Lor-abere

[thumb|Gamelu bat turista-gurdi bat tiraka [Agra (India)|Agran]]
[thumb|Txakur bat gurdi bat tiraka, [Rimouskin, 1904an]]
thumb|Idiek tiratutako gurdia
[thumb|Lor-jaka [Shuinjen]]
**Lor-aberea** lau hankako etxe-aberea da; dituen gaitasunengatik eta gorpuzkeragatik, ibilgailuak, objektu astunak eta nekazaritzako erremintak herrestatzeko erabiltzen da. 

Jarduera hori lortzeko, hainbat motatako gurdiak tiratzen dira, pertsonak edo salgaiak garraiatzeko; nekazaritzako erremintak tiratzeko, bereziki goldea, edo erroten eta norien animalia-motor gisa. Erakusteko ere erabiltzen dira (adar-zulo zaldiak).

Lor-abereak duela milaka urtetik erabiltzen dira, abeltzaintza ahalbidetu zuen iraultza neolitikoaren ondoren; batez ere, aurrerago, Metal Aroak gurpilaren teknologia ahalbidetu zuenean, nahiz eta, baliabideen, kulturen eta bestelako zirkunstantzien arabera, beste tiro-teknika batzuk erabiltzen diren, hala nola lera.

Lor-abere nagusiak ekidoak (zaldiak, astoak eta mandoak) eta bobidoak (idiak) dira. Txakurrek erabilera askoz ere moldakorragoa dute, baita landa-inguruneetan (ehiza, artzaintza, etab.) duten ekoizpen-erabileraren testuingurura mugatuta ere; gainera, lor-abereak eta konpainia-animaliak ere badira. Kamelidoak karga-animalia gisa erabili ohi dira bai Mundu Zaharrekoak (gameluak eta dromedarioak) bai Mundu Berrikoak (llamak, bikuñak, alpakak); elur-oreinak, berriz, lera-abere gisa erabili ohi dira. Elefanteak zeregin astunetarako ere erabiltzen dira (sastrakak garbitzeko edo enborrak herrestan eramateko).

## Lor-abere desberdinak 
* Zaldiak: zelatan, bat, bi, lau edo gehiagoko gurdi-zaldiko zalgurdiak, behar bezala prestatuak. Nekazaritzan ere erabiltzen dituzte.
* Mandoak: zelarik gabe ibiliz edo gurdi txiki bati tiraka, askotan bizkarren gainean ere eramaten dute karga, andak izeneko aparailu batean.
* Astoak: zelabere edo eta, neurri txikiagoan, gurdiei eta goldeari tira egiteko zamabere gisa erabiltzen dituzte. Lor-aberearen erabilera nagusia da, batez ere eremu lehor edo menditsuetan, zaldia ez baita hazten eta gameluaren osagarri ezin hobea baita.
* Onagroak: Antzinako garaietan gurdiei tiratzeko erabiltzen ziren Mesopotamian, non noizbehinka zaldiekin hibridatzen zen; haien etxekotzea ez zen aurrera joan Afrikako astoen mesedetan.
* Gameluak: Basamortuko eremuetan asko erabiltzen dituzte, klima gogorrarekiko erresistentzia handia dutelako, edan gabe eusteko gaitasuna dutelako eta itxuraz kokapen-punturik ez duen leku batean orientatzeko zentzu handia dutelako.
* Txakurrak: Ia eremu hotzetan bakarrik erabiltzen dituzte, lerak tiratzeko. Hotzarekiko duten erresistentzia handiak eta garatzeko gai diren abiadurak ordainezin bihurtzen dituzte. Txakur guztiak ez dira helburu hauetarako erabiltzen, arraza espezifiko batzuk beste batzuk baino egokiagoak baizik. Tirorako erabiltzen dira, bai eta salbamendurako, ehizarako edo poliziarako miaketa-gaitasunagatik ere. Otso etxekotuen egungo txakur ia guztiak eratorrita, uneren batean "arraza" batzuk – hautapen bidez espezializatuak – lor-abere gisa erabiltzen hasi ziren eskualde zirkunpolar artikoetan; gaur egun ere, txakur-arraza batzuek lerak trazatzeko edo arrastaka eramateko balio dute; Herbehereetan ere ohitura izan zen txakur handiak erabiltzea zamak zeramatzaten gurdi txikiak eramateko; gaur egun, ordea, oraindik ere erabiltzen dira hezitako txakurrak (suhiltzaileek, armadek, poliziek, etab.) beren gorputzean karga arinak eramateko (San Bernardoek lepo azpian eramaten duten upeltxo klasikotik hasi eta jaki, botika edo mezuetara, etab.).
* Idiak: Ia bakarrik nekazaritzan erabiltzen dituzte, goldeak edo zama daramaten gurdiak tira egiteko, baita eultzitzeko edo errota baten inguruan biratzeko ere, ura edo beste zerbait ateratzeko. Oso indar handia dutenez, lokatzetan ibiltzeko gai dira, eta horrek balio die arroz laboreen estimu handia. Hala ere, muga batzuk dituzte hezteari eta aldakortasunari dagokienez; izan ere, adibidez, ezin zaie atzeraka ibiltzen irakatsi, zaldiei ez bezala.
* Behiak: Idien kontsiderazio berberak dituzte, idiak batera dauden edo ez dauden lekuetan.
* Jakak: bobido horiek amerikar llamen funtzio berak betetzen dituzte, baina Tibeten eta Asiako mendi hotz eta garaietan, hala nola Himalaian, etxekotutako jakak zamak garraiatzeko erabiltzen dira, larruak eta, bereziki, artileak eta berokiak eta kanpin-dendak eta sokak egiteko erabiltzen dira, baita emeengandik esnekiak egiteko ere.
* Asiar bufaloak: karga- eta lan-idien baliokide asiarrak dira, eta zelabere ere erabil daitezke, mozzarella gazta egiteko erabiltzen diren haragia, larrua eta esnea emateaz gain. Bufalo mota hori afrikar bufaloa baino askoz ere lasaiagoa eta baketsuagoa da, eta, horri esker, hainbat eremu eta herrialdetan etxekotu ahal izan da.
* Llamak: laminiak edo amerikar kamelido hauek duela mende askotatik erabiltzen dira zama-animalia gisa, Inka Inperioaren garaian kargatzaile nagusiak izan ziren, baina ez dute aurrera egiten jartzen zaien pisua 50 kg ingurukoa bada, eta, beraz, karga handiak garraiatzeko Andeetako herriek llama-taldeak bildu behar zituzten.
* Altzeak: hau da zerbido espezie bakarra, elur-oreinarekin batera, elikadurarako, zaldietarako eta tiroko animalietarako etxekotu dena. Bere etxeratzea errusiar taiga bizi zen guneetan gertatu zen, izan ere, zelabere bezala, zaldia baino egokiagoa eta azkarragoa zen lur hauetan, baina bere etxekotzea erabilerarik sobietar Estalinismoan desagertu zen, hau praktikatzea debekatu zuena, animalia hauek Errusiako iparraldera bidalitako presoek ihes egiteko erabili ohi zituztelako eta hauen jazarpena eta harrapaketa zailagoa zelako. Orain, helburu horiekin modu isolatuan baino ez da erabiltzen.
* Elur-oreinak: altzearekin batera, etxekotutako beste zerbido mota bat dago. Etxeko barietatea europarra da, beti basatia izan den amerikar karibua ez bezala, eta Europako eremuan dituen ahaide basati urrietatik desberdina da, tamaina txikiagokoa eta geruza ugarikoa delako. Elur-oreinak animalia bereziki handiak ez direnez, ar handiek bakarrik dute gaitasuna zaldizko bat bizkar gainean eramateko edo karga-animalia gisa erabiltzeko. Beraz, oro har, lera-tiroko animalia gisa erabiltzen dira, eta, gainera, haragia, hezurrak, larrua, larrua eta esnea erabiltzen dituzte, oso gazta solidoa egiteko. Etxeko banaketa-eremua mugatua izan arren, Europako iparraldeko muturrean bakarrik, oso ezagunak dira Bizarzuriaren kultura-ikonoagatik eta elur-oreinek botatako leragatik.
* Elefantea: Asiar elefantea garraiorako erabiltzen da hegoaldeko Asian. Afrikarra ez bezala, hau etxekotu egin zen eta asko erabiltzen da.
* Ostrukak: Animalia hau noizean behin erabili izan da Hegoafrikan zelarik gabe ibiltzeko, buruko bat erabiliz, edo berarentzat bereziki diseinatutako bi gurpileko kalesa batetik tiraka. Abiadura harrigarriak lortzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak