Funtzio esponentzial

thumb|**Funtzio esponentzialak** ulertzeko bideoa.
eskuinera|thumb|217x217px|Funtzio esponentzial naturala y= ex
Matematikan, **funtzio esponentziala** x argumentua berretzaile gisa aurkezten den  f(x) = ab^x  formako funtzioa da. f(x)=ab^{cx+d}formako funtzio bat funtzio esponentziala ere bada, honela berridatz baitaiteke:

: ab^{cx+d}=\left(ab^d\right) \left(b^c\right)^x.

Aldagai erreal baten funtzio gisa, funtzio esponentzialen ezaugarri bakarra da funtzio horren hazkunde-tasa (hau da, deribatua) funtzioaren balioarekiko zuzenki proportzionala dela. Erlazio horren proportzionaltasun-konstantea *b* oinarrian  logaritmo naturala da  \frac{d}{dx} b^x = b^x \log_e b. e = 2.71828... konstantea da proportzionaltasun-konstantea 1 den oinarri bakarra, eta, beraz, funtzioaren deribatua berez da: \frac{d}{dx} e^x = e^x \log_e e = e^x. Funtzio esponentzialaren oinarriaren aldaketak faktore konstante gehigarri baten agerpena besterik ez duenez ematen emaitza gisa, konputazionalki komenigarria da analisi matematikoan funtzio esponentzialen azterketa funtzio partikular honen azterketara murriztea, konbentzionalki "funtzio esponentzial naturala" deitua, edo besterik gabe, "Funtzio esponentziala" eta honakoek adierazten dutena:x\mapsto e^x edox\mapsto \exp(x). Bi notazio horiek komunak diren arren, lehena, eskuarki, adierazlerik sinpleenentzat erabiltzen da, azkena, berriz, adierazlea adierazpen konplikatua denean erabiltzera jotzen duen bitartean.

Funtzio esponentzialak biderketa-identitate funtsezkoa betetzen due^{x+y} = e^x e^y, x,y\in\mathbb{R} guztientzat. Identitate hori balio konplexuen berretzaileetara zabaltzen da. Ikus daitkeeez, f(x+y)=f(x)f(y) ekuazio funtzionalaren ebazpen jarraitu bakoitza, zeroz bestelakoa, funtzio esponentzial bat da,f:\mathbb{R}\to\mathbb{R},\ x\mapsto b^x, oinarrizko biderketa-identitatea duena, e zenbakia e1 gisa definitzearekin batera, erakusten due^n=\underbrace{ e\times\cdots\times e }_{n\text{ termino}} n osoko positiboetarako funtzio esponentziala esponentzialaren oinarrizko nozioarekin erlazionatzen duela.

Funtzio esponentzialaren argumentua edozein zenbaki erreal edo konplexu izan daiteke, baita erabat desberdina den matematika-objektu mota bat ere (adibidez, matrize bat).

Matematika puru eta aplikatuetan nonahi agertzeak W. Rudin matematikaria pentsarazi du funtzio esponentziala "*matematikako funtzio garrantzitsuena*" dela. Aplikatutako doikuntzetan, funtzio esponentzialek erlazio bat modelatzen dute, non aldagai askeko aldaketa konstante batek mendeko aldagaiaren aldaketa proportzional bera ematen baitu (hau da, ehunekoaren igoera edo murrizketa). Hori asko gertatzen da natur eta gizarte-zientzietan; beraz, funtzio esponentziala fisikaren, kimikaren, ingeniaritzaren, biologia matematikoaren eta ekonomiaren barruko hainbat testuingurutan ere agertzen da.

y=e^x-ren grafikoa gorantz inklinatuta dago, eta  handitu ahala azkarrago handitzen da. Grafikoa beti x ardatzaren gainetik dago, baina  negatiboarentzat arbitrarioki hurbil egon daiteke;  ardatza asintota horizontal bat da. Grafikoaren ukitzailearen malda puntu bakoitzean bere koordenatuaren berdina da, eta puntu horretan, bere funtzio deribatuak adierazten duen bezala. Alderantzizko funtzioa logaritmo naturala da, \log, \ln edo \log_egisa idatzia, edo horren ondorioz, testu zahar batzuk funtzio esponentzialari **antilogaritmo** deitzen diote.

## Definizio formala 
eskuinera|thumb|Funtzio esponentziala (urdinez) eta potentzia-serieetako lehenengo n + 1 gaien batura (gorriz).
\exp:\mathbb{R}\to\mathbb{R} funtzio esponentzial erreala zenbait modu baliokidetan karakteriza daiteke. Eskuarki, potentzia-serie hauek definitzen dute

: e^x = \lim_{n \to \infty} \left(1 + \frac{x}{n}\right)^n.

## Ikuspegi orokorra 
thumb|267x267px|Kurba gorria funtzio esponentziala da. Lerro horizontal beltzek lerro bertikal berdeak non gurutzatzen dituen adierazten dute.
Funtzio esponentziala sortzen da kopuru bat bere egungo balioarekiko proportzionala den tasa batera igotzen edo jaisten denean. Egoera horietako bat etengabeko interes konposatua da, eta, hain zuzen, behaketa horrek eraman zuen Jacob Bernoulli 1683an zenbaki honetara: 

: \lim_{n\to\infty}\left(1 + \frac{1}{n}\right)^{n}

orain *e* deitzen zaiona. Geroago, 1697an, Johann Bernoullik funtzio esponentzialaren kalkulua aztertu zuen. 

1 kopuru nagusi batek interesak irabazten baditu hileko x kapitalizazioko urteko tasan, hilean irabazitako interesa uneko balioa baino x/12 aldiz handiagoa izango da; beraz, hilero balio totala (1 + x/12) bider handiagoa izango da, eta urte-amaierako balioa (1 + x/12)12 izango da. Aldiz, interesa egunero larriagotzen bada, (1 + x/365)365 bihurtzen da. Urte bakoitzeko denbora-tarteen kopurua mugarik gabe hazten uztea funtzio esponentzialaren mugara eramaten du.

: \exp(x) = \lim_{n\to\infty}\left(1 + \frac{x}{n}\right)^{n}

lehenik, Leonhard Eulerrek emana. Funtzio esponentzialaren zenbait karakterizaziotako bat da; beste batzuek serie edo ekuazio diferentzialak dituzte.

Definizio horietako edozeinen bidez froga daiteke funtzio esponentziala oinarrizko esponentziazio-identitatearen araberakoa dela.

: \exp(x + y) = \exp(x) \cdot \exp(y)

eta horrek ex notazioa justifikatzen du.

Funtzio esponentzialaren deribatua (aldaketa-tasa) funtzio esponentziala da berez. Eskuarki, funtzioaren beraren araberako aldaketa-tasa duen funtzio bat (haren berdina izan beharrean) funtzio esponentzialaren terminoetan adieraz daiteke. Funtzio-propietate horrek hazkunde esponentziala edo gainbehera esponentziala eragiten du.

Funtzio esponentziala plano konplexuko funtzio oso batera hedatzen da. Eulerren formulak bere balioak funtzio trigonometrikoak dituzten irudimenezko argudioetan lotzen ditu. Funtzio esponentzialak ere antzeko funtzioak ditu, eta argumentua matrize bat da, edo Banachen aljebrako elementu bat edo Lieren aljebra ere.

## Deribatuak eta ekuazio diferentzialak 
eskuinera|thumb|391x391px|Funtzio esponentzialaren deribatua funtzioaren balioa da. Kurban edozein P puntutatik (urdina), marraztu lerro ukitzaile bat (gorria) eta lerro bertikal bat (berdea) *h* altuerarekin, *x* ardatzean b oinarria duen triangelu angeluzuzena osatuz. P itxurako lerro ukitzaile gorriaren malda (*deribatua*) triangeluaren altueraren eta triangeluaren oinarriaren arteko erlazioaren (*exekuzioaren gaineko gehikuntza*) berdina denez, eta deribatua funtzioaren balioaren berdina denez, h eta b arteko erlazioaren berdina izan behar du. Beraz, *b* oinarriak 1 izan behar du beti.
Funtzio esponentzialak matematikan eta zientzietan duen garrantzia, nagusiki, funtzio bakar gisa duen definiziotik dator. Funtzio hori bere deribatuaren berdina da, eta 1 da x = 0 denean. Hau da, 

: \frac{d}{dx}e^x = e^x \quad\text{eta}\quad e^0=1.

c konstanterako cex formaren funtzioak dira deribatuaren (Picard-Lindelöf-en teoremaren bidez) berdinak diren funtzio bakarrak. Gauza bera esateko beste modu batzuk: 

* Grafikoaren malda, edozein puntutan, funtzioak puntu horretan duen altuera da.
* x funtzioaren igoera-tasa funtzioak x-n duen balioaren berdina da.
* Funtzioak y'=y ekuazio diferentziala ebazten du.
* exp funtzional gisa deribatutako puntu finko bat da.

Aldagai baten hazkunde- edo gainditze-tasa haren tamainarekiko proportzionala bada, hala nola populazioaren hazkunde mugagabea (ikus Maltusiar hondamendia), interes konposatua etengabea edo gainbehera erradiaktiboa, aldagaia denboran zehar funtzio esponentzial gisa idatz daiteke. Esplizituki, *k* konstante erreal orotarako, f funtioak **R -> R** betetzen du *f*' = *kf* baldin bada, eta soilik baldin eta f (x) = cekx bada c konstante baterako.

Gainera, f(x) bereizgarria den edozein funtziotarako, katearen erregelaren arabera, honako hauek aurki ditzakegu:

: \frac{d}{dx} e^{f(x)} = f'(x)e^{f(x)}.

## Frakzio jarraituak ex-erako 
ex-erako frakzio jarraitu bat Eulerren identitate baten bidez lor daiteke: 

:   e^x = 1 + \cfrac{x}{1 - \cfrac{x}{x + 2 - \cfrac{2x}{x + 3 - \cfrac{3x}{x + 4 - \ddots}}}}

Hurrengo frakzio jarraitu orokorrak azkarrago lortzen du konbergentzia:

:   e^z = 1 + \cfrac{2z}{2 - z + \cfrac{z^2}{6 + \cfrac{z^2}{10 + \cfrac{z^2}{14 + \ddots}}}}

edo z = x/y ordezkapena aplikatuz:

:   e^\frac{x}{y} = 1 + \cfrac{2x}{2y - x + \cfrac{x^2} {6y + \cfrac{x^2} {10y + \cfrac{x^2} {14y + \ddots}}}}

kasu berezi batekin z = 2 denean:

:   e^2 = 1 + \cfrac{4}{0 + \cfrac{2^2}{6 + \cfrac{2^2}{10 + \cfrac{2^2}{14 + \ddots\,}}}} = 7 + \cfrac{2}{5 + \cfrac{1}{7 + \cfrac{1}{9 + \cfrac{1}{11 + \ddots\,}}}}

Formula horrek ere bat egiten du, motelago bada ere, z>2 denean. Adibidez:

:   e^3 = 1 + \cfrac{6}{-1 + \cfrac{3^2}{6 + \cfrac{3^2}{10 + \cfrac{3^2}{14 + \ddots\,}}}} = 13 + \cfrac{54}{7 + \cfrac{9}{14 + \cfrac{9}{18 + \cfrac{9}{22 + \ddots\,}}}}

## Plano konplexua 
[eskuinera|thumb|Funtzio esponentziala plano konplexuan. Kolore ilunetatik argietarako trantsizioak erakusten du funtzio esponentzialaren magnitudea handitzen ari dela eskuinerantz. Aldizkako zerrenda horizontalek adierazten dute funtzio esponentziala periodikoa dela argumentuaren [Zenbaki konplexu|zati irudikarian.]]
Benetako kasuan bezala, funtzio esponentziala plano konplexuan zenbait forma baliokidetan defini daiteke. Funtzio esponentzial konplexuaren definizio arruntena paraleloa da argumentu errealen potentzia-seriearen definizioarekin, non aldagai erreala konplexu batek ordezkatzen baituen:

: \exp(z) := \sum_{k = 0}^\infty\frac{z^k}{k!} 

Potentzia-serie horien bi kopia Cauchy-ren noranzkoan biderkatzean (Mertens-en teoremaren bidez onartua), ikusten da funtzio esponentzialen biderketa-propietateak baliozkoa izaten jarraitzen duela argumentu konplexu guztietarako:

: \exp(w+z)=\exp(w)\exp(z), w,z\in\mathbb{C} guztietarako

Funtzio esponentzial konplexuaren definizioak, era berean, funtzio trigonometrikoak argumentu konplexuetara zabaltzen dituzten definizio egokiak ematen ditu.

Zehazki, z=it seriearen definizioak hedapena eragiten duenean

: \exp(it) = \Big( 1-\frac{t^2}{2!}+\frac{t^4}{4!}-\frac{t^6}{6!}+\cdots\Big)+i\Big(t-\frac{t^3}{3!}+
\frac{t^5}{5!}-\frac{t^7}{7!}+\cdots\Big)

Hedapen horretan, terminoak benetako eta irudizko zatietan berrantolatzeko, seriearen erabateko konbergentzia behar da. Aurreko adierazpenaren parte errealak eta irudimenezkoak, hurrenez hurren,\cos t eta \sin t serieko hedapenei dagozkie.

Korrespondentzia horrek motibatu egiten ditu kosinua eta sinua, argumentu konplexu guztietarako \exp(\pm iz)  terminoetan, potentzia baliokideen eta seriearen arabera:

: \cos z:=\frac{1}{2}\Big[\exp(iz)+\exp(-iz)\Big]=\sum_{k=0}^{\infty}(-1)^k
\frac{z^{2k}}{(2k)!}\sen z:=\frac{1}{2i}\Big[\exp(iz)-\exp(-iz)\Big]=\sum_{k=0}^{\infty}(-1)^k\frac{z^{2k+1}}{(2k+1)!}z\in\mathbb{C}  guztietarako.

Horrela definitutako exp, cos eta sin funtzioek elkarganatze-erradio infinitua dute erlazio-probaren bidez, eta, beraz, funtzio osoak dira (hau da, holomorfoak \mathbb{C} denean). Funtzio esponentzialaren heina \mathbb{C}\setminus \{0\} da, eta sinuaren eta kosinuaren funtzio konplexuen heinak, berriz, \mathbb{C}dira bere osotasunean, Picard-en teoremaren arabera, baieztatzen baitu konstante ez den funtzio oso baten heina hau dela: \mathbb{C} edo \mathbb{C} balio lakunarioa bat kenduz.

Funtzio esponentzial eta trigonometrikoetarako definizio horiek Eulerren formulara garamatzate:

: \exp(iz)=\cos z+i\sen z, z\in\mathbb{C} guztietarako

Bestela, erlazio horretan oinarritutako funtzio esponentzial konplexua defini genezake. z=x+iy, non x eta y errealak diren, honela defini genezake haren esponentziala:

: \exp z = \exp(x+iy) :=  (\exp x)(\cos y + i \sen y)

non exp, cos eta sin baitira, definizio-zeinuaren eskuinaldean, aldagai erreal baten funtzio gisa interpretatu behar dira, aldez aurretik beste bitarteko batzuek definitua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak