Asturiasko Printzerria

**Asturiasko Printzerria** edo **Asturias** (*Principado de Asturias* gaztelaniaz; '''Principáu d'Asturies'* asturieraz; eta *Principao d'Asturias* eonavieraz) Espainiako iparraldeko autonomia erkidego bat da, probintzia bakarrekoa. Mugakide ditu Bizkaiko golkoa iparraldean, Leon hegoaldean, Kantabria ekialdean eta Lugo mendebaldean.

Oviedo da erkidegoaren hiriburua, baina Gijón da hiririk populatuena.

## Orografia 
thumb|ezkerrera|200px|Asturiasko satelite bidezko irudia
Kantabria mendiek zeharkatzen dute Asturias mendebaldetik ekialdera, itsasertzean zerrenda lau estu bat utziz.

### Itsasaldea eta ibaiak 
Kantauri itsasora doazen ibai ur lasterrek (Nalon, Caudal, Trubia, Sella, Narcea eta Navia) haran sakonak ebakitzen dituzte.

### Barnealdea 
Asturiasko gailur garaienak Europako Mendiak izeneko mendialdean daude: Torre Cerredo (2.648 m) eta Naranjo de Bulnes (2.519 m).

### Natura Parkeak 
Natura da lurraldearen ondare nagusietakoa. Printzerriaren ekialdean Europako Mendietako parke nazionala dago, Kantabriako mugan, eta hego-ekialdean Redeseko natura parkea eta Pongakoa. Hego-mendebaldean, ordea, Muniellosko natura erreserba integrala eta Narcea, Degaña eta Ibiasen iturrietako parke naturala daude, eta haien ekialderago Somiedo eta Las Ubiñas-La Mesa.

## Klima 
Ozeanikoa, epela eta euritsua da; elurte handiak izaten dira barnealdeko neguetan. Landaretza aberatsa da: haritza, pagoa, gorostia, txilarra eta larre oparoak.

## Fauna 
Asturiasen 80 hartz arre inguru daude, batez ere Somiedoko eta Narceako natur parkeetan. Beste animalia batzuen artean, basoilarrak, katamotzak eta orkatzak aipatu behar dira.

## Ekonomia 
Betidaniko nekazaritzaz gainetik (sagarra, barazkiak eta abeltzaintza), lurpetik ateratzen diren ondasunen ustiaketak bultzatu dute Asturiasko industria, lurralde honetako ekonomia jarduera nagusia. Burdina eta, batez ere, ikatzarriaren ekoizpena guztiz garrantzitsua da (ikatzarria, Espainia osoko 2/3ak).

Siderurgia eta ikatzarrian oinarrituriko beste industria molde batzuk (beira, zeramika) garatu dira Aviles, Gijon, Mieres, Moreda eta beste gune batzuetan. Ekoizpen hidroelektrikoa oparoa da, eta arrantza garrantzitsua da itsasertzeko herrietan.

## Historia 
Erromatarrek banatu zuten lehenengoz asturiarren lurra (K.a. 22), mendiaz itsasaldeko eta mendiaz barnealdeko asturiarrak bitan banaturik (Asturica Transmontana eta Asturica Augusta). Musulmanen inbasioaren ondoren, bisigodoek Asturietan aurkitu zuten babeslekua eta bertan sortu zuten Asturiasko erreinua, Oviedo hiriburu zelarik, arabiarren erasoei begira betiere.

Alfontso III.a Handiaren garaian, erresuma honek Galizia eta Leon aldera zabaldu zituen bere mugak, Leon hiriburu bihurturik (914). Asturiasen historia Leongoari guztiz lotua ageri da harrezkero. Gaztelako koroak Leonekin bat egin ondotik (1388), Asturiasko Printze titulua hartu dute Espainiako erregeorde guztiek.

### Asturiasko Iraultza 
Historia modernoari, Espainiako ezkerraren eta langileen mugimenduari loturik ageri da. Ezkerreko alderdiek, sozialistak eta komunistak batez ere (anarkistek ere garrantzi handiko lekua izan zuten) indar handia hartu zuten mende hasieran Asturiasko meatzetan.

Honenbestean, 1934ko hauteskundeak irabazi eta gero eskuinak Errepublikako gobernuan sartzea lortu zuela eta, «Urriko Iraultza» bideratu zen Espainian. Asturiasen bestelako joera hartu zuen altxamenduak. Asturiasko Langile eta Laborari Errepublika aldarrikatu eta «gudaroste gorria» eratu zen. Zapalkuntza berehalakoa izan zen. Iraultza hura itotzearren, Errepublikako gobernuak armada eta legioa bidali zituen bertara, Franco jenerala buru zela. Urriaren 10ean hartu zuten Oviedo. Iraultza amets ilun bat baizik ez zen izan.

## Banaketa administratiboa 
### Udalerriak 
Printzerria 78 udalerritan (*conceyos/concejos*) banatuta dago, eta hauetako bakoitza hainbat parrokiatan. Herririk populatuenak hauexek dira:

### Eskualdeak 
Lurraldea zortzi eskualdek osatzen dute, hiru udalerri handienen inguruan daudenak Gijon/Xixon, Oviedo/Uvieu eta Aviles, Eo-Navia, Nalon eta Narcea ibaien zonaldeetan, Caudaleko eskualdea (Mieres) eta ekialdekoa (Oriente).

## Politika 
PSOEk irabazi izan ditu autonomia erkidego mailaren hauteskundeak 1983, 1987, 1991, 1999 eta 2003an. PPk, ordea, behin bakarrik lortu du holakorik, 1995ean. Bi alderdi hauek diferentzia handia lortu dute aurkezten diren beste taldeen gainetik orain arte.

Izan ere, nazionalismoak ez du indar handiegia izan Printzerrian Francoren heriotzatik. Beraien jarduera Asturiasa mugatzen duten alderdi politikoak hauek dira: Andecha Astur, Izquierda Asturiana, Partíu Asturianista eta Unión Renovadora Asturiana. Aipatzekoa da Conceyu Nacionalista Astur ere, jada desagerturik.

Gazte erakundeei dagokienez, Darreu (*Andecha Astur'') eta Mocedá d'Izquierda Asturiana (*Izquierda Asturiana*).

*Asturina* da mugimendu independentisten bandera.

## Demografia 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.9)

ImageSize = width:1000 height:400
PlotArea = left: 60 bottom: 30 top: 20 right: 20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:1200000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:25000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=

  bar: 1787 text: 1787
  bar: 1857 text: 1857
  bar: 1877 text: 1877 
  bar: 1887 text: 1887
  bar: 1897 text: 1897
  bar: 1900 text: 1900
  bar: 1910 text: 1910
  bar: 1920 text: 1920
  bar: 1930 text: 1930
  bar: 1940 text: 1940
  bar: 1950 text: 1950
  bar: 1960 text: 1960
  bar: 1970 text: 1970
  bar: 1980 text: 1980
  bar: 1991 text: 1991
  bar: 1996 text: 1996
  bar: 2001 text: 2001
  bar: 2002 text: 2002
  bar: 2003 text: 2003
  bar: 2004 text: 2004
  bar: 2005 text: 2005
  bar: 2006 text: 2006
  bar: 2007 text: 2007
  bar: 2008 text: 2008

PlotData=
  color:barra width:20 align:center

  bar: 1787 from:342537 till: 0
  bar: 1857 from:524529 till: 0
  bar: 1877 from:576352 till: 0
  bar: 1887 from:595420 till: 0
  bar: 1897 from:612663 till: 0
  bar: 1900 from:627069 till: 0
  bar: 1910 from:685131 till: 0
  bar: 1920 from:743726 till: 0
  bar: 1930 from:791855 till: 0
  bar: 1940 from:836642 till: 0
  bar: 1950 from:888149 till: 0
  bar: 1960 from:989344 till: 0
  bar: 1970 from:1045635 till: 0
  bar: 1980 from:1127007 till: 0
  bar: 1991 from:1098725 till: 0
  bar: 1996 from:1087885 till: 0
  bar: 2001 from:1075329 till: 0
  bar: 2002 from:1073971 till: 0
  bar: 2003 from:1075381 till: 0
  bar: 2004 from:1073761 till: 0
  bar: 2005 from:1076635 till: 0
  bar: 2006 from:1076896 till: 0
  bar: 2007 from:1074862 till: 0
  bar: 2008 from:1080138 till: 0

PlotData=

  bar: 1787 at: 342537 fontsize:S text: 342.537 shift:(0,5)
  bar: 1857 at: 524529 fontsize:S text: 524.529 shift:(0,5)
  bar: 1877 at: 576352 fontsize:S text: 576.352 shift:(0,0)
  bar: 1887 at: 595420 fontsize:S text: 595.420 shift:(0,10)
  bar: 1897 at: 612663 fontsize:S text: 612.663 shift:(0,0)
  bar: 1900 at: 627069 fontsize:S text: 627.069 shift:(0,5)
  bar: 1910 at: 685131 fontsize:S text: 685.131 shift:(0,5)
  bar: 1920 at: 743726 fontsize:S text: 743.726 shift:(0,5)
  bar: 1930 at: 791855 fontsize:S text: 791.855 shift:(0,5)
  bar: 1940 at: 836642 fontsize:S text: 836.642 shift:(0,5)
  bar: 1950 at: 888149 fontsize:S text: 888.149 shift:(0,5)
  bar: 1960 at: 989344 fontsize:S text: 989.344 shift:(0,5)
  bar: 1970 at: 1045635 fontsize:S text: 1.045.635 shift:(0,5)
  bar: 1980 at: 1127007 fontsize:S text: 1.127.007 shift:(0,5)
  bar: 1991 at: 1098725 fontsize:S text: 1.098.725 shift:(0,0)
  bar: 1996 at: 1087885 fontsize:S text: 1.087.885 shift:(0,15)
  bar: 2001 at: 1075329 fontsize:S text: 1.075.329 shift:(0,0)
  bar: 2002 at: 1073971 fontsize:S text: 1.073.971 shift:(0,15)
  bar: 2003 at: 1075381 fontsize:S text: 1.075.381 shift:(0,0)
  bar: 2004 at: 1073761 fontsize:S text: 1.073.761 shift:(0,15)
  bar: 2005 at: 1076635 fontsize:S text: 1.076.635 shift:(0,0)
  bar: 2006 at: 1076896 fontsize:S text: 1.076.896 shift:(0,15)
  bar: 2007 at: 1074862 fontsize:S text: 1.074.862 shift:(0,0)
  bar: 2008 at: 1080138 fontsize:S text: 1.080.138 shift:(0,15)

## Kultura 
[thumb|250px|[San Miguel de Lillo eliza, arkitektura asturiarraren erakusgai]]
[thumb|250px|[Covadongako basilikaren ikuspegia.]]

### Hizkuntzak 
Gaztelania nagusi bada ere, Asturiasko berezko hizkuntza asturiera da, asturiarren lurraldean (Asturica Transmontana eta Asturica Augusta) sortu zen erromantzearen (*leonés* deitua oro har) dialektoa. XIV. mendetik aurrera gaztelaniak leonesa asimilatu bazuen ere, bable edo dialekto asturiarrak bizirik iraun du gaur arte, patois baten izaera hartu badu ere.

Hiru bable molde nagusi bereizten dira: ekialdekoa (Eo eta Navia ibaien artekoa), eonavieraz ezagutzen dena eta galizierarekin antz handia duena (galiziera da, askoren ustez); erdialdekoa, Navia eta Sella ibaien artekoa eta Leongo probintziako iparralde menditsuan ere hitz egiten dena; eta mendebaldekoa, Kantabria herrialderaino (Europako Mendiak) hedatzen dena. Azkenaldi honetan sortu dira Asturiasen, Oviedoko eta Gijongo unibertsitate inguruetan batez ere, bablearen aldeko elkarteak.

Gaztelania bakarrik da ofiziala, izan ere asturieraren hiztunak egoera gutxituan daude. Hiztunen zahartze eta zokoratze geografikoa nabarmena da, hedabide txikiak soilik dituzte, eta hizkuntzaren aldeko borondate politikoa ez dago oso hedatua. Azken urteotan, hala ere, ofizialtasunerako aldarriak behin eta berriz egiten dabiltza hainbat hiztun eta talde.

Badago *Wikipedia asturianu* bat: *ast.wikipedia.org*.

Bai asturierak eta baita eonavierak ere Asturiasko Printzerriko instituzioen aldetik nolabaiteko onarpen eta babes maila jaso dute, koofizialtasunera iritsi gabe.

### Literatura 
Gaztelaniazko idazle ezagunak dira Leopoldo Alas "Clarín" klasikoa ("La Regenta"), Ramón Pérez de Ayala, Aurora de Albornoz eta Corín Tellado, besteak beste. 

Gaspar Melchor de Jovellanos ilustratua asturieraz egindako literaturaren bultzatzaile nagusietakoa ere izan zen. Arlo horretako egile azpimarragarrien artean Xosefa Xovellanos, Xosé Caveda y Nava eta Fernán Coronas klasikoak eta Manuel Asur eta Xuan Bello garaikideak ditugu.

### Musika 
Folk musika arloan, Llan de Cubel, Dixebra eta Xera taldeak aipatzekoak dira, Hevia musikariarekin batera. Bestela, Festival Intercéltico de Avilés izeneko jaialdia 1997tik antolatzen dute Avilesen.

Rock eta pop musikari dagokionez, Australian Blonde, Manta Ray (Nacho Vegas) eta Undershakers talde ezagunak dira, 1990eko hamarkadan abiatutakoak eta Xixón Sound izeneko mugimendukoak.

Beste erregistro batzuekin, Víctor Manuel, Tino Casal eta Melendi oso abeslari ezagunak dira publiko orokorrarentzat.

## Asturiar artea 
Asturiar artea Asturietako Erresuman VIII-XI. mendeetan garatu zen artea da. Garai bereko arte kalifal eta bizantziarren ondoan guztiz tokiz mugatua gerta litekeen arren, erromatarren eta bisigodoen tradizioak jaso zituzten eraikuntza asturiarrek erromanikoaurreko Europako arkitektura gune garrantzitsuenetakoa osatzen dute (Santa Maria del Naranco, San Julian de los Prados, San Miguel Lillo, Santa Maria de Ḷḷena elizak).

## Kirolak 
Real Sporting de Gijon eta Real Oviedo dira futbol talde asturiar nagusiak, elkarren arteko lehia handia mantendu izan dutenak.

## Asturiar ezagunak 
* Gaspar Melchor de Jovellanos (1744-1811), ilustratua.
* Severo Ochoa (1905-1993), medikua.
* Santiago Carrillo (1915-), politikaria.
* Victor Manuel (1947-), abeslaria.
* Enrique Castro "Quini" (1949-), futbolaria.
* Rosa Fernandez Rubio (1960-), alpinista.
* Xulio Vixil (1964- ), idazlea.
* Xuan Bello (1965- ), idazlea.
* Hevia (1967- ), gaita-jolea.
* Samuel Sanchez (1978- ), txirrindularia.
* Fernando Alonso (1981- ), 1 Formulako gidaria.

## Hedabideak 
* Egunkariak:
** Oviedo/Uviéu: *La Nueva España* eta *La Voz de Asturias* (gaztelaniaz) eta *Les Noticies* (asturieraz).
** Gijón/Xixón: *El Comercio*
** Aviles: *La Voz de Aviles*

* Irratiak: Radio Sele (asturieraz).

* Webguneak: *Asturies.com* (asturieraz).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zelta nazioak
* Asturiar artea

## Kanpo estekak 
*   Asturiasko Printzerriko Gobernua
*  Asturias irudietan: paisaia, fauna eta flora