open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Beta-laktamasa

**Beta-laktamasak** (**β-laktamasak**) bakterio batzuek ekoizten dituzten entzimak dira, hainbat antibiotikoren aurrean (penizilina eta zefalosporinak, besteak beste) bakterio horiei erresistentzia ematen dietenak. 

Beta-laktamasean aurrean sentikorrak diren antibiotiko guztiek (antibiotiko betalaktamikoek) ezaugarri bat partekatzen dute: beren molekulan eraztun betalaktamikoa dute, hiru karbono atomo eta nitrogeno bat dituena. Eraztun kimiko hori da, hain zuzen, beta-laktamasek puskatzen dutena.

Bakterio Gram negatiboek (batik bat) eta Gram positibo batzuek ekoizten dituzte entzima hauek.

Beta-laktamasa asko daude, 200 baino gehiago . Penizilinaren aurka jarduten dutenei penizilasa deritze, eta identifikatu ziren lehenengo beta-laktamasak izan ziren.

Beheko irudiak beta-laktamasen jarduera hidrolitikoa penizilinaren gainean zehazten du:

centre|vignette|Penizilinaren hidrolisi mekanismoa beta-laktamasen bidez|477x477px

Antibiotiko beta-laktamikoek bakterioen zelula-hormaren sortze prozesua prozesua inhibitzen dute, zelula-horma horren peptidoglikanoaren sintesia blokeatzen dutelako. Beta-laktamasek ekoizten dituzten bakterio batzuek entzima horiek ekoiztu ondoren kanporatzen dituzte, horrela antibiotikoa neutralizatzen dute honek jardun ahal izan baino lehen. Beste batzuek, aldiz (Gram negatiboek, bereziki) ez dituzte beta-laktamasak kanporatzen, eta entzima horiek bakterioaren espazio periplasmikoan jarduten dute .

Beta-laktamasak kodetzen dituzten geneak bakterioaren kromosoman egon daitezke, plasmido batean edo transposoietan.

Asko dira beta-laktamasak sortzen dituzten bakterioak, Gram negatiboak zein Gram positiboak. Lehenengo taldean, enterobakterio batzuk daude, Pseudomonas aeruginosa eta Haemophilus influenzae, besteak beste. Bigarren taldean, Staphylococcus aureus eta Acinetobacter baumannii, esaterako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Tempesta

**Antonio Tempesta**, **Il Tempestino** ere deitua (Florentzia, 1555 &ndash; Erroma, 1630eko abuztuaren 5a) italiar margolari eta grabatzailea izan zen.

Florentzian hezia, estilo ezberdinetan lan egin zuen, manierismoaren kontrakoak eraginda. Florentziako Arte eta Diseinu Akademian sartu zen. Santi di Titoren ikaslea izan zen, eta gero Joannes Stradanus margolari flandestarrarena. Giorgio Vasarik zuzendutako artista-taldeko kide izan zen, eta Palazzo Vecchio apaindu zuten.

Bere gairik gogokoenak guduak, kabalgatak eta prozesioak izan ziren. Erromara joan zen eta Herbehereetako artistak elkartu ziren.

## Iruditegia 

Antonio Tempesta (attr) Schlachtenbild.jpg|Schlachtenbild
Painting depicting the arrival of Christine of France to Turin in 1619 by Antonio Tempesta (1555-1630).jpg|16th c. painting by Tempesta
Antonio tempesta, condannato a morte salvato dall'annuinziata, 1614-19.jpg|Condannato a morte salvato dall'Annunziata
The Egyptians Drowning in the Red Sea by Antonio Tempesta.jpg|Egyptians drowning in the Red Sea
Antonio tempesta, scena di battaglia.jpg|Scena di battaglia
Antonio tempesta, miracolo del soldato caduto e salvato.jpg|Miracolo del soldato caduto e salvato
Antonio Tempesta (1555-1630) - Nero (AD 37–68), Roman Emperor - 515498 - National Trust.jpg|Depiction of Nero
Julius Caesar, Roman Emperor.png|Roman emperor
A. Tempesta Cerialis 1612.jpg|Cerialis in 1612
Tempesta Gerusalemme Liberata3.jpg|Gerusalemme Liberata 3
Tempesta Gerusalemme Liberata8.jpg|Gerusalemme Liberata 8
Tempesta Gerusalemme Liberata13.jpg|Gerusalemme Liberata 13
Tempesta Gerusalemme Liberata17.jpg|Gerusalemme Liberata 17
Tempesta Gerusalemme Liberata18.jpg|Gerusalemme Liberata 18
Tempesta Gerusalemme Liberata20.jpg|Gerusalemme Liberata 20
Antonio Tempesta - Tereus Philomela Procne.jpg|Tereus Philomela Procne
Antonio Tempesta - Die Kreuzigung des hl. Petrus - 2344 - Bavarian State Painting Collections.jpg|Die Kreuzigung des hl. Petrus

## Kanpo estekak
Ood

**Ood** *Doctor Who* zientzia fikziozko telesail britainiarreko fikziozko arraza estralurtarra da. Telepatia gaitasuna du eta ood multzo batek izaki bakarra osa dezake. Haien planetan dagoen burmuin erraldoi bat da haien erdigune telepatikoa.

Etorkizuneko espezie bat dira, 40. mendearen inguruan bizi direnak. Gizakiak esklabo bihurtu zituen eta umilak dira, baina kanpotik eraginda matxinatu egin daitezke.

## Deskribapena 
Oodek gizakiaren gorpuzkera dute baina txibiaren antzerako aurpegia dute, ahoaren inguruan garro ugari baitituzte. Bi burmuin dituzte, nagusia buruan eta bigarrena eskuetan daramaten garun txiki bat da. Bigarren garun hau zilborreste batez loturik daukate eta telepatikoak ez diren izakiekin komunikatzeko balio die. Garun hori gabe biziraun dezakete oodek, baina komunikatzeko gaitasuna galtzeaz gain oreka mental eta emozionala ere galtzen dute. Garai hartan Gizakiaren Inperioa hiru galaxiatan hedaturik dago eta XLII menderako gizaki guztiek izango dute ood bat etxean. Oodek etxeko eginbeharrak egiten dituzte. Gerora jakingo da oodak saltzen dituen konpainiak bigarren garuna lotzen duen zilborrestea ebakitzen diela eta esfera bat jartzen diela gizakiekin komunikatu ahal izateko. Horrekin adierazten dute oodak berez direla arraza esklabua, baina ordurako *Ooden lagunak* gizakien talde aktibista bat sortua izango da haien eskubideen alde borrokatzen duena.

4126. urtean hamargarren doktorea eta Donna Noble Ooden esferan azaltzen direnean argitzen da guztia. Oodek begi gorrien "gaixotasuna" dute eta erasokor bihurtzen dira. Esklabotzatik askatu nahi duen burmuin erraldoiaren eragina da. Doktoreak telepatia mugatzen zuen indar eremua desaktibatzeak ezagutzen da errealitatea.

## Iruditegia 

Irudi:Doctor Who Experience (30855176721).jpg|Ood maiordomoa, esferarekin.
Irudi:270811-064 CPS (6277345232).jpg|Begi gorridun ooda.
Irudi:Ood at the Doctor Who Exhibition, Cardiff.jpg|Hainbat ood.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cedric Hardwicke

**Cedric Webster Hardwicke** (Lye, Stourbridge, Worcestershire, 1893ko otsailaren 19a - New York, 1964ko abuztuaren 6a) ingeles antzerki eta zinema aktorea izan zen.

1912an hasi zen antzerkian, eta William Shakespeareren eta George Bernard Shawren lanetan nabarmendu zen. 1940ko hamarkadatik zineman lan egin zuen Hollywooden. Literatura-lanak egokitzeko filmetan paper nagusietan parte hartu zuen.

## Filmografia 
## Kanpo estekak
Aitana Rodrigo

**Aitana Rodrigo Rodriguez** (Galdakao, 2000ko martxoaren 15a - ) bizkaitar atleta da, distantzia laburreko lasterketatan espezializatua dena. Club Atlético San Sebastián taldeko kidea da.

## Biografia 
16 urte zituela hasi zen atletismoan eta lau hilabete baino ez zihoala Euskadiko gazte mailako txapelduna izan zen eta maila absolutuan brontzezko domina eskuratu zuen. 2018an Euskadiko txapelduna izan zen 60 metrotako lasterketan eta txapeldunordea 200 metrotakoan. 2020an Espainiako txapelduna izan zen 60 metroko proban.

2021ean 23 urtez azpiko Europako Txapelketan hartu zuen parte eta zilarrezko domina eskuratu zuen 4x100 metroko lasterketan.

## Palmaresa 
### Nazioarteko txapelketak 
### Espainiako txapelketa absolutuak 
* Absolutuak:
** 60 metro pista estalian (1): 2020
** 100 metro aire librean (0): hirugarren 2021ean
* 23 urtez azpitik:
** 60 metro pista estalian (1): 2020
** 100 metro aire librean (0): hirugarren 2021ean
** 200 metro (1): 2022
* 20 urtez azpitik:
** 60 metro pista estalian (0): bigarren 2019an
** 100 metro aire librean (0): bigarren 2019an

## Marka pertsonalak 
* 60 m, pista estalian: **7.34** (Salamanca, 2020)
* 100 m, aire librean: **11.49** (Getafe, 2021)
* 200 m, pista estalian: **24.58** (Donostia, 2020)
* 200 m, aire librean: **23.62** (Santander, 2022)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* World Athletics webguneko fitxa
Erriberriko Jauregiaren masustondoa

**Erriberriko Jauregiaren masustondoa** Nafarroa Garaiko Erriberriko Errege Jauregiaren Igeltsulanen ganberan dagoen bostehun urte baino gehiago duen masustondo beltza (*Morus nigra*) da. Zuhaitza Monumentu Natural izendatu zuten 2001an.

## Jatorria 
Jauregi Berrirako egungo sarbidea dena, garai hartan "Lorategi zaharra" deitzen zioten, zuhaitz eta bestelako landare ugari baitzegoen han. Barnean zein inguruan jauregiak zituen lorategien adibide xume bat besterik ez da. Laranjondo, limoiondo, zidrondo, mingranondo edo jasminez beterik zeuden lorategiak, garai hartan landare exotikoak baitziren, oso estimatuak. Orduan, Valentziatik larajanondoak eta limoiondoak eraman ziren, tartean, ziur aski, masustondo hau. Iritzi batzuen arabera 500 urte baino gehiago ditu.

## Deskribapena 
Masustondoak 1,22 metroko diametroa du oinarrian, eta 9 metroko altuera. Koparen proiekzioa 7,50 X 6 m-koa da.
Alea 1991n izendatu zuten Monumentu Natural, bere itxura, neurri eta historiagatik, oso delikatua eta desegituratua dago, eta, beraz, hainbat lan egin behar izan ditu bere iraupena bermatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Erriberriko Jauregiaren lorategiak.
Great Expectations (2023ko telesaila)

***Great Expectations*** britainiar telesail laburra da, Steven Knightek BBC Onerako sortua. Charles Dickensen izen bereko eleberrian oinarrituta dago.

## Sinopsia 
Adin nagusira heldu berri den Pip gazte umezurtza da protagonista. Etorkizun hobe baten bila, konspirazio magikoekin egingo du topo, eta bizi berri horren prezioaz ohartuko da.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Secret Invasion (telesaila)

***Secret Invasion*** estatubatuar zientzia-fikziozko telesaila da, Kyle Bradstreetek Disney+erako sortua.

## Sinopsia 
S.H.I.E.L.D. espioitza agentziak formaz aldatzen diren Skrulls estralurtarren talde batek Lurrean egin duen inbasio klandestinoari egin beharko dio aurre, gizateria haiengandik salbatzeko.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Basaurako artea

**Basaurako gorostia** Nafarroa Garaiko Ameskoabarrena herrian dagoen zuhaitz monumentala da. *Quercus ilex* espeziekoa da. Arrazina inguruan dago. 2009tik Nafarroako Monumentu Naturalen Katalogoan jasota dago, 26. zenbakiarekin. Basaurako Erreserba Naturalean dago.

## Ezaugarriak 
"Ilex L." azpiespezieko tamaina handiko artea, Nafarroan oso urria. Deigarria da haren itxura: lau metroko altueran bitan banatuta dago, eta metro bateko diametroa duen zulo bat uzten du loreontzi moduan. Artea nagusi den baso-masa baten barruan dago. Inguruan ale onak dauden arren, hau da adierazgarriena. 2009an Monumentu Natural izendatu zuten, bere luzeragatik, balio ekologikoagatik eta egitura bitxiagatik. 13,10 metro ditu eta 1,39ko diametroa.

## Ibilbidea 
NA-718 errepidea jarraitzen da Lizarratik Olatzagutiarantz. Barindano baino pixka bat lehenago, Urederraren gaineko zubia igarota, ezker makaldi baten artean. Ehun metrora bitan banatzen da. Ezkerreko bidetik aurrera egingo dugu mendi-mazela baten gainean, eta artadi batera iritsiko gara, ale onekin. Pista jarraitzen da eta, bidearen ezkerreko ertzean hirurehun bat metrora, artea dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Fitxa navarra.es webgunean.
* :Bideoa Youtuben.
Hijack (telesaila)

***Hijack*** estatubatuar telesail laburra da, George Kayk eta Jim Field Smithek Apple TV+erako sortua.

## Sinopsia 
Dubaitik Londreserako zazpi orduko aireko bidaia batean bahitutako hegazkin batean Sam Nelson mundu korporatiboko negoziazioetan trebea den gizon batek ahaleginak eta bi egingo ditu hegazkineko bidaiariak salbatzeko. 

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Robin Cook

**Robert Finlayson "Robin" Cook** (Bellshill, 1946ko otsailaren 28a - Inverness, 2005eko abuztuaren 6a) eskoziar politikaria izan zen.

Ingeles literatura ikasi zuen Edinburgheko Unibertsitatean eta 1965ean Alderdi Laboristan afiliatu zen. 1974an Parlamentuko kide hautatu zuten eta eserlekua mantendu zuen hil arte.

1997tik 2001era, Kanpo Arazoetako idazkaria izan zen Tony Blairren gobernuan, eta britainiar operazio militarrak zuzendu zituen Kosovon eta Sierra Leonan.

2003ko martxoaren 17an dimisioa eman zuen Kontseiluko Lord Presidentearen eta Komunen Ganberako Buruaren karguetatik, Iraken inbaditzea salatzeko.
Fifi (filma)

***Fifi*** 2022ko Jeanne Aslan eta Paul Saintillan frantziar zinema zuzendarien komedia dramatikoa da.

## Sinopsia 
Nancy, Frantziako ekialdean. Uda. Familiako giro gatazkatsutik ihesi, 15 urteko Sophiek bere lagun Jade dirudunaren etxera sartzeko giltzen kopiak lortuko ditu. Apartamentua uda osoan hutsik egongo dela uste du Sophiek, baina Stephan, Jaderen anaia nagusia, topatuko du ezustean. Stephanek ez du etxetik botako.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Unicorns (filma)

***Unicorns*** 2023ko Àlex Lora kataluniar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Isak dena dauka. Azkarra eta ederra da, eta bere buruarengan segurtasuna du. Feminista eta polimaitalea, pasioz defendatzen du bere bizitza. Guillemek bikote monogamoa izatea proposatzen dionean, Isa ez dago ziur bere bizitza aldatu nahi ote duen, eta, erabaki faltaren aurrean, Guillemek harremana etetea erabakiko du.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aisha (2022ko filma)

***Aisha*** 2022ko Frank Berry irlandar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Aisha Nigeriako emakume gazte bat da. Urtebete inguru darama Dublinen bizitzen, eta ile apaindegi batean egiten du lan, laguntzaile bezala. Bere herrialdetik ihes egin behar izan zuen, gizon batzuek aita eta anaia erail ondoren. Orain Aishak dirua bidaltzen dio ezkutuan dagoen amari, eta ama Irlandara eramateko intentzioa dauka gazteak. Asilo eskaera egin du nigeriarrak, eta erantzun bat jaso bitartean arau zorrotzak dituen egoitza batean bizi da: linbo antzeko batean dago, fisikoki herrialdean, baina haren parte izateko eskubiderik gabe. Bertan hasiko da lanean Conor, kartzelatik atera berri den mutil gaztea, eta, asilo eskaera egin duen jendearekin hitz egitea debekatuta badu ere, Aisharen laguna egingo da.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La jauría (filma)

***La jauría*** 2022ko Andrés Ramírez Pulido kolonbiar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Eliu hilketa batengatik zigor bat betetzen ari da oihanaren erdian kokatutako birgaitze zentro esperimental batean. Haren lagunik onena eta konplizea leku berera eramaten dutenean, gazteek euren krimena berreraikiko dute, eta atzean utzi nahiko luketen iraganari aurre egitea beste erremediorik ez dute izango.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tropa do Carallo

**Tropa do Carallo** Agurainen 2021. urtean sorturiko punk musika taldea da.

## Ibilbidea 
Evaristok eta Abel Muruak sortu zuten Gatillazo desegin zenean. Berehala Tripi, beti Evaristoren alboan egon dena, eta Alberto Salgado gehitu zitzaizkien. 2021ean *Que Hostias Andais!* izeneko lehenengo diskoa atera zuten eta 2022an Estatu Batuetan kontzertu bira egin zuten. 18 estatutan jo zuten.

## Diskografia 
* *Que Hostias Andais!* (2021, Digipack)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mendekosteko Astelehena

**Mendekosteko Astelehena** kristautasuneko jaia da, Mendekoste ondorengo astelehenean ospatzen dutena.

Mendekoste beti izaten da igandeetan, eta, beraz, lanekoa ez den eguna izaten da. Ondorioz, Mendekoste ondorengo astelehena Andorran, Antigua eta Barbudan, Anguillan, Austrian, Bahametan, Barbadosen, Belgikan, Beninen, Birjina britainiar uharteetan, Afrika Erdiko Errepublikan, Kongoko Errepublikan, Zipren, Danimarkan, Dominikan, Frantzian, Gabonen, Alemanian, Grezian, Grenadan, Hungarian, Islandian, Boli Kostan, Luxenburgon, Madagaskarren, Monakon, Montserraten, Herbehereetan, Norvegian, Errumanian, Santa Luziam, Saint Kitts eta Nevisen, Saint Vincent eta Grenadinetan, Senegalen, Salomon uharteetan, Espainian, Suitzan eta Ukrainan jaieguna da. Herrialde hauetan  "Mendekosteko bigarren eguna" ere deitzen diote.

## Kanpo estekak
Charlotte von Stein

**Charlotte Albertine Ernestine von Stein** (Eisenach 1742ko abenduaren 25a &ndash; Weimar, 1827ko urtarrilaren 6a), **Charlotte von Stein** izenez ere ezaguna, Ana Amalia Brunswick-Wolfenbütteleko dukesaren konpainia-dama izan zen, Weimar-ko gortean, eta Johann Wolfgang von Goethe, Johann Gottfried Herder familiakoaren eta Friedrkch Schileren laguna ere izan zen.

## Bizitza 
Bere aitak, Johann Wilhelm von Schardtek, postu bat zuen Weimarko dukearen gortean. Ama, Konkordia Elizabeth von Irving, Alemanian XV. mendetik finkatutako familia eskoziar batekoa zen. 1764ko maiatzaren 8an, gorteko zaldun handienarekin ezkondu zen, Ernst Josias von Stein baroiarekin (1735-1793).

Charlotte von Stein literatura alemanaren historian sartu zen, Goetheren hurbileko harremanagatik, 1775ean ezagutu zuen. Goethek harekiko zuen maitasuna 1700 gutun baino gehiagotan dago dokumentatua. Bera baino zazpi urte zaharragoa izan, ezkonduta egon eta zazpi seme-alaba zituen arren, Goethe bere atzetik zebilkion etengabe. Charlottek, poetaz liluratuta egon arren, ezkutuan gordetzen zuen bere jarrera. 1786an Goethek ia bi urteko bidaia hasi zuenean Italiara, harremana hautsi egin zen azkenean, eta elkarrrengandik urrun geratu ziren itzuli ondoren ere. Geroago, hurbilketa zaildu egin zen, Goetheren eta Christiane Vulpiusen arteko harremana zela-eta. Von Steinek ezin izan baitzuen onartu Goethe plebeya batekin ezkontzea.

Goethe eta von Stein-en arteko maitasuna erotiko-platonikoa edo sexuala zen galdetzeak alferrikako espekulazio asko ekarri ditu. Zalantzarik gabe, maitasun hori oso garrantzitsua zen beren bizitzarako. Von Stein-en senarrak harreman horren aurrean inolako erreakziorik ez izatea ez da batere ezohikoa Weimar-en nobleziaren zirkuluetan; izan ere, ezkontzak, oro har, arrazoi ekonomiko eta sozialengatik egiten baitziren.

Italiatik itzuli eta lau urtera bien arteko adiskidetasuna berrezarri zen, 1827an von Stein hil zen arte iraungo zuena. Emaztearekiko gutunetan ere, Goethek von Stein aipatzen du, eta bien semea sarritan Von Stein-en etxera bidaltzen zuten klaseak hartzera eta jolastera.

Hil baino lehentxeago, von Steinek idatzi zizkion gutun guztiak itzultzeko eskatu zion Goetheri, eta erre egin zituen. Beste pertsona batzuei idatzitako gutunetan, erakusten du nortasun erreserbatua eta asmamen handia izan zituela, baita sentikortasun handia ere.

Charlotte von Steinek *Dido* izeneko drama idatzi zuen, hil ondoren argitaratu zena. Lan horretan, Goetheren eta Weimarko gorteko beste kide batzuen arteko harremanaren berri agertzen da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Doris Maurer: *Charlotte von Stein*. *Eine Biographie*. Insel Verlag, Frankfurt 1997.
* Klauß, Jochen: *Charlotte von Stein*. *Die Frau in Goethes Nähe*. Zürich, 1995.
* Richard Friedenthal: *Goethe*. *Sein Leben und seine Zeit*. Piper, Munich 2005.
* Wilhelm Bode: *Charlotte von Stein*. Berlin 1919.
## Kanpo estekak 
* Charlotte von Stein en la Bibliotheca Augustana (en alemán)
* Charlotte, Goethe y el barón von Stein (en inglés)
* Texto completo de "Dido" en Google Books (en alemán)
Zarqa (ibaia)

**Zarqa** (; ) Jordan ibaiaren bigarren ibaiadarrik handiena da. Eskualdeko hirugarren ibairik handiena da urteko emariagatik, eta bere arroak Jordan ibaiaren ekialdean populazio handiena duten eremuak hartzen ditu. Ammandik gertu dauden iturburuetan du iturria eta haran zabal eta sakon batean zehar doa Jordanerantz, 1090 metroko altueran.

Bere hasierako ibilbidean Ain Ghazal () dago, Neolito garaiko aztarnategi arkeologiko garrantzitsua. Ibaian zehar egindako arkeologia-aurkikuntzek erakusten dutenez, garai batean flora eta fauna ugari zegoen eremu horretan.

Ibaia oso kutsatuta dago eta bere garbitzea Jordaniako Ingurumen Ministerioaren lehentasun nagusietako bat da.

Geologikoki, Zarqa ibaiak 30 milioi urte inguru ditu. Oso ezaguna da anbar-biltegiengatik, Kretaziko Goiztiarreko Hauteriviar estaikoak baitira (135 mi). Anbar honetan flora eta fauna nabarmenak deskribatu dituzte, erretxina bota zen garaian nagusi ziren paleoingurumen baldintza tropikalak islatzen dituztenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galaad

**Galaad** (; ) Hebrear Biblian aipatzen den toponimoa da. Berez Transjordaniako iparraldeko eskualde menditsua da. Mendebaldean Jordan ibaia, iparraldean Yarmuk ibaia eta Baxan eskualdea eta hego-mendebaldean Moabeko ordokiak zituen. Puntu geografikoei, tribuen izenei eta pertsonaiei egiten die erreferentzia. Genesian erabiltzen dute lehen aldiz, eta testu horretatik aurrera ere Bibliaren hainbat zatitan erabiltzen dute izena.

## Biblia 
Hebrear Bibliaren arabera, Jakobek 21 urtez bere osaba Labanentzat lan egin ondoren, eta Labanen alaba Rakel eta Learekin ezkondu ondoren, honek, Jainkoak bultzatuta, Paddan Aramdik irtetea erabakitzen du, emazteekin Kanaanen bizitza libre bat jarraitzeko eta, gainera, bere aita Isaak eta ama Rebeka bisitatzeko. Orduan bere aitaginarrebak, jakitean, amorruz beterik, jazarri egiten du Jakobi min emateko asmoz, mendeku gisa ez abisatzeagatik, baina jazarpenaren azken fasean jada (Galaadeko mendietan harrapatu zuenean, Jainkoa agertu eta Jakobi minik ez egiteko ohartarazten dio). Laban Jakob dagoen aldera doa, eta eztabaida sutsu baten eta Labanek Jakoben aurka egindako salaketen ondoren, elkarri enbarazurik ez egiteko akordio batera iritsi dira. Jarraian, itun horren oroitzapena hilezkortu dute, harri batzuk elkartuz eta horiekin pilo bat eginez, "Testigantzaren Piloa" deitzen diotena, hau da, *Galaad/Jegar sahadutha*. Antzinako ohitura zen hori, herri semitikoek beren jainkoak ohoratzeko erabiltzen zutena.

## Neo-asiriar probintzia
Tiglath-Pileser III.a asiriar erregeak k.a. 733an Gal'azu (Gilead) probintzia ezarri zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Telex

thumb|Teletype Model 32, Telex zerbitzurako erabilia
**Telex sarea** bezerotik bezerora kommutatutako teletipo-sare bat da, telefono-sare baten antzekoa, eta bi noranzkoko testu-mezuetarako gradu telegrafoko konexio-zirkuituak erabiltzen ditu.  Telexa metodo garrantzitsua izan zen Bigarren Mundu Gerraren ondoren enpresen artean elektronikoki idatzitako mezuak bidaltzeko. Fax-makina gero eta gehiago erabiltzen zen 1980ko hamarkadan.

## Gainbehera 
eskuinera|thumb|British Telecom-en "Puma" telex-makina, 80ko hamarkadako modelo berantiarrekoa
Télex oraindik martxan dago, baina ez CCITTren Liburu Urdineko dokumentazioan deskribatzen den moduan. iTelegram-ek telexaren antzeko zerbitzua eskaintzen du, abonatuaren telex linearik gabe. Banakako harpidedunek Deskmail erabil dezakete, iTelegram telex sarera konektatzen den Windowseko programa, IP azken milia gisa erabiliz.   Telexaren aplikazio-eremua, batez ere faxa, posta elektronikoa eta SWIFT tresnek hartu dute, nahiz eta irrati-telexa (HF irrati bidezko telexa) oraindik ere itsas industrian erabiltzen den eta Itsasoko Sorospen eta Segurtasun Sistema Orokorreko nahitaezko elementua den.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* thumb|Siemens-en telex berriago bat.Pitts,&#x20;M. K.. &#x20;(May 1950).&#x20;*International Communications Facilities of the American Carriers.* 

## Ikus, gainera 
* Morse kodea
* Telegrafia
* Testu-mezua
* Baudot kodea

## Kanpo estekak
Dachauko kontzentrazio esparrua

**Dachauko kontzentrazio esparrua** () kontzentrazio esparru bat izan zen, naziek 1938an, Dachau (Bavaria) herritik hurbil 1933an eratu zutena.

Kontzentrazio esparrua erabiltzen ez zen bolbora-fabrika baten gainean eraiki zuten, eta instalazio nagusiak 1933ko martxoaren 21ean amaitu zituzten. Hurrengo egunean esparrua, lehenengo presoak- 150 komunista eta sozialdemokrata- sartu zituzten.

Hasiera batean, tokiko SAk eta SSek kudeatu zuten, eta 1934tik SSren agintaritzapean egon zen. Zigor izugarri krudelen agertokia izan zen, eta esparru-sistema ordenatu eta eraginkorraren eredu izan zen. Bere kudeatzaile nagusia, Theodor Eicke, Heinrich Himmler berak izendatua, presoak Estatuaren etsai infrahumanotzat jotzearen eta juduei emandako tratamendu bereziaren arduraduna izan zen, ikuspuntu fisiko eta psikologikotik zigor suntsitzaile gisa. Dachaun ehunka esperimentu mediko ilegal eta anker ere egin zituzten. Esparrua 1933ko martxoaren 22tik 1945eko apirilaren 29an askatu zuten arte irekita egon zen.

Auschwitzeko kontzentrazio-esparru handienarekin batera, Dachau nazien kontzentrazio-esparru ezagunenetako bat da, eta, urtero, hainbat bisitari izate ditu.

## Deportaziorako trenak 
XX. mendearen 30. eta 40. hamarkadetan Europan zehar eraikitako trenen sarea milaka pertsonen deportazioa azkartu zuen. Trenak Angulema, Compiènge, Bordele edota Penne d’Agenais-eko tren geltokietatik ateratzen ziren eta kontzentrazio-esparruetara heltzen ziren. Konboia 1944ko uztailaren 3an atera zen Toulusetik 750 deportaturekin (221 espainiar) eta 1944ko abuztuaren 28an heldu zen Dachaura, 54 egun beranduago. Izan ere, Normandiako frontea babestu nahian garraio-sarea suntsitzen saiatu ziren.
* Steven Spielberg eta Tom Hanks-en Band of Brothers telesailaren kapituluetako batean Dachauko kontzentrazio esparrua agertzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Les résistants du train fantôme" (trailerra)
Matej Mohorič

**Matej Mohorič** (Kranj, 1994ko urriaren 19a) esloveniar txirrindularia da. Junior eta sub-23 mailetan munduko txapelduna izan zen, eta gero, hiru itzuli haundietan etapa garaipena lortu du.

## Palmaresa 
## Emaitzak lasterketa klasikoetan
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
La Nuit où Laurier Gaudreault s'est réveillé

'''''La Nuit où Laurier Gaudreault s'est réveillé'''* franko-kanadar telesail laburra da, Xavier Dolanek Club Illicorako sortua.

## Sinopsia 
Bi mutil eta neska bat dira protagonista, nerabezaroaren loraldian dauden hiru adiskide bereizezin, 1990eko hamarkadako eta egungo Kanada *flashback''en bidez elkartzen dituen istorio honetan. Bortxaketa bat da narrazioaren ardatza. Gertakari horrek hirukotearen laguntasuna hautsiko du, eta bideak bananduko ditu. 30 urte geroago, ordea, amaren gaixotasunak berriz ere elkartzera bultzatuko ditu, eta iraganeko zauri sakonak irekiko.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maxa Moskaliovaren auzia

2022ko apirilean, Ukrainaren inbasioan, Maria (Maxa) Moskaliova errusiar ikaslearen gerraren aurkako marrazkia zela eta, neskaren eta haren aita bakarraren aurkako jazarpen politikoa hasi zen. Errusiako armadaren «ospea belztea» leporatu zioten Aleksei Moskaliovi, eta alaba aitarengandik banandu eta umezurztegi batera bidali zuten. 2023ko martxoaren 28an, Errusiako auzitegi batek bi urteko espetxe-zigorra ezarri zion Alekseiri. Errusiar Federazioan lehen aldia da auzitegi batek, arrazoi politikoengatik guraso bat espetxeratu ostean, haurra zaintzailerik gabe uzten duena. Arte irakaslea zuzendariarengana joan zen, eta hark poliziari deitu zion. Eskolako irteeran Barne Ministerioko langileak zeuden, baina Maxak etxera ihes egitea lortu zuen.

Biharamunean, Maxa, Aleksei Moskaliov aitarekin (j. 1968).

Alekseiren aurkako epaiketaren biharamunean, Segurtasunaren Zerbitzu Federaleko ofizialak berriro etorri ziren Maxaren eskolara, eta errusiar inbasioaren aldeko aktibismora konbentzitzen saiatu ziren. Honen ostean, Maxak eskolara joateari utzi zion eta etxean ikasten hasi zen. Galdeketaren garaian, Aleksei jipoitu zuten, eta, gainera, haren arabera, hirugarrenen alde lan egiten zuela aitortzeko eskatu zioten. 

2023ko martxoaren 1ean, Aleksei atxilotu zuten, eta Maxa umezurztegian sartu zuten. Atzealdean, hau idatzi zuen: «*Love you* [maite zaitut], heroi bat zara. Nire heroia».

2023ko martxoaren 30ean Aleksei Moskaliov atxilotu zuten Minsken. OVD-Info erakundearen arabera, gogor jipoitu zuten atxilotzean.

2023ko apirilaren 5ean, Maria Lvova-Belova Errusiako Haurren Eskubideen komisarioak jakinarazi zuen Olga Sittxikhina, Maxaren amak umezurztegitik eraman zuela. Aurretik, neskaren amak uko egin zion alaba zaintzera hartzeari eta umezurztegian jartzeko eskaera ere idatzi zuen, baina gero Maxa etxera hartzeko prest agertu zen.

2023ko apirilaren 12an Aleksei Moskaliov Bielorrusiatik Errusiara estraditatu zuten.

2023ko maiatzaren 3an jakin zen Aleksei Smolenskeko prebentzio atxilotze zentroan zegoela. Bielorrusian atxilotzean izandako jipoiaren berri eman zion abokatuari.

2023ko maiatzaren 5ean, Jelena Agafonova, Maxa eta bere aitari laguntzen zieten giza eskubideen aldeko ekintzailea, atzerriko agente izendatu zuten.

2023ko uztailaren 3an, Aleksei Moskaliovi zigor gogorragoa ezarri zioten gatazka armatuan zehar krimen bat egiteagatik. Azken hitzaldian, heriotza zigorra ezartzeko eskatu zuen, eta ahalik eta azkarren betetzeko, ezin baitzuen alabarengandik bananduta egotea gehiago jasan.

## Salaketen funtsa formala 
Jazarpena Maxa Moskaliovaren marrazki batekin hasi bazen ere, lehen protokoloa sare sozialeko mezu baten ondorioz egin zen, zeina, bertsio ofizialaren arabera, Aleksei Moskaliovek idatzi zuen. Alekseik dio ez zituela mezu horiek idatzi, eta bere orria pirateatu zitekeela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oleg Petrovitx Txuzhda

**Oleg Petrovitx Txuzhda** (1963ko uztailaren 23a) errusiar txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**1982**
* Errusiako txapelduna taldekako erlojupekoan
* 3. Milk Racean eta etapa bat
**1983**
* Nafarroako Itzulia
* 2. Bakearen Lasterketan
* Bulgariako Itzuliko lau etapa
* 3. Ruban granitier bretonen
**1984**
* Milk Race eta lau etapa
**1985**
* Milk Raceko etapa bat
**1986**
* Sochiko Tourra eta bi etapa
**1987**
* Slopenko koronela Memoriala
**1991**
* 2. Manuel Galera Memorialean
**1992**
* 2. Alentejoko Itzulian eta etapa bat
* 7. Nafarroako Foru Erkidegoko Sarian
**1993**
* 3. Laudioko Sari Nagusian
* 4. Errioxako Itzulian
* 8. Masferrer garaikurran
**1994**
* 2. Zamudion
**1995**
* 3. Riberako Itzulian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Oleg Petrovitx Txuzhda - *FirstCycling.com*
Jon Martín Vicente

**Jon Martín Vicente** (Lasarte-Oria, Gipuzkoa, 2006ko apirilaren 23a) euskal herritar futbolaria da.

## Biografia 
Lasarte-Orian jaio eta hazia, Donostiatik gertu, bere aitak, Shantik, Real Sociedad B (Sanse) jokatu zuen 21 urte bete arte, non lesio batek bere ibilbidea eten zuen. Bere garaian, Gorka Guruzeta jokalariaren aitarekin bat egin zuen. Era berean, Jonen ahizpa txikia ere, Oihana, Realeko harrobikoa da.

Jon Zubietan hezi zuten, eta 12 urterekin iritsi zen Lasarteko Ostadarretik, Realaren Haur Mailako taldean parte hartzeko (Gipuzkoan indarrean zeuden arauak zirela eta, Realak ezin zuen adin txikiagoko talde iraunkorrik izan). Txikitatik nabarmentzen zen bere altuerarengatik, eta, horri esker, oso fidagarria izan da eguzkitan.

Urteen poderioz, txuri-urdinen harrobian jarraitu zuen, 2021ean S.D Beasain eta 2023an C.D Berio utzita. Horrela, UEFA Youth League 23-24 jokatu ahal izan zuen Realeko Jubenilekin, non buruz bi gol sartu zituen.

23-24 denboraldirako, Realaren bigarren taldean sartu zen.

2024ko maiatzean, Imanol Alguacilek debuta egin zuen Lehen Mailan, Realak Betisen aurka Benito Villamarinen jokatu zuen partidaren 66. minutuan.

Hurrengo denboraldian lehen taldearekin deialdiak pilatzen jarraitu nuen. Lehen taldearen une txarrak eta Nayef Aguerd erdiko atzelariaren lesioek eraginda, Jon entrenamenduen eta deialdien dinamikan sartzea erabaki zen, eta Sansetik irten zenean ezin izan zuen denboraldiko azken zatia jokatu, Bigarren Mailara igotzeko playoffean bezala. Kanpoan izan arren, igoera ere lortu zuten.

25-26 denboraldirako, Sergio Franciscorekin (Sanserekin entrenatu zuena) lehen taldean sartu zen behin betiko, 31. dortsala soinean zuela, eta aldaketa txiki bat gehituz; aurreko urteetan bere abizena zeraman elastikoan, denboraldi berrirako bere izena gehituz. Irailean orkatilako lesioa izan zuen eta ez zuen 20 urtez azpiko Munduko Txapelketa jokatu. Hilabeteek aurrera egin ahala, titularitateak lortzen joan zen, Caleta-Car zentralaren forma txarra zela eta.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Eslovakiako Itzulia

**Eslovakiako Itzulia**, ofizialki **Okolo Slovenska**, herrialde honetan egiten den txirrindularia lasterketa profesionala da. Lehen ekitaldia 1954. urtean izan zen. Itzuli luzea zen lehen, aste bat baino luzeagoa ekitaldi askotan, baina 2000. urtean, 5 etapara murriztu zen eta 2016. urtetik ez geroztik 4 etapara murriztu da. Garaile gehienak bertokoak izan dira baina azken urteotan atzerritarrak gailendu dira. Lehen irabazlea Karel Nesi izan zen eta irabazle famatuena Peter Sagan izan da.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fabien De Waele

**Fabien De Waele** (1975eko maiatzaren 19a) belgikar txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**1996**
* Hainauteko Zirkuitua
**1998**
* Japoniako Kopa
**2000**
* 3. Houtlandeko Zirkuituan
**2001**
* Paris-Nizako etapa bat
* Dauphine Libereko etapa bat
* 2. Belgikako errepide txirrindularitzako txapelketan
**2002**
* Flèche Brabançonne

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thyronectria sinopica

***Thyronectria sinopica*** edo ***Nectria sinopica*** *Nectriaceae* familiako onddo espezie bat da.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** 0,5 eta 0,8 mm bitarteko diametrokoa, globo itxurakoa edo globo zapalduaren itxurakoa, horia edo hori-okre antzeko kolorekoa, ilunagoa ostiolo apikalean.

## Jangarritasuna 
Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriskua 
*Nectria hederae* delakoarekin nahas daiteke, honek kolore gorria du, eta hau ere huntzen gainean bizi da.

## Sasoia eta lekua 
Huntz zurtoinen gainean bakarrik (Hedera helix). Ohikoa.

### Banaketa eremua 
Europa, Hegoafrika, Ameriketako Estatu Batuak, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Léon Delacroix

**Léon Frédéric Gustave Delacroix** (Saint-Josse-ten-Noode, 1867ko abenduaren 27a - Baden-Baden, 1929ko urriaren 15a) belgikar politikaria izan zen. Belgikako lehen ministroa izan zen 1918tik 1920ra.

Legelari eta abokatu nabarmena izan zen eta Kasazio Auzitegiko lan egin zuen 1917tik 1918ra. Lehen ministro eta Finantza ministro izan zen 1918tik 1920ra bitartean, Lehen Mundu Gerraren ondoren herrialdea berreraiki zenean. Gizonezkoen sufragio unibertsala sartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zezenketa Eibarren

**Zezenketa Eibarren** (*Corrida de toros en Eibar*, 1899) Ignacio Zuloaga margolari eibartarraren lan bat da, 19. mende amaierako Eibarko zezenketa bat irudikatzen duena. Eibarko Untzaga plaza da kokapena eta nabarmen ageri den eraikina Orbea jauregia da, margo hau egin eta gutxira suntsitua, 1902. urtean.

## Historia 
Uste da Eibarrera ezkontzera egindako bidaia batean ikusi zuela bertan zezenketa Zuloagak, baina Segovian zela bizitzen, han amaitu zuen margolana 1899. urtean. Izatez, zezenketan agertzen diren pertsonaiek gehiago dute Gaztelako garaiko pertsonen itxura, 19. mende amaierako euskaldunena baino. Elementu horrek eta margolanaren itxura ilunak *Espainia beltzaren* ikuspegia islatzen dute, Zuloagak landu zuen estetika bat.

Margoa Félix Valdés bilbotarraren bilduma pribatuan egon zen 20. mendearen parte handi batean. Carmen Thyssen aberats bildumagileak AEBetan izandako enkante batean erosi zuen. 21. mendean lana Carmen Thyssen Museoan dago, Malagan (Espainia). 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Petr Vakoč

**Petr Vakoc** (Praga, 1992ko uztailaren 11) txekiar txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**2012**
* 3. Euskal Herriko Itzulia (lasterketa amateurra)n
**2013**
* Eslovakiako Itzulia
* Txekiako Itzuliko etapa bat
* Madrilgo Erkidegoko Itzulia
**2014**
* Poloniako Itzuliko etapa bat
**2015**
* 20px 15px Txekiako errepideko txirrindularitza txapelketa
* Txekiako Itzulia
* Britainia Handiko Itzuliko etapa bat
**2016**
* Flèche Brabançonne
* Classic Sud-Ardèche 
**2017**
* 2. 15px Txekiako erlojupeko txirrindularitza txapelketan
* 2. Flèche Brabançonnen
* 3. 15px Txekiako errepideko txirrindularitza txapelketan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Kolpeka (musika taldea)

**Kolpeka** 2019. urtean Gernikan (Bizkaia) sortutako hardcore punk taldea da. 

## Ibilbidea 
Taldea sortu zutenean 14 eta 16 urte artean zituzten kideek. Lehenengo kontzertua 2019ko azaroan egin zuten Bakioko Txoberne tabernan. 2022an *Amorruz beteta* diskoa atera zuten
* *Amorruz beteta* (2022, Mendeku Diskak)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Campo Grande parkea (Valladolid)

thumb|300px|Parkearen mapa: 
# Printzearen atea
# Haur-jolasak
# Printzearen ibilbidea
# Pergola, Beltxargaren iturria
# Rosa Chaceli eskultura
# Leopoldo Canori eskultura
# Usategia
# Valladolideko ezkutua
# Txoritokia
# Herri-liburutegi zaharra
# Ospearen iturria
# Faisai tokia
# Urmaela
# Ur-jauzia

**Campo Grande parkea** (Zelai Handia) Espainiako Valladolid hiriaren erdialdean dagoen parke publiko handia da. Forma triangeluarra du, 115.000 m² (11,5 ha) gainazaleko eta Acera de Recoletos kalea, Los Filipinos pasealekua eta Zorrilla pasealekua artean dago. Sarbide nagusiak Zorrillako plazara ematen du, non ate moderno handi baten ondoan hiriko lore armarria dago. Parkea bere perimetro osoan itxita dago. Hiriko gune berde nagusia da. Inguruan dauden pasabideak, nahiz eta hesitik kanpo egon, ofizialki parke barruan kokatzen dira.

1787an sortu zen parke edo lorategi-gune gisa, baina XV. mendetik aurrera garrantzi handiko hiri-espaziotzat hartu behar da. Parkearen alderdi nabarmen bat hegazti-populazio ugaria da. Zuhaitz ugari ditu, bestetik, benetako lorategi botanikoa osatuz.

## Izenak 
Bere historiako une batzuetan Egiaren Zelaia (Campo de la Verdad) izena hartu zuen eta ondoren Marteko Zelaia (Campo de Marte), baina azkenean Zelai Handia izena finkatu zen.

## Urmaela 
Parkearen albo batean urmael artifizala dago, bere garaian oso polemikoa izan zen instalazioa. Urmaela eta ur-jauzia Ramón Olivak planeatutako obra izan zen. Bere traza irlaz eta mendi artifizial batez apaindu zen, ur-jauzi bat erortzen zen haitzulo bat imitatuz. Harriz eta kare bizizko estaldura batez eraiki zen. Obra 1879ko martxoan amaitu zen. 

Ur-jauziaren harbidea polemikoa izan zen, Atapuercako haitzulo batetik benetako estalagmitak eraman baitzituzten errealismo handiagoa emateko. Eskandalua hain handia izan zen, non Sustapen ministroak esku hartu behar izan zuen.

## Eskulturak 
Parkean pertsonaia ospetsuen omenez, hainbat eskultura daude: Miguel Íscar, Gaspar Núñez de Arce,  Leopoldo Cano eta Rosa Chacelena.

## Eraikinak 
Eraikin txiki batzuk erabiltzen ez direnak eta beste batzuk zerbitzu aktiboan daudenak. Eraikin txiki horien artean, hegaztientzako gelak, zerbitzu-etxolaren bat eta liburutegi publiko moderno bat daude.

## Paumak 
Pauma parke honetako hegazti enblematikoa izatera iritsi da. Arazorik gabe girotu zen 1930ean bikote bat opari gisa sartu zutenetik. Harrezkero, paumak Zelai Handiko paisaiaren parte dira, eta beldurrik gabe paseatzen dira beltxargen, ahateen, usoen, txolarreen eta pertsonen artean. 
Zelai Handian laurogeita hamar hegazti-espezie baino gehiago identifika daitezke.

## Iruditegia 

Image:
Valladolid_Campo_Grande_pavo_real_ni.jpg|Paumak parkearen benetako ikurra dira.
Busto_Nuñez_Arce_CG.JPG|Gaspar Núñez de Arce poetari eskainitako eskultura.
Estanque_CG.JPG|Urmael artifizala.
Valladolid - Campo Grande.jpg|Parkearen irudia.
Fuente de La Fama.jpg|Ospearen iturria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hezur-ziza

**Hezur-ziza** (*Onygena equina*)  *Nectriaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez du ia haragirik, ez du balio sukalderako.

Sinonimoa: *Lycoperdon equinum*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** Buru eta oin banatan banatutako fruktifikazioak. Burua biribila du, 2 eta 4 mm bitarteko diametrokoa; hasieran zurixka edo krema kolorekoa, garatxodun gainazalarekin, ondoren marroia, gainazal lauarekin.

**Himenioa :** Askaz osatua dago, buruaren erdian, helduaroan ireki egiten dira esporak jariatzeko.

**Hanka:** Oso txikia, 3 eta 6 mm bitarteko garaierakoa eta 2 mm-ko lodierakoa, leuna, zilindrikoa, edo pixka bat mehetua oinarrirantz, zurixka edo marroi-zurixka.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Onygena corvina* delakoarekin nahas daiteke, hau hegaztien orratzetan eta animalien ileetan edo artileetan agertzen da.

## Sasoia eta lekua 
Urte osoan zehar, deskonposatzen ari diren behien adarretan eta zaldien apatxetan, hezurretan eta abar.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Malo kingi

***Malo kingi*** edo **Errege-hiltzailea** *Irukandji* marmoka moduko bat da. 2007an deskribatu zen lehen aldiz zientzian, eta *Malo* generoko lau espezieetako bat da. Munduko pozoi indartsuenetako bat du nahiz eta bere tamaina giza erpuruaren azkazala baino handiagoa ez izan. *Irukandji* marmoka batek bezala, min handia, gorakoak eta presio arterialaren igoera azkarra ezaugarri dituen Irukandji sindromea eragin dezake.

Izena Robert King Estatu Batuetako turista batengandik datorkio, Port Douglas (Queensland) parean igeri egiten ari zenean bere ziztadaren ondorioz hil zena.

## Habitat 
Itsasoko *Malo kingi* marmokak Queenslanden daude, Australian. Oso kopuru txikia dago urtean zehar, udaren amaieran eta neguaren hasieran.

## Anatomia 
Batzuetan, beren garroak inguratzen dituzten haloen antzeko eraztunak dituzte. Kanpai forma dute, purpura argi koloreko nematozistoen garatxoekin. Kanpaia gardena eta koloregabea da, eta 31 milimetroko altuera du.

## Toxikotasuna 
*Malo kingi*ak txikiak eta zuhurrak dira, baina oso pozoitsuak. Hori dela eta, biktima potentzialentzat zaila da ukitu baino lehen haiek ikustea. Robert Kingen heriotzak frogatzen du haren pozoia hilgarria dela. Ezagutzen diren beste kasuetan biktimaren heriotza ez da eman. Erasoak pairatu dituzten pertsonentzat emaitza ezberdinak izan direnez, zientzialariek uste dute *M. kingi* heldu egiten den ahala, bere pozoia indartsuago bihurtzen dela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maialen Garcia

**Maialen Garcia Galarraga** (Donostia, 1990eko apirilaren 5a) gipuzkoar belar hockey jokalaria da.

## Biografia 
13 urte zituela hasi zen Errealean jokatzen eta 17 urterekin lesio larri bat izan zuen, ezker belauneko lotailu gurutzatua hautsi zuen. Hartatik errekuperatu zen baina bost urte geroago, Real Club Jolasetan zebilela, bigarren haustura bat izan zuen. Horrek Rioko Olinpiar Jokoetan jokatzea galerazi zion. Hirugarren lesio batek Tokioko Olinpiar Jokoetatik at utzi zuen.

Pensilvaniako Unibertsitatean (Estatu Batuak) denboraldi bat egin ondoren Sant Cugat del Vallèsko Junior FC taldean jokatzen hasi zen. 2022an Club Egara talde kataluniarrak fitxatu zuen.

18 urtez azpikotan eta 21 urtez azpikotan Espainiako selekzioarekin txapelketako jokatu ondoren 2009an talde nagusiarekin egin zuen debuta Alemaniaren aurkako lagunarteko partida batean. 2018an Londresen jokaturiko Munduko Txapelketan brontzezko domina eskuratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Robert Stout

**Robert Stout** (Lerwick, 1844ko irailaren 28a - Wellington, 1930eko uztailaren 19a) zeelandaberritar politikaria izan zen. Zeelanda Berriko lehen ministroa izan zen 1884ko abuztuan eta 1880ko irailetik 1887ko urrira.

Shetland Uharteetan jaio zen eta irakasle eta lur-neurtzaile izateko ikasi zuen. 1863an Dunedinera emigratu zuen Zeelanda Berrian. Politikaz interesatu zen eta lur-neurtzaile eta irakasle aritu zen abokatutzan aritu eta Otagoko Unibertsitatean ekonomia politikoa ikasi aurretik.

Bere ibilbide politikoa Otagoko Kontseilu Probintzialean hasi zen eta 1875ean Zeelanda Berriko Parlamentuko kide hautatu zuten. 1878an, George Greyren gobernuan sartu zen, legedia gainbegiratzeaz arduratzen zena. Lurraren jabetza estatalaren eta nekazariei aldi baterako lagatzearen aldekoa izan zen. 1879an gobernutik eta parlamentutik dimititu zuen.

1884an diputatu aukeratu zuten eta abuztuan zentsura-mozio bat aurkeztu zuen Harry Atkinson lehen ministroaren aurka. Souteko gobernuak hilabete baino gutxiago iraun zuen, baina irailean boterera itzultzea lortu zuen. Zerbitzu zibilaren erreforma eta bigarren hezkuntzako eskolen kopuruaren igoera lortu zituen, baina ezin izan zuen krisi ekonomikoa gainditu eta 1887an hauteskundeak galdu zituen.

Alderdi Liberaleko kide izan zen eta kausa aurrerakoiak defendatu zituen, hala nola emakumeen sufragioa. 
1899tik 1926ra, Zeelanda Berriko. Auzitegi Goreneko presidentea izan zen, eta delitugileen errehabilitazioa defendatu zuen.

## Lanak 
* *The Rise and Progress of New Zealand* historical sketch in *Musings in Maoriland* by Arthur T. Keirle 1890. Digitised by the New Zealand Electronic Text Centre
* *Our Railway Gauge* in *The New Zealand Railways Magazine*, Volume 3, Issue 2 (1 June 1928). Digitised by the New Zealand Electronic Text Centre

## Kanpo estekak
Orbea jauregia

**Orbea jauregia** (**Untzaga jauregia** eta **Torre Zarra** ere deitua) Eibarren egon zen Pizkunde garaiko jauregi bat izan zen, 16. mendearen azken aldean sortua eta 1902. urtean eraitsi zutena. 

Eibarko Untzaga plazaren hego-mendebaldeko aldean zegoen kokatua,  eta Orbea familiaren etxe nagusia zen. Bere atari platereskoa nabarmentzen zen, eta haren pieza batzuk erabili ziren 1905ean zaldi-korta baten sarrera egiteko Eibarko Estazino kalean. 2014. urtean pieza horietako batzuk (arkabuzari eusten dion pertsonaia bat) errestauratzeko gorde ziren. 

thumb|360x360px|Ignacio Zuloaga, *Zezenketa Eibarren*.|erdian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Orbea (botanika)

***Orbea*** izenarekin ezagutzen dira esne-landareen subfamiliako (Asclepiadoideae) generoko landareak eta haien lore ikusgarriak. Banaketa-eremu nagusia Afrikako hegoaldean dago. Espezie indibidualak Afrikako eta Arabiar penintsulako beste leku batzuetan ere aurkitzen dira.

## Deskribapena 
*Orbea* generoak arantzarik gabeko eta zurtoin mamitsuak dituzten landareak biltzen ditu. Zurtoin horietako batzuk errizomak garatzen dituzte kimu luzexkatan. Zirtoin kimuek 3 metro arteko diametroa duten multzo trinkoak eta hedatuak osatzen dituzte espezie batzuetan, baina gehienetan, multzoek 5 eta 30 arteko zentrietoko diametroa dute. Pikorren altuera 5 eta 15 cm artekoa. Sustraiak zuntzezkoak dira. Landare-izerdia esnetsua izan ohi da

Zurtoin imu bakoitzeko 3 eta 5 infloreszentzia artean sortzen dira, kimuaren ia edozein altueratan sor daitezkeenak. Lore motaren arabera, infloreszentzia bakoitzak 40 lore izan ditzake, pixkanaka edo segida azkarrean irekitzen direnak, gutxitan aldi berean. 15era arteko luzera duena&nbsp;mm-ko infloreszentzia-zurtoin labur eta biluziak albo-prozesuak ditu eta brakteetako bat edo hainbat izan ditzake, lantzeolatuak, hostozabalak.

Loreek sarraski ustelaren edo gorotzen usaina ematen dute. Nektariferoak izan ohi dira. Lore hermafroditak, dira simetria erradiala dute eta bost sepalo lantzeolatu eta akuminatu luzeak izan ohi dituzte.

Petaloen erdian eraztun edo koroa koloretsu bat egon ohi da, eta generoaren izena, *Orbea*, forma horren latinezko izenetik dator hain zuzen (*orbis*, mundua).

## Iruditegia 

Fitxategi:Orbea dummeri 23055.jpg*Orbea dummeri*
Fitxategi:Orbea halipedicola L.C. Leach.jpg|*Orbea halipedicola*
Fitxategi:Orbea maculata00.jpg|*Orbea maculata*
Fitxategi:Orbea_ciliata_01.jpg|*Orbea ciliata, lore handikoa.
Fitxategi:Orbea_decaisneana.jpg|*Orbea decaisneanaren* lore txikiak
Fitxategi:Orbea semota var. lutea.jpg|*Orbea semota* var. *lutea*
Fitxategi:Orbea variegata - 5 Oct. 2013.jpg|*Orbea variegata''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Orbea (argipena)

**Orbea** izenak hainbat adiera du:

* **Orbea** bizikletak egiten dituen euskal enpresa eta marka da. Etxe honek zenbait txirrindularitza talde sustatu ditu, ikus:
** Orbea txirrindularitza taldea.
* **Orbea jauregia**, Eibarren 20. mendean suntsitu zuten jauregi bat.
* **Orbea (generoa)**, landare eta lore genero bat.

Euskal deitura ere bada Orbea, adibidez pertsona hauena:

* **Wenceslao Orbea**, politikari eibartarra, 1919an hila.
Baxan

**Baxan** (; ) 
Itun Zaharrean aipatzen den toponimoa da, Burdin Aroan Transjordaniako eskualde iparraldekoena zena. Egungo Sirian zegoen. Israelek 1967ko Sei Eguneko Gerran Bere mendebaldeko zatia, gaur egun Golango Gainak bezala ezagutzen dena, inbaditu eta 1981ean bereganatu zuen.

Baxan 59 aldiz agertzen da Hebrear Biblian. Ashteroth Karnaim eta Edrei (egungo Daraa) bertoko hiri nagusiak ziren. Tradizio biblikoak dioenez,  Og erregearen erregealdian israeldarrek Baxan erresuma amorrita konkistatu zuten. Garai monarkikoan zehar, Israel eta Aram-Damasko erresumek Baxanen jabetza izateko borrokatu zuten. Antzinate klasikoan toponimoa desagertu eta eskualdea lau barrutitan banatu zen: Batanaea, Gaulanitis, Trachonitis eta Auranitis hain zuzen ere.

## Biblia 
Zenbakiek dioenez, Baxango Og erregeak, hauek Agindutako Lurraldean sartu zirenean, Moisesek gidatutako israeldarren aurka borrokatu baina hauek guduan menderatu zuten.

## Geroko bilakaera
Neo-asiriar inperioak k.a. 733 eta 610 artean probintziatzat jo zuen. Akemenestar Inperioaren garaian, bere urrezko aroa bizi eta, azkenean, aramear bilakatu zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* Porter, Rev. J. L. (1867). ''The Giant Cities of Bashan; and Syria's Holy Places''.

## Kanpo estekak