Digestio-aparatu

**Digestio-aparatua** edo **aparatu digestiboa** janariaren digestioan, hots, gorputzera sartzen diren elikagaiak organismoaren zelulek bereganatzeko gai bihurtzen dituen prozesuan, parte hartzen duten egitura eta organoen multzoa da.
thumb|288x288px|Digestioaren azalpena, Gabonetako afariaren adibidea erabiliz.
Bere funtzioak elikagaien garraioa, digestio urinen jariaketa, elikagarrien xurgapena eta hondakin produktuak kanporatzea dira. Digestio prozesua berdina da urdail bakarreko animalia guztietan: molekula handiak (gluzido, lipido eta proteinak) hesteetan xurgatuko diren molekula txikietan bihurtzen dira digestio entzimei esker; xurgatu ondoren, odolera pasatzen dira, eta, honen bidez, gorputzeko zelula guztietara garraiatzen dira.

## Deskribapena 
Gutxi gorabehera hamaika metroko luzera duen digestio-hodia aho-barrunbean hasi, eta uzkian amaitzen da. Digestioa bera ahoan hasten da; hortzek janaria ehotzen dute, eta listu-guruinen jariatzeek hezetu eta bere deskonposizio kimikoa hasten dute helikadura-bolo bihurtuz. Gero, boloak faringea zeharkatzen du; hestegorritik jarraitzen du, eta urdailera iristen da, litro eta erdiko edukiera duen poltsa gihartsua zeinaren mukosak urin gastriko indartsua jariatzen duen. Urdailean, janaria aztoratu egiten da kimo bihurtu arte.

Urdailaren irteeran, heste meharra dago, sei metro luze neurtzen duena eta bere baitan oso tolestuta dagoena.

Digestio-hodia animalia ornodunen kanpoko eta barne-ingurunearen arteko truke-azalera nagusia da. Batez besteko gizon heldu batean, hesteetako mikrobiloak erakusten dituen mukosa gastrointestinalaren azalera osoa 350 metro koadro ingurukoa da. Digestio-aparatuari esker, gizabanakoak elikagaietan dauden mantenugaien digestioaren eta xurgapenaren bidez egin dezake elikadura-prozesua, baina bere defentsa-funtzioa ez da gutxiagorako, kanpoko agente edo substantzia arrotzak ezagutu eta baztertzeko sistemak baititu.

Hesteak barruan hesi bat osatzen duten zelula geruza bat dauka. Bere eginkizuna da, substantziak digeritzeaz gain, gorputza ingurumenaren kanpoko etsaiarengandik (irensten ditugun substantziak eta hesteetan dauden mikroorganismoak) defendatuz jardutea. Hori  zelulen arteko lotura estuak itxita mantenduz lortzen du, horrela substantziak, toxinak, gai kimikoak, mikroorganismoak eta makromolekulak kontrolatu gabe sartzea ekidituz, bestela odolera pasa litezkeenak. Zelula arteko lotura estuen proteina sarearen muntaketa-egoera orkestratzen duen sistema erregulatzaile bat dago. Era berean, bakterioen kolonizazioak oso paper garrantzitsua betetzen du, organismoarentzat bakterio onuragarriz osatutako hesteetako mikroflora deritzona osatzen duena.

### Entzima digestiboak 
Digestio-entzimak elikagaietan dauden molekula handiak apurtzeko eta, hestearen bidez, xurga daitezkeen molekula txikiagoetan bihurtzeko gai diren substantziak dira. Garrantzitsuenetako batzuk dira: pankreak sortutako lipasa; urdailak eta pankreak aminoazidoetan deskonposatzen dituen proteasak; amilasa; esnean dagoen laktosa desegiten duen heste meharrak jariatzen duen laktasa, eta sakarosaren gainean eragiten duen sakarasa, zeinak glukosa eta fruktosa bihurtzen dituen.

## Digestio-aparatuaren disfuntzioak 
### Ahoa 
* Txantxarra. Bakterio plakan pilatzen diren mikrobioek janarien azukreak hartzitu egiten dituzte, eta hartatik sorturiko azidoak hortz-haginen esmaltea eta dentina desegiten ditu. Kariesa eratzea eragiten duten zenbait eragile seinalatu dira: azukre gehiegi jatea; aho higienerik eza; urak fluor gutxiegi izatea...
* Gaixotasun periodontalak. Bakterio plakako mikrobioek eragiten dituzten oien aldaketak dira. Hasieran, oien hantura gertatzen da, eta, sarri, odoletan izan ohi dira. Gero, hortzaren erroak albeoloari eta hezurrari berari atxikitzen dioten zuntzak jotzen ditu hanturak; horren ondorioz, hortza mugitzen da, eta, azkenean, erori egiten da.
 
### Urdaila 
* Ultzera. Urdaileko paretaren zati bat desegiten denean sortzen da ultzera. Pepsina entzimak paretari eraso, eta txegosi egin dezake behar bezala babesturik ez izanez gero. Orain dela gutxi arte, gaixotasun horren kausak ezezagunak ziren. Egun, ordea, *Helicobacter pylori* bakterioa eta hanturaren aurkako sendagailuak ultzera eragile nagusitzat hartzen dira.
* Gastritisa. Urdaileko muki-mintzaren hantura da, eta faktore askok eragin ohi dute, hala nola B bitaminen eskasiak eta alkohol, janari edo zenbait botika (aspirina, adibidez) gehiegi hartzeak.

### Gibela 
* Zirrosia. Gibeleko ehunaren suntsitzea da; ehun horren lekua alferrikako zuntzezko ehunak hartzen du. Behazunaren produkzioa apaltzen da, eta ikterizia agertu ohi da behazunaren jariatze eskas horregatik, eta, horren ondorioz, pigmentuak (bilirrubina, bereziki) odolean zehar hedatzen dira. Kausa nagusia alkoholaren gehiegizko kontsumoa izaten da.
* Behazun harriak. Kolesterolezko kristalez eratuak izan ohi dira; gai hori ez da oso solugarria, eta gotortu egiten da behazunaren kontzentrazioa handiegia denean. Kasu honetan ere, behazunaren ebakuazioa oztopatu egin daiteke ikterizia sortuz.
* Hepatitisa. Gibelaren hantura da, eta infekzio, botika edo gai kimikoren batek eragina izan ohi da. Ikteriziak mina, sukarra, goragalea, etab. eragiten ditu. Hainbat birus motak eragindako infekzio birikoa izaten da hepatitisaren kausarik ohikoena.
 
### Hestea 
* Idorreria. Behar adina libratu ez eta gorozkiak heste lodian pilatzen direnean gertatzen da. Gehienetan, gorozkien igarotzearen moteltasunak eragiten du; hainbat arrazoi izan daitezke horretarako, behar adinako heste-mugimendua ez izatea, adibidez. Zuntz kontsumo egokiak urritasun hori konpontzen laguntzen du.
* Beherakoa. Gorozki erdijariakariak edo gehiegizkoak libratzea da, eta gorozkien igarotze lasterrak eragina izan ohi da. Kausak askotarikoak izan daitezke: muki-mintzaren hantura, infekzioren batek eragina; jaki narritagarriak; nerbio-arazoak, etab.
* Gastroenteritisa. Urdailaren eta heste meharraren aldi bereko hantura da eta hainbat sintoma eragin ditzakeena, hala nola sukarra, goitikoa eta beherakoa. Kausak, gehienetan, birus-infekzioak eta jakien bidezko pozoitzeak izan ohi dira.
* Crohn gaitza. Heste meharreko zenbait zatiren hanturak eragina izan ohi da (heste larrian ere gertatzen da, baina gutxiagotan). Sabeleko mina eta beherakoa eragiten ditu. Kausa zehatza argitu gabe badago ere, hutsune inmunologikoren baten ondorioz gertatzen bide da.
* Apendizitisa. Sarrienik agertzen den digestio aparatuko gaixotasuna da. Infekzio batek eragiten duen apendizearen hantura da, eta min handia ematen du zilborraren inguruan.

## Digestio aparatua zoologian 
Ornodun guztietan, digestio-aparatua, funtsean, ahotik uzkiraino, gorputz osoan zehar, doan hodi hutsa da. Hala ere, animalia espeziearen arabera desberdintasun garrantzitsuak daude, besteak beste, horietako bakoitza dieta mota batera egokituta dagoelako.

### Beste ugaztun batzuk 
Hausnarkarietan, adibidez, urdaila hainbat ganberatan banatzen da hestegorritik duodenora etengabeko segidan, lau barrunbeak hauek dira: Errumena edo sabela, sarea edo boneta, omasoa edo liburuxka eta abomasoa, mamia edo benetako urdaila.

### Hegaztiak 
Hegaztien digestio-aparatuak organo espezifiko batzuk ditu, adibidez paparoa; hau lepoaren mailan hestegorriari loturiko ehun-poltsa bat da, non irensten diren elikagaiak aldi baterako gordetzen diren gainerako digestio-hodietara igaro aurretik.

### Narrastiak 
Narrastietan, heste meharra ondestean irekitzen da, eta hura kloakan, zeina digestio-aparatuaren zein gernu-aparatuaren eta ugaltze-aparatuaren aho komun gisa erabiltzen den. Espezie askotan, urdaila izugarri zabal daiteke, eta, otordu bakarrean, pisuaren % 70 arte irensteko aukera ematen du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Digestio aparatuaren fisiologia
* Digestio aparatuaren medikuntza

## Kanpo estekak