Estoniako arkitektura

hiriburuko alde zaharra.]]
**Estoniako arkitektura** askotariko eragin kulturalen emaitza da, alde batetik errusiar eta eskandinaviar arkitekturarena, baina baita alemaniarrarena ere. Hala ere, Estoniako arkitektura bereiz zen eta benetako arkitektura nazionala bihurtu, Baltikoko herrialde horren nortasunaren zati, batez ere errusiar eta suediar auzokide boteretsuekin korapilatutako historia nahasian. Bere garapen osoa lortu ondoren, Estoniako arkitekturak berak Baltikoko beste herrialdeetan eragina izan zuen, baina baita Eskandinaviako herrialdeetan eta Errusian ere.

## Historia
Estoniako arkitektura goiztiarraren ezaugarri bereizgarrietako bat gotorleku eta baluarteak dira, herrialde osoan zehar dauden muinoetan kokatuak, hala nola Varbola eta Valjala. Garrantzitsuenak, hasiera batean 1.000 metro karratu izan zitzaketenak eta bide estrategikoen bidegurutzeetan kokatzen zirenak, merkataritza gune bihurtu ziren azkenean, horien artean Tallin, Tartu eta Otepää.

### Gotikoa
go alde zaharra, Erdi Aroko harribitxia (UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatua]]  
Kristautasuna XIII. mendean iritsi zen Estoniara iparraldeko gurutzaden bidez, eta horrek aldaketa sakonak eragin zituen herrialdeko gizartean, kulturan eta arkitekturan. Eraginak batez ere germaniar eskualdeetatik eta Eskandinaviatik etorri ziren. Erlijio berriaren kari, eliza ugari eraiki ziren Estoniako lurralde osoan. Lehen elizak zurezkoak izan ziren ziurrenik, nahiz eta ez den bat bera ere gordetzen. Gaur egunera arte iritsi diren zaharrenak sendo eraiki ziren, babes funtzioa ere baitzuten, adibidez Saaremaa uharteko Valjala eliza. Hasierako eliz arkitektura honetan paper nabarmena izan zuten hargin eta eskultoreak Gotlandetik zetozen nagusiki. Tallindik kanpo, eliza asko kaltetuak izan ziren gerra ugarietan (Livoniar Gerran edo Iparraldeko Gerra Handia esaterako) eta sobietarren okupazioko abandonuak suntsipen handia eragin zuen Estoniako elizen artean. Hala ere, ondorengo urteetan zaharberritze lan handia egin da, eta bereziki Saaremaan eta iparraldean Erdi Aroko elizen adibide interesgarriak oraindik nahiko ondo kontserbatzen dira.

Iparraldeko gurutzadetatik eta noblezia alemanieraduna lurjabe klase bezala ezarri zenetik, goi klaseek ezarritako jaurerri-sistema izan du ezaugarri Estoniar landak. Sistema horren muina den jauretxe ugarik iraun dute eta Estoniako arkitektura-ondarearen parte dira. Herrialdeko landan 2000 jauretxe eta etxandi historiko inguru daude, horietako asko barroko eta rokoko estilokoak, hala nola Saue, Palmse edo Väänakoak.

### Neoklasikoa
, neoklasikoa, egun Estoniako gobernuaren egoitza.]]

Estoniako arkitektura neoklasikoaren erdigunea Tartu da, batez ere udaletxea eta XVIII. mendeko inguruko eraikinak nabarmenduz. Tartuko Unibertsitateko eraikin nagusia (1803-1809) goi klasizismoaren adibide bat da. Jauretxe arkitektura nagusi izaten jarraitu zuen landan, horien artean Saku, Kuremaa eta Suure-Kõpu jauretxeekin. Tallinen egoitza nabarmen batzuk ere eraiki ziren, hala nola Stenbock etxea eta Kohtu 8ko eraikina (Carl Ludvig Engel arkitektoarena, egun Justizia Kantzilerra), biak Toompeako muinoan.

### XIX eta XX. mendeak
Europako gainerako herrialdeetan bezala, XIX. mendearen amaiera Estonian esperimentazio arkitektonikoko garaia izan zen, hainbat estilorekin. Historizismo eta eklektizismo mota ezberdinak ohiko bihurtu ziren. Neogotikoa bereziki hedatua bihurtu zen, batez ere jauretxeen artean, adibidez Alatskivi eta Sangaste jauretxeek erakusten duten bezala.

Sillamäe hiriaren erdigune osoa Estoniako arkitektura estalinistaren adibide aipagarria da.

## Iruditegia

File:Muhu kirik.jpg|Santa Katalina eliza (XIII. mendea)
File:Koluvere linnus vallikraaviga.jpg|Koluvere gaztelua (XIII. mendean hasia)
File:Tallinna Raeapteek, 14.-20.saj.jpg|*Raeapteek* udal farmazia (XV. mende hasiera)
File:Tallinn Schwarzhaupterhaus.jpg|Buru Beltzen etxea, Tallinn (1597) 
File:Kadrioru loss-.jpg|Kadriorg jauregia (arkitektoak Nicola Michetti, Gaetano Chiaveri eta Mikhail Zemtsov) (1718an hasia) 
File:Võru Suurkannataja Ekaterina kirik 2013.JPG|Võru Santa Katalina eliza ortodoxoa (1804)
File:University of Tartu Estonia optimized.jpg|Tartuko Unibertsitatea (arkitektoa Johann Wilhelm Krause, 1803–1809)
File:Tselluloosi- ja paberivabriku tselluloositsehh 1.jpg|Fahle eraikina, Tallinn

## Erreferentziak
## Ikus, gainera
*Estoniako Arkitektura Museoa

## Kanpo estekak