Guardia

[thumb|290px|Guardiako planoa, [Francisco Coello geografoak 1840an egina. Nabaria da hiribilduaren kokagune estrategikoa muino luzearen gainean.]]
[250px|thumb|[Guardiako aintzirak.]]
**Guardia** Arabako hegoaldeko udalerri bat da, Arabako Errioxa eskualdeko herriburua, Gasteiztik 64 bat kilometro hegoaldera kokatua.

Hiribildua udalerriko erdialdean dago, eremu lauan nabarmentzen den muino baten gainean. Haren inguruan, Nafarroako errege Antso Azkarrak harrizko harresi bat eraikiarazi zuen, eta zati handi batek oraindik zutik dirau. Gaurdaino gorde dira harresiko bost sarrera: Mercadal, Carnicerías, Páganos, San Juan eta Santa Engracia ateak. Hiriko kaleek ere eusten diote Erdi Aroko giro bereziari. Ekonomiaren aldetik, ardoa da inguru horretako produktu nagusia, eta mahasti eta ardandegi ugari ditu herriak.

## Etimologia 
Garai batean, batez ere XX. mendeko azken laurdenean, udalerriaren euskal izentzat *Biasteri* erabili izan zen, izen zaharra hori zelakoan. Areago, deitura hori izen ofiziala izatera iritsi zen. Henrike Knörr euskaltzain eta filologoak gai hori ikertu ostean, ordea, *Biasteri*.

La Hoya deituriko muinoan, Guardiatik 500 bat metro iparrera, Burdin Aroko aztarnategi bat aurkitu zen 1935ean, horrek Guardia herria antzinakoa dela frogatzen du. Adituek diotenez, 4 hektarea zabala den La Hoya antzinako herrian duela 3.400 urtetik bizi izan zen jendea. Zeltiberiarrak iristearekin batera La Hoya merkataritza eta lurralde antolakuntza gune garrantzitsua bihurtu zen. K.a. III. mendean ordea bertan behera utzia izan zen, horren arrazoirik ez da ezagutzen. Gaur egun eremu arkeologikoa bisita daiteke, alboan eraiki den museoarekin batera. Egindako ikerketa genetiko batek ez du aurkitu La Hoyako eta Guardiako aztertutako gaur egungo herritarren artean jarraikortasunik DNA mitokondrialean, ez bada J1c2, U5a1 eta U5b1 haplotaldeen artean, zehazki berberak ez badira ere

2008an Guardiako alde zaharrean K. a. III. eta II. mende bitarteko aztarnak aurkitu zituzten, adituek zeltiberiarrekin erlazionatu zituztenak. Horien artean dago Guardiako urmael zeltiberiarra, orain dela 2100 urte inguru eraiki zena, Burdin Aroko Europako urmael eraikirik handiena dena.

Erromatarren garaiko arkeologia eremu bat ere aurkitu da, *Las Pilas del Camino de Logroño* izena eman zaiona. 450 m²-ko azalera hartzen du indusketa eremuak eta eltzegintza lantegi baten aztarnak dira. Labe handi bat aurkitu da, bi metro luze eta metro bateko altuera duena. Teilak, pezuak eta zeramikazko harlauzak ere aurkitu dira inguruan. Eltze lantegiaren inguruan beste egitura batzuk ere topatu dituzte

### Erdi Aroa 
Guardia oso hiri zaharra da. X. mendearen hasieran (908. urtean dirudienez) Guardiako muinoan gaztelua eraiki zuen Nafarroako Antso Abarkak, Nafarroako Erresuma Gaztelaren erasoetatik babesteko. Hiri garrantzitsua izan zen X-XII. mendeetan.

Nafarroako Errege-erreginak bizi izan ziren bertan tarteka eta Zuria Nafarroakoa Guardian jaio eta bertan ezkondu zen Gaztelako Antso III.arekin. Zuriaren anaia zen Nafarroako Antso VI.ak forua eman zion hiribilduari 1164. urtean. Antso VII.ak herria gotortu egin zuen harresi sendo bat eraikiz inguruan. Dorre garaiak eraiki ziren eta almenaz ornitu ziren harresiak. Lau ate eraiki ziren, *Paganoseko atea* (mendebaldean), *Mercadal* (hegoaldean), *San Juan atea* (hego-ekialdean) eta *Santa Engrazia atea* (ipar-ekialdean). XV. mendean bosgarren bat egin zen ekialdean, *Carnicerias atea* izenaz ezagutzen dena. Harresiaren barruan hiru kale luze ezarri ziren ipar-hegoalde norabidean, eta erdialdean plaza errektangularra.

Foruen jabe egindakoan, Guardia hazi eta hedatzen hasi zen, eta hori kontuan hartuta, Fernando IV.ak hainbat eskubide erabiltzeko baimena eman zion merkataritza eta garapen ekonomikoa erraztearren. 1351. urtean, Nafarroako erresumaren eta Gaztelakoaren arteko gerrak ugariak zirenean alegia, Guardiak nafarra izateko borondatea berretsi zuen. Hala eta guztiz ere, urte batzuk geroago, Nafarroako Karlos II.a erregeak Gaztelako Henrike II.aren esku utzi zuen Guardia (1367). 1386an Gaztelako Joan I.ak berriro itzuli zion Guardia Nafarroako Karlos III.ari beaumontarren eta agaramontarren arteko guduen garaian Guardia Gaztelaren mende geratu zen, nahiz eta 1469an Nafarroaren esku egon.

Azkenik, Fernando katolikoaren agintaldian (1486), Guardia Gaztelaren mende geratu, eta Arabako hiri bihurtu zen, nahiz denbora jakin baterako soilik onartu bertako biztanleek.

### Aro modernoa 
Gaztelak Nafarroa konkistatu ondoren Guardiak mugan egoteari utzi zion. Hiriak militar izaera galdu zuen orduan eta garapen ekonomikoa izan zuen, ardogintza oinarri hartuta. Hiriaren azpialdea zulatu egin zen eta galeria horiek upategi familiar gisa erabiltzen hasi ziren
* Ysios: Calatravak diseinatu zuen eraikina.
* El Fabulista: Guardiako kaskoan kokaturik dago 7 metrotako sakoneran.
* Palacio: 1894. urtean sortu zen.
* Casa Primicia: Guardiako eraikin zaharrenean kokaturik dago.
* García de Olano
* Carlos San Pedro Pérez de Viñaspre: XIV mendeko leizea du, duela 300 urtetik upategi gisa erabili izan dena.
* Eguren Ugarte: 1870. urtean sortu zen.

## Banaketa administratiboa 
[250px|thumb|[Páganos.]]
Guardiako udalerria lau herriz osatua dago:
* Campillar
* **Guardia** (udalerriko hiriburua)
* Serna (Laserna)
* Páganos (aparteko udalerria izan zen 1920ko hamarkada arte)

## Demografia 
## Politika 
### 2023-2027 legegintzaldia 
### Alkateak 
Hauek izan dira Guardiako azken alkateak:

a 2000ko urtarrilaren 28an Javier Sampedro Sampedro alkatea zendu zen.

b 2022ko apirilean Lucio Castañeda Martinez de Treviño alkateak dimisioa aurkeztu zuen.

## Garraioa 
Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote herri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu udalerrian:

## Kultura 
### Hizkuntza 
Ez dakigu ziur noiz utzi zitzaion euskaraz hitz egiteari Guardian, baina nonbait IX eta XVI. mendeen bitartean koka daiteke haren galera.

Gaztelaniaz hitz egiten da nagusiki. Euskaldunak % 21,78 dira gaur egun (2010).

### Literatura 
Félix María Samaniego Guardiak eman duen idazle nagusia da, alegiak idazteagatik ezaguna. Guardiako haren jaiotetxeak (XVII. mendekoa) oraindik dirau eta bertan Arabako Aldundiak bulegoak ditu. Kantabria mendizerrara begira dagoen iparraldeko lorategian Samaniegoren monumentua dago, XIX. mendean eraikitako burdinazko kioskoa, Samaniegoren buruaren eskultura barnean daukana.

### Musika 
Musikarekiko zaletasuna izan dute guardiarrek historian zehar. 1881ean sortua da Udal Banda eta dultzaina jole ezagunak dira "Guardiako Gaiteroak", hainbat belaunaldi kateatu dituztenak.

=== Jaiak Hiribilduaren iparraldean Erregeen Andre Mariaren eliza dago. Eraikinotan ohi den bezala, hainbat garaitako estiloak biltzen dira eliza horretan, erromanikoa eta gotikoa, hain zuzen ere. XV. mendean eraiki zen elizako apiriku polikromatu ederra. Halaber, Guardiako hiribilduan frontoi berezi bat dago ezker-pareta gisa harresiaren orria erabiltzen duena.

:Erdi Aroko herrien artetik, hauxe da trazaketa eta hirigintza zaharra hobekien gordetzen duena.

:Espazioaren banaketa iparraldeko eta hegoaldeko ertzetan dauden gotorleku-elizen inguruan dago egina. Erdiko kalea da Kale Nagusia, eta horren inguruan mendixkaren topografiari eusten dioten beste kale perimetralak daude, aldeetan kurbatzen direnak (Paganos, Santa Engracia eta jadanik desagertua dagoen horren luzapena, San Juan). Erdi Aroko tipologia gordetzen duten zeharkako kantoiak mozten dituzte horiek (batez ere Esquide eta Castillo kalea).

:Guardia herriaren Erdi Aroko hirigintzak garbi mugatzen zituen hiriaren hainbat eremu funtzio berezitarako. Iparraldearen funtzio garrantzitsuena herria babestea zen, horretarako zeuden gaztelua eta gotorleku-eliza. Hego-ekialdean juduen auzoa zegoen, inguruan harresiaren hego eta ekialdeko zatiak, Kale Nagusia (mendebaldean) eta plaza eta San Joan eliza (iparraldean). Beste hiri-eremuan biltzen zen jenderik gehiena, gizarte mailaren arabera hiru kaletan banatuta, honelaxe: Kale Nagusian jauntxoak, elizatik eta udal erakundeetatik hurbil. Paganosen merkatariak eta burgesak eta Esquide kalean eta beste kantoietan herri xehea.

* La Hoya herrixka edo aztarnategia eta Guardiaren inguruan hainbat trikuharri ere badaude; El Sotillo, San Martin, Lazaya, Los Llanos, Alto de la Huesera...
* Ysios upategia, Santiago Calatrava arkitektoarena.
* Guardiako muinoan dauden lur azpiko upategiak.
* Guardiako aintzirak, hirigunetik hurbil kokaturiko aintzirak, babestutako biotopo izendaturik daudenak.
Ikus, gainera: Zerrenda:Guardiako kultura ondasunak

## Iruditegia 

Fitxategi:LAGUARDIA.jpg|Eskuinetara, udaletxea.
Fitxategi:Guardia - Hirigune historikoa - 50.jpg|Hirigunerako sarreretako bat, harresietan.
Fitxategi:Guardia - Hirigune historikoa - 12.jpg|Abade Dorrea.
Fitxategi:Berberanako baseliza (Guardia).jpg|Berberanako baseliza
Fitxategi:PÓRTICO DE SANTA MARÍA DE LOS REYES.jpg|Erregeen Andre Mariaren eliza, apiriku polkiromatua.
Fitxategi:Laguardia - 004 (30580272302).jpg|San Joan eliza.
Fitxategi:Dolmen del Alto de la Huesera (49272875112).jpg|Hueseraganako trikuharria.
Fitxategi:Guardia Calatrava upategia 2006 09 15.jpg|Ysios upategia, Santiago Calatrava arkitektoarena.
Fitxategi:Laguardia - Mercadal atea 2.jpg|Mercadal atea.
Fitxategi:Guardiako San Joan elizaren kanpandorrea.jpg|San Juan elizaren kanpandorrea.

## Guardiar ospetsuak 
[thumb|180px|[Félix María Samaniego|Samaniegoren omenezko eskultura Guardian.]]
* Margarita Iruñekoa (1128-1183), Siziliako Erresumako erregina ezkontidea eta Gilen II.a adingabea zela erregeordea
* Zuria Nafarroakoa (1133-1156), Nafarroako Erresumako printzesa.
* Pedro Lopez de Montoia (1542-?), idazlea, teologoa, ezaguna bere ideia pedagogikoengatik.
* Jose Cardiel (1704-1781), misiolari jesulaguna. Argentinako Patagonia esploratu zuen.
* Félix María Samaniego (1745-1801), alegia-idazlea eta Tolosako alkate. Haren jaiotetxea bisita daiteke, gaur egun ardo-museoa baita.
* Felipe de Viana (?-1795), militarra.
* Antonio Lezama (1882-1971), kazetaria.
* Javier Sampedro (1939-2000), politikaria.
* Oscar de Marcos (1989-), futbolaria.

## Herri eta hiri senidetuak 
Guardia ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Guardiako hiri-gutuna
* Guardiako judutegia
* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Arabako Errioxako kuadrilla
* Campillar
* Lezako Ospitalea
* Páganos
* Serna

## Kanpo estekak 
* Guardiako Udalaren webgunea
* Guardia eta Biasteriren arteko ezberdintasunari buruzko artikulua
* Guardia-Arabar Errioxako Kuadrillako turismo-webgunea
* Guardia euskadi.net webgunean
*  Ainhoa AROZAMENA AYALA: «Laguardia», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.