Tardigrada

***Tardigrada*** *Ecdysozoa* goi-filumeko animalia taldea da. Izaki mikroskopiko igerilaria da, gorputza segmentuz osaturik du eta zortzi hanka ditu. Heldurik handienak 1,5 mmko luze dira inoiz eta txikienak, 0,1 mm. Larba jaio berriek 0,05 mmko tamaina dute.

Mila espezie baino gehiago ezagutzen dira, mundu osoan sakabanatuta, Himalaiatik itsaso sakonera eta lurburuetatik Ekuatorera. Lurzoruan, likenetan, harea artean edo uretan bizi daitezke, adibidez. Muturreko baldintzak jasateko gai dira, bai espazio hutsean bizirauteko eta baita 6.000 atmosferako presioan ere.  -200ºC eta 150ºC tenperaturak jasan ditzakete

## Aurkikuntza eta izena 
Johann August Ephraim Goezek 1773an lehen alduz deskribatu zuen eta "uretako hartz txiki" izena jarri zion, haren itxura dela eta. Lazzaro Spallanzanik 1777an *tardigrado* izena eman zien: "ibiltari geldoa" esan nahi du, hartzak bezala, baina oso geldi, mugitzen delako.

## Deskribapena 
### Tamaina eta itxura 
220px|thumb|Tardigrado baten azpikaldea.
Animalia oso txikiak dira, 0'3 eta 0'5 mm arteko tamaina hartzera irn dute batazbeste. Espezie handienetako aleek 1'5 mm ere har dezakete, txikienak aldiz 0'05 mm-koak dira. Gorputzak segmentutan banaturik dute; aurrena burua, ondoren hiru segmentu bakoitzak hanka pare bat duena eta atzetik beste hainbat segmentu laugarren hanka parea duena. 

Hankak ez daude artikulaturik eta oinetan 4-8 erpe dituzte. Aurreneko hiru hankak lokomoziorako dira eta laugarrenak sustratuari heltzeko erabiltzen ditu.

Gorputza kitinazko kutikula batek estaltzen du eta aldiro mudatu beharra dauka.

### Arnasketa eta digestio egiturak 
Gorputza hemolinfak betetzen du eta gonadetan baino ez du zelomarik agertzen. Ez du arnas organorik, badirudi gorputz osoan zehar gertatzen dela gas trukea.

Tutu itxurako ahoa dute eta arantza gogorrak ditu, landareen zelulak, algak edo ornogabe txikiak zulatzeko. Ahoaren ondoren, faringe xurgatzailea dago eta atzetik, hestegorria. Animaliaren gehiena hesteek osatzen dute eta digestio aparatua uzkian amaitzen da.

### Nerbio sistema 
Nerbio sistemak simetria bilaterala du. Garunak hiru neurona multzo pare ditu eta hestegorriaren inguruan dagoen gongoil bati loturik dago. Bertatik bi nerbio korda ateratzen dira alde bentralean. Korda honek segmentu bakoitzeko gongoil sekundarioak ditu gorputz adarretara nerbio zuntzak eramateko. Hainbat espeziek ikusmen pigmentu rabdomerikoak dituzte buru aldean eta hainbat zentzumen nerbio ere barreiaturik badituzte gorputzean zehar.

## Fisiologia 
### Ugalketa 
220px|thumb|Tardigrado eme baten kutikula arrautzak aldean dituela.
Hainbat espezie partenogenikoak dira, baina gehienetan arrak eta emeak dira. Emeak handiagoak izaten dira, eta ugariagoak. Sexu bietako aleek gonada bakarra dute, hesteen gainean dagoena. Tardigradoak obiparoak dira eta kanpo ernalketa egiten dute. Emeak arrautzak bere kutikularen gainean ezartzen ditu eta arrak espermaz estaltzen.

### Muturreko baldintzekiko erresistentzia 
Munduko eremu ia guztiak kolonizatu dituzte eta horrela aurki ditzakegu ur termaletan, Himalaian (6.000 metrotako altueran), itsaso sakonean (-4.000m), eremu polarretako izotz geruza sendoen azpian... Ez dira estremofilo kontsideratzen, muturreko baldintzetan aurkitzeaz gain, baldintza onetan ere ugariak baitira. Historian zehar izan diren iraungipen masiboetan aurrera egin dute, hala meteoritoen talka izan zenean, gamma izpien bonbardaketak...

#### Kriptobiosia 
Muturreko baldintzak aurkitzean, kriptobiosi prozesua abiatzen dute. Gorputzeko % 85 ura izatetik % 3ra pasatzen dira eta ugalketa eta gorputzaren metabolismoa izugarri murrizten dute. Horrela batazbeste 4'4 urte iraun dezakete. 2016an Japoniako Ikerketa Polarreko Institutuan 30 urte kriptobiosian zeramaten tardigradoak berpizteko gai izan ziren. Kriptobiosiari esker, gai dira erradiazio ionizatzailea, muturreko tenperaturak eta kutsadura jasateko, bai eta ur gabezia, oxigeno gabezia eta muturreko gatz kontzentrazioak ere. 

Laborategiko esperimentuetan -273ºC (zero absolutua) eta 151ºC tenperaturetan bizirauteko gai direla ikusi da; dena dela, 2020an argitaraturiko ikerketa baten arabera, badirudi hain tenperatura altuak denbora luzez ezin dituztela jasan, baina gai izan daitezke gorantza doan tenperaturara aklimatatzeko.

1948an Tina Franceschi biologari italiarrak museo batean gordetako 1828ko goroldio lehor bateko tardigradoak berhidratatu zituen eta hasieran mugimenduren bat antzeman bazen ere, ez zen berpizteko gai izan; hala ere, 120 urte kriptobiosian egondako tardigradoak berpiztu zirela zabaldu zen.

#### Erradiazioak 
2007an Errusiak eta ESA agentziak Foton M3 zunda jaurti zuten espaziora eta bertan tardigrado multzo bat ezarri. Espazio hutsean bizirauteaz gain, ugaltzeko gai ere izan zirela ikusi zuten. 

Gainerako animaliek baino mila aldiz erradiazio handiagoei aurre egiteko gaitasuna zutela ere ondorioztatu da. Kriptobiosi egoeran duten ur kopuru minimoari esker dela pentsatzen da. 2020an Indiako Zientzia Institutuak (Bangalore) *Paramacrobiotus* espezie berria aurkitu zuten eta pigmentu fluoreszente batzuei esker erradiazio ionizatzaileari aurre egiten diotela ikusi zuten.

## Taxonomia 
thumb|Tardigradoa, mikroskopioaz begiratuta.
Ahoaren itxura eta oinetako erpeak erabiltzen dira espezieak identifikatzeko. Hiru klase deskribatu dira tardigradoen artean: heterotardigradoak, eutardigradoak eta mesotardigradoak. Azken klase horrek, ordea, *Thermozodium esakii* espeziea baino ez da eta Nagasaki hiri japoniarreko iturburu termal batean (Rahn, 1937) soilik aurkitu da. Gertatzen dena da lurrikara batek iturburu hori suntsitu zuela eta gaur geun zalantzatan jartzen da (*nomen dubium*).

Ez da erraza tardigradoak bizidunen artean kokatzea. Gaur egun, *Panarthropoda* kladoa proposatzen da, tardigradoak, onikoforoak eta artropodoak biltzen dituena.

## Fosilizazio eskasa 
Erloju molekularrak dioenez, tardigradoak Kanbriar garaiaren aurretik bereizi ziren artropodoetatik, baina fosil oso gutxi aurkitu dira. Agian, izaki mikroskopikoak izatea eta atal mineralizaturik ez edukitzea arrazoi nagusiak dira. Kretazeo garaiko bi fosil deskribatu ziren aurrena, *Beorn leggi* (Manitoba, Kanada, 1964) eta *Milnesium swolenskyi* (New Jersey, AEB, 2000), biak ala biak anbarretan. 2021. urtean hirugarren bat aurkitu zen, *Paradoryphoribius chronocaribbeus* (Dominikar Errepublikan) Miozeno garaiko anbar batean.

## Munta ekologikoa 
Tardigradoak eremu berri baten kolonizatzaileak izan ohi dira, baldintza desegokietan bizitzeko duten gaitasuna dela medio. Haien harrapariek, horrela, eremu berriak aurkitzen dituzte eta segida ekologiko berriak abiatzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak