open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gorka Aranberri

thumb|260px|Gorka Aranberri Orioko traineruaren txopan, 2018an.
**Gorka Aranberri Etxeberria** (Zarautz, 1987ko martxoaren 4a) 2010. hamarkadako traineru estropadetako patroi onenetakoa da. Dagoeneko Kontxako 10 Bandera irabazi ditu patrontzan, zazpi Urdaibai Arraun Elkartearekin eta bi Oriorekin eta  bat Santurtzirekin. Garaipen gehien dituen patroia da, Aita Manueli aurrea hartuta.
## Kirol ibilbidea 
Zarautz Arraun Elkartean hasi zen eta herriko taldearen garai onenean trebatu zen patroigintzan.

Lehenengo denboraldian Lur Uribarrenekin txandakatu zen txopan. Itsasoa zailtzen zenean Gorka aritzen zen eta horrela irabazi zituen lehenengo Kontxa eta Euskadiko txapelketa. Hurrengo urteetan bera izan zen bermeotarren patroia eta 2014 eta 2015ean txapelketa guztiak eta Kontxako Bandera irabazi zituen. 2016an laugarren Kontxako Bandera eta bere aurreneko Liga irabazi zituen.

2017 deboraldirako Oriora joan zen eta Kontxako Bandera eta Zarauzko Ikurrina irabazi zituen besteak beste. 2019an denboraldi bikaina osatu eta TKE Liga irabazi zuen, Gorkak bigarren aldiz eta Oriok aurrenekoz.

2021 denboraldirako Santurtzik fitxatu zuen eta bere seigarren Kontxako Bandera irabazi zuen. Denboraldi amaieran hirugarren TKE Liga irabazi zuen, hiru talde ezberdinekin gainera. 2022an Urdaibaira itzuli zen eta Kontxako hiru Bandera berri

## Taldeak 
## Palmaresa 
* Kontxako Banderak (10): 2011, 2014, 2015, 2016, 2017, 2021, 2022, 2023, 2024 eta 2025.
* Espainiako Traineru Txapelketak (4): 2014, 2015, 2024 eta 2025.
* TKE Liga (7): 2016, 2019, 2021, 2022, 2023, 2024 eta 2025.
** Patroi onenaren saria (2): 2023 eta 2024.
* Euskadiko Traineru Txapelketak (7): 2011, 2014, 2015, 2022, 2023, 2024 eta 2025.
* Gipuzkoako Traineru Txapelketa (4): 2007, 2017, 2019 eta 2025.
* Bizkaiko Traineru Txapelketa (7): 2014, 2015, 2016, 2021, 2022, 2023 eta 2024.
* Zarauzko Ikurrina (5): 2016, 2017, 2022, 2023 eta 2025.
* El Corte Ingles Bandera (5): 2016, 2021, 2022, 2024 eta 2025

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inder Paredes

**Inder Paredes Esnaola** (Pasai Donibane, 1991ko irailaren 29a) traineru patroi bat da, bere kirol ibilbidean hainbat garaipen goren lortutakoa.

## Kirol ibilbidea 
2011 denboraldian hasi zen San Juango Batelerak traineruko patroi lanetan, eta 2012an lortu zuen lehenengo titulua, Gipuzkoako Traineru Txapelketa. 2014 denboraldia bikaina izan zen, eta dena irabazi zuten urte hartan arroxek: Kontxako Bandera, Euskotren eta Gipuzkoako Ligak eta Euskadiko eta Gipuzkoako txapelketak. 2015ean ez zen traineruan aritu. 2016an itzuli zen baina estropada gutxi batzutan gidatu zuen trainerua.

2018an, Donostiarra traineruaren patroi izatera pasatu zen, eta harekin ETE Ligaren lehen edizioa irabazi zuen, Euskotren ligarako igoera lortuz.

### Taldeak 
## Palmaresa 
* Kontxako Banderak (1): 2014.
* Euskadiko Traineru Txapelketak (1): 2014.
* Gipuzkoako Traineru Txapelketak (2): 2012, 2014.
* Emakumezkoen Ligak (2): 2014, 2016.
* Gipuzkoako Liga (1): 2014.
* Zarauzko Ikurrina (1): 2014.
* Txingudi Bandera (0): hirugarren 2012an.

## Ikus, gainera 
* Pasai Donibane Koxtape Arraun Elkartea
* Emakumezkoen Kontxako Bandera
Metabolito sekundario

**Metabolito sekundarioak** izaki bizidunek sintetizatzen dituzten produktu naturalak dira, organismoen hazkuntzan edo ugalketan parte hartzen ez dutenak, eta oinarrizko metabolismoaren emaitzak ez direnak. Metabolito primarioen aldean, metabolito sekundarioen ezak ez du organismoaren biziraupena konprometitzen, nahiz eta efektu kaltegarriak izan. Landareek, onddoek eta mikroorganismoek ekoizten dituzte batik bat.

## Mikroorganismoen metabolito sekundarioak 
Bakterioek metabolito sekundarioak hazkuntza-fasearen bukaeran edo fase egonkorrean sortzen dituzte. Aldiz, metabolito primarioak hazkuntza-fasearen hasieran ekoizten dituzte 

Bakterioen metabolito sekundario asko industrian oso interesgarriak dira; ezagunenak antibiotikoak dira. Industrian, onuragarria da metabolito sekundarioen superprodukzioa, hazkuntza-fasean baldintza optimoak sortuz lortzen dena. Metabolito primarioak, aldiz, ezin dira kopuru handitan ekoitzi.

Antibiotikoez gain, hainbat pigmentu, toxinak eta limoak, bestak beste, metabolito sekundarioak dira. Baita bakterioen kapsulak osatzen dituzten molekula batzuk ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Deltoide (anatomia)

**Deltoidea** besahezurraren burua estali eta besagainari biribiltasuna ematen dion giharra da; hiru gunetan finkatzen da (lepauztaiaren aurreko ertzean, akromioiaren kanpo aldeko ertzean eta omoplatoaren luzakinean) eta beso hezurraren kanpoko aldearen erdian bukatzen. Eginkizun nagusia besoa jaso edo gorputzetik bereizaraztea du.

30 sorbalda ikertu ondoren, giza deltoideak 191,9 gramoko bataz bestekoa (84–366 gramo artekoa) duela diote adituek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Akromioi

**Akromioia** omoplato hezurraren irtenunea da, klabikula hezurraren kanpoko buruarekin giltzatzen dena; deltoide eta trapezio giharrak txertatzen dira bertan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stalker gaztelua

**Stalker gaztelua** (; ) Eskoziako Argyll konderrian dagoen gaztelu bat da. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Itsasgorako uharte batean dago, Loch Linnhe aintziran, honek lurrez bertaratzea asko zailtzen du, itsasbeheran bakarrik egin daitekelarik. Appin udalerriko portutik 2,4 kilometro ipar-ekialdera dago. 1320an eraikia izan zen.

1975ko Monty Python umorista taldearen *Monty Python and the Holy Grail* ("Monty Python eta Graal Santua") filmean agertzeagatik ospea bereganatu zuen.

## Iruditegia 

Irudi:Castle Stalker - geograph.org.uk - 874407.jpg|Urrutira.
Irudi:Castle stalker and loch laich.jpg|Ilunabarrean.
Irudi:Castle Stalker-Argyll-Scotland.jpg|Gazteluaren ikuspegia.
Irudi:The Appin Show - geograph.org.uk - 244169.jpg|Ganadu azoka gazteluaren parean.

## Kanpo estekak 
* Stalker gazteluaren webgunea
May French Sheldon

**Mary French Sheldon** (Beaver, Pennsylvania, 1847ko maiatzaren 10a - Londres, 1936ko otsailaren 10a), **May French Sheldon** idazle izena erabili zuena, estatubatuar argitaratzaile, idazle eta esploratzailea izan zen.

## Bizitza 
Beaver-en (Pennsylvania) jaio zen, 1847ko maiatzaren 10ean, familia aberats batean. Gurasoek atzerrira bidali zuten ikastera. Italian, literatura, historia, geografia eta medikuntza ikasketak jaso zituen. 1876an, 25 urte zituela, Eli Lemon Sheldon negozio gizonarekin ezkondu zen. Bikoteak, Londresen kokaturik, argitaletxe bat sortu zuen. Maryk, besteak beste, Gustave Flauberten *Salammbô* eleberria itzuli, eta bere lehenbiziko idazlana, *Herbert Severance*, argitaratu zuen.

Kilimanjaro igotzea lortu zuen eta Chala aintzira, sumendi kraterreko lakua, ere bisitatu zuen, gutxik lortzen bazuten ere. 35 tribu inguru ezagutu zituen, eta beren jaki, jantzi, ohitura eta erlijioen inguruko informazioa bildu zuen. Masai tribuak ere ezagutu zituen, garai hartan gizatalde beldurgarri gisa deskribatzen baziren ere.

Afrikako esperientziak *Sultan to Sultan* liburuan (1892) agertu zituen. 1892an Royal Geographical Societyko kide hautatu zuten, Chala aintzirari buruzko lanengatik.

## Erreferentziak
Anbibalentzia

Psikologian, **anbibalentzia** edo **baliobitasuna** zerbaiten aurrean edo norbaitekiko aurkako bi jarrera, emozio edo jokaera desberdin izatea da. Adibide moduan, anbibalentzia dago pertsona batek beste batenganako maitasuna eta gorrotoa sentitezne dituenean aldi berean.

## Kanpo estekak
Txankleta

thumb|300px
**Txankletak** (Heg.), **tongak** (Ipar.) edo **hondartzako espartinak** sandalia mota bat dira, oinari behatz lodia beste behatzetik bereizteko gunetik atera eta albo banatara zolaraino heltzen den zerrenda batez lotzen dena. Normalean Galtzerdirik gabe eramaten den oinetakoa da eta bereziki udan erabiltzen da.

## Historia 
thumb|Japoniar Zori txankletak
Txankleten jatorria arakatzeko, K.a. 4000. urtera arte atzera egin behar da. Antzinako egiptoarrek tanga sandaliaren forma goiztiarra asmatu zutenean. Garai hartan, erregetzak eta zibilek, landare-zuntzez egindako txankletak erabiltzen zituzten, papiroa bezala. Antzinako Afrikaz gain, txankleten jatorria Asian eta Hego Amerikan dago. Elementuetan denbora luzea zutik ematen zuten pertsonen gogokoenak ziren. Milaka urtetan zehar, sandalien estiloak iraun egin zuen. Zibilizazio batzuek uhala erabiltzen zuten oineko behatzen artean, edo eskura zituzten hainbat material erabiltzen zituzten. Baina ideia bera zen: zola sinple bat, Y formako uhal bat, erraz eramateko moduko zapata bat.

Gaur egun ezagutzen ditugun txankletak 1940ko hamarkadan hasi ziren, Bigarren Mundu Gerrako soldadu estatubatuarrak Zori japoniarrak euren bidaietatik Estatu Batuetara eraman zituztenean. Estiloak aurrera egin zuen, diseinu sinple eta funtzionala hartu zuten surflarien eta etxekoandreen artean.

## Txankleten osasun-arazoak 
Faszitisa, tenditinitisa, belauneko mina edo bizkarreko arazoak egon daitezke oinetako egokiak erabili ezean. Txankletak ez daude pentsatutak espaloian edo lurzoru metalikoetan ibiltzeko, hondartzan ibiltzeko pentsatutak daude. 

Txankleten uhalek marruskadura-arazoak eragin ditzakete, adibidez, ibiltzean marruskatzea, eta horrek babak eragiten ditu, eta punta irekiaren diseinuak kolpeak edo hausturak eragin ditzake oinetako hatzetan. Bereziki, oin laua edo oinetan bestelako arazoak dituzten pertsonei gomendatzen zaie euskarri hobea duen zapata edo sandalia bat erabiltzea.

## Diseinua 
Normalean zola batez eta oihal, plastiko edo larruzko zati soil batez osatuta daude enpeinearen kokalekuan. Azken pieza hau oina zolari lotuta mantentzeaz arduratzen da. Txankletek, oro har, ez dute takoirik, baina andere txankletek ziri ez oso nabarmena izan dezakete. Txankleta baten enpeinea leuna eta jarraitua izan daiteke, edo lotura mota desberdinak izan ditzake, hala nola hebillak edo belkroa. Txankletak oinetako irekiak dira eta oinaren orpoa agerian uzten dute.

Arinak eta erosoak izateko eta bero egunetan oinaren transpirazioa ez oztopatzeko pentsatuak. Emakume zein gizonen oinetakoak dira, barrukoak zein kanpokoak, eta etxean egoteko nahiz hondartzara edo igerilekura joateko erabiltzen dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Abarkak,
* Espartinak,
* Kirol-oinetako, zapatilak, tenisak, tenis-oinetakoak,
* Txapinak,
* Txinalak,
* Zapata, Oski.

## Kanpo estekak
Itoiz-Antologia 1978-1988

***Itoiz-Antologia 1978-1988*** Itoiz taldearen lehenengo diskoaren 30. urteurrenaren harira 2008. urtean Elkar diskoetxeak kaleratutako konpilazio diskoa da, taldearen abestirik arrakastatsuenak biltzen dituena. Diskoarekin batera taldearen bideoklipak eta telebistako saioetako agerpenak biltzen dituen DVDa ere kaleratu zen.

## Kantuen zerrenda 
# Phuntzionariat
# Ezekielen prophezia
# Hiltzori II
# Flash begi batean
# Marilyn: sagardotegia eta jazzmana
# Zati txiki bat La m'en
# Lo egin
# Hegal egiten
# Foisis jauna
# Tximeleta reggae
# Marea gora
# Abar irratia
# To Alice
# Elurretan
# Berandu da
# As noites da Radio Lisboa
# Ambulance
# Lau teilatu

## Kanpo estekak
Zezin

**Zezina** edo **gatzartua** (,  ahoskatua) okela ihartu eta gazitua da. Urdaiazpikoaren antzekoa da, baina txerrikia erabili beharrean, behikia edo zaldikia erabiltzen da. Gaztela eta Leon aldean du jatorria: Leongo zezin ketua ospetsuena da. Mexikon eta Paraguain, zezina ere esaten diote okela onduari, baina Espainian ez bezala, marinatuta prestatzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txinal

thumb|300px
**Txinala** orpoa agerian uzten duen oinetako arina da, zola arinekoa eta batzuetan behatzak ere agerian uzten dituena. Txapinak bezala, maiz etxean erabiltzen da. Igerilekuetan eta beste bainutoki batzuetan ere erabiltzen dira, instalazio horietako zorua higieneagatik oinekin ez zapaltzeko.

## Ikus, gainera 
* Abarkak
* Espartinak
* Kirol-oinetako, zapatilak, tenisak, tenis-oinetakoak
* Txankletak, tongak edo hondartzako espartinak
* Txapinak
* Zapata, Oski

## Kanpo estekak
Wetback

[thumb|upright=1.6|Mexikar etorkin bat muga zeharkatzean, [San Diego (Kalifornia)|San Diego/Tijuana.]]
 edo euskaraz **bizkar bustiak** Amerikako Estatu Batuetan erabiltzen den ohiko hitza da. Legez kanpo Estatu Batuetara sartu diren Mexikarrak izendatzeko erabiltzen da. Ezizen hau aspaldikoa da, izatez gutxienez 1920ko ekainaren 20an agertu zen *The New York Times* egunkarian. Askotan mespretxuzko eran erabilita, Rio Grande ibaia gurutzatzeagatik dator ezizen hau, nolabait, beste aldera igarotzerakoan, askotan bizkarra busti egiten zutelako.

Gaur egun, era ilegalean muga igaro duten hispano orori aplikatzen zaien ezizena da, naiz eta muga Rio Grandetik ez igaro.
Bizimodu hobearen bila legez kanpo emigratzen dute milaka lagun urtero. Euretariko askok ez dute euren helmuga lortzen eta berriro bidaltzen dituzte Mexikora. 1990eko hamarkadan Estatu Batuek gogortu egin dituzte mugak hesiak eta zaintzaile taldeak antolatuz. Legez kanpoko migratzaileak kontrolatzeko dagoen polizia atal bereziari  izena ematen diote.

## Kanpo estekak
Mortadela

**Mortadela** (,  ahoskatua) txikitutako txerri-haragiz eginiko hestebetea da. Salumi motako hestebete hau ontzeko espeziak erabiltzen dituzte: piperbeltz, mitre edo pistatxoak. Bolonian du sorrera eta jatorri-deitura babestua du Europar Batasunean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sic semper tyrannis

[thumb|250px|[Ameriketako Estatu Batuak|AEBetako Virginia estatuko armarria *Sic semper tyrannis* esaldiarekin.]]
''''''''* (latinez: *Honela beti tiranoei*) Marko Junio Brutori egotzi ohi zaion esaldi ezaguna da; Julio Zesar hil zuenean bota omen zuen erromatar senatariak.

Hamazortzi mende geroago, Abraham Lincolni Ford antzokian tiro egin eta ihes egiten saiatu zenean, John Wilkes Boothek ere esaldia oihukatu zuen, eszenari dramatikotasuna emateko asmoz edo; izan ere, Booth aktore ezaguna zen hiltzaile are ezagunagoa bihurtu baino lehen.

1996an Oklahoma Cityko eraikin federalaren aurkako erasoan 168 pertsona hil ziren. Timothy McVeigh egilea atxilotu zutenean Lincolnen irudia zeukan elastikoa zeraman soinean, eta irudiaren azpian esaldia: *Sic semper tyrannis''.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enpedokles (sumendia)

**Enpedokles** () Siziliaren hego-mendebaldean dagoen ur azpiko sumendia da. Mediterraneo itsasoan, 1831ko uztailean Siziliako hegoaldeko kostaldetik hogei bat miliara dagoen Enpedokles urpeko sumendiak eztanda egin zuen. Erupzioaren ondorioz 1,6 kilometro koadroko uhartetxoa sortu zen, barruan bi aintzira zituena.

## Historia 
### Lehen aipamenak 
1831koa ez zen sumendiak irla bat sortzen zuen lehen aldia; Enpedoklesen erupzioen aipamenik zaharrena Lehen Gerra Punikoaren garaikoa da, K.a. III. mendekoa. Baina fenomenoak ez zuen ordura arte 1831ko uda hartan piztutako interesik sortu Airetik ikusten zena Graham, Ferdinandea eta Julia izandakoaren arrastoa besterik ez zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Predjamako gaztelua

**Predjamako gaztelua** (, , ) Esloveniako Karniola Beherea eskualdeko Predjama herrixkan (Postojna udalerria) dagoen gaztelu bat da. Postojna hiritik 11 kilometrora eta Postojna leizetik 9 kilometrora. Gaztelua leize baten sarbidean eraikia dago.

## Etimologia 
Eslovenierazko *Predjama* hitzak "leizearen aurrean" esan nahi du.

## Historia 
### Sorrera 
Gazteluaren lehen aipamena 1274koa da, orduan *Luegg* izen alemaniarra zeukan eta Aquileiako patriarkak eraiki zuen estilo gotikoan. Haitzulo baten sarreran altxatu zuten, harrizko horma bertikal baten gainean, gaztelua konkistatzeko zaila izan zedin. Luegg familia noblea sortu zen eta hauek gaztelua handitu egin zuten.

### Predjamako Erazemen kondaira 
XV mendean Erazem Lueger ("Predjamako Erazem") zen gazteluaren jabea eta Habsburgotarrekin borrokan sartu zen armada inperialeko Pappencheim mariskala hiltzean. Matias I.a Hungariakoarekin bat egin eta Habsburgotarren Karniolako herriak erasotzeari ekin zion, Predjama gotorlekua bizileku zuela. Frederiko III.a enperadore austriarrak Triesteko gobernadoreari Erazem hartu eta hiltzeko agindu zion.

Urtebete eta egun batez setiatu zuten Predjamako gaztelua, baina Erazemek ongi eutsi zion, leizeak baliatu baitzituen Vipava herritik hornigaiak ekartzeko. Bukaeran zerbitzari batek traizioa egin zion, gaztelutik kanpora zegoen komunera joan zenean kandela batekin seinalea egin eta setiatzaileen kainoi bala bakarrarekin hil zuten.

### Aro modernoa 
Setioaren ondoren gaztelua suntsituta gelditu zen. Hondarrak Oberburg familiak hartu zituen eta ondoren Purgstall familiaren esku gelditu zen. Honek 1511ean gaztelu berria eraiki zuten baina XI mendean bertan lurrikara batek suntsitu zuen. 1567an Philipp von Cobenzl baroiak eskuratu zuen eta 1570an pizkundeko estiloan berreraiki zuen. Hau da gaur egunera iritsi dena. XVIII mendean Cobenzl familiaren udako egotza bihurtu zen.

XIX eta XX mendeetan Michael Coronini von Cronberg kondeak eta Windischgrätz familia izan ziren bertako jabe ta Bigarren Mundu Gerra bukatzean Jugoslaviako agintari komunistek hartu zuten.

## Iruditegia 

Irudi:Castillo de Predjama 022 (6861991789).jpg|Predjama gaztelua ahaitzuloan sartuta.
Irudi:PredJama 1.jpg|Elurretan.
Irudi:Predjama Castle (17581459193).jpg|Barnealdea.
Irudi:Predjama (8626160410).jpg|Barnealdea.
Irudi:Predjama Castle 8.jpg|Haitz artean eraikia.
Irudi:Predjamski Grad (84) (3978910103).jpg|Leihoak.

## Kanpo estekak
Bartzelona Berria

[thumb|350px|Bečkerek (egungo [Zrenjanin) 1697ean]]
**Bartzelona Berria** (, ) Espainiako Ondorengotza Gerraren eraginez, Balkanak eskualdera joandako kataluniarren kokagunea izan zen.

## Testuingurua 
Madrilen, 1700eko azaroaren 1an, Karlos II.a Espainiakoa ondorengorik gabe hil zen eta Europako potentziak hark uzitako tronua lortzeko lehiatzen hasi ziren: batetik, Filipe Anjoukoa borboitarra, Frantziaren babesa zuena, eta bestetik, Karlos artxidukea, Habsburgo etxekoa, gainerako potentziek osatutako koalizioaren hautagaia.

Espainiako Ondorengotza Gerra 1701ean hasi zen eta Aragoiko Koroaren lurraldeak artxidukearen alde lerratu ziren, foruak galtzeko beldurrez eta borboitarren absolutismoa saihestu nahian. Baina gerra galduko zuten, 1713an, Utrechteko Ituna medio, Filipe Anjoukoa (Filipe V.a) Espainiako errege izendatu baitzuten. Bartzelonak 1714ko irailaren 11 arte eutsi arren, borboitarren agintea ere hirira iritsi zen azkenean.

Galtzaile askok sorterria utzi behar izan zuten, borboizaleen errepresiotik ihesi. Logikoena Habsburgo etxearen kontrolpean zeuden lurraldeetara jotzea zen: Napoli, Flandria, Sardinia, Sizilia, Austria, Hungaria... Baina 1734an Filipe V.ak Napoles eta Sizilia birkonkistatu zituen eta bertan babes hartutako katalanek berriro ihes egin behar izan zuten, Vienara. Gehienak jatorri apalekoak ziren eta, baliabide eta bizibiderik gabe, kaleetan alderrai biziraun zuten.

Vienako agintariek, kaleak “garbitzeko” irtenbideren baten bila, katalanak trabarik egingo ez zuten tokiren batera bidaltzea erabaki zuten. Aukeratutako kokapena Otomandar Inperioari kendu berri zioten lurraldea izan zen, egun Zrenjanin dagoen ingurua, Belgradetik (Serbia) 70 bat kilometro iparraldera. Arazotik libratzeaz gain, turkiarrekiko muga berria birpopulatzeko erabili zituzten erbesteratuak.

## Bartzelona Berria kokagunea 
1735 eta 1737 urteen artean, mila katalan inguru eraman zituzten bertara, Danubio ibaian barrena, Bartzelona Berria funda zezaten. Planoak egin ondoren hiria eraikitzen hasi ziren, baita masustondoak landatzen ere. Bartzelona Berriko jarduera ekonomiko nagusia zeta ekoiztea izatea zen helburua, eta fabriketako zeta-harrak elikatzeko masustak beharko zituzten.

### Otomandar Inperioaren erasoa 
Hiru urtera, Habsburgotarren eta otomandarren arteko gatazka berehala berpiztu zen eta katalanen lurralde berriak turkiarren erasoak jasan behar zituen behin eta berriro. Gainera, turkiarrek izurria eraman zuten Bartzelona Berrira, eta bizirik iraun zuten bakanek hiritik alde egin zuten.

1808an sute batek hiriaren arrastoak erraustu zituen eta, egun, katalan horiek utzitako aztarna bakarra zeta-harrak elikatzeko landatutako masustondoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Klabe (argipena)

**Klabe** hitzak adiera zenbait ditu:
* **klabe** edo giltzarria, ariktektura elementua;
* musikan:
** klabea, pentagramako zeinua.
** klabizenbaloa, teklatudun eta hari pultsatudun musika tresna.
Piraten araudia

[400px|thumb|[Howard Pyleren arabera, zoriaren esku utzitako pirata bat.]]
**Piraten araudia** piratek itsasontzietan elkarbizitza ahalbidetzeko jartzen zituzten arauen eta zigorren multzoa zen.

Londresen, 1724, Charles Johnsonen *A General History of the Pirates* lana argitaratu zen. Bertan, egileak lau pirata-kode bildu zituen, edo kode zatiak behintzat. Araudi moduko horiek piratak zigortzeko froga gisa erabili ohi zirenez, atxilotu baino lehen erre edo itsasoan desagerrarazten zituzten. Horregatik, Johnsonek bildutakok dira ale bakarrak.

## Araudiaren adibideak 
Kapitain bakoitzak bere araudia izan ohi zuen, baina oro har hiru eremu arautu ohi zituzten kodeok: diziplina, irabazien banaketa eta zaurituentzako kalte ordainak. Literaturan zein filmetan kodea pistolak edo ezpatak gurutzatuta edo eskua giza burezur baten gainean jarrita zin egiten zela esan arren, gehienetan Biblia erabiltzen zuten araudia onartzeko. Johnsonek honela laburbildu zuen piraten kodea:

**I.** Gizon guztiek dute botoa eta jaki freskoak eta likoreak hartzeko eskubidea.

**II.** Harrapakina banan-banan eta ordenan banatuko da.

**III.** Ezin da kartetan edo dadoetan diru truk jokatu.

**IV.** Argiak eta kandelak iluntzeko 8etan itzaliko dira.

**V.** Pistola eta ezpata garbiak eta borrokarako prest izan behar dira.

**VI.** Ontzian ez da onartzen ez haurrik ez emakumerik.

**VII.** Guduan ontzitik ihes egitea edo giltzatuta geratzea heriotzaz edo arau-hauslea uharte batean utzita zigortuko da.

**VIII.** Borroka debekatuta dago ontzian. Liskarrak lehorrean konponduko dira, ezpataz edo pistolaz.

**IX.** Bizimodu hau uzteko mila libera utzi behar dira potoan.

**X.** Kapitainak eta intendenteak harrapakinaren bi zati jasoko dituzte; maisuak, kontramaisuak eta kanoilariak, zati eta erdi; gainerako ofizialek zati eta laurden.

**XI.** Musikariek larunbatetan atseden hartuko dute.

Guregana iritsi den koderik zaharrena Henry Morgan kapitainarena da. Soldatak eta kalte-ordainak zehazten dituelako da bereziki interesgarria. Arotzek 150 erreal jaso ohi zituzten; medikuek 250. Eskuineko hanka galtzen zuenari 500 erreal edo bost esklabo ematen zitzaizkion; ezkerrekoak 100 erreal –edo esklabo bat– gutxiago balio zuen. Galdutako begi eta hatz bakoitzak 100 erreal balio zuen.
Edward Low eta George Lowther kapitainei egozten zaien araudia 1722koa da. Kode horren berrikuntza bitxiena: zerumugan ontzi bat ikusten zuen lehenak pistola onena aukeratzeko eskubidea zuen.

1724an John Phillips Revenge ontziko kapitainak ez-erretzaileak eta emakumeak hartu zituen kontuan. Pipan estalkirik jarri gabe erretzen zuenak 39 zigor kolpe jasoko zituen, eta emakumearen baimenik gabe sexu harremanak behartzen zituenak, heriotza.

Oro har, kontratu haiek aitzindari izan ziren. Kortsarioen artean hedatu ziren lehenik, eta XIX. mendean iritsi ziren “legezko” merkataritza ontzietara. Baina ordurako, irabazien banaketa askoz desorekatuagoa zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tindu

thumb|300px
**Tindu** edo **tindagaia** objektu bati (normalki arropa, oihal edo ileari) kolorea emateko erabiltzen den substantzia da. Askotan etxean egiten da, arropa zaharrari itxura berria emateko. Tindu natural asko esistitzen diren arren, gaur egun gehienek produktu kimikoak dituzte. Ilerako tinduak oxidatzaileak eta ez-oxidatzaileak izan daitezke.

Litografiatan hitza erabiltzen da tonu solido edo lau bat ematen denean, hau da, degradaturik gabekoa.

Egurgintzan tindua erabiltzen da egurraren kolorea aldatzeko erabiltzen denean. Egurraren tindaketak kolore aldaketa baimentzen du, jatorrian duen betak mantenduz. Normalki disolbgarri sintetikoak edo urtsuak erabiltzen dira.

Tinduetako batzuek propietate medizinalak dituzte, adibidez iodoa, gentziana-morea, mertiolata, merkurokromoa eta metileno urdina.

Tindura ere landare baten printzipio aktiboak ateratzeko sistema da, landarean alkohol etilikoak edo etanolean sartuz.

## Kanpo estekak
Gazitze

thumb|Urdaiazpikoen gazitze prozesua

**Gazitze** teknika elikagaien iraupena luzatzeko erabiltzen den prozedura bat da, janaria gatzetan edo gatzunetan jartzen duena. Gizakiak aspalditik ezagutu eta aplikatzen du teknika hau.

Elikagaiak kontserbatzeko tekniken bidez janarien hondatze mikrobiarra ekidin ez ezik, kontsumitzaileen osasuna arriskuan jar dezaketen mikrobio patogenoen hazkuntza ere inhibitu egiten da (*Clostridium botulinum*, *Staphylococcus aureus*, *Salmonella*, *Listeria monocytogenes*, toxinak ekoizten dituzten onddoak, eta beste mikrobio patogenoen hazkuntza).

Gazitze prozesuak gatza edo gatzuna (sodio kloruroaren soluzio oso kontzentratua) erabiltzen du. Prozedura honek elikagaien deshidratazioa areagotzen du, zeluletatik ura ateratzen baitu; urik gabe, bakterioak edo onddoak ezin dira hazi eta elikagaia mikrobiorik gabe mantentzen da, bere deskonposizioa saihesten duena. Mikrobio halofilo batzuk besterik ezin dira bizi elikagai gazituetan.

Halofiloak ez diren mikrobioak, beraz, hiltzen dira ingurune gazietan: presio osmotikoa dela eta, mikrobio horiek hiltzen dira deshidratazioarengatik, zelula barneko urak kanpora ateratzeko joera baitu.

Haragiak eta arrainak, batez ere, dira gehien gazitzen diren elikagaiak. Barazkiak gutxiago. Ohikoa da urdaiazpikoaren gazitzea, gatzunak eta gatza erabiliz.

Okelak gazitzerakoan zezina izeneko produktua lortzen da.

Antzinako Egiptoan gazitze prozesuak erabiltzen zituztela badakigu egun.

## Kanpo estekak
Locomotive Acts

**Locomotive Acts** Erresuma Batuan mekanikoki propultsatutako ibilgailuen erabilera arautzeko legeak izan ziren. Guztira hiru lege egon ziren: **The Locomotives on Highways Act 1861**, **The Locomotive Act 1865** eta **the Highways and Locomotives (Amendment) Act 1878**.

1865koa 1861ekoa zaharkitua geratu zelakoan egin zuten. 1861eko zirkulazio legeak hamabi tonako eta orduko hamasei kilometroko muga ezarri zien ibilgailu mekanikoei. Hala ere, automobilgintza industria jaioberriaren mesedetan araudi laxoagoa prestatu beharrean, 1865eko legeak askoz neurri zorrotzagoak ezarri zituen.

Abiadura mugak izugarri murriztu zituzten: 3 km/h hiriguneetan eta 6 km/h herri arteko errepideetan. Dena den, abiadura muga horiek ez ezarrita ere, ibilgailuek ezin zuten askoz azkarrago ibili, legearen arau zorrotz eta ezagunena betez gero.

Autopropultsatutako ibilgailu bakoitzak, derrigorrez, hiru pertsonaz osatutako taldea behar zuen: bata, gidaria; bestea, sugina edo ikatz botatzailea, 1885ean gasolina bidezko lehen konbustio motorraz zebilen automobila asmatu baino lehen ibilgailuak lurrun motorraz baitzebiltzan; eta hirugarrena, bandera gorridun kidea. Hirugarren hori ezin zen berez eskifaikidetzat jo, denbora gehiago ematen baitzuen oinez ibilgailuan baino.

Ibilgailu mekanikoen aurretik, 55 metroko distantzian, ibili behar zuen, bandera gorria edo eskuargia astinduz, oinezkoek, zaldizkoek edota gurdi gidariek motordun makina arriskutsu horietako bat –batez ere gehienezko 6 km/h-ko ziztu bizian– hurbiltzen ari zela jakin zezaten. Horregatik, herritarrek “bandera gorriaren legea” esaten zioten.

## Legearen ondorioak 
Horrenbestez, zirkulazio lege zorrotzak asko moteldu zituen ibilgailu motordun berriak. Salgaien garraioari dagokionez, horrek mesede egin zion berez ere izugarri hazten ari zen ferrokarrilari. Oztopo handia izan zen, ordea, automobilgintzarentzat. Baldintza horietan ez zuen merezi motordun ibilgailu garestietan inbertsiorik egitea, eskaera izugarri murriztu zen eta, Industria Iraultzaren bihotzean, etorkizun oparoko jarduera moteldu egin zen, legea 1896an bertan behera utzi artean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vlada Avramov

**Vladimir "Vlada" Avramov** (; Novi Sad, Jugoslavia ) serbiar futbol atezaina da, egun Atalanta taldean dabilena. 2007an Serbiako selekzioan debutatu zuen Vladimir Stojković ordezkatuz.

## Kanpo loturak 
*
Kanguru boxeolaria

***Kanguru boxeolaria*** () 1895eko alemaniar film dokumental labur mutu bat da, txuri-beltzean grabatua, Max Skladanowskyk zuzendua eta produzitua. Filmean kanguru bat agertzen da boxeoa egiten gizon baten aurka, Circus Buschen grabatua. Filma 1895eko azaroaren 1ean estreinatu zen eta Alemanian ikusitako lehen filma publikoa izan zen. 35 mmko filma erabili zen eta 18 oineko luzera zuen.

Produkzio berritzailea hau WildFilmHistoryren arabera "arrakasta handia" izan zen, eta "dibertsiorako sortutako filma bazen ere, eta ez zientzia ikuspegitik", "animaliaren akzioa inoiz ez bezala ikusi ahal izan zen" eta animalien inguruko dokumentalen aurrekaria izango litzateke.

## Kanpo estekak
Mirra

thumb|Mirra.
**Mirra** (latinezko , grezierazko  hitzetik etorria) gomaz eta erretxinaz osatutako gaia da, gorria, urrintsua eta mingotsa. Ipar-ekialdeko Afrikan, Arabian eta Turkian bizi den *Commiphora* generoko hiru zuhaitzen azaletik ateratzen da; hasieran goma-antzeko erretxina da baina, lehortutakoan, hauts bilakatzen da.

Antzinean preziatua zen oso, lurrinak, intsentsu, ukenduak eta papiroen tintak egiteko erabiltzen baitzen. Egun, oraindik antiseptiko moduan erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Askapen Mugimendu Iberikoa

**Askapen Mugimendu Iberikoa**, jatorrian katalanez '''Moviment Ibèric d'Alliberament** edo gaztelaniaz **Movimiento Ibérico de Liberación**, **MIL''' akronimoaz ere ezaguna, 1970eko hamarkadako lehen urteetan Katalunian jardun zuen talde armatu autonomoa izan zen. Langileen borrokan erakunde eta alderdi politikoen esku hartze politikoaren aurkakoak ziren, hain zuzen marxismo-leninismoaren aurkakoak, eta situazionismotik gertukoak. Bereziki banku lapurretak izan ziren bere ekintzak. Taldeko kide nabarmenak Salvador Puig, diktadura frankistak exekutatua 1974 urtean, eta Oriol Solé Sugranyes, Segoviako ihesean hila.

## Kanpo estekak 
*    MIL-GAC info
Indar (argipena)

**Indar** hitzak adiera zenbait ditu:
* indarra kontzeptu fisikoa;
* indar fisikoa;
* Indar Electric, Euskal Herriko enpresa;
* Indarra Euskal Kultur Elkartea, Gasteizko kultur elkartea;
* Indarra Informatique, Zuberoa informatika enpresa.
Kuraia (argipena)

**Kuraia** hitzak adiera zenbait ditu.
* **kuraia** edo adorea;
* Kuraia, Euskal Herriko musika taldea,
** Kuraia, talde horren lehen diskoa.
Indar fisiko

thumb|300px
**Indar fisikoa** edo **kemena** giharrak erabiliz objektuei indarra eragiteko ahalmena da.

Pertsona baten indar fisikoa bi faktorek zehazten dute: gihar-zuntzen sekzioaren azalera indarra sortzeko eta hauen uzkurduraren intentsitatea. I motako miozito gehiago dituztenek erlatiboki ahulagoak izan dira II motako proportzio handiagoa dutenek baino, baina iraupen handiagoko esfortzuak egiteko gaitasuna izango dute. Garrantzitsua da, beraz, ondare genetikoa, baina entrenamenduarekin egoera hau hobetzeko aukera dago.

## Kanpo estekak
Front d'Alliberament de Catalunya

'''Front d'Alliberament de Catalunya''' 1969tik eta 1970eko hamarkadan zehar Kataluniaren askapen nazionalaren alde jardun zuen erakunde armatua izan zen, joera marxista-leninistakoa. Hainbat atentatu burutu zituen TVE espainiar telebistako instalakuntzen eta beste zenbait espainiar hedabideren, Guardia Zibilaren eta Ogasuneko bulegoen aurka. Haietan, 1971 urtean atentatu batean hildako guardia zibila izan zen Front d'Alliberament de Catalunya erakundearen biktima bakarra.

## Kanpo estekak
Leyden ontzi

frame|Leyden ontzia

**Leyden ontzia** edo **Leyden botila** beirazko ontzi edo botila batekin egindako gailu elektriko bat da, karga elektrikoak metatu eta gordetzea ahalbidetzen duena. Historiako lehenengo kondentsadore elektrikoa izan zen.

## Historia 
Leyden ontziaren ideia bi aldetatik deskubritua izan zen independenteki: Batetik, 1744an Ewald Georg von Kleist zientzialari eta legelari alemaniarrak beirazko ontzi bat aluminiozko paperez bildu zuen eta igurzteko makina batez aluminioa elektrikoki kargatu zuen. Saiakuntza hartan Kleistek deskarga nabarmena jaso zuen. Bestetik, 1746an eta Kleisten saiakuntzaren berri izan gabe, Pieter van Musschenbroek fisikari herbeheretarrak, Leidengo Unibertsitatean lanean zebilelarik, saiakuntza bat burutu zuen urez betetako ontzi batek karga elektrikoak pilatu zitzakeen jakiteko asmoz. Ontzia tapoi edo buxon batez itxita zegoen, zeina metalezko hagaxka batek zeharkatzen baitzuen, uretan murgilduz. Ontzitik kanpo geratzen den hagaxkaren zatira elektrikoki kargatutako eroale bat hurbildu zuen. Saiakeran zehar, Musschenbroeken laguntzaile batek eroalea ontzitik banatu ondoren deskarga elektriko bortitza jaso zuen eskua hagaxkara hurbiltzean.

Urtebete beranduago, William Watson britainiarrak, ontzia eztainuzko xafla batekin bilduz gero deskarga handiagoa ematen zuela ikusi zuen. Aurkikuntza berrien harira, Jean Antoine Nolleti ura eztainuzko xaflengatik ordezkatzea bururatu zitzaion, Layden ontziari behin betiko diseinua emanez.

Leyden ontziak erakustaldi publikoetan erabiltzen hasi ziren elektrizitatearen ahalmena agertzeko. Erakustaldi horietan animalia txikiak (xaguak eta txoriak, besteak beste) hiltzeko gai ziren deskargak sortzen zituzten.

Daniel Gralath fisikari poloniarra lehendabizikoa izan zen karga gordetze ahalmena handitzeko asmoz zenbait hontzi paraleloan konektatzen.

XX. mendearen hasieran, Leyden ontziaren tamaina handiegiak, dielektrikoen hobekuntzak eta irrati-teknologia berriaren aplikazioan Leyden ontziak sortzen zuen induktantzia eta erresistentzia ez desiragarriak kondentsadore konpaktu modernoen asmakuntzara eraman zuten, Leyden ontzia baztertuz.

## Kanpo estekak
Luziano Mitxelena

**Luziano Mitxelena Irazoki** (Lesaka, Nafarroa Garaia, 1952) txirrindulari amateurra, kamioilari ohia eta kamioi garraioko enpresaburua da. Herri kiroletako apustuetan zaildua, 45 urte zituela hasi zen bizikletan lehiatzen, eta geroztik bere adin kategorian hainbat proba garrantzitsu irabazi ditu. Pilotan ere, afizionatutan puntan ibilitakoa.

Hogei urteko ibilbidean, beteranoen mailan, besteak beste dozena bat aldiz irabazi du Quebrantahuesos proba, bortz aldiz Euskal Herriko txapelketa eta hirutan Espainiakoa (master 60 kategorian).

1981ean, kamioilari rolean antzezle lanak egin zituen *Segoviako ihesa* filmean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Luziano Mitxelena Erran.eus atariko albisteetan (43 albiste).
Tsung Dao Lee

**Tsung-Dao Lee** (; Shanghai, Txina,  – San Frantzisko, 2024ko abuztuaren 4) txinatar fisikaria izan zen. Txinan hasi zen fisika ikasten, baina Japoniaren inbasioaren ondorioz, eten egin behar izan zituen ikasketak. 1946an Chicagon astrofisika ikasteko beka bat lortu zuen. Handik Princeton eta Columbiako (Estatu Batuak) unibertsitateetara joateko aukera izan zuen hainbat ikerketa lan egitera. 1956an Columbiako Unibertsitateko irakasle izendatu zuten. 1957an Fisikako Nobel saria jaso zuen Chen-Ning Yangekin batera parekotasun legeari buruz egindako ikerketengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kaldear Eliza Katolikoa

**Kaldear Eliza Katolikoa** () Ekialdeko Eliza katolikoa da, Erromatar Eliza Katolikoarekin erabateko komunioan dagoena eta Erromako Erromako aita santuaren autoritatea onartzen duena. Eliza partikular honek 500.000 jarraitzaile inguru ditu, gehienbat iparraldeko Irak, hego-ekialdeko Turkia, ipar-ekialdeko Siria eta ipar-mendebaldeko Iranen bizi diren asiriarrak. 2013ko urtarrilaren 31tik Louis Sako da Kaldear Elizaren aitalehena.

## Historia 
Kristautasuna II. mendean zabaldu zen Irak eta Iranen. V. mendean Sortaldeko elizak nestorianismoa hartu zuen dotrina gisa. Eliza asko hedatu zen; Txina, Mongolia eta Malabar kostaraino iritsi zen XIV. menderako. Garai hartan 250 apezpikutegitan banatutako 60-80 milioi jarraitzaile izatera heldu zen.

1551. urtean Erromako elizarekin bat egin zuen, Joan Sulaka aitalehenak Erromara joan eta fede katolikoa hartu zuenean. Hala ere, bateratzea ez zen erabatekoa izan 1830 arte; urte horretan Pio VIII.a aita santuak Joan Hormizd II.a aitalehena karguan berretsi eta *Babiloniako Kaldearren patriarka* izendatu zuen. 2003an estatubatuarrek Irak okupatu zutenetik kaldearrak, eta gainerako gutxiengo erlijiosoak, esetsiak izan ziren: buruzagi erlijiosoen bahiketa eta hilketak, heriotza mehatxuak etxeak edota negozioak uzten ez bazituzten, elizen suntsipena... 2008an talde islamista batek Mosulgo artzapezpiku Paulos Faraj Rahho bahitu eta hil zuen.

## Kaldear erritua 
Kaldear Eliza katolikoak Kaldeako erritua, Siria Ekialdeko erritua ere deitua, jarraitzen du. Jerusalemgo eta Antiokiako elizen errituetan du sorrera, hango kristauak antzinako babiloniarren ondorengoak baitziren; gerora Asian zehar Indiaraino zabaldu zen. Kaldeako errituaren ezaugarri nagusia Ekialdeko beste erritu kristauen aldean soilago izatea da. Liturgian asiriera, arameraren dialektoa, erabiltzen da.

## Antolaketa 
### Irak 
* Bagdadeko metropolia
* Kirkukeko metropolia
* Arbilgo artxieparkia
* Basorako artxieparkia
* Mosulgo artxieparkia
* Alqosh-eko artxieparkia
* Amadiyah-ko eparkia
* Aqrako eparkia
* Sulaimaniyako eparkia
* Zakhoko eparkia

### Iran 
* Teherango metropolia
* Urmiako metropolia
* Ahwazeko artxieparkia
* Salmasko eparkia

### Ekialde Hurbileko gainerako lurraldeak 
* Diyarbakırko artxieparkia
* Alepoko eparkia
* Beiruteko eparkia
* Kairoko eparkia
* Jordaniako bikariato patriarkala
* Jerusalemgo lurralde patriarkala

### Munduaren gainerakoa 
* Detroiteko Santo Tomas apostolua eparkia (AEB)
* San Diegoko Done Petri eparkia (AEB)
* Torontoko Mar Addai eparkia (Kanada)
* Sydneyko Santo Tomas apostolua eparkia (Australia)
* Frantziako bikariato patriarkala
* Errusia eta EIEko bikariato patriarkala

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Kaldear patriarkatza
*  Association des Assyro-Chaldéens de France (AACF)
Liang Shuming

**Liang Shuming** (; Beijing,  - *ibidem*, ) txinatar idazle eta filosofoa izan zen. Konfuzianismoaren aldekoa zen. Politika alorrean, Txinako Liga Demokratikoko buruzagia izan zen eta Alderdi Komunistaren eta Kuomintangaren artean mugitu zen. Budista zen jatorriz, baina 1918tik aurrera konfuzianismora jo zuen, aitak bere buruaz beste egin ondoren. 1921ean, *Tung-hsi wen-hua chi ch’i che-hsueh* ("Sortaldeko eta Sartaldeko kulturak eta (dagokien) filosofia") saiakera argitaratu zuen eta kontrakarrean ezarri zituen antzinako Txinako filosofia harmoniatsua eta Sartaldeko joera suntsitzailea. Geroago Sartaldean abiarazitako zenbait bide Txinan urra zitezkeela onartu zuen, eta 1937an, Txinaren eta Japoniaren arteko gerraren garaian, politikan sartu zen, Liga Demokratikoan, eta 1949an Txinan geratu zen, marxismoaren balioa onartu ez zuen arren. 1980an Txinako konstituzioa berritu zuen batzordean parte hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Akira (filma)

***Akira*** 1988ko Katsuhiro Otomo japoniar zinema zuzendari eta gidoigilearen animaziozko filma da. Otomo berak marraztutako izenburu bereko *Akira* mangan oinarritua dago. Mitsuo Iwata, Nozomu Sasaki, Mami Koyama, Taro Ishida, Mizuho Suzuki eta Tetsusho Genda ahots aktoreek bikoiztu zuten.

Filma komikiko argumentutik asko aldentzen da; batetik, istorio osoa film bakarrean sartzeko beharragatik, eta, bestetik, filma komikiaren argitalpenak amaitu baino lehenago egin zelako (komikiaren azken alea 1990ean argitaratu zen). Komikiko istorioa askoz luzeagoa eta sakonagoa da.

## Argumentua 
2019. urtea. Neo Tokyo Hirugarren Mundu Gerran suntsitutako antzinako japoniar hiriburuaren hondakinen gainean eraikitako hiria da. Japonia kolapsora iristekotan dagoen herrialdea da, krisi politiko etengabeak pairatzen baititu. Zientzialari talde batek, Japoniar Armadaren aginduz, botere psikikoak gara ditzaketen pertsonak topatzeko esperimentu batean lanean dabiltza: botere psikiko horri "erabateko boterea" deitzen diote. Istorioko protagonista Kaneda izeneko gaztea da, motozale talde bateko buruzagia. Beste motozale talde batekin duten borrokaldi batean, haren lagunik onena den Tetsuok istripu larri bat jasan eta instalazio militar batera eramango dute. Bertan, zientzialariak erabateko boterearen jabea dela ohartuko dira. Baina Tetsuo ez da zientzialarien esperimentugaia izatera mugatuko, eta lasterrera munduak inoiz ikusi duen mehatxu handiena bilakatuko da.

## Bikoiztaileak 
## Kanpo estekak 
* *Akira* filmaren IMDBko fitxa irakurgai 
* *Akira* filmaren webgunea
Liaquat Ali Khan

**Nawabzada Liaquat Ali Khan** (*Næʍābzādāh Liāqat Alī Khān*, urduz eta ; Karnal, Punjab, Britainiar Raj,  – Rawalpindi, Punjab, Pakistan ) Pakistango politikaria izan zen. Oxfordeko unibertsitatean egin zituen ikasketak. Pakistanera itzuli zen India eta Pakistan bereizi zirenean eta musulmanen buruzagi bihurtu zen berehala. Muhammad Ali Jinnah alderdikidearen lekua hartu zuen Pakistango gobernuan (1948) baina handik hiru urtera hil zuen afganiar batek.

## Erreferentziak
Liao

**Liao** () ipar-ekialdeko Txinako ibairik nagusiena da, hegoaldeko Mantxuria, Liaoning eta Jilingo probintzietatik igarotzen dena.

1.345&nbsp;km luze da eta 215.000 km2-ko ibai arroa du. Ontziz ibil daiteke neguko hilabeteetan izan ezik. Liaodong badian (Itsaso Horia) isurtzen du bere ura Hun Ho ibaiadarraren ura bildu ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kidnapped (1995eko filma)

***Kidnapped, A timeless tale of honor, bravery and adventure*** (euskaraz *Bahitua*, "Denboraz Haratagoko Ohore, kemen eta abentura istorioa") 1995eko Ivan Passer txekiar zinema zuzendariak zuzendutako abentura telefilma bat da. Robert Louis Stevenson eskoziar idazlearen *Kidnapped* ("Bahitua") eleberrian oinarritua dago. Armand Assante, Brian McCardie, Michael Kitchen, Brian Blessed, Patrick Malahide eta Brendan Gleeson aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
XVIII. mendea, Eskoziako Behe Lurrak. David Balfour eskoziar zaldun gaztearen aita hiltzean, aitaren ondoregontza jasotzeko eskola laga eta Ebenezer osabaren etxera joango da, baina osaba zitalak hiloba esklabo gisa saldu eta David bere gogoz kontra pirata ontzi batean itsasoratuko dute. Jada itsasoan daudela, ustekabean Alan Breck Stewart eskoziar jakobita matxinatua ontziratzean piratengandik ihes egin eta Edinburgherako bidaian doala Daviden adiskide egin eta haren arduradun bilakatuko da. Filma osoan bi adiskideak maiz elkar banandu eta berrelkartuko dira, hasiera batean David Behe Lurretako biztanlea izanik Ingeles Koroaren aldekoa agertuko da, baina ingelesek eskoziarren eta bereziki Eskoziako Lur Garaietako biztanleen aurka burutzen ari diren zapalkunta ankerra hurbiletik ezagutzean, bera ere jakobita bilakatuko da.

## Aktoreak 
* Armand Assante: Alan Breck Stewart
* Patrick Malahide: Ebenezer
* Michael Kitchen: William Reid
* Brian Blessed: Cluny MacPherson
* Brian McCardie: David Balfour
* Des Braiden: Derelict
* Adam Blackwood: Forbes kapitaina
* Antoine Byrne: Mary MacDonald Dunbrae-koa
* Catherine Byrne: Flora
* Alan Stanford: MacDonald Dunbrea-ko kondea
* Christopher Casson: Campbell erreberendoa
* Brian McGrath: James Stewart Glen-goa
* Dave Duffy: Riach
* Luke Hayden: 1. soldadua
* Michael James Ford: Williams tenientea
* Seamus Moran: 2. soldadua
* Brendan Gleeson: Azeri Gorria
* David Kelly: Angus, armagilea
* Aiden Grennell: magistratua
* Jonathan Ryan: Hamish MacDonald
* Bosco Hogan: Rankeillor
* Oliver Maguire: espetxe agintaria
* Phil Kelly: zubiko sarjentua
* Gerry Sullivan: ministroa
* Jimmy Keogh: Drover
* Mark Lambert: John
* Gerard McSorley: Shuan
* Michael Mears: gizon itsua
* Darren Monks: Ransome
* Gerry O'Brien: Horaceson kapitaina
* Derry Power: Hawes Inn ostatuko jabea
* Simon Rooney: 2. jaka gorria
* Britta Smith: Margaret
* Ronan Smith: kaporala
* Birdy Sweeney: baserritar zaharra
* Don Wycherley: Rory

## Kanpo estekak 
* *Kidnapped* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Atzerakoi

**Atzerakoi** edo **erreakzionario** indarrean dauden edo une batean gizartean zabaldu eta nagusitzen ari diren jarrerak eta ideologiak gainditu eta aurreko estatus batera itzultzea aldezten duen jarrera da, aldaketen aurkakoa. Jarrera erreakzionarioa duten pertsona eta erakundeei ere deitzen zaie **erreakzionario**. **Kontrairaultzaile** ere deitu izan zaie historian jarrera horiei.

## Kanpo estekak
Txori (argipena)

**Txori** hitzak adiera eta erabilera zenbait ditu:
* txoria, hegazti txikia, normalki txori abeslari gisa ezagutzen direnak biltzeko erabiltzen den izena.
* **Txori**, Vaya Semanita telesaioko pertsonaia;
* Txori Bat, arrainontzi bat.
* Txoria txori, Mikel Laboaren abestia;
* Txori, bideo-joko enpresa independente bat.

## Ikus, gainera 
* Gautxori (argipena)
Hotel Rwanda

**Hotel Rwanda** () 2004ko Terry George irlandar zinema zuzendari eta ekoizlearen drama-historia filma bat da. 1994ko Ruandako genozidioan jazotakoak kontatzen ditu. Don Cheadle, Sophie Okonedo, Joaquin Phoenix eta Nick Nolte aktoreek antzeztu zuten.

Hiru Oscar Sarietarako izendapenak jaso zituen: Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria (Don Cheadle), Emakumezko bigarren aktore onenaren Oscar Saria (Sophie Okonedo) eta Jatorrizko gidoi onenaren Oscar Saria (Terry George eta Keir Pearson).
 
## Sinopsia 
1994ko Ruandako genozidioa. Hutu eta tutsi etnien arteko liskarrek Ruandako presidentearen hilketa dakarte, bai eta kale istiluak, eta azkenik, tutsien sarraskia ere. Paul Rusesabagina (Don Cheadle) hutua da eta Kigali hiriburuko Hôtel des Mille Collines hoteleko zuzendaria da, istiluak hastean ihesi doazenak salbu jan daitezen babesgune egokiena bere hotela dela erabakiko du. Bertara bere familiaz gain, bere auzokide tutsiak ere eramango ditu.

## Aktoreak 
* Don Cheadle: Paul Rusesabagina
* Sophie Okonedo: Tatiana Rusesabagina
* Nick Nolte: Oliver kolonela (Roméo Dallaire kolonelan oinarritua)
* Joaquin Phoenix: Jack Daglish
* Fana Mokoena: Augustin Bizimungu jenerala
* Cara Seymour: Pat Archer
* Jean Reno: Tillens jauna, Sabena Airlines hegazkin konpainiako presidentea
* Tony Kgoroge: Gregoire
* Desmond Dube: Dube
* Hakeem Kae-Kazim: Georges Rutaganda
* Leleti Khumalo: Fedens

## Kanpo estekak 
* *Hotel Rwanda* filmaren IMDBko fitxa irakurgai 
* Filmaren webgunea
Material (argipena)

**Material** materiari dagokiona da, hau da:
* Teknologiaren ikuspegitik, materiala, objektuen osagai den gai-motetako bakoitza, erabilpen praktikoa duen aldetik begiratuta bereziki (ikus, gainera, materialen zientzia).
* Zientziaren ikuspegitik, materiari buruzkoa.
* Filosofiaren ikuspegitik, materian edo materiaren bidez agertzen edo adierazten dena; espirituzkoa ez dena.
* Artearen ikuspegitik, artelana egiteko behar duen osagaia.
Kartamo

**Kartamoa** (*Carthamus tinctorius*) lore-elkartuen familiako urteko belar landarea da, 20–80&nbsp;cm luzea, arrautza egiturako eta hortz zorrotzeko hosto luzaranak, eta lore horixkak dituena. Berez ekialdeko lurraldeetako landarea da, baina Europan eta Ameriketan ere lantzen da gaur egun. Hiru tintagai ateratzen dira haren loreetatik: bi, kolore horikoak eta erabilera handirik ez dutenak, eta bestea kolore gorrikoa, eta zetazko eta artilezko oihalak tindatzeko erabiltzen dena.
## Erabilerak 
### Koloratzaileak 
Tradizionalki, laborea koloregaien industrian (horia eta gorria) erabili izan zen, espezietan, batez ere anilina merkatzearen eta erabilgarritasunaren aurretik, eta sendagaietan. 1950. urteaz geroztik, landarea hazietatik landare-olioa ateratzeko lantzen da. Munduko karkamu olioaren ekoizpenik handiena duten herrialdeak Mexiko, India eta Ameriketako Estatu Batuak dira. Ondoren, Etiopia, Kazakhstan, Txina, Argentina eta Australia.
### Olioak 
#### Erabilera industriala 
Kartamo olioa pinturak egiteko erabiltzen da linazi olioaren ordez, batez ere zuriarekin, linaziak duen tindagai horia ematen ez duelako.

#### Elikagai-erabilerak 
Bi kartamo olio mota daude: gantz-azido monoasegabearen (azido oleikoa) eduki handia duena eta bestea gantz-azido poliasegabeen (azido linoleikoa) eduki handia duena..

Elikaduran ekilore olioaren antzekoa da. Sukaldeko olio gisa asko erabiltzen da, entsaladetan eta margarina ekoizteko. Nutrizio-osagarri gisa ere kontsumitzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak