Valentziako Erdi Aroko harresia

**Valentziako Erdi Aroko harresia** Valentziako hiria (Espainia) inguratzen zuen perimetro harresia izan zen, 1356 eta 1370 bitartean Petri Zeremoniotsuaren aginduz eraiki zenetik , Cirilo Amorós Pastor gobernadore zibilaren ekimenez XIX. mendean eraitsi zen arte. 

Oraindik geratzen diren hondakinak kultura intereseko ondasun gisa katalogatuta daude 46.15.250-182 kodearekin. 

## Historia 
[ezkerrera|thumb|220x220px| [Quart dorreak|Quart dorreen ondoan horma-atala.]]
[ezkerrera|thumb|220x220px| Eraispenaren hasiera, [1865|1865eko otsailaren 20a, Realeko Atearen ondoan.]]
Valentziak beste harresi batzuk zituen hauen aurretik. Erromatarren harresizko itxitura zegoen eta geroago beste musulman bat. Valentziako Erdi Aroko harresiek Aragoiko Koroaren menpe eraikitakoak eta musulmanek babestutako eremua hedatu zutenak aipatzen dituzte. Harresi-barruko azalerak 142 ha-ko azalera hartzen zuen. 

Guillem Nebot hargin maisuak 1356an hasi zituen eraikitzen  eta 1370ean amaitu zen eraikitzen. Harresi arabiarretik hurbilen dauden auzo berriak barne hartzen zituen. Bere eraikuntzaren premia Bi Petrien Gerratik eratorri zen. 

1356an, Petri IV.a Aragoikoak hiriko Epaimahaiak bultzatu zituen aldiriak barne hartzen zituen harresizko itxitura berri bat eraikitzera. Lan horretaz udal-batzorde bat arduratu zen, 1406an *Fàbrica de Murs i Valls* bihurtuko zena, bere mantentzeaz arduratzen zen erakundea. 

Eraikuntza azkarrak egitura ahula bihurtu zuen hasiera batean, harresiak buztinez eginak baitziren eta harresiaren aurrean zulatutako lubanarrotik ateratako lurrez sendotzen baitziren. Puntu sendoenak ateak ziren, non harresiak normalean harlanduz eginak ziren eta dorreek defendatzen zituzten. 

Epaimahaiek harriz berreraiki zuten iparraldeko atala, Serranos Dorreak ere eraikiz (1392 - 1398) aurretik ate bat zegoen lekuan, Roteroskoa, eta harresi musulmanaren parte zen Alcántarako Atea aprobetxatu zuen. Sektore horretan, 1398an Santa Barbara edo Águila dorrea gehitu zen. 

Iparraldeko zatian ere, 1390ean hasi ziren eraikitzen Gurutze Santuaren Atari Berria (*Portal Nou*, izenak XIX. mendearen toponimian jarraitzen du) 1471ra arte amaituko ez zen arren. 

Itxituraren ipar-mendebaldeko muturrean Santa Katalina dorrea zegoen, 1390eko hobekuntzetan eraikia.  Dorre hori 1772an bota zuten, 1833an berreraiki eta 1865ean berriz eraitsi zuten. 

Itxituraren mendebaldea ez zegoen guztiz urbanizatuta. Burdel-a (*Bordell*), auzo itxia zen, baita Roteros auzo zaharra eta baratza asko ere barne hartzen zituen. Quart dorreetatik sartzen zen Gaztelako biderantz La Morería zegoen, beste auzo itxi bat. 

XIX. mendean harresiak bota zituzten, Serranos eta Cuart dorreak izan ezik. 1850ean, Vicente Boix kronista eta historialariak honela aipatzen zuen harresia: « *Gaur egungo Valentzia ez da duela berrogei urteko hiria: biztanleria hazi da, eta jendez gainezka eta estua harresia gainditzea eskatzen du, Turiaren beste aldera isurtzeko, eta arnasa hobeto hartzeko*" . Neurri horren aurka armadak zegoen, haien jabetza aldarrikatu zuena. Hala ere, Cirilo Amorós, behin-behineko gobernadore zibilak, ehungintzaren krisiaren ondorioz langabezian zeuden langileei lana emateko aitzakian 1865ean ekin zion eraispenari. 

## Deskribapena 
eskuinera|thumb|190x190px| Juduen atea.
Harresiak lau kilometro zituen. Lau ate handi (*portals grans*) biltzen zituen: Serranosekoa, iparraldera begira; Itsasokoa, ekialdean; San Bizentekoa, hegoaldean; eta Quartekoa, mendebaldean. 

Ate nagusi *horiei* *beste* txiki batzuk (*portals xics*) gehitu zitzaizkien, hasieran bederatzi ziren: Juduena (Jueus), Ruzafarena (Russafa), Inuzenteena edo Torrenterena (Torrent), Herrenarena edo Hamasei Giltzena (Coixo edo Setze Claus), Tintesena (Tints), Atari Berria edo San Joserena (Portal Nou), Trinitatearen Ataria (Trinitat), dels Blanquers eta Realaren Atea. Ondorengo egoerak sarbide berriak irekitzea ekarri zuen. 

Harresien barnean sartutako itxitura ez zen dena eraikita, gune libreak eta baratzak ere bazeuden sektore batzuetan.  Era berean, arabiar harresiak ez ziren eraitsi, beraz, bigarren defentsa-lerro gisa balio zuten eta baita auzoak bereizteko ere, judutegia besteak beste. 

## Kokagunea 
Harresiak Turia ibaiaren hegoaldeko ertza jarraitzen zuen egungo Arteen Zubitik, Serranos dorreetatik igaroz, Ciudadela pasealekuraino. Colón eta Játiva egungo kaleetatik jarraitzen zuten Guillem de Castroraino -Cuart dorreak dauden tokian- abiapuntura itzuliz eta zirkulua itxiz. XIX. mendearen hasierako hiri-mapan begi hutsez ikus daitezke.

### XXI. mendean 
2023an, Valentziako Erdi Aroko harresien aztarnak hainbat tokitan ikus daitezke:

* Serranos dorreak, itxituraren parte zirenak.
* Cuart dorreak, itxituraren parte zirenak eta horien iparraldean oraindik horma-atalaren zati bat dagoen.
* Pinazoen plazan, Colon metro geltokiko irteeetako baten ondoan, Juduen Atearen aztarnak daude.
* Arte Modernoko Valentziako Institutuaren egoitzan bisitatu daitekeen harresi zati bat dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak