Lactora

**Lactora** (gaur egungo *Leitora/* Lectoure hiria) Novenpopulania erromatar probintziako hiri bat izan zen. K.a. 56. urtean erromatarrak hara ailegatu zirenean.  Laktorateen hiriburua izan zen.

## Historia 
Eremu hau Mesolitotik izan ditu biztanleak, bertan aurkitutako hainbat aztarnek erakusten dutenez. Erdi Aroko harresiei eusten zieten kareharrizko malkarretan, historiaurreko habitatak izan ziren hainbat kobazulo zeuden. 1850 inguruan, harresiak erronda-bideen antolaketan suntsituak izan ziren.

Erromatarren garaian, laktorateak giro onean bizi dira erromatarrekin, inguruko beste herriekin ez bezala. Diodoro Sikulok aipatzen duenez, *Iontôrasen errege bat* errege bat Erromara joan zela erromatarren kultura ezagutzera, eta, ondoren, bere aberrira itzuli zela, zeinaren nagusi bihurtu baitzen Senatuaren laguntzari esker, eta Erromaren aliatu leiala izaten jarraitzen zuela. Gustav Zippel historialari alemanaren eta Jean-Pierre Bosten historialari frantsesaren ustez, *Iontôras* hitza *Laktôras* gisa ulertu behar dela .

Biana gatazkarik ezak dokumentazio historikorik eza dakar. Julio Zesarrek, *Galietako Gerrak libruran*, Piso izeneko akitaniar bat bere lerroetan borrokatu eta hil zela dio. Senatutik "Erromaren adiskide" titulua jaso zuen errege baten biloba zen, eta, ziur aski, laktorateen buruzagia.

Teoria hau berrestepean dago gaur egun, baina indusketek, bestalde, konkista militarra baino askoz lehenagoko merkataritza trukeak izan zirela Erromarekin agerian utzi dute, eta horrek aliantza goiztiar bat berresteko joera du. Egun hiri akitaniar-erromatar baten aztarnak daude Lectoureko muinoaren oinetan, muino horren eta Gers artean.

Eremu honetako indusketak, non familia bakarreko etxeak, lorategiak, laborantzako lurrak, artisautzako eraikinak eta industria txikiak dauden, batez ere geltokiaren eremuan (gaur egun desafektatua), beti zirkunstantzialak izan dira, ondoz ondoko eraikuntza lanen arabera, eta ez da indusketa globalen kanpainarik izan. Hala eta guztiz ere, nahikoa argibide atera ahal izan da hiria zer zen nahiko zehatz jakiteko.

## Egoera 
Lactora bi bide nagusiren elkargunean zegoen, ekialde-mendebalde ardatzean, Tolosatik datorrena Bordelera joateko, eta ipar-hegoaldekoan, Agenetik (*Aginnum)* etorrita, Auch (*Ausci*) aldera doana eta *Sent Bertran de Comengeraino*, Peutingerren taulan aipatutako *Lugdunum Convenarumeko* ibilbide zaharra. Bide horiek ondo eginak eta zainduak zeuden. Beste komunikabide bat Gers ibaia zen, nabigatzeko zaila izan arren, ziurrenik Lactora eta Garona arteko merkantzien sasoiko ekoizpenen garraioa ahalbidetzen zuena (anforen inportazioa eta zeramika zigilatuak, gariaren eta ardoaren esportazioa).

Ekialdetik mendebaldera, hiria Saint-Gény kaperatik (Route Nationale 21) D7a zeharkatzen duen trenbide-pasagunera hedatzen da. Iparraldean, D7ak (Condomeko bdiea) mugatzen du, Gers ibaiaren ertzetaraino iristen da hegoaldera, alubioi-lautadako zerrenda mehe bat izan ezik, garai hartan ez baitzen gaur bezain zabala. Hegoaldean, Gersekin muga eginez, lautadak Pradoulin izena du: izen horren azalpen lokala, *Prat dou lin* («lihoaren zelaia»), bertan egiten zen laborantzari erreferentzia egiten diola uste da, baina Henri Polgeren arabera, latineko *pratum olinum* hitzetik dator, «eltzeen zelaia», bertan dauden eltzegile lantegi kopuru handiagatik.

Iparraldean muinoa dago, lautada baino ia 100 metro gorago, *oppidum* akitaniarraren lekua eta gaur egungo Lactora hiria. Uste izan da luzaroan, han eraiki zirela erromatar jainkoen tenpluak (Jupiter eta Cibeles), batez ere Saint-Thomas eliza zaharraren eta, geroago, Saint-Gervais-Saint-Protais katedralaren kokalekuan. Georges Fabrek eta Pierre Sillèresek, ordea,  proposaturiko hipotesi alternatiboa da tenplu horiek beherago kokatzen zirela, foroaren goialdean, Route Nationale 21en eta D7ren bidegurutzearen inguruan.

Hiriaren mugetatik haratago, nekazaritzarako eta bizitzeko jabetza zabalak hedatzen ziren, eta horien hondakinak oraindik ere induskatzen ari dira, hala nola Estoube erromatar villa.

## Historia 
Augustoren garaira arte, *oppiduma* eta muinoa eta Lamarque ordokia okupatzen zituen. I. mendearen amaiera aldera, hiria berrogei hektarea inguruko azalera zabaldu zen, erromatar hirigintza-trazadura klasikoari jarraituz, angelu zuzenean gurutzatzen ziren bi ardatzen inguruan, *cardusa* eta *decumanusa*, ipar-hego ardatzarekiko 28 graduko angeluan orientatuta, haize nagusiek harrapatuak izan ez zezaten. Galtzadek 4,50 eta 5 metroko zabalera zuten, eta 1,50 metroko bazterbideak.

Hiriaren behealdean egindako indusketek hainbat etxebizitza (*domus*) agerian utzi dituzte. Mary Larrieu arkeologo eta museo-kontserbatzaileak ere sektore honetako artisau-multzo aparta aurkitu zuen: labedun eltzegile tailerra, bere lan eta biltegiratze gelekin eta buztingilearen etxebizitza. Ondoan hezurra, adarra eta beste lehengai gogor lantzeko artisautza lantegia zegoen, lan-gelekin eta patio batekin. Labe oso bat Eugène Camoreyt Museora eraman da.

Jarduera ekonomikoa batez ere nekazaritza zen, zereal eta mahatsondoekin. Artisautza (zeramika) jardueraren zati garrantzitsu bat zen.      

Lactorarako, 346 idazkun jasota diru Epigraphik-Datenbank  Clauss / Slaby datubasea,  aldareak, hildakoentzako estelak  eta zigiluak zeramikan kontatuta.      

## Erlijioa 
II. eta III. mendeetan, Lactora erromes-gune garrantzitsua izan zen Zibele «Ama-jainkosa Handia»ren gurtzan. Taurobolioak egiten zituzten bertan, haren omenezko sakrifizioak, izan ere, hogeita bi aldare tauroboliko zituen (horietatik hogei kontserbatu direnak). 

Magan materrentzat (Cibele) zezenaren sakrifizio oroitzen dituzten hogei aldareko bilduma bat berreskuratu da Lactoratik, 1540an, katedraleko korua berreraiki zenean aurkitu zirenean. Berehala, aldare horiek “bilduma publiko” gisa eratu ziren, Frantziako bilduma publiko zaharrenetarikoa, eta horrek kontserbatzea erraztu du, esku pribatuetan egon diren era askotako erromatar aldare eta idazkunak zituzten beste objektu asko galdu egin baitira historian zehar. Gaur egun, Frantzian kontserbatzen diren aldare taurobolikoen  munduko bildumarik garrantzitsuena da kantitateagatik, koherentziagatik eta kontserbazio-egoeragatik (Erroma hirian hamabost gordetzen ditu). Eugène-Camoreyt de Lectoure Museoan daude. Baina ez dakigu Zibeleren tenplua non zegoen, ez eta taurobolioen omenezko aldareak non eraiki ziren Bestalde, badakigu ez Zeusen tenplua egon, egon zela, estatua eta aldareen aztarnek erakusten dutenez, baina aurreko kasuan bezala, ez dakigu non.

Ondoren, baina oraindik erromatar garaian, kristautasunaren etorrera ere gertatu zen, lehen ebanjelizatzaileekin batera: Clair Akitaniakoa, Afrikatik edo Asiatik etorria, Albiko apezpikua; bere lagun San Babilo, biak jainko jentilei sakrifikatzeari uko egiteagatik Lactoran martizatuak. IV. mendearen hastapenean, Hektor hiriko lehen apezpikua zelarik, Higinio izeneko tokiko santu bat bizi zen, bertan sortua eta hila. VI. mendean Maurizio Agengoa izan zen bisigodo arianistak burua moztu ziotena.

## Administrazioa 
Agiri gutxi daude Lactoraren egoera administratiboa ezagutzeko. I. mendearen erdialdera erromatar zuzenbidea jardunean zegoenez, litekeena da aldez aurretik erromatar itxurako udal administrazio bat izatea. Aquileian aurkitutako epitafio batek Lactora prokuradore inperial batek administraturiko lurralde baten erdigunea izan zela erakusten du: Gaio Minizio Italio, 103an Egiptoko prefektua eta, lehenago, Domizianoren agintaldiaren amaieran, *procurator prouinciarum Lugdunensis et Aquitanicae item Lactorae* izandakoa.

## Erreferentziak 
## Bibliografia sakontzeko 
* Georges Fabre, Pierre Sillières, ''Inscriptions latines d'Aquitaine (ILA)*, Ausonius, Bordele, 2000, 254 or,  ()
* Bordes, Maurice (zuz) (1972) *Histoire de Lectoure*, Lectoure, 
* *Bordes, Maurice (zuz) (1974) Sites et monuments du Lectourois*,  Lectoure
* Lapart, Jacques eta Petit, Catherine (2008). « 157-Lectoure» in :  *Carte archéologique de la Gaule. [Nouvelle série]  32''.  Gers, Paris, Académie des inscriptions et belles-lettres/Ministère de la Culture, , 196-228 or.

## Kanpo estekak