open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hagin (ugaztunak)

250px|thumb|Giza hagina.
**Hagina** janaria txikitzeko moldatuta dagoen hortza da, azalera biribildua, gogorra eta maiz gailurdun edo tuberkulatua duena. Ugaztunetan letaginen atzean daude.

Haginek bitik bostera sustrai izaten dituzte eta lau erraboil edo punta gutxienez. Gizakiak hamabi hagin ditu, sei goian eta beste sei behean. Goikoek hiru sustrai eta lau punta izaten dituzte; behekoek, bi sustrai eta bost punta aurrealdekoek, eta lau punta atzealdekoek. Forma askotakoak izan daitezke animaliaren elikaduraren arabera. Intsektujaleek eta haragijaleek zorrotzak dituzte, eta hiruki formakoak; orojaleek haragijaleek baino hagin txikiagoak izaten dituzte eta leunak dira puntak; belarjaleen hagin puntak okertuak edo biribilduak izaten dira, txiki samarrak.

Haginek betetzen dituzten biologia funtzioez gainera (elikagaiak ehotzea eta xehatzea), garrantzi handia dute paleontologia eta paleoantropologia ikerketetan, haginen arabera sailka baitaitezke aztarna fosilak.

Bizkaiko leku askotan **hagin** hitza erabiltzen da hortz hitzaren ordez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Heste sobre

**Heste sobre**a, **apendize zekal**a edo **apendize bermiforme**a, askotan, besterik gabe, **apendize**a deitua, heste itsuaren behealdean dagoen hodiaren luzakina da. Gizakiek ez ezik, primate gehienek eta karraskariek ere daukate. Gizakiarengan 5-8 zentimetroko luzera du eta zentimetro bateko diametroa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2014ko Bizkaiko Bertsolari Txapelketa

**2014ko Bizkaiko Bertsolari Txapelketa** urriaren 12an hasi zen eta abenduaren 20an finala jokatu zen bertsolari txapelketa izan zen.

## Parte hartzaileak 
Txapelketan guztira berrogei bertsolarik parte hartu zuten.
Eskualdeetako txapelketako txapeldunek, puntuz sailkatutakoek eta 2010ean edo aurretik finalista izan zirenek osatu zuten txapelketaren lehen fasea, eta 2012an finalista izan zirenak finalaurrekoetan sartu ziren.

* **2014ko eskualdeetako txapeldunak**: Oihana Bartra Arenas, Nerea Ibarzabal Salegi, Malen Amenabar Larrañaga, Igor Meñika Bengoetxea, Imanol Uria Albizuri, Gorka lazkano Arrizubieta eta Aitor Arrutia Azkueta. Xabier Enbeita Busturialdeko txapeldunak uko egin zion txapelketan parte hartzeko aukerari. 2010ean edo aurretik finalistak izan zirenak ere bertan izango ziren: Ibon Ajuriagojeaskoa Garmendia, Beñat Ugartetxea Ostolaza eta Eneko Abasolo Txabarri Abarkas.

* **Puntuz sailkatutakoek** osatu zuten hasierako fasea: Ander Elortegi Garatea, Gorka Ostolaza Ikaran, Iñaki Iturriotz Zuluaga, Joseba Barandiaran Andueza, Joseba Artza Zubillaga, Jon Rementeria Larruzea, Txaber Ormazabal Villanueva, Arrate Illaro Etxebarria, Aitor Bizkarra Ruiz, Julen Ibarguengoitia Ordorika, Peio Ormazabal Villanueva, Inazio Vidal Gurrutxaga, Peru Vidal Gurrutxaga, Beñat Vidal Gurrutxaga, Itxaso Paia Ruiz, Joanes Igeregi Santa Maria, Xabat Galletebeitia Abaroa, Eneko Arrate Sololuze, Lander Ibarluzea Bikandi eta Julen Erezuma Arzanegi.

* **2012ko Bizkaiko finalistek** txapelketan zuzenean parte hartzeko aukera zutenez, zuzenean finalaurrekoetara sailkatuko ziren: Miren Amuriza Plaza, Etxahun Lekue Etxebarria, Arkaitz Estiballes Ormaetxea, Iratxe Ibarra Foruria, Jone Uria Albizuri, Onintza Enbeita Maguregi eta Fredi Paia Ruiz. Igor Elortzak ez zuen parte hartu.

## Prozesua 
### Finalaurrekoak 
#### Etxebarria 
Etxebarriako saioa lehenengo finalaurrekoa izan zen. 2014ko azaroaren 22ko 17:30etan jokatu zen herriko frontoian.

#### Urduliz 
Urdulizeko saioa bigarren finalaurrekoa izan zen. 2014ko azaroaren 30eko 17:30etan ospatu zen herriko pilotalekuan.

#### Zornotza 
Zornotzako saioa hirugarren finalaurrekoa izan zen. 2014ko abenduaren 7ko 17:30etan ospatu zen Zelaieta zentroko fontoian.

### Finala 
Finala Bilboko Miribilla Kiroldegian ospatu zen, 2014ko abenduaren 20ko 17:30etan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tinpano (arkitektura)

thumb|Santiago de Corticela elizaren tinpanoa

Arkitekturan, **tinpano** frontoi bateko ataburuaren eta alboetako bi erlaitzen artean dagoen gunea da, triangelu edo zirkuluerdi formakoa, askotan eskulturaz apaindua izaten dena.

Antzinako Egipton jada K.a. III. mendearen erdian erabiltzen zuten. Handik greziar, kristau eta islamiar arkitekturetara hedatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street

**Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street** (euskaraz *Sweeney Todd: Fleet Kaleko Deabruzko Bizargina*) 2007ko Tim Burton estatubatuar zinema zuzendariaren fantasiazko musikal film bat da. Stephen Sondheim konposatzailea eta Hugh Wheeler musikagilearen *Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street* musikalean oinarritua dago. Bertan, Johnny Depp, Helena Bonham Carter, Alan Rickman, Timothy Spall, Jayne Wisener, Sacha Baron Cohen, Jamie Campbell Bower, Laura Michelle Kelly eta Ed Sanders aktoreek antzeztu zuten.

Hiru Oscar Sarietarako izendapena jaso zuen, azkenean bat irabaziz: Zuzendaritza artistiko onenaren Oscar Saria (Dante Ferretti eta Francesca Lo Schiavo). Film onenaren Urrezko Globo Saria - Komedia edo musikala eta Gizonezko aktore onenaren Urrezko Globo Saria - Komedia eta musikala (Jonny Depp) sariak ere irabazi zituen.

## Argumentua 
1833. urtea, Londres. Benjamin Barker (Johnny Depp) bizargin trebea bere emazte Lucy Barkerrez (Laura Michelle Kelly) maitemindua dagoen Turpin epaileak (Alan Rickman) azpijokoz salatua, epaitua eta Australian lan astunak egitera zirgortua da. Zigorra bete ondoren Benjamin "Sweeney Todd" ezizenez eta Anthony Hope (Jamie Campbell Bower) itsasgizonarekin batera Londresera itzuli da. Orain Fleet kaleko bere antzinako bizardenda zegoen solairuan Nellie Lovett (Helena Bonham Carter) andereinoaren gozodenda dago, bertan Turpinek Lucy bortxatu eta ondorioz arsenikoaren bidez bere buruaz beste egin baitzuen. Tooden alaba nerabea Johanna da (Jayne Wisener), oraindi Turpinen ikaslea da, eta bere amaren antzera Turpinen haragikeriazko jomuga. Toddek bere emaztea zena mendekatu nahi du, horretarako Lovett andereinoak gorderik zituen bizarra mozteko bere labanak itzultzen dizkionean bizardenda berrirekiko du.

## Aktoreak 
* Johnny Depp: Sweeney Todd/Benjamin Barker
* Helena Bonham Carter: Lovett andrea
* Alan Rickman: Turpin epailea
* Jamie Campbell Bower: Anthony Hope
* Timothy Spall: Beadle Bamford
* Sacha Baron Cohen: Adolfo Pirelli/Davy Collins
* Ed Sanders: Toby Ragg
* Laura Michelle Kelly: Lucy Barker
* Jayne Wisener: Johanna Barker

## Kanpo estekak 
* *Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Guillermo Ochoa

**Francisco Guillermo Ochoa Magaña**, (Guadalajara, Mexiko, 1985eko uztailaren 13a) mexikar futbolaria da. Gaur egun (2014), agente askea da kontratua amaitu eta talderik gabe dagoelako. Horrez gain, 2005. urtetik, Mexikoko futbol selekzio nazionalaren atezaina da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu, eta brontzezko domina eskuratu zuen futbolean Mexiko ordezkatuz; Brasilgo taldearen (urrezko domina) eta Espainiako taldearen (zilarrezko domina) atzetik sailkatu zen Mexikoko taldea. 

Tokion, honako hauek osatzen zuten Mexikoko taldea: Luis Malagón, Jorge Sánchez, César Montes, Jesús Angulo, Johan Vásquez, Vladimir Loroña, Luis Romo, Carlos Rodríguez, Henry Martín, Diego Lainez, Alexis Vega, Adrián Mora, Guillermo Ochoa, Érick Aguirre, Uriel Antuna José Joaquín Esquivel, Sebastián Córdova, Eduardo Aguirre, Ricardo Angulo, Fernando Beltrán, Roberto Alvarado eta Sebastián Juradok.

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Gandor (argipena)

**Gandor** hitzak adiera zenbait ditu:
* gandorra, hegazkien buruko atal haragitsua;
* gandorra, hegaztien buruko luma multzoa;
* gailurreria edo gandorra, erliebe menditsu bateko tontorren edo puntu garaien lerroa.
Karunkula

**Karunkula** hegazti batzuek buruan eta lepoaren inguruan dituzten kolore biziko atal haragitsuak dira (adibidez, gandorra), karaktere sexual sekundarioaren funtzioa dutenak.

## Kanpo estekak
Xal

thumb|300px
**Xala** ( eta hau, ziurrenik hinditik: दुशाला, duśālā; ) oihal luze eta zabala da, lepoaren inguruan eta sorbalden gainean janzten dena. Bereziki emakumeek erabiltzen dute, apaingarri moduan.

Normalki oihal zati karratu edo laukizuzen bat da, erditik tolesten dena hiruki bat osatzeko, baina jatorrian ere hiruki formaduna izan daiteke.

## Jatorria 
Xal zein paxmina hitzak Kaxmiren sortu ziren, baina Hamadanen dute jatorria. Iturrien arabera kaxmirreko oihalgintza Sayeed Ali Hamadanik sartu zuen XIV. mendean, Ladakhera egindako bidaia batean aurkitu zuenean bertako ahuntzek sortzen zuten artilea oso leuna zela. Galtzerdi batzuk egin ostean Sultan Qutabdini proposatu zion oihalgintza industria bat hasteko.

## Kanpo estekak
Kofia

**Kofia** emakumeek erabiltzen duten burugainekoa, gehienetan burugain osoa estaltzen ez duena, batzuetan brodatua eta parpailaz hornitua, lanbide batzuetako uniformean erabiltzen dena, hala nola erizainek eta neskameek. 

Europako emakumezko jantzi tradizional batzuetako osagarria ere bada, esate baterako Bretainian, Savoian, Herbehereetan, Norvegian eta Suedian; ohikoan oihal zuriz egina eta brodatuekin apaindua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Birreta (klerikala)

**Birreta** ( latinez : *biretum* ) klerikoen kapelu mota bat da, elizgizonek eta seminaristek ospakizun liturgikoetan edota burua estaltzeko darabiltena, jantzi liturgiko edo sakratu ohikoekin batera (sotana eta elizatorra).

Hainbat forma ditu, baina ohikoena karratua da, goiko aldean hiru pala dituelarik eta erdian borla batekin. Palarik gabeko zatia ezkerreko belarriaren alboan joan ohi da. Kolorea eta ehunaren kalitatea janzten duenaren eliz-duintasunarekin bat dator. Apaizek txapel beltzak janzten dituzte; monsinoreek txano beltza dute borla bioleta duena; gotzainek eta artzapezpikuek birreta bioleta daramate; kardinalek birreta gorriak janzten dituzte borlarik gabeak. 
erdian|thumb|Birretak karguaren arabera: apezpikua, protonotarioa, kanonikoaeta apaiza|300x300px
Espainiako eliza katolikoan ohikoa izan zen birreta forma batek oinarri biribila dute eta kanporanzko lau punta zorrotz, erdirantz doazen palak izan beharrean (borla erdian bai, ordea).
[erdian|thumb|[Amoroto|Amorotoko apaiza birreta espainolarekin, 1919. inguruan]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Nightmare Before Christmas

***The Nightmare Before Christmas*** edota '''''Tim Burton's The Nightmare Before Christmas'''* (euskaraz *Amesgaiztoa Eguberri Aurretik* edota *Tim Burtonen Eguberri Aurreko Amesgaiztoa'') 1993ko Henry Selick estatubatuar zinema zuzendariaren fantasiazko animazio filma da.

Efektu berezi onenen Oscar Sariaren izendapena jaso zuen, nahiz eta irabazi ez izan. Soinua banda onenaren Urrezko Globo Sariaren izendapena ere jaso zuen.

## Argumentua 
Halloweengo jaun Jack Skellingtonek (Chris Sarandon) Eguberriaren berri izatean, txundituta geratu eta hura hobetzeko erabakia hartu du. Halere, jai horri buruz duen ikuspegia Eguberrietako izpirituaren guztiz aurkakoa da. Haren asmoa Bizarzuri bahitu eta Eguberrietan aldaketa nahiko makabroak egitea da. Jacken neska-lagun Sally (Catherine O'Hara) mutil-lagun guztiz erratuta daukala jabetu da.

## Aktoreak 
## Kanpo estekak 
* *The Nightmare Before Christmas* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Eustakioren tronpa

**Eustakioren tronpa** edo **entzumen tronpa** barrunbe tinpanikoa faringearekin lotzen duen hodi edo kanal hezurrezko-zuntzezko-mintzezkoa da.

Giza belarrian 3 edo 4 zentimetro neurtzen du luzeran eta mintz batek babesten du. Goiko muturrean hodia estua da eta hezurrez inguratua; faringera hurbildu ahala, hodia zabaldu egiten da eta kartilago bihurtu. Aire sarrera txikiak ditu mukien jariatzea garbitzeko. Eginkizun nagusia du erdiko belarriaren aireztatzea, eta tinpano mintzaren bi aldeetan presio orekatua gordetzea. Gehienetan hodia itxita egoten da, eta irensterakoan zabalik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kaputxa

thumb|300px
**Kaputxa** kapusai, zamarra eta antzeko jantzietan erantsita dagoen txano bat da, buruaz gainera, aurpegiaren zati bat ere estaltzen duena. Hotzetik eta euritik babesteko erabiltzen da.

## Kanpo estekak
Txatxarro (ibaia)

**Txatxarro** edo **Txatxarroerreka** Gorliztik igaro eta bertako hondartzan itsasoratzen den erreka bat da. Arrantza-ibaia izan arren, ondoan kontrolatu gabeko zabortegia du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Panasonic

japoniar konpainia multinazional bat da, egoitza nagusia Kadoman duena (Osaka, Japonia). Industria elektronikoa, industria erdi-eroalea eta elektroaltzari-industria dira bere jarduerak. Lumix izeneko argaki-kamera digital ekoizle sail bat du.

## Historia 
Panasonic enpresa 1918. urtean sortu zuen Konosuke Matsushitak. Hasieran enpresak *National* izena zeukan baina urte batzuk geroago *Panasonic* izena jarri zitzaion.

## Kanpo estekak
Solentiname

**Solentiname** (nahuatlez: Celentinametl') Nikaraguako Cocibolca aintziraren hego-ekialdean kokatutako uhartedia da. San Carlos udalerriaren barruan dago, Río San Juango departamenduan. Ekologikoki balio handiko eskualdea da. Kulturalki, Ernesto Cardenal idazleak inguru horretan lan erraldoia darama aurrera; Cardenalen liburu ezagunenetariko batek *El Evangelio en Solentiname* («Ebanjelioa Solentinamen») izenburua du.

## Uharteen deskribapena 
Artxipelagoak 36 uharte eta uhartexka ditu, denetara 190 km²ko eremua hartuz. Uharte nagusiak hauek dira: Mancarrón, Elvis Chavarría eta Donald Guevara (bertakoek San Fernando eta La Venada deitua). Punturik garaiena 257 metrora dago. Populazio txikiko eskualdea da. Aktibitate ekonomiko nagusiak nekazaritza, arrantza eta eskulangintza dira.

Solentiname, bere balio naturalak direla eta, eremu babestua da. Bertako arrainek balio berezia dute. Aipagarrienak *Carcharhinus leucas* marrazoa, *Pristis perotteti* zerra-arraina eta *Megalops atlanticus* dira. Basoak tropiko hezekoa eta tropiko lehorrekoaren arteko ezaugarriak ditu. Urteko prezipitazioa 1400-1800 mm artean izaten da, eta gehiena maiatzetik abendura egiten du. Urteko batezbesteko tenperatura 26&nbsp;°Ckoa da.

## Kultura 
Solentiname uharteetan, Cocibolca aintzirako beste uharte batzuetan bezala (esaterako Zapatera eta Ometepen), kolonaurreko kulturen aztarnak aurkitu dira. Aipagarrienak petroglifo ugariak dira. Irudi hauetan txoriak, tximuak eta pertsonak agertzen dira.

1966tik aurrera, Ernesto Cardenalen eskutik, uharteak artista askoren bizileku bihurtu ziren eta berezko margolaritza-mugimendua sortu zen. Hasiera batean kontenplaziozko komunitate erlijiosoa bazen ere, ondoren Nikaraguako arte mugimendu aintzindari bihurtu zen, nahiz eta Somozatarren diktadura garaian komunitatea txikitu eta desegin zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Amaia MORALES: *La revolución de Solentiname* Otramerica.com
* : Ernesto CARDENAL (1978): *Lo que fue Solentiname. (Carta al pueblo de Nicaragua)* Journalmural.com
* : *Ernesto Cardenal y Solentiname: ¿Existió la utopía de Waslala?* Buscando.waslala.org
Parmako Dukerria

**Parmako Dukerria** () 1545 eta 1859 artean, 1802 eta 1814 artean izan ezik, iraun zuen iparraldeko Italiako estatu burujabea izan zen. Germaniako Erromatar Inperio Santuaren zati bat izan zen. Paulo III.ak sortu zuen, Petri Luis Farnesio bere sasikumearentzat. 1556an Oktavio Farnese bigarren dukeak Piacenza hiria lortu zuenean, dukerria Parma de Piacenzakoa () bilakatu zen.

1731n Farnesio leinua desagertu zuenean, Elisabet Farnesio bere amari esker, Karlos III.a Espainiakoa bertoko duke bilakatu zen.

## Kanpo estekak
Karlos Hugo Borboi-Parmakoa

**Karlos Hugo Borboi-Parmakoa Borboi-Bussetekoa** (Paris,  – Bartzelona, ), Parmako duke eta erregegai karlista izan zen, Karlos Hugo I.a izengoitiaz. Xabier Borboi Parmakoa eta Madalena Borboi-Bussetekoaren semea izan zen.

## Biografia 
1950eko hamarkadan Espainian zehar bidaiak egin zituen eta karlismoaren alderdi aurrerakoiekin bat egin zuen. 1964an Irene Herbehereetakoa ezkondu zuenenean, Herbehereetan krisialdi konstituzional bat eragin zuen.

1975ean bere aitak eskubideei bere mesedetan uko egitea erabaki zuen eta Alderdi Karlistaren buru bilakatu zen. Espainian sartzea saiatu arren ezin eta ezkutaturik lortu zuenean Jurramendiko hilketak eragin zituzten.

1977an itzuli eta 1979ko hauteskunde orokorretan emaitza txarrak lortu eta gero, Alderdia utzi zuen.

## Lanak 
* *Qué es el Carlismo* (1976)
* *La vía carlista al socialismo autogestionario* (1977)
* *Algunas reflexiones sobre el socialismo del siglo XXI * (2004)

## Kanpo estekak
Ras yr Iaith

[thumb|350px|2014ko *Ras yr Iaith* [Castellnewydd Emlyn|Gastellnewydd Emlyn herria zeharkatzen.]]
***Ras yr Iaith*** (euskaraz *Hizkuntzaren Lasterketa*) Galesen gauzatu den galeseraren aldeko lasterketa da. Lehenbiziko ekitaldia 2014ko ekainaren 20an 22 kilometroko luze izan dituen ibilbidean ospatu da eta 9 udalerri zeharkatu ditu.

2016ko uztailaren 6an bigarren ekitaldia ospatu zuten, hiru egunez Bangor hiritik abiatu eta Llandeilon amaitu zena.

Euskal Herrian sortu zen euskararen aldeko Korrika lasterketan oinarritua dago, baita Katalan Herriak, Galizia eta Bretainian ospatu ohi diren katalana, galiziera eta irlanderaren aldeko lasterketak ere euskal lasterketa aitzindarian oinarrituak dauden bezala.

## Beste herrialdeak 
* Korrika, 1980. urtetik euskararen alde Euskal Herrian.
* *Correllengua*, 1993. urtetik katalanaren alde Katalan Herrietan.
* *Correlingua*, 2000. urtetik galizieraren alde Galizian.
* *Corsa Aran per sa lengua*, 2005. urtetik araneraren alde Arango Haranan.
* *Ar Redadeg*, 2008. urtetik bretainieraren alde Bretainian.
* *Rith*, 2010. urtetik irlanderaren alde Irlandan.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak 
* Ras yr Iaith laisterketaren webgunea
Young Guns

**Young Guns** (euskaraz *Pistolari Gazteak*) 1988ko Christopher Cain estatubatuar zinema zuzendariaren western filma bat da. Bertan, Emilio Estevez, Kiefer Sutherland, Lou Diamond Phillips, Charlie Sheen, Dermot Mulroney, Casey Siemaszko, Jack Palance, Terence Stamp, Brian Keith eta Terry O'Quinn aktoreek antzeztu zuten.

Billy Haurraren abenturak eta 1877-1878 bitartean Mexiko Berrian jazotako Lincoln Countyko Gerran oinarritua dago.

1990ean *Young Guns II* izeneko jarraipena izan zuen.

## Argumentua 
1877. urtean AEB eta Mexiko arteko muga. Tunstall (Terence Stamp) abeltzain zorrotzak bere etxaldeko azienda zaintzeko iheslari eta ibiltari gazteak kontratatu ditu (Emilio Estévez, Kiefer Sutherland, Lou Diamond Phillips, Dermot Mulroney eta Casey Siemaszko), bidebatez hezi eta bide zuzenetik joaten irakasten dielarik. Gazte hauen artean Billy Haurra (Emilio Estévez) nabarmentzen da. Tunstallek herrian lehiakide zitalak ditu, bere negoziari oztopoak jarri eta edonor bizkarretik hiltzeko gai den jende arriskutsua.

## Aktoreak 
* Emilio Estévez: Billy the Kid.
* Kiefer Sutherland: Doc Scurlock.
* Lou Diamond Phillips: José Chávez y Chávez.
* Charlie Sheen: Richard "Dick" Brewer.
* Dermot Mulroney: "Dirty Steve" Stephens.
* Casey Siemaszko: Charlie Bowdre.
* Terence Stamp: John Tunstall.
* Jack Palance: Lawrence G. Murphy
* Terry O'Quinn: Alexander McSween.
* Sharon Thomas: Susan McSween.
* Geoffrey Blake: J. McCloskey
* Alice Carter: Yen Sun.
* Brian Keith: Buckshot Roberts.
* Tom Callaway: "Texas" Joe Grant.
* Patrick Wayne: Pat Garrett.

## Kanpo estekak 
* *Young Guns* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Petri Ollogoiengoa

Frai **Petri Ollogoiengoa** nafar frantziskotarra izan zen, 1328ko Nafarroako pogromaren bultzatzaile nagusienetariko bat izan zena.

Karlos I.a hil eta Joana II.a eta Filipe Evreuxkoa errege-erregina berriek Paris utzi baino lehen, Frantziako Erresuman hasitako jazarpenak Nafarroako Erresuman zehar hedatu ziren, zenbait kontzejuk bultzatuak. Zurrumurruak handitu ahala, aljamak erasoari eusteko prestatu ziren. Lizarra, Tutera, Iruñea eta Zangozakoek bere goarnizioa indartu zuten. Hala eta guztiz ere, ezin izan zuten pogromaren hasiera oztopatu.

1328ko martxoaren 6an, Lizarrako herritarrek, frai Petri Ollogoiengoaren sermoiek beroturik, judutegia eraso zuten. Erasoak kreditu-agiriak suntsitzea zuen helburu. Beste hiribilduetan ez bezala, juduek erasotzaileei aurre egin eta elizako kanpaiek ordara jo zuten

1329ko apirilean, jada hiriburuan zeuden errege-erreginak epaitegi berezia sortu zuten jazarpena aztertzeko eta errudunak zigortzeko. Frai Petri Ollogoiengoa, jazarpena suspertzeko akusatua, Lizarran atxilotu eta Iruñeko apezpikuari eman zioten, honek bere presondegian sartu zuelarik. Petri Ollogoiengoak heriotza-zigorra jasan zuen baina Elizak bultzatuak, errege-erreginak Erriberriko frantziskotarren komentuan sartua izatea erabaki zuten.

## Erreferentziak
San Frantziskoko badia

**San Frantziskoko badia** () Estatu Batuetako mendebaldeko badia da, Kalifornia estatuan, Ozeano Barearen ertzean, dagoena. Bi penintsula luzeren artean kokatzen da. Estatu Batuetako mendebaldeko kostaldeko sarrerarik sakon eta babestuena da: 97 km luze eta 19 km zabal. San Frantzisko, San Mateo, Palo Alto, Richmond, Berkeley eta Oakland dira badiaren ertzeko hiri nagusiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arradako gaztelua

**Arradako gaztelua** Nafarroa Garaiko Aragoiko Erriberako Murillo el Cuende edo Murelu Konde udalerriko Arrada ertaroar herri hustuan kokatutako gaztelu bat da. 

## Historia 
Erdi Aroko gaztelua XII. eta XIII. mendeen artean eraiki zuten. 1297an Joana I.a Nafarroakoak erresumarentzat lortu zuen. Luis I.a 1307an Oier III.a Zuberoako azken bizkondeari eman zion. 1389an Karlos III.a Nafarroakoak hasieran Martin Aibarkoari eta gero Oier Agaramontarri eman zion.

Nafarroako Gerra Zibilean, 1455ean, Martin Peraltakoa I.ak zuzendutako agaramontarrek hiribildua eta gaztelua hartu zituzten.

Hurrengo mendeetan Cortesko markesen eta Granada Egako dukeen eskuetan izan zen.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Arrada
* Murillo el Fruto/Murelu Hautsi
* Erdialdea
* Nafarroako Erresuma

## Kanpo estekak
Yapen

**Yapen**, lehenago *Jobi* (), Indonesiako uharte bat da, Yapen Uharteetako erregentzian kokatua.

## Kanpo estekak
Oier III.a

**Oier III.a** (? - 1318) Zuberoako azken bizkondea izan zen, 1257 eta 1307. urteen bitartean.

## Biografia 
Raimundo Gilen V.aren semea izan zen. 1257an Liginagako jaunak Henrike III.a *Winchesterkoa* Ingalaterrako erregearen alde jarri eta Mauleko gaztelua setiatu zuen. Setioan aita hil zitzaion eta Oier III.a jazarri zen hurrena ingelesen aurka. Bakea sinatu zuen, baina urte beteren buruan Biarnoko bizkondearekin elkar hartu zuen ingelesei kontra egiteko. Biarnes eta Zuberotarrek ez zuten haiek garaitzea lortu, ordea. 1261ean izenpetu zuen hitzarmenaren arabera, uko egin behar izan zion Zuberoari, Landetako lurralde batzuen truke.

Urte asko itxaron zituen Oier III.ak Zuberoa ingelesengandik berreskuratzen saiatzeko. 1294an, ingelesen eta frantziarren arteko gatazka berriz hasi zenean, Oier Zuberoara itzuli, gerrari ekin eta seneskalari ihes eginarazi zion.

Nafarroak Ingalaterrari utzi zion Zuberoa 1307ko itunen arabera, eta Oier III.ak Zuberoako bizkondetzaren eskubideei uko egin behar izan zien. Horren ondoren nagusitu ziren Zuberoan bizkonde biarnesak.

## Erreferentziak
Pat Garrett and Billy the Kid

**Pat Garrett and Billy the Kid** (euskaraz *Pat Garrett eta Billy Haurra*) 1973ko Sam Peckinpah estatubatuar zinema zuzendariren western filma bat da. Bertan, James Coburn, Kris Kristofferson, Bob Dylan, Slim Pickens eta Jason Robards aktoreek antzeztu zuten.

Filma honetako soinu banda Bob Dylan kantautorearen *Pat Garrett & Billy the Kid* izeneko diskoan argitaratu zen, bertan eta filmean kantautore honen ''Knockin' on Heaven's Door'' ("Zeruko Atean Joka") abesti ospetsua entzun daitekeelarik.

## Argumentua 
Denek William Bonney (Kris Kristofferson) pistolariaera "Billy Haurra" ezizenez ezagutzen dute. Epaiketa ondoren urkamendian hiltzera zigortua izan ondoren, zigorraren zain Lincoln herriko kartzelan espetxeratua dago. Baina ustekabean bere eskuetara colt 44 pistola bat iritsiko da, harekin bere zaindariak hil eta Mexikora ihes egingo du. Halere, beste garai batean bere adiskide izan zen Pat Garrett (James Coburn) sheriffa hura atzemateko asmoz atzetik etengabe jarraika izando du.

## Aktoreak 
* Kris Kristofferson: Billy Haurra
* James Coburn: Pat Garrett sheriffa
* Richard Jaeckel: Kip McKinney sheriffa
* Katy Jurado: Baker andrea
* Chill Wills: Lemuel
* Barry Sullivan: Chisum
* Jason Robards: Lew Wallace gobernadorea
* Bob Dylan: Alias
* R.G. Armstrong: Bob Ollinger sheriff diputatua
* Luke Askew: Eno
* John Beck: John W. Poe
* Richard Bright: Holly
* Matt Clark: J.W. Bell sheriff diputatua
* Rita Coolidge: Maria
* Jack Dodson: Lewellen Howland
* Jack Elam: Alamosa Bill Kermit
* Emilio Fernández: Paco
* Aurora Clavel: Ida Garrett
* Paul Fix: Pete Maxwell
* L.Q. Jones: Black Harris
* Slim Pickens: Colin Baker sheriffa
* Charles Martin Smith: Charlie Bowdre
* Harry Dean Stanton as Luke
* Rutanya Alda as Ruthie Lee
* Rudy Wurlitzer as Tom O'Folliard
* Gene Evans as Mr. Horrell

## Kanpo estekak 
* *Pat Garrett and Billy the Kid* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
The Getaway (1972ko filma)

**The Getaway** (euskaraz *Ihesa*) 1972ko Sam Peckinpah estatubatuar zinema zuzendariaren ekintza filma bat da. Jim Thompson idazlearen izenburu berdineko *The Getaway* eleberrian oinarritua dago. Bertan, Steve McQueen eta Ali MacGraw aktoreek antzeztu zuten.

1994an izenburu berdineko *The Getaway* berregokitzapena izan zuen, orduko hartan Alec Baldwin eta Kim Basinger aktoreek antzeztu zutelarik.

## Argumentua 
McCoy (Steve McQueen) armaz burututako lapurreta saiakeragatik espetxetratua eta 10 urteko lan astunak egitera zigortua dago. Haren emaztea den Carolek (Ali MacGraw) senarra bisitatu eta hura zigorra bete aurretik aske uztearen truk Jack Beynon (Ben Johnson) eragin handiko negoziogizon ustelarekin akordio batera iritsiko da, Beynonek McCoyri behin aske egonta Rudy (Al Lettieri) eta Frank (Bo Hopkins) pistolarien laguntzaz banku bat lapurtzeko baldintza ezarriko diolarik.

McCoyk lapurreta xehetasun guztiaz antolatu eta diru sari handia bereganatuko du. Halere, bere laguntzaileen esperientzia ezaren ondorioz gauzak korapilatu eta bere emazte Carolekin batera nerehalakoan ihes egin beharko du. Ihesaldian senar-emazteak traizionatuak eta jarraituak izango dira, maiz autoz aldatu eta euren buruak bortizkeriaren bidez defendatzera derrigortuak egon beharko dutelarik. Azkenean kamioi zaharkitu bat eta samaritar zintzo (Slim Pickens) bati esker Mexikora ihes egitea lortu dute, azken horren laguntza diruz ongi eskertuko diotelarik.

## Aktoreak 
* Steve McQueen: Doc McCoy
* Ali MacGraw: Carol
* Al Lettieri: Rudy
* Ben Johnson: Jack Benyon
* Sally Struthers: Fran
* Jack Dodson: Harry
* Bo Hopkins: Jackson
* Slim Pickens: cowboy zaharra

## Kanpo estekak 
* *The Getaway* filmaren IMDBko fitxa irakurgai 
* *The Getaway* filmaren trailer edo iragarkia ikusgai. Youtube.com
Tunturro

thumb|300px
**Tunturroa** (forma adierazkorra: *ttuntturro*) txano koniko bat da, bereziki joaldunek erabiltzen dutena. Ituren eta Zubietako pertsonaia horren —joaldunaren— txano hau zinta koloredunekin apaintzen da, eta puntan lumak jartzen zaizkio. Hedaduraz, tunturroa daraman pertsonaiari ere izen horrekin deitzen zaio batzuetan; erabilera hori, ordea, Ituren eta Zubietatik kanpokoa da, bereziki gaztelaniaz hedatua, eta okertzat jo du Euskaltzaindiak.

## Irudi galeria 

Fitxategi:Joaldunak 02.jpg
Fitxategi:Joaldunak 03.jpg
Fitxategi:Joaldunak 04.jpg
Fitxategi:Joaldunak 01.jpg
Fitxategi:Joaldunak 05.jpg
Fitxategi:Joaldun Eguna (2022, Olaguen).jpg

## Erreferentzia zerrenda 
## Kanpo estekak
Erritual

thumb|Seul inguruko Inwangsan mendian erritual bat egiten.
**Errituala** errituaren ekintza da, erlijio bateko liturgiak arauturiko zeremonia. Adierazpen-multzo bat da, gizarte edo talde baten baitan, modu bertsuan, maiz errepikatzen dena eta balio sinbolikoa daukana, hala nola ezteiak, Donibane jaiko suak, txikiteoa eta lagun-talde baten aldiroko afariak eta gaupasak. Erlijioarekin, nortasun etniko eta sozialarekin eta beste zenbait gizarte-erakunderekin loturik daude; era berean, erakundetuak (ikurrina altxatzea herriko jaietan, adibidez) nahiz informalak (lagunarteko afaria, kasu) izan daitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ohikuneak, *Gizapedian*.
Esnob

**Esnob** gizarte estatus altuago bateko kidea dela erakusteko ahaleginak egiten dituen pertsona itxuratia da, estatus horretakoa edo estatus apalagokoa izanda, bereziki estatus horretako kideen itxura fisikoa, janzkera eta hitz egiteko modua imitatuz. Anglizismo bat da, eta etimologiaz *sine nobilitate* latinezko adierazpenetik ("nobleziarik gabea") dator.

## Ikus, gainera 
* Moda
* Sofistikazio

## Kanpo estekak
Espainiako futbol ligako hirugarren mailako IV taldearen historiala

**Espainiako futbol ligako hirugarren mailako IV taldearen historiala** artikuluan Euskal Autonomi Erkidegoko taldeek Espainiako futbol ligako hirugarren mailan izan duten bilakaera agertzen da. IV taldea 1986-87an eratu zen EAEko taldeekin, aurrez euskal taldeak beste probintzia batzutakoekin nahasturik egon ziren III taldean.

2020-21 denboraldian antolaketa berezia egin zen COVID-19 pandemiak eraginda eta hirugarren mailaren azken denboraldia izan zen. Bi multzo egin ziren eta bakoitzeko hiru onenen artean igoera fase bat antolatu zen.

## Palmaresa 
* ¹ **Beltzez** daude 2.B mailara igotzea lortu dutenak.
* ² Jeitsitakoen kopurua bigarren B-tik hirugarren mailara jeisten diren euskal taldeen eta hirugarren mailatik igotzea lortzen dutenen araberakoa da.
* ³ 1986-87, 1987-88, 1988-89 eta 1989-90 urteetan ez zen igoera play-offik jokatu. 1987an lehen hiru taldeak zuzenean igo ziren Bigarren B mailara eta beste urteetan txapeldunak bakarrik.
* ⁴ 1986-87 urtean azken hiru taldeek Erregionaleko taldeekin promozioa jokatu zuten eta Gernika salbatu egin zen.
* ⁵ 2005-06 eta 2013-14 urteetan Baskonia laugarrena izan zen baina Athleticen harrobiko taldea izanik ez zuen parte hartu igoera fasean, Bigarren B mailan Bilbao Athletic zebilelako. 1997-98an promozioa jokatu eta igotzea lortu zuen, baina Bilbao Athleticek bigarren mailara igo ez zuenez Baskonia hirugarren mailan gelditu zen.
* 6 2019-20 denboraldian COVID-19 pandemiaren eraginez 28. jardunaldian eten zen Liga. Igoera faseak jokatu ziren baina ez zen talderik jeitsi.

## Garaipenak 
2020-21ko datuak barne.
### Taldeka 
### Probintziaka 
## Denboraldiak 
1987tik aurrera, 2020-21eko datuak barne.

## Ikus, gainera 
* Espainiako futbol ligako hirugarren maila

## Kanpo estekak
San Petri baseliza (Etxano)

**San Petri baseliza** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Oloritz udalerriko Etxano herri hustuan kokatutako XII. mendeko kristiau eliza bat da. Erromaniko estiloa ditu.

Baseliza hau 1150 eta 1160 artean eraiki zuten. Aurrealdean eta kapiteletan apaingarri asko ditu. 1993ko, uztailaren 23an, Nafarroako Gobernuak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

## Historia 
Baseliza honen historia ilunpetan galtzen da. Hipotesi asko landu da haren jatorria azaltzeko: monasterio baten eliza izan zela, herri baten eliza, Tenpluko Ordenaren ondasuna... Baieztapen hauek egiteko ez dira dokumentuak edo probak aurkitu. Antza, proposamen serioena Tomas Biurrun ikerlariak egin zuen bere *El Arte románico en Navarra. Su aspecto monumental y educativo* liburuan (Iruñea: Aramburu, 1936); haren ustez, Orbako jaunak sortuko zuen, jauregiaren kapera moduan. Baieztapen hau egiteko lau mende geroagoko dokumentu bat dago non zera irakurtzen den: *Proceso de Martín Ximénez, señor del Palacio del lugar de Oricin - Contra - Pedro Ezpeleta, vecino de la villa de Olite - Criminal - Acusado de aber mandado sus criados rompiesen las puertas de la casa, casal, y vecindad con su torre y molino tierras y [heredades] de condición de hijos dalgo, que tiene el demandante perteneciente a dicho Palacio, en el lugar desolado de San Pedro de Echano en la baldorba y que no tubo la posesion en que [este] demandante de dicha vecindad.* Aipatzen den jauregia elizarekin lotuta egongo zena izan zitekeen. Gainontzeko Etxanoren erreferentzietan ez dira datu gehiago aipatzen eta 1534an hutsik zegoela esaten da.

## Eraikina 
San Petri eliza nekazal inguruko erromanino estiloko eraikina dugu. Atari oso apainduta du, kapitelekin zein harburuekin. Estilo aldetik Loarreko gazteluko elizaren eragina ikusi dute espezialista batzuek San Petrin. Atariko apaingarriak eta kapitelak Estaban maisuaren lantegiko eskultoreek egin zituzten. Leodegarius maisuaren langileek, bestetik, habearteko hagaburuak landu zituzten.

## Irudiak 

Fitxategi:Iglesia San Pedro Etxano portada.jpg|Baselizaren atelada
Fitxategi:Iglesia San Pedro Etxano canes24-26.jpg|Baselizaren zenbait hagaburu
Fitxategi:Iglesia San Pedro Etxano dovelas centrales.jpg|Baselizaren erdiko dobelak
Fitxategi:Iglesia San Pedro Etxano interior.jpg|San Petri barrutik

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko basiliken zerrenda
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda
* Etxano
* Oloritz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
Aratzuriko gaztelua

**Aratzuriko gaztelua** Nafarroako Oltza zendean dagoen gaztelua izan zen, Aratzurin hain zuzen ere. XV. mendearen hasieran eraikia, XVI. mendearen erdialdean berreraiki zuten. Egun jabego pribatua da. 1966ko, urriaren 6an, Nafarroako Foru Aldundiak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

## Historia 
Martin Peritz Lizarrakoa hargin-maisuak lanak zuzendu zituen 1427an.

Nafarroako konkistan Gaztelak okupatu zuen, 1512ko uztailaren 22an.

## Argazki galeria 

Irudi:Castillo Arazuri Detalle 01.jpg|Xehetasuna.
Irudi:Castillo Arazuri.JPG|Herria eta gaztelua.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Nafarroako kultura ondasunak

## Kanpo estekak
Plan 9 from Outer Space

**Plan 9 from Outer Space** (euskaraz *Kanpo Espazioko 9 Egitasmoa*) 1959ko Ed Wood estatubatuar zinema zuzendariaren zientzia-fikziozko filma bat da. Bertan, Bela Lugosi, Maila Nurmi eta Lyle Talbot aktoreek antzeztu zuten.

Filmak Hollywoodeko filmeekin alderatu ezkero oso aurrekontu mugatua izan zuen, eta ikusle kopuruaren aldetik sekulako porrota izan zen. Zinemaren historiako film txarrenetakoen artean aipatu ohi da, eta zuzendaria bera ere inoizko zuzendari txarrentzat jo izan da. Halere, denbora igaro ahala kultuzko filma bilakatu da. Bitxikeria gisa, filma burutzen ari zenean Bela Lugosi aktore beteranoaren heriotza jazo zen, eta haren omenez zuzendariak Lugosi Tor Johnson suediar borrokalariaren etxeko lorategian loreak biltzen agertzen den eszena mutua gehitu zuen, nahiz eszena hori eta filmarekin bat etorri ez.

1994ean Tim Burtonek film honen filmaketari buruzko *Ed Wood* filma burutu zuen, eta bertan Johnny Depp aktoreak Ed Wood zuzendariaren eta Martin Landau aktoreak Bela Lugosi aktorearen papera antzeztu zuten.

## Argumentua 
Estralurtarrek lurtarrak zonbietan bilakatuko dituen 9 Egitasmoa martxan jarri dute. Horren arrazoia gizakiek euren asmakuntza militarrekin galaxiaren oreka arriskuan jartzen dutela da, hain zuzen ere, bonba atomikoa eta oraindik asmatzeke daukaten "solaronite" lehergailuak eguzkia eta galaxia osoa suntsitu eta desagerrarazi baitezakete.

## Aktoreak 
* Gregory Walcott: Jeff Trent.
* Mona McKinnon: Paula Trent.
* Duke Moore: Harper tenientea.
* Tom Keene: Edwards kolonela.
* Carl Anthony: Larry agentea.
* Paul Marco: Kelton agentea.
* Tor Johnson: Clay inspektorea.
* Dudley Manlove: Eros.
* Joanna Lee: Tanna.
* John Breckinridge: agintaria.
* Lyle Talbot: jenerala.
* David De Mering: Danny.
* Norma McCarty: Edith.
* Bill Ash: kapitaina.
* Lynn Lemon: erreberendoa (kredituetan Lynn Lemon erreberendoa gisa).
* Maila Nurmi: Vampira.

## Iruditegia 

Irudi:Plan 9 from Outer Space still 1.jpg
Irudi:PlanNine 08.jpg|Bela Lugosi.
Irudi:PlanNine 07.jpg|Vampira.
Irudi:Plan 9 from Outer Space - Criswell Predicts.ogv|Filmaren eszena bat ikusgai.

## Kanpo estekak 
* *Plan 9 from Outer Space* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Martin Landau

**Martin Landau** (Brooklyn, AEB, 1928ko ekainaren 20a - Los Angeles, 2017ko uztailaren 15a) Ameriketako Estatu Batuetako aktore bat izan zen. 1950eko hamarkadan hasi zuen bere lana, Alfred Hitchcocken *North by Northwest* (1959) filmean. Telebistako Mission: Impossible eta Space: 1999 telesailetan peper garrantzitsuak izan zituen.

Landauk bere lehenengo Golden Globea eta Gizonezko bigarren aktore onenaren Oscar Sariaren nominazioa jaso zuen *Tucker: The Man and His Dream* (1988) filmagatik; bere bigarren nominazioa *Crimes and Misdemeanors* (1989) filmagatik izan zen. Ed Wood filmean (1994) Bela Lugosiren interpretazioarengatik Gizonezko bigarren aktore onenaren Oscar Saria jaso zuen, baita Golden Globea ere. Bere azken urteetan Hollywoodeko Actors Studioko arduraduna izan zen.
Erritu

[thumb|Errusiar erritu [Eliza Ortodoxoa|ortodoxoa: Epifania Bogolyubovon, 1996.]]
**Erritua** edo **ohikunea** erlijio bateko liturgiak arauturiko zeremonia da. Zentzu zabalean, erlijio erkidego baten elizkizunen multzoa ere bada. Mitoen edukiaren adierazpena den izaera dute. Errituen ospakizuna (errituala) jaiak eta zeremoniak izan daitezke, gutxi gorabehera solemneak, tradizioak, erlijio-agintaritzak edo dagokion erakundeak ezartzen dituen jarraibideen arabera, eta giza errituetarako ere balio du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ed Wood

'*Edward Davis *"Ed"* Wood, Jr.*' (1924ko urriaren 10a, Poughkeepsie, New Yorkeko estatua &ndash; 1978ko abenduaren 10a, Los Angeles, Kalifornia) estatubatuar zinema zuzendari, ekoizle, gidoigile eta aktorea izan zen.

1994ean Tim Burton zuzendariak bere bizitzan oinarritutako *Ed Wood* filma estreinatu zen, Johnny Depp aktoreak Ed Wood zuzendaria antzeztu zuelarik.

## Filmografia 
### Zinema 
* *Glen or Glenda* (1953)
* *Jail Bait* (1954)
* *Bride of the Monster* (1955)
* *Final Curtain* (1957)
* *The Night the Banshee Cried* (1957)
* *Plan 9 from Outer Space* (1959)
* *Night of the Ghouls* (1959)
* *The Sinister Urge* (1961)
* *The Love Feast* (1969)
* *Take it out in Trade* (1970)
* *Excited* (1970)
* *The Only House* (1971)
* *Necromania* (1971)

### Telebista 
* *The Sun Was Setting* (1951)
* *Crossroad Avenger: The Adventures of the Tucson Kid* (1953)

## Kanpo loturak 
* *Ed Wood* zinema zuzendariaren IMDBko fitxa irakurgai
Beatriz Recari

**Beatriz Recari Eransus** (Iruñea, 1987ko apirilaren 21a - ) nafar golfari profesionala da.

## Ibilbide profesionalaren laburpena 
### LPGA Zirkuitua 
* 2013ko azaroaren 24ko datu ofizialak

### Europako Zirkuitua 
Iturriak:

## Erreferentziak
Ed Wood (filma)

**Ed Wood** 1994ko Tim Burton estatubatuar zinema zuzendariaren biografia filma bat da. Izenburuak ongi adierazten duen bezala, Ed Wood estatubatuar zinema zuzendariaren bizitzan eta bere lehenbiziko filmak filmatzen hasi zen urteetan oinarritua dago. Bertan, Johnny Depp, Martin Landau, Sarah Jessica Parker, Patricia Arquette, Lisa Marie, Jeffrey Jones eta Bill Murray aktoreek antzeztu zuten. Zuri beltzean filmatu zen.

Filmak bi Oscar Sari irabazi zituen: Gizonezko bigarren aktore onenaren Oscar Saria (Martin Landau) eta Makillaje onenaren Oscar Saria (Rick Baker, Ve Neill eta Yolanda Toussieng).

## Argumentua 
Filma Ed Wood (Johnny Depp) zinema zuzendaria eta Béla Lugosi (Martin Landau) aktorearen azken urteetan oinarritzen da. Ed Woodek *Glen or Glenda*, *Bride of the Monster* edota *Plan 9 from Outer Space* filmak burutu zituen denboraldia agertarazten du, bai eta zuzendari honen trabestismoareriko zuen zaletasuna eta bere barne beldur eta fantasiei buruzko filma ere bada.

Modu umoretsu eta maitagarrian kontatzen du istorioa filmak. Zuri-beltzezko lan honek sekulako gorazarre egiten dio pasioari, adiskidetasunari eta aniztasunari.

## Aktoreak 
* Johnny Depp: Ed Wood
* Martin Landau: Bela Lugosi
* Sarah Jessica Parker: Dolores Fuller
* Patricia Arquette: Kathy O'Hara
* Lisa Marie: Vampira
* Jeffrey Jones: Criswell Harrigarria
* Max Casella: Paul Marco
* Brent Hinkley: Conrad Brooks
* Bill Murray: Bunny Breckinridge
* George "The Animal" Steele: Tor Johnson
* Ned Bellamy: Tom Mason
* Mike Starr: George Weiss
* Vincent D'Onofrio: Orson Welles

## Kanpo estekak 
* *Ed Wood* filmaren IMDBko fitxa irakurgai 
* *Ed Wood* filmaren trailer edo iragarkia ikusgai. Youtube.com
Smoke (filma)

***Smoke*** () 1995eko Wayne Wang eta Paul Auster estatubatuar zinema zuzendarien komedia eta drama filma bat da. Bertan, Harvey Keitel, William Hurt, Harold Perrineau eta Forest Whitaker aktoreek antzeztu zuten.

Gidoia Paul Auster idazleak idatzi zuen, hain zuzen ere, 1990ean The New York Times egunkarian argitaratu zuen istorio labur batean oinarrituz. Berlingo Zinemaldian Zilarrezko Hartzaren saria irabazi zuen.

1995ean *Blue in the Face* () izeneko jarraipena izan zuen.

## Sinopsia 
1987ko uda, New York. Brooklyn auzoko tabako-denda baten inguruan euren bizitzak halabeharrezko patuak dituzten hainbat pertsonaien eta beren istorioen topagunea dira: Paul Benjamin (William Hurt) idazleak banku lapurreta batetako bala galdu batek hil zion emaztearen heriotzaren ondoren bere bizitza berregiten saiatzen ari da; Rashid Cole (Harold Perrineau) gaztea haurra zelarik laga zuen bere aita topatzen saiatzen ari da; Cyrus Colek (Forest Whitaker) bere ezker besoaren galera jainkoaren zigor gisa bizi du; azkenik, Augustus *Auggie* Wren (Harvey Keitel) dendariak bere iraganean haietaz oso harro ez dagoen bizipen eta oroipenak ezkutuan gordetzen ditu.

## Aktoreak 
* Harvey Keitel: Augustus 'Auggie' Wren
* William Hurt: Paul Benjamin
* Harold Perrineau: Thomas 'Rashid' Cole (Harold Perrineau Jr. gisa)
* Forest Whitaker: Cyrus Cole
* Stockard Channing: Ruby McNutt
* Victor Argo: Vinnie
* Ashley Judd: Felicity
* Jared Harris: Jimmy Rose
* Deirdre O'Connell: Sue la cambrera
* Michelle Hurst: Izeba Em
* Daniel Auster: lapurra
* Giancarlo Esposito: Tommy
* José Zúñiga: Jerry
* Stephen Gevedon: Dennis (Steve Gevedon gisa)

## Kanpo estekak 
* *Smoke* filmaren IMDBko fitxa irakurgai 
* filmaren webgunea
Runaway Train

**Runaway Train** (euskaraz literalki *Kontrolik Gabeko Trena*) 1985eko Andrei Konchalovsky errusiar zinema zuzendariaren ekintza filma bat da. Akira Kurosawa japoniar zuzendariaren gidoi batean oinarritua dago. Bertan, Jon Voight, Eric Roberts, Rebecca De Mornay, Kyle T. Heffner eta John P. Ryan aktoreek antzeztu zuten.

Hiru Oscar Sarietarako izendapenak jaso zituen, nahiz eta bat bera ere irabazi ez izan. Aldiz, Gizonezko aktore onenaren Urrezko Globo Saria - Drama (Jon Voight) irabazi zuen.

## Argumentua 
Manny (Jon Voight) izaera gogorreko preso beterano eta erreinzidenteak eta Buck (Eric Roberts) preso gazte, ahobero eta ganoragabeak Alaskako espetxe batetik ihes egin berri dute. Klima izoztu batean barna burututako txango latz baten ondoren tren geltoki batera iritsi eta tren batera igoko dira, baina euren zoritxarrerako jada martxan dagoela gidariari bihotzekoak eman ondoren hil eta abiadura kontrolik progresiboki areagotuz joango da, honela trena bera kontrolik gabe abiatuz. Bestalde, trenan pertsona bakar bat topatuko dute, Sara (Rebecca De Mornay) izeneko langilea. Balaztak alferrikakoak direnez, bi preso iheslariak nahiz neska heriotz ziur eta izugarri batera doaz, hortaz nola edo hala trena gelditzen saiatu beharko dute. Hori gutxi ez balitz, John P. Ryan espetxeko zaindari zital eta burugogorra atzetik jarraika izango dute.

## Aktoreak 
* Jon Voight: Oscar 'Manny' Manheim
* Eric Roberts: Buck
* Rebecca De Mornay: Sara
* Kyle T. Heffner: Frank Barstow
* John P. Ryan: Warden Ranken
* Danny Trejo: boxeolaria
* T.K. Carter: Dave Prince
* Kenneth McMillan: Eddie MacDonald
* Stacey Pickren: Ruby
* Walter Wyatt: Conlan
* Edward Bunker: Jonah
* Hank Worden: agurea
* Tommy 'Tiny' Lister: afroamerikar zaindaria

## Kanpo estekak 
* *Runaway Train* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Lara leinua

thumb|Lara leinuaren jatorrizko armarria.
**Lara leinua** Gaztelako Koroaren noblezia-feudalaren leinu nagusienetariko bat izan zen, XIV. mendean Bizkaiko jaunak izan zirenak.

Leinua Burgosko Lara de los Infantes herrian jatorria zuen. Bere adarretako bat izan zen Manrique de Lara leinua Espainiako handikia da bitan: Naiarako dukerria eta Aguilar de Campooko markeserria.

Lara leinuak Gaztelan, Leonen, Galizian eta Andaluzian hainbat ondasun izan zituen. IX. eta XIV. mendeen artean, eragin handia izan zuen Gaztela eta Leongo erresumen politikagintzan: batzutan erregearen alde (Álvaro Núñez Larakoa Henrike I.a Gaztelakoaren erregeordea izan zen) eta bestetan kontra. Petri I.a Gaztelakoak leinua desjabetu zuen, Henrike II.a Gaztelakoak birgaitua izanik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Salbatore eliza (Galipentzu)

**San Salbatore eliza** Galipentzu udalerrian XIII. mendeko kristiau eliza bat da, gotiko estiloan.

## Historia 
Hasieran kripta izan zen eta gero, XII. mendearen amaieran, eliza eraiki zuten. XIV., XV. eta XVI. mendeetan amaitu zuten eraikina. Herriko parrokia izan zen, San Pedro elizak ordezkatua izan zen arte.

1994ko azaroaren 21ean, Nafarroako Gobernuak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

## Deskribapena 
thumb|left|Ondoko hilarria
Eliza muino baten goialdean eraikita dago eta herriko eraikin nagusia da. Haren estilo nagusia gotikoa da baina elizaren azpian kripta erromanikoa gordetzen da. Kripta, Santa Margaritari eskainita, arrokaren gainean eraikita dago, elizaren azpian eta Leiren, Donamartiri Untzen eta Orisoainen bakarrik aurki daiteke mota honetako kripta erromanikoak. San Salbadorren kripta nahiko misteriotsua da eta haren erdian dagoen aldarean giza-hezurrak aurkitu dira. Harginen marka ugari ikus daitezke, bestetik.

Absidearen altuera handia eta hormen zabaltasunak, gotorleku itxura ematen diote eraikinari. Jatorriz eraikuntza aurregotikoa da, XIII. mendearen lehen erdikoa. Kripta, arrokaren gainean eraikita dago, elizaren azpian eta Leire, San Martin Unx eta Irisoainen bakarrik aurki daiteke mota honetako kripta erromanikoak. Eliza, XIV. mendearen hasieran handitu zuten.

Eraikinak, nabe zabala dauka eta estutzen den poligono itxurako aurrealdea. Kapera nagusia, Epistolaren alde batean dago, kriptaren gainean. Kriptarako sarbidea, erdi puntu laueko ate batean dago, gangez eginiko sabai batez babesturik. Eliza barruan, harlanduzko horma leun handiak eta estilo gotikoko margoak ageri dira. Presbiterioan XV. mendeko polikromia ikus daiteke oraindik. Margoetako batzuk, Nafarroako museora eraman zituzten.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda
* Galipentzu

## Kanpo estekak
Maule (leinua)

**Maule leinua** Nafarroako handiki leinuetako bat izan zen. Jatorriz Maulekoa, Mauleko jaunak eta, aldi berean, Zuberoako bizkondeak izan ziren 1307 arte. Oier III.ak Luis I.a *Setatia*ri eman zion Zuberoako bizkonderria eta, ordainetan, erregeak Arradako gaztelua eta Nafarroako hainbat tokitako errentak eman zizkion.

## Kide ospetsuak 
* Oier III.a (? - 1318). Zuberoako azken bizkondea
* Oier, Irulegiko gazteluko alkaidea
* Oier, erregearen xanbelana
* Karlos, aurrekoaren semea
* Tristan, aurrekoaren semea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Espainiako handiki

thumb|220px|Espainiako handikiek bere armarrian duten koroa.

**Espainiako handikia** () Espainiako nobleziaren dignitate gorena da. Bere hierarkian infante baino ez du gainean. Erregeak ematen du eta normalean noblezia titulu bati loturik dago. Europan eskubide gehien zituen titulua izan zen, baita bere antzekoak diren Frantzia edo Erresuma Batuko parearenak baino.

Bisigodoen garaian jada sorrera izan arren, Karlos I.a Espainiakoak arautu zuen.

## Ikus, gainera 
* Nafarroako handiki lehenak
* Frantziako pare

## Kanpo estekak
Gartzea Baztan

**Gartzia Baztan** XIII. mendeko Nafarroako handikia izan zen.

Arabako Arluzea gazteluko buruzagi militarra (1195-96) izan zen. Orduan, Gaztelar konkista garaian, Gipuzkoako jauna (1196 - ~1200) ere izan zen. Antso Azkarrarekin, Urrotzi emandako forua sinatu zuen.

## Erreferentziak