open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Txernihiv

**Txernihiv** (ukraineraz: Чернігів) edo **Txernigov** (errusieraz: Чернигов) Ukrainako ipar-erdialdeko hiria eta Txernihiveko oblasteko hiriburua da. Desna ibaiaren ertzean dago, Kiev hiriaren ipar-ekialdean. 300.497 biztanle zituen 2005ean. Burdinbideen gune garrantzitsua da. Nekazaritza-ekoizpenen merkataritza eta industria (ehungintza, musika-tresnak, zurgintza, janari-industria) dira ekonomia-jarduera nagusiak.

## Klima 

## Ondarea 
Monumentuei dagokienez, aipagarriak dira 1024. urteko Spassky katedral bizantziarra, XII. mendeko Yeletski komentua, XII-XIII. mendeetako Piatnitskaia eliza eta Mazepa jauregi barrokoa. 907. urteko dokumentu batean aipatzen da Txernihiv lehen aldiz.

## Galeria 

2014 Чернігів Україна Адміністративний будинок.jpg
Чернігів. Обласна філармонія.JPG
Дзвіниця, 5 ярусів,висота 58 метрів, Троїцький монастир.jpg
Chernigiv Desna hotel IMG 8722 74-101-0076.JPG
NSH Chernigiv Spaso-Preobrazhenskiy Sobor 001.JPG
Чернигов, храм Михаила и Федора.JPG
Драматичний театр ім.Т.Г.Шевченка - Teatro Dramático Shevchenko.jpg
Введенська церква. Чернігів.jpg
74-101-0020 Troyckiy Sobor 3.jpg
Церква параскеви П'ятниці, Чернігів.jpg
BudArhiepiskop.JPG
Чернігівський вокзал.JPG

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Chernihiv Encyclopedia of Ukraine
*  Chernigov city, Ukraine (Chernihiv) Ukrainetrek.com
Narciso Monturiol

thumb|alt=|*Icteneo* itsaspekoaren erreplika
**Narciso Monturiol** (Figueres, 1819ko irailaren 28a - San Martin de Provensals, 1885eko irailaren 6a) kataluniar asmatzaile eta politikaria izan zen. Espainian Cabeten sozialismo utopikoa zabaltzen lagundu zuen, eta ideia horiek zabaltzeko asmoz *La Fraternidad* (1847-1848) argitaratu zuen, eta hurrengo urtean *El Padre de familia* (1849-1850).

Fisika eta natura-zientziak ere aztertu zituen. Itsaspekoa asmatu zuen, eta *Icteneo* izena jarri zion. Itsaspeko horren lehen froga Bartzelonako portuan egin zen, 1859an. Agintarien laguntza falta zela eta, bertan behera utzi behar izan zituen bere proiektuak. Politikari eta zientziari buruzko lanak idatzi zituen.

## Erreferentziak
Voronezh

**Voronezh** (, ahoskera: ) Errusiako mendebaldeko hiri bat da, Voronezh oblastaren hiriburua. Voronezh ibaiaren ertzean dago, Moskutik 467&nbsp;km hego-ekialdera. 2010ean 889.680 biztanle zituen.

## Historia 
1586an eraiki zuten hiria, tartariarrek Don ibaiaren inguruan Errusiari egiten zizkioten erasoei eusteko gotorlekutzat. XVIII. mendean industria indarra hartzen hasi zen. Bi mende geroago, Bigarren Mundu Gerran, naziek hiriaren parte bat hartu zuten, baina ez zuen garrantzia galdu hiriak.

## Ekonomia 
Industria da ekonomia-jarduera nagusia (kimika, mekanika eta janari-industriak, batez ere). Voronezh hiritik hurbil Novovoronej zentral nuklearra dago.

## Klima 
Voronezhek klima kontinental hezea du, *Dfb* Köppen klima sailkapenaren arabera.

## Herri eta hiri senidetuak 
thumb|320px|Voronezh

Iturria:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William Collins

**William Collins** (Chichester, Sussex, Ingalaterra, 1721eko abenduaren 25a - 1759ko ekainaren 12a) ingeles olerkaria izan zen.

## Biografia 
XVIII. mendeko poeta prerromantiko handienetakoa. Familia burges baten semea zen, eta miseria gorrian bizi izan zen. Eroetxe batean hil zen.

Haren lan nagusia: *Odes on several descriptive and allegorical subjects* (1747, *Gai deskriptibo eta alegoriko batzuei buruzko odak*). *Ode to Evening* *(Oda arratsari)* izan zen haren poema ospetsuena, bertso librean idatzi zuen bakarra. Lirikotasun, exotikotasun eta freskotasun berezi batez hornituriko lanak idatzi zituen.

William Collinsen obra ez da XX. mendera arte behar bezala ezagutu.

## Erreferentziak
José Vicente Díaz Bravo

**José Vicente Díaz Bravo** (Tutera, 1708ko martxoaren 27an bataiatua - itsasoan, 1772) Nafarroako karmeldarra izan zen. Doktorea teologian, garrantzi handiko karguak izan zituen: Iruñeko Eskolako katedraduna, Iruñeko komentuko priore, Zaragozako Artzapezpikutegiko aztertzaile sinodala, Inkisizioko Ofizio Santuko kalifikatzailea eta Mexikoko Durangoko apezpikua. Mexikoko kontzilioan parte hartu zuen. Espainiara zihoala bidean hil zen itsasoan. Idazki nagusiak: *Navarra y Memorias históricas de Tudela*, *El Ayuno Reformado según práctica de la primitiva iglesia*, *El Confesor instruido en lo que mira a su cómplice* eta *El Penitente mal preguntado*.

## Erreferentziak
Aerologia

thumb|300px|alt=|Lurreko atmosferaren goi-geruzak
**Aerologia**, atmosfera askea, hots, lurrazalaren eraginetik at gelditzen diren atmosfera-geruzetako (3 km-tik 50-60 km-ra) airea eta haren propietateak aztertzen dituen fisikaren alorra, meteorologiaren adarra da. Aire horren tenperatura, hezetasuna, kondentsazio-prozesuak, erradiazioa, higidurak eta egoera termodinamikoa aztertzen ditu. Lekuak eragin handia badu ere, lurrazaleko aire-mugimendu handiek atmosferaren goiko geruzetan dute jatorria. Aerologiak aztertzen dituen gaiak altuerari dagozkionak dira lehendabizi: altueraren arabera airearen presioak, tenperaturak eta konposizio kimikoak dituen aldaketak. Gaur egun, ikerketa horiek zunda-globoen bitartez egiten dira gehienbat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rhinolophus megaphyllus

***Rhinolophus megaphyllus*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus megaphyllus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Juan Antonio Hurtado Ametzaga

**Juan Antonio Hurtado Ametzaga Untzaga** (Bilbo, Bizkaia, 1664 &ndash; Badajoz, 1732) bizkaitar militarra izan zen, Baltasar Hurtado Ametzagaren anaia.

## Biografia 
1679. urtean Flandriako Tertzioetako gudarostean sartu eta gudu latzetan parte hartu ondoren, maisu izendatu zuten. Italian, Hungarian eta Luxenburgon borrokatu zen, eta azken horretako setioan larriki zauritu zuten. Jaioterrira itzuli zen kanpoan 21 urte eman ondoren, baina Filipe V.a Espainiako erregeak erregututa berriro itzuli zen bizitza militarrera. Malagako gobernadore eta kapitain nagusi izendatu zuten, eta geroago, erregeren gudarosteko jeneral. Santiago Ordenako Zalduna izan zen.

## Erreferentziak
Juan Iruarrizaga Agirre

**Juan Iruarrizaga Agirre** (Igorre, Bizkaia, 1898 &ndash; Madril, Espainia, 1936ko azaroaren 22a) bizkaitar musikagilea izan zen, Luisen anaia.

## Biografia 
1915. urtean Andre Mariaren Bihotz Guztiz Garbiaren Seme Misiolarien Kongregazioan sartu zen. Hamar urte geroago, Parisa jo zuen Espainiako Misioaren elizako organo-jotzaile izateko. Bere anaia Luis hiltzean, hark Madrilgo Ama Birjinaren Santutegian utzitako organo-jotzaile postua hartu zuen Juanek, baita *Tesoro Sacro Musical* aldizkarikoaren zuzendaritza ere.

Obrarik aipagarriena: *Parce mihi, Domine*, lau ahots eta organorako euskal giroko eliza-musika. Haren konposizio gehienak *Mosaico Sonoro* izeneko obran biltzen dira.
## Erreferentziak
Kevin Keegan

**Kevin Keegan** (Armthorpe, Hegoaldeko Yorkshire, ) britainiar futbolari eta entrenatzailea da. Nazioarteko futbol jokalari ohia, eta, gaur egun, entrenatzaile ospetsua. Liverpool taldean jokatu zuen sei urtez, eta talde horrekin Europako Kopa bat (1977), UEFAko bi kopa (1973 eta 1976), Britainia Handiko Premier Leagueren hiru txapelketa (1973, 1976 eta 1977) eta Ingalaterrako Kopa bat (1974) irabazi zituen. Europako beste hainbat taldetan ere jokatu zuen. Birritan jaso zuen Europako futbolaririk onenari ematen zaion Urrezko Baloia (1978 eta 1979an). 1992an, Newcastle United taldeko entrenatzaile gisa hasi zen. 1999an, Ingalaterrako selekzioa entrenatzen hasi zen, baina dimisioa aurkeztu zuen 2000ko udazkenean. 2001ean, Manchester City taldea entrenatzen hasi zen, 2005ean dimititu zuen arte.

## Erreferentziak
Joani Lertxundi Elizalde

**Joani Lertxundi Elizalde**, ***aita Gabriel*** (Ziburu, Lapurdi, 1908ko martxoaren 11 &ndash; Belokeko komentua, Lapurdi, 1995eko abenduaren 29a) Lapurdiko idazlea izan zen. Belokeko abade-etxe beneditarreko fraidea izan zen.

## Biografia 
Asiriera eta asirierazko liturgia-kantak aztertu zituen eliz ikasketak amaitu ondoren. *Euzko Yakintza*, *Aintzina*, *Othoizlari*, *Gure Herria* eta *Editions Ezkila* aldizkarietan eman zituen argitara lan garrantzitsuenak.

Obra nagusiak: *Kantikak* (1948), *Irakurgaiak nola kanta* (1964) eta *Plaidoyer pour une liturgie bilingue basco-latine à l´usage des paroisses* (1947). Iratzeder olerkari beneditarrarekin batera *Meza nausia*, *Sainduen Litaniak*, *Besta Berriko Meza*, *Salbatore* eta *Salmoak *idatzi zituen.

## Erreferentziak
Carlos Marcote

**José Carlos Fernández Marcote** (Agurain, 1950eko maiatzaren 27a) arabar margolari hiperrealista da.

## Biografia 
Madrilgo Arte eta Lanbide Eskolan egin zuen aurreneko prestakuntza, ondoren San Fernando Arte Ederretako Goi Eskolan sartzeko. Han, Antonio López eta Juan Barjolarekin ikasi zuen 1966tik 1971 bitartean. Lehenengo bakarreko erakusketa Madrilen egin zuen karrera hasi eta berehala, 1967an. 1973 eta 1977 bitartean New Yorken bizi izan zen, eta handik, Cuencara joan zen lan egitera eta bizitzera, 1983an Gasteiza itzuli zen arte. Talde-erakusketa askotan parte hartu du. 1997an, bere obraren atzera begirako erakusketa antolatu zuen Gasteizko Amarica Aretoak. 2018ko udan bakarkako erakusketa egin zuen Gasteizko Montehermosoko ur-biltegian.

## Erreferentziak
Mariano Salvador Maella

**Mariano Salvador Maella** (Valentzia, 1739ko abuztuaren 21a - Madril, 1819ko maiatzaren 10a) espainiar margolaria izan zen. Espainiako errege Karlos III.aren ganberako margolari izan zen. Mengs eskolaren jarraitzaile izan zen, eta fresko asko margotu zituen. Horien artean aipagarriak dira Madrilgo Errege Jauregikoak (*Hércules entre la Virtud y el Vicio, La apoteosis de Adriano, La Asunción*), Pradoko Museoan eta Aranjuezeko Casa del Labrador deituan daudenak. Erlijio gaieko lanen artean *San Carlos Borromeo dando la comunión a los apestados de Milán* da ezagunenetakoa. Erretratuak ere egin zituen, *Carlos III* eta *Infanta Carlota Joaquina*, besteak beste.

## Erreferentziak
Pedro de Ribera

thumb|270px|Toledoko zubia (Madril), Pedro de Riberaren maisulana.
**Pedro de Ribera** (Madril, 1683ko abuztuaren 4a - Madril, 1742) espainiar arkitekto, dekoratzaile eta marrazkilaria izan zen. *Churrigueresco* molde barrokoaren bultzatzaile nagusietako bat izan zen Madrilen; dekorazio-osagarri ugari erabili zituen, eraikinen egitura ia guztiz hausteraino

Bere obra nagusiak ondoko hauek izan ziren: Virgen del Puertoko ermita (1718), Montserrateko beneditarren elizako kaperak (1720), Olivares konde-dukearen jauregia (1720), Madrilgo San Fernando Ospitalea (1726), iturri ugari (Madrilgo Retiroko parkean gaur egun) eta Madrilgo Toledoko zubia (1719-1734). (Luis XIV.a Frantziakoaren (1716) eta Luis I.a Espainiakoaren (1726) katafalkoak ere egin zituen.

## Erreferentziak
Mark Tobey

**Mark Tobey** (Centerville, Wisconsin 1890 &ndash; Basilea 1976) Itzal handiko margolari estatubatuarra. «Iparmendebaldeko margolari mistiko» nabariena. Espresionismo abstrakto eskolakoa, nahiz eta filosofikoki eskola horretako margolarietatik urruti zegoen. Bere margolanak oso ezagunak dira mundu mailan.

## Biografia 
Mark Tobey AEBko Centerville herrian jaio zen 1890eko abenduaren 11n familia Kongregazionalista batean. George eta Emma Cleveland Tobey-ren lau haurretatik gazteena zen.

1893an bere familia Chicagora aldatu zen. 1906tik 1908ra Chicagoko Arte Ederretako akademian egin zituen pintura- eta diseinu-ikasketak. Hiru urte geroago, 1911n, New Yorka aldatu zen, eta hiri hartan erretratuak margotzen eta moda-etxe baterako diseinatzaile lan egin zuen. Lehen erakusketa 1917. urtean egin zuen Knoedler galerian. Garai hartan, 1918an, Juliet Thompson margolariaren bidez bahá'í fedea ezagutu eta aitortu zuen.

1921an Seattle-eko Cornish Eskolako arte departamentua sortu zuen. 1922an, dibortziatu ondoren, Seattle-en bizi zela, Han Teng Kwei ikasle eta margolari txinatarra ezagutu zuen eta haren eskutik Ekialdeko artea ezagutu eta kaligrafia ikasten hasi zen. 1921tik 1925era arte eskolak eman zituen.

1925tik aurrera, Parisen, Ekialde Urrunean eta Mexikon eman zituen denboraldiak, eta 1931-1938 urteetan irakasle izan zen Londresen, Japonian eta Txinan izan zen irakasle gero. Aldi berean, filosofian murgildu zen. Ekialdeko espiritualtasunak eragin handia izan zuen bere koadroetan.

1976ko apirilaren 26an zendu zen Basilean (Suitza).

## Ekoizpen artistikoa 

Fitxategi:Mark Tobey - Toddle Holds.jpg|**Toddle Holds**
Fitxategi:Mark Tobey - The Early American Theatre.jpg|**The Early American Theatre**
Fitxategi:Mark Tobey - The Grave Stone of Night Life.jpg|**The Grave Stone of Night Life**
Fitxategi:Marion Davies in Beauty's Worth, caricature by Mark Tobey. Filmplay June 1922.jpg|'''Marion Davies in Beauty's Worth**
Fitxategi:FilmplayJuly1922 An Impression of "The Man You Love to Hate" by Mark Tobey.jpg|**The Man You Love to Hate'''

## Erreferentziak
Maurice Wilkins

thumb|Maurice Wilkins
**Maurice Wilkins** (Pongaroa, Zeelanda Berria, 1916ko abenduaren 15a -Londres, Erresuma Batua, 2004ko urriaren 5a) britainiar biofisikaria izan zen, jatorriz Zeelanda Berrikoa.

Birminghamen eta Cambridgen egin zituen ikasketak. Bigarren Mundu Gerran Estatu Batuetan lan egin zuen atomo-bonbetan erabiltzeko uranioaren isotopoen espektrografian. Britainia Handira itzuli zenean, fisika biologikoa landu zuen batik bat. Besteren artean, molekulak ikertu zituen X izpien difrakzioan oinarriturik, eta haren ikerketa bati esker zehaztu ahal izan zen James Watsonek eta Francis Crickek proposaturiko DNAren molekularen egitura; 1962ko Medikuntzako Nobel Saria lortu zuten hirurek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Estela Martínez de Perón

**María Estela Martínez de Perón** (La Rioja, Argentina, 1931ko otsailaren 4a ), **Isabelita** eta **Isabel Perón** ezizenez ezaguna, argentinar politikari ohia da. 1974-1976 bitartean Argentinako presidentea izan zen. Juan Domingo Perónen hirugarren emaztea izan zen.

## Bizitza 
Dantzaria zen. Perón ezagutu ondoren, haren idazkari egin zen, eta Madrila erbesteratu ziren elkarrekin. Hiri horretan ezkondu ziren 1961ean. 1973an, Perónek lehendakaritza berreskuratu zuenean, errepublikako presidenteorde izendatu zuen emaztea. Urtebete geroago, senarra hil zenean, Argentinako presidente bihurtu zen Isabel, errepublika krisi sakon batean zegoenean, hain zuzen. Jorge Rafael Videla buruzagi zuen junta militarrak eraitsi zuen kargutik 1976an.

## Erreferentziak
Sergei Witte

**Sergei Julievitx Witte** (Tbilisi, Georgia, Errusiar Inperioa, 1849ko ekainaren 29agreg./ekainaren 17ajul. - Petrogrado, 1915eko martxoaren 13agreg./otsailaren 28ajul.) errusiar politikaria izan zen, jatorriz holandarra.

## Biografia 
Finantza ministro izendatu zuten 1893an. Errusiaren industria garatzeko berrikuntza ugari egin zituen; kanpoko diru-inbertsioak erakarri, gastu publikoa handitu, kanpo-salerosketa indartu eta garraiabideak hobetu zituen, besteak beste. 1905ean Japoniaren eta Errusiaren arteko bake-elkarrizketetan parte hartu zuen; urte hartan kontseiluko lehendakari izendatu zuten, baina kritika ugari izan zituen bai lurjabe eta kontserbadoreen aldetik bai iraultzaileen aldetik, eta 1906an kargua utzi behar izan zuen.

## Erreferentziak
Ambrose Bierce

**Ambrose Bierce** (Horse Cave Creeck, Ohio, 1842ko ekainaren 24a - Mexiko, 1914) Estatu Batuetako idazlea izan zen. Estatu Batuetako Banakuntzarako gerran parte hartu ondoren, kazetaritzan jardun zuen San Franciscon, Londresen eta berriro AEBn. E. A. Poeren eta Swiften eragina izan zuen, eta hainbat eleberri labur eta saiakera fantastiko (irri garratzeko eta giro beltzekoak) idatzi zituen. Bierceren umore basa sofistikatuak *The Devil´s Dictionary* (1906, *Gaizkiaren Hiztegia*) izenburua duen lanean iritsi zuen bere maila gorena. Mexikon desagertu zen oraino argitu gabeko eran, hango iraultza bertatik ezagutzera joana zelarik.

## Erreferentziak
George Washington Carver

**George Washington Carver** (Diamond, Missouri, 1864 &ndash; Alabama, 1943ko urtarrilaren 5a) Estatu Batuetako naturalista eta kimikaria izan zen.

Esklabo beltz baten semea zen, eta aita hil ondoren haren nagusiaren izena eman zioten. Iowan ikasi zuen, eta bertako negutegiaren arduraduna izan zen. Tukseeko Ikerketarako sailaren ardura haren esku geratu zen 1896an, eta ordutik egin zituen saio harrigarriek ospe handia eman zioten; kakahuetearen 300 gai sintetiko aurkitu zituen, batataren 118 gai, etab. Haren ikerketak *kimiurgia* industria berriaren oinarri izan dira. Nekazaritza ministerioan sartu zen 1935ean, Mikologia eta Izurrite sailaren arduradun.

## Erreferentziak
Edwin S. Porter

**Edwin Stanton Porter** (Connellsville, Pennsylvania, Ameriketako Estatu Batuak, 1870eko apirilaren 21a - New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1941eko apirilaren 30a) zinema-zuzendaria izan zen. Hasieran zinema-proiekzioak egiten jardun zuen, eta proiektore berri bat asmatu zuen. 1900ean filmak egiten hasi zen. Baliabide tekniko asko aurkitu eta bide berriak urratu zituen. Marrazki biziak ere egin zituen. Koloreari buruzko ikerketak egiten ari zenean 1929ko krisiak bete-betean jo zuen, eta zinema utzi zuen.

Filmak: *Life of an American Fireman* (1903, *Ameriketako suhiltzaile baten bizitza*), *The Great Train Robbery* (1903, *Treneko lapurreta handia*), *The Eternal City* (1915, *Hiri betierekoa*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Iglesias Garrigos

**Juan Iglesias Garrigos** (Bilbo, Bizkaia, 1915 - Bilbo, Bizkaia, 2001) bizkaitar militante sozialista izan zen.

## Biografia 
Espainiako Gerra Zibilean hiltzera kondenatu zuten, baina bizitza guztiko kartzela-zigorra ezarri zioten ondoren. 1938. urtean, Iruñeako San Kristobal espetxetik ihes egitea lortu zuen, eta beso bat galdu zuen ihesaldian.

UGT eta Alderdi Sozialista berregituratzen saiatu zen, baina Frantziara jo behar izan zuen 1947. urtean. Erbesteko Eusko Jaurlaritzako kontseilaria izan zen 1963tik aurrera. Bizkaira itzuli zen Franco hil ondoren. Euskal Kontseilu Nagusiko Lan kontseilaria (1978-1979) eta PSE-PSOE alderdiko lehendakaria izan zen 1977-1982 bitartean.

## Erreferentziak
Georgi Txitxerin

**Georgi Vasilievitx Txitxerin** (; Karaul, Tamboveko probintzia, Errusiar Inperioa, 1872ko azaroaren 24a - Mosku, SESB, 1936ko uztailaren 7a) errusiar diplomatikoa izan zen. 1918-1930 bitartean Kanpo Arazoetako herri komisarioa izan zen.

Sozialdemokrata zenez 1907. urtean Alemaniara jo behar izan zuen eta Ingalaterrara gero. 1918. urtean Ingalaterratik egotzi zuten. Urte berean Trotskiren postua bete eta Atzerri Arazoetarako herri komisario izendatu zuten. Estatu kapitalistek bultzatzen zuten Errusiaren bakartasuna saihesten ahalegindu zen. 1922an Genovako konferentzian izan zen, eta han alemaniarrekin negoziatu zuen (Rapalloko hitzarmena) Errusia nazioarteko politikagintzara itzul zedin. 1930. urtean Litvinov politikariak hartu zuen Txitxerinen lekua.

## Erreferentziak
Paul Keating

**Paul John Keating** (Sydney, Australia, 1944ko urtarrilaren 18a -) australiar politikaria da.

Australiako Lehen Ministroa izan zen 1991tik 1996ra bitartean.

## Biografia 
Hamalau urte zituela, ikasketak bertan behera utzi zituen, eta, urtebete geroago, Australiako Alderdi Laboralistan sartu zen. Hogeita bi urterekin hasi zen kargu politikoak hartzen. Hawke Lehen Ministroaren ordezkoa eta diruzaina izan zen zortzi urtez.

1991ko hauteskundeetan, Lehen Ministro izendatu zuten. Australia errepublika bihurtzea eta herrialdeko bandera berritzea proposatu zuen, Erresuma Batuaren bandera zuelako ertz batean. 1996ko hauteskundeak galdu ondoren, utzi egin zuen politika.

## Erreferentziak
Perklorato

**Perkloratoa** azido perklorikotik eratorritako gatza da. Kloroaren balentzia perkloratoaren molekulan izan dezakeen garaiena da (+7).

Askotariko perkloratoak daude, baina ezagunena sodio perkloratoa (NaClO4) eta amonio perkloratoa (NH4ClO4) dira. Sodio perkloratoa uretan disolbatzen den gai gotor kolorgea da. Erabiliena da, eta oxidatzaile indartsua da. Lehergaiak egiteko eta azido perklorikoa eta perkloratoak ekoizteko erabiltzen da. Kloroak balentzia positiboaz eratzen dituen gai elkartuetan egonkorrena bada ere, su hartu eta leherketa eragin dezake erreduzitzaileak, gai elkartu organikoak edo azidoak ukitzen baditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jesus Olasagasti

**Jesus Olasagasti Irigoien** (Donostia, Gipuzkoa, 1907ko abenduaren 20a - *ib.*, 1955eko abuztuaren 5a) margolaria izan zen. Donostian eta Madrilen egin zituen pintura-ikasketak. 1923. urtean artista gazteen lehen saria irabazi zuen, Bienabe Artia, Montes Iturrioz eta Telletxearekin batera. Erretratuak, natural hilak eta Euskal Herriko ikuspegiak margotu zituen nagusiki. Erakusketa ugari egin zituen Espainian zehar, bakarka eta taldeka.

Lan nagusiak: *Retrato de las señoras de Olasagasti*, *Bodegón*, *Las hermanas*, *Guitarristas*, *Señor Tejada*, *Don Pascual Martín*, *Dr. Sansinenea*, *Arquitecto Labayen*, *Poeta Manuel Díez Crespo* eta *Señora* erretratuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jesús Olasagastiri buruzko artikulua *El País* egunkarian.
*  Jesús Olasagastiri buruzko artikulua *El Diario Vasco* egunkarian.
Tarpeia

thumb|alt=|Augusto eta Tarpeia (soldaduen ezkutuez zapaldua) agertzen diren denarioa (K. a. 268 eta 360)
**Tarpeia** erromatar emakume gaztea izan zen, Spurio Tarpeio Kapitolinoko gobernariaren alaba. Elezaharraren arabera, Kapitolinoko gotorlekua bere eskuetan zuen Romuloren garaian. Sabinarrek setiatu zutenean, Tarpeiak Kapitolinoa beren esku utziko zuela esan zien zeramatzaten urrezko besokoak ematen bazizkioten. Sabinarrek baiezkoa eman zioten, baina gotorlekua hartu ondoren, besokoen eta ezkutuen bidez zapaldu zuten Tarpeia. *Tarpeia harkaitza* deitu zioten hilobiratu zuten tokiari; Kapitolio muinoaren hego-mendebalean zegoen harkaitza, eta handik behera botatzen omen zituzten gaizkileak Antzinako Erroman.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Martin Ximenez de Bertendona

**Martin Ximenez de Bertendona** (Bilbo, Bizkaia, 1489 &ndash; 1564) itsasgizona eta ontzigilea izan zen. Bilbo hiriak hari esker berreskuratu zituen foruak eta udal-frankiziak (1551). 1554. urtean, Desierto ontziolan, Filipe II.a Espainiakoaren zerbitzuan izateko 610 tonako ontzitzarra egin zuen. Ontzia bukatutakoan, Napoliko Karlos printzea Coruñatik Ingalaterrara eraman zuen, han Maria erreginarekin ezkontzera. Handik bi urtera, Karlos V.a Espainiakoa Le Havretik Espainiara eraman zuen ontzi berberean. Ondoren, Caceres hiriko Yuste monasteriora baztertu zen. Egindako zerbitzu ugarien ondorioz hainbat sari jaso zituen erregearengandik.

## Erreferentziak
Bidasoko elkarrizketa

**Bidasoko elkarrizketa** Bidaso ibaiaren ertzean, 1463. urtean, Hondarribiaren eta Hendaiaren artean izaniko elkarrizketa izan zen, Aragoi eta Nafarroako Joan II.aren eta Gaztelako Henrike IV.aren arteko auziak amaiarazteko asmoz. Epaile gisa Frantziako Luis XI.a erregeak jardun zuen. Joan II.ak Gaztelako jabego zaharrarekiko zituen asmoak eta Nafarroako gerra izan zituzten eztabaidagai. Frantziako erregeak gerrak sorturiko zorrak kitatzearren, Lizarrako merindadea Henrike IV.aren esku gelditzea eta Kataluniarekiko zituen hartu asmoak bertan behera uztea agindu zuen, nahiz eta Bartzelonako Konde izendatu berri zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rhinolophus mitratus

***Rhinolophus mitratus*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus mitratus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Franz von Dingelstedt

**Franz von Dingelstedt** (Halsdorf, Hessen, Alemania, 1814ko ekainaren 30a - Viena, Austria, 1881eko maiatzaren 15a) poeta, itzultzailea, eleberrigilea, liburuzaina eta antzerki-zuzendaria izan zen. Joera liberalekoa izaki, Alemania Berriarekin lotzen duten poema-bilduma batzuk eman zituen argitara. *Liedern eines cosmopolitischen Nachtwächters* (1840, *Jagole kosmopolita baten kantuak*) poema-bildumak arrakasta handia lortu zuen herri xehean. *Das Haus der Barnefeldt* (*Barnefeldten etxea*) drama eta *Unter der Erde* (1840, *Lurrazpian*) eleberria, beste obren artean, idatzi bazuen ere, Molière eta Shakespeareren obrak itzultzeak eman zion ospea batez ere.

## Erreferentziak
Ellora

**Ellora** (maratheraz: वेरूळ, *Ellorā*) Indiako arkeologia-aztarnategia da, Bombaytik hurbil dagoena. Erdi Aroko hainbat tenplu daude bertan. Horietako batzuk harkaitzean gizonak zulatuak eta beste batzuk adreiluz eta harriz jasoak, *vihara* eraikuntzen estiloan, eginak dira.

Ellora garai horretako hainbat erlijiorentzat zen leku sakratua, leku berean baitaude tenplu budistak, hinduak eta jainistak. Lehenengo garaietako guztietan aipagarriena Vishrakarmango tenplu budista da. Hala ere, tenplurik harrigarriena Kailasa-ko Shivarena da, VIII. mendekoa, hasieran harkaitzean zulatua eta geroztik hartatik ebakia (578-772 bitartean egina).

Ellora Caves, India, Kailash Temple 2.jpg
Ellora Caves, India, Pillared hall, Ancient temple.jpg
Ellora Caves, India, Rock-cut monastery temple caves.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pierre-Jean Garat

**Pierre-Jean Garat** (Uztaritze?,  - Paris, ), *Frantziako Orfeo* izengoitia zuena, Lapurdiko opera-abeslari eta musikagile ospetsua izan zen. Dominique Garaten semea. Baionan eta Parisen egin zituen musikako ikasketak. Frantziako iraultzaren garaian espetxeratu zuten eta Izuaren aroan Paristik kanpora egon zen. Konbentzioa aginpidera iritsitakoan, Parisko Musika Eskolako irakasle izendatu zuten.

Kontzertu ugari eskaini zuen Herbeheretan, Ingalaterran, Alemanian, Espainian eta Frantzian. Isidoro Fagoaga nafar abeslariak haren biografia-lana idatzi zuen *Pedro Garat, el Orfeo de Francia* (1948, Yon Etxaidek euskaratua).

## Erreferentziak
Garcilaso de la Vega (El Inca)

**Garcilaso de la Vega** —jaiotza-izena: **Gómez Suárez de Figueroa**— (Cusco, Peru, 1539ko apirilaren 12a - Kordoba, Espainia, 1616ko apirilaren 23a) historialaria izan zen. Guraso izan zituen Sebastián Garcilaso de la Vega, Peruko konkistatzailea, eta Atahualpa inkaren lehengusu bat. 21 urte zituela Espainiara joan eta bertan bizi izan zen hil arte. *Comentarios reales* (1609) lana idatzi zuen; inken jatorriaz eta haien inperioaz berri ugari jaso zituen bertan, eta Espainiako gobernuak legez kanpo utzi zuen obra hori. 1616an argitaratu zen haren bigarren liburua, *Historia general del Perú.* Bere lanak eleberri historikoaren eta eleberri-moldeko biografiaren aitzindaritzat hartu dira.

## Erreferentziak
Kakinomoto no Hitomaro

**Kakinomoto no Hitomaro** japoniar poeta izan zen (662 - 710 inguruan). Japoniako historiako lehen idazle handia da. Haren obratik 61 *tanka *eta 16 *txoka *geratu dira, bere garaiko poesia-forma arruntenak. Nara inguruan jaio zela uste da. Gortean sartu zen eta bi printze inperialen zerbitzari izan zen; haien ekintzak islatzen eta goresten ditu bere poemetan. Probintziako ofizial izendatu zuten gero, eta kargu hartan jarraitu zuen Iwamiko probintzian hil zen arte. Kakinomotoren obren artean nabarmentzekoak dira Karu printzeak Aki-ko ordokietan egin zuen egonaldiari buruzkoa, eta Taketxi printzearen heriotzaren deitorea.

## Erreferentziak
Zoltán Kodály

**Zoltán Kodály** (; Kecskemét, 1882ko abenduaren 16a - Budapest, 1967ko martxoaren 6a) hungariar musikagile, pedagogo, eta folklore-ikertzailea izan zen.

## Bizitza 
Budapesteko unibertsitatean eta Franz Liszten Musika Akademian egin zituen ikasketak. Béla Bartók ezagutu zuen, eta harekin batera herri-kantuak bildu zituen. Lan horretan jarraitu zuen 1907-1914 bitartean. 1923an Pest eta Budaren elkartzearen urteurrenerako *Psalmus Hungaricus* idatzi zuen koru eta orkestrarako, berehala ezaguna izan zena. 1926an *Háry János* opera ondu zuen, folklorean errotua, eta 1933. urtean *Galantaren Dantzak* orkestrarako. Musika ikasteko metodo bat idatzi zuen haurrentzat.

## Erreferentziak
Jean-Marc Nattier

**Jean-Marc Nattier** (Paris, Frantzia, 1685eko martxoaren 17a - Paris, Frantzia, 1766ko azaroaren 7a) frantses margolaria izan zen.

## Biografia 
Marc Nattier erretratugilearen semea zen. Hasieran grabatuak egin zituen. Aldi batez Holandan jardun zuen, Petri Handia tsarrarentzat lanean. 1718an Akademian sartu zen. Gero, arrakastarik ezean eta dirurik gabe, erretratuak egiten hasi zen, eta 1742an Frantziako errege familiaren erretratugile izan zen. Mitologian oinarritutako erretratuak egin zituen; horrekin arrakasta handia izan zuen. Margolan nagusiak: "Poltavako Gudua", "Henriketa Frantziakoa Floraz mozorroturik", "Maria Leszczynskaren erretratua" eta Luis XV.aren alaben erretratuak.
## Erreferentziak
Johan Jongkind

**Johann Jongkind** (Lattrop, Overijssel, 1819ko ekainaren 3a - Saint-Égrève, 1891ko otsailaren 9a) Herbehereetako margolaria eta grabatzailea izan zen. Haren paisaia txiki informalek holandar paisaia-pintoreen tradizioari jarraitzen diote. Inpresionismoaren aitzindari izan zen Herbehereetan. Berak hedatu zuen Holandako margolariek bereizgarri duten argiaren trataera bitxia.

## Biografia 
Hagan hasi zen paisaia-margolaritza lantzen. 1846an Parisa joan zen, eta generoko margolariekin jardun zen han lanean. Parte hartu zuen 1848ko Erakusketan, eta baita 1852koan ere. Azken horretan domina bat eman zioten. Jongkinden lanak Camille Corot eta Charles-François Daubignyren koadroekin batera jarri zituzten ikusgai, baina Jongkind hurbilago dago giroa bereziki zaintzen zuten XVII. mendeko holandar paisaia-pintoreengandik, bere garai bereko frantses margolariengandik baino. Sena ibaiaren ertzeko eszenak margotzen zituen, Parisko auzo zaharrak, Normandiako itsasertza, eta Holandako ubideak.

1863an, Erakusketa Ofizialean atzera bota zutelarik, *Salon des Refusesera* (*Ukatuen Erakusketara*) jo zuen, eta han Claude Monet ezagutu zuen, inpresionismoaren aitzindaria. Monetek asko ikasi zuen Jongkingden eguratsa margotzeko modutik, eta haren argien eta islen efektuen azterketatik. Pissarro eta Sisley margolarien maisua ere izan zen.

1878an Isèren hartu zuen Jongkindek bizilekua, eta hantxe margotu zituen ospea eman dioten paisaiak. Ilargi izpiak agertzen direnak ditu bere lanen artean onenak. Lanik aipagarrienetako batzuk *Ilargiaren argia Parisen*, *Holandako ubidea ilargitan*, *Harfleurgo kaia* eta *Havreko oroitza* dira.

Grenoble ondoko Saint-Égrèveko eroetxean hil zen, 1891ko otsailaren 9an, alkoholak gaixotuta. La Côte-Saint-Andrén dago lurperaturik.

## Iruditegia 

File:P1020221 J.B. Jongking Seine Estacade Musée des beaux-arts Angers reductwk.JPG|*Parisko ikuspegia, Sena, zuresia*, 1853,Musée des Beaux-Arts, Angers.
File:Johan Barthold Jongkind 005.jpg|*Sainte-Adresse hondartza*, 1863, Louvre, Paris.
File:Johan Barthold Jongkind 006.jpg|*Neverseko kale bat*, 1874,Stedelijk Museum, Amsterdam.

## Erreferentziak
Florencio Sanz Baeza

**Florencio Sanz Baeza** (Iruñea, 1800 - *ib.*, 1888) nafar politikari karlista izan zen. Nafarroako Aldundiko idazkaria zen 1820. urtean eta Gerrako ministroa 1834an. *Estadística de Navarra* obra eztabaidagarria eman zuen argitara 1958. urtean. Harenak dira, halaber, *Breve historia militar y política de Don Pablo Sanz y Baena* (Marotok Florencioren anaia fusilatu zuenekoa, 1871), *La Saleta, anunciando terribles castigos que se están cumpliendo por causa de la blasfemia, de la profanación del día festivo e infracción en los preceptos de la Iglesia* (1876) eta *La Saleta, el cólera y las medicinas* (1884) obrak.

## Erreferentziak
Jacopo Sannazaro

**Jacopo Sannazaro** (Napoli, Napoliko Erresuma, 1458ko uztailaren 28a - 1530eko apirilaren 24a) italiar poeta eta humanista izan zen. Pontanoren laguna izan zen. Frederiko erregeari leialtasun handia zion, eta hari lagundu zion Frantziara erbesteratu zenean. 1504. urtean erregea hil zenean, Italiara itzuli zen, eta haren jauregian bizi izan zen idazten. Petrarkaren moldeei jarraituz idatzi zituen *Sonetti i canzoni* (*Sonetoak eta kantuak*) soneto-bilduma, XVI. mendeko poesiaren moldeak ezarri zituena. *Arcadia* (1502-1504) da, ordea, idazlearen obra nagusia, europar artzain-eleberriaren oinarriak ezarri baitzituen. Latinez idatziriko poemak ere argitaratu zituen.

## Erreferentziak
Rhinolophus monoceros

***Rhinolophus monoceros*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus monoceros'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Benjamin Britten

[220px|thumb|eskuinera|[Mstislav Rostropovitx eta Benjamin Britten (eskuinean) 1964an kontzertu baten ondoren.]]
thumb|Maggi Hamblingen *The Scallop* (*Bieira*) eskultura, Aldeburgheko hondartzan dagoena, Benjamin Brittenen omenez. Maskorraren ertzean *Peter Grimes*en operatik hartutako hurrengo hitzak daude: *«I hear those voices that will not be drowned»* («itoko ez diren ahots horiek entzuten ditut»).

**Edward Benjamin Britten** (Lowestoft, Suffolk, Ingalaterra, 1913ko azaroaren 22a - Aldenburgh, Suffolk, Ingalaterra, 1976ko abenduaren 4a) musikagilea izan zen.

F. Bridge eta John Ireland maisuen ikasle izan zen. Opera berritu zuen. Aipatzekoak dira: *Peter Grimes* (1945), *The rape of Lucretia* (1946, *Lukreziaren bortxatzea*), *Albert Herring* (1947), *Let´s make an opera* (1949, *Egin dezagun opera*), *Billy Budd* (1951), *The turn of the screw* (1954, *Buelta*), *The prodigal son* (1968, *Seme galdua*) eta *The death in Venezia* (1973, *Heriotza Venezian*). Harenak dira, halaber, *Requiem *(1940) eta *Spring* (1950, *Udaberria*) sinfoniak. *War requiem* (1962, *Gerrako requiema*) lan bikaina da.

## Erreferentziak
Paul Dukas

**Paul Abraham Dukas** ( ahoskatua; Paris, 1865eko urriaren 1a - *ib.*, 1935eko maiatzaren 17a) frantses musikagilea izan zen.

Konposizio eta orkestra-zuzendaria izan zen Parisko Musika Eskolan. Rameauren, Couperinen, Scarlattiren eta Beethovenen obrak aztertu zituen. Dukasen orkestrazioa kolorez betea da, Berliozenaren eta Rimski Korsakovenaren antzekoa. Obra nagusiak: *Apprenti sorcier poema sinfonikoa* (1897), pianorako *Sonata* (1902), pianorako *Variations sur un thème de Rameau* (1903), *Ariane et Barbe-Bleue* opera (1907) eta *Péri* poema koreografikoa (1911). Egilearen idazki eta kritikak *Musikari buruzko Paul Dukasen idazlanak* liburukian argitaratu zituen.

## Erreferentziak
César Figuerido

**César Figuerido Gelbentzu** (Cuenca, 1876ko urriaren 16a - Tolosa, 1956ko apirilaren 23a) gipuzkoar musikagile eta biolin-jotzailea izan zen.

## Ibilbidea 
Parisko Musika Kontserbatorioan egin zituen musika-ikasketak. Europa guztian zehar ibili zen biolin-jotzaile gisa Fabian Furundarena Tolosako piano-jotzailearekin batera. Donostiako Musika Kontserbatorioko irakaslea eta Irungo Udal Musika Bandaren zuzendaria izan zen; Donostiako Orkestra Filarmonikoa sortu zuen. Biolinaren teknika sakon aztertu ondoren *Compendio de la técnica del violín* lana eman zuen argitara. Konposizio nagusiak: *10 Canciones y Danzas vascas*, *Minueto a la Antica*, *Ecos de Romería* eta *Cadencia al concierto de Locatelli.*

## Erreferentziak
Jean-Albert Grégoire

**Jean-Albert Grégoire** (Paris,  - Neuilly-sur-Seine, ) frantses automobilgintzaren sustatzailea eta idazlea izan zen. Hainbat automobil eta eredu asmatu eta egin zituen (Tracta, Amilcar Compound), eta etengabe jardun zuen ibilgailu hobeak egiteko ikerkuntza-lanetan: automobil elektrikoa, turbinadun autoa. Automobilgintzaren historiaz hainbat liburu plazaratu zituen, adibidez *L´aventure automobile* (Automobilaren abentura), *Les Vingt Quatre Heures de Le Mans* (Le Manseko 24 Orduak), *Cinquante ans d´automobile* (Automobilaren 50 urte), eta baita eleberriak ere: *L´ombre de l´argent* (Diruaren itzala), *Les fanatiques* (Fanatikoak)''.

## Erreferentziak
Dionisio Antonio Ibarluzea

**Dionisio Antonio Ibarluzea Untxalo** (Lizarra, 1831 &ndash; Bilbo, 1903) Nafarroako pedagogoa eta historialaria izan zen.

Logroñoko, Iruñeko eta Bilboko Irakasle Eskoletako irakaslea izan zen. Eskola eta historia liburu ugari idatzi zuen. Obra nagusiak: *Atlas de la Provincia de Navarra, acompañado de una breve descripción geográfica* (1886), *Compendio de historia de España. Cuarta edición Corregída y notablemente aumentada con las reseñas históricas de Navarra, Castilla, Aragón y Cataluña* (1890), *Compendio de la historia de Navarra destinados a las escuelas de la misma* (1910) eta *Compendio de geografía de Navarra* (1893).

## Erreferentziak
Hugo Loetscher

**Hugo Loetscher** (Zürich, Suitza, 1929ko abenduaren 22a - 2009ko abuztuaren 18a) suitzar idazlea izan zen.

## Biografia 
Politika-zientziak ikasi zituen, baina idazle gisa egindako lanagatik zen ezaguna gehienbat. Ez zituen jorratu Suitzako literaturan nagusi diren gaiak, eta, hori dela-eta, idazle bakartitzat hartu zuten.

## Lanak 
* *Abwässer* (1963)
* *Die Kranzflechterin* (1964)
* *Noah* (1967)
* *Der Immune* (1975)
* *Wunderwelt* (1979)
* *Herbst in der grossen Orange* (1982)
* *Die Papiere des Immunen* (1986)
* *Die Fliege und die Suppe und 33 andere Tiere in 33 anderen Situationen* (1989)
* *Der predigende Hahn. Das literarisch-moralische Nutztier* (1992)
* *Saison* (1995)
* *Die Augen des Mandarin* (1995)
* *Der Buckel. Geschichten* (2002)
* *War meine Zeit meine Zeit* (2009)

## Erreferentziak
Miserikordiako Luisa

Sor **Miserikordiako Luisa** (XVIII. mendea) gipuzkoar idazlea izan omen zen.

## Biografia 
*Gavon-sariac* izeneko artzain-opereta bat, hitz neurtuz ondua, eman zuen argitara, 1762an, Eguberriz kantatua izateko Azkoitiko elizan. Azkoitiko Miserikordia etxean inprimatu zen.

Asko idatzi da Luisa de la Misericordiaren nortasunari buruz. Jose Manterolaren iritziz, Telletxea Idigorasek frogak ere agertu ditu Luisa de la Misericordia hori ez da Frantzisko Xabier Munibe, Peñafloridako kondearen ezizen bat besterik. Nola nahi ere, bera da, Barrutiarekin batera, hegoaldeko euskal antzerkilari antzinakoena.

## Ikus, gainera 
* Frantzisko Xabier Munibe, Peñafloridako kondea.

## Erreferentziak
Hans Sachs

**Hans Sachs** (Nurenberg, gaur egungo Alemania, 1494ko azaroaren 5a - Nurenberg, 1576ko urtarrilaren 19a) alemaniar olerkari eta musikagilea izan zen.

## Biografia 
thumb|upright|260px|*Sämtliche Fabeln und Schwänke*, 1 (1893)

6.000 poesiatik gora idatzi zituen. Poesia horiek *Meistersang* molde herrikoi-burgesari jarraitzen zitzaizkien, eta XV-XVI. mendeko akademia-moduko eskoletan kantatzen ziren. *Meistersinger* edo maisu-kantaririk ospetsuenetako bat izan zen Sachs. Durero, Fischer eta Pirkheimerren adiskide izan zen, eta himno bat idatzi zuen Luther goraipatuz: *Die Wittembergisch Nachtigall* (1523, "Wittembergeko urretxindorra"). Richard Wagner musikariak hari eskaini zion *Die Meistersinger von Nürnberg* ("Nurenbergeko maisu kantariak") opera.

## Erreferentziak
San Esteban Elkartea

**San Esteban Elkartea** Gipuzkoako Astigarreta, Zerain, Gudugarreta, Mutiloa eta Ormaiztegiko herriek 1617. urtean osatu zuten elkartea izan zen. Gipuzkoako Batzar Nagusietara guztien artean ordezkari bakarra bidaltzearren eta, hartara, gastuak gutxitzearren, eratu zuten elkartea. 1637. urtean Zegamako herria batu zitzaien, eta *Zegamako Elkartea* bihurtu zen harrezkero. 1725. urtean deuseztatu zen Zegamako Elkartea. Jatorrizko San Esteban elkartetik Mutiloako herriak iraun zuen soilik elkartean, desagertu zen arte. Zeraingo herriak 1662. urtean utzi zuen elkartea, eta Astigarretak, Gudugarretak eta Ormaiztegik 1679an utzi zuten.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Damaso Zabaltza

**Damaso Zabaltza Olaso** (Irurita, Baztan, 1835eko abenduaren 11 &ndash; Madril, 1894ko otsailaren 27a) nafarroako piano-jotzaile eta musikagilea izan zen.

Iruñean pianoko ikasketak egin ondoren Madrilen hartu zuen bizilekua eta ospe handia izan zuen berehala. Kristina Erreginaren jauregiko kontzertu-jotzaile eta Madrilgo Musika Kontserbatorioko piano-irakasle izendatu zuten. Euskal folklorean erroturiko musika sortu zuen batez ere. Konposizio ezagunenak: *Laurak bat*, *Kantaritalde donostiarrari*, *El canto de las montañas*, *Maritxu, Aritzari*, *El eco del monte Auza*, *Las campanas del Roncal*, *Pamplona* eta *Jota*. 1861. urtean *El caserío* zarzuela aurkeztu zuen.

## Erreferentziak
George Wells Beadle

**George Wells Beadle** (Wahoo, Nebraska, Ameriketako Estatu Batuak, 1903ko urriaren 22a - Chicago, Illinois, Ameriketako Estatu Batuak, 1989ko ekainaren 9a) biologoa izan zen. Nebraskako Unibertsitatean eta Cornell Unibertsitatean ikasi zuen. Harvard Unibertsitateko genetika-irakaslea, Stanford Unibertsitateko katedraduna eta Kaliforniako Institute of Technologyko biologia-sailaren arduraduna izan zen. 1961ean Chicagoko Unibertsitateko lehendakari izendatu zuten. Onddoen genetikari buruzko ikerkuntzaren aitzindaria izan zen. 1958an Medikuntzako Nobel saria irabazi zuen, mutazioei eta geneei buruzko ikerlanengatik. *Genetika eta biologia modernoa* (1963) liburua idatzi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Evaristo De los Reyes Moreno

**Evaristo De los Reyes Moreno** (Sanlúcar de Barrameda, Cádiz, 1951ko ekainaren 24a) Euskal Herrian aritutako musikagilea da, sortzez Cádizkoa.

## Biografia 
Iruñeko Pablo Sarasate Kontserbatorioan egin zituen piano- eta konposizio-ikasketak eta ondoren, Tomás Aragüés irakaslearekin jardun zuen Donostiako Kontserbatorioan. Musika-pedagogiako ikasketak ere egin zituen. Nafarroako Gobernuaren konposizio-arloko lehen saria eskuratu zuen 1985ean *Sintesis* lanarekin, eta urtebete geroago, Pablo Ruiz Picasso sariketan ere garaile suertatu zen. *Planisferio* obrarekin, lehen saria eskuratu zuen 1990ean Nafarroako Jaialdietako Konposizio Sariketa Nazionalean.

## Erreferentziak
Rhinolophus montanus

***Rhinolophus montanus*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus montanus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Federico Zabala

**Federico Zabala Altzibar-Jauregi** (Tolosa, Gipuzkoa, 1916ko urtarrilaren 13a - Villabona-Amasa, 1993ko urriaren 1a) gipuzkoar historialaria eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Zuzenbideko, eta filosofia eta letretako ikasketak egin zituen Zaragozako unibertsitatean.

Euskalerriaren Adiskideak elkarteko aldizkarian, *La Voz de España *eta *El Diario Vasco* egunkarietan, eta *Zeruko Argia* aldizkarian eman zituen argitara lan aipagarrienak.

Obra nagusiak: *Caminos bajo la lluvia* eleberria (1962), *Monografía histórica de la Villa de Tolosa* (1969, J. Garmendiarekin batera) eta *Historia del Pueblo Vasco* (1971-1973).

Gipuzkoako senatari izan zen 1977. urtean eta EUTGko Euskal Historiako irakaslea izan zen. 1984an Eusko Legerbiltzarkidea aukeratua izan zen EAJ alderdiaren barnean.

## Erreferentziak
Jose Antonio Ibañez de la Renteria

**Jose Antonio Ibañez de la Renteria** (Bilbo, 1679 - ?, 1738) Bizkaiko predikari eta teologoa. Filipe V.aren predikaria izan zen.

## Obrak 
Obra nagusiak:
* *Luz concionatoria de varios discursos panegíricos y morales, ilustrada de reflexiones evangélicas para diferentes tiempos* (Parisen argitaraturiko sermoi-bilduma, 1712)
* *Ensayos de vaticinios Reales de las dos Coronas, unos cumplidos y otros por cumplir, en gloria de la Augusta Casa de Borbón* (Filipe V.aren eta borboitarren laudorioz eginiko obra, 1712).
* *Historia de Cantabria* historia-liburua 1722. urtean aurkeztu zuen Gernikako Batzarretxean, baina ez zen sekula eman argitara.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Saul

**Saul** (, "eskatua" esan nahi duena) Israeldarren lehen erregea K.a. 1021-1010 urteetan, Kisen semea, Benjaminen leinukoa (Israel, K.a. XI. mendean). Bibliaren arabera, Israelgo errege izendatu zuen Samuel profetak eta gogor borrokatu zen amalektarren, edomdarren eta, batez ere, filistiarren aurka. Zazpi seme-alaba izan zituen, eta alaba bat Davidekin ezkondu zen. David gorteko musikaria zen, baina gudarostean sartu zen eta garaipen militar zenbait lortu ondoren (Goliaten kontrako borroka, horien artean), Saulek, jeloskor, gortetik bidali nahi izan zuen. Filistiarrek Guilboan garaitu zutenean, bere buruaz beste egin zuen.

## Erreferentziak
Don Juan Tenorio

**Don Juan Tenorio** literaturako pertsonaia da, hilei trufa egiten zien eta emakumeak liluratu eta engainatzen zituena. Pertsonaia Espainian sortu zen (Tirso de Molina, *El burlador de Sevilla y convidado de piedra*, 1625-1630), eta haren izena laster zabaldu zen mendebaleko Europa guztira. Literatura-drama eta musika-lan ugariren pertsonaia izan da, aipaturiko Tirso de Molinaren obraz gainera (Molièreren *Don Juan ou Le Festin de pierre;* Lord Byronen *Don Juan, an epic satir;* José Zorrillaren *Don Juan Tenorio;* Mozarten *Don Giovanni* opera; Richard Straussen *Don Juan *poema sinfonikoa).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Donatismo

thumb||alt=1=St. Augustine arguing with donatists.|*San Agustin donatistekin eztabaidan*; Charles-André van Loo.
**Donatismo** IV. mendean Afrikako Elizan, Numidian, zisma sorrarazi zuen heresia. Casae Nigraeko (Numidia) apezpiku zen Donato izan zen donatismoaren buru. Doktrina honen arabera, agintari zibilen eta Elizaren artean ez da batere harremanik izan behar, eta horregatik, «Circumcelliors» izeneko nekazari gudarien laguntzaz, gizarte-iraultza bultzatzen zuen. Martiri hiltzea zen doktrina honen jarraitzaileen azken helburua. Eraso handiak izan zituen arren (Arlesko Kontzilioak donatismoa kondenatu zuen 314an, eta san Agustin Hiponakoak apostatatzat jo zituen eta donatistak zigortzea eskatu zuen), Erdi Aroaren hasiera arte iraun zuen donatismoak, Ipar Afrikan kristautasuna desagertu zen arte alegia.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roy Eldridge

**Roy David Eldridge**, izengoitiz ***Little Jazz*** (Pittsburgh, Pennsylvania, 1911ko urtarrilaren 30a - New York, 1989ko otsailaren 26a) estatubatuar tronpeta-jotzailea izan zen.

## Biografia 
Sei urterekin hasi zen eskolako orkestran bateria jotzen, baina berehala tronpeta jotzera pasatu zen. 1927an hasi zen tronpeta-jotzaile profesional gisa Oliver Muldoonen orkestran. Horren ondoren, bere taldea sortu zuen *Roy Elliot* izenpean.

1930. urtetik aurrera New Yorken bizi izan zen, baina Amerikan eta Europan zehar ibili zen musika jotzen. Musikari eta abeslari askorekin jo izan zuen: Louis Armstrong, Miles Davis, Sy Oliver, Chew Berry, Henry Red Allen, Ella Fitzgerald, Gene Krupa.

## Erreferentziak
Rodolphe Kreutzer

**Rodolphe Kreutzer** (Versailles, Frantzia, 1766ko azaroaren 15a - Geneva, Suitza, 1831ko urtarrilaren 6a) musikagilea eta biolinista izan zen. A. Stamitzen ikaslea. Frantses errege-kaperako biolinista 1782-1792 bitartean. Parisko Operako biolinista 1801. urtetik aurrera, eta zuzendaria 1816. urtetik aurrera. Parisko kontserbatorioko irakasle izan zen. Beethovenek biolin eta pianorako *Kreutzer Sonata* eskaini zion. Opera ugari idatzi zituen, *Lodoïska *(1791) besteak beste; balletak, hemeretzi biolin-kontzertu, hamabost harizko kuarteto, eta aipagarriak dira, orobat, haren *40 études ou Caprices pour un violon seul*. Ezinbesteko lana da biolin-ikasketarako.

## Erreferentziak
Osceola

**Osceola** (Georgia, 1804 &ndash; Charleston, Hego Carolina, 1838ko urtarrilaren 30a) Estatu Batuetako indiar gidaria izan zen. 1832an seminola indiar buruzagi batzuek eta Estatu Batuetako gobernuak indiarrak Floridatik joatea hitzartu zuten, baina Osceolak, Georgiatik Floridara joanik, hitzarmen hura onartzen ez zuten indiar gazte batzuen gidatzaile bihurtu, eta haiekin batera, aurre egin zion Estatu Batuetako gudarosteari. 1837an, indiar buruzagi batzuekin batera, bakez joan zen Jesup T. S. jeneralarekin hitz egitera, baina honek atxilo hartu eta Charlestoneko «Moultrie Fort» gotorlekuan sartu zuen preso. Hantxe hil zen.

## Erreferentziak
Toraja

thumb||alt=|Torajen etxe tipikoak
thumb||alt=1=young girls Toraja in Sulawesy at the entry of wedding |Neskato torajak ezkontza batean
**Toraja** izenak Zelebe uharteetako erdialdeko herri-multzoa biltzen du. Zelebe uharteak konkistatu eta bertako biztanleak menderatu zituzten austronesiarren ondorengoak dira, adituen ustez. Geroago, musulmanek kostaldera bidali zituzten; oso borrokazaleak zirenez, beren herriak ondo babestera eta gune berezietan, mendixka gainetan eta, eraikitzera behartzen ziren. Pixkanaka beren ohiturak alde batera utzirik, kristauak dira gehienak gaur egun, gutxi batzuk musulmanak badira ere; nolanahi ere, beren tradizio animistak atxiki dituzte, eta hildakoen kultu bereziak dituzte. Nekazaritza dute ekonomia-jarduera nagusia, baina badituzte industria batzuk ere (zura, zeramika eta metalurgia industria).
## Erreferentziak