Eltzegile gurpil

[thumb|300x300px|Tornuan lanean ari den eltzegilea. [Daniel Chodowiecki|Daniel Chodowieckiren grabatua, 1770 ingurukoa.]]
**Biratailu, eltzegile-gurpila**, **buztinlari edo ontzigile tornua** edo **tornua** (besterik gabe), buztinlariek edo ontzigileek erabiltzen duten tresna da, buztinezko edo zeramikazko ore batetik abiatuta pieza edo ontzi bat sortzeko. Tresna hori K.a. IV. milurtekotik dago dokumentatuta. 

Antza, eltzegile gurpil "motela" Txinan agertu zen, K.a. 4800-3600  urteen inguruan ibai Oriaren erdialdeko ibilbidearen ertzean, Yangshao kulturaren baitan. Eltzegile gurpil azkarra  (100 txandaketa minutuko), aldiz, Mesopotamia inguruan, Susan (Elam) eta Uruken (Mesopotamian) egiaztatua da K.a. 3500-3000 urte inguruan; Txinako Neolito berantiarreko Longshanen kulturan agertu bide zen K.a. 3000-2000 urte bitartean. Egipton, Tinitarren dinastian  (c. K.a. 3150 – c. 2700 ) agertu zen. Ezagutzen den tornuzko piezarik zaharrena tornuzko bolante bat da, 75 cm-ko diametroa duen buztinezko disko bat da, Mesopotamiako Ur hirian aurkitu zena, buztingile tailer baten ondoan. Asia hego-mendebaldetik, Mediterraneora, Kretara, Greziara eta gero Europa osora hedatu zen.

Mendebaldeko itsasertz mediterraneoan zehar K.a. VIII. mendetik VI. mendera bitartean hedatu zen, feniziarren eta greziarren merkataritza-koloniekin. Kretan, K.a. II. milurtekoan, Brontze Aroan alegian, tornuz eginadko eltze asko aurkitu dira indusketetan. K.a. III. mendera arte, erromatarren kolonizazioarekin, ez zen bere erabilera iberiar penintsularen barnean erregistratu. Aipatzekoa da, halaber, Erdialdeko Europako herri germaniarrek ez zutela buztinlariaren gurpila ezagutuko K.o. 500 arte.
[thumb|Ontzi baten forma lantzen oinaz eragin beharreko gurpiladun tornuan. Buztingile [Ukraina|ukrainarra Opyshnya-ko azokan, 2011n.]]

## Funtzioa eta funtzionamendua 
Tresna honekin ardatzaren gainean dagoen gurpil-diskoaren erdian jarritako buztinezko masa bati indar zentrifugoa eman nahi zaio, giza trakzioa edo trakzio elektrikoa erabiliz. Buztina ondo zentratu behar da gurpil horren gainean, eta minutuko ehun bira egin behar ditu gutxienez, "igotzen" hasteko eta, hatzekin zanpatuta, buztinlariak sortzen duen forma har dezan. Gurpilari esker lokatzak jasotzen duen energia eskuekin zuzentzen eta gidatzen da

## Ur-en gurpilaren aurrekariak 
Uste izan da ardatz txikiko gurpil mesopotamikoaren aurretik bazirela oinarri finko laua edo ahurra zuten tornu primitiboak (XX. mendea aurreratu arte iberiar penintsulako tindategietan erabilitakoak bezalakoak).

Natacha Seseña adituak jakinarazi du San Bartolomé de Coyotepec-eko (Oaxaca) eltzegile mexikarrek, Kanarietako buztingileek (*loceras canaraias*) eta Rifeko buztinlariek antzeko modelatze-sistemak erabiltzen dituztela. Oaxacako artisauen kasuan, ontzia egiteko erabiliko den buztin zatia, biratzen ari den bdisko baten gainean dagoen buztinezko plater ahur baten gainean jartzen da eta bertan lantzen da.

## Antzinako tornu-motak 
Tornu elektrikoa agertu aurretik, buztinlariaren bi gurpil mota bereizten ziren gutxienez:

* Esku-tornu edo tornu motel ere esaten zaiona, gurpil primitiboenak, zzuenean eskuarekin edo eskuleku baten bidez mugitzen ziren. Platera edo diskoa ardatz bertikal txiki baten gainean biratzen da, indar zentrifugorik sortu gabe.
* Tornu bizkorrean, goiko diskoa ardatz batez behean jartzen zaion gurpil edo disko bati lotuta dago. Modu horretan, buztinlariak beheko gurpilari eragiten dio oina erabiliz, goiko diskoari indar zentrigugoa helarazteko, eta horrela, goiko diskoaren gainean dagoen pieza moldeatzeko bi eskuak erabil ditzake.

Fitxategi:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een pottenbakster aan het werk TMnr 20018491.jpg|Pleredeko buztingileen auzoa, Purwakartan (Indonesia).
Fitxategi:Taller de artesanía en Turquía.jpg|Lurreko tornua, trukiar buztinola batean.
Fitxategi:Pottery Bisalhaes Vila Real Portugal 02.jpg|alt=Bisalhãeseko Oleiro (eltzegile). Vila Real, Portugal.|Bisalhãesko *oleiroa* (eltzegile) bere zeramika beltza ezaguna egiten. Vila Real, Portugal.
Fitxategi:Tamegroute Pottery3.jpg|Marokoko buztinola batean

### Tornuaren gurpilaren bilakaera historikoa 

Fitxategi:C+B-Pottery-Fig8-EgyptianFootTurnedPottersWheel.PNG|Egiptoar tornua oinak eraginda, Ptolomeoen garaian.
Fitxategi:Potter workshop Louvre MNB2857.jpg|Korintoko buztingilea (K.a. 625-600) Penteskouphian aurkitutako plaketa batean. Louvre museoa.
Fitxategi:Michael Maier Atalanta Fugiens Emblem 15.jpeg|Tornu germaniarra, Michael Maierren 1617ko Atalantaren ihesa alkimia-tratatuaren grabatu batean.
Fitxategi:Potter Wheel Male (PSF).png

## Tornuaren bilakaera historikoa 
### Ardatz motzeko gurpila edo Ur hiriko modeloa 
Oso ezegonkorra da, indar zentrifugoaren ia aprobetxamendurik ez. Litekeena da maisu buztingileari gurpila biratzen ari zen ikastunak laguntzea, hark pieza modelatzen zuen bitartean.

### Ardatz luzeko gurpila 
Adibide batzuk K.a. 2500. urteko Egiptoko grabatuetan daude. Modelo honen adibide bat Faroko gurpil asturiarra da, ia metro bateko diametroa eta 25 cm inguruko ardatza duena, eta gurpilaren ertzaren ondoan zulo batzuk dituena hatzak sartu eta biraketa bultzatu ahal izateko. **(ARGITU)**

Adolf Rieth historialari alemaniarrak beste bi gurpil mota proposatu zituen: a) disko esekia edo gurpil tornua, bi gurpilak saski baten ertz gisa lotzen dituen makil sorta batekin; eta b) diskoa gurutze edo gurutze gurpil gainean, bi gurpilak lotzen dituzten lau zurtoinekin eta gurutze formako lau taulatan atseden hartzen dutenak (erdian zulo bat dutenak ardatza pasa dadin).**(ARGITU)**

thumb|255x255px|Tornu elektrikoa
thumb|Egungo buztingile tornu eletrikoa

### Tornu modernoak 
Tornu modernoetan, atal hauek bereiz daitezke:

* Goiko gurpila: gainean lan egiteko erabitzen dena.

* Beheko gurpila, diametro handiagokoa, oinaren bidez mugiarazten dena.

* Bi gurpilak lotzen dituen ardatza, tradizionalki egurrezkoa izanten zena

* Ardatzaren euskarria: edalontzi-ipurdikoa, urdai-azalekoa, kojinete boladuna (errodamenduak). **(ARGITU)**
XX. mendearen amaieratik, kulturalki mendebaldekoak diren herrialdeetan, motor elektriko batek mugitutako gurpil metalikozko tornua erabiltzen da, uhal bidezkoa edo transmisio zuzenekoa.

## Tresna osagarriak 
Tornuko lana osatzen duten tresnen artean, gutxi eta primitiboak izan ohi direnak, honako hauek aipatzen dira:

* Alanbrea, bramantea eta ontzia diskotik edo goiko gurpiletik bereizteko erabiltzen den haria.
* Belakia
* Platerak eta katiluak modelatzeko ontzi zati gabila.
* Kañabera erdia piezen gainazala leuntzeko. Laukizuzen luzanga metalikoa edo zurezkoa ere erabiltzen da.
* Badana, kordoban, oihalezko tira ertzak leuntzeko.
* Hustugailua, erreminta nahiko modernoa, labanaren eta espatularen artekoa.

Badle bat ere erabiltzen da, ura eta barbotina dituena, tresna espezifikoa ez baina oso erabilgarria dena, eta ezinbestekoa da tornu elektrikoetarako.

## Mitologia 
Egiptoko mitologian, Knum jainkoak buztingile tornuarekin Niloko lohiaz modelatzen zituen pertsonak, jaiotzeko unean bere *ka* sortuz.

## Erreferentziak 

## Oharrak 
## Bibliografia 
*  Seseña, Natacha (1997). *Cacharrería popular. La alfarería de basto en España*. Madrid. Alianza Editorial. ISBN 84-206-4255-X. 
*  Caro Bellido, Antonio (2008). *Diccionario de términos cerámicos y de alfarería*. Cádiz: Agrija Ediciones. ISBN 84-96191-07-9. 
*  Lara Peinado, Federico (1989/2009). *Libro de los Muertos*. Madrid : Tecnos. ISBN 978-84-309-4804-8.

## Kanpo estekak 
* Mussi, Susan “TORNO (d) de Pie y Eléctrico” *Diccionario de cerámica*