Istilu

thumb|300px|**Istiluak** Berlinen. Arazo sozial, politiko edo ekonomikoek sarritan polizien eta manifestarien arteko liskar gogorrak eragiten dituzte.

Gatazka batean, **istiluak** edo **liskarrak** antolakuntza handirik gabeko pertsona multzo baten indarkeriazko adierazpen emozional kolektiboa dira. Gehienetan, asaldura publiko hauek arazo sozial, ekonomiko eta politikoek eraginda sortzen dira, protesta edo kexa baten ondorio gisa. Hitzaren adiera zabalean, istiluak indarkeriarik gabeko eztabaida eta tirabira gogorrak ere izan daitezke, baina gehienetan, eta zentzu hertsiagoan, terminoa gatazken ingurumarian erabiltzen da, bereziki ondasun publiko nahiz pribatuen aurkako erasoak (txikizioak, lapurretak, suteen piztea) eta poliziarekin borrokak gertatzen direnean.

Istiluak munduko gizarte guztietan gertatu dira historian zehar, eta sarritan gizarte-tentsio metatuaren leherketa izan ohi dira. Fenomeno konplexua da, soziologiak, psikologia sozialak eta kriminologiak sakon aztertu dutena.

## Ezaugarriak eta Jendetzaren psikologia 
Soziologoek eta psikologoek aspalditik ikertu dute zergatik pertsona arrunt eta baketsuak indarkeriarik gogorrena erabiltzeko gai diren jendetza baten barruan daudenean. XIX. mendean, Gustave Le Bon soziologo frantziarrak jendetzaren psikologiaren oinarriak ezarri zituen, iradokiz jende-multzo handietan gizabanakoek beren nortasun indibiduala galtzen dutela ("desindibidualizazioa"). 

Istilu batean parte hartzen duten pertsonek anonimatua sentitzen dute. Anonimotasun horrek, taldearen emozio-kutsadurarekin batera, erantzukizun pertsonalaren zentzua murrizten du, eta banaka egingo ez lituzketen ekintzak (eskaparateak apurtzea, autoak erretzea edo poliziari harriak jaurtitzea) egiteko ausardia ematen die. Gaur egun, Internetek eta sare sozialek (hala nola, X, Telegram edo TikTok) istiluak koordinatzeko eta zabaltzeko abiadura izugarri handitu dute, "flash mob" edo bat-bateko kontzentrazioak erraztuz.

## Istilu motak 
Kausen eta testuinguruaren arabera, hainbat istilu mota bereiz daitezke:

* **Istilu politiko eta sozialak:** Gobernu baten politiken aurka (adibidez, pentsioen murrizketak, zerga berriak, eskubide zibilen urraketak) edo bidegabekeria sozial baten aurka (arrazakeria, klase-ezberdintasuna) sortzen direnak.
* '*Polizia-istiluak (*Police riots*):** Kasu honetan, indarkeria eta kaosa polizia-indarrek berek eragiten dute, manifestari baketsuen edo herritarren aurka modu neurrigabean eta legez kanpo jokatzen dutenean, talde-kontrolik gabe.
* **Espetxeetako istiluak:** Kartzela barruan presoek abiatutako liskarrak dira, giza-eskubideen urraketak, bizi-baldintza txarrak edo superpopulazioa salatzeko, edo ihes egiteko helburuarekin. Sarritan zaindariak bahitzea eta instalazioak erretzea dakar.
* **Kirolarekin lotutako istiluak:** Kirol-ekitaldi handien (bereziki futbol partiden) aurretik edo ondoren sortzen diren liskarrak dira. Hooligan eta "ultrek" talde aurkarien zaleekin edo poliziarekin borrokatzen dute, askotan aitzakia politikoekin edo talde-identitate muturrekoarekin lotuta.
* **Elikagaien istiluak:*' Oinarrizko baliabideen (ogia, arroza, ura) eskasia edo prezioen igoera izugarria dagoenean gertatzen dira. Funtsean, biziraupenak bultzatutako asaldurak dira.

## Istiluen kontrola eta Poliziaren erantzuna 
Estatu modernoek polizia-unitate espezializatuak dituzte istiluak kontrolatzeko eta ordena publikoa berrezartzeko. Euskal Herrian, esaterako, Ertzaintzaren *Brigada Mugikorra* edo Polizia Nazionalaren *UIP* (Esku-hartze Polizialeko Unitateak) daude, Frantzian *CRS* ospetsuak dauden bezala.

Polizia horiek ekipamendu berezia daramate manifestarien objektu jaurtikorretatik babesteko: kaskoak (biseradunak), ezkutu gardenak, gorputzerako babesleak eta borrak. Istiluak sakabanatzeko, mundu osoan eztabaida handia sortzen duten material anti-istiluak erabiltzen dituzte:
* **Gas negar-eragilea:** Jendea sakabanatzeko botatzen diren osagai kimikoak (adibidez, CS gasa), begietan, sudurrean eta eztarrian narritadura eta min handia eragiten dutenak.
* '*Gomazko pilotak edo *Foam* jaurtigaiak:** Arma ez-hilgarri gisa saltzen badira ere, hainbat pertsonari begiak galdu edo heriotza eragin diete historian zehar (Euskal Herrian, Iñigo Cabacasen kasua da ezagunenetako bat).
* **Ur-kanoiak:** Jendetza bultzatzeko eta sakabanatzeko presio handiko ura jaurtitzen duten kamioi blindatuak.

## Historiako istilu esanguratsuak 
Historian zehar badaude gizartea aldatu edo markatu duten istilu oso ezagunak:
* **Haymarketeko matxinada (1886):** Chicagon izandako istilu sindikal gogorrak; bertan du jatorria Maiatzaren Lehenaren langileen egunak.
* **1968ko Maiatza Frantzian:** Ikasleek eta langileek Parisko kaleak barrikadekin bete zituzten, gobernuaren eta gizarte kontserbadorearen aurka.
* **Stonewalleko istiluak (1969):** New Yorken polizia homosexualen taberna batean sartu zenean sortu ziren liskarrak. Gaur egungo LGTBQ Harrotasunaren mugimenduaren hasieratzat hartzen dira.
* **Gasteizko martxoaren 3a (1976):** Euskal Herrian, Espainiako Polizia Armatuak Gasteizko Asisko Frantzisko elizan bildutako langileen aurka tiro egin eta 5 lagun hil zituen, ondoren asaldura eta liskar izugarriak eraginez Euskal Herri osoan.
* **Los Angelesko istiluak (1992):** Rodney King herritar afro-amerikarrari jipoia eman zioten lau polizia zuri errugabe jo zituztenean, hiriak egunetako kaos eta suteen uhin bat jasan zuen, arraza-tentsioen erakusle.
* **George Floyden hilketaren osteko protestak (2020):*' Ameriketako Estatu Batuetan hasi eta mundu osora zabaldu ziren istilu eta protestak, poliziaren basakeriaren eta arrazakeria sistemikoaren aurka.

## Ikus, gainera 
* Manifestazio
* Greba
* Desobedientzia zibil
* Iraultza
* Kale borroka

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Argia aldizkariaren gatazka sozialei buruzko atala