Ipar Irlandako gatazka

[thumb|300px|eskuinera|[Ipar Irlandako nazio sentipen ezberdinen mapa 2011ko erroldaren arabera, urdinez britainiar sentimendua nagusi den eremuak, orlegiz irlandar sentimendua nagusi den eremuak.]]

**Ipar Irlandako gatazka** (; , «Arazoak») 1969. urtetik aurrera Ipar Irlandan izandako gatazka etniko eta nazionalista bat izan zen. Batzuetan, «gerrillazko gerra» bat edo «intentsitate apaleko gerra» bat izan zela esaten da. Indarkeriazko azken aroa 1960ko hamarkadaren bukaeran hasi zen, eta 1998an Belfasten sinatutako Ostiral Santuko Hitzarmenarekin amaitu zela jotzen da. Gatazka gehienbat Ipar Irlandan gertatu zen arren, indarkeria zenbaitetan iritsi zen Irlandako Errepublikara, Ingalaterrara eta Europa kontinentalera ere. Gatazka nagusiki politikoa zen —funtsean, lurraldea Erresuma Batuan mantentzearen aldekoen eta Irlandako Errepublikarekin batzearen aldekoen artean—, gertaera historikoek auspotua.

Erresuma Batuan mantentzearen aldekoen multzoan, Ipar Irlandako unionistak edo leialistak zeuden. Politikarien artean, aipatzekoa da Ian Paisley, DUP alderdikoa. Ideologia bereko indarkeriazko ekintzaileen artean, Michael Stone paramilitarra dugu.

Bigarren multzoan (errepublikarrak), IRA (*Provisional Irish Republican Army*) talde armatuak 1969an ekin zion borroka armatuari edo ekintza terroristei. Taldekideen artean, Bobby Sands (1954-1981) nabarmendu zen gose-greba eginez hil baitzen kartzelan, sinbolo bihurtuz. 2005etik su-etenean dago IRA. Sinn Féin alderdi politikoa ere errepublikarra da. Hala politikan nola indarkeriazko ekintzetan, buruzagi aipagarrietakoa da Gerry Adams.

## Kronologia
### 1960ko hamarkada
* 1967–1972: Ipar Irlandako eskubide zibilen aldeko mugimendua 
* 1969: 
** 1969ko Ipar Irlandako istiluak
** [Bogsideko gudua]].

### 1970eko hamarkada
* 1970: 
**Armen krisia
** Fallsko etxeratze-agindua.

* 1971: 
**Demetrius operazioa
**Ballymurphyko sarraskia
**McGurk's Barko atentatua
**Balmoral Altzari Konpainiako atentatua. 

* 1972: 
**Igande Odoltsua
** Abercorn jatetxeko atentatua
** Donegall Streeteko atentatua
** Zuzeneko Agintearen hasiera
** Springmartingo gudua, Ostiral Odoltsua
** Motorman operazioa. 

* 1973:
** Old Baileyko atentatua
** Sunningdaleko Akordioa
** Mountjoy espetxeko ihesa helikopteroz.
 
* 1974: 
** M62ko autokarraren atentatua 
** Ulsterko Langile Batzordearen greba 
** Dublin eta Monaghango atentatuak 
** Guilfordeko tabernetako atentatua 
** Birminghamgo tabernetako atentatua.

* 1975: 
** Miami Showband hilketak 
** Bayardo Barreko erasoa 
** Tullyvallengo sarraskia 
** Balcombe Streeteko segada.

* 1976: 
** Burusien protesta
** Reavey eta O'Dowdarren hilketak 
** Kingsmillgo sarraskia.

* 1978: 
** Protesta zikina
** La Mon jatetxeko atentatua 
** Gazelle helikopteroaren lurreratzea. 

* 1979: 
** Warrenpointeko segada 
** Lord Mountbattenen hilketa. 

### 1980ko hamarkada
* 1981: Preso Errepublikarren gose greba. 
* 1982: Droppin Wellgo atentatua.
* 1983: Maze espetxeko ihesa.
* 1984: Brightongo Grand Hoteleko atentatua.
* 1985: 
** Newryko mortero erasoa 
** Anglo-Irlandar Akordioa.

* 1987: 
** Loughgallgo segada 
** Oroimenaren Eguneko atentatua.

* 1988:
** 1988–1994 Britainiar hedabideetako ahots zentsura
** Ipar Irlandako bake prozesuaren hasiera 
** Flavius operazioa 
** Milltown hilerriko erasoa 
** Britainiar kaporalen hilketak 
** IRAren atentatuak Herbehereetan 
** Aughanduffeko Lynx helikopteroaren lurrartzea
** Ballygawleyko autobus atentatua.

* 1989: 
** Dealgo kuartelaren atentatua 
** Derryardeko kontrol-gunearen erasoa.   

### 1990eko hamarkada
* 1990:
** Hego Armagheko frankotiratzaileen kanpainia (1990–1997)
** Augherreko Lynx helikopteroaren lurreratzea
** 1990eko bonba-eramale derrigortuak.

* 1991:
** Downing Streeteko mortero erasoa 
** Cappagheko hilketak.

* 1992:
** Teebaneko atentatua 
** Sinn Féinen egoitzako tiroketa
** Sean Graham apustuetxeko tiroketa 
** Baltic Exchangeko atentatua.

* 1993:
** Warringtongo atentatuak 
** Bishopsgateko atentatua
** Shankill Roadeko atentatua 
** Greysteelgo sarraskia 
** Downing Streeteko Adierazpena.

* 1994:
** Crossmaglengo Lynx helikopteroaren lurreratzea
** Loughinislandgo sarraskia 
** Behin-behineko IRAren, UVFren, UDAren eta RHCren su-etena. 

* 1996: 
** Docklandseko atentatua
** Manchesterko atentatua.

* 1997: 
** 1997ko Ipar Irlandako istiluak 
** IRAren bigarren su-etena.

* 1998:
** Ostiral Santuko Hitzarmena
** Omagheko atentatua.

## Pertsona nabarmenak
### Errepublikarrak
* Seán Lemass (1899–1971), Irlandako Errepublikako Taoiseacha (1959-1966).
* Jack Lynch (1917–1999), Taoiseach (1966-1973 eta 1977-1979).
* Liam Cosgrave (1920–2017), Taoiseach (1973-1977).
* Charles Haughey (1925–2006), Taoiseach (1979-1981, 1982 eta 1987-1992).
* Garret FitzGerald (1926–2011), Taoiseach (1981-1982 eta 1982-1987).
* Albert Reynolds (1932–2014), Taoiseach (1992-1994).
* John Hume (1937-2020), SDLP alderdiaren sortzailea eta Bakearen Nobel sariduna.
* John Bruton (1947–2024), Taoiseach (1994-1997).
* Bernadette Devlin (1947–), Irlandar Alderdi Errepublikar Sozialistaren sortzailea.
* Gerry Adams (1948-), Sinn Féin alderdiaren burua.
* Brendan Hughes (1948-2008), Behin-Behineko IRAko kidea.
* Dolours Price (1950-2013), IRAko kidea.
* Bertie Ahern (1951-), Taoiseach (1997-2008).
* Bobby Sands (1954-1981), IRAko kidea.

### Unionistak
* James Callaghan (1912-2005), Erresuma Batuko Lehen Ministroa (1976-1979).
* Harold Wilson (1916-1995), EBko Lehen Ministroa (1964-1970) eta 1974-1976. 
* Edward Heath (1916-2005), EBko Lehen Ministroa (1970-1974). 
* Margaret Thatcher (1925-2013), EBko Lehen Ministroa (1979-1990).
* Ian Paisley (1926-2014), DUP alderdiaren burua.
* John Major (1943-), EBko Lehen Ministroa (1990-1997).
* David Trimble (1944-2022), UUP alderdiaren presidentea eta Bakearen Nobel sariduna.
* Mo Mowlam (1949-2005), politikari laborista britainiarra.
* Lenny Murphy (1952-1982): "Shankill Butchers" paramilitarren buruzagia.
* Tony Blair (1953-), EBko Lehen Ministroa (1997-2007).
* Michael Stone (1955-), paramilitar loialista.
* Billy Wright (1960-1997), Loialista Boluntarioen Indarra (UVF) taldearen buruzagia. 

### Bestelakoak
* Alec Reid (1931-2013), apaiz bakezalea.
* George J. Mitchell (1933-), estatubatuar senataria.
* Harold Good (1937-), apaiz bakezalea.
* Mairead Corrigan (1944-), ekintzaile bakezalea.

## Gatazka bukatu ondorengo gorabeherak 
2007ko hauteskundeen ondoren Ian Paisleyren DUP eta Gerry Adamsen Sinn Féin indarturik atera ziren, eta gobernua elkarrekin eratu behar izan zuten, autonomia berreskuratzeko.

2014ko urriaren 29an, Belfasteko bigarren saialdia hasi zen. AEBetako Gobernuak beste ordezkari bat igorri zuen Ipar Irlandara, negoziazioak sustatzeko. Ipar Irlandako gatazka politikoaren hainbat ondorioren inguruko akordioak sustatzea izango zen haren lana; besteak beste, banderen auzia eta manifestazioen arautzea argitzeko. Abenduaren 23an, «akordio garrantzitsua» lortu zuen Irlanda Iparraldeko alderdiek arlo ekonomiko eta politikoan. Egonkortasunari atea zabaltzen zion akordioak eta hurrengo hamar urteetarako finantza plana hitzartu zuten gobernua osatzen duten alderdiek. Banderei eta desfileen inguruan ez zuten adostasunik lortu, eta hurrengo bileretan landuko zuten auzia.

## Zineman 
* ''"Harry's Game"* (1982)
* *"Hidden Agenda"* (1990)
* *"In the Name of the Father"* (1993)
* *"The Boxer"* (1997)
* *"Bloody Sunday"* (2002)
* *"Omagh"* (2004)
* *"'71"* (2014)

## Literaturan 
*"Proxopera"* (Benedict Kiely, 1977), *"Lies of Silence"* (Brian Moore, 1990), *"Divorcing Jack"* (Colin Bateman, 1995), *"Eureka Street"* (Robert MacLiam Wilson, 1996), *"Reading in the Dark"* (Seamus Deane, 1996) eta *"The International"'' (Glenn Patterson, 1999) dira ingelesezko literaturan Ulsterreko gatazkari buruz idatzita dauden liburu batzuk. 

## Musikan
* Go on home British soldiers (Éire Óg)
* Kevin Barry
* Little Armalite
* Sunday Bloody Sunday (U2)
* The Foggy Dew (The Dubliners, The Clancy Brothers, The Chieftains, Shane McGowan...)
* The Town I Loved So Well (The Dubliners)
* Theme from Harry's Game (Clannad)
* Zombie (The Cranberries)

## Ikus, gainera 
* Ipar Irlandako talde armatuak
* Ipar Irlandako muralak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak