Xaboi

thumb|250px|Xaboi bat, aparrarekin
[thumb|250px|Xaboi apaingarrien bilduma, sarritan [hoteletan aurkitzen dena bezalakoa.]]
**Xaboia** garbitzeko eta koipea kentzeko urarekin nahastuta erabiltzen den produktua da. Kimikoki, xaboiak gantz azidoen gatzak dira, alkali bat gantz batekin konbinatzean lortzen dena.

Terminook erromantzezko *savon/jabon* edo latinezko *saponem* hitzan dute jatorria (irakur *sāpōnem*), *sapo*, *saponis* hitzaren akusatibo singularra, lehen aldiz Pliniok erabilia esanahi honekin: “bilgor eta errauts nahasketa, galiarrek erabilia ilea gorritzeko”. Latinezko *sapo* hitza **saipôn-* “xaboi” germanieratiko mailegua da, ikus antzinako goi alemanierazko *seifa, seipfa* «xaboi» > alemanezko *Seife* «xaboi» eta anglo-saxonierazko *sāpe* > ingelesezko *soap* «xaboi».

## Historia
Ez dago argi nortzuk izan ziren xaboia asmatzen lehenak . Xaboi-antzeko gaien ekoizpenaren froga zaharrena K.a. 2800 ingurukoa da, Antzinako Babilonian . Ekoizpen formula bat ageri da K.a. 2500eko sumeriar buztinezko taulatxo batean, non xaboia egiteko olioa eta egur errauts nahasketa berotzen zen. Historia osoan idatzitako lehen erreakzio kimikoa da, eta artilezko arropa garbitzeko erabiltzen zen . Ebers papiroak (Antzinako Egipto, K.a. 1550) adierazten duenez, egiptoarrek  xaboia zerabilten sendagai gisa, eta gantzak edo landare-olioak erabiltzen zituzten, trona izeneko sodio karbonatozko gaiarekin konbinatuta, xaboiak ekoizteko. Beste garbigai tradizional bat txerri-pankreaz eta landare-errautsez eginiko nahasketa zen, *zhuyizi* izenekoa (txineraz 猪胰子, pinyin zhūyízǐ). Benetako xaboia, gantzez egina, ez zen Txinan agertu aro modernoa arte eta, oro har, garbigaiak ez ziren ukenduak eta kremak bezain ezagunak.

Latinezko *sapo* hitza (xaboi) ziurrenik hizkuntza germaniko goiztiar batetik hartu zen maileguan, eta *sebum* (sebo) hitzaren jatorri etimologiko bera du. Lehen aldiz Plinio Zaharraren kontakizunean agertzen da, *Historia Naturalis* delakoak, zeinak gantz eta errautsetatik abiatuta xaboia fabrikatzeari buruz hitz egiten duen. Erromatarrek xaboi latzak ez zituzten maiz erabiltzen, galiarrek zerabilten xaboi leunenak aurkitu aurretik K.a. 58 inguruan. Ordu arte, gorputza garbitzeko erromatarren metodorik gogokoena larruazala olioz igurztea zen, eta gero olioa zein zikinkeria estrigil batekin karrakatzea . Galenok, II. mendeko medikuak, xaboi lixibadunaren fabrikazioa deskribatzen du eta garbiketa agintzen du gorputzaren eta arroparen zikinkeriak ezabatzeko. Garai hartan, norberaren garbitasunerako xaboia gero eta ohikoagoa bihurtu zen. Galenoren arabera, xaboi onenak germaniarrak ziren eta galiar xaboiak bigarren onenak. Zosimo Panopoliskoak, 300. urte inguruan, xaboia eta xaboiaren fabrikazioa deskribatu zituen.

### Erdi Aroa
[right|thumb|250px|[Alepoko xaboia]]
Napoliko xaboihileka gremio bat osatzen zuten VI. mendearen amaieran (orduan Ekialdeko Erromatar Inperioaren kontrolpean) eta VIII. mendean Italian eta Espainian oso garatua zen xaboigintza .

Islamiar Urrezko Aroan, usain atsegineko xaboi gogorraren ekoizpena benetako industria bihurtu zen Ekialde Hurbilean. Muhammad ibn Zakariya al-Razi-k (865-925 inguru) xaboia egiteko errezetak deskribatu zituen, horien artean glizerina ekoizteko bat oliba-oliotik abiatuta. Ekialde Hurbilean, olioa edo gantza alkaliekin nahastuta ekoizten zen xaboia. Xaboia Siriatik mundu musulmaneko beste leku batzuetara esportatzen zen, baita Europara ere. XIII. menderako, islamiar munduan xaboiaren ekoizpena industrializatua zegoen, batez ere Nablus, Fez, Damasko eta Alepon .

Europan, IX. mendean, animalia-gantzekin egiten zen xaboia, eta usain desatsegina zuen. Hori aldatu egin zen oliba-olioa erabiltzen hasi zenean eta, horren ondoren, Europako xaboi-ekoizpenaren zati handi bat olibondoen ekoizpen eskualdetara lekualdatu zen, hots, mediterraneora. Arabiar jatorriko higiene-xaboia ere Europan zehar barreiatu zen, eta pixkanaka luxuzko artikulu gisa zabaldu zen, maiz lurrindua zegoena .

Geroago, XVI. mendetik aurrera, xaboi finagoak orokortu ziren Europan, landare-olioak erabiliz, animalia-gantzen ordez. Xaboi horietako asko industrialki nahiz eskala txikiko artisauek ekoizten dituzte oraindik. Gaztelako xaboia Italiako "xaboi zuri" zaharrenetik eratorritako landare-xaboien adibide ezaguna da. Gaztelako Erresuman, batera irekitzen ziren oliba-olioa eta *barrilla* errautsa, hainbat belar gazizalearen errauts alkalinoa (*Suaeda maritima*, kali belarra, salikornia etab.); ondoren, gatzuna eransten zitzaion irakiten zegoen likidoari, xaboia azalera atera zedin, zikinkerietatik eta lixiba kaustikotik bereiziz. Horrela ekoizten zen kalitate handiko xaboi zuria, farmazialarien artean *Sapo hispaniensis* edo *Sapo castilliensis* izenekoa ezaguna.

Industrialki fabrikatutako barra-xaboiak XVIII. mendearen amaieran eskuragarri bihurtu ziren. Europan eta Amerikan publizitate-kanpainek garbitasunaren eta osasunaren arteko harremanaren garrantzia zabaldu zuten herri-kontzientzian, higieneren kontzeptua orokortuz.

### XIX. mendetik gaurdaino
1789an Nicolas Leblanc kimikari frantsesak (1742 - 1803) aurkitu zuen nola lortu kalitate oneko soda gatz arruntetik, harrezkero prezio merkean eta kantitate handietan eskuragarri izango zena. Leblanc-en prozedura 1870era arte egongo da erabiltzen, Solvay prozesuak ordeztu zuena, eta oraindik ere erabiltzen dena. 1823an, Michel Eugène Chevreul kimikari frantsesak *Recherches chimiques sur les corps gras d’origine animale* argitaratu zuen, non saponifikazio erreakzioa azaltzen zuen.

Ezagutza berri horiek bidea erraztu zuen xaboia eskala handiagoan eta merke ekoizteko. Hori dela eta, XIX. mendearen erdialdean hobekuntza orokorra gertatu zen higiene pertsonalean, eta bainatzeko ohitura orokortu egin zen.

XX. mendearen hasieran lehen detergente sintetikoak agertu ziren, xaboia guztiz ordezkatzeko asmoarekin. Garbigai berrien ikerketa sustatzeko, eragin handia izan zuen Mundu Gerretan izandako olio eta gantz eskasiak. Guztiz sintetikoa zen tentsioaktibo baten lehen patentea Alemanian aurkeztu zen 1917an . Garbitzeko lehen produktu sintetikoa 1946an agertu zen Estatu Batuetan.

Hortik abiatuta, gaur egun ezagutzen ditugun produktu guztiak garatu dira, erabilera bakoitzerako bereiziak eta espezifikoak (batzuk mikrobioen aurkako agente erantsiak dituztenak, hala nola triklokarbana), denbora pasa ahala sortzen diren kutsadura- edo toxikotasun-arazoak tratatuz.

### Euskal Herrian
thumb|Lagarto xaboia
1860an, Juan Lizariturrik "J. Lizariturry y Compañía" enpresa sortu eta Donostian produktu kimikoen fabrika bat eraiki zuen, "La Providencia" izenekoa. Lau urte geroago, Jose Antonio Rezolak bat egin eta enpresa "Lizariturry y Rezola" bihurtu zen, harrezkero bere izena izango zena. 1863an Bilbon antzekoa zen "Chimbo" marka sortu zuten. . Erabilitako gantzek edo glizerol triesterrek, oro har, zortzi eta hemeretzi karbono atomo arteko kate alifatikoak izaten dituzte, hidrogenazioaren ondoren.

### Erabilitako koipeak
Hurrengo taulan ageri dira xaboiak egiteko gehien erabiltzen diren koipe motak:

## Erreferentziak
## Ikus, gainera
*Xaboi-belar

## Kanpo estekak