Sandra Cisneros

**Sandra Cisneros** (Chicago, Ameriketako Estatu Batuak, 1954ko abenduaren 20a) idazlea da. Estatu Batuetan jaio zen, baina mexikar jatorrikoa da eta Mexikon bizi da; hango nazionalitateaz gainera, estatubatuarra ere badu. 1980an, bere lehen liburua argitaratu zuen, *Bad Boys* izeneko poema-liburua; eta lau urte geroago, bere libururik ospetsuena: *The House on Mango Street.*

## Bizitza 
Cisneros Chicagon (Illinois) jaio zen, 1954ko abenduaren 20an. Familiako zazpi anai-arrebetatik neska bakarra zen. Familiak jatorria Mexikon zuen; aita bertan jaio zen, eta geroago Estatu Batuetara joan zen bizitzera. Aitaren arbasoak dirudunak ziren; amarenak, berriz, pobreak.

Gaztea zela, familia asko lekualdatu zen Chicagotik Mexiko Hirira, eta alderantziz. Horrek eragin nabarmena izan zuen Cisnerosen haurtzaroan, eta, ondorioz, bakarrik sentitu zen. Haren lanetan gai nagusia izan da sentimendu hori. Cisnerosek eredu nagusitzat ama jotzen du: irakurzalea zen eta alabak arrakasta izatea nahi zuen.

Cisnerosek 11 urte bete zituenean, familia Chicagon finkatu zen. Bizi zen auzo hartan oinarritu zen idazlea The House on Mango Street idazteko. Garai hartan hasi zen lehen poemak idazten eta institutuan irakasle batek gehiago idaztera bultzatu zuen. Hala ere, Cisnerosek dio unibertsitatera arte ez zela benetan idazten hasi. Hasieran beste poeta batzuk imitatzen hasi zen, bere estilo propioa eta berezia aurkitu nahian.

1976an Loyola Chicago Unibertsitatean Letretako gradu bat egin zuen eta 1978an Arte Ederretako Masterra egin zuen Iowako Unibertsitatean. Loyolan, amodio-afera bat izan zuen irakasle batekin, bere hitzetan: “Iowan ezkutuko bizitza bat izan nuen, atsekabetu ninduena eta nire poesian azaltzen dudana”. Tratu txarreko harremana “oso kaltegarria izan da niretzat” eta “beti sexualitateari eta gaiztotasunari buruz idaztearen zergatia da”, dio Cisnerosek.

Iowan, Cisnerok ikusi zuen bere egoera sozialak idazteko potentzial paregabea ematen ziola. “Hor erabaki nuen nire klasekideek idatzi ezin zuten zerbaiti buruz idatziko nuela”, dio. Estatu Batuetako kanon literarioetara moldatu zen eta nahita bere klasekideen kontrakoa zen idazteko estilo bat hartu zuen. Hori dela eta, konturatu zen lotsarazi beharrean, bere ingurune kulturalak inspirazio iturri gisa balio ziola. Orduz geroztik, bere buruarekin berdintzat jotzen zituen jendearen bizitzak ezagutzera emateko idatzi zuen.

Gradua amaitu eta bost urte geroago, Loyola Chicago Unibertsitatera itzuli zen administrari laguntzaile lan egiteko. Lan horren aurretik nagusiki mexikarrak ziren *Pilsen* eta *Little Village* (edo “La Villita”) auzoetan egin zuen lan, Chicagon, eta bigarren hezkuntzako ikasketak amaitu gabe utzitako pertsonei klaseak ematen.

## Ibilbide literarioa 
### Idazteko prozesua 
Cisnerosen bizipen pertsonalek eta bere komunitateko pertsona askoren gaineko behaketek eragina handia dute bere idazkeran. Behin, konferentzia batean, beste idazle batzuei aitortu zien kaletik entzuten zituen hizketak grabatzen dituela, eta bakarrizketa eta elkarrizketa pasarteak bere liburuetan erabiltzen zituela. Pasarte hauek nahasi eta moldatzen ditu, istorioekin bat egiteko. Gainera, askotan, pertsonaien izenak San Antonioko telefono-aurkibidetik kopiatzen ditu. Moldatzearekin bermatzen du ez dituela norbaiten benetazko izen edo istorioak lapurtzen, baina, era berean, pertsonaia eta istorioak sinesgarri bilakatzen dira. 

Cisneros bere *Woman Hollering Creek* liburuko pertsonaietan hain murgilduta egon zen behin, non bere subkontzientean sartzen hasi ziren. Egun batean, *Eyes of Zapata* istorioa idazten ari zela, gauaren erdian esnatu zen, Ines zela sinetsita une batez, mexikar iraultzailearen ezkongaia. Ametsan Zapatarekin edukitako hizketa, orduan, pertsonaia horien arteko elkarrizketa bilakatu zen liburuan. 

Bere elebitasun eta kultur aniztasuna bere idazkeraren alderdi oso garrantzitsuak dira ere. Cisnerosek esan zuen hitzen artean hautatzeko aukera bikoitzak izatea eta mundua ikusteko bi modu izatea eskertzen zuela. Cisnerosen elebitasunak eta bi kulturei buruz idazteko gaitasunak posizio ezin hobea ematen dio, bere istorioa ez ezik, ingurukoen istorioak ere kontatzeko gai baita. 

### Chicano literatur mugimendua 
Claudia Sadowski-Smith literatura kritikariak Cisneros “agian chikano idazle famatuena” dela esan du. Horretaz gain, Cisneros bere literatura eremuan aitzindaritzat hartu izan da argitaratzaile *mainstream* batekin lan egin duen lehen emakume mexikar amerikarra izan delako. 1989an, *The House on Mango Street* Vintage Pressen berrargitaratu zen bigarren edizio gisa, eta 1991n, *Woman Hollering Creek* Random Housek argitaratu zuen. Robin Ganzek dioenez, lehen soilik gizonezko egile chikanoek egiten zuten jauzi argitaratzaile handietara. Cisnerosek Vintage Pressen atentzioa bereganatu izanak literatura chikanoa ezagunagoa egin zitekeela esan nahi zuen.

Cisnerosek, egile chikano gisa, hutsune bat bete zuen marjinatuta zegoen literatura genero bat azaleratuz. Bere lehen eleberrian, *The House on Mango Streeten*, literatura chikanoan ohikoa zen estilo poetikoa alde batera utzi zuen, eta berezko literatur estilo chikano bat definitu zuen; forma literario ohikoak baldintzatu zituen eta hainbat gairi heldu zizkion, hala nola generoen arteko desberdintasunari eta gutxiengo kulturen baztertzeari. Cisnerosen lan idatziak eragin handia izan du  literatura chikanoa eta feminista osatzean. Alvina Quintana kritikariak Cisnerosen fikzioa gizartearen iruzkin gisa hartzen du; izan ere, modu egiazkoan pertsona talde baten esperietzia kulturala irudikatzen saiatzen da, eta estetika chikano  feministari ekarpena egin dio bere lan gehienetan emakumeak boteretsu gisa adieraziz.

## Idazkera 
### Elebitasuna 
Cisnerosek maiz txertatzen du gaztelania ingelesezko testuetan, esanahia hobeto adierazten duela edo pasartearen erritmoa hobetzen duela pentsatzen duenean. Hala ere, ahal den neurrian, espainieraz hitz egiten ez duten irakurleek espainiar hitzen esanahia testuingurutik inferitzeko moduan eraikitzen ditu esaldiak. *Woman Hollering Creek and Other Stories* lanean, Cisnerosek honela idazten du: «La Gritona. Izen bitxia hain erreka xarmagarriarentzat. Baina horrela deitzen zioten etxe atzetik igarotzen zen errekari». Irakurle ingelesak hasieran *errekak* creek esan nahi duela ez badaki ere, Cisnerosek geroxeago itzultzen du, testuaren jarioa eten gabe. 

Bi hizkuntzekin jolastea gustuko du, eta adierazpen berriak sortzen ditu ingelesez, gaztelaniazko esamoldeak literalki itzuliz. «Eta hurrengo ilbetean, argia eman nuen, Tía Chuchak gure haur eder eta birika indartsuko mutikoa jasotzen zuen bitartean». Aurreko esaldiek irakurleari haur baten jaiotzaren berri ematen diote, baina gaztelaniaz dakienak bakarrik ulertuko du «argia eman nuen» gaztelaniazko *dí a luz* esamoldearen itzulpen literala dela, hau da, «erditu nuen». Gaztelaniaren eta ingelesaren arteko hizkuntza-hibrido ludikoak sortzen dituzten beste idazle estatubatuar batzuei jarraitzen die hizkuntzaren erabilerari dagokionez,; hala nola, Gloria Anzaldúa, Piri Thomas, Giannina Braschi, Gustavo Pérez Firmat eta Junot Díaz bezalako AEBko idazle hispanoamerikarrekin.

Cisnerosek prozesu honi buruz honakoa adierazi zuen: «Bat-batean, zerbait gertatzen zaio ingelesari, zerbait benetan berria gertatzen ari da; beste zapore bat gehitzen zaio ingelesari». Gaztelaniak beti du lekua Cisnerosen lanean, baita ingelesez idazten duenean ere. *The House on Mango Street* obra idatzi ondoren, «sintaxia, sentikortasuna, txikigarriak eta objektu bizigabeei begiratzeko modua», ezaugarri horiek guztiak gaztelaniaren ezaugarriak zirela ohartu zen. Cisnerosentzat, gaztelaniak ez dizkio bere lanari adierazpen koloretsuak bakarrik ematen, baizik eta erritmo eta jarrera bereizgarriak ere bai.

### Narratzeko erak, sinpletasuna 
Cisnerosen fikzioak hainbat forma eduki ditzake; hala nola, eleberriak, poemak eta istorio motzak. Cisnerosek forma horien bitartez chicanoen bizitza eta sexualitatea mugatzen zituzten gizarte arauak zalantzan jarri zituen eta prosa eta poesia batzearen bidez, arau literarioak desafiatu zituen. 1991n argitaratu zuen *Woman Hollering Creek and Other Stories*, hogeita bi istorio motzeko bilduma da, istorioek narrazio-tekniken collage bat osatu eta irakurlea istorioan barneratzea eta modu desberdinean eragitea lortzen dute. 

Cisnerosek lehen pertsona, hirugarren pertsona eta modu narratiboak kontzienteki txandakatzen ditu. Aldi berean, bineta inpresionista laburretatik hasi eta gertakizun luzeagoetara mugitzen da, baita hizkera oso poetikotik hizkera basati eta errealistara pasa ere. Istorio batzuek ez dute narratzailerik, izan ere, askotan, irakurleak jada entzundako testuko pasarteez edota elkarrizketez osatuta daude. Adibidez, *Little Miracles, Kept Promises* liburua fikziozko oharrez beteta dago.

Cisnerosen lanek lehenengo begiratuan errazak diruditela pentsatu daiteke, baina engainagarria suerta daiteke. Egileak irakurlea haratago joatera eta eguneroko bizitzako prozesu sozial zabalak antzematera gonbidatzen du. Adibide gisa, *The Marlboro Man*-eko mugikorreko elkarrizketa ez da txutxu-mutxu huts bat, pertsonaien psikologia arakatzeko eta haien eragin kulturala ikertzeko ahalbidetzen duen elkarrizketa bat baizik. 

Literatur kritikariek azpimarratzen dute Cisnerosek gai teoriko eta sozial konplexuak jorratzen dituela hasiera batean sinpleak diruditen pertsonaia eta egoeren bitartez. Ildo beretik, Felicia J. Cruzek *Woman Hollering Creek and Other Stories* liburuarekin pertsona bakoitzak modu desberdinean jokatuko lukeela dio. Cisnerosen idazkera, Debora L. Madsenen ustez, ez da soilik aberasgarria sinbolismoa eta iruditeriagatik, baizik eta gizarteari egiten dion kritikagatik eta «erantzun oso pertsonalak eragiteko” duen gaitasunagatik ere. Horrek irakasteko zuen modua garatzen lagundu zion.

## Literatur gaiak 
### Femeninotasuna 
Cisnerosen lanetan emakumeen feminitatea, sexualitatea eta genero-rolak aztergai dira, Mexikoko eta Amerikako kultura patriarkalek ezarritako balioen testuinguruan. Bere pertsonaiek txikitatik barneratzen dituzte emakumeen rol tradizionalak familiaren eta kulturaren bidez, eta hasieran patu biologiko gisa onartzen dituzte. Hala ere, heldutasunera iristean, maitasunari eta sexuari lotutako nahasmenak, etsipenak eta indarkeria jasaten dituzte, herri-kulturak sustatutako maitasun erromantikoko mitoaren eta errealitate gogorraren arteko kontraesanean.

Cisnerosek emakumeen sexualitatea askotan modu negatiboan erakusten du, gizonen kontrolaren eta idealizazioaren arteko kontrastea eginez. Hala ere, bere poesian ikuspegi positiboa ere eskaintzen du, estereotipoak gainditu eta emakumeek beren gorputzaz gozatu dezaten. Halaber, hizkuntza ausarta, umoretsua eta probokatzailea erabiltzen du emakumeek sozialki onargarritzat jotzen dituzten jokabide eta adierazpenen mugak hausteko, eta horrek kritikak eragin ditu. Bere jarrera defendatzen du, emakumeak bere sexualitateaz jabetzea eta feminista izanik sexiak izateko eskubidea aldarrikatuz.

**Chicano nortasuna**

Generoari lotutako zailtasunak ezin dira kulturatik bereizi, arauak kulturalki ezarrita baitaude. Bere lanen bidez, chicanoen esperientziak azaltzen ditu, Mexikoko kultura patriarkalaren presioari aurre eginez, emakumetasunaren definizio estua eta gizonen aurrean jokatzeko modu jakin bat inposatzen dituelako.

Cisnerosen lanetan maiz agertzen dira Anzaldúak “Gure Amak” deitzen dituen hiru figura sinboliko: Guadalupeko Andre Maria, La Malinche eta La Llorona. Figura horiek emakumeak kontrolatzeko eta irudikatzeko erreferentzia gisa erabili izan dira, eta genero-nortasuna eraikitzeko eragin handia dute. Guadalupeko Andre Mariak emakume eredugarriaren irudia ordezkatzen du, La Malinchek traizioarekin eta sexualitate “desegokiarekin”, eta La Lloronak galera eta dolua irudikatzen ditu. Cisnerosek erakusten du emakumeek irudi hauek berrinterpretatu edo baztertu behar dituztela beren identitatea eraikitzeko.

Woman Hollering Creek and Other Stories liburuan, protagonistek Mexikoko emakume-ikonoen aurkako borroka egiten dute, beren sexualitatea eta identitatea modu propioan definituz. Never Marry a Mexican-en  La Malincheren mitoa birsortzen dute sexualitate pasiboaren eta agresiboaren arteko kontrastearekin, eta Woman Hollering Creek-en La Lloronaren oihua alai bihurtzen dute, eta seme-alaben etorkizunaz erabakitzen dutenean. Istorioek bi kulturen arteko eremu sinboliko bat eskaintzen dute, genero-ideal finkoekin negoziatzeko eta identitate propioa eraikitzeko aukera eman.

## The House on Mango Street 
*The House of Mango Street* Sandra Cisnerosen eleberri miretsia da. Adierazkortasun handia duten bineten bidez kontatuta dago. Chicagoko auzo latinoan hazitako neska gazte baten istorioa kontatzen du. Haurrek, gurasoek eta aiton-amonek maite duten liburu hau Estatu Batuetako  eskoletan eta unibertsitateetan irakurri ohi da eta kritika onak jaso ditu. Mundu guztian itzuli da eta helduen literaturako klasikoen kanon bihurtu da.

Batzuetan hunkigarri bezain gogorra, beste batzuetan sakonki alaia, *The House on Mango Street* eleberriak Esperanza Corderoren istorioa kontatzen du: errealitate gogorreko eta edertasun latzeko auzo batean bizi den neska. Esperanzak ez du gainbeheran dagoen auzo horretako kide izan nahi, ezta munduak berarentzat ezarritako itxaropen apalei kasurik egin nahi ere. Esperantzaren istorioa bere burua ahalduntzen duen eta berak nahi duen etorkizuna eraikitzen duen gazte batena da. 

Eleberriaren 40. urteurrenan Cisnerosi elkarrizketa bat egin zitzaion *Library of Congresseko* *National Book Festivalean*. Han azaltzen da, liburua biografikoa ez izan arren, Cisnerosen esperientzia propioaren aztarna handiak daudela eleberri osoan zehar, eta autorearen bizitzak inpaktu sakona eduki duela eleberriaren sormen prozesuan.

Eleberria saiakera bilduma bat da, non testu guztiek beren artean lotura duten eta neska gazte baten istorioa kontatzen duten. Autoreak elkarrizketan esan bezala, bere intentzioa irakurleak edozein orri ireki ahal izatea eta istorioaren edozein zati bere horretan disfrutatu ahal izatea zen.

2025ean Cisnerosek eleberriaren opera bertsioa estreinatu zuen Glimmerglass jaialdian. Estreinaldia lehen aipatutako elkarrizketan aurkeztu zuen. Zailtasun handiena saiakera bilduma horri istorio tradizionalaren egitura ematea izan zela esan zuen, hau da, saiakera horiekin guztiekin istorioari hasiera, arazoa eta amaiera bat ematea.

## Erreferentziak