Anne Conway

**Anne Finch Conway** edo **Conwayko bizkondesa** (**Anne Finch** jaioa; 1631-1679) Londresen jaio zen emakume filosofoa izan zen, monadaren kontzeptua landu zuen autore nagusietako bat, nahiz eta bere izena ez agertu gai horren inguruko hiztegietako sarreretan.

## Bizitza 
Bere amak bakarrik hezi behar izan zuen Conway, bere hamaika ahizpa eta anaiekin batera, aita bera jaio aurretik hil baitzen. Hizkuntza askotan trebatu zen eta laster filosofia-lanekiko interesa erakutsi zuen; hala, nahiz eta gaztetatik migraina-krisi larriak jasan, modu bizian ikasi zuen. Moren eskutik, Conwayk Descartesen filosofia ezagutu zuen.

Edward Conway-rekin ezkondu zen 1651. urtean. Conwayen egoitzan bizi zirelarik filosofia-topaketak antolatu zituzten. Anne Conwayren ideia filosofiko nagusiak Franciscus Mercurus van Helmont bidaiari eta jakitunarekin izandako elkarrizketetatik azaldu ziren, 1670. urtean ezagutu zuena. Gainera, bera izan zen Conway kabala doktrina-mistiko juduan trebatu zuena.

Helmont, zenbait ezagutza mediko zituena, Finch Conwayren migraina arazoak hobe zintezen lagundu zuen, baina ez zen eraginkorra izan. Hala, 1679. urtean hil zen arte, egun luzeak, eta baita asteak ere, eman zituen ilunpetan Anne Finch Conwayk.

## Obra 
alt=|thumb|Gottfried W. LeibnizConwayren ekarpena handia izanda ere, monadaren inguruan ezagutzen den informazio gehiena Gottfried W. Leibniz-en (1646-1716) eskutik eratorria da, ezaguna dena bere *monadologia*rengatik. Conway hil eta bi urte beranduago, Van Helmonstek bere idatziak jaso eta Leibnizi bere obra azaldu zion. Hala, Leibnizek Anneren ideiak bere sistema filosofikora gehitu zituen, Bitalismoa sortuz. Nahiz eta Leibnizek zenbaitetan adierazi “Conweyko kondesaren” eragina bere pentsamenduan, emakume honen obra Van Helmonti egotzi izan zaio

Descartes ere kritikatu zuen: bere ustetan, gorputza sinpleki masa bizigabea eta bizitza izateko guztiz ezgai dela iradokitzen duen filosofia kartesiarraren ideia guztiz okerra litzateke. Gainera, gehitzen du ideia oker honen parte dela gorputza eta adimena bi gauza kontrajarri direla eta bata bestea bilakatu ezin daitezkeela argudiatzea, modu honetan gorputzari edozein bizi eta sentsazio ukatzea ekarriko lukeelako.

Conwayren filosofiaren arabera, gorputz guztiek edukiko lukete bizitza. Gorputza eta arima substantzia berez eginda egongo lirateke eta gauza beraren forma ezberdinak baino ez lirateke izango. Gorputza *izpiritu trinko* bezala deskribatzen du; arima, ordea, *gorputz hegakor* bezala.

### Monada 
**“**Monada” hitza grekoko *monas* hitzetik eratorria da eta “unitate” esan nahi du. Conwayren ustetan, bizirik dagoen edozertan topa liteke jatorrizko substantzia hau (substantzia primigenia), naturan eragiten duen substantzia. Zatiezina eta aldaezina litzateke eta beti unibertsoaren osotasuna irudikatuko luke. Finch Conwayrentzat monada lehenengoa Jainkoa litzateke: gorpuzgabea da, guztiaren sortzaile eta denboratik kanpo dago. Jainkoa ezin liteke aditu.

## Bestelako ekarpenak bere esparruari 
Finch Conway unibertsoaren eta bertako izakien formazioa hiru kontzeptu ezberdinen bidez azaltzen saiatu zen: Jainkoa, denaren sortzaile; Jesu Kristo (bitarteko izakia) eta Kreatura (barruan izaki bizidun guztiak dituen formazioa).

### Jainkoa 
Guztiz aldaezina, orojakilea, nonahikoa eta ahalguztiduna da. Denboraz gaindikoa izateaz gain, betiereko ontasunaren, jakinduriaren, justiziaren eta indarraren baloreak adierazten ditu. Bere eraikuntzekiko banatua dago eta ezin da haietan transformatu, eta ezta alderantziz ere.

Kreaturek zuzen jokatuz gero, sarituak izango dira eta, bestela, zigortuak. Kreaturek Onera jotzen saiatuko dira, infinitua den heinean (Gaizkiak limiteak lituzke).

### Kristo 
Kreaturen eta Jainkoaren tarteko termino gisa irudikatzen du Finch Conwayk Kristo. Ez da bitartekari gisa ulertu behar; izan ere, edonork izan dezakeelako harremana harekin. Ez da guztiz aldaezina Jainkoarekin baina ezta Kreaturekin aldakorra ere: Onarekiko aldakorra da bakarrik, Jainkoaren mailara iritsi gabe.

## Bestelako irakurgaiak (ingelesez) 
* Broad, Jacqueline. *"*Women Philosophers of the Seventeenth Century*"*. Cambridge Cambridge University Press, 2002.
* Brown, Stuart. "Leibniz and Henry More’s Cabbalistic Circle", in S. Hutton (ed.) *Henry More (1614–1687): Tercentenary Studies*, Dordrecht: Kluwer Academic Publishers, 1990. (Zalantzan jartzen du Conwayk Leibnizengan eragina izan zuela).
* Duran, Jane. "Anne Viscountess Conway: a Seventeenth-Century Rationalist". *Hypatia: a Journal of Feminist Philosophy*. 4 (1989): 64-79.
* Frankel, Lois. "Anne Finch, Viscountess Conway," Mary Ellen Waithe, ed., *A History of Women Philosophers*, Vol. 3, Kluwer, 1991, pp. 41–58.
* Gabbey, Alan. "Anne Conway et Henry More: lettres sur Descartes" (*Archives de Philosophie* 40, pp. 379–404)
* Hutton, Sarah. "Conway, Anne (c.1630–79)", 1998, doi:10.4324/9780415249126-DA021-1. *Routledge Encyclopedia of Philosophy*, Taylor and Francis, .
* Hutton, Sarah, "Lady Anne Conway", *The Stanford Encyclopedia of Philosophy* (Fall 2008 Edition), Edward N. Zalta (ed.), URL = 
* Hutton, Sarah. *Anne Conway, a Woman Philosopher*. Cambridge, U.K.: Cambridge University Press, 2004.
* King, Peter J. *One Hundred Philosophers* (New York: Barron's, 2004) 
* Merchant, Carolyn. "The Vitalism of Anne Conway: its Impact on Leibniz's Concept of the Monad" (*Journal of the History of Philosophy* 17, 1979, pp. 255–69) (Conwayk Leibnizengan influentzia izan zuela erakusten du, bien arteko antzekotasunak mahaigaineratuz).
* Mercer, Christia. "Platonism in Early Modern Natural Philosophy: The Case of Leibniz and Conway", in *Neoplatonism and the Philosophy of Nature*, James Wilberding and Christoph Horn, ed., Oxford: Oxford University Press, 2012, 103-26.
* White, Carol Wayne. "The Legacy of Anne Conway (1631-1679): Reverberations from a Mystical Naturalism" (State University of New York Press, 2009).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak