Harakiri

Japonian egiten den edo zen suizidio mota bat da non erraiak ateratzea du helburu. Japonian nahiago dute  terminoa, harakiri hitza baldarra kontsideratzen baita. Zenbaiten ustez, ordea, *harakiri* eta *seppuku* ez dira gauza bera eta ezberdintasuna *kanji*en irakurketan datza.

Harakiria ohiko praktika zen samuraien artean, bizitza ohorezko heriotza bati lotuta ikusten baitzuten, eta uko egiten zien berezko heriotza suposatuko zuen edozein erari. Horregatik, edozein akatsek ohore hori galarazi baino lehen, harakiria erabiltzen zuten heriotzaren bila. Harakiria erabiliz nagusiari heriotzaraino jarraitzea  edo  zen.

## Etimologia 
[thumb|200px|[Akashi Gidayu seppuku egin aurretik, yuigon rdo zeppitsu azken poema idazten.]]
thumb|200px|Hiltzear dagoena
*Harakiri* (腹切) eta *seppuku* (切腹) hitzek japonieraz karaktere berdinak dituzte, baina ordenaketa eta irakurketa desberdinak dituzte: harakiriak, *kun* irakurketa (japoniarra jatorriz) eta seppukuak, *on* irakurketa (txinatarra jatorriz) erabiltzen dituzte. Antzeko zerbait gertatzen da *oibara* (追腹) eta *tsuifuku* (追腹) terminoekin, kasu honetan karaktereen ordena berdina bada ere.

## Harakiriaren erritua 
Harakiria *bushidō*aren (samurai gerlarien kodea) alderdi garrantzitsu bat zen. Ekintza borondatezkoa izan zitekeen eta gerlariek aurkariaren eskuetan ez erortzeko erabila edo, ohore kodeari huts egin izanez gero, hori garbitzeko. Zenbaitetan, berriz, derrigorrezkoa zen, hilketa, lapurreta, usteltze... kasuetan jaun feudalak (*daimyō*), *shōgun* edo tribunalak horrela aginduta. Aldarte horretan, normalean, salatua konfiantzazko daimyō baten pean jarri ohi zen eta epe bat ematen zitzaion harakiria gauzatzeko. Ez bazen betetzen, exekutatu egiten zuten. Normalean, ez ziren haraino iristen eta salatuak garaiz betetzen zuen harakiria, familia izango baitzen desohorearen oinordeko, ondare guztiak desjabetuta halaber, samurai leinutik kanporatuta eta, askotan, gosez hilko ziren.

Harakiria egin aitzin, sakea edaten zuten eta, ia beti, *zeppitsu* edo *yuigon* izeneko azken poema bat idazten zuten *tessen* edo gerrako haizemailearen atzealdean. Zorigaiztoko unean, egilea belauniko jarri ohi zen, *seiza* egoeran, kimonoa irekitzen zuen (normalean zuria, gaur ere gorpuei jartzen zaiena), eta kimonoko mahukak belaun azpian sartzen zituen, heriotza etortzen zitzaionean, gorpua era desegokian atzeraka ez erortzeko. Orduan, *tantō*aren (20-30 cm-ko daga bat) xafla arrozezko paperean arretaz biltzen zuen, eskuak odolez zikinduta hiltzea desohorea baitzen, eta daga sabelean sartzen zuen.

Erritoa ez zen nolanahikoa. *Tantō*a ezkerretik sartu behar zen, eskuinalderantz begira. Eskuinalderantz ebaki behar zen tinko eta eskuinera itzuli gero, erdira arte, gero, bertikalki, bularrezurreraino joan behar baitzen. Baina hau oso mingarria zen eta ikuslearentzat ez zen batere atsegina. Erraza zen hesteak atera eta zoruan hedatzea. Hori gutxi balitz, samuraia ez zen berehala hitzen eta hiltamuak ordu luzeak iraun zitzakeen. Harakiria egiten ari zenak ez zuen hainbeste sufritu nahi eta ikusleak ere ez zuen halako une latzik nahi; horregatik, laguntzaile bat jartzen zitzaion, *kaishaku*a. Maiz, hiltzear zegoenak aukeratzen zuen eta, askotan, lagunak edo familiakoak ziren. Haren zeregina hil behar zuenaren ondoan zutik egotea zen eta, behar zen unean, lepoa moztea. Une hori hil behar zuenak zehazten zuen aurrez eta, normalean, seinale bat adostua zuten, laguntzaileak eraginkortasunez bere lana egin zezan. Gehienetan, hil behar zuena ez zen *tantō*a sabelean sartzera iristen eta, keinuarekin bakarrik, *kaishaku*arentzat seinalea egiten zuen. Hainbat samuraik harakiria praktikatzen zutenen kemena zehazten zuten, laguntzaileak lepoa moztu baino lehen noraino iritsi ziren baloratuz. Ebaki bertikala bizkarrezurreraino iristen bazen, apartekoa kontsideratzen zen.

## Emakumeak eta harakiria 
[thumb|200px|[Onodera Junairen emaztea, 47 *rōnin*etako bat, *jigai* egiteko prestatzen eta senarrari betirako laguntzen.]]
Emakumeek ere bazuten harakirirako aukera. Arrazoi ezberdinek eraman zezaketen hartara: aurkariaren eskuetan ez erortzeko, bere senar edo jabeari heriotzan jarraitu ahal izateko, bere buruaz beste egiteko agindua jasotzean... Egia esan, teknikoki, emakumeak bere buruaz beste egiten duenean ez du *harakiri* edo *seppuku* egiten, bere buruaz beste (*jigai*) baizik. Desberdintasun nagusia ebakia egingo zuen lekua da, sabelaren ordez, lepoa izango baitzen, *kaiken* izeneko filo bikoitzeko dagarekin arteria karotida moztuz. Aurrez, emakumeak orkatilak, izterrak edo belaunak lotuko zituen, erortzean hankak irekita hiltzearen desohoreari ekiditeko.A gizonezkoa umea nork ez du gainditu bere gempukku ere onartzen zen, bere buruaz beste jigai batera. Era berean, gutxi neska non irakatsi jigai urte hasieratik. Ez zen ezohiko denean gotorleku bat izan zen, ez bakarrik baina baita ere emakumeen adina 3 eta 14-garren bi sexuen arteko seme-alabak izan ezean, non hil duten jigai ebaketa nagusia ildo edo tanto edo kaiken bultzaka euren mina bota dute. Hartu batzuetan masa-en hilketa bat izan zen, hala nola harrapatu saihesteko, lekualdatu edo omenez

## 47 rōninen historia 
thumb|200px|47 rōninak Kiraren etxeari eraso egiten.
*Harakiria* edo *seppukua* 47 rōninen historiaren nahitaezko zatia da. Edo Aroaren hasieran eman, eta Japoniako literaturan eta kabukian betirako geratuko zen gogoan. Hauxe da bere trama:

Asano Takuminokami Naganori eta Kira Kozukenosuke Yoshinaka bi damyō edo jauntxo feudal dira eta shōgunaren gortean zeuden eztabaida piztu zenean. Kirak Asano iraindu zuen eta honek *wakizashi*a (ezpata) zorrotik atera eta Kira kopetean zauritu zuen. Debekatuta zegoen edozein arma ateratzea shōgunen etxean eta, Asano harakiria egitera kondenatu zuten. Delitu larria zen eta sendi osoak alde egin beharko zuen lur haietatik, morroiak lanik gabe geratu ziren eta samurai asko rōnin izatera pasatu ziren, buruzagirik gabeko gerlariak. Intzidente hura ofentsa ikaragarria zen eta mendekua egingo zuten eta Kira hil eztabaidatu zuten. Ez zeuden denek ados, 60 batek bakarrik sinatu zuten bere odolez mendekurako dokumentua. Gainontzekoek alde egin zuten. Alde zeuden gerlarietako batzuk ere damutu eta bertan behera utzi zuten ekimena. Eramankizunez betetako bi urte pasa ondoren, mendekua egiteko prest zeuden. Abenduko gau batean, elurte ikaragarri baten pean, 47 rōninek Kiraren etxeari eraso zioten eta nagusia zenak erabilitako arma beraz harakiria egiteko gonbidapena luzatu zioten. Kirak ezezkoa eman zuen eta burua ebaki zioten, burua jaso eta Sengakuji tenplu budistan lurperatuta zegoen nagusiaren hilobirantz joan ziren.

Hau egiteagatik, shōgunak, beraien ondra berreskuratu nahi bazuten, zigortu egin zituen 47 rōninak harakiria egitera (daimyō bat hil baitzuten) eta lurperatuak izan ziren Sengakuji tenpluan, beraien nagusiaren ondoan.

Egia esan, harakiria egin zutenak 46 rōnin izan ziren, Kira hiltzerako garaian Teresaka Kichiemon Oishik gobernatutako herrira itzuli zen familiarrei gertatutakoaren berri ematera eta exekuziotik libre geratu zen. Azkenik, urteen poderioz hilko zen, eta Sengakuji tenpluan, Tokion, eman zioten lur, bere adiskideen ondoan.

Kontuan hartzekoa da samurai hauek 2 urte pasa zituztela mendekua planifikatzen, eta hau lortzeko beraien buruak mozkor, alfer, arlote edo ero paperak egin zituzten, gizartearen zaborrarekin harremanetan jarriz. Beraien nagusia hiltzean, shōgunak zelatatuak izan zitezen agindu zuen, Kiraren aurkako atentaturik berriz ez garatzeko.

Bi urte pasa ondoren, shōgunaren barrandariak gertatutakoa esan eta samuraiekiko jagoletza kendu zitzaien; hauxe izan zen *daimyō*ari mendekua egiteko aukera.

## Harakiria egin zuen jende ezaguna 
Kronologikoki ordenaturik:
* Minamoto no Tametomo (1139-1170)
* Minamoto no Yorimasa (1106–1180)
* Minamoto no Yoshitsune (1159–1189)
* Azai Nagamasa (1545–1573)
* Nobunaga Oda (1534-1582)
* Takeda Katsuyori (1546-1582)
* Shibata Katsuie (1522–1583)
* Hōjō Ujimasa (1538–1590)
* Sen no Rikyū (1522–1591)
* Asano Naganori (1667-1701)
* 47 rōninetako berrogeita sei(1703)
* Watanabe Kazan (1793–1841)
* Tanaka Shinbei (1832-1863)
* Byakkotai, samurai talde gazte bat (1868)
* Saigō Takamori (1828–1877)
* Yamanami Keisuke (1833–1865)
* Emilio Salgari (1862-1911)
* Nogi Maresuke (1849–1912)
* Chujiro Hayashi (1879-1940)
* Takijirō Ōnishi (1891-1945)
* Anami Korechika (1887–1945)
* Yukio Mishima (1925–1970)
* Isao Inokuma (1938–2001)

## Harakiria historia garaikidean 
Harakiria epaiketa baten ondorengo zigor gisa 1873an debekatu zuten; hala ere, praktika ez da oraindik guztiz bukatu. Kasu askori buruzko informazioa bildu denez, harakiria borondatez egiten zuten. Esaterako, 1895ean, militar batzuek Txinari konkistatutako lurraldea itzultzearen aurka azaldu ziren eta, kexa gisa, harakirira egin zuten; gainera, 1912an enperadorea hildakoan, Maresuke Nogi jeneralak eta haren emazte Meijik ere erritua egin zuten eta Bigarren Mundu Gerraren ostean amore eman aurretik, heriotza nahiago izan zuten soldadu askok ere bai.

1911ko apirilaren 25en Emilio Salgari italiar idazle ezagunak bere buruaz beste egin zuen Turinen japoniar teknika horren bitartez.

1970ean, Yukio Mishima eta haren jarraitzaileetako batek harakiri egin zuten jendaurrean, armada Estatu kolpe bat ematera sustatu nahian. Mishimak harakiria Kanetoshi Mashita jeneralaren bulegoan egin zuen, bere *kaishakunina*, Masakatsu Morita izeneko 25 urteko gizon bat hiru aldiz saiatu zen Yukio Mishimaren burua mozten, baina ez zuen arrakastarik izan. Azkenik, Hiroyasu Kogak burua moztu zion. Masakatsu Morita bera ere horretan saiatu zen, baina ebakiak ez ziren oso sakonaz eta ez zegoen heriotzarako arriskurik; Kogari seinale bat eman eta burua moztu zion.

## Ikus, gainera 
* Harakiri (1919ko filma)
* Tipxar

## Kanpo estekak