Maiatzaren 29

**Maiatzaren 29**a gregoriotar egutegiaren urteko ehun eta berrogeita bederatzigarren eguna da, 150garrena bisurteetan. 216 egun falta dira urtea amaitzeko.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
* 1997 &ndash; Donibane Lohizunen eraikitzen ari ziren McDonalds-en aurkako lehergailua eztandarazi zuen goizaldean Iparretarrak erakunde armatuak. 
* 2008 &ndash; Irizar enpresak Mondragon kooperatiba taldetik ateratzea erabaki zuen.

### Mundua 
* 1453 &ndash; Otomandarrek Konstantinopla hiria bereganatu zuten, Bizantziar Inperioari amaiera emanez.
* 1724 &ndash; Vincenzo Orsini, Beneventoko artzapezpikua hautatu zuten aitasantu. 245.a izan zen postu horretan, Benedikto XIII.a izenarekin.
* 1952 &ndash; Emakumeek Grezian bozkatzeko eskubidea lortu zuten.
* 1985 &ndash; Liverpool FCko *hooligan*ek eragindako Heyselgo hondamenean 39 hildako izan ziren.
* 1990 &ndash; Boris Jeltsin Errusiako presidente aukeratu zuten.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 1963 &ndash; Nicholas Ray estatubatuar zinema zuzendariaren *55 Days at Peking* filma estreinatu zen.
* 2010 &ndash; 19 urtetako Lena Meyer-Landrut alemaniar abeslariak 2010eko Eurovision Abesti Txapelketa irabazi zuen.

## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
* 1998 &ndash; Pedro Etxenikek Asturiasko printzearen zientzia saria jaso zuen.

### Mundua 
## Kirolak 
### Euskal Herria 
* 2016ko Esku Huskako Buruz Buruko Pilota Txapelketa Nagusiaren finala: Irribarria aramarrak Urrutikoetxea zaratamoztarrari 22-13 irabazi zion.
* 2016: Alavés Euskal Herriko futbol taldeak Mendizorrotza estadioan Numanciari 2-0 irabazita Lehen Mailarako igoera lortu zuen.

### Mundua 
* 1953 &ndash; Edmund Hillary eta Tenzing Norgay xerpa Everestera igotzen lehenak izan ziren.

## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1421 &ndash; Karlos IV.a Nafarroakoa, Nafarroako Erresumako erregegaia (h. 1461).
* 1874 &ndash; Jean-Maximin Palay, biarnes idazle eta hiztegigilea (h. 1965).
* 1887 &ndash; Fernando Asuero, donostiar medikua, *asueroterapia* polemikoaren sortzailea (h. 1942).
* 1890 &ndash; Juan Basurko, euskal idazlea (h. 1957).
* 1893 &ndash; Marga Andurain, lapurtar espioia eta abenturazalea (h. 1948).
* 1906 &ndash; Max Cosyns, belgikar zientzialari eta esploratzailea, euskal espeleologiaren aintzindarietako bat, Schaerbeeken (h. 1998).
* 1909 &ndash; Rufino Arrola, *Andrakako Errementaria*, bizkaitar trikitilaria (h. 1996).
* 1915 &ndash; Isaac Oceja, bizkaitar futbolari eta entrenatzailea, Escalanten (h. 2000).
* 1916 &ndash;
** Jose Manuel Estonba, euskal idazlea (h. 1982).
** Miren Maortua, bizkaitar idazlea eta irakaslea (h. 1971).
* 1922 &ndash; Jose Alberdi Elorza, *Burruntxali*, gipuzkoar eskultorea (h. 2008).
* 1930 &ndash; Maria Azeo Ezkerra, *Maitxo segalaria*, gipuzkoar etxekoandre-baserritarra, emakume aitzindaria sega apostuko jardunean (h. 2002).
* 1935 &ndash; Xabier Añua, arabar saskibaloi entrenatzaile eta abokatua (h. 2025).
* 1946 &ndash; Fernando Buesa, euskal herritar politikaria (h. 2000).
* 1961 &ndash; Iñaki Fernández Arnaiz, *Glutamato Ye-Yé* taldeko abeslaria (h. 2025).
* 1963 &ndash; Lucía Artazcoz Lazcano, gipuzkoar medikua, osasun arloko doktorea eta bertan ematen diren ezberdinkeria sozialen ikerlaria eta dibulgatzailea.
* 1965 &ndash; Maribel Salas, bizkaitar antzezlea.
* 1967 &ndash; Iñaki Otxoa de Olza, 12 zortzimilako igo zituen iruindar mendizale eta alpinista (h. 2008).
* 1975 &ndash;
** Maria Avizanda, nafar kazetaria eta telebista-aurkezlea.
** Denis Itxaso, PSE-EE alderdiko donostiar politikaria.
* 1983 &ndash;
** Jesús Castro, gipuzkoar saskibaloi jokalaria.
** Ibai González, gipuzkoar futbolaria.
* 1992 &ndash;
** Manuela Lareo, arabar futbolaria.
** Marta Luna, nafar futbolaria.
* 1994 &ndash; Iratxe Etxeandia, bizkaitar argazkilaria.
* 2001 &ndash; Pau Etxaniz, gipuzkoar piraguista.

### Mundua 
* 187 &ndash; Cao Pi, txinatar poeta eta enperadorea (h. 226).
* 1439 &ndash; Pio III.a, aita santua (h. 1503).
* 1568 &#x2013; Virginia Medici, italiar noblea (h. 1615)
* 1630 &ndash; Karlos II.a Ingalaterrakoa eta Eskoziakoa, Ingalaterra, Eskozia eta Irlandako erregea (h. 1685).
* 1673 &ndash; Cornelius van Bynkershoek, herbeheretar aholkulari juridiko, epaile eta legelaria, Nazioarteko zuzenbideari ekarpen handiak egindakoa (h. 1743).
* 1683 &ndash; Antoine  Pesne, frantziar margolaria (h. 1757).
* 1767 &ndash; Philippe Lebon, frantziar zientzialaria, zur-gasa lortzeko eta erabilera industrializatzeko ikerketa egin zuena (h. 1804).
* 1819 &ndash; Jurgi V.a Hannoverkoa, azken Hannoverko erregea (h. 1878).
* 1830 &ndash; Louise Michel, frantziar anarkista (h. 1905).
* 1841 &ndash; Hugo Gylden, finlandiar-suediar astronomoa (h. 1896).
* 1860 &ndash; Isaac Albeniz, kataluniar konpositorea (h. 1909).
* 1880 &ndash; Oswald Spengler, alemaniar filosofoa (h. 1936).
* 1874 &ndash; Gilbert Keith Chesterton, britainiar idazlea (h. 1936).
* 1879 &ndash; Eric Marshall, britainiar zirujaua, kartografoa eta Antartikako esploratzailea (h. 1963).
* 1887 &ndash; Louis Leon Thurstone, estatubatuar psikologoa, psikometria arloan berritzailea (h. 1955).
* 1889 &ndash; Camilo Alonso Vega, espainiar militarra (h. 1971).
* 1892 &ndash; Alfonsina Storni, argentinar postmodernismoko poeta eta idazlea (h. 1938).
* 1894 &ndash; Josef von Sternberg, austriar-estatubatuar zinema zuzendaria (h. 1960).
* 1897 &ndash; Erich Wolfgang Korngold, austriar-estatubatuar musikagilea (h. 1957).
* 1901 &ndash; Junzo Sakakura, japoniar arkitektoa (h. 1969).
* 1902 &ndash; Eva May, austriar aktorea (h. 1924).
* 1903 &ndash; Bob Hope, estatubatuar aktorea (h. 2003).
* 1906 &ndash; T. H. White, ingeles eleberrigilea (h. 1964).
* 1909 &ndash; Anna-Eva Bergman, norvegiar margolari espresionista abstraktua (h. 1987).
* 1911 &ndash; Samuel Herrick, estatubatuar astronomoa (h. 1974).
* 1914 &ndash; Tenzing Norgay, nepaldar alpinista eta xerpa, Edmund Hillaryrekin batera, Everestera iritsi zen lehen gizakia (h. 1986).
* 1915 &ndash; Karl Münchinger, alemaniar orkestra-zuzendaria (h. 1990).
* 1917 &ndash;
** Antònia Fontanillas Borràs, kataluniar militante anarkosindikalista eta borrokalari antifrankista (h. 2014).
** John Fitzgerald Kennedy, Ameriketako Estatu Batuetako 35. Presidentea (h. 1963).
* 1919 &ndash; Isabel de Ceballos-Escalera y Contreras, espainiar museo zuzendaria eta kontserbadorea (h. 1990).
* 1920 &ndash; John Harsanyi, estatubatuar ekonomialaria, 1994ko Ekonomiako Nobel Saria (h. 2000).
* 1922 &ndash; Iannis Xenakis, errumaniar-greziar musikagilea eta arkitektoa (h. 2001).
* 1923 &ndash; Bernard Clavel, frantziar idazlea (h. 2010).
* 1926 &ndash; Abdoulaye Wade, Senegalgo presidentea.
* 1929 &ndash; Peter Higgs, britainiar fisikaria, 2013ko Fisikako Nobel Saria (h. 2024).
* 1932 - Elena Santonja, espainiar telebistako-aurkezlea, margolaria eta noizbehinkako aktorea (h. 2016).
* 1933 &ndash; William Yorzyk, estatubatuar igerilaria (h. 2020).
* 1935 &ndash; André Brink, hegoafrikar idazlea, afrikaans hizkuntzaz eta ingelesez idazten zuena (h. 2015).
* 1939 &ndash; Al Unser, estatubatuar auto-pilotua, Indianapolisko 500 milietan egindako balentriengatik ezaguna (h. 2021).
* 1940 &ndash; Taihō Kōki, japoniar sumolaria, gerra osteko sumolaririk garrantzitsuena kontsideratua (h. 2013).
* 1941 &ndash; Doug Scott, britainiar alpinista (h. 2020).
* 1943 &ndash; 
** Ion Ciubuc, Moldaviako lehen ministroa (h. 2018).
** Irine Melikixvili, georgiar hizkuntzalaria (h. 2013).
* 1944 &ndash;
** Helmut Berger, austriar aktorea (h. 2023).
** Maurice Bishop, Grenadako lehen ministroa (h. 1983).
* 1945 &ndash;
** Gary Brooker, ingeles musikari, abeslari eta piano-jotzailea, *Procol Harum* taldeko sortzailea (h. 2022).
** Manuel Duarte, portugaldar futbolaria (h. 2022).
* 1947 &ndash;
** Noritaka Hidaka, japoniar futbolari ohia.
** Anatoli Polyvoda, sobietar ukrainar saskibaloi-jokalaria (h. 2024).
** Constantino Romero, espainiar telebista aurkezlea, irrati esataria eta bikoizketa aktorea (h. 2013).
* 1951 &ndash; Don Baird, australiar atleta (h. 2026).
* 1953 &ndash; Danny Elfman, estatubatuar zinema eta telebista musikagilea.
* 1955 &ndash; Carme Forcadell, Kataluniako Legebiltzarreko presidentea.
* 1956 &ndash; 
** Albert Pobor, kroaziar futbolari ohia eta entrenatzailea.
** María Jesús Grados Ventura espainiar abeslari eta musika-interpretea.
* 1957 &ndash;
** Ted Levine, estatubatuar aktorea.
** Mohsen Makhmalbaf, irandar zinema-zuzendaria.
** Jean-Christophe Yoccoz, frantziar matematikaria (h. 2016).
* 1958 &ndash; Annette Bening, estatubatuar aktorea.
* 1959 &ndash;
** Reimund Dietzen, alemaniar txirrindulari ohia.
** Rupert Everett, ingeles aktorea.
* 1960 &ndash; Lorena Borjas, mexikar-estatubatuar aktibista transgeneroa eta immigrante mexikarren eskubideen defendatzailea (h. 2020).
* 1962 &ndash; María Jaén, katalanezko idazlea eta telebistako gidoilaria.
* 1964 &ndash; Christina Rosenvinge, espainiar pop-rock kantautorea.
* 1965 &ndash; Emilio Sánchez Vicario, espainiar tenis-jokalari ohia.
* 1967 &ndash;
** Noel Gallagher, britainiar musikari eta abeslaria, *Oasis* taldeko gitarra-jotzaile eta bigarren abeslaria.
** Mariana Travacio, argentinar idazle eta psikologoa.
* 1971 &ndash; Mercedes Cebrián, madrildar idazlea eta itzultzailea.
* 1972 &ndash; Laverne Cox, estatubatuar aktore, telebistako reality-etako izar, telebistako ekoizle eta LGBTen defendatzailea.
* 1973 &ndash; Alpay Özalan, turkiar futbolari ohia.
* 1974 &ndash; Stephen Larkham, australiar errugbilari ohi eta entrenatzailea.
* 1975 &ndash;
** Melanie Brown, ingeles abeslaria, aktorea eta idazlea, *Spice Girls* musika-boskoteko kideetako bat.
** David Burtka, estatubatuar aktore eta sukaldaria.
* 1976 &ndash; Egor Titov, errusiar futbolaria.
* 1977 &ndash; Masaharu Nishi, japoniar futbolari ohia.
* 1979 &ndash;
** Jéssica Albiach Satorres, kataluniar kazetari, aktibista eta politikaria.
** Juan Fernando Fonseca, kolonbiar abeslari, egile abeslari eta ekoizlea.
** Elena S. Sánchez, espainiar kazetaria eta telebistako aurkezlea.
* 1981 &ndash; Laura Sánchez López, espainiar modeloa eta aktorea.
* 1982 &ndash; Palki Sharma Upadhyay, indiar kazetaria.
* 1983 &ndash; Tayyaba Zafar, pakistandar astronomo eta zientzia komunikatzailea.
** Ada Blackjack, iñupiat esploradorea (j. 1898)
* 1984 - Alysson Paradis, frantziar aktorea.
* 1986 &ndash; Lara Álvarez, espainiar telebistako-kazetari eta aurkezlea.
** Jaslene González, Puerto Ricoko modelo eta aurkezlea.
* 1987 &ndash; Pearl Mackie, ingeles aktorea.
* 1988 &ndash; Carmen Martín, espainiar eskubaloi-jokalaria.
* 1989 &ndash; Aura Garrido, espainiar aktore eta aurkezlea.
* 1990 &ndash; Thibaut Pinot, frantziar txirrindularia.
* 1993 &ndash; Richard Carapaz, ekuadortar txirrindularia.
* 1994 &ndash; Dejan Todorović, serbiar saskibaloi jokalaria.
* 1997 &ndash; Lidia Cao, galiziar  ilustratzaile eta muralista
* 1998 - 
** Lucía Gil, espainiar abeslaria, aktorea eta aurkezlea.
** Hetty van de Wouw, herbeheretar txirrindularia.

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 931 &ndash; Semero Garzeitz, Iruñeko infante eta erregeordea.
* 1837 &ndash; Manuel Gurrea, nafar militarra (j. 1790).
* 1871 &ndash; Jose Matia, euskal enpresari eta filantropoa, Cádizen (j. 1806).
* 1886 &ndash; Damaso Etxeberria Iturralde, Bordelen jaiotako idazlea, Nafarroako Batzorde Karlistako kide eta Baztango alkatea (j. 1834).
* 1965 &ndash; Luis Chalbaud Errazkin, euskal herritar soziologo eta legegizona (j. 1873).
* 1980 &ndash; Manuel Ignacio Galíndez, bizkaitar futbolari eta arkitektoa, arkitektura arrazionalistaren aurrekaria (j. 1892).
* 1987 &ndash; Jean Delay, lapurtar psikiatra eta idazlea, Parisen (j. 1907).
* 1994 - Nicolás Lasarte Arana, Donostiako alkatea frankismo garaian (j. 1917).
* 2009 &ndash; Ramón Alberdi, gipuzkoar historialari eta apaiza (j. 1929).
* 2014 &ndash; Rafael Mendiluce, euskal herritar futbolari eta entrenatzailea (j. 1939).
* 2021 &ndash; Adolfo Eraso, nafar geologo, glaziologo eta hidrologoa, Plasencian (j. 1934).
* 2022 &ndash; Luis Mari Arantzabe, gipuzkoar esku huskako pilotaria (j. 1949).
* 2025 &ndash; Juan Manuel Egiagarai, bizkaitar politikari eta ekonomialaria (j. 1945).

### Mundua 
* 1259 &ndash; Kristobal I.a Danimarkakoa, Danimarkako erregea (j. 1219).
* 1311 &ndash; Jakue II.a Mallorcakoa, Mallorcako erregea (j. 1243).
* 1379 &ndash; Henrike II.a Gaztelakoa, Gaztelako erregea (j. 1333).
* 1453 &ndash; Konstantino XI.a, azken bizantziar enperadorea (j. 1404).
* 1500 &ndash; Bartolomeu Dias, portugaldar itsasgizona.
* 1814 &ndash; Josefina de Beauharnais, *Josefina Bonaparte*, Frantziako enperadorea (j. 1763).
* 1829 &ndash; Humphry Davy, ingeles kimikari eta fisikaria (j. 1778).
* 1857 &ndash; Agustina Aragoikoa, Iberiar Penintsulako Gerran Zaragoza defendatu zuen heroia (j. 1786).
** Sofia Federika Austriakoa, Austriako artxidukesa (j. 1855)
* 1867 &ndash; Friedrich Christian Diez, latin hizkuntzetan espezializatutako alemaniar hizkuntzalaria (j. 1794).
* 1892 &ndash; Mirzá Husseyn Alí i Nurí, Bahá'u'lláh, Bahaismoaren sortzaile pertsiarra (j. 1817).
* 1910 &ndash; Mili Alekseievitx Balakirev, errusiar musikagilea (j. 1837).
* 1911 &ndash; W. S. Gilbert, ingeles antzerkigile, libretista, olerkari eta ilustratzaile (j. 1836).
* 1925ean desagertua &ndash; Percy Fawcett, britainiar geografo, artilleriako ofizial, kartografo, arkeologo eta Hego Amerikako esploratzailea (j. 1867).
* 1927 &ndash; Georges Eekhoud, belgikar idazlea (j. 1854).
* 1929 &ndash; Franca Rame, Italiako aktorea, antzerkigilea, ekintzailea eta politikaria (h. 2013)
* 1930 &ndash; Joaquima Santamaria i Ventura, kataluniar idazle, folklorista eta itzultzailea (j. 1853).
* 1939 &ndash; Urtsula Ledóchowska, poloniar moja (j. 1865).
* 1942 &ndash;
** John Barrymore, estatubatuar aktorea (j. 1882).
** Akiko Yosano, japoniar idazle, poeta, feminista aitzindari, bakezale eta aktibista (j. 1878).
* 1951 &ndash; Fanny Brice, estatubatuar abeslaria, animatzailea eta aktorea (j. 1891).
* 1953 &ndash; Morgan Russell, estatubatuar margolaria (j. 1886).
* 1955 &ndash; Daniël George van Beuningen, holandako enpresaburua eta Rotterdam hiriko gizaseme estimatua (j. 1877).
* 1957 &ndash; James Whale, britainiar-estatubatuar zinemagilea eta antzerkigilea (j. 1889).
* 1958 &ndash; Juan Ramon Jimenez, espainiar idazlea, 1956ko Literaturako Nobel Saria (j. 1881).
* 1967 &ndash; G. W. Pabst, bohemiar jatorriko austriar zinemagilea (j. 1885).
* 1972 &ndash; Henriette Charasson, inspirazio katolikodun frantziar idazlea (j. 1884).
* 1978 &ndash; Ali Soilih, Komoreetako 3. presidentea (j. 1937).
* 1979 &ndash; Mary Pickford, kanadar-estatubatuar aktorea eta United Artists estudioaren fundatzailea (j. 1892)
* 1982 &ndash; Romy Schneider, austriar aktorea (j. 1938).
* 1984 &ndash; Kim Sung-gan, hegokorear futbolaria (j. 1912).
* 1987 &ndash; Charan Singh, Indiako lehen ministroa (j. 1902).
* 1988 &ndash; Siaka Stevens, Sierra Leonako presidentea (j. 1905).
* 1994 &ndash; Erich Honecker, Alemaniako Errepublika Demokratikoko estatu burua (j. 1912).
* 1995 &ndash; Margaret Chase Smith, esttubatuar politikaria (j. 1897)
* 1996 &ndash; Antonín Mrkos, txekoslovakiar astronomoa (j. 1918).
* 1997 &ndash; Jeff Buckley, estatubatuar abeslari eta musikagilea, garai guztietako ahotsik ederrenetakotzat hartua (j. 1966).
* 1998 &ndash; Barry Morris Goldwater, estatubatuar politikaria (j. 1909).
* 2003 &ndash; Todorka Kondova-Zafirovska, mazedoniar aktore eta zuzendaria (j. 1926).
* 2004 &ndash; Ramona Trinidad Iglesias-Jordan, puertorricar supermendebetekoa, munduko pertsonarik zaharrena (j. 1889).
* 2005 &ndash; Ángeles Alvariño, galiziar ozeanografoa, itsasontzi ozeanografiko britainiar bateko lehen emakume zientifikoa (j. 1916).
* 2010 &ndash; Dennis Hopper, estatubatuar aktore eta ekoizlea (j. 1936).
* 2011 &ndash; Ferenc Mádl, Hungariako presidentea (j. 1931).
* 2013 &ndash; Franca Rame, Italiako aktorea, antzerkigilea, ekintzailea eta politikaria (j. 1929)
* 2017 &ndash;
** Konstantinos Mitsotakis, Greziako lehen ministroa (j. 1918).
** Manuel Antonio Noriega, Panamako jenerala eta *de facto* herrialdeko diktadore militarra (j. 1934).
* 2018 &ndash; Luciano José Cabral Duarte, brasildar artzapezpiku katolikoa (j. 1925).
* 2020 &ndash; Abderrahman Jusufi, Marokoko lehen ministroa (j. 1924).
* 2021 &ndash;
** Joe Lara, estatubatuar aktorea eta abeslaria (j. 1962).
** Gavin MacLeod, estatubatuar aktorea (j. 1931).
** B. J. Thomas, estatubatuar pop, country eta musika kristauko abeslaria (j. 1942).
* 2023 &ndash; Tove Skutnabb-Kangas, finlandiar hizkuntzalari eta pedagogoa (j. 1940).
* 2024 &ndash; Anastasia Zavorotniuk, errusiar aktore eta telebista aurkezlea (j. 1971).
* 2025 &ndash;
** Alf Clausen, estatubatuar musikagilea (j. 1941).
** Ludo Dierckxsens, flandriar txirrindularia (j. 1964).
** Roberto Gomes Guimarães, brasildar apezpiku katolikoa (j. 1936).

## Jaiak eta urteurrenak 
* Sehaska egutegiko izendegia: Igone/Igokunde eta Lamin/Lamia.
* Bakea Mantentzeko Nazio Batuen Langileen Nazioarteko Eguna

## Kanpo estekak 
Maiatzaren 28 | Urteko egutegi | Maiatzaren 30