Andrearriagako estela

**Andrearriagako estela** idazkun bat duen erromatar garaiko hileta-estela edo hilarri bat da (agian aldarea), Oiartzungo lurretan baseliza baten ondoan aurkitua, eta 21. mendetik San Telmo museoan gordea, Donostian. Gipuzkoan idazkunak dituen erromatarren garaiko hiru esteletako bat da, beste biak Arrasaten aurkitutako San Balerio baselizako aldarea eta Zegamako San Pedro baselizako estela. Kristo ondorengo I. mendekoa dela uste da.

## Kokapena eta ezaugarriak 
Hilarria Irun eta Oiartzun batzen dituen ohiko bidearen ondoan egon da, gutxienez 1470. urtetik. Andrearriaga edo Andrerregia izeneko baseliza baten ondoan zegoen, 21. mendean baserri bilakatutako Anderregi etxea deritzon tokiaren ondoan. 1932. urtean San Telmo Museora eraman zuten, baina inguruan bada erreplikarik ikusgai.

Letra latinoz idatzitako idazkun bat dauka harriak, eta bi irudi honen gainean eta eskuinera; zaldun bat eta zutikako forma antropomorfo bat. Zaldiari jarri zaizkion aho-uhalak ondo markatuta daude eta zaldunak lantza darama eskuan.

Hilarria edo hileta-estela da, K.o. edo K.a. I mendekoa ziurrenik, edo *Valerius Beltesonis (filius)*, itzulita: Valerio, Beltesoren semea. " Semea" hitza ez da agertzen, baina denboraren poderioz ezabatu zela pentsa daiteke, eta horregatik, parentesi artean idazten dugu, latindar epigrafian, agertzen ez diren baina egin zitekeen hitzak edo hizkiak horrela adierazten baitira. "Semea" hori "F" laburdura idatziz adierazten ohi zen inskripzioetan. VAL Valerius gizonezko izenaren laburdura izan daiteke, latinezko gizon izen arrunta, eta Beltesonis delakoan *Bel-, -te* eta *-so* elementuak ageri direla ematen du, akitanierarekin lotura adierazten dutenak eta, hortaz, aitzineuskararekin ere bai. Hala ere, Javier Velazak uste du VALERIA dela, femeninoan. 

Belteso antroponimoa akitanierarekin lotzen du Gorrotxategik, eta AHERBELSTE eta BAESERTE teonimoekin lotzen du. *Belex* hori euskarazko beltz erroarekin lotzen du, akitanierazko *belex* eta iberierako *beleś* hitzekin, edo euskarazko arbel eta ospel hitzekin. Amaierako *-sonis* hori akitanierako *-x(s)o-n-is*ekin alderatzen du. Zalduaren arabera, *-so* hori afrikatua izan liteke, ondoko Oiasso/Oiarso toponimoan bezala. *-so* horrek zer esan nahi duen ere eztabaidan dago, batzuek -*txo* diminutiboa ikusi baitute (baita Erdi Aroko *Belso*, *Beltxo* eta *Beltso* moduan ere), baina badago -*so* aumentatiboa ere (*itsaso*, *bidaso*, *arbaso*, *ilobaso*), akaso *zabal* gisa interpreta daiteeena. Guztia kontuan hartuta, Zalduak lau interpretazio posible eskaintzen ditu gaurko euskaran: *Beltztxo*, *Beltztar*, *Beltzarandar* edo *Beltzarantxo*, *bel* horrek dituen atzizkiei esleitzen dizkiegun esanahiak gorabehera.

Historikoki, izan dira beste irakurketa batzuk, VLBELTESONIS edo UBELTESONIS gisa irakurrita, Garona Garaian aurkitutako Aherbelste edo Araban aurkitutako Baelisto jainkoekin lotuko zuena. Interpretazio horiek gaur egun ez dute babesik.

Oiartzun (Olarso edo Oiasso) alde hori Baskoien lurren barruan zegoen erromatar garaian. Baskoien zaldunen hainbat kohorte laguntzaile zerbitzatu zuten erromako armada inperialean. K. a. I. mendean, *Turma Salluitana* barruan borrokatu ziren, geroago, baina mende berean, Sertorioren gerlan parte hartu zuten Pompeioren alde. Jakin badakigu ere *Cohors II Vasconum [Equitata] [Civium Romanorum]* bat existitu zela. Beltesoren inskripzioaren ondoren sortu zen, baina baskoien artean zalditeriak izan zuen garrantziaz hitz egiten digu. "*Equitata*" izenak adierazten digulako, kohorte horretako soldaduen parte bat zaldiz borrokatzen zela. Baskoien artean zaldunak egoteko joera hori islatzen da estelaren irudian, hain zuzen.

## Herri kulturan 
Isastik 1850eko testu batean aipatzen du, eta esaten du bertakoek uste zutela Julio Zesarren emaztea bertan zegoela lurperatuta: 

Barandiaranek beste kontakizun hau jaso zuen:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Andrearriaga. Toponimoak. Auñamendi Eusko Entziklopedia.
*Mendikute, Alnberto, 2022: Hilarri baskoia - Valerius Beltesonis. Sketchfab. 3D modeloa