Estatu liberal

thumb|Estatu liberala

**Estatu liberala,** XVIII. mendearen bukaeran eman ziren hainbat iraultzaren ondorioz (Iparramerikako zein mugimendu hispanoamerikarren iraultza independentistak eta Frantziar iraultza esaterako, azken honek garrantzia handiagoa duelarik) sortutako estatu-mota edo botere-antolaketarako forma da. Iraultza hauen ondorioz, Antzinako Erregimeneko Estatu absolutistarekin betirako bukatzea lortu zen. Horren ordez, Estatu liberala ezarri zen, oinarria doktrina liberala delarik. Gizartea eta Estatuaren arteko harremana legearen bitartez kudeatuko zen eta sufragioaren bitartez izango zuten aukera gizabanakoek estatura heltzeko. Estatuaren kudeaketa eta legegintza berri honetan, askatasuna eta berdintasunaren alde egin zuten.

Gaur egun arte iraun duela uler daiteke, edo bi mundu-gerren artekora tartean amaitu zela uler daiteke, 1918 eta 1939 bitartean, alegia, non krisialdian sartu zen.

Liberalismoa hasten da gizabanakoa jarduera politikoaren muina dela pentsatzen hasten denean. Gobernuak bermatu behar du gizabanakoak gauzak egiteko askatasuna behar duela, eta horretarako, bere eskubideak babesten dituen legedia bat jarri behar du. Horrela interes propioak lortzeko saiakera eta ahaleginak egingo dituzte. Botere politikoan daudenek ezingo dute inolaz ere ez askatasun horiek kendu. Oinarri guzti horiek kontuan hartuta esan daiteke politikaren helburua besteen interesak orekatzea dela eta ez ongia bilatzea.

Hiru dira liberalismo politikoaren printzipio oinarrizkoenak. Lehena, monarkia absolutuetako *mendeko* kontzeptuaren ordez, *hiritarra* erabiltzea, hiritarra baita eskubide besterenezinen subjektua, eskubideen deklarazioetan onartuta dagoenaren arabera. Beste printzipio bat da gremio eta korporazioen askatasun partikularrak indargabetzea, askatasunaren kontzeptu unibertsalaren alde, eta hori arlo askotan aplikatzen da: politikan, ekonomian eta jabetza-eskubideen defentsan, kode zibil guztietan adierazitakoaren arabera. Azkenik, subiranotasunaren jatorria ez du jainkoarengan kokatzen, herrian edo nazioan baino, bertsiorik erradikalenean eta demokratikoenean. Funtsezko printzipio batean biltzen da esandako guztia: botere politikoa legearen nagusitasunaren arabera erabili behar da, hots, konstituzio baten arabera. Eta boterearen erabilera hori ez da posible botere-banaketa egokirik gabe, banaketa horri esker lortuko baita boterearen beraren kontrola eta oreka**.**

Alabaina, ezinezkoa da eredu bakar bat balitz bezala azaltzea, zeren eta urteak igaro ahala ezaugarri komuneko hainbat estatu sortu baitira, eta guztien artean itxuratu dute estatu liberalaren eredua. Lehen liberalismoaren oinarria Amerikako Estatu Batuetan egindako Virginiako Eskubideen Adierazpenean jasota geratu zen (1776), baita Frantzian egindako Gizonaren eta Herritarraren Eskubideen Adierazpenean ere (1789).
thumb|Liberalismoa

Sozialki aldiz guztizko baliozkotasun eta mugarik gabeko errespetua askatasun indibidualarekiko Giza Eskubide Unibertsalak lortuz.

Eta azkenik ekonomikoki jabetza pribatuarekiko eta komunitatearekiko errespetu osoa, baita produkzio moduan ere. Merkatu askearen ekonomia sistemaren ezarpena, eskari eta eskaintza librearen bitartez. Iturrien pribatizazioa joera nagusi bezala hartuz eta produkzio bideak estatuaren esku-hartze gutxiarekin.

Estatu liberala, garaiko erregimen absolutistarekiko inkonformismoarekin sortzen da. Azaldu behar da,  Frantzian Estatu liberalaren ezarpenaren lehenengo pausuetan hainbat modu totalitario errepresiboak hartu zituela beldurraren bitartez Antzinako Erregimena defendatzen zuten funtzionarioak indar fisikoaren bidez kanporatuz, Gizonezkoen eskubideen deklarazioa apurtuz.

## Askatasuna 
Estatu liberala nahi duen askatasuna Adam Smith ekonomia kapitalistan oinarrituta zegoen. Non Antzinako Erregimenean deituriko merkantilismoa, hor deitutako estatu liberala. Hemen norbanakoaren askatasuna eta estatua parte hartze ez dau holan mugarik gabeko merkatu aske bat non jabe pribatuak errespetatuko dira.

Oso garrantzitsua izan zan lehen neurriak non desamortizazioa, desbinkulazioa edota gremioak ezabatu ziran, langile-sindikatuak debekatzeko eta soliki gizabanako bakoitzaren askatasunaren erabilera bermatzen du.

Gizartearentzako nahi den baldintza-berdintasunak esan nahi du pribilegioak eta estamentuak desagertzen direla aberastasunean oinarrituriko klase-banaketa argi bat egon dadin, erroldan oinarritutako sufragioaren hauteskunde-sisteman onartzen dena. Gutxika-gutxika boto-eskubidea zabaldu zen, inolako zalantzarik gabe,lehenengo adierazlea. Toki batzuetan sufragio unibertsala (gizonezkoena) goiz onartu bazen ere, hirurogeita hamarreko hamarkadatik aurrera zabaldu ziren hauteskunde-eskubideak. Horrez gain, emakumeen eskubide politikoen aldarrikapenak bazituen aitzindariak (Mary Wollstonecraft) Frantziako Iraultzaren garaitik, baina XIX. mendearen bukaeran lortu zuen benetako garrantzia**.**

## Estatu liberalaren oinarriak 
Iusnaturalistek diotenez, gizaki orok, berez, hainbat oinarrizko eskubide du. Hau da, eskubide horiek gizaki izate hutsez dagozkio gizabanakoari; eskubide horien artean dira, besteak beste, bizitzeko eskubidea, aske izatekoa, eta segurtasuna izatekoa; Estatuak eskubide horiek bermatu egin behar ditu, inoiz ez, ordea, esparru horietan sartu. Doktrina iusnaturalistak dioenez, badira lege naturalak, inongo giza taldek sortu ez dituenak, eta arrazoiaren bidez bilatuz gero aurki daitezke lege horiek. Gero, legeotatik ondorioztatzen dira eskubide naturalak, eta eskubide horiek ezarritako mugez jardun behar dute gobernariek, botere publikoa erabiltzen dutenean.

Geroago, John Stuart Mill-ek oinarri teoriko berri bat paratu zuen, Jeremy Bentham-en filosofia utilitaristatik abiatuta; hala, euskarri berri bat izan zuen liberalismoak aurrerantzean, eta botereari mugak jartzea arrazoizkotu egin zuen berriro. Benthamek formulatu zuen utilitarismoaren printzipioaren arabera, legegileak gogoan izan behar duen irizpide bakarra hau da: legeen ondorioz ahalik eta jende-kopuru handienari zoriona ekartzea.

Gainera, kapitalismoa produkzio-modu nagusitzat finkatu zen une historikoan fortunatu zen liberalismoa, iraultza burgesen eskutik. Horregatik oso-oso interesgarria da liberalismo ekonomikoaren euskarri diren oinarrien deskripzioa egitea, zeren eta horrek erraztu egiten baitu estatu liberalak, esparru publikoaren eta pribatuaren arteko harremanen antolatzaile gisa, betetzen duen eginkizuna ulertzea.

Ordezkaritzazko estatu honen agerpenak berekin ekarri zituen alderdi politikoak.

Esparru politikoan iritzi-joera desberdinak azaltzean, parlamentariek taldeak osatuko dituzte, kidetasun politikoaren arabera.

Alabaina, hasieran alderdi politikoak ez ziren gaur egungo masa-alderdien antzekoak; oso bestela, talde txikiak ziren, aristokraziako edo burgesiako zenbait pertsonaz osatuak, bakoitza bere gizarte-klasearen interesen aldeko borrokan.

### Berdintasuna 
Berdintasuna behar-beharrezko printzipio politikoa da lotura feudalak eteteko eta gizarte berriaren oinarriak finkatzeko. Gizarte berrian, gizabanako guztien eskubide zibilak berberak izango dira, eta horrek bermatuko du, gainera, ekonomia-sistema sortu berria. Baina kontua ez da berdintasun politikoa, zeren estatu liberalean gizabanako guztiek ez baitituzte eskubide berberak politikan parte hartzeko. Berdintasuna, doktrina liberalaren arabera, askatasunari lotutako gauza bat da: gizabanakoa askea da; beste gizabanakoen askatasunak ezarritako muga baizik ez du, hau da, besteen askatasuna hasten den tokian amaitzen da norberarena, eta maila horretan pertsona guztiak berdinak dira. Konstituzio liberaletako funtsezko bi printzipiok berdintasun-kontzeptu horretan dute sorburua, legearen aurrean berdin izatearen printzipioak batetik, eta eskubide-berdintasunaren printzipioak bestetik. Legearen aurrean berdinak izatearen printzipioa estatu absolutistan gertatzen zenaren kontrakotzat behar da ulertu; izan ere, lehengo estatu hartan, gizabanakoa zein estamentutakoa zen, halaxe aldatzen zen legeen aplikazioa. Estatu liberalean erabat aldatuko zen egoera hori, eta legeak denentzat berdinak izango ziren, eta auzitegi berberak, inondik ere, guzti-guztientzat.

Eskubide-berdintasunaren printzipioaren arabera, funtsezko eskubide berberak dituzte gizabanako guztiek, konstituzio-testuetan jasotakoak alegia, eta modu berean gozatu behar dituzte eskubideok.

Sekularizazioak eta esparru politikoan izandako aldaketek bideratu zuten estatuaren eta gizartearen arteko bereizketa. Azaldu dugun bezala, estatuak ez du gizartean sartu behar, eskubideak eta askatasunak bermatzeko izan ezean.

## Estatu liberalaren antolaketa 
Estatu liberalaren barnean, parlamentua da alderdi juridiko-instituzionalaren parterik edo gune nagusia, non sistemaren tokia deitzen jako, zeren eta botere betearazlea hor bertan ezartzen da. Legegintzako aginpideak toki nagusia duenez, legeak ere, arau abstraktu eta orokortzat harturik, toki nagusia du sisteman, zeren eta legea baita legegintzako aginpidea eta botere beterazlea elkarrekin lotzen zituena.

Era berean, estatu liberaletan daude ordezkaritzazko lehenbiziko instituzioak; edonola ere, ezin esan instituzio demokratikoak direnik, herritar guztiek ez baitute prozesu politikoetan parte hartzerik.

### Legearen inperioa 
Haietako lehena legearen inperioa da, non sistema juridiko-politikoan legeari zentraltasuna ematen diona.

Ingalaterran agertu eta geroago zuzenbidezko estatuaren eraketan ezarri zan.

### Botere-banaketa 
Bigarren elementua botere-banaketa da, Montesquieu-k landua.

### Subiranotasuna 
Rousseau-ren eskutik heldu zen hirugarrena, herri edo nazioaren subiranotasuna alegia. Azken bi elementu hauek dira frantziar tradizioak zuzenbidezko Estatuari eginiko ekarpenak.

### Gizabanakoaren askatasunak 
Laugarren tokian, gizabanakoaren botere eta askatasunak aintzat hartzea dago. Ekarpen anglosaxoniarra zein frantziarra da, bi herriotan gertatutako iraultzen ondotik ailegatu baitziren eskubideei buruzko deklarazioetara.

### Legezkotasuna 
Azkenik, legezkotasunaren printzipioa, alemaniar tradiziotik hartua; tradizio horrek, bide batez, zuzenbidezko estatuaren kontzeptua bera ere landu zuen.

Elementu hauek guztiek osatzen dute Zuzenbidezko Estatua, baina guztiak ez daude garrantzi maila berean. Estatu liberalak bi ideia nagusi ditu: batetik boterearen mugak, eta bestetik zuzenbidezko estatua, hau da, aginpide publikoak lege-arauaren mendean egon behar duela. Testuinguru horretan, legezkotasunaren printzipioak aparteko garrantzia du, botere publikoen ekintza guztiak legearen barruan, eta legeak ezarritako mugez, bideratu behar baitira. Halatan, zuzenbidezko estatuaren beste elementuek eginkizun bikoitza izango dute, politikoa batetik, sistema liberalaren euskarri eta aginpidea legitimatzeko bide gisa, eta funtzionala bestetik, legezkotasunaren printzipioa maila teknikoan egituratzen lagunduko dutelako.

Estatu absolutistan inolako murriztapenik eta mugarik gabe erabiltzen zuen monarkak boterea; estatu liberalean, berriz, botere-banaketa dogma bat da, boterea mugatzeko.

Hasieran, printzipio hori banaketarako irizpidetzat erabili zuten, baina burgesia aginpidera heldu zelarik, eta hartan finkatu, banaketa hutsa izateari utzi eta printzipio tekniko gisa itxuratu zen. Aginpidea banatzeko sistemak Frantziar Iraultza igaroz geroztik izan zuen indarra; edonola ere, tokian tokiko mugimendu liberalek zeinek bere erara erabili zuten.

Badu alderdi etiko bat: boterea demokratizatzea eskatzen du, boterea herriaren eskuetara igarotzea hain zuzen. Eta badu alderdi funtzional bat ere: hain zuzen ere argiro planteatzen baitu nazio-subiranotasunaren ideia baliagarria dela estatuaren antolaketa berrirako, boterea legean oinarritu dadin laguntzen duelako hain justu. Errepresentazio- edo ordezkaritza-ganberetan adierazten da nazio-subiranotasuna, eta ganbera horiek izango dira, gainera, legea egingo dutenak. Beraz, nazioaren borondatearen produktua da legea, eta legea, bide batez, boterea da. Ikusi bezala, printzipio horrek harreman juridiko-politikoak antolatzen ditu.

Beste alde batetik, kontuan izan behar da nazio-subiranotasunaren printzipioa ez zela ageri estatu liberala sortu zen herrialde guztietan; esate baterako, Alemanian bideratu zen formulan ez da horrelakorik, hartan estatuarena baita subiranotasuna, ezen ez nazioarena.

Legezkotasunaren printzipioa bete dadin, hainbat baliabide eta bermez osatutako sistema bat jartzen da; izan ere, sistema horrek aukera ematen dio gizabanakoari, bere eskubideen kontrako zerbait egiten zaionean haien defentsan auzitara jotzeko.

Konstituzio liberalek berariaz jaso zituzten orain arte aipatutako printzipio juridiko-politiko guztiak, hala nola parlamentu-ganberei dagozkienak, boterearen mugei eta banaketari buruzkoak, eta zuzenbidezko estatuaren mekanismoak sartzekoak; XIX. mendeko hogeita hamarreko hamarraldiaren inguruan agertu ziren konstituzio horiek.

Produkzio-modu kapitalista gero eta garrantzitsuagoa zelarik, estatu-antolaketa berriak suspertzaile-eginkizuna beteko zuen gizarte liberalean, dagoeneko abian zen industrializazio-prozesuarekin batera gertatzen ari ziren eraldaketa ekonomikoen mailan inondik ere. Hala eta guztiz ere, Estatuaren eginkizunek muga bat zuten oraindik ere, zeren eta gizabanakoaren askatasuna subiranoaren boterearen gainetik baitzegoen, hots, subiranoaren betekizunak gizabanakoen eskubideen azpitik ziren.

Azkenean, edonola ere, argi pixka bat egin behar da liberalismoaren eta demokraziaren arteko harremanen inguruan, sarritan nahasten diren kontzeptuak dira eta.

Lehenbiziko liberalek ez zuten oso-oso ongi ikusten inolako herri-gobernurik, eta beraz, demokraziarik. Halaz, estatu liberalaren lehenengo saioetan partaidetza politikoak muga zehatzak zituen, klase ahaltsuak baitziren partaide bakarrak, eta emakumezkoak ere kanpoan ziren. Beraz, ezin inolaz ere pareka daitezke liberalismo eta demokrazia ideiak. Geroago, alabaina, egoera hori aldatuz joan zen, eta estatu liberalean alderdi demokratizatzaile zenbait sartuz; prozesu horren azken fruitua, estatu liberalaren ordez estatu soziala ezartzea izan zen.

## Max Weber 
thumb|Max Weber

Gai hau landu zuen klasiko esanguratsuenetariko bat Maximilian Weber izan zen. Maximilian Weber soziologo eta ekonomialari alemaniarra izan zen, soziologia moderno antipositibistaren sortzailetzat hartzen dena. Marxen ideia batzuk (hala nola historiari buruzko ikuspegi materialista eta klase arteko borrokaren garrantzia) zorrotz kritikatu zituen.

Puritanismo protestantearen eta kapitalismoaren sorreraren arteko harremana aztertu baitzuen. Weberrek klase sozialei buruzko ikuspegi pluralista defendatu zuen. Ikuspegi horren oinarrian bereizketa garrantzitsu bat dago, jabetzako klaseen eta "lorpen" (erdiespen) klaseen artekoa hain zuzen.

Jakina, gizarte kapitalista batean jabetzak garrantzia handia du klase posizioa definitzeko, Marxek erakutsi zuenez. Baina jabetzarik ez dutenen artean desberdintasun nabarmenak daude, pertsona horiek merkatuan eskain ditzaketen zerbitzuei begira ('kualifikazioak', eta kualifikazioak monopolizatzeko ahalmena). Kapitalismo modernoan, hezkuntza-sisteman lortutako kualifikazioek garrantzia handia hartzen dute.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nazio-estatua
* Estatua
* Nazioa

## Kanpo estekak