open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thailandiar poni

**Thailandiar poni**a Thailandiako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen da.

Arrazaren jatorria misterio bat da, nahiz eta batzuek mongoliar zaldiekin lotzen duten.

## Arrazaren historia 
Esan den bezala arrazaren jatorria misterio bat da. Bertako jendea, mendetan, zaldi hauek erabili ditu eskualde menditsuetan eta bide kaskarretan tea eta fruta garraiatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Arrazari buruzko artikulua "The equinest" entziklopedian
[thumb|340 px|Antzinako [brontzezko irudia zaldun batekin]]
Francisco de Luxán

**Francisco de Luxán** (Madril, 1798ko uztailaren 14a - Madril, 1867ko uztailaren 12a) Espainiako armadaburu ilustratuenetariko bat zen. Bere aita, Manuel, 1812ko Cádizko Gorte Konstituziogileetako diputatu izan zen eta bere amak Manuela del Carmen zuen izena.

Francisco, Gerra eta Estatu ministerioen ofiziala zen, 1842-43 artean, eta beranduago, Elisabet II.a erreginaren eta Montpensier infantaren Geografia eta Historiako irakaslea. 1836tik, legislatura askotako diputatua eta 1854 eta 1856an, bi aldiz, Sustapen ministro lana egin zuen.

Artilleriako brigadier kargua lortu ondoren, erreginak erresumako biziarteko senatari izendatu zuen.

Zenbaitetan, kondekoratua izan zen, hala nola, Karlos III.aren ordenaren gurutze handia; Suediako Suediako izar polarrarekin; San Fernando eta San Hermenegildoko lehenengo eta bigarren mailako zalduna eta Espainiako zenbait akademietako kide izan zen, hala nola, Zientzietakoa, Arkeologiakoa, Zientzi Morala eta Politikoa, e. a.

Biurteko aurrerakoian (1854-1856), Esparteroren gobernuan Sustapen ministroa izanik, Burdinbideen Lege Orokorra indarrean sartu zuen. Lege horren arazo handienetariko bat diru falta zen. Horrek behartu zuen atzerriko inbertsioak bilatzera, baina Espainiako ezegonkortasun politikoak laguntzen ez zuenez, abantaila fiskal eta politiko itzelak eman ziren inbertitutako dirua errekuperatzeko. Azken finean, trenbideetan Estatuaren aurrekontuen 9/10a erabili zenez, industriaren kalterako izan zen.

## Idazlan nagusiak 
Argitaratutako lanak: *Viaje facultativo por el continente y por Inglaterra, Tratado de mineralogia para la enseñanza del colegio de artilleria de Segovia, Memoria ó estudios geológicos acerca de los terrenos de varias provincias de España*. Azken lan honekin, Luxánek zuzentzen zuen batzordeak Espainiako mapa geologikoa osatu nahi zuen

Honetaz gain, garai hartako egunkarietan hainbat artikulu zientifiko eta literario idatzi zituen.
Sakharov Saria

**Sakharov Saria**, ofizialki **Adierazpen Askatasunaren Sakharov Saria**, 1985eko abenduan Europako Parlamentuak sortutako saria da. Andrei Sakharov sobietar disidentearen omenez izendatua, adierazpen askatasuna eta giza eskubideen alde lan egin duten pertsona eta erakundeak saritzea du helburu.

Urtero abenduaren 10 inguruan (Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala sinatu zuten egun berean) ematen dute eta 50.000 €ko saria ere badu.

Hautagaiak eurodiputatuek eta legebiltzar-taldeek proposatzen dute baina irabazlea legebiltzar-taldeen presidenteek.

## Saridunak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Europa eta Amerikako Estatu Batuen arteko Merkataritza eta Inbertsiorako Hitzarmena

[350px|thumb|Hitzarmenean parte diren estatuak, [Ameriketako Estatu Batuak|Estatu Batuak eta Europar Batasunako 28 herrialde.]]
**Europa eta Amerikako Estatu Batuen arteko Merkataritza eta Inbertsiorako Hitzarmena** (ingelesez, *Transatlantic Trade and Investment Partnership*) eta **TTIP** akronimoz ezaguna, Europaren eta Estatu Batuen arteko merkatariza askeko hitzarmena da.

## Testuingurua 
AEBko presidentea zen Barack Obamak 2013ko otsailean burututako “Batasunaren Egoeraren” diskurtsoan hitzarmenerako negoziaketak abiatzekoak zirela iragarri zuen. Aste batzuk beranduago, Europako estatuetako beste presidenteek erabakia berretsi eta beren babesa azaltzen joan ziren, horien artean Rajoy eta Hollande.

TIPP ez da tresna bakarra. Hala, EBk eta Kanadak 2013ko urrian CETA ituna adostu zuten. Bestalde, TTIPen osagarriz EB, AEB eta munduko hamarnaka herrialde finantza zerbitzuen merkatua liberalizatzeko TISA (*Trade in Services Agreement*) tratatua negoziatzen ari dira, era sekretuan.

Azaroaren 14an, EH Bilduk adierazi zuen TTIP herrien aurkako ituna zela.

Azaroaren 21ean, TTIParen inguruko gardentasuna eskatu zuen Europako Batzordeak.

Abenduaren 8an, EH Bildu erresistentziaren alde agertu zen TTIPri aurka egiteko eta horregatik, “Hiritarrentzako Merkataritza Agenda baten alde” konferentzian parte hartuko zuen.

Abenduaren 9an, AEBek eta EBk negoziatzen duten merkataritza itunaren aurka nazioarteko jardunaldia egin zutem Europako Legebiltzarrean eta Euskal Herritik ordezkaritza zabala joan zen. Bertan, TTIP akordioaren negoziazioa gelditzea lor zitekeela esan zuen Susan George ekintzaile altermundialistak eta horretarako eduki kaltegarriak gizarteratu behar zirela esan zuen. Bestalde, erabakitzeko eskubidearen aurkako hitzarmena zela esan zuen EH Bilduko Oskar Matutek. Ituna geratzearen aldekoek lortutako milioi sinadurak eraman zizkioten Juncker presidenteari eta «Hau irabaz dezakegu» esan zuen Susan Georgek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adolfo Araiz

**Adolfo Araiz Flamarique** (Tafalla, Nafarroa Garaia, 1961eko abenduaren 28a) politikaria da.

## Biografia 
Zuzenbidean lizentziatu zen Zaragozako Unibertsitatean 1984an. Nafarroako Unibertsitate Publikoan. 1986ean abokatu kolegiatu zen eta geroztik, jardun horretan dihardu.

Herri Batasuneko Mahai Nazionaleko kidea izan zen 1991 eta 1997 artean. 1997 urteko abenduan espetxeratua izan zen, Auzitegi Gorenak ETA talde armatuarekin kolaborazioaz kondenatua. Auzitegi Konstituzionalak zigorra bertan behera utzi zuen 1999ko uztailaren 20an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Adolfo Araiz: "Kanpotik bihurtu nintzen abertzale"»&#x20;*Anabel Arraizak* *egindako elkarrizketa Ajoarriero telesaioan. Hamaika Telebista*&#x20;2018-11-19
Zarakar (medikuntza)

thumb|300px

**Zarakarra** edo **oskola** larruazalean azaltzen den aldi baterako gogorgunea da. Gorri edo arre kolorekoa da, eta plaketaz eta odolez dago osatua. Orbaintzean zauriak estaltzeaz arduratzen da, baita birsortzen ari den dermisa babesteaz ere. Bigarren mailako lesio dermatologiko mota da.

## Fisiopatologia 
Zarakarra formazio solido lehorreko gogorgunea da, eta azaleko lesio exudatibo, banatzaile edo hemorragiko bati gainjartzen zaio. Exudatuez, zornez eta lehorturiko odolez dago osatuta. Zarakarra eratzeko prozesuari **inkrustazio** edo **zarakartze** deritzo.

Exudatu edo jariakitako (serositatea, odola edo zornea) lehortzearen ondorioz osatzen den oinarrizko bigarren mailako lesioa da, zauri baten ondorioz larruazalaren gainean sortzen dena.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Anpulua
* Orbaintzea
* Larruazaleko oinarrizko lesioak

## Kanpo estekak
Caja Bilbao

**Caja Bilbao** Bilboko euskal herritar saskibaloi taldea izan zen, ACB Ligan izandakoa. Babesle nagusia Bilboko Aurrezki Kutxa izan zuen.

## Historia 
1983an eratua, Caja Bilbaok 1978an desagerturiko Águilas taldea ordezkatu zuen. Hiru urtetan, ACB Ligan zegoen. 1991ra arte iraun zuen maila gorenean, Leonard Allen (lehenengo atzerritarra), Joe Kopicki, Darrell Lockart, Kevin Holmes, Mark Simpson edo Xabier Davalillo bezalako jokalariak izanik. Orduko entrenatzailea Josean Figueroa izan zen eta Juanma López Iturriaga bilbotarrak taldean 1988 eta 1990 artean jokatu zuen. 1990-1991 denboraldia zorigaiztokoa izan zen taldearentzat eta maila galdu zuen. 1994an, Txus Bidorreta gaztea entrenatzailea izanik, berriro ACBrako txartela lortu zuen, baina, arrazoi ekonomikoak zirela eta ezin betebeharrak bete eta desagertu egin zen.

## Entrenatzaileak 
* Josean Figueroa
* Txus Bidorreta

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paint poni

**Paint ponia**, (ingelesez: *paint pony*), Ameriketako Estatu Batuetako zaldi mota bat da. Arraza bat  baino, zaldi mota bat da, Ameriketako paint zaldia bezala. Bere tamaina zein ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen da.

Hautaketa egin da Ameriketako Estatu Batuetan zaldi hauen kolore pikarta ikusgarria mantentzeko, hau baita poni hauen ezaugarri garrantzitsuenetarikoa. Zaldi mota modernoa da, nahiz eta Ipar Ameriketako aspaldiko poni pikartetean oinarritu den. 1972.en urtean arrazako libura ezarri zuten bere ezaugarriak mantentzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Arrazari buruzko artikuloa "The equinest" entziklopedian
Joe Kopicki

**Joseph Gerard "Joe" Kopicki, Sr.** (Warren,  - ) estatubatuar saskibaloi jokalari ohia da, pibot postuan aritzen zena.

## Biografia 
Poloniar jatorriko familia batean hezia, jaioterriko Fitzgerald High Schoolen hasi zen. Detroiteko Unibertsitateko Detroit Titans taldearekin jokalari bezala trebatu ondoren, 1982ko NBAko Draft-eko 3. kanporaketan aukeratu zuen Atlanta Hawks taldeak. Hawks bera eta Indiana Pacers taldeetan aritu ondoren ez zuen debutatu. CBAko Wisconsin Flyers taldean denboraldi bat eman ondoren, 1983/84 denboraldian kontratua sinatu zuen Washington Bullets taldearekin, eta talde horrekin NBAko lehen minutuak jokatu zituen. Hurrengo denboraldian Denver Nuggets taldean aritu zen, min hartutako Russell Cross ordezkatuz. Bill Hanzlik min hartu zuenean, minutu gehiago izan zituen. Hortik Europarako jauzia egin zuen, Italiako, Kataluniako eta Euskal Herriko hainbat taldetan arituz. Erretiratu zenean, bere institutuko taldea entrenatu zuen.

## Taldeak 
* 1982–1983: Wisconsin Flyers
* 1982–1983: Washington Bullets
* 1984: Denver Nuggets
* 1985–1986: Benetton Treviso
* 1985–1988: Caja Bilbao
* 1988–1991: Pallacanestro Torino
* 1991–1992: Caja Bilbao
* 1992–1993: Joventut Badalona

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Darrell Lockart

**Darrell Lamar Lockhart** (Thomaston,  - ) estatubatuar saskibaloi jokalari ohia da.

1982/83 denboraldian San Antonio Spursek sinatu eta NBAn debutatzeko aukera izan zuen. Europan bukatu zuen bere kirol-ibilbidea.

## Taldeak 
* **High School**. Robert L. Lee (Thomaston, Georgia).
* **1979-1983** Auburn Tigers
* **1983-1984** San Antonio Spurs
* **1983-1984** Bancoroma Roma.
* **1984-1985** Maccabi Bruselas.
* **1985-1986** Pepper Mestre.
* **1986-1988** Caja Bilbao.
* **1988-1989** Teorema Arese
* **1989-1994** CB Sevilla.
* **1994-1995** Club Bàsquet Girona.
* **1995-1996** CB Ourense.
* **1996-1997** CB Andorra.
* **1997-1998** Los Barrios.
Mark Simpson

**Mark Allen Simpson** (Fort Wayne,  - ) estatubatuar saskibaloi jokalari ohia da.

## Taldeak 
* **1983-1984** Catawba College Indians .
* **1984-1985** Beitar Tel Aviv .
* **1985-1986** PAOK Salonica .
* **1986-1987** Caen Basket Calvados .
* **1987-1988** Beitar Tel Aviv .
* **1988-1989** Paini Napoli .
* **1989-1991** Caja Bilbao .
* **1991-1993** Real Madrid .
Chiloear poni

**Chiloear ponia**, edo **Chiloear zaldia**, baita **mampato** ere, Txileko gazteleraz *caballo Chilote*, Txileko Chiloé uhartediako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein ezaugarrienagtik arraza ponien sailkapen taldean sartzen da.

Chiloe uharteak isolamendu baldintzak ezarri dizkio arrazari eta honek moldatu du berezia eginez.

## Arrazaren historia 
Konkistatzaile espainiarrek ekarritako zaldien ondorengoak dira chiloear poniak. Betidanik tamaina txikiko poniak direnez, zera uste da, Kantauri itsasoko ertza aldeko zaldiak direla bere arbasoak, kantauri aldeko poni arrazak. Asturkoi, pottoka, montxino eta Galiziako ponia. Baliteke ere andaluziar zaldien odola edukitzea, marismeño zaldiena hain zuzen.

## Ezaugarriak 
* Bataz besteko altuera soin gurutzera 113-121 cm. Gehienezko altuera onartua 125 cm.

## Erreferentziak 
thumb|380 px|Chiloear zaldiak

## Kanpo estekak
Leninismoaren oinarriak

***Leninismoaren oinarriak*** Iosif Stalinek 1924an idatzitako liburua izan zen. Liburu horretan, Stalinek leninismoari buruz zituen ideiak agertzen dira. Besteak beste, eta azpian ondo irakurri ahal den bezala, alderdi bakarreko diktadura irmo baten alde egiten du. Ondorioz, bere bizitza guztian zehar defendatu zuen bezala, Leninen ideiak eta bereak bateragarriak (eta ia-ia berdinak) zirela azpimarratu zuen.

Azpian, liburuaren zati aipagarri batzuk agertzen dira:

## Kanpo estekak
Stocken nomenklatura

**Stocken nomenklatura** konposatu inorganikoekin erabili ohi den nomenklatura kimikoetako bat da. Alfred Stock kimikari alemanak sortu zuen eta 1919an argitaratua izan zen lehenengo aldiz. Stocken sisteman, konposatu bateko elementu batzuen edo elementu guztien oxidazio-egoerak parentesi artean adierazten dira erromatar zenbakera erabiliz.

## Irizpideak 
Hizkera arruntean ohikoa ez den arren, oxidazio-zenbakia duen parentesia elementuaren hitzari itsatsita doa. Esaterako AgF konposatuaren Stock izena "zilar(I) fluoruro" da, eta ez "zilar (I) fluoruro".

Bigarren elementuari dagokionez, orohar ez da bere oxidazio-egoerari buruz zalantzarik egoten, eta ondorioz oso gutxitan zehaztu behar da parentesien artean. Horregatik, ez da zuzena "zilar(I) fluoruro(−I)" izena, *fluoruro* hitzak jada −1 oxidazio zenbakia adierazten duelako.

Konposatu batzuetan oxidazio-zenbakia argi dago bi elementuentzat. Adibidez, Na2O konposatua "sodio oxidoa" da, eta ez "sodio(I) oxidoa", sodioak +1 oxidazio-zenbakia soilik ez baitu konposatu guztietan.

## Erabilera 
IUPACen gomendioen arabera, Stocken nomenklatura metalak dituzten konposatuentzako da aproposa. Aldiz, ez-metalentzako nomenklatura sistematikoa erabiltzea gomendatzen da. Adibidez, Cl2O7 konposatuaren izena "dikloro heptaoxido" da eta ez "kloro(VII) oxido".

Metanoa eta urari dagokionez dituzten ohiko izenak erabiltzea gomendatzen da, eta ondorioz beraiei dagozkien Stock izenak, "hidrogeno karburoa" eta "hidrogeno oxidoa" hurrenez hurren, oker daude.

## Adibideak 
* Al2O3: aluminio oxidoa
* HgO: merkurio(II) oxidoa
* FeCl2: burdin(II) kloruroa
* FeCl3: burdin(III) kloruroa
* Na2SO4: sodio sulfatoa

## Kanpo estekak
Kevin Holmes

**Kevin Dwayne Holmes** (Los Angeles,  - ) estatubatuar saskibaloi jokalari ohia da.

## Taldeak 
* **High School**. Reseda, California.
* **1985-86** DePaul Blue Demons.
* **1986-89** Pully. (Suitza)
* **1989-90** Mechelen. (Belgika)
* **1990-91** Caja Bilbao.
* **1991-92** Club Bàsquet Llíria.
* **1992-93** Maccabi Rishon LeZion.
* **1993-94** Kolej Ankara.
* **1994-95** Maccabi Jerusalem.
* **1995-96** Apoel Nicosia.
* **1997-98** Peñarol Mar del Plata.
Castlehaven

**Buttevant** (irlanderaz *Gleann Bearcháin*) Irlandako hego-mendebaldeko Cork konderriaren hego-mendebaldean dagoen parrokia da. Cork hiritik 75&nbsp;km hego-mendebaldera dago eta Union Hall eta Castletownshend udalerriek osatzen dute, horietaz gain Rineen eta Tragumna herrixkak ere barne harzten ditu.

Castlehaven GAA izeneko joko gaelikoetako taldea du.

## Kanpo estekak
Castlelyons

**Castlelyons** (irlanderaz *Caisleán Ó Liatháin*) Irlandako hego-mendebaldeko Cork konderriaren ekialdean dagoen udalerri txiki bat da. Barrymore baroierrian dago, Fermoy udalerritik 6 kilometro hegoaldera.

Castlelyons GAA izeneko joko gaelikoetako taldea du.

## Kanpo estekak
Castlemartyr

**Castlemartyr** (irlanderaz *Baile na Martra*, ingelesera *Ballymarter* edo *Ballymartyr* bezala itzulia) Irlandako hego-mendebaldeko Cork konderriaren hego-ekialdean dagoen udalerria da. Cork hiritik 25 minutu ekialdera dago, Midleton udalerritik 10&nbsp;km ekialdera, Youghal udalerritik 16&nbsp;km mendebaldera eta kostaldetik 6 kilometrora.

Castlemartyr GAA izeneko joko gaelikoetako taldea du.

## Kanpo estekak
Errusiako Sari Nagusia

**Errusiako Sari Nagusia** Errusiako Sotxi autodromoan ospatzen den 1 Formulako lasterketa da. Txapelketa horren barruan ospatu zen lehen lasterketa 2014an izan zen, baina lehen Errusiako Sari Nagusia 1913an ospatu zen.

## Emaitzak 
((gakoa) Gorriz daudenak 1 Formulatik kanpo jokatutako Sari Nagusiak dira).

## Kanpo estekak
Castletownroche

**Castletownroche** (irlanderaz *Baile Chaisleáin Chinn Eich*, antzina *Dún Chruadha*, *Cruadha-een Gotorlekua* esan nahi du) Irlandako hego-mendebaldeko Cork konderriaren ipar-ekialdean dagoen udalerria da. N72 errepidean dago, Blackwater haranean, eta Awbeg ibaiak zeharkatzen du. Mallow udalerritik 13 kilometrora.

Castletownroche GAA izeneko joko gaelikoetako taldea du.

## Kanpo estekak
Castletownshend

**Castletownshend** (irlanderaz *Baile an Chaisleáin*) Irlandako hego-mendebaldeko Cork konderriaren hego-mendebaldean dagoen kostaldeko udalerria da. Skibbereen udalerritik 8 kilometro ekialdera dago.

XVII. mendean Richard Townsendek eraikitako gaztelu baten ingurua eratu zen, gaur egun haren oinordekoak bertan bizi direlarik.

## Kanpo estekak
Churchtown (Cork konderria)

**Churchtown ** (irlanderaz *Brugh Thuinne*, *Tuin-een Bizilekua* esan nahi du) Irlandako hego-mendebaldeko Cork konderriaren iparraldean dagoen udalerria da. Buttevant udalerritik hurbil dago.

Oliver Reed ingeles aktoreak bere bizitzako azken urteak udalerri honetan igaro zituen. Bruhenny Graveyard hilerrian lurperatua dago, hain zuzen ere, bere taberna gogokoena zen O'Brien's Bar tabernaren aurrean.

## Kanpo estekak
Charleville (Cork konderria)

**Charleville** (irlanderaz *Ráth Luirc or An Ráth*) Irlandako hego-mendebaldeko Cork konderriaren iparraldean dagoen udalerria da. Golden Vale eskualdean dago, Maigue ibaiaren ibaiadar batean eta Limerick konderriaren mugan. Limerick eta Cork hiriak elkarotzen dituen N20 errepidean dago eta Mallow udalerriaren ondoren, bi hiri horien artan dagoen bigarren udalerririk handiena da.

## Kanpo estekak
Cloghroe

**Cloghroe** (irlanderaz *Cloch Reo*) Irlandako hego-mendebaldeko Cork konderriaren hegoaldean dagoen udalerria da. Cork hiria eta Banteer udalerriaren arteko bide nagusian dago, Cork hiritik 11,3 kilometro ekialdera.

## Kanpo estekak
Carrigtwohill

**Carrigtwohill** (irlanderaz *Carraig Thuathail*, *Tuathal-en Harkaitza* esan nahi du) Irlandako hego-mendebaldeko Cork konderriaren hegoaldean dagoen udalerria da. N25 errepidean eta Cork hiritik 16 kilometro ekialdera dago. Irlanda osoan hazkunde azkarrena izaten ari den hirietako bat da, eta farmazeutika eta bioteknologia gune garrantzitsua ere bada.

Carrigtwohill GAA izeneko joko gaelikoetako talde bat du.

## Kanpo estekak
Carriganimmy

**Carriganimmy** (irlanderaz *Carraig an Ime*) Irlandako hego-mendebaldeko Cork konderriaren mendebaldean dagoen udalerria da. Muskerry baroierrian dago, R582 errepidean, Macroom udalerritik 19 kilometro iparraldera eta Millstreet udalerritik 10 kilomeetro hegoaldera. Boggeragh eta Derrynasaggart mendien artean dagoen haran batean kokatua dago.

## Kanpo estekak
Moko-balea

**Moko-baleen** edo '*zifioen *ziphiidae'''* familia zetazeo odontozetoen multzo bat da, barnean 21 espezie dituena. Bere habitat ur sakonetan dagoenez, nahiko espezie ezezagunak dira.

Bizkaiko golkoan Cuvier moko-balea ikuskatzen ahal da.

## Ezaugarriak 
Tamaina ertaineko itsas ugaztunak dira eta urpeko igeriketa benetan izugarriak egiten dituzte; nahiko dute ur-azalean bi minutu egon, gero ur azpian bi ordu egon ahal izateko beste oxigenoa hartzeko (zeroiek baino gaitasun handiagoa). Sakonera handikoak diren urpeko igeriketa horien artean, zifioek buzeo laburragoak egiten dituzte errekuperatzeko, 400 m-raino 10-20 minutuan.

Behin uretan murgilduta, gutxi gorabehera 500 metrora daudelarik, ekolokalizazio-klaskak egiten hasten dira. Izan ere, sonar hori saguzarren eta zetazeoen eboluzio-ildoetan garatu da bata bestearekiko beregain. Berari esker, harrapakin egokia lokalizatzen dute. Behin lokalizatuta, klaskak azkar igortzen hasten dira bere harrapakariari gertutik jarraitzeko, eta azkenean harrapatzeko.

Bizitza luzeko animaliak dira, ugalketa erritmo baxua dute eta izaten duten kume apurren zaintzaz arduratzen dira

## Taxonomia 
* *Incertae sedis*
** †*Anoplonassa*
** †*Belemnoziphius*
** †*Cetorhynchus*
** †*Eboroziphius*
** †*Khoikhoicetus*
** †*Nazcacetus*
** †*Nenga*
** †*Pelycorhamphus*
** †*Pterocetus*
** †*Xhosacetus*
* Forma basalak
** †*Aporotus*
** †*Beneziphius*
** †*Messapicetus*
** †*Ninoziphius*
** †*Notoziphius*
** †*Ziphirostrum*
* Berardiinae subfamilia
** †*Archaeoziphius*
** *Berardius*
*** *Berardius arnuxii*
*** *Berardius bairdii*
*** *Berardius minimus*
* Hyperoodontinae subfamilia
** †*Africanacetus*
** *Hyperoodon*
*** *Hyperoodon ampullatus*
*** *Hyperoodon planifrons*
** *Indopacetus*
*** *Indopacetus pacificus*
** *Mesoplodon*
*** *Mesoplodon bidens*
*** *Mesoplodon bowdoini*
*** *Mesoplodon carlhubbsi*
*** *Mesoplodon densirostris*
*** *Mesoplodon europaeus*
*** *Mesoplodon ginkgodens*
*** *Mesoplodon grayi*
*** *Mesoplodon hectori*
*** *Mesoplodon hotaula*
*** *Mesoplodon layardii*
*** *Mesoplodon mirus*
*** *Mesoplodon perrini*
*** *Mesoplodon peruvianus*
*** *Mesoplodon stejnegeri*
*** *Mesoplodon traversii*
* Ziphiinae subfamilia
** †*Caviziphius*
** †*Choneziphius*
** †*Globicetus*
** †*Imocetus*
** †*Izikoziphius*
** †*Tusciziphius*
** *Tasmacetus*
*** *Tasmacetus shepherdi*
** *Ziphius*
*** *Ziphius cavirostris (Cuvier moko-balea)''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carrigadrohid

**Carrigadrohid** (irlanderaz *Carraig an Droichid*, *Zubiko Harkaitza* esan nahi du) Irlandako hego-mendebaldeko Cork konderriaren erdialdean dagoen herria da. Lee ibaiaren iparraldeko ertzean dago, Canovee eskualdean.

## Toki interesgarriak 
* Carrigadrohid gaztelua: XV. mendeko dorretxea.

## Kanpo estekak
Canovee

**Canovee** (irlanderaz *Carraig an Droichid*, *Zubiko Harkaitza* esan nahi du) Irlandako hego-mendebaldeko Cork konderriaren erdialdean dagoen baserri giroko eskualde eta herrigune bat da.

Canovee GAA izeneko joko gaelikoetako talde bat du.

## Kanpo estekak
Múscraí

**Múscraí**, ingelesez **Muskerry**, Irlanda hego-mendebaldeko Cork konderriaren erdialdean dagoen eskualde bat da, Muskerry West eta Muskerry East baroierriez osatua dago. Lee ibaiaren haranean dago, iparraldean Boggeragh mendiak eta hegoaldean Shehy mendiak ditu. Arretik eskualdeak Múscraige izena zuen, Munster probintziako Érainn herria garrantzitsuaren bizilekua zelarik. Eskualdearen zati bat Gaeltacht eremuan dago, hortaz, irlandera nagusi den eskualdea izanik bere irlanderazko izena ofiziala da, bertan Munsterreko irlanderaren dialektoa mintzatzen da. Gaeltacht eremuan dauden udalerriak Béal Átha an Ghaorthaidh, Baile Bhuirne, Cúil Aodha eta Cill na Martra dira. Bestalde, eskualde honetako udalerri handienak Blarney eta Macroom dira.

## Kanpo estekak
Bantry badia

[thumb|Bantry badia [Glengarriff udalerrian.]]

**Bantry badia** (irlanderaz *Bá Bheanntraí*, baita *Cuan Baoi*, *Inbhear na mBárc* edo *Bádh Bheanntraighe* ere; ingelesez *Bantry Bay*) Irlandako hego-mendebaldeko Cork konderriaren hego-mendebaldean dagoen badia bat da. Badia luzez ipar-ekialdetik hego-mendebaldera 35 kilometro ditu. Barnealdean 3-4 kilometroko zabalera du eta sarreran 10 kilometrokoa. Iparraldean Beara penintsula du eta hegoaldean berriz Sheep's Head penintsula.

Izena Bantry udalerriari zor dio. Bestalde, badia honen kostaldean Bantry etxea deritzon eraikina dago.

Badian honetan Bere uhartea dago.

## Kanpo estekak 
* Bantry badiari buruzko informazioa
Fenomenologia

thumb|Edmund Husserl (1859-1938).
**Fenomenologia** (grezierazko *phainómenon*: ageri dena ; eta *lógos*: ikertu, ikasi) fenomenoetan edo gertakarietan, bizitako esperientzietan eta kontzientziaren edukietan oinarritzen den korronte filosofikoa da. Korronte honen sortzailea Edmund Husserl izan zen. Bere gogoa kontzientearen egitateen analisiaren ikerketa sistematizatzea zen.

## Terminoaren ibilbidea 
Fenomenologia terminoaren ustezko asmatzailea Johann-Henrich Lambert (1728-1777) izan zen, "itxuraren doktrina" bezala izendatu zuena. Testuinguruaren arabera jakiten da fenomenologiaz Fichte-k, Hegel-ek ala Husserl-ek eman zioten zentzuan ari ote garen, baina orokorrean, bere horretan harturik, fenomenologia terminoak Husserl eta bere oinordekoen filosofia eta metodologiari egiten dio erreferentzia.
## Fenomenologo ezagunak 
* Friedrich Christoph Oetinger (1702–1782),
* Richard Kleiderman
* Alba Allego (1711–1776)
* Johann Heinrich Lambert (1728–1777)
* Immanuel Kant (1724–1804)
* Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770–1831)
* Franz Brentano (1838–1917)
* Eugenio María de Hostos (1839–1903)
* Carl Stumpf (1848–1936)
* Edmund Husserl (1859–1938)
* Max Scheler (1874–1928)
* Martin Heidegger (1889–1976)
* Edith Stein (1891–1942).
* Jean-Paul Sartre (1905–1980)
* Alfred Schütz (1899–1959) mundu sozialaren fenomenologia bat garatu zuen egunerokotasunaren esperientzian oinarritua. Eragin handian izan zuen hainbat soziologo garrantzitsuengan, besteak beste, Harold Garfinkel, Peter L. Berger eta Thomas Luckmann.
* Gaston Bachelard (1884–1962)
* Jan Patočka (1907–1977)
* Francisco Varela (1946–2001)
* Jean-Luc Marion (1946)

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Galparsoro, Jose Ignacio (2008): "Fenomenologia: Husserl, Edmund (1859-1938)" in Agustin Arrieta, Ibon Uribarri (koord.): *Filosofiaren historia*, Donostia, Elkar. 
* Hegel, G.W.F.: *Gogoaren fenomenologia I*. Klasikoak. Donostia. 2005. Itzul.: Xabier Insausti eta Ibon Uribarri.
* Hegel, G.W.F.: *Gogoaren fenomenologia II*. Klasikoak. Donostia. 2005. Itzul.: Xabier Insausti eta Ibon Uribarri

## Kanpo Loturak 
* Fenomenologia, Gizapedian.
*  Romaniako Fenomenologia Elkartea
*  Husserliar Liburutegia
*  Analisi Fenomenologiakoen Buletina
*  Phenomenology Stanford
*  Nizako Centre d’Etudes Phénoménologiques (CEPHEN) *(Jean-François LAVIGNE, Gregori JEAN, Délia POPA, Sorin MARICA))*
*  Studia Phaenomenologica
*  Newsletter of Phenomenology.* (online-newsletter)*
*  Research in Phenomenology.* Duquesne Univ. Pr., Pittsburgh Pa 1.1971ff. *
*  Fenomenología y filosofía primera
*  Phenomenology Research Center* (Anthony Steinbock)*

## Kanpo estekak
Castletown-Kinneigh

**Castletown-Kinneigh** (irlanderaz *Baile Chaisleáin Chinn Eich*) Irlandako hego-mendebaldeko Cork konderriaren hegoaldean dagoen baserri giroko herri txiki bat da. Ballineen udalerritik hurbil dago.

Diarmuid O'Mathuna GAA izeneko joko gaelikoetako taldea eta Castletown Celtic FC futbol taldearen egoitza da.

## Kanpo estekak
Soriako behoka

**Soriako behoka**, (), egun desagerturik dagoen Gaztela eta Leongo Soria aldeko bertako zaldi arraza izan zen. Bere tamaina zein ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen zen.

Dirudienez zaldi arraza hau oso hurbil zegoen bai egungo Ordunteko behorretatik baita Gaztelako zalditik ere. Azken arraza hau batzuek desagertutzat ematen dute baina badago elkarte bat berreskuratzeko lanean dabilela geratutako arraza nahastutako hainbat aberekin lan egitekin.

Soriako behoka Iberiar penintsulako mendiko behoken arraza eta azpiarraza multzoan sartzen zen. Hauetako arraza gehienak gaur egun desagerturik daude. Bereziki joan den mendearen bigarren partean suertatu zen arrraza hauen iraungitzea.

Soriako behoka Gaztelako goi ordokiaren behoken taldean kokatzen zen (Arraza honek azpiarrraza asko zituen), eta baita Iberiar penintsula guztiko "mendialdeko behokak" multzoan.

Arrazari buruzko deskripzio zehatza ez egon arren, esan bezala Gaztelako beste hainbat behoken arraza eta moten antza handia izango zuen.

thumb|380 px|Egungo Ordunteko behorra jotzen da desagertutako Soriako behokaren hurbileko senidetzat

## Erreferentziak 
## Kanpoko loturak 
*  [ http://www.soscaballolosino.com/Entrada-razasautoctonas/Entrada%20caballos/Caballos-S-XIX/Castas/Campinas.htm Arrazari erreferentzia iberiar behokei buruzko artikulo batean]

## Kanpo estekak
Knock-out

[eskuinera|250px|thumb|[Ingemar Johanssonek Floyd Patterson nokeatzen du eta munduko pisu astunen txapeldun bilakatzen da, 1959-6-26.]]
**Knock-out** (**KO** edo **K.O.**) zenbait kontaktuzko kiroletan, tartean boxeo, kickboxing, muay thai, borroka-arte misto edo karate, borrokaldia irabazten duen azken kolpea da. KO baten ondorioz, aurkariak ezin du borrokan jarraitu baina hizkera arruntean konorterik gabe gelditzearekin lotzen dute.

Boxeo edo kickboxingaren araudietan konorterik ezak hamar segundoko zenbaketa iraun behar du legezko KOa izateko. Beste kiroletan, borroka-arte mistoetan adibidez, zenbaketa ez da beharrezkoa.

## Bere kirol ibilbidean KO gehien lortu dituzten boxeolariak 
# Billy Bird (138)
# Archie Moore (131)
# Young Stribling (129)
# Sam Langford (128)
# Buck Smith (120)
# Kid Azteca (114)
# George Odwell (111)
# Sugar Ray Robinson (108)
# Peter Maher (107)
# Sandy Saddler (103)

## Bere kirol ibilbidean KO gehien lortu dituzten MMA borrokalariak 
# Travis Fulton (92)
# Gilbert Yvel (32)
# Igor Vovchanchyn, Alexander Shlemenko (29)
# Wanderlei Silva (27)
# Melvin Manhoef (26)
# Dan Severn, Paul Daley (25)
# Maiquel Falcao, (23)
# Travis Wiuff (22)
# Mirko Filipovic (21)
# Anderson Silva, Tim Sylvia, Ben Rothwell, Paul Buentello (20)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hungariako Espazio Bulegoa

**Hungariako Espazio Bulegoa** (magyarreraz **MŰI** - *Magyar Űrkutatási Iroda*) Hungariako espazio-agentzia da. Hungariako Gobernuak 1992ko urtarrilean sortutako erakunde publikoa da. 2010az geroztik Hungariako Garapen Nazionalerako Ministerioari atxikita dago.

Hungariako Espazio Bulegoak herrialdeko espazio-jarduerak kudeatzen eta koordinatzen ditu. Előd Both doktorea da erakunde honen zuzendaria 1997tik.

## Kanpo estekak 
*   Hungariako Espazio Bulegoaren webgune ofiziala
Rosscarbery

**Rosscarbery** (irlanderaz *Ros Ó gCairbre*, *Cairbre-ren Basoa* esan nahi du) Irlandako hego-mendebaldeko Cork konderriaren hego-mendebaldean dagoen udalerria da. Udalerria berez, estuario estu batean dago, ondoren izen berdineko Rosscarbery badian zabaltzen delarik. Clonakilty eta Skibbereen udalerrien arteko errepidean dago.

Carbery Rangers izeneko futbol gaeliko talde bat du.

## Herritar ezagunak 
* Jeremiah O'Donovan Rossa (1831-1915), irlandar errepublikarra.

## Kanpo estekak 
* Rosscarbery udalerriaren webgunea
Txekiako Espazio Bulegoa

**Txekiako Espazio Bulegoa** (txekieraz *Česká kosmická kancelář* eta ingelesez **CSO** - *Czech Space Office*) Txekiar Errepublikan espazio-jarduerak garatzea helburu duen irabazi asmorik gabeko erakundea da.

## Kanpo estekak 
*   Txekiako Espazio Bulegoaren webgune ofiziala
Cork badia

**Cork badia** (irlanderaz *Cuan Chorcaí* eta ingelesez *Cork Harbour*) Irlandako hego-mendebaldeko Cork konderriaren hegoaldean dagoen badia eta estuario bat da. Bertan, Lee ibaia itsasoratzen da.

## Kanpo estekak 
* Corkeko Portu Konpainiaren webgunea
* Cork Badiako Eguraldia eta Webkamera
* Cork Badiako Gotorlekuak
Beira ijeztua

thumb|Kolpea hartutako beira ijeztua.
**Beira ijeztua** kolpeen aurka gogorra den beira mota bat da.

## Historia 
Behin, Edouard Benedictus asmatzaile frantziarrari laborategiko ontzi bat erori zitzaion. Kristala txikituta geratu zen; txikituta baina bat eginda. Nitrozelulosa soluzio bat zeukan ontziak, lurrundu ondoren beiraren inguruan geruza moduko bat osatu zuena. Puskatu ondoren beira zatiak bat eginda atxikitzen zituen substantzia aurkitu zuen, baina orduan ez zitzaion aplikazio praktikorik bururatu.

Handik urte batzuetara, 1903an, Benedictusek jakin zuen auto istripu batean haizetakoaren kristal hautsiek neskato bati aurpegia desitxuratu ziotela. Lurrera eroritako matrazaren irudia etorri zitzaion burura. 24 orduan, urte batzuk lehenago ausaz aurkitutako soluzioaren antzeko zeluloide itsasgarria lortu zuen, eta haren bidez kristalezko bi xafla itsatsi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Loukanikos

thumb|Loukanikos desfile batean.
**Loukanikos** (Λουκάνικος), *Kanellos* edo **Greziako txakur anarkista** (2004?-2014) Atenaseko Syntagma plazan 2011an egin ziren protestaldietan ezaguna egin zen.

Lukaniko hitzak grezieraz bertako "txerriki saltxitxa" esan nahi du eta hori zen txakur honi jarri zioten izena. Animalia kaleko txakurra zen, mestizoa, tamaina erdikoa.

## Bizitza 
Animalia 2008tik bizi zen plaza horretan eta gatazkak hasi ziren lehen unetik manifestarien alde jarri zen. Haren irudia ospetsu egin zen manifestazio guztien buruan jarrita poliziei zaunka egiten. Protesta haien ikonoa bihurtu zen.

Exarcheia auzoko gizon jubilatu batek, Akiles jaunak, bere etxean jaso zuen. Loukanikos telebista askoren erreportaietan agertu zen (CNN, BBC, Al Jazeera), eta 2011an *Time* aldizkariak urteko ehun pertsonalitateen artean jarri zuen, "The riot dog" izenburupean (Istiluen txakurra); Greziako *To Vima* aldizkariak, bestetik, "2011ko urteko pertsonalitatea" izendatu zuen.

Protestetan parte hartzeak txakurraren osasuna kaltetu zuen. Bere albaitariaren arabera gas negar-eragileek animaliaren arnas aparatua kaltetu zuen. 2014ko maiatzean, bihotzekoak jota, Akiles jaunaren etxean hil zen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  [Lukanikosen heriotza *Publico(https://eu.wikipedia.org/wiki/P%C3%BAblico)* aldizkarian.]
* Lukanikosen irudiak You Tuben.
* [Lukanikos BBC(https://eu.wikipedia.org/wiki/BBC)ren bideoetan.]]

## Ikus, baita ere 
* 2008ko Greziako istiluak
Riwoche poni

**Riwoche ponia** edo **Riwoche zaldia** Tibeteko bertako  zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein hainbat ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen da.

Poni txikiak dira eta antzinako ekido arrazen ezaugarriak dauzka, hala nola zebra-marrak, mando lerroa bizkarrean...

## Arrazaren historia 
Arraza 1995 an topatu zuen Michel Peissel esploratzaile frantziarrak Tibeteko eskualde isolatu batean, Nangchen zaldiaren kasuan bezala. Abere hauek ordura arte erabat ezezagunak ziren animalien taxonomian. adituen arreta piztu zuten pentsatzen zelako antzineko tarpanetatik zuzenki etorritako arraza izan zitekelako. Geroko azterketa genetikoek ordea agerian utzi dute egungo beste hainbat poni arrazekin senideturik dagoela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Arrazari buruzko artikuloa "The equinest" entziklopedian
Nomenclator

**Nomenclator** bat kanpaina politikoetan bere jabearentzat pertsonen izenak gogoratu behar zituen esklabo bat zen.

## *Nomenclator*ren zeregina 
Gaur egun *nomenclator* hitzak “izenen katalogoa” esan nahi du, baina jatorrian *nomenclator*rak hezur-haragizkoak ziren. Erromatar politikari edo goi gizarteko kide orok behar zuen *nomenclator*ra alboan, giza entziklopediarenak egiteko. Oroimen izugarriko esklaboak eragin handiko pertsonen izenak ikasi behar zituzten, haien familien historia, edozein datu aipagarri, zer gertakari sozialetan nabarmentzen ziren, zer negoziotan aritzen ziren, zenbaterainoko arrakasta zuten jarduera haietan, zenbat mesede zituzten eginak, zenbat jasoak....

Festetan nahiz bestelako topaketetan, esklaboak datu horiek guztiak zuzenean eman behar zizkion nagusiari, hark behar ahala. Erromako eliteen artean, maila berekoak ezagutzea eta ezagutza hori jakinaraztea funtsezkoa baitzen. Hala, nomenclatorraren rola erromatarren ustelkeria sare korapilatsuari eusteko sortu zen, eta patrizioei memoria perfektuaren ilusioa atxikitzen laguntzeko. Horregatik nomenclator bikainenek milaka patrizioren izenak gorde behar zituzten beren markatze bizkor mnemoteknikoan.

## *Nomenclator*ren kasu zehatz batzuk 
Augusto enperadorea (K.a. 63-K.o. 14) bere *nomenclator*raren memoria eskasaz kexatu ohi zen, Makrobioren arabera. Makrobioren arabera, behin esklaboa Forora bidali zuen eta alde egin baino lehen zera esan omen zion: “Har ezazu gomendiozko gutun hau, han ez duzu inor ezagutzen eta”.

Seneka (K.a. 4-K.o. 65), aldiz, adineko *nomenclator*rez trufatzen zen, aurpegiez ahanzten zirelako eta gezurrezko izenak asmatzen zituztelako.

Adriano enperadorea *nomenclator*ren hutsak etengabe zuzentzen aritzen omen zen. Beste zereginik ez zutela esaten zien eta berak, orotariko kezkak izanda ere, izen bat behin entzun eta bizi osoan ahanzten ez zuela aurpegiratzen zien. Katon Minorrek (K.a. 95-46) Mirarizko memoria omen zuen eta, hortaz, oroimen esklaboak kontsultatu beharrik gabe lortu zuen elite nagien errespetua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Portezuelo

**Portezuelo** leku ezberdinen izena da:
* **Portezuelo (Cáceres)**, Cáceresko probintziako udalerria da.
* **Portezuelo (Txile)**, Txileko erdialdeko komuna eta hiri bat da. Biobío eskualdeko Ñuble probintzian dago.
Magallanes probintzia

**Magallanes probintzia** () Txileko erdialdeko probintzia bat da. Magallanes y la Antártica Chilena eskualdean kokatuta dago. 2012ko erroldan, 129.199 biztanle zituen.

### Komunak 
Magallanes probintziak 4 komuna ditu.

# Punta Arenas (Hiriburua)
# Laguna Blanca
# Río Verde
# San Gregorio

## Kanpo estekak 
*  Magallanes gobernuaren webgunea.

## Erreferentziak eta oharrak
Zaldar

thumb|300px

**Zaldarra** edo **komedoia** akneak sorraratzen dituen pikortak edo larruazaleko erupzioak dira, sebo-guruinak ixtean sortzen direnak. Zaldarrak ez dira lehertarazi behar, bestela bakteriak zaldarra infektatu eta abzesua sor daitekeelako.

## Kanpo estekak
Aranguren dorretxea

**Aranguren dorretxea** Bizkaiko Orozko udalerrian kokatzen den dorretxea da. Zubiaur eta Ibarra auzoen arteko bidean eta Arnauri ibaiaren ondoan dago.

## Historia 
Aranguren dorretxea Aiarako jaunen agindupean zegoen Olarte sendiaren jabetza izan zen. XVI. mendearen hasieran eraiki zen. XVII. mendean Rotaetxe familiak eskuratu zuen, eraikinaren erreforma gauzatu eta gaur egungo itxura emanez.

## Deskribapena 
Aranguren dorretxea izen hori izan arren ez da bandokide dorretxe ohikoa, babesleku izateko eraikitakoa alegia, dirudun kapare baten etxea baizik. Egia esan, bizileku izateko helburu argia duen landa jauregia da.

Estilo gotiko eta pizkudentarreko ezaugarriak konbinatzen ditu. Oinplano laukidunekoa da eta hiru solairu ditu. Lehen bi solairuetan harlangaitz-hormak ditu, harlandua izkinetan erabiltzen duelarik. Bertan zenbait bao eta leihatila eta gezileihoren bat dago. Kanpoaldean lehen solairura igotzeko eskailera bi daude, aurrealdekoa handiagoa delarik. Goiko solairuak aurrealde nagusian adreiluzko eta egurrezko bilbapena daramana eta gainontzekoetan bakarrik egurrezkoa. Solairu hau funtsezkoa da Aranguren dorretxearen irudian, bere ezaugarri bereizgarria baita. Behe solairuko sarrera nagusian Olarte sendiaren armarria ageri da.

[thumb|erdian|325px|Aranguren dorretxea 1953. urtean ([Indalecio Ojanguren)]]
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aranguren dorretxearen jabe izandako Olarte eta Rotaetxe familien historia.
Pikor

**Pikor** hitzak adiera zenbait ditu:
* **pikorra**, alea edo bihia, landare batzuen fruitu edo hazietako bakoitza;
* **pikorra**, larruazaleko erupzioa (zaldarra, papula, furunkulua, abzesua, pustula);
* **pikorra**, animalia batzuen gorotza, bola formakoa eta txikia.
Erupzio (argipena)

**Erupzio** hitzak zerbait indarrez edo bat-batean ateratzea adierazten du. Erabilera zenbait ditu:
* erupzioa, sumendi edo beste egitura geologiko batek lur azpitik materialak ateratzea;
* larruazaleko erupzioa, larruazalean azal daitezkeen afekzio eta aldaketen izen generiko bat (negelak, pikorrak);
* eguzki-erupzioa, eguzkiaren fotosferan gertatzen den leherketa.
Furunkulu

thumb|250px
**Furunkulua** edo **erlakaiztena** ile-folikulu baten infekzioaz sortzen den larruazaleko afekzioa da, horren inguruko zornatzea eta nekrosia eragiten dituena.

## Kanpo estekak
Standard Oil

**Standard Oil** Amerikako Estatu Batuetako petrolio enpresa bat izan zen. 1870an sortu zen Ohion eta denborarekin munduko petrolio-findegirik boteretsuena bihurtu zen. Findegiak gainera, garraioa, marketina eta produkzioa bere gain zuen multinazional amerikar honek.

1859ko abuztuan, Edwin Drakek "urre beltza" aurkitu zuen Titusvilletik gertu, Pensilvanian, Estatu Batuetan. Urte batzuk geroago, John D. Rockefellerrek errefineria txiki bat erosi zuen Clevelanden, Ohion, eta 1870ean Standard Oil Company sortu zuen. "Petrolioaren sukarraren" hasiera izan zen eta planetako dirutza handienetariko baten hastapena.

Rockefellerren konpainia azkar baino azkarrago hazi zen; 1882rako bere herriko oliobideen negozioko %90 berea zuen. Berrogei enpresa bat egin zituen, guztiak Standard Oil konpainiaren menpe eta horrela Standard Oil Trust izenekoa sortu zuen. Lege barruko trikimailua izan zen hori, Estatu Batuetan monopolioen aurka ezarritako legeak saihestu eta horrela nagusitasuna ez galtzeko. Findegiak eta petrolioari lotutako beste hainbat negozio erruki gabe erosteari ekin zion. Horretarako maltzur jokatzen hain zuen, esaterako, prezioak jaitsi zituen beste enpresa batzuk hondoratzeko, lehiakideen zelatan ibili zen bezeroak kentzeko eta koipetu eta erosi egin zituen bankuetako eta Gobernuko ordezkariak, trustaren interesei laguntzeko.

Horrela jokatzeaz gainera, orduan berriak ziren finantza teknikak erabili zituen.

Standardek, adibidez edozertarako bankuen kredituetara jotzea. Standarden hazkunderako beste faktore garrantzitsu bat izan zen petrolio arloko profesionalik onenak kontratatzea; asko enpresa lehiakideen langile izandakoak. Azkenik, arrakastaren beste gakoetariko bat produkzioa goitik behera kontrolatzea izan zen: Standardek putzuak, findegiak, oliobideak eta banaketa sareak erosi zituen Estatu Batuetan eta beste hainbat herritan. Ez zegoen trusta gelditzerik et 1910eko hamarkadan baino ez zituen izen arazoak trusten aurkako legearekin; Sherman izeneko lege batek behartuta, enpresa "munstro" hura zatitu egin behar izan zen. Hala ere, 1920an, New Jerseyko Standard Oil, desegindako trustaren umeetariko bat, munduko petrolio enpresarik handiena zen.

## Kanpo estekak
Cueva del Milodón natura monumentua

**Cueva del Milodón monumentu naturala** Txile hegoaldeko hiru haitzulok osatutako monumentu naturala da, non hainbat milodonen aztarnak aurkitu diren. Milodonak Pleistozenoaren bukaeran, ziurrenik, desagertutako belarjale ugaztun handiak ziren.

Monumentua Puerto Natalesko iparraldetik 24&nbsp;km-ra dago, Última Esperanza probintzian, Magallanes eta Txiletar Antartika eskualdean, eta Eberhard fiordoko uretatik 3 kilometrora ere. Monumentu naturalaren sarreran Lago Sofia lakuaren haitz konglomeratua dago zeinen partea den Deabruaren Aulkia.

Kobazuloetako handiena eta garrantzitsuena itsasoko mailatik 150 m-tan dago eta 30 metroko garaiera, 80 metroko zabalera, eta 200 m sakonera ditu.

## Sorrera 
Haitzuloak lutita geruza baten olatuen higaduragatik eratuko ziren; Benítez Muinoko hegaletan pilaketa harritsuko geruza baten azpian zegoena, izotz mantu handiaren erretiratze progresiboaren bitartean, glaziar kuaternarioko azken hedapenean zehar.

## Historia 
Haitzuloa Hermann Eberhard alemaniar merkatari itsasgizonak aurkitu zuen 1895ean, Última Esperanza probintzia kolonizatzeko helburuarekin emakidan jasotako lur miaketa baten bitartean. "Gruta Eberhard" barruan, garai hartan haitzuloa horrela deitzen zen, desagertua den animalia baten azala, hezurrak eta beste aztarnak aurkitu zituzten, Milodon (Mylodon darwini) desagertu egin zen belarjale handi bat, ziurrenik, Pleistozeno bukaeran. Paleo-Indiako kulturaren kide diren giza hezurrak ere aurkitu zituzten.

## Turismoa 
Bere garrantzi historiko eta zientifikoa ez ezik, Milodon kobak erakargarri turistiko handia du, inguratzen duen paisaia ederrak eta Torres del Paine parke nazionaletik, 88&nbsp;km hegoaldera besterik ez dagoelako, eta horrek ezinbestekoa geralekua bihurtzen du parketik datozen edo parkera doazenentzat. Gainera, haitzulo handienaren sarreran animaliaren erreplika bat dago, Milodon baten antzekoa, Turismoko Zerbitzu nazionalak (Sernatur) eraikia.

## Kanpo estekak
Teknika Aeroespazialaren Institutu Nazionala

**Teknika Aeroespazialaren Institutu Nazionala «Esteban Terradas»** (gaztelaniaz **INTA** - *Instituto Nacional de Técnica Aeroespacial «Esteban Terradas»*) Espainiako Defentsa Ministerioari atxikitako erakunde publikoa da. Esteban Terradas ontzigintza-, industria- eta aeronautika-ingeniariak sortu zuen 1942an. Egoitza nagusia Madrilgo Erkidegoko Torrejón de Ardozen kokatuta dago.

## Zereginak 
[thumb|INTAk garatutako [INTA-300 suziri-zundaren diagrama.]]
Teknika Aeroespazialaren Institutu Nazionalak ikerketa proiektuak egiten ditu. Bakarka zein beste estatu-erakundeekin elkarlanean aritzen da, bai nazionalekin, bai nazioartekoekin (CSIC, unibertsitateak, NASA) eta baita enpresa pribatuekin ere. Minisat eta Nanosat satelite zientifikoen programaren arduraduna da.

El Arenosilloko jaurtigunetik, INTA-300 eta INTA-255 bezalako suziri azpiorbitalekin egin du lan. 1991tik 1999ra Capricornio sateliteak jaurtitzeko suziria garatzen aritu zen, baina azkenik proiektua bertan behera utzi zuten.

## Sateliteak 
* Intasat, 1974ko azaroaren 15ean jaurtia.
* UPM/LB-Sat 1, 1995eko uztailaren 17an jaurtia. Madrilgo Unibertsitate Politeknikoarekin elkarlanean.
* Minisat 01, 1997ko apirilaren 21ean jaurtia.
* Nanosat 01, 2004ko abenduaren 17an jaurtia.
* Nanosat 1B, 2009ko uztailaren 29an jaurtia.
* Xatcobeo (*Dieste*), 2012ko urtarrilaren 13an jaurtia. Vigoko Unibertsitatearekin elkarlanean.

## Kanpo estekak 
*      INTAren webgune ofiziala
Nangchen zaldi

**Nangchengo zaldia** edo **Nanchengo ponia** Tibeteko bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein beste hainbat ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen da.

Bere zabalgunea Kham eskualdean dago, Tibeteko ipar aldean.
Poni txikiak dira eta antzinako ekido arrazen ezaugarriak dauzkate. Zebra-marrak, mando lerroa bikarrean... Tibeteko poniengandik berezitako arraza da.

## Arrazaren historia 
Bertakoek arraza IX.en mendetik ezagutzen dute egungo ezaugarriekin.
1994.en urtean Michel Peissel esploratzaile frantziarrak topatutako arraza bat da, Tibet bertako Riwoche poniaren kasuan bezala. Peisselek Riwoche poniak aurkitu zituen Nagchen zaldiak ikertzeko egindako bidai baten itzuleran.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estatu islamiko

**Estatu islamiko** bat () Islameko *xaria* oinarri duen estatu bati ematen zaion izena da. Islamaren lehenengo urteetatik hainbat izan dira euren burua Islamikotzat izendatu duten estatu eta gobernuak, hasita Mahomak gidatutako kalifatotik, eta ondoren kalifa izendatu diren beste askorekin jarraituta. *Kalifa* hitzak "Mahomaren ondorengoa" dela adierazten du.

Hala ere, "Estatu islamiko" adierak konotazio modernoak hartu ditu XX. mendetik hona. Estatu islamikoaren kontzepzio modernoa Abul A'la Maududi, Ayatollah Ruhollah Khomeini, Israr Ahmed eta Sayyid Qutb bezalako ideologoek garatu dute. Lehenego kalifatoaren nozioan bezala, Lege Islamikoan oinarritzen dira. Hala ere despotismo edo monarkiatan ez bezala, Estatu islamiko moderno batek hauteskundeak, parlamentuak, botere judiziala eta burujabetza izan ditzake.

Gaur egun musulmanak gehiengo diren herri askotan hartu dute Lege islamikoa oinarritzat. Herrialde batzuek Islama euren erlijio izendatu duten konstituzioetan, baina ez dute lege islamikoa erabiltzen epaitegietan. Monarkiak ez diren Estatu islamikoek Errepublika islamiko izena hartu ohi dute.

## Kanpo estekak
Estatu Islamikoa

**Estatu Islamikoa** (**EI** edo, askotan, **IS**, , ) edo **Daesh** talde armatu jihadista da, 2010eko hamarkadaren hasieran nazioartean inolako onarpenik ez duen estatu bat aldarrikatu zuena Ekialde Hurbilean, Siria eta Irakeko lurretan. Lehenago **Irak eta Sortaldeko Estatu Islamikoa** izena zuen (**ISIL** siglak ingelesez), edo **Irak eta Siriako Estatu Islamikoa** (**ISIS** siglak ingelesez; ), eta batzuetan arabierazko akronimoa erabiltzen da izendatzeko: **Daʿesh** (). Jihadismo sunniarrak sortutako erakunde armatua da.

Taldea 1999an sortu zen Jama'at al-Tawhid wal-Jihad izenarekin. Talde honen ondoren sortu zen Tanzim Qaidat al-Jihad fi Bilad al-Rafidayn taldea, askotan *al-Qaeda Iraken* edo *AQI* izenarekin ezagunagoa. Irakeko insurgentziaren parte izan zen, Irakeko Indar Internazionalaren aurka, Irakeko gerraren ostean. Iraken Mujahidinen Shura Kontseiluarekin batu zen, hainbat talde sunitarrekin batera. Hauek izena aldatu zuten ondoren, Irakeko Estatu Islamikoa edo ISI izena hartuz. Bere momenturik gorenean Anbar, Ninive eta Kirkuk probintziatan kontrol nabarmena izan zuen, baina 2008tik aurrera boterea galtzen hasi zen, batez ere euren metodo biolentoak zirela eta.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak