Zabalateko gaztelua

**Zabalate** XII. mendean Nafarroako Erresumako mendebaldeko muga babesten zuen hiribildu-gotorleku bat izan zen, gaur egungo Arabaren hego-mendebaldean kokatua, Errioxako Autonomia Erkidegoarekiko muga egiten duen Ebro ibaitik 4 kilometro iparraldera. Haitz batean kokaturik, behean du egungo Zabalate herria.

## Deskripzioa 
Gaztelua 70 metro luze eta 6 metro inguru zabal zen. Egun, uharka eta gorazarre-dorrearen hondarrak baino ez dira gelditzen. Antzinako bi metroko harresia desagerturik dago. Halere, gaztelua zenaren hondakinez gain, Erdi Aroko herriaren aztarna ikusgarriak kontserbatzen dira, batik bat mendebaldeko hiri-harresiari dagozkionak, multzo bat osatzen. . Multzoa lurraldearen gainean 360 graduko ikusmen-domeinu handia duen talaia batean dago, eta eraikitako ondare horren elementu "ikusgarrienak" bat datoz gaztelua eta Portiella hiribildu zaharra osatzen duten multzo gotortuarekin. Erdi Aroko populazioaren konfigurazioari eta defentsa-arkitekturari buruzko ikerketa eta esku-hartze arkeologikoak izan dira azken urteetan EHUren eskutik.

## Historia 
thumb|ezkerrera|220px|Gaztelua, iparraldetik ikusita. Behean ezkerrean, Zabalateko Erdi Aroko hiribilduko (*Portilla de Ibda*) eraikin baten hondakinak.

Zabalate 939an agertzen da agirietan lehenengo aldiz, *Portella* izenez, baina ziur asko gotorlekua aurrekoa da; izan ere, han topaturiko aztarnak, Goi Erdi Arokoak ez ezik, Brontze Arokoak, Burdin Arokoak eta erromatarren garaikoak ere badira.

Armando Llanos arkeologoak honela deskribatzen ditu Burdin Aroko arrastoak: "Erdi Aroko gaztelua dagoen lekuan, herriaren gainean eta inguruan. Herrixka era askotara hedatzen da. Kokapenaren aldetik, muino motakoa herria da mendi-lepoan dagoela, defentsa zentrokideak ditu, eusteko harrizko hormak.

1040an, Gartzea Santxez erregeak *Portiella*, Buradongo gaztelua eta beste zenbait ondasun bere emazte Estefaniari eman zizkion, ezkontza gutunean. 1076ko krisialdiaren ondoren, nafarrek Araba (eta, harekin batera, gaztelua) galdu zuten, eta ez zuten berreskuratu Henrike II.a Ingalaterrakoaren laudoa eman arte.

1199an erresuma defendatu zuen gaztelar inbasioaren aurka. Etsaiek ezin izan zituzten Trebiñuko gaztelua eta Zabalatekoa hartu, baina azkenean Inzuraren eta Miranda Argaren truke lortu zituzten.

Egun, Arabako armarrian ageri da.

## Argazkiak 

Fitxategi:Zabalateko herri harresituko Nafarroako atea kanpokaldetik.jpg|Zabalateko herri harresituko Nafarroako atea kanpokaldetik
Fitxategi:Zabalateko herrixkako ekialdeko harresia gaztelu aldera.jpg|Zabalateko herrixkako ekialdeko harresia gaztelu aldera
Fitxategi:Zabalateko herrixkako ekialdeko harresia kanpotik.jpg|Zabalateko herrixkako ekialdeko harresia kanpotik
Fitxategi:Zabalateko herrixka harresituko etxeak.jpg|Zabalateko herri harresituko etxeak.
Fitxategi:Zabalateko herrixka harresituko etxeetako bat.jpg|Zabalateko herri harresituko etxeak.
Fitxategi:Zabalateko herrixkako etxeak gaztelutik ikusirik.jpg|Zabalateko herri harresituko etxeak gaztelutik.
Fitxategi:Zabalateko herri harresituko eliza.jpg|Zabalateko herri harresituko eliza.
Fitxategi:Zabalateko gaztelua herrixkatik ikusirik.jpg|Zabalateko gaztelua harri harresitutik.
Fitxategi:Zabalateko gazteluaren dorre nagusia.jpg|Zabalateko gazteluko dorre nagusia kanpotik.
Fitxategi:Zabalateko gazteluko dorre nagusia.jpg|Zabalateko gazteluko dorre nagusia barrutik.
Fitxategi:Zabalateko gaztelua dorre nagusitik ikusia.jpg|Zabalateko gaztelua dorre nagusitik ikusita.
Fitxategi:Zabalateko gazteluaren ur-zuloa.jpg|Zabalateko gazteluaren ur-zuloa.
Fitxategi:Zabalateko gaztelurako sarrera.jpg|Zabalateko gaztelurako sarrera.
Fitxategi:Zabalateko gaztelua bere sarreratik ikusirik.jpg|Zabalateko gazteluko dorreetako bat sarreratik ikusirik.
Fitxategi:Zabalateko hiribilduaren mendebaldeko harresia.jpg|Zabalateko hiribilduaren mendebaldeko harresia.
Fitxategi:Zabalate herrixkako mendebaldeko harresiko atea.jpg|Zabalateko mendebaldeko harresiko atea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Zabalateko gazteluaren webgunea: https://castillodeportilla.es/