Carmen De Lavallade

**Carmen de Lavallade** (Los Angeles, Kalifornia, AEB,  1931ko martxoaren 6a – Englewood, New Jersey, AEB, 2025eko abenduaren 29a) estatubatuar aktore, koreografo eta dantzaria izan zen. Urte askoan Tony Saria irabazi zuen Geoffrey Holder aktore, dantzari eta zuzendariarekin elkartuta eta ezkonduta egon zen. 2017. urtean, Kennedy Center Honors saria jaso zuen, kultura estatubatuarrari egindako ekarpen eta lorpenengatik.

## Bizitza 
### Lehen urteak 
De Lavallade Kaliforniako Los Angeles hirian jaio zen, 1931n. Izeba Adelek hazi zuen, Central Avenueko historia afro-estatubatuarreko lehen liburu-dendetako baten jabeak. De Lavalladeren lehengusina, Janet Collins, Metropolitan Operaren ondorengo kriolla/afroondorengo lehen ballerina izan zen. Familia katolikoa zen.

De Lavallade 16 urterekin hasi zen baleta ikasten, Melissa Blakerekin. Los Angeleseko Thomas Jefferson High School-en graduatu ostean, Lester Horton-ekin dantza ikasteko beka lortu zuen.

### Ibilbidea 
Lavalladetik Lester Horton Dance Theater-en sartu zen 1949. urtean, eta bertan lehen dantzaria izan zen, 1954. urtean New Yorkera Alvin Aileyrekin joan zen arte. Hortoneko ikasle guztiek legez, beste arte molde batzuk ikasi zituen, hala nola, pintura, interpretazioa, musika, eszenografia eta jantziak, baita balleta eta dantza moderno eta etnikoaren beste forma batzuk ere. Dantza ikasi zuen Carmelita Maracci dantzariarekin eta interpretazioa Stella Adlerrekin. 1954.urtean, Lavalladek Broadwayn egin zuen debuta, Alvin Aileyrekin bikotea osatuz, Truman Capote *House of Flowers* (Pearl Bailey izan zen protagonista) musikalean.

1955. urtean, Geoffrey Holder dantzari eta aktorearekin ezkondu zen, *House of Flowers* telesailean lanean ezagutu zuena. Holderrekin koreografiatu zuen Lavalladek *Come Sunday* bereizgarria, Odettak (sasoi hartan Odetta Gordon izenez ezaguna) abestutako beltz espiritual baten gainean. Hurrengo urtean, Lavalladek lehen dantzari jardun zuen Metropolitan Operan *Sansón eta Dalila* eta *Aida* lanetan.

John Butlerren *Flight* balletean egin zuen debuta telebistan, eta 1957. urtean Duke Ellingtonen *A Drum Is a Woman* telesailean agertu zen. Broadwaytik kanpoko hainbat ekoizpenetan agertu zen, *Otelo* eta *Death of a Salesman* filmetan, adibidez. Lena Hornek 20th century Fox-eko exekutiboak aurkeztu zizkion, eta horrek paper gehiago interpretatzera eraman zuen 1952 eta 1955 urteen artean. Hainbat filmetan agertu zen, hala nola *Carmen Jones* (1954) Dorothy Dandridge-rekin, *Odds Against Tomorrow* (1959) Harry Belafonterekin eta *Lone Star* (1996).

De Lavallade izan zen Alvin Ailey Dance Companyren artista gonbidatu nagusietako bat Asian egin zuen biran, eta herrialde batzuetan konpainiak Lavallade-Ailey American Dance Company izena hartu zuen. Bere beste emanaldietako batzuk Donald McKaylerekin dantzatzea eta Agnes de Mille estatubatuar dantzari eta koreografoaren American Ballet Theatrekoko *The Four Marys* eta *The Frail* Quarryren produkzioetan agertzea izan ziren, 1965. urtean. Bere lagun John Butlerrek behin eta berriz eskatu zionez, 1970. urtean hasi zen eskolak ematen Yale School of Draman, koreografo eta interprete egoiliar moduan.

Musikalak, antzezlanak eta operak taularatu zituen, eta denborarekin Yale Repertory Theater-eko irakasle eta kide bihurtu zen. Sasoi horretako ikasleen artean daude Meryl Streep, Sigourney Weaver, Joe Grifasi, Christopher Durang eta Wendy Wasserstein. 1990 eta 1993 urteen artean, Lavalladek Metropolitan Operara itzuli zen, *Porgy and Bess* eta *Die* Meistersingerren (euskaraz: Nuenbergeko maisu kantariak) koreografo gisa.

1996. urtean, Lavallade, Gus Solomons jr. eta Dudley Williams-ek PARADIGM dantza-kolektiboa sortu zuten 50 urtetik gorako dantzari helduentzako dantza-konpainia bat, "agertokian artista helduen talentua sustatzea eta ospatzea" helburu zuena. PARADIGMek birak egin zituen eta dantza berriak enkargatu zizkien hainbat koreografori.

2003. urtean, Wit & Wisdom off-Broadwayren irakurketa eszenifikatuaren txandakako zerrendan hartu zuen parte. 2010. urtean, Stephen Sondheimen *Evening Primrose* lanaren irakurketa erdieszenifikatu batean hartu zuen parte, gau bakarreko kontzertu batean. 2014. urtean, Lavalladeren *As I Remember It* izeneko bakarkako ikuskizuna estreinatu zuen. Antzezlana dantzan bere historiari buruzko meditazioa zen, interpretazioaren, zinemaren eta narrazioaren bidez.

### Heriotza 
Carmen de Lavallade 2025. urteko abenduaren 29an hil zen 94 urte zituela, gaixotasun labur baten ostean, Englewoodeko ospitale batean, New Jerseyn.

## Sariak 
* 2004an, Lavalladeren eskutik, *Black History Month* *Lifetime Achievement Award* eta Rosie Saria jaso zituen (Rosetta LeNoirek horrelaxe deitua eta "antzerki-arteetan aparteko lorpenak eta dedikazioa erakusten dituzten pertsonei eta aukerak eta aniztasuna sustatzeko lan egiten duten enpresei emana").
* 2006a,  Bessie Award saria.
* 2006an, Arte Ederretako Julege College Nazionala College Unibertsitatean doktoratua.
* 2007an, Capezio Dance Award saria.
* 2017an, De Lavallade New York hirian The New Jewish Home's Eight over Eighty ekitaldian omenduetako bat izan zen.
* 2023ko abuztuaren 30ean, Richmond Ballet's Lifetime Achievement in Dance Award saria jaso zuen De Lavalladek, John Butlerren *Carmina* Buranaren emanaldi baten aurretik, Wolf Trap National Park for the Performing Arts-en Filene Center-en.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Carmen de Lavallade's oral history video excerpts at The National Visionary Leadership Project; 2014ko urriaren 7an kontsultatua.
* Archive film of Carmen de Lavallade performing *Portrait of Billie* in 1992 at Jacob's Pillow; 2015eko urtarrilaren 17an kontsultatua.