open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mnemonista

**Mnemonista** terminoak datu asko gogoratzeko gaitasun handia duen pertsona bati egiten dio erreferentzia (adibidez, pertsonen ohiz kanpoko izenen zerrendak, telefono-gidak, liburu-pasarteak eta abar). Pertsona horietako gehienei oroimen mota berezi bat egozten zaie, “oroimen eidetikoa” izenekoa, nahiz eta nolabaiteko eztabaida egon trebetasun horiek benetan jaiotzetikoak diren edo ikasten diren. Hala ere, mnemonista askok ospe handia izan dute eta beren herrialdeko tradizioaren, mitoen eta herri-kulturaren parte izatera pasatu dira. Batzuk ere aztertu dira.

## Mnemonistak 
* Alexander Aitken
* Harry Lorayne
* Antonio Magliabecchi
* Johannes Mallow
* Giuseppe Gasparo Mezzofanti
* Dominic O'Brien
* Kim Peek, *Rain Man* filmean Raymonden pertsonaia inspiratu zuen pertsona.
* Ben Pridmore
* Solomon Sheresh
* evski
* Daniel Tammet

## Kanpo estekak
Beit Wazan

**Beit Wazan** () Nablus probintziako herrixka palestinarra da, Zisjordaniaren iparraldean, Nablusetik 4,5 kilometro mendebaldera. Palestinako Estatistika Bulego Zentralaren arabera, 1.312 biztanle zituen 2017an. 

## Etimologia 
*Beit Wazan* «Udhenen etxea» bezala itzultzen da arabieratik. Udhen izena Uden, Uzen edo Awzan bezala idazten zen batzuetan.

Yitzhak Ben-Zviren arabera, samariarrek Beit Zein deitzen diote herrixkari.

## Geografia 
Beit Wazan itsas mailatik 563 metroko altueran dago. Urteko batez besteko prezipitazioa 622,5 milimetrokoa da. Urteko batez besteko tenperatura 16 gradukoa da, eta batez besteko hezetasuna %61 ingurukoa.

## Demografia 
## Ekonomia 
2013ko inkestaren arabera, hauek ziren herrixkako ekonomiaren sektoreak:

* kudeaketa (% 50)
* zerbitzuen sektorea (% 20)
* merkataritza (% 15)
* industria (% 10)
* nekazaritza (% 5)

## Hezkuntza 
Lehen hezkuntzako bi eskola daude Beit Wazanen, bata publikoa eta bestea pribatua. Bigarren hezkuntzako eskolarik edo haurtzaindegirik ez dago. 2012ko datuen arabera, 359 ikasle eta 26 irakasle zeuden herrixkan. 2007an, biztanleriaren % 92 gutxi gorabehera alfabetatua zen, eta analfabetoen artean, % 90,9 emakumezkoak ziren. 

## Osasuna 
Ez dago ospitalerik ezta farmaziarik Beit Wazanen, odontologia klinika pribatu bat bakarrik. Zerbitzu medikoak jasotzeko, biztanleak Rafidiyara edo Nablusera joaten dira.

## Erlijioa 
Bi meskita daude Beit Wazanen, Al Omari Meskita Zaharra and Zayd ibn Thabit Meskita Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Al-Hira

**Al-Hira** (; ; ) Mesopotamiako antzinako hiria izan zen, gaur egun Kufa denaren hegoaldean kokatua, Irakeko erdialdean.

## Historia 
Al-Hira islam aurreko Arabiako historian hiri nabarmena izan zen. Herri arabiarrek mendeak zeramatzaten Ekialde Hurbil eta Ertaineko hego-ekialderantz emigratzen. Bertako biztanleek, aramearrek batez ere, jada arabiarren proportzio handia zuten Al-Hira kanpamendu militar batetik sortu zenean. Al-Hira Arabiatik kanpoko lehen estatu arabiarraren hiriburutzat hartzen da, Hatra, Palmira eta nabatear Petraren ondoren.

Al-Hira, IV. mendetik VII. mendera bitartean, Lakhmidarren Erresumako hiriburua izan zen. Hau Sasandar Inperioko basailu zen arabiar kristau erresuma izan zen, hegoaldeko arabiar nomadei eusten laguntzen ziona. Xapur II.ak (337-358) sasandar hamargarren enperadoreak Al-Hirahko lakhmidarrak onartu zituen.

Maysangoa () zen Mār Abdīšo Mār 'Abdārekin ikasi ondoren, Al-Hirara joan zen bizitzera. Han, begirune orokorra lortu zuen monasterio bat eraiki eta bizitza errukitsua bizi izan zuenean. 420an Bahram V.a sasandar enperadoreak al-Mundhir I.a ibn al-Nu'man lakhmidar erregearen laguntzari esker tronua lortu zuen. Bahramek, Seleuzia-Ktesifon () hiriburutik zetorrela, Bēṯ 'Arbī herritik gertu begirune handiz hartu zuen Mār Abdīšo santua.

527tik aurrera, Al-Hirako lakhmidarrek ghassanidarrak, Siria eta Palestinako bizantziarrek babestutako beste arabiar dinastia, borrokatu zuten. Bi erresumak, Bizantziar eta Sasandar Inperioen arteko botere gerra luzean parte hartu zuten.

531n, Edesaren hegoaldean gertatu zen Kalinikoko guduan, sasandarrek Belisario bizantziar jeneral bizantziarra garaitu zuten. Horretarako Al-Hirako lakhmidarren laguntza izan zuten. 602an, Kosroes II.a xahanxahk al-Nu'man III.a kargutik kendu eta al-Hirah bere inperioari erantsi zitzaion.

633ko maiatzean Al-Hirako guduaren ondoren, hiria erraz errenditu, eta Khalid ibn al-Walid komandantearen agindupean zegoen rasidar armadak hartu zuen. Harrezkero, izandako garrantzi guztia galdu zuen, sei kilometro ipar-ekialdera eta konkistatzaileek ezarritako goarnizio iraunkorretik sortutako Kufak ordezkatuta.

## Eliz-historia 
Al-Hira edo Hirta Nestoriar Elizako apezpikutza baten egoitza izan zen IV. mendetik XI. mendera arte. Elizbarrutia Seleuzia-Ktesifon aitalehen-probintziakoa zen. Bertatik, monjeek eta predikariek nestoriar kristautasuna sartu zuten Arabian. Gaur egun, Irakeko elizbarruti katoliko baten egoitza da Al-Hira.

Al-Hira poeta eta letra-gizonen zentro ezaguna a ere izan zen, eta han garatu zuten arabierazko lehen idazkera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alazne Intxauspe

[thumb|[Alazne Intxauspe eta Jon Bereziartua Mañarin, 2022ko abenduan|260x260px]]
**Alazne Intxauspe Elola** (Andoain, Gipuzkoa, 1984ko abenduaren 15a) gipuzkoar nekazaria eta ekintzailea da.

## Biografia 
Alazne Intxauspe Andoainen jaio zen. Gizarte Zientziak eta Enpresa ikasi zituen. Baserriko jatorria badu ere, inoiz ez zuen jardun lan horretan. Kazetari lanean aritu ondoren bere bizitzako une batean, lurrera itzultzea erabaki zuen Jon Bereziartua bikotekidearekin eta baratzegintza ekologikoan jardutea.

## Lan ibilbidea 
Alazne Intxauspe kazetaritzan hasi zen lanean. Zazpi urtez ETBn lan egin ondoren, 2012an bizimoduz aldatzea erabaki zuen. Bikotekidearekin batera, lurreko abentura bati ekin zion Bizkaiko Iurreta inguruan, Orozketa auzoan hain zuzen ere. Laguntzarik gabe hasi ziren. Hasiera zaila izan zen eta hainbat arazo izan zituzten: negutegiak erostea, elurte batek apurtzea, ekoizpena nekez ateratzea, izurriteak... Denboraz trebatuz eta ikasiz joan dira eta  inguruko gero eta jende gehiagoren artean banatzen den baratzezaintza lortu dute. Inguruko eskoletako jangelak ere hornitzea lortu zuten. '*Bejondeizula nekazaritza iraunkorra*' enpresa sortu zuten eta batez ere, kontsumo taldeen eta otzaren bitartez funtzionatzen dute. Zortea izan zuten, hasierako uztak izan aurretik bezeroak zain zituzten eta. Interesa dutenekin Whatsapp taldeak sortu eta produktuen gaineko informazioa emateko nahiz eskariak egiteko aukera dago. 

Inguruko azoketan, hala nola, Durangon, Zornotzan eta Berrizen zuzeneko salmenta lantzen dute bezeroekin. Mañarin zegoen denda berriz zabaltzeko udalaren lehenengo saiakerak huts egin zuen eta 2022ko urte amaieran ekoizleei eskaintzen hasi zen udala, euren produktuen banaketa-puntu modura erabil zezaten. Bejondeizulakoak izan ziren hasierakoak. Nekazaritza produktuez gain, barazkiekin kremak ere egiten dituzte. dauden ekoizleenak: ogia, esnekiak, arrautzak, haragia, kontserbak… “*Baratzean lantegi batean baino denbora gehiago lan egiten da, baina inork ez dizu erritmoa ezartzen*.”
[thumb|295x295px|Durangaldeko Mugimendu Feministak azaroaren 30erako deituriko greba feminista orokorra antolatzen, 2023 azaroa ([Alazne Intxauspe behean, ezkerrean)]][thumb|189x189px|ezkerrera|[Alazne Intxauspe nekazaria, Leire Ayala abeltzaina eta Leire Milikua arkitektoa, Gerediaga elkarteak Abadiñoko Gerediagako foru zelaian antolaturiko Ondare Jardunaldian, 2023.10.01]]

## Ekintzaile 
### Hitzaldiak 
2023ko urriaren 1ean Gerediaga elkarteak Abadiñoko Gerediagako foru zelaian antolaturiko Ondare Jardunaldien barruan, emakume nekazari eta abeltzainen lana hitzaldian parte hartu zuen Leire Ayala abeltzainarekin batera. Leire Milikuak bideratu zuen solasaldia bere '*Lur gainean, itzal azpian* (2022)' saiakera liburua ardatz hartuta, landa emakumearen lana ezagutarazi zuten, eta erakundeetan eta landa eremuen garapenerako politiketan emakumearen parte hartze handiagoa aldarrikatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Victor Matfield

**Victor Matfield** (Pietersburg, 1977ko maiatzaren 11) hegoafrikar errugbi jokalari ohia da, bigarren lerroko postuan aritzen zena. 2001eko ekainaren 30ean egin zuen debuta Hegoafrikako selekzioarekin, Italiaren aurka. Besteak beste, 2007ko Munduko Errugbi Kopa irabazi zuen talde nazionalarekin.

## Palmaresa 
### Blue Bulls 
* Currie Cup
** irabazlea: 2002, 2004, 2006
### Bulls 
* Super 14
** irabazlea: 2007, 2009, 2010
### RC Toulon 
* Rugby Pro D2
** irabazlea: 2008
### Hegoafrikako selekzioa 
* 127 partida, 2001–2015 bitartean
* 35 tanto (7 entsegu)
* Tri-Nations
** irabazlea: 2004, 2009
* Munduko Errugbi Kopa
** irabazlea: 2007

## Erreferentziak 
## Oharrak 
## Kanpo estekak
Jerusalemgo Eliza Ortodoxoa

**Jerusalemgo Eliza Ortodoxoa** edo **Jerusalemgo Eliza Greko-Ortodoxoa** (; ), ofizialki **Jerusalemgo Patriarkatza** () Eliza Ortodoxoko hamabost eliza autozefaloetako bat da. Jerusalemgo patriarka ortodoxo greziarra du buru, 2005etik Teofilo III.a dena. Bere egoitza nagusia edo katedrala Ekialdeko Jerusalemgo Hilobi Santuaren eliza da (beste eliza batzuekin partekatua). Patriarkaren titulu ofiziala hau da: Jerusalemgo Hiri Santuko eta Palestina osoko, Siriako, Arabiako, Jordan ibaitik haratagoko, Galileako Kanaango eta Santa Siongo patriarka.

Kristau ortodoxoek kristautasun osoaren Eliza amatzat hartzen dute, Eliza kristaua Jerusalemen Mendekoste egunean sortu baitzen. Kristau sinesmenaren arabera, egun horretan Espiritu Santua Jesukristoren dizipuluen gainera jaitsi zen (). Eliza honen liturgia bizantziar errituan ospatzen dute. Eliz-hizkuntza koine da, Itun Berriaren jatorrizko hizkuntza, eta juliotar egutegian oinarritutako bere jai-egutegia jarraitzen du  zainduz.

Lur Santuko kristau ortodoxoen kopurua 500.000 fededun ingurukoa da Israelen, Palestinan eta Jordanian. Elizako kide gehienak palestinarrak eta jordaniarrak dira, baina errusiar, errumaniar eta georgiar asko ere badaude. Elizaren hierarkia greziar kleroak menderatzen du, eta sarritan gehiengo arabiarra Elizaren goiko lerroetatik kanpo uzten du. Bertako klero palestinarrean, batzuek beren Elizaren lidergoa nazionalizatu nahi dute. Patriarkatuaren auzia gogorra izan da; izan ere, greziarrek Greziako Gobernuaren, Israelen eta Konstantinoplako patriarkaren babesa dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ben Pridmore

**Ben Pridmore** kontulari eta mnemonista britainiarra da, oroimen txapelketetan parte hartzen duena.

## Lorpenak 
Pridmore Munduko Oroimen txapelduna da, 2004an eta 2008an ere irabazi zuen titulua.  Derby-n (Erresuma Batua) jaioa,  Pridmorek titulu hori lortu zuen 10 diziplinako lehiaketa bat irabazita, 1991tik urtero egiten den Munduko Oroimen Txapelketa izenekoa.

Munduko errekor ofiziala lortu zuen karta bakoitzaren ordena aleatorioa 52 karta-sorta batean memorizatuta.Telebistako programa batean ere 24,68 segundotan karta-sorta memorizatzeko gai dela frogatu du.  Errekor hori 2010ean hautsi zuen Simon Reinhard atleta mental eta abokatu alemaniarrak. Otoimen Kirolen rankingean lehen postua du.  Pridmorek 2009ko Munduko Txapelketan lortu zuen garaipena jarraian zuen zortzigarren garaipena izan zen oroimen txapelketan, 2007ko Munduko Txapelketan bigarren sailkatu zenetik.

Kirolari mentala izateaz gain, kalkulu mentalaren trebetasunengatik ere ezaguna da Pridmore eta 2004, 2006 eta 2010ean Mental Calculation World Cup-en parte hartu zuen 

## Metodoa 
Mnemonista gehienek bezala, historia mental bat sortzen du, zeina aldez aurretik buruz ikasitako eta zenbaki, txartel eta abarren sorta baten parekoak diren irudi-segida osatzen duena. Pridmore-k sarritan birsortzen ditu bere antzinako eskolari buruzko istorioak, Queen Elizabeth's Grammar School (Horncastle). 

## Munduko errekorrak 
Pridmore-k errekor hauek ditu *recordholders.org-*en arabera:

* 930 zifra bitar 5 minututan 
* 4140 zifra bitar 30 minututan 
* 364 karta 10 minututan 
* 1404 karta ordu batean 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* World Memory Championships-en orrirako profila
* Elkarrizketa
* Chimpancék oroimen-lehiaketa batean irabazi du Ben
Ekialdeko Eliza

**Ekialdeko Eliza** (), **Ekialdeko Eliza Siriakoa**, **Seleuzia-Ktesifongo Eliza**, **Persiar Eliza**, **Asiriar Eliza**, **Babiloniar Eliza** edo **Nestoriar Eliza** ekialdeko erritu siriakoa jarraitzen zuen Mesopotamiako ekialdeko eliza izan zen.

Ekialdeko Eliza I. mendean sortu zen, eta tradizioaren arabera, Tomas eta Bartolome apostoluek ezarri zuten Tadeo Edesakoarekin batera. Diaspora juduak goi Mesopotamiaren ebanjelizazioa erraztu zuen eta kristautasunaren lehen urteetan komunitateak sortu zituzten Edesa bezalako hirietan. III. mendean jada baziren kristau komunitateak Partiar Inperioan, Mesopotamiatik Gilaneraino. Liturgikoki, Eliza ekialdeko erritu siriakoari atxiki zitzaion (Addai eta Mariren liturgia). Teologikoki, nestorianismoaren doktrina difisita onartu zuen, Jesusen jainkotiar eta giza izaeren banaketa nabarmentzen duena.

V. eta VI. mendeetako eztabaida kristologikoetatik sortutako ekialdeko kristautasunaren hiru adar nagusietako bat izan zen, ekialdeko eliza ortodoxoekin eta kaltzedoniar elizekin batera. Aro moderno goiztiarrean, zenbait zismek bizpahiru patriarkatu arerio sortu zituzten. XX. mendearen bigarren erdialdetik, Iraken oinarritutako hiru Elizak Ekialdeko Elizaren herentzia aldarrikatzen dute eta, Indian, bertoko ekialdeko eliza sirikoek ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azido boroniko

Kimika organikoan **azido boronikoak** organoboranoen familiako konposatuak dira non azido borikoaren hidrolixo taldeetako bat alkilo edo arilo batez ordezkatzen den eta R−B(OH)2 formula orokorra duten.
thumb|144x144px|Azido bonikoaren egitura
Azido boronikoak Lewisen base ahulak dira. Sintesi organikoan bitarteko produktu bezala usatzen dira, Suzuki erreakzioan adibidez.

## Hainbat adibide 
Azido borononioek fusio-puntu altua izaten dute. Anhidridoak eratzeko joera dute ur-molekulak galduaz eta trimero ziklikoak eratuz.

## Sintesia 
Azido boronikoak sintetizatzeko manerarik ohikoena konposatu organolitikoak edo organomagnesianoak baliatzen ditu boratoekin erreakzionaraziz. Adibidez azido fenilboronikoa fenilmagnesio brromuroa eta trimetil boratoa erreakzionatuz eta hidrolizatuz erdiesten da.

: 1- PhMgBr + B(OMe)3 → PhB(OMe)2 + MeOMgBr
: 2- PhB(OMe)2 + 2 H2O → PhB(OH)2 + 2 MeOH

## Ester boronikoak 
Ester bonikoak azido boronikoek eta alkoholek eratzen dituzten esterrak dira. R-B(OR')2 formula orokorra dute.
erdian|thumb|345x345px|Diisopropoximetilboranoa, ester boronikoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isabel Ruiz Ruiz

**Isabel Ruiz Ruiz** (Guatemala, 1945eko apirilaren 22a—ibidem, 2019ko irailaren 20a) guatemalar artista bisuala izan zen.Grabatu, pintura, performance eta instalazio tekniketan nabarmendu zen. 2017an Carlos Mérida Arte Plastikoen Sari Nazionala jaso zuen.Bere lanaren ezaugarria kritika soziala izan zen, tradizio mesoamerikarretan oinarritzen diren erreferentzia literario eta historikoak.

## Biografia 
1964tik 1968ra arte ikasketak egin zituen Guatemalako Unibertsitate Popularrean. Rodolfo Galeotti Torres, Enrique Guerra Villar eta Roberto Cabrera artisten eskolak jaso zituen. 1968an hasi zen bere lanak erakusten, eta lehen erakusketa akuarela espresionista batzuk izan ziren. 

1970ean, Arte Plastikoen Eskola Nazionalean, grabatuaren teknika ikasten eta aztertzen ari zela, bere artea erabili zuen Roberto Obregón poetaren desagerpena salatzeko. Orduan Francisco Morales Santosen poesia erabili zuen tinta txinatarrez egindako trazu solteak bideratzeko.

Estatu Batuetan museoak eta arte-galeriak ezagutzeko beka bat lortu zuen eta 1977an Arte Plastikoetako maistra-titulua eskuratu zuen. 1987an beka bat eman zion OEAk Arte Grafikoen Eskualdeko Zentroan xilografia aztertzeko Costa Ricako Unibertsitatean. Han ezagutu zituen Arnoldo Ramírez Amaya, Alfredo Guzmán Schwartz, Rolando Ixquiac Xicará eta beste artista batzuk.

Guatemalara itzuli zenean, teknika gehiago aztertu nahi izan zituen eta Moisés Barrios artistaren lantegia ezagutu zuen. Bertan, metalezko grabatuaren teknika ikasi zuen. Beste artista batzuk ere izan ziren, hala nola Luis González Palma, eta 1986an *Imaginaria* sortu zuten. Gero erreferente postmoderno bihurtu zen taldea.

Laurogeiko hamarkadan, *Sahumerios* saila erakutsi zuen, eta Mexiko Hiriko Arte Modernoko Museora (MAM) eta New Yorkeko Arte Garaikideko Museora (MOMA) gonbidatu zuten. 1999an, Historia Argitzeko Batzordearen Txostena, Guatemala, *Memoria del silencio* irakurri ondoren, bere lana Guatemalako historian oinarritu zen. Paiz Arte Biurtekoak bere piezetako bat zentsuratu zuen 2008an, gatazka armatuan Guatemalako gai historikoei ekiteagatik.

2015. urtean, erakusketak egiteari utzi zion osasun-arrazoiengatik, baina haren pinturak, grabatuak eta piezak hainbat herrialdetara heldu ziren: Costa Rica, Txile, Brasil, Puerto Rico, Kuba, Dominikar Errepublika, Danimarka, Nikaragua, Honduras, Herbehereak, Taiwan, Espainiako, Italiako, Estatu Batuak eta Mexikoko hainbat hiritan.

## Sariak 
* Rafael Rodríguez Padilla Merituari Ordena 
* Lehen saria IV. Akuarela Aretoan (1983)
* Grabatuko lehen saria Erdialdeko Amerikako lehiaketan, irailaren 15ean (1985)
* Urrezko Glifo sari bakarra, Arte Paizko VI. Bienalean (1988)
* Carlos Mérida Arte Plastikoen Sari Nazionala (2017)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Veil Legea

[thumb|250px|[Simone Veil 1979an. ]]

**Veil Legea** 1975eko urtarrilaren 17an aldarrikatutako Frantziako lege bat da, abortua despenalizatu zuena. Bere izena Simone Veil (1927-2017) bultzatzaileagatik jasotzen du. Lege horrek Neuwirth Legea osatu zuen, 1972tik metodo antikontzeptiboak legeztatu zituena (legearen lehen aplikazioen data 1967an bozkatu zen arren). Legea bost urtez modu esperimentalean onartu zen. Denbora mugarik gabe berritu zen 1979ko abenduaren 31ko lege baten bidez.

## Helburua 
Veil Legearekin, haurdunaldiaren borondatezko etendura despenalizatu edo legeztatu egin zen, eta eragindako abortua zenbait baldintzaren arabera egin ahal izan zen. Simone Veil Valéry Giscard d'Estaing gobernuaren Osasun ministroa zen.

Garai hartan, urtean 250 eta 300 emakume artean hiltzen ziren abortu klandestinoen ondorioz. Honek erraztu zuen abortatu nahi zuten Hegoaldeko emakumeak Ipar Euskal Herrira joatea.

Legeak bost urterako despenalizatu zuen "hamargarren astea amaitu aurretik haurdunaldia borondatez etetea".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :[Legearen 40. urtemuga Frantziako Nazio Biltzarra(https://eu.wikipedia.org/wiki/Frantziako_Nazio_Biltzarra)ren webgunean.]
Montorio (argipena)

**Montorio** izenak hainbat adiera ditu:

## Toponimoak 
### Espainian 
* **Montorio**, Burgosko udalerria.

### Italian 
#### Populazioak 
* **Montorio al Vomano**, Abruzzoko udalerria.
* **Montorio nei Frentani**, Moliseko udalerria.
* **Montorio Romano**, Lazioko udalerria.

#### Eraikinak 
* **San Pietro in Montorioko Tenplutxoa**, Erroman dagoen Bramantek eginiko eraikina.

## Abizenak 
* **Montorio**, abizena.

## Pertsonak 
* **Jose Montorio Fontana** (?-?), Iruñean jaiotako merkataria. *Faro del Norte* masoi-logia iruindarraren fundatzailea.
* **Bego Montorio Uribarren** (1959-), Bilbon jaiotako itzultzaile eta interpretea.
* **Jose Maria Ortuzar Montorio** (1920-), Bilbon jaiotako kazetaria.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
### Euskal Herrian 
* **Montori** edo **Berorize**, Zuberoako udalerria.
* **Montoria**, Arabako herria, Urizaharra udalerrian.
* **Montorra**, Bizkaiko auzoa, Zornotza udalerrian.

### Beste leku batzuetan 
* **Montoro**, hainbat adierari buruzko argipen orria.

## Kanpo estekak
Antoni Martí

**Antoni Martí Petit** (Escaldes-Engordany, 1963ko uztailaren 30a - *ibidem*, 2023ko azaroaren 6a) andorratar arkitekto eta politikaria izan zen. Andorrako lehen ministroa izan zen 2011ko 2019ra.

Tolosa Okzitanian arkitektura ikasi zuen eta lanbide horretan aritu zen. 1993an hautatu zuten lehen aldiz Andorrako Kontseilu Nagusiko kide, eta 1997an eta 2001ean berrautatu zuten. 2004an dimisioa eman zuen, jaioterriko alkate kargua betetzeko.

2011n Demokratak Andorraren Aldeko hautagaitzaren buru izan zen eta hauteskundeak irabazi ostean lehen ministro izendatu zuten. Inbertsioen legeari buruzko negoziazioak hasi zituen Europar Batasunarekin, eta euroa sartu zuen diru ofizial gisa. Andorrako 2015eko banku krisiari ere aurre egin behar izan zion. Urte horretan berriro hautatu zuten, eta 2019ra arte iraun zuen agintaldiak.
Agrocybe arvalis

***Agrocybe arvalis*** *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Naucoria arvalis*, *Simocybe arvalis*, *Hylophila arvalis*, *Naucoria tuberosa*, *Bulla arvalis*, *Agrocybe tuberosa*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 10 eta 30 mm bitarteko diametrokoa, hasieran hemisferikotik konikora, gero ganbila edo laua. Gainazala higrofanoa da, arre-okre antzeko kolore ilunekoa, koipetsua eguraldi hezean, beixa lehor dagoenean; ertza biribilduta denbora dezentez.

**Orriak:** Goranzkoak, fin-fin itsatsiak, zabalak, beix zurbilak gaztetan eta gero tonu marroi-gorrixkak hartzen dituzte.

**Hanka:** 40 eta 70 mm bitarteko garaierakoa eta 2 eta 4 mm inguruko diametrokoa, zilindrikoa, eraztun elastikorik gabe, zurixkatik beixera doan koloreko gainazalarekin, pixka bat pruinaduna luzetara , fibrilosoa, errizoide  zurixkekin oinarrian eta azalean esklerozio globo-itxura antzeko beltzaxka batekin, baina barrutik zurixka.

**Haragia:** Zurbila.

**Etimologia:** *Agrocybe* hitza, grekotik datorren hitz konposatua da, landa eta burua, zelai burua esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Larreetan eta zelaietan

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Europa, Errusia, Japonia, Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cyclocybe erebia

***Cyclocybe erebia*** *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus denigratus*, *Lepiota denigrata*, *Agaricus jecorinus*, *Agaricus leveillianus*, *Agaricus phragmatophyllus*, *Armillaria denigrata*, *Pholiota erebia*, *Pholiota phragmatophylla*, *Dryophila phragmatophylla*, *Dryophila ombrophila var. erebia*, *Omphalia denigrata*, *Hylophila erebia*, *Mastoleucomyces denigratus*, *Togaria erebia*, *Pholiota subnigra*, *Clitocybe denigrata*, *Inocybe annulata*, *Agrocybe erebia*, *Pholiota erebia f. gracillima*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2,5 eta 7 cm bitarteko diametrokoa. Kanpai-itxurakoa, gero laua, ertza gorantz begira; titi pixka batekin, glabroa, higrofanoa; arre-marroi distiratsua eguraldi hezearekin, ia likatsua, eguraldi lehorrarekin opakua, arre-zurbil kolorekoa edo kanela kolorekoa, apur bat zimurtsua, erradiatua edo pitzatua.

**Orriak:** Marroi-sepia koloretik arre-zikinera doan kolorekoak, zabal, estuak, meheak, mozketa flokosoarekin, luze sakonduak edo kurbatu-dekurrenteak.

**Hanka:** 4 eta 7 cm bitarteko garaierakoa eta 0,4 eta 1 cm bitarteko diametrokoa, betea, gero barnehutsa, flokosoa, ildaskatua eta zurbila eraztunetik gora, arre-sepia kolorekoa, haritsu-ildaskatua eta ezkatatsua eraztunaren azpitik, ukitzean belztu egiten da. Eraztun zuria mintzezkoa, zintzilik, ildaskatua goialdean, leuna behealdean.

**Haragia:** Zuri-arrexka kolorekoa kapelan, arre zikin kolorekoa oinean, usaingabea eta zapore gozokoa.

**Etimologia:** *Agrocybe* hitza, grekotik datorren hitz konposatua da, landa eta burua, zelai burua esan nahi du. *Erebia* epitetoa berriz latinetik dator, infernua, esan nahi duen "erebus" hitzetik. Bere kolore ilunengatik eta belztu egiten delako

## Jangarritasuna 
Jangarria, baina interes handirik gabe, bakantasuna kontuan hartzen badugu.

### Nahasketa arriskua 
*Pholiota dura* delakoaren antza du kapelaren pitzadurengatik, baina oinaren beheko tarte beltzagatik bereizten da.

## Sasoia eta lekua 
Udaberriaren amaieratik eta udatik aurrera (abuztutik urrira). Batez ere pagadietako orbeletan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Japonia, Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wadi al-Far'a (ibaia)

'''Wadi al-Far'a''' (: ) Zisjordaniako iparraldean dagoen erreka bat da, Damiako zubiaren hegoaldean Jordan ibaian husten dena. Zisjordaniako korronte handiena da. Wadi al-Far'a Zisjordaniako eremu malkartsuan dago eta ekialderantz doa Jordan bailaratik, Wadi al-Far'ako herri palestinarretik pasatuz. Tirzah urtegia Wadi al-Far'a ibaiko urak biltzeko erabiltzen da, Jordan ibaira isuri baino lehen.

## Izena 
Wadi al-Far'aren arabiar izena era askotan transliteratzen da erromatar idazkera. Artikulu determinatua honela idatz daiteke: *al-*, *el-*, gidoirik gabe, edo erabat baztertu daiteke artikuluarena. Wadi "ibai" da. eta ibaiaren izena ere haib¡nbat modutan transliteratu daiteke: Far'a, Fa'ra, Far'ah, Fa'rah, Farah, Fari'a edo Fari'ah. Diakritikoak erabiliz gero, Wādī al-Fāri`ah da.

Hebreerazko izenak ere era askotako transliterazioak ditu erromatar idazkeran. Haran edo errekarako hitza: Nahal edo *Nachal*. Izen bereziaren zati nagusia: Tirza, Tirzah, Tirtza and Tirtsa.

### Iturri zaharretan 
Flavio Josefok Zarqa ibaia eta Jordan ibaia elkartzen diren tokitik hurbil dagoen bidegurutze bat izendatzen du, Wadi al-Far'atik oso urrun ez dagoena. Antzinate klasikoan *Coreae* (: ) izena zuen.Pella eta Scythopolis alde batera utzita, Coreae-ra joan zen, non barrualdetik zetozen bidaiariak Judeara sartzen ziren.

## Arkeologia 
### Leku neolitikoak 
Wadi al-Far'a herria Qaraoun kulturaren gune arkeologiko neolitiko batzuetatik hurbil dago. Leku horietako hiru Francis Turville-Petre-k aurkitu zituen 1925 eta 1926 bitartean. Hauek dira: Wadi Farah, Shemouniyeh, eta lanerako toki bat Wadi Sallahn.  Erreminta eta hondakin ugari aurkitu ziren, gutxi ezagutzen den kultura horri lotuak.

### Tell el-Far'ah (Iparraldea) 
Wadi al-Far'a herrixkatik gertu dagoen mendixka arkeologiko bat, '''Tell el-Far'ah''' (iparraldea), bibliako Tirzah gisa identifikatu da. Neolito, Alkolito, Brontze Aro eta Burdin Aroko okupazio-geruzak azaldu ziren. Tell el-Far'ah (iparraldekoa) deitzen zaio, Tell el-Far'ah-tik (hegoaldekoa) bereizteko; Gazako hegoaldean dagoen beste gune arkeologiko bat da.

## Ikus, gainera 
* Hadera erreka 
* Jordan ibaia 
* Wadi Auja 
* Wadi Qelt 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* «The Jewish National Fund and Settlements» Whatsbehindjnf.org 2013-05-18.
* «JNF in the Jordan Valley: Colonization Now | Hithabrut - Tarabut» Tarabut.info 2013-01-08.

## Kanpo estekak 
* Mendebaldeko Palestinari buruzko inkesta, 15. mapa: IAA, Wikimedia commons
Montoro (argipena)

**Montoro** izenak hainbat adiera ditu:

## Toponimoak 
### Espainian 
* **Montoro**, Kordobako udalerria.
* **Montoro de Mezquita**, Teruelgo herria, Villarluengo udalerrian.

### Italian 
* **Montoro Inferiore**, Campaniako udalerria
* **Montoro Superiore**, Campaniako udalerria.

## Abizenak 
* **Montoro**, abizena.

## Pertsonak 
* **José Acosta Montoro** (1930-), Malagan jaiotako eta Donostian bere jarduera profesionala garatu zuen kazetari eta idazlea.
* **Rosa Bustamante Montoro** (1962-), Madrilen jaiotako ikertzaile eta arkitektoa.
* **Ángel José Gómez Montoro** (1960-), Zamoran jaiotako konstituzio zuzenbideko katedraduna.
* **Gloria Isabel Montoro Ripa** (?-), kazetari, irakasle, poeta eta irratiko esataria.
* **José Joaquín Montoro Sagasti** (1898-1976), Iruñean jaiotako historiagile, marrazkilari, kazetari, ikertzaile eta arkeologo eusko abertzalea

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
### Euskal Herrian 
* **Montori** edo **Berorize**, Zuberoako udalerria.
* **Montoria**, Arabako herria, Urizaharra udalerrian.
* **Montorra**, Bizkaiko auzoa, Zornotza udalerrian.

### Beste leku batzuetan 
* **Montorio**, hainbat adierari buruzko argipen orria.

## Kanpo estekak
Palestinako kristau-aramera

**Palestinako kristau-arameera** Mendebaldeko arameraren dialektoen multzoari (aramera samariarra, aramera galilearra) lotu dakiokeen dialekto edo mintzaira da, gutxi gorabehera IV. eta VIII. mendeen artean erabili izan zena, hitzez eta idatzia. Mintzairak 13. mendera arte erabili zen gero hizkuntza liturgiko gisa bakarrik.  Palestinako eliza melkitan   eta Transjordanian erabiltzen zen dialekto talde honen aldaera kristaua da.  Mosaikoetako inskripzioetan,  [[Kutun (sineskeria)|hilarrietan [6] ermitauetako monasterioetako hormetan, amuletoetan]] [  [[Grafiti|]]   papiroetan  eta eskuizkribuetan agertzen da. 

## Izkribuak 
Eskuizkribuetako testigantzak nagusiki V.-VIII. mendeetakoak iritsi zaizkigiu, pergaminoz egindako palimpsesto gisa, eta bertan edukiak erlijozkoak dira, baina era askotakoak: Itun Zaharraren eta Berriaren Bibliaren itzulpenak, Ebanjelioko hiztegiak, Jerusalem Zaharreko Armeniar Hiztegiaren testu aurrekariak, idazki patristikoak, hagiografikoak, gutxitan dokumentatutako martirienak barne , eta teologikoak zeintzuetan Jerusalengo Zirilorenak nabarmentzen dien, Egeria bidaiariaren lehen aipuak testu horietan daudelarik. 

Eskuizkribuen kokaleku jatorrizko nagusiak dir Santa Katalina monasterioa (Sinai),    Kairoko Geniza    eta Damaskoko omeiatar meskita . 21. mendean Europako liburutegietan daude nagusiki. Leizeetako aurkikuntzak ere egin dira, Haifatik gertu, Golan mendialdean , Judeako basamortuan hegoaldean eta Itsaso Hilaren ekialdeko aldean.  

Mendebaldeko arameraren bertsio guztiz kontserbatu hau garrantzitsua da Bibliako tradiziorako jatorrizko jatorrizko greziarren itzulpen zuzen gisa, Itun Zaharreko bertsioen aitzindari greziarrak ( Theodotion ; Origen ; Antiokiako Luziano ) askotan ez baitira guztiz kontserbatzen.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ura saltoka

***Ura saltoka. Natura eta kultura jolasean*** Juan Kruz Igerabide idazlearen memoriak liburua da, 2023an plazaratutakoa. Liburu honetan Igerabide bere oroimenak izadiarekin izandako harremanak lotzen ditu. Saiakera gisa sailka daiteke oroimen liburu hau, haren hitzetan «naturarekin eta kulturarekin egiten du jolas».Edizioaren arduraduna Aritz Galarraga izan zen. 

Haur garaiko oroitzapenetatik hasita azkenaldian hunkitzen zuen aktualitate gordineraino nolabaiteko autobiografia sentimental bat da. 

## Bibliografia 
* Juan Kruz Igerabide: *Ura saltoka. Natura eta kultura jolasean*, Alberdania, 2023, 230 or. ISBN: 978-84-9868-806-1

## Kanpo estekak
Olav Aukrust

**Olav Aukrust** (Lom, 1883ko urtarrilaren 21a - *ibidem*, 1929ko azaroaren 3a) norvegiar olerkaria izan zen.

Gudbrandsdal eskualdean jaio zen, gurasoak nekazariak zituen. Romundgard ikastetxean ikasi zuen Selen, Christopher Bruun apaizak zuzenduta. Gero irakasle aritu zen hainbat eskolatan.

Ivar Mortensson-Egnund apaiz eta egileak eragin handia izan zuen, nynorsk hizkuntzaren erabilera bultzatzen baitzuen. Aukrustek estilo erromantiko nazionalean idatzi zituen olerkiak. Nynorsk erabiliz, dialektu hori literatura-hizkuntza bihurtzen lagundu zuen. 1921ean bere emaztearekin Antroposofiko Elkartean sartu zen.

Tuberkulosiak jota hil zen 46 urterekin.
Concepción Ramírez

**Concepción Ramírez Mendoza** (Santiago Atitlán, 1942ko martxoaren 8a–Ib., 2021eko irailaren 10a) Guatemalako ekintzailea izan zen, eta haren aurpegia herrialde horretako 25 zentaboko monetan grabatuta dago.

## Biografia 
Santiago Atitlánen jaio zen 1942ko martxoaren 8an, Tzanjuyu kantoian. Haren gurasoak etnia zutujilekoak ziren.*Chonita andrea* ezizenarekin ezagutzen zen.Aita predikari ebanjelikoa zen eta amak eskulan tradizionalak erakutsi zizkion etxean. 1965ean Miguel Ángel Reanda Sicayrekin ezkondu zen eta sei seme-alaba izan zituzten. Guatemalako gerra zibilean hil zituzten aita eta senarra.'

1959an, batzorde bat izendatu zuten Santiago Atitlánera joateko, emakume indigenarik ederrena bilatzeko eta argazkiak ateratzeko, Guatemalako numismatikan sartzeko. Orduan, 17 urte zituen, eta batzorde horrek hautatu zuen 25 zentaboko txanponean grabatzeko. 791-97 zenbakiko Gobernu Akordioari esker, Ramírez nabarmendu ahal izan zen Estatuan eta nazioartean, eta hainbat erakundek omenaldia egin diote.
*Alargun geratu nintzenetik nire seme-alabekin borrokatu dudan emakume umila naiz. Jakin ezazue emakumeok balio handiak ditugula, eta horregatik eskatzen dizuet aurrera jarrai dezagula eta gure bizitzengatik borroka egin dezagun.*

*— Concepción Ramírez*

## Aitortza 
Santiago Atitlángo udal eta departamentuetako agintariek omenaldia egin zioten Concepción Ramírez Mendozari, eta Erreinu Tzutujilgo Udal Agindua eman zioten.
thumb|25 zentaboko txanpon-estatua Santiago Atitlanen
Jarduera horren osagarri gisa, erdiko parkearen birmoldaketa inauguratu zen, eta bertan monumentu zehatz bat garatu zen —Q0.25 fitxa bat—, metro bateko diametrokoa, Ramírezi eskainia. 2007an, Concepción Ramírezek Bakearen Arrosaren aldaketa egin zuen Kulturaren Jauregi Nazionalean, barne-gatazka armatuari buruzko dokumentua ematean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Palestinar Ondarearen Zentroa

thumb|Bethleemgo emakumeen jantzi tradizionala.
**Palestinar Ondarearen Zentroa** (arabiarrez:  الفلسطيني) Palestinako kultur erakunde bat da. Egoitza Betleem hirian, Zisjordaniako hegoaldean dago, palestinarren lurraldeetan. Maha Sacak ezarri zuen 1991n. Zentroak Palestinako jantziei, folkloreari, historiari eta bestelako alderdi kulturalei buruzko hainbat erakusketa ditu.

## Helburuak 
Palestinako herriaren kultur ondarea berpiztu, dokumentatu eta zabaltzea du helburu. Zentroak kultura sustatu nahi du tokiko, eskualdeko eta nazioarteko mailan, erakundeak helburu horretarako ezarri dituen baliabideak erabiliz. Espazioak familiarentzako liburuak eta jantzien bilduma du eta bordatuak eta erakusketarako eta salmentarako lanak egiteko lana ematen die emakumeei.

Euren web-gune ofizialaren arabera, helburu nagusia da jendea heztea Palestinako kultura-ondarearen esanahiari eta garrantziari buruz, eta ondare hori galera edo bidegabeko jabetzatik babestearen  beharraz. Hitzaldiak, tailerrak, ikuskizunak, erakusketak eta baliabideak eskaintzen dizkie bisitariei, baita nazioarteko ekitaldietan parte hartzen ere.

Aldi berena, bidezko merkataritza sortzen du, eskuz egindako bordatuak, Bethleem hiriaren inguruko herrixka eta errefuxiatu-kanpamentuetako emakumeek eskuz egina. Bere kartel eta postalak ere sortzen ditu, bere bildumako argazkiak oinarri hartuta. Hainbat sari jaso ditu Espainian eta nazioartean, Palestinako kultura-ondarearen alde etengabe egindako ahaleginagatik.

## Azpiegiturak eta bildumak 
Beduinoen denda bat erakusten da aretoetako batean, bere altzari eta eguneroko bizitzako objektuekin batera. Bertan, bisitariak eseri daitezke eta kafe arabiarra hartu, bai eta argazkiak atera palestinar beduinoen jantzi tradizionalekin. 

Majlis, edo Palestinako estiloko egongela, Palestinako artelan eta artikuluz apaindutako espazio landua da. Dendan bezal, bisitariak  eseri eta kafea edan dezakete, bai eta Palestinako arkeologia, historia eta erlijioei buruzko bideoak ikusi.

Panel nagusian eguneroko bizitzako  tresnak erakusten dira, eta bisitariei Palestinako ohitura tradizionalak erakusten zaizkie. Erakusketetako piezarik aipagarriena *nol*-a da, ehuntzeko makina tradizionala.

XX. mende hasierako jantzi original eta tradizionalen bilduma zabal da, benetako apaingarriz eta bitxigintzako jatorrizko piezez osatua. Jantziak, jakak, mantoiak, osagarriak, paretako esekigailuak, txanponak eta bordatuak bilduma osatzen dute.

Zentroak bere argazki-bilduma egiten du, eta haren irudiak kartelen eta postalen bidez eskura daitezke. Bildumako 160 irudi baino gehiagok Palestinako eta bertako soinekoei harrapatzen diete. 

Liburutegia ere badu eta bisitariek jantzi tradizional bat jantzita argazkia ateratzeko prestatu dago. Jantzia tradizional sortu eta errentan ematen dituzte ekitaldi berezietarako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Palestinar Ondarearen Zentroa. Web-gune ofiziala
Olazabalgo San Salbador eliza

**Olazabalgo San Salbador eliza** Altzo Azpiko parrokia eliza da, Altzo herriko Altzo Azpi auzoan dagoena.

## Historia 
16. mendeko eraikina da, oinplano angeluzuzenekoa, eta alde batean kanpandorrea duena, tenpluaren oinaldean. Nabea gurutze-gangaz estalita dago eta sakristia bat du hegoaldean atxikita. Egurrezko zutikoak dituen eliz atari batek tenpluaren sarrerak estaltzen ditu. 1588an Pedro Goikoetxeari enkargatutako bi erretauletatik bakarra geratzen da, eta bertan Deikundearen erliebea nabarmentzen da. José Ignacio Laviren erretaula nagusia, aldiz, rokoko estilokoa da; eraikinaren arkitekturara egokitzen da, neurri txikikoa, eskultura eta erliebe ongi eginak ditu eta polikromatu gabea da (egurra agerian du).

XX. mendearen amaieran zirkuluerdi-formako abside erromaniko baten aztarnak aurkitu zirela (hareharrizko harlangaitzez egina), datazio zehatzik gabe. Aztarna horien agerpenak lotu izan dute kokapen hau bestela identifikatu ez den Olazabalgo San Salbadorreko landa-elizaren dohaintzari, Nafarroako Erresumako dokumentu zahar bat, 1025. urtekoa, zeinean Gaila Iputzakoak eta honen senarrak, Gartzia Azearitz Aragoikoak dohaintza egin zioten San Juan de la Peña monasterio aragoiarrari. Gauza bat bestearekin lotzen bada, Gipuzkoako eliza zaharrena litateke hau.

## Altzoko Handiaren markak 
Elizako hormetan dagoen aztarna interesgarri bat Migel Joakin Eleizegi Altzoko Handiak utzitako markak dira. Parrokia horretako eliztarra izanik, mendebaldeko horman, hego-mendebaldeko izkinan egindako ebakidurak ageri dira, Eleizegiren altuera eta tamaina handitu ahala egin zituzten markak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gipuzkoako Itzulia

**Gipuzkoako Itzulia** etapakako txirrindularitza lasterketa da. 1990ean sortua, urtero ekainaren amaieran jokatzen da. “Gipuzkoako Txirrindularitza Federazioa”k antolaturik, txirindulari juniorrek har dezakete parte (19 urtez azpikoek).

## Palmaresa 1994tik aurrera 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Gipuzkoako Itzulia “firstcycling.com”
* Eibar decide hoy el primer maillot amarillo
Arraba (Jenin)

**Arraba** (, Arrābah) **Arrabah**, **Arrabeh** edo **Arrabet Jenin** bezala ezaguna ere,  Palestinako herri bat Zisjordaniako iparraldean dagoena, Jeninetik 12 kilometrora. Itsasoaren maila baino 350 metro gorago dago, eta Sahl Arrabatik hurbil dago, Carmel mendiaren eta Naplusa mendiaren artean dagoen lautada. Palestinako Estatistika Bulego Zentralaren (PCBS) erroldaren arabera, Arrabak 11.479 biztanle zituen 2017an.

## Historia 
Arrabako lurretan daude Khirbet al-Hamam eta Tel el-Muhafer. Uste da bi horiek Arubboth Kanaango hiriaren lekuak zirela, *Erregeen liburuen* arabera (Rubutu egipziar dokumentuetan) eta baita Narbata hiria erromatarren gunea ere. Tell Dothan Arrabako ipar-ekialdean dago.

Hainbat garaiko zeramika topatu dira: erromatarrenak, bizantziarrenak, lehen musulmanenak eta Erdi Arokoak.

1229an, Yaqutek adierazi zuen herrixkak Arabil profetaren omenez izendatutako izena zuela eta leku sakratua zela.

Gurutzadaren garaian, «Arrabeh Caesarea barrutiko ekialdeko muga markatzen duten kokaleku gisa agertzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ongi etorri 'Arabba, Palestina gogora ekartzera'
* Arraba, Ongi etorri Palestinara
* Mendebaldeko Palestinari buruzko inkesta, 11. mapa: IAA, Wikimedia commons
* Udalaren webgune ofiziala (arabieraz)
Borabentzeno

thumb|Borabentzenoaren aduktuak piridininarekin eta trifenilfosfinarekin

Kimika organikoan **borabentzenoa** organoborano hipotetikoa da C5H5B formula duena. Lewisen baseekin aduktu egonkorrak eta isolagarriak eratzen ditu. *Boratabentzeno* anioiak, [C5H5BH]−, borabentzenoaren deribatutzat jo daitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gervais Memoriala

**Gervais Memoriala** erlojupeko txirrindularitza lasterketa da. Udaberrian jokatzen da, Aizarnazabalen inguruan.  

Proba hau, Gipuzkoako erlojupeko txapelketa izaten da,. Palmaresean hainbat irabazle daude, gero profesionaletara pasatu direnak.

Lasterketa honetan, hiru mailako txapeldun izendatzen dira: elitekoa, 23 urtez azpikoa eta juniorra.
Juniorren probak Larrarte Memoriala du izena.

José Gervais frantziarraren omenez sortu zen proba hau. Gervais jauna, XX. mendearen hasieran Donostiara bizitzera etorri zen eta bertan Fortuna Txirrindulari elkartea sortu zuen 1910ean 

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Gervais Memorialaren palmaresa - afedegi.com
* Gervais Memoriala – Siteducycilisme.net
Asya Zayzaoui

**Asya Zayzaoui** (Nador, Maroko, 1993) itzultzaile juridikoa eta soziolinguistikako doktorea da Mondragon Unibertsitateko Humanitate eta Hezkuntza Zientzien Fakultatean. 

Bere tesian, tarifit hizkuntza gutxituaren arrisku egoeraren diagnostiko bat egiten ari da. Amazigeraren aldaera hori Maroko iparraldeko Rif eskualdean mintzatzen da, eta horren hiztun da Zayzaoui.

## Bizitza 
Nador hirian (Maroko) bizi da Asya Zayzaoui. Rifeko amazig komunitateko kidea da. Azaldu duenez, «ia gehienek hitz egiten dute eskualde hartan amazigeraz», eta hizkuntza «duintzea» du lehentasuna: «Frantsesak, gaztelerak eta ingelesak prestigio handiagoa dute, gurasoek seme-alabei hizkuntza horietan hitz eginarazten diete, eta hori oso arazo larria da».

Zayzaouik nabarmendu du beren eskualdean hizkuntzarekin duten aferan arazoa ez dela estatua, eta ez dela politika: «Arazoa geu gara, eta geure jarrera. Gutxietsi egiten dugu geure hizkuntza propioa».*«Arazoa gu geu gara, eta geure jarrera: gutxietsi egiten dugu geure hizkuntza»*Ari dira lanean helduen alfabetatzean, eta hizkuntzaren transmisioan. Amazig filologiako karrera eta masterra sortu zituzten iaz Nadorko Unibertsitatean, eta egunkari bat ere badute *online*. 

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak 
* "Hizkuntza gutxiagotuak biziberritzeko lankidetza GARABIDEren eskutik" YouTube
María Castejón Leorza

**María Castejón** **Leorza** (Lizarra, Nafarroa Garaia, 1975) historialaria, zinema-kritikaria, ikertzailea, saiakeragilea, teorikoa, programatzailea eta irakaslea da, ikus-entzunezko lanetan aditua.

## Bizitza 
Txikia zela joan zen lehen aldiz zinemara, gogoan du *Batman* (1989) ikusi zuela, liluratuta geratu zen aretoaren iluntasunarekin, baina gero berehala itxi zituzten jaioterriko aretoak.

### Ibilbidea 
Ikus-entzunezkoetan eta Emakumeen Historian genero-irudikapenetan aditua eta teorikoa eta saiakeragilea da. Pikara Magazine on-line aldizkariko editore taldeko kidea ere bada, eta *#pikagramas* zinema-atala du bertan. Zinemari eta generoari buruzko artikulu ugari argitaratu ditu liburu kolektiboetan eta nazioko zein nazioarteko aldizkari espezializatuetan, baita historia, generoa eta zinema espainiarrari buruzko bi liburu ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa:Patriarkatuaz irri egin behar dugu Berria, 2023.09.22

* Elkarrizketa: Asumir la dimensión de clase es algo que tenemos pendiente en el feminismo desde los 70
Beit Jala

**Beit Jala** () Betleem probintziako hiri palestinarra da, Jerusalemetik 10 kilometro hegoaldera. Palestinako Estatistika Bulego Zentralaren arabera, 13.484 biztanle zituen 2017an. 

## Etimologia 
*Beit Jala* «Jalaren etxea» bezala itzultzen da arabieratik. Beste bertsio baten arabera, *Beit Jala* izena Calla hitzetik dator, asirieraz «harri bilduma» esan nahi duena. Udalaren webguneak dio izen hau asiriarra dela eta «belar alfonbra» esan nahi duela.

Gurutzaden garaian hiriaren izena Apezala zen.

## Auzoak 
Beit Jala hiria bost auzoz osatuta dago, eta horietako bakoitzean hainbat familia hedatu (*hamule*) bizi dira) eta 41 musulman.

1945ean, Beit Jalak 3.710 biztanle zituen: 3.510 kristau eta 200 musulman, baina hiriko 57 bat familiak nekazaritzako lurra galdu zuten Zisjordaniako israeldar harresia eraikitzearen ondorioz.

Beit Jala farmazia konpainiak, 1969an sortua, tokiko merkaturako sendagai generikoak ekoizten ditu.

Betleem probintzia oso ezaguna da eskulangintzagatik. Hainbat herri eta hiritan, Beit Jala barne, eskuz brodatutako jantzi tradizionalak ekoizten dira. Hala ere, esportazioek baxuak izaten jarraitzen dute (batez ere ortodoxoak, katolikoak eta luterotarrak). Hiriaren zaindaria San Nikolas Barikoa da. Beit Jalako kristau guztiek San Nikolas eguna batera ospatzen dute abenduaren 19an.

Hainbat eliza daude Beit Jalan:

* San Nikolas eliza ortodoxoa
* Ama Birjinaren eliza ortodoxoa
* San Mikel eliza ortodoxoa
* Deikundearen eliza katolikoa
* Erreformaren eliza luterotarra, bi komentu katoliko, monasterio ortodoxo bat.

### Islama 
Kristauez gain, musulman asko daude Beit Jalan. 

Gaur egun, lehen eta bigarren hezkuntzako hamar eskola daude Beit Jalan, hiru publiko, sei pribatu eta Ekialde Hurbileko Palestinar Iheslariei Laguntzeko Nazio Batuen Agentziak zuzendutako bat: 

Gainera, badago sei haurtzaindegi, bi lanbide eskola, Al-Qudseko Unibertsitate Irekiaren adar bat:

* Beit Jalako ospitale publikoa (Al Hussein), 1908an sortutakoa eta 133 ohe dituena
* Errehabilitazio Arabiar Elkartearen ospitale kirurgiko espezializatua, 1960an sortutakoa eta 77 ohe dituena
* Dibs amaetxea, 10 ohe dituena.

Horrez gain, errehabilitazio zentroak eta desgaitasuna duten pertsonentzako osasun-etxeak ere badaude.

## Alkateak 
## Hiritar ezagunak 
## Herri eta hiri senidetuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Borol

Kimika organikoan **borola** organoborano hipotetikoa da C4H4BH formula duena. Herteroziklo bat da metalolen familiakoa. Bere deribatu ordezkatuak ordea detektatu eta isolatu izan dira.

Nahiz eta Hückelen araua ezin zaio errigorrez aplikatu borola antiaromatikotzat jo da.

Pentafenilborola, Ph4C4BPh4), izan zen isolatutako lehen borola.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Borepina

Kimika organikoan **borepina** organoborano bat da C6H7B formulakoa. Izen berarekin izendatzen dira bere deribatu ordezkatuak. Zikloheptatrienoaren analogotzat hotzen da. Borepina konposatu aromatikoa da. Lewisen azido gisa jokatzen du.

ezkerrera|139x139px

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2023ko Nepalgo lurrikara

**2023ko Nepalgo lurrikara** 5,7 (Mw) magnitudeko lurrikara izan zen, 2023ko azaroaren 3ko 23:47tan (UTC 6:18:02) gertatua. Epizentroa Jajarkot barrutiko Ramidanda izan zen, eta hipozentroa 16,5 kilometroko sakoneran. Gutxienez 157 lagun hil ziren horren ondorioz, Barne Ministerioko funtzionario batek Reuters berri agentziari azaldu zionez. Erreskate taldeen arabera, baliteke hildakoen kopuruak gora egitea egunotan.

Indiako Lucknow, Patna eta New Delhi hirietan ere nabaritu zuten, eta horrek jendea izutu eta eraikinetatik ihes egitea eragin zuen. Bahraich eta Jaipur hirietan, etxe eta eraikin asko pitzatuta geratu ziren, bi hotel barne.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gloria Peón Torre

**Gloria Peón Torre** (Gijon, Asturias, 1975) zirkuko artista da, aireko akrobata. 2015ean, dantza bertikaleko Euskal Herriko lehen konpainia sortu zuen, *La Glo Zirku*.

### Ibilbidea 
2005ean sortu zuen bere lehen zirku konpainia Gloriak: *Azulkillas* izenekoa. Eta, 2015ean, dantza bertikaleko Euskal Herriko lehen konpainia: *La Glo Zirku*. Dantza konpainia horretako eta “Entre4tiempos” konpainiako zuzendaria da. 2023an Dantza Bertikaleko I. Topaketa antolatzeaz arduratu zen, Bilbon. Dantza mota honetaz zera dio:*Dantza bertikala nahiko modalitate espezifikoa da: airean eta hormetan sortzen dugu espektakulua. Sokekin zintzilikatu, eta arnes batekin heltzen gara beti. Diziplinaren barruan, baina, hainbat kategoria daude. Mugak ditu, baina askatasun handia ematen du sorkuntzarako eta aske dantzatzeko.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alain Estève

**Alain Estève** (Castelnaudary, 1946ko irailaren 15a - Béziers, 2023ko azaroaren 7a) frantziar hamabosteko errugbilaria izan zen, bigarren lerroko eta hirugarren lerroko postuetan aritzen zena.

Nekazaritzako langileen semea zen, eta igeltsero eta udal-gidariaren lanak egin zituen. RC Narbonne taldean denboraldi bat (1966-67) eman ondoren, AS Béziersera aldatu zuen eta 1982ra arte jokatu zuen. Frantziako zortzi errugbi-txapelketa irabazi zituen (1971, 1972, 1974, 1975, 1977, 1978, 1980 eta 1981).

1971. eta 1974. urteetan hogei partidutan jokatu zuen Frantziako errugbi selekzioarekin, eta 1973ko Bost Nazioen Txapelketaren garaikide izan zen.

2004an, Frantziako justiziak proxenetismoagatik kondenatu zuen.

*The Times* egunkariaren arabera, Frantziako selekzioarekin inoiz jokatu duten 10 errugbilari beldurgarrienetako bat izan zen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak