Gaztelu

[thumb|300px|*Castel del monte*, [Apulia, Italia]]
[thumb|300px|[Xabierko gaztelua, Nafarroan]]
[thumb|right|300px|[Himeji gaztelua, japoniar gazteluen artean bisitatuena.]]
**Gaztelua** harresiz, murru gotorrez, dorrez eta abarrez babestu eta sendotutako eraikuntza edo eraikuntza multzoa da. Jauregitik ezberdina da, jauregia ez baitago gotortua, eta gotorlekutik ere ezberdina da, gotorlekuan ez baita errege edo jauntxorik bizi. Erdi Aroan, Europako gizarte feudalean ugari ziren gazteluak, eta gaur arte iritsi dira, bertan oholesiak eta babes erretenak erabili izanaz ziur. Europan, K.a. II. mendetik aurrera *oppidum* izeneko bizigune gotortuak ugaritzen hasi ziren, aurretiko muino gotortuetatik eratorriak . Primitiboak ziren arren, eraginkorrak ziren eta armak eta beste setio teknika batzuk erabiltzea eskatzen zuten defentsak gainditzeko, adibidez, Alesiako guduan.

Erromatar gotorlekuak, *castrum* delakoak, behin behineko eraikuntzak soilak izan zitezkeen, kanpainan ari ziren armadek lurrean eraikiak, baina baita ere harrizko eraikuntza iraunkorrak, esaterako Hadrianoren Harresia Ingalaterran edo *Limes*ak Alemanian. Erromatar gotorlekuak oinplano angeluzuzenekoak ziren, eta erpin biribileko dorreak zituzten. Vitruvio arkitekto erromatarra izan zen dorre biribilen abantaila hirukoitza adierazten lehena: harriaren erabilera eraginkorragoa, ahari-buruen aurkako babes hobea (harresia konpresioan lan egiten baitu) eta tiro eremu hobea.

### Erdi Aroa
Lehen gazteluak IX. mendekoak diren arren, euren jatorria zaharragoa da eta aurrekariak dituzte Grezia klasikoko arkitektura militarrean. Goi Erdi Aroan, oholesi soilak erabiltzen ziren babes-lerro bezala, baina armen eta teknika militarren bilakaerak sistema hau baliaezin bihurtu zuen. Gerago, harrizko eraikuntzan oinarritu zen babesa, honek  sendotasuna eta garaiera ahalbidetzen baititu.

Gaztelu feudalak Erdi Aroan ugaritu ziren arren, ez zituen soilik funtzio militarrak betetzen, jauntxo eta erregeen bizileku ere baziren, denborarekin benetako jauregi gotortu izatera iritsiz. Herriguneetan egon zitezkeen arren, ohikoena toki estrategikoetan kokatuak egoten ziren, normalean gune garaietan. Termino honek Europan, X. mendean zehar, egondako paisaiaren aldaketari egiten dio erreferentzia, non nekazal herrixken morfologian eta konfigurazioan gertatu zen: herrixkak *castrum*, edo gaztelu, baten inguruan bildu ziren, horrela nekazarien etxeak sakabanaturik egotetik bata-bestearen ondora izatera pasaz.  Arreko mendeetan sakabanaturik zeuden nekazal-zentroak zentralizatuak egotera pasa ziren, eta gaztelua herrixkaren erdigune bihurtu. Gaztelu hau harrizkoa zen .

Etxebizitzen konpaktazio hau garrantzi militar eta sozial batekin egin zen. *Castrum* hauetako asko, aurretik biztanle gabeko goraguneetan ezarri ziren, mendixkak edo beste elementu geografikoetan, eskualdeki kontrola emanez. Hala ere askotan aurretik zeuden zurezko kanpamendua erabiltzen ziren. Gazteluaren buruak, noble batek, botere militarraren kontrola zeukan. Gazteluari beste egitura militarrak gehitu zaizkien, aipagarriena harresiak izanik.  Aldaketa hauek herri harresituak sortu zituzten. Dorretxeak, gazteluekin lotura estua duten eraikin motak, XIV. eta XVII. mendeen artean eraikitako egoitza iraunkorrak izan ziren babes dorreak.

Euskal Herrian, XVI. mendean gaztelu eta dorretxe ugari berariaz eraitsi ziren. Gaztela-Aragoik Nafarroa konkistatu ondoren, babes-aparatua berrantolatzeko programa bat egin zuten agintari berriek. Horren ondorioz, Erdi Aroko gazteluak eta harresiak eraitsarazi zituzten agintari berriek. Inbasioaren ondorengo uneetan suntsiketa emeki hasi baten ere, 1516an Cisneros kardinalaren erregealdian irmoki jarraitu zuen, eta 1521ean Nafarroaren azken erasoaldiak porrot egin ondoren, areagotu

### XIX eta XX. mendeak
[thumb|[Neuschwanstein]]
[thumb|250px|[Abadia jauregia, Hendaian.]]

Erromantizismoa agertu zenean, Erdi Aroari buruzko zaletasuna handitu zen, eta hortaz gazteluekikoa. Arkitektura neogotikoaren garapenarekin, gaztelu zaharrak berritu egin ziren, eta hare gaztelu itxurako eraikuntza berriak eraiki. Gaztelu hauen adibideak dira, besteak beste, Neuschwanstein (1869) Alemanian. Euskal Herrian aipatzekoak dira Abadia jauregia Hendaian (1860-1880), Butroeko gaztelua Gatikan eta Erriberriko gaztelua. Eliza eta katedral neogotikoak Erdi Aroko adibideak zintzoki imitatzen zituzten bitartean, gaztelu itxurako eraikuntza berriak jatorrizkoen desberdinak ziren oso, Erdi Aroko etxe hotz eta ilunak gaur egungo estandarrekin ez baitatoz bat.

### Europatik at
[thumb|[Nagoyako gaztelua, Japonian]]

Europatik urruti dauden eremuetan, antzeko egiturek partekatzen dituzte gazteluen ezaugarri ugari, nahiz eta garai eta egoera ezberdinetan sortu diren eta bilakaera eta eragin ezberdinak jasan dituzten. Oinplano laukizuzeneko gorputz bakarreko eraikin erraldoiak dira, harrizko oinarri garaiekoak .

## Funtzioa
Gazteluak hainbat funtzio betetzen dituzte. Funtzio nagusi bat militarra izango litzateke. Honela, jarduera militarretarako eraikin bat da, gaztelua. Lurraldea kontrolatzeko erabiltzen zen bezala, bertan, jaun feudalak edo erregeak kokatzen ziren. Funtzio praktikoari dagokionez, lurraldeak kontrolatzeko edota defentsa estrategikoa egiteko balio zuen, bertatik etsaien lurraldeari erasotzeko edo konkista ezberdinak sendotzeko .

thumb|Mauleko gaztelua
Gutxi izanda ere, defentsa gisa, biztanleriari babesa emateko ere balio zuen, horrek babesleku funtzio bat beteko zuen. Esan behar da, X. mendean zehar, egoera berriak bizitzen hasi zirela, eraikuntza berean defentsaren eta biztanleriarentzat bizilekuaren beharrak konbinazioa emanez. Gaztelua, harresiz inguraturik zegoen, eta barrualdean dorre nagusia, arma-gizonentzako babesak, ukuiluak, siloak eta defentsarako beste egitura batzuez osatuta zegoen. Hala ere, egitura hori beste urrats bat da, gazteluaren eboluzio prozesuari dagokiona, erromatarren garaian sortu eta XIX. mendera arte eraldatuz joan zena . Gazteluan, bestetik, zelatari funtzioa zegoen, hau da, leku bat zaintzen zuen pertsona zen hau eta normalean gazteluaren goiko zatian dagoen puntu egoki batetik zaintzen zuen gaztelua eta bere ingurua, arriskurik edo mehatxurik izanez gero abisatu ahal izateko.

Nahiz eta gazteluak, funtzio ezberdinak dituzten eraikin mota ezberdinez osatuta egon, gazteluaren egitura gehienak funtzio defentsiborako elementuak izango ditu, hala nola, harresi bat, lubaki bat, zubi altxagarri bat, dorre nagusi bat edo hesi batzuk. Aipatu behar da, IX. mendera arte, gazteluetan erabilitako materialak zura eta buztina zirela oraindik, eta horrela eraikitako esparru hauek, batez ere, babesleku funtzioa betetzen zutela.

## Ezaugarriak
thumb|273x273px|Amorosako gazteluaren harresia, almenekin.
Gazteluak mota askotakoak izan daitezke. Gazteluen egiturari begira, badira ezaugarri batzuk amankomunean izango dituztela eta beste batzuk berriz ezberdinak izango dira. Dauden gazteluak hartuta, azkenean izan dituen aldaketa guztiak kontuan izanda, honen bitartez, elementu bakoitzaren ezaugarriak ikusi daitezke. 

Gaztelua eta bere harresia tamaina eta oinplano ezberdinetakoak izan daitezke. Honen eragile nagusiak  hiru dira. Hasteko, gazteluaren funtzioaren arabera, hots, soilik defentsiboa edo jendea bizitzeko tokia. Ondoren, populazioaren arabera, hots, bertan bizi den pertsonen arabera handiagoa edo txikiagoa izango da. Azkenik, orografiaren arabera, gaztelua nun dagoen kontuan hartuta, adibidez, haran batekoa edo mendi magalean dagoena forma ezberdinekoak izango dira. 
 
Gaztelu guztiek badituzte hainbat elementu berdin. Hala, hasieratik sortu ziren bi elementu, denek izango dute. Elementu  hauek dorrea eta harresia izango dira. Hasieran, tokiaren arabera, bi elementu hauek harriz edo egurrez eginda zeuden. Mediterraneo inguruko lurraldeetan, hots, Bizantziar Inperioa, Musulmanen lurraldetan eta Hispanian harriz eginda zeuden  eta gainontzeko tokietan, egurrez. Dena den, urteak aurrera joan ala, denak harriz egiten hasiko dira, hauek iraunkorrago eta puskatzeko zailago izateko .
thumb|261x261px|Caerphillyko gaztelua fosa batez inguratua
Bestetik, gerra egiteko modua aldatzen joan zenez, harresiei defentsarako hainbat elementu sartu zitzaizkien, beste dorre gehiagoz aparte, baita ere,  almenak, matakanak, etab, ezarri zitzaien harresiei. Beste elementu defentsibo bat, lubanarroak izango dira, eta harresiaren barrura sartu ahal izateko zubi altxagarri baten bitartez pasa beharko da. Honi ere, lotuko zaizkio zubi altxagarria defendatzeko beste dorre batzuk . 

Dorreei dagokionez, funtzio eta oinplano ezberdinekoak aurkitu daitezke Erdi Aroan. Badira, dorretxeak, soilik dorrea aurkitzen den tokia, badira dorreak harresiez inguratua eta baita ere, dorrea hiri batekin eta harresiz inguratua. Oinplanoari dagokionez, mota askotakoak aurkitu daitezke, adibide ugarienak, oinplano zirkularra, karratua edo laukizuzenak dira .

Gazteluen arkitekturan honako osagai bereizgarri eta funtsezko hauek aipa daitezke:

### Mota
thumb|Motaren gaineko zurezko oholesiak gerora harriekin aldatu ziren naiz, Gisors gazteluan bezala (Frantzia).

Mota bat gailur lau bat duen lur-tontor bat da.  Maiz artifiziala zen, nahiz eta batzuetan goragune natural bati gehitzen zitzaion. Donostiako Motako gazteluaren izenak zerikusia du, muino baten gainalde goratuan eraikita baitago.

Motak goraguneari bakarrik erreferentzia egiten dio, baina maiz egitura gotortu batek koroatzen zuen, adibidez dorre batek, eta gainalde laua oholesiz inguratua egoten zen. Ohikoa zen lubanarro batez inguratua egotea eta zubi altxagarri batek berau zeharkatzea, Bayeuxko tapizan Dinango gaztelua deskribatzen duen bezala.

### Harresia
Esparru osoa harresi garai eta lodi batez inguratuta dago, eta gainaldean oro har ingurabidean ibili daiteke. Luzera osoan zehar, kuboak edo dorreak tartekatzen dira, tiro-angeluak ugaritzeko eta hormak hobeto babesteko. Horma guztiak almenaz amaituta egoten dira, defendatzaileak babesteko. Ohikoa da, halaber, matakanak eta garita hegaldatuak edukitzea, erasotzaileen aurkako tiro-baldintzak hobetzeko. Harresiaren oinean eta kanpoaldetik inguratuz, batzuetan, babes erreten bat irekitzen da, etsaia hurbiltzea eragozteko; zubi altxagarriekin igarotzen dira. Babes-uztai bat baino gehiago egon daiteke harresituta, egitura kontzentrikoa eratuz.

### Dorre nagusia
[thumb|[Château de Vincennes gazteluko dorre nagusia, jauregi-gotorlekuko bihotza, 1360an amaitua.]]

Dorre nagusia jauntxoaren bizileku da eta gazteluaren funtzio nagusiak betetzen ditu, gela nagusiak eta, batzuetan, janari-biltegiak hartuz. Kokapen babesenean dago, kanpoko eraso bati aurre egin ahal izateko eta, beraz, gainerako defentsak eroriko balira, dorre honek azken babeslekua izango litzateke.

Oro har, multzoko beste eraikuntzak baino garaiagoa da, eta 40 metro izatera irits daitezke.

### Arma plaza
Arma plaza harresi edo oholesi barnean dagoen esparru ireki eta laua da. Kasu batzuetan, monasterioetako kalostrak gogorarazten dute, nahiz eta erabilera guztiz ezberdina izan. Arma plaza edo patioaren inguruan gela edo eraikuntzak daude, hala nola kapera (halakorik dagoenean), harrera-gela, soldaduen kuartelak, armategia eta abar. Gaztelurako sarrera arma plazatik egiten da; bertatik gainerako geletara sartzen da, baita leotzetara ere, edota ihesbide sekretuetara ere, jauntxoarentzat erreserbatuta egon ohi direna. Halaber, esparru zabal hau garnizoiaren instrukzio militarrerako erabiltzen da.

### Gortinak
Gortina horma sendo eta garaia da, bi dorre edo baluarteren artean kokatua. Hasieran, eskalaezinak izan behar zuten, are eskailera luzez baliatuz. XV. mendetik aurrera, setio-makinen bonbardaketa jasateko, bolbora lodiko artilleria erabiltzen baitzen. Gortina horma batek 3 metro lodi eta 12 metro garai izan daiteke, nahiz eta gazteluek askotariko tamainak izan. Batzuetan, erortzetik babesteko, oinarrian harrizko ezponda batekin indartzen ziren. Gortina hormen goialdeko ingurabideari esker, defendatzaileek etsaiei jaurtigaiak bota zitzazketen, almenek babesten zituzten bitartean. Hormetako gezileihoak ez ziren ohiko bihurtu Europan XIII. mendera arte, lehenago hormaren sendotasuna arriskuan jar zezaketela beldur baitziren.

### Lubanarroa
[thumb|[Matsumoto gaztelua lubanarroarekin, Japonian]]
Lubanarroa edo babes erretena gaztelua inguratzen edo banatzen duen lubakia da, eta lehorra edo urez betea egon daiteke. Helburu nagusia babesa areagotzea da (setio-dorreak hormetara iristen saihestea, horma azpiko tunelak industea eta abar) baina apaingarria ere izan zitekeen. Urezko lubanarroak eremu lau eta beheretan eraiki ziren batez ere, eta, oro har, zubi altxagarri batek gurutzatu zituen, nahiz eta askotan harrizko zubiek ordezkatu dituzten.

### Beste batzuk
#### Barbakanak
Barbakana babes gehigarriko gotorgune aurreratua da, batez ere sarbideak, poternak, zubi-buruak edo puntu ahuleko beste edozein leku babesten dituena. Eraikuntza nagusiari lotuta daude eta maiz ilargierdi itxura dute.

#### Almenak
Almena harresi edo dorreen gainaldean eginiko irtenune bertikala da, erasoa bada defendatzaileak bertan gordetzeko. Gazteluaren perimetroko hormak koroatzen ditu tarte erregularretan eta itxura askotakoak daude, nahiz eta ohikoenak laukizuzenak izan. Gazteluen eta Erdi Aroko bestelako arkitekturako ezaugarri nagusietako bat dira.

#### Matakanak
Matakanak egitura irten bat osatzen duen galeria bat da, bai hormari atxikia bai koroatze gisa (dorre, gortina-horma, harresi eta abarretan), zeinaren zorua zulatua dagoen. Bertatik jaurtigaiak botatzen ziren (geziak, harriak, ura irakiten edo hondar beroa) hormaren oinarria erasotzaileengandik babesteko. Matakanetako zulo horiei esker, soldaduek aginduak transmititu edo, ateari su emanez gero, garrak itzali ahal zituzten.

#### Uraska
Uraska edo putzua ura gordetzeko biltegia da, maiz ura ekarriz lortzen dena, nahiz eta askotan euri-ura ere biltegiratzeko aukera ematen zuen. Orokorrean lur azpian eraikia zegoen.

## Gizartea
[thumb|left|Ezkon hitza ematen [Dourdango gazteluaren oinean (Apirila, Les Très Riches Heures du Duc de Berry, 1411-1416]]
Jauna gazteluan bizi zenez, honen mendeko lur eta jabegoen administrazio lekua zen. Jaunak bere azpitik zeuden pertsonen laguntza zuen, bere maizter boteretsuenen laguntzarik gabe jaun batek bere boterea ahultzen baitzuen.

Jaun arrakastatsuak aldian-aldian gortean elkartzen ziren azpiko gizarte-mailan zeudenekin, baina ez zetozenak eragina ahultzea espero izaten zuten. Jaurerri batzuk oso luze-zabalak izan zitezkeen eta ez zen praktikoa jaun bakar batek bere ondasun guztiak erregulartasunez bisitatzea. Horretarako, ordezkariak izendatzen zituzten administrazio lanak egiteko bertan, bereziki errege-erreginen kasuan, batzuetan herrialde ezberdinetan lurrak baitzituzten.

Jaunak zerbitzari talde bat izaten zuen, janaria prestatzeko eta bizitokiak atontzeko. Zerbitzariak zuzentzeko ganberazain bat izan ohi zuen, diruzaina lurren eskriturez arduratzen zen bitartean. Errege-erreginen gazteluak funtsean berdintsu funtzionatzen zuten, eskala askoz handiagoarekin eta ospe handiagoko posizioekin bazen ere.

## Euskal Herriko gazteluak 
[thumb|320px|[Erriberriko gaztelua]]

Erdi Aroko gaztelu asko Nafarroako Erresumaren defentsa egiturak dira, euskal erresuma horrek egungo Euskal Herri ia osoan eta gehiagoan hedatzen zenekoa; tenentzia eskualdeen buru izaten ziren eta, bertan, nafar erregeorde edo tenentea bizi zen. XIII. mendetik aurrera, beste gaztelu batzuk hasi ziren ugaltzen: dorretxeak, jaun feudalen egoitza. Gaztelu horien gehiengoak higadura, hausturak eta txikizioak jasan zituzten, suteak ez zirenean. Horregatik, geroztik hainbat aldaketa eta eranskin egin izan zaizkie Aro Moderno eta Garaikidean batzuetan, jatorrizko forma ezkutatzeraino.

### Araba 
* Baronatarren dorretxea
* Gebarako gaztelua
* Hurtado de Mendozatarren dorretxea (Martiodako dorrea)
* Labrazako gaztelua
* Lanosko gaztelua
* Mendoza dorretxea

### Bizkaia 
* Butroeko gaztelua, Gatikan.
* Galeako fortea, Getxon.
* Muñatoiz, Muskizen.

### Gipuzkoa 
* Hondarribiko gaztelua
* San Telmo gaztelua

### Lapurdi 
* Abadia gaztelua
* Garroko gaztelua
* Urtubiako gaztelua

### Nafarroa 
* Amaiurko gaztelua
* Arlekiako gaztelua
* Erriberriko gaztelua
* Santakarako gaztelua
* Xabierko gaztelua

### Nafarroa Beherea 
* Agaramontarren gaztelua

### Zuberoa 
* Andurain gaztelua
* Mauleko gaztelua

## Erreferentziak 
### Bibliografia
* Bonnassie, P. (1983). Vocabulario básico de Historia Medieval; Bartzelona, Crítica.
* Cairn, C. (1999).  Los Castiillos medievales. Akal, Cambridge, Historia del mundo para jóvenes. 4-50.
* Macaulay, D. (1980). Nacimiento de un castillo medieval: en el siglo XIII. Timun Mas
* Mazzoli-Guintard, C. (2021). Ciudad y fortificaciones en al-Ándalus. Propuestas metodológicas para una concreta interpretación de sus terminologias. Granadako Unibertsitatea .
* Molins, M. J. V. (1982). Castillos en textos andalusíes. In Anales de la Universidad de Alicante (Vol. 1) 29-46. orr.
* Quirós Castillo, J. A. (2010). El Incastellamento. J. A. Quirós Castillo & B. Bengoetxea Rementeria (Eds.), Arqueología. III (Arqueología medieval y posmedieval) (Vol. 3, pp. 294–324). Universidad Nacional De Educación a Distancia.
* Santiago Bermon, R. (2006). Breve historia de los castillos
* Toubert, P. (1990). Castillos, señores y  campesinos en la Italia medieval.

## Ikus, gainera 
* Gaztelu zahar
* Zalduntza
* *Château*

## Kanpo estekak 
* Gazteluei buruzko artikulua hiru.com webgunean
* Euskal Herriko 101 gazteluren kokagunea hiru.com webgunean