Karl Ristikivi

**Karl Ristikivi** (Urriak 16 [Elkar. 1912ko urriaren 3a - 1977ko uztailaren 19a) estoniar idazlea izan zen. Estoniako idazlerik onenetako bat bezala ezagutzen da bere eleberri historikoengatik. 

Ristikivi bere herrialdeko urbanizazioaren panorama integrala sortu zuen lehen idazle estoniarretako bat izan zen. Behin Suediako erbestean, Estoniako lehen eleberri surrealista ere idatzi zuen, filosofia existentzialistaren eragin handia duen lana. Hamazazpi nobelaz eta beste liburu batzuez osatutako ziklo ikusgarria orkestratu zuen batasun polifoniko batean, bi milurtekoetan zehar Europako historia besarkatzen duen denbora-eskala batekin. Mito eta sinboloen sistema korapilatsu baten asmakuntza eta erabilera idazle semiotikoen eskolaren planteamenduarekin alderatu liteke. Humanismoa, erlijio kristaua eta etika tradizionala bere lanen ondare nagusitzat hartzen dira.

## Estoniako bizitza eta hezkuntza goiztiarra 
[thumb|Karl Ristikiviren eta bere amaren hilobiak [Paadrema|Paadreman, Estonian]]
Karl Ristikivi 1912ko urriaren 16an jaio zen Varblan, Estoniako mendebaldean, ezkondu gabeko neskame batengandik (Liiso Ristikivi), eta Karp Ristikivi bataiatu zuten ama kide zuen ekialdeko kongregazio ortodoxoan. Haurtzaroa hainbat etxaldetan igaro zuen, non amak enplegua aurkitu zuen. 1920an, Ristikivi herriko lehen hezkuntzako eskola batean ikasten hasi zen, non umiliazioa jasango zuen, bere zilegitasun faltagatik eta fisiko zatarragatik.

Bertako jauretxe bateko ganbaran aurkitu zituen liburu alemaniar zaharrak irakurriz lortu zuen literaturaren eta historiaren ezagutza pixka bat; hasieran hizkuntza ezagutzen ez bazuen ere, gozatu egiten zuen argazkiei begira, eta testuen esanahiaz galdetzen zien helduei. Prozesuan Erdi Aroko zaldunen eta kristau idealen mundu imajinario propioa moldatu zuen.

Historiarekiko interesa eta hizkuntzak ikasteko talentua zirela eta, Ristikivik arrakasta akademikoa lortu zuen herriko eskolan. 1927an, senide aberats batek ikasketekin jarraitzeko aukera eskaini zuen, eta Ristikivi Tallinneko Merkataritza Eskolara eta Tallinneko Ikastetxera joan zen gero; azken horretan graduatu zen 1932an. Hiriko biztanle zaharragoen oroitzapenek Ristikiviren interesa piztu zuten Estoniako urbanizazioaren lehen aldian, XIX. mendearen amaieran.

Ristikivik familia-aldizkarietarako ipuinak idazten hasi zuen bere ibilbide literarioa, eta 1930eko hamarkadan haurrentzako liburu batzuk argitaratu zituen, animalia-pertsonaiekin: *Mundu hegalaria* ("Lendav maailm", 1935), *Tximeleta urdina* ("Sinine liblikas", 1936), *Pals* ("Semud", 1936), eta Chums ("Sellid", 1938). Lan horiengatik jaso zuen diruari esker, 1936an Tartuko Unibertsitateko matematika eta natur zientzien fakultatean geografia sailean matrikulatu zen, eta soziologia aukeratu zuen gai nagusi gisa.

Unibertsitatean zegoela Veljesto Estoniako Ikasle Elkartea ezkertiarrean aritu zen. Ristikivi Tartuko Unibertsitatean *cum laude* graduatu zen 1941ean.

## Ondorengo bizitza Suediako erbestean 
Atal honen zati handi bat Karl Ristikiviren bizitzari buruzko liburu luzeago bakarrean oinarritzen da, hau da, Nirk, op. cit.

1941ean naziek eta alemaniarrek Estonia okupatu zutenean, Karl Ristikiviren bizitzan une garrantzitsua izan zen. Ristikivi Alemaniako armadan mobilizatu zuten. Alemaniarren okupazioa ahuldu ahala, estoniarrak kezkatzen hasi ziren errusiarrak itzuliz gero zer gertatuko zen. Alemaniako armadan mobilizatu zirenentzat, GULAGera deportatzeko arriskua zutenentzat edo Sobietar Batasuneko tropa errusiarrek Estonia berriz okupatuz gero exekutatuak izateko arriskua zutenentzat. Ristikivik Estoniako Bulegoan lan egiten amaitu zuen, Helsinkin, ondoko Finlandiako hiriburuan. Baina 1944ko uneren batean, Ristikivik Suedia neutralera igarotzea erabaki zuen, bisa ere lortu zuen legez. Baina ez zuen Estonia berriz ikusiko. Bizitza osoan, beste 33 urtez, Stockholm inguruan eta Uppsalan biziko zen.

Ristikivi Estoniako erbesteko prentsarako artikuluak idazten hasi zen Suedian. Baina, azkenean, dirua ateratzeko, osasun-aseguruen bulego batean hasi zen lanean. Horrek esan nahi zuen handik aurrerako bere idazkera guztia denbora librean egin beharko zuela. Erbestean idatzi zituen lehen bi eleberriak Amaitu gabeko trilogiakoak izan ziren. Estoniari buruzkoak ziren horiek oraindik, baina, 1950eko hamarkadaren hasierarako, Ristikivik krisialdiren bat izan behar zuen. Ez zuen trilogia osatu baina, horren ordez, bere eleberri ezagunena bihurtu den *Arimen gaua* ("Hingede öö"; 1953; sinopsia jarraian) lanari ekin zion.

Ristikivi Sienako Santa Katalinari buruzko eleberri historikoa idazten ari zen garaiaren inguruan (*The Bridal Veil* op. cit.), Vello Salok Vatikano Irratirako elkarrizketatu zuen bere aurreko lanari buruz. Baina badirudi ez zela oso pertsonaia publikoa izan, bere denbora librearen zati handi bat bere eleberriak eta beste lan batzuk idazteari eskainiz, eta gehienbat erbesteko beste estoniar batzuekin nahastuz bere bizitza sozialean. Hala ere, Ristikivik asko bidaiatu zuen, askotan Europako hegoaldera bere hurrengo eleberrien eszenatokiak begiratzeko.

Beheko sinopsien atalean deskribatutako beste eleberriak idazteaz aparte, Ristikivik kritika eta saiakera kritiko asko idazten jarraitu zuen, gehienbat estoniar literaturari buruzkoak, Estoniako erbesteko prentsarentzat eta bere lagun Bernard Kangrori lagundu zion, hau ere poeta eta eleberrigilea Estoniako Idazleen Kooperatiba argitaletxea zuzentzen, Suediako hegoaldeko Lundeko auzo batean kokatua, eta Estoniako literatura erbesteratua argitaratzen zuena.

Bere lehen eleberrien bi itzulpen finlandierara, bere ipuin pare bat suedieraz eta bere funtsezko eleberrien errusiar itzulpen gutxi batzuk izan ezik, Karl Ristikívik beste hizkuntzetara itzuli gabe jarraitzen du.

Kalkuluen arabera, Karl Ristikivi 1977ko uztailaren 19an hil zen Östervägeneko bere pisuan, Solnan, Stockholmetik gertu, Suedian. Handik gutxira aurkitu zuten haren gorpua, eta berehala hil zela uste dute, garuneko odoljario baten ondorioz. Stockholmen lurperatu zuten egun batzuk geroago. Karl Ristikiviren monumentu bat ezagutarazi zuten haren jaiotetxean, Estonian, 1987an haren 75. urtebetetzea izango zena oroitzeko. Suedian, Karl Ristikivi Skogskyrkogården hilerriko alde ortodoxoan lurperatu zuten. 2017ko irailaren 15ean, Karl Ristikiviren errautsak zituen hautestontzi bat Estoniako Idazleen Batasunera iritsi zen. 2017ko urriaren 28an lurperatu zuten Paadremako hilerrian.

## Bibliografia 
### Nobelak ordena kronologikoan 
* Tuli ja raud (Sua eta burdina, 1938)
* *Õige mehe koda* (*Gizon zuzen baten bizilekua*, 1940)
* *Rohtaed* (*Belar-baratze*, 1942)
* *Kõik mis kunagi oli* (I*noiz izan den guztia*, 1946)
* *Ei juhtunud midagi* (*Ez da ezer gertatu*, 1947)
* *Hingede öö* (*Arimen gaua*, 1953)
* *Põlev lipp* (*Bandera sutan*, 1961)
* *Viimne linn* (*Azken bastioia*, 1962)
* *Surma ratsanikud* (*Heriotzaren kaldizkoak*, 1963)
* *Imede saar* (*Mirarien uhartea*, 1964)
* *Mõrsjalinik* (*Ezkongaien beloa*, 1965)
* *Rõõmulaul* (*Pozaren kanta*, 1966)
* *Nõiduse õpilane* (*Sorginkeriaren aprendiz*, 1967)
* *Õilsad südamed* (*Bihotz nobleak*, 1970)
* *Lohe hambad* (*Herensugearen hortzak*, 1970)
* *Kahekordne mäng* (*Joko bikoitza*, 1972)
* *Rooma päevik* (*Erromako egunkaria*, 1976)

### Prosa laburreko bildumak 
* *Sigtuna väravad* (*Sigtunako ateak*, 1968)
* Klaassilmadega Kristus (Kristo kristoren begiekin, 1980)

### Beste argitalpen batzuk 
* *Semud* (*Pals*; txakurkumeei buruzko haurrentzako liburua), Tallinn, 1936.
* Sellid (Chums; katakumeei buruzko haurrentzako liburua), Tallinn, 1938.
* *Eesti kirjanduse lugu* (*Estoniako literaturaren historia*; monografikoa), Tõrvik (argitaletxea), Vadstena, Suedia, 1954, 136 orrialde.
* *Bernard Kangro* (egilearen biografia), Estoniako Idazleen Kooperatiba (argitaletxea), Lund, Suedia, 1967, 80 orrialde.
* Inimese teekond (Gizon baten bidaia; poema bilduak), Estoniako idazleen kooperatiba (argitaletxea), Lund, Suedia, 1972, berrinprimatu Eesti Raamat (argitaletxea), Tallinn, 1990, 76 orrialde.
* *Kirjad romaanist* (Eleberriari buruzko gutunak; Bernard Kangrorekin eleberriaz izandako korrespondentzia), Estoniako idazleen kooperatiba (argitaletxea), Lund, Suedia, 1985, 80 orrialde.
* *Hurmakägu* on surma nägu (*Kuku* sorgintzailea heriotzaren aurpegia da; Christian Steen ezizenarekin suedieraz idatzitako krimen eleberria, Jaan Krossek estonierara itzulia), Kupar (argitaratzailea), Tallinn, 1992, 190 orrialde.
* *Viimne vabadus* (*Azken askatasuna*, saiakera bilduma), Janika Kronberg editorea, Ilmamaa (argitaletxea), Tartu, 1996, 544 orrialde.
* Päevaraamat (1957–1968) (Egunkaria, 1957-1968; egunerokoak), Janika Kronberg editorea, Varrak (argitaletxea), Tallinn, 2008, 1.112 orrialde.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak