Emily Dickinson

**Emily Elizabeth Dickinson** (Amherst, Massachusetts, Ameriketako Estatu Batuak, 1830eko abenduaren 10a - *Ibid.* 1886eko maiatzaren 15a) poeta estatubatuarra izan zen. Nahiz eta bere bizitzan zehar oso ezaguna ez izan, adituek ia aho batez onartzen dute Emily Dickinson Ameriketako Estatu Batuek inoiz izan duten poetarik handienetakoa dela.

Sortutako ia 1.800 poemetatik 10 inguru argitaratu ziren bizi zen bitartean; gehienak bera hil ostean argitaratu ziren. Olerki horiek garaiko arau poetikoetara egokitu zituzten: Dickinsonen olerkiek ez zuten izenbururik, eta lerro motzak, errima inperfektuak eta puntuazio ez konbentzionala erabiltzen zituen, baita letra larriaren erabilera ezohikoa ere.

Herrikideekin lotura estua zeukan familia ezagun batekoa bazen ere, bizitzaren zatirik handiena aitaren Amhersteko etxetik atera gabe igaro zuen. Auzokoen ustez, Dickinson oso pertsona bitxia zen; beti zuriz janzten zen, eta ez zituen gonbidatuak agurtzen; azken urteetan, gainera, ia logelatik irten gabe bizi izan zen. Ez zen inoiz ezkondu, eta adiskideekiko harreman gehienak gutunen bidez landu zituen.

## Biografia 
### Familia eta haurtzaroa 
Emily Elizabeth Dickinson bere familiaren etxean jaio zen, Amhersten (Massachusetts), 1830eko abenduaren 10ean. Bere familia entzutetsua zen, baina ez aberatsa. Bere aita, Edward Dickinson, abokatua eta Amherst College-ko fideikomisarioa zen. 

Berrehun urte lehenago Dickinsonen aita-bideko arbasoak Ameriketara iritsi ziren puritanoen migrazio handian, non aurrera egin zuten. 1813an familiaren etxea eraiki zuen herriaren kale nagusian; etxea Dickinson familiaren gune bihurtu zen mendearen zati handi baterako. Samuel Dickinsonen seme nagusia, Edward, Amherst Collegeren diruzaina izan zen 1835etik 1873ra. Gainera, Massachusettsko Ordezkarien Etxean (1838-1839; 1873) eta Massachusettsko Senatuan (1842-1843) jardun zuen, eta Estatu Batuetako 33. Kongresuan (1853-1855) Massachusettsko 10. kongresu barrutia ordezkatu zuen. 1828ko maiatzaren 6an Monson-go Emily Norcross-ekin ezkondu zen eta hiru seme-alaba izan zituzten:

* William Austin (1829–1895)
* Emily Elizabeth (1830–1886)

* Lavinia Norcross (1833–1899)

Esaten denez, Dickinson neska zintzoa zen umetan. Bi urte zituenean Monsonera egindako bidai luze batean bere izeba Laviniak honela deskribatu zuen: «guztiz ondo, haur oso ona da eta ez du ia arazorik ematen».

Dickinson haur hezkuntzara joaten zen Pleasant Street-eko bi pisuko eraikin batean. Aitak seme-alabak ondo heziak izatea nahi zuenez, beren aurrerapena jarraitu zuen nahiz eta kanpoan egon lanean. Dickinsonek zazpi urte zituenean, aitak etxera idatzi zuen, seme-alabei gogorarazteko «eskolan geratzeako eta ikasteko, ni etxera natorrenean zenbat gauza berri ikasi dituzuen kontatzeko».thumb|Dickinson haurrak (Emily ezkerrean), 1840 urte inguruan. Harvard Unibertsitatea.1840ko irailaren 7an, Dickinson eta bere ahizpa Lavinia Amherst Academy-n ikasten hasi ziren, aurretik mutilentzako eskola izandakoa, baina bi urte lehenago neskentzako ere zabaldu zutena. Dickinsonen neba Austinek etxe handi eta berri hau «luxuzko etxe» moduan deskribatu zuen, non bera eta Emily, «jaun eta andere», etxearen buru ziren gurasoak kanpoan zirenean.

### Nerabezaroa 
Zazpi urtez Amherst Academy ikastetxean ikasi zuen. Ikasi zituen ikasgaien artean ingelesa eta antzinako literatura, latina, botanika, geologia, historia, «filosofia mentala» eta aritmetika zeuden. Bi urte beranduago gertakaria oroituz, zera idatzi zuen: «iruditzen zitzaidan ni ere hil beharko nintzatekeela, baimenik baldin ez banuen bera zaintzeko ezta bere aurpegira begiratzeko ere». Garai honetan ezagutu zituen bizi osorako lagunak izango zirenak, zeintzuei eskutitzak bidali zizkien hil zen arte; hala nola, Abiah Root, Abby Wood, Jane Humphrey eta Susan Gilbert (azken hau Dickinsonen neba Austinekin ezkondu zen beranduago). 

1845ean erlijio-suspertzea izan zen Amhersten eta Dickinsonen adinkideen artean 46 kidek fede aitorpena egin zuten. Hurrengo urtean lagun bati idatzi zion: «inoiz ez dut hain bake eta zorion perfektua sentitu, nire Salbatzailea topatu nuela uste nuen denbora laburrean sentitu nuena baino». Elizara joateari utzi ondoren, gutxi gorabehera 1852an, olerki bat idatzi zuen, honela zioena: «Igandea batzuek Elizara joanik gordetzen dute — / Nik Etxean geldituta gordetzen dut —» 

Amherst Academyn azken hiruhilekoa bukatu ondoren, 1847ko abuztuaren 10ean, Mary Lyon-ek sortutako Mount Holyoke Female Seminary-ra joaten hasi zen (ondoren Mount Holyoke College izango zena), South Hadley-n, Amherstik 16 km-ra. Seminarioan hamar hilabetez bakarrik egon zen. Nahiz eta gustuko zituen Holyokeko neskak, Dickinsonek ez zuen lagun iraunkorrik egin bertan. Familiarentzat ogia eta antzeko jakiak prestatzen zituen labean, eta herriko gertaeretan eta ekintzetan parte hartzea atsegin zuen. Lydia Maria Child-en *Letters from New York* (euskaraz: *Eskutitzak New Yorketik*) liburuak eragina izan zuen, segur aski, poetarengan. Newtonek emandako beste opari bat zen. 1882an Susani bidalitako eskutitz batean, Dickinsonek zera esan zuen: "Shakespeare izan ezik, zuk erakutsi didazu ezagutza gehiago edozein bizidunek baino".

## Argitalpena 
Kasik 1.800 poema idatzi bazituen ere, Dickinson bizirik zela hamar bat baino ez ziren argitara eman Poemetako asko heriotzari eta hilezkortasunari buruzkoak dira; gai horiek dira, baita ere, lagunekiko gutun-trukean lantzen zituenak. 1886an hil zenean, poeta ezezaguna zen bere inguru gertutik kanpora.

Emily Dickinsonen ahizpa txiki Laviniak poema sorta mordoa aurkitu zuen, eta poemok publikatzeko asmoari heldu zion. Hala, 1890. urtean argitaratu zen Dickinsonen lehen liburua, *Poems of Emily Dickinson* (*Emily Dickinsonen poemak*) izenburuarekin. Jatorrizko poemak apur bat moldatuta argitaratu zen, puntuazio-zeinuei, izenburuei eta zenbait hitzi zegokienez; izan ere, Dickinsonek gidoi luzeak eta maiuskulak erabiltzen ditu, eta hori da, hain justu ere, bere poemen ezaugarri nabarmenenetako bat. Poema guztiak bildu zituen lehen edizioa 1955ean argitaratu zen, Thomas H. Johnson-ek apailatuta. Beste edizio kanoniko bat ere badago, Ralph W. Franklin-ek 1998an eginikoa.

## Euskaraz 
* Munduko Poesia Kaierak: Emily Dickinson (Susa, 2014; itzultzailea: Angel Erro). Poemen antologia bat.

## Irudi galeria 

Fitxategi:The Life and Letters of Emily Dickinson - Lavinia Dickinson.png|alt=|Lavinia Dickinson.
Fitxategi:Emily Dickinson, Leidsekade 72, Amsterdam.jpg|alt=
Fitxategi:Poems by Emily Dickinson, Cover.png|alt=|Poema liburu baten azala.
Fitxategi:Emily Dickinson Grave - Amherst, MA.JPG|alt=|Emily Dickinsonen hilobia Amhersten.
Fitxategi:Emily Dickinson "Wild nights" manuscript.jpg|alt=|*Wild nights* poemaren eskuizkribua.
Fitxategi:DickinsonTitlePage.jpg|alt=

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ingelesezko literatura
* Amerikako literatura

## Kanpo estekak 
* Munduko Poesia Kaierak: Emily Dickinson (bildumaren zuzendari Beñat Sarasolaren hitzaurrearekin)