Matxa (mitologia)

thumb|"Mayxak Ulsterreko gizonak madarikaten ditu", Stephen Reid-en ilustrazioa Eleanor Hull-en ''The Boys 'Cuchulainn'' filmerako (1904).
**Matxa** (irlanderazko ahoskeraz: ˈmˠaxə) Irlandako Erdi Aroko literaturako pertsonaia da, subiranotasunaren lotuta agertu ohi dena eta Ulsterreko probintziari ere bai, eta, ustez, antzinako Irlandako subiranotasunaren jainkosa. Zaldi-behorrak ere sarri agertzen dira berari buruzko kondaitetan. Emain Macha (Eamhain Mhacha), eta Armagh (Ard **Mhacha**) guneekin erlazionatua dago, horien izenak bere omenez eman baitute. Matxa izeneko hainbat pertsonai agertzen dira Irlandako mitoetran eta folklorean, eta guztiak jainkosa berarekin lotuta daudela uste da. 'Hiru Morrigna' (Morrigan, Matxa eta Badb) izenez ezagutzen diren hiru ahizpetako bat omen da. Subiranotasunaren beste jainkosa batzuk bezala, Matxa, lurrarekin, emankortasunarekin, erregetzarekin, gerrarekin eta zaldiekin lotuta dago.

Proinsias Mac Canak, iralndar mitologian aditu handienetako bat dena, hiru "Matxen" inguruan hausnartzen du: Matxaa, Nemeden emaztea, Matxa erregina, Cimbáethen emaztea, eta Matxa, Crunnchuren emaztea, Ulsterreko gizonen ahulezia eragin zuena. Gregory Tonerrek, bere adletik, Matxa izeneko lau pertsonaien inguruan idatzi zuen, Macha Mong Ruad gehituta.

## Matxa, Nemeden emaztea 
Hainbat iturriren arabera, bigarren Matxa bat Nemeden emaztea izan zen, Irlandako bigarren kokapeneko giza -taldearen liderraren emaztea, alegia. Irlandan hil zen lehen pertsona izan zen Nemed-eko jendearen artean, XVI-XVII. mendeko irlandar apaiz, olerkari eta historialaria izan zen Geoffrey Keatingen arabera, "iritsi eta hamabi urtera". *Lau Maisuen urte-liburuak testuaren arebera, ordea, "*iritsi eta hamabi egunera". Tradizioarentzat, lurperatuta dagoen muinoaren gailurrak bere izena jaso zuen: *Ard Mhacha*, "Matxaren leku garaia". Inguruko basoa Nemeden herriak moztu zuen eta *Magh Mhacha* izena eman zioten, "Macharen lautada". Aed-en alaba dela ere esaten da (arma gorriduna), erasoen belea da eta bikaintasun guztien hedatzailea.

## Matxa, Ernmasen alaba 
Ernmasen alaba bezala, Tuatha Dé Danann herrikoa, iturri goiztiar askotan agertzen da. Bere bi ahizpekin batera aipatzen da maiz: "Badb eta Morrigu, Anand izena zuena". Hirurak (izen ezberdinekin) gerrarekin lotutako jainkosa hirukoitzat hartzen dira askotan. ''O'Mulconry Glosarioak*, *Lecan-en Liburu horia* liburuan kontserbatutako Erdi Aroko eskuizkribuetako glosen  XIII. mendeko  konpilazio bat da. Bada, konpilazio horretan, Matxa "hiru morrignetako bat" (*Morriganen* plurala) dela esaten da, eta azaltzen du, *Mesrad Machae* izenak, "Matxaren masta" esan nahi duena, “masakratuak izan diren gizonen buruei” erreferentzia egiten diola. MS H.3.18-n glosa beraren bertsio batek Matxaa Badb bere dela azaltzen du, eta "Hiru Morrigna" gudua hauspotzen duten "emakume beleak" direla esaten du. Keating-ek esplizituki "jainkosak" deitzen die, baina Erdi Aroko irlandar tradizioa kristautasunaren aurreko erlijioaren arrasto guztiak ezabatu nahi zituen fraideek kondairak idatzi zituztenean, eta, beraz, jatorrizko testuetan, ez da inoiz esaten jainkosa zenik. Esaten da Macha Balarrek hil zuela, fomoreen kontrako guduan.

## Matxa Mong Ruad 
Matxa Mong Ruad ("Matxa Ilegorri"), Áed Ruaden ("Su Gorri" edo "Suaren Jauna" - Dagdaren izenetako bat) alaba da eta Erdi Aroko kondairaren eta tradizio historikoaren arabera, Irlandako Errege Garaien Zerrendan aipatzen den erregina bakarra izan zen. Bere aita Agedek, zazpi urtetan, Díthorba eta Cimbáeth lehengusuekin txandakatzen zuen errege kargua. Hirugarren aldiz errege izan ondoren hil zen Aged, eta berriro ere erregetza eskatu zuen Matxak. Díthorbak eta Cimbáethek uko egin zioten emakume bati tronua hartzen uzteari, eta gerra hasi zen. Matxa garaile atera zen eta Díthorba hil egin zen. Bigarren gudu bat irabazi zuen Díthorbaren semeen aurka, haiek Connacht eskualdeko lur hutsetara ihes egin zutelarik. Cimbáethekin ezkondu zen, eta harekin partekatu zuen erregetza. Matxaak Díthorbaren seme-alabak jazarri zituen, bere bakarrik, legenardun emakumez mozorrotua, eta haietako bakoitza garaitu zuen berarekin sexu-harremanak izaten saiatu zirenean, lotu egin zituen eta Ulsterrera eraman zituen. Ulsterreko gizonek atxilotuak hiltzeko esaktu zioten, baina Matxak esklabo bihurtu zituen eta Emain Matxa (orain Armaghetik gertu dagoen Navan Gotorlekua izenaz ezagutzen dena) eraikitzera behartu zituen, Ulaiden (Ulsterreko jendea) hiriburua izan zedin, mugak bere brotxearekin markatuz (horrek azaltzen du *Emain Macha izena,* Eó-muin Macha izenetik eratorria. Eó-muin Macha  "Macharen lepoko paparrekoa" esan nashi baitu). 

Matxak zazpi urtez gobernatu zuen Cimbáethekin batera, senarra Emain Machan izurriz hil zen arte, eta gero beste hamalau urte gehiago bere kabuz, Rechtaid Rigdergek hil zuen arte. Lebor Gabálak matxaren erregealdia Ptolomeo I.a Soterrenarekin sinkronizatzen du (K.a. 323-283). Keating-ek egindako Foras Feasa ar Éirinn-en kronologia bere erregealdiaren garaia  K. a. 468 eta 461 urteen artean izan zela dio, eta Lau Maisuen Urte-liburuan,  K. a. 661 eta 654 urteen artean kokatzen da.

Marie-Louise Sjoestedt frantses zeltologoak pertsonai honi buruz honakoa dio: "Bigarren Matxa honen pertsonan bertako jainkosaren alderdi berri bat aurkitzen dugu, gerrariarena eta dominatzailearena, eta hau beste mito batzuetan agertzen den modu espezifiko batean alderatzen da, emakumeak menderatzen dituen gizonezko bikotea edo bikoteak".

## Matxa, Cruinniucen emaztea 
Macha, Sainrith mac Imbaithen alaba, Cruinniuc Ulsterreko baserritarraren emaztea izan zen. Cruinniuc-en lehen emaztea hil ondoren, Macha haren etxera azaldu da. Hitzik esan gabe, etxea zaintzen hasi da, eta emazte gisa jokatzen. Laster geratu da haurdun. Elkarrekin iraun zuten bitartean, Cruinniuc-en aberastasuna hazi egin zen. Ulsterreko erregeak antolatutako jaialdi batera joan da, eta hark esan dio berari buruz inori hitz egiten ez badio bakarrik geratuko dela berarekin. Gizonak zin egin du ez duela ezer esango. Hala ere, zalgurdi lasterketa baten erdian, bere emaztea erregearen zaldiak baino azkarrago korrika egin dezakeela dio. Orduan erregeak Cruinniuc heriotza-zigorpean atxikitzea agintzen du, bere baieztapena frogatzen ez badu. Oso haurdun dagoen arren, Macha bilerara eraman dute eta erregeak bere zaldien kontra korrika egitera behartu du. Machak irabazi du lasterketa, baina gero minez oihu egin du helmugan bikiak erditu dituenean; Fír izeneko mutiko bat ("Egiazkoa") eta Fial izeneko neskato bat ("Apala"). Errespetua galdu eta umiliatzeagatik, Ulstergo gizonak madarikatzen ditu, ahuleziaz gainezka senti daitezen, "erditzen ari den emakume bat bezala"— premia handieneko unean. Halako ahuleziak bost egun iraungo zuen, eta madarikazioak bederatzi belaunaldi. Une horretatik aurrera, Macha erditu zen tokiak *Emain Macha* izena hartuko zuen, "Macharen bikiak" alegia.

Horrela, bada, *Ulsterreko gizonen ahulezia* (*Cess Noinden Ulaid)* izeneko ipuin honetan, *Emain Macha* izenaren esanahia azaltzen da, eta azaltzen da zergatik Ulsterreko gizonetako bat ere, Cuchulainn heroi erdijainkotiarra izan ezik, ez zen gai izan Ulsterreko inbasioari aurre egiteko *Tain Bó Cuailnge-n* (Cooley-ren abere-sarekada). Erakusten du Macha, lurren eta subiranotasunaren jainkosa den aldetik, mendekaria izan daitekeela errespetua gordetzen ez bazaio, eta nola errege txar baten gobernuak hondamendira eraman dezakeen.

Jan de Vriesek Herbeheretako filologoaren  *La religion des Celtes* saiakeran dioenez, bereziki deigarria da, zeharka, "Couvade" delakoari buruz hitz egiten duela. Ohitura hori bazen bai zeltiberiarren artean, bai eszitiarren artean ere. *Táin bó Cualgne*-n kontatzen diren gertakarien aurretik gertatzen da *Cess Noinden Ulaid* sagan, kontatzen dena; hau da: Ulstereko gizonezkoak, denboraldi batez, *(noindiu* bederatzi "egun" esan nahia du eta,  berez, 5 egun eta lau gau dira), emakume bat erditzean bezain ahulak direla. Eta Jan de Vriesek hori "Couvade"-arekin indentifika daitekeela dio. Jakina, kondaira honek ez du inola ere frogatzen gizon irlandar guztiak benetan ohean etzaten zirenik haur bat jaiotzen zitzaienean. Badakigu gizonen ahultasun hori madarikazio baten ondorioz agertzen dela: esaten da Machak, Ulsterreko gizonen kontra bota zuela madarikazioa. Horrek esan nahi du, gizonen ahulezia hori harrigarria zela ipuina kontatzen zuenarentzat; eta agian, kondaira hori aspaldiko ohitura baten oihartzuna da, kondaira kontatzen zenean, dagoeneko desagertua.

Jan de Vriesek aipatzen du beste liburu batean, ipuin horretako Macha hori ez zela  gerraren jainkosa; aitzitik, bikiak izan zituelako eta gizonezkoei bederatziurrena ezarri zielako, ondoriozta daiteke ugalkortasunarekin erlazionatutako pertsonaia dela.

Matxa hori zaldiekin lotuta dago bereziki —esanguratsua da, agian, Cuchulainn jaio zen egun berean, moxal bikiak jaio izana, eta Matxaren zalgurdiko zaldi batek Liath Macha (Matxaren grisa) izena izatea. Irlandar Matxa, askotan, galestar Rhiannon irudi mitologikoarekin alderatzen da.

Macha Agnomanen seme den Nemeden emazte gisa deskribatzen da, edo, bestela, Agnomanen seme den Crunden emazte gisa (eta horrek Nemed eta Crund identitate bat adieraz dezake). Midir eta Aed Gorriaren alaba ere esaten diote Matxari. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Tatar, Maria Magdolna. "Macharen gurtza Ekialdeko Europan". In: *La Revista de Estudios Indoeuropeos (JIES)'', 35- 3 eta 4,  2007ko udazkena-negua. 323-344 or.

## Kanpo-loturak