open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qaasuitsup

[thumb|ezkerrera|Thule aire-basea ([Ameriketako Estatu Batuak|Ameriketako Estatu Batuek atzerrian duten aire baseetako bat) Qaasuitsup udalerriaren barnean dago.]]

**Qaasuitsup** () Groenlandiako lau udalerrietako bat da, mendebaldean kokatuta. 2010ean 17.749 biztanle zituen. Bere hiriburua Ilulissat (lehen Jakobshavn deitua) da. 2009an sortua, zortzi antzinako udalerrik sortu zuten:
* Aasiaat udalerria
* Kangaatsiaq udalerria
* Ilulissat udalerria
* Qaanaaq udalerria
* Qasigiannguit udalerria
* Qeqertarsuaq udalerria
* Uummannaq udalerria
* Upernavik udalerria

## Herri eta hirien zerrenda 
* Aappilattoq
* Aasiaat (Egedesminde)
* Akunnaaq
* Attu
* Iginniarfik
* Ikamiut
* Ikerasaarsuk
* Ikerasak
* Ilimanaq (Claushavn)
* Illorsuit
* Ilulissat (Jakobshavn)
* Innaarsuit
* Kangaatsiaq
* Kangerluk
* Kangersuatsiaq
* Kitsissuarsuit
* Kullorsuaq
* Moriusaq
* Naajaat
* Niaqornaarsuk
* Niaqornat
* Nutaarmiut
* Nuugaatsiaq
* Nuussuaq (Kraulshavn)
* Oqaatsut (Rodebay)
* Qaanaaq (Thule)
* Qaarsut
* Qasigiannguit (Christianshåb)
* Qeqertaq
* Qeqertat
* Qeqertarsuaq (Godhavn)
* Saattut
* Saqqaq
* Savissivik
* Siorapaluk
* Tasiusaq
* Ukkusissat
* Upernavik
* Upernavik Kujalleq
* Uummannaq

## Hizkuntzak 
*Kalaallisut*, mendebaldeko groenlandieraren aldaera, mendebalde eta ipar-mendebaldeko kostaldeko zenbait herritan mintzatua da. Inuktun Qaanaaq inguru hitz egiten dute.

## Kanpo estekak
Plagioklasa

[thumb|[Albita (NaAlSi3O8), Brasilgo Minas Gerais estatuan lortua. Sodioa kaltzioa baino ugariagoa da plagioklasa mota honetan.]].
**Plagioklasa** albita (NaAlSi3O8) eta anortitaren (CaAl2Si2O8) artean dagoen soluzio solido isomorfoari deritzo. Tektosilikato hauen presentzia portzentaiaren arabera, honako izen hauek erabiltzen dira:

* Albita, %100 eta %90 artean albita eta %0 eta %10 bitartean anortita duenean.
* Oligoklasa, %90 eta %70 artean albita eta %10 eta %30 bitartean anortita duenean
* Andesina, %70 eta %50 artean albita eta %30 eta %50 bitartean anortita duenean
* Labradorita, %50 eta %30 bitartean albita eta %50 eta %70 bitartean anortita duenean
* Bitownita, %30 eta %10 bitartean albita eta %70 eta %90 bitartean anortita duenean
* Anortita, %10 eta %0 bitartean albita eta %90 eta %100 bitartean anortita duenean.

Tektosilikato bat denez, kristal egitura SiO4zko tetraedroz osatua dago, non siliziozko ioiren batzuk aluminiozkoengatik ordezkatzen diren. Tetraedroen arteko zirrikituetan sodio eta kaltziozko ioiak kokatzen dira. Plagioklasak sistema triklinikoan kristalizatzen du eta arroka igneo eta metamorfikoetan agertzen da. Ohi kolore zuria edo gris argia izaten du, eta prisma edo taula forma. 6-6,5eko gogortasuna du Mohs eskalan eta bere marraren kolorea zuria da.

## Erabilerak 
[thumb|Plagioklasak [hormigoi blokeen fabrikazioan erabiltzen dira.]]
Zenbait erabilera eman dakizkieke plagioklasei. Barietate iridiszenteek balio ekonomikoa dute harribitxi edo harri ornamental bezala. Beira eta zeramikaren fabrikazioan ere erabiltzen da. Beste osagai batzuk baino arinagoa denez, hormigoi blokeen fabrikazioan ere erabiltzen da.

## Kanpo estekak
Spitsbergen

**Spitsbergen** (lehen Mendebaldeko Spitsbergen deitua; norvegieraz: *Vest Spitsbergen* edo *Vestspitsbergen*) Norvegiako Svalbard uhartediko uharterik handien eta populatuena da. Uhartediko mendebaldeko mutur hau Ozeano Artikoa, Norvegiako itsasoa eta Groenlandiako itsasoaren muga da. Spitsbergenek 39.044 km2 azalera du, Norvegiako handiena eta munduko 36. uharterik handiena izanik. Hiriburu administratiboa Longyearbyen bada ere, badaude beste herrixka ere: Barentsburg errusiar meategia, Ny-Ålesund ikerketa-gunea eta Sveagruva meategia.

XVII. eta XVIII. mendeetan baleak harrapatzeko kokagunea izan ondoren, utzi zuten. XX. mendean ikatz-meatzaritza hasi zen. 1920ko Svalbard itunaren ondorioz, norvegiar burujabetza onartu zuten. Itun honek Svalbard eskualde aske eta desmilitarizatu bilakatu zuen. Norvegiar "Store Norske" eta errusiar "Arktikugol" bertan lan egiten zuten mea-enpresa bakarrak dira. Bertan Svalbardeko Munduko Hazien Gangaren egoitza dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antartandeak

**Antartande** Antartikako penintsularen ardatza den mendikateak jasotzen duen izena da, eta Andeek Antartikan duten jarraipentzat har daitekeena. Kolonbia eta Venezuela arteko mugan jaio, Suaren Lurraldearen ekialdean Ozeano Atlantikoan murgildu Scotiako dortsala sortuz eta zatika Aurora uharteak, Hego Georgiak, Hego Sandwich, Hego Orkadak eta Hego Shetland uharteetan berragertuz, azkenik penintsula antartikoan jarraitzen duen mendikateren izena da. Penintsula antartikoak Txilen ''Tierra de O'Higgins* eta Argentinan *Tierra de San Martín'' izena jasotzen du.

Antartandeetako tontorrik garaiena Koman mendia da, 3.657 metroko altuerarekin, Betierekotasuneko mendiak deritzon zatian. Esperantza mendia era nabarmen daiteke, 2.860 metroko altuera duena. Antartandeetatik hego-mendebalderanzko adar bat hedatzen da, Ellsworth mendiak izenekoa, mendilerro baxua eta, neurri handi batean, Antartandeak Antartikako beste mendikate handia den Mendi Transantartikoekin lotzen duen azpiglaziarra. Azken hauetan, zehazkiago Diamante Mendikatea deritzon zatian Argentinar Antartikako tontorrik garaiena den Chiriguano mendia dago, 3.660 metroko altuera duena. Hego Polo geografikorantz Ordoki Polarra dago.

Antartandeak Argentina (Argentinar Antartika), Txile (Txileko Antartika) eta Erresuma Batuaren (Britainiar Antartika) lurralde aldarrikapenek bat egiten duten tokian daude, baina aldarrikapen guzti hauek bertan behera utzita daude Itun Antartikoaren 4. artikuluaren aplikazioagatik.

## Kanpo estekak
Lofoten

**Lofoten** (ipar samieraz: *Lofuohta*) Norvegiako uhartedi eta barruti tradizionala da, Nordland konderrian kokaturik. Zirkulu Polar Artikoan izan arren, haren latitudea dela eta, uhartediak tenperatura aldaketa handiak ditu. Arrantza-gune famatua da, batez ere bakailaogatik.

## Geografia 
Lofotenek Vågan, Vestvågøy, Flakstad, Moskenes, Værøy eta Røst udalerriak ditu. Uharte nagusiak, iparraldetik hegoalderaino, honako hauek dira:
* Hinnøyako hego muturra.
* Austvågøyko % 60 (526,7&nbsp;km² guztira ),
* Gimsøy (46,4&nbsp;km² ),
* Vestvågøy (411,1&nbsp;km² ),
* Flakstadøya (109,8&nbsp;km² ),
* Moskenesøya (185,9&nbsp;km² ),
Hegoalderago, Værøy () eta Røst () uharteak daude. Guztira 1.227&nbsp;km² azalera eta 24.500 biztanle ditu.

## Galeria 

Fitxategi:Høvdinghuset, Borg i Lofoten.JPG|Lofotr Museo Bikingoa
Fitxategi:reine-3.jpg|Reine
Fitxategi:Steinsfjorden in Lofoten.jpg|Steinsfjorden
Fitxategi:Ramberg (Lofoten).jpg|Ramberg hondartza Flakstaden.
Fitxategi:Sildpollneset.jpg|Sildpollneset eta Higravstindan mendiak, Vågan udalerria.
Fitxategi:Reine Lofoten Norway.jpg|Reine

## Bibliografia 
* A. Dyer et al. *Walks and Scrambles in Norway* .
* Ed Webster *Climbing in the Magic Islands* .
* Newscientist: Stockfish exported to Europe, Britain 1,100 years ago

## Kanpo estekak
Van Dyck

**Van Dyck** (edo honen aldaerak **Van Dijck** eta **Van Dike**) nederlandar jatorriko abizena da. Hori dutenen artean daude:

* Floris Claesz van Dijck (1575-1651) margolari nederlandarra
* Antoon van Dyck (1599-1641), margolaria flandriarra
* Christoffel van Dijck (1605-1669), argitaratzaile nederlandarra
* Walther Franz Anton von Dyck (1856-1934), matematikari alemaniarra
* Henri Van Dyck (1849-1934), margolari belgikarra
* Victor Van Dyck (1862-?), margolari belgikarra
* Max Van Dyck (1902-1992), margolari belgikarra
* Edward Van Dijck (1918-1977), txirrindulari belgikarra
Lorenzo Ghiberti

**Lorenzo Ghiberti** (Florentzia, 1378-1455eko abenduak 1) Quattrocentoko idazle, eskultore, arkitekto eta urregin italiar bat izan zen.

## Biografia 
Jarduera artistikoa urregin gisan hasi zuen. Alabaina, ez zen 1401 arte ospetsu egin, Florentziako Santa Maria dei Fiori katedraleko bataiategiko bigarren ateak apaintzeko lehiaketan parte hartu eta irabazi zuenean, beste finalista Filippo Brunelleschik sariari *ex aequo* (meritu berarekin) uko egin ondoren.

Lehiaketa hori irabazi izana erabakigarria izan zen haren bizitzarako, eginbeharraren handitasunak tamaina handiko lantegi bat sortzea eskatu baitzuen, hiriko garrantzitsuena bihurtu zena mende erdiz. Bertan Pizkundeko artista nabari asko prestatu ziren, Donatello, Michelozzo, Uccello, Masolino eta Filarete, kasu.

Ate horietan (Paradisuko Atea) egin zuen lanak hogei urte baino gehiago iraun zuen (1403-1424) eta Jesusen bizitzaren hogei atal eta zortzi santu taila egin ziren, oso estilo zehatzekoak, gotikotik oso gertu.

[ezkerrera|thumb|200px|[San Joan bataiotegia (Florentzia)|Paradisuko Atea. Florentziako Santa Maria dei Fiori katedraleko bataiotegian.]]

Haren lanak hain arrakasta handia izan zuen aurrerago Florentziako merkatarien korporazioak bataiategi bererako hirugarren ate bikoitz bat egiteko lana enkargatu ziola, 1452an amaitu zuena. Itun Zaharreko eskenak irudikatzen dituzten brontze urreztaturizko hamar baxuerlieberekin apainduta dago, aurrekoaren erabateko estilo ezberdinean eginak, pizkundetar perspektibaren arauak jarraituz. Michelangelok ate horri Paradisuko Atea izena eman zion eta gaur egun ere hala ezagutzen da.

Brunelleschirekin batera beste behin ere iritsi zen finalera Santa Maria dei Fiori katedralaren kupula eraikitzeko lehiaketan, baina lana Brunelleschiri eman zioten.

Ghibertik Florentziako Orsanmicheleko elizarako brontzezko estatua batzuk ere zizelkatu zituen. Bere azken urteetan bere *I Comentarii* ("Iruzkinak") laneko hiru liburuak idatzi zituen; hor, margolari eta eskultore italiarren erreferentzia baliotsuak sartu zituen, baita autobiografia bat ere, kontserbatzen den artista baten lehena dena.

## Kanpo estekak
Andesina

**Andesina** silikatoen taldeko mineral bat da, plagioklasaren sailari dagokiona, nagusiki andesita harkaitz bolkanikoan aurkitua, Andeetan.

Soluzio solido bat denez, %50 eta %70 bitartean albita du (NaAlSiO3) eta gainontzeko guztia anortita (CaAl2Si2O8).

## Kanpo estekak
Paradisuko Atea

**Paradisuko Atea** Florentziako San Joan bataiotegiko ekialdeko atea da, Santa Maria del Fiore katedralaren parean dagoena.

Lorenzo Ghiberti eskultore eta urreginak egin zuen, 1452an, eta bere lan gailena eta Pizkunde garaiko lanik nabarmenetako bat da. Erabat urreztaturik dago eta *Paradisukoa* ezizena Michelangelo Buonarrotik eman zion. Florentziako uholdearen ondoren, jatorrizko panelak zaharberrituak izan ziren eta handik gertu dagoen ''Museo dell'Opera del Duomon'' kontserbatzen dira.

## Iruditegia 

Fitxategi:Wga ghiberti creation of adam and eve.jpg|Adan eta Eba.
Fitxategi:Lorenzo ghiberti, porta del paradiso, 1425-52, 03 noè.JPG|Noeren eszena.
Fitxategi:Lorenzo ghiberti, porta del paradiso, 1425-52, 02 caino e abele.JPG|Kain eta Abelen laukia, inguruko erliebeekin.
Fitxategi:Lorenzo ghiberti, porta del paradiso, 1425-52, 10 salomone e la regina di saba.JPG|Salomon eta Sabako erregina.
Fitxategi:Lorenzo_ghiberti,_porta_del_paradiso,_1425-52,_testine_e_cornici,_16.JPG|Erliebe apaingarriak atean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Scotiako dortsala

**Scotiako dortsala** edo **Scotia Arkua** ozeano dortsal edo itsaspeko mendikate batek jasotzen duen izena da, Andeen jarraipena dena eta mendikate hau Antartikako Antartandeekin lotzen duena.

Scotiako mendikate dortsalak hegoaldetik eta iparraldetik mugatzen du Scotiako itsasoa gutxienez 4.350 kilometro luze den arku nabarmen bat eratuz (zenbaki hau ia bikoiztu egiten da Antartikako penintsulako mendebaldeko kostaldeekiko paraleloan doan itsaspeko mendikatearen adartzat hartzen bada).

Geologikoki sistema orografiko nahiko gaztea da, bulkanismo indartsua eta sismotasun garrantzitsu batekin, bertako mendirik garrantzitsuenak Hego Antillak edo Antartillak izeneko uhartedian daudelarik, uhartedi honetako uharteak Aurora uharteak, Hego Georgia, Hego Orkadak, Hego Shetland eta Hego Sandwich direlarik; aktibitate bolkaniko eta sismikorik handiena ekialdereneko muturrean nabaritzen da (non Hego Sandwich uharteak urazaleratzen diren), han dortsala kontaktuan sartu eta bat-batean subdukzio gune batean hondoratzen bait da: Hego Sandwicheko fosa, 8.325 metrorainoko sakonerara iristen dena. Neurri handi batean hain zuzen ere plaka tektonikoen arteko talka (Hego Amerikako plaka, Antarktikako plaka eta Scotia plaka txikia kasu) hau da dortsal hau eratzen duen lur azalaren tolesdura eragiten duena.

Mendikate honetako itsaspeko mendebaldereneko sektorea ordokitua da (Burdwood bankua edo Namuncurá bankua), iparraldetik Scotiako dortsalak hurrenez hurren Argentinar itsasoa eta Argentinar arroarekin muga egiten du, ekialdetik, jada aipatu den Hego Sandwicheko fosarekin, eta hegoaldetik Atlantiko Antartiko arroarekin.

Baten batzuk, batez ere geografo txiletarren batzuk, Scotiako dortsala Ozeano Atlantikoa eta Ozeano Barearen arteko muga naturala dela uste izan dute, iritzi hori eztabaidatua bada, aldiz eztabaidaezina da Scotiako Dortsala Ozeano Atlantikoa eta Ozeano Antartikoaren artean dagoela.

## Kanpo estekak
Erradiadore

[thumb|Automobil batean agertzen den erradiadore tipiko bat: hainbat [kobrezko tutu ditu, bananduta, eta hozte-hegatzekin. Hozte-hegatzengatik, aire hotza etortzen da, hozgarria hozten duena.]]

**Erradiadorea** autoaren motorea hozten duen sistema. Erradiadoreak beroa trukatzen dituen tutuz eta hozte-hegatzen osatuta daude. Motorea berotzen denean uraren bidez hoztu egiten da, hori dela eta erabilitako ur hori berotzen denean, ondoren biratzen duten helize batzuen bidez, berriz hozten dena.
 
Errefrijerantea motorretik dator, erradiadorean sartzen da goiko aldetik eta beheko aldetik hoztuta bueltatzen da.
Intercooler

thumb

**Intercoolerra** gailu mekaniko bat da, aire-aire edo aire-ur motako bero-trukagailua. Motorretan bera arduratzen da turbokonpresoretik datorren aire beroa hozten.

Airea konpresoretik pasatzean berotzen da eta dentsitatea jaisten da. Aire hori hozten bada, dentsitatea igo egingo da. Hau da, zilindroetara sartzen den aire masa handitzen da, eta horrela errendimendua hobetzen da.

Intercoolerrak admisio-airearen tenperatura 60&nbsp;°C jaisten du, eta horri esker potentzia 10-15% irabazten da.

## Kanpo estekak
1305 Pongola

**1305 Pongola** asteroide gerrikoan aurkitutako 1305. asteroidearen izena da. 1928ko uztailak 19an aurkitu zuen Harry Edwin Woodek Johannesburgoko Union Observatorytik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1928 OC** zen. Bere izena Pongola ibaiagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
1306 Scythia

**1306 Scythia** asteroide gerrikoan aurkitutako 1306. asteroidearen izena da. 1930eko uztailak 22an aurkitu zuen Grigory Neujminek Simeiseko Behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1930 OB** zen. Bere izena Eszitia izeneko antzinako lurraldeagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
1307 Cimmeria

**1307 Cimmeria** asteroide gerrikoaan aurkitutako 1307. asteroidearen izena da. 1930eko urriak 17an aurkitu zuen Grigory Neujminek Simeisetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1930 UF** zen. Bere izena egungo Ukrainako Krimea penintsularen antzinako izenagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
1309 Hyperborea

**1309 Hyperborea** asteroide gerrikoaan aurkitutako 1309. asteroidearen izena da. 1931ko urriak 11n aurkitu zuen Grigory Neujminek Simeisetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1931 TO** zen. Bere izena greziar mitologiako toki bat den Hiperboreagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Eszitia

Antzinaro klasikoan, **Eszitia** (grezieraz Σκυθία, *Skuthia*) eszitiar etnia K.a. VIII. mendetik II. mendera arte bizi izan zen Eurasiako eskualdea zen.

[thumb|350px|Eszitia eta eszitiar hizkuntzen gutxi gorabeherako hedadura ([laranja kolorez adierazia), I. mendean.]]
Bere hedadura aldatu egin zen denboran zehar, baina, orokorrean, Estepa Pontikoko lautadak hartzen zituen, Danubio ibaitik hasi eta Itsaso Beltzaren ipar kostalderantz, mapan agertzen den bezala.

Egile klasikoen lanetan Eszitia izenez ezagunak diren lurraldeen artean honako hauek daude:

* Estepa Pontikoa: egungo Kazakhstan, Errusia hegoaldea, eta Ukraina (han eszitiarrak gutxienez K.a. VIII. mendetik bizi ziren).
* Kaukasotik iparralderako eskualdea, Azerbaijan barne. Ondorengo Sarmazia, Ukraina, Bielorrusia, eta Polonia Itsaso Baltikoraino (Ozeano Sarmazia bezala ezaguna).
* Ukrainako hego zatia eta Behe Danubio, Eszitia Txikia ere deitua.

Sakastan izeneko eskualdea, saka herriak edo indoeszitiarrak bizi diren tokia, ez da Eszitiaren zatitzat hartzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ipar-ekialdeko Groenlandiako natura parkea

**Ipar-ekialdeko Groenlandiako natura parkea** (groenlandieraz: *Kalaallit Nunaanni nuna eqqissisimatitaq*; danieraz: *Grønlands Nationalpark*) munduko natura parkerik handiena da, 972.000 kilometro karratuko azalera izanik.

Groenlandiako natura parke bakarra ere bada. Ipar-ekialdeko kostaldea eta inguruko eskualdeez osatuta dago. 1974ko maiatzaren 22an sortua, 1988an zabaldu zuten. 1977ko urtarrilean biosfera erreserba izendatu zuten. Groenlandiako Ingurumen eta Natura Batzordeak kudeatzen du.

## Biztanleria 
Nahiz eta behin betiko biztanlerik izan ez, 1986ko erroldaren arabera 40 biztanle zituen. Egun 27 lagun eta 110 txakur besterik ez dira:

* Daneborg (12 lagun) *Slædepatruljen Sirius* (Sirius patruila) bertako poliziaren kuartel nagusia.
* Danmarkshavn (Danimarkako portua) (8 lagun) klimatologia-behatokia.
* Nord base (5 lagun) Danimarkako Armadaren base zientifikoa.
* Mestersvig (2 lagun) base militarra.

## Fauna 
Parkeko kostaldetan 5.000 eta 15.000 idi musketadun (*ovibos moschatus*) inguru (munduko biztanleriaren %40a), hartz zuri (*ursus maritimus*) asko eta mortsak (*odobenus rosmarus*) bizi dira.

Barnean berriz azeri artikoa (*alopex lagopus*), erbinude zuria (*mustela erminea*), lemminga (*dicrostonyx torquatus*) eta erbi artikoa (*lepus arcticus*) bizi dira. Elur-oreina 1900ena eta otsoak 1934an desagertu ziren, nahiz eta noizbehinka baten bat agertu. Itsas txakur espezie batzuk, narbalak eta belugak (*delphinapterus leucas*) ere badaude.

Hegazti asko ere badaude: aliota handia, branta musuzuria, antzara mokolaburra, eider arrunta, eider erregea, ipar-belatza, elur-hontza, eskandinaviar lagopodoa eta belea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Ara ederra

thumb|Semiramis erregina Ara ederraren gorpu hilari begira, Vardkes Sureniants margolariaren lanean.

**Ara ederra** (armenieraz Արա Գեղեցիկ, *Ara Geghetsik*) Armeniar heroia da. Armeniar literaturan bere kondaira maiz agertzen da. Semiramis Asiriako erregina Araren edertasunaz maitemindu zen baina Ara ederrak behin eta berriz ukatu zuen erregina. Azkenean, Semiramis erreginak (armenieraz *Shamiram*) guda bat hasi zuen Ara ederra lortzeko helburuz.

Batzuetan Ara K. a. IX. mendean bizi zen Arame izeneko Urartuko erregearekin lotu da.

## Kondaira 
Semiramis Ninevahko erregina (Asiriako erregina) Ara Armeniako errege ederrarekin maiteminduta zegoen baina Ara ederrak behin eta berriz ukatu zuen erregina. Azkenean, Semiramis erreginak guda bat hasi zuen Ara ederra lortzeko helburuz. Ararat izeneko Armeniako herrialdean hasi zen guda. Ara erregea bizirik harrapatzeko agindua eman zuen arren, bere semeetako batek hil zuen. Bere gorpua gudu-zelaian topatu zuten. Armeniarrek erregearen heriotza mendekatu nahi zutenez, Semiramisek armeniarrak baretzeko honakoa esan zuen: "Jainkoei otoitz egin diedanez, Araren zauriak miazkatuta berpiztu egin dezaket."

Semiramis erreginak bere sorgin ahalmenetan sinesten zuen. Araren heriotzak amorrua sentiarazi zion eta berpiztu zezakeela sinistu nahi zuen. Erregearen gorpua usteltzen hasi zenean amorruz zoratu zen. Zerbitzariei gorpua hilobi sakon batean lurperatzeko agindu zien eta zerbitzarietako bat errege gisa jantzi zuen. Armeniarren aurrean honakoa esan zuen: "Erregearen zauriak miazkatu ditudanez, jainkoek bizitza itzuli diote, gure nahirik sakonenak asez. Zoriontsu egin gaituztenez, oraindik lehen baino gehiago gurtu behar ditugu."

Jainkoei estatua berria eraiki zien eta Ara salbatzeagatik sakrifizio asko eskaini zizkien. Herriak Ara berpiztu zela uste zuen eta Seminamisek bere aurkako guda berri bat ekidin zuen honela.

Ararekiko maitasuna betiko gordetzeko, Araren emaztearengandik jaio zen Karthos Araren semeari Araren izena ipini zion eta momentu hartan umeak hamabi urte izanda ere, Armeniako errege izendatu zuen.
 
Ninevah lurralderako itzulerako bidaian, Van lakuaren ekialdeko ertzetik pasatzen ari zela, Asiriako erregina inguru horretako edertasunarekin liluratuta geratu zen. Milaka langile eta arkitekto ekarri zituen amildegiaren gainean udako jauregi bat eraikitzeko.

## Kanpo estekak
Piemonteko Giroa

**Piemonteko Giroa** () txirrindularitza lasterketa profesional bat da, urtero urriaren hasieran Italiako Piemonte eskualdean jokatzen dena. 1906an sortua, 2005ean UCI Zirkuitu kontinentalak sortu zirenetik UCI Europe Tourren zati da 1.HC mailan.

2010ean, lasterketa **Gran Piemonte** izenarekin berrizendatua izan zen.

## Palmaresa 
## Ikus, gainera 
* klasikoak (txirrindularitza)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Eszitia Txikia

thumb|290px|Eszitia Txikiko antzinako hiri eta koloniarik garrantzitsuenak.
**Eszitia Txikia** (grezieraz Μικρά Σκυθία, Mikrá Skythia) antzinaroan iparraldetik Danubio ibaiak eta ekialdetik Itsaso Beltzak inguratutako eskualde bat izan zen, eta egungo Dobruja da bere baliokidea, zati handi bat Errumanian eta txikiago bat Bulgarian duena.

Eskualdearen lehen deskribapena Herodoto historialariak egin zuen, nork Eszitia Danubioren deltaren ipar eskualdea deitu zuen. K.a. II. mendean, Agatokles ohoratzeko Istriako dekretu batean, eskualdea Eszitia deitua zen, Eszitia Txikia izena erabiltzen den lehen aldia K.a. I. mendearen hasieran den bitartean, Estrabonen *Geografia* lanean.

Eszitia Txikian daziarrak bizi izan ziren. Garai honetan zeltek eta eszitiarrek inbaditu zuten. K.a. VII. mendean, zenbait greziar kolonia Itsaso Beltzaren ertzean ezarri ziren.

Daziako erresumako zati izan zen eta Erromatar Inperioak konkistatu zuen. Erromatar domeinupean, lehenik Behe Mesia probintziaren zati izan zen, baina halako batean probintzia honetatik banandu zen *Scythia* izeneko erromatar probintzia osatzeko. Geroago, Traziako barrutiaren zati izan zen, eta gero Bizantziar Inperioaren mendera igaro zen; ordu arte eutsi zion Eszitia Txikia izenari.

Migrazioen Garaian (germaniar herri mordo bat IV. mendetik aurrera emigratzen hasi ziren garaia) eskualdea ahaztu egin zenez, bere izen klasikoa erabiltzeari utzi zitzaion.

## Ikus, gainera 
* Eszitia Txikiko antzinako hirien zerrenda

## Kanpo estekak
Guido Bontempi

**Guido Bontempi** (Gussago, 1960ko urtarrilak 12) txirrindulari italiar ohia da, profesionala 1981 eta 1995 bitartean, denbora horretan 78 garaipen lortu zituelarik.

Zaletu mailan zegoela, 1980ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen Moskun, non 4. amaitu zuen erlojupeko kilometroaren eta taldekako jazarpen probetan.

Errodadore bikaina zen, abiadura punta handia zuena. Hiru Itzuli Handietan lortu zituen etapa garaipenak.

Txirrindularitza profesionaletik erretiratu ondoren, Bontempik txirrindularitzarekin lotua jarraitu zuen kirol zuzendari bezala. Gaur egun Lampre-ISD taldea zuzentzen du, UCI ProTourreko taldeen artean dagoena.

## Palmaresa 
## Taldeak 
* Inoxpran (1981-1983)
* Carrera (1984-1993)
* Gewiss (1994-1995)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Johan Museeuw

**Johan Museeuw** (Varsenare, Belgika, 1965eko urriaren 13a) belgikar txirrindulari ohia da. 1988 eta 2004 artean profesionala izan zen eta 104 garaipen lortu zituen. 1990eko hamarkadako txirrindulari hoberenetako bat izan zen. "Flandriako lehoia" () ezizenez ezagutzen zitzaion.

Lehenbiziko urteetan esprinterra zen. 1990eko Frantziako Tourrean bi etapa irabazi zituen, Eliseo Zelaien hiribideko helmugakoa barne. Denborarekin, ordea, klasiketan nabarmentzen hasi zen. Paris-Roubaix hiru aldiz irabazi zituen eta Flandriako Tourra beste hirutan. Munduko Txirrindularitza Kopan bi aldiz nagusitu zen, 1995 eta 1996an. Urte honetan Munduko Txirrindularitza Txapelketa irabazi zuen Luganon.

2004an Belgikako Txirrindularitza Federazioak zigortu zuen dopin kasu batean nahasirik zegoelako. 2007an, zeharka bada ere, bere azken urteetan dopatu zela onartu zuen .

## Txirrindularitzako “Bost Monumentu”etan izandako emaitzak 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
45P/Honda-Mrkos-Pajdušáková

**45P/Honda-Mrkos-Pajdušáková** aldikako kometa bat da. Minoru Honda astronomo japoniarrak aurkitu zuen 1948ko abenduak 3an. Bere izena Minoru Honda, Antonín Mrkos eta Ľudmila Pajdušákovágatik jasotzen du.

Orbita eliptikoa du, 5,252 urte lurtarreko periodoarekin.

Kazuo Kinoshitak eginiko lan orbitalek 2011ko abuztuak 15ean Lurretik soilik 0,0601 unitate astronomikora (8.990.000 km) igaroko dela aurkitu zuten, eta Goldstone Espazio Sakoneko Komunikazio Konplexuaren bidez ikertua izango dela. Lurretik oso hurbil 2017ko otsailak 11n ere pasako da.

Kometaren nukleoaren diametroa 1,6 kilometrotan estimatua dago.

## Kanpo estekak
Parisko Ituna (1856)

eskuinera|thumb|100px|Partaideak
**1856ko Parisko Ituna** Krimeako gerra amaitutzat eman zuen ituna izan zen, non Errusiar Inperioak Erresuma Batua, Frantzia, Piamonte eta Otomandar Inperioaren aurka borrokatu zuen. Itunak, martxoak 30ean sinatu zena, Itsaso Beltza lurralde neutral bihurtzen zuen, gerra ontziei handik pasatzea eta itsasoaren ertzetan gotorleku eta armen presentzia debekatuz. Itun honek sekulako kaltea eragin zion eskualde honen gaineko errusiar eraginari.

Moldavia eta Valakiak otomandarren domeinupean jarraituko zuten, baina konstituzioak eta biltzar nazionalak emango zitzaizkien, potentzia garaileek gainbegiratuak izango zirenak. Erreferendum bat proiektatu zen jendeak bateratzeari buruz zuen iritzia jakiteko. Moldaviak, Besarabia hegoaldea ere jaso zuen (Bujak).

Itunak Åland uharteak ere desmilitarizatu zituen Itsaso Baltikoan, Finlandiako Dukerri Handiarenak zirenak, eta hau, aldi berean, Errusiar Inperioarena. Bomarsundeko gotorlekua frantziar eta britainiar tropek suntsitu zuten 1854an, eta aliantzak errusiar base militar bezala erabiltzea eragotzi nahi izan zuen. Parisko bakeak Nikolas I.a Errusiakoaren porrota berretsi zuen.

* Errusiak Danubio ibaiaren itsasoratzean eman zitzaion lurraldea galdu zuen.
* Frantzia bezala, Otomandar Inperioko kristauak babesteko asmoei uko egitera behartua izan zen.
* Errusiak errumaniar printzerrien gaineko eragina galdu zuen, Serbiarekin batera, independentzia handiago bat lortu zutenak.
* Korso agiriak baliogabetu ziren, herrialdeen agintari militarren aginduetara mertzenariorik ez erabiltzeko.

## Kanpo estekak 
* Itunaren testua
Dan Ar Braz

**Dan Ar Braz**, jaiotze izenez **Daniel Le Bras** (Kemper/Quimper, Finistère, 1949ko urtarrilaren 15a) bretainiar musikari eta gitarra elektrikojole bat da. Bere musika zelta musikan oinarritzen da, bereziki bretainiar musika herrikoian.

Alan Stivell bretainiar musikari ospetsua eta beste herrialde batzuetako hainbat musikariekin batera 1994an *Héritage des Celtes* diskoa plazaratu zuen.

## Diskografia 
## Kanpo estekak 
* Dan Ar Braz musikariaren webgunea
Minoru Honda

**Minoru Honda** (japonieraz 本田 実, *Honda Minoru*; 1913ko otsailak 26-1990eko abuztuak 26) astronomo zaletu japoniar bat izan zen.

Hamabi kometa aurkitu zituen 1940 eta 1968 bitartean, horien artean 45P/Honda-Mrkos-Pajdušáková aldikako kometa.

V1500 Cygni noba dizdiratsuaren (Nova Cygni 1975) aurkikuntza iragarri zuen lehena izan zen, 3,0ko magnitudera iristen zena, 2,0raino ere helduz dizdirarik handieneko unean, eta beste ehundaka aurkikuntza independente, ondoren beste batzuek aurkitu zituzten.

3904 Honda asteroidea bere omenez deitua da, 8485 Satoru asteroidea bere emazteagatik, eta 11442 Sanso bere behatoki astronomikoagatik.
V1500 Cygni

[300px|thumb|[American Association of Variable Star Observers|AAVSOren argi kurba, Nova Cygni 1975en itxurazko magnitudea erakusten duena. Agertzen diren datak juliar egunen zenbakiak dira.]]
**V1500 Cygni** edo **Nova Cygni 1975** 1975ean Cygnus konstelazioan gertatu zen noba distiratsu bat da.

V1500 Cygni 1975eko abuztuak 29an aurkitu zuen Minoru Hondak, eta hurrengo egunean 1,7ko magnitudea zuen. Aste betez begi hutsez ikusteko moduko bezain ikusgai egon zen. Bere une gorena gertatu eta 680 egunera izarraren magnitudea 12,5era jaitsi zen.

AM Herculisen motako izar aldagarri kataklismiko bat da, bigarren mailako nano gorri batez eta lehen mailako nano zuri batez osatua dagoena. Lehenak materiala jaurtitzen dio biziki magnetizatutako bigarrenari.

## Kanpo estekak
Iparraldeko Zembla

**Iparraldeko Zembla** (errusieraz *Се́верная Земля́*, "Iparraldeko Lurra") Artikoan,  inguruan, dagoen Errusiako uhartedia da. Siberiako Taimyr penintsulatik Vilkitski itsasarteak banatuta dago. Ozeano Artikoaren bi bazterreko itsasoak, mendebaldeko Kara itsasoa eta ekialdeko Laptev itsasoa hain zuzen ere, banatzen ditu.

Iparraldeko Zembla lehendabizikoz 1913an aurkitua eta 1930 eta 1932 artean kartografiatua izan zen, munduko azken uhartedi aurkitua izanik. Politikoki, Errusiako Krasnoiarsk kraiko zati bat da. Ez du biztanle finkorik, errusiar base zientifikoa baino ez.

## Uharteak 
Iparraldeko Zemblak lau uharte handi eta 70 txiki ditu bere 37.000 km² azaleran

Uhartediko lau uharte nagusiak honakoak dira:

* Urriko Iraultzaren uhartea (*Остров Октябрьской Революции*) 14.170&nbsp;km².
* Boltxebike uhartea (*Остров Большевик*) 11.031&nbsp;km².
* Komsomolets uhartea (*остров Комсомолец*) 9.006&nbsp;km².
* Pioner uhartea (*стров Пионе́р*) 1.527&nbsp;km².

Txikien artean hona hemen nagusienak:
* Schmidt uhartea 467&nbsp;km².
* Mali Taimir uhartea (*Малый Таймыр*) 232&nbsp;km².
* Starokadomski uhartea (*Остров Старокадомского*).
* Sedov uhartedia
* Lishni uhartea
* Vostotxnii uhartea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Borja Ekiza

**Borja Ekiza Imatz** (Larraga, Nafarroa Garaia, 1988ko martxoaren 6a) Euskal Herriko futbolari ohia da. 

## Biografia 
Atzelari postuan jokatzen zuen, Athleticekin. Borja Ekiza 2002an heldu zen Athleticen harrobira, Txantreatik. 2011ko urtarrilaren 8ko BBVA Ligako jardunaldian, Joaquín Caparrósekin debutatu eta taldean geratu zen, Fernando Amorebieta, Aitor Ocio edo Ustaritz beteranoen kalterako. 31 urterekin futbol profesionaletik erretiratu behar izan zen, eskuin orkatileko arazo kronikoak zirela eta.

## Kirol Ibilbidea 
*2024ko maiatzak 24an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa: Athletic Club
Hayk

**Hayk Handia** (,  ahoskatua), armeniar mitologian armeniar herriaren sortzailea da. Bere istorioa batik bat V. mendeko Moses Khorenatsi idazlearen *Armeniako historia* liburuan azaltzen zaigu.

Moses Khorenatsi idazlearen arabera, Hayk Torgom-en seme da, Torgom Gomer-en seme da, Gomer Japheth-en seme da. Juansher historialariak dioenez, Hayk munduaren lehendabiziko buruzagi izan zen Nimrod erraldoiaren zerbitzuan egon ziren zazpi anaietako bat da.

Armeniako Biblian Orion izar-multzoaren izena Hayk da.

## Kondaira 
Jainkoak Babelgo dorrea suntsitu ostean, lurreko gizakiak eta erraldoiak hizkuntza ezberdinak hitz egiten hasi ziren eta elkar ulertzeko modurik topatu ez zutenez, haien artean borrokan hasi ziren. Guztien gainetik Bel erraldoia munduaren buruzagi bilakatu zen. Hayk eta beste 300 pertsona Ararat lurraldera joan ziren ihesi. Bel orduan bere armadarekin Araratera joan zen Hayk eta jendea esklabo harrapatzera baina Hayk-ek armada bat osatu zuen Van lakuaren ertzean, esklabo gisa menperatuta bizi ordez, borrokatzeko. Gudan Hayk-ek Bel gezi batez hil zuen.
Casanare (departamendua)

**Casanare** Kolonbiako 32 departamenduetako bat da, herrialdearen erdi-ekialdean dagoena, Orinocoko eskualdean. Iparraldean Arauca departamenduarekin du muga, mendebaldean Boyacá eta Cundinamarcarekin eta hego-ekialdean Meta eta Vichadarekin. 44.640 kilometro koadroko eremua du eta 2016an 362.698 biztanle zituen. 19 udalerri ditu. Hiriburua Yopal da (123.361 biztanle 2010ean).

1990eko hamarkadan Cusiana eta Cupiaguan petrolio eremu handiak aurkitu ziren. 790 kmko oliobide batek garraiatzen du petrolioa Coveñasko porturaino..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Todacolombia.com: Casanare
Cauca (departamendua)

**Cauca** Kolonbiako 32 departamenduetako bat da, herrialdearen hego-mendebaldean dagoena, Pazifikoko eta Andeetako eskualdeetan banatua.
Iparraldean, Valle del Cauca departamenduarekin du muga; ekialdean, Tolima, Huila eta Caquetárekin; hegoaldean, Nariño eta Putumayorekin; eta mendebaldean, Ozeano Barearekin. 29.308 kilometro koadroko eremua du, eta 2016ean 1.391.889 biztanle zituela kalkulatu zen. Hiriburua Popayán da (265.702 biztanle 2010ean).

39 udalerri ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   El departamento del Cauca, rtspecialties.com
Identitate funtzio

Matematikan, **identitate funtzioa** *M* multzo baten eta bere buruaren artean definitzen den funtzio bat da, elementu bati elementu bera esleitzen diona.

## Notazioa 
Identitate funtzioa honela adieraz daiteke:

:id_M : M \mapsto M

:id_M(x) = x \,

## Propietateak 
* f : M \mapsto N edozein funtziorako hau betetzen da: f \circ id_M = f = id_N \circ f  (non "\circ" ikurrak funtzioen konposizioa adierazten duen).

* Identitate funtzioa idenpotentea da, hau da:
:id_M(id_M(x)) = id_M(x) = x \,

## Adibidea 
 \mathbb{R}-tik \mathbb{R}-rako f(x)=x \, funtzioaren irudikapen grafikoa lerro zuzen bat da, 45° angeluarekin Koordenatu-jatorritik igarotzen dena.

## Kanpo estekak
1310 Villigera

**1310 Villigera** asteroide gerrikoan aurkitutako 1310. asteroidearen izena da. 1932ko otsailak 28an aurkitu zuen Friedrich Karl Arnold Schwassmannek Hamburgotik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1932 DB** zen.

## Kanpo estekak
1312 Vassar

**1312 Vassar** asteroide gerrikoan aurkitutako 1312. asteroidearen izena da. 1933ko uztailak 27an aurkitu zuen George van Biesbroeckek AEBetako Wisconsin estatuko Williams Bay herritik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1933 OT** zen. Bere izena Vassar Unibertsitateagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Zeharkako lerro

Hezkuntzan, **zeharkako lerro** terminoa curriculumaren arlo jakin batean kokatu ez baizik eta arlo guztiak *busti* egiten dituen jarrera eta baloreei dagokie, hala nola bakea, ingurumenarekiko errespetua, sexu-berdintasuna eta osasuna. Zeharkako lerroak bideratzean, baloreak curriculumaren edukietan sartzeaz gainera, ikastetxearen antolakuntzari eta barneko irakasleen arteko harreman eta jarrerei eragin behar zaiela hartu behar da kontuan.

## Kanpo estekak
1313 Berna

**1313 Berna** asteroide gerrikoan aurkitutako 1313. asteroidearen izena da. 1933ko abuztuak 24an aurkitu zuen Sylvain Arendek Uccletik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1933 QG zen. Bere izena Suitzako hiriburua den Bernagatik jasotzen du. Badu ilargi bat, **S/2004 (1313) 1** izenekoa, 2004ko otsailak 6 eta 12 bitartean aurkitu zutena René Roy, Stefano Sposetti, Nicolas Waelchli, Donald P. Pray, Nathanaël Berger, Christophe Demeautis, Daniel Matter, Russell I. Durkee, Alain Klotz, Donn R. Starkey, Vincent Cotrez eta Raoul Behrendek argi kurbaren behaketetan oinarrituta.

## Kanpo estekak
1314 Paula

**1314 Paula** asteroide gerrikoan aurkitutako 1314. asteroidearen izena da. 1933ko irailak 16an aurkitu zuen Sylvain Arendek Uccletik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1933 SC** zen.

## Kanpo estekak
Betiko loa

***Betiko loa*** (*The Big Sleep*) Raymond Chandlerek 1939an idatzitako eleberri beltza da. Protagonista Philip Marlowe detektibea da, Raymond Chandleren pertsonaiarik ezagunena.

Argumentuaren ezaugarri nagusia konplexutasuna da. Izan ere, badaude izaera biko pertsonaia asko, baita narrazioan zehar azaltzen diren sekretuak ere. Izenburua heriotzaren eufemismoa da, liburuan “betiko loa egiteari” buruzko hausnarketa agertzen baita.

## Argumentua 
Sternwood jeneralak Philip Marlowe kontratatzen du Geiger izeneko liburu-saltzaile bat xantaia egiten ari zaiolako bere alaba Carmeni buruz. Jeneralaren beste alabak uste du bere aitak detektibea kontratatu duela etxetik alde egindako senarra aurkitzeko. Geiger bere apartamentuan tirokatuta hil denean, Carmen biluzik eta drogaturik han dagoelarik, Philip Marlowek badaki bere ikerketak hasi baino ez du egin.

## Pertsonaiak 
* **Philip Marlowe**: detektibea.
* **Sternwood jenerala**: Marlowe kontratatzen du.
* **Carmen Sternwood **: jeneralaren alaba txikia.
* **Vivian Regan**: jeneralaren alaba nagusia.
* **Rusty Regan**: Vivianen senarra. Etxetik alde egin omen zuen Eddie Marsen emaztearekin.
* **Bernie Ohls**: Barrutiko fiskalaren laguntzailea. Marloweren adiskidea.
* **Arthur Gwynn Geiger**: Liburu-saltzailea. Xantaia egiten dio jeneralari, Carmeni buruz.
* **Joe Brody**: Carmenen maitale ohia. Xantaia egiten dio jeneralari.
* **Eddie Mars**: kasino baten jabea. Txantaje-egilea.
* **Mona Mars**: Eddie Marsen emaztea. Etxetik alde egin omen zuen Rusty Reganekin.

## Zinema 
1946an Howard Hawks estatubatuar zinema zuzendariak eleberri honetan oinarritutako *The Big Sleep* filma estreinatu zuen, bertan Humphrey Bogart eta Lauren Bacall aktoreak protagonista izan zirelarik.

## Kanpo estekak
Tas-Tas Irratia

**Tas-Tas Irratia** Bilboaldeko irrati komunitario eta librea izan zen. 1992an sortu zen, 80ko hamarkadan Bilboko hainbat auzotan aritzen ziren zenbait irrati libretan ibilitako kideren ekimenez *(Ortzadar, Iluna, Txomin Barullo,* etab.). FMko 97an igortzen zuen seinalea. 2013ko martxoan irratiko batzarrak ibilbidea amaitzea erabaki zuen. Orduan, irratiko kide batzuk, beste lagun batzuekin batera, 97FM irrati proiektu berria jarri zuten abian.

Arrosa Irrati sareko sortzaileetako bat eta haren kide izan zen, baita AMARC Munduko Irrati Komunitarioetako Elkarteko eta ReMC Estatu Espainoleko Hedabide Komunitarioetako Sareko kidea ere. Hala Bedi eta Eguzki irratiekin batera *Suelta la Olla* goizeko magazina egiten zuen; Hala Bedi, Antxeta eta Info7 irratiekin batera, aldiz, *Zebrabidea* arratsaldeko magazina.

Bilboko konpartsen artean, *Zaratas*ek laguntasuna eskaintzen zion eta, Tas-Tas irratia desagertu zenean, konpartsa horrexek jaso zituen irratiaren jabego guztiak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskarazko irrati kateak

## Kanpo estekak 
*  tas-tas.org
* Elkarrizketa Argian Tas-Tas irratiko Mikel Estarronari, EAEko lizentzia banaketen inguruan (2012)
Ellsworth mendiak

**Ellsworth mendiak** Antartikako mendikaterik altuena da. Mendikatea 360 kilometrotan zehar hedatzen da eta 48 kilometroko zabalera du. Iparraldetik hegoaldera orientatua dago Ronne izotz hesiaren mendebaldeko zatian zehar.

Minnesota glaziarrak bitan banatzen du. Iparraldeko erdiak Sentinel mendikatea osatzen du eta hegoaldekoak Heritage mendikatea. Lehena, askogatik gainera, handiena eta ikusgarriena da, non Vinson mendigunea dagoen, 4.892 metroko altuerarekin Antartika osoko tontorrik garaiena dena. Mendi hauek 1935eko azaroaren 23an aurkitu zuen Lincoln Ellsworthek, Dundee uhartetik Ross izotz hesira egin zuen hegaldi historiko batean zehar. Esploratzaileak Sentinel mendikatea izen deskriptiboa eman zion.

## Kartografia 
Mendiak xehetasunez kartografiatu zituen Ameriketako Estatu Batuetako Geologia Zerbitzuak hantxe bertan datuak hartuz eta AEBetako Itsas Armadak 1958 eta 1966 bitartean eginiko aireko argazkien bidez. Mendikatea bi eraketa ezberdinez osatua zegoela begi bistan geratu zenean, *Advisory Committee of Antarctic Names*ek (US-ACAN) Sentinel mendikatea izena iparraldeko erdiari eman zion, eta Heritage mendikatea hegoaldekoari, Batzordeak mendikate guztia bere aurkitzaileak bataiatu zuen era berean deitzea gomendatu zuen arren.

## Klima 
Ellsworth mendietan, batez besteko tenperatura -30&nbsp;°Ckoa da. Espedizioentzako hilabeterik hoberenak azaroa eta urtarrila bitartean dira, uda erdialdea hego hemisferioan. Alabaina, inguru hartarako espedizio bat antolatzea lan zaila da, babes zientifiko ofizial bat edo diru asko izatea eskatzen baitu.

## Kanpo estekak
Adare lurmuturra

**Adare lurmuturra** Antartikako penintsula bat da, ekialdean duen Ross itsasoa mendebaldean duen Ozeano Antartikotik banatzen duena, eta Almirantetzaren mendikateak inguratzen duena. Toki hau kanpamendu base garrantzitsu bat izan zen Antartikako Esploraketaren Heroi Aroan.

## Historia 
Adare lurmuturra James Clark Rossek aurkitu zuen 1841ean eta bere laguna zen Adareko Bizkondearen omenez izendatu zuen (titulu hau Irlandako Adare herritik dator). Southern Cross espedizioak eta Aurora espedizioak euren kanpamendu basea hemen jarri zuten. Terra Nova espedizioko ipar taldeko kideak Adare lurmuturrean 1911 eta 1912 bitartean egon ziren eta gaur egun hondakinetan dagoen babesleku bat eraiki zuten.

## Kanpo estekak
Patois

***Patois*** frantses hiztunek, frantsesa ez den Frantziako estatuko hizkuntzak eta frantsesaren dialektoak izendatzeko erabiltzen duten mesprezuzko hitza da. Belgikan, Frantzian, Italian eta Suitzan hizkuntza gutxituak mesprezuz izendatzeko erabiltzen dute, eta oso gutxitan Kanadan.

Normalean hizkuntza hauek erromantzeak dira, hau da oïl hizkuntzak, okzitaniera, frankoprovenzera, katalana eta galiar-italiar hizkuntzak. Inoiz edo behin bretainiera edo euskara izendatzeko ere erabili dute.

Bere gutxiespen-zentzua dela eta, hizkuntzalariek ez dute hitza erabili, eskualdeko hizkuntzak edo aldaerak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mendi Transantartikoak

**Mendi Transantartikoak** deritzona etenaldiren batekin, Adare lurmuturra eta Coats Lurraldearen artean hedatzen den mendilerro antartiko bat da. Mendi hauek ekialdeko Antartika eta mendebaldeko antartika banatzen dituzte. Ross itsasoaren mendebaldetik eta Ross izotz hesiaren mendebalde eta hegoaldeko zatietatik doazen zenbait izendun jarraikako mendikateak, Horlick mendiak, Thiel mendiak, Pensacola mendiak, Shackleton mendikatea eta Theron mendiak hartzen ditu bere barnean.

Izen hau AEBetako ACANek (Antartikako Izenei buruzko Batzorde Aholkularia) iradoki zuen 1962an, eta ordutik nazioarte mailan onartua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laba domo

[thumb|250px|[Mono-Inyo Craters|Mono Cratersetako bat, erriolitazko domo baten adibidea.]]
**Laba domoa** sumendi baten laba likatsuzko erupzio motel baten ondorioz sortzen den gutxi gora-behera zirkulu forma duen muino bat da. Labaren biskositate edo itsaskortasunak ez du hau bere tximiniatik urrutiegi isurtzen uzten solidotu baino lehen. Domoek zenbait ehunka metroko altuera lor dezakete, eta motel eta modu jarraian hilabetetan edo urtetan haz daitezke. Egitura hauen aldeak harkaitzezko zati ezegonkorrez osatuak daude. Gas presioa metatzeko aukera dagoenez, domoak, bere historian zehar eztandazko erupzioak izan ditzake. Laba domo baten zati bat oraindik barnean harkaitz urtua eta gasak dituenean kolapsatzen denean, hodei piroklastiko bat sor dezake, gertaera bolkanikoen motarik hilgarrienetakoa dena. Laba domoekin lotutako beste arrisku batzuk jabegoen suntsiketa, basoko suteak eta izotz edo elur guneetatik gertu hodei piroklastikoek hasitako laharrak dira. Laba domoak mundu osoan estratosumendien ezaugarririk nagusienetako bat dira.

[thumb|[Erriolitazko domoa Novaruptan, Katmaiko Parke Nazionalean, Alaskan. Eztanda handi baten hasierako gertakari izan zen 1912an, inguruan Katmairen tontorra kolapsarazi zuena eta Hamar Mila Keen Harana sortu zuena.]]
[ezkerrera|thumb|Laba domoak [Saint Helens mendiaren kraterrean.]]

Munduko laba domo aktiboenen artean Indonesiako Java uhartean dagoen Merapi mendia, Soufrière Hills Montserraten eta Washington estatuko Saint Helens mendia. Lassen Peak, Kalifornia iparraldean, munduko laba domorik handienetako bat da, eta Saint Helens mendiarekin batera, Ur-jauzien mendikateko sumendien artean XX. mendean (1914-1921) eztanda egin duen bakarra izateagatik bereizten da.

Domoak sumendi baten barnean sor daitezke azaleratzera iritsi gabe, kasu horretan denboraren igaroan azalera daitezkeelarik higaduraren aurkako euren erresistentziagatik, orduan paisaian nabarmentzen diren harkaitzezko orratzak eratuz.

## Kanpo estekak
Léon Vanderkindere

**Léon Vanderkindere** (1842ko otsailak 22 &ndash; 1906ko azaroak 9), historialari, akademikari eta politikari belgiar bat izan zen.

Vanderkindere Sint-Jans-Molenbeeken jaio zen klase ertaineko familia batean. Bere aita, Albert Vanderkindere, politikari Liberal bat izan zen. Albert Brabanteko probintziako biltzar probintzialeko kidea izan zen 1844tik 1850 arte lehenik eta 1854tik 1859 arte ondoren, urte honetan hilez. Molenbeekeko alkate ere izan zen 1842 eta 1848 bitartean, eta ondoren Ucclekoa, nora familia bizitzera joan zen 1854an.

Léon Vanderkindere Bruselako Unibertsitate Libreko irakaslea izan zen, Errege Akademiako kidea. Bere aita bezala aktiboa izan en politika liberaletan eta Uccleko alkate izan zen 1900etik 1906an hil zen arte. Uccleko plaza bat eta kale bat bere omenez izendatuak daude.
Alderdi Liberala (Belgika)

**Alderdi Liberala** (; ) 1846 eta 1961 artean existitu zen alderdi politiko bat izan zen. 1961ean Askatasuna eta Aurrerapenaren Alderdia bihurtu zen, Partij voor Vrijheid en Vooruitgang/Parti de la Liberté et du Progrès edo PVV-PLP Omer Vanaudenhoveren buruzagitzapean.

## Historia 
Alderdi Liberala 1846an sortu zen, Belgikako lehen alderdi politiko bezala. Walthère Frère-Orbanek alderdi berriaren lehen estatutua idatzi zuen. 1887tik 1900era arte, Alderdi Progresista (, ) Alderdi Liberalarekiko erabat independente existitu zen.

## Presidenteak 
* 1920 - 1921 : Albert Mechelynck
* 1924 - 1926 : Edouard Pécher
* 1927 - 1933 : Albert Devèze
* 1933 - 1934 : Octave Dierckx
* 1935 - 1936 : Léon Dens
* 1936 - 1937 : Victor de Laveleye
* 1937 - 1940 : Emile Coulonvaux
* 1940 - 1945 : Jane Brigode eta Fernand Demets (elkarpresidentzia)
* 1945 - 1953 : Roger Motz
* 1953 - 1954 : Henri Liebaert
* 1954 - 1958 : Maurice Destenay
* 1958 - 1961 : Roger Motz
* 1961 : Omer Vanaudenhove

## Kide esanguratsuak 
* Jules Bara
* Gustave Boël (1837-1912), industrialaria
* Charles Buls, Bruselako alkatea (1881-1899)
* Eugène Defacqz
* François-Philippe de Haussy, (1789-1869), Belgikako Banku Nazionaleko lehen gobernaria.
* Constant de Kerchove de Denterghem
* Walthère Frère-Orban
* Charles Graux
* Paul Hymans, Nazioen Ligako lehen presidentea
* Paul Janson
* Paul-Émile Janson, Belgikako lehen ministroa
* Joseph Lebeau
* Albert Lilar
* Adolphe Max, Bruselako alkatea (1909-1939)
* Eudore Pirmez
* Eugène Prévinaire, (1805-1877), Belgikako Banku Nazionaleko bigarren gobernaria.
* Jean Rey (1902-1983), Europar Batzordeko Presidentea
* Charles Rogier
* Gustave Rolin-Jaequemyns
* Ernest Solvay (1838-1922), kimikaria, industrialaria eta filantropoa.
* Henri Story (1897-1944)
* Pierre Van Humbeeck
* Jan Van Rijswijck
* Pierre-Théodore Verhaegen, Bruselako Unibertsitate Librearen sortzailea
* Raoul Warocqué

## Kanpo estekak
Wrangel uhartea

**Wrangel uhartea** (errusieraz: *о́стров Вра́нгеля*, *ostrov Vrangelya*) Ozeano Artikoko uhartea da, Txuktxi itsasoa eta Ekialdeko Siberiako itsasoaren artean kokatuta. 180° meridianoak zeharkatua, Nazioarteko egun aldaketa lerroa ekialderantz mugitu zuten handik Txuktxi penintsula saihesteko. Gertuen duen lurraldea Herald uhartea da

Wrangel uharteak zein Herald uharteak Erreserba Natura osatzen dute, Errusiako Ingurumen Ministerioak kudeatua. Uhartea eta inguruko urak 1976an *zapovednik* (natura erreserba zorrotza) sailkatu zuten eta 2004an Unescok gizateriaren ondare kategoria eman zion.

Uharteak 125 kilometroko zabalera eta 7.600 km² azalera du. Lekurik garaiena Sovetskaia mendia da, 1.096 metro dituena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ernesto Ladrón de Guevara

**Ernesto Ladrón de Guevara López de Arbina** (Durruma, Donemiliaga, Araba, 1950eko abenduaren 30a) politikaria da. Desagertutako Unidad Alavesako alderdikidea izan zen, eta talde harekin hala Eusko Legebiltzarrean nola Arabako Batzar Nagusietan (2003-2007) jardun zuen. Aurretik PSEn ibilitakoa da, eta Ermuko Foroan sorreratik ibili da kide moduan, eta 2005ean elkartearen idazkari bihurtu zen.

Filosofian eta Hezkuntzako Zientzietako lizentzia eskuratu zuen eta Maisutzako diploma, Pedagogia Terapeutikoan espezializatua. *Educación y Nacionalismo* izeneko liburua argitaratu zuen, besteak beste.

2006ko azaroan saiatu zen Euskadin *Innovación Democrática* izeneko alderdia sustatzen, José María Montotok Madrilen sortutakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak