Administrazioa osasunean

## Biziraupenetik eskubide batera 
thumb|Aintzinako osasuna

### Sarrera 
Osasun publikoa ez da beti eskubide bat izan. Urte askotan, osasuna fedearen, sineskerien eta zortearen mende egon da, baina baita aberastasunaren mende ere. Gaur egun, gure eskura ditugu ospitale publikoak, txertoak jartzeko aukera eta etxez etxeko osasun-zerbitzuak ere; eta hain dugu normalizatua, ez garela ohartzen zelako bide luzea egin dugun oinarrizko eskubide unibertsaltzat hartu behar zen zerbaitera iristeko.

Osasun publikoaren bilakaerak oinarrizko higiene-praktikak eta sistema eta protokolo konplexuagoak hartzen ditu. Antzinako zibilizazioetan, hala nola Egipton, Grezian eta Erroman, higiene eta osasun kolektiboa sustatzen zuten arauak ezarri ziren, eta, horrela, osasungintzan aurrera egitea bultzatu zen. Aitzitik, Erdi Aroan, osasuna intuizio erlijiosoen eta sinesmen espiritualen mende dago, baina epidemietarako neurriak ere badaude, hala nola izurri beltzerako neurriak.

## Osasun-dokumentazioaren eta -administrazioaren historia 
Osasun-dokumentazioan eta osasun-administrazioan sartzen dira osasun-zerbitzuetan informazioa erregistratzeko, antolatzeko eta kudeatzeko erabiltzen diren sistemak. Medikuntzaren garapenak, ospitale-erakundeen agerpenak eta teknologiaren aurrerapenak eragina izan dute haren bilakaeran.

Osasun-dokumentazioa eta osasun-administrazioa pazienteen eta osasun-zerbitzuen informazioa gordetzeko eta antolatzeko erabiltzen diren sistemak dira.

### Jatorriak eta lehen praktikak (Antzinatasuna) 
Erregistro mediko zaharrenak Egipto, Mesopotamia, Txina eta India bezalako zibilizazioetan daude. Dokumentu horiek lesioen deskribapenak, tratamenduak eta behaketa klinikoak ziren.

#### Adibideak: 
* Edwin Smithen papiroa (Egipto, ca. 1600 a.C): diagnostikoa, pronostikoa eta tratamendua duten 48 kasu kliniko ditu, sistematizatutako lehen dokumentu medikoetako bat.
* Hipokratesek eta bere eskolak (Grezia, K.a. V. mendea) sintomak behatu, deskribatu eta erregistratzeko ideia bultzatu zuten, historia klinikoaren jatorritzat har daitekeena.

### Batez besteko adina eta ospitale-kudeaketa goiztiarra 
thumb|Bigorioko Santa Maria Ospitalea
Garai horretan, ospitaleak erakunde erlijiosoak ziren gehienbat, eta haien helburua pobreak eta erromesak zaintzea zen. Dokumentazioa establezimenduaren administrazio orokorrean oinarritzen zen.

#### Adibideak: 
* Bigorioko Santa Maria Ospitalea (Erdi Aroko Europa): pazienteen sarrera-irteeren erregistroak eta elikagaien eta materialen inbentarioak.
* Monasterio beneditarrak: erregistro-liburuak zeramatzaten gaixoen, heriotzen eta horniduren datuekin.

### Ospitale-administrazio modernoaren garapena (XIX. mendea) 
XIX. mendeak ospitaleen kudeaketa zientifikorantz jo zuen.

#### Adibideak: 
thumb|257x257px|Florence Nightingale (1854 – 1856)

* Florence Nightingale (1854 – 1856): Krimeako Gerran hilkortasunari eta baldintza higienikoei buruzko datuak bildu zituen, eta "eremu polarreko diagrama" bezalako grafikoak egin zituen, osasun-arloko analisi estatistikoaren erabilgarritasuna frogatuz.
* Nightingaleko lanaren ondoren, Britainia Handiko eta Estatu Batuetako ospitaleak oinarrizko administrazio postuak sortzen hasi ziren, gainbegirale gisa.

### Sendotzea eta profesionalizazioa (XX. mendea) 
Dokumentazioa eta osasun-administrazioa eremu formal bihurtu ziren ospitaleen eremuan.

#### Adibideak: 
* Gaixotasunen Nazioarteko Sailkapena (CIE) agertu zen, 1893an argitaratu zen lehen aldiz, eta XX. mendean hartu zen mundu osoan, diagnostikoak estandarizatzeko.
* Historia Klinikoen Artxiboen sorrera Europako eta Amerikako ospitaleetan (1920ko hamarkada – 1950).
* American College of Hospital Administrators (1933): ospitale-administrazioko lanbide-heziketara bideratutako lehen erakundea.
* Osasun-sistema publikoen hedapena, hala nola Erresuma Batuko National Health Service (1948), administrazio-egitura konplexuagoak behar izan zituztenak..
* Onarpen-erregistroetarako, pazientearen bilakaerarako eta altarako inprimaki estandarizatuak sartzea.

### Aro digitalerako trantsizioa (XX. mendearen amaiera – XXI. mendea) 
Informatika iritsi zenean, osasun-dokumentazioa paperetik formatu digitalera pasatu zen.

#### Adibideak: 
* 1990eko hamarkadatik ospitaleetan ezarritako Historia Kliniko Elektronikoa (HCE).
* Ospitaleko informazio-sistemak (HIS), hitzorduak, oheak, farmazia, larrialdiak eta fakturazioa kudeatzeko erabiltzen direnak.
* Osasun-txartel elektronikoa Europako herrialdeetan, Espainian esaterako, 2000. urteaz geroztik.
* Kodetze kliniko digitala (GNS-10), estatistika, ikerketa eta fakturazio sanitariorako erabilia.
* Kalitate-ereduak, hala nola ISO 9001 edo EFQM, osasun-kudeaketan aplikatuak prozesuak estandarizatzeko.
* Big Data eta iragarpen-analitika arriskuak ebaluatzeko, epidemiak kudeatzeko eta laguntza-baliabideak hobetzeko.

### Egungo egoera 
Gaur egun, osasun-dokumentazioa eta -administrazioa osasun-sistemen funtsezko zutabetzat hartzen dira. Digitalizazioan, elkarreragingarritasunean eta adimen artifizialean egindako aurrerapenei esker, informazioa modu eraginkorragoan eta seguruagoan erabil daiteke.

#### Gaur egungo adibideak: 
* Pazientearen atariak, txostenak, errezeta elektronikoak eta laborategiko emaitzak eskuratzeko aukera ematen dutenak.
* Larrialdietako triaje-sistema informatizatuak.
* Ospitaleen, osasun-zentroen eta laborategien artean konektatutako espediente klinikoak.
* Historia kliniko elektroniko bateratua Estonia edo Danimarka bezalako herrialdeetan