open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Santimamiñeko arrankazia

**Santimamiñeko arrankazia** edo **arpoia**, Sanimamiñeko kobaren indusketan aurkitu zen zerrenda bakarreko eta oinarrian zuloa duen Madeleine Aldi amaierako hezurrezko objektua da. Gaur egun Bizkaiko Arkeologia Museoan ikusgai dago. 2005eko indusketa kanpainan aurkitu zuen Juan Carlos López Quintanak zuzentzen zuen lan taldeak.

Arrankaziak 12 hortzetako (10 gorde dira) zerrenda bakarra du, eta oinarrian zuloa. Kantauruiar motakoa da eta alde luze bat apainduta dauka.

Antzeko arrankazia aurkitu zen Puente Viesgon, Kantabrian, dagoen El Castillo leizean.

## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria 
* Ugarte Villalba, B. (2019). «Elaboración de un arpón magdaleniense: huellas de fabricación y uso a través de la arqueología experimental». *Boletín De Arqueología Experimental*, (13), 85–102. 
* Garcia Arias (2023) Útiles Magdalenienses, el arpón

## Kanpo estekak
San Saturnino (argipena)

**San Saturnino** izenak hainbat adiera du:

Saturninus izen latinoaren euskarazko forma Saturdi da, Saturnino gazteleraz. Honako santuen izena da, besteak beste:

* **Saturdi Ternikoa** (†273), martiria Ternin, Valentino gotzainarekin eta Kastulo, Luzio eta Magno santuekin batera. Otsailaren 15ean gogoratzen dute.
* **Saturdi Veronakoa**, IV. mendeko Veronako apezpikua. Apirilaren 7an ospatzen da.
* **Saturdi Korfukoa** (I. mendea), Korfuko martiria Faustina, Januario, Eufrasio eta beste santuekin.
* **Saturdi Cagliarikoa**, 303an Cagliarin martiria eta urriaren 30ean ospatua. Cagliari hiriko San Saturnino basilika santuari eskainia dago.
* **Saturdi Tolosakoa** (III. mendea), gotzain eta martiria, Okzitanian bezala Euskal Herrian ere gurtua, bereziki **San Zernin** izenarekin.
* **Saturdi Kartagokoa** edo Saturdi Zaharra (III. mendea), Erroman martiria 304an Sisinio deunarekin batera, azaroaren 29an gogoratua. Erromako **San Saturnino eliza** santu honen adbokaziokoa da, eta titulu kardenalizio bat dago eliza eta santuari lotua (*Titulus Sancti Saturnini*).

Bestelakoak:

* **San Saturnino** edo **San Zernin** **eliza**, Iruñean.
* **San Saturnino kalea**, Iruñean.
* **San Saturnino eliza (Artaxoa)**.
* **San Saturnino eliza (Zalduondo)**.
* **San Saturnino eliza (Uritz)**.
* **San Saturnino eliza (Ustaize)**.
* **San Saturnino eliza (Itoitz)**.
* **San Saturnino eliza (Usun)**.

Ikus, gainera:

* **San Zernin (argipena)**
Nicola Rizzoli

**Nicola Rizzoli** (Mirandola, 1971ko urriaren 5a) italiar futbol epaile ohia da.

Italiako futbol ligako epailea izan zen 2002tik 2017ra, eta nazioarteko epailea 2007tik 2017ra. 2010ean Inter Milan eta AS Romaren arteko Italiako futbol kopako finala eta Atletico Madril eta Fulhamen arteko UEFA Europa Leagueko finala arbitratu zituen. Bayern Munich eta Borussia Dortmunden arteko 2013ko UEFAko Txapeldunen Ligako finala ere zuzendu zuen.

Epaile gisa parte hartu zuen 2012ko eta 2016ko Europako Futbol Txapelketetan eta 2014ko Munduko Futbol Txapelketan. Txapelketa honetan Alemania eta Argentinako selekzioen arteko finala arbitratu zuen.
Konstantinoplako setioa (1204)

**Konstantinoplako setioa 1204an** hiriko bigarren setio gurutzatua izan zen, eta Alexio IV.a Angelo  enperadore bizantziarrak eta gurutzatuek tronuan jar zezaten hitzartutako kopurua ez ordaintzeak eragin zuen. Ekialdeko kristau greziar komunitateen eta Mendebaldeko kristau latindar komunitateen arteko gatazkaren pasarte larrienetako bat izan zen.

## Gertaerak 
Gertaerak Laugarren Gurutzadan eman ziren.
1200ean gudaroste gurutzatua Venezian bildu zen, bidea itsasoz egiteko asmoz. Bertan, Enrico Dandolo duxak, Bonifazio Montferratekoak eta Alexio IV.a Angelo bizantziar usurpatzaileak elkar hartu zuten, gurutzadaren helburua aldatu eta Konstantinopla erasotzeko, hiruren nahia baitzen Alexio III.a Angelo, bizantziar enperadorea, kargutik kentzea. 1202ko azaroan, gurutzatuek Zadar hiri katolikoa setiatu eta arpilatu zuten; hori dela eta, Inozentzio III.ak eskumikatu zituen. 1203an Bizantzio eraso eta Alexio IV.a enperadore jartzea lortu zuten. Horrek liskar asko eragin zituen, eta 1204ko apirilean gurutzatuek hiria hartu zuten. Erasoa izugarria izan zen. Aste oso batean gurutzatuek milaka kristau hil zituzten, emakumeak eta haurrak barne. Milaka emakume bortxatu zituzten, bestetik. Elizak eta jauregiak lapurtu eta txikitu zituzten, hiriko artelan guztiak ostuz. Gertaera hauekin amaitu zen Bizantziar Inperioa, hainbat estatutan banatu baitzen, eta Balduin Flandeskoa bilakatu zen Konstantinoplako Inperio Latindarra sortu berriaren enperadore.

Handik aste gutxira, Flandriako Balduino kondea (Balduin I.a Konstantinoplakoa) izendatu zuten enperadore. Bere erregealdiarekin, Frankokrazia bezala ezagutzen den garai bat hasten da, non ekialdeko erromatarrak Konstantinoplako Inperio Lantindarrak gobernatzen zuen. Estatu feudala zen, non populazio ortodoxoak diskriminazio handia jasan zuen. Inperio Latindarraren iraupena laburra izango zen, gurutzatuen oinordekoak 1261ean kanporatuak izan baitziren erromatar estatu oinordekoa zen Nizeako Inperioak hiria birkonkistatu zuenean.

Konstantinoplako arpilatzea gertatu ondoren, Erromako eta Bizantzioko elizen artean harreman onak izateko itxaropenak eten egin ziren, Aita Santuak soldaduak gaitzetsi zituen arren. Palestinako estatu kristauentzat, berriz, kolpe bikoitza izan zen; batetik, espero zuten laguntza ez zen iritsi eta, bestetik, Konstantinoplan zaldunentzako erakarpen polo bat sortzeak, Lurralde Santuetan zeuden asko bertara joatea ekarri zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus , gainera 
* Laugarren Gurutzada
* Bizantziar Inperioa
* Konstantinoplako Inperio Latindarra

## Kanpo estekak
Edgar Elizalde

**Edgar Joel Elizalde Ferreira** (Montevideo, Uruguai, 2000ko otsailaren 27a) uruguaitar futbolari profesionala da, Platense taldean atzelari moduan jokatzen duena.

## Klub karrera 
2017ko urriaren 28an egin zuen debuta Serie B-n, Pescararen alde, Bresciaren aurkako partida batean. 2019ko abuztuaren 19an, Catanzarorekin elkartu zen maileguan. 2020ko urtarrilaren 29an, Pescarak mailegutik gogoratu zuen.

2021eko urtarrilaren 22an, Elizalde Juve Stabiari mailegatu zioten Serie C-n. 2021eko abuztuaren 6an, Peñarolekin elkartu zen maileguan.

2022ko uztailaren 7an, Argentinako Independiente klubak Elizalde fitxatu zuen, modu iraunkorrean, 2025eko abendura arteko kontratuarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anselma Manuela Hernández Flores

**Anselma Manuela Hernández Flores** (Los Santos de Maimona, 1894-1936ko abuztuaren 20a) emagin errepublikanoa izan zen, haurdunaldian, erditzean eta puerperioan osasun-baldintzak hobetzen eta jaiotza-inguruko hilkortasuna murrizten aitzindaria. Espainiako gerra zibilaren hasieran hil zuten matxinatu frankistek.

## Ibilbidea 
Los Santos de Maimonako etxalde txiki bateko jornalari familia baten alaba zen, Badajozetik 75 km-ra. Manuela izenez ezaguna, gaztetatik ikusi zituen familiako emakumeen eta herriko beste emakume batzuen erditzeak. Osasun-gaietan interesatuta, laster konturatu zen higiene-baldintza eskasek eragiten zutela amen eta haurren heriotza-tasa handia. Emagin titulu ofiziala lortu ondoren, Extremadurako erreforma sozial eta politiko baten alde borrokatu zen. Gertaera horrek, eta bere militantzia sozialistak, medikuntza lanbideko sektore immobilista eta kontserbadoreenarekin egin zuen topo, baita tokiko gizartearekin ere, nahiz eta hogei urteko jardunean jaiotza inguruko hilkortasuna % 20 baino gehiago murriztea lortu zuen.

Gerra zibilaren hasieran Extremaduran ezkerreko pertsonen aurkako errepresio bortitza piztu zen. Emagin errepublikarrak bereziki errepresaliatuak izan ziren, haien ideiek antisorgailuak zabaldu eta abortuak eragitearen susmagarri egiten baitzituzten. Arroyo de la Luz herrian (Caceres) Polonia Mateos Perez fusilatu zuten, Badajozen Carmen Orellana Alcarazo eta beste askok irainak, gerra-kontseiluak, espetxea eta arazketa jasan zituzten. Los Santos de Maimonan ehun eta hogei lagunetik gora fusilatu zituzten, tartean Anselma Manuela Hernández Flores.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Consuelo Alonso Gonzalez

**Consuelo Alonso González**, *A Comunista* bezala ezaguna, (Gijon, 1898 - Lugo, 1938ko maiatzaren 13a) ekintzaile komunista galiziarra izan zen. Espainiako gerra zibilean epaitegi militar frankista batek Lugoko probintzian heriotza-zigorra ezarri zion emakume bakarra izan zen.  

## Ibilbidea 
Monforte de Lemosera iritsi zen bere senarrarekin, Ángel Pérez Muñozekin, Valladolidekoa bera, eta 1930eko azaroan Monforteko Epaitegiko aguazil kargua hartu zuena. Consuelo egunkari-saltzailea zen. "Biurteko Beltzean", senar-emazteek errepresaliak jasan zituzten beren ideia politikoengatik: emakumea atxilotu egin zuten, eta Angel men ez egiteagatik espedientatu zuten.

1936ko uztailaren 18ko estatu kolpearen ondoren, falangista talde baten gehiegikerien biktima izan zen, eta ilea moztu zioten. Matxinatuek Fronte Popularraren propaganda egitea leporatuta, Monforteko Ikerketa eta Zaintza Buruzagitzan salatu zuten eta 1937ko abenduaren 29an atxilotu zuten.

Kargu asko leporatu zioten, hara nola: «Ideia komunistak» izatea, Jose Calvo Soteloren hilketagatik eta Emilio Mola jeneralaren heriotzagatik poztea, irrati errepublikanoak entzutea edota albisteak beste prentsa-saltzaile batzuekin komentatzeagatik, matxinoentzat kaltegarria zen tonuan. *Socorro Rojo Internacional* erakundearen laguntza jasotzea ere leporatu zioten.

1938ko otsailaren 9an Lugora eraman zuten eta otsailaren 14an gerra-kontseilu baten mende jarri zuten, matxinada militarrari astungarri batekin atxikitzea leporatuta. Heriotza-zigorra ezarri zioten, eta 1938ko maiatzaren 13an fusilatu zuten.

1937an erantzukizun politikoen espediente bat ireki zitzaion, eta 1941eko uztailean Coruñako Erantzukizun Politikoen Eskualde Auzitegiak 100 pezetako zigorra ezarri zion, bere jaraunspenaren kontura ordaindu beharrekoa, baina ondasunik ez zuenez, ez zen inoiz ordaindu.      

## Aintzatespenak 
* Monforte de Lemoseko Udalak omenaldia egin zion 2020an bere bizitza gogoratuz. 

## Bibliografia 
*  Marco, Aurora (2007). Dicionario de Mulleres Galegas. Edicións A Nosa Terra. p. 20. ISBN 978-84-8341-146-9. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Consuelo Alonso Gonzálezen Prozesu-espedientea
* Errepresio frankistari buruzko fitxa Lugon
Noelia Etcheverry

**María Noelia Etcheverry Daset** (Montevideo, 1986ko martxoaren 31) uruguaiar telebista aurkezlea da. Canal 10 katearekin telebistan egindako lanagatik ezaguna, gaur egun Sonríe, te estamos grabando (2022–gaur egun), *La Voz Kids* (2023–gaur egun) eta La Voz (2024–gaur egun) aurkezten ditu.

15 urte zituela, kultura-programa bat aurkeztu zuen bere jaioterriko tokiko telebistan. Ekoizpen-laguntzaile, erredaktore eta erreportari gisa lan egin du hainbat telebista-saiotan, eta Uruguaiko inauterien berri eman du. 2018an Flores departamenduko "urteko emakume" gisa aitortu zuten.

## Biografia 
Etcheverry Trinidaden jaio zen, Flores Departamentuan, Diego Etcheverryren bi seme-alabetatik gazteena, eta Graciela Daset erizaina. Euskal jatorrikoa da.

13 urterekin *Los Nocherosen* kontzertu batean egin zuen inaugurazio ekitaldia, eta ordutik bere jaioterriko ekitaldietan abesten hasi zen. 2004an, 17 urte zituela, Montevideora joan zen nazioarteko harremanetako gradua ikastera. Hala ere, utzi egin zuen eta, horren ordez, Errepublikako Unibertsitateko Komunikaziorako Lizentzia lortu zuen.

## Karrera 
2005ean, Etcheverryk Canal 10ek antolatutako National Talent for Television lehiaketa irabazi zuen, eta *La Culpa es Nuestra* umorezko saioko erreportari gisa hasi zen sarean lanean. 2006ko erdialdera arte airean egon zen *Desvelados* izeneko ikuskizunean ere agertu zen. Geroago, produkzio-laguntzaile eta erreportari lanak hartu zituen hainbat programa eta kanaletan. Era berean, Barne Ministerioko Komunikazio Sailean lan egin zuen.

2017an, Etcheverry goizeko La mañana en casa saioan sartu zen erreportari eta ordezko aurkezle *gisa*, eta Subrayadoren kazetaritza-taldean. 2020ko ekainean, Got Talent Uruguay-ren ikuskizun deribatua aurkezten hasi zen, *Amamos el Talento* Annasofia Faccellorekin batera, aste batzuk geroago joango zena, Kairo Herrerak ordezkatua izan zelarik.

2022ko martxoan, Etcheverryk María Noel Marrone ordezkatu zuen Canal 10eko Sonríe, te estamos grabando umore eta elkarrizketa saioa aurkeztean, Marrone Subrayadoren arratsaldeko edizioa elkarrekin aurkezteko asmoz abiatu ondoren. 2023ko urtarrilean iragarri zen Etcheverryk *La Voz Kids* aurkeztuko zuela Rafael Cotelorekin batera. 2024ko apirilaren amaieran La mañana en casa utzi zuen zazpi urteren ondoren.

## Filmografia 
## Bizitza pertsonala 
Fabricio Fernandez kamerariarekin harremana du Etcheverryk. 2021eko apirilaren 12an erditu zuen bere alaba, Olivia.

Nerabezaroan pianoko irakasle titulua lortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andris Bērziņš (presidentea)

**Andris Bērziņš** (Nītaure, 1944ko abenduaren 10a) letoniar enpresari eta politikaria da. Letoniako presidentea izan zen 2011tik 2016ra.

1971n, Rigako Institutu Politeknikoan graduatu zen, eta irrati-ingeniari aritu zen Elektrons fabrikan. Enpresaren zuzendaritzara igo zen eta 1988an Estoniako Sobietar Errepublikako udal zerbitzuetako ministrorde izendatu zuten. 1988an Ekonomian graduatu zen.

1990ean Letoniako Sobietar Errepublikako Kontseilu Goreneko kide hautatu zuten. 1990eko maiatzaren 4an Sobietar Batasunetik independizatzearen alde bozkatu zuen.

Letoniako Bankuaren Pribatizazio Funtsaren presidentea eta Latvijas Unibankako presidentea izan zen. 2006tik 2010era Industria eta Merkataritza Ganberako presidente izan zen.

2010ean Berdeen eta Nekazarien Batasuna alderdiko diputatu hautatu zuten. 2011ko ekainean Parlamentuko presidente hautatu zuten, eta 2016an amaitu zuen agintaldia.

## Kanpo estekak
Txaplasta

**Txaplasta** (teknikoki **epostrazismo** deitua) uraren ertzean egin ohi den denbora-pasa edo jolas bat da. Helburua errekarri bat hartzea da, eta uraren gainazalerantz botatzea, hura ukitzerakoan salto egin dezan saiatuz. Antzinako Grezian jada existitzen zen, Homerok jolasari buruz idatzi baitzuen. Lehiaketa moduan ere antola daiteke, nork salto gehien lortu harria uretan sartu baino lehen. Errekorren Guinness Liburuaren arabera Kart Steinerrek lortu zuen 2013an munduko errekora, 88 saltorekin. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tomás Etcheverry

**Tomás Etcheverry** (Montevideo, 1991ko otsailaren 14a) Uruguaiko hamabosteko errugbiko jokalaria da, gaur egun Super Rugby Americas-eko Peñarol taldean jokatzen duena. Bere posturik gogokoena fullback da.

## Karrera profesionala 
Etcheverryk Super Rugby Americas-eko Peñarol-ek fitxatu zuen 2021eko Súper Liga Americana de Rugby denboraldiaren aurretik. Uruguaiko Sevens taldea ere ordezkatu du 4 txapelketatan 2018 eta 2019 artean.

2022an, Etcheverry Uruguairako lehiatu zen Lurmutur Hiriko zazpiko errugbi selekzio nazionalaren txapelketan. Uruguairentzat lehiatu zen 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan, Parisen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Tomas Etcheverry Parisko 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan
Basilio Onomagoulos

**Basilio Onomagoulos** (Grezieraz: *Βασίλειος Ὀνομάγουλος*) bizantziar inperioko funtzionarioa izan zen. 717. urtean Siziliako tropek enperadore izendatu zuten eta **Tiberio** izena jaso zuen. Leon III.a Isauriarrak, urte berean tronua hartu zuelarik, honekin azkar akabatu zuen.

Basilio urte ezezagun batean jaio zen, Konstantinoplan. Bere aita Gregorio zuen izena, Onomagoulos leinukoa. 717. urtean Sergio Siziliako gobernadorearen serbitzuan zegoen, bere jarraigoaren parte. Usurpazioa Hogei urteko anarkiaren testuinguruan eman zen, non Herakliotarren dinastiako azken enperadorea boteretik kentzean, bitan, zenbait *thema-*tako tropek zenbait jeneral enperadore izendatzen saiatu zuten, elkarrekiko lotura dinastikorik gabe. 717. urtean Hogei urteko anarkiaren azken enperadorea, Teodosio III.a boterea bere kabuz uztea erabaki zuen Leon Isauriarra usurpatzailea bere tropekin aurrera egiten ari baitzelako eta bere semea, Teodosio izenekoa ere, preso zuelako. Aldi berean Omeyatar Kaliferriko arabiarrek urte bereko abuztuan Konstantinopla setiatzen hasi zuten, hiria hartzeko asmoz. Dirudienez, hiriaren erorketaren berri iritsi zen Siziliara eta Sergiok Basilio enperadore izendatzea erabaki zuen. Leon III.ak ordea, azkar Paulo izeneko *chartoularios* bat bidali zuen usurpazioarekin akabatzeko eta irlako agintari berria izan zedin. Paulo iristean Sirakusako populazioa errenditu zen, eta armadak izendatu berriko "enperadorearen" aurka zuzenean egin zuen. Basilioren burua Konstantinoplara bidali zen, matxinadaren amaiera erakutsiz. Usurpazio saiakeran parte hartu zuten beste batzuk tontsuratuak, mutilatuak eta erbesteratuak izan ziren. Sergio Lonbardoengana ihes egitea lortu zuen, denbora batez Italian biziz; hala ere, aurrerago berriz bizantziar zerbitzura itzuli zen, bere bizitzaren saiakerarik egongo ez zirela ziurtatu zutenean.

Basilioren matxinadaren amaierarekin, hurrengo urtean Konstantinoplako setioan lortutako garaipenarekin batera, Leon Isauriarrak Hogei urteko anarkiari amaiera ematea lortu zuen, 741. urtera arte erreinatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frankiko

**Frankikoa** (berreraikitako endonimoa: **Frankisk*), frankoek hitz egiten zuten mendebaldeko germaniar hizkuntza da, Erdi Arotik desagertuta dagoena. Aurrez hitz egiten zuten gaur egungo Belgika, Herbehereak, Luxenburgo, Frantzia eta Alemaniako eremuetan.

800. urterako, antzinako nederlanderara eboluzionatu zuen Herbehereetako eremuetan eta antzinako frantsesak ordezkatu zuen Frantziako eremuetan. Frankoen Erresumako ekialdean antzinako goi-alemanaren aldaerak nagusitu ziren. Hizkuntza horrek eragin etimologiko handia izan zuen frantsesean, valonieran eta antzinako goi-alemanean. Hizkuntza horien gramatikan eta ahoskeran ere bada eraginik.

## Eragina frantsesean 
Frankoak Galiaz jabetu zirenez, haien hizkuntzak eragina izan zuen han hitz egiten ziren hizkuntza erromantzeetan. Jatorri germaniarreko hitz frantses gehienak frantziarretik datoz.

## Antzinako nederlandera 
Antzinako nederlandera, nederlandera ertainaren aurrekoa, gaur egun Belgika eta Herbehereak diren V. eta XII. mendeen artean hitz egiten zutena, antzinako frankiko berantiarraren forma bat dela uste dute. Testigantzak ere ez dira oso ugariak, baina frankikoko arorik arkaikoenaren testigantzak baino gehixeago dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pablo Forlán

**Pablo Justo Forlán Lamarque** (Montevideo, 1945eko uztailaren 14a) uruguaitar futbolari erretiratua da, Diego Forlánen aita, eta Juan Carlos Corazzoren suhia.

## Karrera 
Pablo Forlán futbolari profesional gisa Peñarol (1963–1970), São Paulo FC (1970–1976), Cruzeiro EC (1977), Nacional de Montevideo (1978) eta Defensor Sporting (1979–1984) taldeetan jokatu zuen. Bere ibilbidean zehar Uruguaiko liga (1964, 1965, 1967, 1968, 1978, 1980, 1982), Libertadores Kopa (1966), Kontinente arteko Kopa (1966) eta São Pauloko estatuko txapelketa (1970, 1971, 1975) irabazten lagundu zuen.

Pablo Forlán Uruguaiko nazioartekoa ere izan zen, 1966ko eta 1974ko FIFAren Munduko Txapelketeetan jokatu zuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marina Aguirre

**Marina Montero Aguirre** (Burgos, 1990) Bide, ubide eta portuetako ingeniaria da, irakaslea eta idazlea.  2025eko apirilaren 24an Gran Angular saria jaso zuen *Hoy honramos a los vivos* lanarekin.
Marina Aguirrek Haur Literatura saria jasotzean hauxe esan zuen:Haur eta gazte literatura helduei gustatu dakieke, denok izan gara haurrak.

Ikasketak aukeratzeko orduan praktikoa izan zen eta Bide, ubide eta portuetako ingeniaritza egin zuen. Haurrentzako bi album argitaratu ostean, 2017an Gaztela eta Leongo Letra Gazteen Saria irabazi zuen '*La pequeña de la casa*' ipuin liburuarekin. Hurrengo urtean Aipamen Berezia jaso zuen lehiaketa berean '*Todos somos hijos*' lanarekin. Album ilustratuak idazten jarraitu du, '''Mil historias en la piel''' eta '''La semilla del abuelo''' (Bookolia, 2022 eta 2023) lanen argitalpenekin. 2023an bere lehen haur-eleberria ere argitaratu zuen, '*La factura de la grave*' (Edebé México), eta Album Ilustratuko Algar saria jaso zuen '*Cuando nuestra casa se partió*' lanarekin. 2024an helduentzako lehen eleberria eta gazteentzako lehen eleberria argitaratu zituen.

Lesya da protagonista, bere herrialdean geratzea erabaki zuen 17 urteko neska gaztea; bere gurasoek eta lagunek, berriz, emigratu egin zuten, bere hiria murgilduta dagoen gatazkatik ihesi. Orduan, nerabeak irteera bat aurkitu du Instagramen, eta profil anonimo bat sortu dute biktimen obituarioa delakoa argitaratzeko. Hala ere, egun batean Ilya Chelnokov delako baten mezua jaso du, eta argitaratu zuen azken hildakoarekin erratu zela esan dio, bera izan baitzen hiltzailea.

### Album Ilustratua 
* *Cuando nuestra casa se partió*, Algar saria 2023. Banaketari buruzko lana
* *Mil historias en la piel* (Bookolia, 2022) 
* *La semilla del abuelo* (Bookolia, 2023) 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Onitshako artxidiozesia

**Onitshako artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar artxidiozesia da. 1889ko uztailaren 25ean ezarri zen Niger Behereko prefetura apostoliko gisa, 1920ko apirilaren 16an Hegoaldeko Nigeriako bikariotza apostoliko egin zen, 1934ko uztailaren 9an Onitsha-Owerriko bikariotza apostolikoa izena hartu zuen, 1948ko otsailaren 12an Onitshako bikariotza apostolikoa, eta 1950eko apirilaren 18an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Onitshan dago. Egun artzapezpikua Valerian Okeke da.

## Ordinarioak 
### Niger Behereko prefektu apostolikoak 
* Joseph Lutz (1889-1895)
* Joseph-Marie Reling (1896-1898)
* René Pawlas (1898-1900)
* Léon-Alexandre Lejeune (1900-1905)
* Joseph Ignatius Shanahan (1905-1920)

### Hegoaldeko Nigeriako bikario apostolikoak 
* Joseph Ignatius Shanahan (1920-1931)
* Charles Heerey (1931-1934)

### Onitsha-Owerriko bikario apostolikoa 
* Charles Heerey (1934-1948)

### Onitshako bikario apostolikoa 
* Charles Heerey (1948-1950)

### Onitshako artzapezpikuak 
* Charles Heerey (1950-1967)
* Francis Arinze (1967-1985)
* Stephen Nweke Ezeanya (1985-1995)
* Albert Obiefuna (1995-2003)
* Valerian Okeke (2003-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Charles Heerey (1927-1931)
* Francis Arinze (1965-1967)
* Albert Obiefuna (1994-1995)
* Valerian Okeke (2001-2003)

## Apezpiku laguntzaileak 
* John Anyogu (1957-1962)
* Emmanuel Otteh (1990-1996)
* Denis Chidi Isizoh (2015-2023)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hizkuntza-berreraikuntza

**Hizkuntza-berreraikuntza** edo **berreraikuntza linguistikoa** hizkuntza jakin baten edo batzuen arbaso hizkuntza baten ezaugarriak ezartzea da. Bi berreraikitze mota daude:

* Barne-berreraiketak hizkuntza bakar bateko irregulartasunak erabiltzen ditu hizkuntza horren aurreko etapa bati buruzko inferentziak egiteko, hau da, hizkuntza horren ebidentzietan bakarrik oinarritzen da.
* Konparaziozko berreraikitzeak, normalean berreraikuntzatzat hartzen denak, bi hizkuntza edo gehiagoren arbasoaren ezaugarriak ezartzen ditu, hizkuntza-familia berekoak, konparaziozko metodoaren bidez. Horrela berreraikitako hizkuntza bati protohizkuntza esaten zaio sarri (familia jakin bateko hizkuntza guztien arbaso komuna).

Hizkuntza berreraikuntzari buruzko testuak, eskuarki, izartxo batez (*) berreraikitako formak dira, forma egiazkoetatik bereizteko.

Protohizkuntzako lexema bat berreraikitzen den hitz bat erreflexu bat da. Orokorkiago, erreflexu bat aurreko forma baten deribatu ezaguna da, edo aditzera emana edo berreraiki daitekeena. Hizkuntzaren historia berreraikitik aurreikus daitekeen erreflexu bat erreflexu "erregularra" da. Iturri bereko erreflexuak sustraikideak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abakalikiko elizbarrutia

**Abakalikiko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar elizbarrutia da. 1973ko martxoaren 1ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Abakalikin dago. Egun apezpikua Peter Nworie Chukwu da.

## Ordinarioak 
* Thomas McGettrick (1973-1983)
* Michael Nnachi Okoro (1983-2021)
* Peter Nworie Chukwu (2021-)

## Apezpiku laguntzailea 
* Michael Nnachi Okoro (1977-1983)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aguleriko elizbarrutia

**Aguleriko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar elizbarrutia da. 2023ko otsailaren 12an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Agulerin dago. Egun apezpikua Denis Chidi Isizoh da.

## Ordinarioak 
* Denis Chidi Isizoh (2023-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Awguko elizbarrutia

**Awguko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar elizbarrutia da. 2005eko uztailaren 8an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Awgun dago. Egun apezpikua John Ifeanyichukwu Okoye da.

## Ordinarioak 
* John Ifeanyichukwu Okoye (2005-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agurtzane Elordui Urkiza

**Agurtzane Elordui Urkiza** (Bilbo, Bizkaia, 1964) Euskal Herriko Unibertsitateko irakaslea, ikertzailea, eta Euskaltzain urgazlea da.

## Bizitza 
Agurtzane Elordui irakasle eta ikerlaria da Soziolinguistika Aplikatuaren ikerketa eremuan lan egiten du, bereziki komunikabideen alorrera aplikatuan. Hizkuntza eta komunikazioaren inguruan irakasten du Euskal Herriko Unibertsitateko Gizarte eta Komunikazio Zientzien Fakultateko gradu eta master ikasketetan. 

Hainbat ikerketa egonaldi egin ditu: Renoko eta Arizonako Unibertsitateetan (AEB), Glasgoweko Unibertsitatean (Eskozia) eta Limerickeko Unibertsitatean (Irlanda). Aldakortasun linguistikoaz eta estilizazio linguistikoaz publikatu du (Elordui 2015, 2016, 2017, 2018 a, b; 2019a, b). 

Azken urteotan hurrengo ikerketa gaietan jarri du arreta: hizkuntza gutxituak komunikabideetan, performantziaren estilizazio linguistikoa, eta gazteen ideologia aldaketak eta sare sozialak. Gaur egun NOR Ikertaldearen kidea da (IT 881-16). Ikertalde horren barruan, eta Nafarroako Unibertsitatearekin eta Baionako Unibertsitateko IKER ikertaldearekin (CNRS) elkarlanean, Gaztesare: Eleaniztasuna eta identitate glokalak sare sozialetan euskal gazteen artean ikerketa proiektua zuzentzen du.

Euskal Filologian doktorea da, Euskal Herriko Unibertsitatean egin zituen ikasketak eta unibertsitare berean dihardu irakasle. Aurretiaz hainbat tokitan jardun du irakasle: Iralen 29/05/1996 - 02/07/1996. Arabako Foru Aldundia 03/10/1989 - 03/07/1990 eta AEKn 11/12/1986 - 15/06/1988, besteak beste.

Euskaltzain urgazle izendatua 2018ko uztailaren 20an. Ahoskera batzordeko kide da.

* *Elebakartasunetik heteroglosiara: Gaztea Irratia, bernakulizazioa gazte-komunikabideen diseinu sozioestilistikoan*. Uztaro: giza eta gizarte-zientzien aldizkaria,  1130-5738,  3020-5115, zenb.. 97, 2016, or. 31-52
* *Challenges of Language Policy in Youth Media: Minority media and language policymakers converging in goals.* Zer: Revista de estudios de comunicación = Komunikazio ikasketen aldizkaria,  1137-1102, alea. 21, zenb. 40, 2016, or.. 161-176
* *Euskara batuaren garapen lexiko-diskurtsiboa: batasunetik aniztasun funtzionalerantz.* Agurtzane Elordui Urkiza, Igone Zabala Unzalu. Anuario del Seminario de Filología Vasca Julio de Urquijo: International journal of basque linguistics and philology,  0582-6152, alea. 43, zenb.. 1-2, 2009 (Beñat Oihartzabali gorazarre ), or. 231-246
* *Eskolaren hizkuntza-eredua harreman-sareen trinkotzearen ikuspegitik.* Bat: Soziolinguistika aldizkaria,  1130-8435, zeb.. 60, 2006 (Unibertsitate aurreko hizkuntza ereduen: balorazioa eta proposamenak), or.. 141-160
* *Eskola eta dialektoak: irakaskuntzan gertatzen diren arazoak eta irtenbideak.* Julian Maia Larretxea, Agurtzane Elordui Urkiza-Revista de psicodidáctica,  1136-1034, zenb.. 13, 2002, or.. 105-116

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ekwulobiako elizbarrutia

**Ekwulobiako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar elizbarrutia da. 2020ko martxoaren 5ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Ekwulobian dago. Egun apezpikua Peter Okpaleke kardinala da.

## Ordinarioak 
* Peter Okpaleke (2020-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Awkako elizbarrutia

**Awkako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar elizbarrutia da. 1977ko azaroaren 10ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Awkan dago. Egun apezpikua Paulinus Chukwuemeka Ezeokafor da.

## Ordinarioak 
* Albert Obiefuna (1977-1994)
* Simon Akwali Okafor (1994-2010)
* Paulinus Chukwuemeka Ezeokafor (2011-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Simon Akwali Okafor (1992-1994)
* Solomon Amanchukwu Amatu (2000-2005)
* Paulinus Chukwuemeka Ezeokafor (2007-2011-2021)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nsukkako elizbarrutia

**Nsukkako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar elizbarrutia da. 1990eko azaroaren 19an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Nsukkan dago. Egun apezpikua Godfrey Igwebuike Onah da.

## Ordinarioak 
* Francis Emmanuel Ogbonna Okobo (1990-2013)
* Godfrey Igwebuike Onah (2013-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nnewiko elizbarrutia

**Nnewiko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar elizbarrutia da. 2001eko azaroaren 9an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Nnewin dago. Egun apezpikua Jonas Benson Okoye da.

## Ordinarioak 
* Hilary Paul Odili Okeke (2001-2021)
* Jonas Benson Okoye (2021-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enuguko elizbarrutia

**Enuguko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar elizbarrutia da. 1962ko azaroaren 12an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Enugun dago. Egun apezpikua Callistus Valentine Onaga da.

## Ordinarioak 
* John Anyogu (1962-1967)
* Godfrey Okoye (1970-1977)
* Michael Ugwu Eneja (1977-1996)
* Anthony Okonkwo Gbuji (1996-2009)
* Callistus Valentine Onaga (2009-)

## Apezpiku laguntzailea 
* Ernest Obodo (2018-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Latin berantiar

**Latin berantiarra** () Antzinaro Berantiarreko latin idatziaren izen akademikoa da. III. eta VI. mendeen arteko garaian erabili zuten eta Iberiar penintsulan VII. mendera arte jarraitu zuen, eta latin arrunteko dialekto desberdinak.

Antoine Meillet hizkuntzalariak honela zioen:

## Iturriak 
Gaur egun latin berantiarrari buruz ezagutzen dena hiru iturritatik dator. Lehena, hizkuntza erromantze frogatuen ezaugarri ugari berreraiki eta latin klasikotik ezberdinak diren gauzak azpimarratzeko aukera ematen duen metodo konparatiboa da. Bigarren iturria latin berantiarreko gramatika gomendioak egiteko idatzi ziren zenbait testu dira, latineko hiztunek egin ohi zituzten akats linguistikoak gaitzesten zituztenak, hizkuntza nola erabiltzen zen deskribatzen laguntzen duten salaketak. Azkenik, latin klasikotik aldentzen diren "solezismoak" eta erabilerak, batzuetan latin berantiarreko testuetan aurkituak, idatzi zituenaren hizkera azaltzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Boz aktibo

**Boz aktibo**a hizkuntza askoren boz gramatikal nagusia da. Hizkuntza nominatibo-akusatiboetan aditz iragankorra duten perpausek lehenetsia da, indoeuropar hizkuntza gehienak barne: horietan, aditza boz hartantxe egoten da, aditzaren subjektua ekintzaren egilea denean. Perpausaren subjektuak aditz nagusiak adierazten duen ekintza egiten du eta, beraz, eragilea da. Adibidez:

***Katuak** arraina jan zuen* esaldian, ***katua*** jateko ekintza egin zuen agentea da. 

Hori ez da boz pasiboan gertatzen: hor, subjektua ekintzaren hartzailea baita, hala nola ***Arraina** katuak jana izan zen* esaldian. Boz aktiboa zein pasiboa erabiltzeak perpausak sortzean aldakortasuna bultzatzen du, eragile semantikoak edo pazienteak subjektuaren rol sintaktikoa bere gain hartzea ahalbidetuz.

Aditz inpertsonalak dituzten perpausetan ere —ez dute eragilerik zehazten—, aditz formak aktibo dirau. Adibidez, *Euria ari du*.

## Adibideak 
Jarraian, hainbat hizkuntzatako adibideak datoz, aditz iragankor bera boz aktiboan eta pasiboan dutenak. Euskarazko aktiboa hau da: *Txakurrak postariari ausiki egin dio*.

## Ikus, halaber 
* Boz pasiboa
* Boz antipasiboa
* Boz erdipasiboa
* E-Prime, *to be* ("izan") aditzaren formak baztertzen dituen ingelesaren bertsioa

## Erreferentziak
Elixabete Sánchez Lorenzo

**Elixabete Sánchez** **Lorenzo** (Durango, Bizkaia, 1988) idazlea da. Pertsona autista da, eta bere neurotipo eta bizipenez liburu bat idatzi zuen 2024an.

## Bizitza 
Durangoko Fray Juan de Zumarraga institutuko ikasle zela diagnostikatu zioten Autismoaren Espektroko Nahasmena. Garai horretan gizarte-harremanetan zailtasunak izaten hasi zen eta idazketan babestu zen. Diagnostikoaren aurretik pasatu zuen guztia islatu nahi zuen, baita gaixotasun hori duen pertsona bat nola sentitzen den eta berak bizitzan gainditutako guztia ere. 

Institutuko ikasketak amaitu zituenetik, Elixabetk etengabe jarraitu zuen prestatzen, informatikako erdi mailako gradua eta web orrietako eta kontabilitateko hainbat ikastaro eginez.

2001ean, Autismoaren Espektroko Nahasmena diagnostikatu ziotenean, eguneroko moduko batean sentitzen zuena idazten hasi zen, baina gero utzi egin zuen. 2020an, ostera, pandemiaren ondorioz, idatzi horiek aurkitu eta gogoeta horiei guztiei irtenbidea ematea erabaki zuen. Horrela laburbildu zuen Elixabete Sánchez durangarrak *El mundo de Nadia* argitaratu arte bizi izandako prozesua. Bere lehen argitalpenean, Autismoaren Espektroko Nahasmena diagnostikatu ziotenetik bizi izandako bizipenak eta esperientziak ezagutarazi nahi izan zituen.

Elixabetek 12 urte zituen bere sentimenduak islatzen zituen egunkari pertsonal eta intimo hura idazten hasi zenean, eta urte asko ahaztuta igaro ondoren, 2024ko abenduan, orrialde horiek argia ikusi zuten azkenean. Neska gazteak onartzen du bere haurtzaroa ez zela erraza izan. Horregatik, bere lehen liburuan "autismoa duten pertsonek jasan behar dituzten sufrimendua eta oztopoak ikusarazi nahi izan zituen".

## Aintzatespenak 
* 2025ean Durangoko Udalak Elixabete Sanchezi omenezko harrera ofiziala egin zion Autisten Harrotasunaren Egunean, ekainaren 18an eta ondarearen eta nortasunaren ikurra den Santa Anako arkuaren koadro bat eman zion opari gisa. Elixabeteren testigantza, ausardia eta Autismoaren Espektroko Nahasmenari ikusgarritasunean egindako ekarpena publikoki aitortu zitzaion. Elixabete 2025ean izendatu zuten Durango Sarietarako, eta, eskerrak emateko, bere *El mundo de Nadia* liburua Udaleko talde politikoei eta Gazteria eta Kirol teknikariari eman zien.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa El mundu de Nadia liburuaz Durango Telebistan 2024.01.20
Irina Errusiakoa

**Irina Aleksandrovna Errusiakoa** (errusieraz: *Ирина Александровна Романова;* San Petersburgo, Errusiar Inperioa, 1895eko uztailaren 15a – Paris, Frantzia, 1970eko otsailaren 26a) errusiar printzesa izan zen, Alexandro Mikhatxovitx Aristovitx dukearen eta Xenia Aleksandrovna Errusiako Dukesa Handiaren alaba bakarra zen, Nikolas II.a Errusiakoaren iloba eta Feliks Jusupov-en emaztea.

## Bizitza 
### Familia 
ezkerrera|thumb|300x300px|Irina Aleksandrovna printzesa bere familiarekin.
Alexandro Mikhailovitx «Sandro» Duke Handiaren eta Xenia Aleksandrovna Errusiako Dukesa Handiaren alaba bakarra zen; azken tsarraren iloba ere bazen, Nikolas II.a Errusiakoaren amaren aldetik, eta Nikolas I.a Errusiako tsarraren ondorengoa aitaren aldetik. 

Haurtzaro lasaiaren ostean, 1914ko otsailaren 22an, Feliks Jusupov printzearekin ezkondu zen, Errusiar Inperioko aberastasun handienaren oinordekoarekin. Komenentziazko ezkontza izan zen, zeinetan berak odol inperiala jartzen baitzuen, eta senarrak bere fortuna eskerga. Hala ere, bikoteak batasun handia izan zuen, nahiz eta gerora gorabehera asko bizi izan zituzten. Batasun horretatik jaio zen Irina Felixovna Jusupova, 1983an hil zena. 

1916ko abenduaren 16tik 17rako gauean Grigori Rasputin errusiar mistikoa bere etxera joan zen, San Petersburgoko Moika jauregira, hura ezagutzera, Feliks printzeak gonbidatuta. Egia esan, Irina ez zegoen gonbidapenaren jakinaren gainean, eta Krimean zegoen une hartan. Monjea Printzeak jarritako tranpan erori zen.  

Rasputinen hilketaren ondoren, tsarrak, krimenak eragindako suminduraren aurrean, ezin izan zion bere senideari erbestea baino zigor gogorragorik ezarri, familia inperialaren erreguak zirela eta. Honek Jusupov-tarrak heriotzatik salbatu zituen, ziur aski Errusiar Iraultzan aurkituko zituztenak, beste Romanov askok bezala.

Parisko erbestean, printzeak moda-diseinuko Irfe etxea ireki zuen (Irina eta Felixen kontrakzioa). Urte batzuk geroago, Metro-Goldwyn-Mayerren aurkako prozesu judiziala hasi zuen, *Rasputin eta enperatriza* filmean monjearen maitalea eta emakume gaiztotzat hartu zelako. Epaiketa irabazi zuen, eta horrek 2 milioi dolar inguru eman zizkion.

Irina Aleksandrovna Parisen hil zen, Frantzian, 1970eko otsailaren 26an, 74 urte zituela. Gaur egun, Sainte-Geneviève-des-Boiseko hilerrian daude haren gorpuzkiak.

### Ohorezko goraipamenak 
* Santa Katalina Ordenako (Errusiar Inperioa) gurutze handiko dama.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Letters of the Tsaritsa to the Tsar 1914-1917 at Alexander Palace.org
Irina Jusupova

**Irina Feliksovna Jusupova** (errusieraz, Ирина Феликсовна Юсупова; Petrogrado (San Petersburgo), Errusia, 1915eko martxoaren 21a – Cormeilles, Frantzia, 1983ko abuztuaren 30a) printzesa izan zen. Feliks Feliksovitx Jusupov eta Irina Alexandrovna Errusiakoa printze-printzesaren alaba bakarra izan zen.

## Bizitza 
### Gurasoak 
Aita Feliks Jusupov printzea Errusiar Inperioko eta Europako familia aberatsenetako baten oinordekoa zen, Zinaida Jusupova printzesaren semea. Ama Irina Alexandrovna Errusiako printzesa, Alexandro Mikhailovitx III.a Errusiako duke handiaren eta Xenia Alexandrovna Errusiako dukesa handiaren alaba zen, Errusiako Alexandro III.a Errusiako tsarraren alaba zaharrena eta Nikolas II.a Errusiako tsarraren arreba.

1917an, Otsaileko Iraultzaren ostean, Jusupovek Errusiatik ihes egin zuten eta Parisen kokatu ziren, aberastasunaren zatirik handiena atzean utzita. Hasieran, aitaren aldeko aitona-amonek hazi zuten neskatoa, printzesa txikia bederatzi urterekin gurasoengana itzuli zen arte. Bere aita Feliks Jusupov printzearen arabera, alabak heziketa eskasa jaso zuen, eta horrek neskaren izaera aldatu zuen, apetatsua izatera heldu zelarik. Irina Jusupova printzesa haurtzainek hezi zuten, eta aita gurtzen bazuen ere, amarengandik oso urrun zegoen.

### Ezkontza 
Irina printzesa 1938ko ekainaren 19an ezkondu zen Parisen Nikolai Dmítrievich Sheremétev kondearekin (Mosku, 1904ko urriaren 28a - Paris, 1979ko otsailaren 5a), Dmitri Serguéievich Sheremétev kondearen semea izan zen eta bere ama Irina Ilarionovna Vorontsova-Dashkova kondesa izan zen. Nikolai Dmítrievich kondeak Vlasoff garraio-enpresarekin egin zuen lan. Beranduago tuberkulosi bat hartu zuen eta Greziara joan behar izan zuen bere baldintzarako klima egokiago baten bila.

Senar-emazteek alaba bat izan zuten eta Xenia Nikolaievna Sheremeteva kondesa deitu zioten, 1942ko martxoaren 1ean Erroman jaioa.

### Heriotza eta ehorzketa 
Irina Jusupova printzesa Cormeillesen hil zen, Frantzian, 1983ko abuztuaren 30ean, 68 urte zituela. Frantziako Sainte-Geneviève-des-Boiseko (Essonne) hilerrian lurperatu zuten aitaren aldeko aitona-amonekin eta gurasoekin batera.

## Ondorengoak 
* Xenia Nikolaievna Sheremeteva kondesa (1942ko martxoaren 1ean jaioa, Erroman), 1965eko ekainaren 20an ezkondu zen Atenasen, Grezian, Ilias Sfirisekin (Atenas,1932ko abuztuaren 20a) eta alaba bat izan zuten:
** Tatiana Sfiris (Atenas,1968ko abuztuaren 28a), Alexis Giannakoupoulosekin (1963an jaioa) ezkondu zena, ondoren dibortziatu zelarik. Urte batzuk geroago, Anthony Vamvakidisekin ezkondu zen, eta bi alaba izan zituen:
*** Marilia Vamvakidis (2004ko uztailaren 7a)
*** Yasmine Xenia Vamvakidis (2006, maiatzak 17)

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Mitterrand, Frédéric (2001) [​1999​]. Mémoires d'exil [Memorias de exilio]. París: Pocket. . OCLC 468744999. 

## Kanpo estekak
Olga Mutanda

**Olga Mutanda** (1967ko apirilaren 3a - Lausana, 2014ko otsailaren 27a) atleta zen. Boli Kosta ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Milton Cato

**Robert Milton Cato** (Saint Vincent, 1915eko ekainaren 3a – Kingstown, 1997ko otsailaren 10a) saintvincentar politikaria izan zen. Saint Vincent eta Grenadinetako lehendabiziko lehen ministroa izan zen 1979tik 1984ra.

Eskola garaia amaitu ondoren, Kingstownen lan egin zuen abokatu batekin eta lanbide horretan jardun zuen. 1945ean Kanadako armadarekin bat egin zuen eta Bigarren Mundu Gerran borrokatu zuen Frantzian, Belgikan, Herbehereetan eta Alemanian.

Gerra amaitu ondoren politikan sartu zen eta 1955ean Saint Vincenteko Alderdi Laboristaren sortzaileetako bat izan zen. 1969an uharteko premier aukeratu zuten garai kolonialean, eta Finantza ministro ere izan zen. 1972tik 1974ra oposizioan egon zen eta 1974an hauteskundeak irabazi zituen.

1979an herrialdeak independentzia lortu zuen eta Kato lehen ministro bihurtu zen. Karguan jarraitu zuen 1984ko hauteskundeetan porrot egin zuen arte.
Macrolepiota affinis

***Macrolepiota affinis*** *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da. Jangarri ona. *Macrolepiota procera*-ren (Galanperna) parekoa. Arrautzaz eta irinez estalia. Ez du haragia edo arraina gogorarazten.

Sinonimoak: *Lepiota affinis*, *Macrolepiota mastoidea*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 8 eta 12 cm bitarteko diametrokoa, kanpai itxurakotik zabaldura erdian titi batekin, erpina gorri-arre kolorekoarekin, ia leuna, gero hondo zuriaren gainean arrexka-okre koloreko ezkata txikietan apurtua. Ertza beti oxkarratu finbriatua izaten du.

**Orriak:** Zuriak, ez oso estu, zabal samarrak, oinera biribilduak, non depresio zirkular arin bat ikusten den.

**Hanka:** Zilindrikoa, baina erraboil oso nabarmenarekin, eraztunarekin, zuri leuna eraztunetik gora eta flokositate pikortsu finarekin eraztunetik behera. Barnehutsa.

**Haragia:** Zuria, hurraren zapore arin batekin eta usain nabarmenik gabe.

**Etimologia:** *Macrolepiota* grekotik dator, handia, *Lepiota* generoko perretxiko handia esan nahi du. *Affinis* epitetoa latinetik dator, erlazionatuta, esan nahi duen “affinis” hitzetik. *Macrolepiota procera* delakoaren antza duelako.

## Jangarritasuna 
Jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Macrolepiota procera* handiagoa da, oina nabarra du (ez leuna) eraztun bikoitza (ez sinplea). *Macrolepiota excoriata* eta *Macrolepiota mastoidea* delakoek ere antzekoak dira.

## Sasoia eta lekua 
Uda amaieran eta udazkenean. Mendiko zelaietan. Nahiko urria.

### Banaketa eremua 
Alpeak, Austria, Eslovenia, Espainia, Frantzia, Belgika eta Alemania.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kino (musika taldea)

**Kino** (Errusiera: Кино, 'zinema, filma') 1981ean Leningraden (gaur egun San Petersburgo) sortutako errusiar rock talde bat da. Viktor Tsoik sortu eta zuzendu zuen taldea, eta berak idatzi zituen taldeko abesti ia guztien musika eta letrak, 1990ean hil zen arte. Zortzi urtean, Kinok laurogeita hamar abesti baino gehiago kaleratu zituen, zazpi estudioko albumetan zehar, baita bilduma eta zuzeneko album batzuk ere. Sobietar Batasunaren garaian, taldearen musika asko zabaldu zen bootleg grabazioen moduan, magnitizdat banaketa eszena undergroundaren bidez. Viktor Tsoi auto istripu batean hil zen 1990ean. Hil eta gutxira, taldea desegin zen azken albuma kaleratu ondoren, Tsoik eta taldeak hil aurreko hilabeteetan lanean ari ziren abestiez osatua.
## Kanpo estekak
Owerriko artxidiozesia

**Owerriko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar artxidiozesia da. 1948ko otsailaren 12an ezarri zen bikariotza apostoliko gisa, 1950eko apirilaren 18an elizbarruti mailara igo zen eta 1994ko martxoaren 26an artxidiozesi mailara. Artzapezpikuaren egoitza Owerrin dago. Egun artzapezpikua Lucius Iwejuru Ugorji da.

## Ordinarioak 
### Owerriko bikario apostolikoa 
* Joseph Brendan Whelan (1948-1950)

### Owerriko apezpikuak 
* Joseph Brendan Whelan (1950-1970)
* Mark Onwuha Unegbu (1970-1993)
* Anthony John Valentine Obinna (1993)

### Owerriko artzapezpikuak 
* Anthony John Valentine Obinna (1994-2022)
* Lucius Iwejuru Ugorji (2022-)

## Apezpiku laguntzailea 
* Moses Chikwe (2019-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mari Chordà

**Mari Chordà Recasens** (Amposta, Tarragona, 1942), **Mari Chordà** izenez ere ezaguna, kataluniar artista, margolari, poeta eta aktibista soziokultural feminista da.

## Bizitza 
Emakumeen sexualitatearen eta amatasunaren esperientziaren adierazpen bisualean aitzindaria. *Cuaderno del cuerpo y del agua* ipuin eta poemen egilea ere bada, Montse Clavé historialariaren marrazkiekin, sexualitate lesbikoaren aurkikuntza eta bizipena modu irekian deskribatzen duen Kataluniako lehen argitalpenetako bat. 

Ampostako "Lo Llar" (Etxea) lokalaren fundatzailea (1968), non Nova Cançó eta aldarrikapen sozial eta kulturaleko aktak egin ziren frankismoaren amaieran, eta Bartzelonako LaSal Taberna Biblioteca Feminista espazioaren sortzailea (Carme Casas, Sat Sabater, Montse Solà eta María José Quieredorekin 1979).

*--y otras muchas cosas* poesia *eta* litografien karpetaren egilea da, 1976an Bartzelonako Unibertsitateko Paraninfoko " Kataluniako Emakumearen Lehen Jardunaldietan" anonimoki zabaldu zirenak.

Emakumeen arteko lan kolektiboa maite du, eta Mariló Fernández, Isabel Martínez eta Isabel Monteagudorekn batera (1978-1990) emakumeen LaSal ediciones argitaletxearen sortzaileetakoa eta kudeatzailea da. Kultura-enpresa horrekin bat egin zuten Mireia Bofill, María José Quevedo, Maria Bauçà, Carme Casas, Montserrat Abelló. *Emakumeen Agenda* sortu eta bultzatu zuen, 1978-1990 bitartean, eta geroago, Contxa Llinàs-ekin (*Las Pumas*), 1996tik 2009ra. Gaur egun Francesca Bonnemaison Emakumeen Kultur Etxea bezala ezagutzen den espazioaren eta ondarearen berreskurapenaren aldeko borrokan aktiboki parte hartu zuen.

## Lanak 
## Erakusketak 
Joan den hamarkadan bere lanaren atzera begirako bi erakusketa egin ziren:

* *Mari Chordà*. *Pasar y traspasar* *1960-2000* , Marisa Díez de la Fuenteren eskutik, Ampostan (2000), Tortosara joan zena.
* *Vengo de una zona húmeda/Eremu heze batetik nator*. *Mari Chordà*, Marta Darder-en eskutik, Francesca Bonnemaison Emakumeen Kultur Etxean, Bartzelona (2006).
* *The World goes Pop*, Londresko Tate Modern-en 2015ean egina.
* *Ca la Dona*, kolaboratzen duen eta lotura duen gunea, bertan jarraitzen du bere erakusketa eta idazketa jarduerak, bere aktibismo soziokulturalaz gain.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bernard Lacombe

**Bernard Lacombe** (Lyon, 1952ko abuztuaren 15a – 2025eko ekainaren 17a) frantziar futbolaria izan zen, aurrelari postuan aritzen zena.

1969an hasi zuen bere ibilbide profesionala, Lyon taldean. Bederatzi denboraldiren ostean AS Saint-Etiennen jokatu zuen bat eta bere ibilbideko azken zortziak Girondins de Bordeauxen. 255 gol lortuta, Frantziako futbol ligako golegilerik handienetako bat da.

1973 eta 1984 artean 38 partida jokatu zituen Frantziako futbol selekzio nazionalarekin. Selekzioarekin 1978 eta 1982kl Munduko Futbol Txapelketetan eta 1984ko Europako Futbol Txapelketan parte hartu zuen. Txapeldun izan zen azken txapelketa honetan.

1996tik 2000ra Lyon taldeko zuzendaria izan zen.

## Palmaresa 
**Lyon**
* Frantziako futbol kopa: 1972–73
* Frantziako futbol superkopa: 1973

**Bordeaux**
* Frantziako futbol liga: 1983–84, 1984–85, 1986–87
* Frantziako futbol kopa: 1985–86, 1986–87
* Frantziako futbol superkopa: 1986

**Frantzia**
* Europako Futbol Txapelketa: 1984