Zelta

thumb|Gaur egungo nazio zeltak.
**Zelta** (latinez, *celtae*; antzinako grekeraz, *Κέλτoι*) hitza, hizkuntza zeltaren bat hitz egiten zuten Europako antzinako herrietako edozein deskribatzeko erabiltzen da. Beren buruari *galiain*, hau da, «galiar» esaten zioten.

Gaur egun arte hizkuntza zeltak gorde dira, nahiz eta oso murriztuak, Europako zelta eskualdea zenaren zenbait herrialdetan,  "Nazio zeltak" izena ematen zaie.

## Talde historikoak 
thumb|Hallstatt (horiz) e La Tène (berdez) kulturen eremua, ustez, irudikatzen duen mapa.  Kontuan hartu behar da, lusitaniarrak adibidez, ez zirela zeltak, eta Iberiar pentintsulako ipar eta ipr-mendebaldearen inguruan eztabida sakonak daude.
[thumb|K.a. 350 [Agris|Agriseko urrezko kaskoa. ]]
Talde zelta historiko nagusien artean, galiarrak (egungo Frantzian, Belgikan, Suitzan, Italia iparraldean eta europar kontinenteko beste lurraldetan); zeltiberiarrak eta galaikoak daudela esan daiteke. Guadiana ibaiaren inguruan beste zelta batzuei buruz hitz egiten du Herodotok; Britainia Handiko eta Irlandako britoiak, piktoak eta gaelikoak; boiarrak (Italia iparraldeko galoak); eta Anatolian, galatak zeuden, migrazio nahiko berri baten ondorioz. Zelten munduan etniaren, hizkuntzaren eta kulturaren arteko erlazioak ez daude argi eta eztabaidagai dira; adibidez, Britainia Handiko eta Irlandako Burdin Aroko herriei zelta izena emateko moduei buruz. Gaur egungo ikasketetan, «zelta» hizkuntza zelta hizkuntzen hiztunei buruz ari da nagusiki, eta ez talde etniko bakar bati buruz.

## Antzinako zeltak: definizioaren arazoa 
thumb|250px|Urdinez, zelten eragineko Europa, K.a. 1500. urtean. Arrosaz, kultura zeltaren zabalpenik handiena. K.a. 400. urtean.
[thumb|350px|Borneiroko kastroa, [Cabana de Bergantiños|Cabana de Bergantinos, A Coruña, Galizia. Eztabaida luze dago Galiziaren zeltismoaren inguruan, batzuek defendatzen dutelako antzinako eskualdeko biztanleak  zeltak zirela eta beste askok dio ez dagoela frogarik.]]

Zeltak indoeuropar herri bat edo herri multzo bat da, germaniarrak, latinoak, grekoak eta eslaviarrak bezala, besteak beste. Arkeologikoki bi kultura material lotzen dira batez ere zeltekin: K.a. V. mendean agertu zen La Tène kultura, eta horren aurrekaria izan zen Hallsttat kultura (K.a. 1200- K.a. 450).

Zelta zer den eta zer ez den erabakitzeko hiru ikuspuntu ezberdin egon dira: arkeologiarena, historiarena eta hizkuntzarena. Arkeologiak, adibidez, ezin ditu ezaugarri kultural komun batzuk definitu Europako herri zelta guztientzat. Galesesko Burdin Aro amaierako herrietan, adibidez, etxeak oinplano zirkularra dute, baina garai berdineko zeltiberiarrek, oinplano laukizuzeneko etxeak dituzte. La Tène kultura materiala zelten artean erruz zabaldu zen, baina Iberiako zelten kultura materialean (zeltiberiarrak) oso objektu gutxik dauzkate La Tène ezaugarriak. Historiako iturrietara joan ezkero, ikusten da garaiko dokumentu idatzietan, ez dela beti argi geratzen nor da zelta (greziar jatorriko hitza) edo "galoa" (latinoek lehen mendeetan erabili zuten hitza) eta nor ez. Hori gertatu da, adibidez, piktoekin; erromatarrek ez zuten inoiz esan zeltak zirenik. Dena den, gaur egun etnia bat definitzeko bere hizkuntza kontuan hartzen da, batez ere. 

Bestalde, erromatarrek *galo* (*galli)* izena erabiltzen zuten hasieran, baina grekoek erabiltzen zuten *keltoi* hitza ere adoptatu eta forma latinoa zuen *celtae* ("keltae" ahoskatua ), erabili zuten ere.

Azkenik, maiz nahastu egin dira indoeuropar eta zelta, nahiz eta, indoeuropar, askoz kontzeptu zabalagoa izan. Adibidez, historialari gehienen arabera, Galiziako edo Asturiaseko erromatar aurreko herriak indoeuroparrak ziren, baina ez zeltak. Galizian, batez ere, eztabaida luzea dago horri buruz.

## Herri zelten historiaurrea eta historia 
Ia ziurra da K.a. XIII. mendean izugarri hedatu zirela, Rodanotik jaitsi eta Languedoc, Katalunia eta Ebroren bailararaino. Beste zabaltze fronte bat Belgikan eta Britainiar Uharteetako hegoaldean izan zen.

K.a. VII. mendea inguruan, Iberiar Penintsulako erdialdetik zabaldu ziren, baina K.a. VI. mendean penintsularen ipar-ekialdea iberiarren esku galdu zuten, Iberiako zeltak kontinenteko beraien kideetatik bananduta geratu baitziren.

K.a. IV. mendetik aurrera, zeltek Frantziako iparraldea eta erdialdea hartu zuten (Galia), Italiako iparraldea eta britainiar irlen zati handiena. Balkanetara eta Asia Txikira (egungo Turkia) ere iritsi ziren k.a. III. mendean; Anatolia erdian Galazia erresuma sortu zuten. Garai hartan, irletako zeltek *druidismoa* garatu zuten; gerora, kontinentera zabaldu zen.

K.a. II. mendetik aurrera, zeltek germaniarren eta geroago erromatarren presio militarra nozitzen hasi ziren. Handik hamarkada gutxira, erromatarrek Galia osoa zelten lurralde guztiak okupatu zituzten, Irlanda ezik. Dena den, erromatarren presentzia Britainia Handian ez zen luzea izan: hori zela eta, hizkuntza zeltek bizirik iraun zuten han eta, geroago, haietako bat kontinentera itzuli (bretoiera).

K.o. V. edo VI. mendean, zelten azken zabaltzea izan zela uste da, Irlandako eskotoak (Dál Riata erresuma gobernatzen zuen jendea) Kaledonia inbaditu omen zutenean. Eskualdeak Eskozia izena hartu zuen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nazio zeltak
* Hizkuntza zeltak
* Carabaña, Carlos (2013-12-20) “Los falsos mitos de los celtas”. *Yorokobu*

## Kanpo estekak