Multibitamina

thumb|Osagarri Bitaminikoa
thumb|233x233px|Multibitaminiko Komertziala
**Multibitaminak**, bitaminak, mineral dietetikoak eta beste elementu nutrizional batzuk dituen osagarri dietetikoak dira. Prestakin horiek hainbat formatutan barneratu daitezke; tabletak, kapsulak, pastillak, hautsak, likidoak edo formulazio injektagarriak. Formulazio injektagarriez gain, horiek medikuaren zaintzapean baino ez daude eskuragarri eta ematen dira, eta *Codex Alimentarius* Batzordeak (Nazio Batuen Erakundeak elikagai-estandarrei buruz duen autoritatea) onartzen ditu multibitaminak elikagai-kategoria gisa. 

Bi multibitaminiko mota daude, sintetikoak eta naturalak. Azken hauek haien elementu nutrizionalak naturatik lortzen dituzte (landare, onddo eta bakterioetatik, adibidez). Multibitaminiko natural baten adibidea espirulina da, zianobakterioetatik lortzen den osagarri dietetikoa.

Ez dago definizio zientifiko estandarizaturik multibitaminarentzat. Estatu Batuetan, multibitamina/mineralaren osagarri bat hiru bitamina eta mineral baino gehiago dituen gehigarri bat da, belarrik, hormonarik edo botikarik ez duena, non bitamina eta mineral bakoitza Elikagaien eta Sendagaien Batzordeak zehazten duen goi mailako dosi onargarriaren azpitik dagoen, eta osasunerako ondorio kaltegarriak izateko arriskurik ez duen. 

## Osagaiak 
Multibitaminikoetan agertzen diren bitamina eta mineral ohikoenak bitamina C, B1, B2, B3, B5, B6, B7, B9, B12, A, E, D2 eta  K1 potasioa, iodoa, selenioa, boratoa, zinka, kaltzioa, magnesioa, manganesoa eta/edo burdina dira. Argazkian agertzen den produktua dendetan erosi ahal den multibitaminiko arrunta da eta aurretik aipaturiko zenbait osagai ditu. 

### C Bitamina 
thumb|C Bitaminaren Biosintesia
Azido askorbikoa (C6H8O6)  hainbat landareetan agertzen den konposatua da. Adibidez, Tomatean, Limoian, Laranjan, Liman, Pomeloan, Mandarinan, Arbeletxekoan, Mertxikan, Azenarioan, Piperran, Brokolian, Kiwian,, Andere-mahats beltzan, Masustan, Mugurdian, Perrexilan, Guaiaban, Mangoan, Kergeleneko azan, Camu camuan, Bergamotan edo Litxian. 

Landare hauen bidezidor metaboliko desberdinetatik lor daiteke azido askorbikoa baina bidezidor nagusia argazkian adierazita dagoena da.

Industrialki, azido askorbikoa lortzeko erabiltzen diren lehengai nagusiak artoa eta garia dira. Hauetatik, almidoia erabiliz, glukosa lortzen da eta aurretik aipaturiko bidezidor metabolikoa erreplikatzen da C Bitamina lortzeko.

C bitamina oso garrantzitsua da gizakientzat, kolageno, neurotransmisoreak eta karnitina sintetizatzen funtsezkoa delako, esate baterako.

Industrialki, tiamina legamitik (*Saccharomyces cerevisiae*) lortzen da, haren metebolismoan B1 Bitamina sortzen duen bidezidorra dutelako.

Metabolismoan B1 bitamina oso garrantzitsua da, aminoazido eta glukosaren degradazioan parte hartzen duelako

### B2 Bitamina 
B2 bitamina edo erriboflabina (C₁₇H₂₀N₄O₆) landare zelulek, onddoek eta bakterioek soilik sintetiza dezaketen bitamina horia da.

Landareen artean arbendol, garia, espinaka, ahuakate edo patatetatik lor daiteke.
thumb|165x165px|Erriboflabina
Bitamina hau sintetizatzen duten onddo ohikoenak *Agaricus bisporus* eta *Aspergillus niger* dira. Bakterioen artean bitamina gehien ekoizten dutenak *Clostridium acetobutylicum* eta *Shewanella oneidensis* dira.

Industrialki *Eremothecium ashbyii* (onddo mota bat) erabiltzen da B2 bitamina lortzeko. Onddo honen metabolismoan dagoen B2 bitamina ekoizten duen bidezidor metabolikoa jarraituz.

B2 bitamina mitokondrioetan sintetizatzen da eta arnasketa zelularrean eta antigorputzen ekoizpenean oso garrantzitsua da.

Bitamina hau ere laborategian sintetikoki ekoiztu daiteke landare batzuetan aurkitzen diren produktu kimikoetatik, hala nola, azido kiniko edo triptofanotik. Prosezu honen barne, oinarrizko konposatuak hidrogenatu, erreduzitu eta azilatu egiten dira. Hala ere metodo honek ez du bioablitate handirik eta ondorioz organismoek ez dute ondo asimilatu eta erabiltzen. Industrialki 5-etil-2-metilpiridinaren oxidazioaren bidez lortzen da azido nikotinikoa.

Beste metodo bat hartzidura mikrobiologikoa da, honen bidez legamia eta bakterioen moduko mikroorganimsmoak kultibatzen dira niazina ekoizteko. Kultibo medio egokia duten tanke handietan hartzidura emango da produktu bezala bitamina sortuz.
### B5 Bitamina 
B5 bitamina, azido pantoteniko ere deitua, elikagai askotan aurkitzen da kontzentrazio desberdinetan. Bitamina honen sintesia landare berdeek, onddoek eta bakterio gehienek egin dezakete. Gizakiek bitamina sintetizatu ezin dutenez dietatik eskuratzen dute. Azido pantotenikoan aberatsak diren elikagaiak animalien gibela eta giltzurrunak, arrainak, ahuakatea, eguzkilore haziak eta esnekiak dira. 

Hala ere beharrezkoa den kantitate minimora (helduetan 5mg/egun) heltzeko gehigarrietan aurkitzen den pantotenola lagungarria da. 

Pantenola B5 bitaminaren alkoholdun analogoa da eta kontsumitzean metabolismoaren bidez eraldatua izaten da azidora.

Pantenolaren ekoizteko metodo arruntena sintetikoa den R-pantolaktonaren kondentsazio kimikoa da 3-propanolaren bidez. Hala ere, berriagoa den sintesi bioteknologikoa existitzen da.

Pantotenola eskuratzeko mikroorganismo ugari erabil daiteke arkeo zein bakterio (gram positibo zein negatiboak), adibidez *Fusarium verticillioides*. Mikroorganismoek hidrolisi entzimatikoa egingo duten entzimak ekoiztuko dituzte DL-pantoniko azido laktonikoa eraldatuko duena. 

Piridoxina kimikoki egonkorra denez gehigarrietan aurkitzen den B6 bitaminaren iturri nagusia da. Piridoxina gibelean eraldatu egiten da. 

Piridoxinaren fabrikazioan gehien erabiltzen den metodoa oxazolarena da, non izen bereko produktu kimiko toxikoa erabiltzen da bitamina eskuratzeko. Badaude metodoak bakterioen bidezko hartzidura baliatuz sintetizatzeko baina komertzilki produzitzeko erabili ez direnak. Adibidez Escherichia coli *, Ensifer meliloti* eta *Bacillus subtilis* erabili izan dira.

thumb|B7 Bitaminaren Sintesia

### B7 Bitamina 
B7 bitamina edo biotina (C10H16N2O3S) bakterio (*Escherichia coli*, adibidez) eta landareek (marrubi, ahuakate, tomate edo artoak, adibidez) sintetizatzen duten bitamina da.

Industrialki landare zelulen metabolismotik lortu daitekeen molekula da. Zelula hauen peroxisoma eta mitokondrioetatik lortzen da biotina, argazkian adierazita dagoen moduan. 

Bitamina hau bost karboxilasen kofaktorea da (propionil-CoA karboxilasa, pirubato karboxilasa, metilkrotonila-CoA karboxilasa, azetil-CoA 1 eta azetil-CoA 2). Hauek erreakzio kritikoak katalizatzen dituzte gantz-azidoen, glukosa eta aminoazidoen metabolismoan.

thumb|B9 Bitaminaren Sintesia

### B9 Bitamina 
B9 bitamina edo azido folikoa (C19H19N7O6) landare, alga eta onddo guztiek eta protozoo, bakterio eta arkeo  batzuek *de novo* sintetizatu ahal duten bitamina da. Animaliek ezin dute azido folikoa sintetizatu.

Organismo guzti hauek B9 bitamina argazkian adierazituta dagoen bidezidor metabolikoaren aldakuntzaren baten bidez lortzen dute. 

Azido folikoa duten landareen artean kakahuete, ekilore haziak eta dilistak bitaminaren kontzentrazio handiagatik nabarmentzen dira 100 g-ko 246, 238 eta 181 μg azido foliko dituztelako, hurrenez hurren.
thumb|B12 Bitaminaren Biosintesia
Gizakientzat folatoa behar-beharrezkoa da RNA, DNA eta aminoazidoak sintetizatzeko behar dutelako.

B12 bitamina DNAren sintesiaren kofaktorea da, eta gantz-azidoaren zein aminoazidoaren metabolismoarena.

### A Bitamina 
Giza dietak bi iturri ditu A bitaminarentzat: A bitamina preformatua (erretinola adibidez) eta A karotenoide probitamina. A bitamina animalia-jatorriko elikagaietan aurkitzen da; haragietan, esnekietan, arrautzetan, arrainetan eta organoetan ere. Aldiz, A karotenoideak gorputzak hestean A bitamina bihurtzen dituen landare-pigmentuak dira.

Bitamina hau, laranja edo gorri koloreko landareetatik (kalabaza, azenarioa edo piper gorria) edo landare berde batzuetatik (espinaka) eskura daiteke 

Herrialde batzuetan bitamina honen gabezi generalizatua asetzeko komertzializaten den janaria indartzen da (olioa, arroza eta irina) edo ingenieritza genetikoaren bidez janariaren bitamina kantitatea igotzen da. gehigarriak ere komertzializatzen dira, normalean retinil palmitato edo azetato bezala eta askotan β-karotenoarekin batera paketatzen dira.  β-karotenoaren 12 μg ingeritzean 1 μg retinol eskuratzen du gorputzak.

Gehigarriak ekoizterakoan, A bitaminaren kasuan ohikoa da arrain-gibel olioa, palmondoaren fruituaren olioa erabiltzea edo kimikoki azetona eraldatzea..

### E Bitamina 
Fotosintesia ematean landare, alga eta zianobakterioek plastidoetan tokokromanolak sintetizatzen dituzte. Hauek lau konposatu tokoferoliko eta lau tokotienolikoz osatutako konposatu-familia bat osatzen dute, nutrizioan E bitaminaren izena jaso duena.

Landareen atal desberdinetan E bitamina mota desberdinak ekizten dira. Hostoetan agertzen den forma nagusia ɑ-tokoferola da. Hazietan tokokromolak ohikoenak dira eta haziaren lipidoak babesten dituzte herdoiltzetik eta erretxin bihurtzetik. Ekoizten den E bitamina mota landarearen espeziearen menpekoa da baita ere.

Landereek E bitaminaren bi atalak (kromanol eraztuna eta buztan hidrofobikoa) sintetizatzeko bi bidezidor jarraitzen dituzte, Metil-eritritol fosfatoaren bidea eta Shikimate bidea

Ergokaltziferola , D2 bitamina ere deitua, elikagaietan aurkitu eta osagarri dietetiko gisa erabiltzen den D bitamina mota bat da. Esteroide baten lotura fotokimikoki apurtzean sortzen da.  

Ergosterola eta argi ultramorea erreakzionatzean sekoesteroide bat lortzen da, D2 bitaminaren forma probitaminikoa. 

Dietan D bitamina iturri desberdinetatik dator. Alde batetik D2 bitamina landare-iturrietatik dator (perretxikoetatik eta neurri txikiagoan galorratza edo ahuakatea).

### K Bitamina 
thumb|203x203px|Potasio Atomoa
thumb|192x192px|Iodo Atomoa
K1 Bitamina edo filokinona (C31H46O2) multibitaminikoetan gehien agertzen den K bitaminaren forma aktiboa da. Hostodun barazkietan ugaria da, (Bazka-aza**,** espinaka, zerba, txikoria, brokolia eta letxugan) eta, neurri txikian, osoko zerealetan.

Industrialki, aurretik aipaturiko landareetatik erauzi ahal da, K bitamina sortzeko gai direlako.

Gizakiek K bitamina behar dute, odola koagulatzeko behar diren proteina jakin batzuen sintesiaren ondorengo eraldaketarako, edo hezurretan eta beste ehun batzuetan kaltzioaren lotura kontrolatzeko.

### Potasioa 
Potasioa (K) landare eta animalia askotan agertzen den elementua da. Potasio kontzentrazio handia duten landareen artean albertxikoak, mahatsak, patatak, espinakak eta ahuakateak daude. 

Industrialki potasioa aurretik aipaturiko landareetatik lortzen da.

Potasio ioiak ezinbestekoak dira bizidun guztien zelulen funtzionamendurako. Haien transferentzia beharrezkoa da nerbio zelulen mintzetan zehar nerbioen transmisio normalerako, giharren uzkurdurarako eta giltzurrunaren funtzionamendu orokorrerako. 

Iodoa tiroide hormonen funtsezko osagaia da. Tiroideko hormonek erreakzio biokimiko garrantzitsu asko erregulatzen dituzte, proteinen sintesia eta aktibitate entzimatikoa barne, eta aktibitate metabolikoaren funtsezko determinatzaileak dira. Era berean, nerbio-sistema eskeletikoa eta zentrala fetuetan eta haurretan behar bezala garatzeko iodoa behar da.

### Magnesioa 
Magnesioa (Mg) metal gris distiratsu bat da, dentsitate baxukoa, fusio-puntu baxukoa eta erreaktibotasun kimiko handikoa.
thumb|155x155px|Magnesio Atomoa
Barazki berdeek, ziazerbek adibidez, magnesio asko dute (klorofilen ugaritasunagatik, hauek magnesio ioia daukatelako). Intxaurrak, kalabaza haziak, txokolate iluna eta soja erreak ere magnesio iturri onak dira.

Magnesioa zelula guztientzat funtsezkoa da. Magnesio ioiek ATP, DNA eta RNA bezalako konposatu polifosfatoekin erreakzionatzen dute. Horrez gain, ehunka entzimek magnesio-ioiak behar dituzte funtzionatzeko. 

Dietan eskuratu daiteke hegazti, arrain eta ugaztun haragia edo animali jatorria duten produktuak kontsumituz. Landareetatik ere eskuratu daiteke eta aldakorra da lurraren zink kontzentrazioaren arabera.  Zinkaren kantitate egokia dagoenean lurzoruan, garia eta haziek kontzentrazio altuena dute. Hala nola, sesamoa, alpalpa, apioa eta mitxoletaren haziak. 

Emakume eta gizon helduentzat gomendatutako eguneko dosia 6.8 eta 9.4 mg artean dago. gehigarrietan zinka, zink sulfato (ohikoena), zink oxido, zink azetato, zink amino azido kelato edo zink glukonato gisa gehitzen da. 

### Kaltzioa 
Kaltzioa (Ca) kantitate handietan beharrezkoa den elementu esentziala da. Kaltzioaren ioia (Ca2+) osasun muskular, digestibo eta zirkulatoriarentzat beharrezkoa da, baita hezurrak osatzeko eta odola modu egokian funtzionatzeko.  AEBko osasuneko institutoak gomendatzen duen eguneroko dosia pertsona helduentzat 1000 mg-koa da. 100mg/egun baino gehiagoko kontsumoa kaltegarria izan daiteke; Izan ere, arterien kaltzifikazioa eta gitzurrunetako harriak sor daitezke. Gaixotasun hauek ekiditzeko gida bezala existitzen da ingesta maila toleragarri bat, pertsona helduetan 2.5 g/egun-etan dagoena.

Jogurta edo gazta bezalako esnekiak, aza kizkurra, sardinak, sojazko produktuak edo indartutako gosari zerealak kaltzioan aberatsak diren janari batzuk dira. gehigarriei begiratuta kaltzioa bi forma nagusitan aurkitu dezakegu; kaltzio karbonatoa eta kaltzio zitratoa. Karbonato forma osteoporosia edo indigestioa tratatzeko erabili daiteke eta zitrato forma hezur hauskorrak edo hipoparatiroidismoa tratatzeko. Gizakiak D bitamina behar du kaltzioa xurgatzeko. Hau dietaren bidez, eguzki esposizioaren bidez edo gehigarrien bidez eskuratu daiteke.

Kaltzioaren erauzketarako hainbat metodo daude. Alde batetik baliabide biologikoetatik abiatzen direnak (arrautz oskolak, arrain hezurrak edo beste animalien hezurrak erabiliz), eta bestetik, metodo kimikoak daude.

### Burdina 
Burdina (Fe) lurreko elementurik eta metalik ohikoena da. Bizitzarako beharrezkoak diren proteina askok burdina daukate egituran, hala nola, katalasek eta lipoxigenasek. Burdina duten beste proteina batzuek elektroien transferentzian, oxigenoaren garraioan eta erabileran hartzen dute parte; zitokromoak eta hemoglobinak.

Burdina ere munduko defizientzia nutrizional arruntena da. AEBko Medikuntza Institutuak iradokitzen duen eguneroko burdin kantitate minimoa aldatu egiten da nabarmenki sexuaren arabera. Gizon helduek 6 mg behar dituzte egunero, emakume helduek menopausia aurretik 8.1 mg behar dituzte eta ondoren 5 mg.

Elikagai desberdinetan burdin kantitate altuak aurkitu dezakegu, adibidez haragi gorrian, arrainan, ostran, baban, tofuan eta barazki hostotsuetan. 

Batzuetan ogia eta gosariko zerealak fortifikatzen dira. Hau da, burdin kantitate txiki bat gehitzen zaie. Hau metodo tipiko bat da burdin gabeziaren arriskua kudeatzeko populazio batean.

Gehigarrietan aurkitzen den burdina normalean burdin(II) fumarato forman dago organismoak efizienteki xurgatzen duelako. Gehigarrietan ere ohikoa da glizinatoaren antzeko aminoaziodoei lotuta agertzea burdina.

### Selenioa 
Selenioa (Se) animalientzat esentziala den mikronutriente bat da. Gizakietan entzima antioxidanteen erredukziorako kofaktore moduan jokatzen du, adibidez peroxidasan. Baita kofaktore funtzioa betetzen du tiroidearen deiodinasa hormonan. Giza gorputzan estimatzen da 13-20 mg-ko selenio kantitate totala dagoela.

Dietatik eskuratzen den selenioa haragitik, zenbait zuhaitzen fruitu oskoldunetatik, zerealetatik eta onddoetatik lortzen da.

## Erabilerak 
Pertsona osasuntsuetan, ebidentzia zientifiko gehienek adierazten dutenez, multibitaminazko osagarriek ez dute minbizia, kardiopatiak edo beste gaitz batzuk prebenitzen. Hala ere, pertsona-talde espezifikoek onura atera diezaiekete multibitaminazko osagarriei, adibidez, elikadura txarra dutenek edo makula-endekapena jasateko arrisku handia dutenek.

Multibitaminak adinaren, sexuaren eta nutrizio-premia espezifikoen arabera formulatzen dira; esaterako, gizonentzako batek burdin gutxiago izan dezake emakumeentzako baino, eta adinekoentzako multibitamina batek, berriz, D bitamina gehiago izan dezake.

Multibitamina osagarriak seguruak dira, baina hainbat ikerketen arabera, benetako onurarik gabekoak. Onuragabetasun hau kontuan hartuta giza-talde gehienek ez dute multibitaminen beharra. Orokorrean gehigarriek mikronutrienteen hornikuntza desegokia edo hauen hutsune iragankorrak konpentsatu ditzakete.

PHS II-ko (The Physicians’ Health Study II, AEB-ko Kardiologoen Institutuak multibitaminen eraginari buruzko egindako ikerketa) parte-hartzaile gehienek bizimodu osasungarria azaldu zuten. Ikerketa taldea erretzaile gutxi, pisu normalarekin, barazkietan aberatsa den dieta batekin eta ariketa fisiko erregularra zuten indibiduoak osatu zuten. Bizimodu hau zutenentzat gehigarriak ez dirudite benetan beharrezkoak.

Bestalde, bat-bateko gaixotasunen edo dieta-aniztasun desegokien kasuetan, multibitaminek murriztu egiten dute mikronutriente faltaren arriskua. Aipagarria da dieta eta bizimodu osasungaitzak ezin direla gehigarriekin konpentsatu. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak