Mercedes Pinto

**Mercedes Pinto Armas** (Santa Cruz Tenerifekoa, 1889ko urriaren 12a-Mexiko Hiria, 1976ko urriaren 21a) idazlea  izan zen. 

Ezagun egin zen, batez ere,  Luis Buñuelek 1952an zinemara eraman zuen lehen eleberriagatik (*Él,* 1926) eta Madrilgo Unibertsitate Zentralean emandako hitzaldi polemiko batengatik (*El divorcio como medida higiénica*, 1923). Emakume polifazetikoa izan zen, lan emankorra, gizarte-, kultura- eta politika-jardueretan inplikatua, eta bere ideia feministetan aurreratua. Bere literatura-lan gehiena (eleberriak, poesia, antzerkia eta kazetaritza-ekoizpen zabala) Hispanoamerikako hainbat herrialdetan garatu zuen, 1924tik 1976an hil zen arte bizi izan zen herrialdeetan.

## Biografia eta ibilbidea 
### Lehen urteak 
Mercedes Josefa Francisca del Pilar Pinto Armas de la Rosa eta Clós Santa Cruz Tenerifekoan jaio zen, Espainian, 1889ko urriaren 12an, familia kultu eta aberats batean, Ana María de Armasen eta Clós pianistaren eta Francisco María Pinto de la Rosa idazle eta literatura-kritikariaren alaba. Aita bi urte zituela hil zitzaion. Oso gaztetatik ezagutu zuten *kanarietako poetisa* gisa, izan ere, 46 urte eskas zituela, eskualdeko hainbat lehiaketatan sariak lortu baitzituen. 

1909an Juan de Foronda y Cubillas itsas armadako kapitainarekin ezkondu zen, eta harekin hiru seme-alaba izan zituen: Juan Francisco (1909), Ana María (1910) eta Pituka (1918). Senarrak zituen arazo mentalek markatutako urte zail batzuen ondoren, 1919an klinika psikiatriko batean sartu zuen senarra, baina hark alta lortu zuen. Mercedes urrundu egin zen seme-alabekin Madrilera joanda, eta han Rubén Rojo eta Martín de Nicolás abokatu gaztea ezagutu zuen. Hark lagundu egin zion dibortziatzen, eta haren lagun sentimental bihurtu zen. Rubén Rojo lehen semea izan zuten 1922an.

Madrilen, besteak beste, Ortega y Gasset, Carmen de Burgos eta Unamunorekin adiskidetu zen. Urte haietan, Espainiako egunkari eta aldizkari ospetsuetan hasi zen lankidetzan, hala nol*a Prensa Gráfico, La Acción* edo *Lecturas*, eta *Los Ciegos* aldizkariko idazkari ere izan zen. 1924an *Brisas del Teide* bertso liburua argitaratu zuen. Garai hartan, halaber, hizlari eta feminista gisa hasi zen lanean Carmen de Burgos laguna zuen Emakume Iberiko eta Hispanoamerikarren Nazioarteko Ligan.

### Uruguaiko erbesteraldia 
Bere ibilbidea eta ondorengo erromesaldia markatu zituen gertaera 1923ko azaroaren 25ean Madrilgo Unibertsitate Zentralean irakurri zuen txosten berritzailea izan zen: *El divorcio como medida higiénica,* eta horregatik Biokora erbesteratu zuten Primo de Rivera diktadorearen aginduz. Erbesteratzeko aginduaren berri izanik, Uruguaira erbesteratzea erabaki zuen, Rubén Rojorekin eta lau seme-alabekin batera. Lisboan, Montevideorantz abiatzeko ziren hirian, bere seme nagusia, Juan Francisco, hil egin zen, 15 urte bakarrik zituena, gaixotasun larri baten ondorioz. Bosgarren semea, Gustavo, Atlantikoan zehar jaio zen 1924an.

Uruguain legez ezkondu ahal izan zen, eta kargu bereziak izan zituen Gobernuan, kabineteko lehen emakume hizlaria izanik. Bere etxean *Casa del Estudiante (Ikaslearen Etxea)* sortu zuen gizarte-sektore zabaletan kultura sustatzeko, eta bertan Rabindranath Tagore, Luigi Pirandello edo Alfonsina Storni bezalako gonbidatuak izan zituen. Gainera, *Vida Canaria* aldizkaria kaleratu zuen. Garai hartan (1926), bere eleberri ezagunena idatzi zuen, *Él*, Luis Buñuelek zinemara egokitu zuena 1952an, eta beste lan batzuk, hala nola *Cantos de muchos puertos* o *Un señor cualquiera*, Montevideoko Solís antzokian 1930ean estreinatua. Halaber, Mundo Uruguayon eta El Día egunkarian lan egin zuen. Uruguaiko hiriburuan bere antzerki konpainia ere sortu zuen, *Compañía Teatral de Arte Moderno*, non literaturako aholkulari eta zuzendari artistiko gisa jardun zuen, baita eta interprete gisa, bere seme-alaba Ana Maria eta Pituka Foronda, Rubén Rojo eta Gustavo Rojorekin batera.

### Hispanoamerikako beste herrialde batzuetan barrena 
Jaime Torrubiano Ripollek lagundu zion, *Él* eleberriaren prologuista izan baitzen. Hori izan zen bira luze baten abiapuntua, eta bira horrek Hego Amerikako hainbat herrialdetan barrena eraman zuen. Pedagogo-jarduerarekin uztartu zituen joan-etorri profesionalak: Paraguaiko Gobernuak gonbidatuta, Independentziaren Jaiak ospatzeko, hizlari gisa parte hartu zuen Asuncióngo Unibertsitatean egin zen ekitaldi batean; Argentinan, Tucumango Unibertsitate Nazionalean emakumearen gaiari buruzko jardunaldiak eman zituen; Bolivian, berriz, herri-hezkuntzako kanpainak egiten jarraitu zuen, bere antzerki-konpainiarekin batera.

1933an Txilera joan zen familiarekin, eta Pablo Neruda ezagutu zuen. Kanariarraren nortasunak txundituta, bertso batzuk eskainiko zizkion. Herrialde hartan argitaratu zuen *bere* bigarren eleberria, *Ella*, 1934an.

1935etik 1943ra bitartean Kuban bizi izan zen, Espainiako Errepublikaren alde lan handia egin zuen eta hizlarien hezitzaile izan zen. Karibeko uhartean ere juduen aldeko ahotsa altxatu zuen, nazien basakeriatik ihesi iristen ziren errefuxiatuekin Kubako biztanleekin solidarizatu nahian.

### Mexikon 
Azkenik, 1943an, bigarren senarra hil berria zela, Mexikon jarri zen bizitzen behin betiko. Han hasi ziren seme-alabak (Pituka de Foronda eta Rubén eta Gustavo Rojo) zinema mexikarrean. Leku horietan guztietan (Txilen, Kuban eta Mexikon), Mercedesek hizlari eta antzerkigile gisa jardun zuen, eta emakumeen eskubideen, langile-klasearen eta hezkuntzaren modernizazioaren defendatzailea izan zen. 1953an Santa Cruz Tenerifeko Arte Ederren Zirkuluan parte hartu zuen arte garaikideari buruzko ziklo batean. Denboraldi batzuetan Madrilen ere bizi izan zen, bere seme-alabak Espainiako zineman parte hartzen hasi baitziren, eta bera ere agertu zen bi zinema-produkziotan: *El coleccionista de muertos* (Alcocer, 1966) eta *Días de viejo color* (Pedro Olea, 1967). Noizbehinkako bisita horiek gorabehera, ez zen inoiz luzaroan egon Espainia frankistan. Hil zen arte, kazetaritza-jarduera handia izan zuen, eta bere azken kolaborazioak *Los Jueves de Excelsior* gehigarrian argitaratu zituen.

## Heriotza 
1976ko urriaren 21ean, Mercedes Pinto Mexiko Hirian hil zen, bihotzeko arnas gelditze ez-traumatiko baten ondorioz. Bere gorpua, hiri bereko Panteón Jardín izenekoan lurperatu zuten. Jaioturtearen arabera, 93 urte zituen hiltzean, baina heriotza-aktak 80 zituela aipatzen du. Hilobian epitafio gisa, Pablo Nerudak bere garaian eskaini zion poemaren lehen bertsoak agertzen dira: *«Mercedes Pinto ekaitzaren haizean bizi da, bihotza airearen aurrean duela, kopeta eta eskuak airearen aurrean dituela, bortizki bakarrik, bizi-bizirik.* 

*Burua biribildu eta inguruan errizu gisa dituen hitzetan garatzen du, gorgona bokal eta elektriko gisa eratuz; asmatze eta inbokazioz ziur; beldurra eta atsegina argiaren eta sugarren jantzi tragikoan.*»

## Lan nagusiak 
* Antzerki lanak: *Un señor cualquier* (1930), *Silencio* (1929), *Una mujer, Ana Rosa* (1932).
* Poema-liburuak: *Brisas del Teide* (1924), *Cantos de muchos puertos* (1931), *Más alto que el águila* (1968).
* Saiakera: *Las Poetisas.* *Ofelia Machado, Sarah Bollo, Luisa Luisi, María Eugenia Vaz Ferreira* (1930); *La emoción de Montevideo* (1949).
* Eleberriak: *Él* (1926), *Ella* (1934), *El alma grande del pequeño Juan* (1950).
* Zinema: *El coleccionista de cadáveres* (1966), *Días de viejo color* (1967).
* Kazetaritza-artikuluak: *Ventanas de Colores* (2001), *Al volar, El País gráfico, La Habana 1950-1951* (2022)
* Hitzaldiak: *El divorcio como medida higiénica* (1923)

## Aintzatespenak 
* Mercedes Pintori eskainitako horma-irudia, Kanaria Handiko Las Palmasen.
* Kanaria Handiko Las Palmaseko Galera auzoan, kale batek bere izena darama. Mercedes Pinto kalea (idazlea).

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* , Gerardo. "*Él*: de Mercedes Pinto a Luis Buñuel". *Revista de Filología y Lingüística de la Universidad de Costa Rica* 30.1 (2004): 75-93.
* , Pilar. "Mercedes Pinto: una exiliada canaria en Hispanoamérica". *VIII Coloquio de Historia Canarias-América*. t. I. Las Palmas de Gran Canaria: Ediciones del Cabildo de Gran Canaria/Instituto de Cooperación Iberoamericana, 1988. 311-326.
* , Pilar. "El republicanismo de la trayectoria vital de Mercedes Pinto". *Historia y biografía en la España del siglo XX. II Congreso sobre el Republicanismo*. Coord. José Luis Casas Sánchez y Francisco Durán. Alcalá: Patronato "Niceto Alcalá-Zamora y Torres, 2003. 581-594.
* , Liliana. "Mercedes Pinto en su exilio uruguayo". *La Plazuela de las Letras* 2 (2002): 63-66.
* , Teresa. "Mercedes Pinto, defensora dels derts de la dona". ''Temps d'educacio* 26 (2002): 363-382.
* , José Ismael. "Mercedes Pinto en el periodismo mexicano". *La Plazuela de las Letras* 2 (2002): 67-69.
* , Eduvigis "Manuscrito hallado bajo un árbol. Notas de lectura sobre *Él*, de Mercedes Pinto y Buñuel". *La Plazuela de las Letras* 2 (2002): 73-75
* , Alicia. *Yo soy la novela. Vida y obra de Mercedes Pinto*. [Premio de Investigación Canarias-América 2001]. Las Palmas de Gran Canaria: Cabildo de Gran Canaria-Instituto Canario de la Mujer, 2003.
* , Alicia. "La vida en verso de Mercedes Pinto: de lo íntimo y colectivo". *20 escritoras canarias del siglo XX: de la invisibilidad social al reconocimiento*. Yasmina Romero Morales y Alba Sabina Pérez, editoras. Madrid, Ediciones La Palma, 2019, pp. 39-54.
* , Alicia. "Prólogo" a *Ella*, de Mercedes Pinto (Edición y prólogo de Alicia LLarena) Biblioteca Atlántica, Islas Canarias, Consejería de Turismo, Cultura y Deportes del Gobierno de Canarias, 2016.
* , Alicia. "Enseñar la vida: Mercedes Pinto". *Cuadernos del Ateneo*, 32 (2014), pp. 27-39.
* , Alicia. "Semblanza de una escritora canaria en Chile: Mercedes Pinto". *Insularidad e imaginario intercultural Canarias-Chiloé*. Osvaldo Rodíguez y Zoraida Suárez, editoras. Chile, Ediciones Literatura Americana Reunida, 2013, pp. 63-80.
* , Alicia. "Mercedes Pinto, el Atlántico como libertad". *Los otros diálogos atlántico*. Juan Manuel García Ramos, ed.,  Las Palmas de Gran Canaria, Fundación Mapfre Guanarteme, 2013, pp. 13-27.
* , Alicia. "La levadura autobiográfica: Mercedes Pinto". *Con quien tanto quería. Estudios en homenaje a María del Prado Escobar Bonilla*. Coord. Germán Santana Henríquez, F.J. Quevedo García y E. Santana Martel. Las Palmas de Gran Canaria: Universidad de Las Palmas de Gran Canaria, 2005. 245-258.
* , Alicia. "Del maltrato al divorcio: el testimonio insólito de Mercedes Pinto". *Canarii. Revista de Historia del archipiélago*, 20 (2010-2011) 16-17.
* , Alicia. "Introducción"  a *El divorcio como medida higiénica*, de Mercedes Pinto (Edición e introducción de Alicia Llarena) Cabildo de Gran Canaria-Instituto Canario de la Mujer, 2001.
* , Alicia. "Introducción" a *Ventanas de colores*, de Mercedes Pinto (Edición e introducción de Alicia Llarena) Cabildo de Gran Canaria-Instituto Canario de la Mujer, 2001.
* , Alicia. "Introducción" a *Un señor... cualquiera*, de Mercedes Pinto (Edición e introducción de Alicia Llarena) Cabildo de Gran Canaria-Instituto Canario de la Mujer, 2001.
* LLarena, Alicia, Al volar filmaren "Sarrera". *El País Gráfico*, La Habana 1950-1951, Mercedes Pinto (Alicia Llarenaren argitalpena eta sarrera), Sevilla, Renacimiento argitaletxea, 2022.
* , Alicia. "Prólogo" a *Geografía sentimental*, de Mercedes Pinto (Compilación y prólogo de Alicia Llarena), Islas Canarias, Gobierno de Canarias, 2009.
* , Alicia (coord.): *Mercedes Pinto: paisaje interior* (Alicia Llarena y Antonio Becerra Bolaños, coords.), Tenerife, Gobierno de Canarias, 2009.
* , Alicia. "Estudio preliminar" a *El divorcio como medida higiénica* de Mercedes Pinto, Tenerife, Gobierno de Canarias.
* , Alicia. "Prólogo" al libro *Él*, de Mercedes Pinto. Islas Canarias, Gobierno de Canarias, 2009.
* , Alicia. "Mercedes Pinto: deslumbrante y rebelde". *Mercedes Pinto: paisaje interior* (Alicia Llarena y Antonio Becerra, coords.), Tenerife, Gobierno de Canarias, 2009.
* , Alicia. "Recordando a Mercedes Pinto". *Insularia. Revista de la Asociación Canaria de Escritores*, 1 (2008), pp. 11-18.
* , Alicia. "Noticias sobre ella y sobre *Él*: Mercedes Pinto". *Espejo de Paciencia* 2 (1996): 101-105.
* , Alicia. "Las consecuencias de una verdad: Mercedes Pinto". *Casa del Tiempo* 2 (1999): 30-35.
* , Alicia. "Se llama Mercedes Pinto y su sombra es alargada". *La Plazuela de las Letras* 2 (2002): 58-62.
* , Iliana. "Mercedes Pinto en la prensa hispanoamericana". *Escritores, editoriales y revistas del exilio republicano de 1939*. Coord. Manuel Arnaz Soler. Sevilla: Editorial Renacimiento, 2006. 987-993.
* , Manuel de. "Crónica y semblanza wangüemertiana de Mercedes Pinto: una feminista canaria en Cuba (1935-1936)". *Boletín Millares Carlo* 1.2 (1980): 457-473.
* , Nieves. "*Él*, de Mercedes Pinto: vanguardia y paranoia". *Quaderni Ibero-Americani'' 83-84 (1998): 69-79.
* , Teresa. "BuñuÉL", Premio de Investigación Histórica Elías Serra Ràfols, Excmo. Ayuntamiento de San Cristóbal de La Laguna, Tenerife, 2001. ISBN 84-88919-66-2.
* , Teresa. "Buñuel, Pinto y las fuentes del film ÉL. "De Dalí a Hitchcock. Los caminos en el cine", V Congreso de la AEHC, Junta de Galicia, 1993. ISBN 84-453-1358-4.
* , Teresa. "Una exiliada canaria en la prensa latinoamericana: Mercedes Pinto y la crítica cinematográfica", XI Coloquio de Historia Canario-Americana, 1994. ISBN 84-8103-141-0.
* , Teresa. "Mercedes Pinto. Una escritora en el exilio". "Perfiles de Mujer", colección Volcado Silencio, Idea, Santa Cruz de Tenerife, 2004. ISBN 84-96161-28-5.
* , Teresa. "Mercedes Pinto. Una escritora canaria en el exilio". "Perfiles de Canarias", Idea, Santa Cruz de Tenerife, 2005. ISBN 9788496505254.
* , Jorge. "Mercedes Pinto". Primer Ensayo para un Diccionario de la Literatura en Canarias. Islas Canarias: Viceconsejería de Cultura y Deportes del Gobierno Autónomo de Canarias, 1992. 246.
* RONZONI, Raul. "Mercedes Pinto. Indomita eta limurtzailea. Batlle, Brum eta masoneria dituen gerlari bat". Fin de Siglo argitaletxea, Montevideo (2013).

## Kanpo estekak