open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kelly McEvers

**Kelly McEvers** (Lincoln, Illinois, AEB 1970) Ameriketako Estatu Batuetako kazetaria da. McEvers NPRren podcast-aren "Embedded" (*Txertatuta*) anfitrioia da. NPR-ren  albiste enblematikoren aldizkariko ko-anfitrioia izan zen." All Things Considered" *(Kontuan hartutako gauza guztiak)* 2018ko otsailerarte. Hori baino lehen, atzerriko korrespontsala zen NPR-rentzat, eta nazioarteko gertakizun garrantzitsuen berri ematen zituen, besteak beste, Irakeko tropa estatubatuarrak erretiratzea, Arabiar Udaberriarekin eta Siriako gerra zibilarekin lotutako Ekialde Ertaineko altzamenduak.

## Ibilbidea 
McEvers 1988an graduatu zen "Lincoln Community High School"  (*Erkidegoko Bigarren Hezkuntzako Eskolatik*). McEvers 1997an hasi zen *Chicago Tribuneko* erreportari gisa. Kanbodiaren berri ematen jarraitu zuen BBCrako, 1999–2000 bitartean; gero, Indonesia, Malaysia eta Singapur, irailaren 11tik aurrera,  erreportari independiente gisa. Hurrengo urteetan, kazetari freelance gisa lanean jarraitu zuen munduko beste toki batzuetan. McEversek Sobietar Batasun ohiaren berri eman zuen 2004tik 2006ra PRI-ren The World  (*Mundua*) -erako, bitartean Errusiako segurtasun-indarrek atxilotu egin zuten.

2007tik 2009ra, Marketplace (*Azoka*) irrati- programarako  "Working" serieak saria irabazi zituen irratisaioa ekoizten lagundu zuen, eta hainbat istorio aurkeztu zituen, besteak beste, Azerbaijango sexu-langileei eta Dubaiko bankariei buruzkoak.
ezkerrera|thumb|McEvers 72 Peabody Awards (Sariak) -en, 2013
McEversek Ekialde Ertainaren berri eman zituen bai kazetari independente gisa eta bai  NPR-rentzat, Saudi Arabiatik Irakera 2010ean, eta, gero, 2011ko hainbat tokitan, Arabiar Udaberrian.  2012an Beirutera aldatu zen. 2013an, "*Diary of a Bad Year" (Urte Txar Baten Egunerakoa)* izeneko gerra-korrespontsal gisa eman zuen denborari buruzko irratsaio bat egin zuen.

2015eko irailaren 21ean, McEversek bat egin zuen NPRren *All Things Considered* as a co-host  (Ko-anfitrioitzat jotzen diren gauza guztiak" lanarekin. 2016an, NPR *"Embedded"*  podcast -en anfitrioi bihurtu zen.

*Christian Science Monitor*, *New York Times Magazine*, Esquire ,Foreign Policy*,The New Republic*, Slate, *Washington Monthly*  eta *San* Francisco *Chronicle* .-rentzat ere idatzi du McEversek. 

Bera Kazetarien Nazioarteko Zentroko kidea zen.

## Bizitza pertsonala 
Lincolnen (Illinois) jaio zen McEvers. Lizenziatura bat dauka. Illinois Unibersitatetik - Champaign Unibertsitatekoa eta Master. Ipar-mendebaldeko Unibertsitateko kazetaritzan.

Nathan Deuelekin ezkonduta dago. Nathan ere kazetaria eta idazlea da, eta alaba bat dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kelly McEvers Twitterren
Lillemor Aars

**Lillemor Aars**, jaiotzez **Julie Thaulow Aubert**, (Kristiania, 1904ko urtarrilaren 17a – Oslo, 1992ko urriaren 21a) norvegiar zeramikaria izan zen.

## Bizitza 
Julius Th. Aubert eta Birgitte Myhreren alaba, Lillemor Aars 1904ko urtarrilaren 17an jaio zen Kristianian (gaur egun Oslo). 1920tik 1922ra Norvegiako Eskulangintza eta Arte Industriaren Akademia Nazionalean ikasi zuen, eta 1924az geroztik André Lhote frantziar artistarekin jarraitu zituen ikasketak. 

Hasiera batean margolari gisa aritu zen, eta 1926an egin zuen debuta Osloko Høstutstillingen erakusketan. Ilustrazioak ere egin zituen eta hainbat liburu ilustratu zituen.

1948az geroztik Olaf Bangekin ezkonduta zegoen. 1992ko urriaren 21ean hil zen Oslon.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Richard Ford

**Richard Ford** (Jackson, Mississippi, 1944ko otsailaren 16a) estatubatuar eleberrigile eta ipuingilea da.

Hemeretzi urterekin tren-makinetako ingeniari laguntzaile lanetan hasi zen. Michigango Estatuko Unibertsitatean graduatu zen ingelesez, eta gero marine-etan sartu zen, nahiz eta hepatitisa hartu ondoren utzi behar izan zuen. Hainbat unibertsitatetan ere irakatsi zuen.

Bere lehen eleberria 1976an argitaratu zuen. Eleberrietan Frank Bascombe izeneko pertsonaia bera erabiltzen du protagonista gisa. *Independence Day* eleberriarekin Pulitzer Saria Fikzioan irabazi zuen 1996an. Ipuin liburuak ere idatzi zituen.

## Lanak 
### Eleberriak 
* *A Piece of My Heart* (1976)
* *The Ultimate Good Luck* (1981)
* *The Sportswriter*  (1986)
* *Wildlife* (1990)
* *Independence Day* (1995)
* *The Lay of the Land* (2006)
* *Canada* (2012)
* *Be Mine* (2023)

### Ipuin bildumak 
* *Rock Springs* (1987)
* *Women with Men: Three Stories* (1997)
* *A Multitude of Sins* (2002)
* *Vintage Ford* (2004)
* *Let Me Be Frank With You*
* *Sorry for Your Trouble* (2020)

### Oroitzapenak 
* *Between Them: Remembering My Parents* (2017)

### Antzezlanak 
* *Bright Angel* (1990)

### Argitaratzailea 
* *The Granta Book of the American Short Story* (1992)
* *The Granta Book of the American Long Story* (1999)
* *The Essential Tales of Chekhov* (1999)
* Foreword to Alec Soth, *NIAGARA* (Göttingen, Germany: Steidl, 2006)
* *The New Granta Book of the American Short Story* (2007)
* *Blue Collar, White Collar, No Collar: Stories of Work* (2012)
* Foreword to Maude Schuyler Clay, *Mississippi History* (Göttingen, Germany: Steidl, 2015)

## Kanpo estekak
Théâtre d'Opéra Spatial

'''''Théâtre d'Opéra Spatial''''' (Opera Espazialeko Antzokia) Jason M. Allenek Midjourney Adimen artifizial generatiboaren plataforma erabiliz sortutako pintura da. 

Margolana albiste bihurtu zen Coloradoko Estatuko Azokako arte ederren urteroko lehiaketa irabazi zuenean 2022ko irailaren 5ean; IAk sari bat irabazi zuen lehen irudietako bat bihurtu zen. Azokako lehiaketa "arte digitalak/digitalki manipulatutako argazkigintza" kategorian irabazteak beste artista batzuen erreakzio bortitza eragin zuen, eta Alleni tranpa egitea leporatu zioten. Allenek erantzun zuen: "Ez dut barkamenik eskatuko horregatik. Irabazi egin nuen eta ez nuen araurik hautsi".

Kategoriako bi epaileek ez zekiten Midjourneyk IA erabiltzen zuenik irudiak sortzeko, baina geroago esan zuten hori jakin izan balute sari nagusia ere emango ziotela.

Allenek esan zuen gutxienez 624 testu galderak eta sarrerako berrikuspenak erabili zituela Midjourney-k, Adobe Photoshop-ekin manipulatu zuen eta Gigapixel AI tresnarekin zabalduta Irudia, beraz, testu bidez sortua, Gigapixel AIrekin handitu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Espainiako Arte Eszenikoen Akademia

**Espainiako Arte Eszenikoen Akademia** (, AAEE) izaera artistiko eta kulturaleko erakunde bat da, Espainiako Arte Eszenikoak sustatu, defendatu eta duintzeko, bai eta haien sustapen nazionala eta nazioartekoa bultzatzeko eta haien aurrerapena, garapena eta hobekuntza sustatzeko ere.

## Helburuak 
Akademia izaera zibileko eta irabazi-asmorik gabeko elkarte bat da, profesional akreditatuek osatzen dutena. Arte eszenikoei eta bere arloan lan egiten duten sortzaileei buruzko hausnarketa sustatu nahi du, iritzi-sortzaile eta azterketa- eta ikerketa-zentro izan, eta haiek hedatu eta sustatu, baita haien eta gizartearen artean eragina duten fenomeno sozial, kultural eta historikoekin duten harremana bideratu ere. 1.- Kideen profesionaltasuna eta bikaintasun artistikoa aitortzea eta ezagutaraztea, kideen maila handitzen lagunduz, eta haien bidez arte eszenikoen oinarrizko balioa gizartean hobeto ulertzeko bultzatuz. 

2.- Zuzenean edo zeharka arte eszenikoekin zerikusia duten arte eta tekniken aurrerapena sustatzea.

3.-- Sorkuntza eta ikerketa eszenikoa bultzatzea, eta Espainiako antzerkiaren, dantzaren eta gainerako arte eszenikoen balioak sustatzea eta zabaltzea, Espainiako herritarrak kontzientziatzeko, eta lankidetza konstruktiboa ezartzeko Administrazio Publikoarekin eta haiekin zerikusia duten bitarteko edo pertsonekin.

4.-- Kide guztien artean informazio artistikoa, zientifikoa eta teknikoa trukatzea eta laguntzea.

5.- Arte eszenikoekin zerikusia duten gaiei buruzko azterlan eta lan zientifikoak, artistikoak eta teknikoak egitea, argitaratzea eta zabaltzea, eta gai horiei buruzko ikerketa sustatzea eta babestea, eta egoki diren laguntzak ematea.

6.- Administrazio Publikoari arte eszenikoekin zerikusia duten gaiei buruz eskatzen zaizkion txostenak ematea, eta Akademiak egokitzat jotzen dituen ekimenak proposatzea.

7.- Atzerriko antzeko erakundeekin arte- eta kultura-trukeak egitea.

## Fundazioa 
Denboran zehar egindako aldarrikapena izanik, Espainiako Arte Eszenikoen Akademia 2014ko apirilaren 28an sortu zen batzar eratzaile batekin, non kide fundatzaileak 157 izan baitziren. Zinemaren Akademiarekin batera, Espainiako Errege Akademia sortu zenetik (1713an) Espainian sortu den azken akademietako bat da.

Gaur egun, arte eszenikoetako 500 profesional baino gehiago biltzen ditu Akademiak zortzi espezialitatetan: idazleak, dantza, zuzendaritza, ikasketak eta dibulgazioa, interpretazioa, musika eszenikoa, plastika eszenikoa eta ekoizpena.

## Presidenteak 
* Cayetana Guillén Cuervo (2022tik)https://www.europapress.es/cultura/exposiciones-00131/noticia-cayetana-guillen-cuervo-nueva-presidenta-academia-artes-escenicas-20220114141610.html
* Jesús Cimarro (2018-2022)[1]
* José Luis Alonso de Santos (2015-2018)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arriaga antzokia
* Andoni Olivares

## Kanpo estekak 
* Espainiako Arte Eszenikoen Akademia Web ofiziala.
Sayami Matsushita

**Sayami Matsushita** (1982ko apirilaren 1a) arkularia da. Japonia ordezkatu zuen 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Takayoshi Matsushita

**Takayoshi Matsushita** (Wakayama, 1953ko urtarrilaren 30a) arkularia da. Japonia ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan, 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan, 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hiroshi Michinaga

**Hiroshi Michinaga** (Kobe, 1956ko urriaren 8a) arkularia da. Japonia ordezkatu zuen 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giuseppe Giovanni Antonio Meneghini

**Giuseppe Giovanni Antonio Meneghini** (1811ko uztailaren 30a, Padua &#x2013; 1889ko urtarrilaren 29a, Pisa) italiar botanikaria, geologoa eta paleontologoa izan zen.        

## Biografia 
Meneghini zientziaz interesatu zen Pietro Melo eskolako maisuarekin. Eskolaren ondoren, Paduako Unibertsitateko medikuntza ikastaroan sartu zen 1829-30ean, eta 1834an doktoretza medikuntzan lortu zuen ardatz zefalorrakideoari buruzko tesi batekin. Hurrengo urtean, Giuseppe Antonio Bonatoren laguntzaile bihurtu zen, botanikaren katedratikoarena. 1839an, Paduan, prestatze-zientzietako irakasle izendatu zuten. 1848ra arte izan zuen kargu hori, Lehen Italiako Independentzia Gerran iraultzaileekin izandako elkarteak kargutik kendu zuenean, eta Andrea anaiaren lidergoari jarraitu zion. Gero, Boloniara erbesteratu zuten, eta, ondoren, Pistoiara eta Florentziara. 1849an mineralogia eta geologiako irakasle bihurtu zen Pisako Unibertsitatean. Lanpostua hutsik geratu zen Leopoldo Pilla (1805–1848) hil ondoren. Curtatoneko batailan hil zuten. Gero, kabinete geologikoaren zuzendari bihurtu zen. 1874an, mineralogia eta geologia katedra bi erakundetan banatu zen, Antonio D'Achiardirekin (1839–1902) mineralogia katedra jasoz eta Meneghini geologia katedrarekin utziz.

Ekarpenak egin zituen Toskanako geologiarekin lotutako azterketetan, fosil triasikoak identifikatuz, eta Italia eta Sardinian lan egin zuen, Kanbriar Aldiko trilobiteak barne, Sardinian aurkitutakoak eta Lombardian eta Apeninoetan aurkitutako anmonoideak. Ia 560 taxon fosil deskribatu zituen, eta Alpeetako estratigrafian eta kartogtafian sartuta zegoen. Italiako Batzorde Geologikoa zuzendu zuen 1879tik hil zen arte.

1860an Académie nationale des sciences erakundeko kide bihurtu zen. 1874an Society *Toscana di Scienze Naturali* elkartearen lehendakari sortzaile izendatu zuten, eta aldi baterako, Italiako Geologia Elkartearen presidente ere izan zen. 1886an Italiako Erresumako 16. legegintzaldiko senatari izendatu zuten. Urte horretan bertan, Elkarte Filosofiko Amerikarreko kide hautatu zuten.

Meneghini Pisan hil zen. Meneghinita mineralak bere izena du. 1839an *Meneghinia* genero botanikoa (Boraginaceae familia) Stephan Endlicherrek izendatu zuen bere omenez. Orain, *Arnebia* Forssk-en sinonimoa da.

## Hautatutako obrak 
* *Ricerche sulla struttura del caule nelle piante monokotiledoni*, 1836.
* Alghe italiane eta dalmatiche ilustratzaileak, 1842.
* ''Sulla teorie de' Meritalli di Gaudichaud'', 1844.
* Sulla animità delle diatomee e revisione organografica dei generi di diatomee stabiliti dal Kützing, 1846.
* Osservazioni stratigrafiche e paleontologiche concernenti la geología de la Toscana e dei paesi limitrofi, 1851 (Paolo Savirekin).
* Sardaigneko l'ile paleontologia, 1857.
* Monographie des fosiles du calcaire rouge ammonitique (lias supérieur) de Lombardie et de l'Appennin central, 1867.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  (1889)
Coltricia cinnamomea

***Coltricia cinnamomea*** *Hymenochaetaceae* familiako onddo espezie bat da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, pixka bat suberosoa, biguna, lau-hondoratua, ia inbutu itxurakoa, tomentuduna, gero ilegabea, distiratsua, kanela kolore bizikoa, eremu zentrokide ilunekin, iheskorrak, amaieran lehoi kolore bakarrarekin eta eremu zirkular gabe; ertza askotan zintekin.

**Poroak:** Nahiko handi samarrak, pentagonalak edo hexagonalak, kanela ilun kolorekoak, lehorrean lehoi kolorekoak.

**Hanka:** 3 eta 4 cm bitarteko garaierakoa eta 0,3 eta 0,5 cm bitarteko diametrokoa, erdian, barrubetea, tomentuduna, oinarrira mehetua, batzuetan tuberosoa  ere bai, kapelaren kolorekoa.

**Haragia:** Kolore berekoa. KOH erreaktiboarekin berehala beltza.

**Etimologia:** *Coltricia* terminoak aulkiari, jarlekuari dagokio. *Cinnamomea* epitetoa grezieratik dator, kanela esan nahi duen “kinnamomon” hitzetik. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Coltricia perennis* antzekoa da, baina handiagoa da eta kolore motelagoak ditu.

## Sasoia eta lekua 
Isolatuta edo gutxitan soropildua, hostozabalen eta koniferoen basoetako lurzoru goroldiotsuetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Erdialdeko Amerika, Kolonbia, Venezuela, Brasil, Europa, Kanariak, Errusia, Himalaiako eremua, Txina, Hego Korea, Japonia, Vietnam, Indonesia, Australia, Zeelanda Berria, Seychelleak, Zimbabwe, Mayotte, Kenya, Uganda, Tanzania, Kongoko Errepublika Demokratikoa, Nigeria, Côte d'Ivoire.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kodetze (terapia)

**Kodetzea** edo **Dovzhenko metodoa** Errusian eta SESB ohiko beste hainbat herrialdetan adikzioen tratamenduaren metodo terapeutiko alternatiboei erreferentzia egiteko erabiltzen diren terminoak dira. Metodo hauek gaixoari heriotzaren beldurra txertatzea dute helburu, alkoholez edo drogez berriro abusatzen badu. Medikuak gaixoaren garunean «kode» bat txertatzeko itxurak egiten ditu, erreakzio indartsu bat eragingo duena substantzia mendekotasun-sortzailearekin kontaktuan jarriz gero. Kodetzeak antzerkia, hipnosia, plazeboa eta aldi baterako ondorio kaltegarriak dituzten sendagaiak erabiltzen ditu. Medikuak denbora finko baterako gaixoak «kodetzen» dituela itxurak egin ditzake, esate baterako, bost urterako. Metodo hori Aleksandr Dovzhenko sobietar eta ukrainiar psikiatrak sortu zuen.

Alkoholismoaren kasuan, prozedura arnas-aparatuari aldi baterako eragiten dion sendagai batekin eta alkoholarekin egin daiteke hipnosipean. Medikuak gaixoari sendagaia ematen dio, gero alkohol kantitate txiki bat uzten dio, horrek erreakzio kaltegarri bat eragiten du eta terapiak epe luzerako eragina izan duela oker sinetsarazten dio. Beste kasu batzuetan, medikuak buruko masaje bat ematen dio hipnosipean dagoen gaixo bati eta alkoholak itsutasuna edo paralisia eragiten duela sinetsarazten dio. Metodo alternatibo horiek kontraesanean daude adikzioak dituzten pertsonak tratatzeko munduko praktikarekin, baina oraindik ere erabiltzen jarraitzen dira herrialde batzuetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Goonhilly

**Goonhilly**, (ingelesez: Goonhilly Pony), Kornuallesko bertako zaldi arraza bat izan zen. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik  ponien sailkapen taldean sartzen zen. Bere jatorria Bodmin Moor mortuan dago.

Dirudienez poni hauek Dartmoor poni arraza ezagunaren oso gertukoak ziren, geografikoki gertuak izanik ere.

## Arrazaren historia 
Bere aipuan XVIII. mendean aurkitzen dugu hainbat agirietan eta antza zela zalditzat erabiltzen zen. Baita zamabere bezala ere.

Antza XIX. menderako desagertuta zegoen jada.

## Etimologia 
Goon  lur ordeka edo laua izendatzeko Kornubierazko hitza da. Goonhilly Kornuallesko  Lizard penintsula eta Helston herriaren arteko mortu bat da, txillardi eta granitozko harri ugariekin. Paraje honetatik hartzen zuen izena poni arrazak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
TKE Ligako 2025eko denboraldia

**TKE Ligako 2025eko denboraldia** Eusko Label Ligaren hogeita hirugarren denboraldia izan zen. Arraun txapelketa uztailaren 5ean hasi zen Bilboko itsasadarrean eta ur horietan bertan bukatu zen irailaren 21ean; guztira, 20 estropada jokatu ziren. Aurreko denboraldian Eusko Label Ligako garaikurra hirugarren aldiz jarraian irabazi ondoren, Bermeo Urdaibai Arraun Elkartearena izan zen titulua defendatzen saiatu zen trainerua; dena dela, aldaketa askorekin ekin zion denboraldiari *Bou Bizkaia* ontziak, besteak beste, Iker Zabala entrenatzailea eta Gorka Aranberri patroia Orio elkarteak fitxatu baitzituen. Lehian San Juan (sei denboraldi KAE Ligan aritu ondoren) eta Ares (bi urtez GT Ligan) elkartu zitzaizkion, aurreko urtean lehen mailan arraun egiteko txartela lortu zuten elkarteak.

Denboraldi honetako txapelduna, nagusitasun osoz, Orio Arraunketa Elkartea izan zen. TKE Ligaren historian bigarren aldia izan zen *San Nikolas* ontziko mutilek garaikurra irabazi zutena eta bidean marka ugari hautsi zituzten: 20 estropadetatik 16tan garaile izan ziren, 234 puntu pilatu zituzten eta 15 bandera eraman zituzten etxera. Urte gogoangarria izan zen egiazki oriotarrentzat. Zilarrezko postua, bestalde, Zierbena Arraun Elkartearentzat izan zen hirugarren aldiz jarraian; *galipo*ek 200 puntu eta 3 bandera irabazi zituzten. Ohorezko txanda, azkenik, Donostiarrak eta Urdaibaik osatu zuten. Lehenengo postutik urrun aritu baziren ere, donostiarrek behintzat Fabrika Bandera hirian atxikitzea lortu zuten. 2026an, ondorioz, KAE Ligan arituko dira.

Azkenik, CaixaBank Patroi Hoberenaren Saria Ioseba Amunarrizentzat izan zen hirugarren aldiz. Podiumean Gorka Aranberrik eta Unax Eizagirrek lagundu zuten.

## Sailkapena

# Zarauzko Ikurrina bi jardunalditan jokatu zen; bietan oriotarrak izan ziren azkarrenak eta zapia etxera eraman zutenak; eta Galiziako Traineruen Ligako ontzi azkarrenek, Chapelak eta Tiránek. Bostetik bik baino ez zuten lortuko 2026ko denboraldian lehen mailan aritzeko txartela, Santurtzik eta Chapelak.

# Arkoteko mutilek bi estropadetan markatutako denbora 41:52,00-koa izan zen; Kaikukoek markatutakoa, aldiz, 41:56,08-koa.

## Patroi hoberenaren saria 
CaixaBank Patroi Hoberenaren Saria Ioseba Amunarrizentzat izan zen hirugarren aldiz; podiumean Gorka Aranberrik eta Unax Eizagirrek lagundu zuten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* TKE Liga
* KAE Ligako 2025eko denboraldia
* GT Ligako 2025eko denboraldia

## Kanpo estekak 
* TKE Ligaren webgunea
Zenana

**Zenana** edo **zanana** (persieraz *emakumeena*) Indian edo Pakistan bezalako herrialdeetan emakumeentzat eta beren sekituari erreserbatutako etxearen zatiari dagokio. Hedaduraz, emakumez osatutako talde bati edo biltzen diren gela bati buruz hitz egiteko erabiltzen da, nahiz eta aipatutako herrialde horietan ez izan. XII. mendetik aurrera Indiako iparraldean musulmanen inbaditzaileekin sartu zen ohitura islamiarra da, eta goi-klaseetan hedatu zen. 

## *Zenana misioak* 
*Zenana misioak*, berriz, beren etxeetan emakumeei zuzendutakoak dira. XIX. mendearen erdialdean ezarri ziren misiolari kristau ebanjelikoak bidaltzeko, purdah-aren sistemak galarazi egiten zielako emakume aberatsei, musulmanei zein hinduei, zenanatik irtetea eta etxeko jauna eta gertuko senideak ere ezin ziren sartu. Misiolari-lanaz gain, erizain eta maistra gisa aritzen ziren gai horietan, emakumeei laguntzen. Lehena Misiolari Bataiatzailea izan zen 1854an.

Etxera eta ospitaleetara egindako bisitez gain, 1880tik aurrera Zenana misioek beren lana zabaldu zuten: neskatoak eskolatzeko eskolak ireki zituzten, ebanjelizazioa barne, eta ospitale propioak sortu zituzten erizainak eta emakume sendagileak kontratatzeko, bai europarrak Indiara joateko konbentzituz, bai bertako indiarrak Medikuntza ikastera bultzatuz, eta horrek ere lagundu zuen kontinente kolonialeranzko mesfidantza murrizten. Eliza protestante batzuek sistema imitatu egin zuten, eta 1884an Qing-en Txinan ere hasi zen egiten.
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Harema

## Kanpo estekak
Gordon Freeman

**Gordon Freeman** Gabe Newellek sortu eta Valveko Newell eta Marc Laidlaw-ek diseinatutako *Half-Life* bideo-joko serieko protagonista isila da. Bere lehen agerraldia Half-Life-n da. Gordon Freeman Seattleko betaurrekodun gizon zuri bat bezala irudikatuta dago, ile marroia eta sinadura ahuntz batekin, MIT-n graduatu zena fisika teorikoan doktoretzarekin. Fikziozko Black Mesa Research Facility-ko langilea zen. Jokalariak kontrolatuta, Gordonek arma eta tresna sorta zabala erabiltzeaz arduratzen da, hala nola headcrabs bezalako izaki estralurtarrei aurre egiteko, baita Combine makinak eta soldaduak ere. Gordon Freemanen pertsonaia kritikariek eta jokalariek harrera ona izan dute, eta hainbat joko-webgunek sarritan jotzen dute garai guztietako bideo-jokoetako pertsonaia handienetako bat dela, UGO eta GameSpot barne.
## Kanpo estekak
Zoltán Tildy

**Zoltán Tildy** (Losonc, Hungariako Erresuma, Austria-Hungariako Inperioa, 1889ko azaroaren 18a – Budapest, 1961eko abuztuaren 3a) hungariar politikaria izan zen. Hungariako lehen ministroa izan zen 1945etik 1946ra eta presidentea 1946t8k 1948ra.

Erlijio protestantekoa zen, eta teologia ikasi zuen Hungarian eta Belfasten. 1921etik elizako artzaina izan zen eta "Familia Kristaua" egunkaria argitaratu zuen. 1929an, Jabe Txikien Alderdi Independentearekin bat egin zuen, eta diputatu hautatu zuten 1933an, 1936an eta 1939an. Hungariak Bigarren Mundu Gerran parte hartzearen aurkakoa izan zen, eta Alemaniar okupazioaren ondoren ezkutatu egin behar izan zuen.

1945eko azaroan lehen ministro izendatu zuten eta 1946ko otsailean herrialdeko presidente bihurtu zen. 1948ko uztailaren 31n dimititzera behartu zuten eta 1956ko maiatzaren 1era arte etxeko atxiloaldia ezarri zioten.

1956ko Hungariako Iraultzan koalizio gobernuko ministro izan zen. Sobietarrek matxinada zapaltzean atxilotu zuten eta 1958an sei urteko kartzela zigorra ezarri zioten. 1959ko apirilean askatu zuten osasun-arrazoiengatik.

## Kanpo estekak
Aqua-musikal

**Aqua-musikala** 1940ko eta 1950eko hamarkadetan Hollywood-eko zine industrian ekoitzi zen film azpigenero bat izan, musikalen kategoriakoa, non igeriketa sinkronizatuan oinarritutako uretako balet zenbakiak ikuskizunaren parte funtsezkoa ziren. Esther Williams igerilari eta aktorea izan zen nagusiki film haien izarra.

## Aurrekariak 
Esther Williams protagonista izan zuten film hauetan koreografiak Busby Berkeleyk egiten zituen, baina ez zen bere berezitasun bakarra, musikaletarako lan asko egin zuen Hollywood-en, Judy Garland edo Carmen Miranda bezalako izarrekin adibidez. Igerileri mordoa forma geometrikoetan konbinatzen lortzea, horixe izan zen Berkeleyren ekarpenetako bat. Hain zuzen ere, *Footlight Parade* filmean 1933an Berkeleyk sartutako eszena koreografiatu, dantzariek igerileku bateko txirrista fantastiko batzuetan egindako zenbaki bat, aurrekaria izan zen gerorako.

1930eko hamarkadan beste aurrekari bat izan zen Kay Curtis izan zen, zeinak 24 emakumezko igerilari talde batekin (The Modern Mermaids, itsaslamia modernoak) Chicagoko Mundu Azokan igerilekuko ikuskizun bat antolatu zuen.

## Urrezko aroa 
Zinean ideia berreskuratu zuen MGM konpainiak 1944an  *Bathing Beauty* ekoitziz 1944an. Uretako dantza eszeak ez ziren asko izan film horretan, baina publizitateak bainujantziz erakutsi zuen Esther Williams protagonista, eta horrek ospea eman zion.

Hurrengo urteetako ekoizpenak konpainia berarenak izan ziren, betiere Williams zelarik izar, technicolor koloretsuan filmatuak, eta eskapismo intentzio batekin eginak. Generoko film esanguratsuak izan ziren *Easy to Love, Texas Carnival, On an Island with You, Dangerous When Wet, Million Dollar Mermaid* (ospetsuena agian eta Williamsen faboritoa), *Neptune’s Daughter*, eta *Jupiter’s Darling.*  

1950eko hamarkadaren amaieran, generoak ez zuen eboluzionatu. Publikoak ez zuen jada bainujantziz apaindutako emakume dantzarien exotismoa apreziatzen, eta film hauek desagertu egin ziren. 2016an Coen anaien *Hail, Caesar!* komediak berreskuratu zuen uretako ballet ikusgarri bat,

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Million Dollar Mermaid*-eko uretako ballet bat (Youtube).
* *Hail, Caesar* filmeko eszena nostalgikoa, 2016ko Coen anaien filmean (2016).
Jean Succar Kuri

**Jean Thouma Hannah Succar Kuri** (Bisharri, Libano, 1944ko irailaren 19a - Cancún, Quintana Roo, Mexiko, 2024ko ekainaren 14a) enpresaburu mexikarra izan zen. CEFERESCO espetxean hil zen prostituzio eta haur pornografiarekin lotutako delituekin kondena jaso ondoren. 2011ko abuztuaren 31n errudun deklaratu zuten eta 112 urteko espetxe-zigorra ezarri zioten. Bere dirutza 30 milioi dolarretan estimatu zen.

## Lydia Cachoren salaketa 
Lydia Cachok *Los Demonios del Edén. El poder que protege a la pornografía infantil* (2004) liburua plazaratu ondoren Succar Kuriren izena Kamel Nacif Borge enpresaburu libanarrarekin lotu zitzaion eta biak haurren sexu-esplotaziorako sare batekin. 2004an Chandlerren atxilotu zuten, Arizonan, eta Mexikora estraditatu, Interpolek eta Mexikoko Errepublikako prokuradore nagusiak horrela eskatuta. Haur-pornografia, haurren sexu-abusua eta estuproa leporatu zizkioten. Azkenik, 112 urteko kartzela-zigorra ezarri zioten haur-pornografia eta adingabeen ustelkeria egotzita. Mexikoko legearen arabera, gutxienez 60 urte bete beharko lituzke epai horretatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Historia animalium (Gessner)

***Historia animalium*** ("Animalien historia") Conrad Gessnerrek (1516-1565) Zurichen 1551-1558 artean argitaratutako liburu bat izan zen. Pizkundeko zoologiaren inbentario entziklopediko bat da. Gessner medikua eta irakaslea zen Zuricheko Carolinumen, Zuricheko Unibertsitatearen aurrekaria zena. *Historia animalium* liburuak Aristotelesen izen bereko liburuaren izen berbera darama, eta Aro Modernoan ezagutzen ziren animalia guztien deskribapena egiteko saiakera zen. Era berean, historia naturaleko lehenengo bibliografia eskaintzen du. Bost liburutan banatuta, 4.500 orrialde baino gehiago ditu. Animaliak ordena alfabetikoan eskaintzen dira, Erdi Aroko entziklopediatan ez bezala, entziklopedien "kontsultarako obra" funtzio modernoa zein den adieraziz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Basilio Puoti

**Basilio Puoti** (Napoli, 1782ko uztailaren 27a – *ib.*, 1847ko uztailaren 19a) italiar kritikari literarioa, lexikografoa eta gramatikoa izan zen.

## Biografia 
Basilio Puoti familia noble zahar batean jaio zen. Desideriusen seme Adelchiren seme-alabak izatea aldarikatzen zuten. Jurisprudentzian graduatu zen 1809an. Bi Sizilietako Erresumako hezkuntza publikoko ikuskatzaile nagusi bihurtu zen, eta, gero, postu hori utzi zuen, 1825ean, Napoliko jauregietako batean italiar hizkuntzako eskola batean ezarri eta irakasteko. Ikasleek Giacinto de' Sivoa, Luigi Settembrini eta Francesco De Sanctis izan zituzten.

"Barbari" edo poeta erromantiko guztien aurka egin zuen Alessandro Manzoni izan ezik, zeinaren sentimendu abertzaleak partekatzen baitzituen. Puoti purista zen, italiar lexikoari dagokionez irekiagoa, baina estiloari dagokionez XV. eta XVI. mendeetako ereduen imitazio zorrotza defendatzen zuen. Greziera eta latina itzuli zituen eta Accademia della Cruscako kidea izan zen.

## Hautatutako obrak 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Francesco de Sanctis giovinezza*, Pasquale Villari, Morano, Napoli 1924k argitaratutako pasarte autobiografikoa.
* S. Baldacchini, *Di Puoti* e della lingua italiana. In Report dell'Accademia di archeologia, lettere e belle arti'. II, 1866. or. 89–148

## Kanpo estekak 
* Scheda (online) del Sistema Bibliotecario Nazionale
* 
*
Presumed Innocent (telesaila)

***Presumed Innocent*** estatubatuar thriller judiziala da, David E. Kelleyk Apple TV+entzat egina.

## Sinopsia 
Hasi da epaiketa. Fiskalak hartu du hitza, eta mezu argia helarazi die epaimahaiko kideei: «Parean duzuen gizona errugabea da. Eskura ditudan froga guztiak aurkeztuko ditut akusatuak krimena gauzatu duela erakusteko, baina hark errugabe izaten jarraituko du kontrakoa frogatu arte, zalantza oro baztertu arte».

## Pertsonaiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Presumed Innocent

**Presumed Innocent** () izan daiteke:

* *Presumed Innocent*, 1987ko Scott Turowen eleberria;
** *Presumed Innocent*, a 1990eko Alan J. Pakularen filma;
** *Presumed Innocent*, 2024ko David E. Kelleyren telesaila;
* *Presumed Innocent*, 2001eko Marcia Ballen albuma.
Antonio D'Achiardi

'''Antonio D'Achiardi'* (Pisa, 1839ko azaroaren 28a – *ib.'', 1902ko abenduaren 10a) italiar geologoa, paleontologoa eta mineralogista zen, Toskanako azterketa mineralogiko eta paleontologikoengatik ezaguna. Giovanni D'Achiardi mineralogistaren, eta Pietro D'Achiardi artistaren aita izan zen.

1859an Pisako Unibertsitateko zientzietako doktoretza jaso zuen, eta gero kimikako laguntzaile gisa aritu zen (1861az geroztik). Kontsulta egin eta hiru hilabetera, ezkerreko begiaren erabilera galdu zuen, azido nitrikoa zuen laborategiko istripu baten ondorioz. Gero, kimikan ibiltzeari utzi zion, eta, haren ordez, geologian eta mineralogian jarri zuen arreta, eta Giuseppe Meneghiniren ikasle bihurtu zen. Ondoren, geologiako irakasle bihurtu zen Pavian, eta 1874an mineralogiako irakasle izendatu zuten Pisako Unibertsitatean. 1881ean mineralogiako laborategi bat ezarri zuen Pisan.

## Ohoreak eta aintzatespenak 
Dachiarditak bere oroimena ohoratzen du. 1906an, Giovanni D'Achiardi semeak minerala deskribatu eta izendatu zuen, granitozko pegmatita batean aurkitu ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Züricheko Unibertsitatea

**Züricheko Unibertsitatea** (**UZH**, ) Zürichen dagoen ikerkuntzako unibertsitate publikoa da. Suitzako unibertsitaterik handiena da, 28.000 ikaslerekin. 1833an sortu zen, aurretik existitzen ziren teologia, zuzenbide eta medikuntzako eskolak batuta, 1525an sortu zirenak. Filosofia fakultate bat ere gehitu zitzaion. 

Gaur egun zazpi fakultate ditu unibertsitateak: filosofia, medikuntza, ekonomia, zuzenbidea, matematika eta zientzia naturalak, teologia eta albaitaritza. Suitzako beste edozein unibertsitatek baino aukera zabalagoa du. 

## Kanpo estekak
Errugabetasun-presuntzio

ren 48. artikuluak errugabetasun-presuntzioa ezartzen du.]]
**Errugabetasun-presuntzioa** pertsonaren errugabetasuna arau gisa ezartzen duen zuzenbidearen printzipio orokor penala da. Pertsonaren erruduntasuna frogatzen duen prozesu edo epaiketa baten bidez bakarrik aplikatu ahal izango dio estatuak zigor bat.

Errugabetasun-presuntzioaren kontrakara kautela-neurriak dira, hala nola behin-behineko espetxeratzea. Zuzenbide penal modernoan kautela-neurriak bakarrik onartzen dira pertsona horrek ihes egiteko arriskua edo egitatearen ikerketari behar ez bezala eragiteko arrisku ziurra dagoenean.

Honela azaldu zuten 1789an Gizonaren eta Herritarraren Eskubideen Adierazpenaren 9. artikuluan:

eta honela 1948an Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalaren 11. artikuluan:

## Kritikak 
Lehen kritika, hasieran, positibismo kriminologikotik dator, errugabetasun-presuntzioaren bermea inputatuaren gehiegizko babesa baitzen, gizarteak delituaren aurka zuen babesa alde batera utzita. Hala, Raffaele Garofalok behin-behineko espetxeratzearen kasuak murrizteko, komunitatea babestu behar baitzen froga batzuk aldatzetik, ekintza zigorgarrien ikerketa eta zehapena ilusioz betetzeko ezin zela printzipio hori aipatu adierazi zuen. Bestalde, doktrina antiliberalek aurpegiratzen dute, alde batetik, Estatuaren jarduna eragiten duen "susmorako eskubidea" dagoela; bestetik, behar bezalako prozesurako eskubide oro bezala, ilusiozko egoera bat baino ez zela, aparatu judizialaren edo estatuaren errepresorearen askatasun handiago edo txikiagoaren aurrean.

Printzipioari egindako beste kritika bat da erruztatuaren eta biktimaren figura abstraktu batetik abiatuta eraikitzen dela, kasu zehatzetan desberdintasun-harremanak biltzen diren baldintzetan, non errugabetasun-presuntzioa, lehenengoaren babesa baino gehiago, bigarrenaren babesgabetasuna den. Hori eskatu dute, adibidez, genero-berdintasunaren arloan; izan ere, errugabetasun-presuntzioa kritikatu izan dute, gizonek egindako sexu-indarkeriaren edo -delituen biktima diren emakumeen lotura-egoerari jaramonik ez egiteagatik, eta, beraz, printzipio hori zehaztu egin behar da genero-ikuspegiarekin konpentsatzeko. Era berean, desberdintasun ekonomikoaren arloan, kritikatzen da baliabide hobeak dituen inputatu batek ogasun txikiagoko inputatuaren tratu bera izan dezakeela, edo biktima bada, epaiketaren emaitzan eragiteko duen gaitasunagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kieran Tierney

**Kieran Tierney** (Douglas, 1997ko ekainaren 5a) manxar-eskoziar futbolaria da. Gaur egun, Real Sociedad taldean jokatzen duena, ezker atzelaria.

Man uhartean jaio zen era hamar hilabete zituela Eskoziara joan zen. Zazpi urte zituela, Celtic FCko haurrentzako taldean sartu zen, eta lehen taldean hasi zen, 2015eko apirilean. Arsenal FCk 2019an fitxatu zuen. 2023-24 denboraldian Arsenalak Real Sociedaden laga zuen. Lesioen ondorioz, 20 partida baino ezin izan zituen jokatu.

2016an jokatu zuen lehen partida Eskoziako futbol selekzio nazionalarekin. UEFA Euro 2020 eta UEFA Euro 2024 txapelketetan Eskoziako selekzioarekin parte hartu zuen.
Vocabolario degli Accademici della Crusca

***Vocabolario degli Accademici della Crusca*** toskaneraz sortutako lehenengo hiztegia izan zen, 1612an, Florentziako Accademia della Cruscaren eskutik. Europako hizkuntza moderno batean egindako bigarren hiztegia izan zen, Sebastián de Covarrubiasek 1611n egindako *Tesoro de la lengua castellana o española* gaztelaniazko hiztegiaren ostetik. 

Florentziako Accademia della Crusca 1583an sortu zen, toskanera kodetzeko eta hiztegi sakon bat egiteko, batez ere Florentziako *trecento*ko autore ospetsuenen literatura-testuetan oinarrituko zena, kanonikotzat jotzen zirenak, hala nola Dante, Petrarca eta Boccaccio. Lan lexikografikoa 1591n hasi zen, Lionardo Salviatiren interes filologikoarei esker. Idazle handiek argitaratutako lanetatik harago hedatu zen hitzen bilaketa, Florentziako hainbat akademiatan argitaratu eta kontserbatu ez ziren testu eskuizkribuak ere sartzeko. Era berean, iturri izan ziren Francesco Berni, Lorenzo de Medici edo Makiavelo idazle berriagoak eta Pietro Bembo edo Ariosto bezalako idazle ez-florentziarrak. Hogeita hamasei akademikok, lanaldi osoan arituak, egin zuten lan hori; baina liburua Venezian inprimatu zen. Hasieran (1608) *Vocabolario della lingua toscana* izenburupean egin zen; hala ere, luze eztabaidatu zen beste izenburu bat erabili behar zen ala ez. Azkenik, *Vocabolario degli Accademici della Crusca, cavato dagli scrittori eta uso della città di Firenze* izenburua hartu zen, nahiz eta jatorrizko titulua Veneziako Errepublikak 1611ko urtarrilean emandako inprimatze-lizentzian gorde zen. Lan berritzailea, alfabetikoki ordenatua, sarrera bakoitzerako laguntza-aipamen ugarirekin, Italian erreferentziazko obra bihurtu zen. Hurrengo edizio gehituak 1623, 1691, 1729-1738... urteetan agertu ziren. 1965az geroztik, *Vocabolario* eta *Accademia*ren lanak banandu egin ziren, eta 1983az geroztik, Consiglio Nazionale delle Ricerche taldeak jarraitu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Translokazio bakteriar

**Translokazio bakteriarra** bakterioen edo bakterioen molekula batzuen igarotze prozesuari deritzo, hesteetatik gongoil linfatiko mesentereoetara, odolera edo organo batzuetara. Mekanismo honen bidez, heste lodian dauden bakterioak (edo haien endotoxinak) heste-mukosa zeharkatzen dute eta hesteetatik kanpo igarotzen dira, sistema linfatikora edo odolera. Horrek infekzio bakteriarrak sortzen ditu  .

Hesteak, normalean, nolabaiteko iragazkortasuna du, elikagaiak odolera pasatzea ahalbidetzen duena, eta , aldi berean, hesi funtzioa mantetzen du kaltegarriak izan daitezkeen substantziak (antigenoak, adibidez) hesteetatik irten eta organismoan zehar, odolaren bidez, zabaldu ez daitezen . Horretarako, enterozitoen arteko loturak oso estuak izan behar dira .

Heste-hesiaren asaldurak (heste-iragazkortasuna aregotzen dutenak), heste-floraren aldaketa kaltegarriak (disbiosia) edo heste-mailako immunitate-sistemaren akatsek translokazio bakteriarraren agerpena eragin dezakete. Translokazio mota honi lotutako bakterioen artean Escherichia coli, Proteus, Pseudomonas eta Enterococcus aipatu dira .

Translokazio bakteriarrak bi patologia mota nagusiekin lotu da: hanturazko patologia batzuekin, eta infekzioekin (bakteriemia eta pankreatitisa, besteak beste) eta hutsegite multiorganikoarekin. 

ZIUetan ingresatuta dauden pazienteen artean ohikoagoak dira translokazio bakteriarrak gizabanako osasuntsuengan baino. Erredura larriak edo politraumatismoak dituztenen artean, bereziki, egiaztatu den fenomenoa da 

## Erreferentzia 
## Ikus, gainera 
*Heste-iragazkortasuna

## Kanpo estekak
Hizkuntzaren garbizaletasun

**Hizkuntzaren garbizaletasun**a edo **garbizalekeria** beste hizkuntzetatik datozen ekarpen lexikal eta gramatikalak baztertzen dituen jarrera edo joera bat da; gaitzespen hori gehitzen zaio okertzat jotzen den guztiari (arrunkeriak, kolokalismoak, dialektismoak, etab.). hizkuntza arautzaileari dagokionez.

### Hizkuntzaren garbizaletasuna euskaraz (*euskara garbia*) 
XVIII. mendean zehar, euskaraz garbizaletasuneko joerak agertzen hasi ziren Pablo Pedro Astarloa, Juan Antonio Moguel eta Manuel Larramendiren eskutik: neologismoak sortzen eta hitz euskaldunak bultzatzen hasi ziren, mailegatutakoak ordezteko. Hala ere, garbizaletasunak benetako indarra hartu zuen XIX. mendearen amaieran, euskal nazionalismoaren sortzaile Sabino Aranaren saioen ondorioz. Aranaren atzetik beste egile asko etorri ziren (adibidez, Resurrección María Azkue, *Kirikiño*, *Lauaxeta* edo Txomin Agirre). Helburua zen erderek (atzerriko hizkuntzak) euskaldunean duten eragina minimizatzea, eta hitz euskaldunak eta termino berriak sortzea, hizkuntzaren mekanismoen bidez. Hizkuntzaren garbizaletasuna oso indartsu mantendu zen XX. mendearen erdialdera arte, eta leundu egin den arren, joera nabarmena da oraindik ere eta euskara garaikidea (euskara batua) gogor markatu du. Segidan, hizkuntzaren garbizaletasuneko neologismo arrakastatsuen zerrenda bat dago, emandako baliokideen aldean:

### Hizkuntzaren garbizaletasuna beste hizkuntza batzuetan 
* Sinhala – *Hela Havula*
* Kroaziera – Kroazierazko garbizaletasuna
* Galiziera - *Galizieraren araudi birintegrazionista*
* Greziera – *Katharevousa*
* Ingelesa – *Ingelesa*
* Islandiera – *Háíslenska*

* Italiera – *Accademia della Crusca*
* Norvegiera – *Høgnorsk*
* Tamilera – *Tanittamil Iyakkam*
* Turkiera – *Türk Dil Kurumu*
* euskara - *Euskara garbia*

## Erreferentziak
Kadri Mälk

**Kadri Mälk**, jaiotzez **Sõerd**, (Tallinn, 1958ko urtarrilaren 27a – *ibidem*, 2023ko urtarrilaren 1a) estoniar bitxi diseinatzailea izan zen.

## Bizitza 
Kadri Mälk Tallinnen jaio zen. 1965etik 1976ra Nikolai Gogol eskolan ikasi zuen (gaur egun 21. eskola), 1977tik 1981era Tartuko Arte Eskolan, eta 1981etik 1986ra Estoniako Arte Akademian Leili Kuldkeppen zuzendaritzapean. 1993an eta 1994an gemologia ikasi zuen Helsinkiko Unibertsitatean eta Lahtiko Diseinu Institutuan Esko Timonenen zuzendaritzapean. Alemanian, Errusian eta Portugalen ere jarraitu zituen ikasketak. 

1986tik 1993ra artista autonomo gisa aritu zen, eta bigarrena Sulevimägi kalean. 1989an Tallinngo Arte Unibertsitatean irakasten hasi zen, eta 1996an Estoniako Arte Ederren Akademian. 

Mälken lehen erakusketa pertsonala 1989an egin zen Tallinngo Arte Galerian, eta geroago Tartuko Arte Museoan ere. 

1999an, Mälkek õhuLoss arte taldea sortu zuen. 

2004an, Marianne Kõrver zuzendariak Kadri Mälki buruzko dokumentala zuzendu zuen: *Kujutluse tume taevas*.  

Kadri Mälk hiru aldiz ezkondu zen. Azken senarra Mati Sirkel idazle eta itzultzailea izan zen. 

## Sariak 
* 1987: Estoniako Artista Gazteen saria
* 1988: Arte Aplikatuen IV. Trienaleko sari nagusia
* 2001: Ars Ornata saria (Kolonia)
* 2016: Bavariako Estatu Saria (Munich)
* 2017: Izar Zuriaren Ordena (V. klasea)
* 2017: Estoniako Errepublikako Kultura Saria
* 2017: Kristjan Raua saria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dido (argipena)

**Dido** izenak hainbat adiera du:
* Dido, erregina mitologikoa, Kartagoren fundatzailea. Haren izenean oinarriturik:
** *Dido and Æneas*, opera barrokoa Henry Purcellena (1689).
** (209) Dido, asteroïde bat.
* Dido, abeslari britainiarra (1971-).
* Dido edo didoera, Tsez herri kaukasiarraren hizkuntzaren izen bat.
* DIDO materialak testatzeko erreaktore nuklear bat Harwellen dagoena (Oxfordshire, Ingalaterra).
Kay Curtis

**Katherine Whitney Curtis** (Milwaukee, 1897ko urtarrilaren 4a - 1980ko uztailaren 6a) Katharine eta Kay Curtis izenekin ezaguna, igerilaria eta soinketako irakasle estatubatuarra izan zen. Igeriketa sinkronizatua diziplina gisa sortu izana zor zaio hein handi batean. Esther Williams eta Annette Kellerman bezalako pertsonaiek ospea lortu zuten, eta ekarpenak ere egin zituzten, baina Curtisen izena historikoki lotuago dago "Igeriketa sinkronizatua" hitzaren jatorriarekin, eta kirol horren egitura teknikoa Curtisen meritua da.

## Ibilbidea 
Kay Curtisek igeriketa sinkronizatuko ikuskizuna sortu zuen 1934an Chicagoko Munduko Ferian, nom Norman Ross esatariak izen horrekin aurkeztu zuen; terminoaren lehen aipamentzat harzen denat. Uretako ikuskizun hira 24 emakumezko igerilari talde batekin (The Modern Mermaids, itsaslamia modernoak) egin zen.  *Rhythmic Swimming* (1936) liburu aitzindaria idatzi zuen, kirol hoen teknikari buruzko testuliburu klasikoa izan dena.

AEBetako Gurutze Gorrian aisialdiko zuzendari gisa (1943-1962), atzerrira transferittu zuten, eta horrek aldendu zuen diziplinak Estatu Batuetan izan zuen garapenetik. Hala ere, Gurutza Gorrian ere antolatu zituen igeriketa ikuskizunak, adibidez Casertan (Italia) II. Mundu Gerrako soldadu aliatuentzat. Itzuli zenerako, AEBetan garatutako kirola zen, eta ikuskizun artistiko hedatua, tartean aqua-musikalen aro filmikoa ere garatu zelarik batik bat Esther Williamsen interpretazioen eskutik. Era berean, urte horietan Europan ere garatu zen igeriketa sinkronizatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michał Rapacz

**Michal Rapacz** (Tenczyn, 1904ko irailaren 16a – Ploku, 1946ko maiatzaren 12a) poloniar apaiz katoliko eta martiria izan zen.

1926an sartu zen Cravoviako Elizbarrutiko Mintegi Nagusian, eta 1931n apaiza izan zen. Parrokoa izan zen Plokin. 1933an Rajcza parrokiara eraman zuten, eta 1937an Plokira itzuli zen. Sobietar Batasunak hartu zuen eremu hori 1939an.

1946ko maiatzean talde paramilitar komunista batek hil zuen. Frantzisko aita santuak martiriaren dekretua onartu zuen 2024ko urtarrilean, eta fedearen aurkako gorrotoz erail zutela adierazi zuen. 2024ko ekainean beatifikatu zuten.
Leopoldo Pilla

**Leopoldo Pilla** (1805eko urriaren 20a - 1848ko maiatzaren 29a) italiar geologoa, albaitaria eta medikua izan zen. Sumendiei buruzko ikerketetan lagundu zuen. Risorgimentoan hil zen Curtatoneko guduan ikasleen erregimentu bat zuzentzen ari zela.

## Biografia 
ezkerrera|thumb|Lurraren egituraren diagrama, Pillaren arabera
Pilla Venafron (Molise) jaio zen, Nicola doktore eta jakintsuaren eta haren bigarren emazte Anna Macchiaren semea. 1818an ama hil ondoren, aita Nicolina Macchia senide batekin ezkondu zen. Pilla ez zen ondo joan, eta aitak Napolira eraman zuen. Han bizi zen Nicola Covelli aitaren lagunaren etxean, eta Basilio Puoti eskola pribatuan joan zen ikastera, unibertsitatean sartu aurretik. 1821ean albaitaritza-ikasketak egin zituen eta 1825ean kualifikatu zen. Gero medikuntza ikastera joan zen eta 1829an graduatu zen.  1831n, Vienara bidali zuen Borboiko gobernuak, Italia mehatxatzen zuen kolera aztertzeko.  Ospitale militar batean lan egin zuen, eta geologian eta mineralogian ere interesatu zen, Matteo Tondiren eskoletara joanda. 1833an, Vesubioko kraterra bisitatu zuen. Sumendiek sugarretan lehertu zitezkeen gas sukoiak isurtzen ote zituzten jakin nahi zuen. 1841ean Napoliko Unibertsitatean mineralogiaz eta geologiaz arduratzen zen ohorezko irakasle izendatu zuten. Ez zuen soldatarik jaso eta Teodoro Monticellik blokeatu egin zuen edozein karrera-aurrerapen, politikoki desegokitzat jo baitzuten, liberaltzat jo baitzuten. Aita jakobino susmagarria zen, Carbonari-n egon baitzen. 1842an mineralogiako irakasle bihurtu zen Pisako Unibertsitatean, eta Frantziako egunkariekin bat egiten hasi zen. 1848an Toskanako Unibertsitateko Boluntarioen Kapitain gisa hasi zen Risorgimenton. Curtatonetik gertu, Campo delle Grazie-ra joan zen, eta han ibai-fronte bat segurtatzeaz arduratu ziren. Pilla eta ikasleak hil egin zituzten borroketan, Osone zubian Austriako metrailadoreen suak bultzatuta. Haren gorputza ez zen inoiz aurkitu.

Pillak bere bizitzari buruzko oharrak izan zituen 1830az geroztik, eta gero Notizie storiche della *mia vita* quotidiana a cominciare dal 1mo gennaro 1830 gisa argitaratu ziren. Hala ere, Filippo Cassola kimikariaren alabaz maiteminduta zegoela esan gabe utzi zuen. Alaba Arcangelo Scacchi lagunarekin ezkondu zen. 1836an bere buruaz beste egin zuela ikusi zuen. Leopoldo Nocentini seme ez-legitimoa aitortu zuen hil zenean. Plaka batek bere etxea markatzen du Venafron, baita bere omenez izendatutako eskola bat ere. Aldizkarietan argitaratu eta ikasle askori eragin bazien ere, Pillaren lehen mailako produkzio geologikoa bere bi liburukietan zegoen: *Trattato di Geologia* (1847). Bere *Trattaton*, Charles Lyell's Elements of Geology-ren itzulpen frantsesa erabili zuen, Lyell-en terminologia erabiliz. Hala ere, Pillak ez zuen uste jarduera geologikoa uniformea zenik, eta iradoki zuen Lurraren hozte geldoak sumendien erupzioen eta lurrikaren intentsitatea murrizten zuela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Trattato di geologia (1847) 1. liburukia 2. liburukia
Adriana Dias

**Adriana Abreu Magalhães Dias** (1970 – 2023ko urtarrilaren 29a) brasildar antropologo, feminista, antifaxista eta desgaitasuna edo gaixotasun arraroak dituzten pertsonen eskubideen aldeko ekintzailea izan zen. Bere borroka zela eta, nazi-ehiztari deitzen zioten.

## Bizitza 
Gizarte-zientziak ikasi zituen Campinas Estatuko Unibertsitatean. 2007an antropologiako masterra egin zuen, eta 2018an doktoretza lortu zuen. Graduatu zenetik, Brasilgo neonazismoaren azterketan espezializatu zen eta talde birtual neonazisten antolaketa eztabaidatu zuen. 2021eko datuen arabera, Diasek 530 zelula neonazi aktibo identifikatu zituen herrialdean. Besteak beste, Jair Bolsonaro orduko diputatuak 2004an sinatutako gutun bat aurkitu zuen, webgune neonazi batean argitaratua eta pertsona desgaituen eskubideak defendatu zituen. Baresi Institutua sortu zuen, desgaitasuna edo gaixotasun arraroak dituzten pertsonak eta beste talde gutxituak elkartzen dituen foro nazionala. Brasilgo Antropologia Elkartearen Desgaitasuna eta Irisgarritasuna Batzordea koordinatu zuen eta Ameriketako Antropologia Elkarteko kidea izan zen. Politikari dagokionez, Desgaitasuna duten Emakumeen Fronte Nazionaleko eta Covid-19aren biktimei laguntzeko Bizitza eta Justizia Elkarteko parte izan zen. 2022an, Lula da Silvaren hirugarren gobernuko trantsizio-taldean parte hartu zuen. Paper garrantzitsua jokatu zuen Gaixotasun Arraroen Egun Nazionala ezarri zuen Lege Proiektua sortzean.

Dias 2023ko urtarrilaren 29an hil zen, 52 urte zituela, garuneko minbiziaren ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yogh

**Yogh** (ȝogh) (***Ȝ ȝ***; ) Ingeles ertainean eta Eskoziera zaharrean y (/j/) eta beste antzeko fonema batzuk adierazteko erabilitako letra zen. G letrak uhartean hartutako iruditik eratorri zen, Ᵹᵹ. Ingeles ertainean, ezh (Ʒ ʒ) letrarekin guztiz nahastu zen. Eskozieraz z kurtsiba batekin nahasten zen, eta inprimatzaileek maiz erabiltzen zuten z bat yog baten ordez, ez zutenean karakterea eskuragarri. Horregatik gaur egongo eskozierak maiz izaten du z bat yogh baten ordez, adibidez Menzies abizena lehenago Menȝies zen, *mingis* ahoskatua.

## Kanpo estekak