open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kenji Mizoguchi

japoniar zinemagilea izan zen. Berrogei film baino gehiago egin zituen zinema mutuaren aroan, ariketa moteletatik hasita lan biribilak lortzeraino. Gerraondoko lehen lan nagusia *Utamaro o meguru gonin no onna* (1946, *Utamaro eta zazpi emazteak*) du. Laurogeita hamar film luze egina izan arren, Mizoguchiren lana ez da Mendebaldean ezaguna, Veneziako Mostrak zabaldurikoa izan ezik: *Ilargi zurbilaren ipuinak* (1953, *Ugetsu monogatari*), *Sansho ugazaba* (1954, *Sansho dayu*). Istorio melodramatikoak filmatu zituen, eta emakumezko pertsonaien aldera jaidura berezia erakutsi zuen. Estilo barroko eta zaindu baten jabe, Mizoguchi zinema japoniarraren maisuetako bat da.

## Filmografia 
* 1923 *813*
* 1923 *Chi to Rei*
* 1923 *Seishun no Yumeji*
* 1923 *Kiri no Minato*
* 1923 *Joen no Chimata*
* 1923 *Haikyo no Naka*
* 1923 *Haisan no Uta wa Kanashi*
* 1923 *Yoru*
* 1924 *Samidare Zoshi*
* 1924 *Aka Tsuki no Shi*
* 1924 *Gendai no Jo*
* 1924 *Kyokubadan no Jo*
* 1924 *Toge no Uta*
* 1924 *Jose wa Tsuyoshi*
* 1924 *Kanashiki Hakuchi*
* 1924 *Jin-Kyo*
* 1924 *Shichimencho no Yukue*
* 1924 *Kanraku no Onna*
* 1925 *Gaijo no Sukechi*
* 1925 *Nogi Taisho to Kuma-San*
* 1925 *Musen Fusen*
* 1925 *Gakuso o Idete*
* 1925 *Furusato no Uta*
* 1925 *Daichi wa Hohoemu*
* 1925 *Ningen*
* 1925 *Shirayuki wa Nageku*
* 1925 *Akai Yuki ni Terasarete*
* 1926 *Kami-Ning-Yo Haru No Sasayaki*
* 1926 *Shin Onoga Tsumi*
* 1926 *Kin*
* 1926 *Kyoren no Onna Shisho*
* 1926 *Kaikoku Danji*
* 1926 *Doka-O*
* 1927 *Jihi Shincho*
* 1927 *Ko-On*
* 1928 *Hito no Issho*
* 1928 *Musume Kawaiya*
* 1929 *Nihonbashi*
* 1929 *Tokai Kokyogaku*
* 1929 *Asahi wa kagayaku*
* 1929 *Tōkyō kōshin-kyoku*
* 1930 *Furusato*
* 1930 *Tōjin Okichi*
* 1931 *Shikamo Karera wa Yuku*
* 1932 *Dawn in Manchuria*
* 1932 *Toki no Ujigami*
* 1933 *Taki no Shiraito*
* 1933 *Gion Matsuri*
* 1933 *Shimpu-Ren*
* 1933 *Taki no Shiraito*
* 1934 *Aizō Tōge*
* 1935 *Maria no Oyuki*
* 1935 *Orizuru Osen*
* 1935 *Gubijin-so*
* 1936 *Naniwa hika*
* 1936 *Gion no kyōdai*
* 1937 *Aien kyō*
* 1938 *Roei no Uta*
* 1939 *Zangiku monogatari*
* 1940 *Naniwa Onna*
* 1941 *Genroku chūshingura*
* 1941 *Geido Ichidai Otoko*
* 1944 *Miyamoto Musashi*
* 1944 *Danjuro Sandai*
* 1945 *Meitō Bijomaru*
* 1946 *Utamaro o meguru gonin no onna*
* 1946 *Josei no Shori*
* 1947 *Joyū Sumako no koi*
* 1948 *Yoru no onnatachi*
* 1949 *Waga koi wa moenu*
* 1950 *Yuki fujin ezu*
* 1951 *Oyū-sama*
* 1951 *Musashino fujin*
* 1952 *Saikaku ichidai onna*
* 1953 *Gion bayashi*
* 1953 *Ugetsu monogatari*
* 1954 *Sanshō dayū*
* 1954 *Chikamatsu monogatari*
* 1954 *Uwasa no onna*
* 1955 *Shin Heike Monogatari*
* 1955 *Yokihi*
* 1956 *Akasen Chitai*

## Erreferentziak
Aleksandr Kuprin

**Aleksandr Ivanovitx Kuprin** —errusieraz Алекса́ндр Ива́нович Купри́н— (Narovchat, Penza, Errusiar Inperioa, 1870eko irailaren 7agreg./abuztuaren 26ajul. - Leningrad, Sobietar Batasuna, 1938ko abuztuaren 25a) errusiera idazlea izan zen. Militar izateari utzi zion, eta Gorkiren idazle-taldearekin batera ibili zen. Hasierako ipuinetan eta lehen eleberrian (*Erronka*, 1905) armadako giroa deskribatu zuen. Hurrengo ipuin eta eleberrietan, errealismora hurbildu bazen ere, joera melodramatikoa agertu zuen, Kiplingen eta Londonen bidetik: *Rybnikov kapitaina* (1906), *Granatez egindako besoko uztaia* (1911), *Hobia* (1910).

Errusiako Iraultzaren ondoren Frantziara atzerriratu zen, eta idazten jarraitu zuen. Eritasunak jo eta hiltzear zela, atzera Errusiara itzultzea erabaki zuen. Beste obra batzuk: *Ikasle ofiziala* (1928-33), *Urrezko oilarra* (1932), eta *Jeanette* (1932-33).

## Erreferentziak
Ludwig Prandtl

**Ludwig Prandtl** (Freising, Bavaria, Alemania, 1875eko otsailaren 4a - Göttingen, Alemania, 1953ko abuztuaren 15a) alemaniar fisikaria izan zen.

## Biografia 
1904. urtean Göttingeneko Unibertsitateko irakasle eta Aerodinamika Ikerketen Laborategiaren sortzaileetako bat izan zen. 1947. urtean jariakarien mekanika ikertzen zuen Max Planck Institutuko zuzendari izendatu zuten.

Saio eta teoria asko egin zituen aerodinamikari eta jariakarien mekanikari buruz. Prandtlek airean edo uretan higitzen den gorputz baten azaleko geruzaren hastapena finkatu zuen, eta aurkikuntza horri esker, aerodinamikak hegazkin bateko hegoen edo higitzen ari den beste gorputz baten erresistentzia gutxitzen duela frogatu zuen. Ikerketa horiek guztiek aerodinamikaren oinarriak ezarri zituzten.

## Erreferentziak
Henrik Pontoppidan

**Henrik Pontoppidan** (Fredericia, Jutlandia, 1857ko uztailaren 24a - Kopenhage, 1943ko abuztuaren 21a) Danimarkako idazlea izan zen. Maisutasun handiz deskribatu zituen bere garaiko Danimarkako bizimodua eta ohiturak.

Hiru trilogia eman zituen argitara. *Landsbybilleder* (1883), *Fra Hytterne* (1887) eta *Skyer* (1890) obrek osatzen zuten lehen trilogian Danimarkako ohiturak islatu zituen; *Det Forjoettede Land* (1891, *Agindutako Lurraldea*) trilogian hango ezadostasun erlijiosoak azaldu zituen. Bere hirugarren sailean, berriz, *De Dodes Rige* (1912-1916, *Herioaren Inperioa*), 1901. urteko liberalen garaipenaz geroztiko egoera politikoa ezagutarazi zuen. 1917. urtean Literaturako Nobel saria irabazi zuen Karl Gjellerup idazle daniarrarekin batera.

## Obra nagusiak 
* *Stækkede vinger* (1881)
* *Sandinge meninghed* (1883)
* *Landsbybilleder* (1883)
* *Ung Elskov* (1885)
* *Smaa Romaner* (1885-90)
* *Mimoser* (1886)
* *Isbjørnen* (1887)
* *Fra Hytterne* (1887)
* *Spøgelser* (1888)
* *Krøniker* (1890)
* *Skyer* (1890)
* *Det Forjættede Land* (1891-95)
* *Minder* (1893)
* *Ørneflug* (1893)
* *Nattevagt* (1894)
* *Den gamle Adam* (1895)
* *Højsang* (1896)
* *Kirkeskuden* (1897)
* *Nar vildegæssene trækker forbi* (1897)
* *Lykke-Per* (1898-1904)
* *Lille Rødhætte* (1900)
* *Det ideale hjem* (1900)
* *Desde las chozas* (1901)
* *De vilde Fugle* (1902)
* *Borgmester Hoeck og Hustru* (1905)
* *Asgaardsrejen* (1906)
* *Det store spøgelse* (1906)
* *Hans Kvast og Melusine* (1907)
* *Den Kongelige gæst* (1908)
* *De dødes rige* (1912-16)
* *Et Kærlighedseventyr* (1918)
* *Romaner og Fortællinger* (1924-26)
* *Mands Himmerig* (1927)
* *Drengeaar* (memoriak, 1933)
* *Hamskifte* (memoriak, 1936)
* *Arv og Gæld* (memoriak, 1938)
* *Familieliv* (memoriak, 1940)
* *Undervejs til mig selv* (memoriak, 1943)
* *Erindringer* (1962)
* *Magister globs papirer* (1979)
* *Kronjuder og Molboer* (1989)
* *Enetaler* (1993)
* *Mininger & Holderinger* (1994)
* *Henrik Pontoppidans Breve* (1997)
* *Henrik Pontoppidans Dikte* (1999)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Danierazko literatura
* Idazle daniarren zerrenda

## Kanpo estekak
Johann Joachim Quantz

thumb|Johann Joachim Quantz
**Johann Joachim Quantz** (Oberscheden, 1697 &ndash; Potsdam, 1773) alemaniar musikagilea eta flautista izan zen.

## Biografia 
Musikaren historiako flautista eta teoriagile aipagarriena da. Dresden egin zituen Musika ikasketak, eta geroago Vienan (1717). 1723-1737. urteetan Europa osoan zehar ibili zen. Alemaniara itzulitakoan, Prusiako printzearen, geroago Frederiko II.a *Handia* izan zenaren, flauta-irakasle izendatu zuten, eta haren zerbitzura egon zen hogeita hamar urtez.

## Lanak 
Flautarako lanak idatzi zituen batik bat: 300 kontzertu eta sonatak. Bestalde, garrantzi handiko flauta-ikasbide baten egilea izan zen: *Versuch einer Anweisung die Flöte traversiere zu spielen* (1752, *Zeharkako flauta jotzeko ikasbide bati buruzko saiaera*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Quantzen partiturak.
* :Quantz Elkartea.
Edward Mills Purcell

**Edward Mills Purcell** (Taylorville, Illinois, AEB, 1912ko abuztuaren 30a - Cambridge, Massachusetts, AEB, 1997ko martxoaren 7a) Estatu Batuetako fisikaria izan zen.

## Biografia 
Bere herrikide zen Felix Bloch fisikariarekin batera 1952. urtean Fisikako Nobel saria eskuratu zuen, 1946. urtean bakarka egin zuen isurkari eta solidoen atomoen nukleoen erresonantzia magnetikoari buruzko ikerketagatik. Nukleoaren erresonantzia magnetikoa material soilen eta nahasturen molekula-egitura aztertzeko asko zabaldu den teknika da.

Bigarren Mundu Gerran Massachusetts Institute of Technology-n radarrei buruzko ikerketak egin zituen talde baten buru izan zen. Harvardeko irakaslea izan zen 1949. urtean. 1980. urtean Estatu Batuetako Unibertsitate ospetsu horretako merituzko irakasle egin zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Art Tatum

**Art Tatum** (Toledo, Ohio, 1909ko urriaren 13a - Los Angeles, Kalifornia, 1956ko azaroaren 5a) Estatu Batuetako jazz-pianista eta musikagilea izan zen. Jazz-pianista bikain eta miragarrienetako bat izan zen. 1928. urtean egin zuen aurkezpena irratian Speedy Webb-en orkestrarekin, eta geroago, McKinney's Cotton Pickers-ekin (1931), eta Adelaide Hallekin (1932). 1935-1937 urteetan talde txikietan lan egin zuen New Yorkeko eta Chicagoko kabaretetan, eta 1938. urtean Londresen. 1943. urtean hirukote bat sortu zuen S. Stewart eta T. Grimes-ekin batera. Disko asko grabatu zituen eta ospetsu bihurtu zen mundu osoan. Eragina izan zuen jazz-pianistengan (Bud Powell, Lennie Tristano eta Oscar Peterson), baita jazz-musikari ospetsuengan ere.

## Erreferentziak
Kamal al-Din Behzad

**Kamal al-Din Behzad**, **Kamāl ud-Dīn Behzād** edo **Kamaleddin Behzad** (1450 inguru - 1535 inguru), persieraz کمال‌الدین بهزاد, Persiako margolaria izan zen. Persiako miniaturen maisu handia izan zen.

## Biografia 
Behzaden bizitzari buruzko berri asko ez dagoen arren, jakina da Persiako gorteko eta safawien gorteko pintorea izan zela. Pinturaren konposizioan duen maisutasuna eta koloreen ezagutza sakona dira Behzaden lanaren ezaugarri nagusiak. Zaila da jakitea zein bilakaera izan zuen Behzaden lanak, ez baita ezagutzen zeintzuk diren gaztetan eginiko lanak eta zeintzuk beranduago eginikoak. Pertsonaia ugari agertzen da beti bere koadroetan, errealismo handiko pertsonaiak, gorteko eta eguneroko bizitza irudikatzen duten eszenetan. Persiako miniaturen eskolaren sortzailea eta bultzatzaile nagusia izan zen.

## Erreferentziak
Alain Bosquet

**Alain Bosquet** (Odesa, Sobietar Batasuna, 1919ko martxoaren 28a - Paris, Frantzia, 1998ko martxoaren 17a) ukrainar jatorriko idazle frantsesa izan zen.

## Biografia 
Surrealismoaren eragin nabarmena du bere poesiak: *Syncopes* (1943), *Cent notes pur une solitude* (1969, *Ehun ohar bakardade batentzat*), *Le tourment de Dieu* (*Jainkoaren oinazea*). Azken liburu horrengatik 1987ko Goncourt Poesia saria eman zioten.

Eleberriak ere idatzi zituen: *La confession mexicaine* (*Mexikar aitorpena*, 1965eko Interallié saria), ''Le métier d'otage* (1989, *Lanbidez, bahitua*); baita frantziar poesia garaikidearen inguruko saiakerak, ipuinak, antzerki-obrak eta autobiografia bat ere: *Une mère russe* (*Errusiar ama bat''). 1978ko Frantziako Akademiaren Eleberri Sari Nagusia eman zioten azken honi.

## Erreferentziak
Hanan Ashrawi

**Hanan Daoud Khalil Ashrawi** (; Nablus, 1946ko urriaren 8a) palestinar politikaria da. Ekialde Hurbileko bake negoziazioetako palestinar ordezkaritzaren eledun aritu zen, 1991etik aurrera. Ashrawik Libanoko Beirut hiriburuko Amerikar Unibertsitatean ikasi zuen; handik denbora gutxira, Ingeles Literaturako doktoregoa lortu zuen, Virginiako Unibertsitatean; literatura-irakasle eta Arte Eskolako zuzendaria izan zen Israelgo Bir Zeit Unibertsitatean. Israelen aldeko libanoar milizia kristauek Libanoko palestinarrak sarraskitu ondoren ekin zion Ashrawik palestinarren izenean mintzatzeari. Erabat onetsi zuen *Intifada*, hots, Israelgo lurralde okupatuetako palestinarren matxinada, zeina 1987an hasi baitzen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pteropus tonganus

***Pteropus tonganus*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus tonganus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean.
Hai Phong

**Hai Phong** Vietnamgo hiria da, Ibai Gorriaren deltan dagoena. 1.711.100 biztanle ditu. Vietnam iparraldeko porturik handiena da. Haiphongen nekazaritza eta horrekin lotuta dagoen industria dira ekonomia-jarduera nagusiak (arroza eta kakahuetea, oliotegiak, destilategiak). Metalurgian eztainu-fundizioa eta itsasontzigintza nabarmentzen dira. Oihalgintza, zementua, beiragintza, zeramika ere garatzen dira. Bauxita, burdina eta ikatz-meatzeak ditu inguruan.

## Historia 
1882 arte Hai Phong arrantzale-herrixka bat izan zen. Frantsesek Tonkinerako eta Txinako hegoalderako igarobide bat lortu nahirik, hiri eta portu modernoak eraiki zituzten han. Hiriak AEBetako gudarostearen bonbardaketa gogorrak jasan zituen (1967-1973).

## Klima 

## Herri eta hiri senidetuak 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thomas Johann Seebeck

**Thomas Johann Seebeck** ( ahoskatua; Reval,  - Berlin, ) alemaniar fisikaria izan zen. Berlinen eta Göttingenen ikasi ondoren, Medikuntzan eta Fisikan jardun zuen. Goetheren adiskidea izan zen, eta harekin landu zuen koloreen teoria. Termoelektrizitatea aurkitu zuen 1821ean, eta legeak aztertu ondoren tenperaturak neurtzeko erabili zuen.

*Seebeck-en efektua*: metal desberdinezko bi hari edo xafla beren ertzetik elkarri soldatzen bazaizkio eta bi ertz horiek tenperatura desberdinetan baldin badaude, indar elektrohigikari bat sortzen da, eta bere intentsitatea (*i*) erraz neur daiteke. Horrela eratzen den tresnari "pare termoelektrikoa" edo "termoparea" deitzen zaio, eta tenperaturak neurtzeko erabiltzen da.

## Erreferentziak
Henry Hudson

[thumb|260px|*Henry Hudsonen azken bidaia*, [John Collierren irudia]]

**Henry Hudson** (Londres, Ingalaterra, 1550 inguru - itsasoa, Hudson badiatik hurbil, 1611) itsasgizona eta esploratzailea izan zen. Hiru bidaia egin zituen Iparburuko itsasoetatik Txinarako iraganbide bat aurkitu nahirik, eta laugarren ahaleginean hil zen.

Lehenengo bietan (1607, 1608) Ingeles Merkatarien Konpainiaren kontura Spitsbergen eta Zembla Berriraino iritsi zen. Probintzia Batuen zerbitzutan egin zuen hirugarren bidaian bere izena duen ibaia miatu zuen. Azkenik, 1610ean bere izeneko badiaraino iritsi zen eta, izotzak harrapaturik, negutea James badian pasatu behar izan zuen. Itzultzerakoan, eskifaia matxinatu zitzaion, eta txalupa batean bera eta semea abandonatu zituztelarik, itsasoan desagertu ziren.

## Erreferentziak
Vicente Larrea

**Vicente Larrea Gaiarre** (Bilbo, 1934ko apirilaren 1a – Getxo, 2024ko martxoaren 13a) bizkaitar eskultorea izan zen. Euskal arte garaikidearen bigarren belaunaldia osatu zuen Remigio Mendiburu eta Rafael Ruiz Balerdirekin batera.
 parkean]]
 ]]
## Bizitza 
Vicente Larrea Gaiarre Bilbon jaio zen, 1934ko apirilaren 1ean. Aita, Jose Larrea Etxaniz, bilbotarra zuen, irudigintza tradizionala lantzen zuen eskultorea; ama, Pilar Gaiarre Galbete, berriz, nafarra zen. Txikitandik hasi zituen ikasketa artistikoak etxeko tailerrean. Batxilergoa Indautxuko jesuiten ikastetxean igin ondoan, Meategietako eta Siderurgiako Ingeniaritza Teknikoa ikasi zuen; 1957an graduatu zen.Egonaldiak egin zituen Raymond Dubois eskultorearen tailerrean, Solesmesen. Bertako abadian Pierre Reverdy poeta surrealista ezagutzeko parada izan zuen.

Gaztetan, eskultura erromanikoak liluraturik, estilo horren azterketa sakona egin zuen. 1966an hasi zen abstrakzioarekin, izaera eraikitzaile geometriko, lerrozuzen edo bihurgunetsuko eskulturen bitartez: *Kirikiñoren Monumentua* (1966, Mañariako hilerria), *Formas concéntricas 1* (1968, Bilboko Arte Ederren Museoa). Baina lan horiek ez zuten iragarri etortzear zegoen obra. Denbora batez, forma geometriko eta organikoak uztartu ondoren, bigarrenen alde egin, eta apurka, forma konplexu eta itxiagoak gailendu ziren bere obran, barruan zutena guztiz ezkutatu arte.

Azkeneko urteetan, forma zurrun horietatik urrundu eta fantasia formalen munduan egin zuen bere lana. Horretarako argizaria eta poliesterra bezalako materialak erabiltzen zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala, vicentelarrea.com
Gobelin

[thumb|Gobelin estiloko tapiza, [1680 ingurukoa.]]

**Gobelin** Frantziako tapizgile-familia zen, XV. mendekoa, Reimskoa jatorriz.

1450ean Jean eta Jacques anaiek antolatu zuten Parisen lehenengo lantegia. Tapizentzako koloratzaileak asmatu zituzten; tapiz horiei egileen izena eman zitzaien, eta 1667tik aurrera Gobelin lantegiak Luis XIV.a erregearenak izan ziren. Frantziako Iraultzaren garaian lantegiak itxi egin zituzten, baina Napoleonek berriro ireki zituen; XIX. mendearen bukaeratik, alfonbrak ere egiten hasi ziren.

## Gobelin estiloa 
Frantzian Gobelin familiaren lantegietan egiten ziren tapizei ematen zaien izena. Hormak apaintzeko erabiltzen dira, eta oso aintzat hartuak dira dituzten marrazki eta kolore ikusgarriengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maya Lin

**Maya Ying Lin** (Athens, Ohio, AEB, 1959ko urriaren 5a) diseinatzaile eta eskultore estatubatuarra da. 1981ean, Yaleko Unibertsitatean graduatzekotan zegoen bitartean, Washington D.C.n aurreikusitako Vietnamgo Beteranoen Memorialerako diseinu-lehiaketa nazionala irabazi zuenean lortu zuen aintzatespena.

Lin-ek monumentu, eraikin publiko eta pribatu ugari, paisaia-guneak eta eskultura ugari diseinatu ditu. Monumentu historikoengatik ezagunagoa den arren, ingurumen-arloko obrengatik ere ezaguna da, zeinetan klima aldaketaren ondorioz hausnartzen saiatu izan den. Lin-en arabera, naturaren arkitekturan inspiratzen da, baina uste du ezerk ezin duela bere edertasuna berdindu.

## Ibilbidea 
Maya Lin Athensen jaio zen, Ohion. Gurasoak Txinatik Estatu Batuetara joan ziren, aita 1948an eta ama 1949an, eta Ohion finkatu ziren Lin jaio aurretik. Linen arabera, bera "konturatu ere ez zen egin" etnikoki txinatarra zela bizitzan geroago arte, eta 30 urte bete arte ez zuen interesik izan bere jatorri kulturalean.

1981ean, 21 urte zituela, eta oraindik ere graduatu aurreko ikaslea zela, Linek diseinu publikoko lehiaketa handia irabazi zuen Vietnamgo Beteranoen Monumentua diseinatzeko (1.422 lan aurkeztu ziren). Monumentu hori Washington D.C.ko National Mall delakoan eraiki zen. Granito beltzeko horma bat da funtsean, Vietnamgo Gerran hildako 57.939 soldaduren izenak dituena. Monumentua 1982ko urriaren amaieran osatu zen eta 1982ko azaroan inauguratu.

Diseinu irabazlea eztabaidagarria izan zen hasieran, zenbait arrazoirengatik: diseinu minimalista, esperientzia profesionalik eza eta egilea jatorriz asiar etnia batekoa zela ere leporatu zitzaion. Idazle baten arabera. Kritika batzuk bizirik atera ziren beteranoen izenak baztertzearen aurka agertu ziren; beste batzuk, berriz, granitoaren itxura ilunaz kexatu ziren, Vietnamgo gerrarekiko jarrera negatiboa adierazten zuela argudiatuz. Lin-ek bere diseinua defendatu zuen AEBko Kongresuaren aurrean, eta konpromiso bat erdietsi zen geroago: *Hiru soldaduak* izeneko soldadu-talde baten brontzezko irudikapena eta bandera estatubatuar bat gehitu ziren Linen diseinuaren ondoan jartzeko.

Lin-ek Maya Lin Studio izeneko bulegoa zuzentzen du New Yorken, eta bertatik proiektu ugari diseinatu ditu Vietnamgo Beteranoen Memorialaren ondoren, Montgomeryko Eskubide Zibilen Memoriala, Alabama (1989) eta Michigango Unibertsitatean Wave Field aire zabaleko instalazioa barne (1995). New Yorkeko Pace galeriak irudikatzen du Lin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thomas Moore

**Thomas Moore** (Dublin, Irlanda, 1779ko maiatzaren 28a - Sloperton Cottage, Bromham, Wiltshire, Ingalaterra, 1852ko otsailaren 25a) ingelesez idatzi zuen irlandar olerkaria izan zen. Zuzenbide ikasketak egin zituen Londresen, eta han, arrakasta handia izan zuen aristokraten artean bere olerki erromantikoei esker. Ingalaterrako gobernuaren ordezkari izan zen Bermuda uharteetan, eta ondoren Ipar Amerikan, Italian eta Parisen bizi izan zen, berriro ere Britainia Handira itzuli aurretik.

Idatzi zituen lanen artean hauek ditu aipagarrienak: *Irish Melodies* (1808-1834, *Irlandar doinuak*), olerki abertzaleak; *Lalla Rookh* (1817), ekialdeko giroan oinarritutakoa; *The Letters and Journals of Lord Byron* (1820, *Lord Byronen gutunak eta egunkariak*), *The Twopenny Postbag* (1813) eta *The Fudge Family in Paris* (1818).

## Erreferentziak
Victor Bernard Derrecagaix

**Victor Bernard Derrecagaix** (Baiona, 1833ko irailaren 14a - Paris, 1915eko apirilaren 11) jatorri euskalduneko militar frantsesa izan zen.

Krimeako gerran egon ondoren, Aljeriako konkistan parte hartu zuen eta bertan hasi zen topografia-lanak egiten (1856-1867). Parisa itzuli ondoren idazle gisa hasi zen *Revue Militaire* delakoan. 1870. urtean Prusiaren aurkako gerran hartu zuen parte. 1887an historia-irakasle izan zen Gerra Eskola Nagusian. Bertan, ikasle izan zituen Lehen Mundu Gerran ari izan ziren militar ospetsuenak (Foch, Pétain). Armadako geografia zerbitzuko zuzendaria izan zen. Historia eta biografia militar ugari idatzi zuen (*Le maréchal Comte Harispe*, 1916). Bere oroitzapenak 1921. urtean eman ziren argitara, bera hil ondoren.
## Erreferentziak
Sergei Kirov

**Sergei Mironovitx Kirov**, errusieraz Серге́й Миро́нович Ки́ров (Urzhum, Errusiar Inperioa, 1886ko martxoaren 27a - San Petersburgo, Sobietar Batasuna, 1934ko abenduaren 1a) politikari sobietarra izan zen. Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistako buruzagia izan zen.

## Biografia 
Leningradoko Alderdi Komunistaren idazkari nagusi eta Politburoko kide izan zen (1930), eta Batzorde Zentraleko idazkari (1934). Stalinen ondorengotzat hartzen zuten askok.

1934. urtearen bukaeran atentatu batean hil zuten. Heriotza horren errua troskistei egotzi zitzaien, eta Stalinek 1934-1938 bitartean egin zuen garbiketa handiaren hasiera izan zen. Geroago (1956), Nikita Khrustxevek ezagutzera eman zuen Stalinek berak hilarazi zuela Kirov. Kiroven ohoretan Errusiako hainbat hiriren izenek bere izena daramate edo eraman zuten: Kirov, Kirovohrad, Kirovakan, Kirovabad.

## Erreferentziak
Guan Yu

**Guan Yu**, baita ere **Kuan Yü** eta **Kuan Ti** (Hedong, egungo Shanxi, Txina, ? - Fancheng, egungo Hubei, Txina, 219), Txinako mitologian, guduaren jainkoa da.

Txinako jainkoetan estimazio gehien duenetakoa da; gudarien babesle ez ezik, beste lanbide askoren babesletzat hartua da. Deabruen kontra ahalmen handia duela uste da; berak ez ezik, bere irudia antzezten dutenek ere ahalmen horretan parte hartzen dutela uste da.

## Biografia 
Izatez, Kuan Ti (edo Kuan Yü, hala deitu baitzen historian) Hiru Erreinuen garaian (K. a. III. mendea) bizi izan zen; historiak jende ahularen eta txiroaren babesletzat aipatzen du, agintari gaiztoen kontra.

219an Kuan Yü atxilo hartu eta hil egin zuten. Tradizioak haren irudia goratu zuen, eta azkenik 1594an Ming dinastiako enperadore batek jainko kanonizatu zuen.

## Erreferentziak
Pteropus tuberculatus

***Pteropus tuberculatus*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus tuberculatus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Martin John Rees

**Martin John Rees** (York, Ingalaterra, 1942ko ekainaren 23a) astronomoa da. Matematika- eta astronomia-ikasketak egin zituen Cambridgeko Unibertsitatean, eta, ikasketak bukatuta, eskolak eman zituen han, Astronomia Institutuan. Quasarrak aztertu ditu, eta garrantzi handiko ikerketak egin ditu galaxien eraketaz eta hondoko izpi kosmikoen sorreraz. Quasarren banaketari buruzko bere ikerketek sorrera jarraituaren teoria kosmologikoa baztertzen lagundu zuten. Bere ustez, eta berak aztertu duen printzipio antropikoaren arabera, unibertsoa oso bestelakoa balitz ez ginateke hemen izango hura aztertzeko, eta horregatik da den bezalakoa. Halaber, gure hau unibertso pila bateko bat besterik ez ote den ere izan du aztergai.

## Erreferentziak
Rodney A. Gallop

**Rodney A. Gallop** (Folkestone, 1901 &ndash; 1948) Ingalaterrako diplomatikoa izan zen, euskal folklorearen ikertzailea. Haurretan ezagutu zuen Euskal Herria (Donibane Lohizune) eta gaztetan hasi zen bertako kulturari, folkloreari eta hizkuntzari buruzko ikerlanetan. 1928an *Vingt-cinq chansons populaires d´Euskal Herria* (*Euskal Herriko hogeita bost herri kanta*) kanta-bilduma aurkeztu zuen eta 1930. urtean *A Book of the Basques* (*Euskaldunen liburua*) obra argitaratu zuen Londresen. Euskal gaiei buruzko artikulu eta obra ugari idatzi zuen Bigarren Mundu Gerra hasi bitartean eta 1947. urtean *Pays Basques de France et d´Espagne *izeneko argazki-bilduma prestatu zuen Philippe Veyrinekin batera (1951, Lyon).

## Erreferentziak
Bruce Nauman

thumb
**Bruce Nauman** (Fort Wayne, Indiana, ) estatubatuar artista da. Eskultura, bideogintza, lan grafikoa eta performanceak landu ditu. Musika, matematika, fisika eta artea ikasi zituen. Lehen erakusketak Kalifornian egin zituen, eta horiei esker, bere izena Atlantikora eta Europara hedatu zen. Bakarkako lehen erakusketa New Yorkeko Leo Castelli galerian egin zuen. Argizarizko *Eskutik ahora* eskultura (1967) eta neonezko hainbat eskultura erakutsi zituen. Naumanen lana antiforma- edo postminimalismo-joeren barruan sartu behar da. 1994 eta 1995ean, 60 lanetik gorako erakusketa ibiltari batean, bizitzan zehar egindako lanak erakutsi zituen munduko museorik garrantzitsuenetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karkemish

thumb|275px|Siria k.a II. miliurtean, Karkemishen kokapena duena

**Karkemish** (; antzinako grezieraz: Εὔρωπος; latinez: *Europus*) antzinako hiri-estatua da, gaurko Alepo eskualdean, Sirian. Mesopotamiaren, Siriaren eta Anatoliaren arteko karabana-bidean zegoen, Eufrates ibaia igarotzeko ibi batean. Lehenengo aztarnak Neolito garaikoak dira. Shubiluliuma I.a konkistatzaile hititak hartu zuen hiria (K.a. 1373 inguruan), eta Asiria, Mitanni eta Egiptoren kontra bere inperioa babesteko erabili zuen. Geroago itsasoko herriek konkistatu zuten, eta azkenik Asiriako Sargon II.aren mende geratu zen. Azkeneko gertaera nagusia K.a. 605ean Nabukodonosor II.a Babiloniako erregeak Nekao II.a Egiptoko faraoiaren kontra irabazi zuen gudua izan zen; gudu horren ondorioz, egiptoarrek Siriako lurraldeetatik alde egin zuten.

## Karkemishen erregeak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Satanismo

thumb|200px|Buruz beherako gurutzea, satanismoaren sinboloetako bat.
**Satanismoa** deabruaren edo Satanen gurtza da. Judu-kristautasunaren hegemonia espiritualaren aurkako jokabidetzat hartu ohi da. Izan ere, Satan gaitz guztien iturburutzat hartzen duen judu-kristau tradizioari loturik agertzen da ezinbestean satanismoa.

Satanen gurtza XVII. mendeko dokumentuetan agertzen da, nahiz eta gurtzaileen kopuruaz eta aurreko garaietan izan zuen garrantziaz kontuzko ezer esatea zail den. Elizgizonek, ordea, satanismoaren salaketa egotzi zien bai sorginei eta bai hainbat mugimendu heretikori. Meza beltza, emakume baten gorputzaren gainean egiten den meza katolikoaren parodia, eta Satani deitzeko erritu magikoak dira Satanen gurtzaren ezaugarri nabarmenenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Willem Jan van Eys

**Willem Jan van Eys** Holandar euskalaria (Amsterdam, 1825eko apirilaren 16a - San Remo, 1914ko apirilaren 17a). Hizkuntzalaritza ikasi zuen, eta euskara ikertzeari eskaini zion ahaleginik handiena. Londresen eta San Remon bizi izan zen. Bi bidaia egin zituen Euskal Herrira: lehenengoan, 1866an, Zarautzen egon zen Gregorio Arruerekin, frantziskotarren komentuko liburuak eta aztertzen; bigarrena 1868an egin zuen. Van Eysenak dira, euskal aditzari buruzko lan batzuez gainera, *Dictionnaire basque-français* (1873), eta *Grammaire comparée des dialectes basques* (1879). Bestalde, testu zaharren argitalpen berriak ere egin zituen. Van Eysek aurkitu eta argitaratu zuen, esaterako, 1596ko *Errefrau eta sententziak* (1896).

Euskal hiztegigintzaren alorrean asko izan dira lan egin dutenak. Landuchio izan zen lehena, 1562an idatzi baitzuen *Dictionarium Linguae Cantabricae* obra. Silvain Pouvreauren euskara-frantsesa hiztegia, XVII. mendekoa, ez zen argitaratu baina argazkitan jasoa dago Donostiako Julio de Urquijo Mintegian. Pierre D’Urteren *Dictionarium Latino-Cantabricum* amaitu gabea, berriz, berriki argitaratu du Patri Urkizuk. Sarako Etxeberrik *Euskara-latina, frantsesa-gaztelera hiztegia* egin zuen, eta Larramendik 1745ean kaleratu zuen bere *Diccionario Trilingüe del Castellano, Bascuence y Latín* lan mardula. Harrietek egin zuen hiztegia ez zen, bere aginduz, argitaratua izan, horretarako eskaintza bat baino gehiago jaso arren, eta Duvoisinek burututakoak ere ez zuen argirik ikusi. 1963an agertu zen Añibarroren *Voces Bascongadas Diferenciales de Bizcaya, Guipúzcoa y Navarra.*

Novia de Salcedoren *Diccionario Etimológico del Idioma Bascongado* (1887) eta Aizkibelen *Diccionario Basco-Español titulado Euskeratik Erderara biurtzeko Itztegia* (1885), Larramendirenaren bidetik abiatu zirenez, haren alde on eta txarrez josita daude. Azken mendean hiztegigintzan aipatzekoak dira Lhande, Azkue… Bestalde, testu zaharren argitalpen berriak ere egin zituen Van Eysek. Berak aurkitu eta argitaratu zituen, esaterako, 1596ko *Atsotitz eta esamoldeak* (1896).

## Erreferentziak
Pavel Jozef Šafárik

**Pavel Jozef Šafárik** (Kobeliarovo, Hungariako Erresuma, 1795eko maiatzaren 13a - Praga, Bohemiako Erresuma, 1861eko ekainaren 26a) eslovakiar filologoa eta arkeologoa izan zen.

## Biografia 
Pragako Unibertsitateko Liburutegiko zaindaria izan zen 1841. urtetik aurrera, eta Unibertsitate hartako Eslaviar Filologia saileko katedraduna 1848-1849 urteetan. X. mendera arteko eslaviar zibilizazioa aztertu zuen, eta txekiar hizkuntzari buruzko ikerketak ere egin zituen.

Obra nagusiak: *Geschichte der slavischen Sprache und Literatur nach allen Mundarten* (1826, "Eslaviar hizkuntza eta literaturaren historia bere dialekto guztietan"), *Slavanske starozitnosti* (1837, "Eslaviar antzinateak") eta *Geschitche der südslawischen Literatur* (1864. urtean argitaratua, "Hegoaldeko eslaviar literaturaren historia").
## Erreferentziak
Eraz

**Eraz** Durangoko euskara hutsezko herri-aldizkaria izan zen. 1993ko apirilaren 23an kaleratu zen lehen aldiz.

Durangaldeko Herri Komunikabideak elkarteak argitaratzen zuen. Astekaria zen, 3.000 ale argitaratzen ziren eta harpidetza bidez banatzen ziren Abadiño, Atxondo, Berriz, Durango, Elorrio, Garai, Mañaria, Iurreta, Izurtza, Otxandio eta Zaldibarren. 24 orrialde izaten zituen normalean, baina Gabonetan, udan, Durangoko Liburu eta Disko Azokan eta abar, orri-kopurua hazi egiten zen. Hilean behin, ingurumenari buruzko *Amalur* izeneko lau orriko gehigarria kaleratzen zuen, eta haurrei zuzendutako *Plisti Plasta* gehigarria ere bai. Eskualde-mailako informazioan oinarritzen zen, batez ere, aldizkaria.

2001ean *Anboto* aldizkariak hartu zion lekukoa.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Felix Espilla

**Felix Espilla Urizarbarrena**, izengoitiz ***Felix*** (Berriatua, Bizkaia, 1962ko otsailaren 19a -), bizkaitar zesta-puntako atzelaria da.

## Biografia 
Rhode Islandeko (AEB) New Port pilotalekuan hasi zen profesional bezala, 1978. urtean. 1981 eta 1987 urteetan New Porteko kinielen irabazle nagusia izan zen, bai banakako zein binakako norgehiagoketan. 1983, 1984, 1985. urteetan Palm Beacheko frontoian N.A.J.F. txapelketaren irabazlea izan zen.

Bestalde, 1991 eta 1996. urteetan Euskadiko Binakako Txapela eskuratu zuen; banakakoak, berriz, 1995, 1998, eta 1999. urteetan. Espainiako txapelduna izan zen 1993 eta 1995 urteen bitartean, eta 1995. urtean Munduko Zesta Txapelketa eta Urrezko Zestaren titulua erdietsi zituen. Eusko Basque enpresari lotutako jokalaria da.

## Erreferentziak
Víctor Valera

thumb|260px|Murala Venezuelako Unibertsitate Zentralean
 
**Víctor Valera** (Maracaibo, Zulia, Venezuela,  - ) eskultorea izan zen. Venezuelako XX. mendearen bigarren erdiko eskultore aipagarrienetako bat. Rómulo Gallegos lehendakariaren Ohorezko Guardiako kide zelarik, Caracasko Arte Plastikoetako Eskolan ikasteko baimena lortu zuen. 1950ean, baina, eskolatik bota zuten, greba eta protestetan parte hartzeagatik. Gero, Parisen ikasteko diru-laguntza bat lortu zuen, Victor Vasarely eta Jean Dewasneren lantegietan aritzeko. Robert Jacobsenen lana ere sakonki aztertu zuen. 1956an itzuli zen bere herrialdera, eta Venezuelako eskultoreen artean burdina soldatuak erabili zituen aurrenetako bat izan zen. 1958an, Venezuelako Eskultura Sari Nazionala jaso zuen.

## Erreferentziak
Pablo Gargallo

**Pablo Gargallo** (Maella, Aragoi, Espainia, 1881eko urtarrilaren 5a - Reus, Katalunia, 1934ko abenduaren 28a) eskultorea izan zen. Bartzelonan lehen ikasketak Venanci Vallmitjanarekin egin ondoren, Parisa joan zen; kubismoak, Picassok batez ere, eragin handia izan zuen Gargalloren obran. 1912. urtean burdina eta bestelako metalak lantzen hasi zen. 1925ean Parisen hartu zuen bizitokia, eta estilo berri bat landu zuen, espazioari lehentasuna ematen ziona, masaren gainetik. Abstrakziora joz, hutsuneak eta azalera okerrak erabili zituen materiaren pisua arintzeko. Hala, emaitza bikainak lortu zituen, eta bitartean, bolumen handiko irudiak ere landu zituen. Monumentuak, hilobiak eta irudi askeak ere egin zituen. *Igarlea* da haren lan guztietan ezagunena.

Berak egindako lanen zati handia Zaragozako Pablo Gargallo museoan gordetzen dira.

## Erreferentziak
Leone Leoni

**Leone Leoni** (Menaggio, Comotik hurbil, 1509 &ndash; Milan, 1590ko uztailaren 22a) italiar arkitektoa eta eskultorea izan zen.

## Biografia 
Urregintzan lan egiten zuen, eta Karlos V.a erregearen eskultore nagusi izan zen. Bere seme Pompeorekin (1533-1608) egiten zuen lan, eta brontzean zizelkaturiko monumentu ugari eskaini zioten Karlos V.a erregeari: *Carlos Quinto abatiendo al furor* (1564), *Emperatriz Isabel*, *María de Austria*, *Felipe de Austria* eta abar.

Buruak ere landu zituen, Karlos V.arena, Filipe II.arena eta Maria erreginarena, esaterako. Aipatzekoak dira, halaber, Gian Giacomo Mediciri eginiko hilobia (Milango katedralean) eta Gonzaga soldaduari eginiko monumentua.

Leoniren seme Pompeorena da Escorialeko erretaula nagusia.

## Erreferentziak
Lutxi Mancisidor

**Lutxi Mancisidor** (Zumaia, Gipuzkoa, 1937) gipuzkoar musikologoa da.

## Biografia 
Donostiako Kontserbatorioan egin zituen Musika ikasketak. 1961ean misiolari egon zen, eta geroago Madrilen egin zituen goi-mailako ikasketak José Cubilesekin. Gregoriar kantuan, musika-formetan eta musikaren historia gaietan diplomatu zen Le Manseko San Gregorio eskolan. Liturgia Musika Berritzeko Kontzilio ondoko Batzordean parte hartu zuen ondoren.

1969-1975 bitartean Zairen egon zen misiolari, eta irakasle aritu zen Kinshasako Kontserbatorioan, eta Zaireko Nazio Museoko Ikerkuntza Sailaren arduradun izan zen musika-arloan. Euskal Herrira itzuli zenetik musikaren pedagogiaren berrikuntza izan du eta du bere lanaren helburu nagusi.

## Erreferentziak
Gustav Noske

**Gustav Noske** (Brandenburgo, 1868ko uztailaren 9a - Hannover, 1946ko azaroaren 30a) alemaniar politikaria izan zen.

Alderdi Sozialdemokratakoa izan zen, eta 1906an diputatu hautatu zuten. 1919an, Berlingo gobernari zela, Espartakisten Iraultzaren kontrako zapalkuntza antolatu zuen, hartarako batik bat militar erretiratuek osaturiko talde batez baliatu zela. 1919an Defentsako ministro izendatu zuten, eta matxinatuen esku zeuden Saxonia eta gainerako lurraldeak beretu zituen. Kapp eta von Lüttwitz jenerala buru zituen eskuineko estatu-kolpearen alde atera zen, eta matxinadak porrot egin ondoren, 1920ko martxoan kargua utzi behar izan zuen.

1933an eta 1939an naziek funtzionariotzatik egotzi zuten, eta 1944an atxilotua izan zen.

## Erreferentziak
Ranavalona III.a

**Ranavalona III.a** (Manjakazafy, Madagaskar, 1861eko azaroaren 22a - Aljer, Algeria, 1917ko maiatzaren 23a) Madagaskarko erregina izan zen 1883-1897 urte bitartean. Ratrima printzearen alarguna zen, eta aurreko bi erreginen senar izandako Rainilaiarivony lehen ministroarekin ezkondu zen. Frantziako Itsas Armadak ezarritako setioari amaiera emateko, Tamataveko hitzarmena izenpetu zuen haiekin, eta frantsesen esku utzi zituen diplomazia harremanak (1885). Frantziak, koloniak hedatzeko politikari jarraituz, protektoratu egin zuen lehenik Madagaskar (1895) eta kolonia gero (1896). Frantziaren aurkako matxinada bat antolatu izana salatu zioten frantsesek erreginari, eta hura kargutik kendu ondoren (1897), Réunion uhartera deportatu zuten, lehenik, eta Aljerrera, gero.

## Genealogia 
## Erreferentziak
Elias

**Elias** (, «Yahve ene Jainkoa da»; ; ; ; ; Tisbe, egungo Jordania, K.a. IX. mendea) Israelgo Erresumako profeta izan zen.

Akab, Okozias eta Joram erregeen garaian bizi izan zen. Akab erregearen garaian (K.a. 873-K.a. 853. urteen inguruan), Israelgo erregeen apostasiak arriskuan jarri zuen monoteismoa indartzen saiatu zen. Baalen profetak hil zituen eta ekintza horregatik Jezabel erregina kontra jarri zitzaion. Horeb edo Sinaira ihes egin behar izan zuen hargatik. Israela itzulirik, Nabot hil izana aurpegiratu zion Akab erregeari. Azkenik, suzko gurdi batean eraman zuten zerura, Eliseo bere jarraitzailearen begien aurrean. Munduaren azken egunetan itzuliko omen da berriro, bukaera iragarriz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
James Meade

**James Meade** (Swanage, Dorset, 1907ko ekainaren 23a - Cambridge, 1995eko abenduaren 22a) britainiar ekonomista izan zen.

Nazioarteko Merkataritza irakasle izan zen London School-en, eta Politika Ekonomikoko irakasle Cambridgeko Unibertsitatean. Keynesen eskemari jarraituz, langabezia gehiegizko aurrezkiaren eta kontsumo joera txikiaren ondorio dela zioen, baina inbertsiorik ezari leporatzen zion konkurrentzia perfektuko merkaturik ez izatea. 1977an, Bertil Ohlinekin batera, Ekonomiako Nobel saria jaso zuen.

Lan nagusia: *The Theory of International Politics* (*Nazioarteko Politikaren teoria*), bi liburukitan banatuta: *The Balance of Payments* (1951, *Ordainketa-balantzea*) eta *Trade and Welfare* (1955, *Merkataritza eta Ongizatea*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paul Vidal de la Blache

**Paul Vidal de la Blache** frantses geografoa izan zen (Pézenas, Hérault, 1845ko urtarrilaren 22a - Tamaris, Var, 1918ko apirilaren 5a). 1891. urtean *Annales de la géographie* aldizkaria sortu zuen, eta aldizkariko zuzendari izan zen hil arte. 1898. urteaz geroztik Sorbonako Unibertsitateko Geografia saileko katedraduna izan zen.

Obra nagusiak: *Tableau de la géographie de la France* (1903ko Lavisseren *Histoire de France* obraren aintzin-solasa osatzen duena; *Frantziako geografiaren koadroa*), *Principes de géographie humaine* (1922, *Giza geografiaren hastapenak*). 1927-1948. urteetan, berak hautatutako geografo-talde batekin batera, *Géographie universelle* (*Geografia unibertsala*) idatzi zuen, Frantziako Geografia Eskolaren oinarrizko obra.

## Erreferentziak
Robert Watson-Watt

**Robert Watson-Watt** (Brechin, 1892ko apirilaren 13a - Inverness, 1973ko abenduaren 5a) eskoziar fisikaria izan zen . Dundeeko Unibertsitateko irakasle izan zen; geroago britainiar meteorologia-zerbitzuetan aritu zen, eta Aire Ministerioko komunikazio-zuzendari izendatu zuten. Irrati-uhinen igorpen eta harrerari buruzko lanak egin zituen, eta objektuen distantzia neurtzeko sistema bat asmatu zuen: sistema horren arabera, gorputz bati irrati-uhinak igorri eta gorputz horretan islatzen direnean atzera itzultzeko ematen duten denbora neurtuz kalkulatzen da gorputza zein distantziatara dagoen. Sistema horri esker 1935ean hegazkin baten ibilbidea jarraitu ahal izan zuen lehen aldiz. Watson-Watten lanak oinarrizkoak izan ziren radarra asmatzeko.

## Erreferentziak
Solomon Bandaranaike

**Solomon West Ridgeway Dias Bandaranaike** (Kolonbo, Zeilan — gaur egun Sri Lanka—, 1899ko urtarrilaren 8a - Kolonbo, Sri Lanka, 1959ko irailaren 26a) politikaria izan zen, Sri Lankako laugarren lehen ministroa.

Oxfordeko Unibertsitatean egin zituen Zuzenbideko ikasketak. Ondoren, Sri Lankara itzuli zen; britainiarren eraginaren kontra azaldu eta bertako jatorrizko kulturaren, hizkuntzaren eta ohituren alde egin zuen. Budista egin zen. Zeilango Nazio Kongresuko idazkari izan zen, baina kargua utzi eta beste erakunde bat sortu zuen, Sinhala Maha Sabha izenekoa. 1952ko hauteskundeetarako talde berri bat sortu zuen, Sri Lanka izenekoa. 1956an garaipena lortu zuen, ezkerreko koalizio baten barruan. Agintean egon zen aldian arazo bat baino gehiago izan zuen Sri Lankak, eta herriaren konfiantza galdu zuen. Hil egin zuten 1959an.

## Erreferentziak
Nazio Askapenerako Frontea (Grezia)

**Nazio Askapenerako Frontea-Nazio Askapenerako Herri Armada** (grekoz: *Ethinkon Apeleftherotikon Metopon-Ethnikos Laikos Apeleftherotikos Stratos*), **EAM-ELAS**, Bigarren Mundu Gerraren garaian, alemaniarren eta italiarren zapalkuntzaren kontrako Greziako erresistentzia-taldea izan zen. 1941ean sortu zen, komunisten babesarekin. EAM alderdiak ELAS eratu zuen gero, bere adar armatua. Denborarekin gerrilla talderik indartsuena bihurtu zen Grezian. Administrazio-egitura garrantzitsua antolatu zuen. Alemaniarrek alde egin zutenean, EAMek herriaren bi herenak kontrolatzen zituen. 1944an ez zuten onartu britainiarren babesarekin ezarri zuten gobernua, eta Gerra Zibila sortu zen, 1949ra arte iraun zuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pteropus vampyrus

***Pteropus vampyrus*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus vampyrus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Frankonia

**Frankonia** () Alemaniako antzinako eskualdea, Rhinetik Mainzeko mendebala eta Main eta Hesse alderik alde hartzen zituena.

## Historia 
Eskualde hori frankoek hartu zuten VII. mendean, eta ekialdeko Frankoen Erresuma, eta ondoren Germaniako Erresuma izan zen Konrado I.arekin, Frankoniako dukearekin, X. mendean. Baina hura oinordekorik gabe hil baitzen, Oton I.ak Frankonia betirako bereganatu eta Saxoniako dinastia sortu zuen bertan. Erresuma berehala hautsi zen berriro, baina bertan dinastia saliarra sortu zen Konrado II.a Saliarrak aginpidea hartu zuenean. Würzburgeko apezpikuek Frankoniako duke titulua izan zuten, eta Maximilianok inperioko hamar barrutietako bat izendatu zuen.

## Geografia 
Egungo Frankonia bi estatutan banaturik dago: Bavaria eta Baden-Württemberg hain zuzen ere.

### Bavaria 
Frankoniaren gehiengoa Bavarian dago, hiru eskualdetan banaturik:

Hona hemen eskualdeko hiri nagusiak:

### Baden-Württemberg 
Baden-Wurtemberg estatuak 2003an *Region Franken* izeneko eskualdea sortu zuen, gero *Region Heilbronn-Franken* izendatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aram Khatxaturian

**Aram Ilitx Khatxaturian** (; ; Tbilisi, Errusiar Inperioa —gaur egun Georgia—, 1903ko ekainaren 6agreg./maiatzaren 24ajul. - Mosku, Sobietar Batasuna, 1978ko maiatzaren 1a) armeniar musikagilea eta pedagogoa izan zen. Moskuko Gnessin Musika Eskolan egin zituen ikasketak, eta Gnessin eta Miaskovskiren konposizio-ikaslea izan zen. 1950. urtetik aurrera orkestra-zuzendaritzan ere aritu zen, bai Errusian, bai atzerrian. Moskuko Kontserbatorioko eta Gnessin Eskolako konposizio-irakaslea izan zen.

Armeniako musika tradizionala du oinarri bere lanetan. Erritmo bereziak erabili zituen, dantzan oinarritutakoak askotan, eta harmonia eta orkestrazioa zuen bere musikagintzaren alderdirik aipagarrienak. Aipatuaz gainera, hiru sinfonia, biolin- eta piano-kontzertuak, ganberako musika eta filmetako musika idatzi zuen, besteak beste.

## Erreferentziak
Ernest Lawrence

**Ernest Orlando Lawrence** (Kanton, Hego Dakota, 1901eko abuztuaren 8a - Palo Alto, Kalifornia, 1958ko abuztuaren 27a) estatubatuar fisikaria izan zen. Hego Dakota, Minnesota, Chicago eta Yale Unibertsitateetan egin zituen ikasketak. Kaliforniako Unibertsitateko irakasle izan zen, eta erradiazio-laborategiko zuzendari Unibertsitate horretan bertan (1936). 1939an Fisikako Nobel Saria jaso zuen.

1931n ziklotroia, partikula-azeleragailua, asmatu zuen, eta gero erradiazioak biologian eta medikuntzan zer nolako eragina duen aztertu zuen. Bigarren Mundu Gerran bonba atomikoa egiteko saioetan parte hartu zuen, uranio-235a bakartzen. Gerra ondoren energia atomikoari buruzko azterketak egin zituen Kaliforniako erradiazio-laborategian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galikanismo

[thumb|*[Jacques-Bénigne Bossuet*; Hyacinthe Rigauden margolana]]

**Galikanismoa** Frantziako erregeek eta Elizak sortutako politika eta erlijio-doktrina da, XIV. mendetik XIX. mendea arte indar handia izan zuena.

P. Pithou eta P. Dupuy izan ziren galikanismoaren teorialari nagusiak; Karlos VII.aren garaiko Bourgesko Berrespen Pragmatika eta Jacques-Bénigne Bossuetek idatzitako *Lau ataletako azalpena* liburuak izan ziren galikanismoaren oinarrietako batzuk. Aita Santuaren eskumena murriztearen alde, icheliapezpikuei askatasun handiagoa ematearen alde, eta erregeari erlijio-kontuan parte hartzeko eskubidea ematearen alde azaltzen ziren galikanismoaren jarraitzaileak.

Alexandro VIII.ak debekatu zuen doktrina hau, baina ez zen desagertu lehenengo Vatikanoko kontzilioa egin zen arte.
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Frantses nazionalismo
* Luis XIV.a Borboikoa
* Richelieu kardinala

## Kanpo estekak
Johannes Vilhelm Jensen

**Johannes Vilhelm Jensen** (Farsø, Jutlandia, 1873ko urtarrilaren 20a - Kopenhage, 1950eko azaroaren 25a) daniar idazlea izan zen.

## Biografia 
Medikuntza ikasketak egin zituen Kopenhagen. *Hinmerlandsfolk* ipuin-bilduma idatzi zuen, bere jaioterrian eta hango biztanleen bizimoduan oinarrituta. Ameriketara egindako bidaietan oinarritu zen *Madame d´Ora* (1904) idazteko, eta ekialdera egindakoetan *Der lange Rjese* (1908-1922, *Bidaia luzea*) lanean.

Historia-gaietako eleberriak ere idatzi zituen (*Kongens Fald*; 1901, *Erregearen gainbehera*) besteak beste.

Darwinen teoriaren alde agertu zen eta kristautasunaren aurka. Mitoak asmatu zituen, eta bizitzari eta arteari buruz zituen ideiak agertu zituen haien bidez.

Literaturako Nobel saria jaso zuen 1944an.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Danierazko literatura
* Idazle daniarren zerrenda

## Kanpo estekak
Francisco José Lombardi

**Francisco José Lombardi** (Tacna, ) perutar zinema-zuzendaria da.

## Biografia 
*La ciudad y los perros* (1985) filmarekin egin zen ezaguna. Oso zinemagile polemikoa da. Limako Unibertsitatean eta Santa Feko (Argentina) Fernando Birriren dokumental-eskolan ikasi zuen. 1977an egin zuen lehen filma: *Muerte al amanecer*. Lombardiren beste film batzuk: *La boca del lobo* (1988), *Caídos del cielo* (1990, gaztelaniazko filmik onenaren Goya saria), *Sin compasión* (1994), *Bajo la piel* (1996, Zilarrezko maskorra Donostiako Zinemaldian).

Inca Films enpresa sortu zuen. *El Correo* egunkarian eta *Hablemos de cine* aldizkari ospetsuan idatzi izan du zinema-kritikari gisa.

## Filmografia 
## Erreferentziak
Christa McAuliffe

**Sharon Christa McAuliffe** (**Corrigan** jaioa; Boston, 1948ko irailaren 2a - Cañaveral lurmuturra, 1986ko urtarrilaren 28a) espazioan bidaiatzeko hautatutako lehen herritar zibila izan zen. Espazioan bidaia egiteko eskaria egin zuten 11.000 irakasle baino gehiagoren artean hautatu zuen National Aeronautics and Space Administration (NASA) erakundeak.

Bidaiaren berri hiru dokumentutan ematea pentsatu zuen: hautatu zuten egunetik aurrera idatzitako eguneroko batean, hegaldia bitarteko egunerokoan, eta hegaldiaren ondorengo burutapenen bidez. *Challenger* espazio-ontzia 1986ko urtarrilaren 28an hegaldatu zen, baina aireratu eta berehala lehertu zen. Istripuan Christa McAulilffe ez ezik, eskifaiako gainerako sei kideak ere hil ziren.

## Erreferentziak
Ernst Krenek

**Ernst Krenek** (Viena, Austria, 1900eko abuztuaren 23a - Kalifornia, AEB, 1991ko abenduaren 22a) Estatu Batuetako musikagilea izan zen, Austrian jaioa.

## Biografia 
Vienako Akademian eta Berlingo Kontserbatorioan egin zituen ikasketak. Musika-joera eta -teknika ugari landu zituen. Neorromantizismotik abiatu bazen ere, geroago idazkera atonalera iritsi zen, eta hori ere utzi zuen jazzaren eraginari jarraitzeko.

Nazioartean arrakasta handia izan zuen *Jonny spielt auf!* (1927, *Jo ezazu, Jonny*) operarekin, disonantzia espresionista eta jazzaren eragina erakusten zuena.

Lan dodekafonikorik aipagarriena *Karl V* (1933) opera da. Geroagoko lanetan teknika atonal librea erabili zuen (*Bosgarren Sinfonia*) eta prozedura elektronikoak (1958, *Spiritus Intelligentiae*).

## Erreferentziak