Argia (aldizkaria)

***Argia*** —1980 arte, ***Zeruko Argia***— euskarazko aldizkari jeneralista da, jardunean dabilen zaharrena. Astekaria da paperean, eta edizio jarraitua du sarean. Lasarte-Orian du egoitza nagusia argitalpenaren taldeak. 2019an aurrerantzean zuzendaririk ez izatea erabaki zuten. 2012an 57.000 irakurle zituen Hego Euskal Herrian, CIES etxeak egindako ikerketaren arabera.

## Historia 
### Lehenbiziko aroa (1919-1936) 
1919ko urtarrilaren lehenean argitaratu zuten Iruñeko kaputxinoek *Zeruko Argia*-ren lehen zenbakia. Hilabetekari erlijiosoa zen, formatu txikikoa. Aita Damaso Intza eta Aita Buenabentura Oieregikoa izan ziren sortzaileak eta, Intzaren esanetan, bereziki azken honi esker, "setosoa baitzen". Aita probintzialarengana joan zen Buenabentura: "Guk sor dezakegu 25 orrialdekoa hilabetero euskarazko abesti berri euskaldunak eman ditzakeena". 1936ko Espainiako Gerra Zibilak eten egin zuen aldizkariaren jarduna.

1921ean, *Argia* izeneko beste aldizkari bat sortu zen Donostian euskaltzale talde baten eskutik. Informazio orokorreko astekaria zen eta, erlijioa ardatz izanik ere, euskal kultura, herrietako berriak eta nekazaritza mundua euskaldunen etxeetara eramateko asmoa zuen. Ramon Intzagarai eta Bitor Garitaonandia jesuitak, Gregorio Muxika, Ander Arzelus, Antonio Lizarraga, Anbrosio Zatarain Goia edo Ricardo Leizaola izan ziren sortzaileetakoak. Honek ere 1936ko gerrara arte iraun zuen eta, bere izaera eta asteroko maiztasunaren ondorioz, euskaltzaleen munduan eragin handia izan zuen. Dena den, 1960ko hamarkadako *Zeruko Argia*-ko sinaduren artean gutxi ziren kazetari prestakuntza eta estiloa zutenak. Iritzi artikuluen bilduma zen gehiago, kazetaritza-produktua baino. Kazetariek soldata finkorik gabe lan egiten zuten garaiak ziren. Euskal Herriko eta euskal kulturaren inguruko berriak biltzen zituen, garaiko moldeekin erkatuta bizi-bizi. Hizkuntza alorrean, Xalbador Garmendia zen orduko zuzentzaile. Hamar mila aleko tirada zuen. . Kazetari belaunaldi berria hasi zen aldizkarian idazten, kazetari-estiloa euskarara ekarriz.

Frankismo amaiera eta Trantsizio garaia izan zen *Zeruko Argia*-ko garairik bizi eta kazetaritzaren ikuspegitik indartsuena. Euskal gizartean bor-bor ari zen dena eta aldizkariko kazetari gazteek bat egiten zuten gertaeren jario eta berotasunarekin, euskal kazetaritza inguruko herrialdeetakoarekin homologatu nahian. 2012ko abendutik aurrera aldizkariko edukiek ere Creative Commons BY-SA lizentzia dute. Bertsio digitaleko artikulu guztiek irakurleen iruzkinak egiteko aukera ematen dute.

2016an ARGIAko Axier Lopezen aurkako salaketa medio, Espainiako Estatuan Mozal Legea baliatuz zigortu nahi izan zuten lehen hedabide bilakatu zen. Ez zuten zigorra onartu eta epaitegietara eraman zuten auzia. 2017an, epaiketa hasteko astebeteren faltan, Espainiako Gobernuaren ordezkariak atzera egin zuen eta auzia irabazi zuten.

2018an Rikardo Arregi Kazetaritza Saria jaso zuen *Argia*-k, beste bederatzi hedabiderekin batera. Sariketaren 30. edizioa berezia izan zen: ohi bezala urteko kazetaritza lanik onenak nabarmendu beharrean, azken hogeita hamar urteotan euskarazko kazetaritzan mugarri izan diren hamar hedabide saritu zituzten. *Zeruko Argia*-tik *Argia*-ra egindako trantsizioaren garrantzia nabarmendu zuen epaimahaiak: “Iraultza eta modernotasuna" ekarri zutela azaldu zuen epaimahaiak, "ideia laborategi" izan dela eta "beste hedabideetarako harrobi". 70eko eta 80ko hamarkadetan *Argia*-n aritutako kideek jaso zuten saria, hala nola Pello Zubiriak, Josu Landak, Iñaki Uriak eta Joxe Mari Ostolazak, orduko zuzendari Estitxu Eizagirrerekin batera.

### Mendeurrena (2019) 
thumb|Argia aldizkariak 100 urte bete zitueneko azala.
2019an bere jaiotzaren mendeurrena ospatu zuen *Argia*, 1919an argitaratu baitzen lehenengo *Zeruko Argia*-ren lehen zenbakia. Mendeurrena dela eta, *Zeruko Argia*-k eta *Argia*-k sortu zirenetik argitaratu dituzten eduki guztiak digitalizatu eta webgunean kontsultatzeko moduan jartzeko proiektuari ekin diote, Eusko Jaurlaritzako Kultura Sailarekin elkarlanean. Mendeurrenaren urtean, ordura arte zuzendari izan zen Estitxu Eizagirreren proposamenez, *Argia*-ko lan taldeak zuzendari figura kentzea erabaki zuen. Erabakiaren ondoren zuzendariaren lanak talde osoak hartu zituen beregain, ordezkaritza kolektiboa osatuz.

Besteak beste argazkilari hauen lanak agertzen dira Fototeka horretan:

* Arturo Delgado (1923-1995)  profesionala izan zen urte askotan, eta erabateko bohemioa.  Argazki-makina beti gainean eramaten zuen, kalean zer-suma.  Sona handiko argazki ugari argitaratu zituen Argian, esaterako, 1976ko azaroaren 25ean, Donostiako tren geltokia jendez mukuru zegoenean Madrildik zetorren Talgoa noiz iritsiko. Tren barruan, Karmen Antia, euskal presoen Segoviako ihesa prestatzen lagundu zuelakoan hilabete batzuk lehenago Yeseriasen espetxeratu eta egun horretan libre geratutakoa. Bere semea, Montxo Martínez Antia, 1975eko irailean hil zen Poliziaren eskuetan –bertsio ofizialak esan zuen suizidatu egin zela, baina senideek beti gezurtatu dute hori. eta biktima bezala aitortzeko exijitu dute berriki–. Amnistia osoaren aldarrikapena borborka zegoen une hartan, eta Antiaren ongi etorriak karga emozional ikaragarria izan zuen: “Presoak kalera!” oihuak, *Aupa gizona* kantaren doinuak, irribarreak, garaipen ikurrak esku goran... argazkilariak eszena hori izoztu zuen bere kamera barruan.
* Antton Elizegi, Sigfrido Koch eta beste argazkilari batzuk ere eguneroko bizitza erretratatzen hasi ziren, orain ikuspegi antropologikotik, orain inpresionismoaren eraginpean.

## Enpresa 
*Argia* astekariaren enpresa argitaratzailea Komunikazio Biziagoa SAL da. Enpresa honek Iametza, Antza eta Adur komunikazio enpresekin Ametzagaña enpresa taldea osatzen du. Ametzagaiña A.I.E. irabazi asmorik gabeko erakundea da. Taldearen helburua, Ametzagaiña webgunean irakurri daitekeenez, enpresa bakoitzak duen eginkizunetan bata besteari laguntzea da, hots, elkarlanean aritzea, teknologia berriak ikertu eta garatzea eta proiektu berriak sortzea. Esan bezala, enpresa bakoitzak ekarpen desberdinak egiten dizkio taldeari: Antza grafikogintzaz arduratzen da; iAmetza, teknologiaz, eta Adur, software ingeniaritzaz. 

Urtero, Eusko Jaurlaritzak euskaraz darabilten hedabideei diru laguntzak esleitzen dien arren, *Argia* horietatik kanpora geratu zen 2021 eta 2022. urteetan.

## Irakurlearen profila 
Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzak euskarazko hedabideen kontsumoari buruz 2015ean argitaratutako txostenaren arabera, *Argia*-ren irakurle gehienek 25-55 urte eta goi-mailako ikasketak dituzte. Gehienak gipuzkoarrak (%44) edo bizkaitarrak (%32) dira, eta euskaldun alfabetatuak dira. Irakurleen %67a gizonezkoak dira, eta %33a emakumezkoak; horietatik %62k goi-mailako ikasketak gauzatu dituzte, %28k erdi-mailakoak eta %9k lehen mailakoak.

## Kronologia 
* 1919ko urtarrilaren 1ean *Zeruko Argia*ren lehenengo zenbakia atera zuten Iruñeko kaputxinoek.
* [thumb|260px|Argia egutegiaren 1926ko azala ([Ignacia Zabalo|Nor-Nai)]]1921eko apirilaren 24an *Argia*ren lehenengo zenbakia atera zuten Donostian, eta 1936ko uztailean lehendabiziko garaiaren azkena, 797garrena.
* 1963an *Zeruko Argia* aldizkariaren egoitza berria Donostian kokatu zuten, itxura aldatuz eta astekari bihurtuz. Urte honetan 1. zenbakia kontatzen hasi ziren.
* 1980an berreskuratu zuen gaur arte mantentzen duen *Argia* izena.
* 1982an Larrun monografikoaren lehen alea argitaratu zuten.
* 1988an lehenengo aldiz euskal hedabideen inguruko Argia Sariak banatu zituzten.
* 1997an Interneteko bertsioa sareratu zuten, Sareko Argia izenarekin.
* 2005ean 2000. zenbakia kaleratu zuten.
* 2007an Sareko Argiak 10 urte bete zituen.
* 2009an *Argia*k 90 urte bete zituen.
* 2009an *Hitzetik Hultzera* 5 kapituluko web telebista saioa egin zuten.
* 2011n *Beranduegi* web telebista abiatu zuten, asteartero emititzen da.
* 2012an eduki guztiak Creative Commons BY-SA lizentzia librearekin askatu zituzten.
* 2016an ARGIA bilakatu zen Espainiako Estatuak Mozal Legearen bidez zigortzen zuen lehen hedabidea. ARGIAk epaitegietara eraman eta auzia irabazi zuen, azken unean gobernuak atzera egin ostean. 

## Sariak 
* 1990ean Pello Zubiriaren, Nerea Azurmendiren, Martin Garitanoren eta Jose Felix Azurmendiren Betaurrekorik gabe sailak Rikardo Arregi Kazetaritza Sarien Sekzioa Saria jaso zuen.
* 1994ean Koldo Izagirrek *Argia*ko urtekarian idatzitako Liliput debekatuak kronika saritu zuen Rikardo Arregi Kazetaritza Sarien epaimahaiak.
* 2003ko ekainean Ixiar Eizagirre eta Estitxu Eizagirre ahizpek Rikardo Arregi Kazetaritza Sarien Sari Nagusia jaso zuten *Argia*n egindako zenbait lanengatik.
* 2005eko ekainean Ainhoa Lendinezek irabazi zuen Rikardo Arregi Kazetari Berria saria *Argia*n egindako zenbait lanengatik.
* 2007ko ekainean Mikel Garciak Rikardo Arregi Kazetari Berria saria eskuratu zuen *Argia*n egindako zenbait erreportajerengatik.
* 2008ko ekainaren 28an Lander Arbelaitzek Rikardo Arregi Kazetari Berria saria eskuratu zuen *Argia*n egindako zenbait erreportajerengatik.
* 2008ko abenduan euskararen sustapenaren arloko webgunerik onenaren Buber saria eman zioten Argia.com webguneari.
* 2009ko ekainaren 27an Gorka Bereziartuak Rikardo Arregi Kazetari Berria saria eskuratu zuen *Argia*n egindako artikuluengatik.
* 2010eko martxoaren 18an Unai Break Zientzia-kazetaritzaren arloko CAF-Elhuyar saria irabazi zuen.
* 2010eko maiatzaren 10ean Urko Apaolazak Eurobask saria jaso zuen.
* 2012ko ekainaren 30ean *Beranduegi* Web Telebistak Rikardo Arregi Saria jaso zuen.
* 2018ko Rikardo Arregi Kazetaritza Saria jaso zuten *Argia*-k eta *Zeruko Argia*-k.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Argia Sariak
* Larrun pentsamendu aldizkaria
* Pan-pin
* Dani Blanco

* Arantxa Gurmendi
* Mari Karmen Garmendia

## Kanpo estekak 
* Argia.eus.
* Argiaren multimedia kanala.
* Argiaren hemeroteka
* Argiaren ale zahar guztiak on-line (1921-1936).
* Argiaren Facebookeko ataria.
* Argiaren Twitter-eko ataria.
* Argiaren Mastodon orria.
* Argia astekariaren YouTubeko ataria.
* Argiaren Peertube kanala.
* Argiaren Instagram ataria.
* Telegram kanala: