open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Liisa Kauppinen

**Liisa Kauppinen** (jaiotzez **Salokorpi**; Nurmo, 1939ko maiatzaren 12a) giza eskubideen aldeko ekintzail finlandiarra da. Finlandiako Gorren Elkarteko zuzendari exekutibo gisa aritu ondoren, 1995ean Gorren Munduko Federazioko presidente izendatu zuten lehen emakume bihurtu zen. Nazioartean lagundu du desgaitasuna duten emakumeak ahalduntzen, eta, aldi berean, keinu-hizkuntzen erabilera sustatu du Desgaitasuna duten Pertsonen Eskubideei buruzko Nazioarteko Konbentzioarekin lotuta. 2013an, Nazio Batuen Giza Eskubideen Saria eman zioten, eta saria jaso zuen lehen finlandiar bilakatu zen. 2015ean,  Gorren Munduko Federazioak Liisa Kauppinen Fundazioa sortu zuen, haren ekarpenak omentzeko eta neska eta emakume gorren ahalduntzera bideratutako jarduerak finantzatzeko. 2019an, Light of the World elkarteak bizitza osoko lorpenen saria eman zion.

## Bizitza 
Liisa Kauppinen 1939ko maiatzaren 12an jaio zen Nurmon, eta bost urte zituela entzumena galdu zuen meningitisaren ondorioz. Ouluko gorren eskola batean ikasi zuen. Bere bizitza osoa gorren bizi-baldintzak hobetzeari eta giza eskubideen ekimenetan laguntzeari eskaini dio. 1976an Finlandiako Gorren Elkarteko zuzendari exekutibo izendatu zuten, 1991tik 2006ra agintaldi berri bat betez. 1983tik Munduko Gorren Federazioan zuzendaritzako hainbat kargu izan ondoren, 1995ean erakundeko lehen emakumezko presidentea bihurtu zen. Gorren eskubideak sustatzeko ahalegin handia egin du Finlandian zein nazioartean. Finlandiera, suediera, ingelesa, amerikar keinu hizkuntza eta gestunoa ondo menderatzen ditu.

Bere jarduerak emakumeen eskubideetan ere zentratu dira, batez ere desgaitasuna duten emakumeen eskubideetan. Genero-berdintasunaren alde eginez, nazioarteko proiektuak abiarazi ditu Afrikako, Erdialdeko eta Hego-ekialdeko Asiako, Latinoamerikako, Balkanetako eta Errusiako ipar-mendebaldeko gorren komunitateekin. Keinu hizkuntzekiko duen konpromiso irmoak Desgaitasuna duten Pertsonen Eskubideei buruzko Nazioarteko Konbentzioan sartzea ekarri zuen. Bere lanarengatik, Nazio Batuen Giza Eskubideen Saria eman zioten 2013an.

## Lan hautatuak 
* Kauppinen, Liisa; Jokinen, Markku (2014). "Including Deaf Culture and Linguistic Rights". *Human Rights and Disability Advocacy*: 131–145. .
* Kauppinen, Liisa; Kuurojen liitto (1997). *Kuurot ja viestintä: Kuurojen liiton viestintäpoliittinen ohjelma*. Helsinki: Kuurojen liitto. .
* *Disability and human rights: speeches at the opening of the International Disability Centre, Ferney-Voltaire, France, 4 July 1997*. Geneva, Switzerland: International Disability Foundation. 1997.
* Kauppinen, Liisa; Savisaari, R; Suosalmi, M (1987). *One world one responsibility: X World Congress of the WFD, Finland 20.-28.7.1987.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tarik El-Abour

**Tarik El-Abour** (; 1992ko ekainaren 20a) palestinar-estatubatuar beisbol jokalaria da. 2018an Kansas City Royalsekin liga txikiko kontratua sinatu zuenean, autismoa ofizialki diagnostikatu zioten lehen pertsona bihurtu zen beisbol profesionalerako kontratu bat sinatzen.

## Bizitza 
El-Abour San Marinon (Kalifornia) hazi zen. Hiru urte zituela, autismoa diagnostikatu zioten, eta sei urte bete arte ez zekien hitz egiten. Hamar urterekin hasi zen beisbolean jokatzen. Unibertsitateko beisbol taldean jokatu zuen Irvineko Concordia Unibertsitatean eta Anaheimgo Bristol Unibertsitatean, non enpresen kudeaketako lizentziatura lortu zuen. Horri esker, taldea 2023ko Asiako Beisbol Txapelketarako sailkatu zen, eta bertan 7. postuan amaitu zuen. 2025etik aurrera, El-Abourrek Los Angelesen jokatzen du scouting liga batean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anne-Marie Duff

**Anne-Marie Duff** (Southall, Londres, 1970eko urriaren 8a) britainiar aktorea da, *The Virgin Queen* telesailean Elisabet I.a Ingalaterrakoa antzezteagatik ezaguna.

## Bizitza 
Brendan Duff eta Mary Doherty-Duffen alaba da, neba bat du. Anne-Mariek Londresko "The Drama Centre" -en ikasi zuen.

2006. urteko azaroaren 11n James McAvoy aktorearekin ezkondu zen, bikoteak seme bat izan zuen, Brendan Duff McAvoy, 2010eko otsailaren 26an. 2016ko maiatzaren 13an iragarri zuten bikotea banandu egin zela, ia 10 urtez ezkonduta egon ondoren.

### Aktore ibilbidea 
1999. urtean *Aristocrats* serie txikian hartu zuen parte eta bertan Lady Louisa Lennox noblea antzeztu zuen, Lennox ahizpa famatuetako bat. 2002. urtean, *Wild West* telesailean agertu zen, eta Holly, sorginkeriarako tokiko zentroaren jabea, interpretatu zuen. 2003an *Charles II: The Power & the Passion* telesail txikian lan egiten hasi zen, non Ingalaterrako Henrietta pertsonaia izan zen. 2004. urtean, *Shameless* telesail britainiarraren lehen denboraldiko aktore nagusia izan zen, eta Fiona Gallagher-McBride pertsonaia interpretatu zuen, 2005eko bigarren denboraldira arte. Anne Mariek Fionaren papera egin zuen berriro ere 2013ko hamaikagarren denboraldiko atal batean. 2006an *The Virgin Queen* telesailean hartu zuen parte eta Elisabet I.a Ingalaterrako erreginaren papera egin zuen bertan.

2015. urtean From Darkness telesaileko zerrendara batu zen eta bertan Claire Church polizia ofiziala antzeztu zuen, urte horretan bertan telesaila bukatu arte.

2016an *Murder* serie txikian agertu zen eta bertan Mirella Goss interpretatu zuen, en desagerpenaren kasua ikertzen hasi zen poliziaren detektibe inspektorea.

## Filmografia 
### Telebistako serieak 
### Filmak 
### Narratzailea 
### Antzerkia 
## Sariak eta izendapenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nizeforo Diogenes

**Nizeforo Diogenes** (grezieraz: *Νικηφόρος Διογένης;* Nikēphóros Diogenēs) ziurrenik Bizantziar Inperioko azpi-enperadore bat izan zen 1069-1071 inguruan. 1069 inguruan jaio zen, Erroman IV.a Diogenes enperadorearen eta Eudoxia Makrenbolitisa enperatrizaren semea.

1070ean azpi-enperadore izendatu zuten (Erromanekin gobernatuz), baina kargua galdu zuen 1071n bere aita boteretik kendu zutenean. Alexio I.a Komnenos enperadoreak, Nizeforo III.a Botaniates boteretik kendu ondoren, Nizeforo Diogenes Kretako *doux* (gobernadore militar) izendatu zuen.

1094an Nizeforok Alexioren aurkako konspirazio bat antolatu zuen, Alexiosen konfiantzazko hainbat lagun eta ahaide inplikatuz, tartean bere anaia Adriano Komneno. Konspirazio horrengatik, Bizantziar tradizioen arabera, itsutu egin zuten. Horren ondoren, bere lursailetara erretiratu zen, eta bizitzako azken urteak literatura klasikoa ikasten eman zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Auverniako zaldi

**Auverniako zaldia**, (Frantsesez: ''cheval d'Auvergne''), Okzitaniako bertako zaldi arraza bat da. Arrazaren jatorria Auvernia eskualdean dago, eta aintzineko tamaina txikiko arraza bat da.

Bere tamaina zein gainontzeko ezugarriengatik, Auverniako arraza zaldi tamainako arrazen sailkapen taldean kokatzen da.

## Arrazaren historia 
Abere hauek jatorri zaharra daukate, eta beste arrrazekiko hainbat gurutzaketa izan dute historian zehar. Jatorriz nekazal munduak pertsonak zein gaiak  garraiatzeko erabiltzen zen errepideak hobetu aurretik. Geroago berriz, Auvernia eskualdeko biztanleek nekazaritza lanetan erabiltzeko beste arrazekin  gurutzatu zuten .

Europako lan-zaldi gehienak bezala, Auvergnat zaldia  joan mendeko 60ko zein 70eko hamarkadetan ia desagertu egin zen, nekazaritzako motorizazioa orokortu zenean.

Comtois bezalako lor-zaldiekin gurutzatuta, nekazaritzarako arraza bihurtu zen. 1.994an elkarte bat sortu zen abere hauen kontserbazioa bermatzeko. Auverniako zaldi arrazaren iraupena sustatzeko eta bermatzeko egindako ahaleginen esker, 2.012ko abenduan ofizialki aitortu zuten arraza.

Hala ere, egun auverniarra oso arraroa da eta ia ezinezkoa da bere jatorrizko eskualdetik kanpo aurkitzea. Mendi-ibilietarako zaldi ona da.

2.014an erregistratutako 500 abelburuak tradizionalki hazten dira Auvernia eskualdean. 2.017an, arraza honetako 600 abere inguru zeuden.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aoife Dooley

**Aoife Dooley** (Coolock, Dublin, 1991ko apirilaren 14a) irlandar idazle, ilustratzaile, umorista eta diseinatzaile grafikoa da.

## Bizitza 
Dooley Dublingo iparraldean jaio zen eta Ballymunen eta Coolocken bizi izan da bizitza gehienean. Ahizpa gazteago bat du. Gaztea zela, bere aitak familia utzi zuen eta ama berriro ezkondu zen. Dooleyk hogeita bi urte zituela, ama hil zitzaion. Aitarekin harremana berreskuratu bazuen ere, hura 2017an hil zen. 2018an autismoa diagnostikatu zioten, eta horrek bere burua gehiago sentitzen eta kontzientzia eta onarpen hori bere lanean txertatzen lagundu zion.

Dublingo Teknologia Institutuan ikasi zuen, eta diseinu grafikoa ere ikasi zuen Colaiste Dhulaighen. Bere liburuak eta ilustrazioak Dublingo eguneroko bizitzean oinarritzen dira. Bere marrazkian (liburuetan oinarritutakoak) Raidió Teilifís Éireannen marrazki bizidun telesail baterako moldatu dira, Al Foran, Emmet Kirwan, Jen Hatton eta Enya Martin aktoreekin. Zuzenean ere jotzen du eta Electric Picnic eta Vodafone Comedy Festival jaialdietan parte hartu du. Bere bigarren kontzertuan bakarrik aritu zen PJ Gallagherren biran. 2017an, *U Magazine* aldizkariaren 30 under 30 saria irabazi zuen umorista onenaren kategorian. Haurrentzako idatzi zuen lehen liburuak Specsavers Haur Liburuaren Urteko saria irabazi zuen. *Irish Tatler* aldizkariaren emakumeen urteko saria jasotzeko ere hautatu zuten.

Hainbat gairi buruz hitz egiten du publikoki, sormena barne. OFFSET saiora hizlari gisa gonbidatu zuten 2016an eta 2018an, Bord Gáis Energy Antzokira. Estanpatuak, bitxiak eta txapak ere sortzen ditu, eta sarean saltzen ditu.

## Lanak 
* *How to Be Massive* (2016)
* *How to Deal with Poxes on a Daily Basis* (2017)
* *123 Ireland!* (2019)
* ''Frankie's World* (2022)
* *ABC Ireland!'' (2022)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teodoro (Egiptoko prefektua)

**Teodoro** (Latinez: *Theodorus*; Grezieraz: Θεόδωρος) Bizantziar jeneral bat izan zen. VII. mendearen erdialdean Egiptoko azkeneko defentsa zuzendu zuen arabiar inbasioaren aurka. 642eko martxoaren 21etik irailaren 17ra arte Egiptoko azken prefektu gisa aritu zen, arabiarrak Alexandria hartu arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Claude Lacaze

**Claude Lacaze** (Pontacq, 1940ko martxoaren 5 – Niza, 2026ko otsailaren 28a) frantziar hamabosteko errugbilaria izan zen, atzelari postuan aritzen zena.

FC Lourdes, SC Angoulême eta RRC Nice taldeetan jokatu zuen. 1961 eta 1969 artean 33 partida jokatu zituen Frantziako errugbi selekzioan. Hiru aldiz irabazi zuen (1962, 1967 eta 1968) Bost Nazioen Txapelketa. 1968an, gainera, Grand Slama lortu zuen. 1961 eta 1968an Zeelanda Berrira eta Australiara ere egin zituen birak, eta 1967an Hegoafrikara.
Teodoro (Heraklioren iloba)

**Teodoro** (grezieraz: Θεόδωρος; latinez: *Theodorus*) VII. mendearen hasierako bizantziar noble bat izan zen. Heraklio enperadorearen anaia Teodororen semea zen.

635ean edo 637an, Konstantinoplan eragin handia zuten zenbait armeniar buruzagik uste izan zuten beren interesak hobeto zerbitzatuko zirela enperadore berri baten pean. Heraklioren ordez proposatutako hautagaia Atalariko izan zen. Konspirazioan parte hartu zuten Varaztirots *curopalates-*a, Smbat Bagratuniren semeak; David Saharunik, Atalarikoren lehengusuak; eta Heraklioren iloba, Teodorok. Varaztirotsek odolik gabeko estatu-kolpea bultzatu zuen, enperadorea erbesteratzera behartuz.

Plana ez zen inoiz gauzatu, konspiratzaileen artean norbaitek gorte inperialari jakinarazi baitzion Atalariko estatu-kolpea prestatzen ari zela. Herakliok gertatutakoa egiaztatu ondoren, inplikatu guztiak atxilotzeko agindu zuen. Bere aholkulariek konspiratzaileak exekutatzeko gomendatu zioten, baina Sebeos historialariak jaso zuenez, Herakliok honela esan omen zuen: «Nirekin eta nire semeen odolarekin eskuak ez zikintzea erabaki zenuten bezala, nik ere ez dut zuen eta zuen semeen aurka egingo. Zoazte agintzen dizuedan tokira, eta errukia izango dut zuekin».

Bizitza barkatu bazien ere, Herakliok konspiratzaile bakoitzari sudurra eta eskuak mozteko agindu zuen. Gainera, Atalariko Prinkipora erbesteratu zuten, Printzeen Uharteetako batera. Teodorok zigor bera jaso zuen, baina Gaudomeletera (baliteke gaur egungo Gozo) bidali zuten, eta hanka bat ere mozteko aginduarekin.

Geroago, Nizeforo Konstantinoplako patriarkak (806-815) kanonizatu zuen *magister* gisa. Sebeosek, Joan Atalarikoren anaia eta Heraklioren semea zela uste okerrean, baieztatu zuen titulu hori (grezierazko *magistro* aldaeran agertzen dena) abizentzat hartu behar zela. Hala ere, *Prosopography of the Later Roman Empire* lanaren egileek diotenez, Nizefororen *Breviarium*-ean agertzen den moduak adierazten du ohorezko titulu bat dela, agian *magister officiorum*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guyot (argipen)

**Guyot** bat itsas-azpiko mendi bat da. Gainera, honakoa izan daiteke:

* Arnold Henry Guyot, ezaugarri geologikoari izena eman zion geologoa.
* Guyot udare, udare barietatea.
* Guyot (ardogintza), mahastietan erabiltzen den sistema bat.
* Guyot (kraterra), Ilargiko talka-krater bat.
Interes berezi

thumb|Katuekiko interes berezia erakusten duen irudia.
**Interes bereziak** oso interes fokalizatuak dira, pertsona autistengan ohikoak direnak. Interes arruntak (hala nola zaletasunak) baino biziagoak dira, eta pertsona baten denbora librearen zati handi bat kendu dezakete. Interes berezia duen pertsona batek askotan orduz hiperzentratuko da bere interes berezian, gaiari buruz ahalik eta gehien ikasi nahi izango du, erlazionatutako gauzak bilduko ditu, eta bere interes berezia txertatuko du jolasean eta artean. 

Interes batzuk interes berezi gisa deskribatuak izateko probabilitate gehiago dago bereziki ezohikoak edo espezifikoak badira. *Interes mugatuak*, *interes finkoak*, *interes murriztuak* Azken hauek normalean gai batean interes handiko aldi laburrak dira, egun gutxi batzuetatik hilabete batzuetara bitartekoak, eta bereziki ohikoak dira arreta-defizitaren eta hiperaktibitatearen nahasmendua duten pertsonengan. Interes bereziak, berriz, ohikoagoak dira pertsona autistengan eta denbora luzeagoan irauten dute, normalean hainbat urtetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gilleasbaig Menstriekoa

**Gille Escoib** edo **Gilleasbaig Menstriekoa** garaiko iturrietan agertzen den Campbell klaneko lehen kidea izan zen; 1260ko hamarkadako errege-agirietan azaltzen da. Bere existentzia geroagoko Campbell leinuen genealogiak baieztatzen du. Genealogia horien arabera, Dubhghall (“Dugald”) izeneko gizon baten semea zen. Hala ere, ez dakigu ezer gizon horri buruz, ezta Dubhghallen aurreko 4 edo 5 belaunaldiei buruz ere; genealogia horietan agertzen diren aurreko atalak, ustez, atal historiko probablea osatzen dute. Gilleasbaigen lehen agerpen historikoa 1263koa da, Alexandro III.a Eskoziakoa erregearen agiri batean agertu zenean, “*Gilascoppe Cambell*” izenez. Clackmannanshireko Menstrie eta Sauchie lurrak eman zizkioten (nahiz eta, orduan, Stirlingeko sheriffaren gainbegiradapean egon). Bere hurrengo eta, aldi berean, azken agerpena 1266koa da: Stirlingen beste errege-agiri baten lekuko izan zen, non Lindores abadiari mesedeak ematen zitzaizkion. Genealogiek eta XIII. mendearen amaierako patronimikoek Gilleasbaig Cailean Mórren aita izan zela ziurtatzen dute; ziurrenik Afraig Carrickekoarekin ezkondu zena, zeina Cailean Carrickekoaren semea zen, Carrickeko familia nobleko kidea.

Gilleasbaig izena “*Gilla Escoib*” formaren modernizazioa da (aldaera ugarirekin, hala nola Gille Escoib), eta ingelesez maiz “Archibald” gisa ematen da, edo batzuetan “Gillespie” edo “Gillespic” gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dante Gebel

**Dante Gebel** (Billinghurst, 1968ko uztailaren 6a) argentinar idazle, artzain eta telebista aurkezlea da, batez ere TV Azteca kateko *Dante Night Show* eta Canal 9 eta El Trece kateetako *La Divina Noche de Dante* saioengatik ezaguna. 2023an Martín Fierro saria irabazi zuen telebistako aurkezle onenaren kategorian, Miamiko Manuel Artime antzokian egindako ekitaldi batean.

## Bizitza 
Dante Gebel langile klaseko familia batean jaio zen. Bere ama ingeles jatorrikoa zuen eta aita alemaniar jatorrikoa, zurgina lanbidez.

2014ko azaroaren 21ean Kristalezko Katedralean emandako sermoi batean esan zuen bere ama minbiziaz gaixorik zegoenean, Danteren anaia zaharragoak gurasoak eliza ebanjeliko batera eraman zituela, eta han artzain batek amaren sendatzearen alde otoitz egin zuela. Handik gutxira, Gebel andrearen gaixotasuna berez desagertu zen. Bere aita Federicok alkohola utzi zuen eta kristau elizkoi bihurtu zen bizitza osorako.

2023an, *Cristianos al dia* kanalari emandako elkarrizketa batean aipatu zuen pertsona autista zela.

Nerabea zela, elizan hasi zen lanean, danborrak jotzen, abesten eta hainbat kanpainatan ebanjelariei laguntzen. 1990ean, Liliana izeneko emakume batekin ezkondu zen. Enlace TV katean egindako elkarrizketa batean esan zuten urte berean gazteei zuzendutako irrasaio kristau bat hasi zutela. Saio hori oso ondo hartu zuten eta ordutik aurrera eliza batzuek ebanjelizazio ekitaldietan predikatzera gonbidatzen hasi ziren.

1996an, Buenos Airesko José Amalfitani estadioa (Vélez Sarfield estadioa bezala ere ezaguna) alokatu zuen Superklasiko izeneko ekitaldi ebanjeliko bat antolatzeko, eta bertan 50.000 pertsona baino gehiagok parte hartu zuten, Palito Ortega abeslari eta politikaria barne. Ondoren, Superklasikoak berriro egin ziren 2020ra arte hainbat lekutan, hala nola Monumental Antonio Vespucio Liberti estadioan eta Errepublikaren Plazan.

2009tik 2012ra, Garden Groveko ​​(Kalifornia) Kristalezko Katedraleko komunitate hispanikoaren artzaina izan zen. 2009an kargua hartu zuenetik, katedraleko hispaniar ministerioan parte hartzen zuten pertsonen kopurua 300etik 3.000ra igo zen. Ondoren, komunitatea Anaheim zentrora lekualdatu zen eta Favorday Church izena hartu zuen.

2019ko maiatzaren 14an, Ugandan otoitz egin zuen Israelen independentziaren 71. urteurren ospakizunean. Ekitaldia Kampalako Kololo pabiloian egin zen David Eyal Israelgo enbaxadoreordearen zuzendaritzapean.

2019ko ekainaren 1ean, Nayib Bukele El Salvadorko presidentearen inaugurazioan, hitzaldi bat eman zuen eta presidente berriaren alde otoitz egin zuen. Bukeleren bigarren inaugurazioan ere parte hartu zuen 2024ko ekainaren 1ean.

## Lanak 
* *Pasion de multitudes* (1998)
* *El código del campeón* (2003)
* *Las arenas del alma* (2004)
* *Destinado al éxito* (2009)
* *El amor en los tiempos del Facebook* (2016)
* *Marea baja* (2018)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mirian Otxotorena Txoperena

**Mirian Otxotorena** (Iruñea, 1972ko apirilaren 10a ) nafar artzaina, gaztagilea eta ekoizpen ekologikoaren sustatzailea da. *Axuribeltz* gaztaren sortzailea eta Nafarroako Nekazaritza Produkzio Ekologikoaren Kontseiluko (CPAEN/NNPEK) lehen emakume presidente izandakoa.

## Heziketa eta jarduera profesionala 
Nekazal Ingeniaritza teknikoa ikasi zuen Zaragozako Unibertsitatean, Almunia de Doña Godinan. Karrera amaitzean, bazekien Iturgoienen finkatu nahi zuela bere bikotekidearekin. EHNE (Euskal Herriko Nekazarien Elkartasuna) lana egin zuen Iruñean eta, denbora batez, jardun zuen egunero Iturgoien, bere bizilekutik lanera joanez. Hori guztia aldatu egin zen bere lehen semea jaio zenean. Amatasunak gauzak beste ikuspegi batetik ikustera eraman zuen eta erabaki zuten bertan geratzea eta Iturgoiengo landa‑ingurunean euren proiektu propioa garatzera. 

### Artzaintza eta gaztagintza 
Artzaina eta gaztagilea da Iturgoienen. 39 urterekin sortu zuen *Axuribeltz* gaztategia, eta Nafarroako gazta ekologikoen erreferenteetako bat da.

Bere lan‑ereduak honako ezaugarriak ditu:

* Artzaintza estentsiboa eta mendiko larreak zaintzea
* Ekoizpen ekologikoa eta tokiko merkaturatzea
* Landa‑eremuaren biziberritzea eta belaunaldi‑erreleboa sustatzea

### Ekoizpen ekologikoaren aldeko lana 
Ekoizpen ekologikoaren eta elikadura burujabetzaren aldeko ahots garrantzitsua da Nafarroan.

Asmo eta proiektuaren zabalkuntza sustatzen ditu bisita agroekologikoak eta tailerrak antolatuta.

## CPAEN/NNPEK-en ibilbidea 
2021eko otsailean CPAEN/NNPEKeko presidente izendatu zuten, erakundearen historian kargu hori hartu zuen lehen emakumea izanik. EHNE sindikatutik heldu zen kargura. Bere agintaldian, tokiko elikadura-sistemak indartzea eta ekoizpen ekologikoa sustatzea izan zituen lehentasun. 

2023an, Nafarroako Gobernuak onartutako dekretu foral batek erakundearen eskumenak murrizten zituela iritzita, ez zen berriro aurkeztu eta kargua uztea erabaki zuen. Erabakiak “desengainua” eragin ziola adierazi zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Ibilbidea eta Axuribeltz proiektua. Elkarrizketa Navarra televisión
Luma Berdearen Mugimendua

**Luma Berdearen Mugimendua** ) Ameriketako Estatu Batuetako Beldur Gorriaren gorenean McCarthyismoaren aurka zuzendutako unibertsitateetako protesta sorta bat izan zen. Mugimendua Robin Hood zentsuratzeko saiakera bati erantzunez sortu zen, pertsonaia ustezko konnotazio komunistak zituelako, eta azkenean nazio osoko unibertsitateetara hedatu zen.

1954ko martxoaren 1ean, Robin Hooden aipamenak AEBetako eskoletan zentsuratu nahi zituztela salatzeko, Luma Berdeen Mugimendua sortu zuten. AEBetako histeria antikomunistaren garaia zen, eta jazarpen mccarthyista orokorraren erdian, Robin Hoodek aberatsei lapurtutakoa txiroen artean banatzeak komunismoa sustatzen zuela ebatzi zuten agintariek. Hortaz, bere aipamenak eta bere liburuak erretiratzeko agindu zuten, beste lan batzuekin batera.

Indianako Unibertsitateko ikasle talde bat, adierazpen askatasunaren alde, lumak berdez tintatu eta jendeari banatzen hasi zen. Zentsuraren aurkako mugimendua azkar hedatu zen beste campus batzuetara eta unibertsitatean askatasun intelektuala defendatzeko pausoa izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oscar von Sydow

**Oscar Fredrik von Sydow** (Kalmar, 1873ko uztailaren 12a – Ekerö, 1936ko abuztuaren 19a) suediar politikaria izan zen. Suediako lehen ministroa izan zen 1921eko otsailetik urrira.

Zuzenbidea ikasi zuen Uppsalako Unibertsitatean eta 1894an funtzio publikoan graduatu zen. 1906an estatu-idazkariorde izendatu zuten eta 1911n Norrbottengo konderriko gobernadore. 1914tik 1917ra ministro izan zen, eta 1917tik 1934ra Görheburg eta Bohus konderriko gobernadore.

1921eko otsailean izendatu zuten lehen ministro, Gerhard Louis de Geerrek dimisioa eman ondoren. Alderdi Sozialdemokratari eskatu zion finantzei eta defentsari buruzko proposamenak babesteko, baina ez zuen lortu eta urrian dimititu zuen. Suedian heriotza-zigorra indargabetzeko legea aurkeztea da haren neurririk gogoratuena.

1934tik hil zen arte Erresumako mariskala izan zen.
Unlocked (2017ko filma)

***Unlocked***, 2017ko Michael Apted ingelesak zuzendutako ekintza eta thriller film bat da. Noomi Rapace, Orlando Bloom, Toni Collette, John Malkovich eta Michael Douglas aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Paris, Alice Racine (Noomi Rapace) CIAren ofiziala galdeketetan espezializatua da, baina susmagarri batek engainatu egingo du, Yazid Khaleel (Makram Khoury) buru den talde islamiar erradikal batek Londres hiriaren erdigunean arma kimiko bat lehertu arazteko asmoa duen ekintza terrorista bat ekidin beharko duelarik.

## Aktoreak 
*Noomi Rapace: Alice Racine, CIAko galdeketa ofiziala
*Orlando Bloom: Jack Alcott, kriminala eta soldadu ohia
*Toni Collette: Emily Knowles, MI5ren burua
*John Malkovich: Bob Hunter, CIAren Europa Saileko burua
*Michael Douglas: Eric Lasch, Parisko CIAren burua eta Racinen laguntzailea
*Brian Caspe: Ed Romley, Racinen CIAko kidea
*Matthew Marsh: Frank Sutter
*Makram Khoury: Yazid Khaleel, islamiar iman erradikala eta buruzagi terrorista
*Michael Epp: David Mercer, Erresuma Batuan jaio eta islamiar terrorista
*Philip Brodie: Wilson, MI5eko ofizial ustela
*Tosin Cole: Amjad, taxi gidari gaztea eta Racinen laguna

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Padma Sachdev

**Padma Sachdev** (Purmandal, Jammu eta Kaxmirko Printzerria, Britainiar Raj, 1940ko apirilaren 17a - Mumbai, 2021eko abuztuaren 4a) Indiako poeta eta eleberrigilea izan zen. Sachdev dogri hizkuntzan «poesia modernoaren amatzat» hartzen zen, baina hindieraz ere idatzi zituen lanak.

Hainbat poesia bilduma argitaratu zituen, horien artean Meri Kavita Mere Geet (Nire poemak, nire kantuak), 1971n Sahitya Akademi saria irabazi zuena. 2001ean Padma Shri saria jaso zuen, Indiako laugarren ordena zibil garrantzitsuena.

2021eko abuztuaren 4an hil zen Mumbain 81 urte zituela. Surinder Singh senarra eta Meeta Sachdev alaba bizirik utzi zituen.

## Lan nagusiak 
**Meri Kavita Mere Geet* (1969)
**Tavi Te Chanhan* (1976)
**Nheriyan Galiyan* (1982)
**Pota Pota Nimbal* (1987)
**Uttar Vahini* (1992)
**Tainthian* (1997)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Montanyana (Ribagorza)

**Montanyana**, , Espainiako Puente de Montañana-Pont de Montanyana udalerrian dagoen herri bat da, Aragoi autonomia erkidegoan, eta Huesca probintziako Ribagorza eskualdean.

2023an 20 biztanle zituen.
Josef Odložil

**Josef Odložil** (txekierazko ahoskera: [ˈjozɛf ˈodloʒɪl]; 1938ko azaroaren 11 - 1993ko irailaren 10a) txekiar distantzia ertaineko korrikalaria izan zen. 1960ko hamarkadan hainbat alditan txapeldun nazionala izan zen, baina arrakasta nahasia izan zuen nazioarteko mailan. Zilarrezko domina irabazi zuen 1500 metroko lasterketetan Tokioko 1964ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Korrikalari ibilbidea 
Txikitatik korrikalari sutsua izanik, Odložil Bratislavako eskola militar bateko entrenatzaile batekin hasi zen entrenatzen. Bere lehen lehiaketa handian, 1962ko Belgradoko Europako Atletismo Txapelketan, Odložil 800 metroko finalerdian kanporatu zuten. Bi urte geroago, 1500 metro egin zituen korrika 1964ko Tokioko Udako Olinpiar Jokoetan. Peter Snellek erraz irabazi zuen finala, baina Odložilek zilarra lortu zuen John Daviesen aurretik. 1965ean, Odložilek munduko errekor berria ezarri zuen 2000 metrotan (5:01,2). 1966ko Europako Atletismo Txapelketa negargarria izan zen Odložilentzat, kanporaketetan kaleratu baitzuten jada. Hobeto egin zuen 1967ko Pragako Europako Atletismo Txapelketa Estalian, zilarra lortuz 1500 metrotan, baina 1968ko Olinpiar Jokoetan zortzigarren postuan amaitu zuen 1500 metrotan.

Odložil 1969an erretiratu zen eta ondoren, Odložil, karrerako ofizial militarra, Txekoslovakiako armadatik erretiratzera behartu zuten, arrazoi politikoengatik. Entrenatzaile lanetan hasi zen, lehenik Sparta Pragan eta gero Mexikoko Institutio Nacional del Deporte-n (1979–1981). 1989an Armadan berriro sartu zen, eta han zerbitzatu zuen hil zen arte. 1992–1993an Irakeko NBEren bake-indarren (UNGCI) komandantea izan zen Txekoslovakia ordezkatuz.

## Bizitza pertsonala eta heriotza 
1964ko Olinpiar Jokoetan, Odložil irabazlearen, Peter Snellen, lagun min bihurtu zen, eta Olinpiar Jokoen ondoren Zeelanda Berrian bisitatu zuen. 1968ko Olinpiar Jokoen ondoren, Odložil Věra Čáslavská gimnasta ospetsuarekin ezkondu zen. Mexiko Hiriko katedralean egindako zeremoniak milaka lagun erakarri zituen. Bikoteak seme bat, Martin, eta alaba bat, Radka, izan zituen. 1987an dibortziatu ziren. 1993ko abuztuaren 7an, Odložilek liskar bat izan zuen bere 19 urteko semearekin. Martinek buruan jo zuen, eta ondorioz koma luzea izan zuen eta 1993ko irailaren 10ean hil zen. Martini lau urteko espetxe zigorra ezarri zioten aitaren hilketagatik, baina Václav Havel presidenteak barkamena eman zion 1997an, aitaren heriotzaren errua ez baitzen ondo frogatu.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Fina Salegi Amutxastegi

**Fina Salegi Amutxastegi** (Elgoibar, Gipuzkoa, 1958) zinema-produkzioko langilea izan da. Ezaguna da *Adiós pequeña* (1986), *La madre muerta* (1993) eta *Segoviako ihesa* (1981) filmetan egindako lanarengatik.

## Bizitza 
Fina Salegi Elgoibarko San Migel auzoko baserri batean jaio zen 1958an. Ama Maria Amutxastegi eta aita Joxe Nikolas Salegi izan ziren. Zazpi haurride izan ziren. Hamalau urte eman zituen mendian txakurra eta astoa hartuta, ardiak eta ahuntzak zaintzen. Nerabe zela, familia Urretxura joan zen bizitzera, gurasoek Isabel taberna hartu baitzuten han. Taberna gainean biizi ziren. Tabernan lan asko zuten eta gaueko eskolara joaten zen, Legazpira. Gero Donostiara joan zen ikastera. Taberna batean topo egin zuen Angel Amigo eta bere taldearekin. *Segoviako ihesa* filmea egiteko asmoa zuen eta makinaz idazten zekien galdetu ziotenean, ausarta izan zen eta baietz erantzun, ez zuenean ideiarik ere. Olivetti idazmakina eta mekanografiarako ikasketa liburu bat erosi, bere kasa ikasi eta zinema munduan hasi zen. Bere ausardia lagun zuela, zinemaren tripetan ibili zen hamarkada luze bitan. produkzioan.

## Ibilbidea 
### Zinema 
Sasoi hartan ohikoa zen legez, zinemako lehenengo lanak kobratu gabe izan ziren. Janaria, bidaia gastuak eta mantenua ordaintzen zen, eta trukean ogibidea ikasten zen. Fina Salegiri 18-20 ordu lan egiteak ez zion beldurrik ematen, ez zen nekatzen. Edozein lani heltzen zion: animaliak, argiak… Filma horren lan-taldeak handik aurrera deitzen hasi zitzaizkion eta gelditu gabe egin zuen lan hogei urtez. Produkzioan lan egin bitartean liburuak erosi eta bere kabuz ikasten zuen, kontabilitatea, esate baterako. 

### Publizitatea 
Publizitatean lan asko egin zuen, marka handiekin askotan, hala nola, Codorniu, Kellogs…  Beharbada, iragarki bat hiru egunetan grabatzen zen, beraz, lan handia egin behar zuen aurretik. Koordinazioa eta antolakuntza handia behar zen lokalizazioak, garraioa, lotarako lekuak, lan taldearen mugimenduak, atrezzoa, grabaketarako baimenak… prest izateko.
* *Segoviako ihesa* (1981)
* *Hamaseigarrenean Aidanez* (1985)
* *Ehun Metro* (1985)
* *Zergatik panpox* (1985)  
* *Adiós pequeña* (1986)
* *Alas de mariposa* *(1991)*
* *La madre muerta* (1993) 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Madonna della Bruna

[thumb|419x419px|Madonna della Brunaren freskoa Materako [Materako katedrala|katedralean]]
**Maria Santissima della Bruna** edo **Madonna della Bruna** Matera (Basilicata, Italia) hirian gurtzen den Ama Birjinaren adbokazioa da.

## Tradizioa 
Berari eskainitako jaia uztailaren 2an ospatu da urtero 600 urte baino gehiagoz, Materako artzapezpiku ohi Urbano VI.a Aita Santuak Ikustaldiaren jaia ezarri zuenetik 1389an; data horretatik aurrera, Ama Birjinaren omenezko ospakizunak, Materan Ikustaldiaren jaiarekin bat egiteko egin ziren  . Prozesio ikusgarri batekin ospatzen da jaia urtero.

"Madonna della Bruna" izenari dagokionez, hainbat hipotesi daude: lehenengoa da Erdi Aroko lombardiarren *brùnja* terminotik datorrela, hau da, armadura, zaldunen babesa, beraz, izenak defentsako Ama Birjina esan nahi duela; beste batzuek, ordea, *Hebronetik* datorrela diote, Judeako hiri horretan egin ziolako Mariak bisitazio edo ikustaldia lehengusina Elisabeti, azken hipotesi bat,  da izena Ama Birjinaren aurpegiaren koloretik datorrela (*bruna* = marroixka, beltzarana)  .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jimmy Carr

**James Anthony Patrick "Jimmy" Carr** (Hounslow, 1972ko irailaren 15a) ingeles irrati-esatari, telebista aurkezle eta komediantea da, bere umore beltz eta espresiorik gabekoagatik ospetsua dena.

Carr 2000. urtean hasi zen komedia munduan. Stand-up generoko komediante gisa ospetsu bilakatu ondoren, Channel 4aren hainbat ikuskizunetan agertzen hasi zen, batez ere *8 out of 10 Cats* saioan.

BBCko *Would I Lie to You?* saioan agertu zenean, Jimmy Carrek bere hogei urteen erdira arte katolikoa izan zela esan zuen, eta, bere fedeagatik, birjina 26 urte bete arte. Carr adin horretan hasi zen Richard Dawkinsen liburuak irakurtzen eta bere erlijioari uko egin zion, bere burua antiteistatzat hartuz. Dioenez, erlijioak mugatu egiten ditu jendeak bere bizitza bizitzeko dituen nahiak.

## Stand-up saioak
## Filmografia
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cuideiruko itsasargia

**Cuideiruko itsasargia** edo **Cudilleroko itsasargia**, Espainiako iparraldeko kostaldeko Cuideiru udalerrian dagoen itsasargi bat da, Asturias erkidegoko Roballera lurmuturran.

1858an eraikia eta 1935ean elektrikaria izan zen.
Zeatikez

**Zeatikez** 2025ean Donostian sortutako pop musika taldea da.

## Taldea 
Sei donostiarrek osaturiko taldea da. 2025ean atera zuten lehen diskoa, zazpi abesti dituen EPa, eta urte berean Gaztea maketa lehiaketako finalera sailkatu ziren eta entzuleen saria eraman zuten.

## Diskografia 
* *Esan ez genuena* (2025, autoekoiztua) - EPa, 7 abesti

## Sariak 
* Gaztea maketa lehiaketako Entzuleen Saria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Unax Urzaiz

**Unax Urzaiz Iriondo** (Bilbo, Bizkaia, 2007ko ekainaren 5a) Euskal Herriko futbolaria da.

## Biografia 
Bere aita Ismael Urzaiz eta bere aitona Rafael Iriondo Athleticeko jokalari garrantzitsuak izan ziren.Athleticen harrobian hezia, jokalari erasotzailea da, normalean ezker hegalean aritzen da. 2025eko udan Baskoniara igo zen Bigarren Federazioan jokatzeko. 2026ko otsailean debuta egin zeun Bilbao Athleticekin Lehen Federazioan.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 30ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
GAR (musika taldea)

**GAR** 2025ean Durangon sortutako pop-rock musika taldea da.

## Taldea 
Jon Garciaren proiektua da GAR. Mocker’s rock taldean 15 urtetik gora abeslari eta baxu jotzaile egin ondoren proiektu berria abiatu zuen Liher Granados, Asier Ardanza eta Martzel Vargasekin taldea osatuz.

2025ean *Oraina eskuetan* izeneko diskoa atera zuten eta urte berean Gaztea maketa lehiaketako irabazleak izan ziren. Epaimahaiak "Ilargi gorria" abestia goraipatu zuen.

## Sariak 
* Gaztea maketa lehiaketa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Áurea Lorenzo Abeijón

**Áurea Lorenzo Abeijón** (Beneso, Puerto del Son, Coruñako Probintzia, 1905 - Buenos Aires, 1995) galiziar poeta ospetsua izan zen, ia bizitza osoa Argentinan eman zuena, galiziar diasporako emakumeen ahotsen ordezkaria izan zen.

## Biografia 
Arrantzale-familia batean jaio zen, aita arrantza-patroia baitzuen, eta ama, berriz, saregilea. Txikitatik, berak eta bere anai-arrebek familiaren ekonomiari laguntzeko lan egin behar izan zuten. 1922an, Puerto de Sonen joskintza ikasi ondoren, eta 18 urte besterik ez zituela, Argentinara joan behar izan zuen.

Argentinan bizi zela, Carlos Sanchez Lloveras medikuaren etxean hasi zen lanean, eta harekin ezkondu zen gero. Berak animatu zuen ikastera, eta gero idaztera eta klaseak ematera, aldi berean poesiak idazten hasi zen. 1943an Buenos Airesen argitaratu zuen bere lehen liburua, *Queixas* izenekoa, Espainiako gerra zibilaren ondoren galiziar poesiaren lehen ahotsetako bat izan zena. 29 poesia biltzen zituen, eta bertan haurtzaroan bizi izan zen galiziar paisaiari etengabeko erreferentziak egiten dizkio, baita garai bateko ohiturak ere. Rosalia de Castrori eskainitako poema bat ere badu, baita Argentinako galiziar diasporako aldizkarietan argitaratutako beste hainbat poema ere.

Senarra hil ondoren, bere ilobarekin ezkondu zen, Óscar Sánchez Lloverasekin, eta 1975ean Galiziara itzuli zen lehen aldiz, eta han Beneson bizi izan zen denboraldi batez. Gero Argentinara itzuli zen, eta han eskola bat sortu zuen bere etxean, eta ingeles, gaztelania eta piano eskolak ematen zituen. Irakasle lanetan jarraitu zuen 89 urte bete arte.

Buenos Airesen hil zen 1995ean.

## Omenaldiak 
* Azken hamarkadetan, XX. mendeko galiziar kulturari forma ematen lagundu zuten galiziar emakumeen oroimena berreskuratzea izan da helburua, besteak beste, Áurea Lorenzo Abeijónena.

* Coruñako Portosingo kale batek bere izena darama, udalbatzaren erabakiz.

## Argitalpenak 
* *Queixas* (1943; galizieraz)
* *Campanas del cielo* (1956; gaztelaniaz)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mariana Waldstein

**Mariana Waldstein,** **Santa Cruzeko markesa**, (Viena, 1763 – Erroma, 1808) austriar aristokrata eta margolaria izan zen.

## Bizitza 
ezkerrera|thumb|Santa Cruz markesaren erretratua
1763an jaio zen Vienan. Gurasoak Mariana Lichtensteingo printzesa eta Waldstein Watembergeko kondea, kontseilari pribatu inperiala izan ziren. Neba  Ferdinand von Waldstein kondear izan zen. Mojen komentu batean hezi zen eta pinturarako zaletasuna piztu zitzaion. 1781ean ezkondu zen José Joaquín de Silva Sarmiento Bazán espainiarrarekin, Santa Cruzeko IX. markesarekin, eta Espainiara joan zen.

1781ean Santa Cruz markesarekin ezkondu ostean, Espainiara joan zen, eta hantxe hasi zen pintura lantzen, Isidro Carniceroren zuzendaritzapean. San Fernandoko Arte Errege Akademiari aurkeztutako bere eskuaren erretratu batek lortu zuen pinturaren merezimenduzko ohorezko zuzendari eta zuzendari akademiko titulua. Dubeis pintorearen eta Heltz, saxoiaren ondoan miniaturan jardun zuen.

1802. urtean, alargun zegoela, Italiara joan zen, eta bere erretratua Florentziako galerian utzi zuen; hiri horretako Akademiak, eta geroago Erromako San Lucasekoak, merezimenduzko akademiko izendatu zuten. 1805. urtean Espainiara itzuli zen, eta oso denbora gutxi eman zuen bertan bizitzen, Italiara joan baitzen.

Louvreko Museoan, Francisco Goyak egindako erretratuaren tamaina txikiko (52 x 34 cm) kopia zahar anonimo bat dago, iraganean autore batzuek Goyari berari egotzi ziotena.

### Heriotza 
Erroman hil zen 1808ko ekainaren 21ean, berrogeita bost urte zituela.

## Aintzatespenak 
* *La marquesa y Bonaparte* (Planeta, 2026) ISBN 9788408313724 eleberri historikoa María José Rubiok idatzia, benetako gertakari eta pertsonaietan oinarritua, non XIX. mendearen hasierako Europako une erabakigarrienetako bat berreraikitzen duen, maitasun- eta botere-istorio bizi baten bidez.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
*  Ossorio y Bernard, Manuel (1883-1884). «Waldstein (Doña Mariana)». Galería biográfica de artistas españoles del siglo XIX. Madrid: Imprenta de Moreno y Rojas. Wikidata Q55215613. 

## Kanpo estekak 
* Bideoa, elkarrizketa: *La marquesa y Bonaparte*  La2, *La aventura del saber*. 2026.02.25
Lucía Solla Sobral

**Lucia Solla Sobral** (Marín, Pontevedra, 1989) galiziar idazlea da. Bere lehen eleberriarekin, *Comerás flores* (2025), Narratibako El Ojo Crítico 2025 saria irabazi zuen. 

## Ibilbidea 
Filosofia ikasten ari zela, poesia eta testu laburrak idatzi zituen, geroago bere lehen eleberria izan zenaren ideia sortu zen arte. 2016an marketin lanean hasi zen.

Oviedon Club de las Letras Salvajes sortu eta koordinatu zuen. 2023an, Javier Peña eleberrigileak zuzentzen zuen Compostelako Kulturaren Hiriko Literatur Egoitzarako hautatu zuten. Literatur tailerretan ere izan da, Marta Jiménez Serranorenean, esaterako.  

2025. urtean *Comerás flores* lana kaleratu zuen, tratu txarren eta indarkeria ikusezinaren istorioa. Nobelan gizonezko eta 20 urte gazteagoa den emakume baten harremana kontatzen du eta maitasun erromantikoaren mitoak desmuntatzen ditu. Lehen pertsonan idatzia dago. Lan horri esker El Ojo Critico 2025 saria irabazi zuen Narratiba kategorian, Radio Nacional de España izen bereko kultur programak urtero ematen duena. Epaimahaikideak, besteak beste, Luis Mateo Díez, Manuel Rivas, Paco Cerdà eta Ángeles Caso izan ziren, eta *Comerás flores* lanak "narratzaile fidagarri, original eta heldua" erakusten duela azpimarratu zuten.

## Lanak 
* *Comerás flores* (2025). Asteroide liburuak. 

## Sariak 
* (2025). El Ojo Crítico Saria, Radio Nacional de España emana (RNE) saria, 'Narratiba' sailekoa, *Comerás flores* lanarengatik.
* (2025). Urteko Liburua' saria, *Comerás flores* lanarengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa bideoa: "Hasta que no cambiemos el foco, nos van a seguir mangoneando", Lucía Solla Sobral, '*Comerás flores*' eleberriaren egilea. La 2, *Al cielo con ella* saioa (18´). 2026.03.01
Gulag uhartedia

***Gulag uhartedia***, , 1958-1968 artean Aleksandr Solzhenitsinek idatzitako idazlan bat da, honetan Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna ohian jazotako errepresio politikoa salatzen da, berau jasandako pertsonen lekukotasuna bilduz.

Idazlana hiru bildumetan banatua dago. Lehenbizikoz, 1973an Parisen argitaratua izan zen.

## Argumentua 
Gulag uhartedia Sobietar Batasuneko barneratze eta zigor-zelaien sarearen izendapena zen, honetan XX. mendearen bigarren erdian miloika pertsona sartuak izan ziren. 

Idazlan erraldoi honetan zelai horietako batean preso egondako Solzhenitsinek Sobietar Batasunaren garaiko espetxe industriaren bizimodua xehetasunez deskribatzen du, eta haren disekzioa beldurra, sufrimendua, hotza, gosea eta heriotzaren barna burututako bidai batean bilakatzen da. 

## Idazlana 
Lehen bilduma (1973):
* 1. atala: Espetxe industria.
* 2. atala: *Perpetuum mobile*.

Bigarren bilduma (1975):
* 3. atala: Lan zelaiak eta sarraskia.
* 4. atala: Arima eta txarrantxa.

Hirugarren bilduma (1978):
* 5. atala: Espetxea.
* 6. atala: Konfinamendua.
* 7. atala: Stalin jada ez dago.

## Kanpo estekak
Gustav Schädler

**Gustav Schädler** (Trisenberg, 1883ko azaroaren 18a – Vaduz, 1961eko ekainaren 19a) liechtensteindar irakasle, kazetari eta politikaria izan zen. Liechtensteingo lehen ministroa izan zen 1922tik 1928ra.

Irakasleak prestatzeko ikasketak egin zituen eta 1914tik 1922ra Vaduzeko eskola publiko bateko irakaslea izan zen. Hizlari ospea lortu zuen eta 1919an parlamentuko kide izendatu zuten. Alderdi Popular Sozial Kristauko diputatua izan zen 1922ra arte. Aldi horretan, konstituzioa berrikustea eta Suitzarekin lerrokatzea proposatu zuen. Suitzako *Neue Zürcher Zeitung* egunkariko berriemailea ere izan zen.

1922an lehen ministro izendatu zuten. Suitzarekin aduana-batasuna lortu zuen, eta finantza-krisiei eta 1927ko uholdeei aurre egin behar izan zien.

1928an Joan II.a printzeak kargutik kendu zuen funts-desbideratze eskandalu baten ondorioz, eta orduan Schädler irakaskuntzara itzuli zen. Bigarren Mundu Gerran *Liechtensteiner Vaterland* egunkariko editorea izan zen. 1946an sei hilabeteko kartzela-zigorra ezarri zioten Alemaniaren aldeko espioitzagatik, baina ez zuen zigorra bete osasun-arrazoiengatik.
Umore idor

[thumb|right|[Joey Bishop Rat Packeko komediagilea, estilo inespresiboagatik ezaguna, Jennie eta Terrie Frankel (Doublemint Twins), Sig Sakowicz, Tony Diamond, Sara Sue, Tippi Hedren eta Mel Bishopekin batera.]]
**Umore idorra** edo **espresiorik gabekoa** () emozioen edo gorputz-jarreraren aldaketarik gabe aurkezten den umore mota da, gehienetan gaiaren barregarritasunarekin edo absurduarekin alderatzeko adierazpide komiko gisa. Forma hori zuzena, ironikoa, lakonikoa edo itxuraz borondatezkoa ez dena izan daiteke. 1656an, Fleury de Bellingenek idatzi zuen *Pince-sans-rire* ("espresiorik gabeko umorea") esamoldea *Je vous pince sans rire* izeneko mahai-joko zahar batean sortu zela.

## Adibideak 
Vaudevilleren bere hastapenetan, Buster Keatonek bere espresiorik gabeko jarrera garatu zuen. Keaton konturatu zen publikoak hobeto erantzuten ziola bere harrizko aurpegiari irribarre egiten zuenean baino, eta estilo hori eraman zuen bere karrerara zinema mutuan. Vitaphone sistemaren 1928ko *The Beau Brummels* film laburra, Al Shaw eta Sam Lee vodevilen komikoekin, erabat espresiorik gabe egin zuten. 1980ko *Airplane!* filma ere *deadpan* moduan grabatu zuten ia osorik.

*Deadpan* britainiar umorearen ezaugarrietako bat da. John Cleese, *Fawlty Towers*en Basil Fawlty antzezten eta Rowan Atkinson, *Blackadder*ren Edmund Blackadder antzezten, telebistako komedien umore idorraren bi adierazle dira. Monty Python komedia-konpainiak bere lanean ere erabili zuen, *The Ministry of Silly Walks* esketxean, esaterako. Bere lan ezberdinetan, Ricky Gervaisek hasperen sumindu bat egiten du sarritan. Bere jarrera inespresiboagatik, Peter Sellersek Aktore Onenaren BAFTA saria jaso zuen ''I'm All Right Jack* (1959) filmagatik. Ali G eta Borat bezalako pertsonaietan, aldiz, Sacha Baron Cohen komedianteak ustekabeko subjektuekin elkarreragiten du, beren buruaz trufatzeko prestatuak izan direla konturatu gabe; horri buruz, *The Observer''rek dio «bere ibilbidea jendea urduri jartzean oinarrituta eraiki dela, espresiorik gabeko aurpegia mantentzen duen bitartean». Victoria Beckham Spice Girls musika-taldeko kidea bere umore idorragatik da ezaguna.

Umore idorra askotan intelektualentzako umorearekin nahasten da (edo , ingelesez), umore idorreko umorea ez baita existitzen hitzetan edo moduan. Aldiz, entzuleak umorea bilatu behar du hitzen, adierazpenaren eta testuinguruaren arteko kontraesanetan. Testuingurua sartzen ez bada edo kontraesana identifikatzen ez bada, entzuleak ez du umore idorra barregarri aurkitzen. Hala ere, «espresiorik gabeko» terminoak, berez, moduari bakarrik egiten dio erreferentzia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Charlie Grall

**Charlie Grall** (Karaez, 1955eko urtarrilaren 3a - Ibidem, 2026ko otsailaren 27a) kazetari, idazle eta militante bretoia zendu da. Bretainiako Askapenerako Fronteko (FLB) militantea izan zen Charlie Grallek Euskal Herriarekin politikoki izandako inplikazioa handia izan zen. Gure Eskuren ekimenetan edota Aberri Egun askotan parte hartze zuzena izan baitzuen.  

## Biografia 
1970eko hamarkadan Bretainiako Askapen Fronteko (FLB) aktibista izan zen. Antza, berak eta Martial Ménardek Brennilis zentral nuklearretik elektrizitatea garraiatzen zuen goi-tentsioko lineako bi dorre lehertu zituzten 1979an. Charlie Grallek operazio honen xehetasunak kontatzen ditu Martial Ménardi buruzko *E jardin ur stourmer* filmean. Ondoren, Emgann-era batu zen 1980ko hamarkadan, mugimendutik urrundu eta Bretainiako Batasun Demokratikoarekin bat egin aurretik.

1979ko maiatzaren 30ean, Roger Le Taillanter komisarioaren Plouharen aurkako erasoan parte hartu zuen. 1979ko ekainaren 1ean, atxilotu zuten Rostrenengo aparkaleku batean. Charlie Grall eta beste 15 aktibista behin-behineko espetxealdian sartu zituzten. Estatuko Segurtasun Auzitegiak kondenatu zuen 1979an, baina espetxetik atera zuten 1981ean, François Mitterrandek amnistia eman ondoren.

*Breizh Info* astekariaren sortzailea eta editorea izan zen; 2001eko apirilean argitaratzeari utzi zion. 1999ko irailaren 30ean atxilotu eta espetxeratu zuten, "ekintza terrorista batekin lotutako konspirazio kriminala" leporatuta. Laurence Le Vert epaileak formalki akusatu zuen Plévinen lehergailuak lapurtzeagatiko kasu kriminalean. Egun batzuk geroago askatu eta epailearen zaintzapean jarri zuten, bere abokatuak arrazoi medikoengatik askatzeko eskaera aurkeztu ondoren. Geroago berriro atxilotu zuten.

2005eko ekainean, Parisen terrorismo kasuetarako sortutako epaile profesionalek osatutako (epaimahairik gabeko auzitegi bat) sei urteko espetxe zigorra ezarri zion. Erabaki horren aurka helegitea aurkeztu zuen. 2012ko urrian, berriro epaitu zuten eta berriro errudun jo zuten. Bi urteko espetxe zigorra ezarri zioten.

Martial Menard hizkuntzalari izan zuen lagun min, berarekin batera militatu zuelako. Bada, Menard hil zenean, 2016an, urrats bat gehiago eman zuen Grallek: handik goiti bretoieraz baizik ez zuela idatziko erabaki zuen. Geroztik, erregularki berak idatzitako artikuluak argitaratu zituen *Al Lang* aldizkariak. Gisa berean, bere azken hiru liburuak - *Un devezh labour e ti Pêr Moc’h* (2021), *Remont Delaport Reun ar C’hala. Div blanedenn* (2019) eta *Ur breur er stourm* (2018)- bretoieraz idatzi zituen. Horretaz gain, 2023an, hizkuntza hori ikasteko metodoa argitaratu zuen. 2025ean, *Toull Kerliv* liburuak irakurle bretoiek ematen duten Sten-Kidna literatura saria jaso zuen. Gure Eskuren ekimenetan edota Aberri Egun askotan parte hartze zuzena izan baitzuen. Halaber, euskal errefuxiatuen alde harturiko engaiamendua nabarmena izan zen. Izan ere, 80ko hamarkadan Bretainiara heldu zirenei laguntza eta babes sareak antolatzen sekulako lana egin zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Atner Khuzangai

**Atner Petrovitx Khuzangai** (, ; Txeboksary, 1948ko urriaren 8a) txuvax jatorriko errusiar filologoa, literatura kritikaria eta mugimendu nazional txuvaxeko aktibista da, Txuvaxen Kongresu Nazionaleko lehen presidentea izan zena. 1987az geroztik, Txuvaxerazko Idazleen Batasuneko kidea da.

## Bizitza 
Piotr Khuzangai poetaren eta Vera Kuzmina aktorearen semea da. Leningradeko Estatu Unibertsitateko Ekialdeko Ikasketetako Fakultatean graduatu zen, Arabiar Filologian espezializatuz, eta graduondoko ikasketak Sobietar Batasuneko Zientzien Akademiako Ekialdeko Ikasketetako Institutuan burutu zituen. 1970etik 1971ra praktikak egin zituen Egipton itzultzaile militar gisa. 1977an Filologiako hautagai-tesia defendatu zuen. 1990etik 2010era Txuvaxiako Giza Zientzien Estatu Institutuko Hizkuntzalaritza Saileko burua izan zen. 2014an Krimearen anexio errusiarraren aurka agertu zen.

Gazhidma Tsybenova buriatarekin ezkonduta dago eta harekin seme bat dauka, Piotr (Petĕr).

## Lanak 
* *Poisk slova. Literaturno-krititxeskie stati* (1987)
* *Poet Aigi i khudozhniki (Opyt filosofskoi interpretatsii poetitxeskogo i khudozhestvennogo soznania)* (1998)
* *Tekst, metateksty i putexestvia* (2003)
* *Bez illiuzi: moi vremennik* (2017)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak