open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mendebaldeko ur-arratoi

**Mendebaldeko ur-arratoia** (*Arvicola sapidus*) cricetidae familiako karraskaria da, Frantzian eta Iberiar penintsulan bizi dena.

## Deskribapena 
Mikrotino handi bat da, eta belarriak ilajetik ozta-ozta irteten zaizkio. Isatsa luzea du, zilindrikoa. Ilea proportzionalki beste mikrotino batzuena baino luzeagoa du. Bizkarraren kolorea, arre iluna dute Kantauri isurialdekoek eta arre-horixka gure Herrialdeko hego muturrekoek. Azpialdeak grisak ditu edo gris-horixkak.

Garezurraren tamaina handiak, helduak badira ia ezinezkoa egiten du beste edozein mikrotinorekin nahastea. Hala ere Mendebaldeko ur arratoi gazteak Europar ur-arratoi helduekin nahas daitezke. Hori ekiditeko, lehenik eta behin atzeko haginei begiratu behar zaie, goikoei zein behakoei, animalia gazteek oraindik guztiz garatu gabe izaten dituzte hortz horiek. Bestalde Mendebaldeko ur-arratoiek beherantz zuzenduta izaten dituzte ebakortzak, Europar ur-arratoiak, berriz, ebakortzak argi eta garbi aurrerantz inklinatuta.

## Biologia eta ohiturak 
Mendebaldeko ur-arratoiaren jarduera handi bat egunez izaten da, beraz, pazientzia pixka batekin eta egoki kokatuta espezie hau ere behatu dezakegu zailtasun handirik gabe.

Karraskari honek lurrezko ertzak dituzten ibai eta erreka bazterretan irekitzen ditu bere zuloak. Sarrerak sarritan ur mailaren azpitik egoten dira. Ertz belartsuetan erraza da lurrean pasabide ugari aurkitzea, belar edo lezka artean; beraien tunel handien diametroa 6 cm ingurukoa izaten da. Beste mikrotinoek  bezala, gorotz-gordailuak eta elikagai-hondakinen metaketak egin ohi ditu bere galerietako hainbat lekutan.

Elikadura, funtsean, landare berdeek, gramineoek, lekaleek eta ihi edo ezpata-belarrek osatzen dute. Badirudi noizean behin anfibioren bat ere kontsumitzen duela.

Ugalketa apirilean hasten da eta urrira arte irauten du. Tarte horretan hainbat kumaldi erdi ditzake, eta kume kopurua bi eta zortzi bitartekoa izaten da; hiru edo lau izaten dira gehienetan.

## Banaketa, habitata eta estatusa 
Mendebaldeko ur-arratoia putzuen edo ur geldoen ertzetan bizi da, bere zuloak induskatzeko egitura egokiak dituztenetan eta landaredi trinkoak, belarkarak edo sastraka estalduraz babestuta daudenak

Isurialde atlantikoan padura eremuetan ere aurki daiteke.

Ia Frantzia osoan banatuta dago, ekialdeko eta iparraldeko departamenduetan izan ezik, Iberiar penintsula osoa ere okupatzen du.

Euskal Herrian lurralde osoan hedatuta dago, nahiz eta, isurialde atlantikoan, eremu batzuetan falta den edo oso arraroa den.

Ez egotearen arrazoia izan liteke, ez duelako galeriak eraikitzeko leku egokirik edo kutsadura maila altua, horrek ibai-ertzak arratoi beltzak inbaditzea dakar, ziurrenik hainbat lekutan Mendebaldeko ur-arratoia ordezkatu du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Araozko kontuak
Europar ur-arratoi

**Europar ur-arratoia** (*Arvicola amphibius*) cricetidae familiako karraskaria da, Europan eta Asian bizi dena.

## Deskribapena 
Burua + gorputza = 125 - 220 mm

Isatsa = 45 - 130 mm

Pisua = 78 -120 gramo

Karraskari hau morfologikoki ur-arratoiaren antzekoa da, hala ere gorputzaren tamaina argi eta garbi txikiagoa da, eta buztana ere proportzionalki txikiagoa da.

Kolorea ere ur-arratoiaren antzekoa da, baina gorputzeko zenbait ataletan, batez ere sorbaldan eta buruan ur-arratoi arruntak ez dituen hori-urre koloreko ñabardura batzuk ditu.

Burezurraren mailan, ur-arratoiarekin bereizten da cóndilo basal laburragoagatik (33 mm gutxi gorabehera), eta ebakortzak argi eta garbi aurrerantz makurtuta dituelako.

## Biologia eta ohiturak 
Beste ur-arratoiaren antzeko jarduera-erritmoak dituen animalia da, hau da, aktiboa da egunez zein gauez.

Espezie honetan bi forma ekologiko bereizten dira: Frantzia iparraldeko populazioek uretako ohiturak dituzte, ur-arratoiaren antzekoak; hala ere, beste populazio batzuek, Iberiar penintsulakoek eta Frantzia hegoaldekoek barne, lurpeko ohiturak dituzte, lursaguen antzekoak; halaxe da Euskal Herriko iparraldeko ur-arratoiaren kasua.

Arratoi hauek lurpeko zuloak eraikitzen dituzte, ahal izanez gero belar eremuetan. Kanpoan lur-pilak egiten dituzte satorrak egiten dituzten bezalakoak, zeinak pila txikiagoengatik eta agertzen den lur xehatuagoagatik bereiz daitezke. Galeriak ordea, antzeko diametrokoak dira.

Belar artean ezkutatuta, tunel hauek kanpoalderako irteera bat edo gehiago izaten dituzte.

Elikadura belarrez (belarrak eta lekaleak) osatura dago  ia osorik

Urte batzuetan karraskari hau asko ugaritzen da, belardien produktibitatearen beherakada nabarmena eraginez. Dentsitate-gailur hauek gertatzen diren urteetan, harrapari batzuen oinarrizko elikagai bilakatzen dira, batez ere hontzarena.

## Banaketa, habitata eta egoera. 
Euskal Herrian, espezie honek Karrantza Haraneko belardiak eta Bidasoaren bokaletik gertu dauden belardiak okupatzen ditu batez ere; hauek dira orain arte aurkitu den bi eskualde bakarrak.

Europan eta Asian eremu handi batean banatuta dago, ia Pazifikoraino iristen da. Iberiar penintsulan, Pirinioetan eta Kantauri Sisteman zehar hedatzen da Ancares mendilerroraino (Lugo).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gau-saguzar handi

**Gau-saguzar handia** (*Nyctalus lasiopterus*) Europan, mendebaldeko Asian eta iparraldeko Afrikan topa dezakegun saguzar espeziea da.

Bere 46 zentimetroko hegal-luzerari esker, Europako saguzarrik handiena da, intsektu eta hegazti paseriformeak jaten dituena.

Basa eta Itsas Fauna eta Landaredian Arriskuan dauden Espezieen Euskadiko Zerrendaren kalteberen kategorian sartu zuten.

## Deskribapena 
Europako saguzarrik handiena da. Hegal-tamaina 410 eta 460 mm artekoa da. Ilaje uniformea du, marroi edo gorrixka bizkarraldean, eta grisagoa sabelaldean. Belarri motz eta biribilak ditu.

**Pisua:** 35 - 60 gramo (handia)

**Besaurrea:** 60 mm baino luzeagoa.

## Habitata 
Baso hostozabalak.

Europako faunaren espezie ezezagunetako bat da. Funtsean baso hostoerorkorrekin lotuta dagoela dirudi (gehienetan *Quercus sp*. eta *Fagus sylvatica*), baina pinudietan ere aurkitu dira (*Pinus sylvestris*). Baso helduak behar ditu, zuhaitz zaharrak dituztenak, eta horietan babeslekuak aurkitzen ditu. Mugitzeko gaitasun handia du, eta urrutiko ehiza-eremuak esploratu ditzake.

Sevillan itsas mailatik hasi eta Iberiar Sisteman 1350 metrorik gora dago, nahiz eta Alpeetan 2000 metrotik gorako lepoetan detektatu den. Hala ere urteotan, Kramerko papagaiak lekualdatu du hiri askotan, espezie inbaditzaile honek noktuluak babesten diren enborreko zuloetatik kanporatzen baitu.  Azkenik, Espainian behintzat, abendutik otsailera hibernatzen du gau-saguzar handiak.

## Babeslekua 
Zuhaitz helduen zuloak edo harkaitzetako pitzadurak.

## Elikadura-ohiturak 
Aire-ehiztari tipikoa. Dieta zabala du: koleoptero handiak, hegazti txikiak… Saguzarren artean, oso arraroa da hegaztiak batez ere hegan ehizatzea pausatuta daudenean baino. Izan ere, ehiza modu horren berri gau-saguzar handiaren kasuan bakarrik eman da, Italian eta Espainian egindako ikerketetan. Espainiako ikerketek adierazi zutenez, martxotik apirilera eta abuztutik azarora Mediterraneoaren gainean hegaztiek gauez egiten zuten migrazioan, gau-saguzar handien gorozkien %70ek hegaztien hondakinak zituen. Espezie horretako isotopo egonkorren azterketek berretsi egiten dute migrazio-paseiformeen gaueko harraparitzaren hipotesia. Saguzar honek ekolokalizazioa erabiltzen du, eta hego eboluzionatuak ditu aire zabaleko ehizarako. Ekolokalizazio-frekuentziak hegaztien entzumen-tartearen gainetik daudenak dira, gauez airean paseiformeak ehizatzeko ondo egokituta edo exaptatuta dagoela adierazten du.

## Banaketa 
Banaketa paleartiko tipikoa duen saguzarra da, Portugaldik Uzbekistanera, eta Maroko eta Libiatik Poloniara. Espainian, beharbada, etena da.

## Ekokokapena 
13 - 16 kHz-ko tartean FME duten QCF pultsuak. Gainera , FM-QCF pultsuak 16 - 22 kHz tartean. Espazio irekietan bi pultsu-motak txandakatzen dituzte, eta hori hiru *Nyctalus* espezieen ezaugarria da.

## Erreferentziak
Mendiko ur-arratoi

**Mendiko ur-arratoia** (*Arvicola scherman*) cricetidae familiako karraskaria da, hegoaldeko Europako eskualde menditsuetan bizi dena.

## Erreferentziak
Arvicola

**Ur-arratoiak** *Arvicola* generoan sailkaturiko basasagu handiak dira, Europa eta iparraldeko Asiako eskualde hezeetan bizi direnak.

## Espezieak 
* Europar ur-arratoia *(Arvicola amphibius* edo *Arvicola terrestris)*
* Mendebaldeko ur-arratoia *(Arvicola sapidus)*
* Mendiko ur-arratoia *(Arvicola scherman)*

## Erreferentziak
Karekin II.a

**Catholicos Karekin II** (, batzuetan **Garegin II.a**) Armeniako Eliza Apostolikoaren Patriarka da.

**Krtich Nersessian** izenarekin jaio zen 1951eko abuztuaren 21ean, Voskehaten, Armenia. 1965ean seminarioan sartu zen eta 1970n diakono bilakatu zen. 1971an ohorezko graduazioa lortu zuen eta hortik aurrera apaiz ibili zen. 1970eko hamarkadan kanpora joan zen ikastera, Viena, Bonn eta Zagorskera. 1979tik aurrera pertsona esanguratsua da Armenian eta 1983ko urriaren 23an Echmiadzineko Apezpiku izendatu zuten. 1992ean Artzapezpiku izendatu zuten.

1988an Armeniako 1988ko lurrikararen biktimei lagundu zien, elizak eta eskolak eraikiz. Telekomunikazioen inguruko interesa erakutsi du. 1999tik aurrera *Catholicos* izendatu zuten, hau da, Armeniako Eliza Apostolikoaren barruko Aita Santua. Bere aurrekaria Karekin I.a izan zen. Juan Pablo II.a Erromako aitasantuarekin harreman ona izan zuen eta 2000an gonbitea luzatu zion Armenia bisitatzeko. 2001ean Juan Pablo II.a Armeniara joan zen eta bere etxean egon zen.

2006an Istanbulera joan zen Bartolomeo I.a Patriarka Ekumenikoa bisitatzera eat polemika sortu zuen Armeniar Genozidioa aipatzeagatik.

## Kanpo estekak 
* «Аравот»: Католикос всех армян похож на сериального мафиози _ NEWS.am
* «У вас и птицы есть, и зелень, и вино»: Эксклюзивные подробности переговоров грузинского и армянского патриархов (видео) _ NEWS.am
* Aravot: Catholicos's behavior reflects our intellectual and spiritual degradation
* Wikileaks - Karekin II complained about Georgia to Obama
Uzta-sagu

**Uzta-sagua** (*Micromys minutus*) Muridae familiako karraskari txikia da, Eurasian bizi dena.

## Deskribapena 
Burua + gorputza = 48-76 mm

Isatsa= 39-72 mm

Pisua = 5-9 gramo.

Sagu txiki hau erraz antzeman daiteke bere tamaina txikiagatik. Bizkarreko kolorea  marroi-arrexka da, baina atzeko herenean, kolore laranja distiratsu oso bereizgarria hartzen du. Azpiko aldeak zuriak dira, horiz pixka bat lausotuak. Beste muridoekin alderatuta belarriak laburrak  dira. Isatsa, zeinaren luzera buruaren gehi gorputzaren berdina den, oratzaile berezitasun pixka bat du.

Garezurreko piezen tamaina txikiak zaildu egiten du beste espezie batzuenekin nahastea. Hala ere, Etxeko saguarekiko edo Landa-saguarekiko bereizketa egin daiteke kontuan hartuta Usta-saguak beheko molarren kanpoaldean tuberkulu txikien ilara bat duela, beste bi espezieetan agertzen ez direnak.

## Biologia eta ohiturak 
Animalia txiki hau egun osoan zehar aktibo egoten da.

Eskalatzaile bizkorra da, buztanaren laguntzaz belar edo  beste landare batzuen zurtoinetara igotzen dena, elikaduraren zati garrantzitsu bat osatzen duten aleez elikatzeko. Landareen zati berdeak eta artropodo txikiago batzuk ere kontsumitzen ditu.

Globo formako habia txiki bat eraikitzen du, nahasitako belar lehorrez egina, alboko sarrera bakarrarekin, zurtoinen artean edo sasi artean lurretik garaiera jakin batera finkatzen duena.

Bertan emeak hiru eta zazpi kumeen artean erditzen ditu, hiru asteren buruan erabat independente bihurtzen direnak. Eme bakoitzak ugalketa garaian, martxoa eta iraila bitartean, bizpahiru umealdi izaten ditu.

## Banaketa, habitata eta egoera 
Sagu hau belardietako hesi sasietan eta basoen  ertzetan bizi da. Belardietan edo zereal soroetan aurkitzea ere ohikoa da.

Euskal Herrian zaila da landan lokalizatzea; hontzaren elikagai-hondakinak aztertzean, nahiko maiz aurkitzen dira espezie honetako garezurrak eta beste hezur txiki batzuk; beti oso proportzio baxuetan agertzen diren arren.

Europa eta Asiako zati handi batean banatuta dago. Ozeano bareraino iristen da.

Penintsulan Kantauri eremuan baino ez dago, non bere banaketaren  hegoaldeko muga ezartzen baita.

Euskal Herrian, ia lurralde osoan aurkitu da, hego muturrean eta hego-mendebaldean izan ezik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shenouda III.a

**Shenouda III** ( &nbsp; '**;  **';), jaiotze izena **Nazeer Gayed** (; Sallam, Asyut, Egipto, 1923ko abuztuaren 3a - Kairo, Egipto, 2012ko martxoaren 17a), Eliza Koptoaren Aita Santua, 117. Alexandriako Patriarka eta Afrika osoko Egoitza Santuaren Patriarka izan zen.

Bere kargua zela eta Shenouda III.a Alexandriako Patriarkatu Kopto Ortodoxoko Sinodo Santuaren burua eta Eliza Koptoarena zen. Ofizialki *Bere Gorentasun Alexandriako Aita Santua, Egipto osokoa, Nubia, Etiopia eta Pentapolisekoa eta San Markosek ebanjelizatutako lurralde guztien Patriarka* zen.

Kairoko Unibertsitatean arkeologia eta Kairoko seminarioan teologia ikasi zuen. **Frai Antonios** izenarekin ordenatu zen fraide Deir al-Surian monasterioan (Siriarren monasterioa). Bertan apezpiku izendatu zuen Zirilo VI.a Patriarkak, Shenouda III.a izena hartuta.

1971ko azaroaren 14tik aurrera Aita Santua izan zen Koptoentzat. Bere aitasantutzan lehenengo aldiz izan ziren apezpikuak Ameriketako Estatu Batuetan. Australian ere apezpikuak izendatu zituen eta Hego Amerikako Eliza Koptoa sortu. 1993an Eritreako Patriarka kargua sortu zuen.

1970eko hamarkadatik aurrera Kristautasunaren batasunaren alde lan egin zuen eta sineste ezberdinen arteko elkarrizketa bultzatu.

## Kanpo estekak 
*  H. H. Pope Shenouda III Copticchurch.net
*  Biografia Coptipedia
Landa-sagu

**Landa-sagua** (*Mus spretus*) muridae familiako karraskaria da, hegoaldeko Europan eta iparraldeko Afrikan bizi dena.

## Deskribapena 
Burua + gorputza = 75 - 80 mm

Isatsa = 58 - 66 mm

Pisua = 14 - 28 gramo

Duela gutxi arte, espezie hau *Mus musculus* espeziearen azpiespezie bat edo forma  ekologiko bat zela uste zen.

Egia esan, animalia honen kanpoko itxura etxe-saguaren antz handikoa da; hala ere, badira haien kanpo-morfologiaren xehetasun batzuk bereizten dituztenak. Landa-saguaren buztana etxe-saguarena baino txikiagoa da argi eta garbi. Bizkarraren kolorea arre-oliba kolorekoa da eta azpialdea zurixka.

Burezurrari dagokionez, plaka zigomatikoa, *Mus musculus*-ak normalean aurreko profila zuzena du eta foramen bereizgarria  ere badu. Landa-saguak profil hori biribildua du, eta normalean ez du foramen markatua aurkezten.

Bestalde, Etxe-saguaren arku zigomatikoan, gutxi gorabehera adar dortsalaren zabalera arku zigomatikoaren erdia da; Landa-saguaren kasuan, berriz,  bi adarrek antzeko zabalera dute.

## Biologia eta ohiturak 
Landa-sagua leku idorretan bizitzera egokitutako espeziea da. Egarriarekiko duen erresistentzia Etxe-saguarena baino askoz handiagoa da. Era berean, frogatuta dago murido hau egoera letargikoan tenperatura baxuagoetan bizitzeko gai dela.

Ugalketa udaberrian hasten da eta udazkenera arte luzatzen da, baina aldizka eten bat izaten du aldi lehorrenetan, logikoki, denboraldi honetako baliabideen erabilgarritasun eskasarekin lotuta.

## Banaketa, habitata eta egoera 
Gure geografiako lekurik lehorrenetan ugaria da: abandonatutako olibondoetan, labore-soroen ertzetan eta abariztietan. Ibai ertzetan ere maiz aurkitu izan da.

Europan, Frantziako Mediterraneo eremuan eta Iberiar Penintsulan zehar hedatzen da, Kantauri-Pirinioetako zerrendan izan ezik.

Azterketa-eremuan Mediterraneoko eta Kantauri azpiko sektorea okupatzen du, ia isurialderaino iritsiz.

## Erreferentziak
Koipu

**Koipua** (*Myocastor coypus*) Myocastoridae familiako uretako karraskaria da, metro bete luzea, arratoi handi baten antzekoa. Hankak igerirako egokituak ditu. Erreketan eta aintziretan bizi da.

Izena mapudungunezkoa du, *koypu* hain zuzen ere, Hego Amerikakoa delako. Hala ere, bere larruazala ustiatzeko mundu osora zabaldu eta egun IUCNek munduko ehun espezie inbaditzaile arriskutsuenen artean sailkatuta dauka. Euskal Herrian ere, espezie inbaditzailea dugu, Bidasoa ibaian bizi baita 1970eko hamarkadaz geroztik.

## Deskribapena 
Koipua karraskari handi bat da, 9 kg pisatu eta  burua + gorputza 60 cm-ko luzera izan dezakeena.

Gorputza potoloa du eta buztana zilindrikoa, 45 cm-koa gutxi gorabehera. Oin palmatuak ditu igeri egiteko egokiak. Ilea etzana du, leuna eta gorrixka.

## Biologia eta ohiturak 
Koipua uretako karraskaria da, inguru honetara ondo egokitua, igerilari ona, atzeko-gorputz adarreko mugimendu txandakatuz bultzatua.

Uretako landarediaren hosto eta zurtoinez elikatzen da.

Dentsitate handiak lor dezakete, eta kasu horretan landarediari kalte handiak egiteko gai dira.

Europan urte osoan ugaltzen da. Haurdunaldiaren epea 128 eta 132 egunekoa da, eta 5 eta 6 kume jaiotzen dira. Emeek, oro har, 2 umealdi  izaten dituzte urtean. Kumeek ile garatuarekin jaiotzen dira eta jaio eta gutxira igeri egin dezakete.

## Banaketa, habitata eta egoera 
Jatorriz Hego Amerikako hegoaldekoa, hazteko sartu zuten Europako haztegietan, bere azala larrugintza lanetan erabiltzeko helburuarekin. Gaur egun dauden populazioak haztegietatik ihesi joandako banakoetatik  datoz. Espezie honen hedapen  azkarrak eremu handietara iristea ahalbidetu du, Europako hainbat herrialdetako faunaren parte bihurtuz, hala nola Ingalaterra, Frantzia, Alemania eta Errusia. Klima gogorra duten eremuetan badirudi zailtasunak dituztela finkatzeko, beraz, momentuz ager daitezkeen arren, desagertu egiten dira, ez baitute inolako populazio garrantzitsurik sortuko.

Iberiar penintsulan bere presentzia Euskal Herrian, Bidasoaren arroan eta Katalunian baino ez da ezagutzen.

Euskal Herriaren barruan, Bidasoako arroari dagokion zatian dago. Nafarroako eremuarekiko hurbiltasunak eta harremanak egiten du posible bere presentzia.

Landaredi ugariko padurak, ibaiak eta drainatze-ubideak okupatzen ditu.

## Taxonomia 
Koipuak lau azpiespezie ditu:
* *Myocastor coypus bonariensis*: iparraldeko Argentinan, Bolivian, Paraguain, Uruguain eta hegoaldeko Brazilen bizi dena.
* *Myocastor coypus coypus*: erdialdeko Txilen eta Bolivian bizi dena.
* *Myocastor coypus melanops*: Chiloeko uharte handian bizi dena.
* *Myocastor coypus santacruzae*: Patagonian bizi dena.

## Erreferentziak
Mongol

**Mongolak** Erdialdeko Asiako talde etnolinguistiko bat dira, gaur egungo Mongolia, Errusiako Buriatia, Kalmukia, Tuva eta Jakutia eta Txinako Barne Mongolian bizi direnak. Herri nomadak dira, lamaismoaren jarraitzaileak, eta mongoliar hizkuntzak erabiltzen dutenak.

2,3 milioi mongol inguru bizi dira Mongolian, 6 milioi Barne Mongolian eta beste 2 milioi gainerako lekuetan. Daur, buriat, evenk, dordob, turvan eta kalmukak ahaideak dira.

## Definizioa 
Mongol terminoak hainbat talde biltzen ditu, berez mongol deitu izan direnez gain (horiek khalkha izenarekin ere ezagutzen dira): buriatak, oiratak, kalmukak eta hegoaldeko mongolak (zenbait talde txikiago).

VIII. mendean agertu zen lehen aldiz "mongol" hitza Tang dinastiaren mendeko Txinan. Ondoren, XI. mendearen bukaeran berriro agertu zen Liao dinastian.

Gengis Khanen sasoian, XII. mendean inperio batean bildu zituenez geroztik hasi zen erabiltzen modu arruntagoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Usadio

[thumb|200px|[Olentzero Euskal Herriko usadioko pertsonaia bat da.]]

**Usadioak**, **ohiturak** edo **tradizioak** belaunaldi batetik bestera gizakiek bereganatzen dituzten sinesmen, ohitura, ohikune eta balioak dira, familian edo gizartean jaso eta garatuak. Kultura baten funtsezko osagaia da, eta giza taldeak euren nortasuna eraiki eta beste giza taldeetatik bereizteko erabiltzen dira. Tradizioari jarraikiz egiten diren ekitaldiei **tradizionalak** esaten zaie.

Tradizioa, normalean, ezagutza edo printzipio soziokulturalen inguruan eraikitzen da, gizarte batek bereziki erabilgarri edo preziatua kontsideratzen zuelako antzina. Horregatik, belaunaldi batek hurrengoari transmitituko zion, jakinduria hori mantendu eta garai berrietara moldatu zedin. Transmisioa modu indibidual zein kolektiboan gerta daiteke, gizakiaren bizitzako etapa desberdinetan. Oso ohikoa izan da tradizioa ahoz transmititu izana, arrazoi desberdinengatik (baliabide falta, zentsura, klandestinitatea...). 

Dena den, aldaketa sozialek tradizioa aldatu dezakete. Askotan tradizioa ikuspegi kontserbadoreari lotzen da, denboran zehar ekintza jakin batzuk mantentzea inplikatzen baitu. Soziologoen arabera, tradizioak bere burua berritzeko eta garai berrietara eguneratzeko gai izan behar dela diote, euren esentzia galdu gabe beti ere. 

## Kanpo-estekak
Camurac

**Camurac** (, ) Okzitaniako udalerria da. Administratiboki Aude departamenduko Frantziako udalerria da, Languedoc-Rousillon eskualdean.

## Etimologia 
## Geografia 
### Ingurune naturala eta klima 
### Udalerri mugakideak 
### Auzoak 
## Historia 
## Ekonomia 
## Banaketa administratiboa 
## Demografia 
## Politika 
## Hirigintza 
## Azpiegiturak 
## Kultura 
### Hizkuntza 
### Literatura 
### Kirolak 
### Jaiak 
### Musika 
### Gastronomia 
## Ondasun nabarmenak 
## Udalerritar ospetsuak 
## Bitxikeriak 
## Hiri senidetuak 
## Argazki galeria 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aude departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Pirinioetako desman

thumb|250px|Tronpatxoa espeziearen ezaugarria da.
**Pirinioetako desmana** (*Galemys pyrenaicus*), **muturluze piriniotarra**, **desman piriniotarra** eta **Pirinioetako muturluzea** ere deitua, Talpidae familiako ugaztun erdi-urtar txikia da, Iberiar penintsulan eta hegoaldeko Frantzian bizi dena.

Muturluzea iraute egoera ahulean dago, habitataren kalitatearen galera dela eta.
 
## Taxonomia 
Pirinioetako desmana *Galemys* generoko espezie bakarra da. Errusiar muturluzearekin batera, Desmanini leinua osatzen du.

Bi azpiespezie deskribatu dira, baina autore batzuek erabilitako irizpideak zalantzan jartzen dituzte.

## Habitata 
Desmana mendialdeko erreka eta ibai garbi eta ongi oxigenatuetan bizi da. Ibai-ibilgutik hurbil dauden zulo naturaletan, edo beste animalia batek eginikoetan, egin ohi dute habia. Oso animalia sentibera da habitataren kalitatearekiko. Beraz, ibaia kutsadurarik gabea, ondo oxigenatua eta landaretza ugarikoa izan behar da; antzeko ezaugarriak dituzten mendi ingurune zingiratsuetan ere bizi daiteke. Ezaugarri hauek izateko etengabe berriztatzen diren urak izan behar dira; beraz, errazagoa da ibaien goialdeetan aurkitzea, korronteak biziagoak baitira. Ia itsas mailatik 2.500 metroko garaieraraino bizi daiteke. Urte osoan aktibo mantentzen dira, ez baitago atseden hartzeko erabiltzen duten urte sasoirik.

## Espezieen arteko elkarrekintzak 
Muturluzearen harrapari ohikoenak igaraba arrunta eta animalia arrainjale batzuk (lertxun hauskara, amiamoko zuria, amiltxori arrunta, lutxo arrunta) dira.

Bere ezaugarri sistematikoengatik, ziurrenik, hainbat bizkarroi esklusibo aurkitu zaizkio: *Eadiea desmanae* akaroa, *Aonchotheca galemydis* eta *Paraucaria hispanica* nematodoak...

## Argazki galeria 

Fitxategi:Galemys pyrenaicus MHNT.INS.29.jpg|Galemys pyrenaicus
Fitxategi:Galemys pyrenaicus MHNT.INS.29. face.jpg|Galemys pyrenaicus
Fitxategi:Desman des Pyrénées 01.jpg
Fitxategi:Galemys pyrenaicus 01 by-dpc.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Iñaki ODRIOZOLA (2012): Muturluzea Euskalnatura.net. CC-BY-SA lizentzia
* Beñat PARRA (2024)"Artikutzako bizilagun bereziena, galzorian" *Irutxuloko Hitza*, 2424.zk., 2024/11/15.
*  Desmania: Pirinioetako desmanari buruzko webgunea Lifedesman.es
Bdellovibrio

**Bdellovibrio** generoa bakterio Gram negatiboz osatua dago, bibrioiaren itxura dutenak (hortik izena). Bakterio txikiak dira (0,3 µm luze/ 0,8 µm zabal) eta flagelo bakarra dute, oso luzea. Flagelo horrek berebiziko abiadura ematen dio bakterioari, gai izanik segundo batean bere gorputzaren luzera bider 100 aldiz korritzeko.

Aerobio hertsia da eta ez du esporarik sortzen. Lur-zoruan eta ur-ingurumenetan bizi da (ur gazitan zein gezatan).

Beste bakterioen aldean Bdellovibriok berezko ezaugarria du: bakterioen bizkarroi hertsia da. Hots, bakterio honek beste bakterio batzuk (Gram negatiboak, batez ere) hil eta jaten ditu, bakterio horien zitoplasmako osagaiez elikatzen baita. "*Bdello*" hitzak, hain zuzen ere, "izaina" esan nahi du latinez. Bakteriofagoen antzera, Bdellovibrio guztiek beste bakterio batzuk infektatzen dituzte, haien barnean haziz eta haien lisia eraginez.

Bakterioak erasotzeko, Bdellovibriok abiadura handiz talka egiten du bere bakterio-harrapakinekin, flageloa dagoen beste aldeko muturretik. Entzima hidrolitikoren bat askatuz zelula horma suntsitzen du, nonbait, eta hormaren eta mintzaren artean dagoen tartean (tarte periplasmikoan) ugaltzen da. Bibrioi berriak askatuz eta parasitatutako bakterioa lisatuz bukatzen da Bdellovibrioaren garapen-zikloa.

*Bdellovibrio bacteriovorus* da genero honetako espezie ezagunena.

## Kanpo estekak 
*  *Bdellovibrio*
*  *Bdellovibrio*
Stephen Harper

**Stephen Harper** (Toronto, Kanada, 1959ko apirilaren 30a) politikaria da, Kanadako Alderdi Kontserbadoreko burua. Kanadako lehen ministro izan zen 2006tik 2015era, eta Kanadako Parlamentuko oposizioko burua 2002etik 2006era bitartean.

## Kanpo estekak 
* Kanadako lehen ministroaren webgunea
Movistar Team (gizonezkoen taldea)

**Movistar Team** Nafarroako txirrindularitza talde profesionala da, UCI WorldTeam lizentzia duena. Movistar telekomunikazio espainiar enpresa du babesle nagusia. 1980an sortu zenetik, **Reynolds**, **Banesto**, **Illes Ballears** eta ''' Caisse d'Epargne''' izenak ere izan ditu. Besteak beste, zazpi Frantziako Tour, lau Italiako Giro eta lau Espainiako Vuelta ditu palmaresean. 

## Historia 
Taldea 1980an eratu zen, Reynolds izenarekin, José Miguel Echavarri zuzendari zela. 1982an, Ángel Arroyo lehenbizikoa izan zuen Espainiako Itzulian, baina deskalifikatu zuten, dopin kontrolean positibo eman zuelako.   

1983an parte hartu zuen lehenbiziko aldiz Frantziako Tourrean, arrakasta handiz: Ángel Arroyok, Puy de Dômeko kronoigoera irabazteaz gain, bigarren amaitu zuen Parisko podiumean; Pedro Delgadok, berriz, erakustaldiak eman zituen mendiko etapetan, eta maillot horia janzteko zorian egon zen.  

Miguel Indurainek Reynoldsekin egin zuen debut profesionala, 1984an. Hamarkadaren amaieran, Pedro Delgadok eman zizkion taldeari lehenbiziko garaipen handiak: 1988ko Frantziako Tourra eta 1989ko Espainiako Itzulia.

1990etik 2003ra, Banesto izan zen taldearen babeslea. 1990eko hamarkadan izan zuen urrezko aroa, Miguel Indurainen eskutik, bost Tour (1990, 1991, 1992, 1993, 1994) eta bi Giro (1992, 1993) irabazi baitzituen. Julian Gorospe, berriz, 1990eko Euskal Herriko Itzulian nagusitu zen.

Arrakasta horiek taldea sendotu eta berrindartu zuten. Horri esker fitxatu ahal izan zituen, besteak beste, Jean-François Bernard, Abraham Olano, Alex Zülle, Chava Jimenez edota Paco Mancebo. Olanok 1998ko Espainiako Itzulia irabazi zuen, eta Züllek bigarren egin zuen 1999ko Frantziako Tourrean.     

2010ean, proiektua amaitzera zihoala zirudien, baina Telefónica agertu zen, eta jarraipena eman zion taldeari Movistar markarekin. Nairo Quintanak 2014ko Italiako Giroa eta 2016ko Espainiako Itzulia irabazi eta bi aldiz bigarren izan zen Tourrean (2013 eta 2015); Richard Carapaz, berriz, 2019ko Italiako Giroan gailendu zen. Baina Alejandro Valverdek eman zion garaipen gehien taldeari, bai klasiketan (bost aldiz La Flèche Wallonnen, lautan Lieja-Bastogne-Lieja, bitan Donostia Klasikoa), bai astebeteko itzulietan (Euskal Herriko Itzulia, Kataluniako Volta, Dauphiné Libéré...).

## 2025eko taldea 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* Facebook orrialde ofiziala
Vacansoleil-DCM

**Vacansoleil-DCM** Herbehereetako txirrindularitza taldea izan zen. 2011n, UCI ProTour lizentzia lortu zuen, txirrindularitza lasterketa garrantzitsuenetan lehiatu ahal izateko.

## Azken taldea 
## Kanpo estekak
Katusha–Alpecin

**Katusha–Alpecin** (, UCI kodea: TKA) txirrindularitza talde suitzarra da. Joaquim Rodríguez, Alexander Kristoff, Daniel Moreno, Simon Špilak, Filippo Pozzato, Luca Paolini, Ilnur Zakarin, and Tony Martin ospetsuak izan ditu.

## Taldea 
### 2018 
### 2017 
### 2016 
### 2015 
## Kanpo estekak
Ineos Grenadiers

**Ineos Grenadiers** (UCI kodea: IGD), 2010-2019 bitartean **Team Sky** eta 2019tik 2020ra **Team Ineos**, Erresuma Batuko txirrindulari taldea da, UCI WorldTeam lizentzia duena.

## Historia 
Team Sky 2010. urtean jaio zen Erresuma Batuan. Aurretik pistako talde indartsu bat zuten. 2019an, Ineos britainiar enpresa petrokimikoak Sky taldea erosi zuen. 2020ko Frantziako Tourra hasi baino lehen, egungo izena hartu zuen. Bradley Wiggins, Christopher Froome, Geraint Thomas eta Egan Bernal izan dira taldekiderik garrantzitsuenetako batzuk.

## 2025eko taldea 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
BMC Racing Team

**BMC Racing Team** estatubatuar txirrindularitza talde profesionala da, UCI ProTour lizentziaduna.

## Historia 
2010ean sortutako taldea da. Bere lehenengo urtean fitxaketa handiak egin zituzten, Cadel Evans, Alessandro Ballan edo George Hincapie horren adibide.

2011n taldea UCI ProTour-ean jarraitu zuen.

## Taldea 
### 2018 
### 2017 
### 2016 
### 2015 
## Kanpo estekak
Human Desire

***Human Desire*** (euskaraz *Giza Desioa*) Fritz Langek 1954an zuzendutako filma da, Émile Zolaren *La Bête humaine* lanean oinarritutakoa, eta Glenn Ford, Gloria Grahame eta Broderick Crawford aktoreek antzeztua. Aurretiko bertsioa da Jean Renoirrek 1938an egindakoa: *La Bête humaine*.

## Argumentua 
## Plot 
Carl Buckley (Broderick Crawford) tren konpainiako ikuskatzailea lanetik bota dute, eta lana berreskuratu nahian emazte polit ederra, Vicki (Gloria Grahame), bidaliko du nagusietako bat limurtzeko-edo. Zer gertatu den jakin ez, eta andreak berba egin baino gehiago egin duelako susmoan Carlek, jeloskor oso, nagusia hil egingo du. Tartean Jeff Warrenek (Glenn Ford) hilketa lekutik gertu Vicki ikusi du. Hauen bien artean harreman sutsua hasiko da.

## Aktoreak 
* Glenn Ford ... Jeff Warren
* Gloria Grahame ... Vicki Buckley
* Broderick Crawford ... Carl Buckley
* Edgar Buchanan ... Alec Simmons
* Kathleen Case ... Ellen Simmons
* Peggy Maley ... Jean
* Diane DeLaire ... Vera Simmons
* Grandon Rhodes ... John Owens

## Kanpo estekak 
*  ''**Human Desire**' **IMDb** atarian
HTC–Highroad

**HTC–Highroad** (UCI kodea: **THR**) estatubatuar txirrindularitza taldea izan zen, UCI ProTour lizentziaduna.

Bere txirrindularirik sonatuena Mark Cavendish ingelesa izan zen.

## Azken taldea 
## Kanpo estekak
Seguros Bilbao (txirrindularitza taldea)

**Seguros Bilbao** txirrindularitza talde amateur euskalduna da. Bere egoitza Larrabetzun (Bizkaia) dago.

2011.urtean Xabier Artetxek taldearen zuzendaritza utzi zuen Caja Rural talde profesionalera joateko. Urte honetan Santiago Barrancok izango da taldearen arduradun nagusiena.

## Historia 
Seguros Bilbao txirrindulari taldea 2005. urtean sortu zen, aseguro enpresa eta Magoi Cycling House-n arteko sinaketaren ondoren, Larrabetzuko “Mikel Artexe Txirrindulari Zaleak” txirrindulari elkartearekin batera.

Taldearen helburu nagusia txirrindulariak sortzea da, eta horretarako 23 urtez azpiko gazteekin lan egiten dute txirrindulari eta pertsonak hezitzen.

### Txirrindulari profesionalak 
14 izan dira talde honetan hezitutako txirrindulariak profesional mailara ailegatzea lortu izan dutenak.

## Taldea 
### 2011ko txirrindulariak 
## Kanpo estekak 
* Seguros Bilbao - taldearen webgune ofiziala
* Bizkaiko Txirrindularitza Federakundea

## Erreferentziak
La Cassaigne

**La Cassaigne** ( ) Okzitaniako udalerria da. Administratiboki Aude departamenduko Frantziako udalerria da, Languedoc-Rousillon eskualdean.

## Etimologia 
## Geografia 
### Ingurune naturala eta klima 
### Udalerri mugakideak 
### Auzoak 
## Historia 
## Ekonomia 
## Banaketa administratiboa 
## Demografia 
## Politika 
## Hirigintza 
## Azpiegiturak 
## Kultura 
### Hizkuntza 
### Literatura 
### Kirolak 
### Jaiak 
### Musika 
### Gastronomia 
## Ondasun nabarmenak 
## Udalerritar ospetsuak 
## Bitxikeriak 
## Hiri senidetuak 
## Argazki galeria 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aude departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Glenn Ford

**Gwyllyn Samuel Newton Ford** (Quebec Hiria, Quebec, 1916ko maiatzaren 1a – Beverly Hills, Kalifornia, 2006ko abuztuaren 30a), **Glenn Ford** ezizenez ezaguna, estatubatuar antzezlea izan zen, kanadarra jatorriz. *Gilda* filmaren arrakastak betiko markatu zuen haren karrera. Gizon gogorrarena egin zuen gehienetan, eta paper horretan lortu zituen bere antzezpen hoberenak, baita ezohiko egoerei aurre egitera beharturik zegoen gizonarena ere, baina komedian lan egin zuenean ere, uste zitzaizkionak baino dohain handiago zituela erakutsi zuen. 1987an Donostia saria jaso zuen.

## Bizitza 
Gazte-gaztetik antzerkirako zaletasuna erakutsi zuen, eta lehen antzezpenak eskolan egin ondoren, konpainia ibiltari batentzat lan egin zuen Estatu Batuetako mendebaldeko kostan zehar. 1940an 20th Century Fox konpainiako film batean parte hartu bazuen ere, berehala Columbia Picturesen hasi zen lanean eta film asko egin zituen harentzat.

Bigarren Mundu Gerraren etenaren ondoren, 1946an, zinemaren historiako film ospetsuenetako batean parte hartu zuen: *Gilda*, Charles Vidorren gidaritzapean. Film horretan zinemaren historiako irudi famatuenetako bat agertzen da: alegia, Fordek Gildari (Rita Hayworth) ematen dion masailekoa. Film haren arrakasta zela-eta, Ford eta Hayworthek elkarrekin lan egin zuten beste bitan: *The Loves of Carmen* (“Carmenen amodioak”, 1948, Charles Vidor), eta *Affair in Trinidad* (1952, Vincent Sherman); baina film horiek ez zuten *Gilda*k adinako arrakastarik izan, eta handik aurrera bakoitzak bere bidea hartu zuen.

1950eko hamarkadan, era askotako filmak egin zituen, westernak eta polizia filmak, besteak beste: *Erosiak* (1953, Fritz Lang), *Gaiztakeriaren hazia* (1955, Richard Brooks) eta abar. 1956an, komedia batean parte hartu zuen, Delbert Mannen *Abuztuko ilargiko te etxea*, eta geroxeago, Dalmer Davesen *3:10etako trena* filmean. 1959an, Metro Goldwyn Mayer ekoizpen etxearentzat hasi zen lanean. Garai hartan egindako lanen artean, *Cimarron* (1960, Anthony Mann), *Ganster bat mirari baterako* (1961, Frank Capra), eta *Apokalipsiko lau zaldunak* (1961, Vincente Minnelli) ditu aipagarrienak. Azkeneko urteetan, arrakastarik gabeko filmak egin ondoren, bere izenaren ospeaz baliatu ziren telebista sailetan parte hartu zuen.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  *Argazki galeria*
EF Education–EasyPost

**EF Education–EasyPost** (UCI kidea: EFE) estatubatuar txirrindularitza talde profesionala da, UCI WorldTeam lizentzia duena.

## Historia 
Talde profesionala 2007an eratu zen, Team Slipstream izenarekin. Hurrengo urtean, Garmin-Chipotle izena hartu zuen. 2011n, Garmin Cervélo Test Teamekin batu zen. Cervélo taldea desagertu zen eta haren txirrindulari garrantzitsuenak Garminera aldatu ziren, Thor Hushovd munduko txapelduna barne.

## 2025eko taldea 
## Kanpo estekak
Enperadore

[thumb|150px|[Napoleon Bonaparte enperadorea.]]
**Enperadorea** Inperioko buru den gizonezko agintaria da. Emakumea bada, **enperatriza** du izena. 

## Erromakoak eta ondorengo zuzenak 
Titulua Erromatar Inperioan sortu zuten. Latinez *imperator* "komandantea" edo "irabazlea guduan" esan nahi zuen, hauek berez *imperium*a edo gudarosteen zuzendaritza zutelako. Titulua aldi baterakoa zen eta lehendabizikoz Zesar Augustok erabili zuenean zentzu militarra zuen, politikoki *princeps civium* titulua erabili baitzuen.

Erromatar Inperioaren erorialdia gertatu eta gero, Bizantziok jarraitu zuen Erromako tradizioarekin eta hango buruzagiek erromatar enperadore titulua izaten jarraitu zuten.

Mendebaldean, berriz, mende batzuen buruan, frankoen erresuman Karlomagno gailendu zelarik, zirkunstantziek egin zuten enperadore titulua hartzea. Agintari honek  Aita Santuari eskaini zion babesagatik, eta hark Bizantzioko enperadoreari kontrajartzeko Mendebaldean beste enperadore bat izateko zuen nahiagatik, 800. urteko Gabon egunez, Leon III.a aita santuak Mendebaldeko enperadore koroatu zuen Karlomagno. 

Nolanahi ere, Karlomagnoren iloben arteko gatazkak zirela eta Inperioa banandurik amaitu zen, hala nola Verdungo Hitzarmenean. Hala ere, enperadore tituluak jarraipena izan zuen, Germaniako Erromatar Inperio Santua garatu zelarik frankoen ekialdeko erresumatik, eta han Oton I.a Handia 936an koroatu zuten Aachenen. 

## Beste tradizio batzuk 
Hedaduraz, Inperio nagusi batzuetako buruzagiek, adibidez Txina edo Japoniakoek, titulu hori erabili zuten nahiz eta haien jatorrizko hizkuntzetan ezberdina izan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erromatar enperadoreen zerrenda

## Kanpo estekak
Team RadioShack

**Team RadioShack** Ameriketako Estatu Batuetako txirrindularitza taldea izan zen, UCI ProTour lizentziaduna.

## Historia 
2010ean Johann Bruyneel eta Lance Armstrongek sortu zuten Astana taldea utzi ondoren.

### Euskaldunak 
Taldearen sorrerarekin batera, Haimar Zubeldia eta Markel Irizar euskaldunak fitxatu zituzten Lance Armstrong eta Johann Bruyneelek. Zubeldia Astana taldetik joan zen amerikarrekin batera, eta Irizar Euskaltel-Euskadi taldetik.

Fitxategi:Markel Irizar - Tour de Romandie 2010, Stage 3.jpg|Markel Irizar - Romandiako Tourra 2010
Fitxategi:Irizar Roubaix 2010.JPG|Markel Irizar - Paris-Roubaix 2010
Fitxategi:Tour de l'Ain 2010 - prologue - Haimar Zubeldia.jpg |Haimar Zubeldia - Tour de l´Ain 2010
Fitxategi:Tour de l'Ain 2010 - prologue - leader.jpg |Haimar Zubeldia - Tour de l´Ain 2010 liderra

## Taldea 
### 2010eko txirrindulariak 
## Kanpo estekak
Nicholas Ray

**Nicholas Ray** (ponteko izenez **Raymond Nicholas Kienzle**; Galesville, 1911ko abuztuaren 7a - New York, 1979ko ekainaren 16a) Estatu Batuetako zinema zuzendaria izan zen.

## Biografia 
Elia Kazanen eta Joseph Loseyren laguntzaile izan zen Hollywooden; 1947an filmatu zuen lehen film luzea, *They Live By Night* (1947, Gauez bizi dira), erromantizismo suharra eta iraultza nahia adierazten zituena. 1955 inguruan bi maisulan egin zituen: *Johnny Guitar* (1954), western bitxi eta erromantikoa, McCarthyismoa salatzen zuena eta ospe handia eman ziona, eta *Rebel Without a Cause* (1955, Zergatirik gabeko matxinoa). Kolorearen maisu agertu zen garai horren ondoren produkzio handiko filmak egiteko agindua jaso zuen, eta hor hasi zen Ray-ren karreraren gainbehera. Film horietako bat egiten ari zela, *55 Days at Peking* (1963, 55 egun Pekinen), bihotzekoak jota eraman zuten erietxera. Ez zuen beste filmik egin, eritasunek eta produktoreen koldarkeriak bazterturik. Wim Wendersek *Nick’s Movie* (1980, Nick-en filma) filmean jaso zituen Rayren azken urteetako bakardadea eta sufrimendua.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Nicholas Ray IMDB atarian
Paxtun

**Paxtunak** (, , ) Iran ekialdeko etnia bat dira. Batez ere Afganistanen eta ipar-mendebaldeko Pakistanen bizi dira. Herri honen ezaugarri nagusiak paxtunera hizkuntza erabiltzea eta Paxtunwali izeneko kode etikoari eta bizitzeko erari jarraitzea da. Haien jatorria ez da ezaguna; zenbait adituren ustez, haien arbasoak K.a. 2. eta 1. milurtekoetan bizi ziren pakthiarrak izan ziren. Beste aditu batzuek, berriz, bat-etortze hori fonologikoa besterik ez dela uste dute.

Delhiko sultanerriaren aroan, paxtun enperadore batzuek (sultanak) India gobernatu zuten. Beste batzuek safavidarren eta Mogol Inperioaren aurka borrokatu zuten XVIII. mendearen hasieran estatu burujabea lortu arte. Hotaki dinastiak (1709-1738) eman zion hasiera estatu honi eta jarraian Durrani Inperioaren konkista militarrak etorri ziren (1747–1826). XIX. mendean britainiarren eta errusiarren xede inperialisten eskuetan erori ziren. XX. mendeko 1980ko hamarkadatik aurrera berriz ere munduaren arreta erakarri dute, Afganistango sobietar inbasioa (1979-1989), Talibanen gobernua eta Afganistango gerra (2001-egun) direla eta.

Paxtunak munduko talde patriarkalik handiena da. Bere 350 eta 400 arteko tribuek 49 miloi kide inguru dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irudi korporatibo

Marketinean, enpresa edo beste erakunde baten **irudi korporatiboa** gizarteak erakunde hori ikusten duen modua da. Irudi korporatiboa eragiten duten faktoreak anitz dira: produktua, bezeroekiko eta hornitzaileekiko harremanak, komunikazioa, gizarte erantzukizuna, lan giroa, eraikina etab. Faktore hauen guztien bitartez enpresak irudi bateratu eta garbia erakutsi nahi duenean, irudi korporatibo osatzen ari dela esaten da. Horretarako, enpresa identitate korporatibotik, enpresa benetan den horretatik alegia, abiatu eta gizartera bidaltzen dituen mezuak identitate horretara egokitu behar ditu. Hori dela eta, irudi korporatiboan bereziki zaintzen dira elementu grafikoak, hala nola logotipoa, baina baita ere koloreak eta agirietan erabilitako tipografia non, noiz eta nola agertu behar diren. Horietaz haraindi, irudi korporatiboak bezeroen arreta, langileen harrera eta bestelako arloak zaindu beharko ditu, enpresa modu argi eta zuzen batez identifikatua izan dadin. Horretarako guztirako, erakundeek arloz arloko eskuliburuak osatzen dituzte, non irudi egokia emateko ezarri diren elementuak zehazten diren.

## Kanpo estekak
Ligre

**Ligrea** lehoi ar eta tigre emearen arteko gurutzatzetik sortutako animalia da, bi espezieen arteko hibridoa. Itxura tigre marradun baten eta lehoi erraldoi baten artekoa du. Lehoiak bezala, ligre arrak ilaje sarria garatzen du. Haren izen zientifikoa *Panthera leo × tigris* da.

Ligrea normalean 4 metrora arte hazten da eta 500 kilogramo arteko pisua izan dezake, bere aita (lehoia) eta ama (tigrea) baino tamaina handiagokoa da. Horren azalpena da hazkunde genearen inhibitzailea nola transmititzen den: amaren partetik lehoietan eta aitarenetik tigreetan. Beraz, **ligreak** ez du mota horretako inongo genik heredatzen eta haren bizitza osoan zehar etengabe hazten da. Haren hankak eta buztana, berriz, txikiak dira gorputz osoarekiko; horiek bai, halako batean hazteari uzten diote. Horregatik, posiblea da ligre ar zaharrenak elbarri geratzea beren gorputzaren pisuari eutsi ezin diotelako. Bestelako kasua *tigoi*arena da: tigre arraren eta lehoi emearen emaitza da hori, animalia txikiago eta lirainagoa, hanka eta buztan luzeagoekin, ez du ligreak bezain itxura beldurgarria. Horregatik ligrea baino askoz urriagoa da, azken honek zirkoen mesederako ustiatu da, eta neurri txikiago batean, zoologikoetan publikoa erakartzeko erreklamo gisa erabili da.

Giza influentzia da bereziki ligreen existentziaren erantzule. Normalean tigreek eta lehoiek ez dute beraien lurraldeak elkarbanatzen, ondorioz aurkitzeko aukera gutxi edukiko lukete gurutze arraro hori sortzeko. Gaur egun lehoiak eta tigreak **Gir basoan**, Indian bakarrik bizi dira batera. Antzina Persian, Txinan eta seguru aski Beringian koexistitzen ziren. Bestaldetik, bi espezien ohiturak oso desberdinak dira, (egunekoa eta agerikoa lehoiaren kasuan, eta gauekoagoa eta oihandarra tigrean) bien arteko naturazko gurutzamendua are zailagoa bihurtuz.

Ikuskatutako ligre ar guztiak antzuak dira. Hala ere, emeak kasu batzuetan emankorrak izan daitezke, eta beste tigre batzuekin ugaltzea lortu dute *ti-ligre* izeneko ondorengoak sortuz, edota lehoi batekin, *le-ligre*a sortuz.

## Ikus, gainera 
* Tigroi
* Pantera generoko hibridoak

## Kanpoko loturak 
* Munduko katukirik handiena
* Ligers Make a "Dynamite" Leap Into the Limelight
800 metroko lasterketa

thumb|Abubaker Kaki 2008an Valentzian.

**800 metroko lasterketa** atletismoaren proba da pista batean eta ertaineko distantzian korrika egiten dena. Gizonezkoen artean, markarik hoberena 2012an ezarri zuen David Rudisha keniarrak (01:40.91). Beste korrikalari onen artean Wilfred Bungei herrikidea, Sebastian Coe, Steve Ovett eta Steve Cram britainiarrak, eta Wilson Kipketer keniar-daniarra ditugu.
 
Emakumezkoen markarik onena bestela Jarmila Kratochvílová txekoslovakiarrarena da (01:53.28, 1983). Maria de Lurdes Mutola mozanbikearra eta Svetlana Masterkova errusiarra ere aipatzekoak dira besteak beste.

## Kanpo estekak 
* Estatistikak IAAFren webgunean
Caus e Sausens

**Caus e Sausens** (, ) Okzitaniako udalerria da. Administratiboki Aude departamenduko Frantziako udalerria da, Languedoc-Rousillon eskualdean.

## Etimologia 
## Geografia 
### Ingurune naturala eta klima 
### Udalerri mugakideak 
### Auzoak 
## Historia 
## Ekonomia 
## Banaketa administratiboa 
## Demografia 
## Politika 
## Hirigintza 
## Azpiegiturak 
## Kultura 
### Hizkuntza 
### Literatura 
### Kirolak 
### Jaiak 
### Musika 
### Gastronomia 
## Ondasun nabarmenak 
## Udalerritar ospetsuak 
## Bitxikeriak 
## Hiri senidetuak 
## Argazki galeria 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aude departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Bougarber

**Bougarber** Frantziako Pirinio Atlantikoak departamenduan dagoen udalerria da.

## Ikus, gainera 
* Pirinio Atlantikoak departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Tigroi

**Tigroia** tigre ar eta lehoi eme baten arteko hibridoa, gatibutasunean hezia. Tigroia baino askoz ohikoagoa da alderantzizko hibridoa, ligreak izenekoa, lehoi ar baten eta tigre eme baten arteko emaitza. Ez da gertaerraza naturan tigroiak sortzea, tigreak eta lehoiak ez baitira habitat berean bizi, Indiako Gir basoan izan ezik.

Tigroiak bi gurasoen ezaugarriak ditu: lehoi itxurakoa, tigreen marrekin. Bere guraso-espezieak baino askoz gutxiago hazten da, bere bi gurasoen gen inhibitzaileak heredatzen dituelako. Helduaroan, 150 kilogramo pisatzera iristen da, gutxi gorabehera.

Hanka eta isats luzeak dituenez, ez du beste katukiek bezain irudi ikaragarria izaten. Horregatik, ligrea baino askoz urriagoak dira tigroiak, jendearen arreta erakartzeko aproposagoak direnez ligreak estimatuagoak baitira zirkuetarako eta —neurri txikiagoan— zoologikoetarako.

Eskuarki tigroiak antzuak izaten dira. Hala ere, Shambala erreserba naturalean Noelle izeneko tigroi eme bat tigre batekin ugaldu zen, eta *tigre-tigroi* bat sortu. Ez da ar ugalkor bakar bat ere ezagutzen.

## Ikus, gainera 
* Ligre
* Pantera generoko hibridoak
Zu Chongzhi

**Zu Chongzhi** (; 429-500) matematikari eta astronomo txinatar bat izan zen, Hegoaldeko Liu Song eta Hegoaldeko Qi dinastien zerbitzuan.

429an jaio zen Jiankangen (oraingo Nankin). Zu Chongzhiren familia historikoki astronomiako ikerkuntzari lotua izan zen, eta txikitatik matematikariekin eta astronomoekin harremanetan egon zen. Gaztetatik ere entzuna izan zen talentuagatik.

## Bere zientzia lana 
Besteak beste, hauek dira bere aurkikuntzak:
* Daming egutegia (大明曆) 465ean ezarrita.
* Pi zenbakiaren bi hurbilketa, hurbilketarik zehatzenaren marka hori bederatzi mendetan atxiki izan zen. Zu Chongzhik egindako hurbilketarik hoberena **3.1415926** eta **3.1415927** zenbakien artean da, hurbilketa arrazionala **355/113** (密率, Milü, hurbilketa xeheki) eta **22/7** (约率, Yuelü, hurbilketa gordinki).
* Esferaren bolumena 4πr³/3 (r erradioa da) dela ondorioztatu zuen exhauzio-metodoa erbiliz. Formula hori Arkimedesek lehenago aurkitu bazuen ere, garai hartan Grezia eta Txina hain urrun zeudenez, Zu Chongzhik berak kalkulatu behar izan zuela esan dezakegu.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Zu Chongzhi Entziklopedia Britainiakoan
*  Zu Chongzhi Chinaculture.org-ren arabera
*  Zu Chongzhi Maineko Unibertsitearen arabera