Arku (arma)

[thumb|200px|[Gezi eta arku paleolitiko baten berregite modernoa.]]
**Arkua** edo **uztaia**, armen esparruan, geziak jaurtiz funtzionatzen duen arma bat da. Idatzitako historia hasi baino lehenagokoa da, eta arrunta da kultura askotan. Arkua eta geziak erabiltzearen praktika eta arteari arkularitza deritzo.

Gizakiek arkuak eta geziak erabili zituzten ehizarako eta erasorako historia erregistratua baino askoz lehenago, eta ohiko praktika zen historiaurreko kultura askotan. Gerra-arma garrantzitsu izan ziren Antzinaro Aro Modernoaren hasierara arte, su-arma indartsuago eta zehatzagoen garapenarekin gero eta zaharkituagoak bihurtu baitziren. Gaur egun, arkuak eta geziak, batez ere, ehizarako eta kiroletarako erabiltzen dira.

Arkularitza geziak jaurtitzeko erabiltzearen artea, praktika edo trebetasuna da. Arku batekin geziak jaurtitzen dituen pertsonari, arkulari deritzo. Arkuak egiten dituenari ere arkulari deitzen zaio, geziak egiten dituenari, berriz, gezilari, eta metalezko gezi-puntak fabrikatzen dituenari gezi-egile.

## Oinarrizko diseinua eta erabilera
Arkua arku erdi-zurrun baina elastiko batez osatuta dago, arkuaren bi muturrak lotzen dituen soka batek tentsio handikoa delarik. Gezia punta zorrotzeko jaurtigai bat da, atzealdean egonkortzaile-hegatsak (lumak) dituen ardatz luzea eta muturrean sokarekin kontaktua edukitzeko koska estu bat duena.

Gezi bat jaurtitzeko prestatzeko (gezia koskan jartzeko), arkulariak gezia arkuaren erdian jartzen du, soka geziaren koska barruan duela. Jaurtitzeko, arkulariak arkua erdian eusten du esku batekin eta gezia eta soka bestearekin (normalean esku nagusia), atzera tiratzen du. Horrek arkuaren bi adarrak atzerantz tolesten ditu, eta hauek malguki pare baten funtzioa betetzen dute energia elastikoa gordetzeko.

Tentsioa mantenduz, arkulariak, normalean, jaurtiketa intuitiboki edo geziaren luzerari begiratuz zuzentzen du. Ondoren, arkulariak tentsioa askatzen du gorputz-adarrek gordetako energia energia zinetiko bihurtzeko aukera emanez; hala, arku-sokatik geziari transmititzen zaio indarra, eta abiadura handian aurrera hegan egitera bultzatzen du. Arku batek jaurti dezakeen distantziari, jaurtiketa deritzo.

Gezi gehigarriak azkar kargatzeko erabiltzen den ontzi edo poltsari edo gezitoki deritzo.

Arkuak erabiltzen ez direnean, normalean sokarik gabe gordetzen dira; hau da, arku-sokaren mutur bat edo biak arkutik askatzen dira. Horrek arkuan geratzen den tentsio guztia kentzen du, eta, denborarekin, indarra edo elastikotasuna galtzea saihestu dezake. Arku-diseinu askok erabat zuzen gelditzen dira, arkua gordetzeko behar den espazioa murriztuz. Soka erabiltzeko prest dagoen posiziora itzultzeari, arkua askatzea deritzo.

## Historia
[thumb|[Eszitiar|Eszitarrak arkuekin tiro egiten, Panticapeum (gaur egungo Kertx), K.a. IV. mendea.]]
Arku eta gezien frogarik zaharrena Hegoafrikako aztarnategietatik dator, hala nola Sibudu kobazulotik, non duela 72.000-60.000 urte inguruko gezi-puntak aurkitu diren.

Afrikatik kanpo aurkitutako gezi-punta zaharrenak 2020an aurkitu ziren Fa Hien kobazuloan, Sri Lankan. Duela 48.000 urtekoak direla kalkulatu da. Langleyk dioenez, «Sri Lankako aztarnategian, arku eta gezi ehiza ziurrenik tximinoetan eta animalia txikiagoetan oinarritzen zen, hala nola urtxintxetan, izaki horien aztarnak hezur-puntak zeuden sedimentu berean aurkitu baitziren».

Frantzia hegoaldeko Grotte Mandrin-eko harrizko puntak, duela 54.000 urte inguru erabiliak, kalteak dituzte, jaurtigai-arma gisa erabili zirela adierazten dutenak, eta batzuk txikiegiak dira (10 mm baino gutxiagoko diametroa oinarrian) gezi-punta gisa ez den beste edozein erabilera praktikotarako. Baliteke Afrikatik irten ziren gizaki modernoen lehen taldeekin lotuta egotea.

Azken glaziar aroa amaitu ondoren, duela 12.000 urte inguru, badirudi arkuaren erabilera biztanle gehieneko eskualde guztietara zabaldu zela, Australasia eta Ozeaniako alde handienean izan ezik. Australiako kontinentean bertako arku eta gezi teknologia ez egotearen arrazoia, beste leku batzuetan oso eta ohiko erabiltzen zenean, aspalditik eztabaidatu da. Duela gutxi, hipotesi bat azaldu da: Australiako egur arrunten propietate mekaniko eta fisikoek desegokiak bihurtzen dituztelako ehiza-arkuetarako da.

Europako arku eta gezi aztarnarik zaharrenak Alemanian aurkitutako zatiak dira, Mannheim-Vogelstang-en duela 17.500-18.000 urtekoak eta duela 11.000 urtekoak Stellmoorren. Suitzako Grotte du Bichonen aurkitutako aziliar puntak, hartz baten eta ehiztari baten gorpuzkiekin batera eta hartzaren hirugarren ornoan aurkitutako suharri zatiekin iradokitzen dute duela 13.500 urte geziak erabiltzen zirela.

Goi Paleolitoko testuinguruetan, harrizko eta hezurrezko jaurtigaien punten azken analisiek iradokitzen dute Europako *Homo sapiens* batzuek arku bidezko geziak erabili zituztela duela 40.000-35.000 urte, lehen uste zena baino lehenago.

Nataruk-eko aztarnategian, Turkana konderrian, Kenyan, beste Hezurdura baten burezur batean eta barrunbe-toraxean txertatutako obsidiana-xafla txikiek iradokitzen dute duela 10.000 urte inguru harrizko geziak arma gisa erabili zirela.

Kontserbatzen diren pieza bakarreko arkurik zaharrenak zumarrez egindako Danimarkako Holmegaard-ekoak dira, K.a. 9.000. urtekoak. Holmegaard-eko hainbat arku duela 8.000 urtekoak dira. Gaur egun, errendimendu handiko egurrezko arkuak Holmegaardeko diseinuari jarraituz egiten dira. Alemania iparraldeko Stellmoor-eko arku zatiak, K.a. 8.000 ingurukoak, Bigarren Mundu Gerran suntsitu ziren Hanburgon, karbono 14 bidezko datazioa eskuragarri egon aurretik; haien adina arkeologiaren bidez esleitzen zaie.

[thumb|upright|[Savonia probintzia finlandiar historikoko armarrian irudikatutako arkua eta gezia]]
Arkua arma garrantzitsua izan zen, bai ehizarako, bai gerrarako historiaurreko garaietatik XVI. mendean bolbora-armak zabaldu ziren arte. Antzinako gerran ere ohikoa zen, nahiz eta kultura batzuek ez zituzten gustuko izan. Arkiloko poeta greziarrak arkuekin eta habailekin borrokatzeari mespretxua adierazi zion.

Nubiar arkularien trebetasuna ospetsua zen Antzinako Egipton eta haratago.[26] Arkuaren maisutasunari esker, beren lurraldeari «Ta-Seti» izena eman zioten, antzinako egiptoeraz «Arkuaren Lurraldea».

Arkua pertsiar erregeen arma nazionala zen, eta arkua zeramaten irudiak ikus daitezke pertsiar txanponetan.

Gilen I.a Konkistatzailearen erregealditik aurrera, arku luzea izan zen Ingalaterrako gerra-arma nagusia Erdi Aroaren amaierara arte. Genghis Khanek eta bere samalda mongolek Eurasiako estepa gehiena konkistatu zuten arku motzak erabiliz. Amerindiarrek arkua erabili zuten ehizatzeko eta defendatzeko ingelesen eta geroago amerikarren kolonizazioaren garaian.

Arkuekin antolatutako gerra XVII. mendearen hasieran eta erdialdean amaitu zen Mendebaldeko Europan, baina XIX. mendera arte iraun zuen Ekialdeko kulturetan, Mundu Berriko ehiza eta gerra barne. Kanadako artikoan, arkuak XX. mendearen amaierara arte egin ziren elur-oreinak ehizatzeko, adibidez Iglooliken. Arkua duela gutxi erabili izan da tribuen arma gisa Saharaz hegoaldeko Afrikako zenbait lekutan; adibide bat Kenyan dokumentatu zen 2009an, Kisi herria eta Kalenjin herria elkarren artean liskarrean aritu zirenean, lau hildako eraginez.

Goi mailako britainiar klaseak arkularitza kirol gisa berpiztu zuen XVIII. mendearen amaieran. Sir Ashton Lever antikuario eta bildumagileak Toxophilite Society sortu zuen Londresen 1781ean, Jurgi IV.aren, orduan Galesko printzearen, babespean.

Indar berezi modernoek Arkuak eta geziak erabili dituzte biziraupenerako eta eragiketa klandestinoetarako.

## Erreferentzia
## Kanpo estekak