open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hidroeléctrica Ibérica

[thumb|250px|[Barakaldoko Burtzeñako zentral termikoa, 1907 eta 1985 artean martxan egon zena.]]

**Hidroeléctrica Ibérica** energia elektrikoa sortzen eta banatzen zuen euskal enpresa izan zen. Bilbon sortu zuen Juan Urrutia Zulueta ingeniariak 1901eko uztailaren 19an, Banco de Vizcayak jarritako kapitalarekin. Hasiera batean, konpainia horrek hainbat jauziren aprobetxamendu hidroelektrikoa egin zuen, batez ere Ebro ibaiaren arroan. 1944an, Hidroeléctrica Ibericak bat egin zuen Saltos del Duerorekin; azken hau Duero ibaiaren aprobetxamendu hidroelektrikoa ustiatzeko, Portugaleko mugan, 1918an sortua zen. Enpresen bat-egitea 1944ko irailaren 30ean egin zen, horrela Iberduero sortuz.

## Historia 
XIX. mendearen amaieran, Iberiar penintsulan energia hidroelektrikoa sortzea elektrizitatearen ekoizpenaren oinarria zen, eta, horrela, hainbat enpresa sortu ziren sorkuntza merkaturatzeko, ibaien ibilgua aprobetxatzen zuten presetan instalatutako zentralen bidez. Horrela, 1901. urtearen hasieran, Eduardo Aznar y Tutor (Berrizko markesa eta Eduardo de Aznar y de la Sotaren semea) eta José Orueta y Nenín (Sociedad Española de Construcciones Metálicas sozietatearen diputatu eta zuzendaria) enpresariek, Ebro Garaiko Quintana, Besantes eta Camajóngo jauzien ustiapena zeukatenek, Juan de Urrutia y Zulueta meatze-ingeniariarekin harremanetan jarri ziren euren ekoizpen elektrikoa kudeatuko zuen sozietate bat eratzeko.

Oruetak Alfontso XIII.a erregearekin zituen harreman bikainek 1901eko uztailaren 19an eratu zen Sociedad Hidroeléctrica Ibérica izeneko enpresa eratzea erraztu zuten. Hasierako emakidei berehala gehitu zitzaizkien beste batzuk Leitzaran, Urdon, Mijares, Júcar eta Segre ibaietan, eta ondoren Tajon, Madril ere hornitzeko. Urrutiaren helburua Espainian ahalik eta ur-jauzi gehien eraikitzea izan zen, ahalik eta biztanle gehienei energia eskaintzeko, banaketa-sare handi bat instalatu beharrik gabe.

1927an Saltos del Duero jaio zen, Espainiak eta Portugalek Duero ibaiaren eta haren ibaiadarren aprobetxamendu hidroelektrikorako nazioarteko hitzarmen baten ondorioz. Sozietate berri horrek, Esla ibaiaren uretan Ricobayoko urtegia aktibo nagusi zela, Iberiarentzat lehia garrantzitsua izan zen, ekoizle nagusi bihurtu baitzen. Hidroeléctrica Ibericak 250 milioi pezeta eman zizkion enpresa berriari akzioetan, 62 milioi obligazioetan eta 188 GWh-ko ekoizpenean.

## Presidenteak 
* Eduardo Aznar Tutor (1901)
* Benito Alzola (1905)
* Fernando Maria Ybarra eta de la Revilla (1908)

## Bibliografia 
* García Adán, Juan Carlos; Diego Martín, Yolanda: *El archivo histórico de Iberdrola y la industria eléctrica en España: Fondos para la investigación histórica.* Congreso de Historia Económica. Santiago de Compostela, septiembre de 2005
* Sánchez Molina, Adrián: *España sin luz ¿un delito de Estado?*. Adrián Sánchez Molina, 2014. ISBN 8490764824

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Iberduero
* Iberdrola

## Kanpo estekak 
* :Anes, Gonzalo: *Un siglo de luz. Historia empresarial de Iberdrola*. Iberdrola, 2002.
Maya Zapata

**Maya Zapata** (Mexiko Hiria, Mexiko, 1981eko azaroaren 30a) zinema eta telebistako aktore mexikarra da. 30 filmetik gora egin ditu.

## Ibilbidea 
*De la calle* (2001) eta *Morirse en domingo* (2007) filmen protagonista da. Lan horiekin aktore onenaren kategoriako Ariel eta Diosa de Plata sariak jaso zituen, hurrenez hurren,baita *Casi divas* (2008), *La misma luna* (2008), *Bordertown* (2008) Antonio Banderasekin, *All Inclusive* (2008), *Morenita* (2008) eta *Los inadaptados* (2009).

Telebistan Eugenio Derbez-en ekoizpeneko *Ellas son ... la alegría* lanean parte hartu zuen, Vanessa Baucherekin; Fox Telecolombiako *Tiempo final* eta *Kadabra*telesailarekin, eta kredituak partekatzen ditu berriro Damián Alcázar eta Joaquín Cossiorekin, eta Canana eta Canal Once kateko *Soy tu fan*, Ana Claudia Talanconekin batera. Mayak eduki dramatiko handiko pertsonaia konplexu eta biziak interpretatzen ditu, baina komediako aktore bikaina ere bada.

Hiru urterekin agertu zen lehen aldiz *El tres copas* filmean, Alejandro Camacho eta Humberto Zuritarekin batera. Maná musika taldearen "*Ángel de Amor*" eta Cristian Castroren "*El culpable soy yo*" bideo musikaletan ere parte hartu du.

2014. urtean, antzokietara itzuli zen, *La acera de enfrente* lanarekin. Horri esker, etapa berria hasi zuen, ekoizle bihurtzeko aukera izan baitzuen. Ekoizpen horren ondoren, Caridad Svichen  egokitzapenarekin, *La casa de los espíritu* filma egin zuten, eta Chema Rodríguez Calderónen *Feroces* Lorena Mazak zuzendua, eta parte-hartze bereziak izan zituen, haña nola, *La hora radio Roma* saioan.

2014. urtean ere, Maya Zapata telebistako gidari-lanetan hasi zen Mexikoko Canal 22ko *Primer acto* saioan. Antzerki-lanetan aritzen ziren artistak elkarrizketan aurkezten zituen.

2020an, dramagile lanetan hasi zen 3a Llamada ekoizpen-konpainiaren *Luchitas vía zoom sin Covid*  lan laburra eginez. Gainera, lan horretan aktore lanetan ere jardun zuen. Urte bereko maiatzean bigarren lan laburra estreinatu zuen: *Mala Malena*, baliabide digitalen bidez ere transmititua, COVID-19 pandemiaren ondorioz. Bigarren produkzio horretan zuzendari ere jardun zuen, Mayra Batalla aktorea zuzendu zuela.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Stobi

**Stobi** (grezieraz Στόβοι, latinez *Stobi*, mazedonieraz Стоби) antzinako Greziako hiri bat izan zen, Peoniako lurraldean, gaur egungo Ipar Mazedonian, kokatua. Tito Liviok *Ab Urbe Condita* lanean, K. a. 167. urteko gertaerei erreferentzia eginez, hiri zaharra (*vetus urbs*) dela dio, eta Erigon (gaur egungo Crna) eta Axius (gaur egungo Vardar) ibaien artean kokaturik zegoela dio. Gaur egun, gune arkeologikoa Skopje hiriburutik ordu eta erdira dago kotxean joanda, A-1 errepidea erabilita.

## Historia 
## Erreferentziak
Elisa Moreu

**Elisa Moreu Carbonell** (Huesca, Aragoi, 1971) aragoar legelari, abokatu eta unibertsitate irakaslea da.

Administrazio Zuzenbideko katedraduna da Zaragozako Unibertsitatean, arlo horretako katedra lortzen duen lehenengo emakumea izanik Zaragozako Unibertsitatearen historian.

Administrazio Zuzenbidean irakaslea da Zaragozako Unibertsitatean 2005. urtetik. Aragoiko Aholku Kontseiluaren kontseilaria izan zen 2017 eta 2023 urteen artean, Aragoiko Gobernuak izendatua.

## Bizitza 
1994an Zuzenbidean lizentziatu zen Zaragozako Unibertsitatean. Ondoren, doktoregoa lortu zuen Zaragozako Unibertsitatean, 1999an, José Bermejo Vera irakasleak zuzenduta, eta Rafael Entrena Cuesta eta Eduardo García de Enterría doktorego batzordean egonik. Zuzenbide Publikoko Gascón y Marín Saria eskuratu zuen, Aragoiko Jurisprudentzia eta Legegintza Akademiak emana, eta Sociedad Hullera Vasco Leonesa 2000 Saria, doktore-tesi onenari.

Administrazio Zuzenbidean Irakasle Titularra da Zaragozako Unibertsitatean 2005. urtetik. Emakume Ikertzaile eta Teknologoen Elkarteko (AMIT) kidea da, eta Red Ciclojuristas sareko kidea.

Aragoiko Aholku Kontseiluaren kontseilaria izan zen 2017 eta 2023 urteen artean, Aragoiko Gobernuak izendatua.

2024an, Moreu Administrazio Zuzenbideko katedradun izendatu zuten, Zaragozako Unibertsitateko historiako Administrazio Zuzenbideko lehen emakume katedraduna bilakatuz.

## Argitalpenak 
### Liburuak 
* *La administración anunciante: régimen jurídico de la publicidad institucional*, Thomson Reuters Aranzadi, 2005.
* *El examen en el nuevo sistema educativo español: régimen jurídico de los exámenes académicos*, Comares, 2003
* *Minas: régimen jurídico de las actividades extractivas*, Tirant lo Blanch, 2001.

### Artikuluak 
* "La compensación ambiental en derecho alemán", Revista Aragonesa de Administración Pública, 2022.
* "Principios generales de actuación administrativa: Programación, formas de actuación administrativa, control de eficacia y eficiencia y derechos de las personas que se relacionan con la Administración", Revista Aragonesa de Administración Pública, ISSN 1133-4797, Nº Extra 22, 2022,
* "Marco jurídico de la extracción de hidrocarburos mediante fractura hidráulica", Revista Catalana de Dret Ambiental, 2012.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abadiñoko hilerria

**Abadiñoko hilerria** Abadiñoko Zelaieta auzoan dagoen hilerria da, San Trokaz plazan. Izen bereko elizari uztartuta eraiki zen 1854an, Bizkaiko hilerri atarikoduna den estilo neoklasikoan.

## Aurrekariak 
Pentsamendu ilustratuaren eraginez, 1787ko Errege Zedula batek nekropoliak biztanleria zegoen lekuetatik urrutzeko proposamena luzatu zuen, baina agintari zibil zein erlijiosoek uko egin zioten. Izan ere, gorputzak eliz barruan lurperatzeko ohitura erroturik zegoen. 1808an José Bonaparteren Errege Ordena batek proposamena derrigor bihurtu zuen, eta alkateak eta apaizak egin zituen lurperatzearen erantzule. Legea ez zen bereharala bete baina eraikuntza estiloan eragina izan zuen, eta horren ondorioz sortu ziren Bizkaiko hilerri atarikodunak. Arkupez inguratutako lorategi eremuak dira, non hilobiak estalpe soil batez babesten diren.

## Abadiñoko hilerria 
thumb|Celayeta-Galíndez panteoia
1854an Rafael de Zabala elorriarrak hilerria proiektatu eta marraztu zuen. Ondoren, Pedro José de Astarbe durangarrak zenbait iradokizun egin zituen, Bizkaiko hilerri neoklasikorik nabarmenetakoa eraikiz.
thumb|Bengoetxea panteoia

## Berrikuntzak 
Hilerriak hezetasun arazoak izan ditu eta ondorioz hainbat berrikuntza izan ditu azken urteetan, besteak beste, harlauzak eta estalkia berriztu dira, hilerriaren hormetako hareharria garbitu eta hilerriko argiteria, elektrizitatea eta arotzeria berriztu dituzte. Horrez gain, tamaina txikiak ekarri dituen espazio arazoei aurre egiteko 2023an errautsentzako espazio bat egokitu zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Barrio Loza, José Angel. (2002). *El Urbanismo y la Arquitectura del Neoclasicismo en el País Vasco*. Ondare, 21, (15-45)

## Kanpo estekak 
* Abadiñoko weborria - Hilerria
* Bizkaiko ondare historikoa - Abadiñoko hilerria
Arrhenia sphagnicola

***Arrhenia sphagnicola*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. Autoreen arabera, *Arrhenia sphagnicola* eta *Lichenomphalia umbellifera* sinomimak dira, baina bi genero ezberdinak dituzte. *Arrhenia sphagnicola*, enborrak dituen onddo bat da, eta inola ere ez dagoen umezurtzaren lorez estaltzen da. Hau da, *sphagnum* eremuetan aurkitzen da, eta hau da Arrhenia sphagnicola izenaren jatorria. Bestalde, Lichenomphalia umbellifera, baita, enborrak dituen onddo bat da, baina ez da *sphagnum* eremuetan bakarrik aurkitzen. *Lichenomphalia umbellifera*, zuhaitz-parteetan, landare-zuloetan eta beste toki batzuetan ere aurki daiteke.

Sinonimoak: *Omphalia sphagnicola*, *Agaricus peculiaris*, *Omphalia peculiaris*, *Omphalina sphagnicola*, *Clitocybe sphagnicola*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, hondo zurbilago baten gainean ezkata beltz-gris kolorekoekin.

**Orriak:** Grisaxkak, erabat dekurrenteak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 5 cm inguruko luzerakoa eta 0,4 cm inguruko lodierakoa, kapelaren kolore berekoa,

**Haragia:** Zurbila, ia usaingabea.

**Etimologia:** *Omphalina* terminoa grekotik dator, zilbor txiki, esan nahi duen "omphalos" hitzetik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria

### Nahasketa arriskua 
*Sphagnum*-etan hazten diren beste espezie antzekoekin nahas daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Uztailetik urrira. *Sphagnum* eta zohikaztegietako beste goroldio batzuetan hazten da.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ossicaulis lignatilis

***Ossicaulis lignatilis*** *Lyophyllaceae* familiako onddo espezie bat da. Gaztetan bakarrik kontsumi daiteke, kalitate gastronomiko kaskarrarekin.

Sinonimoak: *Clitocybe lignatilis*, *Pleurotus lignatilis*, *Hothopanus lignatilis*, *Pleurocybella lignatus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, ganbil irregularretik lau-deprimitura, ertza biribildua (gaztetan), inkurbatua, lobulatua. Azal leuna, lehorra, matea, zeta antzekoa, goialdean zuntzexka erradialak izaten ditu, hezur kolorea (zuria-krema-grisa).

**Orriak:** Zuriak, adnatu-dekurrenteak, estu eta meharrak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Zilindrikoa, alboan, askotan kurbatua, pruinaduna, luzetarako zuntzexkekin, zuri-gris kolorekoa, oinarrian mizelio zuria.

**Haragia:** Zuri-gris kolorekoa, urria, irinaren usain eta zaporekoa.

## Jangarritasuna 
Kalitate txikiko jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Clitocybe* zuri arriskutsuekin nahas daiteke, baina hauek ez dira zurean ateratzen, *Clitocybe truncicola* izan ezik, honek intsektizida usaina du eta ez du mizelio zuririk. *Pleurocybella porrigens* espeziearekin ere bai, hau sesila da (oinik gabea), espatula moduan, koniferoen, haritzen  pagoen eta abarren zurean ateratzen da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, soropildua hazten da (oinak elkartuta), taldeka. Saprofitoa, deskonposatzen hari diren hostozabalen egurretan (artelatza, makala, gaztainondoa). Azalaren azpian edo enbor hutsen barruan. Nahiko arrunta.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Kaukasia, Japonia, Txina, Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1959ko Dwight D. Eisenhowerren Espainiarako bisita

**Dwight D. Eisenhower Estatu Batuetako presidenteak 1959ko abenduaren 21ean Espainiara egindako bisita** erregimen frankistaren une garrantzitsua izan zen, frankismoaren lehen etapan nazioarteko ostrazismotik atera izana sinbolikoki sendotzeko.

## Bisita 
Fernando Castiella Espainiako Atzerri ministroak gonbidatuta, Eisenhowerrek udazkenean onartu zuen proposamena. Estatu Batuetako presidente batek Espainiara egin zuen lehenengo bisita izan zen, eta, hainbat urtez ostrazismoa izan ondoren eta Franco Estatu Batuen aliatu gisa onartzea, Francisco Francoren behin betiko birgaitzea sinbolizatu zuen.

Eisenhower abenduaren 21eko 16:30ean lurreratu zen Torrejon de Ardozko aire-base estatubatuarrean, Madrildik gertu, eta diktadoreak harrera egin zion.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak
Gerbeko geltokia

**Gerb** Lleida-La Pobla de Segur lineako geltoki bat da, Os de Balaguerko udalerrian kokatuta dagoena. Geltokian Lleidako aldirietako lineako trenek dute geltokia, eskaerapeko geltokia delarik.

## Egoera 
Geralekua honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:

* : 30,247 kilometro-puntua.
## Historia 
Lleida eta La Pobla arteko trenbidea 1924ko otsailaren 3an ireki zen, Lleida eta Balaguer arteko tartearen inaugurazioarekin. Trenbide berriaren helburua Lleida eta Saint-Girons, Frantzian, trenaren bidez lotzea zen.

Primo de Riveraren diktaduran linearen luzapen lanak hasi ziren Balaguertik La Pobla eta Saint-Gironsera luzatzeko eta Lleidatik trenbidea Baezara luzatzeko. Nahiz eta proiektua "premiazko" bezala kalifikatu diktaduraren *Guadalhorce Plana*-n, handik gutxira prokamatutako Bigarren Errepublikak lanak geldiarazi zituen proiektuaren berrikusketa burutzeko.

Errepublikak eta gerora gertatutako Gerra Zibilak trenbidearen luzapen lanak bertan behera utzi zituen, eta ez zen 1940ko hamarkadara arte aurrerapenik egin. 1940ko hamarkadan, Francoren Diktadura garaian, luzapen lanak jarraitu ziren RENFE enpresak zuzenduta. Horrela, trenbidearen luzapena lortu zen Balaguertik La Pobla de Segurrera, tartea 1951eko azaroaren 13an ireki zelarik.

1962-an, Munduko Bankuak gomendatuta, Espainiako Gobernuak trenbide berrietarako finantzaketak murriztu zituen, Lleida eta La Pobla de Segur arteko trenbideak luzapen gehiagorik izan gabe.

1980ko hamarkadan estatu osoko trenbideen finantzaketaren errebisioa eman zen, linea defizitarioen ixtea aztertuz. Lleida-La Pobla trenbidea ixteko arriskuan zegoen, baina 1984ko abenduan Lleidako Diputazioak, Generalitateak eta RENFEk zerbitzuen jarraitasuna bermatu zuten, zerbitzuaren defizitaren finantzarako akordio bat sinaturik.

Momentu horretarik aurrera, Generalitateko gobernu desberdinek trenbidearen transferentzia eskatzen hasi ziren, azkenean 2005eko urtarrilaren 1ean eman zena. Momentu horretarik aurrera, linearen kudeaketa FGC enpresa publikoaren esku geratu zen, nahiz eta material mugikor aproposaren faltan, tren zerbitzuak Renfe-k eskaini. 2016ko uztailaren 25ean, FGC bihurtu zen linearen eragile bakarra, 331 serieko tren berriak zerbitzuan sartu ostean.

## Zerbitzuak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
*Lleidako aldiriak
*Kataluniako aldiriak

## Kanpo estekak 
* Lleida-La Pobla linearako FGC-ren webgunea
* '*Tren dels Llacs*' tren turistikoaren webgunea
Beatrice Straight

**Beatrice Whitney Straight** (Old Westbury, New York, 1914ko abuztuaren 2a – Los Angeles, 2001eko apirilaren 7a) estatubatuar antzerki, telebista eta zinema aktorea izan zen.

1939an izan zuen debuta Broadwayn, eta 1953an Tony Sari bat irabazi zuen. Actors Studioko kidea izan zen. Telebistan ere lan egin zuen, eta gutxiago zineman. 1976an Oscar Saria irabazi zuen Network filmean egindako lanagatik.

## Filmografia 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Loudenvielle

**Loudenvielle** Frantziako Pirinio Garaietako komuna edo udalerria da. Frantziako Erdialdeko Piriniotako eskualdean, 960 metroko altueran dago eta, azken zentsuaren arabera  ditu. 2016an sortu zen Loudenvielle (komuna delegatua) eta Armentèula udalerrien fusioaren bidez.

## Kanpo estekak
Karoline Rosing

**Haldora Helene Margrethe Karoline Rosing**, jaiotzez **Petrussen**, (Ukalersalik, 1842ko abuztuaren 4a – Kangaamiut, 1901eko abuztuaren 6a) groenlandiar emagin eta itzultzailea izan zen.

## Bizitza 
Jehu Petrussen itsastxakur-ehiztariaren eta bere emazte Cori (edo Guri) Ane Petersenen alaba, Paamiutera joan zen Barfoed artzain protestantearen familiarekin bizitzera. Han daniera ikasi zuen eta Kopenhagera joan zen emagin moduan trebatzera. 1867an azterketak gainditu ondoren, Fødselsstiftelsen ospitalean ikasketak amaitu zituen Groenlandiako lehen emagin bilakatu zen. 1882an, Groenlandiako Errege Merkataritza Departamentuak Kangaamiutera bidali zituen bera eta bere familia, non Rosing erizain profesional bakarra zen.

1886an, itzulpen-lan independente bat argitaratu zuen Groenlandiako lehen emakume bihurtu zen. Itzultzaile gisa lan egin zuen *Atuagdliutit* egunkarian eta ipuinak itzuli zituen groenlandierara.

1862ko irailaren 19an Peter Frederik Rosing daniarrarekin ezkondu zen Qeqertarsuatsiaaten. Bederatzi seme-alaba izan zituzten: Marie, Johannes, Christian, Ulrik, Peteк, Ludvig, Ludvig, Karl eta Theodora. 

Kangaamiuten hil zen, 59 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sofie Petersen

**Sofie Petersen** (Maniitsoq, 1955eko azaroaren 23a) groenlandiar apezpiku luterotarra da.

## Bizitza 
Maniitsoqen jaio zen 1955eko azaroaren 23an. Teologia ikasi zuen Kopenhageko Unibertsitatean eta 1986an graduatu zen. 1995eko maiatzaren 28an, 39 urte zituela, Petersen Groenlandiako apezpiku izendatu zuten Danimarkako Eliza Luteranoan. Nuukeko Hans Egede elizan ordenatu zuten Margrethe II.a erreginaren aurrean. Inuit jatorriko bigarren apezpikua eta bigarren emakumezko apezpikua da Danimarkako Elizan. 

Petersen justizia klimatikoaren aldeko ekintzailea da. Groenlandiako gobernuarekin kolaboratu zuen legeak sexu bereko bikoteak elizetan eta beste erlijio-eraikinetan ezkontzea ahalbidetuko zuela ziurtatzeko. 2020ko abenduan erretiroa hartu zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato

**Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato** (Antananarivo, 1936 – *ibidem*, 2008ko azaroaren 4a. 

Emagin moduan trebatu zen.

1982an Madagaskarrera itzuli ondoren, frantsesez eta malgaxez idazten hasi zen, eta ipuinen, antzezlanen eta eleberrien egile bihurtu zen.

Ankadifotsy auzoko ospitalean hil zen, biriketako konplikazioengatik.

## Lanak 

;Antzezlanak
* *Le Prix de la pai*
* *La Pêcheresse*
* ''Le Prince de l'étang*
* *L'Oiseau de proie*
* *Le Troupeau*
* *Le Pain des autres*
* *La Paix du Purgatoire* (argitaratu gabea)
* *Le Portrait et le Cresson* (argitaratu gabea)
* *Boomerang* (argitaratu gabea)
* *Plume et Plume* (argitaratu gabea)
* *Le Cerveau* (argitaratu gabea)
;Eleberriak
* *Malala* (1986 , argitaratu gabea)
* *Pétale Écarlate* (1990)
* *Le Cinquième Sceau* (1994)
* *Sang pour sang, vie pour vie* (2003)
* *Pétale écarlate* (2006)
* *Nanté, fille du néant* (argitaratu gabea)
* *Kirihitra* (argitaratu gabea)
* *La Fracture* (argitaratu gabea)
;Eleberri laburrak
* *Doggy-bag* (1994, argitaratu gabea)
* *Omeo zanako* (2000)
* *Adolescent* (argitaratu gabea)
* *Faly* (argitaratu gabea)
* *L’Aquarium de Dieu* (argitaratu gabea)
* *Rangory, quelle pomme* (argitaratu gabea)
;Saiakerak
* *La Marche de la liberté* (1992)
* *Ravalomanana Marc : de président de la rue, à président du palais* (2003)
;Poesia
* *Amertumes* (1980)
* *Bouquet d’espoirs* (1985)
* *Sable blond et Latérite rouge, sols de mon pays : réminiscences en prose poétique, 1947-1960* (1985)
* *Moïses de notre race* (1986)
* *Moi, môme errant* (argitaratu gabea)
* *Les Amants d’Iarivo, épopée / Mpifankatian Iarivo, tononkalo'' (2003)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aki-Matilda Høegh-Dam

**Aki-Matilda Tilia Ditte Høegh-Dam** (Hillerød, 1996ko urriaren 17a) groenlandiar politikaria da, Siumut alderdiko kidea. 2019ko Danimarkako hauteskunde orokorretan Folketingerako hautatu zuten, eta 22 urterekin parlamentuan sartu zen, bertako kide gazteena bihurtuz.

## Bizitza 
Kim Høegh-Dam arrantzariaren eta Bitten Høegh-Dam irakaslearen alaba, Hillerøden jaio zen 1996ko urriaren 17an. 15 urte zituela, Haurren Laguntzarako Nazio Batuen Funtsako Nakuusa proiektuan aritu zen boluntario gisa. Groenlandiako kostaldetik bidaia bat egin zuen eta bertan politika eztabaidatu zuen lagun batekin. Ondorioz, Siumut alderdi sozialdemokratan sartzea erabaki zuen. Alderdiko gazte erakundean sartu ondoren, politikarekiko interesa areagotu zaio.

2014an zientzia politikoak ikasten hasi zen Kopenhageko Unibertsitatean eta 2019an graduatu zen. 2015ean, Miss Danimarka lehiaketan parte hartu zuen. Seigarren postuan geratu bazen ere, horrek ezagun egin zuen Groenlandian.

2023ko maiatzean ospea lortu zuen groenlandiera Folketingen erabiltzeagatik, inoiz erabili ez zen tokian, eta uko egin zion danieraz hitz egiteari, Ganberako presidenteari desobedientzia eginez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pontorson

**Pontorson** Frantziako udalerri bat da, Normandia eskualdean, Mantxa departamenduan eta Avrancheseko barrutian dagoena. Halaber, Pontorson kantonamenduaren burua da. 2016ko urtarrilaren 1ean sortu zen, lehengo Pontorson komuna delegatu bihurtuz, Macey (Mantxa) eta Vesseyrekin batuta. Azken zentsuaren arabera  biztanle ditu.

## Herri mugakideak 
## Historia 
Herria, XII. mendean sortu zen, Gilen I.a Ingalaterrakoak hala nahi izan zuen eta. Bretainiaren atarian zegoen gotorleku garrantzitsu bat, Pontorsoneko gotorlekua 1623an suntsitua izan zen Luis XIII.a Frantziakoaren aginduz. Geratzen dira garai honetako hondarrak, Notre-Dame eliza. Guischar de la Ménardière hotela edo St Antoine de la Charité hotel zaharra.

1973an, herria, Ardevon, Beauvoir, Boucey, Cormeray, Curey. Moidrey eta Les Pasekin batu zen, elkartutako herri estatusa mantendu dutenak. Beauvoir, berriz independizatu zen 1989an. Mont-Saint-Micheletik 9 kilometrora kokatua, Pontorson, Mont-Saint-Micheleko badiaren bihotzean dago, Couesnon ibaiaren ertzean, mendiari bere uharte izaera itzuliko dioten etorkizuneko lan handien bihotzean.

2016an Macey eta Vessey ere batu zitzaizkion.

## Pertsonaia ezagunak 
* Bertrand du Guesclin
* Gabriel de Lorges
* Victor Louis Cuguen
* Émile Lemarié des Landelles
* Auguste Chapdelaine
* Marcel Proust
* Léon Teisserenc de Bort

## Kanpo estekak
Macey

**Macey** honakoa izan daiteke:

* Macey (Aube), Aubeko udalerria, Frantzian.
* Macey (Mantxa), Mantxako udalerri ohia, gaur egun Pontorsonen parte, Frantzian.
Barbara Morgenstern

**Barbara Morgenstern** (Hagen, Alemania, 1971ko martxoaren 19a) indietronikako kantari eta ekoizle alemaniarra da.

## Ibilbidea 
1996ko urtarrilean, Berlingo *Hausfrau Im Schacht* diskoetxe txikiaren azpian, *Enter the partyzone* lehen ekoizpena kaleratu zuen. eta hurrengo urtean, *Plastikrepor* Michael Muehlhaus taldearen laguntzarekin (gero Blumfeld taldeko kidea). 1998ko neguan, bira bat hasi zuen Alemania osoan, garai hartan Christian Obermaier perkusioan zuen bandarekin batera, Schneider TM musika-taldeko kidekoa, eta lehen aipatutako Michael Muehlhaus baxuan. 1998ko irailean, beste bira bat egin zuen bere herrialdean (Alemania) zehar, Austrian eta Suitzan, Berlingo beste talde batzuekin batera, hala nola Quarks, Jo Tabu eta Fuschimuschi. Urte bereko urrian, *Vermona ET 6-1* kaleratu zuen Monika Enterprise zigiluarekin. Handik urtebetera, *Fan N 1 Rmx EP* atera zen Consoleren remixekin, eta Heimtrainer, Robert Lippok, Schlammpeitziger, Michael Muehlhaus eta Jo Tabu. 2000. urtean *Fjorden* izeneko album berria grabatu zuen. Disko horretan Pole eta Robert Lippok izan zituen laguntzaile. 2001ean, *Eine Verabredung* EP atera zen salgai, Glasgowen eta Londresen hainbat errezitaldi egin ondoren. Urtebete geroago, *Nichts Muss* Stefan Betke ekoizlekide zuela, eta 2003ko martxoan kaleratu zuten *Aus* heitπhimmel eta *Gute nacht* bezalako abestiak dituen albuma. 2004an, Maximilian Heckerrekin batera, Goethe institutuak antolatutako errezitaldi batzuetan parte hartu zuen. 2006ko maiatzean Robert Lippok-ekin batera *Tesri* albuma kaleratu zuen. Handik gutxira, *The grass is always greener* izeneko disko bakarlari berriarekin itzuli zen.

## Diskografia 
Betseak beste, Lan hauexek egin ditu:

### Albumak 
* *Plastikreport* 1997 (mini-CD)
* *Vermona ET 6-1* 1998
* *Fjorden* 2000
* *Nichts muss* 2003
* *Tesri* 2006 (junto a Robert Lippok)
* *The grass is always greener* 2006
* *BM* 2008
* *Fan N° 2* 2010

### Bakunak eta EP 
* *Enter the partyzone* 1996
* *Fan N° 1 Rmx EP* 1999
* *Eine Verabredung* 2001
* *Seasons* 2002 (junto a Robert Lippok)
* *Aus Heiterem Himmel (remixes)* 2003
* *The Operator* 2006

### DVDak 
* *Kleiner Ausschnitt* 2003

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Gune ofiziala (alemanez eta ingelesez)
* Barbara Morgenstern MySpacen
* Profila Monika Enterprisen
* Barbara Morgensternen diskografia
Catalina Aguilar Mastretta

**Catalina Aguilar Mastretta** (Mexiko Hiria, Mexiko, 1984) mexikar gidoilaria, idazlea eta zinemagilea  da. *Las horas contigo* (2014), *Todos queremos a alguien* (2017) eta *Cindy la regia* (2020) filmak zuzendu zituen. *Todos los días son nuestros* (2016) nobelaren egilea da.

## Biografia 
Catalina Aguilar Mastretta Angeles Mastretta idazlearen eta Héctor Aguilar Camín kazetariaren alaba da. Aguilarrek Komunikazio Lizentziatura egin zuen Unibertsitate Iberoamerikarrean; ondoren, New Yorkeko Unibertsitatean zinema eta gidoilaritza ikasi zituen American Film Institute-n.

## Ibilbidea 
Aguilar Mastrettak 2008an egin zuen *Tabacotla*, bere lehen film laburra. 2010ean, *Gritos de muerte y libertad* telesailerako gidoilari gisa parte hartu zuen.

2014. urtean, *Echo Park* filmaren gidoia idatzi zuen, Amanda Marsalisek zuzendutako drama erromantikoa. Filmak —Los Angelesen, Kalifornian— bikote-gatazkak aztertzen ditu zoritxarreko harreman sentimentaletan.

Zinemako zuzendari gisa, 2014. urtean, *Las horas contigo* filmarekin egin zuen debuta, *Opera prima* onenaren Ariel sarirako izendatua.

2016. urtean, Aguilar Mastrettak lehen eleberria argitaratu zuen, *Todos los días son nuestros*, «maitasun garaikideko historia» bati buruzkoa.

Bigarren filma, *Todos queremos a alguien*, komedia erromantiko elebiduna da, Karla Souza eta José María Yazpik protagonista dituena. 2017an kaleratu zuten, eta 100 milioi peso bildu zituen karteldegian, eta bi milioi lagun zinema-aretoetan. Urteko bosgarren film mexikar arrakastatsuena izan zen.

2018an, Katalinak Diablo *Guardián* telesaileko gidoilari gisa parte hartu zuen, Xavier Velasco idazle mexikarraren izen bereko nobelaren egokitzapenean.

Hirugarren filma, *Cindy la regia*, Santiago Limón zinemagilearekin batera zuzendu zuen. Ricardo Cucamonga karikaturista mexikarraren lan komikoetan oinarritutako filma 2020ko urtarrilean estreinatu zen zinema-aretoetan. Industria Zinematografikoaren Ganbera Nazionalak 2020ko filmik arrakastatsuena izendatu zuen *Cindy*: 106 milioi peso bildu zituen eta 1.8 milioi lagun bertaratu ziren.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Astrid et Raphaëlle

***Astrid et Raphaëlle*** () Frantzia eta Belgikako polizia-telesaila da, Alexandre de Seguins eta Laurent Burtinek zuzendutakoa. Atal pilotua 2019ko apirilaren 12an estreinatu zen France 2 katean.

France Télévisions, JLA Holding, Be-Films eta RTBFk ekoitzi zuten.

## Argumentua 
Astrid Nielsen hogeita hamar urteko emakume autista da. Polizia judizialean dokumentalista gisa lan egiten du, eta kudeatu duen txosten bakoitzaz oroitzen da. Medikuen suizidioen inguruko ikerketa baten arduradun Raphaëlle Coste ezagutu du: Astridek Raphaëlleri metodologia eskaintzen dio eta, trukean, Raphaëllek Astridi jokabide-laguntza.

## Aktoreak 
* Sara Mortensen: Astrid Nielsen dokumentalista
** Sylvie Filloux : Astrid Nielsen (gaztetan)
* Lola Dewaere: Raphaëlle Coste komandantea
** Chloé Chevallier: Raphaëlle (txikitan)
* Daniel Njo Lobé (atal pilotuan) / Jean-Louis Garçon (lehen denboralditik aurrera): Carl Bachert komisarioa
* Benoît Michel: Nicolas Perran kapitaina
* Meledeen Yacoubi: Arthur Enghien ordezkaria
* Sophia Yamna: Norah Mansour
* Geoffroy Thiebaut: Alain Gaillard, dokumentazio penaleko zuzendaria eta Astriden tutorea
* Laurent Lévy: Gilles, dokumentazio penaleko langilea
* Husky Kihal: Henry Fournier, patologoa
* Bruce Tessore: Julien Frédéric, goi mailako teknikaria
* Hubert Delattre: Mathias Forest prokuradorea
* Aliocha Itovich: Angus Nielsen, Astriden aita
* Elisabeth Mortensen: Mathilde Nielsen, Astriden ama
* Handy Gedio: Niels, Astriden haurriderdia
* Timi-Joy Marbot: Théo Coste, Raphaëlleren semea
* Michel Bompoil: Philippe Coste, Raphaëlleren aita
* Octave Balekdjian: Benjamin Coste, Raphaëlleren neba
* Jean-Benoît Souilh: William Thomas, autisten laguntza-taldeko burua
* Hugo Horiot: Paul Thomas, medikua, Williamen anaia
* Eléa Folcher: Camille Berezin, Williamen neska-laguna
** Angélique Bridoux: Camille (hirugarren denboralditik aurrera)
* Clément Lagouarde: Max
* Lizzy Brynn: Alice
* Clément Langlais: Benoît
* Akihiro Nishida: Apu Tanaka, dendaria
* Kengo Saito: Tetsuo Tanaka, dendariaren iloba eta Astriden mutil-laguna
* Valérie Kaprisky: Anne Langlais

## Ekoizpena 
Telesailaren ideia 2017koa da. Ekoizleek polizia-telesail bat sortu nahi izan zuten, non pertsonaia nagusietako bat autista izango litzatekeen. Atal pilotua France 2 kateak onartu zuen, *Cain* telesaila ordezkatuz. Lortutako audientzia onari esker, France 2k 52 minutuko zortzi atalez osatutako lehen denboraldia agindu zuen.

## Atalak 
### Atal pilotua (2019) 
# *Puzzle*

### 1. denboraldia (2020) 
France 2k emititu zuen 2020ko martxoaren 13tik apirilaren 3ra.

### 2. denboraldia (2021) 
France 2k emititu zuen 2021eko maiatzaren 21etik ekainaren 11ra.

### 3. denboraldia (2022) 
France 2 2022ko abuztuaren 26an emititzen hasi zen.

### 4. denboraldia (2023) 
France 2 2023ko azaroaren 10ean emititzen hasi zen.

### Atal berezia: *Œil pur œil* 
Belgikako La Une kateak emititu zuen 2024ko otsailaren 22an.

## Ikus, gainera 
* Patience (telesaila)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Casilda Ampuero

**Casilda Ampuero Gandarias** (San Vicente de la Barquera, 1906ko maiatzaren 28a - San Vicente de la Barquera, 1978) idazle eta eleberrigilea, karlismoari lotuta frankismoarekin bat egin zuen eta 1938 eta 1939 urte artean  Fronteen eta Ospitaleen Delegaritza Nazionala zuzendu zuen.

## Biografia 
Bizkaiko familia aberats eta nabarmen batean jaio zen, karlismoari lotutakoa. Izan ere Casilda Gandarias Durañona eta José Joaquín Ampuero y del Ríoren alaba, José María Ampuero, Durangoko alkatearen iloba eta Pedro Pascual Gandariasen iloba izan zen. Familia enpresa desberdinetan parte hartu zuen, besteak beste, Bizkaiko Labe Garaiak, Banco Urquijo, Bilbao-Vizcaya, diario *Nervión*, Portland, Hispano-Suiza eta Euskal Herriko trenbideen eraikuntzan. Bere obrek testuinguru hurbila deskribatu zuten, *Entre viejos muros* Espainiako Gerra Zibilean kokatzen da, *La Ley del Silencio* ordea, gerraondorengoan. Bere eleberririk nabarmenena *El Brigadier de los pájaros* izan zen*.* Erakundeak tirabira handiak izan zituen Pilar Primo de Riveraren Sección Femeninarekin.

1941ean José Enrique Varelarekin, general eta ministro frankista, ezkondu zen Durangon. Bikoteak bi seme-alaba izan zituen, José Enrique Varela, Varelako II. markesa, eta Casilda Varela Ampuero, Paco de Lucía gitarjolearekin ezkondu zena.

## Genealogia 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ampuero jauregia

## Kanpo estekak
Mary Galway

**Mary Galway** (Down Konderria, Irlanda, 1864 - 1928ko irailaren 26a) sindikalista eta sufragista irlandarra zen.

## Biografia 
Mary Galway Moiratik hurbil jaio zen, Down Konderrian, non lau ahizpekin batera hazi baitzen. Gero, Belfastera joan ziren, han familiaren diru-sarrerak liho-ehunaren industriaren araberakoak baitziren. Mary Galway 11 urterekin hasi zen lanean, eta Textile Operatives Society of Ireland-ekin bat egin zuen. 1898an, Belfast Trades Council-eko exekutibo aukeratu zuten. Urte hartan bertan, Belfast Trades Council ordezkatu zuen Irlandako sindikatuen bosgarren biltzarrean, Lizzie Brucerekin batera.

## Sindikalismoa eta ehungintza 
1907an, Mary Galway Textile Operatives Society of Ireland-eko lehendakari izendatu zuten. Sindikatu Irlandarren Kongresuko exekutibo nazionalean parte hartzen zuen lehen emakumea ere izan zen. 1910ean, sindikatuko lehendakariorde hautatu zuten lehen emakumea izan zen. 

1900 baino lehen, sindikatuak 1.000 kide zituen, eta, 1918an, 10.000 baino gehiago ziren. James Connolly eta Mary Galway aurrez aurre jarri ziren: Galwayren iritziz, Connollyk sortu zuen sindikatua lehiakide baino ez baitzen. Hala ere, bere sindikatukideentzat helburu esanguratsuak lortzea eta herrialde osoan sindikatuaren adar berriak sortzea lortu zuen. 

Bere konpromiso sindikal eta karrera profesional osoan, xede izan zuen genero-berdintasuna, emakumeen sufragioa eta Britainia Handiko Parlamentuan ordezkaritza izan zezatela emakumeek. buruz *The Irish Citizen* kazetak antolatzen zituen eztabaidetan ohiko partaidea.

Marie Galwayk langileekin zerikusia zuten zenbait gairen testigantza eman zuen Britainia Handiko Parlamentuaren aurrean, eta egun erdiz eskolan eta beste erdiz lan egiten zuten haurren egoera ezabatzen lagundu zuen. Asteko lanaldia 48 ordura murriztearen alde ere egin zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Suffragette

* Sufragisten zerrenda
* Sufragisten zapia
* *Suffragette* filma
* Emakumeen sufragismoa

## Kanpo estekak
Ruth Heilmann

**Marie Margrethe Ruth Ane Thomsen Heilmann** (Arsuk, 1945eko apirilaren 6a) groenlandiar irakasle eta politikaria da, Siumut alderdiko kidea. 2008ko urtarrilean, Inatsisartuteko (Groenlandiako parlamentuko) lehen emakumezko ganberako presidente bihurtu zen. 

## Bizitza 
Arsuk herrian jaio zen 1945ean. Irakasle moduan trebatu zen. 1989an, Maniitsoqeko udalbatzakide izan zen eta bertako alkate hautatu zuten 1997tik 2001era. 

Siumut alderdiko kide gisa, 1995ean parlamenturako hautatu zuten eta Groenlandia ordezkatu zuen Iparraldeko Kontseiluan. 

2008ko urtarriletik 2009ko ekainera arte, Inatsisartueko ganberako presidente hautatu zuten, eta kargu hori betetzen zuen lehen emakume bilakatu zen. Sexu eskandalu batean parte hartu zuen Jonathan Motzfeldt ordezkatu zuen. 

Eliza komunitateko kide aktiboa da eta 2002tik Groenlandiako elizako buru politiko gisa jardun zuen. 

Alarguna da eta bost seme-alaba ditu. Politiko eta irakasle izateaz gain, eskubaloi entrenatzailea ere izan da eta Groenlandiako Eskubaloi Elkartearen sortzailekidea da.

## Sariak 
2016ko maiatzean, Heilmann urrezko Nersornaat domina irabazi zuen Groenlandiako politikan 20 urte baino gehiagoko aritzeagatik. Lars-Emil Johansen Groenlandiako lehen ministro ohiak domina eman zion. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arbendol-esne

**Arbendol-esnea** landarez egindako esnearen ordezkoa da. Landare horiek egitura urtsua dute eta almendrekin egindako zaporea. Hala ere, mota edo marka batzuek behi-esnea imitatzeko zaporea dute. Ez du kolesterolik ez laktosarik, eta gantz ase gutxi ditu. Arbendol-esnea maiz kontsumitzen dute laktosarekiko intoleranteak direnek, eta beste batzuk, beganoak esaterako, esnekiak saihesten dituztenek. Almendra-esne komertziala gozatua, azukrerik gabea, banilla eta txokolate-zaporeak ditu, eta, eskuarki, mikronutrienteak. Etxean ere egin daiteke, likuatzeko makina, arbendolak eta ura erabiliz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elrond

**Elrond** J. R. R. Tolkienen Erdialdeko Lurraldean bizi den fikziozko pertsonaia da, bere Legendariumean jasoa. Bere bi gurasoak, Eärendil eta Elwing erdi-elfoak ziren, biek baitzituzten arbaso elfo zein gizakiak. Vilya elfoen eraztuna eramaten duena da, eta Rivendeleko nagusia da, bertan bizi izan baita milaka urtez, Erdialdeko Lurraldeko Bigarren zein Hirugarren Aroan. Gil-galad elfoen erregearen ondokoa zen Bigarren Aroa, ikusi zuen nola Gil-Galadek eta Elendilek Sauronen aurka borrokatu zuten Eraztun Bakarra lortzeko eta nola Elendilen seme Isildurrek berarentzat hartu zuen suntsitu beharrean. 

*Hobbita* eleberrian agertzen da lehenengoz, bigarren mailako pertsonaia gisa. Ondoren, paper berdina du *Eraztunen Jauna*n eta *Silmarillion* eleberrietan. Elrondek hitz egiteko modu arkaiko bat du, gramatika zaharrarekin, eta ez soilik hitz zaharkituekin. Bere hitz egiteko moduarengatik berezia da, bere adina eta estatusa markatzen du, argi hitz egiten badu ere. Bere papera gidariarena da, pertsonaia jakintsua, protagonistei gomendio onak emateko gai dena. Ikerlari batzuek ikusi dute nola Elrondek ez duen baimentzen Arwen alaba ezkontzea egoera aldekoa izan arte, Tolkienen zaindaria zen Francis Xavier Morganek adinez nagusi izan arte utzi ez zion bezala. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carmen Armendáriz

**Carmen Cecilia Armendáriz Pardo**, **Carmen Armendáriz** izenez ezagunagoa, (Mexiko Hiria, Mexiko, 1946) telebista mexikarreko ekoizlea da, eta Televisión Azteca eta Televisa kateetarako ikuskizun- eta aldizkari-programak ekoizten ditu berariaz. 

## Biografia 
Carmen Armendáriz Pedro Armendárizen alaba da, Mexikoko zinemaren urrezko garaiko aktorearen alaba, eta Pedro Armendáriz Jr. Arieleko aktorearen arreba gazteena.

### Ibilbidea 
*Ventaneando* saioko lehen ekoizlea izan zen Armendáriz, Pati Chapoy kazetariaren ardurapean zegoen saioa, *Hoy* izeneko magazina zazpi urtez jarraian.

Era berean, *La hora marcada i*zeneko Beldur-genero saioaren sortzaile eta ekoizle exekutiboa izan zen. Horren bidez, Armendarizek Oscar Saria irabazi zuten zinegileei eta gidoigileei idazten hasteko lehen aukera eman zien; besteak beste, Guillermo del Toro, Alfonso Cuarón eta Emmanuel Lubezki.  Del Toro berak honelaxe deskribatu zuen Carmen Armendáriz: *gure zinemagileen belaunaldiko patroi santua*.

## Ekoizle exekutiboa 
### Telenobelak eta serieak 
### Ikuskizun-saioak 
### Gidoilari 
* Cásate conmigo, mi amor (2013) Martha Carrillorekin

## Sariak eta izendapenak 
### TVyNovelas sariak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nate Gentile

**José Ignacio Gentile** (Montevideo, Uruguai, 1990eko uztailaren 27a), **Nate Gentile** izenez ezagunagoa, Uruguaiko youtuber bat da, eta ia hiru milioi harpidedun ditu bere kanalean, etxeko informatikari bideratua, bereziki ekipo eta osagai ahaltsuak aztertu eta muntatzeko. Forbes aldizkariak gaztelaniaz hitz egiten duten ehun youtuber garrantzitsuenetakotzat jo du. Eta Euskal Encounterren antolatzaileek, gonbidatutako izarretako bat eta "modding-eko aditu nagusia" diren aldetik.

## Biografia 
Uruguain jaioa, fisika, artea (marrazketa zein musika) eta informatika ditu zaletasun nagusiak. 11 urte zituela, Pythonekin  programatzen hasi zen hobby gisa, Interneteko tutorialen laguntzaz, eta azkenean ikasi zuen horretan bilakatu zen.

Ingeniaritza-enpresa batean hasi zen lanean, baina utzi egin zuen, langileei ez zietelako ondo ordaintzen. 17 urterekin beste korporazio batean sartu zen, geroago utzi egingo zuena, soldata baxua zelako. Geroago, Gas Natural enpresako informatika departamentuan egon zen lanean denbora batez, baina lanpostua utzi egin zuen ez zelako bere gustukoa. Orduan, goi-mailako ikasketak egiten ari zela, hainbat enpresarentzat garapena egiten hasi zen bere kasa. Azkenean, Adam konpainian amaitu zuen, eta han asko ikasi zuela dio, baina urtebete egon ondoren utzi egin zuen.

Ondoren, StarLab, Bartzelonako enpresa txiki batek, kontratatu zuen, Django eta Pythonen gaineko ezagutzak zituen norbaiten bila baitzeuden. Bere hitzetan, «lan egin zuen enpresarik guaiena zen». Europako Espazio Agentziarekin batera lan egiten zuen konpainia bat zen, hainbat proiektu ikertu eta garatuz. Postua utzi zuen depresioa zuelako .'

Azkenean, Gameloftek kontratatu zuen, Minion *Rush* eta *Asphalt* 8 jokoak atera zirenean, on-line departamentura sartuz, "*anti-cheating*" mekanikak edo jokoen denda bezalako gauza garrantzitsuak garatzeko. Hiru urtez egon zen estudio horretan, baina utzi egin zuen, bere lana oso errepikakorra iruditzen zitzaiolako. Bien bitartean, YouTubeko kanala sortu zuen denbora pasatzeko.'

Denbora batez Danimarkara joan zen, eta bertan web-programatzaile autonomo gisa lan egin zuen, nahiz eta askotan startup batekin lan egiten zuen. Azkenean, startup horrek porrot egin zuen, eta alde batera utzi behar izan zuten. Ordutik, YouTubeko kanalerako lanaldi osoan lan egitea erabaki zuen.

Forbes-ek 2020ko, 2021eko eta 2022ko 100 "Influencer" (Best Influencers) onenen zerrendan izendatu dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karlos I.a Liechtensteingoa

**Karlos I.a** (Valtice, 1569ko uztailaren 30a – Praga, 1627ko otsailaren 12a) Liechtensteingo lehen printzea izan zen, 1608tik hil zen arte.

Hartmann II.a, Liechtensteingo baroia eta Ana Maria Ortenburgekoa kondesaren semea izan zen. Rodolfo II.a enperadoreak kargu garrantzitsua eman zion gorte inperialean. Matiasen alde egin zuen Rodolforen aurkako lehian, eta 1608an printze izendatu zuten sari gisa. Orduan, Liechtensteingo printze-familia sortu zuen.

1614an Troppauko dukerria gehitu zien bere jabetzei, eta 1622an Jägerndorfeko dukerria. Gainera, Bohemiako prokontsul eta erregeorde izendatu zuten.

1599an katoliko bihurtu zen. 1600. urtean Maria Šemberovárekin ezkondu zen eta lau seme-alaba izan zituzten.

## Genealogia
Bolatta Silis-Høegh

**Bolatta Tatjana Paarnaq Silis-Høegh** (Qaqortoq, 1981eko apirilaren 17a) groenlandiar artista eta haur literaturako idazlea da, gaur egun Danimarkan bizi dena.

## Bizitza 
1981ean jaio zen Qaqortoqen, Ivars Silis letoniar argazkilariaren eta Aka Hoegh groenlandiar artistaren familian. Bere neba, Inuk Silis-Høegh Aarhus Arte Akademian graduatu zen. 2010ean, lan horrek Danimarkako Arte Fundazioaren saria irabazi zuen. 2016an ere, bere STORM erakusketa antolatu zen Nordatlantens Bryggen, eta bertan artistak haserrearen, politikaren eta ekologiaren gaiak jorratu zituen.

Emile Hertling Péronardekin ezkonduta dago. Bi seme-alaba dituzte: Isamu eta Sila. 2014an Kopenhagen bizi ziren.

## Liburuak 
* *Aima* (danieraz eta groenlandieraz, 2011)
* *Aima qaa schhh / Aima Schhh!* (ingelesez, danieraz eta groenlandieraz, 2014)
* *Aima meets the Mother of the Mountain / Aima møder Fjeldets Moder* (ingelesez, danieraz eta groenlandieraz, 2020)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tequendamako jauzia

**Tequendamako jauzia** Kolonbiako ur-jauzi naturala da, Soachako landa-eremuan, Cundinamarcako departamenduan. Bogotatik 30 km hego-mendebaldera dago, gutxi gorabehera. 

## Ezaugarriak 
Katarata horren ingurune geografikoa Tequendama eta Canoas mendietan dago, Bogotako sabana eta Andeetako baso garaia zeharkatzen duen ibaiaren behe-ibarra bereizten dituzten eremuetan. Haren urak 157 metro inguru erortzen dira forma zirkularreko amildegi harritsu batetik. Administratiboki, Soachako udalerriko Canoas eta San Francisco zatien bigarren bidezidorretan dago. Bere uren zati bat Muñako presaren gainezkatzeak ere elikatzen du. 

## Historia 
Muiska mito baten arabera, Bochica jainkoaren ekimenez sortu zen, Eguzkiaren seme, maisu eta heroi zibilizatzailea, muiskoei kotoia iruntzen eta mantak ehuntzen, eta printzipio moral eta sozialak irakatsi zizkiena. Tradizio mitikoaren arabera, Bochicak Tequendamako jauzia sortu zuen, Bogotako sabana urez betetzen zuten urak kanporatzeko. Azterlan batzuen arabera, uholde horiek bat datoz azken izotz-adinean (duela 10 milurteko) glaziarrak erretiratzearekin. 

Ezaguna da Humboldt naturalistak lekuari buruz egin zuen deskribapena, barometro baten bidez neurtu baitzuen, 185 metroko altuera kalkulatuz. 
thumb|Tequendamako jauziko begiratokia.
1900ean inauguratu zen El Charquito zentral hidroelektrikoa, Bogota ibaiko ura jauzia baino lehen erabiltzen duena. 

1940an, Sibaté landa-eremuko Muña urtegiko lanak hasi ziren, eta, ondorioz, haren emariaren zati handi bat murriztu zen. Bogota eta Soacharen hazkunde desordenatuarekin, ibaia eta haren ibaiadarrak kronikoki kutsatu ziren, eta galdu egin ziren haien flora eta fauna, bai eta haien erakargarritasun turistikoa ere; orduan, Sabanako Trenbideko adar bateko azken geralekua izan zen hegoaldean. Leku horretan hainbat suizidio izan dira. Mendearen hasieratik, kronista batzuek garaiko egunkarietan kontatzen duten bezala.

## Sarbidea 
Jauzira iristeko, ibilgailu partikularra erabil daiteke, baita La Victoria, Santanderzito, San Antonio del Tequendama eta Mesitas del Colegio guneetara doazen udalerrien arteko autobus-ibilbideak ere. 

## Leku interesgarriak 
Errepide ondoko prezipitazioa inguratzen duen etxea El Refugio del *Salto* hotela izan zen bere garaian. 1923an inauguratu zen arkitektura frantseseko eraikin hori, eta klase aberatsentzako atsedena hartzeko eta ostatu hartzeko tokia da. Eraikin horrek kataratarako begiratokia du. Tequendamako Salto Museo Etxea, Biodibertsitatea eta Kultura, inauguratu zen berriro. Jatetxe tipiko batzuk ere badaude inguruan. 

## Heraldika 
thumb|Salto de Tequendama Museo-etxearen egoitza. Biodibertsitatea eta Kultura.Erakargarritasun naturala Granada Berriko Probintzia Batuen armarrian agertu zen, eta gaur egun Soacha udalerriko armarrian, biak beheko ezbeharrean.
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* VV AAFabio Puyo Vasco, Historia de Bogotá 3 liburuki: I. liburukia - Konkista eta Kolonia, II. liburukia - XIX. mendea, III. liburukia - XX. mendea, Bogotá, 2007. ISBN 9789588293318....

## Kanpo estekak
Etxeko arratoi

class=cx-linter-throttle cx-linter-tag|thumb|Sagu txanoduna
**Etxeko arratoia** arratoi marroixka da (*Rattus norvegicus*), etxekotua, eta **maskota** gisatzat hartzen da.

Arratoien jatorria XVIII. eta XIX. mendeetan Europan egiten zen animalien borrokako kirol batean dago. Handik aurrera, maskotak bezala hazi dira bereziki, eta kolore eta ilaje mota ugari hartzen dituzte. Gaur egun, arratoiak munduaren inguruko talde gogotsuek hazten dituzte, baina batera uzten dituzte, etxeko beste animalia batzuek bezala. Animalia horiek familian sartzeko, horietan espezializatutako babesle batengana jotzea da onena. 

Etxeko arratoiak, fisiologikoki zein psikologikoki, beren senide basatien desberdinak dira. Horrela, ondo elikatuta, parasitoak kenduta eta animalia exotikoetan aditua den albaitari bat erregulartasunez bisitatzen badute, ez dute osasunerako beste maskotek baino arrisku handiagorik. Etxeko arratoi marroixkak  ez dira zemaitzat hartzen, etxean salmonella bezalako arratoi patogenoak sar ditzaketen arratoi basatiak ez bezala. Konpainiako arratoiek arratoi basatiek baino osasun-arrisku desberdinak dituzte, eta, beraz, arratoi basatien gaixotasun arrunt asko harrapatzeko aukera gutxiago dituzte.

Etxeko arratoiak aukera ezin hobea dira lagunartean egotea gustatzen zaien pertsona lasaientzat, baina animalia txikiekin mitoak egon arren, haien zaintza garestia da. Kaiola oso zabalak eta dozenaka osagarri behar dira adimen handia dutelako psikologikoki estimulatuta mantentzeko. Arratoiak animalia taldekoiak eta sozialak dira, eta, beraz, sexu bereko beste arratoiekin bizi behar dute beti, kumeak ez hazteko. Gainera, etxeko arratoiek denbora bakarrik igaro dezakete, oso leialak dira eta erraz entrenatzen dira, adimen-jolasez eta motibazioez gozatzen baitute.

## Kanpo estekak