Marie Marvingt

''''Marie Félicie Elisabeth Marvingt,** ezagunagoa **Marie Marvingt'* izenez (Aurillac, Frantzia, 1875eko otsailaren 20a – Laxou, Frantzia, 1963ko abenduaren 14a) atleta eta kirolari, alpinista, pilotu eta kazetari frantsesa izan zen.

Sari asko irabazi zituen bere kirol mugarriengatik, besteak beste, igeriketa, txirrindularitza, mendiko eskalada, neguko kirolak, globo-hegaldia, hegaldia, zaldiketa, gimnasia, atletismoa, errifle tiroa eta esgrima. Suitzako eta Frantziako Alpeetako gailur askotara igo zen lehen emakumea izan zen. Globoan egindako hegaldi-errekorra hautsi zuen, pilotua izan zen eta Lehen Mundu Gerran, gatazkan zehar borroka-misioetan hegan egin zuen lehen emakumea izan zen. Erizain kirurgiko kualifikatua ere izan zen, baita munduko lehen erizain hegalari ziurtatua ere, mundu osoan zehar aire-anbulantzia zerbitzuak ezartzearen alde lanean. M. de Château-Thierry de Beaumanoir izan zen, 1903an, Marie Marvingt-i lehen aldiz *La Fiancée Danger'' (Arriskuaren laguna)' ezizena eman ziona, 1948an berak argitalpen autobiografiko baterako erabili zuen ezizena. Ezizen hori, bizi izan zen etxearen fatxadan, Carrière plazatik Nancyra doan 8. zenbakian dagoen plaka oroigarrian ere dago.

## Bizitza 
### Lehen urteak 
Marie Marvingt 1875ean jaio zen Aurillac-en, Cantal departamenduko hiri garrantzitsuenean, Frantzian. Felix Constant Marvingt eta Elisabeth Brusquinen alaba izan zen. Ama hil zenean, 1889an, Marie Marvingtek 14 urte zituen. Bere aitarekin eta lau haurrideekin batera, Nancyra joan zen bizitzera, Meurthe-te-Moselle departamentura, eta hantxe bizi izan zen bizitza osoan. Garai hartan hasi zen esploratzaile eta zientzialarien liburuak irakurtzen.

Aitak kiroletan parte hartzera animatu zuen. Bost urterekin 4000 metro igeri egiten zituen egun bakar batean eta beste kirol asko praktikatzen zituen: waterpoloa, hipika, atletismoa, boxeoa, borroka-arteak, esgrima, tiroa, tenisa, golfa, hockeya, futbola, neguko kirolak, alpinismoa, eta zirkuko trebetasun batzuk ere bai. 1890ean, 15 urte zituela, ia 400 kilometroko kanoa jaitsiera egin zuen Nancytik Koblentzara (Alemania). Era berean, letretan lizentziatu zen, bost hizkuntza hitz egiten zituen, eta horien artean esperantoa, poesia eta eleberriak idazten zituen, marrazten, margotzen eta zizelkatzen zuen, dantza praktikatzeaz gain. 1899an atera zuen gidabaimena.
[ezkerrera|thumb|312x312px|[Marie Marvingt]]
Marvingt munduko atleta izan zen, igeriketa, esgrima, tiro, eski-jauzi, abiadura-patinaje, luge eta bobeko sari asko irabazi zituena. Alpinista espezializatua ere izan zen eta 1903 eta 1910 artean Frantziako eta Suitzako Alpeetako gailur gehienak igo zituen lehen emakumea bihurtu zen –Aiguille des Grands Charmoz eta Chamonixeko Grépon Pase egun bakarrean zeharkatuz, Payot familia gidari lanetan ari zela. 1905ean, lasterketa batean, Sena ibaian igerian Paris zeharkatu zuen lehen emakume frantsesa izan zen. Egunkariek «la *amphibie colorete* (anfibio koloreduna)*»* deitu zioten, igeriketako jantziaren kolorearengatik.

1907an, tiro militarreko nazioarteko lehiaketa bat irabazi zuen Frantziako armadako karabina batekin, eta Frantziako Gerra Ministroak ematen zuen Premier Tireur saria irabazi zuen emakume bakarra izan zen. 1908tik 1910era Chamonix, Gerardmer eta Ballon de Alsaciaren neguko kirolen denboraldietan nagusi izan zen, 20 aldiz baino gehiagotan lehen postuan geratu zelarik. 1910eko urtarrilaren 26an *Coupe Leon Auscher* irabazi zuen emakumezkoen munduko bob txapelketa.

Txirrindularitza asko gustatzen zitzaion, eta behin Nancytik (Frantzia) Napolira (Italia) joan zen bizikletaz, sumendien erupzio bat ikustera. 1908an Frantziako Tourrean parte hartzeko eskaera atzera bota zioten, emakumea izateagatik. Marvingtek ez zion bere handinahiari uko egin nahi, eta lasterketako etapa bakoitzaren ondoren ibilbide bera egiten zuen, arrakastaz osatuz; gizonezkoen 114 parte-hartzaileetatik 36k baino ez zuten lortu hori. 1910eko martxoaren 15ean *Académie des Deportes* taldeak *Urrezko Medidaillea* eman zion «kirol guztiengatik», eman zioten kirol anitzeko domina bakarra.

### Aireko lasterketa 
#### Globo-hegaldia 
[thumb|333x333px|Grand Prix del Aerro Club de Francia, 1910eko ekainaren 26a: [Marie Marvingt|Marie Marvingten irteera.]]
Marie Marvingt 1901ean izan zen lehen aldiz globo aerostatiko batean bidaiari. 1907ko uztailaren 19an pilotatu zuen lehen aldiz, eta 1909ko irailean egin zuen lehen hegaldia bakarka globo-pilotu gisa. 1909ko urriaren 26an, Marvingt Nancytik atera zen, Émile Garnier koronela bidaiari zuela, Astra elkarteak egindako eta *La* *Étoile Filante* (Meteoro) izenez bataiatutako globoan. Marieren gidaritzapean, globoa Frantzia iparraldea, Belgika eta Herbehereak zeharkatuz hasi zen, gauez Ipar Itsasoa zeharkatu eta Ingalaterrara iristeko, baina itsas gaineko bidaia oso arriskutsua izan zen, bidean elur-ekaitz bat izan baitzuten, eta, horren ondorioz, saskiak 50 aldiz ukitu zuen itsasoko ura. Southwold-era iristean, Ingalaterrako kostaldera, elur-ekaitzak haize bolada bortitzak utzi zituen, eta globoak lurra jo zuen. Hala, 720 kilometroko zeharkaldia 14 ordu eta 30 minutuan egitea lortu zuen, eta, trebezia hori egin zuen lehen emakumea izan zen. 1909an eta 1910ean globoan egindako hegaldien sariak irabazi zituen. 1910ean Aero-Club Stellako globo pilotuaren ziurtagiria ere atera zuen. 1912. urtean hamalau igoera egin zituen globoetan, besteak beste, Paris - Irlandako Itsasoa eta Paris - Brusela zeharkaldiak.
[ezkerrera|thumb|271x271px|[Marie Marvingt eta bere aire-anbulantziaren proposamena, Émile Friantek 1914an marraztua]]
**Hegazkinean**

1909ko irailaren 10ean, Marie Marvingtek lehen hegaldia egin zuen bidaiari gisa, Roger Sommerrek eraiki eta pilotatutako hegazkin batean. 1910. urtean zehar, Hubert Latham, Louis Blériot-en aurkari ingelesa, Marie-ren hegaldi-instruktorea izan zen, Antoinette hegazkin batean hegan egin zuen, monoplano horretan bakarrik hegan egin zuen lehen emakumea bihurtuz, oso zaila baitzen kontrolatzea, eta hirugarren emakumea *Frantziako* Aerro-Club-eko lizentzia ateratzen, 1910eko azaroaren 8an, 281 zenbakiaz, Raymonde de Laroche eta Marthe Nielen atzetik. Garai hartan, Laroche ezagutu zuen, eta harekin harreman ona izan zuen, hegaldietako pasioa partekatzen baitzuen.

#### Femina Kopa 
Lizentzia atera ostean, Marie behin baino gehiagotan lehiatu zen *Coupe Femina* lehiaketan. 1910eko abenduaren 3an, *Il·lustrated London News* delakoak Marie Marvingt aurkeztu zuen, emakumeen distantzia luzeko hegaldien errekorra hautsi zuela egiaztatuz, Madame Larocheren esku zegoena, Aintoinette batekin 53 minutuan Mourmelon-le-Grand-era hegan eginez, non Lathamen ikaslea izan zen. Horrek pentsarazten zuen seguru asko urte hartako Femina kopa irabaziko zuela, izen bereko aldizkariak babestua, baina ez zen hala izan, 1910eko abenduaren 21ean Hélène Dutrieuk irabazi baitzuen, 1911n eta 1912an ere irabazi zuena. Izan ere, Marie Marvingtek ez zuen inoiz garaikurra irabazi, 1913an Larochek irabazi zuen eta jarraian Lehen Mundu Gerraren ondorioz eten egin behar izan zen.

#### Aire-anbulantziak: lehen saiakera 
1910ean Marie Marvingtek aireplanoak garatzea proposatu zuen Frantziako gobernuan, aire-anbulantzien lana egiteko. *Aéroplanes Deperdussin* enpresako Becherau ingeniariaren laguntzaz lehen aire-anbulantzia diseinatu zuen, eta gero kanpaina bat egin zuen Frantziako Gobernuarentzat eta Gurutze Gorriarentzat bat erosteko dirua lortzeko. 1912an, aire-anbulantzia bat eskatu zuen Deperdussinera joateko, baina inoiz ez zen eraiki, negozioak porrot egin baitzuen jabeak, Armand Deperdusinek, enpresaren dirua bidegabe erabili ostean; 1917ko martxoaren 30ean, errudun deklaratu zuten epaiketa batean.

### Lehen Mundu Gerra 
### Munduko Txapelketa eta Frantziako indar armatuak 
Lehen Mundu Gerran, eta Frantziako infanteriako ordezkari baten oniritziarekin, fronteko lerroari zerbitzatu zion, gizonez mozorrotuta, 42. Batailoiko 2. mailako soldadu gisa. Deskubritu eta etxera bidali zuten, geroago Italiako Alpeetako Tropen 3. Erregimentuarekin operazio militarretan parte hartuz Dolomitetan, Foch mariskalak zuzenean eskatuta. Gurutze Gorriko erizain lanetan ere jardun zuen.

1915ean, Marvingt borroka-misioetan hegan egin zuen munduko lehen emakumea izan zen. Alemaniak okupatutako lurraldeetan egindako bonbardaketa-misioetan boluntario aurkeztu zen, eta *Croix de guerre* (Gerrako gurutzea) jaso zuen, Alemaniako base militar batetik Metzera egindako bonbardaketarengatik. Bi Mundu Gerren artean kazetari, gerra-berriemaile eta agente mediko lanetan aritu zen Frantziako indarrekin Ipar Afrikan. Marokoko bere gelan zegoela, metalezko eski batzuk asmatu zituen eta hegazkinak hondarretan lurreratu ahal izateko erabiltzea iradoki zuen.

### Bigarren Mundu Gerra eta aire-anbulantziak 
Marvingt-ek, bere bizitza osoan, ebakuazio aeromedikoaren kontzeptuari eskaini zion bizitza osoa, eta gaiari buruzko 3.000 hitzaldi eta mintegitik gora eman zituen lau kontinentetan zehar. Frantziako Las Amies de la Aviatión Sanitaire erakundearen fundatzaileetako bat izan zen, eta, 1929ko maiatzaren 10ean, Abiazio Sanitarioari buruzko Nazioarteko Lehen Kongresu arrakastatsuaren antolatzaileetako bat izan zen.

1931n Reto Capitaine-Écheman sortu zuen, aire-anbulantzia bihur zitekeen aireontzi zibil onenari saria emateko. 1934an, aire-anbulantzia zibil zerbitzua ezarri zuen Marokon, eta Paueko Domina eman zioten. Urte hartan bertan, hegaldi-erizainentzako entrenamendu-ikastaroak egin zituen, eta 1935ean ziurtagiria lortu zuen lehen pertsona izan zen. 1934 eta 1935 urteetan anbulantzia hegalarien historia, garapen eta erabilerari buruzko bi film dokumentaletan idatzi, zuzendu eta agertu zen: *Las Ailes quién Sauvent* (*Salbatzen duten hegoak*) eta *Sauvés par la Colombe* (Usoak salbatuak). 1935eko urtarrilaren 24an, Marvingt Chevalier de la Légion de honneur izendatu zuten, eta, gero, ofizial mailara igo zuten 1949an.

1939an, Bigarren Mundu Gerra hasi zenean, Marie Marvingtek ia hogeita hamar urtez lan egin zueneko ideiak protagonismoa berreskuratu zuen. Emakume pilotuek, erizainek eta doktoreek osatzen zuten Hegaldietako Anbulantzien Kidegoa ''(L'Aviatión* *Sanitaire*). Haren eginkizuna zen gudu-zelaietan zaurituak erreskatatzea, hegazkinak eta esku-oheak erabiliz eta mediku-laguntza eraginkorra emanez. Talde hori antolatzen ari zela, emakume pilotuak eta erizainak errekrutatuz, hainbat bisita egin zituen Amerikan, herrialde hartako gobernuko ofizialekin iritziak trukatzeko. Frantzian agintarien babesa jaso zuen, Foch eta Joffre mariskalak barne. Aldi berean, bostehun erizain baino gehiago, gutxienez hamar orduko hegaldi-esperientziarekin, elkartu ziren beste hegazkinlari frantses ezagun batek, Maryse Hilszek, sortutako paraxutista-talde berrian. Erizain-uniformearekin eta hornigaiak zeramatzatela, Hilszek eta beste batzuek paraxutean egiten zuten salto, eguraldiak anbulantzia hegalariei lur hartzen uzten ez zienean. Urte hartan bertan, eriondo zentro bat ezarri zuen zauritutako hegazkinlarientzat, erizain kirurgiko gisa aritu zen, eta jostura kirurgiko (sutura) mota berri bat asmatu zuen.

### Gerra ostean 
thumb|220x220px|Marie Marvingten oroitzapenezko plaka Carrière de Nancyko plazan
Bigarren Mundu Gerra bukatu zenean, Marie Marvingt Armand Lotti Ipar Atlantikoko zeharbideko heroiaren Lotti hotelean jarri zen bizitzen, eta idazten hasi zen. Lehenik bere historia idatzi zuen eta, nola ez, izenburua jarri zion, *La* *Fiancée du danger* (Arriskuaren laguna*)* eta gero, *Ma traversée de la mer du Nord en ballon* (Nire Ipar itsasoko zeharkaldia globoan)*,* 1909an egin zuen globo zeharkaldian izandako esperientzia azaldu zuen. 1955eko urtarrilaren 30ean Sorbonne erakundearen *Gran Premi* *Deutsch de la Meurthe* de la *Fédération Nationale d'Aéronautique*  abiazio medikalizatuan egindako lanagatik, eta urte hartako otsailaren 20an, bere laurogeita hamargarren urtebetetze egunean, Marvingtek Nancy gainetik hegan egin zuen bidaiari gisa Estatu Batuetako Aire Armadako pilotu batekin Toul-Rosièreseko aire-basetik, ehiza-hegazkin batean. Urte hartan bertan helikopteroen pilotu izateko ere ikasi zuen, lizentzia inoiz atera ez zuen arren. 1961ean, 86 urte zituela, 300 km baino gehiago egin zituen bizikletaz Nancytik Parisera.

### Heriotza 
Marie Marvingt 1963ko abenduaren 14an hil zen 88 urte zituela Laxou, Meurthe-te-Moselle departamenduko herri txiki bat, Frantzia ekialdeko iparraldean. Bere hileta abenduaren 17an izan zen Saint-Epvren eta *Cimetière de Préville*, Nancy, Lorrainera lurperatua izan zen. 

## Aintzatespenak 
* 1910eko martxoaren 15ean *Académie des Deportes* taldeak *Urrezko Medidaillea* eman zion «kirol guztiengatik», eman zioten kirol anitzeko domina bakarra.

* 1915ean *Croix de guerre'' (Gerrako gurutzea) 1914-1918
* 1937ko azaroaren 5ean Knight of the ordre de la Santé publique
* 1949ko abenduaren 7an Ohirezko Legioko ofiziala
* Aeronautikako domina
* Marokon Paueko Domina 

* Frantzian badira kaleak, eskolak, hegaldi klubak eta abar, beren izenarekin.
* 2004ko ekainaren 29an, halaber, airetiko posta-zigilu bat jaulki zen haren omenez, 5.00 €-koa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak