Galiarrak

**Galiarrak-ak** (Latinez, *galii* eta antzinako grezieraz, *Γαλάται* (*galatai*), Galian bizi ziren herritarrak ziren, Julio Zesarrek bere konkista militarren kontaketaren baitan definitu zuen zentzuan. Kontzeptu etno-kultural hori, Europako espazio kontinentalaren ikuspegi erromatarretik sortua, garai hartan antzinako geografoek gutxi ezagutzen zutena, gaur egungo Frantzia, Suitza, Belgikako lurraldeak, egungo Alemaniako mendebaldeko zati bat eta Italia iparraldea (Po ibaiaren harana) okupatu zituzten herri zelten multzoa izendatzeko erabili ohi da (adibidez, gaur egungo Treveris hiria, alemaniarra, orduko *Galia Belgica* lurraldean kokatuta dago).

Herri galiarrak kulturaren eta hizkuntzaren hainbat ezaugarrik elkar lotzen dituzte, bereziki zelten kultura materialak, arkeologian, La Tèneko kulturala izenaz ezagutzen dena, kontuan izan behar baita, zelta guztiek ez zutela La Tène kultura bere osotasunean bereganatu, eta zelta guztiei ez zietela *galii* deitu erromatarrek. Hizkuntzari dagokionez, gehienek galiera hizkuntza hitz egiten zuten, inskripzio ugariren bidez dokumentatu ahal izan dena. Julio Zesarrek aipatu zituen akitaniarrak,  ez ziren galiarrak eta ez zuten galiera erabiltzen; euskal familiako hizkuntza edo euskararen aurrekaria izan zitekeen hizkuntzan hitz egiten baitzuten.

Galiarrez aparte, antzinako geografoek eta historiagileek hainbat azpimultzo eta kultura-talde identifikatu zituzten garai erromatarrean "Galiak" izendapenez ezagutuko zen lurraldean: Languedocen iberiarrak zeuden eta Proventzan ligurrak, biak ala biak antzinako zeltekin ere erlazionatzen zirenak. Mediterraneoko kostaldean egonik, eta bertako merkataritza eta kolonizazio mugimenduen eraginez, lehenago harremanetan egon ziren herri klasikoekin eta euren kultura oso helenizatuta zegoen. Galiarrak, K.a. II. mendetik aurrera eta, batez ere, Julio Zesarren konkistaren ondoren, akulturazio prozesu azkarra pairatzen du, Mediterraneoko merkataritza handiagatik eta Estatu erromatarrarekiko menpekotasunagatik. Galiarren kultura markatzaileak markatzaileak desagertu egiten dira pixkanaka, eta zati mugatuetan baino ez dute irauten; La Tène kultura materiala desagertu egiten da gure aroko I. mendearen hasieran; hizkuntza zelta praktikatzen jarraitzen da, eta idazten da, baina marjinala da, testu erlijiosoetara, egutegietara edo boto-eskaintzetara mugatua, latinak eskualdean izan zuen gorakadaren mesedetan. Galiarren panteoiek zati batean irauten dute, batzuetan Grezia eta Erromako jainkoekin nahastuta edo identifikatuta. Geroago, erromatar jainko-jainkosak  hirietako kultu publikoetan inposatu ziren eta haien eragina handituko da Galietako probintzietan.

Frantses historiografian, kontuan hartzen da erromatarren eta galiarren artean egon zen nahasketa, eta horregatik, sortu zen kultura berri horri, galo-erromatarra deritzote.

Galiarren artean, izatez, nazio independente eta konfederazio asko zeuden; ez zuten batasunik ez eta zentralismo izpirik, eta dialekto zelten multzo bat hitz egiten zuten. Hala ere, enbor beretik sortuak zirela uste zuten, eta bazekiten, neurri batean, zer antzekotasunek lotzen zituzten, greziarren artean gertatu zenaren antzera. Elkartasun, asilo eta noizbehinkako laguntza militarreko betebeharrak sortzen zizkieten filiazio-lotura erreal edo mitiko horiei aldi-baterako aliantzak gehitzen zitzaizkien erregularki. Aliantza horien eta oreka geopolitikoen ondorioz, galiar herrietako batzuk beste herri boteretsuago batzuen bezero bihurtu  ziren, federazioak osatzeko. Herri horiek guztiak gutxi gorabehera definituriko eta lurralde finko bati loturiko entitate politikoetan banaturik zeuden, inperio garaiko erromatar *civitate*-ak aitzindariak osatuz, Julio Zesarrek *oppida* ditu zituenak. Herri gehienek hiriburu bat zuten, hiriburu politiko edo erlijioso bat, bigarren mailako landa giroko komunitateez jositako eskualde batez inguratua. Egitura horiek, batzuetan, erromatarren garaian iraun zuten *pagus*-etan azpibanatuta zegoen *civitas*-en landa-ingurunean. 

Galiarren kultura, arkeologikoki, La Tèneko kultura material zeltari lotuta dago . La Tèneko zibilizazioa kontinentean loratu zen Bigarren Burdin Aroan (Tène I).

Galiarren irudia distortsionatuta dago oraindik publikoaren baitan eta frantses prentsan, Bigarren Inperiotik eta Hirugarren Errepublikatik ezarritako estereotipo gehienak jasotzen baitituzte; galiarrei buruz ematen duten irudia da, bereziki, irakurtzen eta idazten ez dakien herri batena, gerlari ausarta baina basatiena, eta Frantziako «historia nazionalaren» adierazpen tipikoarena. «Gure arbasoak galiarrak», XIX. eta XX. mendean asko errepikatu zen esaldia izan zen .

## Etimologia eta etnonimia 
Talde etniko bat izendatzeko zelten izenaren lehen aipamen idatzia —grezieraz: Κελτοί (Keltoi) ou Κέλται (Keltai) — Hekateo Miletokoari zor zaio, greziar historialari eta geografoari, K.a. 517 urtean hitz hori erabili baitzuen Massaliatik (egungo Marseilla) gertu bizi zen herri batez ari zela. K.a. V. mendean, Herodotok Danubioko iturritik gertu bizi diren *Keltoiak* aipatu zituen, baita Europako Mendebaldeko Muturren bizi zirak  ere. *Keltoi* terminoaren etimologia ez dago argi. Hesiodoren (K.a. VIII. mendea) liburu baten zati batek, Estrabonek aipatzen duena, ligurrak aipatzen ditu hiru herri barbaro handien artean, etiopiarrekin eta eszitiarrekin batera; mende batzuk geroago, Eforo Cumasekoak liguren ordez keltak aipatuko ditu zerrenda motz horretan. Avieno, K.a. VI. mendearen amaieran datatu daitekeen bidaia baten kontakizun zahar ziurrenik marseillarra, baten latinezko itzulpena egin egin zuen, eta kontaera horretan esaten da ligurrak iraganean Ipar Itsasoraino hedatzen zirela, baina zeltek Alpeetaraino zokoratu zituztela (menperatu edota asimilatu). 

Indoeuropar sustrai ezberdinak egon litezke Keltoi izenaren jatorrian: **kʲel*  “ezkutatu” (irlandar zaharrean ere presente: ceilid); **kel* “berotu” edo “haserretu”; **kel* “bultzatu”. Autore batzuek uste dute termino hori jatorri zeltakoa dela; beste batzuek, berriz, greziarrek asmatutzat jotzen dute. Patrizia de Bernardo Stempel hizkuntzalaria azken talde horretakoa da, eta "handiak" esan nahi duela iradoki du. Hitza bera, zelta arruntetik dator *kel-to ("borrokalari, gerlari"), bere burua **kellāko*- (borroka, gerra) hitzetik eratorria. Bestalde, *galatai* eta *gallus*, berriz, **galatis* ("indartsu, ahaltsu") zelta arruntetik datoz, eta **galatis bera* **gal* ("gai izan, ahaltsu") hitzetik eratorria. Beharbada, latinez hartua izan zen, Italian zelten hedapena gertatu zenean, K.a. V. mendearen hasieran. *Gallaeci* izen tribalek eta grezierako *galatai* izenek (Γαλάται, Anatolian) jatorri bera dute ziurrenik. -atai atzizkia antzinako grezierazko flexio bat izan liteke. Autore klasikoek ez zizkieten Britainia Handiko edo Irlandako biztanleei *Κελτοί* edo *Celtae*  terminoak aplikatzen, eta, ondorioz, ikerlari batzuek, ez zuten termino hori erabiltzen britainiar burdinaren aroko biztanleak izendatzeko.

Estrabon geografoak, K.a. I. mendearen amaiera aldean, eta bereziki Galiari buruz ari duenean, honela idazten du: «orain galiar zein galata deitzen den arrazari», nahiz eta zelta hitza ere erabiltzen du Galiaren sinonimo gisa eta esaten du Iberiatik banatuta dagoela Pirinioei esker. Hala ere, herri zeltak aipatzen ditu *Iberian*, eta *celtiberi* eta *celtici* izen etnikoak ere erabiltzen ditu herri horiek izendatzeko, *lusitani* eta iberi ez bezala. Plinio Zaharrak Lusitaniako *celtici* terminoa erabili zuen tribu abizen moduan, eta hori baieztatu du epigrafiak.

K.a. I. mendean, Julio Zesarrek, erromatarrek galiar (*galli*) izenaz ezagutzen zituzten herriek, *Celtae* deitzen zirela euren hizkuntzan. Horrek iradokitzen du, *keltoi* izena greziarrek emandako etnonimoa izanagatik ere, Galiako herriek, neurri batean, izen kolektibo bezala hartu zutela.

alemanez Welsch bihurtu zena, alemaniarrek germaniarrak ez zirenak izendatzeko erabiltzen zuten termino gutxiesgarria, eta eslavieraz "valak" bihurtu zen ez eslaviarrak izendatzeko. Gure aroko V. mendean  britainiar lurraldera iritsi ziren germaniarrek (angloek, saxoiek eta jutoek) termino hori bera erabili zuten Galesko zeltak eta bere herria (*Welsh*, eta *Wales)* izendatzeko.http://eurasiatik.eu/2017/08/04/galestarrak-gara-behelaino-artean/ Erro bera erabiltzen da gaur egun ere, *valoniako frantsesaren dialektoan Wallon* jentilearen eta Belgikan, Valonian, dagokion eskualdearen bidez. Era berean, frantsesezko *Gaule* eta *Gaulois* frankoen hizkuntzatik datoz, lengoaia horretan erabiltzen zuten germaniar hitz beretik  **walhisk* «erromatar», frankonieraz hitz egiten ez duten herriei erreferentzia egiten dien **walha* «erromatarrak» hitzetik eratorria; hala ere, [l]-ren metatesia egon zen, eta hortik dator *Wahla* > **Gwaula* > Gaule.

Latinezko *gallus* “Gaulois” latinezko izena Berpizkunde garaian latinez bere homofonoa den *gallus* “oilar”-arekin eta modu horretan, Frantziako abere enblematikoa bihurtuz.

Garai barrokoan, *celt* ingeles modernoaren hitza bihurtu zen. Estreinakoz agertu zen 1707an Edward Lhuyd geografo, naturalista eta zeltiar objektuen bildumazalearen idatzietan. Bere lanek, XVII. mende bukaerako beste jakintsu batsuen idazlanekin batera, Britainia Handiko lehen biztanle zelten hizkuntzei eta historiari buruzko arreta hauspotu zuten. *Gaul* eta *Gaulish* ingelesezko hitzak (XVII. mendean lehenbizi aipatua) *Gaul*- frantses errotoik datoz, ingelesezko *-ish* atzizkia gehituz adjektiboaren kasuan, zeinen erro proto-germaniarra **Walha-* ingelesezko *Welsh* «galiarrak» hitzaren berdina den (ingeles zaharra *wælisic* 
Fitxategi:MaquetteFermeDeVerberie1.jpg|Verberieko galiar aristokrata baten etxaldea. Cité des Sciences et de l'Industrie (Paris), "Les Gaulois, une expo renversante", 2012.
Fitxategi:MaquetteFermeDeVerberie2.jpg|Verberieko etxaldea.
Fitxategi:MaquetteFermeDeVerberie3.jpg|Verberieko etxaldearen maketaren ikuspegi zabala.
Fitxategi:Pont-Rémy, Somme, Fr, Ambiani (7).jpg|Sommmeko Pont-Remyn berreraikitako galiar sutegia. Arebonako aztarnategi bisitagarria.
Fitxategi:Pont-Rémy, Somme, Fr, Ambiani (5).jpg|Galiar etxe baten berreraikuntza Pont Remyn dagoen Arebonako aztarnategi bisitagarria.
Fitxategi:Pleumeur-Bodou - Village gaulois 02.jpg|Pleumeur-Bodouko herri galiar berreraikia.

## Hizkuntza 
Galiarren hizkuntza gaizki ezagutzen da, hala ere, galiar inskripzioen corpusa asko aberastu da azken urteetan, arkeologiari esker, baita hizkuntza hori deszifratzeko gaitasuna ere. Aspalditik ezarri da galiera hizkuntza zelta bat dela, batzuetan hizkuntza zelta kontinentaltzat sailkatua, beste iturri batzuek, aldiz, hizkuntza zelta britainiarren taldearekin duen harreman estua azpimarratzen dute. Frantses hizkuntzak galiar jatorrikoak diren ezaugarri batzuk ditu (baina zerrenda zehatza polemikoa da). 150 hitz galiartzat hartzen dira (dialektoen terminoak alde batera utziz gero). Hizkuntza erromaniko guztietan frantsesa da zeltismo aztarna gehien dituena. Horrela, zuhaitz-izen asko (*if* (hagina), *chêne* (haritza), *érable* (astigarra), *verne* (haltza), etab.), landareenak ( *droe* (kalitate eskaseko laborretako haziak), *fourdraine* (basarana), eta beste.)  arrainak (*vandoise* (katxo-arrain), *limande* (limanda-oilar), loche (mazkar?), etab.). Teknika batzuen izenak Galiako latinaren berezkoak dira (ardoise, gouge, quai, chai, etab.), *aveugle* (itsu) hitzaren forma ere: behe latinezko *aboculis* "begirik gabea" ren bat utzi du; adibidez, 80, *quatre-vingts* (*lau-ogei*) esaten dena eta ez *octanteren* aldaera bat izango litzatekeena, latinez bezala egingo balitz. L' hôpital des Quinze-Vingts izena, (1260 inguruan  Luis IX.a Frantziakoak 300 itsuentzat sortutako ospitale baten oinordekoa) ondare horren gbeste aztarna bat izan daiteke.

Galiar batzuek greziar alfabetoa erabili zuten eta bere txanponetan, greziar txanponek berezkoa zuten estatera dibisioa ezarri zuten, Mediterraneoko greziar kolonien eraginez, Marseilla bidenabar. Gaur egungo Turkian, Galazia izeneko eskualdea galaten izena darama. Galiar volkak Alexandro Handiarentzat mertzenario bezala zerbitzatu zuten eta ondoren, Asia Txikiko eskualde horretan ezarri ziren, non Ankara (Ancyre) bere hiriburu bihurtu zuten. Galatasaray izeneko Istanbulgo auzoa, “Galaten Jauregia” esan nahi du, eta Bizantziar botereak kontratatutako mertzenarioen egoitzatik etor liteke. San Jeronimonen arabera, *Galatei* idatzitako Epistolaren iruzkinean, Galaziarrek IV. mendean trevireen (Tréviéres) hizkuntza bera hitz egiten zuten artean. Beraz, pentsatzekoa da une hartan galiera ez zela artean Asia Txikitik desagertu, ezta Rhineko ertzetatik ere, salbu eta autore horrek datu hori aurretik idatzitako testuren batetik jaso ez bazuen behintzat.

## Zientzia eta artea 
Laurent Olivier historialari eta arkeologoaren esanetan, bada galiarren zientzia bat, bere kontzeptuetan, Greziako zientziaren baliokidea dena.K.a V. eta IV. mendeko  galiarrek. geometriari buruzko ezagutza oso landuak dituzte, bereziki zirkuluaren propietateei eta astronomiari buruzkoak. Ea ezagutza horiek objektuak egiteko erabiltzen dituzte, eta artelanetan zein zientzia ereduetan ere ikusgai daude.

## Musika 
[thumb|Frantzia erdialdean zeuden h[Heduar|eduar bat irudikatzen duen manikia. Eskuan *carnyx*-a darama. Musée de la civlisation celtique, Bibracte, Saint-Léger-sous-Beuvray.]]
Ez zaigu asko geratzen galiarren musikatik. Hala ere, haren garrantzia uler dezakegu kategoria sozial oso bat musikarekin lan egitera bideratzen denean: bardoak.

Galoek erabiltzen dituzten bi tresna iritsi zaizkigu: lira, zazpi sokako zitara, eta *carnyx*-a, gerra tronpa. Musikaren rol erlijioso eta militarretatik harago, giroa baretzeko ere erabiltzen zuten galiarrek batzarretan. 

## Erlijioa 
Galiarrak politeistak ziren. Julio Zesarrek aipatu zuen druidek zirela galiarren apaizak. Alderdi askotako pertsonaia garrantzitsua da druida: gurtzarako ministro, teologo, filosofo, ezagutzaren eta jakinduriaren zaindari, historialari, legelari eta erregearen eta klase gerlariaren aholkulari militar ere bazen.

*Ovate* direlakoak, animaliak ekartzen eta sakrifizioetarako lotzen laguntzen zieten druidei. Galiarrek jainkoentzako animaliak hiltzen zituzten, eta gero jainkoei beren organoak ematen zizkieten. Animaliekin egiten zuten antzera, beren armak eta gerrako objektuak ere nahita suntsitzea zituzten erritualetan, baita txanponak ere, adibidez, Jainkoei eskaintzeko, "hilkorrentzat" zuten balioa gal zezaten.

Antzinako idazleek “baso misteriotsuetan egindako sakrifizio deskribaezinak egiten zituzten druidak” estereotipoa zabaldu zuten. Irudi horrek galiar basatien irudia indartu zuen, adibidez, Voltaire eta Rousseaurengan.

## Gizarte egitura 
Galiarrek, antzinako zibilizazio askok bezala, patroi-bezeroa motako harremanak dituzte, politika, ekonomian eta gizartean eragina dutenak; erromatarrek ere sistema horretan oinarritu zituen euren Errepublika. Gizarte-lotura oso indartsu hori aristokraziaren garaian agertu zen (K.a. III. eta II. mendeak). eta konkistara arte iraungo zukeen, garai hartan zenbait tokiko magistratuek ("*vergobret*" izenekoek) nobleen lekua hartu baitzuten. Bezeroek patroiei zerbitzatzen zieten, jatorriz, dudarik gabe, antzinako zorrak itzultzeko, zenbait akats konpontzeko, edo beste arrazoi sozial batzuengatik, eta lotura hori herentziaz transmititzen zen. Gizon edo herri bezeroa askea zen (antzinako bezerotza esklabotzaren ezberdina da) baina zerbitzuak eman edo zergak ordaindu behar zituen. Buruzagi batek hainbat bezero izan zitzakeen. Azkenik, patroiak bere bezeroekiko lotura desegin zezakeen, edo bere bezeroak beste bati transmititu. Pertsonak, familia osoak, pertsona baten edo familia baten bezeroak izan zitezkeen, eta gero beste batenak.

Erromatarrekin harremanak areagotu ahala, badirudi botere handiko aristokrazia bat sortu zela, bezeroa ugari zituen< eta gizon kopuru handia gerrarako errekrutatu zezakeen. Aristokrazia honek, maila sozialen arteko arrakala zabaldu zuen eta antza, tradizioan oinarritutako botere eta administrazio kargudunekin talka egin eta haien gainetik jarri ziren beren botereari esker. egoera hori ez zen asko aldatu konkista eta gero, Erromako hirietako magistratuek, lan administratiboa egin zutelako bakarrik, eta Erromako gobernuaren aginduak jasotzen zituzten. Paraleloki, badirudi aristokrazia bere boterea gorde zuela eta hainbat matxinada ere sustatu zituen. Azken matxinaden ondoren, Erromako gobernuak neurriak hartu zituen eta aurreko aristokraziak boterea aginpidea eta ondarea galdu eta Erromari arazoak emango ez zizkion noblezia ertaina eta txikia gailenduko zen.

## Partaidetza  sentimendua 
Batzuen galdera da ea galiarrak beren jatorrizko *civitas*-etatik haratago, kultura komuna partekatzen duten herri-multzo bateko kide zirela uste ote zuten. Apaiz-klasearen betebeharrei buruzko zenbait elementuk frogatzen dute, historialari batzuentzat,  galiarrek multzo koherente baten kide izatearen sentimendua zutela, zenbait egoeratan nazio soilak (tribuak) gainditzeko gai zena, eskoziar *highlanderren* antzera, klan aurkariarekiko gorrotoa edo ezinikusia grinaz landuz, baina aberri komun batekoak izateaz kontziente. Apaiz-klasea batasun hori mantentzeaz arduratzen zen, Julio Zesarrek deskribatu zuenez, "Karnuten Basoko Biltzarraren" instituzioarekin. Galiako herri guztiek eta bere buruek komunean zuten erakunde hori, eta batzar horretan erabaki garrantzitsuak hartzen ziren Galiako herri guztientzat. Biltzar-leku horren kokagunea bilatu izan dute adituek. proposatu da, adibidez, Loriaren ertzean dagoen egungo Sologne izan zitekeela, Frantzia iparraldean. Urmaelez beteriko baso zabala da, eta eskualde estrategiko batean kokatuta dago; orduko Sologne eskualdea garrantzi handiko bi herri galiarren arteko mugan zegoen: Karnuteak iparraldean eta Biturigeak hegoaldean. Biana gaur gaurkoz, ezin da jakin non bilduko ziren galiarrak urtean behin, eta, baso edo zuhaizti bat ote zen ere ez da ziurra, Julio Zesarrek idatzitakoaren itzulpen libre baten eraginez, basoa zela uste izan bada ere. Bestalde, eremu basatiaren ordez, jendea artatzeko, bilerak egiteko, epaiketak egiteko eta bestelako funtzioak betetzeko leku egokitua izango zela uste da.

Erakunde horrek Galiako herri guztiek errespetatutako su-etena ezartzen zuen, eta Panheleniar Jokoekin aldera daiteke; izan ere, etengabeko lehia armatuan zeuden Greziako hiri-estatuei su-etena ezartzen zien instituzio horrek. Beste elementu batzuk ildo horretatik doaz, hala nola Zesarrek kontatzen duen Vercingetorixen hitzaldia Bibracteko edo Critognatos aristokratak Alesian emandakoa.

## Nekazaritza 
Galia nekazarien herrialdea zen nagusiki. Bere oparotasuna nekazaritza soberakin handietatik zetorren, bere soberakinak gertuko beste herri eta nazioneei esportatzen zizkielako, Massaliako, etruskoen eta erromatarren testuek erakusten duten bezala. Biztanle gehienak nekazariak ziren, eta ezagunak ziren beren produkzioaren ugaritasunagatik, kalitateagatik eta aniztasunagatik. Baina baita beren asmakuntza teknologikoengatik ere; Lehen Mundu Gerrara arte nekazaritzan erabilitako ia tresna guztiak galiarrek erabiltzen zituztenen antzekoak ziren, aldaketa handirik gabe, eta galiarrei egotzi behar zaie haien asmakuntza. Belgak, uzta-makina bat asmatu zuten, *Remi*-ak eta *Trevireen* lurraldeetan aurkitu izan dena.

## Urbanizazioa 
Galiako hegoaldean, nahiko goiz agertu ziren benetako hiri txiki gotortuak. Greziarren kolonia zina zen Marseillatik gertu dagoen, Aix-en-Provencen egon zen Entremonteko *oppiduma*, salubiarren hiriburuaren kasua da, erromatarrek suntsitua K.a. 123. urtean. Harrizko etxe eta kaleak zituen, bere harresi eta dorre boteretsuekin. Marsellatik geru dagoen beste galiar *oppidum* bat St Pierre les Martiguesekoa/Lo Martegue da. Bertan, hirigintza garapen erreala ere ikusten da.

2002an Ikerketa Arkeologiko Prebentiboen Institutu Nazionala (INRAP) sortu zenetik, bertako ikertzaileek hiri-, errepide- eta tren-eraikuntzen garapenekin lotutako indusketa prebentiboak ugaritu dituzte: horren ondorioz, Galiako hiri edo herriak aurkitu dira,  ordura arte ezezagunak zirenak antzinako testuetan aipatzen ez zirelako. Lurralde bat kontrolatzen zuten botere-guneak zeuden, eta komunikazio-bideen sare baten bidez lotzen ziren. Hiri (*oppida*) horiek merkatu, artisautza-gune, biltegiratze-biltegi, printze-egoitza, txanpon-lantegi eta goarnizio-leku izan zitezkeen, gotorleku soilak ziren beste kokagune harresituekin parekatu ezin direnak. *Oppida* handi eta funtzio aniztun horiek lurralde-hiriburu izan ohi ziren. Arkeologiari esker, testuei baino, uste zena baino askoz garrantzitsuagoa den hiri-prozesu galiarra ezagutzen dugu gaur egun. Hiriguneak edo hiri konplexuak, sarritan gotortu gabeak, galiar munduan agertu ziren, eta geroago zelten beste lurralde batzuetan, K.a. III. mendean. II. mendearen amaieratik I. mendearen hasierara bitartean, prozesu horrek goia jo zuen. Galian, Bibracte (Saint-Léger-sous-Beuvray) edo Corent (Puy-de-Dôme) *oppidum*-ak dira horren adibiderik enblematikoenak, hiriaren funtzionamendurako beharrezko ekipamendu guztiez hornituak baitzeuden ( harresia eta artisauen auzo berezituak Bibracten eta santutegia eta batzar eraikina Corenten ). Mont-Lassois-ekoa (Vix) edo Oppidum Saint-Marcel-ekoa (Le Pègue) bezalako beste adibide batzuek frogatzen dute galiarren hiriguneen hastapenak laurehun urte lehenago kokatu behar direla, eta haien jatorria indigena dela.

## Antolakuntza politikoa 
Ezin da orokortu galiar herri guztientzat komuna den sistema politiko zehatz bat. Hala ere, oinarri komun bat aurkitzen da hainbat hiritan antzinako iturriei eta arkeologiari esker. Hiri-estatuko "parekideak" (zaldunak) biltzen diren senatu bat egoten da. Senatu horrek, aristokrazia gerlariak osatua, hiri-estatua gobernatzen du. Hiri batzuk errege batek gobernatzen zituen (Arvernetarrena adibidez, ospetsuena Vercingétorix da), eta beste batzuk, berriz, gerlarien aristokrazia batek.

Hobekien ezagutzen dugun antolaketa politikoa heduarrena da. Urtero, apirilean, druiden babespean, noblezia gudari osoa biltzen zituen hauteskundeak egiten ziren. Batzar armatu horrek magistratu bat aukeratzen zuen urtero, lurraldea uzteko debekua zuen *vergobret* izenekoa, eta gerraburu edo estratega bat, kanpoko gerra kanpainak egitea eginkizun bakarra zuena. Bi funtzio horiek ezin zituen pertsona berak egin, ezta familia bereko bi kidek ere.

Bestalde, eta gorago azaldu dugun bezala, druidek karnuteen basoan urtero egiten zuten bilera botere politiko indartsua zuen. Izan ere, arazo diplomatikoak konpontzeko edo epai bat mateko druidak deitzen zituzten, gizabanakoek zein nazioek, eta haiek ematen zituzten epaiak zuhurra, jakintsu eta neutral izatearen ospea zuten.

## Galiar herri eta konfederazio hainbat 
Galiarrak, egungo Belgikan, Italian, Suitzan eta Alemanian egon ziren.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia gehigarria 
* Muñiz Coell, Joaquín (2000) “La «desnudez» del galo y otros guerreros. Unas notas connparadas”, *Espacio, Tiempo y Forma, Serie* II, Historia Antigua, 13. DOI:https://doi.org/10.5944/etfii.13.2000.4375. 229-242 or.
* Docteur Dupoux (1968) “Carte des peuples de la Gaule indépendante vers 58 av. J.-C”, *Revue archéologique du Centre de la France* , Année 1968 , 7-3. 243-247 or.
* Testard-Vaillant, Philippe  2024.08.25. "Qui étaient vraiment les Gaulois?" *CNRS journal*

## Kanpo estekak 
* L'oppidum d'Entremont : Les Gaulois en Provence. Ministère de la Culture.
* Bibracte: La Site archéologique de Bibracte; Le musée de Bibcate
* Site archéologique de l'oppidum de Corent. *La Bourgogne*.
* The Classical Sources on the Gauls *Gaulish Paganism*