Mitologia

300px|eskuinera

**Mitologia** (grezieraz μυθολογία, hau da, μύθος *mito* eta λόγος *hitzaldia*) mitoak, hau da, natura eta gizakien auziak azaltzen dituen fantasiazko istorioen multzoa da. Gaur egun, bi esanahi nagusi ditu hitzak: alde batetik, kultura edo erlijio batek duen mito-multzoa; edo, beste aldetik, mito-multzo hori biltzen, aztertzen eta interpretatzen duen jakintza arloa.

Mitoak tradizio eta kondairetan oinarritutako kontakizun sinbolikoak dira, unibertsoa edo munduaren jatorria, fenomeno naturalak eta azalpen ezagunik ez duen edozein gertaera azaltzeko sortuak. Hala ere, mito guztiek ez dute zertan esplikazio-asmo hori izan. Era berean, mito gehienak indar natural edo jainko batekin lotuta daude, baina asko belaunaldiz belaunaldi ahoz transmititu diren istorio eta kondairak besterik ez dira.

## Etimologia 
Grezierazko *mythología* bi hitzez osatua dago:

* *mythos* (μῦθος), greziera klasikoan "diskurtsoa" edo "hitzaldia" esan nahi duena (Esquilo: «ἔργῳ κοὐκέτι *μύθῳ*», ‘hitzetik ekintzara’)​. Beraz, "erritualizatutako hitz ekintza", hala nola, nagusiak batzar batean egiten duena, poeta batek bere lanetan, apaizak meza ematean, eta abar.
* *logos* (λόγος), greziera klasikoan "adierazpena" esan nahi du, idatzizkoa zein ahozkoa, bai pentsamenduena eta bai pertsona batek bere pentsamenduak adierazteko duen gaitasuna.

## Ezaugarriak 
[thumb|[Prometeo|Prometeoren mitoa Hesiodok tratatuko du lehen aldiz, geroago, Greziako tragedia trilogia baten oinarria izan zen antzerki obra batean, agian, Eskilorena, eta, geroago, Mary Shelleyren *Frankenstein* lana inspiratu zuen.]]

Mitologia terminoak mitoen azterketaren zientziari edo mito multzo bati erreferentzia egin diezaioke. Mito terminoa sarritan erabili ohi da istorio faltsu bati erreferentzia egiteko, baina terminoaren erabilera akademiko orokorrak ez du bere egia edo faltsutasunaz epaitzen. Folklorearen azterketan, mitoa munduak nola funtzionatzen duen eta gizadia gaur egun nola izatera iritsi zen azaltzen duen kontakizun sakratu bat da. Giza ezagutzaren beste diziplina batzuetako espezialista askok mito terminoa modu ezberdinetan erabiltzen dute. Oso zentzu zabalean, hitzak edozein istorio tradizional onar dezake.

Mitoetako pertsonaia nagusiak jainkoak edo naturaz gaindiko heroiak izan ohi dira. Istorio sakratuen antzera, mitoak agintariek eta apaizek onartzen dituzte normalean, eta erlijioari oso lotuta daude. Mitoak bizirik irauten duen gizartean, oro har, iragan urruneko benetako kontutzat hartzen da.

Antzinako erlijioen ikerketan, mitoak, sinesmenaren osagai narratiboak izaten dira. Adibidez, greziar sinesmen erlijiosoen baitan, mito ugari sortu ziren jainko-jainkosa eta heroien inguruan. Garai arkaikoetako erromatarren artean, aldiz, mitoak askoz gutxiago erabili ziren, eta erritualak funtzio zentralagoa zuen. Geroago, ordea, eta greziar kulturako edo eraginpeko hiriekin kontaktua sakontzen zen heinean, (Italia hegoaldeko Magna Grezia lehenengo eta Grezia bera geroago) mitoen euren literaturan, poesian eta sinesmenetan gehitu zituzten, askotan, beren jainko eta jainkosen izenetara moldatuta. Bestetik, Itun zaharreko pasarte batzuk, hasierakoak bidenabar, mitotzat hartu eta horrela aztertzen dira, nahiz eta kontakizunak ez dira jainko ezberdinekin lotzen, gizakiekin baizik, inguruko beste antzinako erlijioekin alderatuz askotan, antzeko ezaugarriak identifikatzeko. Adibidez, Noe pertsonaiarekin lotutako Uholde Handiaren pasartea, beste mitologian agertzen dela, eta batez ere garrantzia dauka, lotura zuzena izan dezakeelako, Mesopotamiako mitologiaren bertsioa. K.a. 2100. urte ingurukoa, non Ea eta bestea jainkoak eta Utnapishtim dira protagonistak.

## Mitologia moderno ez-erlijiosoa 
thumb|251x251px|Odin, mitologia nordikokoa, eta Väinämöinen, mitologia finlandiarrekoa izan ziren J. R. R. Tolkienentzat inspirazioa Gandalf Magoa sortzeko.Nahiz eta jende askok mitologia antzinako kulturekin edo erlijioekin erlazionatzen duen, ez da beti horrela izaten. 

### Alor narratiboan 
Mitoek lotura izan dute beti, forma literarioekin eta bereziki genero narratiboekin, hala nola fabulak, maitagarrien istorioak, elezahar herrikoiak, sagak, kontakizun epikoak, legendak edo ipuin etiologikoak (zeintzuek azalpena ematen duten gauzak zergatik diren horrela ulertzeko)., besteak beste, berak Legendarium deitu zuena, edo Cthulhuren mitoak, H. P. Lovecraften eleberrien eta bere zirkuluaren bateratzetik sortuak. Azken hauek, fisika ezezagun batetik abiatuz azaltzen dute unibertso osoa (suposatzen baitu unibertsoaren eta zientzien gure ezagutzek premisa okerrak dituztela), eta Jainkoaren existentziarik eza, non giza ulermenetik haratagoko kreaturak bizi baitira unibertsoan denboren hasieratik. Horren arabera, gizateria haientzat garrantzirik ez duen hauts-mota soil bat da. Gure ustez, jainkoak dira, primigeniar izenekoak, eta haien artetik boteretsuenak, kanpoko jainkoak eta jainko arketipokoak.

Beste adibide aipagarri batzuk, eleberri eta film desberdinetarako sortutako fikziozko munduak dira; esate baterako, *Star Trek*, *Star Wars*, *Saint Seiya* manga, *Drangolace* eleberriak, *Harry Potter*...

Kritikari batzuen iritziz, narrazio modernoetako pertsonaia nagusiak eta istorio-zikloak jabego publikokoak ez direnez, egile-eskubideei buruzko legeek eragotzi egiten diete egile independenteei historia modernoen zikloak jarraitzea, pertsonaien saga horiek mitologien funtsezko ezaugarrietako batzuk partekatzea saihestuz; gutxienez, egile-eskubideen epea bete arte eta jabego publikokoak izatera igaro arte. Hala eta guztiz ere, egile-eskubideen jabeek beste egile batzuekin jarraitzen dute batzuetan, hala nola L. Sprague de Camp-en Tarzan pertsonaiekin eta Conan eleberriekin (jatorrian Robert E. Howardenak), edo superheroien komikiekin, dozenaka autore izan ohi dituztenak.

### Alor ideologikoan 
Mito terminoak mitologiaren eta erlijioaren esparrutik haratagoko esanahia ere badu gizarte modernoetan. Testuinguru ideologiko bati ere lotzen ahal zaio, adibidez marxismoaren ikuspegi historizistan, estatuaren desagerpena mitotzat jo daitekeela kontsideratzen dute kritikoek..

Beste zientziekiko (soziologia, politika zientzia, psikoanalisia, etab.) autonomia osasuntsu bat mantenduz soilik egin daiteke benetako mitoaren kritika. Aldi berean, mito baten azterketak nahitaez diziplinarteko izaera izan behar du.​

Ondorioz, mito-kritikak, imajinario sinbolikoaren analisia alde batera utzi gabe, edozein kultura-agerpen hartzen du indarrez. Mito-kritika berri hori literatura, zinema eta telebista, antzerkia, eskultura, pintura, bideojokoak, musika, dantza, kazetaritza, Internet eta bestelako agerpen-bide kultural eta artistiko besteak beste, esparru zabaletako agerpen mitikoak aztertzeaz arduratzen da.

Azkenik, mito-kritikak mito-kritikaren epistemologia ere garatzen du diziplina zientifiko gisa.
.
## Euskal mitologia kontestuan 
Euskal mitologia ere badela kontsideratzen da, batez ere Jose Migel Barandiaranek XX. mendearen hasieran egindako ikerketetatik batutako materialetatik, substratu mitiko euskaldun bat agerikoa zela azaldu zuelako. Barandiaranen ikuspegian, mitologia hori, euskara bezala, aurre-indoeuroparra izatez, kristautasuna iritsi baino lehenagoko paganismo batekin lotzen da. 

Era berean, Barandiaranek kontsideratu zuen Mariren pertsonaia, ikuspegi horietan, zentrala zela, "mendietako jeinu" bat batzuetan, naturaz gaindiko izakia gehienetan, eta hipotesi gisa antzinako euskal erlijio bateko jainkosa izan zitekeela aipatu zuen. Hortik abiatuta, Luis Garagalza izeneko ikerlariak Mari "Europa zaharreko mitologia ama-emakumezkoarekin" lotzen du, Marija Gimbutasek eta beste batzuek identifikatu duten antzinateko Europako "Jainkosa Handi" batekin.

XX. mendean jasotako datuetatik eraikitzen ahal den euskal mitologiaren deskribapena edo osotasuna nahikoa mugatua da, europar mitologia klasikoarekin edo mitologia zeltarekin konparatuta. Era berean, euskal mitoek inguruko mitologiekin dute lotura (Kantabria, Asturias, Galizia, Aragoi), eta, kasu horien antzera, naturarekin harreman handia dute. Mito hauetan agertzen diren izakiek fenomeno naturalekin eta naturako elementuekin dute zerikusia gehienbat. Europar mitologia handietan ere, badira oinarrian naturarekin harremana duten izaki eta mitoak; baina, oro har, jainko-jainkosa, errege-erregina, printzesa, borrokalari eta heroiz josiak daude, eta, elezaharretan, beraien arteko ahaidetza luze eta korapilatsuak kontatzen dira. Azken batean, mitologia pertsonifikatu eta gizarteratu bat islatzen dute. Euskal mitologia, ordea, oinarrizkoagoa eta zuzenagoa da, eta, historian zehar, gutxiago garatua (eta gutxiago idatzia). Bestalde, mitologia handi horien panteoian, jatorri indoeuroparraren eraginez, jainko nagusiak zerutiarrak dira (Zeus grekoan, Jupiter erromatarrean, Thor iparraldekoan), eta, euskal mitologian, lurra da guztiaren erdigunea.

### Euskal pertsonaia mitologikoak 
Euskal mitologiari dagokionez, Jose Maria Satrustegik, bere *Mitos y Creencias*&nbsp;liburuan, honela aipatzen ditu Euskal Herriari buruzko pertsonaia mitologikoen gorabeherak:

**Mari:** euskal mitologian, pertsonaia mitiko aipagarriena da. Dudarik gabe emakume ederra da Mari. Eskuarki, lurraren barruan bizi da, eta, noizean behin, kanpora ateratzen da kobazuloren batetik. Batzuetan, arriskutsua da bere kobazulora hurbiltzea ere. Artzainek bere txabolak Supelegor ingurutan eraiki dezaten ez du pairatzen.

**Herensuge:** herensugea munduko mitologian ere agertzen da. Euskal Herrian, Aralarko istorioa da aipagarrienetakoa. Euskal herensugea lurrazpiko kobazulotan bizi da, eta gizakumeak jaten ditu.

**Basajaun**: basoko jauna (izenak dioen moduan) euskal tradizioen berezko emaitza da. Euskaldunen irudimen sineskeriatsuak giza itxurako munstro ikaragarri bat bezala margotzen du, ilez estalia eta azazkal luze eta gogorrekin piztia baten atzaparrak balitz bezala.

**Jentilak**: ikaragarri handi eta indartsu diren gizakiak. Jentila maleziarik ez duen gizakia da, tolesgabea. Bidasoaldean diote Hendaiako hondartzan dauden bi harri tzarrak (dunbak) jentil batek bota zituela Aiako Harritik.

**Tartalo**: euskal ziklopea, *Torto*, *Anxo* eta *Alabari* ere deitua. Kopetan begi bakarra duen gizakia da. Gizaki haragiz elikatzen da, eta Zegamako Sahadar mendian omen du egoitza. 

## Mitologia indigena 
Mitologia, hizkuntza mota bat izateaz gain, talde sozial batzuek sortu duten bizimodua da. Hori dela eta, uste da soziologia modernoa, ia osorik, ez dela arduratzen komunitate indigenen sinesmen eta bizipenei dagokienez "egiaztaezinak" diren itxurazko gertakariekin zerikusia duten gertaerez. Kontuan izan behar da, gizarte horiek, beren "ez intelektualtasunaren" erdian, mundua ikusteko modu batzuk erabiltzen dituztela, non "zibilizatu edo intelektual" izeneko gizarteek ez duten haiek behatzeko gaitasunik. Esperientzietan antzeman daitezke, zientziaren begien aurrean azaldu ezin diren esperientzietan, baina esperientziaren aurrean azal daitezkeenetan. Esan behar da egiaztagarri guztiak ez direla benetan existitzen.

## Mitologiak eta egutegiak 
thumb|197x197px|Venusen eskultura bat
Oraingo egutegian, gregorianoa deitzen dena, hilabeteak eta asteko egunek izaki eta jainko mitologikoetatik eratorritako izenak dituzte Europar jatorriko hainbat hizkuntzetan. Frantsesa, Okzitaniera eta Gaztelania bezalako hizkuntzetan, jatorri hau begi bistakoa da, baina horrek ez du esan nahi mitologia propiotik datozela. Adibide bat ematearren, gaztelaniaz ostirala "*viernes*", frantsesez "*vendredi*" eta okzitaneraz *"divendres"*, Venus-etik dator, erromatar mitologiako jainkosa zena eta ingelesez, berriz, "friday" Freyja, jainko germaniarragandik dator, alemanez antzekotasuna are estuagoa da: alemanez, "*freitag*". Bi kasuetan antzekotasunak dituzten izakiei lotuta daude, edertasunaren jainkosak baitira biak.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
## Ikus, gainera 
* Hiri kondairak
### Kulturaka 
* Euskal mitologia
* Egiptoko mitologia
* Erromatar mitologia
* Eskandinaviar mitologia
* Germaniar mitologia
* Greziar mitologia
* Inkar mitologia
* Txinatar mitologia
* Mitologia zelta

## Kanpo estekak