open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Inge Lehmann

**Inge Lehmann** (Kopenhage,  - *ibidem*, ) sismologo daniarra izan zen. Lurrikaren magnitudeak eta hauen ondorioen inguruko lehenengo probak egin zituen eta Lurraren barne-nukleoa eta kanpo-nukleoa bereizi zituen. Bien arteko mugari *Lehmann etenunea* esaten  zaio.

## Biografia 
Lehmann Østerbron jaio zen, Kopenhage hiriburu daniarreko auzo batean. Alfred Georg Ludvig Lehmann psikologo esperimentalaren (1858-1921en) alaba zen. Hanna Adler-ek zuzendutako eskola pedagogiko aurrerakoira joan zen, bertan, neskak eta mutilak gai berdinak ikasten zituzten. Adler Niels Bohr-en izeba zen. Eskola amaitu ondoren, bere osasun-egoera txarragatik eten batzuk izan zituen. Hobetu zenean, Kopenhagen eta Cambridgen matematikak ikasi zuen. Urte batzuk pasa ondoren, Niels Erik Nørlunden geodesia laguntzaile izan zen eta honek Danimarka eta Groenlandiako behatoki sismologikoak sortzeko agindu zion.

1920an matematika titulua atera zuen 12 urtetako aurregradu-ikerketa ondoren eta Kopenhageko eta Cambridgeko Unibertsitateko graduondokoak ere lortu zituen. Belgikan eta Herbeheretan, Alemanian eta Frantzian ere ikasi zituen.

1925 urtean sismologia ikasketak hasi zituen eta 1928an Danimarkako Erret Institutu Geodesikoaren buru izendatu zuten, 25 urtetan zehar iraun zuen kargu horretan.

## Ekarpenak 
Lurraren nukleoak bi zati dituela postulatu zuen aurreneko zientzilaria izan zen, barne-nukleo solidoa eta kanpo-nukleo likidoa hain zuzen ere. P uhinen abiadura aldaketan oinarritu zen hori ondorioztatzeko. 1936 urtean argitaratu zen dokumentua eta nukleo bien arteko mugari Lehmannen etena izena eman zitzaion.

## Erreferentziak 
# Bolt, Bruce (1997). «Inge Lehmann». *Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society* **43**: 285-301. Jatorrizkotik 2015eko azaroaren 30ean artxibatuta. 2015eko maiatzaren 13an kontsultatuta.
# Bolt, Bruce A. (January 1994). «Obituary: Inge Lehmann».*Physics Today* **47** (1): 61. Bibcode:1994PhT....47a..61B.doi:10.1063/1.2808386.
# Lehmann, I. 1936. P' . *Publ. bureau central séismologique International*, Ser. A, Vol. 14: 87-115.
# «WiP: Herstory: Spotlight Scientist: Inge Lehmann». Purdue University. Consultado el 15 de octubre de 2013.
# Knopoff, Leon. «Lehmann, Inge». UCLA. Jatorrizkotik 2015eko azaroaren 30ean artxibatuta. 2015eko maiatzaren 13an kontsultatuta.

## Kanpo estekak
Max Factor

**Maksymilian Faktorowicz**, **Max Factor** izenez ezaguna, (Zduńska Wola, Łódź, Polonia, 1872eko irailaren 15a - Beverly Hills, Kalifornia, AEB, 1938ko abuztuaren 30a) poloniar-judu enpresaria izan zen.

## Biografia 
Max Factor bera 1877an sortu zen Łódźen (Polonia), garai hartan Errusiar Inperioaren baitan zegoen herrian. Aitak ezin zuen hamar seme-alaben hezkuntza ordaindu eta Maximilian dentista-botikari baten negozioan aprendiz sartu zen 8 urte zituela. Ikasi beharrekoak ikasita, Moskutik gertu zegoen herrixka batean denda ireki zuen eta makillajea, kremak, lurrinak eta ileordeak saltzen hasi zen.

Errusiar nobleziak begiz jo zuen antzerki konpainia batentzat makillaje lanetan aritu zenean eta, urte gutxitan tsarraren sendiaren eta Errusiar Inperioko Operaren makillatzaile ofizial bihurtu zen. Baina bertan lortutako ospea nahikoa ez eta 1904an Maximilianek AEBetara emigratu zuen, emaztea eta hiru seme-alabak hartuta. Ellis uhartera iristean 40.000 dolarretan neurtu zituzten sendiaren ondasun guztiak.

Urte horretan bertan, Saint Louisen (Missouri) egindako Munduko Erakusketan, bere produktu kosmetikoak erakutsi zituen, *Max Factor* izen laburrago eta komertzialagoa erabiliz. Baina benetako jauzia 1908an eman zuen, Los Angelesera aldatu zenean, zinema industriaren inguruan negozio oparoa sortuko zuelakoan.

1909an *Max Factor* kosmetiko enpresa ezaguna sortu zuen Los Angelesen (AEB). Ordura arte zinemako izarrak antzerkian erabilitako produktuekin makillatzen zituzten. Baina produktu horiek ez ziren egokiak industria berrian. Max Factorrek makillaje-barra kremaz ordezkatu zuen 1914an. Geruza meheagoak jartzea ahalbidetzen zuen, eta emaitza ez zen zartatzen. Laster Hollywoodeko izar guztiek Maxen produktuak erabili eta haren eskuetatik pasa nahi zuten.

1920ko hamarkadan *Max Factor* kosmetikoak publiko zabalari eskaini zizkion, erabiltzen zituztenek zine izarren itxura izango zutela salduz. Max Factor 1938ko abuztuan hil zen.

## Erreferentziak
Euskal Quidditch Liga

**Euskal Quidditch Liga** (gaur egun **Iparraldeko Liga**) 2015etik aurrera Euskal Herrian jokatzen den quidditch kirolaren txapelketa nagusia da. 2016ko urriaren 12an Euskadi Quidditch Elkartea eratu zen eta bigarren ediziotik aurrera berak antolatzen du Liga.

## Historia 
Kirola 2005ean sortu zen Estatu Batuetako Vermont estatuko Middleburyko Unibertsitatean. 2015ean Euskal Herrian bi talde osatu ziren, Bizkaia Boggarts eta Gasteiz Gamusins, eta bien arteko liga abiatu zen. Lehenengo ekitaldiak 9 partida izan zituen 2015eko iraila eta 2016ko ekainaren artean.

Gasteizen jokatu diren partidak Salburuan izan dira eta Bizkaikoak berriz Zornotzan eta Barakaldon.

2016-17 denboraldian Espainiako Quidditch Ligaren parte bezala eratu zen Euskal Liga. Estatu mailan bost liga osatu ziren eta irabazleek azken fasea jokatu behar zuten Espainiako Ligaren txapelduna erabakitzeko, baina azkenean bigarren fasea ez da jokatu. Euskal Ligan hiru partehartzaile izan ziren eta hiru jardunaldi izan zituen ligak, lehena Gasteizen, bigarrena Burgosen eta hirugarrena Barakaldon. Donostian Gipuzkoa Golden Dragons taldea sortu zen arren jende faltagatik ligan jokatu gabe erretiratu beharra izan zuen eta bere tokia Burgos hiriko Blue Gryffins Burgos taldeak hartu zuen. Bizkaia Boggarts izan zen berriz ere txapelduna.

2017-18 urtean **Iparraldeko Liga** (*Liga del Norte*) izena hartu zuen eta berriz ere Gipuzkoa Golden Dragons-ek uko egin zionez hiru talde izan zituen. Sei jardunaldi jokatu ziren eta aurreko urteetan bezala bizkaitarrak izan ziren txapeldunak.

2018-19 urtean **Iparraldeko II Ligak** lau parte hartzaile izan ditu; Bizkaia Boggarts, Gasteiz Gamusins, Gipuzkoa Golden Dragons eta Madrid Lynx.

2019-20 denboraldian hiru euskal taldeek osatu zuten liga. Bi jardunaldi jokatuta zeudela Gasteiz Gamusins zegoen lidertzan baina COVID-19 pandemiaren erruz bertan behera gelditu zen txapelketa eta beraz ez zen txapeldunik izan. Hurrengo bi denboralditan ere ez zen txapelketarik jokatu.

2022-23 denbraldian berrekin zitzaion Iparraldeko Ligari. Hiru partehartzaile izan ziren, Bizkaia Boggarts, Madrid Wolves eta Kataluniako Draco Dormiens Terrassa.

## Partehartzeak 
***Letra lodian** irabazitako txapelketak*

## Palmaresa 
* Emaitza: irabazitako partidak-galdutako partidak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Euskadi Quidditch Facebook orria
Gasteiz Gamusins Quidditch Taldea

**Gasteiz Gamusins Quidditch Taldea** Gasteizko quidditch taldea da. Bizkaia Boggarts taldearekin batera Euskal Quidditch Liga sortu zuen.

## Historia 
2015 urtean sortu zen taldea Gasteizen eta 2015-16 denboraldirako Euskal Liga antolatu zuen Bizkaia Boggartsekin batera. 2016ko otsailean Espainiako Quidditch Kopa jokatu zuen eta finalerdietara iritsi zen.

2019an Espainiako Quidditch Kopa Gasteizen jokatu zen eta laugarren postua lortu zuen berriz.

## Palmaresa 
### Espainian: 0 
* Espainiako Quidditch Kopa
** laugarren 2016an eta 2019an.

### Euskal Herrian: 1 
* Euskal Quidditch Liga (2018tik *Iparraldeko Liga*)
** Txapelduna (0)
** Bigarrena (3): 2016, 2018, 2019
** Hirugarrena (1): 2017
* Euskal Quidditch Kopa
** Txapelduna (1): 2018

### Beste Kopa batzuk 
* Mangamore Kopa (Zornotza):
** laugarren 2015 eta 2018an.

## Kanpo estekak 
* Facebook
Kaze (MC)

**Cristian Carrión Chacón** (Cartagena, Espainia, 1993), «Kaze» bezala ezagunagoa, rap abeslari eta musika-ekoizlea da.

## Bizitza 
2006an *trovo*-a idazten hasi zen, gitarrako olerki batzuk eta handik urte batera rap abestiak idazten hasi zen.
Hasiera batean *Kas* izena hartu zuen, baina geroago Cartagenako beste rap abeslari batekin zegoenean, *Decima* deitua, ezizena aldatu zuen eta gaur egungo *Kaze* hartu zuen.
2010tik aurrera bere Youtubeko kanalera gaiak eta abestiak igotzen hasi zen eta gaur egun 500.000 harpidedun baino gehiago ditu.
2010etik Espainian zehar birak egiten aritu da. Hastapenetan, Cartagenako ekitaldi ugarietan abesten hasi zen, esaterako, *Erromatarrak eta Kartagotarrak* edo *Mandarache* sarietan aritu zen. Kontzertuak Espainia osoan zehar eman arren, gaur egun arte bere bira deigarriena *Circuito de La Utopia* delakoa izan da, 2016an hasi zena eta, besteak beste, hiri hauek bisitatu dituena: Toledo, Murtzia, Malaga, Sevilla, Palma Mallorcakoa, Santiago de Compostela eta Gasteiz. Bere lehenengo diskoa, formatu fisikoan, 2016an aterako du.

## Lanak 
* *Sobran las palabras* (maketa) (2010)
* *Ying yang*, KMStylerekin (maketa) (2011)
* *Tan solo me expreso* (maketa) (2011)
* *Esto es así* (maketa) (2012)
* *Flowsica*, Betorekin (maketa) (2012)
* *Sol* (maketa) (2013)
* *L.M.A.D.D.* (maketa) (2013)
* *Suspiros*, Betorekin (maketa) (2015)
* *Recopilación Inéditos* (maketa) (2015)

Elkarlanak eta banakako gaiak:

* *El mundo es diferente* (Magic Rootekin, 2012)
* *Para variar* (Betokin, 2013)
* *Aprende* (SHÉrekin, 2014)
* *Beber y fumar* (Betorekin, 2014)
* *El piloto* (Ambkorekin, 2015)
* *Ron, vozka y ginebra* (Hard GZ eta Kinkyrekin, 2015)
* *Apagado* (Ambkor, 2016)
* *No Encajes* (2016)

## Kanpo estekak 
*  Canal de Youtube
*  Gira Circuito La Utopía
*  "Hip Hop Extreme" elkarrizketa
Mangamore Quidditch Kopa

**Mangamore Quidditch Kopa** Zornotzan antolaturiko quidditch txapelketa da, Mangazale jaialdi baten barnean jokatu zena.

## Historia 
2015eko urriaren 10ean antolatu zen lehen ekitaldia. Bertan sei taldek hartu zuten parte, tartean jardunean dauden bi euskal taldeek; Bizkaia Boggarts eta Gasteiz Gamusins.

## Palmaresa 
## Ekitaldiak 
### 2015eko ekitaldia 
### 2016ko ekitaldia 
### 2017ko ekitaldia 
### 2018ko ekitaldia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bizkaia Boggarts Quidditch Kluba

**Bizkaia Boggarts Quidditch Kluba** Bizkaiko quadbol kluba da. Gasteiz Gamusins taldearekin batera Euskal Quidditch Liga sortu zuen.

## Historia 
2014ko abenduaren 7an sortu zen taldea. Kataluniako Kopan egin zuen debuta. 2015ean Mangamore Kopa antolatu zuen Zornotzan eta finalera iritsi zen. 2015-16 denboraldirako Euskal Liga antolatu zuen Gasteiz Gamusinsekin batera. 2016ko otsailean Espainiako Quidditch Kopa jokatu zuen eta berriz ere finalera iritsi zen.

2017an berriz irabazi du Euskal Liga eta Espainian ere finalista izan da. Honi esker Europako Kopa jokatu du aurreneko aldiz baina 27. postuan gelditu da.

## Palmaresa 
### Nazioartean: 0 
* Europako Quidditch Kopa: 27.a (2017an)
### Espainian: 0 
* Espainiako Quidditch Kopa:
** finalista 2015-16 eta 2016-17an.
** hirugarrena 2017-18an.
### Euskal Herrian: 5 
* Euskal Quidditch Liga (2018tik *Iparraldeko Liga*)
** Txapelduna (3): 2016, 2017, 2018, 2023, 2024
* Euskal Quidditch Kopa
** Txapelduna (0)
** Bigarrena (1): 2018

### Beste kopa batzuk 
* Mangamore Quidditch Kopa:
** finalista 2015, 2017 eta 2019an.
* Pirineotako Quidditch Kopa:
** Txapelduna (1): 2017
** finalista 2015 eta 2016ean.

## Estatistikak 
**Legenda:** *JP: jokatutako partiduak; IP: irabazitako partiduak; GP: galdutako partiduak; Dif.: diferentzia; HS: Harrapatutako snitch-ak*

### Txapelketa ofizialak 
#### Euskal Quidditch Liga 
#### Espainiako Quidditch Kopa 
#### Europako Quidditch Kopa 
### Lagunarteko txapelketak 
#### Transpirinio Kopa 
#### Mangamore Quidditch Kopa 
## Kanpo estekak 
* http://es.quidditch.wikia.com(http://es.quidditch.wikia.com/wiki/Bizkaia_Boggarts)
Espainiako Quidditch Kopa

**Espainiako Quidditch Kopa** Espainian jokatzen den quidditch txapelketa nagusia da.

## Historia 
2016ko otsailean antolatu zen lehen ekitaldia. Bertan zortzi taldek hartu zuten parte, tartean jardunean dauden bi euskal taldeek; Bizkaia Boggarts eta Gasteiz Gamusins.

## Palmaresa 
## Dominak 
## Ekitaldiak 
### 2016ko ekitaldia 
### 2016-17ko ekitaldia 
### 2017ko ekitaldia 
### 2018ko ekitaldia 
### 2019ko ekitaldia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Porphyrio

***Porphyrio*** Rallidae familiako hegazti generoa da.

## Espezieak 
* Uroilo urdina (*Porphyrio porphyrio*)
* *Porphyrio albus*
* *Porphyrio alleni*
* *Porphyrio flavirostris*
* *Porphyrio hochstetteri*
* *Porphyrio madagascariensis*
* *Porphyrio mantelli*
* *Porphyrio martinicus*

## Kanpo estekak
Arcos

***Arcos*** arrain genero bat da. Gobiesocidae familiaren barruan sailkatzen dira.

## Espezieak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q650348 }
|sort=P225
|columns=number:#,P225:Espeziea,P18:Irudia,P141:Egoera
|row_template=Zutabe_formatoa/Espezie_zerrenda
|thumb=100
|links=red
}}
Garrulus

***Garrulus*** Corvidae familiako hegazti paseriformeen genero bat da, Mundu Zaharrean bizi dena.

## Espezieak 
* Eskinoso eurasiarra (*Garrulus glandarius*) (Linnaeus, 1758)
* Eskinoso burubeltza (*Garrulus lanceolatus*) Vigors, 1831
* Eskinoso gorri-urdina (*Garrulus lidthi*) Bonaparte, 1850

## Kanpo estekak
Cham (Suitza)

**Cham** Suitzako udalerria da. Zug kantonamenduan dago. 2014an  biztanle zituen  kilometro koadrotan banatuta.

## Mugakideak 
Honako udalerri hauekin egiten du muga:

## Kanpo estekak
Abere (deabrua)

**Abere** Melanesiako mitologiaren deabru emea da. Tradizioaren arabera, gizonezkoak erakartzen ditu haiek hiltzeko asmoz. Abere deabruaren irudia oso basatia da, beti emakume gazte zerbitzariek inguratuta, bestetik. Kondairak dioenez zingiretan bizi da; han, haren edertasunaz baliatuz, gizonak erakartzen ditu eta behin lokatzetan, kainaberak sortzen ditu inguruan, ondoren biktimak jateko.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Rose, Carol (1998). "A", Spirits, Fairies, Leprechauns and Goblins. Norton, 1 

## Kanpo estekak
Itaroa zinemak

**Itaroa zinemak** Nafarroako Uharte udalerriko Itaroa merkataritza-gunean dagoen zinema areto bat da.

## Kokalekua 
Itaroa merkataritza-gunean dago.

## Garraioa 
Eskualdeko Hiri Garraioak 2 linea ditu:

## Kanpo estekak 
* Itaroa zinemak aretoaren webgunea
Filipe II.a Borgoinakoa

**Filipe II.a Borgoinakoa** (Pontoise, 1342ko urtarrilaren 17a - Halle, Hainauteko konderria, 1404ko apirilaren 27a), izengoitiz **Filipe Ausarta** (, ), Borgoinako dukea izan zen 1363-1404 bitartean. 1369an Margarita III.a Flandriakoarekin ezkondu zenez gero, Flandria (1369–1404), Rethel (1369–1393), Nevers (1369–1385) eta Borgoinako (1369–1404) kondea ere izan zen, *jure uxoris*.

## Biografia 
Frantziako errege Joan II.aren eta Bona Bohemiakoaren semea zen. 1356an, 14 urte zituela, suharki borrokatu zen aitaren ondoan Poitiersko guduan; hori zela eta, *Ausarta* () izengoitia eman zioten. Gudu horretan ingelesek aita-semeak preso hartu eta Ingalaterrara eraman zituzten; 1360an itzuli ziren Frantziara, bahisaria ordaindu ondoan.

1363an aitak Borgoinako duke izendatu zuen. 1369ko ekainaren 19an, Margarita Flandriako konderriko oinordekoarekin ezkondu zen Ganten. 1384an, Luis II.a Flandriakoa hil ostean, Flandria eta Franche-Comtéko konde bilakatu zen, emaztearen eskubidez. Garai hartan, ehun merkataritzari esker, Flandria eskualde aberatsa zen; Margarita eta Filiperen agintaldiak oparotasuna areagotu zuen.

### Ezkontza eta seme-alabak 
Filipe 1369ko ekainaren 19an ezkondu zen Margarita III.a Flandriakoarekin

## Erreferentziak
Kanbio-letra

**Kanbio-letra** edo **truke-letra** diru-kopuru bat hartzaileari bere mugaegunera leku zehaztuan ordaintzea egiteko agindu ez-baldintzatu eta abstraktua daukan baliozko balio-titulu formal eta betea da, solidarioki lotuz bertan parte hartzen duten guztiak. Erdi Aroaren amaieran sortu zen kanbio-letra, diru-merkataritzaren beharrarekin eta errenta feudalaren aurkako metaketa mugagabearekin. XVIII. mende erdialdean, Ipar Amerikako Louisebourgetik Euskal Herrira (Baiona eta Donibane Lohizune) dirua igortzeko erabili zen, *letra xanja* izenaz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zygaena

***Zygaena*** Zygaenidae familiako lepidopteroen generoa da. Kolore bizikoak eta egunean hegan egiten duten sits hauek Paleoartikoan bizi dira.

## Espezieak 
* *Zygaena afghana*
* *Zygaena algira*
* *Zygaena alluaudi*
* *Zygaena angelicae* Ochsenheimer, 1808
* *Zygaena anthyllidis* Boisduval, 1828
* *Zygaena aurata* Blachier, 1905
* *Zygaena beatrix*
* *Zygaena brizae* (Esper, 1800)
* *Zygaena cambysea*
* *Zygaena carniolica* (Scopoli, 1763)
* *Zygaena centaureae* Fischer v. Waldheim, 1832
* *Zygaena chirazica* Reiss, 1938
* *Zygaena christa* Reiss & Schulte, 1967
* *Zygaena cocandica*
* *Zygaena contaminei* Boisduval, 1834
* *Zygaena corsica* Boisduval, 1828
* *Zygaena cuvieri* Boisduval, [1828]
* *Zygaena cynarae* (Esper, 1789)
* *Zygaena dorycnii* Ochsenheimer, 1808
* *Zygaena ecki*
* *Zygaena ephialtes* (Linnaeus, 1767)
* *Zygaena erythrus* (Hübner, 1806)
* *Zygaena escalerai*
* *Zygaena excelsa*
* *Zygaena exulans* (Hohenwarth, 1792)
* *Zygaena fausta* (Linnaeus, 1767)
* *Zygaena favonia*
* *Zygaena felix*
* Sei orbaneko gaitun-tximeleta (*Zygaena filipendulae*) (Linnaeus, 1758)
* *Zygaena formosa*
* *Zygaena fraxini* Ménétriés, 1832
* *Zygaena graslini* Lederer, 1855
* *Zygaena haberhaueri*
* *Zygaena haematina*
* *Zygaena hilaris* Ochsenheimer, 1808
* *Zygaena hindukushi* Koch, 1937
* *Zygaena ignifera* Korb, 1897
* *Zygaena johannae* Le Cerf, 1923
* *Zygaena laeta* (Hübner, 1790)
* *Zygaena lavandulae* (Esper, 1783)
* *Zygaena lonicerae* (Scheven, 1777)
* *Zygaena loti* (Denis & Schiffermüller, 1775)
* *Zygaena loyselis*
* *Zygaena lydia* Staudinger, 1887
* *Zygaena magiana*
* *Zygaena manlia*
* *Zygaena marcuna*
* *Zygaena maroccana* Rothschild, 1917
* *Zygaena minos* (Denis & Schiffermüller, 1775)
* *Zygaena nevadensis* Rambur, 1858
* *Zygaena niphona*
* *Zygaena occitanica* (Villers, 1789)
* *Zygaena olivieri*
* *Zygaena orana* Duponchel, 1835
* *Zygaena osterodensis* Reiss, 1921
* *Zygaena oxytropis* Boisduval, 1828
* *Zygaena persephone*
* *Zygaena punctum* Ochsenheimer, 1808
* *Zygaena purpuralis* (Brünnich, 1763)
* *Zygaena rhadamanthus* (Esper, 1789)
* *Zygaena romeo* Duponchel, 1835
* *Zygaena rosinae*
* *Zygaena rubicundus* (Hübner, 1817)
* *Zygaena rubricollis*
* *Zygaena sarpedon* (Hübner, 1790)
* *Zygaena sedi* Fabricius, 1787
* *Zygaena seitzi* Reiss, 1938
* *Zygaena separata*
* *Zygaena sogdiana* Erschoff, 1874
* *Zygaena speciosa* Reiss, 1937
* *Zygaena storaiae*
* *Zygaena tamara*
* *Zygaena theryi*
* *Zygaena transalpina* (Esper, 1780)
* *Zygaena transpamirica*
* *Zygaena tremewani* Hofmann & G. Reiss, 1983
* *Zygaena trifolii* (Esper, 1783)
* *Zygaena truchmena*
* *Zygaena viciae* (Denis & Schiffermüller, 1775)
* *Zygaena wyatti* Reiss & Schulte, 1961
* *Zygaena youngi* Rothschild, 1926
* *Zygaena zuleima*

## Kanpo estekak
Saide Karlos III zinemak

**Saide Karlos III zinemak** Nafarroako Iruñea hiriburuan zegoen zinema areto bat izan zen.

XXI. mendearen hasieran Iruñeko erdigunean itxi zen azken zinema aretoa izan zen, eta 2016. urteaz geroztik hirian gelditzen diren gainontzeko zinema aretoak Mendebaldea auzoa edota Morea eta Itaroa merkataritza-guneetan daude.
2019. urteko otsailean eraikin zaharra eraitsi zuten, leku berean 46 etxebizitza berri eraikitzeko. Lurzorua hondeatzeko lanetan hainbat aztarna arkeologiko aurkitu zituzten, hala nola XVI-XVII. mendeetako hiriko harresien aztarnak. Eraikin berriak aztarna hauek beregan integratuko ditu.

## Kokalekua 
Iruñeko Bigarren Zabalgunean zegoen, Nafarroako Gorteak kalearen 7. zenbakian, Nafarroako Gorteak kalea eta San Ignazio etorbidearen arteko izkinan, eta San Ignazio elizaren parean.

## Historia 
1964ean inauguratu eta berehala iruindar zinema areto kuttunenetakoa bilakatu zen. Hasiera batean 1.500 lagunentzako areto bakarra zeukan eta orduko pantailarik handiena.

2000. urtean aretoanizduna bilakatu zen, baina 52 urtez filmeak pantailaratzen egon ondoren, munduko zinema areto ugariri jazotakoaren antzera interneten filmeen eraginez, 2016ko martxoaren 3an bere azken filma pantailaratu eta behin betiko ateak itxi zituen.
2019. urteko otsailean eraikinaren eraispen lanak hasi ziren, bertan etxebizitza berriak eraikitzeko planarekin.

## Ikus gainera 
* Saide Príncipe de Viana zinemak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Saide Príncipe de Viana zinemak

**Saide Príncipe de Viana zinemak** Nafarroako Iruñea hiriburuan zegoen zinema areto bat izan zen. Hiriburuko zinema areto dotorena izatearen ospea zuen.

## Kokalekua 
Iruñeko Bigarren Zabalgunean zegoen, García Castañón kalearen 6. zenbakian, eta Bahía Kafetegia eraikinaren parean.

## Historia 
1940ko ekainean inauguratu zen eta José Yarnoz iruindar arkitektoak diseinatu eta eraiki zuen. 1942an Serapio Zozaiak sortutako Saide enpresaren jabetzakoa izan zen, garai honetan nafar hiriburuan Novedades zinemak, Gaiarre zinemak eta Olimpia zinemak aretoetako jabetza ere bazuena, eta gerora baita Saide Karlos III zinemak aretoarena ere.

2005eko uztailaren 14an bere ateak behin-betiko itxi zituen. 2007an zinema aretoaren egoitza zen eraikin ederra erautsia izan zen eta bere solairuan apartamentuz osatutako etxebizitza berria eraiki zen, gaur egun behealdean italiar jatetxe bat dago.

## Aretoa 
Barne itxura apain eta dotoreko zinema aretoa zen.

Behe solairuan 700 ikusleentzako eserlekuak zituen eta armailak eta goiko solairuko eserlekuak kontuan hartuz gero denetara 1.200 pertsonentzako edukiera. Hormak Eduardo Santonja Rosales margolariaren margolanez apainduak zeuzkan, hauetan Bianako printzea ehizatzen edota Erdi Aroko jauregi bateko musikariak eta euren musika-tresnak irudikatuak zeuden.

## Ikus gainera 
* Saide Karlos III zinemak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* PRíncipe de Viana zinema aretoari buruzko artikulua irakurgai. Cronicasirreales.blogpot.com.es
Neuroekonomia

**Neuroekonomia** giza erabakiak azaltzea bilatzen duen jakintzagaia da, hau da, hautabide anizkunak prozesatzeko eta hainbat ekintza edo ibilbide aukeratzeko trebetasuna da. Neuroekonomiak jokaera ekonomikoa ikasten du burmuinen eginkizuna ahalik eta ondoen ulertzeko, eta burmuina aztertzen du jokaera ekonomikoaren inguruko modelo teorikoak osatzeko.

Jakintzagaien arteko arlo honek neurozientziaren ikerketa-metodoak konbinatzen ditu, esaterako, jokabidearen ekonomia, psikologia kognitiboa eta psikologia soziala. Hurbiltze konputazionalek garrantzi handia hartu dutenez erabakiak hartzerako orduan, neuroekonomiak biologia teorikotik, adimen artifizialetik eta matematikaren aldaketatik datozen eraldaketa berriak gehitu ditu. Alor askotatik datozen tresna tekniko eta kontzeptualak erabiliz, neuroekonomia ikuspuntu bakar baten erabilerak ekarri ditzakeen zailtasunak ekiditen saiatzen da.

## Kanpo-estekak
Kapital-merkatu

**Kapital-merkatua** finantza merkatu mota bat da, non tituluen salerosketa egiten den (akzioen salerosketa batez ere), burtsan kotizatzen diren aktibo finantzarioen adierazgarriak. Aurrezki eta inbertsio mekanismo batez osatuta dagoela esan daiteke, inbertitzaileei zuzendurik. Kapitalen merkatuaren ezaugarri garrantzitsuenak honakoak dira:

* Inbertsorea tituluak erosten dituen momentuan enpresako sozio bihurtzen da inbertitu duenarekin proportziona izanik.
* Inbertitzerako orduan arrisku handiagoa dago errendimendu aldagarri handia baitauka, hots, prezio aldaketa handia dagoelako.
* Ez du irabaziak izateko bermerik ematen.
* Ez dago epe definiturik, bakoitzak erabakitzen du noiz erosi eta noiz saldu akzioak.
* Likidezia handia dago, hau da, nahiko erraza da tituluak erostea nahiz saltzea.

## Kanpo estekak
Zientzia formal

**Zientzia formalak** ezaguera arrazionalaren eta koherentearen multzo sistematikoak dira, prozesu logiko eta matematikoen ikerketaz arduratzen direlarik, (bere ikerketa arrazoia ez izanik mundua, ez eta errealitate fisiko-naturala ere, baizik eta edukiko forma hutsak) baina zeinen ezaguerak errealitate fisiko-naturalari aplikatuak izan daitezkeen. Zientzia formalaren berezko metodoa metodo deduktiboa da.

Formekin jarduten duena da, hau da, objektu idealekin, gizakiak sortutakoak direnekin, bere garunean sortutakoak direnak eta abstrakzioari esker lortutakoak direnak. Formak dute garrantzia eta ez edukiak; ez zaie axola zer esaten den, baizik eta nola esaten den. Zientzia formalen egia beharrezkoa eta formala da.

## Kanpo estekak
Civivox Iturrama

**Civivox Iturrama** Nafarroako Iruñea hiriburuan dagoen kultur-etxe eta liburutegi publiko bat da. Iruñeko Udalaren jabetzakoa da. Civivox kultur-etxe eta liburutegi publikoen sarearen barnean dago.

## Kokalekua 
Iturrama auzoan dago, Ezkirotz kalearen 24. zenbakian.

## Historia 
2007an inauguratu zen.

## Ordutegia 
* Neguan: Irailaren 1etik ekainaren 30era. Astelehenetik larunbatera, 09:00etatik 14:00etara eta 17:00etatik 21:00etara.
* Udan: Uztailaren 1etik 4era: 9.00etatik 14.00etara. Uztailaren 15a: Itxia. Uztailaren 16tik 31ra, aztelehenetik ostiralera, 09:00etatik 14:00etara. Abuztuan, astelehenetik ostiralera, 09:00etatik 14:00etara.
* Hiri bainuetxea: Irailaren 16etik ekainaren 30era, 16:00etatik 21:00etara.

## Zerbitzuak 
* Bainuetxea, ur-masajea igerilekua, 2 sauna, dantza-aretoa, erabilera anitzeko kirol-aretoa, zibergela, 3 gela, 2 tailer-gela, 240 eserleku dituen ospakizun eta ekitaldi aretoa, liburutegia, haur-gela, hitzaldi-gela, ordenagailu-gela, eta informazio eta biltegiratze gunea.

## Kanpo estekak
Ramon Urmeneta

**Ramon Urmeneta Ajarnaute** (1918ko maiatzaren 4a, Iruñea &ndash; 1998ko azaroaren 18a, Iruñea) nafar arkitekto eta artista bat izan zen.

Iruñeko alkatea eta euskaltzalea izan zen Miguel Javier Urmenetaren anaia, eta Asisko Urmeneta komikigilea eta Mikel Urmeneta osaba zen.

## Biografia 
1940an Madrilgo Unibertsitatean Arte ederretan lizentziatu zen. 1944an Iruñeko Arte Eder eta Lanbideetako Eskolako Arte Saileko Sari Berezia irabazi zuen.

Iruñea nahiz Nafarroa osoan eraikin ugari diseinatu zituen, tartean Azagrako udaletxea edota hiriburuko Iturrama auzoan dagoen Basoko dorrea.

## Kanpo estekak 
* Ramon Urmeneta Ajarnaute. Auñamendi Entziklopedia, Euskomedia.org
Baztandarren Biltzarra

**Baztandarren Biltzarra** Nafarroako Baztan udalerria eta harana osatzen duten 15 herrien arteko senidetasun jaialdi bat da. 1964. urteaz geroztik, urtero eta udaldean, Elizondoko karriketan ospatu ohi da. Ez du data zehatzik, Elizondoko jaiegun nagusia den Done Jakue Egunaren, uztailaren 25a, aurreko edota ondorengo igandean ospatu ohi da. 

Orga apainduak izaten dira bestaren muina, orga hauetan herri bakoitzeko kezkak eta aldarrikapenak udalaren, gobernuaren eta herritarren aitzinean agertzeko; herri bakoitzeko xoko eta herritarren izana eta izena azaltzeko erabiltzen baitira. Goizean zehar artisauen eta bertako produktuen postuak egoten dira ikusgai. 1976an Baztango Udalak zeukan ordezkaritzak antolakuntza utzi eta gazte talde batek Baztandarren Biltzarra Kultur Elkartea sortu zuen, geroztik egunaren antolakuntza bere esku dagoelarik.

Elkartea desagertu zen 2022ko abenduan, eta kolokan gelditu zen, ondorioz, bestaren antolaketa. Elkartean ziren herritar batzuek bilera batera deitu zituzten herritarrak 2023ko otsailean, eta azkenean lortu zuten festa «berpiztea», eta  uztailaren 16an hirurogei urte betetzea.

## Egunaren ospakizuna 
### Orga-desfilea 
Baztandarren Biltzarra, herriz herri auzolanean egiten den ekimena da. Elizondoko kaleak zeharkatzen dituzten karroza edo orgen bidez, baztandarrek bailararen iragan eta egungo egoerak islatzen dituen jaialdia da. Baztango bailarako festarik bereizgarriena da. Karroza ikusgarriek Baztango hamabost herrietako eguneroko bizitza tradizionaleko eszenak irudikatzen dituzte; Almandoz, Amaiur, Aniz, Berroeta, Ziga, Azpilikueta, Erratzu, Arizkun, Oronoz, Arraioz, Irurita, Lekaroz, Gartzain, Elizondo eta Elbete. Karrozen atzetik joaten dira herrietako ordezkariak jantzi tipikoz jantziak. Gainera, desfilea osatzen dute Euskal Herriko musikari eta dantzariek eta joaldunek. 

### Lehiaketa 
Orgen artean lehiaketa egiten da. Irabazlea zein den erabakitzeko, herri bakoitzak ordezkari bat du epaimahaian, eta 5, 4, 3, 2 eta 1 puntu banatu behar ditu orgen artean.

### Etenaldiak 
Baztandarren Biltzarra eguna 1964az geroztik bi aldiz baino ez da eten: 1997an eguna birpentsatzeko beharra zegoelako eta 2020an Covid-19 birusak eragindako egoeraren ondorioz.

## Argazki galeria 

Fitxategi:1984-Baztandarren biltzarra-2.jpg|1984
Fitxategi:1984-Baztandarren biltzarra-1.jpg|1984
Fitxategi:1986-Baztandarren biltzarra.jpg|1986
Fitxategi:1987-Baztandarren biltzarra-6.jpg|1987
Fitxategi:1987-Baztandarren biltzarra-1.jpg|1987
Fitxategi:1987-Baztandarren biltzarra-5.jpg|1987
Fitxategi:1987-Baztandarren biltzarra-3.jpg|1987
Fitxategi:1987-Baztandarren biltzarra-2.jpg|1987

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala.
* Baztandarren Biltzarreko Facebok orrialdea 
* Baztandarren Biltzarra. Auñamendi Entziklopedia. Euskomedia.org 
* 2023ko baztandarren biltzarreko argazki-bilduma. (60 argazki, CC-BY-SA lizentziarekin)
Ruby Payne-Scott

**Ruby Violet Payne-Scott** (Grafton, 1912ko maiatzaren 28a - Mortdale, 1981eko maiatzaren 25a) fisikari eta astronomo australiarra izan zen, erradiofisikaren eta irrati-astronomiaren aitzindarietako bat.
## Bizitza 
Payne-Scott 1912ko maiatzaren 28an jaio zen Grafton-en, Hegoaldeko Gales Berrian, Cyril Payne-Scott eta Amy Neale-ren alaba izan zen. Geroago, Sydneyra joan zen bere izebarekin bizitzera.

Penrith-ko Lehen Hezkuntzako ikastolara joan zen 1921etik 1924ra arte. Cleveland-Street Girls' High School bigarren hezkuntzako ikastetxean ikasi zuen 1925etik 1926ra arte. Bigarren hezkuntza Sidney Girls High Shool ikastetxean amaitu zuen. Selektibitatean ohorezko matrikula lortu zuen matematiketan eta botanikan. Bi beka jaso zituen Sydney-ko Unibertsitatean ikasteko, non fisika, kimika, matematika eta botanika ikasi zituen.

Sydneyko unibertsitatean eta Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation delakoan ikertzaile aritu zen, besteak beste.

Ikertzaile karrera alde batera utzi behar izan zuen haurdun geratu zenean (amatasun baimenik ez zen garai hartan). Gerora, irakasle aritu zen Sidneyko emakumeentzako eskola batean.

Ruby Mortdalen hil zen, 1981eko maiatzaren 25ean, 69 urte bete baino hiru egun lehenago. Azken urteetan alzheimerra ukan zuen.

## Karrera 
Australiak izan duen fisikari garrantzitsuenetarikoa da. Gainera, irrati-astronomia posible zela kontsideratu zuen lehenetariko pertsona izan zen munduan, eta beraz, gaur egungo zientzia modernoaren aitzindarietako bat da. Sarritan, emakume bakarra zen Sydneyko Unibertsitateko klaseetan.

1936. urtean ikerketa egin zuen William H. Love-rekin Sydneyko Unibertsitateko Minbizi Ikerketa-Laborategian. Elkarrekin zehaztu zuten lurraren magnetismoak eragin gutxi edo eraginik ez zuela munduan bizi ziren izakien bizi prozesuan. Hori txitoen enbrioiak lurraren magnetismoaren indarra 5000 aldiz biderkatzen zuen magentismo eremuetan jarriz ikertu zuten. Lurraren eremu magnetikoak gizakiengan eragin zuzena zuelako ustea urte luzez egon zen hedatua, eta lo egiteko gorputza meridianoen norabidean ezartzen zuen jendea ere bazen.

Bigarren mundu gerran zehar radarraren ikerketa eta garapenean lanean aritu zen. Beranduago, garai hartan ikasitakoa aplikatu zuen eguzkiaren gainazaleko leherketak aztertzeko. Horrela, irrati-astronomiaren aitzindarietako bat bihurtu zen.
Leona Woods

**Leona Harriet Woods** (La Grange, Illinois, 1919ko abuztuaren 9a- Santa Monica, Kalifornia, 1986ko azaroaren 10a), **Leona Woods Marshall** eta **Leona Woods Marshall Libby** ere deitua, lehen erreaktore nuklearra eta lehen bonba atomikoa eraikitzen lagundu zuen fisikari estatubatuarra izan zen. Neska bakarra izan zen Manhattan Proiektuaren talde osoan eta baita ere gazteena erreaktore nuklearra sortzen lagundu zuenen artean. Proiektu askotan parte hartu zuen.

Gerraren ostean,ikasketa nuklearreko ikastetxean sartu egin zuen. Beranduago, 1962an, Pricetonen ikasketa aurreratuen ikastetxean lan egin zuen . 1966an, John Marshallez banandu egin zen eta Willard Libbyrekin ezkondu egin zen. Coloradoko Unibertsitatean irakasle bezala lan egin zuen.
Margaret E. Knight

**Margaret Ethridge Knight** (York, Maine, 1838ko otsailaren 14a- 1914ko urriaren 12a) "paperezko zorroen erregina" ezizenaz ezaguna, XIX. mendeko emakume asmatzailerik ezagunena izan zen. Paperezko zorroak itsasteko eta tolesteko makina izan zen bere asmakizunik famatuena. Baina, beste hainbat gailu asmatu zituen ere.

## Bizitza 
Margaret Eloise Knight York hirian jaio zen. Bere gurasoak James Knight eta Hannah Teal izena zuten. Knightek 9 urte zituenean bere aita James Knight hil zen. 12 urte bete zituenean eskola utzi eta kotoi errota batean lanean hasi zen 1856. urtera arte.

1868. urtean, Springfield-en bizi zenean, Margaret Knightek papera tolesten eta itsasten zuen makina bat asmatu zuen. Honen emaitza, gaur egun erosketetarako erabiltzen diren paperezko poltsen azpialdean dagoen materiala da.

Knight bere paperezko makina egurrez egin zuen, baina patentatu ahal izateko burdinazkoa izan behar zen. Baina, tresna sortzen ari zenean, Charles Annan gailuaren diseinua lapurtu eta patentatu zuen. Azkenean Annan zalaketa bat jaso zuen eta 1871. urtean Knight makinaren patentea berrezkuratzea lortu zuen.

Margaret Knight-en asmakizunen artean: kalkulu makina, leihoko markoa (1804an patentatu zena) eta hainbat motor birakariak izan ziren 1902 eta 1915. urteen artean patentatu zirenak. Knight-en lehenengo paperezko makina Washington, D.C.-en aurkitzen da Smithsonian museoan. Margaret ez zen inoiz ezkondu eta 1914-ko urriaren 12an hil zen 76 urterekin.

Knight tresna eta asmakuntzetarako trebetasun bat frogatu zuen gaztetatik, eta bera izan zen esan asmatu dute segurtasun gailu bat anezkak kontrolatzeko elikatu ehungintza ehundegietan denean 12 urte zituenean da. 1868an, eta aldi berean zuen Springfield, Massachusetts bizi, paper-poltsa-tolesgarri makina plazan poltsak hondoko produkzioa onartzen duen eranskin bat asmatu zuen. Bere Bostoneko asmakuntza hobetzeko lana egin ondoren, patentatu zuen 1870. urtean ... (100 227 hitz)

## Patenteak 
* Papera elikatzeko makinaren hobekuntza, 1870ean
* Paper-poltsa makinan hobekuntza, 1879an
* Zapata zola mozteko makina, 1890ean
* Argazki-film karretea, 1894an
* Horri zenbakitzaile makina, 1894an
* motor birakaria,1902an
* Azal zilindriko baita ahurrak zulatzeko naiz eskuilatzeko tresna automatikoa, 1903an
* Barne errekuntzazko motorra, 1913an
* Papera tolesteko eta itsasteko balio zuen makina xix. mendean(19)

## Berari buruzko lanak 
350/5000
MCCULLY, Emily Arnoldek. Zoragarriak Mattie: nola Margaret E. Knight asmatzaile bat izan zen. Farrar, Straus eta Giroux, 2006. 32pp. . (Zein izan zen bat onartuta Umeentzako liburu "irakurle gaztea, 2007ko liburu feminista onena," saritu Amelia Bloomer Feminista "Task American Library Association of Force" Proiektuaren arabera.)

## Kanpo estekak 
*  - Margaret Knight, Invention of the Paper Bag Machine
Euonymus fortunei

***Euonymus fortunei***, jatorriz Txina, Korea eta Japoniakoa den espezie naturala da.

## Deskribapena 
Hosto-iraunkorreko mahatsondo zuhaitza, 20 metrorainoko luzera har lezakeena, huntzaren gisan, zurtoinetako sustrai txikietan bermatuz gora egiten duena. 

Hiru aldaera daude:
* *Euonymus fortunei* var. *fortunei* (syn. var. *acutus*). Txina, Korea.
* *Euonymus fortunei* var. *radicans* (Sieb. ex Miq.) Rehd. (syn. *E. radicans*). Japonia.
* *Euonymus fortunei* var. *vegetus* (Rehd.) Rehd. iparraldeko Japonia (Hokkaidō),
*Euonymus japonicus*-ekin daukan ezberdintasuna, hau zuhaixka bat dela da, gora egiteko beharrezko diren sustrairik gabekoa.

Landare apaingarri  gisa landatzen da, paretak estaltzeko helburuarekin.

## Taxonomia 

; Sinonimia
* *Elaeodendron fortunei* Turczaninow, Bull.
* *Euonymus hederaceus* Champion ex Bentham;
* *Euonymus kiautschovicus* Loesener;
* *Euonymus kiautschovicus var. patens* (Rehder) Loesener;
* *Euonymus patens* Rehder;
* *Euonymus radicans var. alticola* Handel-Mazzetti;
* *Euonymus wensiensis* J. W. Ren & D. S. Yao.
* *Cassine fortunei* (Turcz.) Kuntze
* *Euonymus austroliukiuensis* Hatus.
* *Euonymus carrierei* Vauvel
* *Euonymus gracilis* Siebold
* *Euonymus japonicus* L.f.
* *Euonymus japonicus var. acutus* Rehder
* *Euonymus japonicus var. carrierei* (Vauvel) G.Nicholson & Mottet
* *Euonymus japonicus var. chinensis* Pamp.
* *Euonymus japonicus var. gracilis* (Siebold) Regel
* *Euonymus japonicus var. radicans* Miq.
* *Euonymus japonicus var. reticulatus* Regel
* *Euonymus kewensis* (Bean) Hesse
* *Euonymus yoshinagae* Makino
* *Masakia radicans* (Siebold ex Miq.) Nakai
* *Masakia yoshinagae* (Makino) Nakai

## Bibliografia 
* Bean, W. J. (1973). *Trees and Shrubs hardy in the British Isles* 8th ed., vol. 2: 150-151. John Murray.
* Huxley, A., ed. (1992). *New RHS Dictionary of Gardening* vol. 2: 242. Macmillan.
* Pink, A. (2004). ''* Project Gutenberg Literary Archive Foundation.&nbsp;
* Germplasm Resources Information Network: *Euonymus fortunei*
* Plants for a Future: *Euonymus fortunei*
* USDA Plants Profile: *Euonymus fortunei''

## Kanpo estekak
Eusko Ekintza (alderdia)

**Eusko Ekintza** Euskal Herriko alderdi politiko bat da, 2012ko abenduan sortua, bere burua Ezker abertzalearen barruan kokatzen duena. Herri Batasuneko kide ohiak, legez kanporatutako EAE-ANV alderdi historikoaren kide ohiak eta Eusko Alkartasunetik zein beste esparru batzuetatik etorritako pertsonaz osatua, Eusko Ekintza 2012ko abenduaren 22an aurkeztu zen jendaurrean lehen aldiz, Euskal Herriko erdigune geografikoa den Altsasun (Nafarroa Garaia).

Alderdia Eusko Abertzale Ekintza alderdi historikoaren ondorengo politikoa aldarrikatzen du bere burua, eta era berean, azken hau ezker abertzalearen sorrera gisa.

Independentzia eta sozialismoa ditu helburu estrategikotzat. Marxismoa aldarrikatzen du analisirako, ekintza politikorako eta ezkerreko jendartea eratzeko metodotzat eta ezker abertzale osoa herritar batasun batean antolatzearen alde egiten du.

## Ikus, gainera 
* Eusko Abertzale Ekintza
* Ezker abertzalea
* Herri Batasuna

## Erreferenziak 
## Kanpo estekak
Amnistiaren Aldeko eta Errepresioaren Aurkako Mugimendua

**Amnistiaren Aldeko eta Errepresioaren Aurkako Mugimendua** (*ATA* edo *Amnistía Ta Askatasuna* siglez ere ezaguna) amnistiaren alde eta errepresioaren aurka lan egiten duen Euskal Herriko herri mugimendu bat da, 2014aren erdialdean sortua, bere burua ezker abertzalearen ideologian kokatzen du, baina ez mugimendu horren barruan. Ezker Abertzaleak ez du talde hau bere barnean kokatzen.

Mugimendu honek amnistiari buruzko bere ikuspegia bi puntutan laburbiltzen du: batetik, preso politiko, deportatu eta iheslari guztien askatasun eta aberriratzea; eta, bestetik, Euskal Herriaren zapalkuntza nazionala eta soziala eragiten duten zergatien gainditzea. Mugimendu honek euskal gatazkaren baitan sortutako presoen izaera politikoa aldarrikatzen du, eta preso politiko direla, nahiz eta preso horiek terrorismoari lotutako kondenak izan.

Hasieratik mugimendu honen sorrerak ezker abertzalearen barruan eztabaidak eragin zituen, izan ere Askatasunaren disoluzioa eta gero Amnistiaren Aldeko Batzordeen sorreratik lehen aldiz ez baitzegoen amnistia lantzeko antolakunde espezifikorik Euskal Herrian. Presoen arloan nahi beste hainbat gaitan gehiengoa daukan Ezker abertzalearen ildoaren aurka azaldu egin da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Herritar Batasuna
* Ezker abertzalea
* Askatasuna
* Amnistiaren Aldeko Batzordeak

## Kanpo estekak
Civivox Zabalgunea

**Civivox Zabalgunea** Nafarroako Iruñea hiriburuan dagoen kultur-etxe eta liburutegi publiko bat da. Civivox kultur-etxe eta liburutegi publikoen sarearen barnean dago.

## Kokalekua 
Iruñeko Bigarren Zabalgunean dago, Zuria Nafarroakoa plazaren 9. zenbakiko 3. solairuan.

## Historia 
2008ko urtarrilaren 25an inauguratu zen.

## Ordutegia 
* Negua: Astelehenetik ostiralera, 09:00etatik 14:00etara eta 17:00etatik 21:00etara.
* Uda: Uztailean itxita. Abuztua: Astelehenetik ostiralera, 09:00etatik 14:00etara.

## Zerbitzuak 
Irakurgela, arte plastikoetako tailerra, hitzaldi aretoa, dantza-aretoa, zibergela, erabilera anitzeko gelak eta erakusketa gunea.

## Kanpo estekak 
* Civivox Zabalgunea. Iruñeko Udal webgunea
Civivox

**Civivox** Nafarroako Iruñea hiriburuko hainbat auzoetan sakabanatuak dauden kultur-etxe eta liburutegi publiko sare bat da. Horietaz gain, Donibane auzoan dagoen Civican kultur-etxe eta luburutegi publikoa ere badago.

## Sarea 
* Civican: Donibane auzoan.
* Civivox Arrosadia: Arrosadia auzoan.
* Civivox Arrotxapea: Arrotxapea auzoan.
* Civivox Kondestablea: Iruñeko Alde Zaharrean.
* Civivox Iturrama: Iturrama auzoan.
* Civivox Mendillorri: Mendillorri auzoan.
* Civivox Sanduzelai: Sanduzelai auzoan.
* Civivox Zabalgunea: Iruñeko Bigarren Zabalgunean.
* Civivox Pompelo. Salestarren Plaza, 7, Iruñeko Bigarren Zabalgunean.

## Kanpo estekak
Erostari

[thumb|Erostariak [Karlos III.a Nafarroakoaren eta Leonor Trastamarakoaren hilobian, Iruñeko katedralean.|280x280px]]
[thumb|[Egiptoko *erostaria*, ziurrenik Isis Osirisi negar egiten. XVIII. Dinastia, 1550 - 1295&nbsp;a.&nbsp;C. Louvre museoa.]]
**Erostariak** edo **adiagileak** elizkizunetan negar egiteagatik ordaintzen zaien pertsonak dira. Erostari esaten zitzaien Bizkaian eta adiagile Gipuzkoan, han ere “negarti profesionalak” baitzeuden.

## Erostariak Euskal Herrian 
1298an, Baionan (Lapurdi), Udal ordenantzen bidez, oihuak, negarrak eta atsekabe adierazpenak debekatu zituzten hiletetan. Oñatiko 1479ko araudi batek jasotzen zuenez, lantuez gain “aurpegiak zauritzea” ere galarazita zegoen. Erriberriko agintariek, aldiz, ilea ez erauzteko eta arropak ez puskatzeko eskatzen zuten.

1486ko Lekeitioko ordenantzen arabera, senitarteko zuzenek soilik zeukaten negar eta auhen egiteko baimena, baina haiek ere ileetatik ez tiratzeko baldintza bete behar zuten. Arauak ez zuen eragin handirik izan, urte batzuk geroago Udalak gortera eta Calahorrako gotzaintzara jo baitzuen laguntza eske. Hala, 1519an lekeitiarrek Errege Agindu eta Calahorrako ikuskatzailearen mandatu bana jaso zuten, hileta elizkizunetako gehiegikeriak galarazten zituztenak.

Bizkaiko Foruak ere arau berri bat erantsi zuten 1526an, gehiegizko lantuak debekatzeko. Baina horrek ere ez zuen jarduna eten, Gordexolan 1548an berriro ere erostariak debekatzen ahalegindu izanak frogatzen duenez.

1581ean Zestoan bildutako Gipuzkoako Batzar Nagusietan, Azkoitiko prokuradoreei errieta egin zieten, herri horretan adiegileen ikuskizunek indarrean jarraitzen zutelako.

Eliza katolikoa ere ahalegindu zen ohitura “paganoa” desagerrarazten. 1541ean Iruñeko gotzaina Tolosara joan zen bisitan eta, bide batez, emakumeei debekatu zien “*negar, oihu eta txalo egitea (...) defuntuen aldeko elizkizunetan*”. 1590ean Iruñeko sinodoak hau erabaki zuen: “*Ez da kontuan hartzen bizitza honetatik irtetean betiereko bizitzan sartzen garela, oihuekin elizetako bakea hausten dute; hemendik aurrera defuntuekiko sentimenduak neurriz adieraztea agintzen dugu. Eta gehiegikeriarik balego, erruduna elizatik bota dezatela*”.

XVI. mendearen amaieran Andres Alonsotegik zioen erostarien zerbitzuak geroz eta gutxiago erabiltzen zirela. Eta 1625ean Lope de Isastik idatzi zuen neurriz kanpoko lantuak bazirela, baina soilik senideenak, ez ordainpeko auhendarienak. Hala ere, Julio Caro Barojaren arabera, XIX. mende bukaeran Bizkaian, Elantxoben esaterako, erostari ordainduak bazeuden oraindik, eta Joxemiel Barandiaranek 1923ko urtekarian jaso zuenez, urte hartan Gernikan eta Kortezubin gutxi batzuk geratzen ziren. Beraz, ohitura oso zabaldua izan zen Euskal Herrian duela gutxi arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zientziaren Lagunen Kluba

**Zientziaren Lagunen Kluba** (gaztelaniaz *Club de Amigos de la Ciencia*) Nafarroako Iruñea hiriburuko inongo diru irabazi asmorik gabeko elkarte bat da, honetan zientziari buruzko zaletasuna duten pertsonak biltzen dira, elkartearen helburua bere kideen jakinmina eta ezagutzak giro ez akademiko edota ez profesional batean zabaltzea dira.

## Ikus gainera 
* Zientzia tabernan

## Kanpo estekak 
* Zientziaren Lagunen Klubaren webgunea
* Zientziaren Lagunen Klubaren Facebook orrialdea
* Zientziaren Lagunen Klubaren Twitter orrialdea
* *Zientzia tabernan* jardueraren webgunea
Zientzia tabernan

**Zientzia tabernan** (gaztelaniaz *Ciencia en el bar*) Nafarroako Iruñea hiriburuan Nafarroako Unibertsitate Publikoaren Zientzia Kultura Sailak antolatutako zientziari buruzko jarduera multzoa da. Jatorriz, Zientziaren Lagunen Klubak burutu ohi zuen. Ekimen honen helburua zientzia eta teknologiari buruzko jakintza zabaldu eta mota eta adin guztietako jendeari modu ulergarri eta errazean helaraztean datza.

2013 urteaz geroztik ostegunero Iruñeko Alde Zaharreko taberna batean burutu ohi den ekitaldi multzoa da.

## Ikus gainera 
* Zientziaren Lagunen Kluba
* Nafarroako Unibertsitate Publikoa
* Iruñeko Alde Zaharra

## Kanpo estekak 
* **Zientzia tabernan** jardueraren webgunea
* **Zientzia tabernan** kanala ikusgai. Youtube.com
* ientziaren Lagunen Klubaren webgunea
Yamaguchi liburutegia (Iruñea)

**Yamaguchi liburutegi publikoa** Nafarroako Iruñea hiriburuan dagoen liburutegi bat da. Iruñeko Udalaren jabetzakoa da.

## Kokalekua 
Mendebaldea auzoan dago, Yamaguchi plazaren 12. zenbakian, eta Yamaguchi parkearen alboan.

## Historia 
2002. urtean inauguratu zen.

## Ordutegia 
* Astelehenetik ostiralera 15:00tik 21:00etara
* Uda (ekainaren 15etik irailaren 14ra): Astelenetik ostiralera 08:30tik 14:30etara.

## Eraikina 
630 metro karratuko azalera eta L itxurako oinplanoa ditu.

## Zerbitzuak 
* Irakurgela.
* Haur-liburutegia.
* Bideoteka, fonoteka eta errepografia eremua.
* Internet eta ofimatika zerbitzua.
* Liburu eta ikusentzuneko materialaren kontsula eta mailegua eta hari buruzko informazioa.
* Frigo-trukea: liburuan elkartrukaketa (norberaren liburua hozgailuan utzi eta bertatik beste bat hartzea).
* Bibliografia ondare informatizatua (Yamaguchi liburutegian dauden liburuen nahiz beste liburutegietako liburuen izenburuak jakin eta liburutegien arteko mailegu bidez eskatu litezke).
* Etxez-etxeko mailegu berezia: Donibane, Mendebaldea edo Ermitagaña auzoetan bizi diren eta denboraldi baterako edota betiko mugikortasun mugatua duten pertsoneei zuzendua.

## Kanpo estekak 
* Yamaguchi liburutegia. Iruñeko Udal webgunea
Arriba España (egunkaria)

**Arriba España** Nafarroako Iruñea hiriburuan argitaratu ohi zen egunkari frankista bat izan zen. 1936ko abuztuaren 1an sortu eta 1975eko ekainaren 30ean bere azken alea kaleratu zuen.

## Historia 
Espainiako Gerra Zibilaren lehenbiziko egunetan Espainiar Falangeak eraso bidez Eusko Alderdi Jeltzaleari ostutako Iruñeko batzokian eta ordu arte alderdi abertzale horrek bere *La Voz de Navarra* egunkaria argitaratzen zuen inprimategian argitaratzen hasi zen. Eraso horretan falangistek *La Voz de Navarra* egunkari jeltzaleko Jose Agerre zuzendaria ere atxilotu zuten. Gerora, Iruñeko *Arriba España* egunkaria *Arriba* egunkari bilakatu eta Madrilen argitaratzen hasi zen.

Egunkari berria argitaratzearen ardura Fermin Izurdiaga nafar apezari, gerora Frankismoaren Prentsa eta Propaganda Buruzagi Nazionala izendatua izango zena, eta Angel Maria Pascual iruindar kazetari eta idazleari eman zitzaien. Espainiako Gerra Zibila hasi eta berehala, frankistek eremu "nazionala" zeritzoten lurraldean ideologia nazional-sindikalistako kazetaritzaren aitzindaria izan zen.

*¡Arriba España!* oihua ideologia falangistari loturiko lelo politikoa zen, hortik egunkariaren izenburua.

Lehenbiziko aletik hasita bere pentsamoldea argi eta garbi adierazten du:

1936ko azaroan, Iruñea eta Nafarroan falangisten basakerien eta suteen zabalkuntzarekin batera, egunkariak euren irakurleei neurriz jokatzeko eta liburutegi pribatuak bakean uzteko eskatzera derrigortua egon zen.

Espainiako Gerra Zibilaren ondoren, egunkariak falangismoaren, frankismoaren eta eurek "buruzagia" (*"caudillo"*) deitzen zuten Franko espainiar diktadorearen leloak zabaltzen jarraitu zuen.

1970eko hamarkadaren hasieran Espainiako egoera politiko-soziala aldatu zenez eta egunkariaren emaitza ekonomiko kaskarrak zituenez, orduko Mugimendu Nazionaleko Prentsa Ordezkaria zen Emilio Romero 1975an egunkariaren itxiera agintzea behartuarazi zuten.

## Kanpo estekak