Alfred Nobel

**Alfred Bernhard Nobel** (Stockholm, Suedia, 1833ko urriaren 21a - Sanremo, Italia, 1896ko abenduaren 10a) kimikaria, asmatzailea eta ingeniaria, dinamita asmatu zuen. *Bofors* arma konpainiaren jabea izan zen, eta dirutza handia egitea lortu zuen bizitzan zehar. Horretaz gain, Nobel sarien sortzailea izateagatik ospetsua da.

350 asmakizun baino gehiago patentatu zituen; famatuena dinamita da, 1867an asmatua. Nitroglizerinaren ezegonkortasunak heriotza asko eragiten zituenez, adreilu area gehituz egonkortu egin zuen. Ordutik aurrera, lehergailuak egiten hasi zen eta horrekin dirutza handia irabazi zuen.

1895eko azaroaren 27an Parisko **Suediar-Norvegiar Klub**ean  sinatutako testamentuan bere aberastasunaren parte batekin diru gordekin bat sortuko zen urtero fisika, kimika, medikuntza eta bakearen arloan ekarpen adierazgarriak egindako pertsonei diru-sari bat emateko.

Bere Sanremoko etxean zegoen, bihotza gelditu zitzaionean, heriotza eraginez. Haren borondatea errespetatuz, Nobel Sariak ematen dituzte urtero, haren heriotzaren urteurrenean, 1901etik.

## Biografia 
### Gaztaroa eta hezkuntza 
Alfred Nobel Immanuel Nobel asmatzaile eta ingeniariaren, eta Andriette Ahlsellen hirugarren semea zen. Bikotea 1827an ezkondu zen eta zortzi seme-alaba izan zituzten. Familia pobrea zen, eta Alfred eta bere hiru anaiak soilik iraun zuten bizirik haurtzarotik harago. Aitaren aldetik, Alfred Nobel Olaus Rudbeck zientzialari suediarren ondorengoa zen. Immanuel Nobel Stockholmeko Teknologia Errege Institutuan ingeniaritza ikasi ondoren asmatzailea izan zen, zubiak eta eraikinak jaso zituena eta arrokak lehertzeko modu desberdinekin esperimentatu zuena. Alfred semeari gaztea zenetik animatu eta irakatsi zion. 1842an, familia hirira batu zitzaion. Honez gero aberatsak zirenez, Alfred Nobel tutore pribatuengana bidali ahal izan zuten, eta mutila ikasketetan bikain aritu zen, batez ere kimikan eta hizkuntzetan, ingelesez, frantsesez, alemanez eta errusieraz ondo moldatuz. Hemezortzi hilabetez, Alfred Nobelek Stockholmeko Jacobs Apologetika Eskolan ikasi zuen, bere eskolatze bakarra izanik, ez baitzen inoiz unibertsitatera joan.

Alfred Nobelek suediera, ingelesa eta italiera ere ikasi zituen. Ingelesez poesia idazteko nahikoa literatura trebetasun garatu zuen. Bere "Nemesis" antzerkia Beatrice Cenci italiar nobleari buruzko lau ekitaldiko prosa-tragedia bat da. Hiltzen ari zela inprimatu zen, baina hil ondoren berehala suntsitu zuten guztia, hiru ale izan ezik, lana eskandaluzkoa eta blasfemotzat jo baitzen. 2003an argitaratu zen Suedian, eta eslovenierara, frantsesera, italierara zein gaztelaniara itzuli da.

### Zientzia-ibilbidea 
ezkerrera|thumb|273x273px|Alfred Nobel gaztetan, 1850ko hamarkadan.
Gaztetan, Alfred Nobelek Nikolai Zinin kimikariarekin ikasi zuen; gero, 1850ean, Parisera joan zen lana aurrera eramateko. Han ezagutu zuen Ascanio Sobrero, hiru urte lehenago nitroglizerina sintetizatu zuena. Sobrerok gogor egin zion aurka nitroglizerinaren erabilerari, aurreikusezina zelako, eta bero edo presio aldakorren eraginpean lehertzen zelako. Baina Nobel interesatu egin zen nitroglizerina lehergailu komertzial gisa kontrolatu eta erabiltzeko modu bat aurkitzek, bolbora baino askoz potentzia handiagoa zuelako. 1851n, 18 urte zituela, Estatu Batuetara joan zen urtebetez ikastera, denbora labur batez Gerra Zibileko USS Monitor itsasontzi blindatua diseinatu zuen John Ericsson asmatzaile suediar-estatubatuarrekin lanean aritzeko. Nobelek bere lehen patentea aurkeztu zuen 1857an, gas-neurgailu baten patente ingelesa, eta 1863an bere lehen patente suediarra, "bolbora prestatzeko moduei" buruzkoa. Familiaren fabrikak Krimeako Gerrarako (1853–1856) armak ekoizten zituen, baina borrokak amaitu eta porrot egin zutenean zailtasunak izan zituen ohiko barne-ekoizpenera itzultzeko. 1859an, Immanuel Nobel aitak bere fabrika bigarren semearen, Ludvig Nobelen zaintzapean utzi zuen, eta hark negozioa asko hobetu zuen. Nobel familia Errusiatik Suediara itzuli ziren, eta Alfred Nobelek lehergaien ikerketari eman zion arreta, eta batez ere nitroglizerinaren fabrikazio eta erabilera seguruari. Horrela, 1863an detonagailu bat asmatu ondoren, 1865ean lehergailu-kapsula bat diseinatu zuen. Ondoren, lehergailuak ekoizteko lizentzia kendu zioten. Istripuak txundituta, Nobelek Nitroglycerin AB enpresa sortu zuen Vintervikenen, eremu isolatuago batean lanean jarraitu ahal izateko. Nobelek dinamita asmatu zuen 1867an, nitroglizerina ezegonkorra baino maneiatzeko errazagoa eta seguruagoa zen substantzia bat . Dinamita patentatu zuen AEBn eta Erresuma Batuan, eta asko erabili zen meatzaritzan eta nazioarteko garraio sareen eraikuntzan. 1875ean, Nobelek gelignita asmatu zuen, dinamita baino egonkorragoa eta indartsuagoa, eta 1887an, balistita patentatu zuen, korditaren aurrekoa.

### Asmakizunak 
Nobelek aurkitu zuen nitroglizerina kieselguhr (diatoma lurra) bezalako substantzia geldo xurgatzaile batean sartzen zenean, seguruagoa eta erosoagoa zela maneiatzeko, eta nahasketa hori 1867an patentatu zuen "Dinamita" izenarekin.

Geroago, Nobelek nitroglizerina hainbat nitrozelulosa konposaturekin konbinatu zuen, kolodioiaren antzera, baina beste nitrato lehergailu bat konbinatzen zuen errezeta eraginkorrago bat aukeratuz, eta substantzia garden eta gelatinatsu bat lortu zuen, dinamita baino lehergailu indartsuagoa zena: "Gelignita", edo leherketa-gelatina, eta 1876an patentatu zuen. Antzeko konbinazio ugari etorri ziren ondoren, potasio nitratoa eta beste hainbat substantzia gehituz aldatuz.

### Nobel Saria 
thumb|Nobel sariko domina baten aurrealdea
Nobel sariaren jatorriari buruzko istorio ezagun bat dago, nahiz eta historialariek ezin izan duten egiaztatu, eta batzuek istorioa mito gisa baztertzen duten arren. 1888an, Ludvig anaiaren heriotzak Alfreden obituarioak oker argitaratzea eragin omen zuen hainbat egunkarik. Frantziako egunkari batek lehergailu militarren asmakuntzagatik gaitzetsi zuen —istorioaren bertsio askotan, dinamita aipatzen da, nahiz eta hau batez ere aplikazio zibiletarako erabili zen— eta horrek eragin omen zuen heriotzaren ondoren ondare hobea uzteko erabakia hartzea. Heriotza-oharrak zioen: "Heriotzaren merkataria hil da" (*Le marchand de la mort est mort*),eta honela jarraitzen zuen: "Alfred Nobel doktorea, inoiz baino azkarrago jende gehiago hiltzeko moduak aurkituz aberastu zena, atzo hil zen". Nobelek heriotza-oharra irakurri zuen eta izututa geratu zen horrela gogoratuko zutelako ideiarekin. Bere aberastasunaren gehiengoa hil ondoren Nobel Saria sortzeko ematea erabakia zuen. Hala ere, zalantzan jarri da aipatutako heriotza-oharra benetan existitu zen ala ez.

1895eko azaroaren 27an, Pariseko Suedia-Norvegia Klubean, Nobelek bere azken testamentua sinatu zuen eta bere ondarearen zatirik handiena gorde zuen Nobel Sariak ezartzeko, urtero nazionalitate bereizketarik gabe emango zirenak. Zergak eta norbanakoei utzitako ondareak ordaindu ondoren, Nobelen testamentuak bere aktibo guztien % 94, 31.225.000 suediar koroa erabili zituen bost Nobel Sari ezartzeko. 2022rako, Nobel Fundazioak 6.000 milioi koroa suediarreko kapitala inbertituta zuen.

Sari hauetatik lehenengo hirurak zientzia fisikoan, kimikan eta medikuntzan edo fisiologian nabarmentzeagatik ematen dira; laugarrena "norabide idealean" egindako lan literarioarentzat da, eta bosgarren saria nazioarteko anaitasunaren kausari, armada iraunkorrak zapaltzeko edo murrizteko, edo bake kongresuak ezartzeko edo sustatzeko zerbitzurik handiena egiten dion pertsonari edo gizarteari emango zaio.

Zientzia fisikoen eta kimikaren sariak erabakitzeko izendatutako erakundeek interpretaziorako tartea zuten, testamentua egin aurretik ez baitzituen kontsultatu. Orrialde bateko testamentuan, dirua zientzia fisikoetako aurkikuntza edo asmakizunetara eta kimikako aurkikuntza edo hobekuntzetara bideratuko zela zehaztu zuen. Sari teknologikoei atea ireki zien, baina ez zuen zientziaren eta teknologiaren arteko bereizketa nola kudeatu behar zen argibiderik utzi. Aukeratutako erabaki-organoak lehenengoaz gehiago arduratzen zirenez, sariak zientzialariei eman zitzaizkien ingeniariei, teknikariei edo beste asmatzaile batzuei baino maizago.

Suediako banku zentralak, Sveriges Riksbank-ek, bere 300. urteurrena ospatu zuen 1968an Nobel Fundazioari diru kopuru handia emanez, Alfred Nobelen omenez ekonomia arloko seigarren sari bat sortzeko. 2001ean, Alfred Nobelen birbilobak, Peter Nobelek (1931n jaioa), Suediako Bankuari eskatu zion "Alfred Nobelen oroimenez" ematen den ekonomialariei ematen zaien saria beste bost sarietatik bereizteko. Eskari honek areagotu egin zuen Alfred Nobelen oroimenez ematen den Suediako Bankuko Zientzietako Ekonomia Saria benetan "Nobel Sari" zilegi bat den ala ez erabakitzeko eztabaida.

### Osasun arazoak eta heriotza 
thumb|Alfred Nobelen heriotza-maskara, Björkborn Manor-en, Nobelen egoitzan, Karlskogan, Suedian.
Bere maitale Hess-i idatzitako gutunetan, Nobelek etengabeko mina, migrainak eta neke "paralizatzailea" deskribatu zituen, eta horrek fibromialgia zuela pentsarazi zien batzuei. Hala ere, garai hartan zituen kezkak hipokondriatzat hartu ziren, eta horrek depresio gehiago eragin zion.

1895erako, Nobelek angina pectoris garatu zuen. 1895eko azaroaren 27an bere testamentua amaitu zuen, aberastasun gehiena fidantzapean utziz, familiak jakin gabe, Nobel sariak finantzatzeko.

1896ko abenduaren 10ean, iktus/garuneko hemorragia bat izan zuen eta partzialki paralizatuta geratu ondoren, hil egin zen, 63 urte zituela. Stockholmeko Norra begravningsplatsen-en lurperatuta dago.

Lehergailuekin egindako esperimentuetan, lan ohitura nekagarrietan eta 1870eko hamarkadaren amaieran bere osasunaren gainbeheran oinarrituta, batzuek hipotesi bat dute: nitroglizerina pozoitsua izan zela bere heriotzaren eragilea.

## Bizitza pertsonala 
### Erlijioa 
Nobel luteranoa zen, eta Parisen bizi izan zen urteetan aita Nathan Söderblomek zuzendutako Suediako Atzerrian dagoen Elizara joaten zen aldizka. Söderblomek 1930ean Bakearen Nobel Saria jaso zuen. Gaztetan agnostikoa zen eta bizitzaren amaiera aldera ateo bihurtu zen, nahiz eta oraindik ere eskuzabaltasunez eman zion dirua Elizari.

### Harreman erromantikoak eta nortasuna 
Nobel pertsonaia bakartia izaten jarraitu zuen, depresio garaietan murgilduta. Ez zen inoiz ezkondu, nahiz eta bere biografoek gutxienez hiru maitasun izan zituela dioten. Bere lehen maitasuna Errusian izan zen, Alexandra izeneko neska batekin, eta honek ezkontza proposamena ukatu zion.
thumb|Bertha von Suttner
Bigarren amodioa 1876an Bertha von Suttner kondesa austro-bohemioa ​​bere idazkari bihurtu zenean izan zuen, baina egonaldi labur baten ondoren Nobel utzi zuen, bere aurreko maitalea zen Arthur Gundaccar von Suttner baroiarekin ezkontzeko. Nobelekin izandako harremana laburra izan arren, gutunak idazten zion 1896an hil zen arte, eta ziurrenik eragina izan zuen Bakearen Nobel Saria bere testamentuan sartzeko erabakian. 1905eko Bakearen Nobel Saria eman zioten "bere bake jarduera zintzoengatik".

Nobelen amodiozko harremanik luzeena 18 urtekoa izan zen, Celjeko Sofija Hessekin. Hess 1876an ezagutu zuen Baden bei Wien-en, bezero aberatsei zerbitzua ematen zien lore-denda batean lan egiten zuenean. Bien arteko harremanaren hedadura Nobelek Hess-i 15 urtetan zehar bidalitako 221 gutunen bilduma batek agerian utzi zuen. Ezagutu zirenean, Nobelek 43 urte zituen eta Hessek 26. Haien harremana, soilik platonikoa ez zena, beste gizon batekin haurdun geratu zenean amaitu zen, nahiz eta Nobelek ekonomikoki laguntzen jarraitu zion Hessek bere haurraren aitarekin ezkondu zen arte, emagaldu gisa baztertua izan ez zedin. Hess judu-kristaua zen, eta gutunek Nobelen antisemitismo gisa sailkatutako adierazpenak dituzte. Nobelek txaubinismoaren ezaugarriak ere erakutsi zituen Hessi idatzitako gutunetan: "Ez duzu lan egiten, ez idazten, ez irakurtzen, ez pentsatzen", eta errudun sentiarazi zionhonela idatziz: "Urteak daramatzat nire denbora, betebeharrak, bizitza intelektuala eta ospea sakrifikatzen motibo noble hutsengatik".

## Erresidentziak 
ezkerrera|thumb|200x200px|Björkborn Manor, Karlskoganen, Alfred Nobelen azken bizilekua izan zen Suedian.
Nobelek bere negozio-bizitzaren zati handi baten bidaiatu zuen, Europan eta AEBn enpresak mantenduz. 1865etik 1873ra, Nobel Krümmelen bizi izan zen (gaur egungo Geesthacht udalerrian, Hanburgotik gertu). 1873tik 1891ra, Parisko Malakoff etorbideko etxe batean bizi izan zen.

1891n, Italiari Ballistita saltzeagatik Frantziaren aurkako goi-traizioaz akusatu ondoren, Paristik Sanremora joan zen bizitzera, Mediterraneo itsasoari begira dagoen Villa Nobel eskuratuz, eta han hil zen 1896an.

1894an, Bofors-Gullspång eskuratu zuenean, Björkborn jauregia ere sartu zen, eta bertan ostatu hartzen zuen udan. Gaur egun museo bat da.

## Alfred Nobelen monumentua 
Alfred Nobelen monumentua (errusieraz: Памятник Альфреду Нобелю, 59.960787°N 30.334905°E) San Petersburgon dago, Bolshaya Nevka ibaiaren ondoan, Petrogradskaya ibaiertzean, Nobelen familia 1859ra arte bizi izan zen kalean. 1991n inauguratu zen, lehen Nobel sariaren 90. urteurrena ospatzeko. Thomas Bertelman diplomatikoa eta Arkady Melua irakaslea izan ziren monumentua sortzearen sustatzaileak 1989an, eta monumentua ezartzeko funtsak eman zituzten. Sergey Alipov eta Pavel Shevchenko artistek diseinatu zuten metalezko eskultura abstraktua, eta leherketa bat edo zuhaitz baten adar bat dirudi.

## Kritikak 
Nobelen aurkako kritikak arma ekoizpenean eta salmentan izan zuen paper nagusian jartzen du arreta. Batzuek zalantzan jartzen dute sariak sortzeko motiboak, bere ospea hobetzeko direla iradokiz. Adibidez, 1984ko Nobel Metamorfosiak artelan publikoan, Troisdorfen (Alemania) –garai hartan Dynamit Nobelen egoitza zegoen tokian–, eskulturak gerrako heriotzen estatistikak alderatzen ditu bakearen saridunekin, azken hau 1901ean kargu hartu zuenetik.

### Antisemitismoa 
Nobel antisemitismo erakustaldiengatik ere kritikatu izan da. Sofija Hessi bidalitako gutunetan, hau idatzi zuen: "Nire esperientzian, [juduek] ez dute inoiz ezer egiten borondate onez. Berekoikeriaz edo harrokeriaz jokatzen dute soilik... jende berekoi eta kontuan hartu gabearen artean, beraiek dira berekoienak eta kontuan hartu gabeen artean... beste guztiak lapurtuak izateko daude".

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nobel Sariak

## Bibliografia 
*  Asbrink, Brita (Summer 2002). "The Nobels in Baku" in *Azerbaijan International*, Vol 10.2, 56–59.
*  Evlanoff, M. and Fluor, M. *Alfred Nobel – The Loneliest Millionaire*. Los Angeles, Ward Ritchie Press, 1969.
*  Jorpes, J. E. (3 January 1959). "Alfred Nobel". *BMJ*. **1** (5113): 1–6. doi:10.1136/bmj.1.5113.1, PMC 1992347. 
*  Schück, H, and Sohlman, R., (1929). *The Life of Alfred Nobel*, transl. Brian Lunn, London: William Heineman Ltd.
* , R. *The Legacy of Alfred Nobel*, transl. Schubert E. London: The Bodley Head, 1983 (Swedish original, *Ett Testamente*, published in 1950).
*  Alfred Nobel US Patent No 78,317, dated 26 May 1868

## Kanpo estekak 
*  Nobel Sariak
*  Galdakaoko dinamita fabrikari buruzko artikulua ARGIAn
*  Nobel Sariei buruzko artikulua ARGIAn
*  Nobel Fundazioa