Euskal Herriko meatzaritza

thumb|Concha II meategia Gallartan
**Euskal Herriko meatzaritza** Euskal Herriko lehen sektore ekonomikoaren jarduera bat izan da  mendeetan zehar, meategietatik mea eta beste produktu mineralak ustiatzearekin lotuta. 

XIX. mendean meagintzak garapen handia izan zuen Euskal Herrian eta Bilboko inguruetako hazkunde industrialaren ardatza izan zen hamarkada askotan. Hasieran Boluetako Santa Ana fabrika (1841-1905) orduko Begoña elizatean, baina inguru horretako meategiak agortu zirenean, labe garai gehienak Meatzaldera mugitu ziren Trapagaran eta Gallarta ondoko meategietatik ateratako burdina ustiatzeko. Portuko ontzietan kargatzen zuten mea eta burdina Europako hainbat herrialdetara eramaten zen.

Begoñako Larreagaburu, Abusuko Ollargan eta Bilbo Zaharreko meategiak XIX. mendean-edo agortu ziren, gero Meatzaldekoak ere XX. mendean. Eskualde horietan meatzaritza jarduera hori eduki dute historikoki, gaur egun meatzeak agortuta badaude ere. Gallartan dagoen Meatzaritzaren Museoan jaso dute jarduera historiko horren lekukotza.

Kretazeoko mineralak bi mota ezberdinetan agertzen dira. Alde batetik, Bilboko Antiklinalaren ardatzean burdinazko hobi oso garrantzitsuak daude. Burdina leku askotan atera badaiteke ere (burdinolak oso ugariak izan ziren garai batean), inon ez dago Euskal Herrian Meatzaldea eskualdean bezainbeste. Triano mendia gaur egun guztiz zulatuta dago, bertan zegoen minerala ateratzeko. Gallarta, Bilbo eta Otxandion ere ola garrantzitsuak egon dira. 1878tik 1898ra 80,5 milioi tona burdin atera ziren Triano ingurutik, 1899an 6,5 milioi tona atera ziren, hogei urte lehenago 1,3 ateratzen baziren ere.

Antiklinorioaren bi alpetan kareharria da nagusi, eta uharri ugari daude. Bertako askotan beruna eta zinka atera daiteke. Meatze horiek txikiak dira, baina ugariak. Bizkaiko sinklinorioaren iparraldeko alpean ere agertzen dira, hiru banda osatuz.

Hirugarrenik diapiroei lotutako gatz mineralak daude. Horiek gatzaga askotan ustiatu izan dira eta gaur egun Iruñea inguruan badute garrantzia. Nafarroan gatz arruntaren ustiaketak interes ekonomikoa du, 2004an 112.741 tona ekoitzi ziren.

Azkenik, hobi minerala izan ez arren, bere balio ekonomikoa dela eta, aipatzeko modukoa da Bermeotik iparraldera aurkitu zen gas natural boltsa. Bertan kokatu zen Gaviota izeneko gas ustiatzailea. Gaur egun, ez dago ustiatzeko adina gas.

## Bilbo inguruko burdin meategiak eta Boluetako siderurgia-fabrika (1841-1905) 
[thumb|Bilbo 1890ean-edo. Ezkerraldean, [Urazurrutia kalea (Bilbo)|Urazurrutiako kaian, Miribillako San Luis meategitik datorren minerala gordetzen zen. ]]
thumb|Bilboko San Luis meategira heltzeko zegoen tunelaren azalpena.
Industria-prozesua goiz abiatu zen Begoñan, eta goiz azaldu zen Boluetako Otxaibai leku-izena. Legizamon abizeneko familiakoak ziren XV. mendean bertako burdinola eta erroten jabeak; eta lantegi horiek 1828an zutik irauten omen zuten. Gertu zuten burdin mea Larreagaburun (Mina del morro). Bitxia bada ere, bertan kokatu zen 1841ean Bizkaiko lehendabiziko siderurgia-fabrika, lingoteetatik burdinurtua eta ijezketak (laminazioak) egiten zituena. Euskal Herriko lehen fabrika moderno aitzindaria izan zen. Beraz, nahiz eta azkenaldian Bizkaiaren irudi industriala beti itsasadarraren ezkerraldearekin lotu izan den, Begoñako errepublikan izan zuen jatorria: Boluetan. Han sortu ziren lehen labe garaiak. Geroago, 1846an, labe garaia jarri zen martxan; horretarako burdin-mea Ollargan meategitik (gertu zegoen, Ibaizabal ibaiaren beste aldean) eta egur-ikatza inguruko basoetatik ekarri ziren. 

Ollarganeko meategiaz gain,  Bilbon ere, Bilbo Zaharra auzoan jarduera hau nagusi izan zen XIX. mendean bereziki, Miribillako meatzeak hustu ziren arte.

## Bizkaiko Meatzaldeko burdin-meategiak eta Bizkaiko Labe Garaiak (1880-1990) 
Trianoko mendiak ezagunak dira aspalditik, bertan burdin mea ugari eta kalitatezkoa zegoelako. Orain dela bi mila urte, Kristo osteko I. mendean, Plinio zaharrak esan zuen Bizkaiko Itsasoaren ondoan burdinazko mendi handia zegoela. Halaber, Oiola edo Loiola (Trapagaran) urtegiaren ingurumarietan K.o. III-IV. mendeetako erromatar zeramika aurkitu da, eta Triano izena erromatar jatorrizkoa da. Garai hartan 400 behargin aritzen ziren lanean, ikazkinak eta mandazainak barne. Kobre ola gainbehera etorri zen XVIII. mendearen amaieran, eta 1793an, Konbentzioaren Gerran, fabrika erre zuten.

### XIX. mendeko burdinola eta labe garaia 
1802an, eraitsitako kobre olaren hondakinen gainean, burdinola bat eraiki zuten burdina-mea tratatzeko; alabaina, hiru urte besterik ez zuen iraun. Geroago, 1823an, fabrika siderurgiko handi bat eraiki zuten, eta harlanduzko labe garai ederra abian jarri. Bankako burdinak, manganesoz aberatsa baitzen, estimazio handia zeukan. Mandoen bizkarrean garraiatzen zen Baigorrira, eta handik Baionara, bidetik edo Errobi ibaian barrena. Gehiena, Nantesera edo Le Havrera eramaten zen itsasoz. 1830etik aurrera gainbehera hartu zuen eta 1861ean betiko itxi zuten.  1970eko hamarkadan sindikalismo indartsua zuen lantegiak eta bertan aurrera eraman ziren grebak ospetsuak izan ziren.
Potasa-hobi handi bat ustiatu zuten. Oso lantegi mekanizatua zen. Bost izan ziren ireki ziren putzuak: Undiano I eta II, Beriain, Gendulain eta Espartza. Itxi egin zen urtean, 1985ean, 2.021 langile zituen. Hobitik ateratzen zen minerala bertan tratatu egiten zen, ondoren bidaltzeko Pasaiako portura non lantegiak kaiak eta biltegia zituen. Handik munduko toki askotara bidaltzen ziren produktuak: Ameriketako Estatu Batuetara, Ipar Europara, Marokora, Aljeriara...

Lantegia itxi ondoren, urte berean, abenduaren 28an, INIk eta Nafarroako Gobernuak «Potasas de Subiza» sortu zuten. Lantegi berriak 1990ean 533 langile zituen eta ongarriak ekoizten zituen. Azkenik, 1990eko hamarkadan, betiko itxi zuten XX. mendean Nafarroako enpresarik handiena izandakoa.

## Beste meategi batzuk 
Burdin meategi ospetsu horiez gain, izan dira Euskal Herrian beste meategi garrantzitsu batzuk historian zehar, besteak beste hauek:

* [thumb|320x320px|[Zerain, Polborina galeria.]]Aizpeako meategiak. Zerainen badira iraganeko meatzaritzaren aztarna garbiak Aire zabaleko meategiak izan ziren lehenengo erauzte-sistema dokumentatuak, baina XX. mendean ondo sartu arte iraun zuten. [thumb|320x320px|[Zerain, antzinako arragoak.]]
* Arditurriko erromatar meatzeak. Oiartzungo meatze horiek erromatarren goi inperio garaitik 1984 arte ustiatu dira. Erromatarrek galena zilarduna ateratzen zuten Arditurrin. Galena berun sulfurozko (PbS) minerala da, eta askotan zilarra izaten du nahastuta. Zilarraz gain, zink, burdina, kobre eta fluor espato mineralak ere erauzi zituzten.
* Basajaun Etxearen leizea (Lantz). Barrunbe horren barruan, Foru Erkidegoko kobre aztarnategi garrantzitsuenetako bat dago. Bere barrutik erromatarrek urrea, kobrea eta beste mineral batzuk atera zituzten I. mendetik.

* Diana meategia (Lotza). Aire zabaleko asfalto naturalen ustiapen zaharra da, Lotzako kontzejuan dagoena, Urizaharreko udalerrian, Arabako Mendialdeko koadrilan. XIX. mendearen bigarren erdian eta XX. mendearen lehen erdian egon zen martxan.
* Durruma Kanpezuko meategia. Kanpezuko San Roman meatzea asfalto naturalezko meatze ireki bat da Arabako Mendialdeko Koadrilan. Egun ez dago ustiapenean.

* Lucia meategia.  Asfalto naturalezko meategi bat da, Atauriko kontzejuan dagoena Arabako Mendialdeko kuadrillan. 1872tik 1920ko hamarkada amaierara arte egon zen martxan, gutxi gorabehera.  Lucia meategia 2023ko martxoan zabaldu zuten bisitarientzat, lehenbizi Arabako Mendialdeko herritarrentzat eta ondoren bisitari guztientzat. Meategiaren berreskurapenari esker, egoera txarrean zeuden inguruak leheneratu dira, bai dibulgazio eta zabalkunde didaktikorako bai industria- eta aisialdi-turismorako. Bertan, asfalto natural jarioak ikus daitezke.

* Troiako meategia. Gipuzkoako Mutiloa herrian dago, Zeraindik gertu. Gaur egun utzita dago. Meategiak 1972an aurkitu zen eta 1986an hasi ziren ustiatzen. Ustiapen lanek zazpi urte iraun zuten, 1993 arte alegia, Eximesa multunazionalaren eskutik. Meategi horretatik zinka eta beruna ateratzen zen. 

* Urre-putzu (Aritzakun). Harea auriferoaren aspaldiko ustiaketa dokumentatuta dago: Nafarroa konkistatu osteko garaiko ustiapen-baimen bat gordetzen da, Carlos I.aren erregetzakoa; bertan aipatzen da Nafarroako azken erregeen garaian leku horretan urrea jasotzen zela.
* Urrobiko meategiak. Nafarroa Garaiko Urrobi herri hustuan kokatutako meategiak dira, Artzibar udalerrian.  1340ko errefeentzia batek adierazizuen Paulo Giraldo florentziar meatzari teknikariak 617 libra zilarrezko eta kobrezko mineral atera zituela urte horretan. Geroago hainbat saiakera egin dira mineralak erausteko, azkena 1990eko hamarkadaren hasieran.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko Meatzaritzaren Museoa
* Ikazkintza
* Meatzaritza eta giza eskubideak

## Kanpo estekak 
* Euskal Herriko Meatzaritzaren Museoaren webgunea
* Euskal Herriko meategien mapa interaktiboa (query.wikidata.org)
* Meatzarien 1890eko greba historikoari buruzko erreportajea Argia astekarian (2008-05-04)