Getaria (Gipuzkoa)

**Getaria** Gipuzkoako kostaldeko udalerri bat da, Urola Kosta eskualdean. Ekialdean Zarautz du mugakide, eta mendebaldean Zumaia. Getariako Alde Zaharra edo herrigunea Gipuzkoako kostaldeko bazter askotatik ikusgarria den San Anton mendi eta penintsularen inguruan zabaltzen da. Penintsula lehorrera lotzen duen istmoaren gainean dago Getariako herrigune zaharra. Historian, Getaria Juan Sebastian Elkano marinelaren jaioterria da, munduari bira osoa eman zion lehena. Arrantzale giroko herria, Euskal Herriko kostako turismogune ezaguna da eta Getariako Txakolina jatorrizko izendapenaren udalerri nagusia. Cristobal Balenciaga museoa ere han dago.

 biztanle zituen . urtean.

## Izena 
Gipuzkoako Getariaz gain, Lapurdin ere izen bereko Getaria udalerria ere badago. Bi udalerriak Euskal Herriko kostaldean izanik eta arrantzale usadioa izanik, bi udalerrien izenen esanahi eta jatorrien antzekotasuna bilatu nahi izan da antzinatik. Azken urteetan topatutako aztarna arkeologikoetan oinarriturik, gaur egungo hipotesi nagusia da leku-izenaren jatorria latinezko ''* hitza dutela, bai Gipuzkoakoak, baita Lapurdikoak ere. Latin klasikoan [ketaria] ahoskatua, arrain kontserbak egiteko tokiaren izena zen. Hain zuzen ere, arrain kontserbagintzako erromatar instalazioen aztarnak aurkitu dira bi herriotan.

Fitxategi:Getaria, Euskal Herria..jpg|Udalerriaren ikuspegi panoramikoa eta Getariako portuaren handitze eta zaharberritze lanak 2002ko martxoaren 12an; dike edo kai berria parez pare dago.

## Geografia 
### Ingurune naturala eta klima 
#### Geologia 
Hendaiatik Zumaiara 40 kilometroan zehar doan kostaldeko mendilerroan kokatuta dago. Mendilerro hori Zenozoiko Aroko materialez osatua da eta Orio-Zumaia arteko ibilbidean eta, beraz, baita Getarian ere, serie alderantzikatua du. Alderantzikatze horrek ez dirudi Zenozoiko materiala oso itsas maila azpitik eraginik duenik, antolaketa hori Aia-Zarautz-Aizarnazabal mantu lerraduraren bultzadaren eragina dela baitirudi. Orobat, Kretazeo Berantiarreko flyscharen tuparriaren indargetzearen ondorioz bertako konpresio ondorioak nahiko azalekoak dira. Zumaiatik Zarautzera gutxi gorabehera N-120 noranzkoan geruzak alderantzikatuak datoz, jada Zarautzen bortizki tolesten dira, beregan 150 gradutan biratuz, Getariako penintsularekin lotu arte. Itsasoak Getariako geruzak eta Oriotik datozen geruzen arteko loturagune hau ezkutatzen dute. Getariako herrigunea kareharri eta tuparriz osatutako lursailetan eraikia dago. Lursail horien hegoaldean hareharri, mikrokonglomeratu eta tupaz osatutako eremu batean hedatzen da. Material horiek udalerriaren iparraldean dagoen Isarri punta osatzen dute.

### Kostaldea 
Bi hondartza ditu Getariak, biak herrigunetik hurbil: Gaztetape mendebaldean eta Malkorbe ekialdean, antzinean *Malkorbe aundi* eta *Malkorbe txiki* hondartza txikietan bereizita zegoena.

Penintsulako punta edo lurmutur nagusiak ekialdetik mendebaldera honako hauek dira: Fraileburu, Marzoparri, Isarri, Karlista eta Kastillo Harri.

1919ko irailaren 20an Juan Sebastian Elkanoren itsasoratzearen urteurrenan omenaldian zehar portu berria inauguratu zen, Aranbarri arkitektoak proiektatua. 1953an zaharberritu zen eta antzinako portua barnean laga zuten.

### Getariaren sorrera 
[thumb|Getaria - panoramio.jpg|eskuinera|300px|[Getariako Alde Zaharraren ikuspegi orokorra.]]

Getariako hiribildua XII. mendearen amaieran Nafarroako Erresumak sortu zuen, ziur aski Antso VI.a Nafarroakoaren garaian. 1201eko urtarrilaren 20an Alfontso VIII. Gaztelakoak Burgos hiritik gutun bat bidali zion Getariari (egun galdua) bertan aipatu errege honek udalerriari "antzinako legez" bere larre, ur eta mendiekiko eskubideak aitortzen zizkiona. Alfontso VIII.ak berak Donostian 1209eko irailaren 1ean emandako agirian, Getariako forua berretsi egin zuen, *«Eo modo quo rex Navarre illud dedit vobis habendum»* gaineratuz, hau da, aurreko hiribildu forua aitortuz. Eta antza denez, errege horrek berak harresiak berreraikitzeko agindua eman zuen 1204an, bereziki herriaren kokapen estrategikoa, herriko itsasgizon trebeak eta hango ontzi onak bereganatzeko asmoarekin.

Esteban Garibai historialariak  ere getariarrei foru-gutuna errege-erregina nafarrek eman zietela baieztatu zuen zuen eta Alfonso VIII.ak foru hori berretsi baino ez zuela egin, *«para que ellos y sus sucesores gozasen perpetuamente del fuero de San Sebastián en los montes, pastos, y aguas, y en todas las causas, de la manera que gozar solían en tiempo de los Reyes de Navarra». *Aurrerago, honako hau gaineratzen du:* «Esta villa, cuya iglesia mayor es de la advocación de San Salvador, estaba de antes fundada como de las razones del mismo privilegio consta»*. Froga hauek guztiek argi uzten dute, egun gehien onartzen den hipotesi historikoa onartuz, Gaztelako Alfonso VIII.ak ez zuela sortu Getaria.

1237ko martxoaren 23an Fernando III.a Gaztelakoak sorrera gutun hori berretsi omen zuen, eta ondorengo erregeek ere gauza berbera egin zuten: 1255ko urtarrilaren 20an Alfontso X.a Gaztelakoak Burgos hirian, 1312ko apirilaren 11an Alfontso XI.a Gaztelakoak Burgosen, 1351ko azaroaren 7an Petri I.a Gaztelakoak Valladoliden eta 1426an Joanes II.a Gaztelakoak ere.

Gaur egun udalerriaren ekonomia sektore nagusiak arrantza, turismoa eta txakolingintza dira.

XIX. mendearen hasieran bertako biztanleriak arrantzan baino nekazaritzan gehiago jarduten zuen, Gipuzkoa osoko txakolin onena lortzen zen bertan. Mende bat geroago, txakolina ekoizten jarraitzen da, baina jada lehen baino kopuru txikiagoan. Ondorioz, udalerriko aberastasun iturri nagusia arrantza bilakatu zen, antxoa nahiz atun arrantza nabarmentzen ziren. Gaur egun, ordea, arrantza sektorea gain beheran dator. Gazitze-lantegiren bat, ontziolak, izotz eta paketatze lantegiak ere badaude.

Azkizu, Akerregi, Meagas auzoetan sagardoa ere ekoizten zen. 1962ko nekazaritza erroldaren arabera, udalerrian 133 nekazaritza ustiaketa zeuden, horietako bederatzi, 0,1 hektarea baino txikiagoak; 43, 0,1-1 hektarea bitartekoak; 26, 1-5 hektarea bitartekoak; 45, 5-20 hektarea bitartekoak; eta 10, 20-100 hektarea bitartekoak.

2015eko udal hauteskundeen ondoren Nika Lertxundi (EH Bildu) aukeratu zuten berriro alkate.

2019ko udal hauteskundeen ondoren Haritz Alberdi (EH Bildu) izendatu zuten alkate.

## Kultura 
2011ko ekainaren 7an udalerri horretako Aldamar Parkean Cristobal Balenciaga museoa inauguratu zen, herriko semea eta nazioarteko jostun ospetsua izan zen Kristobal Balentziagaren lanari buruzkoa.

### Euskara 
[thumb|Getariako hiztunen testigantzekin osatutako bideoa, [Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egina, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.]]
1860an Louis Lucien Bonaparte hizkuntzalariak Getarian mintzatutako euskara gipuzkeraren barnean sailkatu zuen, eta horren barnean iparraldeko gipuzkera eta Azpeitiako aldaeraren barnean. XIX. mendearen lehenbiziko herenean Pedro Antonio Añibarro idazle eta frantziskotarrak osoki euskaldunak ziren udalerrien multzoan sartu zuen (Hainbat: "G. H. L. V.", 1960, I. bilduma, 44-60. orr.). 1970ean Getarian 2.625 euskaldun bizi ziren, hots, biztanleria guztia, 8 lagun kenduta (P. de Y.: "Los D. y V.", iraila, "B. R. S. V. A. P.", 1973, 29. orr). Gaur egun, Getariako euskara Urolaldeko hizkeraren barnean sailkatuta dago. 2016an herritarren %84,34a euskalduna zen. Datorren antzezpena 2013ko abuztuaren 7an izango da.

## Ondasun nabarmenak 
[thumb|300px|[San Salbador eliza (Getaria)|San Salbador elizaren azpialdeko Katrapona tunela.]]
thumb|300px|Elkanoren monumentua eta Getariako pilotalekuaren frontisa.

Getariako Alde Zaharra bastida gisako hiribildua da, kokatzen den lurraren topografiak nabarmen baldintzatzen duen oinplano angeluzuzena daukana. Bide-bilbea aldapa handiko lau kale paralelok osatzen dute: San Roke, Elkano, Kale Nagusia eta Aldamar kalea, kantoiek zeharka ebakitzen dituztenak. Kale hauetan armarria duten etxe ikusgarriak daude, hala nola Larrunbide (Pedro Larrunbide, burdinoletarako harriz­ko hauspoaren asmatzailea, jaiotako etxea) eta Romero senatariaren etxea, izkinako armarria duena. Hegoaldetik iparralderako norabidean dauden kaleak kairaino jaisten dira; XV. mendean egin zen betelan honek hiribildua San Anton mendiarekin lotu zuen.

Erdi Aroko harresietatik aztarna gutxi geratzen dira pilotaleku aldean eta Aldamar dorrearen inguruetan. XVII. mendean hiribilduko defentsak indartu egin ziren, hegoaldean eta iparraldean bastioi eta bateriaz hornitutako harresiak ezarriz. Iparraldean, itsasorantz orientatuta, Katrapona-bekoa egungo tunela hiribildura sartzeko zubi altxagarriz hornitutako atea zen.

Bide-trazaduraz gainera, Getariak Berant Erdi Aroko lursail-zatiketaren ezaugarriak gordetzen ditu: aurrealde estu eta sakonera handiko mehelin komuneko etxez osatutako etxadi trinkoak. Eraikuntza-tipologia nagusiak eutsi egiten die tradiziozko ezaugarriei: eraikinek behe-solairua eta bi solairu dituzte eta bi isurkiko teilatua, teilatu-gailurra fatxadaren paralelo dutela. Eraikuntza batzuetan badira bao eta apaingarri gotikoak oraindik ere. Era berean, goiko solairuetan zurezko egitura duen eraikuntzaren bat ere badago.

Halaber, badira beste zenbait eraikin interesgarri: Aldamar dorre gotikoa, irtenune batean kokatua, Joan Sebastian Elkanoren omenez eginiko monumentutik hurbil; Zarautz eta Olasotarren dorrea, elizaren parean kokatua; Elkanoren omenez eginiko monumentua, 1920ko hamarkadako obra eklektikoa; eta Udaletxe zaharraren eraikina, Kale Nagusian kokatua.

1996ko otsailaren 27an, Eusko Jaurlaritzak kultura ondasun izendatu zuen Getariako hirigune historikoa, *monumentu-multzo* sailkapenarekin.

### Eliza 
[thumb|250px|[San Salbador eliza (Getaria)|Getariako San Salbador eliza]]

San Salbador eliza gotikoa arte- eta arkitektura-interes paregabea izateaz gain, leku historiko ospetsua da, bertan bildu baitzen 1397an Gipuzkoako Anaidiaren Batzarra, Gipuzkoako foru-legeriaren oinarri izan ziren ordenantzak onartzeko.

Eliza estilo gotikokoa da; XIV. mendearen erdialdean, eraikuntza‑lanak amaitu gabe bazeuden ere, gurtzarako han biltzen hasi ziren. Eraikin irregularra da; zimenduak malkarrean jarrita baitaude. *Katrapona* tunela San Salbatore elizaren kripta moduko bat da. Erdiko nabearen harriz­ko  barne‑hormak triforio batez estilizatuta ageri dira. Gurutze‑gangan izar formako irudiak ageri dira eta giltzarriak arte handiz zizelatuak daude. Portada eta zortzi aldeko kanpandorrea beranduago egin zituzten, XVII. mendean. Gipuz­koa probintzia‑egitura politiko eta administratibo bezala sortu zen lekura sartzeko (korura, alegia) bi aukera daude: kaletik zuzenean sartzea, edo eliza barruko eskailerak erabiltzea. 1836ko sutean zenbait erretaula desagertu ziren, eta koruko harlanduak ere bai. Karlos Elgezua eskultore eibartarrak egindako kristo gurutzatua dago presbiterio jasoan, eta eskaintza gisa emandako itsasontzi maketa bat ere badago.

### Bestelako eraikinak 
* Aduana zaharra
* Aldamar dorretxea
* Aldamar jauregia
* Almiranteen kaleko etxeak
* Cristobal Balenciagaren jaiotetxea
* Cristobal Balenciaga museoa
* Elkanoren omenezko monumentua
* Enbildarren etxea
* Garateko gotorlekua
* Getariako Alde Zaharra
* Getariako harresien itsas frontea
* Getariako harresien lurreko frontea
* Getariako itsasargia
* Getariako pilotalekua
* Getariako udaletxea
* Indianokua jauregia edo Larrunbide etxea
* Itsasora behatokia (Getaria)
* Kale Nagusiko 16. zenbakiko etxea
* Katxapo gotorleku multzoa
* Martin Mirubia kapitainaren etxea
* Otxoa Ibañez de Olano dorretxea
* Romero-Etxabe-Asuatarren jauregia
* San Martin Toursekoaren eliza
* San Martin baseliza: Askizu auzoan dagoen XIII–XVI. mendeko eliza gotikoa.
* San Prudentzio baseliza: San Prudentzio auzoan dagoen Erdi Aroko baseliza.
* San Roke kaleko etxe gotikoak
* San Salbador eliza edo Salbatore eliza
* Udaletxe Zaharra
* Zarautz dorretxea

### Monumentuak 
* Elkanoren estatua (Getaria, Gudarien enparantza)
* Elkanoren estatua (Getaria, Elkano plaza)
* Elkanoren omenezko monumentua
* Pietatearen kapera

### Bestelakoak 
* Arriandi
* Garate mendia
* Getariako Alde Zaharra
* Getariako portua
* Katrapona pasabidea
* San Anton mendia edo *Arratoia''

### Getaria, Elkanoren jaioterria 
[thumb|250px|eskuinera|[Juan Sebastian Elkano nagigatzailea eta herriko seme ospetsuenaren estatua Getarian. Atzealdean, Getariako udaletxea.]]

Kale Nagusian gora herriko plaza dago. Udaletxea 1922an inauguratu zuten, Joan Sebastian Elkanoren balentria gogoangarriaren laugarren mendeurrenean, eta pilotalekua hari erantsita dago. Getariarrek brontzez­ko estatua bat jarri zuten Elkanoren omenez, Parisen egina eta 1861ean Katrapunako idulkian jarria; baita marmol zuriz egindako beste estatua bat ere, Belver eskultoreak egina eta 1934an herriko plazan jarria; eta beste monumentu bat jarri zioten pilotalekuaren ondoan: Victoria ontziaren brankako irudiaren erreprodukzioa, Victorio Machok egina eta 1922an jarria. Gainera, parrokia‑elizako bataiontziaren ondoko plakak azaltzen du han bataiatu zutela munduari bira eman zion lehenengo nabigatzailea. Udaletxeko aretoetan Elkanoren bi erretratu daude: bata Elias Salaberriak egina, bestea Ignacio Zuloagak. Halaber, itsasgizon entzutetsuaren izena du Getariako kale batek. Bi urtetik behin, getariarrek Juan Sebastian Elkanoren eta harekin abiatutako 60 gizoneko eskifaiatik bizirik iraun zuten 17 itsasgizon adoretsuen egitandia kartsuki antzezten dute. Abuztuaren lehen egunetan egin ohi dute desfilea, 1526ko abuztuaren 6an Ozeano Barean Elkano betiko hondoratu zela oroitzapenera ekarriz.

## Getariar ospetsuak 
* Juan Sebastian Elkano (1487–1526), nabigatzailea.
* Domingo Bonetxea (1711–1775), nabigatzailea.
* Manuel Agote Bonetxea (1775–1803).
* Jose Frantzisko Iturzaeta Eizagirre (1788–1853), kaligrafoa.
* Joakin Frantzisko Barroeta Aldamar (1788–1866), politikaria.
* Frantzisko Zubiaurre "Kiriko" (1867–1926), traineruetako patroia.
* Frantzisko Arregi, traineruetako patroia.
* Cristobal Balentziaga (1895–1972), jostuna.
* Pepita Enbil (1918–1993), kantaria eta Placido Domingo espainiar tenorearen ama.
* Itziar Aizpuru (1939-), aktorea.
* Kaxildo Alkorta (1943-2021), itzultzailea eta euskaltzaina.
* Aintzane Ezenarro (1971–), politikaria.
* Aitor Arregi (1971-), futbolaria.
* Gari Berasaluze (1975–), idazlea.

## Iruditegia 

Irudi:Puerto de Getaria (Gipuzkoa).jpg|Arrantzaleak sareak bilduz.
Irudi:Gaztetape Getaria.jpg|Gaztetape
Irudi:GR121-3b.jpg|Mahastietatik ikusita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Getariako udalaren webgunea
*Getariako albisteak Hitzan
* Getariako udalerriaren 3Dko errekreazioa edo modeloa ikusgai. 2012ko Google Earth Saria.