open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kurtzea

**Kurtzea** (*Gurutzea* euskara batuaz eta *La Cruz* gaztelaniaz) Galdakaoko auzo nagusia da, udaletxea eta zerbitzurik garrantzitsuenak dituena. Muguru eta Zabalea auzuneak barne hartzen ditu, eta Tximelarre auzunearen ondoan dago.

## Kokapena 
Kurtze auzoa Galdakaoko mendebaldean kokatua dago. Iparraldean Aranzelai, Usargoiti eta Egia auzoak ditu, Ipar Mendebaldean Urtebieta eta Urreta, Mendebaldean Tximelarre eta Zuhatzu, Hegoaldean Bekea, eta Ekialdean Elexalde, Errekalde eta Olabarri. Bere kale garratzitsuenak Bizkai, Juan Bautista Uriarte, Lapurdi, Iberluze eta Zablea dira. Kurtzeko Plaza, Agirre Lehendakaria, Santi Brouard eta Muguru Landa, beriz, enparantza garrantzitsuenak.

## Auzoguneak 
Kurtzeko auzoguneak Muguru, Plazakoetxe, Berezikoetxe, Zabalea eta Zabalgane dira.
### Muguru 
Kurtzeko auzogune handiena da, bertan udaletxea, kultur etxea, anbulatorioa eta Urreta kiroldegia aurkitu al dugu. Leku garrantzitsuenak Kurtzeko Plaza, Agirre Lehendakaria, Muguru Landa, Ardanza Lehendakaria eta Santi Brouard plaza dira.
Iparraldean Aranzelai, Usargoiti eta Egia auzoekin, Mendebaldean Urtebieta, Urreta, Tximelarre auzoekin eta Plazakoetxe eta Berezikoetxe auzoguneekin, Hegoaldean Zabalearekin eta Zabalganerekin egiten du muga.
Gainera, Bizkai kalea, auzoko kale luzeena auzogune hau zeharkatzen du, Kurtzeko Plazatik Zuatzaurre auzoraino.
### Plazakoetxe 
Plazakoetxe auzogunea Kurtze auzoaren mendebaldean dago.
Iparraldean Tximelarrekin, Mendebaldean Zuhatzurekin, Hegoaldean Berezikoetxerekin eta Ekialdean Muguru rekin egiten du muga.
Plazakoetxeko kaleak hauxe dira:
Estanislao Irazbal
Juan Bautista Uriarte
Zuberoa
Lapurdi
Nafarroa
### Berezikoetxe 
Berezikoetxe auzogunea Kurtzeko hego-mendebaldean dago.
Iparraldean Plazakoetxerekin, Mendebaldean Zuhatzurekin eta Ekialdean Muguru eta Zabalearekin egiten du muga.
Berezikoetxeko kaleak hauxe dira:
Iberluze
Pedro Kastillo
Torrezabal
Lapurdi
Berezikoetxe
Loiola Inazio
Gernika
Juan Bautista Uriarte.
### Zabalea 
Zabalea auzogunea Kurtzeko Hegoaldean dago. Bertan Herriko Behargintza eta Ertzain-etxea kokatzen dira.
Iparraldean Mugururekin, Mendebaldean Berezikoetxerekin eta Ekialdean Zabalganerekin egiten du muga.
Zabalea auzogune oso aberatsa da. Zabalea kalearen hegoaldea ia txaletez josita dago.
Zabalea Kalea kale nagusia da. Beste kaleak hauxe dira:
Lapurdi
Juan sebastian Elkano
Pontzi Zabala
Etxeburu
Tomas Larrinaga
Simon Linaza
Iberluze
Juan Bautista Uriarte.
### Zabalgane 
Auzogune txikiena da eta biztanleri txikiena duena. Bakarrik osatzen dute:
Juan Bautista Uriarte
Zabalgane Plaza
Errekalde Bidea.

## Demografia 
## Ikastola 
Eguzkibegi ikastola Kurtze eta Elexalde artean dago. 2009ko Ibilaldiaren antolatzailea da.

## Kanpo estekak 
*  Galdakaoko kale zerrenda
Margaret A. Wilcox

[alt=Photograph shows an early patent of a car heater, made and patented by Margaret A. Wilcox in 1893.|thumb|Wilcox-en patentea auto-berogailu baterako, [1893.]]
**Margaret A. Wilcox** (1838 – 1912ko martxoaren 30a) XIX. mendeko aurkikuntzengatik ezaguna zen ingeniari eta asmatzaile mekaniko estatubatuarra izan zen. Autoen berokuntza-sistemak ibilgailuaren tenperatura kontrolatzeko oinarri modernoa ezarri zuen. Etxetresna elektrikoen teknologia garatzen ere lagundu zuen.

## Haurtzaroa 
Margaret Wilcox 1838an jaio zen Chicago-n, Illinois-en. Ezer gutxi dakigu bere bizitza goiztiarraz, [ezinbesteko aipua] bere garaiko emakume askorentzat ohikoa zena, haien istorio pertsonalak sarritan haien gizonek eklipsatzen zituztelarik. Wilcox-ek interes goiztiarra erakutsi zuen ingeniaritza mekanikoan, nahiz eta bere garaiko konbentzio sozialak gorabehera, sarritan emakumearen papera etxeko domeinuetara mugatzen zutenak. [hitzordua  da] 

Margaret bere sasoiko emakume ingenieri mekanikoa baten bihurtu zen, oso gutxi ziren sasoi horretan, arlo profesionala eta asmakuntzarena gizonen aginpean zegoen.

## Ibilbidea eta asmakizunak 
Wilcox-ek auto-berogailua asmatu zuen. Arropa-garbigailuaren eta ontzi-garbigailuaren konbinazio bat ere patentatu zuen. Asmakizun hori bere senarraren izenpean artxibatu zen, legez kanpokoa baitzen une horretan emakumeek patenteak beren izenpean aurkeztea.

Autoen barne errekuntzako motorrek sortutako beroa erabiltzean, gailu horrek aire beroa zuzendu zuen bidaiarien konpartimentuan. Geroago, bere asmakizuna automobil modernoan erabili zen, baina, jatorrian, Chicagoko tren hotzeko autoetarako sistema diseinatu zuen. Bagoiak aurrera egin eta motorra erabili ahala, kabina beroago eta beroago bihurtzen zen. Hasiera batean, tren-bagoietarako asmatu bazuten ere, automobiletarako aplikazioak arrakasta handia izan zuen. Autoak, lehen aldiz sartu zirenean, eta berotze sistemak ez ziren igerrtzen askorik, irekiak ziran eta.  1929an Ford-ek Wilcox-en ideia ezarri zuen arte, autoen kabinek tenperatura epel nabarmena lortu zuten autoan. Urteetan zehar, hainbat hobekuntza egin zituen bere jatorrizko diseinuan, hurrengo hamarkadetan tenperatura erregulatzeko elementuak barne. Orain, haien ahaleginak funtsezkoak dira ibilgailuaren erosotasuna garatzeko, bidaiarien erosotasuna hobetzeaz gain, munduko hornikuntza-katea ere hobetzen baitute, funtsezkoa baita tenperaturarekiko sentikorrak diren salgaiak transferitzeko. [hitzordua '''' da]

## Ohoreak 
2020an, Inventor's Digest-ek Wilcox-en patentea izendatu zuen autoen berogailurako, emakumeen hamar patente garrantzitsuenetako bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yasmine Mustafa

**Yasmine Mustafa** (Kuwait, XX. mendea) estatubatuar ekintzailea da, hainbat enpresa sortu ditu. Kuwaiten jaioa da.

## Ibilbidea 
Mustafa Kuwaiten bizi izan zen familiarekin zortzi urte bete zituen arte. Bera eta bere familia Golkoko Gerra hasi zenean ebakuatu egoin zituzten. Templeko Unibertsitatean ikasi zuen lanaldi partzialean eta bere ikasketak finantzatu zituen, 2006an *summa cum laude* notaz graduatuz.

2009an, 123LinkIt enpresa sortu zuen, idazleei beren blogekin dirua irabazten laguntzeko.Girl Develop It-en Filadelfiako atala ere sortu zuen, irabazi asmorik gabeko erakunde bat, emakumeei web orrien eta softwareen garapena irakasten diena. Bera da ROAR for Good enpresaren sortzailea eta zuzendaria. ROAR for Good arropa adimendunak (*wearable technology*) sortzen dituen enpresa bat da, emakumeak ahalduntzeko eta haien segurtasuna areagotzeko.

2016an, Mustafa 100 Emakume esanguratsuen saria jaso zuen BBCn.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marabirok

**Marabiroka** konposatu organikoa da C29H41F2N5O formula duena. IUPACek karboxamida gisa formulatzen du. Konposatu organofluoratutzat jo daiteke. Solidoa da.

Marabiroka botika antirretrobirala da, Europar Batasunean *Celsentri* makarekin saltzen da. Ahoz hartzen da.

## Erabilera 
Marabiroka GIBaren aurkako botika bat da, 2 urtetik gorako eta gutxienez 10 kg-ko pisua duten eta giza immunoeskasiaren 1. motako birusak (GIB-1) kutsatuta dauden gaixoak tratatzeko erabiltzen dena. Birus horrek hartutako immunoeskasiaren sindromea (HIESa) eragiten du.

Marabiroka GIBaren aurkako beste sendagai batzuekin batera usatzen da, eta soilik GIBaren infekziorako tratamendua lehenago jaso duten gaixoetan eta soilik GIB-1 CCR5 tropismoarekin kutsatuta dagoenean. Horrek esan nahi du birusak, zelula bat infektatzen duenean, CCR5 izeneko proteina espezifiko bati lotzen zaiola zelularen azalean.

## Nola egiten du lan? 
Marabiroka CCR5 antagonista bat da. GIBa infektatzen duen gorputzeko zelulen gainazalean CCR5 proteina blokeatzen du. CCR5 tropismoa duen GIBak proteina hori erabiltzen du zeluletan sartzeko. Proteinarekin bat egitean birusa zeluletan sartzea eragozten du Marabirokak. GIBa zelulen barruan soilik erreproduzitu daitekeenez, Marabirokak, GIBaren aurkako beste sendagai batzuekin batera hartuta, GIBaren maila jaisten du eta maila baxuan mantentzen du. Marabirokak ezin du CXCR4 izeneko beste proteina bati atxikitzen zaizkion birusen aurka borrokatu, ezta CCR5 zein CXCR4 onar dezakeenetan ere.

## Albo-ondorioak 
Marabirokaren albo-ondorio ohikoenak (10 pertsonatik 1i ere eragin diezaioketenak) goragalea, beherakoa, nekea eta buruko mina dira.

## Erreferentziak
Major (musika industria)

Musikaren industriako liderrak (**Majors**) diskoak ekoizten eta banatzen dituzten talde multinazionalak dira.

### 2010eko hamarkadan 
2004 urtearen amaieran, Sony Music Entertainmentek eta BMG Entertainmentek bat egin zuten Sony Music Entertainment sortzeko, eta 2011 urtearen amaieran, EMI Group Universal Music Groupek erosi zuen.

2012tik aurrera, hiru dira musika grabatuaren merkatuaren zatirik handiena partekatzen duten enpresak.

2011ko lehen seihilekoan, munduko merkatuan saldutako fonogramen (grabatutako musika-ekoizpenak, sinkronizazioa barne) % 71,7 diskoetxe hauek zuten:

* Universal Music Group: %38,9;
* Sony Music Entertainment: %21,5;
* Warner Music Group: %11,3.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emma Perry Carr

**Emma Perry Carr** (Holmesville, 1880ko uztailaren 23a - Evanston, 1972ko urtarrilaren 7a) estatubatuar espektroskopista eta kimikako irakaslea izan zen. Haren egitura elektronikoa ikertzeko, molekula organikoen espektro ultramorearen analisian  aitzindaria izan zen,

## Biografia 
Holmesvillen (Ohio, AEB) jaio zen, Edmund eta Anna Carr-en hirugarren alaba. Carr Ohioko Coshocton hirian joan zen institutura eta goi mailako ikasketak Ohio Estatu Unibertsitatean egin zituen 1898tik 1899ra. 1900 eta 1902 artean Mount Holyoke ikastetxean ikasi zuen. Mount Holyoken lan egin zuen, kimika saileko laguntzaile gisa, ikasketetako azken urtera arte, Chicagoko Unibertsitatera joan zen arte, Kimika Fisikoa ikastera. Bertan 1905ean graduatu zen. Mount Holyoke-ra itzuli zen bi urtez irakasteko, Chicagora itzuli aurretik doktorego bat egiteko, eta 1910ean jaso zuen titulu hori. Hidrokarburoak aztertzeko espektroskopia ultramorearen erabileran oinarritutako ikerketa-programa bat ezarri zuen, eta xurgapenen maiztasunen eta konposatuaren errekuntzaren entalpia aldaketaren arteko lotura ezarri zuen. Estatu Batuetako National Research Council-en erreferentziazko *International Critical Tables* obra egiten parte hartu zuen, Zuricheko Unibertsitateko Victor Henrirekin lankidetzan.

Carr mundu osoan liderra izan zen molekula organikoen espektro ultramoreen erabileran, haien egitura elektronikoak ikertzeko baliabide gisa. Fakultateko kideek, doktoregaiek eta ikasleek ikerketa-proiektuetan parte hartzen zuten lehenengo taldeetako bat zuzendu zuen.

Carr 1946an erretiratu zen. Osasunak huts egin zionean, Evanstoneko egoitza batera joan zen, Illinoisera, James Carr ilobaren eta bere familia osoaren ondora. Bihotzekoak jota hil zen 1972ko urtarrilaren 7an.
* Gainera, *James Flack Norris saria* jaso zuen,  ACSko Ipar-ekialdeko Sekzioko Kimika Irakaskuntzan lorpen nabarmenaren saria 1957ko udaberrian (Mary Lura Sherrill lankidearekin).
* Mount Holyokek laborategi bat izendatu zuen unibertsitatean, haren omenez, 1955ean. Eraikin berdeetarako Energia eta Ingurumen Diseinuko Lidergoaren irizpideen arabera berritu eta berreraiki zen eraikina, eta 2002an ireki zen berriro.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nicole Ndongala

**Nicole Ndongala** kongoar jatorriko espainiar giza eskubideen defendatzailea da. Karibu elkarteko zuzendari nagusia eta Afrika Etxeko Aholku Batzordeko kidea.

## Ibilbidea 
Ndongala 1998an iritsi zen Espainiara, bere herrialdeak bizi zuen ezegonkortasun politiko eta indarkeria giroak eraginda.Kongoko Errepublika Demokratikoan Mobutu Sese Seko presidentea boteretik kendu ostean piztu zen gerratik ihesi. Aldiz aurretik, Belgikarako pasaporte bat eta bisa bat lortu zituen, eta handik Espainiara bidaiatu zuen azkenean eta bertan errefuxiatu estatutua jaso zuen.

Poliziarentzat eta auzitegientzat aritu da interprete eta itzultzaile lanetan. Harreman Publikoetan eta Protokoloan diplomatua da, eta irabazi asmorik gabeko erakundeen zuzendaritzan masterra egin zuen. Halaber, kulturen arteko bitartekaria eta hizlaria ere bda. Karibu elkarteko Emakumearen Prestakuntza eta Sustapenerako Zentroa koordinatu du hainbat urtez, emakume afrikarrei duintasuna emateko asmoz. Emakumeen Ahalduntzerako koordinatzailea ere izan da, Europako AFTER proiektuaren barruan.

2018tik, Ndongala Karibu elkarteko zuzendari nagusia da, eta Madrilen etorkin afrikarrei laguntzen aritzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* KongoNicole Ndongalari elkarrizketa Mundo Negron.
* Karibu Elkartearen Webgune Ofiziala.
Héctor Zaraspe

**Manuel Héctor Zaraspe** (Aguilares, 1930eko ekainaren 8a - Manhattan, 2023ko otsailaren 13a) New Yorkeko Juilliard Schooleko dantza maisu argentinarra izan zen.

## Biografia 
Colon Antzokian ikasi zuen Otto Weber, Esmée Bulnes eta Gema Castillo maisu-maistrekin. 1954an Espainiara bidaiatu zuen eta bertan Madrilgo Lizeo Koreografikoaren proiektua aurrera eraman zuen.

## Ibilbidea 
Espainian dantzatu, koreografiatu eta dantza irakatsi zuen hamaika urtez, eta 1964an bira bat egin zuen Estatu Batuetan, Madrilgo Antonio el Bailarinen baletarekin. Rudolf Nureyev eta Margot Fonteynen aurrean aurkeztu zuten, eta bikote ospetsuaren maisu pribatua bihurtu zen. Ondoren, Carla Fracci eta Mariemmari eskolak eman zizkien, eta Espainiako Mariemma Balletaren dantza-maisu ere izan zen, 1955etik aurrera sortu zen lehen urteetan. Dantzaren munduko beste pertsona ospetsu batzuei ere eskolak eman zizkien, eta Paloma Herrera gaztearen ibilbidea bultzatu zuen. 

American Ballet Theatreko ballet maisua eta *Juilliard* Schooleko kidea izan zen 1970etik. Metropolitan Operan, Colon Antzokian, Hamburgon, Caracasen eta Genevan izan zen irakasle. Nazioarteko dantza epaimahaien eta mintegien buru izan zen Argentinan, Brasilen, Venezuelan eta abarretan.

1993an *Zaraspe Fundazioa* sortu zuen, eta Juilliard Schoolek *Zaraspe Prize* sortu zuen, koreografo onenaren saria, haren omenez.

*Tango Passion* ikuskizuna sortu zuen, mundu osoan arrakasta handia izan zuena. Connectica saria eta beste hainbat sari jaso zituen.
*Maria* de Buenos Airesen ekoizpenagatik 2003ko Grammy Award saria jaso zuen. *La gala del milenium* filmean parte hartu zuen New Yorkeko Metropolitan aretoan 2000. urtean. Bekak jaso zituen: UNESCO, Incolballeteko (Kolonbia, 1960) pedagogo gonbidatu gisa, eta Fulbright, Uruguaiko Ballet Eskola Nazionaleko pedagogo gonbidatu gisa, 1984an. Haren izena NUren laguntza komunitarioko programan dago, Unidos somos Paz ikuskizun ekumenikoarekin. Brasilgo Dantza Kontseiluaren domina, Caracasko Metropolitar Balletaren Saria eta Miami Hiriko Giltzak jaso zituen. Buenos Airesko pertsona nabarmena.

Bere osasun egoera delikatuak New Yorkeko Memorial Ospitalean egun batzuk igarotzera eraman zuen, eta 2023ko urtarrilaren amaieran senda-agiria jaso zuen.
2023ko otsailaren 13an (astelehena), 23:43an, Manhattaneko (New York) etxean hil zen, 92 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* La Nación egunkariaren artikulua
Jekaterina Avdeieva

**Jekaterina Alekseievna Avdeieva**, jaiotzez **Polevaia**, (; Kursk, 1788ko abuztuaren 16agreg./abuztuaren 5ajul. – Derpt, 1865eko abuztuaren 2agreg./uztailaren 21ajul.) errusiar idazle, argitaratzaile eta folklortsta izan zen, Siberiako folklorearen lehen biltzailea.

## Bizitza 
thumb|*Zapiski i zametxania o Sibiri. S prilozheniem starinnykh russkikh pesen* liburuaren azala (1837)

Aleksei Polevoi merkatariaren alaba eta Nikolai eta Ksenofont Polevoi idazleen arreba zaharragoa zen. Umetatik Irkutsken bizi izan zen. Ez zuen hezkuntza formalik jaso. Hamabost urte zituela, Piotr Avdeiev (1783-1815) merkatariarekin ezkondu zen eta 1804an harekin Kiakhtara joan zen bizitzera. Ia gaztaro osoan Siberian zehar bidaiatu behar izan zuen. 1842an beste etnografia liburu bat argitaratu zuen: *Zapiski o starom i novom russkom byte*, eta hitzaurrea Nikolai Polevoik idatzi zuen. Liburu horien arrakastaren ondorioz, antzeko liburu faltsuak ere kaleratu zituzten Avdeievaren izena erabiliz. 1848an *Russki pesennik, ili Sobranie lutxikh i liubimeixikh pesen, romansov i vodevilnykh kupletov izvestnykh pisatelei* kantutegia bildu zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
James Gambier

**James Gambier**, Gambierreko 1. Baroia, Royal Navyko flotako almirantea (1756ko urriaren 13 - 1833ko apirilaren 19), militarra izan zen. Charlestongo setioan parte hartu zuen Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerran. Beranduago HMS *Defence* itsasontziko kapitain gisa Ekainaren Bat Loriatsuan hartu zuen parte, Frantziako Iraultzako Gerretan. Bertan izandako lorpenengatik saritua izan zen.

Almirantegoaren Lord Komisarioa eta Itsasoko Lehen Lord izan zen, eta Ternuako gobernadorea. Lord Cathcart Jeneralarekin batera Kopenhageko gudua gainbegiratu zuen Napoleondar Gerretan. Beranduago, Euskaldunen Arradako Guduan izandako jarrera koldarrarengatik eraso zuten, baina hortik ere onik atera zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yderla Anzoátegui

**Yderla Anzoátegui** (25 de Mayo, Buenos Aires probintzia, XX. mendea-2003ko abuztuaren 27a) idazle, pentsalari feminista eta poeta argentinarra izan zen.

## Biografia 
Buenos Aires probintziako Bolivar hirian egin zituen ikasketak. 1949an argitaratu zuen bere lehen poesia liburua, "El sueño de la sombra" izenekoa. Gero, kutsu historiko-biografikoa, hagiografikoa eta feminismoari buruzko hainbat lan argitaratzen jarraitu zuen. La *Prensa*, Clarín eta *Atlántida* egunkarietan kolaboratu zuen.  Hitzaldiak eman zituen Txinan, Indian eta Egipton, Francisco Kastberger senarrarekin batera. 

Argentinako Kantzelaritzan lan egin zuen 1953ra arte. Hezkuntza Politikoko Emakumeen Institutuan, Ateneo Femenino Radical erakundean, Erradikalismoaren Emakumeen Elkartean eta Argentinako eta Hego Amerikako Independentziaren Gerlari eta Gerlarien Ondorengoen Elkartean zuzendaritza-karguak izan zituen. Ekialdeko Goi Ikasketen Argentinako Akademiako prentsa idazkaria ere izan zen. 

## Obrak 
* *El sueño de la sombra*, 1949.
* *Remedios de Escalada, la gran predestinada*, 1950.
* *Alem e Yrigoyen*, 1951.
* *Heroiaren alaba* (Mercedes San Martin de Balcarceren gorpuzkiak iritsi zirela eta), 1951.
* *La mujer y la política. Historia del feminismo mundial*, 1953.
* *Sarmiento, vida heroica*, 1957.
* *José Roger Balet, sembrador de escuelas, su vida y su obra*, 1961.
* *Meneses contra el hampa, relatos policiales*, 1962.
* *Crisólogo Larralde: paladín de la democracia*, 1965.
* *Madre María. Pastora inmortal*, 1969.
* '*Prosperina de América*, 1971. Lan hau Floridako Unibertsitateko liburutegietan eta Estatu Batuetako Stony Brook Universityn kontsulta daiteke.
* *Miguelito, vida de un misionero*, 1971.
* *In memoriam de una santa mujer*, 1973.
* *Difunta Correa*, 1975.
* *La Virgen y el Santo Rosario*, 1976.
* *Apariciones de la Virgen en Lourdes y vida de Bernardita*, 1978.

## Bibliografia 
* Newtonen sosa, Lily. (1986). Argentinako *emakumeen* hiztegi biografikoa. Buenos Aires: Editorial Plus Ultra. ISBN 950-21-0774-8.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gumuzio

**Gumuzio** edo **Erletxe** Galdakaoko ekialdean dagoen auzoa da, Larrabetzu eta Zornotzarekin muga egiten duena.

## Bidegurutzea 
Erletxe errepide lotune garrantzitsua da. Bertan bat egiten dute A8 autobideak, Txorierriko korridoreak, Asua-Erletxe errepideak eta Bilbo-Donostia errepide nagusiak.

Horrez gain, gasolindegi bi daude, industria gunea eta zenbait taberna eta jatetxe.

## Demografia 
## Kanpo estekak 
*  Galdakaoko kale izendegia
François-André Vincent

**François-André Vincent** (Paris, 1746ko abenduaren 30a – *ibidem*, 1816ko abuztuaren 4a) frantziar margolaria izan zen.

Parisen jaio zen, François-Élie Vincent miniaturagilearen semea. Ikasle izan zen Ikasle Babestuen Errege Eskolan eta 1771etik 1775era Erromako Frantses Akademian ikasi zuen. Erromako Mancini Jauregian kokatu zen eta Jean-Honoré Fragonarden estiloan inspiratutako erretratu ugari margotu zituen.

1790ean Luis XVI.a Borboikoaren marrazketa-irakasle izendatu zuten eta 1792an Parisko Margolaritza eta Eskulturako Errege Eskola bihurtu zen. Frantziako artearen mugimendu neoklasiko eta historikoko margolari nabarmenetako bat izan zen, antzinate klasikoko arteak eta Pizkundeko maisu italiarrenak eraginda, Rafael bereziki.

## Iruditegia 

Georges Cuvier 3.jpg|Georges Cuvier
Alcibades being taught by Socrates, François-André Vincent.jpg|Sokrates Altzibiadesi irakasten
François-André Vincent - Zeuxis Choosing his Models for the Image of Helen from among the Girls of Croton - Google Art Project.jpg|Zeuxis Helena margotzeko modeloak aukeratzen
Vincent - Zeuxis et les filles de Crotone 02.jpg|Zeuxis Helena margotzeko modeloak aukeratzen, xehetasuna
François-André VINCENT - Guillaume Tell renversant la barque sur laquelle le gouverneur Gessler traversait le lac de Lucerne - Musée des Augustins - 2004 1 297.jpg|Gilen Tellen ihesia
François-André Vincent - Le Prêtre grec.jpg|Apaiz greziarra
François-André Vincent - La Leçon de labourage.gif|Laborantzako ikasgarria
Portret van een man Rijksmuseum SK-A-3931.jpeg|Gizon baten erretrarua.
File:Vincent Molé et les factieux.jpg|*Vincent Molé eta matxinatuak*
Belisarius by Francois-Andre Vincent.jpg|*Belisario*
Francois-André Vincent - Portrait de Pierre Rousseau.jpg|Pierre Rousseau
File:Vincent - Portrait de la baronne de Chalvet-Souville, née Marie de Broutin 03.jpg|La baronne de Chalvet-Souville, née Marie de Broutin
François-André Vincent - Portrait de Monsieur Bergeret de Grancourt.jpg|*Monsieur Bergeret de Grancourt*
Chaumont de La Galaizière.jpg|*Le marquis de La Galaizière créé chancelier de Lorraine au château de Meudon par Stanislas Leczinski le*
François-André Vincent - Die Astrologie - 13002 - Bavarian State Painting Collections.jpg|Astrologia
François-André Vincent - Die Poesie - 13001 - Bavarian State Painting Collections.jpg|Poesia

## Kanpo estekak
Lola Liceras

**Dolores Liceras Ruiz** (Madril, 1947), **Lola Liceras** izenez ezagunagoa, soziologoa, sindikalista eta Espainiako giza eskubideen aldeko ekintzailea da. Gizarte, lan eta produktibitate gaiei buruzko aldizkari, liburu eta obra kolektiboetako artikuluak argitaratzen lagundu du.

## Ibilbidea 
Langile Komisioen sektore ofizialari lotuta egon zen; sindikatuko Enplegu idazkari konfederala izan zen 1996tik 2009ra, baita Ekonomia eta Gizarte Kontseiluko kide ere.

Langile Komisioak sindikatuko Enplegu idazkari konfederal postuan zegoela Jose Maria Aznarren Exekutiboarekin hainbat lan-gai negoziatu zituen, besteak beste, azken horrek planteatutako langabezia-babesaren erreforma. Gobernuaren eta eragile sozialen artean gai honengatik sortu zen desadostasunaren aurrean, Liceras 2002ko Espainiako greba orokorraren antolatzaileetako bat izan zen, eta aktiboki parte hartu zuen langabeziaren erreformei buruzko foroetan. Halaber, paper garrantzitsua izan zuen 2006ko lan-erreformaren negoziazioetan eta sinaduran. Erreforma hori José Luis Rodríguez Zapateroren gobernuarekin, sindikatuekin eta CEOErekin adostu zen, eta lege-iruzurreko kontratazioa lortzea zuen helburu nagusi.

Espainiako Amnistia Internazionaleko Emakumeen Giza Eskubideen aldeko Taldearen koordinatzailea da, eta hainbat komunikabidetan kolaboratzen du matxismoa eta emakumeek munduko hainbat tokitan pairatzen duten zapalkuntza ikuspegi feministatik salatzen dituzten artikuluekin.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Bravo Sueskun, Carmen (2007). Trabajadora. Tres décadas de acción sindical por la igualdad de género (1977-2007); las políticas de género en Comisiones Obreras a través de la revista Trabajadora. Fundación 1º de mayo. ISBN 9788487527135. 

## Kanpo estekak
Chloé Meulewaeter

**Chloé Meulewaeter** Bakearen aldeko Aliantza Iberoamerikarraren zuzendari exekutiboa da. Bakearen Aldeko Nazioarteko Bulegoko Kontseiluko kidea, Centre Delàs d'Estudis de la Pau izenekoaren eta Gastu Militarrei buruzko Kanpaina Orokorraren laguntzailea.

## Hezkuntza 
Meulewaeterrek masterrak ditu Belgikako Lovainako Unibertsitate Katolikoko gizarte zientziei aplikatutako ikerketa kuantitatiboan eta Espainiako Jaime I Unibertsitateko Bake, Gatazka eta Garapen Ikasketetan.

## Argitalpenak 
* Armen finantzaketan ez laguntzeko gida
* Bakerako segurtasun-politikak. Beste segurtasun bat posible eta beharrezkoa da
* Mozkin zikinak: kasinoan gerran bezala, Banka Armatuak ez du inoiz galtzen
* Ez dago su-etenik planetari eragindako ingurumen-kalte militarrentzat

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marijeta Mojašević

**Marijeta Mojasevic** (Berane, 1988) Montenegrokoa da,  gazteen gizarte-laguntzailea. 

## Biografia 
Bi burmuin-isuri izan zituen bigarren hezkuntzan zegoenean, eta bizitza erabat aldatu zitzaion.

Montenegroko Unibertsitatean gizarte-politikan eta gizarte-lanean oinarritutako lizentziatura lortu zuen.
Mojasevicek gizarte laguntzaile, gazte aholkulari eta desgaitasuna duten pertsonen eskubideen aldeko ekintzaile gisa lan egiten du orain. Montenegroko Berane udalerriko gazteria bulegoko gazte aholkulari  eta ENIL Gazte Sareko zuzendaritza batzordeko kide da.

OneNeurology-ren enbaxadorea, konidizio neurologikoak mundu mailako osasun publikoaren lehentasun bihurtzea bilatzen duen ekimena.

BBCko 100 Emakume inspiratzaile eta eragingarrienetako  izendatu zuten 2023an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sabat Islambouli

**Sabat M. Islambouli** (Siria, c. 1867 - Kairo, Egipto, 1941) siriar medikua izan zen, lehen emakume medikuetako bat izan zen. 

## Bizitza 
Islambouli familia judu kurdu batean jaio zen. Bere izenaren ortografia asko aldatzen da eta **Sabat Islambooly**, **Tabat Islambouly**, **Tabat Istanbuli**, **Thabat Islambooly** izenez ere ezaguna delarik.[ezkerrera|thumb|[Kei Okami (erdian), Anandi Gopal Joshi (ezkerrean) eta Sabat Islamboulirekin (eskuinean), 1885eko urriaren 10eko argazkia.]]
## Prestakuntza medikoa 
Islamboulik Ameriketako Estatu Batuetako Woman's Medical College of Pennsylvanian ikasi zuen. Estatu Batuetan medikuntza ikasi zuen lehen emakume kurdua izan zen. Medikuntzako tituluarekin graduatu zen 1890ean. 1850ean, Pennsylvaniako kuakeroek Pennsylvaniako Emakumeen Medikuntza Fakultatea ireki zuten Germantownen, munduko emakumeentzako lehen medikuntza eskola, mundu osoko ikasleak berehala erakarri zituena. 1885ean, Sabat Islamboulik han ikasi zuen Anandi Gopal  Joshi indiarrarekin eta Kei Okami japoniarrarekin batera: elkarrekin agertzen dira argazki batean, non hirurek euren herrialdeko jantzi tradizionalak janzten dituzten. Islambouli ezaguna izanzen ikasten ari dzen bitartean zetazko kaftane beltzak erabiltzeagatik. 

## Geroko bizitza 
Antza denez, Islambouli graduatu ondoren itzuli zen Damaskora, eta gero Kairora, 1919an, unibertsitateko ikasleen zerrendaren arabera. Horren ondoren, unibertsitateak harremana galdu zuen berarekin. Bere bizitzari buruz ezer gutxi dakigu Estatu Batuak utzi zituenean. 1941ean hil zen Kairon.   Bere ondorengoak Kanadan bizi dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abadia hariztian

thumb|250px |Eldenako erorkinak gaur.

***Abadia hariztian*** () 1809an Caspar David Friedrich margolari erromantikoak egin zuen lan ospetsua da. Oihal gaineko olio bat da, 110,4 zentimetroko altuera eta 171 zentimetroko zabalera dituena. Gaur egun Berlingo Alte Nationalgalerien, Museoen uhartean, gordetzen da.

## Historia 
Bere egilearen lehen koadroetako bat da, bere lehen olio-pintura handiaren garai berekoa, *Gurutzea mendi gainean*, *Tetschenen Erretaula* (1807-1808) eta *Monje itsas ertzean* (1809 ingurukoa), biak jarraian eskandalu eta kritikagai bihurtu ziren lanak. Azken honekin batera, Berlingo Akademian erakutsi zen 1810ean, eta Prusiako erregeak erosi zuen. Ez dakigu *Abadia hariztian* eta *Monjea itsasertzean* bikote gisa margotutako koadroak ote ziren; ez zen ezohikoa Friedrichen obran elkarrekin lotutako bi edo lau koadro margotzea.

## Deskribapena 
Koadro honetan, abadia gotiko baten erorkinak eta inguratzen dituzten zuhaitzak ikusten dira. Friedrich, antza, Eldenako (Pomerania) elizaren erorkinetan inspiratu zen. Bere esanahi erlijiosoa nabarmendu zuen atariko gurutzea eta honen gaineko leihoa gehituz. Aurrean, hilobi bat eta atariruntz doan itzal beltz txikien segizio bat ikusten dira.

Koadroaren behealdean tonu iluna da nagusi; goiko erdia baino gehiago, berriz, zeru argiztatu bat dago non ilargiaren ingurua ikus daitekeen.

## Esanahi sinbolikoa 
Alegiazko ikuspegi bat da, non originaltasun tematiko eta praktiko bat adierazten den, transzendentalagoa errealista baino. Litekeena da lanak bi mundu sinbolizatzea: alde batetik, kristautasunaren aurreko arokoa, zuhaitzetan pertsonifikatua, erlijio naturalaren garaia izango litzateke, eta, bestetik, kristau arokoa, eraikin hondatuan sinbolizatua. Bestalde, monjeak, hondakinetatik barrena hilobiaren ondotik igarotzen, eremu argitsuago batera joanez, betiereko bizitzarako igarobidea sinboliza dezakete.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rosmery Mollo

**Rosmery Mollo Mamani** (Ingavi probintzia, Bolivia, 1976) Boliviako ekintzaile eta erizain aimara da, sexu eta ugalketa osasunaren arloan egiten du lan. 2008an Osasunaren Erakunde Panamerikarraren aitortza jaso zuen, 2013an, berriz, BBC kate britainiarrak 100 Emakume izeneko zerrendan sartu zuten. Ama izan zen 19 urte zituela. Une horretan, gurasoek erizain izatera animatu zuten, heziketa finantzatu zioten, eta amak Molloren semea zaindu zuen, bera kanpoan zegoen bitartean. 19 urte zituela, bere komunitate indigena utzi zuen Ingavi probintzian, La Pazeko San Pablo Unibertsitate Katoliko Boliviarrean erizaintza ikasteko. Ostean, Calamarca herrian egoitza duen *Warmi* osasun publikoko proiektuan lan egin zuen, emakume indigenen amen heriotza-tasa murriztea helburu zuena. Mollo buru izan zen hamar urteetan, proiektua hedatu egin zen, gutxienez 1600 pertsona artatuz, eta negutegien instalazioa barne hartu zuen; horri esker, emakumeek elikagai gehiago landatu ahal izan zituzten beren familientzat.

## Aintzatespenak 
* 2008an, Osasunaren Erakunde Panamerikarrak bere lana aitortu zuen.
* 2013an, BBC 100 Emakume zerrendan sartu zuten Mollo.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Celia Moss Levetus

**Celia Moss Levetus** (Portsea uhartea, 1819 – Birmingham, 1873ko abenduaren 18a) ingeles idazle judua izan zen. Bere idazlanik ezagunena *The Romance of Jewish History* (1840) da, Marion Moss ahizparekin elkarlanean idatzia eta folletoi moduan argitaratua.

## Bizitza 
Joseph eta Amelia Mossen alaba, Celia Moss Portsea uhartean jaio zen 1819an eta hamaika haurride zituen. Celia eta bere ahizpa Marion (1821-1907) haurrak zirenean, aitak sarritan erromantizismoko poesia irakurtzen zien josten zuten bitartean. 1838an, ahizpa gazteek poesia bilduma bat argitaratu zuten eta Sir George Stauntoni eskaini zioten. Poema batzuetan, hala nola *The Massacre of the Jews at York*, juduekin lotutako gaiak jorratzen dituzte, eta beste batzuetan, adibidez *The Battle of Bannockburn*, ez. Poeta erromantikoen, erlijio-testu juduen eta Felicia Hemans eta Letitia Elizabeth Landon bezalako emakume idazle viktoriarren eragina izan zuten.

1840an, Londresen irakasle lanetan ari zirela, elkarlanean idatzi zuten *The Romance of Jewish History* eleberria eta Edward Bulwer-Lytton idazle eta politikariari eskaini zioten. Idazlan hori harpidetza bidez banatu zuten, eta Bulwer-Lytton eta Lord Palmerston harpidedunen artean zeuden. Hiru urte geroago *Tales of Jewish History* liburua idatzi zuten. Gainera, poemak eta ipuinak argitaratu zituzten *The Sabbath Journal* aldizkarian
* *The Romance of Jewish History* (Marion Mossekin batera, 1840)
* *Tales of Jewish History* (Marion Mossekin batera, 1843)
* ''The King's Physician, and Other Tales'' (1865)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Damien Birkinhead

**Damien Birkinhead** (Whittington, 1993ko apirilaren 8a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Collis Birmingham

**Collis Birmingham** (Melbourne, 1984ko abenduaren 27a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Catriona Bisset

**Catriona Bisset** (Canberra, 1994ko martxoaren 1a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bovistella utriformis

**Bovistella utriformis** *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Calvatia utriformis*, *Utraria utriformis*, *Bovista utriformis*, *Bovistella utriformis var. utriformis*, *Lycoperdon caelatum*, *Calvatia caelata*, *Utraria caelata*, *Lycoperdon sinclairii*, *Calvatia hungarica*, *Calvatia caelata var. hungarica*, *Lycoperdon cepiforme var. hungaricum*, *Handkea utriformis var. hungarica*, *Lycoperdon utriforme var. hungaricum*, *Bovista favosa*, *Lycoperdon favosum*, *Bovista uteriformis*, *Lycoperdon gemmatum*, *Lycoperdon circumscissum*, *Lycoperdon quadricorne*, *Lycoperdon echinatum*, *Lycoperdon bovista var. echinatum*, *Lycoperdon uteriforme*, *Lycoperdon areolatum*, *Handkea utriformis*, *Lycoperdon tessellatum*, *Bovista officinarum*, *Lycoperdon sinclairi*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** Esferiko samarra, globo-itxurakoa, piriformea, lurrarekin bat egiteko puntua denez oin gisa jokatzen duen luzapen zorrotzarekin. 5 eta 15 cm bitarteko diametroarekin.

**Exoperidioa:** Kanpoko geruza zuria da, denborarekin galtzen diren ezkata piramidalekin. Edukitzen duen estalki horren azpian, beste bat dago, endoperidioa, hau ere zuria, adinarekin marroi bilakatzen dena eta exoperidioaren aztarna zuriz estalita dagoena. Heltzean, peridioa  hautsi egiten da arbitrarioki, apikaleko irekiduratik esporak kanporatzeko.

**Gleba:** Karpoforoaren barnealdea, gleba, esporak sortzen diren espazioa da. Lehenik eta behin, zuria eta trinkoa da, pixkanaka-pixkanaka hauts marroi ilun batean bilakatzen dena (hauts=esporak).

Espora-jalkina. Marroi iluna.

## Jangarritasuna 
Gaztaroan jangarria da, glebaren barrualdea zuria denean, ehundura oretsua eta zapore leunekoa, oro har, ez oso atsegina.

### Nahasketa arriskua 
Nekez nahas daiteke askoz txikiagoa den *Lycoperdon excipuliforme* (Scop.) Pers. honek argi eta garbi forma piriformea du zurtoin luzearekin. Berdin *Lycoperdon* *perlatum* Pers., delakoarekin biak gazteak direnean, gainera askoz txikiagoa da eta eztenak ditu, ez ezkata piramidalak.

## Sasoia eta lekua 
Udaberrian batez ere, baina udazkenean ere ugari agertzen da. Belardietan, basoetan, zelaietan, orokorrean ekosistema guztietan agertzen da. Oso ugaria eta ezaguna. Normalean taldeka agertzen da, baita maitagarrien eraztunetan ere, bakarka ere bai.

**Oharrak:** Ezagunak diren propietate sendagarriak ditu, batez ere desintoxikatzaileak eta antiinflamatorioak.

Espezie honen izena maiz aldatzeak, genero horietako beste batzuek bezala, espezie bakoitzaren behin betiko kokapena zaildu egiten du. Gaur egun, *Lycoperdon* *utriforme* Bull izena izan da onartua, baina zaletu askok *Calvatia* *utriformis* (Bull.:Pers.) Jaap bezala ezagutzen jarraitzen dute.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan barreiatzen da, kontinente guztietan zehar, Antartikan izan ezik, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
João Domingos Pinto

**João Domingos Pinto** (Oliveira do Douro, 1961eko azaroaren 21a) portugaldar futbolari ohia da.

Bere ibilbide osoa FC Porto taldean jokatu zuen 1981ean debuta egin zuenetik 1997an erretiratu zen arte. Hamasei denboraldietan 408 partida jokatu zituen eta 17 gol sartu.

Portugalgo futbol selekzio nazionalarekin 70 partida jokatu zituen 1983 eta 1996 artean.

2023an Athletic Clubek One Club Man saria eman zion.

## Palmaresa 
**Porto**
* Portugalgo futbol liga: 1984–85, 1985–86, 1987–88, 1989–90, 1991–92, 1992–93, 1994–95, 1995–96, 1996–97
* Portugalgo futbol kopa: 1983–84, 1987–88, 1990–91, 1993–94
* Supertaça Cândido de Oliveira: 1981, 1983, 1984, 1986, 1991, 1993, 1994
* Europako Futnol Kopa: 1986–87
* UEFAren Europako Superkopa: 1987
* Kontinente arteko Futbol Kopa: 1987

## Ikus, gainera 
* Futbol talde bakarreko jokalariak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rosé

**Roseanne Park** (Auckland, Zeelanda Berria; 1997ko otsailaren 11 - ), **Rosé** izen artistikoarekin ezaguna, Hego Koreako jatorria duen Zeelanda Berrian jaiotako eta Melbournen hazitako, modelo eta dantzaria da, Blackpink K-Pop taldeko kidea. Bakarlari gisa 2021ean *R* diskoa kaleratu zuen. 

Bi sarrera ditu Errekorren Guinness Liburuan, lehenengoa K-Pop bakarlari gisa 24 ordutan ikustaldi gehien izan dituen YouTubeko bide batengatik. Bigarrena, lehenengo artista delako Billboard Globaleko lehen postura iritsi dena talde batean eta bakarlari gisa. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Millvina Dean

**Elizabeth Gladys Dean** (Devon, 1912ko otsailaren 2a - Hampshire, 2009ko maiatzaren 31), **Millvina Dean** bezala ezagunagoa, RMS *Titanic*en hondoratzearen ondotik bizirik atera zirenen artean beranduenen hil zen pertsona izan zen. Transatlantiko horretan zihoazen bidaiarien artean gazteena ere bazen, bi hilabete eta hamahiru egun eskas baitzituen bere familiarekin batera itsasoratu zenean. Garai hartan, anaia zaharrenarekin eta gurasoekin zihoan, Ingalaterran zituzten ondasun guztiak saldu baitzituzten eta tabako denda bat ireki nahi baitzuten Kansasen. Hala ere, Deanen aita hondoratzean hil zen, eta gainerako familia jaioterrira itzuli zen.

Hondamenditik bizirik atera zirenentzako karitate-erakundeek finantzatutako hezkuntza jaso zuen, eta hainbat lanbidetan jardun zuen: mekanika-enpresa bateko langilea, tabako-denda bateko laguntzailea, idazkaria eta kartografoa Bigarren Mundu Gerran.

1980ko hamarkadan, biziraun zutenen kopurua gutxitzen hasi zen, eta prentsa publikoaren arreta gero eta gehiago Deanengan jarri zen; Titanic-ekin lotutako ekitaldi askotan parte hartu zuen, hala nola museoen irekieran, erakusketetan eta Titanicen Elkarte Historikoaren konbentzioetan. Telebistako hainbat dokumentaletan agertu zen, eta gai jakin batzuei buruzko gutun ugari ere jaso zituen, hala nola, transatlantikoaren ontziaren esplorazioari buruzkoak edo transatlantikoaren objektuak berreskuratzeari buruzkoak.

2008an, osasun arazoek eta zailtasun ekonomikoek balio sentimental handiko objektu batzuk kentzera behartu zuten. James Cameronen, Leonardo DiCaprioren eta Kate Winsleten —*Titanic* filmaren zuzendari eta gainerako aktoreen— dohaintza garrantzitsuak ere jaso zituen. 2009ko maiatzaren 31n hil zen, 97 urte zituela.

## Kanpo estekak
Suiko

**Suiko Enperatriza** (, 554-628ko apirilaren 15) Japoniako 33. enperatriza izan zen, ondorengotza orden tradizionalaren arabera, Krisantemo Tronura iritsi zen lehenengo emakumezkoa. 593 eta 628 artean agintean egon zen. Tronura iritsi aurretik, bere izen pertsonala (*imina*) Mikekashiya-hime-no-mikoto zen, baina ezaguna zen Toyomi ke-Kashikiya-hime-no-Mikoto gisa.​ Nukatabe printzesa eta Toyomike Kashikiya izenak ere bera izendatzeko erabiltzen dira.

Enperatrizak bere erresuman zehar egindako ekintzetako batzuk, budismoaren errekonozimendua barne hartzen zuten, 594an Hiru Altxor Loredunen Ediktua aldarrikatuz, Sui dinastiako gortearekin harremanak irekiz 600ean, 603an Tapa eta Heinen Hamabi Mailen Sistema onartuz eta 604an 17 artikuluren Konstituzioa onartuz. Suiko enperatriza ere Japoniako lehen errege budistetako bat izan zen, eta enperatriz izan baino lehentxeago moja gisa hartuak zituen botoak.

## Genealogia 
Kinmei Enperadorearen hirugarren alaba zen. Bere ama Soga no Inameren alaba zen, Soga no Kitashihime. Yomei Enperadorearen alaba txikia zen, ama berberekoa. 

## Kanpo estekak
Phoolan Devi

**Phoolan Devi** (1963ko abuztuaren 10 - 2001eko uztailaren 25), **Bandidoen Erregina** izenarekin ere ezaguna, Indiako dacoit bat (bide-lapurra) izan zen, politikari bilakatu zena eta Indiako Parlamentuko kidea izan zen erail zuten arte.  

## Biografia 
Mullah azpikastako emakumea zen, pobrezia handian hazi zena Uttar Pradesh estatuan. Txikia zenean, bere familiak zituen lurrak galdu zituen eztabaida baten ondorioz. Etxean bost anai-arreba ziren eta bakarra mutila: hura zaintzen zuen amak, eta neskak soberakinekin hazi ziren; ahizpa gazte ez zuen edoskitu nahi izan amak, eta Phoolan eta beste ahizpek arroz-ura oihal batekin xurgatzeko emanez hazi zuten. 

Hamaika urterekin ezkondu zuten, gaur egungo 5€, bizikleta bat eta behi baten truke. Putti Lal izena zuen senar hark aizto bat erabiliz bortxatu zuen "neska irekitzeko". Ezkontzako indarkeriatik ihesi aitarengana itzuli zen Phoolan Devi zenbait aldiz, baina aitak beti senarrarengana itzultzeko agintzen zion. Azkenean senarrak etxetik bota zuen.  

Emakume gaztea zela, banda etsai eta kasta nagusiago bateko /(Thakur izenekoak) hainbat gizonek bortxatu zuten behin eta berriro zenbait egunez, eta gero bere gorputz urratua biluzik arrastaka ibili zuten. . Phoolan Devi atxilotu gabe zigortu zuten 1981ean Behmain gertatutako sarraskiaren erantzule gisa, eta Devi atxilotzeko aginduak ugaritu ziren. Bi urte beranduago errenditu zen, kartzelara joateko baldintzak negoziatu zituen, eta zazpi urte bete zituen Gwaliorreko kartzelan. 

1994an askatu zuten, eta bere karguak alboratu ziren. Politikari gisa hasi zen eta 1996ean Samajwadi Alderdiaren kide gisa parlamentuko kide hautatu zuten. 1998an bere eserlekua galdu zuen, baina hurrengo urtean berreskuratu zuen. 2001ean hautagaia zen, erail zutenean. Bere etxearen kanpoaldean erail zuen Sher Singh Rana politikariak, *vendetta* gisa. 2014an hiltzailea ere zigortu zuten. Hil zutenean oraindik ari zen bere karguak kentzeko borroka judizialean. 1994ean *Bandit Queen* filma estreinatu zen, bere bizitzan oinarrituta, baina berak onartzen ez zuen modu batean. Biografia bat baino gehiago daude, bertsio desberdinekin, berak ere kontakizun desberdinak egin baitzituen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kristen Pfaff

**Kristen Marie Pfaff** (Buffalo, New York, AEB, 1967ko maiatzaren 26a – Seatte, Washington, AEB, 1994ko ekainaren 16a) estatubatuar baxu-jotzailea izan zen, Hole bandan egindako lanarengatik ezaguna. Baxuaz gain pianoa, biolontxeloa jotzen zuen eta ahotsak ere egiten zituen.

## Hole 
Courtney Lovek eta Eric Erlandsonek Kristen jotzen entzun zuten Janitor Joe bandarekin batera, eta Leslie Hardyren ordez baxu-jotzaile gisa taldearekin bat egitea eskaini zioten. Hasieran, Kristenek baztertu egin zuen, baina, azkenean, onartu egin zuen.

1993an, Pfaff Seattlera joan zen, eta Courtney Love (gitarra eta ahotsa), Eric Erlandson (gitarra), Kristen Pfaff (baxua eta bigarren ahotsa) eta Patty Schemel (bateria) izan zituen taldekide.

## Heriotza 
1994ko ekainaren 16an, goizeko 9:30ak aldera, bere lagun Paul Ericksonek hilda aurkitu zuen bainuontzian. Heroina gaindosi bat izan zuen (autopsia bati esker baieztatu zuten). Eric Erlandson Holeko gitarristak telefonoz jakinarazi zion, Courtney Love taldeko abeslariari, bere kidearen heriotza. Pfaffen heriotzari dagokionez, Lovek, Kurt Cobain senarraren heriotzagatik dolu-egoeran zegoenak, eta drogekiko mendekotasunaren ondorioz egoera txarrean zegoenak, honako hau esan zuen: «Bazirudien ez zela inoiz amaituko, bata bestearen atzetik zetorren. Artista handia zen, eta lagun handia. Zoritxarra izan zen».

6. sekzioan lurperatu zuten, 45. lotean, Forest Lawn Cemeteryn, Buffalon, New Yorken.

## Diskografia 
### Hole taldearekin 
* *Live Through This* (1994)

### Janitor Joe taldearekin 
* *Big Metal Birds* (1993)
* *Lucky* (1994)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julia Morán

**Julia Moran Sanchez** (Blimea, 1896 - Vindoria, Langreo, Asturias, 1937ko azaroaren 26a), **Julia Rico** ezizenez ezaguna, militante sozialista eta Espainiako askatasunaren eta berdintasunaren aldeko ekintzailea izan zen, eta  frankismoaren errepresioa jasan zuen.

## Biografia 
Julia Asturiasko Blimea herrian jaio zen, San Martin del Rey Aurelio kontzejuan, 1896an. 1918an ezkondu zen Ramon Rico Fernandezekin. Senarra 1930ean hil zen eta alargun geratu zen 4 seme-alabarekin. Julia Rico deitzen zioten. 1937ko maiatzean, Gijongo Langileen Zentroko osoko bilkurako buru izan zen. Azkenean, azaroaren 25ean aurkitu eta atxilotu egin zuten, eta Lavianako La Pontona espetxera eraman zuten. Epaitua izan gabe, kamioi batean eraman zuten Vindoriarantz, eta biharmunean,  azaroaren 26an fusilatu zuten, beste 7 atxiloturekin batera —hiru gizon eta lau emakume—, tartean 8 hilabeteko haurdun bat.  Bizilagunen kontaketaren arabera, beste exekuzio batzuk izan ziren Vindorian eta San Esteban de las Cruces-en. Urtero, azaroaren 26an, talde sozialistak omenaldia egiten die Cuesta Vindorian fusilatutakoei.

## Ikus, gainera 
* Feminismoa eta Espainiako gerra zibila

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Myriam Chenard

**Myriam Chenard** (Montreuil-le-Gast, 1970) eleberrigilea eta ipuingilea da. Bere eleberri guztiak Bretainian kokatzen dira.

## Biografia 
Montreuil-le-Gasten jaio zen, eta irakasle da Saint-Suaveur-des-Landeseko lehen hezkuntzako eskolan, Fougères eskualdean (Ille-et-Vilaine). Lehenik albisipuinak idatzi zituen, eta sari batzuk irabazi, besteak beste, *La Loire dans tous ses états* lehiaketako lehen edizioa,Rezén, 2021ean. 

2020an, bere lehen eleberria argitaratu zen, *Le disparu de la plage* (Stéphane Batigne edizioak). Bere amaren mutil-lagunaren inguruko ikerketa bat abiatzen duen neska gazte bat da protagonista; ama Côte d'Émeraude-eko ertz batean misteriotsuki desagertu zen berrogeita hamar bat urte lehenago. Harrera ona izan zuen liburu horrek, baita hiru literatur sari ere, tartean Elveneko Roman populaire Saria (2021). 

Bigarren eleberria, *Les ombres du silence* (2022), familiako sekretuen esplorazioaren gaineko lehena da, baina dimentsio historiko indartsuagoarekin, Okupazioaren garaia eta 1944ko Fougères hiriko bonbardaketen pasarte mingarria jorratzen baititu. Desgaitasunaren auziari eta gai horri buruz gizarteak duen erantzukizunari buruzkoa ere bada nobela, bere bi emakumezko pertsonaia nagusiak gorrak baitira.

*Trou blanc* lanarekin, Myriam Chenardek iraganaren beste arakatze bat proposatzen du, 90eko hamarkadaren hasieran nerabe izanaren inolako oroitzapenik ez duen emakume batena, eta, Covid-aren lehen deskonfinamenduaren unean, Bretainiara itzultzen dena, hazi zen Morbihango Golkoko uhartera, zer gertatu zen deskubritzeko itxaropenarekin.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *En ouvrant la porte* (ipuinak), 2018
* *Minuscules* (ipuinak), 2019
* *Le disparu de la plage*, éditions Stéphane Batigne, 2020 
* *Les ombres du silence*, éditions Stéphane Batigne, 2022 
* *Trou blanc*, éditions Stéphane Batigne, 2024 

## Kanpo estekak
Catherine Impey

**Catherine Impey** (1847 &#x2013; 1923ko abenduaren 14a) arraza diskriminazioaren aurka borrokatu zuen britainiar ekintzaile kuakeroa izan zen. 

## Biografia 
*Anti-Caste* izeneko Britainia Handiko arrazakeriaren aurkako lehen aldizkaria sortu zuen, 1888ko martxoan, eta 1895ean argitaratu zuen azken aldizkarira.

Aldizkariak Booker T-ren lSouthern Letter (Hegoaldeko Gutunak) zuen inspirazio iturri. Impeyk hainbat aldiz bisitatu zituen Estatu Batuak 1878tik aurrera eta aldizkariak Britainiar Inperioko eta AEBetako arraza aurreiritziak azaldu eta gaitzesten zituen. AEB. 1893an, erakunde bat sortu zuen, *La Society for the Reconition of the Universal Brotherhood of Man* (Gizonaren Ermandade Unibertsala Aitortzeko Elkartea), Ida B Wells estatubatuarrarekin. IdaErresuma Batuan izan zen lintxamenduen aurkako kanpaina egiten.

Impey Streeten bizi zen, Somerseten.

## Bibliografia 
* Dk. Caroline Bressey, Anti-Caste: Britain's First Anti-racist Journal, ESRCren webgunean (RES-000-22-0522).

* Dk. Caroline Bressey Essex-eko Unibertsitateko "Departmental Seminars - Abstracts and Bio-notes" irakaskuntza programan,

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mendotza

**Mendotza** Gamiz-Fika udalerriko auzoa da. Mendozatarren gotorleku bat izan zuen aspaldian. 

## Demografia 
1960an105 biztanle zituen; 1970an 108;  eta 1981ean 81.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gamiz-Fika

## Kanpo estekak