Azpeitia

**Azpeitia** Gipuzkoako erdialdeko udalerri bat da, Urola Erdia eskualdekoa. 69,39 km² ditu, eta 15 183 biztanle zituen 2023. urtean. Urola ibaiak zeharkatzen du eta Izarraitz mendilerroaren magalean dago.

San Ignazio Loiolakoa Azpeitiko Loiola auzoan jaio zen. Hantxe dago Loiolako Santutegia, XVII. mendean Ignazioren omenez eraikitako barroko estiloko basilika.

## Izena 
*Azpeitia* izena, dirudienez, honela osatu zen: *haitz* + *behe* + *ti*. Hau da, jatorriz «haitzaren behealdean dagoen tokia» esan nahi du segur aski.

*Azpeitia* izenaren bukaerako -*a* artikulua da. Hortaz, udalerriaren izen osoa erabiltzean, honela deklinatzen da: *Azpeitia, Azpeitiarekin, Azpeitian*... baina *Azpeitiko, Azpeititik, Azpeitira*... Era berean, izenak azken *-a* galtzen du, ondoan beste determinatzaile edo adjektibo bat daramanean: *Azpeiti maitea, Azpeiti osoan, Gure Azpeiti hau*...

## Geografia 
### Mugakideak 
Mugakideok ditu: iparraldean, Zestoa; ekialdean, Errezil eta Beizama; hegoaldean, Ezkio, Itsaso eta Beasain; hego-mendebaldean, Zumarraga; mendebaldean, Azkoitia; eta ipar-mendebaldean, Deba.

### Auzoak 
Herriguneaz gain, Azpeitiak hainbat auzo ditu eta horietako hiruk estatistiketan izaera ofiziala dute:
* Loiola
* Nuarbe
* Urrestilla

Horietaz gain, badira beste auzo hauek:
* Aratz-Erreka
* Eizagirre
* Elosiaga
* Izarraitz
* Odria
* Oñatz
*Matxinbenta
*Lasao

## Demografia 
2019an, herriak 15.055 biztanle zituen. Horietatik % 21,02k 65 urte edo gehiago zituen. Atzerrian jaiotakoak % 8,6 ziren.

2019ko udal hauteskundeetan bi alderdiek zinegotzi kopuru bera mantendu zuten eta, beraz, EH Bilduk gehiengo osoa berretsi zuen. Emaitzak hauek izan ziren: EH Bilduk, 4.489 boto; EAJk, 3.025 boto; PSE-EEk, 252 boto. Nagore Alkorta izango da Azpeitiko alkatea 2019-2022 agintaldian. Azpeitiko lehen emakume alkatea da.

### Alkateen zerrenda 
## Kultura 
[thumb|300x300px|Soreasuko tunela - [Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak|Antzerki Topaketen kartelak]]
thumb|Sanagustin Kulturgunea.

### Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak 
### Jaiak 
* San Sebastianak (urtarrilak 19-20)
* Inauteriak
* [thumb|300x300px|[Burdinbidearen Euskal Museoa|Burdinbidearen Museoa]]Burdinbidearen Euskal Museoa
* Mendietxe museoa

### Ikastetxeak 
* Urola ikastola Azkoitia-Azpeitia BHI
* Iraurgi ikastetxea
* Karmelo Etxegarai ikastola
* Ikasberri ikastola
* Zurrunbilo haur-eskola
* Uztaro haur-eskola

## Azpiegiturak 
* Soreasu Antzokia
*Sanagustin kulturgunea
*Izarraitz pilotalekua
*Azpeitiko kiroldegia
*Azpeitiko igerileku estalia
*Estali gabeko igerilekua
*Garmendipeko belar natural zein artifizialeko futbol zelaiak
*Gaztelekua
*Ludoteka

## Euskara 
[thumb|Azpeitiko hiztunen testigantzekin osatutako bideoa, [Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egina ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.]]
thumb|Arantzazurako erromeria Azpeitian (1923)

Azpeitian gipuzkeraz hitz egiten da; eta, euskalki horren barruan, Urolaldeko hizkeran. Goierriko hizkerarekin batera Sartaldeko azpieuskalkia osatzen du Urolaldekoak, baina mendebaleko euskararen eragina hizkera horretan sakonagoa da. Eremu lauagoa delako eta, batez ere, Eibar-Elgoibar aldeko industriak eraginda, estuagoa eta sarriagoa izan da hartu-emana. Lexikoan azaltzen da argien lotura, baina hor ez ezik, hizkuntzaren beste sail batzuetan ere mendebaleko euskarak Urolaldean duen eragina ere ageri da.

2016eko EUSTATen datuen arabera Kaleko erabilerari dagokionez, 2016ko neurketaren arabera, herritarren % 81,80 kalean euskaraz aritzen da. Zifra horrek ere beherakada izan du, 2006ko neurketan % 86 izan baitzen.

Azpeitia UEMA Udalerri Euskaldunen Mankomunitateko kidea da, 2008az geroztik, elkarte hori osatzen duten beste 85 udalerrirekin batera. Egun, Josu Labaka Azpeitiko Udaleko zinegotzia UEMAko lehendakaria da.

## Ondasun nabariak 
[thumb|300px|eskuinera|[Loiolako Santutegia, Azpeitia udalerriko Loiola auzoan.]]
* Loiolako Santutegia: Ignazio Loiolakoaren basilika da. XVII. mendeko eraikin barrokoa.
* Altzaga baserria
* Antxieta jauregia. XVI. mendekoa, mudejar estilokoa.
* Azpeitiko udaletxea, 1711. urtekoa.
*Basazabal jauregia. XIV-XV. mendeetan eraikia.
* Enparan dorretxea. 1320 urtekoa da. 1535ean berreraiki zuten, eta 1750ean gaur egungo itxura eman zioten.
* Ezkuzta kobazuloa
* Larrañaga baserria
* Madalena baseliza
* Olatzeko Andre Mariaren baseliza. XII. mendekoa.
* San Sebastian Soreasukoa eliza. XVI. mendean eraberritua.
* Iruarrietako Estazio Megalitikoa
*Amubeko zubia. XVI. mendekoa.
*Garbitokia, 1842. urtekoa.

## Azpeitiar ospetsuak 
* Joanes Antxieta (1462-1523), musikagilea.
* Nicolás Sáez de Elola, (XVI. mendea) konkistatzailea
* Ignazio Loiolakoa (1491-1556), Jesusen Lagundiaren sortzailea.
* Joanes Antxeta (1540 inguru - 1588) eskultorea.
* Inazio Ibero (1684-1766), arkitektoa.
* Frantzisko Ibero (1724- 1795), arkitektoa.
* Karmelo Etxegarai (1865-1920), idazlea.
* Jose Aranburu *Keixeta* (1881 - 1962), aizkolaria.
* Ignazio Orbegozo *Arria I.a*, aizkolaria.
* Patxi Altuna (1927-2006), euskalaria, euskal idazlea eta jesulaguna.
* Joxe Agirre (1929), bertsolaria.
* Inaxio Uria (1938-2008), enpresaburua, ETAk hila.
* Joxe Urbieta *Takolo* (1941-2000), mendizalea eta alpinista.
* Jose Ignazio Orbegozo *Arria II.a* (1945), aizkolaria.
* Kontxu Odriozola (1945-2016), aktorea.
* Xabier Saldias (1951), abeslaria.
* Ramon Etxezarreta (1954), idazlea eta PSE-EEko politikari ohia.
* Juan Antonio Larrañaga (1958), futbolaria.
* Sebastian Lizaso (1958), bertsolaria.
* Tomas Orbegozo (1959), futbolaria.
* Josu Bereziartua (1960), alpinista eta mendizalea.
* Iñaki Segurola (1962-2022) euskal idazle, filologo eta hiztegigilea.
* Pako Aristi (1963), idazlea.
* Xabier Euzkitze (1966), bertsolari ohi eta kazetaria.
* Fernando Morillo (1974), idazlea.
* Leire Agirre (1974), eskalatzailea.
*Eider Mendoza Larrañaga  (1974), ekonomialari eta politikaria.
*Alaitz Olaizola  (1975), idazlea.
*Nagore Aranburu  (1976), aktore  eta gidoilaria.
*Eider Alkorta  (1978), politologo eta unibertsitateko irakaslea
* Mikel Aranburu (1979), futbolaria.
* Mikel Labaka (1980), futbolaria.
*Miren Gorrotxategi  (1981), idazle eta irakaslea
*Miren Garate  (1985), idazle eta kazetaria
*Oihana Orbegozo  (1985), pilotaria
*Mireia Epelde  (1985), txirrindularia
*Erika Olaizola  (1989), aktorea
*Jon Guridi (1995), futbolaria.

## Iruditegia 

Irudi:Palacio Antxieta.jpg|Antxieta jauregia
Irudi:Casa-Torre Enparan.jpg|Enparan dorretxea
Irudi:Casa-Torre Enparan (lateral).jpg|Enparan dorretxea
Irudi:RI-51-0001474. Casa Basozabal..jpg|Basozabal jauregia.
Irudi:Azpeitia Plaza Nagusia.JPG|Plaza Nagusia.
Irudi:Azpeitia - Ayuntamiento 1.JPG|Azpeitiko udaletxea.

## Hiri senidetuak 
* 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
* Azpeitiko Udala
*Burnibidearen museoa
* *Uztarria*, herriko atari digitala.