Altzürükü

**Altzürükü** ([alt͡s̻yɾyky] edo [alt͡s̻y.yky]) Zuberoako mendebaldeko udalerri bat da, Arbaila eskualdekoa. 242 biztanle zituen 2018an.

## Izena 
Izenaren ahoskera [altsy'ɾyky] da. Lagunarteko hizkeran, *r* hori maiz erortzen da, eta silaba bereko *ü* bokala galduta, *Altzükü* ([al'tsyky]) esaten diote herriari. Euskalkietan, bokal arteko *r* galtze hori maiz gertatzen da lagunarteko hizkeran (*delarik* → *delaik*, *zera* → *zea*, eta abar).

Litekeena da *Altzürükü* euskal izena *haltz* hitzetik ekarria izatea.

Frantsesezko *Aussurucq* haren izenak itxura hauek izan ditu: *Aussuruc* (1455, Duchesne Bilduma CXIV liburukia), *Ausseruc* (1412, Nabarrengoseko notarioek), eta Baionako paperetan: *Ausuruc* (1454), ''Sent-Martin d'Auçuruc* (1471) eta *Auserucus* (1471).

Okzitanieraz *Aussuruc* du izena.

## Geografia 
### Ingurune naturala eta klima 
Altzürüküko altxor nagusietariko bat hango ondare geologikoa da, inguru hartako eremu karstikoa hain zuzen ere. Udalerrian, leize eta kobazulo asko daude oraindik esploratu gabe. Horietatik ezagunenetariko bat *Nébélé* izenekoa da, 1972tik aurrera esploratua.

### Kokalekua 
Herria Arbailen eta Iratiko oihanaren artean dago, Arbailen oinean; muga naturalak Harsüdürra mendikatea eta Aphanizeko ordokia ditu.

### Hidrografia 
Udalerria hainbat ibaik eta errekak zeharkatzen dute:
* Biduze ibaia: Aturriren ibaiadarra da, eta udalerrian jaiotzen da.
* Laurhibar ibaia: Errobiren ibaiadarra.
* Arangorena erreka.
* Azalegi erreka.

Ahüzki iturria ere udalerriko lurretan dago, izen bereko portuaren gainean (Bohokortia mendiaren magalean), Arbailen bihotzean. Bertara D-147 errepidea jarraituz hel daiteke. Propietate sendagarriak dituen ura famatua isurtzen da bertatik: horrek bisitari uholdea bertaratu zuenez, hotel bat eraiki zen iturritik hurbil. Iturrian bertan, Zuberoako ikur lehoiaren alboan, testu hau harrian grabatuta dago:

### Etxeak eta auzoak 
Hona hemen herriko auzoak. Neolitokoak, Brontze Arokoak eta Burdin Arokoak dira udalerriko mendi eta lepoetan barreiatuta dauden megalitoak: tumuluak, harrespilak eta zutarriak. Burdin Aroan Gaztelü mendixkan herri bata izan zitekeena jaso zen, bertako esparru gotortuaren aztarnek aditzera ematen dutenez.

Dena den XII. mendera arte itxaron behar da lehen aipamen idatziak agertzeko, oraindik ez zenean udalerria, Urdiñarbeko auzoa baizik.
Altzürükü Arbailetako mezulari-zerbitzuan edo *messagerie'' zegoen (Ahotsak proiekturako)]][thumb|300px|[Niko Etxart altzürükütar abeslaria, Koldo Zuazorekin hizketan, Altzürüküko zuberotar euskararen erakusgarri.]]
### Jaiak 
Herriko jaiak urriko azken asteburuan ospatzen dira eta hurrengo asteburuan berriz egiten dira.

### Euskara 
Altzürükün Basabürüako hizkeran egiten da, zubereraren aldaera.

## Ondasun nabariak 
250px|thumb|300px|Altzürüküko eliza.
* Urrutia gaztelua: egungo udaletxea da, herriaren erdian. XVI. mendeko jatorrizko eraikinetik dirauten aztarna bakarrak bi dorre biribil dira.
* Eliza: muino batean dago, hilerriak inguratua. Bere hiru puntako kanpandorreak eredu hirukoiztarrari jarraitzen dio, Zuberoako beste hainbat elizaren antzera.

## Altzürükütar ospetsuak 
* Joan Batista Artxu (1811-1881), euskal idazlea.
* Epherre anaia euskaltzaleak: Gilen (1911-1974), Mixel (1932-1999), Ddiddue (1929-1974).
* Dominika Etxart (1933-2012), herri kantaria, Niko Etxarten aita.
* Niko Etxart (1953-), euskal rock eta folk kantaria.
* Patricia Karrikaburu (1988-), errugbilaria.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arbailak
* Ahüzki

## Kanpo estekak 
*  Altzürükü soule-xiberoa.fr webgunean