open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ken Bugul

**Ken Bugul** (Ndoucoumane, Malem Hodar, Senegal. 1947) senegaldar frantses-hiztuna den **Mariètou Mbaye Biléoma** nobelagilearen izengoitia da. Wolofera hizkuntzan bere izengoitiak "*ez maitatua*" esan nahi du (Senegalen zoritxarrei biziraun dietenak izendatzeko erabili ohi da). 

## Aurrekariak 
Bugul ingurune poligamiko batean hazi zen, 85 urteko marabut zen aitarengandik jaioa. Oinarrizko hezkuntza bere jaioterrian amaitu ondoren, Thieseko Malick Sy High School-en ikasi zuen.Dakarren urtebete egin ondoren, Belgikan ikasten jarraitzeko aukera eman zion beka lortu zuen. Droga eta sexu garaia izen zen, nortasun propioaren bila. Gero Benineko mediku batekin ezkondu eta alaba bat izan zuten. Gaur egun Senegalen bizi eta lan egiten du. 2017ko uztailetik abendura Ken Bugul Zurich-eko *14. idazlea erresidentzian* da.

Bugulen literatur ospea oso diferentea da leku batetik bestera. Afrika Beltzeko Literatur Sari Nagusia eman zioten *2000. urtean Riwan ou le Chemin de Sable* eleberriagatik, baina ezaguna da batez ere *Le Baobab fou* eleberriagatik (gaztelaniara itzuli *zuten El Baobab* izenarekin). Beste gai batzuen artean, liburuak Afrikako kolonialismoa jorratu eta kritikatzen du. *Le Baobab fou liburuaren* izaera autobiografikoaren inguruan, **Bugulek** esan du nobelaz (baita geroago idatzi zituen *Cendres et Braises* eta *Riwan ou le Chemin de Sable-i buruz ere*): "Hiru liburuek nik bizitako esperientzia sakon eta erradikalak islatzen dituzte". 

Aspalditik, feminista estatubatuarren artean duen estimua zertxobait apaldu da, askok kritikatu baitute jada hogei emazte baino gehiago zituen gizon santu batekin ezkondu zelako. Agian ez du horrelako kritikarik merezi eta kulturen arteko gatazka ideologikoaren adibide ona da, izan ere, feminista estatubatuarrek egindako kritikak **Bugul** mendebaldeko feminismoaren estandar hutsetik ikustearen ondorioa dira, Senegalgo haren esperientziatik oso urrun dagoen mundua dena.

## Liburuak 
* 1984 : *Le Baobab fou*
* 1994 : *Cendres et Braises*
* 1999 : *Riwan ou le Chemin de Sable*.
* 2000 : *La Folie et la Mort*
* 2003 : ''De l'autre côté du regard*
* 2005 : *Rue Félix-Faure*
* 2006 : *La Pièce d'or*
* 2008 : *Mes hommes à moi*
* 2014 : *Aller et Retour*
* 2014 : *Cacophonie*
* 2022 : *Le Trio bleu*

## Itzulitako liburuak 
* *Le Baobab fou* :
** *The Abandoned Baobab* (ingelesez, AEB)
** *Die Nacht des Baobab* : Unionsverlag (Alemana, Suitza)
** *Die Gekke Baobab* (Hnederlandera)
** *El Baobab que Enloquecio* (Espainiera)

* *Riwan ou le Chemin de sable* :
** *Riwan o el camino de Arena* (Espainiera)
** *La ventottesima Moglie* (Italiera)
** *Rivan oder der Sandweg* (Alemana)
** *Riwaan ali Peščena pot* (Eslovenia)

* *La Folie et La Mort*
** El Cobre : *La Locura y la Muerte* (Espainiera)
* *De l’autre côté du regard* :
** Dall’altra parte del cielo *(Italiera)*
** Éditions PIW (Poloniera)

* Rue Félix Faure :
** Édition PIW (Poloniera)

* *La Pièce d’or* :
** Castoldi Baldini Dalaï: *La Moneta d’Oro'' (Italiera)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hemen du atseden Nevaresek

***Hemen du atseden Nevaresek. Ipuin antologia bat*** () Pere Calders idazle katalanak 1980an plazaratu zuen ipuin bilduma da. Jasotakoen artean 1967ko *Aquí descansa Nevares* eleberri laburra dago; horrekin batera, aurretik 1957an argitaratutako ''Gent de l'alta vall'' liburuan plazaratutako bost ipuin bildu zituen. Umorea, ironia eta fantasia dira nagusi ipuin hauetan.

## Edukia 
Liburu honetan bildutako pertsonaiak onberak, fidakorrak, etsi onekoak, erdipurdikoak gehienak dira; bizimodu arrunteko jende arrunta, halako batean egunerokotasunaren arruntasuna urratzen duen gertaera ezohiko edo ustekabekoren bati aurre egin beharrean suertatzen dena. "Ipuin antologia honetako istorioak, errealitateari ertz berriak ateratzen dizkioten kontakizunak, umore eta ironiaz albainduak, muturrekoak, muturreko egoeran ezagutzen baita ondoen giza izatearen muina".

## Eusakarazko bertsioa 
Itzultzailea Antton Olano Irurtia izan zen eta liburua Literatura Unibertsalaren bilduman jaso zen, 169. zenbakian. 2016an plazaratuta, ISBN hau da: ISBN: 978-84-9746-968-5. 256 orri ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Euskal bertsioaren aurkezpenaren bideoa.
Vilar Formoso

**Vilar Formoso** Portugalgo freguesia da, Almeida eskualdean dagoena. Hauek Espainia eta Portugalen arteko muga naturala markatzen dute.

## Kanpo estekak
Barca d'Alva

'''Barca d'Alva''' Portugalgo herrixka da, Escalhão freguesian dagoena, Figueira de Castelo Rodrigo udalerriaren barruan. Duero Internacional parke naturalaren barruan dago, Ageda eta Duero ibaiek bat egiten duten tokian. Hauek Espainia eta Portugalen arteko muga naturala markatzen dute. Beste aldean, Arribes del Duero parke naturalean dago.

## Kanpo estekak
Ander Martín Odriozola

**Ander Martín Odriozola** (Donostia, Gipuzkoa, 2000ko azaroaren 16a-) euskal herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Ezker hegalean jokatzen du, bai erdialdean edota atzelari lanetan. 2014an Donostiako Baskoniaren harrobitik Antiguokora joan zen, eta 4 denboraldi geroago Errealera lehen talde txuriurdinarekin egin zuen debuta 2021/22 denboraldian Imanol Alguacilen eskutik. Bere aro txuriurdina bukatuata, Bigarren mailan jokatzen zuen Burgosek fitxatu zuen. 2024ko abuztuan Mirandesera bidali zuten zen lagatu gisa. 2025eko udan Cartagenak fitxatu zuen Lehen Federazioan jokatzeko.

## Ibilbidea 
*2025eko apirilaren 25ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Xavier Bernardí Gil

**Xavier Bernadí i Gil** (Sabadell, 1967ko otsailak 15) Kataluniako legelari eta irakasle katalana da, 2021eko maiatzatik aurrera Kataluniako Generalitateko Gobernuaren Gobernu-Idazkaria (*Secretari de Govern*) dena. Era berean, Pompeu Fabra Unibertsitatean (UPF) irakasle asoziatua da ere. Iraganean, Kataluniako Generalitateko Justizia-Kontseilaritzara lotutako Zuzenbide eta Zuzenbide-Entitateetarako Zuzendaritza Nagusiko (''Direcció General de Dret i d'Entitats Jurídiques'') zuzendari nagusi modura jardun du ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Medina del Campo-Zamora burdinbidea

**Medina del Campo — Zamora burdinbidea** Iberiar Penintsulako burdinbide bat da, Medina del Campo eta Zamora geltokiak lotzen ditu.

Burdinbidea 1875eko apirilaren 19an inauguratu zen Medina del Campo eta Nava del Rey geltokien artean.

ADIFen arabera, 820 kodea dagokio.

## Historia 
### Aurrekariak 
Burdinbidearen aurrekariak gobernuak 1855ean eta 1857an igorritako zenbait lege-xedapenetan daude, Madril eta Vigo artean Zamoratik eta Ourensetik egindako ibilbide erradial bat aurreikusiz. Hasiera-hasieratik pentsatu zen Medina del Campok, eta ez Valladolidek, bat egin behar zuela Madril eta Euskal Herria lotzen zituen Madril-Hendaia burdinbidearekin. 1861eko otsailaren 19an, Medina del Campotik Zamorats burdinbidearen emakida enkantean jarri zen, Rafael Beltrán de Lisi eman zitzaiona, 1862an *Medina del Campoko Zamorara Trenbidearen Konpainiak,* *Medinatik Zamoraz eta Ourensez Vigora Trenbidearen Konpainiaren* enbrioia, sortu ziona.

### Eraikuntza 
Oso lur erosoa aprobetxatuz, Medina del Campo eta Nava del Rey (16 km) arteko burdinbidearen lehen zatia erraz martxan jarri zen 1863an. Beste bi zatiak, Nava del Rey eta Toro artean (41 km) eta Toro eta Zamora artean (33 km), hurrengo urtean amaitu ziren, 1864an. Lanak azkar egin ziren arren, azken bi zati horiek zailtasun batzuk izan zituzten. Dueñasen, 700 metroko luzera eta 12 metroko altuera zuen zubibide bat eraiki behar izan zen Trabancos ibaia gainditzeko. Duerok, gainditzeko, beste azpiegitura nabarmen bat ere eskatu zuen, bost zatiko metalezko zubi bat. Villavezatik gertu, lur zingiratsuak drainatze-sistema konplexu bat prestatzera behartu zuen. Toro hiria igarota, hiru tunel irekitzeko aukera aztertu zen, baina azkenean baztertu egin ziren, lurraren ezegonkortasunagatik. Ia ibilbide osoan erabilitako bihurgune erradioa 1 000 metrotik gorakoa zen, 500 metrora jaitsiz el Fresnon, malda handieneko eremuan, eta 350 metrora Medina del Camporen inguruan.

### Bilakaera 
1928an, *Medinatik Zamoraz eta Ourensez Vigora Trenbidearen Konpainia*, zailtasun ekonomiko larrietan sartuta zegoena, Espainiako mendebaldeko beste trazadura batzuk bezala, *Espainiako Mendebaldeko Trenbideen Konpainia Nazionalaren* mende geratu zen. Konpainia hori sortu zen herrialdeko eremu horretan trazadurak kudeatzen zituen enpresa pribatuei laguntzeko, baina horrek ez zuen egoera nabarmen hobetu. 1943an, *Mendebaldea* eta Espainiako gainerako konpainia pribatuak RENFEn sartu ziren.

2004. urtearen amaieran, Renfe Operadora eta Adif RENFEren banaketarekin, burdinbidea Adifen menpe geratu zen.

## Zerbitzuak 
## Erreferentziak 
* García Raya, Joaquín (2006). «Bide zabaleko Espainiako burdinbidearen oinarrizko kronologia». *4. Trenbide Historiaren Kongresua: Malaga, 2006ko iraila* (Andaluziako Juntako Herri Lan eta Garraio Saila).
* Wais, Francisco (1974). *Espainiar burdinbideen historia*. Madril: Editora Nacional.

## Ikus, gainera 
* Administrador de Infraestructuras Ferroviarias
* Renfe Operadora

## Kanpo estekak 
* ADIF enpresako web gunea
* RENFE enpresako web gunea
Jaime Suárez Quemain

**Jaime Suárez Quemain** (San Salvador, 1949 &ndash; 1980) poeta eta kazetari salvadortarra izan zen.

Carlota Quemain eta 1925-1927 artean Erdialdeko Amerikako eta El Salvadorreko boxeo txapelduna izan zen Alex C. Suarezen semea, "La Cebolla Púrpura" literatur taldeko kidea izan zen, non David Hernandez idazleak parte hartzen zuen. Era berean, *La Crónica* egunkariko erredakzio burua izan zen. Antzerkian ere ibili zen.

1970eko hamarkadan, San Salvadorko erdiguneko Bella Napoles kafetegira joaten zen, poeta eta idazle gazteen biltokia zena. Toki honetatik, 1980ko uztailaren 11n, Suarez eta Julio Najarro erreportari grafikoa metrailetaz armaturiko ezezagun talde batek bortizki atera zituen. Matxetez hil zituzten, eta euren gorpuak Antigua Cuscatláneko zabortegi batean utzi zituzten, non hurrengo egunean aurkitu zituzten.

## Idazlanak 
* *Desde la crisis donde el canto llora*, 1973.
* *Un disparo colectivo*, poesía, edición póstuma. San Salvador, 1980.
* *El discreto encanto del matrimonio*, teatro, 1980.

## Kanpo estekak
José Tomás Urmeneta

**José Tomás de Urmeneta y García-Abello** (Santiago, Txileko Erresuma , 1808ko urriaren 8a - Limache, Txileko Errepublika, 1878ko urriaren 20a )  euskal jatorriko politikari eta industrialari txiletarra izan zen. 

Gizon publikoa eta industrialari aberatsa, *Pique de Tamaya* meategi ospetsuen jabea, Coquimboko Tongoy trenbidea eta Santiago Gas konpainiako enpresako jabe nagusia izan zen. Limache-n industrialari eta nekazari gisa lan egin zuen, aldi berean, bere filantropiagatik eta hiriaren sorreran emandako laguntzagatik ezaguna egin zen.

## Biografia 
Tomás Ignacio Urmeneta Guerrak eta Manuela García-Abello Pizarrok osatutako ezkontzaren lehensemea zen, guztira 3 seme-alaba izan zituen.

1823an, oinarrizko ikasketak egin ondoren, Estatu Batuetara joan zen ikastera eta bertan Zuzenbidea eta Artetan lizentziatu zen Brown Unibertsitatean . 1827an 19 urte zituela itzuli zen Txilera.

1832ko ekainaren 7an Carmen Quiroga de Urmenetarekin ezkondu zen eta haien ezkontzak hiru alaba izan zituen: Manuela, María del Carmen eta Josefa Amalia.

Kobrearen meatzaritzan sartu zen 1830eko hamarkadaren hasieran eta jarduera horri esker milioiduna bihurtu zen. 1870eko hamarkadan, arrakasta handiko enpresaburua bihurtu zen, bere inbertsioen aniztasuna ezaugarri zuelarik.

Urmeneta Txileko Kongresu Nazionalaren barruan zegoen, Senatarien Ganbera (1855-1864) eta Diputatuen Ganbera integratuz, Ovalle-k (1846-1849) eta Elquik (1852-1855). Estatu kontseiluan ere eserlekua izan zuen. 1856an eta 1860an burdinolak instalatu zituen Guayacán eta Tongoy portuetan, hurrenez hurren, eta bertako biztanleria izugarri handitu zuen immigrazioa eragin zuen. Ovalleko Ospitaleak bere ongileen artean dauka.

Hainbat alderdi politikok (erradikalak, liberalak eta nazionalak) aldarrikatu zuten 1870ean, Errepublikako presidentetzarako hautagai, baina bere hautagaitzak ez zuen garaipenik izan urte hartako hauteskunde herrikoietan. Ekainaren 25eko hauteskundeetan lehiatu zen Federico Errázuriz Zañartu hautagai ofizialaren aurka eta 226 botoengatik 58 kontra galdu zuen, hauteskunde iruzur salaketen artean.

Limacheko Ogasunaren enkantea irabazi zuen 1858an, Ramón de la Cerda hil zenean, eta San Francisco de Limache eraikitzen lagundu zuen.

Bere aztarnak Limacheko San Frantziskon dagoen Santo Tomas ospitale zaharreko kaperaren barruan daude, Carmen Quiroga Darrigrande emaztearenekin batera. Bere oroimenaren omenez, hiriaren kale nagusia haren izena jarri zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Antonio Iribarren

**Juan Antonio Iribarren Cabezas** (Vicuña, 1885eko maiatzaren 7a - 1966)  politikari txiletarra izan zen, eta 1946ko urriaren 17tik azaroaren 4ra bitartean Txileko presidenteordea izan zena.

## Biografia 
La Serena Lizeoan ikasi zuen, eta gero Txileko Unibertsitatean, abokatu graduatu zelarik..

Gabriela Mistralen omenezko batzordeko presidentea izan zen, Vicuñako Gabriela Mistral Kultur Etxea eratzen lagundu zuena, gaur egun, Gabriela Mistral de Vicuña Museoa deitua.

Juan Antonio Ríos presidenteak 1942an Hezkuntza ministro izendatu zuen.

Ríos presidentea hil ondoren, Alfredo Duhalde presidenteordeak presidentetzarako hauteskunde berriak deitu zituen irailaren 4rako, gehiengo erlatiboarekin Gabriel González Videlak irabazi zituenak. Urriaren 24an Osoko Bilkuran berretsi ahal izateko negoziazio zorrotzak bultzatu zuen Gonzálezek Duhaldek dimisioa eskatu zezan, ordura arte Barne ministro zen Juan Antonio Iribarrenen alde.  Berretsia ez izateko aukeraren aurrean, González Videlak berarentzako aldeko gobernua bilatu zuen (Duhalde, nahiz eta erradikala izan, ez zegoen González Videlarengandik gertu), azkenean lortu zuen.

Txileko Unibertsitateko Zuzenbide Fakultateko irakaslea izan zen, Zuzenbidearen Historia Orokorreko katedran 1918tik 1954ra . 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Malem Hodar

**Malem Hodar** Senegalgo udalerri bat da (*landa komunitatea*). Kaffrine eskualdeko Malem Hodar departamenduko udalerri eta administrazio zentro nagusia da.

Ken Bugul idazlea bertakoa da.

*1972ko dekretu batek 1976an landa komunitateak (communautés rurales* ) sortzea ekarri zuen, Malem Hodar 2008an komuna izendatu zutenetik.

## Historia 
2008an **Malem Hodar** komuna sortu zen Malem Hodar departamendua sortu zen aldi berean, eta horren administrazio zentroa da. 

## Geografia 
Malem Hodarren komuna izen bereko barrutiaren hego-ekialdean dago, 625.5 km2-ko eremua hartzen du eta 64 herri hartzen ditu. Populazioa 29.570 biztanlekoa izan zen 2002an, %2,25eko hazkunde-tasarekin. Landa-komunitatearen dentsitatea 47 biztanle/km² da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Senegalgo komunak

## Kanpo estekak
Alicia Eguren

**Alicia Graciana Eguren** (Buenos Aires, Argentina, 1925eko urriaren 11 - Bortxaz desagertua 1977ko urtarrilaren 26a) irakasle, poeta, saiakeragile eta kazetari argentinarra izan zen. Harreman politiko eta sentimental estua izan zuen John William Cooke buruzagi peronistarekin. Juan Domingo Perónen aholkularia izan zen 1955ean boteretik kendu zuen estatu-kolpearen ondorengo urteetan. Erresistentzia peronistaren lehen antolatzaileetako bat eta Che Guevararen lugartenientea izan zen, Argentinako talde iraultzaile eta gerrillarien antolakuntza eta loturan paper garrantzitsua bete zuelarik. Kubako Indar Armatu Iraultzaileen kapitaina izan zen, Habanako milizia herrikoien bederatzigarren batailoia osatuz, Escambrayn eta Cochinos badiako Inbasioan borrokatuz. 1955 eta 1957 artean Argentinako Iraultza Askatzaileak kartzelatu zuen, eta 1977an Berrantolaketa Prozesu Nazionala deituriko diktadurak atxilotu eta desagertu zuen.

## Kanpo estekak
Itzaleko gobernu

**Itzaleko gobernua**, **itzaleko kabinetea**, **oposizioko gobernua** edo, zuzenean ingelesez, ***shadow cabinet*** (lit. "itzaleko kabinetea"), Westminster gobernu-sistemetan oposizioko zeinbat parlamentarik osatutako "kabinete alternatiboa" da, oposizio izateko *behar legalarekin*. Parlamentari bakoitzak kontseilaritza bat errepresentatuko du eta itzaleko kontseilaritza horren bozeramaile izango da ere, *de iure* kontseilaritzako kontseilariaren aurka arituko dena. Itzaleko gobernu hau astero biltzen da, gobernu ofiziala bezala, programa-bilerak ditu eta Parlamentuan eztabaidatuko diren gai eta estrategiak eztabaidatu eta adostuko ditu, Gobernuaren aurka jotzeko eta itzaleko gobernu hau hobea den iritzia jendartean zabaltzeko.

## Itzaleko gobernuak herrialdeka 
### Erresuma Batua, Kanada eta Zelanda Berria 
Erresuma Batua, Kanada eta Zelanda Berrian oposizioko alderdi nagusia, bere itzaleko kabinetearekin batera, *Berorren Maiestataren Oposizio Leial* modura izendatzen dira ofizialki. *Leial* adjektiboa erabiltzen da oposizioaren lana *Berorren Maiestatearen Gobernuaren* oposizio izatea delako, baina gobernuaren eta erakundeen legitimitatearen aurka eta, beraz, erreginaren legitimitatearen aurka, joan gabe.

Westminster sistema aplikatzen den bestelako herrialdetan batzuetan (hala hola, Australia), itzaleko gobernu hau *Parlamentu-Oposizio* modura da izendatua (ingelesez, *The Parliamentary Oposition*). Zenbait alderdik (adibidez, Kanadako zein Erresuma Batuetako Alderdi Laboristek) kabinete honen kideak barne-botazio bidez hautatzen dute, ostera beren taldea hautatuko dutenak.

### Bestelako herrialdeak 
Westminster sistema duten herrialdeetatik at, bestelako herrialdeetan itzaleko kabinete hauek aurki ditzakegu ere. Hala, Alemanian, adibidez, zenbait alderdi politikok *Kompetenzteam* edo *Spitzenteam* delakoak sortzen dituzte (lit. "aditu-taldeak"), Frantzian "kontragobernuak" sortzen diren bezala. Espainiako Estatuan, bestalde, oposizioko alderdi nagusiak *jefe de la oposición* edo *lider de la opisición* (lit. "oposizio-burua") delakoa izenda dezake legalki, bai eta komisio ezberdinetan bozeramaile bereizi bat edukitzeko aukera du ere.

Katalunian ere bi adibide berri ditugu: Ernest Maragall-en itzaleko kabinetea, Bartzelonako Udalean, eta Salvador Illa-rena, Kataluniako Generalitatean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Linum perenne

***Linum perenne*** Linaceae familiako landare loredun bat da. Europan du jatorria, bereziki Alpeen inguruan eta Ingalaterran.

Landare bizikor belarkara da, 60 zentimetro artera iristen dena. Bere hostoak lantzeolatuak dira, 1 eta 2,5 zentimetro artekoak. Loreak urdin argiak dira, 2-2,5 zentrimetroko diametroarekin, eta bost petalorekin.

Ipar Amerikan antza duen *Linum lewisii* espeziea dago, batzuetan azpiespezie gisa sailkatzen da.

## Kanpo estekak
Eriophyes tiliae

***Eriophyes tiliae*** *Tilia × europaea* zuhaitzen hostoen gainazalean zezidioak eratzen dituen akaro espezie bat da. Bere eraginez, hostoen gainean pikor gorri batzuk sortzen dira.

## Deskribapena 
Udaberriaren amaieran eta udan tutu motako zezidioak 5 milimetro arte hazten dira, hostoekiko elkarzut. Normalki gorriak dira, baina hori-berdeak ere izan daitezke, asko aurki daitezke hosto berdinean eta, gehienetan, landarearen beheko hostoetan hazten dira.

## Bizi zikloa 
Akaroak hostoetara udaberrian iristen dira, negua enborreko zuloetan pasa ostean. Bakoitzak 0,2 mm. inguru neurtzen ditu, baina zapa jaterakoan askatzen dituzten konposatu kimikoek emaitza koloretsua ematen dute. Udazkena baino lehen, akaroak handien daude eta enborrean bilatzen dute berriro ere babesa.

## Zainketa 
Ez du ematen akaroak zuhaitzari kalte egiten dioenik, baina ez dago modurik kontrolatzeko edo sendatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Angel Ruiz Erentxun

**Angel Ruiz Erentxun Ofizialdegi** () (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1940ko urriaren 2a) politikari eta abokatua, Espainiako Senatuan Nafarroko autonomiak izendatua egon zen.

## Biografia 
Nafarroako Unibertsitatean, 1963an, Zuzenbide lizentzia lortu zuen. Iruñean abokatu lana egin zuen eta 1964tik 1999ra Aranzadi Argitaletxean kolaboratu zuen. 1983tik 1999ra Iruneko Abokatuen Elkargoaren dekano izan zen. 1985tik 1987ra, independiente gisa, Nafarroaren senataria izan zen Madrilgo Senatuan, Nafarroako Parlamentuak horrela erabakita.

2014an Nafarroako Gobernuak Karlos III.a Noblearen Gurutzea eman zion.
  	
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tilia × europaea

**Tilia × europaea**, askotan **ezki arrunt** gisa ezaguna, ezki hostotxikiaren eta ezki hostozabalaren espezieen arteko hibrido natural bat da. Europa osoko basoetan agertzen da, bi espezieak natiboak diren eremuetan.

## Deskribapena 
*Tilia × europaea* zuhaitz hostoerorkor handia da, 15 eta 50 metroko altuerakoa, eta bere enborrak 2,5 metroko zirkunferentzia izan dezake. Ohikoa da enborraren beheko aldean zezidio handiak izatea. Hostoak euren gurasoen tartekoak dira, 6-15 zentimetro luze eta 6.12 zabal. Loreak taldetan hazten dira, lautik hamarrera, udaren hasieran. Usaitsuak dira eta erleek polinizatzen dituzte.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Eriophyes tiliae*

## Kanpo estekak
Aphyllanthes monspeliensis

***Aphyllanthes monspeliensis*** landare loredun bat da, Asparagaceae familiako **Aphyllanthoideae** subfamiliako kide bakarra. Mediterraneoan du jatorria. Hosto moreak ditu, eta belarrak ihiaren itxura du.

## Habitata 
Gune harritsuetan aurki daiteke, bereziki kareharrizko mendietan. Europako hego-mendebaldean, Ipar Afrikan eta Frantziako Mediterraneoan aurki daiteke. Iberiar penintsulako ekialdeko erdian aurki daiteke, baita Duero ibaiaren arroan. Euskal Herrian ere aurki daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oroko Andre Maria Saria

**Oroko Andre Maria Saria** (gazteleraz “Premio Nuestra Señora de Oro”) Murgian jokatzen den txirrindularitza lasterketa bat da. Euskaldun Txapelketaren egutegiaren barruan dago eta 19 eta 26 urte bitarteko txirrindularientzat da.

Lehenbiziko hamaika edizioak (1969tik 1980ra bitartean) profesionalentzat izan ziren. Proba hau behin baino gehiagotan erabili izan da Euskadiko txapeldunaren titulua emateko, besteak beste 2017ko edizioan.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Basketo

**Basketoa** edo **masketoa** (ባስኬ፟ት‎, Basəke፟tə) Etiopiako Hegoaldeko Nazioen, Nazionalitateen eta Herrien Eskualdean dagoen Basketoaren Woreda Berezian hitz egiten den hizkuntza afroasiarra da. Basketoz *masketo* deitzen diote bere hizkuntzari, baina inguruko guztiek *basketo* deritzote. Bi dialekto ditu: "Doko" eta "Dollo". Basketo herria osatzen dutenek, hizkuntza hrorez gain, melo, oyda, galila eta gofa hizkuntzak ere hitz egin ohi dituzte. Gaur egun 92.600 hiztun inguru ditu.

Kuxtar hizkuntzen iparraldeko eremuko hizkuntzekin hainbat ezaugarri partekatzen ditu, tartean subjektu-objektu-aditz antolaketa, morfema deribatibo ugari eta soinu glotalak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Basketoaren Woreda Berezia

**Basketoaren Woreda Berezia** Etiopiako Hegoaldeko Nazioen, Nazionalitateen eta Herrien Eskualdean dagoen woreda bat da, bertan bizi den Basketo herriaren ondorioz izendatua. Basketoak ez direnez eskualdearen barruko inongo zona administratiboaren parte, autonomia duen eskualde gisa hartzen da, eta horregatik da Woreda Berezia. 56.689 biztanle ditu 2007ko zentsuaren arabera.

## Geografia 
Hegoaldean Hegoaldeko Omorekin egiten du muga eta iparraldean eta ekialdean Gamo Gofarekin. Berso eta Zenti ibaiak daude eskualde honetan.

### Herriak 
Hiriburu administratiboa Laska da. Beste herri batzuk Donka, Saattsa, Zabba, Mandit, Obc'a, Bunibas eta Gaara dira.

## Kanpo estekak
Woreda

**Woreda** edo **wereda** Etiopiako hirugarren mailako sailkapen administratiboak dira, beste herrialde batzuetako barruti edo eskualde baten parekoak. Woreda bakoitzak hainbat kebele ditu, edo *auzo elkarte*, udalerri baten pareko izango liratekeenak eta Etiopiako antolaketa mailarik baxuena direnak. Woredak eskualdeka antolatzen dira, kilil bat sortuz, eskualde administraziorako. Inongo eskualderen parte ez diren woredei Woreda Berezi deitzen zaie, eta entitate autonomoak izan ohi dira.

## Kanpo estekak
Arion

***Arion*** Arionidae familiako lur-lehorreko bareen genero bat da. Palearktikoan bizi diren genero honetako kide gehienak Iberiar penintsulan bizi dira. Baretzar beltza genero honen parte da.

## Espezieak 
* *Arion ater* – baretzar beltza
* *Arion circumscriptus*
* *Arion distinctus* Mabille, 1868
* *Arion fasciatus*
* *Arion flagellus*
* *Arion fuscus*
* *Arion hortensis* Férussac, 1819
* *Arion intermedius* Normand, 1852 (syn. *Arion alpinus* Pollonera, 1887)
* *Arion lusitanicus*
* *Arion obesoductus* (syn. *Arion alpinus* auctt. non Pollonera, 1887
* *Arion vulgaris* (syn. *Arion lusitanicus* auct. non Mabille) – bare arrunta

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Robert Jenkinson (Liverpoolgo II. kondea)

**Robert Jenkinson, Liverpoolgo II. kondea** (Londres, 1770eko ekainaren 7a - Kingston upon Thames, 1828ko abenduaren 4a) britainiar politikari Torya izan zen. Erresuma Batuko lehen ministroa izan zen 1812tik 1827ra.

Oxforden ikasi zuen eta gazte sartu zen politikan. 1801ean Henry Addingtonen gobernuko Kanpo Arazoetako estatu idazkari izendatu zuten. 1809an Spencer Percevalen gobernuko Gerra eta Koloniak estatu idazkari izendatu zuten.

Lehen ministroaren postua onartu zuen 1812an Perceval hil ondoren.
Bere agintaldian Napoleonen porrota eta Vienako Kongresua gertatu ziren. Baita 1812ko angloamerikar gerra ere. 1815ean Zerealen legeak onartu zituen, izaera protekzionistakoak. Peterlooko sarraskiaren ondoren, 1819an, ordena mantentzeko neurri errepresiboak ezarri zituen. Merkatarien, ondasun-ekoizleen eta jabeen interesen alde egin zuen. Katolikoen emantzipazioaren kontu polemikoan konpromiso bat bilatu zuen. Ekonomiaren hobekuntzak, azkenean, bere posizio politikoa indartu zuen. 1827an erretiratu zen, bere osasun txarragatik.
Jan Adriaensens

**Jan Adriaensens** (Willebroek, 1932ko ekainaren 6a - 2018ko urriaren 2a), belgikar txirrindularia izan zen. 1952tik 1961ra izan zen profesionala. Sei urtez jarraian sailkatu zen lehenengo hamarren artean Frantziako Tourrean.

## Palmaresa 
**1955**
* Marokoko Itzulia.
* 5. La Flèche Wallonnen
* 5.  Liège-Bastogne-Liègen

**1956**
* Dunkerqueko Lau Egunak eta bi etapa.
* 3. Frantziako Tourrean.

**1957**
* Paris-Nizako etapa bat.
* 3. Ticinoko Giroan.
* 3. Paris-Bruselan
* 7. Espainiako Vueltan eta etapa bat.
* 9. Frantziako Tourrean.

**1958**
* Ticinoko Giroa.
* 4. Frantziako Tourrean.

**1959**
* 2. 16px Belgikako errepide txirrindularitzako txapelketan.
* 6. Frantziako Tourrean.

**1960**
* 3. Frantziako Tourrean.
* 10. Super Prestige Pernodean.

**1961**
* Fleche Hesbignonne.

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Arion vulgaris

***Arion vulgaris*** edo **bare arrunta** (oker, ***Arion lusitanicus***) lur-lehorreko bare bat da, airea arnasten duen gastropodo molusku bat. Hermafroditak dira eta 400 arrautza arte errun ditzakete uda bakar batean. Arrautzek 4-5 aste bitarte behar dituzte kumea ateratzeko.

Oso inbasiboak dira, ez soilik gizakiak sartu dituen guneetan, baita berezkoak diren lekuetan ere. Jatorria ez dago argi, Iberiar penintsularen iparraldean, Frantziako mendebaldean edo Ingalaterrako hegoaldean proposatu da, baita Erdialdeko Europa ere. Gizakiak, bereziki landareen salerosketaren ondorioz, munduko leku askotan sartu du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lucien Lazaridès

**Lucien Lazaridès** (Atenas, 1922ko abenduaren 30a - Cannes, 2005eko uztailaren 19a), frantziar txirrindularia izan zen. 1947tik 1956ra izan zen profesionala. Bere mailarik onena Frantziako Tourrean eman zuen.

## Palmaresa 
**1949**
* 20px Dauphine Libere eta etapa bat.
**1951**
* Dauphine Libereko etapa bat.
* 3. Frantziako Tourrean.
**1954**
* Frantziako Tourreko etapa bat.
**1955**
* Frantziako Tourreko etapa bat.

## Kanpo estekak
Adolf Christian

**Adolf Christian** (Viena, 1934ko ekainaren 3a - *ib.*, 1999ko uztailaren 8a), austriar txirrindularia izan zen. Bere herrialdeko txirrindulari bakarra da Frantziako Tourreko podiumean.

## Palmaresa 
**1953**
* 3. Austriako Itzulian
**1954**
* Austriako Txapelketa.
* Austriako Itzulia eta etapa bat.
* Viena-Rabenstein-Gresten-Viena.
**1955**
* 2. Austriako Itzulian eta bi etapa.
* Viena-Rabenstein-Gresten-Vienako etapa bat.
**1956**
* Viena-Rabenstein-Gresten-Viena.
* Austriako Txapelketa.
* Austriako Itzuliko etapa bat.
**1957**
* 3. Frantziako Tourrean.
**1962**
* 2. Austriako Itzulian eta etapa bat.
* Hungriako Tourra eta etapa bat.

## Kanpo estekak
Miguel Laurencena

**Miguel María Laurencena** **Eyarragay** (Buenos Aires, 1851ko otsailaren 27a ; Gualeguay, 1928ko otsailaren 3a) , argentinar abokatu eta politikari bat izan zen, Unión Cívica Radicalekoa, Entre Riosko gobernadore eta Nazioko Justizia Gorte Goreneko ministro izatera iritsi zena.

## Biografia 
Martin Gilberto Laurencena eta Juana Eyarragayren semea (biak euskaldunak), Miguel Laurencena Buenos Airesen jaio zen eta Gualeguayn pasa zuen haurtzaroa. Buenos Airesera itzuli zen bigarren mailako eta unibertsitateko ikasketak egitera; abokatu graduatu zen 1877an.

Isabel Beheretche Iriarterekin ezkondu zen 1874an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maurice Rouvier

**Maurice Rouvier** (Aix-en-Provence, 1842ko apirilaren 17a - Neuilly-sur-Seine, 1911ko ekainaren 7a) frantziar bankari, kazetari eta politikaria izan zen. Frantziako lehen ministro izan zen 1887an eta 1905etik 1906ra.

Léon Gambettaren hautagaitza babestu zuen eta 1870ean ''L'Égalité'' sortu zuen, Inperioaren aurkako egunkaria. Batzar Nazionalean sartu eta hainbat aurrekontu batzordetako buru izan zen. Merkataritza eta kolonietako ministroa izan zen Léon Gambetta eta Jules Ferryren gobernuetan.

1887an gobernua osatu zuen errepublikano moderatuen laguntzarekin. Bere gobernuak sei hilabete geroago dimisioa eman behar izan zuen Jules Grévy presidentea inplikatuta zegoen eskandalu baten ondorioz.

1902tik 1905era finantza ministroa izan zen Émile Combesen gobernuan. 1905eko urtarrilean, berriz ere lehen ministro izendatu zuten. 1905eko Eliza eta Estatua Banatzeko Legea onartu zuen eta atzerri-politikan, baretze-politika bat egin zuen Alemaniarekin.
The Real McCoy (filma)

***The Real McCoy***, 1993ko Russell Mulcahy australiarrak zuzendutako lapurreta eta ekintza film bat da. Kim Basinger, Val Kilmer eta Terence Stamp aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Karen McCoy (Kim Basinger) eskarmentu handiko lapurrak norbaitek bera salatzearen ondorioz espetxean sei urte igaro ehar izan ditu. Banku lapurrak ohosten guztiz trebea izan arren, espetxetik atera bezain pronto bere semearekin bizimodu berri bati ekitea erabaki du. Baina bere asmo horiek laister okertuko dira, T.J. Barker (Val Kilmer) lapurra lapurreta berri bat gauzatzeko asmoz zain baidauka.

## Aktoreak 
* Kim Basinger: Karen McCoy
* Val Kilmer: J.T. Barker
* Terence Stamp: Jack Schmidt
* Gailard Sartain: Gary Buckner
* Zach English: Patrick
* Deborah Hobart: Cheryl Sweeney
* Pamela Stubbart: Kelly
* Andy Stahl: Kroll jauna
* Dean Rader-Duval: Lewis
* Norman Maxwell: Hoke
* Marc Macaulay: Karl
* Nick Searcy: Roy Sweeney

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
David Cox (margolaria)

**David Cox** (Birmingham, 1783ko apirilaren 29a - 1859ko ekainaren 7a) ingeles paisaia-margolaria izan zen. Birminghamgo Eskolako kide eta inpresionismoaren aitzindari izan zen.

Birminghamen ikasi zuen margotzen eta 1804an Londresera joan zen.
Han kokatu eta akuarelak margotu eta erakutsi zituen. 1805ean Galesera bidaiatu zuen lehen aldiz. Hainbat aldiz itzuli zen eta paisaia galestarren akuarela asko egin zituen. Bizimodua ateratzeko marrazketa-eskolak eman behar izan zituen.

1814tik 1827ra marrazketa-irakasle aritu zen Hereforden. 1814tik 1827ra marrazketa-irakasle aritu zen Hereforden.

1841ean jaioterrira itzuli zen eta olio-pintura hasi zuen. Handik maiz egiten zituen bidaiak Londresera erakustaldietara joateko eta Galesko iparraldera margotzeko.

## Iruditegia 

Cox - Travellers.jpg|*Travellers on a Path*
Twilight - view of Harlech Castle, north Wales.jpeg|*view of Harlech Castle*
Boys Fishing by David Cox.jpg|*Boys Fishing*
Cox - A Train on a Viaduct.jpg|*A Train on a Viaduct*
Raglan Castle, Monmouthshire.jpeg|*Raglan Castle*
David Cox - Rhyl Sands (Tate version).jpg|*Rhyl Sands*
David Cox - Bolton Abbey.jpg|*Bolton Abbey*
David Cox - Shrewsbury Battlefield.jpg|*Rainbow over the Shrewsbury Battlefield*, 1850
Watercolour - Sheep drover, windy day.jpg|*Sheep drover on windy day*, 1851

## Kanpo estekak
Manuel Basavilbaso

**Manuel Basavilbaso** ( Gualeguay, 1807 - Gualeguaychú , 1866ko urriaren 22a) argentinako militar bat izan zen, Argentinako gerra zibiletan jardun zuena, eta Entre Ríosko probintziako armadan parte hartu zuen.

## Kanpo estekak
Butarque Udal Estadioa

**Butarque udal estadioa** (gaztelaniaz *Estadio Municipal de Butarque*), Espainiako Leganés hirian dagoen futbol estadio bat da, Club Deportivo Leganés taldearen egoitza eta jokalekua.

1928an inauguratu zen eta 12.454 ikusleentzako edukiera du.
Solo una vez

***Solo una vez*** 2021eko Guillermo Ríos Bordón espainiar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Argumentua 
Indarkeria matxista jasan izan duten emakumeekin egiten du lan Paula izeneko psikologoak. Egoera zaila bizitzen ari da, paziente baten bikotea jazartzen ari baitzaio. Gainera, horrelako zentro batean inoiz egon ez den bikote bati lagundu beharko dio.

## Aktoreak 
* Silvia Alonso: Eva
* Álex García: Pablo
* Ariadna Gil: Laura
* Isa Montalbán
* Mari Carmen Sánchez: Sandra

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sweet Tooth (telesaila)

***Sweet Tooth*** 2021eko estatubatuar fantasiazko telesaila da, Jim Micklek Netflixentzat egina.

## Sinopsia 
Hondamendi batek mundua suntsitu du. Gus, erdi-mutil erdi-oreina, bere tankerako haur talde batera elkartuko da gertakari horren zergatia ezagutu nahian.

## Aktoreak 
* Nonso Anozie: Tommy Jepperd
* Christian Convery: Gus
* Adeel Akhtar: Dr. Aditya Singh
* Stefania LaVie Owen: Bear
* Dania Ramirez: Aimee
* Aliza Vellani: Rani Singh
* Will Forte: Gusen aita

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
200 Meters

***200 Meters*** (; ) 2020ko Ameen Nayfeh palestinar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Argumentua 
Tulkarem, Zisjordania, hesi bat, eta mugaren alde banatan dauden aita bat eta seme bat. Premisa hori du oinarri, eta hesien inguruan hausnartzen du.

## Aktoreak 
* Ali Suliman: Mustafa
* Anna Unterberger: Anne
* Lana Zreik: Salwa
* Gassan Abbas: Abu Nidal
* Nabil Al Raee: Nader
* Motaz Malhees: Kifah
* Mahmoud Abu Eita: Rami
* Samia Bakri Qazmuz: Nabeela
* Rebecca Esmeralda Telhami: soldadua
* Ghassan Ashkar: Saleh

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Charité (telesaila)

***Charité*** 2017ko alemaniar telesail dramatikoa da, Dorothee Schönek Das Ersterentzat egina.

## Sinopsia 
XIX. mendeko Berlingo ospitale ezagunenean girotu zuten lehen denboraldia; 1943an bigarrena, Bigarren Mundu Gerra betean; eta 1961ean hirugarrena, harresiak eta Gerra Hotzak bananduriko hirian.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santiago Botero

**Santiago Botero Echeverry** (Medellín, 1972ko urriaren 27a) kolonbiar txirrindulari ohia da. Erlojupekoan munduko txapelduna izan zen.

## Palmaresa 
**1997**
* Txileko Itzuliko etapa bat.

**1998**
* 2. Mitsubishi Sari Nagusian eta etapa bat.
* 4. Romandiako Tourrean

**1999**
* 2. Andaluziako Itzulian eta etapa bat.
* 3. Paris-Nizan eta etapa bat.

**2000**
* 7. Frantziako Tourrean, etapa bat eta Mendiko Sailkapena 20px.

**2001**
* Mendietako Klasikoa.
* Espainiako Vueltako bi etapa.
* 3. 16px Munduko erlojupeko txapelketan
* 8. Frantziako Tourrean

**2002**
* Dauphine Libereko etapa bat.
* Alpeetako Klasikoa.
* 20px 16px Munduko erlojupeko txapelketa
* 4. Frantziako Tourrean eta bi etapa.
* Espainiako Vueltako etapa bat.

**2003**
* 3. Alcobendasko Klasikan

**2005**
* Romandiako Tourra eta etapa bat.
* 2. Dauphine Liberen eta bi etapa.

**2006**
* 2. Kataluniako Voltan

**2007**
* Marinillako Klasikoa.
* Kolonbiako Itzulia eta hiru etapa.
* 20px 16px|Urre Kolonbiako erlojupeko txirrindularitza txapelketa.
* Panamerikar Jokoetako Erlojupeko Txapelketa,

**2008**
* Kolonbiako Itzuliko etapa bat.
* Redlands Bicycle Classic

**2009**
* 20px 16px|Urre Kolonbiako erlojupeko txirrindularitza txapelketa.
* Kolonbiako Itzuliko etapa bat.

**2010**
* Hegoamerikar jokoetako Sprinta.
* Hegoamerikar jokoetako Erlojupekoa.

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
-: ez zuen parte hartu
UT: utzi, ez zuen amaitu

## Kanpo estekak
FC Luzern

**FC Luzern** (izen osoa *Fussball-Club Luzern*) Suitzako Luzerna hiriko futbol taldea da.

## Palmaresa 
### Suitzan: 4 
* Suitzako Super Liga (1): 1988-89
* Suitzako Kopa:
** Txapelduna (3): 1960, 1992, 2021
** Finalista (4): 1997, 2005, 2007, 2012

## Kanpo estekak 
* Taldearen webgune ofiziala
La casa del caracol

***La casa del caracol*** 2021eko Macarena Astorga andaluziar zinema zuzendariaren thriller filma da, Sandra García Nietoren izen bereko eleberrian oinarrituta.

## Argumentua 
Idazle pentsalari bat da Antonio Prieto, eta Malagako mendietako herri txiki batera joan berri da hainbat egun pasatzera. Han, herriko kondaira eta bizipen arraroak ezagutuko ditu, eta horri buruz idazten hasiko da. Gainera, Berta izena duen emakume batekin maiteminduko da.

## Aktoreak 
* Javier Rey: Antonio Prieto
* Paz Vega: Berta
* Luna Fulgencio: Rosita
* Ava Salazar: Sole
* Norma Martínez
* Carlos Alcántara
* Pedro Casablanc
* Elvira Mínguez
* Jesús Carroza
* Vicente Vergara
* Fernando Tejero

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Charité

**Charité – Universitätsmedizin Berlin** Berlingo unibertsitate-ospitalea da, historikoki Berlingo Humboldt Unibertsitateari eta Berlingo Unibertsitate Askeari lotua. 1710ean Berlin-Mitten izurri pneumonikori aurre egiteko sortua, epidemia ondoren txiroentzako ospitale bilakatu zen. Paul Ehrlich, Hermann Emil Fischer, Werner Forssmann, Hermann von Helmholtz, Friedrich Gustav Jakob Henle, Robert Koch, Leonor Michaelis, Friedrich Schleiermacher, Friedrich Trendelenburg, Johann Lukas Schönlein, Theodor Schwann, Emil Adolf von Behring, Rudolf Virchow, August von Wassermann edota Caspar Friedrich Wolff mediku eta zientzialari ospetsuak bertatik pasa dira. 2019, 2020 eta 2021ean *Newsweek* aldizkariak Europako ospitaletik onena eta munduko seigarrena izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Monforte de Lemos-Redondela burdinbidea

**Monforte de Lemos — Redondela burdinbidea** Iberiar Penintsulako burdinbide bat da, Monforte de Lemos eta Redondela geltokiak lotzen ditu.

Burdinbidea 1878ko martxoaren 17an inauguratu zen Vigo–Urzáiz eta Salvaterra geltokien artean.

ADIFen arabera, 810 kodea dagokio.

## Historia 
### Aurrekariak 
Galiziako bi hiriak lotzeko lehen proiektuak, Ourensetik igaroz eta Valença do Minhoko portugaldar sarearekin lotzeko asmoz Guillareitik abiatutako adar bati esker, 1859-1860 urteetan Boguerin eta Boquenio ingeniariek eginak dira. Boguerinen lana, Vigo-Ourense tarteari buruzkoa, 1861eko urriaren 15ean zati hori eraikitzeko enkante eta kontzesio batean islatu zen lehena izan zen. Hala ere, 1863ko martxoaren 2ra arte itxaron behar izan zen proiektua benetan gauzatzeko, *Medina del Campotik Zamorara Trenbidearen Konpainiako* administrazio-kontseiluko kide zen Juan Flórez Freireri emandako bigarren enkante batean, eta kontzesio berriaren ondoren, *Medinatik Zamorara eta Ourensetik Vigora Trenbidearen Konpainia* izena hartu zuen. Ondoren, trazaduraren beste zati handia esleitu zen, Ourense eta Monforte de Lemos artekoa.

### Eraikuntza 
Lanak azkar hasi ziren arren, hainbat gorabehera ekonomiko izan ziren, hala nola Rafael Bertrán de Lisen bankuen porrota edo 1873ko krisi ekonomikoa. Hori dela eta, 1878ra arte itxaron behar izan zen Vigo-Guillarei, Guillarei-Caldelas eta Caldelas-Salvaterra tarteak amaitzeko. Urte bete beranduago, As Nevesra iritsi zen. 1881ean amaitu ziren Arbo eta Salvaterra arteko eta Arbo eta Ourense arteko burdinbidearen sekzio honen azken bi zatiak.

Puntu horretan geratzen zen Monforte de Lemosera iristea, lau urtetan Ourense-Os Peares (1884) eta Os Peares-Monforte (1885) tarteei esker lortu zena. Horrela, urte bereko maiatzaren 15ean burdinbidea osoa martxan jartzea lortu zen.

### Bilakaera 
1928an, *Medinatik Zamorara eta Ourensetik Vigora arteko Trenbidearen Konpainia*, zailtasun ekonomiko larrietan sartuta zegoena, Espainiako mendebaldeko beste trazadura batzuk bezala, *Espainiako Mendebaldeko Trenbideen Konpainia Nazionalaren* mende geratu zen. Konpainia hori sortu zen herrialdeko eremu horretan trazadurak kudeatzen zituen enpresa pribatuei laguntzeko, baina horrek ez zuen egoera nabarmen hobetu. 1943an, Mendebaldea eta Espainiako gainerako konpainia pribatuak RENFEn sartu ziren.

2004. urtearen amaieran, Renfe Operadora eta Adif RENFEren banaketarekin, burdinbidea Adifen menpe geratu zen.

2011n, Abiadura Handiko Ardatz Atlantikoaren lanek burdinbidearen amaiera Vigon Redondelara eraman zuten, azken kilometroak desegitean.

## Zerbitzuak 
### Distantzia luzea 
### Distantzia ertaina 
## Erreferentziak 
* García Raya, Joaquín (2006). «Bide zabaleko Espainiako burdinbidearen oinarrizko kronologia». *4. Trenbide Historiaren Kongresua: Malaga, 2006ko iraila* (Andaluziako Juntako Herri Lan eta Garraio Saila).
* Wais, Francisco (1974). *Espainiar burdinbideen historia*. Madril: Editora Nacional.

## Ikus, gainera 
* Administrador de Infraestructuras Ferroviarias
* Renfe Operadora

## Kanpo estekak 
* ADIF enpresako web gunea
* RENFE enpresako web gunea
Berlingo Unibertsitate Askea

**Berlingo Unibertsitate Askea** (, FU Berlin laburtuta ohikoan) Alemaniako Berlin hiriburuko unibertsitatea da.

1948an sortu zuten Mendebaldeko Berlinen estatubatuarren laguntzari esker. Berez, ekialdean geratu zen Frederick William Unibertsitatearen ondorengoa izan zen. Egun, herrialdeko unibertsitaterik inportanteenetariko bat da.

## Kanpo estekak 
* Berlingo Unibertsitate Askearen webgunea
Guillarei-Valença do Minho burdinbidea

**Guillarei — Valença do Minho burdinbidea** Iberiar Penintsulako burdinbide bat da, Guillarei eta Valença do Minho geltokiak lotzen ditu.

Burdinbidea 1878ko martxoaren 17an inauguratu zen Guillarei eta Tui geltokien artean.

ADIFen arabera, 814 kodea dagokio.

## Historia 
Espainian, Tui eta Vigo arteko burdinbidea 1878ko martxoaren 17an jarri zen martxan, *Medina-Zamora-Orense-Vigo Konpainiaren* eskutik, urte horretan Tui eta Caldelas arteko lotura ere inauguratu zuena. Miñoko burdinbidea 1882ko abuztuaren 6an iritsi zen Valençara, Portugalgo Gobernuak eraikia.

Tui-Valençako nazioarteko zubia eraikitzea, Miño ibaia zeharkatzea ahalbidetu zuena, 1885ean hasi zen, inaugurazioa 1886ko martxoaren 25ean egin zelarik, Galizian Espainiako trenbide sarearekin lotura ezarriz.

1975eko udan, Red Nacional de los Ferrocarriles Españoles garraiolariak merkantzien eta bidaiarien zerbitzu mistoak erabiltzen zituen, omnibus motakoak, Guillarei, Tui eta Valença artean, 7000 eta 5000 serieetako lokomotorrek atoian eramaten zituztenak; merkantzien trafikoa horrela egin behar zen, nazioarteko zubiak karga ahalmen txikia zuelako. Konexio honen bidez, 1980ko hamarkadaren amaierara arte, bidaiarien konboiak egin ziren, Espainiako Trenbideen Serieetako 10.300 edo 10.800 lokomotorrek atoian eramanak, operadore honek Tui-Valençako nazioarteko zubia zeharkatzeko baimena zuen unitate bakarrak izateagatik; hauek izan ziren 10300 serieko lokomotorrek egindako bidaiari-zerbitzu bakarrak.

## Zerbitzuak 
## Erreferentziak 
* García Raya, Joaquín (2006). «Bide zabaleko Espainiako burdinbidearen oinarrizko kronologia». *4. Trenbide Historiaren Kongresua: Malaga, 2006ko iraila* (Andaluziako Juntako Herri Lan eta Garraio Saila).
* Wais, Francisco (1974). *Espainiar burdinbideen historia*. Madril: Editora Nacional.

## Ikus, gainera 
* Administrador de Infraestructuras Ferroviarias
* Rede Ferroviária Nacional
* Renfe Operadora
* Comboios de Portugal

## Kanpo estekak 
* ADIF enpresako web gunea
* RENFE enpresako web gunea
Pique de Tamaya

**Pique de Tamaya** meategi zahar bat eta bere herria (**Cerrillos de Tamaya** izenekoa) da. Txileko Ovalle hiritik 25 km ipar-mendebaldera dago, Coquimbo eskualdean.

## Historia 
Talinay mendilerroan kokatutako Diaguita indiginen meategi zahar baten ustiapen industrialari ekin zion José Tomás Urmeneta industrialari txiletarraren bultzadapean jaio zen. 1830. urte inguruan zenbait esplorazio egin ondoren, kobre mea zain erraldoi eta oso aberatsa aurkitu zuen, aberastasun erraldoiak ematen zizkiona. Herria meategiaren inguruan jaio zen, eta horrek, bere garrantzi ekonomikoa ikusita, Tongoy-Ovalle adarra ikusi zuen, Hego Amerikako lehen trenbideetako bat, urruneko probintzia honetara iristen, bere ibilbidea Tongoyko porturaino eramaten zuena, non  prozesatu eta itsasontzietan kargatzen zen.

Urteek aurrera egin ahala, meategia bere kalitatea jaisten hasi zen, eta XX. mendearen erdialdean bere zainik garrantzitsuenak desagertu ziren. Horrek bertako biztanleen migrazio masiboa eragin zuen, inguruko hiribilduak herri mamu bihurtuz. Hala eta guztiz ere, 1918an Arturo Villalón izeneko industrialari batek bi trenen eraikuntza hasi eta amaitu zuen, lehorreko eremu zabal bat ureztatzeko. Honek, lan birmoldaketa eragin zuen, nekazaritza haran eder bat bihurtuz.

## Kanpo estekak
Giza Eskubideen Nazioarteko Batzarra (2018)

**Giza Eskubideen Nazioarteko Batzarra: Erronka Berriak** Bilbon 2018ko azaroaren 7tik 9ra egin zen nazioarteko batzarra izan zen.

## Batzarra 
Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalaren 70. urteurrena ospatzeko egin zen batzarra. Antolatzaileak Euskal Herriko Unibertsitatea, Eusko Jaurlaritza eta Espainiako Gobernua izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zurruma

[thumb|240x240px|[Takoidun oinetakoa.]]
**Zurruma**, **takoia** edo **orpoa** oinetakoa osatzen duen pieza bateko atal zurrun bat da, orpoaren azpian zolari itsasten zaiona.

Pieza honen eginkizun nagusia orpoari eustea da. Hala ere, funtzio estetikoak ere betetzen ditu. Esaterako, takoidun oinetakoak janzten dituenari garaiagoa den eta oin txikiago eta hanka luzeagoak dituen itxura ematea.

## Ikus, gainera 
* Takoidun oinetako

## Kanpo estekak
Kenneth G. Wilson

**Kenneth Geddes "Ken" Wilson** (Waltham, Massachusetts, 1936ko ekainaren 8a - Saco, Maine, 2013ko ekainaren 15a) estatubatuar fisikari teorikoa izan zen. 1982ko Fisikako Nobel Saria jaso zuen fase aldaketari buruz egindako lanagatik.

Harvard Unibertsitatean ikasi zuen eta Cornell Unibertsitatean irakasle izan zen. Kaliforniako Teknologia Institutuan Murray Gell-Mannekin ikasi zuen.

Fenomeno kritikoen gainean lan egin zuen birormalizazio-taldea erabiliz. Lan honengatik irabazi zuen Nobel saria. Partikula fisikoak aztertzeko ordenagailuen erabileran ere aitzindaria izan zen.

## Kanpo estekak
2021eko Peruko hauteskunde orokorrak

**2021eko Peruko hauteskunde orokorrak** bi itzulitan egin ziren, lehena urte horretako apirilaren 11n eta bigarrena ekainaren 6an. Hauteskundeotan Peruko Errepublikako lehendakaria, bi lehendakariorde, 130 kongresuko kide eta Andeetako Parlamentuko 5 kide hautatzen ziren.

Lehenengo itzulian Pedro Castillo Peru Askea alderdiko ordezkariak eskuratu zituen boto gehien eta bigarrena Herri Indarra alderdiko Keiko Fujimori hautagaia izan zen. Hortaz, bi hautagaiak 2021eko ekainaren 6ko bigarren itzulian neurtu zituzten indarrak.

Hautatutako ordezkariek euren karguaren zina 2021eko uztailaren 27an egingo dute, eta lehendakariak 2021eko uztailaren 28an, Peruko Aberri Jaietan, Peruren Independentziaren Bigarren Mendeurrenaren baitan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak