Alfontso XIII.a Borboikoa (Espainia)

**Alfontso XIII.a** (izen osoa gaztelaniaz: *Alfonso León Fernando María Jaime Isidro Pascual Antonio de Borbón y Habsburgo-Lorena*; Madril, 1886ko maiatzaren 17a - Erroma, Italiako Erresuma, 1941eko otsailaren 28a) jaio zenetik 1931 arte Espainiako erregea izan zen. Hamasei urte zituela eskuratu zuen boterea, 1902ko maiatzaren 17an.

## Biografia 
Alfontso XII.aren hilondoko semea, erregetu bitartean haren ama Maria Kristina Habsburgo-Lorrenakoa izan zen erregeorde. Adin txikia bitartean, 1898an Espainiak Kuba, Puerto Rico, Filipinak eta Guam galdu zituen, AEBen esku-hartzeak erabaki zituen askatasun gerren ondorioz. Espainiaren Inperioa bukatua zen. Bi urte geroago, aldiz, Mendebaldeko Afrikako zati bat hartu zuen Espainiak (Muni), Marokora hedatuko zen kolonizazioari ekinez.

1902. urtean koroatu zen eta 1906an ezkondu zen Viktoria Eugenia Battenbergekoa ingeles aristokratarekin. Atentatu bat izan zuen erregearen jarraigoak egun hartan (erregeak izan zuen bigarrena, bietatik zauririk gabe irten zen). 1912ko frantses-espainiar itunak Marokoko egoera argitu bazuen ere, ahalegin militar eta ekonomiko bereziak eskatu zizkion Espainiako estatuari, egokitu zitzaien alderdiko erresistentzia askoz ere indartsuagoa izan baitzen. Lehen Mundu Gerran Espainia neutral izan zelarik, ekonomia espainiarra arras bizkortu zen, gerran zeuden herrien merkatu berriak zabaldu egin baitzitzaizkion. Sistema politikoak, alabaina, porrot egin zuen: burgesiaren alderdi dinastikoak ahuldu, ezkerreko alderdi sozialista eta sindikatuak (CNT eta UGT) hazi eta gorpuztu eta Euskal Herriko nahiz Kataluniako higikunde abertzaleak sendotu ziren.

1923ko irailaren 13an, Alfontso XIII.aren onespenarekin —eta patronaleko zati handi baten, Eliza Katolikoaren, Armadaren eta kontserbadore gehienen laguntzarekin—, Miguel Primo de Riverak Estatu kolpea jo eta diktadura ezarri zuen. 1927an bukatu zen Marokoko gerra eta, 1930. urtean, Primo de Rivera erretiratu eta alderdi guztiak berriz ere plazaraturik, Alfontso XIII.a bakar samar geratu zen nagusi ziren errepublikaren aldeko indarren aurrean. 1931ko apirilaren 12ko Udal Hauteskundeek egoera hau berretsi baizik ez zuten egin; 1931ko apirilaren 14an, Espainiako Bigarren Errepublika aldarrikatu zen, eta erregek ihes egin zuen Espainiatik. Hau idatzi zuenː

Azaroaren 26an, lege baten bidez, Parlamentuak goi saldukeriaren errudun jo zuen errege, eta erregetzako eskubideak kendu zizkien hari eta haren ondorengo guztiei:

Lege hura, ordea, Francisco Franco *generalisimo*ak indargabetu zuen, 1938ko abenduaren 15ean onartutako legearen bitartez. Hala ere, ez zion erregetza eman Alfontso XIII.ari, nahiz eta hark altxamenduaren hasieratik lagundu zion —«lehen orduko falangista» zela zioen Alfontso XIII.ak— eta milioi bat pezeta eman zituen 1937an frankisten alde.

Erroman hil zen, 1941eko otsailaren 28an.

## Euskara mugatzearen aldekoa 
thumb|Alfonso XIII.a Primo de Riverarekin 1930ean.
1922ko irailaren 10ean, Euskaldunek espainiera ezagutzeko beharra zutela aldarrikatu zuen Gernikan Alfonso XIII.ak. Eusko Ikaskuntzaren III. Kongresuan egindako hitzartzean euskaldunek euskara ikasi behar zutela, bai, baina baita gaztelania ere esan zuen, ezin baitzuten euskararen ikaskuntzara soilik mugatu eta den-denek ezagutu behar zuten espainiera, “Espainia ezin baitaiteke Baskonia gabe bizi, ezta Baskonia Espainia gabe ere”. Urtebete eskasera ezarri zen erregeak berak babestutako Miguel Primo de Riveraren diktadura, zeinak euskara debekatu zuen eskolako testuliburuetan, besteak beste.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Shlomo Ben-Ami (1984): *La Dictadura de Primo de Rivera. 1923-1930*. Editorial Planeta. .
* Morgan C. Hall (2005): *Alfonso XIII y el ocaso de la monarquía liberal, 1902–1923*. Madril, Alianza Editorial. .
* Javier Moreno Luzón (editorea) (2003): *Alfonso XIII, un político en el trono.* Madril, Marcial Pons. .
* Ramón Tamames eta Xavier Casals (2004): *Miguel Primo de Rivera*. Bartzelona, Ediciones B.

## Kanpo estekak