open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Prudencio Danboriena

**Prudencio Danboriena** (Etxalar, 1913ko irailaren 27a - Donostia, 1972ko uztailaren 8a) Nafarroako jesuita izan zen.

Loiolan eta Belgikan egin zituen Erretorikako, Zientzietako eta Filosofiako ikasketak. Irakasle eta ikertzaile ibili zen munduko toki askotan (India, Txina, Filipinak, Erroma, New York, Missouri, Madril eta Bilbo). Protestantismoa eta ekumenismoa zituen, batez ere, ikerketa-gai.

## Erreferentziak
Edirne

**Edirne** (antzinako izena, Ἁδριανούπολις, **Hadrianupolis**) Europako Turkiako hiria, izen bereko probintziako hiriburua. 65.800 biztanle ditu. Aztarnategi erromatarrak eta meskita bikainak ditu: Selim II.arena (1569-1575), Beyazit II.arena (1484-1488) eta Eski-Kami (1403-1414). Ekonomia-jarduera nagusia  nekazaritza da.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Noctilio leporinus

***Noctilio leporinus*** Noctilio generoko animalia da. Chiropteraren barruko Noctilionidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Noctilionidae

## Kanpo estekak 
* 'Noctilio leporinus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Flavius Stilicho

**Estilikon** edo **Flavius Stilicho** ( - Ravenna, ) erromatar jenerala izan zen Teodosio eta Honorio enperadoreen garaietan; jatorriz bandaloa. Teodosio enperadorearen iloba Serenarekin ezkondu zen, eta Alariko godoaren aurkako gerran aritu. 402an eta 403an birritan garaitu zuen hura, baina Ravenan lepoa moztu zioten enperadorearen aginduz.
## Erreferentziak
Charles Goodyear

**Charles Goodyear** (New Haven, Connecticut, AEB, 1800eko abenduaren 29a - New York, AEB, 1860ko uztailaren 1a) Estatu Batuetako asmalaria izan zen.

## Biografia 
Kautxua sufre beroaren bidez bulkanizatzeko modua asmatu zuen. Patentea berak lortu bazuen ere, ez zion aberastasun handirik ekarri; beste batzuk baliatu ziren bere asmakizunaz. *Gum Elastic and Its Varieties, with a detailed account of its application and uses and of the Discovery of Vulcanization* ("Goma elastikoa eta bere aldaerak") lana idatzi zuen.

## Erreferentziak
Laudioko Euskaltzaleen Batzarra

**Laudioko Euskaltzaleen Batzarra** Laudioko (Araba) euskara-elkartea zen.

1992an sortu zen, eta Laudion euskara normalizatzeko helburua zuen. Bi arlotan lan egiten zuen, batez ere: kulturaren arloan (Santa Luzia erromeria arrakastatsua eta abar) eta normalizazioaren arloan, berriz, hainbat ekimen garatzen zituen (merkataritzaren alorrean, esaterako). Elkarte honek eraginda sortu zen Basalarrina Kultura Elkartea 2000. urtean.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jacques de Menditte

**Jacques de Menditte** (Mendikota, Zuberoa, 1906ko abenduaren 29a - Niza, 1995eko maiatzaren 23a) politikaria izan zen. Mendikotako auzapez izan zen 1947-1965 urteetan, eta Pirinio Atlantikoak departamenduko senatari 1946-1959 bitartean. Behe Pirinioetako Alkateen Elkarteko lehendakaria (1952-1959), Parisko Eskual Etchea etxeko lehendakaria, eta Parisko Euskaldunen Elkartearen sortzailea izan zen Menditte.

## Erreferentziak
Monoglizerido

[thumb|alt=|Monoglizeridoen [formula kimiko orokorra.]]

**Monoglizeridoa** edo **monoazilglizeridoa** glizerolaren alkohol funtzio bakarra gantz azido batez esterifikazioan eratzen den konposatua da. Molekula anfipatikoa da.

 Monoglizerido ugari ezagutzen dira. Naturan oso kopuru txikitan agertzen dira. Lipidoen alkoholisiaren bidez lortzen dira, horretarako glizerina erabiliz.

## Adibideak 
* Glizeril hidroxiestearatoa
* Glizerol monoestearatoa
* Monolaurina

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Louis-Joseph Papineau

**Louis-Joseph Papineau** (Montreal, 1786ko urriaren 7a - Montebello, 1871ko irailaren 23a) kanadar politikaria izan zen.

Kanadar Legebiltzarreko lehendakari izan zen 1825-1838 urteetan, eta kanadar-frantsesen erreibindikazioak defenditu zituen. 1837ko Matxinadaren eragileetariko bat izan zen, eta Estatu Batuetan eta Frantzian erbesteratu behar izan zuen. 1847. urtean Kanadara itzuli zen.

## Erreferentziak
Talidomida

**Talidomida** azido n-ftalilglutamikoaren imidaren izen arrunta da. Terapeutikan lasaigarri eta hipnotiko gisa erabiltzen da.

Oso ezaguna egin zen 1950 ondorengo urteetan, haurdun zeuden emakumezkoei haurdunaldiaren lehen hilabeteetan eman zitzaienean oker ugari sortu zituelako umekiengan, eta merkatutik kendu zuten.

## Epaiketa Espainian 
2013ko urriaren 14an, Talidomida ez zegoela haurdunentzat gomendatuta esan zuen konpainiak. AVITE elkarteak aurkeztutako salaketaren arabera, munduko 50 herrialdetan egon zen salgai, 80 izen komertzialekin. Espainiako Estatuan, 1957tik 1965era egon zen salgai, biktimen arabera. Alemanian, biktimek milioi askoko kalte-ordainak jaso zituzten, baina Espainian ez zuten akordiorik lortu, bi aldeek hainbat bilera eduki dituzten arren.

2013ko azaroaren 20an jakin zenez, Talidomida ekoizten zuen etxeak kalte-ordainak ordaindu beharko zituen. Administrazioak onartutako desgaitasun gradu bakoitzarengatik 20.000 euroko kalte-ordaina jaso ahal izango zuten kaltetuek.

2014ko urriaren 22an, epaileak baliogabetu egin zituen Talidomidaren biktimen kalte-ordainak. Biktimen elkarteko presidentearen esanetan, erabakia "kolpe latza" izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Termostato

**Termostato**a bero-iturri bati eraginez leku itxi batean tenperatura aldatu gabe edukitzeko tresna. Hauek dira termostatoaren atal nagusiak: termometro bat, bero-iturriari aginduak ematen dizkion eragile elektriko, pneumatiko edo hidraulikoa, eta aipatu diren aurreko bi osagaien artean transmisioa egiten duen lotura mekanikoa.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gonzalo Antón

**Gonzalo Antón San Juan** (Miranda Ebro, 1950eko apirilaren 12a) arabar sukaldari eta enpresaria da. Hamalau urterekin sukaldaritzan hasi zen, eta 1973. urtean, Euskal Sukaldaritza Berria higikundearen barruan, *Dickens* jatetxea ireki zuen. Behin hango lanak amaituta, jatetxe berria sortu zuen 1984an, *Zaldiaran* izenekoa. Patxi Ezeiza buru du taldeak sukaldean, eta goi-mailako jatetxe bihurtu du *Zaldiaran*.

1998 eta 2004 artean Deportivo Alavés futbol-taldeko presidentea izan zen.

## Erreferentziak
Darlington

**Darlington** Ingalaterra ipar-ekialdeko hiria da, Durhamgo konderrian dagoena, Skerne ibaiaren ertzean. 100.300 biztanle zituen 1984an.

## Ekonomia 
Industria-gune garrantzitsua: burdingintza eta ehungintza, trenak eta material elektrikoa. 1825. urtean abian jarri zen bidaiarientzako lehen burdinbidea, Stockton eta Darlington hirien artean.

## Ondasun nabarmenak 
XII. mendeko eliza erromanikoa.

## Herri eta hiri senidetuak 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Gower

**John Gower** ingeles olerkaria izan zen (Kent, 1325 inguruan - Southwark, 1408ko urria). Chauceren adiskidea zen. *Vox clamantis* olerki didaktikoa idatzi zuen latinez; 1383an *Confessio amantis*, bertsotan idatzitako ipuin-bilduma moralista ingeles bizian idatzi zuen. *Speculum meditantis* edo *Mirour de l´Omme* eskuliburu alegorikoa frantsesez idatzi zuen.

## Erreferentziak
Ziklido

**Ziklidoak** edo **Cichlidae** Pertziformeen ordenako arrainen taldea da. Gorputzez luzexkak, bizkar-hegal bakarrekoak eta oso kolore bizikoak izaten dira. Afrikako, Madagaskarreko, Indiako, Asiako mendebaleko eta Hego Ameriketako ibai eta itsasertzetan bizi dira. Familia honetako arrain asko apaingarri gisa erabiltzen dira.

## Taxonomia 
### Azpifamiliak 
Taxonomia oraindik ikertzeke dagoen arren, hona hemen aditu gehienek onarturiko azpifamiliak:
* Astronotinae
* Cichlasomatinae
* Cichlinae
* Etroplinae
* Geophaginae
* Heterochromidinae
* Paratilapiinae
* Pseudocrenilabrinae
* Ptychochrominae
* Retroculinae

### Generoak 
Hona hemen FishBasek proposaturiko generoen zerrenda:

## Banaketa 
Nagusiki, ur gezako arrainak dira, gehienbat Afrikakoak (Malawi, Tanganika, Victoria eta Eduardo antzirakoak) eta Hego Amerikakoak (Amazonas ibaikoak). Kalkuluen arabera, deskribatutako espezie guztien artean, oraindik aurkitu ez direnak kontuan hartuta, gutxienez 1.600 espezie egongo dira Afrikan. Mesoamerikan ere, kopuru handia dago, Panamatik hasita, Erdialdeko Amerikan, Ipar Amerikako Mexikoko zatiraino (iparraldeko muga Grande ibaia da, Texas hegoaldean), 120 espezie ingururekin. Madagaskarrek ziklidoen fauna propioa du, filogenetikoki afrikarrenetik urrun dagoena. Asian, 4 espezie baino ez daude Jordaniako haranean Ekialde Hurbilean, 1 Iranen, eta 3 Indian eta Sri Lankan. Kuban eta La Españolan 3 espezie daude. Europan, Australian, Antartikan eta Ipar Amerikan, Grande ibaiaren iparraldean, ez dago ziklido espezie natiborik, nahiz eta ingurumen baldintzak egokiak izan. Japonian eta Australia iparraldean, ziklidoak animalia basatu gisa ezarri dira.

## Elikadura 
Haien elikadura jatorrizko leku geografikoaren araberakoa da: ziklido orojaleak eta ziklido belarjaleak. Askatasunean, normalean, krustazeo txikiak, algak eta arrain txikiak jaten dituzte. Gatibutasunean, oso gomendagarria da gama profesionaleko elikadura bat aukeratzea, eta gama komertzialak, nutrizioaren aldetik, hain zorrotzak ez diren espezieentzat uztea. Oso garrantzitsua da algen, ezkaten edo pikortatuen kalitatea oso ona izatea, bestela digestio-arazoak izateko joera baitute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thomas Nelson Page

thumb|200px|Thomas Nelson Page 1903an.
**Thomas Nelson Page** (Oakland Plantation, Virginia, AEB, 1853ko apirilaren 23a - Virginia, AEB, 1922ko azaroaren 1a) Estatu Batuetako idazlea eta diplomatikoa izan zen.

## Biografia 
Kontakizun liburuak eta eleberriak idatzi zituen hegoaldeko beltzen hizkeran: *In Old Virginia* (1888, "Virgina Zaharrean") eta *Red Rock* (1898, "Haitz gorria"). Estatu Batuetako enbaxadore izan zen Italian 1913-1919 urteetan.

## Erreferentziak
Damokles

**Damokles**, (grezieraz Δαμοκλῆς, *Damoklēs*, "Herriaren ospea") (K.a. IV. mendea) Antzinako Greziaren Dionisio Zaharraren gorteko gizona izan omen zen. Pertsonaia hau anekdota arrunt baten inguruan sortu zen, Damoklesen ezpatarekin erlazionatua. Boterean daudenentzat erreferentzia bat da, berehalako eta beti aurrean arriskuak dituztelako. Damokles, Sirakusako Dionisio I.aren gortesau bat izan zen. Dionisiok erregetza hartzera behartu zion, eta errege-aulkian eseri zenean, buruaren gainean hari batez zintzilikaturik zegoen ezpata bat jarri zion; orduan ulertu zuen zein ahula den tiranoaren egoera.
Anekdota hau, dirudienez, Timeo Taorminakoaren Siziliako galdutako historian agertu zen (K.a. 356-260). Beharbada, Zizeronek Diodoro Sikuloren idazkietan irakurri zuen. *Tusculanae Disputationes* lanean erabili zuen V. 21.

## Kultura, arte eta literatura 
Damokles ezpataren kontua askotan erabiltzen da adierazteko boteredunek beti arriskuan daudela. Orokorrean, aieruzko sentsua, behin-behineko egoera batez sortuak. Tragedia bat hasteko zortezko mekanismo soil bat da baino ez.
Shakespearek Henrike IV.aren lanean, gai honetan gehitu zuen: *Deseroso dago koroa janzten duen burua*. Honela konparatzen zuen greziar eta erromatar imajinagintzen Tikeren eta Fortunaren ziurtasun eza.
Horaziok, K.a. I. mendean, *Carminum liber tertius* edo *Odes III* liburuan, 29 poeman, Damoklesen ezpata aipatzen zuen. Liburu honetan, landatar-bizitza arruntaren bertuteak laudatzen eta kontrajartzen zituen boteretsuen mehatxuzko eta antsietatezko bizitzarekin. Honetan erreferentzia egin zuen haren lagunari eta patroiari Gaius Maecenas, Horaziok *Siculae dapesek* edo Siziliar jaiek ez zietela inolako plazerra ematen gizakiei *Beraien buruen gainean zintzilikatuta dago ezpata bat* *(destrictus ensis)*.
Esaldia erabili ohi da edozein zorigaiztotako egoera azaltzeko, bereziki arriskua agerian eta hurbila denean.

John F. Kennedy Estatu Batuetako presidenteak konparatzen zuen nonahiko nuklear suntsidura Damoklesen ezpata batekin, munduko populazioaren gainean eskegita zegoena. Nikita Khrushchovek, SESBaren idazkari nagusiak, nahi zuen bonba atomikoa eskegita egon zedila inperialisten buruen gainean, Damoklesen ezpata baten moduan.

Damoklesen ezpataren grabatuak enblema gisa XVI. eta XVII. mendeetako liburuetan eta beste motatako irudietan agertu ziren bertso moralizatzaileekin, zeinetan legenda hau agertzen baitzen *Metus est plenus tiranis* (Tiranoek dute beldurrik handiena).
Damoklesen ezpata askotan agertzen da herriko kulturan, hala nola, nobeletan filmetan, telesailetan, bideo-jokoetan eta musikan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Zizeron: (K.a. 45) Tusculanae Quaestiones
Graal

[thumb|[Jesusen Azken Afarian graalez. Juan de Juanes (1570).]]
**Graal** baso sakratua da, ustez Jesus Nazaretekoak Azken Afarian erabilia eta gurutzean haren zaurietako odola jasotzeko erabili zena. XII. eta XIII. mendeetan Robert de Boron eta Chrétien de Troyesen eleberriek Mahai Biribileko Zaldunek Graala nola bilatu zuten kontatzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlos Iturralde

**Carlos Iturralde Ara** (Irun, Gipuzkoa, 1952ko abuztuaren 26a) gipuzkoar akordeoi-jotzaile eta musikagilea da.

## Biografia 
Akordeoi irakaslea da. Imanol Gogortza, Joan Ignazio Goikoetxea Gaztelu, Martin Iturbe eta Federico García Lorcaren poemei musika jarri die.

Obra nagusiak: *Hemen* (1981, Gazteluren letra), *Esker Ona* (1982, Iturberen letra), *In Memoriam* (1984, García Lorcaren letra) abestiak.

## Erreferentziak
Jalandhar

**Jalandhar** (; antzinako izena: *Jullundur*) Indiako ipar-mendebaleko hiria, izen bereko barrutian (3.396 km2 eta 2.000.000 biztanle inguru), Punjab estatuan, Himalaiako mendi-sailaren mendebaldeko muturrean. 519.530 biztanle. Unibertsitatea eta Gobernuko egoitzak. Burdinbide- eta errepide-gune garrantzitsua. Mekanika, ehungintza eta janari-industria.

## Klima 
{{Klima|location= Jalandhar
|metric first= yes
|single line= yes
|Jan high C= 19.4
|Feb high C= 21.6
|Mar high C= 26.0
|Apr high C= 34.5
|May high C= 39.4
|Jun high C= 40.6
|Jul high C= 34.1
|Aug high C= 33.1
|Sep high C= 32.6
|Oct high C= 31.5
|Nov high C= 27.2
|Dec high C= 22.3
|Jan low C= 6.2
|Feb low C= 8.6
|Mar low C= 13.2
|Apr low C= 19.0
|May low C= 23.8
|Jun low C= 25.6
|Jul low C= 24.7
|Aug low C= 25.8
|Sep low C= 21.8
|Oct low C= 18.3
|Nov low C= 12.1
|Dec low C= 7.2
|Jan precipitation mm= 10.7
|Feb precipitation mm= 16.7
|Mar precipitation mm= 32.8
|Apr precipitation mm= 15.2
|May precipitation mm= 20.4
|Jun precipitation mm= 69.7
|Jul precipitation mm= 155.2
|Aug precipitation mm= 183.6
|Sep precipitation mm= 60.0
|Oct precipitation mm= 1.5
|Nov precipitation mm= 6
|Dec precipitation mm= 15
|source = 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thyroptera discifera

***Thyroptera discifera*** Thyroptera generoko animalia da. Chiropteraren barruko Thyropteridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Thyropteridae

## Kanpo estekak 
* 'Thyroptera discifera'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Organum

[thumb|[Otgar Mainzkoaren *Rex coeli* organuma (IX. mendea), pergaminoa imitatzen duen edizio berrian.]]

**Organuma** VIII-XIII. mendeen bitarteko polifonia da, gordetzen den zaharrena, eta kantu lauaren doinu batean oinarritzen dena. Lan aipagarrienak 1200. urtearen inguruan Leoninek eta Pérotinek idatzi zituztenak dira. Liturgia-zati bat izaten zuten, *tenor* izenekoa, eta kontrapuntuzko zati bat edo gehiago (*duplum, triplum, quadruplum*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean Moulin

thumb|260px|Jean Moulinen irudia; atzean, Lorrenako gurutzea

**Jean Moulin** (Béziers, Frantzia, 1899ko ekainaren 20a - Metz, 1943ko uztailaren 8a) Frantziako erresistentziako buruzagia izan zen.

## Biografia 
Bigarren Mundu Gerran Erresistentziako mugimenduen koordinatzaile izan zen, Charles de Gaulleren agintaritzapean. 1943an Erresistentziaren lehen Nazio Kontseiluko lehendakari izendatu zuten, baina urte berean alemaniarrek preso hartu eta Alemaniarako bidean torturapean hil zuten.

## Erreferentziak
Clement Urrutybehety

**Clement Urrutybehety** (Donapaleu, Nafarroa Beherea, 1913ko abenduaren 26a - *ibidem*, 2014ko martxoaren 17a) medikua eta ikerlaria izan zen. Euskal kulturaren inguruan lan asko egina izan zen, eta 2000. urtean Eusko-Ikakuntza-Baiona Hiria Ohorezko Saria jaso zuen. Hainbat liburu kaleratu zituen; ezagunenak: *La Basse Navarre, héritière du royaume de Navarre* eta *Association des amis de Saint-Jacques des Pyrénées Atlantiques*. Nafarroa Behereko museoa eraikitzen ere lan handia egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Agustin ERROTABERE: «Clement Urrutybehety, ikertzailea: "Bakarrik lan egin dut gehienetan"», *Euskonews & Media*, 61. zenbakia, 2000-01-07.
Eridu

**Eridu** (sumerieraz: eriduki; akadieraz: *irîtu*) Behe Mesopotamiako antzinako hiri sumertarra, Ur hiritik hurbil (gaur egun, Abu Sharain, Irak). Hiri garrantzitsua izan zen historiaurrean (Obeideko zibilizazioa, Obeid Aroa, K.a. 4000-3300). Hemezortzi santutegi ikertu dira dagoeneko. K.a. XX. mende inguruan hustu zuten hiria. 1946-1949 urteetan egin ziren Eriduko indusketa-lanak.
erdian|thumb|Eriduko tenpluak berreginda irudian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tefilin

**Tefilin** bat (), batzuetan filakteria deitua, larru beltzezko kutxa txiki biribila da, judaismoan erabilia eta barruan Torako testuak idatzita dauzkaten pergaminoak gordetzen dituena. Deuteronomioan esaten denaren arabera, 13 urtetik gorako gizonezko juduek bi filakteria erabili behar dituzte, Jaungoikoaren legearen betebeharrak ez ahazteko.

Erdi Aroko artean, hitzaren esanahia hedatu egin zen, edozein ikurdun xingola edo paper kiribildu izendatzeko erabilia, bereziki erlijioso edo heraldikoak, hala nola agurra, loria eta abar.

## Irudi galeria 

Fitxategi:Tefilin2in1WR.gif|Bi filakteria, burukoa (eskuinean) eta besokoa (ezkerrean).
Fitxategi:Jew in Podolsk.jpg|Gizon judu bat otoitzean, filakteriak jantzita dituela.
Fitxategi:Ramon Llull.jpg|Ramom Llull filakteria batekin ahoan: *Lux mea est ipse dominus*.

## Ikus, halaber 
* Filakteria (artea)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leon Carentangoa

**Leon Carentangoa** (Carentan, ca. 856 – Baiona, ca. 890) IX. mendean, euskaldunak kristautzeko asmoz, Baionan bizi izan omen zen santu kristaua izan zen. Parisen ikasi ondoren, Rouengo gotzain izendatu zuten. Elezaharren arabera, apezpikutegi bat sortu zuen Baionan. Normandiarren eraso batean hil omen zen, Baionan bertan, IX. mendearen amaieran. Baionako patroia da San Leon, XI. mendeaz geroztik eta horrela ospatzen da martxoaren lehenengo domekan.
## Erreferentziak
Piatigorsk

**Piatigorsk** (; zirkasieraz: Псыхуабэ, *Psıxwabæ*) Errusiako hegoaldeko hiria, Kaukaso mendien iparraldean, Stavropolgo lurraldean, Podkumok ibaiaren ertzean. 129.000 biztanle. Bainuetxe ospetsuak. Intelektual eta artisten gune garrantzitsua izan zen XIX. mendean; han hil zen duelu batean Mikhail Lermontov poeta handia (1841). Aipagarria da poeta horren izena duen museoa.

## Klima 
## Herri eta hiri senidetuak 
* Dilijan, Armenia
* Dubuque, AEB
* Hévíz, Hungaria
* Kochi, India
* Panagyurishte, Bulgaria
* Schwerte, Alemania
* Trikala, Grezia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gonada

**Gonadak** ernalketa-zelulak (gonozitoak) sortzen dituzten organoak dira; organo hauetan eratzen dira, animalia heldutasunera heltzen denean, gametoak (espermatozoideak eta obuluak). Arraren gonadari *barrabil* esaten zaio, eta *obulutegi* emearenari. Animalia ornodunetan, gametoak ez ezik sexu-hormonak ere sortzen dituzte gonadek.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thyroptera lavali

***Thyroptera lavali*** Thyroptera generoko animalia da. Chiropteraren barruko Thyropteridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Thyropteridae

## Kanpo estekak 
* 'Thyroptera lavali'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Pietro Longhi

**Pietro Longhi** —jaiotza izena: **Pietro Falca**— (Venezia, Italia, 1701eko azaroa/1702 &ndash; 1785eko maiatzaren 8a) margolaria eta grabatzailea izan zen. Veneziako gizarteko eguneroko giroa islatu zuen maisutasun handiz bere koadroetan. Erretratugile gisa ere oso ezaguna izan zen.

## Lanak 
thumb|ezkerrera|*Dantzako klasea*, 1741 ingurukoa, Pietro Longhiren margolana.

Lan nagusiak: *Enbaxadore beltza*, *Clara Errinozeroa*, *Geografiako ikasgaia*, *Dantzako klasea* eta *Veneziako mozorroak*.

## Erreferentziak
Ruvuma

**Ruvuma**, antzinako izena **Rovuma**, Ekialdeko Afrikako ibaia da. 760 kilometro luze da.

## Ibilgua 
Tanzaniako hego-ekialdeko Matagoro mendietan du iturburua, eta Indiako ozeanoan isurtzen du ura Delgado lurmuturraren iparraldean. Tanzania eta Mozambike estatuen arteko muga eratzen du 650 km-tan zehar.

## Ibaiadarrak 
Lugenda, Lucheringo, Likonde, Muhuwesi eta Lumesule dira Ruvuma ibaiaren adar nagusiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lennart Torstensson

**Lennart Torstensson** (Torstena, Suedia, 1603ko abuztuaren 17a - Stockholm, Suedia, 1651ko apirilaren 7a) suediar marexala izan zen.

## Biografia 
1639. urtean Bohemia inbaditu zuen armadako buruzagi nagusia izan zen, eta 1641. urtean suediar armada guztietako buruzagi egin zuten. 1642. urtean Moravia inbaditu zuen eta, urtebete geroago, Holstein eta Jutland. 1645ean austriarrak garaitu zituen Jankowitzen.

## Erreferentziak
Estriknina

**Estriknina** alkaloide pozoitsua da, oso eraginkorra. *Strichnos ignoteii* zuhaixkatik eta *Strichnos muxvomica* zuhaitzetik ateratzen da. Zakurrak, arratoiak, etab. hiltzeko gaiak egiteko erabiltzen da. Heste-aringarrietan ere erabiltzen da, baina dosi handietan kaltegarria da; 100 eta 300 mg bitarteko dosiak heriotza ekar dezake.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yonkers

**Yonkers** Estatu Batuetako hiria da, New York estatuan dagoena, Hudson ibaiaren ertzean. 192.342 biztanle (1982). 1874an Yonkers zaharraren hegoaldea gerora "Bronx" deitu zen auzoaren parte bihurtu zen, eta gaur egun New Yorkeko aldiritzat hartua da Yonkers hiria. Industria da ekonomia-jarduera nagusia (janari eta kimika-industriak, kable elektrikoak).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Hiriko gobernuaren webgunea.
Garcia Lopez de Roncesvalles

**Garcia Lopez de Roncesvalles** (Iruñea, Nafarroa Garaia, XIV. m. - 1437ko uztailaren 25a) Nafarroako Erresumako finantza-gizona izan zen.

## Biografia 
Merkatari-familia batean sortu zen eta Nafarroako erresumako diruzain izendatu zuten 1403an. Nafarroako historia bat idatzi zuen (*Nafarroako erregeen kronika*), nafar erromantzean. Obra horretan oinarritu zen Karlos Vianako Printzea bere obra egiteko.

## Erreferentziak
Gasohol

**Gasohola** erregai-mota da, batez ere barne-errekuntzako motorretan erabiltzen dena, berunik gabeko gasolinaz eta urik gabeko alkohol etilikoaz egina (9:1 proportzioan). Oktano-indizea gasolinarena bera du. Gasohola gero eta gehiago egiten da, erregai gisa petroliotik eratorritako produktu gutxiago erabiltzeko, petrolioa gero eta urriagoa eta garestiagoa baita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Golkonda

**Golkonda** Indiako antzinako hiria da, Haidarabadeko mendebaldean kokatua. 1518an sortu zuen Quli Qutb Shahk, eta 1688an Aurangzebek hartu zuen. Ezaguna zen bertako diamanteei eta pintura-eskolari esker. Gotorleku zaharraren hondakinak daude. Golkondako erresuma oso ezaguna egin zen Europan XVII. mendean, bertako aberastasun paregabeengatik.thumb|Golkondako gotorlekuaren hondakinak.

## Erreferentziak
Lunojod

**Lunojod** espazio-ontzi automatiko sobietarra izan zen. Ilargian lan egin zuen lehen makina Lunojod 1 izan zen. Lunik 17 espazio-ontziak eramanik, urtebetez jardun zuen Lurretik igorritako aginduak betez. "Lunojod 2" izenekoa bidali zuten gero. Sail honetako ibilgailuen berritasun garrantzitsuenetarikoa eguzki energiaz baliatzea izan zen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chilonatalus micropus

***Chilonatalus micropus*** Chilonatalus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Natalidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Natalidae

## Kanpo estekak 
* 'Chilonatalus micropus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Kriptogamo

[thumb|*[Rhizocarpon geographicum* (likena)]]

**Kriptogamoa** ageriko sexu-organorik ez duten landareez esaten da. Ez dute, beraz, landareetan sexuaren ezaugarritzat hartzen den organorik, lorerik.

Kriptogamoak esporen bidez ugaltzen dira. Algak, iratzeak eta abar sartzen dira sail honetan. Kriptogamoetan bi mota daude, hodidunak (iratzeak) eta hodigabeak (algak eta onddoak).

## Irudi galeria 

File:Pelvetia canaliculata.jpg|*Pelvetia canaliculata* (alga).
File:Grimmia pulvinata 2004.11.14 14.50.37.jpg|*Grimmia pulvinata* (goroldioa).
File:Polystichum setiferum 001.jpg|*Polystichum setiferum* (iratzea).
File:Hypholoma fasciculare01.jpg|*Hypholoma fasciculare* (onddoa).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cybill Shepherd

**Cybill Lynne Shepherd** (Memphis, 1950eko otsailaren 18a) Estatu Batuetako antzezlea da. Peter Bogdanovichek ezagutarazi zuen zineman; harekin egin zituen *The Last Picture Show* (1971), *Daisy Miller* (1974), *At Long Last Love* (1975). Aipagarriak dira orobat *Taxi Driver* (1976) eta *The Lady Vanishes* (1979) filmetan egindako antzezpenak. Telebistan ere lan egin izan du.

Nagusiki *Moonlighting* (1984-1989) telesaila Bruce Willis aktorearekin batera antzezteagatik ezaguna da.

## Filmografia 
## Erreferentziak
Tara

**Tara** bilgarri edo ibilgailu baten barruan dagoen material baten pisu zehatza ezagutzeko, salgai edo kargaren eta bilgarri edo ibilgailuaren pisu osoari kendu behar zaion bilgarriaren edo ibilgailuaren pisua da. Laborategiko lanetan, balantza baten platertxoan dagoen gorputz bat orekatzeko beste platertxoan jartzen den pisua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xilosa

**Xilosa** C5H10O5 formula duen monosakaridoa da, aldehido taldea (CHO) lehenengo karbonoan duena. Bost karbono dituenez pentosa bat da.

Koch zientzilari finlandiarrak isolatu zuen lehenengoz 1881 urtean.

## Etimologia 
Landare askotan agertzen da, lastoan, kotoi-hazien estalkian eta zurean bereziki, hortik bere izena, grekeraz ξύλον (*xylon*) hitzak "egurra" esan nahi du.

## Ezaugarriak 
Solido kristalino zuria da, zaporez gozoa, eta uretan urtzen da. Izadian ez da aske agertzen, xilosa banakoz osaturiko xilano gisa baizik. Xilanoa izatez hemizelulosa mota bat da.

Bost karbonotako kate honek karbonilo talde bat du muturrean eta hiru karbono asimetriko ditu. Gainerako gluzidoen antzera bi enantiomero izan arren naturan D-Xilosa baino ez da ageri. Laborategian L-xilosak sintetizatu izan dira.

Bost karbono dituen arren eraztun hexagonalak eratzen ditu, α eta β-D-xilopiranosa konformaazioak hartuz.

## Erabilerak 
Xilosak ez du kaloriarik eta ondorioz diabetikoen jakiak egiteko erabiltzen da.

Hemizelulosaren degradazio azidoak furfurala sortzen du, hau industrian erabiltzen den disolbente berezia da eta polimero sintetikoen jatorrizko molekula ere izaten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ephraim Chambers

**Ephraim Chambers** (Kendal, Westmorland, 1680 inguruan - Islington, 1740ko maiatzaren 15a) entziklopedista ingelesa izan zen. Harpidetzen bidez, 1728an kaleratu zen haren *Cyclopaedia*; *Arte eta Zientzien Hiztegi Unibertsala* delako obrak ospe handia jaso zuen berehalakoan. Diderot eta d'Alembert-en ''L'Encyclopédie''-aren iturri nagusietako bat izan zen liburua.
## Erreferentziak
Giuseppe Maria Crespi

**Giuseppe Maria Crespi** (izengoitia: *Lo Spagnolo*) (Bolonia, 1665eko martxoaren 14a - 1747ko uztailaren 16a) italiar pintorea izan zen. Koadro erlijiosoak (*Zazpi sakramentuak*) eta gai mitologikozko apaindura lan handiak egin zituen (*Jainkoak eta Urtaroak*, 1691). Argi-ilunak modu bikainez erabili zituen, eta errealitatearen alderdi gordinenak zituen gogoko (*Emakumea zorriketan*, 1707).
erdian|thumb|Txipa duen emakumea

## Erreferentziak
Manuel Oñatibia

**Manuel Oñatibia Audela** (Oiartzun, Gipuzkoa, 1916ko ekainaren 30a - 1997ko martxoaren 12a) gipuzkoar idazlea izan zen.

## Biografia 
Oiartzunen jaio zen 1916ko ekainaren 30ean. Zaragozan albaitaritzako ikasketak egin zituen. Gipuzkoan, Zarautzen, jardun zuen. 1955ean "San Francisco de Asís" saria jaso zuen “Contribución al estudio de la cistitis hemorrágica o hematuria de los bóvidos lanaren eskutik. Bere lan “Catecismo del ganadero”-rekin 1959an "Bizkaiko Aurrezki Kutxa" saria jaso zuen. Lan hau 1960an argitaratu zen. Juan María Galarraga eta José Mari Aranzadirekin "Zabalegui" Landa Eskola sortu zuen Donostian. 25 urteetan zehar baserritarrei, zehazki nekazari eta abeltzainei, zuzenduriko euskarazko irrati saioen arduraduna izan zen eta bertako hitzaldiekin liburu bat osatu zuen *Baserria diru-bidean* (1957) izenburupean. Euskal Akademia den “Euskerazaintza”ren sortzaileetako bat izan zen. Bere anaia Yonekin batera "Editorial Edili" sortu zuen Donostian eta baita Usandizaga diskografika ere. Bere anaia Ignacio eta Luis Mendietarekin batera "Saski Naski" aldizkaria sortu zuen euskaraz. Euskarazko *Goiz Argi*, *Zeruko Argia* eta *Euskerazaintza* aldizkariaren sorkuntzan parte hartu zuen. Baita, era berean, Espainiako Gerra Zibilaren aurretik "La Voz de Navarra" eta *El Día* egunkarien sorreran, ere. Bergaran egindako Euskaltzaindiaren batzarrean herriko euskararen biziraupena defendatu zuen euskara batuaren aurrean. Bere anaia Yon, Joxe eta Dionixiorekin Zaragozako “Eusko Ikasleak” disziplinan aktiboki parte hartu zuen dantza eta txistua irakasten. “El matrimonio es así” liburuaren egilea da. Sei hilabetez bere anaia Yon-en “Euskadi Group”-en parte hartu zuen txistulari, dantzari eta abeslari gisa Kanada, Estatu Batuak, Kuba eta Puerto Ricon zehar. “Oñatibia’tar Yon Ikastetxea” akademia sortu zuen Donostian. Oiartzungo “Luistarrak” elkartearen lehendakari zenean “Garbialai elkartea sortu zuen futbol, pelota eta txirrindularitzako sailekin. Maritxu Barriolarekin elkarlanean aritu zen Gipuzkoan poxpoliñen taldeak sortuz. “Euskal Sena” delako ikuskizunaren sorkuntzan ere lagundu zuen. Bertan, dantza eta abesti herrikoiez gain, bere anaia Yon-ek sortutako beste hainbat abesti ere aurki daitezke, hala nola, "Arrantzaleen poema". 70 urte inguru zituela Albaitaritzako eginkizunetatik aldendu zen. 1997ko martxoaren 12an hil zen, 81 urte zituelarik.

## Obra 
* *Baserria diru-bidean. Baserriko gora-berak aurrera nola eraman*, Donostia, 1957.
* *Catecismo del ganadero*, 1959.
* *Lo que exigimos los vascos y el porqué*, Edili, 1990.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* *Noticias de Gipuzkoa*, 2015/02/02.
Clinton Davisson

**Clinton Joseph Davisson** (Bloomington, Illinois, AEB, 1881eko urriaren 22a - Charlottesville, Virginia, AEB, 1958ko otsailaren 1a) Estatu Batuetako fisikaria izan zen.

## Biografia 
Elektroi-difrakzioa aurkitzeagatik (1927) eta, beraz, Louis-Victor de Broglieren uhin-mekanika egiaztatzeagatik Fisikako Nobel saria jaso zuen 1937. urtean. Lente elektronikoak ere aztertu zituen Chester Joseph Calbick fisikariarekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Elosegi Lizargarate

**Antonio Elosegi Lizargarate** (Tolosa, 1834 - *ib.*, 1905) Gipuzkoako industria-gizona izan zen. 1859. urtean, La Casualidad txapel-lantegia (egun Boinas Elosegui) sortu zuen bere sorterrian. Tolosako alkate izendatu zuten 1867. urtean, eta Foru Aldundiko diputatu urte berean. Tolosa inguruan Euskal Herriko sagastirik handiena landatu zuen, Normandiatik 5.000 zuhaitz ekarrita.

## Erreferentziak
Edward Calvin Kendall

**Edward Calvin Kendall** (South Norwalk, Connecticut, Ameriketako Estatu Batuak, 1886ko martxoaren 8a - Princeton, Ameriketako Estatu Batuak, 1972ko maiatzaren 4a) kimikaria izan zen. Kimika irakaslea izan zen Mayo Erietxean. 1915ean tiroxina bakartu zuen, eta gero egin zituen lanak giltzurrun gaineko kortexeko hormonak aurkitzeko baliagarriak izan ziren. Medikuntzako Nobel saria jaso zuen 1950ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tomas Jose Epaltza

**Tomás Jose Joaquin Epaltza Zubaran** (Bilbo,  - *ibidem*, ) Bizkaiko industria-gizona izan zen, Bizkaiko kapitalismoaren sendotzean garrantzi handia izan duena.

Habanan lortu zuen dirutza esklabo egindako petsonen trafikoarekin harremanduta dago. 1846an, Irunetik Madrilera zihoan trenaren eraikuntzari ekiteko *Compañía de Caminos de Hierro* sortu zuen Francisco José de Ezpeleta eta Pedro Juan de Zuluetarekin, beltzen trafikatzaile izandakoekin.. 1859an Casilda Iturrizar ezkondu zuen eta ez zuten seme-alabarik izan. Orobat Santa Ana-Boluetako labe garaiak, Bizkaiko lehenak, sortu zituen. Beste zenbait lagunekin batera Bilboko Burtsa antolatu zuen 1889. urtean.

## Ikus, gainera 
* Domingo Epaltza

## Erreferentziak
Johann Adolf Hasse

**Johann Adolf Hasse** (Bergedorf —Hanburgo inguruan—, Alemania, 1699ko martxoaren 25ean bataiatua - Venezia, Italia, 1783ko abenduaren 23a) musikagilea izan zen. Tenorra izan zen Hanburgoko Operan; Dresdenen, Vienan eta Venezian lan egin zuen. Metastasioren libreto gehienei jarri zien musika; ehun operatik gora idatzi zuen, eta horrez gainera, meza asko, sinfoniak eta sonatak, besteak beste.

## Erreferentziak
Kumeno

**Kumenoa** edo **isopropilbentzeno** isurkari organiko arina da, hidrokarburo aromatikoa, irakite-puntua 152&nbsp;°C duena [C6H5C(CH3)2]. Bentzenoaren eta propilenoaren arteko erreakzio katalitikoaren bitartez lor daiteke, edo petrolioaren edo harrikatzaren alkaternaren destilazioz. Pozoitsu samarra da. Fenol eta azetona iturri gisa erabiltzen da batik bat. Disolbatzaile gisa ere erabili ohi da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Álvaro de Laiglesia

**Álvaro María Eugenio Alejandro Sebastián de Laiglesia**, ezagunago **Álvaro de Laiglesia** bezala, (Donostia, Gipuzkoa, 1922ko irailaren 9a - Manchester, Ingalaterra, 1981eko abuztuaren 1a) gipuzkoar eleberrigilea, antzerkigilea eta kazetaria izan zen.

## Biografia 
Álvaro de Laiglesia Igeldo mendiko "Villa Sorolla"n jaio eta bizi zen, bereziki udetan. Familia aberatseko seme, bere familiaren dekadentzia ezagutu zuen. Ikasle txarra zen eta kostata Batxilergoa egin zuen. Gerra Zibilaren hasieratik falangisten hedabideetan hasi zen kolaboratzen: *Fotos*, *San Sebastián*, *Flecha* eta *Unidad* egunkaria. Hamabost urte zituen *Flechas y Pelayos* haur aldizkariaren zuzendariordea izendatu zutenean. Hurrengo urrats La Ametralladora aldizkaria izan zen; han Miguel Mihura ezagutu zuen. Azken ezagutza honek idazle falangistaren bizitza aldatu zuen ezen *La Codorniz* aldizkariaren bidea ireki baitzion. 1942. urtean *División Azul* gudarosteko soldadua eta korrespontsala izan zen. *La Codorniz* aldizkariko zuzendaria izan zen, 1944. urteaz geroztik. Urte berean eman zuen argitara bere lehen eleberria, eta geroztik beste 42 idatzi zituen. Nobeletatik at antzerki-lan batzuetan eta telebistarako zenbait gidoietan kolaboratu zuen, besteak beste, "El Tercer Rombo" eta "Historias Naturales".. Anne Heath-rekin ezkondu zen. Inglaterran bere familiari bisita egiten ari zenean trombosi baten ondorioz hil egin zen.

## Nobelak 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Biografia: https://web.archive.org/web/20120301111714/http://www.ciberniz.com/alvaro.htm
Natalus jamaicensis

***Natalus jamaicensis*** Natalus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Natalidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Natalidae

## Kanpo estekak 
* 'Natalus jamaicensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Krementxuk

**Krementxuk** (, translit. *Kremenchuk*) Ukrainako erdialdeko hiri eta ibai-portu bat da. Dnieper ibaiaren ertzean dago, eta Poltava oblasteko hiri handienetan bigarrena da. 2005ean, 231.202 biztanle zituen.

Eskualdean burdin hobi garrantzitsuak daude. Krementxuk Ukrainako industria hiri nagusietako bat da. Arlo garrantzitsuenak burdingintza, mekanika (KrAZ ibilgailu fabrika) eta janari-industria dira. Ukrtatnaft enpresak petrolio-findegi bat dauka.

## Historia 
1571. urtean eraiki zuten bertako gotorlekua. Kurukoveko hitzarmenaren ondorioz (1625), kosakoek gotorlekuaren kontrola hartu zuten. Dnieperren tarte nabigagarrian zegoenez, XVII. mendean merkataritzarako berebiziko garrantzia hartu zuen. XVIII. mendean Errusiar Inperioaren eragina gero eta handiagoa izan zen, eta 1765ean Errusia Berria guberniara anexionatu zuen. Urte horretan hiri estatusa jaso zuen. 1765 eta 1783 artean Errusia Berriko hiriburua izan zen.

Bigarren Mundu Gerran, Alemaniako armadak 1941eko irailaren 8tik 1943ko irailaren 29ra okupatu zuen Krementxuk. Hiria ia erabat suntsiturik gelditu zen.
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pilos

**Pilos** (, *Pylos*; antzinean **Navarino** bere italierazko izenaz ezaguna) Greziako herria da, Meseniako eskualdean dagoena, hego-mendebaldeko Peloponesoan. Arrantza-portua da Navarinoko badia, Itsaso Jonikoan.

## Historia 
XIV. mendearen amaieran eta XV. mendearen hasieran Nafarroako konpainiaren eskuetan izan zen eta *Château Navarres* izenaz ezaguna zen. Bertokoek, berriz, *Spanochori* (Σπανοχώρι, "espainiarren herrixka") zioten.
1827an Navarinoko gudua izan zen; Ingalaterra, Frantzia eta Errusiako armada egiptoar-turkiar armaden kontra aritu ziren borrokan. Europarrak izan ziren garaile.

## Demografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xosé Neira Vilas

**Xosé Neira Vilas** (Gres, Vila de Cruces, Pontevedra, 1928ko azaroaren 3a - *ibidem*, 2015eko azaroaren 27a) galiziar idazlea izan zen.

## Biografia 
1949an Buenos Airesera joan zen, eta handik Habanara 1960an. Emigrazioaren gorabeherak eta gaztaroko oroimenak dira gai nagusiak Xose Neira Vilasen lanetan.

Lan garrantzizkoenak: *Memorias dun neno labrego*, *Camiño bretemoso*, *Remuiño de sombras*, *Galegos no Golfo de Mexico *(1980).

## Erreferentziak
Olga Konstantinovna Errusiakoa

**Olga Konstantinovna Errusiakoa** dukesa handia (), gero **Olga Greziakoa** erregina (; Pavlosk, 1851ko irailaren 3agreg./abuztuaren 22ajul. - Erroma, 1926ko ekainaren 18a) Greziako erregina izan zen. Errusiako Konstantino duke handiaren alaba. 1867an Greziako Jurgi I.arekin ezkondu zen. Senarra hil eta haren semeak abdikatu bazuen ere, berriro errege izendatzea lortu zuen Olgak. Semeak bigarren aldiz abdikatu zuen, ordea, eta Olgak Greziatik alde egin behar izan zuen.
## Erreferentziak
Wollongong

**Wollongong** ( ahoskatua) Australiako hego-ekialdeko hiria da, Hegoaldeko Gales Berrian, Sydneyko hiriaren hegoaldean, Illawarrako barrutian. 238.200 biztanle. Unibertsitatea. Industria (metalurgia, altzairugintza, kimika-industria, janari-industria, ehungintza, nekazaritzarako makineria) eta meategiak (ikatz-hobi handiak) dira ekonomia-jarduera nagusiak.

## Klima 

## Herri eta hiri senidetuak 
Wollongongek honako hiri senidetuak ditu:

* , 1988
* , 1981
* , 2001

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Frantzisko Xabier Lariz

**Frantzisko Xabier Lariz** edo **Franciscu Xavier Lariz** XVIII. mendea, Gipuzkoan jaioa, idazlea izan zen. *Cristau Dotrinaren esplicacioa aur-entzat ta andientzat... Explicación de la doctrina cristiana para niños y adultos* izeneko liburua argitaratu zuen, Madrilen. Euskaraz eta gaztelaniaz idatzita dago; euskarazko zatia, gipuzkeraz.

Vinsonek dioenez, Donostia ingurukoa omen zen Lariz.

## Erreferentziak
Clipperton

**Clipperton uhartea** (; ) Ozeano Bareko ipar-ekialdeko hare-uhartea da. Polinesia Frantsesetik urruti eta Mexikoko itsasertzetik 1.300 kilometrora dago.

## Historia 
Frantziaren esku zegoela, uhartearen jabegoa zela eta, Mexikoren eta Frantziaren arteko liskarra piztu zen 1858. urtean. 1931. urtean Frantziaren mende gelditu zen behin betiko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Osvaldo Dorticós

**Osvaldo Dorticós Torrado** (Cienfuegos, 1919ko apirilaren 17a - Habana, 1983ko ekainaren 23a) Kubako politikaria izan zen. Fidel Castroren Iraultzaren gidaria izan zen bere sorterrian (1957-1958). Lege Iraultzaileetako ministroa izan zen eta Errepublikako lehendakari izendatu zuten geroago (1959-1976). 1976. urtetik aurrera Kubako Estatuko Kontseiluko kidea eta Justizia ministroa izan zen.
## Erreferentziak
Natalus primus

***Natalus primus*** Natalus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Natalidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Natalidae

## Kanpo estekak 
* 'Natalus primus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Paul Drude

**Paul Karl Ludwig Drude** (Braunschweig, Alemania, 1863ko uztailaren 12a - Berlin, Alemania, 1906ko uztailaren 5a) alemaniar fisikaria izan zen.

## Biografia 
Thomson eta Lorentz fisikarien lanak oinarri hartuta, metalen teoria elektronikoa azaldu zuen 1900. urtean. Gisa berean beroaren eroaletasuna eta elektrizitatearena aztertu zituen. Optikan ere ikerketa asko egin zituen. Bere izena daukan ekuazioaren finkatzailea da.

## Erreferentziak
Bortizismo

**Bortizismoa** ingeles pintore talde batek moldaturiko teoria artistikoa da, *kubismoaren* eta *futurismoaren* eraginpean sortua. Industria-zibilizazioa eta makinen konplexutasuna adierazi nahian sortu zen. 1913. eta 1922. urteen bitartean arrakasta handia izan zuen. Wyndham Lewis izan zen mugimendu honen jarraitzaile nagusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Endodermo

**Endodermoa** enbrioiaren hiru geruza nagusien artean barrukoena da. Gizakian, enbrioia sortu eta lehenengo hamabost egunetan eratzen da. Endodermoak, denborak aurrera egin ahala, zenbait organo sortzen ditu: digestio-aparatuaren epitelioa, belarriaren eta arnasketa-aparatuaren epitelioak, gernu-maskuriaren epitelioa, eta abar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Victor Franz Hess

**Victor Franz Hess** (Waldstein jauregia, Peggau,  - New York, ) austriar fisikaria izan zen. Graz eta Innsbruckeko Unibertsitateetan irakasle izan zen. 1938an Estatu Batuetara joan zen eta Fordhameko Unibertsitatean lanean jarri. Irrada kosmikoak eta haiek bizitzan duten eragina aztertu zuen. Fisikako Nobel saria jaso zuen 1936an, Carl David Andersonekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kozhikode

thumb|Geltokiaren inguruak
**Kozhikode** Indiako hiria, Keralako itsasertzean. 550.000 biztanle. Pero da Covilhão portugaldar bidaiariak aurkitu zuen Kozhikode 1487. urtean, eta hango portura iritsi zen Vasco da Gama hamaika urte geroago. Frantziako kolonia izan zen 1789. urtetik aurrera ("Calicut" izenaz), eta espeziak eta tea esportatzen ziren bertako portutik.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Willy Messerschmitt

**Wilhelm Emil "Willy" Messerschmitt** (Frankfurt am Main, Alemania, 1898ko ekainaren 26a - Munich, Alemania, 1978ko irailaren 15a) alemaniar ingeniaria izan zen.

## Biografia 
Kirolerako eta garraiorako hegazkinak diseinatu zituen. 1927an, gero bere izena hartuko zuen hegazkin-enpresa handiko zuzendari izendatu zuten. Lehen erreakzio-hegazkina egin zuen, besteak beste. Hegazkin horiek Bigarren Mundu Gerran erabili ziren, 1944. urtean.

## Erreferentziak
Pirimidina

**Pirimidina** bentzenoaren eta piridinaren antzeko konposatu organikoa da (C4H4N2). Egituran hexagono-eraztun bat duen konposatu heterozikliko organikoa da.

Pirimidina-mota asko dago, eta deribatu ugari eratzen dituzte. Guztiak izaki bizietan aurkitzen dira. Oso ezagunak dira, adibidez, uraziloa, tiamina, zitosina eta tiamina. Azido nukleikoen hidrolisi osoz isola daitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tatami

thumb|alt=**Youkoukan Garden**, Fukui, Fukui prefecture, Japan|Tatamidun gela (Youkoukan lorategia, Fukui)

Japoniar etxeetan,  zorua estaltzeko erabiltzen den tapiza da. Jatorrizko tatamiak arroz-lastoz egiten ziren, eta 180 x 90 cm-ko zatitan antolatzen ziren. Japoniar etxeetako zorua guztiz estaltzen zuten tatamiek. Gaur egun, *tatami* izena ematen zaio japoniar borroka-arteak egiten diren aretoetako zoru bereziari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jules Bordet

thumb|Jules Bordet.

**Jules Bordet** (Soignies, Belgika, 1870eko ekainaren 13a - Brusela, Belgika, 1961eko apirilaren 6a) sendagilea izan zen. Zenbait behaketa egin ondoren, sueroa 55&nbsp;°C-an irakin ezkero antigorputzak ez zirela desegiten ikusi zuen. 1906an kukutxeztularen baziloa aurkitu zuen, eta gaixotasun horren kontrako immunizazio modua ere bai. 1919an Medikuntzako Nobel saria eman zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Satyendra Nath Bose

**Satyendra Nath Bose** ( *Shottendronath Boshū*,  ahoskatua; Kalkuta, Britainiar Raj,  - Kalkuta, India, ) bengalar fisikaria izan zen. Hipermaiztasunei buruzko lanen egilea; Einsteinek gerora hobetu zuen kuantu-estatistika sortu zuen. "Bose-Einsteinen estatistika"ren oinarriak ipini zituen. "Bose-Einstein-en estatistika" Quantumen estatistika, Pauliren baztertze hatsapena betetzen ez duten partikula berdinen multzoari aplikatzen zaiona.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Natalus tumidirostris

***Natalus tumidirostris*** Natalus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Natalidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Natalidae

## Kanpo estekak 
* 'Natalus tumidirostris'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Emiliano Eizagirre

**Emiliano Eizagirre Markinez** (Donostia,  - ) gipuzkoar sendagilea eta ikerlaria izan zen. Tisiologiaren sortzailetzat hartu ohi dute Espainian. Tuberkulosiaren aurkako ekinaldiak bultzatu zituen eta tuberkulosiaren aurkako erietxe bat zabaldu zuen Gipuzkoan, Espainiako lehenengoa izan zena. Azterlan ugari eman zituen argitara tuberkulosiaren alorrean.

Donostiako Udalan zinegotzia, 1936an Argentinara erbesteratu zen.

## Erreferentziak
Pierre Antoine Dupont de L'Étang

'''Pierre Antoine Dupont de L'Étang''' (Chabanais, Charente, Frantzia, 1765eko uztaila &ndash; Paris, Frantzia, 1838ko martxoaren 9a) Frantziako Armadako jenerala izan zen. Frantziako Iraultzan eta Inperioko gerretan nabarmendu zen (Valmy, Marengo, Ulm, Frieland), baina espainiarrek (Francisco Javier Castaños jenerala) menderatu egin zuten Bailénen 1808. urtean. Ondorioz, Napoleonek atxilotu egin zuen. Luis XVIII.a Frantziakoak Gerrako ministro izendatu zuen 1814. urtean.

## Erreferentziak
Jean-Baptiste Hardoy

**Jean-Baptiste Hardoy** (Urdatx, XIX-XX mendea) Zuberoako pastoralgilea izan zen . Oihantzaina zen bizibidez eta pastoral-idazle afizioz. Bi pastoral idatzi zituen, ''Belcader roi d'Afrique* eta *Tuduk empereur d'Annam*; 1892an antzeztu ziren biak. Berebiziko garrantzia dute *Instruccionia'' izenburupean pastoralen antzezte-arauez idatzi zituen oharrek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kantil

***Kantil*** Donostiako literatura-aldizkaria izan zen, gaztelaniaz idatzia. 1977an atera zen lehen zenbakia, eta 1980an desagertu zen. Felix Maraña izan zen zuzendaria. Han idatzi zutenen artean aipatzekoak dira: Raul Guerra Garrido, Jorge González Aranguren, Angel García Ronda, Ezequiel Seminario, Francisco Javier Irazoki, Gabriel Celaya, Ramón Irigoien.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Likantropia

**Likantropia** adimenaren eritasuna da, gaixoari otsoa edo beste animaliaren bat dela sinestarazten diona. Uste ohi denez, gaixoak bizi den eskualdeko piztia harrapari arriskutsuenaren itxura hartzen du: otsoa Europan eta Asia iparraldean, hiena edo lehoinabarra Afrikan, eta tigrea Indian, Txinan, Japonian eta Asiako beste lekuetan.

## Erreferentziak
Pello Urzelai

**Pello Urzelai Agirre** (Bilbo, Bizkaia, 1961) kazetari euskalduna da, 2012ko azaroaz geroztik, BERRIAko IKT arduraduna.

## Biografia 
*Argia* eta *Hemen* astekarietan jardun ondoren *Euskaldunon Egunkaria*-ko kazetaria izan zen egunkariaren sorreratik bertatik, politika-sailean. Gerora, *Berria* egunkariko Politika Sailaren arduraduna izan da.

2010an *Amesgaiztoa. Egunkaria auziko epaiketaren kronika* liburua egin zuen, Egunkaria Auziko protagonisten lekukotasunarekin.

1999an *Su-etenaren apustua* liburua argitaratu zuen, Lizarra-Garaziko akordiotik (1998-09-12) Udalbiltzaren sorrerara (1999-09-18) joan zen urtearen kronika.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Euskaldunon Egunkaria*ren itxiera
* Sisiforen paperak
* *Berria*
* Martxelo Otamendi
* Amagoia Mujika Tolaretxipi
* Iñaki Uria
* Imanol Murua
* Iñaki Petxarroman

## Kanpo estekak 
* Begiz begi bloga
* Pello Urzelai. Berria egunkarian idatzitako artikulu guztiak berria.eus
* Pello Urzelai Euskaldunon egunkarian idatzitako artikuluak (900 artikulu)
* Egunkariaren aldeko elkartea
* egunkaria.com webgunea 2000.02.27an via archive.org
* egunkaria.com webgunea 2002.10.20an via archive.org
Aquilino Izagirre

**Aquilino Izagirre Amenibar**, izengoitiz ***Zepai*** (Azpeitia, 1906ko urtarrilaren 15a - Idiazabal, 1971ko uztailaren 24a), gipuzkoar bertsolaria izan zen. Azpeitian jaio, baina Errezilgo Zepai baserrian hazi zuten, Txapel bertsolariaren familian. Baso-mutila eta hargina izan zen bizibidez. Idiazabala ezkondu eta taberna bat jarri zuen bertan. Umoretsua zen eta ospe handia izan zuen bere garaian.
, *Txapel*, *Txirrita*, ***Zepai*** eta *Basarri*. Atzeko ilaran, Erauskin, Mintegi, Sarasola, Nekezabal, Tellaetxipi eta Abarategi]]

## Erreferentziak