Antía Cal

**Antía Cal Vázquez** (Habana, Kuba, 1923ko apirilaren 18a - Meira, Pontevedra, Galizia, 2022ko martxoaren 30a) hezkuntzan hizkuntzen iraultza lortu zuen galiziar hezitzailea izan zen.

## Bizitza 
Bere familia, jatorriz Lugo probintziako Muras herrikoa zen, eta Kubara emigratu zuen. 1932an, bederatzi urterekin, Vigon (Galizia) finkatu zen amarekin eta neba-arrebekin, eta aita Habanan geratu zen, familiaren sostengu ekonomikoa lortzeko lanean. Haurtzaroan eta nerabezaroan, garrantzi handia izan zuen amaren aldeko aitona-amonen mesoiak (Muras, Lugo), eta, berarentzat, nortasun-erreferentzia izan ziren.

Senar-emazteen lau alabetatik hirugarrena estrabismoaz jaio zen, eta, beraz, biek erabaki zuten Frantzian, Alemanian eta Suitzan zehar ikerketa bidaia bat egitea, begietako gaixotasun horri irtenbideren bat aurkitzeko. Diru gutxirekin ―hala aitortzen du hezitzaileak bere autobiografian―, Genevara (Suitza) heldu ziren azkenean. Han, prentsa-ohar baten bidez, Antía Cal Hezkuntza Museora joan zen, eta une hartan Johann Heinrich Pestalozzi pedagogoaren ondarea antolatzen ari ziren. Hark mirespen berezia zuen, emakumeen hezkuntzaren alde egindako borrokari esker.Katalogazioan lan egiten zuen katedradun zahar erretiratu baten lagun egin nintzen. Itzuli nintzen egunetako batean, nire seme zaharrenak bost urte bete zituela jakin zuenean, zera esan zidan: «Eguzkia pasa zaio  atetik». Esan nahi zidan hezkuntza jaio eta berehala hasten zela, eta hori oso kontuan izan nuen gero, hiru urteko haurrei Rosalia egoitza ireki nienean. [...] Irakasle zahar hark harremanetan jarri ninduen Parisen Unescorentzat lan egiten zuen bere ikasle batekin, hezkuntzan aditua. Hori ere funtsezkoa izan zen nire bizitzarako; izan ere, Antonek eta biok berarekin izan genuen elkarrizketa batean Ingalaterrako hezkuntza gomendatu zigun, garai hartan gure seme-alabentzako hezkuntza aurreratuena zela esanez, Espainiara itzuli ginen ideia finko batekin, non nire senarrak behin eta berriz errepikatzen zuen, nnahiz eta nik oharrarazi gure ekonomiaz zaila zela gure seme-alabak Ingalaterrara ikastera bidaltzeko. Hainbat urtetan gerrikoa estutu eta halaxe egin genuen.Bidaia horien ondorioz, senarrak alaba estrabikoa sendatzea lortu zuen, eta Espainian erreferentzia bihurtu zen oftalmologiaren arlo horretan. 1958an, diktadura hasi zenetik galizieraz argitaratu zen lehen argitalpen zientifikotzat jotzen dena aurkeztu zuen: «Estrabismoaren emaitza terapeutikoak hobetzeko frogak» *Referatas* aldizkarian (Pontevedrako Akademia Mediko Kirurgiko Probintzialaren aldizkaria).

Vigora itzuli zenean, vigoskopioa asmatu zuen, begiaren hondoa aztertzeko gailu bat. Baina ez zen guztiz garatu.

Une horretatik aurrera, Antía Cal Europako pedagogia-zirkuluekin harreman estuagoak izaten hasi zen, eta, horren ondorioz, bere seme-alabak Stanway School-en (Ingalaterra) ikastera bidali zituen 1956 eta 1964 artean. Leku horietako ikuspegi eta esperientziekin kontrastatzeak bultzatu zuen Antia Cal bere lehen eskola sortzera.

Handik urte batzuetara bere seme nagusia, Hixinio, Ingalaterratik Vigora itzuli zenean, Britainia Handiko hezkuntza faltan botatzen zuela ikusteak, Antia Cal Espainiaren hezkuntza kaskartasunari aukera bat emango zion ikastetxe bat irekitzera bultzatu zuen behin betiko. Vigon Roderick Price Mann (Míster Mann) britainiarra ezagutu zuen, Kable Ingelesaren arduraduna zena, eta British Councilen estaldura lortzeko eta ingelesa eskolako komunikazio-hizkuntza bihurtzeko bitartekari aktibo eta eraginkorra bihurtu zen, Parisen ezagutu zuten Unescoren hezkuntza-adituaren aholkuekin ere. Ondoren, Dorothy Combee kontratatu zuen —gero Porriñon bizi izan zena— Ingeles Hizkuntza Saileko titular gisa.

Eskolan irakaskuntza elebiduna zen haurrak sartzen zirenetik, hiru urte zutenetik. Erabateko murgiltzea zen bi hizkuntzetan. Diktadura frankistak galegoz hitz egitea edo idaztea debekatua zuen eremu ofizial eta erlijiosoetan, baina klaseetatik kanpo galegoa normaltasunez erabiltzen zen. Jarrera horretan erabakigarria izan zen Anton Beiras bere senarraren jarrera, zentsura izan arren hitz egin ohi baitzuen.

## Rosalia de Castro eskola 
1961ean, Pizarro kalean (Vigon) Rosalia de Castro eskola ireki zuen, gurasoen eta senarraren laguntza ekonomikoarekin, hezkuntza erabat elebidunarekin: eskolak gaztelaniaz eta ingelesez ematen ziren ―ez zen ohikoa galegozko irakaskuntza, eta ez zen sustatzen diktadura frankistatik―. Irakaskuntza Erakunde Librearen ereduaren eraginpean, Galiziako lehen eskola laikoa izan zen (derrigorrezko erlijio irakaskuntza katolikorik gabea). Ikasgelek kultura-arloko pertsona ospetsuen izenak zituzten, bandera sozial eta politiko oso bat irudikatzen zutenak:

* Alexandre Bóveda.
* Luis de Camsales,
* Castelao,
* Rosalia de Castro,
* Marie Curie,
* Carlos Maside,
* Maria Montessori,
* Eduardo Pondal,
* Bertrand Russell,
* Mariñeiros (‘marinelak’) eta
* Labregos (‘baserritarrak’).

Eskola-urtea hasi zenean ―1961eko irailean― 3 irakasle eta 38 ikasle zituen.

1969an, Antía Cal Bartzelonara joan zen, eta Rosa Sensat kolektibo katalanaren udako eskolekin harremanetan jarri zen ―Rosa Sensat (1873-1961) hezitzaile bartzelonarrak sortu zuen taldea―, Marta Mata buru zuela (1926-2006). Berrikuntza pedagogikoko gune horretan ikasi zuen guztiak, eta ikastetxe horrekin ezarri zuen harremanak, maisu-maistren prestakuntza hobetzen lagundu zion bere eskolan. Garai horretan sartu zuen galiziera eskola hezkuntzan.

Galizian, «Rosalia» joera pedagogiko berrien irradiazio-gune progresista izan zen.

1988an, irakaskuntzan hogeita hamar urte eman ondoren erretiratu zen.

1994an Galega Destacada izendapena jaso zuen.

Senarra 1968ko apirilaren 1ean hil zen minbiziak jota. Bere hiletan, Seixas apaiz jesuitak gerra osteko galizierazko lehen homilia esan zuen.

## Lanak 
* *O libro dos nenos. Entziklopedia pro neno galego* (Haurren liburua. Galiziako haurraren aldeko entziklopedia), 1958an Caracasko Galiziar Etxeko lehen saria lortu zuena.
* *Arte para os nenos* (Artea jaioberrientzat).
* Bere izena Lavadoreseko kale batek eta Galiziako hainbat ikastetxek daramate.
* 2002an Viguesa Distinguida izendatu zuten eta Chairega de Honra.
* 2015ean "Ernestina Otero" Berdintasun Saria jaso zuen; Vigoko Consello Municipal da Mullerrek emandako ohorezko saria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Antía Calen bideoa 2012an.
* Vigoko periodikuan argitaratutako artikulua 60 hamarkadan Atia Cal irakasleak egindako iraultza linguistikoari buruz
* Antia Cal Vigoko udalaren web orrian pertsonaien atalean.
* Antia Calen biografia Galicia Digital agerkarian.
* Antiaren heriotzaren berria El Diario puntu es egunkarian.
* Ikusi baita ere Palmyre Rosen sarrera Wikipedian.