Macarena Valdés

**Yudy Macarena Valdés Muñoz** (Hualañé, 1983ko abenduaren 23a - Tranguil, Panguipulli, 2016ko abuztuaren 22a) gizarte eta ingurumen arloko ekintzaile maputxea izan zen, Tranguil ibaian zentral hidroelektriko bat jartzearen aurkako borrokaren buru izan zena. Hil ondoren, Txileko borroka soziokultural feministaren estandartetzat hartu izan da, Berta Cáceres eta Marielle Franco bezalako beste lider batzuekin alderatuta.

## Biografia 
Hualañen jaio zen, Maule eskualdean, eta Santiagon eman zuen bizitza gehiena. 2014an, maputxe herriaren espiritualtasunaren arabera bizi nahian, Tranguil herrira joan zen bizitzera, bere bikotekide Ruben Collió eta seme-alabekin Los Rios eskualdera, eta bertan *Newen* komunitate maputxean integratu zen. Collío werken aukeratu zuten komunitateek, eta horrek ikusgarritasun nabarmena ekarri zuen berarentzat eta bere familiarentzat.

Austriako RP Global enpresak eta Txileko SAESA enpresak Tranguil ibaian zentral hidroelektriko bat eraiki zuten, eta, horren ondorioz, bertako basoa moztu zuten eta antzinako bi hilerri (*eltuwe*) urpean geratu ziren. Hori dela eta, Rubén Collío maputxeen erakundearen buru jarri zen, enpresaren instalazioa salatzeko eta geldiarazteko. Macarenarekin batera, hainbat manifestazioren buru izan zen, eta Valdivia Via probintzialeko lanak fiskalizatzea eta gobernatzea lortu zuten. 2016ko abuztuaren 1ean, Valdések eta tokiko komunitateetako kideek CH 201 ibilbidea moztu zuten, Argentinarekin muga egiten duen pasabide batera iristen den bide nazionala.

## Heriotza eta ikerketa 
Macarena Valdes 2016ko abuztuaren 22ko 13:00ak aldera ikusi zuen azken aldiz bizirik bere bikotekideak. Valdesek bere seme gaztearekin (urte bat eta 8 hilabete) joan behar zuen Liquiñe herriko ohiko kontrol mediko batera, 14:30erako programatutako autobus batean. Frantzisko, orduko 11 urteko seme zaharrena, lehenago itzuli zen etxera, eta habe bati lotutako soka batetik zintzilik aurkitu zuen bizirik gabe ama, haurra bertan zuela.

Collíok kereila kriminala aurkeztu zuen Valdesen heriotzaren erantzule zirenen aurka. Ikerketaren burua Panguipulliko Fiskaltzako Alejandra Anabalon fiskala izan zen. Valdiviako Mediku Zerbitzu Legalak (SML) egindako lehen autopsian, heriotza-kausa «urkatzeak eragindako asfixia» gisa karatulatu zen, eta gorpuak ez zuela hirugarrenei egotz zekizkiekeen lesiorik. Ildo horretan, fiskaltzak Valdesen urruneko senideak elkarrizketatu zituen, eta bere egoera psikologikoaz galdetu zien, depresioa zuela ondorioztatuz eta kasua itxitzat emanez, bere buruaz beste egin zuela argudiatuz.
[thumb|Macarena Valdesi eskainitako murala [Rengo (Txile)|Rengo hirian]]
Hala ere, bere familiak eta Newen de Tranguil komunitateak hasieratik jarri zuten zalantzan hipotesi hori, batez ere aurretik zentral hidroelektrikoaren eraikuntzaren aurkako manifestazioetan parte hartzeagatik jaso zituzten heriotza mehatxuengatik. Urte bat geroago, Valdesen familiak kontratatuta, Luis Ravanal auzitegiko medikuak SMLk egindako autopsiari buruzko peritu-analisia egin zuen, eta emaitza zalantzan jarri zuen, eta ondorioztatu zuen zintzilikatu zutenean hilda zegoela, lepoko azalak ez zuelako urkatzearen bizi-lesio normalik, eta Valdesen gorpua hobitik ateratzea gomendatu zuen, bigarren autopsia egin zedin. 

Txosten horren ondorioz, fiskaltzak, Jaime Calfil fiskala buru zuela, 2017ko abuztuaren 21ean ireki zuen berriro kasua, eta bigarren autopsiak, urte horretako urrian Ravanali berari enkargatu zionak, ondorio hau atera zuen: «Ez da baieztatzen biktima bizirik aurkitu izanaren zantzu objektiborik dagoenik, lepo mailako kordel edo begizta batek bertan behera utzi zuenean». 

Bigarren autopsian, Valdésen lepoko ehunaren lagin baten azterketa histopatologikoa egin zen, eta Txileko Unibertsitateko Auzitegiko Medikuntza Saileko Carmen Cerda doktoreari eskatu zitzaion. Ikerketa horretan, aztertutako eremuan bizi-lesio mikroskopiko behagarririk ez zegoela ezarri zen, eta horrek esan nahi zuen biktima, segur aski, bizirik gabe egongo zela habe batetik zintzilikatu zutenean. 2018. urtearen amaieran, «hilotzaren aurkikuntza» egin zen berriro, baina denbora-tarte horretan, ikerketak ez zuen aurrera egin.

Bigarren autopsiaren ondorioak berretsiz, John Clark patologo britainiarrak, 2019ko abuztuaren 12an Valdesen heriotzari buruzko txostena igorri zuen, non hilda nola aurkitu zuten eta hasierako periziak eskasak izan zirela azpimarratzen zuen deskribapen zehatzik ez zegoela. Eskura zeuden elementu zientifikoetan oinarrituta, Clarkek ondorioztatu zuen Valdes loturaz itota hil zela, beste norbaitek bere lepoaren inguruan eusten zuen eta indarrez estutzen zuen objektu batekin, eta gero gorpua zintzilikatua izan zitekeela suizidio bat simulatzeko.
thumb|Macarena Valdés Plaza Ekologikoa
## Ondorioak 
Bere heriotzaren ondoren, emakume antolatuak eta feministak izan ziren eraila izan zela eta horrek feminizidio enpresariala adierazten zuela salatzen lehenak, hau da, Valdés emakume maputxea izateagatik eta lurraldea arpilatzen duten enpresen ondasun komunak defendatzeagatik hil zutela, «#Fue Homicidio» eta «#ALaNegraLaMataron» nazioarteko kanpaina bultzatuz, Macarena Valdésen aldeko justizia eskatuz,munduan zehar hainbat manifestaziotan jaso ziren kontsignak.

## Komunitatearen aitortzak 
2022ko maiatzaren 22an, EcoMaestranza erakunde komunitarioak plazatxo ekologikoa inauguratuko zuen San Bernardo komunan, "Macarena Valdések gure herrialdeko borroka ekologikoei utzi dien ondarea aitortzek". 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak