open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wreck-It Ralph

***Wreck-It Ralph*** 2012ko Rich Moore estatubatuar zinema zuzendarien animaziozko film komikoa da.

2018an, *Ralph Breaks the Internet* jarraipena izan zuen.

## Argumentua 
Hamarkadetan zehar, bere bideo-jokoko heroia den Fix-It-Felix Jr.-en itzalpean bizi izan da Ralph. Bere istorioko maltzurra izateaz asperturik, Ralphek arazoa bere esku hartzea erabakitzen du, eta bideo-jokoetako mundu eta belaunaldi ezberdinetan sartzen da bera era heroia izan daitekeela frogatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Germanistika

thumb|Goethe Institutua alemaniera munduan zabaltzeko institutua da.
**Germanistika** (Germanistik) alemanierazko gizarte-zientziak, hizkuntzalaritza eta literatura ikertzen duen disziplina da. Ofizialki Filologia alemaniarra edo Ikasketa alemianarrak bezala aipatzen ere bai. Ikasketa hauek egiten dituztenak germanistak dira. Germanistika filologia barruan Alemanian sortu zen, 1860. hamarkadan.

## Alemaniera 
Alemaniera 120 milioi pertsonen hizkuntza da. Komunitate nagusiak hauek dira:
* Alemania: 82,5 millones
* Austria: 8,3 millones
* Suitza: 5 milioi
* Ameriketako Estatu Batuak: 1.382.000
* Frantzia: 1.200.000
* Brasil: Milioi bat
* Errusia: 900.000
* Italia: 500.000
* Polonia: 400.000
* Luxemburgo: 300.000

## Germanista ezagunak 
* Grimm anaiak
* Carl Lachmann
* Pierre Bertaux
* Alois Haas
* Karl Pearson
* Georges Dumézil
* Edwin Gentzler
* Jean-René Ladmiral
* Rudolf Jan Slaby
* August Heinrich Hoffmann von Fallersleben

## Goethe Institut 
Goethe Institutua alemaniera eta kultura alemaniarra munduan zabaltzeko instituzioa da. Euskal Herrian egoitza Donostian du.

## Ikasketak 
Germanistika edo Filologia alemaniarra Euskal Herriko Unibertsitatean Gasteizen irakasten da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Alemanezko literatura
* Goethe Institutua

## Kanpo loturak 
* :Goethe Institutua.
* :DAAD France.
* :Espainiako Germanistikaren Elkarteak.
* :Deutscher Germanistenverband.
Esperantzara kondenatua (Gari)

***Esperantzara kondenatua***, Gari euskal musikariaren rock abesti bat da. 2007ko *izenburu berdineko diskoan* argitaratu zuen.

## Kanpo estekak 
* *Esperantzara kondenatua* abestia entzungai, Youtube.com
1972ko eguneko bolido handia

**Eguneko bolido handia** edota **US19720810**, 1972ko abuztuaren 10ean, 20:29etan Lurraren zorutik 52 kilometrora igarotako meteoroide bat izan zen. Atmosferan 101 segunduz eta 15 kilometro segunduko abiaduraz barneratu eta AEBetako Utah estatuan egun argiz ikusgai izan zenez (AEBetako 14:30etan), **1972ko eguneko bolido handia** izendapena jaso zuen. Atmosfera Kanadako Alberta estatu parean laga zuen.

AEBetako Wyoming estatuko Teton mendilerroaren gain igaro zen, eta Montana estatuko Missoula udalerritik begi bistara ikusi ahal izan zen. Egun argiz jazo zenez, jende askok ikusi, argazkiak atera eta filmatu ere egin zuten. Lur-arraseko meteoro baten barneratzea ikusi zen historiako lehen begiztapen dokumentatua izan zen. Maiz meteroide baten inoizko begiztapen hurbilenekoa izan zela aipatu ohi da, atomosfera laga ostean oraindik ere utzitako ke arrastoa ikusgai zen.

Zientzialariek meteroidea 2-8 metroko diametroa izango zuela kalkulatu zuten, auto txiki baten tamainakoa. Bere ustezko tamainuaren kontuan hartuta, 6.000 tonako pisua lukeela kalkulatu da, gainera burdinaren dentsitate berbera luke.

Lurrarekin talka egin izan balu, 0,7 eta 2 kilotoi arteko leherketa eragingo zukeela estimatu izan da, 200-500 metro diametroko kraterra eginez, alegia, tamaina erdiko hiri bat.

Aipatutako ezaugarri fisikoen ondorioz Lurraren aurka talka egin behar zukeen, baina Lur zorutik 59 kilometro eskasera zegoenean (hegazkin komertzial baten hegaldiaren garaiera bost bider), 14,7 km/seg-ko abiaduraz barneratu zela kontutaz hartuz, eta frikzioak sortutako beroa zela eta, masak su hartzen hasi eta bere forma aldatuz joan zen. Deformazio honek bere aerodinamikan eragin eta modu honetan bere ibilbidea ere aldatu egin zen, inklinazio orbitala 15ºtik 8ºra aldatuz, eta ondorioz, baita bere talka puntua ere, atmesferaren geruza dentsoenetan barneratuz zihoan heinean desbideratuz, horizontalki eta gradualki eginez azkenean berriz ere espazioan galdu zen arte. Fenomeno hau ur zoruan errebotatuz doan jaurtitako harri lauaren ibilbidearekin parekatu daiteke.

## Kanpo estekak
Esan baietz (Juan Carlos Pérez)

***Esan baietz***, Juan Carlos Pérez euskal musikariaren rock abesti bat da. 1996ko *Hau berua* diskoan argitaratu zuen.

## Kanpo estekak 
* *Esan baietz* abestia entzungai, Youtube.com
Amnistiaren dema

**Amnistiaren dema**, Anje Duhalde euskal musikariaren rock protesta abesti bat da. Doinua edo musika Anje Duhaldek konposatu zuen bitartean, hitzak Xabier Amurizak idatzi zituen.

1993ko *Zuzenean* diskoan argitaratu zuen.

## Kanpo estekak 
* *Amnistiaren dema* abestia entzungai, Youtube.com
Goizero (Anje Duhalde)

***Goizero***, Anje Duhalde euskal musikariaren rock protesta abesti bat da. 1975eko *izenburu berdineko diskoan argitaratu zuen.

## Ikus, gainera 
* *Goizero* xinglea.

## Kanpo estekak 
* *Goizero'' abestia entzungai, Youtube.com.
* "Goizero" abestiaren letra.
Hemengo ta denetako

***Hemengo ta denetako***, Anje Duhalde euskal musikariaren abesti bat da. Hitzak Anje Duhaldek idatzi arren, doinua Jackson Browne estatubatuar kantautorearen abesti batena da.

1980ko *Errobiaren hegitik* diskoan argitaratu zuen. Aldiz, 1993ko *Zuzenean* diskoan ***Hemengo*** izenburupean berrargitaratu zuen.

## Kanpo estekak 
* *Hemengo* abestia entzungai, Youtube.com
Victoria (The Kinks)

***Victoria***, The Kinks ingeles rock musika taldearen abesti bat da. 1969ko *Arthur (Or the Decline and Fall of the British Empire)* (*Arturo (Edota Britainiar Inperioaren Gainbehera eta Erortzea)*) diskoan argitaratu zuten.
Abestiak Viktoria Erresuma Batukoa erregina eta Britainiar Inperioa nagusi zen lurraldeei aipamen sarkastikoak egiten dizkie, adibidez, bere menpeko herrialdeetan jaiotzeaz bertako biztanleek zuten zorteaz, bai eta garai zaharretako Britainiar Inperioko bizimodu sanoaz ere.

## Kanpo estekak 
* *Victoria* abestia entzungai, Youtube.com
Sergio Pitol

**Sergio Pitol Deméneghi** (Puebla, 1933ko martxoaren 18a - Xalapa, 2018ko apirilaren 12a) mexikar idazle, itzulzaile eta diplomazialari izan zen. Lan egin zuen hainbat enbaxada mexikarretako agregatu kultural bezala (Paris, Varsovia, Budapest, Mosku, Praga). 2005ean Miguel de Cervantes saria jaso zuen.

## Lan nabarmenak 
* *El infierno de todos* (1964)
* *No hay tal lugar* (1967)
* *Los climas* (1966)
* *El tañido de una flauta* (1972)
* *Vals de Mefisto* (1984)
* *Domar a la divina garza* (1988)
* *La vida conyugal* (1991)
* *El arte de la fuga* (1996)
John Thornett

**John Edward Thornett** (Paddington, Sydney, 1935eko martxoaren 30a - Batemans Bay, Hegoaldeko Gales Berria, 2019ko urtarrilaren 4a) australiar errugbilaria izan zen. 37 aldiz jokatu zuen Australiarekin, haietako 16 kapitain bezala.
Coumba Gawlo

**Coumba Gawlo Seck** (Thiès, 1972ko urtarrilaren 29a- ) abeslari eta musika konposatzaile senegaldarra da.

Senegalgo Mbalax musikaren erreferenteetako bat bihurtu da, horren adierazle Youssou N'Dour ezagunaren ondoren diska gehien saltzen dituen musikaria izatea da. Nazio Batuen Goi komisarioaren amabitxia da eta bakearen aldeko eta pobreziaren aurkako kontzertuak ematen ditu Afrikan.

## Biografia 
*Gawlo* hitzak bardo edo ipuinkontalari esan nahi du fula hizkuntzan. Fatou Kiné Mbaye ama Senegalgo Orkestra Nazionalean abeslaria izan zen eta Coumbaren ahotsak jakinmina piztu zuen zazpi urte baino ez zituela. 14 urterekin ''Voix d'or du Sénégal* (Senegalgo urrezko ahotsa) lehiaketa irabazi zuen *Soweto* abestiarekin. Aitak Nelson Mandelaren omenez idatzitako abestia zen.

1990 urtean Syllart diskoetxeak fitxatu zuen eta honekin atera zuen aurreneko diskoa, *Seytane* izenekoa. Senegalen oso ezaguna bihurtu zen eta ia urtero atera zituen disko berriak. 1998an Patrick Bruel abeslari frantsesarekin *Yomalé* diskoa grabatu zuen eta Europa frankofonoan oso ezaguna bihurtu zen, Belgikan "urrezko disko bikoitza" lortuz eta Frantzian "platinozko diskoa". Hurrengo urtean *Pata Pata* atera zuen eta honek nazioarteko fama eman zion, diskoko *Pata Pata* abestia "udako abesti" bihurtu baitzen herrialde askotan. "Koras Sarietan" musika afrikarraren emakumezko onenaren saria eskuratu zuen eta 2001 urteko *Sa Líí Sa Léé* Afrika mendebaldeko artista onenaren Koras saria eskuratu zuen. Disko honetako *Bine Bine* abestiak emakume senegaldarraren sensualitateari omenaldia egiten dio.

## Aktibismoa 
1999 urtean Les Enfoirés taldean sartu zen. Talde hau frantziar jatorriko artista eta pertsona publikoen elkartea da eta Restos du Cœur ("bihotzaren jatetxeak") elkartearen onurarako abesten du. Elkarte honek klase behartsuenentzako elikagaiak eskuratzea du helburu.

2002 urtean Errefuxiatuen aldeko Nazio Batuen Goi komisarioaren amabitxi izendatu zuten ==

* *Seytane* (1990)
* *Xalis* (1991)
* *Accident* (1992)
* *Deweneti* (1994)
* *Kor Dior* (1995)
* *Aldiana* (1996)
* *Amine* (1997)
* *Yomalé* (1998)
* *Fa Fa Fa Fa Fa* (1998)
* *Pata Pata* (1999)
* *Sa Líí Sa Léé* (2001)
* *Crazy Mbalax* (2002)
* *Ma Yeur Li Nga Yor* (2002)
* *Gawlo & Diego* (2003)
* *Takussan: Live in Dakar 1 et 2* (2004) - zuzenekoa
* *Dewenëty Show* (2006)
* *Dieureudieuf* (2007)
* *Ma Djinn* (2010)
* *Kouy Feug* (2013) - bilduma
* *Sen Gawlo Yeksina* (2016)
* *Terrou Waar'' (2018)

## Sariak 
* 1986: Voix d'or du Sénégal saria
* 1995: Biddeew sariak ("izarrak"): abeslari moderno onena, ekoizpen onena eta bideoklip onena
* 1998: *Yomalé* diskoa Belgikan "urrezko disko bikoitza" izan zen eta Frantzian "platinozko diskoa".
* 1999: *Pata Pata* diskoa Frantzian "platinozko diskoa" izan zen eta izen bereko abestia "udako kantua". Musika afrikarraren emakumezko onenaren *Koras Saria* ere irabazi zuen.
* 2001: *Sa Líí Sa Léé* diskoarekin *Koras Sarietan* bi garaipen izan zituen, musika afrikarraren emakumezko onena eta Afrika mendebaldeko artista onena.

## Erreferentziak
Ama Euskal Herria

***Ama Euskal Herria***, Anje Duhalde euskal musikariaren abesti bat da. Musika Anje Duhaldek konposatu zuen eta hitzak Xalbador bertsolariarenak dira. 

1987ko *Erroz eta oroz* diskoan argitaratua izan zen. 1993ko Zuzenean diskoan ere sartu zen abesti hau, baita 2017ko Erroa diskoan ere.
Fitxategi:Anje Duhalde 001.jpg
Fitxategi:Campeonato de bertsolaris celebrado en el frontón Anoeta (4 de 17) - Fondo Marín-Kutxa Fototeka.jpg
Fitxategi:Euskara.png|Euskara

## Hitzak 
Honela hasten dira abestiaren hitzak:
: Delikatua baitut egungo sujeta,
: hasi aintzin egin dut zonbait gogoeta,
: gure arteko asko ele entzun eta,
: euskaldun agertzea ez baita josteta.

: Badakit askoz ere nukela hobea
: nehori ez agertu ene dolorea;
: odolaren mintzoa eduki gordea
: nahiko nuke, bainan ezin dut ordea

:: Ama Euskal Herriaz naiz nahigabetua,
:: uzterat doalakotz betikotz mundua,
:: bere seme-alabez abandonatua;
:: nork barka dezaguke gure bekatua?

## Beste bertsio batzuk 
Xabier Letek 2001eko Xalbador albumerako bertsio berri bat sortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Ama Euskal Herria* abestia entzungai, Youtube.com
Ghost (suediar taldea)

**Ghost**, Suediako rock talde bat da. 2006an Linköping hirian sortu zen eta Tobias Forge, Nameless Ghouls eta Papa Nihil kideek osatzen dute.

## Diskografia 
* *Opus Eponymous* (2010)
* *Infestissumam* (2013)
* *Meliora* (2015)
* *Prequelle* (2018)
* *Impera* (2022)
* *Skeletá* (2025)

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Perttoli

***Perttoli***, Errobi euskal musika taldearen abesti bat da. 1975eko *Errobi* diskoan argitaratu zuten. Gerora, taldeko Anje Duhalde abeslariak bere bakarkako ibilbidean maiz abestu izan du, bai eta 1992ko *Zuzenean* diskoan berrargitaratu ere.

## Hitzak 
## Kanpo estekak 
* *Perttoli* abestia entzungai, Youtube.com
Tulundarrak

**Tulundarrak** () turkiar jatorriko dinastia izan zen, Egipto eta Siriako eskualde handiak gobernatu zituena. 868 eta 905 artean Abbastar Kalifa-herriarekiko independenteak izan ziren. Ahmad ibn Tulun dinastiaren sortzailea izan zen.

## Tulundar emirrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Grazia (kristautasuna)

**Jainkoaren grazia** edota **grazia santua**, kristau teologian Jainkoak gizakiari Hamar Aginduak bete, bere burua salbatu edo santu bilakatzeko musutruk emandako mesede edo dohai bat da, Jainkoak arimak beregana deitzeko maitasun ekintza unilateral eta merezigabea bezala ere ulertu ohi da.

Kristau teologiaren historian zehar Bibliako ezagutzen arabera zehazten joan den kontzeptua da, bai eta gizakiaren jatorrizko bekatu aurreko egoerari buruzko eztabaiden bidez ere.

## Kanpo estekak
Kantuz (Anje Duhalde)

***Kantuz***, Anje Duhaldek egindako Poco country rock talde amerikarraren Making Love abestiaren bertsio euskaratua da. 1993ko *Zuzenean* diskoan argitaratu zuen. Aurrez, Akelarre taldean zegoela, Gau Pasa diskorako grabatu zuen 1982an.

## Kanpo estekak 
* *Anje Duhalde* abestia entzungai, Youtube.com
The Stranglers

***The Stranglers*** Ingalaterrako rock talde bat da, 1974an Surrey konderriko Guildford hirian sortua eta Jet Black, Jean-Jacques Burnel, Dave Greenfield eta Baz Warne kideek osatua; iraganean, Hugh Cornwell, Hans Wärmling, Paul Roberts eta John Ellis musikariek jardun zuten.

## Diskografia 
* *Rattus Norvegicus* (1977)
* *No More Heroes* (1977)
* *Black and White* (1978)
* *The Raven* (1979)
* *The Gospel According to the Meninblack* (1981)
* *La Folie* (1981)
* *Feline* (1983)
* *Aural Sculpture* (1984)
* *Dreamtime* (1986)
* *10* (1990)
* *Stranglers in the Night* (1992)
* *About Time* (1995)
* *Written in Red* (1997)
* *Coup de Grace* (1998)
* *Norfolk Coast* (2004)
* *Suite XVI* (2006)
* *Giants* (2012)
* *Dark Matters* (2021)

## Kantak 
* *Golden Brown*

## Kanpo estekak
The Fureys

**The Fureys**, Irlandako folk talde bat da. 1974an Dublin hiriburuan sortu zen eta irlandar ijito jatorriko Eddie, Finbar, Paul eta George Furey anaiek sortu zuten, denboran zehar Camillus Hiney, Aidan Guilfoyle eta Dominic Leech musikariak ere kide izan dira.

Denboraldi batez **The Fureys and Davey Arthur** izena ere jaso zuen.

## Diskografia 
### Ted Furey and Brendan Byrne 
* *Toss The Feathers*, Outlet, 1967

### Eddie and Finbar Furey 
* *Finbar and Eddie Furey*, Transatlantic, 1968
* *The Lonesome Boatman*, Transatlantic, 1969
* *The Dawning of the Day*, Dawn, 1972
* *Four Green Fields*, Pläne, 1972
* *A Dream in My Hand*, Intercord, 1974
* *I Live Not Where I Love*, Intercord, 1975
* *The Farewell Album*, Intercord, 1976
* ''I Know Where I'm Going*, 1976, (with Paddie Bell)
* *The Town Is Not Their Own*, HPE, 1981
* *Finbar and Eddie Furey*, Harp, 1982

### The Clancy Brothers (with Finbar and Eddie Furey) 
* *Christmas*, Columbia, 1969
* *Flowers in the Valley*, Columbia, 1970

### Finbar Furey 
* *Traditional Irish Pipe Music*, Transatlantic, 1969
* *The Irish Pipes of Finbar Furey*, Nonesuch, 1972
* *Peace & Enjoyment, Love & Pleasure* (with Brian McNeill)
* *Prince of Pipers*, Intercord, 1974
* *Sweetest Summer Rain*
* *The Finbar Furey Songbook*
* *Love Letters*, BMG, 1990
* *The Wind and the Rain*, Nora, 1997
* *Chasing Moonlight*, Hybrid, 2003
* *New York Girls*, Rough Diamond, 2003, (EP)

### Ted Furey 
* *Irish Folk Music*, Arfolk, 1972

### The Buskers 
* *Life of a Man*, Rubber Records, 1973
* *The Buskers*, Hawk, 1974

### The Fureys and Bob Stewart 
* *Tomorrow We Part*, Crescent, 1976
* *Aran: Celtic Gypsy Music*, 1999

### The Furey Family 
* *The Furey Family, Intercord*, 1977

### The Fureys and Davey Arthur 
* *Emigrant*, Polydor*, 1977
* *Morning on a Distant Shore*, Polydor, 1977
* *Banshee*, Dolby, 1978
* *The Green Fields of France*, Banshee, 1979
* *The Sound of the Fureys and Davey Arthur*, Polydor, 1980
* *When You Were Sweet Sixteen*, Banshee, 1982
* *Steal Away*, Banshee, 1983
* *In Concert*, RTÉ, 1983
* *Golden Days*, K-Tel, 1984
* *At The End of the Day*, K-Tel, 1985
* *The First Leaves of Autumn*, 1986
* *Red Rose Café/Irish Eyes/Sitting Alone*, 1987,(EP)
* *Dublin Songs*, 1988
* ''Poor Man's Dream*, 1988
* *The Scattering*, 1988
* *Alcoholidays*
* *The Best of the Fureys and Davey Arthur*, 1993

### The Fureys 
* *Wind of Change*, Shanachie, 1992
* *Claddagh Road*, 1994
* *May We All Someday Meet Again*, 1996
* *Twenty One Years On*, 1999
* *The Essential Fureys*, 2001
* *The Fureys Sing Chaplin*, 2001
* *My Father's House*, 2003
* *I Will Love You*, 2003
* *25th Anniversary Collection*, 2003
* *My Father's House*, 2005
* *The Times They Are a Changing* 2014

## Abestiak 
* *The Lonesome Boatman''

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* Facebook orrialdea
Saudiak

**Saudiak** edo **saudtarrak** (, *Āl Saʿūd*) Saudi Arabiako famili erreala da. Muhammad bin Saudren ondorengoak, urtean zehar liskarrak izan dituzte Otomandar Inperioa, Mekako xerifea eta rashidiar leinuarekin.

Saudtarren helburu historikoa Arabiako penintsula wahhabismoaren barnean batzea da. Izan ere, lotura historikoa dute sunnismoaren adar honekin: sortzailearen semeak Muhammad ibn Abd al-Wahhaben alaba 1744an ezkondu zuen.

Zaila da saudtarren familiaren kideen kopurua zehaztea, badaude 25.000 direla esaten dutenak, baina gehienek 7.000 direla diote. Horietatik 200 inguru Abdulaziz ibn Saud erregearen ondorengoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oscar Romero Montoya

**Oscar Romero Montoya** (Gasteiz,  - ) arabar motozikleta gidari profesionala da.

Dakar rallyan, 2017an aritu zen estreinakoz, eta ez zuen amaitu, orkatila hautsi baitzuen. 2018an, berriz, arantza atera zuen, eta, motoarekin arazo asko izan zituen arren, iritsi zen helmugara: 48. postuan sailkatu zen.

## Erreferentziak
Fausto Mota

**Fausto Mota** (Marco de Canaveses,  - ) portugaldar jatorriko arabar motozikleta gidari profesionala da.

Dakar rallyan, meritu handiko lana egin zuen, beti bukatu baitzuen: 54. postuan sailkatu zen 2011n; 49. enean 2017an; eta 43. enean 2018an.

## Erreferentziak
Torcuato Fernández-Miranda

**Torcuato Fernández-Miranda Hevia** (Gijón,  - Londres, ) espainiar politikari eta legelaria izan zen. Frankismoaren azken urteetan izandako paperagatik eta Juan Carlos I.aren zuzenbide politikoaren irakasle izateagatik ospetsu bilakatu zen. Historialariek Espainiako trantsizioaren estrategatzat dute. Gainera, 1973ko abenduan, ETAk Carrero Blanco erail zuenean presidente bitartekaria izan zen, Carlos Arias Navarrok kargua zin arte.

## Erreferentziak
Txoko latex

***Txoko latex***, 1990eko hamarkadaren erdialdean ETB1en aireratutako umorezko parodia panpin saio bat izan zen. Erresuma Batuko *Spitting image* saioan oinarritu zen, baina hark zuen tonu kaustiko eta ironia maila goxatuz.

Saioak garaiko euskal gizartea, politika, kultura eta kirolaren egunerokotasuneko albisteak umore tonuan jorratzen zituen. Astero aireratzen zen eta 30 minutu inguru irauten zituen.

Zuzendaria Manuel Gil zen, eta argumentuak Andu Lertxundirekin batera idazten zituen.

Panpinak Dori Nuevok zuzendutako talde batek sortzen zituen, eta Gasteizko Zirzinka antzerki konpainiako bi aktoreek panpinak mugitu eta keinuak eginarazten zizkieten.

## Pertsonaiak 
Honako garaiko euskal gizarte, politika eta kulturaren pertsonai nabarmenek beren latexko panpinak izan zituzten:
Jose Antonio Ardanza (lehendakaria), Xabier Arzalluz (EAJko politikaria), Jon Idigoras (Herri Batasunako politikaria), Karlos Garaikoetxea (Eusko Alkartasunako politikaria), Txiki Benegas eta Juan Mari Bandres (PSEeko politikariak), Mañukorta (bertsolaria), Jorge Oteiza (eskultorea), Txaro Arteaga (Emakundeko burua), Marino Lejarreta (txirrindularia), Maddalen Iriarte (Gaur egun albistegiko aurkezlea)...

Denera 15 pertsonaia izatera ailegatu zen, horietatik emakumeak 2 besterik ez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Txoko latex* saioaren 5. atala ikusgai
Astaxantina

**Astaxantina** xantofila mota bat da, kolore gorria duen pigmentu bat da.

## Izena eta iturriak 
Grekerazko *Αστακός* ("karramarro") eta *xanthos* ("horia") hitzen elkarketatik dator astaxantina izena. Ibai karramarrotik (*Astacus astacus*) isolatu zen aurrenekoz, hortik bere izena.

[250px|ezkerrera|thumb|[Flamenko (hegaztia)|Flamenko arrosa.]]

Mikroalgatan, legamiatan, izokinean, amuarrainean, izkira eta krillean ere aurkitzen da. Aipatzekoa da flamenkoek (*Phoenicopterus roseus*) duten kolore arrosa jaten duten krustazeo txikiek duten astaxantinak ematen diela.

## Funtzioak 
Ez du probitamina funtziorik, baina antioxidatzaile oso eraginkorra da, gainerako karotenoideak baino hamar aldiz indartsuagoa.

## Erabilerak 
Arrain eta krustazeoen (*Penaeus monodon*) hazkuntza industrialean hauentzako elikagai gisa erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Karotenoideak

## Kanpo estekak
Como puta por rastrojo: origen y uso de algunos dichos navarros

***Como puta por rastrojo: origen y uso de algunos dichos navarros*** 2009. urtean kaleratu zen Jose Mari Espartzaren liburua da. Liburua Mesatxeren Trilogiaren bigarren liburua izan zen. Beste biak hauek izan ziren: *Jotas heréticas de Navarra* eta *Si hay que ir al Infierno se va... pero que no acojonen*.

## Edukia 
Esparzak Jose Maria Iribarren idazlearen lana jarraituz urte askoan *La Voz de la Merindad* aldizkarian esaera asko bildu zuen. Horiek guztiak liburu honetan bildu zituen. Nahiz eta gutxi batzuk Iribarrenen obran jasota izan, gehienak ez edo Nafarroako alde horretan beste esanahi desberdinak dituzte. Esparzak esanhai horiek argitzen ditu eta, halaber, haien jatorria azaltzen saiatu zen. Guztira 165 esaera bildu zituen. Azaltzeko modua glosa estilokoa da baina beti era umoretsuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Liburuari buruzko elkarrizketa Jose Mari Espartzarekin.
* https://web.archive.org/web/20230321192129/https://datos.bne.es/edicion/a4614897.html
Biolaxantina

**Biolaxantina** xantofila mota bat da, kolore laranja duen pigmentu bat da.

## Iturria 
Alga talde guztietan agertzen da, fotosintesian hartzen baitu parte. Viola tricolor landarean aurkitu zen aurrenekoz, hortik bere izena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Karotenoideak

## Kanpo estekak
Fort Sumterko gudua

**Fort Sumterko gudua**, 1861eko apirilaren 12tik 13ra, AEBetako Hego Carolina estatuko Charleston hiritik hurbil dagoen Fort Sumter gotorlekuaren Konfederazioak burututako bonbardaketa bat izan zen. Gertakari honek Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilari hasiera eman zion.

## Gudua 
Gotorleku hau Charleston hiriaren badiaren sarbidean dago, beraz konfederatuentzat garrantzi estrategiko handiko kokalekua zen. Bonbardaketa gotorlekuan zeuden Ameriketako Estatu Batuetako Armadaren indarrak bertatik kanporatzeko asmoz burutu zen. Guduan nahiz bonbardaketan beran ez zen hildakorik egon.

Gudua jazo aurretik, konfederatuak gotorlekuan zeuden soldadu unionistekin errendizio itun bat gauzatzen saiatu ziren. Gobernu Unionista eta Konfederatuak jazotzera zihoan gatazkaren arduraduna zein izango zenari buruz eztabaidatu zuten, gatazka hau konfederatuek Hego Carolinan zituzten asmoen ondorioz sor baitziteken.

Eztabaida hauek bakea lortzeko asmoz baino oraindik zein alderi babesa emateke eta zalantzakor zeuden estatuak erakartzeko asmoz egin ziren. Alde bakoitzak arerioa erasotzaile gisa irudikatzen zuen, alegia, gerraren hastailea. Gatazka, Francis W. Pickens, Hego Carolinako gobernadorea James Buchanan, AEBetako presidente demokratarekin desados agertu zenean hasi zen, eta ondoren Jefferson Davis, Konfederazioaren presidentea eta Abraham Lincoln, AEBetako presidentearen arteko norgehiagokarekin jarraitu.

Hainbat hilabetez negoziaketa tentsoak egon ondoren, Armada Konfederatuak Fort Sumter gotorlekua bereganatu eta AEBetako Gerra Zibilari hastapena eman zitzaion, hortaz Lincoln presidenteak gerrari aurre egiteko unionisten Armada Federala mobilizatzera behartua egon zen.

## Kanpo estekak 
* Fort Sumter Monumentu Nazionala
Mesatxe

**Mesatxe** edo **Mesache** Erriberriko merindadean eta Nafarroako Erriberan oso ezaguna den pertsonaia mitikoa zen. Mesatxe pasadizu eta gertaera askoren protegonista da. Ez dago garbi noizbait bizi izan baitzen edo herriaren asmakizuna edo ahozko literaturaren pertsonaia izan ote zen.

## Etimologia 
Ziur aski izen hau okzitaniera eta aragoieratik dator. Hizkuntza horretan "mesache" gizon gaztea esan nahi du.

## Ezaugarriak 
Jose Mari Espartzaren arabera Nafarroako herri askotan elkarrizketan "Como decía Mesatxe..." esanez (Mesatxek zioen bezala...) parabola edo gertaera atsegin bat sartzeko erabiltzen da. Espartzak *Como puta por rastrojo: origen y uso de algunos dichos navarros* liburuan esaera aztertzen du eta esaten du: mundu guztia naturaltasunez Mesatxez hitz egiten du baina inork ez du ikusi edo ezagutu. Aipamena beti ironiarekin eta umorearekin lotuta dago, askotan errespeturik gabekoa. Askotan Mesatxek herri-filosofia adierazten du, praktikotasuna, burlaizea. Espartzaren arabera, askotan zentsura saihesteko modua izan da, guztiek pentsatzen dutena hirugarren baten ahoan jartzeko eta, horrela, gerta daitezkeen ondorioak ez izateko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elizabeth Warren

**Elizabeth Ann Warren** (**Elizabeth Herring** bezala jaioa; Oklahoma City, 1949ko ekainaren 22a) politikari estatubatuarra da eta zuzenbidean eta politikan espezializatutako akademikoa da. 2013ko urtarrilaren 3tik Alderdi Demokrataren senataria da Estatu Batuetako Senatuan, Massachusettsetik. 20 urte baino gehiagoz zuzenbide irakaslea izan da Harvard unibertsitatean. 2015ean analista politikoek Estatu Batuetako zentro-ezkerreko itzal handien duen lider politikoa kontsideratu zuten, Barack Obama eta Hillary Clintonekin batera. 2008ko krisiaren hurrengo urteetan desberdintasun ekonomikoari, Wall Streeten gehiegikeriari eta klase ertainaren gainbeherari buruzko diskurtsoa eraikitzea lortu zuen. 2018ko abenduan Estatu Batuetako 2020ko hauteskunde presidentzialetarako hautagaitza aurkeztu zuen. 

## Erreferentziak
Blaverismo

[thumb|eskuinera|250px|[Pankatalanismoaren aurkako pegatina blaverista.]]
**Blaverismoa** (valentzieraz: *blaverisme*) Valentziako Erkidegoan sortutako mugimendu politikoa da, erregionalista eta pankatalanismoaren aurkakoa dena. Hasieran izen mespretxuzkoa bazen ere, Valentziako Erkidegoko banderak duen lerro urdinetik (valentzieraz: *blava*) dator.

Mugimendu herriko eta heterogeneoa da, gehiengoa eskuin erregionalistan dagoena. Mugimendu populista honek valentziera eta katalanaren arteko sezesionismo linguistikoa bultzatzen du. Jarraitzaile gehienak Valentzian eta inguruko eskudeetan bizi dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antiespainolismo

[thumb|[Grafiti antiespainolista Donostian.]]
**Antiespainolismoa** () edo **hispanofobia** espainiar edo hispanoen aurkako beldur, nazka, gorroto edo diskriminazioa da. Kontrakoa hispanofilia da. Antiespainolismoaren fenomeno historikoak hiru etapa ditu: XVI. mendeko Europako elezahar beltza, XIX. mendeko Amerikako independentzia gerrak eta XX. eta XXI. mendeko immigrazio ilegalak sortutako aporafobia.

XIX. mendean Iberiar Penintsulan mugimendu antiespainolistak ere sortu ziren, batez ere, euskal abertzaletasunaren, kataluniar nazionalismoaren eta galiziar nazionalismoaren garapenean. Euskal abertzaleen artean, Espainiaren aldeko jarduera politikoa eta kulturala adierazteko erabiltzen den gaitzespen hitza *espainolismoa* da, eta honen aldekoari *espainolista* deitzen zaio.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Espainiar nazionalismoa
* Espainiartasuna

## Kanpo estekak
Frankofobia

**Frankofobia** frantziarren aurkako beldur, nazka, gorroto edo diskriminazioa da. Haren kontrakoa frankofilia da. Sentimendua hainbat herrialdetan mendeetan zehar garatu da: Ingalaterran, Ehun Urteko Gerraz geroztik; Boli Kostan, *jeunes patriotes* erakundearen gehiegikeriengatik, eta abar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Muppet Show

**The Muppet Show**, AEBetako komedia telesail bat da. 1974-1975an Jim Hensonek bi atal pilotu egin eta hark sortutako The Muppets panpin sailak antzeztu zuen. Telesaila 1976-1981 artean aireratu zen, eta Hensonez gain, Frank Oz, Jerry Nelson, Richard Hunt, Dave Goelz, Steve Whitmire, Fran Brill, Eren Ozker, Louise Gold, Kathryn Mullen, Karen Prell, Brian Muehl, Bob Payne eta John Lovelady titiriteroek panpinei bizia eman eta ahotsa ipini zieten.

## Pertsonaiak 
* **Kermit the Frog**: Jim Henson
* **Miss Piggy**: Richard Hunt eta Frank Oz
* **Fozzie Bear**: Frank Oz
* **Scooter**: Richard Hunt
* **Gonzo**: Dave Goelz
* **Rowlf the Dog**: Jim Henson
* **Dr. Bunsen Honeydew**: Dave Goelz
* **Beaker**:Richard Hunt
* **Dr. Teeth and The Electric Mayhem**
** **Dr. Teeth**: Jim Henson
** **Animal**: Frank Oz
** **Sergent Floyd Pepper**: Jerry Nelson
** **Janice**: Eren Ozker
** **Zoot**: Dave Goelz
** **Lips**: Steve Whitmire
* **Camilla the Chicken**: Jerry Nelson
* **Sam the Eagle**: Frank Oz
* **Statler and Waldorf**: Richard Hunt eta Jim Henson
* **Crazy Harry**:John Lovelady eta Jerry Nelson
* **Robin the Frog**: Jerry Nelson
* **Link Hogthrob**: Jim Henson
* **The Swedish Chef**: Jim Henson, eta eskuak Frank Oz
* **Rizzo the Rat**: Steve Whitmire
* **Lew Zealand**: Jerry Nelson
* **The Muppet Newsman**: Jim Henson
* **Sweetums**: Richard Hunt
* **Beauregard**: Dave Goelz

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Germanofobia

**Germanofobia** edo **antigermanismoa** alemaniarren aurkako beldur, nazka, gorroto edo diskriminazioa da. Bere kontrakoa Germanofilia da. Sentimendua Alemaniaren bateratzeaz geroztik garatu zuten Europan zehar, batez ere, Mundu Gerren ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anglofobia

[thumb|eskuinera|Gaucho Rivero legeari buruzko grafitia [Ushuaiako portuan.]]
**Anglofobia** ingelesen (eta hedaduraz britainiarren) aurkako beldur, nazka, gorroto edo diskriminazioa da. Bere kontrakoa Anglofilia da. Sentimendua mendeetan garatu dute herrialde ezberdinetan: Frantzian Ehun Urteko Gerraz geroztik, Irlandan Gosete Handia baino askoz aurrerago, eta abar.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Albion Zitala

## Kanpo estekak
Maison de l'Étoile d'Or

'''Maison de l'Étoile d'Or**, nederlandera **De Gulde Sterre**, euskaraz **Urrezko Izarraren Etxea''', Belgikako Brusela hirian dagoen etxe barrokoa da, Vieille Halle aux Blés plaza ospetsuan kokatuta.

## Historia 
XVIII. mendean Vieille Halle aux Blés plazan diligentzia zerbitzu bat zegoen; handik posta herrialde desberdinetara eramaten zen: Hegoaldeko Herbeheretara, Frantzia, Luxemburgo, Alemania, Suitza... Ondorioz, beste motarako zerbitzuak sortu ziren inguruan: ostatuak, posta etxeak, e.a. Denda eta etxe horien artean De Gulde Sterre edo l'Étoile d'Or zegoen. Etxe horretatik Mons, Ath, Tournai, Lille, Luxenburgo eta beste herrialdetara zihoazten diligentziak ateratzen ziren. De Gulde Sterreren eraikina zaharragoa zen, XVII. mendekoa, alegia.

Gaur egungo eraikina 1960. hamarkadan zaharberritua izan zen. Arduraduna V.G Martiny arkitektoa izan zen. 1975ko urriaren 16tik monumentua izendatua izan zen, 2043-0039 erreferentziarekin.
thumb|300px|Maison de l'Étoile d'Or.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Vieille Halle aux Blés plaza
I Love You Phillip Morris

***I Love You Phillip Morris***, euskaraz *Maite Zaitut Phillip Morris*, 2009ko John Requa eta Glenn Ficarra estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako komedia beltzezko drama film bat da. Steve McVickerren *I Love You Phillip Morris: A True Story of Life, Love, and Prison Breaks* (*Maite Zaitut Phillip Morris: Bizitza, Maitasuna eta Espetxe Ihesaldi Baten Benetako Istorioa*) liburuan eta Steven Jay Russell iruzurgilearen bizitzan oinarritua dago. Jim Carrey, Ewan McGregor, Rodrigo Santoro, Antoni Corone eta Leslie Mann aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Steven Jay Russell (Jim Carrey) familia bateko aita eredugarri eta konbentzionala izateaz nekatu denez bere bizitza gezur bat izatetik utzi behar duela erabaki eta Debbie (Leslie Mann) emazteari egia esango dio: homosexuala dela eta haurtzarotik badakiela. Orduan bizimodu nahasi bati ekingo dio, baina bere gastuak ordaindu ahal izateko espetxera eramango duten hainbat iruzur egingo ditu. Bertan, Phillip Morris (Ewan McGregor) zeldakidearekin maitasun harremana izango du. Bere maitalea beste espetxe batera lekualdatzen dutenean, Russellek hainbat alditan ihes egin eta harekin berrelkartzen saiatuko da.

## Aktoreak 
* Jim Carrey: Steven Jay Russell
* Ewan McGregor: Phillip Morris
* Rodrigo Santoro: Jimmy
* Leslie Mann: Debbie
* Antoni Corone: Lindholm
* Brennan Brown: Larry Birkheim
* Michael Showers: Gary
* Marc Macaulay: Houstongo polizia
* Annie Golden: Eudora Mixon
* Michael Mandel: Cleavon
* Phillip Morris (krediturik gabeko kameoa): Stevenen espetxealdiko abokatua

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
David Mackenzie (zuzendaria)

**David Mackenzie** (1966ko maiatzaren 10a), eskoziar zinema zuzendari, ekoizle eta gidoigile bat da, bai eta Glasgow hirian egoitza duen Sigma Films ekoiztetxearen sortzaileetako bat ere.

## Filmografia 
### Filmak 
### Film laburrak 
* *Dirty Diamonds* (1994)
* *California Sunshine* (1997)
* *Somersault* (2000)
* ''Marcie's Dowry'' (2000)

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Outlaw King

**Outlaw King** (euskaraz *Legezkanpoko Errege*), 2018ko David Mackenzie eskoziar zinema zuzendariak zuzendutako historia, ekintza eta drama film bat da. Chris Pine, Aaron Taylor-Johnson, Florence Pugh, Billy Howle, Tony Curran, Callan Mulvey, Stephen Dillane eta Alan Cooney aktoreek antzeztu zuten.

2018ko irailaren 6an Torontoko Zinemaldian estreinatu zen.

## Argumentua 
1304, Eskoziako Erresuma. Ingelesek William Wallace exekutatu ondoren, Robert de Brucek (Chris Pine) eskoziar koroa bereganatu eta eskoziar matxinoak Eduardo I.a Ingalaterrakoa (Stephen Dillane) eta haren seme ahula Eduardo, Galesko printzea (Billy Howle) buru duen munduko gudaroste indartsuena den ingeles armadari aurre egin beharko diote.

## Aktoreak 
* Chris Pine: Robert de Bruce
* Aaron Taylor-Johnson: James Douglas, Douglaksko jauna
* Florence Pugh: Elisabet de Burgh
* Billy Howle: Eduardo II.a Ingalaterrakoa
* Tony Curran: Angus MacDonald
* Lorne MacFadyen: Nigel Bruce
* Alastair Mackenzie: Lord Atholl
* James Cosmo: Robert de Brus, Annandaleko 6. jauna
* Callan Mulvey: Joan III.a Comyn, Badenocheko jauna
* Paul Blair as Lamberton artzapezpikua
* Stephen Dillane: Eduardo I.a Ingalaterrakoa
* Steven Cree: Christopher Seton
* Sam Spruell: Aymer de Valence, Pembrokeko 2. kondea
* Rebecca Robin: Margaret Frantziakoa, Ingalaterrako erregina
* Stewart Brown: Ginger.
* Jamie Maclachlan: Roger De Mowbray
* Benny Young: Sir Simon Fraser
* Clive Russell: Lord MacKinnon Skyekoa
* Josie O'Brien: Marjorie Bruce

## Kanpo estekak 
* Webgunea 
* IMDBko fitxa irakurgai
A-Malas

**A-Malas** Gasteizen sorturiko streetpunk musika taldea da.

Euskaraz eta gaztelaniaz abesten dute eta dagoeneko bi maketa atera dituzte.

## Diskografia 
* *Itxura txarra* (2017)
* *Garai iluna* (2018)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bandcamp gunea
We Need to Talk About Kevin (filma)

***We Need to Talk About Kevin*** (), 2011ko Lynne Ramsay eskoziar zinema zuzendariak zuzendutako thriller psikologiko eta drama film bat da. Lionel Shriver estatubatuar kazetariaren izenburu berdineko eleberrian oinarritua dago. Tilda Swinton, John C. Reilly eta Ezra Miller aktoreek antzeztu zuten.

2011ko Cannesko Zinemaldian estreinatu zuten.

## Sinopsia 
Eva (Tilda Swinton) lanbidez bidai giden idazlea eta argitaratzailea eta bere buruarekin gustura bizi den emakumea da. Duela lau urtetatik Franklin (John C. Reilly) iragarki argazkilariarekin ezkondua dago. Ia berrogei urte eta zalantza ugari dituela, haur bat izatea du. Honela Kevin jaioko da. Baina hasieratik zailtasunak agertuko dira...

## Aktoreak 
* Tilda Swinton: Eva Khatchadourian
* John C. Reilly: Franklin Plaskett
* Ezra Miller: Kevin Khatchadourian
** Jasper Newell: Kevin gaztea
** Rocky Duer: Kevin haurra
* Ashley Gerasimovich: Celia Khatchadourian
* Siobhan Fallon Hogan: Wanda
* Alex Manette: Colin

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Kantaxantina

**Kantaxantina** xantofila mota bat da, kolore morea duen pigmentu bat da.

## Izena eta iturriak 
Zizahori (*Cantharellus cibarius*) onddotik isolatu zen aurrenekoz, hortik izena. Ordutik beste hainbat izaki bizidunetan aurkitu da, bakterio, alga berde, krustazeo, eta bioakumulazioaren eraginez arrain eta hegaztietan ere bai.

## Funtzioak 
Kantaxantina antioxidatzaile oso eraginkorra da animalien ehunetan.

## Erabilerak 
Azala belzteko produktuetan erabili izan da baina begiko kristalinoaren retinopatia kasu batzuk agertu izan dira.

Izokin eta amuarrain haztegietan elikagai gisa erabiltzen da.

[250px|ezkerrera|thumb|[Zizahoria.]]

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Karotenoideak

## Kanpo estekak
Röstigraben

[thumb|upright=1.7|[Suitzako hizkuntz eremuen mapa: frantses hiztunen eremua (berdea) eta aleman hiztunen eremua (laranja), tartean biak banatuz Röstigraben lerroa edo muga imaginarioa dago.]]
**Röstigraben** eta Suitzako alemanez **Röschtigraben** (literalki *Rösti hobia*), Suitzako aleman eta frantses hiztunen eremuak elkarbanatzen dituen lerroa deitzeko umorezko izendapena da, Rösti alemaniar hiztunen eremuko usadiozko suitzar plater bat baita. Italiera hiztunen eremua den Ticino kantonamendua gainontzeko Suitzatik banatzen duen lerroa deitzeko **Polentagraben** izendapena ere badago. Politika eta kultura arloetan serioski ere erabiltzen den izendapena bada, ezberdintasun politiko eta kulturalak ere adierazten baiditu.

Lehenbiziko aldiz Lehen Mundu Gerra garaian agertu zen, Suitza neutrala Alemaniar Inperioa eta Frantziar Errepublikaren artean kokatua zegoenean. Dena den, XXI. mendeko komunikabideen hobekuntza eta aurrerapenaren ondorioz lerroa lusotuz eta bere garrantzia galtzen doa.

Lerro honen ibilbidearen zati handi bat Saane ibaiak adierazten du.

Bitxikeria gisa, lerro hau erditik igarotzen den suitzar hiriak badaude, tartean Friburgo, Biel/Bienne eta Sierre, maiz lerroa kale edo erreka batek bakarrik adierazten du, hauen alde banatara hizkuntza bat edo beste nagusi delarik, adibidez, Euskal Herrian Bidasoaren bazter banatan aurrez-aurre dauden Irungo Behobia (gaztelania) eta Urruñako Pausu/Behobia (frantsesa) auzoetan bezala.

## Kanpo estekak
Putzu artesiar

thumb|280px|Putzu artesiar baten diagrama
**Putzu artesiarra** ura lurrazalera berez ateratzen den putzu mota da, ur geruza putzuaren zuloa baino gorago izatearen ondorioz.

## Erreferentziak 
,

## Kanpo estekak
Bakezaleak (Anje Duhalde)

***Bakezaleak***, Anje Duhalde euskal musikariaren rock protesta abesti bat da. Musika Anje Duhaldek konposatu zuen eta hitzak Xabier Amurizak idatzi. 1992ko *izenburu berdineko diskoan* argitaratu zuen.

## Kanpo estekak 
* *Bakezaleak* abestia entzungai, Youtube.com
Antiestatubatuar sentimendu

[eskuinera|200px|thumb|Bi manifestari [Iranen Ameriketako Estatu Batuetako bandera hautsiz.]]
**Antiestatubatuar sentimendua** Ameriketako Estatu Batuetako Gobernuaren eta haren kanpo politikaren aurkako sentimendua da; edo, oro har, estatubatuar guztien aurkako sentimendua.

Sentimendua oso hedatuta dago Errusian, Ekialde Hurbilean, Kuban, Venezuelan eta Ipar Korean; urria da, ordea, Vietnamen, Israelen, Filipinetan, Hego Korean eta Ekialdeko Europako zenbait herrialdetan. Mendebaldeko Europan, antiestatubatuar sentimendua oso errotuta dago Frantzian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joanes de Quirno

thumb|260px|Joanes de Quirno eta Joana Dunatek Dantxarian eraiki zuten lehen etxeko leiho baten azpian ageri den 1733ko oroitarria.|alt=

**Joanes de Quirno** -*Joannes de Quirno*- (Ainhoa-?) XVIII. mendeko euskal baleazale eta dantzariari zor zaio, bere emaztea zen Joana Dunaterekin batera, egun mugaren bi aldetan aurkitzen diren Dantxaria (Lapurdi) eta Dantxarinea (Nafarroa), Ainhoa eta Urdazubiko, hurrenez hurreneko, auzoen izena.

Joanesek bale arpoilari gisa diru puska bat bildu zuen eta 1733an eta bere emazte Joana Dunaterekin lur batzuk erosi zituen Ainhoan, Lapurdi eta Nafarroaren arteko muga-mugan. Hiru etxe eraiki zituzten bertan eta Dantcharinea izena eman zieten.

Hiru etxe horien inguruan beste batzuk eraiki ziren gerora, gaur egun Lapurdiko Dantxaria eta Nafarroan kokatzen den Dantxarinea gunea osatuz.

Joanes de Quirno izeneko bat (Joanes ttipia izenez ere ezagutua) 1662an Ainhoako herriko biztanle berrien erroldan ageri da.

Joanes de Quirno bale arrapakaria izateaz gain dantzari aparta ere izan omen zen. Izan ere, 1700. urtean Anjouko dukea zen Felipek (Felipe V. Borboikoa, gerora) Espainiako errege izendapena onartu eta 1701eko urtarrilean Frantziatik Espainiarako bidean zihoalarik, Euskal Herrian, Donibane Lohitzunen, hiru egunez atseden hartu zuen, bertako herritarrek omenaldia egin nahi izan zioten eta hainbat dantza eskaini zizkioten hiru egun horietan (urtarrilaren 19tik eta 22ra bitartean). Dantza horietan parte hartu zuenetako bat dugu Joanes de Quirno. Errege izendatu berriari eskainitako dantzetan nabarmendu zen Joanes eta Felipek dantzari hura nor ote zen galdetu zuen. Dantzari bikaina omen zena, errege berriaren galdearen ostean oraino gehiago famatu zen.

## Familia 
Joanes eta Joanak Guillermo Quirno Dunate (1736-1828) izeneko ume bat izan zuten, 1748an Zugarramurdin jaiotako Maria Angela Echeandia Aincibururekin ezkonduko zena. Quirno familiaren arrastoak Argentinan barna barreiatzen dira orduz geroztik, eta bere ondorengoen artean Argentinako klase politikoko pertsonai ugari aurkitzen ditugu, hala nola Norberto Quirno Costa (1844-1915) abokatu, diputatu, ministro eta Argentinako lehendakariorde masoia, Pablo Quirno Magrane egungo Argentinako Banku zentraleko zuzendaria, bere semea den Pablo Quirno Dates Argentinako gobernuko finantza idazkari ordea, Avelino Quirno Ugarte, edota Avelino Quirno Lavalle, azken honen aita eta *Partido Conservador Popular* alderdi politikoko sortzaileetako bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://dantzan.eus/albisteak/ioannes-de-quirnos-en-herria-dantxarinea
* http://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/dantxarinea/ar-27633/
* https://web.archive.org/web/20190105145426/http://www.turismozugarramurdi.com/seccion/xareta_ainhoa/
* *Ainhoa. Histoire d´un village basque,* Martin Elso, ELKAR 2013. ISBN: 978-84-15337-96-6
Errusofobia

[eskuinera|200px|thumb|[Pragako Komunismoaren Museoaren afixa.]]
**Errusofobia** errusiarren aurkako beldur, nazka, gorroto edo diskriminazioa da. Estereotipo eta klixe hauek Gerra Hotzean sortu zituzten, batez ere Sobietar Batasunaren aurka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baldassarre Negroni

**Baldassarre Negroni** (1877ko urtarrilaren 21a - 1948ko uztailaren 18a) italiar zinema-zuzendari eta gidoigilea izan zen. 89 film zuzendu zituen 1912 eta 1936 artean, tartean 1932an Vittorio De Sicak antzeztu zuen *Due cuori felici*

## Filmografia 
### Zinema mutua 
* *Idillio tragico* (1912)
* *Tragico amore*, laburmetraia (1912)
* *Tutto si accomoda*, laburmetraia (1912)
* *Beatrice Cenci* (1913)
* *Tramonto* (1913)
* ''L'ultima carta* (1913)
* *La maestrina* (1913)
* *L'Histoire d'un Pierrot* (1914)
* *L'ereditiera* (1914)
* *La danza dei milioni* (1914)
* *L'amazzone mascherata* (1914)
* *Marcella* (1915)
* *Rugiada di sangue* (1915)
* *La signora delle camelie* (1915)
* *L'aigrette* (1917)
* *La locanda delle ombre*, insieme a Ivo Illuminati (1923)
* *Beatrice Cenci* (1926)
* *Il vetturale del Moncenisio* (1927)
* *Gli ultimi zar* (1928)
* *Giuditta e Oloferne* (1929)

### Soinudun zinema 
* *Due cuori felici* (1932)
* *L'ambasciatore'' (1936)
Zeaxantina

**Zeaxantina** xantofila mota bat da, naturan agertzen den karotenoide alkohol ugarienetako bat. Luteinaren isomeroa da.

## Izena eta iturriak 
Artoan (*Zea mays*) aurkitu zenez honen izena hartzen du. Artotan baino kontzentrazio handiagotan hosto berdeko barazkietan aurkitzen da ordea; azatan, zerbatan, ziazerbatan... Animaliek ekoiztu ezin dutenez dietan bidez hartzen dute eta bioakumulazioz agertzen da arrautza gorringotan adibidez.

Hona hemen zeaxantina gehien duten elikagaiak.

## Funtzioa 
Begi barneko erretinan badugu *macula lutea* deritzon orbain hori bat. Horrek detaileetan erreparatzeko gaitasuna ematen digu, besteak beste irakurri ahal izateko edo pertsonen aurpegiak desberdintzeko. Bertan aurkitzen dira luteina eta zeaxantina.

Antioxidatzaile eraginkorra da eta *macula lutea* horren endekapena ekiditen du, begi-lausoa garatzea oztopatzen du beteak beste.

## Erabilerak 
* Elikagaien koloratzailea da. Afrikako marigold (*Tagetes erecta*) landaretik ateratzen da industrialki ekoizteko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Karotenoideak

## Kanpo estekak
Ander González

**Ander González Gómez** (Donostia, ) gipuzkoar sukaldaria eta telebista aurkezlea da.

Familiaren 'Astelena' jatetxeko sukaldean hasi zen lan egiten. Gero, Luis Irizarren Eskolan ikasi zuen. Basque Culinary Centerrean irakaslea izan da.

Telebistan ETB 2an lan egin du, *No es país para sosos* *Historias a bocados* saioetan.

## Erreferentziak
Rebellion (telesail laburra)

**Rebellion** (euskaraz *Matxinada*), 2016ko Irlandako telesail labur bat da. RTÉek ekoitzia 1916ko Pazko matxinadaren inguruko gertaerei buruzkoa da. Minisailak jarraipen bat izan zuen 2019an, *Resistance* izenekoa.

## Aktoreak 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Errodoxantina

**Errodoxantina** xantofila mota bat da, kolore morea duen pigmentua da.

## Izena 
Aintzin grekerazko ῥόδον *rhodon* hitzak arrosa esan nahi du.

## Iturriak 
Kopuru txikitan aurkitzen da bizidunetan, adibidez haginean (*Taxus baccata*) edo hainbat hegaztiren lumatan.

## Erabilerak 
Elikagaien koloratzaile gisa erabiltzen da Australia eta Zeelanda Berrian, baina Europar Batasunean eta Estatu Batuetan debekaturik dago.

## Erreferentziak 
[250px|ezkerrera|thumb|[Hagin (zuhaitza)|Hagina.]]

## Ikus, gainera 
* Karotenoideak

## Kanpo estekak
Kriptoxantina

**Kantaxantina** xantofila mota bat da, kolore gorria duen pigmentu bat da.

## Iturriak 
*Physalis* generoko loreen petaloetan aurkitzen da, bai eta hainbat barazki eta fruitutan ere, hala nola, meloia, mertxika, nektarina, sagarra, artoa, papaia, guaiaba eta laranjatan. Landare ehunen kolore laranja biziaren arduradunetako bat da. Arrautza gorringoan eta gurinean ere aurkitzen da.

:

## Funtzioak 
Kantaxantinak A probitamina izaera du, hau da, bitan zatitu eta erretinola (A bitamina) sortzen da. Bestalde antioxidatzaile oso eraginkorra da eta erradikal askeek ADNari eragindako kalteen konponketa estimulatzen du.

## Erabilerak 
Elikagaien koloratzaile gisa erabiltzen da Australia eta Zeelanda Berrian, baina Europar Batasunean eta Estatu Batuetan debekaturik dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Karotenoideak

## Kanpo estekak
Neoxantina

**Neoxantina** xantofila mota bat da, hosto berdeko barazkietan ugarien aurkitzen dena, ziazerbatan esate baterako.

[250px|ezkerrera|thumb|[Ziazerbatan oso ugaria da.]]
## Garrantzi biologikoa 
Azido abszisiko izeneko landareen hrmonaren sintesian bitartekaria da. Era berean neoxantina biolaxantinatik sortzen da.

Bestetik fotooxidazio estresa arintzen laguntzen du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Karotenoideak

## Kanpo estekak
Kristian II.a Danimarkakoa

**Kristian II.a** (Nyborg,  - Kalundborg, ) Danimarkako eta Norvegiako (1513-1523) eta Suediako erregea (1520- 1521) izan zen.

Suedia konkistatu zuen baina Gustavo Vasaren matxinadan galdu zuen. Danimarkako aginpidetik kendu eta Frederiko I.ak espetxeratu zuen 1531n.

## Erreferentziak
San Antonioren tentazioa (Michelangelo)

**San Antonioren tentazioa** edota **San Antonioren tormentua**, 1487-1488 artean Michelangelo Buonarroti italiarrak margotutako taula gaineko tenpera eta olio-pintura bat da. Martin Schongauer alsaziarrak 12-13 urterekin grabatu gisa kopiatu zuen.

Margolanak San Anton basamortuan eta deabruen tentazioei aurre eginez irudikatzen du.

Gaur egun, AEBetako Fort Worth hiriko Kimbell Arte Museoan ikusgai dago.

## Kanpo estekak
Kristian III.a Danimarkakoa

**Kristian III.a** (Schleswig,  - Kolding, ) Danimarkako eta Norvegiako (1534-1559) erregea izan zen.

Protestantismoa ezarri zuen erreinuko erlijio ofizial gisa.

## Erreferentziak
Kristian V.a Danimarkakoa

**Kristian V.a** (Flensburg,  - Kopenhage, ) Danimarkako eta Norvegiako (1670-1699) erregea izan zen.

Luis XIV.a Frantziako erregearen eta Suediaren kontra borroka egin zuen.

## Erreferentziak
Kristian VI.a Danimarkakoa

**Kristian VI.a** (Kopenhage,  - Hørsholm, ) Danimarkako eta Norvegiako (1730-1746) erregea izan zen.

Frederiko IV.aren semea zen. Haren agintaldian merkataritzak aurrerapen handia izan zuen.

## Erreferentziak
Kristian VII.a Danimarkakoa

**Kristian VII.a** (Kopenhage,  - Rendsburg, ) Danimarkako eta Norvegiako (1766-1808) erregea izan zen.

Frederiko V.aren semea zen. Burua nahastua zuela eta ministroen eskuetan utzi zuen gobernua, 1784an haren semeak erregeordetzan hartu zuen arte.

## Erreferentziak