Lore

[thumb|upright=1.5|Loreak edo lore taldeak [angiospermoetako 12 espezietan.]]
**Lorea** edo **lilia** landare loredunen (Magnoliophyta) ernaltze-organoak dituen atala da, gehienetan koloretsua eta usaintsua eta eginkizun nagusitzat landarea ugaltzea duena. Izatez, adar espezializatu bat da, ugalketarako espezializatutako hostoak dituena. Hosto eraldatu horiek osatzen dituzte loreen atal nagusiak.

Loreek bi atal mota dituzte: ugaltze-atalak eta babes-atalak.

* Ugaltze-atalak ezberdinak dira arretan eta emeetan, eta horietako bakoitzak hainbat izen ditu: lorezila (arra); eta karpeloa edo ginezeoa, baita jatorria (Kretazeo Goiztiarrekoa) eta ondorengo bilakaera ere (gametoak garraiatzeko ardura duten animaliekin lotura estua duena).

Adierazitako alderdiak alde batera utzita, lorea objektu garrantzitsua da gizakiontzat. Historian eta kultura ezberdinetan, loreak beti izan du lekua gizarteetan, dela edertasun intrintsekoagatik, dela sinbolismoagatik. Izan ere, 5000 urte baino gehiago daramatzagu loreak eman diezazkiguten espezieak landatzen eta, gaur egun, arte hori etengabe hedatzen ari den industria bihurtu da: lorezaintza. 

## Definizioa
[thumb|Lorearen zatiak erakusten dituen diagrama eskematikoa. 1: [errezeptakulu|errezeptakulua, 2: sepaloka, 3: Lore-hostoak, 4: lorezilak, 5: pistiloa.]]
Lorea hazkunde jakineko zurtoin labur bat da, eta egituraz eta funtzionalki aldatutako hostoak ditu gametoak ekoizteko eta horiek babesteko funtzioak egiteko, antofilo deritzenak.

Zurtoinak hazkunde zehaztugabea du ezaugarri. Aitzitik, loreak hazkunde jakin bat erakusten du, izan ere, bere meristemo apikalak mitotikoki zatitzeari uzten dio antofilo edo lore-hosto guztiak sortu ondoren. Lore espezializatuenek hazkunde-aldi laburragoa dute, eta lore primitiboenek baino ardatz laburragoa eta lore-pieza kopuru zehatzagoa sortzen dute. Antofiloak ardatzean duten kokapenak, lore-pieza bat edo gehiago egoteak edo ez egoteak, horien tamainak, pigmentazioak eta kokapen erlatiboak eragiten dute lore-mota ugari egotea. Dibertsitate hori, bereziki garrantzitsua da Angiospermoen azterketa filogenetiko eta taxonomikoetan. Lore moten interpretazio ebolutiboak, izan ere, kontuan hartzen ditu lore egituraren egokitzapenaren alderdiak, bereziki polinizazioarekin zerikusia dutenak, fruituaren eta haziaren sakabanatzea eta ugalketa-egituren harraparienganako babesa Gainera, angiospermoetan, ongarritzearen ondoren eta bere zati batzuk eraldatzearen ondorioz, loreak haziak dituen fruitu bat sortzen du..

## Hitza
*Lore* (*flos, floris*), hasierako “f” eta amaierako “m” galdu ondoren.

*Lore* eta *Lorea* pertsona-izena ere badira, emakumezkoenak, hiru iturburukoak: hitz arrunta (lilia), Zallako  Andre Mariaren ermita eta Navarro Villosladaren *Amaia edo euskaldunak VIII. mendean* eleberriko pertsonaia.

## Loreen morfologia: aniztasuna eta eboluzio joerak
250.000 espezie baino gehiagorekin, angiospermoek ebolutiboki arrakastatsua den talde taxonomiko bat osatzen dute, eta lurreko flora gehiena osatzen dute. Lorea da taldearen ezaugarri definitzailea, eta, ziur asko, funtsezko faktorea da arrakasta ebolutiboan.

## Egitura 
thumb|415x415px|Lore helduen atalak eta egiturak
Loreen dibertsitatea izugarria da; hortaz, oso desberdinak izan daitezke haien artean. Hala ere, badaude zenbait atal edo egitura lore guztietan agertzen direnak. Askotan, ez da erraza egitura horiek identifikatzea, askotariko itxurak har baititzakete, baina hauek dira lore guztietan aurki daitezkeen egiturak:

* Mimikoa.

## Infloreszentzia 
thumb|Ez da lore bat, infloreszentzia bat baizik, kasu horretan lore zuriz osatutako zirkulu bat lore horiz osatutako multzo bat inguratzen duena.
Infloreszentziak lore-elkarteak dira, zurtoinean loreek duten multzokatzeko erak. Infloreszentzia lore bakarraz edo lore multzoez osatuta egon daiteke.

Loreak bakarka edo binaka ager daitezke, baina ohikoena da elkarrekin infloreszentzia izeneko talde antolatuetan haztea. Batzuetan, loreak hain estu eta ordenatuta agertzen dira, non lore-elkarte osoa lore batekin nahas baitaiteke, Kasu horretan, sasi-loretzat har dezakegu. Kasurik nabarmenena, bitxilorearen edo ekilorearen familiako landareek eskaintzen dute (konposatuak), horien lore-elkartea, kapitulu deritzona, dozenaka edo ehunka lorez osatua dago.

Lore askoko infloreszentziak osatzen dituzten organoak dira pedizeloa, ardatz edo errezeptakulu arrunta, txortena eta brakteak duten edo ez duten loreak. Pedizeloa da loreari eusten dion zurtoinaren zatia; batzuetan, oso laburra da, eta, beste batzuetan, ez du; kasu horretan, lore eseri edo sesila deritzo. Ardatza edo errakia zurtoinaren alde luzanga da, lore-adarrak dituena; motza bada eta plater forman zabalduta badago, errezeptakulu arrunta deritzo. Txortena, zurtoinean errakia edo errezeptakulu arrunta eusten duen zatia da. Landarearen edo lurpeko organo baten oinarritik ateratzen den ardatzari gara deitzen zaio (hala nola *Amaryllis*, *Agapanthus* eta *Taraxacum*en).​ Polena, oro har, koleopteroek eta himenopteroek polinizatutako loreetan ematen den saria da, isurtzen duen usain sendoak erakarrita. Polenak proteinak, almidoia, olioak eta beste mantenugai batzuk ditu. Nektarra nektario izeneko egiturek sortutako likido azukretsua da. Estrategikoki kokatzen dira lorean, intsektuek hartzerakoan estamine edo lorezilak ukitu eta lore batetik bestera polena eraman dezaten.

#### Erakargarritasun-bideak eta lore sindromeak
Erakartzeko bitartekoek sariaren presentzia adierazten dute, eta ikusmenezkoak edo usaimenezkoak izan daitezke. Eskuarki, Mimikoak eta korolak betetzen dute funtzio hori. Ikusmen-gakoak lore-hostoen kolorearen araberakoak dira, funtsean; lore-hosto gorriek, oro har, hegaztiak erakartzen dituzte; horiek, berriz, erleak, eta zuriek gaueko tximeletak. Usaimen-gakoak, hala, polinizatzaileak distantzia handiagotik erakartzeko erabiltzen dira. Osmoforo izeneko egiturek iraizten dituzten konposatu lurrunkorrei esker, loreak aireratzen dituzten lurrinak dira. Lurrin horiek gizakientzat atseginak edo desatseginak izan daitezke, adibidez, euliak erakartzen dituztenak.​ Lorearen formak ere polinizatzaile mota bakoitzari egokitua egon behar du, aldi berean nektar-lapurrak saihestuz. Kakalardoek polinizatutako loreek, adibidez, intsektuaren pisuari eutsiko dion eta obuluak haien jatuntasunetik babestuko dituen osaera izan behar dute. Hegaldian polinizatzen duten kolibri eta intsektuentzat, loreek tubulu motako korolak izan behar dituzte, txorien mokoetara eta tximeleten espiritronpetara egokituak. Erleentzat, loreak zabalak eta lauak dira intsektuarentzat *lurreratze pistak* eskainiz.​

[thumb| [Megachile erlea ekilorearen kapitulu bat polinizatzen: melitofiliaren adibide bat.]]
[thumb|[Lepidoptera|Tximeleta bere hanketan polen-ale ugari eramanez.]]
[thumb|[Kolibria lore bat polinizatzen.]]
Landare batek agente polinizatzaile jakin bat erakartzeko dituen baliabide multzoari lore-sindrome deritzo. Animalien polinizazioari dagokionez, hauek dira lore-sindromeak:

* Melitofilia: sistema horren bidez, zenbait landare-espeziek intsektu himenopteroak erakartzen dituzte (batez ere erleak eta liztorrak) intsektuek polinizazioa egin dezaten. Himenopteroek aho-aparatu xurgatzailea dute, eta, elikatzeko, nektarra eskuragarri egotea bilatzen dute, ahoko organoak motzak baitituzte. Espezie melitofiloen loreek erleak erakartzen dituzte forma, lurrin eta koloreen konbinazio baten bidez. Horrela, korolak tximeleta formakoak dira (adibidez, lekadun Faboideae, hirustak eta alpapa), ezpaindunak (hau da, lore-hostoak bi taldetan elkartuta, bi ezpain osatuz, hala nola ezpaindunetan eta konposatu batzuetan) edo ahutzak formakoak. Korolek gainazalak dituzte intsektua pausatzeko eta nektarioen kokapena adierazten duten nektar-gidak dituzte. Era berean, lore mota horiek substantzia aromatikoak sortzen ditu korolan dauden osmoforoetan (Adibidez, zitrikoetan), koroan (lilipetan) edo beste lore-organoetan. Batzuetan, koeboluzio hori iritsi da loreak (erle espezie bateko arrak erakartzeko) espezie bereko emea imitatze punturaino, orkideen polinizazioari buruzko azterketetan deskribatu den moduan.
* Psikofilia: tximeletekin batera eboluzionatu duten loreek, oro har, nektarra izaten dute korolako hodiaren hondoan, non intsektu horien aho-aparatu xurgatzaile luzea baino ezin den iritsi. Oro har, gaueko tximeletak erakartzen dituzten loreak zurbilak eta usain bizikoak izaten dira.
* Mioilia: loreek elikagai naturalen antzeko lurrinak edo euliek bisitatzen dituzten substratuak igortzen dituzte. Normalean elikagai bila edo arrautzatxoak, uzteko deskonposizioan dauden material organikoak dira (gorozkiak edo sarraskia). Lore-atal desberdinek usain ustelak edo gozoak sortzen dituzte; polinizatzailea atxikitzen duten tranpak ezartzen dituzte normalean, eta, erakartzen dituzten apendizeak izateaz gain, kolore distiratsuak edo haragia edo materia ustelaren beste tindagairen bat agertzen dute.
* Ornitofilia: sindrome mota honetako loreek ez dute usainik, txoriek ez baitute usaimenik, baina, bai kolore bizi, gorri, hori eta nektar ugari.
* Kiropterofilia: saguzar txikien polinizazioa da. Loreek kolore zurbilak, usain sendoak eta nektar ugari dituzte.

## Dibertsitatea eta eboluzioa 
Landare baskularren garapena Siluriarrean hasi zen. Fosilik zaharrena Behe Siluriarrekoa da (425 m.u.), hain zuzen ere. Pteridofito baten fosila aurkitu zuten. Pteridofito hori Psilophytopsida klasekoa eta Rhyniales ordenekoa da.

Ikertzaileek uste dute landare baskularren aitzindariak alga berdeak direla, eta, algen barruan, Chlorophyta dibisiokoak. Izan ere, alga horien antzeko ezaugarriak azaltzen dituzte: antzekotasun biokimikoak, a eta b klorofila pigmentuak, almidoia erreserba-substantzia moduan eta zelulosazko pareta.

Landare lehortarrak hiru talde nagusitan banatzen dira:
# Briofitoak
# Pteridofitoak
# Espermatofitoak
#* Ginmoespermoak
#* Angiospermoak

Angiospermoak dira benetako lorea duten landareak, eta, beraz, eboluzionatuenak. Angiospermoen taldeak jasan duen dibertsifikazioa harrigarria da. Kretazeoan agertu ziren; lehen fosil-erregistroak duela 130 milioi urtekoak dira. Garai horretatik aurrera, oso ezberdinak diren espezieen hainbat fosil agertu dira.

Lore primitiboenak Magnoliopsida klasean agertzen dira. Lore-atalak helikoidalki daude kokatuta. Lore eboluzionatuagoetan, lore-atalak bertiziloetan antolatuta agertzen dira. Haziaren barreiaketaren arabera, loreek egitura desberdinak erakusten dituzte.

## Erabilerak 
thumb|Lore sorta bat opari.
Landarearen beste edozein atalek (haziek, fruituek, hostoek, sustraiek edo zurtoinek) elikagai gehiago ematen dituzten arren, barazki eta espezia garrantzitsuak eskura daitezke loreetatik: esaterako, brokolia, orburua eta azalorea. Sukaldaritzan hain preziatua den azafrai espezia ere, iridazeoen familiako landare baten lorexakietatik lortzen da.

Elikagaiak lortzeko ez ezik, gizakiak beste hainbat erabilera ematen dizkie loreei:

* Apaingarri moduan etxeetan.
* Urtebetetze ospakizun edo beste hainbat ospakizunetako opari moduan.
* Elizkizunetan.

Aipaturiko erabilera horiez gain, loreek nolabaiteko sinbolismo emozionala izan dute historikoki munduko kultura ezberdinetan. Neandertalak bizi ziren kobazuloetan, adibidez, lore-hauts arrastoak aurkitu dira. Aurkikuntza horrek loreak hildakoak omentzeko errituetan erabiltzen zituztela pentsatzera eraman ditu ikerlariak.

Gaur egun ere, loreek ditugun emozioak adierazten laguntzen digute. Askotan, loreen bitartez saiatzen gara sentimenduak adierazten, besteak beste, sinpatia, errua edo sexu-gogoa.

Horrez gain, lore asko apaingarri pertsonal modura erabiltzen dira, lorea bere osotasunean edo loreen esentzia perfume modura.

## Oharrak
## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak