Karatxi

**Karatxi** (; , , ,  ahoskatua) Pakistango hiririk populatuena da; 20. hiririk populatuena, metropolien arabera, eta, udalerrien arabera, munduko 3. hiririk populatuena. 2009an, 18.140.625 biztanle zituen. Pakistango hiri finantzario eta ekonomikorik garrantzitsuena da, eta itsas-portu nagusia. Herrialdeko hiriburu politikoa izan zen 1959an, hiriburua Rawalpindira igaro arte. Gaur egun, Sindh probintziako hiriburua da.

Omango itsasoaren ondoan, Indusko deltaren ipar-mendebaleko adarraren ertzean kokatzen da, eta salerosketa eta industriagune garrantzitsua da. Nazioarteko aireportua eta burdinbide lotunea. Herrialdeko enpresen egoitza nagusiak bertan daude, bereziki ehungintza, automozioa, teknologia berriak eta osasunarekin lotutakoak. Karatxik izaera kosmopolita du, eta herrialdeko etnia eta hizkuntza guztiak biltzen dituen emigranteak jasotzen ditu. Era berean, atzerritarren populazioa nahiko handia da. Karatxiko Unibertsitateari esker, 80.000 ikasletik gora dituena, mundu musulmaneko eta Hegoaldeko Asiako unibertsitate gune garrantzitsuenetakoa da.

Munduko hiririk bortitzenen artean dago, nahiz eta krimena eta populazioaren arteko proportzioari begiratuz ez den sartzen munduko 50 hiri hilkorrenen artean.

## Historia 
Teofrastok, K.a. III. mendean, Karatxiri buruz hitz egiten du *Landareen historia* lanean, non IV3 liburuan Alejandro portua izena baitu.

Karachi, Balutxistan eta Makraneko tribu balutxiak sortu zuten Kolachi izenez, eta, eremu horretan, arrantzale komunitate txiki bat ezarri zuten. Jatorrizko komunitatearen ondorengoak, oraindik, Abdullah Goth uharte txikiaren inguruan bizi dira, Karachiko portutik gertu. Kokaleku horren izena, oraindik ere, Mai Kolachi herri ospetsuaren izenean aurki daiteke.

Sidi Ali Reis almirante otomandarrak bisitatu zuen hiria 1550eko hamarkadan, eta *Mirat ul Memalik* (Herrialdeen Ispilua) liburuan aipatu zuen, 1557an. Gaur egungo hiriak arratza-leku txiki gisa hasi zuen bere historia, Mai Kolachi izeneko emakume arrantzale balutxi bat bertan bizitzen jarri eta bere familia hasi zenean. Gero bere mugetatik kanpo haziko zen herrixkari Kolachi-jo-Goth esaten zioten (hindieraz Kolachiren herrixka). XVII.&nbsp;mendearen amaieran, herrixkak, Arabiako itsasoan zehar, Maskatekin eta Persiar golkoko eskualdearekin egiten zuen merkataritza. Hura babesteko, gotorleku txiki bat eraiki zuten, Maskatetik ekarritako kanoiez hornitua. Gotorlekuak bi sarrera nagusi zituen: bat, itsasoari begira, *Kharra Darwaaza* izenez ezaguna (Atea gazduna, ur gazia aipatuz) eta, bestea, Lyari ibaiari begira, ''Meet'ha Darwaaza'' izenez ezaguna (Ate gozoa) (Mithadar).​ Ate horien kokapena Kharadar eta Mithadar eremu modernoei dagokie, hurrenez hurren.

1795ean, herrixka Talpur-eko balutxi herriaren domeinu bihurtu zen. Geroago, britainiarrek lantegi txiki bat ireki zuten 1799ko irailean, baina urtebetera itxi zuten. Bi misio esploratzaile bidali ondoren, Ekialdeko Indietako Britainiar Konpainiak herria konkistatu zuen 1839ko otsailaren 3an.

Egun Karatxik okupatzen duen lurraldea herrixka txikien batura da, Kalatxi-jo-Kun eta Manorako gotorlekua barne. XIX. mendearen aurreko Karatxiren historiarik ia ez da existitzen, baina, kondaira batzuen arabera, Krokola izeneko hiria da, eta handik abiatu zen Alexandro Handiaren almiranteetako bat konkisten amaieran.

Karatxiko historia ofiziala eta dokumentatua britainiarren iritsierarekin hasten da, XIX. mendearen hasieran. 1839an, Royal Navyko ontzi batek Manora gotorlekuaren aurka tiro egin, eta hiriaren erabateko kapitulazioa lortu zuen, garai hartan 14.000 biztanle baino ez zituena. Urte batzuk geroago, Karatxi, Hyderabaden ordez, Sindh probintziako hiriburu bilakatu zen. Britainiarrek Kalkutakoaren ordezko gisa erabili nahi zuten kaia. Britainiar dominazioaren garaian, Karatxiko portuaren garapena eta hiriarena bat egin zuten. 1876an, Muhammad Ali Jinnaha, Pakistango fundatzailea izango zena, hiri horretan jaio zen.

XX. mendean, dibertsitatean handitzen joan zen Karatxin, izan ere, hegoaldeko Asiako, eta, orokorrean, Britainiar Inperioko langile asko etorri baitziren.

Lehen Mundu Gerran, Karatxi, Indiako «espezieen gunea», britainiar tropen hornidurarako atzegoardia bilakatu zen. Bigarren Mundu Gerran, aldiz, kaltetutako ontzi aliatuen ontziola bilakatu zen, eta, 1942 eta 1945 bitarte, mila ontzi inguru konpondu ziren bertan.

### Indiaren partizioa eta Pakistanen sorrera 
1947an, Pakistan herrialde sortu berriaren hiriburu izendatu zuten, hiriak 400.000 biztanle inguru zituelarik. India britainiarra bi estatutan banatzea –India bera nagusiki hindua eta Pakistan musulmana– dramatikoa eta hilgarria izan zen toki askotan, baina, 1947an, Karatxi lasai samar egon zen.

Baina, 1948an, istiluak piztu ziren hirian, eta, ondorioz, Karatxi eta Sindh eskualdeko hindu gehienak Indiara joan ziren, estatu berri horretako gobernuaren laguntzaz. Era berean, Indiatik ihesi joandako muhajir errefuxiatu musulmanen erakarpen puntu nagusia bilakatu zen Karatxi, eta, 1948ko maiatzerako, 470.000 muhajir kokatu ziren hirian, demografia guztiz aldatuz.

Harrezkero, hiriaren istilu politikoak lerro etnikoen arabera garatu izan dira neurri handi batean: MQM alderdia, muhajir populazioaren ordezkaria alde batetik eta Pakistango beste etnia batzuk bestetik, bereziki, eskualdeko sindhitar natiboak, paxtunak eta punjabtarrak.

### Garapen ekonomikoa 
Independentziaren ondoren, urtero, 2,8 miloi merkantzia tona pasatzen ziren portutik, eta hiriaren hazkundea bizkortzen hasi zen. Nahiz eta hiriburutza 1959an Rawalpindira igaro eta 1967an Islamabadera, Karatxi herrialdeko gune ekonomikoa izaten jarraitzen du, eta, haren ekarpena, herrialdearen BPGaren zati handia da. 1958an, esportazioak 4 milioi tonakoak izatera iritsi zen.

Azken hamarkadetan, Karatxi handitzen jarraitzen du, eta 10 milioitik gorako biztanleria du. Auzo aberatsak (Clifton eta Defense) eta ghettoak tartekatzen dira. Kriminalitate tasa altua du, eta Pakistan osoan hedatuak dauden gatazka etnikoak gertatzen dira ere. Horrez gain, suniten eta xiiten arteko gatazka erlijiosoen gune nagusietakoa da 1980tik.

2012an, 255 langilek bizia galdu zuten Karatxiko fabrika batean.

Antzina, arrantzale portu txikia zen. 1838tik aurrera, ingelesak heldu zirenean, berehala hasi zen salerosketa portu gisa sendotzen. 1947-1960 urteetan, Pakistango hiriburua izan zen.

Karachi-slum-1993-04-Wooden-sheds.jpeg
Karachi-slum-1993-09-Tent.jpeg
Karachi-slum-1993-19-Two-storey.jpeg
Karachi-slum-1993-18-Wooden-sheds.jpeg

## Geografia
thumb|Karachiren satelite-irudia.
Karachi 24°&nbsp;51'&nbsp;N&nbsp;latitudean eta 67°&nbsp;2'&nbsp;E&nbsp;longitudean dago. Bere metropoli-eremua Indus ibaiaren bokalera iristen da, eta hiriak 3527&nbsp;km²-ko azalera du.

Alubioi-metaketaz osatutako eremu lau baten gainean dago, eta kanpoaldeko auzoak muinoetan zehar zabaldu dira. Bi ibai nagusik zeharkatzen dute: Malir eta Liari. Hiriko portua badia batean dago, Kiamari eta Manora uharteek ekaitzetatik babesten dutelarik. Kostaldea hondarrezko hondartzek osatzen dute.

## Klima 
Karachik negu leun eta oso beroak izaten ditu; hala ere, kostaldean kokatuta dagoenez, hiriak hezetasun handia jasaten du. Hiriak, urtean, batez beste 250&nbsp;mm-ko ur-prezipitazioa jasotzen du, montzoi-euriek eragindakoa gehien bat. Udako tenperaturak 30-40&nbsp;°C&nbsp;artekoak direnez, apiriletik abuztura, 50&nbsp;°C-ra ere irits badaitezke ere kasu batzuetan, negua –azarotik otsailera– jotzen da hiria bisitatzeko hilabeterik onenentzat. Abendua eta urtarrila dira ekitaldi sozialak egiteko hilabeterik ezagunenak, eta, horietan iristen dira hirira bisitari eta turista gehienak. Karachi Pakistango portu nagusietako bat da.

## Gobernua
Karachi hiriko Udal Akta 1933an aldarrikatu zen. Hasiera batean, udalbatza alkateak, alkateordeak eta 57 zinegotzik osatzen zuten. Karachiko udalbatza metropolitar korporazio izatera aldatu zuten 1976an. Karatxiko administrazio-eremua Karatxiko dibisioa izenez ezagutzen den bigarren mailako azpi-banaketa zen, zeina, aldi berean, bost barrutitan azpibanatu zen: Karatxi erdialdea, ekialdea, hegoaldea, mendebaldea eta Malir. 2000.&nbsp;urtean, gobernu nazionalak hiriaren azpizatiketak abolitu zituen plan bat jarri zuen abian, eta barrutiak hiri-barruti berri batean elkartu ziren, hiru mailako federazio batean egituratuta, non baxuenak 18&nbsp;hirik eta 178&nbsp;kontseilu sindikalek osatzen duten. 18 hiri horietako bakoitzak bere kontseilua du, eta *Nazim* batek gobernatzen du. Hiriak hauek dira: 
thumb|250px|Karatxiko Udalbatzaren eraikina.

Hiri horiek udal-administrazio hautatuek gobernatzen dituzte, eta horiek arduratzen dira azpiegiturez, espazioaren plangintzaz eta udal-zerbitzuez (ura, osasuna, bide publikoen mantentze-lanak, parkeak edo argiteria), nahiz eta hiri barrutiko gobernuak funtzio batzuk bere gain hartu. Beste estimazio batzuk, berriz, gehienez ere 18&nbsp;milioi biztanle daudela diote. 2011n egiten hasi ziren errolda berrian, 21,1&nbsp;milioiko populazioa bizi zela estimatu zen, baina emaitza horiek zalantzan jarri dira, eta ikerketa hori baztertua izan da. 2017an egindako erroldaren arabera, 14,9&nbsp;miloi biztanle zeuden, hau da, %&nbsp;60ko igoera hogei urte baino gutxiagoan.

Sindheko hiriburua izanik, sindhiak bertan bizi dira, baina mohajirak gehiengo bihurtu dira Indien banaketaren ondoren. Mohajirak urdueraz mintzatzen den errefuxiatu musulmanak dira, Indiatik iritsi zirenak. Bertan, Pakistango beste talde etnikoak ere topa daitezke, batez ere Balutxistanekoak, Karatxitik oso urrun ez dagoena. Pakistango ipar-mendebaldetik eta Afganistandik etorritako paxtun komunitate handi bat ere badago. Era berean, Bangladeshetik etorritako jende ugari bizi da bertan, milioi bat inguru zenbatespenen arabera. Afrikarren helmuga ere bada Karatxi, eta horrek Pakistango hiri multikulturaletako bat bihurtzen du.

### Auzoak 
thumb|Karatxiko banaketa.

2011tik, Karatxi barruti sistema batez banatzen da. Barrutiak *towns* delakoetan banatzen dira, *tehsil*en parekoak, eta horietako bakoitza *union councils*etan banatzen da (udal kontseiluak), eta Karatxin, guztira, horietako 300 inguru dira.

### Arazo sozialak 
thumb|*Held at Qasim* parkea Karatxin.
Hazkunde bizkorraren ondorioz, Karatxik aurre egin behar dio garapen prozesuan dauden metropoli handiek duten arazo bertsuei: gainpopulazioa, jende pilaketa, trafiko arazoak, kriminalitatea. Gatazka etnikoak gertatzen dira. Beste arazo esanguratsua da aberatsen eta txiroen arteko alde handia. Hala, aberatsak mendebaldeko aberatsen tankerako bizimodua daramate; hiriko txiroenak, berriz, munduko herrialde pobreenen bizi baldintza beretan bizi dira.

## Ekonomia
thumb|Karachiko finantza zentroaren ikuspegia.
Karachi da Pakistango finantza eta merkataritza hiriburua. Estatuko diru-sarrera guztien %&nbsp;72 sortzen du (zerga federalak eta probintzialak, aduanak eta errekarguak), nahiz eta kopuru horren zati handi bat zeharkako zergen kontribuziotzat kontabilizatu.​ Karachik balio erantsiaren %&nbsp;60 inguru ekoizten du eskala handiko fabrikazioan, eta Pakistango BPGaren %&nbsp;55. 2007ko otsailean, Munduko Bankuak Karachi identifikatu zuen hiri lagun gisa Pakistango negozioetarako.

Karachi Pakistango ekonomiaren gune nagusia da. Anarkia politikoak, borroka etnikoek eta 80ko eta 90eko hamarkadetako ondoriozko operazio militarrak eragindako geldialdi ekonomikoak Karachiko industriaren irteera-fluxua ekarri zuen. Krisi larria izan arren, Karachik dio hegoaldeko Asiako *per capita* diru-sarrerarik handiena duela, egungo 8.000 dolarretik gorako *per capita* BPGarekin.

Pakistango banku publiko eta pribatu gehienek Karachin dute egoitza, hain zuzen ere, Ibrahim Ismail Chundrigar-en (hiriko finantza-eremu), herrialdean jarduten duten atzerriko enpresa multinazional nagusi gehienek bezala. Karachiko Burtsa Pakistango balore burtsarik handiena da, eta, ekonomialari askoren ustez, 2005ean BPGaren %&nbsp;8ko hazkundea bultzatu zuen arrazoi nagusietako bat da.​ Hala ere, 2008ko uztailean, jendetza sutsu batek Burtsari eraso egin zion administratzaileek eragiketak eteteari uko egin ondoren eta bi astez jarraian erorketa handiak izan ondoren.

1960ko hamarkadan, mundu osoan, jarraitu beharreko eredu ekonomiko gisa ikusi zuten Karachi, eta haren ekonomia aurrera egiten ari zen moduagatik goraipatu zuten. Herrialde asko Pakistango plangintza ekonomikoaren estrategia jarraitzen saiatu ziren, eta horietako batek, Hego Koreak, bigarren «Bosturteko Plana» eta Munduko Finantza Zentroa kopiatu zuen Seulen, Karachikoaren ondoren diseinatu eta modelatu zirenak.

Duela gutxi, Karachik informazioaren eta komunikazioaren teknologiaren eta bitarteko elektronikoen hedapen nabarmena onartu du, eta Pakistango software-azpikontraten zentro bihurtu da. Atzerriko enpresentzako dei-zentroek hazkunde-eremu handia izan dute, eta gobernuak, atzerriko inbertsioak lortzeko, zergak %&nbsp;10 murrizteko ahaleginak egin du informazioaren teknologien sektorean.​

## Hiri senidetuak 
Karatxi ondorengo hiriekin senidetuta dago:
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Gayer, Laurent (1 June 2014), Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City, Oxford University Press, 2008-11-212008-11-21
* West Pakistan (Pakistan). Transport Commission; Mian Anwer Ali (1970), Report: April 1969 – September 1969, Volume 2, West Pakistan Government Press
* Review of Developments in Transport in the ESCAP Region ...: Asia and the Pacific, United Nations, 2007, 2008-11-212008-11-21
* Thomas, Amos Owen (3 October 2005), Imagi-Nations and Borderless Television: Media, Culture and Politics Across Asia, SAGE, 2008-11-212008-11-21
* Janin, Hunt; Mandia, Scott A. (11 October 2012), Rising Sea Levels: An Introduction to Cause and Impact, McFarland & Company, 2008-11-212008-11-21
* Sind Muslim College, Karachi (1965), Sind Muslim College Magazine, The University of Michigan
* Singh, Sarina (2008), Pakistan and the Karakoram Highway, Lonely Planet, 2008-11-212008-11-21
* Weightman, Barbara A. (15 June 2011), Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia, John Wiley & Sons, 2008-11-212008-11-21
* N. H. Senzai (17 November 2015), Ticket to India, Simon and Schuster, 2008-11-212008-11-21
* Narayanan, Yamini (19 November 2015), Religion and Urbanism: Reconceptualising Sustainable Cities for South Asia, Routledge, 2008-11-212008-11-21
* Stimson, Robert; Haynes, Kingsley E. (1 January 2012), Studies in Applied Geography and Spatial Analysis: Addressing Real World Issues, Edward Elgar Publishing, 2008-11-212008-11-21
* Publications, Newsline (2006), Newsline, Volume 18, The University of Michigan, 2008-11-212008-11-21
* Mohammad Shahid Alam (1996), Community Organizations and Urban Development: A Study of Selected Urban Settlements in Karachi, NGO Resource Centre
* Balbo, Marcello (2005), International Migrants and the City: Bangkok, Berlin, Dakar, Karachi, Johannesburg, Naples, São Paulo, Tijuana, Vancouver, Vladivostok, UN-HABITAT, 2008-11-212008-11-21
* Blank, Jonah; Clary, Christopher; Nichiporuk, Brian (30 October 2014), Drivers of Long-Term insecurity and Instability in Pakistan: Urbanization, Rand Corporation, p. 19, 
* Cohen, Stephen P. (2004), The Idea of Pakistan, Brookings Institution Press, p. 202, 2008-11-212008-11-21
* Q. Ashton Acton (1 May 2013), Issues in National, Regional, and Environmental Health and Medicine: 2013 Edition, ScholarlyEditions, p. 278, 2008-11-212008-11-21
* Q. Ashton Acton (22 July 2013), Endocrine System Diseases: New Insights for the Healthcare Professional: 2013 Edition, ScholarlyEditions, p. 404, 2008-11-212008-11-21
* Zaidi, Zohra; S.W Lanigan (10 March 2010), Dermatology in Clinical Practice, Springer Science & Business Media, p. x, 2008-11-212008-11-21
* Mohammad Aslam Uqaili; Harijan, Khanji (14 October 2011), Energy, Environment and Sustainable Development, Springer Science & Business Media, p. 259, 2008-11-212008-11-21
* Renaux, Helen (2011), True Children of the Raj, Trafford Publishing, p. 159, 2008-11-212008-11-21
* Kenneth D. Miller M.D.; Miklos Simon MD (3 February 2015), Global Perspectives on Cancer: Incidence, Care, and Experience [2 volumes]: Incidence, Care, and Experience, ABC-CLIO, p. 414, 

## Kanpo estekak 
* Udal webgune ofiziala