Stonehenge

**Stonehenge** historiaurreko Neolito garaiko monumentua da, harrespil motakoa. Brontze Aroan eraikia, Amesburytik 3,2&nbsp;km mendebalderantz dago, Wiltshire konderrian, Britainia Handian, Salisbury udalerritik 13 kilometro inguru iparralderantz. Stonehenge, Avebury eta lotutako lekuak deritzon multzoko zati da.

## Izenaren esanahia 
*Stonehenge* izena hitz elkartu bat da: ingeles zaharreko *stān* (egungo ingelesean, *stone*, "harri") eta *hencg* (egungo ingelesean, *hinge*, "ate-orpoa", "banda") edo ingeles zaharreko *hen(c)en* (egungo ingelesean, *hang*, "urkatu") Erdi Aroko urkamendiek ateburu batez elkartutako bi zutabeen antza baitzuten, Stonehengeko trilitoak bezala.

thumb|erdian|400px|Stonehenge, 2005eko ekainaren 23an: jende ugarik Udako Solstizioa ospatzen du han, eguna amaitu eta gauaren hasierarekin bat.

*Henge* bukaera monumentu ugariei eman izan zaie Britainiar Uharteetan. Arkeologoek zehazten dutenez, lur-pila zirkularrez inguratutako barne hobi batez osatutako lur-lanak izan litezke. Batzuetan izendapen arkeologikoekin gertatzen den bezala, hori antzinazaleen burutazio bat besterik ez da, eta Stonehenge izena ez da benetan *henge* leku bat, ezta lur-pila bat ere, eta bere barnean ez bide zegoen hobirik. Nahiz eta beste benetako *henge* edo harri zirkulu Neolitikoen garaikide izan, Stonehenge ezohikoa eta bakarra da hainbat arrazoirengatik. Adibidez, bere trilitoek aparteko bilakatzen dute. Britainiar Uharteetako beste harri zirkuluetatik apur bat ezberdina da, adibidez Ring of Brodgar.

## Eraikuntza 
thumb|ezkerrera|300px|Stonehengeko trilitoen irudia (harrizko dintela bi harriren gainean etzanda)
thumb|erdian|300px|Stonehenge izeneko multzo neolitikoaren goi-ikuspegiko planoa
Stonehenge harri bloke laukizuzen handiez osatutako lau zirkunferentzia kontzentrikoz osatuta dago; kanpoaldekoak, hogeita hamar metroko diametroa du, hareharrizko harri laukizuzen handiez osatuta dago, jatorriz, goialdea ateburuez gain hartuta zegoen, haiek ere harrizkoak: egun, beren lekuetan zazpi ateburu besterik ez dira geratzen. Kanpo-lerro horren barnean beste hareharri urdinezko bloke txikiagoen zirkulua dago. Horrek kolore bereko hareharrizko harriekin eraikitako ferra itxurako egitura bat du barnean hertsirik, eta barruan *aldarea* izenaz ezagutzen den hareharrizko harlauza bat dago.

Multzo osoa 104 metroko diametroko lubaki batez inguratuta dago. Gune horren barnean 56 giza hilobiz osatutako lur-pilaketa bat altxatzen da, *Aubreyko zuloak* izenaz ezagunak. Lur-pilaketa eta lubakia *Etorbidea*k gurutzatuta daude, 23 metro inguru zabal eta 3 kilometro luze den bide prozesionala. Horretatik hurbil, *Sakrifizioaren Harria* deritzona dago. Aurrealdean, *Oin-orpoaren Harria* dago. Zirkulu megalitiko handi batez osatuta dago, K.a. 2500 inguruan eraiki zela uste da. Megalitoak inguratzen dituen hondarrezko zirkulua monumentuaren zatirik antzinakotzat daukate, K.a. 3100 inguruan datatua.

Hastapenetan, lur-pilaketa eta hobiz inguratutako izaera erritualeko monumentu zirkular bat zen, Ingalaterra hegoaldeko beste batzuen antzera.

Azkenean, monumentuak egungo itxura hartu zuen, helburu horretarako Galesko hego-mendebaldeko Preseli mendietatik 32 hareharrizko bloke garraiatu zituzten eta *Aldare* *Harria*, Galesko Milford Haven eskualdetik.

## Multzoa 
erdian|700px|Stonehenge izeneko multzo osoaren ikuspegi orokorra
Stonehenge multzo zeremonial are handiago baten zati zen, harri eta zurezko zirkuluez osatuta, baita etorbide zeremonialez ere. *Stonehenge Riverside* proiektuak egindako indusketen bidez –zuzendaria Sheffieldeko Unibertsitateko Mike Parken Pearson da–, Stonehengetik oso gertu zegoen mila bat etxeko kokaleku bat aurkitu da.

Stonehengetik hiru kilometro eskasera, Durrington Walls-en, lan zirkular zabal bat aurkitu da lursailean, Stonehenge baino hogei aldiz zabalagoa, hobi bat eta lur-pila batez inguratuta. Han zurezko eraikin bat egon omen zen, orain *Woodhenge* izenpean, Stonehengen antzeko diseinuarekin eta mende berean eraikia. Woodhenge sukarriz estalitako etorbide zeremonialen bidez Avon ibaiari loturik zegoen.

## Helburua 
Eraikuntza erraldoi horren helburua ezezaguna da, baina tenplu erlijioso moduan erabiltzen zela uste da, hilen monumentu gisa edo urtaroak aurreikusteko behatoki astronomikotzat ere bai.

Udako solstizioan, Eguzkia eraikinaren ardatza zehazki gurutzatuz ateratzen da: horrek eraikitzaileek astronomia ezagupenen jabe zirelako pentsatzera garamatza. Egun hori amaitzean, Eguzkia Woodhenge-eko ardatza gurutzatuz sartzen da. Leku horretan animalia-hezur eta objektu ugari aurkitu dira, bertan festa handiak ospatzen zirelako froga gisa, ziurrenik gauez.

Errausketa aurreko giza arrastoen 240 hilobi aurkitu dira, K.a. 3030ekoak. Hain garai luzerako aurkitu izan diren lurperatze eskasak direla-eta, uste da hildako jende arrunten hilerri ez zela izan, pertsona hautatu jakin batzuena baizik. Jentil edo paganoen ustez, harriak heriotzaren esanahia zuen eta Stonehenge hildakoen omenezko druiden gurtza erlijiosoen ospakizunetarako erabilia bide zen. Aldiz, Woodhenge, zurezko zirkulua izanik, biziaren omenezko ospakizunen leku zelako ustea dago.

Ikerlari batzuek nabarmendu dute Stonehenge zirkuluaren barruan soinu-uhinak nolabait gordetzen direla. Harriek soinua harrapatzen dute eta ozenago entzuten da zirkuluaren barruan, esate baterako, giza ahotsa. Halaber, kanpotik datozen soinuak ahuldu egiten dira. Hipotesi baten arabera, monumentuaren helburu bat bilerak egitea izan zitekeen.
thumb|erdian|400px|Jendea Stonehengen udako solstizioa ospatzen

## Eraikitzaileak 
thumb|2020ko argazkia, harriak nola garraiatzen zituzten imajinatzen.
Stonehenge eraiki zuten herriak Britainia Handira iritsi ziren lehen nekazari talde europarren ondorengoak zirela frogatu dute analisi genetikoek. Europako populatze neolitiko horrek Anatolian izan zuen jatorria duela 8.000 urte, eta bi bidetatik zabaldu zen Europan zehar: batetik erdialderantz Danubio ibaiaren arrotik, eta beste bat Mediterraneotik eta hegoaldetik. Stonehenge eraiki zuten britainiar neolitoko biztanleak duela 6.000 urte iritsi ziren uhartera, eta beren kidetzak Mediterraneoko adarreko etorkinekin lotura gehiago du, Danubiokoarekin baino; eta hortaz, Iberiatik eta gero Atlantikoko kostatik iritsi zirela pentsatzen da.

Neolitoko lehen nekazari britainiar horiek, megalitoekin lotutakoak, ordezkatu egin zituzten handik 1.500 urtera herri indoeuroparrak iritsi zirenean, eraldaketa genetiko bat eraginez: uholde hori Stonehenge baino geroagokoa da, eta herri zeltek osatzen zuten nagusiki Europako alde horretan. Hortaz, Stonehenge zelten aurreko herriek eraiki zutela esan daiteke.

[thumb|250px|Hiru emakumezko "[druida" Stonehengen]]
thumb|250px|Ilargi betea Stonehenge gainaldean

## Ikus gainera 
* Stonehenge, Avebury eta lotutako lekuak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Stonehenge UNESCOn
* Google Maps-en kokapena
* Stonehenge planoa - Ingelesez
* Stonehenge eta Astronomiaren arteko erlazioa - gazteleraz
* Stonehenge-en grabatutako YouTube-ko bideoa
* Britainiar Arkeologoek herri neolitiko bat bilatzen dute monumentu neolitikotik gertu - Gazteleraz
* Stonehenge-ko argazkiak