Volga

**Volga** (errusieraz: *Волга*, tartareraz: *İdel* edo *Sari-su*, turkieraz: *İdil*) Europako ibairik luzeena da. Bere ibaiadarrekin, Europako Errusiaren azaleraren heren bat baino gehiago drainatzen du. Valdai muinoetan sortzen da, 228 metroko altueran, Mosku eta San Petersburgo artean, Kaspiar itsasora murgildu baino lehen, 3.690 km-ko ibilbide luze baten ondoren. Ibaia ia luzera osoan zehar nabigagarria da, batez ere XX. mendearen bigarren erdian egindako hobekuntza handiei esker. Bere arro hidrografikoak 1.350.000 km2-ko azalera du eta herri mosaiko bat biltzen du. Bigarren Mundu Gerraz geroztik, Errusiako industria jardueren zati handi bat biltzen du Volgako haranak. Baita ere, paper garrantzitsu bat jokatzen du Errusiako iruditerian, eleberri, margolan eta abesti asko inspiratu izan du, besteak beste *Volgako batelariak.*

## Izena 
Volga errusierazko hidronimoa **vòlga* proto-eslavieratik dator, «hezetasun» esanahiaz. Eslaviar hizkuntza askotan kontserbatzen da, bulgarieraz, serbokroazieraz eta mazedonieraz *vlaga* (влага) «hezetasun», txekieraz *vláha* «umeltasun» edo polonieraz *wilgoć* «hezetasun», besteak beste.

Eszitieraz Volgaren izena *Rahān* zen, «hezetasun» esan nahi zuena. Hori avesterazko *Raŋhā* (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁) uhar mitiko baten izenarekin dago lotua, «heze, hezetasun» esan nahi duena, eta aitzinindoeuroperaz **h₁res-* edo **h₁ers-* formatik eratorria izan zen. Izen hau zenbait termino indo-iranikorekin konpara daiteke, hala nola:

* Sogdierazko *rʾk* (𐽀𐼰𐼸‎), «zaina, odol hodia» (antzinako persierazko **rahaka* errotik).
* Persierazko *rag* (رگ), «zaina».
* Vedikozko *rasā́* (रसा), «ihintza, likidoa, zukua», aldi berean Indus ibaiaren ibaiadar baten izena.

Eszitierazko izena egungo mokxeraz *gordetzen da, Rav* (Рав) formaz.

Herodoto greziar autoreak Volgaren bi izen iraniar zaharrago erregistratu zituen:

* Oarus (antzinako grezieraz: Οαρος; latinez: Oarus), eszitierazko **Varu* hitzetik eratorria, «zabala».
* Araxes (antzinako grezieraz: Αραξης, latinez: Araxes).

Ibaian zehar bizi ziren turkiar herriek *Itil* edo *Atil* deitu izan zioten. Turkiar hizkuntza modernoetan, *İdel* (Идел) izenaz ezagutzen da tatareraz, *Atăl* (Атӑл) txuvaxeraz, *Iźel* baxkireraz, *Edıl* kazakheraz eta *Idil* turkieraz. Izen horiek guztiak antzinako turkierazko *Etil*/*Ertil* formari dagokzio, jatorri eta esanahi argirik ez duena. Beharbada, forma horrek badu lotura bat *Irtesh* hidronimoarekin.

## Geografia 
### Volgaren goi ibilgua 
Volga ibaiaren sorburua Valdai muinoetan dago, Volgoverkhove herrixkan, Moskuko ipar-mendebaldean eta San Petersburgotik 320 bat kilometrora, hego-ekialdean. Muino horietatik atera eta gero, ur ibilgua Rjev herrira iristen da, ipar-ekialderantz egiteko. Hortik aurrera, zamaontzi txikiak ibil daitezke ibaian. Aurrerago, Tver hiria zeharkatzen du, Mosku eta San Petersburgo lotzen zituen antzinako errepidean. Volga ibaiak Ivankovoko urtegiko atxikitze aintzira zeharkatzen du, Dubnaraino, han elkartzen baitzaio Moskuko ubidea. Dubnako urtegia Mosku edateko urez elikatzeko eraiki zuten. Kimry hiria zeharkatuta, ibaia Uglitxeko urtegiaren atxikitze aintzirara iristen da. Gero, ibaia iparralderantz doa, Rybinskeko urtegiaren atxikitze aintziraraino, ibaiaren gainean eraikitako aintzirarik zaharrena baita. Aintzira horretan, bi ibaiadar batzen dira Volgara, Mologa eta Txeksna, baita Volga-Baltiko bide nabigagarria ere.

### Volgaren ibilgu ertaina 
[ezkerrera|thumb|Volgaren eskuin ertza malkartsua da askotan: irudian, [Kama ibaiarekin bat egiten duen tokitik gertu.]]
[thumb|Haurrak Volgan jolasean [Nizhni Novgorod|Nizhni Novgorodeko zubitik gertu.]]
[thumb|Volga, [Samara|Samaran.|ezkerrera]]
[thumb|Volga [Txuvaxia|Txuvaxian.|ezkerrera]]
Urtegiaren ondoren, Rybinsk hiria dago, Volgaren goi ibaibideko portu handia bat. Bi arroko esklusa igaro ondoren, ibaia hego-ekialderantz doa, eta, 85,8 km-ren ondoren, Jaroslavlera iristen da. Erdialdeko Errusiako hiririk zaharrenetako bat da, XI. mendean sortua. Bertan ezarritako industriek ibaira isurtzen dituzte hondakin ur gehienak, batere prozesatu gabe. Ibaian behera 70 km inguru dago Kostroma, 1152an sortua, izen bereko ibaiarekin bat egiteko. Kinechma hiria atzean utzi ondoren, Gorkiko urtegia dago: Nizhni Novgorodeko presak sortutako 430 km luzeko ur aintzira bat da. Nizhni Novgoroden, Oka eskuin ibaiadarra gehitzen zaio Volgari. Aurrerago, Mari El lurraldean, Txeboksaryko presa dago. 1980ko hamarkadan, eraiki zutenean, mari herriko dozenaka mila biztanlek alde egin behar izan zuen atxikitze aintzirari bide emateko. Presatik behera Txeboksary eta Novotxeboksarsk hiriak daude. Kazan, Tatarstango hiriburua, ibaiaren ibilbidean dago, 150 km ekialderago, ur ibilguak bere ibilbidea hegoalderantz okertzen duen puntuan. Hiria Kuibyxeveko urtegiaren hasieran dago, Samarako presak sortutako 550 km-ko atxikitze aintzira bat: 6.450 km2-ko azalerarekin, Europako atxikitze urtegi handiena da. Kama Volgarekin elkartzen da laku horretara murgilduta. Lakuaren ertzean Ulianovsk eta Togliatti hiriak daude. Volgak ia itxita dagoen begizta bat osatzen du, eta bertan dago Samara hiria, milioi bat biztanle baino gehiago dituena. Samara ibaia, Volgaren ezker ibaiadarra, Volgan murgiltzen da. Syzran hiria begiztaren amaieran dago.

**Volgaren batez besteko emariak (m³/s) Volgograden neurtuak****Datuak: 1879-1984 aldia**
 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize = width:600 height:280
PlotArea = left:40 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:26000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:2500 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:urta
  bar:Fév text:otsa
  bar:Mar text:mart
  bar:Avr text:apir
  bar:Mai text:maia
  bar:Jun text:ekai
  bar:Jul text:uzta
  bar:Aoû text:abuz
  bar:Sep text:Irai
  bar:Oct text:urri
  bar:Nov text:azar
  bar:Déc text:aben

PlotData=
  color:barra width:30 align:left
  bar:Jan from:0 till: 3918
  bar:Fév from:0 till: 3960 
  bar:Mar from:0 till: 4099 
  bar:Avr from:0 till: 7488 
  bar:Mai from:0 till: 24021 
  bar:Jun from:0 till: 20075 
  bar:Jul from:0 till: 8165 
  bar:Aoû from:0 till: 5591 
  bar:Sep from:0 till: 5037 
  bar:Oct from:0 till: 5359 
  bar:Nov from:0 till: 5450 
  bar:Déc from:0 till: 3958 
  
PlotData=
  bar:Jan at: 3918 fontsize:S text: 3918 shift:(-10,5)
  bar:Fév at: 3960 fontsize:S text: 3960 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 4099 fontsize:S text: 4099 shift:(-10,5)
  bar:Avr at: 7488 fontsize:S text: 7488 shift:(-10,5)
  bar:Mai at: 24021 fontsize:S text: 24021 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 20075 fontsize:S text: 20075 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 8165 fontsize:S text: 8165 shift:(-10,5)
  bar:Aoû at: 5591 fontsize:S text: 5591 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 5037 fontsize:S text: 5037 shift:(-10,5)
  bar:Oct at: 5359 fontsize:S text: 5359 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 5450 fontsize:S text: 5450 shift:(-10,5)
  bar:Déc at: 3958 fontsize:S text: 3958 shift:(-10,5)

Ibaiaren urte arteko batez besteko emaria da 182&nbsp;m3/s Tverren; 1.110&nbsp;m3/s Jaroslavlen; 2.970&nbsp;m3/s Nizhni Novgoroden; 7.720&nbsp;m3/s Samaran; eta 8.060&nbsp;m3/s Volgograden. Volgograd atzean utzi ondoren, ibaiak ez du jada beste ibaiadarrik jasotzen, eta lurrunketak %&nbsp;2 murrizten du emaria. Ibaiaren emaria, gehienez ere, 67.000&nbsp;m3/s-ra iritsi zitekeen lehen, Kama ibaiarekin bat egiten duen puntutik aurrera, eta 52.000&nbsp;m3/s-ra Volgograden, uren zati bat inguruko lautada urperagarrietara isurita. Arroan urtero erortzen den euri ura 187&nbsp;mm da Volgograden, eta guztira 662&nbsp;mm-ko prezipitazioa du.

Atxikitze aintzirak sortu aurretik, Volgak urtean 25 milioi tona sedimentu isurtzen zituen bokalean, eta 40-50 milioi tona mineral disolbatuta.

Volgako urek 20&nbsp;°C eta 25&nbsp;°C arteko tenperatura hartzen dute uztailean, eta urtean 260 egunez izoztu gabe egoten dira Astrakhanen.

**Volgako uren batez besteko tenperatura (°C) Saratov inguruan****Datuak: 2004-2024 aldia**
 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize = width:600 height:280
PlotArea = left:40 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period = from:-1 till:32
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:5 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:urta
  bar:Fév text:otsa
  bar:Mar text:mart
  bar:Avr text:apir
  bar:Mai text:maia
  bar:Jun text:ekai
  bar:Jul text:uzta
  bar:Aoû text:abuz
  bar:Sep text:Irai
  bar:Oct text:urri
  bar:Nov text:azar
  bar:Déc text:aben

PlotData=
  color:barra width:30 align:left
  bar:Jan from:-0.45 till: 3.85
  bar:Fév from:-0.53 till: 2.16 
  bar:Mar from:-0.43 till: 12.13 
  bar:Avr from:1.3 till: 19.87 
  bar:Mai from:12.92 till: 24.9 
  bar:Jun from:16.89 till: 30.41 
  bar:Jul from:18.98 till: 29.93 
  bar:Aoû from:14.42 till: 30.33 
  bar:Sep from:13.47 till: 25.26 
  bar:Oct from:3.73 till: 18.87 
  bar:Nov from:-0.79 till: 12.24 
  bar:Déc from:-0.25 till: 5.51 
  
PlotData=
  bar:Jan at: 3.85 fontsize:S text: 3.85 shift:(-10,5)
  bar:Fév at: 2.16 fontsize:S text: 2.16 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 12.13 fontsize:S text: 12.13 shift:(-10,5)
  bar:Avr at: 19.87 fontsize:S text: 19.87 shift:(-10,5)
  bar:Mai at: 24.9 fontsize:S text: 24.9 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 30.41 fontsize:S text: 30.41 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 29.93  fontsize:S text: 29.93  shift:(-10,5)
  bar:Aoû at: 30.33 fontsize:S text: 30.33 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 25.26 fontsize:S text: 25.26 shift:(-10,5)
  bar:Oct at: 18.87 fontsize:S text: 18.87 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 12.24 fontsize:S text: 12.24 shift:(-10,5)
  bar:Déc at: 5.51 fontsize:S text: 5.51 shift:(-10,5)

## Populazioak 
thumb|Volga, bere bokaletik gertu.
Volgaren goi ibilguko jatorrizko herriak meriatar finlandiarrak dira, nahiz aro modernoan errusiar asimilazioa oso handia den. Finlandiako beste gizatalde batzuk, hala nola mari herria eta mordoviarrak, Volgaren erdiko ibilguan zehar bizi dira. Turkiar populazioak 600. urte inguru agertu ziren, eta ibaiaren erdiko eta beheko ibilguan kokaturiko finlandiar eta indoeuropar talde batzuk asimilatu zituzten; ondoren, txuvax edo tatar bihurtu ziren, baita Dagestanen birkokaturiko nogaitarrak ere. Kalmuk mongoliar budistek Volga kolonizatu zuten XVII. mendean.

Volga eskualdean ere badira Volgako alemaniarren ondorengo batzuk, Katalina II.ak lur horiek lantzera eta kolonizatzera bultzatu zituenak, ekialdeko mongoliar oldeen erasoen aurkako indargetze eskualde bat sortzeko. Alemaniarrak kopuru handian etorri ziren. Erregimen sobietarraren pean, eskualdeko zati bat Volgako alemaniarren Sobietar Errepublika Sozialista bihurtu zen. Bigarren Mundu Gerran, Stalinek errepublika desegin zuen: bertako biztanle gehienak deportatu zituzten SESBeko beste eskualde batzuetara, batez ere Kazakhstan eta Kirgizistan aldera, alemaniar okupatzaileekin elkarlan ekintzak eragozteko eta, aldi berean, populazioari zigor modu bat ezartzeko. Askok emigratu zuten Alemaniara 1990eko hamarkadatik aurrera.

## Historia 
[thumb|Volga izoztuta, [Jaroslavl|Jaroslavleko iparraldean.]]
Errusiar folklorean, «Ama Volga» da, ibaiaren garrantziagatik. Izan ere, Volgak Errusiaren ekialdeko muga markatu zuen mende luzez.

Goi Erdi Aroan, eslaviar tribuak goi ibilguan ezarri ziren; bulgariarrak, berriz, erdiko ibilguan, VIII. mendetik XIV. mendera bitarte, eta khazariarrak behe ibilguan.

Khazariarrak Itilen, Volgaren deltatik gertu, Kievetik Uraletara hedatu zen «inperio» iragankor baten hiriburua ezarri zuten, ekialdeko eslaviarren eta Volgako bulgariarren kaltetan. Ezagunak ziren, batez ere, judaismora bihurtzeagatik, Sviatoslav I.a Kieveko duke handiaren armadek 965, urtean garaitu aurretik.
[thumb|Volga, [Nizhni Novgorod|Nizhni Novgoroden.]]
Garai hartan, Europako ekialdeko salgaien bide garrantzitsu bat bihurtu zen Volgako ibilbide komertziala. XIII. mendean Nizhni Novgorodetik behera Urrezko Hordako mongolek kontrolatua, XV. mendean Astrakhan eta Kazango khanerrien arteko borroka gai izan zen. XVI.-XVII. mendeetan, Urrezko Hordaren hiriburua —Sarai Berke, egungo Volgogradetik gertu— zegoen Volga eskualdeak paper nagusia izan zuen kosakoen konkistetan, Moskuren kontrolpera pasarazi baitzuten. Ivan IV.ak 1552an Kazan mendean hartu ondoren eta 1556an Astrakhan menderatuta, ibaiaren ibilbide osoa Errusiako inperioaren kontrolpean gelditu zen. Eskualdearen gaineko nagusitasuna asetzeko, kremlin edo gotorleku asko eraiki zituzten, ia denak eskuin ertz malkartsuenean. Horietako batzuk aglomerazio edo hiri bihurtu ziren: Saratov 1590ean sortu zen; Tsaritsyne (gaur egun Volgograd), 1589an; Simbirsk (gaur egun Ulianovsk), 1648an; Samara, 1648an. Kolono errusiarrek, kosakoek eta alemaniarrek bermatu zuten eskualdearen populazioa finkatzea; batzuk, jaioterri gainpopulatutatik ihes, eta beste batzuk Katalina II.a erreginaren eskaintzak erakarrita (1767). Volga komunikazio ardatz bihurtu zen, eta Errusiaren hedapena errazten zuen Siberian eta Kaspiar itsasoan, bereziki Stenka Razin buruzagiaren agintepean. Garai hartan, Volgaren behe ibilguko eskualdean turko-mongolak eta finlandiarrak bizi ziren nagusiki.

XIX. mendean, trenbideak ibaian zehar eraikitako hirien nagusitasuna sendotzen lagundu zuen. Izan ere, hirigune hauetan merkataritza, gari errotak, arrantza industria, ontzigintza eta trenbide materialen mantentze lana azkar garatu ziren. Oro har, baina, esan daiteke Volga eskualdea industria iraultzatik at gelditu zela 1930eko hamarkadara arte, orduan eraiki baitziren lehenengo metalurgia planta bat eta traktore lantegi bat, Stalingraden.
[ezkerrera|thumb|[Volgako atoilariak, Ilia Repinen margolana (1870-1873), Errusiar Museoa, San Petersburgo.]]Bilboko itsasadarreko zirgarien gisara irudikatu zituen *Volgako atoilariak* Ilia Repin margolariak, hau da, ontziak ibaian zehar atoian arrastaka eramaten zituzten langileak. 1870-1873 bitartean margotutako lan bat da, Errusiar Museoan erakusgai dagoena, San Petersburgon.

Bigarren Mundu Gerran, Volga defentsa lerro baliotsua izan zen Armada Gorriarentzat, 1942ko udan jasandako porroten ondoren. Stalingradeko gudu odoltsuak (1,5 hildako), Volgak marrazten duen ekialdeko irtengunean, sobietarrei aukera eman zien alemaniarren aurrerapena geldiarazteko eta erasoaldiari berrekiteko.

## Ekonomia 
[thumb|[Atoiontzi|Atoiontzia eta gabarra bat, bidaiari ontzi bat gurutzatu dutela, Nizhni Novgorodetik gertu.]]
Volga ibaiaren eskualdea Bigarren Mundu Gerraren amaieratik aurrera hasi zen benetan garatzen: 200 lantegi baino gehiago (makina-tresna, automobilgintza) eraiki ziren hiri nagusietan. Volga ibaiaren ibilguan eta Kama haren ibaiadarrean egokitze lan izugarriak egin zituzten, komunikazio arteria iraunkor bihurtzeko, elektrizitatea ekoizteko eta behe ibilguan zehar zeuden lurrak ureztatzeko.

Bigarren Mundu Gerraren ostean, petrolio eta gas hobi garrantzitsuak ustiatzen hasi ziren Volgaren arroan (90 milioi tona petrolio eta 28.000 milioi metro kubiko gas ekoitzi ziren 2000. urtean), eta horrek industria petrokimiko dinamiko garrantzitsu bat sortzea ekarri zuen, nahiz eta hobiak agortzeko joera izan.

Ibaiaren arroaren erdialdea nahiko emankorra da, nahiz eta prezipitazioak oso irregularrak izan urte batetik bestera. Aldiz, hegoalderago dauden lurrak ureztatzeko saiakerak ez ditu esperotako emaitzak sortu. Gainera, Kaspiar Itsasoaren ertzean dauden lur laboragarri batzuk 1980ko hamarkadan urpean murgilduta gelditu ziren, itsasoaren maila goratu zenean, adituan ezustean harrapatuta.

Volgaren arroa aberatsa da meatzaritza baliabideetan, hala nola potasa eta gatza. Volgaren delta eta Kaspiar Itsasoaren inguruak arrainetan aberatsak dira. Volgaren deltan dago Astrakhan, kabiarraren industriaren erdigunea.
erdian|thumb|625x625px|Volga ibaiaren arroa: mugak, ibaiadar nagusiak, hiriak eta urtegiak.

## Ibaiadar nagusiak 
## Volgaren antolakuntza egiturak 
Zenbait kanalek —Moskuko kanala, Don-Volga kanala, Volga-Baltikoa kanala― lotzen dituzte Mosku eta Itsaso Zuria, Baltikoa, Azoveko itsasoa, Kaspiar itsasoa eta Itsaso Beltza. Ibai loturen multzo horrek, Volga ardatz duela, Bost Itsasoen Sistema osatzen du. Gai arinen (zura, gatza, zerealak) merkataritza egituratzen du Errusia mendebaldean, eta hiriburuaren hornikuntza errazten du.

Bigarren Mundu Gerraren ondotik, Volga antolatzeko plan bat gauzatu zen, lehenago, 1920ko hamarkadan oldoztua. Lehenik, ibaia nabigagarri bihurtu behar zen, ur emaria oso aldakorra baitzen, alde batetik, oso gainbehera apala duelako (250 metroko desnibela, ibaibide osoan), eta, bestetik, uren sakonera asko aldatzen baitzen urtaroaren arabera (20 metro arte). Planaren helburu ziren, bigarrenik, elektrizitatea sortzea, eta, hirugarrenik, beheko ibilguko ur lehorrak ureztatzea.

Volgaren ibilguan eraikitako urtegi nagusiak dira:

*Ivankovoko urtegia.
* Uglitxeko urtegia.
* Rybinskeko urtegia.
* Gorkiko urtegia.
* Txeboksariko urtegia.
* Kuibyxeveko urtegia.
* Saratoveko urtegia.
* Volgogradeko urtegia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Volgako eskualdea
* Volgako Barruti Federala
* Volgako alemaniarren Sobietar Errepublika Sozialista
* 1921-1922ko sobietar gosetea
* Volgako Bulgaria

## Kanpo estekak 
*  Getty Images: Volga river