Musika barroko

[thumb|[Frederiko II.a Handia flauta jotzen gortean.]]

**Musika barrokoa** Mendebaldeko musika mota bat da, gutxi gorabehera 1600 eta 1750 artean konposatua. Barrokoaren aro horretan, musikan ez ezik, beste arte batzuetan ere nagusi zen apaingarrien ugaritasuna eta, maiz, nabarmenkeria ere. Musika barrokoa musika klasikoaren kanoneko parte da, eta oso ikasia, joa eta entzuna da gaur egun.
Musika barrokoaren ezaugarria da kontrapuntu tonal konplexua erabiltzea eta baxu jarraitu bat erabiltzea, musikaren azpian etengabe jotzen den doinu baxuko lerro bat. Musika 

konplexuagoa bihurtu zen aurreko aldi guztietako abesti sinpleekin alderatuta. Sonata formaren hastapenek canzonan forma hartu zuten, gaiaren eta aldakuntzen nozio formalizatuago bat bezala. Musikako disonantzia eta kromatismoa kudeatzeko bitarteko gisa, tonalitate maiorrak eta minorrak forma osoa hartu zuten.

Barrokoan zehar, klabikordioz eta hodi-organoz interpretatutako teklatuko musika gero eta ezagunagoa egin zen, eta biolinaren familiako harizko instrumentuek gaur egun ikusi ohi den forma hartu zuten. Opera, eszenaratutako drama musikal gisa, aurreko forma musikal eta dramatikoetatik bereizten hasi zen, eta kantata eta oratorioa bezalako forma bokalak ohikoagoak bihurtu ziren. Lehen aldiz, abeslariak musikari nota gehigarriak gehitzen hasi ziren.

Tenperamentu berdinaren inguruko teoriak modu orokorragoan hasi ziren praktikan jartzen, batez ere aukera kromatiko gehiago ematen zituelako fintzen zailak ziren teklatu-tresnetan. Nahiz eta J.S. Bachek ez zuen tenperamentua berdin erabili, piano moderno bat afinatu ohi den bezala, garai hartan ohikoa zen tonu-erdi sistemari esker bere *Klabe ondo tenperatua* posible izan zen.

## Instrumentuak 
Instrumentu barrokoek aurreko garaietako instrumentu batzuk (adibidez, zarrabetea eta txirula gozoa) eta tresna berri batzuk (adibidez, oboea, fagota, biolontxeloa, kontrabaxua eta fortepiano) zituzten. Aurreko garaietako instrumentu batzuk ez ziren erabiltzen, hala nola txirimia, zistroa, racketta eta zurezko korneta. Harizko instrumentu barroko nagusiak biolina, biola, biola d'amore, biolontxeloa, kontrabaxua, lautea, tiorba (sarritan baxu jarraitua jotzen zuena), mandolina, gitarra barrokoa, harpa eta zarrabetea dira. Haize-instrumentuak flauta barrokoa, oboe barrokoa, txirula gozoa eta fagota dira. Metalezko instrumentuak korneta, tronpa naturala, tronpeta naturala, serpentoia eta tronboia dira. Teklatu-instrumentuek klabikordioa, piano tangentea, klabizenbaloa, tutu-organoa eta, aurrerago, fortepianoa (pianoaren jatorrizko bertsioa) zituzten. Perkusio tresnak tinbalak, kutxa, pandereta eta kriskitinak ziren.

Musika barrokoaren eta bere ondorengo garai klasikoaren arteko desberdintasun garrantzitsu bat da multzo barrokoetan erabilitako instrumentu motak askoz ere estandarizazio txikiagokoak zirela. Multzo barroko batek teklatu-instrumentu mota desberdinetako bat (adibidez, hodi-organoa edo klabikordioa), hari-instrumentu gehigarriak (adibidez, laute bat), arkudun sokak, haize-zurezko eta haize-metalezko instrumentuak eta baxu jarraitua interpretatzen zuten instrumentu baxuen kopuru zehaztugabea (adibidez, biolontxelo bat, kontrabaxu bat, biola bat, fagot bat, serpentoi bat, etab.) izan zitzakeen.

## Italia 
### Venezia
thumb|200px|Vivaldi.

Antonio Vivaldi (1678-1741) musikagile barroko nagusien artean dugu. "Lau urtaroak" lan ezagunena musika instrumentalari dagokionez, 1725ean argitaratu zuena. Kontzertugile emankorra izateaz gain, operagile arrakastatsua izan zen.

Veneziako Errepublikan ere, nabarmendu ziren ondorengo egileak: Claudio Monteverdi (1567-1643), Pizkundea eta Barrokoaren arteko trantsizioan jardun zuen, eta aipatzekoak dira ''Il ritorno d'Ulisse in patria* (1640) eta *L'incoronazione di Poppea* (1643), besteak beste. Tomaso Albinoni (1671-1751) opera eta musika instrumentalaren egilea izan zen. "Adagioa Sol minorrean" famatua berak baino XX. mendean egindako abestia da. Giuseppe Tartinik (1692-1770), bestela, "Bibolin sonata G minorrean" egin zuen.

Beste musikari aipagarri batzuk Antonio Caldara, Benedetto Marcello eta Giovanni Benedetto Platti izan ziren.

### Elizako Estatua
Aita Santuen Lurraldean, Arcangelo Corelli (1653-1713) concerto grossoen sortzailea izan zen ospetsuena, euren artean *12 oncerti grossi, op. 6 *, 1714an argitaratuak. Giovanni Battista Pergolesi (1710-1736) ezaguna da bereziki *Stabat Mater'' lanagatik, hil zen urtean egindakoa.

Gregorio Allegri, Giovanni Bononcini eta Giulio Caccini musikagileak ere lurralde honetakoak izan ziren.

### Napoli
Napoliko Erresuman, Alessandro Scarlatti (1660-1725) operagile handia izateaz gain ganbera kantata ugari ere egin zituen. Domenico Scarlatti (1685-1757), aurrekoaren semea, nabarmendu zen 555 sonata egin zuelako klabikordio eta beste tekladun musika tresnetarako. Portugal eta Espainiako errege-erreginentzat lan egin zuen haren bizitzaren zati handian.

### Beste batzuk
Marco da Gagliano (1582-1643) Medicitarren gorteko musikari ofiziala zen, Florentzian. 

Francesco Geminiani (1687-1762) Luccan ez ezik Londres, Paris eta Dublinen ere bizi izan zen.

Domenico Zipolik (1688-1726) Florentzian, Napolin eta Erroman egin zituen musika ikasketak.

## Alemania 
thumb|200px|Bach.

Johann Sebastian Bach (1685-1750), bestela, aro honen musikagile handienetakoa da. "Brandeburgoko kontzertuak" (1721), "Nekaldia San Mateoren arabera" (1727) eta "Tocata eta fuga re minorren" dira haren lanik ezagunenetako batzuk.

Heinrich Schützek (1585-1672) "Dafne" konposatu zuen 1627an, Alemanian egindako lehenengo opera. Georg Philipp Telemannen (1681-1767) opera ezagunenen artea, bestela, "Sokrates egonarritsua" (1721) eta "Pimpinone" (1725) ditugu.

Johann Pachelbel (1653-1706) ospetsua da bereziki Kanonagatik, 1680 inguruan egindakoa. 

Dieterich Buxtehude (1637?-1707), Johann Adolf Hasse (1699-1783), Wilhelm Friedemann Bach, Elixabete Sofia Mecklenburgekoa, Johann Jakob Froberger, Carl Heinrich Graun, Johann Georg Pisendel eta Johann Joachim Quantz ere gogoratzekoak dira.

## Ingalaterra 
thumb|200px|Handel.

George Frideric Handel (1685-1759) ere konpositore nagusien artean dugu, Alemanian jaioa eta Ingalaterran igaro izan zuena bere bizitza gehiena. "Mesias" (1742) haren maisu-lana izan zen, "Water Music" (1717) eta "Music for the Royal Fireworks" (1749) aipagarriak ere izanda.

Henry Purcellek (1659-1695), "Dido eta Eneas" opera 1689an konposatu zuen, beste batzuen artean.

Thomas Arne (1710-1778) ere aipatzekoa da.

## Frantzia 
thumb|200px|Charpentier.

* Jean-Baptiste Lully (1632-1687), "Thesée" (1675).
* Marc-Antoine Charpentier (1643-1660), "Te Deum" (1690).7
* Marin Marais (1656-1728).
* François Couperin (1668-1733), "Laudate pueri" (1697).
* Jean-Philippe Rameau (1683-1764), "Traité de l´harmonie" (1722).

Beste musikari ezagun batzuk ditugu:
* Pierre Guédron.
* Michel Richard de Lalande.
* Jean-Marie Leclair.
* Louis Lully.
* Jehan Titelouze.

## Euskal Herria
Joan Frantzes Iribarren, Jose Bakedano, José Cáseda eta Manuel Egueskoa nafarrek, Juan Gartzia de Salazar arabarrak eta Joanes Ezponda zuberotarrak ere aro honetan jardun zuten. 

## Denbora-lerroa 

Preset    = TimeHorizontal_AutoPlaceBars_UnitYear
ImageSize = width:910

Colors     =
  id:offWhite     value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:paleGray     value:rgb(0.86,0.86,0.86)
  id:darkGray     value:gray(0.6)
  id:baroqueBlue  value:rgb(0.8,0.9,1)

BackgroundColors = canvas:offWhite

Period     = from:1600 till:1760
ScaleMajor = gridcolor:paleGray increment:10 start:1600 unit:year

LineData =
  at:1600 color:darkGray layer:back width:0.5
  at:1650 color:darkGray layer:back width:0.5
  at:1700 color:darkGray layer:back width:0.5
  at:1750 color:DarkGray layer:back width:0.5

Define $bold = fontsize:M shift:(10,-5)

BarData=
  barset:Composers

PlotData=

# set defaults
  width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:baroqueBlue

  barset:Composers

  from:1600 till:1633 text:"Jacopo Peri"                                   #from 1561
  from:1600 till:1621 text:"JP Sweelinck" $bold  #from 1562
  from:1600 till:1643 text:"Claudio Monteverdi" $bold                      #from 1567
  from:1600 till:1652 text:"Gregorio Allegri"                              #from 1582
  from:1600 till:1643 text:"Girolamo Frescobaldi" $bold                    #from 1583
  from:1600 till:1672 text:"Heinrich Schütz" $bold                         #from 1585
  from:1600 till:1654 text:"Samuel Scheidt"                                #from 1587
  from:1602 till:1676 text:"Francesco Cavalli" $bold
  from:1602 till:1645 text:"William Lawes"
  from:1605 till:1669 text:"Antonio Bertali"
  from:1605 till:1674 text:"Giacomo Carissimi"
  from:1616 till:1667 text:"Johann Jakob Froberger"
  from:1619 till:1677 text:"Barbara Strozzi"
  from:1620 till:1680 text:"Johann Heinrich Schmelzer"
  from:1626 till:1661 text:"Louis Couperin"
  from:1629 till:1691 text:"Jean-Henri d'Anglebert"
  from:1632 till:1687 text:"Jean-Baptiste Lully"  $bold
  from:1634 till:1704 text:"Marc Antoine Charpentier"
  from:1637 till:1707 text:"Dieterich Buxtehude" $bold
  from:1638 till:1700 text:"Diogo Dias Melgás" # Renaissance style?
  from:1644 till:1704 text:"Heinrich Ignaz Franz von Biber"
  from:1649 till:1686 text:"Giovanni Cesare Netti"
  from:1653 till:1704 text:"Georg Muffat"
  from:1653 till:1706 text:"Johann Pachelbel" $bold
  from:1653 till:1713 text:"Arcangelo Corelli" $bold
  from:1656 till:1728 text:"Marin Marais"
  from:1659 till:1695 text:"Henry Purcell" $bold
  from:1660 till:1725 text:"Alessandro Scarlatti" $bold
  from:1668 till:1733 text:"François Couperin" $bold
  from:1670 till:1736 text:"Antonio Caldara" $bold
  from:1670 till:1746 text:"Johann Caspar Ferdinand Fischer"
  from:1674 till:1754 text:"Tomaso Albinoni"
  from:1678 till:1741 text:"Antonio Vivaldi" $bold
  from:1679 till:1745 text:"Jan Dismas Zelenka
  from:1681 till:1760 text:"Georg Philipp Telemann" $bold                   #till 1767
  from:1683 till:1729 text:"Johann David Heinichen"
  from:1683 till:1760 text:"Jean-Philippe Rameau" $bold                     #till 1764
  from:1684 till:1748 text:"Johann Gottfried Walther" $bold
  from:1685 till:1750 text:"Johann Sebastian Bach" $bold
  from:1685 till:1757 text:"Domenico Scarlatti" $bold
  from:1685 till:1759 text:"George Frideric Handel" $bold
  from:1686 till:1750 text:"Silvius Leopold Weiss"
  from:1686 till:1760 text:"Nicola Porpora"                                 #till 1768
  from:1687 till:1760 text:"Francesco Geminiani"                            #till 1762
  from:1688 till:1758 text:"Johann Friedrich Fasch"
  from:1692 till:1730 text:"Leonardo Vinci"
  from:1692 till:1760 text:"Unico Wilhelm van Wassenaer"                  #till 1766
  from:1692 till:1760 text:"Giuseppe Tartini"                               #till 1770
  from:1695 till:1760 text:"Pietro Locatelli"                               #till 1764
  from:1697 till:1760 text:"Johann Joachim Quantz"                          #till 1773
  from:1698 till:1756 text:"Riccardo Broschi"                              
  from:1699 till:1760 text:"Johann Adolf Hasse"                             #till 1783
  from:1702 till:1755 text:"Francisco António de Almeida"
  from:1704 till:1742 text:"Carlos Seixas"
  from:1706 till:1760 text:"Baldassare Galuppi"                             #till 1785
  from:1707 till:1760 text:"António Teixeira"                             #till 1774
  from:1710 till:1736 text:"GB Pergolesi" $bold

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 

## Ikus, gainera 
* Musika klasiko

## Kanpo estekak 
* "Renaissance & Baroque Music Chronology: Composers".
* "Centre de musique baroque de Versailles".
* "Musica Antigua" webgunea.