open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lezetxikiko aurpegibikoa

thumb|thumbtime=0|start=0|**Lezetxikiko aurpegibikoaren** gaineko zortzi datu.
**Lezetxikiko aurpegibikoa** Arrasateko Lezetxikin aurkitutako eskistozko aurpegibiko bat da. Forma obalatua du, eta bere alde distalean mozketa zuzena du. Mousteriar garaiko V. mailan aurkitu zen, orain dela 100.000 eta 60.000 urte artekoa, eta Neandertalek egindakoa da.

## Testuingurua 
1961ean hasi zen V. maila induskatzen, Jose Migel Barandiaran eta Jesus Altunaren lanari esker. Ikertu zenean, Erdi Paleolitoko lehen estratuak izan ziren Kantauri itsasoaren mendebaldean. V. mailak bi azpigeruza zituen, Va, antzua arkeologiaren aldetik, eta Vb, non industria litikoa aurkitu zen, baina lanketako arrasto gutxi, ziurrenik harria beste lekuren batena lantzen zutelako. Ez da egon modu zuzenik datazio absolutu bat egiteko, baina uste da V. maila orain dela 60.000 eta 100.000 urte artean sortu zela.

Lezetxikin aurkitutako tresna gehienak suharrizkoak dira, Urbasa, Trebiñu eta flyschekoa. Beste tresna gehienak lutitarekin egiten dira, normalki Urgoniar kareharrien gaineko flysch beltzean agertzen direnak. Lezetxirin kasuan, 2 kilometro ipar-mendebaldera agertzen dira horrelakoak. Maila berean kuartzitazko beste tresna bat agertu zen.

## Deskribapena 
14 zentimetro luze, 9 zentimetro zabal eta 3 zentimetro sakon neurtzen dituen lutitazko tresna da (batzuetan eskisto gisa agertzen da). Bi aldiak nabarmen asimetrikoak dira. Aurpegietako bat hiru epetan landu zen. Lehenengoan zati handiak erauzi zitzaizkion, gutxienez 6 zentimetrokoak. Ondoren, perimetroan tamaina ertaineko beste zati batzuk kendu zitzazkion, 2-3 zentimetrokoak. Azkenik, xehetasun txikiagoko kolpe txikiagoekin zentimetro bateko zatiak kendu zitzaizkion perimetroan. Beste aldeak naturan zuen itxuraren eremuak ditu, eta erauzitako zatien kopurua txikiagoa da.

## Erabilera 
Paleolitoaren hasieran oso ohikoa den pieza mota bat da, erabilera anitzekoa. Normalki, errekarriak erabiltzen zituzten horrelako tresnak egiteko, eta mozketaren bidez sorbatz luzea lortzen zen, kasu honetan bi aurpegietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Apartheid (nazioarteko zuzenbidea)

**Apartheida** gizateriaren aurkako krimen bat da. Nazioarteko Zigor Auzitegiaren 2002ko Erromako Estatutuak honela definitu du: gizateriaren aurkako beste krimenen antzeko izaera duten ekintza ankerrak, «arraza talde batek beste edozein arraza talderen aurka ezarritako zapalkuntza eta menderatze sistematikoko erregimen instituzionalizatu baten testuinguruan eginak, erregimen horri eusteko asmoz».

Nazio Batuen Erakundearen Batzar Nagusiak, 1973ko azaroaren 30ean, Apartheid Krimena Ezabatzeko eta Zigortzeko Nazioarteko Hitzarmena sinatzeko eta berresteko epea ireki zuen. Apartheid krimena honela definitu zuen: «Pertsonen arraza talde batek beste edozein arraza talderen gainean menderakuntza ezarri eta mantentzeko eta sistematikoki zapaltzeko asmoz egindako ekintza ankerrak».

Human Rights Watch erakundearen eta Miles Jackson lege-adituaren arabera, apartheida debekatuta dago ohiturazko nazioarteko zuzenbidean ere, nahiz eta oraindik eztabaidatzen den hori ere kriminalizatuta dagoen. 2021ean, Hegoafrikako apartheid garaiko segurtasun poliziako bi kide ohi nazioarteko ohiturazko zuzenbidearen arabera apartheid delituagatik akusatutako lehen pertsonak bihurtu ziren.

## Erreferentziak
Zinthia Álvarez Palomino

**Zinthia Álvarez Palomino** (Maracaibo, 1988) kazetari, idazle eta ikertzailea, nazioarteko migrazioetan aditua den eta Coruñan bizi den venezuelarra. *Mujeres negras que cambiaron el mundo* (Mundua aldatu zuten emakume beltzak) hezkuntza proiektua bultzatu du, zeinaren bitartez bi liburu argitaratu ditu, emakume beltzek zientzia eta filosofian egin dituzten ekarpenak ikustarazten dituztenak.

## Ibilbidea 
Alvarez Palomino Maracaibon jaio zen, Venezuelan. Kazetari eta gizarte-integratzaile bihurtu zen, eta kulturarteko bitartekaritzan eta komunitate-dinamizazioan trebatu zen, nazioarteko migrazioetan berezituz.

*Afrogalegas* kolektiboaren sortzaileetako bat izan zen, eta emakume afrikarren eta afrikar ondorengoen ikusgarritasuna eta aitortza bultzatzen du. Gainera, afrikar ondorengoen giza eskubideen aldeko ekintzaile gisa hainbat kongresu nazional eta internazionaletan parte hartu du.

Kazetari gisa, *Pikara Magazine* eta Afroféminas bezalako hedabideekin aritu da elkarlanean, generoarekin, etnia eta arraza-aniztasunarekin eta migrazioarekin lotutako gaiak jorratuz.

Álvarez Palomino M*ujeres negras que cambiaron el* *mundo* hezkuntza-proiektuaren bultzatzailea da. Proiektu horren helburua da emakume afrikar eta afrikar ondorengoaren errespetuzko irudikapena sustatzea, literaturaren bidez eta hainbat jarduera programatuz, hala nola tailerrak eta hitzaldiak.

Proiektu honen barruan bi liburu argitaratu ditu, *Mujeres negras en la ciencia* (2019) eta Mujeres negras en la filosofia (2024), biak Nina Sefcik-ek ilustratuak. Haur eta gazteei zuzendutako liburu hauetan, emakume beltzek edota afrikar ondorengoek historia unibertsalari egin dizkioten ekarpenak ikusarazten dituzte.

## Sariak eta Aitortzak 
* 2019an, Domusek Álvarez Palominoren *Mujeres negras en la ciencia* liburuan oinarritutako erakusketa antolatu zuen.

## Ikus, gainera 
* Desirée Bela-Lobedde
* Artemisa Semedo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Blanca Onaindia

**María Blanca Onaindia Garitaonandia** (Zaldibar, Bizkaia, 1951ko urtarrilaren 5a) politikaria, Zaldibar udalerriko lehenengo emakume alkatea izan zen, 1995 eta 1999 urteen artean jardun zuen jelkidea.  2025ean omendu zuten herrian bertan.  

Blanca Onaindia 1995ko ekainaren 17an izendatu zuten Zaldibarko alkate, EAJ alderdia ordezkatuz, eta egun hartan bertan hartu zuen herriko aginte makila mugarri bat ezarriz: postu hori hartzen zuen lehenengo emakumea izan zen. 1995eko udalbatza 9 gizonek eta 2 emakumek osatzen zuten; 30 urte beranduago, 2025ean, 9 emakumek eta 2 gizonek osatuko zuten. Arantza Baigorri (EH Bildu-2011) eta Eneritz Azpitarte Aranzabalek (EH Bildu-2018.02.18) Bere esanetan:«Gauza gehiago egin beharko genituzke emakumeok Elizan, ardura postuetan egotea, esaterako.»  

## Aintzatespenak 
* 2025eko ekainaren 14an alkate izendatu zuten egunaren 30. urteurrena ospatu zen Zaldibarren eta bertan omenaldia egin zion egungo alkateak, Eneritz Azpitartek. Besteak beste, ohorezko makila oparitu zioten "Emakumeentzako bide-urratzaile. Esker onez, duela 30 urte hartutako konpromisoagatik’ inskripzioa zuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isabel Fuentes

**Isabel Fuentes**, ezaguna ***Beli*** ezizenez, (Madril, 1957) futbolari ohia da, kirol horren aitzindarietako bat Espainian, eta Espainiako emakumezkoen futboleko lehen selekzioko kideetako bat. Areto-futbol  entrenatzaile ere jardun zuen.

## Ibilbidea 
XX. mendeko 70eko hamarkadan futbol jokalaria izan zen Fuentes, kirol horretan aitzindarietako bat, batez ere aitaren laguntzari esker. Hamahiru urte zituela hasi zen, eta Mercakredit eta Sizam kluben arteko Espainiako emakumezkoen futboleko lehen partida jokatu zuen. Rafael Ruiz Muga extremadurarrak antolatu zuen, eta Guardia Zibilak kuarteltxora eraman zuen partida bukatu ostean.

Erdiko defentsa postuan jokatu zuen, lehenengo Pozuelo de Alarcónen eta gero Villaverdeko Olinpikoan (Madril hegoaldeko auzoa), talde horrekin nazioarteko partidak jokatzera heldu zelarik. Rafael Mugak bultzatutako Espainiako selekzioko kidea ere izan zen. 1971 urteko otsailaren 21ean, selekzio horren lehen partida jokatu zen Portugalen aurka, Murtziako La Condomina estadioan. 3.000 bat lagun izan ziren hiru goleko berdinketaren lekuko. 

Fuentesek futbolarekiko grina arte grafikoetako enpresa bateko lanarekin uztartu behar izan zuen: «Espainiako Selekzioak deitu zidanean, zuzendariari esan nion haiekin jokatuko nuela. Eta arazorik egon ez bazen ere, denbora errekuperatu beharko nuela esan zidan. Egunean hiruzpalau ordu estra egin behar izan nituen egunak hartu eta jokatu ahal izateko».Lehen talde nazional horrek ezin izan zuen Espainiako bandera eraman bere kamisetan, Sección Femenina delakoak ez zuelako uzten, Francisco Francoren diktaduran Falangearen adarra zen eta kirol hori eta Espainiako emakumeen bizitzako esparru guztiak kontrolatzen zituen. Duintasunik gabekotzat jotzen zuten baloi bati ostikoak ematen zizkioten bitartean herrialdea ordezkatzea. Fuentesen esanetan oso mingarria izan zen bere herrialdea ofizialki ordezkatu ezin izana: «Traba asko jarri zizkiguten, baina hala ere aurrera jarraitu genuen. Oso tristea izan zen Espainiako koloreekin jolastea, baina bandera barik, gehien maite duzuna, zure herrialdea dena, irudikatu ezinik.»Espainiako Futbol Federazioak (RFEF) ez zuen ofizial egin emakumezkoen futbola 1980ko urriaren 21era arte.

Fuentesek hogei urte bete baino lehen utzi zuen futbol profesionala jokalari gisa, eta areto-futboleko entrenatzaile izan zen denbora batez.

## Aintzatespenak 
* 2019ko azaroan, omenaldi historiko bat egin zen: '*Somos por vosotras*' lelopean, Espainiako Futbol Federazioak eskerrak eman zizkien 1971ko lehen selekzio ofiziosoko kideei, tartean Fuentesi, 1983ko lehen selekzio ofizialarekin eta 50 nazioarteko baino gehiagoko jokalariekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Martín Galain (futbolaria)

**Víctor Martín Galain Pécora** (Florida, Uruguai, 1989ko martxoaren 2a) uruguaitar futbolaria da, egun El Tanque Sisley taldean jokatzen duena.

Galain Club Nacional de Fútboleko gazte sisteman hasi zen futbolean jokatzen, eta 2008ko uztailean senior taldera deitu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Wukariko elizbarrutia

**Wukariko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar elizbarrutia da. 2022ko abenduaren 14an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Wukarin dago. Egun apezpikua Mark Maigida Nzukwein da.

## Ordinarioak 
* Mark Maigida Nzukwein (2022-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mizuki Noguchi

thumb|NOGUCHI Mizukiri eskainitako monumentua Mien, Japonian, Urrezko Domina irabazi zuenean .
**Mizuki Noguchi** (野口 みずき, Noguchi Mizuki, 1978ko uztailaren 3an jaioa) maratoian espezializatutako distantzia luzeko korrikalari japoniarra da, txapeldun olinpikoa izatera iritsiz.

Hasieran, pistako eta kros korrikalari gisa hasi zen, eta bere lehen arrakasta handia 21 urterekin Asiako kros txapeldun izatea izan zen. Hala ere, laster errepideko korrika egitera aldatu zen, erdi-maratoian zentratuz. Banakako eta taldekako zilarrezko dominak irabazi zituen 1999ko IAAF Munduko Erdi Maratoi Txapelketan, eta bigarren zilarrezko domina bat irabazi zuen taldekakoan, laugarren postuarekin, 2000. urtean lehiaketa berean.

## 2004ko Olinpiar Jokoetako txapelduna 
2004ko abuztuaren 22an, Noguchik maratoia irabazi zuen 2004ko Atenasko Olinpiar Jokoetan, Paula Radcliffe britainiarra eta Catherine Ndereba keniarra, 2003ko munduko txapelduna, barne hartzen zituzten talde baten aurka. Ibilbide klasikoko lasterketa 35 °C-tik gorako tenperaturekin hasi zen. 12 atletak osatutako talde batek erdibidean jarraitu zuen ordubete eta 14 minutuko denboran. Noguchik aurrera egin zuen 25 kilometroko eta 30 kilometroko tarte gogorrean. 30 kilometroko seinalera iritsi zenean, aurreko 5 kilometroak 17 minutu baino gutxiagoan egin ondoren, 26 segundoko aldea zuen Elfenesh Alemu etiopiarrarengandik eta 32 segundokoa Radclifferengandik. Atenasko erdiguneko kaleetara sartzean, Noguchik Catherine Ndereba atzean utzi zuen, eta azken 5 kilometroetan aldea murriztu arren, ezin izan zuen aldea berreskuratu. Noguchik 2 ordu, 26 minutu eta 20 segundotan irabazi zuen. Nderebak 12 segundora amaitu zuen Noguchiren atzetik. Eta Estatu Batuetako Deena Kastorrek brontzea lortu zuen 2:27:20rekin.

## Lorpenak 
## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Yolako elizbarrutia

**Yolako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar elizbarrutia da. 1950eko uztailaren 14an ezarri zen prefetura apostoliko gisa eta 1962ko uztailaren 2an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Yolan dago. Egun apezpikua Stephen Dami Mamza da.

## Ordinarioak 
### Yolako prefektu apostolikoa 
* Patrick Joseph Dalton (1950-1962)

### Yolako apezpikuak 
* Patrick Joseph Dalton (1962-1969)
* Patrick Francis Sheehan (1970-1996)
* Christopher Shaman Abba (1996-2010)
* Stephen Dami Mamza (2011-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eduardo Juan Couture

**Eduardo Juan Couture Etcheverry** (1904-1956) Uruguaiko legelaria izan zen, eta haren lanak funtsezkoak dira Latinoamerikan zuzenbide prozesala irakasteko.

Couture Uruguaiko Errepublikako Unibertsitatean irakatsi zuen 1931tik aurrera. Bere interes eremu nagusia prozedura zibila izan zen.

Revista de Derecho, Jurisprudencia y Administración aldizkariko erredaktore gisa eta Fundamentos de Derecho Procesal Civil (1942) eta Estudios de Derecho Civil (1948–50) testuliburuen egile gisa aurkitu zuen Amerika osoko errekonozimendua.

Couturek prozedura juridikoari buruz zuen ikuspegia gizabanakoen eskubide konstituzionaletan oinarritu zen. Halaber, Latinoamerikako prozedura-kodeen konparazio sistematiko baten bidez informatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
New River Gorge zubia

**New River Gorge zubia**, , AEBetako Fayetteville udalerritik hurbil dagoen arku-zubi bat da, Mendebaldeko Virginian eta Appalacheetan. New River ibaia zeharkatzen du.

1974-1977 artean eraiki zen eta Michael Baker eta Frank J. Kempf ingenieriek diseinatu eta eraikiarazi zuten. 924 metroko luzera du eta bertatik egunero 16.200 ibilgailu inguru igarotzen dira.
Parisko Atzerri-Misioen Elkartea

**Parisko Atzerri-Misioen Elkartea** (), eskuarki **Pariseko atzerri-misioak** deitua, apostolu-bizitzako eta pontifize-zuzenbideko elkartea da, 1660an Alexandre de Rhodes eta Pierre Lambert de La Motte apaiz frantsesek Parisen sortua. Institutu horretako kideak MEPeko misiolari gisa ezagutzen dira, izan ere M.E.P. siglak ( frantsesezko izenaren siglak) beren izenen ondoren idazten dituzte. 

1659an, Parisko Atzerri-Misioen Elkartea sortzeko jarraibideak Erromako Herrien Ebanjelizaziorako Kongregazioaren ardurapean zeuden, eta Espainia edo Portugalgo potentzia misiolari eta kolonial tradizionalen borondatearen mende ez zegoen erakunde misiolari baten sortzea asmoa zuten. Sortu zenetik 350 urte igaro direnean, erakundeak 4.200 apaiz misiolari baino gehiago bidali ditu Asiara eta Ipar Amerikara, bertako ohituretara egokitzeko, bertako klero bat ezartzeko eta Erromarekin harreman estuak izateko helburuak dituztelarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Milojko Spajić

**Milojko Spajić** (; Pljevlja, 1987ko irailaren 24a) montenegroar finantza-analista eta politikaria da. Montenegroko lehen ministroa da 2023tik.

Hainbat bekari esker, Japoniako, Txinako eta Frantziako unibertsitateetan ikasi zuen, eta graduatu ondoren, New Yorkeko burtsan, Parisen eta Tokion lan egin zuen. Goldman Sachs enpresako kreditu analista ere izan zen.

2020an aukeratu zuten lehen aldiz Legebiltzarreko kide. 2020ko abenduan Finantza eta Gizarte Ongizateko ministro izendatu zuten Zdravko Krivokapićen gobernuan. 2022an, Europa Orain alderdia sortu zuen, Jakov Milatovićekin batera. 2023ko hauteskundeen ondoren lehen ministro izendatu zuten urrian.
Bikariotza apostoliko

thumb|250px|Crimont agurgarria Alaskako bikario apostolikoaren gotzaina izan zen, 2014rako hiru artxidiozesitan berreratu zutena.
**Bikariotza apostolikoa** Eliza katolikoaren lurralde-jurisdikzio mota bat da, oraindik elizbarruti bihurtu ez diren misio-eskualdeetan ezarria. Beraz, behin-behinekoa da, nahiz eta zehaztugabe iraun dezakeen, baina azken helburua da eskualdeak katoliko kopuru nahikoa eta egonkortasun nahikoa sortzea Egoitza Santuak elizbarruti bihur dezan.

## Funtzionamendua 
Bikariotza apostolikoa bikario apostoliko batek zuzentzen du, eta gotzaina bada, tituludun elizbarruti baten izendapena du. Lurralde hori Eliza partikular gisa sailka badaiteke ere, eliza-araudi kanonikoko 371.1 kanonaren arabera, bikario apostoliko baten jurisdikzioa aita santuaren jurisdikzioaren erabilera bikarioa da, hau da, lurraldea aita santuaren menpe dago zuzenean "apezpiku unibertsal" gisa, eta hark bikario edo delegatu baten bidez gauzatzen du bere agintea. Honetan, elizbarrutiko gotzain batengandik ezberdintzen da, bere jurisdikzioa zuzenean bere postutik eratortzen duelarik.

Elizaren beste edozein lurralde-jurisdikzio bezala, bikario apostoliko bat ondoko elizbarruti bateko gotzainak administra dezake, baita aldi baterako administratzaile apostoliko izendatutako apaiz batek ere. Guztiz garatutako edozein elizbarrutitan bezala, bikario apostolikoak bikario izenda ditzake apaizak, bikario apostolikoarengan jurisdikzio mugatua izan dezaten.

Prefetura apostolikoaren bikariotza apostolikotik bereizi behar da, prefektu apostoliko baten (bere apaiza bat dena) zuzendaritzapean dagoen antzeko lurralde mota bat, oraindik ez dagoena bikariotza apostoliko bat izateko bezain antolatuta. Misio huts eta sinplea ere badago, nagusi baten pean. Garapen normalaren sekuentzia prefetura apostolikora, bikariotza apostolikora eta, azkenik, misio osteko elizbarrutira egitekoa da.

Lurralde-prelatutzatik eta lurralde-abadetzatik ere bereizi behar da: eremu hori, elizbarrutia ez izan arren, haren antzekoa da, eta monasterio bateko abadearen edo prelatu baten zuzendaritzapean dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dosel (argipena)

**Dosel** maileguzko hitzak hainbat artikulutara eraman gaitzake adieraren arabera:

* Dosel edo **drosel**, egitura arkitektoniko gotikoa.
* Oihalezkoa denean dosela, gainalde batean estalki gisa jartzen den errezel mota bat; izan daiteke, adibidez:
** Palioa apaizen gainean prozesioetan erabiltzekoa; 
** Baldakina, eliza barruan aldarearen gaineko egitura bat.
** Ohazerua, ohe baten gainekoa, lau zutabek eutsia ohikoan.
* Material ez-malgukoa izan daiteke dosela halaber, zerbaiti gainetik babes eta estalpea ematen, dela ataripe bat, markesina bat...Ikus, halaber:

* Estalki (argipena)
Prefetura apostoliko

**Prefetura apostolikoa** Eliza katolikoaren lurralde-jurisdikzio mota bat da (eliza partikularra), oraindik elizbarruti gisa eratu ez diren misio-eskualdeetan kokatua. Beraz, behin-behinekoa da, nahiz eta zehaztugabe iraun dezakeen, baina azken helburua da eskualdeak nahikoa katoliko izatea eta Elizak elizbarruti bihurtzeko adina egonkortasun izatea.

Prefetura apostolikoaren bikariotza apostolikotik bereizi behar da, bikario apostoliko baten baten zuzendaritzapean dagoen antzeko lurralde mota. Prefetura oraindik ez dago nahikoa antolatuta bikario apostoliko izateko, eta apaiz batek zuzentzen du.  Misio huts eta sinplea ere badago, nagusi baten pean. Garapen normalaren sekuentzia prefetura apostolikora, bikariotza apostolikora eta, azkenik, misio osteko elizbarrutira egitekoa da.

2024ko apirilean zeuden 38 prefetura apostolikoetatik ia hiru laurdenak Txinan zeuden eta zati handi batean hutsik zeuden komunismoak galarazi dituelako, nahiz eta horietako askotan aita santuak isilpean izendatu dituen titularrak. Gainerako 11 prefektura apostolikoetatik, 5 Asiako beste herrialde batzuetan daude eta beste 4 Afrikako herrialdeetan. Beste biak Hego Amerikan eta Ozeanian daude . 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eliza partikular

**Eliza partikularra** (), Vatikanoko II. Kontzilioak sortutako Eliza katolikoaren eklesiologian, fededun katolikoen komunitate bat da, gotzain baten — edo bere baliokidetzat onartutako presbitero baten — zaintza pastoralari fidatua, presbiterio baten laguntzaz, halako moldez non bere artzainari Espiritu Santuak Ebanjelioaren eta Eukaristiaren bitartez loturik, bertan Kristoren Eliza bat, santua, katolikoa eta apostolikoa dena presente eta eraginkor baitago.

## Definizioa 
Vatikanoko II. Kontzilioaren aurretik, elizbarrutiak lurralde gisa sortzen ziren, eta lurralde horren buru gotzain bat izendatzen zen, lurralde horretan zeuden fededunen artzain gisa. Kontzilioak kontzeptu hori aldatu zuen Eliza partikularrarena sartzean, zeinaren garrantzi teologikoa *Christus Dominus* kontzilio-dekretuak nabarmendu zuen. Horrela, kutsu definitzailea lurraldekotik fededun katolikoetara pasa zen, Jainkoaren Herria esamoldearekin aipatuak.

Definizio katolikoaren arabera, Eliza partikularrean Eliza unibertsala bere funtsezko elementu guztiekin agertzen da. Beraz, Eliza unibertsalaren irudira eratuak daude, eta horietako bakoitza Jainkoaren Herriaren zati bat da, bere presbiterioak lagundutako gotzainaren zaintza pastoralaren esku utzia. Eliza unibertsala, ordea, ez da Eliza partikular guztien batura. Eliza partikularrek Eliza unibertsalarekin duten harremana Aita Santuaren nagusitasunaren komuniopean da.

Eliza partikularraren kontzeptua juridikoa ez den arren, erabilera kanonikoa du, Joan Paulo II.a aita santuak 1983ko urtarrilaren 25ean aldarrikatutako eliza-araudi kanonikoaren erreforman eta aita santuak berak 1990eko urriaren 18an aldarrikatutako Ekialdeko Elizetako kanonen Kodean jaso baitzen. Horrela, kanonikoki bi eliza partikular mota daude: Eliza partikular autonomoak edo *sui iuris* eta tokiko Eliza partikularrak.

Gotzaina edo abadea buru duten fededunen elkarte oro ez da Eliza partikularra. Definizioaren baldintza guztiak bete behar dira, batez ere fededunak zaintzen dituen gotzain edo presbiteroaren eginkizuna. Eliza partikularraren kontzeptu eklesiologikoa eliza-barrutiaren kontzeptu juridikoarekin osatzen da, apaiz pastorala duen fededunen erkidego autonomo orok izendatzen duena. Horrela, Eliza partikular oro eliz barruti baten barruan antolatuta dago, baina eliz barruti oro ez da Eliza partikular bihurtzen. Elizaren barrutiaren definizioa, orduan, Jainkoaren Herria pastoralki antolatzen den komunitate guztiei aplika dakieke, komunitate bakoitza Eliza partikularraren kontzeptuaren barruan sar litekeen propietate handiagoa edo txikiagoa alde batera utzita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Administratzaile apostoliko

[thumb|[Pierbattista Pizzaballa 2016an, Jerusalemgo administratzaile apostolikoa zela eta gotzainen intsigniak erabiliz (mitra, bular-gurutzea eta apezpiku-eraztuna).]]
Eliza Katolikoan **administratzaile apostolikoa** Egoitza Santuak, arrazoi berezi edo bereziki larriengatik, barruti edo eliz erakunde baten behin-behineko gobernua edo modu egonkorrean eraikitako administrazio apostoliko baten gobernua agintzen dion gotzain edo presbiteroa da.

Administratzaile apostoliko batek bikariotza-ahalaz egikaritzen du bere misioa; izan ere, aita santuaren izenean administratzen edo gobernatzen du eman zitzaion barrutia. Ofizio hau agindu apostolikoa errebokatzeagatik edo aulkiaren titular berria edukitzeagatik amaitzen da. Hauek, beraz, gotzainen intsigniak erabiltzen dituzte, nahiz eta gotzainen dignitaterik ez izan; era berean, aldi baterako aulki huts edo oso baterako izendatutako administratzaile apostolikoek gotzainen intsigniak erabil ditzakete, gotzainak ez izan arren, katedra eta makulua izan ezik.

Administratzaile apostolikoa duen eliza batean Eukaristia ospatzean, bere izena aipatu behar da eskaria otoitzean, gotzaina bada eta izatez eta osoki bere lanbidea garatzen badau, batez ere arlo espiritualean. Bestalde, jada gotzain hautatua duen elizbarrutia bada, azken hau fededunen otoitzean bakarrik izenda daiteke, Jaunak bere hurrengo pastoral zerbitzuan Espirituaren dohainen ugaritasuna eman diezaion, eta bere jabetzatik aurrera eukaristia otoitzean izendatzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kadunako artxidiozesia

**Kadunako artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar artxidiozesia da. 1911ko abuztuaren 24an ezarri zen Ekialdeko Nigeriako prefetura apostoliko gisa, 1929ko uztailaren 18an Iparraldeko Nigeriako prefetura apostolikoa izena hartu zuen, 1934ko apirilaren 9an Kadunako prefetura apostoliko egin zen, 1953ko ekainaren 29an elizbarruti mailara igo zen eta 1959ko uztailaren 16an artxidiozesi mailara. Artzapezpikuaren egoitza Kadunan dago. Egun artzapezpikua Matthew Man-Oso Ndagoso da.

## Ordinarioak 
### Ekialdeko Nigeriako prefektu apostolikoa 
* Osvaldo Waller (1912-1929)

### Iparraldeko Nigeriako prefektu apostolikoak 
* Francis O' Rourke (1929-1930)
* William Porter (1930-1933)

### Kadunako prefektu apostolikoak 
* Thomas P. Hughes (1934-1943)
* John MacCarthy (1943-1953)

### Kadunako apezpikua 
* John MacCarthy (1953-1959)

### Kadunako artzapezpikuak 
* John MacCarthy (1959-1975)
* Peter Yariyok Jatau (1975-2007)
* Matthew Man-Oso Ndagoso (2007-)

## Artzapezpiku lagunkidea 
* Peter Yariyok Jatau (1972-1975)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Prelatutza

**Prelatutza** aita santuak emandako eliz-dignitate katolikoa da. Ohorezkoa izan daiteke, edo jurisdikzio bat izan dezake (fededunen zati bati buruzko misio edo agindu espezifiko bat). Era berean, jurisdikzio hori lurraldekoa edo "pertsonala" (hau da, lurralde jakin bati lotuta ez dagoena) izan daiteke. Jurisdikzioa barne hartuz gero, prelatutza terminoa prelatu batek zuzendutako eliz-instituzioa ere bada.

Terminoa Erdi Aroko latinezko  hitzetik eratorria da, literalki "aurretua", "kuttuna", Elizaren dignitateko batean eratutako eliz-buru bat adierazten duena, hala nola gotzaina, artzapezpikua, abadea, etab.

Prelatuaren arketipoa gotzaina da, eta elizbarrutia da bere prelatutza. Gainerako prelatu mota guztiak, abade erregularrak eta komunitate erlijiosoetako nagusi orokorrak barne, jatorrizko eredu horretatik eratorriak dira, eta batzuetan apezpiku-intsigniak jasotzen dituzte (hala nola makulua eta abade mitradunen mitra).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kafanchango elizbarrutia

**Kafanchango elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar elizbarrutia da. 1995eko uztailaren 10ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Kafanchanen dago. Egun apezpikua Julius Yakubu Kundi da.

## Ordinarioak 
* Joseph Danlami Bagobiri (1995-2018)
* Julius Yakubu Kundi (2019-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kanoko elizbarrutia

**Kanoko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar elizbarrutia da. 1991ko martxoaren 22an ezarri zen *sui iuris* misio gisa, 1995eko abenduaren 15ean bikariotza apostoliko mailara igo zen eta 1999ko ekainaren 22an elizbarruti mailara. Apezpikuaren egoitza Kanon dago. Egun apezpikua John Namanzah Niyiring da.

## Ordinarioak 
### Kanoko *sui iuris* misioko nagusia 
* John Francis Brown (1991-1995)

### Kanoko bikario apostolikoa 
* Patrick Francis Sheehan (1996-1999)

### Kanoko apezpikuak 
* Patrick Francis Sheehan (1999-2008)
* John Namawzah Niyiring (2008-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kontagorako elizbarrutia

**Kontagorako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar elizbarrutia da. 1995eko abenduaren 15ean ezarri zen prefetura apostoliko gisa, 2002ko maiatzaren 21ean bikariotza apostoliko mailara igo zen eta 2020ko apirilaren 2an elizbarruti mailara. Apezpikuaren egoitza Kontagoran dago. Egun apezpikua Bulus Dauwa Yohanna da.

## Ordinarioak 
### Kontagorako prefektu apostolikoa 
* Timothy Joseph Carroll (1995-2002)

### Kontagorako bikario apostolikoak 
* Timothy Joseph Carroll (2002-2010)
* Bulus Dauwa Yohanna (2012-2020)

### Kontagorako apezpikua 
* Bulus Dauwa Yohanna (2020-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Katsinako elizbarrutia

**Katsinako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar elizbarrutia da. 2023ko urriaren 16an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Katsinan dago. Egun apezpikua Gerald Mamman Musa da.

## Ordinarioak 
* Gerald Mamman Musa (2023-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Minnako elizbarrutia

**Minnako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar elizbarrutia da. 1964ko azaroaren 9an ezarri zen prefetura apostoliko gisa eta 1973ko irailaren 17an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Minnan dago. Egun apezpikua Martin Igwe Uzoukwu da.

## Ordinarioak 
### Minnako prefektu apostolikoa 
* Edmund Fitzgibbon (1964-1973)

### Minnako apezpikuak 
* Christopher Shaman Abba (1973-2996)
* Martin Igwe Uzoukwu (1996-)

## Apezpiku laguntzailea 
* Luka Sylvester Gopep (2020-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sokotoko elizbarrutia

**Sokotoko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar elizbarrutia da. 1953ko ekainaren 29an ezarri zen prefetura apostoliko gisa eta 1964ko ekainaren 16an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Sokoton dago. Egun apezpikua Matthew Hassan Kukah da.

## Ordinarioak 
### Sokotoko prefektu apostolikoa 
* Edward Thaddeus Lawton (1954-1964)

### Minnako apezpikuak 
* Edward Thaddeus Lawton (1964-1966)
* Michael James Dempsey (1967-1984)
* Kevin Joseph Aje (1984-2011)
* Matthew Hassan Kukah (2011-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Kevin Joseph Aje (1982-1984)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zariako elizbarrutia

**Zariako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar elizbarrutia da. 2000ko abenduaren 5ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Zarian dago. Egun apezpikua Habila Tyiakwonaboi Daboh da.

## Ordinarioak 
* George Jonathan Dodo (2000-2022)
* Habila Tyiakwonaboi Daboh (2023-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lagosko artxidiozesia

**Lagosko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar artxidiozesia da. 1860ko abuztuaren 28an ezarri zen Dahomeyko bikariotza apostoliko gisa, 1870eko abuztuaren 24an Beningo Kostaldeko bikariotza aposolikoa izena hartu zuen, 1943ko urtarriaren 12an Lagosko bikariotza apostolikoa, eta 1950eko apirilaren 18an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Lagosen dago. Egun artzapezpikua Alfred Adewale Martins da.

## Ordinarioak 
### Beningo Kostaldeko bikario apostolikoak 
* Jean-Baptiste Chausse (1891-1894)
* Paul Pellet (1895-1902)
* Joseph-Antoine Lang (1902-1912)
* Ferdinand Terrien (1912-1929)
* François O'Rourke (1930-1938)
* Leo Hale Taylor (1939-1943)

### Lagosko bikario apostolikoa 
* Leo Hale Taylor (1943-1950)

### Lagosko artzapezpikuak 
* Leo Hale Taylor (1950-1965)
* John Kwao Amuzu Aggey (1965-1972)
* Anthony Olubunmi Okogie (1973-2012)
* Alfred Adewale Martins (2012-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* John Kwao Amuzu Aggey (1957-1965)
* Anthony Olubunmi Okogie (1972-1973)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ijebu-Odeko elizbarrutia

**Ijebu-Odeko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar elizbarrutia da. 1969ko maiatzaren 29an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Ijebu Oden dago. Egun apezpikua Francis Obafemi Adesina da.

## Ordinarioak 
* Anthony Saliu Sanusi (1969-1990)
* Albert Ayinde Fasina (1990-2019)
* Francis Obafemi Adesina (2019-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Albert Ayinde Fasina (1988-1990)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Apezpiku-aulki

[thumb|right|Erromako gotzainaren aulkia ([katedra) San Joan Laterangoaren basilikan.]]
**Apezpiku-aulkia** gotzain baten aulkia, katedra edo tronua da. Hedaduraz, horrela deitzen zaio katedrala dagoen lekuari edo hiriari, elizbarrutiko hiriburutzat hartzen denari. Elizbarruti-aulkia eta artxidiozesi-aulki terminoek esanahi bera dute, nahiz eta dagokien elizaren hierarkian jurisdikzioaren maila zehazten duten.

Hedaduraz, hitza katedrala dagoen herria edo hiria izendatzeko erabiltzen dute. Adibidez, zentzu hertsia erabiliz, Westminsterko artxidiozesiaren aulkia Ingalaterran, Westminster katedrala da, baina zentzu zabalago batean, egoitza hori bera Londres hiria da, bertan baitago katedrala. Batzuetan, termino hau erabiltzen da, oker gainera, elizbarruti osoari erreferentzia egiteko, nahiz eta honek herri edo hiri bat baino gehiagotik hedatzen den; termino zuzenek, elizbarrutiak eta artzidiozesiak, esanahi hori zehatzago betetzen dute.

Erdi Aroko apezpiku-aulkiak *civitas* nagusietan ezarri ohi ziren.

Kasu berezia da Egoitza Santua edo Aulki Santua, Erromako gotzainaren apezpiku-jurisdikzioa,  eta Eliza katolikoaren apezpiku-aulki nagusia da, bertako gobernu zentrala eratuz.

Eliza katolikoetan eta anglikanoetan erabiltzen dute gehien termino hori, nahiz eta luterotar eliza batzuetan ere erabiltzen duten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henlopen lurmuturra

**Henlopen lumuturra**, , AEBetako Delaware badiaren hegoaldean dagoen lurmutur bat da, Ozeano Atlantikoaten kostaldean eta Delaware estatuan.

Lewes udalerritik hurbil dago.

Kostaldetik haratago eta badian bi irsadargi daude, Harbor of Refuge otsasargia eta Delaware Breakwater East End itsasargia.
Delaware badia

**Delaware badia**, , AEBetako ekialdeko kostaldean dagoen badia bat da, Ozeano Atlantikoaten kostaldean eta Delaware eta New Jersey estatuen artean.

Berez, Delaware ibaiaren estuarioa da. May lurmuturra eta Henlopen lurmuturraren artean hedatzen da.
Zuzubalândia (marrazki bizidun telesaila)

***Zuzubalândia*** Brasilgo marrazki bizidun telesaila da. Mariana Caltabiano sortu zuen. Seriea ofizialki 2018ko maiatzaren 25an estreinatu zen, Boomerang katean. *Jujubalândia* (1997) kontakizunean eta izenburu berdineko haurrentzako telesailean oinarritua dago.

## Bikoiztaileak 
* Daniel Costa: Zuzu / Fast Food
* Hugo Picchi: Brigadeiro / Suspiro / Rei Apetite
* Eduardo Jardim: Laricão / Sushiroco
* Luiza Porto: Pipoca
* Bruna Guerin: Garfídea / Maria Mole
* Antoniela Canto: Bruxa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala (portugesez)
*
Cassida viridis

***Cassida viridis*** Chrysomelidae familiako kakalardoa da. Europan, Ekialde Hurbilean eta Afrika iparraldean hedaturik dago. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Taxonomia 
Lineok deskribatu zuen 1758. urtean eta *Cassida viridis* izena eman zion. Latinezko *viridis* hitzak "berdea" esan nahi du.

Hainbat sinonimo ditu:. Gainaldea kolore berde bizikoak ditu eta sabelaldea beltza. Hankak eta antenak laburrak dira kakalardoari itxura trinkoa emanez. Antena marroiak ditu.
 
## Habitata 
Zelai zabaletan eta ibai ertzetan dauden landaretako hostoetan aurkitzen da. Menda landare espezie ugari atsegin ditu (*Mentha aquatica*, *Mentha arvensis*, *Mentha longifolia*, *Mentha rotundifolia*, *Mentha suaveolens*, *Mentha verticillata*...) bai eta Lamiaceae familiako espezie ugari ere (*Galeopsis grandiflora*, *Galeopsis speciosa*, *Galeopsis tetrahit*, *Galeopsis pubescens*, *Melissa officinalis*, *Salvia glutinosa*, *Salvia officinalis*, *Salvia pratensis*, *Stachys palustris*, *Stachys recta*, *Stachys sylvatica*...).

## Bizi zikloa 
Apirila eta maiatza artean ikusten dira helduak. Arrautzak multzo txikitan hostoen azpian jartzen dituzte eta jariakin batez estaltzen dituzte. Hilabetera beldarra jaiotzen da eta hostoen azpialdeaz elikatzen hasten da. Beldarrak arantzaz josita daude. Harrapariengandik babesteko gorotzez osaturiko masa bat aterkin gisa eramaten dute.

3 estadio pasa ondoren pupa eratzen dute hostoetan. 6-15 egunetara helduak jaiotzen dira eta udazkenean elikatu ostean neguan hibernatu egiten dute.

## Iruditegia 

Irudi:Cassida viridis 03.JPG|*Cassida viridis* hosto baten ertzean.
Irudi:Cassida viridis couple.jpg|*Cassida viridis* bikotea.
Irudi:Cassida viridis (Périgné) 28042025 01.jpg|Kakalardoaren azpialde beltza.
Irudi:Grüner Schildkäfer - Larve IMG 20210628 172528.jpg|Beldarra gorotza aldean daramala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abeokutako elizbarrutia

**Abeokutako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar elizbarrutia da. 1997ko urriaren 24an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Abeokutan dago. Egun apezpikua Peter Kayode Odetoyinbo da.

## Ordinarioak 
* Alfred Adewale Martins (1997-2012)
* Peter Kayode Odetoyinbo (2014-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
René Mélédjé

**René Mélédjé** (1958ko ekainaren 5a) atleta da. Boli Kosta ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elisabeth Jerichau-Baumann

**Anna Maria Elisabeth Lisinska Jerichau-Baumann** (Varsovia, Errusiar Inperioa, 1819ko azaroaren 21a – Kopenhage, Danimarka, 1881eko uztailaren 11) poloniar-daniar margolaria izan zen. Jens Adolf Jerichau eskultorearekin ezkonduta egon zen. Bere lanik ezagunena *Madre Dinamarca* (1851) da.

## Bizitza 
Polonian jaio zen, baina 19 urterekin utzi zuen herrialdea. Alemanian denboraldi bat eman ostean, Dusseldorfeko Arte Akademian ikasi zuen eta Erroman kokatu zen 1845 urtean. Hantxe ezagutu zuen Jens Adolf Jerichau eskultore daniarra, eta harexekin ezkondu zen 1846an. Handik hiru urtera itzuli ziren beren herrialdera.

### Lan ibilbidea 
### Margolari 
Jerichau-Baumann erretratugile emankorra izan zen. 1852 urteko Johanne Louise Heibergen erretratua eta 1865eko *Daniar gudari zauritua* olio historikoa Galeria Nazionalean daude. Ipar Afrikara eta Turkiara egindako bidaietan inspiratuta, emakume eta haremen zenbait pieza orientalista ere margotu zituen.

Danimarkan ospe txikia izan zuen, eta, hain zuzen, ospe handiagoa izan zuen atzerrian, Europako hainbat hiritan erakusketak egin baitzituen.

### Idazle 
Bi biografia idatzi zituen bere emakume artista bizitzari buruz eta bere bidaiei buruz: 

* “Ungdomserindringer” (Nire gaztaroko oroitzapenak, 1874) 
* “Brogede rejsebilleder” (Bidaietako irudi askotarikoak, 1881)

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Kongernessamling.dk *Jerichau-Baumannen biografia*. 2015eko abuztuaren 7an kontsultatua.
## Kanpo estekak 
* Statens Museum fur Kunst Docuemental biográfico, 2015.08.07 kontsultatua
San Zernin (argipena)

**Done Saturdi** izenak hainbat adiera du:

* **Done Saturdi** santua **Saturdi Tolosakoa** da, nafar erromantzezko **San Cernin** eta okzitanierazko **Sant Sarnin** aldaeretatik eratorritako forma horrekin ezaguna Nafarroan, **San Saturnino** ohikoan gazteleraz.
* **Done Saturdi**, Iruñeko burgu edo auzo zaharra.
* **Done Saturdi eliza**, Iruñeko eliza, San Saturnino ere deitua. Era berean:
** **San Saturnino kalea**, ofizialki horrela izendatua euskaraz, baina santu berari buruzkoa.
* **Saint-Sernin** edo **Tolosako Done Saturdi basilika**, Okzitaniako hiriburuan.
Ikus, halaber:

* **San Saturnino (argipena)**
Inocybe subnudipes

***Inocybe subnudipes*** *Inocybaceae* familiako onddo espezie bat da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2,5 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, kanpai itxurakotik zabaldura, ertza beherantz biribildua, hasieran leuna, gero erradialki diseinatutako fibrila sortekin, amaietan ezkatatsu samarra. Kapelaren kolorea, grisetik horixka-arrera doana.

**Orriak:** Nahikoa estu, ez oso zabalak, mehetu-itsatsiak, grisaxka-hori koloretik okre argira doan kolorekoak.

**Hanka:** Zilindrikoa, nahikoa erregularra, zuria denean ia leuna, pixka bat bakarrik fibrilatua.

**Haragia:** Zuria. Usain nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Inocybe* terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen "is inós" hitzetik eta burua esan nahi duen "cybe" hitzetik dator; hau da, zuntzezko kapela. *Subnudipes* epitetoa, hanka ia leuna duelako du.

## Jangarritasuna 
Susmagarria.

### Nahasketa arriskua 
Beharrezkoa da behaketa mikroskopikoa.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Goi mendietako akuzifolioen basoetako soilguneetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Islandia, Kanariak, Europa, Errusia eta Kaukasia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jericho (misila)

**Jericho**, , erromanizatua: Yericho, 1960ko hamarkadaz geroztik Israelek garatutako misil balistiko familia bat da. Izena Bibliako Jeriko hiriari aipamen egiten dio.
Carlos Maia Pinto

**Carlos Henrique da Silva Maia Pinto** (Porto, 1866ko ekainaren 5a – Foz do Douro, 1932ko azaroaren 2a) portugaldar militar eta politikaria izan zen. Portugalgo lehen ministroa izan zen 1921eko azarotik abendura.

1892an Armadaren Eskolan graduatu zen artilleriako ofizial gisa. Portugalgo monarkiaren aurkako konjuru errepublikar askotan parte hartu zuen, egunkari errepublikarretan idatzi zuen eta kuarteletan propaganda errepublikarra zabaldu zuen.

Errepublika aldarrikatu ondoren, 1911n Batzar Konstituziogileko kide hautatu zuten eta 1914an Viana do Casteloko gobernadore izendatu zuten. Lehen Mundu Gerran parte hartu zuen, Frantziara bidalitako Portugalgo Espedizio Taldearen barruan.

Mugimendu errepublikarreko atal erradikaleneko kidea izan zen. 1921eko urriko Gau odoltsuaren ondoren, Kolonietako ministro izendatu zuten Manuel Maria Coelhoren gobernuan, baina ez zen karguaz jabetu.

Gobernu honen porrotaren ondoren, Maia Pinto lehen ministro izendatu zuten 1921eko azaroaren 5ean. Ezegonkortasun politikoak eta Gau odoltsuaren hilketen ondorioek legitimitatea kendu zioten gobernuari eta Maia Pintok dimisioa eman behar izan zuen 1921eko abenduaren 16an.

1925ean atxilotu zuten, uztailaren 25ean gobernua eraisteko ahaleginean parte hartu ondoren.
2021eko Suitzako Itzulia

**2021eko Suitzako Itzulia**, lasterketa honen 84. edizioa izan zen. Frauenfeld eta Andermatt lotu zituen, 1.025,04 kilometroko ibilbidearekin, zortzi etapatan banatua. UCI World Tour 2021eko hogeita bigarren proba izan zen.

Garailea Ineos Grenadiers taldeko Richard Carapaz ekuatoriarra izan zen.

## Talde parte-hartzaileak 
## Etapak 
## Lasterketaren garapena 
### 1. etapa 
### 2. etapa 
### 3. etapa 
### 4. etapa 
### 5. etapa 
### 6. etapa 
### 7. etapa 
### 8. etapa 
## Azken sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
### Puntukako sailkapena 
### Mendiko sailkapena 
### Gazteen sailkapena 
### Taldekako sailkapena 
## Kanpo estekak
Ganmain

'''''', Australiako udalerri bat da, Hegoaldeko Gales Berria estatuan.

2021ean 793 biztanle zituen.
San Maurizioren martirioa

***San Maurizioren martirioa***, baita ere ***San Maurizio eta Tebasko legioaren sakrifizioa***,  Grekoak 1580 inguru margotutako mihise gaineko olioa da. El Escorial monasterioan jartzeko egin zuen eta han darraio gaur egun; dena dela badira beste bi kopia eta gai berari buruzko beste lanak. Tamainua 448 x 301 zm. Sinadura eskuinean, beheko aldean, papertxo batean irakur daiteke: ''δομήνικος θεοτοκóπουλος kρες ε'ποíει*.

## Historia 
Juan Fernández de Navarrete 1579ko martxoaren 28an hil zen, El Escorialeko monasterioko egin behar zituen 32 pinturak amaitu gabe, tartean ipar-mendebaldeko kaperako aldarera San Maurizio deitua. Navarrete Toledon hil zen, eta segur aski Grecoak — horren jakitun — bere zerbitzuak Filipe II.ari eskaintzea erabaki zuen.

Lan honen enkargua 1580ko apirilaren 25ean dokumentatu zen lehen aldiz, Filipe II.ak sinatutako zedula batean; zedula El Escorialeko prioreari zuzenduta zegoen, Grekoari mihisea egiteko behar zen guztia emateko aginduz.

Toledoko bere tailerrean ia hiru urtez lan egin ondoren, Grekoak obra entregatu zuen 1582. urtearen amaieran. Filipe II.a Portugaldik itzuli zenean, 1583an, ikusi zuen koadroa. Bere kalitatea onartu bazuen ere, ez zen erregearen gustukoa izan, artistak martirioaren eszena atzean utzi eta erabakiaren eszena lehen planoan jarri zuelako. Horregatik, koadro honen ordez gai bereko beste bat jarri zen, Romulo Cincinato margolariarena.

## Gaia 
Jacopo da Varazzeren urrezko elezaharrean jasotako San Eukerioren kontakizun baten arabera, III. mendean — edo IV. mendearen hasieran — tebastar legioa Afrikatik Galietara bidali zuten Bagauden matxinada bat erreprimitzeko. Legio hori Maurizioren agindupean zegoen, eta bertako kideak kristauak ziren. Agaunumen kanpaturik zeudela, Maximiano enperadorearen agindu bat jaso zuten, erromatar jainkoei sakrifizio batzuk eskatuz. Mauriziok, bere kideekin deliberatu ondoren, agindu hori desobeditzea erabaki zuen, eta, horregatik, *decimatio'' izeneko zigorra ezarri zitzaien; zentzu bereko beste agindu batzu jaso ondoren, beste exekuzio batzuk egin ziren, azkenean legioko kide guztiak martirizatu arte.

## Kopiak 
Margolan honen bi kopiak ezagutzen dira; museo hauetan daude:
* Errumaniako Arte Museo Nazionalean.
* AEBko Houstongo Arte Ederren Museoan.

## Iruditegia 

Image:
Martirio_de_San_Mauricio_El_Greco_-_copia.jpg|Martirioa erakusteko Grekoak odola sahiestu zuen.
El_Greco_-_The_Martyrdom_of_St_Maurice_(detail)_-_WGA10438.jpg|Maurizio beste soldatu bati lasaitzen.
Martirio_de_San_Mauricio_El_Greco_W.jpg|Ezkerreko aldean, goiko partean, zeruko loria ikus daiteke.
Martirio_de_san_Mauricio_El_Greco_detalle.jpg|Maurizio eta bere kideak erabakitzen.
Altra_signatura_d'El_Greco.jpg|Grekoaren sinadura. Suge batek heltzen duen paperean dago. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hexham (Hegoaldeko Gales Berria)

**Hexham**, Australiako Newcastle hiriko auzune bat da, Hegoaldeko Gales Berria estatuan.

2021ean 1.195 biztanle zituen.
Maree Todd

**Maree Todd** Eskoziako Alderdi Nazionaleko (SNP) politikaria da, eta 2021eko maiatzetik Eskoziako Parlamentuko (MSP) kidea Caithness, Sutherland eta Ross auzoetan. Aurretik, 2016ko maiatzeko hauteskundeetatik aurrera, Highlands eta uharteetako diputatua izan zen. 2025eko ekainetik Droga eta Alkohol Politika eta Kirol ministroa da. Aurretik, Gizarte Arreta, Ongizate Mental eta Kirol ministroa izan zen 2023 eta 2025 artean, Osasun Publikoko, Emakumeen Osasun eta Kirol ministroa 2021etik 2023ra, eta Haur eta Gazte ministroa 2017tik 2021era.

## Bizitza eta hezkuntza 
Ullapooleko lehen hezkuntzako eskolan eta institutuan hezi zen. Aberdeeneko Robert Gordon Unibertsitatera joan zen, eta 1994an Farmazian Zientzietako lizentziatura lortu zuen.

## Farmaziako karrera 
Aurretik NHS Highland-eko ospitaleko farmazialari gisa lan egin zuen. MSP hautatu aurretik, Invernesseko New Craigs Psikiatriko Ospitalean lan egin zuen.

## Ibilbide politikoa 
2014an Eskoziako independentzia erreferendumean kanpaina egin ondoren bultzatu zuten politikara. 2015eko urrian, SNPren eskualdeko zerrendako hautagai nagusi izendatu zuten Highlands eta uharteetarako. Toddek Haurtzaindegi eta Lehen Urteetako ministro izendatu zuen Nicola Sturgeon lehen ministroak 2017ko azaroaren 7an.

Todd Flame shell-erako Espezie Txapelduna da, Scottish Environment LINKek zuzendutako programa baten bidez. 2021eko maiatzeko Eskoziako Parlamentuko hauteskundeetan, Todd Caithness, Sutherland eta Ross hauteskunde barrutiko diputatu hautatu zuten. 2021eko maiatzaren 19an, gobernu berrirako Osasun Publikoko, Emakumeen Osasuneko eta Kiroleko ministro izendatu zuten. Eta 2023an, Yousaf gobernurako Gizarte Arreta, Ongizate Mental eta Kiroleko ministro izendatu zuten. 

2025ean, Toddek Droga eta Alkohol Politika eta Kirol Ministro izendatu zuten. Kargu horretan, kirol zorroaren ardura mantendu zuen, droga eta alkoholaren ardura bere gain hartu zuen bitartean.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
  Eskoziako Gobernua
Sara Uribe-Etxeberria Atxurra

**Sara Uribe-Etxeberria** **Atxurra** (Zumaia, Gipuzkoa, 2005eko abuztuaren 23a) idazlea da, poeta.

## Bizitza 
Sara Zuzenbide ikasketak egiten ari da Euskal Herriko Unibertsitatean (EHU). Bestalde, 2022 urtean R.M. Azkue Literatura Sarietan, poesia arloan, lehen saria irabazi zuen. 2022 eta 2023 urteetan Urruzuno Literatur Lehiaketan poesia arloan saritua izan zen.

2025ean hemeretzi urte zituela Donostia Kultura VIII. Poesia Saria eskuratutako poeta gazteena bilakatu zen Sara Uribe-Etxebarria Atxurra. ‘Kuntzak eta kerak’ poemarioan.***I***manol Larrinaga margolari durangarrak Sararen poesia liburua irakurri ondoren sortutako margolana pozik jaso zuen idazle gazteak, baita lehiaketak duen sari ekonomikoa, 1.000 euroko sari ekonomikoa ere.*«Perspektiba saiatu naiz lantzen, emakume gazte baten begirada plazaratzen. Bizi dugun garai delikatu honetan, garrantzitsua iruditzen zait»*   Sara Uribe-Etxebarria.

## Argitalpenak 
* *Kuntzak eta kerak.* (Bale Zuria, 2025)  bi urtean zehar bizitzakoak biltzen du autoreak lan honetan,  atmosfera propioa eta «erantzunak baino, galderak» dituen lana.

## Sariak 
* 2014an Zumaiako San Telmo eskolarteko literatur lehiaketan lehen saria jaso zuen *Goxokien mundua* ipuinagatik.

* 2022an Idazle gazteen lanak saritzen dituen Resureccion Maria de Azkue lehiaketan, poesian arloan lehen saria jaso zuen.
* 2022 eta 2023an Urruzuno lehiaketan ere lehen saria jaso zuen poesian.
* 2025ean Donostia Kultura VIII. Poesia Saria lortu zuen ‘Kuntzak eta kerak’ obragatik. 

## Bestelakoak 
2025ko ekainean Donostiako Victoria Eugenia antzokiko Club aretoan ospatuko zen ‘Poesia eta pentsamendua’ errezitaldian hartu zuen parte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baipat Siripaporn

**Siripaporn Nuanthakhamjan** (thailandieraz ศิริภาพร นวนทะคำจัน‎, 1999ko maiatzaren 24a), profesionalki **Baipat** **Siripaporn** izenaz ezaguna, Thailandiako snooker jokalaria da. 2023ko Emakumezkoen Munduko Snooker Txapelketa irabazi zuen, aurreko urtean Mink Nutcharut bere herrikidea lehen txapeldun thailandiarra izan ondoren.

Waratthanun Sukritthanes herrikidearekin, 2019ko Emakumezkoen Snooker Munduko Kopa irabazi zuen. World Snooker Tour txapelketa profesional nagusian 2023-24 eta 2024-25 denboraldietan lehiatu zen, nagusiki gizonezkoak gailentzen diren kategorian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak