Axel Paulsen

**Axel Paulsen** (Aker,  - Nesodden, ) norvegiar izotz gaineko patinatzaile bat izan zen, abiadura-patinajean zein patinaje artistikoan nabarmendu zena. Axel jauziaren asmatzailea izan zen, eta abiadura-patinajeko txapeldun izan zen 1882an Vienan munduko patinajeko lehen lehiaketan, baita hurrengo urteetan 1890 arte. Ondorengo urteetan, munduko bost marka ezarri zituen distantzia desberdinetan. Patinaje artistikoko jauzi bat asmatu zuen, «Axel» izenaz ezagutzen dena.

1976an, *Patinaje Artistikoaren Munduko Ospearen Aretoa* (*World Figure Skating Hall of Fame*) delakoan sartu zuten.

## Biografia 
Axel Paulsen Aker-en jaio zen (Norvegia), Oslotik hurbil, 1855eko uztailaren 18an. Bere gurasoak Johan Peter Paulsen kafe-merkataria eta Haagine Olsen izan ziren. Oslon hazi zen, garai hartan Christiania izenez ezagutzen zen hirian, non aitak bere negozioa zuen.

Gaztetatik nabarmendu zen izotz gaineko patinajean, eta ibilbide arrakastatsua garatu zuen. Europa, Ameriketako Estatu Batuak eta Kanadan lehiaketa eta erakustaldietan parte hartu zuen.

Bestalde, 1885ean edo 1886an Kathryn Williamsekin ezkondu zen, baina ezkontza 1890ean desegin zen. 1893an, berriro ezkondu zen, oraingoan Anna Elise Nicolaisenekin. Bikotearen semeak, Harryk, aitaren bidea jarraitu zuen, eta Norvegiako patinaje artistikoko txapeldun izan zen bost aldiz.

Azkenik, kirol-ibilbidea amaitu ondoren, familiaren negozioaren ardura hartu zuen Edvin anaiarekin batera. 1936ra arte zuzendu zuen, eta bi urte geroago hil zen, 83 urte zituela.

## Kirol ibilbidea 
Lehenik, Johan Paulsen aita izotz gaineko patinatzaile sutsua zen, eta seme-alabak asteburuetan Østensjøvannet aintzirara eramaten zituen, Norvegiako hiriburuan. Axel gaztetatik zaletu zen, eta eskolara joan aurretik ere entrenatzen zuen. Denborarekin, Norvegiako patinatzailerik onenetakoa bihurtu zen, bai izotz gaineko abiadura-patinajean bai izotz gaineko patinaje artistikoan.

Ondoren, 1880an, 5000 metroko lasterketa irabazi zuen maila handiko lehiaketa nazional batean.

Nazioarteko debutari dagokionez, 1882an Vienan jokatutako Nazioarteko Patinaje Txapelketa Nagusian parte hartu zuen, izotz gaineko lehen mundu-mailako lehiaketan. Han, abiadura-proba irabazi zuen eta hirugarren izan zen patinaje artistikoan. Hala ere, sari berezi bat jaso zuen jauzi berezi batengatik: airean bira eta erdiko jauzia, geroago «axel» izenez ezaguna izango zena.

1883ko otsailaren 8an, Brooklyngo Washington Parken egindako abiadura-lasterketan parte hartu zuen, eta Norvegia, Ingalaterra, Ameriketako Estatu Batuak eta Kanadako patinatzaile azkarrenak garaitu zituen. Urte berean, ordea, porrota jasan zuen Halifaxen (Kanada), kurba estuak zituen pista batean, abiadura handiz ezin baitzituen behar bezala hartu.

Jarraian, 1884an, Amerikara itzuli zen, eta lasterketa guztiak irabazi zituen patinen diseinua moldatu ondoren, kurba estuetara hobeto egokitzeko. Horren ondorioz, «munduko txapeldun amateurra» izendatu zuten. Brian Flood historialariaren arabera, Amerikako eta Kanadako bisitetan ezarritako markek eragin handia izan zuten: ordura arte ez zen ohikoa denborak sistematikoki neurtzea, eta haren jarduerak abiadura-patinajearen interesa berpiztu zuen kontinentean.

Azkenik, 1885eko urtarrilean, Hamburgen egindako nazioarteko txapelketan garaile izan zen abiadura-patinajean, eta hirugarren sailkatu zen patinaje artistikoan. Hilabete bereko otsailean, norgehiagoka berezi batean parte hartu zuen Carl Vernerekin batera, Renke van der Zee eta Benedictus Kingma holandarren aurka. 4827 metroko lasterketa Frognerkilenen jokatu zen, eta 20.000 eta 30.000 ikusle artean bildu ziren. Paulsenek irabazi zuen, helmugara minutu bat eta bost segundoko aldearekin iritsita.

### Plusmarkak 
Paulsenek honako munduko markak ezarri zituen bere ibilbidean:

* 1885: milia bat 3 minutu eta 26,4 segundoan  
* 1886: milia bat 3 minutu eta 5,4 segundoan  
* 1885: hamar milia 39 minutu eta 7,4 segundoan  
* 1886: hiru milia 10 minutu eta 33,0 segundoan  
* 1889: hogei milia ordu 1, 9 minutu eta 15,0 segundoan

## Kirol-ekarpena 
Axel Paulsenek nagusiki bi arlotan egin zuen ekarpena: teknikan eta materialean.

### Teknika: Axel jauzia 
*Axel* jauzia, sortzailearen omenez *Axel Paulsen jauzia* ere deitua, patinaje artistikoko jauzi mota bat da. James Hines historialariaren arabera, «patinaje artistikoko jauzirik zailena» da. Berezitasun nagusia da aurrerantz abiatzen den oinarrizko jauzi bakarra izatea; horregatik, erraz identifika daiteke.

Normalean, patinatzaileek Axel bikoitza edo hirukoitza egiten dute, eta ondoren zailtasun txikiagoko beste jauzi batekin konbinatzen dute. Nazioarteko lehiaketetan, Axel bikoitza edo hirukoitza eskatzen da programa laburrean, eta gutxienez Axel bat programa luzean, maila junior eta seniorretan.

Gainera, Axel jauzia patinaje artistikoan gehien aztertu den jauzietako bat da. Lehiaketan, haren balioa jauzian egindako bira kopuruaren araberakoa da. Gaur egungo puntuazio-sisteman (+5/-5 GOE), oinarrizko balioak hauek dira: Axel sinplea 1,10 puntu; bikoitza 3,30; hirukoitza 8,00; eta laukoitza 12,50.

#### Historia 
Lehenik, Axel Paulsen izan zen jauzi hori egiten lehena, 1882an Vienan egindako nazioarteko lehiaketan, abiadura-patinekin. Hinesek «aurrerakoitzat» jo zuen Paulsen berrikuntza horregatik, eta «figura berezi» gisa aurkeztu zuela adierazi zuen.

Ondoren, XX. mendearen hasieran, jauzia pixkanaka zabaldu zen. Charlotte Oelschlägel patinatzaile alemaniarra izan zen Axel bere programetan sartu zuen lehen emakumea; haren «amaiera lausotua» eta *Charlotte espirala* ezagunak egin ziren. Handik gutxira, Sonja Henie norvegiarra izan zen lehiaketan Axel bat egin zuen lehen patinatzailea.

1930eko hamarkadan, Felix Kaspar austriarrak jauziaren garapen fisikoa muturreraino eraman zuen, altuera eta distantzia handiko Axelekin. Hinesen arabera, garaiko teknika ezagutza handiagoa izan balitz, baliteke jauzi hirukoitzak edo laukoitzak egiteko gai izatea.

Jarraian, 1948ko Neguko Olinpiar Jokoetan, Dick Button estatubatuarra izan zen Axel bikoitza lehiaketan osorik burutu zuen lehen patinatzailea. Emakumeen artean, Carol Heissek lortu zuen balentria hori 1953an.

#### Garapen modernoa 
Axel hirukoitzari dagokionez, lehen aldiz arrakastaz burutu zuen Vern Taylor kanadarrak 1978ko munduko txapelketan. Sei urte geroago, Brian Orserek Olinpiar Jokoetan egin zuen lehen aldiz, 1984an Sarajevon.

Emakumeen artean, Midori Ito japoniarra izan zen lehenengoa Axel hirukoitza lehiaketan osatzen, 1988an; ondoren, nazioarteko lehiaketetan eta Olinpiar Jokoetan ere lortu zuen. Geroztik, patinatzaile gehiagok egin dute jauzi hori, nahiz eta oraindik teknikoki oso zorrotza izan.

Azkenik, jauziaren garapenak mugarri berriak izan ditu XXI. mendean. 2022an, Ilia Malinin estatubatuarra izan zen Axel laukoitza lehiaketan arrakastaz egin zuen lehen patinatzailea.

#### Lehen lorpenak nazioarteko lehiaketetan 
### Materialaren ekarpenak 
Axel Paulsenek ekarpen garrantzitsuak egin zituen izotz gaineko patinen diseinuan eta errendimenduan, XIX. mendearen amaieran. Bere berrikuntza nagusiak hauek izan ziren:

* **Paulsen xafla**: Bere ekarpenik nabarmenena patinaren xafla-mota berri baten garapena izan zen. Aurreko ereduekin alderatuta, luzeagoa eta meheagoa zen, eta horrek irristatze hobea eta maniobragarritasun handiagoa ahalbidetzen zituen.

* **Xaflaren forma berritua**: Xaflaren forma eta kurbadura findu zituen, kontrola eta egonkortasuna hobetzeko. Horri esker, patinatzaileek mugimendu zehatzagoak eta jauzi konplexuagoak egin ahal izan zituzten.

* **Iraunkortasun handiagoa**: Diseinuaren hobekuntzek xaflen erresistentzia handitu zuten, eta errendimendua denboran zehar mantentzea erraztu zuten, izotz-baldintza desberdinetan ere.

* **Errendimenduaren hobekuntza orokorra**: Aldaketa horiek patinaje artistikoko teknikaren garapena ahalbidetu zuten, biraketa eta jauzi aurreratuagoak barne.

Ondorioz, Paulsenen berrikuntzek eragin iraunkorra izan zuten patinajearen garapenean, eta ondorengo patinen diseinu modernoen oinarriak ezarri zituzten.

## Eragina kirolean eta aitortzak 
Axel Paulsenek eragin nabarmena izan zuen patinaje artistikoaren garapenean. Alde batetik, bere izena daraman jauzia asmatu zuen, eta patinen diseinuan berrikuntzak sartu zituen.

Bestetik, patinatzeko estiloan ere eragin handia izan zuen. Haren «estilo nordikoa» deiturikoak abiadura, mugimendu zabalak eta gaitasun fisikoa lehenesten zituen. Estilo hori kontrajarri egiten zitzaion garaiko «estilo vienarrari», zeinak izotzean marraztutako irudi konplexuei ematen baitzien lehentasuna, alderdi fisikoaren kaltetan. Bi joeren uztarketatik sortu zen geroago «nazioarteko estiloa», gaur egungo lehiaketako patinajearen oinarrietako bat.

Halaber, abiadura-patinajeko jarrera bereizgarri baten hedapena ere egozten zaio: besoak bizkarrean gurutzatuta patinatzea.

Aitortzei dagokienez, 1910ean, Renke van der Zeeren aurkako garaipenaren 25. urteurrenean, Osloko Patinaje Klubak ohorezko kide izendatu zuen. Urte batzuk geroago, 1976an, *Patinaje Artistikoaren Munduko Ospearen Aretoa*n sartu zuten, kirolari egindako ekarpenak aitortzeko.

## Oharrak
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 
* 
* 
* 
* 

## Ikus, gainera
## Kanpo estekak