Lezoko Iparragirreko barrakoiak

**Lezoko Iparragirreko barrakoiak** Lezoko (Gipuzkoa) Jaizkibel mendiko Iparragirre parajean kokatutako frankismo garaiko kontzentrazio‑esparru eta lan behartuen kanpamendu bat izan zen. 1939 eta 1942 artean, milaka preso politikok —frankismoaren dokumentuetan “trabajadore” edo “preso‑langile” gisa izendatuak— bortxazko lanak egin zituzten bertan, batez ere Jaizkibelgo errepidea eta inguruko gotorleku militarrak eraikitzeko. Frankismoaren esklaboak edota *trabajadore* izenez ere ezagutzen ziren Lezon.

## Testuinguru historikoa: Frankismoaren kontzentrazio‑esparruak 
Frankismoak diseinatutako sistema errepresibo eta ideologikoaren beste tresna bat gehiago izan ziren kontzentrazio esparruak, eta, gainera, matxinada baino lehen, hau da, 1936ko apirilean, estatu-kolpea baino hilabete batzuk lehenago, Mola jeneralak jarraibide batzuk bidali zizkien Estatu kolpea prestatzen ari ziren militar guztiei, non hitzez hitz zioen: *“*Izu-giroa sortu behar da, isilpean edota publikoki, horretarako Fronte Popularra babesten duen pertsona oro fusilatuz".Matxinada gertatu zenean, Mola Jeneralaren estrategia hori aplikatuz sortu ziren kontzentrazio-esparruak. 

Altxamenduaren hasiera beretik 1936ko uztailaren 20an Francok berak militar kolpistei bidali zien agindu bat non erregutzen zien kontzentrazio esparruak eraikitzen hasi zitezen eta, gainera, "hirigune eta herrietatik urrun", egon zitezela,  han gertatzen zena ikusten zuten lekuko deserosorik egon ez zedin.

Sistema errepresibo frankistak ez zuen mugarik eta, uste da Estatu osoko kontzentrazio-esparruetan zigortutako 700.000/1.000.000 lagunetatik gutxienez 300.000 pertsona izan zirela  lan behartuen batailoietan ibilitako preso zigortuak.  Inolako akusaziorik gabeko preso hartutako pertsonak ziren gehienak, epaituta egon ez zirenak, ezertaz akusatuak izan ez zirenak, edota beste batzuek erakunde errepublikanoekin loturaren bat izateagatik atxilotu zituzten preso politikoak ziren, edo eskoletako irakasleak zirenak edota beste edozein arrazoi ideologikoengatik atxilotuak.

Beraz, preso guzti hauentzako 300 kontzentrazio-esparru eraiki zituzten Estatu osoan zehar, Francok eta erregimenak berak halakotzat definitzen baititu.

## Kontzentrazio‑esparruetako bizi‑baldintzak 
Kontzentrazio esparru horietako bizi-baldintzak esklabotzakoak ziren. Esparru hauetatik igarotako guztiek aipatzen zutena zen animaliak bezala tratatzen zituztela, gizatasuna kentzeko prozesu bat martxan jarriz; ilea zerora moztuz, beren gauzak kenduz, eta era guztietako umiliazioak pairatzen zituztela, guzti horri gose latza erantsiz. Eta gehien oroitzen zutena zen jasaten zituzten tratu txarrekin batera erailak izateko beldur etengabea, zeren eta esparru hauetan erailketa eta sarraskia eguneroko ogia izaten baitziren.

Hala eta guztiz ere, bazeuden diferentziak trataeran, kontzentrazio-esparruetan funtsezko zeregina izaten zen sailkapenarena (horrela deitzen zioten agintari frankistek). Horretarako zer egiten zuten? Bada, preso bakoitza ikertzen zuten eta handik aurrera hiru taldetan sailkatzen zituzten: 

* Lehenik eta behin, Armada Errepublikanoko ofizialak, ofizialak izateagatik bakarrik, gero etorriko ziren beste kide nabarmen horientzat berehalako hilketa izaten zen kontzentrazio esparruan bertan, edota gerra-kontseilu sumarisimoetara bidaltzen zituzten, beren burua defendatzeko (taldeka epaitzen baitziren) inolako aukerarik gabe hormara edo espetxe-zigor luzeak betetzera bidaltzen zituzten.
* Beste bigarren talde handi bat zegoen, "erregimenaren aurkako desafektutzat" hartzen zirenak, baina nolabait "berreskuragarritzat" jotzen zirenak, (komatxoen artean), hauek kontzentrazio-eremuetan mota guztietako zigor-nekeak jasaten zituzten arren, “berreziketa” zeritzan zigorra eransten zitzaien, hau da, hitzaldi aberkoien bidez garuna garbitzen saiatzen ziren, Cara al Sol kantatzera behartuz, ereserki frankista guztiak kantatzera, etab. Elizak ere berebiziko garrantzia izan zuen horretan, presoak mezetara joatera behartuz, apaizek  pulpituetatik iraintzen zituzten bitartean, *“gorriak* *eta Satanasen seme-alabak zarete, hiltzea merezi duzue"* esanez eta abar. 
* Eta bazen hirugarren talde bat, "abal" izeneko paper batzuen bidez frogatzea lortzen zutenena, alegia, preso hori benetan mugimenduari atxikia zela, bere familia igandeetan mezatara joaten zela etab. Falangeko buruak, alkateak ala apaizak sinatutako dokumentuak izaten ziren, eta orduan, hirugarren talde horietako presoak askatu egiten zituzten, eta oraindik gerra garaian baldin bazeuden, armada frankistan "ber-erroldatu" egiten zituzten.

## Militarrak Lezon 
Militarrak  Lezon sartzeak eragin handia izan zuen herritarrengan. Herritarrak berehala ohartu ziren preso-langile hauek ez zutela zerikusirik ohiko langile soldatapekoekin, eta bereizketa nabarmentzeko herritarrek gaztelerazko “trabajadore” izendapena eman zieten. Gerra-preso hauek ofizialki Langileen Batailoiak deiturikoetan egon arren, ez zituzten langile libreek zituzten eskubide eta eskuduntzarik. Gatibuak ziren, militarrek erabakitako lanak bortxaz egitera behartutakoak ziren, esklabotza-baldintzapeko langileak zirenez, arestian aipatutako bortxazko lan esparruetako egoera pairatu zuten. Bistan da, Langileen Batailoi hauek garaituen eskulana zigor gisa ustiatzeko sortuak izan zirela, bidenabar, etsai politikoak umiliatzeko,  indarkeria sistematikoki erabiliz.

Lezo berehala bete zen militarrez, baina hauek ez zetozen bakarrik, beraien atzetik ehunka gerra-preso zekartzaten. Lehenengo batailoia 123a izan zen. Lezon, herrian zehar kokatu zen nahiz eta aginte-postuak Pasaian eta Errenterian zituzten.

## Iparragirreko kanpamendua (Lezo Garaia) 
Francoren Altxamendu militarra bukatu bezain laster, milaka preso atxilotu horiek kontzentrazio esparrutan barreiatzeari ekin zioten. Eskualde honetan ere sortu zen hainbat kontzentrazio eremu, eta horietako bat Lezon, Jaizkibelgo Iparragirren.
thumb|Barrakoiak

### Iparragirreko barrakoiak 
*Trabajadoreen* lehen batailoia iritsi zenean, agintari militarrak, zaintzako soldaduak eta presoen talde bat herriko etxe eta baserrietan kokatu ziren, baina, ez zegoen toki egokirik herrigunean.
thumb|Errotetako barrakoia
Eraikitzera etorri ziren lanetako bat, gaur egun ibilbide turistikotzat daukagun Lezotik Guadalupera doan errepidea eraikitzea izan zen, hau da,  mugaren beste aldetik inbasioa gertatuz gero Guadalupeko gotorlekuari laguntzeko bide militarra izan zedin alegia. Berau, Pirinioetako lerroa gotortzeko plan orokorrago baten parte zen hasiera hartan, beraz, interes militarrekoa zen guztiz.

Jaizkibelera abiatu ziren, horregatik, preso askok Sorotxon egin behar izan zuten lo izarpean, lanean eta zigorra sufritzen ari ziren tokitik hurbil, eurek lurrean zulatutako zuloetan etzanda, eta lor zezaketenarekin modu eskasean estaliz: manta zaharrak, landaredi, egur zati edo obra hondakinekin.
ezkerrera|thumb|Lo-zuloa|256x256px
thumb|Eskailerak
erdian|thumb|251x251px|Lo-zuloa

Iritsi bezain laster, berehala jarri zituzten lanean preso hauek Jaizkibelen errepidea eta Gaintxurizketako gotorlekuak eraikitzen. Eta 1939ko udazkena  umel eta hezea bezain hotza izan zen. Esklabo hauek, elikatu gabeko egun nekagarrien ondoren, putzu hezeetan lo egin behar izaten zuten, sarritan urpean, eta  elkarren ondoan pilatzen ziren lankideen berotasuna beste babesik gabe.

Horietako asko gaixotu eta ospitalera eraman behar izan zituzten, baina, hala ere, baldintza gogor haietan jarraitu zuten hainbat hilabetez. Eta gaur oraindik ere egun ikusgai daude aldi hartan erabilitako haietako 88 zulo.

Orduan, baja ugariren ondorioz, aginte militarrak Iparragirreko kanpamendua eraikitzeko agindua eman zuen, eta negua bukatzerako esklaboek beraiek eraiki zituzten hain ezagun ditugun *Iparragirreko barrakoiak.*

Inguruko kanpamendu gehienak desagertuak diren arren, Iparragirreko barrakoiek  jatorrizko obraren zatiei zutik eusten dien bakanetakoa da.
thumb|Sorotxoko panela
Barrakoien estalkirik kontserbatzen ez diren arren, harlangaitzezko horma askok   zutik dirau, gure historiaren aztarnategi berezia bezain ikusgarri.

Kanpamendua lau eraikinek osatzen zuten:

* 120 × 6 metroko barrakoia: tropen logela.
* 60 × 7 metroko barrakoia: tropak eta ofizialak.
* Kantina eta sukaldea.
* 20,6 metroko barrakoia: logela.

Horiez gain, presoek eraikitako Sorotxotik Iparragirrera igotzeko eskailerak eta Jaizkibelgo errepidea daude.

## Presoen kopurua eta heriotzak 
thumb|Lo-zuloen planoa
ETXETXO Memoria Historikoaren Elkartearen arabera:

* 4.800 preso igaro ziren Iparragirreko esparrutik (1939–1942).
* Gutxienez 17 preso hil ziren:
** 4 eritasunez
** 6 istripuz
** 2 eskolta‑soldaduen tiroz
** 5 exekutatuak jarduera politikoagatik
thumb|Errotetako omenaldiko plaka
Iraun duen aztarnategi edota kontzentrazio eremu hau “lezoarren ondare” bilakatu bada, ETXETXO memoria historikoaren elkarteari esker izan da, bere sorreratik urtean zehar zenbait ekintza antolatuz Iparragirren jazotako ankerkeria ezagutarazteko berriro gerta ez dadin. 

* Barrakoiak garbitzeko auzolanak (urtean 2–3). 
* Lekukotzen bilketa eta artxibo‑lana.

## Argitalpenak: 
* *Zigortuak. Ilunpetik argitara. Frankismoaren biktimak Lezon. 1936–1945.* 
* *Garaituak eta esklabotuak. Bortxazko lanak Lezon. 1939–1942.* 
* *Lur Urratua* (2023, dokumentala). 
* *Esklaboen barrakoiak* Lezokuak ipuin bilduma ilustratuan. 

## Omenaldiak: 
thumb|Sorotxoko omenaldia
Barrakoien historia ezagutarazteko egiten dira hainbat omenaldi ekitaldi.

* Preso eta esklaboei.
* Haur erbesteratuei. 
* Agintari errepresaliatuei.
* Lezon eraildako herritarrei.
* Maisu‑maistrei.

Bisita gidatuak urtean zehar. 

## Erreferentzietarako Erabilitako bibliografia 
* Zigortuak, Ilunpetik argitara. Frankismoaren biktimak Lezon.1936-1945. Egileak: Joxe Luix Agirretxe, Agustina Pontesta, Ander Leon. Lezo artxiboa
* Garaituak eta esklabotuak, bortxazko lanak Lezon (1939-1942) Egilea: Miguel Angel Barcenilla. Lezo oroimena.
* Lur urratua dokumentala. ETXETXO Memoria historikoaren Elkartea.2023.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Lezo Oroimena web orria
*Etxetxo Lezoko Memoria Historikoaren taldea. Facebook
*Elkartasun haizeak bideo-klipa