open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ricco (kraterra)

**Ricco kraterra** Ilargiko talka-krater bat da. LQ01 lau-angelukoan dago. 65,8 kilometroko diametroa du. Izena Annibale Riccòren omenez darama. Milankovic kraterrik handienaren hego-ekialdeko ertzean dago. Hego-mendebaldera diametro bat baino gutxiagora Karpinskiy dago, hego-ekialdean, berriz, Roberts.

Egitura nahiko berria da, eta ez da degradatu beste inpaktu batzuen higaduraren ondorioz. Ertzeko ezponda ondo zehaztuta dago, hego-mendebaldean izan ezik. Alboko isurialde horretan, Karpinskyren material eiektatuak ahoaren gainean jartzen dira, eta barruko zoruaren ertzeraino iristen dira. Barnealdeko gainerako paretak erorketa uniformea du leku batzuetan, eta gainalde aldapatsua eta beste batzuetan askatutako materialezko terrazak ditu. Terraza handienak ipar-mendebaldean daude, eta ertzak Milankoviceko lurzoruaren laurdena hartzen du.

Riccoren barruko lurzoruak eremu nibelatuak ditu, eta erdiko puntuaren inguruan gandorrak daude. Gailur horietatik nabarmenena erdiko puntuaren ipar-ekialdean dago. Beste gandor txikiago bat du hegoaldean, eta gandor baxu bat iparraldeko sektoreko lurrean. Era berean, behe-muino batzuk kraterraren zoruan altxatzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ivan Silaiev

**Ivan Stepanovitx Silaiev** (; Bakhtyzino, 1930eko urriaren 21a - Nizhni Novgorod, 2023ko otsailaren 8a) sobietar eta errusiar politikaria izan zen. SESBeko lehen ministroa izan zen 1991ko abuztuaren 28tik abenduaren 25era.

Leonid Brezhneven gobernuan hegazkingintzako eta makineriaren industriako ministroa izan zen, baita Alderdiaren Batzorde Zentraleko kidea ere. Mikhail Gorbatxovek 1985ean izendatu zuen lehen ministrorde, eta 1990ean kargua utzi zuen Errusiako Sobietar Errepublika Sozialista Federatiboko  ministroen kontseiluko buru izateko. Boris Jeltsinen neurri batzuk babestu zituen, baina SESB desegitearen aurka agertu zen.

1991ko abuztuaren 28an, lehen ministro "de facto" bihurtu zen, estatu-kolpeak porrot egin eta ministroen kontseilua desegin ondoren. SESBa desegin ondoren, Jeltsin enbaxadore errusiar Europar Batasunean izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peary (kraterra)

**Peary kraterra** Ilargiko talka-krater bat da. LQ01 lau-angelukoan dago. 78,8 kilometroko diametroa du. Izena Robert Pearyren omenez darama. Latitude honetan kraterraren barrualdeak oso argi gutxi jasotzen du eguzkitik, eta, beraz, kraterraren zoruaren hegoaldereneko zatiak itzalak estaltzen ditu etengabe. Lurretik, kraterra iparraldeko ilargi-linboan agertzen da, eta albotik ikusten da.

Kraterra ia biribila da, ipar-ekialdeko ertzean irtengune bat dauka. Hego-mendebaldeko ertzean arrakala bat du, eta krater txikiago bati lotzen zaio, Florey higatuari. Pearyren kanpoko ertza ere higatuta eta higatuta agertzen da, kraterraren zoruan zehar itzal luzeak sortzen dituen mendi-eraztun zimur bat sortuz.

Kraterraren zorua nahiko laua da, baina krater txiki batzuek markatzen dute, batez ere hego-ekialdean. Barnealdearen hegoaldeko herena itzaletan bilduta dago, eta, beraz, haren ezaugarriak irismen-metodoen bidez baino ezin dira bereizi (adibidez, LIDAR).

Byrd, krater higatu bat, labak urez betea, Pearyren hegoaldeko ertzetik hurbil dago. Ipar-mendebaldean, ilargi-polorako bidearen laurden baten inguruan, Hermite kraterrik handiena dago. Poloaren beste aldean, Ilargiaren aurpegi ezkutuan, Rozhdestvenskiy are handiagoa dago.

2004an, Johns Hopkins Unibertsitateko Ben Bussey doktoreak zuzendutako talde batek, Clementine misioak hartutako irudiak erabiliz, Pearyren ertzeko lau eskualde menditsu ilargi-egun osoan argiztatuta zeudela zirudien. "betiereko argiaren tontorren" ezaugarri hori (izen ofizialik gabe) Ilargiaren linboak ardatz-inklinazio txiki bat duelako gertatzen da, krater polar askoren hondoan itzal iraunkorra sortzen duena. Ilargiaren hegoaldeko poloan ez dago betiereko argiaren antzeko lurralderik. Clementineren irudiak Ipar Ilargiko hemisferioaren udako denboraldian hartuak izan ziren, eta oraindik ez da ezagutzen lau mendi hauek tokiko neguan noizbait itzalpean batzen ote diren.

Pearyren iparraldeko ertza etorkizunean Ilargia kolonizatzen hasteko kokaleku posibletzat jotzen da argiztapen konstante horren ondorioz, tenperatura egonkor samarra eta eguzki-elikaduraren iturri etengabea emango lukeena. Era berean, etengabe itzaldurik dauden eta ur izoztua eduki dezaketen eremuetatik gertu dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julia Paievska

**Julia Heorhivna Paievska** (ukraineraz: Юлія Георгіївна Паєвська; nazioarteko transliterazioa: *Yuliia Paievska* edo *Yulia Paevska*; Kiev, 1968ko abenduaren 19a), bere ezizenez **Taira** (ukraineraz: Тайра), ukrainar ekintzaile, diseinatzaile eta atleta bat da. *Tairaren Aingeruak* izeneko anbulantzia boluntarioen taldea sortu zuen, Donbassen, zerbitzu medikoa egiten zuen bitartean, 2014. urtetik aurrera.

Paievska ezaguna egin zen 2022ko Ukrainako inbasioan, errusiarrek 2022ko martxoaren 16an atxilotu eta espetxeratu zutenean, eta, batez ere, ekainaren 17an askatu zutenean.

*New York Times* egunkariak nabarmendu zuen, orduan, Paievska ausardiaren eta sakrifizioaren ikur bat bihurtu zela, Ukrainatik harago.

2022an BBCren 100 emakume inspiratzaileen zerrendan sartu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Flores

**María Flores** edo **María Meca** (Eivissa,1775 &ndash; XIX. mendea) Espainian esklabotza indargabetu aurretik bere askatasuna eta bere alabarena lortu zuen emakumea.

## Biografia 
Mariaren gurasoak Oranen bahitu eta esklabo egin zituzten eta ondoren Eivissako Juan Tur-eri salduak izan ziren. Gurasoak bezala, Maria 1790. urtera arte Joan Tur Gotarredona abokatuaren esklabo izan zen. Hau hiltzean Bernat Guaschen jabetzara pasa zen, orduan Mariak 16 urte zituen eta jabez aldatzeaz gain izena ere aldatu zuen, María Meca izatetik María Flores izatera pasa zen.

### Askatasunaren aldeko borroka gorteetan 
1820an bere askatasunaren alde borrokatzen hasi zen, 1821ko martxoaren 28an Gorteek bilkura berezia ospatu zuten bere kasua eztabaidatzeko. Erabakia hartu bitartean, bera eta bere alaba, Rita, Eivissako nagusi politikoaren babespean jartzea eskatu zuen.

## Bibliografia 
* Joan Planells Ripoll (1991). *Els darrers esclaus d’Eivissa.*
* Antoni Ferrer (2011). *Captius o esclaus a Eivissa.*

== Erreferentziak

## Kanpo estekak
Dionysios Solomos

**Dionysios Solomos** (; Zante, 1798ko apirilaren 8a - Korfu, 1857ko otsailaren 9a) greziar olerkaria izan zen. Greziako poeta nazionala da.

Zanten jaio zen, Kreta uharteko familia batean. Konde baten eta familiako neskame baten semea izan zen. Aita hil ondoren, tutorearekin Italiara joan zen ikastera, eta 1817an zuzenbidean graduatu zen Paviako Unibertsitatean. Han idatzi zituen olerkiak italieraz.

1818an sorterrira itzuli eta poesia greko demotikoz idazten hasi zen. Bere lan nagusia "Askatasunaren ereserkua". Nikolaos Mantzaros musikarekin *Imnos is tin Eleftherian* Greziako ereserki nazionala bihurtu zen.

## Lanak 
* Eis korin i opoia anethrefeto mesa eis monastiri
* Sto thanato tis mikris anipsias
* Pothos
* I skia tou Omirou
* Anamnisis
* Evrikomi
* Eis filon psyxoraggounta
* O thanatos tis orfanis
* To oneiro
* O thanatos tou voskou
* H Psyxoula
* Pros ton Kyrion Lodovikon Strani
* Pros ton Kyrion Georgion Dhe Rossi
* I Agnoristi
* Kakioma
* Imnos is tin Eleftherian (1823)
* Nekriki Odi
* Poiima lyrikon eis to thanato tou Lord Byron (1824)
* Eis monachin (1829)
* Eis Marko Botsari (1823)
* I katastrofi ton Psaron (1824)
* Eis to thanato kyrias Agglidas
* I Farmakomeni (1826)
* I Farmakomeni ston Adi
* Lampros
* O Kritikos (1833)
* Eleftheroi Poliorkimenoi (1826–1844)
* Porfyras (1849)
* Nikiforos o Vryennios
* Eis to thanato Aimilias Rodostamo (1848)
* Eis Fragkiskan Fraizer (1849)
* Eis to thanato tis anipsias tou
* Pros ton Vasilea tis Elladas
* O Anatolikos Polemos-The Eastern War
* Carmen Seculare
* Ellinida Mitera
* I Protochronia (1824)
* To Iatrosymvoulio (1825)
* To oneiro (1826)
* H Tricha (1833)
* *I anoixi*
* *To kalokairi*
* Odi tou Petrarchi
* O Dialogos (1822–1825)
* H Gynaika tis Zakynthos (1826–1829)

### Italieraz 
* La Distruzione di Gierusalemme
* Ode per la prima messa
* Rime Improvvisate
* La navicella Greca
* Saffo
* Orfeo, sonetto
* Sonetto in morte di Stelio Marcoran
* L'albero mistico (frammento-extract)
* L'avvelenata (frammenti)
* Il giovane guerriero (frammenti)
* La madre Greca-The Greek Mother
* La donna velata-The veiled woman
* L'usignolo e lo sparviere
* Orfeo
* Porfyras
* Per Dr. Spiridione Gripari (1820)
* Elogio di Ugo Foscolo (oratio in memoriam, 1827)

## Kanpo estekak
Joy Ezeilo

**Joy Ezeilo**  (Enugu, 1966) nigeriar abokatu bat da, giza eskubideen aldeko ekintzailea.

Nigeriako Unibertsitateko Zuzenbide Fakultateko dekanoa izan zen, eta Nazio Batuen Erakundeko pertsonen trafikoari buruzko kontalaria, 2008tik 2011ra. 1990eko hamarkadaren amaieran, *Women Aid Collective* (WACOL) sortu zuen, eta 25 urtean 60.000 nigeriar emakumeri ostatua eta laguntza juridikoa eman die. *Tamar Sexual Assault Referral Center* izeneko babes zentroa sortu zuen, abusuen biktimei laguntzeko. Giza Eskubideen Sari Nazionala irabazi zuen Nigerian 2019an, eta Niger Ordenaren Ofiziala jaso zuen aktibismoagatik eta giza garapenari egindako ekarpenagatik. 2022an Emakume Afrikarren Lidergo Sareko (AWLN) nigeriar ataleko lehendakariordea izan zen, eta Enuguko Estatuko Ikerketa Judizialeko Paneleko kide ere bai, poliziaren basakeriak eta hilketa estrajudizialak ikertzeko

2022an, Joy Ezeilo BBCren 100 emakumeen zerrendan sartu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ambositra

**Ambositra** Madagaskarreko erdigunean dagoen hiria da. Ambositra Amoron'i Mania eskualdeko eta Ambositra barrutiko hiriburua da. 

Zafimaniry tribuaren presentziaren ondorioz (Betsileo tribuaren azpitalde bat) zur tailuaren industriaren gune nagusia da Madagaskarren. Egurrezko kutxak, xake-taulak eta irudiak saltzen dituzten saltoki asko daude.

Ambositrako elizbarrutia hirian dago eta Fidelis Rakotonarivo gotzainak zuzentzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Niloufar Bayani

**Niloufar Bayani** (persieraz: نیلوفر بیانی; Teheran, 1986) irandar ikertzaile eta ekintzaile bat da, basabizitzaren kontserbazio biologiaren esparruan lan egiten duena. 2019an, espioitza kargu batez epaitu zuten, ateak itxita egindako auzi batean, eta 10 urteko espetxe zigorra ezarri zioten.

## Gaztaroa eta hezkuntza 
Niloufar Bayani 1986an jaio zen Teheranen (Iran).

## Ibilbidea 
Graduatu ondoren, Nazio Batuen Ingurumen Programako (NBIP) proiektuen aholkularia eta aholkularia izan zen Bayani, 2012 eta 2017 bitartean.

2017. urteko udan, Irango Faunaren Ondarearen Aldeko Fundazioarekin (PWHF) bat egin zuen. Irango erakunde ekologista bat da, Kavous Seyed-Emamik eta beste ekologista irandar batzuek sortua.  Iranen basabizitza babesteko proiektuetan lan egin zuen, eta zazpi probintziatan tranpa kamerak jarri zituen arrisku kritikoan bizi den Asiako gepardoa (*Acinonyx jubatus venaticus)* kontrolatzeko.

## Atxilotzea eta espetxeratzea 
Bayani 2018ko urtarrilean atxilotu zuen iraultza islamiarraren zaindarien armadak, espioitza leporatuta.

2019an, Bayanik gutun ireki bat idatzi zuen Ali Khamenei aiatolari, poliziaren galdetzaileek tratu gogorra eman ziotela azalduta. 2020ko otsailaren 18an, BBC Persiak gutun batzuk argitaratu zituen, Bayanik Evingo espetxetik idatzitakoa; haietan, jasandako torturak zehazten zituen. BBCk egindako txosten baten arabera, banandu eta bakartuta atxilotua eduki zuten zortzi hilabetez, eta torturatzeaz gain itauntzaileek sexu erasoekin mehatxatu zuten. Bayanik azaldu zuen galdetzaileek Seyed-Emamiren argazkia erakutsi ziotela; haren gorpua espetxeko ziegan aurkitu zuten, atxilotu eta bi egunera, funtzionarioen esanetan bere buruaz beste egin ondoren.

Nazio Batuen Giza Eskubideen Kontseiluak, 2020ko urtarrilaren 28an, Iranen giza eskubideen egoerari buruzko txosten bat argitaratu zuen, Kontalari Bereziaren kezka larria agertzen zuena, funtsezko giza eskubideen errespetuari dagokionez. Dokumentuaren 29-31 paragrafoetan, atxilotutako zortzi ekologisten kasua aipatzen zen; horien artean Bayani. «Etsai den estatuari laguntzea» leporatzeaz gain, 2012 eta 2017 bitartean Nazio Batuen Ingurumen Programako proiektuen aholkulari gisa jasotako diru sarrerak itzultzera ere kondenatu zuten. Kontalariak dei egin zien Irango agintariei, komunitate zientifikoak Irango herriaren alde egindako lanaren errespetua bermatzera. aktiboki lagundu dio Bayaniri, Irango agintari publikoei gutunak bidalita, unibertsitateetan haren aldeko mintegiak antolatuta eta sare sozialen bidez.

Galdekatzaileek Bayaniri emandako tratu txarren berri luze eta zabal eman zen sare sozialetan. Twitter-en egindako jakinarazpen batean, Mostafa Tajzadeh ekintzaile politiko erreformistak egia eskatu zuen Bayaniren kasuan eta indarkeriaren egileen zigorra.

## Aitorpenak 
2022an, BBCren 100 emakume inspiratzaileen zerrendan sartu zuten Niloufar Bayani.

## Erreferentziak
Copiapoa

***Copiapoa*** Txileko iparraldeko basamortuko eta lehorreko kostaldeko kaktusaren genero bat da. 26 espezie inguru biltzen ditu. Espezie horiek aldatu egiten dira beren forman (esferikoa edo pixka bat kulunkatua) eta gorputzaren kolorean (marroia edo urdin-berdexka). *Copiapoa* izen generikoa [[Copiapó]n duen kokapenari dagokio.

## Taxonomia 
Generoa Britton & Rose deskribatu zuten eta *The Cactaceae; descriptions and illustrations of plants of the cactus family* 3: 85. 1922 aldizkarian argitatu zuten. Espezie tipo hau da: 'Echinocactus marginatus* Salm-Dyck. = *Copiapoa marginata* Britton & Rose.

## Espezieak 
250px|thumb|*Copiapoa cinerea*
250px|thumb|*Copiapoa humilis sub. tenuissima*
* *Copiapoa ahremephiana* Taylor & Charles
* *Copiapoa atacamensis*
* *Copiapoa calderana* F.Ritter
* *Copiapoa cinerascens* Britton & Rose
* *Copiapoa cinerea* Britton & Rose
* *Copiapoa coquimbana* Britton & Rose
* *Copiapoa dealbata* F.Ritter
* *Copiapoa decorticans* Taylor & Charles
* *Copiapoa desertorum* F.Ritter
* *Copiapoa echinoides* Britton & Rose
* *Copiapoa esmeraldana* F.Ritter
* *Copiapoa fiedleriana* Backeberg
* *Copiapoa grandiflora* F.Ritter
* *Copiapoa haseltoniana*
* *Copiapoa humilis* Hutchison
* *Copiapoa hypogaea* F.Ritter
* *Copiapoa krainziana* F.Ritter
* *Copiapoa longistaminea* F.Ritter
* *Copiapoa marginata* Britton & Rose
* *Copiapoa megarhiza* Britton & Rose
* *Copiapoa mollicula*
* *Copiapoa montana* F.Ritter
* *Copiapoa paposoensis*
* *Copiapoa serpentisulcata* F.Ritter
* *Copiapoa solaris* F.Ritter
* *Copiapoa taltalensis''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Copiapoa espezieen zerrenda ilustratua.
* :http://cactiguide.com/cactus/?genus=Copiapoa
Mahats-Herri konpartsa

**Mahats-Herri** 1978an Begoñan sortu zen konpartsa bat izan zen.   1978ko Bilboko Aste Nagusian konpartsa moduan hasi eta hurrengo urterako fanfarre bat, txistulari banda eta kartoizko banda sortzea erabaki zuten. Konpartsak Bilboko lehen aste nagusietan eta ihauterietan parte hartu zuen (1978-1981). Konpartsako sortzaileen artean hauek egon ziren: Bego-Oña dantza taldea, Ugarteburu kaleko kartoizko banda, Arabella eta Bost Batean-ekoa, eta Otxarkoagako abesbatza.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sonia Charcan
* Joxean Llorente
* Andoni Olivares
* Kepa Sarasola

## Kanpo estekak 
ezkerrera|thumb|173x173px|Mahats Herri Konpartsa  (1978-1981)
Pehmoaino

**Aino Asta Marjatta Morko**, izen artistikoa **Pehmoaino** duena (Tampere, Finlandia, 2001eko uztailaren 1a) abeslari eta aktore finlandiarra da. Pop eta indie-pop estiloak jorratzen ditu eta finlandieraz abesten du.

## Biografia 
13 urte zituela Finlandiako *The Voice Kids* talent showa irabazi zuen eta "Päästä mut irti" singlea atera zuen. Izen artistikoa *Aino* zuen orduan. Ouluko Madetoja musika kontserbatorioan biolontxeloa jotzen ikasi zuen. Ukelelea ere jotzen du.

2021ean Helsinkira aldatu zen eta *Pehmoaino* izenarekin bi single atera zituen, "Sekaisin" eta "Rakasta mua". 2022an EP bat atera zuen, *Kaukana koto* ("Etxetik urrun") izena duena. 

## Diskografia 
* *Kaukana koto* (2022) - EPa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Charlie Faulkner

**Anthony George "Charlie" Faulkner** (Newport, 1941eko otsailaren 27a - 2023ko otsailaren 9a) galestar hamabosteko errugbilari eta entrenatzailea izan zen, harroin postuan aritzen zena.

Funtsezko jokalaria izan zen 1970eko hamarkadako Pontypool RFC taldean. Bobby Windsor eta Graham Pricerekin batera, **Viet Gwent** edo **Pontypooleko aurrealdeko lerroa** deiturikoa osatu zuen. Gainera, Newport Saracens RFC, Cross Keys RFC, Barbarian F.C. eta Monmouthshire taldeetan jokatu zuen.

Galesko errugbi selekzioarekin 1975ean jokatu zuen lehen partida 34 urterekin eta 27 jokatu zituen guztira. British and Irish Lions taldearen 1977ko biran ere parte hartu zuen.

Erretiratu ondoren Newport RFC entrenatu zuen. Judo-gerriko beltza izan zen, eta galdategi bateko langilea.

## Erreferentziak
Zinema-editore

thumb|250px|Zinema-editore bat 1946an.
thumb|250px|Edizio-mahai zahar bat.
**Zinema-editorea**  (muntatzaile eta film editore ere deitua) da muntatze-fasean film bat egiteko prozesuan muntaketa-ekipo batekin eszenak eta sekuentziak konposatzeaz arduratzen den profesionala da, filmaren narratibaren berezko ekintzak, gaiak edo emozioak lortzeko. Prozesu hori lortzeko, muntaia-plano bihurtutako bista- eta soinu-errodajeko hartualdien antolaketa, banaketa, iraupena, konbinazioa eta aldibereko lotura sekuentziala erabiltzen dira. Muntatzailearen lana, funtsean, postprodukzioan garatzen da, hau da, filmaketa amaitu eta estreinaldiaren arteko etapan.

Zinemaren lehen garaietan, prozesu hori eskuz egiten zen, negatiboa moztuz eta itsatsiz. Geroago, mobiola sartu zen, mahai bat, eta bertan film-biribilkiak kargatzen ziren, prozesua errazteko. Geroago iritsi ziren ordenagailuak edizio ez linealeko softwarerekin.

Haren lan filmaren azken bertsioa sortzeko ezinbestekoa bada ere, sarritan bere garrantzia sarritan ezkutua gelditzen da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jarraitutasuna
* Film-editatze

## Kanpo estekak
Garaldea

***Garaldea. Sobre el origen de los vascos y su relación con los guanches***, Federico Krutwigek idatzitako saiakera liburua da. 1978 urtean kaleratu zen Txertoa argitaletxearekin. Bertan Europako mendebaldean sustrai etnokultural aurreindoeuropear bat deskribatzen du, zeinaren gaur egungo aztarna bizidun bakarra euskara litzatekeen.

Liburuan planteatzen duen ideia Dominik Wölfel arkeologo austriarrak kanariar uharteetan eginiko ikerketetan oinarritzen da. Guantxeen hainbat elementu linguistikok kointziditzen dute, Krutwigen esanetan, Europako mendebaldeko hizkuntzekin, baina ez Europa ekialdeko hizkuntza eslabiarrekin ezta Afrika iparraldeko berbereekin. Krutwigek guantxeak lotzen ditu Europako mendebaldean garaturiko megalitoen konplexu kulturalarekin.

Horrekin batera, arkeologian eta hizkuntzalaritzan erabiltzen diren teoriak aztertzeko bide bat aurkeztu zuen, teoria axiomatikoak eta teoria enpirikoak bereiztuz, orduan garatzen ari zen zibernetikaren zientzien arabera.  

## Kanpo estekak
Telmo Irureta

**Telmo Irureta** (Zumaia, 1989ko urtarrilaren 8a) aktore eta umorista da.

## Biografia 
Bi urte zituenean garun-paralisiak jo zuen, Magisteritzan eta Pedagogian lizentziaduna, Psikologia ikasten ari da. Donostiako Arte Eszenikoen tailerrean hiru urte egin zituen. Film laburren, bakarrizketen eta antzezlanen protagonista izan da.
[ezkerrera|thumb|*[Sexberdinak*, 2024ko Donostia Antzerki Saria.]]
Bere orain arteko lan nagusia Fernando Franco Garcíaren *La consagración de la primavera* filma izan da; film hau Donostiako Zinemaldian 2022ko sail ofizialean aurkeztu zen. Geroago, aktore berri onena sailean, Goya Sarietan irabazi egin zuen 2023an.

Antzerkian *Sexberdinak* lana Kepa Errastirekin batera idatzi, eta Aitziber Garmendiarekin antzeztu zuen 2023an. Mireia Gabilondoren gidaritzapean, Sexua du ardatz antzezlanak, ezgaitasunak dituztenen eta ez dituztenen sexu ohiturak eta bizipenak alderatzen ditu obrak. 

## Antzezlanak 
* *Sexberdinak*, Kepa Errastirekin batera idatzita. Donostia Antzerki Saria irabazi zuen 2024an. 

## Filmografia 
* *Robarte una noche* (2018), film laburra. Zuzendaria: Fernando Vera Moreno.
* *La consagración de la primavera* (2022). Zuzendaria: Fernando Franco.

## Sariak eta aitortzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Arana Arts Agencyren webguneko aurkezpena.
* :Elkarrizketa *Deia*n, 2022/10/24.
* :Telmo Irureta Filmaffity webgunean.
Baietz lehenengoan!

thumb|Google bilaketa euskaraz (Baietz lehenengoan!)
**Baietz lehenengoan!** (ingelesez, ''I'm Feeling Lucky* edo *IFL*), Googleren bilatzailean, web erako interfazean eskaintzen duen botoi-erako bilaketa modua da, zeinak ez duen emaitza zerrenda bat ematen, baizik eta zuzenean bidaltzen zaituen bere indizearen araberako lehen aukerara.

## Euskaraz 
Hainbat hizkuntzatan formulazio desberdina da. Euskarazkoa, ekarpen boluntarioa euskal internautena, Garikoitz Araolaza ekintzaileak proposatu zuen 21. mendearen hasiera. *Baietz lehenengoan!* ez da itzulpen literala, baina botoiak egiten duenaren ideia ondo transmititzen du. Inguruko erdara batzuetan zortearen ideiak (*lucky* ingelesez) esplizituagoa da: *J'ai de la chance* (frantsesez), *Voy a tener suerte* (gazteleraz), *Segur que tinc sort* (katalanez).

## Erabilpena 
Bilaketa-modu horren eraginkortasunak adierazten du Googlek bere emaitzei eta haiek sailkatzeko ordenari konfiantza handia diela. Marketin keinu bat da, Googlek bere PageRank sistemaren sendotasuna erakusteko.

Marissa Mayer Googleko exekutiboak 2007an adierazi zuenez, bilaketan egindako kontsulten % 1ak baino gutxiagok erabiltzen zuen "Baietz lehengoan" modua. Portzentaia txikia izanagatik, urte berean Tom Chávez publizitateko aholkulariak kalkulatu zuen botoiaren erabikpenak urtean 110 milioi dolarreko diru-sarrerak murritzagoak ekarriko zizkiola Googleri, zeren eta emaitza-zerrendan publizitaterik erakusten ez duten klikak dira hara doazenak, eta emaitzetako publizitate aukerak ziren orduan Googleren diru sarrera nagusia.

2008an Google Chrome nabigatzailea eta geroxeago mugikorreko bilaketak areagotzearekin, 2010eko hamarkadatiik  aurrera Googleren bilaketa botoiak ez dira hain errelebanteak. Bilaketak URL barratik edo zuzenean Google.com ireki gabe egiten direnez, ikusi ere gutxiago egiten da *I'm feeling lucky / Baietz lehenengoan!'' botoia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Euskarazko Google bilaketa interfaze nagusia (2023-02-10ean probatua).
Jack Frost (1998ko filma)

***Jack Frost***, 1998ko Troy Miller estatubatuarrak zuzendutako fantasiazko komedia film bat da. Michael Keaton, Kelly Preston, Mark Addy eta Joseph Cross aktoreek antzeztu zuten.

Frank Zappa musikariaren lau seme-alabetako hiru agertzen dira: Dweezil Zappa, Ahmet Zappa eta Moon Unit Zappa.

## Argumentua 
AEB, Colorado, Medford fikziozko udalerria, Jack Frost (Michael Keaton) bere bizitzako zatirik handiena bidaiatzen igarotzen duen abeslari bat da, ondorioz ezin du Charlie semeaz behar bezala arduratu. Jack auto istripu batean hiltzean, Charlie (Joseph Cross) lurjota geldituko da, baina Jack elur panpin batean berpiztuta agertuko zaio. en un accidente de automóvil, Charlie se queda muy triste hasta que Jack regresa reencarnado en un muñeco de nieve

## Aktoreak 
* Michael Keaton: Jack Frost
* Kelly Preston: Gabby Frost
* Joseph Cross: Charlie Frost, Jack eta Gabbyren semea
* Mark Addy: Mac MacArthur
* Henry Rollins: Sid Gronic
* Mika Boorem: Natalie
* Andrew Lawrence: Tuck Gronic
* Eli Marienthal: Spencer
* Will Rothhaar: Dennis
* Taylor Handley: Rory Buck
* Ahmet Zappa: Makina elurgarbitzailearen gidaria
* Paul F. Tompkins: Audientziako kidea
* Dweezil Zappa: John Kaplan, musika agentea
* Jay Johnston: Telebistako eguraldi iragarlea
* Jeff Cesario: Irratiko iragarki esataria
* Scott Kraft: Natalieren aita
* Ajai Sanders: Telebistako elkarrizketatzailea
* John Ennis: Kamioi gidaria
* Wayne Federman: Dave, polizoa
* Pat Crawford Brown: Izotz-hockey atezaina
* Trevor Rabin: Trevor, The Jack Frost musika taldeko gitarrajolea
* Lili Haydn: Lili, The Jack Frost musika taldeko biolinjolea
* Lou Molino III: Lou, The Jack Frost musika taldeko bateriajolea
* Scott Colomby: Scott, The Jack Frost musika taldeko baxujolea
* Moon Unit Zappa: Eskolako irakaslea (krediturik gabe)
* Mike Butters: Deabruaren irakaslea (krediturik gabe)
* Stevie Ray Vaughan: Bere burua antzeztuz

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Lina Meruane

**Lina Meruane Boza** ( Santiago, Txile, 1970) txiletar kazetaria, idazle eta irakaslea da. Bere lana, gaztelaniaz idatzia, ingelesera, italierara, portugesera, alemanera eta frantsesera itzuli da. 2011n Anna Seghers saria irabazi zuen bere lanaren kalitateagatik, eta 2012an Sor Juana Inés de la Cruz saria, *Sangre en el ojo* eleberriagatik.

## Biografia 
Santiagon jaioa, palestinarren eta italiarren ondorengoa da; Nelly Meruane aktorearen eta Ricardo Meruane umoristaren iloba da. 

Lina Meruane kontalari eta kazetari kultural gisa hasi zen. 1997an, Txileko Kultura eta Arte Garapenerako Funts Nazionalaren (FONDART) idazketa-beka jaso zuen.Meruanek bi eleberri argitaratu zituen New Yorkera abiatu aurretik, New Yorkeko Unibertsitateko literatura hispanoamerikarreko doktoretza-ikasketak egitera.

2011n, Anna Seghers saria jaso zuen, eta, hurrengo urtean, *Sangre en el ojo* lanagatik, XX. Sor Juana Inés de la Cruz saria irabazi zuen. Sari hori, ohikoa den bezala, Guadalajarako Nazioarteko Liburu Azokan eman zioten. Epaimahaia Yolanda Arroyo Pizarro, Antonio Ortuño eta Cristina Rivera Garza idazleek osatu zuten.

Brutas Editoras-en sortzailea eta zuzendaria izan zen, desagertua dagoen zigilu independentea, Santiago de Chiletik eta Manhattanetik liburuak argitaratu zituena, zenbait kritikarik *Literatura de los hijos* delakoan sartu dute.]

2018an, *Las renegadas* (Lumen, Santiago, 2018) atera zen. Meruanek 88 poema idatzi zituen, Gabriela Mistralen "feminitatearen eta Txilerekin duen harremanaren ikuspegi konplexua azaltzeko".

## Lana 
; Ipuinak
    

; Eleberriak
    

; Dramaturgia

* *Un lugar donde caerse muerta / Not a leg to stand on*, *Fruta podrida* eleberriaren egokitzapen dramatikoa, Meouranek eta Txileko Martín Balmaceda antzerki-zuzendariak egina; argitalpen elebiduna, Guillermo Calderónen hitzaurrearekin, eta ingeleserako itzulpenarekin, Sarah Thomas, Diaz Grey Editores, 2012 (Hegoaldeko Tropikoa, Uruguai, 2013)

thumb|Meruanek bere liburuak sinatzen, Puerto de Ideas 2016 kultur jaialdian

; Ez-fikzioa
    

; Ikusmen-saiakuntza

* *Cinco personas en busca de su personaje/ Bost pertsona bere pertsonaiaren bila*. Abian den proiektua. Lehen zatia, Luciano Piazzak zuzendua.
*

; Antologietan

Haren *kontakizunak* honako aldizkari hauetan agertu dira: *Lateral* (Bartzelona), *Two Lines* (Kalifornia), *Bomb* (New York), *The Literary Review* (New York), *Nuestra América* (Lisboa), *Otro cielo* (Uruguay), eta *Salidas de madre (*Txile), *Relatos & Resaca* (Txile), *Se habla español* (Estatu Batuak), *Con pasión* (Txile), *Pequeñas resistencias III* (Espainia), *MicroQuijote* (Barcelona), *El futuro no es nuestro* (Argentina, Bolivia, Mexiko, Txile, Hungría, Panama, Estatu Batuak , Peru), *Excesos del cuerpo* (Argentina), *Schiffe aus Feuer* (Alemania), besteak beste.

## Sariak 
* 2006: Eleberri Argitaratu Onenaren Saria, *Fruta Ustelen* eskutik (Kultura eta Arteen Kontseilu Nazionala).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
*
Nigar Marf

**Nigar Marf** (Irak, 1972) erizain ezaguna da, Kurdistango Silêmanîko ospitalean erreketa-unitateko arduraduna.

## Lana 
Bi hamarkada baino gehiagoko esperientzia du erreduretan, bai zainketa intentsiboetan, bai pediatriako alorrean. Bere buruari su emanez inmolatu nahi duten emakume asko ere tratatu ditu; hau oraindik ohikoa den praktika bat da herrialdean. Paziente horiek, etxeko indarkeria jasan ostean, tratu txar psikologiko zein fisikoen txosten klinikoekin, bere buruaz beste egiten saiatzen dira eta askotan lortzen dute.

Bizirik atera direnekiko duen konpromisoagatik eta Irakeko genero-indarkeria gero eta handiagoa denaren aurka ahotsa altxatzeagatik, BBC britainiarrak Nigar Marf sartu zuen 2022ko 100 Emakumeen zerrendan, hau da, urte horretan munduko emakumerik inspiratzaile eta eragingarrienen zerrendan. Shanaz Ibrahim Ahmed Irakeko Lehen Damak zoriondu zuen erizaina, eta BBCri ere eskertu zion emakume kurduen balioa aitortzeagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Nigar Marfi buruzko bideoa.
Fernando Franco García

**Fernando Franco García** (Sevilla, 1976) zinema zuzendari eta muntatzaile espainiarra da, Goya Saria irabazi zuen 2014an, zuzendari berri gisa, *La herida* filmarekin, eta Goya Sarirako izendatu zuten *Blancanieves* filma muntatzeagatik, 2013an.

## Biografia 
Ikus-entzunezko Komunikazioan lizentziatu zen Sevillako Unibertsitatean, eta muntaian espezializatu zen Madrilgo Erkidegoko Zinematografia eta Ikus-entzunezko Eskolan. 2001ean, muntatzaile gisa hasi zen lanean, eta 20 film baino gehiagotan egin zuen lan, besteak beste, Pablo Berger zuzendariaren *Blancanieves* filmean. 2012ko muntaia onenaren Goya sarirako izendatu zuten. Laster, lan hori zuzendaritzarekin batera egin zuen, eta hainbat film labur eta bideoklip filmatu zituen. 2013an bere lehen film luzea zuzendu zuen, *La herida*, eta Donostia Zinemaldian parte hartzeko aukeratu zuten. Epaimahaiaren sari berezia jaso zuen, eta Francok zuzendari berri onenaren Goya saria ere eskuratu zuen.

Irakaskuntzan ere lan egiten du, Muntaia espezialitateko burua da Madrilgo ECAMen, eta Bartzelonako ESCACekin eta Kubako EICTVrekin kolaboratzen du.

## Filmografia zuzendari gisa 
### Luzemetraiak
**La herida* (2013)
**Morir* (2017)
**La consagración de la primavera* (2022)

### Laburmetraiak 
**Mensajes de voz* (2007)
**The end* (2008)
**Tu(a)mor* (2009)
**Les variations Dielman* (2010)
**Room* (2011)
**La media vuelta* (2012)
**El lugar adecuado* 2016)

### Bideoklipak 
* *Vetusta Morla - Lo que te hace grande*
* *Javier Corcobado - Te estoy queriendo tanto*
* *Javier Corcobado - Losing touch with my mind*
* *Vetusta Morla - El hombre del saco*
* *Vetusta Morla - Fuego*
* *Vetusta Morla - Deséame suerte*

## Filmografia zinema-editore gisa 
**Viaje al cuarto de una madre* (2018)
**Las altas presiones*
**Alacrán enamorado* (2013)
**10.000 noches en ninguna parte* (2012) 
**Blancanieves* (2012)
**No tengas miedo* (2011)
**El idioma imposible* (2010)
**Bon appétit* (2009)
**Déjate caer* (2007)
**Aparecidos* (2007)
**Cargo* (2006)
**Esquizo* (2006)
**Nordeste* (2005)
**Goodbye, America, an Al Lewis portrait* (2005)
**15 días contigo* (2005)
**A esteticista* (2004)
**Polígono sur* (2003)
**Peor imposible* (2002)
**Canícula* (2002)
**Cuatro puntos cardinales* (2002)
**Portman, a la sombra de Roberto* (2001)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Municipium

[thumb|300px|Malacako (egungo [Málaga|Malaga) hiri-legearen 4. kapitulua. Testuan zehazten da Malaca herri federatua izatetik *municipium* izatera pasa zela.]]
***Municipium***-a (pluralean *municipia*) Antzinako Erromako hiriek izan zezaketen estatusetako bat zen. Etimologikoki, udalerriko *municipes*-en ("betebehardunen") edo hiritarren arteko gizarte-kontratua zen. Herritarrek beren gain hartzen zituzten betebeharrak, modu komunitarioan, pribilegioen eta babesaren truke. Herritar bakoitza *municeps* bat zen.

Erromatar koloniekin alderatuta, *municipium*-ak maila baxuagoa zuen, baina autonomia handiagoa. Aldi berean, *oppida stimpendiaria* batek baino maila politiko altuagoa zuen, eta hiri (*civitas*) izendapena ez zuen herri edo biztanle-aglomerazioek (herri federatua*, praefecturae, fora, vici, conciliabula,* *castella*, *canabae*...) baino altuagoa ere. 

## Erromatar koloniak eta *munizipia*-k 
Kolonia Erromak fundatutako kokaleku berri bat zen; *municipium*-a, berriz, Erromak beretutako herri edo hiria. *Municipium*-ak autonomia zuen eta tradizio kultural eta juridikoei eusten zien; kolonia, aldiz, Erromaren eredura egina zen. Kolonietan ez bezala, *municipium*-ean ez ziren ezinbestekoak, ez legionario beteranoak kokatzea, ez lurrak banatzea, ez hirigintza orokortzea. Baina koloniak abantaila fiskal nabarmenak 
zituen, eta baita ohore handiagoa ere; hori zela eta, *municipia* batzuk saiatu ziren kolonia estatusa lortzen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
Beste erromatar hiri, herri eta herrixka mota administrazioaren ikuspuntutik:

## Kanpo estekak
Susana Fortes

**Susana Fortes** (Pontevedra, 1959ko azaroaren 15a) pontevedrar idazlea, artikulugilea eta irakaslea da.

## Biografia 
Geografia eta Historian lizentziaduna da (Santiagoko Unibertsitatea), eta Amerikaren Historian lizentziaduna (Bartzelonako Unibertsitatea). Eleberriarekiko grina eta Valentziako irakasle-lana (Sorolla Institutua) uztartzen ditu. Espainierazko eskolak eta Artearen Historia eta hitzaldiak eman ditu Estatu Batuetan (Luisiana eta Kalifornia). Xosé Fortes Bouzán idazlearen alaba da eta Xabier Fortes kazetariaren arreba. Bere lanak polizia-generoa du. Literaturarekin eta zinemarekin zerikusia duten hainbat komunikabidetan ere artikulugilea da, eta oso lotuta ikusten du bere lana: «zinemaren sintaxia literaturan barneratuta balu bezala da».

## Lanak 
Hauexek dira bere lan batzuk: 
* *Querido Corto Maltés*, (1994, Tusquets), Narratzaile berrien Sariaren irabazlea.
* *Las cenizas de la Bounty* (1998, Espasa)
* *Tiernos y traidores* (1999, Seix Barral)
* *Fronteras de arena* (2001, Espasa), finalista del Premio Primavera de novela.
* *Adiós, muñeca* (2002, Espasa). Zineari buruzko artikulu hautatuak.
* *El amante albanés* (2003, Planeta) Planeta sariaren finalista.
* *El azar de Laura Ulloa* (2006, Planeta)
* *Quattrocento* (2007, Planeta)
* *Esperando a Robert Capa* (2009, Planeta), Fernando Lara Nobela Sariaren  irabazlea.
* *La huella del hereje* (2011, Planeta)
* *El amor no es un verso libre* (2013, Suma de letras)
* *Septiembre puede esperar* (2017, Planeta)
* *Tal como éramos* (2021, Ézaro)
* *Nada que perder* (2022, Planeta)

## Sariak eta aintzatespenak 
* Narratzaile berrien Sariaren irabazlea izan zen *Querido Corto Maltés*, (1994, Tusquets) lanarekin.
* Udaberriko Nobela Sariaren finalista izan zen *Fronteras de arena* (2001, Espasa) lanarekin.
* Planeta sariaren finalista izan zen *El amante albanés* (2003, Planeta) lanarekin. 
* Fernando Lara Nobela Sariaren  irabazlea izan zen *Esperando a Robert Capa* (2009, Planeta), lanarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sergei Terestxenko

**Sergei Aleksandrovitx Terestxenko** (; Lesozadovsk, 1951ko martxoaren 30a – 2023ko otsailaren 10a) kazakhstandar politikaria izan zen. Kazakhstango lehen ministroa izan zen 1991tik 1994ra.

Jatorriz ukrainarra, Siberian jaio zen eta 1969an Kazakhstanera joan zen ingeniaritza mekanikoa ikastera. Ingeniari aritu zen etxalde kolektibo batean eta alderdi komunistako burua izan zen herrian. 1991n, Kazakhstango Sobietar Errepublika Sozialistako lehen ministro izendatu zuten, eta, independentzia lortu ondoren, Kazakhstan independenteko lehen ministroa izan zen. 1994an, kargutik kendu zuten zentsura-aukera galdu ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urak aske

[thumb|[Artikutzako urtegia hutsik.]]
**Urak aske** Bego Zubia Gallastegik zuzendutako 2021eko film dokumentala da.  Filmin plataforman dago eskuragarri.

## Sinopsia 
[thumb|EHUko Ekologia katedradun [Arturo Elosegi 2019ko otsailean Artikutzako urtegi hustu berrian natura berreskuratzeko ikerketan.]]
Urak aske dokumentalak naturarekin dugun harremanari buruz hausnartzen du, eta etorkizunean biodibertsitatea izaten segitzeko zer bide egin behar genukeen irudikatzen du. Bi urtegi handi husteko eta haien presak kentzeko egindako urratsak azalduko dizkigu; Normandian (Frantzia) bata eta bestea Euskal Herrian bestea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Urak aske filmaren webgunea.
Sirisha Bandla

**Sirisha Bandla** (Guntur, India, c. 1988) Indiako ingeniari aeronautikoa da. Virgin Galactic-eko Gobernuko Gaien eta Ikerketa Eragiketen lehendakariordea da. Virgin Galactic Unity 22 misioan hegan egin zuen, eta espazioara joandakoen artean, Indian jaiotako bigarren emakumea bihurtu zen; baita Kármánen Lerroa igaro zuen Indiako jatorria zeukan laugarren pertsona, Rakesh Sharma, Kalpana Chawla eta Sunita Williamsen ondoren. 

2022. urtean BBC-k urteko 100 emakume inspiratzaileetariko bat izendatu zuen. Jaio ondoren, Bandlaren familia Tenalira joan zen, Gunturrera. Bandlak 5 urte bete arte, bere denbora bitan banatu ohi zuen: aitonaren etxea Hyderabadentzat eta amonaren etxea Tenalirentzat. Bandla geroago Houstonera joan zen, Estatu Batuetara gurasoekin.

Bandlak Purdueko Unibertsitatean jaso zuen bere ingeniaritza aeronautikoko lizentziatura. Horren ondoren, George Washington Unibertsitatean enpresa-administrazioko masterra lortu zuen.

## Ibilbidea 
Bandlak NASAko astronauta izatea desiatzen zuen, baina begietako arazo bat zela-ta, baztertu egin zuten arrazoi medikoengatik. Commercial Spaceflight Federation-en ingeniari aeroespazialarentzat lan egin zuen Matthew Isakowitzekin. Geroago, bere omenez, Matthew Isakowitz mezenazgo elkartea sortu zuen bere omenez.

2015. urtean Bandla Virgin Galactic-en sartu zen, eta gobernu-gaietako lehendakariorde gisa lan egiten du. 2021eko uztailaren 11n, igandean, Sir Richard Branson, Dave Mackay, Michael Masucci, Beth Moses eta Colin Bennettekin batera Bandlak Virgin Galactic Unity 22 proba-hegaldia egin zuen. Cohete hegazkina Lurraren gainetik  km (53 mm) egin zituen, eta tripulazioa FAAko astronauta komertzialtzat jo zuen. Hegaldian, Bandlak Floridako Unibertsitateko esperimentu bat egin zuen, grabitate-aldaketaren aurrean landareek nola erreakzionatzen duten ikertzeko. Bandlaren aitonak, Bandla Ragaiah doktoreak, bere hegaldiari buruz hauxe esan zuen: "Oso gaztetatik izan zuen zerua, ilargia eta izarrak esploratzeko asmo hori. Sirishak begiak jarri zizkidan espazioan, eta ez nau harritzen bere ametsa egia bihurtzeko edozer egiteko prest egoteak." Espazioko hegaldian, 89,9 km-ko altuera lortu zuen lurrazaletik gora. Hala ere, hegaldiko tripulazioko kidea ez zenez (VF-01 jaurtiketa automatizatua baitzen), Abiazioko Agintaritza Federalak Turista Espazial gisa sailkatu du.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2022ko abenduan, BBCko 100 emakumeetako bat bezala izendatua izan zen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nazanin Zaghari-Ratcliffe

**Nazanin Zag-Ratcliffe** ( )  (Taflesh, Iran, 1978ko abenduaren 26a) iraniar-britaniar hiritarra da, eta Iranen atxilotu zuten 2016ko apirilaren 3an. Britainia Handiaren eta Iranen arteko liskar luze baten parte gisa, 2022ko martxora arte egon zen kartzelan.

2022. urtean BBC-k urteko 100 emakume inspiratzaileetariko bat izendatu zuen.

## Lehen urteak eta Britainia Handian bizitzea 
Teheranen jaio eta hazi zen Nazanin Zag-Ratcliffe. Teherango Unibertsitatean, ingeleseko irakasle izan aurretik, Literatura ingelesa ikasi zuen. 2003ko lurrikararen ondoren, Bamek itzultzaile gisa lan egin zuen Japoniako Nazioarteko Lankidetza Agentziaren laguntza-ahaleginean. Ondoren, Gurutze Gorriaren eta Ilargierdi Gorriaren Elkarteen Nazioarteko Federazioan lan egin zuen, eta, ondoren, Osasunaren Mundu Erakundean, komunikazioen arduradun gisa.

2007. urtean Nazanin Erresuma Batura joan zen, London Metropolitan Unibertsitatera komunikazioaren kudeaketan masterra egiteko beka bat jaso ondoren. 2009ko abuztuan ezkondu zen Richard Ratcliffe-rekin, eta ezkontza horretatik alaba bat jaio zen 2014. urtean. Zag-Ratcliffe bihurtu zen 2013. urtean. Noizbehinka Iranera itzuli ohi zen, herrialdean geratu zen familia ikustera.

Zag-Ratcliffe BBC World Trust txapelketan lan egin zuen, 2009ko otsailetik 2010eko urrira arte, eta gero Thomson Reuters Fundazioan.

## Atxilotzea eta espetxeratzea 
2016ko irailaren hasieran, Irango gobernuaren kontra lan egiteagatik, bost urteko kartzela-zigorra ezarri zioten, konspiratzearen errudun deklaratu baitzuten. Espetxean zegoela, gose-grebak egin zituen Irango agintariak konbentzitzen saiatzeko, osasun-arazoetarako tratamendu medikoa eman ziotelako. 2020ko martxoaren 17an askatu zuten aldi baterako, COVID-19ko pandemian, baina kontrol elektronikoa jarriaz.

2017. urteko urrian Teheraneko fiskal nagusiak zera esan zuen: Zag-Ratcliffe atxilotuta zegoela "*BBCko Persiako kazetaritza-ikastaro bat* egiteagatik, Iranen aurkako propaganda zabaltzeko jendea bildu eta prestatzeko". Zag-Ratcliffe-k beti ukatu izan ditu haren aurkako espioitza-karguak, eta senarrak dio emaztea kartzelaratu egin zutela Erresuma Batuko zor baten ondorioz, 1979an Iranen tankerik ez zegoelako.

Ezarritako jatorrizko zigorra, 2021eko martxoaren 7an amaitu zen, baina martxoaren 14an bigarren kargu talde bati aurre egitea aurreikusita zegoen. Apirilaren 26an, gobernuaren aurkako propaganda jardueren errudun deklaratu zuten eta beste urtebetez kartzelaratu zuten. Apelazioa egin zuen arren, 2021eko urriaren 16an, apelazioa baztertu egin zuen Irango auzitegiak. Zag-Ratcliffe 2022ko martxoaren 16an askatu zen, Britainia Handiak Iranen 393,8 milioi librako zorra ordaindu eta berehala. Hurrengo egunean Erresuma Batura itzuli zen.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2022ko abenduan, BBCko 100 emakumeetako bat bezala izendatua izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Opuntia fragilis

thumb|Landarearen ikuspegia.
thumb|Arantzak.
***Opuntia fragilis*** (Nutt.) Haw. *Cactaceae* familiako espezie fanerogamoa da. Kanada Mendebaldean eta Estatu Batuetan aurki daiteke. 

## Deskribapena 
Opuntia fragilis modu trinkoan eta oso baxuan hazten da. Beheko aldean, 5 eta 10 zm, bitarteko hazkundea eta 30 zentimetro edo gehiagoko zabalera duten esterak sortzen dira. Zurtoin lauek forma obatua, eliptikoa edo zirkularra dute, urdin-berdexka kolorekoa. 2-4,5 zentimetro luze eta 1,2-2,5 zentimetro zabal dira. Hosto zorrotzek 3 zm arteko luzera dute. 3 eta 6 mm bitarteko areolak, beltzaran edo marroi kolorekoak, eta 2 glokidio. Loreak horiak dira, batzuetan berdexkak, 3-4 zm luze, eta 4,5 zentimetroko diametrora iristen dira. Fruitu berde eta gorri-berdeak luzanga eta lehorrak dira heldutasunean, 1,2 eta 2 zentimetro arteko luzera eta 1 eta 1,2 zentimetro bitarteko diametroa dutenak. Arantzaz beteta egon daiteke.

## Taxonomia 
### Etimologia 
Opuntia izen generikoa da, lehen aldiz Pliniok erabilita Opus hiriaren inguruan zegoen landarea izendatzeko; *fragilis*: latinezko epiteroa da, "hauskorra" adierazteko.

### Sinonimia 
* *Terecaulis fragilis*
* *Cactus fragilis* Nutt.	
* *Cactus pusillus* Haw.	
* *Opuntia brachyarthra* Engelm. & J.M. Bigelow	
* *Opuntia drummondii* Graham	
* *Opuntia fragilis var. brachyarthra* (Engelm. & J.M. Bigelow) J.M. Coult.	
* *Opuntia pusilla* (Haw.) Haw.
* *Opuntia tracyi* Britton	
* *Tunas fragilis* Nieuwl. & Lunell

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Egan's Rats

'''Egan's Rats'* (literalki, *Eganen Arratoiak'') krimen antolatuko gangster talde estatubatuarra izan zen. Botere handia izan zuen St. Louisen (Missouri), 1890etik 1924ra. 35 urteko delituzko jarduera izan zuten, besteak beste, kontrabandoa, langileen kontrola, boto-emaileen aurkako mehatxuak, armaz egindako lapurretak eta hilketak eginez. Batez ere irlandar-estatubatuarrak izan arren, Egan's Rats italo-estatubatuar gutxi batzuk eta etorkin judu batzuk hartu zituzten, bereziki Max "Big Maxie" Greenberg.

Thomas "Snake" Kinneyk eta Tom Eganek osatzen zuten taldea, eta XX. mendearen hasieran St. Louiseko erakunde kriminal nagusi bihurtu zen, hiriko terroristarik okerrenak zirela esan zitzaienean. Arratoiek bultzatu zuten hautontzietan behar zen boto demokratikoen kopurua egotea. Hauteskunde-taktikez gain, arratoiak ekintza antisindikalean, armaz egindako lapurretan eta trenbideen lapurretan aritu ziren. 1910eko hamarkadaren erdialdean, taldea kontrabandoaren negozioan sartu zen. 1921ean, Tom eta Willie Egan hil ziren, eta lidergoa William "Dint" Colbecki pasatu zitzaion. Egan's Rats Hogan Gang aurkariarekin gerrara joan zen laster, Willie Eganen heriotzaren erantzule zirela uste baitzuetan. Hogandarrak garaitu ondoren, prentsan arreta handia izan zuen gerra batean, arratoiak lapu armatu bihurtu ziren, diru-iturri nagusi gisa kontrabandoa egin ordez. 1924ko azaroan, Egan taldeko bederatzi kideri zigor luzeak ezarri zizkieten kartzela federalean, Stauntonen (Illinois) posta lapurtzeagatik. Egan's Rats-eko behe-mailako kide batzuk artean St. Louisen aritzen ziren bitartean, 1925ean taldea amaitutzat eman zen.

Espetxean sartu ez zituzten taldeko kideak herrialde osora zabaldu ziren. Rats ohi batzuk, Fred "Killer" Burke buru zutela, susmagarriak izan ziren San Valentin eguneko sarraskian sartuta zeudelako. Gero, taldeko kide Leo Vincent Brothers zigortu egin zuten 1930eko ekainean *Chicago Tribuneko* Jake Lingle erreportariaren hilketagatik.

## Kanpo estekak
Venus eta Marte Vulcanok harrapatuta

***Venus eta Marte Vulcanok harrapatuta*** () Joachim Wtewael margolariaren lana da, 1601ean egina. Kobre gainean egina, neurri hauek ditu: 21zm. x 15,5 zm. Mauritshuis arte-museoan erakusten da Herbeheretako Haga hirian.

## Deskribapena 
Koadro honetan mitologiaren istorio klasiko bat irudikatzen da. Venus Vulkanorekin ezkonduta zegoen, baina Marte zuen maitale. Apolo eguzkiaren jainkoak aurkitu zuen, eta Vulkanori eta gainerako jainkoei jakinarazi zien. Maitalea harrapatzeko, Vulkanok sare bat egin zuen bertan Marte harrapatzeko. Istorio hau Wtewaelek modu barregarri eta komikoaz azaltzen du, gaiaren beste bertsio batzuetan ikus daitekeen tonu moralistaren hurrun.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Margolanaren fitxa museoaren webgunean.
Veneranda Manzano

**Veneranda Gariko-Blanco Manzano**, **Veneranda Manzano** izenez ere ezaguna (Beloncio, Piloña, 1893ko apirilaren 27a &ndash; Oviedo, 1992ko otsailaren 10a), maistra eta politika izan zen, Bigarren Errepublikako diputatua.

## Biografia 
Asturiasko Beloncio parrokian jaio zen, Piloñako kontzejuan, 1893ko apirilaren 27an. [1] Maistra lanbidez Kuban bizi izan zen 1920ko hamarkadan.  1927an Espainiara itzuli zenetik, jarduera politiko bizia izan zuen. LLanesko Zirkulu Errepublikanoaren sorreran parte hartu zuen eta herri horretako elkarte sozialistaren buru izan zen, II. Errepublikaren etorrerarekin batera. 1933an, Oviedoko Gorte Errepublikanoetako diputatu hautatu zuten 1933ko hauteskundeetan. [4][5] Espainiako Gerra Zibilean umezurztegietan eta Adingabeen Batzordean lan egin zuen, UGTko irakaskuntzako langileen federazioko lehendakari hautatu arte. Hezkuntzako ikuskatzaile ere izan zen Valentzian eta Castellón. Espainiako Gerra Zibilaren amaieran Frantziara pasatu zen, han ikusmena galdu zuen eta geroago Mexikon finkatuko zen erbesteratu gisa. [6] Venerandari 1946an PSOEko afiliatu karneta kendu zioten Negrínekin eta haren gainerako jarraitzaileekin batera, 1947an PCEko kide bihurtu zen. [6] Asturiasera itzuli zen 1976an.

Oviedon hil zen, 1992ko otsailaren 10ean, 98 urterekin, bronkioetako gaixotasun baten ondorioz. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Páez-Camino, Feliciano (2007). La Constitución republicana de 1931 y el sufragio femenino. Madrid: Universidad de Mayores de Experiencia Recíproca. 
* Preston, Paul (2007) [1986]. The Spanish Civil War: Reaction, Revolution, and Revenge. Nueva York y Londres: W. W. Norton & Company. . 
*