Zabortegi

thumb|Zabortegi bat Polonian
**Zabortegia**, **zakartegia** edo **hondakindegia** zaborrak uzteko edo lurperatzeko erabiltzen den gunea da. Hondakinak tratatzeko modurik zaharrena da. Historikoki, zabortegiak zaborretatik itzurtzeko modu antolatu arruntena izan da, eta horrela izaten jarraitzen du munduko tokirik gehienetan.

Zabortegi asko ez soilik zaborrak uzteko, haiek kudeatzeko ere erabiltzen dira: zaborrak behin-behinean gorde, trinkotu, lekuz aldatu eta prozesatzeko (bereizketa, tratamendua, birziklapena).

## Zabortegi motak 
Bi zabortegi mota daude:

* **Zabortegi klandestinoa:** Leku horretan, ingurumen-kontsideraziorik gabe, giza talderen batek aukeratzen du bere hondakin solidoak uzteko. Kutsadura-iturri larriak, gaixotasunak eta beste arazo batzuk dira. Oro har, dolinetan edo hustubideetan ezartzen dira.

* **Udal- edo hiri-zabortegia:** Zenbait kontsiderazio edo azterlan ekonomiko, sozial eta ingurumenekotan oinarrituta, udal-gobernuek xede horretarako erabiltzen duten zabortegia da. «Zabortegi kontrolatuak» edo «betegarri sanitarioak» ere esaten zaie.

## Zabortegi kontrolatu motak 
* **Topografiaren arabera:** eremuko zabortegiak, lubakiko zabortegiak, ibarreko edo sakonuneko zabortegiak eta mendi-hegaleko zabortegiak.

* **Hondakinen trinkotze-mailaren arabera:** estaldura duten dentsitate txikiko zabortegiak, estaldura duten dentsitate ertaineko zabortegiak, birrinketa duten dentsitate handiko zabortegiak, baletako dentsitate handiko zabortegiak.

## Sortutako kutsadura 
Gaur egungo zabortegi tradizionaletara bideratzen da giza talde edo kokagune batek sortutako zaborra. Normalean, hondar organikoak ditu (janaria, esaterako), plastikoak, papera, beira, metalak, pinturak, oihala, pixoihalak, bateriak, eta nahi ez diren objektu eta substantzia ugari.

Materia hondakindegietan deskonposatzeko prozesuan, zaborrean dauden produktu toxikoak arrastatzen dituzten lixibiatuak sortzen dira, eta lurpeko urak kutsatzen dituzte, batzuetan giza kontsumorako eta errekarako erabiltzen direnak.

Hondakin organikoa lurpean deskonposatzea ahalbidetzen denez, oxigenoarekiko esposiziorik gabe, metanogenoek eta beste mikroorganismo batzuek gas kopuru handiak sortzen dituzte, hala nola metanoa, CO2 (berotegi-efektuko gasak) edo gas toxikoak, hala nola bentzenoa, trikloroetilenoa, eta abar, eta horiek berotegi-efektua eta klima-aldaketa globala.

Istripuzko suteetan edo zabortegi horietan sortutako suteetan, atmosferara isurtzen dira produktu kloratuak erretzean. Dioxinak bezalako toxikoak dira batzuk, eta Munduko Osasun Erakundea (MOE) kantzerigenotzat jotzen ditu.

Hondakinetan dauden materialak berreskuratzeko ahaleginak egin diren arren, zabortegiak oraindik ere beharrezkoak dira hondakinak ezabatzeko azpiegitura gisa.

Lehen aipatutako ingurumen-inpaktuak murrizteko, hondakindegiak diseina daitezke, kokatuta dauden ingurunea ez kutsatzeko moduan.

Ildo horretan, zabortegiak iragazgaizteko eta lixibiatuak biltzeko sistemak instalatzeko neurriak hartu behar dira, ura eta lurzorua ez kutsatzeko.

Halaber, hondakindegien inpaktu batzuk prebenitu daitezke materia organikoaren deskonposizioan sortutako biogasa berreskuratzeko sistemen eta oxidazio-sistemen bidez.

Biogas-emisioen eta oso kutsatuta dauden lixibiatuen arazoak desagerrarazteko irtenbide bat tratamendu mekaniko biologikoa da; izan ere, biogasa ezabatzeaz eta lixibiatuak kutsatzeaz gain, nabarmen murrizten da konfinatu beharreko bolumena, eta irabaziak egiteko aukera ematen du, karbono-bonuak ziurtatuz eta merkaturatuz.

## Betegarri sanitarioa 
**Betegarri sanitarioa** hondakinen edo zaborraren azken antolaketarako erabiltzen da. Bertan, hainbat neurri hartu nahi dira zaborra tratatzeko beste metodo batek, hala nola tiratokiak, sortutako arazoak murrizteko. Neurri horiek, adibidez, ingurumenaren, ekonomiaren eta gizartearen gaineko eraginaren azterketa zorrotza dira, hasi planifikaziotik eta tokia aukeratzetik eta zabortegiaren bizitza osoan lekua zaindu eta aztertzeraino.

Betegarri sanitario bat eraikitzeko, garrantzitsua da baldintza tekniko egokiak dituen lursaila hautatzea, hala nola topografia, lurpeko uren maila eta zaborra estaltzeko materialaren eskuragarritasuna.

Betegarri sanitario batean, zaborra jarri ahala, makineriarekin trinkotzen da, eta lurrezko geruza batez eta beste material batzuez estaltzen da. Ondoren, 40 cm inguruko lodiera duen lur-geruza batekin estaltzen da, eta horren gainean beste zabor-geruza bat uzten da, eta horrela hurrenez hurren, betelan sanitarioa saturatutzat jo arte.

Ingeniaritza-metodo bat da, hondakin solidoak lurzoruan jartzeko erabiltzen dena. Horrela, ingurumena babesten da, hondakinak geruza txikietan sakabanatuz, ahalik eta bolumen praktiko txikienean trinkotuz eta egun amaieran lurzoruarekin estaliz, ingurumenean izan ditzakeen ondorio kaltegarriak saihestuz.

Hiri-hondakin solidoak kudeatzeko bi betegarri sanitario daude: betegarri deskontrolatuak (leku batzuetan indarrean daude) dira zaharrenak. Arriskua sortzen duten kutsadura da, lixibiazioagatik, ur-geruzetan, ibai edo aintziretan eta lurzoruan. Betelan kontrolatuak aurrerapen handia dira hondakin horien kudeaketan. Bertan, isurketak trinkotu egiten dira eta lurzoru-geruzen artean jartzen dira; haizebideak uzten dira usteltzearen ondorioz sortzen diren gasentzat, eta neurriak hartzen dira lixibiazioak biltzeko eta arazteko.

Gainera, ingurumen-inpaktua minimizatzeko eta Kyotoko Protokoloa ezartzeko, betelan sanitarioek lixibiatuen tratamendua (zaborrak sortutako likidoak), deskonposizio-gasen erreketa (batez ere metanoa), basoberritzeko planak betegarri sanitarioaren eremuan eta usainen kontrola barne hartzen dituzte. Tratamendurik gabeko hondakin konfinatuek ingurumenerako arrisku handia dutenez (irazgaizpenean kalteak denboran zehar), Europan badira hondakinak konfinatu aurretik tratatzea eskatzen duten arauak, ingurumenerako zein giza osasunerako izan dezaketen arriskua ezabatzeko.

## Kanpo estekak