Barrundia

**Barrundia** Arabako iparraldeko udalerri bat da, Arabako Lautadako kuadrillakoa. Mugakide du Gipuzkoa iparraldean, eta  biztanle ditu.

## Toponimoa 
. urteko datazioa duen dokumentua, Donemiliagako goldeko pasartea. ***Barrandiz** **XXV regas**: Galharreta,  I rega. Gordova,  I rega. Harriolha,  II regas. Narbaiza,  II regas. Larrea,  I rega. Hazpurua et Hurigurenna et Zuhazulha, I rega. Ermua,  I rega. Audicana,  I rega. Algio,  I rega. Deredia,  I rega. Andozketa,  I rega. Kircu, I rega. Helkeguren, I rega. Zuhazu,  I rega. Uhulla,  II regas. Erdongana,  I rega.*]]
Donemiliagako goldean (1025) ***Barrandiz*** gisa ageri zen toponimoa Barrundia toponimoaren aldaerarik zaharrena izan liteke, baina ez da segurutzat jotzen. 1324ko dokumentu batean eta geroago *Barrundia* agertzen da. Behin edo behin, aldiz, *Ba**r**undia* gisa ere bai. Dokumentu zaharretan bigarren silabako alternantzia ikusten dute adituek  *Barr**u**ndia / Barr**a**ndia* (gehienetan  eta ia beti dardarkari multiplearekin) eta *(H)Ubar(r)undia* toponimoaren oihartzuna.

Toponimoak -a itsatsia duela ikus daiteke Joan Perez Lazarragaren testu batean: «*Barrundiaco dama galantac*» (*c.* 1567).

## Geografia 
Barrundia Arabako iparraldean dago, Elgeako mendilerroaren hegoaldeko magaletan eta Arabako lautadaren ekialdeko atalaren ipar partean. Bertatik igarotzen da Gasteiz eta Agurain lotzen dituen A-1 autobidea.
### Mugak 
### Herriak 
Hamasei herrik osatzen dute Barrundiko udalerria (biztanleen kopurua 2020ko datua da):

* Audikana: 23 biztanle.
* Dallo: 20 bz.
* Elgea: 63 bz.
* Etura: 76 bz.
* Etxabarri Urtupiña: 63 bz.
* Garaio (hutsik, gaur egun)
* Gebara: 67 bz.
* Deredia: 78 bz.
* Hermua: 52 bz.
* Larrea: 104 bz.
* Marieta-Larrintzar: 82 bz.
* Matura: 43 bz.
* Mendixur: 50 bz.
* **Ozeta** (udalerriko herriburua): 221 bz.
* Urizar (herri hustua, gaur egun).
* Zuhatzola (herri hustua, gaur egun).

### Inguru naturala 
[thumb|300px|[Ozetaren ikuspegia.]]
Iparraldean, Elgeako mendilerroak banatzen du Gipuzkoako Debagoiena eskualdetik. 2000an 40 haize errotako parke eoliko bat ezarri zuten han, EAEko lehena.

Hegoaldeko mugan, Uribarri Ganboako urtegia du.[thumb|300px|[Hermuako hiriguneko baserria.]]
## Historia 
Barrundiko udalerriak Arabako lau ermandade eta jaurerri historiko biltzen ditu: Gebara, Ganboa, Larrintzar eta Barrundia izen berekoa.

1835ean jaurerriak eta ermandadeak desagertu ziren, eta honako udalerri hauek osatu ziren:
* Barrundia. Honako herriak hartzen zituen: Audikana (hiriburua), Dallo, Etxabarri Urtupiña, Deredia, Hermua, Larrea, Matura, Otatza, Ozeta eta Zuhatzola.
* Ganboa. Honako herriak ziren: Garaio, Larrintzar, Marieta, Mendixur, Azua (hiriburua), Mendizabal, Langara, Orenin eta Zuhatzu.
* thumb|529x529px|Gebarako gaztelua eta Arabako lautadaGebara, herri hauekin: Elgea, Etura, Gebara eta Urizar, baita Oñati ere hasiera batean.

1885ean, Barrundia eta Gebara batu egin ziren, eta hiriburua Ozetan jarri zen.

Azkenik, XX. mendearen erdialdean (1955ean), Uribarri Ganboako urtegia eratu zutenean, Ganboako haranaren zati handi bat ur azpian geratu zen, eta uretatik libre geratu ziren herriek inguruko udalerriekin bat egin zuten. Barrundiaren kasuan Garaio, Marieta, Larrintzar, Zuhatzu eta Mendixur integratu ziren udalerrian.

## Demografia 
XX. mende ia osoan zehar populazioak beheranzko joera izan zuen Barrundian, eta mende hasieran 1.300 biztanle inguru bazituen, 1990erako 481 besterik ez ziren bizi bertan. Ordutik, joera aldatu eta populazioa hazten hasi zen. XX. mendearen azken hamarkadan eta XXI. mendearen lehenengoan hazkunde esanguratsua gertatu zen eta populazioa bikoiztu egin zen.

## Politika 
[thumb|eskuinera|Barrundiako udaletxea ([Urrutia jauregia (Barrundia)|Urrutia jauregia), Ozaetan.]]

### 2023-2027 legegintzaldia 
### Alkateak 
Hauek izan dira Barrundiako azken alkateak:

a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

thumb|259x259px|Mendixurko San Roman eliza

## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu udalerrian:

## Kultura 
### Euskara 
1879an, gaur egun Barrundia osatzen duten guneetan 430 euskal hiztun zeuden. Garai hartan 2.000 biztanle inguru zegoenez, euskal hiztunak % 21 ziren. Frankoren diktaduraren azken urteetan, 1973an, berriz, 3 euskal hiztun besterik ez ziren egiaztatu Barrundian: bat Marieta-Larrintzarren, beste bat Elgean, eta beste bat Ozaetan.

Ondoren izandako berreskurapenaren eraginez, gaur egun barrundiarren % 27 euskal hiztunak dira, eta herritarren beste % 19k euskara ulertzen du. 1996an 77 euskaldun (%14) eta 2001ean 128 (%20.5) erroldatuta zeuden, guztira 549 eta 623 herritar bizi zirelarik, hurrenez hurren. Erdi euskaldunak ziren 21 eta 92.

## Ondasun nabarmenak 
[thumb|250px|[Gebaratarren dorretxea behean, eta gazteluaren hondarrak tontorrean.]]

* Gebara gaztelua eta gaztelu behinola garrantzitsuenaren hondakinak Gebara herrian. Gaztelua XV. mendean eraiki zuten eta Lehen Gerra Karlistaren amaieran, 1839an, alegia, birrindu. Jauregiaren dorre bat zaharberritu dute azken urteotan.
* Larreako Lazarraga dorrea, Eusko Jaurlaritzak 2002an kultura ondasun izendatua.
* Garaioko herrialde-parkea. Bainurako hondartzaz hornitua dago.
* Mendixurko ornitologia-parkea.
* Ozetan, San Joan Bataiatzailearen eliza eta Isasmendi jauregia.
* Hermuan, San Martin kaleko 1 zenbakidun etxea
* Gebaratarren dorretxea
thumb|Marietako Gurutze Santuaren eliza

## Jaiak 
Uztailaren 4an *Bartea* izeneko erromeria egiten da Larrean eta Hermuan. Bigarren mailako irinez egindako ogi handi bati deitzen zaio *bartea*, eta izen hori hartzen du egun horretan Hermuan ospatzen duten erromeriak. Hermua herrira abiatzen dira Larreako biztanleak oinez. San Martin baselizan meza entzun ostean, bertan soka-­dantza edo aurreskua danzatzen dute.
thumb|Hermuako San Pedro eliza

## Barrundiar ospetsuak 
* Joan Perez Lazarraga (1548?–1605), euskal idazlea. 
* Bruno Villareal (1799-1860), jeneral karlista. 
* Manuel Arostegi Saenz de Olamendi (1758-1813), politikari liberala. 
* Vicente Beltran de Heredia (1885-1973), elizgizona eta historialaria. 
* Eloy Placer Martinez de Lezea (1914-1974), Renoko Center for Basque Studies ikerketa zentroan irakaslea.
* Juan Manuel Diaz de Gereñu (1956-), literatura-irakaslea eta ikerlaria.
*Estibaliz Ruiz de Azua (1968-), kazetaria eta Gebarako alkatea 2013tik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
*Araba
*Arabako udalerrien zerrenda
*Arabako Lautadako Kuadrilla

## Kanpo estekak 
* «Barrundia», Aguraingo Kuadrillaren webgunean.
* «Barrundia», Eusko Jaurlaritzaren webgunean.
*  «Barrundia», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.