open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Feminizazio

**Feminizazio** hitzak zenbait adiera ditu:

* **Feminizazioa**, gizartean ematen ari den genero-rolen aldaketa emakumeen inklusiorako.
* **Feminizazioa (biologia)**, emakumezkoen sexu ezaugarriak garatzea hormonen bidez eragitea.
* **Feminizazioa (sexu jarduera)**, gizonezko bat emakumezko rola harraztean datzan sexu jarduera.

## Osasun-zaintza 
* **Aurpegiko feminizazioa**, gizonezkoenak izan ohi diren aurpegi ezaugarriak emakumezkoenak bihurtzeko prozedura kirurgiko multzoa. 
* **Feminizatzeko hormona terapia**, bigarren mailako sexu-ezaugarriak aldatzeko hormona-terapia mota eta sexu-berresleipen terapia.
* **Feminizatzeko kirurgia**, emakume trans bati bere generoa berresten laguntzeko prozedura kirurgikoak.
* **Ahotsaren feminizazioa**, kutsu edo ezaugarri maskulinoak dituen ahots bat femenino bihurtzeko terapia.

## Joerak 
* **Hizkuntzaren feminizazioa**, izen edo hitz bat femenino bihurtzeko prozesua.
* **Migrazioaren feminizazioa**, geroz eta emakume gehiagok lan egiteko eta ezkontzeko migratzeko duten joera.
* **Gosearen feminizazioa**, munduan gosea duten lagun gehienak emakumeak izatearen genero-desoreka.
* **Pobreziaren feminizazioa**, munduan pobrezia egoeran dauden lagun gehienak emakumeak izatearen genero-desoreka.
* **Lanaren feminizazioa**, gizonak gehiengoa ziren lan esparruetan genero-arrakala murriztea emakumearen lan-munduratzearen bitartez.
* **Nekazaritzaren feminizazioa**, emakumezkoen parte hartze handiagoa nezakaritzan.

## Ikus, gainera 
* Femenino
São Luís de Montes Belosko elizbarrutia

**São Luís de Montes Belosko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1961eko azaroaren 25ean ezarri zen lurralde prelatutza gisa eta 1981eko abuztuaren 4an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza São Luís de Montes Belosen dago. Egun apezpikua Lindomar Rocha Mota da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
* Estanislau Arnoldo Van Melis (1962-1987)
* Washington Cruz (1987-2002)
* Carmelo Scampa (2002-2020)
* Lindomar Rocha Mota (2020-)

### Apezpiku laguntzaileak 
* Rubens Augusto de Souza Espínola (1980-1985)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Uruaçuko elizbarrutia

**Uruaçuko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1956ko martxoaren 26an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Uruaçun dago. Egun apezpikua Giovani Carlos Caldas Barroca da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Francisco Prada Carrera (1957-1976)
* José da Silva Chaves (1976-2007)
* Messias dos Reis Silveira (2007-2018)
* Giovani Carlos Caldas Barroca (2020-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ġbejna

**ġbejna** (malterako ahoskera: [ˈd͡ʒbɛjnɐ]; plurala: ***ġbejniet*** ) *ġobna* (" gazta ") txikitzailea da, "gazta txikia" gisa itzul *daitekeena*.

Artikulu honen gainerakoan ***ġbejna tan-nagħaġ*** ("ardi gazta") deskribatzen da, Maltan eta Gozon egiten den Maltako gazta mota bat;

Maltan egindako gazta borobil txiki bat da, ardi-esnea, gatza eta gatzagia oinarri dituena. Maltan ekoizten den ardi esne gehiena gazta txiki horiek ekoizteko erabiltzen da.

Maltan, tradizioz, ahuntzak jezten zituzten kaleetan, eta esnea berehala saltzen zuten zegoen bezala.  Saldutako pasteurizatu gabeko esnea izan zen bruzelosia (malteraz, *Deni Irqiq* «Maltako sukarra») XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran hedatzearen arrazoietako bat. Themistocles Zammiti pandemia geldiaraztea ziurtatu zaio.

Maltak Europar Batasunarekin bat egin aurretik, Maltak egindako eskaera onartu zuen EBk, hau da, ricottaren aldaera tradizionalarekin batera, *ġbejna* babestea.

## Prestaketa eta barietateak 
Ġbejna kanabera lehorrez egindako gazta-ontzi bat da, nahiz eta gaur egun plastikozkoak ere erabiltzen diren. Tradizionalki, gela txiki eta aireztatuetan lehortzen dira, leihoak eltxo-sare batekin babestuta. Esaten da itsasoko ura erabiltzen zela garai batean gazta mamitzeko. Gatzagia gaur egun erabiltzen da, eta esne pasteurizatuan eta pasteurizatu gabean eskuragarri dago.

ġbejniet hainbat modutan prestatu eta zerbitzatzen dira: freskoak (*friski* edo *tal-ilma*), lehortuak ( *moxxa*, *bajda* edo ''t'Għawdex* ), gatzarekin onduak ( *maħsula* ) edo piperrez ( *tal-bżar* ). Barietate freskoak ehundura leuna eta esne zaporea ditu eta bere gazuraren barruan mantentzen da, mozzarellaren antzera. Lehortutako barietateak zapore definituagoa du, intxaur usaintsua, ia musketakoa, eta nahiko gogorra da. Piperdun barietatea piper beltz ehoarekin estali eta ontzen da, eta ondoren olioan edo ozpinetan gorde daiteke. Zapore sendoa pikanteagoa bihurtzen da ontzen diren heinean eta ehundura xehatua ere garatzen dute.

## Maltako gastronomian 
Ġbejna elementu garrantzitsua da *soppa tal-armla* bezalako plater ugaritan. Askotan pasta edo zopa platerei gehitzen zaie (*kusksuan* adibidez) zaporea hobetzeko, *pizza-*gain gisa  edo *ħobż biż-żejt'' egiteko betegarri gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisco José Fernandes Costa

**Francisco José Fernandes Costa** (Foz de Arouce, 1867ko apirilaren 19a – Figueira da Foz, 1925eko uztailaren 19a) portugaldar abokatu eta politikaria izan zen. Portugalgo lehen ministroa izan zen 1920eko urtarrilaren 15ean.

Portugalgo Alderdi Errepublikanoko kide izan zen, eta, ondoren, Alderdi Eboluzionistako, Alderdi Errepublikar Liberaleko eta Alderdi Nazionalista Errepublikanoko kide. Coimbrako gobernadore zibila eta Kolonia, Merkataritza eta Nekazaritza ministroa izan zen. Masoneria portugaldarreko kide izan zen.

1920ko urtarrilaren 15ean lehen ministro izendatu zuten, baina egun berean dimititu zuen. Zure gobernuari "bost minutuko gobernua" ("Goberno dos cinco minutos") deitu zioten.
Bundz gazta

**Bundz** gazta (**bunc** bezala ere ezaguna Podhaleko dialektoan) Poloniako ardi esnez egindako gazta mota bat da. Tradizionalki Podhale eskualdean ekoizten da. 

*Bundz* gaztaren lehen faseko ekoizpen-prozesua oszczypek-aren ekoizpen-prozesuaren antzekoa da. Putaran isuritako esnea atxiki egiten da, eta horrek esan nahi du zekor gazteen urdailetik erauzitako gatzagian dauden entzimek mozten dutela proteina. Lortzen den gaztaren mamia minutu gutxi batzuetan prestatzen da, 70 °C inguruko tenperaturan. Gazta pikor handien itxurako mihise batean sartzen da. Azkenik, gazta leuna lortzen da.

Žinčica edaria *bundz-aren* ekoizpenean sortutako gazurarekin ere ekoizten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2025eko Turkiako Itzulia

**2025eko Turkiako Itzulia** txirrindularitza itzuli honen 60. edizioa izan zen. 2025eko apirilaren 27an hasi eta maiatzaren 4an amaitu zen.

UCI ProSeries 2025eko egutegiaren barruan zegoen (txirrindularitza profesionalaren bigarren maila). Garailea Wout Poels nederlandarra izan zen.

Taldekako sailkapenean Caja Rural-Seguros RGA talde euskalduna gailendu zen.

## Taldeak 
## Etapak 
### 1. etapa 
### 2. etapa 
### 3. etapa 
### 4. etapa 
### 5. etapa 
Bosgarren etapa bertan behera utzi behar izan zuten euri zakarragatik.

### 6. etapa 
### 7. etapa 
### 8. etapa 
## Sailkapenak
### Sailkapen orokorra 
#### Puntukako sailkapena 
#### Mendiko sailkapena 
#### Taldekako sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gladiolus palustris

thumb|250px|Infloreszentzia lehen planoan.
thumb|250px|Landarearen atalak.

**Gladiolus palustris** Europan zabaldutako ezpata-lorea da. 

## Banaketa 
Espezie hau Erdialdeko eta Ekialdeko Europako ipar-mendebaldekoa da. Frantziako ekialdean, Suitzan, Alemaniako hegoaldean eta ekialdean, Txekiar Errepublikan, Eslovakian eta Polonian banatzen da. Italiako Alpeetan, Austrian eta Hungarian dago, eta ohikoagoa da Balkanetako eskualdean. Beste behaketa batzuk Ekialdeko Europan egin dira. 

## Ezaugarriak 
*Gladiolus palustris*-ek 30-60 zentimetroko garaiera du. Zurtoina tentea da eta ez adarkatua. Erraboila esferikoa da, eta zuntz gurutzatuak ditu goiko aldean. Hostoak zurtoina baino laburragoak dira, sinpleak, eta ezpata formako benazio paralelo bat dute, 4-9 zentimetro luze. Infloreszentziak hiru eta sei lore hermafrodita artean ditu, trifoliatuak, eta perigonio more, arrosa edo magenta bat, 30 zentimetro luze. Landare horiek maiatzetik uztailera bitartean loratzen dira. Erlastarrek polinizatzen dituzte.

## Loraldia 
## Habitata 
Nahiz eta palustre izena, landare horiek ez dira zingiretan hazten; izan ere, nahiago dituzte kareharrizko giroak, hezeak eta humusean aberatsak, hezeak eta lehorrak, eta basoko zelai heze eta argietan. Gehienez 1.200-1.500 metroko altueran egon daitezke.

## Taxonomia 
*Gladiolus palustris* Jean François Aimée Gottlieb Philippe Gaudinek deskribatu zuen, erreferentzia *Flora Helvetica* aldizkarian plazaratuz (1: 97. 1828).
;Sinonimia:
* *Gladiolus boucheanus* Schltdl.	
* *Gladiolus felicis* Z.Mirek	
* *Gladiolus imbricatus subsp. parviflorus* K.Richt.	
* *Gladiolus parviflorus* Berdau 
* *Gladiolus pratensis* A.Dietr.	
* *Gladiolus triphyllus* Bertol.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Biolib webguneko informazioa.
Oscypek

**Oscypek**, **oszczypek** (*oštiepok*) – ardi esnearekin egindako gazta gogor ketua da eta Poloniako Podhale mendialdean ekoizten da. Gaur egun oso ezaguna da Polonian eta Europako beste herrialde batzuetan.

## Elaborazioa 
Gazta bloke fusiforme txiki gisa egiten da, ertzetan apaingarri erregional tipikoa duena. Apaingarri hori egurrezko molde batez egiten da, oscypiorka izenekoa. Moldeen bidez «scypananie» (desintegrazioa) egiteak «oz-scypek» gaztari eman zion izena. Tradizioaren arabera, artzainek «bacowie» egiten dute larrean. Ardiak jetzi ondoren, esnea liho-zuntz batez aldatzen da (belar-jauziak kentzeko, etab.). "Puciera" izeneko egurrezko upelari. Gatzagi-hautsa bota ondoren, esnea loditu egiten da, ore bihurtu arte. Gaztak uraren gehiengoa galdu ondoren (batzuetan ur berotan sartzen den bitartean), moldatu egiten da. Hurrengo prozesua saldan bustitzea da. Saldak ere ur gutxiago izango du, eta, ondoren, pausatzen eta keztatzen utziko diogu.

Oso forma berezietan egindako gaztak ere badaude (oilarra edo ahatea).

## Izenaren babesa 
2008ko otsailaren 14az geroztik, gazta serranoak “oscypek” (Podhale-ko bryndza ardi-gaztaren ondoren) Europar Batasuneko araudiak babesten duen Poloniako bigarren produktua da. Biek lortu zuten Jatorri Deitura Babestuko (JDB) produktuen estatusa. Azken unean Eslovakiak aurkeztu zuen protesta baten ondorioz atzeratu zen prozesua. Azkenean, akordio batera iritsi ziren, eta Eslovakiako oštiepok-a, jatorrizko historia bera izan arren, tokiko produktu desberdina dela ezarri zen. Erregistratzean, oscypek-en parametroak argi eta garbi zehaztu ziren (adibidez, behi-esnearen gehienezko edukia –arraza gorrikoa izan behar du– %40koa da) eta, gainera, oscypek-a zein udalerritan gerta daitekeen zehaztu zen. Oscypek-a maiatzetik irailera bitartean bakarrik oratu daiteke, eta urriaren amaierara arte saldu. 60 eta 80 bitarteko pisua izan behar du. eta 17 eta 23 cm artean neurtu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Valerie June

**Valerie June Hockett** (Memphis, Tennessee, 1982), **Valerie June** izenez ezaguna, abeslari afro-amerikarra, kantautorea eta multiinstrumentista da. Folk, blues, gospel, soul eta bluegrass nahasten ditu bere musikak.

## Biografia 
Jacksonen (Tennessee) jaio zen Valerie June, eta bost ahizpa-nebetatik zaharrena da. Txikitan, R&B eta soul musiken eragina izan zuen, aitaren aldetik, eta gospel kantuena, elizan. Nerabea zela, bere aitarekin lan egin zuen (gospel abeslarien sustatzailea zen), baina baita Prince, K-Ci & JoJo, eta Bobby Womackekin ere, kartelak itsasten lagunduz.

## Ibilbidea 
Valerie June Memphisera joan zen bizitzera 2000. urtean, 19 urte zituela, eta bere senarrarekin Bella Sun bikotean jokatzen eta grabatzen hasi zen.  2010ean, *Valerie June and the Tennessee Express* grabatu zuen, "The Old Crow Medicine Show"-rekin elkarlanean.

2011n, 15.000 dolar bildu zituen 60 egunetan Kickstarter webgunean, Craig Street ekoizlearekin album bat grabatzeko. Urte hartan bertan, Memphisetik Brooklynera lekualdatu zen. Bi single atera zituzten: ''Workin' Woman Blues* eta *You Can't Be Told.''

2013ko apirilaren 26an, Parisen, Flèche d'Or-en aritu zen, eta, biharamunean, apirilaren 27an, Bourgeseko Udaberri jaialdian. Bob Dylanek ere aipatu zuen, entzuten duen musikari buruz galdetu ziotenean.

2021eko urtarrilaren 22an, beste lan bat iragarri zuen, *The Moon and Stars: Ctions for Dreamers*, 2021eko martxoaren 12an kaleratua, albumetik ateratako single batekin batera, *Call Me A Fool*, Carla Thomasekin batera. Pitchforkek, esaterako, bere diskoetatik «kontsekuenteena» eta «sakonena» dela esan zuen. Libération egunkari frantseseko musika kritikariak disko gisa ekarri zuen, «bere sustraietatik bikain edaten duena soinu-galaxia dardarati bat elikatzeko».

## Diskografia 
### Albumak 
* *The Way Of The Weeping Willow* (2006)
* *Mountain Of Rose Quartz* (2008)
* *Valerie June And The Tennessee Express* (2010)
* ''Pushin' Against a Stone* (2013), Sunday Best
* *The Order Of Time* (2017)
* *The Moon and Stars* (2021)

### Singleak 
* *Workin' Woman Blues* (2012), Sunday Best
* *You Can't Be Told* (2013), Sunday Best

### Bella Sunekin 
* *No Crystal Stair'' (2004), Bella Sun Music

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak
Caciocavallo

**Caciocavallo** batez ere behi-esnez eginiko gazta italiarra da, jatorriz hegoaldekoa (Campania, Basilicata, Abruzzo, Molise, Apulia, Sardinia eta Calabria). Ardi- eta ahuntz-esnez, behi-esnez batera, ekoitzi daiteke.

## Ezaugarriak 
Tamaina askotakoa izan daiteke, eta itxura ugarikoa ere bai, tokiko ohituren araberakoa: malko itxurakoa, obala edo tronko-konikoa, buruarekin edo bururik gabe, lokarriz lotua eta abar. Bere pisua 1 eta 2,5 kg artekoa da. *Pasta filata* motako gazta da, erdi-gogorra. Azal sotila du, leuna, gaztaina-kolorekoa; testura sendoa da. Provolone gaztak baino koipe eta hezetasun gutxiago du. Mamia zuria da, lastokara, homogeneoa, trinkoa, zulo txiki-txikiekin.

Zaporea irmoa da, provolonearen antzekoa baina ketu gabea, usaintsua, sotilki gozoa gaztea denean, eta apur bat mina ontzean.

Erabilera ugari ditu: sukaldatzeko, askariak eta otartekoak prestatzeko, azkenburuan, gazta-oholetan, baita gazta ondu eta sendo bat eskatzen duten errezetak egiteko ere. Gogorra bada, entsaladetan birrindu daiteke.

Batzuetan parafina erabiltzen da kontserbatzeko.

## Erreferentziak
## Ikus, gainera
*Napoliko gastronomia

## Kanpo estekak
Rokpol

**Rokpol** Poloniako gazta urdina da, Roquefort gaztaren antzekoa (Frantziako gazta urdina). Izena «roquefort» hitzetik dator, bere bertsio poloniarra dela iradokiz.

## Ezaugarriak 
Behi-esne pasteurizatuarekin egiten da, eta heltze-prozesuan Penicillium roqueforti onddoa ematen zaio, bere kolore bereizgarria lortzeko. Ez du azalik eta zapore sendo eta gazia du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joseph Joubert

**Joseph Joubert** (Montignac, 1754ko maiatzaren 7a – Paris, 1824ko maiatzaren 4a) frantziar moralista eta saiakeragilea izan zen.

Tolosa Okzitaniako ikastetxe erlijioso batean ikasi zuen hamalau urte zituenetik, eta han irakatsi zuen 1776 arte. 1778an Parisera joan zen Denis Diderot eta Jean le Rond D'Alembert aurkitu eta François-René de Chateaubrianden lagun egin zen. Parisko bizitza lagunekin tartekatu zuen Villeneuve-sur-Yonneko bakarkako bizitzarekin. Napoleonek unibertsitateetako ikuskatzaile izendatu zuen.

Ez zuen bizirik zegoela argitaratu, baina gutun eta ohar ugari idatzi zituen giza existentziaren izaeraz, literaturaz, kristautasunaz eta bizitza espiritualaz. Haren alargunak Jouberten idazkiak eman zizkion Chateaubriandi argitaratzeko.

Frantziako moralisten eskolakoa izan zen eta epikurear eskolatik gertu egon zen. Osasun txarrak eragindako oinazea balioetsi zuen, gaixotasunak arimari sotiltasuna ematen ziola uste baitzuen.

## Edizio nagusiak 
* *Recueil des pensées de M. Joubert*, publié par Chateaubriand, Le Normant, Paris, 1838
* *Pensées, essais, maximes et correspondance de J. Joubert*, précédés d'une notice sur sa vie, son caractère et ses travaux, recueillis et mis en ordre par M. Paul Raynal, Le Normant, Paris, 1850 ; 1861
* *Pensées*, introduction et notes par Victor Giraud, avec la Notice historique du frère de Joubert [Arnaud Joubert], Bloud, Paris, 1909
* *Carnets*, textes recueillis sur les manuscrits autographes par André Beaunier, Gallimard, Paris, 1938 ; 1994
* *Correspondance de Jean-Pierre Louis de Fontanes et de Joseph Joubert : (1785-1819)*, texte intégral publié pour la première fois d'après les documents autographes avec une introduction et des notes par Rémy Tessonneau, Plon, Paris, 1943
* *Pensées et Lettres*, organisation par Raymond Dumay et Maurice Andrieux, Grasset, 1954
* *Pensées*, textes choisis et présentés par Raymond Dumay, Club français du livre, 1954
* *Essais : 1779-1821*, édition intégrale et critique de textes en partie inédits recueillis et présentés par Rémy Tessonneau, A.G. Nizet, Paris, 1983
* *Correspondance générale : 1774-1824*, édition établie par Rémy Tessonneau, William Blake and Co., Bordeaux, 3 volumes, 1996-1997
* *Quatre carnets*, édition établie et annotée par David Kinloch et Philippe Mangeot, University of London, Institute of romance studies, Londres, 1996

## Kanpo estekak
Maytag gazta

**Maytag** gazta urdina Maytag Dairy Farms-en ekoizten da, Newton (Iowa) kanpoaldean. 1938an, Iowako Estatuko Unibertsitateak prozesu berri bat garatu zuen behi-esne homogeneizatutik gazta urdina egiteko (ardi-esnearen ordez). 

## Historia 
Gaztaren ekoizpena 1941ean hasi zen, Frederick L. Maytag II eta Robert Maytag-ren eskutik., Frederick L. Maytag etxetresna elektrikoen enpresaren sortzailearen bilobak. Hasieran, gaztarako esnea Holstein arrazako artalde saritu batetik zetorren, eta E.H. Maytag-k bildu egin zuen, sortzailearen beste seme bat.

Konpainia Maytag familiaren hirugarren eta laugarren belaunaldiena da gaur egun.

## Prozesua 
Maytag gazta urdina egiteko prozesua Iowako Estatuko Unibertsitateko bi mikrobiologok aurkitu eta patentatu zuten, Clarence Lanek eta Bernard Wk. Hammer. Roquefort gazta, beste gazta urdin mota bat, urte luzez egina zen Europan, baina Estatu Batuetan antzeko gazta bat lortzeko saiakerek huts egin zuten ordura arte. Gazta-mota horiek egiteko zailtasunek ez zuten oso produktu ona ematen, eta ez zituen kalitate-kontrolak gaindituko.

Gazta urdina merkatuan ekoizteko aurkitu ziren arazoak hauek ziren: artisau-zaporea lortzeko behar zen denbora luzea, lizunaren hazkuntza ez-uniformea, ekoitzitako lote askoren kalitate eskasa eta pastaren kolore ilunegia.

Prozesua esnearen homogeneizazioarekin hasten da. Maytag gazta egiteko, esnegaina eta esnea bereizi, lehena homogeneizatu eta esne gaingabetuari berriz gehitu. Prozesu hori 26-38 °C bitartean eta 900-1500 kg-ko presioan egiten da. Horri esker, gantzaren hidrolisi egokia egiten da, eta horrek gaztaren zaporeari eragiten dio. Esneari gatzagia (esnea gatzatu eta gazurean gatzatzen duen entzima) gehitu aurretik, heltze-aldi bat izaten da.

Lane eta Hammer-en erregistroen arabera, hauen asaldurek prozesuaren azkartzea eragiten zuten puntu honetatik, ia erdira laburtuz. Gainera, esnea moztu eta mamia gazur beroan egosten utzi ondoren, xukatzeko denbora 20–30 minututik 3–5 minutura laburtzen zen. Une horretan, *Penicillium* gehitzen zaio produktuari, zain berdeen ezaugarriak lortzeko.

Pieza biribilak eskuz egin ondoren, bereziki diseinatutako kobazuloetan zahartzen da gazta, eta hezetasun eta tenperatura baxuen eraginpean jartzen da. Konpainiak gazta eskuz egiteko metodo neketsu bera erabiltzen jarraitzen du, bertako baserrietako esnea soilik erabiliz.

## Oharrak 
## Kanpo estekak
Bergenost gazta

Yancey's Fancy-k Corfun (New York) egindako gurinezko krema hirukoitza da **Bergenost** gazta, Norvegiatik ekarritako laboreak erabiliz egina. Gazta honek urrezko domina bat irabazi zuen 1999ko New York State Fair Cheese Contest txapelketan. Argizari berdearen azal bereizgarria duten zirietan saltzen da.

Bergenost gazta erdi-gogorra da, zapore leun eta garraztasun ukitu finekoa. Ahabia gorriaren gozotasun garratzaren osagarri egokia da bere zaporea, Norvegiako beste faborito bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Signe Hornborg

**Signe Ida Katarina Hornborg** (Turku, 1862ko azaroaren 8a - Helsinki, 1916ko abenduaren 6a) Finlandian arkitekto  graduatutako lehen emakumea izan zen.

## Prestakuntza 
Helsinkiko Institutu Politeknikoan egin zituen ikaskeak (ondoren  Helsinkiko Unibertsitate Teknologikoa / Aalto University), 1888 eta 1890 artean. Bertan, *naisoppila* moduan ikasi zuen, hau da, “ikasle femeninoa” zen eta, testuinguru akademiko maskulinoan, *erivapaudella* edo “baimen berezi” bati esker graduatzen zen.

Hornborg-ek Politeknikoan ikasi zuen garaian, ikastetxean 200 ikasle inguruk eskuratzen zuten prestakuntza teknologiko bat (orduan oraindik unibertsitateko titulu bati lotua ez zegoena). Arkitekturako eta ingeniaritzako adar batzuetako prestakuntza tekniko hori Finlandiako 1858ko hezkuntza-erreformatik aurrera egin zen ofizial. 1894an, Lars Eliel Sonk arkitekto entzutetsua ere (1870-1956) Politeknikoan bertan graduatu zen, eta Signe Hornborg arkitektoak haren estudioan egin zuen lan.
ezkerrera|thumb|275x275px|Signe Hornborg, Signelinnako fatxada, 1892
## Lanak 
Signe Hornborg-ek Newander etxea diseinatu zuen (Signelinna ere deitua), Pori hirian, Finlandia, 1892.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emakumeak arkitekturan

## Kanpo estekak
Münevver Belen Gözeler

**Münevver Belen Gözeler** (Izmit, Tepecik 1913- Istanbul, 1973) turkiar arkitektoa izan zen, eta Leman Cevat Tomsu-rekin batera, 1934an Turkian titulua lortu zuten lehen bi emakumeak izan ziren.

## Prestakuntza 
Münevver Belen Gözeler eta Leman Cevat Tomsu Turkian Arkitektura ikasketak egin zituzten lehen emakumeak izan ziren, Arte Ederren Akademia Nazionalean Arkitektura espezialitatean onartu zituzten 1929an. Aurretiaz biek batera eginak zituzten lehen eta bigarren hezkuntzako ikasketak Istanbulgo Erenköy Emakume Institutuan. Arkitektura karrera 1934an amaitu zuten elkarrekin, eta Turkia errepublikanoan arkitekto titulua lortu zuten lehen emakumeak izan ziren. Euren arteko adiskidetasuna ere harreman profesional bihurtu zen, lehiaketa eta proiektu asko batera egin baitzituzten, hala nola Gerede eta Kayseriko Herriko Etxeak, harik eta, 1940an Münevver Belen ezkondu zen arte Mithat Gözeler ingeniarekin.

## Ibilbidea 
Karrera amaitu ondoren, Münevver Belen Istanbuleko Herri Lanen Bulegoan hasi zen lanean 1935ean, eta hiru hilabete geroago Istanbuleko Probintzia Direktorioan. 1939ra arte, Bursan eta Kocaelin jardun zuen. Ostean, Probintzia Direktorioko bulego nagusietara itzuli zen, eta bertan lan egin zuen erretiroa hartu zuen arte. Bere lana ez dago oso dokumentatuta, funtzionario gisa lan egitean bere lan asko sinatu gabe geratu baitziren. Turkia errepublikanoan aitzindari izan ziren emakume arkitektoen artean, ohikoa da funtzionario gisa lan egitea edo enkargu pribatuen aurrean lehiaketa publikoetan parte hartzea; izan ere, emakumeen berdintasuna eta bizitza publikoan erabat sartzea izan ziren Mustafa Kemal Atatürk-en gobernuaren herrialdea modernizatzeko helburuetako bat. Horrela, bada, Leman Tomsu eta Münevver Belenen lan eta proiektuen artean hainbat Herriko Etxe (Herriaren Alderdi Errepublikanoari lotutako zentro komunitarioak) eta hainbat Landa Institutu (hezkuntza Turkiaren barnealdeko eremuetara eramatera bideratutako gobernuaren ekimena) daude.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emakumeak arkitekturan

## Kanpo estekak
Milan Rastislav Štefánik

**Milan Rastislav Štefánik** (Kosaras, 1880ko uztailaren 21a – Ivanka pri Dunaji, 1919ko maiatzaren 4a) eslovakiar politikari, diplomazialari, hegazkinlari eta astronomoa izan zen.

1908tik 1911ra akademiko diplomazialari izan zen, eguzki eklipseak behatzeaz eta beste herrialde batzuekin harreman diplomatikoak sendotzeaz arduratu zena.

Tomáš Masaryk eta Edvard Benešekin batera, Txekoslovakiaren sortzaileetako bat izan zen. Frantziako armadako jenerala izan zen eta 1916an legio txekoslovakiarrak antolatzen hasi zen Austria-Hungaria eta Alemaniaren aurka borrokatzeko Lehen Mundu Gerran. Aliatuek Txekoslovakiako Kontseilu Nazionala de facto gobernu gisa onartzea lortu zuen 1918ko udazkenean

Hegazkin istripu batean hil zen, Txekoslovakiako Errepublikako Gerra ministroa zenean.

## Iruditegia 

MilanRastislavStefanikStatue.jpg|Praga
Milan Rastislav Štefánik - Bratislava.jpg|Bratislava
Mohyla Milana Rastislava Stefanika.jpg|Hilobia

## Kanpo estekak
Santarém gazta

**Santarém** gazta Portugalgo ahuntz gazta da, hainbat eskualdetan ekoizten dena, batez ere Santarém barrutian eta Serra de Santo Antonion, Ribatejoko probintzian.

Zahartutakoan, heldu ondoren, zapore hobea duela uste da. 50 gramotik 100 gramora bitarteko errazioetan zerbitzatu ohi da. Kalitate onenekoak kalitate oneko olio jangarrian kontserbatzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wivi Lönn

**Olivia Mathilda Lönn**, **Wivi Lönn** izenez ezaguna (Tampere, 1872ko maiatzaren 20a - Helsinki, 1966ko abenduaren 27a), finlandiar arkitektoa izan zen. Finlandiako Arkitektoen Elkarteak «irakasle» ohorezko titulua eman zion lehen emakumea.

## Lehen urteak eta hezkuntza 
Olivia Mathilda Lönn Onkiniemi herrian jaio zen, Tamperetik gertu, 1872ko maiatzaren 20an. Aita Wilhelm Lönn izan zuen, bertako garagardogilea, ama, berriz, Mathilda Siren. 

Tampereko Industria Eskolan graduatu ondoren, Helsinkira joan zen. 1893 eta 1896 artean arkitektura ikasketak egin zituen Helsinkiko Unibertsitate Politeknikoan. Denbora tarte horretan, hainbat lehiaketa arkitektonikotan lehen saria eskuratu zuen. Bere bizitzan zehar, Hanna Parviainenekin adiskidetasun estua izan zuen, eta askotan kolaboratu zuen berarekin.

## Ibilbidea 
Unibertsitateko graduazioaren ondoren, bere arkitektura  bulegoa ezarri zuen, eta, hala, Finlandian modu independentean lan egin zuen lehen emakume arkitektoa izan zen.

1890eko hamarkadan hainbat arkitektura lehiaketatan lehen saria irabazi zuen. Ezizenak erabiltzea izan zen Lönni baldintza berdinetan ebaluatua izatea ahalbidetu ziona, bai emakumeak eta bai obra maisuak lanbidetik kanpo baitzeuden argi eta garbi.

1904an lehen sari arkitektonikoa irabazi zuen Tampereko Ekonomia Eskolako lehiaketa batean. 1909tik 1913ra Wivi Lönn eta Armas Lindgren-ek Estoniako Antzerkia Art Nouveau estiloan diseinatu eta eraiki zuten, baita Uusi Ylioppilastalo ere. 1913an, Jyväskylä hirira joan zen bizitzera. Han, hainbat proiektu arkitektoniko garatu zituen, besteak beste, eskola bat, fabrika bat eta beste eraikin asko.

1910eko hamarkadan Finlandiako arkitekto ospetsua zen Alvar Aalgoren Jyväskylä jauregia diseinatu zuen. Proiektua 1915ean amaitu zen. Hogeiko hamarkadan Hanna Parviainenekin batera lan egin zuen Jyväskylä inguruko proiektu arkitektoniko askotan, hala nola, haur eskolak, erietxeak, eliza bat eta liburutegi bat. Aldi berean, YWCAko kristau elkartearen egoitza diseinatu eta eraiki zuen Helsinkin.

Wivi Lönnen azken lana *Tähtelä* behatokia izan zen, Sodankylän. Aurreko behatokia, 1913an eraikia, Bigarren Mundu Gerran suntsitu zuten. Eraikin berriak 1944 eta 1945 artean diseinatu zituen Lönnek, eta 1950eko irailean inauguratu zen gunea.

1942an, Finlandiako Emakume Arkitektoen Elkarte Ofiziala sortu zuen, beste lankide batzuekin batera, hala nola Elsi Borgekin.

Wivi Lönn Helsinkin hil zen 1966ko abenduaren 27an.

## Eraikin aipagarriak 
* Uusi Ylioppilastalo, 1910
* Korporatsioon Sakala, 1911
* Estoniako antzerkia, 1913
* Sodankylä Behatoki Geofisikoa, 1945

Fitxategi:Ylioppilastalo.jpg|Uusi Ylioppilastalo
Fitxategi:Estoniatheater.jpg|Estoniako antzokia
Fitxategi:Central_fire_station1.jpg|Tampereko suhiltzaileen kuartela
Fitxategi:Korporatsioon_Sakala.jpg|Korporatsioon Sakala

## Aintzatespenak 
1956an, Finlandiako Arkitektoen Elkarteak "Irakasle" ohorezko titulua eman zion lehen emakumea izan zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emakumeak arkitekturan

## Kanpo estekak
Queijo do Pico

***Queijo do Pico*** (euskaraz: **Pico gazta**) Portugaleko gazta da, Europa mailan babestutako jatorri deitura duena.

Behi-esne gordinez egindako gazta da, eta Pico uhartean (Azoreak) ekoizten dute. Gazta hau egiteko erabiltzen diren behiak libre bazkatzen dira larre natural edo hobetuetan, llollobelar ingelesa, Llollobelar italiarra, iltzea, basamenda, iratze eta zelinda bezalako belarrekin. Jada 1867 eta 1877ko dokumentuetan aipatzen da gazta honen ekoizpena. Forma zilindriko laua duen gazta da. Azala horia da. Testura irregularra du. Trinkotasuna leuna da, oretsua. Kolore zuri-horixka du. Zuloak ditu. Usain sendo eta bereizgarria du. Gazta ondua da, zapore gazi eta bizikoa. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estoniako Errepublika (1918-1940)

**Estoniako Errepublika** () 1918ko otsailaren 24tik 1940ko udara arte iraun zuen estatua izan zen. Estoniaren independentzia 1918 eta 1920 bitartean gertatu zen gatazka baten ondorioz lortu zuten, 1920ko otsailaren 2an Errusia sobietarrak eta Estoniak elkar aitortzeko bake-itun bat sinatu zutenean bakarrik amaitu zena.

1920ko ekainaren 15ean, Batzar Konstituziogileak Estoniako Errepublikaren lehen konstituzioaren zirriborroa onartu zuen, eta 1921eko irailaren 22an, Estonia Nazioen Ligako kide bihurtu zen.

1924ko bigarren konstituzioa indarrean sartu zen. Estatu-kolpe saiakera baten ondoren, nazioak ezegonkortasun politikoko aldi bat bizi izan zuen, hamarkada bat iraun zuena. 1934an, beste kolpe bat gertatu zen, oraingoan arrakastaz, eta, horren ondoren, Konstantin Pätsek erregimen autoritario bat ezarri zuen.

1939an Molotov-Ribbentrop Itunarekin SESBen eta Alemaniaren artean eragin esferetan banatu ondoren, 1939ko irailean Moskuk Estoniari elkar laguntzeko itun bat sinatzea proposatu zion eta, 1940ko abuztuaren 6an, militarki okupatua izan ondoren, Estonia SESBn sartu zen. Estoniak, Burujabetza Aldarrikapenaren ondoren, 1991ko abuztuaren 20an independentzia berreskuratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Isabel Ostolaza

**Maria Isabel Ostolaza Elizondo** (Doneztebe, 1950eko martxoaren 17a) nafar  historialaria da, testu historikoetan, paleografian eta diplomatikan espezializatua. Nafarroako Unibertsitatean, Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean eta Nafarroako Unibertsitate Publikoan Zientzia eta Teknika Historiografikoetako irakasle eta katedradun izan dena. 2018ko abuztutik dago erretiratuta. Espainiako Historiaren Errege Akademiako kidea da, Nafarroa ordezkatuz.

## Biografia 
Donezteben jaioa, mekanikari eta iturgin baten eta etxekoandre baten alaba da. Historiarekiko zaletasuna etxeko gauetan sortu zitzaion, nagusien kontakizunak entzunda. Gurasoek, «seme-alabak bereizten ez zituztenek», Nafarroako Unibertsitatean ordaindu zizkioten ikasketak, eta han lizentziatu zen 1973an Filosofia eta Letretan. Zentro horretan lortu zuen, 1996an, Zientzia eta Teknika Historiografikoen Katedra.

## Lanak 
* 1977. *Colección diplomática de Santa María de Roncesvalles (1127-1300)* 
* 1991. *Administración y documentación pública castellano-leonesa durante el reinado de Sancho IV-Alfonso XI (1282-1350): organismos, atribuciones, tipología documental*. Madrilgo Unibertsitate Konplutentsea.
* 1998. *Catálogo de documentación navarra del siglo XVI en la Cámara de Castilla*. Nafarroako Unibertsitate Publikoa. 
* 1999. *Gobierno y administración de Navarra bajo los Austrias (siglos XVI-XVII)*. Nafarroako Gobernua. 
* 2004. *Las Cortes de Navarra en la etapa de los Austrias (s. XVI-XVII)*. Nafarroako Legebiltzarra. 
* 2004. *Impresores y libreros en Navarra durante los siglos XV-XVI*. Nafarroako Unibertsitate Publikoa. 
* 2007. *Cultura y élites de Navarra en la etapa de los Austrias*. Gobierno de Navarra, en colaboración con Juan Ignacio Panizo Santos. 
* 2011. *Fernando el Católico y la empresa de Navarra (1512-1516)*. Espainiako Justizia Ministerioa. 
* 2014. *Archivos históricos de Navarra. Tipología y documentación de los archivos medievales y del Antiguo Régimen". Nafarroako Unibertsitate Publikoa. Colección Historia, 32 
* 2018. *La memoria de los libros: las bibliotecas del Císter navarro hasta la desamortización*. Nafarroako Unibertsitate Publikoa.  Colección Historia, 32  
* 2022. *Historia de la villa y valle de Santesteban de Lerín''. Editorial Liber. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Martta Martikainen - Ypyä

thumb|275x275px|Ragnar eta Martta Ypyä, Turkuko Unibertsitateko Ospitalea
**Martta Martikainen** -**Ypyä** ( Iisalmi , Finlandia, 1904ko irailaren 19a,-  Helsinki, 1992ko abenduaren 17a) sortzez **Martta Irene Martikainen**, Finlandiako arkitektoa izan zen.

## Iblbidea 
Kaarlo Borg eta Carolus Lindberg arkitektoekin trebatu zen. 1928 eta 1936 artean Defentsa Ministerioko eraikuntza-bulegorako arkitekto gisa lan egin zuen. Helsinkiko Unibertsitate Politeknikoan graduatu zen 1932an.

1936an Ragnar Ypyä arkitektoarekin ezkondu zen. Bikoteak arkitektura enpresa bat sortu zuen Víborgen; 1939an Helsinkira joan ziren bizitzera. Bigarren Mundu Gerraren ostean HSBk Stockholmen zuen etxebizitzak eraikitzeko bulegoan lan egin zuen, eta bertako departamentuburua izan zen. Martikainen - Ypyä -k, bakarrik edo senarrarekin batera, lehiaketa arkitektoniko ugari irabazi zituen eta ospitale, eskola, fabrika, bulego-eraikin eta etxebizitza asko diseinatu zituen. Lan aipagarrienen artean daude Turkuko Unibertsitateko Ospitalea eta HYKS Zentro Psikiatrikoa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emakumeak arkitekturan

## Kanpo estekak
Muesko erromatar presa

**Mueseko erromatar presa** Mues herrian (Nafarroa Garaia) aurkitu zuten antzinako erromatar garaiko presa bat da, K.o. I. mendean eraiki zena. Hondarrak Muesen erdigunetik metro gutxi batzuetara daude.
El Congosto edo *Desfiladero del Congosto* izeneko tokian aurkitu ziren bere aztarnak 2019an, Jurramendiko Mankomunitateak sustatutako ur-kanalizazioko obra batzuetan. 2020an induskatzen hasi ziren Carlos Zuza eta Nicolás Zuazua, Gabinete Trama enpresako arkeologoak. Presa oso ondo kontserbatu da eta, are egiturako egurrezko osagaiak ere gorde dira. 

Indusketa lanetan egurrezko tornu bat eta inskripzioak zituen brontzezko pieza bat aurkitu zituzten. Calagurris, Calahorra erromatarra, hornitzen zuen akueduktu baten hasiera zela uste dute arkeologoek, eta K. o. I. mende erdialdean edo, gehienez, II. mendean eraiki zutela.

## Ezaugarri fisikoak 
50 metro zabal eta 5 metro sakon ditu.. Antza, idazkunak presaren eraikuntza obraren argibideak eta materialei buruzko hitzak dauzka.

## Lege babesa 
2024ean, Nafarroako Gobernuak adierazi zuen espedientea hasi zuela KIO izendapena lortzeko. Horrekin babesa lortzeaz gaina, Europar Batasuna erakundeen funtsak erakartzea bilatzen da, neurri berriak hartu ahal izateko.

Oraingoz, Espainiako Ondare Historikoari buruzko ekainaren 25eko 16/1985 Legeak babestutako ondasuna da (1985eko ekainaren 29ko BOE, 155. zk.).

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Presa Romana de Mues S.I-II D.C - MUES (NAVARRA). Arqueomodel 3D. *Sketchfab*
Azal (gazta)

thumb|Gazta-azal motak. Marroia, eskuina, goian: janezina; zuriak, ezkerra, behean: jangarriak.
**Gaztaren azalak** lehortasunetik, deformazioetatik eta lizun edo animalien erasoetatik babesten du gazta. Gainera, arnasketa eta gaztaren heldutasuna ziurtatzen du, hezetasuna eta oxigenoa kenduz. Gaztaren azala baliagarria izan daiteke kontsumitzaileari informazioa emateko ere, zein gazta mota den jakiteko, adibidez markagatik. 

## Materialak 
Gaztaren azala lizunez, parafinaz edo plastikozko polimeroz egina egon daiteke. Gaztaren azala hainbat herrialdetako materialez egiten da. Herbehereetan, gaztak askotan presio egiten du gaztanberarekin. Europako hegoaldeko herrialde beroagoetan, gaztaren izerdiaz egiten da azala, eta gantz-geruza bat eratzen du. Gaztaren azala sarritan garbitu eta igurtzi egiten da behin baino gehiagotan, lizunik sor ez dadin. Askotan, parafina-geruza bat aplikatzen da heldutasunaren amaieran, merkataritza-banaketa baino lehen. Azalik gabeko gaztak dira krematsuak eta hostoredunak. Gazta azal mota batzuk jangarriak dira, beste batzuk ez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gurteen hondartza

**Gurteen hondartza**, , "Txirriaren hondartza', , Irlandako mendebaldeko kostaldean dagoen Roundstone herriko hondartza bat da, Galway konderriko Connemara eskualdean.
Santos García Larrageta

**Santos Agustín García Larrageta** (Izurdiaga, 1925eko abuztuaren 17a - Iruñea, 2004ko irailaren 14a) nafar  historialaria izan zen, artxibistikan, paleografian eta diplomatikan espezializatua.

## Biografia 
Guraso maisuen semea, Filosofia eta Letretako ikasketak egin zituen Valentziako Unibertsitatean, eta Madrilgo Unibertsitatean doktoratu zen 1953ko urtarrilean, aparteko sariarekin.

Oposizio bidez, 1955ean Merkataritza Eskolako katedradun egin zen Historia ikasgaian, Oviedon eta Iruñean jarraian. Hala ere, 1957tik 1997ra Nafarroan egon zen, erretiroa hartu zuen arte.

Iruñera eramanda, hiri horretako Merkataritza Eskolan Historiako katedradun gisa eskolak ematen jarraitu zuen, bere lana Ikasketa Orokorraren Historia Eskolan emandako eskolekin uztartuz. Eskola hori Nafarroako Unibertsitatera igaro zen urte batzuk geroago, eta, han, 1986 eta 1990 artean, Filosofia eta Letren Fakultateko Paleografia eta Diplomatikako Departamentua zuzendu zuen, eta hango dekanorde izendatu zuten. Gainera, irakasle izan zen erretiroa hartu zuen arte, eta ohorezko irakasle izaten jarraitu zuen hil zen arte.

## Lanak 
* 1954: *Contribución a la sigilografía navarra del siglo XIII*. *Revista de Archivos, Bibliotecas y Museos*, LX-2
* 1957: *El Gran Priorado de Navarra de la Orden de San Juan de Jerusalén*
* 1957: *Catálogo de los pergaminos de la catedral de Oviedo*. Oviedo, Instituto de Estudios Asturianos.
* 1962: *Colección de documentos de la Catedral de Oviedo*. Oviedo, Instituto de Estudios Asturianos.
* 1962: *"Sancta Ovetensis" : la catedral de Oviedo, centro de vida urbana y rural en los siglos XI al XIII*.  Madril, Consejo Superior de Investigaciones Científicas, Escuela de Estudios Medievales. 
* 1976. *Archivo parroquial de San Cernin de Pamplona. Colección diplomática hasta 1400*. Nafarroako Foru Aldundia. Serie "Textos medievales" 
* 1976. *Cronología (Edad Media)*. Ediciones Universidad de Navarra (EUNSA). 
* 1983. *Los documentos de los Reyes de Pamplona en el siglo XI*. «Folia Budapestina», pp. 7-22. 
* 1984: *Las glosas emilianenses*. *Edición y estudio*. Logroño, Instituto de Estudios Riojanos. Colección "Bibliteca de Temas Riojanos", 54. .
* 1987. *La confirmación de privilegios reales a partir del siglo XV*
* 1988. *Cisma en la Cancillería Real de Navarra*. II Congreso Mundial Vasco.
* 1989. *Auctoritas et potestas: territorialidad del notariado en el Reino de Navarra*
* 1989: *La Orden de San Juan de Jerusalén en Navarra: siglo XIV*
* 1990: *El régimen de las encomiendas en documentos sanjuanistas del siglo XIV*
* 1990. *Documentos navarros en lengua occitana*. «Fuentes documentales medievales del País Vasco». Eusko Ikaskuntza. 
* 1990. *Consideraciones sobre la datación de códices en escritura visigótica.*
* 1998. *La datación histórica*. EUNSA

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ángel Martín Duque

**Ángel Juan Martín Duque** (Zaragoza, 1926ko maiatzaren 28a - Iruñea, 2019ko abuztuaren 6a) espainiar  historialaria izan zen, artxibistikan, Erdi Aroan eta diplomatikan espezializatua.

## Biografia 
Zaragozako Unibertsitateko Filosofia eta Letren Fakultatean lizentziatura eta doktoretza ikasketak egin zituen. 1956an, *Colección Diplomática de San Victorián y Santa María de Obarra (1000-1219)* izeneko doktore-tesia defendatu zuen (1000-1219), José María Lakarrak gainbegiratu zuena. Bere maisu Lakarrarekin kolaboratzen jarraitu zuen, bere lagun Antonio Ubieto Artetaren lekua hartuz, urte askoan Nafarroako Erdi Aroko historiografiaren euskarri izan zitezkeen dokumentu-iturriak argitaratuz.

1958an oposizio bidez sartu zen Artxibozain, Liburuzain eta Arkeologoen Kidego Fakultatiboan, eta Nafarroako Ogasun Ordezkaritzako Artxiboko zuzendari zela, sortu berria zen Nafarroako Lege Gordailuaren Zerbitzuko ordezkari izendatu zuten. 1965ean, oposizio bidez, katedra bat lortu zuen Santiago de Compostelako Unibertsitatean, eta 1981ean beste katedra bat, oraingo honetan Euskal Herriko Unibertsitatean merezimendu-lehiaketa bidez, eta guztiei uko egin zien beti «Nafarroan lanean jarraitzeko».

## Lanak 
* *Colección diplomática de Obarra (siglos XI-XIII)*. Consejo Superior de Investigaciones Científicas. 1965.
* *Cuentas del burgo de San Cernin de Pamplona: año 1244*. Nafarroako Unibertsitatea. 1976. ISBN 84-313-0440-5.
* *La campaña musulmana de Pamplona: año 924* Institución Príncipe de Viana 1976. ISBN 84-235-0314-3.
* *Gran atlas de Navarra 2*. Caja de Ahorros de Navarra. 1986. ISBN 84-505-3458-5. OCLC 434773008.
* *Signos de identidad histórica para Navarra*, Caja de Ahorros de Navarra. 1996. ISBN 978-84-87120-30-5
* *Sancho III el Mayor de Pamplona : el rey y su reino (1004-1035)*. Institución Príncipe de Viana. 2007. ISBN 84-235-2952-5. OCLC 173605172.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brittas badia

**Brittas badia**,  eta , Irlandako ekialdeko kostaldean dagoen badia eta hondartza bat da, Wicklow konderrian eta Irlandako itsasoan.

4 kilometro luze ditu eta Wicklow udalerritik 12 kilometro hegoaldera dago. Dublin hiriburuko biztanleen artean hondartzak eta dunek ospea dute, eta udan herrialdeko hondartza bisitatuenetakoa da.
Segurtasun-hitz

BDSM jardueran **segurtasun-hitza** () pertsona batek bere bikotekideari bere egoera fisikoa edo emozionala komunikatzeko erabiltzen duen gako-hitz bat, gako-hitz sorta bat edo bestelako seinale bat izan daiteke. Normalean, pertsona bat bere muga fisiko, emozional edo moral batera hurbiltzen edo hauek zeharkatzen ari dela adierazteko erabiltzen da. Adibidez, segurtasun-hitz batzuk jarduera erabat geldiarazteko erabiltzen dira, eta beste batzuk, berriz, jarduerarekin jarraitzeko borondatea adieraz dezakete, baina intentsitate-maila apalagoan.

Segurtasun hitz sistemarik ohikoena trafiko-semaforoen argien koloreena da. Sistema honetan, *gorri* hitzak *geldi!* esan nahi du, *hori* kodeak *kontuz ibili!* eta azkenik, *berde* esateak *jarraitu, mesedez!*.

BDSM sexu-jarduera partaideen arteko maisu-esklabu harreman antzeztu batean datzanez, beharrezkoa izan daiteke segurtasun-hitza aldez aurretik adostea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Krema hirukoitz

thumb|Brillat Savarin, behi-esne pasteurizatu eta esnegainarekin aberastutako gazta
**Krema hirukoitza** (frantsesez, triple *crème*) da materia lehorrean %75etik gora gantz butirikoa duen gazta, hau da, guztirako gantzaren %40 inguru, esnegain estra gantzatsuaren antzeko edukia duena. Krema hirukoitzeko gaztek zapore gozoa eta krematsua dute.

Krema hirukoitzeko gazta batzuk freskoak dira, mascarpone gazta adibidez. Beste batzuk erdionduak dira, hala nola Brillat-Savarin, Boursault, Castello Blue, Explorateur eta Saint-André.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Maria Uharte

**Jose Maria Uharte Jauregi** (Iruñea, 1898ko ekainaren 14a - Madril, 1969ko otsailaren 10a) nafar  historialari eta artxibozaina izan zen, heraldikan eta genealogian aditua. Nafarroako Artxibo Nagusia eta *Boletín de la Comisión de Monumentos Históricos y Artísticos de Navarra* aldizkaria zuzendu zituen. Espainiako Historiaren Errege Akademiako kide korrespontala eta San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademiaren akademikoa izan zen.

## Biografia 
Iruñeko leinu burges baten kidea, heziketa bikaina jaso zuen, eta, gainera, familiaren tradizioarekin jarraitu zuen irakasletzan. Humanitateekiko zuen interesak Filosofia eta Letretako ikasketak eta Zuzenbidekoak amaitzera bultzatu zuen.

1921ean Nafarroako Artxibo Nagusian sartu zen funtzionario, eta han zuzendari (edo artxibozain buru) aritu zen 1927 eta 1936 bitartean. 1923an *Nobiliario de Navarra. Nobleza ejecutoriada en los Tribunales Reales de Corte y Consejo de Navarra (1519-1832)* argitaratu zuen.

1936an, Espainiako Gerra Zibila zela eta, «Armada Nazionalean sartu zen ofizial gisa, eta Zarauzko plazako komandante buru bihurtu zen, indar nazionalek plaza hartu zutenean». Orduan ezagutu zuen Ignacio Zuloaga margolaria, uniforme militarrarekin erretratua egingo ziona.

Maria Isabel Gonzalez de Olañeta Ibarreta, Valdeterrazoko III. markesa, ezkondu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gazta xerragailu

Gazta xerrak mozteko labana berezi bat da **gazta xerragailua**, 1925ean asmatu eta patentatu zuen Thor Bjørklund Lillehammer-eko (Norvegia) arotzak. 1927an hasi zen pilakako produkzioa. Diseinua eragin zuen ideia nagusia arrabota izan zen, zurginek kasualitatez asko erabiltzen zutena.

## Ezaugarriak 
Gazta xerragailuak oso ezagunak dira Europako iparraldeko herrialdeetan, Herbehereetan (*Kaasschaaf* du izena), Alemanian, Frantzian eta Suitzan. Gazta gehien jaten den herrialdeetan izaten du arrakasta, eta gazta mota tradizionalenak ebakitzen zailak dira, krematsuak eta leunak direlako. Zenbait testuingurutan esaten da Protestanteen (xerra meheen) urritasunak eragina izan zezakeela sukaldeko tresna horren garapenean.

## Kanpo estekak
C-Boy

alt=Wild lion (Panthera leo) Snyggve, son of C-Boy, scanning the horizon in the Serengeti National Park, Tanzania|thumb|Snyggve lehoi basatia (*Panthera leo*), C-Boyren semea, horizonteari begira Serengeti Parke Nazionalean, Tanzanian.
alt=Wild lion (Panthera leo) Tryggve, son of C-Boy, in the Serengeti National Park, Tanzania|thumb|Tryggve, C-Boyren semea, Tanzaniako Serengeti Parke Nazionalean
**C-Boy** (2018ko ekainean hil zen, 14 urte zituela) Tanzaniako Serengeti Parke Nazionaleko lehoi bat zen
2009ko abuztuan, *Hiltzaileak* ezizenez ezagutzen ziren hiru lehoi ar talde baten eraso batetik bizirik ateratzeagatik da ezaguna. Geroago, erasoaren ondoren, ia hil zen infekzio baten ondorioz. Hamarkada bat geroago, C-Boy hilda aurkitu zuten arrazoi ezezagunengatik.

C-Boy bi lehoi ospetsuren aita da, Snyggve eta Tryggve. Snyggve 2023ko martxoan hil zen, bere anaiarekin Namiri lautadak zazpi urtez gobernatu ondoren.
## Erreferentzak
## Kanpo estekak
Pedro Arellano

**Pedro Arellano Sada** (Ablitas, 1897ko abuztuaren 3a - Bartzelona, 1959ko martxoaren 19a) nafar maisu eta artxibozaina izan zen. Tuterako merindadean folklorea berreskuratu eta euskal gaiak bultzatu zituen.

## Biografia 
Familia apal bateko kidea, hamahiru urterekin hasi zen lanean, eskola utzi eta gero. Hala ere, hemezortzi urterekin Zaragozako Eskola Normalean matrikulatu zen eta irakasle titulua lortu zuen. 1929an historian lizentziatu zen Zaragozako Unibertsitateko Filosofia Fakultatean. Irakaslea izan zen Ceutan, Cabanillasen, eta, behin lizentziaduna, Gesaltza Añanan. Idazkari ere izan zen. Azken lanbide hori artxiboekiko zuen interesaren jatorrian legoke.

1931. urtean, Artxibozain, Liburuzain eta Arkeologoen Kidego Fakultatiboan sartu, eta bere lehen destinoa Madrilgo Liburutegi Nazionala izan zen, non Miguel Artigasen aginduetara lan egin zuen. Hurrengo urtean Bartzelonako Unibertsitatera eraman zuten liburuzain izateko. 1940an Kataluniako Liburutegiko zuzendariorde izendatu zuten, eta herri-liburutegiak kudeatzen lagundu zuen. Herri-liburutegiak garai hartan Liburutegiko zuzendaritzaren mende zeuden. Dibulgazio-lan handia egin zuen artxibozain, erakusketen antolatzaile eta hizlari gisa. Nafarroako Erriberako mugimendu euskaltzalearen sustatzaileetako bat Eusko Ikaskuntzako bazkide izan zen. Espainiako Gerra Zibilaren ondoren, eskolak eman zituen Maragall Institutuan eta Liburuzainen Eskolan, eta Paleografia (1939-1953), Bibliografia (1943-1947) eta Liburuaren Historia (1943-1953) irakasgaiez arduratu zen.

## Lanak 
* *Misión y deontología del bibliotecario*, Dirección General de Archivos y Bibliotecas (1954)
* *Catálogo de la exposición bibliográfica del Concilio de Trento celebrada en conmemoración del IV centenario, 1545-1945* (1947)
* "Las bibliotecas de seminarios en las universidades". *Biblioteconomía: boletín de la Escuela de Bibliotecarias de Barcelona* (1946)
* "El Folclore de la merindad de Tudela". *Anuario de Eusko-Folclore* (1933)
* "Salinas de Añana a través de los documentos y diplomas conservados en su Archivo Municipal". *Revista Universidad de Zaragoza* (1930)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Goiâniako artxidiozesia

**Goiâniako artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar artxidiozesia da. 1956ko martxoaren 26an ezarri zen. Artzapezpikuaren egoitza Goiânian dago. Egun artzapezpikua João Justino de Medeiros Silva da.

## Apezpikuak 
### Goiâniako artzapezpikuak 
* Fernando Gomes dos Santos (1957-1985)
* Antônio Ribeiro de Oliveira (1985-2002)
* Washington Cruz (2002-2021)
* João Justino de Medeiros Silva (2021-)

### Apezpiku laguntzaileak 
* Waldemar Passini Dalbello (2009-2014)
* Levi Bonatto (2014-)
* Moacir Silva Arantes (2016-2020)
* José Roberto dos Reis (2024-)
* Danival Milagres Coelho (2024-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak