Ellen Hutchins

**Ellen Hutchins** (Ballylickey, Irlanda, 1785eko martxoaren 17a – Cork konderria, 1815eko otsailaren 9a) Irlandako botanikari aitzindaria izan zen. Gaur egungo argitalpenetan egindako ilustrazio botanikoengatik eta ehunka espezimen botaniko jaso eta identifikatzeagatik ezagutzen da.

## Biografia 
Ellen Ballylickeykoa zen, non bere familiak jabetza txiki bat izan zuen, Bantry Bayn, Cork konderrian, Irlandan. 1785eko martxoaren 17an jaio zen Ballylickeyn, bere gurasoetatik bizirik atera zen bigarren umerik gazteena. Bere aita, Thomas, magistratu bat zen, Ellenek bi urte zituenean hil zena, Elinor emaztea eta bizirik atera ziren sei haur (hogeita batetik) utzita. Dublin inguruko eskola batera bidali zuten, eta han osasuna arazoak izan zituen, neurri handi batean, dirudienez, anorexiaren ondorioz. Whitley Stokes doktoreak, familiako lagun batek, bere eta emaztearen zaintzapean hartu zuen Dublingo Harcourt Streeteko etxean. Jateko gogoa eta osasuna berreskuratu zituen; eta Stokesen aholkuari ere jarraitu zion, historia naturala denbora-pasa osasungarri gisa hartzeko. Osasuna hobetu ondoren, familiaren etxera itzuli zen ama eta Thomas neba ezindua zaintzera.

Hala ere, bere osasunak berriro behera egin zuen eta 1812an gaixotu egin zen. Bera eta bere ama 1813an Bandonera joan ziren zaintza medikoa jasotzera. 1814an ama han hil ondoren, Ardnagashel House-ra joan zen, Ballylickey-tik gertu, Arthur nebak eta Matilda emazteak zaintzeko. 1815eko otsailaren 9an hil zen eta Bantryko hilerri zaharrean lurperatu zuten. Bere hilobia markarik gabe zegoen, eta 2002an plaka bat jarri zuen Hutchins familiak. Beste monumentu bat jarri zuen han 2015ean, haren heriotzaren bigarren mendeurrenean, Zientzia eta Teknologiako Plaka Oroigarrien Batzorde Nazionalak.

## Ilustrazioak eta bilduma botanikoak 
thumb|Itsas algak
Botanikan zentratu zen (Stokesen berezko espezialitatea) eta denbora asko eman zuen bere kabinetetik kanpo, bildutako landareak identifikatu, erregistratu eta marrazteko zereginetan. Landareak aztertu zituen, eta kriptogamoetan espezializatu zen, hala nola goroldioetan, hepatikoetan, likenetan eta itsas algetan.

Bere bilketa gehienak Banty aldean eta Cork konderrian egin zituen. Mendebaldeko Corkeko flora lusitaniarra, konparatiboki, ezezaguna zen garai hartan. Azkar eta argi ikasi zuen landareak identifikatzen opari bat zuela, marrazki oso xeheak, akuarelak eta zehatz-mehatz prestatutako espezimenak eginez. Laginak bidali zizkion Stokesi, gero beste botanikari batzuei bidaliak izan zirenak. Stokesen bidez James Townsend Mackay ezagutu zuen, Trinity Collegeko Lorategi Botanikoko zaintzaile bat. Bildutako landareak sailkatzen lagundu zion eta bere *Flora Hibernikoan* lagundu zion. 1807an, Mackayk bere espezimenak bidali zizkion Dawson Turnerri, Angliango ekialdeko Great Yarmouth-en zegoen botanikari bati, *Fuci* lana argitaratzeko. Turnerren esker oneko oharra zazpi urteko korrespondentziaren hasiera izan zen, baita espezimenen eta marrazkien trukea ere. Gutun horien aukeraketa bat Glasnevingo Lorategi Botaniko Nazionalak argitaratu zuen, Dublinen, 1999an. Argitalpen horrek ia 1100 landareen zerrenda berrinprimatu ere egin zuen, 1809 eta 1812 bitartean, Dawson Turnerren eskaerari jarraituz, "zuen auzoan aurkitu diren mota guztietako landareen katalogo oso baterako".

Espezimenak bilatzean, 400 landare baskular espezie baino gehiago erregistratu zituen, 200 alga espezie, 200 briofito eta 200 liken inguru. Azken bi taldeen artean, zientziarako, zenbait espezie berri aurkitu zituen, hala nola *Jubula hutchinsiae*, *Herberta hutchinsiae*, *Leiocolea bantriensis*, *Thelotrema isidiodes* likena eta eponimoa daramaten beste hiru liken espezie. Bere espezie zerrenden eta Corken egindako ondorengo erregistroen arteko desberdintasunak  interesgarriak dira, nekazaritzako jardueretan izandako aldaketek eta munduko beste leku batzuetako espezie inbaditzaileen etorrerak eragindako zenbait espezieren gutxitzeak datatzen laguntzen baitute.

Landare berriak aurkitzeko zuen gaitasunak, eta espezimen ilustratuen marrazkien kalitateak  botanikari nagusien miresmena eragin zuten, eta bere lana argitalpen askotan aurkeztu zen.

Berak inoiz bere izenean argitaratu ez zuen arren, bere garaiko landare-zientzien garapenaren laguntzaile nagusietako bat izan zen. Hasieran, uko egin zion bere izena aurkikuntzekin lotzeari, baina gero amore eman zuen. James Sowerby eta James Edward Smithen *English Botany*-ren (1790 – 1814) liburuki berantiarrenek, bere aurkikuntzen deskribapenak dituzte. Dawson Turnerrek, 1819an bere *Fuci*-n (1808-19 or.), bere heriotzaren ondoren esan zuen "*botanikak bera bezalako pertsona nekaezina galdu zuela: zorrotza, eta arrakastatsua bezain nekaezina"*. William Hookerren *British Jungermanniae* (1816) monografian, bere izena nolabait lotuta zegoen bertan aipatutako espezie arraro ia guztiekin. Lewis Weston Dillwynen *British Confervae* (1802 – 9) lanean ere lagundu zuen.

Lorezain zalea zen, eta landareak zaintzen zituen Mackay-k bidalitakoak barne, Ballylickey-ko zelai batean, Miss Ellen's Garden izenez ezagutzen dena. Pozik egoten zen lorategian, edo bere txalupa txikian, algak biltzen, eta gero etxera ekartzen zituen sailkatu eta margotzeko.

thumb|Ellen Hutchins-en marrazkia

### Bere eponimoarekin izendatutako landareak 
#### Landare baskularreko generoak 
* *Hutchinsia* (gaur egun *Hornungia*) Brassicaceae. "Hutchinsia" izen arruntak Erresuma Batuan jarraitzen du *Hornungia petraea C. Agardh-*entzat.

#### Liken espezieak 
* *Lecania hutchinsiae*
* *Pertusaria hutchinsiae*
* *Enterographa hutchinsiae*

#### Itsas algak 
* *Cladophora hutchinsiae* (Dillwyn) Kützing (= *Conferva hutchinsiae* Dillwyn).
* *Dasya hutchinsiae* Harvey.

#### Briofitak 
* *Jubula hutchinsiae*
* *Ulota hutchinsiae*

## Legatua 
Bere espezimenak Erresuma Batuko, Irlandako eta AEBetako bilduma esanguratsuenetan daude. Landare espezimen bilduma Dawson Turner-i utzi zion eta asko Londresko Historia Naturalaren Museoan daude. Bere marrazkiak bere koinatari eman zizkioten, Matildari, eta berak Dawson Turnerri, eta gaur egun bere alga marrazkietako berrehun Kew Errege Lorategi Botanikoko artxiboetan daude, Sheffield hiriko Museoan gordetako batzuekin batera. Botanikari nagusiei bidalitako eta haien argitalpenetan agertutako aleak eta marrazkiak haien bildumetan sartu ziren. Horien artean daude Dublingo Trinity College-ko bildumak; Linnean Society, Londres (Smith bilduma); eta New Yorkeko Lorategi Botanikoa (William eta Lynda Steere Herbarium). Dawson Turner-i bidalitako gutunak Cambridgeko Trinity College-n daude; eta Dawson Turnerrek berari bidalitakoak Kew Lorategi Botanikoen liburutegian eta artxiboetan daude.

## Aintzatespenak 
* 2015ean Ellen Hutchins Jaialdi bat ospatu zen Bantryn eta orain urteroko ekitaldia bihurtu da.
* Bere bizitzaren eta lanaren erakusketa bat egin zen Natur Zientzien Eskolan, Trinity College Dublinen, 2017an.
* *Ellen Hutchins (1785-1815) Botanist of Bantry Bay*, 2019ko uztailean argitaratua, Madeline Hutchins-ek idatzia eta Jenny Dempsey-k diseinatua, Hutchins-en bizitzari buruzko liburuki laburra da, berak bizi eta ikasitako eremuko ilustrazioak eta argazkiak barne.
* Bere gutunen, marrazkien eta argitalpen botanikoen erakusketa egin zen Kew Gardens-en 2019ko irailetik azarora.
* 2020an Marianne Leeren *A Quiet Tide* liburua argitaratu zen. Hutchinsen bizitzaren fikziozko kontakizuna izan zen.
* 2022ko irailean University College Cork-eko Ingurumen Ikerketa Institutuak bere eraikinari izena aldatu zion Ellen Hutchins-en omenez. Aldi berean, Ellen Hutchins Irakurketa Aretoa inauguratu zen, artxiboko materiala, prentsatutako alga aleak eta Hutchinsen liburuak, gutunak eta marrazki bat dituena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Irish Scientist artikulua
* University of California, Letters of Ellen Hutchins and Dawson Turner, 1807-1814
* Kew archive
* Irish Universities Promoting Science 
* Irish Examiner artikulua
* Ellen Hutchins, Irlandako lehen emakume botanikaria
* Heritage Week on West Cork Islands artikulua