open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Luis II.a Monakokoa

**Luis II.a Monakokoa** (Louis Honoré Charles Antoine Grimaldi; Baden-Baden, Badengo Dukerri Handia, 1870eko uztailaren 12a - Monako, 1949ko maiatzaren 9a) Monakoko printzea izan zen 1922tik 1949ra. Alberto I.a Monakokoa eta Lady Mary Victoria Douglas-Hamiltonen semea izan zen. Gurasoak banandu ondoren, amak eta aitaordeak Alemanian hezi zuten eta ez zuen aita ikusi 11 urte bete arte. Saint-Cyr-eko Akademia Militarrean ikasi zuen eta Frantziako Atzerritar Legioan sartu zen. Aljeriara bidali aurretik Marie Juliette Louvet ezagutu zuen eta Charlotte alaba izan zuen. 1895etik 1899ra Frantziako armadan lan egin zuen, eta Lehen Mundu Gerran berriz lotu zen. 1919an bere alaba Charlotte adoptatu zuen bere oinordekoa izan zedin. 1922an aita hil zitzaion eta Luis tronura igo zen. 1924an AS Monaco taldea sortu zen eta 1929an lehen Monakoko Sari Nagusia ospatu zen. Bigarren Mundu Gerran neutraltasuna saiatu zen, baina 1942an Italiak Monako inbaditu zuen. 1943an Alemaniak Printzerria okupatu zuen eta juduak deportatu zituen. 1946an Ghislaine Dommanget aktorearekin ezkondu zen. 1949an hil zen eta bere biloba Rainier III.a Monakokoa izan zen bere oinordekoa.
Uztailaren 26ko Mugimendua

**Uztailaren 26ko Mugimendua** ( edo **M-26-7**) Kubako erakunde politiko eta militar bat izan zen, 1953an Fidel Castrok gidatutako talde batek sortua, Fulgencio Batista diktadorea boteretik kentzeko borroka armatuari hasiera emateko Santiagoko armadaren kuartelari eraso ziena. Ideologia nazionalista zuen, José Martíren ideietan oinarritua.

Kubako Iraultzan parte hartu zutenen artean talderik garrantzitsuena izan zen. 1956ko amaieran, gerrilla-mugimendu bat antolatu zuen Sierra Maestran, 1958ko abenduaren 31n Fulgencio Batista diktadorearen tropak garaituz amaitu zuena. Boterea hartu ondoren, beste erakunde batzuekin batera, Manuel Urrutia Lleó buru zuen gobernu bat ezarri zuen.

1961eko uztailean, Alderdi Sozialista Popularrarekin eta Directorio Revolucionario Estudiantil edo Martxoaren 13ko Direktorio Iraultzailearekin batera Erakunde Iraultzaile Integratuak (ORI) osatu zituzten alderdietako bat izan zen. 1962ko martxoak 26an desegin zen ideologia komunistakoa zen Kubako Iraultza Sozialistaren Alderdi Batua (PURSC) osatzeko.

## Kanpo estekak
Manhunt (2019ko telesaila)

***Manhunt*** 2019ko britainiar telesaila da, Colin Sutton eta Ed Whitmoreek ITVrentzat egina.

## Sinopsia 
Oihartzuna izan zuen, 2004an, 22 urteko Amélie Delagrange gazte frantziarraren hilketak. Gertakari hori eta ondorengo Polizia ikerketa fikziora eraman dute zazpi ataleko telesail batean. Krimen horren ondotik atxilotu eta kondenatu zuten Levi Bellfield hiltzailea. Lehen hilabeteetako ikerketa taldearen gabeziei erreparatu die saioak.

## Aktoreak 
* Martin Clunes: Colin Sutton
* Stephen Wight: Clive Grace
* Katie Lyons: Jo Brunt
* Steffan Rhodri: Neil Jones
* Claudie Blakley: Louise Sutton
* Celyn Jones: Levi Bellfield
* Kiera Bell: Amélie Delagrange
* Hannah Banks: Marsha McDonnell
* Cara Theobold: Laura Marsh
* Christopher Fulford: Marjoram

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Efterforskningen

***Efterforskningen*** 2020ko daniar telesaila da, Tobias Lindholmek TV 2 Danmarkrentzat egina.

## Sinopsia 
Danimarka, 2017. *Ubådssagen* edo Urpekariaren auzia izenez ezagun egin zen gertakaria fikziora eraman dute, sei ataleko telesail batean. Emakumezko kazetari bat urpekarian barneratu zen haren jabea elkarrizketatzeko, baina ez zen sekula itzuli.

## Aktoreak 
* Søren Malling: Jens Møller
* Pilou Asbæk: Jakob Buch-Jepsen
* Laura Christensen: Maibritt Porse
* Pernilla August: Ingrid Wall
* Rolf Lassgård: Joachim Wall

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El desorden que dejas (telesaila)

***El desorden que dejas*** 2020ko espainiar telesaila da. Carlos Monterok Netflixentzat egina, bere izen bereko eleberrian oinarrituta dago.

Bere buruaz beste egin zuen irakasle bat ordezkatzen duen emakume bat da protagonista.

## Aktoreak 
* Inma Cuesta - Raquel Valero
* Bárbara Lennie - Elvira Ferreiro Martínez “Viruca”
* Tamar Novas - Germán
* Arón Piper - Iago Nogueira
* Roberto Enríquez - Mauro Muñiz
* Roque Ruiz - Roi Fernández
* Isabel Garrido - Nerea Casado
* Fede Pérez - Demetrio
* Alfonso Agra - Tomás Nogueira
* Susana Dans - Marga

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Host (filma)

***Host*** 2020ko Rob Savage britainiar zinema zuzendariaren beldurrezko filma da.

## Sinopsia 
Pandemiaren hedapen betean, itxialdian dira herritar guztiak. Tartean dira filmean ageri diren sei pertsonaia nagusiak: lagun talde bat, bakoitza bere etxean, pandemiaren ondorioz indarrean jarritako neurriak betetzen. Ezin dira kalera irten, ezta lagunekin edo familiarekin bildu ere, eta, testuinguru arraroak eraginda, aurretiaz esploratu ez dituzten komunikazio bideak probatuko dituzte. Zoom da komunikazio tresna horietako bat. Hodei birtualean oinarritutako bideokonferentzia zerbitzu bat da, eta beste pertsona batzuekin birtualki elkartzeko erabiltzen da. Hain justu, tresna hori erabiliz komunikatzen dira pertsonaiak, eta, bideo dei birtual horietako batean, espiritismo saio bat egiten dute. Erabaki hori uste baino arriskutsuagoa suertatuko da sei lagunentzat, esperientzia izugarriak biziaraziko baitizkie. Espiritu ilun eta maltzur bat haien etxeetara sartuko da, eta espiritu gaiztoaz nola libratu deskubritu beharko dute.

## Aktoreak 
* Haley Bishop: Haley
* Jemma Moore: Jemma
* Emma Louise Webb: Emma
* Radina Drandova: Radina
* Caroline Ward: Caroline
* Alan Emrys: Alan
* Patrick Ward: Carolineren aita
* Edward Linard: Teddy
* Jinny Lofthouse: Jinny
* Seylan Baxter: Seylan
* Jack Brydon: Legs
* James Swanton: espiritua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El inconveniente

***El inconveniente*** 2020ko Bernabé Rico andaluziar zinema zuzendariaren komedia dramatiko filma da.

## Sinopsia 
Sarari etxebizitza paregabe bat erosteko aukera eman diote: zabala, argitsua eta oso merkea. Arazo txiki bat besterik ez du: Lola, laurogei urtetik gora dituen jabea. Lola bertan biziko da hiltzen den arte, baina, hala eta guztiz ere, Sarak uste du negozio ona dela, eta Lola hil arte itxarongo duela erabaki du.

## Aktoreak 
* Juana Acosta: Sara
* Daniel Grao: Daniel
* Kiti Mánver: Lola
* José Sacristán: Víctor
* Carlos Areces: Óscar Ramos
* Eduardo Rejón: Rodrigo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baby (2020ko filma)

***Baby*** 2020ko Juanma Bajo Ulloa arabar zinema zuzendariaren thrillerra da.

## Sinopsia 
Haurdun dagoen drogazale bat krisi bete-betean erditu da. Egoera pertsonal hori dela eta, ezin da haurtxoaz arduratu, eta, askorik hausnartu gabe, haurren trafikoan aritzen den emagin bati saltzen dio. Egindakoaz damututa, gaztea haurra berreskuratzen saiatuko da, baina misio hori ez da uste bezain erraza izango.

## Aktoreak 
* Natalia Tena
* Harriet Sansom Harris
* Rosie Day
* Charo López
* Mafalda Carbonell
* Susana Soleto
* Amalia Ortells

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fikre Selassie Wogderess

**Fikre Selassie Wogderess** (; Addis Abeba, 1945eko uztailaren 12a -  *ibidem*, 2020ko abenduaren 12a) Etiopiako lehen ministroa izan zen 1986tik 1989ra estatu komunista honetako Mengistu Haile Mariamen lehendakaritzan. 1977ko otsailaren 3ko estatu-kolpearen ondoren, Derg alderdiko idazkari nagusi izendatu zuten. 1987an ezarri zenean, estatu komunista lehen ministro izendatu zuten eta bi urte geroago ordezkatu zuten. Etiopiako Gerra Zibila amaitu ondoren, 1996an genozidioa eta gizateriaren aurkako krimenak epaitu eta heriotza-zigorra ezarri zioten. 2010ean epaia aldatu zioten eta hurrengo urtean askatu zuten.
Idiopatiko

**Idiopatiko** medikuntzan erabiltzen den izenlaguna da. Haren esanahia *bat-batean edo jatorri ezezaguna duen zerbait*, berez etiologia ezezaguna duen gaixotasuna da. Hitzak bi elementu biltzen ditu, biak antzinako greziarrarenak: ἴδιος, idios (berezkoa, partikularra) + πάθος, pathos (pairamena, oinazea), «izaera propioaren gaixotasuna».

## Ezaugarriak 
Teknikoki nosologiaren hitza da, hau da, gaixotasunaren sailkapenarena. Gaixotasun askoren etiologia edo jatorria ez da oso ezaguna, edo biztanle asko artean ezin da zehaztu. Kasu horietan, gaixotasunaren jatorria "idiopatikoa" dela esaten da. Normalean gaixotasun baten ikerkuntzan aurrera egiten den neurrian kasu idiopatikoak gutxitzen joaten dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Diagnostiko

## Kanpo estekak
Mimeografo

thumb| 1889. Edison-en mimeografoa, limografo motakoa
**Mimeografoa** idatzizko paper kopiak egiteko tresna da, txantiloi-paper mota berezi bat erabiliz. XX. mendeko 80. hamarkadan fotokopiagailuak orokortu arte, inprenten alternatiba merke (eta askotan klandestino  ) nagusia izan zen.

## Izena 
Mimeografo mota ezberdinak daude, eta izendapenak ere ugariak dira bere ezaugarri teknikoen, eta are marka komertzialen arabera: papirografo, limografo,*vietnamita*, roneografo, ziklostil, nardigrafo, poligrafo,

Gaiilu komertzial patentatuez gain, mimeografo sinpleenak eskuz egitea nahikoa erraza denez, 1960-70 hamarkadetan mugimendu iraultzaile eta kontrakultural askok erabili zituzten beraien argitalpenak zabaltzeko, hala nola Sobietar Batasunaren garaiko *samizdat* motako literatura debekatua. Hain zuzen ere, aldi horri ingelesez Mimeo Revolution esaten zaio; urte horietakoa da *vietnamita* izena ere, Vietnamgo gerraren testuinguruan erabili baitzen.

## Erabilera eta funtzionamendua 
thumb|220x220px| Ziklostil motako mimeografoa.
Mimeografoa erabili zen testu baten kopia asko merke ekoizteko, batez ere eskoletan. XIX, mendearen amaieran asmatutako makina hauek guztiz eskuzkoak ziren, nahiz eta handik denbora batera motor elektriko bat gehituta perfekzionatu ziren. Testuak idazteko makina baten laguntzarekin prestatzen ziren, paperezko txantiloi bat erabiliz. Txantiloiaren alde batean idazten zen, paper arruntaren itxura zuenean. Beste alderdia tintaz inpregnatuta zegoen. Letra bakoitza markatzean orria zulatzen zen eta zulo txiki horietako tinta erabiltzen zuen mimeografoak gero kopiak egiteko paper zuriak aparatuaren gainetik pasatzean. Hau da, txantiloia aparatuaren gurpilean instalatu eta biratu egiten zen; arrabolak berak tinta gehitzen zuen eta 50-60 kopia inguru inprimatu zitzakeen, ez gehiago. Txantiloia hondatzen zenean, kopia gehiago egiteko beste bat egin behar zen, testuak berriro idatziz. Izan ere, txantiloia higatu egiten zen kopia bakoitzarekin. Gainera, kopiatze prozesua eskuz egin zen denbora-tarte batean; ondo funtzionatzen zuela ikusi ondoren motor bat gehitu baitzitzaion mimeografoari.

## Irudiak 

Fitxategi:Mimeograph, 1918.png
Fitxategi:EdisonMimeographTypewriter.jpg
Fitxategi:Mimeograph in MOP.jpg
Fitxategi:Rex-Rotary mimeograph.jpg
Fitxategi:Mimeograph.jpg
Fitxategi:Resistance mimeograph machines.JPG
Fitxategi:Helen C. White at mimeograph machine.jpg

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Inprenta
* Fotokopiagailua
* Inprimagailua
* Bolaluma elektrikoa

## Kanpo estekak 
* Mimeographing Techniques (1958) [Bideoa, EN]
* Hermann Bellinghausen. 1968: Elegía al mimeógrafo. [ES]
Homopolimero

**Homopolimero** deritzo monomero-mota bakar batez osatutako polimeroari. Monomero-mota bat baino gehiagoz osatutakoak kopolimeroak dira. Polietilenoa edo poliestirenoa homopolimero tipikoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kopolimero

**Kopolimeroa** monomero-mota batetik baino gehiagotik sorturiko polimeroa da. Kasu honetan monomeroen polimerizazioari kopolimerizazio deritzo. Bi monomero-moten kopolimerizazioaren bidez lortutako kopolimeroei bipolimero deritze batzuetan. Hiru eta lau monomerotatik lortzen direnak terpolimeroak eta kuaterpolimeroak dira, hurrenez hurren.
[thumb|284x284px|1. [Homopolimeroa; 2. Txandako kopolimeroa; 3. Zorizko kopolimeroa; 4. Bloke-kopolimeroa eta 5. Txertozko kopolimeroa]]
Kopolimero komertzialen artean hauek dira aipagarrienak: akrilonitrilo-butadieno-estirenoa (ABS), estireno-butadieno kautxua (SBR), nitrilo kautxua, estireno-akrilonitriloa, estireno-isopreno-estirenoa (SIS), poli(etilen-metilen azetato)a (EVA) eta nylon12/6//66-a. Lehenak kate-polimerizazioz sintetizatzen dira eta atzena etapa-polimerizazioz.

Kopolimeroaren katean monomero-unitateak ordena jakinik gabe antolatzen badira *zorizko kopolimeroa* izango da. *Txandakako kopolimero*etan unitate monomerikoak txandaka eta kantitate ekimolekularretan daude. *Bloke-kopolimero*etan unitate monomerikoen multzo handiak daude. *Txertozko kopolimeroak* adarkatuak dira. Kate nagusian monomero-mota bat dago eta horretatik zintzilik bestea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Diario de un skin

***Diario de un skin*** 2005eko Jacobo Rispa espainiar zinema zuzendariaren telefilma da, Antonio Salasen izen bereko liburuan oinarrituta.

## Argumentua 
Antonio Salas ezizenez ezaguna den kazetaria neonazi talde batean infiltratuko da, lankide baten (bere koinatua zen, gainera) hilketa ikusi ostean. Istorioaren barruan, haiekin inplikatzen da eta bere estetika hartzen du, arrazaren garbitasuna babesteko ideiak ere ematen dituelarik, bere "kideek" oso ondo onartzen dutelarik.

## Aktoreak 
* Tristán Ulloa
* Juana Acosta
* Fernando Cayo
* Macarena Gómez
* Luis Zahera
* Frank Spano
* Carles Sanjaime

## Kanpo estekak
Karlos III.a Monakokoa

**Karlos III.a Monakokoa** (; Paris, 1818ko abenduaren 8a - Marchais gaztelua, Marchais, 1889ko irailaren 10a) Monakoko printzea izan zen 1856tik 1889ra. Florestan Monakokoa eta Caroline Gibert de Lametz aktorearen semea izan zen. 1846an Antoinette de Mérode-Westerloo kondesarekin ezkondu zen. 1856an tronuan bere aitaren oinordekoa izan zen. Frantziari utzi zizkion Menton eta Roquebrune hiriak. Montecarloko kasinoa sortu zuen printzerriaren hondamendiak akuilatua. Hil zenean, bere seme Alberto I.a izan zen bere oinordekoa.
El año que trafiqué con mujeres

***El año que trafiqué con mujeres*** 2005eko Jesús Font espainiar zinema zuzendariaren telefilma da, Antonio Salasen izen bereko liburuan oinarrituta.

## Argumentua 
Antonio Salas luxuzko prostituzioan eta inguruko mafietan murgiltzen den kazetaria da. Horretarako, telebistako aurkezle baten, Noeliaren eta Juan izeneko polizia ohi baten laguntza izango du.

## Aktoreak 
* Nancho Novo: Antonio Salas
* Antonio Dechent: Juan
* Jennifer Rope
* Raquel Meroño: Noelia
* Albert Vidal

## Kanpo estekak
The Glorias

***The Glorias*** 2020ko Julie Taymor estatubatuar zinema zuzendariaren film biografikoa da.

## Sinopsia 
Gloria Steinem ekintzailearen bizitzan oinarritutako filma da. 1960ko eta 1970eko urteen artean mugimendu feministaren ahots nagusi bihurtu zen Steinem. Bere bizitzaren inguruko filma den arren, balio asko ere biltzen ditu.

## Aktoreak 
* Julianne Moore: Gloria Steinem
** Alicia Vikander: Gloria Steinem (20–40 urte)
** Lulu Wilson: Gloria Steinem (nerabea)
** Ryan Kiera Armstrong: Gloria Steinem (gaztea)
* Bette Midler: Bella Abzug
* Janelle Monáe: Dorothy Pitman Hughes
* Timothy Hutton: Leo Steinem
* Lorraine Toussaint: Florynce Kennedy
* Enid Graham: Ruth
* Kimberly Guerrero: Wilma Mankiller
* Monica Sanchez: Dolores Huerta
* Margo Moorer: Barbara Jordan
* Jay Huguley
* Michael Lowry

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Una bala para el Rey

***Una bala para el Rey*** 2009ko Pablo Barrera espainiar zinema zuzendariaren telefilma da.

## Argumentua 
ETAk "Soto"ri 600.000 pezeta eman dizkio Palmara belaontziz joateko eta, frankotiratzaile batekin batera, Juan Carlos erregea hiltzeaz arduratzeko. Portu parean pisu bat alokatuko dute, bertan *Fortuna* erregearen yatea porturatzen baitute.

## Aktoreak 
## Kanpo estekak
20-N: los últimos días de Franco

***20-N: los últimos días de Franco*** 2008ko Roberto Bodegas espainiar zinema zuzendariaren telefilma da.

## Argumentua 
ETAren hilketek, jeneralaren agoniak eta Mendebaldeko Saharari egindako inbasioak testuingurua markatzen dute. Filmean, pertsonaiak jasan zuen agonia gogorraren garapena ikus daiteke, baita bere operazio medikoak eta erabaki politikoak ere, guztia, bere bizilekua zen El Pardo jauregian grabatua.

Azkenik, jenerala La Paz ospitalean hil zen, eta Juan Carlos I.a Espainiako printzeak bere oinordekotzat hartu zuen errege gisa.

## Aktoreak 
* Manuel Alexandre: Francisco Franco
* Fernando Cayo: Juan Carlos I.a
* Vicky Peña: Carmen Polo
* Juan Lombardero
* Voro Tarazona
* Gerardo Giacinti
* Chema de Miguel
* Héctor Colomé
* Amparo Pamplona

## Kanpo estekak
Felipe y Letizia

***Felipe y Letizia*** 2010eko Joaquim Oristrell kataluniar zinema zuzendariaren telefilma da.

## Argumentua 
2001eko abenduaren 14an Zarzuela jauregian egindako Gabonetako topaketara deitutako kazetarien artean harridura eta nahasmena dira nagusi: Felipe printzeak, hunkituta, ezusteko iragarpen bat egin berri du: Eva Sannum Norvegiako modeloarekin duen harreman sentimentalaren amaitu da.

Bien bitartean, Letizia Ortiz kazetariak lanetan dabil, Asturiasko Printzearen gorabeheretatik at. Baina bion patuak, gutxien espero dutenean gurutzatzen dira, oztopo guztiak gaindituko dituen maitasun bat sortuz.

## Aktoreak 
* Amaia Salamanca: Letizia Ortiz.
* Fernando Gil: Felipe Borboikoa.
* Juanjo Puigcorbé: Juan Carlos I.a Espainiakoa.
* Marisa Paredes: Sofía Greziakoa.
* Alicia Pérez: Elena Borboikoa.
* Àgata Roca: Cristina Borboikoa.
* Quim Vila: Iñaki Urdangarin.
* Elena Irureta: María Paloma Rocasolano Rodríguez.
* Ferrán Rañé: Jesús José Ortiz Álvarez.
* David Bagés: Alfredo Urdaci
* José Luis Gil: Alberto Aza.
* Marina Gatell: Telma Ortiz Rocasolano.
* Chesco Simón: David Tejera.

## Kanpo estekak
Un burka por amor

***Un burka por amor*** 2009ko Manuel Estudillo espainiar zinema zuzendariaren telefilma da, Reyes Monforteren izen bereko eleberrian oinarrituta.

## Argumentua 
Maria, Rashid gaztearekin maiteminduko den gazte espainiar bat. Rashid lanean ezagutuko duen afganiar mutil bat da eta berarekin Afganistanen biziko da. Mallorcara itzultzea erabakitzen du bere aitak biloba ezagutu dezan. Mariaren senarrak Afganistanera itzultzea erabakiko du, bertan gerra piztuko da. Mariak Rashidarengana joan eta biak talibanen erregimenean bizi den herrialde batean harrapatuta amaituko dira. Rosi ahizparen eta Espainiako inteligentzia zerbitzuen laguntzarekin, Mariak bere seme-alabekin arriskutik ihes egitea lortuko du. Baina ezin dio senarrarengan pentsatzeari utzi, eta ahal duen guztia egingo du elkarrekin egoteko.

## Aktoreak 
* Olivia Molina: María.
* Rafa Rojas: Rashid.
* Pepe Sancho: Maríaren aita.
* Anna Allen: Rosi.
* Isabel Ampudia: Montse.

## Kanpo estekak
Ron Springett

**Ronald Deryk George Springett** (Fulham, Londres, 1935eko uztailaren 22a - Kingston upon Thames, 2015eko irailaren 12a) ingeles futbolaria izan zen. 1953-1969 bitartean atezain gisa jokatu zuen Queens Park Rangers eta Sheffield Wednesday taldeetan. Ingalaterrako futbol selekzio nazionalan 33 aldiz jokatu zuen eta munduko txapelduna izan zen selekzioarekin 1966an.
Iñigo Aranzadi

**Iñigo Xabier Aranzadi Cuervas-Mons** (Iruñea,  - Madril, ) nafar ingeniari agronomo, kazetari eta idazlea izan zen. Etnologia arloan nabarmendu zen eta fang herriaren arte, tradizioak eta literatura ikertu zituen.

Armadan zela, 1949an Marokora eta handik Ekuatore Gineara bidali zuten. Hamazazpi urte eman zituen Río Munin funtzionario lanetan. *Historia de una primavera*, *Montaña del recuerdo*, *Voz del paisaje* eta *Mientras despierta la noche; poemas en Marruecos* poema-bildumak eta *Historias del bosque fang* (1962), *En el bosque Fang* (1981) eta *El tambor* (1990) eleberriak idatzi zituen.

## Erreferentziak
André Morellet

**André Morellet** (Lyon, 1727ko martxoaren 7a - Paris, 1819ko urtarrilaren 12a) frantziar ekonomialaria, idazlea eta entziklopedista izan zen. Ilustrazioaren *filosofoetako* bat izan zen eta eginkizun horretan oroitzapen askotan agertzen da, hala nola, Madame de Rémusatarenean.

## Biografia 
Lyonen jaioa eta hasieran hiriko jesuiten unibertsitate batean ikasia, geroago Sorbonan ikasi zuen. Apaiz bihurtu zen baina uste osokoa izan gabe. Voltairek "''L'Abbé Mords-les*" deitu zion, buru-argitasun bizia zuela eta. Bere lanik garrantzitsuenak Charles Palissoten obrari erantzunez egindako panfleto bat, *Les Philosophes* eta Ferdinando Galianiren *Commerce des bledsi* (1770) emandako erantzun bat izan ziren.

Geroago estatu gizon ingelesekin komunikazio ia diplomatikoetan lan egin zuen eta pentsioa lortu zuen, eta 1785ean Frantses Akademiako kide bihurtu zen. Parisen hil baino urtebete lehenago, *Mélanges de littérature et de philosophie du XVIII e siècle* liburuko lau liburuki editatu zituen, batez ere lehenagoko bere argitalpenen aukeraketa batez osatuta. Hil ondoren, bere *Mémoires sur le XVIII e siècle et la Révolution* (2 liburuki, 1821) agertu zen.

Nicolau Aymerich-en *Directorium Inquisitorum-''en itzulpen satirikoak Eliza Katolikoak bere inkisizio praktika batzuk uzteko erabakian eragin zuen.

Denis Diderot-en eta Jean le Rond d'Alembert-en *Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers-en* kolaboratu zuen, eta horretarako literatura kritika, teologia eta filosofiari buruzko sei artikulu idatzi zituen (*Fatalité*, *Injure*, *Fils de Dieu*, *Foi*, *Fondamentaux (artikuluak)*, *Gomaristes*).

Bere lan ugariren bibliografia *La France littéraire* liburuan argitaratu zen, IV. liburukian. Joseph Marie Quérard- ek egina. Ikus Charles Augustin Sainte-Beuve ere, *Causeries du lundi*, I. liburukia.

## Kanpo estekak
Carlos González Echegaray

**Carlos González Echegaray** (Santander,  - Madril, ) kantabriar bibliografoa izan zen. Etnologia eta linguistika arloan nabarmendu zen eta bantu herrien arte, tradizioak eta literatura eta euskal kultura ikertu zituen.

Karmelo Etxegarairen ondorengoa, Salamancako Unibertsitatean filosofia eta letrak ikasi zituen. Sei urte eman zituen Río Munin eta horri esker *Estudios guineos* liburua argitaratu zuen. 1955ean penintsulara itzultzean, Bizkaiko Foru Liburutegiaren zuzendari izendatu zuten. 1966ra arte Deustuko Unibertsitatean irakaslea izan zen. 1970eko hamarkadan euskara eta euskal mitologia ikertu zituen.

## Lan hautatuak 
* *Leyendas y cuentos bujebas de la Guinea Española*. Madril: CSIC-Instituto de Estudios Africanos. Arcadio de Larrea Palacínekin batera (1955)
* *Colección de documentos inéditos de la Guerra de la Independencia*. Bilbo. (1959)
* *Morfología y sintaxis de la lengua bujeba*. Madril: CSIC-Instituto de Estudios Africanos. (1960)
* *El África ecuatorial española a través de la novela y la poesía actuales". Madril: Archivos del Instituto de Estudios Africanos. (1963)
* *Estudios Guineos*. Madril: CSIC-Instituto de Estudios Africanos, I. lib, 1959; 2. lib, 1964.
* *Evolución y clasificación de nominal en las lenguas bantúes de la zona norte-oeste*. Paris: Centre National de Recherche Scientifique. (1967)
* *Historia del África negra*. Madril: Editora Nacional. (1974)
* *Catálogo de los manuscritos lingüísticos de la colección Bonaparte que se conservan en las Bibliotecas de Bilbao, Pamplona y San Sebastián*. Madril: Instituto Bibliográfico Hispánico (1979)
* *En el país de los elefantes: un récord de caza en la Guinea Española*. Madril: J. Chinarro.  Juan Chicharro Lamamié de Clairacekin batera (1995)
* *Etnohistoria y culturas bantúes (Guinea Ecuatorial, Gabón y Camerún)''. Madril: Mundo Negro.  (1999)

## Erreferentziak
Nicolás Arrikibar

**Nicolás Arrikibar Mezkorta** (Bilbo,  - *ib.*, ) bizkaitar merkatari eta ekonomialaria izan zen. Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko kidea, Bilboko Kontsulatua bitan zuzendu zuen. 1770ean idatzitako *«Recreación política: Reflexiones sobre el amigo de los hombres en su tratado de población, considerado con respecto a nuestros intereses»* bere lanik nabarmenena izan zen.

## Erreferentziak
Antonio San Martin

**Antonio San Martin Burgoa** (Lekeitio, XVIII. mendea - ?, XIX. mendea) bizkaitar apaiz eta idazlea izan zen. Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko kidea, Bergarako Errege Mintegiaren sortzaile eta lehen zuzendaria izan zen. 1791n, Madrilen, *El labrador vascongado, ó antiguo agricultor español* argitaratu zuen.

## Erreferentziak
Perpetua Kartagokoa

thumb|*"...atrarazi zuzte leonak ta leopardoak"* eta zatikatu zuten Perpetua.

**Perpetua Kartagokoa**, jaiotzez **Vibia Perpetua**. Hortaz Perpetua eta Felizitas santuen ospakizun eta izendapen bikoitzaren pean da ezaguna santutegian.

## Martiritza 
Perpetua Kartagoko familia aberatsekoa zen, ama izan berria 22 urterekin, eta kristautasunera etorri berria, katekumenoa beraz, 205. urtean kristauen kontrako operazio batean atxilotu zutenean. Aita eta nebak paganoak zituen, eta Kristori uko egin ziezaioten saiatu ziren. Kontatzen du auzia Joakin Lizarragak bere *Sanduen bizitzetan*, saiatu zirela senideak...

Alferrik izan ziren ahalegin horiek, eta Perpetua pozik joan zen martiritzara, zirkoko piztietara, Felizitas eta beste presoekin:

## Zeruaren deskribapena 
Perpetuaren hagiografia, *Perpetuaren Pasioa* latinez idatzi zen haren heriotzaren ondoren, eta Kristautasuneko lehen testuan artean nabarmena da zeruaren deskribapen bat dakarrelako, ordura arte gai teologiko ez oso argi bat. Lehen pertsonako kontakizuna da, Perpetuak berak diktatu balu bezala, salbu eta martiritzaren kontaketa hirugarren ahots batek errezitatua dena.

Kontakizunaren arabera, neba batek eskatu zion Perpetuari, ea saia zintekeen Jainkoari galdetzen ea espetxetik libre irtengo zen, ala martiri hilko ote zen. Otoitz egin zuen horretarako Perpetuak, eta izan zuen *bisione* bat:

Irakur liteke zerurako bidea ez dela erraza, eta norberak tentaldiak eta minak gaindituz bere borondatez egin behar duela, dragoiari eta arma zorrotzei muzin eginez. Baina aldi berean, lagun batek, bidea egina zuelarik, animatu zituen. Hura izan omen zen Saturus delakoa, atxiloaldi berekoa baina dagoeneko hil zutena, eta martiri bilakaturik adierazten zion Perpetuari eskilara hura bide egokia zela.

Eskilara igota Perpetuak lorategi edo zelai handi bat ikusi zuen, eta ile griseko artzain bat ardiekin. Esnea eskaini zion artzainak Perpetuari (ez da adierazten nor den baina Kristo dela uler daiteke), eskuekin katilua eginda, eta orduan milaka lagun ikusi zituen inguruan, zuriz jantziak. Denek Amen esan zuten Perpetuak esnea edatean Kristoren eskuetatik. Eukaristia dirudi eszenak, baina ardorik gabe, zergatik esnea? Haur jaioberrien jana izanik esnea, baliteke adieraztea bizitza berri batean jaioberria izango dela Perpetua zerura iristean.

## Erreferentziak
Cristina Fructuoso

**María Cristina Fructuoso Ruiz de Erentxun** (Gasteiz,  – *ibidem*, 2025eko otsailaren 5a) arabar irrati-esatari eta idazlea izan zen. Gaztetan, Radio Álavan sartu eta hantxe 1958 eta 1992 artean lan egin zuen. Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko kidea, biografiak idatzi zituen.

## Lanak 
* *María de Maeztu Whitney: Una vitoriana ilustre,* 1998.
* *Felicia Olave Salaverri*, 2008.
* *La comunicación, del Conde de Peñaflorida a la radio*, 1990.

## Erreferentziak
Ricardo de Ángel

**Ricardo de Ángel Yágüez** (Sestao,  – 2024ko apirilaren 15a) bizkaitar legelari eta abokatua izan zen, zuzenbide zibilean aditua. Deustuko Unibertsitatean lizentziatua, 1967an Granadako Unibertsitatean doktore bilakatu eta bertan hasi zen lanean. Deustura itzuli eta 1972tik aurrera katedraduna izan zen. Eusko Ikaskuntza eta Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko kidea, Andres Urrutia edo Lorenzo Goikoetxearen irakaslea izan zen.

## Erreferentziak
José Ignacio Bartolache

**José Ignacio Bartolache Díaz Posada** (Guanajuato,  - Mexiko Hiria, ) mexikar mediku eta matematikaria izan zen. *El Mercurio Volante* egunkarian fisika eta medikuntzari buruzko artikuluak argitaratu zituen. Zenbait lan nahuatlera itzuli zituen. Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko kidea izan zen.
Leonardo Galli

**Leonardo Galli Camps** (Tarragona,  - Madril, ) kataluniar zirujaua izan zen. Cádizko Zirujauen Eskolan katedraduna, erregearen zirujaua izan zen. Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko kidea, *Nuevas indagaciones sobre las fracturas de la rótula y de las enfermedades que con ella tienen relación, especialmente la transversal* (1795) eta *Justa vindicación de los autores del reglamento* (1822) idatzi zituen.
Lorenzo Goikoetxea

**Lorenzo Goikoetxea Oleaga** (Mungia, ) bizkaitar legelari eta abokatua da, zuzenbide zibilean aditua. Deustuko Unibertsitatean lizentziatua, 1997an doktore bilakatu eta bertan hasi zen lanean. Zuzenbidearen Euskal Akademia, Eusko Ikaskuntza eta Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko kidea, EHUn ere irakaslea izan zen.

## Erreferentziak
Vicente Tofiño de San Miguel

**Vicente Tofiño de San Miguel y Vandewalle** (Cádiz,  - San Fernando, ) andaluziar itsasgizon eta kosmografoa izan zen. Gazte zela, Espainiako Itsas Armadan sartu zen. Aljerreko inbasioan (1775) eta Gibraltarko setioan (1782) parte hartu zuen. Almirante izatera ailegatu zen. Kartografian aditua, *Derrotero de las costas de España en el mar Mediterráneo y África* (1787), *Colección de cartas esféricas de las costas de España y África...* (1788) eta *Derrotero de las costas de España en el Océano Atlántico y de las islas Azores o Terceras, para inteligencia y uso de las cartas esféricas* (1789) idatzi zituen.
José Luis de la Cuesta

**José Luis de la Cuesta Artzamendi** (Donostia, ) gipuzkoar legelaria da. Valladolideko Unibertsitatean lizentziatua, 1977an EHUn sartu eta 1989tik aurrera, zigor zuzenbideko katedraduna da. Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko kidea, Kriminologiaren Euskal Institutuaren zuzendaria da.

## Erreferentziak
Tristan Legizamon

'* Tristan Legizamon *Zaharra''''' (Bilbo,  - ) bizkaitar handiki eta militarra izan zen. Oinaztarra, Luisa Muxika ezkondu zuen.

Done Jakueren ordenako komendadorea, Karlos V.a enperadorearen ganberako jentilgizona, Espainiako guardien lantza-kapitaina Italian eta hiribilduko alardeetan hiriko zutoihalduna izan zena. Berrogei urtez baino gehiagoz izan zen hiribilduko probestu handiaren karguan, erregeak izendatuta. Alegia, erregea Bizkaiko jaun zenez, erregeari zegozkion eskubide errealak eta errentak biltzeko ardura zuen.

## Erreferentziak
Alberto Fernández-Ibarburu

**Alberto Fernández-Ibarburu Lekuona** (Donostia, -*ib.*, ) gipuzkoar argazkilaria izan zen. Gipuzkoako Argazkilari Elkartearen eta Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko kidea, 1998an Argazkigintza Sari Nazionala lortu zuen.

## Erreferentziak
Arkumearen Familia Santua

***Arkumearen Familia Santua*** **Rafael Sanzio** artista errenazentistaren margolana da. Madrilgo Prado Museoan gordetzen da, Espainiako erregeen bilduma artistikoaren barruan.

Olio-pintura da, tamaina txikiko taula batean eginda (28 x 21 zentimetro), beraz, debozio-pribaturako enkargua izan daiteke. Margolariaren sinadura Ama Birjinaren soinekoaren lepoko brodatuan dago. 1507an egin zen, Rafaelen florentziar garaian.

## Kanpo estekak
Severo Andriani

**Severo Leonardo Andriani Escofet** (Bartzelona, -Iruñea, ) kataluniar elizgizona izan zen.

Gironako katedralean kalonje eta Huescakoan *maestrescuela*, senataria izan zen. 1829an Iruñeko apezpiku (eta 1851n Iruñea-Tuterakoa) izendatu zuten. *Juicio analítico sobre el discurso canónico-legal* idatzi zuen.

Eliza katolikoaren nagusitasun esklusiboaren defendatzailea, bere apezpikutzan, erregimen liberalak zigortu zuen. Agintaldian zehar, besteak beste, ordena erlijiosoen mugapena, Iruñeko katedraleko kabildoaren sekularizazioa, desamortizazioa eta Nafarroatik kanporako bere deserriratzea (1834an eta 1841ean) gertatu ziren..

## Erreferentziak
Hortus Cliffortianus

***Hortus Cliffortianus*** 1738an argitaratutako botanika liburua da, Lineoren maisulan gisa hartua.

Lana Carl Linnaeus-en eta Georg Dionysius Ehret-en arteko lankidetza da, George Clifford-ek finantzatua 1735-1736 urteetan. Clifford, Amsterdameko okin aberatsa zen, botanika zalea. Clifford Hartecamp-eko udako egoitzan Linnaeus-ek eta Ehret-ek ingeles estiloko lorategi baten lehen sailkapen akademikoa egin zuten, Hartekamp-ena. Lorategi horrek mundu osoko landare tropikalentzako lau berotegi zituen. Clifford Herman Boerhaave botanikariaren laguna zen, Leidsevaart izenarekin ezagutzen den Haarlem-Leiden ubidearen ertzetik oso gertu etxea eta lorategia zituen.

1736an George Clifford ospetsua zen negutegi bateko lehen platano zuhaitza hazteagatik.

## Kanpo estekak
Osagile

**Osagilea** edo **osasun profesionala** osasun zientzietako arlo desberdinetako arazoei aurre egiteko trebakuntza duen profesionala da (erizaina, emagina, medikua, etab.). Lehen mailako arretan zein arreta espezializatuan parte hartzen du. Osasun arloan lanbide ikasketak egin ditu, eta gobernuko agentzia batek, erakunde profesional batek, unibertsitate batek edo osasun erregistroak emandako lizentzia du.

## Izendapenak 
Herrialde gehienetan legez onartutako osagileen izen arruntak hauek dira:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José López Mendoza

**José López Mendoza García** (Frías, -Iruñea, ) gaztelar elizgizona izan zen. Agustindarra, 1891n Jakako eta 1899an Iruñeko apezpiku izendatu zuten..

## Erreferentziak
Cyclopaedia

***Cyclopaedia*** (jatorrizko izenburua ingelesez: *Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences*) Ephraim Chambers-ek (1680 inguruan – 1740ko maiatzaren 15a) XVIII. mendearen hasieran argitaratutako entziklopedia izan zen (1728an lehen orrialdeak argitaratu ziren). Hainbat hizkuntzatara egindako itzulpenak, frantsesera barne, Argien Garaiko *Encyclopédie* inspiratu zuen. Cy*clopediak* ezagutza 47 adarretan banatzen du, gaikako aurkibide gisa balio dutenak (sarrerak aurkibide batera gehitu ziren alfabetikoki ordenatuta ondorengo edizioan).

Lotutako hainbat artikuluren irakurketa errazten duten barne erreferentzia gurutzatuak erabiltzeagatik nabarmentzen da. Lana aurreko hainbat konpilaziotan inspiratuta dago, besteak beste, John Harrisen *Lexicon Technicum* eta Pierre Bayle-ren *Le Dictionnaire historique et critique*. Gerora Abraham Rees-ek handitutako edizio batera zabaldu zuen.

"Cyclopaedia" ingelesez ekoiztutako lehenengo entziklopedia orokorretako bat izan zen.

## Irudi galeria 
### 1. liburukia 

Fitxategi:Anatomical chart, Cyclopaedia, 1728, volume 1, between pages 84 and 85.jpg|Anatomia taula.
Fitxategi:Table of Astronomy, Cyclopaedia, Volume 1, p 164.jpg|Astronomia taula.
Fitxategi:Table of Conics, Cyclopaedia, volume 1, p 304, 1728.jpg|Koniken taula.
Fitxategi:Table of Dialling, Cyclopaedia, Volume 1.jpg|Kronologia taula.
Fitxategi:Table of Fortification, Cyclopaedia, Volume 1.jpg|Gotorlekuen taula.
Fitxategi:Table of Geography and Hydrography, Cyclopaedia, Volume 1.jpg|Geografia eta hidrografia taula.
Fitxategi:Table of Geometry, Cyclopaedia, Volume 1.jpg|Geometria taula.
Fitxategi:Table of Hydraulics and Hydrostatics, Cyclopaedia, Volume 1.jpg|Hidraulikako taula.

### 2. liburukia 

Fitxategi:Table of Mechanicks, Cyclopaedia, Volume 2.jpg|Mekanikako taula.
Fitxategi:Table of Natural History, Cyclopaedia, Volume 2.jpg|Historia Naturaleko taula.
Fitxategi:Table of Opticks, Cyclopaedia, Volume 2.jpg|Optikako taula.
Fitxategi:Table of Perspective, Cyclopaedia, Volume 2.jpg|Perspektiben taula.
Fitxategi:Table of Pneumaticks, Cyclopaedia, Volume 2.jpg|Pneumatikako taula.
Fitxategi:A Ship of War, Cyclopaedia, 1728, Vol 2 edit.jpg|Gerraontzia.
Fitxategi:Table of Surveying, Cyclopaedia, Volume 2.jpg|Topografiako taula.
Fitxategi:Table of Trigonometry, Cyclopaedia, Volume 2.jpg|Trigonometriako taula.
Fitxategi:Table of Miscellany, Cyclopaedia, Volume 2.jpg|Denetariko taula.

## Kanpo estekak
Esteban Antonio Aguado

**Esteban Antonio Aguado Rojas** (Illescas, -Iruñea, ) gaztelar elizgizona izan zen. León et Toledoko kalonje eta Granadako magistrala, 1785ean Iruñeko apezpiku izendatu zuten..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agustín Lezo

**Agustín Lezo Palomeque** (Lima, -Zaragoza, ) gipuzkoar elizgizona izan zen. Aita Peruko erregeordea zuen eta, umea zela, Pasaiara bidali zuten, Blas Lezo osabaren etxera. Salamancako Unibertsitatean doktorea, 1779an Iruñeko apezpiku izendatu zuten.. 1783an Zaragozako artzapezpiku bilakatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Felizitas Kartagokoa

**Felizitas Kartagokoa** edo **Santa Felizitas** kristauentzat, martiri eta santu kristaua da, 3. mendearen hasieran hila Kartagon. Esklaboa zen Felizitas, Perpetua bere jabe zenarekin batera hartu zuten preso, eta biak kristau izateagatik kondenatu zituzten hiltzera. Hortaz Perpetua eta Felizitas santuen ospakizun eta izendapen bikoitzaren pean da ezaguna santutegian.

## Martiritza 
Felizitas ezkondua zen eta haurdun zegoen Kartagoko kristauen kontrako sarekada batean harrapatu zutenean. Haurdun zeudenak ezin zirelarik kondenatu hiltzera, haren epaia atzeratu nahi izan zuen epaileak.

Kontatzen du auzia Joakin Lizarragak bere *Sanduen bizitzetan*:

Hau da, Jainkoari otoitz egin ondoren, Felizitas garaiz aurretik erditu zen, haurra bizirik geratu zen Kartagon, eta berak beste kristauekin batera ezagutu zuen martiritza.

## Erreferentziak
Perpetua eta Felizitas santuak

[thumb|Notre-Dame de [Vierzon, elizan, 19. mendeko beirategian, zutik erdian Perpetua eta belauniko Felizitas.)]]
**Perpetua eta Felizitas santuak** elkarrekin martiritzara joan ziren 203. urtean Kartagoko bi emakume gazte izan ziren, ama izan berriak biak, eta Eliza Katolikoak biak batera beneratzen ditu, martxoaren 7an. Perpetua etxe aberatseko andere gaztea zen, eta Felizitas haren esklaboa. Joakin Lizarragak kontatu zuen bien martiritza euskaraz bere *Sanduen bizitzetan.*

LGTBI mugimenduari lotutako kristau batzuek bikotetzat jotzen dituzte Felizitas eta Perpetua, eta hortaz, lesbianen eta sexu berekoen ezkontzen zaindariak lirateke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gaspar Miranda

**Gaspar Miranda Argáiz** (Calahorra, -Iruñea, ) errioxar elizgizona izan zen. Calahorrako katedraleko kalonjea, 1742an Iruñeko apezpiku izendatu zuten. Bere agintaldi luzean, sutsuki defendatu zuen eliz-immunitatea eta katiximaren irakaskuntza sustatu zuen..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Ruiz-Cabal

**Antonio Ruiz-Cabal Rodríguez** (Villamartín, -Sevilla, ) andaluziar elizgizona izan zen.

Sevillan teologia eta zuzenbidea ikasi ondoren, katedraleko kalonje bilakatu zen. 1886an Iruñeko apezpiku izendatu zuten. Ez zen nafarren gustukoa. 1889an *El Porvenir Navarro* debekatu zuen. Diabetesak jota, apezpikutza utzi zuen..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dei delitti e delle pene

***Dei delitti e delle pene*** () Cesare Beccaria Argien Garaiko italiarrak 1764an idatzitako saiakera da.

Europako historia juridikoan ezinbesteko erreferentzia, lanak zigor zuzenbide garaikidearen oinarrizko printzipio batzuk ezarri zituen, hala nola epaileen objektibotasuna eta sententzien proportzionaltasuna. Epaiketa heriotza zigorra indargabetzeko eta torturaren aurkako mugimenduen abiapuntu teorikoa da.

Liburuak hemezortzi hilabetetan seigarren edizioa lortu zuen. 1766an frantsesera itzuli eta Voltairen iruzkin anonimoekin argitaratu zuten. 1767an ingelesezko bertsioa agertu zen, eta hizkuntza gehiagora itzuli zen.

## Kanpo estekak
The Book of Urizen

***The Book of Urizen*** () William Blake-ren liburu profetikoak deiturikoetako bat da. Bere gubil-grabatutako plantxekin ilustratua, jatorriz ***The First Book of Urizen*** () izenarekin argitaratu zen 1794an, nahiz eta izenburu hori ondorengo edizioetarako aldatu zen.

Alderdi askotan, formatuan zein edukian, Hasieraren bertsio heterodoxoa dela kontuan hartuta, poema honen bidez, Blake-k epistemologiaren eta ontologiaren oinarrizko gaiak aztertzen ditu, Urizen izanik ohiko jakinduriaren gorpuztearen pertsonifikazioa eta legea.

## Kanpo estekak
Enrique Delgado

**Enrique Delgado Gómez** (Valverde de Llerena,  - Iruñea, ) espainiar elizgizona izan zen, Iruñeko artzapezpiku eta Tuterako apezpikua izandakoa.

Badajozko apaztegian aritu ondoren, 1914an Erroman zuzenbide kanonikoko doktoretza lortu zuen. 1943an Pio XII.ak Alemariako apezpiku bihurtua, hiru urte geroago Iruñekoa bilakatu zen. 1956an artzapezpiku izendatu zuten. 1968an erretiratu zen.
Emma (2020ko filma)

***Emma*** 2020ko Autumn de Wilde estatubatuar zinema zuzendariaren komedia dramatiko film bat da, 1815eko Jane Austen idazlearen izenburu bereko eleberrian oinarritua. Anya Taylor-Joy, Johnny Flynn, Josh O'Connor, Callum Turner, Mia Goth, Miranda Hart eta Bill Nighy aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Emma Woodhouse erregina paregabea da: liraina, inteligentea eta aberatsa. XIX. mendea da, eta askotariko gorabeherak biziko ditu erreginak. Nerabetasuna alde batera utzita, maitasun erromantikoa deskubrituko du.

## Aktoreak 
* Anya Taylor-Joy: Emma Woodhouse
* Johnny Flynn: George Knightley
* Mia Goth: Harriet Smith
* Miranda Hart: Miss Bates
* Bill Nighy: Mr Woodhouse
* Josh O'Connor: Vicar Elton
* Callum Turner: Frank Churchill
* Amber Anderson: Jane Fairfax
* Rupert Graves: Mr Weston
* Gemma Whelan: Mrs Weston (Miss Taylor oiha)
* Tanya Reynolds: Mrs Augusta Elton
* Connor Swindells: Robert Martin
* Oliver Chris: John Knightley
* Chloe Pirrie: Isabella Knightley

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Unai Etxebarria Martín

**Unai Etxebarria Martín** (Getxo, Bizkaia, 1996eko abuztuaren 30a-) futbolari bizkaitar ohia da, atezain gisa jokatzen zuena.

## Ibilbidea 
Etxebarria Athleticeko harrobian hasi zen. Hortik aurrera eta Atheticen baimenarekin hainbat taldetan ibili da.

2020ko abuztuan, Altsasuko gazteei babesa erakusteko kamiseta bat janzteagatik zigortu zuen Granada futbol taldeak Unai Etxeberria atezain getxoztarra. VOXek eskatutakoa bete zuen Granada FC-k eta diziplina-espedientea ireki zion. Hilabete bat beranduago taldetik kanporatu zuten nahiz eta izatez 2021eko ekain amaiera arte zeukan kontratua Granadarekin. Hilabete bat beranduago Valentziako Futbol Taldeak fitxatu zuen.

## Taldeak 
*2024ko maiatzaren 7an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Osasuna B 2020/2021

Entrenatzailea:  Santi Castillejo (2018-Egun)
* 15px|Kapitain = Kapitainak.
* 15px|Lesio = Epe luzeko lesioa.
*  22 baino handiagoa den dortsala duten joklariak Subiza taldeko jokalariak dira, eta beraz talde biekin jokatu dezakete partidak. Espainiar ferezadioaren arauak diotenez, lehen taldeko jokalariek 1-etik 22-erako dortsalak eraman beharko dituzte, eta 3.atezaina egongo balitz 25 zenbakia eraman beharko du

### Lagatakoak 
### Baja Neguan 
### Neguko merkatua 2021 
### Udako merkatua 2020 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Simon eta San Juda

thumb|Simon eta Juda Altsaziako eliza bateko margoan.
**San Simon eta San Juda** euskarazko abesti bat da, Simon eta Juda santuen eguna urriaren 28an ospatzen dela-eta sortua. Gabriel Arestik sortu zuen olerki laburra, uda amaitzera doala eta negua badatorrela. Xabier Lete abeslariak eman zion doinua eta kanta sortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpoko loturak 
* Abestia Youtuben.
Arthur Seyss-Inquart

**Arthur Seyss-Inquart** (Stannern, Austria-Hungariako Inperioa, 1892ko uztailaren 22a - Nurenberg, 1946ko urriaren 16a) austriar politikari nazia izan zen. Aita txekiarra zen eta ama austriarra. Vienako Unibertsitatean zuzenbidea ikasi zuen eta Austriako armadan borrokatu zuen Lehen Mundu Gerran. Abokatu arrakastatsua, Engelbert Dollfuss eta Kurt von Schuschnigg kantzilerren gobernuetan parte hartu zuen. 1938an Schuschniggek dimisioa eman zuen eta Seyss-Inquart bere oinordeko izendatu zuten. Anschlussen ondoren Austria Alemaniako Ostmark probintzia bihurtu zen eta Inquart gobernadore izendatu zuten.
[thumb|ezkerrera|Seyss-Inquart, [Adolf Hitler|Hitler, Himmler, Heydrich, eta Kaltenbrunner Vienan, 1938an]]

1940an Herbehereak okupatu ondoren, lurralde okupatuko Reichskommissar izendatu zuten. Izuzko gobernu bat ezarri zuen, zibilei lan behartua ezarri zien eta judu gehienak deportatu eta hil zituen. 1945ean kanpo harremanetako ministro izan zen Karl Dönitzen gobernu laburrean.

Nurenbergeko epaiketetan errudun jo zuten gerra krimenengatik eta gizateriaren aurkako krimenengatik. 1946ko urriaren 16an heriotza-zigorra ezarri eta urkamendian hil zen.
Ambrose Mandvulo Dlamini

**Ambrose Mandvulo Dlamini** (Mbekelweni, Manzini eskualdea, 1968ko martxoaren 5a - Johannesburg, 2020ko abenduaren 13a) Eswatiniko 10. lehen ministroa izan zen 2018tik 2020an hil zen arte. Errege-familiako kidea zen. Bankuen eta telekomunikazioen sektoreetan lan egin zuen. Mswati III.a erregeak 2018ko urriaren 27an izendatu zuen lehen ministro. 2020ko azaroan COVID-19z gaixotu zen eta hurrengo hilean hil zen Hegoafrikako ospitale batean.

## Kanpo-estekak
Vinca difformis

***Vinca difformis*** Apocynaceae familiako landare loredun bat da, inkonte-belarren generokoa. Mediterraneoan du jatorria, baina munduko beste leku batzuetan ere aurki daiteke, baita lorategietan ere.

## Deskribapena 
*Vinca difformis* lurrean zehar zabaltzen da, hosto biribildu, distiratsu eta kontrajarriz estalitako adar luzeekin. Loreak urdin leunak dira, batzuetan zuriak dirudite, bost lobulu asimetrikotan irekitzen den hodi luze bat dute, helize baten irudia apur bat gogorarazten dutenak. Neguan eta udaberrian loratzen da.

## Kanpo estekak
Gina Carano

**Gina Joy Carano** (Dallas, AEB, 1982ko apirilaren 16a) aktore, modelo eta arte martzialetako kirolari estatubatuarra da.

## Biografia profesionala 
Carano Muay Thai kirolean hasi zen, baina karrera batez ere AEBetan Mixed Martial Arts (MMA) esaten duten modalitatean egin zuen.

Ikus-entzunezkoetako lehen lanak arte martzialekin lotuak egin zituen. Bere lehen filma 2005eko *Ring Girls* izan zen, eta gaia zen nola muay thai borrokan barneratzen diren Las Vegasko bost emakume amerikar.

Borroka eta arte martxialekin lotutako *reality* batzuetan ere parte hartu zuen ondoren. Adibidez, NBC kateko *American Gladiators* saioan Crush borrokalari izenarekin agertuz.

Borrokalariaren estereotipotik kanpo egindako lehen lan protagonista *Haywire* filmean izan zuen (2011n). 2019an The Mandalorian telesailean ere lortu zuen rol bat, lehen eta bigarren denboraldietan agertu izan dena (Cara Dune pertsonaia).

## Erreferentziak
Kyriakos Mitsotakis

**Kyriakos Mitsotakis** (Greziera: Κυριάκος Μητσοτάκης; 1968ko martxoaren 4a) Greziako politikaria da, Greziako lehen ministroa 2019ko uztailaren 8tik 2023ko mariatzaren 24ra eta 2023ko ekainaren 26az geroztik.

Konstantinos Mitsotakis lehen ministro ohiaren semea da.

## Kanpo estekak
Gurasoen alienazio sindrome

**Gurasoen alienazioaren sindromea** (GAS) Richard A. Gardner haur-psikiatrak sortutako terminoa da . 1981ko artikulu batea Gardnerrek jokabide bereizgarri batzuk deskribatzen zituen, ustez psikologikoki manipulatuak izan ziren haurrek erakutsi zituztenak. Manipulatuta egon zitezkeen haur horiek guraso batenganako justifikaziorik gabeko beldurra erakusten zuten, errespetu falta edo familiako beste kide batzuekiko etsaitasuna. Dibortzio traumatikoetan sortzen ziren kontu horiek. Guraso batek haurra manipulatzen (omen) zuelako haurrak sindrome hau pairatzen (ei) zuen.

Kontzeptu eztabaidatua izan da, oso. Batzuen ustez, benetako tratu txarrak estaltzeko goitik behera guztiz asmatutako sindromea besterik ez da GAS hau. Benetan umeen jokabidea logikoa da eta bere portaera bere benetako esperientzietan dute oinarria. Beraz umeen jarrera horiek logikoak dira haiekin txarto portatu den gurasoen kontra. Baina GAS hau benetan existitzen dela defendatzen dutenek, umeen jarrera horiek beste gurasoaren erabateko manipulazioari egozten dizkiote.

Gurasoen alienazioaren sindromea ez dute nahasmendutzat hartzen medikuntza- edo lege-komunitateek, eta Gardnerren teoria, eta horri lotutako ikerketa asko, gogor kritikatu dituzte osasun mentaleko akademikoek, balio zientifikorik eta fidagarritasunik ez dutelako. Psikologiako, haurren defentsako, haurren abusuen azterketako edo lege akademikoetako komunitate profesionalak ez du GASa benetan existitzen dela onartu. Lege eta osasun mentaleko komunitateak asko kritikatu du GAS kontzeptua eta ez dela onargarria izan behar ez zientzian ezta legean, eta teoria horiek baztertu egin behar direla seme-alaben zaintzako audientzietan eta epaiketetan. Horregatik GAS hau ez da agertzen ezein eskulibururen nahasmendu patologikoen zerrendetan, ez OMEren GNS-10ean, ez eta Amerikako Psikiatria Elkarteak argitaratutako DSM-5ean ere, 2012ko abenduan gehitzea eztabaidatu egin bazen ere.

Adituen berrikuspen talde batek eta Erresuma Batuko Ingalaterrako eta Galesko Apelazio Auzitegiak GASen onargarritasuna baztertu egin dute, eta Kanadako Justizia Departamentuak ere horren aurka egitea gomendatu du. GAS estatu batuetako familia-auzitegien kasu batzuetan aipatua izan da, baina Gardnerrek GAS botere judizialak ondo onartutzat jotzen bazuen ere eta esaten bazuen GAS honek aurrekari ugari zituela eta jurisprudentzian oso ezaguna zela, gero kasu errealen azterketa legalak 2006tik aurrera baieztapen hori okerra zela ikusi da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak