Sondikako Euzko Ikastola

[thumb|alt=1932ko Gurutze Beunaren egunean inaguratuta|Sondikako Ikastolaren inaugurazioa. ([Euzkadi (egunkaria)|Euzkadi, 1932-09-15)]]
**Sondikako Euzko Ikastola** 1932ko irailaren 14an inauguratutako ikastola izan zen. Errepublika garaian, Jeltzaleen ekimenez, Euzko Ikastola Batza (EIB, Eusko Ikastola Batza ortografia batuan) hezkuntza-federazioak sortu zuen lehen ikastola izan zen hura.  Bi urte geroago, 1934an 105 ikasle zituen.   

Euzko Ikastola Batzak egin zuen lanaren baliorik handiena eskola baterako eraketari eta pedagogiazko ereduari buruz egindako ekarpena azpimarratu zuen Idoia Fernandez pedagogoak. Ez zion horrekin esperientzia berari inongo garrantzirik kendu nahi; aski adierazgarriak dira, besteak beste, lau urtetan lortu zuten ikasle eta zentro kopurua (802 ikasle 9 eskolatan banatuta), irakasleen formazioari emandako bultzada (20 bat irakasle formatu zuten proiektua aurrera ateratzeko) edota gerra bitartean esperientzia honek atzerriko euskal kolonietan izan zuen garrantzia.alt=Mitin batean bere iritzi abertzalea emateagatik kartzelara joan behar izan zuen Polixenek|thumb|Polixene Andereñoa kartzelatik pasatu zen,

## Andereño aitzindariak 
alt=Polixene Trabudua andereñoa eta Haidée Agirre erizaina atxilotik irtetean 1933ko urtarrilaren 25ean|thumb|273x273px|Polixene eta Haidée kartzelatik irteten 1933an.
Sondikako ikastolako andereñoak Polixene Trabudua eta Sabiñe Ardantza izan ziren.  Polixene Trabudua emakume aitzindaria izan zen. Sondikakoa bertakoa zen, maistra-ikasketak egin zituen, eta horren ostean Sondikako ikastolan hasi zen euskarazko klaseak ematen, baita Bilboko Bidebarrieta kaleko batzokian ere. Polixenek gazteenei irakasten zien eta aurreratuagoei berriz Lauaxetak. Eginkizun horretan lankide ziren beraz biak, eta lagun. Eta hain zuzen ere, Lauaxetak fitxatu zuen Polixene mitinlari modura.  Han sartu zen EAJ barruko Emakume Abertzale Batzan. 1933an atxilotu zuten eta Larrinagako kartzelan sartu, mitin batean independentziaren alde esandakoengatik. 15 egun eman zituen bertan, Haydee Agirrerekin batera. Euzko Alderdi Jeltzaleko mitinlari ospetsu izan zen 1936ko gerraren aurretik, Haydée Agirre, Julene Urzelai eta Maria Teresa Zabalarekin batera.  

## Aurrekariak eta sorrera 
XIX. mendean ezarri ziren eskolagintza berriaren oinarriak Frantzian (Guizot, 1833; Falloux, 1850; Ferry, 1879-82, legeak) eta Espainian (Moyano legea, 1857), eta batean zein bestean euskara debekatuta geratu zen.

Garai hartan hasi zen eskola euskaldun edo, gutxienez, elebidunaren eskea (estatu karlistaren ahaleginak, 1873-1875 bitartean, horren lekuko dira). XX. mendearen hasieran Eusko Ikaskuntzak (Eduardo Landetaren lanak) eskola berri eta euskaldunaren oinarriak landu zituen. Arturo Kanpionek eskola publikoa kritikatu zuen hizkuntzarekiko jokabideagatik, baita Azkuek ere; horrek 1896an bere Ikastetxea ireki zuen, Bilbon, baina urtebete baino ez zuen iraun.

Garaiko mugimendu politiko eta intelektualaren fruitua ikastolaren jaiotza izan zen: 1914an ernatu zen, Migel Muñoak, Donostian Koruko Andre Mariaren Ikastetxea sortu zuenean, lehen ikastola izan zena. Bertan, haurtzaindegiko zein lehen mailako irakaskuntza euskaraz ematen ziren. Muñoaren espirituari jarraituz, euskal eskola gehiago zabaldu ziren: Tolosa (1922), Errenteria (1928) eta abarretan.

1932an Emakume Abertzale Batzaren ekimenez bilera batzuk antolatu ziren, manifestu bat onartu zuten 1932ko otsailaren 4an eta hortik aurrera Bizkaiko zenbait herritan, *Escuelas Vascas* izenarekin bederatzi ikastetxe sortu zituzten. Horien artean bi Bilbon (Bilostekalekoa Zazpi Kaleetan eta Errotatxuetakoa Kale Nagusian), Bergaran eta Gasteizen ere.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak 
*Euzkadi Egunkaria - 1932ko Irailaren 15eko alea
*Euzkadi Egunkaria Bizkiko Foru aldundiaren liburutegi digitalean 

* Errepublikak Primo Riveraren diktadurak bezalaxe jazarri zion abertzaletasunari Berria, 2023.09.13

* Bidegileak bilduma: Polixene Trabudua