Patrice Lumumba

**Patrice Émery Lumumba** (Onalua, Kongo Belgikarra, 1925eko uztailaren 2a - Lubumbashitik gertu, Katanga, 1961eko urtarrilaren 17a) kongoar estatu-politikari antiinperialista izan zen. Belgikatik independentzia lortu ondorengo Kongoko Errepublika Demokratiko lehenbiziko gobernuburu demokratikoa izan zen, 1960eko ekainetik irailera arte. Ideologikoki afrikar nazionalista eta panafrikanista zen.  

1960ko ekainean Kongoko independentzia lortu eta gutxira, matxinada bat piztu zen armadan, Kongoko Krisiaren hasiera markatuz. Estatu-kolpe baten ondoren, Lumumbak Stanleyvillera ihes egiten saiatu zen, Kongoko Errepublika Askea izeneko Mobutu Sese Sekoren aurkako estatu berri bat sortu zuten bere jarraitzaileekin bat egiteko. Lumumba bidean harrapatu zuten Mobutu-ren agindupean zeuden estatu-agintariek, Katangako estatura bidali zuten. eta Belgikako mertzenarioen laguntzarekin Moïse Tshomberen Katangako agintari separatistek torturatu eta exekutatu zuten. 2002an, Belgikak formalki barkamena eskatu zuen exekuzioan izandako parte-hartzeagatik, "erantzukizun morala" onartuz, eta 2022an, Lumumbaren hortza itzuli zioten bere familiari. Mugimendu panafrikarraren martiri gisa ikusten da, eta Kongoko Errepublika Demokratikoan     independentzia lortu ondorengo lehen "heroi nazional"tzat hartzen da.

## Gaztaroa eta ibilbidea 
Patrice Lumumba 1925eko uztailaren 2an jaio zen Isaïe Tasumbu Tawosa izenarekin, Julienne Wamato Lomendja eta bere senar François Tolenga Otetshima nekazari baten semea, Onaluan, Belgikaren mendean zegoen Kongoko Kasai probintziako Katakokombe eskualdean. Tetela talde etnikoa zen, eta bertan Élias Okit'Asombo izenaz ezagutzen zuten. Misionero katolikoen eskolan egin zituen lehenbiziko ikasketak, eta eskola protestantean jarraitu zituen. Bere jatorrizko abizenak "madarikatuen oinordekoa" esan nahi zuen, eta Tetela okitá/okitɔ́ ('oinordekoa', 'ondorengoa') eta asombó ('azkar hilko diren madarikatuak edo sorgindutako pertsonak') hitzetatik dator. Hiru anaia zituen (Charles Lokolonga, Émile Kalema eta Louis Onema Pene Lumumba) eta anaiorde bat (Jean Tolenga). Familia katoliko batean hazia, lehen hezkuntzako eskola protestante batean, misiolari eskola katoliko batean eta azkenik, gobernuaren posta bulegoko prestakuntza eskolan hezi zen, bertan urtebeteko ikastaroa ohore handiz gaindituz. Gazte berritsua eta goiztiarra izateagatik zen ezaguna, eta irakasleen akatsak maiz aipatzen zituen ikaskideen aurrean. Izaera zintzo horrek bere bizitza eta ibilbidea definitu zituen. Lumumbak tetela, frantsesa, lingala, swahilia eta tshiluba hitz egiten zituen.

Ohiko ikasketetatik kanpo, Lumumbak Jean-Jacques Rousseau eta Voltaireren Ilustrazio idealetan interesa zuen. Molière eta Victor Hugo ere gustuko zituen. Poesia idatzi zuen, eta bere lan askok gai antiinperialistak zituzten. Garagardo saltzaile ibiltari gisa lan egin zuen Kinshasan. Onalua utzirik, Stanleyvillen (egungo Kisanganin) kokatu zen 1944an. Posta-langile gisa Stanleyvillen hamaika urtez egon zen, eta bere kasa jarraitu zuen ikasten. Lumumba hiru aldiz ezkondu zen. Henriette Maletauarekin ezkondu zen Stanleyvillera iritsi eta urtebetera; 1947an dibortziatu ziren. Urte berean, Hortense Sombosiarekin ezkondu zen, baina harreman hori ere hautsi egin zen. Ondoren Pauline Kierekin harreman bat hasi zuen, eta lehen bi emazteekin haurrik izan ez bazuen ere, Kierekin seme bat izan zuen, François Lumumba. Kierekin harreman estua izan bazuen ere hil arte, Lumumba azkenean Pauline Opangurekin ezkondu zen 1951n.
ezkerrera|thumb|Lumumbaren argazkia, 1950eko hamarkadan.
Bigarren Mundu Gerraren ondorengo garaian, Afrikako lider gazteek gero eta gehiago lan egin zuten helburu nazionalen eta potentzia kolonialetatik independentziaren alde. 1952an, Stanleyvilleri buruzko ikerketa bat egiten ari zen Pierre Clément soziologo frantziarrak laguntzaile pertsonal gisa kontratatu zuen. 1954an "Scheut Aiten Ikasle Ohien Elkartearen" (*Association des Anciens élèves des pères de Scheut*) Stanleyvilleko kapitulu baten sortzailekidea izan ondoren, presidente hautatu zuten. 1955ean, Lumumba Stanleyvilleko Cercles-eko eskualdeko buru bihurtu zen eta Belgikako Alderdi Liberalera batu zen. Baudouin Belgikakoak Stanleyville bisitatu zuenean, elkarrizketa labur bat izan zuen harekin. Alderdiko literatura editatu eta banatzen zuen. 1956 eta 1957 artean bere autobiografia idatzi zuen (1962an hil ondoren argitaratu zena). 1956an Belgikan ikasketa-bidaia bat egin ondoren, posta-bulegotik 2500 dolarreko dirua bidegabe lapurtzeagatik atxilotu zuten. Zigortu eta 12 hilabeteko espetxe zigorra eta isuna ezarri zioten. Kartzelan egon zen hilabeteetan, idatziz salatu zituen kolonialismoaren ondorioak.

## MNCko buruzagia 
thumb|Lumumba 1958an.
1957ko irailean, espetxetik irten eta Léopoldvilleko *Bracongo* garagardo fabrikan hasi zen lanean. Garai hartan ezagutu zituen Joseph Ileo eta Joseph-Désiré Mobutu buruzagi independentistak. 1958ko urrian, "Kongoko Mugimendu Nazionaleko" (*Mouvement National Congolais*, MNC) alderdia sortzen lagundu zuen, eta laster presidente bilakatu zen. MNC, garai hartan garatzen ari ziren beste Kongoko alderdiek ez bezala, ez zen jatorri etniko jakin batean oinarritzen. Independentzia, gobernuaren pixkanaka afrikanizazioa, estatuak gidatutako garapen ekonomikoa eta kanpo arazoetan neutraltasuna barne hartzen zituen plataforma bat sustatu zuen. Lumumbak jarraitzaile herrikoi ugari zituen eta ondorioz, autonomia politiko handiagoa zuen Belgikako konexioen menpe zeuden garaikideek baino. Lumumba 1958ko abenduan Accran (Ghana) egindako Afrikako Herrien Konferentzian MNC ordezkatu zuen buruzagietako bat izan zen. Kwame Nkrumah Ghanako presidenteak antolatutako nazioarteko konferentzia honetan, Lumumbak bere panafrikanista kredentzialak sendotu zituen. Nkrumah pertsonalki harrituta geratu zen Lumumbaren adimenarekin eta gaitasunarekin.

1959ko urtarrilean, kolonialismoaren aurkako mobilizazio handiak izan ziren Léopoldvillen; errepresioak ehunka hildako eragin zituen. Horren ostean, Lumumbaren jarrera gogortu egin zen. MNC alderdia bi zatitan banatu zen: gehiengoa zuen MNC-L, Lumumbak gidatuta, eta erradikalagoa eta federalista zen MNC-K. 

Sei hilabeteko kartzela zigorra ezarri zioten 1960ko urtarrilaren 18an hasi zen epaiketan, eta  Bruselan egindako Kongoko Mahai Inguruko Konferentziaren lehen eguna izan zen, Kongoko etorkizunerako plan bat egiteko helburua zuena. Lumumba espetxeratu arren, MNCk gehiengo sendoa lortu zuen abenduko Kongoko tokiko hauteskundeetan. Lumumbaren epaiketak haserretutako ordezkarien presio handiari esker, askatu egin zuten eta Bruselako konferentzian parte hartzeko baimena eman zioten.

1960ko ekainaren 8an, Ganshof Bruselara joan zen Baudouinekin biltzera. Hiru iradokizun egin zituen: Lumumba, hauteskundeen irabazle gisa; Joseph Kasa-Vubu, oposizioaren batasunarekin lotutako ospe nazional fidagarria zuen pertsonaia, edo bloke lehiakideak batu zitzakeen hirugarren pertsona bat, zehaztu gabe zegoena. Ganshof Kongora itzuli zen 1960ko ekainaren 12an. Hurrengo egunean, Lumumba izendatu zuen ordezkari gisa, ikuspegi anitzeko politikariak barne hartzen zituen batasun nazionaleko gobernu bat osatzeko aukera ikertzeko ardurarekin, 1960ko ekainaren 16a epea bezala jarrita.

Lumumbaren blokeak parlamentua kontrolatzen zuela agerian geratu zenean, oposizioko hainbat kidek koalizio gobernu bat negoziatzeko gogotsu agertu ziren boterea partekatzeko. 1960ko ekainaren 22rako, Lumumbak gobernu zerrenda bat zuen, baina negoziazioak Jean Bolikango, Albert Delvaux eta Kasa-Vuburekin jarraitzen zuten. Jakinarazi dutenez, Lumumbak Bakongo Aliantzari (ABAKO) kanpo arazoetarako eta klase ertainetarako ministro karguak eskaini zizkion, baina Kasa-Vubuk, horren ordez, finantza ministerioa, estatu ministro bat, barne estatu idazkari bat eta MNC-L eta bere aliatuen idatzizko babes konpromisoa eskatu zituen bere presidentetzarako hautagaitzarako. Kalonjiri Lumumbak nekazaritza zorroa aurkeztu zion, baina honek uko egin zion, nekazaritza ingeniari gisa zuen esperientziagatik egokia bazen ere. Adoulari ministro kargu bat ere eskaini zioten, baina ez zuen onartu.

1960ko ekainaren 23an Lumumbaren alderdiak hauteskundeak irabazi zituen eta bera izan zen Kongo independenteko lehenbiziko lehen ministroa. Kongon tribalismoa eta erregionalismoa ezabatzeko ahaleginean, Lumumba sakonki inspiratu zen Kwame Nkrumahren nortasunean eta ekimenetan, eta baita kolonialismo osteko Afrikan beharrezkoa zen lidergoari buruzko Ghanako ideietan ere. Aldaketa horiek lortzeko lan egin zuen MNCren bidez. Lumumbak bere parlamentuko aliatuekin —CEREA, PSA eta, agian, BALUBAKAT— konbinatzea zuen asmoa alderdi nazional bat osatzeko, eta probintzia bakoitzean jarraitzaileak eraikitzeko. Beste alderdiak xurgatuko zituela eta herrialdearen indar bateratzaile bihurtuko zela espero zuen.
thumb|Kongoko independentzia ekitaldia, 1960ko ekainaren 30ean,  Lumumbak bere independentzia diskurtsoa eman zuenean.
Independentzia Eguna 1960ko ekainaren 30ean ospatu zen, hainbat dignatario bertaratu ziren ekitaldi batean, besteak beste, Belgikako Baudouin erregea eta atzerriko prentsak. Baudouinen hitzaldiak kolonialismoaren garaiko garapenak goraipatu zituen, Belgikako bere birraitona-osaba Leopoldo II.aren "jenioa" aipatuz, eta Kongoko Estatu Askearen erregealdian egindako ankerkeriak estaliz. Erregeak jarraitu zuen: "Ez arriskuan jarri etorkizuna erreforma bizkorrekin, eta ez ordezkatu Belgikak ematen dizkizun egiturak hobeto egin dezakezula ziur egon arte. Ez izan beldurrik guregana etortzeko. Zure ondoan egongo gara, aholkuak emango dizkizugu".

Lumumbak, hitz egiteko aurreikusita ez zegoenak, bat-bateko hitzaldi bat eman zuen, entzuleei gogoraraziz Kongoko independentzia ez zela Belgikak eskuzabaltasunez emandakoa:

**Gizon zuria, gizon beltza hitzaldia** Irrati bidez mundu osoan entzun zen, Lumunbaren hitzaldia kolonialismoaren aurkakoa izanik. Belgikarrek, eta bereziki Belgikako erregeak, beren aurkakoa zela sentitu zuten. Kongoko herritarrek ongi hartu bazuten ere, lekuz kanpo egon zen beste ordezkari batzuen iritziz, independentziaren ospakizuna "ilundu" baitzuen. Ia eragin egin zuen Belgikaren eta Kongoren arteko arazo diplomatiko bat.

Europako kazetari gehienak harrituta geratu ziren Lumumbaren hitzaldiaren zorroztasunarekin. Mendebaldeko komunikabideek kritikatu egin zuten. Time aldizkariak bere hitzaldia "eraso basati" gisa deskribatu zuen.

## Lehen ministro 
### Independentzia 
ezkerrera|thumb|Lumumba (ezkerreko erdian) bere gobernuarekin batera Palais de la Nation-en kanpoaldean, inbestidura egin eta berehala.|350x350px
Independentzia Eguna eta ondorengo hiru egunak jaiegun nazional izendatu zituzten. Kongoarrak jaiekin kezkatuta zeuden, eta nahiko bakean egin ziren. Bitartean, Lumumbaren bulegoa jarduera uholde batek hartu zuen. Pertsona talde anitz batek, kongoarrak eta europarrak, batzuk lagunak eta senideak, presaka ibili ziren beren lanean. Batzuek misio zehatzak egin zituzten haren izenean, batzuetan baimenik gabe. Kongoko herritar ugari agertzen ziren bulegora nahi zutenean, hainbat arrazoirengatik. Lumumba, bere aldetik, harrera eta zeremonien ibilbide luze batekin zegoen kezkatuta gehienbat. Uztailaren 3an, Lumumbak presoentzako amnistia orokorra aldarrikatu zuen, baina ez zen inoiz gauzatu. Hurrengo goizean Ministroen Kontseilua bildu zuen Force Publique-ko tropen arteko istiluak eztabaidatzeko.

Soldadu askok independentziak berehalako igoerak eta irabazi materialak ekarriko zituela espero zuten, baina Lumumbak erreforma egiteko zuen moteltasunak etsita utzi zituen. Oinarrian uste zuten Kongoko klase politikoa —batez ere gobernu berriko ministroak— aberasten ari zela, tropen egoera hobetzen ez zuten bitartean. Soldadu asko nekatuta zeuden hauteskundeetan ordena mantentzeaz eta independentzia ospakizunetan parte hartzeaz ere. Ministroek lau batzorde sortzea erabaki zuten, hurrenez hurren, administrazioaren, botere judizialaren eta armadaren berrantolaketa eta estatuko langileentzako estatutu berri bat onartzea aztertzeko. Guztiek arreta berezia eskaini behar zioten arrazakeria amaitzeari. Parlamentua independentziaz geroztik lehen aldiz bildu zen, eta bere lehen legegintza-ekintza ofiziala hartu zuen, kideen soldatak 500.000 FCra igotzeko bozkatuz. Lumumba, igoerak aurrekontuan izango zituen ondorioen beldur, aurka agertu ziren gutxietako bat izan zen, "erokeria hondamendia" zela esanez.

### Kongoko krisiaren sorrera 
thumb|250px|Lumumbaren erretratu ofiziala.1960ko uztailaren 5eko goizean, Émile Janssens jeneralak, Force Publique-ko komandanteak, Kongoko taldeen artean gero eta zirrara handiagoari erantzunez, Léopold II.a kanpalekuan zeuden tropa guztiak deitu zituen. Armadak diziplina mantentzeko eskatu zuen eta "independentzia baino lehen = independentziaren ondoren" idatzi zuen arbelean azpimarratzeko. Arratsalde hartan, kongoarrek jantokia arpilatu zuten Janssensen aurka protestatzeko. Thysvillen, 95 miliara, Hardy kanpalekuko erreserba-garnizioari abisua eman zion. Ofizialak Léopold II.a kanpalekura bidaltzeko konboi bat antolatzen saiatu ziren ordena berrezartzeko, baina gizonak matxinatu eta armategia hartu zuten. Ondorengo krisiak Lumumbaren gobernuaren agintaldia menderatu zuen. Hurrengo egunean, Lumumbak Janssens kargutik kendu eta Kongoko soldadu guztiei maila bat igo zien, baina matxinadak Kongo Beherearaino zabaldu ziren.

Arazoak oso lokalizatuak izan arren, herrialdea soldadu eta lapur taldeek gainezka zegoela zirudien. Komunikabideek jakinarazi zuten europarrak herrialdetik ihesi ari zirela. Horren harira, Lumumbak irratiz iragarri zuen: "Erreforma sakonak aurreikusita daude sektore guztietan. Nire gobernuak ahalegin guztiak egingo ditu gure herrialdeak aurpegi desberdina izan dezan hilabete gutxiren buruan, aste gutxiren buruan". Gobernuaren ahaleginak gorabehera, matxinadak jarraitu egin zuten. Leopoldvilleko eta Thysvilleko matxinatuek Lumumba eta Joseph  Kasa-Vubu presidentearen esku-hartze pertsonalari esker bakarrik amore eman zuten.

Katangako Estatuak independentzia aldarrikatu zuen Moïse Tshombe eskualdeko lehen ministroaren agindupean uztailaren 11n, Belgikako gobernuaren eta Union Minière bezalako meatze-enpresen laguntzarekin. Lumumba eta Kasa-Vuburi Élisabethvilleko aireportu-pista erabiltzea ukatu zitzaien hurrengo egunean eta hiriburura itzuli ziren, ihesi zihoazen belgikar batzuek eraso egin zieten arren. Belgikaren hedapenaren aurkako protesta bat bidali zioten Nazio Batuei, erretiratzeko eta nazioarteko bake-indar batek ordezkatzeko eskatuz. NBEren Segurtasun Kontseiluak 143. Ebazpena onartu zuen, Belgikako indarrak berehala kentzeko eta Kongoko Nazio Batuen Operazioa (ONUC) ezartzeko eskatuz. NBEren tropak iritsi arren, istiluak jarraitu zuten. Lumumbak NBEren tropei eskatu zien Katangako matxinada zapaltzeko, baina NBEren indarrei ez zitzaien baimenik horretarako beren agindupean. Uztailaren 14an, Lumumbak eta Kasa-Vubuk harreman diplomatikoak hautsi zituzten Belgikarekin. Mendebaldearekin harremanetan jartzeak zapuztuta, telegrama bat bidali zioten Nikita Khrustxov Sobietar Batasuneko lehen ministroari, Kongoko egoera gertutik jarraitzeko eskatuz.

### Estatu Batuetako bisita 
thumb|Lumumba New Yorkera iristen, 1960ko uztailaren 24an
Lumumbak New Yorkera bidaiatzea erabaki zuen bere gobernuaren jarrera Nazio Batuen aurrean pertsonalki adierazteko. Irten baino lehen, iragarri zuen akordio ekonomiko bat sinatu zuela Congo International Management Corporation (CIMCO) sortu zuen AEBetako enpresari batekin. Kontratuaren arabera (parlamentuak oraindik berretsi gabe zuena), CIMCOk garapen korporazio bat sortuko zuen ekonomiaren sektore batzuetan inbertitu eta kudeatzeko. Segurtasun kontseiluaren bigarren ebazpena onartzen zuela ere adierazi zuen, eta gaineratu zuen "[Sobietar] laguntza ez zela gehiago beharrezkoa" eta Estatu Batuei laguntza teknikoa eskatzeko asmoa iragarri zuen. Uztailaren 22an, Lumumbak Kongo utzi zuen New Yorkera joateko. Bi egun geroago iritsi zen Estatu Batuetara, Akkran eta Londresen geldialdi laburrak egin ondoren. Han, Barclay Hotelean elkartu zen bere NBEko ordezkaritzarekin, NBEko funtzionarioekin bilerak prestatzeko. Lumumba Belgikako tropen erretiratzea eta Dag Hammarskjöldekin laguntza teknikorako hainbat aukera eztabaidatzen ari zen.

Afrikako diplomatikoek bilerak arrakastatsuak izango zirelakoan zeuden; Lumumba konbentzitu zuten Kongo egonkorragoa izan arte itxaroteko akordio ekonomiko garrantzitsu gehiago lortu aurretik (CIMCO akordioa, adibidez). Lumumbak Hammarskjöld eta NBEren Idazkaritzako beste ordezkari batzuk ikusi zituen hiru egunez, uztailaren 24an, 25ean eta 26an. Lumumba eta Hammarskjöld elkarrekiko neurritsuak izan arren, bien arteko eztabaidak ondo joan ziren. Prentsaurreko batean, Lumumbak bere gobernuaren "neutralismo positiboaren" aldeko konpromisoa berretsi zuen. Ghanan, Lumumbak Nkrumah presidentearekin akordio sekretu bat sinatu zuen "Afrikako Estatuen Batasuna" sortzeko. Léopoldvillen egoitza zuela, gobernu errepublikano batekin federazio bat izango zen. Abuztuaren 25etik 30era bitartean Afrikako estatuen gailur bat egitea adostu zuten Léopoldvillen, gaia gehiago eztabaidatzeko. Lumumba Kongora itzuli zen, antza denez, konfiantzaz orain Afrikako laguntza militarraren menpe egon zitekeela. Afrikako laguntza tekniko bilaterala lor zezakeela uste zuen, eta horrek Hammarskjölden helburuarekin kontrajarri zuen, hau da, laguntza ONUCen bidez bideratzea. Lumumba eta ministro batzuk NBEren aukeraz mesfidati zeuden, haien autoritatearen aurrean zuzenean erantzungo ez zuten funtzionarioak emango zizkielako.

### Berrantolatzeko saiakerak 
[thumb|Kongoko mapa 1961ean, Hego Kasai gorriz nabarmenduta, hegoaldean [Katangako estatua|Katangago estatuarekin mugakidea.]]
Abuztuaren 9an, Lumumbak larrialdi-egoera aldarrikatu zuen Kongo osoan. Ondoren, hainbat agindu eman zituen eszenatoki politikoan bere nagusitasuna berresteko asmoz. Lehenengoak gobernuaren baimenik gabeko elkarteak sortzea debekatu zuen. Bigarrenak gobernuak administrazioa zikintzeko aukera zuen materiala ekoizten zuten argitalpenak debekatzeko eskubidea aldarrikatu zuen. Abuztuaren 11n, "Courrier d'Afrique" egunkariak editorial bat argitaratu zuen, non kongotarrek ez zutela "bigarren esklabutza mota baten pean" erori nahi adierazi zuen. Editorea berehala atxilotu zuten eta lau egun geroago egunkariaren argitalpena eten egin zen. Handik gutxira, gobernuak Belga eta Agence France-Presse agentzia itxi zituen. Prentsa murrizketek kritika gogorrak eragin zituzten Belgikako komunikabideen aldetik.

Lumumbak Belgikako tokiko bulegoen nazionalizazioa dekretatu zuen, "Kongoko Prentsa Agentzia" (*Agence Congolaise de Press*) sortuz, informazio alboratuen gune bat zela uste zuena ezabatzeko bide gisa, baita gobernuaren programa publikoari errazago komunikatzeko zerbitzu bat sortzeko ere. Beste agindu batek zehazten zuen baimen ofiziala sei egun lehenago lortu behar zela jendaurreko bilkurak egiteko. Abuztuaren 16an, Lumumbak sei hilabeteko iraupenerako "Erregimen militar berezi bat" ezarriko zuela iragarri zuen.

Abuztuan zehar, Lumumba gero eta gehiago aldendu zen bere kabinete osotik eta, horren ordez, konfiantzazko funtzionario eta ministroekin kontsultatzen zuen, hala nola Maurice Mpolo, Joseph Mbuyi, Kashamura, Gizenga eta Antoine Kiwewa. Lumumbaren bulegoa nahaspilan zegoen, eta oso langile gutxik betetzen zuten lana. Bere kabinete burua, Damien Kandolo, askotan ez zegoen eta Belgikako gobernuaren izenean espioi gisa jarduten zuen. Lumumbari etengabe zurrumurruak helarazten zizkioten informatzaileengandik eta Sûreté-tik, eta horrek besteekiko susmo handia izatera bultzatzen zuen. Informatuta mantentzeko ahaleginean, Serge Michelek, bere prentsa idazkariak, hiru telex operadore belgikarren laguntza eskatu zuen, eta hauek bidalitako kazetaritza-bidalketa guztien kopiak ematen zizkion.

Lumumbak berehala agindu zien Kongoko tropei Hego Kasai sezesionistako matxinada zapaltzeko, Katangan kanpaina bat egiteko beharrezkoak ziren trenbide lotura estrategikoak baitziren bertan. Operazioa arrakastatsua izan zen, baina gatazka laster indarkeria etniko bihurtu zen. Armada Luba zibilen sarraskietan nahastu zen. Hego Kasaiko herriak eta politikariek Lumumba pertsonalki errudun jo zuten armadaren ekintzengatik. Joseph Kasa-Vubuk publikoki iragarri zuen gobernu federalista batek bakarrik ekarriko ziola bakea eta egonkortasuna Kongori. Horrek hautsi zuen Lumumbarekin zuen aliantza politiko ahula, eta herrialdeko aldeko jarrera politikoa Lumumbaren estatu unitariotik urrundu zuen. Tentsio etnikoak piztu ziren haren aurka (batez ere Leopoldville inguruan), eta Eliza Katolikoak, oraindik boteretsua herrialdean, bere gobernua kritikatu zuen libreki. Hego Kasai menperatu arren, Kongok ez zuen beharrezko indarrik Katanga berreskuratzeko. Lumumbak Afrikako konferentzia bat deitu zuen Leopoldvillen abuztuaren 25etik 31ra, baina atzerriko estatubururik ez zen agertu, eta herrialde bat bakarrik ere ez zuen laguntza militarrik hitzeman. Lumumbak berriro ere eskatu zien NBEko bake-soldaduei matxinada zapaltzen laguntzea, eta Sobietar tropak ekarriko zituztela mehatxatu zuen uko egiten bazuten. Ondoren, NBEk Lumumbari bere indarrak erabiltzea ukatu zion. Sobietar esku-hartze zuzen baten aukera gero eta litekeena zela uste zen.

## Kargutik kentzea 
### Kasa-Vuburen ezeztapen agindua 
[ezkerrera|thumb|325x325px|[Joseph Kasa-Vubu presidentea, 1960.]]
Kasa-Vubu presidentea Lumumbaren estatu-kolpe bat gertatuko ote zen beldur  zen. Irailaren 5eko arratsaldean, Kasa-Vubuk irratiz iragarri zuen Lumumba eta bere sei ministro gobernutik kaleratu zituela Hego Kasaiko sarraskiengatik eta Kongon sobietarrak inplikatzeagatik. Emankizuna entzun ondoren, Lumumba NBEren zaintzapean zegoen irrati nazionalera joan zen. Lumumbaren sarrera debekatzeko agindua jaso bazuten ere, NBEko tropek lehen ministroa sartzen utzi zuten, ez baitzuten haren aurka indarra erabiltzeko argibide zehatzik. Lumumbak irratiz kaleratzea zilegi ez zela salatu zuen, eta aldi berean, Kasa-Vubu traidoretzat jo eta kargutik kendu zuela adierazi zuen. Kasa-Vubuk ez zuen bere erabakiaren onespena adierazi arduradun ziren ministroen aldetik, eta horrek bere ekintza legez baliogabea bihurtu zuen. Lumumbak hau adierazi zuen Hammarskjöldiri bidalitako gutun batean eta irailaren 6ko irrati-emankizun batean. Egun hartan bertan, Kasa-Vubuk Albert Delvaux Belgikako ministroaren eta Justin Marie Bomboko Kanpo Arazoetako ministroaren kontrasinadurak lortu zituen bere agindurako. Haiekin batera, Lumumba eta beste sei ministro kargutik kenduko zituela iragarri zuen berriro Brazzavilleko irratian.

Lumumbak eta hari leial jarraitu zioten ministroek Delvaux eta Bomboko atxilotzeko agindua eman zuten, kaleratze agindua berresten zutelako. Azken honek presidentetzarako jauregian bilatu zuen babesa (NBEko bakegileek zaintzen zutena), baina irailaren 7ko goizaldean, lehenengoa atxilotu eta Lehen Ministroaren egoitzan giltzapetu zuten. Bitartean, Diputatuen Ganbera bildu zen Kasa-Vuburen kaleratze agindua eztabaidatzeko eta Lumumbaren erantzuna entzuteko. Delvaux ustekabeko agerraldia egin zuen eta oholtzara igo zen atxiloketa salatzeko eta gobernutik dimisioa emateko. Oposizioak txalo zaparrada eman zion. Ondoren, Lumumbak bere hitzaldia eman zuen. Kasa-Vuburi zuzenean "ad hominem" erasotu beharrean, Lumumbak oztopo-politikariak eta ABAKO salatu zituen presidentetza beren jarduerak ezkutatzeko estalki gisa erabiltzeaz. Adierazi zuen Kasa-Vubuk inoiz ez zuela gobernua kritikatu eta bien arteko harremana lankidetzazkoa zela. Delvaux eta Pascal Nkayi Finantza ministroa kritikatu zituen NBEren Genevako negoziazioetan izandako paperagatik eta gainerako gobernuarekin kontsultatu ez izanagatik. Lumumbak bere argudioak jarraituz, Loi Fondemental-en analisi bat egin zuen eta, amaituz, Parlamentuari eskatu zion "jakintsuen batzorde" bat osatzeko Kongoko arazoak aztertzeko.

### Mobuturen estatu-kolpea 
thumb|Mobutu koronela, 1960an.
Irailaren 14an, Mobutu koronelak irratiz iragarri zuen "iraultza baketsu" bat abiaraziko zuela egoera politikoa hausteko, eta beraz, presidentea, Lumumba eta Iléoren gobernuak eta Parlamentua neutralizatzeko abenduaren 31 arte. Adierazi zuen "teknikariek" administrazioa zuzenduko zutela politikariek beren desadostasunak konpontzen zituzten bitartean. Ondorengo prentsaurreko batean, argitu zuen Kongoko unibertsitateko lizentziatuei gobernua osatzeko eskatuko zitzaiela, eta Ekialdeko Blokeko herrialde guztiek beren enbaxadak itxi behar zituztela. Lumumba harrituta geratu zen estatu-kolpearekin, eta arratsalde hartan Leopoldo II.a kanpalekura joan zen Mobuturen bila, haren iritzia aldatzen saiatzeko. Gaua han eman zuen, baina goizean Luba soldaduek eraso egin zioten, Hego Kasaïko ankerkerien errua leporatu ziotelako. Ghanako ONUCeko kontingente batek ateratzea lortu zuen, baina bere maleta bertan utzi zuten. Aurkari politiko batzuek berreskuratu eta ustez bertan zeuden dokumentuak argitaratu zituzten, besteak beste, Nkrumah-ren gutunak, Sobietar Batasunari eta Txinako Herri Errepublikari zuzendutako laguntza deiak, irailaren 16ko memorandum bat, non astebeteko epean Sobietar tropen presentzia deklaratzen zen, eta Lumumbak irailaren 15eko gutun bat non probintziako presidenteei (Tshombe izan ezik) zuzendutakoa, "Diktaduraren lehen etapetan aplikatu beharreko neurriak" izenekoa. Paper horietako batzuk benetakoak ziren, eta beste batzuk, batez ere probintziako presidenteei zuzendutako memoranduma eta gutuna, ia ziur faltsuak zirela.

Azaroaren 24an, NBEk Mobuturen Batzar Nagusirako ordezkari berriak aitortzearen alde bozkatu zuen, Lumumbak hasiera batean izendatutakoak kontuan hartu gabe. Lumumbak Antoine Gizenga lehen ministroordearekin Stanleyvillen elkartzea eta boterea berreskuratzeko kanpaina bat zuzentzea erabaki zuen. Azaroaren 27an, hiriburutik irten zen bederatzi autoko konboi batean Rémy Mwamba, Pierre Mulele, bere emazte Pauline eta bere seme txikienarekin. Orientale probintziako mugara presaka joan beharrean —han Gizengari leialak ziren soldaduak zain zituen—, Lumumba herriak bisitatuz eta bertakoekin hitz eginez atzeratu zuen. Abenduaren 1ean, Mobuturen tropek bere taldea harrapatu zuten Lodiko Sankuru ibaia zeharkatzen ari zela. Lumumba eta bere aholkulariak beste aldera iritsi ziren, baina bere emaztea eta haurra ertzean harrapatu zituzten. Beren segurtasunaren beldurrez, Lumumbak ferrya hartu zuen berriro, Mwamba eta Muleleren aholkuen aurka, biek, berriro ikusiko ez zutelakoan, agur esan zioten. Mobuturen gizonek atxilotu zuten. Hurrengo egunean Port Francquira eraman zuten eta Léopoldvillera hegazkinez itzuli. Mobutuk Lumumba armada matxinadara bultzatzeagatik eta beste delitu batzuengatik epaituko zutela adierazi zuen.

### NBEren erantzuna 
Hammarskjöldek Kasa-Vuburi dei egin zion Lumumba era egokian tratatzeko eskatuz. Sobietar Batasunak Hammarskjöld eta Lehen Mundua salatu zituen Lumumbaren atxiloketaren erantzule zirela eta askatzea eskatu zuen. Nazio Batuen Segurtasun Kontseilua 1960ko abenduaren 7an bildu zen Sobietarren eskaerak aztertzeko, NBEk Lumumba berehala askatzeko, Lumumba Kongoko gobernuaren buru gisa berehala berrezartzeko, Mobuturen indarrak desarmatzeko eta belgikarrak Kongotik berehala ebakuatzeko. Sobietarrek Hammarskjölden berehalako dimisioa, Mobutu eta Tshombe atxilotzeko eta NBEren bake-indarren erretiratzeko ere eskatu zuten. Hammarskjöldek, Kongoko bere operazioei buruzko Sobietarren kritikei erantzunez, esan zuen NBEren indarrak Kongotik erretiratzen baziren, "beldur naiz dena hautsiko ez ote den".

NBEren kausaren aurkako mehatxua areagotu egin zen Jugoslaviak, Arabiar Errepublika Batuak, Zeilanek, Indonesiak, Marokok eta Gineak beren kontingenteak erretiratuko zituztela iragarri zutenean. Lumumbaren aldeko ebazpena 1960ko abenduaren 14an atzera bota zuten. Egun berean, Sobietar Batasunak betoa jarri zion Hammarskjöldi Kongoko egoerari aurre egiteko ahalmen handiagoak emango zizkion Mendebaldeko ebazpenari.

## Azken egunak eta hilketa 
thumb|Lumumbaren atxiloketa eta 1960ko abenduaren 2an Leopoldvillera  iritsi zeneko albiste unibertsalak Thysvillera eraman aurretik.
Lumumba 1960ko abenduaren 3an bidali zuten lehenik Thysvilleko kuartel militarrera, Camp Hardy-ra, Léopoldvilletik 150 km-ra. G obernu berri bat ezartzen laguntzeko asmoa zuten bi laguntzaile politiko Maurice Mpolo eta Joseph Okito berarekin joan ziren. Espetxeko zaindariek gaizki elikatzen zituzten, Mobuturen aginduz. Lumumbak, dokumentatutako azken gutunean, Rajeshwar Dayali, Kongoko NBEren buruari, idatzi zion: "Hitz batean esanda, baldintza guztiz ezinezkoetan bizi gara; gainera, legearen aurka daude".

Lumumba indarrez atxiki zuten Elisabethvillerako hegaldian 1961eko urtarrilaren 17an, bere lagunak eta bera Brouwez Etxera eraman zituzten atxilotuta, eta han Katangako ofizialek basatiki jipoitu eta torturatu zituzten, Tshombek eta bere kabineteak berarekin zer egin erabakitzen zuten bitartean.

Gau hartan bertan, Lumumba, Mpolo eta Okito leku isolatu batera eraman zituzten, non Julien Gat kontratugile belgikarrak zuzendutako hiru fusilamendu-eskuadroi bildu ziren. Lumumba hiltzeko agindua Katangako buruzagiek eman zuten. Exekuzioaren azken fasea Frans Verscheure polizia-komisarioak zuzendutako kontratatu belgikarrek egin zuten. Lumumba, Mpolo eta Okito zuhaitz baten kontra jarri eta banan-banan tirokatu zituzten. Exekuzioa 1961eko urtarrilaren 17an izan zela uste da, 21:40 eta 21:43 artean, Belgikako parlamentuko ikerketa baten arabera. Tshombe, beste bi ministro eta Katangako agintarien agindupean zeuden lau ofizial belgikar bertan zeuden. Gorpuak hilobi sakon batera bota zituzten.

Hurrengo goizean, Godefroid Munongo Katangango Barne ministroaren aginduz, gorpuak desagerrarazi eta hilobi bat sortzea eragotzi nahi baitzuen, Gerard Soete Belgikako Jendarmeriako ofizialak eta bere taldeak gorpuak lurpetik atera eta zatitu zituzten azido sulfurikoan disolbatuzeko, hezurrak xehatu eta sakabanatu bitartean.

Lumumbaren hilketak Belgikako, AEBetako eta jakina, Erresuma Batuko gobernuei beren hilketa planak bertan behera uzteko aukera eman zien. Allen Dullesek, orduan Inteligentzia Agentzia Zentralaren (CIA) buruak, Lumumba hiltzea babestu zuen, eta Eisenhowerrek Lumumba "krokodiloz betetako ibaira erortzea" nahi zuela entzun zen. Eisenhowerrek CIAren hilketa planetan izan zuen inplikazioa espekulaziozkoa da oraindik. Abuztuaren 26ko data zuen telegrama batean, CIAko zuzendari Allen Dullesek Kongoko bere agenteei ondorengoa esan zien: "Erabaki dugu bera ezabaraztea dela gure helburu garrantzitsuena". Mendebaldeko estatuek argi utzi zuten ez zutela onartuko beren interes ekonomikoak arriskuan jarriko zituen inolako deskolonizazio prozesurik.

### Heriotzaren iragarpena 
[thumb|Lumumbaren heriotzaren aurka protestan ari diren gazteak [Maribor|Mariborren, Jugoslavian, 1961ean.]]
Hiru aste geroago arte ez zen adierazpenik kaleratu, Lumumba hilda zegoela zioten zurrumurruak gorabehera. Lucas Samalenge Katangango Informazio Estatu idazkaria izan zen Lumumbaren heriotzaren berri eman zuen lehenengo pertsonetako bat, urtarrilaren 18an. De Witte-ren arabera, Samalenge Élisabethvilleko Le Relais tabernara joan zen eta "entzuteko prest zeuden guztiei esan zien Lumumba hilda zegoela eta bere gorpuari ostikoak eman ziola. Istorioa errepikatzen ibili zen poliziak eraman zuen arte".

Otsailaren 10ean, irratiak iragarri zuen Lumumbak eta beste bi presok ihes egin zutela. Bere heriotza formalki iragarri zen Katangan irratian otsailaren 13an: Kolateyko espetxe-baserritik ihes egin eta hiru egunera hil zutela salatu zen.

Lumumbaren heriotzaren iragarpenaren ondoren, kaleko protestak antolatu ziren Europako hainbat herrialdetan; Belgraden, manifestariek Belgikako enbaxada arpilatu eta poliziari aurre egin zioten, eta Londresen, jendetza bat Trafalgar Squaretik Belgikako enbaxadara joan zen, eta protesta-gutun bat entregatu ondoren manifestariek poliziarekin talka egin zuten. New Yorken, Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluan egindako manifestazio bat bortitz bihurtu zen, kaleetara ere zabalduz.

## Atzerriko inplikazioa bere exekuzioan 
Gerra Hotzak eragina izan zuen Belgikaren eta Estatu Batuen Lumumbaren pertzepzioan, Sobietar Batasunaren laguntza eskatzeagatik gero eta eragin komunista gehiagoren menpe egongo zelako beldur baitziren. Hala ere, Sean Kelly kazetariaren arabera, gertaerak Amerikako Ahotsaren berriemaile gisa estali zituenak, Lumumbak ez zuen hori egin komunista zelako, baizik eta Sobietar Batasuna zela uste zuelako bere gobernuak Belgikak babestutako separatistak garaitzeko eta eragin kolonialetik libratzeko egindako ahalegina babestuko zuen potentzia bakarra. AEB izan zen Lumumbak laguntza eskatu zion lehen herrialdea. Lumumbak, bere aldetik, ukatu egin zuen komunista izatea, kolonialismoa eta komunismoa berdin gaitzesgarriak iruditzen zitzaizkiola adieraziz, eta publikoki adierazi zuen Ekialdearen eta Mendebaldearen arteko neutralitatearen aldeko lehentasun pertsonala. Duela gutxi desklasifikatutako AEBetako inteligentziak adierazten du politikariek Kongon zegoen mehatxu komunista puztu zutela. Washingtonek Lumumba kentzea CIAren operazio ezkutuen "helburu nagusi" bihurtu zuen, Kongon komunismoaren mehatxua nahiko ahula izan arren.

### Belgikaren parte-hartzea 
thumb|Lumumba jarraitzaileak agurtzen, 1960.
Urtarrilaren 18an, hiru gorpuen lurperatzea ikusi zutela jakinarazi zutenean izututa, exekuzio-taldeko kideek gorpuzkiak lurpetik atera eta Ipar Rhodesiarekin mugatik gertu dagoen leku batera eraman zituzten berriro lurperatzeko. Gerard Soete Belgikako polizia-komisarioak geroago hainbat kontakizunetan onartu zuen berak eta bere anaiak zuzendu zutela jatorrizko lurpeko erauzketa. Frans Verscheure polizia-komisarioak ere parte hartu zuen. Urtarrilaren 21eko arratsaldean eta gauean, Soete komisarioak eta bere anaiak bigarren aldiz atera zuten Lumumbaren gorpua lurpetik, zerra batekin moztu eta azido sulfuriko kontzentratuan disolbatu zuten.

XX. mendearen amaieran eta XXI. mendearen hasieran, Lumumbaren hilketa ikertu egin zen. 1999an Belgikako telebistan egindako elkarrizketa batean, bere hilketari buruzko programa batean, Soetek bala bat eta bi hortz erakutsi zituen, Lumumbaren gorputik salbatu zituela esanez, eta horietako batek urrezko hortz bat zuen. Lumumbaren hilketa ikertzen ari zen 2001eko Belgikako Batzordearen arabera: (1) Belgikak Lumumba atxilotu nahi zuen, (2) Belgika ez zegoen bereziki kezkatuta Lumumbaren ongizate fisikoaz, eta (3) Lumumbaren bizitza arriskuaz informatuta egon arren, Belgikak ez zuen neurririk hartu haren heriotza saihesteko. Txostenak ondorioztatu zuen Belgikak ez zuela Lumumbaren exekuzioa agindu. 2002ko otsailean, Belgikako gobernuak formalki barkamena eskatu zion Kongoko herriari, eta "erantzukizun morala" eta "Lumumbaren heriotza eragin zuten gertaeretan erantzukizun zati ukaezina" onartu zituen.

Horrez gain, Belgikak esku-hartze ezkutu garrantzitsua egin zuen. Belgikako gobernuak 6,2 milioi euroren baliokidea gastatu zuen Lumumbaren aurkako politikariak, oposizioko egunkariak, irrati-operazio klandestinoak eta Lumumbaren autoritatea ahultzeko diseinatutako propaganda-sareak laguntzeko. Bedstalde, Belgikako esku-hartze politikoa are gehiago luzatu zen: Gaston Eyskens lehen ministroak, Jef Van Bilsen aholkulariaren bidez, zuzenean presio egin zion Joseph Kasa-Vubu Kongoko presidenteari Lumumba kargutik kentzeko.

Lumumbaren exekuzioa Julien Gat mertzenario belgikarrak zuzendutako fusilamendu-eskuadroi batek egin zuen; Katangan polizia-komisario belgikarrak zuen exekuzio-lekuaren aginte nagusia. Katangan erregimen separatista "Union Minière du Haut-Katanga" meatze-konglomeratu belgikarraren babes handia zuen.

Hala ere, Belgikako parlamentuko ikerketak berrikusi zituen artxibo-materialek erakusten dute Lumumba fisikoki ezabatzeko hainbat "plan" belgikarrak zeudela diplomatiko eta ofizialen artean, eta horietako bat ere ez zuela bertan behera utzi edo desanimatu Bruselak.

XXI. mendearen hasieran, De Wittek Katangan jarduten zuten Belgikako ofizialek Katangako agintarien aginduak soilik hartzen zituztela dioen ideia zalantzan jartzen zuten dokumentuak aurkitu zituen. Belgikako ofizialek ere Belgikako gobernuaren politika eta aginduak jarraitzen zituzten. Harold d'Aspremont Lynden kondeak, Afrikako Gaietarako Belgikako ministroak, Katangako sezesioa antolatzeko ardura zuenak, 1960ko urriaren 6an kable bat bidali zion Katangari, esanez hemendik aurrerako politika "Patrice Lumumba behin betiko ezabatzea" izango zela. Lyndenek 1961eko urtarrilaren 15ean eskatu zuen baita espetxeratutako Lumumba Katangara bidali behar zela, funtsean heriotza zigorra izango baitzen hori.

Dokumentu esanguratsuenen artean, Baudouin erregeak berak idatzitako memorandum bat zegoen, non Lumumba "neutralizatu" behar zela onartzen zen, ahal bada fisikoki, monarkiak ezabatzeko ahaleginak isilean onartzea iradokiz. Belgikako "Mission Technique Belge" (Mistebel), Katangan itzal-administrazio gisa jarduten zuenak, Lumumbaren "behin betiko ezabatzea" Belgikako interes estrategikoekin bat zetorren helburu nagusia zela zehazten zuten aginduak ere jaso zituen.

### Ameriketako Estatu Batuen parte-hartzea 
Belgikako Batzordeak 2001ean egindako txostenak Lumumba hiltzeko AEBek eta Belgikak egindako aurreko konplotak deskribatzen ditu. Horien artean, CIAk babestutako pozoitzeko saiakera bat zegoen. Eisenhowerrek Lumumba hiltzea baimendu zuen 1960an. Hala ere, pozoitzeko konplota bertan behera utzi zen. Sidney Gottlieb CIAko kimikariak, planeko pertsona bat, hainbat material toxiko asmatu zituen hilketanako erabiltzeko. 1960ko irailean, Gottliebek pozoiaren flasko bat eraman zuen Kongora, eta Larry Devlin CIAko estazioko buruak Lumumbaren hortzetako eskuilan edo janarian jartzeko planak garatu zituen. Konplota bertan behera utzi zen Devlinen agenteak ezin izan zuelako hilketa burutu, eta Justin O'Donnell ordezko agenteak uko egin ziolako hilketa konplotan parte hartzeari.
thumb|Uranioaren ustiapena Shinkolobwe meategian.
Stephen R. Weissman zientzialari politikoak idatzia du CIAk Kongon egindako esku-hartze ezkutua agentziaren historian ordura arteko operaziorik handiena bihurtu zela, 90 eta 150 milioi dolar arteko kostua izan zuela gaur egungo monetan, eta espresuki Kongo Mendebaldeko interes geopolitikoekin lerrokatuta mantentzeko diseinatu zela. Gainera, jakinarazi du CIAko ofizialek Belgikako inteligentziarekin estuki lan egin zutela, Lumumbaren aurkako senatariak, manifestazio politikoak, lan-etenaldiak eta Lumumbaren gobernua desestabilizatzeko helburu zuten propaganda-kanpainak batera finantzatuz. Weissmanek ere idatzi du Devlinek eragin zuzena izan zuela Lumumba harrapatu eta Katangara lekualdatzea ahalbidetu zuten gertaeren katearen gainean.

Madeleine G. Kalben arabera Congo Cables liburuan, Devlinek garai hartan bidalitako komunikazio askok Lumumba ezabatzea eskatzen zutela. Michael P. Holtek idazten du Devlinek Lumumba harrapatzeko bilaketa zuzentzen ere lagundu zuela eta Katangako agintari separatistengana eramaten lagunduz. John Stockwellek, Kongoko CIAko ofizial batek eta geroago CIAko buruak, 1978an idatzi zuen Elizabethvilleko CIAko base-buruak zuzenean harremanetan zegoela Lumumba exekutatu zuten gauean. Stockwellek, Devlin ondo ezagutzen zuenak, uste zuen Devlinek beste inork baino gehiago zekiela hilketari buruz.

Operazio ezkutuez gain, AEBetako politikariek diplomazia kulturala ere erabili zuten Afrikan garai hartan; Estatu Departamentuak artista afro.amerikar ospetsuak erabili zituen AEBen irudi positiboa sustatzeko eta Sobietar mezuak geldiarazteko, Kongon egindako esku-hartze politikoekin batera doan estrategia bat.

John F. Kennedyren kargu-hartzeak 1961eko urtarrilean Mobuturen taldean CIAn beldurra eragin zuen, Kennedyren administrazio berriak espetxeratutako Lumumbaren alde egingo zuelakoan. Presidentetzarako kargu-hartzearen zain zegoela, Kennedyk uste zuen Lumumba askatu egin behar zela, nahiz eta boterera itzultzen utzi ez. Lumumba hil zuten Kennedyren kargu-hartzearen baino hiru egun lehenago, urtarrilaren 20an, nahiz eta Kennedyk ez zuen hilketaren berri izan otsailaren 13ra arte. Kennedyri Adlai Stevenson Nazio Batuen enbaxadoreak jakinarazi zion, eta garai hartan berarekin zegoen Jacques Loweren arabera, "eskua burura eraman zuen etsipen osoz, 'Ai, ez', entzun nion intzirika."

#### Eliza Batzordea 
1975ean, Eliza Batzordeak argitaratu egin zuen Allen Dulles CIAko buruak Lumumba hiltzeko agindua eman zuela "helburu premiazko eta nagusi" gisa. Gainera, Elizaren txostenean eta Kalb-en aipatutako CIAren kableak desklasifikatuta, Lumumba hiltzeko CIAren bi konplot zehatz aipatzen dira: pozoi konplota eta tiroketa konplota.

Batzordeak geroago aurkitu zuen CIAk Lumumba hiltzeko konspiratu bazuen ere, ez zegoela zuzenean hilketan inplikatuta.

Eliza Batzordearen aurkikuntzek Belgikako 2001eko parlamentuko ikerketa osatu zuten "Belgikaren errua behin betiko agerian utziz", eta horrek Belgikako gobernua barkamen ofiziala eskatzera bultzatu zuen.

#### AEBetako gobernuaren dokumentuak 
XXI. mendearen hasieran, desklasifikatutako dokumentuek agerian utzi zuten CIAk Lumumba hiltzeko plan bat egin zuela. Dokumentuek adierazten dute Lumumba boteretik kendu eta Katangako agintarien esku utzi zutela Kongoko buruzagiek, Mobutu Sese Seko eta Joseph Kasa-Vubu barne, eta dirua zein armak zuzenean CIArengandik jaso zituztela.

Hala ere, geroagoko inteligentzia-ebaluazioek erakusten dute Lumumba ez zegoela Sobietar blokearekin lerrokatuta, eta Kongon komunismoaren hedapenaren beldurrak neurri handi batean gehiegizkoak zirela.

2013an, AEBetako Estatu Departamentuak onartu zuen Eisenhowerrek 1960ko abuztuaren 18an NSCko bileran Lumumba hiltzeko planak eztabaidatu zituela. Hala ere, 2017an argitaratutako dokumentuek agerian utzi zuten Lumumbaren hilketan estatubatuarren parte-hartzea soilik CIAk ari zela aztertzen. Allan Dulles CIAko buruak 100.000 dolar bideratu zituen ekintza hori burutzeko, baina plana ez zen gauzatu.

### Erresuma Batuko parte-hartzea 
2001eko ekainean, De Wittek aurkitutako dokumentu berriek agerian utzi zuten AEBek eta Belgikak Lumumba hiltzeko plan aktiboa egiten ari ziren bitartean, Britainia Handiko gobernuak isilpean "kentzea" nahi zuela, Kongon Britainia Handiko interesentzat mehatxu larria zela uste baitzun, hala nola Katangako meategietarako. Howard Smithek, 1979an MI5eko buru bihurtuko zenak, esan zuen: "Bi irtenbide posible baino ez ditut ikusten arazoarentzat. Lehenengoa, Lumumba hiltzea bermatzea da. Horrek arazoa konpondu beharko luke".

2013ko apirilean, London Review of Books egunkariari bidalitako gutun batean, David Lea britainiar parlamentariak jakinarazi zuen Lumumbaren heriotzaz eztabaidatu zuela MI6ko ofizial Daphne Parkekin, 2010eko martxoan hil baino lehen. Park Leopoldville-n zegoen destinatuta Lumumba hil zenean, eta geroago MI6ko bozeramaile erdi-ofiziala izan zen Lorden Ganberan. Learen arabera, Lumumbaren bahiketa eta hilketaren inguruko "iskanbila" aipatu zuenean, eta MI6k "zerbait zerikusia izan zezakeela" dioen teoria gogoratu zuenean, Parkek erantzun zuen: "Guk egin genuen. Nik antolatu nuen". BBCk jakinarazi zuen, ondoren, "Whitehalleko iturriek" MI6ren inplikazioaren inguruko baieztapenak "espekulaziozkoak" zirela.

Dag Hammarskjöld idazkari nagusiak maiz koordinatu zituen Lumumbaren aurkako estrategiak bai Estatu Batuekin bai Erresuma Batuarekin, Mendebaldeko lerrokatze zabalagoa islatuz Lumumbaren aurka, NBEren neutraltasunaren itxurapean.

### Heriotzak sortutako erreakzioak 
Lumumbaren hilketak protestak piztu zituen gutxienez hogei herrialdetan —Belgikan, Erresuma Batuan, Ghanan, Txinan, Venezuelan eta Estatu Batuetan barne—, eta horrek erakutsi zuen borroka antikolonialistaren sinbolo global gisa azkar bihurtu zela.

Kongon, Lumumbaren ondorengo bizitza politikoki kargatua izan zen: ikasle erakundeek, elizako buruzagiek eta aktibista nazionalistek bere irudia erabili zuten egitura neokolonialei aurre egiteko eta erreforma politikoak eskatzeko.

## Bere gorpuzkien itzulera 
[thumb|Patrice Lumumbaren mausoleoa 2022an inauguratu zen [Kinshasa|Kinshasan Échangeur enparantzan.]]
2020ko ekainaren 30ean, Lumumbaren alabak, Juliana Lumumbak, Philippe Belgikako erregeari gutun batean zuzenean eskatu zion "Patrice Émery Lumumbaren erlikiak bere arbasoen lurrera itzultzea", bere aita "hilobirik gabeko heroi" gisa deskribatuz. Gutunak honako hau zioen: "Zergatik, bere hilketa izugarriaren ondoren, Lumumbaren gorpuzkiak betiko arima ibiltari izatera kondenatu dituzte, bere betiko atsedena babestuko duen hilobirik gabe?". 2020ko irailaren 10ean, Belgikako epaile batek erabaki zuen Lumumbaren gorpuzkiak - orduan hortz urreztatu bakarraz osatuak (Gerard Soete-k Lumumbaren beste hortza galdu zuen 1999 eta 2020 artean) - bere familiari itzuli behar zitzaizkiola.

2021eko maiatzean, Félix Tshisekedi Kongoko presidenteak iragarri zuen Lumumbaren azken gorpuzkiak itzuliko zirela, baina entrega-zeremonia atzeratu egin zen COVID-19 pandemiaren ondorioz. 2022ko ekainaren 9an, RDCn herrialdeko parlamentuan egindako hitzaldi batean, Philippe erregeak Belgikaren iragan kolonialaren damua berretsi zuen bere kolonia ohian, Belgikako agintea "harreman desberdinen erregimena ..., berez justifikaezina, paternalismoak, diskriminazioak eta arrazakeriak markatua" zela deskribatuz, "ekintza bortitzak eta umiliazioak eragin zituena".

Ekainaren 20an, Lumumbaren seme-alabek aitaren gorpuzkiak jaso zituzten Bruselako Egmont jauregian egindako ekitaldi batean, non fiskal federalak formalki eman zion zaintza familiari. Alexander De Croo Belgikako lehen ministroak barkamena eskatu zuen Belgikako gobernuaren izenean bere herrialdeak Lumumbaren hilketan izandako paperagatik: "Nire aldetik, barkamena eskatu nahi nuke hemen, bere familiaren aurrean, Belgikako gobernuak herrialdeko lehen ministroaren bizitza amaitzeko erabakian eragin izanagatik". "Gizon bat hil zuten bere uste politikoengatik, bere hitzengatik, bere idealengatik", gaineratu zuen. Geroago, tamaina handiko hilkutxa publikora eraman eta Kongoko banderaz estali zuten, Kongoko eta Belgikako Afrikako diaspora zabalagoak errespetua adieraz zezan itzuli aurretik.

Mausoleo berezi bat eraiki zen Kinshasan haren gorpuzkiak gordetzeko. Kongoko Errepublika Demokratikoko gobernuak hiru eguneko dolu nazionala deklaratu zuen. Ehorzketak bere independentzia eguneko hitzaldi ospetsuaren 61. urteurrenarekin bat egin zuen. Belgikako fiskalek Lumumbaren hilketarekin lotutako "gerra krimenengatik" ikerketa bat martxan dago. Bere gorpuzkiak 2022ko ekainaren 30ean lurperatu zituzten. 2024ko azaroaren 18an, mausoleoa bandalizatu eta Lumumbaren hilkutxa hautsi zuten, baina Barne Ministerioak bere hortza seguru zegoela esan zuen.

## Ideologia politikoa 
Lumumbak ez zuen plataforma politiko edo ekonomiko oso bat defendatu. Patricia Goffen arabera, Lumumba izan zen Kongoko kolonizazioari buruzko Belgikako ikuspegi tradizionalak ukatzen zituen Kongoko kontakizun bat artikulatu zuen lehen kongotarra, eta Europako agintepean bertako biztanleriaren sufrimendua azpimarratu zuen. Goffek idazten du Lumumba izan zela bere garaikideen artean Kongoko herri guztiak bere kontakizunean biltzen zituen bakarra (besteek beren eztabaidak beren etnia edo eskualdeetara mugatu zituzten), eta nazio-nortasunaren oinarri bat eskaini zuen, biktimazio kolonialetik bizirik atera izanaren eta herriaren berezko duintasunaren, gizatasunaren, indarraren eta batasunaren araberakoa. Lumumbaren humanismo idealak berdintasunaren, justizia sozialaren, askatasunaren eta oinarrizko eskubideen aitortzaren balioak barne hartzen zituen. Estatua ongizate publikoaren defendatzaile positibo gisa ikusten zuen, eta Kongoko gizartean esku hartzea beharrezkoa zen berdintasuna, justizia eta harmonia soziala bermatzeko.

## Legatua 
### Historiografia 
thumb|Lumumbaren estatua Kinshasan, 2002ko urtarrilean eraikia Mobuturen erregimena erori ondoren.
Lumumbaren bizitza eta heriotzaren berri osoak argitaratu ziren hil eta aste gutxira. 1961ean hasita eta ondorengo hainbat urtez, berari buruzko biografia batzuk argitaratu ziren. Gehienak oso alderdikoiak ziren. Kongoko krisiari buruzko hainbat lan goiztiarrek ere sakonki eztabaidatu zuten Lumumba. Hil ondorengo urteetan, Lumumbari buruzko ideia okerrak iraun zuten, bai aldekoek bai kritikariek adieraziak. Berari buruzko ikerketa serioak desagertu egin ziren hurrengo hamarkadetan. Bere ondareari buruzko eztabaida akademikoa mugatua izan zen neurri handi batean Mobuturen Kongoko agintaldiaren azken faseetara arte; Mobutuk herrialdea alderdi anitzeko politikara ireki izanak 1990ean hasita Lumumbaren heriotzarekiko interesa berpiztu zuen.

Kongoko krisiaren ondorengo hamarkadetako literatura belgikarrean ezgai, demagogo, oldarkor, esker txarreko, diplomatikorik gabeko eta komunista gisa irudikatu zen. XX. mendeko afrikanista gehienek, hala nola Jean-Claude Willamek, Lumumba idealista irmo eta irrealista gisa ikusten zuten, programa ukigarririk gabekoa, bere garaikideengandik urruntzen zena eta Mendebaldeko mundua erretorika antikolonialista erradikalarekin alienatzen zuena. Bere gainbehera eragin zuen krisi politikoaren erantzule handitzat hartzen zuten. Beste idazle batzuek, hala nola Jean-Paul Sartrek, Lumumbaren helburuak lortezinak zirela uste zuten 1960an, baina hala ere, Kongoko independentziaren martir gisa ikusten zuten, Mendebaldeko interes batzuen eskuetan, eta berak kontrol gutxi zuen gertaeren biktima. De Witte soziologoaren arabera, bi ikuspegi hauek Lumumbaren ahultasun politikoak eta isolamendua gehiegi azpimarratzen dituzte.

Lumumbaren lehen ministro kargua eta gainbehera buruzko kontakizun konbentzional bat sortu zen azkenean; erradikal irmoa zen, eta bere hilketa eragin zuen barneko separatisten haserrea piztuz. Belgikan, bere heriotzaren kontakizun ezagunak belgikar batzuk inplikatzen zuen, baina azpimarratu zuen afrikar figuren "agindupean" ari zirela eta Belgikako gobernua ez zegoela inplikatuta. Belgikako zirkulu batzuek Estatu Batuek —batez ere Inteligentzia Agentzia Zentralak— hilketa antolatu zutela zabaldu zuten.

Narrazio hau De Witte-ren 2001eko lanak Patrice Lumumbaren hilketa zalantzan jarri zuen, eta frogatu zuen Belgikako gobernua —Estatu Batuen, Erresuma Batuaren eta NBEren konplizitatearekin— izan zela haren heriotzaren erantzule nagusia. Lumumbari buruzko hedabideetako eztabaida, liburuaren eta 2000. urtean Lumumba film luzearen argitalpenak bultzatuta, askoz positiboagoa bihurtu zen. Ondoren, narrazio berri bat sortu zen, Mendebaldeko espioitza Lumumbaren heriotzaren errudun zela leporatuz, bere erakargarritasun karismatikoak Mendebaldeko interesentzat zekarren mehatxua azpimarratuz. Lumumbak Kongoko independentziaren mugimenduan izan zuen papera ondo dokumentatuta dago, eta normalean buruzagi garrantzitsu eta eraginkorrena izan zela aitortzen da. Bere balentriak normalean banakako lan gisa ospatzen dira, eta ez mugimendu handiago batenak.

### Eragin politikoa 
[thumb|Lumumba eta Diomi [Akkra|Akkran, rako.]]
Gobernuan izandako ibilbide nahiko laburra, boteretik azkar kendu izana eta heriotza polemikoa direla eta, ez da adostasunik lortu Lumumbaren ondare politikoari buruz. Bere gainbehera kaltegarria izan zen Afrikako mugimendu nazionalistentzat, eta, oro har, batez ere bere hilketagatik gogoratzen da.

Amerikar historialari askok aipatu dute bere heriotza 1960ko hamarkadan Amerikako eskubide zibilen mugimenduaren erradikalizazioan lagundu zuen faktore nagusietako bat izan zela, eta afroamerikar aktibista erakunde eta argitalpen askok bere heriotzari buruzko iruzkin publikoak erabili zituztela beren ideologia adierazteko. Lumumbaren oroitzapen herrikoiak askotan baztertu egin du bere politika, eta sinbolo bihurtu da.

Kongon, Lumumba batez ere batasun nazionalaren ikur gisa irudikatzen da, eta atzerrian berriz, panafrikanista eta iraultzaile antikolonialista gisa aurkezten da normalean. Lumumbaren ondare ideologikoa "Lumumbismoa" (frantsesez *Lumumbisme*) bezala ezagutzen da. Doktrina konplexu bat baino gehiago, oinarrizko printzipio multzo gisa aurkezten da, nazionalismoak, panafrikanismoak, lerrokatze ezak eta aurrerapen sozialak barne hartzen dituztenak. Mobutismoa printzipio horietan oinarrituta eraiki zen. Kongoko unibertsitateko ikasleek —independentzia lortu arte Lumumbarekiko errespetu gutxi izan zutenek— Lumumbismoa bereganatu zuten hil ondoren. Georges Nzongola-Ntalaja zientzialari politikoaren arabera, Lumumbaren "ondare handiena... Kongoren batasun nazionalaren ideala" da. Nzongola-Ntalaja-k gaineratu zuen Lumumbak independentzia mugimendua goraipatu eta Katangesen sezesioa amaitzeko egindako lanaren ondorioz, "Kongoko herriak ziurrenik tinko jarraituko du batasun nazionalaren eta lurralde-osotasunaren defentsan, gorabehera guztiak gertatu arren". Ali Mazrui zientzialari politikoak idatzi zuen: "Badirudi Lumumbaren oroitzapenak kongotarren 'batasun' handiagoari lagundu diezaiokeela Lumumbak berak bizirik zegoenean egindako edozerk baino".

1964ko eta 1965eko matxinadak zapaldu ondoren, Lumumbaren ideologia gehiena Mobuturen erregimenaren menpe errepresioa jasan zuten intelektual talde isolatuetara mugatu zen. 1966rako, ez zegoen berarekiko debozio herrikoi handirik elite politikotik kanpo. Lumumbaren ospearen guneak bere bizitzan zehar, pixkanaka jaitsi egin zuten haren pertsonarekiko eta ideiekiko leialtasuna. Bogumil Jewsiewicki afrikanistaren arabera, 1999rako "Lumumbaren nukleo leial bakarra bizirik irauten duena Sankurun eta Manieman dago, eta haren leialtasuna zalantzazkoa da (ideologikoa eta politikoa baino etnikoa, erregionalagoa eta sentimentala)". Lumumbaren irudia ez zen ezaguna izan Kasai hegoaldean hil eta urte askotan, Baluba askok 1960ko abuztuan agindu zuen kanpaina militarraren berri izan baitzuten, kanpaina horrek beren herriaren aurkako ankerkeria bortitzak eragin zituelako.

Gutxienez dozena bat Kongoko alderdi politikok Lumumbaren ondare politiko eta espirituala dutela aldarrikatu dute. Hala ere, erakunde gutxik saiatu dira edo lortu dute haren ideiak programa politiko ulergarri batean txertatzea. Alderdi horietako gehienek hauteskunde-babes gutxi izan dute, nahiz eta Gizengaren "Parti Lumumbiste Unifié"k 2006an Joseph Kabila presidentearen agindupean eratutako Kongoko koalizio-gobernuan ordezkatuta egon. Ikasle taldeak alde batera utzita, ideal lumumbistek paper txikia baino ez dute betetzen egungo Kongoko politikan. Mobutu, Laurent-Désiré Kabila eta Joseph Kabila Kongoko presidenteek Lumumbaren ondarea dutela aldarrikatu zuten, eta omenaldia egin zioten beren agintaldiaren hasieran.

### Oroitzapena eta omenaldi ofizialak 
thumb|SESBren oroitzapenezko zigilua, 1961
1961ean, Adoula Kongoko lehen ministro bihurtu zen. Kargua hartu eta gutxira, Stanleyvillera joan zen eta lore-koroa bat jarri zuen Lumumbarentzat eraikitako monumentu inprobisatu batean. Tshombe 1964an lehen ministro bihurtu ondoren, Stanleyvillera ere joan zen eta gauza bera egin zuen. 1966ko ekainaren 30ean, Mobutuk Lumumbaren irudia berreskuratu eta "heroi nazional" izendatu zuen. Lumumba oroitzeko beste neurri batzuk deklaratu zituen, nahiz eta horietako gutxi gauzatu ziren hurrengo urtean bere aurpegia zuen billete bat kaleratzeaz gain. Billete hau izan zen Mobuturen agintaldian egungo presidenteaz besteko buruzagi baten aurpegia zuen paper-diru bakarra. Hurrengo urteetan, Lumumbaren aipamenak estatuan gutxitu egin ziren eta Mobuturen erregimenak susmopean ikusi zituen hari egindako omenaldi ez-ofizialak. Laurent-Désiré Kabilak boterea hartu ondoren 1990eko hamarkadan, Kongoko frankoen lerro berri bat jaulki zen Lumumbaren irudiarekin.

2013an, Lumumbavilleko komunitate planifikatua haren omenez izendatu zuten.

### Kultura herrikoian 
Lumumba Kongoko "independentziaren aitetako" bat bezala hartzen da. Lumumbaren irudia maiz agertzen da sare sozialetan, eta askotan erabiltzen da gizarte-erronkaren manifestazioetan oihu gisa. Bere figura oso presente dago artean eta literaturan, batez ere Kongotik kanpo. Amerikako eskubide zibilen mugimenduko idazle afroamerikar askok aipatu zuten, batez ere eskubide zibilen osteko garaiko lanetan. Malcolm Xek "Afrikako kontinentean inoiz ibili den gizon beltz handiena" izendatu zuen.

Berarekin lotutako lanik aipagarrienen artean, Aimé Césaireren 1966ko "Une saison au Congo" antzezlana, eta Raoul Pecken 1992ko dokumentala eta 2000ko Lumumba film luzea eta "Profeta baten heriotza" (''La mort d'un prophète*) daude. 1968ko italiar film luze bat dago, Valerio Zurliniren "Bere eskuinean eserita" (*Seduto alla sua destra*), non Maurice Lalubi pertsonaia Patrice Lumumban oinarritutakoa da, eta azken egunak Kristoren Pasio gisa aurkezten direla. Film hau 1968ko Canneseko Zinemaldian sartu zen, baina bertan behera utzi zuten Frantzian 68ko Maiatzean izandako gertakarien ondorioz.

2024ko Oscar sarietarako izendatutako "Estatu kolpe baten soinu banda" (*Soundtrack to a Coup d'Etat'') dokumentalak, Johan Grimonprezek zuzenduta, Kongoko independentzia prozesua eta Lumumbaren heriotza deskribatzen ditu.

Franco Luambo eta Joseph Kabasele musikari kongoarrek Lumumba hil eta gutxira omentzeko abestiak idatzi zituzten. Berari erreferentzia egiten dioten beste musika-lan batzuk Miriam Makebaren "Lumumba", Neil Diamonden "Done Too Soon" eta Spencer Davis Group-en "Waltz for Lumumba" dira. Bere izena rap musikan ere aipatzen da; Arrested Development, Nas, David Banner, Black Thought, Damso, Baloji, Médine, Sammus eta beste askok aipatu dute beren lanetan.

Margolaritza herrikoian, sakrifizio eta erredentzio nozioekin lotzen da askotan, mesias gisa ere irudikatuz, bere gainbehera bere nekaldia izanik. Tshibumba Kanda-Matuluk Lumumbaren bizitza eta ibilbidea kronikatzen dituen serie bat margotu zuen. Lumumba nahiko absente dago Kongoko idazkeran, eta askotan erreferentzia sotil edo anbiguoekin baino ez da irudikatzen. Sony Lab'ou Tansi eta Sylvain Bemba kongoko idazleen fikziozko Parentesiak eta Léopolis, hurrenez hurren, Lumumbarekin antzekotasun handiak dituzten pertsonaiak dituzte. Mobuturi egindako omenaldi idatzietan, Lumumba normalean lehenengoaren aholkulari gisa irudikatzen da. Charles Djungu-Simba idazleak adierazi zuen: "Lumumba iraganaren aztarnatzat hartzen da, nahiz eta iragan ospetsua izan". Bere abizena askotan txokolate bero edo hotza, eta ron edari luze bat identifikatzeko erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Lumumbaren eta Lumumbari buruzko idazkiak, marxists.org
*   Lumumba eta Kongo

## Ikus gainera