open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Torreziella

**Torreziella** toponimoa 1025. urtean datatzen den Donemiliagako goldean aipatzen diren toponimoetako bat. Conmungoni ostean aipatzen da Ossingani barrutian.

Toponimo hau, ***Torreciella*** aldaerarekin, aurkitu dugu Gerardo Lopez de Gereñuren idazkietan. Donemiliagako goldearen edizio digitala egin zutenek mapan kokatu eta guzti egin zuten. Komunioi eta Salcedo herrien artean.

**Torreziella** toponimoa beste bi aldiz aipatzen da Becerro Galicano kodexean: 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisco Javier Aranguren

**Francisco Javier Aranguren Urrutia** (Mungia, 1768 – 1838) bizkaitar politikari eta abokatua izan zen.

## Biografia 
Mungian jaio zen 1768an, Matias eta Mariaren semea, biak Bizkaiko familia ospetsutatik etorriak eta Enkarterriko Zalla kontzejukoak. Lau urtez ikasi zituen filosofia Gasteizen eta Alcázar de San Juango komentuan, eta hiru urtez zuzenbidea Toledoko Unibertsitatean, non * nemine discrepante* kategorian batxilergoa jaso zuen 1784an. Hurrengo urteetan, hiri bereko San Juan Nepomuzenoko Akademiako akademikoa, fiskala eta idazkaria izan zen. Oñatiko Unibertsitatean, 1788tik 1789ra, zuzenbide errealeko ikastaro bat eta zuzenbide naturaleko beste bat eman zituen. Aldi berean, lehen irakasgaiaren katedran ordezko izan zen.

Hogeita hamabi urte zeramatzan abokatu gisa lanean, 1822an Hiriberri n euskal hiru probintzietako gobernu-batzarreko aholkulari hautatu zutenean, eta hurrengo urtean batzorde bereko diputazioko kide izan zen. Antonio Truebak 1880an «Euskal-Erria» aldizkarian argitaratutako artikulu biografiko batean zioenez, «ideia moderatuak zituen gizona zen».

1823ko apirilean, Gernikako hiribilduko alkate nagusi izendatu zuten, baita Bizkaiko Jaurerriaren korrejimenduko teniente nagusi ere. Urte bereko azaroan, Gernikako alkate nagusiaren makila zin egin zuen Gaztelako Kontseilu Gorenean, eta Valladolideko Errege Entzutegi eta Kantzelaritzako *oidor*en ohoreak lortu zituen. Gernikako alkatearen agintaldian, hiribildua edertzeko hainbat lanetan aritu zen: zumardi bat osatu zuen, mareak komunikatzeko kanal bat ireki zuen eta herria itzalez betetako pasealeku batez hornitu zuen, hainbat zuhaitzekin. Bizkaiko Jaurerriko Batzar Nagusietako lehendakari ere izan zen. 1838an hil zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*

## Kanpo estekak
Bukobako elizbarrutia

**Bukobako elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren tanzaniar elizbarrutia da. 1951ko abenduaren 13an ezarri zen Kagera Behereko bikariotza apostoliko gisa, 1953ko martxoaren 25ean Rutaboko elizbarruti egin zen eta 1960ko ekainaren 21ean gaur egungo izena hartu zuen. Apezpikuaren egoitza Bukoban dago. Egun apezpikua Jovitus Francis Mwijage da.

## Ordinarioak 
### Kagera Behereko bikario apostolikoa 
* Laurean Rugambwa (1951-1953)

### Rutaboko apezpikua 
* Laurean Rugambwa (1953-1960)

### Bukobako apezpikuak 
* Laurean Rugambwa (1960-1968)
* Placidus Nkalanga (1969-1973)
* Nestorius Timanywa (1973-2013)
* Desiderius M. Rwoma (2013-2022)
* Jovitus Francis Mwijage (2023-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Placidus Nkalanga (1961-1969)
* Method Kilaini (2009-2024)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bundako elizbarrutia

**Bundako elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren tanzaniar elizbarrutia da. 2010eko azaroaren 27an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Bundan dago. Egun apezpikua Simon Chibuga Masondole da.

## Ordinarioak 
* Renatus Leonard Nkwande (2010-2019)
* Simon Chibuga Masondole (2021-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kayangako elizbarrutia

**Kayangako elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren tanzaniar elizbarrutia da. 2008ko abuztuaren 14an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Kayangan dago. Egun apezpikua Almachius Vincent Rweyongeza da.

## Ordinarioak 
* Almachius Vincent Rweyongeza (2008-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Musomako elizbarrutia

**Musomako elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren tanzaniar elizbarrutia da. 1946ko apirilaren 11n ezarri zen Musoma-Maswako bikariotza apostoliko gisa, 1950eko ekainaren 24an Musomako prefetura apostoliko egin zen eta 1957ko uztailaren 5ean elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Musoman dago. Egun apezpikua Michael George Mabuga Msonganzila da.

## Ordinarioak 
### Musoma-Maswako bikario apostolikoa 
* Joseph Blomjous (1946-1950)

### Musomako prefektu apostolikoa 
* Giuseppe Gerardo Grondin (1950-1957)

### Musomako apezpikuak 
* John James Rudin (1957-1979)
* Anthony Peter Mayalla (1979-1987)
* Justin Tetmu Samba (1988-2006)
* Michael George Mabuga Msonganzila (2007-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rulenge-Ngarako elizbarrutia

**Rulenge-Ngarako elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren tanzaniar elizbarrutia da. 1929ko apirilaren 8an ezarri zen Bukobako bikariotza apostoliko gisa, 1953ko martxoaren 25ean elizbarruti mailara igo zen, 1960ko ekainaren 21ean Rulengeko elizbarrutia izena hartu zuen eta 2008ko abuztuaren 14an gaur egungo izena. Apezpikuaren egoitza Rulengen dago. Egun apezpikua Severine Niwemugizi da.

## Ordinarioak 
### Bukobako bikario apostolikoak 
* Burkard Huwiler (1929-1946)
* Lorenzo Tétrault (1947-1951)
* Alfred Lanctôt (1951-1953)

### Bukobako apezpikua 
* Alfred Lanctôt (1953-1960)

### Rulengeko apezpikuak 
* Alfred Lanctôt (1960-1969)
* Christopher Mwoleka (1969-1996)
* Severine Niwemugizi (1996-2008)

### Rulenge-Ngarako apezpikua 
* Severine Niwemugizi (2008-)

## Apezpiku laguntzailea 
* Christopher Mwoleka (1969)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shinyangako elizbarrutia

**Shinyangako elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren tanzaniar elizbarrutia da. 1950eko ekainaren 24an ezarri zen Maswako bikariotza apostoliko gisa, 1953ko martxoaren 25ean elizbarruti mailara igo zen eta 1956ko abuztuaren 9an gaur egungo izena hartu zuen. Apezpikuaren egoitza Shinyangan dago. Egun apezpikua Liberatus Sangu da.

## Ordinarioak 
* Edward Aloysius McGurkin (1956-1975)
* Castor Sekwa (1975-1996)
* Aloysius Balina (1997-2012)
* Liberatus Sangu (2015-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Songeako artxidiozesia

**Songeako artxidiozesia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren tanzaniar artxidiozesia da. 1913ko azaroaren 12an ezarri zen Lindiko prefetura apostoliko gisa, 1927ko abenduaren 15ean lurralde abadia egin zen, 1931ko abenduaren 23an Peramihoko lurralde abadia izena hartu zuen, 1969ko otsailaren 6an Songeako elizbarruti bilakatu zen eta 1987ko azaroaren 18an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Songean dago. Egun artzapezpikua Damian Denis Dallu da.

## Ordinarioak 
### Lindiko prefektu apostolikoak 
* Willibrord Lay (1913-1922)
* Gallus Steiger (1922-1927)

### Lindiko abadea 
* Gallus Steiger (1927-1931)

### Peramihoko abadeak 
* Gallus Steiger (1931-1952)
* Eberhard Spiess (1953-1969)

### Songeako apezpikua 
* James Joseph Komba (1969-1987)

### Songeako artzapezpikuak 
* James Joseph Komba (1987-1992)
* Norbert Wendelin Mtega (1992-2013)
* Damian Denis Dallu (2014-)

## Apezpiku laguntzailea 
* James Joseph Komba (1961-1969)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lindiko elizbarrutia

**Lindiko elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren tanzaniar elizbarrutia da. 1963ko abuztuaren 5ean ezarri zen Nachingweako elizbarruti gisa eta 1986ko urriaren 17an gaur egungo izena hartu zuen. Apezpikuaren egoitza Lindin dago. Egun apezpikua Wolfgang Pisa da.

## Ordinarioak 
### Nachingweako apezpikuak 
* Arnold Ralph Cotey (1963-1983)
* Polycarp Pengo (1983-1986)

### Lindiko apezpikuak 
* Maurus Libaba (1986-1988)
* Bruno Pius Ngonyani (1990-2022)
* Wolfgang Pisa (2022-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mbingako elizbarrutia

**Mbingako elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren tanzaniar elizbarrutia da. 1986ko abenduaren 22an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Mbingan dago. Egun apezpikua John Chrisostom Ndimbo da.

## Ordinarioak 
* Emmanuel Alex Mapunda (1986-2011)
* John Chrisostom Ndimbo (2011-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mtwarako elizbarrutia

**Mtwarako elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren tanzaniar elizbarrutia da. 1931ko abenduaren 22an ezarri zen Ndandako lurralde abadia gisa eta 1972ko abenduaren 18an elizbarruti mailara igo zen, gaur egungo izena hartuz. Apezpikuaren egoitza Mtwaran dago. Egun apezpikua Titus Joseph Mdoe da.

## Ordinarioak 
### Ndandako abadeak 
* Joachim Ammann (1932-1948)
* Anthony Victor Hälg (1949-1972)

### Mtwarako apezpikuak 
* Maurus Libaba (1972-1986)
* Gabriel Mmole (1988-2015)
* Titus Joseph Mdoe (2015-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Anthony Victor Hälg (1949)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Njombeko elizbarrutia

**Njombeko elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren tanzaniar elizbarrutia da. 1968ko otsailaren 16an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Njomben dago. Egun apezpikua Eusebio Samwel Kyando da.

## Ordinarioak 
* Raymond Mwanyika (1971-2002)
* Alfred Leonhard Maluma (2002-2021)
* Eusebio Samwel Kyando (2023-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tunduru-Masasiko elizbarrutia

**Tunduru-Masasiko elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren tanzaniar elizbarrutia da. 1986ko urriaren 17an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Tundurun dago. Egun apezpikua Filbert Felician Mhasi da.

## Ordinarioak 
* Polycarp Pengo (1986-1990)
* Magnus Mwalunyungu (1992-2005)
* Castor Paul Msemwa (2005-2017)
* Filbert Felician Mhasi (2018-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Castor Paul Msemwa (2004-2005)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kahamako elizbarrutia

**Kahamako elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren tanzaniar elizbarrutia da. 1983ko azaroaren 11n ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Kahaman dago. Egun apezpikua Christopher Ndizeye Nkoronko da.

## Ordinarioak 
* Matthew Shija (1983-2001)
* Ludovic Minde (2001-2019)
* Christopher Ndizeye Nkoronko (2022-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zaharren zaintza

[thumb|350x350px|[Norvegia|Norvegiako egoitza batean dagoen adineko pertsona.]]
**Zaharrak**, **adinekoak** edo **adinduak  zaintzea** hirugarren adinekoentzat bakarrik diren behar eta baldintza bereziak asetzea da. Termino zabal horrek hainbat zerbitzu hartzen ditu bere baitan, hala nola, bizitza lagundua, helduen zaintza, iraupen luzeko zainketak, zaharren egoitzak, hospizioetako zaintza eta etxeko arreta. Mundu osoan zaharrak zaintzeko dagoen aukera zabala dela eta, eta adineko herritarren gaineko ikuspegi kulturalak ere desberdinak direla kontuan hartuta, ezin da praktika bakar batera mugatu. Adibidez, Asiako herrialde askok oso gutxitan erabiltzen dute gobernuak ezarritako zaharren zaintza, eta nahiago dituzte metodo tradizionalak, familiako belaunaldi gazteagoek artatuak izateko.

Zaharren zaintzak eguneroko jarduerekin eta osasunaren zaintzarekin laguntza pixka bat behar duten baina duintasunez zahartu nahi duten adinekoen behar sozial eta pertsonalak nabarmentzen ditu. Bereizketa garrantzitsua da; izan ere, etxebizitzaren diseinuak, zerbitzuek, jarduerek, langileen trebakuntzak eta, beraz, bezeroak izan behar dute ardatz. Azpimarratzekoa da, halaber, nagusien mundu mailako arreta asko  sartzen dela ordaindu gabeko merkatuaren sektorean.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Eliminating Barriers to Mental Health Treatment: A Guide for Massachusetts Elders, Families and Caregivers", Massachusetts Association of Older Americans, 3rd Edition, 2008.
* Vieillissement et enjeux d'aménagement: regards à différentes échelles (arg. by Paula Negron-Poblete and Anne-Marie Séguin), Presses de l'Université du Quebec, 2012. ISBN ｟｠2-7605-3428-5
* Campbell Collaboration. (2018). Estatu Batuetan eta Erresuma Batuan adineko helduei egindako etxez etxeko bisiten eraginaren azterketa. Oslo: Campbell Collaboration.

## Kanpo estekak
Taborako artxidiozesia

**Taborako artxidiozesia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren tanzaniar artxidiozesia da. 1887ko urtarrilaren 11n ezarri zen Unianyembéko bikariotza apostoliko gisa, 1925eko maiatzaren 13an Taborako bikariotza apostolikoa izena hartu zuen eta 1953ko martxoaren 25ean artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Taboran dago. Egun artzapezpikua Protase Rugambwa kardinala da.

## Ordinarioak 
### Unianyembéko bikario apostolikoak 
* François Gerboin (1897-1912)
* Henri Léonard (1912-1925)

### Taborako bikario apostolikoak 
* Henri Léonard (1925-1928)
* Édouard Michaud (1928-1932)
* Joseph Trudel (1933-1949)
* Cornelius Bronsveld (1950-1953)

### Taborako artzapezpikuak 
* Cornelius Bronsveld (1953-1959)
* Marko Mihayo (1960-1985)
* Mario Epifanio Abdallah Mgulunde (1985-2006)
* Paul Runangaza Ruzoka (2006-2023)
* Protase Rugambwa (2023-)

## Bikario apostoliko lagunkidea 
* Henri Léonard (1912)

## Artzapezpiku lagunkidea 
* Protase Rugambwa (2023)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Bernard Mabula (1969-1972)
* Josaphat Jackson Bududu (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Palmela punta

[thumb|250x250px|Palmela puntak, [Fuente-Olmedo|Fuente-Olmedon (Valladolid) aurkitutako ehorzketa batetik hartuak.]]
**Palmela punta** historiaurreko, Metaleen Aroko kobrez egindako punta mota bat da.  Punta horiek orri laua eta, oro har, obalatua izaten dute, nahiz eta zirkulu-formakoak, erronboide-formakoak eta hegatsak ere izan ditzaketen. Luzera aldakorreko pedunkulu estu eta zorrotza dute, punten tipologia hauen ezaugarri bereizgarria, haiz zuzen.

## Testuingurua 
"Palmela punta" izena Palmela herrian, Lisboatik gertu dagoen aztarnategi arkeologiko batetik dator, bertan aurkitu baitziren punta metaliko mota honen lehen aleak. Hala ere, Iberiar penintsula osoan barreiatuta dago, eta horrek esan nahi du haren erabilera eta ekoizpena asko hedatu zela eskualdean.

Historiako metalezko lehen puntak dira eta kanpai-formako ontzien kulturaren aztarna tipikoak dira, Kalkolitoaren amaieraren eta Brontze Aroaren arteko trantsizio-aldiari dagozkionak. Garai horretako gudarien arma multzoaren parte ziren eta ohikoagoak ziren hileta testuinguruetan, bereziki Ipar Mesetan eta Brontze Aroko lehen uneetan. K.a. III. milurtekoaren amaieratik Brontze Aroaren amaierara arte, Palmela puntak eta suharriz egindako puntak aldi berean existitu ziren.

## Fabrikazioa 
Punta horiek kobrezko xaflez egiten ziren, hau da, Naturan dagoen mineralarekin, eta ez propio sortu behar den aleazio batekin, geroago, brontzearekin gertatuko dena. Fabrikazio-prozesuak mailuaz jotzea eskatzen zuen, eta, batzuetan, beroa ematea, metala biguntzeko eta xaflei forma emateko. Kobreak ez du bero handia behar biguntzeko. Xaflak moztu egiten ziren gero, punta bihurtzeko. Punta horietako batzuek artsenikoa zuten, eta horrek erraztu egiten zuen metala laminatzea ekoiztu bitartean.

## Funtzioa 
Palmela punten funtzio zehatzak eztabaidagai izaten jarraitzen du adituen artean. Batzuen ustez, gezi puntak ziren, nahiz eta haien pisu handiak adierazten duen seguruagoa dela lantza punta edo xabalina punta moduan erabiltzea ehizarako edo borrokarako arma gisa. Gainera, silexezko puntekin batera egoten ziren, txikiagoak zirenak, eta bereaz geziak egiteko egokiagoak.

## Euskal Herrian 
1989. urteko artikuluan, Jose Angel García Serranok euskal aztarnategi hauetan aipatu zuen punta mota hauek aurkitu zituztela: Araban, San Sebastián Hegoa trikuharria, Los Usos I, El Sotillo trikuharria, eta Nafarroan, Sakulo trikuharrian, Izaban.

## Erreferentziak 

## Kanpo estekak 
* “Palmela” motako puntak, Jerezeko Udal Arkeologia Museoa (2016)
* Puntas tipo Palmela. *Museo Arqueológico Nacional, MAN. CER.es*
Rosemary Lowe-McConnell

**Rosemary Helen Lowe-McConnell** (Liverpool, 1921eko ekainaren 24a - Ditchling, 2014ko abenduaren 22a) Erresuma Batuko biologoa, iktiologoa eta limnologoa izan zen. Afrikako eta Hego Amerikako ur tropikaletan lan egin zuen, eta aitzindari izan zen arrain tropikalak ikertzen eta aztertzen, bai eta urpekaritza erabiltzen ere bere ikerketetan. Tilapia arrainetan eta akuikulturan egindako lanengatik ere ezaguna da. Bere ekarpen zientifiko ugarien artean, 1987an argitaratutako "Fish Communities in Tropical Fresh Waters" (Arrain-komunitateak ur geza-tropikaletan) liburua nabarmentzen da.

## Biografia 
Rosemary Helen Lowe-McConnell, Mary eta Harold Loweren (hezkuntza zuzendariordea) alaba, Grassendalen hazi zen, Merseytik gertu. Denbigh-eko Howell eskolan hasi zituen ikasketak, Liverpoolgo Unibertsitatean sartu aurretik, eta han jarraitu zituen graduondoko eta doktoregoko ikasketak. Afrikarekiko lilura amonarengandik etorri zitzaion, biologoak bilobari eman baitzizkion naturaren historiari buruzko liburuak. Laster adierazi zuen inguruarekiko interesa, eta gozatu egiten zuen Mersey ibaiaren ertzetara jaisten, hegazti zangaluzeen saldoak ikustera. Bere familiak maskota-mota ugari zituen, intsektu makiletatik hasi eta asto bateraino, eta aitak arrain tropikalak zituen akuario bat zeukan telefonoaren mahaian.

Txikitan Afrikan esploratzaile izatearekin egiten nuen amets, nahiko ausarta zelako gainera. Abentura maite zuen, ikerketa-espiritua eta baldintza txarretan borrokatzeko trebetasuna ere bazuen, eta espiritu horri eutsiko zion bizitza osoan.

Richard 1962an erretiratu zen eta bikotea Ingalaterrara itzuli zen, non Rosemary Londresko Historia Naturalaren Museoko  kide bihurtu zen. Baina landa-ikerketetan parte hartzen jarraitu zuen, bai Hego Amerikan, bai Afrikan. Hurrengo lau hamarkadetan zehar, denbora gehiena Museo Britainiarrean zuen bulego txikian eman zuen, bere lagun Ethelwynn Trewavasekin partekatzen zuena, bere bilduma zabaletan lan eginez eta bi kontinenteetako estudio arduratsuko urteak laburbilduz. Oso pozik zegoen museoko arrantza-atala bisitatzen zuten ikasle eta ikertzaileen jario etengabearekin. Bere lanean produktibitate handia izateko garaia izan arren, eragin handiko artikulu eta txosten asko argitaratuz, beti izan zuen denbora ikasleentzat eta gainerako bisitarientzat, beti ere tratu bero eta abegitsua erakutsiz.
* Linneana Elkarteko Biologia Aldizkariko lehen editorea izan zen eta Biologia Tropikaleko Elkarteko kidea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kigomako elizbarrutia

**Kigomako elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren tanzaniar elizbarrutia da. 1946ko maiatzaren 10ean ezarri zen bikariotza apostoliko gisa eta 1953ko martxoaren 25ean elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Kigoman dago. Egun apezpikua Joseph Mlola da.

## Ordinarioak 
### Kigomako bikario apostolikoa 
* John van Sambeek (1946-1953)

### Kigomako apezpikuak 
* John van Sambeek (1953-1957)
* James Holmes-Siedle (1958-1969)
* Alphonse Daniel Nsabi (1969-1989)
* Paul Runangaza Ruzoka (1989-2006)
* Protase Rugambwa (2008-2012)
* Joseph Mlola (2014-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mpandako elizbarrutia

**Mpandako elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren tanzaniar elizbarrutia da. 2000ko urriaren 23an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Mpandan dago. Egun apezpikua Eusebius Alfred Nzigilwa da.

## Ordinarioak 
* William Pascal Kikoti (2000-2012)
* Gervas John Mwasikwabhila Nyaisonga (2014-2018)
* Eusebius Alfred Nzigilwa (2020-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Joseko artxidiozesia (Costa Rica)

**San Joseko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren costarricar artxidiozesia da. 1850eko otsailaren 28an ezarri zen elizbarruti gisa eta 1921eko otsailaren 16an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza San Josen dago. Egun artzapezpikua José Rafael Quirós Quirós da.

## Ordinarioak 
### San Joseko apezpikuak 
* Anselmo Llorente y La Fuente (1851-1871)
* Bernardo Augusto Thiel (1880-1901)
* Juan Gaspar Stork Werth (1904-1920)

### San Joseko artzapezpikuak 
* Rafael Otón Castro Jiménez (1921-1939)
* Víctor Manuel Sanabria Martínez (1940-1952)
* Rubén Odio Herrera (1952-1959)
* Carlos Humberto Rodríguez Quirós (1960-1979)
* Román Arrieta Villalobos (1979-2002)
* Hugo Barrantes Ureña (2002-2013)
* José Rafael Quirós Quirós (2013-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Ignacio Nazareno Trejos Picado (1968-1974)
* Antonio Troyo Calderón (1979-2002)
* Daniel Francisco Blanco Méndez (2017-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Geologia Zientzien Nazioarteko Elkartea

**Geologia Zientzien Nazioarteko Elkartea** (ingelesez, **International Union of Geological Sciences,** **IUGS**) geologiaren esparruko zientzialarien nazioarteko elkartea eta gobernuz kanpoko erakundea da, geologiaren arloko lankidetza globalean aritzen dena. 2023an kalkulatu da milioi bat geologo eta lurraren zientzialari ordezkatzen dituela mundu osoan.

## Historia 
1961ean sortu zen IUGS, 1875etik aurrera lau urtean behin egiten diren Nazioarteko Geologia Biltzarren arteko elkarlana mantentzeko. Nazioarteko Zientzia Kontseiluko (ISC) kide da. 2025ean 121 herrialdetako geologia elkarteak ditu partaide. Gai zientifiko ugari lantzen dira bere batzorde, lan-talde, programa bateratu eta atxikitako erakundeetan. IUGSren egitekoa arazo geologikoen azterketa sustatzea da, batez ere mundu mailako garrantzia dutenena, eta lurraren zientzien nazioarteko eta diziplinarteko lankidetza laguntzea eta erraztea. 

UNESCOrekin batera aritzen da IUGS Nazioarteko Geozientzia Programan (IGCP), eta Munduko Geoparkeen Sarean (GGN) ere parte hartzen du. Geological Society of London partaideak IUGSren argitalpenen ekoizpena eta banaketa gainbegiratzen du. Indiako Geologia Elkarteak IUGSren hiruhileko aldizkaria (*Episodes*) ekoizten eta banatzen du.

## Batzordeak 
IUGS nazioarteko bederatzi batzordetan aritzen da: 

* Geozientziari buruzko Informazioa Kudeatzeko eta Aplikatzeko Batzordea (CGI)
* Geozientzien Hezkuntza, Prestakuntza eta Transferentzia Teknologikorako Batzordea (COGE)
* Ingurumen Kudeaketarako Geozientzia Batzordea (GEM)
* Estratigrafiako Nazioarteko Batzordea (ICS)
* Zientzia Geologikoen Historiaren Nazioarteko Batzordea (INHIGEO)
* Tektonika eta Geologia Estrukturaleko Batzordea (TECTASK)
* Munduko Geokimika Oinarrien Batzordea (CGGB)
* Geoetika Batzordea (CG)
* Geologia Ondarearen Nazioarteko Batzordea (ICG)

## Ondarearen kudeaketa 
Azken batzorde horrek, geologia ondarearenak (IUGSk *geoheritage* deitzen dio kontzeptuari) batzordeburu euskalduna izendatu zuen 2020an, Asier Hilario geologoa, Euskal Kostaldeko Geoparkeko zuzendaria orduan.

Ondarearen batzorde honek bi zerrenda antolatu ditu 21. mendean:

* Geologia ondarearen guneak (IUGS Geological Heritage Site), 200 izendapen 2024 bitarrtean.
* Ondare harriak (IUGS Heritage Stone), 55 izendapen 2024 bitartean.

Euskal Herriko ondarea ere bada zerrenda horietan. Lehenean Zumaiako flysch ingurunea dago izendatua, eta bestean Ereño Gorria deritzon harri mota.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ivan Obolenski

'*Ivan Mikhailovitx Obolenski *knez*** (), edo **Joan Obolenski printzea*', teniente jeneral inperial errusiarra izan zen. Bere agintaldia asaldura iraultzailearen lekuko izan zen, bai Errusian, bai Finlandiako Dukerri Handian. 1905eko Errusiako Iraultza Finlandiako greba orokor batean eta Finlandiako Dieta feudalaren ordez Finlandiako Parlamentu modernoa ezarri zenean gertatu zen.

## Lehen urteak eta arbasoak 
Rurikida printze Obolenski familiako kidea zen, honen arbasoek Goi Printzerriko bat gobernatu zutelarik. Bere ama Olga Sturdza (1830-1895) aristokrata errumaniarra izan zen, Alexandru Sturdzaren alaba (printzesa ez zen adar batekoa, behin Alexandru Sturdza errusiar estatu-gizonarengandik kendutako 3. lehengusua), Elena Ghika printzesak (1812-1881) Moldaviako Printzerriko altxorzaina. Bere aita Mikhail Aleksandrovitx Obolensky printzea izan zen (1821 – 1886).

## Jersongo gobernadore 
1897ko ekainaren 13an izendatu zuten Jersongo gobernadore. Kargu honetan, esker onik handiena jaso zuen 1899an Nikolaeven sortu ziren istilu antijuduak gelditzeko egin zituen ekintza gogorrengatik.

## Kharkiveko gobernadore 
1902ko urtarrilaren 14an Kharkiveko gobernadore izendatu zuten. Ezaguna egin zen Kharkiven gobernazioko Valkovski barrutiko eskala handiko nekazarien istiluen kontrol erabakigarriagatik, eta, beraz, San Vladimiroren Ordena jaso zuen bigarren klasean. Alderdi Sozial-Iraultzailea sozialdemokrataren erakunde militanteak bere bizitzaren aurka egin zuen: 1902ko uztailaren 29an, Kharkivoliko Lorategian, Tomas Kachurak hiru aldiz tiro egin zion estrikninaz ponpoxatuak izan ziren balekin, bala bakar batek Obolenski zauritu zuen. Atxilotu zutenean, Kachura Borroka Sozial-Iraultzaileko Erakundeko kide gisa identifikatu zen, eta haren aginduz jardun zuela adierazi zuen.

## Finlandiako gobernadore nagusia 
Finlandiako gobernadore nagusia izan zen 1904ko abuztuaren 18tik 1905eko azaroaren 18ra. Bere aurreko jenerala, Nikolai Ivanovitx Bobrikov, 1904ko ekainean hil zuten. Igorle ezezagun baten telegrama jaso zuen, esanez: Etorkizun hurbilean zure zain gaude -geldi- Hemengo eguraldia +200 ° C da -geldi- Bobrikov.

## Hilketa 
Obolensko *knyaz* iraultzaileek hil zuten San Petersburgon 1910eko otsailaren 28an.

## Kargu politikoak 
## Kanpo estekak
Alajuelako elizbarrutia

**Alajuelako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren costarricar elizbarrutia da. 1921eko otsailaren 16an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Alajuelan dago. Egun apezpikua Bartolomé Buigues Oller da.

## Ordinarioak 
* Antonio del Carmen Monestel Zamora (1921-1937)
* Víctor Manuel Sanabria Martínez (1938-1940)
* Juan Vicente Solís Fernández (1940-1967)
* Enrique Bolaños Quesada (1970-1980)
* José Rafael Barquero Arce (1980-2007)
* Ángel San Casimiro Fernández (2007-2018)
* Bartolomé Buigues Oller (2018-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Enrique Bolaños Quesada (1962-1970)
* José Rafael Barquero Arce (1979-1980)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cartagoko elizbarrutia (Costa Rica)

**Cartagoko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren costarricar elizbarrutia da. 2005eko maiatzaren 24an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Cartagon dago. Egun apezpikua Mario Enrique Quirós Quirós da.

## Ordinarioak 
* José Francisco Ulloa Rojas (2005-2017)
* Mario Enrique Quirós Quirós (2017-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Heinz Flohe

**Heinz Flohe** (Euskirchen, 1948ko urtarrilaren 28a – Vettweiß, 2013ko ekainaren 15a) alemaniar futbolaria izan zen, erdilari postuan aritzen zena.

1. FC Köln taldean jokatu zuen 1966tik 1979ra. 1979-1980 denboraldian TSV 1860 Münchenen jokatu zuen eta erretiratu egin zen lesio larri baten ondorioz.

Alemaniako futbol selekzio nazionalarekin 39 partida jokatu zituen. 1974ko eta 1978ko Munduko Futbol Txapelketetan eta 1976ko Europako Futbol Txapelketan parte hartu zuen.

## Palmaresa 
### Taldea 
**Köln**
* Bundesliga: 1977–78
* DFB-Pokal: 1967–68, 1976–77, 1977–78

### Nazioartea 
**Alemania**
* Munduko Futbol Txapelketa: 1974
* Europako Futbol Txapelketa: txapeldunordea: 1976

## Kanpo estekak
Kimberley (Mendebaldeko Australia)

**Kimberley**, Australiako Mendebaldeko Australia estatuko eskualde bat da. 

1881ean sortua izan zen eta 34.364 biztanle (2016) eta 423.517 kilometro karratuko azalera du.
Puntarenasko elizbarrutia

**Puntarenasko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren costarricar elizbarrutia da. 1998ko apirilaren 17an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Puntarenasen dago. Egun apezpikua Óscar Gerardo Fernández Guillén da.

## Ordinarioak 
* Hugo Barrantes Ureña (1998-2002)
* Óscar Gerardo Fernández Guillén (2003-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ciudad Quesadako elizbarrutia

**Ciudad Quesadako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren costarricar elizbarrutia da. 1995eko uztailaren 25ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Quesadan dago. Egun apezpikua José Manuel Garita da.

## Ordinarioak 
* Ángel San Casimiro Fernández (1995-2007)
* Oswaldo Brenes Álvarez (2008-2012)
* José Manuel Garita (2014-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Limóngo elizbarrutia

**Limóngo elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren costarricar elizbarrutia da. 1921eko otsailaren 16an ezarri zen bikariotza apostoliko gisa eta 1994ko abenduaren 30ean elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Limónen dago. Egun apezpikua Javier Gerardo Román Arias da.

## Ordinarioak 
### Limóngo bikario apostolikoak 
* Agustín Blessing Presinger (1921-1934)
* Carlos Alberto Wollgarten (1935-1937)
* Juan Paulo Odendahl Metz (1938-1957)
* Alfonso Hoefer Hombach (1958-1979)
* Alfonso Coto Monge (1980-1994)

### Limóngo apezpikuak 
* José Francisco Ulloa Rojas (1994-2005)
* José Rafael Quirós Quirós (2005-2013)
* Javier Gerardo Román Arias (2015-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tilarán-Liberiako elizbarrutia

**Tilarán-Liberiako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren costarricar elizbarrutia da. 1961eko uztailaren 22an ezarri zen Tilarángo elizbarruti gisa eta 2010eko abenduaren 18an gaur egungo izena hartu zuen. Apezpikuaren egoitza Liberian dago. Egun apezpikua Manuel Eugenio Salazar Mora da.

## Ordinarioak 
### Tilarángo apezpikuak 
* Román Arrieta Villalobos (1961-1979)
* Héctor Morera Vega (1979-2002)
* Vittorino Girardi (2002-2010)

### Tilarán-Liberiako apezpikuak 
* Vittorino Girardi (2010-2016)
* Manuel Eugenio Salazar Mora (2016-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mid West (Mendebaldeko Australia)

**Mid West**, Australiako Mendebaldeko Australia estatuko eskualde bat da. 

52.000 biztanle (2006) eta 472.336 kilometro karratuko azalera du.
Wheatbelt (Mendebaldeko Australia)

**Wheatbelt**, Australiako Mendebaldeko Australia estatuko eskualde bat da. 

75.000 biztanle inguru eta 154.862 kilometro karratuko azalera du.

Eskualdean Nambung parke nazionala dago.
Babahoyo

**Babahoyo**, **Santa Rita de Babahoyo** bezala ere ezaguna, Ekuadorreko hiri bat da, Babahoyo kantonamenduko hiri nagusia eta Los Rios probintziako hiriburua, baita bertako bigarren hiririk handiena eta populatuena ere. Ekuadorreko Costa eskualdearen erdian dago, lautada zabal batean, Catarama eta San Pablo ibaiak elkartzen diren tokian. Horiek Babahoyo ibaia osatzen dute hiria zeharkatzean, 8 m-ko altitudean. eta klima euritsu tropikal batez beste 25,7 °C-koa.

Garai kolonialean, "Bodegas de Babahoyo" bezala ezaguna izan zen, Guayaquil eta Ekuadorreko Mendilerroko hirien arteko merkataritza kontrolatzeko Aduana eta Errege Biltegiak bertan egon zirelako. 2022ko zentsuan 98.251 biztanle zituen, eta, ondorioz, herrialdeko hemezortzigarren hiri populatuena da. Hiria Babahoyo metropoliaren erdigunea da, inguruko hiriek eta landa-parrokiek osatzen dutena. metropoliak 280.000 biztanle baino gehiago hartzen ditu.

Bere jatorria XVI. mendekoa da, baina XIX. mendearen erdialdean, behin betiko asentatzearen ondorioz, hazkunde demografiko bizkorra izan zuen, inguruko nekazaritza ekoizpen handiaren ondorioz. Ekuadorreko zentro administratibo, ekonomiko, finantzario eta komertzial garrantzitsuenetako bat da. Hiriko jarduera nagusiak nekazaritza (batez ere arroza, banana eta kakaoa), merkataritza, abeltzaintza eta garraioa dira.

## Kanpo estekak
Peel (Mendebaldeko Australia)

**Peel**, Australiako Mendebaldeko Australia estatuko eskualde bat da. 

142.960 biztanle (2019) eta 5.516 kilometro karratuko azalera du.
Managuako artxidiozesia

**Managuako artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nikaraguar artxidiozesia da. 1913ko abenduaren 2an ezarri zen. Artzapezpikuaren egoitza Managuan dago. Egun artzapezpikua Leopoldo Brenes kardinala da.

## Ordinarioak 
* José Antonio Lezcano y Ortega (1913-1952)
* Vicente Alejandro González y Robleto (1952-1968)
* Miguel Obando y Bravo (1970-2005)
* Leopoldo Brenes (2005-)

## Artzapezpiku lagunkidea 
* Vicente Alejandro González y Robleto (1938-1952)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Isidro Carrillo y Salazar (1913-1924)
* Carlos de la Trinidad Borge y Castrillo (1953-1968)
* Donaldo Chávez Núñez (1966-1970)
* César Bosco Vivas Robelo (1981-1991)
* Leopoldo Brenes (1988-1991)
* Juan Abelardo Mata Guevara (1988-1990)
* Jorge Solórzano Pérez (2000-2005)
* Silvio José Báez (2009-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Atacames

**Atacames**, **Santa Rosa de Atacames** bezala ere ezaguna, Ekuadorreko hiri bat da. Izen bereko kantonamenduaren hiri nagusia da, baita Esmeraldas probintziako laugarren hiririk handiena eta populatuena ere. Ekuadorreko Costa eskualdearen iparraldean dago, lautada zabal batean, Ozeano Barearen ertzean, Atacames ibaiak zeharkatuta, 6 m-ko altitudean, eta batez beste 25 °C-ko klima euritsu tropikala duena.

Ekuador osoan ezaguna da Ekuadorreko hondartza handienetako bat eta Quitotik hurbilen dagoen hondartzetako bat dituelako. Hori dela eta, hiri honetako biztanle gehienek herrialdeko jendetsuenetako eta ezagunenetako bat bihurtzen dute bainuetxe hau. 2022ko erroldan 18.948 biztanle zituen, eta, ondorioz, herrialdeko hirurogeita zazpigarren hiri populatuena da. Esmeraldas metropoli-eremuaren zati da, bere jarduera ekonomiko, sozial eta komertziala Esmeraldasekin oso lotuta baitago, eta egunero hiri horretara lurrez joaten diren milaka langilerentzat "lo-hiria" da. Hiri-eremuak 250.000 biztanle baino gehiago hartzen ditu, eta Ekuadorreko konurbazio nagusietako bat da.

Bere jatorria XVI. mendekoa da, baina XX. mendearen erdialdean, bere kokapen geografiko pribilegiatua dela eta, hazkunde demografiko bizkorra izan zuen hiri-herrixka bat ezarri arte, geroago probintziako hirigune nagusietako bat izango zena. Esmeraldaseko zentro administratibo, ekonomiko, finantzario eta komertzial garrantzitsuenetako bat da. Hiriko jarduera ekonomiko nagusiak hauek dira: izkira-industria, turismoa, arrantza eta merkataritza.

## Kanpo estekak
San Isidro de El Generaleko elizbarrutia

**San Isidro de El Generaleko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren costarricar elizbarrutia da. 1954ko abuztuaren 19an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza San Isidro de El Generalen dago. Egun apezpikua Juan Miguel Castro Rojas da.

## Ordinarioak 
* Delfín Quesada Castro (1954-1974)
* Ignacio Nazareno Trejos Picado (1974-2003)
* Guillermo Loría Garita (2003-2013)
* Gabriel Enrique Montero Umana (2013-2021)
* Juan Miguel Castro Rojas (2021-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pelileo

**Pelileo** (forma osoa: San Pedro de Pelileo) 11.403 biztanleko hiria da (2022ko errolda), Ekuadorreko *La Sierra* ("goi-lurraldeak") izeneko Andeetako eskualdearen erdian kokatua. Pelileo kantonamenduaren hiriburua da, 63.897 biztanlerekin (2022ko errolda),  eta Tungurahua probintziaren parte da.

Pelileo Tungurahua probintziako hirugarren hiri handiena da, ondoko Ambato eta Bañosen atzetik. Blue jeansen ekoizpen eta salmentagatik da famatua. Bidaiari asko Pelileotik igarotzen dira Ambatotik Bañosera bidean.

## Historia 
Pelileo Antonio Clavijok sortu zuen 1570ean eta konderri izendatu zuten 1860ko uztailaren 22an.

1949ko abuztuaren 5ean, lurrikara batek erabat suntsitu zuen Pelileo. 5.000 pertsona inguru hil ziren konderriaren mugen barruan. Hiri zaharretik ikus daitekeen egitura bakarra harrizko zutabe hautsi bat da, garai batean Pelileoko eliza nagusi bikainaren parte izan zena.

Gertuko leku batean hiri berri bat berreraiki zen. Beraz, gaur egun Pelileo Handia (*Pelileo Grande*) eta Pelileo Berria (*Pelileo Nuevo*) bisita daitezke.

## Ekonomia 
Pelileori Hiri Urdina bezala ere ezagutzen zaio, El Tambo parrokian kokatutako bakero industriaren gorakadagatik. Pelileoko beste parrokia bat Salasaca da, mundu osoan ospetsua dena, Boliviako jatorrizko amerikar tribu baten bizilekua, *mitimaes* gisa Ekuadorko Andeetara iritsi zena. Huambalo parrokia altzari finen artisauen sorterria izateagatik da ezaguna.

Pelileo *aguardiente* izeneko tokiko likorearen destilazioagatik ere ezaguna da. Azukre-kanaberan oinarritutako alkohol gogor eta gardena, Pelileoren produktu nagusietako bat da, blue jeans- ez gain.

Pelileoko merkatu egun nagusiak larunbata eta asteartea dira.

## Gaur egungo gertaerak 
2006ko abuztuaren 16ko goizean, Tungurahua sumendia lehertu zen, 1999an hasitako erupzio-prozesu baten gertaera nagusia izan zela dirudi. Abuztuaren 17an, Pelileo osoa harriz eta errautsez estalita esnatu zen. Konderriko parrokia guztietan jakinarazi da uztak galdu direla eta baserriko animaliak arriskuan daudela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Pelileoko udalaren webgunea
Bluefieldseko elizbarrutia

**Bluefieldseko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nikaraguar elizbarrutia da. 1913ko abenduaren 2an ezarri zen bikariotza apostoliko gisa eta 2017ko azaroaren 30ean elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Bluefieldsen dago. Egun apezpikua Francisco José Tigerino Dávila da.

## Ordinarioak 
### Bluefieldseko bikario apostolikoak 
* Agustín José Bernaus y Serra (1913-1930)
* Juan Solá y Farrell (1931-1942)
* Matteo Aloisio Niedhammer y Yaeckle (1943-1970)
* Salvador Albert Schlaefer Berg (1970-1993)
* Pablo Ervin Schmitz Simon (1994-2017)

### Bluefieldseko apezpikuak 
* Pablo Ervin Schmitz Simon (2017-2020)
* Francisco José Tigerino Dávila (2020-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Pablo Ervin Schmitz Simon (1984-1994)
* David Albin Zywiec Sidor (2002-2017)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jipijapa

**Jipijapa**, ofizialki **San Lorenzo de Jipijapa** Ekuadorreko hiri bat da; Jipijapa kantonamenduko hiri nagusia da, baita Manabi probintziako seigarren hiririk handiena eta populatuena ere. Ekuadorreko Costa eskualdearen erdian dago, Jipijapa ibaiak zeharkatzen duen lautada zabal batean, 287 m-ko altitudean, eta batez beste 27 °C-ko klima euritsu tropikala duena.

"La Sultana del Café" deitzen diote, kafe-produkzio garrantzitsuagatik. 2022ko erroldan 45.382 biztanle zituen, eta, ondorioz, herrialdeko hogeita hamalaugarren hiri populatuena da. Hiria Jipijapako metropoli-eremuaren erdigunea da, inguruko hiriek eta landa-parrokiek osatzen dutena. Hiri-remuan 60.000 biztanle baino gehiago bizi dira.

1565eko abuztuaren 10ean sortu zuen Bernardo de Loayzak, baina XIX. mendearen erdialdean, kafearen ekoizpenaren ondorioz, demografia-hazkunde bizkorra izan zuen, harik eta herrixka bat ezarri zuen arte, geroago probintziako hirigune nagusietako bat izango zena. Manabi hegoaldeko zentro administratibo, ekonomiko, finantzario eta komertzial garrantzitsuenetakoa da. Hiriko jarduera nagusiak nekazaritza, merkataritza, abeltzaintza eta panama kapelak egitea dira.

Hiri horretan daude, halaber, Ayacuchoko heroiaren gorpuzkiak, Manuel Antonio Lopez Borrero jenerala, Bolívar eta Sucreren laguntzailea, Kolonbia, Ekuador eta Peruko Kanpainetako historialari ospetsua, non koronel graduarekin parte hartu zuen.

## Kanpo estekak
Guaranda

**Guaranda**, **San Pedro de Guaranda** izenez ere ezaguna, Ekuadorreko hiri bat da; Guaranda kantonamenduko hiri nagusia eta Bolívar probintziako hiriburua da, baita bertako hiririk handiena eta populatuena ere. Ekuadorreko Sierra eskualdearen erdian dago, Andeetako mendebaldeko mendikatearen kanpoaldeko hegaletan, Chimbo ibaiaren zuloan, Culebrillas eta Salinas ibaien artean, 2668 m-ko altitudean.eta, batez beste, 16 °C-ko Andeetako klima du.

"Zazpi Muinoen Hiria" bezala ezagutzen da, mendixkaz inguratuta dagoelako: San Jacinto, Loma de Guaranda, San Bartolo, Cruzloma, Tililag, Talalag eta Kalbarioa. Gainera, "Betiereko Inauterien Hiria" ezizena du, herrialdeko inauteri-festarik ezagunena egiten duelako. Milaka turista nazional eta atzerritar joaten dira festa horretara. 2022ko erroldan 30.755 biztanle zituen, eta, ondorioz, herrialdeko berrogeita hamaikagarren hiri populatuena da. 

Bere jatorria XVI. mendekoa da, eta harrezkero, inguruko hirigune nagusietako bat da, bere garapen eta kokapen geografikoagatik. Probintziako gune administratibo, ekonomiko, finantzario eta komertzial garrantzitsuena da. Hiriko jarduera nagusiak nekazaritza, abeltzaintza, agroindustria eta merkataritza dira.

## Kanpo estekak
Estelíko elizbarrutia

**Estelíko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nikaraguar elizbarrutia da. 1962ko abenduaren 17an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Estelín dago.

## Ordinarioak 
* Clemente Carranza y López (1963-1978)
* Rubén López Ardón (1979-1990)
* Juan Abelardo Mata Guevara (1990-2021)
** Aulki hutsa (2021-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Granadako elizbarrutia (Nikaragua)

**Granadako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nikaraguar elizbarrutia da. 1913ko abenduaren 2an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Granadan dago. Egun apezpikua Jorge Solórzano Pérez da.

## Ordinarioak 
* José Cándido Piñol y Batres (1913-1915)
* Canuto José Reyes y Balladares (1915-1951)
* Marco Antonio García y Suárez (1953-1972)
* Leovigildo López Fitoria (1972-2003)
* Bernardo Hombach Lütkermeier (2003-2010)
* Jorge Solórzano Pérez (2010-)

## Apezpiku laguntzailea 
* Carlos de la Trinidad Borge y Castrillo (1945-1953)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jinotegako elizbarrutia

**Jinotegako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nikaraguar elizbarrutia da. 1982ko ekainaren 18an ezarri zen lurralde prelatutza gisa eta 1991ko apirilaren 30ean elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Jinotegan dago. Egun apezpikua Carlos Enrique Herrera Gutiérrez da.

## Ordinarioak 
* Pedro Lisímaco de Jesús Vílchez (1982-2005)
* Carlos Enrique Herrera Gutiérrez (2005-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juigalpako elizbarrutia

**Juigalpako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nikaraguar elizbarrutia da. 1962ko ekainaren 21ean ezarri zen lurralde prelatutza gisa eta 1991ko apirilaren 30ean elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Juigalpan dago. Egun apezpikua Marcial Humberto Guzmán Saballos da.

## Ordinarioak 
* Julián Luis Barni Spotti (1962-1970)
* Pablo Antonio Vega Mantilla (1970-1993)
* Bernardo Hombach Lütkermeier (1995-2003)
* René Sócrates Sándigo Jirón (2004-2019)
* Marcial Humberto Guzmán Saballo (2020-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berberiako lehoi

**Berberiako lehoia**, **Atlasko lehoia**, **Ipar-Afrikako lehoia** edo **Egiptoko lehoia**, Afrikako iparraldeko Magreben bizileku zuen lehoi azpiespezie bat izan zen, Marokoko Atlas mendietatik Egiptora, Berberia eremuan.

Lehoi azpiespezie honen ale kopurua zenbatekoa zen ezezaguna da.
Tromba Trem

***Tromba Trem*** Brasilgo marrazki bizidun telesaila da. Zé Brandão sortu zuen. Seriea ofizialki 2011ko apirilaren 11an estreinatu zen, TV Brasil eta TV Cultura katean.

## Bikoiztaileak 
* Roberto Rodrigues: Gajah
* Maíra Kesten: Duda / Jacarina
* Maria Regina: Rainha Cupim (1. denboraldia)
* Elisa Lucinda: Rainha Cupim (2. denboraldia)
* Luca de Castro: Capitão
* Hugo Souza: Júnior
* Beto Vandesteen: Mestre Urubu / Formikan (2. denboraldia) / Fábio Tamanduá
* Zé Brandão: Joana Kara
* Lola Borges: Rainha Formiga
* Marcelo Assumpção: Formikan (1. denboraldia)
* Thiago Facina: Ciro Campos

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala (portugesez)
*
Machachi

**Machachi**, **Santiago de Machachi** bezala ere ezaguna, Ekuadorreko hiri bat da;  Mejia kantonamenduko hiri nagusia da, baita Pichincha probintziako laugarren hiririk handiena eta populatuena ere. Sierra eskualdearen erdi-iparraldean dago, Guayllabamba ibaiaren zuloan, Atacazo, Pasochoa, Rumiñahui eta Corazón sumendiak inguruan dituen haran baten barruan, 2945 metroko altitudean, eta Andeetako klima 14 °C-koa da batez beste.

"Chagrako Hiriburua" deitzen diote. 2022ko erroldan 24.188 biztanle zituen, eta, ondorioz, herrialdeko hirurogeigarren hiri populatuena da. Quitoko metropoli-arearen zati da, bere jarduera ekonomikoa, soziala eta komertziala Quitori oso lotuta baitago, eta Quitora lurrez joaten diren milaka pertsonentzat "lo-hiria" baita. Hiriguneak 2'889.703 biztanle ditu, eta ekuatoreko konurbazioen artean bigarren postuan dago.

Bere jatorria XVI. mendekoa da, baina XX. mendearen hasieran, bere kokapen geografikoagatik, hazkunde demografiko bizkorra izan zuen hiri-herrixka bat ezarri arte, geroago probintziako hirigune nagusietako bat izango zena. Hiriko jarduera ekonomiko nagusiak hauek dira: ur mineralaren ekoizpena, nekazaritza, abeltzaintza eta garraioa.

## Kanpo estekak
Errege-erreginen Kapera (Granada)

**Granadako Errege-erreginen Kapera** (gaztelaniaz, Capilla Real) Andaluziako Granada hirian dagoen mausoleo bat da. Granadako katedralari atxikitako eraikina da, katedralaren gurutzaduraren hegoaldeko atariaren parean dago. Era berean, eraikinak bere parte bereizgarri propioak ditu, hala nola sakristia (museo erakustoki baten eran erabilia 20. mendetik), eta lonja bat, 1518an amaitua.

## Historia 
Errege-erregina Katolikoen aginduz (Fernando Aragoikoa eta Elisabet Gaztelakoa) eraiki zen, musulmanen gaineko garaipenik handiena erdietsi zuten hirian lurperatuak izan nahi zutelako. Izan ere, Granada hartzeak amaiera eman zion musulmanen presentziari Espainian 1492an. Enrique Egasi eman zioten kapera eraikitzeko ardura. Kapera 1506 eta 1521 artean eraiki zen.

Hain zuzen ere, han da Errege-erregina Katolikoen hilobia, eskultura bikoitzak, zenotafioak baino ez direnak, hilkutxak kaperaren azpi-azpian dagoen kripta batean baitaude.

## Ondasun nabarmenak 
Beste pieza nabarmen batzuk dira erretaula nagusia (Felipe Bigarnyk egina), eta erreja. 

Museo gisa erabilitako partea ikus daiteke urregintza bilduma bat (Elisabet erreginaren koroa eta zetroa barne), eta zenbait lan interesgarri margolari hauenak: Pedro Berruguete, Hans Memling, Bartolomé Bermejo, Rogier van der Weyden, Dierick Bouts eta Sandro Botticelli. 

## Iruditegia 

Fitxategi:Puerta Capilla Real.jpg|Kanpoaldea.
Fitxategi:Sepulcro de los Reyes Católicos, y de su hija Juana I la Loca, acompañada de su esposo Felipe I el Hermoso (Capilla Real de Granada).jpg|Erreja bikainaren aurrean, errege Katolikoen hilobia, eta ondoan Joana eroarena eta Felipe ederrarena.
Fitxategi:Granada-Capilla Real-1-Estatua orante de Fernando el Católico.jpg|Fernando Katolikoaren estatua,
Fitxategi:Capilla real reliquary right03.jpg|Felipe IV.a Espainiakoa eta bere emaztea Elisabet Borboikoa, 17. mendean gehitutako erlikiontzi batean. Alonso Mena. 
Fitxategi:Isabel capilla real.jpg|Elisabet Katolikoaren estatua, Felipe Bigarny.
Fitxategi:Isabelle catile crown.jpg|Elisabet erreginaren koroa.

Margolan nabarmenak:

Fitxategi:Bermejo-Epifania-Gr.jpg|*Epifania*, Bartolomé Bermejo.
Fitxategi:Hans Memling - The Nativity, Friedländer, ENP, vol. 6, nr. 030.jpg|Natibitatea, Hans Memling. 
Fitxategi:Bouts - 36-Descendimiento.webp|Gurutzetik eraistea, Dieric Bouts.
Fitxategi:OrazioneOrtoBotticelli.jpg|Kristoren otoitza, Botticelli.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Machala

**Machala**, **San Antonio de Machala** izenez ere ezaguna, Ekuadorreko Errepublikako bigarren porturik garrantzitsuena da; Machala kantonamenduko hiri nagusia eta El Oro probintziako hiriburua, baita bertako hiririk handiena eta populatuena ere. Costa eskualdearen hegoaldean dago, Ozeano Barearen ertzean, Jambelí uhartediaren parean, 6 m-ko altitudean eta, batez beste, 26 °C-ko klima erdilehor beroa.

«Bananera del Mundo» deitzen diote, handik, Puerto Bolívarren bidez, mundu osora esportatzen delako fruta preziatu hori. 2022ko erroldan 288.072 biztanle zituen, eta, ondorioz, herrialdeko seigarren hiri populatuena da. Hiria Machala metropoli-eremuaren erdigunea da, inguruko hiriek eta landa-parrokiek osatzen dutena. Hiri-eremuak 576..772 biztanle ditu, eta zazpigarren postuan dago Ekuadorreko konurbazioen artean.

Bere jatorria XVIII. mendekoa da, baina XX. mendearen erdialdean, bere kokapen geografikoagatik, Ekuadorreko bigarren itsas portu garrantzitsuena bezala, hazkunde demografiko bizkorra izan zuen, geroago nazioaren hirigune nagusietako bat izango zen hiri-herrixka bat ezarri arte. Herrialdeko zentro administratibo, ekonomiko, finantzario eta komertzial garrantzitsuenetakoa da. Hiriko jarduera nagusiak merkataritza, akuikultura, industria eta nekazaritza dira.

## Kanpo estekak
Liberato Pinto

**Liberato Damião Ribeiro Pinto** (Lisboa, 1880ko irailaren 28a – *ibidem*, 1949ko irailaren 4a) portugaldar militar eta politikaria izan zen. Portugalgo lehen ministroa izan zen 1920tik 1921era.

Infanteriako eta Estatu Nagusiko ikastaroak egin zituen Gerra Eskolan, eta ibilbide militarra koronel graduarekin amaitu zuen 1927an. Mozambikeko espedizio-indarren buruzagiordea izan zen 1915-1917an, eta 1917tik 1922ra Guardia Errepublikanoa zuzendu zuen.

1915ean Alderdi Errepublikanoan afiliatu zen eta 1919an diputatu hautatu zuten. 1920tik 1921era lehen ministro izan zen Portugalgo Lehen Errepublikan ezegonkortasun politikoko garai batean. Barne ministro, Itsas eta Itsasoz Haraindiko ministro eta Finantza ministro ere izan zen. Gero eta ezegonkortasun, greba eta indarkeria politiko handiagoaren erdian diktadura militarra ezartzeko eskatu zioten.

1926an Diktadura Nazionala ezarri ondoren, Pintok bizitza publikoa utzi behar izan zuen eta eskola ofizialetan irakasle lana galdu zuen.