open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Marifé Arroyo

**Marifé Arroyo**, ***La Mestra*** izenez ezaguna (La Font de la Figuera, Valentzia, 1946ko azaroaren 17a) irakasle aitzindaria valentziera ikastetxeetan sartzen eta eredu aurrerakoia erabiltzen 1980ko hamarkadan Barxeko eskolan. 2007an, Carulla Fundazioaren "Premi Jaume I d'Acció Ciutadana" saria jaso zuen, valentziera eskola publikoan sartzeko konpromiso pedagogikoagatik.

## Ibilbidea 
Salamancako etorkin gaztelarren alaba, Arroyo 1960ko hamarkadako Berrikuntza Pedagogikoaren Mugimenduarekin lotu zen. 1974an valentziera eskola publikoan sartu zuen lehen pertsonetako bat izan zen. Eskola herrikoi, demokratiko eta valentziararen alde egin zuen, eta, horren ondorioz, errepresaliatu eta kanporatu egin zuten Barxeko eskolatik, eta Gandiako Roís de Corella ikastetxera joan behar izan zuen, han zuzendari izatera heldu zen.Bere borroka zela eta, Arroyo ikastetxeetan valentziera ezartzeko erabakia hartu zuten irakasleen belaunaldi baten ikur bihurtu zen.

1972an, Josep Piera idazle eta itzultzailearekin ezkondu zen. 1992an *Trapatroles*, *lecturas para la educación primaria* liburuaren argitalpenean parte hartu zuen. 30 urte baino gehiagoko konpromiso pedagogikoa, linguistikoa eta herrikoa izan ondoren, 2007an erretiratu zen.

## Aintzatespenak 
* Víctor Gómez Labrado idazleak Arroyo *La Mestra* nobelaren protagonista bihurtu zuen, Barxeko valentzierako irakasle baten lana kontatzen duena.Lana 1995ean argitaratu zen eta etengabe berrargitaratu da.

* 2007an, Arroyok Premi Jaume I d'Acció Ciutadana saria jaso zuen. Carulla Fundazioaren eskutik, eskola publikoan valentziera sartzeko konpromiso pedagogikoagatik. Sarien edizio horretan, Daniela Grau, Ipar Kataluniako hizkuntzaren eta kulturaren defendatzailea, eta Joan Francesc López Casasnovas, Menorcako kataluniar hizkuntza eta literaturaren ikaslea ere omendu zituzten.

* 2017an, Valentziako ZOO musika-taldeak Arroyo omendu zuen "*La Mestra*" abestiarekin. Gainera, Kantu-letra horrek Cerverí XXIII. saria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Labrado, Víctor.' *La Mestra*.  Edicions Bromera, 2010, 296. or. ISBN 9788498246834.

## Kategoria
Madeleine Memb

**Madeleine Memb** (Nitoukou, 1957ko uztailaren 14a) kamerundar kazetari, irrati ekoizle eta emakumeen eskubideen aldeko ekintzailea da. 

## Bizitza 
1992an hasi zen kazetari lanetan Kamerungo telebista eta irrati kate nazionalean. Emakumeen inguruko erreportajeak sartu zituen bere programetan eta *Au nom de la femme* irratsaioa sortu zuen. 

Emakumeen genitalen mutilazioa kriminalizatzearen alde egiten du Kamerunen, non prebalentzia tasa %1,04 ingurukoa den. 2006az geroztik, emakumeen genitalen mutilazioaren aurkako proiektu bat zuzentzen du.

Desabantailarik handiena duten jende taldeentzako ekimenak zuzentzen ditu, giza eskubideekin, ingurumenarekin eta janariaren segurtasunarekin lotutako gaietan arreta jarriz, IAWRT eta Medias Women of Peace erakundeen bitartez.

Horrez gain, bakearen alde egiten du Afrikako Erdialdeko Ekonomia eta Diru Komunitatean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luz Cristina López

**Luz Cristina López Trejos** (Manizales, 1976ko martxoaren 20a) kolonbiar irakasle eta politikaria da. 2024ko martxoaren 5az geroztik, Kolonbiako Kirol Ministroa da Gustavo Petroren gobernuan.

## Bizitza 
Gorputz Hezkuntzan, Aisialdian eta Kiroletan lizentziatu zen eta Pedagogia Aktiboan eta Giza Garapenean masterra egin zuen.

San Tomas unibertsitateko Kultura Fisikoko Fakultateko dekanoa izan zen.

Hamarkada bat baino gehiago eman zuen kirol elkarteetan, olinpiko zein paralinpikoetan. Aldi berean, irakasle lanetan aritu zen Ikaskuntza Zerbitzu Nazionala eta San Tomas unibertsitatea bezalako erakundeetan. 

2015etik Kolonbiako Batzorde Paralinpikoan lan egin zuen. 2023ko Gazte Joko Paranazionaletako zuzendari operatibo izan zen. Akademia Olinpikoko zuzendari exekutibo eta Kolonbiako Batzorde Olinpikoko zuzendari akademiko ere izan zen.

2024ko otsailean, Gustavo Petro presidenteak kirol ministro izendatu zuen, Astrid Rodriguezen dimisioaren ostean. 2024ko martxoaren 5ean hartu zuen kargua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Europa Europa

***Europa*** ***Europa*** (, lit., "Gazteria Hitleriarretako Salomon") drama historikoa da, Agnieszka Hollandek zuzendutako 1990eko filma. Aktore protagonistak dira Marco Hofschneider, Julie Delpy, Hanns Zischler eta André Wilms dira. 

CCC Film enpresa alemanaren eta Frantzia eta Poloniako enpresen arteko nazioarteko koprodukzioa izan zen filma. Golden Globe saria irabazi zuen Atzerriko Hizkuntzako film onenaren kateforian, eta 1992an  Onenaren Oscarrerako izendapena jaso zuen, irabazi gabe azkenean.

## Sinopsia 
Solomon Perelen 1989ko autobiografia du oinarri filmak, askatasun dexente hartuta egokitzapenean. Holokaustotik ihes egin zuen mutiko judua izan zen Solomon, nazi gisa mozorrotu zen eta Hitleriar Gazterian tokia aurkitu zuen paradoxikoki. Perel bera, laburki, pertsonalki agertzen da filmaren amaieran. Filmaren izenburua Bigarren Mundu Gerrako Europa kontinentalaren banaketari buruzkoa da;leialtasunak, identitateak eta fronte-lerroak etengabe aldatzen ziren testuinguru bat.

## Kanpo estekak
Armeniera klasiko

**Armeniera klasikoa** () armenieraren forma zaharrena da. V. mendearen hasieran idatzi zuten lehen aldiz, eta ordutik XVIII. mendera arteko armenierazko literatura guztia armeniera klasikoan dago. Jatorriz antzinako grezieraz, persieraz, hebreeraz, asirieraz eta latinez idatzitako eskuizkribu asko armenierara itzulita bakarrik irauten dira.

Armeniera klasikoak Armeniako Eliza Apostolikoaren eta Armeniako Eliza Katolikoaren liturgia-hizkuntza izaten jarraitzen du, eta, askotan, Bibliako, estamentu-arteko eta patristikako adituek testu-ikerketei eskainitako hizkuntza ikasten dute. Armeniera klasikoa aitzinindoeuropera berreraikitzeko ere garrantzitsua da.

## Fonologia 
### Bokalak 
Zazpi monoftongo ditu: 
*  (ա),  (ի),  (ը),  edo *e* irekia (ե),  edo *e* itxia (է),  (ո) eta  (ու) (hurrenez hurren *a*, *i*, *ə*, *e*, *ē*, *o*, eta *u* transkribatuak). *u* transkribaturiko bokalarentzat *ow* (ու) armeniar hizkia erabiltzen badute ere, ez da diptongo bat.

Gainera, sei diptongo ere badaude:
* *ay* (այ), *aw* (աւ, gero օ), *ea* (եա), *ew* (եւ), *iw* (իւ), *oy* (ոյ).

### Kontsonanteak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Salomé Saqué

**Salomé Saqué** (Lagny-sur-Marne, 1995eko maiatzaren 10a) frantziar kazetari eta idazlea da, batez ere klima aldaketaren, gazteriaren eta genero-desparekotasunaren gaiak jorratzen dituena.

## Bizitza 
Hiru seme-alabetatik zaharrena, Sena eta Marne departamenduan jaio zen. Salomé jaio eta gero, gurasoek Île-de-France uztea erabaki zuten, beraz, Ardèchen hazi zen. Aubenasko barnetegi batean ikasi zuen.

Baxoa gainditu ondoren, historia eta geografia ikasi zituen Lyongo Édouard Herriot lizeoan. Gero Lumière University Lyon 2n sartu zen zientzia politikoak eta ingelesa ikasteko. Podemos alderdia interesatu zitzaion, eta Madrilgo Unibertsitate Konplutenseko Erasmus programan parte hartu zuen. Geroztik *Blast* webgunean, LCP, Arte eta France 5 telebista kateetan.

## Lanak 
* *Sois jeune et tais-toi: Réponse à ceux qui critiquent la jeunesse* (2023)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kontsonante dardarraniztun

Fonetikan, **dardarraniztuna** soinu segmental kontsonantikoa da, organo artikulatzailearen eta artikulazio-toki edo -puntu baten arteko bibrazio anizkoitzen bidez (2 edo 3, normalean) sortua. Euskarak dardarraniztun hobikaria -- erabiltzen du *txaku**rr**a* hitzean, eta paristar frantsesak, berriz, ia beti bokalen artean dardarraniztun ubularrak -- anitz erabiltzen ditu.

Dardarraniztunak "dardarkari" sinpleetatik oso ezberdinak dira, berez dardarkariak ez direnak. Lehenengoetan, bibrazio errepikatua dago; bigarrenetan, berriz, artikulagailuaren kolpekatze bakarra artikulazio-puntuan. "Dardarkari" sinpleetan artikuladoreak behin jotzen du artikulazio-puntua, eta benetako dardarraniztun batean, berriz, organo artikulatzailea posizioan mantentzen da, eta, neurri batean, aire-korrontearen Venturi efektuak eragiten du behin eta berriz bibrazioa. Normalean, dardarraniztun bat 2 edo 3 kolpekada edo aldi izaten dira, baina 5 ere izan ditzake dardarraniztun oso luzeentzat, eta batzuetan gehiago geminatuen kasuan, edo ahoskera enfatikoan. Hauek dira Nazioarteko Alfabeto Fonetikoan zeinu bereizgarria duten dardarraniztunak:

*  - dardarraniztun hobikaria
*  - dardarraniztun ezpainbikaria
*  - dardarraniztun ubularra

Dardarraniztun ezpainbikaria - - nahiko arraroa edo ezohikoa da munduko hizkuntzetan; dardarraniztun hobikaria- -, berriz, askoz ere ohikoagoa da. Azken horren antzeko beste bi soinu mota ere badaude, zeinu propiorik ez dutenak, hala nola dardarraniztun horzkaria- - (r) eta hobiatzekoa --. Afrikanista batzuen arabera, toda hizkuntzak benetako dardarraniztun erretroflexu bat du,  transkribatua (hau da, dardarraniztun erretroflexu soilaren zeinu berarekin), nahiz eta NAFek soinu hori transkribatzeko modu ez hain anbiguoan-  - transkribatzeko gai izan, segmentu horren hasiera baino ez baita erretroflexua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Armeniako Eliza Apostolikoa

**Armeniako Eliza Apostolikoa**, ofizialki **Armeniako Eliza Gregoriano Apostolikoa** (), **Armeniako Eliza Ortodoxoa** edo, besterik gabe, **Armeniako Eliza** bezala ere ezaguna, munduko Eliza Nazional zaharrena da. Ekialdeko eliza ortodoxo autozefaloa da, armeniar tradizio liturgikoari jarraitzen diona eta armeniera klasiko hizkuntza liturgiko gisa erabiltzen duena.

Kristautasuna, tradizionalki, Armeniara I. mendean Bartolome eta Juda Tadeo apostoluen misioetan iritsi zen, eta, beraz, Armeniako Elizaren fundatzailetzat hartzen dira. Armeniako Erresuma kristautasuna erlijio ofizial gisa hartu zuen lehen Estatua izan zen, IV. mendearen hasieran Tiridates III.aren erregealdian. Gregorio Argiztatzaileak erregea bihurtu eta elizaren hierarkia antolatu zuen: catholicosaren lehen egoitza Vagharshapat hirian ezarri zuen eta Ejmiatsingo santu konplexu monastikoa eraikitzen hasi zen.

Erromatar Eliza Katolikoak, Eliza Ortodoxoak eta ekialdeko gainerako eliza ortodoxoek bezala, Armeniako Eliza Gregoriano Apostolikoak Hirutasun Santua (Aita, Semea eta Espiritu Santua) aitortzen du, santuen gurtza praktikatzen du, batez ere Ama Birjina, Bartolome apostolua eta Juda Tadeo, eta zazpi sakramentu onartzen ditu: bataioa, sendotza, damua (penitentzia), eukaristia, ordenazioa, ezkontza eta gaixoen oliadura. Badira presbitero ezkonduak eta zelibeak, baina apezpikuek zelibeak izan behar dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Franko-kanadar

**Franko-kanadarra** (,  ahoskatua) frantziar hizkuntza eta kanadar herritartasuna duten gizabanakoek osaturiko talde etnolinguistikoa da.

Haien arbasoak Kanada (Frantzia Berria) kolonia izandakoaren jatorrizko asentamendu frantsesetan bizi ziren. Historia desberdina duten akadiarrak izan ezik, franko-kanadar gehienak Kanadako garai kolonialean, XVII. mendean hasi zenean, gaur egun Quebecek hartzen duen eremua kolonizatu zuten nekazari frantziarren ondorengoak dira. Testuinguru garaikide batean, edozein kanadar frankofono ere aipatzen du. 4.995.040 kanadarrek frantziar arbasoak dituzte; 10 milioi inguru, berriz, frantsesdunak dira.

Frantsesez eta ingelesez, *canadien français* eta *french canadian* terminoak ez datoz bat, argi eta garbi, *franco-canadien* eta *franco-canadian* terminoekin. Azken horrek ez du zertan Kanadako lurretan bizi izan den antzinako leinu luze bat esan nahi, Frantziako edo beste herrialde frankofono bateko etorkin berriak izendatzeko ere erabiltzen baitute. Hala ere, desberdintasun horiek ez dira hain nabarmenak euskaran bi termino desberdin erabiliz, «franko-kanadar» hitza erabiltzen baita «frantziar kanadarra» oker izendatzeko.

Kanadar frankofonoak Kanada osoan bizi dira. Horietako sei milioi Quebecen daude kontzentratuta, eta bertan hizkuntza-talde nagusia osatzen dute. Beste milioi bat, berriz, herrialdearen gainerakoan sakabanatuta dago. Kanadako herritarren %31k, gutxi gorabehera, frantsesez hitz egiten du, eta %25 jatorri franko-kanadarra du. Frankofono guztiak ez dira frantsesen ondorengoak, batez ere gaur egungo Quebecen, eta arbaso frantsesak dituzten pertsona guztiek ez dute hizkuntza hori esklusiboki edo nagusiki erabiltzen.

Kultura frankofonoa Kanadako literaturaren eta kulturaren parte da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zorkul

**Zorkul** (, ) Erdialdeko Asian kokaturiko aintzira da, Afganistan eta Tajikistan arteko mugan.

## Geografia 
Pamir mendietan aurkitzen den aintzira da, 4.130 metrotako altueran. Ekialde-mendebalde norabirean luzatzen da 25 kilometrotan zehar. Ia 40 km2-ko azalera du, iparraldeko zatia Tajikistani dagokio eta hegoaldekoa Afganistani.

Mendietatik datizen urak jasotzen ditu eta haren hustubidea Pamir ibaia da.

## Historia 
Zetaren Bidea Zorkul aintziratik igarotzen zen eta txinatarrek "Dragoi Handiaren putzua" (大龍池) izena eman zioten. Baliteke Marco Polok aintzira ezagutu izana, baina lehen europarra John Wood britainiar itsas armadako ofiziala izan zen 1838an. Britainiarrek "amir mendietako Vixtoria aintzira" izena eman zioten Viktoria erreginaren omenez.

1895ean Errusiarren eta Afganistan gobernatzen zuten britainiarren artean muga ezarri zen. 

## Fauna babestua 
Hegaztientzako aintzira garrantzitsua da eta Ramsarko hitzarmenaren barnean sartu zuten 2001ean. 45 hegazti espezie inguru zerrendatu dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amiensko gudua (1918)

**Amienseko gudua,** **Pikardiako Hirugarren Gudua** izenarekin ere ezagutua (frantsesez: *3ème Bataille de Picardie*), aliatuen kontraerasoaldiaren hasierako fasea izan zen, 1918ko abuztuaren 8an hasi zena. Aurrerago "Ehun Eguneko Ofentsiba" izena jasoko zuenak Lehen Mundu Gerraren azken erasoa izango zen. Aliatuek 11 kilometroko aurrerapena egitea lortu zuten lehenengo egunean soilik, gerra osoan zehar egindako aurrerapen handienetakoa. Erasoa nagusiki Henry Rawlinsonen 4. Armada britainiarrak (John Monash-en australiar eta Arthur Currieren kanadiar unitateen laguntzarekin) eta Marie Eugène Debeneyren 1. Armada frantziarrak aurrera eraman zuten. Gudua, gainera, nabarmena da bi aldeen moralean izan zuen eraginagatik, zehazki amore eman zuten alemaniar indar ugariengatik. Horren ondorioz, Erich Ludendorffek borrokaren lehen eguna "*Alemaniako Armadaren egun beltza*" bezala deskribatu zuen. Amiensko gudua gerra korazatuen erabilera ikusi zuen lehenetariko borroka izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carmen Delgado Vicente

**Carmen Delgado Vicente** (Villavieja de Yeltes, Salamanca, 1899 - Alburquerque, Badajoz, 1936ko iraila) Espainiako maistra errepublikanoa izan zen, Irakaskuntzako Erakunde Libreari lotua, eta armada frankistak fusilatu zuen Espainiako Gerra Zibilaren hasieran.

## Biografia 
Salamancako probintzian jaio zen. Alburquerqueko (Badajoz) La Tahona udal eskolan irakasle jardun zuen. Francisco Fernández Bravo maisuarekin ezkonduta zegoen. Seme bat izan zuten eta iloba umezurtz bat ere jagoten zuten. 

*Irakaskuntzako Erakunde Libreari* lotuta, bizi-baldintzak hobetzeko eta jornalarien analfabetismoa desagerraraztearen alde borrokatu zen. Senarrarekin eta Felipe Mesía Carballorekin batera, maisu eta politikari sozialista zenarekin, zeregin garrantzitsua izan zuen helduen eskolak eta kantinak sortzen eta Misio Pedagogikoek udalerrira helarazi zuten liburutegiaren kudeaketan. 

Espainiako 1933ko hauteskunde orokorretan eskuinak garaipena lortu ondoren, Gobernu Zibilaren aginduz, probintziako maisu aurrerakoi guztiak irakaskuntzatik baztertu egin zituzten, eta 1936ko hauteskundeen ondoren, Fronte Popularraren garaipenarekin, ez zituzten berriz onartu ez deitu 1936-37 ikasturtearen hasieran berriz sartzeko. 

Uztailaren 18ko estatu-kolpeak Espainiako Gerra Zibila ekarri zuen. Extremadurako kanpaina oso azkarra eta bortitza izan zen, besteak beste, Badajozko sarraskia. Francisco Fernández, Felipe Mesía eta beste pertsona konprometitu batzuk ihes egin zuten, Carmen Delgado geratu egin zen eta atxilotu egin zuten alkatearen emazte Serafina Roca kataluniarrarekin eta ezkerreko beste pertsona batzuekin batera. Udaletxeko gela batean egon ziren.

Valencia de Alcántaratik zetozen falangisten gerrilla batek iraindu eta fusilatu egin zuen Carmen. Haren hondakinak eta ehunka pertsonenak Valdihueloko meategiko hobira bota zituzten.

## Memoria historikoa 
* 2018an, *Memoria de Futuro de Alburquerque* kolektiboak lankidetza-horma-irudi bat eskaini zien Carmen Delgadori eta gizarte berdinago eta bidezkoago baten alde lan egiteko errepresaliatutako maistra errepublikar guztiei. 
* Era berean, Memoria Historikoaren Legea betez, udal liburutegiari Carmen Delgado Vicente irakaslearen izena jartzea eskatu zuen kolektiboak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alla Jakovleva

**Alla Aleksandrovna Jakovleva** —  — (Porkhov, Pskov oblasta, SESB, 1963ko uztailaren 12a) sobietar errepideko txirrindulari ohia da.

1986ko Munduko Errepideko Txirrindularitza Txapelketan emakumezkoen errepideko proban brontzezko domina irabazi ondoren, 1987koan urrezko domina irabazi zuen emakumezkoen taldekako erlojupekoan eta zilarrezkoa 1988ko emakumezkoen taldekako erlojupekoan. Horrez gain, Jakovlevak 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan lehiatu eta 34. sailkatu zen emakumezkoen errepideko proban.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laima Zilporytė

**Laima Zilporytė** (Mediniai, SESB, 1967ko apirilaren 5a) Sobietar Batasuna eta Lituania ordezkatzen lehiatu zen lituaniar errepideko txirrindulari ohia da.

1988ko Udako Olinpiar Jokoetan lehiatu zen Sobietar Batasunarekin eta brontzezko domina irabazi zuen emakumezkoen errepideko proban. Hurrengo Olinpiar Jokoetan, 1992koetan, Lituaniako selekzioarekin lehiatu zen.

## Kanpo estekak
Ariadna Tudel Cuberes

**Ariadna Tudel Cuberes** (Escaldes-Engordany, Andorra, 1978ko azaroaren 17a) andorratar errepideko txirrindulari ohia da.

Andorra ordezkatu zuen 2009ko eta  2010eko Munduko Errepideko Txirrindularitza Txapelketetako emakumezkoen errepide probetan. 2010 eta 2011 bitartean Bizkaia-Durango talde profesionaleko txirrindularia izan zen.

## Kanpo estekak
Iñaki Leniz

**Iñaki Leniz Bengoetxea** (Bermeo, Bizkaia, ) bizkaitar futbolari ohi eta entrenatzaliea da, erdilari moduan aritzen zena.

## Kirol Ibilbidea 
*2023ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak 
* Fitxa
Maria Antonia Ozcáriz

**Maria Antonia Ozcáriz Rubio** edo **Marian Ozcáriz** (Begoña, Bilbao, 1953) euskal herritar matematikaria da. Eusko Jaurlaritzako Hezkuntzako Sailburuordea izan zen 2009tik 2012ra bitartean.
* Ikasgeletan "ziberbullying-a" detektatzeko jarraibideak eta susmo-kasuetan jarduteko protokoloa zabaldu zituzten.
* 2010ean hezkuntzarako marko hirueleduna sortu zuten, euskal eskolan modu esperimentalean sartu zutena. Hezkuntza Sailak diseinatutako deialdiak 25 ikastetxe publiko eta 15 itundu banatzeko asmoa zuen, baina eskatzaileak 56 ikastetxe kontzertatu ziren, horien artean 8 ikastola eta 18 ikastetxe publiko bakarrik.
* 2010ean emaitza ona lortu zuten PISA ebaluazioan.
* 2012an, José Ignacio Wert ministroak sustatutako Hezkuntza Legeak hizkuntza koofizialetarako zirriborroetan planteatzen zuen marjinazio argia zuzentzea lortu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Long Xiaoqing

**Long Xiaoqing** (1997ko otsailaren 27a) arkularia da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luo Hengyu

**Luo Hengyu** (1972ko abenduaren 22a) arkularia da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fortunata y Jacinta

thumb|250px|1887ko edizioaren azalak.

***Fortunata y Jacinta*** (Fortunata eta Jacinta) Benito Pérez Galdós idazle espainiarraren lana nagusietariko bat da. Eleberria lau liburukitan 1887ko urtarria eta ekaina artean plazaratu zuen. Egileak berak XIX. mendeko bigarren erdiko Madrilgo gizartea deskribatzen duten *Espainiar eleberri garaikideak* eleberrien zikloan kokatu zuen lan hau. XIX. mendeko bigarren mendeko Madrilen kokatua, patu tragiko batek elkartuak izango diren gizarte-jatorri ezberdineko bi emakumeren bizitza gurutzatuak kontatzen ditu.

## Garrantzia 
Kritika literarioaren gehiengoaren iritziaren arabera, Pérez Galdósen eleberririk onena da, eta Leopoldo Alasen *La Regenta* eleberriarekin batera, Espainiako errealismo literarioaren eta XIX. mendeko eleberri espainiarraren adierazgarrienetako bat.

## Argumentua 
XIX. mendearen erdialdeko Madrilen girotua, Lehen Errepublikaren erorketarekin eta 1874ko Espainiako Borboien berrezarkuntzarekin, eleberri koral honek bere garaiko gizartearen koadro bat marrazten du. Bertatik aristokratak, elizgizonak, bankariak, burgesia merkataria, klase herrikoiak... irudikatzen dituzten pertsonaia erreal eta fikziozkoak igarotzen dira. Gizarteko gorabeherak pertsonaien bidez azaltzen ditu.

Argumentuaren ardatza maitasun-gatazka bat da: Fortunata, behe-mailako emakumea jauntxo burges batekin maiteminduko da, Juanito Santa Cruzekin: Santa Cruzek gaztea liluratu egingo du, baina Jacinta merkatarien familia aberatseko burgesarekin ezkonduko da. Hirukotearen amodiozko zorigaitzekin batera, Maximiliano Rubinek – Juanitoren antitesia eta Fortunatarekin ezkonduko den gizona- *Fortunata eta Jacinta* eleberriak beste historio asko biltzen ditu, eleberrien eleberria izanik. 

## Bertsioak 
Eleberria Ricardo López Arandak antzerkira egokitu zuen 1969an, eta Angelino Fonsek zinemara eraman zuen 1970ean. Hamar urte geroago, Espainiako Telebistak Mario Camus zuzendariaren egokitzapen bat egin zuen telebistarako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Eleberriaren jatorrizko testu osoa.
* :Doako audioliburua Librivox webgunean.
* :1887ko edizio faksimila.
* :Laburpena Youtuben.
Ma Xiangjun

**Ma Xiangjun** (Qingdao, 1964ko urriaren 30a) arkularia da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Philip de Zulueta

**Sir Philip Francis de Zulueta** (1925eko urtarrilaren 2a – 1989ko apirilaren 15a) diplomazialari eta enpresaburu britainiarra izan zen, eta kanpo-gaietako idazkari pribatu gisa jardun zuen hurrengo hiru ministroen aurrean.

## Karrera 
Francis de Zuluetaren semea, Philip de Zulueta, Beaumont Collegen eta New Collegen (Oxford) hezi zuten. Bigarren Mundu Gerrak bertan behera utzi zituen ikasketak, Goardia Galesetan lan egin baitzuen. Zerbitzu Diplomatikoan sartu zen 1949an eta Moskun 1950–52 bitartean aritu zen, Sir David Kelly enbaxadorearen idazkari pribatu gisa.

1955ean, De Zulueta Anthony Eden lehen ministroaren idazkari pribatu izendatu zuten (normalean, idazkari pribatu bat zerbitzu-eginkizunetan bidaltzen dute Kanpo Arazoetako Ministerioak; oraingo honetan bi zeuden, Zulueta eta Guy Millardena). Harold Macmillan eta Sir Alec azpian jarraitu zuen. 1963an zaldun izan zen Macmillanen dimisio-ohoreetan.

Zuluetak Kanpo Zerbitzuari uko egin zion 1964an eta merkatari-bankari bihurtu zen. Hill Samuelen zuzendaria izan zen 1965–72, eta haren buru exekutiboa 1973–76. Antony Gibbs Holdingseko presidente izan zen, 1976-81.

De Zulueta 1972ko Kontseilu Frantziarreko kidea eta 1981eko sekzio britainiarreko lehendakaria izan zen. Hil ondoren, enbaxadore frantsesak *The Times* idatzi zuen Zuluetaz:

: "Lagun argia, ausarta, baikorra eta konprometitua zen, eta oroimenarekin omenaldia egin eta nire esker ona adierazi nahi diot, bai nire izenean, bai nire herriarenean".

## Bizitza pertsonala 
Zulueta Hon-ekin ezkondu zen. Marie Louise Hennessy, Lord Windleshamen alaba, 1955eko irailaren 14an. Bi seme-alaba zituzten: Francis de Zulueta eta Louise Seligman.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Max Egremont, Zulueta, Sir Philip Francis de (1925 – 1989), berrik. Oxford Dictionary of National *Biografía*, Oxford University Press, 2004; online edn, 2011ko urtarrila
* ZULUETA, Sir Philip Francis de, Who Was Who, A & C Black, 1920–2007; linean, edn, Oxford University Press, 2012ko abendua; linean, 2012ko azaroa
* Sir Philip De Zulueta: Carreras en la calle Downing y la ciudad (obituarioa), *The Times*, Londres, 1989ko apirilaren 17a, 18. orrialdea

## Kanpo estekak
Qi Yuhong

**Qi Yuhong** (Shanghai, 1989ko abuztuaren 25a) arkularia da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yvonne Elkuch

**Yvonne Elkuch** (Altstätten, Liechtenstein, 1968ko martxoaren 31) liechtensteindar errepideko txirrindulari ohia da.

Liechtenstein ordezkatu zuen 1988ko eta  1992 Udako Olinpiar Jokoetan emakumezkoen errepide probetan. 1988ko Olinpiar Jokoetan, gainera, Liechtensteingo bandera eraman zuen irekitze-zeremonian eta 17. sailkatu zen errepideko txirrindularitza proban. 1992koetan, berriz, 47. postuan amaitu zuen.

## Kanpo estekak
Agua Marina Espínola

**Agua Marina Espínola Salinas** (Asuncion, Paraguai, 1996ko martxoaren 31) paraguaitar errepideko txirrindulari ohia da.

Paraguai ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan emakumezkoen errepideko txirrindularitza proban. Olinpiar Jokoetan emakumezkoen errepideko proban lehiatu zen lehenengo paraguaitar emakumea izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wang Jin

**Wang Jin** (1960ko abenduaren 5a) arkularia da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amanita muscaria var. formosa

***Amanita muscaria var. formosa*** *Amanitaceae* familiako onddo espezie bat da. Arriskutsua, sindrome muskarinikoa.

Sinonimoak: *Amanita formosa*, *Amanita muscaria var. guessowii* (Iparramerika), *Amanita muscaria f. formosa*, *Agaricus muscarius var. formosus*, *Amanita muscaria var. americana*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 8 eta 20 cm bitarteko diametrokoa, globo itxurako-ganbiletik laura, ertza ildaskatua. Kapelaren azala gorrixka, euriarekin edo zahartzean  gorri-laranja kolorera edo hori-laranjara zurbiltzen da. Garatxo horiak (hori-limoi koloreko errezel orokorraren aztarnak).

**Orriak:** Zurixkak, libreak, estu.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Erdian eta zuria, erraboilaren gaineko oinarria maluta horiekin, bolba zuri-hori kolorekoa, pikortsua, hainbat banda erdaindu eta osatugabeetara murriztua. Eraztun apikala, zuri-horixka, eta bertatik zintzilik dauden maluta horiekin. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:** *Amanita* terminoa grekotik dator eta Zilizia eta Siria arteko mendiari egiten dio erreferentzia, han oso ugariak ziren eta. Grezieraz beste esanahi bat ere badu, perretxikoa kontzeptu orokor gisa.

## Toxikotasuna 
Toxikoa.

### Nahasketa arriskua 
Taxoi nominalak (*muscaria*), kapelaren azala gorri-laranja kolorekoa du, garatxo zuriak (apur bat horixkak bakarrik). *Adivina* aldaerak kapelaren azala horia. *Amanita caesarea* bikainak, urre koloreko kapela, orriak eta hanka horiak. *Amanita crocea*-k ez du eraztunik. Russulak, oin pikortsua ez dute,eta ez eraztunik ez bolbarik.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean eta neguaren hasieran. Arteen artelatzen, koniferoen … azpian, lur azidoetan (basikoetan ez).

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Hawaii, Europa, Hegoafrika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kamia Yousufi

**Kamia Yousufi** (Maxhad, 1996ko maiatzaren 20a) atleta da. Afganistan ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wei Shaoxuan

**Wei Shaoxuan** (2000ko azaroaren 22a) arkularia da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amanita regalis

***Amanita regalis*** *Amanitaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus muscarius var. ß regalis*, *Amanita muscaria var. regalis*, *Amanita muscaria subsp. regalis*, *Amanita muscaria f. regalis*, *Amanitaria muscaria var. regalis*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Handia, 15 cm-ko diametrora iritsi daiteke, hemisferikotik globo formakora pasatzen da, azkenean lautu egiten da. Gorri ilun kolorekoa edo marroi kolorekoa, eta gainazala errezeletik datozen garatxoz estalita egoten da, zurixkak edo horixkak. Ertza pixka bat ildaskatua eta kapelaren azala bereizgarria du.

**Orriak:** Zuriak, nahiko zabalak eta libreak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Zuria eta betea, zahartzaroan barnehutsa, lodia edo luzanga eta zilindrikoa. Oinarrian loditua gorantz hedatzen den erraboil kotoitsuko zerrenda zentrokideen itxuran, batzuetan horiz tindatuta, Eraztun zintzilikari iraunkor zuri bat du, irin-malutez zikinduta.

**Haragia:** Lodia, zuria, nahiko trinkoa, batez ere kapelan. Zapore gozoa eta leuna du, eta errefauaren usaina.

**Etimologia:** *Amanita* terminoa grekotik dator eta Zilizia eta Siria arteko mendiari egiten dio erreferentzia, han oso ugariak ziren eta, grezieraz beste esanahi bat ere badu, perretxikoa kontzeptu orokor gisa. *Regalis* epitetoa berriz latinetik dator, erreal, erregearen esan nahi duen “regalis” hitzetik. Dimentsio handiak dituelako.

## Toxikotasuna 
*Amanita muscaria* bezala, toxikoa da.

### Nahasketa arriskua 
Marroi kolorea duelako eta batzuetan ezkata horixkak, *Amanita franchetii* delakoarekin nahas daiteke, hau ez da hain erraboilduna eta ez ditu oineko tonu horixkak.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Hostozabalen eta koniferoen azpian.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Europa, Errusia, Kaukasia, Japonia, Taiwan, Kongoko Errepublika Demokratikoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dimitar Glavtxev

**Dimitar Borisov Glavtxev** (; Sofia, 1962ko abuztuaren 15a) bulgariar ekonomialari eta politikaria da. Bulgariako lehen ministroa izan zen 2024ko apirilaren 9tik 2025eko urtarrilaren 16ra.

Unibertsitatean graduatu zen ekonomia eta kontabilitatean eta nazioarteko harreman ekonomikoetan. Hogeita hamar urtez kontulari eta kontu-ikuskari izan zen.

2009 eta 2021 artean diputatu izan zen GERB alderdia ordezkatuz. 2017ko zazpi hilabeteetan Biltzar Nazionaleko presidente izan zen. 2023an Auditorien Ganberako presidente hautatu zuten. 2024ko apirilean bitarteko lehen ministro izendatu zuten Parlamenturako hauteskundeak prestatzeko.
Los cien mil hijos de san Luis

***Los cien mil hijos de san Luis*** (1877) Benito Pérez Galdós kanariar idazlearen *Episodios Nacionales* lan ezaguneko bigarren saileko seigarren eleberria da. San Luisen Ehun Mila Semeak gisa ezagutzen den mugimenduaren inguruko gertakariak kontatzen ditu.

## Istorioa 
Fernando VII .a Espainiakoaren eta bere gertuko taldearen azpijokoak deskribatzen ditu, 1823an armada frantses baten inbasioa errazteko, Angulemako dukearen agindupean zegoen San Luisen Ehun Mila Semeak izenekoak. Gertaera hoien lorpenak Hirurteko Liberalaren amaiera eta beldurrezko garai baten hasiera, Hamarkada Deitoragarriaren hasiera alegia, ekarri zuen.

## Oinarri historiografikoak 
Atal honetan, Jenara Baraonak idatzitako balizko eskuizkribu baten edukiaren mende jartzen du Galdosek kontakizun historikoa. Lehen ataletan gauza bera egin zuen Juan Bragasekin, gertaeren bertsio «demagogiko, hipokrita eta berekoia» emanez. Pertsonaia historikoak eta literarioak foiletin erromantikoaren argumentuan nahasten dira berriz ere, Jenara Baraona batekin, errege espainiarraren agente-lana egiten duena frantsesekin, Chateaubriand berarekin negoziatuz. Egia esan, Kotska Vayo, Mirafloresko markesa, Antonio Alcalá Galiano, Jerónimo de la Quintana, Ramón de Mesonero Romanos eta, are gehiago, François-René de Chateaubrianden lan eta testu historiko gehienak erabili zituen Galdosek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Eleberriaren jatorrizko testu osoa.
Vergara (Pérez Galdósen eleberria)

***Vergara*** (1899) Benito Pérez Galdós kanariar idazlearen *Episodios Nacionales* lan ezaguneko hirugarren saileko zazpigarren eleberria da. Lehen Karlistaldia bukatzera eraman zituen gertaerak jaso egin zituen, tartean Bergarako besarkada. Liburua 1899ko urria-azaroan amaitu zuen eta urte berean plazaratu zuen. 

## Istorioa 
Liburuan Fernando Calpena pertsonaia erromantikoa protagonista duen foilletoi-trama bat aurkezten da. Calpena, Baldomero Esparteroren ejertzito isabeldarrean izena emanada, Esparteroren eta Rafael Maroto karlistaren arteko postarietako bat izango da. Deskribapen historikoen esparruan gertaera militarrak nabarmendu dira, hala nola Urizaharreko eta Ramalesko guduak, edo literatur erretratuak, sei urteko gerrari amaiera eman zion bi aldeen arteko "besarkada sinbolikoaren" unea kasu. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Liburua Cervantes Liburutegi Digitalean.
Zumalacárregui (Pérez Galdós)

***Zumalacárregui*** (1898) Benito Pérez Galdós kanariar idazlearen *Episodios Nacionales* lan ezaguneko hirugarren saileko lehenengo eleberria da. Liburua 1898ko apirila-maiatzan amaitu zuen eta urte berean plazaratu zuen. Ekintza 1834 eta 1835 artean gertatu zen, eta Tomas Zumalakarregi buruzagi karlistaren irudi militarrean zentratu zen, gerra zibilaren hasieratik. Eleberri historiko honek Nafarroako Erriberaren konkista, Araba eta Gipuzkoako aurrerapen karlista eta 1835eko Bilboko setioa deskribatzen ditu.

## Galdósen une biografikoa 
Bigarren seriea amaitu zenetik ia hogei urte igaro ondoren, Galdosek 1898an ekin zion berriro *Episodio*ak idazteari. Agian 98ko hondamendiak eragin zion erabaki horretan. Arlo pertsonalean, bestetik, bere egoera ekonomikoa txarra zen, batez ere bere argitalpen-kudeaketa txarraren ondorioz, eta hori eleberri-historikoen saila berreskuratzeko beste faktore izan zitekeen. 

## Istorioa 
Eleberrian, José Fago, Canal de Berdúnen jaioa, Karlos Maria Isidro Borboikoa tronurako hautagaiaren zerbitzura dagoen kapilaua da eta Zumalakarregiren nortasunak errakarria. Aipagarria da eleberrian aipatutako Bilboko setioaren deskribapena, non jenerala zauritu zuten. Handik gutxira hil zen, 1835eko ekainaren 24an. Gai horiekin, *Episodio* guztietan moduan, foilletoien elementuak nahasten dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Liburua Cervantes Liburutegi Digitalean.
Mien Sondakh

**Mien Sondakh** (Manado, 1917ko abenduaren 11 – Jakarta, 1998) indonesiar aktore eta abeslaria izan zen.

## Bizitza 
thumb|Chatir Harro, Mien Sondakh, Fifi Young, Titien Sumarni eta Sofia W. D. aktoreak (1954)
thumb|Mien Sondakh eta Paulina Robot ama-alabak (1955)
thumb|Roostyati, Kuntjung eta Mien Sondakh aktoreak (1955)

1917ko abenduaren 11n jaio zen Manadon, Ekialdeko Herbeheretar Indietan.

Dahlia Operanhasi zuen bere ibilbidea antzerki aktore gisa. 1950eko hamarkadaren hasieran *Gembala Sapi* abestia kaleratu zuen. 1953an *Kewadjiban Istri* filmean parte hartu zuen. Gainera, *Djelita* (1954), *Kasih Sajang* (1954), *Karena si Dia* (1954), *Saidjah Putri Pantai* (1955), *Mutiara Jang Kembali* (1959) eta beste hainbat filmetan agertu zen. Geroago zinema utzi eta abestera itzuli zen.

1979ko datuen arabera, Kebayoran Baruko Gandaria hirian bizi zen. Jakartan hil zen 1998an, 81 urte zituela.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josip Manolić

**Josip Manolić** (Kalinovac, 1920ko martxoaren 22a – Zagreb, 2024ko apirilaren 15a) kroaziar politikaria izan zen. Kroaziako lehen ministroa izan zen 1990etik 1991ra.

18 urterekin Jugoslaviako Gazteria Komunistaren Ligan sartu zen eta 19rekin Kroaziako Alderdi Komunistan. Bigarren Mundu Gerran, Ustaxatarrek atxilotu zuten, eta askatu ondoren, partisano jugoslaviarrekin batera jardun zuen.

Jugoslaviako gobernu komunistaren garaian epai kriminalen betearazpenaz arduratu zen eta Aloysius Stepinac kardinalaren espetxeratzean parte hartu zuen. 1960an zuzenbidean graduatu zen Zagrebeko Unibertsitatean eta 1965ean Kroaziako Errepublika Sozialistako parlamentuko kide hautatu zuten.

1990eko hamarkadaren hasieran, Kroaziar Batasun Demokratikoaren sortzaileetako bat izan zen, baita Franjo Tuđmanen gertuko aliatu bat ere. 1990eko abuztuaren 24tik 1991ko uztailaren 17ra Kroaziako lehen ministro izan zen. 1991ko ekainaren 25ean Kroaziako parlamentuak herrialdearen independentzia aldarrikatu zuen eta uztailean Manolic herrialdeko segurtasun zerbitzu guztien koordinazioaz arduratu zen. Ondoren, Kroaziako Demokrata Independenteak izeneko alderdi bat sortu zuen eta Tuđmani aurre egin zion.
Adelina Jiménez Jiménez

**María Adelina Jiménez** **Jiménez** (Ayerbe, Huesca, 1945eko apirilaren 5a) irakasle nazional titulua oposizio bidez lortu zuen ijito etniako lehen emakumea izan zen. 2007ko abenduaren 7an, Ministroen Kontseiluak Laneko Merezimenduaren Urrezko Domina eman zion.

## Biografia 
Lastategi batean jaioa, gurasoak Juan Jiménez Jiménez, Almudévarrekoa eta Consuelo Jiménez Jiménez Jiménez, Plasencia del Montekoa, izan ziren, Adelina jaio zenean 30 eta 20 urte zituztenak, hurrenez hurren. Hamasei hilabete zituela umezurtz geratu zen, eta amona Elodia Jiménez Carbonelek hartu zuen etxean. Elodia, Roque Jiménez Jiménez seme ezkongabe batekin bizi zen, baliabide ekonomiko gutxiko etxe batean. 

## Ikasketak 
Ijitoen kulturaren testuinguruan hazi zen Adelina, eta hiru urterekin Aierbeko eskola publikoan sartu zen, non lehen mailako ikasketak egin zituen. Eskolatzeak, seguruenik, urte haietan, herriko 'ijito ez ziren' haurrekin integratzea ahalbidetuko zion.

Raimunda Cazabón irakaslea hartu zuen eredutzat, irakaskuntzan aritzeko helburuan. Batxilergoa ere Ayerben egin zuen, "Misioneras Esclavas del Sagrado Corazón de María" ikastetxean, eta, amaitzean, herriko enpresari bati esker, Carmelo Coiduras mezenasari esker, irakasle izateko ikasketak egin ahal izan zituen eta titulua lortu zuen Huescako Irakasle Eskolan. 

## Maistra ibilbidea 
Huescako Eskola Normalean praktikak egiten aritu ondoren, 21 urterekin maistra nazional bihurtu zuen oposizio-lehiaketa gainditu ostean. Espainiako lehen ijito-irakaslea. Lehen destinoa Olsón herrian izan zuen, hiru urtez egon zen han, ondoren hamar urtez aritu zen lanean Albalate de Cincako “General Solans” ikastetxean eta hogei urtez Monzoneko “Aragón” ikastetxean.

34 urtez jardun zuen irakaskuntzan, emakume ijitoa berdintasunean integratzearen alde lan eginez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Armeniar Eliza Katolikoa

**Armeniar Eliza Katolikoa** (; ) Erromatar Eliza Katolikoa osatzen duten hogeita lau *sui iuris* elizetako bat da, armeniar tradizio liturgikoari jarraitzen diona eta armeniera klasiko hizkuntza liturgiko gisa erabiltzen duena. Ekialdeko Eliza katoliko hau eliza patriarkal gisa antolatuta dago, Ekialdeko Elizetako Kanonen Kodeko IV. tituluak agintzen duen moduan. Ekialdeko Elizetarako Dikasterioaren ikuskaritzapean dago eta Ziliziako armeniarren patriarka-catholicosa du buru. Gaur egun, Beiruten dago bere egoitza nagusia.

Historikoki armeniar katolikoak Armeniako Eliza Apostolikoaren baitan sortu ziren. Ziliziako armeniarren patriarkatuaren berezko lurraldea Ekialde Hurbilean dago, baina hortik kanpo Egoitza Santuaren mende dauden barruti armeniarrak daude, baita parrokiak eta hainbat herrialdetan sakabanatutako komunitateak ere, apezpiku latindarren jurisdikziopean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Naomi Polani

**Naomi Polani** (; Tel Aviv, 1927ko abuztuaren 4a – Moshavat Kinneret, 2024ko apirilaren 15a) israeldar musika zuzendari, antzerki zuzendari, abeslari, ekoizle, aktore eta dantzaria izan zen.

## Bizitza 
1960an HaTarnegolim musika taldea sortu zuen. Taldeko lehen kideak Yehoram Gaon eta HaGashash HaHiver ziren. The Jerusalem Post egunkariak «Israelgo pop musikari inoiz gertatu zaion gauza zirraragarrienetako bat» bezala aipatu zuen. 2011n, taldeko kide berriekin lan egin zuen.

Lior Yenai abeslari eta aktorearekin ezkondu zen, baina 1970eko hamarkadan dibortziatu ziren. Bi seme-alaba izan zituen: Yotam Yenai (1964) aktore eta abeslaria, HaTarnegolim taldearekin aritu dena eta Haifako antzokian lan egin duena, eta Iya erizaina (1968). 

Moshavat Kinnereten bizi izan zen 1980ko hamarkadatik. 2024ko apirilaren 15ean hil zen, 96 urte zituela.

## Sariak 
* 2001: Moshe Halevi Antzerki Arteen Saria
* 2007: Akum saria
* 2007: Bar-Ilan Unibertsitatearen ohorezko saria (hebreerazko abestiei egindako ekarpenagatik)
* 2018: Reuven Rivlin presidentearen sari berezia
* 2019: 5779ko Israelgo Saria antzerki eta dantza arloan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Roman eliza (Arzotz)

**San Roman eliza** Arzotz herriko eliza da, Gesalatzen, Nafarroa Garaian. 

## Deskribapena 
XIII. mendean eraiki zen zistertarren eraginaren pean, eta XVI. mendean eraldatu eta handitu zen, eraikinaren hiru gorpiutz originalei kaperak eta goiburu bat gehitu zitzaizkiolararik. Epistolaren aldetik sakristia bat ere gehitu zitzaion.

16. mende amaierako errataula platereskoa du, Beraskoaingo elizan dagoenarekin antza duena. Ikonografian San Romanen irudia nabarmenzen da, bizar puntadun luzeak dituena. Goiko multzoan Andre Maria, Jesus haurtxoa, Santa Ana eta Santa Elisabet ageri dira, flandriar ukituko egikerarekin, zeinak kontrate egiten duen erretaularen gainerako itxura italiarrarekin. Sakristian Opakuako Andre Mariaren baselizatik (Arzozko kontzejuan bertan dagoena) ekarritako irudi jesarria gordetzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elena Torregarai

**Maria Elena Torregarai Pagola** (Donostia, 1966) historialaria eta unibertsitate irakaslea da EHUn. 

Antzinako Historiako irakasle titularra da EHUko Ikasketa Klasikoen Sailean. Bere ikerketetan Erromatar Errepublikan jorratu du batik bat, arreta berezia eskainiz erromatar aristokraziaren baitan memoria politikoa lantzeari eta erromatarren eta bere inperioaren parte izan ziren komunitateen arteko diplomaziaren azterketari. 2020ra arte estatu mailako lau ikerketa-proiektu zuzendu ditu erromatarren garaiko diplomaziari buruz. Euskal Herriko Antzinako Historia ikertzeari ere eskaini dio bere ikerketa lanaren zati bat. 

## Ibilbide akademikoa 
Hainbat doktore-tesi zuzendu ditu, horietako batzuk Paris I-Panthéon-Sorbona Unibertsitatearekin batera egindako tutoretza-hitzarmenean. Irakasle bisitaria ere izan da Pariseko Unibertsitatean I-Panthéon-Sorbona eta Austineko Texasko Unibertsitatean, azken hori ikertzaile seniorrentzako Fulbright beka bati esker. Gainera, ikastaroak eta mintegiak eman ditu Genovan, Genevan, Edinburgon eta MGIMO-Moscu unibertsitateetan, besteak beste, baita Londresko Unibertsitatean ere, Institute of Classical Studies-en.

Bere argitalpenen artean, honako hauek nabarmentzen dira: *La elaboración de la tradición sobre los Cornelii Scipiones* (1998), “Diplomatic Mobility and Persuasion between Rome and the West (I-II AD)” (2017), “Marsella en el imaginario político-diplomático romano” (2018) eta *Algunas sombras en la diplomacia romana* (2020). *Notitia Vasconiae* aldizkarian ere parte hartu du. Euskal Herriko historialari, legelari eta pentsalari politikoen hiztegian (2019).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luchana (Pérez Galdós)

***Luchana*** Benito Pérez Galdós kanariar idazlearen *Episodios Nacionales* lan ezaguneko hirugarren saileko laugarren eleberria da. Liburua 1899ko urtarrila-otsailan amaitu zuen eta urte berean plazaratu zuen. Ekintza 1836ko abenduan kokatzen da, Lehen Karlistaldiaren garaian, Bilboko bigarren setioan eta Lutxanako gudua izenarekin ezagutzen den gertaera historikoan.

## Istorioa 
Fernando Calpena pertsonaia erromantikoa da protagonista. Argumentua foilletoi estilokoa da; kapitulu honetan maitasun-triangelu bat aurkezten du egileak, Calpena, Aura Negretti eta Zoilo Arratiaren artean, karlistek setiatutako Bilbo batean, harik eta 1836. urtearen amaieran Baldomero Espartero jenerala Bizkaiko hiriari laguntzera joan zen arte, Lutxanako guduaren ondorengo setioa hautsiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Liburua Cervantes Liburutegi Digitalean.
Jules Dalou

**Aimé-Jules Dalou** (Paris, 1838ko abenduaren 31 – *ibidem*, 1902ko apirilaren 15a) frantziar eskultorea izan zen.

Higanot langile-familia batean jaio zen, eta sekularismo eta sozialismo errepublikarraren giroan hezi zen. Jean-Baptiste Carpeauxen ikaslea izan zen, Dekorazio Arteen Eskolan sartzen lagundu zion eta han Alphonse Legros eta Henri Fantin-Latourren lagun egin zen.

1854an Parisko Arte Ederren Eskolan sartu zen eta François-Joseph Dureten eskoletara joan zen. 1861ean izan zuen bere lanen lehen erakusketa Parisko Aretoan, baina bere ideologia politiko ezkertiarra zela eta, Frantziako Bigarren Inperioan bere ibilbidea geldirik ikusi zuen. Orduan eskultura apaingarrian hasi zen lanean eta Auguste Rodinekin adiskidetu zen. 

Parisko komunan parte hartu zuenez, 1871n Londresera erbesteratu behar izan zuen. Bere lagun Legrosen laguntzarekin, lan egin ahal izan zuen, eta irakaskuntzan ere jardun ahal izan zuen erbestealdiko zortzi urteetan. 1879an amnistia jaso zuen eta Parisera itzuli ahal izan zen.

## Iruditegia 

Monument Alphand (3).jpg|*Monument to Jean-Charles Adolphe monumentua*, Paris
CP - Tombeaux historiques - 002 - Noir.jpg|*Victor Noir hilobia*, Père Lachaise hilerria
Dalou-Republique-1.jpg|*Errepublikaren garaipena*, Place de la Nation, Paris
Dalou-Republique-2.jpg|*Errepublikaren garaipena*
Delacroix.jpg|*Delacroix monumentua*, Luxenburgoko Lorategiak, Paris
Dalou Bacchanale Serres d'Auteuil 01.jpg|*Bakanal*, Jardin des Serres d'Auteuil, Paris
Coin de l'atelier de Dalou.jpg|Dalouren estudioa 1899an
Atelier de Dalou vers 1902-1905.jpg|Dalouren estudioa c. 1902–1905
Dalou Travailleurs des champs et de la ville.jpg|*Lanaren monumentuaren zirriborroak*, Petit Palais
Dalou Liseuse.jpg|*Irakurlea*, circa 1871–1879. Petit Palais
Albert Ludovici.jpg|Albert Ludovici, Sr., 1873
Bust of George James Howard.jpg|George James Howard
Dalou Monument Boussingault Paris 02.jpg|Boussingault
Paris, mairie du 10e arrdt, salle des mariages, La Fraternité, Aimé-Jules Dalou, 1885 01.jpg|*La Fraternité des Peuples* (1883)
Père-Lachaise - Division 92 - Blanqui 02.jpg|*Auguste Blanquiren hilobia* (1885), Père-Lachaise hilerria
Dalou, Le triomphe de Silène 01a.JPG|thumb|*Sileneren garaipena*, 1885, Luxenburgoko lorategiak

## Kanpo estekak
Tatiana Antoxina

**Tatiana Andreievna Antoxina** —  — (Mosku, SESB, 1982ko uztailaren 27a) errusiar errepideko txirrindulari ohia da.

2012ko Udako Olinpiar Jokoetan lehiatu zen emakumezkoen errepideko eta erlojupeko probetan. Errepideko saioan 25. sailkatu zen eta erlojupekoan, berriz, 12.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak