Mary Mason Lyon

**Mary Mason Lyon** (1797ko otsailaren 28a – 1849ko martxoaren 5a) estatubatuar aitzindaria izan zen emakumeen hezkuntzan. *Wheaton Female Seminary* sortu zuen Nortonen (Massachusetts), (orain Wheaton College) 1834an. 1837an *Mount Holyoke Female Seminary* (orain Mount Holyoke College) sortu zuen South Hadleyen (Massachusetts) eta lehen errektore (lehendakaria) izan zen 12 urtez. Mary Lyonen ikuspegiak erronka intelektuala eta helburu morala batzen zituen. Aniztasun sozioekonomikoa baloratu zuen, ikastetxea baliabide apaleko ikasleentzat eskuragarria izan zedin.

## Bizitza 
Bucklandeko (Massachusetts) familia nekazari baten alaba zen Mary Lyon, eta ez zuen haurtzaro erraza izan. Bost urte besterik ez zituela hil zitzaion aita, eta familia osoak lagundu behar izan zuen etxaldea aurrera ateratzeko. Lyonek hamahiru urte zituen bere ama berriro ezkondu eta alde egin zuenean. Bucklanden geratu zen bere neba Aaronentzat etxea mantentzeko, honek hartu baitzuen baserriaren ardura. Lyon hainbat barrutiko eskolatara joan zen tarteka, eta 1814an, 17 urte zituela, horietan ere irakasten hasi zen. Lyonen hasiera xumeek bizitza osorako konpromisoa bultzatu zuten, familia ertain eta pobreko neskei hezkuntza aukerak zabaltzeko. 

Mary Lyonek bi institututara joateko aukera izan zuen, Sanderson Academy-ra Ashfield-en eta Massachusetts-eko ekialdeko Byfield Seminary-ra.

1834an, Laban Wheatonek eta bere errainak, Eliza Baylies Chapin Wheatonek, Mary Lyoni laguntza eskatu zioten Wheaton Female Seminary (gaur egun Wheaton College) Norton-en (Massachusetts) sortzeko. Lyonek irakaskuntza utzi eta dohaintzan emandako dirua bildu zuen seminarioa sortzeko. Lehen kurrikuluma sortu zuen gizonen unibertsitateen kalitatean berdina izan zedin. Lehen zuzendaria ere ekarri zuen, Eunice Caldwell. Wheaton Female Seminary 1835eko apirilaren 22an inauguratu zen, 50 ikasle eta hiru irakaslerekin. Lyonek eta Caldwellek Wheaton utzi zuten, zortzi ikaslerekin batera, Mount Holyoke Female Seminary irekitzeko.
thumb|Lyon. 1845
## Mount Holyoke College 
Lehen urte hauetan, Lyonek pixkanaka garatu zuen Mount Holyoke Female Seminary-rako bere ikuspegia, Grant-en eskolen antzekoa izango zena alderdi askotan, baina Lyonek espero zuen ikasleak eremu sozioekonomiko zabalago batetik erakarriko zituela. Ikastetxea berezia zen, baliabide xumeko pertsonek sortu baitzuten eta aberatsen seme-alabei baino gehiago, alabei zerbitzatzen zielako. Joseph Emerson erreberendoak eragin handia izan zuen, zeinaren *Discourse on Female Education* (1822) liburuan emakumeak irakasle izateko trebatu behar zirela defendatzen baitzuen, "beste sexuari atsegin emateko" baino gehiago.

Mount Holyoke 1837an ireki zen: seminarioa prest zegoen "ikasleak 1837ko azaroaren 8an hartzeko". Lyon maila akademiko altua mantentzen saiatu zen: sarrera azterketa zorrotzak ezarri zituen eta "adin helduko eta izaera helduko" neska gazteak onartu zituen. Bere ikuspegi sozialarekin bat etorriz, matrikula 60 dolarrera/urteko mugatu zuen, Grantek Ipswich Emakumezkoen Seminarioan kobratzen zuen matrikularen herena gutxi gorabehera, eta hori funtsezkoa zen klase sozial guztien adimena erakartzeko bere misioan.

Lyonek, emakumeentzat eguneroko ariketaren garrantziaren sinestun goiztiarra izan zenak, bere ikasleei gosaldu ondoren "milia bat (1,6 km) ibiltzea" eskatzen zien. Ingalaterra Berriko negu hotz eta elurtsuetan, eskakizuna 45 minutura murriztu zuen. Kalistenia —ariketa mota bat— irakasleek irakasten zuten berogailurik gabeko korridoreetan, gimnasio gisa biltegiratze-eremu bat egokitu zen arte.

Lyonen politikak batzuetan polemikoak izan arren, seminarioak azkar erakarri zuen 200 ikasleko helburua. Lyonek emakumeen rolaren aldaketa aurreikusi zuen eta bere ikasleei hezkuntza integrala, zorrotza eta berritzailea eman zien, zientzietan arreta berezia jarriz. Honako hauek eskatu zituen:Zientzia eta matematikako zazpi ikastaro graduaziorako, beste emakumezkoen seminarioetan entzun gabeko baldintza. Emakumeei zientzia ikasteko "modu berri eta ezohiko" bat aurkeztu zien: eurek egiten zituzten laborategiko esperimentuak.  Landa-bidaiak antolatu zituen, eta, haietan, ikasleek arrokak, landareak eta laborategiko lanaren ondoriozko espezimenak jasotzen zituzten, eta berriki aurkitutako egitura geologikoak eta dinosauroen aztarnak ikuskatzen zituzten.thumb|Mary Lyon Hall, Mount Holyoke College, 1908 inguruan.
1849ko martxoaren 5ean hil zen Mary Lyon erisipelaz (seguru asko gaixo zegoen ikasle bat sendatzen ari zela hartuta). Bere hilobia granitozko zutabe batekin markatuta dago eta burdinazko hesi batez inguratuta. Lyonen campusaren diseinuak emakumeen goi-mailako hezkuntzarako eredu imitatu bat eskaini zuen, gizonezkoen unibertsitateen pareko curriculuma zorrotz eta integrala onartzen zuen ingurune fisikoa eskainiz. Lyonen helburu berritzaileek bere Seminarioa garai hartako beste emakumezko seminarioetatik bereizten zuten, gizonezkoen unibertsitateetakoen pareko curriculuma eskainiz. Ikasle guztiak eraikin berean lan egiten zuten, intimitate gutxirekin. Harreman estua zuten emakumezko irakasle guztiekin, eta egunero auto-txostenak egiten zituzten beren indargune eta ahulgune pertsonalei buruz. Unibertsitateak langileak gutxienekora murriztu zituen, 100 bat ikaslek egunean ordubeteko lana egiten baitzuten bakoitzak, ohiko lan gehienak eginez, hala nola sukaldatzea, garbiketa eta lurrak mantentzea. 

Lyonek gizonezkoen unibertsitateen helburua baztertu zuen, hau da, indibidualismoa eta independentzia sustatzea, eta, horren ordez, emakume talde batu baten ideal kolektiboa sustatu zuen, inguruko gizonezkoen unibertsitateen, hala nola Amherst eta Williamsen, arrakasta parekatuko zuena. Curriculumak emakumeei geometria, kalkulua, latina, grekoa, zientzia, filosofia eta historia bezalako gaiak ikasteko aukera eman zien, XIX. mendeko beste emakumezkoen seminarioetan normalean irakasten ez zirenak. Lyonek emakumeentzako goi-mailako hezkuntza erakunde bat sortzeko egindako ahaleginek, garai hartako arazo ekonomikoak gorabehera, emakume gehiagok beren nebek bezainbesteko goi-mailako hezkuntzarako aukera izan zezaten bidea ireki zuten.
thumb|Mary Lyonen hilobia Mount Holyoke campusean
## Sariak eta aintzatespenak 
* Eraikin askori izena jarri diete haren omenez, besteak beste, Mount Holyoke Collegeko *Mary Lyon Hall*. 1897an eraikia, Seminario eraikin ohiaren gainean, aretoak unibertsitateko bulegoak, ikasgelak eta kapera bat ditu. Mount Holyoke Collegek haren ondarea omentzen jarraitzen du, haren hilobiaren ondoan egiten diren graduazio ekitaldien bidez.
* Lyon K–8 eta Bostongo (Massachusetts) *Mary Lyon Pilot High School* haren omenez izendatu dituzte.
* Vassar College, Wellesley College eta Western College for Women ohia Mount Holyoke-n oinarrituta zeuden, eta Mary Lyonen lanak Ann Dudin Brownek Westfield College sortzera eraman zuen Londresen.
* Oklahomako Cherokee Female Seminary-k (gaur egun Northeastern State University) "emakumezkoen seminarioko lehen irakaslea Mount Holyoke-tik eskuratu zuen, eta Massachusettsko eskola ere erabili zuen sortu zuten erakundearen eredu gisa".
* 1905ean, Lyon *New Yorkeko Amerikar Handien Ospearen Aretoan* sartu zuten. 1993an, Seneca Fallseko (New York) *Emakume Ospearen Erakusketa Nazionalean* sartu zuten.
* Ameriketako Estatu Batuetako Posta Zerbitzuak 2 zentimoko Great Americans serieko *posta-zigilu* batekin omendu du.

## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria 
* Conforti, Joseph A. "Mary Lyon, the Founding of Mount Holyoke College, and the Cultural Revival of Jonathan Edwards," *Religion and American Culture,* Winter 1993, Vol. 3 Issue 1, pp 69–89
* Gilchrist, Beth Bradford. "The Life of Mary Lyon" (1910), Boston: Houghton Mifflin Company
* Green, Elizabeth Alden. *Mary Lyon and Mount Holyoke: Opening the Gates* (1979), University Press of New England, Hanover, New Hampshire, the standard biography
* Handler, Bonnie S. and Carole B. Shmurak. "Mary Lyon and the Tradition of Chemistry Teaching at Mount Holyoke Seminary, 1837–1887," *Vitae Scholasticae,* 1990, Vol. 9 Issue 1/2, pp 53–73
* Hartley, James E. "Mary Lyon: Documents & Writings" (2008), Doorlight Publications, South Hadley, MA
* Horowitz, Helen. ''Alma Mater: Design and Experience in the Women's Colleges from Their Nineteenth-Century Beginnings to the 1930s* (1984)
* Porterfield, Amanda. *Mary Lyon and the Mount Holyoke Missionaries* (1997)
* Sklar, Kathryn Kish. "The Founding of Mount Holyoke College," in Carol Ruth Berkin and Mary Beth Norton, eds. *Women of America: A History'' (1979) pp 177–201
* Turpin, Andrea L. "The Ideological Origins of the Women's College: Religion, Class, and Curriculum in the Educational Visions of Catharine Beecher and Mary Lyon," *History of Education Quarterly,* May 2010, Vol. 50 Issue 2, pp 133–158

## Kanpo estekak 
* Mary Lyonen biografia Mount Holyoke Collegeko Emakumeen Influentziaren webgunetik
* Biografia Mount Holyoke-n
* Mount Holyoke webguneko biografia
* Munduko Biografiaren Entziklopedia
* Biografia ANBn
* Mary Lyon Bilduma