Tinta (zuhaitzen gaitza)

[thumb| Tintaren gaitzak jotako gaztainondoen enborrak [Girondan .]]
**Tinta** gaztaina eta haritza kaltetzen duen gaixotasun oso larria da. Berau eragiten duten mikrobio filamentoduanak behinola onddotzat hartu baziren ere, gaur egunean Oomizete bezala klasifikatzen dira.

## Historia 
Tinta gaitza 1726 urtean identifikatu zen lehen aldiz, Gredosko mendilerroan (erdi aldeko Espainia); hurrengo lekukotasuna Ipar Euskal Herrikoa da, non 1860an gaztainondoarentzat eta 1948an haritzarentzat seinalatu baitzen; gero 1871-72 artean Lekeitio eta Ondarroa arteko kostaldean detektatu zen. Hedapena oso bizkorra izan zen, eta handik denbora gutxira gaitzak Galizian, Asturiasen, Kantabrian eta Euskal Herrian guztiz zabaldua zegoen.

Izena azal nekrosiko guneetan sortzen den eta enborraren oinarrian pilatzen den likido belzkararengatik eman zitzaion. Mikroorganismoek enborraren oinarriko sustraiei eta azalari erasotzen die. Gaztainondoen kasuan, sustraien suntsiketaren ondorioz ihartu eta hiltzen dira. Haritzak erresistenteagoak dira (batez ere kandudunak, kandugabeak eta gorriak) eta orokorrean ez dira hiltzen. Neurri txikiagoan, tintak pagoari ere eragin diezaioke.

## Mikroorganismo arduradunak 
thumb|Tintak jotako gaztainondoaren enborra, geruza belzkararekin estalia.
Bi *Phytophthora* dira gaixotasun honen erantzuleak, *Phytophthora cambivora* Petri (batez ere zuhaitzaren koroari eragiten diona) eta *Phytophthora cinnamomi* Rands (batez ere sustraiak kaltetzen dituena). Lurrean bizi diren heterokonta hauen kutsatze bidea biotrofoa, nekrotrofoa eta hemibiotrofikoa da. Gainera, gaitasun saprobio ona dute, hau da, ostalariak aurki ezean lurrean bizi daitezke. Uretan zehar mugitzen diren zoosporen bidez hedatzen dira; ondorioz, urez gainezka dauden lurzoruak oso sentikorrak dira gaixotasun honen aurrean eta ur zirkulazioak patogenoak azkarki barreiatu ditzake. Kutsadura enborraren oinarriko azalean gauzatzen da, sustrai gazteetan edo zuzenean azalean, lentikelen bidez. Gaixotasuna bi eratara hedatzen da: mizelioaren progresioz, gaztainadiaren zoruan zehar, eta gizakiak, animaliak edo urak garraiatutako esporen bidez. Bigarren bide hau da gaixotasuna distantzia handietan barreiatu izanaren arrazoia (esporak boten, apatxen, neumatikoen bidez hedatzen baitira).

Ikerketa batek gaztainondoaren tinta gaitzaren hedapena erraztu dezakeen faktore bat seinalatu du: goldatutako soroetan, lur arolaren azpian sor daitekeen lur trinko geruza.

Onddoa espora sexualak sortzeko gai da —oosporak—, baita asexualak ere —zoosporak—, eta klamidosporak; azken hauek neguan irauteko gauza dira, infekzioa sortzeko abagunea aurkitu artean. Haritz kandudun eta kandugabeen artean ahulezia ez da hain larria, baina enborraren oinarrian txankro bat agertu ohi da.

Infekzioak gaztainondoaren zuztar txikienak harrapatzen baditu, zuhaitza poliki-poliki hil egingo da, zuztar nagusia beste txiki batzuk sortu eta nola hala bizirik irauteko gai izango baita; aldiz, infekzioa enborretik gertu hasten bada, gaztainondoak ez du asko iraungo, ezin izango baitu zuztar berririk sortu. .

Gaixotasuna hasi berria dagoenean, tratamendurik eraginkorrena kimikoa da. Hala ere, mendi-mailan ezartzea zaila da, soilik fungizida zehatzekin erabil baitaiteke. Mintegietan eta landaketa gazteetan, ordea, badago erabiltzea. Gaztainondo zaharren tratamendua are zailagoa da. Enborraren bueltan metro erdi inguruko zuloa egiten da, zuztar nagusiak agertu artean eta ahal dela zauririk eragin gabe. Zuloa eginda dagoela, lurrean agerian geratzen diren zuztartxoak kentzen dira eta tratamendu kimikoa egiten zaio. Euri-arriskurik ez badago ez da komeni zuloa berehala estaltzea. (nahiz eta Marigoule barietatearekin mentatzean bateragarritasun arazoak izaten diren).

Fosfito gatzak fungizida biodegradagarri gisa erabil daitezke, landareak phytophthorarengandik babesteko. Normalean potasio fosfito moduan aplikatzen da, potasio hidroxidoarekin neutralizatutako azido fosforikoaren deribatua. Kaltzio eta magnesio fosfitoak ere erabil daitezke. Fosfitoek elizitore papera jokatzen dute: landarearen defentsak estimulatzen dituzte, phytophthoraz kutsatutako lurretan biziraun dezaten. Ez dira toxikoak gizakientzat edo animalientzat (mahai gatzaren parekoak dira); haiekin lotutako kutsadura arriskua oso txikia da beraz. Landareen hostoetan aplikatzen den fosfitoak oso kontzentrazio txikia izaten du, eta lurzorura iristen dena bertan geratzen da, ur-mailara iritsi barik. Fosfitoa tratamendu sistemikoa da: eraginkorra izateko landarearen ura garraiatzeko sistemaraino sartu behar da; hori zuhaitzetan injektatuz edo landareen hostoen azpialdeak ihinztatuz lor daiteke. Landarea phytophthora infekziotik babesteaz gain, fosfitoek jada kutsatuak dauden landareen sendatzean ere lagun dezakete.

### Ikuspegi integratu bidezko tratamendua 
Azpimarratu beharra dago gaur egun ez dela ezagutzen phytophthora desagerrarazteko modurik; baina ikuspegi integratu batek gaixotasunaren hedapena eta eragina kontrolatzen lagundu dezake, esate baterako fosfitozko fumigazioa, lur eremuan sarbide kontrola (andui berrien inportazioa mugatzeko), drainatzearen hobekuntza eta landare ostalarien eliminazioa konbinatuz.

## Gaitzaren bilakaera 
[thumb|Azkenetan dagoen gaztainondoa, [Ariègen]]
1950 urtean gaztainadiek 14530 hektarea hartzen zituzten Hego Euskal Herrian. Datu eguneraturik ez dago, baina bistan da gaur egunean azalera askoz ere txikiagoa dela. Arabako Frutazain eta Eraldatzaileen Elkarteak lau hektareatako eremuan bestetik, sinbiosiak bi espezieei egin diezaieken mesedea aztertzen hasi ziren ekoizpen sistemara, eta tinta gaitzaren prebentziora begira. Sistemak emaitza onak lortu duela dirudi, eta 2018tik aurrera gaztainondo landare *mikorrizatu* hauekin egindako landaketen erreferentziak daude (Coruñan eta Pontevedran).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak