open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
The Others (2001eko filma)

**The Others** edota **Los Otros** (euskaraz *Besteak*) 2001eko Alejandro Amenábar txiletar-espainiar zinema zuzendariaren suspense eta beldurrezko filma da. Bertan, Nicole Kidman, Fionnula Flanagan, Christopher Eccleston, Elaine Cassidy, Eric Sykes, Alakina Mann eta James Bentley aktoreek antzeztu zuten.

Kritika eta ikusleei dagokienez, sekulako arrakasta izan zuen: sari ugari irabazi zituen, tartean Goya Sariak eta BAFTA sariak. Horrela, Alejandro Amenábar zuzendaria nazioartean ezagutzera eman zuen. Argazkilaria Javier Agirresarobe eibartarra izan zen.

Filmeko etxaldea Kantabriako Hornillos jauregia da.

## Argumentua 
[thumb|200px|ezkerrera|[Hornillos jauregia.]]
1945ean, Jersey uhartean, Bigarren Mundu Gerra jada amaitu da, baina Grace-ren (Nicole Kidman) senarra ez da oraindik bertatik itzuli. Grace viktoriar aroko etxalde batean bakarrik eta nahiko isolatua bizi da, bere bi seme-alabak (Alakina Mann eta James Bentley) kristau arau zorrotzen bidez hezituz. Haurrek gaixotasun arraro bat dute: ezin dezekate eguzki edo egun argiarik jasan. Etxaldera iritsi diren hiru zerbitzari berri eta prestuek (Fionnula Flanagan, Eric Sykes eta Elaine Cassidy) familia hartako bizi arau nagusia berehala ikasi behar dute: etxaldeak ilunpean egon behar du, eta behin ere ez da ate bat irekiko, aurrekoa itxi ez baldin bada. Baina Gracek jarri dituen arau zorrotzak bere kontrolpetik ihes egiten duten gertakizunen bidez zalantzan jarriak dira.

## Aktoreak 
* Nicole Kidman: Grace Stewart.
* Alakina Mann: Anne Stewart, Graceren alaba.
* James Bentley: Nicholas Stewart, Graceren semea eta Anneren anai gazteagoa.
* Fionnula Flanagan: Bertha Mills, etxaldearen arduradun berria eta umezaina.
* Eric Sykes: Edmund Tuttle, lorazain berria.
* Elaine Cassidy: Lydia, neskame berria.
* Christopher Eccleston: Charles Stewart, duela urte batzuk gerrara joandako senarra.
* Keith Allen: Marlish jauna.
* Michelle Fairley: Marlish anderea.
* Renée Asherson: Andere zaharra.

## Kanpo estekak 
* Filmaren webgunea 
* *The Others* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
My Own Private Idaho

**My Own Private Idaho** (euskaraz *Neure Idaho Pribatua*) 1991ko Gus Van Sant estatubatuar zinema zuzendariaren drama filma da. William Shakespeare ingeles antzezkigilearen *Henrike IV.a, 1. zatia* antzerkilanean oinarrituta dago. Bertan, River Phoenix, Keanu Reeves, James Russo eta Udo Kier aktoreek antzeztu zuten.

Kultuzko film bilakatu zen, batez ere gay komunitatean.

## Argumentua 
Mike Waters (River Phoenix) eta Scott Favor (Keanu Reeves) AEBetako Portland hiriko kaleetan beren gorputzak salduz bizi diren bi prostitutu homosexual dira. Mikek narkolepsia du; horren ondorioz, bat-bateko lo sakonak edonon har dezake.

## Aktoreak 
* River Phoenix: Mikey Waters
* James Russo: Richard Waters
* Keanu Reeves: Scott Favor
* Rodney Harvey: Gary
* William Richert: Bob Pigeon
* Grace Zabriskie: Alena
* Chiara Caselli: Carmela

## Kanpo estekak 
* *My Own Private Idaho* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Okil

**Okilak** Piciformes ordeneko **Picidae** familia osatzen duten hegaztiak dira. Okil izenak balio du izendapen generiko bezala, baina **pizido** izen zientifikoa, berez, zehazki okil gisa identifikatzen ez diren beste txori batzuei ere aplikatzen zaie, adibidez lepitxuliari.

## Ezaugarriak 
Okilak intsektujaleak dira, eta zuhaitz-enborretan, azalean nahiz zuraren barnean, bizi diren ornogabeez elikatzen dira. Horretarako moko luze eta sendoa dute, eta berari esker zura zulatu eta puskatzeko gai dira. Bestalde, hegazti hauen mihia protraktila eta oso luzea da, eta muturrean zetaz hornituta ageri da bere ehizakiei hobeki eusteko, listu itsaskorra ere lan honetan lagungarri gertatzen delarik.

Hanka laburrak hatzamar luze eta indartsuz armatuta dauzkate. Izan ere denbora gehiena zuhaitz-enborretan gora eta behera ematen bait dute ehizaki bila. Joera lauzikatzaile honen ondorioz halaber, okilen isatseko lumetako ardatzak alanbrea bezain gogorrak izaten dira. Hegaztia berauetan sostengatzen da enbor bertikalari atzaparrez eutsita tente mantentzeko: *Okilo, Tokil, Kokil, Ükhül...*

Munduan diren okil espezie ugarietatik, sei bizi dira Euskal Herrian (zazpi, lepitxulia zenbatuz gero).

Arruntak dira:

* Okil handia (*Dendrocopos major*)
* Okil berdea (*Picus viridis*)
* Okil txikia (*Dendrocopos minor*)

Urriak edo eremu txikikoak dira:

* Okil ertaina (*Dendrocopos medius*)
* Okil gibelnabarra (*Dendrocopos leucotos*)

Hedatzen ari da bere eremua:

* Okil beltza (*Dryocopus martius*)

Ez da okil izenez ezagutzen, baina pizidoen familiakoa da txori arrunt hau ere;

* Lepitxulia (*Jynx torquilla*)

## Munduko beste okil batzuk 
* Okil grisa (*Picus canus*)
* Okil hegalzuria (*Dendrocopus leucopterus*)
* Okil hiruhatza (*Picoides tridactylus*)
* Okil sabelgorria (*Melanerpes carolinus*)
* Okil siriarra (*Dendrocopus syriacus*)
* Okil arabiarra (*Dendrocopus dorae*)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michael J. Fox

**Michael J. Fox**, jaiotze izenez **Michael Andrew Fox** (1961eko ekainaren 9a, Edmonton, Alberta) kanadar-estatubatuar aktore bat da.

## Filmography 
[thumb|250px|eskuinera|[1988an.]]

### Aktore gisa 
### Bideo-jokoak 
[thumb|200px|eskuinera|[2011an.]]

### Ekoizle gisa 
## Kanpo loturak 
* Michael J. Fox aktorearen IMDBko fitxa irakurgai 
* Parkisonaren Aurkako Michael J. Fox Fundazioaren webgunea
Who Framed Roger Rabbit

***Who Framed Roger Rabbit*** (euskaraz *Nork xaxatu du Roger Rabbit*) 1988ko Robert Zemeckis estatubatuar zinema zuzendariaren marrazki bizidun filma bat da. Gary K. Wolf idazlearen Who Censored Roger Rabbit? eleberrian oinarritua dago. Bertan, gizakiak eta marrazki bizidunak elkar nahasten dira. Filma honetan Bob Hoskins, Charles Fleischer, Kathleen Turner, Joanna Cassidy, eta Christopher Lloyd aktoreek antzeztu zuten.

Filma hau estatubatuar marrazki bizidunen aro modernoaren mugarri izan zen, aro hau 1980ko hamarkadaren erdialdea eta XXI. mendearen hasiera artean luzatu zelarik. Bestalde Disney etxearen berpizkundea ere suposatu zuen.

Filma honek hiru Oscar Sari irabazi zituen: Soinu edizio onenaren Oscar Saria, Efektu berezi onenen Oscar Saria, eta Muntatze onenaren Oscar Saria. Horrez gain Lorpen bereziaren Oscar Saria jaso zuen bere animazio zuzendaritzagatik. Bestalde hainbat sariren artean lau BAFTA sari eta Film onenaren Urrezko Globo Saria - Komedia edo musikala ere irabazi zituen.

## Argumentua 
1947. urtea, Hollywood. Eddie Valiant (Bob Hoskins) erdipurdiko detektibe bat da. Marvin Acme (Stubby Kaye) txatxetako artikuluen negozioko aberatsa eta Toontown hiriaren jabea Marron Cartoon ekoiztetxeko izarra den Roger Rabbiten (Charles Fleischer) Jessica Rabbit (Kathleen Turner) femme fatale itxurako emakumeari gortea egiten ari zaion frogak topatzeko kontratatua izan da. Acme erailda agertzean, froga guztiek Roger uztezko erruduna dela adierazten dute, eta Doom epaile (Christopher Lloyd) gaizto eta handigurak nola edo hala untxia zigortzea erabaki du. Roger Valianti benetazko erruduna topatzen lagundu diezaion erregutzen dio, baina Eddiek eskandalu ezberdinak azalerazten dituen bitartean kasua gero eta gehiago katramilatuko da, Toontown hiria bera ere arriskuan jarriz.

## Aktoreak 
* Bob Hoskins: Eddie Valiant
* Charles Fleischer: Roger Rabbiten (ahotsa)
* Kathleen Turner: Jessica Rabbiten (ahotsa)
* Joanna Cassidy: Dolores
* Christopher Lloyd: Doom epailea
* Alan Tilvern: R. K. Maroon
* Stubby Kaye: Marvin Acme
* Lou Hirsch: Baby Hermanen (ahotsa)

## Kanpo estekak 
* *Who Framed Roger Rabbit* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Frederiko III.a Alemaniakoa

**Frederiko III.a** (; Potsdam, 1831ko urriaren 18a – *ibidem*, 1888ko ekainaren 15a) Prusiako errege eta Alemaniako enperadorea izan zen 99 egunez 1888. urtean. Gilen I.a bere aita hil eta handik gutxira hil zen. Bismarcken kontra agertu zuen jarreragatik berrikuntzak egin behar zituela ematen bazuen ere, haiek egiteko astirik gabe geratu zen.

## Erreferentziak
Christopher Lloyd

**Christopher Allen Lloyd** (1938ko urriaren 22a, Stamford, Connecticut) estatubatuar zinema eta telebistako aktore bat da. Nagusiki ''One Flew Over the Cuckoo's Nest*, *Back to the Future* eta *The Addams Family'' filmeetan antzeztu izanagatik ezaguna da.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
* Christopher Lloyd aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Konrado II.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa

**Konrado II.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa** (Spira, 990 &ndash; Utrecht, 1039ko ekainaren 4a) Germaniako erregea izan zen 1024-1039 bitartean, eta enperadorea 1027-1039 urteetan.

## Bizitza 
Frankoniako dukea eta Henrike II.aren ondorengoa izan zen. Frankoniar dinastia sortu zuen. Printze alemaniarren aurka borrokatu zen eta jaun feudal txikien aldeko neurriak hartu zituen horretarako (feudoen herentzia zilegitzat jotzen zuen legea eman zuen 1027an). Mieszko II.a Poloniako erregea menderatu zuen 1031ean, eta bere mendean ezarri zituen Burgundia eta Arles lurraldeak. Haren garaian, Kanuto Handia Danimarkakoaren esku geratu zen Schleswigeko lurraldea.

## Erreferentziak
Aditz perifrastiko

**Aditz perifrastiko**a edo **aditz elkartu**a bi hitzez osatuta dagoen aditza da. Aditz trinkoetan informazio guztia hitz bakar batean bilduta dago (*nator*; *daramatzat*; *dakarzkit*), baina perifrastikoetan, bi hitzetan ematen da (*etortzen* *naiz*; *eramaten ditut*; *ekartzen* *dizkit*): 

* Batetik, *etortzen*, *eramaten* eta *ekartzen* aditz nagusiez, esanahia eta aspektua ([± bukatua], [± gerokoa]) adierazten dira:
** *Zer* gertatzen da*?* Ni *etortzen* naizela. Gauza batzuk *eramaten* ditudala; Gauza batzuk *ekartzen* dizkidala. 
** *Noiz?* Beti. Askotan. 
* Bestetik, *naiz, ditut* eta *dizkit* aditz laguntzaileez, pertsona (singularrezkoa ala pluralezkoa; lehena, bigarrena ala hirugarrena), modua (indikatiboa, ahalezkoa, subjuntiboa ala agintera) eta denbora ([± iragana]) agertzen dira: 
** *Nor* etortzen da*?* *Ni*. 
** *Nork* eramaten ditu gauzak*?* *Neuk.*
** *Noiz?* Ez iraganean (*etortzen* *nintzen*; *eramaten nituen*; *ekartzen* *zizkidan*, aldiz, iraganekoak dira).
** *Zer* ekartzen dizu*? Gauza batzuk.* 
** *No**rk* ekartzen dizkizu gauza batzuk*? Har**k.* 
** *Nori* ekartzen dizkio gauza batzuk*? Neur**i.* 
** *Zer* / *Nor* eramaten duzu*?* *Gauza / Pertso**na* *batzuk*.

## Kanpo estekak
FC Santa Coloma

**Futbol Club Santa Coloma** Andorrako futbol talde arrakastatsuena da 7 aldiz irabazi du Andorrako futbol liga eta beste 9 aldiz Kopa. Taldea Santa Coloma d'Andorra hirikoa da.

Lehia handia dauka UE Sant Julià taldearekin eta bien arteko partidari *El Clàssic* deitzen zaio. Honetaz gain derbia jokatzen du Unió Esportiva Santa Colomarekin, *El Derbi Colomencs*.

## Uniformea 
## Palmaresa 
### Andorran: 29 
* Liga (13): 1995, 2001, 2003, 2004, 2008, 2010, 2011, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019.
* Kopa (10): 1991, 2001, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2009, 2012, 2018.
* Andorrako Superkopa (6): 2003, 2005, 2007, 2008, 2015, 2017.

## Kanpo estekak 
*  webgunea
Kronika Mozarabiarra

**Kronika Mozarabiarra**, **754ko Kronika**, **Kordobako Anonimoa**, **Isidoro Pacensearen Kronikoia** edo latinez **Epitome Isidori Pacensis episcopi** edo **Continuatio Hispanica anni DCCLIV** izenez ere ezaguna, Erdi Aroko kronika bat da VIII. mendean idatzia Iberiar penintsulan, ustez Isidoro izena zuen elizbarruti lusitaniar bateko apezpikuak idatzi zuena.
Kronika honek Isidoro Sibiliakoaren *Historia de los Godos* delakoaren jarraipena izan nahi zuen, nahiz askoz apalagoa izan; 610. urtean hasten da, Heraklio enperadorearen lehen urtean, eta 754.ean amaitu.

Ia ez du ezer esaten Penintsulako bisigodoez, baina asko dio Ekialdean gertatutakoez, batez ere Bizantziar Inperioarekin eta Omeiatar Kaliferriarekin lotutakoez.

## Kronikaren testua 
* Juan Gil, *Corpus scriptorum muzarabicorum*, Madril, Instituto Antonio de Nebrija, 2 lib., Madril, 1973.
* José Eduardo López Pereira, *La crónica mozárabe del 754*, Anubar. , Zaragoza, 1980.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lucio Marineo Siculo

thumb|Lucio Marineo Sículo, *Pandit Aragoniae veterum primordia regum hocopus et forti...*, Zaragoza, Jorge Coci, 1509.
[thumb|*De rebus Hispaniae memorabilibus* ([Alcalá de Henares: Miguel Egia; 1530.)]]
**Lucio Marineo Sículo** (Vizzini, Sizilia, 1460 &ndash; 1533), humanista eta historialari siziliarra, bizitza gehiena Gaztelako Erresuman eman zuen.

## Biografia 
Hizkuntza eta literatura greko eta latinozko irakasle izan zen Palermon. Espainiara joan eta Salamancako Unibertsitatean irakatsi zuen hamabi urtez. Bere irakasle-lanak eta bere liburuak eragina izan zuten Espainiako Errenazimentuan. Ikasle izan zuen Alfonso de Segura, besteak beste. Fernando Katolikoa erregeak Gortera deitu eta bere kapilau eta kronikagile izendatu zuen. Nobleen seme-alaben heziketaz ere arduratu zen, eta Errenazimentuari dagokion italiazaletasuna hezurretaraino sartu zien.

Kronista gisa *De laudibus Hispaniae Libri VII* idatzi zuen latinez, Burgosen 1496an argitaratua. Bigarren bertsio bat egin zuen, *De rebus Hispaniae memorabilibus Libri XXV* (Alcalá, 1530). Azken lan honen gaztelaniazko zein latinezko bertsioak egin ziren, eta bertan euskarazko hiztegitxo bat agertzen da.

Halaber, *De Aragoniae Regibus et eorum rebus gestis libri V* (Zaragoza, 1509 idatzi zuen. Liburu honetatik aterako atala da *Sumario de la vida de los Reyes Católicos, don Fernando y doña Isabel* (Madril, 1587).

Latin humanistikoz idatzitako gutun-liburu luze baten egilea ere bada (*Epistolarum familiarum libri XVII*).

José Vargas Poncek XVIII. mendean *Vida de Lucio Marineo Sículo* liburua idatzi zuen, arestira arte argitaragabea eta berriki berreskuratu eta argitaratua.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *De las cosas memorables de España*. Valdemorillo, Madril: La Hoja del Monte, 2004, 
* *Pandit Aragoniae veterum primordia regum hocopus et forti...*, Zaragoza, Jorge Coci, 1509. djvu artxiboa.
Protostomia

**Protostomia** (grezieratik, *ahoa lehenengo*) animalia klado bat da. Deutorostomiarekin eta beste filum batzuekin batera Bilateria kladoa osatzen dute. Animalia hauek simetria biletarala dute eta hiru hazi geruza. Deutorostomia eta Protostomiaren arteko ezberdintasuna enbrioiaren garapenean aurkitzen dira.

Egungo ikerketa molekularrek hiru taldetan bereizten dituzte protostomoak:
* Ecdysozoa, adib. artropodoak, nematodoak
* Platyzoa, adib. platelmintoak, errotiferoak
* Lophotrochozoa, adib. moluskuak, anelidoak
baita zenbait taxa txiki ere, tartean Chaetognatha.

## Kanpo estekak
Albeldako Kronika

***Albeldako Kronika*** () egile izenik gabeko eskuizkribu bat da, latinez idatzia, 881. urtean amaitua. Hainbat testu ditu: Toledoko kontzilioen kanonak, *Liber Judiciorum* bisigodoa, Mahomaren bizitzari buruzko istorioa, egutegi bat eta, Mendebaldean lehendabizikoz, arabiar zifren aipamena eta irudikapena. Bigila edo Bela izeneko monje batek idatzi zuen, Sarrazino eta Gartzia bere dizipuluek lagunduta. Hala ere, *Albeldako Kronika* berez 811n dataturiko eskuizkribu anonimoa da.

## Deskribapena 
Kronika historikoek ohi duten formatuan, Antzinateko eta Hispaniako gertakariak kontatzen ditu. Bisigodoen Erresumaren azken garaia, musulmanen konkista, Omeiatar Kaliferria eta Asturiasko Erresumaren sorrera aztertzeko gorde diren iturri bakanetako bat da.

Rodako Kronikarekin eta Sebastianen Kronikarekin batera osatzen duen multzoa *alfontsotar kronikak* izenaz da ezaguna.

Antza denez, *Dulcidius* edo Dultzidio izena zuen elizgizon batek idatzi zuen, erregeak berak gainbegiraturik. Honegatik, Asturiasko Erresumaren azken hamarkadetako joera godozalea igartzen zaio.

Erromaren historia kontatzetik hasten da, Errege bisigodoengandik igaro eta, azkenik, Asturiasko erregeez hitz egiten du, Pelaiogandik hasi eta Alfontso III.a Asturiaskoa arte.

Lehen bertsioa 881. urtean bukatua da. Geroago 882. eta 883. urteei buruzko bi lerrokada luze erantsi zitzaizkion. Kronika, azken urte horretako azaroan amaitzen da.

«Albeldakoa» izena San Martin Albeldakoaren monasterioko kodexetik datorkio (Albelda de Iregua, Errioxa). Horrez gainera, Bigila monjeak kopiatu zuen, eta 976. urteraino jarraitu, eta hortik «Kodex Bigilano» izena (*Codex Conciliorum Albeldensis seu Vigilanus*).

Eskaintzen dituen berri jakingarrien artean, Albeldako Kronikak dakar Mendebaldean arabiar zifrei egindako lehen aipua eta irudia (zero zenbakiarenak izan ezik).

Kronikaren bertsiorik osoena Espainiako Historiaren Errege Akademian dago: 951. urtearen inguruko eskuizkribu bat da, lehenago Donemiliaga Kukulako monasterioan gordea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Kronikaren latinezko kopia.
*  Albeldako kodexaren edizio faksimilea.
*  Juan Gil Fernández, José Luis Moralejo eta Juan Ignacio Ruiz de la Peña Solar, *Crónicas asturianas*, Universidad de Oviedo (Publicaciones del Departamento de Historia Medieval, 11), 1985. *Albeldako Kronika*ren gaztelaniazko itzulpena.
Andorrako futbol liga

**Andorrako futbol liga** (katalanez *Lliga Nacional de Fútbol*) Andorrako futbol txapelketa garrantzitsuena da. FC Santa Coloma da garaipen gehien lortu dituen taldea.

## Historia 
1994 urtean Andorrako Futbol Federazioa sortu zen eta 1995ean abiarazi zuen Andorrako liga. Aurretik, 70. hamarkadan, Andorrako talde amateur batzuk saiatu ziren Liga bat eratzen baina UEFAren barnean ez zegoenez ez zuen izan ofizialtasunik. 1994-95 izan zen azken liga amateurra eta Andorrako Futbol Federazioak ofizialtzat hartzen du. 1998an bigarren maila ere osatu zuen Federazioak.

2000tik aurrera lehen mailan zortzi taldek hartzen dute parte. Ligak bi fase izaten ditu. Fase erregularrean lehenengo lau postuetan sailkatzen direnek txapelketa fasea jokatzen dute, aurrez lorturiko puntuak herenera jeitsi eta biribilduz. Gainontzeko laurek jeitsiera fasea jokatzen dute eta azkenak maila galtzen du.

FC Santa Coloma eta UE Sant Julià taldeen arteko partidari *El Clàssic* deitzen zaio.

Aipatzekoa da FC Andorra taldea aspalditik ari dela Kataluniako ligan jokatzen.

## Podiuma 
## Palmaresa 
## Garaipenak 
## Ikus, gainera 
* Andorrako futbol kopa

## Kanpo estekak 
*  Federazioaren webgune ofiziala
Zapatari (argipena)

**Zapatari** hitzak adiera zenbait ditu:

* zapataria, oinetakoak egin eta konpontzen dituen pertsona;
* **zapatariak** edo *Gerris*, ur gainean ibiltzen diren intsektuen generoa;
* Euskal Herriko hainbat herritako kalea,
** Zapatari kalea, Agurainen,
** Zapatari kalea, Beasainen,
** Zapatari baserria eta etxaldea, Donostian,
** Zapatari kalea, Gasteizen,
** Zapatari kalea, Usurbilen;
* Zapatari, Donostiako baserria eta, ondoren, auzoa Ibaeta barruan.
* Zapatari etxe okupatua, Donostiako Ibaeta auzoan hainbat urtetan okupatua izan zen etxea.
Zapatari

thumb|300px
**Zapataria** oinetakoak egin eta konpondu egiten dituen pertsona da, artisau moduan lan egiten duena. Egun, ordea, oinetakoen industria-ekoizpena dela eta, gehienetan oinetakoak konpontzen jarduten duen langilea da. Horretaz gainera, zapatariak gerrikoak, zorroak eta larruz egindako beste produktuak ere konpontzen ditu.

## Kanpo estekak
Gymnodactylus

***Gymnodactylus*** Phyllodactylidae familiako narrasti genero bat da. Brasilen bizi dira.

## Espezieak 
* *Gymnodactylus amarali* Barbour, 1925
* *Gymnodactylus darwinii* (Gray, 1845)
* *Gymnodactylus geckoides* Spix, 1825
* *Gymnodactylus guttulatus* Vanzolini, 1982
* *Gymnodactylus vanzolinii* Cassimiro & Rodrigues, 2009

## Kanpo estekak
Haiyan tifoia

**Haiyan tifoia** (orobat **Haiyan supertifoia** izenaz ere ezaguna, nazioarteko izendapena: **1330**, JTWF: **31W**, PAGASA, **Yolanda**) 2013an Filipinetan lehorra jo zuen tifoi baten izena da. 315 km/h minutu batez eta 230 km/h 10 minutuz izan zituen 48 orduan, inoizko tifoirik indartsuenetakoa. 1979an izandako Tip tifoiak beste ezeinek ez du gainditu. Izena Txinak eman zion, jatorrian .

6.300 lagun inguru hil zituen tifoiak, eta mila pertsona baino gehiago desagertu ziren Filipinetan, eta beste hainbat herrialdetan ere izan zuen eragina. Tacloban, suntsitutako 14.500 etxebizitza suntsitu ziren eta 2014rako 400 etxe zeuden konponduta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hesi (argipena)

**Hesi** hitzak adiera eta erabilera zenbait ditu:

* hesia, espazio bat mugatzeko egitura;
** Ceuta eta Melillako hesiak, Afrikatik datozen etorkinei sarrera eragozteko hiri horietan jarritako hesia;
* ekonomian, sarrera-hesia;
* Koral Hesi Handia;
* Hesi Handia uhartea;
* Ross izotz hesia;
* suhesia.
* hesi-efektua, naturguneetan gisa urbanizazioak eragiten duena, hauek isolatuz.
William H. Macy

**William Hall Macy, Jr.** (1950eko martxoaren 13a, Miami, Florida) estatubatuar aktore bat da. Nahiz eta Miami hirian jaioa izan, haurtzaroa Georgia eta Maryland estatuen artean igaro zuen.

Telebistan *Shameless* telesaileko protagonista izateagatik ere ezaguna da.

## Filmografia 
[thumb|250px|eskuinera|[2003an.]]
[thumb|250px|eskuinera|[2010an.]]
[250px|eskuinera|[2010an Felicity Huffman emaztearekin bat.]]
[thumb|250px|eskuinera|[2012an.]]
[250px|thumb|[2012an Felicity Huffman emaztearekin bat.]]

## Kanpo estekak 
* William H. Macy aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Haemodracon

***Haemodracon*** Phyllodactylidae familiako narrasti genero bat da. Yemeneko Sokotra uhartean bizi dira.

## Espezieak 
* *Haemodracon riebeckii* (Peters, 1882)
* *Haemodracon trachyrhinus* (Boulenger, 1899)

## Kanpo estekak
The Rocky Horror Picture Show

***The Rocky Horror Picture Show*** (euskaraz *The Rocky Horror Picture Show*) 1975eko Jim Sharman estatubatuar zinema zuzendariaren musikal film bat da. Richard O'Brien aktore eta gidoigilearen *The Rocky Horror Show* musikalean oinarritua dago. Bertan, Tim Curry, Susan Sarandon eta Barry Bostwick aktoreek antzeztu zuten.

Estreinatu eta denbora gutxira kultuzko filma bilakatu eta zinemaren historiara igaro zen, gaur egun arte eta batez ere anglosaxoi munduan zinema areto eta antzoki ugaritan antolatutako ikuskizun eta festetan pantailaratu izan ohi delarik, bertaratzen diren ugari filmeko pertsonaien gisa mozorrotuak agertuz, bai eta soinu bandako abestiak abestuz ere, batez ere *Science Fiction Double Feature* ("Zientzia-Fikziozko Saio Bikoitza") abestia.

## Argumentua 
Neska-mutil bikote bat (Barry Bostwick eta Susan Sarandon) euren adiskide batzuen ezkontzatik itzultzean ekaitz bortitz batek harrapatu eta haien autoa matxuratzean gaztelu batean ostatu hartzen dute. Gaztelu hau Frank-N-Furter doktorearen jabetza da, Frankestein moduko izaki baten sorkuntzan buru-belarri dabilen zientzialari bat. Bestalde, gazteluan Urteroko Transilvaniar Topaketa ospatzera doa. Bikote gazte eta xaloak oraindik ez da jabetzen bizi behar dituen gertakizun esperientzia berriak zein izango diren...

## Aktoreak 
* Tim Curry: Frank-N-Furter doktorea (zientzialaria)
* Susan Sarandon: Janet Weiss (heroia)
* Barry Bostwick: Brad Majors (heroia)
* Richard O'Brien: Riff Raff (morroia)
* Patricia Quinn: Magenta (neskamea)
* Nell Campbell: Columbia (*groupiea*)
* Jonathan Adams: Everett v. Scott doktorea (zientzialari arerioa)
* Peter Hinwood: Rocky Horror (sorkuntza)
* Meat Loaf: Eddie (aktore-multzoko mutila)
* Charles Gray: kriminologoa (aditua)

## Kanpo estekak 
* *The Rocky Horror Picture Show* filmaren webgunea 
* *The Rocky Horror Picture Show* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Orri-marka

thumb|300px|Oihalezko orri-marka gorria liburu baten

**Orri-marka**, eta batzuetan **liburu-marka**, liburu bat noraino irakurri den markatzeko ipintzen den paper, oihal edo beste material bateko zerrenda luzea da. Liburuari josia edo soltea izan daiteke.

Sarri, Liburuaren objektu apaingarri nahiz iragarki moduan erabil daitezke eta ohikoa da orri-marken bildumazaletasuna.

## Historia 
Orri-marken historiari buruz eginiko ikerketaren emaitza berrien arabera, badirudi I. mendean kodexak sortu zirenetik existitu izan direla. Gaurdaino iraun duen orri-marka zaharrena VI. mendekoa da: apaindutako larruzkoa, atzealdea *vellum* txahal-larru finezkoa eta larruzko uhal batekin lotuta kodex kopto baten azalari (Codex A, MS 813 Chester Beatty Library, Dublin). Egiptoko Sakkara inguruan aurkitu zen, Apa Jeremiah monasterioaren hondakinen azpian. Beste liburu-marka edo berauen aztarna zaharrenak I eta XI. mende arteko kodex koptoetan aurkitu dira, eta VIII eta XII. mende arteko karolingiar kodexetan.

Orri-markak Erdi Aro osoan zehar erabili ziren. Pergaminozko banda txiki bat (edo sokatxo bat) izaten zen, orriaren ertzari atxikia. Lehen liburu inprimatuak nahiko bakanak eta baliotsuak zirenez, hasieratik pentsatu zen zerbait behar zela liburuan orriak markatzeko, orrialdeetan kalterik eragin gabe.

File:SegnalibriItaliaSpagnaMalta1.jpg|Espainia, Italia eta Maltako orri-markak
File:Bookmark.jpg|thumb|Oihalezko zerrenda
File:Book with florentine paper bookmark.jpg|thumb|Paperezko orri-marka
File:Bedouin bookmark.jpg|thumb|Oihalezko orri-marka (Lakiya, Israel)
File:Metal_Bookmark.jpg|thumb|Metalezko orri-marka

## Erreferentzia 
## Ikus, gainera 
* Laster-marka

## Kanpo estekak 
*  oihartzun, orri-markei buruzko bloga.
Hesi

[thumb|300px|Zurezko hesia (zuresia), [hesolaz eta ohol horizontalez osatua.]]
thumb|300px|Metalezko segurtasun hesia
**Hesia** eremu bat ixten edo babesten duen egitura luzea da, norabaiteko igarobidea galarazten duena, batez ere landarez, laharrez edo oholez egina. Hesi baten oinarrizko osagaiak hauek dira: hesola (lurrean finkatzen den egitura) eta tarteko itxitura (hesoletan finkatzen dena eta igarobidea eragozten duena).

Lursail edo lorategien inguruan ezartzen dira, bai landaguneetan bai hiriguneetan, eta bertan sartzea eragozteko edo/eta bertako biztanleen intimitatea babesteko. Animalia, pertsona eta ibilgailuen mugimendua eragotzi eta bideratzen dute. Hesi mugikorrak ere erabiltzen dira eremu batzuk aldi baterako ixteko, adibidez lanengatik edo gertakariengatik (manifestazioak, festak eta abar).

## Motak 
Hesia egiteko erabili den material nagusiaren arabera, hainbat motako hesiak daude:
* Zuresia, zurezkoa. Altzari bat ere izan daiteke
** Oholesia edo hesola hesia, batez ere esparru bat kanpoko erasoetatik babesteko hesolaz egindakoa
** Latesia, zurezko lata (ohol zakar) horizontalez eta hesolaz egina
** Girondar hesia, burdin hariz lotutako zurkaitz txikiz osatua, batez ere hondartzak eta landare berriak aldi baterako babesteko erabilia
* Kanabera hesia, kanabera luzez egina, uretan ezartzen dena arrantzatzeko
* Harresia, harriz egindakoa, batez ere gotorlekuak eta hiriak inguratzen dituena kanpoko erasoetatik babesteko
* Burdin hesia, burdin barraz eginikoa
* Alanbre hesia, alanbrez (burdin hariz) egina
** Txarrantxa hesia, alanbreak txarrantxak baditu
* Landare hesia, hesibizia edo heskaia, landare biziz eginikoa. Euskal Herriko landaguneetan landare hauek erabili izan dira besteak beste, batez ere sasi edo laharrez egina. Baina landarearen arabera, beste hainbat izen izan dezake: *arantzaesi, arbolaesi, elorriesi, larresi, sasiesi* etab.
* Lurresi, lur-hesi edo luhesi, lurrez eta landarez eginikoa, batez ere erreka edo antzekoetan ura bideratzeko erabilia, dike baten antzera
* Ur-hesia, urez egindako muga-edo, adibidez ibai edo erreten bat

thumb|320px|Hesi mugikorrak bide ertzean metatuak
Hesi mugikorrak espazio publikoan jartzen diren egiturak dira, aldi baterako gertaeretan espazioak mugatzeko, hala nola ikuskizunak eta manifestazioak. Eremu publikoetako lanak babesteko ere balio dute. Gehienetan metalezkoak dira, baina plastikozkoak edo hormigoizkoak ere izan daitezke. Mota ohikoena, barrualdean metalezko hagatxoak dituen marko batek osatzen dutena da, egonkortasuna ematen dioten bi oin zabalen gainean finkatua. Alboetan, lokailu bat dute, hainbat hesi beraien artean lotzeko aukera ematen duena, hesi luze eta jarraitua eratuz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Harresi
* Heskai

## Kanpo estekak
Arabiar zifrak

thumb|Arabiar zifrak

**Arabiar zifrak** —*hindu zifrak*, *hindu-arabiar zifrak* eta *indo-arabiar zifrak* izenez ere ezagunak— zenbakizko hamar digituak dira (0,&nbsp;1,&nbsp;2,&nbsp;3,&nbsp;4,&nbsp;5,&nbsp;6,&nbsp;7,&nbsp;8,&nbsp;9). Antzinako Indiako matematikariek garatu zuten hindu-arabiar zenbaki sistematik eratorriak dira; sistema horretan, digituen sekuentzia bat (adibidez: 975) zenbaki bakartzat irakurtzen da. Tradizioak dio arabiar matematikariek eta persiar musulmanek indiar zifrak hartu zituztela Indian, eta mendebalderagoko arabiarrei pasatu zizkietela.

Europan Vigila izeneko kopista batek X. mendean Albeldako Kronika ezagunean erabili zituen, orduan Iruñeko Erresuman zegoen San Martin Albeldakoaren monasterioan.

## Aldaerak 
Uneko arabiar sistema hainbat modutan irudikatzen da, idazkera sistemaren arabera.

Europar sistemaren barruan ere ezberdintasun txikiak daude. Azken garaietan, zeroa zirkulua edo elipse gisa idaztetik, "0", barra batekin irudikatzera, "Ø" (danierazko hizki bat), pasatu da, "O" hizkitik bereizteko. Europan, zazpi (7) zenbakia normalean barra horizontal batekin idazten da bat (1) zenbakitik bereizteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chris Sarandon

**Christopher "Chris" Sarandon** Jr. (1942ko uztailaren 24a, Beckley, Mendebaldeko Virginia) estatubatuar aktore bat da. Berak antzeztutako filma ezagunenen artelan honako hauek daude: *The Princess Bride*, *Fright Night*, ''Child's Play*, *The Nightmare Before Christmas* eta *Dog Day Afternoon. Az*ken filma honetako antzezlanarengatik Taldeko gizonezko aktore onenaren Oscar Saria izendapena jaso zuen.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista 
### Bideo-jokoak 
### Theme parks 
* *Haunted Mansion Holiday* - Jack Skellington
* *Halloween Screams* - Jack Skellington

### Bideoklipa 
* *Hands Clean'' — Alanis Morissette

## Kanpo estekak 
* Chris Sarandon aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Pelkosenniemiko armarria

175px|eskuinera|Pelkosenniemiko armarria
**Pelkosenniemiko armarria** (finlandieraz, *Pelkosenniemen vaakuna*) Finlandia iparraldean dagoen Pelkosenniemi udalerriaren ikur nagusia da.

Armarria Ahti Hammar artista helsinkiarrak sortu zuen 1960. urtean eta udalerriko udalbatzak urte bereko urtarrilaren 16an Pelkosenniemiko ikur nagusitzat hartu zuen (Barne Ministerioak martxoaren 24an). Armarria sortzerakoan, artistak eskualdeko natura eta kultura izan zituen buruan eta, hala, bertan agertzen diren irudiekin, udalerriaren bereizgarri nagusia irudikatu nahi izan zuen: Pyhä muinoa, alegia. Zilarrezko atzealdearen aurrean, urdin koloreko gurutzea dago, urdinezkoak ere diren hiru tontorren gainean. Izan ere, armarriko hiru tontorrak Pyhä muinoaren hiru gailurren irudiak dira eta gurutzeak, aldiz, muinoaren izena adierazten du (*Pyhätunturi*-k, euskaraz, "muino saindua edo sakratua" esan nahi du). Hammar artista, zehazki, aspaldiko kontakizun batean oinarritu zen armarria sortzeko; hain zuzen ere, esaten da Kemijärviko elizbarrutiko apaiz gorenak lurralde hartan bizi ziren samiak bataiatu eta kristautasunera bihurtu zituela 1648. urtean Pyhä muinoaren tontorrean .

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pelkosenniemi
* Lappiko armarriak

## Kanpo estekak
Homonota

***Homonota*** Phyllodactylidae familiako narrasti genero bat da. Hego Amerikan bizi dira.

## Espezieak 
* *Homonota andicola* Cei, 1978
* *Homonota borellii* (Peracca, 1897)
* *Homonota darwinii* Boulenger, 1885
* *Homonota fasciata* (Duméril & Bibron, 1836)
* *Homonota gaudichaudii* (Duméril & Bibron, 1836)
* *Homonota penai* (Donoso-Barros, 1966)
* *Homonota rupicola* Cacciali, Ávila & Bauer, 2007
* *Homonota underwoodi* Kluge, 1964
* *Homonota uruguayensis* (Vaz-Ferreira & Sierra de Soriano, 1961)
* *Homonota whitii* Boulenger, 1885
* *Homonota wiliamsii* Ávila, Perez, Minoli & Morando, 2012

## Kanpo estekak
Phyllodactylus

***Phyllodactylus*** Phyllodactylidae familiako narrasti genero bat da. Hego Amerika, Erdialdeko Amerika eta Ameriketako Estatu Batuetan bizi dira.

## Espezieak 
* *Phyllodactylus angelensis* Dixon, 1966
* *Phyllodactylus angustidigitus* Dixon & Huey, 1970
* *Phyllodactylus apricus* Dixon, 1966
* *Phyllodactylus barringtonensis* Van Denburgh, 1912
* *Phyllodactylus baurii* Garman, 1892
* *Phyllodactylus bordai* Taylor, 1942
* *Phyllodactylus bugastrolepis* Dixon, 1966
* *Phyllodactylus clinatus* Dixon & Huey, 1970
* *Phyllodactylus darwini* Taylor, 1942
* *Phyllodactylus davisi* Dixon, 1964
* *Phyllodactylus delcampoi* Mosauer, 1936
* *Phyllodactylus delsolari* Venegas, Townsend, Koch & Böhme, 2008
* *Phyllodactylus dixoni* Rivero-Blanco & Lancini, 1968
* *Phyllodactylus duellmani* Dixon, 1960
* *Phyllodactylus galapagensis* Peters, 1869
* *Phyllodactylus gerrhopygus* (Wiegmann, 1834)
* *Phyllodactylus gilberti* Heller, 1903
* *Phyllodactylus heterurus* Werner, 1907
* *Phyllodactylus homolepidurus* Smith, 1935
* *Phyllodactylus inaequalis* Cope, 1876
* *Phyllodactylus insularis* Dixon, 1960
* *Phyllodactylus interandinus* Dixon & Huey, 1970
* *Phyllodactylus johnwrighti* Dixon & Huey, 1970
* *Phyllodactylus julieni* Cope, 1885
* *Phyllodactylus kofordi* Dixon & Huey, 1970
* *Phyllodactylus lanei* Smith, 1935
* *Phyllodactylus leei* Cope, 1889
* *Phyllodactylus leoni* Torres-Carvajal, Carvajal-Campos Barnes, Nicholls & Pozo-Andrade, 2013
* *Phyllodactylus lepidopygus* (Tschudi, 1845)
* *Phyllodactylus martini* Lidth De Jeude, 1887
* *Phyllodactylus microphyllus* Cope, 1876
* *Phyllodactylus muralis* Taylor, 1940
* *Phyllodactylus nocticolus* Dixon, 1964
* *Phyllodactylus palmeus* Dixon, 1968
* *Phyllodactylus papenfussi* Murphy, Blair & De La Cruz, 2009
* *Phyllodactylus partidus* Dixon, 1966
* *Phyllodactylus paucituberculatus* Dixon, 1960
* *Phyllodactylus pulcher* Gray, 1830
* *Phyllodactylus pumilus* Dixon & Huey, 1970
* *Phyllodactylus reissii* Peters, 1862
* *Phyllodactylus rutteni* Hummelinck, 1940
* *Phyllodactylus santacruzensis* Dixon, 1966
* *Phyllodactylus sentosus* Dixon & Huey, 1970
* *Phyllodactylus thompsoni* Venegas, Townsend, Koch & Böhme, 2008
* *Phyllodactylus tinklei* Dixon, 1966
* *Phyllodactylus transversalis* Huey, 1975
* *Phyllodactylus tuberculosus* Wiegmann, 1834
* *Phyllodactylus unctus* (Cope, 1864)
* *Phyllodactylus ventralis* O'Shaughnessy, 1875
* *Phyllodactylus wirshingi* Kerster & Smith, 1955
* *Phyllodactylus xanti* Cope, 1863

## Kanpo estekak
Ptyodactylus

***Ptyodactylus*** Phyllodactylidae familiako narrasti genero bat da. Ipar Afrikan eta Ekialde Hurbilan bizi dira.

## Espezieak 
* *Ptyodactylus ananjevae* Nazarov, Melnikov & Melnikova, 2013
* *Ptyodactylus dhofarensis* Nazarov, Melnikov & Melnikova, 2013
* *Ptyodactylus guttatus* Heyden, 1827
* *Ptyodactylus hasselquistii* (Donndorff, 1798)
* *Ptyodactylus homolepis* Blanford, 1876
* *Ptyodactylus orlovi* Nazarov, Melnikov & Melnikova, 2013
* *Ptyodactylus oudrii* Lataste, 1880
* *Ptyodactylus puiseuxi* Boutan, 1893
* *Ptyodactylus ragazzii* Anderson, 1898

## Kanpo estekak
Dragoitxo

**Dragoitxoak** (edo **gekoak**) ***Tarentola*** narrasti generoa osatzen duten animaliak dira. Mediterraneo inguruan bizi dira. Ezagunena dragoitxo arrunta da (*Tarentola mauritanica*).

## Espezieak 
## Kanpo estekak
Sallako armarria

175px|eskuinera|Sallako armarria
**Sallako armarria** (finlandieraz, *Sallan vaakuna*) Finlandia iparraldean dagoen Salla udalerriaren ikur nagusia da.

Armarria Kaj Kajander artista helsinkiarren lana da eta 1961eko urtarrilaren 24an udalbatzak Sallako armarri ofizialtzat hartu zuen (Barne Ministerioak urte bereko apirilaren 21ean onartu zuen). Egileak, bertan agertzen diren irudiekin, udalerriko natura eta paisaiak adierazi nahi izan zituen. Atzealde urdinaren gainean, zilarrezko arku bat dago. Hain zuzen, arku edo uztai honek Sallako inguru eta bazter muinotsuak irudikatzen ditu, Finlandiako ipar-ekialdean ohikoa den parajea; gainera, aipatzekoa da, muino hauek elkartzen dituzten parke nazionalak direla, gaur egun, udalerriaren diru-sarrera iturri nagusia. Azkenik, bada armarriari egin izan zaion beste interpretazio bat ere; izan ere, zilarrezko arku horrek zubi baten itxura du eta, baliteke, Kajanderrek Sallako Errusia eta Finlandiako mugari eginiko keinua izatea .

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Salla
* Lappiko armarriak

## Kanpo estekak
Posioko armarria

175px|eskuinera|Posioko armarria
**Posioko armarria** (finlandieraz, *Posion vaakuna*) Finlandia iparraldean dagoen Posio udalerriaren ikur nagusia da.

Armarria Gustaf von Numers artista kangasalarrak sortu zuen eta 1958. urteko urtarrilaren 20an Posioko udalbatzak udalerriko ikur ofizialtzat hartu zuen (Barne Ministerioak maiatzaren 2an). Egileak, bertan agertzen diren irudiekin, udalerriaren natura eta kultura adierazi nahi izan zituen. Atzealde beltzaren aurrean, sarrera gorria duten eta 2+1 kokapena duten zilarrezko hiru lavvu daude. Antzinean, eskualde honetako jatorrizko biztanleak diren sami nomadek leku batetik bestera mugitzeko erabiltzen zituzten karpa edo etxebizitzak dira lavvuak eta, hala, armarriko sinbolismoak Posiok antzinako kulturarekin eta, zehazki, samiekin duen harremana irudikatzen du. Azkenik, aipatzekoa da Posioko armarriak ere atzealde iluna duela; izan ere, kolore hitsak (grisa, beltza) Lappiko udalerriko armarrien bereizgarri nagusiak dira, eskualdeko zerua irudikatzen dutenak .

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Posio
* Lappiko armarriak

## Kanpo estekak
Ranuako armarria

175px|eskuinera|Ranuako armarria
**Ranuako armarria** (finlandieraz, *Ranuan vaakuna*) Finlandia iparraldean dagoen Ranua udalerriaren ikur nagusia da.

Armarria Olof Eriksson artista helsinkiarrak sortu zuen eta, bertan agertzen diren irudiekin, egileak udalerriaren natura, kultura eta historia adierazi nahi izan zituen. Zelai berde ilunaren gainean, buruz behera dagoen zilarrezko zerra dago, azpian zilarrezkoa ere den ur haria moztear dagoela. Zerrak XIX. eta XX. mendeetako basogintza industria adierazten du, Ranuaren hazkuntza eta garapena ekarri zuena. Ur hariak, bestetik, Simo ibaia eta, historian zehar, honek udalerriarekin izan duen harremana irudikatzen du; izan ere, ur emari hau herriaren sarrera eta irteera nagusia izan da urteetan, Ranua beste udalerri eta hiriekin bat egiten lagundu duen garraiobidea. Ikur ofiziala udalbatzak onartu zuen 1959ko ekainaren 23an (Barne Ministerioak azaroaren 23an) .

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ranua
* Lappiko armarriak

## Kanpo estekak
Inariko armarria

175px|eskuinera|Inariko armarria
**Aanaarko**, **Aanarko**, **Anárko** edo **Inariko armarria** (finlandieraz, *Inarin vaakuna*; ipar samieraz, *Anára vearjogovva*) Finlandia iparraldean dagoen Inari udalerriaren ikur nagusia da.

Armarria 1954. urtean sortu zuen Ahti Hammar margolariak eta bere helburua, bertan agertzen diren objektuekin, udalerriaren ezaugarri nagusiak adieraztea izan zen; zelai beltz baten gainean, zilar koloreko koregono arraina agertzen da, elur-oreinen urrezko adarrak dituena buruaren soinean. Biak udalerriko animalia ohikoak dira, antzinako garaietatik udalerriaren motore ekonomikoaren funtsa izan direnak eta herritarren izaera markatu dutenak. Gaur egun, elur-orein zaintzak Inariren diru-sarrera nagusien iturri izaten jarraitzen du; eta koregonoa, aldiz, urtero eskualdeko turismoa sustatzen duten milaka arrantzale erakartzen dituen arraina da. Biak ala biak sami kulturan eta sinbologian eragin handia duten animaliak dira. Gainera, aipatzekoa da Inariko armarriak ere atzealde iluna duela; izan ere, kolore hitsak (grisa, beltza) Lappiko udalerriko armarrien bereizgarri nagusiak dira, eskualdeko zerua irudikatzen dutenak .

Ikur ofiziala udalbatzak onartu zuen 1954ko irailaren 28an (Barne Ministerioak hurrengo urteko otsailaren 25ean) .

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Inari
* Lappiko armarriak

## Kanpo estekak
Phyllopezus

***Phyllopezus*** Phyllodactylidae familiako narrasti genero bat da. Hego Amerikan bizi dira.

## Espezieak 
* *Phyllopezus lutzae* (Loveridge, 1941)
* *Phyllopezus maranjonensis* Koch, Venegas & Böhme, 2006
* *Phyllopezus periosus* Rodrigues, 1986
* *Phyllopezus pollicaris* (Spix, 1825)

## Kanpo estekak
Tervolako armarria

175px|eskuinera|Tervolako armarria
**Tervolako armarria** (finlandieraz, *Tervolan vaakuna*) Finlandia iparraldean dagoen Tervola udalerriaren ikur nagusia da.

Armarria 1957an sortu eta urte bereko otsailaren 15ean Tervolako ikur ofizialtzat hartu zen. Egilea Ahti Hammar helsinkiar artista da, Finlandiako hainbat udalerritako armarriren autorea dena. Atzealde gorriaren aurrean, mokoan urrezko tipula duen zilarrezko kurriloa dago. Bertan agertzen diren irudiekin, Hammarrek udalerriaren natura eta kultura berezitasunak adierazi nahi izan zituen, batik bat, Lappiko iparraldeko udalerriekin alderatuta. Hain zuzen, kurriloa eskualde honetako hegazti ohikoa da, udaberri eta udara epelak -umealdi sasoia- bertan igarotzen dituena. Tipula, aldiz, udalerrian landatzen den landare ospetsuenetakoa da eta, iparraldeko eremuekin alderatuz, emankorragoa den lurzorua eta Tervolaren nekazal izaera irudikatzen ditu .

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tervola
* Lappiko armarriak

## Kanpo estekak
Tornioko armarria

175px|eskuinera|Tornioko armarria
**Tornioko armarria** (finlandieraz, *Tornion vaakuna*) Finlandia ipar-mendebaldean dagoen Tornio hiriaren ikur nagusia da.

Armarria 1958. urtean sortu zuen Olof Eriksson helsinkiar artistak, eta udalbatzak martxoaren 28an hartu zuen ikur ofizialtzat (Barne Ministerioak urte bereko ekainaren 12an onartu zuen); horrela, armarri berriak ordura arte hiria irudikatzeko erabili izan zen dorrearen zigilua ordezkatu zuen. Zilarrezko atzealdearen gainean, dorre gorria dago, leiho, ate eta teilatu urdinak dituena. Hain zuzen, Eriksson autoreak historian zehar erabilitako ohitura jarraitu eta dorrea mantendu nahi izan zuen armarri berrian ere; dena den, eraikinaren jatorria ezezaguna da gaur egun. Alde batetik, gainean dagoen gurutzeari erreparatuz gero, badirudi dorrea 1641ean eraiki zen lehen eliza edo kanpandorrearen irudia dela. Hala ere, dorrearen zigilua hiria sortu zenerako erabiltzen zela uste da, alegia, eliza eraiki baino 20 urte lehenago. Bestetik, hiriaren suedierazko jatorrizko izenari erreparatuta (*Torneå*k, euskaraz, "dorre" esan nahi du), pentsatu izan da dorre bat bazela eskualde honetan, kristautasunaren hedapenarekin batera, gurutze baten bidez irudikatua izango zena .

Nahiz eta armarri ofizialak ez diren, Alatornio eta Karunki udalerri ohiek ere armarri bana zuten, 1973. urtean Torniorekin bat egiterakoan balio instituzionala galdu zutenak (Alatornioko armarria, Karunkiko armarria).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tornio
* Lappiko armarriak

## Kanpo estekak
Ylitornioko armarria

175px|eskuinera|Ylitornioko armarria
**Ylitornioko armarria** (finlandieraz, *Ylitornion vaakuna*) Finlandia ipar-mendebaldean dagoen Ylitornio udalerriaren ikur nagusia da.

Armarria 1953. urtean sortu zuen Jaakko Hänninen artistak, eta bere helburua, bertan agertzen diren irudiekin, udalerriko natura eta kultura adieraztea izan zen; urte bereko irailaren 28an udalbatzak Ylitornioko ikur ofizialtzat hartu zuen (Barne Ministerioak hurrengo urteko apirilaren 5ean onartu zuen). Zilarrezko atzealdearen gainean, gorri kolorekoak diren eguzkia eta hiru tontor daude. Irudiek Pierre Louis Maupertuis astronomo, matematikari eta filosofo frantsesaren ikerkuntza bidaia adierazten dute; izan ere, Lurraren neurri zehatza mugatzeko, zientzialariak Ylitorniora bidaia egin zuen 1736-1737 urte bitartean. Horrela, bere eginkizuna burutzeko, Maupertuis udalerriko Aavasaksa muinora igo zen eta, hain zuzen ere, hiru tontorrek Aavasaksa muinoko hiru gailurrak irudikatzen dituzte. Bestetik, eguzki gorria gauerdiko eguzkiaren irudia da, eta honek, era berean, udalerriaren kokalekua azaltzen du, Zirkulu Polar Artiko paraleloaren gainean .

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ylitornio
* Lappiko armarriak

## Kanpo estekak
Asaccus saffinae

***Asaccus saffinae*** *Asaccus* generoko animalia da. Narrastien barruko Phyllodactylidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllodactylidae

## Kanpo estekak
Thecadactylus

***Thecadactylus*** Phyllodactylidae familiako narrasti genero bat da. Hego Amerika, Mexiko eta Antilletan bizi dira.

## Espezieak 
* *Thecadactylus oskrobapreinorum* Köhler & Vesely, 2011
* *Thecadactylus rapicauda* (Houttuyn, 1782)
* *Thecadactylus solimoensis* Bergmann & Russell, 2007

## Kanpo estekak
Sodankyläko armarria

175px|eskuinera|Sodankyläko armarria
**Soađegilliko** edo **Sodankyläko armarria** (finlandieraz, *Sodankylän vaakuna*; ipar samieraz, *Soađegili vearjogovva*) Finlandia iparraldean dagoen Sodankylä udalerriaren ikur nagusia da.

Armarria 1959. urtean sortu zuen Aarno Liuksiala artistak eta bere helburua, bertan agertzen diren irudiekin, udalerriko natura adieraztea izan zen. Urte bereko abenduaren 30ean, udalbatzak Sodankyläko ikur ofizialtzat hartu zuen (Barne Ministerioak hurrengo urteko martxoaren 24an onartu zuen). Zelai beltzaren aurrean, sei puntako zilarrezko izarra eta, aurrean suzko gar gorriztak dituen eta zilarrezkoa ere den banda horizontala daude. Sei puntako izarrak iparrizarra irudikatzen du, neguko gau ilun, hotz eta luzeetan zerua argiztatzen duen argi nagusia; honek, era berean, udalerriaren kokapena adierazten du, herrialdearen iparraldean eta Zirkulu Polar Artikoaren gainean. Bestalde, suzko garrak ipar argiak dira. Oso ohikoa da Finlandian fenomenoa gar bidez irudikatzea, ipar argien finlandierazko izena *revontulet* baita, euskaraz, "azeriaren sua". Azkenik, aipatzekoa da Sodankyläko armarriak ere atzealde iluna duela; izan ere, kolore hitsak (grisa, beltza) Lappiko udalerriko armarrien bereizgarri nabarmenenak dira, eskualdeko zerua negualdean irudikatzen dutenak .

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sodankylä
* Lappiko armarriak

## Kanpo estekak
Pelloko armarria

175px|eskuinera|Pelloko armarria
**Pelloko armarria** (finlandieraz, *Pellon vaakuna*) Finlandiako ipar-mendebaldean dagoen Pello udalerriaren ikur nagusia da.

1952. urtean sortu zuen Olof Eriksson artista helsinkiarrak eta Pelloko udalbatzak urte bereko martxoaren 17an onartu zuen (Barne Ministerioak maiatzaren 30ean). Bertan agertzen diren irudiekin, egileak udalerriko natura eta kultura adierazi nahi izan zituen. Zelai urdin ilunaren gainean, zilarrezko hiru tontor daude, buruan 1+2 kokapena duten zilarrezko sei puntako hiru izar dituztenak. Tontorrek Pierre Louis Maupertuis astronomo, matematikari eta filosofo frantsesaren ikerkuntza bidaia irudikatzen dute; izan ere, Lurraren neurri zehatza mugatzeko, zientzialariak Pellora bidaia egin zuen 1736-1737 urte bitartean. Bere eginkizuna burutzeko, Maupertuis udalerriko Horilankero, Kittisvaara eta Niemivaara muinoetara igo behar izan zuen eta, hain zuzen ere, hiru muino hauek dira armarriko hiru tontorrak irudikatzen dituztenak. Bestetik, agertzen diren hiru izarrek hiriaren kokapena adierazten dute, Zirkulu Polar Artikoaren bihotzean .

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lappiko armarrien zerrenda

## Kanpo estekak
Savukoskiko armarria

175px|eskuinera|Savukoskiko armarria
**Savukoskiko armarria** (finlandieraz, *Savukosken vaakuna*) Finlandia ipar-ekialdean dagoen Savukoski udalerriaren ikur nagusia da.

Armarria Heikki Paaer artistaren lana da eta udalbatzak Savukoskiko ikur nagusitzat hartu zuen 1956. urteko abenduaren 14an (Barne Ministerioak hurrengo urteko apirilaren 17an onartu zuen). Bertan agertzen diren irudiekin, egileak udalerria antzinako kultura eta bizimoduarekin lotu nahi izan zuen; zelai beltzaren aurrean, urrezko zutikako sami biltegi tradizionala dago, sustraiak dituen enborrak lurretik goratzen duena. Biltegi hauek, hain zuzen ere, samiek tresnak eta bizi hornigaiak gordetzeko erabiltzen zituzten eraikinak ziren, lurzorutik egurrezko zutabeen bidez altxatzen zituztenak. Hala, sustraiak diruditen zutabeek, eta, oro har, armarriaren sinbolismoak udalerria eta antzinako kulturaren arteko zubia egiten du, alegia, egungo savukoskiarren eta jatorrizko sami biztanleen arteko lotura. Azkenik, aipatzekoa da Savukoskiko armarriak ere atzealde iluna duela; izan ere, kolore hitsak (grisa, beltza) Lappiko udalerriko armarrien bereizgarri nagusiak dira, eskualdeko zerua negualdean irudikatzen dutenak .

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Savukoski
* Lappiko armarriak

## Kanpo estekak
Sphaerodactylidae

**Sphaerodactylidae** Gekkota barruan sailkatutako narrasti familia bat da. Amerika, Europa, Afrika eta Asian bizi dira.

## Generoak 
* *Aristelliger* Cope, 1861
* *Chatogekko* Gamble, Daza, Colli, Vitt & Bauer, 2011
* *Coleodactylus* Parker, 1926
* *Euleptes* Fitzinger, 1843
* *Gonatodes* Fitzinger, 1843
* *Lepidoblepharis* Peracca, 1897
* *Pristurus* Rüppell, 1835
* *Pseudogonatodes* Ruthven, 1915
* *Quedenfeldtia* Boettger, 1883
* *Saurodactylus* Fitzinger, 1843
* *Sphaerodactylus* Wagler, 1830
* *Teratoscincus* Strauch, 1863

## Kanpo estekak