open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Erdilari

[thumb|[Itxaso Uriarte, Real Sociedadeko elastikoarekin. Athleticekin ere jokatu zuen, eta euskal herritar emakumezko erdilari ezagunenetakoa da.]]

[thumb|[Xabier Alonso|Xabi Alonso, Liverpooleko elastikoarekin. Euskal herritar gizonezko erdilarien artean, curriculumik nabarmenena osatu duena, lortutako tituluei begiratuz gero.]]

**Erdilaria** zelaiaren erdian jokatzen duen futbolaria da. Bai defentsa lanetan, bai eraso lanetan aritzen dira erdilariak, eta futbol jokalarien artean erdilariak izan ohi dira metro gehien korrika egiten dutenak. Horrenbestez, aparteko erresistentzia behar izaten dute. Besteak beste, haien zeregina da baloiak berreskuratzea, erasoetarako jokaldiak antolatzea edo sortzea, eta baloiaren jabetza mantentzea. Euskal Herrian badira munduan zehar ere ospea lortu duten zenbait erdilari, hala nola Xabi Alonso eta Julen Guerrero.

Erdilari batzuk defentsan moldatzen dira bereziki ongi; beste batzuen onena, ordea, erasoa antolatzea eta erasoetan parte hartzea izaten da. Hartara, jokatzen duten eremuaren eta dituzten ezaugarrien arabera, hainbat erdilari mota bereizten dira: eraso erdilaria, ezkerreko eraso erdilaria, defentsa erdilaria, eskuineko defentsa erdilaria, eta abar.

## Ikus, gainera 
* Atezain (futbola)
* Atzelari (futbola)
* Aurrelari (futbola)

## Kanpo estekak
Yufka

***Yufka***, jatorri turkiarra duen ogi zapal mota bat da (40-50 zentimetroko diametrokoa), modu berezian egina, gari irina, ura eta gatzarekin. Orea egin ondoren, hau, atseden hartzen uzten da 30 minutuz. Ogi zatiek, gutxi gora-behera, 150-200 gramoko pisua izaten dute, eta labean egosten dira hiru minutuz. Ogi mota hau, sarri kebab edo saç ospetsuak (*sac ekmeği*) egiteko erabiltzen da.

## Ikus, gainera 
* Ogi zapala

## Kanpo estekak
Padibastet

**Usermaatra-Padibastet** edo **Petubastis**, Antzinako Egiptoko faraoi bat izan zen, XXIII. dinastiakoa, K.a. 818tik K.a. 793 arte errege izan zena.

Manetonen arabera, **Petubates** (Julio Afrikano), Taniseko lehen erregea izan zen, Egipto, 40 urtez gobernatu zuen, eta, bere erregealdian zehar, lehen aldiz, olinpiada bat. Baina, Eusebio Zesareakoaren arabera, Petubastis Taniseko lehen erregea da, baina bere erregealdiaren iraupena 25 urtekoa da.

*Bub* printzea (Bubastis, Sheshonq III.a faraoiaren erregealdiaren 8. urtean, gerra zibila eta oinordekota gatazkak probesten ditu Leontopoliseko errege bezala koroatu eta Herakleopolis, Menfis eta Tebasen hala onartarazteko. Datauriko bere urterik altuena, hogeitahirugarrena da, Karnakeko nilometroko 29. inskripzioaren arabera.

Takelot II.a eta ondoren Osorkon III.aren arerio nagusia izan zen, hauek, Goi Egiptoko errege libiarrak Tebaseko XXIII. dinastian. Bera boterera iristeak, Tebasen, gerra zibil luze bat eragin zuen, hogeitamar urte iraun zuen, kontrako aldeen aurka. Alde bakoitzak, Amonen Apaiz Goren leinu bat izan zuen. Gatazka hau, Osorkon III.a printzearen *kronika* ospetsuan, Karnaken aipatzen da.

Padibasteten autoritatea, Tebasen eta Egiptoko mendebaldeko oasietan onartua izan zen, *Columbiako Unibertsitatea*k berriki (2005ean) eginiko indusketek adierazten duten bezala.

## Familia 
Libiar jatorrikoa, litekeena da XXII. dinastiako Takelot II.aren semea eta Sheshonq III.aren anaia izatea. Baina litekeena da, baita ere, Tebasen Amonen Apaiz Goren izan zen Horsiese I.aren semea izatea. Bere seme-alabak honako hauek izan ziren: Iuput I.a, bere erregealdiaren 15. urtean, erregeorde izendatu zuena; *Pediamon*, Amonen Apaiz Goren izendatua Tebasen 7. urtean, eta *Pentiefankh*, bere erregealdiaren 8. urtean chaty izendaturikoa.

Faraoi bezala, bere ondorengoa, Sheshonq IV.a da.

## Testigutza arkeologikoak 
Karnakeko Amon jainkoaren tenpluko inskripzio eta urte liburuetan zenbait aldiz aipatua da. Karnakeko nilometroko inskripzioetan. *Dajla*ko tenpl handian, non bere kartutxoa aurkitu den.
Kemijärviko armarria

175px|eskuinera|Kemijärviko armarria
**Kemijärviko armarria** (finlandieraz, *Kemijärven vaakuna*) Finlandia iparraldean dagoen Kemijärvi hiriaren ikur nagusia da.

Armarria 1952. urtean udal kontseiluak antolatu zuen lehiaketan aukeratua izan zen (Barne Ministerioak 1954ko apirilaren 3an onartu zuen). Irabazlea Olof Eriksson artistaren armarria izan zen eta hiriaren ikur nagusi bihurtu zen hiru urtez. Hain zuzen ere, 1957an, hiria bitan banatu zen: Kemijärven kauppala edo hirigunea alde batetik, eta Kemijärven maalaiskunta edo landa-herria bestetik. Erikssonen armarria landa-herriak bereganatu zuen, eta hirigune edo burguan Ahti Hammar margolariak propio sortu zuen armarria ezarri zen. Azkenik, hamasei urteren ostean -1973. urtean-, bi udalerriek berriro ere bat egin zuten eta bateratze horren ikurra bihurtu zen beste behin Kemijärviko armarria.

Zelai beltz baten gainean, sustraiak zabaltzen dituen zilarrezko enborra ageri da, zilarrezko sei puntako bi izarrek gordetzen dutena. Enbor moztuarekin, egileak hiriaren bi bereizgarri nagusiak irudikatu nahi izan zituen: alde batetik, hastapenetik ekonomiaren muina izan den basogintza eta, bestetik, Kemijärvi aintzira; izan ere, azken honek aingura edo ertzetatik zabaltzen diren sustraien itxura du. Izarrek eta atzealde ilunak, azkenik, hiriaren kokapena adierazten dute, Zirkulu Polar Artikoaren bihotzean; hain zuzen, kolore hitsak (grisa, beltza) eta izarrak Lappiko udalerriko armarrien bereizgarri nagusiak dira, eskualdeko zerua irudikatzen dutenak .

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kemijärvi
* Kemijärven maalaiskunta
* Kemijärviko armarria (1960-1972)
* Lappiko armarriak

## Kanpo estekak
Filipe III.a Espainiakoa

'*Filipe III.a Espainiakoa *Debotoa*** edo **Filipe II.a Portugalgoa*' (Madril, 1578ko apirilaren 14a — Madril, 1621eko martxoaren 31), ezizenez *Elizkoia* deitua, 1598-1621 bitartean Espainia eta Portugalgo erregea izan zen.

## Bizitza 
Aita Filipe II.a eta ama Ana Austriakoa (1549-1580) izan zituen 1598ko irailean, aita hil ondoren, Espainia eta Portugalgo errege bilakatu zen. 1599ko apirilean Karlos II.a Estiriakoaren eta Maria Ana Bavariakoaren alaba eta Fernando I.a enperadorearen iloba Margarita Austria-Estiriakoa artxidukesarekin ezkondu zen.

Bere erregealdia trantsizioko aldia izan zen, Karlos I.a eta Filipe II.ak ekarritako une gorenaren eta Filipe IV.a eta Karlos II.ak ekarritako gainbeheraren artean. Ahula zen, eta agintari lanak Lermako dukearen eta beste begikoen eskuetan utzi zituen. Lermako dukeak, berriz, bere ordezkari Rodrigo Calderonen esku utzi zituen. Haren garaian izan ziren Ingalaterrako bakea (1604), Probintzia Batuekin Hamabi Urteko gerra etena (1609-1621) eta Frantziako hitzarmena (Luis XIII.aren eta Ana Austriakoaren arteko ezkontza, 1611). Moriskoak kanporatu zituen Espainiatik, eta horrek egoera ekonomikoa, lehendik ere oso txarra zena, okertu zuen.

Antzerkiaren eta pinturaren zalea zen, baina are gehiago ehizarena. Lermako dukearen eraginez, gortea behin-behinekoz Valladolidera (1601) mugitu zuen, baina laster itzuli zuen Madrilera (1606). Bertan hil zen, 1621eko martxoaren 31n, sukarrak eta erisipelak jota.

## Erreferentziak
Shu (Egiptoko jainkoa)

**Shu**, "Argia", jainko kosmiko bat da, atmosferako airea eta argiaren pertsonifikazioa egiptoar mitologiaren arabera.

* Izen egiptoarra: **Shu**. Izen greziarra: **Sos**, **Sosis**. Jainko greziarra: Agatodemon

## Ikonografia 
Uas zetroa, ankha eta buruan lau lumako burukoa daraman gizona. Zerua bere eskuekin eusten duen gizon bezala ere agertzen da, belaun bat lurrean duelarik. Beste batzuetan, lehoi forman.

## Mitologia 
Bortitzak ez diren fenomeno atmosferikoen arduraduna da; Ra eguzki jainkoagandik iristen diren izpiak pertsonifikatzen ditu, udako bero kiskalgarria eta eguerdiko Eguzkiarena eta airearen lehortasuna. Khnum jainkoaren *ba* bezala, ipar haizearen hoztasuna eta bizidunen bizi printzipioa ere bai.

Atum-Ra jainko gorenaren zati bezala unibertsoa animatzen duen bizi indarra sinbolizatzen du, eta, Sarkofagoetako Testuetan, jainko sortzaile bezala agertzen da.

Bere amaigabeko ardura, Nut, zerua, eta Geb, lurra, bananduta mantentzea da, unibertsoaren kaosa eragozteko, Hilen Liburuan hala adierazten den bezala, Hermopolis, Shuk "zerua jaso zuen" tokia delarik.

Hil jainko bezala, Osirisen epaiketan parte hartzen zuen, fiskal bezala.

Atum-Raren semea zen, honen arreba bikia Tefnuten senarra eta Geb eta Nuten aita (Heliopolis). Heliopoliseko eneadaren zati zen, Atumek sortutako lehen bikotearen zati maskulinoa zelarik. Osiris, Isis, Neftis, Seth eta Horusen jaiotzen atzerapenaren arduraduna da.

## Gurtza 
Jatorria Leontopolisen zuen, eta Heliopolis, Dendera, Menfis eta Edfun ere gurtua izan zen, ramesidar garaian oso gurtua izan zelarik.

## Kanpo estekak
Karlos II.a Espainiakoa

**Karlos II.a Espainiakoa** edo **Karlos V.a Nafarroakoa**, *Sorgindua* (Madril, 1661eko azaroaren 6a — Madril, 1700eko azaroaren 1a) Nafarroako errege, Gaztela eta Leongoa (Karlos II.a), Aragoikoa, Napolikoa, Sardiniakoa, Siziliakoa, eta abar izan zen 1665-1700 bitartean. Habsburgo leinuko Espainiako azken erregea izan zen.

## Bizitza 
Filipe IV.aren eta Mariana Austriakoaren semea zen. Adimen urrikoa, antzua eta errakitikoa zen. Garaikideek sorgindurik zegoela argudiatu zuten, baina egun erabat onartuta dago haren arazoak endogamiaren ondorio zirela, habsburgotar senideen arteko ezkontzen ondorio, alegia.

Bere ama erreginorde zela iritsi zen erregetzara. 1675ean hartu zuen kargua. Haren erreinaldian, Espainian berpizte txikia izan zen; nazioarteko harremanetan, ordea, hondamendia. Luis XIV.a Frantziakoari Flandria utzi behar izan zion lehenik (1668), gero Artois eta Franche-Comté (1678), eta Augsburgeko Ligan sartu izanak Kataluniaren inbaditzea eragin zuen. Filipe Anjoukoaren alde egin zuen testamentuaren ondorioz, Espainiako Ondorengotza Gerra piztu zen. Espainiako azken errege habsburgotarra izan zen.

## Genealogia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pagomotxeta

**Pagomotxeta**, Nafarroako Andiako mendilerroan dagoen mendi bat da, Eskalaborro eta Peña Blanca mendien artean dagoen mendi txikia, 1237 metroko garaiera duena. Ekialdean, Elordia edo Pagomotxeta izeneko mendatea geratzen da, 1204 metroko garaiera duena. Mendebaldean, berriz, Lurgorriko portua izeneko gaina dago, 1194 metrokoa.

## Abiapuntuak 
Lizarragako mendatetik, Saratsako sakana izeneko zintzilikatutako harana zeharkatzen duen bidea hartzen da, Larraga balda ingururaino iritsi arte. Toki honetan, bidea alde batera utzi eta zuzenean iparrekialderantz igotzen da, Pagomotxeta mendiaren tontorrera, pagadi batek estaltzen duena.

Dorraotik, San Petriren ermitatik, Lezitza amildegiarekiko paraleloa den amildegi batetik igotzen da. Aitzorrotz eta Eskalaborro mendien amildegien azpitik igaroz, Elordiako mendatera iristen da, nondik Pagomotxetaren tontorrera iristen den.

## Kanpo estekak 
*  euskal-herria.org webgunean
Kemi-Tornioko Zientzia Aplikatuen Unibertsitatea

**Kemi-Tornioko Unibertsitatea** (), Lappi lurraldeko bigarren unibertsitatea da Rovaniemiko Unibertsitatearen ondoren. Bertan, arte ederrak eta erizaintza ikasteko aukera dago.

Kemi eta Tornio hirien artean banatzen da unibertsitatea eta gaur egun, 2.400 bat ikasle ditu.

## Ikus, gainera 
* Kemi
* Tornio

## Kanpo estekak
Hilas

Greziar mitologian, **Hilas** (grezieraz Ύλας), driopeen errege zen Tiodamanteren semea zen. Heraklesek, guduan, bere aita hil zuenean, Hilasi barkatu zion eta ezkutari bezala hartu zuen, gerlariaren arteak erakutsi zizkion, eta, azkenik, elkar maiteminduz amaitu zuten. Heraklesek, berarekin eraman zuen Hilas Argo itsasontzian, argonautetako bat bihurtuz.

Heraren erabakiz, Hilas, Pegeako iturriko lamiak bahitu zuen, Misian, eta aztarnarik utzi gabe aldegin zuen (Apolonio Rodaskoa). Heraklesi bihotza hautsi zitzaion. Polifemo argonautarekin batera, denbora luzez bila ibili zen. Argo ontzia, eurak gabe abiatu zen, eta, beraz, ez zuten gainontzeko bidaian parte hartu. Ez zuten Hilas sekula aurkitu, hau, lamietaz maitemindu baitzen, eta haiekin geratu zen euren boterea eta euren maitasuna banatzeko (Gaio Valerio Flako, *Argonautika*).

## Kanpo estekak 
* androphile.org - Herkules eta Hilasen istorioa
Karlos III.a Espainiakoa

**Karlos III.a** (Madril, 1716ko urtarrilaren 20 — Madril, 1788ko abenduaren 14) Parmako dukea (*Karlos I.a*) izan zen 1731-1735 bitartean, Napoliko erregea (*Karlos VII.a*) 1734-1759 bitartean, Siziliako erregea (*Karlos V.a*) 1735-1759 bitartean, eta Espainiako erregea 1759-1788 bitartean.

## Biografia 
Aita Filipe V.a eta ama Elisabetta Farnese zituen. 1729an, Augusto III.a, Saxonia eta Lituaniako duke eta Poloniako erregearen Maria Amalia alabarekin ezkondu zen. Parmako duke eta Napoli eta Siziliako erregea izan zen lehendabizi. Gero, anaierdi Fernando VI.a hil zenean, Espainiako errege bihurtu zen.

Argien mendeko erregea izan zen: Aranda, Jovellanos, Floridablanca eta Campomanes aholkularien laguntzarekin, Elizaren egituraren kontra egin zuen (jesuitak Espainiatik egoztea, 1767), nekazaritza eta merkataritza bultzatu zituen (San Karlos banketxea sortzea), eta finantzak indartu eta artea suspertu zuen. Nazioarteko politikan, Zazpi Urteko Gerran parte hartzera behartu zen Familiako Hitzarmenaz; Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerran kolonoen aldeko jarrera hartu zuen, Ingalaterraren kontra; horren ordainez, Versaillesko hitzarmenean, Menorca eta Florida eskuratu zituen, baina Gibraltar galdu zuen, Ingalaterraren mesedetan.

## Karlos III.aren politika 
Despotismo ilustratuaren bidez, absolutismo monarkikoak bat egin zuen Ilustrazioaren espiritu erreformatzailearekin. Espainian, despotismo ilustratu horren adierazlerik argiena Karlos III.aren erregealdia (1759-1788) izan zen. Izan ere, erregeak bere egin zituen Ilustrazioaren oinarrietako asko:

* Erresumetako ekonomia hobetzeko eta aldi berean mendekoen ongizatea lortzeko kezka.
* Estatuaren antolamendua arrazionalizatzeko beharra: joera nagusia administrazioa zentralizatzea izan zen eta, horrekin batera, han aritzen zirenen –funtzionarioak, militarrak etab.– profesionalizazioa.
* Erregea eredu ilustratuaren gizon idealtzat aukeratzea: arrazionalista, intelektuala, arteen eta zientzien zalea, eta politikan erreformista. Irudi hori emateko, filosofo eta politiko ilustratuengan bilatu zuen babesa.

Bestalde, azpimarratzekoa da –Frantziako Borboien antzera– Karlos III.ak egindako saioak Estatua indartzeko eredu zentralista baten bidez. Haren agintaldian gaztelaniaren ezarpena hezkuntza-sisteman inposatu zen, gaztelania ez ziren hizkuntza autoktonoen debekuarekin batera (1768ko errege-zedularen bidez):

1770ko maiatzaren 10an, Espainiako Estatuaren lurraldeetan, gaztelania ez beste hizkuntza guztiak desagerrarazteko agindu zuen Karlos III.a Borboikoak. Aranjuezeko Zedula-ren bidez, tokiko hizkuntzen aurkako jazarpena oso gutxitan bezain argi adierazi zuten, hizkuntzak inposatzeko asmoa idatzita utziz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mintz ponpa

300px|thumb|Mintz ponpa baten funtzionamenduaren printzipioa
300px|thumb|Mintz ponpa, xurgatzen.
300px|thumb|Mintz ponpa, bultzatzen.
**Mintz ponpa** edo **diafragma ponpa** mugimendu positibozko ponpa mota bat da (orokorrean alternatiboa), non presio batuketa, horma elastiko batzuen bultzadarengatik egiten den (mintzak edo diafragmak), kameraren bolumena aldatzen dutena, alternatiboki igo eta jeitsiz. Erretentzio balbula batzuek (orokorrean elastomerozko bolak), fluidoaren mugimendua, presio gutxieneko tokitik presio gehieneko tokira izatea kontrolatzen dute.

Ponpa hauen akzioa, honako hau izan daiteke:

* Elektrikoa, motor elektriko baten bidez, kasu honetan, elektroponpa esaten zaio. Hala ere, badaude mintz ponpak ez diren beste elektroponpa batzuk ere.

* Pneumatikoa, aire konprimitu bidez, kasu honetan, ponpa pneumatikoa esaten zaio. Ponpa pneumatiko gehienak mintz ponpak dira.

Diafragma edo mintz bikoitzeko ponpa pneumatiko eta elektrikoak badaude, hauek, aurrekoen printzipio beraren bidez funtzionatzen dutelarik, baina bi kamera dituzte, bakoitza diafragma batekin, mintz batek bere kamerako bolumena jaisten duenean, besteak, bere kamerakoa igotzen duelarik, eta alderantziz.

## Erabilpenak 
Badituzte zenbait abantaila beste ponpa mota batzuekiko, ez baitute ixte mekanikorik ezta paketatzerik ere, ponpaketa ekipoak haustearen arrazoi nagusia baitira baldintza serioetan. Ponpa hauek, autoelikatzaileak dira, hau da, ez da beharrezkoa xurgaketa zutabea likidoz betetzea funtziona dezaten, honela, gordailuetatik likidoa, xurgatuz ateratzeko erabil daitezkeelarik, xurgaketa hodia, hasieran, airez beteta baldin badago ere.

Bere mantenua, erraza eta azkarra da, eta erraz aldatzekoak diren osagaiekin.

Makinak lan egin behar duen tenperatura mailaren arabera, mintzezko material ezberdinak erabiltzen dira. Materialik erabilienak, neoprenoa, vitona, teflona, poliuretanoa eta beste material sintetiko batzuk dira.

Ponpa hauek korrosioari dioten erresistentzia dela eta, eta funtzionatzeko elikatu behar ez direnez, ekipo hauek oso erabiliak dira industrian, ia edozein likidoren mugimendurako, eta industria mordo batean, azidoak, petroliotik lortutakoak, disolbatzaileak, margoak, bernizak, tintak, araztaile lokatzak, erreaktiboak, fruten kontzentratuak, txokolatea, prozesu plantak, industria kimikoak, janari industriak, optikak, industria galbanikoak, edariak, hondakin urak, meatzaritza, eraikuntza, itsasontziak, industria zeramikoak, kartoi industriak, paper lantegiak edo zirkuitu integratuak.

## Ikus, gainera 
* Huts ponpa

## Kanpo estekak
Luis I.a Espainiakoa

**Luis I.a** (Madril, 1707ko abuztuaren 25 — Madril, 1724ko abuztuaren 31), ezizenez *Liberala*, Espainiako erregea izan zen 1724ko urtarrilaren 14tik hil arte. Espainian jaiotako lehen Borboia izan zen eta erregetzan iraun zituen 229 egunek Espainiako erreinaldi laburrena osatzen dute, Filipe Ederra kontuan hartu gabe.

Aita Filipe V.a eta ama Maria Luisa Savoiakoa zituen.

## Biografia 
Luis I.a Borboikoa Filipe V.aren eta Maria Luisa Saboiakoaren seme zaharrena izan zen eta, zazpi urte zituenean, amarik gabe geratu zen. Orduan, bere aita Isabel Farmesiokoarekin ezkondu zen eta, horrela, bere haurtzaroa erabat aldatu zen.

1722an, Luis Luisa Isabel Orleansekoarekin ezkondu zen, Filipe Orleansekoaren alabarekin, alegia. Ezkondu zirenean, Luisek 15 urte zituen eta Luisak, 12.

Filipe V.ak abdikatu egin zuen eta,1724ko urtarrilaren 14an, Luis I.a izan zen errege berria.

Tronua hartu eta handik zazpi hilabetera, gaixotu egin zen; baztanga zuen eta Luisa Isabel emazteak zintzo zaindu zuen, bera ere kutsatu zen arte. 1724ko abuztuaren 31n, 17 urte bete berriak zituela, hil zen erregea. Koroa Luisen aitarengana itzuli zen berriro, Filipe V.arengana, eta alargun gaztea monarkia frantsesera itzuli zen, espainiar erret familiarekin ez baitzuen harreman handirik.

Haren gorpua El Escorial monasterioko Erregeen Panteoira eraman zuten.

## Borboiak Espainian 
* Filipe V.a
** (1700-1724) Lehen erregealdia
** (1724-1746) Bigarren erregealdia
* Luis I.a (1724)
* Fernando VI.a (1746-1759)
* Karlos III.a (1759-1788)
* Karlos IV.a (1788-1808)
* Fernando VII.a
** (1808) Lehen erregealdia
** (1813-1833) Bigarren erregealdia
* Elisabet II .a (1833-1868)
* Alfontso XII.a (1875-1885)
* Alfontso XIII.a (1886-1931)
** Joan Borboikoa, Bartzelonako kondea (ez zen errege izan)
* Joan Karlos I.a (1975-2014)
* Filipe VI.a (2014-)

## Iruditegia 

Image:Louis, King of Spain.jpg|Luis gaztea zela
Image:La familia de Felipe V (Van Loo).jpg|Borboi etxearen irudia.
Image:Jean Ranc – Luisa Isabel de Orleans.jpg|Luisa Isabel Orleansekoa

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Danvila, Alfonso. *El reinado relámpago, Luis I y Luisa Isabel de Orleáns, 1707-1724*. Madril: Espasa-Calpe, 1952.
Antioko II.a Theos

**Antioko II.a Theos** (jainkoa) (; K.a. 287-K.a. 246, seleukotar dinastiako errege bat izan zen, eta bere aita Antioko I.a Soterren ondorengoa izan zen Seleuzidar Inperioaren tronuan. K.a. 261etik K.a. 246 arte izan zen Seleukotar Inperioko enperadorea. Theos edo Teos ezizena, Miletoko biztanleek jarri zioten (Asia Txikian kokatutako antzinako joniar hiria), hiri hau, K.a. 258an, Timarko tiranoagandik askatu zuelako esker on bezala.

Gerra luze eta garestiak izan zituen Egiptoko Ptolomeo II.a Epifanes faraoiaren aurka, honek, jada, Antioko I.aren aurka borrokatu zuelarik (eta garaituz), baina, oraingoan, Antioko II.ak, galdutako lur gehienak berreskuratzea lortu zuen.

K.a. 256. urtean, Baktrianako bere satrapa (gobernaria) zen Diodotori aurre egin behar izan zion, honek garaitu egin zuelarik, Diodoto I.a bezala errege izan zena K.a. 256tik K.a. 235 arte, eta probintzia independizatu zuen, ordutik, Baktrianako Erresuma sortuz. Partiako probintzia ere galdu zuen, non, Partiako Arsazidar dinastia ezarri zen.

Antioko bi aldiz ezkondu zen. Lehen aldiz, Laodize izeneko emakume batekin, norekin bi seme-alaba izan zituen, horietatik nagusiena, Seleuko izenekoa, seleuzidar inperioko hurrengo enperadorea izango zena. Ondoren, Berenize Syrarekin ezkondu zen, Egiptoko printzesa, Ptolomeo III.aren arreba, ezkonsari handi bat eman zuena. Laodize, arbuiatua eta bigarren toki batetara pasea izan zen, honek, beragan, berebiziko gorrotoa eta mendeku nahia piztu zuelarik. Handik denbora batera, Antioko II.ak bere gortera deituarazi zuen bere lehen emaztea izan zen Laodize, eta honek, unea, Antioko pozoitzeko probestu zuen. Ondoren, Berenize hilarazi zuen, honen semea (tronurako erregegaia zena), eta erreginaren segizioan heldu ziren gorteko partaide egipziar guztiak, eta, jada etsairik gabe, bere semea izendatu zuen errege bezala.

Seleuzidar Inperioko enperadore bezala, Antioko II.aren ondorengoa, honen seme Seleuko II.a Kaliniko izan zen.

## Bibliografia 
* *Historia Universal Oriente y Grecia* de Ch. Seignobos. Editorial Daniel Jorro, Madrid 1930
* *Grecia cuna de Occidente* de Peter Levi Ediciones Folio S.A. 
* *La Historia y sus protagonistas* Ediciones Dolmen, 2000

## Kanpo estekak
Atzelari (futbola)

**Atzelaria**, futbolean, atea eta zelai-erdiaren artean kokatzen den futbolaria da. Bizkarrean daraman zenbakia 2 eta 6aren artekoa izan ohi da.

## Munduko atzelari onenak 
FIFA 2004ean egin zuen ranking arabera hauek dira:
**Zenbagarrena, Estatua, Jokalaria, (posizio zenbakia).**
# border|20px|Bandera de Alemania Franz Beckenbauer - (3)
# border|20px|Bandera de inglaterra Bobby Moore - (2)
# border|20px|Bandera de Italia Franco Baresi - (3)
# border|20px|Bandera de Chile Elías Figueroa - (2)
# border|20px|Bandera de Italia Giacinto Facchetti - (3)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erdilari

## Kanpo estekak
Atezain (futbola)

thumb|300px

Futbolean, **atezaina** bere taldearen atea zaintzeaz arduratzen den jokalaria da. Defentsa lanetako azken jokalaria da eta, area barnean, bere gorputzeko edozein atal erabil dezake aurkariek bere atean golik sar ez dezaten. Beraz, atezainak eskuak erabil ditzake baloia gelditzeko, aldaratzeko eta/edo harrapatzeko eta, horregatik, oso posizio espezializatua da, entrenamendu berezia behar duena.

Futbol taldeetan arruntena da hiru bat atezain edukitzea. Bizkarrean elastikoan izaten duen zenbaki ohikoena 1, 13 edo 25 izaten da.

## Ikus, gainera 
* Atzelari
* Erdilari

## Kanpo estekak
Halosenranta

**Halosenranta** Finlandiako Kemijärvi udalerrian dagoen herrixka bat da. Kemijärviko hirigunearen hegoaldean dago, Kemijärvi aintziraren alboan eta aintziraren beste aldean, aurrean, Isokylä herrixka duela.

Herrixkan Keeterisaari izeneko uhartetxo txiki bat dago, nahiz eta urteko egun gehienetan ez duen uharte funtzioa egiten Kemijärvi aintzira negu luzeetan izoztuta egoten baita. Inguruan beste hainbat uharte daude; hala nola, Ollilanniemi nagusia, Purnu-uopaja ederra eta Uimaranta uharteak.

Anna Laurintytär Halonen eta Paavali Ollinpoika Halonen bere senarraren lehen etxea herrixka honetan zegoen, aintziratik pare bat metrotara.

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak
Hyypiö

**Hyypiö** Kemijärvi udalerri finlandiarrean dagoen herrixka txiki bat da. Kemijärvi hirigunetik mendebaldera dago, Rovaniemi hiriburutik Kemijärvi hiritik baino hurbilago.

Herrixka oso txikia da, baina Lappi lurraldeko Rovaniemi hiriburuaren eta hirigunearen arteko errepidearen erdian dagoenez, komunikazio oso ona dauka. Honengatik, bere biztanleri apurra mantentzea lortu du; izan ere, Kemijärvi aintziraren alboan aurkitzen ez den Kemijärvi hiria osatzen duten herrixka bakanetakoa da.

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak
Etiopia (argipena)

**Etiopia** honakoa izan daiteke:

* Etiopia: Afrika ekialdeko estatua
* Etiopia: Bernardo Atxagaren poema liburua.
Ter ibaia

**Ter** Kataluniako ibaia da, herrialde osoko luzeena dena. Bidean, eskualde hauek zeharkatzen ditu: Setcases (Ripolles) udalerrian jaio ondoren, Ulldeter ingurunean, Osona, Selva, Garrotxa, Girones, Pla de l'Estany eta Baix Emporda eskualdeetatik igarotzen da, Torroella de Montgri udalerrian urak isuriz kostaldean.

## Ibaiadarrak 
* Ritort
* Freser
** Rigard
** Riu de Núria
* Riera de Vallfogona
* Ges
** Fornés
* Riera dels Sorreig
* Gurri
* Riera de les Gorgues
* Riera Major
* Riera de Rupit
** Riera de l'Om
* Brugent
* Riera d'Osor
* Riera de Llémena
* Güell
* Onyar
* Terri
* Daró

## Urtegiak 
thumb|ezkerrera|Sauko urtegia.

Sau, Susqueda, El Pasteral, Colomers eta Seva urtegietan biltzen da Ter ibaia.

## Udalerriak 
Setcases, Vilallonga de Ter, Camprodon, Sant Joan de les Abadesses, Ripoll, Sant Quirze de Besora, Manlleu, Roda de Ter, La Cellera de Ter, Girona, Sarria de Ter,
Cervia de Ter, Verges eta Torroella de Montgri udalerriak zeharkatzen ditu, besteak beste.

## Kanpo estekak
Fernando VI.a Espainiakoa

**Fernando VI.a Espainiakoa** (Madril, 1713ko irailaren 23a — Villaviciosa de Odon, 1759ko abuztuaren 10a), ezizenez ***Zuhurra*** edo ***Zintzoa***, Espainiako erregea izan zen 1746-1759 bitartean.

## Bizitza 
thumb|Iberiar penintsula XVIII. mendearen erdialdean.
Aita Filipe V.a eta ama Maria Luisa Savoiakoa izan zituen. 1729an Barbara Bragançakoarekin ezkondu zen Badajozen; ez zuten seme-alabarik izan.

Bere erreinaldia hasi zenean, Espainia Austriako Ondorengotzaren Gerran sartuta zegoen, 1748ko Akisgrango Hitzarmenarekin bukatu zena. Amaiera eman zion Elisabet Farnesioren eta haren aholkulari italiarren eraginari. Bakea lortuta, kanpoko harremanetan neutraltasunari eutsi zion, Frantziaren eta Ingalaterraren arteko oreka zainduz, eta barneko aferetan jardun zuen. Ensenadako markesa eta Jose de Carvajal y Lancaster ministroen laguntzaz garrantzi handiko berrikuntzak egin zituen. 1749ko abuztuaren 30ean, ijitoen aurkako pogroma agindu zuen. 1754tik aurrera, Ricardo Wall izan zuen aholkulari.

## Erreferentziak
Marcos García Barreno

**Marcos García Barreno** (Sant Antoni de Portmany, 1987ko martxoaren 21a-) futbolari espainiarra da, erdilari postuan dabilena.

Villarreal eta Recreativon ibili ondoren, 2008tik Real Sociedaden jokatzen du.

## Kirol ibilbidea 
* Villarreal CF: 2005-2007
* Recreativo de Huelva: 2007-2008
* Real Sociedad: 2008-

## Jatorria 
Villarrealek utzita Recreativon jokatu ondoren Realera iritsi da bere bizitzaren sasoi berri bat hasteko asmoz.

## Kanpo estekak 
Marcos Garcia
Bitxilore mundua

thumb|Bitxilore mundu simulazioko aurrebidea.
**Bitxilore mundua** (ingelesez *Daisyworld*) James Lovelock eta Andrew Watsonek simulatu zuten gaia hipotesia azaltzeko 1983an.

Mundu hau, ordenagailuz egindako simulazio bat da, non eguzki batek planeta bat orbitatzen duen eta haren tenperatura pixkanaka-pixkanaka ari da handitzen. Bi bitxilore mota bereizten dira: beltzak eta zuriak. Bitxilore zuriek argia islatzen dute, beltzek, berriz, argia xurgatzen dute.

Planetaren tenperatura jaisten bada, bitxilore beltzak ugarienak izango dira, eguzkiaren beroa hartzen baitute. Honen ondorioz, planetako tenperatura igoko da, bitxilore beltzen xurgatze ahalmena dela-eta. Horregatik beragatik, planeta epelagoa bihurtzen denean, bitxilore zuriak hasten dira eta tenperatura sakabanatuta egongo da.

Kontrako prozesua gertatuz gero, hau da tenperatura igotzen bada, ezin lirateke egongo bitxilore beltzak, oso giro berotsua izango litzatekeelako. Honela, lore zurien populazioa handitu egingo zen, Lurraren tenperatura txikituz bitxilore zurien islatze ahalmena handiaren eraginez. Horrela, lore beltzak ingurune horretan bizi ahalko ziren, oreka mantenduz.

## Ikus, gainera 
* Gaia hipotesia

## Kanpo estekak 
*  Bitxilore mundua azaltzen duen animazioa
* Online DaisyWorld simulatzailea, opzio askorekin (HTML5/Javascript)
*Daiwyworlden Java Appleta 2D espazio batean
*Spatial Daisyworld Model Java Applet bat eta Daisyworlden eboluzioaren azalpena.
Homeostasi

**Homeostasia** (grezieratik ὅμος, *hómos*, "berdin" + ιστημι, *istēmi*, "geratu") sistema ireki edo itxi baten ezaugarri bat da, bereziki organismo bizi batengan, baldintza iraunkor bat mantentzeko barne giroaren erregulazioari dagokiona. Beste era batera esanda, oinarrizko funtzio fisiologikoen oinarriei muga egonkorretan eusteko joera duten izaki bizien ezaugarria da. Claude Bernard psikologo frantziarrak sortu zuen hitza 1865an (fisiologiaren aitatzat hartu zen askotan). Hasieran definizio hau biologian bakarrik aplikatu zen, baina gero beste zientzia eta teknika batzuetan ere erabili da.

Homeostasiaren ezaugarri nagusiak: termorregulazioa (kanpoko tenperaturen aldaketei aurre egiteko hegaztiek eta ugaztunek erabiltzen duten sistema, barne tenperaturari ahalik eta muga egonkorrenetan eustearren), eta odolaren presioari, gorputzeko isurkarien kontzentrazioari eta arnas erritmoari eustea, beste zenbaiten artean. Homeostasi prozesuetan hormonek parte hartzen dute, kanpoko eragin bakoitzari dagokion erantzuna bideratuz.

Homeostasiaren kontzeptua Cannonek bihurtu zuen ezagun 1926an, eta garrantzi handia izan du gerora, besteak beste, Lorenzen eta Tinbergenen etologia eskolan. Ikertzaile horien ustez, homeostasi oreka hausten bada, larrialdi egoera sortzen da, eta larritasun hori gutxiagotzeko joera izaten du animaliak senez.

## Ikus, gainera 
* Gaia hipotesia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ataxia

**Ataxia** (grezieratik α-, *ez aurrizkia* + -τάξις, *"ordena*", hots "*ordena gabe", "kontrol gabe"*) zantzu edo sintoma neurologiko bat da, gorputz atalen koordinazio eza sortarazten duena. Deskoordinazio honek eskuetan, hatzetan, hanketan, besoetan, hizkeran, begietako mugimenduetan eta irensteko mekanismoan eragiten du, eta horrela norberak hauen kontrola galduz. Gortasuna, ikusmeneko arazoak (tunel ikuspegia) eta dardarak gorputz osoan ere sortzen ditu.

Gaixotasun hau izaten ohi duten pertsonak normalean, oso pertsona garaiak izaten dira, hatz luze eta oin handi deskoordinatuak dituztenak.

## Motak 
Bi dira:
* Zerebelosa-ataxia
* Zentzumen-ataxia

## Gaixotasunak 
Gaixotasun ugariren artean dago zeinu kliniko hori, besteak beste, amorrua edo behien entzefalopatia espongiformea (behi eroen gaixotasuna). Garezur barruko tumore batzuk daudenean edo buruko traumatismoak izan ondoren ere ikus daiteke adierazpen hori. Wernickeren gaixotasunaren adierazpen bat izan daiteke.

## Eguna 
Munduko Osasun Erakundeak irailaren 25a ezarri zuen gaixotasun horren inguruan kontzientziatzeko nazioarteko egun gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* [*Ataxia eta paraparesia espastiko hereditarioa*, Osakidetza(https://eu.wikipedia.org/wiki/Osakidetza)ren informazio-gida.]
2008ko ekaineko Bizkaiko uholdeak

thumb|250px|eskuinera|Nerbioi ibaia Basauri parean.
**2008ko ekaineko Bizkaiko uholdeak** 2008ko maiatzaren 31tik ekainaren 1era Bizkaian egondako uholdeak izan ziren.

## Ezaugarriak 
Maiatzaren 31n euria hasi zen Nafarroan Mediterraneo itsasotik etorritako borraska baten fronte baten eraginez. Borraska, astiro mugitu zen eta prezipitazio handiak utzi zituen Nafarroa hegoaldean aurrena, eta Iruña eta inguruko herrietan ondoren. Pixkanaka, frontea mendebalderantz mugitu zen arratsaldeak aurrera egin ahala eta Bizkaia eta Gipuzkoan euria hasi zen.

Maiatzaren 31 arratsaldean, euria gogotik egin zuen Nafarroan, 30-40mm euri inguru jaso ziren, guztira egun hartan 50-60mm neurtuz. Gau hartan, frontea Bizkaira ailegatu zen, oso astiro mugituz, eta bidean prezipitazio handiak utziz, aurreko orduetan Nafarroan jausitakoa baino askoz gehiago, 100mm eta 150mm bitartean.

### Getxo 
Gobela ibaia bere bidetik irten zen Fadurako kiroldegi parean, inguruko etxeetako garajeak eta behe solairuak urez bete ziren eta jendea etxeetatik atera behar izan zuten. Egoerarik larriena Getxon bizi izan zen. Bilboko metroaren zerbitzua eten egin behar izan zen Bilboaldeko eskuinalde guztian euriak eraginda eta milaka pertsona argindarrik gabe geratu ziren.
Handik urte gutxitara Gobela ibaiaren ubidea zabaltzeko lanak egin zituen URAk.
#### Irudiak 

Fitxategi:Getxoko 2008ko uholdea - 2008ko ekaineko Bizkaiko uholdeak.jpg|Gizon bat etxeko atarirantz.
Fitxategi:Getxoko uholdeak - Makaleta Etorbidea.jpg|Auto bat uretatik ateratzeko lanetan Makaleta Etorbidean.
Fitxategi:Getxoko uholdeak 2008 Ibatao Estartako bi bizilagun.jpg|Bi bizilagun Ibatao Estartako baserri batean.
Fitxategi:Getxoko uholdeak 2008 Makaleta Etorbidea Julio Caro Baroja institutuaren aurrean.jpg|Makaleta Etorbidea urez estalita.
Fitxategi:Getxoko uholdeak 2008 Makaleta Etorbidean hiru txirrindulari.jpg|Hiru mutil urez beteriko Makaleta Etorbidea mendiko bizikletaz zeharkatzen.
Fitxategi:Julio Caro Baroja ikastetxe publikoa 2008ko uholdeetan.jpg|Julio Caro Baroja ikastetxea Gobela ibaiaren ondoan.

>>>Irudi gehiago

### Basauri 
Basauriko Urbi auzoan Nerbioi ibaia bere bidetik irten zen eta inguruko etxeetako garajeak urperatu zituen.

### Erandio 
Altzagako auzoan, eurite indartsuek kale bat urez bete zuten.

### Trapagaran 
Trapagaran eta Barakaldoko gune industrialetan uholdeak izan ziren.

## Ikus, gainera 
* 1983ko uholdeak.
* 2009ko urtarrileko Bizkaiko uholdeak.
* Euskal Herriko gertakari meteorologikoak.
* Uholde historikoak Euskal Herrian.

## Kanpo estekak 
* Ibaizabal ibaia Bilboko Abusu auzoaren parean.
* Gobela ibaia Getxo parean.
* Uribe-Kostako autobidea.
* Gobela ibaia Fadurako kiroldegi parean.
*  Ekainaren 1eko isobara mapa Wetterzentrale.de webgunean.
Koma (egoera)

**Koma** (grezieratik κῶμα edo κωμα, *koma*, *"lo sakona"*) osasun egoera larria da, gorputzaren funtzio gehienak, kontzientzia barne, arnasketa eta zirkulazioa izan ezik —bizitzeko ezinbestekoak—, galtzen direnean sortua. Hainbat egoerak sor dezakete: intoxikazioak (alkohola, drogak edo toxikoak) edo anomalia metabolikoak (hipogluzemia, hipergluzemia, zetosia), nerbio-sistema zentraleko gaixotasunak, istripu zerebrobaskularrak, garuneko traumatismoak, konbultsioak, espasmoak, hipoxiak... Kausa metabolikoak ohikoenak izaten dira.

Koma egoeran arnas eta zirkulazio funtzioak bete ohi dira baina konortea eta mugimendu, sentikortasun eta adimen funtzioak erabat apaltzen dira. Mota askotako koma egoerak bereizten dira: egoera arinenetan, eriak esnatua dagoela dirudi, ametsetan bezala hitz egiten baitu eta mugitu egiten baita; larrienean, berriz, elektroentzefalograma laua izaten da eta bihotzean eta arnasketan gorabeherak gertatzen dira. Koma egoerak ez du iraupen jakinik: badira ordu edo egun batzuk igarota koma egoeratik esnatzen diren gaixoak, baina badira garuneko zeluletan gertatuko kalteen ondorioz sekula esnatzen ez direnak. Koma egoera hainbat arrazoirengatik sor daiteke, hala nola eritasuna, infekzioak eta tumoreak. Hori guztia kontuan hartuta, sindrome bat dela esan daiteke, burmuineko gorabeherak sortzen dituena. Horregatik, askotan heriotza eragiten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henrich Steffens

**Henrich Steffens** (1773ko maiatzaren 2a - 1845eko otsailaren 13a) filosofo, zientzialari eta poeta norvegiarra izan zen, Naturphilosophie mugimenduaren ordezkari nagusietariko bat izan zen. Danimarkako Urrezko Aroan Erromantizismoaren aldeko defendatzaile sutsua izan zen.

## Biografia 
Ikasketak Alemaniako Jenan egin zituen. Han, besteak beste, Friedrich Schlegel, Ludwig Tieck, Clemens Brentano eta Novalis poeta erromantikoa ezagutu zituen.

## Ideiak 
Schelllingen eta Schleiermacherren laguna eta jarraitzailea izan zen. Bere formakuntza zientifikoa lehen aipatutakoen gehiegikeri espekulatiboak zuzentzea lortu zuen. Steffens indibidualizazioa defendatu zuen erreinu organikoaren printzipio garrantzitsu gisa. Zenbat eta kokapen altuagoa izan organismo batek garapenaren eskalan, gero eta definituagoa egongo zen bere indibidualitatea. Printzipio hau bere jakintza geologikoarengatik sortu zen, Lorenz Oken aldiz teoria berdina bere jakintza biologikotik sortu zuen.

## Bibliografia 
* *Beiträge zur inneren Naturgeschichte der Erde* (1801)
* *Grundzuge der philosophischen Naturwissenschaft* (1806)
* *Anthropologie* (1824).
* *Ueber die idee der Universitäten* (1835)
* *Ueber geheime Verbindungen auf Universitaten* (1835)
* *Karikaturen des Heiligsten* (1819-1821)
* *Wie ich wieder Lutheraner wurde and was mir das Luthertum ist* (1831)
* *Von tIer falschen Theolegie und dem wahren Glauben* (new ed., 1831)
* *Die Familien Walseth* and *Leith* (1827)
* *Die vier Norweger* (1828)
* *Malcolm* (1831)

## Erreferentziak
Naturphilosophie

**Naturphilosophie** (*Naturaren filosofia*) XIX. mendeko idealismo alemanaren eta erromantizismoaren tradizio filosofikoaren korronte bat izan zen. Kanten "Epaiketaren kritika"-n eta Fichteren obran inspiratu zen. Friedrich Schelling izan zen sustatzaile garrantzitsuena.

Fisika klasikoaren aurrean, *Naturphilosophie*-k zientziaren kontzepzio organiko bat defendatu egin zuen. Kontzepzio horretan zientziak garrantzi handia du, munduari begiratzailearen proiektu bat bezala eskainiz.

## Kanpo estekak
James Lovelock

**James Ephraim Lovelock** (Letchworth, Hertfordshire, 1919ko uztailaren 26a - Abbotsbury, Dorset, 2022ko uztailaren 26a) zientzialari autonomo, meteorologo, idazle, asmatzaile eta ekologista britainiarra izan zen, Gaia hipotesiaren sortzailea, non Lurra ikustarazten da sistema buru-araupetzaile bati esker.

## Bizitza 
James Lovelock Letchwork Garden hirian jaio zen 1919an. Kimika ikasketak Manchesterreko unibertsitatean burutu zituen. Geroago, bere ezagutzak zabaldu zituen eta fisika eta biologia ikasi zuen. Ikasketak amaitutakoan, inbestigazio kimikoan lanpostua lortu zuen, Londresen hain zuzen ere.

1948an doktore titulua lortu zuen Londresen. Geroago Estatu Batuetan, ikerketa lanak egin zituen Yale, Baylor eta Harvardeko unibertsitateetan. Yaleko unibertsitatean, elektroien harrapaketan, osagai toxikoak detektatu izan zituen. Leku garrantzitsuena Antartikan dago. Ondoren Ingalaterran ikertzaile independente bihurtu zen.

Bere trebetasun nagusiena, hainbat erakundeen (NASA) eta zenbait talde komertzialen arazo teknikoei erantzutea edo konponbide bat aurkitzea zen. Bere argitasunak, edukitako pentsamenduak eta izaera independenteak, bizi modu autonomo bat edukitzera eraman zuen. Honen ondorioz, asko bidaiatu zuen eta zientzialari asko ezagutu zituen.

## Lanak 
Bere obran, Gaia hipotesia formulatzen lehenengo zientzilaria izan zen 60. hamarkadan..
Bere lana *Gaia, a new look at life on earth*, (1979) urtean argitaratua, euskarara ekarria dago *Gaia : lurraren biziaz ikuskera berria* izenburuarekin, Gaiak argitaletxearen eskutik. Bertan, Lurra planeta egitura aztertu, izaki biologiko gisa eta bizia mantentzeko sortzen dituen oreka desberdinei erreparatzen dio..

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gaia hipotesia
* Bitxilore mundua
* William Golding
Llobregat

**Llobregat** Kataluniako ibaia da, herrialdeko nagusietakoa dena. Bidean, eskualde hauek zeharkatzen ditu: Castellar de n'Hug (Bergueda) udalerrian jaio ondoren, Montmell ingurunean, Bages eta Baix Llobregat eskualdeetatik igarotzen da, El Prat de Llobregat udalerrian urak isuriz kostaldean.

## Ibaiadarrak 
* Eskuinaldean (mendebaldean):
** Bastareny
** Cardener
** Anoia

* Ezkerraldean (ekialdean):
** Merlès
** Gavarresa
** Rubí
** Vallvidrera o Rierada.

## Ikus, gainera 
* Kataluniako geografia

## Kanpo estekak
Leukon

**Leukon** (grezieraz Λεύκων), greziar mitologiako pertsonaia bat da. Leukon, Atamantek bere hirugarren emaztea eta Hipseoren alabetako bat izan zen Temistorekin izan zuen semeetako bat da. Ptoo, Eskeneo eta Eritrioren anaia. Seme bat izan zuen, Eritras izenekoa, izen hori izan zuen hiri bat sortu zuena Beozian. Bi alaba ere izan zituen. Bata, Evipe, Andreorekin ezkondua, eta, bestea, Pisidize, Arginoren ama.

## Bibliografia 
* Grimal, Pierre: Diccionario de mitología griega y romana 1981 Barcelona: Paidós 

## Kanpo estekak
Urð

**Urd**, **Urð** edo **Urðr**, eskandinaviar mitologiako hiru norna nagusietako bat zen, Verðandi eta Skuldekin batera. **Urðr**rek, antzinako eskandinavieraz, "patu" kutsua darama. Izan ere, suediera modernoan patu esan nahi duen hitza, *öde*, alegia, honengandik dator. Bere etimologia, *verða* aditza "etorkizuna"ren lehenaldia da, hau da, "gertatu zena edo gertatu dena". Antzinako saxoieraz (alemaniera), hitz baliokidea **wurth** da. Anglosaxoieraz (antzinako ingelesa), hitz baliokidea **wyrd** da, gaur egungo ingeleseko *weird* hitza sortzen duena (arraroa, bitxia). Hitzaren jatorrizko esanahia, Shakespeareen Macbeth antzezlaneko sorginen izenetan ikus daiteke, *The Weird Sisters*, hain zuzen ere, nornen papera betetzen dutelarik. Patuaren kontzeptuari lotutako beste eskandinaviar hitz batzuk örlog, orlög eta örlög dira, non *ör-* erroa patuarekin lotuta dagoen (*urðr*), baita jatorrizko zerbaitekin ere (ur-), hitz hauek, beraz, "jatorrizko borroka, legea (*log/lög/lag*) edo patuaren legea" esan nahi dute.

*Verða*/*urðr*ren etimologiaren ondorioz, ohi, iraganarekin zerikusia duten patuaren arloekin lotuta dagoela interpretatzen da. Beste egile batzuk, aldiz, Eddek, nornak, denboraren garai ezberdinen arduradun esklusibo diren disir bezala ez dituztela bereizten diote. Aldiz, materialak, guztiak patuarekin lotuta daudela iradokitzen du, eta iragana, oraina eta etorkizuna, nornek ezin banatuko moduan lotuta daudela. Interpretazio honek *Urðr*/*Wyrd*ek, iraganak nola etengabe eragina duen eta etorkizuna baldintzatzen duela kontutan hartzen du, aldi berean, etorkizunak, iragana moldeatzen duelarik.

Testuinguru honetan, Urd, ehungailuko hariak haritzen dituen norna da (gertatutakoa), bere ahizpek albaindu eta horrekin, izaki guztien bizitzen forma ehun dezaten (gertatzen dena eta gertatu beharrekoa dena). Urden putzuak bere izena hartzen du, eta bertatik lortzen dute hiru ahizpek, Yggdrasil lizarra ureztatzeko ura eta buztina.

## Etimologia, xeheago 
*Urðr* zein *Wyrd*, **wurþiz* proto-alemanieratik datoz, hau, aldi berean, **wrti* protoindoeuroparretik datorrela, **wert-* erroaren aditz forma abstraktu bat. Erro hau *vertere* hitz latindarrean eta antzinako ingelesezko *weorþan* edo *weorðan* aditzean dago, "bihurtu edo izatera iritsi" esan nahi duena (gaur egungo alemanierazko *werden* aditzarekin alderatu "gertatu" esan nahi duena).

Beste norna baten izenak, Verðandik, alegia, etimologia berbera duela nabarmendu behar da, kasu honetan, izena *verðande*tik datorren arren, *verða* antzinako eskandinavierako aditzaren indikatiboko orainaldia edo orainaldi etengabea, hau da, "une honetan bertan egiten edo gertatzen ari dena", orainaldian islatzen diren patuaren arloak, alegia.

## Kanpo estekak
Edda

[thumb|220px|[Edda prosaikoa]]
**Eddak**, eskandinaviar mitologiarekin lotutako istorio bildumak dira. Izen honekin, bi Erdi Aroko islandiar bilduma literario ezagutzen dira, elkarrekin eskandinaviar mitologia ezagutzeko corpusik garrantzitsuena eratzen dutenak.

## Edukia 
Gaur egun galdua dagoen ahozko narrazioaren antzinako tradizio eskaldikoaren atalkako zatiak dira, istorio hauetako batzuk kontserbatu zituzten adituek bildua eta idatzia izan zena.

Bildumak bi dira: Edda prosaikoa (Edda txikia edo Snorriren Edda izenarekin ere ezaguna), eta Edda poetikoa (Edda nagusi edo Saemunden Edda izenarekin ere ezagutzen dena). Berez, Edda izena, Snorrik idatzitakoari eman zitzaion, baina ondoren poetikoari ere bai.

Edda poetikoan, antzina-antzinako olerkiak bilduak daude, heroi eta mitologiari buruzkoak, egile ezezagun batek eginda 1250ean.

Snorriren Edda, Snorri Sturlusonek (1179-1241) idatzi zuen, 1220 edo 1225 inguruan. Ez dira olerkiak, baizik eta hitz lauz idatzitakoak. Olerkarientzako gomendio asko du, Snorri olerkari gerlaria, hitz lauz eginiko bilduma honekin, estilo tradizional eskaldikoan olerkariak prestatzen saiatu baitzen. Olerkaritza eskaldikoa IX. mendetik datatua dagoen olerkaritza mota bat da, oso ezaguna Islandian.

Badaude zenbait teoria Edda hitzaren jatorriari buruz. Teoria batek 'amona handia' (Rig) esan nahi duen hitzaren berdin-berdina dela dio. Beste batek, Eddak 'poetika' esan nahi duela argudiatzen du. Hirugarren batek, *Oddiren liburua* esan nahi duela, non Oddi, Snorri Sturluson hezia izan zen tokia den.

## Bibliografia 
* VV.AA. Edda mayor 2000 Madrid: Alianza Editorial 
* VV.AA. Edda menor 2000 Madrid: Alianza Editorial 

## Ikus, gainera 
* Gesta Danorum
* Ynglingen saga

## Kanpo estekak 
* Datu gehiago Entziklopedia Katolikoan
* Edda Prosaikoa
* Edda Prosaikoa
* Edda Poetikoa
* Edda Poetikoa
Gesta Danorum

***Gesta Danorum*** (***Daniar Historia*** ere deitua), egiletza, Saxo Grammaticusi ematen zaion XII. mendeko testu bat da.

Valdemar I.a Danimarkakoak edo honen gorteko norbaitek, bere aberria zen Danimarkaren historia idaztera animatu zuen. *Daniar Historia*, hamasei liburukiz osatuta dago, latinez idatziak. Gaur egun galduta dauden jatorrizkoak ordezkatzen dituzten herri atalen itzulpenak ditu. Gainera, arbasoen erlijioaren deskribapen bat (nahiko eszeptikoa) ere badu.

Gainera, *Gesta Danorum*aren hirugarren liburukian, Hamleten istorioaren bertsio primitibo bat agertzen da (Shakespeareen antzezlanik ospetsuena inspiratu zuena) bere protagonista, Amlodi edo Amleth delarik.

## Kanpo estekak
Nemes

[thumb|170px|eskuinera|[Tutankhamon|Tutankamon faraoiaren hil-mozorroa, nemesarekin]]
thumb|170px|eskuinera|Tutankamonen hil mozorroaren atzealdea, **nemesa**ren motots erako korapiloa ikus daitekeelarik
170px|thumb|Erdian, nemesa ikus daiteke
**Nemes** faraoien ilejantzia zen, oihalezko buru estalki antzeko bat (ez koroa bat). Antzinako Egiptoko faraoiek erabiltzen zuten, koroa astun eta handien ordez, atal arin eta erosoa baitzen, koroa baino sarriago erabiltzen zutena.

Nemesak, buru osoa estaltzen zuen, belarrien atzetik bertikalean eroriz, eta lepondotik gertu korapilo batekin lotuz, motots eran. Testuen arabera, kolore zurikoa eta marrekin zen, batzuk, lapis lazuli urdinez eta urrez tindatuak izango ziren arren, eskultura eta freskoetan dauden adibideren batzuk adierazten duten bezala. Burura tinkatzen zen, gainera, aurrealdean, bi kobra edo sai zituen diadema batekin, *uraeus* izenekoa, faraoien ikur babeslea, erregetzaren ezaugarri bezala eraman zezaketen bakarrak zirenak.

## Sinbologia 
Jantzi hau, faraoiek eramaten zuten bizi zirelarik, jainkoren batekin identifikatzeko, eta, gainera, baita hil ondoren ere, agintariak izan ez ziren pertsona nobleen lurperaketetan ere aurkitu diren arren, beste munduan eramango zutena, kuttun babesle bezala balio ziezaien.

## Ikus, gainera 
* Uraeus
* Tutankamon

## Kanpo estekak