Barakaldo

**Barakaldo** Bizkaiko erdialde-mendebaldeko udalerri eta hiri bat da, Bilboaldekoa, Nerbioi ibaiaren ezkerraldean kokatua. Azken erroldan  biztanle zituelarik, Bizkaiko udalerri jendetsuenetan bigarrena da, Bilboren ondoren, eta Euskal Herriko udalerri jendetsuenetan bosgarrena. 2004an eraikitako Bilbao Exhibition Centre (BEC) da udalerriko eraikinik ospetsuena.

## Izena 
*Barakaldo* izenaren jatorriari buruzko hainbat teoria plazaratu da, historian. Gaur egun, oso zalantzazkotzat jotzen dira guztiak, nahiz eta argi dagoen euskal toponimoa dela.

Adibidez, askotan aipatu izan da Manuel Azkarragaren teoria, *baratze* + *alde* etimologia eman zuena. Alabaina, teoria horrek ere (orain arte plazaratu diren gainerakoek bezala) ez du inolako oinarririk dokumentazio historikoan.

## Azpiegiturak 
### Garraiobideak 
#### Errepideak 
*  Kantauriko Autobidea
* Donostia-Santiago de Compostela errepidea
* Txorierriko korridorea (Gurutzeta eta Erletxes arteko errepidea Arrontegiko zubitik)
* Sestao-Ugarte autobidea (Kareagatik)
* Zorrotza-Sestao errepidea (Burtzeñatik)
* Done Bikendi errepidea (Barakaldo-Trapagaran)
* Errekatxora errepidea
[thumb|225px|Metroaren sarrera Beurkon ([Bagatzako geltokia).]]
#### Metroa 
Bilboko metroaren 2. lineak hurrengo geltokiak ditu udalerrian:
* Gurutzeta/Cruces
* Ansio
* Barakaldo
* Bagatza
[thumb|eskuinera|225px|[Desertu-Barakaldo geltokia.]]
#### Trena 
Renfeko Aldirien C-1 eta C-2 lineak udalerritik pasatzen dira, eta hurrengo geltokiak dituzte:
* Lutxana
* Desertu-Barakaldo

#### Autobusa 
Bizkaibus hiri-arteko zerbitzuko hurrengo lineak udalerria zeharkatzen dute:

Kbus hiri-barruko autobus zerbitzuak bi linea ditu, hiri-erdigunea eta hortik urrunen dauden auzoak lotzeko.

### Ospitaleak 
* Gurutzetako Ospitalea
* San Eloy Ospitalea

## Kultura 
[thumb|eskuinera|[Clara Campoamor Kultur Etxea]]
### Kultur aretoak 
* Barakaldo Antzokia
* Clara Campoamor Kultur Etxea
### Elkarteak 
* Laguntasuna Euskal Dantza Taldea
* Sasiburu, elkarte euskaltzalea

### Musika 
Musika talde ugari sortu dira Barakaldon:
* 121 krew
* Salbuespunk
* Abra Ke Amputar
* Critikers
* Distorsion
* Herri Oihua
* Longboards
* Parabellum
* Putataska
* Revolta Permanent
* EH2000
* Sutautsak
* Vhaldemar
* Zein?
* Zaratak 18

## Kirolak 
[thumb|250px|[Lasesarre estadioa|Lasesarreko futbol zelai berria.]]
* Barakaldo CF, futbol taldea.

### Lasesarreko Futbol zelaia 
Eduardo Arroyo arkitektoak diseinaturiko futbol zelaia da, Barakaldoko Lasesarre auzoan kokatzen da eta Barakaldo CF futbol taldearen futbol zelaia da. Herriko Urban-Galindo gune berrian kokatzen da Lasesarreko kiroldegi berriaren eta bestelako azpiegitura berrien ondoan.

2003ko irailaren 30ean inauguratu zen Barakaldo CF eta Bilboko Athletic Klubaren arteko norgehiagoka batekin.

## Jaiak 
* Uztailaren 16a: Karmengo Ama.
* Urtarrilak 22: Done Bikendi eguna. 

## Ondasun nabariak  
thumb|200px|eskuinera|Antonio Miranda fundazioaren eraikina, gaur Barakaldoko Musika Eskola.
[thumb|200px|eskuinera|[Larrea jauregia.]]
[thumb|200px|eskuinera|[Munoa jauregia.]]
thumb|200px|eskuinera|Done Bikendi jauregia.

### Arte zibila 
* **Barakaldoko merkatua**: 1928an eraikia, Ismael Gorostiza arkitekto barakaldarrak diseinatu zuen.
* **El Carmen eraikina**: Bizkaiko Labe Garaietako bulego nagusia izandako eraikina, 1946. urtean eraikia Manuel Maria Smith arkitektoak disenaturik.
* **Hiltegi Zaharra**: Juan de Garay kalean kokatua, 1917an neomudejar estiloan eraikia. 1985. urterarte jardunean egon zen. 1992an zaharberritua izan zen Hizkuntza Eskola ofizialaren egoitza bihurtzeko.
* **Bilbao Exhibition Centre**: Barakaldon eraikitako Bilboko erakustazoka berria da. 2002an hasi ziren eraikitze-lanak, Bizkaiko Labe Garaiak (AHV) egondako orube batean. Inaugurazioa 2004. urteko apirilaren 19an izan zen
* **Etxe Zuriak**: Larrazabal basoan kokatuak, Las Delicias (*Urgozo*) auzoko Erdi Aroko galtzadatik hurbil. Euskal baserrien harrizko eraikuntza kubikoaren adibide, Barakaldo eta inguruko herrietan ezohikoa dena.
* **Barakaldoko Historia eta Ingurumen Interpretaziorako Zentroa**: Errekatxo auzoan kokatua. Egun dohainezko museoa da, non herriko aspektu fisiko, natural eta historiko nabarmenenak ezagutzea ahalbideratzen duten zenbait eduki erakusten diren.
* **Antonio Miranda fundazioa eraikina**: Miranda etorbidean dago. 1914. urtean eraikia, estilo eklektikoan, barnealdean Erdi Aroberriko estiloko kapera dauka. Gaur egun musika kontserbatorioa eta udaleko musika bandaren egoitza da.
* **Larrazabal Eskola**: Larrazabal basotik hurbil, Las Delicias (*Urgozo*) auzoan dago. XX. mendeko 20ko hamarkadan eraikia landa-eskola gisa, harrizkoa da era zurezko behatokia dauka. Barnealdea zaharberritua izan da, garaiko eskola bat erreproduzitu nahian.
* **Larrea jauregia**: Larrea kalean kokaturik, XIII. mendean eraikia izan zen arkitektura barrokoan. 2004an zaharberritua izan zen jatetxe bat barne hartzeko.
* **Munoa jauregia**: Burtzeña eta Gurutzeta auzoen artean dago. XVIII. mendeam eraikia, Frantziako bigarren inperio estiloan, Horacio Etxebarrieta enpresa gizon eta politikarian jabetza izan zen. Artelanak eta altzariak museo ezberdinetara salduak izan ziren. Barakaldoko Udala Munoa Jauregia eta inguruko lorategien eroste prozesuan dago, 2015. urtean publikora irekiko delarik.
* **Done Bikendi jauregia**: Done Bikendiko plazaren alboan dago. XIX. mendeko azken herenean eraiki zen arkitektura neoklasikoan eta xehetasun eklektikoekin. 2005ean eraikina eraitsi eta gero berreraikia izan zen.
* **Barakaldo Antzokia**: Juan Sebastian Elkano kalean kokatuta dago. 1933. urtean sortua, 1990an eraikin berria inauguratu zen.
* **Kastrexanako zubia**: Cadagua ibaia zeharkatzen du, Barakaldo eta Bilbo udalerriei dagokien bi ibaiertzeak batzen ditu.

Baracaldo - Edificio El Carmen (Antiguas oficinas centrales de Altos Hornos de Vizcaya) 2.JPG|El Carmen eraikina, Bizkaiko Labe Garaietako bulego nagusia izandakoa.
Baracaldo - Mercado de Abastos.jpg|Barakaldoko merkatua
Barakaldo - Hiltegi ohia.jpg|Hiltegi Zaharra
Baracaldo - Batzoki.JPG|Barakaldoko batzokia.
Barakaldoko Udal Euskaltegia.jpg|Barakaldoko Udal Euskaltegia, EAE-ANV alderdiaren egoitza izandakoa.
Baracaldo - Bilbao Exhibition Center (BEC) 49.jpg|Bilbao Exhibition Centre
Baracaldo - Teatro Barakaldo.jpg|Barakaldo Antzokia
026 Barakaldo - Ingelesen etxeak - Trabajadores de AHV (Ark.Manuel María Smith 1918 Old English).jpg|Bizkaiko Labe Garaiak enpresako langileentzat Done Bikendi auzoan eraikitako etxe multzoa.

#### Dorretxeak 
Barakaldo kontserbazio egoera ezberdinean dauden hainbat dorretxe dago, zonaldearen edo auzoaren izena daramatenak: 
* **Aldeko dorretxea**
* **Beurko dorretxea**
* **Lurkizaga dorretxea ** 
* **Susunaga dorretxea**
* **Zubileta dorretxea**

Beurco Viejo.jpg|Beurko dorretxea
Barakaldo - Zubileta dorrea 2.jpg|Zubileta dorretxea
Barakaldo - Susunagako dorrea 1.jpg|Susunaga dorretxea
Casa Torre Lurkizaga.jpg|Lurkizaga dorretxearen hondakinak

### Arte industriala 
* **Franco-Belgaren zamatze-tokia**: Portuko kaitik hurbil dago, 1886. urtean eraikia. Sute bat jasan ondoren, 2000. urtean zaharberritua eta laket-erabilerarako prestatua izan zen.
* **Orconeraren zamatze-tokiak**: Lutxana auzoan kokaturik, Ibaizabalen ezkerraldean. Aurrekoa bezala XIX. mendekoak dira baina kontserbazio egoera kaxkarragoan daude.
* **Ilgner eraikina**: Portuko kaiko oinezkoen pasealekutik hurbil, 1927. urtean eraikia, Bizkaiko Labe Garaietako zentral elektrikoa izan zen. 2000. urtean zaharberritua izan ondoren, bulegoak barne-hartzeko moldatu zen.
* **FESA industria-pabiloia**: Burtzeña auzoan dago.XX. mendearen hasieran eraikia, bere zurezko egitura Espainiar Estatuko sofistikatuenatzat jotzen da. Ongarri-silo bezala erabiltzen zen.
***Pablo Alzola jaunaren burdinazko zubia**: 1888. urtean eraikia, Cadagua zeharkatzen du, Barakaldoko Burtzeña eta Bilboko Zorrotza auzoen artean. 

Puente Rontegui y cargadero 2.jpg|*Franco-Belga* meategi konpainiaren zamatze-tokia. Atzean Rontegiko zubia ageri da.
Sefanitro&Orconera.jpg|Sefanitro eta Orconeraren zamatze-tokiak.
Barakaldo, Lutxana - Orconera eraikinak 001.jpg|Orconera konpainiaren eraikinetako bat Lutxana auzoan. Gaur egun Euskadiko Industria Ondare Higigarriaren zentroa bertan dago.
Ilgner eraikina 04.jpg|Ilgner eraikina
Barakaldo - Ercros pabilioiak.jpg|FESA industria-pabiloia
Pablo Alzolaren zubia (1).jpg|Pablo Alzola jaunaren burdinazko zubia

### Arte erlijiosoa 
* **San Bizente eliza**: Izen bereko auzoan kokaturiko XII. mendeko eliza da. 1622. urtean berreraiki zuten, gaur egun Barakaldon dagoen eraikinik zaharrena da. Estilo erromanikoan eraikia, estilo errenazentistako dorreak ditu.
* **San Roke eliza**: Errekatxo auzoan dago.
* **Jesusen Bihotzaren eliza**: Errekaortuko auzoan kokaturiko eliza da, 1947. urtean eraiki zen estilo barroko-klasikoan.
* **San Jose eliza**: 1940. urtean eraiki zen. Barakaldoko Foruen etorbidean kokatzen da.
* **Agate Deunaren baseliza**: Agate Deuna auzoan kokatzen da eta XVI. mendearen aurreko eliza gotikoa da. 1960. eta 1996. urteetan zaharberritua.
* **Mertzedarioen komentua**: Burtzeña auzoan.

Baracaldo - Iglesia de San Vicente Martir 1.jpg|San Bizente edo Done Bikendi eliza.
Errekatxo auzoko Erroke Deuna eliza.jpg|San Roke eliza.
Baracaldo - Iglesia del Sagrado Corazon de Jesus (Retuerto) 6.jpg|Jesusen Bihotzaren eliza
Baracaldo - Iglesia de San José 5.jpg|San Jose eliza.
Baracaldo - Iglesia de Santa Teresa 9.jpg|Santa Teresa eliza.
Etxe onetan zorion utsa betiko.jpg|thumb|Agate Deunaren baseliza.

## Hiri senidetuak 
* 
* 
* 
* 

## Barakaldar ospetsuak 
* Juan Zubileta (XVI. mendea), 1519an Munduari itzulia egin zion itsasgizona. 
* Marcelino Olaetxea (1889-1972), erlijiosoa, Iruñeko apezpiku eta Valentziako artzapezpikua.
* Natividad Álvarez   (1900-1924) dantzaria.
* Luis Ruiz de Agirre, *Sancho de Beurko* (1908-1989), idazlea, Eusko Abertzale Ekintzako politikaria eta gudaria.
* Agustín Sauto Arana, *Bata*, (1908-1986), futbolari ohia.
* Mari Gago (1912-2012), Gerra Zibilean Barakaldoko 5 odol-ospitaleetako erizainburu.
* Nicanor Sagardui, *Canito*, (1931-1998), futbolari ohia.
* Isabel Picaza González (1934) piano-jotzailea.  
* Saturnino Garcia (1935), aktorea.
* Maria Luisa Ozaita (1939-2017) musikagile , piano-jotzaile, musika-zuzendari, klabezin-jotzaile, musikologo, etaamusika-irakaslea
* Javier Caño (1943-2009), politikaria, Eusko Jaurlaritzako sailburu izandakoa.
* Javier Clemente (1950), futbolari ohia eta futbol entrenatzailea.
* Maribel Arriortua Markaida ( 1950), kimikari eta unibertsitateko irakaslea
* Begoña Errazti ( 1957), politikaria.
* Santiago Urkiaga (1958), futbolari ohia.
* Gabriel Maria Inclan (1959), sendagile eta politikaria, Eusko Jaurlaritzako Osasuneko sailburua 1999tik 2009 arte.
* Carlos Sobera (1960), kazetaria, telebista aurkezlea eta aktorea.
* Amaia Bao (1960-2015), irakasle, politikaria
* Begoña Muñoz (1961-2010), idazle, irakasle, antzerkigilea
* Txusa Padrones (1961) politikari, historialari, geografo eta maistra.
* Iñaki Friera (1962), euskal idazlea.
* Anabel Alonso (1964), telebista aurkezlea eta aktorea.
* Javier Vizcaino (1967), kazetaria eta irrati esataria.
*José Antonio Lozano Alonso (1968), matematikari eta informatikaria.
* Juan Manuel de Prada (1970), erdal idazlea.
* Asier Zurinaga (1971), traineruetako patroia.
* Iñaki Lafuente (1976), futbolaria.
* Sonia Gonzalez (1977), euskal idazlea.
* Sandra Fernandez-Agirre (1980), aktorea.
* Arkaitz Goikoetxea (1980), etakide ohia.
* Andeka Jurado (1984), euskal presoen aldeko ekintzailea, bertxiotxeagatik lehen kondenatua.
* Eneko Axpe Iza (1986) NASAko fisikaria eta artista da.
* Lander Otaola (1989), aktorea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Barakaldoko Udalaren webgunea