open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Carmelo Anthony

**Carmelo Kyam Anthony** (1984ko maiatzaren 29a) AEBetako saskibaloi-jokalari profesionala da, eta Saskibaloiko Elkarte Nazionaleko (NBA) Ángeles Lakersen jokatu zuen azken aldiz. NBAko All-Star barnean hamar aldiz izendatu dute eta All-NBAko kide gisa sei aldiz. Unibertsitatean saskibaloian jokatu zuen Syracuse Orange-rako, eta txapelketa nazional bat irabazi zuen 2003an, NCAA txapelketako jokalari onena izendatu zuten bitartean. 2022an, NBAko 75 urtehurreneko taldean izendatu zuten, eta NBAren historiako saskiratzaile onenetakotzat jotzen da.

Anthonyk Olinpiar jokoetan jokatu du AEBetako talde nazionalarentzat. Brontzezko domina irabazi zuen 2004ko taldearekin eta urrezko domina 2008, 2012 eta 2016ko talde olinpikoetan. 2016ko apirilean, AEBetako talde olinpikoko denbora osoko burua zen puntu, errebote eta partidetan. Gaur egun 9. postuan dago NBAko denbora guztien zerrendan.

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Blessing Okagbare

**Blessing** **Oghnewresem Okagbare-Otegheri** (1988ko urriaren 9a) kirolari ohi nigeriarra da, luzera jauzian eta abiadura probetan espezializatua. Olinpiar eta Munduko Txapelketetako domininaduna da luzera jauzia, eta 200 metroko munduko dominaduna da. Emakumeen Commonwealth-eko Jokoen 100 metroko errekorra ere mantentzen du, 10,85 segundorekin. Gaur egun, 11 urteko debekua betetzen ari da, munduko atletismoaren dopinaren aurkako hainbat arau hausteagatik. Debeku hori 2032ko uztailaren 30ean bukatuko da.

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anton Dontxev

**Anton Nikolov Dontxev** (; Burgas, 1930eko irailaren 14a - Sofia, 2022ko urriaren 20a) bulgariar idazlea izan zen.

Sofiako Unibertsitatean zuzenbidea ikasi ondoren, idazketari ekin zion lanbide gisa. Eleberri historikoak idatzi zituen, eta gai historikoko filmen gidoilari ere izan zen. *Abiatzeko denbora* eleberria da ezagunena Bulgarian eta nazioartean eleberria da ezagunena Bulgarian eta nazioartean. 2003an Bulgariako Zientzien Akademiako kide aukeratu zuten.

## Lanak 
* *Samuelen testigantza*, 1961
* *Abiatzeko denbora*, 1964
* *Gizonaren bederatzi persona*, 1989
* *Testigantza bat Khan Asparuh, Knyah Slav eta Teresentzat* 1968 - 1992
* *Liburu sakratuaren zaldun bitxia*, 1998
* *Krakraren hiru bizitzak*, 2007
* *Bi diruzainen elezaharrak*, 2015
* *Alexandro Handiaren itzala*, 2016

## Ikus, gainera
* Bulgarierazko literatura

## Kanpo estekak
Andrea Leadsom

**Andrea Jacqueline Leadsom** (jaiotza abizena, **Salmon**; 1963ko maiatzaren 13a) politikari britainiarra da, Erresuma Batuko Alderdi Kontserbadorearen kidea. Politikaria izan aurretik Barclays Banken egiten zuen lan. 2010ean aukeratu zuten lehen aldiz South Northamptonshire-ko barrutiko diputatu.

2015az geroztik, David Cameron lehen ministroak izendatu zuen Energia idazkari, eta kargu hori 2016ko uztailaren 14ra arte izan zuen, Theresa Mayk Ingurumen, Elikadura eta Landa Gaietako Sailburu izendatu zuenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Japoniar altzifre

**Japoniar altzifrea** (*Chamaecyparis obtusa*) *Cupressaceae* familiako espezie bat da. Izenak dioen bezala, jatorria Japonia erdialdean du . Japonierazko izena ***hinoki*** da (檜 edo 桧)

## Ezaugarriak
Hazkunde moteleko zuhaitza da, 35 m garai dena eta metro bateko diametroa duen enborra duena. Azala arre gorrixka iluna da. Hostoak ezkatak dira, 2-4 mm luze, puntan biribilduak, gainetik berdeak eta azpitik berdeak estoma zuridun zerrenda batekin hosto bakoitzaren oinarrian. Konoak biribilak dira, 8-12 mm-ko diametroa dute, eta 8-12 ezkata dituzte parez pare. Hurbileko beste espezie bat, * sawara altzifrea * (*Chamaecyparis pisifera*), erraz bereiz daiteke, hosto erpin zorrotzak eta kono txikiagoak dituelako.

Taiwanen dagoen antzeko altzifre bat espezie honetako barietatetzat jotzen dute botanikari batzuk (*Chamaecyparis obtusa var. formosana* bezala) edo *Chamaecyparis taiwanensis* espezie bereizitzat beste batzuk. Zertxobait ezberdina da kono txikiagoak dituelako (6-9 mm-ko diametroa), ezkata txikiagoekin eta hostoak askoz ere zorrotzagoekin.

*Hinoki* polena, *sugi* polena bezala, errinitis alergikoaren arrazoi nagusietako bat da Japonian.

## Erabilera 
Japonian oso kalitate handiko zura da, eta bertan jauregiak, tenpluak, santutegiak, Nō antzoki tradizionalak, bainu ontziak eta ping pong palak egiteko erabiltzen da. Zurak limoi usaina du, kolore arre-arrosa argia, ale aberats eta zuzenekoa, eta ustelgaitza. Adibidez, Horyujiko tenplua eta Osakako gaztelua *hinoki* zurez eraiki ziren. Kison hazten den altzifrea, Ise santutegia eraikitzeko erabiltzen dena, *Go-Shin-boku* (御神木) deitzen da, hau da, "jainkoa egon zen zuhaitza".

Parke eta lorategietako zuhaitz apaingarri ezaguna ere bada, bai japoniar lorategietan, bai klima epeleko beste leku batzuetan, mendebaldeko Europa eta Ipar Amerikakoetan barne. Kultibar ugari garatu dira lorategietan landatzeko, forma nanoak, hosto horiak dituztenak eta hostotza trinkoa dutenak barne. Bonsai moduan ere landatzen da askotan.

## Irudiak 

File:Chamaecyparis obtusa 'Nana gracilis'.jpg|*C. obtusa* 'Nana Gracilis'
File:Kyoto Toji Hiwadabuki C0990.jpg|Altzifre azala, teilatu estalgarri tradizionala (*hiwadabuki*) Tō-ji tenpluan, Kyoton
File:Chamaecyparis Obtusa bonsai.JPG|Bonsaia
File:Japanese cypress woods C032473.jpg|
File:Chamaecyparis obtusa2.jpg|Hostoak, azpialdeko estoma lerro zuriak
 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giuseppe Giacosa

**Giuseppe Giacosa** (Collereto Parella, 1847ko urriaren 21a - *ibidem*, 1906ko irailaren 1a) italiar olerkari, antzerkigile eta libreto egilea izan zen.

Zuzenbidea ikasi arren, Turingo Unibertsitatean ez zen lanbide legalean aritu. Bere lehen arrakasta 1871ko *Una Partita a Scacchi* antzezlana izan zen. 'La signora di Challant' idatzi zuen Sarah Bernhardt aktore frantziarrarentzat.

Giacomo Pucciniren *Manon Lescaut* operaren libretoaren azken bertsioa idatzi zuen, baita Pucciniren beste hiru operaren libretoak ere (*La Bohème*, *Tosca* eta *Madama Butterfly*), azken hau Luigi Illicarekin batera.
Paddleboarding

[right|300px|thumb|Paddleboarding Squaw Lakesen, [Oregonen]]
**Paddleboarding** ur kirol bat da, non ozeanoan edo beste ur masa batean kirolariak besoak erabiltzen dituen igeriketa mugimendu batek bultzatzen dituen paddleboard edo surfeko ohol baten gainean etzanda edo belaunikatuta. Hau kirol tradizionala da, arraun surf "padelsurf" ere deituriko modalitate moderno bat ere dagoelako. Paddleboarding ur irekietan egin ohi dute, uharteen artean zeharkatzeko edo kostalde batetik bestera bidaiatzeko.

## Lehiaketa ospetsuak
*Catalina Classic, Kalifornian – 
*Molokai to Oahu Paddleboard World Championships, Hawaiin – 
*Hamilton Island Cup, Australian – 
*Trent 100, Erresuma Batuan – 

## Gallery

Image:Paddleboard_big_waves.jpg|Paddleboarding olatu handietan
Image:Paddleboard-race.jpg|Paddleboard lehiaketa
Image:Molokai Yellow - Michael O'Shaughnessy.jpg|Thomas Michael O'Shaughnessy, Jr., paddleboarding errekorduna

## Kanpo estekak
Ur-kirol

350px|thumb|Ur-kirol ezberdinak
**Ur-kirolak** uretan egiten diren kirol-jarduerak dira.

Parte-hartzaileen murgiltze-mailaren arabera sailka daitezke:

## Ikus, gainera
*Ur-Kirolak

## Kanpo estekak
Kite-surf

[thumb|right|200px|Kite-surfa [Tarifan.]]
**Kite-surfa** edo ** kiteboarda** irristatze-kirola da. Kometa bat () erabiltzen dute, kirolariari (kite-surflaria) lauzpabost lerrotan tira egiten diona, barrari bi lerro finko ematen dizkiona (direkziokoak), eta gainerako bi edo hirurak (potentziakoak) barraren erditik pasatzen dira eta gorputzari lotzen zaizkio arnes baten bidez, uraren gainean irristatzeko aukera emanez kite-surfeko ohol baten bidez (noranzko bikoa edo twintip, surfeko ohola, race-ohola edo hydrofoil).

Hainbat modalitate praktikatu daitezke: jauziak eta maniobrak (estilo librea), buien arteko estropadak () eta surfa olatuetan (surfkite).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bodysurfing

[right|300px|thumb|Bodysurfing [La Jollan]]
**Bodysurfinga** edo **bodysurfa** ur-kirol bat da, kirolariaren gorputza bera olatuen gainetik eta barruan irristatzea helburua duena. Hawaiieraz *Kaha Nalu* diote eta izen hori zuen bere sorreran. Hegats batzuen laguntzaz bakarrik praktikatu daiteke, edo esku-ohol bat edo *handplane* bat ere erabil daiteke azkarrago irristatzeko eta uretan igotzeko. Horrela errazagoa da trikimailuak egitea eta lerraduraren ibilbidea luzeagoa da, urarekiko marruskadura gutxitzen baita.

Gero eta modalitate zabalduagoa da, edozein adinetan egitea erraza eta dibertigarria delako; izan ere, hasteko, igeri egiten jakitea baino ez da behar.

## Kanpo estekak
Rafting

[thumb|250px|Jaitsiera Jalcomulcon, [Veracruz aldean.]]
**Raftinga** edo **ur-amilen jaitsiera** ur-amilak edo ibaiak ontzi pneumatikoetan jaistean datzan kirola da. Normalean, nabigatzen diren ibaiek turbulentzia-mailaren bat izaten dute, eta horiei «ur-zuriko» ibaiak ere esaten zaie, kolore hori uraren gorputzetan zurrunbiloa sortzen duen aparraren ezaugarria delako. Ibai-mota horretarako beste izen arrunt bat «ur-lasterrak» besterik ez da.

Erabiltzen diren ontzi ohikoenak baltsa, kanoa edo kayaka dira, zurruna edo puzgarria izan daitekeena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Birger Jarl

**Birger Jarl** (Östergötland, 1210 &ndash; Jälbolung, Västergötland, 1266ko urriaren 21a) suediar politikaria izan zen. *Dux Sweorum* izenburu latindarra erabili zuen.

Magnus Minnesköld eta Ingrid Ylvaren semea eta Bjälbo etxearen kidea izan zen. Ingeborg Eriksdotterrekin ezkondu zen, Erik XI.a Suediakoa erregearen alabarekin. Boterea sendotu zuen hurrengo hamabost urteetan, eta 1248an Erik XI.a erregeak jarl titulua eman zion. Errusiarren arabera, Aleksandr Nevskik Birger garaitu zuen Nevako guduan 1240an, iturri suediarrek bataila hori aipatzen ez duten arren.

Denbora luzea eman zuen Folkungen eta norvegiarren aurka borrokan, eta azken hauekin bakea sinatu zuen 1249an. Suediako Bigarren Gurutzada gidatu zuen, Finlandiaren gaineko suediar domeinua ezarri zuena. Erik hil ondoren 1259ean, bere seme Valdemar errege bihurtu zen, nahiz eta Birgerrek benetako boterea izan.

Tradizioak Stockholmeko fundazioa egozten dio.
Usue Egia

**Usue Egia Fernandez de Retana** (Durango, Bizkaia, 1992) ilustratzailea da, Ikus-entzunezko Komunikazioan graduatua. Arte Ederretako graduko ikasketak hasi zituen 2021/2022 ikasturtean.

## Biografia 
Txikitatik jakin zuen marraztea zela bere adierazpen-modua. Marrazkiaren hainbat arlotan lan egin du: marrazketa teknikoa, artistikoa, komikia, animazioetako ilustrazioa, etab. Bere tresna gogokoenak arkatza, errotuladoreak, eskanerra eta Adobeko programak izaten dira.
Komunikazioko Gradua egin zuen 2011-2015era Euskal Herriko Unibertsitatean. 2016-2019ra Publizitate eta Harreman Publikoetako Gradua burutu zuen unibertsitate berean.

## Lanak 
* 2019an Martxoaren 8ko muralak diseinatu zituen Durangon.

### Argitalpenak 
* *Nik esaten dudalako* (Denonartean, 2022) Ana Arribillaga-Usue Egia
* *Ura leporaino* (Denonartean, 2022)

## Sariak eta aintzatespenak 
thumb|270px|Euskaraldia, 2025. Durangoko hamaikakoa

* 2021 urtean Durango Sor(tzaileen) Leku beka irabazi zuen Usue Egiak *Ustekabean, krak* proiektuarekin literatura eta ilustrazioa atalean. Proiektua liburu batean gauzatzeko helburua zuen, nobela grafiko edo komiki formatuan. 2022ko udazkenean 'Ura leporaino' komikia argitaratu zuen.

* 2025eko otsailaren 20an Euskaraldia 2025 aurkeztu zen Durangon, baita egitasmoa zabaltzen lagunduko duten herritarrek osatutako hamaikakoa ere, Usue Egia Fernández de Retanak eta beste 10 herritarrek osasutako hamaikakoa, hain zuen.
* 2025ean Durangoko Azokako 60. edizioko Sormen Bekako jaso zuen Ainhoa Olaso eta Mikel Urdangarinekin batera aurkeztutako 'Gizaberetxoak. Joxe Azurmendiren joanak eta etorriak' lanagatik.

## Iruditegia 
Usue Egiak diseinatutako zenbait mural
Fitxategi:Durango. Murala 1.jpg|2019ko Martxoaren 8 murala 1. 
Fitxategi:Durango. Murala 2.jpg|2019ko Martxoaren 8 murala 2. 
Fitxategi:Durango. Murala 3.jpg|2019ko Martxoaren 8 murala 3. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wake-board

right|300px|thumb|Wake-boardeko akrobazia
**Wake-boarda** uretako kirola da. Taula baten gainean irristatzen da uraren gainean, eta kirolaria palonier izeneko soka batekin eramaten dute txalupa batetik, uretako motor batetik edo dorre- eta polea-sisteman (eski-kablea).

Uretako eskiaren eta snowboarden arteko konbinazio bat da, eta arraste-txalupa sortzen duen lorratzetik () hartzen du izena.

29-39 kilometro orduko abiadurara iristen da, uraren baldintzen, riderraren pisuaren, tamainaren eta taularen kurbaduraren arabera. Jauzi eta akrobazia ugari egin daitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Asia Square

**Asia Square** (), Marina View-en (Marina Bay, Singapur) dagoena, erabilera mistoko bi dorre biki dira, eta A klaseko bulego-espazioko 200 m², 280 logelako bost izarreko hotel bat, merkataritza-espazioko 6.000 m² ditu eta 'The Cube', aire zabaleko 10 m² espazioa, sarera konektatzeko edo erakustaldi eta jarduketen programa erregular batekin erlaxatzeko erabiltzen dena. 1. Dorrea 2011ko azaroaren 8an osatu eta ireki zen.  2. Dorrea 2013an amaituko zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Marina Bay
* Pure Fitness Asia Square
Hudson Greene

**Hudson Greene** Jersey Cityko (Estatu Batuak) apartamentu gunea da. Bi dorrez osatuta dago, East Tower 77 Hudson Street-n, jabekidetzak direnak,  eta West Tower 70 Greene Street-n, alokairuko apartamentuak.  Biek 48 solairu dituzte eta 152 m-ko altuera. Dorreen eraikuntza 2006ko ekainaren 25ean hasi zen eta 2009an (77 Hudson) eta 2010ean (70 Greene) amaitu zen. Hudson kaleko 77. zenbakiko Ekialdeko Dorreak 420 egoitza ditu eta 1765 m-ko merkataritza-gunea kale mailan. Eraikina CetraRuddy arkitektura enpresak diseinatu zuen. 

Eraikinen eraikuntzak hainbat arazo izan zituen. 2007ko urrian Mendebaldeko Dorrean izandako sute batek eraikuntza atzeratu zuen.  Suteari aurre egitea zaila izan zen eraikuntzaren fasearen eta hodi publikoen egoeragatik.  Bost hilabete geroago, 2008ko martxoan, eraikuntzako langile batek 14 solairu erori zen hil arte. 

Eraikina Jersey City-ko itsasertza, biltegi eta tren barruti hondatutako eraikuntza-boom handiago baten parte da, hau bezalako dorre handi gisa berreraikitzen ari dena.  

## Sariak eta ohoreak 
Hainbat sari irabazi zituen, besteak beste: 

* 2009ko NJ Golden Trowel Awards - Igeltserotzako saria
* 2009 NY Residential Magazine - NJ proiektu onena
* 2011ko Council on Tall Buildings and Urban Habitat (CTBUH) Eraikin garai onenak - Ohorezko Aipamena

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Feeding America

**Feeding America** Estatu Batuetako erakundea da – irabazi-asmorik gabeko erakundea, 200 elikagai-bankuk baino gehiagok osatua, 46 milioi pertsona baino gehiago elikatzen dituena janari-pantalanen, zopa-sukaldeen, aterpeen eta komunitatean oinarritutako beste agentzia batzuen bidez. Forbesek Estatu Batuetako bigarren karitate handiena bezala sailkatzen du. 2008ko abuztuaren 31ra arte Amerikako Bigarren Uzta izenez ezagutzen zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ur-laster

[thumb|Ur-lasterrak [Mississippi ibaian, Pakehnham, Ontario.]]
**Ur-lasterra** ibaietan, malda nabarmenagoa delako, ura lastertasun eta bortiztasun handiagoz jaisten den zatia da. 
Ur-laster bat azalekoa da, eta arroka batzuk ditu jarioaren gainazalean. Arroken gainean eta inguruan isurtzen den urak bezala, aire-burbuilak horiekin nahasten dira eta gainazalaren zatiek kolore zuria hartzen dute, «ur-amilak» deritzona osatuz. Ur-lasterrak ubideak korrontearen higadura-indarrari aurre egiten dionean sortzen dira, ur-lasterren hondoarekin alderatuta. Arroka solidoetan zehar doazen erreka txiki-txikiak ur-lasterrak izan daitezke luzeraren zatirik handienean.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Xabier Naveira

**Xabier Naveira Talavera** (Sestao, 1999ko apirilaren 21a) Euskal Herriko futbolaria da, Lezaman hezitakoa. Erdilari gisa aritzen da.

## Ibilbidea 
*2022ko ekainaren 29an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Veneziar dorreak

**1929ko Erakusketa gunerako sarbide-dorreak**, **Veneziar dorreak** izenez ezagunagoak, bi dorre biki dira, apaingarri izaerakoak, Bartzelonako Maria Cristina Erreginaren Etorbidearen eta Espainia plazaren bidegurutzean daudenak. Bere izen hedatuena Veneziako San Marko Campanilarekin duen antzekotasunari zor zaio.

Ramon Reventósen lana, 1929ko Bartzelonako Nazioarteko Erakusketa gunerako sarbide gisa eraiki ziren; Gaur egun, gauza bera egiten dute Fira de Barcelonako Montjuïc aretoarekin.

Kataluniako Ondare Arkitektonikoaren Inbentarioan Tokiko Intereseko Ondasun Kultural (BCIL) gisa inskribatuta daude, 08019/1758 kodearekin. 

## Ezaugarriak 
Bi dorreak, berdin-berdinak, Maria Cristina Erreginaren etorbidearen bokalean daude, espaloi bakoitzean bana. Estilo historizistakoak, ikonografikoki San Markos Campaniluaren eredua hartzen dute.

Oinplano karratua duten dorreek 47 metroko altuera dute, eta lau ataletan banatuta daude: harri artifizialeko harlanduen oinarria, bistako adreiluzko fustea eta goiko galeria, harri artifizialeko zutabeez osatutakoak, non kobrezko pabilioien estalkia oinarritzen diren. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Watcher (telesaila)

***The Watcher*** () estatubatuar misteriozko telesaila da, Ryan Murphyk eta Ian Brennanek Netflixerako sortua.

## Sinopsia 
Brannock familia da istorioko protagonista, etxe berri bat erosi duen familia bat. Ametsezko etxea zirudiena, ordea, berehala infernu bilakatuko da, bere burua «zelatari» izendatu ohi duen pertsona misteriotsu baten agerpena tarteko. Familia gizabanako horren gutunak jasotzen hasiko da lehenik, mezu makurrez jositako gutunak. Ostera, bizilagunak ezagutzen hasiko da, etxearen iragan malkartsua ezin hobeto oroitzen duten sekretuz beteriko bizilagunak.

## Aktoreak 
* Naomi Watts: Nora Brannock
* Bobby Cannavale: Dean Brannock
* Mia Farrow: Pearl Winslow
* Terry Kinney: Jasper Winslow
* Richard Kind: Mitch
* Jennifer Coolidge: Karen Calhoun
* Christopher McDonald: Det. Chamberland
* Margo Martindale: Maureen "Mo"
* Noma Dumezweni: Theodora
* Isabel Gravitt: Ellie Brannock

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Infiniti (telesaila)

***Infiniti*** frantziar telesaila da, Thierry Poiraudek Canal+erako sortua.

## Sinopsia 
Telesail honek naturaz gaindiko ukitu mistikoak ditu, eta espazioko abentura bat kontatzen du. Inkomunikaturik arriskuan geratu den tripulazio bat, burua moztuta agertu den pertsona bat, denbora jauziak eta nazioarteko norgehiagoka politikoak dira fikziozko kontakizun ausart honen gako nagusiak.

## Aktoreak 
* Céline Sallette: Anna Zarathi
* Daniar Alshinov: Isaak Turgun
* Vlad Ivanov: Emil Durkhov
* Lex Shrapnel: Anthony Kurz
* Karina Arutyunyan: Lydia Joukovskaïa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urpeko arrantza

[right|thumb|Arrantzale bat [atun hegats-hori baten bila, Ryukyu uharteak]]
**Urpeko arrantza** urpean igeri ibiliz egiten den kirol-arrantza da: arrantzaleak urpeko maskara eta arnas hodia izan ohi ditu, arrainen atzetik igeri ibiltzen da, eta fusil batez jaurtitako arpoiak erabiliz haiek harrapatzen ditu. Arrainez gainera, olagarroak eta antzeko itsas espezieak ere harrapa daitezke arrantza-modalitate honetan. 
Beharbada hori izan zen lehen arrantza motetako bat, maskorrak, krustazeoak eta zefalopodoak itsasertzetan biltzearekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lide Hernando

**Lide Hernando Muñoz** (Donostia, Gipuzkoa, 1991) abeslaria eta gitarra-jotzailea da. Liher rock taldeko abeslari izan ostean, Bele izeneko bakarlari proiektua abiatu zuen. Emakumezkoek osatutako Ispirit gospel taldean ere badabil. 2024 eta 2025ean zehar Fermin Muguruzaren 40 urteko birarekin arituko da.

## Ibilbide 
2015. urtean hasi zuen ibilbidea Liher proiektuak. Bakarkako maketa bat atera zuen orain taldeko abeslari eta gitarra-jole den Lide Hernandok, *Arrazoi gutxi, denbora asko* izenekoa. Ostera, talde bilakatu zen proiektua, eta egun Iñigo Etxarri (gitarra, koroak), Joshka Natke (baxua, koroak) eta Ander Berzosa (bateria) biltzen dira Liher izenaren azpian. 

2017an emakumeen ikusgaitasuna sustatzeko sorturiko Euskal Herriko emakume musikarien sarean parte hartzen du. Harago joz, beste sei emakume (Izaro Andres, Eneritz Dueso, Garazi Esnaola, Idoia Hernández, Olatz Salvador, Miren Narbaiza) kiderekin batera Musikari elkarteko zuzendaritzan ere ari da. 

2023an bere lehen eleberria den *Izotz ura* argitaratu zuen.

Popa, soula, funkya...musika estiloak ere lantzen ditu.  "Oilo ipurdia" singlearekin egin zuen debuta.

2023an *Bele* bakarkako proiektua abiatu zuen. 

2024an *Herrari* disko luzea atera zuen.

2025an *Muturrez Zerura* bigarren albuma argitaratu zuen.

## Diskografia 
### Liher 
* *Arrazoi gutxi, denbora asko* (Autoekoizpena, 2015)
* *Hauts* (Autoekoizpena, 2016)
* *Tenpluak erre* (Autoekoizpena, 2018)
* *Hemen herensugeak daude* (Liher Records, 2020)
* *Eta hutsa zen helmuga* (Liher Records, 2021)

### Bele (bakarka) 
* *Herrari* (Bidean Produkzioak, 2024)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: Musikan hautu batzuk baldintzatuta egiten dira, guztiz kontziente izan gabe Berria, 2024.03.03.
Mascarade (2022ko filma)

thumb
***Mascarade*** 2022ko Nicolas Bedos frantziar zinema zuzendariaren komedia dramatikoa da.

## Argumentua 
Kosta Urdinean, filmak gigolo gazte baten eta iruzurgile baten arteko amodio istorioa kontatzen du. Noraino joateko prest daude bi protagonistak, batak bestea erabiliz, beren ametsetako bizitza lortzeko?

## Aktoreak
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Walad Min Al Janna

***Walad Min Al Janna*** () 2022ko Tarik Saleh suediar zinema zuzendariaren thrillerra da.

## Argumentua 
Adamek Kairoko Al-Azhar unibertsitatean sartzea lortzen du. Klaseen lehen egunean unibertsitateko imam bat hiltzen da, bertako kargurik altuena. Une hartatik aurrera, protagonista herrialdeko elite erlijioso eta politikoen arteko botere borrokaren erdigunean egongo da.

## Aktoreak
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Notre-Dame, la part du feu

***Notre-Dame, la part du feu*** frantziar telesail dramatikoa da, Olivier Bocquetek eta Hervé Hadmarkek Netflixerako sortua.

Duela hiru urte Parisko Notre-Dame katedralak su hartu zuenekoa fikziora eraman dute sei ataleko telesail honetan. *Chernobyl*en tankeran, egun hartako krisiaren kudeaketaren eraginkortasuna zalantzan jarri du istorio honek, sutea izan eta sei hilabetera The New York Times egunkariak argitaratu zuen artikulu bat oinarri hartuta.

## Aktoreak 
* Roschdy Zem : Général Ducourt
* Alice Isaaz :  Éléna
* Simon Abkarian : Max
* Caroline Proust : Gabrielle Varese
* Megan Northam : Alice
* Frédéric Chau : Steph
* Victor Belmondo : Benjamin Ducourt
* Corentin Fila : sergent-chef Taupin
* Sandor Funtek : Anthony Casemari
* Marie Zabukovec : Victoire
* Ambroise Sabbagh : lieutenant Bastien
* Zineb Triki : Sherine
* Charles Templon : pompier Tex
* Damien Jouillerot : Serge
* Marthe Drouin : Mère Denis

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El viaje de Unai

***El viaje de Unai*** () 2016ko Andoni Canela nafar zinema zuzendariaren film dokumentala da. Madrilen estreinatu eta film dokumental onenaren Goya Sarietarako hautagai izendatu zuten.

## Argumentua 
Unaik 9 urte ditu bere familiarekin batera munduan zehar aparteko abentura batera abiatzen denean. Bere aitak, naturako argazkilariak, 7 animalia enblematiko bilatzen ditu argazkiak ateratzeko eta bizi duten egoera delikatua erakusteko. Urtebetez baino gehiagoz, Unaik bere pausoak ematen jarraitzen du 3 urte besterik ez dituen arrebarekin eta bere amarekin, naturarekiko baldintzarik gabeko maitasuna transmititzen duten bizi-esperientziekin. Otsoak, elefanteak, pumak, bisonteak, pinguinoak, kalaoak eta krokodiloak dira kontinente guztietako bidaia zoragarri honen protagonistak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William A. Wheeler

**William Almon Wheeler** (Malone, New York, 1819ko ekainaren 30a - *ibidem*, 1887ko ekainaren 4a) estatubatuar politikaria izan zen. Ameriketako Estatu Batuetako 19. presidenteordea izan zen 1877tik 1881era.

Vermonteko Unibertsitatean ikasi zuen eta ibilbide legala egin zuen politikan hasi aurretik. New Yorkeko estatuko biltzarreko kide izan zen 1861 eta 1863 artean eta 1869 eta 1877 bitartean, non bere zintzotasuna aintzatetsia izan zen.

1876ko Alderdi Errepublikanoaren Konbentzio Nazionalak Rutherford B. Hayes aukeratu zuen presidentegai eta Wheeler presidenteorde izateko hautagai azaroko hauteskundeetan. Hauteskundeak irabazi zituzten, boto kopuruan galdu bazuten ere.
José Martínez Berasain

**Victoriano José Martínez Berasain** (Iruñea,  - *ib.*, ) nafar politikari karlista eta bankaria izan zen.

## Biografia 
Banco de Bilbaoko zuzendaria zen Iruñean, eta *El Pensamiento Navarro* egunkari tradizionalistaren administrazio-kontseiluko burua zen.

Bigarren Errepublikaren garaian, Iruñeko tokiko batzorde karlistako lehendakari eta Nafarroako Eskualde Batzordeko presidenteorde izan zen. Nafarroako Eskuineko Blokearen buru ere izan zen. Era berean, Familia Gurasoen Elkarte Katolikoko, Eusko-Nafar Erlijiosoen Defentsa Elkarteko eta «La Cultural Navarra» (maristen ikastetxea ordezkatzea saihesteko eratutako elkartea) kidea zen.

Espainiako Gerra Zibilaren ondoren, 1943an Elkarte Tradizionalistaren izenean Franco jeneralari zuzendutako gutun baten hamasei sinatzaileetako bat izan zen. Gutun horretan, «saiakera totalitarioa» bertan behera uzteko, «Altxamenduaren hasierako espiritura» itzultzeko eta Espainiako monarkia tradizionala berrezartzeko eskatzen zioten, Espainia «sufragio ez-organikoaren "legezkotasun" faltsu demokratikoan berriro eror ez zedin».

1955etik hil zen arte, prokuradore izan zen Gorteetan, Francoren izendapenez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jalón Ángel

**Ángel Hilario García de Jalón Hueto** (Viana,  - Zaragoza, ), **Jalón Ángel** izen artistikoz ezaguna, nafar argazkilaria izan zen.

## Biografia 
Lehen ikasketak Logroñon hasi zituen, Alberto Muro maisuarekin, eta 1916an hobetu zuen, lehenik Lyonen, Pacalet eta Tony Tollet maisuekin, eta ondoren Parisen. Azken hiri horretan, Arte Ederretako Akademian ikasi zuen, eta Benjamin Benson argazkilari iparramerikarrarekin lan egin zuen, zeinarengandik modako argazkigintzaren sekretuak ikasi zituen.

1926an, Zaragozan kokatu zen eta bere estudio propioa ireki zuen, Alfonso I kalean, Jalón Ángel izenarekin, izena eta abizena alderantzikatu zizkion Benson Benjamin maisuaren oroigarri eta omenaldi gisa. 1939an, Errege Etxeak Alfontso XIII.ari erromatar erbestean argazki sail bat egiteko eskatu zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anselmo María Coyné

**Anselmo María Coyné Barreras** (Iruñea,  - Zaragoza, ) nafar argazkilaria izan zen, Iruñean *La Pamplonesa* eta Zaragozan *Coyné* estudioak sortu zituena.

## Biografia 
Urbane Coyné (Tolosa Okzitaniakoa, 1804-Iruñea, 1859) eta Manuela Barrerasen semea, gurasoek izan zituen lau seme-alabetatik bigarrena zen. Bere aitona, Claude Coyne (Montauban, 1768-Iruñea, 1827), Tolosan alargundu, bi seme-alabarekin, eta Iruñera joan zen, Urbanok 16 urte inguru zituenean. Han, Arreko emakume batekin ezkondu zen eta bere aitak jarraituko zuen tindategiaren negozioan jardun zuen. Iruñeko San Joan Bataiatzailearen parrokian bataiatu zuten, katedral beraren barruan.

Iruñetik kanpo egon zen urte batzuetan, eta seguru asko Frantzian izan zen, argazkigintzako edo tinta-ontziko ofizioa ikasten, eta berriro agertu zen 1855ean, bere ama Manuelaren heriotzarekin batera. Aldi baterako itzuli zen Ameriketara joateko, agian Buenos Airesera, urte horietan argazkilaritza edo kimika egiten zuen ala ez jakiteko ziurtasun dokumentalik gabe.

1859ko irailaren 27an bere aita hil zen, 55 urte zituela, eta, beraz, 1860an, Iruñera itzuli zen, eta bere anaia Ramoni, oraindik adingabea, familiaren negozioarekin laguntzeko, tindategiko tailerra Iruñeko Kale Nagusira eramanez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emilio Pliego

**Emilio Pliego Ruiz de Cordejuela** (Madril,  - Iruñea, ) espainiar argazkilaria izan zen.  Madrilen eta Logroñon lan egin ondoren, 1876 inguruan Nafarroako hiriburan zegoen. Gazteluko plazan estudio ireki eta orduko nafar argazkilaririk nabarmenetariko bat bilakatu zen. Nafarroako Monumentu Historiko eta Artistikoen Batzorderako lan egiteaz gain, *Blanco y Negro* edo *ABC*rako ere lan egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iceberg uraza

**	Iceberg uraza** *Lactuca sativa* letxugaren barietate bat da. Burua ondo itxita du, hostoen dentsitate handiarekin. Bataviar letxugaren talde berekoa da, buru irekia duen forma zaharrenetako bat. Zurtoina oso baxua da, hostoak interlobatuak dira eta "buru" trinko eta esferikoa osatzen dute. Barruko hostoak jaten dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andoni Canela

**Andoni Canela Urizar** (Tutera, 1969) nafar argazkilaria da, naturan eta ingurumenean espezializatua. Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan kazetaritzan lizentziaduna eta London College of Printing-en argazkigintzan graduatua.

1994tik, argazkilari, kazetari eta dokumental-errealizadore gisa lan egiten du. Bere lan nabarmenena *El viaje de Unai* film dokumentala da. Madrilen estreinatu eta film dokumental onenaren Goya Sarietarako hautagai izendatu zuten.

## Argazki-liburuak 
* 1998. *Catalunya, una mirada* (Meritxell Margariten testuak dituena). Ediciones P.A.U.
* 2003. *Planeta fútbol* (Rodolfo Chisleanschiren testuak dituena). Editorial Blume.
* 2007. *Aether. La esencia de los cuatro elementos* (Meritxell Margarit, Sergio Rossi eta Fernando Urízaren testuak dituena). Editorial Mediterrània.
* 2008. *Un viaje soñado* (Xavier Moreten testuak dituena). Biplano. 
* 2008. *El Oso Cantábrico* (Fundación Oso Pardoren testuak dituena). Caja Madrid /FOP.
* 2009.  *La Mirada Salvaje. Encuentros con la fauna ibérica* (Andoni Canela eta Eva van der Bergen testuak dituena). Editorial Blume. 
* 2011. *Parcs naturals pas a pas. Xarxa de parcs naturals de la Diputació de Barcelona* (Xavier Moreten testuak dituena). Diputació de Barcelona.
* 2012. *El Águila Imperial Ibérica*. Fundación BBVA y Fundación Amigos del Águila Imperial.
* 2013. *Looking for fochas*. P.A.U. Education.
* 2014.  *Durmiendo con lobos* (Juan Carlos Blancoren testuak dituena). CálaOh! Books.
* 2015. *La llamada del puma* (Meritxell Margariten testuak dituena)

## Erreferentziak
Hans Furler

**Hans Furler** (Lahr, 1904ko ekainaren 5a - Achern, 1975eko ekainaren 29a) alemaniar politikaria izan zen. Europako Legebiltzarreko lehendakaria izan zen 1956tik 1958ra eta 1960tik 1962ra.

Zuzenbidea ikasi zuen eta abokatua eta unibertsitateko irakaslea izan zen. 1952an Alemaniako Batasun Kristau-Demokrata alderdian sartu zen eta Bundestageko kide izan zen 1953tik 1972ra. 1955etik 1973ra, gainera, Europako Legebiltzarreko erakunde aitzindarietako (Batzar Batua eta Batzar Parlamentarioa) kide izan zen. Bi aldiz izan zen lehendakari, 1956tik 1958ra eta 1960tik 1962ra, eta presidenteorde 1962tik 1973ra.

## Lan hautatuak 
* *Das polizeiliche Notrecht und die Entschädigungspflicht des Staates*, Diss.jur., Heidelberg 1928
* "Parlamente über den Nationen. Entwicklung, Zustand und Aussichten in Europa", in: *Die Politische Meinung*, 1957, Heft 11, pp.&nbsp;17–28.
* *Reden und Aufsätze 1953–1957*
* *Im neuen Europa. Erlebnisse und Erfahrungen im Europäischen Parlament*, Frankfurt/Main 1963

## Kanpo estekak
The Peripheral

***The Peripheral*** estatubatuar zientzia-fikziozko telesaila da, Scott Smithek Amazon Prime Videorako sortua.

## Sinopsia 
Fynne Fisher, etorkizuneko AEBetan txoko ahaztu batean bere familia babesten ahalegintzen den emakumea da. Emakume adimentsua da, baina etorkizunik gabe bizitzera kondenatua dago, etorkizuna begien aurrean aurkezten zaion arte.

## Aktoreak 
* Chloë Grace Moretz: Flynne Fisher
* Gary Carr: Wilf Netherton
* Jack Reynor: Burton Fisher
* JJ Feild: Lev Zubov
* T'Nia Miller: Cherise Nuland
* Louis Herthum: Corbell Pickett
* Katie Leung: Ash
* Melinda Page Hamilton: Ella Fisher
* Chris Coy: Jasper Baker
* Alex Hernandez: Tommy Constantine
* Julian Moore-Cook: Ossian
* Adelind Horan: Billy Ann Baker
* Austin Rising: Leon
* Eli Goree: Conner Penske
* Charlotte Riley: Aelita West

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pedro Maria Irurtzun

**Pedro Maria Irurtzun Irurtzun** (Iruñea,  - *ib.*, ) nafar argazkilaria izan zen. 

Txikitan hasi zen argazkigintzan. Profesionalki inoiz ehuneko ehunean aritzera iritsi ez bazen ere, bere estudio propioa izan zuen eta publizitateko argazkigintzako lan batzuk egin zituen, nazioarteko proiekzioa eta bereziki erretratuari eskainitako argazkilari ezaguna izatera iritsiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Le Courrier de Bayonne

[thumb|250px|*Le Courrier*en agertutako [Mayi Elizagaren «Saldu eta...» ipuinaren hasiera, 1938ko abuztuaren 20an.]]
***Le Courrier de Bayonne*** Lapurdiko hiriburuan plazaratu zen Iparraldeko egunkari politikoa izan zen. Lehen zenbakia 1852ko apirilaren 4an atera zen eta 1947 arte agertu zen. Urte batzutan ere haren egoitza Biarritzen eta Donibane Lohizunen egon zen. Haren formatoa 44 X 62 zm.koa zen. Hasieran azpititulu hau zuen: "Journal littéraire, commercial, agricole, industriel et d'annonces", hau da, "Literatura, merkataritza, nekazaritza, industria eta publizitate egunkaria". Denborarekin izen desberdinak ezagutu zituen. Egile batzuk, nolabait, haren jatorria Baionako beste egunkari batean jartzen dute, 1829an sortu zen Le Courrier de Bayonne et de la péninsule egunkarian, alegia.  *Le Courrier* astean hiru aldiz agertu zen hasieran eta gero, 1887tik, egunero, igandetan salbu.

## Izenburu desberdinak 
Ibilbide luzea izan zuen egunkariak eta, ondorioz, izeneburu desberdinak ezagutu zituen:
*  E. G. de Monglave: "Chants nationaux basques", 1853.
* "Historique des monuments religieux de la ville de Saint-Esprit", 1853.
* Jehanne de Beaulieu: "Lettres de la Voisine", 1854.
* "Notice sur le Couvent des Ursulines de Saint-Esprit", 1855.
* G. de Lavigne: *Pauvre Marianotte* eleberria, 1855.
* Duvoisin kapitaina: "Dernier des Corsaires ou la vie d'Etienne Pellot", 1855.
* Aug. Challamel: "Baigneurs de Biarritz", 1857.
* Samaseuilh: "Voyage de Bayonne aux Eaux-Chaudes", 1858.
* Mary Lafont: "La Cagnotte de Biarritz", 1859. 
* Pinsun mariskala: "Mémoire sur la Barre de Bayonne", 1860.
* Salomon: "Documents inédits sur la ville de Bayonne", 1718.
* M. Antonine Foltzer: "Autour d'un Centenaire Bayonnais. *Le Courrier* (1829-1929)", 1930.
* Mayi Elizagaren «Saldu eta...» ipuinaren hasiera, 1938ko abuztuaren 20an.

## Bibliografia 
* Daranatz, J. B.: «Le Centenaire du "Courrier de Bayonne"» , ''Bulletin de la Societé des Sciencies, Lettres, Arts et d'Etudes Régionales de Bayonne*, 1929 (282-338 or.).
* Edouard Duceré: *Dictionnaire historique de Bayonne*, 2 liburuki, Baiona, 1911-1915.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Le Courrier de Bayonne et de la péninsule*
* *La Sentinelle des Pyrénées*

## Kanpo estekak 
* :*Le Courrier de Bayonne'' Auñamendi Entziklopedian.
* :Egunkaria Frantziako Liburutegi Nazionalean.
Bizkaiko golkoko gudua

**Bizkaiko golkoko gudua** 1592ko azaroan gertaturiko itsas-gudua izan zen, Pedro Zubiaurrek zuzendutako bost urkak eta sei gerraontzik lagundutako 40 itsasontzi ingelesek osatutako konboi baten artean.

## Aurrekariak 
Henrike III.a Frantziakoaren hilketaren ondoren, Henrike III.a Nafarroakoa protestanteak frantziar koroa bereganatu zuen. Liga Katolikoak, Sixto V.a aita santuak eta Filipe II.a Espainiako erregeak Frantziako erregetzat aitortzeari uko egin zioten. Hori zela eta, Espainiako erregeak 1590ean Juan del Águila burua zuen espedizio bat bidali zuen Frantziara.

Ingelesek, 1585ean hasitako gerragatik, protestante eta Espainiaren etsai gisa, Henrike Nafarroakoari lagundu eta tropak bidali zituzten Frantziara.

## Gatazka 
Pedro Zubiaur buru zuen ontzidiak ingeles ontzidia eraso zuen bere bandera-ontziari eraso eta su emanez, eta horrek nahasmen handia sortu zuen konboi ingelesaren artean. Handik gutxira, sei ontziz osatutako beste eskuadra ingeles bat (Elisabet I.a erreginak frantziar protestanteei laguntzeko Bordelera bidaliak) batailara iritsi zen, eta konboia defendatzen saiatu ziren. Borroka gogorren ondoren, espainiarrak garaile atera ziren batailan, ingeles itsasontzietako batzuk oso kaltetuak izan baitziren eta beste hiru harrapatu baitzituzten.

## Ondorioak 
Pedro Zubiaur buru zuen ontzidiak, Ingalaterrako ontzidia baino txikiagoa izan arren, herrialde horretako ontziei aurre egin zien, arrakasta handia lortuz.

Zubiaurren ibilbiderako arrakasta izan zen, ospea eman ziona. Gero ingelesen aurkako gudu are garrantzitsuagoak borrokatu zituen, hala nola Blayeko gudua 1593an eta Kornuallesko gudua 1595ean.

## Erreferentziak 
* Arsenal, León./Prado, Fernando. *Rincones De Historia Española*. Editorial EDAF S.L. Madril 2008. 
* Fernández Duro, Cesáreo (1898). *Armada Española desde la unión de los reinos de Castilla y Aragón.* III. lib.. Madril. 
* *Extractos de las juntas celebradas por la Real Sociedad Bascongada de los amigos del país, en la villa de Bilbao por julio de 1790*. Gasteiz. 1790. 
* MacCaffrey, Wallace T. (1994). *Elizabeth I: War and Politics, 1588-1603*. Princeton. Princeton University Press. USA. 
* Gracia Rivas, Manuel. *En el IV Centenario del fallecimiento de Pedro Zubiaur, un marino vasco del siglo XVI*. Itsas Memoria. Untzi Museoa. Donostia 2006. 

## Kanpo estekak
Makil jokoa

**Makil-dantza** Durangaldeko dantza da, txistu eta danbolinaren doinuak jarraituz egiten da. Herriko eta auzo edo kofradietako jaietan zortzi lagunek egiten dituzte dantzok, txistulariak lagunduta. **Makil Jokoa** eta **Makil-joko nagusia** izenak ere erabiltzen dira, dantzaren jatorria makil-borrokarekin lotuta dago eta. 
Dantzari-dantza dantza sortako zazpigarrena da, honetan bakarrik erabiltzen da makila tresna gisa.

## Dantzarien mugimenduak 
Makil dantzak ezpata jokoen (Ezpata Joko Nagusia eta Ezpata Joko Txikia) egiturari eutsi dio; hiruretan, zortzi dantzari ditugu, binakako ilaretan antolatuta eta armatuta, makilez hemen, ezpatez han. Hainbat erakustaldi eta posizio aldaketa egingo dituzte, tresnak elkarren kontra jotzen dituztela. Durangaldeko tradizioan sortutako dantza-sorta da. Humdboldt alemaniarrak 1881ean deskribatu zuen. Txelu Etxebarria begoñatarrak,  28 urtez dantzari aritu ondoren, liburuak argitaratu zituen 1969an eta  1990an.

Gaur egun, Dantzari Dantzako gainerako dantzak bezala, Abadiño, Berriz, Garai, Iurreta, Izurtza eta Mañarian ikus dezakegu, baina iraganean merindade osoan zabaldu zela uste da.  nahiz eta litekeena den beste garai batean hedatuagoa egon izatea, eta ondoko Gipuzkoako dantzen antzekoa da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Makil borroka

## Kanpo estekak 
* Larrinaga, Josu. «Dantzari-dantza - Auñamendi Eusko Entziklopedia» *Auñamendi.eusko-ikaskuntza.eus*
* Makil Joko Nagusia. dantzan.eus atarian bideo bat.
* «Euskal Herriko Dantzak | Makil Joku» *www.dantzak.eus*. argazkia, azalpena, audioa eta bideoa
Kornuallesko gudua

**Kornuallesko gudua** edo '''Mount's Bayko erasoa''', 1595eko abuztuaren 2an, Espainiako Koroak ingeles kostaldearen aurka egindako eraso bat izan zen, non Kornuallesko zenbait herri suntsitu zituen. Espainiak Ingalaterrako lurraldeak inbaditu dituen aldietako bat izan zen.

## Aurrekariak 
Henrike III.a Frantziakoaren hilketaren ondoren, Henrike III.a Nafarroakoa protestanteak frantziar koroa bereganatu zuen. Liga Katolikoak, Sixto V.a aita santuak eta Filipe II.a Espainiako erregeak Frantziako erregetzat aitortzeari uko egin zioten. Hori zela eta, Espainiako erregeak 1590ean Juan del Águila burua zuen espedizio bat bidali zuen Frantziara.

Ingelesek, 1585ean hasitako gerragatik, protestante eta Espainiaren etsai gisa, Henrike Nafarroakoari lagundu eta tropak bidali zituzten Frantziara.

## Gatazka 
1595ean Juan del Águilak Ingalaterraren aurkako zigor espedizio bat antolatzea erabaki zuen. Espedizioa Karlos Amezketari agindu zitzaion, honek, hiru arkabuzari-konpainien agindupean (400 gizon inguru), uztailaren 26an Blavetetik (egungo Port-Louis) Pedro Zubiaurren eskuadrako lau galeratan ("Nuestra Señora de Begoña", "Salvador", "Peregrina" eta "Bazana") itsasoratu zen. Penmarc'hen geldiketa bat egin ondoren, eskuadra abuztuaren 2an Ingalaterrako Erresuman lehorreratu zen, Mount's Bayn (Kornualles) hain zuzen ere.

Milizia ingelesek, milaka gizonez osaturik eta tropa espainiarrak inbadituz gero ingelesen defentsaren giltzarri zirenek, armak bota eta izuak jota ihes egin zuten. Bi egunetan espainiarrek nahi zuten guztia hartu eta Mousehole, Paul, Newlyn eta Penzance herriak erre zituzten. Gotorleku ingelesen artilleria ere desmuntatu eta galeretan ontziratu zuten.

Egunaren amaieran, ohiko meza katolikoa ospatu zuten Ingalaterrako lurretan, Ingalaterra garaitua izan ondoren eliza bat eraikiko zutela hitz emanez. Berriro ontziratu ziren, preso guztiak hondartzetara bota zituzten, Royal Navyko ontzi bat hondoratu zuten eta haiek kanporatzeko bidalia izan zena Francis Drake eta John Hawkinsen agindupeko gerra-flota bat saihestu zuten.

## Frantziara itzulia 
Abuztuaren 5ean, Frantziara itzuli eta hurrengo egunean, 46 ontziko herbeheretar ontzidi batekin topo egin zuten, eta handik ihes egitea lortu zuten, baina aurretik bi ontzi etsai hondoratu zituzten. Abuztuaren 10ean, Amezketa eta bere gizonak garaile lehorreratu ziren Blaveten, nahiz eta aurretik Penmarc'hen gelditu ziren berriro, non konponketa batzuk egin ziren. Espedizioak 20 baja izan zituen, guztiak holandarren aurkako borrokan.

## Ondorioak 
Amezketaren espedizioa Ingalaterran soldadu espainiarrak lehorreratu zituen bakanetako bat (baina ez bakarra) izan zen.

Mantxako kanaleko portuen kontrolak, 1595ean Amezketa lehorreratzeko izan zituen erraztasunak eta Ingalaterrako lehorreko tropen ahuleziak (armak utzi zituzten miliziak), 1597an beste inbasio flota berri bat sortzea bultzatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mount's Bay

'''''' (; ) Mantxako kanalaren kostaldean dagoen badia handi bat da, Lizard Pointetik Gwennap Headeraino hedatzen dena. Badiaren iparraldean, Maraziondik gertu, St Michael's Mount dago, badiaren izenaren jatorria. Udan, portu handi, onbera, eszeniko eta naturala da. Hala ere, neguan, itsasertzeko denboraleek itsas arriskuak eragiten dituzte, batez ere itsasontziak nabigatzeko. XIX. mendetik aurrera, 150 naufragio ezagun baino gehiago daude inguru horretan. 2016ko urtarrilean Marazion eta St Michael's Mounten inguruko badiaren ekialdeko aldea Itsas Kontserbazio Eremu izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Termika

[320px|thumb|Termikak ikusgai [Hego Dakotan]]
**Termika** azal nahikoa berotu baten gainean gertatzen den goranzko aire-korronte lokala da. Termikak eguzki-erradiazioaren bidez lurrazala modu desberdinean berotzearen ondorioz sortzen dira, eta konbekzioaren adibide bat da. Eguzkiak lurra berotzen du, eta honek bere gainetik berotzen du airea.

## Sorrera 
thumb|Lurzoru eta kumulu baten arteko zutabe termikoaren azalpena
Termikak aire-masa bero bat metatu, zabaldu eta inguruko aire-masa baino arinagoa (dentsitate txikiagoa) bihurtzen denean sortzen dira. Aire arinago horren masa igo egiten da, baina hori egiten duen bitartean berriro hozten da, hedapenaren ondorioz. Prozesu horrek aurrera jarraituko du aire-masa hori inguratzen duen airearen tenperatura bereraino hozten den arte; orain, aire horrek bere igoera geldiarazten du. Termikarekin lotzen da zutabe termikoaren beherantz doan fluxu bat. Kanpoko jaitsiera-mugimendua aire hotzenak eragiten du, eta aire termikoaren topean desplazatzen ari da.

Termikoen tamainari eta potentziari atmosfera baxuaren (troposfera) propietateek eragiten diete. Oro har, airea hozten denean, aire beroaren burbuilak igo daitezke, aire beroko globo aerostatiko bat bezala. Airea ezegonkor dagoela esaten da. Aire-geruza bero altuago bat badago, tenperatura-inbertsio batek asko igotzen diren termalak geldiaraz ditzake, eta airea egonkor dagoela esaten da.

Termikak, batzuetan, kumulu motako hodeiak agerian egoteagatik detekta daitezke. Haize leuna dagoenean termika bat da, kumuluak haizearekin orientatutako ardatzetan lerrokatu daitezke.

Cumulusak airea igotzean sortzen dira, termiko batean; hoztu eta gora egin ahala, ur-lurruna kondentsatzen hasten da airean, eta tantak hodeien eran ikusten dira. Kondentsazio-urak bero sorra kentzen du, eta airea hobeto igotzen da. Aire ezegonkor asko garaiera handira igo daiteke, ur kantitate handiak kondentsatuz eta zaparradak edo ekaitzak sortuz.

## Erabilera praktikoak 
Hegaztiek korronte horiek baliatzen dituzte, batez ere harrapari handiek, ordu luzez nekatu gabe planeatzeko, eta, beraz, ia geldirik egon daitezke airean harrapakinen bila edo harrapakinak zaintzen. *Cathartidae* familiakoek, gorputz astuna eta hegal handiak dituztenek, zutabe termikoak erabiltzen dituzte hegoak mugitu gabe altuera handietara igotzeko, eta altuera jakin batera iritsi direnean, abiadura handian joan daitezke nahi den lekura, hegoak mugitu ere egin gabe.

Gizakiak kirolerako ere erabiltzen ditu, hala nola motor gabeko hegaldirako edo parapenterako. Planeagailuko pilotuek igotzeko erabilitako baliabideetako bat ere badira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Parisko Unibertsitatea - Dauphine

**Parisko Unibertsitatea - Dauphine»** — — Estatus berezia duen Parisko ekonomia unibertsitate pribatua, Frantziako eta munduko ikerketa-erakunde nagusietako bat. 1968an sortu zen, eta bere eraikin nagusia NATOren egoitza ohian zegoen, 16. barrutian.

Paris-Dauphine oso erakunde selektiboa da. Lizentziaturako programetan onartutako ikasleen ehuneko 90-95 graduazio emaitza bikainak lortzen dituzte. Masterreko programetarako onarpen-tasa ez da inoiz ehuneko 10era iristen.

Paris-Dauphine Université PSL unibertsitate elkarteko kide sortzailea da, eta Frantziako unibertsitate pribatu garrantzitsuenak biltzen dituen Conférence des Grandes écoles-eko kidea.

## Irakasle ospetsuak 
* Jean Baudrillard, soziologo, filosofo, argazkilari eta pentsalari politikoa izan zen, postmodernismo eta postestrukturalismoarekin lotu izan dena

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trianon (argipena)

**Trianon** izenak hainbat adiera du:

* **Trianon Handia** edo Grand Trianon, Versaillesko jauregiko areto ezagun bat.
* **Trianon Ttipia**, Versaillesko beste areto bat.
* **Trianongo Ituna**, Trianon Handia sinatu zen itun bat, I. Mundu Gerra amaitutakoan.
* **Trianon**, Frankfurt am Main hiriko etxeorratz bat.

Ikus, halaber:

* Triano (argipena)
Triano (argipena)

**Triano** Bizkaiko toponimoa da eta hainbat adiera du:

* **Triano**, Abanto udalerriko auzo bat.
* **Triano**, Ortuellako auzo bat.
* **Trianoko mendiak**, Bizkaiko ezkerralaldeko mendiak.

Ikus, halaber:

* Trianon (argipena)
* Triana (argipena)
Triana (argipena)

**Triana** izenak hainbat adiera du:

* **Triana**, Sevilla hiriko auzoa (Espainia).
* **Triana**, Alabamako hiria (AEB).
* **Triana**, Andaluziako rock taldea.

Ikus, halaber:

* Triano (argipena)