open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Afroespainiar

**Afroespainiarrak** haien jatorria Afrikan duten Espainian bizi den gutxiengoa da. Guztira 1.146.000 dira, populazioaren % 2,4a. Hispanoamerikarren atzetik, bigarren gutxiengo handiena da.

## Demografia 
Afroespainiarrak batez ere hiri batzuetan biltzen dira: Valentzia, Madril, Málaga, Bartzelona, Sevilla, Ceuta, Toledo, Santiago de Compostela, Vigo, Santa Cruz Tenerifekoa eta Palma Mallorcakoa. Hauek dira portzentai batzuk:
* Melilla (%22),
* Ceuta (%13)
* Almeria (%9)
* Santa Cruz de Tenerife (%7),
* Girona (%5)
* Las Palmas Kanaria Handikoa (%4)

#### **Eskualde** 
* Andaluzia (7%)
* Kanariar Uharteak (%6)
* Gaztela-Mantxa eta Madril (4,5%)
* Galicia (4%)
* Valentzia (3%)
* Katalunia (2,7%)
* Balear uharteak (2,5%)
* Gaztela eta León (2%)

Euskal Herrian gutxi bizi dira (%1), eta are gutxiago hurrengoetan:
* Extremadura (%0,7)
* Asturias (%0,4)

## Afroespainiar ospetsuak 
Fenomenoa ez da berria eta aspalditik izan dira afroespainiar ospetsuak. Esaterako morisko jatorriko Juan de Pareja (1610-1670) margolari barrokoa. Hona hemen gaur egungo adibide batzuk:
* Hijas del Sol, abeslariak
* Berta Vázquez, aktorea
* Antumi Toasijé, historialari eta ekintzailea
* Andrés Montes, kazetaria
* Francine Gálvez, aurkezlea
* Concha Buika, abeslaria

## Jatorriak 
Gehien batean herrialde hauetatik joan dira Espainiara:

### Saharaz hegoaldeko Afrika 
* Nigeria
* Ekuatore Ginea
* Senegal
* Angola
* Kamerun

### Saharako Afrika 
* Maroko
* Aljeria,
* Mendebaldeko Sahara
* Tunisia

## Erreferentziak
Wallerand De Hauteclocque

**Wallerand de Hauteclocque** (Belloy-Saint-Léonard (Frantzia), 1866ko irailaren 5a - Ethe, Belgikar Luxenburgo, 1914ko abuztuaren 22a) Frantziar militarra izan zen, Lehen Mundu Gerraren hasierako guduetan parte hartu zuena.

## Karrera militarra 
1866ko irailaren 5ean jaio zen Belloy-Saint-Léonarden, Pikardiako eskualdean. Gustave eta Marie Henriette De Hauteclocqueren semea zen eta beste bi anai izan zituen. 1885-1887an Saint-Cyr eskola militarrean egon zen eta Kapitain maila lortu zuen. 1914an 14. Husar ren erregimentuaren Lotinante-Koronela zen gerra hasi baino lehen. Abuztuaren 10ean, Mangiennesko guduan parte hartu zuen alemaniar tropak aurreikusi zuen batailloiaren barne. 21ean Frantzia-Belgika muga zeharkatu zuen eta Belgikako Etheko hirian hil zuten egun bat geroago izen bereko guduan borrokatzen zegoenean. 47 urte zituen. Hil eta gero Ohorezko Legioaren zalduna egin zuten.

## Bizitza Pribatua 
1895an Françoise Du Croquet de Saveuserekin ezkondu zen eta 7 seme eta bi alaba izan zituzten.

Bernard de Hauteclocque, bere semerik zaharrena, Françoisekin batera hil zen 14. Husarren erregimentuan kapitaina baitzen, bere aitaren unitatea. 18 urte zituen.

Wallerand De Hauteclocquek Philippe Leclerc de Hautecloque (1902-1947) Frantziar mariskalaren osaba izan zen.

## Erreferentziak
Todd Phillips

**Todd Phillips** (Brooklyn, 1970), jaiotzez **Todd Bunzl**, estatubatuar zinemagilea eta aktorea da. *Joker* filmagatik Veneziako Mostrako Urrezko Lehoia irabazi zuen.

## Filmografia 
### Documentalak 
### Telebista 
### Aktore lanak
Kolonbiako gaztelania

**Kolonbiako gaztelania** () Kolonbiako Errepublikan erabiltzen den hizkuntza da. Zifra absolutuetan gaztelaniazko hiztun gehien duen munduko bigarren herrialdea da, Mexikoren atzetik. Egungo 50 milioi biztanleetatik %99,2a gaztelaniaz egiten du. Terminoak, hizkuntzalaritzakoa baino, garrantzi geografiko handiagoa du, Kolonbiako eskualde ezberdinetan hitz egiten diren dialektoak nahiko ezberdinak baitira. Kostaldeko eremuetako aldaerek Karibeko gaztelaniaren ohiko berrikuntza fonologikoak erakusteko joera dute, eta goi-lurreko aldaerak, berriz, historikoki kontserbadoreagoak izan dira. Gaztelania hizkuntza eta dialekto propioen talde etnikoen lurraldeetan koofiziala da, eta horietan hezkuntza elebiduna da. Herrialdean, gutxi gorabehera, gaztelaniaren 10 dialekto hitz egiten dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Belgikako frantses

**Belgikako frantses**a () Belgikako frantses hiztun eremuan, hegoaldeko Valonian eta Brusela-Hiriburua eskualdean, gehien mintzatzen den hizkuntza horren aldaera da. Belgikako frantsesa ez da valonierarekin, bertan hitz egiten duten beste erromantze hizkuntza batekin, nahastu behar.

1947ko datuen arabera, Belgikako populazio osoaren % 39k frantsesez ama-hizkuntza gisa hitz egiten zuen.

Belgikako frantsesaren eta Frantziako frantsesaren arteko alde fonologikoak txikiak dira, eta aldeak, gehienbat, lexikoan daude: Belgikako frantses hiztun batek ez du frantses batekin komunikazio arazorik, eta Frantziako frantsesaren hiztun batek hitz bitxi batzuekin baino ez du topo egingo belgikar frantses hiztun bat hizketan entzutean. Belgikako frantsesaren berezko hitzak belgizismoak dira: adibidez, *septante* "hirurogeita hamar" eta *nonante* "laurogeita hamar" (Frantzian, hurrenez hurren, *soixante-dix* eta *quatre-vingt-dix*); "gosaria" Belgikan *déjeuner* da (Frantzian, *petit déjeuner*), eta "afaria", *souper* (Frantzian, *dîner*); alkatea *bourgmestre* da (Frantzian, *maire*); eta abar.

## Kanpo estekak
Karibeko gaztelania

**Karibeko gaztelania** () Antilla handietan eta Karibeko arroan nagusi diren gaztelaniaren aldaera diatopikoen multzoa da. Kubako, Dominikar Errepublikako, Puerto Ricoko eta Kolonbiako lurralde kontinentaletan (Kolonbiako Karibeko eskualdea), Venezuelan eta Panaman hitz egiten da, baita Estatu Batuetako Florida estatuko lurraldeetan ere.

Kanariar eta andaluziar dialektoen eraginagatik (portuen arteko kontaktu historikoagatik), afrikar eragin handiagatik eta taineraren hitzengatik nabarmena da. Miamin eta New Yorken (Ameriketako Estatu Batuak) gehien entzuten den aldaera ere bada, baita salsa, merengue, bachata eta reggaeton kantariek erabiltzen dutena ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kanarietako gaztelania

**Kanarietako gaztelania** edo **kanariar dialektoa** () Kanariar uharteetako berezko eta ohiko gaztelaniaren aldaera da, uhartedi atlantiko horretan bizi diren bi milioi hiztunek erabiltzen dutena. "Aldaera atlantikoa" deitu izan denaren barruan kokatzen den aldaera dialektal bat da, gaztelaniadun Amerikaren antzekoa, eta baita hegoaldeko Iberiar penintsularen antzekoa ere, bereziki Andaluzia mendebaldekoa.

Kanarietako kokapen geografikoak, artxipelagoa kulturen arteko zubi eta igarobide historiko bihurtu duenak, jatorri ingeles, frantses edo arabierazko hitzen presentzia eragin du, baita jatorri amerikarrekoa ere. Konkistatu aurretik uharteetan bizi izan ziren kanariar aborigenek ere uharteko hiztegian utzi zuten arrastoa.

Kanarieraren antzekoena, bi eskualdeen arteko lotura historikoa dela eta, Karibeko dialektoa da, Antilla Handietan eta inguruko kostaldean hitz egiten dutena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
NGC 3

**NGC 3** galaxia lentikular bat da, Pisces konstelazioan. Albert Marthek aurkitu zuen 1864ko abenduaren 29an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Behaketa datuak
Joan Urkitza

**Joan Urkitza** (Axpe-Busturia, Bizkaia, 1714 – Durango, 1792ko irailaren 28) arkitekto eta zizelkari bizkaitarra, erretaulak bere lan ezagunenak izan ziren.

## Biografia 
Joan Urkitza eta eta Katalin Andikoetxea izan ziren gurasoak. Bere lana hobeto eramateko Lekeitio eta Durangon egokitu zen. Lekeition Ignazio Ibarretxe, Jose Urrutia eta Joan Iturbururekin ikasi zuen. Juan de Munar eskultorearekin kolaboratu zuen. Bi aldiz ezkondu zen: lehenengo Maria Astoreka-rekin eta, ondoren, Josefa Esturorekin. Mariarekin bost seme-alaba izan zituen baina lau oso gazte hil ziren. Bosgarrena, Joan Ignazio, aita bezala, 1792an hil zen.

## Obra 
Bere estiloa Barrokoan kokatu zen, churriguerescoren garapenean eta, geroago, rokokoren arrakastan. Azken lanetan akademizismoa landu zuen. Salomonen zutabea gustukoa zuen.

Adibide batzuk:
* Abadiñoko San Trokaz elizaren aldare nagusia, 1782.
* Bermeoko Andre Maria Albonigakoa, 1745.
* Amorebieta-Etxanoko San Jose, Santa Teresa eta Jesus haurra Larreako komentuan, 1767.
* Mundakako Andre Mariaren elizan mahaia, aldarea eta beste elementu batzuk, 1771.

## Iruditegia 

Image:
Abadiño - Iglesia de San Torcuato Mártir (San Trokaz) 30.jpg|Abadiñoko San Trokaz elizaren aldare nagusia.
Amorebieta-Echano - San Juan Bautista de Larrea (Santuario-Convento de la Virgen del Carmen) 10.jpg|Amorebieta-Etxanoko Larreako komentuaren aldare nagusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Historiaren Errege Akademiaren webgunea.
Edward Fox

**Edward Charles Morice Fox** (Londres, 1937ko apirilaren 13a) ingeles antzerki, zinema eta telebista aktorea da, aktore seme eta anaia. Bere film ezagunenen bat *The Day of the Jackal*, *Force 10 from Navarone* edo *The Big Sleep* dira.
## Filmografia
NGC 646-1

**NGC 646-1** galaxia bat da, Hydrus konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.

## erreferentziak 
## kanpo estekak 
* behaketa datuak
NGC 218

**NGC 218** edo **UGC 480** galaxia espiral bat da, Andromeda konstelazioan. Édouard Stephanek aurkitu zuen n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Behaketa datuak
Merengue

**Merengue** XIX. mendearen amaieran Dominikar Errepublikan sortutako musika genero dantzagarria da. Oso ezaguna da Amerika osoan, non, salsarekin batera, latindar generoa bereizten duen musika genero dantzagarri handienetakotzat hartzen den. Europaren zati batean ere oso ezaguna da, Espainian adibidez, beste latitude batzuen artean. UNESCOk merenguea 2016ko azaroaren 30ean inskribatu zuen Gizateriaren Kultura Ondare Immaterialaren zerrendan.

Jatorrian, dominikar merengea harizko instrumentuekin (bandurria edota gitarra) interpretatzen zuten. Urte batzuk beranduago, harizko instrumentuak akordeoiagatik ordezkatuak izan ziren, honela, güira eta tamborarekin batera, ohiko merenge taldearen egitura instrumentala osatuz. Multzo horrek, bere hiru tresnekin, dominikar kulturaren idiosinkrasia osatu zuten hiru kulturen sintesia irudikatzen du. Europaren eragina akordeoiak ordezkatzen du, afrikarra tamborrak eta taíno edo aborigena, berriz, güirak.

## Kanpo estekak
Eskailera Santua

**Eskailera Santua** izenarekin () Erromako San Joan Laterangoaren basilikaren aurrez aurre dagoen haitzurdinezko eskailera monumentala da. 1980an Unescok Gizateriaren Ondarea Europan izendatu zuen, 91-003 zenbakiarekin. Nahiz eta Vatikanon ez egon, Lurraldez kanpotasun eskubideari esker, estatu horren menpe dago.

## Kondaira 
Antza, jatorriz, eskailera Jerusalemgo Pontzio Pilatosen jauregian zegoen. Katolikoentzat Jesu Kristo, Ostiral Santuan, epaitua izateko, eskailera horretatik igo zen. Horregatik, balore erlijioso handia du; *Erromako eta munduko leku santuena dela* esan ohi da, eta bakarrik belauniko igo daiteke. Alboetan, 1589tik, eskailera arruntak daude, bestetik. Zenbait toki kristalez babestuta daude: tradizioaren arabera horietan Jesusen odola erori zen.

## Historia 
thumb|200px|Scala Sancta
Eskailera Santa Helenak, 326. urtean Jerusalementik Erromara eramatea agindu zuen. Jerusalemen Pontzio Pilatosen jauregia zegoen. Gaur egun eskailera Sixto V.a aitasantuak 1586-1589 artean agindutako eraikin batean dago babestuta. Goian, Sancta Sanctorumen, *Santissimi Salvatore Acheiropoieton* irudia dago; "Acheiropoieton" hitzak gizakiaren eskuak margotu ez duela esan nahi du. Eskaileraren hasieran Pasioaren bi eskultura alegoriko ikus daitezke: Pilatosek Jesus entregatzen eta Juda Iskarioteren musua.

Erromesen igarotzeak eskailera kaltetzen zuela eta, 1723tik eskailera babesteko asmoz, intxaurrondo-egurrez estali zen.

1853an , Pio IX.aren aginduz, Eskailera Santua eta ondoko komentua, pasiotar fraideen esku gelditu ziren.

## Ohitura 
Eskailera belauniko igo behar da otoitz egiten den aldi berean.

## Iruditegia 

Image:
Scala Santa - Hallwylska museet - 107539.tif|Alboetan eskailera arruntak ikus daitezke.
Sancta Sanctorum 1.jpg|Sancta Sanctorum.
Sancta sanctorum, 01.jpg|XIII. mendeko margoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Zaharberritzearen albistea, 2019/03/28.
* :Eskailera Santuari buruzko bideoa.
* :Informazio turistikoa.
Sue Lyon

**Suellyn "Sue" Lyon** (Davenport, Iowa, 1946ko uztailaren 10a - Los Angeles, 2019ko abenduaren 26a) estatubatuar aktorea izan zen. Paper nagusiak Stanley Kubricken *Lolita* filmean antzeztu zuen eta John Hustonen *The Night of the Iguana* eta John Forden *7 Women* filmetan antzeztu zuen ere.

## Filmografia
The Last Wave

***The Last Wave*** (euskaraz *Azken Olatua*), 1977ko Peter Weir australiarrak zuzendutako misteriozko drama film bat da. Richard Chamberlain, Olivia Hamnett, David Gulpilil eta Fred Parslow aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Australia, Sydney. David Burton (Richard Chamberlain) abokatua Annie (Olivia Hamnett) emaztea eta bi alabatxoekin batera bizimodu lasaia darama, baina bapatean amets iragarle batzuk australiar aborigenen jakintzaren zati bat erakutsiko diote. Hilketa bat ikertzen ari dela Chris Lee (David Gulpilil) ezagutuko du, aborigen tribu baten kide eta erritualen ezagutza duena.

## Aktoreak 
* Richard Chamberlain: David Burton
* Olivia Hamnett: Annie Burton
* David Gulpilil: Chris Lee
* Fred Parslow: Burton erreberendoa
* Vivean Gray: Whitburn doktorea
* Nandjiwarra Amagula: Charlie
* Walter Amagula: Gerry Lee
* Roy Bara: Larry
* Cedrick Lalara: Lindsey
* Morris Lalara: Jacko
* Peter Carroll: Michael Zeadler
* Athol Compton: Billy Corman
* Hedley Cullen: Epailea
* Michael Duffield: Andrew Potter
* Wallas Eaton: Hiltegiko doktorea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
NGC 9

**NGC 9** galaxia espiral bat da, Pegasus konstelazioan. Otto Wilhelm von Struveek aurkitu zuen n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
Buruko oihal

[thumb|[Robert Campin flandriarraren erretratu honetan (ca. 1430-1435) oihala lautan tolestua dago, eta buru gainean eusten duten orratzak ikus daitezke]]
**Buruko oihala** emakume askok erabili izan duten jantzi-osagarria da, burua, lepoa eta kokotsa estaltzen dituena.

## Ezaugarriak 
Oro har oihal zuri eta finez egina da, eta apaingarri bezala, hotzaren kontra, edo ilea ez zikintzeko erabil daiteke.

Buruko oihalak aurpegia libre uzten du, beloaren aldean.

## Historia 
Buruko oihalak Europan Erdi Aroan erabiltzen hasi ziren, emakume ezkonduek ilea erakustea lotsagarritzat hartzen zelako. Buruko oihalak almidoiztatu zitezkeen, edo tolestura bereziak emanez itxura oso elaboratuak hartu; urteekin, alanbrez edo zumez eginiko egiturak ere garatu ziren bolumen handia emateko, Euskal Herriko mengaletan bezala.

Buruko oihalaren erabilerak Europan XV. mendetik aurrera behera egin zuen: garai horietan, emakume italiarrek turbanteak gaza gardenekin ordezkatu zituzten, txirikorda landuak erakutsiz. Handik aurrera moda hedatu zen, eta XX. mendera arte Europako emakumeen artean buruko oihalak ohikoak izan badira ere, gaur egunean erabilpen hau moja batzuen artean baino ez du iraun.
## Erlijioa 
Kristauei buruz, Europatik kanpoko herrialde batzuetako emakumeek oraindik buruko oihala erabiltzen dute hala nola Errusian, Ukrainan, Etiopia, India, Pakistan eta Hego Korea.

Musulmanen artean, emakume askok buruko oihala erabiltzen dute (*hijab*), aurpegia bistan uzten duena; beste oihal motak ere badaude (*burqua, chador, niquab...*).

Juduen artean emakume ortodoxo ezkondu askok oihala (*tichel*) erabiltzen dute.

## Erreferentziak 
## Ikusi ere 
* Cornette

## Kanpo estekak
Koldo Otamendi

**Koldo Otamendi** (Andoain, Gipuzkoa, 1973), **Kojo** ezizenarekin ere ezaguna, musika-kazetaria da. Batez ere musika-taldeek Euskal Herrian burutzen duten zuzeneko emanaldien berri zabaltzen du. Batez ere Andoaingo Gaztetxean jaso zuen kultura musikala.

14 urte zituela hasi zen mugitzen musikaren munduan herriko gaztetxearen bueltan, Andoainen. Adin horrekin hasi zen kontzertuak antolatzen, beti ere musika-industriatik kanpo. Musikari ez izan arren, ongi ezagutzen du musikaren errepidea, musikazale, kazetari, argazkilari, furgoneta gidari eta *sasimanager* gisa aritu baita. Hamaika Telebistan aritzen da lanean eta Musika Zuzenean izeneko kolektiboko kide da duela hamabost urtetik.

## MusikaZuzenean TB saioak 
Kazetari moduan Hamaika telebistan *Musikazuzenean TB* programan 180tik gora saio egin ditu; adibidez, 2023ko lehen erdian, besteak beste, talde hauek elkarrizketatu zituen: Ama Say , Balerdi Balerdi, Black Is Beltza, Gari, Guda Dantza, Harria, Hertzainak, Ines Osinaga, Joseba Irazoki & Petti, Kokein, Kosmai Kosin, Kurkuma, Neomak, Olaia Inziarte, Su Ta Gar, Sutan, XSakara, eta Xutik.

Berria egunkarian ere kolaborazioak egin ditu musikari buruz.

## MusikaZuzenean atari digitala 
thumb|Koldo Otamendi musika-kazetaria
MusikaZuzenean atari digitala 2010 sortu zuten egitasmoa eta 2020 urteko martxora bitartean sarean izan zen. Urtebeteko etenaldia eta gero, 2021ko irailean berriro jarri da martxan, berriztatuta, Crowd funding kanpaina bati esker. 2025ean 15. urteurrena ospatu zuten: 15 kontzertu antolatu zituzten 15 herritan, hamabost egunez jarraian. atari digitalaren arduraduna da. 2025ean astebururo Euskal Herrian antolatzen ziren 60-80 kontzertu iragartzen zituzten eta ziren denak. Ugariak dira zuzeneko emanaldiak programatzen dituztenak. Euskal Herria lur eremu txiki bat izan arren zuzeneko musika eskaintzan oso aberatsa da; zuzeneko hainbat tokitan eskaintzen dira: gaztetxeak, areto komertzialak, herriko festak, taberna txikiak, festibal handiak…

Hainbat urtetan Durangoko Azokan autoekoizpenaren bidez diskoa ateratzen duten taldeentzako erakusmahaia koordinatu du, *Musikazuzenean* zigilupeko standean.

## Anari-ren managerra 
thumb|Koldo Otamendi musika-kazetaria
Bizitzan zehar hainbat eskaintza heldu zaizkio musika taldeekin kontzertu antolatzaile aritzeko, baina beti eman zuen ezezkoa, Anari joan zitzaion arte. Anari eta Anari bandakoak. Bandakoak Andoaingoak dira eta Mikel [Mikel Abrego, Anari taldeko kidea] eta *Drake* [Xabier OIazabal, Anari taldeko kidea] Koldo Otamendirentzat irakasle izan baitziren Andoaingo gaztetxean bertan. Belaunaldi horrek irakatsi zien zer zen autogestioa, asanblada, *zuk zeuk egin* filosofia… Otamendirentzat hri da segitu beharreko lerroa eta musika industria hortik oso aparte dago.

Andoaingoak bertakoak diren Rukula, Gailu eta Inoren ero ni taldeekin ere aritzen da, baina beste eskala batean, eta talde gehiagorekin aritzeko asmorik ez dauka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Musikazuzenean.eus ataria
* @Musikazuzenean kontua Twitter-ren.
*Koldo Otamendi Bihotzeko fonoteka, Euskadi Irratia.
*
*Gariren artikulua Badok atarian.
NGC 49

**NGC 49** galaxia bat da, Andromeda konstelazioan. Lewis A. Swiftek aurkitu zuen n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
NGC 253

**NGC 253** edo **Sculptor galaxia** galaxia espiral bat da, Sculptor konstelazioan. Caroline Lucretia Herschelek aurkitu zuen n, kometak bilatzen ari zela. Starburst motako galaxia da, hau da, bertan izarren sorrera handia gertatzen ari da.

Caroline Herschelek aurkitu eta mende erdira, John Herschelek berriro ikusi zuen bere 18 hazbeteko teleskopioarekin Esperantza Oneko lurmuturran. Lau izar identifikatu zituen bertan, baina objektutik kanpo zeudela idatzi zuen. Prismatiko batzuekin ikus daitekeen galaxietako bat da, Beta Cetiren ondoan. Andromedako Galaxiaren ostean ikusteko errazen den galaxia dela esan ohi da. 

Scultor Taldearen erdian dagoen galaxia da, Esne Bidetik gertuen dagoen galaxia taldeetako bat. Taldeko galaxiarik distiratsuena da, eta guregandik gertuen dagoen distira intrintseko handiena duenetako bat da. NGC 247, PGC 2881, PGC 2933, Sculptor-dE1 eta UGCA 15 dira grabitazioaren bidez lotuta dauden taldeko galaxiak. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
NGC 408

**NGC 408** izar bat da, Pisces konstelazioan. Herman Schultzek aurkitu zuen n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
NGC 416

**NGC 416** kumulu ireki bat da, Tucana konstelazioan. James Dunlopek aurkitu zuen n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
NGC 673

**NGC 673** galaxia espiral bat da, Aries konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.

SAB(s)c klaseko aurrez aurreko galaxia bat. Galaxia espiral bat da, ahul barratua eta besoak aske dituena. Ez du eraztunik eta protuberantzia ahula du eta 2,5 bider 1,9 minutuko arkua neurtzen du. Bi beso primario ditu, nukleotik urrunago dauden zatiekin. 171.000 argi-urteko diametroarekin, NGC 673 Lurretik 235 milioi argi-urtera dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
NGC 678

**NGC 678** galaxia espiral bat da, Aries konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.

## NGC 678 eta NGC 680 
NGC 678 eta NGC 680 galaxia pare bat dira Ariesen, eta 200.000 argi-urte inguruk baino ez dituzte bereizten. NGC 691 galaxia-taldearen parte dira, eta biak 130 milioi argi-urteko distantziara daude gutxi gorabehera. NGC 678 ertzeko galaxia espiral bat da, 4,5 bider 0,8 minutuko arkua neurtzen duena. NGC 680, muga asimetrikoa duen galaxia eliptiko bat, bietatik distiratsuena da 12,9ko magnitudearekin; NGC 678k 13,35eko magnitudea du. Bi galaxiek nukleo distiratsuak dituzte, baina NGC 678 da handiena 171.000 argi-urteko diametroarekin; NGC 680k 72.000 argi-urteko diametroa du. NGC 678 hauts-errei nabarmenagatik ere bereizten da. NGC 691 galaxia espiral bat da, gure ikuslerrora pixka bat okertua. Beso espiral ugari eta nukleo distiratsu bat ditu. Hain lausoa denez, azaleko distira baxua du. 126.000 argi-urteko diametroa du eta 124 milioi argi-urtera dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
NGC 772

**NGC 772** galaxia espiral bat da, Aries konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.

## Deskribapena 
NGC 772 galaxia kiribil bat da, 10,3ko magnitude integratua duena, β Arietisetik hego-ekialdera dago, 15 Arietisetik 15 minutura mendebaldera. Nahiko galaxia distiratsua da eta amateurren teleskopio batean lainotasun eta eliptikotasun nabariak erakusten ditu. Arkuaren 7,2 bider 4,2 minutu neurtzen du, eta horrek esan nahi du bere azaleko distira, 13,6 magnitudekoa, bere magnitude integratua baino nabarmen txikiagoa dela. NGC 772 SA(s)b motako galaxia bat da, eta horrek esan nahi du orratzik gabeko eta eraztunik gabeko galaxia kiribil bat dela, loditasun handi samarra duena eta beso kiribilak dituena, modu estu samarrean biribilkatzen direnak. Beso nagusiak, galaxiaren ipar-mendebaldean, izar-formazioko eskualde asko ditu; hau beste galaxia batzuekiko aurreko grabitate-interakzioen ondorio da. NGC 772 galaxia txiki kide bat du, NGC 770, galaxia nagusitik 113.000 argi-urtera dagoena. Bi galaxiak batera ere Arp 78 bezala sailkatuta daude Arp galaxia berezien katalogoan. NGC 772 240.000 argi-urteko diametroa du eta sistema Lurretik 114 milioi argi-urtera dago. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
NGC 787

**NGC 787** galaxia espiral bat da, Cetus konstelazioan. Christian Heinrich Friedrich Petersek aurkitu zuen n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
NGC 1109

**NGC 1109** edo **IC 1846** galaxia bat da, Aries konstelazioan. Albert Marthek aurkitu zuen n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
NGC 1118

**NGC 1118** galaxia bat da, Eridanus konstelazioan. Lewis A. Swiftek aurkitu zuen n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
NGC 1177

**NGC 1177** edo **IC 281** galaxia bat da, Perseus (konstelazioa) konstelazioan. Lawrence Parsons, 4th Earl of Rosseek aurkitu zuen n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
KT Tunstall

**Kate Victoria Tunstall** (Edinburgh, 1975eko ekainaren 23a), profesionalki **KT Tunstall** bezala ezaguna, eskoziar pop, rock eta folk kantautore eta musikari bat da.

## Diskografia 
* 2004: *Eye to the Telescope*
* 2007: *Drastic Fantastic*
* 2010: *Tiger Suit*
* 2013: *Invisible Empire // Crescent Moon*
* 2016: *KIN*
* 2018: *WAX*
* 2022: *Nut*
* 2023: *Face to Face*

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
NGC 1396

**NGC 1396** galaxia bat da, Fornax konstelazioan. Johann Friedrich Julius Schmidtek aurkitu zuen n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Behaketa datuak
NGC 1520

**NGC 1520** izar bat da, Mensa konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
NGC 1704

**NGC 1704** kumulu ireki bat da, Dorado konstelazioan. James Dunlopek aurkitu zuen n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
Messier 81

**Messier 81** galaxia espiral bat da, Hartz Handia konstelazioan. Johann Elert Bodek aurkitu zuen n. Boderen galaxia ere esaten zaio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
NGC 3041

**NGC 3041** galaxia espiral bat da, Leo (konstelazioa) konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
NGC 3115

**NGC 3115**, **Ardatz galaxia** (ingelesez Spindle galaxy) galaxia bat da, Sextans konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.

Zulo beltz supermasibo bat aurkitu den laugarren galaxia da. Galaxiarekin konparatuz zuloak duen tamaina ikaragarria dela eta lehenetarikoa izan zen aurkikuntza. Zulo beltzak gertuko izarrengan duen eragina ikusteko bezain hurbil dago. Inguruko izarren errotazio azkar eta ausazko abiadura handiek NGC 3115-ren zulo beltzaren masa, eguzkiaren masa baino mila milioi aldiz handiagoa dela iragartzea ahalbidetzen du.

NGC 3115 Esne bidea baino pare bat aldiz handiagoa da. Izarrik gehienak zaharrak dira eta oso gas gutxi dago izar berriak sor daitezen. Horrek esan nahi du gainera, zulo beltza elikatzeko materia gutxi dagoela eta ondorioz, berau inguratzen duen gas distiratsuko disko bat dauka. Hala ere, uste da galaxiaren sorreran zulo beltzak gas kantitate handiak irentsi zituela Quasar bat sortuaz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
NGC 3139

**NGC 3139** galaxia bat da, Hydra konstelazioan. Francis Preserved Leavenworthek aurkitu zuen n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
Messier 87

**Messier 87** (**Virgo A** edo **NGC 4486** gisa ere ezaguna, **M87** laburtua) galaxia bat da, Virgo konstelazioan. Charles Messierek aurkitu zuen n. Tokiko unibertsoko galaxiarik handi eta masiboenetako bat da, kumulu globularren populazio handia du – 15.000 inguru, Esne Bidea orbitatzen duten 150-200en aldean. Nukleoan plasma energetikoaren zurrusta handi bat sortzen du, gutxienez 1.500 parsecekoa (4.900 argi-urte), abiadura erlatibistan bidaiatzen duena. Zeruko irrati-iturri distiratsuenetako bat da, eta astronomo zale eta profesionalentzako helburu ohikoa.

Charles Messier astronomo frantziarrak M87 aurkitu zuen 1781ean eta nebulosa gisa katalogatu zuen. M87 Lurretik 16,4 milioi parsec-era dago (53 milioi argi-urte), eta iparraldeko Virgo Kumuluaren barruan dagoen bigarren galaxia distiratsuena da, satelite galaxia asko baititu. Disko forma duen galaxia kiribilak ez bezala, M87k ez du hauts-errei bereizgarririk. Aldiz, ia ezaugarririk gabeko forma elipsoidala du, galaxia eliptiko erraldoi gehienetan ohikoa dena, eta bere argitasunak behera egiten du zentrorako distantziarekin. M87ko izarrek, masaren seiren bat osatzen dutenek, ia esferikoki simetrikoa den banaketa dute. Dentsitatea murriztu egiten da nukleoarekiko distantzia handitzean. Bere nukleoan zulo beltz supermasibo aktiboa du, nukleo galaktiko aktibo baten osagai nagusia osatzen duena. Zulo beltzari argazkia atera zitzaion 2017an Event Horizon Telescopek (EHT) bildutako datuak erabiliz, 2019ko apirilaren 10ean argitaratutako azken irudi prozesatu batekin. 2021eko martxoan, EHT Lankidetzak, lehen aldiz, zulo beltzaren polarizazioan oinarritutako irudi bat aurkeztu zuen, quasarrak sorrarazten dituzten indarrak hobeto azaleratzen lagun dezakeena.

Galaxia uhin-luzera anitzeko erradiazio-iturri sendoa da, bereziki irrati-uhinena. 40,55 kiloparsec-eko diametro isofotala du (132.000 argi-urte), eta bilgarri galaktiko lauso bat du, 150 kiloparsec-eko erradiora hedatzen dena (490.000 argi-urte), non, ziurrenik, beste galaxia batekin topo egiten duen. Izarrarteko ingurunea gas lausoz osatuta dago, izar eboluzionatuek isuritako elementuez aberastua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
Centaurus A

**Centaurus A** (**NGC 5128** edo **Caldwell 77** izenez ere ezaguna) galaxia bat da Centaurus konstelazioan. James Dunlop astronomo eskoziarrak aurkitu zuen 1826an Parramattan, Hegoaldeko Gales Berrian, Australian. Literaturan eztabaida handia dago galaxiaren funtsezko propietateei buruz, hala nola Hubble motari buruz (galaxia lentikularra edo galaxia eliptiko erraldoia) eta distantziari buruz (10-16 milioi urte argia-argia). NGC 5128 Lurretik hurbilen dagoen irrati-galaxietako bat da, eta, beraz, astronomo profesionalek sakon aztertu dute haren nukleo galaktiko aktiboa. Zeruko bosgarren galaxiarik distiratsuena da, eta, beraz, astronomo afizionatuentzat ere helburu ezin hobea da.  Hamarkada batez zurrutadaren erradioa behatuz, astronomoek zehaztu dute bere barneko zatiak argiaren abiaduraren erdia inguru mugitzen direla. Zurrustak inguruko gasekin talka egin ahala, X izpiak urrunago sortzen dira, eta, ondorioz, energia handiko partikulak sortzen dira. Centaurus Aren X izpien zurrustak milaka argi-urte ditu, eta irrati-zurrustak, berriz, milioi bat argi-urte baino gehiago.

Beste izar-sorkuntza handiko galaxia batzuetan bezala, uste da talka galaktiko batek izar-eraketako leherketa bizia eragiten duela. Ereduek iradoki dutenez, Centaurus A galaxia eliptiko handi bat zen, galaxia espiral txikiago batekin talka egin zuena eta azkenean harekin bat egingo zuena. Horregatik, galaxia interes berezikoa izan da astronomoentzat urteetan. Espiralean dauden galaxia-talkak nahiko arruntak diren arren, ez dira guztiz ulertzen galaxia eliptiko baten eta espiral baten arteko talka baten ondorioak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
Portugalgo konderria

**Portugalgo konderria** (; garaiko agirietan **Portugalia** deitua) Erdi Aroan Portugalgo iparraldeko kostaldean, Braga eta Porto inguruan izandako bi konderrien izena da. Lehena, Vímara Peresek sortua 868an Portucale (egungo Porto) konkistatu ondoren sortu zuten, eta 1071n, Nuno Mendes kondea hil ondoren Galiziako Erresumarekin bat egin zuen. Nolabaiteko autonomia izan arren, Leongo koroaren mende egon zen beti. Gaur egungo Douro Litoral eskualde historiko bera hartzen zuen.

Bigarrena, 1095 inguruan eratu zuten Alfontso VI.a Leongoa erregearen feudo bezala eta honek Henrike Borgoinakoari eskaini zion, errekonkistan laguntzera etorri zen burgundiar bati. Lehena baino askoz handiagoa zen, eta antzinako Coimbrako konderriko lurraldeak (1091n ezabatua), Trás-os-Montes eskualdea eta Galiziako hegoaldeko eskualde batzuk (gehienak Tuiko elizbarrutiakoak) hartzen zituen.

## Kondeen zerrenda 
;Lehenengo konderria
* Vímara Peres (868–873)
* Lucídio Vimaranes (873–?)
* Hermenegildo González (c.924–c.950)
* Mumadona Dias (c.924–c.950)
* Gonzalo Menéndez (c.950–997)
* Menendo González (997–1008)
* Alvito Nunes (1008–1015)
* Nuno Alvites (1017–1028)
* Ilduara Mendes (1017–1028, erregeordea)
* Mendo Nunes (1028–1050)
* Nuno Mendes (1050–1071)

;Bigarren konderria
* Henrike (1096–1112)
* Teresa (1112–1128, erregeordea)
* Alfontso (1112–1143)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arp 271

**Arp 271** antzeko tamainako galaxia kiribil pare bat da, **NGC 5426** eta **NGC 5427**, Virgo konstelazioan. Ez da ziurra galaxiek noizbait talka egingo duten edo ez. Dozenaka milioi urtetan zehar elkarreraginean jarraituko dute, izar berriak sortuz galaxien arteko grabitate erakarpenaren ondorioz, jada biak lotzen dituen izar zubian ikusten den erakarpen bat. 90 milioi argi-urteko distantziara, Arp 271 pareak 130.000 argi-urteko diametroa du.

Jatorrian William Herschelek aurkitu zuen 1785eann. Esne Bideak bost mila milioi urtetan Andromedako Galaxiarekin antzeko talka bat izango duela uste da, gaur egun 2,6 milioi argi urteko distantziara dagoena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
Errotaren galaxia

**Errotaren galaxia**, **NGC 5457** edo **Messier 101** galaxia espiral bat da, Hartz Handia konstelazioan. Pierre Méchainek aurkitu zuen n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
Santa Cruz monasterioa (Coimbra)

**Santa Cruz monasterioa** () Coimbrako Santa Cruz parrokian dagoen monasterio ezaguna da. Gurutze Santuaren kanonigo erregularrek sortu zuten 1131eko ekainaren 28an. Bere fundazioa bertan lurperatuta dauden Alfontso I.ak eta Antso I.a Portugalgoak babestu zuten. Monasterioaren artea eta arkitektura herrialde osoan nabarmentzen dira, batez ere manueldar estiloko ukituengatik

## Iruditegia 

Coimbra-Mosteiro de Santa Cruz-32-Kreuzgang-Brunnen-2011-gje.jpg
Coimbra-Mosteiro de Santa Cruz-14-Kirche-2011-gje.jpg
Coimbra-Mosteiro de Santa Cruz-16-Kirche-2011-gje.jpg
Coimbra-Mosteiro de Santa Cruz-24-Kirche-2011-gje.jpg
Coimbra-Mosteiro de Santa Cruz-26-Kirche-2011-gje.jpg

## Kanpo estekak
Messier 102

**Messier 102** edo **NGC 5866** galaxia bat da, Draco konstelazioan. Pierre Méchainek aurkitu zuen n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
NGC 6085

**NGC 6085** galaxia espiral bat da, Corona Borealis konstelazioan. Albert Marthek aurkitu zuen n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
NGC 6091

**NGC 6091** galaxia bat da, Ursa Minor konstelazioan. Edward D. Swiftek aurkitu zuen n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
NGC 6217

**NGC 6217** galaxia espiral bat da, Ursa Minor konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.  67 milioi argi-urte distantziara dago, 10 cm-ko teleskopio batekin (4 hazbete) edo Zeta Ursae Minorisetik ipar-ekialdera 11tik 2,5 º-ra bitarteko magnitudeko objektu batekin lokaliza daitekeena. Izar berriak sortzen dituen galaxia bat bezala karakterizatu da, eta horrek esan nahi du izar eraketa tasa altua jasaten ari dela galaxia tipiko batekin alderatuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
NGC 6256

**NGC 6256** kumulu globular bat da, Scorpius konstelazioan. James Dunlopek aurkitu zuen n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
NGC 6309

**NGC 6309** nebulosa planetario bat da, Ophiuchus konstelazioan. Ernst Wilhelm Leberecht Tempelek aurkitu zuen n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
Ruiderako urmaelen natura parkea

**Ruiderako urmaelen natura parkea** () naturagune babestua da, eta baita Gaztela-Mantxako autonomia-erkidegoan dagoen hezegune garrantzitsuenetako bat ere. Parke naturala Guadiana Zaharraren haranean zehar dauden hamasei ibai-urmaelek edo -aintzirek osatzen dute, Pinilla ibaiaren jarraipen gisa, hego-ekialdeko ibaiadarragatik eta Alarconcillo errekastoaren ipar-ekialdeko ibaiagatik; elkarren artean bananduta eta lotuta daude, txirrista edo trabertino itxurako hesien bidez. Haien artean dagoen altuera-diferentziaren ondorioz, ura erreka, ur-jauzi eta jauzietatik igarotzen da aintzira batetik bestera. Giza obra bada ere, Peñarroyako urtegia ere parkearen barnean dago, ur baliabideen kudeaketari egiten dion ekarpenagatik. Ibai-aintzira horiek, ikuspuntu hidrologiko-estrukturaletik, deskargako hidrohezeguneen barruan sailkatzen dira.

Parke naturala Argamasilla de Alba, Ruidera, Alhambra (aintzirarik gabe), Ossa de Montiel eta Villahermosa udalerrien artean dago banatuta. Parkearen mugen barruan, Peñarroyako gaztelua, Rochafridako gazteluaren hondakinak, Montesinosko kobazuloa (non Cervantesek On Kixoteri gau bat pasarazi zuen) eta Ruiderako Erregearen etxea ere badaude.

## Kanpo estekak
Sanabriako aintzira

**Sanabriako aintzira** Iberiar penintsularen ipar-mendebaldean dagoen aintzira bat da. Zamorako probintzian dago, itsas mailatik 1.000 metrora, eta Iberiar penintsulako glaziar aintzirarik handiena da. Aintziratik ura sartzeko eta ateratzeko emari nagusia Tera ibaiari dagokio. Aintziraren arroa Würm glaziazioan sortu zen.

3,47 km²-ko azalera du, eta 53 metroko gehienezko sakonera, aintzira osatzen duten bi kubetetatik ekialdekoan, mendebaldekoa gehienez 46 metrora iritsiz. Sanabriako lakuaren Natura Parkearen zati da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antoine Furetière

thumb|*Le Roman Bourgeois* liburuaren azala.

**Antoine Furetière** (Paris, 1619ko abenduaren 28-1688ko martxoaren 14) elizgizon frantsesa, poeta, alegiagile, eleberrigile eta lexikografo ospetsua izan zen.

## Biografia 
Legeak ikasi zituen eta defendatzaile gisa lan egin zuen baina, ondoren, apaiza egin zen eta 1662an, Bourgesko Chalivoy abadetxearen burua izatea lortu zuen. Denbora librean idazten zuen eta ''Nouvelle Allégorique, ou histoire des derniers troubles arrivés au royaume d'éloquence* (1658) eta *Voyage de Mercure* (1653) obra satirikoei esker Frantses Akademiako kidea izendatu zuten. Urte haietan Akademiak hizkuntzaren hiztegia prestatzekotan zegoen baina Furetièrek antzeko lana ia burututa zuen. Horrek akademikoen artean gorrotoa eragin zuen; besteak beste Furetièreren aurka hitz egin zuten esanez haien datuak beste egileei lapurtuak zirela. Azkenik, 1685ean, Akademiatik kanporatu zuten. Furetièreren mendekua *Couches de l'académie* (Amsterdam, 1687) satira idaztea izan zen. 

Furetièreren *Dictionnaire universel* egilea hil ondoren agertu zen, 1690an, Rotterdamen. Lan honek eragin handia izan zuen. 1701ean Henri Basnage de Beauvalek (1656–1710) beste edizio hobetua plazaratu zuen. 1771an, Furetièreren lanean oinarrituta *Dictionnaire de Trévoux* agertu zen.

## Obra 
* *L'Énéide travestie* (1648-1653), Interneten irakurtzeko.
* *Le Voyage de Mercure* (1653), Interneten irakurtzeko.
* *Poésies diverses* (1655), Interneten irakurtzeko.
* *Nouvelle allégorique ou Histoire des derniers troubles arrivés au royaume d'Éloquence* (1659), Interneten irakurtzeko.
* *Le Roman bourgeois* (1666) — 1854ko edizioan: Wikisource ; Gutenberg proiektua
* Racineren *Plaideurs* idazten lagundu zuen (1668)
* *Essay d'un dictionnaire universel* (1684)
* *Les couches de l'Académie* (Amsterdam, 1687)
* *Dictionnaire universel contenant généralement tous les mots françois, tant vieux que modernes, et les termes de toutes les sciences et des arts'' (1690, Pierre Bayle hitzaurrearekin hil ondoren plazaratuta.) Interneten irakurtzeko Gallica.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Furetièreren bibliografia.
Tera (ibaia)

**Tera** Zamorako probintziako ibai bat da, Espainiako ipar-mendebaldean. Esla ibaiaren ibaiadar bat da. 139 kilometroko luzera du, eta Zamorako probintziatik 2.412 kilometro karratuko arroa drainatzen du.

Tera ibaia Pena Trevincan iturburua du, Zamorako probintziako Galende udalerrian, Sanabriako aintziraren zehar pasatu ondoren, eta Esla ibaian amaitzen da Bretocino parean.

Ibaiadar hauek ditu: Negro ibaia (ezkerraldean), Ilanes errekastoa edo Truchas ibaia eskuinaldean, El Puente de Sanabriatik igarotzen denean; Castro ibaia (eskuinaldean), Puebla de Sanabriatik eta Lobeznostik igarotzen denean; eta Valdalla ibaia, eskuinaldean ere, Valparaíso urtegian.

## Kanpo estekak
Hegazkintza militar

[thumb|[Sukhoi Su-27|Su-27 *Flanker* errusiar ehiza-hegazkin bat eta F-16A *Fighting Falcon* jatorri estatubatuarreko bat 1990eko abuztuan.]]
**Hegazkintza militarrak** funtzio militarra duten aireontzien multzoari egiten dio erreferentzia, baita zerikusia duten ekipamenduari, armei, instalazioei eta langileei ere. Beraz, gobernu batekoak dira, eta, eskuarki, bere armadaren, aireko indarren eta itsas armadaren zati dira. Zentzu zabalago batean, aeronautikako enpresen multzoari, horien diseinuei, teknologiari, adituei eta alor horretako profesionalei ere egin diezaieke erreferentzia.

## Historia 
Operazio militarrak egiteko aireontziak erabiltzen diren lehen aldia (borrokarako ez bada ere) 1794an izan zen, Fleuruseko guduan, Frantziako armadak globoak erabili zituen austriar indarrak behatzeko.

Lehen armada-gorputza 1910ean sortu zuen Frantziako gobernuak, eta Lehen Mundu Gerran elkarri aurre egin zioten nazioek asko erabili zituzten.

Jatorrian, ehiza-hegazkinak asko bereizten ziren misioaren arabera, XX. mendearen bigarren erdian erreaktoreak sartu zirenetik, baina joera balioaniztun edo misio anitzeko modeloetara izan da, antzinako ehiza- eta bonbardaketa-hegazkinen zereginak egiteko gai zirenak. F-22 edo Eurofighter Typhoon bezalako borroka-hegazkinik modernoenak benetako ehiza-hegazkin balioaniztunak dira.

1990eko hamarkadatik goranzko joera bat tripulaziorik gabeko aireko ibilgailuen erabilera da. Abantaila batzuk eskaintzen dituzte, hala nola kostu txikiagoa, airean irauteko gaitasun handiagoa eta pilotuentzako arrisku txikiagoa. Tamaina eta konplexutasun handiagoko modeloak ere arma gidatuak erabiltzeko gai dira. Tripulatu gabeko aireontzi horiek gero eta gehiago erabiltzen dira, eta hegazkin horietarako diseinu eta arma berriak garatzen ari dira.

## Ikus, gainera 
* Hegazkin militar

## Kanpo estekak
NGC 7829

**NGC 7829** galaxia bat da, Cetus konstelazioan. Francis Preserved Leavenworthek aurkitu zuen n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
Vincenzo Tineo

**Vincenzo Tineo** (Palermo, 1791ko otsailaren 27-1856ko uztailaren 25) italiar botanikari ospetsua izan zen.

## Biografia 
Aita, Giuseppe Tineo (1757-1812), botanikaria izan zen eta Vincenzo Palermoko Unibertsitatean zuen medikuntza-katedran ordezkatu zuen. 1814tik 1856ra Palermoko Lorategi Botanikoaren zuzendaria izan zen.

## Obra 
* *Plantarum rariorum Siciliae minus cognitarum pugillus primus universae rei litterariae Siciliensis regiaeque Panormitanae studiorum moderatoribus*, ex Regali Typographia, Panormi 1817
* *Catalogus Plantarum Horti Regii Panormitani (Palermo) ad annum 1827*. Panormi, ex Regali Typographia, 1827
* *Le reliquie Tineane : florae siculae icones ineditae di Vincenzo Tineo* / [a cura di] Franco Maria Raimondo. Palermo : Ed. Naturama, 2000

## Ohoreak 
### Eponimia 
* (Orchidaceae) *Neotinea* Rchb.f. & Poll.
* (Orchidaceae) *Tinea* Biv.
* (Tiliaceae) *Tinea* Spreng.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sous les jupes des filles

***Populaire*** 2014ko Audrey Dana frantziar zinema zuzendariaren komedia dramatikoa da.

## Sinopsia 
Paris udaberrian. Hamaika emakumek, familiako amek, negozio-emakumeek, ezkongabeek edo ezkonduek, gaurko emakumearen alderdi ezberdinak gorpuzten dituzte: ederra eta paradoxikoa, batzuetan desorientatua, baina beti bizitasunez betea. Alaiak, leherkorrak, lotsagabeak, ulertezinak, konplexuak, konplexuak, jeloskorrak.

## Pertsonaiak 
## Kanpo estekak
Alice Belaïdi

**Alice Belaïdi** (Nîmes, -) frantziar aktore eta umorista da, telebistan eta zineman aritutakoa.

## Filmografia 
### Zinema 
* 2011 : ''De l'huile sur le feu*
* 2011 : *Les Tribulations d'une caissière*
* 2012 : *Fleurs du mal*
* 2012 : *L'Oiseau*
* 2012 : *Radiostars*
* 2012 : *Les Kaïra*
* 2013 : *Hôtel Normandy*
* 2013 : *L'Art de la fugue*
* 2013 : *Fonzy*
* 2014 : *Sous les jupes des filles*
* 2014 : *Maestro*
* 2015 : *Les Gorilles*
* 2016 : *La Taularde*
* 2016 : *Un petit boulot*
* 2016 : *Père fils thérapie !*
* 2017 : *L'Ascension*
* 2017 : *Si j'étais un homme*
* 2018 : *La Monnaie de leur pièce*
* 2018 : *Budapest*
* 2019 : *Victor et Célia*

### Telebista 
* 2012-2013 : *Sophie et Sophie*
* 2013 : *Il était une fois… peut-être pas* (telefilma)
* 2014 : *WorkinGirls*
* 2016 : *Le Bureau des légendes*
* 2018 : *Le Temps des égarés* (telefilma)
* 2018 : *Hippocrate''
L'Arnacœur

'''''L'Arnacœur''''' 2010eko Pascal Chaumeil frantziar zinema zuzendariaren komedia erromantikoa da.

## Sinopsia 
Alex Lippi seduktore profesionala da, eta, Mèlanie ahizpa eta Marc senarrarekin batera, bikotekideekin zorigaiztoko diren emakumeak erreskatatzen espezializatutako enpresa bat zuzentzen du. Bere goiburua honakoa da: "Bikote batean hiru emakume mota daude: zoriontsua dena, zorigaiztokoa dena eta aurre egiten diona, eta zorigaiztokoa dena eta onartzen ez duena". Alex azkenekoan espezializatu da.

Baina laster beste misio bat aginduko diote: Juliette ederra bere mutil-lagun ingelesetik bereiztea. Hala ere, Alexek kasu hau besteengandik oso desberdina dela jakingo du, beragatik benetako zerbait sentitzen hasiko baita.

## Pertsonaiak 
* Romain Duris: Alex Lippi
* Vanessa Paradis: Juliette Van Der Beck
* Julie Ferrier: Mélanie Lippi
* François Damiens: Marc
* Andrew Lincoln: Jonathan
* Helena Noguerra: Sophie
* Jean-Yves Lafesse: Dutour
* Jacques Frantz: Van Der Beck

## Kanpo estekak
Les Herbes folles

***Les Herbes folles*** 2009ko Alain Resnais frantziar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Margaret Muirri Parisko Errege Jauregiko denda batetik poltsa lapurtu diote. Lapurrak L'Haÿ-les-Rosesko merkataritza-gune bateko aparkaleku batean botatzen du edukia, eta Georges Paletek bere autoaren oinean jasotzen du. Orduan, Georgen irudimenean maitasun zentzugabe eta surrealistako istorio bat hasten da, Margaritari gutun eta telefono deien bidez jazartzera eramaten duena, honek zuhurtziaz arbuiatzen duena.

## Pertsonaiak 
* André Dussollier: Georges Palet
* Sabine Azéma: Marguerite Muir
* Anne Consigny: Suzanne
* Emmanuelle Devos: Josépha
* Mathieu Amalric: Bernard de Bordeaux
* Michel Vuillermoz: Lucien d'Orange
* Édouard Baer: narratzailea

## Kanpo estekak
De rouille et d'os

'''''De rouille et d'os''''' 2012ko Jacques Audiard frantziar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Bost urteko Sam semeaz arduratu behar du Alik, orain bere bizitzako unerik txarrenetako bat igarotzen ari baita. Etxebizitza propiorik, lagunik eta baliabide ekonomikorik gabe, laster bere arrebaren laguntza eskatu beharko du, eta honek, zalantzarik gabe, bere etxeko garajea beraientzat egokituko du. Etxe berria nahikoa omen da bere asmoetarako, baina Aliren arazoak ez dira desagertuko gauetik goizera.

## Pertsonaiak 
* Marion Cotillard: Stéphanie
* Matthias Schoenaerts: Ali
* Armand Verdure: Sam
* Corinne Masiero: Anna
* Céline Sallette: Louise
* Bouli Lanners: Martial
* Mourad Frarema: Foued
* Jean-Michel Correia: Richard
* Yannick Choirat: Simon

## Kanpo estekak
Un conte de Noël

***Un conte de Noël*** 2008ko Jacques Audiard frantziar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Istorioak testuinguru konplexua du. Hezur-muineko transplantea behar duen haur gaixo bat duen bikote batek bere hirugarren semea, Henri, erditzea erabakiko du, bere muina emateko bateragarria izango den itxaropenarekin. Haur berria, ordea, bere anaiarekin bateraezina da, zazpi urterekin hiltzen baita. Laugarren semearen jaiotzarekin, gaixoaren galeraren dolua apurka-apurka ahitzen da. Urte batzuk geroago, ama ohartzen da gaixotasun berak jo duela, eta emaile baten bila dabil seme-alaben artean, jada helduak eta istorio paraleloekin. Henri, ustekabean itzultzen dena bere familiarekin Gabonak igarotzeko, dohaintzarako egokiena da. Hala ere, prozesua ez da erraza, ebakuntzak ama salba dezakeen bezala, bere bizitza ere amai baitezake. Henrik, bere aldetik, ez du harenganako inolako maitasunik.

## Pertsonaiak 
* Catherine Deneuve: Junon.
* Jean-Paul Roussillon: Abel.
* Mathieu Amalric: Henri.
* Anne Consigny: Elizabeth.
* Melvil Poupaud: Ivan.
* Emmanuelle Devos: Faunia.
* Chiara Mastroianni: Sylvia.

## Kanpo estekak
Le Petit Lieutenant

***Le Petit Lieutenant*** 2005eko Xavier Beauvois frantziar zinema zuzendariaren thrillerra da.

## Sinopsia 
Antoine Le Havren jatorria duen polizia-teniente Parisa etorri berria da. Saint-Martin ubidean poloniar etxegabe baten hilotza topatu ondoren, bere lehen lana izango du.

## Pertsonaiak 
* Nathalie Baye : Caroline Vaudieu
* Jalil Lespert : Antoine Derouère
* Roschdy Zem : Souleyman (Solo) Berada
* Antoine Chappey : Mallet
* Jacques Perrin : Clermont
* Bérangère Allaux : Julie
* Bruce Myers : ingelesa
* Patrick Chauvel : Patrick Belval
* Jean Lespert : Antoineren aita
* Annick Le Goff : Antoineren ama
* Mireille Franchino : ugazabandrea
* Yaniss Lespert : Alex Derouère
* Xavier Beauvois : Nicolas Morbé
* Philippe Lecompt : armagina
* Rémy Roubakha : Marchand
* Christophe Jeannin : Richard
* Olivier Schneider : Pavel
* Elie Gasan : Piotr
* Riton Liebman : Jean

## Kanpo estekak