open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yaoera

**Yaoera** (*chiYao*) ekialdeko Afrikako bantu hizkuntza da, Malawi milioi bat hiztun, Tanzanian milioi erdi inguru eta Mozambiken 450.000 inguru dituena; Yao etniak hitz egiten du batez ere. Yaoera hitz egiten den lurraldearen zati garrantzitsu bat Mozambike eta Tanzania arteko mugan dago, eta Malawi aintziratik nyanjaren hiztunak nagusi diren eremu batek bereizten du.

Malawin *mangoche*a da bere dialekto nagusia, bereziki lakuaren inguruan hitz egiten dena. Mozambiken, dialekto nagusiak *makale* eta *massaninga* dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nyoro

**Nyoro** (nyoroeraz: *Abanyoro*,  ahoskatua), **bunyoro** ere deitua, herri bantua da. Bere komunitateak Albert aintziraren hegoaldeko eta hego-ekialdeko ertzetan bizi dira, mendebaldeko Ugandako Bunyoro eta Toro probintzietan eta Kongoko Errepublika Demokratikoaren ipar-ekialdeko zonaldeetan. Nyoro biztanleria milioi bat pertsona ingurukoa da. Ehun bat nyoro klan daude sozialki estratifikatuta hema jatorrizko aristokraziarekin.

Nyoro herriaren ekonomia tradizionalak, biziraupeneko nekazaritza izateaz gain, tabako- eta kotoi-sailak ditu. Abeltzaintzak ustiategien zati handi bat hartzen du, eta arrantzak diru-sarrerak osatzen ditu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nyoroera

**Nyoroera** (,  ahoskatua) bantu hizkuntza bat da. Albert aintziraren hegoaldeko eta hego-ekialdeko ertzetan- mendebaldeko Ugandako Bunyoro eta Toro probintzietan eta Kongoko Errepublika Demokratikoaren ipar-ekialdeko zonaldeetan- bizi diren nyoroek egiten dute. Bi dialekto nagusi ditu: *Runyoro* eta *Rutagwenda*. Ortografia estandarra 1947an finkatu zuten.

## Adibideak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yao (Afrikako etnia)

**Yao** edo **WaYao** Malawi aintziraren hegoaldeko muturrean oinarritutako talde etniko eta linguistiko nagusietako bat da, XIX. mendean ekialdeko Afrikako historian paper garrantzitsua bete zuena. Etnia horretako bi milioi pertsona inguru daude hiru herrialdetan banatuta: Malawi, Mozambike eta Tanzania. Yaoak musulmanak dira nagusiki, eta gehienak pobrezian bizi dira. Nortasun kultural sendoa dute, muga nazionalak gainditzen dituena. Yaoek yaoera bezala ezagutzen den bantu hizkuntza bat hitz egiten dute. Bere lurralde tradizionala Ruvuma eta Lugenda ibaien artean dago, Mozambiketik iparraldera.

## Historia 
Arabiarrak Afrikako ekialdeko kostaldera iritsi zirenean, yaoei erosten zieten, batez ere esklaboak eta bolia arropa eta armen truke. Merkataritza honetan parte hartu zutenez, yaoak eskualdeko herri aberats eta eraginkorrenetako bat bihurtu ziren. Monarkia boteretsuak sortu zituzten yao buruzagiek hasieran gaur egungo Mozambikeko Niassa probintziaren kontrola hartu zutenean, eta ondoren beren lurralde tradizionaletik Malaui eta Tanzaniako egungo lurraldeetara ere aldatu ziren.

XX. mendearen hasieran, Lehen Mundu Gerraren aurretik, islamera bihurtzea izan zen yaoei gertatutako aldaketaren emaitzarik handiena. Arabiarrekin zuten merkataritzagatik, yao buruzagiek, sultan tituludunek, arabiera irakurtzen eta idazten zekiten eskribak behar izan zituzten. Irakasle arabiarrek, herrixkak alfabetatu eta Korana eramatearekin batera, kultur aldaketa bat eragin zuten, kanpoko gauzetan erabilitako arropetan eta etxe karratuen erabileran islatu zena, biribilen ordez. Yaoek praktikatzen duten islamaren ezaugarri nagusia, ordea, sinismen tradizionalekiko sinkretismoa da.

Yao sultanek gogor egin zioten portugaldarren, britainiarren eta alemaniarren nagusitasun kolonialari, mehatxu "kristau" garrantzitsu gisa ikusten baitzen. Portugaldarrak esklaboen trafikoa geldiarazten saiatzen ziren eta karabana yao batzuk erasotzen zituzten kostaldetik gertu; esklaboak askatu eta garraiatzen zuten boliaz jabetzen ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julia Montoussé Fargues

**Julia Montoussé Fraguas** (? - Aviles, Asturias, 1971ko irailaren 27a) asmatzailea izan zen, Julia Rodríguez-Maribona alabarekin batera, lanbasa edo fregona asmatu zuen, industrialki fabrikatzen hasi baino urte batzuk lehenago.

## Bizitza 
Jatorri frantziarreko emakume katalan hau Salinasera (Castrillón, Asturiasko bainuetxe bat) joan zen uda pasatzera bere familiarekin, eta  Abilio Rodriguez de Maribona Muñizekin ezkondu zen, Avileseko industrialariarekin, eta hantxe bizi izan zen handik aurrera.

### Asmakizuna 
Julia Rodriguez-Maribona alabarekin batera, baldea, makila eta trapua konbinatzen zituen garbiketa gailu bat diseinatu zuen, gerora lanbasa edo 'fregona' izenez ezagutua izan zena. 

XX. mendeko berrogeita hamarreko hamarkadaren erdialdean, ama-alaba hauek gailu berria asmatu eta fabrikatu zutenean, emakumeak izaten zirela zoruak igurtzi eta belauniko jartzen zirenak, baita eskuz xukatuz balde batean, osasun-arazoak sortzen zituen posizio batean.

Montoussék eta alabak baldea, makila eta trapua uztartzen zituen garbiketa gailu bat diseinatu zuten, gerora lanbasa izenez ezagutu zena. Asmakizun horri esker, 1953an *erabilgarritasun-eredua*  lortu zuten. 34.262 zenbakiko erabilgarritasun hori asmakuntza bati ematen zaion eskubide mota bat da, hirugarrenei asmakuntza babestua merkatuan erabiltzea eragozten diena, haien baimenik gabe."*Dispositivo acoplable a toda clase de recipientes tal como baldes, cubos, calderos y similares, para facilitar el fregado, lavado y secado de pisos, suelos, pasillos, zócalos y locales en general".* (euskaraz: "Edozein motatako ontzietara (baldeak, kuboak, pertzak eta antzekoak) akopla daitekeen gailua, zoruak, korridoreak, zokaloak eta, oro har, lokalak garbitu, lehortu eta garbitzekoa"). Julia Montousssé eta bere alabak ekainaren 19an eskatu zuten patente mota hau eta 1953ko abuztuaren 1ean eman zitzaien.Hamaika urte beranduago diseinua Manuel Jalón ingeniariaren Manufacturas Rodex fabrikak erosi zuen, eta hobetu, patentatu eta industrialki fabrikatu zuen. Sarritan, asmakuntza-patentearen bidez eman izan zaio asmakuntzaren aintzatespena, 1964an 298.240 zenbakiarekin erregistratu zena, erabilgarritasun-ereduaren eta asmakuntza-patentearen arteko desberdintasun juridiko horretan oinarrituta. Baina Julia Montoussé Fragesek eta Julia Rodríguez-Maribonak, inolako enpresa-asmorik gabe, erabilgarritasun-ereduaren erregistro bat aukeratu zuten arren, *asmakuntza-patentea* baino askoz merkeagoa eta irismen nazional bakarrekoa, beraiek asmatu zuten lanbasa, industrialki fabrikatu baino hamaika urte lehenago. 

Halaxe jasotzen du Patente eta Marken Espainiako Bulegoak ere *200 años de patentes* izeneko katalogoan. «Lanbasaren aurrekari ugarien artean, 1953an Julia Montoussé Fraguasek eta Julia Rodriguez-Maribonak erregistratutako emakumeen patenteak daude.[...] Horrekin batera doan planoak erakusten digunaren argitan, Manuel Jalonen gailu famatua baino askoz lehenagokoa dela esan daiteke».

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lugenda (ibaia)

**Lugenda** edo **Lujenda** iparraldeko Mozambikeko ibaia da, Ruvumaren ibaiadarra dena. Chiuta eta Amaramba aintziretatik jaiotzen da, iparralderantz doa, Niassako Erreserba Nazionala zeharkatzen du eta Negomano aldean Ruvumarekin bat egiten du. Luambala ibaia da ibaiadarrik garrantzitsuena, ezkerretik lotzen zaiona.

Bere sorreran, Chiuta-Amaramba aintziraren iparraldean dagoen gune zingiratsu batetik irteten da. Bertan uharteek bereizitako korronte batzuk osatzen ditu, hauetatik ezagunena Achemponda uhartea delarik. Eskualde honetan Lugenda ibaiari **Msambiti** ere esaten diote.

Jende gutxi bizi den eskualde honetan elefanteak ugari dira. Hala ere, badira duela milaka urte hemen bizi diren herri indigena batzuk, zaharrenak yao eta makua dira, eta horiei oraintsuago ngoni, marave eta matambwe gehitu behar zaizkie. Bere toponimoak yaoeraz "ibai handi bat" esan nahi du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amaramba (aintzira)

**Amaramba** () Mozambikeko aintzira da, Malawiko mugatik gertu dagoena. Niassa ordokian dago, Chiuta aintziraren iparraldean. Bi aintzirak dortsal hareatsu batek banatzen ditu, eta, bertatik, bi aintzirak lotzen dituen ur-kanal bat igarotzen da. Ur-korronte horren mendebaldean Msambiti ibaia azaleratzen da, eta ekialdean, berriz, Lugenda ibaia, garrantzitsuena dena. Amaramba aintzira Lugenda ibaiarekin elkartzen da tarteka, azkenean Ruvuma ibaira bere urak isuriz.

## Geografia 
Amaramba aintzira, zati batean, urtegi bat da, eta, beste zati batean, 8.350 hektareako (83,5 km²) eremu baten gaineko ur irekiak. Ur irekiek 4.350 hektarea inguru hartzen dituzte eta urtegiek gainerako lau mila hektareak. 635 metroko altueran dago. Sakonune txiki batean sortua, aintzira zingira bat da hegoaldean eta ekialdean. 35,25 km-ko luzera du eta 1,2 km-ko batez besteko zabalera. Iparraldetik hegoaldera orientatuta dago, IIEtik HHMrako inklinazio txiki batekin.

Bere drainatze-arroa Malawin sartzen da partzialki, hegoaldetik aintzira elikatzen duen korronte txikiagoarekin. Uraren sarrera nagusia Chiuta aintzirara lotzen duen 9 km-ko kanaletik egiten da. Garai lehorrean, bi aintzirek ur-masa bakarra osatzen dute, eta eremu osoa urez betetzen dute. Aintzirako ur soberakinak Lugenda ibaia elikatzen du, eta ekialderantz isurtzen da, Ruvuma ibaiaren arro zabalaren zati izateko.

Amaramba aintzirak ibai zabal baten ezaugarriak ditu; hala ere, estua da Chiuta lakuaren aldean, triangelu formakoa baita. 

Euriteen garaian, bi aintzirek lurra aberasten laguntzen dute inguruko lurrei lupetz ekarpena eramanez.

Lakutik hurbilen dagoen herria Cacova da, mendebaldeko ertzean. Zerbaiten hego-ekialdeko ertza lomwe makua herriak populatzen du.

## Flora eta fauna 
Amaramba-Chiutaren sistemak bizitza basati aberatsa zuen iraganean, gerra zibilaren ondorioz oso murriztua geratu zena, ezkutuko ehiza eragin zuena. Arrain-faunak emigrazioaren ondorioak jasan zituen. Erabateko suntsiketa saihesteko, Munduko Natura Funtsak (WWF) eta Oxfamek legez kanpoko jarduerak gelditzeko neurriak hasi dituzte, bertako biztanleak inplikatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Liefdefjorden

**Liefdefjorden**, Norvegiako Svalbard uhartedian fiordo bat da, Spitsbergen uhartean. 30 kilometro luze ditu.
Trinitate Santuaren Eliza Luteranoa (Manhattan)

**Trinitate Santuaren Eliza Luteranoa**, , AEBetako New York hiriko Manhattan barrutian dagoen eliza luterano bat da. Mendebaldeko 65. kalea eta Zortzigarren etorbidearen arteko izkinan dago.

## Kokalekua 
Upper West Side eremuan dago, 55 Central Park West eraikinaren aldamenean eta Central Park parez-pare duela.

## Historia 
1929an Schwartz & Gross arkitektura estudioak art déco estiloaz eraiki zuen.

## Zinema 
*Ghostbusters* (1984) filman amaieraldera Stay-Puft Marshmallow Man panpin erraldoiak oinekin zapaltzen duen eliza da 

## Kanpo estekak
Basauriko 11k

[thumb|Prozesuaren aurkako emakumeen manifestazioa Espainiako enbaxadaren aurrean. ([Haga, 1979an).]]
**Basauriko 11k** edo **Bilboko 11k** Basauriko hamaika emakume izan ziren, langileak, abortatzea leporatuta prozesu penala pairatu zutenak, 1976tik 1985era. Abortatzeko eskubidearen prozesuan aitzindaria da, Espainiako demokrazian onartu zen abortuaren lehenengo legea sustatu zuelako, despenalizazio partziala ekarriz, hau da, bortxaketaren ondoriozko haurdunaldietan, fetuaren malformazio edota emakumearen osasunerako arrisku kasuetan baino ez.

## Historia 
Basauriko 11k El Kalero auzoko bizilagunak ziren. Herriko jaietan, 1976ko urriaren 8an, emakume bat atxilotua izan zen abortuak egitea leporatuta. Abortatzen lagundu zituen emakumeen izenak emateko eskatu zioten, eta, hurrengo egunean, kalez jantzitako poliziak emakume horien etxera joan ziren, komisarian deklarazio labur bat egin zezaten. Bertan zeudela, abortatzeagatik atxilotu egin zituzten. Egun batzuk eman zituzten ziegan, eta baldintzapeko askatasuna eman zieten, epaiketaren zain. Hamabi urteko kartzela-zigorra jaso bazezaketen ere, sei hilabete eta egun bateko espetxe-zigorra eta hamaika urteko gaitasungabetze berezia eskatu zieten. Estatuko Koordinakunde Feministak abortatzeko eskubidearen aldeko batzordeak sortu zituen herrialde osoan, eta sarean lan eginez, era guztietako ekintzak egin zituzten abortua legeztatzeko eskaera, epaiketen aldeko protesta eta auzipetutako emakumeen amnistia eskaera ikusarazteko. Besteak beste, oso ezagunak izatera iritsi ziren leloak sortu zituzten: «Apezpikuek erdituko balute, abortua lege izango litzateke» edo «Guk erditu, guk erabaki». Epaiketa ateak itxita egitea aurreikusita zegoen, akusatuek beren irudia publiko egin nahi ez zutelako, baina horrek ez zuen eragotzi, Bilboko Justizia Jauregiaren atarian, milaka pertsona biltzea, akusatuen amnistiaren eta abortatzeko eskubidearen aldeko oihuak, kantak eta pankartak zeramatzatela.

### Hirugarren atzerapena 
Hirugarrenez, epaiketa berriro atzeratu zen, eta 1981eko ekainaren 16a ezarri zuten epaiketaren data berri gisa. Akusatuek ulertu zuten euren kasua esparru pertsonaletik haratago zihoala eta emakumeen askatasunari eragiten ziola, beraz, mugimendu feministaren gomendioei jarraituz, ateak zabalik ospatzea onartu zuten. Horrez gain, antisorgailuak eskatzean galarazi zizkietela argudiatu zuten.
* 2011n, Basauriko Udaleko Berdintasun Sailak kasuari buruzko Oihane López Granderen ikerketa lana sustatu zuen eta herrian plaka bat jarri zuen emakume horien oroimenez.
* 2019an, Maite Ibañezek eta Begoña Atinek zuzendutako *Las 11 de Bilbao* ikerketa dokumentala eman zuen ETB2k.
* 2020ko urriaren 25ean, Isabel Cadenas Cañón, Laura Casielles, Vannessa Rousselot eta Paula Morais *(De eso no se habla)* podcastean *Una placa en mi pueblo* kapitulua eskaini zioten kasuari.
* 2023ko maiatzean, Silvia Muntek zuzendutako *Las buenas compañías* filma estreinatu zen, borroka historia horretan inspiratuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Las 11 de Bilbao (360 grados, Eitb.eus)
Trinitatearen eliza (Manhattan)

**Trinitatearen eliza**, , AEBetako Manhattan barrutian dagoen eliza episkopaliano bat da, Lower Manhattan eremuan,  Broadwayko 38. zenbakian eta Wall Street parean.

1839-1846 artean Richard Upjohnek eliza eta 1876-1877 artean Frederick Clarke Withersek aldarea eta gehigarriak eraiki zituzten.
Aimar Collante

**Aimar Collante Coronado** (Elortz, Nafarroa Garaia, 2002ko otsailaren 10a) Euskal herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Erdiko atzelari gisa jokatzen du. Athleticeko harrobian ibilia da. 2023ko udan Oviedok fitxatu zuen bere bigarren talden jokatzeko. Denboraldi bakarra eta gero Euskal Herrira bueltatu zen Gernikan jokatzeko Bigarren Federazioan. Tudelanon jokatu ondoren 2026ko urtarrilean Ejeak fitxatu zuen.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 30ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
* Fitxa
Judson Memorial eliza

**Trinitatearen eliza**, , AEBetako Manhattan barrutian dagoen eliza baptista bat da, Greenwich Village auzoan dago, Washington Square Parkearen parean eta Gould Plazatik hurbil, Thompson kalea eta Sullivan kalearen artean 

1877an John G. Praguek aretoa, 1888-1893 artean Stanford Whitek santutegia eta 1895-1896 artean McKim, Mead & White estudioak kanpandorrea italiar puzkundetar estiloaz eraiki zuten.
Abisiniar eliza baptista

**Abisiniar eliza baptista**, , AEBetako Manhattan barrutian dagoen eliza baptista bat da, Harlem auzoan dago, Mendebaldeko 138. kalearen 132 zenbakian.

1808an Thomas Paulek kongregazioa sortu zuen, gaur egungo eraikinak aldiz, 1902an Charles W. Bolton & So arkitektura estudioak eraiki zuen.
Álex Jimenez

**Alejandro Jiménez Almagro** (Antsoain, Nafarroa Garaia, 2005eko apirilaren 19a) futbolari nafarra da.

## Kirol Ibilbidea 
Erdiko atzelari lanetan aritzen da, Osasunako harrobian hezia. 2025/26 denboraldirako Subizatik Osasuna Promesasera igo zen.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Marta Ferrusola i Lladós

**Marta Ferrusola i Lladós** (Bartzelona, 1935eko ekainaren 28a – *ibidem*, 2024ko uztailaren 8a) kataluniar enpresaburua izan zen. Kataluniako lehen dama izan zen 1980tik 2003ra, Jordi Pujol senarra Kataluniako Generalitateko presidentea izan baitzen.

## Bizitza 
Josep Ferrusola i Pascual eta Carme Lladós i Martíren alaba, Jordi Pujolekin ezkondu zen 1956ko ekainaren 4an. Zazpi seme-alaba izan zituzten: Jordi (j. 1958), Marta (j. 1959), Josep (j. 1963), Pere (j. 1965), Oriol (j. 1966), Mireia (j. 1969) eta Oleguer (j. 1972). 

Senarraren 23 urteko agintaldian, Marta Ferrusolak kargu sinbolikoak izan zituen fundazioetan eta ongintzan, hala nola, Bartzelonako Haurren Nazioarteko Jaialdiaren antolakuntza batzordeko presidente. 1990an Hidroplant enpresa sortu zuen Núria Claverol Carles Sumarroca i Coixeten emaztearekin batera.

2017az geroztik, Pujol auzian inputatu zuten, senarrarekin eta seme-alaba batzuekin batera.

2024ko uztailaren 8an hil zen Bartzelonan, 89 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sukhothai probintzia

**Sukhothai probintzia**, Thailandiako probintzia bat da. 2000an 593.564 biztanle zituen. Hiriburua Sukhothai du.
Yom ibaia

**Yom ibaia**, Thailandiako ibai bat da. 600 kilometro luze ditu.

Phayao probintzian jaio eta urak Nan ibaian isurtzen ditu.
Nan ibaia

**Nan ibaia**, Thailandiako ibai bat da. 740 kilometro luze ditu.

Laosko mugan jaio eta urak Chao Phraya ibaian isurtzen ditu.
Sukhothai

**Sukhothai**, , Thailandiako Sukhothai probintziako hiri txiki bat da, Bangkok hiriburutik 427 kilometro iparraldera eta Yom ibaian. 37.000 biztanle inguru ditu.

Thai inperioaren lehen hiriburua izan zen, 140 urtez, Sukhothai Erresuma izenez ere ezaguna.
Marisol Bretón

**Marisol Bretón** (1975eko urtarrilaren 13a) arkularia da. Mexiko ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aurora Bretón

**Aurora Bretón** (1950eko urtarrilaren 10a - Tacuba, 2014ko maiatzaren 27a) arkularia zen. Mexiko ordezkatu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan, 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan, 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Riverside eliza

**Trinitatearen eliza**, , AEBetako Manhattan barrutian dagoen eliza baptista bat da, Morningside Heights eremuan dago, Riverside Drive eta Claremont etorbidea eta 120 eta 122 kaleen artean.

1927an Henry C. Pelton arkitektoak eta Allen & Collens estudioak neogotiko estiloaz eraiki zuten.
Alicia Arévalo (kazetaria)

**Alicia Arevalo Gonzalez** (Bartzelona, 1998) bartzelonar futbolaria eta kazetaria da, RTVEko kirol informazioan espezializatua. Espainiako telebista publikoan emakume hutsek kontatutako futbol partida baten emanaldian parte hartu zuen eta 2022ko abenduan gizonezkoen futboleko munduko partida bat kontatu zuen lehen emakumea izan zen.

## Bizitza 
Arévalo bost urtera arte L'Hospitalet de Llobregaten bizi izan zen, gero San Andreu de la Barcara joan zen. Kirolzale amorratua da eta futbolean jokatzen hasi zen 8 urterekin. 8 eta 12 urte bitartean Sant Andreu de la Barca Agrupació futbol taldean jokatu zuen eta bere kirol ibilbidea Levante Las Planas eta UE Cornellà taldeetan jarraitu zuen. 2022an CD Fontsanta Fatjó-ko emakumezkoen lehen taldean jardun zuen.

Kazetaritza ikasi zuen Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan (2016-2020). 

### Kazetari ibilbidea 
Bere ibilbide profesionala irratian hasi zuen, San Andreu de la Barcan, 2019an, *Vía Directa* izeneko saioan kolaboratuz. Gero,  2019ko Frantziako Munduko Txapelketan, *Panenka* aldizkariarekin kolaboratu zuen.

2021eko martxoan hasi zen RTVEn, *Telediario* eta ''L'Informatiu*-rako edukiak idatzi, editatu eta lokuzioan praktikak egiteko kontratu batekin eta Teledeporte katean futbol partidak kontatuz.

RTVEn, Futboleko Espainiako Erregina Koparekin eta Eurokoparekin hasi zen emankizunetan, eta Errege Kopako gizonezkoen mailako partidak ere kontatu zituen. Arévaloren lehen emanaldia Teledeporten izan zen, Granadilla eta Sevillaren arteko Erreginaren Kopako final-laurdenak kontatzeko. 2022ko martxoan historia egin zuen RTVEn, emakumeek bakarrik kontatutako futbol partida baten lehen emanaldian, Patricia Campos Doménechekin narrazioa partekatuta. Handik gutxira, 2022ko abenduan, historia egin zuen, Espainiako Gizonezkoen Munduko Txapelketako partida bat kontatu zuen lehen emakumea izan baitzen, Qatarreko Munduko Txapelketako partida, Kroazia-Belgika partidaren emanaldian.

2023ko uztailean eta abuztuan, Australian eta Zeelanda Berrian jokatu zen eta Espainiako selekzioak irabazi zuen RTVErentzako Emakumezkoen Munduko Futbol Txapelketaren emanaldiaz eta komentarioez arduratu zen. 25 partida, Espainiaren eta Ingalaterraren arteko finala barne. Bere esanetan, futbolari gisa duen eskarmentuak «*irizpide gehiagoko balorazioa egiteko aukera ematen dio''». Bere emanaldietan kritikatu egin dute "bere ahoskera arinagatik eta tonu zaratatsuagatik".

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Danae Boronat
* Sara Giménez León

## Kanpo estekak
Sara Giménez León

**Sara Giménez León** (Girona, Katalunia, 1991ko urtarrilaren 3a) kirolean espezializatutako kazetari, aurkezle, ekoizle eta influencer katalana da. 2019ko apirilean irratian futbol partida bat kontatzen eta Espainiako selekzioak Munduko Futbol Txapelketa batean, 2019ko Frantziako Munduko Txapelketan, Danae Boronat kazetariarekin batera parte hartzen zuen lehen emakumea izan zen. 

## Bizitza 
Gironan jaio zen. Kazetaritza eta publizitate ikasketak egin zituen. Urteetan gimnasia erritmikoan eta saskibaloian lehiatu zen. Lan kontuak zirela eta, kirola utzi behar izan zuen.

### Kirol kazetari ibilbidea 
Tokiko telebistetan eta kirol hedabideetan egin zituen praktikak, kirol kazetari gisa espezializatuz. Mediapro eta Ser irratietan lan egin zuen. 

Hedabideetako lankideen sexismoa jasan du, zailtasunak gaindituz, kristalezko sabaia apurtuz eta etorkizuneko kazetariei bera bezalako erreferenteak dituzten estereotipoak baztertzea erraztuz.

2019ko apirilean, Girona FC - Espanyol 2018-2019 denboraldian, Espainiako Ligako partida baten emanaldia irratian kontatu zuen mendeko lehen emakumea izan zen. Espainiako selekzioak munduko txapelketa batean (2019ko Emakumezkoen Munduko Futbol Kopa) jokatu zituen partidak kontatu zituen lehen emakumea izan zen, Danae Boronatekin batera, eta 800.000 ikus-entzule izan zituzten, batez beste, GOL telebista katean.

Kirol kazetaria izateaz gain, aurkezlea da GOL TV ekoiztetxean, eta *micrófono inalámbric* SER deportes katean. YouTubeko bere kanalean emakumeak eta kirola ditu ardatz #eldeporteenfemenino-n. Sare sozialetan jarraipen handia du.

## Komunikabideetan parte hartzea 
* Mediapro
* Ser katea
* GOLA
* RAC 1
* Movistar

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Patricia Campos Doménech

**Patricia Campos Doménech** (Onda, Plana Baixa, Castelló, 1977ko martxoaren 12a) Espainiako Armadako pilotu ohia eta  futbol entrenatzailea da. Erreaktore bat pilotatu duen Armadako lehen emakumea izan zen. 2013an, Indar Armatuak utzi, eta lesbiana zela adierazi zuen publikoki liburu autobiografiko batean.

## Bizitza 
Patricia Campos Doménech Onda herrian jaio zen, Castellón, 1977ko martxoaren 12an. Valentziako Unibertsitatean ikus-entzunezko komunikazioa ikasi zuen.

[ezkerrera|thumb|222x222px|[Patricia Campos Doménech, armadako uniformeaz, 2010]]
Ikasketak amaitu ostean, Espainiako Armadarako oposizioetara aurkeztu zen. 200 lagun aurkeztu ziren erreaktoreko bi pilotu plazatarako. Bi plaza horietako bat lortu zuen Patricia Camposek. Lan horretan, vip pertsonaia ospetsuen pilotu gisa aritu zen, bai goi mailako militarrentzat, bai Espainiako errege familiakoentzat.

Zortzi urtez Espainiako Indar Armatuetan pilotatzen aritu ostean, 2013ko maiatzean utzi egin zuen, lesbiana zela ezkutatzen jarraitu nahi ez zuela erabaki baitzuen eta bere bizitza militarra bere izaera sexualarekin bateragarria ez zela iritzi baitzion. Noizean behin, Ugandara ere joaten da, eta, han, haurren eta emakumeen ahalduntzerako hainbat proiekturekin kolaboratzen du, hainbat zale-talde entrenatuz.

2017an, Hawaiin bizitzera joan zen. Han, Honolulu Bulls Soccer Club emakumezkoen taldeko entrenatzaile lanetan hasi baitzen, eta, gainera, Hawaiiko Unibertsitateko finantza sailean egiten zuen lan goizetan. Astero, bere esperientzia pertsonalei buruzko sarrerak argitaratzen ditu "Fútbol sin Fronteras (Mugarik Gabeko Futbola)" izeneko blogean.

### LGTBI eskubideen aldeko aktibismoa 
Armadan ez zuen publikoki aitortu lesbiana zenik, bere burua "askatu" zuen arte —azaldu zuen, *Tierra, mar y aire* liburuan—, non emakumearen eta LGBT komunitatearen eskubideak aldarrikatu zituen. Bere egoera sexuala publikoki ezagutu zenean, armadan egon ez arren, bere kideen komentarioak, jarrerak eta kritikak jasan behar izan zituela esan zuen, eta haiek baino askoz gehiago behatua izan zela emakumea izateagatik.  Erabaki "oso pertsonala eta pentsatua" izan zela gaineratu zuen, bere egoeran beste neska batzuei laguntzen ziela uste zuen eta.

* 2016an Seny Onder 2015 saria jaso zuen, Ateneo Cultural y Comercialek sustatutako saria, bizitzan egindako lorpenengatik eta ekintza solidarioengatik.

Eskuratu dituen beste sari batzuk : 

* Women In Aviation 2008, Italian emakume pilotu amerikarren elkarteak emandakoa.

* Associació Dones Progressites d'Ondaren 2010eko Emakumea.
* Isabel Ferrer Saria 2012, Valenciana Generalitateak emandakoa.
* Kirol Merezimendurako 2014 aipamen berezia Castellóko Kirol Prentsa Elkartearen eskutik.  
* Beijing Women of the UN 2015   
* Cadena SEReko El Larguero Fundazioaren Altruismo saria. 

## Argitalpenak 
* *Tierra, mar y aire*, Roca Liburu argitaletxea, ISBN 9788416498123
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Feminismoa

## Kanpo estekak
Koropleta-mapa

[thumb|[Australia|Australiako azpi-banaketa administratiboen datu demografikoak irudikatzen dituen koropleta-maparen adibidea.]]
thumb|Kolore bereko tonalitateen paleta, aldagai bakarra kartografikoki irudikatzeko egokia.
**Koropleta-mapa** bat (grezieraz, χρš ï" "area/erregioa" eta πλ, λ, θikula edo "jendetza"), mapa koropletiko bat edo koropleten mapa bat, mapa tematiko mota bat da, non eremuak kolore ezberdinez irudikatzen diren, maiz gama kromatiko berekoak, eskualde geografiko horretako aldagai estatistiko bereizgarri baten balio ezberdinak adierazten dituztenak, hala nola populazio-dentsitatea edo per capita errenta. 

Koropleta-mapak modu erraz bat dira eremu geografiko batean aldagai bat nola aldatzen den ikusteko edo eskualde baten barruan neurri horren aldagarritasun-maila erakusteko. Bero-mapa edo isolinea antzekoa da, baina, *a priori*, ez du eremu geografikorik erabiltzen.

Koropleta-mapa gaikako mapa mota arruntena da, administrazioak edo beste iturri batek argitaratutako datu estatistikoak unitate geografiko ezagunetan gehitzen baitira, hala nola, herrialdeak, autonomia-erkidegoak, probintziak eta udalerriak, eta, beraz, nahiko erraz sortzen dira GIS, kalkulu-orriak edo beste software-tresna batzuk erabiliz. Mapan unitate geografiko horiei koropleta esaten zaie.

## Historia 
Pierre Charles Dupin baroia izan zen koropleta-mapa sortu zuen lehena, 1826an. "choroplethe map" terminoa (choroplethe map) 1938an sartu zuen John Kirtland Wright geografoak "Problems in Population Mapping" lanean.

## Bibliografia 
* (en) SLOCUM, T. et al. (2009) Thematic Cartography and Geovisualization. 3rd edition, USA - Prentice Hall Series in Geographic Information Science.
* (en) ROBINSON, A.H. et al. (1995) Elements of Cartography. 6. ed. John Wiley & Sons.

## Kanpo estekak 
* http://www.gaindegia.eus/eu/bisualizazioak Europa eta Euskal Herriko koropleta-mapak Gaindegiak sortuak
Megruli zaldi

**Megruli zaldia**, (georgieraz: მეგრული ცხენი, hau da, mégrouli tsréni),  Georgiako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik megruli arraza ponien sailkapen taldean sarzten da.

Zela zaldi txikien arraza bat da. Abere hauen jatorria Mingrelia eskualdean dago.

## Arrazaren historia 
Antzinako arraza bat da eta kaukasiar zaldien artean tamainaz txikiena. Dirudienez aspaldiko Koltxide zaldien ondorengoak dira. Zaldi hauek ezagunak dira XII. mendetik eta arrazaren ezaugarriak nagusitu dira jasan dituen beste arrazekjiko gurutzaketen aurrean. Honen arrazoia zera da, megruli zaldiak euren ingurune naturalarioso ondo egokituta daudela.

Arraza oso bakana da egun.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joxe Luix Treku

**Joxe Luix Treku Lertxundi** (Lezo, 1949ko martxoaren 5a) euskal abeslaria da, Oskarbi taldeko sortzailea eta kidea 1966tik izanik euskal kantagintza berrian dihardu, eta Ez Dok Amairuko kide izan zen.

**Joxeluix Treku**, **Jose Luis Treku**, **Joxelu** **Treku**

# *Oskarbi* (1969, Herri Gogoa)
# *Abesti zaharrak eta berriak* (1970, Herri Gogoa)
# *Eskutari* (1972, Herri Gogoa)
# *Olentzero* (1976, Herri Gogoa)
# *Hitz urri batzuk* (1976, Herri Gogoa)
# Euskara eta txakolina (1979, Elkar)
# *Esperantzari leiho bat: antologia 1966-2004* (2004, Elkar)
# ... CD bikoitza izan zen zazpigarren hori
# *Olentzero* (2008, Elkar)
# *Xirimiri* (2012, Elkar) Herri kantak eta kantu berriak tartekatuta agertzen dira, baina herri kanta gehienak ere inoiz grabatu gabeak dira. Kantu berrien artean, Jose Luis Treku, Xabier Lete eta Bitoriano Gandiagaren poemetan oinarritutakoak daude: *Xirimiri*, *Gabon hitzak* eta *Kuku* hurrenez hurren*.*
# *Mendira naiz* (2016, Elkar)
# *Kantua zuei* (2021, Elkar)

Fitxategi:Oskarbi 2024 12.jpg|Lekuona, Aizkorreta eta Alonso
Fitxategi:Treku Oskarbi 4.jpg|Joxe Luix Treku
Fitxategi:Iñaki Maritxalar Oskarbi 2024.jpg|Iñaki Maritxalar
Fitxategi:Oskarbi Gontzal Iñarra 2024.png|Gontzal Iñarra flautan.

## Liburuak 
* *Doinu zaharren haritik euskal kantu berriaren bidean : (Oskarbi taldea 1966-2017).* Ba Dok Oskarbi Musika Elkartea, 2017 ISBN 978-84-697-3146-8.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Euskal Musika garaikidea
* Euskal Musika tradizionala
* Luis Romero Eskamendi
* Androkanto
* Esperantzari leiho bat
* Marinela
* Mendira naiz
* Soin berriko koplak

## Kanpo estekak 
* ''Euskal kantarien bizipenak-AHOTS HARIAK (2) (Kontzertua-Tolosa, 2024-11- 20) (25'00*). Anbune. Youtube &#x20;(2024-11-27)
* *Euskal kantarien bizipenak-AHOTS HARIAK (1) (Kontzertua-Tolosa, 2024-11- 20)* (31). Anbune. Youtube&#x20;(2024-11-27)
* *Androkanto* abestia entzun. *10. kantua Kantua Zuei* albumean (badok.eus)
* *Esperantzari Leiho bat* abestia entzun. *13. kantua Kantua Zuei* albumean (badok.eus)
* *Marinela* abestia entzun. *11. kantua Kantua Zuei* albumean (badok.eus)
* *Mendira naiz* abestia entzun. *12. kantua Kantua Zuei* albumean (badok.eus)
* *Soin berriko koplak* abestia entzun. *7. kantua Kantua Zuei* albumean (badok.eus)
* *Androkanto* abestia entzun. Oskarbi: gaia, Youtube
* Esperantzari leiho bat abestia. Oskarbi: gaia, Youtube
* *Marinela* abestia entzun. Oskarbi: gaia, Youtube
* *Mendira naiz* abestia entzun. Oskarbi: gaia, Youtube
* *Soin berriko koplak'' abestia entzun. Oskarbi: gaia, Youtube
Ada Mello

**Ada Mercedes de Mello Marques Luz** (Maceió, 1953ko abenduaren 16a – *ibidem*, 2023ko apirilaren 20a) brasildar gizarte-langile eta politikaria izan zen.

## Bizitza 
Ada Mellok Alagoasko Unibertsitate Federalean ikasi zuen. Brasilgo Alderdi Laboristako kidea, 2006an hautatua izan zen Fernando Collor de Mello lehengusuaren bigarren ordezko gisa, eta 2008ko irailean senatari bilakatu zen.

Politikari eta gizarte-langile izateaz gain, Alagoasko ekintzaile katoliko garrantzitsuenetako bat izan zen, hainbat eliza zaharberritzen lagundu zuena.

Birikako minbiziaren aurkako borroka luze baten ostean hil zen Maceióko ospitale batean, 2023ko apirilaren 20an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Raimundo III.a Tripolikoa

**Raimundo III.a** (1140 – Tripoli, 1187ko iraila/urria) Tripoliko kondea izan zen 1152tik hil zen arte.

Raimundo II.a Tripolikoaren eta Hodierna Jerusalemgoaren semea izan zen. Asasinoek aita hil zuten 1152an eta Balduino III.a Jerusalemgoak Hodierna erregeorde izendatu zuen haren semearen adin txikitasunean. Raimundok hurrengo urteak Jerusalemgo errege gortean eman zituen, 1155ean adin-nagusitasunera iritsi arte. Harrezkero, Nur ad-Din Mahmud Damaskoko gobernadorearen aurkako kanpainetan parte hartu zuen. 

1164an harrapatu zuten Harim guduan eta hamar urtez egon zen Alepon preso. Denbora horretan Amalariko I.a Jerusalemgoak Tripoliko konderria gobernatu zuen. Ospitaleko zaldunei maileguan eskatu zien diru-kopuru handi baten truke askatu zuten.

Eschiva Bureskoarekin ezkondu zen eta Galileako printze eta Jerusalemgo erresumako gizonik aberatsenetako bat bihurtu zen. Jerusalemgo Erresuma Latindarrako erregeordea izan zen Balduin IV.a eta Balduin V.a erregeen gutxiengoetan. Balduin V.a hil zenean, uko egin zion Sibila Jerusalemgoa eta Guy Lusignangoa erregeak onartzeari, eta Saladinekin aliatu eta Galilea zeharkatzen utzi zion. Lehenago, Saladin aurrerapenak, 1187an Guy adiskidetu zen. Gurutzatuen armadaren abangoardia zuzendu zuen Hattingo guduan, eta komandante gutxi batzuk izan ziren hil edo harrapatu ez zituztenak. Tirora ihes egin zuen, eta gero Tripolira, eta han hil zen.
thumb|upright=0.5|Tolosa Okzitania-Tripoli etxearen armarria

## Genealogia  
## Kanpo estekak
Cortinarius sericeofulvus

***Cortinarius sericeofulvus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Phlegmacium aureofulvum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2,5 eta 6 cm bitarteko diametrokoa. Koniko samarra edo baita laua ere, baina betik puntadun titi batekin. Gorri-arre kolorekoa, eguraldi lehorrarekin argiagoa, ertza luzaroan zetadun errezel zuriaren aztarnek apaindua, zimurtsu itxurarekin. Askotan erradialki pitzatua.

**Orriak:** Zabal samarrak eta zabal; hori-herdoil kolorekoak edo arreak, borobilduak, itsatsiak.

**Hanka:** 5 eta 8 cm bitarteko garaierakoa eta 0,3 eta 0,5 cm bitarteko diametrokoa. Luze samarra, arre argia edo zurixka zetaduna fibrilengatik, lehenbizi betea gero barnehutsa.

**Haragia:** Zuritik pixka bat arrexkara doan kolorekoa.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Sericeofulvus* epitetoa latinetik dator, zetazkoa esan nahi duen “sericeus” hitzetik eta gorrixka, esan nahi duen “fulvus” hitzetik. Kapelaren itxura eta koloreagatik

## Jangarritasuna 
*Cortinarius* txiki guztiak bezala susmagarria.

### Nahasketa arriskua 
Antzeko asko daude.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Izei gorrien basoetan.

### Banaketa eremua 
Austria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gabriel Attal

**Gabriel Nissim Attal de Couriss** (Clamart, 1989ko martxoaren 16a) 2024ko urtarriletik Frantziako lehen ministro gisa ari den politikari frantziarra da. Errenazimentuko alderdiko kide gisa, Attal-ek azkar igo zuen maila politikoa 2017ko ekainean Frantziako Nazio Biltzarrerako hautatu ondoren. Junior-a bihurtu zen. Hezkuntza Nazionaleko eta Gazteriako ministroaren ministroa 2018an, eta horrek Frantziako Gobernuan aritu zen pertsonarik gazteena bihurtu zuen, Gobernuko bozeramailea 2020an, Herri Ekintza eta Kontuen ministroa 2022an eta Hezkuntza Nazionaleko ministroa. eta Gazteria 2023an.

2024ko urtarrilaren 9an, gobernu krisi handi baten erdian, Emmanuel Macron Frantziako presidenteak izendatu zuen Élisabeth Borne lehen ministro ordezkatzeko. 34 urte zituela, G7ko gobernuburu gisa aritzen den pertsona gazteena eta gay irekiko lehen pertsona izan zen, baita LGBT irekiko bederatzigarren pertsona eta gaur egun munduko estatu edo gobernuburu gisa aritzen den pertsonarik gazteena ere.

2024ko ekainean, Macronek Asanblea Nazionala desegin zuen eta hauteskunde laburrak deitu zituen bere aliantza politikoak 2024ko Europako Parlamenturako hauteskundeetan jasandako porrotaren ostean. Attal-ek Ensemble koalizioa zuzendu zuen 2024ko hauteskunde legegileetara, eta horrek beste parlamentu zintzilik eta gobernuaren hauteskunde-porrota ekarri zuen. 2024ko uztailaren 7an, inkestak kaleratu eta gutxira, lehen ministro gisa dimisioa emango zuela iragarri zuen. Aldiz, Macron presidenteak gobernu berri bat osatu arte jarraitzeko eskatu zion.

## Kanpo estekak
Cortinarius simulatus

***Cortinarius simulatus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Cortinarius cinereo violaceua*, *Cortinarius sulphurinus var. fageticola* ?

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, ia hemisferikotik ganbilera, more-lila koloretik gris-arrexkara zahartzean, gainazala ez du leuna, fibrila-eztatsuz apaindua, lehorra.

**Orriak:** Hasieran urdin-more kolorekoak, gero arrexka-herdoil kolorekoak, zabal samar eta zabalak, orritxoekin, oinari itsatsita.

**Hanka:** 6 eta 8 cm bitarteko garaierakoa eta 1 eta 2 cm bitarteko diametroarekin, ia zilindrikoa edo oinarrirantz poliki-poliki loditua, zuzena; more zurbila, eraztun eremuetan disoziatutako errezelarekin apaindua, goranzkoak, ezaugarriak.

**Haragia:** Kapelaren kolorekoa, haritsu-iztupazkoa.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

## Sasoia eta lekua 
Hostozabalen eta konifero basoetan, batez ere izei gorrietan. 

### Banaketa eremua 
Alpeak, Frantzia, Erresuma Batua, Danimarka, Herbehereak, Eslovenia, Austria, Norvegia.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Ondarroako arrain lonja

**Ondarroako arrain lonja** Ondarroako portuan dagoen arrain lonja berria da, 2020ko hamarkadan irekia. 

## Ezaugarriak 
Eraikina bi bloketan banatuta dago eta bi solairu ditu. Beheko solairua arrantza-jarduerarako erabiltzen da. Bloke edo hegalegi dagokienez, iparraldeko hegala alturako arrantzatik datorren arraina jaso eta prestatzeko  da. Hegoaldekoa, berriz, baxurako ontziek porturatutako arraina jasotzeko da. Bien erdialdean, enkante gela dago, sistema informatizatuarekin. Eraikinean bertan Antiguako Ama arrantza eskola ere kokatzen da. 

Ondarroako Kofradian zegoen lonja zaharreko turruna, arraina ontzietan portura sartzen zelako abisua emateko modua, lonja berrira ere ekarri zuten.

## Iruditegia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Reşat Nuri Güntekin

**Reşat Nuri Güntekin** (Istanbul, 1889ko azaroaren 25a – Londres, 1956ko abenduaren 7a) turkiar idazlea izan zen.

## Bizitza 
thumb|Reşat Nuri Güntekinen hilobia
Reşat Nuri Güntekin 1889an jaio zen Istanbulgo Üsküdar auzoan, Nuri Bey mediku militarraren eta Lütfiye Hanımen familian. Arreba bat zuen, Reşide, umetan hil zena, eta 1917an lehen idazlana argitaratu zuen aldizkari batean. 1922an bere eleberririk ospetsuena argitaratu zuen, *Çalıkuşu* izenekoa, emakume irakasle gazte baten istorioa kontatzen duena.

Erretiroa hartu ondoren, Istanbulgo udal antzokietako literatur batzordean lan egin zuen. 1956ko abenduaren 7an hil zen Londresen birikako minbiziaren ondorioz. Abenduaren 13an Istanbulgo Karacaahmet hilerrian lurperatu zuten.

## Lanak 

;Ipuinak
* *Recm, Gençlik ve Güzellik* (1919)
* *Roçild Bey* (1919)
* *Eski Ahbab* (1917)
* *Sönmüş Yıldızlar* (1923)
* *Tanrı Misafiri* (1927)
* *Leylâ ile Mecnun* (1928)
* *Olağan İşler* (1930)
* *Aşk Mektupları* (1932)
* *Boyunduruk* (1932)

;Eleberriak
* *Gizli El* (1922)
* *Çalıkuşu* (1922)
* *Damga* (1924)
* *Dudaktan Kalbe* (1925)
* *Akşam Güneşi* (1926)
* *Bir Kadın Düşmanı* (1927)
* *Yeşil Gece* (1928)
* *Acımak* (1928)
* *Yaprak Dökümü* (1930)
* *Kızılcık Dalları* (1932)
* *Gökyüzü* (1935)
* *Eski Hastalık* (1938)
* *Ateş Gecesi* (1942)
* *Değirmen* (1944)
* *Miskinler Tekkesi* (1946)
* *Harabelerin Çiçeği* (1953)
* *Kavak Yelleri* (1961, hil ostekoa)
* *Son Sığınak* (1961, hil ostekoa)
* *Kan Davası* (1961, hil ostekoa)

;Antzezlanak
* *Hançer* (1920)
* *Eski Rüya* (1922)
* *Ümidin Güneşi* (1924)
* *Gazeteci Düşmanı, Şemsiye Hırsızı, İhtiyar Serseri* (1925)
* *Taş Parçası* (1926)
* *Bir Köy Hocası* (1928)
* *Yeşil gece* (1928)
* *İstiklâl* (1933)
* *Hülleci* (1933)
* *Balıkesir Muhasebecisi* (1953)
* *Tanrıdağı Ziyafeti* (1954)
* *Yaprak Dökümü* (1971, hil ostekoa)
* *Eski Şarkı* (1971, hil ostekoa)
* *Balıkesir Muhasebecisi* (1971, hil ostekoa)
* *Tanrıdağı Ziyafeti* (1971, hil ostekoa)
* *Kavak Yelleri*
* *Çalıkuşu 2*
* *Bir Köy Öğretmeni*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bermeoko arrain lonja

**Bermeoko arrain lonja** Bermeoko portuan dagoen arrain lonja da, 2020an berritua. Portuko ekialdeko kaian dago kokatua.

Berritu zenetik, izotz-fabrika du lonjak, eta baita Arrantza-ontziak biltegiratu eta garbitzeko instalazio bat.

## Iruditegia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pasaiako arrain lonja

**Pasaiako arrain lonja** Pasaiako portuan dagoen arrain lonja berria da, 2019an eraberritua, eta Pasai San Pedron kokatua.

## Ezaugarriak 
Alturako arrantzako zein baxurako ontziek dakarten arraina enkantean saltzeko prestatua dago, eta handizkako merkataritzarako ere irekia egoten da, urte osoan zehar gainera, ez bakarrik arrantza-kanpainak izaten direnean.

Lonjaren sabaiaren gaina berdegune eta jolas-parke bilakatu zen berrikuntzarekin, 16.000 metro koadro baino gehiago dituen azpiegitura publikoa.

## Iruditegia 

Fitxategi:Pasaiako Arrain Lonja 01.jpg|Lonjarako sarbidea.
Fitxategi:Pasai-san-pedro3406.jpg|Lonja gaineko berdeguna eta jolastokia.
Fitxategi:Pasaiako Arrain Lonja 16.jpg|Goizaldeko lan-orduak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iñaki Maritxalar

**Iñaki Maritxalar** (Altza, 1950) euskal abeslari eta musikaria da, Oskarbi taldeko sortzaile eta kidea 1966tik izanik euskal kantagintza berrian dihardu, eta Ez Dok Amairuko kide izan zen.

Iñaki eta Trekuren artean eman diote segida eta lotura Oskarbiren 50 urte pasatxoko bide luzeari. Iñaki musika atalean aritu da gehienetan, sorkuntzan, gitarraren aldamenean; Treku, aldiz, kantaldiak gauzatzen, hitzak moldatzen eta taldearen antolatzaile eta ekoizle-lanetan. Taldearen norabidea eta euskaltasuna babesten biek alde berean izan dira beti.
# *Mendira naiz* (2016, Elkar)
# *Kantua zuei* (2021, Elkar)

Fitxategi:Oskarbi 2024 AD Astea.png|Oskarbi (2024)
Fitxategi:Treku Oskarbi 4.jpg|Joxe Luix Treku
Fitxategi:Oskarbi 2021.jpg|Oskarbi (2021)

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Euskal Musika garaikidea
* Euskal Musika tradizionala
* Luis Romero Eskamendi
* Androkanto
* Esperantzari leiho bat
* Marinela
* Mendira naiz
* Soin berriko koplak

## Kanpo estekak 
* *Androkanto* abestia entzun. *10. kantua Kantua Zuei* albumean (badok.eus)
* *Esperantzari Leiho bat* abestia entzun. *13. kantua Kantua Zuei* albumean (badok.eus)
* *Marinela* abestia entzun. *11. kantua Kantua Zuei* albumean (badok.eus)
* *Mendira naiz* abestia entzun. *12. kantua Kantua Zuei* albumean (badok.eus)
* *Soin berriko koplak* abestia entzun. *7. kantua Kantua Zuei* albumean (badok.eus)
* *Androkanto* abestia entzun. Oskarbi: gaia, Youtube
* Esperantzari leiho bat abestia. Oskarbi: gaia, Youtube
* *Marinela* abestia entzun. Oskarbi: gaia, Youtube
* *Mendira naiz* abestia entzun. Oskarbi: gaia, Youtube
* *Soin berriko koplak* abestia entzun. Oskarbi: gaia, Youtube

* ''Euskal kantarien bizipenak-AHOTS HARIAK (2) (Kontzertua-Tolosa, 2024-11- 20) (25'00*). Anbune. Youtube &#x20;(2024-11-27)
* *Euskal kantarien bizipenak-AHOTS HARIAK (1) (Kontzertua-Tolosa, 2024-11- 20)'' (31). Anbune. Youtube&#x20;(2024-11-27)
Martha Aliaga

**Martha Beatriz Bilotti-Aliaga** (Mendoza, Argentina, 1937 – 2011ko  urriaren 15a) Argentinar estatistika-hezitzailea izan zen, Caucus for Women in Statistics  (Emakumeentzako caucus-a estatistikan) erakundeko presidentea gisa lan egin zuen.

## Bizitza goiztiarra eta hezkuntza 
Martha Beatriz Bilotti Mendozan jaio zen, Argentinan, eta Buenos Airesko Unibertsitatean egin zituen graduko ikasketak. Master gradu bat lortu zuen Santiagon (Txile), Estatistika Irakasteko Zentro Interamerikarrean.

Michiganeko Unibertsitatean estatistikako doktoretza bat egin zuen 1986an; bere tesia, Michael B. Woodroofek gainbegiratua,  *A problem in sequential analysis (*Analisi sekuentzialean arazo bat) zen. 

## Bizitza pertsonala 
Columbiako (Maryland) Alfredo Aliagarekin ezkondu zen, eta hiru seme-alaba izan zituzten: Viviana, Pablo eta Eduardo.

## Karrera 
Dominikar Errepublikan irakatsi ondoren, Ann Arbor-era (Michigan) joan zen bizitzera, 1972an Michigan-go Unibertsitatean irakasle elkartua izateko. 1981etik 1985era American Unibertsitatean irakatsi zuen, eta 1980ko hamarkadan amaieran bai District of Columbia Unibertsitatean eta bai Michigan-go Unibertsitatean (bien artean mugituz).

Caucus for Women in Statistics erakundeko presidentea izan zen 2002an, eta Michiganetik Ameriketako Estatistika Elkartera joan zen 2003an, hezkuntza zuzendari gisa.

1999an, Aliaga Amerikako Estatistika Elkarteko kide eta Nazioarteko Estatistika Institutuko kide izendatu zuten.

## Heriotza 
Aliaga 2011ko urriaren 15ean hil zen, behazun-minbiziak jota, Columbian, bere etxean.

## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria 
* (Estatistika Interaktiboak)

## Kanpo estekak
Gurin iragazi

**Gurin iragazia** solidorik ez duen gurin prozesatua da.  Normalean, gurina urtuz eta osagaiak dentsitatearen arabera bereizten utziz sortzen da. Ura lurrundu egiten da, solido batzuk azalean flotatzen dute eta apardunak dira, eta gainerako esnekiak hondoratu egiten dira eta atzean geratzen dira gurinaren koipea (orduan goian dagoena) husten denean. Ayurveda medikuntza hinduista zaharraren arabera, gheea elikagai bikaina da eta sendagai bat bezala funtzionatzen du.

## Propietateak 
Gurin iragaziak gurin arruntak baino ke-puntu altuagoa du, eta, beraz, sukaldaritza-teknika batzuetan, hala nola salteatzean, nahiago izaten da. Gurin iragaziak ere gurin freskoak baino balio-bizitza askoz luzeagoa du.

Klima beroan likidoa mantentzen da, eta tenperatura baxuetan solidifikatu egiten da; kontserbatzeko, hozkailuan mugarik gabe gorde daiteke (batzuek inoiz ez hoztea gomendatzen dute), baina leku fresko batean ere gorde daiteke, eta egoera ezin hobean mantenduko da, tenperatura-aldaketa handirik edo janari-hondarren presentziak eragindako kutsadurarik jasaten ez duen bitartean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Selatse edo Selaitse jainkoa

**Selatse** edo **Selaitse** jainkoa, Barbarinen agertutako hiru aretako epigrafeetan aipatzen den jainko baskoi bat izan zen.

Lehenaren berri XX. mende hasieran eman zuen Fidel Fita katalan epigrafistak. Eugenia Velazek aurkitu zuen San Jurgi ermita erromanikoaren ondoan, eta beste biak ere leku berean topatu dira, El Barco izeneko muinoan. El Barco San Jorge ermitatik metro batzuk mendebaldera dago, Saldo ibaiaren bestaldean. leku berean, laugarren aldare bat topatu zuten 1998an Ninfei eskainia 

Udalerriaren barruan, San Migel izeneko lekuan (San Migel gaina ingurua), Burdin Aroko kokaleku bat dago, eta aurkitutako aztarna arkeologikoek iradokitzen dute erromatarren garaiko *fundus* edo *vicus*. San Migel Gaina, San Jurgi ermitatik kilometro bat eki-iparraldera dago.

Aurrenekoz aurkitu zuten aldarearen epigrafean hau irakur daiteke: SEMPRONI / VS BETUNUS SE / LA ITSE V S L M 19 = HEp 4, 1994, 572 = AE 1911, 92. egun, Nafarroako Museoan gordetzen eta erakusten da.

Bigarren aldarearen inskripzioa hau da: IGERM / ANUS / SELATSE / V S L M. Etas laburdurak osatu ondoren: I(unius) Germ/anus / Sela(i)tse / v(otum) s(olvit) l(ibens) / m(erito). Itzulpena honen antzeko zerbait litzateke: Iunus Germanusek Selatseri (eskaini dio aldare hau), botoa egiten du askatasunez, eta gogo onez, ondo merezita. Nomena, *Iunius*-en ordez, *Iulius* ere izan daiteke. *Germanicus cognomena*, indigena da, aurreko kasuan bezalaxe Epigrafearen identifikazio kodeak, Hispania Epigrafica online datu basean, Record No. 1915 = ILER 924 = IRMN 21 eta HEp 4, 1994, 574 dira. Nafarroako Museoan gordetzen da. Asclepius nomena oso ezohikoa da, izen grekoa baita.

Aldaren pilaketagatik, baliteke leku horretan santutegi edo tenplu bat egotea.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hispania Epigraphica-ko fitxa
Kapitolio antzokia (Tolosa)

**Kapitolio antzokia**, , Frantzia eta Okzitaniako Tolosa hirian dagoen opera areto bat da.

1818ko urriaren 1ean inauguratu zen. Tolosako kapitolioaRen eraikinaren barnean dago eta 1.156 laguntzako edukiera du.

## Kanpo loturak 
* Webgune ofiziala
Roti

**Roti** (edo **chapati**) indiar jatorriko gari-irinaz (*atta*) egindako ogi zapala da.

Rotia gari-irinez egina dago, *tawa* izeneko burdinazko gainazal lau edo ahur baten gainean prestatua. Akonpainamendu gisa zerbitzaten dute beti, eta edozein elikagai onartzen du barruan, batzuetan biribilkatu egiten baita. Batzuetan gheerekin (gurin iragazia) hartzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak