Linsey Marr

**Linsey Chen Marr** (AEB, XX. mendea) zientzialaria, ikertzailea eta irakaslea da. Virginia Tech-en ingeniaritza zibileko eta ingurumen-ingeniaritzako "Charles P. Lunsford" irakaslea da. Bere ikerketak nanomaterialek eta birusek atmosferarekin duten interakzioa aztertzen du. COVID-19 pandemian, SARS-CoV-2 eta airetik transmititutako beste patogeno batzuk giroan zelan garraia daitezkeen aztertu zuen Marrek.

## Bizitza 
### Lehen urteak eta hezkuntza 
Ingeniaritza ikasi zuen Harvardeko Unibertsitatean eta 1996an *summa cum laude* emaitzarekin graduatu zen. Lizentziatu zenean, kontsumo txikiko lanpara bat garatu zuen. Kaliforniako Unibertsitatera (Berkeley) joan zen graduondoko ikasketak egitera, eta ingurumen-ingeniaritzako sailean lan egin zuen. Bere doktore-ikerketak aintzat hartu zuen garraioak, biztanleriak eta industria-garapenak ozono-mailan izaten zuen eragina. Marrek Massachusettseko Teknologia Institutuarekin bat egin zuen doktoretza osteko ikertzaile gisa, eta bertan Mario Molinarekin lan egin zuen. MITen, Mexikoko kutsadura hobeto ulertzeko datuak batu zituen, eta laborategi zientifiko mugikor batean egindako neurketa-kanpaina batean parte hartu zuen. Kanpainaren barruan, Marrek Mexikoko kutsatzaile garrantzitsuenak aurkitu nahi izan zituen, taxilariei jarraituta Mexiko Hirian zehar. Mexikon zegoen ingurumen politikaren berri eman zuen ikerketak, eta beste hiritzarrei gainitxuratu batzuetako biztanleak babesteko bitarteko gisa proposatu zen.

### Lan ibilbidea 
2003an, Marrek Virginia Techeko fakultatean hasi zen lan egiten. Han, nanomaterial artifizialek atmosferarekin duten interakzioari buruzko ikerketa-taldea sortu zuen. Marrek frogatu zuen airera askatzen direnean, diseinatutako nanomaterialak beste materia batekin erants daitezkeela hainbat tamainatako egiturak eratzeko (nm eta μm luzera-eskaletan).

Nanomaterialez haratago, aireak garraiatutako patogenoek atmosfera zelan kutsatzen duten aztertu du Marrek. Marren ustez, aireak garraiatutako patogenoak autoerreplikatzen diren nanopartikulen multzoak dira. 2013an, Osasun Institutu Nazionalaren (NIH) Berritzaile Berriaren saria jaso zuen, bioaerosolen bidez birusen transmisioa aztertzeagatik. Bere hasierako ikerketak influenza edo gripearen hedapena kontsideratu zuen, hegazkinek eta joko guneek airean duten kontzentrazio birala behatuz. Erakutsi zuen haurtzaindegietan zela gripe karga biral altuena eta ospitaleetan baxuena. Aurkikuntza horiek ulertzeko saiakeran, Marrek mikrobioma birala eta bakterianoa aztertu ditu hainbat ingurunetan. Marrek erakutsi du birusak aktiboagoak direla hezetasun oso altuetan (>% 98) eta baxuetan (<% 50). Patogeno horien dinamika ezartzeko saiakeran, Marrek geruza askoko sentsore sentikorrak garatu ditu. Sentsoreek DNA pertsonalizatu bat dute, birus espezifikoak immobilizatzeko diseinatua izan dena; ondoren, birus horiek urrezko nanopartikula bati lot dakizkiokeen beste DNA-hari bati lotzen zaizkio, Raman espektroskopia bidez birusak detektatzeko.

Birusen transmisioarekin eta nanomaterialen eta atmosferaren arteko interakzioekin batera, Marrek kutsatzaile atmosferikoen emisioak eta garraioa ere ikertu ditu. 2018. urtean Charles P. Lunsford Ingeniaritza Zibileko eta Ingurumen Ingeniaritzako irakasle izendatu zuten.

#### COVID-19 
COVID-19 pandemian, marrek SARS-CoV-2aren aireak transmititutako gaixotasunen transmisioa aztertu zuen. Berak uste zuen birusa SARS-CoV-2ko aerosolekin kutsatutako airea arnastuz transmititu zitekeela. Pandemian zehar, Marrek aholkuak eman zizkien herritarrei aireko birusen transmisioa eta gainazaletan elkarri zelan eragiten zioten eta zelan bizirauten zuten azaltzeko. Birusak igogailuetan zuen transmisioarekin kezkatuta zegoela esan zuen Marrek, aireztapen mekaniko gutxi izaten zutelako eta birusa heda daitekeen espazio konfinatua zelako. Skagit konderriko (Washington) abesbatzako kideen %75 koronabirusaren gaitzarekin gaixotzea eragin ostean, Marrek *Los Angeles Times-i* esan zion ekitaldiek "atentzio deia" izan beharko zuketela urruntze soziala gehiegizkoa zela pentsatzen zuen publikoko kideentzat. Birusa heda zitekeen beste mekanismo batzuei zegokienez, Marrek adierazi zuen ez zegoela distantzia "segururik" bata bestearengandik bereizteko. Esan zuen korrika zebiltzan pertsona kutsatuek ibiltariek baino birus gehiago aska zezaketela airera, zailtasun handiagoarekin arnastuko zuketelako, baina aire korronte zurrunbilotsuagoa ere sortuko zuketela inguruan, eta horrek birus-karga diluitzen jardun zezakeela. Hark gomendatu zuen korrikalariak gutxienez publikoko beste kideengandik hamar oinera manten zitezela. 2020ko apirilaren hasieran, *Chemical & Engineering News* komunikabideari esan zion aurpegiko maskarak erabili behar zirela birusa ez zedin heda. Marrek iragarri zuen birus-transmisioa apur bat murriztu zitekeela udan, baina aldea ez zela bereziki nabarmena izango, pertsonek udan denbora gehiago ematen baitute aire girotua duten geletan.

Marrek denbora luzez zalantzan zuen Osasunaren Mundu Erakundeak birusak aerosolen bidez kutsatzeari buruz emandako aholkuaren zehaztasunaz, hau da, tanten eta aerosolen arteko marra 5 mikroitan marratu beharko zatekeela, "Fisika ez da zuzena" iruzkinduz eta 5 mikroitik gorako partikulak ur gainean mantendu eta aerosol gisa joka zezaketela baieztatuz, airearen hezetasunaren, beroaren eta abiaduraren arabera. 2010. urtean, aire-lagingailuak jarri zituen haurtzaindegietan eta hegazkinetan, eta gripearen birusak aurkitu zituen airean, hainbat orduz airean egondako partikula txikietan.

2020ko urtarrilean, Marrek Yuguo Li-ren ikerketa-artikulu bat berrikusi zuen, eta zera aurkitu zuen aspalditik ezarritako 5 mikrometroko muga gezurrezkoa zela eta gripe, hotzeri eta arnasketako beste gaixotasun gehienak aerosolen bidez hedatzen zirela, eta ez tantatxoen bidez. Berak horri buruz idatzi zuen: "Lan hau oso garrantzitsua da gaitz infekziosoak tantatxoetan eta aerosoletan zelan transmititzen diren azaltzen duen dogmari aurre egiteko". 2020ko urrian, Marrek *Science* aldizkarian gutun bat sinatu zuen, epidemiologoei 5 mikrometroko ohiko atalasea uzteko eskatuz.

2021eko apirilaren 28an argitaratu zuen, euskaraz: Zelan heldu gara hona: zer dira tantak eta aerosolak eta noraino iristen dira? Arnas gaixotasun infekziosoen transmisioari buruzko ikuspegi historikoa". Berak, Lik eta aerosolen beste bi zientzialarik editorial bat argitaratu zuten *The British Medical Journal  (*BMJ)n, "Covid-19ak aire transmisioa berdefinitu du" izenburupean. Apirilaren 30ean, OMEk koronabirusaren transmisioari buruzko online kontseilua aldatu zuen, aerosolen bidez zein tantatxo handiagoen bidez zabal daitekeela onartuz, eta Zeynep Tufekcik *The New York Times*-en jakinarazi zuenez, albiste handi bat ia oharkabean pasa zen. Gaixotasunak Kontrolatzeko eta Prebenitzeko Zentroek ere aldaketak egin zituzten CDCn gidan: aerosolen inhalazioa Covid-19a zelan hedatzen zen azaltzen zuen zerrendaren goiko aldean jarri zuten.

## Hautatutako argitalpenak 
* 
* 
* 
* Randall, Katherine; Ewing, E. Thomas; Marr-, Linsey; Jimenez, Jose; eta Bourouiba, L, "Nola iristen gara hona: zer dira tantak eta aerosolak eta noraino iristen dira? Arnas gaixotasun infekziosoen transmisioari buruzko ikuspegi historikoa" (2021eko apirilaren 15ean, 2021eko apirilaren 28an argitaratua) SSRNn eskuragarri: 

2016an, Marrek Environmental Science: Processes & Impacts-eko kontseilu editorialeko kide izendatu zuten.

## Bizitza pertsonala 
Marrek bi seme-alaba ditu. Bera triatleta ironmana da.
* 2014an Virginia Tech Dean's Award for Excellence in Research
* Lorpen Zientifiko eta Teknologikoaren Saria Ameriketako Estatu Batuetako Ingurumena Babesteko Agentziaren III. Maila 2016
* Fulbright 2017 bekaduna
* 2018an, Barneko Airearen Kalitatearen eta Klimaren Nazioarteko Elkarteko kide hautatua
* 2019ko Virginia Tech-en irakaskuntzako bikaintasunaren saria
* 2020an, Zientzia, Ingeniaritza eta Medikuntzako Akademia Nazionaletako Ingurumen Zientzien eta Toxikologiaren Batzorderako izendatua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak