open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fela Kuti

**Fela Anikulapo Kuti**, edo soilki **Fela** (jaiotza-izena: *Fela Ransome-Kuti*; Abeokuta, Ogun estatua, Nigeria, 1938 - Ikeja, Lagos, 1997), nigeriar abeslaria, saxofoi- eta piano-jotzailea izan zen.

## Biografia 
Lagosko Cool Cats taldeko abeslari izan zen oso gaztetan, eta, ondoren, 1961ean, Londresko Trinity College of Music eskolan zegoela, Koola Lobitos taldea sortu zuen. Han jazz-musikariak ezagutu zituen, Miles Davis, besteak beste. Handik bi urtera Nigeriara itzuli zen. Pentsaurreko batean adierazi zuen musika berri bat asmatu zuela: afrobeat izena eman zion.

1968-1969 urteetan bira bat egin zuen Kalifornian barrena, eta, Malcolm Xen biografia bat irakurri ondoren, politikan sartu zen. Erregimen militarren kontra agertu zen.

1971n Lagosera itzuli zen, eta, han, bere taldeari izena aldatu zion, eta Africa 70 jarri zion. Bere jabetzako eremuan Kalakuta Republic sortu zuen, bere familia, taldeko kideak eta grabazio-estudioa biltzen zituen eremu komunal bat. Jabetza hura auzo herritar batean zegoen, eta berehala hasi zen agintarien eta militarren jokabidea salatzen.

1974an gudarostea Anikulaporen errepublikan sartu zen. Anikulaporen ama hil zuten, eta Anikulapo bera zauritu egin zuten. 1979an alderdi politiko bat sortu zuen, Herriaren mugimendua.

Musika-taldearekin batera Egipton barrena itzuli bat egin ondoren, Egypt 80 izena jarri zioten taldeari. 1984tik 1986ra bitartean espetxean egon zen, eta, kaleratu zutenean, aginpidearen eta militarren kontra jarraitu zuen lanean.

## Kanpo estekak 
*  Felaren webgune ofiziala

## Erreferentziak
Kai Siegbahn

**Kai Manne Borje Siegbahn** (Lund, 1918ko apirilaren 20a - 2007ko uztailaren 20a) suediar fisikaria izan zen.

Aitak, Karl Manne Siegbahnek, Fisikako Nobel Saria eskuratu zuen 1924an, X izpiei buruz egindako lanengatik. Kai Siegbahnek Uppsalan eta Stockholmen egin zituen ikasketak; Stockholmeko Teknologiako Errege Institutuko irakasle izan zen 1951tik 1954ra bitartean, eta Uppsalako Unibertsitateko fisika saileko burua eta irakaslea 1954tik aurrera. 1981ean Fisikako Nobel Saria eskuratu zuen, Nicolaas Bloembergen eta Arthur Leonard Schawlow zientzialariekin batera, erresoluzio handiko elektroi espektroskopiaren alorrean egindako lanengatik. Nicolaas Bloembergen eta Arthur L. Schawlow materialak aztertzeko laser izpiez baliatu ziren, eta Siegbahnek X izpiekin lan egin zuen. Hain zuzen ere, materialak X izpiez bonbardatu zituen Siegbahnek, eta X izpiek atomotik aldentzen dituzten elektroiak behatzeko aukera izan zuen horrela; teknika berri horrekin sustantzia bakoitzean atomoak bata besteari nola lotzen zaizkion aztertu ahal izan zen. Siegbahnek egindako aurkikuntzen arabera, atomoen arteko lotura kimikoen izaeraren araberakoa da elektroien energia, eta aurkikuntza hori *analisi kimikorako elektroi espektroskopia* deritzon teknikara aplikatu zuen (ESCA).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Theo Adam

**Theo Adam** (Dresden, 1926ko abuztuaren 1a - ibidem, 2019ko urtarrilaren 10a) alemaniar abeslaria izan zen, baxua.

Bere jaioterriko elizako koruan hasi zituen musika-ikasketak, 10 urte zituela. Lehen Mundu Gerraren ondoren Alemaniako Errepublika Demokratikoa izango zen partean gelditu zen, eta eskola-maisu gisa lan egiten zuen bitartean, Rudof Dittrichekin jarraitu zuen kantua ikasten. Hogeita hiru urte besterik ez zituela kantatu zuen lehen aldiz bere hiriko opera-antzokian. Gero, Alemania Federalean, Hans Knappertsbuchek baritono heroikoen errepertorioari ekitea gomendatu zion, eta arrakasta handia izan zuen Wagnerren pertsonaiak interpretatuz, hala nola *Parsifal*eko Amfortas, *Nibelungoen Eraztuna* laneko Wotan, edota *Holandar alderraia* obrako protagonista.

1952. urtean hasi eta urtero parte hartu izan du Bayreutheko Wagnerren jaialdian; ospe handia hartu zuen Wagnerren interprete gisa. Arrakasta handia izan zuen baxu-bufo paperetan, eta baita XX. mendeko operetan ere, Alban Bergen *Wozzeck*en, Cehraren *Baal*en eta Sutermeisteren *Berenger Erregea*n, besteak beste. Bere errepertorioan izan zituen, gainera, Mozarten *Don Giovanni*ko protagonista, Verdiren* Don Carlo*ko Filipe II, Beethovenen *Fidelio*ko Don Pizarro, Weberren *Der Freischütz*eko Caspar, Schuberten opera urrietako batzuk, eta abar. 1972. urtetik aurrera, interprete-jarduna gutxitu ahala, eszena-zuzendari moduan ere aritu izan zen.

## Erreferentziak
Fernando Lázaro Carreter

**Fernando Lázaro Carreter** (Zaragoza, 1923ko apirilaren 13a - Madril, 2004ko martxoaren 4a) espainiar hizkuntzalaria izan zen.

## Bizitza 
Salamancako eta Madrilgo Unibertsitate Autonomoko katedraduna izan zen. Irakasle laguntzaile eta irakasle bisitari izan zen Europa eta Estatu Batuetako hainbat unibertsitatetan. 1972az geroztik, Espainiako Errege Akademiako (*Real Academia Española, RAE*) kide izan zen eta, 1991tik 1998ra bitartean, bi aldiz aukeratu zuten akademiako zuzendari. Kargu horretan jardun zen urteetan, aldaketa handia izan zuten Akademia barruko lanek, ikerketa lexikografikoak eta hiztegi berriak sortzeko datu-base informatikoen erabilera bultzatu baitzen, besteak beste.

Haren lanen artean, honakoak aipagarriak dira: *Cómo se comenta un texto literario* (1957, *Nola egin literatura-testu baten kritika*); *Diccionario de términos filológicos* (1963, *Hitz filologikoen hiztegia*); *Estilo barroco y personalidad creadora* (1966, *Estilo barrokoa eta nortasun sortzailea*); *Lazarillo de Tormes en la Picaresca* (1973, *Tormesko itsumutila Pikareskan*); *Estudios de poética* (1976, *Poetika-ikerketak*); *Estudios de Lingüística* (1980, *Hizkuntzalaritza-ikerketak*). 1997an *El dardo en la palabra* (*Gezia hitzean)* liburua argitaratu zuen, gaur egungo espainieraren erabileran aurkitzen diren aldrebeskeriei buruz hainbat egunkaritan idatzitako artikuluen bilduma, irakurleen artean arrakasta handia izan zuena. Espainian eta nazioartean sari ugari irabazi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hiperides

**Hiperides** —grezieraz: *Hypereides*— (Atenas, K.a. 389 &ndash; Kleon, Peloponeso, K.a. 322) Antzinako Greziako hizlaria izan zen. Platonen eta Isokratesen ikaslea.

## Bizitza 
Hasieran logografo-lanetan aritu zen, inorentzako epaiketa-hitzaldiak eginez. Frine bere maitalearen kasua berak defendatu zuen: erlijiogabea izatea leporatzen zioten akusatuari, eta azken argudiotzat akusatuaren edertasuna agerian jarriz, lortu zuen Hiperidesek epaileen errukia.

K.a. 347tik aurrera Demostenesen jarraitzaile izan zen mazedoniarren eta bakezaleen aurkako erasoetan. Keroneako guduan (K.a. 338) Filipo II.a Mazedoniakoa atenastar koalizioari nagusitu zitzaionean, Hiperidesek antolatu zuen Atenasen defentsa. Harpaloren auzian Demostenesen salatzaile nagusietarikoa izan zen. Alexandro Handia hil ondoren (K.a. 323), mazedoniarren aurkako matxinada zela eta, berriro adiskidetu zen Demostenesekin. Antipatroren zapalkuntzaren biktima izan zen: atxilotu eta oinaze ikaragarriak pairarazirik hil zuten.

## Ondorenak 
Antzinatean ia Demostenesen parekotzat zeukaten. Haren eskutik atera bide ziren 77 hitzaldietatik 6 besterik ez dira gorde, eta ez osorik guztiak. Argitasuna, dotoretasuna, hizkuntza jasoaren eta lagunartekoaren bateratze egokia, hein batean komediak eragina, dira Hiperidesen berbaldiaren ezaugarriak. *Demostenesen aurka* eta *Lamian eroritako gudarien hileta-hitzaldia* dira bere hitzaldirik aipagarrienak.

## Erreferentziak
Nikolai Semionovitx Tikhonov

**Nikolai Semionovitx Tikhonov** (San Petersburgo, 1896ko abenduaren 4agreg./azaroaren 22ajul. - Mosku, 1979ko otsailaren 8a) errusiar idazlea izan zen.

Sobietar poeta nagusietako bat izan zen, eta ospe handia eman zioten idatzi zituen gerra-baladek. Oinarrizko ikasketak egin ondoren, soldadu joan zen Lehen Mundu Gerraren hasieran. Errusiako Iraultzaren garaian, armada gorrian sartu zen, eta Gerra Zibilean parte hartu zuen. Haren ondoren, Serapion Anaiak poeta-taldeko kide egin zen, eta 1922an argitaratu zituen lehen poema-bildumak: *Orda* (*Horda*) eta *Braga* (*Ur-eztia*), Gerra Zibileko gertaerak gogoan zituela. Sinbolisten moduak kritikatu zituen, eta errealismo pertsonalista batera jo zuen bere lanetan. Ekialdeko lurretan barrena ibili zen hurrengo urteetan, eta bidaia haietan bizi izandakoak *Heroi baten bila* liburura bildu zituen (1927). Stalinen garaietatik aurrera, bihotzez eta lumaz defenditu zuen Sobietar Batasuna. Bigarren Mundu Gerran, *Kirov gurekin dago* (1941) poema idatzi zuen, eta 1944-1946 bitartean Sobietar Batasuneko idazleen lehendakaria izan zen. Sari asko jaso zituen hurrengo urteetan, eta zuzenean parte hartu zuen Boris Pasternak idazlearen aurkako kanpainan. 1977an idatzi zuen azken liburua: *Leningradskie rasskazy* (*Leningradoko istorioak*), eta haren poema nagusien bildumak argitaratu ziren ondoren: *Stikhotvoreniya poemy* (1981, *Poema epikoak*) eta* Pesni kazhdogo dniya* (1982, *Egunoroko kantuak*).

## Erreferentziak
Irene Gutiérrez Caba

**Irene Gutiérrez Caba** (Madril, Espainia, 1930eko apirilaren 25a - *ib.*, 1995eko uztailaren 4a) espainiar antzezlea izan zen.

## Biografia 
Antzezle-familia batean hazi eta hezi zen, eta oso gazterik hasi zen antzerkian lanean. Protagonista gisa, 1963an lortu zuen lehen aldiz arrakasta, Alfonso Pasoren *Los derechos del hombre* ("Gizakiaren eskubideak") komedian egin zuen lanarengatik (Arte Ederretako Zirkuluko zilarrezko Minerva saria). Antzerkigintzan, Mihuraren obra askotan parte hartu zuen: *Maribel y la extraña familia* ("Maribel eta familia bitxia"), *A media luz los tres* ("Erdi itzalean hirurak"), *El chalet de Madame Renard* ("Madame Renarden txaleta"), *El caso de la mujer asesinadita* ("Txiki-txiki egindako andrearen kasua").

Genero guztietan aritu zen, eta era askotako paperak egin zituen, batez ere, dramatikoak: *Una vez al año* (1976, "Urtean behin"), *Sopa de pollo con cebada* (1979, "Oilasko-zopa garagarrarekin"), *La vieja señorita* (1982, "Andereño zaharra"), *El cementerio de los pájaros* (1982, "Txorien hilerria"), *Abejas en diciembre* (1987, "Erleak abenduan"), *Cena para dos* (1992, "Afaria birentzat") eta *Siempre en otoño* (1992, "Beti udazkenean"). Zineman eta telebistan ere aritu zen: *Barrio* (1957, "Auzoa") eta *Historias de la frivolidad* ("Fribolitatearen historiak") dira zinemarako eta telebistarako egindako lehen lanak. 1994an Arte Ederretako Merituaren urrezko Domina jaso zuen, bere ahizpa Juliarekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pedro Fernandes de Queirós

**Pedro Fernandes de Queirós** (Evora, Portugal, 1560 &ndash; Panama, Espainia Berriko Erregeorderria, 1615) itsasgizona eta esploratzailea izan zen. Espainiako koroaren zerbitzura aritu zen, eta Ozeano Barean zehar egindako bidaiengatik da ezaguna.

1595. urtean Alvaro de Mendañarekin Filipinetako uharteetara joan zen, Perutik abiatuta. Queirósek Itsaso Bareko kontinente ezezaguna (*Terra Australis*) aurkitu nahi zuen, eta horretarako laguntza eske joan zen Limara. Han, horretarako baimena eta laguntzak ukatu zizkioten, eta Espainiara joan zen eta gero Erromara (1600). Klemente VIII.a Aita Santuak lagunduta, 1605. urtean Peruko Callao portutik irten zen hiru itsasontzirekin. 1.000 legoa lurrik aurkitu gabe egin ondoren, Pomotu uharteetara iritsi zen. Kontinentea eta bertako aberastasunak aurkitzen ez zituenez, ontziaren norabidea aldatzea erabaki zuen. Zenbaiten ustez, norabide-aldaketa horrek desbideratu zuen, hain zuzen, Australiako bidetik. Azkenik, Espiritu Santo uhartera iritsi zen (Hebrida Berriak) eta Australia izena eman zion, bila zebilen kontinentea aurkitu zuelakoan. Kostaldea aztertzen ari zela, haizeak ontziak desbideratu zituen eta Queirósek, gaixotu ondoren, Acapulcora itzultzea erabaki zuen. 1606an iritsi zen, eta, hurrengo urtean, Espainiara itzuli zen. Gogor saiatu ondoren, Perutik beste espedizio bat egiteko baimena jaso zuen, baina Nueva Españara iritsi eta berehala hil zen.

## Erreferentziak
Les Luthiers

thumb|250px|Les Luthiers.
**Les Luthiers** Argentinako umore-taldea da, 1967an sortua eta Carlos López Puccio, Jorge Maronna, Marcos Mundstock, Carlos Núñez Cortés eta Daniel Rabinovichek eratua.

## Historia 
Sortu zen garaian, Buenos Airesen unibertsitateetako ikasleek abesbatza-jaialdiak antolatzen zituzten, eta zenbaitetan umore-ekitaldiak ere egiten zituzten: hala hasi zen taldea. 1965ean aurkeztu zen, *Cantata Laxatón* ikuskizunarekin: haren berrikuntza nagusia musika-tresna bitxiak ziren, Jorge Maronnak asmatuak eta eginak. Izugarrizko arrakasta izan zuten eta hainbat kontratu lortu zituzten ikuskizuna berriz egiteko. 1967an, *Les Luthiers* izena hartu zuten.

Taldearen asmoa musikarekin, ez musikaz, barre eragitea da. Umore freskoa eta argia dute. Beren ikuskizunek edozein musika-motari omenaldia egiten diote beti. Disko ugari grabatu dituzte, besteak beste: *Les Luthiers, volumen 3* (1973), *Les Luthiers, volumen 4* (1976), *Muchas gracias de nada* (1980, "Mila esker ezergatik"), *Les Luthiers volumen, 7* (1983).

Zuzenean eskaintzen dituzten ikuskizunen artean honakoak aipatzekoak dira: *Les Luthiers cantan la ópera* (1967, "Les Luthiersek opera kantatzen dute"), *Blanca Nieves y los siete pecados capitales* (1969, "Edurne Zuri eta zazpi bekatu nagusiak"), *Vigésimo aniversario* (1987, "Hogeigarren urteurrena") eta *Les Luthiers, grandes hitos. (Antología)* (1992).
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Irving

**John Irving** (Exeter, New Hampshire, Ameriketako Estatu Batuak, 1942ko martxoaren 2a) ingelesezko idazlea da.

## Bizitza 
Pittsburgheko, Vienako eta New Hampshireko unibertsitateetan egin zituen ikasketak. 1967an Mount Holyokeko Unibertsitatean hasi zen lanean, Ingeleseko sailean, eta handik bi urtera argitaratu zuen bere lehen nobela, *Setting Free the Bears* (1969, *Aska ditzagun hartzak*). Ondoren *The Water-Method Man* (1972, *Uraren metodoa erabiltzen zuen gizona*) eta *The 158-Pound Marriage* (1974*, 158 liberako ezkontza*) kaleratu zituen. 1978ko *The World According to Garp* (*Mundua Garpen arabera*) nobelak sekulako arrakasta izan zuen, eta unibertsitateko lana utzi eta literaturari eskaini ahal izan zion bere denbora guztia. Nobela hori Liburuaren Sari Nazionalerako izendatua izan zen, bai eta Kritikarien Elkartearen Liburuaren Sari Nazionalerako ere.

Harrezkero beste zenbait nobela argitaratu ditu: *The Hotel New Hampshire* (1981, *New Hampshire Hotela*, 1982an film bat egiteko erabili zena), *The Cider House Rules* (1985, *Sagardoaren etxeko arauak*, hori ere zinemara eramana),* A Prayer for Owen Meany* (1989, *Owen Meanyren aldeko otoitza*), *A Son of the Circus* (1994, *Zirkuko semea*), *A Widow for One Year* (1998, *Urtebeteko alarguna*). *Trying to Save Peggy Sneed* liburuak (1993, *Peggy Sneed salbatu nahian*), oroitzapenak, kontakizunak eta literaturari buruzko saiakerak biltzen ditu.

## Bibliografia 
* *Setting Free the Bears* (1968)
* *The Water-Method Man* (1972)
* *The 158-Pound Marriage* (1974)
* *The World According to Garp* (1978)
* *The Hotel New Hampshire* (1981)
* *The Cider House Rules* (1985)
* *A Prayer for Owen Meany* ) (1989)
* *Trying to Save Piggy Sneed*
* *A Son of the Circus* (1994)
* **A Widow for One Year** (1998)
* **My Movie Business** (2000)
* **The Fourth Hand** (2001)
* **The Imaginary Girlfriend** (2002)
* **A Sound Like Someone Trying Not to Make a Sound** (2004)
* **Until I Find You** (2005)
* **Last Night in Twisted River** (2010)
* **In One Person** (2012)
* *Avenue of Mysteries* (2015)
* *The Last Chairlift* (2022)

## Erreferentziak
James Fenimore Cooper

**James Fenimore Cooper** (Burlington, New Jersey, AEB, 1789ko irailaren 15a - Cooperstown, New York, AEB 1851ko irailaren 15a) Estatu Batuetako eleberrigile erromantikoa izan zen.

## Biografia 
Kolono baten semea zen, eta New York estatuko amerindiarrekin harremanak izan zituen haurtzaroan. Walter Scottek bultzatuta hasi zen idazten. Bere lehenengo eleberriaz (*Precaution*, 1820) inolako arrakastarik lortu ez zuen arren, bigarrenarekin (*The Spy*, "Espia", 1821) Estatu Batuetako eta Europako irakurleria bereganatu zuen (Europan bizi izan zen 1826tik 1833ra).

1823tik 1841ra bitartean, *Leatherstocking Tales* ("Larruzko Galtzerdiaren ipuinak") kontakizun-bilduma eman zuen argitara. Natty Bumpo amerindiarrek jaso eta Larruzko Galtzerdia edo Belatzaren Begia izenez deitzen zuten haurra da bost kontakizun horietako pertsonaia nagusia. Kontakizunek XVIII. mende bukaeran Ingalaterrako eta Frantziako gudarosteen artean izan ziren gatazkak dituzte kontagai.

Bere lan ezagunenak *The Last of the Mohicans* ("Azken Mohikanoa", 1826), *The Prairie* ("Zelaia", 1827) eta *The Deerslayer* ("Orkatz ehiztaria", 1841) dira. 1838. urtean Estatu Batuei buruzko obra kritiko bat idatzi zuen: *The American Democrat* ("Ameriketako demokrata").

Mark Twainen eta Edgar Allan Poeren mailako idazleek haren estiloaren sinpletasunari kritikak egin bazizkioten ere, Cooper da Estatu Batuetako lehen urteetako giroa islatzen jakin duen idazle hoberenetako bat.

## Erreferentziak
Louis Farrakhan

**Louis Farrakhan** —jaiotza-izena: **Louis Eugene Walcott**— (Bronx, New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1933ko maiatzaren 11) erlijio-buruzagia da.

## Bizitza 
Bostonen bizi zelarik, Eliza Episkopaleko abesbatzako kantari izan zen, eta biolin-ikasketak egin zituen. Oso ikasle ona izan zen. Ipar Carolinako Irakasle Eskolan ari zenean, Hego Ameriketako arrazen arteko harremanak ezagutzeko aukera izan zuen. 1953an utzi zuen eskola, eta Bostona itzuli zen. Betsy Rossekin ezkondu zen, eta abeslari gisa atera zuen ogibidea. Jaialdi-sail bat egiten ari zela, Malcolm X ezagutu zuen Roxburyn, eta artean Islameko Nazioaren (Musulman Beltzak) buruzagia zen Elijah Muhammad entzun zuen Chicagon.

Walcott islamismora bihurtu zen 1955ean, eta handik aurrera Louis X deitu zioten. Malcolm X 1965ean hil zutenean, Louisek haren lekua hartu zuen Harlemgo ministro gisa, eta handik urte batzuetara, Islameko Nazioaren lider bihurtu zen. Elijahek izen berria eman zion, Louis Farrakhan. Islameko Nazioak beltzen separatismoa eta independentzia ekonomikoa aldarrikatzen zuen bere kide afro-amerikar guztientzat.

1970eko hamarkadaren amaiera aldera, Louis Farrakhan semiten aurka zuen jarrera bortitzagatik nabarmendu zen, eta horrek Jesse Jacksonen gaitzespena ekarri zion. 1995ean milioi bat afro-amerikar bildu zituen Washingtona joateko, damu adierazpen gisako manifestazio batera. Osasun arazoak zituela eta, 2007an, Farrakhanek Islameko Nazioan zituen erantzukizunak gutxitu zituen.

## Erreferentziak
Robert Doisneau

**Robert Doisneau** (Gentilly,  - Montrouge, ) frantses argazkilaria izan zen. Jende arruntaren erretratuetan erakusten duen argitasun eta maitasunarengatik ezaguna. Bere teknika Henri Cartier-Bressonen momentu erabakiorraren (*decisive moment*) antzekoa da, baina harenak baino maitagarritasun handiagoa transmititzen du. Darabilen umore zorrotzaren azpian bere irudien esanahi sakonena aurkitzen da, ikuslea ikusten ari denarekin bat egitera bultzatzen duena. Doisneauk arte grafiko eta grabatuko ikasketak egin zituen Parisko École Estiennen (1926-1929), eta industria- eta merkataritza-argazkilaritzan hasi zen gero. 1934tik 1939ra bitartean, Renault auto-konpainiarentzat lan egin zuen. Garai hartan Brassairen obrak eragin handia izan zuen berean. Bigarren Mundu Gerran faltsutze-lanak egin zituen Erresistentziarentzat. 1944ko Parisko askapenaz egin zituen argazkiak mundu osoan argitaratu ziren. Handik gutxira, Rapho agentziarentzat lanean hasi zen. Bere lanak egunkari eta aldizkari askotan argitaratu ziren, *Vogue* eta *Life* aldizkarietan, besteak beste. Aipagarria da, besteak beste, 1950eko bere argazkietako bat (bikote bat Parisko kale batean musuka), postal eta kartel askotan argitaratua: ''Le Baiser de l'hôtel de ville''. 1947an Kodak saria jaso zuen, 1956an Niépce saria, eta 1983an Argazki Sari Nazionala. 1984an Ohorezko Legioaren Zaldun izendatu zuten.
## Erreferentziak
Mel Powell

**Mel Powell** (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1923 &ndash; 1998) musikaria izan zen, musikagilea, piano-jotzailea eta musika-irakaslea. 1990eko Pulitzer saria irabazi zuen *Duplicates* bi piano eta orkestrarentzako kontzertuko musikarengatik. Bere konposizioetako askotan hamabi tonuko teknika modernoak erabiltzen zituen. Halaber, musika elektronikoko aitzindarietako bat izan zen. Powellen konposizio nagusiak *Filigree Setting* (1959) eta *Haiku Setting* (1960) dira, lau hari-tresnatarakoa aurrenekoa, eta ahots eta pianorako bigarrena.

## Bizitza 
Piano-jotzaile eta musika-moldatzaile gisa hasi zuen bere musika karrera, Benny Goodmanen orkestran, 1942tik 1944ra bitartean. Gero, aire-armadako Gleen Miller Army Air Force Banden jo zuen. 1940ko hamarraldiaren bukaeran, jazz-jotzaile onenetako bat zen. Dena dela, jazz-ikasketak alde batera utzita, musika klasikoko ikasketak egin zituen (1952), Yale Unibertsitatean, Paul Hindemith musikagilea irakasle zuela. 1950eko hamarraldiaren erdialdean eskolak eman zituen Mannes Collegen, New Yorkeko unibertsitate-hirian. Yalera itzulita, eskolak eman zituen 1957tik 1969ra; gero konposizio-fakultateko zuzendari izan zen, bai eta Estatu Batuetako musika elektronikoko lehen estudioetako batekoa ere. 1969an eskolak ematen hasi zen Kaliforniako Arte Institutuko musika-eskolan, eta eskolako dekanoa izan zen 1970eko hamarraldian.

## Erreferentziak
Julia Otxoa

**Julia Otxoa García** (Donostia, 1953ko martxoaren 13a) gipuzkoar idazlea da. Poesia idazten du gehienbat, nahiz eta literaturgintzaren eta artegintzaren beste alor batzuk ere lantzen dituen, hala nola narrazioa, saiakera eta arte plastikoak. Gazteleraz idazten du, baina bere lan asko, haurrentzako ipuinak, gehienbat euskaraz argitaratu dira. Bere obra hizkuntza askotara itzuli da, eta sari ugari eskuratu ditu. 1978an argitaratu zituen lehenengo aldiz bere poemak, *Composición entre la luz y la sombra* liburuan. Orduz geroztik, obra zabala osatu du. Izan ere, 1994an ekin zion lehenengo aldiz narrazioari, eta 1997an hasi zen haurrentzako ipuinak idazten. Arte plastikoen alorrean, bere collage eta fotomuntaiak maiz erakutsi izan ditu Euskal Herrian zein Euskal Herritik kanpo, eta ohiko lankide da literatura-aldizkari askotan: *Zurgai*, *Literatura*, *Cuadernos de Alzate*, *Bilbao*. Azken urtetan mikrokontaketen idazle bezala ezaguna egin da. Rikardo Ugarte Zubiarrain eskultorearekin ezkonduta dago.

## Obrak 
### Poesia 
* *Composición entre la luz y la sombra*. Donostia: Gonfer, 1978.
* *Luz del aire*. Madril: Edarcón, 1982.
* *Cuaderno de Bitácora*, 1985.
Ganadora del Premio Ayuntamiento de Pasajes de Poesía 1985
* *Antología Poética*. Donostia: La primitiva casa Baroja, 1988.
* *Centauro*. Madril: Torremozas, 1989.
Finalista del Premio Carmen Conde 1989
* *Léta dei barbari*, 1997.
* *La nieve en los manzanos*. Malaga: Capitel, 2000.
* Taxus Bacata( Hiperión),Madrid (2005)
* *Al Calor de un Lápiz( Colección Norte,Zarautz,2006)*
* *La Lentitud de la Luz (Editorial Cálamo,Palencia,2008)*
* *Jardín de Arena (Editorial La Palma,Madrid,2014)*
*
*
**Narrativa**

*Kiskili-Káskala (Editorial,Vosa,Madrid 1995)*

*"Un Leon en la cocina" (EditorialPrames,Zaragoza,2005)*

*"Variaciones sobre un cuadro de Paul Klee"(Editorial Hiru,Hondarribia,2008)*

*"Un Extraño Envío" (Editorial Menoscuarto,Palencia,2009)*

*"Un lugar en el parque"(Editorial Alberdania,Donostia-San Sebastián,2011)*

*"Escena de familia con fantasma"(Editorial Menoscuarto,Palencia,2013)*
### Saiakera 
* *Emakume olerkariak. Poetas Vascas*. Madril: Torremozas, 1990.
* *Narrativa corta en Euskadi*. Madril: Vosa, 1994.

### Haur literatura 
* *Kískili-Káskala*. Madrid: Vosa, 1994.
* *Lucas y el búho*. Bilbo: Mensajero, 1997.
* *Zainorilandia*. Donostia: Elkar, 1997.
* *Bibote batzuen istorioa*. Bilbo: Ibaizabal, 1998.
* *Mister Popoffen abestia*. Bilbo: Ibaizabal, 1998.
* *Mundua Sagarrean*. Bilbo: Desclée de Brouwer, 1998.
* *Ilargi Amandrean Ipuinak*. Bilbo: Mensajero, 1999.
* *Un león en la cocina*. Zaragoza: Prames, 1999.
* *El cuarto de las hilanderas*. Cuento. En: Orosia. Jaca: Pirineum Multimedia, 2002, pp.&nbsp;135–143.

## Kanpo estekak 
*  Biografia eta lan nagusiak: http://www.escritoras.com/escritoras/escritora.php?i=940598451
*  2011n eginiko elkarrizketa: http://www.youtube.com/watch?v=UWjiba_Gseg
*  Julia Otxoaren web pertsonala: http://www.juliaotxoa.net/

## Erreferentziak
John Pritchard

**John Pritchard** (Londres, 1921eko otsailaren 5a - San Frantzisko, 1989ko abenduaren 5a) britainiar orkestra zuzendaria izan zen.

Debuta Londresen egin zuen, Derby String orkestrako zuzendari gisa, 1943tik 1945ra. 1948an Glyndebourneko jaialdiko abesbatzeko zuzendari izendatu zuten. 1951n Fritz Buschen ordez aritu zen *Don Giovanni* operan, eta harrezkero Mozarten hainbat opera zuzentzeko enkargua izan zuen. Liverpooleko Errege Orkestra Filarmonikoko musika zuzendari izendatu zuten, eta Pitchardek orkestra horretako egitura eta errepertorioa berritu, eta bere garaiko musika-ziklo bat sortu zuen, *Musika bizia*. 1962tik 1966ra Londresko Orkestra Filarmonikoko zuzendari izan zen, eta orkestra horrekin Ekialde Hurbila, Estatu Batuak eta Txina ezagutu zituen.

Izan ere, atzerrian ere lan ugari egin zituen Pitchardek: 1963an Estatu Batuetan izan zen, Pittsburgheko Orkestra Sinfonikoan; Aix-en Provenceko jaialdian, 1963an; Salzburgoko jaialdian eta Buenos Airesko Colón antzokian, 1966an; New Yorkeko Metropolitan Operan, 1971n; Parisko Operan, 1981ean. 1975ean Shakespearen saria irabazi zuen Hanburgon. Koloniako Operako zuzendari izan zen 1978tik 1989ra, Bruselako Monnaie Errege Antzokiko musika-zuzendaria 1982tik 1989ra, Londresko BBCko Orkestra Sinfonikoko buru 1982tik 1989ra, eta San Franciscoko Operako zuzendari 1986an.

## Erreferentziak
Jean Hamburger

**Jean Hamburger** (Paris, 1909ko uztailaren 15a - 1992ko otsailaren 1a) frantses medikua izan zen.

Nefrologiaren aitzindaria, eta Nefrologiako Nazioarteko Elkartearen sortzailea eta lehendakaria, 1960-1963 bitartean. Natura-zientzietako ikasketak egin zituen, Sorbonan, eta medikuntzakoak gero. 1930tik 1940ra, zenbait azterketa kliniko egin zituen Parisko erietxeetan: zaintza-metodo berriak saiatu zituen, elektrolito-gorabeheren eta giltzurrunetako gaitzen arteko loturak aztertu zituen, eta giltzurrun artifiziala asmatzeko lanak gainbegiratu zituen. 1952an Hamburgerren taldeak giltzurrun bat txertatu zuen, eta hartzailea bizi izan zen denbora garrantzi handikoa gertatu zen histobateragarritasuna aztertzeko. Aurrerago, giltzurrunaren histologia eta immunologiari buruzko azterketa sakonak egin zituen, eta artikulu eta liburu asko idatzi zituen horren gainean. 1962an Hamburgerren taldeak giltzurruna arrakastaz txertatzea lortu zuen. Frantzian egiten zen lehen organo-txertaketa zen. Hurrengo urtean, hildako baten gorputzeko organoaren txertaketa arrakastaz amaitzea lortu zuten. Hamburgerrek Ohorezko Legioaren saria jaso zuen, eta Merituaren Ordenarena. Txertaketarako Nazioarteko Elkartearen lehendakari izan zen 1968tik 1970ra, eta Medikuntza Akademia Nazionaleko kide, besteak beste. 1991n Frantziako Zientzien Akademiako lehendakari izendatu zuten.

## Erreferentziak
Marcel Dassault

**Marcel Dassault** (Paris, Frantzia, 1892ko urtarrilaren 22a - Neuilly-sur-Seine, Frantzia, 1986ko apirilaren 17a) frantses aeronautika-ingeniaria eta enpresa-gizona izan zen.

## Biografia 
Lehen Mundu Gerran hasi zen nabarmentzen aeronautikaren arloan, helize hobetu bat diseinatu baitzuen. 1937an, Fronte Popularrak haren fabrikak nazionalizatu zituen, eta bera kontratatu zuen enpresa zuzen zezan.

Alemaniak Frantzia okupatu zuenean, naziek ohorezko ariar izendatzea proposatu zioten (Dassault judua zen), baldin eta hegazkinak egiten bazizkien. Eskaintzari uko egin zion, eta atxilotu egin zuten. Gerra amaitu zenean, negozioa berreskuratu zuen eta bere inperioa altxatzeari ekin zion.

Dassaultek diseinatu zituen eta haren enpresan fabrikatu ziren Frantziako gerra-hegazkin arrakastatsuenak: *Mirage* eta *Mistère* ereduak, gero mundu osora salduko zirenak. Baina hegazkingintzako enpresak ez ezik, bankua eta eraikuntza-enpresa ere izan zituen Dassaultek. De Gaullen jarraitzaile izan zen, eta alderdia finantzatzen lagundu zion. 1960-1975 urteetan, Dassaulten konpainiarentzat izan zen Frantziako estatuak eraikuntza militarrean gastatu zuen aurrekontuaren % 80.

1971n, hainbat industria-konpainia bildu zituen enpresa bakar batean: Avions Marcel Dassault-Breguet Aviation. 1975ean, auzitara eraman zuten Dassaulten enpresa, zergak ez ordaintzeaz eta estatu-maileguetatik legez kanpoko etekinak ateratzeaz salatuta.

## Erreferentziak
Giovanni Paisiello

**Giovanni Paisiello** (Taranto, Italia, 1740ko maiatzaren 9a - Napoli, Italia, 1816ko ekainaren 5a) musikagilea izan zen.

## Bizitza 
Gaztetan eliza musika idatzi zuen batik bat, baina opera bufoarekin zuen zaletasunaz jabeturik, 1764. urtean lehen opera idatzi zuen Boloniarako, *Il mondo a rovescio* (*Mundua hankaz gora*). Katalina II.a Errusiakoaren kapera-maisu izan zen San Petersburgon (1776-1784), eta han idatzi zuen opera nagusia, *Il Barbiere di Siviglia* (1782, *Sevillako bizargina*), Giuseppe Petroselliniren libretoan oinarrituta.

1784tik 1799ra, Fernando IV.aren musika-zuzendaria izan zen Napolin, hamabost urtez. Aldi hartan idatzi zituen operarik hoberenak. Aipagarriak dira, besteak beste, *La Molinara* (1788) eta *Nina* (1789).

1802. urtean Napoleonek Parisa gonbidatu zuen, eta gorteko musika-zuzendaritzaz arduratu zen. Parisko entzuleek, hala ere, ez zuten ondo hartu 1803. urtean idatzi zuen *Proserpine* opera.

Napolira itzuli zen, eta Josef Bonaparte eta Joachim Muratentzat lan egin zuen, 1815. urte arte. Piccinni eta Cimarosa operagileen lehiakide izan zen. Ehun opera baino gehiago idatzi zituen. Aipatuez gainera, ospetsuak dira: *La serva padrona* (1769); *Don Chisciotte* (1769); *Achile in Sciro* (1778), eta *Didone abbandonata* (1794). Intermezzoak ere idatzi zituen, eliza-musika (40 meza, Te Deum bat, pasioak) eta musika tresnetarako lanak (hamabi sinfonia, kontzertuak, kuartetoak eta sonatak).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Krzysztof Penderecki

**Krzysztof Eugeniusz Penderecki** (Dębica, Polonia, 1933ko azaroaren 23a - Krakovia, 2020ko martxoaren 29a) poloniar musikagilea izan zen.

## Biografia 
Bere kasa hasi zituen musika-ikasketak, eta geroago Malawskiren ikaslea izan zen Krakoviako Goi Mailako Musika Eskolan. 1958. urtetik aurrera eskola hartako irakaslea izan zen, eta 1972. urtean zuzendari izendatu zuten. 1973. urtetik aurrera, konposizio-irakaslea izan zen Yale unibertsitatean.

Lehen lanetan Claude Debussyren eta Karol Maciej Szymanowskiren eragina antzematen zaio. Geroago Boulezen eragina izan zuen. 1960. urtetik aurrera, Boulezen estiloa utzi zuen, eta abangoardiako musikagile nagusietakoa bihurtu zen.

Pendereckik musikazkoak ez diren hotsak erabiltzen zituen, idazmakinarena eta zerrarena, adibidez, eta ohiko musika-tresnekin nahasten zituen. Ahotserako musikan aldiz, kantariek kontsonanteak ahoskatu behar izaten dituzte arrapaladan, txistu eta zarata eginez.

Lan aipagarriak hauek dira: *The Devils of Loudun* (1968-1969) eta *Paradise *(1976-1978) operak; *Anaklasis* (1960), harizko eta perkusiozko tresnetarako; *Threnody for The Victims of Hiroshima* (1960), harizko 52 tresnatarako; *Polymorphia* (1961), harizko 48 tresnatarako; *St. Luke Passion* (1963-1966), idatzi duen lanik txalotuena, kontalari, bakarlari, abesbatza eta orkestrarako; *Kosmogonia* (1970), bakarlari, abesbatza eta orkestrarako; *Ekintzak* (1971), jazz-talderako; *Intermezzo* (1973); *Agnus Dei* (1980), korurako.

Soinu-bandak ere egin zituen, esate baterako, Wojciech Jerzyren *Manuscrit trouvé à Saragosse*rako (1964) sortutako musika XX. mendeko soinu-banda berritzaileenetakotzat jotzen da.

Bestalde, Pendereckiren beste lan batzuk nahiz eta zinerako sortuak ez izan, film batzuetan erabiliak izan dira, hala nola, *Txelo-kontzertu*aren (1971) zati batzuk *The Shining* eta *The Exorcist* filmetan erabili zen.

Krzysztof Pendereckik sari ugari jaso zituen: Wolf saria (1987), Grawemeyer saria (1992), Asturiasko Printzea Saria (2001) eta Praemium Imperiale saria (2004), besteak beste.

2006. urtean, Münsterreko Unibertsitateko (Alemania) *doctor honoris causa* titulua jaso zuen.

## Erreferentziak
Mohsen Makhmalbaf

**Mohsen Makhmalbaf** (, *Mohsen Makhmalbaaf*; Teheran, ) irandar zinema-zuzendaria da. Xahren kontrako talde bateko kide zela espetxeratu egin zuten 1974. urtean, eta bost urtera zigortu zuten polizia bat jotzeagatik. Espetxetik irten zenean (1979) politikan jarraitu zuen, eta aldi berean irratian hasi zen lanean gidoilari gisa eta baita literaturan ere. Arte eta Pentsamendu Islamistak zabaltzeko Zentroaren sorreran parte hartu zuen, eta zinemaren bideari ekin zion, bide egokia baitzen bere pentsamendu etikoak eta filosofikoak adierazteko. Zineman bosgarren filma egin zuen arte, *Dastforush *(1987) hain zuzen ere, ez zuen Irango kritika erakartzerik lortu. Une horretatik aurrera, mundu osoan ezagutzen hasi zen hainbat lanen bidez: *Baysikelran*, *Arusi-e khuban *(1989), *Nobat-e asheqi* (1990) eta *Shabha-ye Zayandeh Rud *(1991; azken biak oraindik debekatuta daude Iranen). Arazo gutxiago emango zizkion gaien bila, komedia satirikoaren bideari ekin zion: *Ruzi ruzegari cinema *(1992) eta *Honarpishe* (1993) filmak dira horien erakusgarri. *Salaam cinema* (1994) eta *Nun va goldun *(1996) lanek errealitatearen eta fikzioaren arteko mugak aztertzen ditu. *Gabbeh* lanarekin lortu zuen Makhmalbafek ospe gehiena, eta horixe izan zen hain zuzen nazioartean ere arrakasta handien izan zuena. Lan horren ondoren, *Isiltasun* (1998) egin zuen, hori ere arrakasta handikoa. Makhmalbafen filmak, XXI. mendeko lehenengo hamarkadan, nazioarteko zinemaldi garrantzitsu gehienetan ikusgai egon dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Mohsen Makhmalbaf IMDb
Gregori Margulis

**Gregori Alexandrovitx Margulis** (; Mosku, Errusia, ) errusiar matematikaria da.

## Biografia 
Moskuko Unibertsitatean atera zuen titulua 1967an, eta hantxe jarraitu zuen ikasten. 1968an Moskuko Matematika Elkarteko matematikari gazteentzako saria irabazi zuen, ikasten ari zela oraindik. 1970ean bukatu zituen ikasketak, eta tesia aurkeztu zuen, U-sistemen teoriari buruzkoa. Informazio Igorpenerako Problemen Institutuan lanean hasi zen.

1978an Fields domina eman zioten Helsinkiko Nazioarteko Kongresuan. Sobietar agintariek ordea Helsinkira joatea debekatu zioten, eta ezin izan zuen domina jaso. 1979an, Sobietar Batasuna utzita, Bonngo Unibertsitatera joan zen. Hurrengo urteetan Bonngo Max Planck Institutuan, Ikerketa Aurreratuetako Institutuan, Collège de Francen, Harvarden eta Princetongo Ikerketa Aurreratuetako Institutuan aritu zen. 1991. urteaz gero katedra baten arduradun da Yale Unibertsitatean.

Fields dominaz gainera, beste sari asko jaso du: Collège de Franceko domina (1991) eta Humboldt saria (1996), besteak beste. Gainera, Arte eta Zientzietako Akademia Amerikarreko kide eta Tata Institutuko kide ere bada. Margulisek arlo hauek landu zituen: konbinatoria, geometria diferentziala, teoria ergodikoa, sistema dinamikoak eta Lie taldeen azpitalde diskretuak. 1986an Oppenheimen aierua frogatu zuen, 1929az gero ebatzi gabe zegoena. 2005. urtean, Margulisek Wolf saria jaso zuen.

## Erreferentziak
Francisco Tomás y Valiente

thumb|alt=|Francisco Tomás y Valienteren izena duen etorbidea, Madrilgo Unibertsitate Autonomoan

**Francisco Tomás y Valiente** (Valentzia, Espainia, 1932ko abenduaren 8a - Madril, Espainia, 1996ko otsailaren 14a) legelaria izan zen. Ikasketak amaitu ondoren, Valentzia eta Madrileko Zuzenbide fakultateetako irakasle laguntzaile izan zen, 1956tik 1963ra. 1964an Zuzenbide Historiako Katedra lortu zuen, La Lagunako Unibertsitatean, Tenerifen. Hurrengo urtean Salamancara aldatu zen, eta hamasei urtez aritu zen han. Jarduera politiko biziko urteak izan zituen, eta katedra galtzeko zorian izan zen, unibertsitatearen autonomiaren aldeko idazki bat izenpetzeagatik. 1979an Madrila aldatu zen, Madrilgo Unibertsitate Autonomoko katedradun gisa. Espainiako Konstituzio Auzitegia sortu zeneko lehen kideetako bat izan zen, eta lehendakari 1986ko martxoaz geroztik. 1989an Konstituzio Auzitegiko osoko bilkurak, aho batez, lehendakari hautatu zuen berriro, eta 1992an Miguel Rodríguez Piñeirok hartu zuen haren lekua.

Berrogeitik gora lan idatzi zituen aldizkari eta talde-liburuetan. Lanik aipagarrienak: *El derecho penal en la monarquía absoluta* (1969, *Monarkia absolutuaren zuzenbide penala*); *El marco político de la desamortización en España* (1983, *Desmortiazioaren marko politikoa Espainian*); *Manual de Historia del Derecho español* (1986, *Espainiako Zuzenbidearen Historia Eskuliburua*).

1996an hil zuen ETAko kide batek, Jon Bienzobas, Madrilgo Unibertsitate Autonomoko Zuzenbide fakultatean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mary Pierce

**Mary Pierce** (Montreal, Kanada, 1975) tenis-jokalaria da. Kanadar, frantziar eta estatubatuar herritartasunak ditu, eta Frantziarekin jokatu ohi ditu selekziokako lehiaketak. 2000. urtean Roland Garros txapelketa irabazi zuen, eta bera izan zen lehiaketa nagusietako bat baino gehiago irabazi dituen bigarren frantses emakumezkoa, Suzanne Lenglenen ondoren.

Aita estatubatuarra du, eta ama frantses-kanadarra. Estatu Batuetan hazi zen. Hamar urte zituela egin zuen debuta tenisean, aitaren zuzendaritzapean, hura izan baitzuen lehenengo entrenatzailea. 1990. urtean parte hartu zuen lehenengo aldiz lehiaketa nagusi batean, Roland Garrosen hain zuzen; bigarren itzulira iristea lortu zuen. Hurrengo urtean irabazi zuen lehenengo txapelketa Palermon (Italia). 1994an Roland Garrosko finalera iritsi zen, baina Arantxa Sánchezek garaitu zuen. Hurrengo urtean, tenis-jokalari haren beraren kontra irabaztea lortu zuen Australiako Irekian.

Hemezortzi urte bete zituenean frantses herritartasuna hartzea erabaki zuen, eta aitarengandik independente aritzea. 1997an Australiako Irekia galdu zuen Martina Hingis suitzarraren kontra, eta hainbat entrenatzailerekin aritu ondoren, bere jokoa hobetzea lortu zuen. 2000. urtean bere anaia David hartu zuen entrenatzaile, eta Roland Garrosen garaipena lortu zuen. 1967an Françoise Dürrek txapelketa hori irabazi zuenetik lehenengo aldia zen frantses batek Parisen garaipena lortzen zuela. 2004. urtean 's-Hertogenbosch txapelketa irabazi zuen, bere 16. titulua buruz buruko partidetan.
## Erreferentziak
Antonio Ruiz Soler

220px|thumb|eskuinera|Rosario eta Antonio,

**Antonio Ruiz Soler** (Sevilla, 1921eko azaroaren 4a - Madril, 1996ko otsailaren 5a), *Antonio el bailarin* izengoitiz ezaguna, espainiar dantzari eta koreografoa izan zen. Realitorekin ikasi zuen dantza flamenkoa, eta Angel Pericet eta Mme. Fedorovarekin, berriz, dantza klasikoa. Espainiar ballet flamenkoa eta klasikoa maisutasunez bateratu izana izan zen, hain zuzen ere, Antonioren lorpen handienetakoa. 1928an dantzatu zuen lehen aldiz jendaurrean, eta hamabost urtez bikotea osatu zuen Rosario dantzariarekin, *Chavalillos sevillanos* bikotean. Baina arrakasta Alfontso XIII.a eta Viktoria Eugenia errege-erreginen aurrean egindako emanaldiarekin lortu zuen, lehen aldiz. 1946an Sarasateren *Zapateado* estreinatu zuten, Mexikoko Bellas Artes antzokian. Nazioarteko zenbait bira egin zituen bikoteak, baina 1952an bikotea hautsi egin zen, eta 1953an Antoniok bere ballet-konpainia sortu zuen. Nazioarteko ospea lortu zuen dantza flamenkoa interpretatzeko erakutsi zuen trebetasunari esker. Haren ballet-ikuskizun nagusietan aipagarriak dira Fallaren *El amor brujo*, Albénizen *Rapsodia española*, E. Halffterren *Sonatina*, Antonio Solerren *Sonatas* eta abar. Espainiako dantzen dantzari bikainenaren ospea du nazioartean, dantzaren alor guztietan trebetasun handia erakutsi baitzuen, hasi flamenkotik eta bolerora; bera izan zen martinetea dantzatzen lehena eta birtuosismo aparta erakutsi zuen zapateatuetan.
## Erreferentziak
Serapio Muxika

**Serapio Muxika Zufiria** (Ormaiztegi, 1854ko azaroaren 14a - Donostia, 1941eko martxoaren 16a) gipuzkoar historialaria eta artxibozaina izan zen.

Zuzenbideko ikasketak egin zituen Zaragoza eta Bartzelonako Unibertsitateetan, eta liberalen alde borrokatu zen Bigarren Karlistaldian. Zestoa, Aizarnazabal, Ezkio, Zumaia, Zumarraga, Donostia, Irun, Hondarribia, Errenteria, Oiartzun, Ordizia, Eibar eta Astigarragako artxiboak sailkatu eta aztertzeaz gainera, historiari buruzko liburu- eta artikulu-sail garrantzitsuak eman zituen argitara. Real Academia de la Historiako urgazle, Frantziako Akademiako ofizial eta Gipuzkoako kronikari eta seme kuttun izendatu zuten.

Eusko Ikaskuntzako Batzorde Iraunkorreko Historiako saileko eleduna izan zen, bestalde, 1933-1937 urteetan, eta erakunde bereko lehendakari, 1934. urtean. Obra asko argitaratu zituen, horien artean: *Indice de los documentos del Archivo Municipal de la ciudad de San Sebastián* (1898), *Indice de los documentos del archivo municipal de Irún* (1898), *Los Gascones en Guipúzcoa* (1923), *Guía de Guipúzcoa* (Fausto Arozenarekin batera, 1930), *Juan Ignacio Gamón. Noticias Históricas de Rentería* (Fausto Arozenarekin, 1935), *Donación a Leire* (1935) eta *Orígenes de San Sebastián* (1936). Artikulu ugari idatzi zuen, halaber, *RIEV*, *Euskal-Erria*, *Yakintza*, *Euskalerriaren Alde*, *Euskal Esnalea* eta *Arantzazu* agerkarietan.

## Erreferentziak
Armand Salacrou

**Armand Salacrou** (Rouen, Frantzia, 1899ko abuztuaren 9a - Le Havre, Frantzia, 1989ko azaroaren 23a) frantses antzerkigilea izan zen.

## Biografia 
Frantziako alderdi komunistako kide egin zen 1920an.

1923an politika utzi eta mugimendu surrealista frantsesetara hurbildu zen. Charles Dullinen adiskide izan zen, eta haren eraginez hasi zen antzerkigintzan. Bai lehenengo komediarekin, *Tour à terre* (1925, "Dorre eroria"), bai bigarrenarekin, ''Le Pont de l'Europe* (1927, "Europako zubia"), izugarrizko porrota izan zuen, gai filosofikoetan oinarritutako lan trinko eta zailak zirelako.

1925tik 1928ra Wieneren zuzendari-laguntzaile izan zen, eta ondoren egin zituen *Patcohuli* (1930) eta *Atlas Hôtel* (1932). Baina ez zuen arrakastarik lortu harik eta 1934. urtean *Une femme libre* ("Emakume aske bat") lana aurkeztu zuen arte, senar-emazte burges batzuei buruzko eta maitasunari buruzko obra. Ondoren egin zituen *L'Inconnue d'Arras* (1936, "Arraseko ezezaguna"), zorionaren bilaketari buruzkoa, eta *La terre est ronde* (1938, "Lurra biribila da"), Jainkoari eta bekatuari buruzko drama historikoa.

1940an gudarostean sartzera behartu zuten, preso egin zuten, ihes egin zuen eta erresistentzian sartu zen. Gerraren ondoren, *Les Nuits de la colère* (1946, "Koleraren gauak") egin zuen. Odéoneko zuzendari izan zen 1947an. Urte horretan bertan egin zuen *L'Archipel Lenoir* ("Lenoir uharteak") komedia. *La Beauté du diable* ("Deabruaren edertasuna") filmaren gidoia egin zuen 1950ean. 1960ko hamarraldian filosofia-gaietara itzuli zen: *Boulevard Durand* (1960) eta *Comme les Chardons'' (1964, "Karduak bezala").

## Erreferentziak
Charles Krebs

**Charles Krebs** (St. Louis, Missouri, 1936ko irailaren 17a) estatubatuar zoologo eta ekologista da.

Ikasle garaian, St. Louiseko larru-saltegi batentzat lan egin zuen udetan, fokak harrapatuz Bering itsasoan. Minnesota Unibertsitatean ikasketak egindakoan (1957), Vancouverrera joan zen, Dennis Chittyrekin ikastera, leming-ugaztunetan aditua bera. Britainiar Columbiako Unibertsitateko ikastaldia bukatuta (1962), eta Berkeleyn bi urtez ikerkuntzan aritu ondoren, jaioterrira itzuli zen ostera, zoologia irakastera Indianako Unibertsitatean. 1970ean Vancouverrera itzuli zen, eta harrezkero zoologia-irakasle izan da Britainiar Columbiako Unibertsitatean. Lemingen eta iparraldeko beste ugaztun txiki batzuen kopurua zenbait urtez behin (lau-hamar urte bitarteko epean) bat-batean izugarri murriztea zergatik gertatzen den argitzea izan da haren lanaren helburu nagusia. Misterio hori argitzen saiatzeko, futbol-zelai baten neurriko belardi bat hesiz inguratu zuen, hesi barruan bizitzen jarritako sagu-populazioarekin zer gertatzen den ikusteko. Urtebetean bakarrik sagu-populazioa bost aldiz handitu zen. Krebsen ustez, bizi-baldintzak gogortu ahala, eta hautaketa naturalaren kariaz, banako oldarkorrenak nagusitzen dira. Azkeneko populazio-galera edo hilketa handi bat-batekoa, berriz, badirudi amek eragina dela, auzo habietako ume guztiak hiltzen dituztelako.

## Erreferentziak
Lauro Olmo

**Lauro Olmo Gallego** (O Barco de Valdeorras, Ourense, 1922ko azaroaren 9a - Madril, 1994ko ekainaren 19a) galiziar idazlea izan zen. Francoren diktaduran errealismo sozialaren nagusietariko bat izan zen. Zentsuraren presioa gogor pairatu zuen.

Bere lehen lanarekin, *Doce cuentos y uno más* (1956, *Hamabi ipuin eta bat gehiago*) Leopoldo Alas literatura-saria irabazi zuen. Bi urte geroago finalista izan zen Nadal sari ospetsuan, *Ayer, 27 de octubre* (*Atzo, urriak 27*) obrarekin. Liburu horretan bere obraren ildo nagusia zein izango zen erakutsi zuen: jende pobrearen esperantzarik eta etorkizunik gabeko bizitzaren salaketa eta kritika. *La camisa* (1962, *Alkandora*) antzerki-lanaren estreinaldiak Espainiako antzerki sozialaren sorrera markatu zuen, eta Espainiako gizartea literaturaren bidez aldarazi nahi izan zuen idazle-belaunaldi baten akuilu gertatu zen. Obrak sari asko irabazi zituen: Antzerki Sari Nazionala, Valle-Inclán saria, eta Espainiako Errege Akademiarena, besteak beste.

## Obra 
thumb|222px|Lauro Olmo
### Antzezlanak 
* * El Milagro * (1953)
* * El perchero * (1953)
* * El rubí del Inspector General* (1955)
* * La camisa* (1960)
* * La pechuga de la sardina* (1962)
* * La condecoración * (1963-1964)
* * El cuarto poder * (1963-1965)
* * La noticia * (1963)
* * La niña y el pelele * (1965)
* * Ceros a la izquierda * (1965)
* * La metamorfosis de un hombre vestido de gris * (1965)
* * Nuevo retablo de las maravillas y olé * (1965)
* * El mercadillo utópico o de cómo el hombre limpión tiro de la manta * (1965)
* * El tonto útil * (1965)
* * El cuerpo * (1965)
* * Mare Nostrum, S.A. * (1966)
* * English spoken* (1967)
* * Plaza menor * (1967)
* * Cronicón del medioevo o Historia de un pechicidio o La venganza de don Lauro * (1967)
* * Spot de identidad o Los maquilladores * (1975)
* * Don Especulón * (1979)
* * Pablo Iglesias * (1983)
* * La jerga nacional * (1986)
* * Un cierto sabor a angulas * (1987)
* * Sombrerete Jazz * (1987)
* * Luis Candelas * (1987)
* * Instantáneas de fotomatón * (1991)
* * Estampas contemporáneas * (1992)
* * Desde abajo * (1992)

### Antzezlanak Pilar Encisorekin batera idatzitako lanak 
* * El león engañado * (1954)
* * El león enamorado * (1959)
* * La maquinita que no sabía pitar * (1960)
* * El raterillo * (1960)
* * Asamblea general * (1961)

### Eleberriak 
* * Golfos de bien * (1955)
* * Doce cuentos y uno más * (1956)
* * Ayer, 27 de octubre * (1957)
* * El gran sapo * (1958), hasieran *El zócalo negro* izenburupean, Elisenda de Moncada saria 1963an, 1964ean argitaratuta. publicada al año siguiente.
* * Tituladlo como queráis * (1993)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* ː [*El teatro de Lauro Olmo*, Ricardo Doménech(https://eu.wikipedia.org/wiki/Ricardo_Dom%C3%A9nech)]
* ː [*Lauro Olmoren kronobiografia*, Ángel Berenguer(https://eu.wikipedia.org/wiki/%C3%81ngel_Berenguer)]
Adolphe Thiers

**Louis Adolphe Thiers** (Bouc-Bel-Air, 1797ko apirilaren 15a - Saint-Germain-en-Laye, 1877ko irailaren 3a) frantses politikari, kazetaria eta historialaria izan zen. Frantziako Hirugarren Errepublikako presidentea izan zen, 1871-1873 bitartean.

## Bizitza 
Aix-en-Provencen zuzenbideko ikasketak egin ondoren, Parisen bizileku hartu eta berehala egin zen ezagun, *Le Constitutionnel* eta *Le National* egunkarietan Karlos X.a Frantziakoa aginpidetik baztertzearen eta askatasun publikoaren alde idatzi zituen artikuluengatik. 1830eko Iraultzaren ondoren, kargu garrantzitsuak izan zituen Luis Filipe Frantziakoaren agintaldian (gobernuburu ere izan zen), baina 1840an dimisioa eman behar izan zuen, erregea ez zetorrelako bat haren kanpo arazoetarako politika zorrotzarekin.

Frantziako Bigarren Inperioan diputatua izan zen, eta legebiltzarreko erakundeen alde agertu zen, Napoleon III.aren autoritarismoaren aurrean. Urte horietan *Histoire du consulat et de l´empire* (1845-1862, «Kontsulatuaren eta inperioaren historia») obra handia idatzi zuen, frantses nazionalismoaren berpizkundean eragin handia izan zuena. 1870ean Frantzia-Prusia Gerraren aurka agertu zen, ez baitzuen gerra irabazteko inolako aukerarik ikusten. Gerra galdu ondoren, 1871ean Frantziako Hirugarren Errepublikako presidente hautatu zuten, eta, Frantziarentzako politika-sistemarik egokiena errepublika kontserbadorea zelakoan, gogor zapaldu zuen urte bereko Parisko Komunako matxinada. 1873. urtean dimisioa aurkeztu zuen.

## Erreferentziak