open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bretainiako dukeen gaztelua

**Bretainiako dukeen gaztelua** (, ) antzinako Erdi Aroko gotorleku eta duke jauregi bat da, Nantes hirian dagoena, gaur egun Loirerria eskualdean, Loira ibaiaren eskuinaldeko ibarrean, antzina lubakiak betetzeko erabiltzen zena.

XIII. mendeko jatorrizko gaztelua izan zen Nanteseko gazteluaren gainean eraberritua eta artilleria teknika berriei egokitua, Bretainiako dukeen egoitza nagusia izan zen XIII. mendetik XV. mendea arte. XIX. mendean monumentu historiko bezala katalogatua izan zen, eta gaur egun, hiriaren jabetzakoa da, publiko orokorrarentzat irekitzeko berrabildua.

## Historia 
1207tik aurrera, Konstantza Bretainiakoa dukesaren alarguna zen Guy Thouarsekoak, lhen gaztelua eraikiarazi zuen, "Dorre Berrikoa" edo "Nantesekoa" deitua, hiriko galo-erromatar harresiaren oinean, garai hartan egungo Bouffay auzora mugatua zegoena. Dukerriaren boterea berretsi nahi zuen Nanteseko gotzain eta kondeenaren aurrean. Pierre Mauclercek eta bere seme Joan I.a Bretainiakoak hiriko gotorlekua hedatu eta gaztelua handitu zuten. Hiriko defentsen funtsezko elementu bat da, Loira ibaiaren beso bat babesteko balio izan zuena, aktibitate komertzial ugariren tokia. XIII. mendeko garai honetan *Vieux Donjon* ("Dorre Zaharra", garai hartako hondakin bakarra) deituriko dorre poligonala eraiki zen. XIV. mendearen bigarren erdialdean "Dorre Berriaren Gaztelua" Joan IV.a Bretainiakoak handitu zuen.

1466an, Frantzisko I.a Bretainiakoak gaztelua berreraikitzea erabaki zuen. Eraikin berria, aldi berean dukeen gortearen egoitza nagusia eta errege botereari eusteko gai izango zen gotorleku militar bat izango zen. Bokazio bikoitz bat, gortearen aldetik toba zurizko bizitoki-jauregi batek adierazia, itxura finekoa (Gobernu Handia, Urrezko Koroaren dorrea, Etxe Handia), eta hiriaren aldetik harresi zatiz eta 500 metroko erronda bidez elkartutako granito eta arbelezko zazpi dorre handiz.

## Iruditegia 

Irudi:ChateauDesDucsDeBretagne20090906 cropped.jpg|Gazteluaren ikuspegia
Irudi:Château des ducs de Bretagne 3.jpg|Sarrerako zubia.
Irudi:Nantes, Château des Ducs de Bretagne.jpg|Harresiak.
Irudi:Chateau des Ducs de Bretagne ViaOuest.jpg|Gobernuaren jauregi handia.
Irudi:Château de Nantes 8.jpg|Gobernuaren jauregi txikia.
Irudi:Château Nantes 15.JPG|*Vieux Donjon*, XIII mendeko dorrea.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala: Château des ducs de Bretagne - Museoa - Erakusketak
Matrize tridiagonal

Aljebra linealean, **matrize tridiagonala** edo **hiru diagonaleko matrizea** matrize karratu bat da, diagonal nagusian, lehenengo goi-diagonalean eta lehenengo azpidiagonalean ez dauden elementu guztien balioa zero dena. Beraz, horrek esan nahi du matrizeak hiru diagonal ez-zeroak dituela.

Adibidez, matrize hau tridiagonala da:
:\begin{pmatrix}
1 & 4 & 0 & 0 \\
3 & 4 & 1 & 0 \\
0 & 2 & 3 & 4 \\
0 & 0 & 1 & 3 \\
\end{pmatrix}

## Definizioa 
A\in \mathcal{M}_n \left(K\right) matrize bat, non a_{i,j} bere elementuak diren, tridiagonala da, hau betetzen bada:
:a_{i,j} = 0 \,, non |i-j| > 1 \, den (*i*, *j*) guztietarako.
Hau da, aldi berean goiko eta azpiko Hessenberg matrize bat bada.

## Kanpo estekak 
*  Matrize tridiagonalak eta bidiagonalak
Bit Adini

thumb|eskuinera|Bit Adini, erdialdean
**Bit Adini** (**Beth Eden** bezala ere ezaguna) gaur egungo Siriako Alepo inguruan Eufrates ibaiaren haranean eta Karkemishetik 20 kilometro hegoaldera egon zen estatu aramaiko bat izan zen. Estatu honi buruzko informazio iturri gehienak asiriar jatorrikoak dira, nortzukin Bit Adinik gatazka ugari izan zituen, azkenean Asiriar estatuak xurgatu zuen arte Salmanasar III.aren garaian.

## Historia 
K.a. XII. mendean gertatu zen inperio handien krisialdiaren ondoren, Siria iparraldeko eremu erdi idor zabalak tribu aramaikoen kontrolpean geratu ziren, sedentario bihurtu ondoren K.a. XI. mendea eta K.a. X. mendea bitartean zenbait estatu eratuko zituztenak eta Mesopotamia, Ekialdea eta Anatoliako estatu neohititen arteko ibilbide komertzialak kontrolatzen hasiko zirenak. Horien artean dago Bit Adini, Eufrates ibaiaren haranean kokatua eta bere hiriburua zen Til Barsip ibaiaren ibi baten gainean estrategikoki kokatua.

Asiriaren birsortzearekin, Asurnasirpal II.aren erregealdian sendotua, Bit Adini bere eragina eta inguruan zituen harreman komertzialak arriskuan ikusten hasi zen, eta, beraz, Babiloniarekin batera, Asiriaren mugakide ziren estatu txikien altxamenduak bultzatu zituen. Altxamendu hauek zanpatu ondoren, Asurnasirpal II.a ez zen Babiloniari aurre egiten ausartu eta Bit Adiniren aurka joan zen, nori Eufratesetik ekialderako lurraldea kendu zion.

K.a. 858an, Bit Adini Anatolia hegoaldeko eta Siria iparraldeko estatu aramaiko eta neohititen koalizio baten buru jarri zen Asiriako errege berria zen Salmanasar III.aren aurka. Koalizioa garaitua izan zen eta Bit Adini erresuma Asiriara erantsia eta probintzia bihurtua izan zen. Bere hiriburua Kar-shulman-ashare-du (Salmanasarren gotorlekua) bezala berrizendatua izan zen, eta probintziako gobernuaren egoitza izango zen.

Asiriak Bit Adini konkistatu izanak ez zuen eskualde hartan aldaketa kultural handirik suposatu. Hizkuntza aramaikoa mantendu egin zen, baita aurrera egin ere, eta tokiko oligarkiaren zati bat Asiriar Inperioaren zerbitzura sartu zen.

## Kanpo estekak
Arantxa Sánchez Vicario

**Aránzazu Isabel Maria Sánchez Vicario** (Bartzelona, 1971ko abenduaren 18a) kataluniar tenislari profesional ohia da. Guztira 14 Grand Slam titulu irabazi zituen.
José Hierro

**José Hierro del Real** (Madrid, 1922ko apirilaren 3a - Madrid, 2002ko abenduaren 21a) espainiar poeta izan zen.

## Bizitza 
1947an argitaratu zituen lehenengo bi poema liburuak: *Tierra sin nosotros* (*Lurra gu gabe*) eta *Alegría* (*Poza*). Indar dramatikoa antzematen zaio Hierroren poesiari, eta gehiegikeria erretorikoak arbuiatzen zituela. Lekukotasuna eta intimismoa lantzen zituen, eta ardura berezia erakutsi zuen denboraz eta oroimenaz. Harenak dira, *Con las piedras, con el viento* (1950, *Harriekin, haizearekin*), *Quinta del 42* (1952, *42ko kinta*), *Estatuas yacentes* (1955, *Estatua etzanak*), *Libro de las alucinaciones* (1964, *Eldarnioen liburua*).

1974an bere ordu arteko liburu guztiak bildu zituen *Lo que sé de mí* (*Neure buruaz dakidana*) izeneko bilduman. Azken lanak, *Agenda* (1991); *Prehistoria literaria* (1992, *Literatura historiaurrea*); *Cuaderno de Nueva York* (1998, *New Yorkeko koadernoa*) eta *Guardados en la sombra* (2002) dira. 1998an, Espainiako letretako sari nagusia eman zioten, Cervantes saria, eta 1999an, Espainiako Erret Akademiako kide hautatu zuten.

## Lanak 
* *Alegría*, 1947
* *Tierra sin nosotros*, 1947.
* *Con las piedras, con el viento*, 1950.
* *Quinta del 42*, 1952.
* *Antología*, 1953
* *Estatuas yacentes*, 1955.
* *Cuanto sé de mí*, 1957.
* *Poesías completas. 1944-1962*, 1962.
* *Libro de las alucinaciones*, 1964.
* *Problemas del análisis del lenguaje moral*, 1970.
* *Cuanto sé de mí*, 1974.
* *Quince días de vacaciones*, 1984.
* *Reflexiones sobre mi posía*, 1984.
* *Cabotaje*, 1989.
* *Agenda*, 1991.
* *Prehistoria literaria*, 1991.
* *Emblemas neurorradiológicos*, 1995.
* *Sonetos*, 1995.
* *Cuaderno de Nueva York*, 1998.
* *Guardados en la sombra*, 2002.
* *José Hierro. Poesías completas (1947-2002)*, 2009.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Euskarari ekarriak: Jose Hierro Ekarriak.armiarma.eus
*  Jose Hierroren biografia eta poemak Amediavoz.com
Gonzalo Torrente Ballester

**Gonzalo Torrente Ballester** (Ferrol, Galizia, 1910eko ekainaren 13a - Salamanca, 1999ko urtarrilaren 27a) espainiar eleberrigilea izan zen. 1985. urtean Cervantes saria eskuratu zuen.

## Bizitza eta lanak 
Santiago de Compostela eta Madrilgo unibertsitateetan filosofia eta zuzenbide ikasketak egin ondoren, literatura irakatsi zuen Madrilgo eta Salamancako institutuetan eta Albanyko unibertsitatean (New York). Gazte zela *El viaje del joven Tobías* (1938, *Tobias gaztearen bidaia*) antzerkia eta *Javier Mariño* (1943) eleberria idatzi zituen. Bere garaiko literaturgintzari buruz *Teatro español contemporáneo* (1957, *Espainiako gaurko antzerkia*) eta *Panorama de la literatura española contemporánea* (1961, *Espainiako gaurko literaturaren egoera*) saiakera kritikoak idatzi zituen.

Ondorengo eleberrietan estilo molde berriak landu zituen: *Los gozos y las sombras* (1959-1962, hiru liburuki; *Pozak eta itzalak*), *Don Juan* (1963), *La saga/fuga de J. B.* (1972, *J. B.-ren saga/ihesa*) eta *Fragmentos de apocalipsis* (1979, *Apokalipsiaren atalak*). 1981. urtean Espainiako Narratiba Sari Nazionala irabazi zuen *La isla de los jacintos cortados* (1980, *Hiazinto moztuen uhartea*) lanari esker. Ondoko urteetan *Cuadernos de un vate vago* (1982, *Poeta alfer baten kaierak*), *Quizá nos lleve el viento al infinito* (1984, *Agian haizeak eramango gaitu infinitora*), *Filomeno a mi pesar* (1988, *Filomeno nire gogoz kontra*) eta *Las islas extraordinarias* (1991, *Uharte zoragarriak*) literatura lanak argitaratu zituen.

## Idazlanak 
* *Javier Mariño* (1943)
* *El golpe de estado de Guadalupe Limón* (1946)
* *Ifigenia* (1950)
* *El Señor llega* (1957)
* *Los gozos y las sombras* (1959-1962)
* *Donde da la vuelta el aire* (1960)
* *La Pascua triste* (1962)
* *Don Juan* (1963)
* *Off-Side* (1968)
* *La Saga/Fuga de J.B.* (1972)
* *Fragmentos de Apocalipsis* (1977)
* *La isla de los jacintos cortados* (1980)
* *Dafne y ensueños* (1982)
* *Quizá nos lleve el viento al infinito* (1984)
* *La princesa durmiente va a la escuela* (1985)
* *La rosa de los vientos* (1985)
* *Yo no soy yo, evidentemente* (1987)
* *Filomeno, a mi pesar* (1988)
* *Crónica del rey pasmado* (1989)
* *Las islas extraordinarias* (1991)
* *La muerte del decano* (1992)
* *La novela de Pepe Ansúrez* (1994)
* *La boda de Chon Recalde* (1995)
* *Los años indecisos* (1997)
* *Doménica* (1999)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Hessenberg matrize

Aljebra linealean, **Hessenberg matrizea** matrize karratu bat da, "ia" triangeluarra dena. Hain zuzen ere, **goiko Hessenberg matrizea** da lehenengo azpidiagonalaren beheko elementu guztien balioa zero dena eta **azpiko Hessenberg matrizea** da lehenengo goi-diagonalaren gaineko elementu guztien balioa zero dena.

Adibidez:
:\begin{pmatrix}
1 & 4 & 2 & 3 \\
3 & 4 & 1 & 7 \\
0 & 2 & 3 & 4 \\
0 & 0 & 1 & 3 \\
\end{pmatrix}
goiko Hessenberg matrize bat da
:\begin{pmatrix}
1 & 2 & 0 & 0 \\
5 & 2 & 3 & 0 \\
3 & 4 & 3 & 7 \\
5 & 6 & 1 & 1 \\
\end{pmatrix}
azpiko Hessenberg matrize bat da.

## Ikus, gainera 
* Matrize triangeluarra

## Kanpo estekak
Carmen Martín Gaite

[270px|thumb|eskuinera|Carmen Martin Gaiteri monumentua [Salamancan.]]

**Carmen Martín Gaite** (Salamanca, 1925eko abenduaren 8a - Madril, 2000ko uztailaren 23a) espainiar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Eleberriak eta ipuinak idatzi zituen batez ere. Espainiako berrogeita hamarreko belaunaldiko kidetzat jotzen da. *El balneario* (1953) izan zen argitaratu zuen lehen liburua. 1954an Rafael Sánchez Ferlosio idazlearekin ezkondu zen. 1958an Nadal saria irabazi zuen, *Entre visillos* eleberriarekin. Giro barnerakoia da nagusi idazlan horietan.

Zenbait antzerki lan idatzi ostean, 1960ko 1970eko hamarkadetan kontakizungintza landu zuen, bereziki. 1974an bere eleberri onenetako bat argitaratu zuen: *Retahílas*. 1978an Espainiako Narratiba Sari Nazionala eskuratu zuen, *El cuarto de atrás* lanarengatik. Besteak beste, Literaturako Asturiasko Printzea Saria (1988), José Angel Valenterekin batera, eta Espainiako Letren Sari Nazionala jaso zituen.

Haur-literaturaren alorrean, gazte hil zen bere alabari eskaini zion *El castillo de las tres murallas*, Lumen argitaletxeko Esther Tusquetsek eginiko eskaera bati erantzunez, laguna zen Juan Carlos Eguillor ilustratua..

Literatura kritikari, itzultzaile eta kazetari (*Diario16*, *Cuadernos hispanoamericanos*, *Revista de Occidente*, *El País*, *El Independiente* eta *ABCn*) ere jardun zuen.

## Lanak 
### Eleberriak 
* *Entre visillos* (1957)
* *Ritmo lento* (1963)
* *Retahílas* (1974)
* *Fragmentos de interior* (1976)
* *El cuarto de atrás* (1978)
* *Nubosidad variable* (1992)
* *La Reina de las Nieves* (1994)
* *Lo raro es vivir* (1996)
* *Irse de casa* (1998)
* *Los parentescos* (2001)
* *Usos amorosos de la posguerra española*
*
### Ipuinak 
* *El balneario* (1954)
* *Las ataduras* (1960)
* *Cuentos completos* (1978)

### Umeentzako liburuak 
* *El castillo de las tres murallas* (1981)
* *El pastel del diablo* (1985)
* *Caperucita en Manhattan* (1990)

### Antzerkia 
* *A palo seco* (1957)
* *La hermana pequeña* (1959)

### Telebista 
* *Teresa de Jesús* (1984ko saioa)

### Poesia 
* *A rachas* (1976)

### Saiakerak 
* *El proceso de Macanaz* (1969)
* *Usos amorosos del dieciocho en España* (1972)
* *La búsqueda de interlocutor y otras búsquedas* (1973)
* *El cuento de nunca acabar* (1983)
* *Usos amorosos de la postguerra española* (1987)
* *Desde la ventana* (1987)
* *Agua pasada* (1992)
* *Cuadernos de todo* (2002)

### Itzulpenak 
* Madame Bovary

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Joannes Jauregiren "Solas betea" artikulua, *Berria*n, 2022ko maiatzaren 22an.
Matrize triangeluar

Aljebra linealean, **matrize triangeluarra** matrize karratu bat da, diagonal nagusiaren azpitik edo gainetik dauden elementu guztiak nuluak dituena.

Espezifikoki:
* **matrize goi-triangeluarra** da diagonalaren beheko elementu guztien balioa zero dena: \forall i > j, a_{ij} = 0\,
:
A = 
\begin{pmatrix}
  a_{1,1} & a_{1,2} & a_{1,3} & \cdots& a_{1,n-1}&a_{1,n}\\
  0 & a_{2,2} & a_{2,3} & \cdots& a_{2,n-1}& a_{2,n}\\
  0 & 0 & a_{3,3} & \cdots& a_{3,n-1}& a_{3,n}\\
\vdots & \vdots & \vdots & \ddots& \vdots&\vdots\\
0 & 0 & 0 & \cdots& a_{n-1,n-1}&a_{n-1,n}\\
0 & 0 & 0 & \cdots& 0&a_{n,n}\\
\end{pmatrix}

* **matrize azpitriangeluarra** da diagonalaren gaineko elementu guztien balioa zero dena: \forall i 
:
A = 
\begin{pmatrix}
  a_{1,1} & 0 & 0 & \cdots& 0&0\\
  a_{2,1} & a_{2,2} & 0 & \cdots& 0& 0\\
  a_{3,1} & a_{3,2} & a_{3,3} & \cdots& 0& 0\\
\vdots & \vdots & \vdots & \ddots& \vdots&\vdots\\
a_{n-1,1} & a_{n-1,2} & a_{n-1,3} & \cdots& a_{n-1,n-1}&0\\
a_{n,1} & a_{n,2} & a_{n,3} & \cdots& a_{n,n-1}&a_{n,n}\\
\end{pmatrix}

Matrize diagonala goi-triangeluarra eta azpitriangeluarra da.

## Kanpo estekak
Ismail Kadaré

**Ismail Kadare** (Gjirokastër, 1936ko urtarrilaren 28a – Tirana, 2024ko uztailaren 1a) albaniar idazlea izan zen. 1990ean Frantzian asilo politikoa eskatu zuenetik, Paris eta Albania artean bizi izan zen. Besteak beste, Balkanak eta Europaren arteko historiaz arduratu zen.

## Biografia 
Haurra zela, garaiko gertaera latzak nozitu zituen bizitokian, hala nola, Bigarren Mundu Gerra bizi izan zuen, Italia faxistak, Alemania naziak eta Sobietar Batasunak bere herrialdearen okupazioa, 1944an Albanian Enver Hoxharen diktadura komunista ezarri zen arte. Hamazazpi urterekin, Hizkuntzak eta Literatura ikasi zituen Tiranako Unibertsitatean eta poesia sari bat irabazi zuen, Moskura Gorki Institutuan ikastera joateko aukera eman ziona 1958 urtean.
Baina 1961ean kanporatu zuten, Albania eta SESBren arteko harremanak hautsi ondoren.
Moskuko institutuan ‘’Gjenerali i ushtrisë së vdekur’’ (Armada hileko jenerala) idatzi zuen, Frantzian izugarrizko arrakasta lortu zuena. Nobela horri esker, immunitate moduko bat lortu zuen bere herrialdean, harrotasun nazionalaren ordezkari gisa, bere herrialdeko dogmetara tolestu ez arren. Erregimenak izendatuta, Albaniako Legebiltzarrean diputatu gisa aritu zen tarteka 1970 eta 1982 artean. 1990ean, Hoxharen erregimena erori baino hilabete batzuk lehenago, Parisen erbesteratu zen, ordutik bizi izan zen hirian, Albania maiz bisitatu zuen.

## Eleberriak 
* 1963: *Gjenerali i ushtrisë së vdekur*
* 1970: *Kështjella*
* 1971: *Kronikë në gur*
* 1975: *Nëntori i një kryeqyteti*
* 1977: *Dimri i madh*
* 1978: *Prilli i thyer*
* 1978: *Ura me tri harqe* (*Hiru arkuko zubia*, Juan Mari Arzallusek itz.)
* 1981: *Pallati i ëndrrave*
* 1981: *Dosja H.* (*H. dosierra*, Juan Mari Arzallusek eta Antton Olanok itz.)
* 1985: *Nata me hënë*
* 1988: *Koncert në fund të dimrit*
* 1996: *Kohë barbare: Nga Shqipëria në Kosovë*
* 1996: *Spiritus*
* 1997: *Kushëriri i engjëjve*
* 1998: *Tri këngë zie për Kosovën*
* 2000: *Lulet e ftohta të marsit*
* 2003: *Jeta, loja dhe vdekja e Lul Mazrekut*
* 2006: *Identiteti evropian i shqiptarëve*
* 2008: *Aksidenti*
* 2015: *Kukulla*

## Sariak 
* Frantziako Kultura Ministerioaren Arte eta Letren Ordenako komandante izendapena 1996 urtean
* Cino Del Duca (Prix Mondial Cino Del Duca frantsesez) nazioarteko urteroko saria bat da humanismoaren arloan nabarmendutako lana – Zientifikoa edo literarioa – aitortzekoa, 2005 urtean.
* Man-Booker Nazioarteko Literatura Saria, 2005 urtean
* Literaturako Asturiasko Printzesa saria, 2009 urtean.
* Jerusalem saria, bi urtean behin ematen den literatur saria, 2015 urtean, norbanakoaren askatasuna, gizartea, politika eta gobernuak jorratu dituen idazle bati ematen zaiona.
* Neustdat Nazioarteko Literatura sari iparramerikarra, bi urtean behin erabakitzen dena 2019 urtean.
Literaturako Nobel Sarirako hautagaia izan da urte askotan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ismail Kadaré. Albania. KMK liburutegiko irakurketa gida, 2007
* Euskarari ekarriak. Ismaïl Kadaré
Matrize nulu

Aljebra linealean, **matrize nulua** edo **zero matrizea** *n* x *m* elementuko matrize bat da, elementu guztien balioa zero dena. Hau da, *aji* = 0 *i* = 1, 2, 3, ... ,*n* eta *j* = 1, 2, 3, ..., *m* guztietarako:

:
0_{n,m} = 
\begin{pmatrix}
  0 & 0 & 0 & . & . & .& 0\\
  0 & 0 & 0 & . & . & .& 0\\
  0 & 0 & 0 & . & . & .& 0\\
. & . & . & . & . & .& .\\
. & . & . & . & . & .& .\\
. & . & . & . & . & .& .\\
0 & 0 & 0 & . & . & .& 0\\
\end{pmatrix}

## Adibideak 
:
0_{1,1} = \begin{pmatrix}
0 \end{pmatrix}
,\ 
0_{2,2} = \begin{pmatrix}
0 & 0 \\
0 & 0 \end{pmatrix}
,\ 
0_{2,3} = \begin{pmatrix}
0 & 0 & 0 \\
0 & 0 & 0 \end{pmatrix}
, etab.\ 

Matrize nulua da, aldi berean, matrize simetrikoa, matrize antisimetrikoa, matrize nilpotentea eta matrize singularra, baldin eta matrize karratua bada; eta matrizeen batuketaren elementu neutroa da

## Propietateak 
Demagun A matrize karratu bat dugula. Beraz, A eta 0 nxn motatako matrize karratuak baldin badira, edozein A izanik, honako propietate hauek betetzen dira:

* A+0= 0+A = A

* A+(-A)=(-A)+A=0
* A\times0=0\times A=0

## Ikus, gainera 
* Identitate matrizea

## Kanpo estekak 
*  Matrize nulua Mathworld-en
Belisario Betancur

**Belisario Betancur Cuartas** (Amagá, Antioquia, 1923ko otsailaren 4a - Bogota, 2018ko abenduaren 7a) kolonbiar politikari, abokatu eta kazetaria izan zen, 1982tik 1986ra bitartean Kolonbiako presidentea izan zen.

## Bizitza 
Zuzenbidea, Ekonomia eta Soziologia ikasi zituen. Alderdi Kontserbadoreko kidea izan da gaztetatik. 1963an Lan ministroa izan zen, eta 1974an, berriz, Kolonbiako enbaxadorea Espainian.

1982ko Kolonbiako presidentetzarako hauteskundeak irabazi zituen eta, kolonbiarrak adiskidetzeko eta bakea lortzeko, liberalak eta populistak sartu zituen gobernuan. 1982an amnistia eman zion gerrillari, eta 1984an su-etena sinatu zuen. Hala ere, gerrillarekiko negoziazioek porrot egin zuten, eta, 1984an bertan, setio egoera ezarri zuen. Erdialdeko Amerika baketzeko sortu zen Contadorako Taldearen bultzatzaileetako bat izan zen.

*La Defensa* eta *El Siglo* egunkariak eta *Semana* aldizkaria zuzendu ditu. Horrez gainera, hainbat liburu idatzi du, hala nola *Colombia cara a cara* *(Kolonbia aurrez aurre)* eta *En el cruce de todos los caminos* *(Bide guztien gurutzegunean).*

## Lanak 
* *La penitencia del poder*, 1991
* *El Homo sapiens se extravió en America Latina*, 1990
* *Desde otro punto de vista*, 1976
* *El Cristo del desarrollo*, 1968
* *El rostro anhelante*, 1977
* *Desde el alma del abedul*, 1980
* *Colombia cara a cara*, 1981
* *Declaración de amor*, 1997
* *La pasión de gobernar*, 1999

## Erreferentziak
Javier Pérez de Cuéllar

**Javier Pérez de Cuéllar y de la Guerra** (Lima, 1920ko urtarrilaren 19a - ibidem, 2020ko martxoaren 4a) perutar politikaria izan zen, 1982 eta 1991 artean Nazio Batuen Erakundearen idazkari nagusia izan zena. 1995ean Alberto Fujimoriren aurka aurkeztu zen Peruko presidentea izateko.

## Kanpo estekak
Óscar Arias

**Óscar Rafael de Jesús Arias Sánchez** (Heredia, 1940ko irailaren 13a) costarricar politikaria da, 2006 eta 2010 artean bertako presidentea izan zena. 1987an Bakearen Nobel Saria jaso zuen, Erdialdeko Amerikako gerra zibilak amaitzeko egin zituen ahaleginengatik.

## Bizitza 
Ekonomia eta zuzenbidea ikasi zituen Costa Rican, eta 1967an Londresera joan zen gobernu britainiarraren diru laguntza batekin zientzia politikoak ikastera; gai horri buruz egin zuen doktoregoa. Unibertsitateko irakasle, ministro, diputatu eta Alderdi Liberal Nazionalaren (PLNren) idazkari izan zen. 1981ean PLNren Idazkaritza Nagusia utzi eta Luis Alberto Mongeri lagundu zion lehendakaritzarako kanpainan. 1986an Errepublikako presidente hautatu zuten botoen %53arekin.

Erdialdeko Amerikako presidenteak bildu zituen Costa Rican eremu hartan gerra amaitzeko zuen Bake Plana aurkezteko. 1987an Nikaragua, Honduras, Guatemala eta El Salvadorreko presidenteak bildu eta Esquipulas II Hitzarmena izenpetu zuten, bakeak egin eta nazio bakoitzaren autodeterminazio eskubidea errespetatzeko hitza emanez. Ekimen horrengatik Bakearen Nobel saria jaso zuen urte horretan bertan. 1988an, Costa Ricako San Josen bildu zen Erdialdeko Amerikako Presidenteen Gailurra, Esquipulas II Hitzarmenak nola zihoazen aztertzeko, eta Ariasek bere laguntza eskaini zien El Salvadorri eta Guatemalari, gerrillen eta gobernuen arteko bitartekotza egiteko.

1990ean utzi egin zuen estatuaren buruzagitza, inkesten arabera %90eko onarpen maila zuen arren, hauteskundeetara aurkeztu ez zelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Matrize konjugatu

Aljebra linealean, *n* x *m* elementuko A matrize baten **matrize konjugatua** beste matrize bat da, haren elementu guztiak konjugatuez ordezkatuz lortzen dena, hotz, elementuen zati irudikarian zeinua aldatuz lortzen dena:

## Adibidea 
:
A = \begin{pmatrix}
2+i & 3 & -1+4i \\
4-i & 5 & -2-2i \\
1 & 3-i & 1+3i
\end{pmatrix}, \overline{A} = \begin{pmatrix}
2-i & 3 & -1-4i \\
4+i & 5 & -2+2i \\
1 & 3+i & 1-3i
\end{pmatrix} 

## Kanpo estekak
Mário Soares

**Mário Alberto Nobre Lopes Soares** (Lisboa, 1924ko abenduaren 7a - *Ibidem*, 2017ko urtarrilaren 7a) portugaldar politikaria izan zen, bitan Portugalgo lehen ministro eta 1986-1996 bitartean presidentea izan zena.

## Bizitza 
Abokatua da lanbidez, eta Portugalen diktaduraren aurka borrokan ari izandako askoren abokatu izan zen. 1952tik 1960ra Portugalgo alderdi sozialdemokratako buruetako bat eta diktaduraren aurkako ekintza eta jarduera askoren bultzatzaile izan zen. 1968an atxilotu eta São Toméra erbesteratu zuten, baina urte hartan bertan itzuli zen Portugalera Marcelo Caetanok Salazarren ordez aginpidea eskuratu zuenean. 1970ean Parisa erbesteratu behar izan zuen.

1973an Portugalgo Alderdi Sozialista (PSP) sortu zuen Alemanian. 1974ko apirilean, diktadura erori eta berehala, Portugalera itzuli zen. Kanpo Harremanetako ministro izendatu zuten behin-behineko gobernuan, eta ordu arte Portugalen kolonia izandakoen burujabetasuna negoziatu zuen. 1975eko eta 1976ko hauteskundeetan bere alderdiak botoen gehiengoa eskuratu zuen, eta Soares lehen ministro izendatu zuten. Militarren eragina gutxitzen etaAlderdi Komunista baztertzen saiatu zen. 1976an Alderdi Sozialistako idazkari nagusi izendatu zuten. 1977an, Kanpo Harremanetako ministro izendatu zuten berriro ere. 1978an koalizio-gobernu bat egin behar izan zuen kontserbadoreekin, eta, haiek laguntza ukatu ziotenean, gobernua utzi behar izan zuen.

1979ko hauteskundeak galdu zituen, baina 1983an lehen ministro hautatu zuten, eta kargu hori izan zuen 1985 arte. Errepublikako lehendakaria izan zen 1986-1996 bitartean. 1996. urtean, lehendakaritzako hauteskundeetan, Aníbal Cavaco Silva sozialdemokrata irten zen lehendakari, eta Soaresek kargua utzi behar izan zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fernando Henrique Cardoso

**Fernando Henrique Cardoso** (Rio de Janeiro, 1931ko ekainaren 18a) brasildar soziologo eta politikaria da, Brasilgo Errepublikako presidentea 1995-2003 bitartean. Lula da Silva izan zuen ondorengo.

## Bizitza 
Unibertsitateko irakasle izan zen 1950-60ko hamarkadetan. Garai hartan plazaratu zuen ­Enzo Falettorekin batera­ ezaguna egin zuen liburua: *Dependencia y desarrollo en América Latina *(1969, «Mendekotasuna eta garapena Latinoamerikan»). 1964ko estatu kolpearen ondorioz erbestean egon zen hiru urtez. Brasila itzuli eta 1970ean PMDBren (Brasilgo Demokraziaren Mugimenduaren Alderdia) aholkulari lanetan hasi zen. 1983tik 1992ra senatari izan zen, eta 1988an PSDBren (Brasilgo Alderdi Sozialdemokrata) sorreran parte hartu zuen. Ogasun ministro izan zen 1993-1994an, eta inflazioa arras jaistea lortu zuen. Horri esker lortu zuen garaipena 1994ko lehendakaritzako hauteskundeetan PTko (Lanaren Alderdia) Lula da Silvaren aurka. 1998ko hauteskundeetan berriro eskuratu zuen Brasilgo lehendakaritza.

## Erreferentziak
Visconti

[175px|thumb|[Milango armarria|Milango Viscontitarren armarria biscionea erakusten, gizaki bat irensten ari den sugea.]]
**Visconti leinua** Italia iparraldeko familia noble bat izan zen. Leinu honen sortzailea izan zen Ottone Viscontik Milango hiri-estatuaren kontrola bere etsaiak ziren Della Torre familiakoak garaitu hartu zuen 1277an.

Viscontitarrek Milan gobernatu zuten Erdi Aroan eta Pizkundearen lehen urteetan, lehenik Milango jaun bezala, ondoren, 1395etik, Milango duke bezala. Leinu hau Filippo Maria Viscontiren heriotzarekin amaitu zen 1447an, bere oinordekoa, tarte errepublikar baten ondoren, bere suhi Francesco Sforza izan zelarik.

Mateo I.aren anaia den Ubertogandik sortzen da Modroneko dukeen alboko adarra. Familia honetakoa da Luchino Visconti zinegilea, neoerrealismo italiarreko zine zuzendari garrantzitsuenetako bat.

## Milango gobernariak 
* Ottone Visconti, Milango artzapezpikua (1277-1294)
* Mateo I.a Visconti (1294-1302 eta 1311-1322)
* Galeazzo I.a Visconti (1322-1327)
* Azzone Visconti (1329-1339)
* Luchino I.a Visconti (1339-1349)
* Bernabe Visconti (1349-1385)
* Galeazzo II.a Visconti (1349-1378)
* Mateo II.a Visconti (1349-1355)
* Gian Galeazzo Visconti (1378-1402)
* Giovanni Maria Visconti (1402-1412)
* Filippo Maria Visconti (1412-1447)

## Familiako beste kide batzuk 
* Stefano Visconti
* Bianca Maria Visconti

## Kanpo estekak
Biscione

[thumb|Biscionea Milango ikur bezala, [Milano Centrale Geltokian ikus daitekeen bezala.]]
**Biscionea** (italieraz "suge handia"), **Vipera** (sugegorria) edo milaneraz **Bissa** bezala ere ezaguna, irudi heraldiko bat da, zilarrean urdin heraldikozko suge bat gizaki bat jaten erakusten duena, ohi haur bat eta batzuetan mairu bat. Visconti familiaren armarria izan da 1000 urte baino gehiagoan. Bere jatorria ezezaguna da, Oton Viscontik gurutzadetan hil zuen sarrazeno baten ezkututik hartua izan zela esan den arren.

*Biscionea* Sforza familiaren armarrian, Milango armarrian, Milango Dukerriarenean eta Insubriakoan ere agertzen da. Ikur edo logotipo bezala ere erabiltzen dute Inter Milangoa futbol taldeak, Alfa Romeo auto fabrikatzaileak, eta, haurra lore bategatik ordezkatzen duen bertsio batean, baita Fininvest finantza taldeak ere

## Ikus, gainera 
* Herensuge

## Kanpo estekak
Zilar (heraldika)

eskuinera|122px|Zilar heraldikoa
**Zilarra**, **ilargia** edo **perla** kolore heraldiko bat da. Heraldikan gris bat bezala irudikatzen da, ñabardura metaliko handiago edo txikiago batekin, inprentan kolore zuriaren edo tinta ezaren bidez, irarlanetan, eremu edo irudiaren azalean puntu edo marra ezaren bidez.

Heraldikan, zilarra metal nobleentzat hartzen da, eta, proportzionalik, erabiliena. Erbinude heraldikoan eta bero heraldikoetan erabiltzen da.

## Esanahia 
Esmalte heraldiko hau purutasun, osotasun, obedientzia, irmotasun, zaintza, elokuentzia eta garaipenaren zeinua da, gai honi buruz hitz egiten duten zenbait liburutako informazioaren arabera.

## Ikus, gainera 
* Zilar

## Kanpo estekak
Eckert zenbakia

**Eckert zenbakia** **(Ec)** fluidoen mekanikan erabiltzen den zenbaki adimentsional bat da. Fluido baten energia zinetikoaren eta bere entalpiaren arteko harremana adierazten du. Bere izena Ernest R. G. Eckerten omenez jasotzen du.

Honela definitzen da:

:
\mathit{Ec}=\frac{u^2}{c_p\Delta T} = \frac{\mbox{Energia zinetikoa}}{\mbox{Entalpia}}

non:

* V fluidoaren abiadura bereizgarria den.
* c_p fluidoak presio konstantean duen bero ahalmena den
* \Delta T fluidoaren tenperatura diferentzia bereizgarria den.

## Kanpo estekak
Montsegur gaztelua

**Montségur gaztelua** (; ) Frantziako Midi-Pyrénées eskualdeko Ariège dapartamentuan,Okzitaniako Foix Herrian, kokatzen den gaztelu ospetsu bat da. Pog muinoan kokatzen da, Montségur udalerriaren gain. Gaur egungo eraikinaren hondakinak XIII. mendean Guy de Lévisek behin kataroak garaitu ostean altxatu zuen.

## Eraikin misteriotsua 
Montségur misterio ugariz beteriko gaztelua da, batipat, katarismoren gotorleku-santutegi bilakatu zenetik. Mendeak igaro ahala, bertan kataroen altxorrak, izpiritu eta arimen misterioak, eguzki kultuak, eta abar... kokatu izan dira. Zinezkoa dirudiena, Eliza Kataroak katoliko edo kristau ofizialen jazarpenetik ihesi zetozenen kataroent babesleku gisa eraiki zuela da, eta 1244. urterarte kataroen azken babesleku bilakatu zen, urte horretan Aita Santuaren indar armatuek eta Frantziako Erresumako gudarosteak gaztelua erasotu zuten. Kataroen etsaiek gaztelu honi «Satanen Sinagoda» edota «Herexiaren Vatikanoa» deitu zioten.

Gaztelua oso urrutitik ikusgai da, bereziki Lasset ibaietik goruntz doan ibarran egon ezkero. Ziudadelak haran osoaz gain goratzen da eta sarbide zaila du, honek bere defentsa errazten duelarik. Soilik bide zail batetik joanda bertaratu daiteke, baso ilunak iragaten dituen bide bihurri eta estua.

## Ikus gainera 
* Katarismo

## Kanpo estekak 
* Kataroei buruzko ataria
Huila (departamendua)

**Huila** Kolonbiako 32 departamenduetako bat da, herrialdearen hego-mendebaldean dagoena, Andeetako eskualdean. Iparraldean Tolima eta Cundinamarca departamenduekin du muga, ekialdean Meta eta Caquetárekin, hegoaldean Caquetá eta Caucarekin eta mendebaldean Cauca eta Tolimarekin. 19.890 kilometro koadroko eremua du, eta 2016an 1.168.910 biztanle zituen. Hiriburua Neiva da (330.487 biztanle 2010ean). Guztira 37 udalerri ditu.

Huilan dagoen San Agustín Parke Arkeologikoa Amerikako nekropoli handiena da. UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen 1995ean.
250px|ezkerrera|thumb|San Agustín Parke Arkeologikoa.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Blackburn

**Blackburn** Erresuma Batuko Ipar-mendebaldeko Ingalaterran dagoen Lancashire konderrian kokatzen den hiri bat da. 1998. urtetik aurrera Blackburn eta Darwen aginte unitatea osatzen du.

## Historia 
Industria Iraultza garaian ohialgintza industriaren gune garrantzitsua izan zen.

## Kirola 
Blackburn Rovers futbol taldearen egoitza da.

## Iruditegia 

Irudi:Blackburn-Lancashire-England-UK--Town-Hall-and-Town-Hall-Extension-1.JPG|Udaletxea.
Irudi:Blackburn - DSC03767.JPG|Blackburn Collegeko Victoria building eraikina.
Irudi:Holy Trinity Church, Blackburn.jpg|Trinitatearen eliza.
Irudi:Portico of King George's Hall, Blackburn, Lancashire.jpg|King Georges Hall antzokia.

## Hiri anaikidetuak 
*  **Altena**, Alemania
*  **Péronne**, Frantzia
*  **Tarnów**, Polonia

## Kanpo estekak 
* Blackburn hiriaren udal webgunea
Luzetarako datuak

Estatistikan, **luzetarako datuak** elementu batzuen gainean denboran zehar behaketaz jasotako datuak dira, une jakin batean jasotzen diren zeharkako datuak ez bezala. Luzetarako datuetan oinarritzen den ikerketari **luzetarako ikerketa** deritzo. Abantaila moduan, bilakaera aztertzeko aukera ematen dute, baina aldi berean horiek aztertzeko teknika estatistikoak ere konplexuagoak dira. Luzetarako datuak kohorte nahiz panel bat osatuz jaso daitezke.

## Kanpo estekak 
* Luzetarako ikerketak, Gizapedian.
Matrize zabaldu

Aljebra linealean, A matrize baten **matrize zabaldua** beste matrize bat da, matrize hartatik zutabeak erantsiz lortzen dena. Esaterako, izan bitez A eta B bi matrize hauek:

A =
  \begin{pmatrix}
    1 & 3 & 2 \\
    2 & 0 & 1 \\
    5 & 2 & 2
  \end{pmatrix}
, B =
  \begin{pmatrix}
    4 \\
    3 \\
    1
  \end{pmatrix}

Orduan (A|B) matrize zabaldua honela adierazten da:

  (A|B)=
  \begin{pmatrix}
    1 & 3 & 2 & 4 \\
    2 & 0 & 1 & 3 \\
    5 & 2 & 2 & 1
  \end{pmatrix}

Matrize baten alderantzizkoa kalkulatzeko erabilgarria da.

## Adibidea 
Izan bedi C 2x2 dimentsioko matrize karratu hau:

C = 
  \begin{pmatrix}
    1 & 3 \\
    -5 & 0
  \end{pmatrix}

C matrizearen alderantzizkoa kalkulatzeko, (C|I) sortzen da, non I 2x2 dimentsioko identitate matrizea den. Gero, (C|I) matrizearen C-ren zatia identitate matrize bihurtu behar da, matrizeen oinarrizko bihurtze teknikak soilik erabiliz.

(C|I) = 
  \begin{pmatrix}
    1 & 3 & 1 & 0\\
    -5 & 0 & 0 & 1
  \end{pmatrix}

(I|C^{-1}) = 
  \begin{pmatrix}
    1 & 0 & 0 & -\frac{1}{5} \\
    0 & 1 & \frac{1}{3} & \frac{1}{15}
  \end{pmatrix}

Matrize zabaldua Gaussen ebazpen metodoan eta matrize karratuen bidez emandako ekuazio linealen sistemen ebazpenean ere erabiltzen dira, besteak beste. Kasu horretan, Matrize zabalduak, aldagaien koefizienteez gain, zutabe gehigarri batean ekuazioen gai konstanteak ere jasotzen ditu.

## Adibidea 

\begin{cases}
x_1 + 2x_2 + 3x_3 = 0 \\
3x_1 + 4x_2 + 7x_3 = 2 \\
6x_1 + 5x_2 + 9x_3 = 11
\end{cases}

A =
\begin{pmatrix}
1 & 2 & 3 \\
3 & 4 & 7 \\
6 & 5 & 9
\end{pmatrix}
 eta 
B = 
\begin{pmatrix}
0 \\
2 \\
11
\end{pmatrix}
 konbinatuz matrize zabaldua hau da: 
(A|B) =
\begin{pmatrix}
1 & 2 & 3 & 0 \\
3 & 4 & 7 & 2 \\
6 & 5 & 9 & 11
\end{pmatrix}

## Kanpo estekak
Martina Navrátilová

**Martina Navrátilová** (Praga, 1956ko urriaren 18a) txekiar-estatubatuar tenislari profesional ohia da. Guztira 59 Grand Slam titulu irabazi zituen, historiako tenislaririk onenetariko bat izanik. Horietatik, 18 aldiz irabazi zuen guztira lau txapelketa nagusietan bakarka, Wimbledonen nabarmenduz 9 titulurekin, AEBetako Irekian laurekin, Australiako Irekia hirurekin eta Roland Garros birekin.

1975ean jokatu zuen lehenengo aldiz final bat lau handi haietan, eta 1994an azkena. 2006an erretiratu zen.

Txekoslovakian jaioa, 1975ean nazionalitatea kendu zioten eta estatubatuar bilakatu zen 1981ean. Txekiar naziotasuna berreskuratu zuen dena den 2008an, amerikar herritartasuna mantenduz.

Bizitza pertsonalean, bestela, azpimarratzekoa da LGBT mugimenduaren alde egindako lana.

## Ibilbidea 
### Wimbledon (9) 
* **Irabazlea:**
** 1978an 2–6, 6–4, 7–5 Chris Everten aurka.
** 1979an 6-4, 6-4 Chris Everten aurka.
** 1982an 6–1, 3–6, 6–2 Chris Everten aurka.
** 1983an 6-0, 6-3 Andrea Jaegeren aurka.
** 1984an 7–6 (7–5), 6–2 Chris Everten aurka.
** 1985ean 4–6, 6–3, 6–2 Chris Everten aurka.
** 1986an 7–6(7–1), 6–3 Hana Mandlíkováren aurka.
** 1987an 7–5, 6–3 Steffi Grafen aurka.
** 1990ean 6–4, 6–1 Zina Garrisonen aurka.

* Finalista: 1988an (Steffi Graf 5–7, 6–2, 6–1), 1988an (Steffi Graf (6–2, 6–7(1–7), 6–1) eta 1994an (Conchita Martínez 6–4, 3–6, 6–3)

### AEBetako Irekia (4) 
* **Irabazlea:**
** 1983an 6–1, 6–3 Chris Everten aurka.
** 1984an 4–6, 6–4, 6–4 Chris Everten aurka.
** 1986an 6–3, 6–2 Helena Sukováren aurka.
** 1987an 7–6 (7–4), 6–1 Steffi Grafen aurka.

* Finalista: 1981ean (Tracy Austin 1–6, 7–6(7–4), 7–6(7–1)), 1985ean (Hana Mandlíková 7–6(7–3), 1–6, 7–6(7–2)), 1989an (Steffi Graf 3–6, 7–5, 6–1) eta 1991an (Monica Seles 7–6(7–1), 6–1).

### Australia (3) 
* **Irabazlea:**
** 1981ean 6–7(4–7), 6–4, 7–5 Chris Everten aurka.
** 1983an 6–2, 7–6 (7–5) Kathy Jordanen aurka.
** 1985ean 6–2, 4–6, 6–2 Chris Everten aurka.

* Finalista: 1975ean (Evonne Goolagong 6–3, 6–2), 1982an (Chris Evert 6–3, 2–6, 6–3) eta 1987an (Hana Mandlíková 7–5, 7–6 (7–1))

### Roland Garros (2) 
* **Irabazlea:**
** 1982an 7–6(8–6), 6–1 Andrea Jaegeren aurka.
** 1984an 6–3, 6–1 Chris Everten aurka.

* Finalista: 1975ean (Chris Evert 2–6, 6–2, 6–1), 1985ean (Chris Evert 6–3, 6–7(4–7), 7–5), 1986an (Chris Evert 2–6, 6–3, 6–3) eta 1987an (Steffi Graf 6–4, 4–6, 8–6)

## Irudi galeria 

Fitxategi:Martina Navrátilová at the 2010 US Open 03.jpg|alt=
Fitxategi:Martina Navratilova (7490727514).jpg|alt=
Fitxategi:Martina Navratilová at the 2010 US Open 04.jpg|alt=
Fitxategi:Martina Navratilova (USA) (9682482030).jpg|alt=
Fitxategi:Navratilova and Sukova.JPG|alt=
Fitxategi:Tennis Nederland tegen Verenigde Staten in Den Haag Betty Stöve (links) en Martina Navrátilová, Bestanddeelnr 930-9117.jpg|alt=
Fitxategi:Navratilova-PragueOpen2006-N32.jpg|alt=
Fitxategi:JB204833 (51148757806).jpg|alt=
Fitxategi:2019 USTA exhibition Martina Navratilova warming up.jpg|alt=
Fitxategi:Tennis Nederland tegen Verenigde Staten in Den Haag Navratilova in aktie, Bestanddeelnr 930-9118.jpg|alt=

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Web ofiziala
1949ko Frantziako Tourra

**1949ko Frantziako Tourra** Itzuli Handi honen 36. edizioa izan zen. 1949ko ekainak 30 eta uztailak 24 bitartean ospatu zen. 4.808 kilometroko ibilbidea izan zuen 21 etapatan banatuta.

120 txirrindularik parte hartu zuten txirrindulari kopuru ezberdinak zituzten 13 taldetan banatuta. Horietatik soilik 55ek amaitu zuten proba. Arlo honetan Italiako talde nazionala nabarmentzen da, proba bere txirrindulari guztiekin amaitzea lortu zuena.

Edizio honetan, ibilbidearen zati bat Espainia barnean egin zen, 9. etapa Donostian amaitu baitzen.

Tour honetako garailea izan zen Fausto Coppik ibilbidea batez beste 32,121 kilometro orduko abiaduran bete zuen.

## Etapak 
## Sailkapen nagusia 
|}

## Mendiko eta taldekako sailkapenak 
## Partehartzaileak 
A : Etapan zehar abandonatu zuen ; NP : Ez zuen etapa hansi ; HD : Abandonatu egin zuen ; E : Kanporatua.

*Artikulu hau frantsesezko eta gaztelanizako wikipedietatik itzulia dago*

## Kanpo estekak
Alexandro VII.a

**Alexandro VII.a** (latinez: *Alexander VII*), jaiotza izenaz **Fabio Chigi** (Siena, 1599ko otsailaren 13a - Erroma, 1667ko maiatzaren 22a), Eliza Katolikoko 237. aita santua izan zen, 1655 eta 1667 bitartean.
thumb

## Jatorria eta prestakuntza 
Fabio Chigi izenarekin jaio zen, bankari familia ospetsu batean. Paulo V.a aita santuaren iloba-biloba zen. Haurtzaroan izan zuen apoplexia kolpe baten ondorioz, osasun txarrekoa zen eta hezkuntza etxean jaso behar izan zuen. 27 urterekin, teologia, zuzenbide eta filosofiako doktoregoa lortu zuen Sienako Unibertsitatean.

## Eliz-karrera 
Urbano VIII.aren agintaldian hasi zuen eliz karrera, 1627an Ferrarako azpiordezkari izendatua izan zenean. Horren ondoan, Sacchetti eta Pallotta kardinalen gomendioei esker, Maltako inkisidore izendatua izan zen. 1639-1651 bitartean Koloniako nuntzioa izan zen.

Münsterko konferentzian parte hartu behar izan zuen arren, heretikoekin eztabaidatzeari uko egin zion. Negoziaketak amaitu ondoren, Hogeita Hamar Urteko Gerrari amaiera eman zion eta Europan Frantziako Iraultzako Gerrak arte iraun zuen botere oreka abiarazi zuen Westfaliako bakea (1648) sinatu zen. Chigik hitzarmen horretako zenbait artikuluren aurka protesta egin zuen, Egoitza Santuaren interesen aurkakoak zirelakoan.

1651n Inozentzio X.a aita santuak Erromara deitu, eta kardinal eta estatu idazkari izendatu zuen.

## Aitasantutza 
Inozentzio X.a hil ondoren, 1655eko apirilaren 7an Chigi, Espainiaren hautagairik gogokoena, aita santu aukeratua izan zen. Konklabeak laurogei egun iraun zuen.

Hasiera batean nepotismoaren aurkakoa izan zen eta, agintaldiaren lehen urtean, bere senideei Erroma bisitatzea ere debekatu zien. Alabaina, 1656ko apirilaren 24ko kontsistorioan, anaia eta ilobak laguntzaile hartu zituen. Ordutik aurrera, Elizaren administrazioa bere senideen esku geratu zen. Neurri hori nepotismoaren loratze berria izan zen. Horrezaz gain, bere jaioterrian bizi ziren senideei hobekien ordaindutako postu zibil eta eklesiastikoak eta jauregi eta etxalde bikainak eman zizkien.

1656an Cornelius Jansenen *Augustinus* obrako bost proposamenen kondena berretsi zuen, Blaise Pascalen *Les Provinciales* eskutitzak irakurtzea debekatu zuen, liburu debekatuen indizean sartu (1657), eta gupidagabe zigortu zituen jansenistak (1665). Bere garaian eraiki zen San Petriren plazako zutabedia.

## Erreferentziak
Xavier Tondo

**Xavier "Xavi" Tondo Volpini** (Valls, Tarragona, Katalunia, 1978ko azaroaren 5a - Monachil, Granada, Espainia, 2011ko maiatzaren 23a) errepideko txirrindulari profesional kataluniarra izan zen.

2003. urtean egin zuen debuta txirrindulari profesional bezala, eta hainbat garaipen lortu zituen. Horien artean, garrantzitsuenak, etapa garaipen bana 2010eko Paris-Nizan eta Kataluniako Voltan.

2011ko maiatzaren 23an hil zen zoritxarreko etxeko istripu baten ondorioz , Frantziako Tourra prestatzeko entrenatzera zihoanean.
 
## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
—: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Zeruan duzu helmuga, Xavi
Galeazzo I.a Visconti

**Galeazzo I.a Visconti** (1277ko urtarrilak 21-1328ko abuztuak 6) Milango jauna izan zen 1322 eta 1327 bitartean.

Galeazzo I.a Mateo I.a Visconti eta Bonacosa Borriren semea zen. 1300eko ekainak 24 Beatrice Estekoarekin ezkondu zen, Obizzo II.a Estekoaren alaba zena. Hurrengo urtean Viscontitarrak Milan uztera behartuak izan ziren, eta Este eta Bonacolsi familien gorteetan erbesteratu ziren zazpi urtez.

1322an, Galeazzo Milango *herriko kapitain* izendatua izan zen, baina hiria uztera behartu zuten bere lehengusu Lodrio Viscontik abiarazitako altxamendu baten ondorioz. Luis IV.a Bavariakoa enperadorearen laguntzarekin Vaprio d'Addan bere aurka Joan XXII.a aita santuak bidalitako armada bat garaitu zuen. 1328ko hasieran, bere anaiak traizioa egotzi ostean, enperadoreak Monzan gartzelaratu zuen. Martxoan askatua izan zen eta garaiko Italiako beste lider gibelinoa zen Castruccio Castracaniren gortean ezkutatu zen. Alabaina, Galeazzo Pescian hil zen hilabete batzuk beranduago.

Bere seme Azzone Visconti izan zen bere oinordekoa Milanen. Eta bere alaba Ricciarda Tomas II.a Saluzzokoarekin ezkondu zen.
1950eko Frantziako Tourra

**1950eko Frantziako Tourra** Itzuli Handi honetako 37. edizioa izan zen. 1950eko uztailak 13 eta abuztuak 7 bitartean ospatu zen. 4773 kilometroko ibilbidea egin zen 22 etapatan banatuta.

116 txirrindularik parte hartu zuten, txirrindulari kopuru ezberdina zuten 14 taldetan banatuta. Horietatik, soilik 51 txirrindularik amaitu zuten proba, talde bakar batek ere proba bere txirrindulari guztiekin amaitzea lortu gabe.

Frantziako Tourraren edizio honetan sekulako iskanbila sortu zen Gino Bartali, Italiako talde nazionaleko liderra zena, Jean Robicen erorketa eragin izana egozten zioten zenbait ikuslek mehatxatu eta eraso zutenean. Erantzun bezala, italiar txirrindulari guztiek, une horretan probako liderra zen Fiorenzo Magni barne, lasterketa utzi zuten 12. etapan zehar, eta Tourraren antolakuntza 15. etaparen helmuga aldatzera behartu zuten, hasiera batean Sanremon aurreikusia zegoena, baina azkenean Mentonen finkatu zena, errepresalien beldur.

Edizio honetan kontroletik kanpokoa ezarri zen etapa bakoitzaren amaieran, kanporatu ugari eragin zituena.

Irabazleak, Ferdinand Küblerrek, proba batez beste 32,778 kilometro orduko abiaduran bete zuen, suitzar jatorriko txirrindulari batek Tourra irabaztea lortzen zuen lehen aldia izan zelarik.

## Etapak 
## Sailkapen nagusia 
|}

## Mendiko sailkapena 
# Louison Bobet
# Stan Ockers
# Jean Robic

## Taldekako sailkapena 
* Belgika

## Partehartzaileak 
A : Etapan zehar abandonatu zuen ; NP : Ez zuen etapa hasi ; E : Kanporatua.

*Artikulu hau frantsesezko eta gaztelaniazko wikipedietatik itzulia dago*

## Kanpo estekak
1343 Nicole

**1343 Nicole** asteroide gerrikoan aurkitutako 1343. asteroidearen izena da. 1935eko martxoak 29an aurkitu zuen Louis Boyerrek Aljerretik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1935 FC** zen.

## Kanpo estekak
1344 Caubeta

**1344 Caubeta** asteroide gerrikoan aurkitutako 1344. asteroidearen izena da. 1935eko apirilak 1ean aurkitu zuen Louis Boyerek Aljerretik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1935 GA** zen.

## Kanpo estekak
1345 Potomac

**1345 Potomac** asteroide gerrikoan aurkitutako 1345. asteroidearen izena da. 1908ko otsailak 4an aurkitu zuen Joel Hastings Metcalfek Tauntonetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1908 CG** zen. Bere izena Potomac ibaiagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
B eraztuna (Saturno)

thumb|300px|eskuinera|Saturnoren eraztunak. Etiketak daude garrantzitsuenetan.
**Saturnoren B eraztuna** A eraztunaren barnean dagoen eraztun bat da. Saturno planetaren erdialdetik 92.000 eta 117.500 kilometro artean hedatzen da, 25.500 kilometroko zabalera duelarik. Eraztun honetan nabaritzen da egitura antolaketa handiago bat. Eraztunetan dagoen partikula dentsitaterik handiena ere badu. Opakotasun aldaketak daude B eraztunean gehienez ere 10 eta 50 kilometro bitarteko distantzia erradialetan zehar, arreta biziki pizten duena 25.500 kilometroko zabalera duela kontutan hartuz gero. B eraztun honen erdialdeko gunean, eta, beraz, opakoenean, agertzen dira ziri erradialak.

## Ikus, gainera 
* Eraztun planetario
* Saturnoren eraztunak

## Kanpo estekak
Gol D. Roger

, **Gold Roger** bezala ezagunagoa, One Piece manga eta animeko pertsonaia bat da. Piraten azken erregea izan zen, Rogerren piraten kapitaina bere itsasontzi bakarra izan zen Jackson Urrean eta altxorrik handi eta mitikoenaren jabea, oso-osorik utzi zuena (hortik One Piece izena) Marra Handiko ozeano mitikoki azken uhartean aurkitzea lortzen duenarentzat. Portgas D. Acen aita ere izan zen, Monkey D. Luffyren anaiordea.

Ziuraski bere istorioa Calico Jack piratarengan oinarritua dago, eta bere izena piraten banderak izendatzeko moduan: Jolly Roger. Olivier Levasseur pirata frantziarrean oinarritua dagoela ere pentsatu da.

## Kanpo estekak
Benedikto IV.a

**Benedikto IV.a** (Erroma, ? - † ?, 903ko uztaila) Eliza Katolikoaren 117. aita santua izan zen 900 eta 903 urteen bitartean. 901ean Luis III.a Itsua Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadore koroatu zuen.

## Erreferentziak
Eztebe VII.a

**Eztebe VII.a** (Erroma, ? - † ?, c. 931ko martxoaren 15a) Eliza Katolikoaren 124. aita santua izan zen 929 eta 931 urteen bitartean.

## Erreferentziak
Joan XI.a

**Joan** edo **Joanes XI.a** (Erroma, 910 - † *ibidem.*, 935eko abendua) Eliza Katolikoaren 125. aita santua izan zen 931 eta 935 urteen bitartean.

Oso gazte bilakatu aita santu, ama Marozia orduko Erromako andreetako bat zuen. Aita, berriz, *Liber Pontificalis*en arabera, Sergio III.a izan zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leon VI.a

**Leon VI.a** (Erroma, ? - † ?, 929ko otsaila) Eliza Katolikoaren 123. aita santua izan zen 928tik bere heriotzara arte, zazpi hilabetean. Haren agintaldia *Saeculum obscurum* izeneko garaian izan zen. 

## Lehen urteak 
Leon VI.a Erroman jaio zen, eta aita Kristoforok Joan VIII.aren garaian ere karguak izan zituen, 876aren inguruan. Tradizioak dio Sanguini familiakoa zela. Aitasantutzaren aurretik Santa Susanako kardinal-apaiz izan zen.

## Aita santu 
Leo aita santu aukeratu zuten 928ko ekainean, pornokrazia izeneko anarkia garai batean. Marozia senatariak aukeratu zuen, Erromaren gaineko kontrola zuena bere senar Guido Toskanakoaren bidez. Guidok Leonen aurrekari Joan X.a atxilotu eta hil zezaten agindu zuen.

Aginte laburra izan zuen, eta Spalatoko Sinodoaren erabakiak berretsi zituen. Dalmaziako elizaren egoeraren inguruko ikerketa osatu zuen, eta bertakoei Spliteko apezpikuaren aginduak betetzeko eskatu zien. Joan Salonakoari artzapezpiku palioa eman zion. Leonek debekatu zuen castratiak ezkontzea.

929ko otsailean Maroziaren esanetara hil zuten, eta Eztebe VII.ak hartu zuen haren lekua. San Petri basilikan lurperatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak