Chikungunya

[thumb|left|[Eltxo tigrea, gurera gaixotasuna ekarri duen intsektu exotikoa.]]
thumb| Chikunguña birusa kriomikroskopia elektronikoz argitua.

**Chikungunya**, baita ere **Chikunguña**, (makonderazko hitza, euskaraz "makotzen duena") chikungunya birusak sortutako infekzioa da. Kutsatu eta bizpalau egun pasa ondoren sukar handia sortzen du, baita asteak edo hilabeteak irauten duen artralgia ere. Heriotza-tasa txikia du, 1/1000 baino txikiagoa.

Gaitza ez da zuzenean gizakien artean transmititzen; hala ere, badira salbuespenak. Ohikoena eltxo tigrearen bidez zabaltzea da, hau da, intsektu horren ziztaden bitartez.

## Etimologia 
Chikungunya hitza ekialdeko Afrikako bantu hizkuntza den  makondera jatorrikoa da eta "gizaki bihurriaren gaixotasuna" esan nahi du. Arrazoia gaixotasunak artikulazioetako min handia eragiten duelako eta pertsonari bihurritzera bultzatzen baitu.

## Epidemiologia 
Birus hau 1952an detektatu zen lehen aldiz Tanzanian, eta W. H. R. Lumsdenek deskribatu zuen, 1955ean Marion Robinson epidemiologoaren taldeko laguntzaileetako batek. Chikungunyaren birusak harreman estua du o’nyong’nyong birusarekin.

## Trasmisioa 
*Aedes aegypti* eta *Aedes albopictus* eltxoek kutsatutako pertsona baten odola hartuz lortzen dute birusa. Ez dakigu eltxoa berehala kutsatzen den edo bere gorputzean eboluzio-faserik dagoen. Birusa animalia espezie basatietan aurkitzen da, tximu mota jakin bat bezala, baita etxeko animalietan ere. Eltxoen ziztaden bidez transmititzen da. Ez da pertsonatik pertsonara transmititzen; birusak bektore bat behar du, «garraiobide bat», eltxoa, alegia.

## Sintomak 
Sintomek paludismo- edo denge-krisi baten antza dute, baina chikungunya sukarrak ez du zerikusirik gaixotasun horiekin.

Sintomak, gehienetan, eltxo infektatu baten ziztada gertatu eta 4 eta 7 egun bitartean agertzen dira. Diagnostikoa sintoma klinikoetan eta birusa zirkulatzen ari den guneetara bidaiatzeko aurrekarian oinarritzen da. Laborategiko proben bidez baieztatu daiteke, sintomen eboluzio-denboraren arabera. Sintoma ohikoenak honako hauek dira:

* Bat-bateko sukar altua, 40° baino gehiago batzutan.
* Ondoren, eritema.
* Min zorrotza, batez ere esku eta oinetako giltzaduretan.
* Giharretako mina.
* Buruko mina.
* Azaleko erupzioa.
* Nekea eta ondoez orokorra.

Gaixo gehienak astebetean errekuperatzen diren arren, artikulazioetako minak hilabeteak iraun ditzake.

## Tratamendua 
Ez dago  berariazko tratamendu antibiralik. Chikungunyaren aurkako txertoa badago, AEBko FDAk 2023ko azaroan onartu zuena (Ixchiq edo VLA1553 deitua). Txertoa Valneva lantegi frantsesak egin zuen, baina ez da chikungunyarentzat sendabiderik ezagutzen. Sintomak baino ezin dira tratatu; besteak beste, artikulazioetako mina eta sukarra. Gaixotasunaren artatzea sintomak arintzean oinarritzen da. Gomendio hauek jaso dira:

* Atsedena.
* Deshidratazioa prebenitzeko likidoak behar bezala hartzea.
* Sendagai antipiretikoak eta analgesikoak erabiltzea, hala nola parazetamola, sukarra eta mina murrizteko. Ez da gomendatzen aspirina edo beste antiinflamatorio ez esteroideoak (AINEs) erabiltzea, odol-jario arriskua dagoelako.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Wolbachia
* Zika sukar

## Kanpo estekak 
* "Chikungunya: tigre-eltxoaren gaixotasuna saihesteko gakoak eta aholkuak", Orain webgunean.
* Eusko Jaurlaritzaren "Chikungunya birusagatiko gaixotasunari buruzko informazioa".