Marie Curie

**Maria Salomea Skłodowska-Curie** (1867ko azaroaren 7a – 1934ko uztailaren 4a), **Marie Curie** izen-deiturez ezaguna, zientzialaria izan zen. Sortzez poloniarra, frantziar nazionalizatu zen. Erradiologia arloan aitzindaria izan zen, eta lehena izan zen bi arlo desberdinetan Nobel saria lortu zuena (Fisikan eta Kimikan). Gainera, Parisko Unibertsitatean lehenengo emakume katedraduna izan zen. Parisko eta Varsoviako Curie Institutuak eratu zituen.

Varsovian jaio zen, garai horretan Batzarreko Polonia zena (errusiar erresumaren lurraldea). Varsoviako *Uniwersytet Latający* ("Unibertsitate hegalaria") izenekoan klandestinoki aritu zen ikasten eta bertan ekin zion bere prestakuntza zientifikoari. 1891n, 24 urte zituela, Parisera joan zen Bronisława Dłuska ahizpa zaharrenaren atzetik. Han, ikasketak bukatzeaz gain, bere lan zientifiko bikainenak aurrera eraman zituen. 1903ko Fisikako Nobel saria bere senarra Pierre Curierekin eta Henri Becquerelekin partekatu zuen. 

Urte batzuk geroago, 1911n, Kimikako Nobel saria jaso zuen bere jaiotze-herrialdeari ohore eginez polonio izendatu zuen elementu kimikoa aurkitzeagatik. Frantziako hiritartasuna jaso eta Frantzia aberritzat onartu arren, ez zuen inoiz poloniar nortasuna galdu: adibidez, alabei poloniera irakatsi eta Poloniara eramaten zituen maiz bisitan.

Handik urte gutxitara, 1911n, Marie Curiek Kimikako Nobel saria irabazi zuen. Frantziako herritartasuna jaso eta Frantzia aberritzat onartu arren, inoiz ez zuen bere Poloniako nortasuna galdu; bere alabei ama hizkuntza irakatsi zien eta Poloniara bisitak egitera eramaten zituen. Aurkitutako lehen elementu kimikoa polonio deitu zuen, bere jaiotze-herrialdeari ohore eginez. Bere aurkikuntzek biltzen dute erradioaktibitateari buruzko lehen ikasketak (berak asmatutako terminoa), isotopo erradioaktiboak isolatzeko teknikak eta bi elementuren aurkikuntza —polonioa eta radioa—. Bera burua zelarik, isotopo erradioaktiboekin egindako neoplasien tratamenduei buruzko lehen ikerketak burutu ziren. Parisen eta Varsovian Curie institutua sortu zuen, gaur egun medikuntza ikerketen zentro garrantzitsuenen artean mantentzen dena. Lehen Mundu Gerran, erabilpen militarrerako lehen zentro erradiologiko mugikorrak sortu zituen.

1934an hil zen 66 urterekin, Sancellemoz erietxean, anemia aplasikoak jota. Anemia aplasikoa sortu zitzaion, ziur aski, denbora luzean bere poltsikoetan gordetzen zituen saio-hodien erradiazioarengatik eta Lehen Mundu Gerran sortutako unitate mugikorren X izpiengatik.

## Bizitza 
### Haurtzaroa eta ikasketak Polonian 
1867ko azaroaren 7an jaio zen, Varsovian. Władysław Skłodowski eta Bronisława Boguska-ren bosgarren alaba zen. Władysław Skłodowski fisika eta matematika irakaslea zen eta Bronisława Boguska abeslaria, irakaslea eta pianista. Mariak hiru ahizpa eta neba bat izan zituen: Zofia (1862-1876), Józef (1863-1937), Bronisława (1865-1939) eta Helena (1866-1961).
[thumb|Władysław Skłodowski alabekin: *(ezkerretik)* Maria, [:en:Bronisława_Dłuska|Bronisława eta Helena, 1890ean.]]
Aitaren aldetik eta amaren aldetik, familiak jabetza eta fortunak galdu zituzten Poloniako independentzia berreskuratzeko helburuaz abertzaleekin parte hartzeagatik (azkena 1863-1865eko urtarrileko altxamendua izan zen). Horrek ondorengo belaunaldia kondenatu zuen, Maria eta bere neba-ahizpak, bizitza aurrera ateratzeko borroka zaila izatera. Poloniako literaturan pertsonaia bihurtu zena.

