Candace Pert

**Candace Beebe Pert** (New York, AEB, 1946ko ekainaren 26a - Potomac, AEB, 2013ko irailaren 12a) estatubatuar neurozientzialari eta farmakologoa izan zen, opioideen hartzailea aurkitu zuena, garuneko endorfinak zelulen arteko lotura-gunea. *Molekulules of Emotion* (*Emozioaren* *molekulak*) *best seller*-aren egilea da.

## Biografia 
Candace Pertek Douglas MacArthur High Schoolen egin zituen ikasketak, Levittownen, eta Hofstrako Unibertsitatean hasi zuen biologia karrera, baina 1966an bertan behera utzi zituen ikasketa horiek. Ondoren, Bryn Mawr College-n berrekin zien, 1970ean *cum laude* lizentziatura lortuz. Urte berean Johns Hopkins Unibertsitateko Medikuntza Eskolako doktoretza programan sartu zen, eta bertan doktoratu zen farmakologian 1974an.

1974-1975ean doktoratu ondoko beka batekin lan egin zuen National Institutes of Health institutuarekin, unibertsitateko bertako Medikuntza Eskolako Farmakologia Sailarekin batera. Ondoren, National Institute of Mental Health (NIMH) erakundean sartu zen, eta 1975 eta 1987 artean lan egin zuen bertan. Han hainbat postu bete zituen, eta 1983an Branch Neurozientzia Klinikako Burmuineko Biokimikako Atala zuzendu zuen, NIMHko lehen emakume burua izanik. Ikerketa katedra bat ere lortu zuen Fisiologia eta Biofisika Departamentuan Washingtongo Georgetown Unibertsitateko Medikuntza Eskolan. 1987an NIMH utzi eta bioteknologiako laborategi pribatu bat zuzendu zuen.

Bill Moyers-en 1993ko PBS bideo-ekoizpenean, *Healing and the Mind*, eta 2004ko *What the #$*! Do We Know!?* filmean agertu zen adituetako bat bezala.

2001eko abenduan *Washingtonian* aldizkarian Washingtongo berrogeita hamar pertsona "onenetako eta distiratsuenetako" bat bezala agertu zen. Ppsoriasia, Alzheimer gaixotasuna, neke kronikoaren sindromea, garuneko isuria eta garezurreko traumatismoa  tratatzeko peptido aldatuen hainbat patente izan zituen. Bere aurkikuntzengatik, Solomon Snyder tesi zuzendariak eta beste bi ikertzailek Lasker sari ospetsua jaso zuten 1978an. Pertek ez zuen sari hori jaso, bere ekarpena gorabehera, eta eztabaida gogorra sortu zen, non batzordeari leporatu baitzion ez ziola jaramonik egin emakumea izateagatik. Snyder eta beste bi sarituak Nobel saria jasotzeko proposatu zituzten, baina hautagaitzak ez zuen aurrera egin. Pert porrot horren erantzule egin zuten sortutako eztabaidagatik eta hautagaitza babesteari uko egiteagatik. Horregatik, bere ustez, baztertu egin zuten, eta NIMH utzi zuen.

Gerora, medikuntza alternatiboen eta hainbat teoria sasizientifikoren (terapia energetikoen) proposatzaile bihurtu zen. Bertan, GIBaren (HIESa eragiten duen birusa) aurkako sendagaien eta txertoen tratamendu baten garapenean lan egiten zuen.

## Teoriak 
### Sare psikosomatikoa 
Pert doktorearen teorien oinarria burmuineko zeluletan eta giza gorputzeko gainerako zelulen zati handi batean zelula mintzean dagoen molekula baten aurkikuntzan dago, opioide hartzailea deitua. Hartzaile horiek proteinak dira, eta zelularen mintzean biltzen dira, zelulaz kanpoko likidoan zehar iritsiko den seinale kimiko espezifiko baten zain. Seinale hori, esteka izeneko prozesu baten bidez, giltza bat sarraila batera bezala egokituko da. Giltza kimiko hori estekatzailea da, mezu molekularra hartzaileari transmitituko diona. Horrek alterazio bat dakar, eta molekula berrantolaketa batera eramango du, informazioa zelulara sartu arte forma aldatuz. Hartzaileak zelularen barrura eramaten du mezua, eta zelularen egoera izugarri alda daiteke. Horrek prozesu biokimikoen kate-erreakzio bat eragiten du, estekatzailearen mezuak zuzentzen duena, eta horrek, aldi berean, zeregin ugari dakartza: proteina berriak egitea, ioi-kanalak irekitzea edo ixtea, zelula-zatiketa, etab. Hau da, bizitza zelularra mintzean dauden hartzaileen araberakoa da, eta horiek estekatzaileak dituzten ala ez. Komunikazio horren garraiatzaileak neuropeptidoak dira.
thumb|Tetrapeptido baten egitura kimikoa
Peptidoak jariatzen dituzten zelulen informazioak aldaketa fisiologikoak eragiten ditu. Aldaketa horiek, aldi berean, berrelikadura bat dakarte, eta, horretan oinarrituta, peptido kopuru jakin bat eta zer motatakoa sortzen da. Horrek guztiak esan nahi du informazioak neuropeptidoek eta hartzaileek kodetutako hizkuntza erabiltzen duela, hain zuzen ere, informazioaren substantzia fisikoek kodetutakoa. Hori dela eta, informazioa psikearen eta gorputzaren arteko lotura bihurtzen da. Informazio-molekula horiek hizkuntza hori erabiltzen dute nerbio-sistemak, sistema endokrinoak eta immunologikoak osatzen duten sarearen bidez komunikatzeko, hau da, sare psikosomatiko baten bidez.

### Emozioak 
Sare psikosomatiko horretatik abiatuta, bere teorien funtsezko beste alderdi bat da peptidoak emozioen adierazpen biokimikoa direla. Zentzu horretan, peptidoek, edo behintzat gehienek, portaera eta gogo-aldartea aldatzen dutela adierazten du; gaur egun, horietako bakoitzak egoera emozional jakin bat piztu dezakeen hipotesiarekin lan egiten da, eta, beraz, peptidoen talde osoak, 60 edo 70 makromolekula bitartean, hizkuntza biokimiko unibertsal emozionala osa dezake.

Horri dagokionez, Pert doktoreak honako hau adierazi zuen:
Emozioak informazio-edukia dira, eta sare psikosomatikoaren bidez trukatzen dira prozesuan parte hartzen duten organo, zelula eta sistemekin. Informazioak bezala, emozioek bi errealitatetan bidaiatzen dute: adimenarena eta gorputzarena, peptido eta hartzaile gisa errealitate fisikoan, eta sentimendu eta emozio gisa plano ez-materialean.

Pert doktorea

Horregatik peptido bakoitzak egoera emozional jakin bat mediatizatzen duela ondorioztatzen du. Horrela,  pentsamendu, sinesmen, pertzepzio sentsorial guztiak eta, izatez, gorputzaren funtzio guztiak emozioen eraginpean egongo liratekeela, peptidoek guztietan parte hartzen baitute.

### Burmuina 
Era berean, ikerketa horiek guztiek, beste zientzialari batzuenak barne, gogamena ez dagoela burmuinean kokaturik, baizik eta organismo osoan zehar seinale molekulen forman banatuta postulatzera eraman dute. Sare psikosomatikoak esan nahi du, uste zenaren kontra, nerbio-sistema ez dagoela hierarkikoki egituratuta. Pert doktoreak berariaz adierazten du:

Globulu zuriak gorputzean flotatzen duten garunaren atalak dira.

Pert doktoreaetaEz naiz gai garunaren eta gorputzaren artean bereizketa argi bat egiteko.

Pert doktoreaEra berean, bere ikerketetatik eta ondorengo beste batzuetatik, immunitate sistemak, nerbio-sistema zentrala barne, memoria eta ikasteko gaitasuna dituela adierazten du. Hortik ondorioztatzen du adimena gorputzeko gure zelula guzti-guztietan dagoela, horregatik, prozesu psikikoak eta prozesu organikoak bereiztea ez litzateke egia izango. Pertek agerian uzten du nola nerbio-zelulen mintzetan informazioa prozesatzen duten hargailuei buruzko ikerketak deskubritzera eraman zuen hartzaile «neural» berak gorputzeko zelula gehienetan, guztietan ez bazen, presente zeudela.
### Gogamen eta gorputza 
Pert-en ikerketak oso garrantzitsuak izan dira psikoneuroinmunologiaren garapenean eta aurrerapenean. Gaixotasun orok beti osagai psikologiko bat duela adierazten du, eta, beraz, ezinezkoa da burua eta gorputza kartesiarrez bereiztea.

Azkenik, horrek esan nahiko luke kognizioa organismo osoan hedatutako fenomeno bat dela, gure jarduera guztiak (mentalak, emozionalak edo organikoak) batzen dituen peptido-sare kimiko konplexu baten bidez jarduten duena.

Beraz, gaixotasuna emozioekin lotuta egongo litzateke ezinbestean. Hauek adierazten direnean organismoaren sistema guztiek corpus bateratu bat osatzen dute, baina ukatuak eta erreprimituak direnean, emozio horiek gure gorputz fisikoak harrapatuko lituzke, sistemak blokeatu egiten dira eta gaixotasunera eramango gintuzke. Baina emozio horiek askatu daitezkeela ere adierazten du eta, beraz, horrek sendatzera eraman gaitzakeela. Hori guztia bere aurkikuntzetatik ondorioztatzen du, emozio orok gorputzaren barruan isla biokimikoa duela oinarri hartuta.

Pert-ek sistema organikoa osasuntsu dagoela informazio-begizta hori oztopatzen ez denean eta prozesua azkar gertatzen denean jarraitzen du adierazten. Eta zenbat eta azkarrago, orduan eta informazio gehiago eta hobea jasotzen duela zelulak proposatzen du, eta, aldi berean, beharrezko aldaketak ahalik eta denbora laburrenean egiteko aukera ematen duela, osasun onaren edo disfuntzio organikoen (gaixotasuna) prozesuak sendatzearen edo hobetzearen sinonimoa dena.

## Argitalpenak 
Candace Pertek peptidoei, horien hartzaileei eta neuropeptidoek immunitate-sisteman duten paperari buruzko 150 artikulu zientifiko baino gehiago idatzi ditu aldizkari espezializatuetan.

Gainera, liburu hauek argitaratu ditu edo horietan parte hartu du:

* *Molecules Of Emotion: The Science Between Mind-Body Medicine* Scribner (1999), .

* *Everything You Need to Know to Feel Go(o)d*, with Nancy Marriott, Hay House, Inc. (2006), 

* *Candace Pert: Genius, Greed, and Madness in the World of Science*, Pamela Ryckman (2023),  (hardcover); 978-0-306-83148-5 (ebook)

## Sariak eta aintzatespenak 
* Bere lanagatik, 2008an Teofrasto Parazeltso Fundazioak Holistika Medikuntzan (St Gallen, Suitza) emandako saria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia (teoriak) 
* Almendro, Manuel. *Psicología y Psicoterapia Transpersonal*. Kairós, 2008. .
* Ortiz de Maschwitz, Elena María. *El Cerebro*. Bonum, 2001. 
* Myers, David G. *Psicología*. Ed. Médica Panamericana, 2006. 
* Colbert, Don. *Emociones que matan: Entienda la conexión mente-cuerpo-espíritu que puede sanarle o destruirle*. Thomas Nelson Inc, 2006. 
* Jiménez Vélez, Carlos A. *La inteligencia lúdica*. Magisterio, 2005. 
* *Anales De La Real Academia Nacional De Medicina*. Real Academia Nacional de Medicina (España). ISBN 0034-0634
* Dispenza, Joe. *Desarrolle su cerebro: La Ciencia Para Cambiar La Mente*. Kier, 2008. 
* *Where Is the Mind?*. Lichtenstein Creative Media. 
* *Emotions*. Lichtenstein Creative Media. 
* Margulis, Lynn. Una revolución en la evolución. Universitat de València, 2002. 
* Ortiz de Maschwitz, Elena María. *Inteligencias múltiples en la educación de la persona.* Bonum, 2003. 
* Jensen, Eric. *Cerebro y aprendizaje: Competencias e implementación educativas.* Narcea Ediciones, 2004. 
* Sarno, John E. *La Mente Dividida = The Divided Mind.* Sirio, S.A., 2008. 
* Lamote de Grignon, Cristóbal. *Antropología Neurofilosófica: Un Estudio Radical de la Conducta Humana Desde Los Automatismos Neonatales Al Pensar Reflexivo Del Adulto.* Reverte, 2005. 
* *Revista latinoamericana de psicología, Volumen 27.* Universidad de Texas, 1995.
* Firshein, Richard. *Revolución de los farmanutrientes.* EDAF, 2003. 

## Kanpo estekak 
* Candace Pert-en webgune ofiziala
* Candace Pert-en bideoa
* Candace Pert-i elkarrizketa