Zoroastrismo

250px|thumb|Ahura Mazda-ren irudia
250px|thumb|Suaren tenplu zoroastriar moderno bat, Iranen, Yazd hirian.**Zoroastrismo**a Iranen sortutako erlijioa da, munduko sinesmen antolatu zaharrenetakoa eta Zaratustra profeta irandarraren irakaspenetan oinarritua. Ongiaren eta gaizkiaren kosmologia dualista du, ontologia monoteista baten eta gaizkiaren aurkako azken konkista ongiak iragartzen duen eskatologia baten esparruan. Zoroastrismoak Ahura Mazda (Jakituriaren jauna) izenaz ezagutzen den jakinduriaren sortu gabeko jainko onbera goresten du, bere izaki goren gisan. Historikoki, zoroastrismoaren ezaugarri bereziek (haren monoteismoak, mesianismoak, erabakimen askean eta hil ondorengo azken auzian sinesteak, zeruaren, infernuaren, aingeruen eta deabruen kontzepzioak), beste kontzeptu batzuen artean, eragina izan bide dute beste sistema erlijioso eta filosofiko batzuetan, besteak beste Abrahamdar erlijioetan eta gnostizismoan, iparraldeko budismoan eta filosofia grekoan, eta kopuru horretatik gehienak, Indian, Iranen eta Ipar Amerikan bizi dira; haien kopurua gero eta txikiagoa dela dirudi.

Zoroastrismoaren testurik garrantzitsuenak *Avesta*n jasotakoak dira: hor, Zaratustrak paratutako idazki nagusiak daude, *Gathas* izenaz ezagunak. Zaratustraren irakaspenak definitzen dituzten kultuaren liturgiaren barruko poemak dira eta gurtzarako oinarri gisa, *Yasna* darabilte. Zaratustraren filosofia erlijiosoak Irango lehen jainko proto- eta indo-irandarrak mundu naturaleko emanaldietan banatu zituen, *ahura*k aurka jarriz. Erdi Aroko persiar literaturak Angra Mainyu gehiago garatu zuen *Ahriman*en, Ahura Mazdaren arerio zuzena izateko aurrera eramanez, *druj*aren («gezurra, engainua») aurka dago.

## Sinesmenak 
Zoroastrismoa henoteismoa –nolabaiteko monoteismoa– aldarrikatu zuten lehen erlijioetako bat izan zen. Ahura Mazda Jainko nagusia da. Zoroastriarrek betiereko sua gurtzen dute, Jainkoaren sinboloa. Zoroastrok aditzera eman zuen Ongiaren eta Gaizkiaren arteko borroka eta dualismoa, Argia eta Iluntasunarena (dualismo hori bera dago hamabigarreneko Xiiten Islamean ere). Zoroastrok zioenez, espiritu santu bat dago (Spenta Mainyu), aurrerago Ahura Mazda-rekin identifikatua, eta espiritu gaizto bat (Angra Mainyu edo Ahriman), kontrakoak biak, batak eguna irudikatzen duena eta besteak, gaua; batak bizitza eta besteak, heriotza. Bi espirituok elkarrekin bizi dira gizaki bakoitzaren baitan.

## Komunitateak 
Gaur egungo komunitate zoroastriarren artean, ezagunenetakoak Indiako parsiak da. Izena bera *Persia* terminotik dator, eta Iran ingurutik Indiara joandako komunitate etorkinen erlijioa izan zen. Hala ere, gaur egungo Indian bertako erlijio-talde bat gehiago dira, eta era berean diaspora propioa dute. Horien arteko familia batean, Afrikan migratzaile, jaio zen adibidez Farrokh Bulsara, Freddy Mercury, alegia.

Iranen, zoroastrismoaren jaioterrian, gutxiengo txiki bat dira, 25.000 lagun ingurukoa 2012ko erroldaren arabera. Hala ere, Irango Parlamentuan toki bat gordea dute.

Irango komunitate zoroastriarren artean, herrialdearen ipar-mendebaldean hizkuntza berezkoa dutenak ere badaude: dari zoroastriarraz mintzo dira (pertsieraren aldaera da) 8.000 eta 15.000 lagun artean.

## Terminologia 
*Zoroaster* izena (Ζωροάστηρ) avesterako *Zaratustra* izenaren grezierazko izena da. *Zartosht* eta *Zardosht* izenez ezagutzen da persieraz eta *Zaratosht* gujarateraz. Euskaraz, fedearen jarraitzaile bati *zoroastroar* edo *zaratustrar* deitu ohi zaio. Gaur egun oraindik erabiltzen den esamolde zaharrago bat *Behdin* da, *erlijio onarena* esan nahi duena.

*Zoroaster* ingelesezko lehen erreferentzia Thomas Browneri (1605–1682) egozten zaio, hark halaxe aipatzen baitu, labur-labur, bere 1643ko *Religio Medici* liburuan. *Mazdaismo* terminoa forma alternatibo bat da, sinesmenerako ere erabiltzen dena, Ahura Mazda izenetik *Mazda* hartuz eta, sineste sistema bat iradokitzeko, -*ismo* atzizkia gehituz.

## Ikuspegi orokorra 
### Teologia 
Zoroastroarrek jainko sortzaile goren unibertsal, transzendente, on eta sortu gabeko bat badela uste dute, Ahura Mazda, edo *Jaun Jakintsua* (*Ahura*k avesteraz *Jauna* esan nahi du, eta *Mazda*k, *Jakituria*). Zaratustrak bi atributuek, bananduta, bi kontzeptu ezberdin gisa mantentzen ditu *gathas* gehienetan, baina, batzuetan, forma bakar batean konbinatzen ditu. Zaratustrak dio Ahura Mazda orojakilea dela, baina ez ahalguztiduna izenaz ezagutzen diren jarioen bidez eta *beste ahuren* laguntzaz: horietatik esplizituki izendatzen den bakarra Sraosha da azken kategoria horretan.

Jakintsuek eta teologoek luzaz eztabaidatu dute zoroastrismoaren izaeraz, eta dualismoa, monoteismoa eta politeismoa dira erlijioari aplikatzen zaizkion termino nagusiak. Zenbait adituk diote zoroastrismoak jainkotasunari buruz duen kontzeptuak izaki immanente gisa estaltzen dituela, bai izakia, bai gogoa, eta zoroastrismoa horrela deskribatzen dute: bere burua sortzen duen unibertso immanente batean sinestea, bere atributu berezitzat kontzientzia duena, eta horrela zoroastrismoa panteismoaren tolesturan kokatzen du bere jatorria indiar hinduismoarekin partekatuz. Nolanahi ere, Asha, Ahura Mazdatik datorren indar espiritual nagusia, kaosaren antitesia den orden kosmikoa da, *druj*, faltsukeria eta desordena bezala agertzen dena. Ondoriozko gatazka kosmikoak sorkuntza osoa hartzen du barne, menta/espirituala eta materiala, baita gizatasuna ere, gatazkan zeregin aktiboa duena. Ahura Mazda gizatiarra da, eta sorkuntzarekin lotzen da Amesha Spenta izenaz ezagutzen diren jarioen bidez (hilezkorrak eta santuak), sorkuntzaren eta nortasun idealaren alderdi ezberdinen ordezkari eta zaindari direnak. Era berean, enfasi handia dago zoriontasuna zabaltzeko, batez ere karitatearen bidez, eta gizonen zein emakumeen berdintasun eta betebehar espirituala errespetatzeko. Zoroastrismoak naturaren eta bere elementuen babesa eta begirunea azpimarratzen ditu, eta batzuek «ekologiaren munduko lehen sustatzaile» gisa aldarrikatu dute. Avestak eta beste testu batzuek uraren, lurraren, suaren eta airearen babesa eskatzen dute erlijio ekologiko bihurtzeko: «Ez da harritzekoa mazdaismoari lehen erlijio ekologikoa deitzea. *Yazatas*enganako begirunea (jainkozko izpirituak) naturaren kontserbazioa azpimarratzen du (Avesta: *Yasnas* 1.19, 3.4, 16.9; *Yashts* 6.3 – 4, 10.13)». Hala ere, baieztapen jakin hori asha-ren jariotzat hartzen diren indar naturaletara mugatzen da lehen zoroastroarrek espezie «gaiztoak» hiltzeko betebeharra zutelako, gaur egungo zoroastrismoan jada jarraitzen ez den bidea.

Zoroastrismoa ez da guztiz uniformea pentsamendu teologiko eta filosofikoan, batez ere eragin historiko eta modernoekin, eragin nabarmena baitute sineste, praktika, balio eta hiztegi indibidual eta lokaletan, batzuetan tradizioarekin bat eginez eta beste batzuetan hura baztertuz]]
Erlijioak dio kaosari eusteko bizitzan parte hartze aktibo eta etikoa pentsamendu eta hitz onetatik sortutako egintza onen bidez beharrezkoa dela zoriontasuna bermatzeko. Parte-hartze aktibo hori funtsezko elementua da Zaratustraren erabakimen askearen kontzeptuan, eta zoroastrismoak, horrelakoa den heinean, aszetismoaren eta monakotza muturreko formak baztertzen ditu, baina, historikoki, kontzeptu horien adierazpen moderatuak ahalbidetu ditu.
[ezkerrera|thumb|[Hezurtegi|Hezurtegia Müllakurgan, (Samarkanda inguruan), Uzbekistan sute batean zeuden apaiz zoroastroarren erliebeekin, VII.-VIII. mendekoa.]]
Zoroastrismoan, ura (*aban*) eta sua (*atar*) garbitasun erritualaren eragileak dira, eta horiei lotutako garbiketa-zeremoniak bizitza erritualaren oinarritzat hartzen dira. Zoroastroar kosmogonian, ura eta sua dira, hurrenez hurren, sortu diren oinarrizko bigarren eta azken elementuak, eta haien Idazteunak uste du suak uretan duela jatorria (*Apam Napat*). Ura eta sua, berriz, bizigarritzat hartzen dira; Zoroastroarrek suzko moduren baten aurrean otoitz egin ohi dute (edozein argi-iturri nabaritzat har daitekeena), eta kultu nagusiaren errito gorena *uren indartzea* da. Sua bitarteko bat da, zeinaren bidez espirituaren ulermena eta jakituria lortzen diren eta ura jakituria horren sorburutzat hartzen den. Sua eta ura ere hipostasiak dira, *Yazatas Atar* eta *Anahita* bezala, gurtzeko ereserkiak eta letaniak haiei eskainiz.

Gorpu bat anfitrioitzat hartzen da deskonposiziorako, hau da, *druj*erako. Ondorioz, Idazteunak hildakoen disposizio segurua agintzen du gorpuak kreazio ona kutsa ez dezan. Agindu horiek erritu-azalpenaren praktika azkarraren doktrina-oinarria dira, zeia azkar deuseztatzen den, normalean Isiltasunaren Dorreekin identifikatzen dena, zeinarentzat ez dagoen ez Idazteunean ez tradizioan termino tekniko estandarrik. Gaur egun, Indiako azpikontinenteko zoroastroar komunitateek egiten dute errausketa-erritua legez kanpokoa ez den lekuetan eta diklofenakorekin eragindako pozoiketak ez duen hegazti sarraskijaleen iraungipen birtuala ekarri. Beste herri zoroastroar batzuek, berriz, beren hildakoak erraustu egiten dituzte, edo, bestela, kare-morteroz estalitako hilobietan lurperatzen dituzte, nahiz eta zoroastroarrek beren hilak  ondotik kendu nahi dituzten ingurumenarentzat ahalik eta modurik ez kaltegarrienean.

Izan ere, Indiako azpikontinenteko zoroastroarrek, hau da, parsiek eta irandarrek, hainbat faktore sozial eta politikorengatik ez dute birmoldaketarik egin XVIII. mendeaz geroztik behintzat. Zoroastroar Apaiz Nagusiek, historikoki, uste izan dute ez dagoela arrazoirik *Revayats* eta beste Liburu Santuek sostengatzen duten konbertsioa ez onartzeko, nahiz eta geroago apaizek epai horiek gaitzetsi dituzten. Zaratustra profeta bera, tradizioz, K.a. VI. mendekoa izan arren, historialari moderno askoren ustez K.a. X. mendean bizi izan zen Irango erlijio politeistaren berrantolatzailea izan zen. Zoroastrismoa, erlijio bezala, ez zen mende batzuk geroago arte finkatu. Zeta Road Seattlek uste du Txinako *wu* praktikak, K.a. IX. mendekoak, geroago taoisten sinesmenak inspiratu zituztenak eta historian galduak, zoroastroarrek inspiratuak izan zitezkeela. Zeta Road Seattleko idazleak uste du zoroastroarren magiak ere Mendebaldeko Zhouko gorteetan zerbitza zitezkeela, eta horrek esan nahi du Victor H. Mair jaunak idatzitako Asia Mendebaldeko Neolitikoan zein Txinan gerora izan ziren Gurutzatu Indartuen boterearen agerpenei buruz eta horrek *wu* pertsonaiarekin izan zituen harremanak lotura horren froga izan zitezkeela]]
Partiarren garai arte, armeniar lurraldeetan nagusi zen erlijioa zoroastrismo mota bat zen, babesa jasotzeko aukera ematen ziena. Legelari islamiarrek jarrera hau hartu zuten: musulmanak soilik izan zitezkeen guztiz moralak, baina *sinesgabeak beren gaiztakerien menpe gera zitezkeen, horiek beren jauntxoak lausotzen ez zituzten bitartean*, nobleak eta hiritarrak izan zirelarik lehenak konbertitzen; islama, aldiz, motelago onartu zen nekazari eta lurjabe nobleziaren artean, zeinak, normalean, zoroastrismoaren berrinterpretazioak baitira, mendebaldeko kezketara jotzen dutenak, eta zoroastrismoaren ideia erlijio bizi gisa zentratzen dutenak eta erritual eta otoitz zaharrak berpiztu eta mantentzearen alde egiten dutenak erreforma etiko eta sozial progresiboen alde egiten duten bitartean. Azken eskola horietako biek gathak zentratzeko joera dute beste testu batzuk erabat baztertu gabe, *Vendidad* izan ezik. Ilm-e-Khshnoom eta Pundol Taldea zoroastroar pentsamenduaren eskola mistiko herrikoiak dira Parsi komunitateko gutxiengo txiki baten artean, gehienak XIX. mendeko teosofiak inspiratuak eta pentsamolde etnozentriko espiritual batek tipifikatuak. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia
* Kulke, Eckehard: *The Parsees in India: a minority as agent of social change.* München: Weltforum-Verlag (= Studien zur Entwicklung und Politik 3), -0
* Ervad Sheriarji Dadabhai Bharucha: A Brief sketch of the Zoroastrian Religion and Customs
* Dastur Khurshed S. Dabu: A Handbook on Information on Zoroastrianism
* Dastur Khurshed S. Dabu: Zarathustra an his Teachings A Manual for Young Students
* Jivanji Jamshedji Modi: The Religious System of the Parsis
* R. P. Masani: The religion of the good life Zoroastrianism
* P. P. Balsara: Highlights of Parsi History
* Maneckji Nusservanji Dhalla: History of Zoroastrianism; dritte Auflage 1994, 525 p, K. R. Cama, Oriental Institute, Bombay
* Dr. Ervad Dr. Ramiyar Parvez Karanjia: Zoroastrian Religion & Ancient Iranian Art
* Adil F. Rangoonwalla: Five Niyaeshes, 2004, 341 p.
* Aspandyar Sohrab Gotla: Guide to Zarthostrian Historical Places in Iran
* J. C. Tavadia: The Zoroastrian Religion in the Avesta, 1999
* S. J. Bulsara: The Laws of the Ancient Persians as found in the "Matikan E Hazar Datastan" or "The Digest of a Thousand Points of Law", 1999
* M. N. Dhalla: Zoroastrian Civilization 2000
* Marazban J. Giara: Global Directory of Zoroastrian Fire Temples, 2. Auflage, 2002, 240 p, 1
* D. F. Karaka: History of The Parsis including their manners, customs, religion and present position, 350 p, illus.
* Piloo Nanavatty: The Gathas of Zarathushtra, 1999, 73 p, (illus.)
* Roshan Rivetna: The Legacy of Zarathushtra, 96 p, (illus.)
* Dr. Sir Jivanji J. Modi: The Religious Ceremonies and Customs of The Parsees, 550 Seiten
* Mani Kamerkar, Soonu Dhunjisha: From the Iranian Plateau to the Shores of Gujarat, 2002, 220 p
* I.J.S. Taraporewala: The Religion of Zarathushtra, 357 p
* Jivanji Jamshedji Modi: A Few Events in The Early History of the Parsis and Their Dates, 2004, 114 p
* Dr. Irach J. S.Taraporewala: Zoroastrian Daily Prayers, 250 p
* Adil F.Rangoonwalla: Zoroastrian Etiquette, 2003, 56 p
* Rustom C Chothia: Zoroastrian Religion Most Frequently Asked Questions, 2002, 44 p
* UNESCO Parsi Zoroastrian Project
* http://parsiana.com/

## Kanpo estekak