open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Malbasia

[thumb|[Malbasia mozorroduna]]
**Malbasia** hainbat hegaztiren izen arrunta da, guztiak Anatidae familiakoak.

## Espezieak
Jabiru

**Jabiru** honakoa izan daiteke:
* Jabiru amerikarra, *Jabiru mycteria*
* Jabiru afrikarra, *Ephippiorhynchus senegalensis*
* Jabiru asiarra, *Ephippiorhynchus asiaticus*
Zikoina lepazuri afrikar

**Zikoina lepazuri afrikarra** (*Ciconia microscelis*) Ciconiidae familiako hegazti bat da. Hegaldi luzeak egiten ditu, eta bakarka edo kolonia txikietan ugaltzen da. Basoetan, landa-lurretan zein Afrikako hezeguneetan aurki daiteke. 2023ra arte zikoina lepazuri asiarrekin batera sailkatzen zen, espezieak bereiztea erabaki zen arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Raisins Clairs hondartza

**Raisins Clairs hondartza** () Saint-François udalerrian dagoen hondartza da, Guadalupe eskualdean. Harea fineko hondartza da, koralezko arrezife batek babestua.

## Historia 
1992an aurkitutako objektu arraroen artean, 22 cm-ko diametroa eta 4 kg-ko uztarria zegoen, burezur bati lotuta. 2013an, hondartzan esklaboen hilerri bat aurkitu zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giza eskualde azeleratuak

**Giza eskualde azeleratuak** (**HAR**, ingeleseko *Human Accelerated Regions*), 2006ko abuztuan lehen aldiz deskribatuak, giza genomaren 49 segmentuk osatutako multzoa dira, ornodunen bilakaeran zehar kontserbatzen direnak, baina gizakiengan harrigarriki ezberdinak direnak. Gizakien eta txinpantzeen arteko aldearen arabera izendatzen dira (HAR1ek gizakien eta txinpantzeen arteko alderik handiena erakusten du). Espezie ugariren datu-base genomikoen bidez eskaneatuta aurkitu da, eta mutazio handiko eremu horietako batzuek gizakion ezaugarri espezifikoetan lagun dezakete. Beste batzuek, berriz, mutazio funtzionalen galera adieraz dezakete, ziur asko, eboluzio moldakorraren ordez gene-konbertsioaren ekintzaren ondorioz.

HAR batzuek garapen neurologikoan proteina garrantzitsuak sortzen dituzten geneak hartzen dituzte. HAR1-a 20. kromosomaren beso luzean dagoen 106 base-pareko tarte bat da, eta HAR1F eta HAR1R ARN geneen zati batekin gainjartzen da. HAR1F aktibo dago giza garunaren garapenean. HAR1 sekuentzia oilaskoetan eta txinpantzeetan dago (eta kontserbatzen da), baina ez dago aztertutako arrainetan edo igeletan. Gizakien eta txinpantzeen artean base pareen 18 mutazio desberdin daude, haien kontserbazio-historiak espero baino askoz gehiago.

HAR2-ak HACNS1 genearen indartzaile bat du, "giza hatz lodiaren eboluzioan lagundu ahal izan duena, eta, ziur asko, orkatilan edo oinean aldaketak izan dituena, gizakiei bi hanketan ibiltzeko aukera ematen dietenak". Orain arteko ebidentziak erakusten duenez, giza genoman identifikatutako geneak indartzen dituzten 110.000 sekuentzietatik, HACNS1ek aldaketa handiena jasan du gizakien eboluzioan, txinpantzeak arbasoekin bereizi ondoren. HAR2an egindako ordezkapenen ondorioz, baliteke errepresore batentzako lotura-guneak galdu izana, agian geneen bihurketa alboratuaren ondorioz.

## HARrekin lotutako geneak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
SRGAP2

**SLIT-ROBO Rho GTPasa-aktibatze proteina 2** (**srGAP2**), edo **formina-lokailu proteina 2** (**FNBP2**), ugaztunen proteina bat da, *SRGAP2* genea kodetzen duena. Neuronen migrazioan eta diferentziazioan parte hartzen du eta paper kritikoa du sinapsiaren garapenean, garunaren masan eta neurona kortikalen kopuruan. srGAP2ren deserregulazioak zelula-zelua urruntzea inhibitzen du, eta zelula-zelua kontaktua indartzen du. 

SRGAP2k dimeroa du F-BAR domeinuan. SRGAP2C, bertsio laburragoa dena lehen Homininietan eta gizakiengan aurkitzen dena, F-BAR domeinu bakarra du, ekintzaren antagonista dena. Neurona batzuen heltzea geldotzen du, eta bizkarrezurreko neuronen dentsitatea handitzen du. SRGAP2 minbizi batzuen garapenarekin ere lotuta egon liteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Percy Wyer

**Percy Wyer** (Lye, 1884ko urtarrilaren 23a - 1965eko ekainaren 12a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1928ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1936ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ahatebeltz hegalzuri siberiar

**Ahatebeltz hegalzuri siberiarra** (*Melanitta stejnegeri*) itsasoan bizi den ahate handi bat da, *Melanitta* generoaren barnean. 1887an deskribatu zen lehen aldiz, *Oidemai stejnegeri* izenarekin, baina tarte luzez ahatebeltz hegalzuri amerikarraren espezie berekoa zela uste zen. Gaur egun espezietzat hartzen da. 

## Banaketa 
Asiako iparraldean ugaltzen den espeziea da, Jenisei ibaiaren arroan. Neguan hegoalderantz egiten du, Txinaraino, eta talde handiak sortzen dituzten kostaldeetan. Ipar Amerikan arraroa zela uste zen, baina baliteke Alaskako mendebaldean ohikoa izatea. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yamashita Rin

, **Irina** () bataio-izenez ere ezaguna, japoniar artista izan zen, ikono ortodoxoak margotu zituena. Japoniako lehen emakume artista independenteetako bat izan zen, eta lehen emakumezko *yōga* margolari aitortua ere bai. Errusian ikasi zuen, eta bere lanak Japoniako berrogei eliza baino gehiagotan aurki daitezke.

## Bizitza 
[thumb|Yamashita Rin. *[Jesusen Piztuera*.]]

Yamashita 1857an jaio zen samurai familia batean, Kasama hirian, gaur egungo Ibaraki prefekturan. 1863an aita hil zitzaionean, familiak zailtasunak izan zituen. 15 urte zituela, etxetik ihes egin zuen nekazari batekin ez ezkontzeko. Itzuli eta hurrengo urtean Tokiora joan zen margolaritza ikastera. Han Toyohara Chikanobu eta Toyohara Kunichika *ukiyo-e* artisten eskutik ikasi zuen, eta gero Maruyamaren eskolako Tsukioka Ransetsu eta Nakamaru Seijūrō *yōga* margolariengana jo zuen. 1877an Kōbu Bijutsu Gakkō eskolan ikasten hasi zen Antonio Fontanesiren zuzendaritzapean. 1878an kristautasun ortodoxora konbertitu zen, Irina izena hartuz. Fontanesiren ondorengoarekin gustura ez zegoenez, Kōbu Bijutsu Gakkō utzi zuen 1880an. Abendu hartan, Ivan Kasatkinek bultzatuta, Yokohamatik Errusiara joan zen itsasontziz, ikono-margolari gisa trebatzeko. Martxoan San Petersburgora iritsi zen eta Moskuko Novodevitxi komentuan sartu zen, bere anfitrioiek margolaritza greziarra baino italiarra nahiago zutelako tristura egunkarian adieraziz; hau *obake-e* gisa deskribatu zuen. 1883ko apirilean Yokohamara iritsi zen, bidean Berlinen eta Parisen geldituz. Gero, Geroago tailer bat sortu zuen Tokioko Surugadaiko apaizgaitegi batean, orduan eraikitzen ari zen Berpizkunde Santuaren katedraleko lurraldean. 1889an Kasamara itzuli zen aldi baterako. 1905ean neba nagusia hil zitzaion, eta hiru urte geroago ama ere bai. Errusiako Iraultzak ziurgabetasuna ekarri zion Eliza Ortodoxoari eta diru-laguntza bideak eten zituen. 1918an Yamashitak Tokio utzi eta Kasamara itzuli zen, non erretiroan bizi izan zen hurrengo hogeita hamar urtez. 1937an neba gazteagoa hil zitzaion. Yamashita 1939ko urtarrilaren 26an hil zen, 81 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marjorie Senechal

**Marjorie Lee Senechal**, sortzez **Wikler** (Saint Louis, AEB, 1939) estatubatuar zientzialaria, matematikaria, historialaria eta irakaslea da, Louise Wolff Kahn Smith College-ko Matematika eta Zientzia eta Teknologiaren Historiako irakasle emeritua eta The Mathematical Intelligencer-eko editore burua.  Matematikaren zientzian teselazio eta kuasikristalei buruzko lanagatik da ezaguna. Partas bateria elektriko zaharrak ere aztertu ditu eta zetari buruzko hainbat liburu argitaratu ditu. 

## Bizitza 
Senechal St. Louis, Missourin jaio zen eta lau neba-arreben artean zaharrena da, Abraham Wikler AEBko Osasun Publikoko Zerbitzuko medikuaren seme-alabak. Jaio eta gutxira, familia Lexingtonera joan zen bizitzera, Kentuckyra. Senechal "narko txiki" bat bezala hazi zen Lexingtongo Narkotikoen Ospitalean, drogazaleentzako espetxe batean, non bere aita zuzendari elkartua zen.  Kentuckyko Unibertsitateko Formazio Eskolan ikasi zuen, gradu bakoitzean klase bakarra duen eskola txikian. Senechalek geroago idatzi zuen ikaskide esnobek, eskolako klase-lan errazegiak eta bereizkeria antijudunak  miserable bilakatzen zutela. 

11. urtea igaro ondoren, Senechelek Lafayette prestakuntza-eskola utzi zuen, Chicagoko Unibertsitatean premedika gisa unibertsitate-ikasketak hasteko. Hala ere, laster matematikara aldatu zen eta 1960an graduatu zen. Lester Senechal matematikariarekin ezkondu zen Illinoiseko Institutu Teknologikoan graduondoko ikasketak egiten ari zela, eta Arizonara joan zen bizitzera bere lizentziatura osatu baino lehen.  Senechalengandik dibortziatu eta Stan Sherer argazkilariarekin ezkondu zen 1989an. 2007an erretiratu zen; 2006. urtean bere berehalako erretiroaren omenez egindako jaialdi batean, Ellen Maddow The Talking Bandeko kidearekin idatzi zuen musika-lan bat antzeztu zuen. Robert Ammann matematikari afizionatuaren bizitzari eta aldizkako mosaikoei buruzko historia da.
## Liburuak 
* Kristal-simetriak: sarrera matematiko informal  ISBN  (Alan Hilger, 1990) 
* *Kuasikristalak eta geometria* ISBN (Cambridge University Press, 1995)
* *Bizitza luzea zure seme-alabei!* *Goi Albaniako erretratu bat* (S. Sherer argazkilariarekin, University of Massachusetts Press, 1997)
* *El siglo de la seda en Northampton* ISBN | Northampton Hiria, Massachusetts, 2004
* *Zeta amerikarra, 1830-1930: enpresaburuak eta artisauak* ISBN lazedemoniarrak (Jacqueline Field eta Madelyn Shaw, Texas Tech University Press, 2007)
* *Edertasunarengatik hil nintzen:* Dorothy Wrinch *eta zientziaren kulturak* ISBN  (Oxford University Press, 2012)
## Sariak eta aintzatespenak 
* Senechalek Carl B Saria irabazi zuen. Allendoerfer, Ameriketako Estatu Batuetako Matematika Elkarteko kidea, 1982an Mathematics aldizkarian egindako "Zer tetraedroek betetzen dute espazioa?" artikuluarengatik. 
* 2008an, *American Silk 1830 – 1930* liburuak Estatu Batuetako Jantzien Elkartearen Millia Davenport Argitalpen Saria irabazi zuen.  
* 2012an, Ameriketako Matematika Elkarteko kide bihurtu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jasone Diaz de Gereñu

**Jasone Diaz de Gereñu** (Eskoriatza, 1967ko ekainaren 6a) Gipuzkoako eskubaloi jokalari ohia da, Espainiako selekzioarekin atezain gisa jokatu zuena.

## Ibilbidea 
Futbolean jokatzen hasi zen arren, laster eskubaloira aldatu zen, atezain gisa. Bere ibilbidean zehar Hernani Eskubaloi Taldearekin jokatu zuen, eta talde horrekin hasi zen Espainiako Ohorezko Mailan partidak jokatzen. 1986tik 1995era Espainiako maila gorenean lehiatu zen, bere ibilbide osoan Hernani Eskubaloiarekin, azken 3 urteetan izan ezik, Corteblanco Bidebieta taldean aritu baitzen.

Joko Olinpikoetan parte hartu zuen Euskal Herriko lehen emakumezko jokalarietako bat izan zen 1992an. Orduan hiru gipuzkoarrek jokatu zuten selekzioan: Hernanitik Jasone Díaz de Guereñu eta Karmele Makazaga deitu zituzten eta Pegaso taldetik, Amaia Ugartemendia.

1993an eskubaloia utzi zuen. Gaur egun Baster Tratamentuak enpresako zuzendari komertziala da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thelma Wright

**Thelma Wright** (Eastbourne, 1951ko urriaren 9a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
M62ko autokarraren atentatua

**M62ko autokarraren atentatua** edo **M62ko sarraskia**, 1974ko otsailaren 4ean, Ingalaterrako M62 autobidean Behin-behineko IRAko burututako atentatu bat izan zen, Yorkshire konderrian.

## Atentatua 
Behin-behineko IRAk Britainiar Armadaren zerbitzuz kanpoko pertsonala eta beren senideak zeramatzan autokar baten maleteroan 11 kilo lehergaidun bonba bat ezkutatu zuen.

00:20ak aldera eztanda egin zuen, 12 bidaiari hil (9 soldadu eta 3 zibil) eta 38 bidaiari zaurituz (soldaduak eta zibilak).

## Judith Warden errugabetasun kasua 
Handik 25 egunera Liverpool hirian Judith Ward atxilotua izan zen, Irlandarako ferry hartzera zihoan unean. Gerora, M62ko atentatua eta beste biktimarik gabeko eraso egotzi zitzaizkion. 1992ko maiatzean, 17 urte espetxean egon ondoren eta errugabea zela frogatuta, aske gelditu zen, Britainiar bere kasua Justiziaren historiako bidegabekeria handienetakoena bilakatuz.
Axen Egaña

**Axen Egaña** (Parte Zaharra, Donostia, 1937) Herri Gogoa diskoetxearen sortzaileetako bat izan zen 1968an, Euskal Kantagintza Berriaren hainbat disko grabatu zituen gero diskoetxe horrek Donostiako estudioan.

Garai hartako Euskal kantagintza berriko musika grabatzeko beste aukerarik ez zegoenez sortu zuten diskoetxe berri hura, Ez Dok Amairu taldeko kideentzako aukera bikaina ireki zuena. Euskal Herrian bertan bitarteko tekniko txukunekin grabatu ahal izan zuten euskal musikariek; ordura arte Madrilera eta Bartzelonara joan behar izaten.

## Biografia 
Familia errepublikazalea zela eta, Ipar Euskal Herrian hazi zen Egaña. Gerra garaian Bilbon jaio, Bilbotik Bartzelonara, bertatik pasatu Frantziara, eta handik Donibane Lohitzunera, Irungo muga erabat itxita zegoelako. Haur zela, bere ama tiroz erail zuen Poliziak, hegoaldean arrantzalea zen aita ikusteko muga pasatzen ari zela. Beobiderekin batera, hasieratik amaiera arte izan zen Herri Gogoaren ibilbidean Egaña. Beobidek musika kontuak bakarrik eramaten zituen, eta Egañak ekoizpena, salmenta eta egin behar zen beste guztia. Gros auzoko Tomas Gros kalean ireki zuten garai hartan Euskal Herriko estudiorik garrantzitsuena izango zena. Herri Gogoak hiru ildo nagusi izan zituen: musika herrikoia, kantugintza berria eta esperimentalismoa.

1968an Durangoko Azokara Xabier Leteren eta Artze anaien disko banarekin joan ziren (*Euskalerri nerea* eta *Txalaparta*). Ale guztiak salduta bizkor  itzuli behar izan ziren Donostiara gehiagoren bila. Hurrengo urtean sei edo zazpi disko berrirekin joan ziren. 

Handik aurrera, guztira, berrehundik gora disko kaleratu zituen. Besteak beste, talde hauen diskoak argitaratu zituzten diskoetxean: Xabier Lete, Benito Lertxundi, Julen Lekuona, Lourdes Iriondo, Mikel Laboa, Oskarbi, Artze anaiak, Pantxoa eta Peio, Antton Valverde, Txomin Artola, Haizea, Lupe, Mikel Laboa, Xabier Saldias, Amets, Argoitia neba-arrebak, Lauburu, Joxe Mari Urbieta, Aitor Badiola, Iñaki Garmendia, Xalbador Garmendia, Lupe, Kixki ta Mixki ta Kaxkamelon, Txotxongillo Taldea...

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pako Miangolarra
* Iñaki Beobide

## Kanpo estekak
Francisco Silvelaren hirugarren gobernua

**Francisco Silvelaren** **hirugarren gobernua**, 1902ko abenduaren 6tik 1903ko uztailaren 20ra arte iraun zuena, aldi labur baina esanguratsua izan zen Espainiako historia politikoan. Denbora horretan, Silvela Ministroen Kontseiluko presidente izan zen, eta haren kabinetean, besteak beste, Antonio Maura Agintaritzan, Buenaventura Abárzuza Estatuan eta Eduardo Dato Grazia eta Justizian.

Gobernu horren ezaugarria izan zen berroneratze politiko eta administratiboan zuen ikuspegia, herrialdea modernizatu eta gobernuaren eraginkortasuna hobetuko zuten erreformak ezartzen saiatuz. Hala ere, erronka esanguratsuei aurre egin zien, sektore kontserbadoreen erresistentzia eta XX. mende hasierako Espainiaren ezaugarri izan zen ezegonkortasun politikoa barne.

## Kabinetea 
## Kanpo estekak
Shalysa Wray

**Shalysa Wray** (1999ko maiatzaren 6a) atleta da. Kaiman uharteak ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ferdinand Amadi

**Ferdinand Amadi** (1970eko irailaren 18a) atleta da. Afrika Erdiko Errepublika ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adolphe Ambowodé

**Adolphe Ambowodé** (1958ko otsailaren 13a) atleta da. Afrika Erdiko Errepublika ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Béranger-Aymard Bossé

**Béranger-Aymard Bossé** (Bangi, 1985eko martxoaren 9a) atleta da. Afrika Erdiko Errepublika ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria-Joëlle Conjungo

**Maria-Joëlle Conjungo** (Bangi, 1975eko uztailaren 14a) atleta da. Afrika Erdiko Errepublika ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maider Otamendi

**Maider Otamendi Tolosa** (Eskoriatza, 1976) gipuzkoar politikaria da. Ikasketaz ingeniaria, hiru agintaldiz zinegotzia izan zen Eskoriatzako Udalean. Ondoren, Gipuzkoako Foru Aldundiko Finantza eta Aurrekontuen Zuzendaria izan zen eta 2016an Eusko Legebiltzarrean sartu zen Marian Beitialarringoitia ordezkatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laurent Lafforgue

**Laurent Lafforgue** ( ahoskatua; 1966ko azaroaren 6a - ) frantziar matematikaria da. Ekarpen bikainak egin ditu Langlandsen programari zenbakien teoria eta analisiaren alorretan, eta bereziki funtzio-eremu baten automorfismo-taldearen Langlandsen aieruak frogatu zituen. Galdera hau konpontzeko Lafforgue-k egindako ekarpen erabakigarria shtukasen modulu pila batzuen trinkotzeen eraikuntza da. Froga sei urte baino gehiagoko ahalegin kontzentratuaren emaitza izan zen. 

2002an Pekinen, Txinako Matematikarien Nazioarteko 24. Kongresuan, Fields Domina jaso zuen Vladimir Voevodskyrekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francky Mbotto

**Francky Mbotto** (Bangi, 1997ko irailaren 2a) atleta da. Afrika Erdiko Errepublika ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Denise Ouabangui

**Denise Ouabangui** (1968ko ekainaren 8a) atleta da. Afrika Erdiko Errepublika ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gabriel M'Boa

'''Gabriel M'Boa''' atleta da. Afrika Erdiko Errepublika ordezkatu zuen 1968ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Saleh Alah-Djaba

**Saleh Alah-Djaba** (1950eko urtarrilaren 5a) atleta da. Txad ordezkatu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kimitene Biyago

**Kimitene Biyago** atleta da. Txad ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hervé Toumandji

**Hervé Toumandji** (1994ko ekainaren 23a) atleta da. Afrika Erdiko Errepublika ordezkatu zuen 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ali Faudet

**Ali Faudet** (1970eko uztailaren 3a) atleta da. Txad ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ahmed Issa

**Ahmed Issa** (Ouham Prefecture, 1943ko uztailaren 17a - 1983) atleta zen. Txad ordezkatu zuen 1964ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1968ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kaltouma Nadjina

**Kaltouma Nadjina** (Bol, 1976ko azaroaren 16a) atleta da. Txad ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Robert Harris

**Robert Harris** (Nottingham, 1957ko martxoaren 7a) ingeles kazetari, idazle eta eleberrigilea da.

Cambridgeko Unibertsitatean ingeles literatura ikasi ondoren, BBCko telebista saioetan lan egin zuen. 1987an The Observer egunkariko editore politiko bihurtu zen eta The Sunday Times eta The Daily Telegraph egunkarietan zutabegile ere izan zen.

1982tik 1990era ez fikziozko liburuak idatzi zituen eta 1992tik aurrera eleberriak idazten hasi zen. Fikzio historikoa eta historia alternatiboa duten eleberriengatik nabarmentzen da. Istorioak Bigarren Mundu Gerran, Antzinako Erroman, eta azkenak 1870. urtearen ondorengo etapan, kokatzen dira.

## Lanak 
### Eleberriak 
* *Fatherland* (1992)
* *Enigma* (1995)
* *Archangel* (1998)
* *Pompeii* (2003)
* *The Ghost* (2007)
* *The Fear Index* (2011)
* *An Officer and a Spy* (2013)
* *Conclave* (2016)
* *Munich* (2017)
* *The Second Sleep* (2019)
* *V2* (2020)
* *Act of Oblivion* (2022)
* *Precipice* (2024)

#### Zizeronen trilogia 
* *Imperium* (2006)
* *Lustrum* (2009)
* *Dictator* (2015)

#### Ipuinak 
* "PMQ" (Nick Hornbyren *Speaking with the Angel* antologian)

#### Gidoiak 
* *The Ghost Writer* (2010) (Roman Polanskirekin)
* *An Officer and a Spy* (2019) (Roman Polanskirekin)

### Ez-fikziozkoa 
* *A Higher Form of Killing: The Secret Story of Gas and Germ Warfare* (Jeremy Paxmanekin). London: Chatto & Windus, 1982ko martxoa 
* *Gotcha! The Government, the Media and the Falklands Crisis*. London: Faber and Faber, 1983ko urtarrila 
* *The Making of Neil Kinnock*. London: Faber and Faber, 1984ko irailaren 17a 
* *Selling Hitler: The Story of the Hitler Diaries*. London: Faber and Faber, 1986ko otsailaren 17a 
* *Good and Faithful Servant: The Unauthorized Biography of Bernard Ingham*. London: Faber and Faber, 1990eko abendua 

## Kanpo estekak
Ahmed Senoussi

**Ahmed Senoussi** (1946ko urtarrilaren 22a) atleta da. Txad ordezkatu zuen 1968ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bibiro Ali Taher

**Bibiro Ali Taher** (N'Djamena, 1988ko apirilaren 24a) atleta da. Txad ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Terap Adoum Yaya

**Terap Adoum Yaya** (1974ko urriaren 10a) atleta da. Txad ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brahim Abdoulaye

**RafaelBogarts** (1970eko abuztuaren 27a) atleta da. Txad ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Aceituno

**José Aceituno** (Valparaíso, 1937ko urtarrilaren 4a - 2002ko maiatzaren 16a) atleta zen. Txile ordezkatu zuen 1960ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Acosta

**Juan Acosta** (Santiago, 1907ko apirilaren 16a - Santiago, 1994ko irailaren 20a) atleta zen. Txile ordezkatu zuen 1936ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Klaus Richtzenhain

**Klaus Richtzenhain** (Berlin, 1934ko azaroaren 1a – Erfurt, 2025eko martxoaren 6a) alemaniar atleta izan zen.

Ekialdeko Alemaniako SC Lokomotive Leipzig eta SC Turbine Erfurt kirol taldeetako kidea izan zen. 1.500 metroko lasterketan espezializatu zen, eta 1956ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, Melbournen, Alemaniako Talde Bateratuko kide gisa. Brontzezko domina irabazi zuen 1.500 metroko lasterketan, Ron Delany irlandarraren atzetik eta John Landy australiarraren aurretik.

## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak 
## Kanpo estekak
Omar Aguilar

**Omar Aguilar** (1959ko abenduaren 1a) atleta da. Txile ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Moumi Sébergué

**Moumi Sébergué** (1977ko abenduaren 7a) atleta da. Txad ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hinikissia Albertine Ndikert

**Hinikissia Albertine Ndikert** (1992ko irailaren 15a) atleta da. Txad ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
David Vunagi

**David Okete Vuvuiri Vunagi** (Samasodu, Santa Isabel uhartea, 1950eko irailaren 5a – Okea, Guadalcanal, 2025eko martxoaren 7a) salomondar apezpiku anglikano eta politikaria izan zen. Salomon uharteetako gobernadore orokorra izan zen 2019tik 2024ra.

1976an Hezkuntza Zientifikoan diplomatu zen Hego Ozeano Bareko Unibertsitatean, eta 1982an Biologia Irakaskuntzan masterra lortu zuen Papua Ginea Berriko Unibertsitatean. Melanesiako Elizaren Selwyn Collegen irakasle izan zen eta Teologian lizentziatu zen Aucklanden 1990ean. 1998an Vancouverreko Teologia Eskolan masterra lortu zuen.

Apaiz anglikanoa izan zen Kanadan 1996tik 1998ra, eta Salomon uharteetara itzuli ondoren, irakaskuntzan jarraitu zuen. 2001etik 2008ra Temotuko apezpiku anglikanoa izan zen, eta 2009tik 2015era Melanesiako Artxidiozesiko artzapezpiku eta primatua.

2008tik 2014ra Salomon uharteetako zazpigarren gobernadore nagusia izan zen.
Óscar Alvarado

**Óscar Alvarado** (1909 - 1965eko ekainaren 14a) atleta zen. Txile ordezkatu zuen 1928ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edward Araya

**Edward Araya** (Antofagasta, 1986ko otsailaren 14a) atleta da. Txile ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baskoniarra (industria litikoa)

**Baskoniarra** Erdi Paleolitoko industria litikoaren aldaera bat da, fazies bat, Mustertarra, Olha motakoa, eta François Bordesek  identifikatu eta definitu zuena Ipar Euskal Herrian arrakalatzaileak dituen industriak azaltzeko. Kantauriar mendilerroan eta Ipar Euskal herrian garatzen da, Olha harpean aurkitu zuena eredutzat hartuz. Ohiko bifazeen ordez, harri-printzetan egindako arrakalatzaile eta Quina-Ferrassie (edo Charentiarra) motako multzo mousteriar eboluzionatuak erabiltzen dira. Amalda IIIko neandertalen bigarren okupazioan aurkitutako tresnak ere baskoniar gisa sailkatu dira.

Ikerlari askok zalantzan jarri duten baskoniar faziesa izan zenik, horrela definitutako taldeak oso heterogeneoak direla esaten baitute.

## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria 
* Mazo Pérez, Carlos, *et alii* (2012) «El nivel musteriense de la cueva de Abauntz (Arraitz, Navarra) y su aportación al debate "Vasconiense"» Mainake,  0212-078X,  33, 2011-2012 (Ejemplar dedicado a: Neanderthales en Iberia: últimos avances en la investigación del Paleolítico Medio ibérico),  187-214 or.

## Kanpo estekak
Ezequiel Baeza

**Ezequiel Baeza** (Santiago, 1944ko maiatzaren 8a) atleta da. Txile ordezkatu zuen 1968ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chiune Sugihara

japoniar diplomazialaria izan zen, Japoniar Inperioako kontsulorde gisa aritu zen Kaunasen, Lituanian. Bigarren Mundu Gerran, Sugiharak milaka judu Europatik ihes egiten lagundu zien haiei igarotzeko bisak emanez, Japoniako lurraldean zehar bidaiatu ahal izateko, bere karrera eta bere familiaren bizitza arriskuan jarriz. Ihes egiten zuten juduak Alemaniak okupatutako Mendebaldeko Poloniako eta Sobietarrek okupatutako Ekialdeko Poloniako errefuxiatuak ziren, baita Lituaniako bizilagunak ere.

Lituaniak 2020 urtea "Chiune Sugihararen Urtea" izendatu zuen bere omenez. Gaur egun, "Sugihara bisa" jaso zutenen ondorengo kopurua 40.000 eta 100.000 artekoa da.

## Kanpo estekak
Marlene Ahrens

**Marlene Ahrens** (Concepción, 1933ko uztailaren 27a - Santiago, 2020ko ekainaren 17a) atleta zen. Txile ordezkatu zuen 1956ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1960ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fazies (arkeologia)

Arkeologian, **faziesa** kultura-arkeologiko baten alderdi jakin bat da, eta ezaugarriak partekatzen dituzte aztarnen multzo batek definitzen du. Multzo horretan, gizakiek egindako materialak (artefaktuak) daude, eta lur sedimentu bateko geruza berean edo elkarrekin dauden geruza multzo batean agertuko dira indusketa egiten denean. Tradizionalki, Historiaurreko kultura baten aldaera jakin bat definitzen duten ezaugarri industrialen multzoa izan da , aldaera hori kronologikoa edo geografikoa izan daiteke. Askotan, Mousteriar aldiko kulturei aplikatzen zaie, baina izenaren erabilera beste garaitara zabaldu da. Adibidez, zeramikan aplakatzen da, izan historiaurrekoa edo izan garai historikoetakoa.

Hemen deskribatzen den sentsu honekin, ez da mundu anglosaxoian beste herrialdeetan bezainbat erabiltzen, hala nola Italian, Frantzian eta Espainian.

## Bibliografia osagarria 
* .
* .
* 
* Etimología de Facies  DECEl. Diccionario etimológico Castellnao en Línea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alizaprida

**Alizaprida** konposatu organiko aromatikoa da. C16H21N5O2 formula duena, amiden klasekoa, bentzotriazolen taldekoa. Egituraren ikuspegitik ordezkatutako bentzamida kontsidera daiteke. Solido zuria da. Narritagarria da.

Dopaminaren antagonista da eta ezaugarri hori medio nausea eta okada tratatzeko sendagai gisa balia daiteke.

## Sintesia 
Alizapridaren sintesia azido 2-hidroxi-4-aminobentzoikoaren eta dimetil sulfatoaren arteko erreakzioarekin abiatzen da beheko eskeman ikus daitekeen legez.

Alizaprid Synthesis|505x505px

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Marcelo Barrientos

**Marcelo Barrientos** (1970eko maiatzaren 9a) atleta da. Txile ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jennifer Coolidge

**Jennifer Coolidge** (Boston, Massachusetts, AEB, 1961eko abuztuaren 28a) estatubatuar aktorea da. Komedia generoan egindako lanagatik ezaguna, Coolidgek hainbat sari jaso ditu, besteak beste, Urrezko Globo sari bat eta bi Primetime Emmy sari. 2023an, munduko eragin handieneko pertsonen urteko *Time 100* zerrendan sartu zen.

Coolidgek bigarren mailako paperak izan zituen *American Pie* (1999–2012) eta *Legally Blonde* (2001–2003) film-sailetan. Christopher Guest aktorearekin batera lan egin du bere lau filmetan: *Best in Show* (2000), *A Mighty Wind* (2003), *For Your Consideration* (2006) eta *Mascots* (2016). Beste hainbat filmetan ere parte hartu du, hala nola, *A Cinderella Story* (2004), *Click* (2006), *Date Movie* (2006), *Epic Movie* (2007), *Promises Young Woman* (2020), *Single All the Way* (2021), eta *Shotgun Wedding* (2022) filmetan.

Telebistan, Coolidge *Joey* (2004–2006), *The Secret Life of the American Teenager* (2008–2012), *2 Broke* Girls (2011–2017) eta *The Watcher* (2022) telesail dramatikoetan agertu da. Kritikaren gorespena eta ospea lortu zuen HBOren *The White Lotus* (2021–2022) telesailean Tanya McQuoid emakume aberats zalantzatiaren pertsonaiagatik; bi Primetime Emmy sari eta Urrezko Globo bat eman zizkion paper horrek.

## Filmografia
## Kanpo estekak
Gonzalo Barroilhet

**Gonzalo Barroilhet** (Santiago, 1986ko abuztuaren 19a) atleta da. Txile ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mickey 17

***Mickey 17*** 2025eko Bong Joon-ho korear zinema zuzendariaren zientzia-fikziozko film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Mickey 17 robot baztergarri bat da. Bere lana behin eta berriro hiltzea da. Mickey 17 planeta izoztu batera bidaliko dute, eta uko egingo dio bere klon Mickey 18-k berari tokia kentzeari.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Birminghamgo tabernetako atentatua

**Birminghamgo tabernetako atentatua**, 1974ko azaroaren 21ean, Ingalaterrako Birmingham hiriko bi tabernetan jazotako bonba bidezko atentatu bat izan zen. 

Behin-behineko IRAk ez zuen inoiz atentatu honen ardura aldarrikatu, nahiz eta 2014ean erakunde honetako zenbait kide ohiek beren partehartzea aitortu izan. 

## Atentatua 
1974ko azaroaren 21ean Birminghameko bi tokitan bonba banak eztanda egin zuten, lehenak 20:17an Mulberry Bush tabernan, eta bigarrenak, 20:27etan, Tavern in the Town tabernan. Bi atentatuetan 21 pertsona hil eta 182 pertsona zauritu ziren.

Aurrez, irlandar ahoskera zuen  etanorbaitek telefonozko binba-abisua egin zuen,  hiriko Rotunda eta New Street kaleetan bi binba zeudela ohartuz, eta X Bikoitzekoa zela esanez (X Bikoitza delakoa Behin-behineko IRAk bonba abisuaren egilea bere kide batek egina zela ziurtatzeko kodea zen).

## Birminghamgo Seiak 
Atentatuak jazo eta ordu gutxira Birminghamen sei ilandar atxilotuak izan ziren, gerora Birminghamgo Seiak ezizenez ezagunak izango zirenak. Epaituak izan era bizialdi osorako espetxe zigorra jazo zuten.

1991n, 16 urte ondoren, Britainiar Justiziak errugabeak zirelakl epai hori ezeztatu eta aske utzi zituen.

## Ikus gainera 
* Birminghamgo Seiak
Grand Tour (filma)

***Grand Tour*** 2024ko Miguel Gomes portugaldar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Edward Abbot Erresuma Batuko Gobernuko funtzionarioa da Rangunen, Birmanian. 1918. urtea da, eta Edward bere bikotekide Molly Singletonekin ezkontzera doa. Mollyren bila joan behar duen egunean, ordea, iritzia aldatu, eta Singapurrera doan barku batean ihes egingo du gizonak. Bangkokera joango da trenez hurrena, Saigonera arrantza barku batean ondoren, eta, Manilatik pasatu eta gero, Osakara joango da AEBetako itsasontzi batean. Japoniatik bota egingo dute orduan, espioi bat delakoan, eta Shanghaira abiatuko da. Txina barnealdean bidaiatuko du hurrena, Chongqing, Chengdu eta Sichuan probintziak bisitatuz, Tibetera iristea buruan duela. Eta bidaia horretan guztian zehar, atzetik joango zaio Molly, senargaia aurkitu nahian haren bidaia bera egingo baitu.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laxmi Agarwal

**Laxmi Agarwal** (New Delhi, 1990eko ekainaren 1a) Indian azido eraso baten biktima da, bizirik irtendankoa eta eraso hauen biktimen eskubideen aldeko aktibista. The Laxmi Foundation erakundearen sortzailea eta lehen presidentea da, eraso azidoen biktimei zuzendutako GKEa. 

2019an Emakumeen Ahalduntzearen Saria jaso zuen, Indiako bi ministeriok eta UNICEFek emana, *Stop Acid Sale* kanpainagatik. 2014an, Michelle  Obamaren eskutik, International Women of Courage Award saria jaso zuen.

## Erasoa eta ekintzailetza 
2005ean Laxmik 15 urte zituen eta 11. mailako ikaslea zen. Bere auzoan lan egiten zuen gizon bat hurbildu zitzaion, Naeem Khan, 32 urte zituena. Laxmiri ezkontza proposatu zion baina honek baztertu egin zuen. Ez zion inori horren berri eman, bere familiak errua bota eta ikasketak etengo zizkiolakoan. Hamar hilabete geroago, Laxmi Agrawal merkatutik itzultzen ari zen goizeko 10:45ean, Naeemen ezkontza proposamena berriro jaso zuenean. Ez zuen erantzun. Handik gutxira, Naeem-ek eta bere anaia zaharrenak, Kamran-ek, azidoz eraso zioten. Kamranek Laxmiren izena atzetik deitu zuen motorrean zihoala. Laxmi begiratzera jiratu zenean, Naeemek azidoa aurpegira bota zion zuzenean atzeko eserlekutik.

Norbaitek ura zipriztindu zion aurpegian, erredurak gutxitzeko esperantzarekin; horrek eragin zuen azidoa beherantz isurtzea eta lepoa erretzea. Hainbat ebakuntza egin zizkioten, begietako kirurgia barne. Naeem Khan atxilotu egin zuten, eta, ondoren, hamar urteko espetxe zigorra ezarri zioten.

Hurrengo urtean, Agarwalek eskaera aurkeztu zuen Indiako Auzitegi Gorenean, lege berri bat ezarri nahian, edo indarrean dauden lege penalak aldatu nahian, hala nola Indiako Zigor Kodea, Indiako Frogen Legea eta Prozedura Kriminalaren Kodea, eraso azidoen delituak espreski zigortzeko eta kalte-ordainak ezartzeko. Horrez gain, azidoaren salmenta erabat debekatzeko eskatu zuen, India osoko emakumeen aurkako halako ugariak aipatuz.

2013an, Auzitegi Gorenak Agarwalen demandaren aldeko epaia eman zuen, eta, horrela, Indian azidoaren salmentan murrizketak ezarri ziren. Araudi berriaren arabera, azidoa ezin zaio saldu 18 urtetik beherako edozein pertsonari, eta erosleak argazki-nortasun agiria eman behar du. Era berean, auzitegiak jarraitu beharreko jarraibideak eman zituen tratamendu medikoari, osteko arretari, errehabilitazioari eta eraso azidoen biktimentzako kalte-ordainei dagokienez.

## Bizitza pertsonala 
Laxmi Agarwal Alok Dixit aktibistarekin harremanetan izan zen, eta alaba izan bat izan zuten. Bikotea banandu egin zen 2015ean. 

*Chhapaak* filma bere bizitzan oinarrituta dago, eta  Deepika Padukone du protagonista bere rolean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Legally Blonde

***Legally Blonde*** Robert Luketicek 2001ean zuzendutako film komikoa da, Reese Witherspoon eta Selma Blair aktoreak protagonista dituena. Filma izen bereko Amanda Brownen nobelan dago oinarrituta.

## Sinopsia 
Elle Woods Kaliforniako neska ilehori bat da, dena duela dirudiena: oso ederra da, oso ezaguna, bere ermandadeko presidentea, dirua du, bere espezialitateko notarik onenetako bat (diseinua eta jantzigintza), eta Warner izeneko mutil-lagun zoragarri bat, gobernadorearen semea. Hala ere, Warnerrek ezkontzeko proposatuko ziola espero zuen gau batean, Warnerrek, eta, horren ordez, Warnerrek, behar bezain seriotzat ez hartzeagatik, berarekin amaitzen du. Hausturak eragindako depresioan, Ellek ondorioztatzen du Harvardeko Zuzenbide-Eskolara joan behar duela, eta han Warner ikasten ari dela, zein serioa den erakusteko.

## Aktoreak 
## Kanpo estekak
A Thousand Blows

***A Thousand Blows*** () britainiar telesaila da, Steven Knightek Disney+ katearentzat egina.

## Sinopsia 
XIX. mendeko Londres viktoriarrean dago girotua. Benetako gertaeretan oinarritzen diren bi istorio nagusi elkartu ditu, eta horretan egongo da kontakizunaren mamia. Lehenengoa Hezekiah Moscow eta Alec Munroe Jamaikako bi etorkin gazteren pasadizoa izango da. 1880ko hamarkadako Londresko East End basatian bizirauteko borrokan ari dira; dirua lortzeko beharrak borroka klandestinoetara eramango ditu, eta, hala, kaleko boxeoaren munduan murgilduko dira. Bigarrena, berriz, soilik emakumez osaturiko The «Forty Elephants» () deituriko lapur taldeari buruzkoa da. Moscowek eta Munroek dirua eta ospea irabazi ahala, horien arreta piztuko du. Talde horren burua Mary Carra izango da.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Héctor Benaprés

**Héctor Benaprés** atleta zen. Txile ordezkatu zuen 1928ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Un bany propi

***Un bany propi*** 2025eko Lucía Casañ Rodríguez espainiar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Antoniak, 65 urteko etxekoandre eredugarri batek, etxeko eginbeharrak eta familiako mandatuak zaintzen ematen ditu egunak. Hala ere, andre honek sekretu bitxi bat gordetzen du: bainugelekin erabat obsesionatuta dago; «okupatua» dagoela esan eta jendeak bakean uzten duen toki bakarra dira. Komunean, Antonia bere benetako bokazioan aritzen da: idazten. Horrela, bere bizitza monotonotik ihes egingo du, egoera paregabeak biziko ditu, eta adiskide bitxiak egingo ditu.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Bascuñán

**Juan Bascuñán** (Valparaíso, 1894ko uztailaren 8a - Yaphank, 1973ko abuztuaren 29a) atleta zen. Txile ordezkatu zuen 1920ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oroimenaren Eguneko atentatua

**Oroimenaren Eguneko atentatua**, **Enniskillengo atentatua** edo **Poppy Dayko atentatua**, 1987ko azaroaren 8an, Oroimenaren Igandez, Ipar Irlandako Enniskillen udalerrian Behin-behineko IRAk burututako bonba bidezko atentatu bat izan zen.

## Atentatua 
Oroimenaren Igande horretako goizeko 10:43etan Fermagh Konderriaren Gerra Oroitarrian gerretan hildako Britainiar Armadaren soldaduen aldeko ekitaldia egiten ari zirela eta lekua jendez lepo zegoela Behin-behineko IRAk bonba bat eztandarazi zuen.

12 pertsona hil (11 zibil eta polizia 1, horietako asko adinduak) eta 63 pertsona zauritu ziren.

Behin-behineko IRAk sarraskia oker bat izan eta beren helburua britainiar soldaduak zirela aipatu zuen. Atentatua alde guztiek kondenatu zuten, baita IRA eta Sinn Féineko zenbaitek ere.

## Ondorioak 
Sarraski honen Estraditazio Legearen onarpena erraztu zuen, honen ondorioz Irlandako Errepublikan IRAkidea izatea susmagarria zen oro Erresuma Batura estraditatzea erraztu zen.

Bestalde, talde paramilitar loialistek ondorengo egunetan katolika zibilen aurkako erasoak burutuz erasotuz mendekatu ziren.

Atentatu honek Ipar Irlandako gatazkan mugarria edo inflexio puntu bat wzarri eta irlandar errepublikanismoaren korronte nagusia konponbide politiko bat lortzeko ahalegin berria burutzera bultzarazi zuen.
Ricardo Bayer

**Ricardo Bayer** (1903ko azaroaren 11 - 1970eko maiatzaren 28a) atleta zen. Txile ordezkatu zuen 1928ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Toxic Town

***Toxic Town*** () britainiar telesaila da, Jack Thornek Netflixentzat egina.

## Sinopsia 
Northamptonshire konderrian dagoen Ingalaterrako erdialdeko udalerria da Corby. Iraganean Eskozia Txiki () ezizenez zen ezaguna, bertako altzairutegietan lan egiteko Eskoziatik iritsitako etorkin ugarik han hartu baitzuten bizitokia. 1960ko hamarkadan gune industrializatu bihurtu zen arren, 1979an British Steele enpresak ixteko planak iragarri zituen. Aurreko enpresek utzitako hondakin toxiko horien garbiketa tokiko udalaren esku geratu zen. Hala, 1980ko hamarkadan udalak hiria berritzeko proiektu bati ekin zion: siderurgia plantaren eraikinak eraistea. Zer egin zuten hondakinekin? Bada, apurka harrobi batera eraman; kamioietan garraiatzen zituztenean, ordea, agerian geratu, eta hondakinek ingurumenean hauts toxikoa utzi zuten. Denbora tarte horretan bertan, haurdun zeuden hainbat emakumek jaiotzetiko akatsak zituzten haurtxoak erditu zituzten: esku eta oinetan hatzik ez, besoak edo hankak laburtuta, azaleko arazoak eta abar. Udalerria telesailaren istorioaren erdigunean kokatuko da, eta bertan jaioko dira benetako gertaeretan oinarritzen den dramaren gatazka guztiak. Tragedia horrek kaltetutako hiru amen istorioa azalduko du Toxic Town ekoizpenak: Susan McIntyre, Tracey Taylor eta Maggie Mahonena; atsedenik gabe borrokatuko dira justiziaren alde, eta tokiko agintariei eta ustelkeria instituzionalizatuari aurre egingo diete.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inazio Araña

**Inazio "Axio" Araña Igoa** (Beasain, 1961 - Beasain, 2025eko martxoaren 7a) gipuzkoar errugbilari eta entrenatzailea izan zen.

Ia hogei urtez jokalari eta beste hogei urtez entrenatzaile izan zen Axio, Ordizia Rugby Elkartea klubaren arorik loriatsuenean. Hala, Ordiziako taldearen ikur bilakatu zen. Haren aginduetara igo zen taldea 2005ean Espainiako Ohorezko Mailara, eta hura zen entrenatzailea 2011n eta 2012an Ordizia ligako txapeldunorde izan zenean, eta 2012ko eta 2013ko Espainiako Kopak irabazi zituenean. Ia kirol ibilbide osoa egin zuen Ordizian Axiok, bi etapatan salbu: bi urtez Atletico San Sebastian taldean jokatu zuen, eta, Ordizia utzi ondoren, La Unicako teknikari aritu zen hiru denboralditan. Hain zuzen, Ordizia onenean zela utzi zion hango entrenatzaile izateari: 2013an, taldeak Espainiako Kopa bigarrenez irabazi ostean. Gipuzkoako Foru Aldundiak haren lana saritu zuen 2012. urtean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mauricio Díaz

**Mauricio Díaz** (1968ko abuztuaren 7a) atleta da. Txile ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Natalia Duco

**Natalia Duco** (San Felipe, 1989ko urtarrilaren 31) atleta da. Txile ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gustavo Ehlers

**Gustavo Ehlers** (Santiago, 1925eko ekainaren 23a - Santiago, 2017ko uztailaren 8a) atleta zen. Txile ordezkatu zuen 1948ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1952ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bernadette Kakounan

**Bernadette Amani Kakounan** (Dougbafla, Oumé, 1997ko irailaren 4a) bolikostar futbolaria da.

2019an, 21 urte zituela, maletak egin eta Boli Kosta atzean utzi zuen Amanik, futbolari izateko ametsa zuela. Espainiako Ligan jokatzeko aukera sortu zitzaion, eta horren aldeko apustua egin zuen, asmo argi batekin: maila gorenera iristea. Lehen urtean Extremaduran jokatu zuen, eta gero sasoi bat Friolen, beste bat La Solanan eta beste bat Logroñon, Euskal Herrian lur hartu zuen arte. 2023-2024ko denboraldian Eibarrek fitxatu zuen erdilaria, eta 2024-205ekoa bigarren denboraldia du Gipuzkoako taldean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alejandro Díaz

**Alejandro Díaz** (Santiago, 1920ko uztailaren 5a - Santiago, 2004ko apirilaren 12a) atleta zen. Txile ordezkatu zuen 1956ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Warrenpointeko segada

**Warrenpointeko segada**, **Narrow Waterko segada**, **Warrenpointeko sarraskia** edo **Narrow Waterko sarraskia**, 1979ko abuztuaren 27an, Ipar Irlandako Narrow Water gazteluaren aldameneko errepidean Behin-behineko IRAren Hego Armagheko Brigadak Britainiar Armadaren konboi bati jarritako bonba bidezko segada bat izan zen.

Ipar Irlandako gatazka guztian zehar Behin-behineko IRAk Britainiar Armadari egindako eraso hilkorrena izan zen. Denera, atentatu honetan 18 soldadu hil, 20 soldadu zauritu eta Britainiar Armadako helikoptero bat kaltetu zen.

Egun berdinean, Irlandako Errepublikan, Lord Mountbattenen hilketa gertatu zen.

## Atentatua 
### Lehen leherketa 
Segada abuztuaten 27ko arratsaldeko 16:40 aldera jazo zen, Warrenpoint udalerritik hurbil dagoen Narrow Water gazteluaren aldamenetik igarotzen den A2 errepidean, Newry ibaiaren iparraldeko bazterrean, eta Ipar Irlanda eta Irlandako Errepublikaren arteko mugan.

50 soldaduz osatutako Britainiar Armadako konboi bat toki hartarik padatzen ari zela Behin-behineko IRAk 360 kilo ANFO lehergailadun bonba bat lehertarazi zuen. Eztandak konboiaren azken kamioia bete-betean jo eta unean bertan 6 soldadu akabatu zituen.

Ondoren, eta biziraundako britainiar soldaduen lekukotzaren arabera, mugaren bestaldeko Cooley penintsulako basotik ezkutuak IRAkideek fusilez tirokatu omen zituzten. Gerora, Ulsterko Errege Poliziaren ikerketen arabera "tiro" horiek leherketaren metralla izan omen ziren. Britainiar soldaduek tiro horiei erantzunez, mugaz gain tiro egin eta Irlandako Errepublika aldean zeuden eta gertakariarekin batete zerikustekorik ez zuten zibil bat hil eta beste bat zauritu zuten.

Handik minutu gutxira Garda Síochának Irlandako Errepublikan atentatuan parte hartutako zeuden 2 IRAkide atxilotu zituen.

### Bigarren leherketa 
Atentatua egin aurretik eta prestaketan IRAk Britainiar Armadak haiei nola erabtzuten zien aztertzen egon zen, eta lehen leherketa jazo ondoren berehala soldadu gehiago bertaratuko zirela zuzen aurreikusi.

17:12etan, lehen eztanda jazo eta 32 minutura, IRAk gazteluaren atarian esneontzi batzuetan ezkutatutako 360 kiloko bigarren bonba bat eztandarazi zuen. Ataria suntsitu eta une hartantxe bertaratutako Britainiar Armadaren helikoptero bat kaltetu zuen, hura lurrera bota ez arren.

Bigarren eztandak 12 soldadu hil zituen. 

## Ikus gainera 
* Lord Mountbattenen hilketa

## Kanpo estekak
Walter Fritsch

**Walter Fritsch** (1911ko abenduaren 31 - 2005eko uztailaren 18a) atleta zen. Txile ordezkatu zuen 1936ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jørgen Løvland

**Jørgen Løvland** (Evje, 1848ko otsailaren 3a – Oslo, 1922ko abuztuaren 21a) norvegiar irakasle eta politikaria izan zen, Norvegiako lehen ministroa 1907tik 1908ra.

Baserritar familia batean jaio zen eta 1865ean irakasleen eskolan graduatu zen. Ondoren, lehen hezkuntzako irakasle izan zen. 1878tik 1884ra Setesdaleko ikastetxe bateko zuzendaria izan zen eta 1884tik 1892ra *Christianssands Stiftsavis* egunkariko editorea izan zen.

Alderdi Liberaleko kidea eta Stortingeko diputatua izan zen. Lan, Kanpo Arazoetako eta Hezkuntzako ministro izan zen hainbat alditan. 1907ko urrian lehen ministro bihurtu zen Christian Michelsenen dimisioaren ondoren eta hurrengo urteko martxoan dimititu zuen.

Nobel Sariaren Norvegiako Batzordeko kide izan zen 1897an sortu zenetik hil zen arte.
Ivana Gallardo

**Ivana Gallardo** (Osorno, 1993ko uztailaren 20a) atleta da. Txile ordezkatu zuen 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karen Gallardo

**Karen Gallardo** (Valdivia, 1984ko martxoaren 6a) atleta da. Txile ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jörn Gevert

**Jörn Gevert** (Santiago, 1929ko martxoaren 16a - 2017ko iraila) atleta zen. Txile ordezkatu zuen 1952ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jaleel White

**Jaleel Ahmad White** (1976ko azaroaren 27a, Culver City, Kalifornia), estatubatuar aktore bat da.

1990eko hamarkadan *Family Matters* (1989-1999) komedia telesailean Steve Urkel pertsonaia antzezteari esker mundu osoan ospetsu bilakatu zen.

Bestalde, beste hainbat telesail eta filmetan ere agertu izan da, tartean *Grown Ups* (1999–2000), *Dreamgirls* (2006), *Boston Legal*, *House*, *Castle*, *Psych* eta *Bones*.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Juan Santiago Gordón

**Juan Santiago Gordón** (1943ko urtarrilaren 14a) atleta da. Txile ordezkatu zuen 1968ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak