Tornado

[thumb|320px|Tornado bat, [Fujita eskala|F5 mailakoa (Manitoba, Kanada, 2007)]]
[thumb|320px|Onil-hodei baten eboluzioaren irudi elkartua (7 fase), [Minneola (Kansas)|Minneola (Kansas, AEB, 2016ko maiatza).]]

**Tornadoa** indar handiko haize-zurrunbiloa da, kiribilean igotzen dena lurretik kumuloninbo hodei bateraino. Haren haizeek 100 eta 400 km/h arteko abiadura har dezakete, eta erpinak beherantz duen kono edo onil baten itxura du. Fenomeno atmosferiko zikloniko bortitzenetakoa da, baina hedadura txikikoa eta iraupen laburrekoa (segundo gutxitik ordubetera).

Tornadoak forma eta tamaina askotakoak dira, eta, maiz, kondentsazio-onil baten moduan ikusten dira, kumuloninbo hodei baten oinarritik datorrena eta azpian hondakin eta hauts laino birakari bat duela. Tornado gehienek 65 eta 180 km/h iristen diren haizeak dituzte; gutxi gorabehera, 75 m zabal dira, eta kilometro gutxiko ibilbidea egiten dute desagertu aurretik. Handienek 450 km/h haizea izan dezakete; 2 km zabal dira, eta 100 km baino gehiagoko ibilbidea egin izan dute lurraren gainean.

Tornadoen artean daude: lurreko traganarruak, zurrusta anitzeko tornadoak eta itsas traganarruak. Azken horiek ur-gorputzen gainean eratzen dira, eta kumuluekin eta tamaina handiagoko ekaitz-hodeiekin konektatzen dira, baina tornadotzat hartzen dira lehorrean sortzen direnen antzeko ezaugarriak dituztelako, hala nola onil formako biraketazko aire-korrontea. Itsas traganarruak, oro har, ur-gorputzen gainean eratzen diren tornadoak ez-superzelula gisa sailkatzen dira.​ Aire-zutabe horiek tropikoetatik hurbil dauden tropiko-arteko eremuetan sortzen dira maiz, edo eremu epeletako latitude subtropikaletako eremu kontinentaletan, eta ez dira hain ohikoak poloetatik hurbil dauden latitude handiagoetan, edo Lurraren ekuatoretik hurbil dauden latitude baxuetan. Naturan, badaude tornadoen antzeko beste fenomeno batzuk, besteak beste, *gustnado*a, leherketa, hauts-zurrunbiloa, su-zurrunbiloa eta lurrun zurrinbiloa.

Doppler bulkaden radarren bidez detektatzen dira tornadoak, baita, bisualki, ekaitz-ehiztariengatik ere. Kontinente guztietan behatu izan dira, Antartikan izan ezik. Hala ere, munduko tornadorik gehienak Tornado Alley izenarekin ezagutzen den eskualde estatubatuarrean gertatzen dira, eta, ondoren, tornado korridorean, zeinak barne hartzen duen: Argentinako ipar-mendebaldea, erdialdea eta ipar-ekialdea; Brasilgo hego-mendebaldea; Paraguaiko hegoaldea eta Uruguai Hego Amerikan. Uruguai da, bere dimentsioengatik, lurralde nazional osoa tornadoen korridorearen eragin-eremuaren mendean dagoen Hego Amerikako herrialde bakarra. Halaber gertatzen dira, noizbehinka bada ere, Asia erdi-hegoaldean eta ekialdean; Afrika hegoaldean; Europa ipar-mendebaldean eta hego-ekialdean; Australiako mendebaldean eta hego-ekialdean, eta Zeelanda Berrian ere.

Hainbat eskala daude haien indarra sailkatzeko. Fujita-Pearson eskala kalteen araberakoa da, eta, zenbait herrialdetan, Fujita eskala hobetuak (*Enhanced Fujita scale*) ordezkatu du aurrekoaren bertsio eguneratua. **F0** edo **EF0** tornadoek, kategoria ahulenek, kalte egiten die zuhaitzei, baina ez egiturei. **F5** edo **EF5** tornadoek, kategoriarik indartsuenek, eraikinak zimenduetatik erauzi eta egitura-deformazio esanguratsuak eragin ditzakete etxe-orratzetan. TORRO eskala doa: **T0** tornadorik ahulenetik **T11** ezagutzen diren tornadorik indartsuenetaraino.​ Halaber, Doppler radarretatik eta zoruan utzitako zirkulazio-patroietatik (marka zikloidalak) ere lortutako datuak azter daitezke, eta fotogrametria erabil daiteke haien intentsitatea zehazteko eta tarte bat esleitzeko.

## Hitza 
*Tornado* hitza ingelesetik dator, eta hori gaztelaniazko *tronado* hitzetik segur aski (trumoi ekaitza), *tornar* (*biratu*) hitzaren eraginez metatesiz eraldatua.

## Ezaugarriak 
Bitarteko latitudeetan, oso kontuan hartzekoak dira tornadoak, gertaera indar handikoak eta aski arriskutsuak baitira; meteorologiako gertaera guztietatik, tornadoak dira hondamen handienak eragiten dituztenak.

Tornadoak depresio txikiak dira, zikloien norabidean (erloju orratzen kontra ipar hemisferioan eta erloju orratzen arabera hego hemisferioan) lastertasun handiz biratzen diren haize-lasterrez osatuak. Onil erraldoi baten forma duen hodei bat izaten da, kumuloninbo baten azpian eratua eta lurreraino iristen dena beso luze eta estu baten bidez; kolore iluna edo beltza du, hezetasunaren, hautsaren eta goranzko aire korronteek lurretik altxatzen dituzten zatikien ondorioz. Indar handiko euri-jasak eta kazkabarra botatzen dituzte gune jakin batetik igaro baino lehen. 100 metrotik beherako diametroa izaten dute, eta, haizearen lastertasuna, 400 km/h izatera irits daiteke. Praktikan, zurrunbilo bat tornado gisa sailkatua izan dadin, lurrarekin nahiz hodeiaren oinarriarekin kontaktua izan behar du. Hala ere, zientzialariek, oraindik, ez dute terminoaren definizio osoa azaldu; adibidez, ez dago adostasunik, esaterako, onil beretik datozen eta lurzoruarekin ukipen-puntu ugarik dituztenak hainbat tornado eratzen dituzten ala ez. Tornado hitza, gainera, haize-zurrunbiloari dagokio; ez kondentsazio-hodeiari.

Bestalde, erdiguneko presioa inguruko eguratsarenarena baino askoz ere txikiagoa da, eta, horrenbestez, eraikin itxiak lehertu egiten dira tornadoen eraginez, etxearen barnealdearen eta kanpoaldearen artean dagoen alde barikoa (presioaren aldea alegia) dela eta.

### Atalak 
[thumb|ezkerrera|Tornado bat [Oklahomako Union Cityn, 1973ko maiatzaren 24.]]
Tornado batek hiru atal ditu:
* Ama hodeia: Nondik tornadoa eskegita dagoen.
* Onila: Ama hodeitik lurrerantz doana.
* Zurrunbiloa: Onilaren beheko atala, lurra ukitzen duena.

### Eraketa 
[thumb|180px|Tornado baten eraketa ([Dimmitt (Texas)|Dimmitt, Texas).]]
Tornadoak hara-hona mugitzen dira sigi-sagan. Baina ez dago zehatz jakiterik tornadoa nola eratzen den. Gehienak ekaitzekin batera eratzen dira. Tornado bat eratzeko, bi baldintza nagusi behar dira: aire-masa bero eta hezea, lurrazaletik hurbil, eta beste aire-masa hotz eta lehorra, troposferatik hurbil. Bi aire-masa horiek elkartzen direnean, superzelula izeneko ekaitz bortitz bat sortzen da. Aire hotzak behera egiten du, eta aire beroak, gora presio atmosferiko desberdinagatik, eta, nahasketa horretan, aire biraketa indartsua sortzen da Coriolis indarraren eraginez.

Teorian, badago esatea kumuloninbo baten bilakaeran –haize hezea hodeiaren azpialdera jaisten denean– energia zinetikoa kontzentratu izanaren azken aldia dela eta zikloi baten bira edo mugimendua dela, bero latentea askatzen du aire heze horrek, orobat; goranzko aire hezea hodeiaren azpialderantz mugitzen denean eta gorantz bizkor berriz igotzen eta kondentsazio handia duelarik, eta, horrekin batera, energia zinetiko handia sortzen du.

Udaberrian eta uda hasieran izaten dira tornadoak eratzeko egurats baldintza egokienak, batez ere, martxo eta uztail artean.

## Tornadoak eta Coriolis efektua
Hala eta guztiz ere, Coriolis efektuaren ondorioz gertatzen dira: bai ipar hemisferioan ezkerrerantz eta gorantz biratzea, bai ipar hemisferioan ere eskuinerantz biratzea eta baita hari motako tornadoak eratzea eta haien gainazal-ibilbidean desplazatzea ere. Hori tornadoen dimentsio bertikal handiagatik gertatzen da, gainazalean duten zabalerarekin alderatuta: Lurraren errotazio-abiadura 30° latitudean, 404 m/s da, Antonio Gil Olcinak adierazi duenez.​ Logikoa denez, abiadura horrek eragin handia du gainazalean, non marruskadurak aire-zutabea eskuinerantz birarazten duen (berriz ere ipar hemisferioan); alturan, berriz, abiadura hori askoz txikiagoa da, zutabeak edo onilak askoz diametro handiagoa baitu.

Tornadoak norabide antiziklonikoan hasten dira biraka, eta aire hotz eta lehorreko korronte bertikal batez eratuta daude. Korronte hori espiral baten moduan jaisten da, eta espiral horren biraketa-erradioa txikituz joaten da beherantz joatean; hala, haren biraketa-abiadura nabarmen handitzen da, eta, konpentsazioz, aire bero eta lehorreko goranzko espiral bat sortzen da, baina, azkar, hodei-onil bat eratzen du aire hori azkar hoztean zikloi moduan biratuz, hau da, orduaren aurkako norabidean Ipar hemisferioan eta orduaren aldekoa Hego hemisferioan (goitik begiratuta). Puntu berean eta aldi berean kontrako noranzkoan biratzen diren bi zurrunbilo egoteak azaltzen du tornado baten asimetria: beti du zati bat irekita, altuera txikiko kondentsazio-hodeirik gabe (nondik aire hotz eta lehorra jaisten den) eta beste zati bat aire bero eta hezeak gora egiten duena. Aire hori, azkenean, hodeira irits daiteke, eta onil-hodei bat eratu biraketa-diametroa handitzearen eraginez. Oro har, lurreko zurrunbiloek, hauts-zurrunbiloek eta *gustnado*ek bakarrik biratu dezakete antizikloiaren norabidean, eta normalean soilik egin dezakete supergelaxka zikloniko baten atzeko saihetseko beheranzko korrontearen alde antiziklonikoan eratzen direnek. 
Hala ere, oso kasu bakanetan, tornado antiziklonikoak superzelula antizikloniko baten mesoantizikloiarekin batera —ohiko tornado zikloniko baten antzera— eratzen dira, edo tornado laguntzaile gisa, dela tornado satelite gisa, dela supergelaxka baten barruko zirkulazio antiziklonikoekin lotuta.

### Soinua eta sismologia
Tornado batek sortutako soinuak hainbat mekanismok eragiten dituzte. Denboran zehar, tornadoek sortutako hainbat soinu eman izan dira, askotan lekukoen ohiko soinuekin konparatuta eta, gehienetan, zarata baten aldaera gisa. Sarritan, jakinarazten diren soinuak dira karga-trenak, ur-laster edo ur-jauziak, erreakzio-motorrak edo horien konbinazioak. Tornado asko ez dira entzungarriak oso urrutitik; soinuaren izaera eta hedapen-distantzia baldintza atmosferikoen eta topografiaren mende dago.

Tornadoaren zurrunbiloaren eta haize zurrunbilotsuek, baita aire-korronteen eta gainazalaren eta hondakinen arteko elkarrekintzek ere soinuak sortzen laguntzen dute. Onil-hodeiek ere soinuak sortzen dituzte. Onil-hodeiek eta tornado txikiek erle-taldeen txistu-hotsak, uluak, zurrumurruak edo burrunbak egiten dituztela jakinarazi da, edo elektrizitatea, baita tornadoek zarata sor larria eta etengabea, edo soinu irregularra, sortzen dutela ere.

Tornadoak oso gertu daudenean bakarrik entzun daitezkeenez, zarata ez da tornado baten abisu fidagarria. Gainera, edozein haize bortitzek, kazkabar handi batek edo Trumoi-ekaitz batean tximistek etengabe jotzen badute, tornadoen antzeko burrunba sor dezakete.

Tornadoek ere marka infrasoinu entzunezinak sortzen dituzte. Entzungarrietan ez bezala, tornadoen marka entzunezinak isolatuak izan dira; behe-maiztasuneko soinu-uhinak distantzia luzera hedatzen direnez, tornadoak iragartzeko eta detektatzeko aparatuak garatzen saiatzen ari dira, haien morfologia, dinamika eta eraketa ulertzeko ere balio dezaketenak. Tornadoek, gainera, detekta daitekeen marka sismiko bat ere sortzen dute, eta isolatzeko eta bere prozesua ulertzeko, ikertzen jarraitzen dute.

### Elektromagnetismoa, tximistak eta beste efektu batzuk
Tornadoek espektro elektromagnetikoan igortzen dute, eta irrati-seinale atmosferikoen eta eremu elektrikoko seinaleen emisioak detektatu izan dira.​​​ Tornadoen eta izpien jardueraren patroien arteko korrelazioak ere ikusi izn dira. Tornadoen ekaitzek ez dute beste ekaitzek baino tximista gehiago, eta tornadoen zelula batzuek ez dituzte inoiz sortzen. Oro har, hodeitik lurrera (cloud-to-ground edo CG) doazen tximisten jarduera murriztu egiten da tornado bat azalera iristen denean, eta maila normalera itzultzen da tornadoa desagertzen denean. 
Kasu askotan, tornadoek eta intentsitate handiko ekaitz elektrikoek polaritate positiboaren ezohiko igoera eta nagusitasuna erakusten dute CG motako deskargetan.​ Elektromagnetismoak eta tximistek zerikusi gutxi, edo batere, dute zuzenean tornadoak agertzea eragiten duenarekin (horiek fenomeno termodinamiko bat baitira funtsean), nahiz eta, ziur aski, loturak dauden ekaitzarekin eta ingurunearekin, eta horrek bi fenomenoei eragiten die.

Iraganean, argitasunaren berri eman izan da, eta baliteke kanpoko argi-iturriekin (tximistak, hiriko argiak eta instalazio elektriko kaltetuen distirak) identifikatzean nahasmendua izatea; izan ere, barne-iturriak oso gutxitan jakinarazten dira, eta ez da jakiterik dokumentatu izan direnik. Haizeez gain, tornadoek aldaketak izaten dituzte aldagai atmosferikoetan ere, hala nola tenperaturan, hezetasunean eta presioan. Adibidez, 2003ko ekainaren 24an, Manchesterretik gertu (Hego Dakota), ikerketa batek erregistratu zuen 100 mbar-eko presio defizita. Zurrunbiloa hurbildu ahala, presioa jaisten joan zen pixkanaka, eta, gero, oso azkar jaitsi zen 850 mbar-era tornado indartsuaren erdian, zurrunbiloa urruntzean eta azkar batean handitu aurretik, presioaren **V** formako grafiko bat eratuz. Aldi berean, tenperaturak jaistera jotzen du, eta hezetasun-edukia handitu egiten da tornadoaren inguruan.

## Kokapena 
[thumb|350px|Tornadoen kokapena mundu osoan (gorriz) eta soroak (berdez) (iturria: [NOAA)]]

Tornadoak kontinente guztietan jazo dira, Antartikan izan ezik. Gehienak, hala ere, Ameriketako Estatu Batuetako hegoaldeko Ordoki Handietan sortzen dira, bereziki *Tornado Alley* izeneko eremuan.

Latitude horietan, elkarren alboan jartzen dira Mexikoko golkotik iritsitako tropiko aldeko haize-laster hezeak eta hego-mendebaldeko basamortuko aire lehorreko haize-lasterrak, eta gorabehera handiak sortzen dira haize-laster baten eta bestearen tenperaturaren, hezetasunaren eta haizeen artean. 1915 eta 1950 bitartean, bi mila lagunetik gora hil ziren tornadoen eraginez, eta, ekonomian ere, kalte eta galera handiak ekartzen dituzte.

Euskal Herritik gertu ere badaude, batez ere Mediterraneo aldean. Bestetik, Euskal Herriko kostaldetan, bere itxura duten tragarroiak edo traganarruak daude, hau da, haize-zurrunbilo gehienetan indartsua, hodei zutabe gisa azaltzen dena eta behealdean itsasotik jasotako ur-tantak edo lurretik jasotako hautsa, harea eta zaborra izan ohi dituena.

## Neurketa 
Hainbat eskala daude haien indarra sailkatzeko. Fujita-Pearson eskalak (edo soilik Fujita eskala) kalteen araberakoa da. 2007ko udan, eguneratu egin zen, kalteak hobetu deskribatuz eta haizearen lastertasuna hobeto balioetsiz: horri, Fujita eskala hobetua (*Enhanced Fujita scale*) deritzo. Hala ere, aurrekoaren balio eta maila berak mantendu ziren. Horrela, bi-biek 6 maila dituzte: F0 edo EF0 ahulena da eta F5 edo EF5, bortitzena.

File:EF5damageMoore2013.jpg|EF5 batek eginiko kalteak (2003)
File:Hattiesburg leveled house feb 2013.JPG|EF4 batek eginiko kalteak (2013)
File:May 31, 2013 EF3 St. Louis tornado damage.jpg|EF3 batek eginiko kalteak
File:February 28, 2011 Dubois Indiana tornado damage.jpg|EF2 batek eginiko kalteak (2011)

TORRO eskala antzekoa da, baina 12 mailarekin: T0 ahulena da, eta T11, bortitzena. Tornadoen intentsitatea definitzeko eta haiek sailkatzeko, beste ezaugarri batzuk ere aztertzen dira, hala nola Doppler radarreko datuak, fotogrametria edo lurreko zurrunbilo-ereduak (marka zikloidalak).

## Tornadoak eta gizakia 
### Zinema eta literatura 
Hainbat film eta eleberritan agertzen dira tornadoak, bai argumentu nagusiaren oinarrian, bai pasarte batean. Horien artean daude:
* *OZeko aztia*: (*The Wonderful Wizard of Oz*) Lyman Frank Baum idazlearen eleberria (1900).
* *The Wizard of Oz*: 1939ko filma.
* *Twister*: 1996ko filma.
* *The Day After Tomorrow*: 2004ko filma.
* *Desperate Housewives*, 2007, 9 atala, 4 denboraldia.
* *Smallville*, 2002.
* *Man of Steel*, 2013.

### Tornado ehiztariak 
[thumb|300px|[NOAAko tornado ehiztariak tresnekin, horien artean Doppler radar mugikor bat (beheko irudia), VORTEX proiektuaren baitan 1994-95.]]
Bada jendea tornado eta bestelako ekaitzen atzetik bila dabiltzana, aztertzeko, argazkiak ateratzeko edo, soilki, esperientzia zirraragarriak bizitzeko. Tornado-ehiztari esaten zaie, eta herrialde askotan daude. Hala ere, mugimendua Estatu Batuetako Ordoki Handietatik dator, eta han dago hedatuen. Lehen tornado-ehiztari ezaguna Roger Jensen izan zen (1933-2001), Fargokoa, 1951an Lake Park eskualdean (Minnesota) ekaitzei jarraitu ziena. Arlo horretako aitzindariek argibide baliotsuak eman dizkiete meteorologia ikertzaileei.

1972an, Oklahomako Unibertsitateak eta National Severe Storms Laboratory-k *Tornado Intercept Project* proiektuari ekin zioten. Tornadoei buruzko informazioa *in situ* lortzeko lehen hedapen koordinatua zen. Proiektu horrek tornado-ehiztari talde handi bat sortu zuen, eta gero aurrera jarraitu zuen *Stormtrack* aldizkaria argitaratuz. Geroago, hainbat tresna hedatu ziren ehizaldi horietan, tartean radar meteorologiko eramangarriak.

Fenomeno horrek indarra hartu zuen Internet eta bestelako hedabideak direla-eta, eta, 1990eko hamarkadan, neofito asko ekaitzak ehizatzen hasi ziren bizipen kitzikagarriak bilatzeko. Orain, bidaia-agentziek tornado-ehiza proposatzen dute Afrikako argazki-safarien ereduari jarraituz. Horregatik, mendebalde ertaineko bideetan, jendetza inguratu ohi da ekaitza denean, eta, horien artean, benetako ikertzaileak ehuneko txiki bat baino ez dira.

### Sineskeriak 
Tornadoen inguruan, sineskeria eta uste oker ugari garatu dira hainbat iturrik barreiatuak, horien artean esamesak, herri-kontakizunak eta tornadoen fisika ezagutzen ez dutenek egindako erreportajeak. Beste iturri batzuk dira zenbait hedabidetan aurkitzen den sentsazionalismoa eta filmetako informazio okerrak. Sineskeria horiek maila askotan ageri dira: hartu beharreko neurriei buruzko ideiak, eragindako kalteen minimizazioa eta fenomenoaren tamaina, forma, ahalmen eta ibilbideari buruzko hipotesi faltsuak.

Adibidez, uste batek dio tornado baten aurretik etxeko leihoak irekitzeak ekaitzak eragindako kalteak murrizten dituela, kanpo eta barne presioa orekatzen baititu, baina ez da egia. Beste baten arabera, ibilgailu baten barruan geratzea oso arriskutsua da, haizeak erraz jo baitezake, baina irteteak arriskua areagotu lezake aterpe hoberik ez badago.

Beste uste oker ugari dago: tornadoek etxeen gainetik salto egin dezaketela, ibilbide ezagunean mugitzen direla, intentsitatea zabaleraren araberakoa dela, Ipar Amerikan bakarrik gertatzen direla, ez direla neguan gertatzen, etxe mugikorren eremuek erakartzen dituztela edo kokaleku batzuek (ibaiek, mendiek, haranek, eraikin handiek) tornadoetatik babesten dituztela.

## Irudiak 

File:Tornado time lapse.webm|Tornado baten bizi-zikloaren time-lapsea, Prospect Valley, Colorado, 2018-6-19
File:Seymour Texas Tornado.jpg|Tornadoa, 1979ko apirila, Seymour (Texas)
File:Union City Oklahoma Tornado (mature).jpg|Tornado garatua, Union City (Oklahoma), 1973-5-24
File:Tornadic classic supercell radar.gif|Super-zelula baten radar irudia, Oklahoma City (Oklahoma) 1999-5-3
File:NorthSeaTornadoEF0.jpg|F0 tornado bat desagertzen, Ipar Itsasotik hurbil, Vrångö (Suedia) 2011-7-17

## Ikus, gainera 
* Traganarruak
* Tornado Alley

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak 
* Tornadoak Norteko ferrokarrilla irratsaioan, Zientzia.eus webgunean (2014/06/23)
* Espazioko tornado erraldoiak Elhuyar aldizkarian (1997/06/01)
*  AEBtako gobernuaren tornadoen aurkako oharrak