Harrapatu–esterilizatu–itzuli

**HEI metodoa** (harrapatu-esterilizatu-itzuli) katu-kolonia eta katu komunitarioen populazioak kudeatzeko metodo ez-hilkorratzat deskribatu izan da. Prozedura honen bitartez, kalean bizi diren katuak harrapatu, esterilizatu, identifikatu eta, ondoren, jatorrizko bizilekura itzultzen dira. Helburu nagusia ugalketa kontrolatzea eta populazioa epe ertain eta luzean egonkortzea da, katuen ongizateari eta giza komunitatearekin elkarbizitzari arreta jarriz. 

Literaturan egindako zenbait ikerketak metodoaren eraginkortasunari buruzko ebidentzia eskaintzen dute, baina mugak eta ingurumen- zein etika-arloko eztabaidak ere dokumentatu dira, bereziki fauna basatiaren gaineko eraginari dagokionez. Espainiako eta Euskal Autonomia Erkidegoko araudiek HEI eredua jasotzen dute katu komunitarioen kudeaketarako aukera gisa, udal-programen bidezko aplikazioa aurreikusiz.

## Helburuak eta oinarri etikoak 
HEI metodoa katu komunitarioen eta kolonia felinoen populazioa kudeatzeko jardunbide estandarizatua da. Prozeduran koloniako katuak harrapatu, esterilizatu eta identifikatu egiten dira, eta ondoren jatorrizko kokalekura itzultzen dira. Praktika horren bidez koloniaren egitura mantentzen da, jaiotza-tasa murrizten da eta koloniaren jarraipena errazten da.

Metodoaren helburu nagusiak populazioa egonkortzea eta epe ertain-luzera haren tamaina progresiboki gutxitzea dira, animalien ongizatea hobetuz eta gizakiekin elkarbizitza harmonikoagoa lortuz. HEIren aplikazioak arreta prebentiboak, elikadura kontrolatua eta osasun-jarraipen oinarrizkoak barne hartzen ditu, koloniaren kudeaketa sistematikoa bermatzeko.thumb|HEI metodoaren bidez kudeatutako katu emea|322x322px

### Hutsune-efektua 
Ikerketa ugarik adierazi dute animalien kentze edo hiltze/sakrifikatze selektiboan oinarritutako kudeaketa tradizionalek ez dutela epe luzerako eraginik populazioaren murrizketan, bapatean lurraldea hutsik eta janari errekurtsoak disponible geratzen direnean beste katu batzuk sartzeko duten joeragatik.

### Ikuspegi humanitarioaren lehen aztarnak (1960-1970) 
1960ko hamarkadaren amaieran eta 1970eko hasieran, Erresuma Batuan mugimendu berri bat sortu zen katu askeen kudeaketari buruzko diskurtso tradizionala zalantzan jartzeko. Animalien ongizatearen aldeko aktibista zen Ruth Plant izan zen kritika horren aurpegi nagusietako bat. RSPCAk aplikatzen zituen hiltze-politikak publikoki salatu zituen, eta metodo horiek ez zutela epe luzerako konponbiderik eskaintzen defendatzen zuen. Plant-ek ugalketaren kontrola eta hezkuntza publikoa uztartzen zituen ikuspegi arduratsua proposatu zuen.

### Esperimentazio aurreratuak eta ikuspegi zientifikorako urratsak (1970-1980) 
1970eko hamarkadan ikuspegi esperimentalak garatzen hasi ziren Europako beste herrialde batzuetan. Danimarkan, Katuen Babeserako Daniar Elkarteak harrapaketa eta esterilizazioa probatzen hasi zen, eta katu-zale talde batek Esbjerg portuko kolonian antisorgailu hormonalak banatzeko proba arrakastatsuak egin zituen. Praktika honek Ruth Plant-en arreta erakarri zuen, eta Jenny Remfryrekin batera antisorgailuen bidezko populazio-kontrolaren lehen saiakuntza sistematikoak bultzatu zituzten. Nahiz eta emaitzak ez ziren espero bezain praktikoak izan (dosifikazioa kontrolatzeko zailtasunengatik eta katuek pilulak modu irregularrean hartzen zituztelako), fase honek ikuspegi zientifikoaren sorrera markatu zuen eta metodologia esperimental modernoen oinarria jarri zuen. 

### Nazioarteko hedapena eta programa aitzindariak (1985-1999) 
1980ko hamarkadaren bigarren erdialdean eta 1990ekoaren hasieran HEI metodoa nazioartean zabaltzen hasi zen. 1985ean, Annabell Washburn-ek HEI programa aitzindari bat jarri zuen martxan Britainiar Uharte Birjinetako Virgin Gorda uhartean, Tufts Unibertsitateko (Tufts University, Massachusetts, AEB) Albaitaritza Fakultatearekin lankidetzan. Esperientzia horrek erakutsi zuen metodoa praktikoki aplikagarria zela eskala txiki eta ertaineko komunitateetan.

Garai berean abiatu zen ORCAT programa (1995), Key Largo (Florida, AEB) udalerriko Ocean Reef Communityko katu-koloniak denboran zehar modu sistematikoan kudeatzeko sortua. Programa hori HEIren aplikazio aitzindarietako bat izan zen eskala komunitarioan, eta urteetan zehar bildutako datuek metodoaren eragina aztertzeko aukera eman zuten, bai populazioaren bilakaerari dagokionez bai kolonien ongizate-adierazleetan.

### Metodoaren ebaluazio zientifiko sistematikoa (2000-2015) 
2000ko hamarkadan, HEIren eraginkortasuna modu objektiboan neurtzeko lehen ikerketa zabalak argitaratu ziren. Centonze eta Levyk (2002) Floridako 132 koloniaren jarraipena egin zuten eta %26ko murrizketa dokumentatu zuten, batez ere jaiotza berrien kontrolagatik eta kolonia sozializatuetako katuei adopzio-aukera emateagatik. Urte berean, Jessupek argi utzi zuen HEI ez zela “esterilizatu eta askatu” prozedura mekaniko hutsa, eta programak AVMAren, Amerikar Albaitaritza Medi­koko Elkartearen, estandar zorrotzekin bat etorri behar zirela.

2005ean, Foley et al.-ek Ricker motako populazio-ereduak erabiliz ondorioztatu zuten HEI metodoak ez zuela beti populazioa egonkortzen, eta esterilizazio-intentsitate altua eta immigrazio-bolumen txikia behar zirela emaitza iraunkorrak lortzeko. Azterlan honek eztabaida zientifikoari zehaztasun kuantitatiboa eman zion eta HEIren aplikazio egokia faktore askoren araberakoa zela frogatu zuen.

Europan, Natoli et al.-en (2006) lanak hiri-ingurune batean egindako HEI programen ebaluazio goiztiarretako bat eskaini zuen. Egileek populazioa kontrolatzeko aukerak eta mugak aztertu zituzten, bereziki abandonu eta inguruko eremuetatik zetorren inmigrazio jarraituaren testuinguruan.

Urte berean, Swarbrick eta Rand-ek (2018) bederatzi urteko ikerketa luzea argitaratu zuten Australian, University of New South Wales-eko kanpusean. Bertan, koloniako populazioa 69 katuetatik 15era jaitsi zen, hau da, %78ko beherakada lortu zen epe luzeko HEI programaren bidez. Emaitza horiek erakutsi zuten, baldintza egokietan eta modu jarraituan aplikatuta, HEI metodoak populazioaren murrizketa iraunkorrak lor ditzakeela, eta ez bakarrik une jakin bateko beherakada puntualak.

Testuinguru lokalagoetan egindako ikerketek ere antzeko ondorioak erakutsi dituzte. Espainiako La Graciosa uharteko kasu-azterketan, Luzardo et al.-ek (2025) ikusi zuten hirigunean %81,4ko estaldura lortzen zuten HEI programek emaitza oso onak ematen zituztela populazioaren kontrolari dagokionez, baina hala ere ez zela nahikoa epe luzerako konponbide iraunkor gisa. Populazioa egonkortzeko eta berriro haztea saihesteko, neurri osagarriak behar zirela ondorioztatu zuten, hala nola katuen identifikazio sistematikoa, koloniaren jarraipen zehatza, adopzio eta etxeratze-programen indartzea, abandonua prebenituko duen araudi egokia eta komunitatearen inplikazioa handitzea.

Ildo berean, Rand et al.-ek (2024) landa-inguruneetako herri txiki batean egindako esku-hartze integrala aztertu zuten. Programa horretan esterilizazio intentsiboak, mikrotxipaketak eta albaitaritza-prebentzio neurriak uztartu ziren, eta emaitzek erakutsi zuten babes-zentroetan sartutako katu kopurua %60 murriztu zela, eutanasiaren tasa %85 jaitsi zela eta kexen kopurua %39 gutxitu zela. Horrek adierazten du HEI metodoa beste neurri batzuekin batera aplikatzen denean (identifikazioa, zaintza prebentiboa eta komunitatearen parte-hartzea barne) emaitza esanguratsuak lor daitezkeela bai populazio-kontroleko adierazleetan bai ongizatean.

Ikerketa eta esperientzia praktiko horien guztien ondorioz, gaur egungo HEI programek ikuspegi integratu eta multidiziplinarra hartu dute. Ez dira soilik katuak esterilizatzera mugatzen; horrez gain, kolonia felinoen jarraipen zorrotza egiten dute, kide berrien sarrera kontrolatzen dute, osasun-egoera monitorizatzen dute eta, ahal den neurrian, katu sozializatuen adopzioa bultzatzen dute. Elikadura eta aterpe-puntuak modu planifikatuan kudeatzen dira, populazioa ongizate-baldintza egokietan mantentzeko baina hazkunde desorekaturik eragin gabe. Aldi berean, herritarrak sentsibilizatzeko kanpainak garatzen dira, jabetza arduratsua eta abandonuaren prebentzioa sustatuz, eta administrazioek gero eta gehiago txertatzen dituzte araudi-esparruetan katu komunitarioen kudeaketarako protokolo espezifikoak.

Horrela, 2016tik gaur egunera arte egindako lanek eta argitaratutako ikerketek HEI metodoaren balio zientifiko eta praktikoa sendotu dute, baina aldi berean argi utzi dute haren arrakasta ez dela automatikoki bermatzen. Metodoa eraginkorra izateko, beharrezkoa da estaldura zabala, esku-hartze jarraituak, inguruko kolonia eta eremuen arteko koordinazioa eta neurri osagarri sendoak uztartzea. Udalaren, albaitarien eta boluntario sareen arteko lankidetza estua funtsezkotzat jotzen da, bai populazioaren egonkortasuna lortzeko bai komunitatearen ongizatea eta elkarbizitza harmonikoa bermatzeko.
## Metodoaren eraginkortasunaren ebidentziak 
### Populazio-murrizketa 
Zenbait ikerketa longitudinalek katu-kolonien tamainan izandako jaitsiera esanguratsuak dokumentatu dituzte harrapaketa-esterilizazio-itzulera metodoa etengabe aplikatu ondoren. Kasurik ezagunenetako bat Floridako Unibertsitateko kanpusean egindako programa da; bertan, HEI metodoa adopzio-programarekin bateratu zuten eta hamarkada baino gehiagoz jarraipen sistematikoa mantendu zuten. Jatorrizkoa azterlanean (Levy, Gale & Gale: 2003), kontrolatutako kolonia 68 katutik abiatu zen, eta hamaika urteko esku-hartzearen ondoren 23ra jaitsi zen, hau da, %66ko beherakada. Gainera, lehen urteak igaro ondoren ez zen jaio berririk agertu kolonian, egonkortasunaren adierazle garbia. Kasu beraren berrikuspen zabalagoak (Spehar & Wolf: 2019) adierazi zuen beheranzko joera denboran mantendu zela, eta esterilizazio-itzulera eta adopzio-programak elkartzeak kudeaketa-eredu eraginkor eta iraunkorra ezartzen lagundu zuela.

Antzeko joera ikus daiteke ORCAT programaren kasuan, Key Largo-n (Florida, Estatu Batuak), metodologia honen arabera aplikatutako proiektu zabalduenetako batean. 23 urteko esku-hartzearen ondoren, katu-populazio 455 indibidutatik (1999) 206ra jaitsi zen 2013an, hau da, %55 inguruko murrizketa. Katuen kopuru osoaren beherakada ez ezik, egileek ongizate-parametroetan ere hobekuntzak dokumentatu zituzten, hala nola bizitza-itxaropen handiagoa eta osasun-egoera egonkorragoa. Horrek adierazten du metodoak ez duela soilik populazioa murrizten laguntzen, animalien ongizatea ere hobetzen duela.

Nazioarteko testuinguruetan garatutako beste ikerketa batzuek ere murrizketa esanguratsuak erakutsi dituzte, esterilizazio-tasa altuak lortzen direnean eta jarraipen egituratua mantentzen denean. Brasilen, Junqueira et al.-ek (2024) 157 katuk osatutako hiri-kolonia bat aztertu zuten eta %47,8ko jaitsiera dokumentatu zuten soilik 18 hilabetetan, metodoaren aplikazio intentsiboaren eta %98ko esterilizazio-tasa estaldura gainditu ondoren. Zeelanda Berrian, Zito et al.-ek (2018) Aucklandeko auzo batean HEI programaren bilakaera aztertu zuten eta %39-47 arteko jaitsierak erregistratu zituzten populazio-adierazleetan, baita jabe gabeko katuen sarrera bilketa-zentroetan ere.

Australian ere murrizketa garrantzitsuak dokumentatu dira. Swarbrick & Rand-ek (2018), Australiako unibertsitate-kanpus batean, katu populazioan %78 inguruko beherakada antzeman zuten, HEI protokolo intentsibo bat etengabe aplikatu ondoren, jaio berrien desagerpenarekin batera. Era berean, Tan et al.-en (2017) ikerketak, hiri-kolonia anitzetan oinarrituta, %31ko jaitsiera medianoa aurkitu zuen bi urte eskasetan, eta jaitsiera %49raino iritsi zen denbora gehiagoz kudeatutako eta esterilizazio-tasa altuak zituzten kolonietan.

Europan ere badaude ongi dokumentatutako adibideak. Natoli et al.-en (2006) ikerketa, hiri-ingurunean egindako eskala handiko lehenetariko bat, hamar urtean zehar kontrolatutako 103 kolonia aztertu zituen Erroman. Metodoa etengabe aplikatu zen kolonietan, murrizketak %16 eta %32 artean ibili ziren, bereziki abandonua eta inmigrazioa mugatzea lortu zen guneetan.

Halaber, Newburyport (Massachusetts) kasua, Spehar & Wolf (2017) egileek aztertua, HEI bidez kolonia baten desagerpenaren adibiderik ezagunenetako bat da. Portu-ingurune hartan, hasieran hainbat ehunka katuk osatutako kolonia pixkanaka murrizten joan zen, eta ia bi hamarkadako esku-hartze antolatuaren ondoren erabat desagertu zen, batez ere esterilizazio jarraituari eta katu sozializatuen adopzioari esker.

Azkenik, herri-mailan, Kordobako hirian (Espainia) gauzatutako programak erakutsi du, hasierako murrizketa moderatuen ostean, eskala handian aplikatutako metodoak populazio-hazkunde esanguratsuak saihesten dituela. Lau urtean zehar, kudeatutako populazio globala egonkor mantendu edo apur bat jaitsi zen. Gainera, azterketaren egileek erabilitako populazio-bideragarritasuneko ereduek %55 arteko murrizketa proiektatzen dute epe ertainera, esterilizazio estaldura altua mantentzen bada eta indibiduo berrien sarrera mugatzen bada.

Era osagarrian, Alley Cat Allies bezalako erakundeek dokumentatutako kasuek %30-50 arteko murrizketak erakutsi dituzte bi eta bost urte bitarteko epeetan, hiri-kolonia kudeatuetan, HEI etengabe aplikatu eta adopzioa, monitorizazioa eta sarrera berrien kontrola bezalako neurriekin osatuta.

Harrapaketa-esterilizazio-itzulera metodoaren (HEI) eraginkortasuna hainbat herrialdetan egindako ikerketa zientifiko ugariren xede izan da. Lan horiek, oro har, bi eragin nagusi azpimarratzen dituzte: alde batetik, kolonia felinoen tamainan gertatzen diren beherakadak, eta bestetik, katuen bilketa-sistemetan (aterpetxeak, harrera-zentroak) erregistratutako presioaren murrizketa, estaldura handiko programak modu jarraituan aplikatzen direnean.

Egile gehienek azpimarratzen dute emaitzak baldintzatuta daudela, besteak beste, esterilizazio-estalduraren mailagatik, sarrera berriak mugatzeko gaitasunagatik eta adopzio, jarraipen edo informazio-kanpaina bezalako neurri konplementarioen presentziagatik. Baldintza horiek kontuan hartuta, HEI metodoa katu-kolonien kudeaketa jasangarrirako tresna eraginkorra izan daitekeela iradokitzen dute zenbait berrikuspen eta kasu-azterketek.

### Aterpetxeetako sarreren eta eutanasiaren jaitsiera 
Kolonien tamainaren gaineko eragin zuzenaz gain, hainbat ikerketak erakutsi dute harrapaketa-esterilizazio-itzulera programek nabarmen lagun dezaketela katuen aterpetxe-sarrerak murrizten, eta bereziki esanguratsua dela horrekin lotutako eutanasi-tasen jaitsiera, adoptatu ezin diren animalien kudeaketaren ondorioz sortzen direnak. Arlo honetako lan eraginkorrenetako batean, Levy et al.-ek (2014) Floridako zenbait eremutan HEI programa baten eragina aztertu zuten, katu sozializatuen adopzioarekin batera aplikatutakoa. Esku-hartutako posta-kodeetan, tokiko aterpetxeko katu-sarrerak %66 jaitsi ziren, eta eutanasiak %95eraino murriztu ziren. Aldi berean, esku-hartzerik gabeko eremuetan, sarrerak egonkor mantendu ziren edo zertxobait handitu ere bai. Horrek guztiak adierazten du behatutako efektua zuzenean lotuta zegoela metodoa helburu-guneetan aplikatzeari.

Antzeko emaitzak dokumentatu zituzten Spehar & Wolf-ek (2018) HEI programa bat ezarri zuen AEBetako hiri batean. 32 hilabeteko jarraipenean ostean, udal aterpetxeak %39ko jaitsiera erregistratu zuen katuen sarreretan, eta eutanasiak ere nabarmen murriztu ziren, bereziki adoptatzeko aukerarik ez zuten katuen taldean. Egileen arabera, aldaketa horiek azal daitezke, alde batetik, kontrolpeko itzuleren bidez katu berak ez zirelako behin eta berriz aterpetxera bueltatzen, eta, bestetik, esterilizazio jarraituak jaiotza berriak gutxitzen zituelako.

Zeelanda Berrian, Zito et al.-ek (2018) HEI programa baten garapena aztertu zuten Manurewa (Auckland) auzoan, eremu mugatu batean eta urtebeteko aplikazio intentsiboarekin. Ikerketaren helburu nagusia tokiko populazio-dinamika ebaluatzea bazen ere, egileek eragin esanguratsua atzeman zuten bilketa-sisteman: esku-hartze-eremutik jasotako katuen sarrerak %39 inguruan jaitsi ziren, eta lotutako kategoria batzuk, hala nola katu basatien edo zailki adoptagarrien eutanasia, %47raino murriztu ziren. Egileek nabarmendu zuten efektuak askoz ere handiagoak izan zirela esku-hartutako eremuan, ondoko auzoekin alderatuta, metodoaren aplikazioak zuzenean murrizten duela aterpetxe-presioa frogatuz.

### Katu berrien sarrera etengabea 
Etxeko katuen abandonuak edo inguruko kudeaketarik gabeko kolonietatik datozen inmigrazioak murrizketa-prozesuak moteldu edo neutralizatu ditzake. Zenbait ikerketatan dokumentatu da populazioa ez dela jaitsi, animalia berriak etengabe iristen direlako, bai hiri-ingurune irekietan, bai parke publikoetan zein hiri historikoetako kolonietan.

### Neurri osagarri faltako programak 
HEI mekanismo bakar gisa aplikatzen den testuinguruetan, emaitzak mugatuagoak izan ohi dira. Ikerketek erakutsi dute populazio-jaitsiera esanguratsuak lortu direla batez ere beste elementu batzuk gehitu direnean, hala nola katu soziableen adopzioa, abandonua prebenitzeko politika aktiboak, herritarren informazioa eta sentsibilizazioa, hala nola jarraipen sistematikoa.

### Ingurune fisiko eta sozialen eragina 
Emaitzak aldakorrak izan daitezke aplikazio-eremuaren ezaugarrien arabera. Ingurune erdi-itxietan, unibertsitate-kanpusak edo komunitate itxiak, beherakada azkarragoak dokumentatu dira; aldiz, hiri-ingurune ireki eta dentsitate handikoetan populazioaren dinamika konplexuagoa da, eta murrizketak apalagoak izan ohi dira.

## HEI inguruko eztabaida etikoa eta ongizateari lotutako ikuspegiak 
Harrapaketa-esterilizazio-itzulera (HEI) metodoari buruzko eztabaida zientifikoan, garrantzi berezia hartu du haren inplikazio etikoek eta aske bizi diren katuen ongizateak. Crawford et al.-en (2019) lanak eztabaida handitu zuen, egileen arabera HEIk katuei arrisku desberdinak sor diezazkiekeelako kale-ingurunera itzultzen direnean, hala nola gaixotasunak, harrapariak, elikadura-arazoak edo beste katuekin zein gizakiekin izandako gatazkak. Era berean, fauna basatiari eragin diezaiokeen kaltea ere aipatu zuten. Ikuspegi horretatik, katuak kalera itzultzeak ez luke beti ziurtatuko haien ongizatea, eta biodibertsitatearen babesa ere ez litzateke nahikoa izango.

Ikuspegi horri erantzunez, Wolf et al.-ek (2019) HEI egoki planifikatuta eta gauzatuta aplikatzen denean katu-populazioa murriztek, aterpetxe-sarrerak gutxitzeko eta eutanasiak jaisteko lagungarria izan daitekeela adierazi zuten. Egileen esanetan, kudeaketa jarraitua duten koloniek osasun- eta ongizate-maila hobeak dituzte, kudeaketarik ez duten edo kontrol hilkorrak jasaten dituzten populazioekin alderatuta.

Eztabaida horren harira, Read et al.-ek (2020) eta Calver, Crawford eta Fleming-ek (2020) azpimarratu zuten oraindik ez dagoela nahikoa ebidentzia HEIren eraginkortasuna eta etika modu orokorrean baieztatzeko. Metodoak katu-populazioak benetan murrizteko duen gaitasuna eta kontserbazio-helburuekin duen bateragarritasuna jarri zituzten zalantzan, eta datu enpiriko gehiago behar direla adierazi zuten, bai eta adostasun- eta eztabaida-puntuak argitzeko beharra ere.

HEIren aurkako kritika asko kontserbazio-ekologiaren esparrutik datoz. Arlo horretan ohartarazten da aske bizi diren katuek hegazti eta ugaztun txikien populazioetan izan dezaketen eraginaz, bereziki uharteetan edo fauna autoktonoa kaltebera den eremuetan. Hala ere, eragin horren maila nabarmen alda daiteke testuinguruaren arabera. Iberiar penintsulako eta Mallorcako zenbait eremutan, adibidez, badira antzeko harrapari autoktonoak (hala nola basakatua eta Canidae, Felidae, Herpestidae edo Mustelidae familiako beste espezie batzuk), eta horrek adierazten du fauna lokala aspalditik egokituta dagoela haragijale txikiekin bizitzera. Horrelako kasuetan, katuek izan dezaketen eragina negatiboa, neutroa edo, zenbait baldintzatan, positiboa ere izan daiteke, faktoreen arabera: dentsitatea, presen eskuragarritasuna, espezie kalteberen presentzia edo habitataren ezaugarriak. Ingurune antropizatu edo nekazaritza-eremu batzuetan, gainera, katu askeek karraskarien kontrolan izan dezaketen papera garrantzitsua izan daiteke, eztabaidan maiz bigarren planoan geratzen den alderdia. Bestalde, biodibertsitatearen galera prozesu konplexua da, eta modu nagusian jarduera antropogenikoek eragiten dute (habitat-galera, kutsadura, espezie inbaditzaileen sarrera…). Horrek zaildu egiten du katu-kolonien eragin zehatza isolatzea, eta askotan datu nahikorik ez izateak testuinguru bakoitza modu indibidualizatuan aztertzea eskatzen du.

Oro har, ikuspegi horiek erakusten dute HEIren inguruko eztabaida etikoak oreka bilatzen duela katuen ongizate indibidualaren, populazio-kudeaketaren eta biodibertsitatearen babesaren artean. Ikerketa berriek iradokitzen dute eredu integratu eta moldakorrek aukera ematen dutela ikuspegi albaitaritza, ekologiko eta sozialak koordinatzeko, inguru bakoitzaren berezitasunetara egokitutako irtenbideak diseinatzeko.

## Katuen populazioa kudeatzeko bestelako estrategiak HEIren aurrean 
Katuen populazioa murrizteko, harrapaketa eta sakrifizioa izan dira historian zehar gehien erabili diren metodoak, bereziki Australia eta Zeelanda Berrian. Hala ere, hainbat ikerketak erakutsi dute metodología hauek ez dutela normalean epe luzeko jaitsiera egonkorra lortzen hiri-ingurune irekietan. Lazenby et al.-ek (2014) azaldu zuten Tasmaniako katu-hilketa kanpaina intentsiboen ondoren ere populazioa azkartasunez bere lehenagorako mailara bueltatu zela inguruko lurraldeetatik iritsitako katuei esker.

Baina ez da kasu bakarra, antzeko ondorioak topatu dira beste ikerketetan ere: ezabaketa-kanpainek hasierako beherakada eragin dezakete, baina eremu hutsak azkar ordezkatzen dira eta populazioa maila antzekoetara itzultzen da denbora gutxian. Hori dokumentatu da Australian ez ezik beste hiri askotan ere, baita kanpainak epe luzera mantendu direnean.

Animalien kentze selektiboan oinarritutako estrategietan hutsune-efektua ohikoa da, eta populazioak berehala birsortzeko joera dokumentatua dago hainbat testuingurutan.

Modelizazioek ere pareko emaitzak iradokitzen dituzte. McCarthy et al.-en (2013) arabera, etengabeko ezabapenak inmigrazio konpentsatzailea eragiten du ("hutsune-efektua") eta horrek metodoaren eraginkortasuna mugatzen duela epe luzean.

Soziableak, edo soziableak izan daiteken, katuak jasotzea adopziora bideratzeko da metodo ez-hilkorrik hedatuena. Honek lagundu dezake berriki abandonatutako katuak kentzen, baina ikerketen arabera eragina mugatua da. Floridako unibertsitateko kanpusean egindako ikerketan, Levy, Gale eta Galek (2003) ikusi zuten adopzioak populazioa jaisten lagundu zutela, baina,era berean, gogoratu zuten aske bizi diren katu gehienak soziableak ez direla, eta adopzioak bakarrik ez duela kolonia osoa kudeatzeko balio.

Fagerstone et al.-en (2010) berrikuspenek adierazi zuten teknika horiek itxaropentsuak badira ere, gaur egun ez direla HEI bidezko esterilizazio kirurgikoaren pareko ez eraginkortasunean, ez iraupenean.

Beste proposamen batzuk, katuei santutegi edo instalazio itxietan ostatu ematea, adibidez, ere planteatu izan dira. Baina Slater (2002) ikerlariaren arabera, sistema horiek oso baliabide handiak eskatzen dituzte, epe luzeko ostatatze-gaitasun mugatua dute, eta arrisku sanitario eta logistiko nabarmenak sortzen dituzte; ondorioz, eragina populazio-mailan oso txikia gertatzen da.

Simulazio-ereduek ere informazio baliotsua eman dute estrategia desberdinen emaitzak alderatzeko. Miller et al.-ek (2014), inmigrazio eta abandonu tasak zituzten populazioetan oinarrituta, populazio isolatuetan gutxienez %15-30 esterilizatzea edo kentzea beharko litzatekeela sei hilabetero jaitsiera egonkorra lortzeko kalkulatu zuten. Ingurune irekiagoetan, non katu berriak etengabe sartzen diren, portzentaje horiek are handiagoak izan behar dira. Azterketak erakutsi zuen bai ezabaketa bai esterilizazioa mugatu egiten direla birkolonizazioa kontrolatzen ez bada.

Benka et al.-ek (2022) kudeaketa-metodo ezberdinak alderatzen zituen analisi bioekonomiko batean ezabapenak jaitsiera azkarrak lortzen dituela epe laburrean ondorioztatu zuten, baina etengabeko esku-hartzea behar duela eta garestiagoa dela ere. HEI, aldiz, errentagarriagoa izan daiteke intentsitate handiz aplikatzen bada, denboran zehar mantentzen bada eta abandonu-tasak jaisten badira.

Orokorrean, estrategia konparatiboek erakusten dute metodo guztiek dituztela mugak, baina HEI dela hiri-inguruneetan bideragarrienetako bat: koloniak egonkortzen laguntzen duelako, jaiotzak gutxitzen dituelako eta aterpetxeetako presioa arintzen duelako, betiere modu intentsibo eta koordinatuan aplikatzen denean. Ezabaketa askotan birekolonizazioa aktibatzen du, eta HEIk, aldiz, prozesu hori moteltzen du lehiakortasun territoriala eta jaiotzak murriztuz. Era berean, azken urteetako berrikuspenek Lege honek lehen aldiz arau-esparru bateratu bat ezartzen du katu komunitarioentzat (*Cap. VI, Art. 38.:* *Principios generales*), etxeko animalitzat sailkatzen ditu (*Cap. VI, Art. 38.*) eta haien kudeaketarako betekizun nahitaezkoak finkatzen ditu, hala nola esterilizazio kirurgikoa eta identifikazioa (*Cap. VI, Art. 38.2*) eta udal-programen bidezko populazioa kontrolatzeko betebeharra (*Cap. VI, Art. 39.1.f*). Udalek kolonien kudeaketarako planak garatu behar dituzte, barne hartuta kolonia-mapak, elikadura eta osasun-protokoloak, eta babes-elkarteekin edo boluntarioekin lankidetza antolatua. Legearen aplikazioak, horrenbestez, HEI metodoa estatu-mailako kudeaketa-eredu gisa sendotu du.

Euskal Autonomia Erkidegoan, arau-esparrua aurretik zehaztuta zegoen 9/2022 Legearen, Euskal Autonomia Erkidegoko Animalia Etxekoen Babeserakoaren, bidez. Lege honek “hiriko kale-katu kolonia”, edota "hiriko felino-kolonia", kontzeptua ezarri eta horien ardura nagusia udalei esleitzen die. Halaber, katuen identifikazioa eta ugalketa-kontrolerako neurriak derrigorrezkoak bihurtzen ditu (*V. Kap., 28. art.*). Bestalde, autonomia-arauak udal ordenantzak egokitzeko epea ezarri bazuen ere (Bigarren xede iragankorra), aplikazioa ez da beti homogeneoa izan, eta udaletako ordenantza askok ez dute oraindik legearen eskakizunetara egokitutako araudia. Horrek zenbait desadostasun sortu ditu, besteak beste kolonien kudeaketarako ereduen definizioan edo elikadura eta jarraipen protokoloen antolaketan. 

Praktikan, araudiaren zati handiena udal ordenantzen bidez gauzatzen da, eta horietan zehazten dira HEI metodoaren funtsezko alderdiak: harrapaketa-prozedurak, esterilizazio- eta itzulera-protokoloak, pertsona elikatzaileen akreditazioa, kolonia erregistratuen kudeaketa eta babes-elkarteekin hitzarmenak. Ordenantza horien egokitzapen eta garapen mailak baldintzatzen du HEI metodoaren benetako ezarpena udalerri bakoitzean.

Arau mailen arteko erlazioa osagarria da: estatuko legeak gutxieneko esparru bateratua ezartzen du; autonomia-erkidegoek arau horiek sakondu edo zabaldu ditzakete; eta udalek, azkenik, kudeaketa-protokoloak zehazten dituzte. Egitura horretan, HEI metodoa kolonia felinoen kudeaketa etiko eta zientifikoki oinarrituaren tresna nagusietako bat bihurtu da. Hala ere, zenbait erronka zabalik daude oraindik, hala nola udal-arauak eguneratzeko erritmo desberdina, baliabide tekniko eta ekonomikoen beharra edo kolonien erregistro- eta jarraipen-sistemak bateratzeko premia.

## Sinonimoak 
HEI nazioartean TNR (Trap–Neuter–Return) edo TNVR (Trap–Neuter–Vaccinate–Return) izenez ezagutzen da. Espainian, berriz, CER (Captura–Esterilización–Retorno edo Captura–Esterilizar–Retornar) izena hartu du. Iragan batean CES (Captura–Esterilización–Suelta) terminoa ere erabili izan zen. Hala ere, azken izendapen hori gaur egun gutxiago erabiltzen da, zenbait egileren ustez “itzulera” (*retorno*) kontzeptuak metodoaren izaera jarraitu eta arduratsua hobeto islatzen duelako.

## Euskal Herrian HEI metodoa sustatzen edo ezartzen duten elkarteak 
Euskal Herrian hainbat elkarte eta herri-ekimenek sustatzen dituzte HEI programak, tokiko erakundeekin eta komunitate-sareekin koordinatuta. Honako hauek dira horietako batzuk:

### Gipuzkoa 
#### Debagoiena eta Debabarrena 
Kaonbi: Arrasate-Mondragonen sortutako animalien babeserako irabazi-asmorik gabeko elkartea da; helburu nagusitzat ditu herriko kale-katuen kolonien ongizatea eta kontrola, katu abandonatuen babesa eta erreskatea. Horretarako, kolonia felinoen kudeaketa antolatzen du, elikadura eta osasun-arreta bermatuz, eta ugalketa-kontrola egiten du HEI (Harrapatu-esterilizatu-itzuli) bitartez, katuen populazioa modu etikoan kudeatzeko.

KatuEder: Elgoibarren sortutako animalien babeserako irabazi-asmorik gabeko elkartea da; herriko kale-katuen egoeraz arduratzen da, haien elikadura, osasun-arreta eta babesa antolatuz. Elgoibarko katu-koloniak modu etikoan kudeatzeko lan egiten du, HEI (Harrapatu-esterilizatu-itzuli) metodoa oinarri hartuta, eta, horrekin batera, adopzio arduratsua sustatzen du.

Katubeltz: Debabarrena eskualdeko (batez ere Eibar eta inguruetan) felino-kolonien zaintza eta kudeaketa etikoan espezializatutako irabazi-asmorik gabeko elkartea da. Bere zeregin nagusia Debabarreneko kale-katuen koloniak zaindu eta kontrolatzea da, erroldaketa, elikadura, osasun-arreta eta ugalketa-kontrolaren bidez, HEI (Harrapatu-esterilizatu-itzuli) sistema oinarri hartuta; aldi berean, katu abandonatuen erreskatea, adopzio arduratsua eta animaliekiko errespetua sustatzen ditu.

Babestuz: Aretxabaletan sortutako animalien babeserako irabazi-asmorik gabeko elkartea da; helburu nagusi gisa, herriko kaleko katuen koloniak modu etikoan kudeatzea du, HEI (Harrapatu-esterilizatu-itzuli) metodoa aplikatuz. Katuen ugalketa-kontrola egiteaz gain, elkarteak kaleko eta abandonatutako katuei elikadura, albaitaritza arreta eta aterpea eskaintzen die, eta katu sozializatuen adopzio arduratsua sustatzen du.

#### Donostialdea 
Miauka: Errenterian sortutako kaleko katuen babeserako irabazi-asmorik gabeko elkartea da; boluntarioek osatua, kalean bizi diren katuen koloniak zaindu eta kontrolatzen ditu, HEI (Harrapatu-esterilizatu-itzuli) metodoa oinarri hartuta esterilizatu, sendatu eta elikatuz, eta katu soziableak adopzio arduratsura bideratuz.

Katubihotz: Pasaian (Trintxerpe-Pasai San Pedro inguruan) sortutako irabazi-asmorik gabeko elkartea da, kaleko katuen babeserako eta adopzioen kudeaketarako espezializatua. Elkarteak kale-katuen erreskatea eta zaintza antolatzen ditu, eta felino-kolonien kudeaketa etikoa egiten du, HEI (Harrapatu-esterilizatu-itzuli) metodoa aplikatuz, aldi berean katu soziableen adopzio arduratsua sustatuz.

Donostikat:  Donostiako kale-katuen zaintza, arreta eta kontrolerako sortutako irabazi-asmorik gabeko elkartea da; hiriko katu-koloniak identifikatu eta kudeatzen ditu, HEI (Harrapatu-esterilizatu-itzuli) metodoa oinarri hartuta, kaleko katuen populazioa modu etikoan kontrolatzeko eta haien ongizatea hobetzeko.

Katuka: Lasarten sortutako animalien babeserako irabazi-asmorik gabeko elkartea da; batez ere kaleko katuen erreskatean eta felino-kolonien zaintzan aritzen da. Kel-katuei eta abandonatuei elikadura eta albaitaritza-arreta ematen die, koloniak esterilizazio bidez kontrolatzen ditu eta katu gazte zein soziableen adopzio arduratsua sustatzen du.

Katuamets:Urnietan sortutako irabazi-asmorik gabeko elkartea da; helburu nagusi gisa kaleko katuen erreskatea, zaintza eta ongizatea ditu. Katu-koloniak identifikatu, elikatu eta osasun-arreta ematen die, haien ugalketa kontrolatzeko esterilizazioa bultzatuz eta katu dózilen adopzio arduratsua sustatuz.

Astikat: Astigarragan sortutako kaleko katuen babeserako irabazi-asmorik gabeko elkartea da. Astigarragako katu-koloniak zaindu eta kontrolatzen ditu, egunero elikatuz, behar dutenean albaitaritza arreta  emanez eta aterperako txabolak jarriz, eta, horrez gain, HEI (Harrapatu-esterilizatu-itzuli) metodoa ezartzea du helburu, felino-kolonien populazioa modu etikoan kudeatzeko.

Animali Babesa: Oiartzunen sortutako animalien babeserako irabazi-asmorik gabeko elkartea da; boluntarioek osatua, abandonatutako edo tratu txarra jasaten duten animaliak erreskatatu eta zaintzen ditu, eta katu-kolonien kudeaketa etikoa sustatzen du, besteak beste HEI metodoari esker.

Katerpe Lezo - Lezoko Katuak: Lezoko kaleko katuen babeserako irabazi-asmorik gabeko elkartea da; katu-koloniak modu etikoan kudeatzen ditu, HEI (Harrapatu-esterilizatu-itzuli) metodoa aplikatuz eta katu soziableak adopzio arduratsuan emanez.

#### Goierri 
Lau Katu: Legazpin sortutako irabazi-asmorik gabeko animalien babeserako elkartea da; batez ere herriko katu-kolonien kudeaketa etikoan aritzen da, HEI (Harrapatu–Esterilizatu–Itzuli) metodoa oinarri hartuta, eta, horrekin batera, katu abandonatuen erreskatea eta adopzio arduratsua sustatzen ditu.

Lau Katu Beasain: Beasaingo animalien babeserako irabazi-asmorik gabeko elkartea da, 2017an sortua, udalerriko kale-katuen ongizatea eta kudeaketa etikoa sustatzeko. Horretarako, HEI (Harrapatu-esterilizatu-itzuli) metodoa aplikatzen du Beasaingo Udalarekin koordinatuta, katu-kolonien kontrol progresiboa eta katu sozializatuen adopzio arduratsua bultzatuz.

Lau Katu Lazkao: Lazkaon sortutako irabazi-asmorik gabeko elkartea da, kalean bizi diren katuen elikadura, zaintza eta ugalketa-kontrola antolatzen duena; horretarako, katu-kolonien kudeaketa etikoa eta HEI (Harrapatu-esterilizatu-itzuli) metodoa ditu oinarri, esterilizazio-kanpainak eta adopzioa sustatuz herriko katuen ongizatea hobetzeko.

Lau Katu Ordizia: Ordiziako kale-katuen ongizatea eta babesa sustatzeko 2018an sortutako irabazi-asmorik gabeko boluntario-elkartea da; bereziki, katu-kolonien kudeaketarako HEI (Harrapatu-esterilizatu-itzuli) metodoa aplikatzen du, populazioa kontrolatzeko eta animalien bizi-kalitatea hobetzeko.

#### Tolosaldea 
AKE: Andoaingo kale-katuen kolonien esterilizazioa eta bizi-kalitatea hobetzeko 2013an sortutako irabazi-asmorik gabeko elkartea da. Boluntarioek osatzen dute, eta kaleko katuak erreskatatu, harreran hartu eta katu lagunkoiak nahiz katutxoak adopzio arduratsura bideratzen dituzte, Andoainen eta inguruko udalerrietan kale-katuentzat bizi-baldintza duinak bermatzen saiatuz.

Miaumor: Anoetako animalien babeserako elkartea da, 2019an sortua, kaleko katuen bizi-baldintzak hobetzea eta haien eskubideak defendatzea helburu nagusi duena. Irabazi-asmorik gabeko elkarte independente honek kale-katuen erreskatea, adopzio arduratsua eta felino-kolonien kudeaketa etikoa lantzen ditu, HEI (Harrapatu-esterilizatu-itzuli) metodoaren bidez.

#### Urola Kosta 
Katulagun: Azkoitian sortutako animalien babeserako irabazi-asmorik gabeko elkartea da; herriko katu abandonatuen eta kolonia felinoen babesa eta defentsa ditu helburu nagusi. HEI (Harrapatu-esterilizatu-itzuli) metodoaren bidez kudeatzen ditu Azkoitiko katu-koloniak, eta, horrekin batera, esterilizazioa, osasun-arreta eta adopzio arduratsua sustatzen ditu.

### Bizkaia 
### Araba 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Espainiako Animalien Eskubideen Zuzendaritza Nagusia – (Dirección General de los Derechos de los Animales, Ministerio de Derechos Sozialak eta 2030 Agenda).  
* AEGECOF – Elkartea, kolonia felinoen kudeaketa eta ongizatearen alde lan egiten duena.  
*FdCATS –  Elkartea, kale-katuen ongizatea eta kolonien kudeaketa arduratsua sustatzen dituena.
* Internacional Cat Care – Elkartea, mundu osoan katuen osasuna eta ongizatea hobetzea helburu duena, eta HEI metodo arloan kale-katuak modu etikoan kudeatzeko praktika humanitarioa sustatzen duena.
* Alley Cat Allies – Elkartea, kaleko katuen babeserako eta HEI metodoaren sustapenerako lan egiten duena.
* GEMFE – Katuen Medikuntzan Espezializatutako Albaitarien Taldea (Grupo de Especialistas en Medicina Felina de España).
* AVEPA – Albaitaritzako Profesionalen Espainiako Elkartea.
* AVATMA – Animalien babesari buruzko legeen bilduma Espainian (2017) – Asociación de Veterinarios Abolicionistas de la Tauromaquia y del Maltrato Animal-ek argitaratua.