open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sare sozialak

thumb
**Sare sozial**ak edo **gizarte sare**ak (Ingelesez *social networking services*, *SNS*) web plataforma bitartez gizakien arteko harremanetarako zerbitzuak eskaintzen dituzten Internet-zerbitzuak dira. Hainbat talde, zerbitzu, gidari, programa, transmisore eta errezeptorez osatuta dago, baina batez ere, nolabaiteko harremana, laguntasuna nagusiki, daukaten pertsonek osatzen dute. Interneten hamaika zerbitzu daude, jendearen arteko gizarte sareak sortzeko.

Gehienetan, beste herrialdetako jendearekin komunikatzeko erabiltzen dira, posta elektronikoak eta beste hainbat zerbitzuk dituzten mugak ez dituztelako.

Gizarte sareetako zerbitzuen erabilera ordenagailu, tableta edo telefono adimendunen bitartez egiten da. oinarritutako zentralizatutako hainbat sare sozial erraldoi: Twitter, Facebook, TikTok, YouTube, Instagram, eta abar. Enpresa handien zerbitzari erraldoietan daude fisikoki kokaturik eta erabiltzaileen datuak biltzen dituzte, datu horiekin negozioak egiteko, publizitatea pertsonifikatzen edo datu horiek prozesatzen eta hirugarren batzuei saltzen.

Horietatik kanpo, badaude instantzia txiki askotan, zerbitzari txiki askotan, fisikoki deszentralizatua baina federatua, ActivityPub protokoloari esker, beste hainbat sare sozial: Mastodon, PixelFed, PeerTube, Lemmy, Paperjale.eus, eta abar. Horietako askok badute euskal instantziarik, Euskal Herriko zenbait enpresa, lagun talde edo norbanakok kudeatuta.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Fedibertso.

## Kanpo estekak 
* Sustatu.com-en eskegitako bideoa: EITB.COM.
* Berria.info Sare sozialak sortzeko tresnak.
* Bideoa: Sare sozialak DiasporaTB.
* Blogosfera: hedabide banatua (artikulua PDF Teketen).
*  Facebook sareari kritika.
* HTB Mintegia. Sare Sozialak gaia DBHn lantzeko material didaktikoa.
Koldo Gorostiaga

**Koldo Gorostiaga Atxalandabaso** (Bilbo, 1940ko maiatzaren 30a -) Bizkaian jaio eta Lapurdin (Hiriburun) bizi den unibertsitate irakasle eta ezker abertzaleko kidea da. Politikagintzan Europar Legebiltzarrean 1999-2004 agintaldian Euskal Herritarrok ordezkatzeagatik nabarmendu da.

## Bizitza 
**Koldo Gorostiaga** Bilbon jaio zen.

Valladolideko eta Deustuko Unibertsitatean ikasi zuen eta 1963an Zuzenbidean graduatu zen. 1966an Bartzelonako Unibertsitatean doktore bihurtu zen Zuzenbidean eta geroago ingeles hizkuntzako titulua eskuratu zuen Cambridgeko Unibertsitatean. Zenbait unibertsitatetan irakaslea izan da: Bartzelona, Paue, Naoned, Bordele, Paris, UEU eta EHUn; azken honetan Gizarte-Ekonomia eta Zuzenbide Kooperatiboaren Institutuaren (GEZKI) sortzaileetakoa izan zen.

Euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-basean, berak idatzitako 49 lan azaltzen dira. Aitzindaria izan zen zuzenbidea euskaraz lantzen; adibidez, 1976an UEUn *Euskal Unibertsitatea eta Deretxoa: Deretxoa zer den* hitzaldia eman zuen; 1987an UZEIk argitaratu zuen *Zuzenbidea* hiztegiko egileetako bat izan zen, baita 1999an Euskal Herriko Unibertsitateak argitaratu zuen *Lan zuzenbidea* hiztegian ere.

Euskal Herriko Unibertsitatean irakasleak lan kontratu bidez (ez funtzionarioak) kontratatu ahal izateko sortu zen irakasle-mugimenduan funtsezko parte hartzea izan zuen **Gorostiagak**. Gainera, bera izan zen abokatuetako bat horren harira 1990an egin ziren epaiketetan. 1985 urtean Euskal Herriko Unibertsitatean onartu ziren estatutuetan ez zen aurreikusten unibertsitateak bere irakaslego propioa eduki ahal izango zuela. 1988z geroztik irakasle-mugimendu indartsu bat ibili zen hainbat urtetan horren alde lanean. 2008z gero EHUk hainbat irakasle kontratatzen ditu lan-kontratu bidez.

1995ean Gutxien Zabaldutako Hizkuntzetarako Europar Bulegoan (*European Bureau for Lesser-used Languages*, EBLUL) hasi zen kolaboratzen eta Euskadiko Ekonomia eta Gizarte Kontseiluko (EGK) kidea ere izan da. 1999an Euskal Herritarrok taldeak Europar Legebiltzarrerako hauteskundeetarako zerrendaburu izendatu zuen; 1974tik Lapurdin bizi bada ere, estatu espainolari dagokion hautesbarrutian atera zen eurodiputatu 2004 arte. EHk 306.923 boto atera zituen (270.952 Hego Euskal Herrian). Azken urteetan ere Ezker abertzalearen ekimen politikoetan parte hartu izan du, haien artean Europar Legebiltzarrarekin zerikusia dutenetan. 2002ko martxoan, Gorrotxategi eta Corcuera Batasunako kideak atxilotu zituzten autoan Bruselatik Euskal Herrira zetozenean, eta Lauren Levert epaileak auzia ireki zuen haien eta Koldo Gorostiagaren kontra 200.304 euro zeramatzatelako, gaizkileen elkarteko kide izan eta erakunde "terrorista" finantzatzen ari zirelakoan. 2018ko uztailean, 16 urteren ondoren, Pariseko auzitegi batek errugabetzat jo zituen azkenean, eta dirua itzultzeko agindua eman.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herritarrok

## Kanpo estekak 
*  *Instituzio bat Ipar Euskal Herriarendako* artikulua Jakin aldizkariko 104. zenbakian.
Sarrio

**Sarrioa** (*Rupicapra rupicapra*) Europako eskualde menditsuetan bizi den ugaztun hausnarkari bat da, ahutzen eta antilopeen subfamiliakoa.

## Azpiespezieak 
* *Rupicapra rupicapra tatrica*, Eslovakian eta Polonian bizi dena.
* *Rupicapra rupicapra balcanica*, Albanian, Bosnia eta Herzegovinan, Bulgarian, Kroazian, iparraldeko Grezian, Mazedonian, Serbian, Montenegron eta Eslovenian bizi dena.
* *Rupicapra rupicapra carpatica*, Errumanian bizi dena.
* *Rupicapra rupicapra cartusiana*, Frantzian bizi dena.
* *Rupicapra rupicapra rupicapra*, Austrian, Frantzian, Euskal Herrian, Alemanian, Italian, Suitzan eta Eslovakian bizi dena.
* *Rupicapra rupicapra asiatica*, Turkian bizi dena.
* *Rupicapra rupicapra caucasica*, Azerbaijanen, Georgian eta Errusian bizi dena.

## Erreferentziak
Xibarta

**Xibarta** (*Megaptera novaeangliae*) baleen espeziea da. Zere espezietatik handienetariko bat da, helduek 12 eta 16 metro arteko luzera eta 36.000 kg dituztelako. Arrek 10 eta 20 minutu arteko iraupena duen abestia abesten dute, orduak eta orduak errepikatzen dutena. Abestiaren helburua ez da ezaguna, baina litekeena da ugalketarekin lotua izatea.

Baleazaleek ehizatu zuten eta ehizatzen dute bale hau. Egun 80.000 espezimen baino ez dira geratzen.

Bularralde sendoa, bizkar konkortua eta, gainerako zetazeoekin alderatuta, isatsalde mehea du. Burraldeko hegalak eta isatsekoak oso handiak ditu. Gorputzaren gaineko aldea beltza du, sabeleko aldea, berriz, zuria. Ipar eta Hegoburuetan eta Ekuatore aldean ematen du bizitza. Arrain txikiak eta plankton erako oskoldunak jaten ditu.

## Erreferentziak
Zere arrunt

**Zere arrunta** (*Balaenoptera physalus*) baleen espeziea da. Balea urdina eta gero, egun dauden animalirik handiena da, helduek 27 metroko luzera dutelako.

XX. mendean zehar baleazaleek 750.000 zere ehizatu eta gero, bere irautea arriskuan dago, egun 3.000 baino ez direlako geratzen.

Antzeman egin dira balea urdin eta zere arrunten gurutzaketak, ale hibridoak.

2012ko abenduaren 5ean balea agertu zen Kontxako badian, Donostian, bufaka. Biharamunean hondartu egin zen, eta bertan hil zen; zere arrunta zela ikusi zen orduan.

[thumb|ezkerrera|Zere arrunta [Kontxako hondartzan, Donostian, 2012ko abenduan.]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zere txiki

**Zere txikia** (*Balaenoptera acutorostrata*) baleen espeziea da. Sardako balea nanoa eta gero, egun dauden bigarren balearik txikiena da. Aldi berean, zererik txikiena da.

Historian zehar baleazaleek ez diote arreta berezirik jarri, txikia izanda ez zuelako koipe gehiegirik. XX. mendearen hasieran hainbat herrialdetan ehizatzen hasi ziren, beste espezie batzuen desagerpena zela eta. Batez ere bere haragia dela eta ehizatu izan da, eta gaur egungo balearen industriako helburu nagusietako bat da.

Pliozenotik aurrera fosil egoeran aurkitu izan da erregistroan.

## Erreferentziak
Anatole France

'*** ( ahoskatua; ***', , jaioa; Paris, Frantzia, 1844ko apirilaren 16a - Saint-Cyr-sur-Loire, Frantzia, 1924ko urriaren 12a), idazle frantziarra izan zen.

1881ean egin zen ezaguna *Le crime de Sylvestre Bonnard* eleberriari esker, 1896an Frantziako Akademiako kide izendatu zuten, eta 1921ean Literaturako Nobel saria irabazi zuen.

Haren eleberri, kontakizun eta poemek adimen argia, sentikortasun fina eta kultura oparoa erakusten dute. Idaztiak historian (*Les dieux ont soif*, 1912), elezaharretan (*Thaïs*, 1890) eta bere garaiko bizitzan (*L´Orme de mall*, 1897) oinarrituta daude, eta kultura frantsesaren bilduma gisako bat dira. Aurrerakoia zen (*Vers les temps meilleurs*, 1908); askatasunaren eta justiziaren aldeko (*Crainquebille*, 1901) izan zen. Lan batzuetan ausart agertu zen (*La révolte des anges*, 1914); besteetan, berriz, umore mingotsa erakutsi zuen (*L´île des pingouins*, 1908), eta areago xamurra, haurtzaroko bizitza gogoratzean (*Le livre de mon ami*, 1885).

## Frantzia kolonialaren aurkako 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Frantsesezko literatura
* Anatole France (Parisko metroa)
* Anatole France (Rennesko metroa)

## Kanpo estekak
Kaxalote pigmeo

**Kaxalote pigmeoa** edo **zeroi pigmeoa** (*Kogia breviceps*) Kogiidae familiako zetazeoa da. Kaxalote nanoa (*Kogia sima*) bere familiakidea bezala, hain gutxitan ikusia izan da ezen ez daude daturik bere iraute egoera sailkatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mazopa

**Mazopa** (*Phocoena phocoena*) Phocoenidae familiako zetazeoa da. Itsas-ugaztunen artean, espezierik txikienetariko bat da.

Izurdearen familiako itsas ugaztuna hau itsaso hotz eta epeletan bizi da.

File:Ecomare - bruinvis Berend (berend3).jpg|
File:Ecomare - skelet bruinvis (bruinvis-skelet-sd).jpg|
File:Ecomare - bruinvis Michael met penis (michael-penis-4580-sd).jpg|

## Erreferentziak
Piriniotar basahuntz

**Piriniotar basahuntza** (*Capra pyrenaica*) Iberiar penintsulan bizi den ahuntz basatia da. 

Izenak Piriniotakoa dela adierazten badu ere, gaur egun ia desagertua dago bertan baina Iberiar penintsulako gainerako mendikateetan aurkitzen da.

## Deskribapena 
Sexu dimorfismo nabarmena duen espeziea da. Emeek 60 cm-ko altuera eta 120 cm-ko luzera dute eta 30-45 kg pisatzen dute. Adar txikiak dituzte, ahuntz etxekotuen antzekoak. Arrak aldiz handiagoak dira, 77 cm-ko altuera, 148 cm-ko luzera eta 110 kg-tara irits daitezke. Adarrak sendoak eta luzeak dira, emeenak baino hiru aldiz luzeagoak. Ar helduek adarrak elkarrekiko banaturik dituzte, aurpegi luzea eta kokotsean kolore iluneko bizarra.

Azpiespeziearen arabera ilajeak kolore desberdina du, baina orokorrean negu aldean ile luzeagoa izaten dute eta gris kolorea hartzen dute. Apirilean edo maiatzean ilajea mudatzen dute eta arre edo kanela kolorea hartzen du basahuntzak eta hanken barrenak beltzak dira. Sabelaldea zurixka izaten da eta isatsa beltza. Isatsa nahiko luzea da, 12-13 cm-takoa.

## Azpiespezieak 
Lau azpiespezie ditu, horietatik bi galduak: portugaldarra 1892an eta piriniarra 2000n. Hala ere, 2009ko urtarrilean piriniotarra klonatu eta berreskuratu zuten. Tamalez esperimentuak ez zuen luzaroan iraun.

* *Capra pyrenaica victoriae* Cabrera, 1911
* *Capra pyrenaica hispanica* Schimper, 1848
* *† Capra pyrenaica lusitanica* Schlegel, 1872
* *† Capra pyrenaica pyrenaica* Schinz, 1838

## Etologia 
Animalia aktiboa da egunez zein gauez, baina aktibitate maila handiena goizetan eta ilunabarretan izaten du. Neguan eguerdiko orduak aukeratzen ditu ordea.

Animalia taldekoiak dira, baina taldez aldatzeko joera ere izaten dute. Azaroan eta abenduan osatzen dira bikoteak eta maiatzean jaiotzen dira antxumeak. Bi ed hiru kume izaten dituzte aldiro.

## Habitata 
Itsasoaren mailatik 500-2.500 metrotara dauden basoak eta zelaiak populatzen dituzte. Udan 3.000 etrotako altuerara ere igotzen dira. Belarra jaten dute udan eta neguan zuhaixkak jaten dituzte. Elurrak dena estaltzen duenean elur geruza zulatzen dute janari bila.

## Galeria 

Fitxategi:CapraPyrenaicaVictoriae2.JPG
Fitxategi:Cabra d.jpg
Fitxategi:CapraPyrenaicaVictoriae3.JPG
Fitxategi:Capra pyrenaica2.JPG

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
 IUCNko artikuloa
Cuvier moko-balea

**Cuvier moko-balea** (*Ziphius cavirostris*) Ziphiidae familiako zetazeoa da, moko-baleen familian hedatuena dena.

## Erreferentziak
Sowerby moko-balea

**Sowerby moko-balea** (*Mesoplodon bidens*) Ziphiidae familiako zetazeoa da. Moko-baleen artean sailkatua izateko lehendabizikoa izan zen.

## Erreferentziak
Izurde albozuri

**Izurde albozuria** (*Lagenorhynchus acutus*) Lagenorhynchus generoko izurdea da, iparraldeko Ozeano Atlantikoan bizi dena.

## Erreferentziak
Izurde marradun

**Izurde marraduna** (*Stenella coeruleoalba*) *Stenella* generoko izurdea da, mundu osoko ur epel eta tropikaletan bizi dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pilotu-bale hegaluze

**Pilotu-bale hegaluzea** (*Globicephala melas*) *Globicephala* generoko zetazeoa da, mundu osoko ur hotz eta epeletan bizi dena, Euskalkiak euskalki, **Kakota** edo **tronpa** ere esaten zaie. Bizkaiko golkoan ikusi daitezke, euskal kostaldean.

Baleen modukoa portarera badu ere, izurdeekin batera, Delphinidae familian sailkatzen da.

Beste kalderoi edo pilotu-baleen kasuan bezala, haren ezaugarri fisiko deigarrietako bat muturrik ez izatea da. Kolore beltz-beltza du eta 6,5 metro luze da inoiz. 60-80 partaideko talde handiak osatzen dituzte, harreman sozial estuekin: agian horrek azal lezake batzuetan egiten dituzten hondartze masiboak.

## Erreferentziak
Maketa

**Maketa** gauza erreal edo fikziozko baten kopia bat da. Oro har, maketek objektu handietako itxura irudikatzen dute eskalan. Baina noizean behin, objektu txikietako itxura ere izaten du.

### Ereduak 
250px|eskuinera|thumb|Mercedes SSK, eskalan.
150px|eskuinera|thumb|Ferrari f-40, eskalan.
Maketagintza bi eredutakoa izan ahal da:

* eredu estatikoa: maketaren eredu estatikoan, objektuen maketak, arkitektura-maketak edo sistema-maketak
* mugikorrekoa: maketaren eredu mugikorrean, itsasontzi-maketak, tren-maketa, hegazkin-maketak eta auto-maketak

200px|thumb|ezkerrera|Etxe-maketa.
Bestalde, eskala maketaren azken tamaina da eta tamainari dagokionez, gutxitu edo handitu egin ahal da. Eskalaren neurria maketaren funtzioaren arabera hautatzen da. Normalean, maketaren funtzio garrantzitsuena da munduaren historia irakastea. Esate baterako, auto-maketen eta tren-maketen bidez, garraiobideetako aurrerapenak ezagutarazten dira. Hegazkin-maketen bidez ere, munduan gertatutako gerrei buruzko ikerketa egin daiteke.

Edozein modutan, maketagintza zaletasuna berezia da eta hainbat trebetasun behar dituzte maketa-egileek. Besteak beste, zehaztasuna, irudimena (argibide bidez egiteko ez diren maketetan), motrizitatea eta gaitasun artistikoa..
Horretaz aparte, maketagintza ez da zaletasun merkea. Horren ondorioz, maketa-egileek urte asko irauten dute haien maketak egiten. Baina, ezin daiteke pentsa maketagintza zaletasun isolatua dela, alderantziz, maketa-egile asko daude eta askotan gai honi buruzko topaketak antolatzen dituzte. Topaketa horietako helburu nagusia maketa-egileek gune bat izatea da, eta, batez ere, zaletasun berezi hau jendeari helaraztea.thumb|Oñatiko Sancti Spiritu eraikinaren maketa Donostiako Miramongo parkean.Maketak egiteko zaletasunari modelismo esaten zaio. Zehatz-zehatzak izateko, maketismoa eta modelismoa bereizi behar dira, nahiz eta eguinerkoan jende gehainak ez ditu berizten.

### Maketa profesionalak 
Lanbide batzuetan, lanaren parte izan daitrezke, batez ere arkitekturan eta ingeniaritzan. Horien bidez, profesionalak sortuatko diseinua hiru dimentziotan eta modu fisikoan aerakutzi diezaioke bezeroari. Kasu horietan, modeloak edo maketak, marraztutakoa ahalik eta fideltrasun handienaz irudikatu behar dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Maketak 2024. *Arkitektura Goi Eskola Teknikoa EHU*
San Silvestre Donostiarra

**San Silvestre Donostiarra** 1985 urtetik aurrera abenduaren 31n, San Silvestre egunean hain zuzen, Donostian egiten den hiri-lasterketa herrikoia da.

Amara Kirol Elkarteak antolaturik, 1986 urtetik aurrera lehenengo lasterketaren antolaketan parte hartu eta Guardia Zibilak 1986 urtean eraildako Alejandro Auzmendi "*Satza*" etakidearen omenez egiten hasi zen. 2010 urtean, berriz, Verde Esperanza eta Dignidad y Justicia espainiar elkarteek Espainiako Auzitegi Nazionalaren aurrean egindako salaketa dela eta, lasterketaren antolatzaileek Satzaren oroimenezko aipamen oro ezabatzea erabaki zuten, lasterketa debekatuta gera ez zedin.

Amara Zaharrean du helmuga, Easo plazan hain zuzen. Irteera Benta Berri inguruan izan du tradizionalki, baina metroa egiteko obrak hasi zirenetik, Easo plazan bertan du irteera ere.

## Azken urteetako irabazleak 
* 2008: Kamel Ziani
* 2009: Hossain Kaanache
* 2010: Hossain Kaanache
* 2011: Pierre Urruty
* 2012: Alberto Revuelta
* 2013: Eneko Agirrezabal
* 2014: Alberto Revuelta
* 2015: Pierre Urruty
* 2016: Imanol Cruz
* 2017: Eneko Agirrezabal
* 2018: Pierre Urruty
* 2019: Pierre Urruty
* 2020: (ez zen jokatu)
* 2021: Pablo Salaberria
* 2022: Pablo Salaberria

## Kanpo estekak 
* Lasterketaren webgune ofiziala
Liu Hui

**Liu Hui** (; fl. III. mendea) Wei erreinaldiko matematikari txinatar bat izan zen. 263an, Liu Huik liburu bat argitaratu zuen beste matematikako liburu txinatar ospetsu batean (*Jiuzhang Suanshu* edo *Matematika-artearen bederatzi kapituluak* (mandarinez: 九章算术)) aurkezten ziren problemen ebazpenekin. Liu Huiren lan hori matematika liburu txinatarretan ospetsuenetarikoa izan zen, geroko belaunaldiek lan egin zuten klasiko handia.

Azalpen horietan Liuk hauek aurkezten ditu, besteak beste:
* π zenbakia 3,14159-tan estimatzea, algoritmo bat iteratuz lortutakoa, eta 3,14 iradoki zuen π zenbakiaren ordezkari oso egokia zela (estimatze hori Arkimedesek egindakoaren oso antzekoa izan zen, 192 aldeko poligono bat erabiliz).
* Exhauzio-metodoaren antzeko metodoak garatu zituen zirkuluaren azalera kalkulatzeko.
* Gauss-Jordan algoritmoa.
* Cavalieriren hatsarrea zilindro baten bolumena kalkulatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Liu Huiren biografia

## Bibliografia 
* Needham, Joseph & C. Cullen (Eds.) (1959). *Science and Civilisation in China: Volume III*, section 19. Cambridge University Press. .
* *Liu Hui : nueve capítulos de la matemática china*. Josep Pla i Carrera. Madrid : Nivola, 2009
* *Les neuf chapitres : le classique mathématique de la Chine ancienne et ses commentaires*. édition critique bilingue traduite, présentée et annotée par Karine Chemla et Guo Shuchun ; calligraphies originales de Toshiko Yasumoto ; préface de Geoffrey Lloyd. Paris : Dunod, D.L. 2005.
Izurde arrunt

**Izurde arrunta** (*Delphinus delphis*) *Delphinus* generoko izurdea da, mundu osoko ur epeletan bizi dena.

Izurde arrunta, munduko izurderik ugarienetariko bat da. Normalean ur tropikal eta epeletan bizi den arren, plataforma kontinentaleko uretan ere agertu ohi dira, eta ohikoak dira Bizkaiko golkoko uretan. Talde handietan bizi dira eta itsasontzietara hurbiltzeko joera dute, horiek sortutako olatuekin jolas egitera. Euskal kostaldeko hiru izurde espezieetan lagunkoienak direla esan daiteke.

## Deskribapena 
Izurde arrunta 2 eta 2,20 metro bitarteko luzera eta 70-130 kilogramoko pisua izatera iritsi daitekeen zetazeoa da. Gris koloreko gorputza du, marroi ilun koloreko bizkar aldea salbu. Pigmentazio patroi bereizgarria du, bizkar-hegatsaren azpian V formako beltz koloreko kapa, eta hondarrezko erloju baten formako irudia baititu honen azpian. Irudi hau, erdialdetik burura okre-horixka kolorekoa da eta erditik isats-hegatsera gris argi kolorekoa.

## Taxonomia 
Izurde arrunta *Delphinus* genero eta Delphinidae familiako kidea da. 1990eko hamarkadako erdira arte, adituek ez zituzten *Delphinus* generoko kideak espezie ezberdintzat jotzen, *D. delphis* espezie barruan sailkatzen zituztelako. Normalean ur tropikal eta epeletan bizi den arren, plataforma kontinentaleko uretan ere agertu ohi dira, eta ohikoak dira Bizkaiko Badiako uretan. Euskal Herriko uretan neguan eta udan ohikoak izan ohi dira, arrain pelagikoen (sardina, antxoa, berdela…) sarden atzetik ibili ohi direnean.

## Bizimodua 
thumb|ezkerrera|Itsasotik erauziak, izurde batzuk gatibu bizi dira.
Izurde arruntak taldetan bizi ohi dira. Talde hauek ehunka alez osaturik egon daitezke. Taldearen barruan, beste hainbat espezietan bezala, izurde arruntak era hierarkikoan antolatzen dira, taldekide guztiak gainontzekoentzat garrantzitsuak direlarik.

## Ontogenia 
Izurde arruntak, bizitza luzeena izan ohi duten izurdeak dira, 20 eta 30 urte bitartean bizi baitaitezke, habitataren arabera. Heldutasun sexuala aldakorra da, baina emeek batez beste 7 eta arrek 9 urterekin lortzen dute.

## Ugalketa 
Ar eta emeen heldutasun sexualaren lorpenaren ezberdintasunaren ondorioz, ugalketarekin arduratzen diren taldeak izurde-mota ezberdinez osaturik egon ohi dira:
* Ugalketarako helduak diren ar eta emeak
* Ar gazteagoekin ugal daitezkeen kumedun emeak
* Bi sexuetako ale gazteak

Fenomeno honen eraginez, ez da ugalketa-hierarkia ondo ezagutzen, ausazko forman gauzatzen dela uste baita.

Izurde arrunten ernaldia 11 hilabete ingurukoa izan ohi da. Jaio eta lehenengo 16 hilabeteetan, kumea amaren menpekoa izango da eta berak emandako esnearekin elikatuko da. Heldutasuna lortu ahala, dieta arrain pelagikoetan oinarritzen dute.

## Elikadura 
Esan bezala, izurde arrunten elikadura arrain pelagikoetan oinarritzen da. Sardinak, antxoak, merlenka, legatza, berdela eta antzerako arrainez elikatzen da. Elikagaiak lortzeko, izurdeek taldeka jarduten dute.

## Espezieen arteko elkarrekintzak 
Izurdeek harrapari gutxi dituzte itsasoan, beraiek ehizatzeko gai diren animalia bakarrak marrazoak eta orkak baitira. Etsai hauei aurre egiteko ere taldetan biltzen dira izurdeak.

## Erreferentziak
Dilma Rousseff

**Dilma Vana Rousseff** (Belo Horizonte, 1947ko abenduaren 14a) brasildar ekonomista eta politikaria da, Langileen Alderdiko kidea. Brasilgo Errepublikako presidentea izan zen, 2011tik 2016ko abuztuaren 31n Senatuak kargugabetu zuen arte. 2005-2010 bitartean, Lula da Silva presidentearen Kabineteko burua izan zen.

## Bizitza 
Dilma Rousseff Belo Horizonten sortu zen, 1947ko abenduaren 12an. Aita, Pedro Rousseff, bulgariar abokatua zen eta ama, Dilma Jane da Silva, irakaslea. Gaztetatik ideia sozialistak izan zituen, eta hiri-gerrilla marxistan aritu zen diktaduraren garaian. 1969an klandestino egin zen, baina urtebete geroago atxilotu, torturatu eta espetxeratu zuten. 1973an, kartzelatik irten eta Porto Alegrera joan zen bizitzera. Berriz ere politikagintzan sarturik, 2000an Brasilgo Langileen Alderdia afiliatu zen. 2003-2005 bitartean, Energia ministroa izan zen Lula da Silva gobernuan. 2005ean Kabineteko buru bilakatu zen. 2010eko presidentetzarako hauteskundeak irabazi zituen, José Serraren aurka, bigarren itzulian botoen %56 lortuz. 2014an berriz hautatu zuten presidente, baina 2016ko abuztuaren 31n Senatuak kargutik kendu zuen. Rousseffek *estatu kolpetzat* jo zuen kargugabetzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Moshe Katsav

**Moshe Katsav** (, jaiotzaz *Mūsā Qasāb*, ; Yazd, Iran, 1945eko abenduaren 5a- ) Israelgo 8. presidentea izan zen, Knesseteko kide garrantzitsua Likud alderdian eta bere gobernuaren barruan ministroa.

Bere karguaren bukaera polemikarekin bukatu zen, bere ardurapean zegoen emakume batek bortxatua izan zela salatu baitzuen. Katsavek kargua 2007ko uztailaren 1ean utzi zuen. 2010eko abenduaren 30ean Katsav bi bortxaketa egitearen errudun jo zuten.

Bere ondoren Shimon Peres izan zen Israelgo Presidente.
Bortxaketa

[thumb|Bortxaketa baten irudia, [Martin van Maëlek egina.]]
thumb|250px|2022ko udan feministek ziztaden aurkako mobilizazioak antolatu zituzten.
**Bortxaketa** behartutako sexu harremana da. Sexu eraso bat da, oro har sarpena ere izaten duena, eta betiere bortxaketa egiten zaion gizabanakoak nahi izan gabe egiten dena. Sexu delitutzat jotzen da herrialde gehienetako zuzenbidean. Bortxaketa egiten duenari **bortxatzaile** deritzo. Gizartean, oro har, bortxatzaile gehienak gizonezko izaten dira, eta biktima gehienak emakumezko; hala ere, zenbait ikerketak erakusten dute espetxeetan oso ohikoak direla gizonezkoen arteko bortxaketak eta emakumezkoen artekoak. Euskal Herrian ere, Saturrarango espetxean, kartzelazain ziharduten zenbait mojek emakumezko presoak sexu harreman homosexualak izatera behartu zituzten, haien gainean zuten agintea baliatuz.

## Gerra bortxaketak 
Bortxaketak ugari izaten dira gerra garaian, emakume zibilen aurka; hala gertatu zen, adibidez, Bosniako gerran, 1992-1995. urteen bitartean: bortxatutako emakumeak 10.000 eta 50.000 bitarte izan ziren. 

Maila txikiagoan ere Euskal Herrian, XX. mendeko 80. hamarkadan, eskuin muturreko talde parapolizialek ere neska gazteen bortxaketa eta hilketa kontsainsurjentzia barruko gerra estrategia gisa erabili zuten; hauek izan ziren biktima batzuk: Ana Teresa Berroeta, Maria Jose Bravo...

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mendekotasun kimiko

## Kanpo estekak
Likud

**Likud** (, literalki *egonkortzea* edo *batasuna*) Israelgo eskuindar alderdia da, 1973an sortua. Bere erroak Zeev Jabotinskik sorturiko Betar mugimendu nazionalistatik datoz. Mugimendu hau Mapai talde sozialistaren aurkari nagusia zen.

1973an Zentro Askea alderdi liberalak, La'am eta Gahal alderdiek sortu zuten hauteskundeetarako. Geroago eskumako Herut alderdiarekin batu zen Israelgo eskuma osatuz. Israelgo alderdi kontserbadorerik garrantzitsuena da.

Likudi batasuna ematen dion oinarrizko ideia da Israelgo estatuaren parte izan behar dutela ezinbestean 1967ko Sei Eguneko Gerran Israelek beretu zituen lurraldeak: Sinai, Gaza, Mendebaldeko itsasertza eta Golango gainak.

## Historia 
Likud 1973ko urrian sortu zen, lau alderdi kontserbadore batuta: Gahal, Zentro Askea, Estatuko Alderdia eta Eretz Yisrael mugimendua. Menachem Begin izan zen alderdiko lehen buruzagia. 1973ko abenduan, Knesset edo Legebiltzarrerako hauteskundeetan, botoen % 30,2 eta 39 aulki eskuratu zituen. 1977ko maiatzeko Legebiltzarrerako hauteskundeetan, berriz, botoen % 33,4 eta 43 aulki. Gobernua eratu zuen, alderdi erlijiosoekin bat eginda, eta Menachem Begin Lehen Ministro izendatu zuten.

1981eko uztaileko hauteskundeetan Legebiltzarreko 41 aulki eskuratu zituen. 1983ko abuztuan Beginek dimisioa eman zuen, bai alderdiko buruzagi gisa bai Lehen Ministro gisa. Itzhak Shamirrek hartu zuen haren lekua. 1984ko hauteskundeetan Legebiltzarreko 41 aulki eskuratu zituen, eta Alderdi Laboralistarekin batera koalizio gobernua eratu zuen.

1988ko hauteskundeetan 39 aulki eskuratu zituen, eta laboristekiko koalizioari eutsi zion. 1990eko martxoan, baina, koalizioa hautsi egin zen, eta Likudek gobernu berria eratu zuen alderdi erlijiosoen laguntzarekin.

1992ko ekainean inoizko emaitzarik kaskarrenak izan zituen, eta 32 aulki besterik ez zituen eskuratu. Benjamin Netanyahu izendatu zuten alderdiko buruzagi. 1996ko maiatzean, Lehen Ministroa zuzenean hautatzeko lehen hauteskundeetan, Netanyahuk botoen % 50,4 eskuratu zituen eta Shimon Peresek % 49,5.

2015eko urtarrilaren 1ean, Benjamin Netanyahu Israelgo lehen ministroa garaile atera zen Likud alderdi eskuindarreko hauteskunde primarioan, eta horrenbestez, bera izango zen alderdiko hautagaia martxoko hauteskunde orokorretan.

## Kide ospetsuak 
Azken aldikoak:
* Gilad Arden
* Moshe Katsav
* David Levi
* Silvan Shalom
* Limor Livnat
* Uzi Landau
* Benjamin Netanyahu
* Reuven "Rubi" Rivlin
* Natan Sharansky

Historikoak:
* Menahem Begin
* Geula Cohen
* Zeev Jabotinski
* Yitzhak Shamir
* Ezer Weizman

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Likuden webgune ofiziala
Elektroforesi

eskuinera|200px|thumb|Elektroforesiaren bandak, tamainaren arabera banandutako molekulak

**Elektroforesia** molekulak banantzeko teknika da, molekula horien mugikortasuna aztertuz eremu elektriko bat erabiltzerakoan. Elektroforesiaren oinarri elektrozinetikoa Reuss-ek aurkitu zuen estrainakoz 1807an, uretan zeuden buztin-partikulak eremu elektriko baten eraginez abiadura ezberdinekin mugitzen zirela ohartzerakoan.

Proteinak eta azido nukleikoak dira elektroforesiz gehien aztertzen diren molekulak. Azido nukleikoek karga negatiboa dutenez, polo negatibotik positibora mugitzen dira. Proteinak, aldiz, karga negatiboa duten substantziekin (SDS izeneko detergentearekin, esaterako) lotzen dira. Elektroforesia burutzeko, molekula horiek dituen lagina edo soluzioa euskarri solido batean jartzen da, gehienetan gel porotsu bat duena (*geletan egindako elektroforesia*). Euskarri horrek molekulen higidura moteltzen du eta, hala, molekula handiek txikiek baino denbora gehiago behar izaten dute polo batetik bestera mugitzeko.

Elektroforesiaren oinarria, beraz, hau da: banandu nahi diren molekulak beren tamainarekiko alderantziz proportzionala den abiaduran mugitzen dira gel porotsuaren gainean eremu elektrikoa ezartzerakoan: molekula txikienak gehiago mugituko dira, eta handienak gertuago geratuko dira abiapuntutik.

Elektroforesiaren emaitza ikusi ahal izateko molekulek nolabait markatuta egon behar dute. Horretarako koloratzaile egoki bat erabiltzen da: etidio bromuroa, azido nukleikoentzat, eta zilar-tindaketa edo tindaketa fluoreszentea proteinentzat.

## Ikus, gainera 
* Kromatografia
* Puntu isoelektriko

## Kanpo estekak
San Martintxo Gazte Asanblada

thumb|San Martintxo Gazte Asanbladaren Logotipoa
**San Martintxo Gazte Asanblada** 2010. urteko amaieran sortutako gazte asanblada bat da. Gasteizko San Martin auzoan dago kokatua eta auzo hau "bizirik mantentzeko" sortu zen. Hauek dira asanbladaren helburuak:
  
* Aldizkari bat sortu. Auzoa hauen ekintzez informaturik mantentzeko eta asanblada ezagutzera emateko.
* Auzoko jaiak antolatu. San Martingo auzoan jai guztiz autogestionatuak egin auzoko gazteentat.
* Lokal bat okupatu. Auzoko gazteek hain beharrezkoa duten gune sozial bat egiteko eta horrela hainbat ekintza antolatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* San Martintxo Gazte Asanblada
Matematika-artearen bederatzi kapituluak

eskuinera|240px|thumb|*Matematika-artearen bederatzi kapituluak* liburuaren orrialde bat
***Matematika-artearen bederatzi kapituluak*** edo ***Jiuzhang Suanshu*** (txinera sinplifikatuz: 九章算术; txinera tradizionalez: 九章算術; Pinyineraz: Jiǔzhāng Suànshù) matematika liburu txinatar bat, hainbat belaunalditako eskola-ikasleek egina K.a. X. eta II. mendeen artean. Azken fasea Kristo ondorengo I. mendekoa da. Liburu hori bizirik iraun duen Txinako lehenengoetariko matematika liburua da.

## Liburuaren edukia 
Bederatzi kapituluen edukia hau da:
# 方田 *Fangtian* - Eremu laukizuzenak: hainbat itxurako eremuen azalerak (laukizuzenak, trapezioak, triangeluak, zirkulu-ebakidurak, ...); zatikien manipulazioa.
# 粟米 *Sumi* - Artatxikia eta arroza: ondasunen trukea prezio desberdinetan; prezioak estimatzea.
# 衰分 *Cuifen* - Banaketa proportzional: oinarrizko mozkinen banaketa zati proportzionaletan.
# 少廣 *Shaoguang* - Zabalera txikiena: zatiketak zenbaki desberdinekin; erro karratua ateratzea eta erro kuboa ateratzea; dimentsioak, zirkuluren azalera eta esferaren bolumena.
# 商功 *Shanggong* - Lanen gaineko hausnarketa: hainbat itxurako solidoen bolumenak.
# 均輸 *Junshu* - Bidezko zergak: Proportzioari buruzko problema konplexuagoak.
# 盈不足 *Yingbuzu* - Soberakina eta defizita. Mendebaldean geroago *posizio faltsuaren metodoa* izenez ezagutzen den hatsarrea erabiliz ebatzitako problema linealak.
# 方程 *Fangcheng* - Matrize laukizuzena: Ekuazio linealen sistemak, Gauss-Jordan algoritmoaren antzeko metodoa erabiliz.
# 勾股 *Gougu* - Oinarria eta garaiera: Mendebaldean Pitagorasen teorema izenez ezagutzen den hatsarrearekin lotutako problemak.

## Kanpo estekak 
* Liburuaren testu osoa (Txineraz)
Gau-saguzar

**Gau-saguzarrak** Vespertilionidae familiako genero bateko saguzarrak dira, *Nyctalus* izenekoa hain zuzen ere. Europa, Asia eta iparraldeko Afrikako eskualde epel eta azpitropikaletan bizi dira.

## Taxonomia 
Generoak zortzi ezpezie ditu:
* Gau-saguzar hegazkinlaria, *Nyctalus aviator*
* Azoretar gau-saguzarra, *Nyctalus azoreum*
* Japoniar gau-saguzarra, *Nyctalus furvus*
* Gau-saguzar handia, *Nyctalus lasiopterus*
* Gau-saguzar txikia, *Nyctalus leisleri*
* Mendi gau-saguzarra, *Nyctalus montanus*
* Gau-saguzar ertaina, *Nyctalus noctula*
* Txinatar gau-saguzarra, *Nyctalus plancyi*

Horietatik hiru Euskal Herrian bizi dira: handia, ertaina eta txikia.

## Erreferentziak
Geoffroy saguzar

**Geoffroy saguzarra** (*Myotis emarginatus*) Europan, erdi eta mendebaldeko Asian eta iparraldeko Afrikan topa dezakegun saguzar espeziea da.

IUCNek arrisku gutxiko kategorian sailkatu baduen ere, Euskal Herrian mehatxaturik dago. Hori dela eta, Nafarroako Gobernuak bere onibarretan kolonia bat duenari 120 €/espezimen ematen dizkie.

## Deskribapena 
Saguzar ertaina, bere pisua 7 eta 11,4 gramo bitartekoa da. Dortsal kolorea marroi-gorrixka da eta bentrala gorri argia. Dimorfismo sexual nabarmena aurkezten du emeak arrak baino handiagoak baitira. Espezie hau erraz antzeman daiteke belarriaren atzealdean koska bat duelako

Geoffroy saguzarrak lurpeko barrunbeetan pasatzen du negua, batzuetan talde txikitan, eta animalia isolatuak aurki daitezke negu-pasako zirrikituetan. Udan aterpe antropogenoekin lotuta agertzen da. Ugaltze-garaian  erraza da ferra-saguzar handiarekin koloniatan bilduta aurkitzea.

Europako hegoaldea okupatzen du. Iberiar penintsulan iparraldeko erdian, ekialdeko Kantauri eskualdean, Ebroren iparraldean eta Sorian agertzen da. Coimbran ere aipatu da. Espezie hau beste batzuk bezain ubikista ez da eta gizakiaren eta klimaren asalduraren aurrean sentikorragoa da.

## Taxonomia 
Geoffroy saguzarrak hiru azpiespezie ditu:
* *Myotis emarginatus emarginatus*, **E. Geoffroy**, (1806)
* *Myotis emarginatus desertorum*, **Dobson**, (1875)
* *Myotis emarginatus turcomanicus*, **Brobrinskii**, (1925)

## Erreferentziak
Daubenton saguzar

**Daubenton saguzar** edo **ur-saguzarra** (*Myotis daubentonii*) Eurasian topa dezakegun saguzar espeziea da. Bere ezaugarri nagusia belarri motzak izatea da.

## Deskribapena 
Bizkarraldeko  ilajea grisa edo marroia da, eta sabelaldea, berriz, argiagoa. Hegoetako mintza ilunagoa da, grisagoa edo marroiagoa, alegia. Triangelu formako belarri motzak ditu.

**Pisua:** 7.0 - 15.0 gramo (ertaina)

## Habitata 
Ur-ibilguekin edo ur-masekin lotuta dago.

## Babeslekua 
Zuhaitz-zuloak, pitzadurak hainbat motatako eraikuntzetan edo harkaitzetan, ganbarak, tunelak edo barrunbeak.

## Ehiza eta janaria 
Saguzarrek ilunabarrean uzten dituzte habiak eta uraren gainean bizi diren intsektuak ehizatzen dituzte. Bere dieta nagusia euli txikiak, sitsak eta tximeletak dira. Espezie honek normalean bere harrapakinak hegan egiten ari den bitartean jaten ditu. Zazpi gramo pisatzen duen saguzar hau hamaika gramorekin itzultzen da askotan habiara ordubete kanpoan eman ondoren, bere pisuaren %57 irabaziz.  

## Bizi-iraupena 
thumb
Daubenton saguzarrak 22 urte baino gehiago bizi daitezke.

## Banaketa 
thumb|Gustav Mützel. A. E. Brehm-entzat. 1927
Espezie hau Britania Handian, Europan eta Japonian eta Korean bezalako herrialdeetan aurki daiteke.

## Ugalketa 
Estaltzea udazkenean izaten da, eta kumeak hurrengo udaberrian jaiotzen dira. Emeak berrogei eta laurogei ale bitarteko ugalketa-kolonietan biltzen dira ekainean eta uztailean. Daubenton saguzarra jaio eta hiru astera hegan egiteko gai da, eta jaio eta sei edo zortzi astera lortzen du independentzia.

## Ekokokapena 
40 kHz-etik gorako FM pultsuak. Bere frekuentzia-maila beste *Myotis* batzuenarekin gainjartzen da. Ultrasoinuen bidez identifikatzea ezinezkoa da.

## Erreferentziak
Kuhl pipistrelo

**Kuhl pipistreloa** (*Pipistrellus kuhlii*) hegoaldeko Eurasia eta iparraldeko Afrika artean topa dezakegun saguzar espeziea da. Bere ezaugarri nagusia mutur motza izatea da.

Basa eta Itsas Fauna eta Landaredian Arriskuan dauden Espezieen Euskadiko Zerrendaren interes berezikoen kategorian sartu zuten.

## Deskribapena 
Kolore marroi edo gorrixkako ilajea bizkarraldean, eta argiagoa sabelaldean. Muturra, belarriak eta mintz hegaldura ilunak. Patagioaren atzeko ertzean lerro fin zurixka bat du. Pipistreloak ezberdintzea zaila da, dena den hortzetan eta gorputzeko kolorean oinarritu ezkero egin liteke.

**Pisua:** 4,5 - 10,0 gramo (txikia)

**Gorputzaren dimentsioak:** buru + gorputza (40-50 mm), isatsa (30-40 mm), besaurrea (28-37 mm) eta hegoen tamaina (210-230 mm)4

## Habitata 
Baso irekiak eta eremu humanizatuak. Era guztietako giroetan bizi da, baita gizakia bizi den eremuetan ere, giza populazio handiegiak okupatu gabe. Normalean, arroken pitzaduretan edo giza eraikuntzen pitzaduretan babesten da.

## Babeslekua 
Pitzadurak eraikinetan, harkaitzetan eta zuhaitzetan, bai eta saguzar-kutxetan ere.

## Ohiturak 
Iluntzen duenean ateratzen da bere babeslekutik, eta farolen inguruan, uretan edo ladaredian ehizatzen du, hegaldi bizkor eta trebe batekin.

## Antzeko espezieak 
*Pipistrellus nathusii*: antzeko samarreko tamainakoa, banda argiagoa ere izan dezake patagioaren inguruan, baina ez da hain zuria edo argi definitua.

*Pipistrellus pipistrellus*: bosgarren behatz laburrago bat du ezaugarri, 43 mm baino gutxiagokoa.

## Ekokokokapena 
FM-QCF eta QCF pultsuak, 34-40 kHz bitarteko FME-rekin. Maiztasun handieneko deiak *P. nathusii*-renekin gainjartzen dira.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* VIGO, Marta: *Guia dels mamífers terrestres de Catalunya*. *Enciclopèdia Catalana*, colección *Pòrtic Natura*, núm. 18. Barcelona, mayo del 2002. , pp. 92 y 93.
* *Pipistrellus kuhlii* en el Atlas de la biodiversidad del Ministerio de Medio Ambiente de España (MMA).
* Fordham *et al.* (2006). «*Pipistrellus kuhlii*». *Lista Roja de especies amenazadas de la UICN 2006* (en inglés). ISSN 2307-8235. Consultado el 12 de diciembre de 2007. En **inglés**.
* Estatus de conservación: Amori, G., Hutterer, R., Krystufek, B., Yigit, N., Mitsani, G. & Muñoz, L. J. P.: *Pipistrellus kuhlii*. Lista Roja de la UICN. 2008. Version 2009.1. . (LC). En inglés. Consultado el 6 de agosto de 2009.
Nathusius pipistrelo

**Nathusius pipistreloa** (*Pipistrellus nathusii*) mendebaldeko Europan, Asia Txikian eta Kaukason topa dezakegun saguzar espeziea da. Bere ezaugarri nagusia mutur motza izatea da.

## Deskribapena 
Normalean argia da sabelaldean, eta bizkarraldean aldiz marroi-horixka. Muturra motza da eta azala marroi iluna. Belarriak txikiak eta triangeluarrak dira, eta tragoa kurbatua.

**Gorputzaren neurriak:** burua+gorputza = 44 - 58 mm, isatsa = 30 - 44 mm, besaurrea = 31 - 37 mm eta hegalen tamaina = 230 - 250 mm

**Pisua:** 6,0 - 15,5 gramo (ertaina)

## Habitata 
Baso-eremuak eta ur-ibilguetatik hurbil dauden lekuak. Batez ere basoak, non normalean zuhaitzen zuloetan ezkutatzen den, baina baita harkaitzen arrailetan ere. Ez da hain ohikoa herrietan aurkitzea, eta orduan giza eraikuntzetan bilatzen du babesa.

## Babeslekua 
Pitzadurak eraikinetan, harkaitzetan eta zuhaitzetan, bai eta saguzar-kutxetan ere.

## Ohiturak 
Bere ezkutalekutik iluntzean ateratzen da. Hegaldia azkarra du, eta zuzen doanean hegoak sakon astintzen ditu.

Emeek 200 ale arteko umatze-koloniak eratzen dituzte.

## Antzeko espezieak 
*Pipistrellus kuhlii*-k zerrenda argia du, oso zuria eta ondo mugatua, uropatagioaren atzealdetik gertu, batzuetan bakarrik *P. nathusii*-k duena. *Pipistrellus kuhliik* kanpoko ebakitzaile bifidoak ditu, eta *P. nathusiik* ez.

*Pipistrellus pipistrellus* eta *Pipistrellus pigmaeus* espezieetan, bosgarren  behatzak ez du 43 mm-ko luzerarik lortzen. Azken bi espezie hauek ez bezala, *P. nathusii*-ren beheko ebakortzak lerrokatuta daude, inbrikatuak beharrean, eta diastema bat dago bigarren eta hirugarren beheko ebakortzen artean.

Azkenik, koloreak erraz bereizten du *Hypsugo savii*-tik.

## Ekokokapena 
35-43 kHz bitarteko FME-a duten FM-QCF eta QCF pultsuak.

*P. kuhlii* eta *P. pipistrellus-*ekin nahas liteke, beraz, egitura konplexuko dei sozialen bidez soilik identifikatu daiteke.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Vigo,	Marta: *Guia	dels mamífers terrestres de Catalunya*.	Enciclopèdia	Catalana,	colección Pòrtic Natura, núm. 18. Barcelona,	mayo de 2002. ,	páginas 94-95.
Jauzi hirukoitz

thumb|Willie Banks 1988an.
[thumb|[International University Sports Federation - Gwangju 2015 - Men's Triple Jump Final, Dmitrii SOROKIN (RUS 17.29) wins Gold.]]
**Jauzi hirukoitza** atletismoko proba bat da, luzera jauziaren antzekoa baina hiru urratsetan egina.

## Historia 
**Jauzi hirukoitz**ak jatorria Irlandan duen arren, batzuek antzinako grekoek sortu zutela diote, hauek antzeko froga bat zeukatelako, hiru saltoren distantzia neurtzen zutelako. Froga honetan atletak bi jauzi egin eta gero hareara erortzen ziren (*hop, hop and jump*) eta modalitate honetan oinarritzen da gaur egungo kirola.

## Teknika 
Atletak hasieran bulkada hartzen du lasterka; lasterraldiaren hasieran oinkada luzeak ematen saiatu behar du ahalik eta abiadura handiena hartu eta jauzirik luzeena egiteko.
* **Lehenengo jauzia** (bulkada jauzia): atletak luzera jauziarena baino salto sakonago bat egin behar du,baina saltoaren altuera luzera jauziaren berdina izango da.
* **Bigarren jauzia**: bigarren jauzia bulkada jauzia egiten duen hankak lurra ukitzean hasiko da. Jauzi hau sakonera handiko oinkada bat besterik ez da. Enborra zuzen mantentzen da, libre doan hanka tolestua 90º-tan eta aldakaren altueran eta atzekoa, baita tolestua bulkada eman ondoren, eta aurreko hankara hurbiltzen saiatzen da.
* **Hirugarren jauzia**: luzera jauziaren oso antzekoa da. Jauzi hirukoitzean atleta luzera jauzian baino askoz abiadura txikiagoan iristen da. Esekitze fasean salto normal bat egin ahalko du; aurretik hankak eroriko dira eta gero gorputza hankak erori diren tokira eramaten saiatu behar du.

## Jauzia balioztatzeko arauak 
* Lehenengo jauzia egiten den tokian plastilina edo mastika lerro bat kokatzen da, eta debekaturik dago hau zapaltzea. Hori egitekotan, zapatilaren marka geratzen da eta epaileak baliogabetzat emango du jauzia.
* 2 metro segundoko aldeko haizea badago oraindik legezkoa izango da jauzia, baino hortik gorako abiadurekin jauzia ez da legezkoa izango errekorrak onartzeko orduan.
* Epaileak eman behar du jauzia egiteko baimena; momentu horretatik aurrera denbora tarte bat dago jauzia osatzeko.
* 9 mm baina gehiagoko iltzerik ezin da erabili.

## Kanpo estekak 
* Estatistikak IAAFren webgunean.
Pertika-jauzi

thumb|Pertika jauzia.

**Pertika-jauzia** atletismoaren proba bat da, altuera jauziaren antzekoa baina parte-hartzaileak barra luze eta malgua erabiltzean datzana. Antzinako Greziatik praktikatzen da, eta kretarrek eta zeltek ere jardun izan zuten denbora zaharretatik.

Aire zabaleko markei dagokienez, Sergei Bubka ukrainarrak munduko errekorra ezarri zuen 1994ko uztailaren 31n, Sestrieren (6,14 m), eta emakumezkoen markarik onena bestela Jelena Isinbaieva errusiarrarena da (5,06 m, 2009). Ate barrukoen kasuan, Jennifer Suhr estatubatuarrak ondu zuen Isinbaievak zuen marka zentimetro batez, (6,02 m), 2013ko martxoaren 2an Albuquerquen (Mexiko Berria). Gizonezkoen aldean, Armand Duplantis suediar-estatubatuar jauzilaria da marka absolutuaren jabea, aire zabalekoa ere hobeturik, 6,23 m egin baitzuen (Clermont-Ferrand, 2023ko otsailaren 25a), 23 urte besterik ez zuelarik. Beste jauzilari ezagunak dira -ez onenak ordea-, Brad Walker estatubatuarra, edo Renaud Lavillenie frantziarra gizonezkoetan; Svetlana Feofanova errusiarra, Emma George australiarra edo Naroa Agirre euskalduna emakumezkoetan.

## Pertika 
Pertika 4 eta 5 metro arteko luzera duen barra bat da, jauzian erabiltzen dena. Antzina, banbu edo metalezkoak izaten ziren. Egun, berriz, beira zuntzez eta karbonoz egiten dira. Erabilienak, beira zuntzezkoak dira, karbonoz eginikoak baino malgutasun handiagoa baitute horiek.

Pertikek, gogortasun maila ezberdinak dituzte. Gogortasuna adierazten duen zenbakia zenbat eta handiagoa izan, hainbat eta bigunagoa da pertika. Honela, 23 zenbakia daroan pertika, biguna da, eta 15a daramana, berriz, gogorra. Badago pertikaren gogortasuna neurtzeko beste modu bat ere: Pertika frogatua izan den libra kopurua. Munduko gogorrena, UCS Spiritek eskainitakoa, gizonezkoen egungo munduko errekorra duenak jauzi egiteko erabiltzen zuenak du: Sergei Bubkak, alegia. Pertika honek, 220 libra edo 100 kiloko gogortasuna du. Jakina, zenbat eta handiagoa izan zenbakia, gogorragoa da pertika. Honela neurtzeak duen arazo bakarra, bi pertikak luzera berbera eta libratan gogortasun berbera izan dezaketela baina benetako gogortasun ezberdina izan dezaketela da, eta, beraz, gomendagarria da gogortasuna benetako gogortasunean neurtzea, eta ez libratan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Estatistikak IAAFren webgunean.
Aitona Martin eta biok

***Aitona Martin eta biok*** Bernardo Atxagaren *Sugeak txoriari begiratzen dionean* ipuinean oinarritutako euskal filma da, Pello Varelak zuzenduta. Mikel Laskurain aktorearen laguntza jaso zuen pelikula honetan.

## Argumentua 
Sebastian Obabara, bere osaba-izekoen etxera, doa. Bertan heriotzaz atsekabeturiko bere aitona Martin ezagutuko du. Bere adineko neska bat ere ezagutuko du, herriko ohiturak erakutsiko dizkiona.

## Aktoreak 
* Peli López de la Calle
* Amaia Imaz
* Mikel Laskurain
* Pedro Otaegi
* Karmele Pérez
* Karmele Gómez de Segura
* Santos Alustiza

## Kanpo estekak
Xabalina jaurtiketa

thumb|Stephan Steding 2007ko ekitaldi batean.

**Xabalina jaurtiketa** atletismoaren proba bat da, lantza moduko bat (xabalina) ahalik eta urrutien jaurtitzean datzana. Antzinako Greziaren garaietatik praktikatzen da.

Xabalina-jaurtiketa aro modernoko Joko Olinpikoetako atletismo-programaren parte da 1908tik.

Jan Železný txekiarrak gizonezkoen markarik onena ezarri zuen 1996an 98.48 metrorekin. Emakumezkoena herrikidea den Barbora Špotákovárena da bestela (72.28 m, 2008).

Beste jaurtitzaile ezagun batzuen artean Herma Bauma, María Caridad Colón, Tilly Fleischer, Ruth Fuchs, Inese Jaunzeme, Angéla Németh, Elvīra Ozoliņa eta
Mihaela Peneş ditugu. 
[thumb|250x250px|[Erik Lemming txapeldun olinpikoa, 1908ko Olinpiar Jokoetako xabalina-estilo libreko proban.]]

## Errekorrak 
## Munduko errekorraren bilakaera 
### Gizonezkoa 
Isats zerratuak zituzten xabalinak debekatu egin zituen IAAFek 1991ko abuztuan Tokion egindako Kongresuan; zenbait erregistro ezabatu egin ziren, eta munduko erregistroa Steve Backleyren 89.58koa izan zen berriro, inplementu erregular berriarekin egindako jaurtiketarik luzeena (1986tik).

### Emakumezkoak 
## Munduko marka onenak dituzten atletak 
### Gizonezkoak 
[thumb|236x236px|[Jan Železný, 1993tik gaur egunera munduko errekorra duena.]]

### Emakumezkoak 
[thumb|300x300px|[Barbora Špotáková, 2008tik munduko errekorra duen emakumea.]]

## Kanpo estekak 
*  Estatistikak IAAFren webgunean
Gorako jauzi

thumb|Yelena Slesarenko 2007ko ekitaldi batean.

**Gorako jauzia** —**altuera-jauzia** izenaz ere ezaguna— atletismoko proba bat da, parte hartzaileek langa horizontala korrikaldi laburra eta jauzi batekin gainditu behar izatean datzana. Antzinako Greziatik praktikatzen da, eta historian zehar arauak aldatu egin dira eta jauzilariek teknika gero eta hobeak erabiltzen dituzte. Izan ere, garai modernoetan ere erabilitako 'sabel-arrabol' teknika ia baztertuta dago gaur egun, Dick Fosburyk *Fosbury Flop* edo bizkarreko teknika probatu eta laster samar hedatu zenetik. Ordura arte, munduko errekorra Valery Brumel sobietarrarena zen, 1963an teknika zaharrarekin 2,28 metroko altuera gainditu baitzuen.
ezkerrera|thumb|Langa gainetik gainditu eta langa erori ez.
Teknika berria, barrarantz, zeharkako noranzkoan eta kurba bat eginez korrika joatean datza; behin barra ondora iritsita, honekiko bizkarrez eta gertueneko besoa luzatuta jauzi egiten da gero. Era hau, askoz eraginkorragoa da ikuspuntu biomekanikotik, jauzilariaren grabitate-zentroa eta gainditu beharreko barraren artean tarte txikiagoa uztea ahalbidetzen baitu, honela, altuera irabaziz.

Javier Sotomayor kubatarrak 1993an munduko errekorra ezarri zuen (2,45 m), eta emakumezkoen markarik onena bestela Stefka Kostadinova bulgariarrarena da (2,09 m 1987an).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Estatistikak IAAFren webgunean.
Bèlfort de Rebentin

**Bèlfort de Rebentin** (, ) Okzitaniako udalerria da. Administratiboki Aude departamenduko Frantziako udalerria da, Languedoc-Rousillon eskualdean.

## Etimologia 
## Geografia 
### Ingurune naturala eta klima 
### Udalerri mugakideak 
### Auzoak 
## Historia 
## Ekonomia 
## Banaketa administratiboa 
## Demografia 
## Politika 
## Hirigintza 
## Azpiegiturak 
## Kultura 
### Hizkuntza 
### Literatura 
### Kirolak 
### Jaiak 
### Musika 
### Gastronomia 
## Ondasun nabarmenak 
## Udalerritar ospetsuak 
## Bitxikeriak 
## Hiri senidetuak 
## Argazki galeria 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aude departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak