open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Azido perfluorooktanosulfoniko

**Azido perfluorooktanosulfonikoa** (**PFOS**) konposatu organikoa da,C8F17SO3H formula duena, organofluoratuen familiakoa, konposatu per eta polifluoroalkilatuen klasekoa eta azido sulfonikoen multzokoa. Likido zuri-grisaxka da.

Azido perfluorooktanosulfonikoa eta bere gatzak (*amonio prefluorooktanosulfonatoa* eta *potasio prefluorooktanosulfonatoa* esaterako) poluitzaile organiko iraunkorrak dira eta Stockholmeko Hitzarmenak fabrikatzea eta erabiltzea debekatu zuen 2009n hainbat salbuespenekin. 2019an salbuespenak kasu hauetara mugatu ziren: *Atta* . and *Acromyrmex* generoetako inurrientzako beita-tranpen osagai moduan, metal-xaflak egiteko baldintza berezietan eta erregai likidoen suteak itzaltzeko.

## Sintesia 
PFOS eta bere klaseko konposatuak Simons-en fluorazio elektrokimikoaren bidez prestatzen dira.

## Erabilera 
PFOSak erabilera zabala izan du bere ezaugarriak medio: surfaktante izatea eta ura, olioa eta koipeak uxatzeko gaitasuna.

PFOS aurki daiteke osagai elektriko eta elektronikoetan, sua itzaltzeko aparretan, fotografian, fluido  hidraulikoetan, paperean, larruan eta ehunetan.

## Toxikotasuna 
PFOS konposatu iraunkorra, biometagarria eta toxikoa da. PFOS-kontzentrazio adierazgarriak topatu dira Artikoko hartz zurian eta foketan eta baso tropikaletako hegazti eta arrainetan.

Gizakien kasuan PFOS gibel-, giltzurrun- eta , tiroide-arazoak eragiten ditu: Halaber, kantzerigenoa dela susmoa dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Futhark zaharra

**Futhark zaharra** (edo **Fuþark**) edo **Futhark Germaniarra** alfabeto errunikorik zaharrena da. Germaniar herriek erabilitako idazketa sistema izan zen, Ipar-mendebaldeko hizkuntza germanikoentzako, Migrazioen Garaian. Idazkunak aurki daitezke artefaktu ugaritan, tartean bitxiak, amuletoak, jateko tresnerian eta armetan, baita harri errunikoetan, I. mendetik IX. mendera bitarte. 

Eskandinavian, VIII. mendetik aurrera, idazketa-sistema sinplifikatu zen eta Futhark gaztea sortu zen, anglosaxoiek eta frisiarrek luzatu zuten bitartean, anglo-saxoi futhorc idazketa-sistema sortzeko. Anglo-saxoi futhorca zein futhark gazteak Erdi Aroan zehar erabili ziren, baina Futhark zaharra irakurtzeko gaitasuna galdu zen, ahalik eta 1865an Sophus Bugge norvegiarrak deszifratu zuen arte. 

## Deskribapena 
Izena lehen fonemen antolaketatik datorkio, F, U, Þ, A, R eta K. 24 erruna zituen guztira, maiz zortzi erruneko hiru taldetan antolatuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urazamendik

**Urazamendik** Mutrikuko auzoa da. Deba herriaren aurrez aurre dago, ibaiadarraren beste aldean.

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Mutriku

## Kanpo estekak
Aliyah

[thumb|upright=1.5|Aliyah (emigrazioa) [Palestinako Britainiar Mandatua|Palestinako Britainiar Mandatura eta Israelera, 1919 eta 2020 artean]]
***Aliyah*** (, ), pluralean ***aliyot***, diasporatik Israelgo Lurralderantzako (eta 1948an sortu zenetik, Israelgo Estaturantzako) judu-immigrazioari deitzeko erabiltzen den terminoa da. Aliyah egiten duenari *oleh* (maskulinoa; pl. *olim*) edo *olah* (femeninoa; pl. *olot*) deitzen zaio. Alderantzizko ekintza, Israeldik beste lurralde edo diaspora oso batera emigratzea, yerida (; ) izenez ezagutzen da.

## *Aliyah* sionismoan eta judaismoan 
Israelgo Lurralderantzako (*Eretz Israel*) *aliyah* kontzeptua funtsezkoa da juduen kulturan eta erlijioan, eta sionismoaren funtsezko oinarria da.

Ideia horretan oinarritzen da 1950eko Itzuleraren Legea, munduko edozein juduk Israelera migratzeko, bertan kokatzeko eta Israelgo herritartasuna ia oztoporik gabe lortzeko duen eskubidea bermatzen duena. *Aliyah* terminoak arrazoi ideologiko, emozional edo praktikoengatiko borondatezko migrazioa barne hartzen du, bai eta jazarritako juduen populazioarena ere. Nahiz eta Israel "etorkinen herrialde" gisa onartu, neurri handi batean, errefuxiatuen herrialdea ere bada. Israelgo judu gehienek gaur egun beren familiaren azken sustraiak herrialdetik kanpo dituzte.

Etimologikoki, *aliyah* hitza hebreerazko ''aliyah la'réguel'' (עלייה לרגל) hitzarekin ahaidetuta dago, "erromesaldia" esan nahi duena, Pessah, Shavuot eta Sukkot jaietarako ezarritako erromesaldietan Jerusalemeraino igotzearekin lotuta. Judu erlijioso askok immigrazioa Agindutako Lurralderako itzulera gisa aldarrikatzen dute, eta Abraham, Isaak eta Jakob patriarka hebrearren ondorengoei Jainkoak emandako promesa biblikoa betetzetzat jotzen dute. Sionera itzultzea judu bakoitzaren betebehar erlijioso gisa jotzen du judu-legeak. Adituek betebeharraren baldintza zehatzari dagokionez ikuspegi ezberdinak izanda ere, bere indar juridikoa hainbat epaietan errepikatzen da, hala nola, ezkontide batek senarrari edo emazteari Israelgo Lurraldera lekualdatzean laguntzeari uko egitea dibortzioa eragiten duela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Melillako zamalekua

**Melillako zamalekua**, Noray Kirol Portuan kokatutako arkitektura industrialaren obra, bere dartsenaren eta Santa Barbarako dartsenaren artean, Melillako hiri espainiarreko Zabalgune Modernistan eta Melillako Hiriko Multzo Historiko Artistikoaren zati bat, Interes Kulturaleko Ondasuna. Oso-osorik hormigoiz eraikitako mineralen kargaleku handiena da Espainian. 

## Historia 
Guillermo Preus Dietrichson Rifeko Meatzeen Espainiako Konpainiako zuzendariak eta Emilio Kowalski bide ingeniariak idatzi zuten aurreproiektua.  Aurreproiektua 1914an onartu zen, baina gerora aldatu egin zen. Kargalekua 1920 eta 1925 artean eraiki zen Alfonso Gómez Jordana y Sousa meategietako ingeniariaren proiektuari jarraituz, meategietatik ateratako burdin mea zamaontzietan sartzeko. 1925ean probak egin ziren eta 1926an inauguratu zen. 1980ko uztailaren 3an erabili zen azken aldiz Lagada Bay kargatzeko.
ezkerrera|thumb|Noray Kirol Portuko ontziralekua
Gaur egun ez da erabiltzen, baina zenbait planek porrot egin ondoren, hotel bihurtzea erabaki da, eta Ministroen Kontseiluak kendu egin du turismo-ostaturako erabiltzeko debekua 

### Funtzionamendua 
Behin trenbideek gordailuetan mineralak isuri ondoren, handik bost tuneletako uhal garraiatzaileetara erortzen ziren, eta handik, lotura-eraikinera, makina-gelara eta aginte-etxera, bide bakarrera, eta han, beste uhal garraiatzaile batzuetara igarotzen ziren kargalekuan bertan, zeinak toberaraino eramaten baitzituen, zeinak garabi batean muntatuta itsasontzietara deskargatzen baitzituen.

## Deskribapena 
Kai bat du, Guruguko harriaren 313 metroko luzera duena, baliza batean amaitzen dena, eta kargatzeko egitura bera: 273 metroko ibilbidea, kaiaren gainean hormigoi armatuz eraikia; hasieran, arrapala bat du, eta, gainerakoa, pilareetan bermatua; galeria bat du, hegalkinak dituena alboetan.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Bravo Nieto, Antonio; Bellver Garrido, Juan Antonio (2012). El puerto de Melilla: una obra centenaria con un pasado milenario. Melilla: Autoridad portuaria de Melilla. 

## Kanpo estekak
Charlotte de Bournon

**Charlotte de Bournon** (Metz, 1753ko otsailaren 14a – La Chapelle-en-Serval, 1842ko abuztuaren 4a) frantziar idazlea izan zen. 40 eleberri inguru idatzi zituen 1780-1826 urteetan.

## Bizitza 
Jacques de Bournonen alaba, Charlotte de Bournon Metzen jaio zen, Trois-Évêchés eskualdean, 1753ko otsailaren 14an. Jacques Louis de Bournon neba nagusia mineralogiara dedikatu zen bitartean, Charlotteri literaturarekiko interesa piztu zitzaion. 1769ko martxoaren 7an, Charlotte de Bournon Jean-Étienne Malarmé militarrarekin ezkondu zen.

1778an, Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerran, Estatu Batuetara joan zen senarrarekin batera. Geroago bidaia honek bere hirugarren eleberria, *Le Fripon parvenu*, inspiratu zuen.

1780az geroztik, idazteari ekin zion eta eleberriak aldizka plazaratu zituen. 1782an, Henri-Alexis Cahaisserekin elkarlanean, *Le Fripon parvenu, ou Histoire du sieur Delzenne* liburua idatzi zuen, 1780ko maiatzaren 3tik ekainaren 28ra Bastillara eraman zuena. Ondasuna galdu zuenean, 1783an Benjamin Franklini laguntza eskatu zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Matza

**Matza** edo **matzo** (, pluralez: **matzot** edo ask. **matzos**) gastronomia juduan tipikoa den ogi airis zapala da, irinez eta urez egina. Ogi hau Pessah jaiko funtsezko janaria da. Jainkoak israeldarrei agindu zizkien arauen artean, Agindutako Lurraldea zutenean, legamiarik gabeko ogien festa ospatzea zegoen. Pessaheko zazpi egunetan zehar, nisan hilabetearen 15 eta 21 artean, jaten dute.

## Ezaugarriak 
Bost ale bakarrik erabil daitezke matza egiteko, eta horiek, juduen tradizioaren arabera, ezin dira beste ezertarako erabili Pessaheko egunetan zehar:
* Garia
* Garagarra
* Galzuria
* Zekalea
* Avena

Garia eta galzuria *Triticum* generokoak dira. Avenak ez du glutenik.

Bost aleek egindako masa jaso egin daiteke hezetu zenetik 18 minutu igaro badira: prozesua hasi eta labetik atera arte ezin da denbora gehiago igaro.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arrain ketu

**Arrain ketua** ketze prozesu baten bidez ondutako arraina da.

Gizakiek antzinatik keztatu dituzte elikagaiak. Jatorrian, produktua arrantzatik babesteko egiten zuten, geroago kontsumitu ahal izateko. Duela gutxi, arraina hozteko eta izozteko prozesuen bidez kontserbatzen da, eta, beraz, arraina keztatzean zapore eta aroma jakin bat emateko egiten da nagusiki.

## Ketze-prozesua 
Arraina ketzeko prozesua sua erabiliz garatzen da. Egurrak hiru osagai nagusi ditu, eta errekuntzan bereizten dira, kea eraginez. Erretzeko prozesuari pirolisi esaten zaio, beroaren eraginez deskonposizio kimikoa besterik ez dena. Zuraren osagai nagusiak zelulosa, hemizelulosa eta lignina dira.

Arrain ketua prestatzeko urrats nagusiak gazitzea (gatzuna injektatzea edo gatz lehorraren nahasketa batean bainatzea), keztatze hotza, hoztea, paketatzea (airea/hutsa edo aldatua) eta biltegiratzea dira. Keztatzea babesteko metodorik zaharrenetako bat da, eta gazitzearen, lehortzearen, *heating*aren eta keztatzearen ondorioak konbinatzen ditu. Arrainaren ketu tipikoa hotza (28-32 °C) edo beroa (70-80 °C) da. Ketze hotzak ez du haragia egosten, ez ditu proteinak koagulatzen, ez ditu usteltze-gainak desaktibo bihurtzen, edo elikagaiaren patogenoak ezabatzen ditu, eta, beraz, beharrezkoa da biltegiratze hoztua erabiltzea arraina kontserbatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thérèse-Adèle Husson

**Thérèse-Adèle Husson** (Nancy, 1803ko otsailaren 3a – Paris, 1831ko martxoaren 30a) frantziar idazlea izan zen.

## Bizitza 
1803an klase ertaineko familia batean jaioa, Thérèse-Adèle Husson bederatzi hilabeterekin itsu geratu zen baztangaren ondorioz. 1826ko otsailaren 1ean Pierre-François-Victor Foucault musikari eta mekanikariarekin ezkondu zen. Foucault Gazte Itsuen Institutuko ikasle ohia zen eta braille sisteman liburuak inprimatzeko lehen makina asmatu zuen. Senar-emazteek bi alaba izan zituzten. Thérèse-Adèle Husson Parisen hil zen 1833ko martxoaren 30ean, bere etxebizitzan izandako sutearen ondorioz.

## Literatura ibilbidea 
Gazteentzako hamar eleberri inguru idatzi zituen, batez ere hezkuntza katolikora zuzendutakoak, hala nola *La Juive convertie, ou le triomphe du christianisme*. Gutxienez bi idazlari ezberdinei diktatu eta 1825ean Quinze-Vingts hospizioko zuzendariari bidalitako oroitzapenengatik ezaguna egin zen. Zina Weygand historialariaren arabera, pertsona itsu batek frantsesez idatzitako lehen lana da, itsuen eta gizartearen arteko harremanak lantzen dituena, eta emakume baten lana izateak are nabarmenagoa egiten du.

Lan horretan, Thérèse-Adèle Hussonek emakume itsuen sentimenduen eta sentsorialitatearen gaiak jorratu zituen bereziki. Esaterako, entzumenak bere bizitzan zuen garrantzia deskribatu zuen.

## Lan hautatuak 
* *Une jeune aveugle dans la France du XIXe siècle* (1825)
* *Le bon nègre, ou les aventures de Congo* (1826)
* *La Juive convertie, ou le Triomphe du christianisme* (1827)
* ''Histoire d'une pieuse héritière, ou l'Heureux résultat de la confiance en Dieu* (1828)
* *Le Passe-temps moral, ou la Vertu mise en action* (1829)
* *Histoire d'une soeur de charité* (1830)
* *Les Trois soeurs, ou les Effets de l'aveuglement maternel* (hil ostekoa, 1834)
* *Éliza, ou le Modèle de piété filiale* (hil ostekoa, 1835)
* *Soirées récréatives d'un Curé de Campagne''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ilargi laser helmen esperimentua

**Ilargi laser helmen esperimentua** (), laburduraz *LLR*, Lurra ea Ilargiaren zoruen arteko distantzia telemetria laserra erabiliz neurtzeko modua da. Lurra eta Ilargiaren arteko distantzia argiaren abiaduraz doan laser uhin baten pultsuen joan-etorreraren denbora kalkulatuz zehaztu daiteke, hauek Ilargiaren zoruan edo bertan ezarritako erreflektoreetan islatzen dira. Horietako hiru erreflektore AEBen Apollo programak ezarri zituen (Apollo 11, Apollo 14 eta Apollo 15 misioek), beste bi Sobietan Batasunaren Lunojod 1 eta Lunojod 21​ misioek, eta beste bat Indiaren Chandrayaan-3 misioak.

## Kanpo estekak
Atuna tipularekin

**Atuna tipularekin** edo **hegaluzea tipularekin** Gisatua ereinotz-hostoekin eta Jerezko ardoarekin usaindu ohi dute. Plater hau bero zerbitzatzen dute. Tokiko errezetan atun-espeziea aldatu egiten da, Euskal Herrian hegaluzea gehien erabilia izanda.

Atuna tipularekin Cádizko probintziako atun-gisatu tradizional bat da. Bertoko gaztelaniaz  diote.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fehu

**Fehu** (; ) **ᚠ** errunaren izendatzeko erabiltzen den izena da. Futhark gaztea eta futhorc alfabetoetan «f» soinua adierazteko erabiltzen zen. *Fehu* hitzaren esanahia «aberastasun (higigarria)» da, eta ingelesezko *fee* hitzaren jatorri berberekoa da, lehen *ardi* edo *ganadu* esan nahi zuena, nederlanderazko *Vee*, alemanezko *Vieh*, latinezko *pecum* eta sanskritozko *pashu* bezala. Aitzingermanikoz *fehu hitz eraikiak "dirua, ganadua, aberastasuna" esan nahi zuen.

Alfabeto gotikoan 𐍆 letra baliokidea da, *faihu* izenekoa. Poema erruniko guztien arteko antzekotasunak eta gotikoan duen izenaren artekoa ez-ohikoa da, eta horregatik futhark zaharrarentzako izen eraikia oso sinisgarria da. 

Errunaren forma, ziurrenik, etruriar «v»an oinarritzen da, ⟨𐌅⟩ ⟨⟩, grezierako digamma, ⟨Ϝ⟩, eta latineko ⟨F⟩ letren antzera. Guztiak oinarritzen dira fenizierako waw hizkian ⟨⟩. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Céline Joséphine Bidard de la Noë

**Céline Joséphine Bidard de la Noë** (Rennes, 1835eko apirilaren 7a – Le Mans, 1926ko azaroaren 4a), ***Paria Korigan*** izengoitiaz ere ezaguna, frantziar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Théophile Bidard zuzenbide irakaslearen eta Léonie Belloisen alaba, Céline Joséphine Bidard Rennesen jaio zen 1835ean. 1854an Aristide Louis Barbe-Mintière abokatuarekin ezkondu zen hiri berean, eta harekin hiru seme-alaba izan zituen.

1881ean lehen bi idazlan argitaratu zituen *La Nouvelle Revue* aldizkarian, *Récits de la Luçotte* eta *Deux contes*. Hurrengo urtean alargundu zen, eta 1883an Émile Lévy margolariarekin ezkondu zen Parisen.

*La Nouvelle Revue*, *La Revue politique et littéraire*, *La Grande Revue* eta *Le Gaulois* aldizkarietan kolaboratu zuen, eta geroago ipuinak eta eleberriak liburu moduan argitaratzen hasi zen.

1890ean bigarren senarra ere hil zitzaion. 1901ean azken eleberria, *Miséricorde*, kaleratu zuen Jules-Amédée Barbey d'Aurevillyren aitzinsolasarekin.

Azken urteak Le Manseko Maillets kaleko 98. zenbakian eman zituen, eta 1926an han hil zen, 91 urte zituela, «Renée [*sic*] Bidart de la Noë, Lévyren alarguna» bezala. 

## Omenaldiak 
2017ko martxoaren 20an, Rennesko pasealeku bati Paria-Korigan izena jarri zioten. 

## Lanak 

;Eleberriak
* *L’Idiot* (1882)
* *Just Lhermenier* (1884)
* *Une passion* (1886)
* *Les Ardents* (1887)
* *Le Tréfonds* (1888)
* *La Grande-Janic* (1889)
* *L’Infirme* (1889)
* *Miséricorde* (1901)
;Ipuin bildumak
* *Récits de la Luçotte* (1882)
;Ipuinak
* *Le Lac de Thun* (1882)
* *Le Cerisier* (1883)
* *Le Mutilé* (1883)
* *L’Aile de papillon et les Fourmis* (1884)
* *Confession d’une femme* (1884)
* *Le Chat enragé* (1885)
* *Un début* (1888)
* *Ludibria ventis, L’oiseau abandonné* (1888)
* *Madame Lebreton* (1891)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ross Errilly monasterioa

**Ross Errilly monasterioa**, , Irlandako Headford herritik milia bat ipar-mendebaldera dauden Erdi Aroko frantziskotar monasterio baten hondakinak dira, Galway konderriaren mugan eta Mayo konderritik hurbil.

Luke Wadding frantziskotar fraidea eta *Lau maisuen urte-liburuaren* arabera monasterioa 1351n fundatu omen zen.
Romanonesko kondearen laugarren gobernua

**Romanonesko kondearen, Álvaro de Figueroa y Torres, laugarren gobernua** 1918ko abenduaren 5etik 1919ko apirilaren 15era garatu zen. Aldi labur horretan, Romanones gizartearen nahigabeari aurre egiten saiatu zen, besteak beste, pentsioen sistema publikoa Langile Erretiroaren bidez hastea eta zortzi orduko lanaldia, nahiz eta azken hori ez zen 1919ko irailera arte aplikatu.

## Kabinetea 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Markotegi

**Maria Markotegi Ijurko** (Etxarri-Aranatz, 1963-Iruñea, 2005), nafar idazle, literatur kritikagile eta liburuzaina izan zen. 

## Lanak 
* *La espera*, 1992
* *Izarratu*, 1998
* *Erotika*, 2001 .
* *Zezilia, Samuel eta Barraskilo kalakaria*, 2005

## Omenaldiak 
Sakanako Mankomunitateko Euskara Zerbitzuak tradizio handiko literatura lehiaketak antolatzen ditu XX. mendetik; 2009 urtean, 20. edizioarekin, lehiaketak '*Maria Markotegi Saria* izena hartu zuen eta euskarazko literatura sorkuntza saritzen du. .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paul Bamber

**Paul Bamber** (1961eko martxoaren 18a) arkularia da. Zimbabwe ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
David Milne

**David Milne** (1939ko urtarrilaren 29a) arkularia da. Zimbabwe ordezkatu zuen 1980ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hegaluze-mendrezka

**Hegaluze-mendrezka** hegaluzearen zatiketaren zati bat da, arrainaren behealdean dagoena, burutik gertu. Gastronomian duen erabilgarritasuna hegaluzearen zatiketaren beste zati batzuekin alderatuta ematen duen zapore eta testuran oinarritzen da. Arrainaren zati hori kontserbetan merkaturatzen dute (Portugalen, Espainian eta Italian). Freskoa denean, aperitiboetan kontsumitzen dute eta labean prestatzen dute.

Mendrezkaz hitz egitean, normalean hegaluzearena esan nahi dugu, nahiz eta beste arrainena ere jaten den (ad. legatz-mendrezka).

## Erabilerak 
Gastronomian, Mediterraneoko zenbait eremutan kontsumitu ohi dute. Kontserban edo freskoan, batzuetan gazituta. Pieza honek ez du inolako arantzarik. Bere zapore eta testura garbia dela eta, entsaladak bezalako plateretan parte hartzen du. Hegaluzearen zati bat oso preziatua izaten da haragiaren antzeko elaborazioetan, hala nola erreketan, labean edo parrillan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lau maisuen urte-liburuak

**Irlandako Erresumaren urte-liburuak**, , edo **Lau maisuen urte-liburuak**, *Annála na gCeithre Máistrí*, Erdi Aroko Irlandaren historiari buruzko kronika bat da. Munduaren sorreratik, 2246. urtean, Genesiaren uholdetik hasi eta 1646an amaitzen da. 

432tik aurrerako kroniken bilduma da, XVI. mendean Mícheál Ó Cléirigh, Cú Choigcríche Ó Cléirigh, Fearfeasa Ó Maol Chonaire eta Cú Choigríche Ó Duibhgeannáin fraideek bildumatu zituzten eta 1636an irlanderaz argitaratu ziren, hortik *Lau maisuen urte-liburuak* ezizena, eta 1846an Owen Connellan eta John O'Donovanek ingelesera itzuli.
Cortinarius rigens

***Cortinarius rigens*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Hydrocybe rigens*, *Dermocybe rigens*, *Gomphos rigens*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 5,5 cm bitarteko diametrokoa, konikoa edo kanpai itxurakoa, amaieran ganbila edo baita irregular samarra ere. Alutazeoa edo buztin kolorekoa, eguraldi lehorrarekin zurbildu egiten da.

**Orriak:** Estu eta baita zabal ere, koska batez dekurrenteak. Kapelaren antzeko kolorekoak, gero kanela kolorekoak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 5 eta 12 cm bitarteko garaierarekin eta 0,3 eta 0,8 cm bitarteko diametroarekin, zaila, zilindriko-luzanga, sekzio konstantekoa eta sustrai antzeko oinarriarekin, zurixka, eta betik errezelaren hondakinekin.

**Haragia:** Oinaren kolorekoa, usain bereziarekin, desinfektatzaile baten bezalakoa, ez errefauarena.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Rigens* epitetoa latinetik dator, zurruna, esan nahi duen “rigens” hitzetik. Hankaren sendotasunagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Hanka oso luze bereizgarria du, lurrean sustrai bat bezala sakon sartzen dena. 

## Sasoia eta lekua 
Koniferoen basoetan edo pagoekin nahasitako baso mistoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Kaukasia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amicie Lebaudy

**Amicie Lebaudy**, jaiotzez **Marguerite Amicie Piou**, (Lyon, 1847ko uztailaren 27a – Paris, 1917ko maiatzaren 3a) frantziar idazle eta filantropoa izan zen.

## Bizitza 
Amicie Piou Lyonen jaio zen bretainiar jatorriko familian. Ama Angèle Thérèse Palmyre Ledall de Kéréon zuen, aita, berriz, Constance Piou, Lyongo Apelazio Auzitegiko prokuradore nagusia. Tolosa Okzitanian hazi zen, non bere aita Apelazio Auzitegiko lehen presidentea izan zen. 1864an, 17 urte zituela, 35 urteko Jules Lebaudyrekin ezkondu zen, Lebaudy azukre-findegiaren oinordekoarekin.

Senar-emazteak Parisen bizi ziren, bizitza sozial aktiboa emanez. Zirkulu erregezale eta katolikoetako finantzarioak eta industrialak maiz bisitatu zituzten. Jules Lebaudyren aberastasuna handitu egiten zen. Amicie Lebaudyk senarraren etxea utzi zuen eta Bougivalen kokatu zen. 1888an, Saint-Cloudeko hiru gelako apartamentu batera joan zen bizitzera. Omnibusez bidaiatzen zuen eta ez zuen zerbitzaririk.

Jean-Baptiste Charcoten espedizioa, Gatineauko San Alexandro kolegio apostolikoa, Plaisance auzoko amaetxea eta Kéréongo itsasargiaren eraikuntza ere finantzatu zituen.

## Lanak 
* ''La mère Angélique, abbesse de Port-Royal, d'après sa correspondance* (1893)
* *L'Éducation de la démocratie, à propos d'un livre récent* (1898)
* *Les Bêtes vues d'un ballon captif* (1899)
* *France 1900. Nos humbles braves gens* (1900)
* *Le Durbar de Delhi* (1903)
* *Merry Christmas, conte de Noël'' (1904)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gavin Sutherland

**Gavin Sutherland** (Bulawayo, 1979ko ekainaren 26a) arkularia da. Zimbabwe ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anders Sandøe Ørsted

**Anders Sandøe Ørsted** (Rudkøbing, 1778ko abenduaren 21a – Kopenhage, 1860ko maiatzaren 1a) daniar abokatu, legelari, politikari eta kazetaria izan zen. Danimarkako lehen ministroa izan zen 1853tik 1854ra.

Zuzenbidea ikasi zuen Kopenhageko Unibertsitatean eta abokatua eta legelaria izan zen. Administrazioan sartu zen eta 1825etik 1848ra gobernuaren aholkulari juridikoa izan zen. 1831n onartutako konstituzioa idatzi zuen eta 1842tik 1848ra ministro izan zen. Kontseilari izan zen bitartean liberala eta tolerantea izan zen, baina 1853tik 1854ra lehen ministro izan zen garaian kontserbadorea eta erreakzionarioa izan zen. Erregeak eta oposizioak bat egin zuten 1854ko abenduan dimititzera behartzeko.

Kanten eta Hegelen filosofiaz, Danimarkako eta Norvegiako legeaz, eta Eskandinaviako politikaz idatzi zuen. 1856an autobiografia bat ere idatzi zuen eta hainbat egunkariren editorea izan zen.
Cortinarius rubricosus

***Cortinarius rubricosus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus rubricosus*, *Hydrocybe rubricosa*, *Cortinarius safranopes*, *Hydrocybe safranopes*, *Cortinarius safranopes var. safranopes*, *Cortinarius phaeomaculatus*, *Cortinarius calcareophilus*, *Cortinarius crassogriseascens*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, kanpai itxurakoa titiarekin, higrofanoa, arre-gaztaina koloretik arre-gorrira; argiagoa lehorrean, arre-lehoi kolorekoa. Ertza zurixka samarra, zetaduna eta fibrilosoa, sarritan pitzatua.

**Orriak:** Arre-herdoil kolorekoak, gero arre ilunak; estu samar, zabalak, itsatsiak edo dekurrente samarrak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz hain,  beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Erregularra, errezel zuriaren hondarrekin, hasieran arre-buztin kolorekoa, beltzaxka bihurtzeko joerarekin, batez ere oinarrira.

**Haragia:** Gorrixkatik herdoilera doan kolorekoa. Usain eta zapore berezirik gabe.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Rubricosus* epitetoa latinetik dator, buztin gorria, esan nahi duen, “rubrica” hitzetik. Bere kolore marroi-gorrixkagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

## Sasoia eta lekua 
Denboraldiaren hasieran. *Pinus* eta *Picea* basoetan, goroldiotan lurperatuta. Urri samarra.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rita Taborda Duarte

**Rita Tlanza Duarte** (Lisboa 1973a) portugaldar idazlea, literatur kritikaria eta irakaslea da.

## Ibilbidea 
Lisboako Unibertsitateko Letren Fakultatean lizentziatu zen Hizkuntza eta Literatura Modernoetan, Portugalgo Ikasketen Aldaeran, eta Literaturaren Teorian masterra amaitu zuen, Crítica y Escenação: De la Aporia en la Crítica de um Texto Poético izeneko mintzaldiarekin. Assistentea izan zen Portoko Unibertsitateko Letren Fakultatean, eta laguntzaile gonbidatua Barne Ertzeko Unibertsitatean. Gizarte Komunikazioko Goi Eskolako irakasle laguntzailea da.

## Lanak 
; Poesia

* *Não Desfazendo*, Lisboa, 2023 (Inês de Castro fundazioaren saria)
* *As Orelhas de Karenin*, Lisboa, Abysmo, 2019
* *Roturas e Ligamentos*, Lisboa, Abysmo, 2015 (André da Loba-ren ilustrazioak)
* *Elogio do Outono*, Lisboa,  Homem do Saco, 2014
* *Experiências Descritivas: Dos sentidos das coisas/Círculos*, Lisboa, Camino argitaletxea, 2007  (André Barata-rekin elkarlanean)
* *Na Estranha Casa de Um Outro: Esboço de uma biografia poética*, Lisboa, Asa, 2006
* *Poética Breve*, Lisboa, Black Sun Editores, 1998

; Haurrentzako literatura
:

* SEMPRE!, Lisboa, Edições Assembleia da República, coleción: Missão Democracia, 2024 (Madalena Matoso-ren ilustrazioak)
* O Leão sem Juba, o Elefante sem Tromba e a Casa sem Telhado, Lisboa, Caminho, 2020 (Rachel Caiano-ren ilustrazioak)
* Um Hotel de Imensas Estrelas, Lisboa. FEC, 2019 (Pedro Proença-ren ilustrazioak)
* *Animais e Animenos e outros bichos mais pequenos*, Lisboa, Caminho, 2017 (Pedro Proença-ren ilustrazikoak) 
* *O Rapaz Que Não Se Tinha Quieto,* Caminho, 2014 (Ana Ventura-ren ilustrazioak) 
* *Trapalhadas Azaradas com Bolo de Chantilly*, APCC, 2011 (Maria João Worm-en ilustrazioak)
* *Teófilo Braga: Para além do Horizonte Azul*, Direcção Regional dos Açores, 2011 (Luís Henriques-en ilustrazioak)
* *Gastão, Vida de Cão*, Caminho, 2010 (Luís Henriques-en ilustrazioak) 
* *Fred e Maria*, Caminho, 2009 (Luís Henriques-en ilustrazioak) 
* *Sabes, Maria, o Pai Natal não Existe*, Caminho, 2008,  Luís Henriques-en ilustrazioak 
* *O Tempo Canário e o Mário ao Contrário*, Caminho, 2008, Luís Henriques-en ilustrazioak
* *Os Piolhos do Miúdo e os Miúdos do Piolho*, Caminho, 2007, ilustracións de Luís Henriques-en ilustrazioak
* *A Família dos Macacos*, Editorial Caminho, 2006,  Luís Henriques -en ilustrazioak 
* *“O Rapaz que não se tinha quieto” in Quatro Histórias com Barão*,   Branquinho da Fonsecari omenaldia, Fundação Calouste Gulbenkian, 2005 
* *A Verdadeira História de Alice*, Lisboa, Caminho, 2004 Expresso/Gulbenkian; 

; Lankidetza kolektiboko liburukiak (ipuina/fikzioa)
:

* AAVV,  *O Caso do Cadáver Esquisito: Novela Policial Cadavre Exquis*, Lisboa, Associação Cultural Prado, 2011
* AAVV, *Desacordo Ortográfico: Antologia Luso Brasileira*, Porto Alegre, Não Editora, 2009
* AAVV, *Um Rio de Contos, Antologia Luso Brasileira*, Editorial Tágide, 2009

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urkolore

(1388-1462.)]]
 idazlearen urkolorea.]]
**Urkolorea** marrazteko eta margotzeko metodoa da, tinta txinatarra (edo beste kolore bakar bat) uretan nahastu eta pintzelaz aplikatzean datzana, eta akuarelak baino tonu lodiagoak lortzen dituena. Obra bera izendatzeko ere erabiltzen da.

Urkolore teknikari esker, gama kromatiko zabala erabil daiteke oinarri-kolore bakarretik abiatuta (normalean beltza edo sepia, edo kolore okre eta berdexkak), eta difuminazioen bidez, baita degradatuak egiteko ere.

Ez da nahastu behar urmargo (akuarela) eta akuaforte teknikekin.

## Historia
Teknika honen jatorria Txinan VI. mendean dago, eta Song dinastiako (960-1279) paisaiak oso ospetsuak dira. Gero, Korea, Japonia (X. mendea) eta Viet Namera hedatu zen. Tinta beltzez eta urez margoturiko teknika txinatarra, *shui-mo hua* izenekoa (txinera tradizionalez 水墨畫, txinera sinplifikatuz 水墨画, euskaraz *"ur-tinta margoa"*), Japoniara iritsi zenean *sumi-e* izendatu zen (japonieraz 墨絵), eta Muromachi Aroan (1336-1573) margo teknika nagusia bihurtu zen.

Europan, teknika hau batez ere Pizkundetik aurrera hasi zen praktikatzen, orduan paperaren kalitatea eta lodiera nabarmen hobetu baitziren. 1437an Cennino Cenniniren pintura-tratatuan idatziz agertu zen. Erabili duten margolari ospetsu batzuk dira Guercino, Rembrandt eta Claude Lorrain.

## Erabilera
Normalean pintzelaz aplikatzen da. Teknika honen zailtasuna eta edertasuna tinta behar bezala diluitzeko eta marrazkian gama ezberdinak islatzeko trebetasunaren araberakoak dira, argi biziaren eta erabateko ilunaren artean aldatuz. Hasteko, zati distiratsuena margotu behar da, eta ilunaren aldera joan, geruzak bata bestearen gainean jartzen baitira. Akuarela teknikarekin batera, paperak garrantzia du, lodiera nahikoa izan behar baitu, hezetasunarekin ez zimurtzeko. Baina kartoiaren gainean ere margotu daiteke, baita mihise edo taularen gainean ere.

Hainbat urkolore metodo daude:
*kolorea diluitu erabili aurretik;
*papera busti, eta gero kolore bat jarri, zuzenean paperaren gainean diluituko dena;
*kolorea paperaren gainean jarri, eta berriro landu, urez betetako pintzel batez.
Horien arabera, emaitzak oso ezberdinak izan daitezke.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Maria José de Lancastre

**Maria Jose de Lancastre de Melo Sampaio**, Lisboan jaio zen, 1946ko apirilaren 17an, literatura portugaldarreko irakasle eta editorea da. Antonio Tabucchi idazlearekin ezkonduta egon zen.

## Argitalpenak 
* *Quaderni portoghesi (Portugalgo koadernoak)*. Pisa: Giardini, 1977-1989. [Revista].
* *Una sola moltitudine* (*Multzo bakar bat)*. Milán : Adelphi, 1979-1984.
* *Fernando Pessoa, uma fotobiografia* *(Fernando Pessoa, fotobiografia bat)*. Lisboa: Imprensa Nacional-Casa da Moeda, Centro de Estudos Pessoanos, 1981.
* *Camilo Pessanha, 1867-1926.* *Cartas a Alberto Osório de Castro, João Baptista de Castro e Ana de Castro Osório*. Lisboa: Imprensa Nacional-Casa da Moeda, 1984. [Da série *Biblioteca de autores portugueses*].
* *Meu amigo de alma (Nire arimako laguna)*. Palermo : Sellerio, 1984. [Da série *La Civiltà perfezionata* ].
* ''Il libro dell'inquietudine (Ezinegonaren liburua) de Bernardo Soares*. Milão: Feltrinelli, 1987. [*Livro do desassossego por Bernardo Soares*].
* *The book of disquiet''. Londres / Nova York : Serpent's Tail, 1991. [Primeira tradução para inglês do romance *Livro do desassossego por Bernardo Soares* de Fernando Pessoa].
* *Fernando Pessoa.* *Fausto* . Turín : Einaudi, 1991.
* *O eu e o outro: para uma análise psicanalítica da obra de Mário de Sá-Carneiro (Nia eta bestea: Mário de Sá-Carneiroren obraren azterketa psikoanalitiko baterako)*. Lisboa: Quetzal Editores, 1992.
* *Poesia de Álvaro de Campos*. Milán: Adelphi, 1993.
* *E vós, tágides minhas: miscellanea in onore di Luciana Stegagno Picchio*. Viareggio (Lucca): M. Baroni, 1999. [Da série *Lume a petrolio*].
* *Con un sogno nel bagaglio: un viaggio di Pirandello em Portogallo* *(Amets bat ekipajean: Pirandelloren bidaia Portugalen).* Palermo: Sellerio, 2006. [Da série *La nuova diagonale*, 60]. [Título português: *Com um sonho na bagagem: uma viagem de Pirandello a Portugal*; trad. Helena Abreu . Alfragide: Dom Quixote, 2015.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shum

**Alfons Vila Franquesa** (Sant Martí de Maldà, Lleida, 1897ko azaroaren 19 . Cuernavaca, Mexiko, 1967ko abuztuaren 28a), **Shum** ezizenez ezaguna, marrazkilari eta karikaturagile kataluniarra izan zen. Beste izengoiti batzuk ere erabili zituen, hala nola ***Joan Baptista Acher*** eta '''''L'artista de les mans trencades'''* (Esku hautsien artista). Bere militantzia anarkistarengatik hainbat alditan espetxeratua izan zen, eta Espainiako Gerra Zibilaren ostean erbesteratu zen.

## Ibilbidea 
Bere lanak hainbat aldizkaritan argitaratu zituen: Solidaridad Obrera, *Justícia Social*, La Campana de *Gràcia*, *L'Opinió*, *La Humanitat'', Rambla, L'Esquella de la Torratxa, *Papitu*, *edo Visca*!, besteak beste.

1922ko urrian heriotza zigorra ezarri zioten Martinez Anido jeneralaren aurkako hilketa saiakera batean parte hartzeagatik. Lehergailuak manipulatzen ari zirela eztanda gertatu zen eta, ondorioz, eraikina suntsitu eta bost pertsona hil ziren Bartzelonako Toledo kalean. Kondenak elkartasun kanpaina bat eragin zuen, Espainian heriotza-zigorraren abolizioa eskatuz. Kanpaina hau hainbat pertsona ezagun babestu zuten, hala nola Maksim Gorki, Errico Malatesta, Santiago Ramón y Cajal, Ramon del Valle-Inclán eta bereziki Concha Espina idazleak, zeinak pertsonalki eskatu zion indultua Primo de Riveraren direktorio militarrari.  Kanpainaren barruan, Ateneu Enciclopèdic Popular zentroan, bere marrazkien erakusketa monografiko bat ere egin zen.  Luis Seoanek Shum eta Luis Bagaria marrazkilarien aldeko hitzaldia eman zuen Konpostelako Zentro errepublikanoan.

Azkenean, heriotza zigorraren ordez biziarteko kartzela ezarri zioten. Indultuaren aldeko kanpaina abiatu zen, besteak beste Isaac Puenteren babesarekin, eta 1931n lortu zen hori, Victoria Kent Errepublikako espetxeetako zuzendari nagusi zela. 

1934an *Bartzelonako Museoen Batzordeko* kide izendatu zuten. *Seien Taldeko* kide izan zen Helios Gómez, Alfred Pascual i Benigani, Marcel·lí Porta i Fernanda, Lluís Elias i Bracons eta Josep Bartolí i Guiurekin batera. Ilustratzaile Profesionalen Batasunean parte hartu zuen.

## Omenaldiak 
* *Shum. El dibuixant anarquista, Diminuta, Barcelona, 2019. .* Josep Maria Cadena, Lluis Solà eta Jaume Capdevilaren testuekin.
* Capdevila "Kap", Jaume. Shum, el dibuixant de les mans trencades. Pagès Editors, 01-02-2024. .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anita Cerquetti

**Anita Cerquetti** (Montecosaro, 1931ko apirilaren 13a - Perugia, 2014ko urriaren 11) Italiako soprano dramatiko bikaina izan zen, nahiz eta oso ibilbide laburra izan 1950eko hamarkadan,  Verdi, Bellini, Rossini eta Donizettiren operetan nabarmendu zen.

## Biografia 
Montecosaron jaio zen, Maceratan, Italian. Perugiako kontserbatorioan ikasi zuen biolina jotzen eta ondoren kantua.
*Spoleton* egin zuen debuta, Aida rolean, 1951n. Italiako antzokietako izarra izatera heldu zen, bereziki Florentzian, non Zoraimaren rola abestu zuen bertsio italiarrean, *Les Abencérages* (Gli Abencerragi) Cherubiniren obran, Carlo Maria Giulinik 1956an zuzendua, eta Elvira *Ernanin*, Dmitri Mitropoulosekin, 1957an. 1958an egin zuen debuta Milango La Scalan, *Abigail* gisa, Nabuccon. Italiako Irrati Telebistarako hainbat pertsonaia abestu zituen, eta 1958an nazioarteko ospea lortu zuen, Erromako Operan Maria Callas ordezkatu zuenean Norma gisa, eskandalu sonatu batean; Napoliko San Carlo Antzokiarekin tartekatuz abesten zuen paper hori, bere ahots gainbeheraren ustezko arrazoietako bat. 1955ean egin zuen debuta Lyric Opera of Chicagon, Amelia rolean *Un ballo in mascheran* , Jussi Björling eta Tullio Serafinekin batera, eta 1958an Mexikon, Aida paperean. 1960an erretiratu zen agertokietatik, 31 urte zituela.

Mario del Monaco, Ettore Bastianini, Giulietta Simionato eta Cesare Siepirekin batera, arias eta La *Gioconda* errezitaldi bat baino ez zuen grabatu komertzialki, 1957an. Bere ahotsak aria ilustratzen du Luchino Viscontiren Senso filmean. 1994an Werner Schroeter zuzendariak ''Poussieres d'amour* filmatu zuen berarekin eta Martha Mödl eta Rita Gorrekin, eta 1996an Jan Schmidt-Garreren *Opera Fanatic'' filmean elkarrizketatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Informazioa eta argazkiak dituen gunea
* Cerquetti 1996an Casta Diva de Norman entzuten
* O re dei cieli aria
* Elenaren boleroa I vespri siciliani filmean
Pavlina Pajk

**Pavlina Pajk**, jaiotzez **Pavlina Marija Doljak**, (Pavia, 1854ko apirilaren 9a – Ljubljana, 1901eko ekainaren 1a) esloveniar idazlea izan zen, ***Rodoljubkinja*** izengoitiaz ere ezaguna.

## Bizitza 
thumb|Pavlina Pajk 1890ean

Pavlina Doljak Pavian jaio zen, orduan Austriako Inperioan, esloveniar jatorriko familia batean. Bost urte inguru zituela, eskualdea Italiaren kontrolpean geratu zen. Lehen mailako ikasketak Italian egin zituen, baina 16 urte zituela, gurasoak hil zitzaizkion, eta Solkanera (Eslovenia) joan zen osabarekin bizitzera. 1873an lehen poesia bilduma kaleratu zuen, *Prva Ljibezen* izenburua zuena. 22 urterekin Janko Pajk esloveniar irakasle eta argitaratzaileaz maitemindu zen. Elkartu baino lehen, ezkonduko zirela erabaki zuten gutunen bidez. Ezkondu ondoren, Mariborrera joan ziren lehenik, eta gero Austriara, non hurrengo 20 urte eman zituzten. Austrian bizi zen bitartean, esloveniar egunkarietarako idatzi zuen Pajkek. Seme bat izan zuen, Milan, eta Ljubljanan irakasle lana lortu zuenean, Pavlina eta bere senarra ere Ljubljanara joan ziren bizitzera. Han hil zen 1901ean, 47 urte zituela.

Bere poesia kritikariak txalotu zuen arren, prosako lanek, sei eleberrik barne, arrakasta gutxiago izan zuten. 1876an, George Sanden hil-mezu zabala idatzi zuen, eta geroago beste hil-mezu laburrago batzuk ere. 1893an eta 1895ean, bere lanen bi liburukiko bilduma argitaratu zen. 1884an, gizarte-klase guztietako emakumeen eskolatzearen aldeko artikulu bat idatzi zuen.

## Lanak 

;Poesia
* *Prva Ljibezen* (1873)
* *Pesni Pavline Pajkove* (1878)
;Prosa
* *Odlomki iz ženskega dnevnika* (1876)
* *Roka in srce* (1881)
* *Blagodejna zvezdica* (1881)
* *Mačeha* (1882)
* *Pripovestnik v sili* (1883)
* *Očetov tovariš* (1884)
* *Nekoliko besedic o ženskem vprašanju* (1884)
* *Arabela* (1885)
* *Dora* (1885)
* *Dneva ne pove nobena pratika* (1886)
* *Domačija nad vse* (1889)
* *Najgotovejša dota* (1892)
* *Aforizmi o ljubezni* (1892)
* *Najdenec* (1894)
* *Obljuba* (1894)
* *Prijateljev sin* (1894)
* *Iz spisov Pavline Pajkove* (1893)
* *Aforizmi o prijateljstvu* (1894)
* *Aforizmi o ženstvu* (1894)
* *Planinska idila* (1895)
* *Spomini tete Klare* (1895) 
* *Roman starega samca* (1895) 
* *Igra s srečo* (1895)
* *Kako pridemo do sreče?* (1895)
* *Dušne borbe* (1896)
* *Judita* (1896)
* *Slučaji usode* (1897) 
* *Uslišana* (1900)
* *Predsmrtni aforizmi* (hil ostekoa, 1902)
* *Življenja križi* (hil ostekoa, 1903)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cortinarius turgidus

***Cortinarius turgidus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da. Balio gastronomiko gutxi du, genero ia osoak bezala.

Sinonimoak: *Gomphos turgidus*, *Inoloma turgidum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 10 cm arteko diametrokoa, hemisferikotik ganbilera, Kapelaren azala pruinadun samarra, buztin kolorekoa.

**Orriak:** Adnatuak, zuriak, espora-jalkinaren ondoren marroi bihurtzen dira.

**Hanka:** Trinkoa, 7 cm arteko garaierakoa, oinaren oinarria zabaltzen duen erraboil bereziarekin, zuria baina goialdean okrez zikintzen da espora-jalkinaren ondoren.

**Haragia:** Harroa, zurixka kapelan, zahartzean pixka bat ilundu egiten da. Usain nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Turgidus* epitetoa latinetik dator, irmoa, puztua, esan nahi duen “turgidus” hitzetik.  Bere itxuragatik.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Cortinarius sordescens* delakoaren antzeko kolorea du, baina honek oin zilindrikoa du, ez erraboilduna.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Hainbat basotan, batez ere pagadietan, non ugariak diren. Batzuetan mendiko pinudietan.

### Banaketa eremua 
Europa (Batez ere Euskal Herria, Hungaria, Danimarka), Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Naftaleno polikloratu

thumb|258x258px|Naftaleno polikloratuen egitura orokorra**Naftaleno polikloratuak** (**PCN**) konposatu organokloratuen mota bat da, zeinetan naftalenoaren hidrogeno-atomo bat edo gehiago kloro-atomoz ordezkatzen den. Beren formula orokorra C10H8−(m+n)Cl(m+n) da.  Guztira, 75 konposatu desberdin dira. PCN komertziala 75 bitarteko osagai eta alboproduktu izan ditzake. Konposizioaren arabera oilotsu, argizaritsu edo solidoak dira.
Naftaleno polikloratuak poluitzaile organiko iraunkorrak dira eta Stockholmeko Hitzarmenak fabrikatzea eta erabiltzea debekatu zuen 2015en hainbat salbuespenekin.
thumb|262x262px|2,3,6,7-tetrakloronaftalenoa

## Erabilera 
1910 hasi zen naftaleno polikloratuen erabilera handia, orain bukatutzat jo daitekeena. PCNak kable elektrikoen isolatzaile oso eraginkorrak dira. Zura babesteko, kautxu eta polimeroetan gehigarri gisa eta lubrifikatzaileetan usatu izan da.

## Toxikotasuna 
Hogei urte inguruko ekoizpen komertzialaren ondoren, PCNen osasun-arriskuak beraien eraginpean zeuden langileengan azaltzen hasi ziren: larruazaleko erupzio larriak, gibeleko gaixotasunak eta herriotzak.

PCN batzuk eguzki-argiaren bidez deskonposa daitezke eta, erritmo moteletan, zenbait mikroorganismoren bidez. PCN askok, ordea, ingurumenean irauten dute, hots, poluitzaile organiko iraunkorrak dira.

Esposizio akutuak kloraknea sortzen du. Esposizio kronikoak gibeleko gaixotasunak izateko arriskua areagotzen du. Minbizia izateko arrisku sortzen dutela uste bada ere, ez dago froga argirik. PCNi buruzko gaur egungo kezken artean, hondakinen errausketaren azpiproduktu gisa haiek askatzea dago.

## PCNen zerrenda 
## Erreferentziak
Josefa Alfaro de Ocampo

**Josefa Alfaro de Ocampo**, **Ocamporen alarguna** izenez ere ezaguna (Sevilla, XIX-XX. mende amaiera) espainiar idazle, kazetari eta antzerkigilea izan zen.

## Bizitza 
Datu gutxi daude Josefa Alfaro Ocamporen jaiotzaren data zehatzari buruz, XIX. mendearen amaieran kokatzen dela eta bere ibilbidea XX. mendean garatu zuela, salbu.Sevillan bizi izan zen, eta Viuda de Ocampo izenez sinatu zituen bere lanetako batzuk.

### Ibilbide profesionala 
Kazetari lanetan, artikuluak argitaratu zituen hainbat egunkaritan, hala nola *El liberal* edo *La voz de San Antonio* aldizkarian. Jorratutako gaiak Andaluziako ikuspegi folkloriko eta herrikoia, batez ere Sevillakoa, jai erlijiosoak eta Ama Birjinaren goraipamena dira. Indarkeriaren gaitzespena eta bakezaletasunerako deia ere presente egon ziren haren idatzietan.

1931ko apirilaren 12an eta 1934ko abuztuaren 15ean Sevillako *El liberal* egunkarian argitaratutako bederatzi erreferentziak Wilson Alfredo Villamil ikertzaileak bildu eta argitaratu zituen 2024an, *Educación y informática: hacia una ampliacion del canon en las aulas* liburuaren barruan, bildums hau Natalia Muñoz Maya ikertzaileak koordinatu zuen.

Josefa Alfarok, Ocamporen alargunak, hainbat egunkaritan argitaratu ziren ipuinak idatzi zituen, eta horietako batzuk dira *El sueño del artista, Los soldados salesianos, La cruz de Tablada, El padrino del maestro, No juzgar por las apariencias*, eta abar.

Pilar Nieva de la Paz idazleak *Autoras dramáticas españolas entre 1918 y 1933* liburuan Josefa Alfaroren melodrama utzi zuen jasota, *Perdía... no*, 1931n datatua. Nievaren arabera, bere egiletza ziurtasunez egotzi zitzaion antzezlan bakarra da.

Hala ere, 1953an Sevillako Unibertsitateko funts batean aurkitu zuten Alfarok 1931n idatzitako *Cajón de Desastre* lana.

## Sariak eta aintzatespenak 
2022an, Sevillako udalak udal osoko bilkuran onartu zuen emakume ospetsuen izenak jartzea Joan XXIII.a auzoko izendegi ia osoan (Cerro-Amate barrutia), 41 kale, eta horien artean dago Josefa Alfaroren izena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Annelie Ehrhardt

**Annelie Ehrhardt**, **Annelie Jahns** jaioa (Ohrsleben, 1950eko ekainaren 18a – Magdeburg, 2024ko urriaren 22a) alemaniar atleta izan zen, hesi-jauzian aritzen zena.

Manfred Ehrhardt kanoalariarekin ezkondu zen eta ordutik aurrera bere senarraren izenarekin lehiatu zen. Bere ibilbidean hamaika txapelketa nazional irabazi zituen eta munduko hogei errekor ezarri zituen hainbat luzeratan.

Ekialdeko Alemaniako taldearekin lehiatu zen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan, eta urrezko domina irabazi zuen 100 metro hesiduneko lasterketan, munduko errekor berri batekin.

Argazki-laborategiko laguntzailea izan zen lanbidez.

## Palmaresa 
## Kanpo estekak
Pentabromodifenil eter

**Pentabromodifenil eterra** (**PBDE**) konposatu organikoa da, C12H5Br5O formulakoa, organobromatuen familiakoa. Izen horrek 45 isomero hartzen ditu bere baitan. Produktu komertziala hainbat isomero eta alboproduktuen nahastea da. Nahaste hori toxikoa da basabizitzarentzat.

Pentabromodifenil eterra poluitzaile organiko iraunkorra da eta Stockholmeko Hitzarmenak fabrikatzea eta erabiltzea debekatu zuen 2010ean hainbat salbuespenekin.

Su kontrako agente gisa erabili da, poliuretanozko aparretan nagusiki.

## Konposizioa 
Beheko taulan PBDE komertzialak osagai nagusiak ematen dira, % 1etik gorako kontzentrazioa dutenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Milagros Duque Vallejo

**Milagros Duque Vallejo** (Berantevilla, 1941eko martxoaren 15a) Berantevillako lehen emakume alkatea izan zen.

## Bizitza 
Berantevillako kontzejuan jaio zen 1941ean, herriko familia nekazari batean. 80ko hamarkadan, Berantevillako kontzejuko administrazio-batzarreko bokal hautatu zuten, kontzejuko pertsona guztiak hauteskundeetan hautagarri izan zitezkeenean. Lehenago, gizonak baino ezin ziren aukeratu. 

Bileretara joaten nintzenean, gehienak gizonak izaten ziren  "Gogoan dut etxean esaten zigutela: *Beraiek ahal badute, zuek ere bai"*.1991n bihurtu zen herriko lehen emakume alkate. Bi legegintzalditan egon zen karguan (1991-1995 eta 1995-1999). Adinekoen taldeekin lan egiten hasi zen, topaketa eta jarduera soziokulturalak errazteko. Lacorzanillako industrialdearen sorrera bultzatu zuen, 1996an inauguratu zena.Industrialdeak lanpostuak sortu zituen eta Berantevillan biztanleria finkatzea ahalbidetu zuen.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2010 Arabako Foru Aldundiak Emakumearen Nazioarteko Egunaren ospakizunean aitorpen instituzionaleko ekitaldi bateko protagonista izan zen.
* 2024 Arabako Foru Aldundiaren omenaldia, Emakumeen Nazioarteko Eguna dela eta, Arabako kuadrilla bakoitzeko zazpi emakume erreferenteetako bat izateagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Arabako Foru Aldundiaren omenaldia, 2024ko martxoaren 8a
Anna Angyal

**Anna Angyal** (), jaiotzez **Engel**, (Veszprém, 1848–1874) hungariar idazle eta irakasle judua izan zen.

1848an Veszprémen jaioa, bere jaioterriko judu komunitateko eskolan ikasi zuen, eta gero Hódmezővásárhely herrian, bere aitak irakasten zuen eskolan. Hungariako, Frantziako eta Alemaniako literaturan aditua, hamasei urterekin hasi zuen bere literatura ibilbidea. Lehen eleberri laburra, *Egy magyar család kalandjai* izenburua zuena, *Szegedi Hiradó* aldizkarian argitaratu zuen. 1865ean *Előítéletek* ipuina argitaratu zuen *Magyar Izsráelita* aldizkarian, eta bertan Hungariako juduen egoera deskribatu zuen. 1868an *Ilonka és Elemér* eleberri historikoa kaleratu zuen. Lan hori amaitu ondoren, Pestera joan zen irakasle pribatu gisa. Hiri horretan autobiografia eta hainbat poema idatzi zituen. 1874ko udazkenean hil zen gaixotasun baten ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Melilla Hoy

***Melilla Hoy*** Espainiako egunkari bat da, Melillako hirian 1985etik argitaratutakoa.

Arreta berezia eskaintzen dio Melillako hirian sortutako tokiko informazioari. Egunkariak, gaur egun, Victoria dukesaren etorbideko 30. zenbakian du egoitza.

Zuzendaria Enrique Bohórquez López-Dóriga da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Melilla Hoy»