open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Saeeda Etebari

**Saeeda Etebari** (Afganistan, 1988 edo 1989) artista bitxigilea da. Etebarik meningitisa izan zuen urtebete zuenean, eta horrek gor utzi zuen. Afganistango Arte eta Arkitekturako Turquoise Mountain Institutuan bitxigintzan trebatu zen. Washingtongo Smithsoniano Institutuan erakusketa bat egiteko aukeratu zuten. BBCren 100 Mujeres 2021 zerrendan aintzatetsi zuten.

## Bizitza 
Saaeda Etebari Pakistango errefuxiatu eremu batean jaio zen. Bederatzi seme-alabetatik hirugarrena izan zen. Urtebete besterik ez zuenean, meningitisa garatu zuen, eta, Etebariren esanetan, entzumen-galera eta berba egiteko ezintasuna ekarri zion horrek. Etebarik ezin zuen eskolara joan, hortaz, aitak gorrentzako eskola bat sortu zuen alabak ikas zezan.

#### Erakusketa Smithsonian Institutuan 
2016. urtean, Etebari hautatu zuten Abdul Matin Malekzadah eta Sughra Hussainyrekin batera Smithsonian Museoan erakusketa bat egiteko. 

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2021ean BBCren 100 Women zerrendan sartutako emakumeetako bat izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josef Zemp

**Josef Zemp** (Entlebuch, 1834ko irailaren 2a – Berna, 1908ko abenduaren 8a) suitzar abokatu eta politikaria izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1895ean eta 1902an.

Lanbidez abokatua eta Suitzako Alderdi Demokrata Kristauko kidea izan zen. Suitzako Estatuen Kontseiluko kide izan zen 1871etik 1872ra, eta Suitzako Kontseilu Nazionaleko kide 1872tik 1876ra eta 1881etik 1891ra.

Suitzako Kontseilu Federaleko kide izan zen 1892tik 1908ra, eta Alderdi Erradikaleko kide ez zen lehena. Zemp kontserbadore eta tradizionalistak Suitza erradikal, eramangarri eta hiritarraren eta Sonderbund gerraren garailearen eta Suitza katoliko eta nekazariaren arteko adiskidetzea sinatu zuen.

Zemp hautatu zen Kontseilu Federalerako, estatuak trenbide handiak erosteari uko egin ondoren. Zemp konpromisoetara iristeko gaitasunagatik aukeratu zuten. Posta eta Trenbideak saila zuzendu zuen, eta 1897an bost tren-konpainia handiren erosketa erreferendumean onartzea lortu zuen. 1898an Suitzako trenbide federalak sortu ziren.

Zemp Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1895ean eta 1902an eta 1902an Bernan Suitzako Jauregi Federala inauguratu zuen.
Lugueros

**Lugueros**, Espainiako Valdelugueros udalerrian dagoen herri bat da, Gaztela eta Leon erkidegoko Leongo probintziaren iparraldean. 

2017an 122 biztanle zituen. Kantauriar mendilerroan dago, Curueño ibaiaren bazterrean eta Peña Bodón (1.998 m.) mendiaren ipar-ekialdean, 1.200 metroko altueran.
Ezkiaga (erreka)

**Ezkiaga,**  Gipuzkoako hegoaldeko erreka bat da, Goierri eskualdekoa. Beasaingo Erauskin auzoaren eta San Andres baselizaren artean eratzen den sakanean sortzen da.  Urak Oria ibaira isurtzen ditu. Bere luzera 750 metrokoa da.

Sakan txiki horren goiko aldean, San Andres iturria  dago aska handi batekin. Antzina, auzo horretako baserri guztietarako ura han sortzen zen, bai pertsonek baita abereek edateko edo eta arropa-garbiketarako ere.

Iturburuan Jorrategiko erreka izena hartzen du, inguruneko hartako lursailaren izena alegia.

Ezkiaga auzoko Ezkiaga erdikora  baserriraino iristen da eta  Ezkiaga auzoaren izena hartzen du. Ezkiaga erdikotik behera tutuetatik sartua dago. Oriako pasealekua eta Ezkiaga etorbidea gurutzatu eta CAFeko zubia baino beherago,  ezker aldetik,  bere urak Oria ibaira isurtzen ditu. 

## Erreferentziak
Bùi Chuko elizbarrutia

**Bùi Chuko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren vietnamdar elizbarrutia da. 1848ko irailaren 5ean ezarri zen Erdialdeko Tonkingo bikariotza apostoliko gisa, 1924ko abenduaren 3an Bùi Chuko bikariotza apostolikoa izena hartu zuen eta 1960ko azaroaren 24an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Bùi Chun dago. Egun apezpikua Thomas Vũ Ðình Hiệu da.

## Ordinarioak 
### Erdialdeko Tonkingo bikario apostolikoak 
* Domingo Martí (1848-1852)
* José María Díaz Sanjurjo (1852-1857)
* Melchor García Sampedro (1857-1858)
* Balentin Berriotxoa (1858-1861)
* Bernabé García Cezón (1864-1879)
* Manuel Ignacio Riaño (1879-1884)
* Wenceslao Oñate (1884-1897)
* Máximo Fernández (1898-1907)
* Pedro Muñagorri Obineta (1907-1924)

### Bùi Chuko bikario apostolikoak 
* Pedro Muñagorri Obineta (1924-1936)
* Dominique Marie Hồ Ngọc Cẩn (1936-1948)
* Pierre Marie Phạm Ngọc Chi (1950-1960)
* Joseph Marie Phạm Năng Tĩnh (1960)

### Bùi Chuko apezpikuak 
* Joseph Marie Phạm Năng Tĩnh (1960-1974)
* Dominique Marie Lê Hữu Cung (1975-1987)
* Joseph Marie Vû Duy Nhất (1987-1999)
* Joseph Hoàng Văn Tiệm (2001-2013)
* Thomas Vũ Ðình Hiệu (2013-)

## Apezpiku laguntzailea 
* Pierre Nguyễn Văn Ðệ (2005-2009)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peck eraikina

**Peck eraikina** (; ) Montrealen (Quebec, Kanada) birmoldatutako ehungintza fabrika da. 1904an amaitua, bost solairuko adreiluzko eraikinak, hasiera batean, John W. Peck & Co. hartu zuen, une hartan Montrealen zegoen bigarren arropa-fabrikatzaile handiena. Enpresak Pecken handitzea ikuskatu zuen, 1913an osatutakoa, eta eraikinaren okupatzaile bakarra izaten jarraitu zuen, 1930eko hamarkadan azpizatitu zen arte. Ehungintza izan zen bere maizterren jarduera nagusia 1990eko hamarkadara arte, globalizazioaren ondorioz industriak Montreal utzi zuen arte.

Lantegiak poliki-poliki birbideratzen joan ziren. Animaziozko *softwareen* diseinatzailea den Discret Logic-ek goiko solairuan egon zen 1993 eta 1997 bitartean, eta denbora horretan arrakasta handiko filmetarako teknologia sortu zuen, Titanic-erako adibidez. Etxez aldatu zenean, Ubisoft joko-enpresa frantsesak hartu zuen Montrealen ireki berri zuten sukurtsalerako espazioaren ardura. Ubisoft Montreal, lan indarrez munduko bideo-jokoen estudiorik handiena bihurtuz, azkar hazi zen eraikin osoa okupatu arte.

Peck eraikina Mile End-en bihotzean, Boulevard Saint-Laurent eta Rue Saint-Viateur-en izkinan egoteak garrantzi handia izan zuen auzoaren garapenean. John W. Peck & Co. eta Ubisoft Montrealekin batera, Mile End-eko enplegatzailerik handiena izan da mende bat baino gehiagoko epean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hitz egin jaialdia

'''*Hitz egin* jaialdia'* Oiartzunen (Gipuzkoa) 1995eko urriaren 28an ospatu zen. Enrique Rodríguez Galindo Guardia Zibilaren buruak zenbait euskal artisten eta Esan Ozenki zigiluaren aurka jarritako salaketen aurrean, adierazpen askatasuan aldarrikatzeko antolatu zen. Arrakasta itzela izan zuen.

## Gertakizunak 
1993ko maiatzan zentsuraren kapitulu berri bat ezagutu zen Rodríguez Galindo Koronelak, Guardia Zibilaren 513. Komandantziaren buruak, Negu Gorriak taldea demandatu zuenean “ohoreari kalte egin eta izen ona iraitzeagatik”. Prozesua 2000. urtean bukatu egin zen akusatuen absoluzioaz. Bitartean elkartasuna lortzeko kontzertu bat antolatu egin zen 15 musika talderen parte hartzearekin. 13.000 lagun bildu ziren 9 orduz luzatu zen kontzertuan.

*Hitz Egin* jaialdi erraldoia ospatu zen Oiartzunen. Galindo Intxaurrondoko Guardia Zibilaren buruak Negu Gorriaki, Esan Ozenki zigiluari eta Jon Maia eta Anjel Kataraini jarritako salaketari erantzun eta adierazpen askatasuna aldarrikatu zuten milaka lagunek. Bertan, Unai Iturriaga, Igor Elortza, Estitxu Arozena, Andoni Egaña eta Jon Maiaren bertso saioaren ondoren Anje Duhalde eta Mikel Markezek kanta bana taularatu zuten. Horren ostean Esan Ozenkiko taldeen kontzertuak hasi ziren: BAP!!, Nacion Reixa, Xabier Montoia, Deabruak Teilatuetan, Anestesia, Kashbad, Baldin Bada, Ama Say, Su Ta Gar, Dut, EH Sukarra, Lin Ton Taun, Etsaiak eta Banda Bassotti. Amaieran, Negu Gorriaken kontzertua izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Hitz egin'' dokumentala Argia aldizkariaren webgunean.
Phát Diệmgo elizbarrutia

**Phát Diệmgo elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren vietnamdar elizbarrutia da. 1901eko apirilaren 15ean ezarri zen Kostaldeko Tonkingo bikariotza apostoliko gisa, 1924ko abenduaren 3an Phát Diệmgo bikariotza apostolikoa izena hartu zuen eta 1960ko azaroaren 24an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Phát Diệmen dago. Egun apezpikua Pierre Kiều Công Tùng da.

## Ordinarioak 
### Kostaldeko Tonkingo bikario apostolikoa 
* Jean-Pierre Marcou (1901-1924)

### Phát Diệmgo bikario apostolikoak 
* Jean-Pierre Marcou (1924-1935)
* Jean-Baptiste Nguyễn Bá Tòng (1935-1945)
* Thaddée Anselme Lê Hữu Từ (1945-1959)
* Paul Bùi Chu Tạo (1959-1960)

### Phát Diệmgo apezpikuak 
* Paul Bùi Chu Tạo (1960-1998)
* Joseph Nguyễn Văn Yến (1998-2007)
* Joseph Nguyễn Năng (2009-2019)
* Pierre Kiều Công Tùng (2023-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Louis-Christian-Marie de Cooman (1917-1932)
* Jean-Baptiste Nguyễn Bá Tòng (1933-1935)
* Jean Phan Ðình Phùng (1940-1944)
* Joseph Lê Quý Thanh (1963-1974)
* Joseph Nguyễn Thiện Khuyến (1976-1981)
* Joseph Nguyễn Văn Yến (1988-1998)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thái Bìnheko elizbarrutia

**Thái Bìnheko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren vietnamdar elizbarrutia da. 1936ko martxoaren 9an ezarri zen bikariotza apostoliko gisa eta 1960ko azaroaren 24an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Thái Bìnhen dago. Egun apezpikua Dominic Ðặng Văn Cầu da.

## Ordinarioak 
### Thái Bìnheko bikario apostolikoak 
* Juan Casado Obispo (1936-1941)
* Santos Ubierna (1942-1955)
* Dominique-Marie Ðình Ðức Trụ (1960)

### Thái Bìnheko apezpikuak 
* Dominique-Marie Ðình Ðức Trụ (1960-1982)
* Joseph Marie Ðinh Bỉnh (1982-1989)
* François Xavier Nguyễn Văn Sang (1990-2009)
* Pierre Nguyễn Văn Ðệ (2009-2022)
* Dominic Ðặng Văn Cầu (2022-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Joseph Marie Ðinh Bỉnh (1979-1982)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elizabeth Armstrong Wood

**Elizabeth Armstrong Wood** (New York, 1912ko urriaren 19a - 2006ko martxoaren 23a) estatubatuar geologo eta kristalografoa izan zen, Bell Laborategietan laser eta supereroale berriak garatzeko ikerketa-programaren arduraduna. Bere idazkien argitasunagatik eta publikoa gai zientifikoen inguruan hezteko egindako ahaleginengatik  aintzatetsia izan zen.

## Bizitza 
Elizabeth Wood 1912ko urriaren 19an jaio zen, New Yorken (AEB). Barnard College-ra joan zen eta Geologian doktoratu zen Bryn Mawr Unibertsitatean, non kristalografiaz interesatzen hasi zen. Geologia irakatsi zuen Bryn Mawr-en 1934-1935 eta 1937-1938 ikasturteetan. Geologia eta Mineralogia eskolak ere eman zituen Barnard-en, 1935-1937 eta 1938-1941 artean. Azkenik, Columbiako Unibertsitatean ikertzaile postua lortu zuen.

1942an, Wood-ek Bell Laborategietako Fisika Ikerketa Sailean lanpostu bat onartu zuen, non zientzialari gisa lan egin zuen lehen emakumea izan zen. Silizioko fase-trantsizioak, kuartzoko irradiazioagatiko kolore-aldaketak eta eremu elektrikoak aplikatzean material batzuen egoera-aldaketak aztertu zituen. Bere lanak laser eta supereroale berrien garapenean lagundu zuen.

Woodek bere idazkien argitasunagatik aintzatespenak lortu zituen, batez ere gai horretan ezadituentzat idatzi zituen liburuetan, hala nola *Science for the airplane passenger* (Hegazkineko bidaiariarentzako zientzia), 1969. Bere *Crystals and light* lana, 1964an argitaratua, aurrez optika ezagutzarik ez zuten irakurleentzat, testuliburu nagusia izan zen denbora luzez bere arloan. Bell Laborategiek liburu horren bertsio bat argitaratu zuten, *Experiments* with *crystals and light* ('Esperimentuak kristalekin eta argiarekin',1964), institutuko ikasleentzat, liburuxka eta esperimentu-kaxa gisa. *Crystal Orientation Manual* (1963) teknikarientzako eskuliburu bat zen, esperimentuetarako kristalen prestaketa egokiari buruzkoa. 1962ko *Rewarding careers for women in Physics* ('Karrera egokiak emakumeentzat Fisikan') liburuaren izenburuak iradokitzen duen bezala, emakume gehiago zientzietara erakartzeko ahaleginak bultzatu zituen, bilera eta hitzaldietan emakume profesionalek jasandako gaitzespen kulturala bezalako gaiak eztabaidatuz.

Erakunde profesional ugaritako ekimenen buru izan zen; besteak beste, Amerikako Kristalografia Elkartearen (ACA) sorrera nabarmendu behar da, X izpien eta Elektroien Difrakziorako Elkarte Amerikarraren (ASXRED) eta Amerikako Kristalografia Elkartearen (CSA) arteko fusio batetik abiatuta.
* Wheaton College (1963), Western College, Ohio (1965), eta Worcester Polytechnic-en (1970)  honoris causa doktoregoak jaso zituen.
* 1997an, ACAk *Elizabeth A. Wood Zientzia Idazketa Saria* sortu zuen, zientziari buruz publikoarentzat idazten lan bikaina egiten duten argitalpenen egileak omentzeko. Saria hiru urtean behin ematen da, eta lehenengo omendua Roald Hoffmann Nobel saridunak izan zen. Beste irabazle batzuk K.C. Cole, Ira Flatow eta Oliver Sacks izan dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thanh Hóako elizbarrutia

**Thanh Hóako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren vietnamdar elizbarrutia da. 1932ko maiatzaren 7an ezarri zen bikariotza apostoliko gisa eta 1960ko azaroaren 24an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Thanh Hoan dago. Egun apezpikua Joseph Nguyễn Đức Cường da.

## Ordinarioak 
### Thanh Hóako bikario apostolikoa 
* Louis-Christian-Marie de Cooman (1932-1960)

### Thanh Hóako apezpikuak 
* Pierre Phạm Tần (1960-1990)
* Bartholomé Nguyễn Sơn Lâm (1994-2003)
* Joseph Nguyễn Chí Linh (2004-2016)
* Joseph Nguyễn Đức Cường (2018-)

## Bikario apostoliko lagunkidea 
* Pierre Phạm Tần (1959-1960)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tlalocan

**Tlalocan** (Nahuatletik: *tlālōcān* ‘Lurreko nektarraren lekua’; *tlālli*, lurra; *ōctli* nektarra; *cān*, lekua) mexiken mitologian Tlaloc jainkoak kudeatzen duen paradisua da. Tlaloc tximisten, euriaren eta lurrikaren jainkoa da. Tlalocan Unibertsoaren ekialdean dago. Bertatik ateratzen dira lurrarentzat onuragarriak diren urak. Paradisu horretara joaten ziren tximista batek hildakoak, uretan itotakoak edo gerran hildakoak, baina ez beste arrazoiengatik hildakoak. Legenarra zutenak ere paradisu horretara joaten ziren, bertako urak onuragarriak baitziren eurentzat. Tlalocana plazerrez betetako lekua da, fruta-arbola askorekin, artoa, txileak, tomateak, marrubiak, kuiak eta beste elikagai goxoekin. Bertara joaten zirenek heriotza osteko bizi zoriontsua zuten, Mictlanean gertatzen ez zen bezala, neutroa zena. Mitologia horren ezagutza zuzena Bernardino de Sahagúnek jaso zuen, eta irudiz erakusten da Teotihuacan ondoan dagoen Tepantitla etxean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Montrealgo udaletxea

**Montrealgo udaletxea** () (Kanada) Henri-Maurice Perrault eta Alexander Cowper Hutchison arkitektoen lana da eta 1872 eta 1878 artean eraiki zen.

Bere arkitektura estiloa Bigarren Inperiokoa da (Napoleon III.a).

Henri-Maurice Perrault da ondoko epaitegiaren diseinatzailea ere.

Udaletxea Montreal Zaharraren erdigunean dago, Jacques-Cartier plazaren parean.

## Historia 
1872 eta 1878 artean eraikia, 1922an sute bat jasan zuen. Frantziako Tours hiriko udaletxearen eredua jarraituz zaharberritu zen.

1967an izan zen Charles de Gaulle jeneralak, orduko Frantziako presidenteak, udaletxeko balkoitik bere "Vive le Québec libre!"  (Gora Quebec askea!) ospetsua jaurti zuenean, bere hitzaldiaren amaieran.

## Galeria 

Fitxategi:Hôtel_de_ville_(Montréal).jpg|link=Archivo:Hôtel_de_ville_(Montréal).jpg|alt=El ayuntamiento tal y como fue construido en un principio antes del incendio de 1922.| Udaletxea 1922ko sutearen aurretik eraiki zen bezala.
Fitxategi:Montreal_City_Hall_Jan_2006.jpg|link=Archivo:Montreal_City_Hall_Jan_2006.jpg|alt=El ayuntamiento, una noche de invierno.| Udaletxea, neguko gau batean.
Fitxategi:Ayuntamiento_de_Montreal,_Montreal,_Canadá,_2017-08-11,_DD_11.jpg|link=Archivo:Ayuntamiento_de_Montreal,_Montreal,_Canadá,_2017-08-11,_DD_11.jpg|alt=Vista frontal.| Aurrealdeko ikuspegia.
Fitxategi:Ayuntamiento_de_Montreal,_Montreal,_Canadá,_2017-08-11,_DD_16-18_HDR.jpg|link=Archivo:Ayuntamiento_de_Montreal,_Montreal,_Canadá,_2017-08-11,_DD_16-18_HDR.jpg|alt=Con iluminación especial.| Argiztapen bereziarekin.
Fitxategi:Ayuntamiento_de_Montreal,_Montreal,_Canadá,_2017-08-11,_DD_12.jpg|link=Archivo:Ayuntamiento_de_Montreal,_Montreal,_Canadá,_2017-08-11,_DD_12.jpg|alt=Vista lateral.| Alboko ikuspegia.

## Kanpo estekak 
* Ville de Montréal - Webgune deskribatzailea (frantsesez)
* Vieux-Montréal - Fiche d'un bâtiment (frantsesez)
Vinheko elizbarrutia

**Vinheko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren vietnamdar elizbarrutia da. 1846ko martxoaren 27an ezarri zen Hegoaldeko Tonkingo bikariotza apostoliko gisa, 1924ko abenduaren 3an Vinheko bikariotza apostolikoa izena hartu zuen eta 1960ko azaroaren 24an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Xã Đoàin dago. Egun apezpikua Alphonse Nguyên Huu Long da.

## Ordinarioak 
### Hegoaldeko Tonkingo bikario apostolikoak 
* Jean-Denis Gauthier (1846-1877)
* Yves-Marie Croc (1877-1885)
* Louis-Marie Pineau (1886-1910)
* François Belleville (1911-1912)
* André-Léonce-Joseph Eloy (1912-1924)

### Vinheko bikario apostolikoak 
* André-Léonce-Joseph Eloy (1924-1947)
* Jean Baptiste Trần Hữu Ðức (1951-1960)

### Vinheko apezpikuak 
* Jean Baptiste Trần Hữu Ðức (1960-1971)
* Pierre Marie Nguyễn Văn Năng (1971-1978)
* Pierre-Jean Trần Xuân Hạp (1979-2000)
* Paul-Marie Cao Ðình Thuyên (2000-2010)
* Paul Nguyễn Thái Hợp (2010-2018)
* Alphonse Nguyên Huu Long (2018-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Guillaume-Clément Masson (1848-1853)
* Yves-Marie Croc (1866-1877)
* Paul Nguyễn Ðình Nhiên (1963-1969)
* Paul-Marie Cao Ðình Thuyên (1992-2000)

## Apezpiku laguntzailea 
* Pierre Nguyên Văn Viên (2013-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
József Bozsik

**József Bozsik** (Budapest, 1925eko azaroaren 28a – *ibidem*, 1978ko maiatzaren 31) hungariar futbolaria izan zen, erdilari postuan aritzen zena.

Bere ibilbide osoa Budapest Honvéd FC taldean jokatu zuen, 1947an debutatu eta 1962an erretiratu ondoren.

Hungariako futbol selekzio nazionalarekin 101 partida jokatu zituen 1947 eta 1952 artean. 1952ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina lortu zuen eta 1954ko Munduko Futbol Txapelketan hondoratutako taldeko kide izan zen.

Erretiratu ondoren, Honvéd taldeko entrenatzailea eta zuzendaria izan zen, eta diputatua parlamentuan.

## Palmaresa 
**Budapest Honvéd**
* Hungariako futbol liga: 1949–50, 1950, 1952, 1954, 1955

**Hungaria**
* 1952ko Udako Olinpiar Jokoak: urrezko domina
* Munduko Futbol Txapelketako txapeldunordea: 1954
Horia Mosadiq

**Horia Mosadiq** afganistandar kazetaria, analista politiko eta giza eskubideen aldeko ekintzailea da.  Mehatxu pertsonalak jaso ditu ekintzaile eta kazetari lanak direla eta. Mosadiq Amnistia Internazionalarentzat ari da lanean.

## Bizitza 
thumb|Horia Mosadiq fundamentalismo erlijiosoari eta horrek Afganistango emakume eta neskengan duen eraginari buruzko hitzaldi batean.
Mosadiq neskatoa zen 1979an Sobietar Batasunak Afganistan inbaditu zuenean. 1992an Kabuleko Unibertsitatean kazetaritza ikasten hasi zen. Unibertsitatea eta bere herrialdea uztera behartua izan zen Mohammad Najibullahren gobernua boteretik kendu eta gutxira. Bere familiak Pakistanen bilatu zuen babesa 1995ean. Islamabaden lan egin zuen kazetari gisa *United Press International*-erako. Azkenik, Harreman Publikoetako ikasketak amaitu zituen Berkeleyko Unibertsitatean.

2002an Estatu Batuek eta Erresuma Batuak Afganistan inbaditu ondoren, bere herrialdera itzuli eta Amnistia Internazionalarentzat lan egiten hasi zen, 2003ra arte bakarrik mantendu ahal izan zena.

Mosadiq mehatxuak jasotzen hasi zen bere aktibismoa zela eta. 2008an, Amnistia Internazionalak Londresera joaten lagundu zion familiarekin batera, eta erakunde horrentzat lan egiten hasi zen, lan-bisa batekin. Senarrak tiro bat jaso zuen eta alabak ebakia aurpegian. Mosadiqek esan zuen: "Mehatxuak niri zuzendu zizkidaten bitartean, ez nintzen kezkatu, zeren zer egin erabakitzen duzunean, arriskuez ere jabetzen zara. 2008an hasi zen lan horretan. Era berean, *CNN* newsek egindako elkarrizketa batean jakinarazi zuen Afganistanen 2002tik giza eskubideen arloan oso astiro aurrera egin den bitartean, Amnistia Internazionalak aurrerapenen bat ikusi duela denborarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Horia Mosadiq-ek dioenez, Afganistan da genero-apartheidaren herrialde bakarra. YouTube
Gaintza (erreka)

**Gaintza** **erreka**,   Gipuzkoako hegoaldeko erreka bat da, Goierri eskualdekoa. Beasaingo  Zormendi hego-ekialdean sortzen da, Antsusieta baserri hondatuaren dauden baso eta belardietako hezeguneetan. Bere urak tutuen bidez Arriarango urtegira isurtzen ditu. Bere luzera 800 metrokoa da.

Hasieran, Antsusietaldeko erreka izena hartzen du eta beheranzko ibileran baserri horren ondotik igarotzen da. Geroago, Gantzarain txiki baserriaren albotik pasatzen da eta ondoren, Gantzarain erdikoa eta Gantzarain auzoko baserriak kokatuta dauden mendi-hegalaren beheko aldetik.

Gantzarain txikiaren albotik pasatu bezain laster, errekaren eskuinaldean bertan, iturri emankor bat dago eta bere ur-ekarria aberastu egiten du, baina ur horiek denak tutuetara sartu eta beste leku batzuetakoekin batera, gaur egun Arriaraneko urtegia bideratuta daude. 

## Erreferentziak
Asma Rasmya

**Asma Rasmya** edo **Asma Rasmiya** **Khanum** (Damasko, 1877 – 1945), Afganistango editorea, eskolako zuzendaria eta feminista izan zen. Lehen emakume editore kudeatzailea izan zen, baita Afganistango lehen emakume zuzendaria ere. Soraya Tarzi erreginaren ama eta Amanullah Khan erregearen amaginarreba izan zen (1919–1929).

1913an, bere alaba Soraya errege izango zenarekin ezkondu zen. 1919an tronua lortu zuenean, Asmaren suhiak, Amanullah erregeak, modernizazio erradikalaren erreforma programa bat hasi zuen. Honek emakumeen posizioaren erreforma bat barne hartzen zuen, eta errege familiako emakumeek, bereziki bere alaba Soraya erregina, eredu gisa jokatu behar zuten Afganistango emakume moderno berriarentzat. Mahmud Tarzik eta Asma Rasmyak babestu zituzten erreformak, eta Asma Rasmyak eta bere familiako emakumeek, batez ere Bilqis Afiza eta Ruh Afiza ilobek, aktiboki parte hartu behar zuten erreforma horietan. [ Aldizkaria astero argitaratzen zen eta "emakumeen eskubideei, haurren zaintzari, etxeko ekonomiari eta etiketari" buruzko artikuluak argitaratzen zituen,[3] gai sozialak, politikoak eta nazioartekoak, emakumeen eskubideak baina baita moda eta etxeko aholkuak ere.]  [4] Emakumeen arazoetan eta erreforman hartu zuen gaia, eta Afganistango emakumeen historian aitzindaritza handia izan zuen, eta Afganistango emakumeak argitu zituen lehen egunkaria dela esan da. emakumeen lehen aldizkariaren zuzendari kudeatzailea bihurtu zen, 1922ko martxoaren 17tik aurrera argitaratu zena. Aldizkariaren koeditorea izan zen bere iloba Ruh Afzarekin, Habibullah Tarziren ahizparekin, eta bere alaba Soraya erreginak ere aldizkarian lagundu zuen. Editore gisa, Afganistango kazetaritzako lehen emakumea izan zen. 

Bere alabak sortutako nesken eskoletako bateko zuzendari ere izendatu zuten: Maktab-i Masturat, Afganistango nesken lehen eskola. Era berean, Afganistanen lehen emakume zuzendari nagusia izan zen.

1929an, ordea, suhia kargutik kendu eta erbesteratu egin zuten alabarekin, eta haren erreforma guztiak atzera bota zituzten.  Boteretik kendu zituztenean, emakumeen eskubideen aurkako erreakzio gogorra izan zen, Habibullah Ghazi oinordekoaren agintaldian. Anjuman-i Himayat-i-Niswan emakumeen elkartea nahiz Irshad-e Naswan debekatu egin zituzten, nesken 'eskolak itxi egin zituzten, eta Turkian ikasteko baimena izan zuten emakumezko ikasleak Afganistanera ekarri zituzten gogora, eta beloa jantzi eta berriro purdahn sartzera behartu zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* M. Saed:*Women in Afghanistan history* [https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.970.8000&rep=rep1&type=pdf ]
* *(Ingelesez):Afghanistan Quarterly Journal. Establishment 1946. Academic Publication of the Academy of Sciences of Afghanistan.*[Afganistaneko hiruhileko aldizkaria. 1946ko establezimendua. Afganistango Zientzia Akademiaren argitalpen akademikoa.] *Serie-zk.: 32 & 33 Artxibatuta*
Santi Brouard Aldamiz

Santi Brouard Aldamiz (Bilbo, Bizkaia, 1962 - Bilbo, Bizkaia 2016).

Santiago Brouard, 1984an GALek hildako Herri Batasunako politikariaren eta eta Teresa Aldamizen semea.
Tere Brouard Aldamiz

Tere Brouard Aldamiz (Bilbo, Bizkaia, 1963). Gaur egun psikologoa da. 

Santiago Brouard, 1984an GALek hildako Herri Batasunako politikariaren eta eta Teresa Aldamizen alaba.
Hueko artxidiozesia

**Hueko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren vietnamdar artxidiozesia da. 1850eko abuztuaren 27an ezarri zen Iparraldeko Kotxintxinako bikariotza apostoliko gisa, 1924ko abenduaren 12an Hueko bikariotza apostolikoa izena hartu zuen eta 1960ko azaroaren 24an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Huen dago. Egun artzapezpikua Joseph Ðặng Ðức Ngân da.

## Ordinarioak 
### Iparraldeko Kotxintxinako bikario apostolikoak 
* François-Marie-Henri-Agathon Pellerin (1850-1862)
* Joseph-Hyacinthe Sohier (1862-1876)
* Martin-Jean Pontvianne (1877-1879)
* Louis Caspar (1880-1907)
* Eugène Allys (1908-1924)

### Hueko bikario apostolikoak 
* Eugène Allys (1924-1931)
* Alexandre Chabanon (1931-1936)
* François Lemasle (1937-1946)
* Jean-Baptiste Urrutia (1948-1960)

### Hueko artzapezpikuak 
* Pierre Martin Ngô Ðình Thục (1960-1968)
* Philippe Nguyễn Kim Ðiễn (1968-1988)
* Étienne Nguyễn Như Thể (1998-2012)
* François Xavier Lê Văn Hồng (2012-2016)
* Joseph Nguyễn Chí Linh (2016-2025)
* Joseph Ðặng Ðức Ngân (2025-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Joseph-Hyacinthe Sohier (1850-1862)
* Alexandre Chabanon (1930-1931)
* Philippe Nguyễn Kim Ðiễn (1964-1968)
* Étienne Nguyễn Như Thể (1975-1983)
* Joseph Ðặng Ðức Ngân (2023-2025)

## Apezpiku laguntzailea 
* François Xavier Lê Văn Hồng (2005-2012)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Meloxikam

**Meloxikama** konposatu organiko heteroziklikoa da, C14H13N3O4S2 formula duena. Solido kristalino horixka da. Uretan eta ohiko disolbatzaile organikoetan disolbaezina da, baina disolbagarria azido eta base sendoetan Toxikoa da.

## Sintesia 
Metoxikama sintetizatzeko hainbat bide dago literatura. Adibidez, benzothiazolo-3(2H)-ona-1,1-dioxidoa lehegai gisa hartuta eta metil kloroazetatoarekin erreakzionarazteak metil 2(3H)-azetato deribatua ematen du, eta hau sodio metoxidoarekin isomerizatu egiten da tolueno-tert-butanolean, metil 4-hidroxi-2H-1,2-benzothiazina-3-karboxilato-1,1-dioxidoa emanez. Ondoren, metil ioduroarekin metanolean metilatzeak 2-metil konposatua ematen du. Azkenik, konposatu hau 2-amino-5-metiltiazolarekin tratatzen da xilenotan meloxikama emateko.

## Erabilera 
Meloxikama antiinflamatorio ez-esteroidea da eta ezaugarri horiek medio artrosia, artritis erreumatoidea eta gaztaroko artritis idiopatikoa tratatzeko usatzen da. Espainian eta Frantzian botika generiko gisa merkaturatzen da. Pilula gisa edo injektatuta hartzen da.

Albaitzaritzan ere baliatzen da.

### Albo-ondorioak 
Meloxikama erabiltzeak arazo gastrointestinalak eta odoljarioa, buruko minak eta oso gorozki ilun edo beltza (hesteetako odol-jarioaren seinale) eragin ditzake.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anisa Shaheed

**Anisa Shaheed** (Afganistan, 1986 ) kazetaria da, eta 2010eko hamarkadan Afganistanen izandako giza eskubideen urraketak, indarkeria eta ustelkeria azaldu zituen TOLOnews bidez.

## Bizitza 
Anisa Shaheed Afganistango talibanen erregimen islamiarraren menpe hazi zen eta hauek erori ostean 2001. urtean unibertsitatera joan zen.

### Lan ibilbidea 
2009. urtean hasi zuen bere kazetaritza ibilbidea. Cheragh Daily Newspaper-en erreportari eta Hindu Kush News-eko albisteen buru jardun zuen lehenengo, eta gero TOLOnews telebista kate independentean hasi zen 2009. urtean. TOLOnews-eko albistegiaren buru izatera heldu zen, baina geroago, berriro ere informazio gehiago ematea erabaki zuen. Kazetari askok herrialdea utzi ostean informatzen jarraitu zuen.

Ameriketako Estatu Batuetako erbestetik, eta langile autonomo gisa, Anisa Shaheedek Afganistani buruzko estaldura ematen jarraitzen du.

## Lan nabarmenak 
Berak egindako erreportaje batzuei esker funtzio altuko kargugabetzeak, prozesamenduak eta kartzelaratzeak izan dira. 

* 2019. urteko hauteskunde presidentzialetako iruzurra salatu zuen eta horren ondorioz hainbat goi funtzionario, hauteskunde batzordeetako buruak barne, auzipetu eta kartzelaratu egin zituzten.
* Afganistango bankurik handienetako baten ustelkeria salatu  zuen, eta akziodun nagusietako bat auzipetu eta kartzelaratua izan zen, 37 milioi dolar bidegabe erabiltzea egotzita.

* 22 pertsona hil ziren ospitale baten kontrako eraso terrorista estali zuen, besteak beste, umeak erditzen ari zirenean tiroak jaso zituzten emakumeak.
* COVID-19 pandemiak iraun zuen bitartean agerian utzi zuen Afganistango gobernuak eskas kudeatu zituela gaixotasunari aurre egiteko baliabideak. 2020. urteko txostenak goi-funtzionarioak kargutik kentzea eragin zuen, besteak beste, gobernuko ministro bat, ministrorde bat eta ospitaleetako zuzendari batzuk.
* Abdul Rashid Dostrum Afganistango lehen presidenteordeak egindako sexu indarkeria azaleratu zuen, funtzionarioa kargugabetu eta gero Turkiara deportatu zuten. Bere laguntzaileetako batzuk auzipetu eta kartzelaratu egin zituzten.

## Sariak eta aitorpenak 
* 2022. urtean Kazetarien Nazioarteko Zentroak emandako Knight Kazetaritzako Nazioarteko Saria.
* 2021. urtean Urteko kazetaria eta adierazpen askatasunaren aurpegia, Afganistango Adierazpen Askatasunaren Sareak izendatua.
* 2021ean 100 Women BBC

* 2020. urtean Mugarik Gabeko Erreportariek koronabirus denboran egindako lana aitortu zuten. 1.700 izendapenen artetik aukeratua izan zen. Zehazki, maiatzean Kabulgo Ospitaleko amatasun gelari egindako erasoaren eta Afganistango gobernuaren COVID-19ak eragindako pandemiaren kudeaketa txarraren inguruan dituen informazioak azpimarratu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Ban Mê Thuộteko elizbarrutia

**Ban Mê Thuộteko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren vietnamdar elizbarrutia da. 1967ko ekainaren 22an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Buôn Ma Thuộten dago. Egun apezpikua John Baptist Nguyễn Huy Bắc da.

## Ordinarioak 
* Pierre Nguyễn Huy Mai (1967-1990)
* Joseph Trịnh Chính Trực (1990-2000)
* Joseph Nguyễn Tích Ðức (2000-2006)
* Vincent Nguyễn Văn Bản (2009-2022)
* John Baptist Nguyễn Huy Bắc (2024-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Joseph Trịnh Chính Trực (1981-1990)
* Joseph Nguyễn Tích Ðức (1997-2000)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esteban Garbisu

**Esteban Garbisu Aranguren** (Beorburu, Nafarroa Garaia, 1911-1992) Iruñerriko berezko euskaraz mintzatu zen azken hiztun ezaguna izan zen. Aita Beorburu berekoa zuen eta ama, Uharte Arakilgoa. Alabetako batek, Maria Garbisuk, *Berria* egunkariari 2005eko maiatzean kontatu zionez, Esteban zen anaia zaharrena, eta berari bakarrik irakatsi zioten euskara gurasoek: "Estebanek gaizki pasatu zuen eskolan, garai hartan euskaldunak mespretxatzen baitzituzten. Eta gaztelaniaz zekitenek gehiago ikasten zuten. Horregatik, gurasoek ez ziguten euskara irakatsi bertze anai-arreboi". Mariak aitortu zuen berak euskarazko hitz bakan batzuk bertzerik ez zekiela.

Koldo Artola hizkuntzalariak hainbat solasaldi izan zituen Garbisurekin 1981 eta 1985 bitartean eta horien testigantza zabala utzi zuen *Fontes Lingua Vasconum* aldizkariaren 2020ko separata batean. Esteban Garbisu, Beorburukoa izanik (Txulapain ibarrean, Iruñerrian) Bonaparteren sailkapeneko hegoaldeko goi-nafarreran mintzatzen zen, gaztelaniaz *subdialecto ultra-pamplonés* izendatu zuten aldaeran.

## Kanpoko estekak 
Esteban Garbisuri eginiko grabazioen gordailua, Ahotsak.eus webgunean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ðà Nẵngeko elizbarrutia

**Ðà Nẵngeko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren vietnamdar elizbarrutia da. 1963ko urtarrilaren 18an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Da Nangen dago.

## Ordinarioak 
* Pierre Marie Phạm Ngọc Chi (1963-1988)
* François Xavier Nguyên Quang Sách (1988-2000)
* Paul Nguyễn Bình Tinh (2000-2006)
* Joseph Châu Ngọc Tri (2006-2016)
* Joseph Ðặng Ðức Ngân (2016-2023)
** Aulki hutsa (2023-)

## Apezpiku lagunkideak 
* François Xavier Nguyên Quang Sách (1975-1988)
* Paul Nguyễn Bình Tinh (2000)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kon Tumgo elizbarrutia

**Kon Tumgo elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren vietnamdar elizbarrutia da. 1932ko urtarrilaren 18an ezarri zen bikariotza apostoliko gisa eta 1960ko azaroaren 24an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Kon Tumen dago. Egun apezpikua Luy Gonzaga Nguyễn Hùng Vị da.

## Ordinarioak 
### Kon Tumgo bikario apostolikoak 
* Martial-Pierre-Marie Jannin (1933-1940)
* Jean-Liévin-Joseph Sion (1941-1951)
* Paul-Léon Seitz (1952-1960)

### Kon Tumgo apezpikuak 
* Paul-Léon Seitz (1960-1975)
* Alexis Phạm Văn Lộc (1975-1995)
* Pierre Trần Thành Chung (1995-2003)
* Michel Hoăng Ðức Oanh (2003-2015)
* Luy Gonzaga Nguyễn Hùng Vị (2015-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Alexis Phạm Văn Lộc (1975)
* Pierre Trần Thành Chung (1981-1995)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iruñeko katedraleko ziborioa

**Iruñeko katedraleko ziborioa** katedraleko presbiterioan dagoen baldakin edo ziborioa da, 20. mendeko metalezko lan neogotikoa.

## Historia 
1940ko hamarkadan eraldaketa handia egin zen katedralaren barruan. 1946an inauguratu zen ziborio hau, katedraleko irudi santu nagusia, Andre Maria Erreginarena, liturgikoki koroatu zenerako . Ziborioa Jose Iarnotz Larrosa arkitektoak diseinatu zuen, eta  Bartzelonako Sunyer dlantegian egin zuten, Erdi Aroko ereduetan inspiratuta.

Hasiera batea, ziborioaren azpian, Andre Mariaren irudia aldare klasiko batean egon zen bermatua, baina 1991ko erreforma batean kendu egin zuten aldare hori, *versus populum* aldare moderno bat ezarri zuten haren ordez, eta Andre Maria zutoin batean jarri zuten, era berean bermatuz bere posizioa ziborioaren oinen artean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nha Trangeko elizbarrutia

**Nha Trangeko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren vietnamdar elizbarrutia da. 1957ko uztailaren 5ean ezarri zen bikariotza apostoliko gisa eta 1960ko azaroaren 24an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Nha Trangen dago. Egun apezpikua Joseph Huỳnh Văn Sỹ da.

## Ordinarioak 
### Nha Trangeko bikario apostolikoa 
* Marcel Piquet (1957-1960)

### Nha Trangeko apezpikuak 
* Marcel Piquet (1960-1966)
* François-Xavier Nguyễn Văn Thuận (1967-1975)
* Paul Nguyễn Văn Hoà (1975-2009)
* Joseph Võ Ðức Minh (2009-2022)
* Joseph Huỳnh Văn Sỹ (2023-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Pierre Nguyễn Văn Nho (1997-2003)
* Joseph Võ Ðức Minh (2005-2009)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marine Jahan

**Marine Jahan** (Versailles, Yvelines, 1959) dantzari eta aktore frantsesa da. 1983an, ospea hartu zuen, *Flashdance* filmean Jennifer Beals-en ordezkoa izan zelako.

## Biografia 
Batxilergoa amaitu ondoren, Estatu Batuetara joan zen, eta  izeneko akademian sartu zen, Hollywooden. Telebista platoetan ibili zen  dantzari, baita Oskar Sarien Nahiz eta ordezko bat erabiltzea berez iruzur bat ez izan, garai hartan ez zuen onarpen onik izan iritzi publikoaren aldetik; izan ere, Jennifer Bealsen anatomia ikusgarriak eta koreografiek zerikusia izan zuten filmaren arrakastan. Gaur egun, jakina da dantza eszena ia guztietan Marine Jahan agertzen dela (salbuespena azken eszena da: aire mugimenduetan eta breakdanceko bira batean gizon batek ordezkatzen du).

Filmetan eta telesailetan parte hartu zuen; besteak beste, 1984ko *Suzko kaleak* filmean (*Streets of Fire*), dantzari, eta 1987ko *The Wizard* telesaileko atal batean (*The Heart of a Dancer*). 1997an, Broadwayn (New York) antzeztutako *The Scarlet Pimpernel* lanean ere aritu zen, Madame Saint-Cyrren rola interpretatuz.

## Filmografia 
*Salbuespenik adierazi ezean, atal honetan aipatzen diren informazioak **IMDb zinemagintzako datu-basean** egiaztatu daitezke, “Kanpo estekak” ataleko loturetan.*

### Aktorea 
* 1983: "*Hooker*: Evelyn North" (atal bat)
* 1983: Adrian Lyne idazlearen *Flashdance* filma estreinatu zen, Jennifer Beals aktoreak antzeztu zuelarik.
* 1984: Walter Hillen *Suzko Kaleak*: dantzaria.
* 1987: *The Wizard* (atal bat)
* 2007: *Morning Glory*, Mary T. Dinh zuzendariarena: Mrs. Gordon.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ghost of Yōtei

***Ghost of Yōtei*** 2025ean Sucker Punch Productions estatubatuar enpresak garaturiko eta Sony Interactive Entertainmentek banaturiko abenturazko bideo-jokoa da. Jokalariek mundu ireki bat dute esploratzeko eta protagonista, Yōtei inguruko eskualdean 1603an, Atsu ainu jatorriko  arnegaria da. Jokoa PlayStation 5 kontsolarako 2025eko urriaren 2an kaleratu zuten.

## Sinopsia 
*Ghost of Yōtei*k «babesgabearen mendekua» du argumentua, Erika Ishiik antzezturiko Atsu protagonista izanda. Istorioa 1603. urtean gertatzen da, lehen jokoaren gertaeren ondoren, Yōtei mendiaren eskualdean, Japoniako Hokkaidō uhartean.

## Garapena 
Sucker Punch Productionseko garapen taldeak askotan bisitatu zuen Japoniako iparraldea. Jason Connell zuzendari sortzailea Yōtei mendiaren edertasunarekin liluratuta geratu zen, ordu luzez hari begira. Natura-soinuak grabatu zituzten Shiretoko Parke Nazionalean egindako bisitan. Nate Fox zuzendari sortzaileak *Ghost of Tsushima*ren sekuelak honen elementu nagusiak mantentzea nahi zuen: «jokalaria Japonia feudalaren maitasun eta edertasunera eramanez». Garatzaileek nabarmendu zuten jokalariek kontrol handiagoa izango zutela narratiba eta hautuen gainean, *Ghost of Tushsima*rekin alderatuta.

## Harrera 
*Ghost of Yōtei*k gehienbat kritika positiboak jaso zituen prentsa espezializatuaren eskutik, eta batez besteko kalifikazioa 87koa izan zen 103 analisitik aurrera.

Bere analisian, Vandalek jokoaren hainbat alde goraipatu zituen bere aurrekoarekiko, hala nola bere mundu irekia, «*Ghost of Tsushima*n izan genuenarekiko aurrerapauso irmoa» zela esanez. Hedabideak Atsuren istorioaren ikuspegi lineala ere kritikatu zuen, garatzaileen promesekin kontrastatuz, jokalariari narratibaren kontrola emango zion esperientzia askeago bat emateari buruz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harem efektua

**Harem efektua** fenomeno soziologiko bat da, zientzian antzematen dena (astronomian eta botanikan), eta botere lekuan dagoen gizon zientzialari bat bere ikerketa taldean menpeko posizioetan dauden emakumeez inguratzen dela adierazteko erabiltzen da.

## Historia 
thumb|'**-en argazkia, Edward Charles Pickeringek zuzendutako emakume zientzialarien taldea (1913).
"Pickering harem" terminoa 1913tik aurrera erabili zen Edward Charles Pickering astrofisikari eta Harvard Unibertsitateko behatokiko zuzendariaren laborategiko hamabi emakumezko kalkulatzaileen taldea izendatzeko. Pickeringek nahiago zuen emakumeak kontratatu datuak bildu eta aztertzeko. Horrela, bere laborategirako 80 emakumezko kalkulatzaile baino gehiago kontratatu zituen. Emakumeen soldata txikiagoa ordaintzeak aukera eman zion aurrekontu bera zuen talde baten barruan jende gehiago kontratatzeko. **'-ei 25 eta 50 zentimo artean ordaintzen zien orduko, esku-langile bati adina, nahiz eta kualifikazio zientifiko handiagoa izan. Gainera, talde barruko gatazka arriskua txikiagoa zela uste zuten, emakumeek euren artean lehiatzeko aukera gutxiago omen zutelako, postu bereko gizon taldeekin alderatuta.

Bigarren kasu batek ematen du aukera "harem efektuaz" hitz egiteko. Erwin Frank Smith fitopatologo estatubatuarrak hogei emakumezko ikerketa-laguntzaile baino gehiago kontratatu zituen XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran nekazaritza-arazoak aztertzeko. 

Cambridgeko Unibertsitateko William Bateson biologo britainiarrak emakumeak baino ez zituen laguntzailetzat hartzen, besteak beste, Edith Rebecca Saunders botanikaria, Muriel Wheldale Onslow biokimikaria eta Florence Margaret Durham genetista, baita bere emazte Beatrice Bateson ere. Laborategi honek genetika modernoaren aurkikuntzan lagundu zuen.

## Erreferentziak 
## Erlazionatutako artikuluak 
* Balfour laborategi biologikoa
* Emakumeen lana
* Emakumeen lekua zientzietan
* Matilda efektua

## Kanpo estekak
Yotei mendia

Japoniako estratosumendi aktiboa da, Hokkaidoko Shikotsu-Tōya Parke Nazionalean dagoena. - "Ezo" Hokkaido uhartearen antzinako izena delarik- ere esaten diote, Fuji mendiaren antzekoa delako. Herrialdeko 100 mendirik ospetsuenetariko bat da eta 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Quy Nhơngo elizbarrutia

**Quy Nhơngo elizbarrutia** edo **Qui Nhơngo elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren vietnamdar elizbarrutia da. 1659an ezarri zen Kotxintxinako bikariotza apostoliko gisa, 1844ko martxoaren 2an Ekialdeko Kotxintxinako bikariotza apostolikoa izena hartu zuen, 1924ko abenduaren 3an Quinhongo bikariotza apostoliko egin zen eta 1960ko azaroaren 24an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Quy Nhơnen dago. Egun apezpikua Matthieu Nguyễn Văn Khôi da.

## Ordinarioak 
### Kotxintxinako bikario apostolikoak 
* Pierre Lambert de la Motte (1658-1669)
* Guillaume Mahot (1680-1684)
* François Perez (1687-1728)
* Alexandre de Alexandris (1728-1738)
* Arnaud-François Lefèbvre (1741-1760)
* Guillaume Piguel (1762-1771)
* Pierre Pigneau de Béhaine (1771-1799)
* Jean de Labartette (1799-1823)
* Jean-Louis Taberd (1827-1840)
* Étienne-Théodore Cuenot (1840-1844)

### Ekialdeko Kotxintxinako bikario apostolikoak 
* Étienne-Théodore Cuenot (1844-1861)
* Eugène-Étienne Charbonnier (1864-1878)
* Louis-Marie Galibert (1879-1883)
* Désiré-François-Xavier Van Camelbeke (1884-1901)
* Damien Grangeon (1902-1924)

### Quinhongo bikario apostolikoak 
* Damien Grangeon (1924-1929)
* Augustin-Marie Tardieu (1929-1942)
* Marcel Piquet (1943-1957)

### Quy Nhơngo apezpikuak 
* Pierre Marie Phạm Ngọc Chi (1960-1963)
* Dominique Hoàng Van Ðoàn (1963-1974)
* Paul Huỳnh Ðông Các (1974-1999)
* Pierre Nguyễn Soạn (1999-2012)
* Matthieu Nguyễn Văn Khôi (2012-)

## Apezpiku lagunkideak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Clara Elizabeth Fragoso Ugarte

**Clara Elizabeth Fragoso Ugarte** (Durango, Mexiko, 1972) mexikar kamiolaria da.

## Ibilbidea 
17 urte zituenetik ezkonduta, genero indarkeria jasan ondoren, 32 urterekin banandu egin zen. Une horretan lana bilatu zuen bere lau seme-alabak aurrera atera ahal izateko eta kamioilari lanetan hasi zen. 2023an, 17 urte zeramatzan kamioilari gisa Mexikoko errepideetan zehar, Mexiko eta Estatu Batuen artean salgaiak salduz, batez ere Chihuahua eta Nuevo Laredo eskualdeko errepideetan, delinkuentzia-indize altuak baitituzte. *57ko Nomada* dokumentalaren protagonista izan zen, eta errepidean bizi izandako arazoak azaldu zituen bertan. Mexikon zama astuneko garraioaren negozioan emakume gehiago egotea lortzeko aktibista da. gaur egun %0,3 baino ez dira.

## Aintzatespenak 
BBCk 100 emakume inspiratzaileenen artean aukeratu zuen 2023an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
What It Feels Like for a Girl (telesaila)

***What It Feels Like for a Girl*** britainiar telesail dramatikoa da, Paris Leesek BBC Threerentzat bere izen bereko liburuan oinarrituta egina.

## Sinopsia 
Byron gaztea aita homofobo eta gogor baten itzalpean haziko da, eta amak, abandonatu zuenak, orain bere bizitzara itzuli nahiko du. Eskolan, egunero jasaten ditu erasoak eta jipoiak. Gau batean Byron festa batean murgilduko da, eta, han, «Fallen Divas» izeneko talde bat ezagutuko du. Une horretatik aurrera, hedonismoz beteriko errusiar mendi batean barrena, esperimentatu, errebelatu eta bere bidea aurkitzeko aukera izango du. Pertsona *trans* eta *queer*-ez osatutako lagun talde berri horrek gai garrantzitsu bat azaleratuko du: aukeratutako familiaren eta huts egiten duen familia biologikoaren arteko kontrastea. Komunitate horrek balidazioa, umorea, ahalduntzea eta elkar-zaintza eskainiko dizkio Byroni, baina baita arriskuak ere: sexua, drogak eta harreman arriskutsuak.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Montrealgo Erlojuaren Dorrea

**Montrealgo Erlojuaren Dorrea** () Quai de l'Horloge-n dago, jatorriz Victoria Kaia deitua, Montrealgo portu zaharrean, Quebec-eko probintzian, Kanadako ekialdean. Marinelen Oroimenezko Erlojua ere deitua, lehen harria Galesko Printzeak jarri zuen 1919ko urriaren 31n, bi urte geroago Lehen Mundu Gerran hil ziren marinel kanadiarren oroigarri gisa amaitutako 45 metroko dorre bat. Erloju-mekanismoen jatorrizko planek bost kanpai zekartzaten, orduro soinu banarekin, baina mekanismoa ez zen inoiz eraiki. Erlojua Croydon-en, Ingalaterran, eraiki zuen Gillett & Johnston-en enpresak, eta bere mekanismoa  Westminster jauregiko Big Ben-ek duenaren antzekoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fabiola Trejo

**Fabiola Trejo** (Mexiko, XX. mendea) mexikar psikologo eta ikertzailea da, sexu-plazerean aditua, eta desberdintasun sozialaren eta genero-indarkeriaren arteko harremana aztertzen du.
## Ibilbidea 
Psikologia sozialean doktoratu zen Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan. Betty Dodson sexu hezitzaile estatubatuarraren ikaslea izan zen, eta *Bodysex* honen tailerren bideratzaile bihurtu zen.

Bere ibilbidean zehar, Trejok ikuspegi feminista batetik landu ditu desberdintasun sozialarekin, genero indarkeriarekin eta plazer sexualaren botere politikoarekin lotutako gaiak, emakume guztientzako justizia sexuala sustatzeko asmoz.

Latinoamerikan emakumeen sexualitateari buruzko dibulgazio-lanagatik ezagutu zen, plazerak emakumeen ahalduntzean duen garrantzia nabarmenduz. Han gai horiek oraindik tabutzat hartzen direnez, hitzaldiak eta tailerrak eman ditu, eta, besteak beste, honako gai hauek azpimarratzen ditu: sexualitatean nagusi den eredu koitozentriko eta erreproduktiboarekin hausteko beharra; heterosexualetik eta monogamotik harago doazen harremanak normalizatzea; eta emakumeak autoesploraziora eta masturbaziora deitzea.

## Aintzatespenak 
* 2023an, sexualitatearen inguruan dauden tabuak eraisteko egin zuen borrokagatik, BBCk urtero argitaratzen duen 100 Emakume  zerrendan sartu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Mahbouba Seraj

**Mahbouba** **Seraj** (Kabul, 1948) Afganistango kazetaria da, eta emakumeen eskubideen aldeko aktibista.

## Ibilbidea 
1948an jaio zen Kabulen. Seraj Malalai bigarren hezkuntzako eskolara joan zen eta gero Kabulgo Unibertsitatean ikasi zuen.

1978an Seraj eta bere senarra Afganistango Alderdi Demokratiko Popularrak espetxeratu egin zituen eta urte horretan bertan persona non grata izendatu zituen. 

Gero Ameriketako Estatu Batuetara joan ziren, hasieran behintzat New York hirira, non erbestean bizi izan zen 26 bat urtez, 2003an Afganistanera itzuli aurretik. Itzuli ondoren, hainbat erakunde sortu zituen ustelkeriari aurre egiteko eta emakume eta haurren eskubideak defendatzeko. Bereziki, irabazi asmorik gabeko Afganistango Emakumeen Sareko kide gisa, haurren osasuna defendatzera, ustelkeriaren aurka borrokatzera eta etxeko indarkeriaren biktimak ahalduntzera bideratu zuen bere auzia. 

«Gure Afganistan maitea, Mahbouba Seraj-ena» izeneko emakumeentzako irratsaioaren sortzailea eta esataria izan zen, Afganistan osoan zabaldu zena. Halaber, emakumeak diskurtso politikoaren parte izatearen alde egin zuen, Nazio Batuek bultzatutako Ekintza Plan Nazionalaren bidez.

2021eko abuztuan talibanak boterera itzuli zirenean, Serajek uko egin zion herrialdetik ihes egiteari, eta Kabulen geratzea erabaki zuen, emakume eta haurrekin lanean jarraitzeko. 2021eko irailean, Time 100 programan sartu zuten, munduko 100 pertsona eraginkorrenen urteko zerrendan.

Afganistan barruan zein kanpoan kanpaina ugari abiatu ditu, iraniarrek afganiarrekiko duten gorrotoa amaitzeko.

## Aintzatespenak 
* 2021eko irailean, Time aldizkariaren Time 100 zerrendan sartu zuten, munduan eragin handiena duten 100 pertsonen urteko zerrendan. Urte horretan bertan, BBCko 100 emakumeetako bat bezala ere aintzatetsi zuten.

* Anna Corenek zuzendutako *The Noble Guardian* dokumental laburrak hari buruz dihardu. LA Shorts 2023ko Nazioarteko Zinemaldian, dokumental onenaren saria irabazi zuen.

## Ikus, gainera 
* Eranskina:100 Women (BBC) 2021

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epifaniaren eta Aurkezpenaren taula (Iruñea)

**Epifaniaren eta Aurkezpenaren taula** Iruñeko Elizbarrutiko Museoan dagoen taula margotu bat da. 1500. urtearen inguruko lana da, eta Nafarroako errege-erreginen gurtzarako Iruñeko katedralean egon zen erretaula gotiko berantiar baten parte izan zen. 

Arkodun ate baten forma du taulak, eta bi eszena ditu. Goian Jesusen aurkezpena tenpluan, eta behean Errege Magoen gurtza, epifaniaren jaiak ospatzen duen ekintza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak