open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Egida

[thumb| [Atena|Atenea egida jantzita sugeez inguraturik K.a. 540. urtea. ]]
**Egida** (antzinako grezieraz: αἰγίς, *aigis)* Zeusen eta Atenaren armaduraren elementu nagusietako bat da. Hainbat tradizio modu desberdinetan aurkeztu badute ere, oro har, Zeusen Egida ezkutu bat zen, eta Atenarena ahuntz-larruzko bularrean zeraman babesa. Hedaduraz, "ezkutu", "babesa" eta "defentsa" ere esan nahi du. Atenearen Egida modu ezberdinetan ulertu eta interpretatu da. Fidiasen Ateneak, adibidez, larruaren itxura ondo irudikatzen da, baina beste eskultura askotan, askoz txikiagoa da, eta, bular babesle baten itxura gehiago du.

Egidak jainkoek bermatutako ahulezi eza adierazten zuen.

Fitxategi:Alexander and Bucephalus - Battle of Issus mosaic - Museo Archeologico Nazionale - Naples BW.jpg|Alexandro Handia Medusaren irudia armaduran daramala. Napoliko Arkeologia Museoa.
Fitxategi:Aegis of Neith-H1550-IMG 0172.jpg|Neit-en egida, Egiptoko XXVI. dinastia.
Fitxategi:Athena Lemnia (SK Dresden 49) 04.jpg|Athena Lemnia, ustez, Fidiasen eskultura baten erromatar kopia.

## Kanpo estekak
Abd al-Malik ibn Katan al-Fihri

**Abd al-Malik ibn Katan al-Fihri** (; ?- Kordoba, 741) al-Andaluseko hamabosgarren eta hamazazpigarren valia izan zen (732-734 eta 741).

Ifrikijako valiak Al-Andalusko vali izendatu zuen, Abd al-Rahman ibn Abd Allah al-Ghafiqi Poitiersetik gertu hil ondoren, Tourseko guduan. Porrot honek, iparraldean kanpaina militarrak jarraitzea eragozten zuen, baina soilik aldi baterako. Ez zion musulmanen botereari amaiera ematen, eta ezin zituen etorkizuneko erasoak saihestu.

Abd al-Malikek beste espedizio bat antolatu zuen 733an, eta tropa arabiarrak Narbonatik Rodanoraino joan ziren eta ibai hau igo zuten, garrantzi militar gutxiko eskualdean arpilaketak eginez.

734an, Abd al-Malik Iruñea okupatzen saiatu zen, non, litekeena zen gudaroste franko bat ezarri izana (Akitaniara beste erasoaldi batzuk saihestea helburua zuena, 732koa kasu). Hiriaren aurkako erasoak porrot egin zuen. Arabiar armadaren zati bat setioaz arduratu zen, eta gainontzekoek iparralderantz jarraitu zuten, Pirinioak zeharkatu eta Gaskonian sartu ahal izan ziren, non gutxienez garaipen bat lortu zuten, baina soilik baskoiek osatutako indar militar batek erabat garaituak izan ziren. Abd al-Malikek bizia salbatu zuen eta al-Andalusera itzuli ahal izan zen.

Izendatu eta bi urtera, kargutik kendu zuten, porrot militarragatik, eta vali berri batek ordezkatu zuen, Uqba ibn al-Hajjajek hain zuzen ere.

Honek, heriotza gertu sentituz, Abd al-Malik bere oinordeko izendatu zuen (edo izendatzera behartu zuten) eta honek kargua, 741ean bete zuen. Une horretan, Magrebeko bereber matxinada al-Andalusera hedatu zen, eta Abd al-Malikek aurre egin nahi izan zion Balj ibn Bishr al-Qushayri tropa siriarren laguntzarekin. Al-Qushayrik, behin bereber matxinada itzalita, Abd al-Malik kargutik kendu zuen, eta bere burua vali aldarrikatu zuen.

Abd al-Malik Kordoban espetxeratu zuten, eta urte horretan bertan doitu zuten, Algecirasen bahitu siriar batzuekin izandako arazo baten ondorioz.

## Erreferentziak
Abd al-Rahman ibn Abd Allah al-Ghafiqi

**Abd al-Rahman ibn Abd Allah al-Ghafiqi** (; Tihama, VII. mendea - Poitiers, ) al-Andaluseko seigarren eta hamalaugarren valia izan zen (721-722, bitartekaria, eta 730-732).

Bere soldaduen artean begikotasun handia zuen militarra zen, beti banatzen baitzuen harrapakina. 721eko ekainaren 10ean, As-Samh ibn Malik valia Eudon Handia Akitaniako dukearen aurkako Tolosako guduan hil zen. Soldaduek, han bertan, Al-Gafiqi aldarrikatu zuten vali berri gisa. Bere lehen erabakia Narbonako armadaren hondarrak babestea izan zen, eta hori ez zen batere erraza, erretretan Carcasonako gotorlekuak mozten zielako bidea.

Bere nagusiak, Ifrikijako Bishr ibn Safwan valiak, gertaeren berri izan zuenean, Al-Gafiqiren izendapena berretsi zuen. Dena den, armadak zituen sinpatiek etsai ugari sortu zizkioten, eta politikara eramandako inbidiek eragotzi zuten armada berregitea Pirinioetako iparraldean beste eraso bat prestatzeko. Hori zela eta, 722ko abuztuan vali berri bat izendatu zuten, Anbasa ibn Suhaym al-Kalbi.

730ean, Al-Gafiqi berriz izendatu zuten vali. Urte hartan bertan eta hurrengoan, Al Gafiqik bere jarduera militarrari eutsi zion Asturiasko Erresuman. Pirinioen ekialdean, 732an tropa berbereak autonomiaz jokatzen ari ziren Cerdanyan oinarriturik, Kordobako aginduei muzin eginez. Berehala, Al Gafiqi Uthman ibn-Naissak buru zuen errebolta hori zapalatzera abiatu zen, aldean espedizio militar bat zeramala. 732an Toursko San Martin monasterioa arpilatzea erabaki zuen. Iruñetik abiatuta, Orreagaraino igo zen, eta handik Bordeleraino, segur aski bertoko nobleen konplizitatearekin. Poitiersetik 20 kilometro ipar-ekialdera, Karlos Martel dukearen armadarekin talka egin zuen, eta Poitierseko guduan hil zen, 732ko urrian, non arabiarrak garaituak izan ziren. Bizirik atera ziren tropak Narbona aldera erretiratu ziren.

## Erreferentziak
Al-Samh ibn Malik al-Khawlani

**Al-Samh ibn Malik al-Khawlani** (; VII. mendea - Poitiers, ) al-Andaluseko bostgarren valia izan zen (719-721).

Izendapena bereganatzean, Ardo errege bisigodoak oraindik Ebro Beherea eta Septimaniaren jabea zen. 719. urtearen erdialdean, Al-Samhek atzerapenarekin ekin zion urteko kanpaina militarrari, eta lehen aldiz zeharkatu zituen Pirinioak. Narbona eraso arren, hiriak aurre egin zion. Valiak probintzian igaro zuen negu hori. Hurrengo urtean, Al-Samhek erasoarekin jarraitu zuen, eta azkenean Narbona konkistatu zuen, non defendatzaileak labanaz erailak izan ziren. Valiak, hirian, soldadu hautetsien garnizio bat ezarri zuen. Ondoko Besiers, Lodève, Agde eta Magalona hiriak, hurrengo asteetan menderatu edo hartu zituen, Nîmesek eutsi zuen arren.

721ean, Al-Samh Narbonatik abiatu zen Carcasonara. Hiri honetako harresiek, erresistentzia luze baten perspektiba aurreikusten zuten, eta valiak, konkistak edo harrapakin on bat bilatzen zuen. Horrexegatik, Carcasona utzi eta Tolosarantz abiatu zen, garai haietan Frankoen Erresumakoa zena. Gutxienez bi hilabeteko setio baten ondoren, hiria ekainean eraso zuen, baina, justu une horretan iritsi ziren Eudon Handiak bildutako indarrak eta musulmanak garaitu zituzten. Al-Samh borrokan hil zen 721eko ekainaren 10ean.

Soldaduek, gertakarien toki berean, Abd al-Rahman ibn Abd Allah al-Ghafiqi aldarrikatu zuten al-Andaluseko vali berri bezala.

## Erreferentziak
Yazid II.a

**Yazid bin Abd al-Malik** (; 687- ) omeiatar kalifa izan zen. Bere erregealdiak barne eta kanpo gatazka asko jasan zituen. Inperioaren hainbat tokitan gerra zibil asko lehertzen hasi ziren, hala nola Al-Andalusen, Ifrikijan eta Ekialdean. Bere armada Basorako gobernuaren menpe zeuden khawarij matxinatuen aurkako gerran sartu zen, Umar bere lehengusu eta aurrekoa negoziatzen aritu zen arren. Hasierako matxinaden ondoren, Yaziden tropek matxinada baretzea lortu zuten, eta Shawdhab buruzagi khawarija hila izan zen.
Anbasa ibn Suhaym al-Kalbi

**Anbasa ibn Suḥaym al-Kalbi** () al-Andaluseko zazpigarren valia izan zen (721-726).

722ko abuztuan Abd al-Rahman ibn Abd Allah al-Ghafiqiren oinordeko bezala izendatua, hiru urtez jarraian espedizioak bidali zituen Septimaniara, baten bat al-Ghafiqi beraren zuzendaritzapean, baina ez zuen lortu Carcasona edo Nîmes menderatzea, soldaduak soilik harrapakinaz arduratzen baitziren, eta harresitutako hiri bat konkistatzeak, ahaleginak eta sakrifizioak eskatzen zituelako.

Izendatu zutenetik, Anbasak zergak bikoiztu zizkien kristauei eta juduei konfiskazioak agindu zizkien, honek nahigabea eta matxinada batzuk eragin zituelarik. 722an, zergarik ordaindu nahi ez zuen Pelaio izeneko noble batek mendira ihes egin zuen jarraitzaile talde batekin batera. Segada bat egin zion atzetik zihoan patruila bati, eta denak hil zituen. Garaipenaren eta guduan jainkozko esku-hartzearen zurrumurrua hedatu eta gero, menditar gehiagok matxinatuekin bat egin zuten, matxinada hedatuz.

Petri Kantabriakoa dukea, ziur aski eskualdea basailu bezala gobernatzen zuena, matxinadari ere gehitu zitzaion; hurrengo urtean, 723an, baskoiak ere matxinatu ziren, eta 724an, Aragoiko eskualdea.

Garai horretan, Yazid II.aren heriotzatik eta bere anaia Hixam I.aren oinordekotzatik eratorritako gatazka politikoak ere bazeuden, azkenik, 725ean, Anbasak pertsonalki hartu zuen agintea, eta, Narbonatik abiatuta, Carcasonara joan zen eta hiria errenditzea lortu zuen. Anbasa, orduan, Septimaniako beste muturrera joan zen, eta Nîmes ere menderatu zuen. Ondorioz, milaka hispaniar errefuxiatu Frankoen Erresumara pasatu ziren.

726an, Anbasak berriz eraso zituen frankoak, baina borrokan hil zen. Yahya al-Kalbik ordezkatu zuen eta, kalifaren aginduz, Anbasaren bidegabekeriak onartu zituen zerga bilketari eta konfiskazioei dagokienez. 722 baino lehenagoko egoerara itzuli zen, eta bidegabe hautemandakoa edo konfiskatutakoa ere itzuli zuen.

## Erreferentziak
The Reason (Hoobastanken abestia)

***The Reason*** (euskaraz *Arrazoia*), Hoobastank estatubatuar rock taldearen abesti bat da. *2004ko izenburu berdineko diskoan* argitaratu zuten.

## Kanpo estekak 
* *The Reason* abestiaren bideoklipa ikusgai eta entzungai, Youtube.com
Stanley Matthews

Sir **Stanley Matthews**, CBE (Hanley, Stoke-on-Trent, 1915eko otsailaren 1a - Stoke-on-Trent, 2000ko otsailaren 23a) ingeles futbolaria izan zen. Stoke City eta Blackpool taldeetan jolastu zuen. Ingalaterrako futbol selekzio nazionalan 54 aldiz jolastu zuen. 1950eko Munduko Futbol Txapelketan eta 1954ko Munduko Futbol Txapelketan parte hartu zuen.

## Palmaresa 
### Blackpool 
* Ingalaterrako Futbol Kopa, 1953
### Urrezko Baloia 
* 1956
Muawiyah II.a

**Muawiyah ibn Yazid** (;  664–684), normalean **Muawiyah II.a** deitua, omeiatarren hirugarren kalifa izan zen. Yazid I.a eta Banu Kalb tribuko emakume ezezagun baten semea zen. Sarri, Umm Hashim Fakhita bint Abi Hashimekin nahasten dute, Muawiyahren anai erdia zen Khalid ibn Yaziden ama zena.

Bere aita hil aurretik, bay'ahren bidez aldarrikatu zuten. Honela, Muawiyah, bere aitaren oinordekoa izan zen Damaskon, 683ko azaroan. Labur gobernatu zuen, Bigarren Fitna bete-betean, Ibn al-Zubayrren bultzadaren aurrean eta osasun arazo probokatuekin, aste gutxira, bere lehengusu Marwan I.aren alde abdikatu baitzuen, Sirian kalifa izendatua izan zena.

Bere ondorengorik gabeko heriotzaren ondorioz, omeiatarren sufyanidar adarra amaitu zen, marwandar adarrera pasatuz.
Jack Dempsey vs. Luis Ángel Firpo

**Jack Dempsey vs. Luis Ángel Firpo** 1923an lehiatutako boxeo borroka historikoa izan zen, «Mendeko Borroka» izenez ere ezaguna. Latinoamerikako boxeolari batek munduko pisu astunaren lehiaketan parte hartzen zuen estreinako aldia izan zen, eta Jack Dempsey estatubatuarraren ibilbidean borroka garrantzitsuenetako bat izan zen.

## Borroka 
thumb|Luis Angel Firpo.
Borroka 1923ko irailaren 14an egin zen, New York hiriko Polo Grounds- en. Dempsey txapelduna zen 1919az geroztik, eta Firpo argentinarra munduko pisu astunen artean onenetakoa zen, *"El Toro de las Pampas"* goitizenarekin. Laurogeita hamar mila zale bildu ziren borroka zuzenean ikusteko, eta irrati bidez munduko leku askotan jarraitu zuten, Euskal Herrian barne. Abeltzaintzarekin aberastuta, Firpo 1960ean hil zen eta Buenos Aireseko La Recoleta hilerrian ehortzi zuten.

## Herri kulturan 
1923-1924 artean, George Bellows- ek "Dempsey eta Firpo" izeneko koadroa margotu zuen, argentinarrak Dempsey ringetik bota zuen unea irudikatuz. 1950. urtean, une hau «XX. mendeko kirol momentu dramatikoena» izendatu zuten.

Quirino Cristianik animaziozko film labur bat egin zuen borroka honen harira: *Firpo-Dempsey* (1923).

Firpo eta Dempsey 1926an ateratako bertso-paper batean aipatzen dira (*"Oraingo estilo berriyonentzat / ditut bertsuak atera..."*).

*Manhattan Melodrama* 1934ko filmean Clark Gableren eta William Powellen pertsonaiek borroka honetan elkar topo egiten dute.

Julio Cortázarren *Circe* ipuinean (1951) borroka honek Buenos Aireseko hirian eragin zuen etsipena aipatzen da.

*Twelve Angry Men* antzezlanean (1954) eta filmean (1957), pertsonaietako bat borroka honi erreferentzia egiten dio, Firpok Dempsey ringetik kanpora bota zuenean borroka irabaziko zuela ematen zuela esanez.

*The Sand Pebbles* filmean (1966) Steve McQueenen pertsonaiak aipatzen du Po-han eta Ski-ren arteko borrokan.

*Rocky* 1976ko filmean erreferentzia egin zitzaion (Mickey Goldmill pertsonaiak data horretan eginiko borroka).

*M*A*S*H* telesaileko 1978ko atal batean, paziente batek B. J. Hunnicutt medikuari galdetzen dionean «E Doc, gogoratzen al nauzu?» honek zera erantzuten dio: «Bai noski; zure ondoan eseri nintzen Dempsey-Firpo borrokan».

*The Simpsons* marrazki bizidunen atal batean ere borroka hau irudikatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abd al-Malik ibn Marwan

**Abd al-Malik ibn Marwan ibn al-Hakam** (; 646ko ekaina/uztaila – ) omeiatarren bostgarren kalifa izan zen. 685-705 bitartean gobernatu zuen. Asian bizantziarren aurka borrokatu zuen, mendebaldetik arabiar hedapenak jarraitu zuen Tunisiaraino, eta Irakeko matxinadak amaitu zituen, zubairrenak (Ibn al-Zubayrren aldekoak), xiitenak eta khawarijenak. Jerusalemen Umarren meskita eraikiarazi zuen. Erreforma ugari bultzatu zituen, arabiera gobernuaren hizkuntza ofizial bihurtzea kasu, eta posta zerbitzua zabaldu eta berrantolatu zuen.

## Erreferentziak
Anianeko abadia

**Anianeko abadia** () Frantziako Hérault departamentuan dagoen izen bereko herriko beneditar abadetxea da. 777 edo 782an, Benedikto Anianekoak ezarri zuen. Erlijio Gerretan arpilatu eta 1845ean espetxe bilakatu zuten.

2004an Frantziako Gobernuak monumentu historiko izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sulaiman ibn Abd al-Malik

**Sulaiman ibn Abd al-Malik ibn Marwan** (,  – ) omeiatarren zazpigarren kalifa izan zen. 715etik 717ra gobernatu zuen. Bere aita Abd al-Malik zen, eta aurreko kalifaren anaia txikia zen, Al-Walid I.a. Bere anaiaren gobernupean, Palestinako gobernaria izan zen, qahtanitarrekin aliatuz.

Sulaiman kalifa aldarrikatu zuten 715eko otsailak 23an, Walid I.a hil zen egun berean, boterea, neurri batean, Al-Hajjaj ibn Yusufen jarraitzaile ziren aurkari politikoei esker hartu zuen. Hala ere, 714an Al-Hajjaj hil zenean, Sulaimanek bere aliatu politikoak jazarri zituen. Horien artean zeuden Qutaibah ibn Muslin eta Muhammad ibn Qasim jeneral ospetsuak. Denak espetxeratu zituzten, eta ondoren hil.

Qahtamitetatik gertu geratzeko, Sulaiman ez zen Damaskora joan, kaliferriaren hiriburua zena, baizik eta Ramlan geratu zen, Palestinan. Bere gobernupean hedapenak jarraitu ziren, egungo Irango zati menditsuetara, Tabaristanera kasu. Sulaimanek Maslama ibn Abd al-Maliken agindupean zegoen armada handi bat ere bidali zuen Bizantziar Inperioko hiriburua zen Konstantinoplari erasotzeko, baina porrot handia izan zen. Sulaiman bizantziar mugari eraso egiteko prest zegoen 717an hil zenean.

## Erreferentziak
Al-Walid I.a

**Al-Walid ibn Abd al-Malik ibn Marwan** (;  – ), **al-Walid I.a** () izenez ezaguna, omeiatarren seigarren kalifa izan zen. 705 eta 715 artean gobernatu zuen. Bere aitak hasitako ekialderanzko eta mendebalderanzko zabalpena jarraitu zuen, eta gobernari eraginkorra izan zen.

Al-Walid I.a, Abd al-Maliken seme nagusia zen, eta, bere heriotzaren ondoren, kalifa-herrian gobernatu zuen. Bere indar militarrak modu garrantzitsuan indartu zituen. Itsas armada indartsu bat eraiki zuen, Sizilia, Balear uharteak eta Iberiar penintsula eraso zituena. Bere kalifaldian erabateko boterea lortu zuen. Bere aitak egin zuen moduan, Al-Hajjaj ibn Yusufen aholkularitza eta laguntzarekin jarraitu zuen bezala, Persiako vali bezala berretsi zuen, askatasun osoa emanez. Harengan zuen konfiantzari esker, Indo haranean zegoen Transoxiana (705-714) eta Sindh konkistatu zituen. Al-Hajjaj, kanpaina hauek gidatu zituzten jeneralak aukeratzeaz arduratzen zen, eta ospetsua zen Abd Allah ibn al-Zubayrren aurkako kanpaina arrakastatsuagatik.

708an, Musa ibn Nusair Ifrikijako vali izendatu zuen. Yemendarrak iparraldeko Afrikako berbereak menderatzeko agindua zuen. 711n, Al-Hajjajek Iberiar penintsularen inbasioa agindu zion, hil ondoren Narbona konkistatuz (715).

## Erreferentziak
Umar II.a

**Umar ibn Abd al-Aziz** (;  – ), **Umar II.a** izenez ezaguna, omeiatarren zortzigarren kalifa izan zen. 717tik 720ra gobernatu zuen. Bere aita Abd al-Aziz zen, Marwan I.aren semea.

Bere kaliferrian, kontrolatutako lurraldeen egonkortasuna mantentzen saiatu zen, hedapen handiago baten kaltetan, Bizantziar Inperioaren erreakzio baten beldurragatik. Hala ere, 717an Konstantinoplari setio bat egiten saiatu zen, 718an porrot egin zuena, non bizantziarrek greziar sua erabili zuten, Umarren armadei galera handiak eragin zizkiena.

Umarren beste arazo bat arabiarrak ez ziren herrien matxinadak izan ziren. Herri hauekiko harremana hobetzeko hartu zuen neurrietako bat, muladien posizioa gainontzeko arabiarrenarekin parekatzea eta dhimmi kontzeptua garatzea izan zen. Ali ibn Abi Taliben memoria ere berreskuratu zuen, ostiraleko otoitzaren amaieran bere izena madarikatu behar zuen ohitura ezabatuz. Bere ohituretan neurrizko kalifa bezala gogoratzen da, herriak maite zuena.

Pozoituta hil zen, uste denez, bere dinastiako beste kide batzuen esku, egin zituen erreformen eta berdintasunezko bere jarreren aurkakoa zena.

## Erreferentziak
Adalriko Gaskoiniakoa

**Adalriko** VII. mendearen amaierako baskoien buruzagia izan zen, zenbait adituen ustetan, Baskoniako dukea izandakoa.

## Biografia 
Aita ezezagunekoa bada ere, onomastika eta kronologiaren arabera Lope II.aren semea izan zitekeen. Gaskoiniako duke guztiak leinu berekoak baziren, ziurragoa da. Dukerriaren mendebaldea (Nafarroa Beherea, Bearno eta Bigorra) kontrolpean zuen, Antso bere anaiak ekialdea zuzentzen zuen bitartean.

788an Chorso Tolosako kondea harrapatu zuen eta berari edo anaiari omenaldi egitera behartu zuen. Karlomagnok askatzeko baldintzak "umiliagarriak" zirela iritzita, Chorsori konderria kendu eta Gilen Gellonekoari eman zion.

Charte d'Alaon faltsuaren esanetan, Karlomagnoren gudarosteak harrapatu eta hegoaldean erbesteratu zen, non guduan hil zen. Agiri honen arabera, Xemen I.a Gaskoiniakoaren aita ere izan zen.

## Erreferentziak
Cassibileko nekropolia

**Cassibileko gune arkeologikoa** Siziliako handienetako bat da, Avola, Noto eta Sirakusako udalerrietan kokaturik. Tokiaren zati bat lur pribatuetan sartuta dago, beraz, sarrera zaila da.

## Lekua 
Avola Antica da gune honen zatirik nagusiena, Cavagrande del Cassibile erreserbaren ertzean baitago, interes arkeologiko eta naturalista duen lekua. *Cavagrande*, bere izenak dioen bezala, inguruko arroiarik handiena eta luzeena da; iparralderago beste arroi batzuk daude, gaur egungo Cassibileko biztanle-gunean amaitzen direnak.

Arroi hauetako bat ''Cava Sant 'Anna,* ikuspuntu arkeologikotik interesgarriena da, Cassibileko nekropolia duelako, Pantalicaren ondoren, sikulo zibilizazioaren hilobi-konplexurik handiena dena.

Izan ere, bi mila hilobi inguru daude haitzean zulatutakoak, K.a. 1000 eta K.a. 800 bitartekoak. Arkeologoek garai historiakoari *Seconda facies de Pantalica* edo *Cassibilekoa* deitu zioten; handik nekropoli honen izena.

Material ugari aurkitu da, orain Paolo Orsi Eskualdeko Museo Arkeologikoan gordeta, hala nola arku itxurako orratzak eta baxerak. Beste hilobi multzo batzuk, isolatuagoak, atzeko labarretan txertatzen dira; hauek geroko hilobiak dira eta gehienak kamera batekin.

Aurkikuntza ugariek erakusten dute, Avola Antica eta Cassibileren artean bizi izan zen zibilizazioa oso fina zela, ziuraski, feniziarrekin etengabeko kontaktua izateagatik eta itsasotik gertu egoteagatik.

*Cava Sant 'Annaren nekropolia* bizantziar garaian berrerabili zen, eta hilobi askok beste erabilera batzuk izan zituzten; ganbera-hilobi batzuen barruan dagoen arkosolioak frogatzen duenez. Gainera, litekeena da nekropoliaren aurreko piramide-muinoa, *Cugno Mola* izenekoa, gotorlekuarekin identifikatzen da. Tuzididesek *Peloponesoko Gerraren historian'' aipatzen du, hau da, tokia izan behar zen, Cassibile ibaiaren bokaletik gertu dagoelako. Han, sirakusarrek gotorleku militar bat ezarri zuten ihes egiten ari ziren atenastarrak babesteko. Sirakusarrek, izan ere, muinotik eragotzi egin zieten atenastarrei Cassibileko haranean sartzea, bertan Avola Anticako sikuloekin babesa bilatuko zutelarik. Jakina, sirakusarrak eta siziliarrak, Sirakusaren berehalako garaipena ikusirik, atenastarren aurka aliatu ziren.

## Hipotesia 
Nekropoliaren hedapena dela eta, sikuloen bizileku handi baten hipotesia planteatu zen (Hibla izeneko antzinako hirietako batekin identifikatua), K.a. XI. mendearen inguruan Pantalicako gainpopulazioaren ondoren jaioa, eta Avola Antican izan zuen babesa. Kokaleku horretaz, bakarrik geratzen da greziar aroko doriar tenplu prostilo bat.

## Iruditegia 

Fitxategi:Necropoli del Cassibile 15.jpg
Fitxategi:Necropoli del Cassibile 08.jpg
Fitxategi:Necropoli del Cassibile 06.jpg
Fitxategi:Necropoli del Cassibile 16.jpg

## Ikus, gainera 
* Pantalica
* Sikulo
* Riserva naturale orientata Cavagrande del Cassibile
* Sabucina (Cassibileko kulturari lotutako gunea)

## Kanpo estekak 
* Cassibileko nekropolia
* Cassibileko hilobiak
Yazid III.a

'''Yazid ibn al-Walid ibn 'Abd al-Malik** ( 701 – /4), **Yazid III.a''' izenez ezaguna, omeiatarren kalifa izan zen.

744ko martxoan, Yazidek- errukitsuaren ospea zuena- manifestu-gutun batean shura batek Kalifaren "moraltasunik eza" aitortu zuela aldarrikatu zuen. 744ko apirilak 6an Abd al-Aziz ibn al-Hajjajek Al-Walid II.a hil zuenean, Yazid III.a tronura igo zen. Bere erregealdi laburrean, Yazid III.ak ez zituen promesak bete. Nasr ibn Sayyar eta Marwanen matxinada bikoitzak erasotua, izurritez hil zen 744ko irailak 25a eta urriak 4a bitartean, bere anaia Ibrahim ordezkatua izanda.

## Erreferentziak
Al-Muʿayṭī

**Abū ʿAbd al-Raḥmān ʿAbd Allāh ibn ʿUbayd Allāh ibn al-Walīd al-Muʿayṭī** (? – ) omeiatarren kalifa izan zen, Deniako taifan 1014 eta 1016 bitartean gobernatu zuena. Marwandar adarrekoa, Sulaiman al-Mustainen agintaldian bere autoritatea aldarrikatu zuen. Berez, Mujāhid al-ʿĀmirī valiaren txotxongilo bat izan zen.

## Erreferentziak
Ibrahim ibn al-Walid

'''Ibrahim ibn al-Walid ibn 'Abd al-Malik''' (; ? – ) omeiatarren kalifa izan zen. Bere gobernuak 744. urteko bi hilabete baino ez zituen iraun: urria eta azaroa.

Al-Walid I.a kalifaren eta esklabo baten semea. Tronura igo eta gutxira, bere anaia Yazid III.ak, vali izendatu zuen. Al-Tabari historialariaren arabera, Qadariyyek kalifaren gainean egindako presioaren ondorioz, tronurako oinordeko bat nahi zuten. Beranduago, Urdun barrutiko amir (gobernadore) izendatu zuten omeiatarren autoritatea bertan inposatzeko.

Bere anaia Yazid III.a hil ondoren (744ko irailak 20 eta urriak 4 artean), Ibrahimek kalifa titulua hartu zuen. Bere autoritatea, soilik Siria hegoaldean onartzen zuten, bere anaiaren pozoitzearen atzean zegoela susmatzen baitzen. Iparraldean, Homs setiatu zuten, baina ez zuten onartu. Azkenik, 744ko azaroak 26an Marwanek Ibrahim tronutik kendu zuen, kalifa berria bezala aldarrikatu zena.

## Erreferentziak
Hammudtarrak

**Hammudtarrak** edo **Banu Hammud** (‎), Ali ibn Hammud al-Nasirrek sortutako dinastia berbere bat izan zen. Hauen arbasoak Idristarren artean aurkitzen dira hauen sortzailea zen Idris I.aren ondorengoak baitziren. Abbadtarren, Ziritarren eta Banu Huden artean, abbadtarrak talderik indartsuena eta iraunkorrena izan zen.

Marokokoak jatorriz, Al-Andalusen finkatu ziren X. mendearen amaieran eta Kordobako Kaliferria bereganatu zuten 1016an Ali ibn Hammud al-Nasir omeiatar kalifak Sulaiman al-Mustain kalifa burua moztu zuenean.

Dinastia honek, Ali ibn Hammud al-Nasirrez gain, Kordobako beste bi kalifa eman zituen: Al-Qasim al-Mamun eta Yahya al-Mutali; eta Kordobako kaliferria desegin ondoren, Malagako eta Algecirasko taifetan zenbait errege.

XI. mendearen erdialdera arte mantendu ziren boterean, 1055ean, Sevillako taifak Algeciraskoa konkistatu zuenean, eta, 1057an, ziritarrek Malagako taifa menderatu zuenean.

Hammudtarrak xiismoaren adar zaidikoak ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ling Sahngo Buda erraldoia

**Ling Sahngo Buda Erraldoia** () Wuxi hiritik gertu dago, Jiangsu probintzian, Txinako Herri Errepublikan. Txinako Buda handienetariko bat da eta munduko bederatzigarren estatua handiena da.

## Ezaugarriak 
Garaiera 88 metrokoa da eta pisua 700 tonakoa da; brontzez egina dago. Ling Shango estatuak Buda zutik irudikatzen du. Buda Erraldoi honen eraikuntza 1996 bukatu zen. 2008an, estatuaren hego-ekialdean, "Zazpi zigiluen" jauregia eta Budaren jauregia altxatu ziren.

## Galeria 

Image:Lingshan_Brahma_Palace.jpg|Ling Shango Budaren jauregia
Image:Inside_Ling_Shan_Brahma_Palace.jpg|Budaren jauregiko barrualdea
image:Lingshan_"Five-signets"_Palace.jpg|Bost zigiluen jauregia, Ling Shan
Image:Ling_shan_Buddha's_birth.jpg|Ling Shan durante el nacimiento de Buda
Image:Ling_shan_the_grand_buddha.jpg|Ling Shango Buda Erraldoia
Image:Gbyte travel china wuxi 0027.JPG|Ling Shango Budaren Eskua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Youtubeko bideoa.
* : Bidaiaren gida.
* :Informazioa chinadiscovery webgunean.
Jabberwocky

***Jabberwocky*** Lewis Carroll britainiarrak idatzitako olerki bat da, *Ispiluan barrena eta Alicek han aurkitu zuena* (1871) obraren baitan. "Jabberwocky" ingelesez idatzitako zentzurik gabeko olerkirik onenetakotzat hartzen da.

Poeman erabilitako hitzetako asko Carrollek berak asmatu zituen, edo hitzen fusioak edo eraldaketak dira. Liburuan, Humpty Dumpty pertsonaiak lehen ahapaldiko hitz batzuen definizioetako hainbat ematen ditu. Carrollek ondorengo lanetan beste batzuen esanahia azaldu zuen, baita euren ahoskera ere, olerki honetan asmatutako hitzen batzuk (*chortled, galumphing* eta *frabjous* kasu) ingelesera gehitu ziren. *Jabberwocky* hitza bera ingelesez erabiltzen da zentzurik gabeko hizkuntza izendatzeko.

## Jatorrizko bertsioa 
[thumb|250px|*Jabberwock* poema apaintzeko irudia, egilea: [John Tenniel.]]

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gigliko.
* Hizkera.
* Hizkuntza-erregistro.
* Hizkuntza eraiki.
* Jargoi.

## Kanpo estekak
Al-Walid II.a

**Walid ibn Yazid** (709 – ), **al-Walid II.a** () izenez ezaguna, omeiatarren kalifa izan zen. 743-744 bitartean gobernatu zuen. Yazid II.aren semea, bere osaba Hixam ibn Abd al-Maliken oinordekoa izan zen.

Omeiatarren gortean askok Waliden izendapenaren aurka egin zuten, honek bizitza immorala eramatearen ospea zuelako. Hala ere, kalifa egin zioten. Ia berehala hasi zen kontra egin ziotenei erasotzen, eta horrek etsaitasun handiagoa eragin zion bere buruari. 744ko apirilaren 16an hil zuten. Bere lehengusu Yazid III.ak ordezkatu zuen.

## Erreferentziak
Josef Masopust

**Josef Masopust** (Střimice, Txekoslovakia,  - Praga, ) txekiar futbolaria izan zen, Dukla Pragan erdilari moduan ia bere ibilbide osoan aritu zena. Bere ibilbideko urterik distiratsuena 1962 izan zen, Txekoslovakiak bigarren postua lortu zuenean Txileko Munduko Txapelketan, Brasil 3-1 garaituz, eta berak irabazi zuen France Football aldizkariko Urrezko Baloia.
Denis Law

**Denis Law** (Aberdeen,  – *ibidem*, 2025eko urtarrilaren 17a) eskoziar futbolarua izan zen. Huddersfield Town A.F.C. taldean aurrelari moduan hasi zen. 1964an Europako jokalari onenaren Urrezko Baloia irabazi zuen.

## Ibilbidea
Marwan I.a

**Marwan ibn al-Hakam ibn Abi al-As ibn Umayya** (); ca. 623–626 – 685eko apiril/maiatza), normalean **Marwan I.a** deitua, omeiatarren laugarren kalifa izan zen. Dinastiaren kontrola bere gain hartu zuen bere bigarren lehengusu Muawiyah II.ak 684an abdikatu ondoren. Marwanen igoerak, klanaren kiderik eraginkorrena zena, omeiatar dinastiaren leinuan aldaketa bat adierazi zuen, Abu Sufyanen ondorengoak izatetik Al-Hakamenak izatera pasa zena, biak Umayyaren bilobak zirelarik (dinastiari bere izena ematen diona). Al-Hakam Uthman hirugarren kalifa ortodoxoaren lehengusua izan zen.

Mahoma profetak biak eta haien aita Hakam ibn al-Aas erbesteratu zituen, inoiz ez itzultzeko aginduarekin. Uthmanen agintaldian, Marwani, eta, beharbada, bere aitari itzultzeko eskatu zieten. Marwan, kalifarekin zuen harremanaz baliatu zen, eta Medinako gobernadore izendatu zuten. Ondorengo hainbat historialarik, Ibn Taymiyah eta sunitak kasu, istorio honen benetakotasunari buruz galdetzen dute, Mahoma hil ondoren ez baita inongo idazlerengandik etortzen.

"Gameluaren guduan", Marwan ibn al-Hakamek, Talha jeneralaren izterrera gezi bat jaurti zuela esaten da, honen ondorioz hil zelarik. Marwanek Talha mendeku gisa hil zuen, Uthman hirugarren Kalifari traizioa egiteagatik.

Ali ibn Abi Talibek kargutik kendu zuen, eta soilik Muawiyah I.ak berriro izendatu zuen. Azkenean, Abd Allah ibn al-Zubayr Yazid I.aren aurka matxinatu zenean,Medina galdu zuen eta Damaskora joan zen, non kalifa izendatu zuten Muawiya II.ak abdikatu ondoren.

Marwanen gobernua laburra izan zen eta omeiatarren arteko gerra zibil batek markatu zuen, baita Allah ibn al-Zubayrren aurkako gerra batek ere. Honek Hejaz, Irak, Egipto eta Siriako zati batzuetan gobernatzen jarraitu zuen. Marwanek, omeiatarren arteko gerra zibila irabazi zuen, honen ondorioz, bere adarra sortu zuen. Egipto eta Siria Abdullahtik berreskuratu ahal izan zituen, baina ezin izan zuen erabat garaitu. Khawarijek, bien bitartean, estatu independente bat ezarri zuten Erdialdeko Arabian, eta istiluak izan ziren egungo Iranen eta Iraken.

Abd al-Azizen (Umar II.aren aita), Abd al-Maliken (haren oinordekoa) eta Al-Himarren aita (Marwan II.aren aita) izan zen.

## Erreferentziak
Flórián Albert

**Flórián Albert** (Hercegszántó, Hungaria,  - Budapest, Hungaria, ) hungariar futbolaria izan zen. Ferencvárosi TC taldean aritu zen 1958tik 1974ra. Albert beti nabarmendu zen bere joko kolektiboagatik, bi hankekin duen kolpe handiagatik eta joko ikuspegi sinesgaitzagatik, oso jokalari kirolzalea izateaz gain; ez zuen inoiz txartel gorririk jaso. Entrenatzaile gisa ere klub batean bakarrik aritu zen, Libiako Al-Ahly Benghazi taldean, baina bi etapa ezberdinetan. Urteko Europako futbolari onena izendatu zuten 1967an, Urrezko Baloia irabaziz.
Igor Belanov

**Igor Ivanovitx Belanov** (; ; Odesa, ) ukrainar futbolari ohia da. 1986an Europako jokalari onenaren Urrezko Baloia irabazi zuen.

## Ibilbidea
Pavel Nedvěd

**Pavel Nedvěd** (; ahoskatua; Cheb, ) txekiar futbolari ohia da. Erdilari postuan aritzen zen. Dukla Pragan hasi zuen bere ibilbide profesionala, eta 1990ean iritsi zen taldera. Bi urte geroago AC Sparta Pragak fitxatu zuen, beste hiru titulu lortuz. 1996an Italiara iritsi zen SS Lazioko plantillan parte hartzeko, non 2001era arte iraun zuen eta Italiako bi Kopa, Italiako bi superkopa eta A serieko titulu bat, Errekopa bat eta Europako Superkopa bat lortu zituen.
Omar Sívori

**Enrique Omar Sívori** (San Nicolás de los Arroyos, Buenos Aires,  - *ib.*, ) argentinar futbolari eta entrenatzailea izan zen. River Platen Lehen Mailako hiru titulu lortu zituen eta Argentinako futbol selekzio nazionalarekin 1957ko Amerika Kopa irabazi zuen, txapelketako jokalaririk onena bezala aukeratua izan zelarik. Juventus FCen hiru Scudetto eta Italiako Kopa bi lortu zituen. 1961ean Europako jokalari onenaren Urrezko Baloia irabazi zuen.

Erdilari erasokorra izan zen eta Argentinako futbolaririk onenetakoa izan zen, FIFA 100 zerrendan sartuz. IFFHSk 2004an argitaratutako Hego Amerikako jokalari onenaren zerrendan 16. postuan dago. Gainera, FIFAko adituek eta historialariek XX. mendeko 50 jokalaririk onenen zerrenda sartu zuten.

## Ibilbidea
Belforteko Lehoia

**Belforteko Lehoi**a () Frédéric Bartholdi eskultore frantziarrak eginiko eskultura erraldoia da. Alemaniako mugatik oso gertu, Frantziako Belfort hirian dago. Monumentua 1870etik 1871ra arteko Frantzia-Prusia Gerraren oroimenez altxatu zen. Gerra hartan, Belfort hiriak erasoen aurrean erresistentzia handia erakutsi zuen.

## Historia 
Proiektua 1872an hasi eta 1879an bukatu zen. Belfort hiriaren eta Bartholdi eskultorearen arteko harremanak txarrak ziren eta, horren ondorioz, monumentua ez zen ofizialki inauguratu. Hala ere, eskultoreak biztanleen laguntza jaso zuen ekintza antolatu zuen inaugurazio moduan. Harreman txar horien ondorioz halaber, monumentuari argia emateko proiektua Bartholdik berak bere poltsikotik ordaindu zuen.

1930ean, eskulturak Frantziako monumentu historikoaren izendapena jaso zuen.

## Deskribapena 
Eskultura 22 metro luze da eta 11 metro garai. Eskultoreak Jean-Baptiste Pezon hezle frantsesaren *Brutus* lehoia modelo izan zuen. Gres arrosa blokeak erabili ziren: Pérousetik eraman zituzten eta Belforteko gotorlekuaren aurrean artistak zizelkatutakoan, monumentua muntatu zuen.

## Erreplikak 
Munduan badira lehoi horren erreplikak, baina tamaina txikiagotan: bat Parisen dago, Denfert-Rochereau plazan, bestea Montrealen, Dorchester plazan.

## Iruditegia 

Fitxategi:Lion_de_Belfort_05.jpg|Lehoia aurretik ikusita.
Fitxategi:Lion_of_Belfort_003.jpg|Ikuspegi orokorra.
Fitxategi:P1150549 Paris XIV lion place Denfert-Rochereau rwk.jpg|Parisko Lehoia, Denfert-Rochereau plazan.
Fitxategi:J12338 EMDX-ArtVille 20110617-190029-LionDeBelfort-SquareDorchester.jpg|Montrealgo erreplika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Informazio turistikoa.
Marwan II.a

**Marwan ibn Muhammad ibn Marwan** (; 691 – ) omeiatarren kalifa izan zen. 744tik 750 arte gobernatu zuen, hil zutenean. Omeiatarren azken gobernaria izan zen Damaskon.

Al-Himarren semea eta Marwan I.aren biloba, Marwanek kalifa bilakatu zen bere lehengusu Ibrahim ibn al-Walidek abdikatu ondoren. Kalifa izendatua izan aurretik, Marwanek Azerbaijango gobernadore bezala zerbitzatu zuen. Postu honetan, gerra garesti bat egin zuen khazariarren aurka, non garaipen pirriko bat lortu zuen.

Kaliferria hartu ondoren, Marwanek, zatika erortzen zen inperio bat heredatu zuen. Omeiatarren aurkako sentimendua oso zabalduta zegoen, bereziki Iranen eta Iraken, eta abbastarrek jarraitzaile asko zituzten. Hala, Marwanen erregealdia, kalifa bezala, Omeiatar Inperioa mantentzen saiatzeari eskainia izan zen ia erabat.

Marwanek ezin zuen Abbastar Iraultza deiturikoa baretu. Hasieran garaipen batzuk lortu zituen arren, azkenean As-Saffahen aurrean porrot erabakigarria jasan zuen, Zab Handiko guduan. Gudu honetan bakarrik omeiatar familiako 300 kide hil ziren. Marwanek, ondoren, frenetikoki bilatu zuen babesa; mendebaldean aurkitzeko esperantzan, Egiptora bidaia egin zuen, baina Nilo zeharkatzen ari zela harrapatu eta hil egin zuten. Bere heriotzak, omeiatarren aberastasunen amaiera adierazi zuen ekialdean, eta omeiatarren sarraskiak jarraitu zuen abbastarren esku.

Ia omeiatar dinastia osoa hil zen, Abd ar-Rahman I.a printze talentuduna izan ezik, nork al-Andalusera ihes egin zuen eta han omeiatar boterea berrezarri zuen, Kordobako emirerrian, Abbastar Kalifa-herriatik independentea zena.

## Erreferentziak
Khorasan Handia

**Khorasan** (; ,  ahoskatua), batzuetan **Khorasan Handia** deitua, eskualde historiko bat da, Iran Handiko ipar-ekialdeko probintzia zena. Bere izenak "Eguzkiaren Lurraldea" edo "Sortaldeko Probintzia" esan nahi du.

Khorasan egungo ipar-ekialdeko Iranez, Afganistango eskualde batzuez eta erdialdeko Asiaz osaturik zegoen. Askotan, lau barrutitan banaturik zegoen: Nixapur (egungo Iran), Marv (egungo Turkmenistan), Herat eta Balkh (egungo Afganistan). Iparraldean, bere helmuga Oxus ibaian zegoen eta, aditu batzuen esanetan, bere barnean Transoxiana (Bukhara eta Samarkanda) hartzen zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abbastar iraultza

**Abbastar iraultza** 661-750 urte bitarteko Omeiatar Kalifa-herria eraisteko matxinada izan zen. Omeiatarrena islamiar historia goiztiarreko lau kalifatu nagusietatik bigarrena izan zen, hirugarrena Abbastar Kalifa-herria izan zelarik (750-1258). Mahoma profeta musulmana hil eta hiru hamarkada geroago eta Rasidar kalifaldiaren ondoren boterera iristean, omeiatarrek arabiar inperio feudal bat ezarri zuten, gehien-gehienak ez arabiarrak ez musulmanak ez ziren herri batean gobernatzen zuena. Arabiarrak ez zirenak bigarren mailako hiritar bezala tratatuak izan ziren, Islamera bihurtu ziren ala ez alde batera utzita, eta fede eta etnia bereizketengatiko nahigabe honek, azken batean, omeiatarrak kargutik kentzera eraman zituen. Abbastarren dinastiako kideek, profetaren osaba zen Abbasen ondorengoak zirela zioten.

Iraultzak, funtsean, inperio arabiarraren amaiera eta Ekialde Hurbilean estatu inklusiboago eta multietnikoago baten hasiera markatu zuen. Historialariek orduko hobekien antolatutako iraultzetako bat bezala hartzen dute, mundu musulmanaren ikuspegia ekialderantz birbideratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
A Hidden Life (2019ko filma)

***A Hidden Life*** 2019ko Terrence Malick estatubatuar zinema zuzendariaren film dramatikoa da, Franz Jägerstätterren bizitzan oinarrituta.

## Sinopsia 
Sortzez austriarra zen Franz Jägerstätter, mundutik bereiz, familiaren bake ederrean bizi zen nekazaria. Baina ez ziren lirikarako garaiak, eta 1939. urtean Bigarren Mundu Gerra abiatu zen. Handik gutxira, nekazariak Alemaniako armadaren deia jaso zuen.

Inguruko guztien aholkuei entzungor eginez, Jägerstätterek uko egin zion gerran parte hartzeari. Hirugarren Reicharen erantzuna ez zen samurra izan: austriarra preso hartu eta heriotza zigorra ezarri zioten. Bien bitartean, bizilagunek eragozlearen familiaren kontra ekin zioten.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Les Bonnes Intentions

***Les Bonnes Intentions*** 2018ko Gilles Legrand frantziar zinema zuzendariaren komedia dramatikoa da.

## Sinopsia 
Isabelle beti besteak laguntzeko prest izan da; hamaika ongintzazko ekintzatan parte hartu ohi du. Halako batean, bere posizioa arriskutan ikusiko du lankide berri bat iritsitakoan, eta horren aurrean beste egitasmo bat abiatzea pentsatuko du: bere kabuz migratzaileentzako eskola bat zabaltzea erabakiko du.

## Aktoreak 
* Agnès Jaoui : Isabelle
* Alban Ivanov : Attila
* Tim Seyfi : Ajdin
* Nuno Roque : Thiago
* Claire Sermonne : Elke
* Didier Bénureau : zuzendaria
* Eric Viellard : Christian
* Marie-Julie Baup : Agnès
* Urbain Cancelier : osaba
* Léonore Confino : prefeta
* GiedRé : Miroslava
* Michèle Moretti : Jacqueline
* Philippe Torreton : Cyrano de Bergerac

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Black Christmas (2019ko filma)

***Black Christmas*** 2019ko Sophia Takal estatubatuar zinema zuzendariaren slasher filma da, 1974ko izen bereko filmaren remake bat dena.

## Sinopsia 
Ezezagun batek ikasle talde bati jarraituko dio Eguberrietako oporretan.

## Aktoreak 
* Imogen Poots: Riley Stone
* Aleyse Shannon: Kris Waterson
* Lily Donoghue: Marty Coolidge
* Brittany O'Grady: Jesse Bolton-Sinclair
* Caleb Eberhardt: Landon
* Simon Mead: Nate
* Cary Elwes: Professor Gelson

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nisa (Turkmenistan)

**Nisa** (), Parthaunisa ere deitua, antzinako hiri bat da, Turkmenistango Ahalgo probintzian dagoena.

Nisako gotorlekuak UNESCOren Gizateriaren Ondarearen zerrendari gehitu zitzaizkion 2007an. 77,90 hektareako eremu babestua eta 400,3 hektareako errespetuzko eremua hartzen dute.

Autore batzuek, Nisa, partiarren lehen hiriburuetako bat izan zela diote. Tradizionalki, Arsazes I.ak sortu zuen. Errege partiarren nekropolia izan zen, errege egoitza edo mausoleo bat izan zitekeenik sekula ezarri ez duten arren.

Mitridates I.a Partiakoaren garaitik aurrera, Mithradatkirt (partieraz: 𐭌𐭕𐭓𐭃𐭕𐭊𐭓𐭕 edo Mitridatesen Gotorlekua) bezala ezagutu zuten. K.a. I. mendean gertatutako lurrikara batek suntsitu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Konye-Urgench

**Konye-Urgench** edo **Kunya-Urgench** (; ; ) Turkmenistango hiri bat da, herrialdearen iparraldean dagoena.

Avizena mediku handia eta Al-Biruni zientzialari entziklopedista X. mendearen amaieran bizi izan ziren bertan. 1220an Gengis Khanen mongolek hiria suntsitu zuten, ondoren abandonatua izan zen Amu Daria ibaiaren ibilguaren aldaketa baten ondorioz, Urgench modernoa handik 150 kilometro ingurura berreraiki zen, egungo Uzbekistanen.

Bertako biztanleek hiria utzi zuten 1700eko hamarkadan kokaleku berri bat garatzeko, eta Konye-Urgenchek, ordutik, bere horretan jarraitu du. 2005ean, UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zituen Konye-Urgenchko hondakinak.

## Klima 
## Erreferentziak
Merv

**Merv** (, مرو; ; baita **Alexandria** eta **Antiokia Margianakoa** deitua; ) Turkmenistango antzinako hiria eta aztarnategia da. Erdialdeko Asiako hiri garrantzitsu bat izan zen, Zetaren Ibilbidearen gainean, egungo Marytik gertu zegoena. XII. mendean munduko hiririk jendetsuena izan zen, 1999an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen, Antzinako Merveko Parke Nazional Historiko eta Kulturala izendapena hautatuz. Gaur egungo Erk Gala (Gyaur Gala) hiriarekin bat dator.

Sobietar garaiko indusketa arkeologikoek, hiria, k.a. 280 eta k.a. 261 bitartean Antioko I.a Soterrek sortu zuela adierazi zuten. Baina handik gertu, oso lehenagoko aztarnak aurkitu dira, k.a. XV. mendekoak.

Seleukotarren ondoren, bertan ezarri ziren partiarrak, eta, hauen ondoren, sasandarrak. Sasandarren garaian, budista, zoroastroar eta kristau nestoriotarren arteko elkarbizitza ahalbidetu zuen erresuma tolerante baten hiriburua izan zen.

VII. mendean, arabiarrek kolonizatu eta ordura arte ezezaguna zen oparotasun mailara igo zuten: hiriak 130 km²-ko azalera hartu zuen, gaur egungo Bartzelonak (2008) baino %30 gehiago.

Baina gainbehera XIII. mendean iritsi zen, mongolen etorrerarekin. 1221eko urtarrilean, Gengis Khanen semeak Merven setioa agindu zuen. Astebetez bere tropak prestatu zituen, eta zazpigarren egunean, katapultak prest izan zituenean, harresiz inguratutako barrutian sartu zen. Milioi erdi lagun hil ziren, eta eraikin gehienak eraitsi zituzten. Aztarnategi arkeologikoaren hondakinak nagusi diren gotorlekuan oraindik ikus daitezke katapulta mongolen jaurtigaien inpaktuak.

Hiria, timuritarrek, safavidek eta turkomanoek berreraiki zuten, baina Mervek ez zuen sekula galdutako loria berreskuratuko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Al-Hurr ibn Abd al-Rahman al-Thaqafi

**Al-Ḥurr ibn ʿAbd al-Raḥmān al-Thaqafi** (; Ta'if, Hejaz, VII. mendea - Tolosa Okzitaniakoa, VIII. mendea) al-Andaluseko laugarren valia izan zen (716-719). Ifrikijako vali ere izendatu zuten. Valierriko hiriburua Kordoban finkatu zuen.

717ko udaberrian, urteroko kanpaina hasi zuen, Ekialdeko Tarraconensisen aurka abiatuz, non magnate godo batzuk azkar menderatu zituen. Ebrotik gora egin zuen, eta hainbat hiri menderatu zituen, tartean Iruñea.

Dirudienez, 718an berriro Tarraconensisko godoen aurka borrokatzeri ekin zion. Al Maqqari historialariak Al-Hurrek Bartzelona konkistatu zuela zioen, baita Tarraco eraso eta suntsitu zuela ere, San Prospero gotzaina Italiara ihes egitera behartuz. Beste historialari batzuek, gertaera hau, Musa ibn Nusairrek 713 inguruan egin zuela zioten. Edonola ere, handiki godoek, Ardo erregeari leial, Septimaniara edo Frankoen Erresumara ihes egin zuten. Ondoren, hispaniarrek, paper garrantzitsu bat izan zuten euren jatorrizko eskualdeetara itzultzean, Pirinioen hegoaldean frankoen domeinua ezarriz.

719ko udaberrian kargua galdu zuen eta Umar II.a kalifak zuzenean bidalitako Al-Samh ibn Malik al-Khawlanik ordezkatu zuen.

## Erreferentziak
Ayyub ibn Habib al-Lakhmi

**Ayyub ibn Habib al-Lakhmi** al-Andaluseko hirugarren valia izan zen (716).

Abd al-Aziz ibn Musa valia hil ondoren, eta Kairuandik (Ifrikija) gobernari berri baten izendapena iristen zen bitartean, Ayyub ibn Habib al-Lajmi, bitartekari bezala izendatua izan zuten, eta soilik 716ko sei hilabetez gobernatu zuen.

Musa ibn Nusairren arreba baten semea zen, eta, beraz, hildako Abd al-Aziz ibn Musa hildakoaren lehengusua.

Sei hilabeteko bitartekotasunaren ondoren, Al-Hurr ibn Abd al-Rahman al-Thaqafi vali berriak ordezkatu zuen.

## Erreferentziak
Broken Chair

thumb|300px|Ikuspegi orokorra.
**Broken Chair***Testu etzana* () Daniel Berset artista suitzarrak eta Louis Genève arotzak Genevan (Suitzan) eraikitako zurezko eskultura erraldoia da. Izenburuak adierazten duen moduan, eskulturak aulki bat hanka bat puskatua duena irudikatzen du. Eskulturak pertsonen kontrako mina eta mordo-bonben aurkako sinboloa izan nahi du. nazio Batuen eraikinaren aurrean kokatuta dago.

## Ezaugarriak 
*Broken Chair* eskultura zurez egina dago, 5,5 tona erabili ziren, eta 12 metro garaiera ditu.

## Historia 
*Broken Chair* Paul Vermeulen-en ideia eta proiektua izan zen. Vermeule Handicap International Suisse erakundearen zuzendaria zen. Eskultura Handicap Internationalek egin zuen, Genevako Nazioen Jauregiaren aurrean, 1997ko abuztuan. Hasieran, instalazioa hiru hilabetetarako izan behar zen, 1997ko abendua arte; data horretan Ottawan, Pertsonen kontrako minen aurkako Ituna sinatu behar zen. Izan ere, eskulturak arrakasta handia izan zuen eta, ondorioz, toki berean mantendu dute. 2005ean, Nazioen Plaza birmoldatu behar zutela eta, kendu zuten, 2007ko otsailaren 26an berriro ere jartzeko, orduan Oslon mordo motako bonben aurka horrelako bonben aurka sinatu behar zen itunaren alde.

*Broken Chair* eskulturak Ottawako Ituna mundu osoan ezartzeko eta betetzeko deiadarra da. Itun hori 1999ko martxoaren 1an jarri zen martxan eta 40 estatuek sinatu zuten.

Eskultura 2004 arte Daniel Berset eskultorearen propietatea izan zen. Urte horretan jabegoa Handicap International erakundearen eskuetan gelditu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Broken Chair eskulturaren webgune ofiziala.
Abd al-Aziz ibn Musa

**Abd al-Aziz ibn Musa ibn Nusair** () al-Andaluseko bigarren valia izan zen (714–716).

Musa ibn Nusairren semea zen, nork Magreben zenbait misio enkargatu zizkion. Aitarekin egon zen 712an Iberiar Penintsulan lehorreratu zenean. Sevillara itzuli zen gobernari juduen aurkako altxamendu bat itzaltzera, eta handik Penintsulako hegoalde osoa konkistatzeari ekin zion, bere aitak eta Tariq ibn Ziyadek iparraldea konkistatzen zuten bitartean.

714an, aita Damaskora joan zen Al-Walid I.a kalifak deitu zuenean. Honek Abd al-Aziz bere semea al-Andaluseko gobernadore (vali) izendatu zuen.

713an noblezia erakartzen saiatzeko Egilona ezkondu zuen, Roderiko errege bisigodoaren alarguna zena. Aixa ibn Abd al-Aziz (713 eta 717 artean jaioa) alaba izan zuen, Fortun ibn Qasi banukasitarren arbasoa ezkonduko zuena.

Musak Habib ibn Abi Ubaida jarri zion aholkulari gisa, Al-Andaluseko arabiar *yund*en artean sona handikoa zena.

714. urtearen amaieran, Agila II.a erregea koroari uko egin zitzaiola jakin zenean, bere aliatu bisigodoak matxinatu egin ziren eta Ardo errege izendatu zuten. 715ean Abd al-Aziz obedientzia mantentzen saiatu zen, baina lortu ez zuenez, Tarraconensisko ipar-ekialdea eta Septimania konkistatzea erabaki zuen. Baina bertara joan behar zen armada bildu aurretik, 716ko udaberrian hil zuten. Iturri kristauek, bere heriotza, Damaskoko kalifa zen Sulaimanen agindu zuzen bati egotzi zioten, bere emazteak eskatuta kristautasunera bihurtu izanagatik salatua izan zelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muhammad ibn Abd Allah al-Ashjai

**Muhammad ibn Abd Allah al-Ashjai** () al-Andaluseko hamahirugarren valia izan zen (730).

730ean, Al-Ghafiqik bultzatutako estatu-kolpe gogor zapaldu ondoren, Al-Haytham ibn Ubayd al-Kilabi ordezkatu zuen, Ifrikijako valiak izendatu zuelarik. Hilabete bat baino ez zuen eman karguan, izan ere Al-Ghafiqik ordezkatu zuen.

## Erreferentziak
Balj ibn Bishr al-Qushayri

**Balj ibn Bishr al-Qushayri** () al-Andaluseko hamazortzigarren valia izan zen (741-742).

Kulthum ibn Iyadh al-Kushayri siriar armadako jeneralaren iloba zen. Bere osaba hil zenean, Tangerren errefuxiatutako tropa siriarren agintea hartu zuen, iparraldeko Afrikako berbereek garaituak izan ondoren. Bereber matxinada al-Andalusera hedatu zenean, Siriako kontingenteak- garai hartan al-Andalusko valia zen Abd al-Malik ibn Katan al-Fihrirekin hitzartu ondoren- 741ean Iberiar Penintsulara pasa ziren, non matxinatuak garaitu zituzten. Hala ere, valiarekin zituen desadostasunak zirela eta, Balch ibn Bishr, Kordobara joan zen bere tropekin. Hauek Abd al-Malik ibn Katan al-Fihri boteretik kendu ondoren, vali berri bat izendatu zuten: Balj ibn Bishr bera.

Borrokaren emaitza siriarren aldekoa izan arren, Balj ibn Bishr urte horretan bertan hil zen jasandako zaurien ondorioz, eta, beraz, bere tropek beste jeneral bat izendatu zuten vali berri, Thalaba ibn Salama al-Amili. Thalaba ibn Salama 'yemendar' bat zen, andalustar arabiar gehienak bezala, eta ez siriar 'Qays' tribukoa.

## Erreferentziak