Ghana

**Ghana** ( ahoskatua), izen ofiziala **Ghanako Errepublika** (), mendebaldeko Afrikako estatu burujabea da, Ozeano Atlantikoaren bazterrean dagoena. Mendebaldean Boli Kosta du, ipar-mendebaldean eta iparraldean Burkina Faso, ekialdean Togo, eta hegoaldean Gineako golkoa. 238.533 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 30,9 milioi biztanle zituen 2020an. Akkra da hiriburua eta hiri nagusia.

1957ko martxoaren 6an, herrialde independente bihurtu zen, Urre Kosta britainiar koloniatik. Independentzia eskuratu zuen Afrikako lehen kolonia izan zen, eta bide bera egin zuten besteen eredu gertatu zen.

## Izena 
Ghana izena Niger ibaiaren goi ibilbidean IV-XIII. mendeetan loratu zen Ghanako Inperio ahaltsuarenetik dator.

## Geografia 
### Mugak 
Ghana mendebaldeko Afrikan dago, Gineako golkoaren ertzean, 4°45'N eta 11°N latitudeen, eta 1°15'E eta 3°15'W longitudeen artean. Boli Kostarekin du muga mendebaldean, Burkina Fasorekin iparraldean, Togorekin ekialdean, eta Ozeano Atlantikoarekin hegoaldean, 500 kilometroko kostaldean zehar.

### Erliebea 
Kanbriarraurreko arrokak dira nagusi ia herrialde osoan, eta oso higaturik daude. Hori dela-eta, erliebea laua da. Bost eskualde bereizten dira:
* Itsasertzeko ordokia hegoaldean, kostaldeko sabana, Akango lur behereak, Akkrako lautada eta Voltaren delta hartzen dituena.
* Ashantiko lur garaiak eta Kwahuko goi-ordokia mendebaldean, Boli Kostako mugatik Voltaren arroraino. Goi-ordokiaren batez besteko garaiera 450 metrokoa, eta 762 metrora iristen da punturik gorenean.
* Akwapim-Togo mendilerroak ekialdean, Akkraren ekialdetik Togoraino. Volta ibaiak zeharkatzen du mendilerroen hego-ekialdea, arroila sakon eta estu bat eratuz. Togoko mugatik hurbil dago herrialdeko mendirik garaiena: Afadjato (885 metro).
* Voltaren arroa erdialdean. Herrialdearen % 45 hartzen du.
* Iparraldeko eta ipar-ekialdeko goi-ordokia. 150 eta 300 metro arteko garaiera dauka.

### Hidrografia 
Kwahuko goi-ordokiak banatzen ditu herrialdeko arro hidrografiko nagusiak. Iparraldean eta ekialdean Volta ibaiaren arroa dago, 388.000 kilometro koadroko azalera duena (158.000 kilometro koadro Ghanan). Afram eta Oti dira haren adar nagusiak. 1961 eta 1965 bitartean eraikitako Akosomboko presak Volta aintzira eratu zuen, munduko urtegirik handienetako bat. Goi-ordokiaren hegoaldean, berriz, Atlantikora zuzen isurtzen diren ibai batzuk daude; Pra, Tano, Ankobra, Birim eta Densu dira garrantzitsuenak.

## Gobernua eta administrazioa 
### Politika 
1992ko konstituzioaren arabera, Ghana errepublika presidentzialista da. Presidentea estatuburua eta gobernuburua da. Parlamentuak ganbera bakarra du, 275 kidez osatua.

### Banaketa administratiboa 
Ghana 16 eskualdetan eta 275 barrutitan banaturik dago.
thumb|eskuinera|350px|Ghanako probintziak.

## Demografia 
### Biztanleria 
[thumb|280px|[Kumasi hiriko azoka.]]
2020an 30,9 milioi biztanle inguru zituen.

### Hizkuntzak 
Ingelesa da Ghanako hizkuntza ofiziala, eta beste hamaika hizkuntzak estatus ofiziala dute, zeinek bere eskualdean.

### Erlijioa 
Kristauak dira Ghanako biztanle gehienak, % 71,2, protestanteak eta katolikoak batez ere; musulmanak % 17,6 dira, eta % 5,2 erlijio tradizionalen jarraitzaileak. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Ghanako Errepublikako gobernuaren webgune ofiziala, ghana.gov.gh
*  Ghanako Errepublikako parlamentuaren webgune ofiziala, parliament.gh
*  National Commission on Culture, ghanaculture.gov.gh