Occidentaleko literatura

[197px|eskuinean|thumb|Occidentaleko literaturaren zati handi bat bere aldizkari ofizialean argitaratu da: [Cosmoglotta.]]
**Occidentaleko literaturaren** zati handi bat bere aldizkari ofizialean argitaratu da: Cosmoglotta. Occidental Edgar de Wahlek 1922an sortutako hizkuntza artifizial bat da. Hizkuntza naturalista eta erregularra izateagatik bereizten da, esperantoaren eta idoaren artifizialtasunaren eta interlinguaren erabateko naturaltasunaren (irregularitate asko biltzen dituena) arteko erdibidea.

Interlingueko literaturaren aldiak honela banatzen dira:
* Lehen aldia (1921-1927): Hizkuntza sortu zenetik egoitza Vienara aldatu zen arte.
* Vienako aldia (1927-1949): Egoitza Vienara aldatu zenetik izena interlinguera aldatu zen arte.
* Paralisiaren aldia (1950-1999): Hizkuntzaren izena aldatu zenetik lehen Yahoo! Group sortu zen arte.
* Berpiztea interneten (1999tik gaur egunera arte): Lehen Yahoo! Group sortu zenetik gaur egunera arte.

## Lehen aldia (1921-1927) 
Occidentalez ezagutzen den lehen argitalpena Jacob Linzbach-en *Transcendent algebra, ideografie matematical, experiment de un lingua filosofic* liburua da, 1921ean argitaratua. Hala ere, liburu hori ezin da "literatur lan" gisa hartu.

Cosmoglottan aurki daitekeen lehen literatura-testua Kaarlo Hammarren *Hymne* da, K.J. Saarinene-k finlandieratik itzulia 1925eko Kosmoglotten.

Hurrengo literatura-lana Kosmoglott 1-en Gehigarrian (1926. urtea) agertu zen. Aldizkari honen helburua testu zientifiko eta literarioen itzulpenak argitaratzea zen. Lehen zenbakian A. Tomanek egindako Goetheren bi poemaren itzulpenak aurki daitezke: *Vier Jahreszeiten* testuko 48. bertsoa (Cosmoglottan 54. gisa agertu bazen ere) eta *Wandrers Nachtlied* poemaren zati bat ere bai.

A. Tomanek Jaroslav Vrchlickýren olerkiak ere itzuli zituen. 1926an *Nationalisme in Occidente* agertu zen, A. Tomanek Rabindranath Tagorek 1918an argitaratutako *Nationalism* lanaren lehen kapituluaren ingelesetik egindako itzulpena zena.

## Vienako garaia (1927-1949) 
Occidentalen historia literarioaren bigarren garaia Vienako garaia da, 1927an hasi eta 1949ra arte luzatu zena, hizkuntzaren izena interlingue-ra aldatu zenean.

*Supplement al Cosmoglotta* 7an (1927), Saadik idatzitako *Sententias persas*-en itzulpena aurkitzen zen, eta *Supplement al Cosmoglotta 8*an (1927ko martxoa), Hermann Keyserlingen *Li Francia depos li guerre* eta T. G. Masaryken *Suicide*-ren zati bat aurkitzen ziren.

1930ean, Ric Bergerrek *Historiettes in Occidental* argitaratu zuen, jatorriz Helvetia aldizkarian argitaratutako istorio laburren bilduma bat.

1930ean ere, Konstanti Balmonten *Ú es mi hem?* argitaratu zen, A. Tomanek itzulia M. Guilbert, A. Deminger eta E. de Wahl-ekin lankidetzan.

1931n, Edmondo de Amicisen *Manuel Menendez* lana argitaratu zen, A. Tomanek Edgar de Wahl-en laguntzarekin itzulia. Urte horretan bertan, Edgar Allan Poe-ren *Un descende in li Maelstrom* lana ere argitaratu zen, hau ere A. Tomanek Edgar de Wahl-en laguntzarekin itzulia.

Jaroslav Podobskýk *Li Astres del Verne* argitaratu zuen, Occidentalez idatzitako jatorrizko poesia bilduma bat.

1938an, Jan Amos Kajšek *Krasina, raconta del subterrania del Moravian carst* argitaratu zuen.

Jatorrizko lanen artean, A.E. Cortinasenak nabarmentzen dira, hala nola *Li vive pende a un fil*, *Li mendico*, *Li incercerat princessa* eta *Pro amore al musica*; baita P. Dimitrieven *Cacuma* ipuina ere, Cosmoglotta A 143an (1949ko urtarrila) argitaratua.

## Geldialdi-aldia (1950-1999) 
Geldialdi-aldia 1950ean hasi zen, Occidental-Unionek hizkuntzaren izena ofizialki Interlingue-ra aldatzea bozkatu zuenean. Aldaketa hau % 91ko babesarekin onartu zen. Aldi hau 1999an amaitu zen, Yahoo! taldeko lehen taldea occidental hizkuntzan sortu zenean.

Interlingua 1951n agertu zen eta occidentalista asko, Ric Berger barne, haien defendatzaile nagusietako bat, IALAren hizkuntza berri hau babesten hasi ziren, eta horrek mugimenduaren ahultzea ekarri zuen. Cosmoglottak argitaratzen jarraitu zuen, baina maiztasun txikiagoarekin, 1985ean argitaratzeari utzi zion arte. Don Harlow autore esperantistaren arabera, Adrian Pilgrimek, garai hartako Cosmoglottako editoreak, esan zuen occidentala "hizkuntza hiltzat" har zitekeela.

*Li matre parla*, Josef Křesinak Jiří Mareken jatorrizko txekieratik egindako itzulpena, 1954an argitaratu zen.

*Li alocution al chefes de Lebak*, Multatulirena, Piet Cleij-ek itzuli eta 1955ean argitaratu zen. "Max Havelaar" obraren zati bat da, "garai hartako Herbehereetako sistema kolonialaren aurkako akusazio gogorra irudikatzen zuena".

1957an, Herbehereetako Interlingue Institute-k Karel Jaromír Erbenen *Camises Nuptial* argitaratu zuen, Josef Křesinak itzulia. 1958an, Eric Ahlströmek Arvid Brennerren itzulpen libre bat den *Un adío* argitaratu zuen. Itzultzaile berarena da *Un desertor* liburua, jatorriz Bo Bergmanek idatzia eta 1958an argitaratua (itzulpena), Harald Herdalen *Episode con perspectives* argitaratu zen urte berean.

1964an, Francis R. Popek *Poemas* liburua argitaratu zuen, alemanetik, frantsesetik eta ingelesetik itzulitako poesia bilduma bat.

## Berpizkundea interneten (1999tik gaur egunera arte) 
Occidentalaren berpizkundea 1999an hasi zen, occidentalezko lehen Yahoo! Group sortu zenean. Horren aurretik, hizkuntzak gainbehera garai bat igaro zuen laurogeiko eta laurogeita hamarreko hamarkadetan. Garai honetan, Wikipediaren sorkuntzak aipamena merezi du, 2020an 5000 artikulu lortu baitzituen.

Garai honetan argitaratutako lehen testua Stendhalen *Li Cartusie de Parma* da, Robert Winterrek 2011n interneten argitaratua.

2012an, Thomas Schmidtek *Li Munde de Sandra* argitaratu zuen Posta Mundi aldizkari elektronikoan, hizkuntza artifizialetako literatura-argitalpenetan espezializatua dagoena. Egile honek *Li litt prince* ere itzuli zuen 2014an.

2019an, Dave MacLeodek *Li Romance de Photogen e Nycteris* argitaratu zuen.

2021 eta 2023 urteen artean, Vicente Costalagok jatorrizko testuak argitaratu ditu, hala nola *Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas*, *Li tresor de Fluvglant*, *Subuqti* eta *Verses escapat de mi mente*; eta itzulpenak, hala nola *Antologie hispan*, *Fabules, racontas e mites* eta *Antologie de poesie europan*.

## Erreferentziak