open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Matías Maestro

thumb|200px|eskuinera|Limako "Presbítero Matías Maestro" hilerriaren Erdiko Kapera neoklasikoa, Matias Maestrok diseinatua, eta 1808an irekia.

**Matías Maestro Alegría** (Gasteiz, 1766ko otsailaren 22a — † Lima, 1835eko urtarrilaren 7a) euskal apaiz, arkitekto, margolari, musikari, idazle eta eskultorea izan zen.

## Biografia 
José Maestro eta Antonia Alegría gurasoak zituen. Gasteizen litzentziatu ondoren, 1790ean Limara joan zen Malaspinaren espedizioan. 1793a apaiz bihurtu eta Abascal erregeordearen zuzendaritzapean 1746ko lurrikara eta gero hiria berreraikitzeari ekin zion, tartean eliza batzuk eta katedrala eta 1805ean bere erretaula nagusia.

Eraikin zibilak ere egin zituen: Limako hilerri nagusia, San Fernandoren Medizina Eskola eta abar.

## Lanak 
Matías Maestrok bere margolanak sinatzen ez zituenez zaila da bere egiletza zehaztea. Hona hemen bere margolan nagusi batzuk:
* *Los Desposorios de Santa Rosa de Lima*
* *La Apoteosis de la Iglesia*
* *Santa Rosa con Santos peruanos*
* *Retrato del Arzobispo González de la Reguera*
* *Escenas de la Vida de Cristo*.

Eskulturen artean *Púlpito de la Catedral de Lima*, *Virgen de la O* eta *Cristo yaciente* daude.
Eduardo Urkulo

**Eduardo Urkulo Fernández** (Santurtzi, 1938ko irailaren 21a - Madril, 2003ko martxoaren 31) euskal herritar margolari eta eskultorea izan zen.

## Biografia 
Oviedoko *La Nueva España* egunkarian komikiak egiten hasi zen. 1957an La Felguerako *Hogar del Productor* aretoan erakustaldia egin ondoren, Llangréuko Udalak Madril eta Parisen ikasteko beka eman zion. Asturiasera itzuli eta Oviedon lan egin zuen. 1960ko hamarkadan informalismo abstraktua eta 1975 eta 1979 artean pop artea landu zituen. Bere azkeen urteetan geisharen ikonografia landu zuen.

Bere eskultura nagusiak:
* "El viajero" (Madrilgo Atocha geltokia, 1992)
* "El regreso de William B. Arrensberg" (Oviedoko Porlier plaza, 1993)
* "Exaltación de la manzana" (Villaviciosako Vallina parkea, 1996)
* "Homenaje a Emilio Alarcos" (Oviedo, 1999)
* "Homenaje a Santiago Roldán" (Bartzelona, 1999).

## Erreferentziak
Juan Luis Moraza

**Juan Luis Moraza** (Gasteiz, 1960ko ekainaren 22a) euskal herritar eskultore eta arte irakaslea da.

## Biografia 
1994an Euskal Herriko Unibertsitatean doktore, 1990ean Banestoren eta hurrengo urtean Espainiako Kanpo Harremanetarako Ministerioaren bekak lortu zituen.

Txomin Badiola, Angel Bados eta Marisa Fernández eskultoreekin batera CVA elkartea (1980-1985) sortu zuen, Jorge Oteiza maisua izanik.

Egun Vigoko Unibertsitatean da irakaslea baina lehen EHUn Cuencako Arte Ederretako Fakultatean, Marseilleko *École d´Art*en, Tiranako Unibertsitetan, Buenos Airesko Unibertsitatean edo Menéndez Pelayo Nazioarteko Unibertsitatean eman ditu klaseak.

Arteari buruz ere zenbait liburu idatzi ditu:
* *"Laboratorio de papeles"*, 2006;
* *"MA (non É) DONNA. Imágenes de creación, procreación y anticoncepción"*, 1993;
* *"Seis sexos de la diferencia"*, 1990.

Erakustaldi asko ere egin ditu, nagusienak Sevillako Expo92an eta 1994ko Sao Paulo eta 2001eko Veneziako *bienal*etan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txomin Badiola

**Txomin Badiola Mazariegos** (Bilbo, Bizkaia, 1957ko martxoaren 10a) artista eta arte irakaslea da. Eskulturak eta ikus-entzunezko obrak egiten nabarmendu da bereziki.

## Biografia 
Euskal Herriko Unibertsitatean Arte Ederretako Fakultatean ikasi ondoren, 1983 eta 1988 artean bertan izan zen irakaslea. Hasieran margolaritzari ekin bazion ere, azkenean eskulturagintzari lotu zitzaion. Joseph Beuys edo Jorge Oteiza maisuak zituzten Pello Irazu, Angel Bados, Juan Luis Moraza edo María Luisa Fernándezekin batera, Euskal Herriko eskulturgintza berriaren taldea sortu zuen.

1988an Londresera eta 1990ean New Yorkera joan zen, non bideo edo argazkigintza gehitu zituen bere lanetan. 1998an Bilbora itzuli eta hantxe bizi da.

## Testuak 
* *Oteiza: Propósito experimental* (1988)
* *Notas sobre intenciones y Resultados* (1990)
* *Notas sobre intenciones y resultados (2)* (1989)
* *Arreglárselas sin el padre* (1995)
* *Juan Uslé, in exile with painting* (1995)
* *Texto para Ángel* (1996)
* *SOS* (2001)
* *12 Respuestas Huérfanas* (2004)
* *Carta a un colega* (2006)
* *Hay veces en las que uno tiene que poner en escena su propio fracaso* (2008)

## Erreferentziak
Merkataritza Federazioa

**Merkataritza Federazioa** Star Warsen film sagan eta fikziozko unibertsoan merkataritza zuzentzen duen eta bere posizioaz abusatzen duen fikziozko erakunde galaktiko oso boteretsu bat da. Erregeorde batek gobernatzen du, Nute Gunrayk, ezkutuan eta bere onura propiorako lanean aritzen dena beste guztien gainetik pasatuz.

Film sagaren istorioan, Merkataritza Federazioa Nabooko gudua gertatu baino mende asko lehenagotik existitzen da, botere ekonomiko eta armamentistikoan haziz. Gudu epiko hau gertatu baino urte batzuk lehenago, pirata espazialengandik babesteko aitzakiarekin, neimoidiarrek (erakunde honetan nagusi zen espezi estralurtar bat) gudu droide armada bat eraikitzea agindu zuten. Hau, egin zezaketen negoziorik hoberena bihurtu zen, beste negozio batzuk bizkortzeko eta armada honi beharrezko errespetua ez ziotenak menderatzeko balio izan baitzieten.

Negoziaketa arriskutsu batzuen ondoren, droideka batzuk ere lortu ahal izan zituzten, beste edozein androidek baino askoz gehiago erresistitzen zuten energia ezkutua zuten errobot batzuk. Modu berean, espazioan erasoetatik babesteko milaka ehizaontzi droide erosi zituzten, ehizaontzi txiki batzuetan edo lau hanka eta buru bateko makina erraldoiak bihur zitezkeen errobot batzuk, garaitzeko oso zailak zirenak.

## Nabooko gudua 
Merkataritza lehia baten ondorioz, Nute Gunrayk Naboo planeta blokeatzea agindu zuen, Merkataritza Federazioarentzako onura gutxirekin eta planeta berde honen askatasuna berlegitimatuz amaitu zena. Blokeoa inbasio bihurtu zen, eta honela argitara eman zen Merkataritza Federazioaren benetako armada. Milaka AAT eta MTT tanke, gudu droide eta STAP agertu ziren Nabooko zibil eta militar guztiak atxilotuz. Padmé Amidala erreginaren ekinaren ondoren Merkataritza Federazioa garaitua izan zen eta Nute Gunray atxilotua, soilik 4 epaiketa jasateko galaxiako gorte gorenean, baina pare bat urte beranduago aske geratu zen eta bere Erregeorde titulua berreskuratu zuen.

Hamar urte beranduago, Federazioa, Merkataritza Gremioarekin, Tekno Batasunarekin eta beste erakunde batzuekin aliatuta, Sistema Independenteen Konfederakuntza sortu zuen, eta Klon Gerretan parte hartu zuen garaipen gutxi lortuz. Merkataritza Federazioa Separatisten Konfederakuntzan zegoen erakunderik boteretsuena zen, mugimenduaren muina. Behin Klon Gerrak amaitu eta separatistak garaituak izan ondoren, Federazioa erakunde txikietan banatu zen, Inperio Galaktikoak zorrotz zanpatu zituenak.

## Merkataritza Federazioaren Fragata 
Merkataritza Federazioaren Fragata Merkataritza Federazioaren jabetzako ontzi bat zen. Soilik Star Wars: Jedi Starfighter bideo-jokoan agertzen da.

Ontzi honen xedea klon garraiorako edo gurutze ontziak bezalako tamaina handiko ontziak suntsitzea zen. Ehizaontzi eraketa itxiak suntsitzeko ere erabil zitekeen. Bere arma nagusia misil telezuzenduak ziren.

Star Wars: Jedi Starfighter bonus misio batean, Jango Fettek bere Esklabu I ontziarekin berak bakarrik aurre egin behar die lau misil fragatari.

## Kanpo estekak
Francisco Fabo

**Francisco Fabo Leza** (Martzilla, 1936ko apirilaren 18a) euskal herritar eskultore eta margolaria da.

## Biografia 
Autodidakta, zenbait erakustalditan parte hartu ditu, Nafarroan ez ezik Bartzelonan eta Errioxan ere. Eskulturagintzan alabastroa landu du batez ere.

## Erreferentziak
Aitorren hizkuntza zaharra

***Aitorren hizkuntza zaharra*** (sortu zen garaiko grafian, ***Aitoŕen izkuntz zaŕa***) hiru ahapaldiko euskal abesti herrikoia da, Ziriako Andonegi mutrikuarrak 1956ko otsailean idatzitako hamar ahapaldiko bertsoaren bertsio laburtua.

## Hitzak 
### Abestiaren bidez ezagutarazi den bertsio laburtua 
Aitorren hizkuntz zaharra
nahi degu zabaldu
munduaren aurrean
gizonki azaldu,
baldin gure zainetan
odolik badegu
euskaldunak euskaraz
hitz egin behar degu.

Zein hizkuntza ederra
euskera guria
inun ez det aurkitzen
beste bat hobia
usai goxodun hizkuntz
txukun ta argia,
biraorikan ez duan
hizketa garbia.

Gora euskara maitea
zoragarriena
euskalduen artean
maitagarriena.
Munduan sortu zanik
hikuntzik zaharrena,
gora ta gora euskaldunak
eta gure euskara.

### Jatorrizko bertsoa 
**I**

Aitoŕen izkuntz zaŕa
nai degu zabaldu
Munduaren auŕ-ean
gizonki azaldu
Baldin gure zañetan
odolik badegu
Euzkaldunak euzkeraz
itz egin bear degu.

**II**

Lendabiziko itzak
aurtxo nintzanian
Amaren besoetan
Bular baŕenian.
Itz auek esan zidan
izketa garbian.
Gorde euzkera semetxo
biotzen erdian.

**III**

Zein izkuntza edeŕa
euzkera guria
iñun ez det arkitzen
beste bat obia.
Usai gozo dun izkuntz
txukun ta argia,
Biraurikan ez duen
izketa garbia.

**IV**

Ez daukagu euzkera
lotsaz baztartzeko
ainbat gutxio beŕiz
oñazpiratzeko.
Jainkoak eman zigun
euzkaldunentzako
bere lege santuak
ez dira ukatzeko.

**V**

Amatxok esan zidan
eriotz auŕean
¡Agur semetxo laztan
laister naiz lurpean!
Euzkeraz otoitz egin
nere lur gañean,
Euzkeraz nai det entzun
nik zorionean.

**VI**

¡Ama! erantzun nion
zure lur gañean
Belauniko jaŕita
otoitz egitean
Euzkeraz egingo det
goiz ta aratsaldian
Biok zaudetelako
nere biotzian.

**VII**

Etsaiak aurka dabiltz
euzkeraren gaitik
Len, orain eta beti
guztiz aspalditik.
Lurperatu nairikan
antzin-antziñatik,
Ez dute ori lortuko
iñongo aldetik.

**VIII**

Euzkera galdutzeko
ez dago belduŕik
Munduan ez da sortu
ortako indaŕik
Sasi-jakintsu asko
dabiltz galdu nairik
Asmo txar oŕek guztiak
dirade alpeŕik.

**IX**

Goratu dezagun ba
euzkera laztana,
Gure asabagandik
ikasi genduna.
Pozgaŕisko izkuntza
maitatzen deguna
Biotz naigabetua
sendatzen diguna.

**X**

Gora euzkera maite
zoragaŕiena.
Euzkaldunen artean
maitagaŕiena.
Munduan sortu zanik
izkuntzik zaŕena.
¡Gora ta gora beti
EUZKADI TA EUZKERA!

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Urretxindorrak taldearen bertsioa entzungai.
Ran Rober Ran

**Ran Rober Ran** euskal haur kanta bat da. Imanol Urbietak konposatu zuen.

Euskal Herrian maiz haurtzaindegi, ikastola eta eskoletan haurrek uztaiarekin (*hula hoop*) jolastuz abestu ohi dute.

## Hitzak 
Uztaia gora gora
lurretik zerura,
gira alde batera
ta gero bestera,
ta behera behera behera
ta behera behera bai!
Uztai barruan preso
gelditu naiz orain!

Ran rober ran
Po po po po po po po po
Ran rober ran
Po po po po po po (berriz)'''

Imanol Urbieta

## Kanpo estekak 
* "Ran Rober Ran" abestiaren bertsioa entzungai.
* "Ran Rober Ran" abestiaren bertsioa entzungai.
Jon Braun

**Jon Braun** euskal haur kanta bat da. Berez, ingelerazko *Ten Little Indians* edo *John Brown met a little Indian* abesti ezagunaren euskarazko aldaera da. Jatorrizko abesti hori 1868an Estatu Batuetan sortu zen. Aldiz, euskarazko bertsioaren hitzak Imanol Urbietak idatziak dira.

## Letra 
Jon Braun indio txiki bat zen.
Jon Braun indio txiki bat zen.
Jon Braun indio txiki bat zen.
Indio txiki bat zen Jon Braun.

Txiki bat, txiki bi, hiru indio txiki,
Lau txiki, bost txiki, sei indio txiki,
Zazpi txiki, zortzi txiki, bederatzi indio txiki,
Hamar indio txiki Jon Braun.

## Kanpo estekak 
* "Jon Braun" abestia entzungai (hitzekin batera).
Txiki txiki txikia

**Txiki txiki txikia** euskal haur kanta bat da. Bere hitzak Imanol Urbietak idatzi zituen.

## **Letra** 
Txiki, txiki, txikia
ikusten naiz kalean.
Handitzen handitzen,
hasi naiz handitzen
txikia izanik
asko maite zaitut nik.

Bi begi ikusteko,
bi belarri entzuteko.

Handitzen, handitzen...

Sudurra usaintzeko,
ahoa dastatzeko.

Handitzen, handitzen...

Eskuak ukitzeko,
bi oinak ibiltzeko

Handitzen, handitzen...

Burua pentsatzeko,
bihotza maitatzeko.

Handitzen, handitzen... 

## Kanpo estekak 
* "Txiki txiki txikia" abestia entzungai
Astoa ikusi nuen

***Astoa ikusi nuen*** euskal haur kanta bat da. Hitzak Joxan Ormazabalek idatzi zituen, doinua edo musika berriz Imanol Urbietak konposatu zuen.

## Kanpo estekak 
* "Astoa ikusi nuen" abestia entzungai (hitzekin batera)
Angel Bados

**Angel Bados Iparraguirre** (Olatzagutia, 1945) nafar eskultore eta arte irakaslea da. Arte Plastikoen Espainiako Saria jaso zuen 2018an.

## Bizitza 
1969-1973 bitartean Madrilgo Arte Ederretako Eskolan ikasi ondoren, Iruñeko Arte eta Lanbide Eskolan hasi zen irakasle lanetan. Han egin zuen bakarkako lehen erakusketa, 1975ean. Nafarroako Foru Aldundiaren beka bati esker, 1976 eta 1977an Italian eta Ingalaterran egon zen. Bilbora aldatu zen, eta handik egin zuen artista eta irakasle bidearen parterik handiena. Mugimenduko kide ia denekin egin zuen bat Bilbon, Euskal Herriko Unibertsitateko Arte Ederren Fakultatean irakasle hasi zenean. Artelekun ere aritu zen 1994-1998ko epean, Badiolarekin batera, eta Itziar Okariz, Jon Mikel Euba, Ana Laura Alaez, Sergio Prego eta besteren obra gainbegiratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Rueda Pardo, Sonia *Angel Bados Iparraguirre*, Auñamendi Entziklopedia [on line], 2019, aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus
Izazu nitzaz kupida

**Izazu nitzaz kupida** (garaiko grafian "Izazu nitzaz cupira") euskal abesti herrikoia da. Bere egilea Bilintx donostiar olerkari eta bertsolaria da.

## Hitzak 
## Kanpo estekak 
* Benito Lertxundiren "Izazu Nitzaz Kupida" abestiaren bertsioa entzungai.
Pintto pintto

***Pintto pintto*** euskal haur kanta bat da. Bere gaia *Pintto* izeneko txakurra da. Lehen bertsio grabatuan, Kixki ta Mixki ta Kaxkamelonen kanta da, gerora Txirri, Mirri eta Txiribiton izango ziren pailazoak. 1975ean, *Herri Gogoa* diskoetxearekin beraien lehenengo diskoa grabatu zuten: *Kixki, Mixki ta Kaxkamelon*. Argitaratu ordea, aurrerago, 1976an egin zen. Diskoak arrakasta izugarria izan zuen eta orduan egin zuten famatu hain ezaguna den Pintto-pintto abestia.

Hala ere, herri kanta da. 1975ean Mallabiko Emilio Txurruka Uriarte txistulariari entzun zioten pailazoek, eta berak soldaduskan ikasi zuela esan zien. Doinua XIX. mendeko haur-kanten alemaniar bilduma batean jasotzen zela dio Jose Ignazio Ansorenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Txirri, Mirri eta Txiribiton pailazoen "Pintto pintto" abestiaren bertsioa entzungai.
* "Pintto pintto" abestia entzungai. Derioko "Hazi Kantatzen" proiektua.
* Haur talde bat eta andereñoa "Pintto pintto" abestia abestuz entzungai.
Greziako itsasontzia

**Greziako itsasontzia** Pantxoa eta Peio lapurtar musikariek abestutako abestia da. Berez abesti hau Lluis Llach kataluniar abeslariak sortutako Vaixell de Grècia ("Greziako baxela") abestiaren euskarazko bertsioa da, katalanerazko hitzen itzulpena Xabier Letek egin zuen.

Abesti honen ezaugarri nagusia bere greziar erako musika doinu itsaskor eta ahaztezina da.

## Kanpo estekak 
* Pantxoa eta Peioren "Greziako itsasontzia" abestia entzungai
* "Greziako itsasontzia" abestiaren hitzak irakurgai.
* Lluis Llachen "Vaixell de Grécia" abestia entzungai.
Cesar Solaun

**Cesar Solaun Solana** (Bilbo, Bizkaia, 1970eko abenduaren 29a -) euskal txirrindulari ohia da, profesionala 1994tik 2002ra.

Afizionatu mailan, Branik eta Cafes La Brasileña-Manik taldean izan zen eta Aguraingo lasterketa irabazi zuen. Durangon, 6. sailkatu zen eta Zornotzako Udaberri Sarian 7. izan zen, 1989. urtean.

1997an Espainiako errepideko txapelketan bigarren sailkatu zen.

## Palmaresa 
**1995**
* Meatze Haranetako Itzuliko etapa bat 
**1997**
* 2. Espainiako errepideko txirrindularitza txapelketan 15px
* 3. Sabiñanigoko Klasikoan.
* 5. Meatze Haranetako Itzulian
* 5. Ordiziako Klasikan
* 8. Kataluniako Voltan
**1998**
* 3. Alentejoko Itzulian eta etapa bat.
**2001**
* Errioxako Itzulia eta etapa bat
* 4. Flèche Wallonnen
**2002**
* 4. Guadarramako Mendateetako Klasikan

## Taldeak 
* 1994-1997: Euskadi
* 1998-2001: Banesto
* 2002: Euskaltel-Euskadi

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kapitalizazio konposatu

[thumb|350px|**Kapitalizazio konposatuan**, kapitalak modu [hazkunde esponentzial|esponentzialean gehitzen da, interesak kapitalean metatzen baitira interes gehigarriak jasotzeko.]]

Finantzetan, **kapitalizazio konposatua** epe jakin baterako inberitutako kapital bati dagozkion irabaziak edo interesak kalkulatzeko modu bat da, epe batetik bestera interesak kapitalera metatzen dituena, kapitalizazio sinplean ez bezala.

Kapitalizazio-lege honetan, inbertitutako C_0\, hasierako kapital bati dagokion C_t\, bukaerako kapitala, moneta-unitatetan, honela kalkulatzen dira, t\, epe baterako, epeko aldi bakoitzeko interes-tasa i\, izanik:

::C_t=C_0(1+i)^t\,

Jasotako interesak bukaerako kapitalari hasierako kapitala kenduz kalkulatzen dira:

::I_t=C_t-C_0=C_0(1+i)^t-C_0=C_0[(1+i)^t-1]\,

Adibidez, 1000 euroko inbertsioa egiten bada 3 urtetarako, urteko interes-tasa konposatua %10 izanik, 3 urteren buruan kapitala hau izango da:

::C_3=1000 \times (1+0.10)^3=1331\ euro\,

Jasotako interesak 1331-1000=331 euro dira. Ohartu behar da kapitalizazio sinplean interesak 300 bakarrik lirateekela, 100 urteko hain zuzen.

Urtez urteko jarraipena egiten bada, argi ikusten da, urtero interesak kapitalera bildu eta horrela interesak sortzen direla interesen gainean:

Horrela, kapitalaren hazkundea esponentziala da alditik aldira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
NA-3010

**NA-3010** edo **Tutera-Ablitas errepidea**, Nafarroako herri errepidea da, N-121-C nafar errepidearen 2,44 kilometroan hasi eta Ablitas udalerriaren erdialderaino doa. Errepidea 7,87 kilometro luze da.

## Zeharkatzen dituen udalerriak 
* Tutera
* Ablitas

## Ikus, gainera 
* Nafarroako errepideak
* Nafarroako herri errepideen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Nafarroako errepideak, Nafarroako gobernuaren webgunean.
997 Priska

**997 Priska** asteroide gerrikoan aurkitutako 997. asteroidearen izena da. 1923ko uztailak 12an aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1923 NR** zen.

## Kanpo estekak
Zelote

**Zeloteak** I. mendeko mugimendu nazionalista judu bateko kideak izan ziren. Judas Galilearrak sortu zuen higikundea, Jesus jaio eta gutxira. Moisesen legeari gogor eutsi behar zitzaiola eta atzerritar guztiak Judeatik bota behar zirela aldarrikatzen zuten, horretarako, bortxa erabili behar bazen ere. Sektaren antolamendua erlijiosoa eta politikoa zen aldi berean; haien jatorria Makabearren garaikoa da, baina erromatarren zapalkuntza garaian bakarrik izan zuten antolamendu politikoa.

## Etimologia 
Izena hebreerazko *qanaim*-etik dator (hebreerazko alfabetoan קנא, "grindu"), kideek zeukaten Yahvehganako grina zela-eta (, ). Hitza, zenbait hizkuntzatan, erradikalismo militantearen edo zorrozkeriaren baliokide izatera pasa da.

## Historia 
Zeloteak euren garaiko judaismoko alderdirik erradikalena izan ziren, eta sarri beste alderdi batzuei, farisearrei eta saduzearrei kasu, aurre egiten zieten, "diru gosea" izatea leporatzen baitzieten. Historialari batzuek historiako lehen talde terroristatzat dute, euren ustez erromatarrei laguntzen zieten zibilak hiltzen baitzituzten. Zelote mugimenduaren barnean, sikario izeneko alderdi erradikala zegoen, neurriz kanpoko indarkeriagatik eta sektarismoagatik nabarmendu zena.

Judas Galilearra aipatzen da alderdi horretako liderrik garrantzitsuenetakotzat, eta Judeako lehen erroldatzean egin zituen ekintzengatik gogoratzen da, Apostoluen Eginak 5:37an agertzen den bezala. Itun Berrian ezaguna da jendetzak Barrabas askatzea erabakitzen duen atala, preso hartua izan zen lider zelote bat izan zitekeena, Jesus Nazaretekoaren ordez, zelote mugimenduak garai hartan zuen ospearen lekuko delarik.

Zeloteak 66-73 bitarteko Judu Matxinada Handiaren buru izan ziren. Gudu horretan, Jerusalemen kontrola hartu zuten, erromatarrek hiria berreskuratu eta Jerusalemgo tenplua suntsitu zuten arte. Hiru urte geroago, erromatarrek Masada gotorlekua okupatu zuten, zeloteen azken babeslekua, haren denfendatzaileek euren buruaz beste egin ondoren.

## Zeloteak ebanjelioetan 
Jesusen ikasleetako bat, honek propio apostolu aukeratua, ziur aski mugimendu horretatik zetorren, argi eta garbi izendatzen baita Simon Zelotea Lukasen Ebanjelioa 6:15en. Lukasek egiten duen transkribapen honek ζηλωτην zelotei, Markosen καναναιον kananaion transkribapen greziarrarekin eta Mateoren καναναιος kananaios transkribapenarekin kontrastatzen du, azken bi hauek, argi ikusten denez hebreerazko qanaim edo aramaikozko kanan hitzei erreferentzia egiten dietelarik. 

Aldiz, pentsatu izan da, horretarako inongo frogarik egon gabe, Juda Iskariote "Judas Sikarioa" zela. Baina etiopiar ebanjelio apokrifoa den "Gure Jaun Jesukristoren Ituna Galilean" Juda zelote gisa aipatzen da bigarren ataleko 12. bertsikuluan, non Simon Kananearraren semetzat errekonozitua den. "Iskariote" ishi-kariothetik, sikarioen sastakai kurbo beldurgarritik, datorren ezizen bat baino ez litzateke izango.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marinelaren zai

**Marinelaren zai** Sorotan Bele taldearen abestia da. Doinua ''Willy O' Winsbury* (Winsburyko Willy) izeneko antzinako eskoziar abestiarena da, eta Sorotan Belek abesti horren euskarazko bertsioa egin zuen. Eskoziar abestia errege batez, Janet bere alabaz eta Espainian preso egon den gazte batez mintzo da, aldiz, bertsio euskalduna arotza batez, bere alabaz eta Irlandara doan marinel batez.

## Kanpo-estekak 
* Sorotan Bele taldea *Marinelaren zai* abestia joaz entzungai.
* Pentagle taldearen *Willy O' Winsbury* abestiaren bertsioa entzungai.
* Ye Vagabonds-en *Willy O' Winsbury'' abestiaren bertsioa entzungai.
Loretxoa

**Loretxoa** euskal abesti herrikoia da. Benito Lertxundi abeslariak 1967an argitaratu zuen ( Edigsa / Cinsa) bere bigarren disko singlean beste hiru abesti hauekin: Egia, Egunsentia eta oso ezaguna bihurt zen  Zenbat gera. Azken horren hitzak Abel Muniategirenak dira, bestela beste hitz eta doinu guztiak Lertsundirenak dira.

Abestia oso ezaguna da, 'Euskal abesti herrikoien' artean 10. bisitatuena izan da Wikipedian (2015-2023).

Denboran haratago abestiaren bertsio berriak argitaratu dira:
* 1993: Lertxundik berak beste bertsio bat Hunkidura kuttunak I albumean (Elkar)
* 1996: Exkixu talde gernikarrarena, Askoren artean grabatutako *Euskal Herriak izan behar du euskalduna eta librea!* albumean.
* 2014:  Gatibu talde gernikarrarena Euritan dantzan albumean.
* 2017: Anne Etxegoienena, *Compostelle. Du Pays Basque à Saint-Jacques albumean* (Decca Records)
* 2018: Sonakay taldearen Sonakay denontzat albumean (NO-CD Rekords).

Fitxategi:Mrs. Herbert Stevens.jpg|Lorea
Fitxategi:Benito Lertsundi Guregipuzkoa 1005800.jpg|Benito Lertsundi (1971)
Fitxategi:Gatibu dkluba 4.jpg|Gatibu (2017)
Fitxategi:Anne Etchegoyen.jpg|Anne Etxegoien

## Hitzak 
Hitzen esanahia, hasieratik oso naïf dirudien arren, garai hartan herrialdean zegoen diktaduran kokatu behar da, zentsura bete-betean zegoen garaian; horregatik, Lertxundik lorea Euskal Herriko metafora gisa erabili zuen, eta umea herrialdea behatzen zuen euskal gazteriaren metafora gisa. 

Hauek dira askatasunaren aldeko abesti honen lau bertsoak:
:Mendian larrartean
:Aurkitzen da loretxo bat
:Aurrean umetxo bat
:Loretxoari begira

:Loreak esan nahi dio
:Umetxo aska nazazu
:Jaio naiz libre izateko
:Ta ez loturik egoteko

:Umetxoak ikusirik
:Lorea ezin bizirik
:Arantzak kendu nahi dizkio
:Bizi berri bat eman

:Orduan izango baitu
:Indarra eta kemena
:Orduan emango baitu
:Ugari bere fruitua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Benito Lertxundi abeslaria "Loretxoa" abestia abesten entzungai
* Exkixu taldearen "Loretxoa" abestiaren bertsioa entzungai
* ''10. 'Euskal abesti herrikoi''' bisitatuena Wikipedian (2015-2023, Massviews)
Lepoan hartu ta segi aurrera

***Lepoan hartu eta segi aurrera*** (berezko izenburua, *Lepoan hartu ta segi aurrera*) euskal kanta abertzale bat da, 1971koa. Hitzak Telesforo Monzon bergararrak idatzi zituen eta doinua, Pantxoa eta Peiok moldatu.

## Hitzak 
Zatirik ospetsuenetariko bat besterik ez dugu aipatuko, Monzonek sorturiko hitzak oraindik egile-eskubideen pean daudelako; izan ere, Frantzian sortu zituen hitz horiek eta, frantses legerian, egile-eskubideak egilea hiltzen denetik 70 urteko indarraldia du, eta Monzon 1981ean hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Pantxoa eta Peioren "Lepoan hartu ta segi aurrera" abestiaren bertsioa entzungai
* R.I.P. taldearen bertsioa
* "Lepoan hartu ta segi aurrera" abestiaren hitzak irakurgai
Urtxintxak

**Urtxintxak** euskal abestia da. Hitzak eta musika Manex Pagolak idatzi zituen, geroago Pantxoa eta Peio bikoteak moldatuta bereziki ezagun egin zuten.

Baionako ikastolako sorrerari lotua da kantua. 1968an, haurrek laster maitatuko zuten kantu bat idatzi nahian zebilela adierazi zuen Manex Pagola egileak: «Euskaldun haurren eredu gisa hartuz abere pollit, maitagarri eta bizi-bizi bat. Nahi nuen ere kantu hori izan zedin ikastolen lana goratzeko, publizitate marka bat bezala».

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pantxoa eta Peio
* Azken dantza

## Kanpo estekak 
* Pantxoa eta Peio "Urtxintxak" abestia abestuz entzungai
* Pantxoa eta Peio ETB1eko *Ordu Txikitan*' saioan.
San Sebastian martxa

[thumb|320p|[Raimundo Sarriegiren plazako danborrariaren estatua.]]
***San Sebastian martxa*** Donostiako Danborradan jo ohi den martxa ezaguna da. Doinua Raimundo Sarriegi maisuak sortu zuen, hitzak berriz Serafin Barojarenak dira. Martxa santuaren omenez konposatu zuen Sarriegik, eta ez hiriaren himno gisa.

## Hitzak 
## Kanpo estekak 
* San Sebastian Martxa, letra eta audioa 
* "San Sebastian" doinua entzungai (hitzekin batera).
* "San Sebastian martxa" abestuta entzungai
* San Sebastian Martxaren bideoa Santa Maria elizan YouTube gunean.

## Erreferentziak eta oharrak
Andre Maria eliza (Valtierra)

**Andre Maria eliza** Valtierrako parroki eliza da, XVI. mendean eraikia herriko meskita zaharraren hondakinen gainean eraikia. Bertako erretaula nagusiak balio handia du, besteak beste Joanes Antxeta eta Lope Larreakoak landua.

Elizak bi deitura ditu: Andre Mariaren Jasokundea eta San Ireneo apezpiku eta martiria.

1999eko ekainaren 7an, Nafarroako Gobernuak Sailkatutako Kultura Ondasun izendatu zuen erretaula nagusia.

## Ezaugarriak 
Oinplanoa latindar gurutze itxurakoa da, luzerako hiru nabek eta transeptuak osatua, bost zatiko burualdearekin. Alboko nabeak kaperatan banatuak daude. Ganga gotiko-pizkundetarrek nerbio konplexuak dituzte, ebaketa biribileko zutabeetan batzen direnak. Euste arkuak (*toralak*, *formeroak* eta zeharkakoak) zorrotzen eta erdi puntukoen artekoak dira. Barneko paramentu eta ganga betegarriak zuriz zarpeatuak daude.

Adreilu aparejuak, Nafarroako Erriberan ohikoa erlijio eraikinetan, kanpoalde soila eta apaindura gutxikoa eratzen du. Lan artistiko bakarra fatxada nagusian dago, mendebalderantz. Honek tenplu klasiko itxura du, toskanar ordenako lau pilastra prismatikoz, taulamenduz eta frontoi okuludunez osatua. Sarrea ateburuduna da eta gainean leiho bat du erlaitz eta frontoi erdizirkularrekoa.

Dorrea, esker aldean atxikia, igo ahala zabalera txikituz doazen bost gorputz prismatikoz osatua, erlaitzek banatua. Beheko lauak oinplanoa laukia dute eta goikoak oktogonala, okulu eta arku itsuz hornitua.

### Erretaula nagusia 
thumb|180px|Erretaula nagusia, plateresko-manierista

Elizako elementu interesgarriena erretaula nagusia da, XVI. mende amaieran eraikia, aurretik zegoen erretaula gotiko bat ordezkatzeko. Pizkundetar estilokoa da, behealdea platereskoa zaharragoa baita, eta goialdean manierista. Bi azpi-estiloak harmonian daude, oreka handiko artelana osatuz.

Agirien arabera, Juan Martínez de Salamanca maisuak 1577an hasi zuen, baina 1580an hil eta beste hainbat maisuk hartu zuten parte, hala nola Juan Antxeta azpeitiarrak, Blas Arbizuk eta Lope Larrea aguraindarrak. Erretaula 1598an amaitu zen eta Valtierrako biztanleek ordaindu zuten guztiz.

Erretaula oso urreztatua eta polikromatua dago. Lau gorputzez, hiru gorputzartez eta bederatzi kalez osatua dago, hiruko taldetan. Behealdean pradela du eta goialdean frontoiz osatutako atikoa, alboetan daudenak zatituak. Antolaketa konplexu honetan programa ikonografiko aberatsa dago garatua, santu, Elizaren doktore eta ebanjelioko pasarte ugari agertzen direla. Honela banatzen dira: 3 eskultura multzo, 16 taila handi, 2 taila txiki, 20 erliebe handi eta 22 erliebe txiki, horietatik lau soingain. Kale nagusian hiru eskultura multzo nagusiak daude.

## Galeria 

Image:Valtierra - Iglesia de Santa Maria 5.JPG|Burualdea
Image:Valtierra - Iglesia de Santa Maria 3.JPG|Erretaula nagusiaren xehetasuna

## Kanpo estekak 
* Erretaula: Kultura Ondasun izendapena NAOn
Rafael Huerta

**Rafael Huerta Zelaia** (Bilbo, 1928ko abenduaren 24a - Valentzia, 2022ko abenduaren 21a) euskal herritar eskultore eta arte irakaslea izan zen.

## Biografia 
Aita Moisés Huerta eskultorea zuen. Bilbon ikasi ondoren, Madrilgo San Fernandoren Arte Ederretako Erret-Akademian ikasi zuen 1951 arte.

1952an Corellako Arte eta Lanbide Eskolan eta 1972tik aurrera Iruñekoan irakaslea izan zen, zuzendaria ere izanik. 1987an irakaskuntza utzi eta eskulturgintza baino ez zion lotu

## Lan nabarmenenak 
[260px|thumb|*[Entzierroaren monumentua* Iruñean.]]
thumb|346x346px|*Euskal Artzainari monumentua* (1983) Idiazabalen.
* *Sagrado Corazón*, 1958, Corella.
* *Monumento a Ataúlfo Argenta*, 1961, Castro Urdiales.
* *Sagrado Corazón*, 1961, Funes.
* *Monumento al pastor vasco,* 1983, Idiazabal.
* *Rebotando al revés*, 1990, Etxabakoitz, Iruñea.
* *Entzierroaren monumentua*, 1994 eta 2007, Iruñeko Bigarren Zabalgunea.

## Erreferentziak
José Ramón Anda

**José Ramón Anda Goikoetxea** (Bakaiku, 1949 - ) euskal herritar eskultore eta arte irakaslea da.

## Biografia 
Haurtzaroa zerra, zizel eta arotz-lanabesen artean eman zuen, Madrilgo San Fernando Arte Ederren Goi Eskolara ikastera joan zen arte. Prestakuntza akademikoa eta gaztetako esperientzia, biak nabari dira bere obran. Erroman ere egin zuen ikasketa-egonaldi bat 1974an, beka bat eskuratu ondoren. Erakusketa ugari egin ditu Euskal Herri osoan. Neurri handiko lan asko egin ditu, eta hainbat herri eta hiritako kaleetan daude ikusgai, besteak beste Donostiako Ondarreta pasealekuan, Gipuzkoako hiriburuan eratzen zen Eskulturako Bi Urtekoa irabazi zuen *Zeharki* zortzi metroko menhir antzekoa. Jorge Oteizaren diseinu batean oinarriturik, berak egin zuen halaber Oteizarekin lankidetzan 1999an Donostiako San Bizente elizan ipini zuten *Pietatea*. 2003. urtean ipini zuten Nafarroako Unibertsitatearen errektoretzaren ondoan Andaren *Argi Izpia eta Orek* eskultura.

## Lan nabarmenenak 
thumb|"Zeharki" eskultura Donostian, Ondarretako lorategietan
* *Zeharki*: (1982-1989) Donostia.
* *Homenaje a Juan de Antxieta*, Iruñea.
* *Leihoa* (1989) Zarautz.
* *Polifemo/Leida* (1993) Iruñea.
* *Goruntz* (1980-1994) Zumarraga.
* *Belak* (2000-2001) Bakio.
* *Haizean*, (1978-2002) Tolosa.
* *Zeharki II* (2000-2002) Galdakao.
* Sin Título (1999-2003) Altsasu.
* *La Memoria de Urbasa*, Urbasa-Andia Natur Parkea.
* *Punto de luz y equilibrio/Argi izpia eta oreka* (1979-2003), Nafarroako Unibertsitate Publikoa, Iruñea.
* *Ama Birjina Haurrarekin* (2011), Iesu elizan (Donostia)

thumb|*Ikusmira*. José Ramón Anda. (Bilboko Arte Eder Museoan egindako erakusketan. 2012

## Herri kulturan 
2026ko Korrikarako Zetak taldeak grabatu zuen bideoklipa bere tailerrean egin zen. Bertan agertzen diren eskulturak bereak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Biografia
*www.liceus.com
*esculturaurbana.iespana.es
Antonio Loperena

**Antonio Loperena Eseberri** (Arguedas, 1922ko irailaren 4a - Tutera, 2010eko otsailaren 19a) euskal herritar margolari eta eskultorea izan zen.

## Biografia 
Gurasoak Ezkarozeko ganaduzaleak zituen, Arguedasera joan zirenak. Autodidakta, abeltzaintzari ekin zion 30 urte bete arte.

1947an ezkonduta, 1952an joan zen Tuterara, bertan harria, marmola eta buztin lantzeko ikastera.

Hasieran, enkarguak Nafarroatik baino ez zituen jaso (Arguedasko Birjinaren kopia, Tuterako Santa Maria katedralerako Itxaropena, San Irineo eta San Antonio); gero, berriz, Venezuelatik, Ekuadortik, Floridatik, Paristik edo Gijóndik ere.

## Lan nabarmenenak 
Hona hemen bere lan nagusienak:
* *Monumento a Celso Muerza Garbayo*, 1959, San Adrián
* *Monumento al escritor José María Iribarren*, 1972, Tutera
* *Monumento al hortelano*, 1973, Tutera
* *Monumento al arzobispo Bartolomé de Carranza*, 1977, Miranda Arga
* *Monumento a Santa Vicenta María López de Vicuña*, 1977, Cascante
* *Monumento a Sancho VII, el Fuerte*, 1983, Tutera
* *Monumento al labrador*, 1987, Cortes
* *Monumento al pastor bardenero*, 1992, Zarrakaztelu
* *Monumento a Muza Ibn Muza*, 1996, Tutera
* *Homenaje a Alonso de Ercilla*, 1998, Bilbo
* *Monumento al pastor roncalés*, 2000, Izaba
* *Monumento a la Jota*, datarik gabe, Tutera

## Erreferentziak
Oles ta oles (abestia)

**Oles ta oles** euskal gabon kanta herrikoi bat da.

## Ikus, gainera 
* Pantxoa eta Peio

## Kanpo estekak 
* Pantxoa eta Peioren "Oles ta oles" abestiko bertsioa entzungai
Joxe Ulibarrena

**Joxe Ulibarrena Arellano** (Azkoien, 1924ko urtarrilaren 25a - Uterga, 2020ko apirilaren 20a) euskal herritar eskultore, etnografo eta sustatzaile kulturala izan zen.

## Biografia 
Gerra zibilaren hasieran hamaika urte besterik ez zituela, matxinoek 46 urtezko aita eta 15 urtezko lehengusina erail zituzten. Gudak zeharo markatu zuen bere bizitza.

Iruñeko Arte eta Lanbide Eskolan eskulturagintza ikasi ondoren, 1945 eta 1947 artean Burgosen Valeriano Martínez eta Eulogio Valladolidekin batera lan egin zuen. 1950ean beka lortu eta Parisera joan zen Arte Ederretako Eskolan ikastera, Marcel Gimond irakaslea izanik.

Frankismoaren aurkako bere jarrera zela eta, Venezuelan eman zituen zazpi urte, non lan erlijiosoak lantzeaz gain Caracasko Euskal Etxean sustatzaile aritu zuen. Etxera itzuli eta Piarres Nafarroakoa Mariskala Fundazioa sortu zuen 1964an, Nafarroako Etnografia Museoa sortu zuena, hasieran Berriobeitin, eta gero Artetan (Ollaran).
Fitxategi:Joxe Ulibarrena 2011 Argia 01.jpg
Fitxategi:Joxe Ulibarrena 2011 Argia 02.jpg
Fitxategi:Joxe Ulibarrena 2011 Argia 03.jpg
Fitxategi:Joxe Ulibarrena 2011 Argia 04.jpg

## Lan nagusiak 
thumb|eskuinera|San Juan Xarreko Joan Bataiatzailea.
* [thumb|[Noaingo gudua gogorarazteko oroigarria|alt=]]*Kristo gurutzearekin* lana eraberritzea (1949).
* *Coromotoko Ama Birjina*, Guanaren (Venezuela).
* *Joan Bataitzailea* San Juan Xarren.
* *Adoaingo Aita Estebanen monumentua*, Iruñean (1980).
* *Pirinioetako zentauroak*, Félix Urabaienen oroitarria, Ollaranen.
* *Garinoaingo haritza*, Vianako Printzearen omenez, Garinoainen.
* * Noaingo guduaren oroigarria*, Getzen (1996).
* *Iturriberri*, Berriogoitin (1998).
* *Arrano Beltza*, Ziordian (2001).
* *Anaitasuna*, Azkoienen.
* *Gurutzada Santuan tiroz hildakoak*, Sartagudako *Memoriaren Parkea* (2006).
* Erretratuak (Aita Barandiaran, Manuel de Irujo, Cesare Borgia, Labrit, Belasko, Joanes Jatsukoa, Piarres Nafarroakoa edo Piarres Peraltakoa).
* *Altsasuko sustraiak Intxaurrondoa*, Altsasuko plazan.
Fitxategi:Altsasuko sustraiak Foruen Plazan.jpeg
Fitxategi:Altsasuko erroak Foruen Plazan 18 52 12 024000.jpeg
Fitxategi:Altsasuko erroak Foruen Plazan 18 52 08 301000.jpeg
Fitxategi:Altsasuko erroak Foruen Plazan.jpeg
Fitxategi:Altsasuko erroak Foruen Plazan 18 51 57 980000.jpeg
Fitxategi:Altsasuko plazako gaztainondo zaharra 02.jpg

## Idazlanak 
* *Escultura, pintura, tapiz* (1976)
* *La puerta principal* (1978)
* *Museo Etnográfico del Reino de Pamplona* (1990)
* *Plástica étnica euskariana* (1992)
* *La escultura magistral de Lumbier* (1993).
* *Hembrismo, Machismo, Etnología.* (1994)
* *Magistrales Obras Vecinales Etnológicas* (2000)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Joxe Ulibarrena Argia astekarian (2011)
*  Esculpiendo la historia. Joxe Ulibarrena. Documental completo. (Youtube, Zizunetea, 2013)
998 Bodea

**998 Bodea** asteroide gerrikoan aurkitutako 998. asteroidearen izena da. 1923ko abuztuak 6an aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1923 NU** zen.

## Kanpo estekak
Itsasontzi baten (abestia)

**Itsasontzi baten** Kaxiano lizartzar musikariaren abestia da. Izen bereko Itsasontzi baten izeneko diskoan kaleratu zen.

## Ikus, gainera 
* Kaxiano

## Kanpo estekak 
* Kaxianoren "Itsasontzi baten" abestia entzungai Youtube.com webgunean.
1005 Arago

**1005 Arago** asteroide gerrikoan aurkitutako 1005. asteroidearen izena da. 1923ko irailak 5ean aurkitu zuen Sergei Belyavskyk Simeizetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1923 OT** zen. Bere izena François Arago matematikariagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
1006 Lagrangea

**1006 Lagrangea** asteroide gerrikoan aurkitutako 1006. asteroidearen izena da. 1923ko irailak 12an aurkitu zuen Sergei Belyavskyk Simeizetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1923 OU** zen. Bere izena Joseph Louis Lagrange matematikariagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
1007 Pawlowia

**1007 Pawlowia** asteroide gerrikoan aurkitutako 1007. asteroidearen izena da. 1923ko urriak 5ean aurkitu zuen Vladimir Aleksandrovich Albitzkyk Simeizetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1923 OX** zen. Bere izena Ivan Pavlovengatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
1008 La Paz

**1008 La Paz** asteroide gerrikoan aurkitutako 1008. asteroidearen izena da. 1923ko urriak 31n aurkitu zuen Max Wolfek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1923 PD** zen. Bere izena Boliviako hiriburu administratiboa den La Paz hiriagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
1009 Sirene

**1009 Sirene** asteroide gerrikoan aurkitutako 1009. asteroidearen izena da. 1923ko urriak 31n aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1923 PE** zen. Bere izena greziar mitologiako izakiak ziren sirenengatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
1010 Marlene

**1010 Marlene** asteroide gerrikoan aurkitutako 1010. asteroidearen izena da. 1923ko azaroak 12an aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1923 PF** zen. Bere izena Marlene Dietrich aktoreagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Mitchell Printzipioak

**Mitchell Printzipioak** Irlanda eta Britainia Handiko gobernuek eta Ipar Irlandako alderdiek onartutako oinarrizko sei arau dira. Printzipio hauek Ipar Irlandaren inguruko negoziazio prozesuan parte hartzeko oinarriak izan ziren. Izena George Mitchell Ameriketako Estatu Batuetako senatariak proposatu zituelako eman zitzaion. Negoziazioetan parte hartu nahi zuten guztiek honakoa beteko zutela argi utzi behar zuten:
* Gatazka politikoak konpontzeko bide baketsu eta demokratikoak baino ez erabiltzea
* Talde paramilitar guztiak desarmatzea
* Desarme hori komisio batek nahi duenean ziurtatu behar duelarekin ados egotea
* Euren kabuz indarra erabiltzeari uko egitea eta besteek erabiltzen badute aurka egotea eta alderdi guztien arteko negoziazioak horrela bultzatzea
* Alderdi guztien arteko negoziaketaz lorturikoa bultzatzea eta bakarrik bide demokratiko eta baketsuak erabiltzea adostasunean ez dauden puntuak aldatzeko
* Zigorrezko erailketa eta kolpeak gelditu eta horiek gelditzeko bideak hartzea.

Sinn Féin alderdiak hau onartu zuenean kritika larriak jaso zituen beste irlandar errepublikar batzuen aldetik eta banaketak egon ziren alderdiaren barruan, nahiz eta gehiengo zabalak Sinn Féinen eta Mugimendu Errepublikarraren barruan jarraitu zuen.

## Euskal Herrian 
2009ko azaroaren 14an Ezker Abertzaleak, Altsasun (Nafarroa) eginiko agerraldi batean, Euskal Herriko gatazka modu horren bitartez konpondu behar zela adierazi zuen.

2010eko ekainaren 20an, Ezker Abertzaleak eta Eusko Alkartasunak sinatutako Lortu Arte akordioan, "gatazka gainditzeko tresnak elkarrizketa, negoziazioa eta akordioa" zirela nabarmendu, eta Mitchell printzipioak gauzatu behar zirela adierazi zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1011 Laodamia

**1011 Laodamia** asteroide gerrikoan aurkitutako 1011. asteroidearen izena da. 1924ko urtarrilak 5ean aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1924 PK** zen. Marteren orbita zeharkatzen duen asteroide bat da.

## Kanpo estekak
Kanta aberria

***Kanta aberria*** euskal abesti abertzalea da. Hitzak Telesforo Monzónenak dira; doinua, berriz, Pantxoa eta Peiorena.

## Abestiaren hitzak 
Zatirik ospetsuenetariko bat besterik ez dugu aipatuko, Monzónek sorturiko hitzak oraindik egile eskubideen pean daudelako: Frantzian sortu zituen, Frantziako legean egile eskubideak egilea hiltzen denetik 70 urteko indarraldia du, eta Monzón 1981ean hil zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pantxoa eta Peio

## Kanpo estekak 
* Pantxoa eta Peioren "Kanta aberria" abestiaren bertsioa entzungai
1013 Tombecka

**1013 Tombecka** asteroide gerrikoan aurkitutako 1013. asteroidearen izena da. 1924ko urtarrilak 17an aurkitu zuen Benjamin Jekhowskyk Aljerretik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1924 PQ** zen.

## Kanpo estekak
AAT (Star Wars)

**AAT** Star Warsen fikziozko unibertsoan **Armored Assault Tank**en laburdura da, **Asaltuzko Tanke Armatua** esan nahi duena. Merkataritza Federazioko gudu droideek maneiatuak, Tekno Batasunaren barnean zegoen Baktoid Armor Workshop enpresak diseinatu eta egiten zituen masiboki.

Kanoi nagusi bat dute euren goikaldeko zatian eta beste bi txikiago alboetan. Bere babes halakretaren behealdean jaurtigailuentzako sei irteera ditu eta soilik androide batek gidatzen zuen. Arma txikiak maneiatzen zituzten bi artilero eta tankea gidatzeaz eta kanoi nagusia maneiatzeaz arduratzen zen komandante bat zeramatzan.

Tanke hauek Naboo, Geonosis, Utapau, Felucia eta Mygeeto planetetan egon ziren, separatistek Klon Gerretan erabili zituztelarik.

## Kanpo estekak
1012 Sarema

**1012 Sarema** asteroide gerrikoan aurkitutako 1012. asteroidearen izena da. 1924ko urtarrilak 12an aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1924 PM** zen. Bere izena Aleksandr Pushkinen liburuetan agertzen den pertsonaia bategatik jasotzen du, Alexander von Zelimskyk opera bihurtu zuena.

## Kanpo estekak
Baktoid Armor Workshop

**Baktoid Armor Workshop** Star Warseko fikziozko unibertsoan gerra armak eraikitzen zituen enpresa bat zen.

Galaxia osoan zehar zegoen enpresa armamentistikorik garrantzitsu eta boteretsuenetako bat zen. Konpainia honen bulego nagusiak *Metalorn* planetan zeuden, galaxian zehar eskulangintza zentruak zituelarik. Planetarik garrantzitsuenetako batzuk *Ord Lithone*, *Ord Cestus*, *Telti*, *Balmorra* eta Geonosis ziren. Azken planeta honek esangura handia izan zuen, bertako biztanleek (geonosiarrek) Antzinako Errepublika Galaktikoaren gudu droide ezagunenetako baten diseinuan lagundu baitzuten.

Nabooko gudua gertatu baino urte batzuk lehenago, Baktoidek bere mendeko beste enpresa bat sortu zuen: Baktoid Automata. Enpresa honek soilik gudu droideak eraikiko zituen, tankeak bere "ahizpa nagusia"ri utziz.

Klon Gerretan zehar, Baktoid Automata gudu droideak eraikitzeaz arduratu zen lehen aipaturiko planeta guztietan eta Baktoid Armor Workshopek AATak eta MTTak bezalako tanke indartsuak eraikitzen jarraitu zuen.

Klon Gerretan, enpresa handi honetako presidenteak Wat Tamborren aurrean erantzuten zuen, Tekno Batasunaren presidentea zena (Baktoid barnean zuen erakundea). Wat Tamborrek plan maltzur bat abian jartzea erabaki zuen eta ohiko gudu droideak hobetu zituen eta milaka gudu super droide sortzen hasi zen. Eredu berri hauek lehen aldiz Geonosiseko guduan agertu ziren, non oraindik erabiltzen ziren makina zaharrak baino indartsuagoak eta erresistenteagoak zirela frogatu zuten.

## Kanpo estekak
Malastare

**Malastare** Star Warseko fikziozko unibertsoan agertzen den planeta bat da. Kanpoaldeko ertzeko planeta oihantsu bat da, pod racingezko legez kanpoko lasterketengatik ezaguna, galaxia osoan debekatuak daudenak.

## Biztanleak 
Malastarek ez du esklaburik, eta bertan bizi den espezie nagusia duga da, planetan bertan jatorria dutenak, Sebulba bezala, pod racing lasterketari bat. Gran ugari ere badaude.

## Agerpenak edo aipamenak 
Fikziozko planeta honi buruz Mace Windu Jedi Maisua Red Laro talde terroristaren eta Lanniken jendearen aurkako kanpaina baten buru izan zela ezagutzen da. Eta sekuentzia batek Sebolto erregeak Gora Taldearekin denbora batez lan egin zuela erakusten du, Jango Fettek jazarpen batean lantegi batean amildegi batetik eroriarazi izan aurretik (talde horretako buruaren bila zihoanean).

Star Warseko fikzioaren barnean, yuuzhan vongen inbasioan zehar planeta konkistatua izan zen, baina ez zuen kalte askorik jasan estralurtarrek tokiko industria suntsitu zuten arren. Askapenaren ondoren, Malastarek ordezkaritza izan zuen Aliantza Galaktikoaren Senatuan, honek bertako biztanleek laguntzarik gabe berreraikitzen utzi zuelarik, laguntza, kalte handiagoak jasan zituzten beste planeta batzuetan beharrezkoagoa baitzen. Istorioaren arabera, honek dugak zein granak haserrarazi zituen. Pasaia batean Bigarren Corelliar Krisia gertatu baino lehen, gutxienez euren metano etxaldeak berreraiki zirela aipatzen da.

## Kanpo estekak
Nafarroako Erresumako Diputazioa

**Nafarroako Erresumako Diputazioa** Nafarroako Erresumako erakunde bat izan zen, Gorteen akordioak betetzen zirela zaintzeko betebeharra zuena. 1501ean sortua, 1576an bihurtu zen iraunkorra, eta 1839an desagertu zen. 1841etik aitzina, Nafarroa Probintziako Diputazioak ordeztu zuen, gero Foru Diputazioa (edo Aldundia) deitua.

## Sorrera 
Diputazioaren figura Katalunian jaio zen, XIII. mendearen amaieran, Gorteen ordezkaritza gisa. XIV. mendetik aitzina, Iberiar penintsulako beste herrialde batzuetan ere eratu ziren, hala nola Aragoin, Valentzian eta Gaztelan.

Nafarroako  Gorteek diputazio bat sortu zuten 1501ean, 1576tik aurrera iraunkorra bilakatu zena. Erresumako Diputazioak Gorteak ordezkatzen zituen, bilduta ez zeudenean beharrezko erabakiak hartu eta haien aginduak betearazteko. Izan ere, Gorteak bakan osatzen ziren eta batzuetan urteak joaten ziren deitu gabe. Beraz, erabakitakoa betetzen zela ziurtatzeko organismo bat sortu beharra zegoen: foruen aurkako erasoak zuzentzeko eta legeak aplika zitezen bulkatzeko. Zergen kobrantza, ordea, Kontuen Ganberaren bitartez egiten zen.

Denborarekin, gero eta eskumen gehiago bereganatuz joan zen. XVII. mendearen erditik aitzina, txanponak egiteko ardura zeukan, salgaien gaineko zergak jasotzen zituen, erregeordeari laguntzen zion tropak errekrutatzen, eta txostenak egiten zituen foruen aurkako legeak Nafarroan aplika ez zitezen. Hirurteko Liberalean ere, 1820tik 1823ra, Diputazio Probintziala egon zen indarrean Erresumako Diputazioaren ordez. 

1836an, Lehen Karlistaldiaren erdian, Nafarroako Erresumako Diputazioa behin betiko desegina izan zen. Bost urte geroago, 1841eko Foruak Eraldatzeko Legea onartu zelarik, Nafarroako Gorteak, Erresumako Diputazioa eta Epaitegi bereziak desagertu ziren, eta Nafarroako Diputazioa sortu. Erabaki horren ondoren, arras murriztu ziren Nafarroaren eskubideak.   Izan ere, diputazioa Espainiako probintziako aldundi gisa sortu zen.

## Ikus, gainera 
* Nafarroako Foru Diputazioa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak