Irungo gudua (1936)

**Irungo gudua** 1936ko Gerra Zibilean Gipuzkoako kanpainako gudu erabakigarri bat izan zen; ondorioz, eskuineko indar kolpistek hiria azpiratu zuten urte horretako irailaren 5ean. Irunek kalte larriak jasan zituen kolpisten bonbardaketen ondorioz. Kolpistek hiria okupatu eta justu aurretik, gainera, erretretan ziren anarkistek sua eman zieten hainbat eraikini eta ibilgailuri. 

Hondarribia ere berehala kolpisten eskuetan erori zen, eta milaka herritarrek Bidasoa zeharkatu zuten aterpe bila eta erbestera. Espainia iparraldeko Errepublikaren aldeko indarrek galdu egin zuten Frantziarekiko kontaktu zuzena eta hornidura lerro estrategikoa. Errepublikazaleen morala nabarmen jaitsi zuena.

Molaren indarrak, Jose Soltxaga eta Alfonso Beorlegi buru zituztela, Donostia azpiratzeko bidean jarri ziren mendebalderantz, traba militar bakartzat San Marko eta Txoritokietako gotorlekuak zituztela.

## Aurrekariak 
Uztailaren 18ko altxamendua eta Loiolako kuarteleko gertaera eta gero, Gipuzkoa Errepublikaren alde mantendu zen. Hala ere, hasiera-hasieratik Molak zutabeak bidali zituen lurraldea bereganatzeko eta mugarekin errepublikazaleek zuten komunikazioa eteteko. Donostian matxinoek izandako porrota eta gero, zapuztuta gelditu zen konkista bizkor baten aukera, eta gudarosteen eskasia zela eta (bai gobernuaren aldekoenak, bai Molarenak) egoera ez zen aldatu.
[thumb|[Kasilda Hernaez anarkista Aiako Harriaren eta San Martzialeko posizioaren defentsan borrokatu zen]]
Espainiako Gobernu demokratikoaren alde egin zuen Penintsula iparraldeko zerrenda isolaturik gelditu zen geografikoki eta politikoki, eta bertoko agintari errepublikanoek beren kabuz jokatu zuten. Gainera, ezinezkoa zen errefortzuak eskuratzea, alde batetik matxinada militarrak eta bestetik Mendebaldeko demokraziek jarritako eragozpenak zirela eta.

Gipuzkoako ekialdean 2.000 defendatzaile inguru zeuden: militar errepublikanoak, asturiar meatzariz osaturiko zenbait batailoi, eta euskal miliziano anarkista, komunista eta abertzaleak. Horiek arma gutxi zituzten, apenas ez artilleriarik, eta ia hegazkinik ez. Lokomotor bat blindatu zuten, metrailadore biz hornituta, eta etengabe Irun-Endarlatsa bidea egiten jarri zuten.

Beste aldean, matxinoak 3.000 inguru ziren: legioari eta miliziano karlistak. Errepublikanoek ez bezala, karlistek, gerra baino lehen, entrenamendu militarra izan zuten. Gainera, 155 milimetroko artilleria-piezaz gain, Panzer I alemaniar tanketa batzuk eta Junkers Ju 52 hegazkinak ere bazituzten.

## Bidasoko frontearen antolakuntza 
alt=Bidasoko fronteko posizioak, 1936ko abuztuaren hasieran.|thumb|325px|Bidasoko fronteko posizioak, 1936ko abuztuaren hasieran.

Egoera egonkortu zenean, Bidasoko frontea deritzona eratu zen; abuztu hasiera hartan, borroka nagusiak Oria ibarrean gertatzen ari baitziren. Matxinatuak Oiartzungo herrian eta Arkaleko haitzetan zeuden, eta errepublikazaleak Irun babesteko defentsa lerroak prestatzen hasi ziren. Frontetik erretagoardiara, hauek ziren haien posizio nagusiak:

* Posizio aurreratuena: Aiako Harriaren tontorra.
* Lehenengo lerroa: Pikokarate (“Pikoketa” izenez ezagunagoa), Erlaitz, Gorostiaga, Pagogaina eta Endarlatsako posizioak.
* Bigarren lerroa: Elatzeta, Zubeltzu eta Punttako karabinero kuartela.
* Hirugarren lerroa: Aldabe mendia (San Martzial).

## Gudua 
### Lehen mugimenduak 
alt=Trintxerak eta parapetoak Pikoketako posizioan.|thumb|Trintxerak eta parapetoak Pikoketako posizioan.
alt=Zubeltzuko gotorlekuaren arrastoak.|thumb|Zubeltzuko gotorlekuaren arrastoak.
alt=Punttako karabineroen kuartela|thumb|Punttako karabineroen kuartela
Irungo gudua abuztuaren 4ko iluntzean hasi zela esan daiteke, milizianoek (Likinianoren agindupean) eta kolpistek (Garcia Valiño) Aiako Harrian izan zuten borrokarekin.

Eraso nagusia abuztuaren 11an hasi zen, alemaniar Junkers hegazkinek eta itsasoan zeuden zenbait itsasontzik (España korazatuak, Almirante Cervera gurutze-ontziak eta Velasco destruktoreak) gogor bonbardatu zuten. Errepresalia moduan eta amorruaren amorruz, milizianoek zenbait militar eta eskuindar fusilatu zituzten. 

Kolpistek Pikoketan eman zuten lehenengo infanteria kolpea. Hala ere, errepublikazaleen erantzuna gogorra izan zen, eta abuztuaren 16 arte matxinatuek ezin izan zuten menperatu lehenengo defentsa lerro hori. 

Irailaren 2an, kolpisten zortzi hegazkinek, aurreko eguneko berdinak, hamar aldiz zeharkatu zuten Irun gaineko zerua hiria bonbardatzeko. Matxinatuen erasoa irailaren 2ko goizaldean hasi zen: bonbardaketa gogorraren pean, Aldabe hartzea lortu zuten; aurrez-aurreko borroken ostean, Puntta okupatu zuten; iluntzerako, Irungo defentsako posizio guztien jabe ziren. Egun horretan, Irun ebakuatu zen: azken zibilak mugaz bestaldera errefuxiatzera, eta milizianoak Jaizkibel - Gaintxurizketako posizioetara, Oiartzungo lubaki-eremuko gotorleku biren babesean (San Marko eta Txoritokieta). Egun honetan errepublikazaleek Behobiako pausua mantentzeko azken borrokak eman zituzten.

Matxinatuak Punttako posiziotik nazioarteko zubirantz abiatu ziren, artilleria suak lagunduta; gauerako, zubiaz jabetu ezinda, bonbardaketak eta frankotiratzaileak (“pakoak”) mantendu zituzten, eta tren blindatuak herritik alde egin zuen Bidasoa ertzetik behera. Irailaren 4ko goizeko 4:00etan, Behobiako hemeretzi defendatzaileek beste aldera pasa zuten muga, atzean lurrean 20 kide hildako utzita; frantziar mugazainei armak eman zizkieten; goizeko 6:00etan kolpistak nazioarteko zubiaz jabetu ziren, eta alarma gorria piztu zen Irungo Gobernu Batzordean. Haren jarraitzaileek berek esaten zuten haiek izan zirela lehenak muga pasatzen goizeko 4etan bertan, hala dio Steerrek. Batzuk Hendaiako geltokira zuzendu ziren trena hartuta Bartzelonara borrokara joateko. Frantziako armada unitateak mugara heldu ziren, eta zubiak pasatzen zituztenei armak kentzen zizkieten.

Ez ziren bakarrik ezkerreko errefuxiatuak edo herritarrak, Hondarribian uztail amaieran atxilotu eta erdi-atxilotutako eskuindar udatiarrak, batzuk Guadalupeko gotorlekutik ateratzea lortutakoak, ihes egiten ari ziren ere Hendaiara arrantza txalupetan, horietako hainbat eta hainbat goi-klaseetakoak, orain zabar jantzita.

Larunbat goizean, Beorlegik Irun okupatu zuen infanteriako erregimentu misto batekin, lau auto blindaturekin, eta tertzioko konpainiarekin. Hiriari kea zerion, eta fabrikak, hotelak eta geltokiaren zati bat sutan ziren artean. Bidean preso batzuk hartu zituzten, eta bertan hil. Aldundiko kide baten semea, Casadevante, Hendaiaratu egin zen Hondarribitik ihesi eta, adierazi zuenez, errepublikazaleek Guadalupen berrehun preso (eskuindar) izan zituzten giltzapetuta abuztu erdialdetik eta, horietatik, 13 tiroz hil zituzten. Ostiralean, anarkistek pertsonaia ezagunak exekutatu zituzten Guadalupen, tartean Joaquin Beuntza, Renovación Españolako Maura diputatua, Leopoldo Matos Espainiako ministro izandakoa, besteak beste.

Irailak 5eko eguerdian, larunbata, matxinoen lehendabiziko ibilgailu blindatua heldu zen nazioarteko zubira. Tiroka hartu zituzten bertako postuko zaindariak, eta azken hauek heriotzak jota pasa zuten zubia. Okupatzaileek monarkiaren bandera altxa zuten zubian. Beorlegik iparralderantz eta ekialderantz tiro egitea debekatu zuen, balaren batek nazioarteko gatazka sortuko zuelakoan; nolanahi ere, mugara bidean zela, frankotiratzaile batek bere helburua lortutako Beorlegi koronela zauritu zuen hankan; handik gutxira hil zen.

Jende ugarik Hendaiarako bidea hartu zuen salbu egoteko. "Irun osoa Hendaian geunden", dio lekuko batek. Herritar askok hainbat ondasun aldean hartuta eta etxea atzean utzita igaro zuten zubia. 18.500 biztanle izatetik, Irun 7.700 izatera pasa zen, eta iheslari haietako asko ez ziren berriz itzuli: % 50 itzuli zirela esaten da. Itzultzeko beldurra handia zen, "jendea fusilatzen zutela esaten zen". 2.000 pertsona etxerik gabe geratu zen, hondatuak izateagatik edo kolpistek desjabetuta.

## Ondorioak 
Molak, Irun hartzearekin, Iparraldeko frontearen lehendabiziko helburua bete zuen. Emaitza ez zen harritzekoa izan: Irun eta inguruak 1.500 erriflez, hamabi metrailadorez, hamar kanoiez, eta eskopetaz defendatu zuten errepublikazaleek, kolpisten aspaldi antolatutako Nafarroako eta Gaztelako armategi sekretuen kontra. Hiriak kalte handiak izan zituen eta matxinoek Irun errepublikanoa 'basakeria'ren propaganda-ikur bihurtu zuten, baita gerrak aurrera egin ahala adibide hori sarritan aipatu ere. Suteak gatazka handia sortu zuen errepublikanoen artean eta, harrezkero, ez zuten Euskal Herrian errepikatu.

Irun galtzearekin batera, Errepublikaren Penintsula iparraldeko zerrendak galdu egin zuen bere helduleku garrantzitsuenetako bat: Frantziarekiko lur kontaktua. Babesik, muniziorik gabeko Donostia handik gutxira erori zen, irailaren 13an. Hiriburua galdu ostean, Gipuzkoa-Bizkaiako mugan, errepublikanoen erresistentzia gogorrak matxinatuak geldotu zituen, eta urriaren 12an Molak behin-behinean gelditzeko agindua eman zuen. Ordurako ia Gipuzkoa osoa okupaturik zuen. Okupazioa amaitutakoan, Bidasoa ibaiko 90 pertsona deportatu zituzten, eta haietako 30ek Europako kontzentrazio esparruetan amaitu zuten.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Eibarko gudua (1936-1937)
* Intxortetako gudua
* Bigarren Mundu Gerra Euskal Herrian
* Kasilda Hernáez

## Kanpo estekak 
* Pinteresteko Irungo guduko irudiak
* Pikoketan fusilatutakoak gogoratzeko ekitaldia (*Bidasoako Hitza*)
* Peli Lekuona: "Irun estrategikoa zen" elkarrizketa (*Bidasoako Hitza*)