Gau

thumb|250x250px|Gaueko lurraren adibidea (lur hipotetikoa) non planeta osoak sortutako argiak ikusten diren.
[thumb|250x250px|Egunaren iraupenaren aldaketa, ilunabarra eta egunsentia 40° latitudean ([Madril), 2011.]]
thumb|250x250px|Gauaren hasiera.
[thumb|250x250px|Zeru izartsua gauean ([Michoacán, Mexiko).]]
**Gaua** (latinetik: *Nox*, *noctis*) Lurraren zati batek, errotazioaren eraginez, eguzki-argia jasotzeari utzi eta, ondorioz, iluntasunean irauten duen aldia da. Eguzkiaren ilunabarretik biharamuneko egunsentira bitartean dago.

Eguzkiaren argi-izpien atmosferaren errefrakzioak,  Eguzkia sartu denean argia ikustea eragiten du: arratsaldeko krepuskulua. Errefrakzio horrek eguna luzatu eta **gaua** laburtzen du.

Eguerditik neurtuta, ilunabarraren ezaugarri nagusia H ordu-angelua da.

: cos(H) = -tan(F) * tan(D)

F lekuaren latitudea da, eta D, eguzki-deklinabidea. Ortoa -H ordu-angeluan gertatzen da.

Egunaren eta gauaren iraupena urtean zehar aldatu egiten da; egunaren batez besteko iraupena 12 ordukoa da (latitude guztietan) ekinokzioetan 12 ordutik gora udaberrian eta udan, eta egunik luzeena udako solstizioan izaten da, gau laburrena gertatzen baita. Aldiz, egunak 12 ordu baino gutxiago irauten du udazkenean eta neguan, eta neguko solstizioan izaten da egunik laburrena eta gaurik luzeena.

## Historia 
Hebrearren, grekoen eta beste nazio batzuen artean, gaua lau zatitan banatzen zen: esna egon edo guardia (*vigiliae*, *custodiae)* guardia militarrean zeudenak eta artaldeak gordetzen zituzten artzainak zaintzen zituztenak esna zeudelako, bakoitzak hiru ordu inguru irauten zituen. Lehena eguzkia sartu ondoren hasten zen, eta arratsaldea deitzen zen (*vespere)* eta gutxi gorabehera bederatziak arte irauten zuen; bigarrena, ordu horretatik hamabiak arte, eta *gauerdia* deitzen zen; hirugarrena, hamabietatik hirurak arte, eta *oilarraren kantua* deitzen zioten; eta laugarrena, hiruretatik seiak arte, edo eguzkia atera arte, *bihar*, *mane* edo *custodia matutina* deitzen zutena.

Erromatarrek *nox* *intempesta* izena ematen zioten  *concubium-*etik edo ohera joaten ziren ordutik gauerdirarteko tarteari. Franko eta galiarrek gauak kontatzen zituzten, ez egunak. Antzinako anglosaxoiek ohitura bera zuten.

Gaua eguzkia sartzen denetik irteten den arteko aldia da, *dom* ortzimugaren azpitik dagoenean. Hau ilundu ondoren gertatzen da. Gauaren kontrakoa eguna da. Gau bateko hasiera- eta amaiera-puntuak hainbat faktoreren arabera aldatu egiten dira: urtaroa, latitudea, luzera eta ordu-eremua.

Une jakin batean, Lurraren alde batean eguzkiaren argia dago (egunez), eta Lurraren beste aldea, berriz, itzalean dago, Lurrak eguzkiaren argia blokeatzen duelako. Itzal horri gaueko iluntasuna deitzen diogu. Argiztapen naturalak ilargiaren argia, planetarioaren argia, izarren argia, zodiako-argi difusoa, gegenschein eta distira konbinatzen ditu. Egoera batzuetan, bioluminiszentziek, aurorek eta tximistek argiztatze pixka bat eman dezakete. Argiztapen artifizialak ematen duen distira argi-kutsadura da batzuetan, behaketaren astronomian eta ekosistemetan interferentziak eragin baititzake.

### Gauaren zatiketa 
Kristau-tradizioan, eguna "ordutan" zatitzen bazen, gaua "esna-aldietan" banatzen zen, eta hiru zati ematen zitzaizkion gauari; erromatarrek, gero, lau esna-aldietara zabaldu zuten, zenbakien arabera zerrendatuta, eta zati horiek kanpalekuetako guardiei aplikatzen zitzaizkien. Erromatarrengandik dator, halaber, zentinelek gaua laurdenetan banatzea: *prima*, *modorra*, *modorrilla* eta *alba*. Zatiketa horrek oraindik armadetan dirau eta hortik hedatzen da *modorra* hitzaren erabilera neke logale gisa.

San Isidorok, bere lanean, zazpi zatitan banatu zuen gaua: *vesper*, *crepusculum*, *conticinium*, *intempestum*, *gallicinium*, matutinum eta *diluculum*. Alfonso de Palenciak, "Vocabulario universal en latín y en romance" (Sevilla, 1490) lanean, zortzi biltzen ditu: *tarde* (eguzkia sartzen), *crepúsculo* (iluntasuna hasten denean), c*oncubium* (jendea lo dagoenean), noche intempesta *(*animalia guztiak erabat isiltzen direnean), *conticinium* (dena isilitasunean dagoela dirudienean), *gallicinio* (oilarrak kantatzen hasten direnean), *dilúculo* (oilarrak egunsentiaren hurbiltasuna iragartzeko abesten dutenenean) eta *antelucano* (egunsentiak iluntasuna desagerrarazten hasten duenean). 

Gaztelaniak hitz asko ditu gauaren zati desberdinak definitzeko. San Isidororen zatiketatik etimologia asko hartzen dira, hala nola, *conticinum* (dena isiltasunean dagoela dirudien gauaren zatia), *gallicinio* (oilarrak kantatzen hasten direnean), edo *dilúculo* (oilarrak egunsentiaren hurbiltasuna iragartzeko abesten dutenenean, azkenetariko zati bat). Bestalde, Alfonso de Palenciak jasotako banaketatik *concubium* dator, jendea lo dagoenean, etenaldiaren sinonimoa. Ortzimuga gauez argitzen duen tximistari, gainera, 'fucilazo' deitzen zaio.

## Gaua herri-kulturan 
Gaua beldurrezko istorioen ohiko agertokia da, iluntasunaren atzean ezkutatzen diren arriskuekin, bidelapurrekin eta animalia arriskutsuekin lotzen baita gaua. Era berean, gizotsoak eta banpiroak bezalako izaki fantastikoak ahaltsuagoak dira gauez. Badira eguzki argia jasaten ez omen duten izaki fantastiko gaiztoak ere. Kristautasunean, gaua gizakiek Lurrean ematen dituzten egunen amaierarekin lotzen da, Jesukristo kristau fededun guztiek osatzen duten elizaren bila etortzearekin lotzen da. Gaua gizakiaren egoera moralarekin alderatzen da, Satanasen eraginpean. Kristauek (ortodoxoek izan ezik, urtarrilaren 6an egiten baitute) Jainkoaren Jaiotza ospatzen dute abenduaren 24ko gauerdian, **Gabon-gaua** deritzona.

Gaua eguneko lanaldiaren bukaerarekin, atsedenarekin, afariarekin eta oheratzeko ekintzarekin lotzen da. 

Asteburuetako gauak (bereziki ostiralak eta larunbatak) ospakizunerako eta dibertsiorako hartzen dira normalean.

Abenduaren 31ko gauak ere esanahi berezia du; izan ere, urte baten amaiera eta Urte Berriaren itxaronaldia dira, **Urtezahar-gaua** edo **urte amaierako gaua** deritzona. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* Shaw, Robert (2 de febrero de 2018). The Nocturnal City (Ebook) (en inglés). Taylor & Francis (publicado el 2 February 2018). ISBN 9781317197225. Consultado el 23 de mayo de 2021  – via Google Books. «...Este libro examina la relación entre la noche y la sociedad en ciudades comtemporáneas .. » 
* Alain Cabantous, Histoire de la nuit (XVIII e-XVIII e siècles), Paris, Fayard, 2009. 
* Collection: Anthropologie de la nuit https://web.archive.org/web/20221128142223/https://www.lcdpu.fr/collections/?collection_id=1467, Publications de la Société d'ethnologie, Nanterre. 
* Marie-Josée Christien, Quand la nuit voit le jour, Tertium publicions, 2015 
* Jean Verdon, La Nuit au Moyen Âge, Perrin, 1994 

## Ikus, gainera 
* Eguna
* Egunsentia
* Goiza
* Arratsaldea

## Kanpo estekak