Pentsamendu

[thumb|200px|**Pentsalaria**, [Auguste Rodinek egindako eskultura ezaguna.]]
**Pentsamendua** gogamen eta adimenaren jarduera kontzientea da, emaitza moduan kontzeptuak sortu, balorazioak egin eta erabakiak hartzen dituena. Filosofian, ezaguna da *Cogito ergo sum* printzipioa (Pentsatzen dut, beraz, banaiz), zeinaren arabera pentsamendu edo jarduera kontzienteak berak norberaren existentziarako froga askia den. Bere forma paradigmatikoenak dira: zentzua, arrazoibidea, kontzeptuen eraketa, arazoak konpontzeko pentsamendu adimenduna eta deliberazioa. Baina beste prozesu mental batzuk ere sartu ohi dira, hala nola ideia bat kontuan hartzea, memoria edo irudimena. Prozesu horiek barnean gerta daitezke, zentzumen-organoetatik independenteki, pertzepzioa ez bezala. Baina, zentzurik zabalenean ulertuta, buruaren edozein gertaera pentsamendu modu gisa uler daiteke, pertzepzioa eta prozesu mental inkontzienteak barne. Zentzu apur bat ezberdinean, pentsamendu terminoak ez ditu buruko prozesuei berei erreferentzia egiten, prozesu horiek eragindako buruko egoera edo ideia-sistemei baizik.

Pentsamenduari buruzko hainbat teoria proposatu izan dira. Bere helburua pentsamenduaren ezaugarri bereizgarriak jasotzea da. *Platonistek* uste dute pentsamendua forma platoniarrak eta haien arteko erlazioak hautematen eta ikuskatzean datzala. Izan ere, forma platoniar hutsak eta *Pertzepzio* munduan aurkitzen diren imitazio hutsak bereizteko gaitasuna dakar. *Aristotelismoaren* arabera, zerbaitetan pentsatzea pentsamenduaren objektuaren esentzia unibertsala gogoan hartzea da. Unibertsal horiek zentzumen-esperientziatik abstraitu egiten dira, eta, platonismoaren aldean, ez dira ulertzen mundu aldaezin ulergarri batean existitzen direla. *Kontzeptualismoa* aristotelismoarekin oso lotuta dago: pentsamendua adimen-kontzeptuekin identifikatzen du, esentziak gogoan hartu beharrean. Barne-hizkuntza teoriek diote pentsamendua barne-hizkeraren forma bat dela, non hitzak isilean adierazten diren pentsalariaren gogoan. Pentsamenduaren hizkuntzaren hipotesiak dio hori *Mentalese *izeneko hizkuntza mental berezi baten erdian gertatzen dela. Ideia horren ardatza da errepresentazio linguistiko sistemak irudikapen atomiko eta konposatuetatik eraikitzen direla eta egitura hori pentsamenduan ere aurkitzen dela. *Asoziazionistek* pentsamendua ideien edo irudien segida gisa ulertzen dute. Bereziki, pentsamenduaren haria nola garatzen den arautzen duten asoziazio-legeak interesatzen zaizkie. *Konduktistak*, berriz, pentsamendua jokabide-disposizioekin identifikatzen dute, kanpoko estimulu jakin batzuen aurrean jokabide publiko adimentsuak egiteko. *Konputazionalismoa* da teoria horien artean berriena. Ordenagailuen funtzionamenduaren analogia ikusten du pentsamenduaren informazioa gordetzeko, transmititzeko eta prozesatzeko orduan.

Literatura akademikoan, hainbat pentsaera mota eztabaidatzen dira. *Judizioa *proposizio bat gogorarazi eta gero baieztatzen edo ukatzen den eragiketa mentala da. *Arrazoitzea*, berriz, premisetatik edo frogetatik ondorioak ateratzeko prozesua da. Bai epaitzea eta bai arrazoitzea kontzeptu garrantzitsuak edukiaren araberakoak dira, kontzeptuak eratzeko prozesuan eskuratzen direnak. Arazoen ebazpenaren kasuan, pentsamenduak, oztopo batzuk gaindituz, aurrez zehaztutako helburua lortzea du xede. *Deliberazioa* pentsamendu praktikoaren forma garrantzitsua da; ekintza-bide posibleak formulatzea eta horien aldeko eta aurkako arrazoiak ebaluatzea dakar. Horrek aukera onuragarriena aukeratzeko erabakia ekar dezake. Bai *oroimen episodikoak* zein *irudimenarenak* objektuak eta egoerak aurkezten ditu bere barnean, aurretik bizitakoa zintzoki erreproduzitu nahian edo berrantolaketa libre gisa, hurrenez hurren. *Pentsamendu inkontzientea* zuzenean bizi izan gabe gertatzen den pentsamendua da. Batzuetan, *pentsamendu kontzientea* erabiltzen ez den kasuetan arazo zailak nola konpontzen diren azaltzeko planteatzen da.

Pentsamendua hainbat diziplina akademikotan eztabaidatzen da. *Fenomenologia *pentsamenduaren esperientziaz interesatzen da. Arlo horretan, galdera garrantzitsu bat pentsamenduaren esperientzia izaerari dagokio, eta, zentzumen-esperientziaren arabera, izaera hori zenbateraino azal daitekeen. *Metafisikari *interesatzen zaio, besteak beste, gogoaren eta materiaren arteko harremana. Natur zientziek deskribatzen duten pentsamendua mundu materialean nola sar daitekeen galdetzea da. *Psikologia kognitiboak* pentsamendua informazioa prozesatzeko forma gisa ulertzea du helburu. *Garapenaren psikologiak*, berriz, jaiotzetik heldutasunera arte pentsamenduaren garapena ikertzen du, eta, garapen hori, zein faktoreren mende dagoen galdetzen du. *Psikoanalisiak* inkontzienteak bizitza mentalean duen papera azpimarratzen du. Pentsamenduarekin erlazionatutako beste arlo batzuk dira: hizkuntzalaritza, neurozientzia, adimen artifiziala, biologia eta soziologia. Hainbat kontzeptu eta teoria pentsamenduaren gaiarekin lotura estua dute. «Pentsamenduaren legea» terminoak logikaren oinarrizko hiru legeri egiten dio erreferentzia: kontraesan ezaren printzipioa, hirugarrena baztertzearen printzipioa eta identitate-printzipioa. *Pentsamendu kontrafaktual*ak errealak ez diren egoera eta gertaeren irudikapen mentalak dakar, non pentsalaria gauzak desberdinak izan balira zer gerta zatekeen ebaluatzen saiatzen den. Gogamenari buruzko esperimentuek, askotan, pentsamendu kontrafaktuala erabiltzen dute teoriak ilustratzeko edo haien sinesgarritasuna probatzeko. *Pentsamendu kritikoa* zentzuzko pentsamenduren modu bat da, zer sinetsi edo nola jokatu zehaztera bideratuta. *Pentsamendu positiboak* egoeraren alderdi positiboetan arreta jartzea dakar, eta baikortasunarekin oso lotuta dago.

## Definizioa
*Pentsamendu* eta *pentsatu* terminoek jarduera psikologiko askori egiten diote erreferentzia. Zentzurik ohikoenean, zentzumen-estimulaziotik modu independentean gerta daitezkeen prozesu kontziente gisa ulertzen dira.​ Horrek hainbat prozesu mental ezberdin barne hartzen ditu, hala nola ideia edo proposizio bat kontuan hartzea edo egiatzat jotzea. Zentzu horretan, memoria eta irudimena pentsamendu formak dira, baina pertzepzioa ez. Zentzu mugatuagoan, kasu paradigmatikoenak baino ez dira pentsamendutzat hartzen. Horiek kontzeptuzkoak edo linguistikoak eta nahiko abstraktuak diren prozesu kontzienteak dakartzate, hala nola epaitzea, ondorioztatzea, arazoak ebaztea eta deliberatzea. Batzuetan, *pentsamendu* eta *pentsatu* terminoak oso zentzu zabalean ulertzen dira kontzientea edo inkontzientea den edozein prozesu mentalari erreferentzia eginez. Zentzu horretan, *gogoa* terminoaren sinonimo gisa erabil daitezke. Erabilera hori, adibidez, tradizio kartesiarrean aurkitzen da, non adimenak pentsatzeko gauza gisa eta zientzia kognitiboetan ulertzen diren. Baina zentzu horrek pentsamendutzat hartzeko, barne har dezake horrelako prozesuek jokabide adimentsuetara eraman behar duten murrizketa. Batzuetan literatura akademikoan aurkitzen den kontrastea pentsamenduaren eta sentimenduaren artekoa da. Testuinguru horretan, pentsamendua bere gaiarekiko ikuspegi soil, alaia eta arrazional batekin lotzen da, sentimenduak, berriz, inplikazio emozional zuzena dakar.​

*Pentsamendu* eta *pentsatu *terminoak erabil daitezke ez adimen-prozesu berak aipatzeko, baizik eta prozesu horiek eragindako egoera mental edo ideia-sistemei erreferentzia egiteko ere. Zentzu horretan, *sinesmen* eta haien ahaideen terminoaren sinonimoak izan ohi dira, eta gizabanako bati dagozkion edo pertsona talde jakin baten artean ohikoak diren egoera mentalei erreferentzia egin diezaieke.​ Literatura akademikoko pentsamenduaren eztabaidek, askotan, gogoan duten terminoaren zentzua inplizituki uzten dute.

Pentsamendu hitza latinezko *pensare *(estimatu edo konparatu) eta -mendu atzizkitik (tresna, esanahia edo emaitza) dator.​

## Pentsamenduaren teoriak
Pentsamenduaren hainbat teoria proposatu izan dira. Pentsamenduaren ezaugarri bereizgarriak jasotzea da haien helburua. Hemen zerrendatzen diren teoriak ez dira esklusiboak: Litekeena da batzuk uztartzea kontraesanean erori gabe.

### Platonismoa
Platonismoaren arabera, pentsamendua forma platonikoak eta haien arteko erlazioak hautematen eta ikuskatzen diren jarduera espirituala da. Jarduera hori arima bere buruarekin hitz egiten duen barne-hizkera isilaren forma gisa ulertzen da.​ Forma platonikoak unibertsal gisa ikusten dira, mundu sentikorrez bestelako errealitate aldaezinaren eremu batean daudenak. Adibideen artean, ontasunaren, edertasunaren, batasunaren eta berdintasunaren formak daude.​ Ikuspegi horren arabera, pentsamenduaren zailtasuna forma platoniarrak atzeman eta zentzumenean aurkitzen diren imitazio hutsetatik jatorrizko gisa bereiztea da. Horrek esan nahi du, adibidez, edertasuna bera edertasunetik eratorritako irudietatik bereiztea. Horren ordez, gogoan hartuta dauden neurrian baino ez dira existitzen. Adimenak unibertsalak bereizten ikasten du esperientziaren abstrakzioaren bidez. Azalpen horrek platonismoaren aurka planteatutako hainbat objekzio saihesten ditu. Hiru alderdi nagusi egozten zaizkio askotan barne-hizkerari: zentzu garrantzitsu batean, soinuak entzutearen antzekoa da; hizkuntzaren erabilera dakar, eta benetako hizkerarako erabil daitekeen plan motor bat osatzen du.

Barne-hizkeraren teoriak hasierako sinesgarritasun handia du; izan ere, introspekzioak pentsamendu asko barne-hizkerarekin batera doazela iradokitzen du. Baina aurkariek diote hori, askotan, ez dela egia pentsamendu mota guztietan.23535 Esaterako, argudiatu izan da amets egiteko formak pentsamendu ez-linguistikoa osatzen dutela. Auzi hori garrantzitsua da animaliek pentsatzeko gaitasuna duten ala ez galdetzeko. Pentsamendua, nahitaez, hizkuntzari lotuta badago, horrek esango luke gizakien eta animalien artean arrakala nabarmena dagoela, gizakiak soilik baitute hizkuntza nahiko konplexua. Baina hizkuntzaz kanpoko pentsamenduak egoteak iradokitzen du arrakala hori, agian, ez dela horren handia eta animalia batzuek benetan pentsatzen dutela.

#### Pentsamenduaren hizkuntzaren hipotesia
Hizkuntzaren eta pentsamenduaren arteko erlazioari buruzko hainbat teoria daude. filosofia garaikidearen bertsio gailen bati, pentsamenduaren hizkuntza hipotesia deitzen zaio. Pentsamendua hizkuntza mental baten bitartez gertatzen dela dio. *Mentalese* deitu ohi den hizkuntza hori hizkuntza arrunten antzekoa da hainbat modutan: perpausak sortzeko, sintaktikoki lotzen diren hitzez osatuta dago. Karakterizazio abstraktu horietaz gain, ez da adierazpen konkretu gehiagorik egiten garunak giza pentsamendua nola inplementatzen duen edo zer nolako antzekotasun dituen hizkuntza naturalarekin. Horren arrazoia da sintaxia eta semantika errespetatzen duten irudikapenei buruzko prozesuak, *Modus ponendo ponens*en araberako inferentziak adibidez, sistema fisikoek gauzatu ditzaketela kausa-erlazioak erabiliz. Sistema linguistiko berberak material sistema ezberdinen bidez inplementa daitezke, hala nola garunak edo ordenagailuak. Horrela, ordenagailuek pentsa dezakete. Segida hori elkartze-legeek zuzentzen dutela uste da, zeinek zehazten baitute nola garatzen den pentsamendua. Lege horiek pentsamenduen edukien arteko erlazio logikoetatik desberdinak dira premisaren pentsamendutik ondorioaren pentsamendura igarotzean, ondorioak ateratzeko kasuan aurkitzen direnak.​ Ikuspegi horretatik, pentsamendu jakin bat edukitzea da, nolabait, batean jokatzeko joera izatearen berdina. Ikuspuntu hori gogoeta enpirikoek bultzatu ohi dute; oso zaila da pentsamendua prozesu mental pribatu gisa aztertzea, baina askoz errazagoa da ikertzea organismoek egoera jakin baten aurrean nola erreakzionatzen duten jokabide jakin batekin. Behaviorismo terminoa ere, zenbaitetan, zentzu apur bat ezberdinean erabiltzen da pentsamenduari aplikatzen zaion barne-hizkera forma zehatz bati erreferentzia egiteko. Ikuspegi hori oinarritzen da barne-hizkera garrantzitsua kanpoko hizkera erregularraren forma eratorri bat dela dioen ideian. Arazo honetan datza pentsamendu edo egoera mental indibidualak, oro har, ez datozela bat portaera jakin batekin. Horrela, pastela zaporetsua dela pentsatzeak ez darama automatikoki hura jatera, beste zenbait egoera mentalek portaera hori inhibitu baitezakete oraindik, adibidez, hori egitea desatsegina edo pastela pozoitua dagoelako ustea.

### Konputazionalismoa
Pentsamenduaren teoria konputazionalistek, zientzia kognitiboetan aurkitzen direnek, informazioa prozesatzeko modu gisa ulertzen dute pentsamendua. Pentsamendua programa-modu bat bezala ikus daiteke, sistema ezberdin askok modu berean gauza dezaketena, hala nola gizakiek, animaliek eta baita robotek ere. Ikuspuntu horietako baten arabera, zerbait pentsamendua bada, «beste barne-egoera batzuen eta aditz-irteeren produkzioan» duen zereginaren araberakoa izango da. Ildo horretan, konputazionalismoa pentsamenduaren hizkuntzaren hipotesiarekin konbinatu ohi da sekuentzia horiek arau sintaktikoen araberako ordena duten sinbolo gisa interpretatzean.

Konputazionalismoaren aurkako hainbat argudio planteatu izan dira. Zentzu batean, hutsala dirudi, bada, ia edozein sistema fisiko deskriba baitaiteke kalkuluak eginez eta, beraz, pentsatuz. Adibidez, horma erregular baten mugimendu molekularrak algoritmo baten konputazio gisa uler daitezkeela argudiatu izan da, *programaren egitura formalaren isomorfoak* baitira, interpretazio zuzenaren pean. Horrek eziznezko ondorio bat ekarriko luke: horma pentsatzen ari dela. Beste objekzio bat da konputazionalismoak pentsamenduaren alderdi batzuk bakarrik atzematen dituela baina ez dela gai giza kognizioaren funtsezko beste alderdi batzuk azaltzeko.

## Erreferentziak
## Bibiografia osagarria 
*  Bayne, Tim (21 September 2013), *Thoughts*, *New Scientist*. 7-page feature article on the topic.
*  Fields, R. Douglas, *The Brain Learns in Unexpected Ways: Neuroscientists have discovered a set of unfamiliar cellular mechanisms for making fresh memories*, *Scientific American*, vol. 322, no. 3 (March 2020), pp.&nbsp;74–79. "Myelin, long considered inert insulation on axons, is now seen as making a contribution to learning by controlling the speed at which signals travel along neural wiring." (p.&nbsp;79.)
*  Rajvanshi, Anil K. (2010), *Nature of Human Thought*, .
*  Simon, Herbert, *Models of Thought*, Vol I, 1979, ; Vol II, 1989, , Yale University Press.

## Kanpo estekak