Paganismo germaniar

[thumb|250x250px|[Merseburgeko sorgintzeak|Merseburgeko bigarren sorgintzearen ilustrazioa, Emil Doeplerrek 1905ean egina. Sorginkeri bidez, germaniar mitologiako jainkoek zaldi bat sendatzen dute.]]
**Paganismo germaniarra** herri germaniarrek Burdin Arotik Erdi Aroan kristautasunera arte egiten ztuzten praktika erlijiosoen multzoa da. Erlijio-praktikak kultura germaniar goiztiarraren funtsezko elementua izan ziren. Bai aztarna arkeologikoetatik bai iturri literarioetatik abiatuta, Erdi Arora arte herri germaniarren arteko sinesmen komunak edo hertsiki lotutakoak arakatu daitezke, Eskandinaviako azken eremuak kristautu zirenean. Aitzinindoeuroparren erlijioan sustraitua, erlijio protogermanarra hedatu egin zen migrazio-aldian, eta zenbait eremu sortu ziren, hala nola iparraldeko herri germaniarren antzinako erlijio nordikoa, herri germaniar kontinentalen paganismoa eta gaur egun ingelesa hitz egiten duten herrien paganismo anglosaxoia. Erlijio germaniarra hobeto dokumentatuta dago Eskandinaviako eta Islandiako X. eta XI. mendeetako testuetan.

## Sakabanatze geografikoa 
[eskuinera|thumb|300x300px|[Erromatar Inperioa|Erromatar Inperioaren eta Germania Magnaren mapa, 120. urte inguruan.]]
*Germania* erromatar terminoa zen Rhinen ekialdean, Danubioren iparraldean eta Itsaso Baltikoko uharteetaraino hedatzen zen lurralderako (Julio Zesarrek aipatu zuen lehen aldiz Galietako Gerrei buruzko itunean, *Commentarii de Bello Gallicon*). Germania Magna nukleo germaniarraren eremua Europa zaharrean zegoen, Europako iparraldeko behe lurretan. Bertan, gaur egungo Alemania, Herbehereak, Danimarka eta Eskandinaviako penintsula daude.  Hala ere, Germaniaren mugak ez zeuden argi eta garbi zehaztuta, herri germaniar handiak Erromatar Inperioko mugen barruan bizi baitziren, eta erromatarren eragina Germaniako barne eremuetarako iritsi zelako Limesko mugan zehar. Erdialdeko Europan, zelten kultura zen nagusi, lehen erlijio-praktika germaniarretan eraginez. Geroago, kultura erromatarreko elementuak kultura germaniarrarekin nahastu ziren, jainko erromatarren aztarna arkeologikoa, estatuak eta urrearen meatzaritza barne. Herri germaniarrak ez dira inoiz izan kultura komun edo talde guztiz uniforme bat, baina Erdi Aroko testuen bidez ezagutzen dira zenbait sineste sistema zentral, Europa zentral osoan tribu germanikoen hedapenean zenbait sinesmen elkartzearen ondorio izan daitezkeenak. Ekialdeko herri germaniarren artean, paganismo gotikoaren aztarnak artefaktu eta testu urrietatik uler daitezke. John Thor Ewing historialariaren arabera, erlijio gisa, germaniar bertsioak "gurtzaile indibidualak, familiako tradizioak eta eskualdeko kultuak" zituen, esparru guztiz koherente baten barruan. 

## Iturriak 
[eskuinera|thumb|299x299px|[Snorri Sturluson XIII. mendeko historialari islandiarraren lanak iturri oso baliotsuak dira paganismo germaniarraren gainean.]]
Iturri idatzi gutxi daude paganismo germaniarrarentzat, eta iturri horietako gutxi idatzi zituzten erlijio horretako jarraitzaileek. Kristautasunaren aurreko erlijioari lotutako ahozko literatura tradizionala nahita ezabatu zen ziur aski, kristau-erakundeak Alemanian, Ingalaterran eta Eskandinavian nagusitu zirenean Erdi Aroan.  Hala ere, erlijio-praktika *germaniko* goiztiarren deskribapenak Tazito bezalako idazle erromatarren lanetan aurkitzen dira, lehen mendeko *Germania* lanean. 

Erdi Aroko Islandian bakarrik idatzi zen germaniar hizkuntzan tradizio paganoei buruzko material ugari, batez ere *Edda* poetikoaren, Prosazko *Edda*n eta bertso eskaldikoan jasotako poema mitologikoetan.  Lan horiek esanahi izugarria dute antzinako tradizio erlijiosoak ulertzeko. Hala ere, kristautasuna Islandian idazle kristauek menderatu zutenean erregistratu ziren iturri horiek.  Erlijio germaniarraren aztarna batzuk Erdi Aroko kristauen beste lan batzuetan gordetzen dira, hala nola goi aleman ertainez idatzitako *Nibelungenlied* eta antzinako ingelesezko *Beowulfen*. 

Erdi Aroko eta ondorengo folklorea ere sinesmen zaharrenen iturri gisa erabili izan da. Baina horretan ere eragina izan zuen kristautasunak, forma aldatu ziona. 

Hala ere, istorioek azkar eta erraz bidaiatzen dute, eta denborarekin aldatu. Hori dela eta, testu berantiarrak ez dira oso fidagarriak kultura germaniar goiztiarraz; hizkuntza, berriz, aurresangarriago bihurtzen da. Konparaziozko metodoaren bidez, erlazionaturiko hizkuntzetan dauden hitzak alderatu daitezke, eta arrazionalki berreraiki daiteke zein izan behar zuten aurreko forma galduak, eta, neurri batean, aurreko forma horiek zer esan behar zuten. Horri esker, jainko, naturaz gaindiko izaki eta erritu-praktika batzuen izenak berreraiki daitezke. Adibidez, hizkuntza germaniko guztiek antzeko substantibo neutro bat erabiltzen dute jainko paganoak aipatzeko: *guþ* gotikoa, ingeles zaharraren jainkoa, antzinako alemanaren *got*a eta antzinako nordikoaren guð. Proto-germaniarrak, beraz, antzeko hitza zuen ziurrenik. 

## Eraginak 
### Burdin Zelta Aroa 
[thumb|200x200px|Gundestrupeko pertza, gaur Danimarkako Museo Nazionalean, [Kopenhage|Kopenhagen.]]
Brontze Aroaren eta Burdin Aroaren arteko trantsizioan (K.a. 500 inguru), aldaketa bat izan zen bai eguneroko ohituretan, bai erlijiosoetan. Aurkikuntza arkeologikoen arabera, gizartea aldatu egin zen, hildakoak lurperatu beharrean, orain haiek erretzen hasi ziren, lurrean ehortzi aurretik.  Ehorzketa jarduera horrek nagusi izaten jarraitu zuen Erdi Aroan kristautasunera igaro arte. Ondorengo iturrietan, badirudi herri germanikoek uste zutela hildakoak zeruko erreinu batean bizitzen jarraituko zutela erreketaren bidez, eta erre gabe lurrean lurperatu zituztenak han geratuko zirela.  Segur aski esanahi erlijiosoa izan zuten aurkikuntzen artean, jatorri zeltiarreko objektuak dira nagusi, eta aurkitutako gai mitologikoek lotura argia dute Mediterraneoko eskualdearekin edo kultura zeltarekin. Ebidentzia arkeologikoan bakarrik oinarrituta, ia ezinezkoa da lehen alemanak zeltengandik bereiztea, Malcolm Todd historialariaren arabera.  Burdin Aroko lehen zatian mitologia germanikoari buruzko informazio mugatua dagoen arren, aztarnek erakusten dute herri germaniarren sinesmen erlijiosoetan aldaketak izan zirela mendeetan zehar.

### Erlijio erromatarraren aztarnak 
400. urtera arte, gutxi gorabehera, Erromatar Inperioko mugak Eskandinaviatik 300 km-ra baino ez zeuden, eta are hurbilago germaniar hizkuntzetan egiten zuten beste tribu batzuetatik. Inperio Erromatarra garai hartako botere nagusia zen, bai politikaren, ekonomiaren eta kulturaren aldetik munduaren alde hartan. Inperio Erromatarra hazi eta Europako eremu zabal batean hainbat kulturarekin harremanetan jarri ahala, bertako tradizioak erromatarretatik eratorritako kultura-elementuak hartzen hasi ziren; hori herri germaniarrei ere aplikatzen zaie. Adibide argigarri bat da 300. urterako herri germanikoak astea zazpi egunetan banatzen hasi zirela, egun bakoitzean jainko jakin baten izenarekin.

Adibide gehiago dira Europa osoan, Ipar Hurbilean eta Afrikako Iparraldean tradizio komun orokorra sortzen duten eskulturak. Europako iparraldean, eredu erromatarra jarraitzen duten eskultura txikiak aurkitu dira Funen eta Øland-en, K.a. 200 eta 400 inguruan datatuak. Mahai baten gainean zutik egon daitezkeen irudiak dira, metalez edo zurez eginak. Zoritxarrez, ezinezkoa da identifikatzea zer jainko-jainkosak irudikatu behar dituzten irudi horiek, eta gutxiago euren funtzio erlijiosoari buruz. Hala ere, figura germanikoen ezaugarri berezietako bat da Erromatar Inperioan ezaguna zen irudi femeninorik eza. Germaniarrek emakumeen errepresentazioari uko egiten ziela adierazi dezake horrek. Erromatarren garaian, mota horretako irudiak etxe partikularretako alertzearen gurtzarekin lotuta erabili ziren batez ere; etxe horietan, etxeko aldare txikietan jartzen ziren. Hala ere, ez da jakina iparraldeko herrialdeetan helburu berarekin erabili ote ziren. Pixkanaka, irudi horiek desagertu egiten dira aurkikuntzetatik, eta bikingoen arotik oso irudi gutxi eta txikiak baino ez dira ezagutzen.

Uneren batean, 400. eta 500. urteen artean, urrearen kantitatea handitu egin zen, Europako iparraldeko indusketa arkeologikoek adierazten duten bezala; hori, seguru asko, erromatarrek inperioa zabaltzen saiatu zirenean mertzenario germaniarren erabilera estentsiboarekin lotuta dago. Urrezko domina biribilak agertu ziren, erromatar txanponetan inspiratuak, Balder, Tyr eta Odinen irudiekin apainduak. Jainko horiek nabarmen gurtzen zituzten goi-klaseak eta errege germanikoek. Adibide horretan, teknika erromatarrak erabili ziren ideia eta erlijio germanikoak erreproduzitu eta transmititzeko.

## Erritu-praktikak 
thumb|Erregearen hilobiaren harlauza Suediako hegoaldean, Iparraldeko Brontze Aroa, K.a. 1400 inguru.
Burdin Aro zeltikoko garai zaharrenetako erlijio pagano germaniarraren aztarnak aurkikuntza arkeologikoen bidez bakarrik ezagutzen dira. Bertan, erritualen irudiak eta hondakinak daude, laku eta paduretan aurkitutako objektuak normalean. Horietako asko Neolitotik Brontze Arora arte hedatzen dira, eta, modu ikusgarriagoan, Burdin Arora arte jarraitzen dute. Garai hartako jendeak, segur aski, zingirak eta padurak leku sakratutzat hartu zituen jainkozko botereekin harremanak izateko. Tazitok Nerthus jainkosa germaniarraren etxea deskribatu zuen, aintzira bateko uharte batean balego bezala. Zingira batzuetan, zur landugabeko irudiak aurkitu dira; gehienetan, pertsonak irudikatzen dituzte, eta sexu-ezaugarri markatuak dituzten adarrak dira. Horrek iradokitzen du, seguru asko, ugalkortasunaren lehen jainko pagano germanikoak urarekin lotuta zeudela, eta uste hori ondorengo praktikekin lotzen da. 

Sakrifizioa erlijio germaniarraren funtsezko elementu bat izatea ikus daiteke mota guztietako iturrietan, antzinakoetan zein Erdi Arokoetan, toponimoetan, erlikia materialetan eta testu mitologiko pagano germanikoetan, non jainkoek ere sakrifikatzen baitziren. Sakrifizioak objektuak suntsipenaren edo kokapen fisikoaren bidez, bizidunek jada haietarako sarbiderik ez duten lekuetara bidaltzen egiten ziren; maizago, horrek esan nahi zuen haiek erre edo lakuetara bota egiten zirela. Erritu horietako elementu garrantzitsu bat sakrifizioen jaia zen, non ugari jaten eta edaten baitzen. Eskaintza publiko handiak egin ziren leku zentralizatuetan, eta garai batean Germania izan zeneko leku askotan aurkitu dira leku horien hondakinak. 

eskuinera|thumb|267x267px|Libazio-eszena bat Gotlandeko arroka-irudi batean, Stockholmeko Antzinako Gauzen Suediako Museo Nazionalean.
Zurezko irudiak sakrifikatzen ziren, pertsonak bezala; sakrifizioen biktima ziren gizakiek bat-bateko heriotza bortitza izaten zuten, eta, beraz, zingiretan egindako aurkikuntza arkeologikoen berri ematen dute. Kasu askotan, hainbat neurri erabili ziren gorputza zingiran atxiki zirela ziurtatzeko, adarrekin edo harriekin lotuz.  Allan A. Lund historialari daniarrak defendatzen du biktimak erail zituztela, gizarteari zoritxarra ekarri zioten sorgintzat jotzen zituztelako. Horrela azal liteke biktima batzuk zohikaztegi batean uztea, non ez diren desegiten eta, beraz, ez diren beste mundura joaten ez honetan geratzen.

Beste praktika bat jainkoei armak eskaintzeko ohitura pagano germaniarra izan zen. Eskandinaviako hegoaldean, 50 bat lekutan, armak laku batera bota eta sakrifikatu egin ziren, armak partzialki suntsitu edo erabilgaitz bihurtu ondoren. Leku horietan, armak eta posesioak baino ez ziren sakrifikatu; ez dago giza hezurrik inon, eta zaldiak hezurrak baino ezin dira aurkitu. Ezpatak tolestuta daude, lantzak eta armarriak puskatuta. Horrelako sakrifizio gehienak 200. urtetik 500. urtera egiten ziren, eta horietako asko Jutlandiako ekialdean daude, Kattegatera sarbidea duten lekuetan, Suedia eta Danimarka arteko 225 km-ko luzera duen itsasartea. Alemaniarrek beren jainkoei garaitutako arma etsaiak sakrifikatzea antzinako kontakizunez ezagutzen da, Odini egindako eskaintza baten parte gisa, non armaren sakrifizioak gurtzaileen eta jainkotiarraren arteko lotura berresten duen.. 

## Errunak 
[eskuinera|thumb|200x200px|[Franks Casket, Britainiar Museoan ikusten den bezala; aurrealdea eta estalkia.]]
Idazketa ekarpen erromatar garrantzitsua izan zen germaniar kulturarentzat. 200. urtearen inguruan, Eskandinaviako hegoaldean hasi ziren inskripzio errunikoak agertzen, eta 1300 inguruan desagertu ziren. Idazketa germaniar horren jatorria, bereziki, Stevnsen eragin erromatarraren botere-zentro indartsuarekin lotu daiteke, Danimarkako hegoaldean.  Ikertzaileek denbora luzez eztabaidatu dute ea errunek esanahi erlijioso bakarrik ote zuten edo eguneroko idazketarako ere erabiltzen ote ziren. Gaur egun, aztertzaile gehienek uste dute idazketak ezingo zuela hainbeste denbora iraun erritual berezietan soilik erabili izan balitz .Gauza jakina da errunak maiz erabiltzen zirela helburu erlijiosoekin. Magia hutsaren sistemaren barruan, zeinu erruniko bakoitzak esanahi berezia zuen, eta serie alfabetiko osoaren idazkera metakorrak, futhark, formula magiko gisa funtzionatzen zuen. Gainera, beste testuinguru batzuetan, runaren testu idatzia armei eta efektu pertsonalei buruzko sorginkerietarako erabili zen. 

Errunen testuinguru erlijiosoaren eta haren garrantziaren ebidentzia gehiago ageri da antzinako poema epiko saxoian, *Heliand*, IX. mendeko goi aleman zaharraren bertsoz idatzia, non idazlanak esaldi sekularrak eta paganoak erabiltzen baititu ebanjelioaren narratiba kontatzeko. Lerro jakin batek dio, *gerihti us that geruni* ("erakutsiguzue errunak", edo "gidatu gaitzazu, errunak erabiltzen ditugunok"), kristau-ideia den "Jauna, erakutsiguzu otoitz egiten" sinkretizatuz, antzinako praktika paganoekin bat eginda. Kristau-fedearen lehen proselitistek ahaide baliokideak erabili behar izan zituzten beren anaia paganoei kristau-kontzeptuak transmititzeko. Antzinako ideia pagano germaniar, erromatar eta kristauen bat-egite enigmatiko bat Franks Casket izenaz ezagutzen den kutxa anglosaxoian agertzen da. Kutxa horrek alfabetatu errunikoaren eta erromatarren nahasketa du. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*
*
*
*
* 
*
*
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* 
*
*
* 
*
*
*

## Kanpo estekak