Hegazti idazkari

**Hegazti idazkaria** edo **hegazti sugekaria** (*Sagittarius serpentarius*) *Sagittarius* generoko animalia da. *Sagittariidae* familian sailkatuta dago eta hegazti harraparia da. Afrikako espezie endemikoa da eta kontinente hartako erdialdeko eta hegoaldeko sabanetan bizi da.

Erraz ezagutzen den hegaztia da, hanka luzeak, arrano itxurako enborra eta luma luzeak buruaren eta lepoaren atzealdean. 1'3 metroko altuera har dezake. Sabanako eremu zabalak atsegin ditu eta sugeak harrapatzen dituenez, historikoki espezie errespetatua da. 2000. urtean ordea IUCN elkarteak galzoriko espezie izendatu zuen.

1779an John Frederick Miller ilustratzaile ingelesak *Icones animalium et plantarum* liburuan aurkeztu zuen eta *Falco serpentarius* izena eman zion, "belatz sugejalea". 1783an Johann Hermann naturalista alsaziarrak *Tabula affinitatum animalium* liburuan izen biak batu eta *Sagittarius serpentarius* deitu zion.

## Deskribapena 
Oso erraz ezagutzen den hegaztia da, arrano burua eta gorputza eta kurrilo hankak baititu. Hegazti garaia da, 1'3 metroko altuera baitu, eta hego-zabalera 1'1-1'5 metro artekoa du. 3'74 kg eta 4'27 kg arteko pisua du, batez beste 4'05 kg. Isatsa 57-85 cm luze da eta hankako tarso hezurra, 31 cm batez beste. Lepoa laburra du eta hegaztiak makurtu beharra dauka lurrera iristeko.

Kolorez gris argia da. Hegoetako luma arraunlari primarioak eta sekundarioak beltzak dira eta hanketako lumak ere bai. Isatseko lumak gris argia dira barrenaldean, beltzak kanpoaldean eta ertz zuria dute. Txitak 45 egunen ondoren jaiotzen dira eta habia handia denez, ez da ohikoa txiten artean borrokarik izatea; dena dela, janari eskaseko garaietan txita bakarrak bizirauten du. Txiten harrapariak beleak, erroiak, hontz handiak eta kalaoak dira.

### Elikadura 
250px|thumb|Hegazti idazkaria sugea jaten.
Ohiko hegazti harrapariek ez bezala, hegazti idazkariek lurrean korrika eginez ehizatzen dute. Bikoteek elkarrekin egiten dituzte erasoak, batzuetan gazteek ere hartzen dute parte. Harrapakin ohikoenak intsektuak (otiak eta kakalardoak), ugaztunak (saguak, erbiak, mangostak...), karramarroak, muskerrak, sugeak, dortokak, txori txikiak, arrautzak... Ez dira sarraskijaleak, baina animalia hilberriak aurkituz gero, jateko balia ditzakete. Ehizatzeko, hankak erabiltzen ditu: erpeekin harrapatu eta lurraren kontra zapaldu eta kolpatzen ditu, hil arte.

Izen zientifikoak iradokitzen du sugezalea dela, baina antzina uste zen baino ehuneko txikiagoa hartzen du haren dietan. Hala ere, toki batzuetan suge pozoitsuen (sugegorri, kobra...) harrapari nagusia izaten da.

Digestio hodia laburra du eta haragia jateko espezializaturik dago. Paparoa handituta dago eta errota ez da gihartsua, ez baitute belarra txikitzeko funtziorik betetzen. Digeritzen ez duen janaria kanporatu egiten du 40x45mm-tako bolatxoetan: horiek habiaren edo lotarako zuhaitzaren inguruan pilatzen dira eta *Hepatozoon ellisgreineri* dira; ektoparasitoen artean, zorriak daude, *Neocolpocephalum cucullare* eta *Falcolipeurus secretarius*.

## Gizakiarekiko harremana 
### Gizakien kulturan 
[200px|thumb|[Hegoafrikako armarrian hegazti idazkaria ageri da.]]
Egipto Garaiko Abu Zaidan indusketa eremuan Naqada III kulturako (K.a. 3200) bolizko laban batean hegazti idazkari baten irudia ikusten da. Horrek erakusten du gaur egun baino iparralderago ere bizi zela.

Afrikan animalia adierazgarria izan da alde batetik duen itxura bereziagatik eta bestetik suge eta izurrien aurka laguntzen zuelako usteagatik. Onuragarria izate horregatik bakean utzi izan zaio historikoki, orain, ordea, idazkarien kopurua jaisten hasi da. 1969an Sudango armarrian irudikatu zen eta 2000n Hegoafrikako armarrian sartu zen, biak ala biak gau egun hartzen duen eremuaren muturretan daude. Afrikako herrialde askotako zigiluetan ere irudikatu izan da, baita hegaztia existitzen ez den herrialdetan ere. Nazio Batuen Erakundeak ere atera izan ditu zigiluak idazkariaren ilustrazioarekin.

Kenyako Masai leinuak *ol-enbai* izena ematen dio, "gezi bat". Beren medikuntza tradizionalean haren atalak erabili izan dituzte. Lumak erre ondoko kea epilepsia tratatzeko, egunean bi arrautza jatea burukomina kentzeko eta haren gantza egosi eta edan haurrak hazteko edota abereen osasuna indartzeko. Xhosa leinuak inteligentziaren erreferente dauka eta *inxhanxhosi* esaten dio. Zulu leinuak *intungunono* deitzen dio.

### Mehatxuak eta kontserbazio maila 
1968an Afrikako Natura eta Natur Baliabideen Kontserbaziorako Konbentzioak hegazti idazkaria babestu zuen. Naturaren Kontserbaziorako Nazioarteko Erakundeak (IUCN) espezie kaltebera izendatu zuen 2016an baina populazioaren jaitsiera azkarra ikusita 2020an galzoriko espezie izendatu zuen.

Banaketa eremu handia badu ere, populazio txikiak dira. Hegoafrikako Kruger Parke Nazionalean, esate baterako, populazioa jaitsi egin da, landaretza asko hazi delako, eta idazkariak zelai zabalak behar ditu ehizatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* World Bird Names