open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maria Peregrina de Souza

**Maria Peregrina de Souza Monteiro** (Porto, 1809ko otsailaren 13a – *ibidem*, 1894ko azaroaren 16a) portugaldar poeta, eleberrigile eta folklorista izan zen, ***Uma Obscura Portuense***, ***Mariposa***, ***D.M.P*** eta ***D.M.P.S.*** bezala ere ezaguna.

## Bizitza 
António Ventura de Azevedo zeta merkatariaren (1784-1856) eta Maria Margarida de Souza Nevesen (?-1833) alaba, Maria Peregrina de Souza Portoko Caldeireiros kalean jaio zen 1809an. Ahizpa bat eta neba bat izan zituen, Maria do Patrocínio de Souza idazlea (1823-1864) eta António Mateus de Azevedo e Sousa. Iberiar Penintsulako Gerran, familiak asko bidaiatu zuen, eta horregatik osaba batek Peregrina izena jarri zion ilobari. Aita, merkatari izateaz gain, Portugalgo Gerra Zibilean soldadu izan zen 1830eko hamarkadan, Mikel I.aren aldean, gogoz kontra bazen ere. Kartzela-zigorra ezarri zioten tropeen aginduak ez betetzeagatik. Penafielen zigorra betetzen ari zela, Maria Peregrinaren ama hil zen.

Zorigaiztoko harreman baten ostean, Moreira herrira joan zen ahizparekin bizitzera, eta bertan ekin zion literatur ibilbideari. 1842an lehen poema argitaratu zuen *Archivo Pitoresco* aldizkarian, eta eta Minho eskualdeko sineskeria ezagunei buruzko sail bat *Revista Universal Lisbonense*n, Uma Obscura Portuense izengoitiaz sinatua.  *Revista Contemporânea de Portugal e Brasil*, *Revista Iris*, *Almanaque de Lembranças Luso-Brasileiro*, *A Esperança*, *Aurora*, *Pirata*, *Pobres do Porto*, *Lidador*, *O Recreio das Damas*, *Restauração*, *A Miscelânea Poética*, *O Bardo* eta *A Grinalda* aldizkarietan ere kolaboratu zuen.

1859an bere lehen liburua kaleratu zuen, *Retalhos do Mundo* eleberria, António Feliciano de Castilho bere lagun eta irakasleari eskaini ziona. 1863an beste bi eleberri argitaratu zituen, *Rhadamanto ou A Mana do Conde* eta *Roberta ou A Força da Simpatia*, 1866an *Maria Isabel* eta 1876an *Henriqueta*.

## Lanak 
* *Retalhos do mundo* (1859)
* *Rhadamanto ou A Mana do Conde* (1863)
* *Roberta ou A Força da Simpatia* (1864)
* *Maria Isabel* (1866)
* *Henriqueta* (1876)
* *Chácara*
* *Tradições Populares do Minho*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Errege Harresia (Melilla)

**Errege Harresia** Melilla Zaharrean, Espainiako Melilla hirian, dagoen bateria zahar bat da. Belaren dorretik sartzen da bertara, eta Melilla Hiriko Multzo Historiko Artistikoaren parte da, Interes Kulturaleko Ondasuna.

## Historia 
1515ean du jatorria. 1525ean jarraitu zuten lanek. 1527an Gabriel Tadino de Martinengok zuzendu zituen. 1547an Miguel de Perearekin egin zituzten lanak, eta 1553an Juan de Zaritarekin. 1656 eta 1659 bitartean eraberritu egin zen. 1719 eta 1722 artean eraberritze lanak egin ziren, zazpi kanoi-zulorekin, fusilarientzako buru-estalkiekin koroatuta.

1553tik 1719ra 12 artilleria pieza zituen eta 1721etik 7 muntatzen zituen.

1575 eta 1719 artean Errege Bateria izena hartu zuen eta 1722 eta beste data ezezagun baten artean Kanpai Bateria izena hartu zuen.

1982ko ekainean zaharberritze proiektu bat egin zuen Pedro Roldanek, Sara Perezek gaurkotua. Zaharberritze-lanak Arquitectos Técnicos Restaudores S.A.k egin zituen 1985eko azaroaren 11tik 1987ko maiatzaren 5era bitartean, eta hormigoia erabili zen obran bertan kalteak besterik eragin ez zituen obra baterako.

## Deskribapena 
Harriz, hormaz, adreilu trinkoz eta arkuz eraikita dago. Bolborarako biltegia du eskuin aldean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bigarren barruti gotortua

**Bigarren** Esparru Gotortua Melilla Zaharreko gotorlekua osatzen duten lau barruti gotortuetako bat da, eta Lehen Esparru Gotortuaren eta Hirugarren Esparru Gotortuaren artean dago.

## Historia 
Hirugarren Esparru Gotortuarekin batera, Hiribildu Zaharra osatzen zuen, eta bertan kokatu ziren Juan Alonso Pérez de Guzmán (1464-1507), Medina Sidoniako dukearen gizonak, Pedro de Estopiñán eta Virués buru zituztela, Melillako okupazioan.
XVII. mendearen amaieran, Felipe Martín de Paredes ingeniariaren proiektuaren arabera, Hornabeque hobia eraiki zen iparraldean, 1716 eta 1719 artean berreraikia Pedro Borras ingeniariaren diseinuaren arabera.
. mendearen amaierako eskarparen gainean barrakoiak eraiki ziren, Francisco Roldan y Vizcainoren proiektuaren arabera. Barrakoiak 1956an zaharberritu ziren, Guillermo García Pascual arkitektoaren proiektuaren arabera, eta 1987an barrakoiak bota zituzten.

## Deskribapena 

Fitxategi:Foso_del_Hornabeque.jpg|link=Archivo:Foso_del_Hornabeque.jpg|Foso del Hornabeque
Fitxategi:Foso_del_Hornabeque2.jpg|link=Archivo:Foso_del_Hornabeque2.jpg|Foso del Hornabeque
Fitxategi:Puerta_de_la_Victoria.jpg|link=Archivo:Puerta_de_la_Victoria.jpg|Puerta de la Victoria
Fitxategi:Baluarte_de_San_Pedro_Alto.jpg|link=Archivo:Baluarte_de_San_Pedro_Alto.jpg|Baluarte de San Pedro Alto
Gaur egun, Armen Plaza dago bertan. Ia barrualde osoa hartzen du, eta muga hauek ditu: Santiago Hobiaren kontraeskarpa ekialderantz, Lehen Esparru Gotortua eta San Jose Bajo Baluartea duten Llares edo Zerra-hortzak; lur azpian, San Jose Bajo meatzea hegoalderantz, Urrezko ibaiaren ibilgu zaharra.
Mendebalderantz, Hornabeque-ren fronte bastartatua dago, San Jose Garaiko, San Pedro Behereko eta San Pedro Garaiko bastuarteek eta San Pedroren Plataformak osatua. Horren azpian, Tunela eta Garaipenaren Atea daude, lehen eta bigarren bastuarteen artean, eta guztiaren aurrean eta Hirugarren Esparru gotortua egiten zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hirugarren barruti gotortua

Melillako Melilla la Vieja Espainiako gotorlekua osatzen duten lau barruti gotortuetako bat da **Hirugarren Esparru Gotortua**. Bigarren Esparru Gotortuaren eta Laugarren Esparru Gotortuaren artean dago.

## Historia 
Bigarren Barruti Gotortuarekin batera, Villa Zaharra osatzen zuen, eta bertan kokatu ziren Juan Alonso Perez de Guzman Medina Sidoniako dukearen gizonak, Pedro de Estopiñanek eta Viruesek gidatuta, Melillako okupazioan.
1604an, islamiar garaiko tapiak dorre biribil bat eta beste karratu bat zituen, eta 1636an, 1656 eta 1659 artean, 1669 eta 1674 artean, 1677 eta 1678 artean, 1680 eta 1682 artean, 1691 eta 1694 bitartean konponketak jasan zituen. 1721 eta 1722 artean berreraiki zuten.

San Fernandoko bateriaren gainean, 1847 eta 1867 artean, Diziplina Batailoiaren kuartela eraiki zen, gaur egun eraitsia eta 2011n zolatua, galtzadarriak triangeluak osatuz.

## Deskribapena 
thumb|Bost Hitzen Gotorlekua.
Hornabeque hobiko kontraeskarpak ixten du ekialderantz. Hegoaldean, San Bernabeko bateria, 1711 eta 1714 artekoa, Ungo de Velasco ingeniariaren diseinuaren arabera, eta 1721 eta 1722 bitartean eraberritua. Bere aurrean, 1722ko Braga Faltsua dago eta, bien azpian, . mendeko San Fernandoko Tunela. Mendebalderantz eta angelua eginez, San Fernandoko Baluartea dago, 1721ekoa. Mendebaldetik jarraituz, San Fernandoko kuartela dago, paraleloan jarritako gangez osatua, bakoitza bere sarrerarekin, eta gainean San Fernandoren Bateria dago, hau ere 1721ekoa. Angeluan, Bost Hitzen Bastioiak, aurrean dagoen Aharien Hobiarekin, Laugarren Esparru Gotortua egiten zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laugarren barruti gotortua

**Laugarren** Esparru Gotortua Melillako Melilla la Vieja Espainiako gotorlekua osatzen duten lau barruti gotortuetako bat da. Hirugarren Esparru Gotortuaren ekialdean dago.

## Deskribapena 
Garaipenen Gotorlekuen Monumentu Multzoa da nagusi, Kuboaren Altueran. Iparraldetik hasita, Arrosarioko Gotorlekuak, Victoria Grande Gotorlekuak, honen atzean San Antonioren Luneta eta Victoria Chica Gotorlekua, bere kontragoardiarekin, osatzen dute.

Mendebalderantz jarraituz, Gortina Laugarren Esparru Gotortua dago. Bertatik, 1783ko Plataformaren Gotorlekua, San Carlos Gotorlekua eta San Carloseko Hilerri Hebrearra nabarmentzen dira. Azkenik, behealdean, San Migel gotorlekuaren hondarrak, Ezpata-arrastelua, kontraeskarpa eta San Migel bide estalia, komunikazio altuz eta komunikazio baxuz osatua.eta Alcazabako itsaslabarretatik hurbil, Santiagoko gotorlekua.

Barruti osoa zulatuta dago Laugarren Esparruko Meategietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stacey Gillian Abe

**Stacey Gillian Abe** (Kampala, Uganda, 1990) diziplina anitzeko artista da, nortasun, genero eta espiritualtasun nozioak lantzen dituena.

## Biografia 
Stacey Gillian Abek nesken eskola musulman batean ikasi zuen batxilergoa. 2014an, Arteen *Arte eta Industria Diseinuko* Lizentziatura lortu zuen Kampalako Kyambogo Unibertsitatean, eta Arte Ederren Sailean ikusizko arteak eta diseinu industriala ikasi zuen.

Hainbat teknika lantzen ditu, eta horrek aukera ematen dio horietako bakoitzaren artean trantsizioak egiteko, hots, argazkilaritza, eskultura, instalazioa, performancea edota pintura. Materialei dagokienez, eskuz egindako hainbat material ere erabiltzen ditu, hala nola beira, zeramika eta ehun-zuntzak. Ez du zalantzarik egiten tradizioak irauli eta emakumeak eta sexualitateak gizartean duten tokia zalantzan jartzeaz bere sorkuntzen bidez. Hedabideetan, eszena artistikoan, erakunde akademiko, politiko, sozial eta kulturaletan egiten den emakume beltzen irudikapena kuestionatzen du. Batez ere, bere oroitzapenak erabiltzen ditu, eta bere esperientzia anitzak, esperientzia traumatiko bat aprobetxatzen du bere lanak sortzeko.

2016an, Senegaleko 12. Dakar Bienalean parte hartu zuen.

*Enya Sa* seriea ekoitzi zuen 2017an, bere lanen artean leku garrantzitsua duena, non erotismoaren eta generoaren arteko elkarrizketa ezartzen den. Neska gazteei irakasten zaizkien debekuetan eta aukeretan oinarrituta, Afrikako plater tradizional baten osagaiak baginek ordezkatzen dituzte, plater batean. Polemikazkoa, serie horrek asebetetzean eta elikadura eta sexu kontsumoan jokatzen duten mekanismoak salatu nahi ditu.

Artista afrikarren corpuseko parte izan da Parisko Arte Modernoko Museoko *The Power of my Hands* erakusketan, 2020ko Afrika Denboraldiaren harira.

Berrogei urte baino gutxiago duten 100 pertsona talentudunen Afrikako Forbes sailkapenean sartuta dago - .

## Erakusketak 
* *Women without Borders*, Frantziako Institutua, Kinshasa, 2014
* *(Re)Thinking Feminism and Black Womanhood*, Goethe Institute, Kampala, 2016
* *Power of my Hands*, Parisko Arte Modernoaren Museoa, 2020 

## Sariak 
* Prince Claus Sariaren irabazlea (Herbehereak) 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
The Sims 4

**Sims 4** gizarte- eta bizi-simulazioko bideo-joko bat da, *Sims* jokoen serieko laugarrena. Maxis-ek eta Electronic Arts-ek garatu eta Windows eta macOS-erako argitaratu dute. Windowserako Sims 4, 2014ko irailaren 2an (AEBetan) eta irailaren 4an (Errusian eta Europan) iragarri zen ofizialki. MacOSerako 2015eko otsailaren 17an argitaratu zen, eta 2017ko azaroaren 17an PlayStation 4 eta Xbox One bertsioak merkaturatu ziren.

Sims 4 2022ko urriaren 18tik aurrera doakoa da plataforma guztietan .

## Joko-sistema 
Jokalariak sim baten edo gehiagoren bizitza kontrolatzen du, bere nahiak eta beharrak asetuz. Sims-ak hainbat hirietan bizi dira, egoitza- eta herri-orubez konposatzen dena. Pertsonaia bakoitzak adimena eta emozioak ditu, eta itxura eta nortasun berezkoak. Sims-en arteko harremanak bi eskalatan neurtzen dira, eta horrek laguntasunaren eta afektu erromantikoaren indarra islatzen du.
thumb|271x271px|Kontrolatutako pertsonaiaren buruaren gainean *plumbob* bat dago, kristal hexagonal bipiramidal bat, eta haren koloreak pertsonaiaren egoera erakusten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala (ingelesez)
* Webgune ofiziala (gaztelaniaz)
Diklorofluorometano

**Diklorofluorometanoa** edo **R-21** edo **Freon-21** konposatu organikoa da, CHCl2F formula duena, konposatu organofluoratuen familiakoa eta hidroklorofluorokarburoen klasekoa. Gas kolorge eta usainik gabekoa da giro-tenperaturan. Larruazala narritatzen du.

Ozono-geruzari kalte egiten dio.  Montrealgo protokoloaren Montrealgo zuzenketak ezarritako HCFCen erabilera ezabatzeko egutegia 2030ean guztiz debekatuko dituena aplikatzen zaio. Europar Batasunean 2015az gero debekatuta dago fabrikatzea eta erabiltzea.

## Sintesia 
Diklorofluorometanoa sintetizatzen da kloroformoa hidrogeno fluoruroarekin tratatuz antimonio trifluoruroaren moduko katalizatzaileak usatuz.

    CHCl3 + HF -> CHCl2F + HCl

## Erabilera 
Diklorofluorometanoa erabili izan da disolbatzaile gisa, aerosolen propultsatzaile moduan eta hozgarri bezala industria aeroespazialean.

## Erreferentziak
Yamín Benarrochen etxea

**Yamín Benarrochen Etxea** Melillako Zabalgune Modernistako eraikin historizista neoarabiarra da. Melillako López Moreno kalean dago, Espainiako Melilla hirian. *Or Zaruah* sinagoga du eta Melillako multzo historikoaren parte da, Interes Kulturaleko Ondasuna.

## Historia 
1925 eta 1927 bitartean eraiki zuen Lázaro Torres kontratistak, Vicente Maesoren dekorazioekin eta Vicente Palomoren sarrailekin, Enrique Nietoren 1924ko iraileko diseinuaren arabera

## Deskribapena 
Beheko solairua eta beste bi solairu ditu. Eraikin nagusian Yamín Benarroch familiaren etxebizitza dago eta goikoan Or Zaruah Sinagoga. Tokiko harrizko eta adreilu trinkozko harlangaitz-hormaz eraikita dago, burdinazko habeak eta adreilu trinkozko gangatilak ditu sabaietarako, azken solairukoak izan ezik, bi isurkiko estalkiarekin estaltzen baitira.
thumb|David Melul pasabidea
Fatxadak honela osatuta daude: baxuak, ferra-arkudun ateekin, dobelekin, zeinetan zuria eta horia txandakatzen diren; solairu nagusia, arku-mota bera duena, eta balkoietara sartzeko alferiza duena. Lehen solairuan, berriz, leiho biforoak daude, erdian arku beretara sartzeko zutabeak dituztenak; erdiko fatxadan erdiko begiratoki bat dago bigarren solairuan.

### Sinagoga Or Zaruah 

Fitxategi:Sinagoga_Orr_Zoruah,_Ruta_de_los_Templos_(6)_(5446069722).jpg|link=Archivo:Sinagoga_Orr_Zoruah,_Ruta_de_los_Templos_(6)_(5446069722).jpg
Fitxategi:Sinagoga_Or_Zaruah_(Melilla),_Ruta_de_los_Templos_(3)_(5445465149).jpg|link=Archivo:Sinagoga_Or_Zaruah_(Melilla),_Ruta_de_los_Templos_(3)_(5445465149).jpg
Bere izena, Argi santu edo sakratutik bezala itzultzen da eta Yamín Benarrochek, etxearen jabeak, eraiki zuen bere aitaren oroimenez.
Melillako tenplu judu garrantzitsuenak Magrebeko sinagoga sefardien eskema tradizionala du, horma nagusia ekialdera begira duela, Jerusalem, Hakódesh *Aaroia* edo armairu sakratua barruan duena, *Sefer Torá* edo Torá biribilkietan dituela.

Haren erdian pulpitua dago, egurrez oparo landua, eta hura inguratuz, ia sinagoga osoa betetzen duten eserlekuak, pareten inguruan batzuk, gizonezkoentzat denak, emakumeak hondoan kokatzen dira, Hakódesh Aronari begira, Azaran, edo emakumeen atrioa, sareta eta eta guzti.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La manganilla de Melilla

***La manganilla de Melilla*** Juan Ruiz de Alarconen komedia originala da, Melillako gotorlekuan jazotako Morabitoko gertaeretan oinarritua eta Iuan Rvyz de Alarcón y Mendoza Indietako Kontseiluko kontalariaren komedien segvnda partean lehen aldiz argitaratua. (Bartzelona: Sebastian de Cormellas, 1634).

## Analisia 
La cueva de *Salamanca* bezala, topiko magiko eta esoterikoak ere aipatzen ditu lan honek. Venegas kapitainak, gizon ausart eta ausartak, maltzurkeria (manganilla) bat erabiltzen du mairuen gainean bere garaipena lortzeko. Gai honen bitartez, Alarconek iturri historikoak erabiltzen ditu bere drama historiko arrakastatsuenetako bat eszenaratzeko.

Alarconek, bere garaian ohikoa zen bezala, gezurra esateko bizio doilorraren kritika egiten du. La manganilla de *Melilla* filmean, gezurra protagonistek eta antagonistek euren helburuak lortzeko erabiltzen duten baliabide bat da, nahiz eta istorioaren amaieran gizartearen kreditua eta errespetua galtzen duten eta, are okerrago, euren desiraren objektua —dela maitasuna, dela boterea—. Pimienta sarjentua, komedia honetako pertsonaia, gezurretan ari da Darja eta Alima gatibu mairuak edukitzeko desio handiak bultzatuta.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* ARELLANO, Ignacio, El teatro en la Hispanoamérica colonial, Madril, Iberoamericana, 2008. ISBN 84-8489-326-4
* BUXÓ, José Pascual, *Literatura novohispanoaren* iraunkortasuna eta patua: historia eta kritika, Mexiko, UNAM, 2006. ISBN: 4703-229-635.
* CASTRO LEAL, Antonio, Cuatro comedias, Mexiko, Porrua, 1961. ISBN: 2007970-07-6701-9.
* Juan Ruiz de Alarconen omenezko entseguak, Mexiko, UNAM, 1998. ISBN: 4683-663-566.
* GARZA CUARÓN, Beatriz, Historia de la literatura mexicana: desde sus origen hasta nuestros días, vol. 2, Mexiko: XXI. mendea, 1996. ISBN-Sektore9682-324-048.
* GONZÁLEZ MÁS, Ezequiel, Historia de la literatura española, vol. 3, Madril: La Editorial, 1989. ISBN 84-773-12-86.
* JOSA, Lola, El arte dramático de *Juan Ruiz de Alarcón*, Madril, Reichenberger, 2003. ISBN-Sektore3935-004-466.
* MARTÍNEZ BLASCO, Ángel, «Estudio previa», Quien mal anda en mal acabada, Madrid, Reichenberger, 1993. ISBN-IBERIA3928-064-675.
* MONTERO, José, «Entrada biográfica y crítica», La verdad Culposa, Madril, Castalia, 1999. ISBN 84-7039-85-12.
* REVUELTAS, Eugenia, El discurso de *Juan Ruiz de* Alarcón, Morelia, El Colegio de Michoacán, 1999. ISBN: 4706-790-026.
* VEGA, Germán, «Estudio», El acomado don Domingo de Don Blas, bigarren zatia, komedia bat, Madril, Reichenberger, 2002. ISBN-NE43935-004-220.

## Kanpo estekak
Realaren merkatua

Errege Merkatua Melillako hiri espainiarreko merkatu bat da. Zabalgune Modernistan dago, Villalba Jeneralaren kalean, eta Melillako Hiriko Multzo Historiko Artistikoaren parte da. Multzo historiko horrek Interes Kulturaleko Ondasun estatusa du.

## Historia 
1932 eta 1940 artean eraiki zen, Enrique Nietoren diseinuari jarraituz, José Cea eta Francisco Jiménez kontratistekin, eta 1941eko ekainaren 7an inauguratu zen.

## Deskribapena 
Beheko solairu bakarra du eta tokiko harrizko eta adreilu trinkozko harlangaitzezko hormekin eraiki zen, burdinazko habeekin eta bi isurkiko estalkietarako xaflarekin.
Nabarmentzekoak dira fatxadak, portada altuak dituztenak, eta nabe altuak, egitura metaliko ederra dutenak.
erdian|thumb|*Realaren merkatua*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Realaren merkatua www.melilla.es
Marinako Atea

**Marinako Atea** Melilla Zaharreko Lehen Esparru Gotortuan sartzeko atea da, itsas aurrealdetik, Espainiako Melilla hirian. Iberiar penintsulatik Melillako antzinako portutik (gaur egungo General Macías etorbidea) zetozenentzako sarrera nagusia zen, eta Melillako Hiriko Multzo Historiko Artistikoaren parte da, Interes Kulturaleko Ondasuna.

## Historia 
1680an eraiki zen, 1687an hobetu zen, Octavio Meni ingeniariaren diseinuaren arabera, eta 1794-1796 bitartean berreraiki zen.

XX. mendearen hasieran nahiko egoera txarrean zegoenez, Eskailera Monumentala eraiki zen. Karearen Dorreraino iristen zen.

## Deskribapena 
Inguruko harriz egina dago, eta harlanduz hormak eta zurez sabaiak. Arku bat du, armarri batekin, eta horren gainean guardiako gorputz bat dago, gezi-leihoak eta almenak dituena. Zubi altxagarri bat zeukan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Frantziskoko Ospitalea eta Botika

**San Frantziskoko Ospitalea eta Botika** San Frantzisko Melillako San Migel kalean (Melilla) dagoen eraikin bat da, Melillako hiri espainiarrean dagoena, eta Melillako Hiriko multzo historiko artistikoaren zati da, interes kulturaleko ondasun bat.

## Historia 
1661 eta 1665 artean eraiki zen ospitale bezala, 1699 eta 1719an handitzeak jasan zituen eta 1751n berreraiki zen. 1775eko setioaren ondorioz, botika eta farmazia funtzioak betetzen hasi zen.
Gaur egun utzita dago, auzokide talde bat izan ostean.

## Deskribapena 
ezkerrera|thumb|San Frantziskoko Botikako patioa
Eraikina harriz, hormaz, adreilu trinkoz, arkuz eta gangaz, eta zurez, habez eta xaflez egina dago sabaietarako, eta teilatuak teilatuak ditu. Areto multzo bat du zurezko patio arkupedun baten inguruan, eta harrizko arku bat du San Migel kalearen gainean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amalia Pérez

**Amalia Perez Vazquez** (Mexiko Hiria, Mexiko, 1977ko uztailaren 10a) mexikar atleta paralinpiarra da,  44 kilogramo eta 60 kilogramo bitarteko kategorietan potentzia egokituko pisu altxaketan lehiatzen den kirolaria. 2000 eta 2024 urteen artean Udako Paralinpiar Jokoetan zazpi domina irabazi zituen. Bost aldiz izan zen txapeldun paralinpiarra, eta hiru kategoria ezberdinetan txapeldun paraolinpiarraa izatea lortu zuen lehen pisu-jasotzailea.

## Kirol ibilbidea 
Perez  2000. urtetik Paralinpiar Jokoetarako Mexikoko ordezkaritzako kidea izan zen. Grezian 2004ko Atenasko Udako Paralinpiar Jokoetan ere irabaziko zuena, baina ordukoan 48 kg-ko kategorian. Lau urte geroago, Erresuma Batuko 2012ko Londresko Udako Paralinpiar Jokoetan, urrezko domina lortu zuen, 135,5 kg-ko jasoaldiarekin.

Kontinental mailan, urrezko domina irabazi zuen 2007an Rio de Janeiroko Parapan Jokoetan, 52 kg-ko kategorian eta pisu altxatzearen Paralinpiar errekorra gaindituta 130,5 kg 2007ko abuztuaren 14an. Guadalajaran egin zen 2011ko Xogoso Parapan txapelketan, urrezko domina lortu zuen 44kg-tik 60kg-ra bitarteko kategorian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
May Agnes Fleming

**May Agnes Fleming**, jaiotzez **Earlie** (Carleton, Saint John, Brunswick Berria, 1840ko azaroaren 15a – Brooklyn, New York, 1880ko martxoaren 24a), ***Cousin May Carleton*** eta ***M. A. Earlie*** izengoitiz ere ezaguna, kanadar eleberrigilea izan zen.

## Bizitza 
Bernard eta Mary Earlyren alaba, May Agnes Early Carletonen jaio zen, Brunswick Berrian. Eskolan ikasten ari zela hasi zen bere idazlanak kaleratzen. Lehen eleberria, ''Erminie; or The gypsy's vow: a tale of love and vengeance* izenburua zuena, 1863an argitaratu zuen New Yorken, eta bi urte geroago hara joan zen bizitzera. 1865ean John W. Fleming ingeniariarekin ezkondu zen. 

Cousin May Carleton izengoitia erabiliz, hainbat folletoi argitaratu zituen *Sunday Mercury* eta *New York Weekly'' astekarietan. Hogeita bat lan liburu-formatan inprimatu zituzten, horietatik zazpi egilea hil ondoren. Kopuru zehatza ez dago argi, bere lanei sarritan izenburu berriak jartzen baitzizkioten, baina 40 idazlan inguru sortu zituela uste da. 10.000 dolar baino gehiago irabazten zituen urtero.

Brooklynen hil zen Brighten gaitza deritzonaren ondorioz.

## Lan hautatuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santa Anako atea

**Santa Ana atea** Espainiako Melilla hiriko ate gotortu bat da. Ateen Harresian dago, Lehen Esparru Gotortuko Aurrelari-plazaren eta Santiago Kaperaren artean, eta Melillako (Espainia) Melilla Zaharrekoarekin komunikatzen du. Melillako Hiriko Multzo Historiko Artistikoaren zati da, eta Interes Kulturaleko Ondasuna da.

## Historia 
Tadino de Martinengok hasi zuen 1527an, eta Juan Vallejok amaitu zuen estilo gotikoan. Arku zorrotza du, harri landugabean egina.

Hiribildu berrirako atea zen, Hiribildu zaharretik, Santiagoko Atea eraiki baino lehen.

1908an berreraiki zuten, adreilu trinkozko erdi-puntuko arku batekin, Carmelo Castañon ingeniariaren proiektuaren arabera, Velaren Dorreak fabrikan egindako pitzaduraren ondoren. 2018ko uztailetik abuztura bitartean, adreiluzko ordezko fabrika zaharberritu zen

## Deskribapena 
Adreilu trinkozko erdi-puntuko arku bat du, eta, horren ondoan, Karlos V.aren armarri inperiala.

Bere gainean habitakulo bat dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rafael Rico Alberten etxea

**Rafael Rico Albert-en etxea** art decó estiloko higiezina da, Melilla hiri espainiarreko La Avenidan, Zabalgune Modernistan, kokatua. Melillako Hiriko Multzo Historiko Artistikoaren zati da, Interes Kulturaleko Ondasuna.

## Historia 
1935ean bi fasetan eraikitako eraikina, aurrealdea, La Avenidara urtarriletik eta atzealdea, Espainiako Armada kalera maiatzetik, biak azaroaren 18ra arte, Enrique Nieto arkitektoak Reina Victoria antzokiari buruz egindako proiektuaren arabera.

### Teatro Reina Victoria 
Nahiz eta Alfredo Puig Marquezi orubea esleitu Ingeniarien Maestrantzan enkante baten bidez apirilaren 15ean, eta Gerra Ministerioak Narciso Rabassa Prat eta Narciso Pascual Jovéri saldu zizkien, azkenean Ricardo Ramos Corderok erosi zuen, Carmen Carert zinemagileak inauguratutako emanaldiarekin.

Barrakak mantentzeko debekua dela eta, hau bota egin da eta Victoria Erregina Antzokia eraiki da, Jaume Torres Grauren proiektuarekin. 
Antzoki hau 1911ko ekainaren 10ean inauguratu zen La Tempestad zarzuelarekin Compañía de Laureano de la Riba delakoaren eskutik, nahiz eta hau Enrique Nietok eraberritu zuen zinema-aretora egokitzeko, bere jabetza Corbellara aldatu zen 1929an, eta honek Rico y Rojori alokatu zion eta 1931ko apirilaren 19an bere izena Teatro Españara aldatu zen.

1934an, aurrealdea eraitsi zuen Martinez Rosasek.

## Deskribapena 
Adreilu trinkoz egina dago, eta beheko solairua, solairuartea, horren gaineko hiru solairu eta azalera osoa hartzen ez duen beste bat ditu. Etxaurreak behealde oso aldatuez osatuta daude, solairuartea austeroa da eta solairuak balkoien ardatz nagusi batekin, alboetan begiratokiak eta alboetan balkoiak dituztela.
Guztia amaitzeko, erlaitza eta gailurrak ditu begiratokien ertzetan eta alboetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enrique Nietoren etxea

**Enrique** Nietoren etxea art decó estiloko higiezina da, Zabalgune Modernistan kokatua, Melillako hiri espainiarreko Errege Katolikoen etorbideak eta Lope de Vega kaleak osatzen duten izkinan, eta Melillako Hiriko Multzo Historiko Artistikoaren parte da, Interes Kulturaleko Ondasuna.

## Historia 
1930ean eta 1932an eraiki zuten Zea, Albadalajo eta Martínez Rozas kontratistek, Enrique Nieto arkitektoaren diseinuaren arabera, etxea eta alokairuko etxebizitzak izateko.

## Deskribapena 
eskuinera|thumb|206x206px
Adreilu trinkoz egina dago. Beheko solairua, solairuartekoa, solairu nagusia, beste bi solairu eta zabaltzako gelak ditu. Lope de Vega kalera ematen duen fatxadak behe soildu samar batzuk ditu, balkoi eta mentsuladun tarteko solairu bat, solairu nagusiko balaustradadun balkoiari bide ematen diotenak, lehenengoan zuhaitzez estalitako balkoiak dituelarik, eta bigarrenean burdinsareak, baita eraikinaren alboetan eta mugetan pilastrak, koroatuak eta koroatzetan amaitzen direnak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Baena Gomezen etxea

**Antonio Baena Gomezen Etxea** Espainiako Armada kaleko 3. zenbakian dagoen Melilla hiriko estilo modernistako eraikina da, eta Melillako Hiriko Multzo Historiko Artistikoaren parte da, Interes Kulturaleko Ondasuna.

## Historia 
ezkerrera|thumb
1910ean hasi ziren eraikitzen, Enrique Nieto arkitektoaren urte horretako ekaineko proiektuaren arabera, Antonio Baena Gomez kontratista malagarrarentzat.
Fatxada bakarrak lau arku deprimitu zituen gaur egun, eta horien ordez lau bao desberdin daude, horietako bat Hiribideko pasagunera sartzeko, markesina batekin eta tarteko solairu bateko leihoekin. Solairu nagusian lau bao daude, moldura ederrez markoztatuak, ateburuan oxkak dituztela, eta horietako bakoitza burdinsare ederreko balkoi batera sartzen da.
Konposaketa lehenengo solairuan errepikatzen da, koroaketa edo erdiko erremateari bide ematen diona, kurbatua eta uhindua, lore-markoa duen okuluarekin, akanto hostoaren apaindura gisa amaitzen dena.

Avenida pasartean medina bat irudikatzen duen mosaiko bat nabarmentzen da, Eduardo Morillas eta Jose Peñaren lana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Samuel Salamaren alargunaren etxea

**Samuel Salamaren Alargunaren Etxea** eraikin modernista da. Villalba Jeneralaren kalean dago, Zabalgune Modernistan, Melillako Hiriko Multzo Historiko Artistikoaren parte den Melillako hirian.

## Historia 
1916an eraiki zen, Emilio Alzugaray ingeniari militarraren diseinuaren arabera.

## Deskribapena 
ezkerrera|thumb|175x175px|*Leihoburuaren gainean moldura duen leihatea eta trazeriazko parapetoa*.
Eraikina harlangaitzezko eta adreilu trinkozko paretekin eraikita dago, sabaietarako adreilu bereko gangatilekin eta bi isurkiko estalkirako burdinazko habeekin. Beheko solairua, solairu nagusia eta atzeraemangunea ditu. Fatxada nagusiak konposizio bitxia du: beheko solairuan, ateburuen gainean moldurak dituzten baoak daude, eta solairu nagusian, berriz, leiho bat —ateburuaren gainean moldura luze bat eta trazeriazko parapeto bat dituena—, lore-kapiteldun zutabeen bidez bereizia, eta alboetan burdin-balkoiak, moldura exentuak dituztenak, eta guztia zenefak dituzten triangelu-formako koroatzeekin burutua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Zea eta Manuel Alvadalejoren etxea

**José Zea eta Manuel Alvadalejoren etxea** Melillako hiri espainiarreko Zabalgune Modernistako estilo modernistako etxebizitza-eraikin bat da. Álvaro de Bazán kaleko 38. zenbakian dago, eta Melillako Hiriko Multzo Historiko Artistikoaren zati da, Interes Kulturaleko Ondasun bat.

## Historia 
mendeko 20ko hamarkadan eraiki zuten, Enrique Nietoren proiektuaren arabera, Jose Zea kontratistarentzat eta Manuel Alvadalejo enpresariarentzat.

## Deskribapena 
Beheko solairua, solairuartekoa eta bi solairu ditu, eta tokiko harrizko eta adreilu trinkozko harlangaitz-hormaz eta sabaietarako adreilu trinkozko gangatilaz eraikita dago.

Fatxada nagusiak —atzeko aldean, General Polavieja kaleko 39an, dagoen eraikinaren nahiko antzekoa— bost bao ditu solairu bakoitzean, beheko solairu bat arku lauekin, erdikoa sarrerako ate dotore batekin, egurrezkoa, burdineriarekin, atari batera eta sarrera batera ematen duena, eta, bien artean, zurezko langa bat, kristalekin, trenkada batekin zokaloan, eta bi hormen artean, grafiatuak.

Solairuarteak, mentsula ederren bidez, solairu nagusira ematen du. Balkoi txiki bat du, balaustrearekin, eta moldurak leihoetako arkitrabearen gainean. Horiek mentsula gisa jarduten dute lehen solairuko balkoitxo txikiek, burdinsareekin. Horietara iristeko, moldura geometrikoak dituzten leihoetatik eta pilastretan dauden emakume-buruetatik sartu behar da. Horiek erlaitzak eta eraikinaren sabaiak banatzen dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Olivia Breen

**Olivia Grace Helena Breen**, ezagunagoa **Olivia Breen** izen laburrez (Guildford, 1996ko uztailaren 26a) galestar atleta paralinpiarra da, batez ere esprintean eta T38 eta F38 luzera- jauzietan aritzen den kirolaria. Garuneko desgaitasuna du. Galesen eta Britainia Handian lehiatzen da. 2012ko Londresko Udako Paralinpiar Jokoetarako kalifikatu zen, eta T38 100m eta 200m esprinterako aukeratua izan zen, eta T35-38 emakumeen errelebo taldeko kide ere izan zen. Gales ere ordezkatu du 2014, 2018 eta 2022an Commonwealth Gamesek urrea irabazi zuen F38 Long Jumpen 2018an eta urrea T37/38 100m-n 2022an. Bi brontzezko domina ditu Udako paralinpiar Jokoetan (2012, 2020).

## Bizitza goiztiarra 
Breen Ingalaterran jaio zen, ama galestarra da eta aita irlandarra. Entzumen arazoak, garun paralisia eta ikasteko zailtasunak eragin zizkion meningitis motako gaixotasun batekin jaio zen. Lehen hezkuntzan zegoela hasi zen korrika egiten.  

## Ibilbidea 
Breenek 2012ko urtarrilean jaso zuen bere T38 sailkapena, eta, horri esker, selekzio paralinpiarreko lehiaketan parte hartu zuen. 2012ko ekainean KPIko Europako Atletismo Txapelketan lehiatu zen Stadskanaalen, Herbehereetan, eta brontzea irabazi zuen bai 100 metroko esprintetan, bai 200 metroko esprintean. 2012ko Udako Paralinpiar Jokoetarako sailkatu zen, bertan 4 × 100  T35-38 podiumeko hirugarren postuan amaitu zuen Jenny McLoughlin, Bethany Woodward eta Katrina Hard herrikideekin.

Aston Moorek entrenatu du Breen, Loughboroughen oinarritutako jauzi luzeko entrenatzailea.*
[ezkerrera|thumb|[Katrina Hart, Olivia Breen, Georgina Hermitage, Bethany Tucker, Kadeena Cox eta Sophie Hahn 2017an|274x274px]]2017ko Munduko Txapelketetan, T38 hegaleko eta luzera-jauziko urrea irabazi zuen, 4,81 metroko errekor pertsonalarekin, Erin Cleaver australiarraren (4,61 m) eta Anna Trener-Wierciak poloniarraren (4,60 m) aurka. Bakarkako lehen munduko titulua lortu zuen, 2015eko Munduko Txapelketetan T35-38 erreleboa hartu ostean.

Epaile batek 2021eko Britainia Handiko txapelketetan “motzegitzat” jo zuen lehiaketa kuleroak kritikatu ondoren, kiroletako janzkerekin lotutako sexismoa salatu zuen. Aste batzuk geroago, T38 luzera-jauziko brontzezko domina irabazi zuen bere errekor pertsonala hautsiz 4,91 m-rekin.thumb|Olivia Breen 2017an paralinpiar jokoetako urrezko domina ospatzen

## Palmaresa 
* 2012ko Udako Paralinpiar Jokoak Londresen:
** link=Archivo:Bronze_medal_icon.svg|15x15px 4 × 100 m T35-38
** 5. postua, 100 m  T38
** 8. postua, 200 m  T38
* 2016ko Udako Paralinpiar Jokoak Rio de Janeiron:
** 7.postua, 100 m T38
** *12*. postua, T38 luzera-jauzia
* 2020ko Udako Paralinpiar Jokoak Tokion:
** link=Archivo:Bronze_medal_icon.svg|15x15px T38 luzera-jauzia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Olivia Breen Welsh Athleticsen
Jacques EskEnazi Aguilerunen etxea

**Jacques EskEnazi Aguilerun Etxea** art decó estiloko eraikina da, La Avenidan, Espainiako Melilla hiriko Zabalgune Modernistan, kokatua, Melilla Hiriko Multzo Historiko Artistikoaren zati dena, Interes Kulturaleko Ondasuna.

## Historia 
ezkerrera|thumb
Eraikina 1909. urtearen inguruan eraiki zen, eta 1936 eta 1938. urteen artean bi solairu handitu zituzten, Enrique Nieto arkitektoaren proiektuaren arabera, Juan Sanchez Calleja kontratista zela, egitura indartu zela aprobetxatuz, habexken oxidazioagatik eta Café Españako sabai faltsua erori zelako.
2008an eraldatu egin zen, Antonio Pérez Muiñoren proiektuarekin.

## Deskribapena 
Adreilu trinkoz eraikita dago eta beheko solairua, horren gaineko lau solairu eta atzera emandako beste bat ditu. Fatxada bakarrak eraitsitako Casa Paraísoren antzeko konposizioa du. Behe soilak ditu, eta balkoi bat du fatxada nagusian, hiru solairuko begiratokiz inguratua. Lehenengo eta bigarren balkoietan saretak daude, eta hirugarrenean, berriz, zentralak. Guztia amaitzeko, erlaitza dago erdian eta gailurrak alboetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Salomon Cohenen etxea

**Salomon Cohenen Etxea** eraikin modernista da, Emilio Alzugarayren lanik onenetarikoa. Melillako Zabalgune Modernistan dago, Cardenal Cisneros kaleak (8. zk.) eta Sor Alegría kaleak (7. zk.) osatzen duten izkinan, eta Melillako Hiriaren Multzo Historiko Artistikoaren zati da, Interes Kulturaleko Ondasuna.

## Historia 
1915ean egin zen, Emilio Alzugaray ingeniari militarrak martxoaren 20an Salomon Cohen merkatariarentzat egindako proiektuaren arabera.

## Deskribapena 
ezkerrera|thumb|*Kupula nerbiodun alaka.*
Beheko solairua eta solairu nagusia ditu. Harrizko eta adreilu trinkozko hormak eta adreilu bereko gangatilazko sabaiak ditu, burdinazko habeen gainean bermatuta.

Melillako Zabalguneko eraikin modernista dotoreenetako bat da, bere osagai apaingarriei esker, naturan, floran eta faunan inspiratuta, figura alegorikoen irudikapena.

Fatxadak behatoki izkinatu baten inguruan daude jarrita, abanikodun mentsula baten gainean bermatuta. Hainbat aurpegi ditu, kolomatxo zirkulatzaile batzuekin elkartuta. Kolomatxo horiek oholtzari eusten diote, oxkarrekin. Taulamendu horretan arrano bat ageri da, eta, haren ordez, «coup de fouet» dago, erlikia-erremate ondulatzailea, gailurreria batekin hasten dena eta oxkarro txiki bat duena. Fatxada horiek balkoi nagusi batek osatzen ditu. Balkoiaren leihoaren gainean, oxkadun moldura bat dago, balkoiz inguratua. Balkoi horien leihoen gainean, moldurak eta lehoiak daude, biak balaustradekin, eta landare-motibodun zerrenda bertikalek mugatzen dituzte. Dena balaustradekin amaitzen da, erdikoa izan ezik, bertan erremate uhinduak baitaude, oxkar batez apainduak.
thumb|*Dekorazio* figuratiboko arotzeria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tara (abeslaria)

**Maria Teresa Perez Guerra**, ezagunagoa **Tara** ezizenez, (Coruña, Galizia, 1950eko abuztuaren 23a) coruñar abeslaria da, Galizian rhythm and blues eta soul estiloen aitzindaria. 1970eko hamarkadaren hasieran lortu zuen ospea, disko bat eta hainbat single kaleratu zituen ibilbide laburrean.

## Bizitza 
Artista goiztiarra izan zen, 11 urterekin Coruñako irrati lokal baten irrati lehiaketa bat irabazi zuen. Bere jaioterrian Dekorazioa eta Zeramika ikasi zituen, Bartzelonara joan baino lehen eta gero Madrilera.  Urtea bukatu baino lehen beste single bat argitaratu zuen (Somebody / Lonely People), Teddy Bautistak konposatutako bi kantuz osatua. Gero, bere ibilbide musikalari bukaera eman zion eta 1974an itzuli zen denbora labur batean, bi kantu biltzen zituen single berri bat argitaratuz (“*Sálvame*” eta “*Algo o alguien como yo*”). 1993an, Polydorrek aurreko grabazio guztiak biltzen zituen disko bat kaleratu zuen, baita Mary Wellsen "*Never, never leave me*" abestiaren bertsio bat eta argitaratu gabeko kantu bat ere: "*Mis pensamientos*".

## Diskografia 
### Bildumak 
* *En Directo Desde J&J* (1970).

### Sinpleak 
* *Happy / El Amor de Una Mujer* (1970).
* *Somebody / Lonely People* (1970).
* *Sálvame / Algo o Alguien Como yo* (1974).

## Errefrentziak 
## Kanpo estekak
Marcelo Azcárraga Palmeroren hirugarren gobernua

**Marcelo Azkarraga Palmeroren hirugarren gobernua**, 1904ko abendutik 1905eko urtarrilera, laburra baina esanguratsua izan zen. Azkarragak 1904ko abenduaren 16an hartu zuen Ministroen Kontseiluko presidentetza, Antonio Mauraren lekua hartuz. Bere agintaldian, Azcárraga egonkortasun politikoari eustean eta Estatuko gaiak ikuspegi kontserbadorearekin kudeatzean oinarritu zen. Bere gobernua 1905eko urtarrilaren 27an amaitu zen, Raimundo Fernández Villaverdek ordezkatu zuenean.

## Kabinetea 
## Kanpo estekak
Terrace (Columbia Britainiarra)

**Terrace** Columbia Britainiarreko mendebaldeko erdialdean dagoen hiri bat da. Eskualdeko zentro hori Kitsumkalum ibaiak Skeena ibairantz egiten duen elkargunearen ekialdean dago. Garraio-loturak Ipar-mendebaldeko Eskualdeko Aireportua, bidaiari-tren bat eta autobus-zerbitzuak dira.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Verônica Hipólito

**Verônica Silva Hipólito** (São Bernardo do Campo, Brasil, 1996ko ekainaren 2a) brasildar atleta paralinpiarra da, batez ere T37 eta  "T38", garun-paralisiaren ondoriozko urritasun fisikoa duten atletei dagokien kategoriako esprint ekitaldietan lehiatzen den kirolaria. 2011n garuneko isuri hilgarri baten aurretik atletismoan lehiatu zen, eta gorputzeko eskuineko aldean min iraunkor batekin utzi zuen. 2013an, kirol paralinpiarretan lehiatzeko hautagaia zela jakin zuen, eta urte horretan Brasil ordezkatu zuen 2013ko KPIko Munduko Atletismo Txapelketan.

## Historia pertsonala 
Hipólito São Brasilgo Bernardo Campon jaio zen 1996an. 2008an garuneko tumore bat zuela jakin zuen, eta hori erauzi egin zioten. Atletismoan "able-bodie" mailan lehiatu zen 2013ra arte, bere garuneko isuriak eragindako kaltearengatik, paralinpiar ekitaldietan lehiatzeko hautagaia zela jakin zuen arte.

Urte horretan Brasil ordezkatzeko hautatu zuten 2013ko IPC Atletismoko Munduko Txapelketan. Bertan hiru probatan lehiatu zen, 100 m eta 200 m T38 esprintetan eta T37/38 luzera jauzian . Luzera jauzian seigarren sailkatu zen, beste bietan domina lortu zuen,  100 m (zilarra) eta 200&nbsp;m (urrea).  Hurrengo urtean Santiagoko 2014ko Hegoamerikako Paralinpiar Jokoetan parte hartu zuen, non urrea irabazi zuen 100 m, 200 m eta luzera jauzietan. 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zezendegi

**Zezendegiak** zezenketarako zezenak egoten diren ukuiluak dira, toril eta baka ere deituak euskaraz. zezen-plazaren ondoan dagoen lekua izan ohi da, eta bertan toreatu behar diren zezenak itxita egiten dira plazara irten aurretik.

20. mendetik, zezenak kamioiz eramaten dituzte zezen plazetara, eta han bizitzen dira eskorta batzuetan, ondoan espazio itxi edo ukuiluak ere badituztelarik (*chiquero* deituak gazteleraz).

## Euskal Herrian 
Iruñean zezenentzako eskortak aparte zeudela eta, haietatik zezendegietarako bidea egiteko ohituratik jaio zen Sanfermin jaietako entzierroa.

Zestoan, herriko plaza nagusian Torilak esaten dioten eraikina dago, jaiak eta zezenketak direnean funtzio hau duena 21. mendean ere.

erdian|thumb|480x480px|Zestoako Torilak.

erdian|thumb|480x480px|Donostiako zezen plaza zaharreko zezendegiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Volvariella hypopithys

***Volvariella hypopithys*** *Pluteaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus parvulus var. b major*, *Agaricus plumulosus*, *Volvaria plumulosa*, *Agaricus pubescentipes*, *Volvaria hypopithys*, *Volvaria pubescentipes*, *Volvaria pubipes*, *Volvaria parvula var. biloba*, *Volvaria perplexa*, *Volvariopsis pubescentipes*, *Volvariopsis perplexa*, *Volvaria pusilla var. biloba*, *Volvariopsis plumulosa*, *Volvaria media var. biloba*, *Volvariella pubescentipes*, *Volvariella plumulosa*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1,5 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, hemisferikoa, gero zabalduagoa, ganbil zuria, fibrilosoa, feltroduna.

**Orriak:** Estu, ez oso zabalak, ertzean urkilatuak, oinera mehetuak, marroiska kolorekoak.

**Hanka:** Zilindrikoa, zuria, fibrilatu samarra, bolba lobulu anitzekin (orokorren 4 lobulurekin), zuria.

**Haragia:** Zurixka. Usain eta zapore nabarmenik gabe.

**Etimologia:** *Volvariella* terminoa, *Volvaria* generoaren  txikigarria da. Oinean bolba duelako. *Hypopithys* epitetoa grekotik dator, baxua, esan nahi duen “hypo” hitzetik eta pinua, esan nahi duen “pitys” hitzetik. Zuhaitz honen azpian hazten delako.

## Jangarritasuna 
Ezezaguna.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Normalean pinuen azpian.

### Banaketa eremua 
Batez ere Kanada, Ameriketako Estatu Batuak eta Europa. Brasil, Himalaiako eremua, Japonia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Potsdamgo Unibertsitatea

**Potsdamgo Unibertsitatea** () Potsdam hirian dagoen unibertsitate publikoa da, Brandeburgo estatuko hiriburua, Alemaniako ipar-ekialdean. 

Unibertsitatea hiru campusak ditu. Irakaskuntza-eraikin batzuk Sanssouci Parkearen *Jauregi Berriaren* parte dira, UNESCOren Munduko Ondare izateagatik ezaguna.

Potsdameko Unibertsitatea Brandeburgoko unibertsitate handiena da, eta Berlingo eta Brandeburgoko metropoli eremuko laugarren garrantzitsuena. 8.000 lagunek baino gehiagok egiten dute lan bertan.

## Campusak 
Brandeburgo estatuko unibertsitaterik handiena denez, Potsdameko Unibertsitatea hiriaren kanpoaldeko hiru campusetan zehar hedatzen da nagusiki:

* Jauregi Berria (): Sanssouci parkean kokatuta.
* Golm: Potsdamen mendebaldean kokatutako campusa. Nagusiki zientzia naturalen fakultatea.
* Griebnitzsee: Potsdamen ekialdean kokatuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kahleah Copper

**Kahleah Copper** (Filadelfia, 1994ko abuztuaren 28a) Emakumeen Saskibaloi Elkarte Nazionaleko (WNBA) AEBetako saskibaloi-jokalari profesionala da. 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina lortu zuen.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alyssa Thomas

**Alyssa Thomas** (1992ko apirilaren 12a) saskibaloi jokalari profesional estatubatuarra da, Emakumeen Saskibaloi Elkarte Nazionaleko (WNBA) Connecticut Sun-en jokatzen duena. Saskibaloia jokatu zuen unibertsitatean Marylanden. 2022an Munduko FIBA Kopa irabazi zuen eta 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina lortu zuen.

## Kirol lorpenak 
## Kanpo estekak
Melillako presondegia

**Melillako Presondegi Txikia** Espainiak Afrikan zuen presondegietako bat izan zen.

## Historia 
1498az geroztik, Melillan presondegi bat dago. Melilla eta Alhucemas eta Velez de la Gomerako harkaitzak "preso txikiak" deitzen zituzten.

Mendean presoen hainbat altxamendu izan ziren. 1813an, Independentzia Gerran, Ramon Jimenez Ortiz presoak konspirazio bat egin zuen hiria frantziarrei emateko, eta, ondorioz, heriotza zigorra ezarri zioten. 1830ean konspirazio bat egon zen gobernadorea eta goarnizioko buruzagiak hiltzeko, eta bertan parte hartu zuten Jose Ros eta Blau presoek, Pascual de Zayas brigadier ohiak, Francisco Lloret Gomezek, Manuel del Castillok, Manuel Delestradek, Mariano Taverrek, Jose Molasek, Salvador Manuel Jimenezek eta Juan Condek. Horiek Granadara eraman zituzten, kapitain jeneralak hainbat zigor ezarri zizkien eta hainbat espetxetara eraman zituzten. 1840an Cesáreo Cardenal presoak matxinada bat zuzendu zuen eta heriotza-zigorra ezarri zioten. Presoen ihesaldiak ere izan ziren: Marokora joan eta musulman egiten ziren.

Javier de Burgos politikariak egindako 1834ko Presoen Ordenantza Orokorraren ondoren, Ceutak, Melillak eta Alhucemas eta Velez de la Gomerako haitzek espetxeak izan zituzten zortzi urte baino gehiagora zigortutako presoentzat.

Ceuta eta Melillako presoen kopurua murriztu egin zuen 1906ko urriaren 22ko Errege Dekretuak. 1907ko maiatzaren 6ko Errege Dekretuaren bidez, Melillako, Alhucemaseko eta Velez de la Gomerako presoak itxi ziren, eta presoak penintsulara bidali zituzten.

## Deskribapena 
Bere kuartela, presoen logelekin, Arma Plazaren iparraldean zegoen XVIII. mendetik, 1734an berreraiki eta 1979an eraitsi zutenetik, nahiz eta beste eraikin batzuk ere erabili ziren Seiurteko Absolutistan preso politiko asko zeudelako, hala nola, Kaputxino Txikien Komentua eta Victoria Grande gotorlekua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1956ko Euskal-Nafar mendiko txapelketa

**1956ko Euskal-Nafar mendiko txapelketa** Nafarroa Garaian egindako txirrindulari lasterketa izan zen. 1956ko apirilaren 3an, asteartea, jokatu zen. 
Lasterketa hau Nafarroako Sari Nagusiaren aurrekaria da.

Ibilbidea 175 kilometroko luzera izan zuen eta lau mendate igo ziren: Erreniega, Etxauri, Lizarraga eta Urbasa.

Garailea Antonio Ferraz bizkaitarra izan zen, Lizarrako helmugan sprintean Vicenç Iturat valentziarrari eta Hortensio Bidaurreta nafarrari gailendu zitzaielarik.

## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 1956ko Euskal-Nafar mendiko txapelketa - Firstcycling.com''
Cupreoboletus poikilochromus

***Cupreoboletus poikilochromus*** *Boletaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Boletus pulverulentus f. reticulatipes, Boletus martaluciae, Suillelus poikilochromus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Hasieran hemisferikoa, gero lau-ganbila, 5 eta 12 cm bitarteko diametrokoa, gainazal leunarekin (eguraldi hezean koipetsua), koskekin eta soberako ertz mehearekin, heltzean maiz uhintzeko eta kizkurtzeko joerarekin. Kolore aldakorrekoa batez ere heltzen doan heinean, hasieran beix-horixka, oliba eta arrosa tonuekin gero erdian laranja-kobre kolorea hartzen du, eta zahartuaz ilundu egiten da ertzerantz ere zabalduaz, kobre-gorrixka kolorea mantenduz zahartzean hezetasunik falta ez bada, lehorrean zurbilagoa, marroi-laranja kolorekoa, eta pixka bat pitzatua. Urdin bizi kolorekoa bihurtzen da ukitzean.

**Himenioa:** Tutu laburrak, adnatuetatik eskotatuetara, hori-limoi kolorekoak, heldu ahala oliba tonuak hartzen dituzte, ebakitzean urdin bihurtzen dira. Poroak biribilduak, txikiak, hasieran horiak, zahartzean laranja kolorez zikintzen dira.

Tutu eskotatuak: Oinera iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten tutuak.

**Hanka:** Sendoa, hasieran pixka bat sabelduna,gero zilindrikoa, sustrai antzekoekin, hori bizi koloreko hondoarekin, garatuaz laranjaz zikintzen eta ilunduaz joaten da eta oinarrian zuri-krema-horixka kolorea mantenduz mizelioz estalita dagoelako. Goialdean ondo ikusten den erretikulu bat du, hasieran horia da baina laranja-marroi kolorera ilunduaz joaten dena, beti oina baino ilunagoa. Ukitzean urdin bizi kolorea hartzen du.

**Haragia:** Trinkoa, horixka baina ertzetan, zaurietan edo intsektuek jandako tokietan (Oso maiz gertatzen dena) gogor urdintzen da, okre-laranja tonuak hartzen ditu denborarekin laranja-kobre kolorera ilunduz. Zapore leuna eta usain meleka samarra eta ia nabaritzen ez dena ale gazteetan, baina ale zahar eta lehorretan sagar-konpotaren usaina edo fruitu hartzituarena bezalakoa izaten du.

**Etimologia:** *Boletus* terminoaren etimologia eztabaidagarria da. *Reticulatipes* epitetoa hanka erretikulatua duelako du.

## Jangarritasuna 
Gordinik toxikoa izan daiteke. Bere urritasunagatik ez du interes gastronomikorik.

## Sasoia eta lekua 
Espezie oso termofiloa, horregatik uda amaieran edo udazken hasieran lehenengo euriekin atera ohi da klima mediterraneoa duten eremuetan. Hostozabalak eta pinuak nahastuta dauden basoetan.

### Banaketa eremua 
Batez ere, Euskal Herria, Pirinioak, Espainia, Portugal. Italia, Suedia, Israel, Kanada.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak