Tolosa

**Tolosa** Gipuzkoako erdialdeko udalerri bat da, Tolosaldeko herriburua. Oria ibaiaren haranean dago, Donostiatik 24&nbsp;km hego-mendebaldera. Eskualdeko herri jendetsuena da,  biztanle baitzituen . urtean. Hamar urtean, 1844-1854 bitartean, Gipuzkoako hiriburua izan zen.

XX. mendearen bukaera arte, industria gune garrantzitsua izan zen, bereziki papergintzaren sektorekoa eta Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia lotzen zituen bideko gurutzagune nagusia. Geroztik, industriaren gainbeherarekin batera, zerbitzu-hiri bilakatu da, inguruko herrietako biztanleriari merkataritza, hezkuntza eta osasun zerbitzuak eskainita.

Kultura arloan, Tolosako inauteriak Euskal Herria osoan ezagunak dira eta kanpoko jende asko erakartzen dute. Halaber, Titirijai txotxongiloen jaialdia eta Tolosako Abesbatza Lehiaketa ospetsuak dira eta, gastronomian, Tolosako babarrunak.

## Izenaren jatorria 
Tolosak Okzitaniako Tolosa hiritik jaso zuen izena (, ). Hiribildu gutuna Alfontso X.a Gaztelakoa *Jakituna*k eman zion 1256an eta, garaiko ohiturari jarraituz, ordurako bazen eta ospe handia zuen hiri baten izena eman zion. Okzitaniakoaz eta Gipuzkoakoaz gain, badira beste Tolosa batzuk: Portugalen (Nisa udalerriko herria), Filipinetan (Leyten) eta Argentinan (Buenos Airesko probintzian).

## Geografia 
Gipuzkoako probintziaren erdialdean dago, Donostiatik 25 kilometrora. Udalerriak eremu handia hartzen du Gipuzkoako udalerrien batez bestekoarekin alderatuta, 37 km2-ko azalera baitu.

### Ingurune naturala eta klima 
Hiria gutxi garatua zegoen garaian, ibaiak haltzadiak zeuzkan albo banatan, ibilbide osoan, galeria baten moduan. Lehen biztanle horiek harresi bat eraiki zuten babes moduan, eta baratzeak eta fruta arbolentzako eremuak jarri zituzten, elikagaiez hornitzeko, eta itzala emateko zuhaitzak arretaz aukeratu zituzten.

Gero, leku faltagatik, eraikin handiak eta industriak harresiz kanpo jartzen hasi ziren. Ondoren, XIX. mende hasieran, industria bizimoduak eragindako zarata eta kiratsetik ihes egite aldera, lorategiak sustatu zituzten, lasaitzeko eta atseden hartzeko leku gisa. Berdegune horietako batzuek oraindik bizirik diraute, baita zuhaitz berezi eta dotore batzuek ere.

Tolosak lorategi natural ederrak ditu. Herria mendiz inguratua dagoenez, naturan murgilduz gero landare eta animalia anitz ikusi ahal izango dituzue, urtaro guztietan. Natura aberastasun hori dela eta, udal lurraldearen parte bat *Natura 2000 Sarea*n dago.

Tolosak biodibertsitatea zaintzen laguntzen du, lursail batzuk Hernio-Gaztumeko eta Aralarko interes komunitarioko Lekuen parte baitira (Monteskue eta Urkizu auzoetako goialdea, batetik; eta Bedaio, bestetik). Lursail horietan dauden animalientat oso garrantzitsuak diren zuhaitza zaharrak, saguzarren babesleku diren leizeak, hegazti sarraskijaleak elikagai bila joaten diren larreak, eta beste herrialde batzuetan desagertzeko zorian duaden landareak eta animaliak babesten dituzten basoak eta sasiak.

### Hidrografia eta orografia 
Tolosa Oria ibaiak zeharkatzen du; ibai horrek Araxes eta Berastegi erreken urak jasotzen ditu.

Bestalde, mendi hauek daude Tolosako udalerrian: Uzturre, Belabieta, Loatzo, Erroizpe, Otsabio, Mendikute, Ubeltz, Herniozabal...

### Udalerri mugakideak 
Ibarra ekialdean, Irura eta Anoeta iparraldean, eta Alegia hegoaldean.

### Auzoak 
Erdi Aroan, bailarako biztanleak parrokietan multzokatuta zeuden: Laskoraingo eta San Estebango parrokietan (XII-XIII), adibidez.

Inguruko mendietako hegaletako baserriak oraingo landa auzoen jatorri dira: Iurre, Berazubi, San Esteban, San Blas, Izaskun, Amarotz, Usabal, Montezkue, Belate, Belabieta, Alliri, Arramele, Iparragirre eta Alde Zaharra, Bedaio, Aldaba, Aldaba txiki, Auzotxikia, Bentaundi eta Urkizu.
## Historia 
### Historiaurrea eta antzinaroa 
[[Fitxategi:ILLARRATZU KOBA. KULTURA (EUSKADI.EUS).jpg|thumb|Illarratzuko haitzuloa https://www.euskadi.eus/app/ondarea/patrimonio-arqueologico/cueva-illarratzu/cueva-sepulcral/lizartza/-otsabio/fichaconsulta/55599|264x264px]]
San Esteban auzoan, duela 9.000 urteko giza kokaleku bat aurkitu zuten. Bertan jasotako tresnen eta landutako silex aztarnen arabera, ehizatik eta fruituak biltzetik bizi zen giza taldea zen.

Horrekin batera, Tolosako udalerritik kanpo egon arren, duela gutxi Azken Paleolitoko giza jardueraren zantzuak aurkitu dira Araxes ibaiaren haraneko haitzulo batean; horiek izango lirateke udalerritik hurbilen dagoen lurraldeko ebidentziarik zaharrenak (adibidez, San Esteban kokalekukoak baino zaharragoak). Era berean, beste aztarna batzuk ere aurkitu dira Ilarratzuko hilobi ezagunean (Lizartza), hauek berriagoak izanik, hots, Kalkolito/Eneolito garaian kokatuak. Historiaurreko froga horien artean, aipatzekoa da Txispiriko (Gaztelu) hilobi-kobazulo garrantzitsua, 1934an Telesforo Aranzadik aurkitu eta 1944an Maximo Ruiz de Gaonak induskatu zuena. Bertan, ehunka giza hezur aurkitu ziren (horien artean "buru-hezur kopa" bat nabarmentzen da), gutxienez 14 banako berregiten dituztenak; gutxi gorabehera Brontze Arokoak denak. Aurretik ustez egindako espoliazio bat gorabehera, zeramika-aztarna gutxi baina interesgarriak eta fauna-aztarna asko ere aurkitu ziren.

Brontze Arokoa da Belabietako trikuharria, orain dela 4000 urte ingurukoa. Halaber, Otsabio-Zarateko Estazio Megalitikoan: *Pagoaundiko tumulua* eta *Otsabioko trikuharria* (Altzo), *Añiko trikuharria* (Bedaio auzoa, Tolosa); Urkitako Estazioan: *Axurdarioko trikuharria* (Lizartza); Ernioko estazioa: *Itxuraingo tumulua* (Alkiza); baita Erroipeko estazioa ere (Gaztelu), tontor horietan dauden tumulu eta zistekin.

Bestetik, Burdin Arokoa dugu Intxurko bizileku gotortua, Aldaba auzoan. Dirudienez, 2.300 urte inguru ditu, eta badu zerikusia Oria haraneko beste hainbat bizitokirekin: Murumendikoarekin (Beasain), Basagaingoarekin (Anoetan) eta Buruntzakoarekin (Andoain), alegia. Baliteke Intxurreko herrixka gotortua erromatarrak iristearekin bat hustu izana. Historiaurreko ebidentzia horiek guztiak garrantzitsuak dira Tolosako testuinguru historikoa eta bere geografia ulertzeko, geografikoki hurbilekoak eta irisgarriak baitira.
thumb|266x266px|Intxaurmuintegi I haitzuloa, bizileku moduan erabili izan zutena.
Antzinaro Berantan Tolosan gune populatu bat egon zela susmatzen da, horrela adierazten dute Laskoiango San Esteban elizan agerturiko erromatar zeramika arrunt zatiek baita Intxaurmuintegiko haitzuloa topaturiko eraztunak eta Konstantzio II.a enperadorearen txanponak ere.

Erromatar garaiarekin lotuta, baina kasu honetan Euletxarako tontorrean (gaur egun Leaburu-Txaramako lurretan, Tolosako San Blas eta Amarotz auzoekin muga eginez) argitara ateratzen ari diren aztarna arkeologikoez hitz egin dezakegu. Leku horretan, hainbat garai historikotan, hainbat istilu-motaren aurkako defentsa-leku gisa erabili zen. Aranzadi Z.E. arkeologoen lehen hipotesi gisa, bertan gotorleku erromatar bat ezarri zela uste da (garai hartan Basagain edo Intxur herri indigena harresituekin bat egiten zuen, hau da, barduloen lurretan Erroma sartu zen garaian). Arkeologoek egindako lanen emaitzen artean, honako hauek laburbiltzen dira:*«Euletxara (345 metro) Tolosako San Blas auzoaren gainean dagoen muino bat da, Araxes bailararako sarrera ixten duena. Tontorretik Tolosa eta Araxes bailarako sarrera kontrolatzen dira. Inguruan, Intxurreko Burdin Aroko herria eta Larte-Almitxuriko harrespilak daude, baita Txispiri 3 haitzuloa ere, erromatarren garaiko aztarnak dituena. (...) Egiturak hektarea bateko eremu bat inguratzen du, esparru irregular bat eratuz. [Baina], bere bisitaldiari esker egituraren ezaugarriak nahiko erregularrak direla ikus daiteke. (...) Bestalde, zenbait puntutan (...) argi ikusten da lubaki inguru bat duela. (...) Indusketa-lanei esker eta jasotako informazioari esker, esan dezakegu gotorleku erromatarra dela, haien egitura-ezaugarriak biltzen dituelako eta azaldutako material batzuek argi utzi dutelako egiturak erromatarren garaikoak direla. Ikusgai dauden babesak erromatarren garaiko kanpamenduetan baino ez dira ezagutzen, eta Euletxaran "Agger", "Fossa" eta "contra-agger" bat ikus daitezke. (...) Egiturazko ezaugarriak direla eta (txikia, irregularra), esan dezakegu gotorleku "policcastellum" motakoa dela, ehunka soldadu hartzeko eraikia»* (Ceberio, M. & Quevedo, I., 2018) (lehenago Donostia izendatua baitzen hiruburu, zehazki 1822ko eta 1833ko  dekretuetan).

1922an Laskuraingo zabalgunea egiten hasi zen, Gillen Eizagirre udal arkitektoaren diseinuari jarraituz.

1936ko abuztuaren 11n Espainiako Gerra Zibilaren hasieraldera, abuztuaren lehen egunetan indar frankistak Nafarroa Garaitik Zegamara sartu eta Goierri igaro ostean Tolosa bereganatu zuten, eta handik ordu gutxira Tolosako euskarazko eta euskal kulturari buruzko liburuak erre zituzten. Gatazka horien froga gisa, Euletxara mendia berriz ere protagonista izan zen gudu-zelai gisa 1936ko gerra zibilaren kasu horretan. Zehazki, 1936ko uztailaren 30ean militarrek, falangistek eta erreketeek Leabururi eraso egin zioten eta Euletxara okupatu

## Ekonomia 
[thumb|[Uzturre mendiaren ikuspegia Tolosatik.]]

Ekonomia jarduera nagusiak zerbitzuetakoak dira, merkataritza eta administrazio-gune garrantzitsua da. Industria (metalaren industria, inprimategiak, zurgintza eta ehungintza) eta eraikuntza ere garrantzitsuak dira. Tolosako ekonomiaren ezaugarri nagusietako bat izan den papergintza, berriz, gainbeheran sartua da guztiz, eta lantegi gehienak itxiak. Lehen sektoreak garrantzi gutxiago du Tolosako bertako ekonomi jardueren artean, baina inguruko herrietako nekazari eta abeltzainen bilgune nagusia da. Lanean ari diren tolosarren % 1 besterik ez dabil sektore honetan; gainerakoak, erdibana ari dira beste bi sektoreetan.

2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak: Lehen sektorea BEGaren % 0,4. Bigarren sektorea % 17,6. Hirugarren sektorea % 73,7. Eraikuntza % 8,3.

[thumb|Tolosa eta [Ibarra udalerrien ikuspegia Urkizu auzoaren ingurutik.]]

## Demografia 
2019an, herriak 19.270 biztanle zituen, horietatik % 22,06k 65 urte edo gehiago zituen. Atzerrian jaiotakoak % 9,38 ziren.]]
Tolosan hitz egiten den euskara gipuzkeraren barne dagoen Tolosaldeko euskarari dagokio. Tolosarekin batera, 28 herrik osatzen dute Tolosaldeko hizkerari dagokion hiztun komunitatea. Eskualdeko berezko hizkera horren erabilera maila probintzia osoko altuenen artean dago.

Batez beste, 1996ko datuek adierazten dutenez, urte horretan biztanleen % 72,3 euskaldunak ziren, % 13,2 ia-euskaldunak eta % 14,5 erdaldunak. Nolanahi ere, euskarari dagokionez, alde handiak daude udalerri jendetsuen eta txikien artean. Ia erabat euskalduntzat har daitezke herririk txikienak. Euskaldun kopururik txikiena zeukan udalerrian ere, Zizurkilen, euskalduntzat zuten beren burua biztanleen % 64k.

Eustaten arabera, 2016an herritarren % 70,94 euskalduna zen. *Tolosandblues*, *Tolofolk* eta bi urtez behin ospatzen den Bonberenea Sutan jaialdia.

### Jaiak 
[thumb|250px|Tolosako [Zerkausia eta Oria ibaia.]]thumb|Herriko txaranga mozorrotu bat, 1932. urtean.|248x248px

* Tolosako inauteriak
Tolosako inauteriak urtero ospatzen diren festak dira eta inauteri gehienetan bezala, Pazkoa da erreferentzia data zehazteko. Tolosan gertatzen den gertaera sozial eta kultural garrantzitsuena da.

* Tolosako San Joanak
Udako solstizioaren eta Joan Bataiatzailearen egunaren inguruan ospatzen diren festak dira. Festetako elementu batzuk ekainaren 23ko San Joan sua, eta ekainaren 24ko udal agintarien segizioa, prozesioa, Bordondantza eta Eskopetarien konpainiak  dira besteak beste.

### Tolosako kulturgile esanguratsuak 
#### Musika 
Tolosak musikari dagokionez ere bere pertsonaia eta talde ezagunak ditu.

* Felipe Gorriti Osablea  (1839-1896) Musikari eta musikagile bikainen maisu ospetsu eta aholkulari izan zen. Jaiotzez uharte-arakildarra izan arren, 1867tik Tolosan gauzatu zuen bere obra eskerga guztia. Andra Mari kaperako maisu, organojotzaile famatua, Udal-banda eta Akademiako zuzendari eta hirurehunen bat musika konposizioren egile. Horietatik eduki erlijiosozkoak azpimarra daitezke: mezak, miserereak, moteteak... Konposizio alorrean nazioarteko zazpi sari lortu zituen. Tolosako herriak eskertu nahiz, Plaza bati bere izena jarri zion.

* Eduardo Mokoroa Arbilla

Asteasu (Andazarrate), Larraul, Alkiza, Hernialde, Tolosa (Aldaba eta Urkizutik), Albiztur eta Bidania-Goiatz. Toki hauetatik gertura daiteke Hernio Gatzumeko KBE-ra.

Hernioko mendigunea ere oparoa da historia, usadio eta kondaira kontuetan. Gune natural zoragarri hori mendizale eta txangozale askoren topalekua da. Gailur ezagunenak Ernio (1.075 m.), Mako (1.066 m.), Uraitz (1.018 m.) eta Erniozabal (1.018 m.) dira. Mendi lerro berean, Intxur (765 m.) izeneko tontorrean, Burdin Aroko defentsarako barruti baten aztarnak geratzen dira. Gailurretatik gertuago Mendikuteko (803 m.) gotorlekua dago, XI–XII. mendeen artean eraikia. Gotorlekua eta ondoko kobazuloa hainbat kondairaren eszenatoki dira.

thumb|erdian|800px|Hernio mendilerroaren panoramikoa.

**b) Aralarko Parke Naturala** 
thumb|Aralar neguan. Txindokiko tontorra Tolosaldeko aldetik ikusia|351x351px
Aralarreko parkea magikoa eta esanguratsua da. Kare harrizko mendiguneak, ibaiak eta errekastoak, landaretza eta fauna aberatsa, mitoak eta kondairak, hura dena ikustean bisitariak liluratuak geratzen dira. Altuera, zabalera, lurzoruaren erabilera eta balio naturalei dagokienez Aralar mendigune gailurrak zapaltzeko, ordea, eskarmentu pixka bat behar da. Tontor guztien artean, Txindokiko silueta nabarmentzen da (1.346 m.) Euskal herriko tontor ezagunenetako bat inondik ere.

Mendigunearen erdialdea larrerako erabiltzen da. Bertan dabilen aziendari dagokionez, inguruan pilatzen diren monumentu megalitikoen kopuru nabarmena ikusi besterik ez dago hori horrela izan dela baieztatzeko: dolmenak, tumuluak, mairu-baratzeak eta menhirrak.

**c) Araxes ibaia KBE (Natura 2000 Sarea)**
alt=Río y valle de Araxes, desde Aierra|thumb|278x278px|Araxes harana, Aierratik. Kareharria, artadia eta baso-landaketak.
Ibai hau Nafarroan jaiotzen da, Beteluko herrigunetik gertu. Harana Aralar mendilerroaren eta Uli-Orexa mendien artean dago sartaldean, Gipuzkoan. Hirigune txikiak biltzen ditu, populazio sakabanatuarekin eta landa-giro nabarmenarekin. Azpiegitura handirik ez dagoenez, industriak eta hirigune handiak azken zatietan bakarrik agertzen baitira, balio ekologiko handiko haran bat eratzen da, Araxes ibaia bera ardatz duena.
alt=Araxes eta Oria ibaien elkargunea (Usabal, Tolosa)|thumb|276x276px|Araxes eta Oria ibaien elkargunea (Usabal, Tolosa)
alt=Araxes ibaia eta ur-kanala|thumb|273x273px|Araxes ibaia eta ur-kanala
Ibarreko egungo landaredian baso-paisaia da nagusi, landaretza naturaleko orban ugari baitaude: pagadiak dira nagusi goiko aldeetan eta laiotzako mazeletan, hariztiak eta hostozabalen baso mistoak tarteko altitudekoetan, eta artadi kantauriarra kota txikietan eta eguteretan. Koniferoen baso-landaketak ere ugariak dira, bailara osoan sakabanatuta dauden masen itxurakoak; aldiz, belardiak eta larreak nagusi dira biztanleguneetatik gertu eta behealdean. Araxes ibaiaren ibilguari berari dagokionez, ibaiertzeko landaredi naturalean sahats-oihanpe ugariko haltzadiak dira nagusi. Pagadiak eta hostozabalen baso mistoak laiotzetako haltzadiekin lotzen dira; artadiak eta gailurreko baso mistoak, berriz, eguteretan eta ibaiak zeharkatzen dituen kareharrizko paredoietan. *Era berean, landa-eremu batzuek landazabal atlantiko izaera ematen diote paisaiari. Eta ez ditzagun ahaztu kultura-ondarearen elementu arkeologikoak, eraikuntzakoak eta immaterialak, bi haranetan presentzia nabarmena dutenak eta paisaia-animaliak testuinguru osoenean eratzen laguntzen dutenak* .

* ***Paisaia:*** haraneko paisaia ur-ibilguek kareharrizko arrokak nagusi diren erliebe menditsu baten gainean egiten duten higadura indartsuak markatzen du. Paisaia natural horri gehitu beharko litzaizkioke leku horretako biztanleen ahaleginak, beren baliabide naturalak etengabe aprobetxatzeko, ingurunearen zailtasun eta mugekin borrokan: aldizkako uholdeak, giro hezea eta argi gutxikoa, malda eta arrokatasunarekin lotutako ezegonkortasuna, eta abar.
* ***Kalitatea eta garrantzia:*** "Araxes Ibaia/Río Araxes" KBEak fauna- eta flora-balio eta -interes handiko enklabeak ditu. Bertan, Europar Batasunaren Intereseko Habitatak daude, hala nola haltzadiak eta lizardiak; intereseko arrain-komunitate bat du (Habitatei buruzko Zuzentarauaren II. eranskinean eta Biodibertsitateari buruzko 42/2007 Legean jasotako espezieekin), hala nola loina edo madrilla (*Parachondrostoma miegii*) eta EAEko fauna mehatxatuaren katalogoan sartutako fauna-espezieen populazioak, bereziki interes bereziko eremua delako espezie horientzat, hala nola Bisoi europarra (*Mustela lutreola*) eta Desman piriniarra (*Galemys pyrenaicus*).

* ***Kalteberatasuna:*** ibaiaren behealdean badira industria batzuk, batez ere paper-fabrikak (antzinako Araxes paper-fabrika), aldian-aldian ibaira isurketak egiten dituztenak; horrek indize biologikoak galtzea eta arrain-faunaren komunitatea sinplifikatzea dakar. Araxesen ibilguaren estutasunak eta harkaiztasunak, ur-emariaren gorabeherekin batera, ibaia ibai-komunikaziorako bide gisa aprobetxatzea eragotzi dute. Aldiz, aprobetxamendu hidroelektrikoa ahalbidetu dute, presa, ubide eta zentral txiki gisa. Ur horien izaera kementsuak ere mesede egin die arrain-jarduerei, eta, horregatik, hainbat arrantza-barruti eratu dira, amuarrain arrunta harrapatzea (*Salmo trutta morpha fario*) ardatz hartuta, eta amuarrain ostadarrarekin (*Oncorhynchus mykiss*) birpopulatzeak egiten dira, Gipuzkoako arrantzaleen artean tradizio handiko ibai-eremua eratuz.

**d) Albizturko Douglas Izeia**

Izeia aurkitzen den lekura iristeko, Tolosatik Azpeitira doan bidea hartu behar da. Intxur-alde izeneko etxeraino iritsi eta ezkerretara ateratzen den hormigoizko bidea hartu. Mendi magaletik gora 20 minutu ibili ondoren, oinezkoentzako bidezidor bat ikusiko dugu, eta bidexka horren amaieran, aipatutako Douglas izeia aurkituko dugu.

Zuhaitz hau izei multzo baten erdian kokatua da, baina 20 inguru dira bere tamainarengatik bereizten direnak. Erreka baten aldamenean kokatua den zuhaitz dotore honek 55 metroko altuera du, 16 solairuko etxe baten altuera, alegia. Bere enborra ere izugarria da, besoak zabaldutako bi pertsonen artean ere ezin baita erabat inguratu.

**e) Imazen Pagoa (Altzo)**

**Altzoko pagoa** izen bereko udalerriaren lursailetan dagoen pago bat da. Pago arrunt (*Fagus sylvatica*) espezieko zuhaitza da. Gaur egun itxura bikaina du: 1,30 metroko enbor perimetroa du, 22,73 metroko garaiera, 28,51 metroko adaburua, eta 2015eko azaroaren 16an 180 urteko adina zuen. Enbor anitzeko zuhaitza izan litekeela uste da.

Kokagunea, herrigunetik kanpo dago, mendian, Gaztaina-Motzeta basoan eta jabetza pribatuko lursailean, Oiarbide baserritik 150 metrora. Itsas mailatik 381,711 metroko garaieran dago.

Historia, 1836an Manuel Antonio Imatz bertsolariak landatua izan zen, alegia ezkondu zen urtean bertan. Bertsolariak leku hau bere jabetzako sagastia eta kisutegia zeudelako hautatu zuen. Imaz gizon fina zen. 1967an Antonio Zabala tolosar jesuitak Diario Vasco egunkarian pago honi buruzko artikulua idaztean, honakoa aipatu zuen:

Zabalaren ustez «Imazek pago hau bere bizitza eta bizilekuaren ikur gisa maitatu zuen». Bestalde, Zabala iraganeko sagastiak pinudi bilakatu izanaz ere kexatu zen.

Imaz bertsolariak zuhaitza asko maite zuen, haren enborra maiz neurtzeko adina. Horretarako, garaiko usadiozko bere gerriko luzea kendu eta haretxekin enborra neurtzen omen zuen, ondoren etxera joan, eta bertan zuen neurri handiko barrika baten neurriekin parekatuz, zuhaitza zenbat zentimetro handitu zen jakitea lortzen zuen.

Pagoa kimatua izan zen, Imaz bizi zela edo ondoren izan zen ez da jakiten, eta, ondorioz, barnetik usteltzen hasi zen. Orduan, Zabalak zioenez, "bertsolariaren bilobak zuhaitzaren adaburura igo eta tartea harriz eta lurrez bete zuten. Eta pagoa, eskerturik, goitik osatutako zauri bat balitz bezala itxi omen zen".

Kirmen Uribe ondarroar idazle eta olerkariak ere ohoretu zuen bere «Bitartean heldu eskutik» liburuan, «Pagoa» izeneko olerkian.
[thumb|[Uzturre mendiaren ikuspegia 1918an San Frantzisko pasealekutik|341x341px]]
**f) Uzturre**''*

Uzturre mendia Gipuzkoan dago, Tolosaldean hain zuzen ere. Uzturrek 730 metroko garaiera du. 43° 09′ 19″ N, 2° 02′ 46″ W.

Uzturre mendirako ibilbidean zehar nahiz gailurretik goza daitekeen paisaia ederrarengatik ospetsua da Tolosa.

## Hiri senidetuak 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 

## Ikus, gainera 
* Tolosa Okzitania
* Anjeles Iztueta Azkue

## Kanpo estekak 
* Tolosako albisteak Atarian
* Tolosako Udalaren webgunea
* Tolosaldeari buruzko webgunea
* Federico de Zavala eta Juan Garmendia Larrañaga (itzultzailea: Jon Urrutia): *Tolosa hiriko monografia historikoa*, Donostia, Eusko Ikaskuntza, 2007.
* Garmendia Larrañaga, Juan: *Tolosa zahar-berriak. Sobre el ayer de Tolosa.* Tolosa: Tolosako udala, 2004.
* Pablo Gorosabel: *Bosquejo de las antigüedades, gobierno, administración y otras cosas notables de la villa de Tolosa*, Ingeba. Gipuzkoako Klasikoak.
* Irma Goikoetxea Gazpio eta Juan Inazio Elosegi Aldasoro: *Tolosako leku izenak + Tolosako baserri guztien argazkiak''. Tolosa: Udala, 2006. Hemen eskuragarri.
* Tolosako nazioarteko txontxogilo zentroa