Basilosaurus

***Basilosaurus*** Zetazeo arkeozetoen genero bat izan zen, Eozeno amaieran agertu zen eta duela 37,2 eta 33,9 milioi urte artean bizi izan zen. Tetis ozeanoko animalia handiena izan zen bizi zen garaian, harrapari gorena, eta zabalkunde handia izan zuen, haren fosilak Estatu Batuetan, Egipton eta Pakistanen aurkitu baitira.

Izenak "narrastien erregea" esan nahi du grekeraz, izan ere atzeko gorputz adarrak hanka bestigialak baitira dinosauro urtarretan gertatzen den antzera, eta horregatik narrastia zela pentsatu zen. Aspalditik ugaztuna kontsideratzen den arren aurreneko izenarekin jarraitzen du.

## Aurkikuntzen historia 
### *Basilosaurus cetoides* 
[220px|thumb|[Wadi Al-Hitan harrobian aurkituriko *B. isis* espeziearen hezurdura osoa.]]
Aurreneko alea Estatu Batuetan aurkitu zen, aurrehistoriako balea baten aurreneko fosila zen eta 1834an *Basilosaurus cetoides* izenarekin identifikatu eta deskribatu zen. Euri gogorrek lurjausi bat eragin zuten Ouachita Parishen (Louisiana) eta hainbat oskolekin batera hezurrak ere atera ziren. Hezur horietako batzuk suburdin gisa erabili izan ziren eta beraz suntsitu egin ziren, baina Henry Bry epaileak ahal zituen guztiak berreskuratu eta Richard Harlan anatomistak deskribatu zuen fosila. Honek plesiosaurusaren ornoen antzekoak zirela ikusi zuen eta garezurra mosasaurusaren antzekoa zela, proportzioak oso desberdinak baziren ere, askoz handiagoak. 24-30 metro hartuko zituela pentsatu zuen eta Basilosaurus izena eman zion, "narrastien erregea" hain zuzen ere. Generoaren espezie tipoa *B. cetoides* da.

### *Basilosaurus isis* 
1904an bigarren espezie bat deskribatu zen, *Basilosaurus isis*, Egipton aurkitu zena, eta ondoren Mendebaldeko Saharan, Marokon, Tunisian, Jordanian eta Pakistanen ere jaso zen. Wadi Al-Hitan Egiptoko hareharrizko harrobi garrantzitsua da, antzinako baleen hezurdura fosil ugari aurkitu direna. Georg August Schweinfurth botanikari alemaniarrak aurreneko arkeozetoa deskubritu zuen 1879an eta *Zeuglodon osiris* izena eman zion. Hugh Beadnellek 1896-1906ko Egiptorako espedizioaren burua zen paleontologoak baraila bat eta hainbat orno aurkitu zituen eta *Zeuglodon isis* izena ezarri zion.

1980. hamarkadan Elwyn L. Simons eta Philip D. Gingerich Qasr el-Sagha eta Wadi Al-Hitan harrobietan indusketak egiten hasi ziren eta 500 arkeozeto aletik gora aurkitu zituzten, *B. isis* eta *Dorudon atrox* espezieenak gehienak.

2016an *Basilosaurus* baten aurreneko eskeleto osoa aurkitu zen Wadi Al-Hitan harrobian.

## Deskribapena 
Basilosaurusa ez da trantsiziozko espezie bat baina baditu arbaso lurtarren ezaugarriak eta gaur egungo balea modernoenak ere.
220px|thumb|*B. cetoides* (gainean) eta *B. isis* (azpian) gizaki batekin alderatuta.
### Tamaina 
Arrak 20 metroko luzera har zezakeen eta emeak 15 metro, batazbeste. *B. cetoides* zertxobait handiagoa zen *B. isis* baino. Ale handienek 24 metro ere hartuko zuten. Pisua ere handia zuten, 60-80 tona artean.

### Burua 
220px|thumb|*Basilosaurus*-aren garezurra.
Baraila ondo garatua zuen eta bertan 44 hortz. Aurrekoek kono itxura zuten, harrapakinak harrapatu eta eusteko, eta atzekoek triangelu itxura zuten haragia zatitzeko eta agian mastekatzeko ere bai, gaur egungo zetazeoek ez bezala. Mesonikio ugaztun fosilen antzekoa zen hortzeria eta haiek Basilosauroaren arbaso kontsideratu izan ziren urte luzez.

Buruan ez zuten lekurik meloi (balea hortzdunen zentzumen organoa) bat sartzeko eta burmuina ere txikia zen. Ez zuen beraz gaur egungo zetazeoek duten taldekoi izaerarik izango.

### Gorputza 
[220px|thumb|*Basilosaurus* baten hezurdura, [Nantesko Historia Museoan.]]
Gorputza oso luzea zen ornoak baitziren bereziki luzeak. Badirudi orno horiek fluidoren bat bazutela barnean. Bizkarrezurretik gorputz adarrak ateratzen zitzaizkion. Hankek hezur sendoak zituzten eta horrek iradokitzen du denbora luzez igeri egiteko gaitasunik ez zukeela izango. 

Era berean lur lehorrean ibiltzeko gai ere ez zen. Izan ere *B. isis* ale baten atzeko hankek 35 cm inguruko luzera zuten eta animaliak 16 metro neurtzen baitzuen. Hiru hatz zituzten eta bi posizio baino ezin zuten hartu. Boa sugeek kopulatzeko erabiltzen dituzten luzakinen antzekoak direnez funtzio bera izango zutela uste da. Aurreko hankek ordea hegats itxura hartua zuten dagoeneko, ukondoan artikulazio  malgua zuten, gaur egungo foken antzekoa.

### Igeriketa 
Arrainek isats bertikala dute alboetara mugitzen dute, ugaztunek aldiz isatsa horizontala dute eta gora eta behera uhinak eratuz desplazatzen dira. Basilosaurusak isatseko ornoak fusionaturik ditu, ugaztunen antzera, baina halako isats luzea izanik gora eta beherako mugimendua ez zen oso eraginkorra izango. Gingerichek iradoki du aingiren antzeko mugimendua egingo zukeela, hori egiten zuen zetazeo bakarra izango litzateke orduan.

## Sailkapena 
Basilosauridae familiaren barnean bi subfamilia eratu ziren; Basilosaurinae (bertan dago Basilosaurus-a) eta Dorudontinae. G.A.A. El-kheir eta haren taldeak 2013an egindako sailkapena honako hau da:

## Paleobiologia 
220px|thumb|*Basilosaurus* bikotea.
Hortzak aztertuta ikusi da *Basilosaurusak* haragia lehenengo mastekatu eta ondoren irentsi egiten zuela. 25 MPa-tako horzkada indarra kalkulatu izan zaio. *B. cetoides* baten urdailean zegoena ere aztertu zuten eta arrainak eta marrazo handiak soilik aurkitu zituzten. Wadi Al-Hitan harrobian *Dorudon* antzinako balea gazte baten garezurrean *B. isis*-en horzkada markak ere aurkitu dira. *Dorudon* hau izurdearen itxurakoa zen. Halako tamaina handia zuenez denbora gehiena ehizan pasa beharra zeukan, sarritan segadak eginez. Horrela beraz *Basilosaurusa* harrapari aktiboa zen eta ez sarraskijalea. Mangladi ugari ere bazeuden eta horrek itsasotako faunaren bioaniztasun handia ahalbidetzen zuen. Beste zetazeo batzuk ere bizi ziren inguruan, aurrez aipaturiko *Dorudon*, *Cynthiacetus* eta *Basiloterus* eta beste ugaztun batzuk *Protosiren* sirenidoa eta *Moeritherum* elefantea ziren.

Itsasoko beste biztanle batzuk *Puppigerus* dortoka eta hainbat marrazo ziren; *Galeocerdo alabamensis*, *Physogaleus*, *Otodus*, *Squatina prima*, *Striatolamia*, *Carcharocles sokolovi* eta *Isurus praecursor*.

## Iraungipena 
Basilorausuraren erregistro fosilaren amaierak Eozeno-Oligozeno iraungipen masiboarekin bat egiten du, duela 33.9 milioi urte gertatu zena. Garai hortan desagertu ziren gainerako arkeozeto ia guztiak ere.

Badirudi sumendien jarduera izugarria gertatu zela eta meteoritoen inaktuak asko ugaritu zirela. Horrek guztiak klima aldaketa eragin zuen eta ozeanoen zirkulazio korronteak eta aldaketa handiak izan zituen.

Basilosaurusak ez zuen ondorengorik utzi baina desagertu ez ziren arkeozeto bakanetatik espezie dibertsifikazio handia sortu zen eta gaur egungo zetazeoak agertu ziren.

## *Basilosaurus*-a egungo kulturan 
220px|thumb|Albert Koch-en "Hydrarchos" fosilaren hezurdura. Bi *Basilosaurus*-en eta *Pontogeneus* baten hezurdurak zituen nahastuta. 1845ean aurkeztu zuen eta 1871ko Chicagoko sute handian suntsitua izan zen.
### Kriptozoologia 
Hainbat kriptozoologok aipatzen dute *Basilosaurusaren* forma eboluzionatu batek bizirik jarraitzen duela gaur egun, horrek azalduko litzuke suge itsastar erraldoien historioak. Suge horiek deskribatzerakoan ilea dutela esan ohi da eta hori ugaztunen ezaugarri nabarmena da. Teoria honek ez du ordea jarraikortasun handirik Basilosaurusaren erregistro fosia duel 33.9 milioi urte amaitzen baita.

Hala ere aipatu izan da Ness aintzirako munstroa B*asilosaurusa* dela eta ez aipatu izan zen *Plesiosaurusa*. Narrasti batek ezingo bailuke iparraldeko ur hotzetan biziraun, ugaztun endotermiko batek bai ordea.

### Dokumentaletan 
BBC katearen *Walking with Beasts* paleontologia telesaileko atal batean basilosaurio eme bat agertzen da. Haurdun gelditzen denetik kumea jaiotzen den arteko zikloa kontatzen da atal horretan. Kate beraren *Sea Monsters* telesail dokumentalean ere agertzen da eta garai guztietako laugarren itsas animalia arriskutsuena zela esaten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak