Gizarte eta Kultur Antropologia

**Gizarte eta kultur antropologia** giza gizarte eta kulturetako praktikak, esanahiak eta antolaketa sozialak aztertzen dituen diziplina da. Bere helburua da giza taldeen bizimoduak ulertzea, bai eguneroko jardunetan bai sinboloen eta sinesmenen bidez egituratzen diren esanahi-sistemetan.

Diziplinaren barruan, ordea, izendapenak eta ikuspegiak ez dira beti modu berean erabili. Tradizio akademiko batzuetan «gizarte antropologia» eta «kultura antropologia» bereizi izan dira; beste batzuetan, aldiz, ikuspegi bateratu baten barruan ulertu dira. Era berean, testuinguru frankofonoan «etnologia» izan da luzaroan erabilitako termino nagusia..

Gaur egungo antropologian, ikuspegi horiek gero eta gehiago uztartzen dira, eta ohikoa da gizarte-egiturak eta esanahi kulturalak elkarren osagarri gisa aztertzea .

## Historia 
Gizarte antropologiak XIX. mendeko hainbat diziplinatan ditu sustraiak, besteak beste, klasikoen ikasketan, etnografian, etnologian, folklorean, linguistikan eta soziologian .

Diziplinaren aitzindari zuzena XIX. mendearen amaieran garatu zen, bereziki  eta  bezalako egileen lanetan oinarrituta .

1890 eta 1920 bitartean, aldaketa sakonak gertatu ziren bai metodoan bai teorian: landa-lan originalari lehentasuna eman zitzaion, gizarte-portaeraren azterketa epe luzera garatu zen, eta Frantziako zein Alemaniako teoria sozialak txertatu ziren .

 izan zen britainiar gizarte antropologiaren garapenean eragin handiena izan zuen egileetako bat; haren lanek landa-lan luzearen garrantzia azpimarratu zuten, ikertzailea tokiko hizkuntzan aritzea eta eguneroko bizitzan murgiltzea ezinbestekotzat jotzen baitzituen .

Bestalde, -ek kultur erlatibismoaren kontzeptua garatu zuen, kultura bakoitza bere testuinguruan ulertu behar dela defendatuz .
[thumb|[British Museum, Londres|250x250px]]
Museoek ez zuten ikerketa antropologikorako espazio bakarra osatu; inperialismoaren testuinguruan, “erakusketak” edo “herri etnologikoak” antolatu ziren, gaur egun giza zoologikoak gisa ezagutzen direnak, eta arrazakeria zientifikoaren ideiak legitimatzeko erabili ziren .

XIX. mendearen amaieran, antropologia natur historiatik bereizten hasi zen eta diziplina modernoaren oinarriak finkatu ziren; garai hartan, metodo konparatiboa nagusitu zen eta gizarte guztiek garapen-ibilbide bakarra jarraitzen zutela suposatzen zen .

Ikuspegi horren arabera, Europatik kanpoko gizarteak “iraganaren lekuko bizidun” gisa interpretatzen ziren, eta migrazio historikoen inguruko hipotesiak garatu ziren, batzuetan zehatzak eta beste batzuetan espekulatiboak .

Aldi berean, arraza kontzeptua aktiboki erabili zen gizakiak sailkatzeko eta hierarkizatzeko, bereziki XIX. mendeko pentsamendu eboluzionista eta kolonialean .

### Korronte teoriko nagusiak 
XIX. mendetik aurrera, gizarte eta kultur antropologiak hainbat korronte teoriko garatu ditu, giza gizarteen antolaketa eta kulturaren izaera azaltzeko ahaleginean .

#### Antropologia eboluzionista 
XIX. mendearen bigarren erdian garatu zen Europan eta Ameriketako Estatu Batuetan, eta diziplinaren lehen korronte teoriko sistematikoetako bat izan zen .

Korronte honetako egile nagusien artean Lewis Henry Morgan, Edward Burnett Tylor eta James George Frazer daude . Haien lanetan oinarrituta, proposatu zen giza gizarte guztiek garapen-ibilbide orokor bat jarraitzen zutela, maila desberdinetan antolatuta, ikuspegi eboluzionista baten arabera .

Ikuspegi horretan, garapen soziala eta kulturala progresio lineal gisa ulertzen zen, eta gizarteak “sinpleenetatik” “konplexuenetara” igarotzen zirela suposatzen zen. Ondorioz, mendebaldeko gizarte industrialak garapenaren mailarik aurreratuentzat hartzen ziren .

Eboluzionismo sozialak Ilustrazioaren ondorengo pentsamenduarekin lotura estua izan zuen, non azalpen erlijiosoen ordez azalpen zientifikoak bilatzen hasi ziren, eta aurrerapen teknologikoa eta arrazoia garapenaren motor gisa ulertu ziren .

Ikuspegi horren arabera, gizateria osotasun bakar gisa ulertzen zen, eta kultura desberdinak garapen-fase ezberdinetan kokatzen ziren, ez bereziki kategoria bereizi gisa .

Gaur egun, ikuspegi eboluzionista klasikoa kritikatu egin da bere sinplifikazioengatik eta kolonialismoarekin izan zuen loturagatik, izan ere, askotan mendebaldeko nagusitasuna justifikatzeko erabili baitzen .

#### Antropologia difusionista 
XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran garatu zen, batez ere Europan, bereziki Alemanian eta Britania Handian, eta bere eragina azkar hedatu zen Ameriketako Estatu Batuetara .

Korronte honetako egile nagusien artean Fritz Graebner eta Wilhelm Schmidt nabarmentzen dira, baita aurrekari gisa Friedrich Ratzel ere . Haien arabera, berrikuntza kulturalak ez dira nagusiki modu independentean sortzen; aitzitik, kulturek elkarrekiko kontaktuaren bidez hedatzen dituzte elementuak .

Ikuspegi horretan, «kultur zirkuluak» (*Kulturkreise*) kontzeptua garatu zen, zeinak proposatzen duen kultur elementuak jatorri-gune jakin batzuetatik beste eremuetara hedatzen direla . Antropologoen helburua zen zirkulu horien banaketa eta hedapen-bideak identifikatzea.

Difusionismoak, beraz, ez zuen garapen lineal unibertsal bat proposatzen; aitzitik, kulturaren hedapena zentrotik periferiara gertatzen dela azpimarratu zuen, kontaktu historikoen eta maileguen bidez .

#### Antropologia hiperdifusionista 
Difusionismoaren barruan, ikuspegi erradikalago bat garatu zen, hiperdifusionismo izenez ezagutzen dena. Korronte honen ordezkari nagusietako bat Grafton Elliot Smith izan zen, zeinak defendatu zuen zibilizazio nagusien jatorria zentro bakar batean kokatzen zela, bereziki Antzinako Egipton .

Ikuspegi horren arabera, berrikuntza kultural nagusiak jatorri bakar batetik sortu eta munduan zehar hedatu ziren. Hala ere, ikuspegi hau gaur egun baztertutzat jotzen da, gehiegizko sinplifikazioagatik eta oinarri enpiriko ahulengatik .

Garai berean, Ameriketako Estatu Batuetan beste ikuspegi bat garatu zen, difusionismo klasikotik aldentzen zena. Franz Boas eta haren inguruko egileek —besteak beste Clark Wissler eta Melville J. Herskovits— kultur kontaktuen ondorioak aztertzen hasi ziren .

Testuinguru horretan, akulturazio kontzeptua garatu zen, kultura desberdinen arteko harremanetan sortzen diren aldaketa-prozesuak aztertzeko. Ikuspegi honek ez zuen soilik kultur elementuen mailegua aztertzen, baizik eta kulturarteko interakzioek sortzen dituzten eraldaketa konplexuak .

#### Antropologia kulturalista 
XX. mendearen hasieran garatu zen Estatu Batuetan, Franz Boasen eta haren inguruko antropologoen lanaren bidez. Korronte honetako egile nabarmenen artean Margaret Mead eta Ruth Benedict daude .

Ikuspegi kulturalistak eboluzionismoari kritika egin zion, eta baztertu zuen kultura guztiek garapen-ibilbide bakarra jarraitzen dutelako ideia. Horren ordez, defendatu zuen kultura bakoitza bere testuinguru historiko eta sozialean ulertu behar dela .

Korronte honen oinarri teoriko nagusien artean daude kultur erlatibismoa, aniztasun kulturala eta etnozentrismoaren kritika. Ikuspegi horren arabera, ezin dira kultura desberdinak irizpide bakar baten arabera baloratu, baizik eta bakoitza bere testuinguruan aztertu behar da .

Metodologiari dagokionez, ikerketa enpiriko zehatzari eta landa-lanari garrantzi handia eman zitzaion, eta deskribapen etnografiko xeheak garatu ziren .

Korronte honen barruan, «kultura eta nortasuna» (*culture and personality*) izeneko ildoak garrantzi berezia izan zuen. Margaret Meadek generoaren eta sozializazioaren arteko harremanak aztertu zituen, eta Ruth Benedictek kultura-ereduen kontzeptua garatu zuen bere *Patterns of Culture* (1934) lanean .

#### Antropologia funtzionalista 
XX. mendearen hasieran garatu zen, batez ere Erresuma Batuan, nahiz eta Frantziako soziologiaren eragina ere nabarmena izan. Korronte honetako egile nagusien artean Bronisław Malinowski eta A. R. Radcliffe-Brown daude, baita aurrekari teoriko gisa Émile Durkheim eta Marcel Mauss .

Ikuspegi funtzionalistaren arabera, gizarte-gertakariak ezin dira isolatuta ulertu, baizik eta beren testuinguruan eta gizarte-sistema osoaren barruan interpretatu behar dira. Ezagutza, hortaz, behaketa enpirikoan eta landa-lanean oinarritzen da .

Korronte honek azpimarratzen du gizarte-erakundeek funtzio jakin bat betetzen dutela, eta gizartearen funtzionamendua eta jarraipena bermatzen laguntzen dutela. Kontzeptu nagusien artean daude funtzioa eta gizarte-egitura .

Malinowskiren arabera, kulturaren elementuek pertsonen behar biologiko eta psikologikoei erantzuten diete; ikuspegi horrek funtzionalismo psikologikoaren oinarriak ezarri zituen . Radcliffe-Brownek, aldiz, gizarte-egituraren analisia lehenetsi zuen, erakundeen arteko harremanak aztertuz .

Ikuspegi funtzionalistak, oro har, analisi holistikoa sustatzen du, gizartea osotasun gisa ulertuz. Hala ere, kritika jaso izan du bere joera sinkronikoagatik, izan ere, askotan gizarteak egoera estatikoan aztertzen ditu, aldaketa historikoa bigarren mailan utziz .

#### Antropologia estrukturalista 
XX. mendearen bigarren erdian garatu zen, batez ere Frantzian, eta bere ordezkari nagusia Claude Lévi-Strauss izan zen .

Ikuspegi estrukturalistaren arabera, kulturak sistema sinboliko gisa ulertu behar dira, eta sistema horien atzean egitura mental unibertsalak daude. Egitura horiek ez dira zuzenean behagarriak, baina giza pentsamenduaren antolaketa erakusten dute .

Korronte honek hizkuntzalaritzatik hartu zuen inspirazioa, bereziki egitura sakonen eta azaleko adierazpenen arteko bereizketa. Horren arabera, kultura desberdinek forma anitzak izan arren, oinarrian antzeko egitura logikoak partekatzen dituzte .

Lévi-Straussek, besteak beste, ahaidetasun-sistemak, mitoak eta sinboloak aztertu zituen, eta bere lanetan erakutsi zuen elementu horiek oposizio binarioen bidez antolatzen direla. Ildo horretan, intzestoaren tabua gizarte-antolaketaren oinarrizko mekanismo gisa interpretatu zuen .

Ikuspegi estrukturalistak, oro har, azpimarratzen du kultura gizakiek partekatzen duten komunikazio-sistema dela, eta haren bidez gizarte-harremanak antolatzen eta ulertzen direla .

#### Antropologia feminista 
Antropologia feminista XX. mendearen bigarren erdian garatu zen, bereziki 1960ko eta 1970eko hamarkadetan, mugimendu feministaren testuinguruan. Ikuspegi honek kritikatu zuen antropologiaren tradizioan nagusi izan den ikuspegi androzentrikoa, eta emakumeen esperientziak eta genero-harremanak azterketaren erdigunean jarri zituen .

Aldi berean, zenbait aitzindarik —besteak beste Margaret Meadek— aurretik jorratu zituzten generoaren eta kulturaren arteko harremanak. Bere *Sex and Temperament in Three Primitive Societies* (1935) lanean, Meadek erakutsi zuen genero-rolak ez direla unibertsalak, baizik eta kulturalki eraikiak .

1970eko eta 1980ko hamarkadetan, antropologia feministaren barruan hainbat ikuspegi teoriko garatu ziren. Horien artean nabarmendu ziren Sherry Ortneren natura/kultura dikotomiaren analisia eta Michelle Rosaldoren pribatu/publiko bereizketaren proposamena .

Ortnerrek proposatu zuen kultura askotan emakumeak naturarekin lotu izan direla —ugalketa eta zaintza-lanekin—, eta gizonak, aldiz, kulturarekin eta ekoizpenarekin. Rosaldok, bere aldetik, azpimarratu zuen emakumeak sarritan esparru pribatuarekin lotu direla, eta gizonak esparru publikoarekin .

Hala ere, ikuspegi horiek kritikatuak izan dira ondoren, mendebaldeko kategorietan oinarritzen direlako eta ez direlako unibertsalki aplikagarriak. Horren ondorioz, antropologia feministak gero eta gehiago azpimarratu du generoaren aniztasuna eta testuinguruaren garrantzia .
## Kontzeptu nagusiak 
Gizarte eta kultur antropologiak giza gizarteak ulertzeko kontzeptu multzo bat garatu du, kultura, gizarte-egitura eta esanahi-sistemak ardatz hartuta. Kontzeptu horiek ez dira modu isolatuan erabiltzen; aitzitik, elkarrekin lotuta osatzen dute diziplinaren marko teorikoa .

### Kultura 
Antropologiaren kontzeptu nagusietako bat kultura da. Ikuspegi klasikoaren arabera, kultura da gizarteko kide izateagatik eskuratzen diren ezagutza, sinesmen, balio, arau eta praktiken multzoa . Geroago, egileek kontzeptu hori zabaldu eta ñabartu dute, kulturaren dimentsio sinbolikoa, interpretatiboa eta testuinguruzkoa azpimarratuz .

### Gizarte-egitura 
Bestalde, gizarte-egitura kontzeptuak gizarte bateko harremanen antolaketa aztertzen du, hala nola ahaidetasun-sistemak, botere-harremanak edo erakunde sozialak. Tradizio britainiarrean, ikuspegi honek garrantzi berezia izan du, eta gizartearen funtzionamendua egitura horien arteko harremanen bidez ulertzea proposatu da .

### Etnografia eta etnologia 
Antropologiaren barruan, bereizketa klasiko bat egiten da etnografiaren eta etnologiaren artean. Etnografia landa-lanean oinarritutako ikerketa enpirikoa da, giza talde jakin baten bizimodua xehetasunez deskribatzen duena; etnologia, berriz, ikuspegi konparatiboagoa duen jarduera da, etnografiek bildutako datuak aztertu eta interpretatzen dituena .

### Gizarte antropologia eta kultura antropologia 
Ildo beretik, gizarte antropologia eta kultura antropologia terminoek azpimarra desberdinak izan dituzte tradizio akademikoen arabera. Lehenengoak gizarte-harremanen egitura aztertzea lehenetsi izan du, bereziki tradizio britainiarrean; bigarrenak, berriz, kulturaren dimentsio sinboliko eta interpretatiboak nabarmendu ditu, batez ere Estatu Batuetan .

Hala ere, bereizketa hori ez da beti zorrotz mantendu, eta gaur egun bi ikuspegiak gero eta gehiago uztartzen dira, gizarte-egiturak eta esanahi kulturalak elkarren osagarri gisa aztertuz .

### Terminologia eta erabilera 
Azkenik, terminologiaren erabileran nahasmendu edo gurutzaketa bat dago maiz. «Ethno-» aurrizkia duten terminoak eta «antropologia» hitzari lotutako izendapenak batera erabiltzen dira, askotan bereizketa argirik gabe .

Testuinguru frankofonoan, gainera, «etnologia» terminoak zabalago hartu izan du diziplinaren eremu osoa, eta zenbait egileren arabera «gizarte eta kultur antropologia»ren baliokidetzat har daiteke .

## Metodoak
Tradizionalki, gizarte antropologiak epe luzeko ikerketa kualitatiboa lehenetsi du, bereziki landa-lan intentsiboa eta behaketa parte-hartzailea . Ikuspegi horrek garrantzi handiagoa ematen dio testuinguruari eta esanahien interpretazioari, eta, oro har, inkestetan edo datu kuantitatiboetan oinarritutako analisiak baino gutxiago erabiltzen dira .

## Ikerketa eremuak
Gizarte antropologoen intereseko gaiak askotarikoak izan dira: ohiturak, antolaketa ekonomiko eta politikoa, gatazken kudeaketa, kontsumo-ereduak, ahaidetasun-sistemak edo genero-harremanak .

Gaur egun, gainera, ikerketa-ildo berriak ere lantzen dira, hala nola globalizazioa, indarkeria etnikoa, genero-ikasketak, transnazionaltasuna edo kultura digitalak . Halaber, antropologoek bitartekaritza-lanetan ere parte har dezakete, ingurumen-gatazkak eta garapen ekonomikoa talka egiten dutenean .
### Senidetasunaren antropologia 
Ahaidetasunaren edo senidetasunaren antropologiak familia-harremanak, ezkontza-sistemak eta ondorengotza aztertzen ditu. Diziplina honen garapenean garrantzi handia izan dute Lewis Henry Morganen lehen lanek eta geroago Claude Lévi-Straussen ekarpenek, bereziki *The Elementary Structures of Kinship* (1949) lanean .

### Antropologia sinbolikoa 
Antropologia sinbolikoak sinboloen, errituen eta esanahien azterketa du ardatz. XX. mendearen bigarren erdian garatu zen, batez ere Clifford Geertzen lanekin, zeinak kultura interpretazio-sistema gisa ulertu zuen *The Interpretation of Cultures* (1973) lanean .

### Antropologia ekonomikoa 
Antropologia ekonomikoak ekoizpena, banaketa eta trukea aztertzen ditu testuinguru kulturaletan. Eremu honen oinarrietan daude Marcel Maussen *Essai sur le don* (1925) lana eta geroago substantibismoaren eta formalismoaren arteko eztabaidak .

### Erlijioaren antropologia 
Erlijioaren antropologiak sinesmen-sistemak, errituak eta sakratuaren kontzeptua aztertzen ditu. Hasierako ekarpenen artean daude Émile Durkheimen *The Elementary Forms of Religious Life* (1912) eta Victor Turneren lanak erritu eta sinbolismoari buruz .

### Antropologia politikoa 
Antropologia politikoak botere-harremanak, lidergoa eta antolaketa politikoa aztertzen ditu. Eremu honek indarra hartu zuen XX. mendearen erdialdean, bereziki Afrikako gizarteen azterketetan .

### Antropologia medikoa 
Antropologia medikoak osasuna, gaixotasuna eta sendatze-praktikak aztertzen ditu ikuspegi kulturaletik. XX. mendearen bigarren erdian garatu zen, eta mendebaldeko medikuntza edo paradigma biomedikoaren ikuspegi unibertsalista zalantzan jarri zuen .

## Beste diziplinekiko harremanak 
### Antropologia kognitiboarekiko harremana 
Bestalde, antropologia kognitiboak aztertzen du nola irudikatzen eta ulertzen dituzten gizakiek munduko objektuak eta gertakariak . Diziplina honek gizarte antropologiarekin bat egiten du hainbat eremutan, bereziki garapen kognitiboaren ikerketan.

Edward B. Tylor-en definizio klasikoaren arabera, kultura da ezagutza, sinesmenak, artea, moralak, legeak eta gizarteko kide izateagatik eskuratutako ohiturak biltzen dituen osotasun konplexua . Ildo horretan, kultura-ereduak eta ezagutza partekatua funtsezkoak dira gizartearen funtzionamendua ulertzeko .

Ikerketa berriek erakutsi dute gizarte-kideen arteko interakzio inkontzienteek zeregin garrantzitsua dutela ezagutza horren transmisioan eta barneratzean . Horregatik, kognizioaren eta kulturaren arteko lotura gero eta gehiago aztertzen da diziplina bien arteko elkargunean.

### Neurozientziaren ekarpena 
Azkenik, neurozientziaren ekarpenek erakutsi dute portaera sozialak faktore biologikoen eta kulturalen arteko elkarreraginaren emaitza direla . Garunaren plastizitateak, testuinguruaren eta esperientziaren arabera, sistema neuronala moldatzen du.

Ikuspegi horrek aukera ematen du ezagutza partekatua, arau sozial inplizituak eta balio indibidualen eraketa modu integratuan aztertzeko, antropologia, soziologia eta zientzia kognitiboak uztartuz .

## Ikus, gainera 
* Etnologia
* Etnografia
* Soziologia
* Antropologia fisikoa
* Antropologia filosofikoa

## Bibliografia 
* Azurmendi, Joxe (1997): *Gizakiaren filosofia ilustratutik antropologia filosofikora*, Donostis, Jakin.  (*Antropologia* kontzeptuaz eta antropologia filosofikoaz)
* Esteban, Mari Luz (2012): “Euskal antropologiaren jauzi kontzeptualak eta euskal kulturaren haragitasunak”, *Ankulegi*, 16: 111-125.
* Esteban, Mari Luz eta Hernandez, Jone Miren (koord.) (2016): *Etnografia feministak. XXI. mendera begira dagoen antropologia*, Leioa/Bilbo, EHU/UEU.
* Esteban, Mari Luz eta Hernandez, Jone Miren (2024): “Pentsamendu antropologiko feminista. Euskal kulturaren berrikuspen eta birformulazio kolektiboa” in Haritz Azurmendi, Alba Garmendia eta Jon Mentxakatorre (argtz.): *Euskal pentsamenduaren garabideak*, Bilbo, UEU. 
* Fernández de la Bastida, Ixone (2013):  “Euskal antropologiaren arestiko garaia: euskal nortasunaren oinarriak eraikitzen”, *Kobie. Antropología cultural*, 17: 55-69.
* Fernández de Larrinoa, Kepa (2002): “Antropologia soziokulturalaren nondik-norakoak Hego Euskal Herrian: euskal kultura ikertzetik kultura-askotza ikertzerako bideak” in *XV Congreso de Estudios Vascos*, Eusko Ikaskuntza.