open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eva Lin

**Eva Lin** (Manila, Filipinak, 1985eko maiatzaren 4) filipinar jatorriko emakumezko aktore pornografiko transexuala da.

Filipinetan jaioa, 9 urterekin Ameriketako Estatu Batuetara joan zen bere ahizparekin batera eta beraien aitona-amonekin bizitzen jarri ziren San Frantzisko inguruan.

21 urte zituenean San Frantziskoko transexualentzako Divas gau klubean lan egiten zuen zerbitzari eta dantzari exotiko. Bertan lanean zegoela, Yasmin Lee aktore pornografiko ezaguna ezagutu zuen eta helduentzako zinemagintzan hasteko gogoa piztu zitzaion. 2011ko maiatzean, 26 urterekin, hasi zen aktore eta berehala egin zen ezagun.

## Sariak 
* 2014: AVN Saria urteko aktore​ ​transexualik​ ​onenaren​ ​kategorian
* 2013: XBIZ Saria urteko aktore​ ​transexualik​ ​onenaren​ ​kategorian
* 2012: Tranny Saria aurpegi berririk ​onenaren​​ kategorian
* 2012: Tranny Saria hardcore aktorerik​ ​onenaren​​kategorian
* 2012: Tranny Saria eszenarik​ ​onenaren ​​kategorian (Honey Foxx eta Sebastian Keys aktoreekin partekatutako saria)

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Avoch

'''''', , Eskoziako Highland eskualdeko herri bat da, Ross eta Cromarty barrutian. Black Isle uhartearen ekialdeko ertzean dago, Morayko fiordoan.

2006ko erroldaren arabera 1.000 biztanle inguru zituen.

## Kanpo estekak
Avielochan

'''''', , Eskoziako Highland eskualdeko herri bat da, Badenoch eta Strathspey barrutian. Aviemore udalerriaren iparraldean dago, A9 errepidean.

## Kanpo estekak
Dingwall

'***,  eta eskozieraz **Dingwal*', Eskoziako Highland eskualdeko udalerri bat da, Ross eta Cromarty barrutian. Udalerri honetan Dingwall gaztelua dago.

2011ko erroldaren arabera 5.491 biztanle zituen.

## Kanpo estekak
2016ko Bizkaiko Bertsolari Txapelketa

**2016ko Bizkaiko Bertsolari Txapelketa** apirilaren 10 eta abenduaren 17 bitartean ospatu zen. 66 bertsolarik hartuk zuten parte eta guztira 18 saio egin ziren: lehenbiziko faseko 9 kanporaketa, bigarren faseko 5 kanporaketa, 3 finalaurreko eta finala. Finala abenduaren 17an Bilboko Miribilla kiroldegian ospatu zen eta Xabier Amurizak jantzi zion txapela **Etxahun Lekue** irabazleari.

## Parte-hartzaileak 
Jone Larrinaga=== Bertsolariak ===

### Gai-jartzaileak 
### Epaileak 
## Saioak 
### Lehenbiziko fasea: Udaberriko kanporaketak 
#### Berriz 
Berrizko kanporaketa Kultur Etxean izan zen, 2016ko apirilaren 10ko 17:30etan.

#### Bermeo 
Bermeoko kanporaketa Kafe Antzokian izan zen, 2016ko apirilaren 17ko 17:30etan.

#### Erandio 
Erandioko kanporaketa Josu Murueta Kultur Etxean izan zen, 2016ko apirilaren 23ko 17:30etan.

#### Ondarroa 
Ondarroako kanporaketa Beikozini aretoan izan zen, 2016ko apirilaren 24ko 17:30etan.

#### Derio 
Derioko kanporaketa Gurea aretoan izan zen, 2016ko apirilaren 30eko 17:30etan.

#### Gueñes 
Gueñeseko kanporaketa Sodupeko Kultur Etxean izan zen, 2016ko maiatzaren 7ko 17:30etan.

#### Orozko 
Orozkoko kanporaketa Donibane aretoan izan zen, 2016ko maiatzaren 8ko 17:30etan.

#### Arrigorriaga 
Arrigorriagako kanporaketa Lonbo aretoan izan zen, 2016ko maiatzaren 14ko 17:30etan.

#### Getxo 
Getxoko kanporaketa Fadura kiroldegian izan zen, 2016ko maiatzaren 22ko 17:30etan.

### Bigarren fasea: Udazkeneko kanporaketak 
#### Mungia 
Mungiako kanporaketa Olalde aretoan izan zen, 2016ko urriaren 15ko 17:30etan.

#### Sestao 
Sestaoko kanporaketa Musika eskolako aretoan izan zen, 2016ko urriaren 22ko 17:30etan.

#### Igorre 
Igorreko kanporaketa Lasarte aretoan izan zen, 2016ko urriaren 23eko 17:30etan.

#### Leioa 
Leioako kanporaketa Kultur Auditoriumean izan zen, 2016ko urriaren 29ko 17:30etan.

#### Zaldibar 
Zaldibarko kanporaketa Olazar frontoian izan zen, 2016ko azaroaren 5eko 17:30etan.

### Finalaurrekoak 
#### Markina-Xemein 
Markina-Xemeingo saioa lehenengo finalaurrekoa izan zen. 2016ko azaroaren 19ko 17:30etan ospatu zen Uni frontoian.

#### Basauri 
Basauriko saioa bigarren finalaurrekoa izan zen. 2016ko azaroaren 27ko 17:30etan ospatu zen Artunduagako polkiroldegian.

#### Larrabetzu 
Larrabetzuko saioa hirugarren finalaurrekoa izan zen. 2016ko abenduaren 3ko 17:30etan ospatu zen Udal pilotalekuan.

### Finala 
#### Bilbo 
Finala Bilbon ospatu zen, Miribilla Kiroldegian, 2016ko abenduaren 17ko 17:00etan.

## Kanpo estekak 
*  2016ko Bizkaiko Bertsolari Txapelketaren webgunea
L'Univers de Jacques Demy

'''''L'Univers de Jacques Demy''''' 1995eko Agnès Varda frantziar zinema zuzendariaren film dokumentala da.

## Argumentua 
Jacques Demyren bizitzari eta obrari buruzko dokumentala. Ezagutu zutenei egindako elkarrizketak eta Demyren beraren artxiboko irudiak biltzen ditu, Agnès Varda bere alargunaren begiradapean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Los pasos dobles

***Los pasos dobles*** 2011ko Isaki Lacuesta kataluniar zinema zuzendariaren filma da.

## Argumentua 
Pertsegitzaileei arrastorik utzi gabe ihes egiteko modurik onena atzerantz ibiltzea da, norbere oinatzen gainetik. Uste horretakoa zen François Augiéras; hala, bunker militar bat basamortuan pinturaz estali eta hondoratzen utzi zuen, XXI. mendera arte inork aurki ez zezan.

## Aktoreak 
* Bokar Dembele "Bouba"
* Miquel Barceló
* Alou Cissé "Zol"
* Hamadoun Kassogue
* Amon Pegnere Dolo
* Amassagou Dolo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Las razones del corazón

***Las razones del corazón*** 2011ko Arturo Ripstein hispano-mexikar zinema zuzendariaren filma da.

## Argumentua 
Emilia etxekoandrea da, eta abaildurik bizi da; erdipurdiko bizimodua, porrot egindako senarra, gaizki eramandako amatasun itogarria... Bizitzak ito egiten duela sentituko du.

## Aktoreak 
* Arcelia Ramírez
* Vladimir Cruz
* Plutarco Haza
* Patricia Reyes Spíndola
* Alejandro Suárez

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sangue do Meu Sangue (filma)

***Sangue do Meu Sangue*** 2011ko João Canijo portuges zinema zuzendariaren filma da.

## Argumentua 
Márcia ezkongabea da, bi seme-alaba ditu eta sukaldari gisa lan egiten du. Bere ahizpa Iveterekin bizi da Lisboa kanpoaldeko auzo batean. Ivete ile-apaintzaile aritzen da merkataritza-zentro batean.

## Aktoreak 
* Rita Blanco: Márcia Fialho
* Cleia Almeida: Cláudia Filipa Fialho
* Rafael Morais: Joca Fialho
* Anabela Moreira: Ivete Fialho
* Marcello Urgeghe: Dr. Alberto Vieira
* Francisco Tavares: César Chaves
* Fernando Luís: Hélder
* Nuno Lopes: Telmo Sobral
* Beatriz Batarda: Maria da Luz

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Le Skylab

***Le Skylab*** 2011ko Julie Delpy frantziar zinema zuzendariaren filma da.

## Argumentua 
1979. Albertine, hamar urteko neskatxa, eta bere senitarteko guztiak familiaren etxean elkartu dira, Bretainian, amonaren urtebetetzea ospatzeko.

## Ahots aktoreak 
* Bernadette Lafont : Mamie Amandine
* Emmanuelle Riva : Mémé Lucienne
* Éric Elmosnino : Jean
* Julie Delpy : Anna
* Aure Atika : Izeko Linette
* Jean-Louis Coulloc'h : Osaba Fredo
* Noémie Lvovsky : Izeko Monique
* Candide Sanchez : Osaba Gustavo
* Denis Ménochet : Osaba Roger
* Valérie Bonneton : Izeko Micheline
* Albert Delpy : Osaba Hubert
* Vincent Lacoste : Christian
* Sophie Quinton : Izeko Clémentine
* Marc Ruchmann : Osaba Loulou
* Michelle Goddet : Izeko Suzette
* Luc Bernard : Osaba Joseph
* Lou Alvarez : Albertine

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La voz dormida (filma)

***La voz dormida*** 2011ko Benito Zambrano espainiar zinema zuzendariaren filma da, izen bereko eleberrian oinarrituta.

## Argumentua 
Hortensia haurdun dago. Bere senar Fernandok ezkutuan jarraitzen du borrokan, eta, hari laguntzen ari dela, atxilotu egingo dute. Hortensiari epaiketa egin eta heriotza-zigorra ipiniko diote. Baina ez dute hilko harik eta umea jaio arte.

## Aktoreak 
* Inma Cuesta: Hortensia Rodríguez García
* María León: Josefa "Pepita" Rodríguez García
* Marc Clotet: Paulino González.
* Daniel Holguín: Felipe Vargas Caballero
* Miryam Gallego: doña Amparo
* Meri Rodríguez: Jessica.
* Susi Sánchez: Sor Serafines
* Javier Godino: gotzainaren idazkaria
* Ana Wagener: Mercedes.
* Antonio Dechent: epailea
* María Garralón: doña Julia
* Berta Ojea: Florencia "La Zapatones"
* Emilio Linder: gobernazio komisarioa
* Ángela Cremonte: Elvira.
* Begoña Maestre: Amalia.
* Javier Mora: Alberto
* Juan Amén: Genaro.
* Amaia Lizarralde: La Topete.
* Julio Vélez: polizia
* Lluís Marco: Don Gonzalo
* Fermí Reixach: kapilaua
* Jesús Noguero: don Fernando
* Joaquín Perles: Sierra tenientea
* Lola Casamayor: Reme
* Charo Zapardiel: Tomasa
* Manuel García Merino: epailea
* Arantxa Aranguren: Conchita
* Amparo Vega León: Sole
* Marta Bódalo: Sor Andrea
* Teresa Calo: doña Celia
* Eduardo Marchi: don Javier

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La voz dormida

***La voz dormida*** izan daiteke:

* *La voz dormida* (2002), Dulce Chacónen eleberria.
* *Gaia II: La Voz Dormida* (2005), Mägo de Oz taldearen albuma.
* *La voz dormida* (2011), Benito Zambranoren filma.
Albert Nobbs

***Albert Nobbs*** 2011ko Rodrigo García Barcha kolonbiar zinema zuzendariaren filma da.

## Argumentua 
Filmeko protagonista ezohiko maitasun-triangelu batean harrapatutako emakumea da. Gizon jantziko da XIX. mendeko Irlandan lan egiteko eta bizirauteko; gizonezkoek menderatutako gizarte horretan emakumeek apenas duten aukerarik, eta mendean egotera kondenaturik egongo dira.

## Aktoreak 
* Glenn Close: Albert Nobbs
* Mia Wasikowska: Helen Dawes
* Aaron Johnson: Joe Mackins
* Janet McTeer: Hubert Page
* Pauline Collins: Mrs. Baker
* Brenda Fricker: Polly
* Jonathan Rhys Meyers: Viscount Yarrell
* Brendan Gleeson: Dr. Holloran
* Maria Doyle Kennedy: Mary
* Mark Williams: Seán
* Serena Brabazon: Mrs. Moore
* Michael McElhatton: Mr. Moore
* Kenneth Collard: Mr. Pigot
* Bronagh Gallagher: Cathleen Page
* Antonia Campbell-Hughes: Emmy

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
L'Envahisseur

'''''L'Envahisseur''''' 2011ko Nicolas Provost belgikar zinema zuzendariaren filma da.

## Argumentua 
Amadou afrikar gogorra eta karismaduna da, eta itsasoak Europa hegoaldeko hondartza nudista batera arrastatuko du. Patuak Brusela aldera eramango du; han, baikortasunez beteta, etorkizun oparoagoa jorratzen saiatuko da.

## Ahots aktoreak 
* Isaka Sawadogo : Amadou / Obama
* Stefania Rocca : Agnès de Yael
* Serge Riaboukine : Jean-Pierre
* Dieudonné Kabongo : Omar
* John Flanders : Charles de Yael
* Tibo Vandenborre : Kris

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Le Havre (filma)

***Le Havre*** 2011ko Aki Kaurismäki finlandiar zinema zuzendariaren filma da.

## Argumentua 
Marcel Marx idazlea eta bohemio ezaguna Le Havre hirira joango da, berak bere burua erbesteratuta. Zintzo asko bota-garbitzaile gisa lanean hasi, eta jendearengandik gero eta gertuago dagoela sentituko du.

## Ahots aktoreak 
* André Wilms: Marcel Marx
* Kati Outinen: Arletty
* Jean-Pierre Darroussin: Monet
* Blondin Miguel: Idrissa
* Elina Salo: Claire
* Evelyne Didi: Yvette
* Quoc Dung Nguyen: Chang
* Laika: Laika
* François Monnié: Grocer
* Roberto Piazza (edo Little Bob): bera
* Pierre Étaix: Doctor Becker
* Jean-Pierre Léaud: salataria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jacquot de Nantes

***Jacquot de Nantes*** 1991ko Agnès Varda frantziar zinema zuzendariaren filma da.

## Argumentua 
Jacques Demy, Jacquot deitua, hamaika urteko haurra da. Bere aitak tailer mekaniko bat dauka, eta ama ile-apaintzailea da. Zoriontsu dira, eta abestea eta filmak ikustea dute gogoko.

## Ahots aktoreak 
* Philippe Maron : Jacquot (1. atala)
* Edouard Joubeaud : Jacquot (2. atala)
* Laurent Monnier : Jacquot (3. atala)
* Brigitte De Villepoix : Marie-Louise "Milou"
* Daniel Dublet : Raymond
* Franck Poisson : figurantea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ticiana Iturri

**Ticiana Iturri Landajo** (Portugalete, 1904ko uztailaren 10a - Bilbo, 1969ko martxoaren 5a), medikua, higienearen dibulgatzailea, haurdunaldian eta pediatrian espezialista. Bizkaiko Mediku Eskolako kide izan zen lehenengo emakumea da, 1932. urtean sartu zen, 553. zenbakiarekin.

## Biografia 
Juan Iturri Astorkiza (Gamiz-Fika, 1871ko martxoaren 7) eta Ticiana Landajo Ugalde (Abando, 1872ko martxoaren 3) alaba zen. Ticianaren aitak Andaluziako meategi-lantegi batean lana lortu zuen eta familiarekin Lora del Ríora bizitzera joan ziren. Juan Iturrik Sevillan lantegi bat sortu zuen. Sevillan Ticianak batxilergoa egin zuen, San Isidoro institutuan; ikastetxe berean Severo Ochoa ezagutu zuen. Hala ere, udaoro familia Sopelara itzultzen zen non haien etxea "Sevillatarren etxea" bezala ezagutzen zen.

Medikuntza ikasketak Madrilen burutu zituen, San Carlos Fakultatean; espezialitatea Instituto Rubion egin zuen eta kontsulta ireki zuen, Claudio Coello 97. zenbakian. Halaber, Puerikultura Eskola Nazionalean lanean zegoen eta tesia egin zuen, 1928an. Oposaketak atera zituen eta Bilbon eman zioten plaza. Bilbon, Foruen kaleko 2an kontsulta ireki zuen. Handik gutxira Begoñan haurdunei laguntzeko klinika bat ireki zuen. Halaber, artikuluak eta hitzaldiak idazten zituen.

Garaiko Bilbon jende askok emakume bat mediku lanean ez zuen begi onez ikusten.

## Ideologia 
Neurri handi batean Ticiana emakumearen arazo medikuez kezkatu zen eta bizitza osoan lan horri ekin zion. Bereziki ezkondu gabeko amen defentsan aritu zen.

## Doktorego tesia 
*Acción de algunos galactogogos*. Madril, 1928.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :[Bizkaiko Medikuen Elkargoa(https://eu.wikipedia.org/wiki/Bizkaiko_Medikuen_Elkargoa)ren omenaldia.]
Nikodemo

[thumb|230px| |Nikodemo [Jesusekin hizketan, Henry Ossawa Tanner]]
**Nikodemo** () Jesukristoren garaiko juduen buruzagi nagusietako bat, Joanen ebanjelioaren arabera (III, VII eta XIX. atalak). Sanedrineko kideen artean Jesusen alde agertu zen bakarra; gero hura hilobiratzean lagundu zuen.

## Erreferentziak
Arkitektura nazi

thumb|Arkitektura mota hau Hirugarren Reicharen ideiarekin lotura zuzena zuen.
**Arkitektura nazi** izenarekin, baita ere **Nazionalsozialismoaren arkitektura**, Adolf Hitlerren ideiologia megalomanoa eraikuntzaren alorrera eramateko saiakerari esaten zaio. Zentzu horretan, arkitektura nazia Hirugarren Reicha lortzeko Alemaniako Langile Alderdi Nazionalsozialistaren planen atal bat zen, haien pizkunde kulturalaren ikurra. Bigarren Mundu Gerraren ondorioz, hauetako obra asko desagertu ziren.

## Arkitekto naziak 
[thumb|Hirugarren Reicharen Kantzelergoa, [Albert Speerren eraikina.]]
* Paul Ludwig Troost
* Roderich Fick
* Hermann Giesler
* Leonhard Gall
* Werner March
* Albert Speer
* Wilhelm Kreis
* Rudolf Wolters

## Ezaugarriak 
Adolf Hitler Erromatar Inperioaren zale amorratua izan zen eta haien estiloa Alemananiako historiarekin lotzeko historia manipulatzeko ez zuen arazo handirik izan. Hitlerren arabera erromatarrek lehengo Ariar Inperioa sortu zuten. Ideia hori oinarritzat hartuta nazien arkitektura neoklasizismoaz eta Art Décoz oinarritu zen; batzutan Art Déco soila bezala definitu da. Beste iturri Antzinako Greziako estiloak izan ziren. Erromatarren kasuan lotura ez bazen oso historikoa, Graziako kasuan manipulazioa erabatekoa izan zen: nazien arabera Greziako arteak ariar herrien eragina ezagutu zuen eta greziarrak alemaniarren arbasoen artean zeuden.

Elementu neoklasiko horiekin batera, germaniar kutsua zituzten elementuak nahastu zituzten.

Eraikin hauek balio berezia zuten nazien ideologian. Normalean izugarrizko jendetza biltzeko inguruak ziren eta dena handia, erraldoia izan behar zen. Modu batez, Alemania Berriaren handitasuna adierazi behar zuten. Hitlerren hitzetan "arkitektura hitza harrietan" zen, hau da, haien mezua zabaltzeko bide bat zen.

## Adibide batzuk 
Naziek asmatutako proiektu asko ez ziren praktikara eraman, adibidez Berlinerako Welthauptstadt Germania proiektua, hau da, Berlin berria Germaniaren hiriburua bezala. Beste batzuk bai, esaterako:
* Reichsparteitagsgelände,
* Haus der Kunst,
* Reichsluftfahrtministeriumen eraikina
* Prora eraikinak,
* Berlingo Olinpiar Estadioa,
* Führerbunker,
* Welthauptstadt Germania,
* Wolfsschanze.
thumb|Welthauptstadt Germania proiektua.
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Baynes, Norman H. *The Speeches of Adolf Hitler*, April 1922-August 1939, V1 & V2. Londres: Oxford University Press, 1942. V1 -  V2 - 
* Cowdery, Ray eta Josephine. *The New German Reichschancellery in Berlin 1938-1945*.

## Kanpo estekak 
* : Nazien arkitekturaren ezaugarriak.
Americano (2011ko filma)

***Americano*** 2011ko Mathieu Demy frantziar zinema zuzendariaren filma da.

## Argumentua 
Amaren heriotzari aurre egin ezinik, Martin Lolaren bila abiatuko da Tijuana aldera. Lola txikitan ezagutu zuen emakume mexikarra da, eta Martinen amaren bizitzan toki berezia eduki zuen.

## Ahots aktoreak 
* Mathieu Demy: Martin
* Salma Hayek: Lola
* Geraldine Chaplin: Linda
* Chiara Mastroianni: Claire
* Carlos Bardem: Luis
* Jean-Pierre Mocky: Aita
* André Wilms : German

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sans toit ni loi

***Sans toit ni loi*** 1985eko Agnès Varda frantziar zinema zuzendariaren film dramatikoa da. Miloi bat ikusle baino gehiago izan zituen.

## Argumentua 
Mona Nimesen hilik topaturiko arlote gaztea da. Flash-back baten bitartez, bere bizitza ezagutuko dugu.

## Ahots aktoreak 
* Sandrine Bonnaire : Simone Bergeron
* Macha Méril : Mme. Landier
* Stéphane Freiss : Jean-Pierre
* Yolande Moreau : Yolande
* Marthe Jarnias : Yolanderen ugazaba
* Setti Ramdane : marokoarra
* Francis Balchère : jendarmea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Intruders (2011ko filma)

***Intruders*** 2011ko Juan Carlos Fresnadillo espainiar zinema zuzendariaren filma da.

## Argumentua 
Juan eta Mia neska-mutilak herrialde banatan bizi dira. Gauero aurpegirik gabeko ezezagun bat agertzen zaie; beraiez jabetu nahi duen izaki izugarri bat, alegia.

## Aktoreak 
* Clive Owen: John Farrow
* Carice van Houten: Susanna
* Ella Purnell: Mia Farrow
* Pilar López de Ayala: Luisa
* Izan Corchero: Juan
* Daniel Brühl: Aita Antonio
* Mark Wingett: aitona
* Lolita Chakrabarti: Dr. Roy
* Kerry Fox: Dr. Rachel
* Raymond Waring eta Adam Leese: Poliziak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Les demoiselles ont eu 25 ans

***Les demoiselles ont eu 25 ans*** 1993ko Agnès Varda frantziar zinema zuzendariaren film dokumentala da.

## Argumentua 
Rocheforteko andereñoak pelikula filmatu zuteneko irudiak, Agnès Vardak berak 1996an zaharberrituak, Rochefort hiriak filmaren 25. urteurrenean egindako festako irudiekin nahasirik.

## Parte-hartzaileak 
* Mag Bodard
* George Chakiris
* Danielle Darrieux
* Jacques Demy (artxibo irudiak)
* Catherine Deneuve
* Françoise Dorléac (artxibo irudiak)
* Bernard Evein
* Jean-Louis Frot
* Gene Kelly
* Michel Legrand
* Jacques Perrin
* Michel Piccoli
* Jacques Riberolles
* Bertrand Tavernier

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Herri nilotikoak

**Herri nilotikoak** edo **nilotikoak** ipar-ekialdeko Afrikako zenbait talde etniko dira, jatorria Nilo haranean dutenak. Oso larruazal beltza dute, garaiak dira (1,72–1,82 metro, batez beste, baina asko dira bi metrotik gora direnak) eta oso meheak, dolikozefaloak. Hego Sudanen, hego-mendebaldeko Etiopian, Ugandan, Kenyan, eta iparraldeko Tanzanian bizi dira. Nilotikoak dira, besteak beste, shilluk, dinka, nuer eta masai leinuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bo Nilsson

**Bo Nilsson** (Skellefteå,  — 2018ko ekainaren 25a) suediar musikagilea izan zen.

Bere kasa egin zituen ikasketak. Musika elektronikoa eta seriekoa landu izan zituen, eta baita abangoardiako teknikak ere. Suediako herri musikaren elementuak erabili zituen bere lanetan. Darmstadt eskolako joeren eragina izan zuen, baina ez zen talde haren estetikara makurtu.

Nilsson-en lanen artean aipagarriak dira, besteak beste: *Audiograma* (1957), *Frequenzen* (1955-1956), *Szene I, II, III* (1960-1961), *Gösta Oswaldi gutuna* (1961), *Sarrera* (1962) eta *Nazm* (1973).

## Erreferentziak
Nō

[thumb|250px|eskuinera|Nō antzerkia [Itsukushima santutegian]]

 edo  Japoniako antzerki mota da, kantua, poesia, musika, dantza eta mimoa nahasten dituena. 

## Historia 
Kanami antzezleak eta haren seme Zeami Motokiyok XIV. mendean eman zioten gaur egun duen moldea antzinatik zetorren no antzertiari. Zeami-k budismoaren joera estetikoak landu zituen, eta no-ari buruzko liburuxkak idatzi zituen, antzezleek eta egileek mendez mende beren prestakuntzarako erabili izan dituztenak. No antzertiak arau zorrotz aldaezinak ditu; hasieran kanpoaldean antzezten zen, gaur egun, berriz, antzokietan; agertokia oso sinplea du, jantziak eta mozorroak, berriz, guztiz apainak eta aberatsak; antzezleak gizonezkoak dira beti, eta bi antzezle nagusi daude:  eta , bigarren mailako antzezleen eta abesbatza txiki baten laguntzaz jokatzen dutela. 250 antzerti-lan gorde dira, gehienak XIV. eta XV. mendeetan idatzitakoak. Emanaldi bakoitzak sei bat ordu irauten du eta bost motatako antzerti-lan antzezten dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nikomako Gerasakoa

**Nikomako Gerasakoa** (, ; Jerax,  – ) Greziako matematikaria (I. mendearen bukaera). *Introductio arithmetica* lanean, aritmetika geometriatik berezirik, jakintza autonomo gisa, liburu batean aurkeztu zuen lehena izan zen. Zenbakien tasun orokorrak azaldu zituen lan horretan.

## Erreferentziak
Maurizio De Giovanni

**Maurizio de Giovanni** (Napoli, 1958ko martxoaren 31) polizia eleberriak idazten dituen italiar idazle bat da.

## Biografia 
Napolin bizi eta lan egiten du. 2005. urtean, eleberri beltzetarako *Porsche Italia* izeneko literatura lehiaketa batera aurkeztu zen, faxismoaren garaiko Napoli hirian girotutako istorio batekin (*I vivi e i morti*); Ricciardi komisarioa zen protagonista nagusia, jatorri nobleko polizia bat, oso dohain berezia duena: izan ere, modu ez-naturalean (istripuan edo erailda) hiltzen direnen azken hitz eta sentsazioak antzemateko gaitasuna du, bai eta pertsona horien mamuak ikusteko ere. Lan honetan oinarrituta dago 2007an argitaratu zuen lehen eleberria, ''Il senso del dolore. L'inverno del commissario Ricciardi;* eleberri honekin hasi zen Ricciardi komisarioaren pertsonaiaren inguruan egin duen seriea, honako beste izenburu hauekin: *La condanna del sangue. La primavera del commissario Ricciardi (2008)*, *Il posto di ognuno. L'estate del commissario Ricciardi* (2009) eta *Il giorno dei morti. L'autunno del commissario Ricciardi* (2010). Fandango argitaletxean plazaratutako lau liburu hauei esker, laster hasi zen publiko zabalarengana iristen eta beste hizkuntza askotara itzulia izaten.

Ricciardi komisarioaren serieak Einaudi argitaletxearekin jarraitu du aurrera beste eleberri hauekin: *Per mano mia. Il Natale del commissario Ricciardi* (2011); *L'omicidio Carosino. Le prime indagini del commissario Ricciardi* (2012); *Vipera. Nessuna resurrezione per il commissario Ricciardi (2012);* *In fondo al tuo cuore. Inferno per il commissario Ricciardi* (2014);  *Anime di vetro. Falene per il commissario Ricciardi (2015);* *Serenata senza nome. Notturno per il commissario Ricciardi (2016)*.

Gure garaiko Napoli hirian girotutako beste serie bat hasi zuen 2012. urtean, *Il metodo del coccodrillo *eleberriarekin, zeinetan Giuseppe Lojacono inspektore siziliarra baita protagonista nagusia, mafiarekin lotuta egoteko akusazio faltsuagatik Napoliko komisariarik txarrenera bidali dutena; han, bera bezala, askotariko arrazoiengatik poliziak baztertu dituen beste agente batzuekin egingo du topo, Luigi Palma komisarioaren agindupean. Poliziaren barruan duten egoeragatik, hain zuzen, *I bastardi di Pizzofalcone'' izena emango diote elkarri, eta horixe da serie honen izena. Hartan oinarrituta, telebistarako egindako film sorta bat egin du RAI telebista publiko italiarrak.

## Erreferentziak
Sulaiman al-Mustain

**Sulaiman al-Mustain** edo **Sulaiman ibn al-Hakam** () Kordobako bostgarren omeiatar kalifa izan zen bitan, 1009 eta 1010 artean eta 1013 eta 1016 artean.

## Biografia 
Al-Hakam aita, Sulaiman aitona eta Abd ar-Rahman III.a birraitona izan zuen.

1009an mertzenario bereber eta Antso Garzeitz Gaztelakoaren laguntzari esker, Muhammad II.a al-Mahdiren aurka matxinatu zen. 20.000 laguneko bere armadak 1009ko azaroaren 1ean Alcoleako guduan irabazi, eta hiriburua setiatu eta arpilatu zuen. Hixam II.a askatu eta handik egun gutxira kargutik kendu eta "al Mustain bi-llah" (Allahren laguntza bilatzen duena) izenondoa hartu zuen.

Muhammad II.a Toledora ihes egin eta 30.000 soldaduko armada eraiki zuen. Wahid jeneralak zuzendua, Muhammad II.ak Ramon Borrell kondeak zuzenduriko 9.000 katalanen laguntza ere izan zuen eta 1010eko maiatzean Sulayman Kordobatik eta tronutik bota zuen.

Muhammad II.a apenas ez zuen denborarik tronua bereganatzeko, izan ere, urte bereko uztailaren 23an kordobar nobleen biltzarrak kargutik kendu eta erail zuen. Hisham II.ak tronua berreskuratu zuen.

Sulaiman, Algecirasen babesean zegoela, ez zuen Hixam aintzat hartu eta itsasartez haraindiko bereberren laguntzaz, gerra zibil sortu eta 1013ko maiatzaren 9an hiriburua konkistatu zuen. Hixam II.a erail eta bigarrenez (1013-1016) kalifa izendatu zuen.

Kalifa-herrian zeuden etniak (arabiarrak, bereberrak eta eslaviarrak) asetzeko, probintziak bere kontrolpean zuten leinuei boterea eman eta Sulaimanek Kordobakoa bereganatu zuen. Baina geroko taifa erresumen egitura honek ez zuen bere helburua bete eta 1016an Ceutako valia zen Ali ibn Hammud al-Nasirrek matxinatu eta uztailaren 1ean Kordoban sartu zen. Sulaiman erail eta bere burua kalifa izendatu zuen.

## Erreferentziak
Megiddoko gudua (K.a. XV. mendea)

**Megiddoko gudua** Antzinako Egiptoko gudarosteen eta Kanaango koalizio basailu baten artean gertatutako gudua izan zen. Egiptoko indarren komandantea Tutmosis III.a zen, Kanaandarrak Kadesheko erregeak gidatzen zituelarik. Historian detaile nabarmenarekin erregistratutako lehenengo gudua izan zen. Megiddoko guduan ere arku konposatua erabilera lehen aldiz agertzen da idatzita eta hildakoen kontaketa egin zen lehen gudua izan zen. Guduko kontakizuneko iturri guztiak Egipton daude, batez ere Amun-Re Tenpluan dauden hieroglifoetakoak, Tebasen, gaur egungo Luxor.

Egiptoarren antzinako kontakizunak dio gudua hirugarren denboraldiko lehen hilabeteko 21. egunean izan zela, Tutmosis III.aren erregealdiaren 23. urtean. Kalkulu ezberdinak egin dira, baina litekeena da K.a. 1457ko apirilaren 16an gertatu izana, nahiz eta K.a. 1482 edo 1479. urteak ere eman diren data posible gisa.

Megiddoko guduan Egiptok irabazi zuen eta Kanaango indarren galbidea izan zen. Azken hauek, ihesean, Megiddoko hiriaren babesa bilatu zuten. Horren ondorioz **Megiddoko setioa** hasi zen, zazpi hilabetez luzatu zena. Guztira 4.000 egiptoar eta 8.300 kanaandar hil ziren, 1.000 egiptoar zauritu eta 3.400 kanaandar atxilotu zituzten.

Antzinako Egiptok Levantearen gaineko kontrola eskuratu zuen guduaren ondorioz, eta Tutmosis III.ak inoiz Egiptoko Inperio Berriak izandako hedapenik handiena eskuratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abd ar-Rahman IV.a

**Abd ar-Rahman IV.a** () Kordobako zazpigarren omeiatar kalifa izan zen, 1018an gobernatu zuena.

## Biografia 
Muhammad aita, Abd al-Malik aitona eta Abd ar-Rahman III.a birraitona izan zuen.

Hisham II.aren agintaldian botere-borroka hasi zenean, Kordobako gortetik ihes egin zuen. Valentzian babesturik zegoela, omeiatarren aldekoek Banu Hammud leinukoa zen Ali ibn Hammud al-Nasirren aurka aritzeko konbentzitu zuten.

Valentzia eta Zaragozako valien laguntzari esker, Kordobarako bidean zegoela eta 1018ko martxoan Jaén konkistatu ondoren, apirilean bere eslaviar guardiek Ali ibn Hammud erail zutela eta hammuditarren aldekoek Al-Qasim al-Mamun Sevillako valiari tronua eskaini ziotela jakin zuen. 1018ko apirilaren 29an omeiatarren aldekoek Abd ar-Rahman bidezko kalifa izendatu eta honek "al-Murtada" (Jainkoaren begi ona duena) izenondoa hartu zuen. Hala ere, ez zen bere babesleek uste zuten panpina eta, 1018ko irailean, omeiatar gudarosteak Guadix erasotzen ari zela, saldu eta erail zuten.

## Erreferentziak
Al-Qasim al-Mamun

**Al-Qasim al-Mamun** () Kordobako zortzigarren kalifa izan zen. Banu Hammud leinuko bigarrena, 1018 eta 1021 artean eta 1023an gobernatu zuen.

## Biografia 
1018ko martxoaren 22an hiru eslaviar guardiak Ali ibn Hammud al-Nasir bere anaia erail zutenean, Sevillako valia zen. Hammuditar aldekoek deitu eta Kordobara joan zen non kalifa izendatu eta "al-Mamum" (konfiantza ematen duena) izenondoa hartu zuen. Aldi berean, omeiatarren aldekoek Abd ar-Rahman IV.a izendatu eta honek gudaroste handia zuzendu zuen hiribururantz.

Guadix setiatzen ari zirela, omeiatar aldekoek Abd ar-Rahman saldu eta erail zutenean, Al-Qasim botere osoa bereganatu eta hiru urtez lasai gobernatu zuen. 1021ean, Yahya al-Mutali bere iloba, aitaren tronua aldarrikatu eta armada bat altxa zuen Kordoba hartzeko. Al-Qasim bereberren laguntza galdu, hiribura utzi eta Sevillan babestu zen. Abuztuaren 13an Yahya kalifa izendatu zuten.

Urtebete baino pixka bat gehiagoz bi kalifa izan ziren: Kordobakoa eta Sevillakoa. Hala ere, Yahyak ezin zuen hiriburuko etengabeko matxinadak gelditu eta 1023ko otsailean Kordobatik ihes egin eta Al-Qasimen bidea ireki zuen. Urte bereko abuztuan kordobarrak, Al-Qasimen gobernu txarra zela eta, berriro matxinatu eta Al-Qasim Jerezen babestu behar izan zen. Yahya itzuli, Al-Qasi preso hartu eta Málagan espetxeratu zuten. Bi urte geroago hil zen.

## Erreferentziak
Andrian Nikolaiev

**Andrian Grigorevitx Nikolaiev** (; Xorxely,  - Txeboksary, ) sobietar kosmonauta ohia izan zen, Txuvax herrikoa. 1962an Vostok 3 espazio ontzia gidatu zuen, eta 64 orbita osatu zituen Lurraren inguruan. 1970ean Soyuz 9 ontzian bidaiatu zuen eta 17 egunez egon zen bere kideekin orbitan. Sekulako marka izan zen garai haietarako. Espazioan ibili den lehen emakumea izateagatik ospetsua den Valentina Terexkova kosmonauta sobietarrarekin ezkondu zen 1963an.

## Erreferentziak
Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie

thumb|KBDren eraikinaren ikuspegia.
**Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie** (RKD; euskaraz, ‘Artearen Historiarako Institutu Herbehereetarra’) artearen historiaren munduko egoitza handiena da. 1932an sortua, Haga hirian dago kokatuta, Herbehereetan. 1995tik RKD erakunde independentea da baina fundazioak gestionatzen dituen bildumak estatuarenak dira.

## Funtsak 
Liburutegiaren espezialitatea Mendebaldeko Arte Historia da, Erdi Aroatik arte garaikideraino, baina modu berezian Herbehereetako margolaritza barrokoa. Funts guztiak publikoari irekita daude eta neurri handi batean digitalizatua eta webgunean eskura.

Liburutegiak 450 000 titulu erakusten ditu, 150 000 inguru enkanteetako katalogoak, eta 3000 aldizkari. Hizkuntza nagusia nearlandera da baina asko eta asko ingelesesezko erreferentziez.

RKD-k, bestetik, Arte & Architecture Thesaurus bertsio herbeheretarra gestionatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie
Abd ar-Rahman V.a

**Abd ar-Rahman V.a** () Kordobako hamargarren omeiatar kalifa izan zen, 1023 eta 1024 artean gobernatu zuena.

## Biografia 
Muhammad II.a al-Mahdiren anaia, 1023an, hiriburuko etengabeko matxinadak gelditu, Al-Qasim al-Mamun hammuditar kalifa ihes egin eta Jerezen babestu zen. Omeiatarren aldekoek abenduaren 2an kalifa izendatu zuten. Hiriburuko bandoen txotxongilo bilakaturik, "al-Mustazhir bi-llah" (Allahren babesa erregutzen zuena) izenondoa hartu zuen. Bere agintaldia 47 egun baino ez zuen iraun eta ezin izan zuen hiriburuko gatazkak gelditu. 1024ko urtarrilaren 17an Muhammad III.a bere lehengusuak zuzenduriko langabetuen matxinada batean erail zuten.

## Erreferentziak
Yahya al-Mutali

**Yahya ibn Ali ibn Hammud al-Mutali** () Kordobako bederatzigarren kalifa izan zen. Banu Hammud leinuko hirugarrena eta azkena, 1021 eta 1023 artean eta 1025 eta 1026 artean gobernatu zuen.

## Biografia 
Ali ibn Hammud al-Nasir kalifaren semea, ez zuen Al-Qasim al-Mamun bere osaba kalifatzat ezagutu. 1021ean Ceutako valia zen, aitarengatik jarauntsi zuena. Orduan, bereberrez osaturiko armada bat egin eta Málagan itsasoratu zen.

Yahya Kordobara heltzekotan zegoela, Al-Qasim ihes egin eta Sevillan babestu zen. Yahya al-Mutali kalifa izendatu zuten eta "al-Mutali bi-llah" (Alahk jaso duena) izenondoa hautatu zuen.

Urtebete baino pixka bat gehiagoz bi kalifa izan ziren: Kordobakoa eta Sevillakoa. Hala ere, Yahyak ezin zuen hiriburuko etengabeko matxinadak gelditu eta 1023ko otsailean Kordobatik ihes egin eta Al-Qasimen bidea ireki zuen. Urte bereko abuztuan kordobarrak, Al-Qasimen gobernu txarra zela eta, berriro matxinatu eta Al-Qasim Jerezen babestu behar izan zen.

Baina Yahya al-Muhtalek ez zuen tronua berreskuratu, omeiatarren aldekoek Abd ar-Rahman V.a eta Muhammad III.a kalifa hautatu baitzituzten. Tartean Yahya al-Muthal hammuditarrak Málagan finkatu eta Al-Qasim osaba atxilotu eta erail zuen.

1025ean, Muhammad III.a kalifak Yahya Kordoba konkistatzeko armada bat eraiki zuela jakin eta hiriburutik ihes egin zuen. Irailaren 9an hiriburuan sartu eta kalifaren titulua aldarrikatu zuen. Baina toki segurua ez zenez, Abu Jafar Ahmad ibn Musa bisir izendatu zuen eta Yahya Málagan babestu zen.

Kordoban matxinadak etengabekoak ziren eta 1026ko ekainean kordobarrek bisirra egotzi eta Hisham III.a omeiatarra hautatu zuten kalifa.

Tronua galdu ondoren, Yahya al-Mutali Málagan lekukotu eta Málagako taifa sortu zuen, *Rayya* (Málaga) eta *al-Yazirat* (Algeciras) korak batuz.

## Erreferentziak
Muhammad III.a

**Muhammad bin Abd ar-Rahman bin Obayd Allah** (), **Muhammad III.a** (arabieraz: محمد الثالث) izenaz ezaguna, Kordobako hamaikagarren omeiatar kalifa izan zen, 1024 eta 1025 artean gobernatu zuena.

## Biografia 
Aita Abd ar-Rahman, aitona Ubayd Allah eta birraitona Abd ar-Rahman III.a izan zituen.

1023an, hiriburuko etengabeko matxinadak gelditu, Al-Qasim al-Mamun hammuditar kalifa ihes egin eta Jerezen babestu zen. Omeiatarren aldekoek abenduaren 2an Abd ar-Rahman V.a kalifa izendatu zuten. Bere agintaldia 47 egun baino ez zuen iraun eta ezin izan zuen hiriburuko gatazkak gelditu. 1024ko urtarrilaren 17an Muhammad III.a bere lehengusuak zuzenduriko langabetuen matxinada batean erail zuten.

Kalifa izendatua, "al-Mustakfi bi-llah" (Allahz asebetetzen dena) hautatu zuen izenondoa. Ez zen agintari ona izan eta erabaki arbitrario eta krudel hartu ondoren, herri babesa galdu zuen. 1025ean, Yahya al-Mutali hammuditar kalifa ohiak armada bat prestatzen ari zela jakin eta, emakumez mozorroturik, hiriburutik ihes egin zuen. Al-Tagr al-Ala edo Goialdeko Markarantz jo zuen Zaragozan babesa bilatzeko asmotan, hala ere, Uclésen harrapatu eta erail zuten. Amin'am kristau esklaboarekin alaba bat izan zuen, Wallada izenekoa, gero poeta ospetsu bilakatu zena.

## Erreferentziak
Harriet Quimby

**Harriet Quimby** (Arcadia, Michigan, 1875eko maiatzaren 11 – Squantum, Massachusetts, 1912ko uztailaren 1a) hegazkinlari eta zinema gidoigile estatubatuar aitzindaria izan zen. 1911an bilakatu zen lehenengo emakumea pilotoaren lizentzia lortzen AEBetan. Hurrengo urtean, 1912ko apirilaren 16an Mantxako kanala hegazkinez zeharkatu zuen lehen emakumea izan zen. 59 minututan burutu zuen zeharkaldia, eta lur hartu zuen Calais-etik 40 km-tara, hondartza batean. Hedabideen aldetik oihartzun gutxi lortu zuen, bezperan 'RMS Titanic' itsasontzi famatua hondoratu zenez eta interes guztia albiste hark bereganatu zuenez.

## Hollywood 
1911an Quimby-k idatzi zituen 7 gidoi film labur mutuetarako, 'Biograph Studios' etxearekin. Zazpiak zuzendu zituen D. W. Griffith-ek. Aktoreen artean Florence La Badie, Wilfred Lucas eta Blanche Sweet zeuden. Quimby bera ere aktore lan txikian agertu zen pelikula batean.

## Heriotza 
1912ko uztailaren 1ean hegan egin zuen topaketa batean Bostonen. William A.P. Willard, ekitaldiaren antolatzailea eta Charles Willard pilotoaren aita, berarekin batera zihoan hegazkin modelo berri batean. 300 metroko altueran matxura bat eduki zuten eta hala Willard nola Quimby hil ziren.

## Kanpo loturak 
* 'Centennial of Flight: Harriet Quimby'.
Nilgiri

**Nilgiri** () Indiako mendikatea da, hego-mendebaleko Dekkan lurraldean. Doddabetta (2.637 m) da mendi garaiena. Ezagunak dira hango te eta kafe sailengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2012ko Bizkaiko Bertsolari Txapelketa

**2012ko Bizkaiko Bertsolari Txapelketa**  urriaren 7 eta abenduaren 15 bitartean ospatu zen. 37 bertsolarik hartu zuten parte eta guztira 9 saio egin ziren: 5 kanporaketa, 3 finalaurreko eta finala. Finala abenduaren 15ean Bilboko Miribilla kiroldegian jokatu zen eta Jon Lopategik jantzi zion txapela **Arkaitz Estiballes** irabazleari.

## Parte-hartzaileak 
### Bertsolariak 
### Gai-jartzaileak 
# Leire Aurrekoetxea
# Maite Berriozabal
# Leire Bilbao
# Zuriñe Iarritu
# Bernardo Mandaluniz

### Epaileak 
# Iñaki Aurrekoetxea
# Nahikari Ayo
# Mirari Azula
# Moises Enbeita
# Jurgi Fuentes
# Asier Ibaibarriaga
# Gorka Intxaurbe
# Jon Jaio
# Andoni Larrea
# Xemein Larrinaga
# Josu Telleria
# Ander Txakartegi

## Saioak 
### Kanporaketak 
#### Berriatua 
Berriatuako kanporaketa herriko frontoian izan zen, 2012ko urriaren 7ko 17:30etan. 

#### Balmaseda 
Balmasedako kanporaketa Klaret antzokian jokatu zen, 2012ko urriaren 14ko 17:30etan. 

#### Mungia 
Mungiako kanporaketa Olalde aretoan izan zen, 2012ko urriaren 27ko 17:30etan. 

#### Sopela 
Sopelako kanporaketa herriko frontoian izan zen, 2012ko urriaren 28ko 17:30etan. 

### Finalaurrekoak 
#### Basauri 
Basauriko saioa lehenengo finalaurrekoa izan zen. 2012ko azaroaren 18ko 17:30etan ospatu zen Kiroldegian. 

#### Durango 
Durangoko saioa bigarren finalaurrekoa izan zen. 2012ko azaroaren 25eko 17:30etan ospatu zen Landakon. 

#### Gernika-Lumo 
Gernika-Lumoko saioa hirugarren finalaurrekoa izan zen. 2012ko abenduaren 2ko 17:30etan jokatu zen Jai Alai pilotalekuan. 

### Finala 
#### Bilbo 
Finala Bilbon ospatu zen, Miribilla Kiroldegian, 2012ko abenduaren 15eko 17:30etan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bideoa: Jon Lopategi jantzi dio txapela Arkaitz Estiballesi
* 2012ko Bizkaiko Txapelketa Bertsozale Elkartearen webgunean
Sagittarius A

**Sagittarius A** (Sgr A laburtua), gure galaxia den Esne Bidearen erdigune galaktikoan dagoen irrati uhinen igorle konplexu bat da. Bere izena Sagittarius konstelazioan dagoelako jasotzen du. Honako hiru hauek osatzen dute:

* Sagittarius A Ekialdea: supernoba baten hondarra.
* Sagittarius A Mendebaldea: kiribil formako egitura bat.
* Sagittarius A* ("Sagittarius A-izarra"): kiribilaren erdian dagoen irratiturri konpaktu eta biziki distiratsu bat.

Astronomo askoren ustetan, galaxiaren erdigunean zulo beltz supermasibo bat dago. Dirudienez, Sagittarius A* da zulo beltz horren kokagunea izateko hautagairik probableena.

## Kanpo estekak
Juan Artzamendi

**Juan Artzamendi Enparantza** (Arrasate, 1927ko azaroaren 25a - Gasteiz, 2004ko maiatzaren 28a) gipuzkoar musikagilea izan zen.

Bere hasierako musika ikasketak Enrique Álvarez Zapata eta Justo Munarrizekin egin zituen. Munarriz orduko Arrasateko Udal Bandaren zuzendaria zen, eta berarekin klarinetea eta pianoa jotzen ikasten hasi zen. Ikasketetan Valladoliden sakondu zuen, eta Euskal Herrira bueltan armonia, konposizioa, instrumentazioa eta zuzendaritza ikasi zituen, Francisco Escuderoren ikasle gisa. Ordutik Escudero bere irakasle handitzat izan zuen.

1960tik Arrasateko Udal Banda zuzendu zuen, eta 1963ko lehiaketan Arrasateko Bandako Zuzendari Zibilen Kidegoan sartu zen. Ordutik Arrasateko Udal Bandako zuzendari lanak egin zituen, eta Arrasateko Udal Banda zuzenduz hainbat sari lortu zituen (lehen sarirako accesita Musika Banden I. Txapelketa Erregionalean, Zaragozan 1967an; lehiaketa berean, Artzamendik lehen sarirako accesit bat lortu zuen, bere zuzendaritzagatik).

'Txanton Piperri' operarekin arrakasta nabarmena lortu zuen, eta Danok abesbatza sortu zuen.

Udalak 1974an erabaki zuen Arrasateko banda bertan behera uztea, eta ondorioz Artzamendi bere bizitzako bigarren proiektu handian zentratu zen: Arrasate Musikaleko sortzailea izan zen 1975ean, eta bertako ikasleen Orkestra Sinfonikoaren zuzendaria 1977tik 1992ra. Bide horretan nazioarteko birak egin zituzten, baita hainbat sari lortu ere.

Urte hartan erretiroa hartu zuen, eta Arrasateko Parrokiako koruaren zuzendaritzaz arduratu zen.

Obra ugari konposatu zituen, horien artean: 'Udalamendi', Udalaitz mendiari buruzko orkestra eta abesbatzarako poema sinfonikoa; 'Mari Errauskin' opera; “Gora Arrasate' danborradarako martxa; Tenore, abesbatza eta organorako requiem bat, San Frantziskoko kanpaien berrinaugurazioan estreinatua.

Arrasateko Udalaren Urrezko Domina jaso zuen.
Ali ibn Hammud al-Nasir

**Ali ibn Hammud al-Nasir** () Kordobako seigarren kalifa izan zen. Banu Hammud leinuko lehena, 1016 eta 1018 artean gobernatu zuen.

## Biografia 
Sulayman ibn al-Hakamek Tanger eta Ceutako vali izendatu zuen, hammuditar saritzeko eta kalifa-herrian zegoen anarkia kontrolatzeko. Ali ibn Hammudek laster bere helburu politikoa erabaki zuen: kalifa bilakatzea. Horretarako, bere burua Ali ibn Abi Talib Mahomaren suhiaren oinordeko aldarrikatu zuen.

1016an Algecirasen lehorreratu eta Málaga konkistatu zuen. Handik Kordobarantz jo eta uztailaren 1ean hiriburua konkistatu zuen. Sulayman burugabetu zuen, kalifa izendatu eta "al-Nasir li-din Alláh" (Allahren erlijioa defendatzen duena) izenondoa hartu zuen.

Xaria ezarri eta etnia guztiak zuzen jokatu zituenez, hasieran herriak onartu zuen. Baina Abd ar-Rahman IV.a omeiatar erregenahi azaldu eta Ali ibn Hammuden bereberren alde egin zuen (arabiar eta eslaviarren atsekaberako). Herri onarpena galdu eta 1018ko martxoaren 22an hiru eslaviar guardiak erail zuten.

Abd ar-Rahman IV.az gain, beste erregenahi azaldu zen: Sevillako valia eta Ali ibn Hammuden anaia zen Al-Qasim al-Mamun hain zuzen ere. Abd ar-Rahman IV.a 1018ko apirilaren 29an kalifa izendatua izan arren, ez zuen inoiz Kordoban sartu eta de iurezko kalifa bat besterik ez zen izan.

## Erreferentziak
Rukbat

**Alpha Sagittarii** (**α&nbsp;Sagittarii**, **Alpha&nbsp;Sgr**, **α&nbsp;Sgr** laburtua) edo **Rukbat** Sagittarius konstelazioan dagoen +3,97 itxurazko magnitudeko izar bat da. Alfa Bayerren izendapena daraman arren, ez da, inola ere, konstelazio honetako izarrik distiratsuena, baizik eta hamabosgarren distiratsuena. Bere izena, batzuetan **Rucba** bezala ere idatzia, arabierazko () *Ar-Rukbah* izenetik dator, "belauna" esan nahi duena, arkulariaren gorputzean duen kokapena adieraziz. **Alrami** bezala ere ezagutzen da, "arkularia" esan nahi duena, konstelazio osoari erreferentzia eginez.

Gure eguzki-sistematik 170 argi-urteko distantziara, Rukbat B8V espektro motako eta 12370 kelvineko tenperatura efektiboko izar zuri-urdinxka bat da. Bere argitasuna gure eguzkiarena baino 112 aldiz handiagoa da. Bere diametroa gure eguzkiarena baino 2,3 aldiz handiagoa eta bere masa gure eguzkiarena baino 3 eta 3,2 aldiz bitartean handiagoa da. Bere metaltasuna gure eguzkiarenaren antzekoa da. Vegaren inguruan aurkitu denaren moduko hauts laino batek inguratzen du (disko formakoa seguruenik). Era berean, x izpien iturri ahul bat da.

Bere espektru azterketak Rukbatek hurbileko lagun bat izan dezakeela adierazten duen arren, orain arte, bere bilaketan ez da halako emaitzarik lortu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nikomedes I.a

**Nikomedes I.a** (;  – ) Bitiniako erregea izan zen, K.a. 278 inguruan eta K.a. 255 inguru bitartean. Galaziarren aliatua izan zen eta Frigian finkatzen lagundu zien. Nikomedia hirira sortu (K.a. 264 inguruan) eta bere herrialdearen helenizazioa bultzatu zuen.

## Erreferentziak
Katu jendea

***Katu jendea*** Eider Rodriguezek 2010 urtean argitaratutako liburua da. Horrekin 2008ko Igartza saria irabazi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Katu jendea, Gizapedian.
* Katu jendea, G. Lasarte, *Argia*, 2010-10-10
* Katu jendea, J. Rojo, *El Correo*, 2010-10-09
* Katu jendea, G. Landabaso, *Deia*, 2010-09-18
* Katu jendea, F. Juaristi, *El Diario Vasco*, 2010-09-10
* Katu jendea, E.B., *Aizu!*, 2010-09
* Katu jendea, I. Zaldua, *Gara*, 2010-05-28
* Katu jendea, L. Lopez Ziluaga, *Berria*, 2010-05-02
Isaak Krakenekoa

**Isaak Krakenekoa** Masami Kurumadak idatzi eta marraztutako manga eta animea den Saint Seiyako pertsonaia bat da. Jatorrizko istorioan bere parte hartze bakarra Poseidonen sagan da, jainko honen Krakeneko itsas general bezala. Ozeano Artikoko zutabea babesten du.

## Istorioa 
Animean Kristal Zaldunaren ikaslea zen Siberian, Beltxargaren armajantzia lortzeko. Urte bete entrenatzen aritu ondoren, Hyôga iritsi zen, eta berarekin entrenatzen hasi zen Beltxargako armajantzia lortzeko. Sei urte inguru entrenatzen aritu ondoren, azkenean Siberiako izotza haustea lortu zuen. Baita Hyôgak ere, bere ama berriz ikusteko asmoaren ondorioz zaldun izan nahi duena. Lurrean zulo bat eginez, bere ama dagoen itsasontzia hondoratuta dagoen tokira iristen da, baina korronteen ondorioz, itsasontziko sareetan geratzen da, konortea galduta.

Isaak jaisten da bere bila, honek ere korronteei aurre egin behar dielarik. Isaakek Hyôga salbatzen du, baina, igoeran, korronteei aurre egin behar izaten diete. Halako baten, korronte horien ondorioz, Isaakek izotz zati baten aurka talka egin eta begi bat galtzen du. Hyôga salbatzeko zulo bat egiten du izotzean eta bere laguna kanpora bidaltzen du, salbu utziz.

Konorterik gabe, Isaak itsas korronteen mende geratzen da, Poseidonek salbatzen duen arte. Krakeneko ezkatazko armajantzia ikusten du eta honek Isaak aukeratzen du, hala Poseidonen itsas jeneral bihurtuz.

Hyôga Artiko Ozeanoko zutabea dagoen tokira iristean, Isaakek bere kaskoa kentzen du, hala bere nortasuna erakutsiz. Beltxargako zalduna poztu egiten da Siberian bere ikaskidea izan zena bizirik ikusteagatik. Siberian jasan zuenagatik, Hyôgak baimena ematen dio Isaaki begi bat ken diezaion, eta honek halaxe egiten du.

Zenbait aldiz erasotzen du Isaakek Hyôga Aurora Boreala teknikarekin, horietako baten teknika geldiaraztea lortzen duelarik. Halako batean, Hyôgaren armajantzia urrezko bihurtzen da. Beste behin Aurora Boreala teknika jasota, Hyôgak izotz zati baten aurka jotzen du, une batez konorterik gabe geratuz. Orduan Kiki iristen da, Librako armajantziarekin, eta Isaakek armajantzia emateko esaten dio, baina Kikik gogor heltzen dio armajantziaren kutxari.

Mü Ariesekoaren ikasleak zenbait ostiko jasotzen ditu Isaaken partetik, baina, azkenean, Hyôga seneratzen da eta Kikiri lasai egoteko esaten dio, berak egingo duela Isaakena. Isaakek Aurora Borealarekin erasotzen du berriz Hyôga, honen lepoko zauria berriz irekiz. Azken aldiz erasotzen du Isaakek Hyôga Aurora Borealarekin, honek, aldi berean, Aurora Exekuzioa teknika erabiltzen duelarik, bere ikaskidea izandakoa garaituz. Bere azken minutuetan, Isaakek guztia antolatu duena nor den kontatzen dio Hyôgari, Kanon Geminisekoari erreferentzia eginez. Azkenean, Kikik eramandako Librako armajantziko arma batekin, Hyôgak Artiko Ozeanoko zutabea suntsitzen du.

## Teknika bereziak 
* Aurora Boreala: Bi eskuak gorputz aurrean hurbiltzen ditu, energia bola bat sortuz, eta aurkariari jaurtitzen dio.

## Kanpo estekak
Abda Santxitz

**Abda Santxitz**, **Urraka Santxitz** jaioa, X. mendeko Nafarroako infanta izan zen. Aita Antso II.a Garzeitz Abarka eta ama Urraka Fernandez Gaztelako infanta izan zituen. Muḥammad ibn Abī ˤĀmirrek 982. urtean Iruñeko Erresuma eraso zuen, eta, itun moduan, Antso II.ak Ontzalu semea eta Urraka alaba Kordobara bidali zizkion.

## Biografia 
Kordobara bidalia izan eta gero, Muḥammad ibn Abī ˤĀmirren emazteetako bat izan zen emakume hau. ˤAbda jatorriz kristaua eta, gaur egun zalantza gabe baieztatu dezakegun bezala, Antso II.a Gartzeitz Iruñeako erregearen alaba izan zen. ˤAbda izena hartu zuen printzesa honek islamera egin zuen konbertsioa; eta garaiko kronikagileek “baskoi” bezala identifikatzen dute. ˤAbdak, ˤAbd al-Raḥmān erditu zuen 984 urte aldera, eta haren aitona zen Iruñeako erregearen omenez, jaioberriari “Sanchuelo” izena eman zitzaion. Suposa dezakegu, Muḥammad ibn Abī ˤĀmirren eta ˤAbdaren arteko ezkontza honek, nolabaiteko tregoa politikoa sortarazten zuela Kordoba eta Iruñearen artean, beraz. Dena den, Muḥammad ibn Abī ˤĀmirren lurraldeak menperatzeko modu bat ere izan zen. Horrela, Antso II.a Gartzeitz Nafarroako erregearen alabarekin ezkonduaz (besteak beste) paktu bat itxiko dute, zeinaren ondorioz Nafarroa obeditzera derrigortua egongo den

Emakume honen inguruko testigantzak ere baditugu. ˤĀmiriarren dinastia amaitzean eta Sanchueloren inguruan irain asko zabaltzen hasi zirenean, haren seme zen ˤAbd al-ˤAzīz-en izen ona salbatzen saiatuko ziren dinastiakoak. Gerora, Levanteko taifa bihurtuko zen gizon hau; eta, haren agintaldi garaian, ˤAbd al-Malik ibn Šuhayd olerkigileak gutunak bidaliko zizkion. Bertan, Muḥammad ibn Abī ˤĀmirren babespean hezia izan zen poetak, gobernariaren amama izango zen ˤAbdaren inguruan ere hitz egiten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak