Paleolitoa Gipuzkoan

[thumb|[Altxerriko elur-oreina, Goi Paleolitoan egindako labar-artea, garai horretako klima hotzaren erakusgarri dena.]]
**Paleolitoa Gipuzkoan** lehenengo gizakiak iritsi zirenean hasten da, *Homo heidelbergensis* espeziekoak ziurrenik, neandertalgo gizakiarekin jarraitzen du, eta ondoren iritsitako gizaki anatomikoki modernoen hedapenarekin amaitzen da. Gipuzkoa, pasabide natural gisa, Europako mendebaldean egondako hainbat kulturen baitan garatu da. Paleolitoa Neolitoko lehen nekazari eta abeltzainen iritsierarekin amaitu zen.

Urola eta Deba bailaretan zein altuera baxuko beste eremuetan zentratu da ikerketa, eta neandertalen eremu nabarmenak zein gizaki modernoek dekoratutako leizeak aurkitu dira. Horietako bi, Ekain eta Altxerri, Gizateriaren Ondare dira, euren labar-artearen kalitatearen ondorioz. XX. mendearen hasieran eta erdialdean Barandiaranek edo Altunak egin zuten ikerketa nabarmena, baina 1990eko hamarkadatik aurrera aztarnategi asko berriro aztertu dira, berriak ireki eta, XXI. mendeko teknikekin labar-artea eta Paleolitoko epeetako estratuak dituzten gune berriak aurkitu dira. XX. mendean nagusi zen euskal eremuaren isolamenduarekin hautsi, eta Euskal Bidegurutzea bezalako terminoak garatu dira. Gipuzkoako klimaren inguruko informaziorik zehatzena azken glaziazio aldi-artea (orain dela 130.000 urte hasi eta orain dela 115.000 urte amaitu zena) eta azken glaziazioarenak dira.

Glaziarren-arteko garaian, orain dela 127.000 urte inguru, klima epela eta hezea zen, eta itsas-maila gaur egungoa baino 6 metro altuagoa zen. Basoetan hostoerorkorrak zeuden: haritzak, pagoak, hurritzak, lizarrak, haltzak eta gaur egun gutxiago dauden xarmak eta pago lizarrak. Animalia handien artean bazeuden zaldiak, oreinak, zelaietako errinozeroak, makakoak, elefanteak, leizetako lehoiak eta hartzak.[thumb|Euskal kostaldeak azken glaziazioan zuen itxura, [Debako kale-informazio poster batean.]]Glaziazioan, ordea, basoak murriztu ziren, eta izotza hedatu zen, nahiz eta Gipuzkoan ez zen glaziarrik egon, Aralarren aurkitu den txiki bat izan ezik. Europan klima lehortu zen, baina Gipuzkoan hezeagoa zen, pinua eta urkia hedatu ziren hostogalkorren ordez, eta txilarra ere zabaldu zen. Itsas-maila ere nabarmen jaitsi zen, kostaldeko lerroa gaur egungotik asko urrunduz. Gizaki modernoa iritsi zenerako, Gipuzkoako klima ez zen hain hotza. Trantsizio horretako lehen arrastoak Labeko Koban aurkitu dira, ondo ikertua dagoen aztarnategia. Neandertalak desagertu ostean, orain dela 20.000 urte inguru, azken glaziazioaren egoera okerrena izan zen, itsas-ertza gaur egungoa baino 10-11 kilometro atzerago zegoen, eta ia basorik ez zegoen inguruan. Elur-oreina bezalako animaliak bizi ziren inguruan, baita errinozero iletsua, megazeroak edo mamutak ere. Orain dela 13.000 urte inguru hasi zen klima epeltzen, hostogalkorrak berriro agertu ziren, eta itsasoak pixkanaka egin zuen gora.

## Behe Paleolitoa 
[thumb|[Lezetxikiko besahezurra, Euskal Herrian datatutako zaharrena, orain dela 164.000 urte ingurukoa. Jesus Altunak aurkitu zuen 1964ko abuztuaren 20an, eta Joxe Migel Barandiaranek horrela jaso zuen bere egunerokoan: "*20n eguna. Arratsaldean Donosti’ra Intxausti’tar Jokinen alaba batayatzera. Bitartean Lezetxiki’n nere lagunak gizaezur bat arkittu die, Moustier arokoa edo lenagokoa*".]]
Gipuzkoako populazio aurkitzea Behe eta Erdi Paleolitoan ez da erraza, baina susma daiteke Atapuercan aurkitu badira orain dela milioi bat urteko giza aztarnak, Gipuzkoako lurraldean ere egon zitezkeela hain arbaso urrunak, *Homo heidelbergensis* espeziekoak, adibidez. Garai horretako *Homo* generoko arbasoak ehiztari-biltzaileak ziren, eta pentsatzekoa da eremu zabaletan mugitzen zirela. Europa eta Iberiar Penintsularen arteko pasabide naturala Gipuzkoa da, eta horrek jada mugimendu posibleen ideia bat ematen digu, garai horretako arrastorik aurkitu ez bada ere.

Gipuzkoan aurkitutako hezurrik zaharrena Lezetxikiko besahezurra da (Arrasate). 1964an aurkitu zuten, baina garaian egondako arazoak direla eta, zein bere testuinguruak dituen arazoengatik, oso zaila izan zen datatzen denbora luzez, eta oraindik eztabaida iturri da.

Behe Paleolitoko aztarnategi asko ez dira aurkitu Gipuzkoan, baina XXI. mendean ugaritu dira garai horretako aztarnak. Hiru dira aurkitutako fokuak: Deba ibaian gora Lezetxiki (I eta II) eta Artazu (indusketa egin ostean harrobiak suntsitu zuena); Urola ibaian Loiola, Arnaileta, Astigarragako koba eta, nabarmen Irikaitz; eta, azkenik, Jaizkibel inguruan J1 izeneko aztarnategia, kostan bertan zegoena. Oria, Urumea eta Bidasoan gora ez dira aurkitu garai horretako aztarnategirik. Irikaitzekoa aztarnategi berezia da, leku ireki batean dagoelako, ibaitik gertu, eta industria litikoko milaka ale eman dituelako. Industria litikoa acheuliarrarekin lotu dira bertako aurkikuntzak. Garai epelago batekoa da, ingurua batez ere haritzez inguratuta zegoen, eta tresnak egiteko erabilitako arroka gehienak ibaiak berak garraiatutakoak dira, nahiz eta badauden bitxiak diren batzuk, bulkanitakoak, adibidez. Arrizabalagak eta Iriartek proposatu dute, ditugun elementuak kontuan hartuta, *H. heidelbergensis* ez zela Gipuzkoan modu egonkorrean bizi, baizik eta Europa eta Iberiar Penintsulako pasabidearen baitan erabiltzen zuela, eta Urola eta Debako bailaretako korridoreak erabili zituztela bide horretan.

## Erdi Paleolitoa 
[thumb|[Lezetxikiko aurpegibikoa, V. mailan aurkitua, mousteriar teknikakoa.]]
Erdi Paleolitoa datatzen zaila da, karbono-14aren mugatik kanpo dagoelako. Gipuzkoan, neandertalen iritsierak esparru gehiago okupatzea ekarri zuen, eta bi industria litikorekin lotzen da: mousteriarra, hasieran, eta châtelperroniarra, amaieran; hala ere, châtelperroniarraren egiletza eztabaida iturri da.

Gipuzkoako giza-arrasto bakarra Lezetxikin aurkitutako hortz bat da. Hortza neandertaltzat hartu izan da hasieratik, baina bere estratigrafia konplexua zen. Hala ere, litekeena da neandertal batena izatea. Deba bailarako beste aztarnategi neandertal bat Urkuluko koba da, Lasturren. Nabarmenagoa da Mutrikun dagoen Zerratu, sekuentzia oso batekin. Urolan aurkitutako Erdi Paleolitoko sekuentzia bakarra Amalda da. Amaldako suharria Barrika, Urbasa, Trebiñu eta Lapurdiko kostaldetik datorrela aurkitu da, jarduera ekonomikoa aztertu duen lan batean. Portaera sinbolikoaren adierazgarri izaten da urrunetik ekarritako fosil, harri berezi edo maskorrak aurkitzea, eta Lezetxikiko III eta IVc mailetan aurkitu dira horrelakoak, bereziki Mediterraneotik ekarritako *Spondylus* maskor gorri bat.

Amalda IIIn duela 100.000 eta 90.000 urte bitartean eta duela 65.000 eta 55.000 urte artean neandertalen okupazioa egon zen. Azken okupazioko aztarnak baskoniarra deitzen den industria litikoaren parte dira, hasieran Ipar Euskal Herrian identifikatu zen mousteriar lanabesen aldaera bat. Jaizkibelen inguruan ere aire-libreko eremuak daude, eta ikertzaileek uste dute gehiago agertu daitezkeela, pasabide naturala izateaz gain, urbanizatu gabeko eremua delako. Guadalupeko baselizaren inguruan eta labarrean J16 izeneko beste puntu batean aurkitu dira Erdi Paleolitoko materialak.

## Goi Paleolitoa 
thumb|Barandiaran eta Altuna, Lezetxikin lanean. Lezetxikik duen sedimentuen segidak Gipuzkoako Paleolitoko lekukorik onenetako bat bilakatzen du.
Goi Paleolitoa gizaki anatomiko modernoaren edo Cro-Magnonaren iritsierarekin lotuta dago. Karbono-14ak jada eman ditzake data zehatzagoak, baina oraindik eztabaidan daude hasierako hainbat data, batez ere kronologia fintzen den bitartean. Goi Paleolitoa kultura litikoen arabera banatzen da, eta duten hedapena gutxi gorabeherakoa da: Châtelperroniarra orain dela 36.000 eta 34.000 urte bitartean, Aurignac aldiaren hasiera orain dela 34.000 urte, eta garapenekin orain dela 28.000 urterarte, eta Gravette aldia orain dela 28.000 urtetik orain dela 21.000 urte artera. Gipuzkoara gizaki modernoa noiz iritsi zen jakitea zaila da, baina Iberiar penintsulara orain dela 42.000-40.000 urte artean iritsi ziren. Pirinioak zeharkatzeko bi leku daudenez, Gironako probintzia eta Gipuzkoa, eta Akitania aldean arrasto ugari aurkitu direnez, litekeena da Gipuzkoa pasabide naturala izatea hasieratik. Hala ere, aurkitutako châtelperroniar horiek neandertalei egozten bazaizkie, lehen Aurignac aldiko arrasto zaharrenak Labeko Kobakoak dira, orain dela 38.000 urtekoak.

### Gizaki modernoaren iritsiera 
Aurkitutako arrastoetan berriro ere ibarren egitura ikusten da. Deba bailaran dagoen Lezetxikiz gain, bere azken mailatan gizaki modernoen arrastoak dituena, Arrasaten zegoen Labeko Koba da interesgarriena. Arrasateko saihesbidea eraikitzeko lanetan suntsitu zen, baina 1988 eta 1989 bitartean urgentziazko lana egin zen bertan, sedimentu guztia aztertu eta ateratzeko. Aurignac aldiko sekuentzia osoa dago bertan, nabarmena euskal kobazuloen artean. Aurkitutako objektuen artean grabatu txiki eta eskematiko bat dago, Gipuzkoan aurkitutako zaharrena izan daitekeena. Gertu, Mendaroko lurretan, Aldatxarren dago, hau ez hain erabilia baina Gravette aldiko okupazioa izan zuena. Animalia masailezur batekin egindako datazioak orain dela 27.730 urteko antzinakotasuna eman du mailetako batentzat.

Urolako bailaran Ekain da kobazulorik interesgarrienetako bat, baina batez ere Madeleine aldian da ezaguna. Hala ere, châttelperron, aurignac eta gravette aldietako arrastoak ere baditu. Irikaitzek ere Goi Paleolitoko okupazioa izan zuen, nahiz eta Behe Paleolitoko arrastoekiko denbora asko igaro. Handik gertu dago ere Amalda, gravette edo solutrear garaiko aztarnak dituena bere mailetan. Amalda VIn aurkitu dira *Littorina obtusata* zulatuz egindako zintzilikarioak, eta "ehiza-arrastoak" deitzen direnak (ebaki-lerroak multzoan dituzten hezur zatiak).

Oria bailaran aztarnategi bakarra dago garai horretakoa, Ataungo Usategi Kobea, neurri txikikoa eta indusketa gutxirekin oraindik. Interesgarria da, hala ere, Izturitzetik kanpo aurkitutako azagaia izturiztar bakanetako bat aurkitu delako bertan. Urumea arroan bi gune garrantzitsu daude, bata Donostian bertan, Ametzagainan, non Irikaitzen antzekoa izan daitekeen gune ireki bat dagoen. Bestea Errenteriako Aizpitarteko leizeak dira, zehatzago Aitzbitarte III eta Aitzbitarte IV izena daramaten biak. Aurignac, Gravette eta Solutre aldiko mailak daude bertan.

Cro-Magnon gizakia ehiztari-biltzailea zen, eta espero zitekeen nabarmen mugitzea, bereziki baldintza hotz horietan: elur-oreinak edo azeri artikoa aurkitu dira kobazuloetako hezurren artean. Horregatik Gipuzkoa zein mailara arte zen pasabide, eta zein mailan zen bizileku nahiko egonkor eztabaidagarria da. Badakigu leku hauetan guztietan suharria lortzeko mugitzen zirela hiru leku nabarmenetara: Deba eta Zumaia arteko marearteko zabalgunean zein Jaizkibel inguruan dagoenera (uraren maila askoz beherago zegoen), Trebiñura eta Urbasara. Neandertalek ez bezala, Arabako Erriberako silexa ez zuten erabiltzen, agian zailago egiten zitzaielako, edo ez zutelako lekua ezagutzen. Gravettiarretik aurrera, material ugari Ipar Euskal Herritik edo Landetatik etorriko zen ere.

### Solutre eta Madeleine: garapen material eta sinbolikoaren garaia 
Oro har, aztarnategien ugaritze bat dago Solutre eta, batez ere, Madeleine aldietan. Kobazuloetan aurkitutako margoek ere nabarmen desbideratu dute fokua garai horretara, nahiz eta aire libreko aztarnategiak ere aurkitzen ari diren. Azken urteotan Solutre eta Madeleine aldian aurretik eta ondoren gertatutakoa ikertzen jarri dira esfortzu gehiago, eta horrek ere azaltzen du zergatik ez diren induskatu garai horretako aztarnategi asko.

#### Deba bailara 
thumb|Praileaitzeko zintzilikarioak.
Deba bailararekin hasita, Lezetxiki da, berriro ere, bere azken geruzetan Madeleine eta Solutre aldien aztarnak eskaintzen dituena. Lezetxiki inguruan daude ere Oterreta II eta Laminen Eskatza, biak distantzia txikira, eta azken Paleolitoko edo Mesolitoko arrastoekin. Ibaietan gora, Oñati aldean, Potorrosin eta Kobaillun aurkitu dira, elkarrengandik oso gertu, Madeleine aldiko arrastoekin. Ibaian behera askoz aberatsagoa da aztarnategietan, batez ere Madeleine aldikoak. Urtiagako haitzuloa, Ermittia eta Praileaitz elkarrengandik gertu daude, eta aztarna ugari eman dituzte. Praileaitzen margoak aurkitu dira, baina garrantzitsuena bertan aurkitutako zintzilikarioen multzoa da, horietako bat itxura antropomorfoarekin. Aurreko garaietan bezala, inguruko kobazuloetan erabilitako silexa urrunago dauden lekuetatik bazetozen. Praileaitzeko silexaren %80 flyschetik zetorren, %3,7 Trebiñutik, %2,6 Urbasatik eta %2,1 Chalossetik (Landak) zetorren. Flyschekoa Bidaxune motakoa da, eta uste da Kurtziatik (Barrika ingurua), Bidaxunetik eta, zati txikietan, Gaintxurizketatik zetorrela.

Oraindik beherago, Mutrikuko lurretan, Iruroingo haitzuloa dago, Azken Madeleine aldiko arrastoekin. Urtiagak okupazioa izan du Paleolitotik garai modernoetara arte, eta sekuentzia nabarmena du, Paleolitoko kultura aldaketa ikusteko aukerarekin. 2017an labar-artea aurkitu zen Itziarren, Lasturreko bailara alderantz dagoen Arbil V kobazuloan. Orein eme bat eta ziurrenik elur-orein oso bat dira, eta beste bi animaliaren zatiak ere daude bertan.

#### Urola bailara 
thumb|2010eko hamarkadan labar-artea zuten leize ugari aurkitu ziren, horietako asko Urola bailaran.
Urola bailaran bi eremu nagusi daude garai honetakoak. Alde batetik Zestoan eta Debako mugan dauden kobazulo nabarmenak daude, tartean Gizateriaren Ondare izendatutako Ekain. Gertu ditu Astigarragako Koba eta Irikaitzetik gertu dagoen Ikeitz. Bestalde, Aizarnazabalen, Altsolarats ibaian gora, Amalda eta Erralla kobazuloak daude. Azken urteotan, labar-artea aurkitu da beste kobazulo batzuetan, oraindik induskatu gabe daudenak.

Astigarragako Koban badaude Madeleine aldiko arrasto batzuk, baina azken urteotan aurkitu dira margo beltz eta gorriak bertan, trazu txiki batzuk baino ez direnak. Zestoako beste kobazulo bat Astuigaña da, momentuz zaldi bat eta ahuntz bat identifikatu dira, baita beste lerro batzuk, ikerketa behar dutenak. Grabaturiko marrazkiak dira, horman zuzenean harri batez grabaturikoak, beraien ezaugarri formal eta estilistikoengatik Goi Paleolitoko garaietan data daitezkeenak, orain dela 13.000-12.000 urte gutxi gora-behera.. Antzeko ezaugarriak ditu Ekainetik gertu dagoen Erlaitz kobazuloak, hau ere Zestoako lurretan. Gertu dago ere Danbolinzulo, non orain dela 18.000 urteko pigmentu gorriarekin egindako margoak agertu diren.

Noski, margolan hauek ez dira Ekaingoak bezain ikusgarriak. Leroi-Gourhanen arabera, “Kuaternario aldi osoko zaldi talderik bikainena” da. “Ekaingo irudiak, Niaux eta Altamirakoen garai berekoak izanik, gu­txi gorabehera, franko-kantauriar artearen aldi klasikoaren gailurretako bat azal­tzen dute”. Gainera, aztarnategi gisa ere baliabide asko eman ditu, Madeleine aldikoak eta ondorengo Azil aldikoak. Madeleine aldeko geruzetako batean hareharrizko xafla grabatu ezaguna agertu da. Hala ere, inguruko beste kobazulo gehienetan bezala, gehien ehizatzen eta jaten zuten animalia oreina zen, eta ondoren ahuntzak edo sarrioak. Denbora hotzagoetan elur-oreinak ere jaten ziren Gipuzkoako bailaratan.

Ekainberriko zaldia eta bisontea (3319194675).jpg|Zaldia eta bisontea, Ekainberrin egindako erreplikan.
Ekainberriko zaldiak (3320028198).jpg|Zaldien panela, Ekainberrin.
Ekain bi hartzak.jpg|Ekaingo bi hartzak, Ekainen.
Expo-franco-cantabrian-art-428.jpg|Ekaingo xafla.

Amaldan aurkitu dira Solutreko eta lehen Madeleineko hainbat elementu, batez ere pieza hostokarak. Bertan, sarrioak dira nagusi ehizatuen artean, baina izokina ere aurkitzen da; arrainen kontserbazioa oso zaila denez, dietan zuen garrantzia ezin dugu zehaztu, baina bai existitzen zela. Amaldatik gertu dagoen Errallan Behe Madeleine eta Goi Madeleineko geruzak daude, oso ondo bereizten direnak. Basahuntzak ehizatzen espezializatutako kobazulo bat zen, eta bertan aurkitu diren tresnen artean daude orein adarrak, azagaia multzoa, eta Goi Paleolitoko giza hondar bakarrak direnak, Azken Madeleineko bi hortz. Hortzetan egindako ikerketa paleogenetikoak aurkitu du U5 haplotaldeko emakumezko bat zela, Gravettiar kulturaren sorrerarekin lotuta dagoen Mendebaldeko Europako haplotalde bat. Era berean, etxekotutako txakur bat ere aurkitu da, orain dela 17.410–17.096 artean bizi zena, Europako lehenengo kasuetako bat. Ekain zein Erralla sasoiko ehiza-lekuak ziren, udaren epelean hazten ari ziren animaliak ehizatzen baitzituzten. Arrizabalagak eta Iriartek egiten duten deskribapenean, Urola inguruan bizi ziren Cro-Magnonak uda partean Errallako ehizategira joaten ziren, txakurrarekin alboan, Ezkurruaitz eta Pagoetako maldetan zeuden ahuntzak ehizatzera.

#### Oria bailara 
[thumb|Altxerriko [sarrio bat.]]
Aurkitu den aztarnategi nagusia Altxerri da, bokaletik oso gertu, eta Urolako arroaren bidean dagoena. 1955ean aurkitu zen, ondoan dagoen harrobiaren eztanda baten ondorioz, baina oraindik ez da indusketa handirik egin. Hala ere, bere ezaugarri nagusia margoak eta grabatuak dira, hau ere UNESCOren Gizateriaren Ondarea. Ekainen ez bezala, non zaldia den gehien agertzen dena, Altxerrik bisontea da, 53 grabaturekin. Sei elur-orein, lau orein eta ahuntz/sarrio, hiru zaldi eta uro, bi antilope eta arrain (platuxak), edo txori bat aurkitu dira grabatu guztien artean. Laginketa batek material litikoa eskaini zuen, Madeleine aldikoa.

Oria bailaran nabarmena da aztarnategien falta. Hutsunearen arrazoiak azaltzeko bi aukera nagusi daude: edo Cro-Magnongo gizakiak Debako arroa hobesten zuen bide gisa, eta horregatik ez dago ia okupaziorik beste arroetako goi ibilguetan; edo ez da aurkitu espeleologia talde aktiboagoak daudelako Deba eta Urola inguruetan, aurkikuntza gehiago lortu dituztenak. Azken urteotan Lizarraten egin diren ikerketek orain dela 14.000 urteko noizbehinkako okupazioa aurkitu dute. Lizarrate 1.000 metrora dago, Oria ibaiaren jaiotza lekuan eta ur-banalerroan bertan, eta igarobide naturala da Gipuzkoatik Arabako Lautadara sein Sakanara.

#### Gipuzkoako Ekialdea 
[thumb|[Aizpitarteko leizeak|Aizpitarteko leizean egindako bisonte baten marrazkia, Madeleine aldian.]]
Urumea eta Oiartzun ibaiaren banalerrotik gertu dauden Aizpitarteko leizeak dira oraindik ere garrantzitsuenak. Bertan dagoen kobazulo sisteman hainbat aztarna aurkitu dira, Madeleine aldikoak zien Solutrekoak. 2012an, Euskal Herrian arte parietal paleolitikoa aurkitzeko egindako prospekzio sistematikoen esparruan, Diego Garate eta Joseba Riosek orban gorri batzuk ezagutu zituzten Aitzbitarte IV haitzuloan, eta, ziur aski, galdutako figurazioen aztarnak dira. Handik gutxira, 2015. urtean, Felix Ugarte Elkarteko espeleologoekin batera, bisonte grabatu batzuk identifikatu zituzten Aitzbitarte Ven. Egun gutxiren buruan, espeleologo berek antzeko irudiak aurkitu zituzten Aitzbitarte III eta IX haitzuloetan

Jada Oiartzun ibaiaren eremuan dago Torre, Torreko hezur ikusgarria aurkitu zen lekua. Hala ere, kobazulo txikiak ez du beste pieza nabarmenik eman, baina bai animalien hezurren bilduma on bat. Bidasoaren eremuan, bereziki Hondarribian, aire libreko aztarnategiak daude, Manziategi Zar tailerra eta Higer inguruan aurkitutako arrasto ugariak.

Torreko hezurra.jpg|Torreko hezurra

## Epipaleolitoa: azken ehiztari-biltzaileak 
Epipaleolitoa jada Holozenoan sartuta Paleolitoaren osteko kultura da. Azken glaziazioa amaituta, ur maila gaur egungora iritsi eta elikagaien aldaketa nabarmena gertatu zen. Ekialde Hurbilean jada Neolitoa hasten ari bazen ere, Gipuzkoara askoz beranduago iritsiko zen. Tarte horri maiz Epipaleolito edo Mesolito deritzo. Gipuzkoan Pleistozenoan zehar gune oso murritzetara mugatu ziren basoak hedatzen joan ziren. Megafaunaren desagerpenarekin, haragijale handiak ere desagertu ziren. Hartza, otsoa eta azeria izango ziren ehiztari handienak, eta oreina ez zen sarrioa bezain hain ondo moldatu baso itxietara. Basurdearen hazkuntza ere nabarmena da. Testuinguru horretan, haitzuloak utzi eta harpe zein gune irekietan instalatu ziren gizakiak: tresna litiko gutxiago, arte higigarri gutxiago eta portaera aldaketa egongo zen.

Aldaketetako bat ehorzketena da. Jaizkibelen aurkitutako J3 aztarnategiak Gipuzkoako ehorzketarik zaharrena ekarri du. J3 taffoni bat da, hareharrian egindako zulo bat harpe batean. Ingurune azidoa izateaz gain, hareak eta itsasoaren ekintzak hezurrak kontserbatzeko aukera gutxi ematen dituzte, baina hemen maskorrez osatutako sedimentuetan estali zuten gorpua, 30-40 urteko gizon bat. Bertan bizi zirenek lapak eta beste itsaski batzuk jatez gain, gaizki kontserbatzen diren arrainak jaten zituzten, nabarmen. Bigarren ehorzketa zahar bat ere badago, Marizulon, 1971ean aurkitu zena.

Mendietara gehiago igotzen ziren, tenperatura epelagoei esker, eta gune irekiak aurkitu dira, horietako bat Idiazabalen dagoen Artegieta, bertan oraindik zegoen padura inguruan zerealak lantzen hasi zirenean.

## Paleogenetika 
Antzinako DNA oso erabilia da antzinako populazioen mugimenduak ulertzeko. Tamalez, Gipuzkoan ez dago ikerketa genetiko zabalik Paleolitorako, nahiz eta Goi Paleolitoko amaierako DNA mitokondrial lagin batzuk lortu diren. DNA mitokondrialak amaren aldeko arbasoak zehazteko aukera ematen du, baina ez du informazio gehiago ematen, eta horrek zailtzen du interpretazioa.

Goian esan bezala, Errallan aurkitutako hortzetan egindako ikerketa paleogenetikoak aurkitu du U5 haplotaldeko emakumezko bat zela. Edonola, Paleolito amaieran Erdialdeko Europatik biztanle berriak etorri ziren, eta horien DNA nahastu zen Kantauri itsasoaren kostaldean. Gipuzkoako kasurik ez dugu ezagutzen, baina pentsa daiteke fenomenoa Gipuzkoan ere emango zela, pasabide natural bakarra baita.

Mesolitoaren amaieran, Neolitoko kultura eurekin zeramaten Anatoliako biztanleak iritsi ziren Iberiar Penintsulara. Berriro ere, ez dugu Gipuzkoako DNA daturik jakiteko bertan zer gertatu zen, baina inguruko (Nafarroa Garaiko, Burgosko edo Huescako) antzinako DNAn ikusi da hasieran iritsi ziren Neolitokoak oso gutxi nahastu zirela Paleolitoko gizakiekin. 2023ra arte sekuentziatutako Neolito hasierako 19 banakoek ez dute Paleolitoko arbaso zuzenik, eta askoz hurbilago daude Anatoliako genetikatik lehenagoko Iberiar penintsulakotik baino.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako historia
* Neolitoa Gipuzkoan
* Burdin Aroa Gipuzkoan

## Kanpo estekak