open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Francisco Giner de los Ríos

**Francisco Giner de los Ríos** (Ronda, 1839ko urriaren 10a - Madril, 1915eko otsailaren 18a) espainiar pedagogoa eta idazlea izan zen. XIX. mendean, Karl Krause germaniar filosofoaren irakatsietan oinarriturik, Espainian indar handia izan zuen eta heziera liberala aldarrikatzen zuen *krausismo* higikundearen sustatzaile nagusia izan zen.

## Bizitza 
Bartzelonan eta Granadan zuzenbide-ikasketak egin ondoren Madrila joan zen bizitzera. Han, Julián Sanz del Río ezagutu zuen eta hark eman zion Krauseren irakaspenen berri. 1876. urtean Institución Libre de Enseñanza (Heziketa Libreko Erakundea) sortu zuen Madrilen, elizaren eta estatuaren mende zegoen heziketa-moldeak saihestu eta Europako pedagogia-metodo berrienak gauzatu ahal izateko. Espainiako intelektualengan eragin handia izan zuen erakunde hark. Han bildu ziren 1920. urte inguruan, esate baterako, García Lorca eta Rafael Alberti olerkariak, Luis Buñuel zinemagilea eta Salvador Dalí pintorea. *Estudios sobre educación* (1886, *Heziketari buruzko azterketa*),* Filosofía y sociología *(1904) eta *Resúmen de filosofía del derecho* (1912, *Zuzenbide filosofiaren laburpena*) dira bere idazlan nagusiak.

## *Hezkuntzari buruzko ikerketak* 
*Estudios sobre la educación* edo euskaraz, *Hezkuntzari buruzko ikerketak* liburuan, zera idatzi zuen:

## Erreferentziak
Witi Ihimaera

**Witi Ihimaera** (Gisborne, Zeelanda Berria, 1944ko otsailaren 7a) ingelesezko eta maorierazko idazlea da, maoria. Ingeles hizkuntza eta literatura irakasten ditu Uklandeko Unibertsitatean.

Lehen ipuin-liburuan —*Pounamu Pounamu* (1970)— eta bi nobelatan —*Tangi* (1973) eta *Whanau* (1974)—, Waituhi herriko kulturari eta historiari buruz Ihimaerak duen ikusmolde horizontala islatzen du. Geroago argitaratu zuen *The New Net Goes Fishing* (1977), hirian girotutako ipuin-liburua.

Diplomazia-lanetan aritu zen 1986 arte, eta nobela luze bat argitaratu zuen orduan, *The Matriarch* (1986), maorien eta kolonoen arteko gerra-garaian girotua. *The Whale Rider* (1987) liburuarekin, aurreko forma soilagoetara itzuli zen berriro. 1994an, *Bulibasha: King of the Gypsies* argitaratu zuen, Gisbornen ardien ile-moztaile gisa ziharduten bi familiaren arteko gatazkari buruzko kontaketa erdi umoretsu erdi tragikoa. 1995ean, *Nights in the Gardens of Spain* argitaratu zuen, maorien inguruko gairik ez zerabilen lehen nobela, homosexualitateari buruzkoa.

*The Whale Rider* eta *Nights in the Gardens of Spain* lanekin, film bana egin dituzte, lehena 2002an eta bigarrena 2010ean.

## Ikus, gainera 
* Ingelesezko literatura

## Erreferentziak
Andrei Siniavski

**Andrei Siniavski** (Mosku, 1925ko urriaren 8a - Paris, 1997ko otsailaren 25a) errusiar idazlea zen.

Moskuko literatura-institutuko ikertzaile izan zen 1951-1965 urteen bitartean. *Kontakizun fantastikoak* bildumarekin (1955tik aurrera idatziak eta 1958. urtean argitaratuak Frantzian, Abram Tertz ezizenarekin) eta *Errealismo sozialista* artikulu ironikoekin aurre egin zion Siniavskik KGBri; azkenean, preso hartu eta epaitu egin zuten antisobietismoaren salaketapean (1966). Zazpi urteko espetxe zigorra eman zioten. *Jaunak, gortea *(1959) eta *Gabon* lanak dira bere lanaren hasiera eta amaiera. 1973an idazleak Sobietar Batasuna utzi zuen eta Frantziara joan zen bere emazte eta seme-alabekin; Sorbonako Unibertsitatean errusiar folkloreko eskolak eman zituen. Perestroikaren ondoren, Siniavski senar-emazteek bidaia bat baino gehiago egin zuten Errusiara, eta «demokrata» berrien kontra eginez, bat egin zuten genozidio berria salatzen zutenekin, alegia, komunista ohiekin edo nazionalista berriekin. Espetxean eman zituen urteetan hiru lan idatzi zituen, eta horien artean, *Ahots bat koroan* (1973) da aipagarriena.

## Erreferentziak
Lycette Darsonval

**Lycette Darsonval** (jaiotza-izena: **Alice Perron** ; Coutances, 1912ko otsailaren 12a - Saint-Lô, 1996ko azaroaren 1a) frantses dantzaria izan zen.

Gaztetatik erakutsi zuen dantzarako zaletasuna. Parisko Operaren Dantza Eskolan egin zituen lehen ikasketak, eta 1930ean, bertako dantza taldean sartu zen. Bere lehen emanaldia *Sylvia* izan zen. 1933an Varsoviako dantza-lehiaketa batean parte hartu zuen Lycette Darsonval izenarekin, eta lehen saria eraman zuen. Harrezkero, izen horrekin izan zen munduan ezaguna. Estatu Batuetan ibili zen Serge Lifar dantza zuzendariaren agindupean, eta errusiar talde batean sartu zen. Talde horretan Lioubov Egorova izan zuen irakasle, eta Europan eta Tunisian ibili zen errepertorio klasikoa dantzatzen. Hainbat lan interpretatu zituen: *Elvire* (1937, Albert Avelinerena), *Oriane eta maitasun printzea* (1938, Serge Lifarrena), *Sylvia *(1941), *Giselle,* *Joan de Zarissa* (1942), *Fedra* (1950), *Zinema* (1953), *Salomeren tragedia*. Dantzaren interpretazioa utzi ondoren, irakaskuntzan aritu zen hainbat urtez. 1979an igo zen berriro agertokira Garnier jauregian *Sylvia *antzeztera.

## Erreferentziak
Pedro Masó

**Pedro Masó Paulet** (Madril,  - *ibidem*, ) zinema-zuzendaria izan zen.

## Bizitza 
Antzezle izatea zuen hasierako asmoa, baina zinemaren inguruko beste hainbat lanetan ere jardun zuen: makillatzaile, produkzio-laguntzaile, produkzio-zuzendari eta gidoigile izan zen, besteak beste. Zuzendari askorentzat idatzi izan ditu gidoiak. Ekoizle gisa, Pedro Masó P.C.S.A. ekoiztetxean egindako lanari esker nabarmendu da: ekoiztetxeak finantzatzen ditu bai Masóren beraren filmak eta baita beste zuzendari batzuenak ere.

Zuzendaritzari dagokionez, komertzialak dira Masóren filmak, eta kontsumoaren gizarteak liluratutako gizarte batean gertatutako aldaketak agertzen dituzte, oro har. Dena dela, telesailen alorrean egin ditu lan biribilenak, hala nola *Anillos de oro* (1983), *Segunda enseñanza* (1985) eta *Brigada Central* (1989).

## Filmografia 
* 1954 - *La patrulla*
* 1956 - *Roberto el diablo*
* 1971 - *Las Ibéricas F.C.*
* 1972 - *Experiencia prematrimonial*
* 1972 - *Las colocadas*
* 1974 - *Una chica y un señor*
* 1974 - *Un hombre como los demás*
* 1975 - *A Menor Violentada*
* 1975 - *Las adolescentes*
* 1976 - *La menor*
* 1977 - *La Coquito*
* 1979 - *La miel*
* 1979 - *La familia bien, gracias*
* 1980 - *El divorcio que viene*
* 1981 - *127 millones libres de impuestos*
* 1982 - *Puente aéreo*
* 1995 - *Hermana, pero ¿qué has hecho?*

## Erreferentziak
Juan Antonio Vallejo-Nágera

**Juan Antonio Vallejo-Nágera Botas** (Oviedo,  - Madril, ) espainiar idazle eta sendagilea izan zen. Madrilen egin zituen medikuntza-ikasketak. 1956an Medikuntzako Sari Nazionala eman zioten, eta urtebete geroago, Madrileko Unibertsitate Zentraleko medikuntza fakultateko psikiatria katedrako irakasle laguntzaile zen. Haren aita zen katedraren jabe, eta hura hil zenean, 1959an, berak hartu zuen aitaren lekua. Leganesko Psikiatria Erietxeko zuzendari, Toledoko Arte Ederretako eta Zientzia Historikoko Akademiako kide eta, 1981etik aurrera, El Salvadorreko Unibertsitateko ohorezko irakasle izan zen, besteak beste. Sendagile-lanaz gainera, pintura eta literatura landu zituen. Jakintza eta denbora-pasa uztartzen zituzten liburuak idatzi zituen batez ere: *Locos egregios* (1977, *Zoro ospetsuak*); *Mishima o el placer de morir* (1978, *Mishima edo hiltzeko plazerra*); *Yo, el rey* (1985, *Ni, errege*, Planeta sariaren irabazlea), etab. Hil baino pixka bat lehenago bere autobiografia argitaratu zuen, bere lagun José Luis Olaizolarekin batera idatzia*, La puerta de la Esperantza* (*Itxaropenerako atea*) titulupean.

## Erreferentziak
Sergio Pininfarina

[thumb|260px|eskuinera|[Rolls Royce Camargue, Sergio Pinifarinak 1982an diseinatutako autoa.]]
**Sergio Pininfarina**, jaiotza-izenez **Sergio Farina** (Turin, Italia, 1926ko irailaren 8a - Turin, 2012ko uztailaren 3a) italiar diseinatzailea izan zen.

## Biografia 
Estatu Batuetara bidaiatu zuen automobilgintzan erabiltzen ziren teknologia berriak ezagutzeko. Haren aita Battista Pininfarinak 1930ean sorturiko Pininfarina karrozeria-lantegian hasi zen lanean. 1959an zuzendari izendatu zutelarik, joera abangoardistari jarraituz ekin zion lanari. Ordura arte, auto haiek izan zuten itxura biribilduari berrikuntza garrantzitsuak egin zizkion esperimentazioaren bidetik. Gero, Nash konpainiarentzat aholkulari izatera aldatu zen, eta, handik gutxira, Volkswagen eta Peugeot etxeekin hasi zen lanean Pininfarina. 1959an, azkenik, British Motors Corporationsekin bat egin zuen. Praktikotasuna eta estetika bateratzeko ahalegina egin du bere lanetan.

Era guztietako autoak diseinatu ditu, hasi egunero erabiltzeko autoetatik eta auto bitxietaraino, eta berebiziko eragina izan du autoen diseinuaren bilakaeran. Berak diseinaturiko autoen artean, azpimarratzekoak dira Ferrari Dino Coupé (1965), Fiat Spider Dino 2000 (1966), Alfa Romeo Duetto (1966) eta Ferrari Testarossa (1984).

## Erreferentziak
Pietro Metastasio

**Metastasio** (Erroma,  - Viena, ) italiar libreto egilea eta olerkaria izan zen. Jatorrizko izena **Pietro Armando Dominico Trapassi** zuen. Opera serioaren libretogilerik famatuena izan zen Europan XVIII. mendean. Hamalau urte zituela *Giustino* tragedia idatzi zuen Senekaren erara eta 1717rako bertso liburu bat argitaratu zuen. 1718. urtean Accademia degli Arcadi izenekoan sartu zen eta 1719. urtean Napolira joan zen eta ezaguna egin zen aristokrazian ezkontzetarako idatzi zituen olerkiei esker. Vienako gorteak 1730ean bertako olerkari ofizial izendatu zuen, eta han gelditu zen hil arte. Idatzi zituen lanen artean aipagarri dira melodrama eta libreto asko *La clemenza di Tito* (1734,*Titoren bihozberatasuna*) horien artean, Mozarten musika duena eta *Attilio Regolo* (1740) besteak beste. Oratorioen artean aipagarria da *Jesu Kristoren Pasioa* (1730). Musikagile askok erabili zituzten Metastasioren testuak, Galuppi, Gluck, Haendel, Hasse (libreto guztiak), Jommelli, Kozeluh, Mercadante, Meyerbeer, Mozart, Paisiello, Piccini eta Spontinik, besteak beste.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
David Ireland

**David Neil Ireland** (Sydney, Australia, 1927ko abuztuaren 24a - 2022ko uztailaren 26a) australiar eleberrigilea izan zen.

## Biografia 
Indar guztiak literaturari eskaini aurretik, petrolio-findegi batean aritu zen lanean. Poesia eta antzerkia ere idatzi ditu, baina nobelek egin dute ospetsu mundu zabalean. Oso idazle berritzailea da, eta egitura zatikatuak, kontakizun etenak eta teknika surrealistak dira haren lanen ezaugarri nagusiak. Gizon-emakumeen gaur egungo esperientziak dira idazten dituen eleberrien gaia: "Txori kantaria" (1968) nobelak, esate baterako, gizarteak baztertuta, indarkeriazko eta anarkiazko bizimodua daraman nerabe anonimo baten istorioa kontatzen du; "Industriako atxilotu ezezaguna" (1971) eleberriak, enpresa multinazional batean lan egitearen esperientzia alienatzailea du hizpide; *Burn* (1974) nobelak, aborigen mestizo baten bizimodu gogorra; "Beirazko kanoa" lanak (1976) Sydneyko mozkor-talde bat aurkezten du, australiar gizartearen mikrokosmos gisa; eta "Etorkizuneko emakumea" (1979), Australiak etorkizunerako dituen ahalbideen kontakizun alegorikoa da. Nabarmentzekoa da, era berean, "Arkimedes eta itsas arranoa" ere (1984).

## Obra 
### Eleberriak 
* *The Chantic Bird* (1968)
* *The Unknown Industrial Prisoner* (1971)
* *The Flesheaters* (1972)
* *Burn* (1974)
* *The Glass Canoe* (1976)
* *A Woman of the Future* (1979)
* *City of Women* (1981)
* *Archimedes and the Seagle* (1984)
* *Bloodfather* (1987)
* *The Chosen* (1997)
* *The World Repair Video Game* (2015)

### Antzerkia 
* *Image in the Clay* (1964)

## Erreferentziak
Árpád Göncz

**Árpád Göncz** (,  ahoskatua; Budapest, Hungaria, 1922ko otsailaren 10a – 2015eko urriaren 6a) politikari liberala, hungarierazko idazlea eta itzultzailea izan zen, Hungariako lehendakaria 1990eko maiatzaren 2tik 2000ko abuztuaren 4raino.

## Bizitza 
Bigarren Mundu Gerraren garaian, faxismoaren kontrako mugimenduan parte hartu zuen sorterrian, eta, gerra amaitu zenean, Nekazarien Alderdia sortu zuen 1945eko hauteskundeetarako. Lurjabe txikien interesen ordezkari izatea zuen helburu alderdi horrek.

Hungarian erregimen komunista ezarri zelarik, hainbat lanbidetan jardun zuen. Komunismoaren kontrako 1956ko matxinadaren garaian, atxilotu eta espetxe zigorra ezarri zioten. 1963an, ordea, amnistia eman zuen János Kádár agintariak, eta libre gelditu zen Göncz.

Komunismoaren gainbeheraren ondoren, demokrazia finkatzen hasi zenean, 1988an, Demokrata Askeen Batasuna izeneko mugimendua sortzen parte hartu zuen. 1990eko hauteskundeen ondoren, Hungariako Errepublikako lehendakari izendatu zuten, eta berriro atera zen irabazle 1995ekoetan. Gönczek liberalismoari heldu zion bere agintaldian, eta enpresa txikien sorrera sustatu zuen. 1992an, Hungaria Europar Batasunean sartzeko eskaria egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jacques Villon

thumb|260px|*Ah dame!*, Jacques Villonen 1904ko marrazkia.

**Jacques Villon** (Damville, Eure, Frantzia, 1875eko uztailaren 31 &ndash; Puteaux, 1963ko ekainaren 9a) frantses pintorea izan zen.

## Biografia 
Suzanne Duchamp, Raymond Duchamp-Villon eta Marcel Duchamp artisten anaia zen. Zuzenbideko ikasketak egiteko prestatu zen, baina 1894an Parisa joan, eta pinturako ikasketak egin zituen.

Aldizkarietarako marrazkiak egin zituen 1894-1906 bitartean eta 1906an bere koadroak egiten hasi zen.

Haren lanetan kubismoaren eragina antzematen da; ordena geometrikoaren arabera konbinatu eta margotutako planoetan oinarrituak dira bere koadroak, kolore bizikoak gehienak.

Bigarren Mundu Gerraz geroztik erretratuak eta paisaiak irudikatu zituen, batez ere, eta aurrekoak baino lan errealistagoak egin zituen. Villonen lanak oso aintzat hartuak izan ziren, kubismoaren formaren analisia eta inpresionisten koloreen erabilera uztartu zituelako; bere garaiko frantses pintoreen belaunaldian eragin handia izan zuen. Koadroez gainera, grabatuak eta margolari modernoen lanen kalkografiak egin zituen, eta erakusketak antolatu zituen.

Zenbait sari irabazi zituen, 1956ko Veneziako biurtekoa, besteak beste.

## Erreferentziak
Joan Fontcuberta

**Joan Fontcuberta** (Bartzelona, Katalunia, 1955eko otsailaren 24a) katalan argazkilaria da.

## Biografia 
Informazio-zientzietako lizentzia atera ondoren, irakasle izan zen Informazio Zientzien Fakultatean lehenik eta Arte Ederretako Fakultatean gero (1979tik 1986ra). 1988an, *Photovision* aldizkaria sortu zuen. Espainiako XX. mendeko argazkilaritzaren espezialista gisa, zenbait erakusketa antolatu ditu, hala nola *Idas y Caos, aspectos de las vanguardias fotográficas en España 1920-1945*.

Artista gisa egin duen lana errealismo fotografikoa naturaltasunaren eta artifizialtasunaren eta egiaren eta faltsuaren arteko nahasketaren bidez iraultzean datza. Horren adibide dira bere *frottogramak* irudi fotografikoaren eta *frottage* surrealistaren arteko sintesia, informazio bisualari negatiboaren marratuaren ukimen-informazioa gehitzen diotenak. Argitaratu dituen lanen artean, aipagarriak dira *Herbarium* (1984) eta *Fauna* (1988, Pere Formiguerarekin batera egindakoa). Erakusketa askotan parte hartu du, eta munduko museo handienetan daude bere obrak ikusgai. Hainbat sari jaso ditu, besteak beste, Alemaniako Fotografische Akademiek Octavious Hill domina 1988an eta Kataluniako Kultura Sari Nazionala 2010ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Joan Fontcubertaren web-orria
Fritz Haber

**Fritz Haber** (Breslau, 1868ko abenduaren 9a - Basilea, 1934ko urtarrilaren 29a) alemaniar kimikaria izan zen.

Termodinamika kimikoaren oinarriak aplikatuz, amoniakoaren sintesi industrialerako prozedura lortu zuen, horretarako katalizatzaileak eta presio handiak erabiliz (1906). Bornekin batera, ziklo termodinamikoaren kontzeptua azaldu zuen (1919). Kimikako Nobel saria eman zioten 1918an. Lehen Mundu Gerrako Alemaniaren gerra kimikoan inplikatu eta hura sustatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kurt Masur

**Kurt Masur** (Brieg, Alemania —gaur egun Brzeg, Polonia—,  - Greenwich, Connecticut, ) orkestra-zuzendaria izan zen.

## Bizitza 
Pianoa eta txeloa ikasi zituen Breslauko Musika Eskola Nazionalean, Alemanian (gaur egun Wrocław, Polonia), 1942tik 1944ra. 1946tik 1948ra, Leipzigeko Kontserbatorioan osatu zituen ikasketak, piano, konposizio eta zuzendaritzaren alorretan. Kurt Masur aditua da garai klasikoko eta erromantikoko musikan, eta orkestra-zuzendari gisa nabarmendu da ibilbide profesionalean.

1960tik 1964ra, Ekialdeko Berlinen, Opera Komikoaren zuzendari musikala izan zen, eta Dresdengo Orkestra Filarmonikoarena, 1967tik 1972ra. 1970. urtean, Leipzigeko Gewandhaus Orchestraren zuzendari izendatu zuten, eta hainbat bira egin zituen talde horrekin. Bestalde, munduko orkestra nagusiekin aritu da zuzendari gonbidatu gisa. Amerikan, Cleveland Orchestrarekin 1974an egin zuen debuta, eta 1981ean zuzendu zuen, lehenengoz, New Yorkeko Orkestra Filarmonikoa. 1991n, orkestra horren zuzendari musikal izendatu zuten.

## Kanpo estekak 
*  Kurt Masurren web-orria

## Erreferentziak
Gustáv Husák

¹
**Gustáv Husák** ( ahoskatua; Bratislava, Hungariako Erresuma,  - *ibidem*, Eslovakia, ) politikari eslovakiarra izan zen. 1933an Txekoslovakiako Alderdi Komunistako kide egin zen eta Bigarren Mundu Gerran alemanen aurkako eslovakiarren erresistentzian parte hartu zuen. Gerra ondoren Alderdi Komunistaren Presidiumeko kide izan zen, purga politikoaren ondorioz espetxeratu zuten arte (1951-1960); 1963an berriro onartu zuten alderdian. Ministro Kontseiluaren idazkariorde egin zuten 1968an, eta Pragako Udaberria deitu zaionaren oinarri izan ziren erreforma liberalak egiten lagundu zuen; alabaina, Varsoviako Ituneko armada urte bereko abuztuan indarrez sartu zenean, jarreraz aldatu zen eta sobietarren jarrera gogorraren alde jarri zen. 1969an Alexander Dubčeken ordezkari izendatu zuten Txekoslovakiako Alderdi Komunistaren idazkari nagusiaren karguan, eta 1975ean Errepublikako lehendakari izendatua izan zen. Husákek 1987ko abenduan utzi zuen alderdiaren buruzagitza baina estatuko buru izaten jarraitu zuen 1989ko abendura arte; orduan, bere dimisioarekin batera, etorri zen erregimen komunistaren gainbehera.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nicolás Ollo

**Nicolás Ollo Bidaurreta** (Ibero, Oltza, 1816ko abenduaren 6a - Trapagaran, 1874ko martxoaren 29a) nafar jeneral karlista izan zen.

## Bizitza 
Lehen Karlistaldian parte hartu zuen, eta birritan zauritu zuten, Lutxanan eta Erreniegan. Elio Ezpeletaren agindupean jarri zen 1839. urtean, eta bat etorri zen Bergarako besarkadarekin. O'Donnell militarrak antolatu zuen Iruñeko matxinadan parte hartu zuen, 1841. urtean, baina, Frantziara erbesteratu behar izan zuen. 1854. urtean, kapitain izendatu zuten, eta komandante bi urte geroago. Afrikan borrokatu ondoren, teniente koronel izendatu zuten.

1868. urteko iraultzaren ondoren, karlismoari eutsi zion berriro ere, eta Nafarroako Matxinada antolatzeko ardura izan zuen; baina Orokietako gudua galduta, Frantziara ihes egin behar izan zuen, berriro ere. Nafarroako komandante nagusi zela, 10.000 gizonek osaturiko armada-talde bat sortu zuen, 1872. urtean, eta mariskal izendatu zuten hurrengo urtean. Bilboko setioan borrokatu zen, eta Domingo Moriones buruzagi errepublikanoa garaitu zuen, 1874. urteko otsailaren 24 eta 25ean. Bi egun geroago hil zen, leherketa baten ondorioz. Haren gorpua Durangon lurperatu zuten; hala ere, 1912ko ekainaren 17an, Lizarrara lekualdatu eta bertan hilobiratu zuten omentzeko 20.000 pertsona zain zituela, *Gernikako Arbola* ereserkiaren doinuen artean.
thumb|262x262px|Nicolas Ollo hil zuen eztandaren grabatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michelangelo Pistoletto

**Michelangelo Pistoletto** (Biella, Vercelli, Italia,  -) italiar margolaria da.

## Biografia 
Aitaren lantegian hasi zen margolaritzarekin harremanetan, koadro zaharrak konpontzen eta eraberritzen. Lehenengo lanak olio-pinturan egindako autoerretratuak izan ziren.

1962an jarri zituen erakusgai lehenengo *Quadri specchianti*ak: arte dinamikoa sortu zuen hala, koadroen gainaldean irudiak islatuz eta ikuslea unean-unean obran parte hartzera bultzatuz.

1966an, *Oggetti in meno* izenburuko instalazioa aurkeztu zuen: objektuak ez ziren garai batean edo jatorrian izan zirenaren parte edo hondarrak besterik. 1968an, Arte Povera delako mugimenduaren lehenengo erakusketan parte hartu zuen, baina beti nabarmendu da artista independente gisa. Arte garaikidearen hizkuntza-berrikuntzaren protagonista nagusietako bat da. 2009an, Michelangelo Pistoletto eta Salvatore Garau elkarrekin aritu ziren *"Di tanto mare. Salvatore Garau - Michelangelo Pistoletto"*.

Erakusketa ugari prestatu ditu, erakusteko sorkuntza artistikoa ez dela irudi mugiezin batera murrizten eta azpimarratzeko arte-lanak elkarreragina izan behar duela inguruko ezaugarriekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Michelangelo Pistolettoren webgunea
Charles Philippe Leblond

**Charles Philippe Leblond** (Lille, 1910eko otsailaren 5a - Montreal, 2007ko apirilaren 10a) Kanadako biologoa izan zen.

Parisko Sorbona eta Kanadako McGill unibertsitateetan ikasi zuen. 1946an erradioautografia bereizmena hobetu zuen L.F. Bélangerrekin batera. Argazki-emultsioa urtu eta ehun zati batera isuri zituzten, era horretan estalki mehe bat eratuz; estalki hura gogortu egiten zen hozterakoan eta argazki-xaflaren lana egiten zuen ehun hartako zati erradioaktiboentzat. Metodo hau oso erabilia izan zen zelulen ikerketetan gorputzean barna gaien arrastoak jarraitu ahal izateko, eta gaur egun elektroi mikroskopioan erabiltzen da. Leblonden saioek zalantzan ipini zuten garai hartan ziurtzat jotzen zen zelulei buruzko teoria asko. Zelulen jarduera, esate baterako, etengabea zela frogatu zuen, ez zuela geldialdirik izaten, orduan uste zen bezala. Nobel sarirako proposatua izatez gainera, ohorezko sari eta domina ugari bereganatu zituen, besteak beste Gairdner Fundazioaren Meritu saria eta Kanadako Errege Elkartearen Flavelle domina. 1948az geroztik Anatomiako irakaslea izan da McGill Unibertsitatean.

## Erreferentziak
Johann Ludwig Tieck

**Johann Ludwig Tieck** (Berlin, 1773ko maiatzaren 31 &ndash; 1853ko apirilaren 28a) alemaniar idazlea izan zen. Erlangengo unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta harreman estuak izan zituen garai haietan Wackenroder kritikari eta saiakera egilearekin. Friedrich eta Wilhelm von Schlegel anaien inguruan sortu zen idazle erromantiko multzoko kide egin zen, eta eleberriak idazteari ekin zion. XVIII. mendearen bukaeran argitaratu zituen *Die Geschichte des Herrn William Lovell* (1795-1796, *William Lovell jaunaren historia*) eta *Franz Sternbalds Wanderungen* (1798, *Franz Sternbaldsen erromesaldiak*) eleberriak, baina antzerkiak eta kontakizunak biltzen zituen *Volksmärchen* (1797, *Lamien ipuinak*) bildumagatik egin zen ezaguna. *Leben und Tod der heiligen Genoveva* (1800, *Santa Genobebaren bizitza eta heriotza*) eta *Kaiser Octavianus* (1804, *Octaviano enperadorea*) poesia dramatikoak idatzi zituen ondoren. 1825. urtean Dresdengo antzeztokiko aholkulari eta kritikari izendatu zuten, eta han jardun zuen 1842an Berlina joan zen arte. Azken urteetan erromantizismotik kontakizun errealistara lerratu zen.

## Erreferentziak
Eduardo Dato

**Eduardo Dato Iradier** (Coruña, 1856ko abuztuaren 12a - Madril, 1921eko martxoaren 8a) espainiar politikaria izan zen.

## Biografia 
Aita Murtziakoa zuen eta ama arabarra. Madrila joanda, bertan egin zituen zuzenbide-ikasketak. Oso kargu garrantzitsuak izan zituen Alfontso XIII.a Espainiakoaren garaian: diputatua izan zen 1883. urtetik aurrera; 1899an Gobernazioko ministro; Justiziakoa 1902an; Estatuko ministroa 1918an. Gisa berean, gobernuburua izan zen 1913-1915 bitartean, 1917an eta 1920-1921 urteetan.

Lehen Mundu Gerran, Espainiaren neutraltasuna lortu, eta Kataluniako Mankomunitatea onartu zuen (1913). Gizarteko eta kartzeletako arazoez arduratu zen, batez ere. Madrilgo Alcaláko atean hil zen 1921. urteko martxoaren 8an, Pedro Mateu Cusidó, Luis Nicolau Fort eta Ramón Casanellas Lluch anarkista katalanek egindako atentatu baten ondorioz. Gasteizko hiriak semetzat hartu zuen, 1903. urtean.

1916an Gasteizek Dato izena eman zion hiri erdialdeko kale nagusi bati, bai eta haren omenezko oroitarria eraiki ere (Florida parkea). Euskal Herriarekiko politikan eragina izan zuen, 1919. urtean idatziriko estatutua atzera bota baitzuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pierre Augustin Caron de Beaumarchais

**Pierre Augustin Caron de Beaumarchais** (Paris, 1732ko urtarrilaren 24a - Paris, 1799ko maiatzaren 18a) frantses idazle, musikari eta enpresagizona izan zen, eta Argien mendeko pertsona enblematikoenetako bat.

## Bizitza 
Erloju-konpontzaile baten semea zen eta hamahiru urterekin ikasketak utzi eta aitaren lanbidea hartu zuen. Gero, Luis XV.aren gortean sartu zen, haren alaben harpa-irakaslea izan zelarik. 1757an maila apaleko aitoren alaba batekin ezkondu baitzen, emaztearen jabetza batetik hartu zuen *Beaumarchais* deitura. Ezkontzarekin aberasturik eta erregearen babesa izanik, finantza-negozioetan sartu zen. Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerran arma-merkatari ibili zen. Frantziatik ihes egin behar izan zuen Iraultza-aldian.

1777an *Idazle Dramatikoen Elkartearen* (*Société des auteurs et compositeurs dramatiques*) sortu zuen eta 1783-1790 artean Voltaireren lan guztiak agerrarazi zituen. Zenbait drama burges idatzi zituen, hala nola *Eugénie* (1767), *Les Deux Amis* (1770). Ospea, alabaina, bi lan bikainek ekarri zioten: *Le Barbier de Séville* (1775) eta *Le Mariage de Figaro* (1784). Sei urtez debekatua egon zen azken lan hau, Iraultzaren aitzindari gisa hartua izan da, satira gisakoa, kritikaren helburu ziren aitoren semeek berek txalotu bazuten ere. Opera ospetsuen oinarri izan dira biak.

## Erreferentziak
André Dumas

**André Dumas** (Montauban, Frantzia, 1918ko abenduaren 7a - La Roche-sur-Yon, Frantzia, 1996ko ekainaren 23a) teologoa eta frantsesezko idazlea izan zen.

## Bizitza 
Filosofia eta teologia ikasi zuen Montpellier, Paris eta Basileako unibertsitateetan. Ikasle kristauen elkarteko idazkaria, Paueko Eliza Erreformatuko artzaina eta Parisko Teologia Protestanteko Fakultateko filosofia eta etikako irakaslea izan zen. *Réforme* astekariko buru eta *Esprit *aldizkariko erredakzio-taldeko kide izan zen.

1975ean abortuari buruzko eztabaidetan hartu zuen parte, bere emazte Francine Dumasekin batera. Parisko Ikerketa Ekumenikoen Institutuan irakasle izan zen, eta protestanteen eta beste kristauen arteko elkarrizketa sortzen lan eskerga egin zuen, gainerako erlijioak albo batera utzi gabe.

Lan hauek idatzi zituen: *Le Contrôle des naissances. Opinions protestantes *(1965, *Jaiotzen kontrola. Protestanteen iritziak*), *Croire et douter *(1971, *Sinesmena eta zalantza*), *Cent Prières possibles *(1982, *Ehun otoitz posible*), *L´Amour et la mort au cinéma* (1983, *Maitasuna eta heriotza zineman*), *Protestants *(1987) eta *Marie de Nazareth *(1989).

## Kanpo estekak 
*  DUMAS ANDRÉ (1918-1996), Encyclopaedia Universalis.
*  André Dumas - Yad Vashem website

## Erreferentziak
Moacyr Scliar

**Moacyr Scliar** (Porto Alegre, Rio Grande do Sul, 1937ko martxoaren 23a - Porto Alegre, 2011ko otsailaren 27a) brasildar narratzailea izan zen.

## Bizitza 
Medikuntza-ikasketak egin zituen. Movimiento argitaletxeari oso lotua egon zen. 1970eko hamarkadan, beren eskualdeko unibertsoaren ezaugarriak ezagutarazteaz kezkatu ziren narratzaile-taldeko kideetako bat izan zen. Ipuinetan, egungo gizon-emakumeek bizi dituzten egoera eredugarriak, errealak edo irudizkoak ageri dira. Indarkeriazko narrazioak idatzi zituen, existentziaren drama islatzearren, Estatu Batuetako kazetaritza berriaren ildoari jarraituz. *O Centauro no jardim* (1985, «Zentauroa lorategian») eleberrian, gizon desegokiak munduaz duen ikuspegia planteatzen du. Ipuinen artean, *O amante de Madonna* («Madonnaren maitalea») du aipagarrienetako bat; eguneroko frustrazioak gainditzen dituen emakume baten erretratua da. Beste zenbait lan aipagarri: *Balada do Falso Messias* (1968, «Messias faltsuaren balada»), *O exército de um homem só* (1973, «Gizon bakarreko armada»), *O ciclo das águas* (1977, «Uren zikloa») eta *Max e os felinos* (1981, «Max eta katuak»). Brasildar Letren Akademiako 31. aulkia izan zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Histórias que os jornais não contam, historiasnaocontadas.com.br
Ken Rosewall

**Ken Rosewall** (Sydney, Australia, 1934ko azaroaren 2a) australiar tenis-jokalaria da.

## Biografia 
Gaztetatik erakutsi zuen tenisean jokatzeko dotoretasun eta trebetasun aparta, eta kirolari ematen zion garrantziagatik nabarmendu zen. Oso karrera luzea egin zuen (22 urte), eta bere belaunaldiko onenetakoa eta XX. mendeko tenis-jokalari handienetakoa izan zen. Lehenengo garaipenak Australian lortu zituen, junior-mailan, 1950. eta 1952. urteetan. Hurrengo urtean eskuratu zituen Grand Slameko bana-banako lehen garaipenak (Australia eta Roland Garros); maila horretako azkena, berriz, 1972an lortu zuen (Australia). Tartean irabazi zituen Estatu Batuetako Irekia, beste Roland Garros bat eta Australiako beste bi sari. Bederatzi titulu lortu zituen bikoteka: hiru Australian, bi Roland Garrosen eta beste bi Wimbledonen, baina ez zuen sekula irabazi Wimbledongo bana-banako saririk. 1957an egin zen profesional, eta munduko txapelduna izan zen 1960tik 1965era eta 1971 eta 1972 urteetan. Profesional gisa jokaturiko bana-banako hemeretzi partidetatik hamazazpi irabazi zituen, eta bikoteka jokatutako hiruretatik bi.
## Erreferentziak
Twyla Tharp

**Twyla Tharp** (Portland, Indiana, 1941eko uztailaren 1a) estatubatuar dantzaria eta koreografoa da. Dantzan hasi aurretik, musika ikasi zuen. Dantzan, Anna Pavlova dantzariarekin hasi zen, eta dantza-mota guztiak landu zituen (klakea, dantza modernoa eta abar). Paul Taylorren konpainian aritu ondoren, lehenengo koreografiak antolatu zituen: *Tank Drive* (1965) eta *Tam* (1967) abangoardiako esperimentu gisa aurkeztu ziren. Oso ondo zaintzen du musikaren eta dantzaren arteko harremana, eta ospetsu egin zen bere estilo bizia, jazz, rock eta jerkarekin nahasia, *Push Comes to Shove* (1977) eta *Sinatra Suite* (1983) lanetan. Zineman, *Hair* (1978), *Ragtime* (1980), *Amadeus* (1984) eta *Soleil de nuit* (1985, Barishnikovekin) filmetako dantzak sortu zituen. American Ballet Theatreko zuzendari artistikoa izan zen Barixnikovekin 1988tik 1989ra. Parisko operan dantza-zuzendaria zela, *As Time Goes By* lana gehitu zion hango errepertorioari, eta *Rules of the Game* (1989) sortu zuen. Isabelle Guérin eta Patrick Dupondentzat *Grand Pas, Rythm of the Saints* (1991) lana osatu zuen 1991n. Bestalde, hiru liburu idatzi ditu Tharpek: *Push Comes to Shove* autobiografia (1992), *The Creative Habit: Learn It and Use It for Life* (2003) eta *The Collaborative Habit* (2009).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Twyla LTharpen web-orria
Brett Whiteley

thumb|*Almost Once* (1991), Brett Whiteleyren artelan ezagunenetako bat, Sydneyen.

**Brett Whiteley** (Sydney, Australia, 1939ko apirilaren 7a - 1992ko ekainaren 15a) australiar pintorea izan zen.

## Biografia 
Pintura-ikasketak egin zituen eta 1960an diru-laguntza lortu zuen, ikasketak sakontzera Frantzia eta Ingalaterrara joateko.

1961ean UNESCOk antolatutako Parisko Pintore Gazteen Bileran Australiaren ordezkari izateko hautatu zuten, eta urte horretan bertan sari bat irabazi zuen Parisko Artista Gazteentzako Nazioarteko Bi Urtekoan, ospe handia eman ziona.

1960ko ondoko urteetan bakarkako zein taldekako erakusketak egin zituen, Londresko Whitechapel eta Marlborough galerietan, besteak beste. Gero Estatu Batuetan eta Asian izan zen, eta hirurogeita hamarreko hamarraldian Australiako pintore ospetsuena bihurtu zen.

Whiteleyren obrak, indartsua eta sutsua, erretratuetatik paisaietaraino hartzen ditu. Haren koadro nagusien artean XIX. mendeko artista eta idazleen erretratuak nabarmentzen dira -*Baudelaire* (1970), *Van Gogh* (1971)-, Sydneyko badiaren margolan harrigarriekin batera.

Sari asko irabazi zituen eta Australiako museoetan eta atzerriko bildumetan jarri zituen bere koadroak erakusgai.

## Erreferentziak
Iñigo Ormazabal

**Iñigo Ormazabal** (Añorga, Donostia, Gipuzkoa, 1951 &ndash; Zarautz, 2021eko urtarrilaren 30a) margolaria da.

## Bizitza 
Valladoliden Arkitektura ikasten ari zela hasi zen margotzen, eta hantxe egin zuen 1976an lehenengo erakusketa, Tres Dibujantes taldearen barruan. 1978an Gipuzkoako Artista Hasiberrien Lehiaketaren inguruan eratu ohi zen erakusketa ibiltarirako aukeratua izan zen, eta orduz geroztik sarritan erakutsi ditu bere lanak, gehienetan Hondarribia, Donostia eta Zarauzko galerietan.

1980an Zarautza joan zen bizitzera eta lan egitera. Han zuen estudioan irakasle-lanetan ere aritzen zen, baita, 1982az geroztik, Donostiako Catalina de Erauso Arte Klubean ere. Azken urteotako bakarkako erakusketei dagokienez, aipatzekoak dira 1995an Kutxa Fundazioak Donostiako Garibai kaleko erakustaretoan eskaini ziona, eta 1999an Zarautzen antolatu zutena. 1999ko erakusketan azken bizpahiru urteetan egindako obra berria aurkeztu zuen, 65 koadro guztira. Iñigo Ormazabalek abstrakzioa landu du gehienbat, eta hori da gustukoen duen alorra, baina 1989tik aurrera paisaia figuratiboei ere egin zien tarte bat bere lanean. 2011n ere jarraitzen zuen bere lanen erakusketak egiten.

## Erreferentziak
Jean Tortel

**Jean Tortel** (Saint-Saturnin-lès-Avignon, Vaucluse,  - ) frantses poeta izan zen. Avignonen igaro zuen haurtzaroa. Erregistro-funtzionario izan zen Gordesen, 1926-1934 bitartean. Lau urtez erbestean bizi izan zen, Toulen. *De mont vivant*en erredakzio batzordeko kide izan zen (1942). 1964tik aurrera, berriz, Avignon inguruan bizi izan zen, erretiraturik. 1987an Poesiako Sari Nazionala irabazi zuen. Haren poesia Raymond Queneauk sortu zuen OULIPO higikundearen barruan koka daiteke. Maurice Scèverenganako miresmena aitortu zuen ''L'Amour unique de Maurice Scève* (1961, *Maurice Scèveren maitasun bakarra*) obran, François de Malherbe-renganakoa *Le Préclassicisme français*-en (1952, *Frantses preklasizismoa*), Francis Pongerenganakoa *Ponge cinq fois* (1984, *Ponge bost aldiz*) izenekoan. Beste zenbait lan aipagarri: *Cheveux bleus* (1931, *Ile urdinak*); *Votre future image* (1938, *Zure etorkizuneko irudia*); *Naissances de l'objet* (1955, *Objektuaren sorkuntzak*); *Limites du regard* (1971, *Begiradaren mugak*); *Le Discours des yeux* (1982, *Begien diskurtsua'').

## Erreferentziak
Robert Gurik

**Robert Gurik** (Paris, 1932ko azaroaren 16a) kanadar antzerkigilea da. Quebeceko antzerkigile oparoenetako bat izan zen 60ko eta 70eko hamarkadetan.

## Biografia 
Gurasoak hungariarrak zituen, eta 1950ean joan zen sorterritik, Frantziatik, Kanadara. Montrealgo Institutu Politeknikoan egin zituen ikasketak: ingeniari-titulua atera zuen, eta ingeniari gisa lan egin zuen 1972ra arte. Handik aurrera, antzerkigintzan sartu zen buru-belarri. *Centre D´essai Des Auteurs Dramatiques* erakundearen sortzaileetako bat izan zen. Armand Gatti frantses antzerkigilearen eraginpean, Quebeceko ingurune, hedabide, kontsumismo eta egoera politiko-soziala aztertu zituen. Bertolt Brechten antzerkigintzaren baliabide tipikoak erabili zituen.

Lan nagusiak hauek ditu: *Les portes* (1965, "Ateak"), *Le pendu* (1967, "Urkatua"), *Hamlet, prince du Québec* (1968, "Hamlet, Quebeceko printzea"),* La palissade* (1971, "Oholesia"), *Le procès de Jean-Baptiste M.* (1972, "Jean-Baptiste M.-ren auzia") eta *Le champion* (1977, "Txapelduna"). Bi eleberri idatzi ditu: *Spirales* (1966, "Espiralak") eta* Jeune délinquant* (1980, "Gazte gaizkilea").

## Erreferentziak
Eduard Xevardnadze

**Eduard Xevardnadze** (,  ahoskatua; , *Eduard Amvrosievitx Xevardnadze*; Mamati, Transkaukasiako SEFS,  - Tbilisi, ) politikari georgiarra izan zen.

1957tik 1961era, Georgiako Komsomoleko idazkari nagusi izan zen, eta, 1972tik 1985era, Georgiako alderdi komunistakoa. 1976tik aurrera, Batzorde Zentraleko kide izan zen, eta, 1978az geroztik, Politburoko kide eta Sobiet Goreneko diputatu. 1985ean, Kanpo Arazoetarako ministro izendatu zuten, eta Gorbatxoven laguntzaile estua izan zen. 1990ean, dimisioa eman zuen estatu-kolpea izan zitekeelakoan, eta 1991n PCUSeko alderdia utzi zuen alderdi sozialdemokrata osatzeko. Sobietar Batasuna desegin zenean, Georgiaren burujabetasunaren alde egin zuen. Georgiarrek presidente izendatu zuten 1992an. Georgiatik bereizi nahi zuten Abkhazia eta Hego Osetiako mugimendu independentistei aurre egin zien agintaldiaren hasieran. 1993an, Estatu Independenteen Erkidegoan sartu zuen Georgia. 1995ean, sufragio unibertsalez hautatu zuten Errepublikako presidente, eta kargu horretan iraun zuen 2003ra arte. 2003ko hauteskundeetan iruzurra egin izana leporatu zioten, eta kargua utzi behar izan zuen Iraultza Arrosa delako protesta eta manifestazio publikoen ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ilse Aichinger

**Ilse Aichinger** (Viena, Austria, 1921eko azaroaren 1a - *ib.*, 2016ko azaroaren 11) austriar idazlea izan zen.

## Biografia 
Erdi judua izaki, naziek ez zioten utzi unibertsitate-ikasketak egiten (1939). Bigarren Mundu Gerraren ostean, medikuntza ikasteari ekin zion, baina bertan behera utzi zituen ikasketak *Die grössere Hoffnung* (1947, *Itxaropen handiena*) eleberria idaztearren. Horixe du, gainera, nobela bakarra, eta kutsu autobiografikoa du.

Kritikaren eta irakurleen txaloak 1948an heldu zitzaizkion, *Spiegelgeschichte* (*Ispiluaren istorioa*) kontaketa argitaratu zuenean. Liburu hori klasikoa bihurtu zen Austrian, eta hango ikastetxeetan nahitaez irakurri beharrekoa da. Neska baten istorioa kontatzen du, sortze-egunetik abortu baten ondorioz hiltzen den unera arte, amaieratik hasita.

*Rede unter denm Galgen* (1952, *Urkamendipeko hitzaldiak*) kontaketa laburren bilduma argitaratu zuen hurrena.

Hauek ditu beste obra batzuk: *Verschenkter rad* (1978, *Oparitutako gurpila*), *Meine Sprache und Ich* (1978, *Nire hizkera eta neu*), *Kleist, Moos, Fasane* (*Platuxa, goroldioa, faisaiak*,1987).

Günter Eich idazlearekin ezkonduta egon zen. Hainbat sari jaso zituen.

## Erreferentziak
Nigel Mansell

**Nigel Ernest James Mansell** (Upton-upon-Severn, Gloucestershire, ) britainiar auto-gidari ohia da. 1976an Ford Formulan hasi zen unea hartzen da Mansellen karreraren hasieratzat, nahiz eta aurretik beste kategoria batzuetako lasterketetan parte hartu zuen. Hurrengo denboraldian ere kategoria horretan jardun zuen, eta berrogei lasterketatik gora eta Britainia Handiko titulua irabazi zituen. Geroago, 3 Formulara aldatu zen (etxea saldu behar izan zuen horretarako), eta 2 Formulan hasi zen ondoren. Garaitsu hartan ezagutu zuen Lotus etxeko Colin Chapman buruzagia, eta 1 Formularako hartu zuten 1981ean. 1985ean lortu zuen kategoria horretako lehenengo Sari Nagusia, Williams taldearekin. Hurrengo urteetan, zenbait lasterketa irabazi zituen, eta bigarren gelditu zen beste zenbaitetan, 1 Formulako Munduko Txapelketan. 1992an, ondoz ondoko garaipen gehien lortu zituen gidaria izan zen. 1993an, Indy Formulara aldatu zen, Newman-Haas taldera, eta txapelketa irabazten lehenengoa izan zen aurkezpenaren urtean bertan. 1995ean, berriro sartu zen buru-belarri 1 Formulan.
alt=Nigel Mansell|ezkerrera|thumb|250x250px|Nigel Mansell Lotusa gidatzen Britainia Handiko Sari Nagusian (1983).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Nigel Mansellen web-orria
Jurek Becker

**Jurek Becker** (Łódź, Polonia, 1937 &ndash; Thumby, Alemania, 1997) alemanezko idazlea izan zen, nazionalitatez alemaniarra.

## Bizitza 
Gurasoak juduak zituenez, ghetto eta kontzentrazio-esparruetan igaro zuen haurtzaroa. 1945ean Alemaniako Errepublika Demokratikoan kokatu zen. Alemana eta filosofia ikasi, eta han hasi zen idazten. 1976an Alderdi Sozialistatik egotzi zuten, eta 1978az geroztik Sartaldeko Berlinen bizi izan zen behin betiko baimen batekin.

Beckerrek telebistarako gidoiak, glosa politikoak eta, batez ere, narrazioak eta eleberriak idatzi zituen. Haren idazkeraren ezaugarri nagusiak umorea, fantasia, zehaztasuna eta ironia dira. Gehienbat monotoniari eta eguneroko bizitzari buruz idatzi zuen, betiere gizarte hobe bat lortzeko nahi utopikoa agertuz.

Hauek dira Beckerren libururik aipagarrienetako batzuk: *Jakob der Lügner* (1969, *Jakob gezurtia*), *Der Boxer* (1976, *Boxeolaria*), *Bronsteins Kinder* (1986, *Bronsteinsko haurrak*), *Irreführung der Behörden* (1973, *Agintarien engainua*), *Aller Welt Freund* (1982, *Guztien adiskidea*) eta *Warnung vor dem Schriftsteller* (1990, *Kontuz idazlearekin*).
## Erreferentziak
Thomas Allen (baritonoa)

**Thomas Allen** (Seaham Harbour, Durham, Ingalaterra, 1944ko irailaren 10a) britainiar baritonoa da.

## Biografia 
1969an hasi zuen karrera opera-kantari gisa, Welsh National Operan, Rossiniren *Sevillako Bizargina* obrako Figarorena eginez. 1972an, Londresko Covent Garden konpainian hartu zuten. 1970eko hamarkadan, antzoki eta jaialdi askotan kantatu zuen: 1973an, Glyndebourneko jaialdian; 1976an, Milango Scalan; 1982an, Parisko Operan (Verdiren *Falstaff*eko Ford abestuz); eta, 1985ean, Salzburgoko jaialdian —Hans Werner Henze musikagileak Monteverdiren *Orfeo*z egindako bertsioa estreinatu zuen—.

Ahots bikaina eta musikaltasun handia ditu, eta horri esker era guztietako opera eta oratorioak kantatu ahal izan ditu, baita errezitalak eman ere. Bere errepertorioan, aipagarriak dira hauek: Glück, Purcell, Schubert (Thomas Allen da Schuberten liederren interprete onenetakoa), Puccini (*La Bohème*ko Marcello), Donizetti (''L'elisir d'amore*ko Belcore), Debussy eta, batez ere, Mozart (*Don Giovanni*ko protagonista, *Cosí fan Tutte*ko Guilielmo, *Le noce de Figaro*ko Figaro eta Kondea, eta *Xirula Miragarria''ko Papageno). 2011ko urrian, Durham Unibertsitateko kantziler izendatu zuten, Bill Bryson idazlearen ondorengo gisa.

## Erreferentziak
Juan Lechín Oquendo

**Juan Lechín Oquendo** (Coro Coro, 1914ko maiatzaren 18a - La Paz, 2001eko abuztuaren 27a) boliviar sindikalista eta politikaria izan zen.

Gaztetan futbolari eta *Partido Obrero Revolucionario* alderdiko kide izan zen. Boliviako Langile eta Meatzari sindikatuetako idazkari nagusia izan zen behin baino gehiagotan. Movimiento Nacionalista Revolucionario (MNR) alderdiko buruzagietako bat ere izan zen, eta 1952ko iraultzaren ondoren Meategi eta Petrolio ministro izendatu zuten. 1960-64 bitartean presidenteorde izan zen Víctor Paz Estenssororekin, eta aldi berean Italian enbaxadore (1962-63). 1964an MNR alderditik bota egin zuten, eta Partido Revolucionario de Izquierda Nacionalista (PRIN) alderdia sortu zuen. 1965az geroztik atzerriraturik egon zen Argentinan eta Txilen, eta 1980an itzuli zen Boliviara. Hasieran kartzelan sartu bazuten ere, askatu zutenean mugagabeko greba orokorra deitu eta demokraziaren itzulera eragin zuen Bolivian. PRIN alderdiaren presidentegai izan ostean, Alternativa Revolucionaria del Pueblo alderdia sortu zuen, baina 1989an galdu egin zituen berriro lehendakaritzarako hauteskundeak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karl Rahner

**Karl Rahner** (Friburgo, Alemania, 1904ko martxoaren 5a - Innsbruck, Austria, 1984ko martxoaren 30a) alemaniar teologo katolikoa izan zen.

## Biografia 
Jesusen Lagundian sartu zen 1922. urtean, eta Innsbrucken teologiako ikasketak egin ondoren, apaiz egin zen (1932). Friburgon filosofiako ikasketak egin zituen Heideggerekin (1934-1936); oso ezagun egin zen 1939. urtean idatzi zuen *Geist in Welt* ("Izpiritua munduan") tesiari esker.

Bavarian egon zen apaiz Bigarren Mundu Gerra garaian, eta, hura amaitutakoan, teologia irakatsi zuen Pullachen (1945-1948) eta Innsbrucken (1949-1963). Koening kardinalaren aholkulari zen 1961. urtean eta bi urte geroago Vatikanoko II. Kontzilio Ekumenikoko teologo; Paulo VI.a Aita Santuak eratu zuen nazioarteko Teologia Batzordeko kide izan zen.

Eragin handia izan du Rahnerrek gaur egungo teologoengan. Obra nagusiak: *Hörer des Wortes* (1941, "Hitzaren entzuleak"), *Sendung und Gnade* (1966, hiru liburuki; "Misioa eta Grazia"), *Grundkurs des Glaubens* (1976, "Kristau fedearen oinarrizko ikastaroa") eta *Die siebenfältige Gabe: über die Sakramente der Kirche* (1974).
## Erreferentziak
Juan Miguel Gutiérrez

**Juan Miguel "Juanmi" Gutiérrez Márquez** (Errenteria, Gipuzkoa,  - ) gipuzkoar ikertzailea eta zineman aditua izan zen. Dokumentalgintzan espezializatu zen, eta euskaraz eta gaztelerazko audioak ekartzeaz gain, aragoiera eta beste hizkuntzaren batezko zertzelada batzuk ere eman izan zituen.

## Biografia 
Josulaguna izandakoa, 1969an Elizaren Filosofiako ikasketak egin zituen, Saint Ignace de Kimwenzan (Kongoko Errepublika Demokratikoa). Bestalde, 1975ean Bruselako (Belgika) INSAS Eskola Nagusian lizentzia lortu zuen Komunikabide Sozialetan, Zinema, Irrati eta Telebista Errealizazioaren adarrean. Donostiako Herri Irratian jardun zuen lanean, eta 1980tik aurrera HABEn aritu zen, laguntza pedagogikoaren sailean, ikus-entzunezko lanak prestatzen helduei euskara irakasteko. Ikus-entzunezko zenbait prestatu zituen, orobat, telebistan euskara irakasteko: *Bai Horixe* (1985), *Gurtegikoak* (1988), *Izurungoak* (1992), *Barrene* (1998), *Barrenet* (1998). Euskaldunok erabili ohi ditugun adierazpide plastikoak, musikalak eta keinuzkoak zinema-narrazioari nola aplika dakizkiokeen azaltzeko zenbait ikerketa egin zituen. Berak zuzenduriko *Izeba Rosa* filmak euskal film onenari eskaintzen zaion Mauro Azkona saria jaso zuen 1978ko Donostiako Zinemaldian. Eusko Ikaskuntzako Zinema Saileko lehendakaria izan zen 1995etik. Denbora luzez irakasle izan zen Larrotxene kultur etxeko bideo-eskolan.

## Filmografia 
* *Balantzatxoa* (1978)
* *Xalbador gaztain kormutxa* (1981)
* *Cuentos de Mayo* (1998)
* *Tabula Rasa* (2004)
* ''Cronica d'o 25 de Chunio* (2005)
* *Bozes Lexanas* (2005)
* *Hiru kontakizun krudel* (2006)
* *Isiltasun kalea* (2006)
* *Blues del asno* (2008)
* *Motema na ngai* (2008)
* *Zuzendu mesedez!* (2009)
* *Manuale di ornitologia* (2010)
* *La Plaza de la Música* (2010)
* *Zuri* (2011)
* *Mur-mur (Murmullos)* (2012)
* *Ateak zabalduz* (2014)
* *Urak dakarrena* (2015)
* *Oihalak adarretan'' (2016)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Dokumentalak Euskal Herrian
Tejero (argipena)

**Tejero** abizenarekin hurrengoak aurkitu daitezke:
* Antonio Tejero (1932-2026), Espainiako militarra eta Guardia Zibileko koronel ohia da, 1981eko otsailaren 23ko Espainian jazotako estatu kolpearen buruzagietako bat.
* Fernando Tejero (1967-), espainiar antzezlea da.
Emmanuelle Béart

**Emmanuelle Béart** (Gassin, 1963ko abuztuaren 14a) frantziar antzezlea da. Guy Béart abeslari eta musikagilearen alaba. Lehenengo filma *Demain les mômes* (1976) izan zen. Ikasketak Kanadan egin zituen. Han, Robert Altman zinemagilea ezagututa, antzezle egitea erabaki zuen. Frantziara itzuli zenean, arte dramatikoko eskolak hartu zituen, eta telebistan aritu zen gero. Caroline Hupperten telefilm batean, Maria Antonietaren papera egin zuen. Antzerkian, Marivaux, Molière eta Anouilhen lanak antzeztu zituen. Zinemari dagokionez, Bigarren Antzezle Onenaren Cesar saria eman zioten Claude Berriren *Manon des sources* (1986) lanagatik. 1989an, arrakasta handia lortu zuen Yannick Bellonen *Les Enfants du désordre* lanarekin. Lan horretan, bazterturik bizi den pertsonaia bat lehenera etortzen da antzerkiari esker. Ondoren egin zituen *La Belle Noiseuse* (1991), *Un coeur en hiver* (1992), *Nelly et M. Arnaud* (1995), ''L'Enfer* (1994), *Une femme française* (1995) eta *Mission: Impossible*. 2002, Europako Zinemaren Saria eta Berlinaleko Zilarrezko Hartza irabazi zituen *Huit Femmes'' filmari esker.
## Erreferentziak
Chandrasekhara Raman

**Chandrasekhara Venkata Raman** (Tiruchirappalli, 1888ko azaroaren 7a - Bangalore, 1970eko azaroaren 21a) indiar fisikaria izan zen. Fisika-irakaslea izan zen Kalkutan eta Bangaloren. Indiako Zientzia Akademiako zuzendari ere izan zen. Isurkariak zeharkatzean argiak duen barreiatzea eta isurkariek argiarekiko duten eroapena aztertu zituen. 1928an bere izena eman zaion efektua aurkitu zuen: Raman efektua. Efektu horretan oinarriturik, 1928an gaien analisirako espektroskopia-teknika bat asmatu zuen: Raman espektroskopia. 1930ean Fisikako Nobel saria eman zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak