Argi monokromatiko

thumb|318x318px|Argi monokromatikoa uhin-luzera (λ) bakarrekoa da, kolore bakarrekoa. Polikromatikoa, aldiz, uhin-luzera ezberdinek osatzen dute eta, hortaz, kolore ezberdinak ditu.
**Argi** **monokromatikoa** (grezieraz μονο  *monos,* "bat, bakar", eta χροματικί  *chrôma,* "kolore"), uhin-luzera edo maiztasun bakarreko erradiazio elektromagnetikoa da, eta hortaz kolore bakarrekoa. Dena dela, errealitatean, indukzio elektromagnetikoaren ondorioz, maiztasun edo uhin-luzera bakarra baino uhin-luzeren oso multzo txikiak osatzen du argi monokromatikoa, baina giza begiak beti kolore bakarra jasotzen du.

Argi ikusgarria edo argia uhin-luzera ezberdinez osatua dago, 440 – 700 nm tartekoak, eta horrexegatik kolore desberdinak hautematen ditugu gure inguruan. Argi mota honi polikromatikoa deritzo. Eguneroko bizitzan argi polikromatikoa dugu: eguzki-argia, kale-argia, goritasun-lanpara eta abarrek igortzen dutena.

### Deskarga lanpara 
thumb|206x206px|Helioa duen deskarga-lanpara.
Deskarga-lanparan dagoen gasean zehar korronte elektriko bat pasaraziz sortzen da argi monokromatikoa. Gasaren atomoak kitzikatu egiten dira korronte elektrikoaren eraginez eta gero atomoak hasierako egoerara bueltatzean maiztasun bakarreko argia igortzen dute. Argiaren uhin-luzera, kolorez beraz, lanpararen barruko gas-motaren araberakoa da.

Deskarga elektriko baten eraginpean gas guztiek igortzen dute argia, baina erabilitako gasaren arabera sortutako argiak ezaugarri desberdinak ditu energia, intentsitatea eta argitasunari dagokienez. Esaterako, merkurio-lurrunezko lanpara kaleko-argiterian oso ohikoa da, 50 lumen/W-eko potentzia, handia alegia, eta argitasun handia ematen duelako. Halogeno-lurrunezko lanparak, ostera, 12- 25 lumen/W-ekoa sortzen duenez, kirol-instalazioetan, barruko eta kanpoko erakinetan erabiltzen dira.

### LED 
thumb|197x197px|LED zuria bai lanparetan bai linternetan erabiltzen da
LED (*light-emitting diode* *-* diodo argi-igorlea) oso ohikoa da gure artean eta bere funtsezko osagaia erdieroalea da. LEDak argia sor dezan korronte elektriko batek zeharkatu behar du. Kolorea LEDaren erdieroalearen osagaien araberakoa da. Esaterako, laranja kolorea galio eta artsenio fosfurozko erdieroalea erabilita lortzen da; urdina zink seleniurozkoa baliatuz. Argi monokromatikoa sortzen duenez, energiaren gastuaren ikuspegitik eraginkorragoak dira argitasun handia ematen dutelako eta aldi berean enegia gutxi kontsumitzen dutelako.

### Sinkrotroi-erradiazioa 
Sinkrotroi-erradiazioa ere argi monokormatikoa da. Sinkrotroia partikula azeleragailua da eta bertan partikula kargatuak (elektroiak, protoiak…) azeleratu egiten dira eta oso abiadura handian (ia-ia abiaduraren argian) higitzen direnean maiztasun-banda estuko argia igortzen dute. Sinkrotroi-argia hainbat esparrutan erabiltzen da, hala nola, medikuntzan minbiziari aurre egiteko, nekazaritzan lorzoruen egoera aztertzeko, zientzia forentseko gorpu-laginen analisietan, botika berriak garatzeko, arkeologian objektuen konposizioa eta haien historia ezagutzeko...  Sortutako argia intentsitate handikoa da eta elektroiaren abiadura mugatuz espektro osoko maiztasun guztietako erradiazioak sor daitezke. Oso erabilia da, besteak beste, medikuntzako kirurgia alorrean: gaixotutako giza-ehunak erauzteko giza gorptuzari ahalik eta eragin gutxien sortaraziz.

### Monokromatzailea 
Laserraren erabilera orokortu baino lehen, argi monokromatikoa lortzeko monokromatzailea izeneko tresna usu handikoa izan da, eta gaur egun ere oso erabilia da. Tresna honen helburu nagusia uhin-luzera zehatza duen erradiazio elektromagnetikoa lortzea da, hots, argi monokromatikoa eskuratzea argi polikromatiko batetik abiatuta.
thumb|434x434px|Czerny-Turner-ek asmatutako monokromatzailearen eskema
1930ean Marianus Czerny eta Arthur Francis Turner ikertzaileek lehen monokromatzailea asmatu zuten: *Czerny-Turner monokromatzailea* izenaz ezagutzen dena. Argiaren sakabanaketa optikoan oinarritzen da: difrakzio-sarea, ispilu konkaboak eta kolimatzailearen bitartez argi monokromatikoa lortzen da. Tresna honetan argia -argi polikromatikoa- sarrerako zirrikitura (A) heltzen da eta bertatik igarotzean argi-sorta estutu egiten da. Ostean, kolimatzailera (B) iritsi eta bertan argi-izpiak mehetu egiten dira eta ibilbide paraleloan mugiarazten dira, edo izpien mugimendu-norabidea lerrokatuz edo izpien sekzioa txikiagotuz, betiere kolimatzaile-motaren arabera. Kolimatutako argiak difrazkio-sarea edo prisma (C) batean intziditzen du eta dispertsatua edo errefraktatua izan ohi da. Ondoren, ispilu (D) baten bidez argia fokuratu egiten da eta, azkenik, irteerako saretatik (E) pasatzean lortu nahi den maiztasuneko argia eskuratzen da, argi monokromatikoa alegia Difrakzio-sarea biratuz lortu nahi den uhin-luzera lortzen da. Irteerako zirrikitua ere garrantzitsua da, besteak beste, zenbat eta estuagoa izan orduan eta erresoluzio handiagoa lortzen baita, erradiazioaren eraginkortasuna handituz. 

## Argi monokromatikoaren ezaugarriak 
thumb|266x266px|Argi koherenteak uhin-luzera (λ) edo maiztasun bakarra du eta sinkronizatua dago, hau da, uhin guztiak norabide, plano eta fase berean hedatzen dira. Argi inkoherentea, berriz, maiztasun ezberdinez osatua dago eta era asinkronoan zabaltzen da
Uhin-luzera bakarrez edo oso banda-zabalera txikian kokatuta dauden uhin-luzerez osatua dagoenez, giza-begiak kolore bakarra antzematen du. Haren igorpena oso jarraitua da eta horregatik zehaztasun, ziurtasun eta egonkortasun handia behar diren jardueretan oso lanabes bikaina da. Gainera, fotoi guztiek energia bera garraiatzatzen dute, uhin-luzera bera dutelako. Gainera, intentsitate eta energia handikoa da, argi polikromatikoaren aldean. Oso distantzia luzean zehar hedatzen da eta ibilbide zuzenari eusten dio, gainera, oso gutxi sakabanatzen da eta uhinak konbergentzia puntu berean elkartzen dira, oso zonalde txikia argiztatuz. Argi koherentea denez, uhin guztiak fasean daude eta guztiek energia bera dute, energia handiko erradiazioa sortaraziz. Kolore bakarrekoa denez, kolore purua da, bestelako kolorerik gabe. Edonola ere, tonuak erakuts ditzake, dagokion maiztasun-tarteko uhin-luzera desberdinak dituelako. Irudi gardenak sortzen ditu eta aberrazio kromatikoa saihesten du.

Argi monokromatikoaren erabilera oso anitza da. Esate baterako, ikerketa eta saio zientifikoetan material desberdinen aurrean nola jokatzen duen aztertuta, material horren egitura eta zein osagai dituen jakin daiteke. Usu handikoa da espektroskopian eta materialen analisi kimikoan: erradiazio monokromatikoak materiala zeharkatzean igorri eta xurgatutako uhin-luzeren arabera materialaren konposizioa lor daiteke.

Medikuntzak larru-azaleko arazoei aurre egiteko baliatzen du argi monokromatikoa: fototerapia. Argi urdinak, kasu, azalaren akne-arazoak zuzentzen ditu. Giza ehunak maila mikroskopikoan aztertzeko eta begietako gaixotasunak sendatzeko ere baliagarria da.
* Argi urdinak (440 – 550 nm) gizakien protein-ekoizpena bultzatzen du. Oilategietan, esaterako, oso erabilia da oiloak baretasun-giroan murgil daitezen; argi honek lasaitu egiten ditu eta.
* Argi gorriak (620-700 nm) hipotalamoaren funtzionamendua suspertzen du eta hori garrantzitsua da hormonen giza sistema indartzeari begira. Oiloen haztegietan argi hau baliatuta errute-prozesua areagotzen da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Argiztapena
* Kale-argia
* Kolorea

## Kanpo estekak 
* (Gaztelaniaz) Fisica de la luz. Universidad de la Plata
* (Ingelesez) The nature of light. New Jersey Institute of Technology