Gentziana-bioleta

**Gentziana-bioleta** edo **kristal bioleta 10B**  konposatu organikoa da C25H30N3.Cl formula duena trifenilmetanoaren deribatua amina eta kloruro funtzio-taldeak dituena. Gentziana-bioleta triarilmetano tinduen artean sailkatzen da Solido bedea da. Disolbagarria da uretan, etanoletan eta etilen gloikoletan. Narritagarria eta toxikoa da.

Gentziana-bioleta izena erabili izan da metil bioleta izenarekin ezagutzen den ttriarilmetano tinduen nahastea izendatzeko. Izena zor dio gentziana generoko landare batzuen petaloen koloreari, nahiz eta horietatik ez den lortzen.

## Sintesia 
Gentziana-bioleta sintetizatzeko hainbat prozedura deskribatzen dira literaturan.

Prozedura tradizionala N,N-dimetilanilina (1) eta fosgenoaren (2) arteko erreakzioan oinarritzen da. Zink kloruroa mesio, Michler-en zetona (*4,4′-bis-dimetilaminobentzofenona*) (3) sortzen da batez ere, zeinek fosgenoarekin erreakzionatzen jarraitzen  4 bitarteko produktua emateko, eta honek N,N-dimetilanilinarekin erreakzionatzen du gentziana-bioleta (5) sortzeko.

403x403px|Synthesis Basic Violet 3 (3)

## Erabilera 
Gentziana-bioleta, besteak beste, inprimatzeko tintetan, boligrafoen tintetan, zigilu- eta hektografia-tintak ekoizteko eta papera artilea, zeta, nylona eta oihalak tindatzeko erabiltzen da. Kolore histologiko gisa eta Gram tindu gisa, bakterioak sailkatzeko usatzen da. 

## Medikuntza 
Gentziana-bioletak ezaugarri antibakterianoak, antifungikoak eta antihelmintikoak ditu eta denbora luzez garrantzitsua izan da antiseptiko topiko gisa. Egun sendagai modernoagoek ordezkatu dute neurri handi batean. Munduko Osasun Erakundearen funtsezko sendagaien zerrendan dago.

## pH-adierazle 
Azido sendoen ur-disoluzio bati gehitzen denean, gentziana-bioletak kolore-aldaketa serie bat jasaten du. Portaera  honek pH-adierazle gisa erabiltzea ahalbidetzen du base ahulen kontzentrazioaren determinazio anhidroan. Gentziana-bioletaren disoluzio bat apur bat azidotzen bada, kolore-aldaketa bioletatik berdera izaten da. Azidotze sendoagoak hori kolorea agerrarazten du.

413x413px|Indicator properties of crystal violet

## Toxikotasuna 
Gentziana-bioleta ez da begiekin kontaktuan jarri behar, kalte larriak eragin ditzakeelako. Gainera,  dosi handiak saihestu behar dira larruazalean aplikatzen denean zitotoxikoa baita. Gizakiengan ondorio kaltegarriak deskribatu izan dira, hala nola sudurreko odoljarioak, ekzema alergikoa eta goragalea kasu kliniko gisa baina ez dago azterketa kliniko erabakigarririk argitaraturik.

Bestetik Europar Batasunaren 1272/2008 (EB) Erregelamenduaren (CLP) IV. eranskinean, gentziana-bioleta Carc. 2-H351 sailkapenarekin zerrendatu zen, "minbizia eragiteko susmagarria". Michler-en zetona % 0,1 baino kontzentrazio handiagoan badago, sailkapena Carc. 1B-H350 izatera aldatzen da, "minbizia eragin dezake". 2020ko azaroaz geroztik, bere potentzial kartzinogenoa dela eta, gentziana-bioleta Europar Batasunean 50 mg/kg-ko kontzentraziora mugatu da material homogeneo batean REACH XVII. eranskinaren bidez. Gentziana-bioleta REACH 57(a) artikuluko irizpideak betetzen ditu soilik Michler-en zetona edo Michler-en basea % 0,1 edo gehiagoko kontzentrazioan badu. Genziana-bioleta purua bera ez da kezka handiko substantziatzat hartzen.

## Ingurugiro-inpaktua 
Gorago aipatu denez gentziana-bioleta ehunak eta oihalak tindatzeko usatzen da. Prozesu hauek ur asko adibidez, akabera hezean, produktu kimikoak ehunetara transferitzean eta garbiketan. Horren ondorioz, hondakin-ur tindatu kopuru handiak sortzen dira. Gentziana-bioleta uretako ekosistemetan sartzen denean tratatu gabe, uretako landareen jarduera fotosintetikoa kaltetzen du, oxigeno disolbatuaren mailak murriztea eraginez eta, azken finean, uretako flora eta faunaren bizitza-prozesu normalak etenez.

## Errefentziak