Zürich

**Zürich** (Suitzako alemanaz, *Züri*, italieraz, *Zurigo*, erromantxeraz, *Turitg*) Suitzako hiririk handiena da. Herrialdearen iparraldean dago, eta izen bereko kantonamenduko hiriburua ere bada.

Hiriaren izena *Turus* izen zeltiarretik ei dator. Hiritar gehienen hizkuntza alemana da.

## Geografia 
Itsas mailatik 408 metrora dago, izen bereko lakuaren ondoan.

Sihl eta Limmat ibaiek zeharkatu eta hirian bertan elkartzen dira.

## Klima 

## Historia 
thumb|ezkerrera|Zürichen 1884ko ikuspegia.

Helvetiarrek gotorleku bat egin zuten gaurko finkalekuan, eta Dur (*ura*) izena jarri zioten. K. a. 58. urtean, erromatarren eskuetara pasatu zen, Turicum izenaz. Aduana bat jarri zuten, eta IV. mendean gotorleku bihurtu. Gero, germaniarrak eta frankoak sartu ziren, eta erregeren bizileku bihurtu zuten. Luis *Germaniarra* erregeak monasterio beneditar bat, Fraumünster, eraiki zuen han (853an), eta monasterio horrek gobernatu zuen hiria hainbat urtetan.

XIII. mendean, monasterioaren aginpidetik askatu zen Zürich, eta merkataritzak indar handia hartu zuen orduan. 1292an, habsburgotarren kontrako gudua galdu, eta Suitzako Konfederazioan sartu behar izan zuen. 1336an, Rudolf Brunen matxinadak aginpiderako bidea ireki zien eskulangileei, zaldunen eta aitoren semeen kaltetan. 1400ean, hiriak burujabetza erosi zion enperadoreari. 1439. urtean, *Alter Zürich Krieg* (Zurich Zaharreko Gerra) piztu zen, eta 1450era arte iraun zuen. Urte hartan bertan, Zürich Suitzako Konfederaziora itzuli zen berriz, austriarren laguntzarekin.

XVI. mendean, burgesiaren indarra areagotu egin zen Zwingliren erlijio-eraberritzearekin. Austriaren merkataritza-bidea hautsi bazen ere, zetaren industria eraberritu eta kotoiarena sartu zen Zürichen, Ingalaterrako, Locarnoko eta Frantziako protestante atzerriratuei esker. Frantziako Iraultzaren eraginez, herrietako eta hiriko biztanleek eskubide berak izatea lortu zuten.

1830eko Nekazarien Matxinadak konstituzio liberala bultzatu zuen (1869). XIX. mendean, hiria aberastuz joan zen, Europako finantza-hiri garrantzitsuenetako bat bihurtu zen arte. Horretan lagungarri izan ziren unibertsitatea (1833) eta politeknikoa (1855).

## Ekonomia 
thumb|ezkerrera|250px|Hirigunearen ikuspegia, hondoan lau eliza nagusiak eta Albis dituela

XIII. mendeaz geroztik, merkataritza-leku garrantzitsua da Zürich.
Eskulanek ere (kotoia, zeta) tradizio handia izan dute beti.

Ekonomia-aldetik, garrantzi handia du Zürichek mundu osoan. Kapital ugari bildu zen bertara, eta finantza-hiri ahaltsu bihurtu zen. Han dute egoitza nagusia hainbat bankuk eta aseguru-etxek. Turismoak garrantzi handia du.

## Kultura 
### Monumentuak 
Hiriko parte zaharrean, kale estuetako antzinako eraikuntzak ondo gorde dira. Parte zaharraren inguruan eraiki dira auzune berriak.

Grossmünster (katedrala), Fraumünster eta St.Peter dira Züricheko eliza nagusiak.

### Hizkuntzak 
Alemana da biztanle gehienen (ia % 78aren) hizkuntza nagusia, eta albaniera (% 5,8) eta italiera (% 4,7) dira bigarren eta hirugarren mintzatuenak.

## Argazkiak 

Fitxategi:Limmat.jpg|Limmat ibaia.
Fitxategi:Zürichsee - Enge - Uetliberg IMG 2193.JPG|Felsenegg mendia Zurich lakutik ikusia.
Fitxategi:Panoramic view from Waidberg of the city of Zurich and Lake Zurich, 2010.jpg|Hiria Waidbergetik ikusia.
Fitxategi:Bahnhofshalle Zuerich-2.jpg|Hiriko tren geltokia.
Fitxategi:Zürich - Augustinergasse IMG 2046.JPG|Augustinergasse kalea hiriko alde zaharrean.

## Zürichtar ospetsuak 
James Joyce, Max Frisch eta Elias Canetti idazleak hiri honetan hil ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hiriko webgune ofiziala