Władysław Skłodowski aitak matematikak eta fisika irakatsi zituen, Mariak landu zituen gaiak, eta gainera Varsoviako bi *gymnasium* edo institutuko mutilen zuzendaria izan zen. Errusiako agintariek laborategiko klaseak Poloniako ikastetxeetatik kendu ondoren, laborategiko ekipoen zati handi bat etxera eraman zuen, eta haurrei bere erabilera irakatsi zien. Amaren eta ahizparen heriotzen eraginez, Mariak katolizismoari uko egin eta agnostiko bilakatu zen.

Hamar urte zituenean, J. Sikorskaren barnetegira joaten hasi zen; gero, nesken institutuan parte hartu zuen: hor, 1883ko ekainean, graduatu zen, urrezko dominaz. Kolapso baten ondoren, Horri lotuta, Mariak etxeko tutore kargua hartu zuen lehenik Varsoviako etxeko baten, eta gero bi urtez Szczukin bere aitaren senideak ziren Żorawskistarren etxean.

### Lehen urteak Parisen 
thumb|Marie Curie eta bere senarra laborategian lan egiten.|ezkerrera
1891ren amaieran Polonia utzi eta Frantziarako bidea hartu zuen. Bere baliabide apalekin iraun zuen bizirik, negu hotzetan zituen arropa guztiak aldean jantzita, epel mantentzeko. Ikasketetan hain gogor zentratu zen, non batzuetan jatea ere ahaztu egiten zitzaion. Pierre Curie Parisko Hiriko Fisika Industrialeko eta Kimikako Goi Mailako Institutuko irakaslea zen (École supérieure de physique et de chimie industrielles de la ville de Paris ESPCI). eta batek ere ez zuten nahi izan erlijio zerbitzurik. Mariek emaztegaien ohiko eztei-jantziaren ordez, jantzi urdin ilun bat eraman zuen, geroago laborategiko jantzi gisa balio zuena urte askotan. Bi zaletasun partekatu zituzten: bizikleta bidaia luzeak, eta atzerrira egindako bidaiak. Horiek, are gehiago gerturatu zituzten. Pierrerengan, Mariek maitasun berria, bikotekidea, eta konfiantzazko kolaboratzaile zientifikoa aurkitu zituen. 1896an, Henri Becquerelek aurkitu zuen uranio gatzek X izpien ahalmen barneratzaileen antza zuten izpiak igortzen zituztela. Bestalde, ez zekiten erradiazio esposizioak eragin kaltegarriak sortzen zituztenik, substantzia erradioaktiboekin babestu gabe lanean segitzen zutenean. ESPCIk ez zuen bere ikerkuntza diruz laguntzen, baina laguntzak jaso zituzten metalurgia eta meatzaritza konpainietatik, eta Gobernuko hainbat erakundetatik.

Azterketa sistematikoak egiteko Meriek bi uranio mineral erabiltzen zituen, uraninita eta torbernita Erradiazioa igortzen zuten substantzia osagarrien bilaketa sistematikoa egiten hasi zen, eta 1898an aurkitu zuen torio elementua ere erradioaktiboa zela.

Oso jakituna zen bere aurkikuntzak berehala argitaratzearen garrantziaz, eta beraz bere lehentasuna finkatzea. Bi urte lehenago, Becquerelek bere aurkikuntza Académie des Sciencesen aurkeztu izan ez balu biharamunean, erradioaktibitatearen aurkikuntzaren kreditua (eta baita Nobel Saria ere), Silvanus Thompsonengana joango zatekeen. Mariek argitalpen bide azkar bera aukeratu zuen. Bere artikulua, lanaren laburpen sinple bat kontutan hartuta, 1898ko apirilaren 12an aurkeztu zuen bere izenean Académien Gabriel Lippmann irakasle ohiak. Hala ere, Becquerelek Thompsoni aurrena hartu zion bezala, Marieri aurrena hartu zioten beste aurkikuntza kontatzeko, hots, torioaren izpiak uranioaren modu berean ematen direla; bi hilabete lehenago Gerhard Carl Schmidtek bere aurkikuntza argitaratu zuelako Berlinen.

Beren aurkikuntzak zalantzarik gabe frogatzeko, Curietarrak polonioa eta radioa forma puruan isolatu nahi zituzten.Lan gogorra egin zuten radioaren kristal gatza bereizteko kristalizazio diferentzialaren bidez. Tona bat uraninitatik, radio kloruroaren gramo baten hamarrena soilik banandu zuten 1902. urtean. Mariek radio metal purua isolatu zuen 1910ean. Baina inoiz ez zuen polonioa isolatzea lortu. Gainera, bere bizitza balioa 138 egunekoa bakarrik izaten da.

1900ean, Marie Goi Mailako Eskola Normaleko lehen emakume irakaslea izan zen, eta bere senarra Parisko Unibertsitateko irakasle bilakatu zen. 1902an Mariek Poloniara joan zen, aita hil zitzaionean. Hilabete horretan bikotea Londresko Royal Institutionera gonbidatu zuten erradioaktibitateari buruzko hitzaldi bat ematera. Marieri hitz egitea galarazi zioten, emakumea zelako, eta Pierrek bakarrik eman zuen hitzaldia. Bien bitartean, industria berria garatzen hasi zen, radiumean oinarrituta. Marie Curie Nobel Saria lortu zuen lehen emakumea izan zen. hori lortzen lehen emakumea izanik. Eta hurrengo urtean Matteucci domina jaso zuen.

1904ko abenduan, Mariek bigarren alaba izan zuen, Ève. Marie lur jota geratu zen  senarraren heriotzarekin. 1906ko maiatzean, Pariseko Unibertsitateko fisika departamentuak senarrarentzat sortutako aulkia Marieri eskaintzea erabaki zuen. Onartu egin zuen, mundu mailako laborategi bat sortzeko itxaropenarekin, bere senar Pierri omenaldia egiteko. Parisko Unibertsitateko lehen emakume katedraduna izan zen, unibertsitatea sortu eta handik 650 urtera. Orduan bakarrik, Mariek aldentzeko mehatxuarekin amore eman zuen Parisko Unibertsitateak, eta azkenean Curie pabilioia Pariseko Unibertsitatearen eta Pasteur Institutuaren ekimen bateratua bilakatu zen. Akademiako kidetzat hautatzeko. Aukeratua Édouard Branly izan zen, Guglielmo Marconi haririk gabeko telegrafoa garatzen lagundu zuen asmatzailea. Mende erdi bat geroago, 1962an, Marien doktoregaia izandako Marguerite Perey izan zen lehen emakume hautatua Akademian.

Radioaren masa atomikoa zehazteko, Mariek masa ezaguna zuen radio kloruroa disolbatu zuen, eta ondoren, kloruro ioiak jaurti egin zituen zilar nitratoa gehituz. Zilarrezko kloruro jaurtiaren masa zehaztuz, klororen eta zilarraren masa atomikoak ezagunaz zirenez, hasierako radio kloruroan zegoen kloroaren masa ondorioztatu ahal izan zen, eta beraz, kenketa soil baten bidez zehaztu radioaren masa atomikoa. urte osoko amodio-historia bat izan zuela agerian geratu zen. Eskandalua lehertu zenean, Belgikako kongresu batea zen. Itzultitakoan, haserre zegoen jendetza aurkitu zuen etxe aurrealdean, eta aterpe bila Camille Marbo lagunaren etxera joa behar izan zuen alabekin. Sari hau "kimikaren aurrerapenari eskainitako zerbitzuei esker, radioa eta polonioa elementuak aurkitzeagatik, radioa isolatzeagatik, eta elementu aipagarri honen izaera eta konposaketa aztertzeagatik izan zen." Pertsona berak bi Nobel Sari irabazi edo partekatutako lehena izan zen, eta oraindik ere Linus Pauling eta bera dira bakarrak Nobel saria bi arlotan jasotakoak. Azpimarratu beharra dago aurrekoan bezala, ez zuela radioa isolatzea patentatu, zientzialari guztiek azter zezaten. Henryk Sienkiewicz eleberrigilea buru zuen Poloniako ikaskuntzako gizon ospetsuen ordezkaritza batek, Poloniara itzultzea eta bere jaioterrian ikertzen jarraitzea eskatu zion.

1912an, Varsoviako Elkarte Zientifikoak hiri hartan laborategi berri baten zuzendaritza eskaini arren, uko egin zion, 1914ko abuztuan osatu zen Radium Institutuaren garapenean buru belarri sartuta zegoelako, eta Rue Pierre-Curie izeneko kale berri bat irekitzekotan zebiltzalako. 1913an Polonia bisitatu zuen, eta Varsovian harrera ona izan arren, Errusiako agintariek baztertu egin zuten gehienbat. Institutu hasi berriaren garapena gerrak eten egin zuen, eta ikertzaile gehienak Frantziako Armadarako deituak izan zirenean, 1919 arte ez zion berriro ekin jarduerari.
[thumb|Marie Curie [X izpien bidezko kristalografia|X izpien ibilgailu mugikorrean.]]

### Lehen Mundu Gerra 
Lehen Mundu Gerran, Curiek aitortu zuen zauritutako soldaduak hobekien artatzen zirela ebakuntza ahalik eta azkarren egiten bazitzaien. Zirujauei laguntzeko, lehen lerroetatik gertu zentro erradiologikoen beharra ikusi zuen.1916an, gidabaimena atera zuen, eta aldian-aldian joaten zen Irenekin X izpiak egitera landa-ospitaletara.

1915ean, Curiek "radioa ematen" zuten orratzak ekoitzi zituen, radioak emandako kolorerik gabeko gas erradioaktiboa, gero radon bezala identifikatua, kutsatutako ehuna esterilizatzeko erabili ahal izateko. Gerra ostean, gerratearen inguruko bere eskarmentua liburu batean laburbildu zituen, "Erradiologia Gerran" (1919).

1920an, radioa aurkitu zutenetik 25. urteurrena zela eta, Frantziako Gobernuak diru-laguntza bat ezarri zion. Horrelako sari bat hartzen lehena Louis Pasteur izan zen (1822-1895).

1921ean, Warren G. Harding AEBetako presidenteak Etxe Zurian hartu zuen, Estatu Batuetan bildutako radio gramo bat aurkezteko, eta Lehen Damak goraipatu egin zuen adibide bezala, emakume profesional garailea izateaz gain emaztea ere izan zelako. Bileraren aurretik, atzerrian zuen ospea gero eta handiagoa zela aitortuta eta jendaurrean janzteko Frantziar bereizgarri ofizialik ez zuelako, Frantziako gobernuak Ohorezko Legioa domina eman nahi izan zion, baina berak ez zuen onartu. 1922an Frantziako Medikuntza Akademiako kide izendatu zuten.

Curiek gidatuta, Institutuak beste lau Nobel Sari irabazi zituen, besteak beste, bere alaba Irène Joliot-Curie eta Frédéric Joliot-Curie suhiak. Laborategia erradioaktibitate-ikerketako munduko lau nagusietako bat bihurtu zen, honakoak izanik besteak: Cavendish laborategia Ernest Rutherfordekin batera, Vienako Radio Ikerketa Institutua, Stefan Meyerekin; eta Kaiser Wilhelm Kimika Institutua Otto Hahn eta Lise Meitnerrekin. Batzordean 1934ra arte egon zen, eta koordinazio zientifikoan lagundu zuen beste ikerlari ospetsu batzuekin, hala nola Albert Einstein, Hendrik Lorentz eta Henri Bergson. 1923an, bere senarraren biografia idatzi zuen, *Pierre Curie* izenekoa. 1925ean Polonia bisitatu zuen, Varsoviako Radio Institutuaren oinarriak ezarri zituen zeremonia baten parte hartzeko. 1931n, Curiek Edinburgoko Unibertsitateko Terapeutikako Cameron saria jaso zuen.

### Bere nortasun poloniarrarekiko atxikimendua 
thumb|1935eko estatua, Radio Institutuaren aurrean, Varsovian.|ezkerreraEzkontzaren bidez Frantziara bertakotuta egon arren, Marie Skłodowska-Curiek (bi deiturak erabili zituen) ez zuen inoiz galdu bere sorterriko nortasuna. Poloniar nahiz errusiar hartzaileentzako gutunak izenpetzean, ezkondu aurreko deitura Skłodowska erabiltzen zuen. Hain zuzen ere, "Skłodowska-Curie" deitura erabiltzen da Polonian haren omenezko monumentu eta eraikin gehienetan. Aipatzekoa da, halaber, 1911ko Kimikako Nobel Sarian agertzen den deitura dela. Nolanahi ere, *Marie Curie* izen-deiturez izenpetzen zituen familiako eta lagunarteko gutunak eta, oro har, *Madame Pierre Curie* erabiltzen zuen argitalpen zientifikoetarako eta bestelako dokumentu ofizialetarako, garai hartako ohituraren arabera.

Era berean, alabei poloniera irakatsi zien, eta Poloniara eraman zituen hainbat aldiz. Elementu kimikoaren polonio izena ere Marie Skłodowska-Curiek aukeratu zuen, Poloniari egindako omenaldi moduan.

### Heriotza 
Curie 1934 hasieran joan zen azken aldiz Poloniara. Hilabete batzuk geroago, 1934ko uztailaren 4an, Passyko Sancellemozeko erietxean zendu zen, anemia aplasiko baten ondorioz. Uste da erradiazioaren esposizio luzeek kutsatuta zegoela.

Erradiazio ionizatzailearen eragin kaltegarriak ez ziren ezagutzen horretan lana egin zuen garaian. Izan ere, segurtasun neurriak garatu gabe zeuden oraindik. eta bere mahaiko tiradera baten gordetzen zituen, substantziak iluntasunean ematen zuen argi urria nabarituz. Bestalde, Curie babes ekipamendurik gabe egon zen X izpiekin lanean erradiologo aritu zenean gerra garaian.

Sceaux-eko hilerrian lurperatu zuten, Pierre senarrarekin batera. Bere sukaldaritza liburua ere oso erradioaktiboa da. Dokumentu guztiak berunez forratutako kutxetan gordetzen dira, eta kontsultatu nahi dituztenek babes-jantziak behar dituzte. Cornell Unibertsitateko L. Pearce Williams-ek honela dio: “Curietarren lanen emaitzak oihartzun handia izan zuen, eta garaia markatu. Radioaren erradioaktibitatea hain handia zen, ezin zela ezikusia izan. Bazirudien energia kontserbatzeko printzipioa gezurtatzen zuela, eta horren ondorioz fisikaren oinarriak berriro aztertzera behartu zuen. Maila esperimentalean, radioa aurkitzeak Ernest Rutherford bezalako ikerlariei erradioaktibitatearen-iturriak eskaini zizkien, atomoaren egitura esplora zezaten. Rutherfordek alfa erradiazioarekin izandako esperimentuen ondorioz, atomo nuklearra lehen aldiz postulatua zen. Medikuntzan, erradioaktibitateak minbiziari arrakastaz eraso egiteko bideak eskaintzen zituen.”

Françoise Giroudek uste du Curietarren lanek fisikan eta kimikan finkatutako ideiak iraultzen lagundu bazuten, eragin berbera izan zutela gizartearen esparruan. Bere lorpen zientifikoetara iristeko, Mariek oztopoak gainditu behar izan zituen, bere jaioterrian zein adopzioko herrialdean, emakumea zelako. Bere bizitzaren eta ibilbidearen alderdi hori Françoise Girouden *Marie Curie: A Life* liburuan ageri da, eta Marie Curieren feminista aitzindariaren rola azpimarratzen du. Polonian emakumeen eskubideen aldeko mugimenduak Marie Curieren lana goraipatu arren, Natalie Stegmann historialariak ziurtatu du ez zuela talde horiekin konpromisorik hartu edo beren helburuak babestu.

Estreicherrek dioenez, haren zintzotasunagatik eta bizimodu apalagatik ezaguna zen. 1893an beka txiki bat jaso ondoren, 1897an itzuli zuen, dirua irabazten hasi bezain laster. Lehen Nobel saritik diru asko lagunei, familiakoei, ikasleei eta ikerlariei eman zien. Ezohiko erabaki batean, Curiek nahita ez zuen radioa isolatzeko prozesua patentatu, komunitate zientifikoak oztoporik gabeko ikerketak egin ahal izateko. Nahiago zuen diru-opariak eta sariak bera lanean zebilen erakunde zientifikoei eman, berak jaso baino. Berak eta senarrak sarri egin zieten uko sariei eta dominei, Ohorezko Legioarekin gertatu zen bezala. Albert Einsteinek adierazi zuenez, ziurrenik ospearengatik ustel ez zitekeen pertsona bakarra izan zen.

### Ohore zientifikoak 
thumb|Irene eta Marie Curie laborategian lanean, 1925ean.
Marie Curie Nobel Saria irabazi zuen lehen emakumea izan zen, bi Nobel Sari irabazi zituen lehen pertsona, bi arlotan irabazi zuen emakume bakarra, eta zientzia anitzetan irabazi zuen pertsona bakarra. Jaso zituen sarien artean, honakoak aipa daitezke:
*1893, Fisikako lizentziatura, promozioko lehen ikaslea.
*1894, Matematikako lizentziatura, promozioko bigarren ikaslea.
*1904, Matteuci domina Pierre senarrarekin.                  
*1909, Elliott Cresson Domina.
*1914, *Radioaren Institutua* sortu zen (gaur egun Curie institutua dena), medikuntza, fisika, biologia eta kimika ikertzeko.
*Marie Curiek 1898an senarrarekin eta beren kolaboratzaile Gustave Bémontekin idatzi zuten artikulua radioaren eta polonioaren aurkikuntzaren berri ematen, Kimikaren Amerikar Elkarteak emandako saria jaso zuen Pariseko ESPCIen 2015ean.
*96. zenbaki atomikoko elementua curio izendatu zuten. Hiru mineral erradioaktibok Curieren izena dute: kurita, sklodowskita eta kuprosklodowskita.

### Omenaldiak izenari 
Zientzialari ospetsuenetako bat bezala, Marie Curie ikono bat bihurtu da mundu zientifikoan, mundu osoko omenaldiak jasoz, baita pop kulturaren esparruan ere. New Scientistek egindako 2009ko galdeketa baten, "zientziako emakume inspiratzaileena" izan zela bozkatu zuten. Curiek botoen ehuneko 25,1 jaso zituen, ia bikoiztuz bigarren postuan zegoen Rosalind Franklin (ehuneko 14,2).

Poloniak eta Frantziak 2011 Marie Curieren urtea izendatu zuten, eta Nazio Batuek Kimikaren Nazioarteko Urtea izango zela adierazi zuten.Europar Batasuneko Marie Skłodowska-Curie Actions beka programa atzerriko herrialde batean lan egin nahi duten zientzialari gazteentzat da.
thumb|Marie Curie erradioterapiaren onurak azaltzen sendagile eta erizain talde bati.
1995ean, Pariseko Panteoian egindako bere merituengatik hilobiratu zuten lehen emakumea izan zen.

Ohorezko gradu ugari jaso zituen mundu osoko unibertsitateetatik.  Poznań Unibertsitatean (1922), Krakoviako Jagiellonian Unibertsitatean (1924), eta Varsoviako Politeknikoan (1926). 1921ean, AEBetan Iota Sigma Pi emakume zientzialarien elkarteko kide egin zuten sari gisa. 1924an Poloniako Kimika Elkartearen ohorezko kide bilakatu zen.

Mundu osoko leku ugarik dute bere izena. Hamburgon, Alemanian, 1936an eraiki zen *Nazio guztietako X izpien eta radioen martirien monumentuan* idatzita dago. 2007an, Pariseko metro geltoki bat izendatu zuten Curietar biak omentzeko. 7000 Curie asteroideak ere bere izena du.

Sklodowska ilargi kraterrak izen hori darama bere memorian. ESP. 2020ko urtarrilean Satellogi-ek, bereizmen handiko Lurraren behaketa irudiak eta analitikak egiten dituen enpresak, ÑuSat motako mikro-satelite bati Marie Curie izena jarri zioten bere omenez.

Erakunde ugarik ere bere  izena dute,
thumb|Ehun liberako txanponaren altzealdea (1984an jaulkia), Maria Skłodowska-Curieren heriotzaren 50. urteurrenaren omenez.

### Omenaldiak irudiari 
Curieren irudia munduan zehar billeteetan, zigiluetan eta txanponetan ere agertu da. 1980ko hamarkada amaieran Poloniako 20.000 złotyko billetean agertu zen, baita Frantzian 500 liberako azken billetean ere, euroak ordezkatu aurretik. Curieren irudia beste hainbat herrialdetako zigiluetan ageri da, hala nola Mali, Togo, Zambia eta Gineako Errepublika.

2011n, Marie Curieren bigarren Nobel sariaren mendeurrena zela eta, mural alegoriko bat margotu zen Varsoviako jaiotetxeko fatxadan.

### Marie Curie artean 
"Madame Curie" ospatzen zuen instalazio artistikoak Jacobs Gallery-a bete zuen, San Diegoko Arte Garaikidearen Museoan. Azaroaren 7an, Googlek bere jaiotzaren urteurrena ospatu zuen Google Doodle berezi batekin. Abenduaren 10ean, New Yorkeko Zientzien Akademiak Marie Curieren bigarren Nobel Sariaren mendeurrena ospatu zuen Suediako Madeleine printzesa bertan zela.

Bi museo daude Marie Curieri eskainita. 1967an Maria Skłodowska-Curie Museoa zabaldu zen Varsoviako "Hiri Berrian", *ulica Freta*ko (Freta kalea) bere jaiotetxean.

Artelan ugarik bere antzekotasunera eginak daude. 1935ean, Michalina Mościcka Poloniako presidente Ignacy Mościckiren emazteak, Marie Curieren estatua bat inauguratu zuen Varsoviako Radium Institutuaren aurrean. 1944ko Bigarren Mundu Gerran, Varsoviako Altxamendua izan zenean alemaniar nazien okupazioaren aurka, monumentua fusilen tiroak hondatu zuten; gerra ostean zeuden bala-markak estatuan eta haren oinarrian bertan  uztea erabaki zen.

### Marie Curie antzerkian eta zinean 
Marie Curie hainbat film biografikoren gaia izan da:

• Greer Garson eta Walter Pidgeon aktoreek osatutako *Madame Curie* filma 1943ko Oscar sarietarako izendatuta egon zen.

• *Marie Curie: ezagutzaren kemena* Europako filma, nazioarteko kolaborazioan sortua, eta 2016an estreinatu zen.

• *Radioactive* ("Erradioaktiboa") filma estreinatu zen 2019an.

Curie Lawrence Aronovitchen 2013ko *Suposizio faltsuak* antzezlanaren gaia da. Bertan, beste hiru emakume zientzialariren mamuak bere bizitzako gertakariak behatzen dituzte. Susia Marie Frontczakek ere erretratatu zuen Curie, bere *Manya: Marie Curieren bizitzaren historia* antzezlanean. Emakume bakarreko ikuskizuna zen, 2014an AEBetako 30 estatutan eta bederatzi herrialdetan antzeztu zena.

### Biografiak 
Hainbat biografia eskaini zaizkio, horien artean, 1938an bere alabak Ève Curiek argitaratu zuen, *Curie Anderea*. 1987an Françoise Giroudek *Marie Curie: bizitza bat* idatzi zuen. 2005ean Barbara Goldsmith-ek *Genio obsesiboa Marie Curieren barne-mundua* idatzi zuen. Eta 2011n Lauren Rednissek *Erradioaktiboa: Marie eta Pierre Curie, amodioaren eta hautsaren ipuina* argitaratu zuen*.*

## Argitalpenak (aukeraketa) 
### Liburuak 
* 1910, Skłodowska-Curie, M. *Traité de radioactivité*. Bi ale (frantsesez). Paris: Gauthier-Villars. OCLC 2191426.
* 1921, Skłodowska-Curie, M. *La radiologie et la guerre* (frantsesez). Paris: Librairie Félix Alcan. OCLC 8783347.
* 1923, Skłodowska-Curie, M. *Pierre Curie* (frantsesez). París: Payot. OCLC 3022646.
* 1924, Skłodowska-Curie, M. «Recueil des conférences-rapports de documentation sur la physique : L’Isotopie et les éléments isotopes». *Journal de Physique* (frantsesez) **IX** (2) (Paris: Blanchard in Komm). pp. 382-412. OCLC 162650959.
* 1933, Skłodowska-Curie, M. *Les rayons α, β, γ des corps radioactifs en relation avec la structure nucléaire* (frantsesez). Paris: Hermann. OCLC 600589812.
* 1935 (Hil ostean), Joliot-Curie, I.; Joliot-Curie, J.F., *Radioactivité* (frantsesez). Paris: Hermann. OCLC 3623999.
* 1954 (Hil ostean), Joliot-Curie, I. *Prace Marii Skłodowskiej-Curie* [*Œuvres de Marie Skłodowska Curie*] (polonieraz eta frantsesez). Varsovia. Państwowe Wydawn. Naukowe. OCLC 782530.
* 2004 [1959, hil ostean]. *Autobiografia i wspomnienia o Piotrze Curie* (polonieraz). Varsovia: Dom Wydawniczo-Promocyjny GAL. . OCLC 750495927.

### Aldizkari zientifikoetako artikuluak 
* 1897, Skłodowska-Curie, M. «Propriétés magnétiques des aciers trempés». *Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences* (frantsesez) (Paris: Typographie Chamerot et Renouard) **125**: 1165-1168. ISSN 0567-655X.
* 1898ko urtarrila, Skłodowska-Curie, M. «Propriétés magnétiques des aciers trempés». *Bulletin de la Société d’Encouragement pour l’Industrie Nationale*. Cinquième série (frantsesez) (Paris: Typographie Chamerot et Renouard) 3: 36-76. ISSN 0366-3191. OCLC 13463832.
* 1898ko urtarrila, Skłodowska-Curie, M.,  Lippmann, G. «Rayons émis par les composés de l’uranium et du thorium». *Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences* ( frantsesez) (Paris: Gauthier-Villars) **126** (1): 1101-1103. ISSN 0567-655X. OCLC 755721633.
* 1898ko uztaila, Skłodowska-Curie, M., Curie, P.; Becquerel, H., «Sur une substance nouvelle radio-active, contenue dans la pechblende». *Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences* (frantsesez) (Paris: Gauthier-Villars) **127** (3): 175-178. ISSN 0567-655X. OCLC 28555444.
* 1898ko abendua, Skłodowska-Curie, M., Curie, P.; Bémont, G.; Becquerel, H. «Sur une nouvelle substance fortement radio-active contenue dans la pechblende». *Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences* (frantsesez) (Paris: Gauthier-Villars) **127** (26): 1215-1217. ISSN 0567-655X. OCLC 28555645.
* 1899ko azaroa, Skłodowska-Curie, M., «Sur la radio-activité provoquée par les rayons de Becquerel». *Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences* (frantsesez) (Paris: Gauthier-Villars) **129** (11): 714-716. ISSN 0567-655X. OCLC 922932365.
* 1899ko azaroa, Skłodowska-Curie, M., «Effets chimiques produits par les rayons de Becquerel». *Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences* (frantsesez ) (Paris: Gauthier-Villars) **129** (11): 823-825. ISSN 0567-655X. OCLC 922929798.
* 1900eko urtarrila, Skłodowska-Curie, M., «Sur la charge électrique des rayons déviables du radium». *Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences* (frantsesez ) (Paris: Gauthier-Villars) **130** (1): 647-650. ISSN 0567-655X.
* 1900, Skłodowska-Curie, M., Curie, «Les nouvelles substances radioactives et les rayons qu’elles émettent ». *Rapports présentés au congrès International de Physique réuni à Paris en 1900 sous les auspices de la Société Française de Physique* (frantsesez) (Paris: Gauthier-Villars) **3**: 79-114. OCLC 16881169.
* 1902, Skłodowska-Curie, M., «Sur les corps radioactifs». *Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences* (frantsesez ) (Paris: Gauthier-Villars) **134** (2): 85-87. ISSN 0567-655X. OCLC 54279169.
* 1902, Skłodowska-Curie, M., Mascart, E, «Sur le poids atomique du radium». *Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences* (frantsesez, Paris: Masson) **135** (7): 161-163. ISSN 0567-655X.
* 1906, Skłodowska-Curie, M., Curie, P.,  «Sur la diminution de la radioactivité du polonium avec le temps». *Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences* (frantsesez) (Paris: Masson) **142** (9): 273-276. ISSN 0567-655X.
* 1907, Skłodowska-Curie, M., «Sur le poids atomique du radium». *Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences* (frantsesez) (Paris: Masson) **145** (2): 422-425. ISSN 0567-655X. OCLC 75533761.
* 1907, Skłodowska-Curie, M., «Action de la pesanteur sur le dépôt de la radioactivité induite». *Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences* (frantsesez) (Paris: Masson) **145** (2): 477-480. ISSN 0567-655X.
* 1908, Skłodowska-Curie, M., Gleditsch, E., «Action de l’émanation du radium sur les solutions de sels de cuivre». *Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences* (frantsesez) (Paris: Masson) **147** (8): 345-349. ISSN 0567-655X.
* 1910, Skłodowska-Curie, M., Debierne, A.-L. , «Sur le radium métallique». *Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences* (frantsesez) (Paris: Masson) **151** (15): 523-525. ISSN 0567-655X.
* 1913, Skłodowska-Curie, M., Kamerlingh Onnes, H., «The Radiation of Radium at the Temperature of Liquid Hydrogen». *Proceedings of the Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences* (ingelesez) (Amsterdam: Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen/Noord-Hollandsche Uitgeversmaatschappij) **15** (2): 1406-1430. ISSN 0370-0348.
* 1930, Skłodowska-Curie, M., Cotelle, S., «Sur la vie moyenne de l’ionium». *Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences* (frantsesez) (Paris: Masson) **190** (22): 1289-1292. ISSN 0567-655X.
* 1930, Skłodowska-Curie, M., Fournier, G., «Sur une relation entre la constante de désintégration des radioéléments émettant des rayons et leur capacité de filiation». *Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences* (frantsesez) (Paris: Masson) **191** (23): 326-329. ISSN 0567-655X.
* 1930,  Skłodowska-Curie, M., «Sur la relation entre l’émission de rayons de long parcours et de rayons». *Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences* (frantsesez) (Paris: Masson) **191** (191): 1055-1058. ISSN 0567-655X.
* 1931, Skłodowska-Curie, M., Aminyu Rosenblum, S., «Spectre magnétique des rayons du dépôt actif de l’actinon». *Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences* (frantsesez) (Paris: Masson) **193** (1): 33-35. ISSN 0567-655X.
* 1932, Skłodowska-Curie, M., Aminyu Rosenblum, S., «Sur la structure fine du spectre magnétique des rayons du radioactinium». *Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences* (frantsesez) (Paris: Masson) **194** (7): 1232-1235. ISSN 0567-655X.
* 1933, Skłodowska-Curie, M., Aminyu Rosenblum, S., «Sur la structure fine du spectre magnétique des rayons du radioactinium et de ses dérivés». *Comptes rendus hebdomadaires des séances de l’Académie des sciences* (frantsesez) (Paris: Masson) **196** (19): 1598-1600. ISSN 0567-655X.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pierre et Marie Curie (Parisko metroa)

## Kanpo estekak 
*  *Pierre eta Marie Curie* Curie Institutuaren gunean.
*  Marie Curie webgunea
*  *Madame Curie* biografia euskaratuari buruzko artikulua. *Elhuyar* aldizkaria (2011)
* Emakumeen ibilbidea Nobel Sarietan
* Kimikaren historia
* Emakumeak zientzian
* Erradioaktibitatea