Isabel Etxeberria Gorriti

**Isabel Etxeberria Gorriti** (Donostia, 1915eko urtarrilaren 31) eskola maistra bat da, irakasle gisa urte gehienak Llançà (Alt Empordà, Katalunia) herrian egindakoa. Bigarren Errepublikaren garaian irakasletzan hasi zen, praktikak egiten, Araban; han harrapatu zuen Francoren estatu kolpe militarrak. Agintari frankisten depurazioen ondorioz, Getarian (Gipuzkoa) eta Gabirian (Gipuzkoa) lan egin ostean, Llançà herrira bidali zuten.

## Jatorria eta lehen urteak 
Isabel Etxeberria donostiar familia euskaldun batean jaio zen. Ama izan zuen Lorenza Gorriti Olaizola zestoarra eta aita Jose Antonio Etxeberria Rementeria debarra. Aita Gipuzkoako Aldundian delineatzaile izan zen, Ramon Kortazar arkitektoaren laguntzaile.

Isabelez gain, beste bi ahizpa (Benita eta Maria Teresa) anai zaharrago bat (Juan) eta anai gazteago bat (Modesto) ziren.   

ezkerrera|thumb|180x180px|Ikastetxea Frantzia pasealekuko 9. zenbakiko eraikinean zegoen.
Lehen ikasketak Donostian eginda, Zumaiako Karmeldar Oinutsen ikastegian bi urte egin zituen, barnetegi moduan. Batxilergoa ikastera Donostiara itzuli zen,Teresiar Instituzioak zeukan ikastetxera, Frantziako pasealekuan. Han ikasten ari zela, Espainiako Bigarren Errepublika aldarrikatu zen, berak 16 urte zituela artean.

Erreformaren arabera, maisu edo maistra izan nahi zuten ikasleek, behin batxilergoa amaituta, azterketa zorrotz bat gainditu beharra zeukaten, Irakasle Eskolak eskaintzen zituen ikaspostu kopuru mugatuetako bat bereganatu ahal izateko. Hiru urteko ikaskuntza aldi trinko baten buruan, amaierako azterketa bat gainditu beharra zeukaten, azken urratsari ekin aurretik: ikasturte bateko praktikaldia, eskola batean, irakasle baten lansari berdinarekin.

Bigarren Errepublikaren lehen urratsetan, Jesusen Lagundiaren ikastetxean ezarri zuten Donostiako Irakasle Eskola. Isabel Etxeberriak 1932ko udazkenean hasi zituen han ikasketak. Irakasgai trinkoekin batera, ingelesa eta eskulanak egiten ikasten zuten. Musika ere asko lantzen zuten; Isabel Etxeberriak etxetik zekarren musika ikasketa egina, gurasoak eta senide guztiak musikazaleak baitziren. Piano ikasketak egin zituen; txistua jotzen ere saiatu zen, 85 urte zituela, baina «oso zaila» egin zitzaion.

Zientzien espezialitatea hautatuta, Isabel Etxeberriak aukera izan zuen, hiru ikasturte haietan, Bigarren Errepublikaren erreforma pedagogiko grinatsuari etekin guztia ateratzeko. Ikaslearen berezkotasuna pizteko joera pedagogiko guztiak baliatzen zituzten, irakaslearen jokabidea guztiz aldatzea zuten helburu: eskolako agintaria izatetik haurren erreferentzia izatea nahi zuen Errepublikaren hezkuntza sistema berriak.

Pedagogia berritzailearen oinarriak eta ikuspegiak hobeki uler zitzaten, irakasle gaiek egonaldi bat egiten zuten Madrilen, ikasketa amaierako txango gisa, Institución Libre de Enseñanza proiektu pedagogikoak antolatuta mintegi batean parte hartzeko. Ikastalde mistoak ziren, neska-mutilak, ez bakarrik herrikoak baizik inguruetako auzo guztietakoak. 

Praktikaldian ziren irakasleek maisu-maistren lansari arrunta jasotzen zuten ia; hori izan zen Errepublikak ezarritako neurrietako bat, maisu-maistren lanbidearen duintasuna areagotzeko.

* Heriotza zigorreko kondenak, epaiketa militarren bitartez.
* Irakaskuntzarako gaitasungabetzea.
* Erretiro behartuak.
* «Birzuzentze» ikastaroak behartuak.
* Lekualdaketa behartuak urruneko probintzia edo lurraldetara.
* Depurazio batzordeen ikerketak.
Donostiara itzuli zenean Isabel Etxeberria, frankismoak emakumeentzat ezarri zuen *Gizarte Zerbitzua* egitera behartu zuten; izan ere, hura gabe ezin zitekeen irakasle titulurik eskuratu, erregimen faxista berrian. Falange Españolako Sección Femenina emakumeen adarrak antolatzen zuen Gizarte Zerbitzua nahitaezkoa zen lan egin nahi zuten 17-35 urte bitarteko emakume ezkongabeentzat. Makinaz josten, erizaintza lanetan, jantoki sozial batean zerbitzari zereginetan eta, asteburuetan, kalez kalez diru eskean eduki zuten Isabel Etxeberria bizpahiru hilabetez. mutilak soilik zituen talde batean. Herrian bazen eskola nagusi bat, baina eskola txikiago hartan ikasle gehienak arrantzaleen semeak ziren.

Getariako populazioak pobrezia handia pairatzen zuen urte haietan, Isabel Etxeberriaren esanetan. Adibide gisa, Isabel bera ostatua hartua zegoen etxeko nagusia, Frantzisko Iruretagoiena, elbarria zena, gauez errepidean guardia egitera behartuta zegoen, herri guztietan guardiak ipini behar baitzituzten errepideetan, gauez; arrantzaleek dirua ordaindu behar izaten zuten, eginkizun hartatik libre egoteko.

Bi ikasturte egin zituen Isabel Etxeberriak Getariako eskola hartan, 1939ra bitarte. Han jakin zuen Espainiako Gerra Zibila amaitua zela.[thumb|150x150px|[Gabiria, Ormaiztegitik ikusita (1940).]]
Getariako eskolatik bigarren depurazio espediente baten ondorioz irten behar izan zuen Isabel Etxeberriak. Horrela, 1939ko irailaren 17an, Gabiriako (Goierri, Gipuzkoa) eskolara bidali zuten behartuta, nesken taldearen ardura hartzera.

Lau ikasturte egin zituen Isabel Etxeberriak Gabirian, 1942ko abendura arte. Ikuskaritzak ez zuen, ziurrenik, oso begi onez ikusiko, euskaraz aritzen zelako ikasleekin; horrela, Llançà herrian eman zioten behin betiko lanpostua.

## Llançà, lantoki eta bizileku 
### Behartutako aukera 
Irakasleen lanpostuak Espainian barrena esleitzeko lehiaketa orokorrera aurkeztera behartu zuten Isabel Etxeberria, depuratutako Errepublikako beste maisu-maistra askorekin batera:    
Horrela, bada, 1943ko urtarrileko egun batez iritsi zen Isabel Etxeberria Llançà-ko herrira, Kataluniako Alt Empordà eskualdean. 

### Llançà, gerraosteko eskola 
Llançà herri errepublikazalea eta ezkerrekoa izan zen, orobat, Espainiako Lehen eta Bigarren Errepublika bitarteko garaian, Esquerra Republicana alderdiaren izenean Pere Purcallas i Salvà alkate zelarik. Horren ondorioz, frankismoaren diktaduraren lehen urteetan errepresio gogorra pairatu zuen populazioak; herriko gizon asko hilak ziren gerran, familia asko erbestera ihes eginak.[thumb|[Llançà-ko eskolen eraikina, gaur egun udaletxea.|180x180px]]Eskolaren eraikina 1920ko hamarkadan egina zen, orduko udalak ardura handi bat hartua baitzuen herrian barrena sakabanatuta zeuden ikasgelak elkartu eta eraikin egoki batera biltzeko. Ricard Giralt Casadesús arkitektoaren proiektuari jarraituta, 1928-1929 ikasturtean zabaldu zen, azkenik, eskola berrien eraikina, udalaren kudeaketa zail eta korapilatsu baten ostean.

Gaur egun, eraikin horretan udaletxea dago, 1976an Pompeu Fabra izena daraman eskola berria eraiki zenez geroztik.

Frankismoaren aginduz, noski, neskak eta mutilak bereizita zeuden, eraikinaren solairu banatan; lehen solairuan mutilak, behe solairuan neskak. Lehen ikasturtean, Isabel Etxeberriak 3. mailako neskak izan zituen bere ardurapean, baina handik aitzina, 12-14 urte bitarteko neska taldeekin lan egin zuen, trantsizioaren azken urteetan berriro talde mistoak onartzen hasi ziren arte. ezkondu eta bi alaba izan baitzituen: Maria Dolors eta Mayra.

## Oroimena eta sariak 
ezkerrera|thumb|''Llança d'or* 1989 saria.

### *Llança d'or* (1989) 
1989ko urtarrilean, Llançà-ko Udalak *Llança d'Or*  ohorezko bereizgarria eman zion, «gure herrian 37 urtez egindako irakaskuntza emankorragatik eta ekarpen sozial eta kultural eskuzabalagatik».

Ehun urte bete zituenean, 2015ean, Quintanilla Erriberabeitira itzuli zen Isabel Etxeberria, 1935ean taldean izan zituen hamalau ikasle haietatik bizirik ziren bostekin elkartzeko. 

Saria Kataluniako Generalitateko presidente Pere Aragonès-en eskuetatik jaso zuen, 2021eko abenduaren 13an, Barberà del Vallès herriko udal antzokian egindako ekitaldi batean. Isabel Etxeberriarekin batera bereizgarria jaso zuten gainerako 29ko kideek eta ekitaldian ziren ikusleek zutiturik txalotu zuten Isabelek saria jasotzeko unea. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Anna Alfaro (2021) «La mestra que estima els nens des de 1915» in *La Mira magazín*.
* Albistea (2020): «Isabel Etxeberria, duintasun irakasle» in *Goiberri*, 2020-12-04.
* Bideo elkarrizketa (2020): «Ez nuen espero. Nik uste gehiegi izan dela» in *Artzape*, 2020-10-08.
* Iosu Alberdi (2020) «105 urteko Isabel Etxeberria Gorriti omendu dute Llançako eta Getariako udalek» in *Berria'', 2020-09-12.

## Ikus, gainera 
* Espainiako Gerra Zibila.
* Francoren diktadura Euskal Herrian.

## Kanpo estekak 
* Aranzadi Zientzia Elkartea: Isabel Etxeberria Gorriti de 105 años y profesora represaliada ha sido homenajeada en Llança.
* Elkarrizketa 108 urte zituela, bideoa Eitb, 2023.02.06