Gurutzadak

**Gurutzadak** Erdi Aroko gerra espedizioak izan ziren, Jesusen hilobia eta Lur Santuak musulmanen mendetik askatzeko kristauek egindakoak. Zortzi gurutzada izan ziren guztira, eta 1095etik 1270era bitartean banatu ziren. Gurutzadetako partaideek, **gurutzatu** izenez ezagunak, erlijio-botoak hartzen zituzten aldi baterako, eta barkamena ematen zitzaien bekatuengatik.

## Etimologia 
thumb|250px|left|Gurutzea gurutzatuen ikurra zen; hortik izena.
*Gurutzada* hitza espediziokideek banderan zeramaten gurutzetik dator. Terminoa, bereziki, XIII. mendean aplikatu zen, musulmanen, herri paganoen, heretiko kristauen eta Aita Santuen etsai politikoen aurkako gerretan. Baina, hedaduraz, edozein gerra erlijioso, politiko, espiritual eta, batzuetan, zenbait mugimendu politiko edo moral deskribatzeko erabiltzen da terminoa. Adibidez, Espainian, 1936an gobernu legal errepublikarraren aurka altxatutako militar kolpistek laster deitu zioten gerrari *gurutzada*, beren helburua ateismoa, komunismoa eta nazionalismo periferikoak gainditzea zela iritzita.

## Egoera 
Gurutzadak, aditu batzuen ustez, Europak Aro Berrian eta Garaikidean hedatu zuen kolonialismoaren hasiera izan ziren; beste batzuen iritziz, berriz, musulmanen jihad edo gerra santuaren kristau aldaera izango lirateke; azkenik, beste batzuentzat erromesaldi armatuak besterik ez ziren izan. Nolanahi dela ere, historialari gehienak bat datoz zenbait gauzatan. Arabiarren, magyarren eta normandiarren erasoen ondoren Europa kristauan gertatzen ari zen demografia eta ekonomia susperraldiaren erakusgarri dira Gurutzadak. Bestalde, aita santuek zeresan handia izan zuten; beren nagusitasun morala eta politikoa finkatzeko eta beren presentzia eta eragina Ekialdera hedatzeko baliatu ziren haietaz. Bizantzioko enperadoreek turkiar seljuktarren erasoetatik babesteko egin zuten laguntza eskaera izan zen, hain zuzen, Aita Santuak mugimendu hura guztia antolatzeko erabili zuen aitzakia.

## Bederatzi kanpainak 
## Aurrekariak 
1000. urtearen inguruan, Konstantinopla zen *mundu ezaguneko* hiririk aberatsena eta boteretsuena. Leku estrategikoan kokaturik zegoen, defendatzeko erraza eta merkatari bide nagusien erdi erdian; gobernu zentralizatua zuen, enperadorea agintari absolutu zela, eta gaitasun handiko armada profesionala. Beraz, Bizantziar Inperioaa parekorik gabeko nazioa zen. 976–1025 bitartean, Basilio II.a enperadorearen ekintzei esker, Inperioko mugetatik hurbilen zeuden etsaiak garaituak eta azpiratuak izan ziren.

[eskuinera|300px|thumb|[Seljuktar Inperioaren hedadura handiena (1092 aldean)]]
Basilioren heriotzaren ondoren, enperadore ezgaiagoak eseri ziren bizantziar tronuan, erdialdeko Asiatik arrisku berri bat agertzearekin batera. Turkiar herriak ziren, Islamera bihurtutako tribu nomadak. Tribu haietako batek, seljuktarrak (Seljuk buruzagi mitikoagatik horrela deituak), Konstantinopla *fedegabearen* aurka jo zuen. 1071eko Manzikerteko Guduan, turkiarrek armada inperialaren zati nagusia suntsitu zuten eta enperadorekideetako bat bahitu. Hondamen horren ondoren, bizantziarrek eman behar izan zizkieten seljuktarrei gaur egungo Turkiako lur eremuak. Horrezaz gainera, turkiarrek hegoalderantz ere aurrera egin zuten; Siria eta Palestinako hiriak, bat bestearen atzetik, haien esku gelditu ziren, eta 1070ean Jerusalem hiri santua konkistatu zuten.

Gertaera horiek kolpe latza izan ziren, bai mendebaldeko, bai ekialdeko Europarentzat. Turkiarrek mundu kristaua irentsiko zuteneko izua hedatu zen, eta Jerusalemera zihoazen erromesei turkiar agintariek egindako torturen zurrumurruak zabaltzen hasi ziren. 1081ean, Alexio I.a Komneno jeneral iaoak hartu zuen Bizantzioko koroa, eta seljuktarrei aurre egitea erabaki zuen. Gurutzatuen gudarostea, tenplarioekin batera, Saladinen aurka borrokatu zen Hattingo Adarretan, 1187an. Kristau armada suntsitua izan zen, Jerusalemgo Erresuma babesgabe utziz. 1203an Bizantzio eraso eta Alexio IV.a enperadore jartzea lortu zuten. Horrek liskar asko eragin zituen, eta 1204ko apirilean gurutzatuek hiria hartu zuten. Erasoa izugarria izan zen. Gurutzatuek milaka kristau hil zituzten, emakumeak eta haurrak barne. Elizak eta jauregiak lapurtu eta txikitu zituzten, hiriko artelan guztiak ostuz. Gertaera hauekin amaitu zen Bizantziar Inperioa, hainbat estatutan banatu baitzen, eta Balduin Flandeskoa bilakatu zen Konstantinoplako Inperio Latindarra sortu berriaren enperadore.

Konstantinoplako arpilatzea gertatu ondoren, Erromako eta Bizantzioko elizen artean harreman onak izateko itxaropenak eten egin ziren, Aita Santuak soldaduak gaitzetsi zituen arren. Palestinako estatu kristauentzat, berriz, kolpe bikoitza izan zen; batetik, espero zuten laguntza ez zen iritsi eta, bestetik, Konstantinoplan zaldunentzako erakarpen polo bat sortzeak, Lurralde Santuetan zeuden asko bertara joatea ekarri zuen.

## Azken gurutzadak 
Laugarrenaren porrotarekin, gurutzadaren espiritua ia erabat itzali zen Mendebaldean, errege eta aita santu batzuk berpizten saiatu ziren arren. Palestinako estatu kristauek 1291 arte iraun ahal izan zuten, mongoliarrek Ekialde Hurbila inbaditu baitzuten, musulmanen arreta osoa berenganatuz.

1210eko hamarkadaren hasieran, gurutzatuen xalotasun faltari egotzi zitzaion gurutzaden porrota, eta Jerusalem bihotz garbiek bakarrik konkista zezaketelako sinesmena zabaldu zen. 1212an, hamabi urteko predikatzaile batek Haurren Gurutzada delakoa antolatu zuen. Gertakizunaren bertsio tradizionalaren arabera, 40.000 haur inguru abiatu ziren Alemaniatik fedegabeen aurka borroka egiteko, eta Frantziatik igarotzean beste 30.000 haur batu zitzaizkien. Baina Italian engainatuak izan ziren, eta ia denak esklabo saldu zituzten. Gaur egungo ikerlarien iritziz, ordea, egia eta elezaharra nahasirik daude kontakizun horretan, eta parte hartu zuten erromes gehienak helduak omen ziren.

Bosgarren Gurutzada (1217-1221) ere Inozentzio III.ak deitu zuen, Egipto konkistatzeko asmoz, eta frantziar eta germaniar soldaduek parte hartu zuten. Niloren ahoan dagoen Damietta hiria hartu ondoren, 1221ean Kairo erasotu zuten; han, ordea, Al-Kamil sultana buru zuen armada nagusitu zitzaien, eta ordura arte konkistatutako guztia galdu zuten. Aita Santuek eratutako azken gurutzada izan zen hori. Seigarren Gurutzadan (1228–1229), Germaniar enperadore Federiko II.ak Jerusalem, Betleem, Nazaret eta itsasbazterra bitarteko lur zerrenda estu zehaztezin bat berreskuratu zituen. Baina gurutzada berezia izan zen, lurraldea ez baitzen armen indarrez eskuratu, musulmanekin negoziatu ondoren baizik.

[eskuinera|thumb|250px|[Luis IX.a Frantziakoa|Luis IX.a Zazpigarren Gurutzadan, XIII. mendeko miniatura]]
1244an, turkiarrek Jerusalem hartu zuten egiptoarren laguntzarekin. Frantziako errege Luis IX.ak Zazpigarren Gurutzadarako deia egin zuen 1248an. Huts egin zuten eta erregea, bere armadarekin batera, Egipton espetxeratu zuten. 1270ean Luis erregea bera izan zen Zortzigarren Gurutzadaren buru, baina Tunisian lehorreratu ondoren, soldadu asko, eta erregea bera ere, gaixotu eta hil egin ziren.

Bederatzigarren Gurutzada ikerlari batzuen ustez Zortzigarrenaren parte izan zen. Ingalaterrako Eduardo Printzeak, gero Eduardo I.a Ingalaterrakoa izango zena, bere armada eraman zuen Akreraino lorpenik izan gabe. 1268an Baibars sultan mameluko egiptoarrak, Jerusalemgo erresuma Sidon eta Akre arteko lurralde estura bilakatu zuen. Nahiz eta mongoliarren laguntza jaso, Eduardok eta Nikolas IV.a aita santuak barnealdean bakea mantentzea eta kanpoaldean mugak babestea besterik ez zituzten lortu.

Aita Santu batzuk gurutzada gehiago deitzen saiatu arren, ez ziren gehiago antolatu. Handik hara, Egiptoko sultan mamelukoek, Baibars I.a eta Al-Ashrafek, hartu zuten geratzen ziren estatu gurutzatu guztiak suntsitzeko ardura. Haien azkeneko ekinaldia Akre, gurutzatuen Palestinako azken jabegoa, setiatu eta hartzea izan zen (1291ko martxoaren 18an). 208 urte pasa ondoren gurutzatuek Lur Santua utzi zuten behin betiko. XV. mendea arte lurralde horietan erasoak izan ziren arren, gurutzaden aroa orduan amaitu zen.

## Beste Gurutzadak Europan 
Iberiar Penintsulan eta Ekialdeko Europan erlijio-izendapena zuten beste gerra batzuk izan ziren, horietako batzuk XV. mendean amaitu zirenak, gurutzadatzat jo zituen Erromako elizak. Horien artean daude kristauek penintsulako lurraldeetako gobernari musulmanen aurka egindako borroka, Errekonkista izen okerrarekin ezagututa; Frantzia hegoaldeko kataristen aurkako jazarpena eta, kasuren batean, Bizantziar Inperioaren edo otomandarren aurkako jazarpena.

## Kronologia laburra 
Hauek dira fenomeno horren data nagusiak:
* 1099: Lehenengo Gurutzadaren amaiera, Jerusalem menderatuz.
* 1147: San Bernardo Clairvauxkoak Bigarren Gurutzada aldarrikatzen du.
* 1187: Saladinok Jerusalem hartzen du.
* 1189: Hirugarren Gurutzada Lur Santua Saladinen eskuetatik askatzea zen eta lortzekotan izan ziren.
* 1203: Laugarren Gurutzadan zehar, veneziarrak Konstantinoplaz jabetzen dira.
* 1204: Gurutzatuek Konstantinoplako Inperio Latindarra sortzen dute.
* 1212: Haurren Gurutzada: milaka nerabe hil edo Egipton esklabo bihurtzen dituzte.
* 1215: Bosgarren Gurutzada hasten da.
* 1228: Alemaniako Frederiko II.ak Seigarren Gurutzada antolatzen du Egiptoren kontra.
* 1244: Musulmanek Jerusalemen jabe egiten dira behin betiko.
* 1248: Frantziako Luis IX erregeak (San Luis) Zazpigarren Gurutzadari hasiera ematen dio.
* 1270: Luis IX erregeak Zortzigarren Gurutzada antolatzen du.
* 1271: Bederatzigarren Gurutzada. Ingalaterrako Eduardo Printzeak, gero Eduardo I.a Ingalaterrakoa izango zena, bere armada eraman zuen Akreraino lorpenik izan gabe.

## Gudu nagusien kronologia 
[thumb|Gurutzaden guduen inguru nagusiak egungo [Palestina, Siria, Anatolia eta Egiptoko lurraldeak izan ziren.]]

; Lehenengo Gurutzada (1095-1099)
* Antiokiako setioa (1097-1098) 
* 1097 Nizeako setioa 
* 1097 Dorilayongo gudua
* 1098 Maarrat al-Numango setioa
* 1099 Ascalongo setioa
* 1099 Jerusalemgo setioa
; bitarteko garaia
* 1100 Meliteneko gudua
* 1102 Tripoliko setioa
* 1102 Ramlago gudua
* 1104 Harango gudua
* 1105 Ramlago gudua
* 1109 Formenterako gudua
* 1111 Xaizarko gudua
* 1115 Sarmingo gudua
* 1119 Ager sanguinisko gudua
* 1125 Azazko gudua
* 1144 Edesako setioa

; Bigarren Gurutzada (1147-1149)
* 1147 Lisboako setioa
* 1147 Dorilayongo gudua
* 1148 Mont Cadmeko gudua
* 1148 Damaskoko setioa
* 1149 Inabeko gudua

; Bigarren tarteko aldia
* 1153 Axkelongo setioa
* 1157 llac Hulehko gudua
* 1163 al-Buqaiako gudua
* 1164 Harimgo gudua
* 1177 Montgisardeko gudua
* 1179 Marj Ayyungo gudua
* 1179 Jacobeko pasabidearen gudua
* 1182 Belvoirko gudua
* 1183 Al-Fuleko gudua
* 1187 Cressongo gudua
* 1187 Hattingo gudua
* 1187 Jersualemgo setioa
* 1187 Tiberiadesko setioa
* 1187 Tirko setioa

; Hirugarren Gurutzada (1089-1092)
* 1189 Akreko setioa
* 1190 Iconiko gudua
* 1191 Arsufeko gudua
* 1192 Jaffako gudua

; Laugarren Gurutzada (1202-1204)
* 1204 Pemaneko gudua

; Bosgarren gurutzada (1217-1221)
* Damiatako setioa

; Seigarren Gurutzada (1228-1244)
* 1244 Jerusalemgo setioa
* 1244 Forbieko gudua

; Zazpigarren Gurutzada
* 1149 Damiatako setioa
* 1250 Mansurako gudua
* 1250 Fariskurko gudua
* 1268 Antiokiako setioa

; Zortzigarren Gurutzada (1270)

; Bederatzigarren Gurutzada (1271-1272)
; azken guduak
* 1271 Lehen Tripoliko setioa
* 1289 Bigarren Tripoliko setioa
* 1291 Akreko setioa
* 1302 Arwadko setioa
* 1396 Nicopolisko gudua

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Poitiersko gudua (732)
* Haurren Gurutzada
* Musulmanen konkistak
* Errekonkista
* Hustar gerrak
* Katarismo

## Kanpo estekak 
* Joseba Aurkenerena: Tenplarioak Euskal Herrian https://www.kazeta.eus/eu/info_kz/20200708/tenplarioak-euskal-herrian
* Gurutzadeei buruzko artikulua Lur Entziklopedian.
* Gurutzadeei buruzko eskola-antzerkia.
* :Gurutzadeei buruzko liburuak.
* :Gurutzadak hogei minututan.
* :Gurutzadeei buruzko bideoa.