Grace Wahba

**Grace Goldsmith Wahba** (Ameriketako Estatu Batuak, 1934ko abuztuaren 3a) zientzietan doktorea da, spline leunduen ikerketetan aitzindaria. Ikerketa horiei buruzko liburua, arlo horretako klasikoa, splinen erabilerari buruzko ikerketaren eta estimatzaile berrien proposamenen oinarria izan zen, haiei lotutako leuntze-parametroekin. Batez ere, parametro leundua hautatzeko balidazio gurutzatuko metodo orokortua garatzeagatik da ezaguna Grace. Metodo hori ohiko pakete estatistikoetan erabiltzen da. Bere ekarpenak zenbatesle berrien propietate estatistikoen analisian kokatzen dira, baita bere aplikazio praktikoetan, bere tekniken aplikazioetan azterketa demografikoetan, DNAren mikroanalisian, irudi medikoen azterketan, aldaketa klimatikoan, machine learning edo ikasketa automatikoan, DNA matrizeetan edo irudi medikoetan ere bai.

## Bizitza 
Grace Wahba Cornell-eko unibertsitatean (1956) hezi zen eta aurrerago Maryland-eko Unibertsitatean (College Park). 1966an doktoretza lortu zuen Standfordeko Unibertsitatean. Grace bigarren hezkuntzan zegoenean, aitak kimikako ekipo bat utzi zion. Ez zirudien harrigarria, baina, 1940an, emakumeak panpinekin jolasten imajinatzen ziren, eta ez hodi eta laginekin. Baina berak ez zuen sekula gizartean errotuta zeuden espektatiben mende jarri bere burua, baizik eta bere interesak eta bere jakin-min naturala jazartzen zituen, eta horrexek gidatzen zuen, eta horrexek bultzatu zuen estatistikako karrera berritzaile bat izatera, emakumeek nazioarteko onarpen handia izatearen alde apustu egiten ez zen garai batean. New Jerseyko Montclari herrian hazi zen. Aitak, Harry Goldsmithek, enpresa farmazeutiko baterako abokatua zenak, etxera iristean bere egunerokotasunaz hitz egiten zion, eta horrek liluratu egiten zuen Grace. Berak bere fisikako liburu zaharrak utzi zizkion, eta Gracek erabilera ona eman zien. Aitak gai horiei buruz hitz egin eta material hori utzi zionez, Gracek (aita) lehen feministatzat hartu zuen.

Bigarren Hezkuntzan, mutilei ikasteko aukera asko ematen zitzaien: ingeniariak, doktoreak, abokatuak edo negozio-exekutiboak. Neskentzat, aldiz, aukera bakarrak idazkaria, erizaina edo irakaslea izatea ziren. Gracek ingeniari izan nahi zuen, eta hala jakinarazi zien gurasoei. Horrek ez zion axola eskolan, arau horiek baitzeuden indarrean, baina Gracerentzat nahikoa izan zen gurasoek bere alde egitea. Cornell-eko Unibertsitatean izena eman zuenean, emakumeek unibertsitateko egoitzan lo egin behar izaten zuten, eta han ezin zen gizonik sartu. Gauetan etxeratze-agindua zuten, eta, errespetatzen ez bazuten, zigortu egiten zituzten. Gizonak, ordea, beren apartamentuetan bizi zitezkeen, eta edozein ordutan izan zitzaketen bisita femeninoak.

### Lan ibilbidea 
1965ean, IBM enpresarentzat lan eginez, bere lanaren zati bat sateliteetatik lortutako datuak behatzea zen. Sateliteekin zuten arazoetako bat zen nola orientatu helburu jakin baterako, adibidez, fokua ilargiaren berrikuntza ezagun batean jartzeko, sateliteek izarrekiko duten posizio erlatiboaren behaketetan oinarrituta. Problema honetarako formula matematikoak matrizeak eta aljebra linearra ditu, eta "Wahbaren problema" izenez ezagutzen da.

Isaac Jacob Schoenberg errumaniar jatorriko matematikari estatubatuarrak garatu zuen splinen sorrerako teoria 1940ko hamarkadan, baina Graceri "spline" hitza ere badagokio, baita estatistikan duen erabilera ere. 1990ean egin zuen monografikoa ("*Spline Models for Observational Data*") best-seller zientifiko bat izan zen. Aurreko urteetan zenbait egilek idatzitako funtsezko argitalpen batzuetan oinarrituta dago. Horien artean, eragin handiena izan zezakeena *"Generalized cross-validation as a method of choosing a good ridge parameter"* (Balidazio gurutzatu orokortua erregresio uzkurtuaren parametro on bat aukeratzeko metodo gisa) izan zitekeen, Gene Golub eta Michael Heath-ekin, GCV (Balidazio gurutzatu orokortua) irizpidea sartu baitzuten. Grace Wahbaren lanak emandako kalitate-zigilua goi-mailako matematikaren konbinazioa da, sarritan analisi funtzionaleko ideiak barne hartzen dituena, hala nola Hilberten Kernel espazioak erreproduzitzea, baina datu errealen analisien arazo praktikoak begi aurrean tinko mantenduz.

Estatistikako pertsonarik onenetakotzat jotzen da Grace, baita zientzialari eta matematikari ontzat ere. Herrialdeko estatistikarik gorenetakotzat hartu zen, eta Estatu Batuetako estatistikako eta matematika aplikatuko pertsona guztien artean lehenengoetarikotzat. Wisconsin-Madisongo Unibertsitateko Estatistika Saileko lehen emakume kidea izan zen. Gutxienez lau kontintente desberdinetan graduatutako 39 ikasleren tesiak gainbegiratu ditu.

Unibertsitatean ezagutu zuen gero bere senarra izan zen gizona, estatistikako lankide bat, David Callan. Hau, oso harrituta zegoen Grace profesional onenez inguratuta zegoelako. Harremana hasi eta 30 urtera ezkondu ziren, Graceren hitzetan, ordura arte ezin izan zutelako lortu. Grace beti izan da martxa atletikoko kirolari aktiboa, 2013an deskubritu zuen pasioa. Irabazitako dominen bilduma bat du, 2017ko Senior Joko Nazionalen 5 kilometro ibilketako brontzezko domina bat barne. Ez dio hainbesteko garrantzirik ematen sariari, lau pertsona baino ez zeudelako izena emanda eta bat deskalifikatua izan zelako.

## Ekarpen nagusiak 
"Wahba-ren problema" aurkeztu zuen. Problema horren bidez, bi koordenatu-sistemaren arteko errotazio-matrize bat aurkitu nahi da, bektore-behaketen (haztatuen) multzo batetik abiatuta. Wahbaren problemaren soluzioak askotan erabiltzen dira sateliteen jarrera zehazteko, magnetometroak eta antena anitzeko GPS hargailuak bezalako sentsoreak erabiliz.

"Splin" leunduei buruzko bere liburua klasiko bat izan zen, eta splinen erabilerari buruzko ikerketaren eta zenbatesle berrien proposamenen oinarria, haiei lotutako leunketa-parametroekin.Grace ezaguna da, batez ere, parametro leundua hautatzeko balidazio gurutzatuko metodo orokortua garatzeagatik. Metodo hori ohiko pakete estatistikoetan erabiltzen da.

Garrantzi handikoa izan zen bere lana datu-biltegi handiak ateratzen, batez ere medikuntzaren arloan. Gutxienez 4 kontinentetako 39 ikasle graduatu gainbegiratu ditu. Bere ikasle izan ziren pertsona asko, mundu osoko unibertsitateetan departamentu buru edo beka izatera pasa dira.

## Sariak eta aitortzak 
* *United States National Academy of* Sciences-eko kide hautatu zuten 2000n.
* *American Statistical Associationek* urteko estatistikaria izendatu zuen 2004an.
* Ohorezko doktoretza jaso zuen *Chicagoko Unibertsitatean*, 2007an.
* Zenbait elkarte akademikotako kidea, besteak beste, Arte eta Zientzien Akademia Amerikarrekoa (*American Academy of Arts and Sciences*), Zientziaren Aurrerabiderako Amerikako Elkartekoa (*American Association for the Advancement of Science*), Estatistikako Elkarte Amerikarrekoa (*American Statistical Association*) eta Matematika Estatistikako Institutukoa (Mathematatical Stistics).
* Hogeita hamar doktore-tesi baino gehiago zuzendu ditu, eta ia 200 ondorengo ditu zientziaren munduan.
* Bere 80. urtebetetzearekin batera, Madisongo Unibertsitateak, 1967tik lotuta dagoenak, *"Conference on Nonparametric Statistics for Big Data"* ekitaldia ospatzen du bere omenez 2014ko ekainean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak