Mingranondo

**Mingranondoa** (*Punica granatum*) Lythraceae familiako fruitu arbola hosto-erorkorra da. Zurtoin bihurritua eta arantzatsua dauka, azal leuna, adaburu globularra eta lore gorriak. Haren fruitua mingrana edo granada da. Goiztiarrak dira eta bakarka edo binaka hazten dira.

## Taxonomia 
Lineok deskribatu zuen lehenengo aldiz 1753. urteko *Species Plantarum* liburuan eta *Punica granatum* izena eman zion. Generoaren *Punica* izena latinezko *pūnĭcum* hitzetik dator eta feniziarrei egiten die erreferentzia, izan ere ahiek izan baitziren mingranondoaren kultiboaren bultzatzaile aktiboak. Espeziearen *granatum* izena latinezko *grānātus* hitzetik dator eta "hazi (grano) asko dituena" esan nahi du.

Antzinako Erroman zuhaitzari *punicum arbos* ("punikoen zuhaitza") esaten zioten eta fruituari *malum granatum* ("sagar granatua") edo *punicum malum* ("sagar punikoa"). Plinio Zaharrak I. mendean *Naturalis historia* liburuan horrela dio: «Afrikan, Kartagoren inguruan, sagar punikoa existitzen da, batzuek *granatum* esaten diotena»

Sinonimoak:

* *Punica florida* Salisb.
* *Punica grandiflora* hort. ex Steud.
* *Punica nana* L.
* *Punica spinosa* Lam.
* *Punica granatum* var. *granatum* L.
* *Punica granatum* var. *sativum* K.Malý
* *Rhoea punica* St.-Lag.
* *Granatum puniceum* St.-Lag

## Deskribapena 
[250px|thumb|[Granada (fruitua)|Mingrana fruitua eta haziak.]]
5 metro arteko altuera hartzen duen fruitu arbola da, oso adarkatua, zuhaixka itxura hartzeraino. Arantzak ditu. Zuhaaitzaren enborra zuzena da, azala zartatua du eta aurkako adarrak.

Hosto sinpleak ditu, 1,5-7 cm x 0,8-2 cm neurtzen dute. Lantzeolatu eta oblongo artekoak dira formaz, adar gaztetan aurkakoak eta bestela txandakako faszikulotan bilduak. Hostoen pezioloa laburra da eta hostoaren punta biribildua. Hostoak erdi koriazeoak dira, gainalde distiratsua dute eta azpialdea ilegabea da. Kolorez berde-horixkak dira. Mingranondoa zuhaitz hostoerorkorra da.

Loreek 3-4 cm-ko diametroa dute, hermafroditak dira eta bakartiak. Kaliza kanpai itxurakoa, koriazeoa, lodia, iraunkorra, ile gabea eta kolorez gorrindola. 2-4 x 1,5-2 cm neurtzen du eta 5-8 segmentu triangeluar soldatuak ditu. Petaloak gorri biziak dira, obobatuak, 2-2,5 x 1-1,5 cm neurtzen dute.

Fruitua 5-12 cm neurtzen duen balausta esferiko, koriazeoa da, gorria edo gorri-horixka kolorekoa. Haziek 12-15 x 5-7 mm neurtzen dute, gorriak dira, baina transluzidoak, gozoak eta jangarriak.

Hazien barreiatze sistema endozookoria da, hau da, hazien barnean dauden pipitak (enbrioia barnean dago) ez dira liserigarriak eta animaliek, batez ere hegaztiek, jan egiten dituzte eta ondoren zirinetan askatzen dituzte.

Irudi:Srinagar - Nishat Mughal Gardens 32.JPG|Mingranondoa fruituz josia.
Irudi:Fulles verdes, magraner (partida de la Belenguera, Alginet, País Valencià).jpg|Hostoak.
Irudi:Punica granatum Tunisia 2011.jpg|Lorea, atzean fruitua hazten.
Irudi:Pomegranate03 edit.jpg|Fruitua irekita, barnean haziak dituela.

## Banaketa geografikoa eta habitata 
Irandik hasi eta Hego-ekialdeko Asiaraino landatu da, Afrika tropikalean eta Europari dagokionez Mediterraneo itsasertz guztian. Hego Amerikan, Mexikon, Estatu Batuetako hegoaldean eta Australian ere aurkitzen da.

Lurzoru mota guztietara moldatzen da, izan karezkoa, alkalinoa edo azidoa. India iparraldean harritxintxarretan ere hazten da Lehorteak nahiko ongi toleratzen ditu eta tenperatura baxuak ere bai, antzigar arina jasaten du, beti ere tenperaturak -12º C-tik behera jaisten ez badira, baina nagusiki klima epelak eta azpitropikalak atsegin ditu gehien.

500 kultibarretik gora izendatu dira, hau da gizakiak sorturiko aldaerak, baina sinonimoak dira asko, genotipo bereko landareek izen desberdinak izan baititzakete tokiko hizkeretan. Aldaeren ezaugarri desberdinak fruituaren tamainak, exokarpoaren koloreak (gorriaz gain badira horiak, moreak, beltzak edota arrosak), haziaren gogortasunak, heldutasunak, zuku kopuruak, azidotasunak, gozotasunak eta astringentziak markatzen dute. Granadina siropea sendoturiko mingrana zukua da eta koktel ugariren osagaia da.

Tomatea Amerikatik iritsi aurretik Irango sukaldaritzan mingranaren melaza eta ozpina erabiltzen ziren platerak apaintzeko. Arrozetako oilasko eta ahate zatiei mingrana zukua botatzen zitzaien *fesenjān* platera egiteko adibidez. Turkian entsalada apaintzeko eta haragia marinatzeko erabiltzen da zukua eta haziak ere entsaladatan eta postretan jaten dira.

Mexikon mingrana haziak chiles en nogada platera apaintzeko erabiltzen dira haziak, izan ere Mexikoko bandera irudikatzen baitute eta zati gorria osatzen dute mingrana haziek.

India iparraldeko Punjab eskualdean hazi lehorrak erabiltzen dira plater bejetarianoei zapore gazi-gozoa emateko. Korean haziekin sŏngnyuch'a (**석류차)** tea egiten dute.

#### Informazio nutrizionala 
### Medikuntza 
Aspaldian "superfruita" gisa famatzen da antioxidatzaileak, potasioa, kaltzioa, magnesioa eta C bitamina kopuru handitan dituelako.

Gargarak egiteko erabiltzen da, eztula lasaitzen duelako eta eraginkorra delako sukarraren, beherakoaren eta kolikoen aurka, baita zizareak kanporatzeko ere. Propietate diuretikoak eta hipertentsioaren aurkakoak ere baditu.

### Beste erabilera batzuk 
Mingrana azalak artilea eta zeta tindatzeko erabiltzen dira alfonbra industrian.

## Historia 
250px|thumb|Mingranondo baten marrazkia, Txinako Song dinastiaren amaierakoa edo Yuan dinastiaren hasierakoa, 1200–1340 artean egina.
Iran eta Himalaia arteko eremuan du jatorria. Irango goi-ordokian duela 5.000 urte inguru etxekotu zen. Ebidentzia arkeologiko eta historikoek diote mingranondoa Persiar kulturan sakratua eta sinbolikoa zela. Akemenestar Inperioaren garaian ugalkortasunari, ugaritasunari errege autoritateari eta Mithra eta Anahita jainkoei lotzen zitzaien. Persepolis hirian bada petroglifo bat Akemenestar erregea mingrana bat eskuan duela erakusten duena. Babiloniako lorategi esekietan landatu zen eta egipziarrek mugurdi zaporeko ardoa egiten zuten haren zukuarekin. Basamortu eremuetan oso jaki preziatua zen, haren azal sendo eta koriazeoak lehortzea ekiditen baitzuen eta kjarabanek distantzia luzeak egin zitzaketen hura garraiatuz.

Mediterraneoaren ekialdean etxekotu zen lehenengotako fuitu arbola dela pentsatzen da.

Mingranaren aztarnak Neolito garaiko eremu arkeologikoetan ere aurkitu dira, esate baterako Egipton eta Israelen, eta Mesopotamiako idazkera kuneiformezko taulatxoetan ere aipatzen da. K.a. XIV. mendean Uluburunen (Turkian) urperatutako ontzi baten hondarretan lurrinak, bolia eta mingrana fruituak aurkitu dira, luxuzko artikuluak zirela iradokitzen du aurkikuntza horrek.

Zetaren bidean zehar hedatuz joan zen, aurrena India erdialdera, ondoren Txinara eta azkenik Hego-ekialdeko Asiara. Afganistango Kandahar hiria ospetsua da han ekoizten diren kalitate handiko mingrana fruituengatik.

XVII. mendean John Tradescant Zaharrak Ingalaterrara eraman zuen. Ez zuen fruiturik eman eta Ingalaterrak Ipar Amerikan zituen kolonietara eraman zen. Hego Karolinan eta Georgian ondo egokitu zen eta fruitu zaporetsuak eman zituen.

## Sinbologia 
[250px|thumb|[Antzinako Egipton, Nebamun eskribaren hilobiko freskoa, putzuaren inguruan mingranondoak ikusten dira.]]
Kultura desberdinetan ugalkortasunarekin lotzen da, hala nola Asirian, Persian, Armenian, Palestinan, Txinan, Hindustanen...

Antzinako egiptiarrak mingrana fruituekin hilobiratzen zituzten. Babiloniarrek uste zuten haziak murtxikatzeak garaitezin bihurtzen zituztela borrokatan. Erromatarrek feniziarrengandik jaso zuten mingrana, hortik *punica* izena, eta greziarrentzat hildakoen fruitua zen, Adonisen odoletik sortutako fruitua. Biblian eta Koranean ere hainbatetan goraipatzen da.

Hipokratesek mingrana zukua hartzea aholkatzen zuen sukarrari aurre egiteko eta gaixotasunaren aurrean gogortzeko.

Espainiako Granada hiriaren izena mingranarengandik datorrela esaten da eta Granadako Erresumaren sinbolo bihurtu zen. Gaur egun Espainiako armarrian azaltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak