open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Begoña Gil

Bilbo
**Begoña Gil** **Llanos** (Otxarkoaga, Bilbo, 1967ko otsailaren 20a) euskal politikaria da, PSE-EEko Batzorde betearazleko kidea, Politika Instituzionalerako Idazkaria eta Koordinatzaileordea. 2011tik Bizkaiko Batzar Nagusietako bigarren presidenteorde da. ak aukeratzeko bozketan, Koldo Mediavillaren alde egin zuten EAJko kide guztiek eta lehen presidenteorde izandatu zuten horrela. PSE-EEkoek eta PPkoek beren botoak Begoña Gil sozialistaren alde egiteko batu zituzten. Bederatzi ordezkari ditu PSE-EEk, eta zortzi PPk. Bilduko hamabi hautetsiek Idoia Erraztiren aldeko botoa eman arren, sozialista eta popularren hamazazpi botoei esker, Gil izendatu zuten bigarren presidenteorde. 

Filosofia ikasi zuen Deustuko Unibertsitatean. 

## Bilboko zinegotzia (1994-2010) 
Bilboko udalean PSE-EEko zinegotzia izan zen 16 urtez, udal talde horren lana koordinatzeaz arduratzera heldu zen, eta  hainbat administrazio-kontseilutan parte hartu zuen —Udal Etxebizitzak, Surbisa eta Cimubisa— eta Txurdinaga-Otxarkoaga Distrituko Kontseiluko presidentea ere izan zen urte batzuetan. 

PSE-EEren udal taldearen jarraipenaz ere arduratzera ere heldu zen Bilboko udalean: hirigintza, ingurumena, zirkulazioa eta garraioa, mugikortasun politikak eta teknologia berriak. 

Inkonformismoa eta bere auzoa zen Otxarkoaga hobetzeko gogoa gazte-gaztetatik eraman zuten Begoña Gil Llanos gizarte-mugimenduetan parte hartzera. 1994etik 2010era arte talde sozialistako kide izan zen Bilboko Udalean eta alde bietan aritzeko aukera izan du: gobernuan eta oposizioan. Denboraldi horretan, Udaleko gizarte-zerbitzuen sarea ezagutarazi eta finkatzen saiatu zen, administrazioak bizkor erantzun zezan. udal erakunde paramunizipaletan ere parte hartu zuen, hala nola Bilboko Gizarte Egoitzenean, Artxandako Funikularrekoan edo Udal Etxebizitzenean. Alderdiak Euskadin dituen hauteskunde-kanpainen antolaketan eragin berezia du.

## Bizkaiko Batzar Nagusietako bigarren presidenteordea (2011tik) 
2011tik Bizkaiko Batzar Nagusietako bigarren presidenteorde da.  Koldo Mediavillaren alde egin zuten EAJko kide guztiek eta lehen presidenteorde izendatu zuten horrela. PSE-EEkoek eta PPkoek beren botoak Begoña Gil sozialistaren alde egiteko batu zituzten. Bederatzi ordezkari zituen PSE-EEk, eta zortzi PPk. Bilduko hamabi hautetsiek Idoia Erraztiren aldeko botoa eman arren, sozialista eta popularren hamazazpi botoei esker, **Gil** izendatu zuten bigarren presidenteorde.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Patxi López

## Kanpo estekak 
* "Tras los pasos de Begoña Gil". eta "Sí, pero esas son son las que no contaré..." bideoak. 'Entre bambalinas' erreportaje berezia, Madrileko Unibertsitate Autonomoko Kazetaritza Eskolako 23. promozioko ikasleen azken proiektu digitala (UAM) / EL PAÍS 2009 /Bideoa: PABLO FERRI eta ROSA SULLEIRO
Bostongo setioa

**Bostongo serioa** (1775eko apirilaren 19 - 1776ko martxoaren 17) Ameriketako Estatu Batuetako Independentzia Gerraren hasierako fasea izan zen. Setioan, George Washington Armada Kontinentaleko komandante izendatu berriak zuzendutako Estatu Batuetako milizia patriotikoak eragotzi egin zuen armada britainiarra, Bostonen zegoena, lehorrera hedatu ahal izatea. Bi taldeek errekurtso, hornidura eta pertsonal arazoak izan zituzten setioan. Britainia Handiko hornidura eta errefortzuak itsas sarbidera mugatuta zeuden, Estatu Batuetako ontziek oztopatuta. Hamaika hilabeteren buruan, britainiarrek Boston utzi eta bere tropa eta taldea iparraldera eraman zuten, Eskozia Berrira.

Apirilaren 19an hasi zen setioa, Independentziaren Gerrako lehen borroken ondoren, Lexington eta Concorden, Massachusettseko miliziek Bostonera lurretik sartzea blokeatu zutenean. Biltzar Kontinentalak, Filadelfian bildurik, armada kontinentala eratu zuen borroketan inplikatutako milizietatik abiatuta, eta komandante nagusi izendatu zuen George Washington. 1775eko ekainean, britainiarrek Bunker Hill eta Breed's Hill hartu zituzten, eta Washingtonek eta Armada Kontinentalak bonbardatzeko asmoa zuten, baina haien bajak ugariak izan ziren eta Armada Kontinentalak Bostongo lurreko sarbidearen gainean zuen kontrola hausteko behar beste aurrerapauso eman zituzten. Horren ondoren, estatubatuarrek Boston setiatu zuten; ez zen borroka garrantzitsurik egin denbora horretan, eta gatazka noizbehinkako erasoetara, borrokaldi txikietara eta frankotiratzaileen tiroetara mugatu zen. Armada Kontinentalak (txikiagoa baina arinagoa) eta lehorrean eta itsasoan aritzen ziren indar patriotek nabarmen oztopatu zituzten soldaduak hornitzeko britainiarren ahaleginak. Britainiarrek elikagai, erregai eta hornidura falta etengabea izan zuten.

1775eko azaroan, George Washingtonek Henry Knox bidali zuen, duela gutxi Fort Ticonderogan harrapatutako artilleria astuna ekartzeko. Teknikoki konplexua eta zorrotza den operazio batean, Knoxek kanoiak Bostonera eraman zituen 1776ko urtarrilean, eta artilleria horrek Dorchester Heightsen gotortu zen, Bostongo portua gainbegiratzen zuen puntua. Gertaera horrek arriskuan jarri zuen britainiar hornigaien lerroa itsasotik moztea. William Howe komandante britainiarrak bere jarrera defendaezintzat jo zuen eta indarrak kendu zituen Bostondik, Halifaxera lekualdatuz, martxoaren 17an.

## Kanpo estekak
Cobweb (2023ko estatubatuar filma)

***Cobweb***, 2023ko Samuel Bodin estatubatuarraj zuzendutako beldurrezko film bat da. Lizzy Caplan, Woody Norman, Cleopatra Coleman eta Antony Starr aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Peter (Woody Norman) zortzi urteko mutikoa bere logelaren pareta barnetik datozen kolpe misteriotsu batzuez izutua bizi da. Peterren beldurra areagotzen den heineann, bere gurasoak sekretu ziugarri eta arriskutsu bat ezkutatzen ari zaizkiola sinisten hasiko da... zer izan liteke haur batentzat beldurgarriagoa bere familiarengan konfidantza galtzea baino?

## Aktoreak 
* Lizzy Caplan: Carol
* Antony Starr: Mark
* Cleopatra Coleman: Devine andereinoa
* Woody Norman: Peter
* Luke Busey: Brian
* Aleksandra Dragova: Neska (Sarah)
* Debra Wilson: "Sarah munstruoaren" ahotsa

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Mary Estlin

[thumb|260px|[Eliza Wigham, Mary Estlin eta Jane Wigham]]
**Mary Anne Estlin** (Bristol, 1820ko uztailaren 31 - ibidem, 1902ko azaroaren 14a) abolizionista britainiarra izan zen, eta Britainia Handiko esklabotzaren eta prostituzioaren aurkako kanpainetan nabarmendu zen.

## Biografia 
Mary Anne Estlin John Bishop Estlinen (Bristolgo oftalmologo ezaguna) eta haren emazte Margaret Bagehoten alaba zen. Ama Mary Anne oso gaztea zela hil zitzaion. Familiaren etxean bizi izan zen, eta ez zen inoiz ezkondu.

1832an, aita Mendebaldeko Indietara joan zen, eta, han, esklaboen sistema koloniala ezagutu zuen. Estlinek aitaren erlijioa eta esklabotzaren aurkako jarrera bere egin zituen.

1851tik zuzendu zuen Bristol and Clifton Ladies Anti-Slavery Society (Bristol eta Cliftongo Esklabotzaren aurkako Emakumeen Elkartea). Eliza Wighamekin batera, gogotsu parte hartu zuten Ingalaterrako kanpainan, eta, 1863an, biek lan egin zuten Clementia Taylorren Londresko Emancipation Societyn.

1854an, Parker Pillsbury abolizionista Britainia Handira joan zen AEBko eta Britainia Handiko abolizionisten politikei buruz eztabaidatzeko. Mary Anne Estlin eta haren aita Pillsburyk Louis Chamerovzow britainiar aktibistarekin (Bristish and Foreign Anti-Slavery Society elkarteko idazkaria) izandako harreman epistolar polemikoan sartu ziren. Mary Annek gutunak argitaratzeko agindu zuen.

1867an, Bristol Women's Suffrage Society (Bristolgo Emakume Sufragisten Elkartea) eratzen lagundu zuen, eta bertan diruzain gisa parte hartu zuen.

1868an, Estatu Batuetara bidaiatu zuen, eta, han, beste ekintzaile batzuk ezagutu zituen, hala nola Lucretia Mott eta Susan B. Anthony.

1870 eta 1886 urteen artean, Ladies’ National Association elkarteko batzorde exekutiboko kide izan zen. Erakunde horrek Gaixotasun Kutsakorren Legeak indargabetzeko kanpaina feminista koordinatu zuen.

Haustura bat izan zen abolizionisten artean, William Lloyd Garrisonen iritzi erradikalen eta British and Foreign Anti-Slavery Society elkartearen jarrera kontserbadoreenaren artean, zeina esklabotzaren amaiera mailakatua ikustearekin kontentatu baitzen. Eliza Wighamek eta Jane Smealek, Edinburgoko Ladies' Emancipation Society elkartekoak, Mary Anne Estlinen ekimena babestu zuten: Garrisonen aldekoen eta British and Foreign Anti-Slavery Society elkartearen artean eremu komun bat bilatzea.

Mary Anne Estelin 82 urte zituela hil zen, 1902ko azaroaren 14an, Bristolgo  bere etxean (Upper Belgrave Road 36, Clifton).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Correspondencia desde y hacia Mary Anne Estlin Anti-Slavery Bilduman, Bostongo Liburutegi Publikoan
Mamadou Dembelé

**Mamadou Dembelé** (Kayes, 1934ko urtarrilaren 21a – Bamako, 2016ko urriaren 9a) maliar sendagile eta politikaria izan zen.

1986tik 1988ra lehen ministro izan zen Moussa Traoré presidentearen agintaldian. Maliko Herriaren Batasun Demokratikoko kidea izan zen eta ikasle mugimenduen errepresioaren arduraduna 1979-1980 urteetan.

## Erreferentziak
Mar Galcerán

**María del Mar Galcerán Gadea** (Valentzia, 1977ko urriaren 28a) valentziar politikaria da, Down sindromea duen Espainiako lehen diputatua. 2023ko irailaren 14az geroztik Valentziako Gorteetako kidea da Alderdi Popularreko (PP) kidea da. 

Down sindromea duten seme-alabak dituzten familiei laguntzeko Asindown erakundearen Down sindromea duen erakundeko lehen presidentea izan zen.

## Funtzionario gisa egindako ikasketak eta karrera 
María del Mar Galcerán Gadea 1977ko urriaren 28an jaio zen. Alderdi Popularraren Belaunaldi Berrietan sartu zen 18 urterekin. 

Lanbide Heziketa ikasi zuen Valentziako Ostalaritzako eta Turismoko Altaviana eskolan. Etxeko teknikari laguntzailea eta Haurtzaindegiko teknikari laguntzailea da. Funtzionario publiko gisa lan egin du, 13 urte behin-behineko gisa Valentziako Generalitateko Lehendakaritzako Kontseilaritzan, eta, 2010. urteaz geroztik, menpekotasun plaza du Gizarte Ongizateko Kontseiletxean, Berdintasunerako eta Politika Inklusiboetan eta Osasun eta Osasun Publikoko Kontsellerian.

Gainera, lau urtez Asindown Comunitat Valenciana taldearen buru izan zen, Down sindromea duten seme-alabak dituzten familiei laguntzeko erakunde bat, eta Down sindromea duen erakundeko lehen presidentea izan zen.

## Ibilbide politikoa 
2023ko maiatzean, Galceránek 20. postua bete zuen 2023ko Valentziako hauteskunde autonomikoetarako Alderdi Popularraren zerrendan. Valentziako Gorteetako kide izateko aulki bat falta zitzaion; hala ere, Ernesto Fernández Pardo diputatua Valentziako Etxebizitza eta Lurzoru Erakundeko (EHVA) zuzendari nagusi izendatu zutenez, Galcerán Gorteetako diputatu hasi zen 2023ko irailaren 14an. Down sindromea zuen lehen pertsona izan zen Espainiako eskualde-legegintzaldi batean, eta, Down Españaren arabera, Down sindromea duen lehen pertsona izan daiteke Europako eskualde-parlamentuan. Gorteetako kide den aldetik, Galceránek gizartean aurreiritziak ezabatzen laguntzea espero du:"Pertsonari begiratu behar zaio, ez desgaitasunari".Carlos Mazón Valentziako Generalitateko presidenteak egin zuen izendapena, eta "politikarako berri bikaina, oztopoak gaindituta" esan zuen.  

Galcerán idazkaria da Valentziako Erkidegoko Alderdi Popularreko gaitasun desberdinak dituzten pertsonei laguntzeko arloan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mar Galceran: *Voy a desmotar prejuicios*. Correo, 2023.09.16
Xhanfise Keko

**Xhanfise Keko** (Gjirokastër, 1928ko urtarrilaren 27a – Tirana, 2007ko abenduaren 22a) albaniar zinema zuzendaria izan zen.

## Bizitza 
Shqiperia e Re (gaur egun Albafilm-Tirana) filma ekoitetxearen zazpi sortzaileetako bat izan zen. Albaniako lehen emakumezko zuzendaria izan zen eta 25 bat film zuzendu zituen 1952 eta 1984 artean, 1975eko *Beni ecën vetë* eta 1977ko *Tomka dhe shokët e tij* barne (biak Giffoni zinemaldian sarituak). Bere filmak, oro har, haurrei eta gazteei zuzenduta daude.

Endri Keko zuzendariaren emaztea eta Teodor Keko idazlearen ama zen.

2007ko abenduaren 22an hil zen.

2022an, Luan Ramak Kekori buruzko haurrentzako liburu bat argitaratu zuen: *Më quajnë... Xhanfise Keko*.

## Filmografia 
* *Kongresi i 3 i PPSH* (1952)
* *Tregim për njerzit e punës* (1963)
* *Miqësi e madhe unitet luftarak* (1966)
* *Gra heroike shqiptare përpara* (1967)
* *Ato çajnë përpara* (1967)
* *Lart flamujt e aksioneve* (1968)
* *Kalitemi nepërmjet aksioneve* (1968)
* *Nga festivali artistik i fëmijve* (1969)
* *ABC...ZH* (1971)
* *Shkolla tingujt ngjyra* (1972)
* *Kryengritje në pallat* (1972)
* *Kongresi i 6 PPSH* (1972)
* *Mimoza llastica* (1973)
* *Qyteti më i ri në botë* (1974)
* *Reportazh nga Tropoja* (1975)
* *Për popullin, me popullin* (1975)
* *Beni Ecën Vetë* (1975)
* *Tinguj lufte* (1976)
* *Malësorët pas komisarëve* (1976)
* *Tomka dhe shokët e tij* (1977)
* *Pas gjurmëve* (1978)
* *Partizani i vogël Velo* (1980)
* *Kur xhirohej një film* (1981)
* *Një vonesë e vogël* (1982)
* *Taulanti kërkon një motër* (1984)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Magreb-Europa gasbidea

**Magreb-Europa gasbidea** (**MEG**) gas naturaleko urpeko gasbidea da, Aljeria eta Espainia artekoa. Gasbidea Aljeriako Hassi R'mel zelaian hasten da eta Maroko eta Gibraltarko itsasartea igarotzen ditu. Eraiki zutenean, gasbidearen sustatzaileak, Enagasek, "gasaren superautopista" deitzen zion. 1996ko azaroaren 1etik dago martxan. 9.000 metro kubiko gas natural baino gehiago ponpatzen ditu Espainiarantz eta, Espainian zehar, Europako gainerako herrialdeetarantz.

Erronka teknologiko nagusia Gibraltarko itsasartea zeharkatzea izan zen, ez bakarrik bere sakonerarengatik; izan ere, adibidez, Aljeria eta Italia lotzen dituzten gasbide zaharrenak, adibidez, sakonago doaz eta, gainera, askoz luzeagoak dira; hondo irregularrak zeharkatzea eta, bereziki, Mediterraneoko sarrerako itsaslaster handiak jasatea ere erronka izan zen. 1959tik 1992ra, itsasartearen hondoaren azterketak egin zituzten, bideragarritasun tekniko hori lortzeko.

Hodia karbono-altzairuzkoa (API 5L) da. Gasbideak, hasiera batean, bi konpresio-estazio zituen: bata, Aljeria eta Maroko arteko mugan, eta, bestea, Tangerren. Bertan, gasa kontrolatzeko zentro bat ere badago. Estazio horiek Airbus baten motor berarekin funtzionatzen dute.

## Ezaugarriak 
Gasbideak 1430 kilometroko luzera du guztira, eta gas naturalak bost egun inguru behar ditu ibilbide osoa osatzeko. 23 kilometrotik behin balbula bat dago, emaria erregulatu eta, anormaltasunen bat detektatzen bada, fluxua milisegundo batzuetan erabat itxi dezakeena. 575 kilometro egiten ditu Aljeriatik, 540 kilometro Marokotik, 45 kilometro Mediterraneo azpitik eta 270 kilometro Kordobaraino. Proiektua diseinatu eta eraikitzeko 1.800 milioi euro inguruko aurrekontua izan zuen, eta zailtasun handiena Tanger eta Zahara de los Atunes (Cadiz) arteko itsaspeko 45 kilometroko tartea zen. Europako eta Estatu Batuetako hamabi ingeniarik hartu zuten parte, eta hogei eraikuntza-enpresa handi kontratatu zituzten, bai eta ondoz ondoko azpikontratazioak eta materialen eta ekipoen ehunen bat hornitzaile ere.

2004an, EMPLek 470.000 euro inguru inbertitu zituen, gasbidearen edukiera % 50era igo baitzuen, hiru konpresio-estazio berri instalatuz (bat gehiago aljero-marokoar mugan eta bi gehiago Tangerren) eta dauden gas-konpresioko ekipoak modernizatuz eta egokituz. Birmoldaketa egin aurretik urteko 92.500 GWh izatetik urteko 136.000 GWh izatera pasatzea zen helburua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Davaajantsangiin Sarangerel

**Davaajantsangiin Sarangerel** (; Ulan Bator, 1963) mongoliar argazkilari, kazetari eta politikaria da.

## Bizitza 
Ulan Batorren jaio zen 1963an. 1979an eskolan graduatu ondoren, Sobietar Errepublika Sozialisten Batasunera joan zen Omskeko Teknologia Eskolan argazkigintza ikasteko. 1983an graduatu zen eta bi urtez Montsame albiste-agentzian lan egin zuen argazkilari gisa, 1990ean Rostoveko Unibertsitatean kazetaritzan lizentziatu aurretik.

Kazetaritza-karrera egin zuen eta 1990ean aurkezle izan zen Mongoliako estatuko telebista kate batean. 1995etik 1999ra. bitartean, Mongoliako Albiste Agentzia Nazionaleko zuzendaria izan zen. 2003an TV5en hasi zen lanean eta zuzendari nagusi gisa aritu zen 2005era arte. Bi aldiz Mongoliako Kazetarien Konfederazio Batuko presidente hautatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hassi R'Mel (gas-hobia)

'''Hassi R'Melgo gas natural-hobia''' Aljeriako Laghouateko probintziaren hegoaldean dago, probintziako hiriburutik 120 kilometro hegoaldera. Herrialdeko gas natural-hobi handiena da, eta baita munduko handienetako bat ere. Hassi R'Mel herrixkatik gertu dago, Aljerretik 550 kilometro hegoaldera. 70 kilometro ditu iparretik hegoaldera eta 50 kilometro ekialdetik mendebaldera.

1956an aurkitu zuten, Hassi Messaoud hobi erraldoiarekin batera. Ekoizpena 1961ean hasi zen. Erreserba berreskuragarriak 2.415 bilioi metro kubiko gas natural dira, eta erreserba probableak 2,7-3 bilioi metro kubiko. Urteko ekoizpen-ahalmena 100.000 milioi metro kubiko gas natural ingurukoa da.

Gasa Arzew, Aljer eta Skikda kostaldeko hirietara garraiatzen dute, eta handik Magreb-Europa, Transmediterraneo, Medgaz eta Galsi bezalako gasbideak abiatzen dira hegoaldeko Europarako.

## Geologia 
Hassi R'Mel Triasikoan sortutako gas-hobia da. HR-1 putzua 1956an aurkitu zuten, rekin, eta M'Zab dortsaleko Kretazeoko antiklinal batean dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lacq (gas-hobia)

**Lacqeko gas natural-hobia** Akitania Berrian dago, Bearnon hain zuzen ere. 1950ean aurkitua, Total S.A. enpresak kudeatzen zuen, Lacqeko gas-hobiaren hasierako erreserba guztiak 251 km3 ingurukoak zirela kalkulatu zuten. 1958an gas naturala eta kondentsatuak ekoizten hasi zen, 35×105&nbsp;m3 inguruko ekoizpen tasarekin. 2013an ekoizteari utzi zuten.

## Geologia 
Gas-hobia tranpa estruktural bat da, Akitaniako arroaren hegoaldea osatu zuen antiklinalean kokaturik. Kretazeoan hasi eta Tertziariora arte, iparraldean Arzacq sinklinala eta hegoaldean Pirinioetako mendi-oinen aurrean Eozenoko flyscha dituela. Hobia 16 km luze eta 10 km zabal da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trafalgar (Pérez Galdós)

***Trafalgar*** (1873) Benito Pérez Galdós kanariar idazlearen *Episodios Nacionales* lan ezaguneko lehen saileko lehenengo eleberria da. Liburua 1873ko urtarrilaren 6an hasi zuen eta otsailan plazaratu zuen. 1872ko udan, Santanderreko udako egonaldian, Benito Pérez Galdósek Trafalgarreko batailan parte hartu zuen marinel beterano bat ezagutu zuen. Lan ezagun hau sortzera eramango zuen dokumentazio-prozesuaren hasiera izan zen ezagutze hori.

## Istorioa 
Lehen serie honetako ia pasarte guztietan bezala, Gabriel de Aracelik kontatzen du ekintza, lehen pertsonan. Araceli pertsonaia heroiko eta erromantikoa da. Sail honen liburu desberdinetan Araceliren izaera garatzen eta aldatzen joango da.
Lehen eleberri honetan, Gabriel Cadizko umezurtz pikaro gisa aurkezten du Galdósek; gaztea erreserban dagoen Armadako ofizial zahar baten morroi gisa, 14 urterekin, Espainiako Armadaren ontzi intsignia zen Santísima Trinidad itsasontzian Trafalgarko gudan murgilduko da, Napoleondar gerren barruan. Guda horretan Frantziar eta Espainiar armadak baturik, Ingalaterraren armadaren aurka eraso zuten. Ingelesek irabazi zuten gudua. Eleberriaren ekintza 1805eko urrian hasten da, eta nolabaiteko erritmo epikoarekin kontatzen ditu batailaren prestaketak, garapena eta amaiera.

## Balorazioa 
XX. mendean zehar hainbat egilek, Rafael Altamirak eta Pedro Ortiz-Armengolek esaterako, bere XIX. mendeko Espainiako historiaren kronika handiaren hasiera honetan, Galdosen jenio narratiboa nabarmendu dute. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Liburua Cervantes Liburutegi Digitalean.
Mary Kay Letourneau

**Mary Katherine Schmitz**, ezagunagoa **Mary Kay Letourneau** izenez (Tustin, Kalifornia, AEB, 1962ko urtarrilaren 30a - Des Moines, Washington, AEB, 2020ko uztailaren 6a) estatubatuar maistra izan zen, nerabe batekin sexu-harremanak izan zituelako kondenatua. Mutiko horrekin bi alaba izan zituen eta geroago berarekin ezkondu zen.

## Biografia 
1996an, 34 urte zituela, Mary Kay Letourneauk Lehen Hezkuntzako seigarren mailako eskolak ematen zituen Buriengo eskola batean, Washingtonen. Hantxe ezagutu zuen Vili Fualaau, 12 urteko mutikoa. Sexu-harremana hasi zuen harekin eta haurdun geratu zen. 1997ko martxoan atxilotu eta bi estupro karguren errudun deklaratu zen.

Epaiaren zain zegoela, Fualaauren alaba erditu zuen. Washington estatuarekin, sei urte eta erdiko kartzela-epaia zela eta, erruduntasun-deklarazioko akordio batera iritsi zen, sei hilabeteko kartzela-zigorra barik hiru hilabeteko etenaldia eta Fualaaurekin bizitza osoan harremanik ez izatea, besteak beste. Kasu horrek arreta nazionala jaso zuen.

### Kartzela 
Kartzelan hiru hilabete eman ondoren, poliziak Fualaaurekin auto batean aurkitu zuen Letourneau. Epaile batek erruduntasun-deklarazioa atzera bota zuen eta zazpi urte eta erdiko legeak baimentzen zuen gehieneko espetxealdi-zigorra ezarri zion. Espetxera itzuli eta zortzi hilabetera, Fualaauren bigarren alaba erditu zen. 1998tik 2004ra espetxeratu zuten. Letourneau eta Fualaau 2005eko maiatzean ezkondu ziren.

### Ezkontza 
Ia 12 urtez ezkonduta egon ondoren, Fualaauk Letourneaurengandik banantzea eskatu zuen, baina gero atzera bota zuen eskaera. Bikotea 2019ko abuztuan banandu zen. Ezkontzan, Vili Fualaauk esan zuen ez zela biktima bat eta ez zela lotsatzen harremanarekin, baina 2020ko maiatzerako, bikotea dibortziatu ondoren, osasungarria ez zela ikusi zuen.

### Heriotza 
Letourneau koloneko minbiziaren ondorioz hil zen 2020ko uztailaren 6an Seattletik gertu, berrogeita hamazortzi urte zituela.

## Pelikulak 
### *Un solo crimen, el amor* (2000) 
Letourneauk, Fualaaurekin batera, ''Un seul crime, l'amou*r (euskaraz, Krimen bakarra, maitasuna) liburua idatzi zuen, non euren harremana zehaztu zuen. 2000. urtean, Letourneauren historia *All American Girl: The Mary Kay Letourneau Story* izeneko telebistarako film batean egokitu zen, Lloyd Kramerrek zuzendua eta Penelope Ann Miller, Omar Anguiano eta Mercedes Ruehl protagonista zituela.

### *Secretos de un escándalo* (2023) 
2023an, historia horretan oinarritutako beste pelikula bat egin zuen Todd Haynes zuzendari estatubatuarrak *May December* izenburuarekin. Banaketan Espainian eta Latinoamerikan *Secretos de un escándalo* izenburua izan zuen*,'' protagonistak Julianne Moore, Natalie Portman eta Charles Melton zirela. Cannesko zinemaldian estreinatu zen filma, eta Netflix streaming-plataformaren bidez banatu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Debra Lafave

## Kanpo estekak
Cándida Antonia Bueno Iso

**Cándida Antonia Bueno Iso** (1912 - Farasdués, Ejea de los Caballeros, Zaragoza, 1936ko irailaren 16a) maistra errepublikano aurrerakoia izan zen, eta Espainiako Gerra Zibilaren hasieran erail zuten.

## Biografia 
Cinco Villas eskualdeko herrixka zehaztugabe batean jaio zen (Aragoiko zabalena), klase ertaineko nekazaritza-jabeen familia batetik zetorren, eta Nekazaritza Erreforma Errepublikarraren Legearen aldeko uste soziopolitikoak zituen.

Cándida Buenok irakasle-ikasketak egin zituen eta eskolak eman zituen Zaragozako Castiliscar eskola publikoan, metodo pedagogiko berritzaileak aplikatuz, ikasleen berdintasuna eta pentsamendu kritikoa sustatze aldera.

1936an, uztailaren 18ko Estatu-kolpeak bizkor irabazi zuen Aragoiko zati handi batean, eta matxinatuek errepresio bortitza hasi zuten, alkateak, buruzagi politikoak, sindikalistak, irakasleak eta errepublikanoa izan zitekeela uste zuen edozein pertsona masiboki erailez.

Buenok, 23 urte zituen, eta, neska sinesteduna izan arren, 1936ko irailaren 4an atxilotu egin zuten, ikasgeletatik gurutzea atera izana leporatuta. Bere nebekin batera, Manuel, Antonio eta beste batzurekin Ejeako kartzelara eraman zuten, eta han, azken unera arte, torturatu, iraindu eta bortxatu egin zuten. Irailaren 16an espetxetik kanpo eraman zuten eta Farasduesko errepideko Piedra del Canto izeneko lekura eraman zuten. Han fusilatu zuten bi nebekin. Gorpuak hilerriko hobi komun batean lurperatu zituzten eta oraindik ez dira identifikatu.

## Aitorpenak 
* Laurogeita sei urte geroago, Oroimen Historikoaren Legea betez, Castiliscarko Udalbatzak egintza horiek gaitzetsi zituen eta Candida Antonia Bueno Iso izena ematea erabaki zuen herriko udal eskolei. 2022ko irailaren 17an omenaldia egin eta plaka oroigarria inauguratu zen, bertako eta autonomia erkidegoetako agintariak bertan zirela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Platero eta biok

[thumb|Platerori eskainitako monumentua [Moguer herrian.]]

***Platero eta biok*** () Juan Ramón Jiménez idazle espainiarraren lana da, 1914an argitaratua. Platero astoaren bizitza poetikoki azaltzen du egileak; astoa, itxuraz, bere haurtzaroko eta gaztaroko lagun banaezina izan zen. Liburua ordena tematikorik gabeko estanpa laburrez osatuta dago, eta Moguerren Juan Ramón Jiménezek bizi izan zuen haurtzaroaren inpresio, sentsazio eta oroitzapenak biltzen ditu.

Eguneroko gisa azaltzen da liburua, non errealitatearen, pentsamenduaren eta egilearen sentimenduaren alderdirik interesgarrienak zehazten diren. Hala ere, ez da ez eguneroko bat, ez liburu autobiografiko bat, baizik eta giro erreal beretik hartutako oroitzapen ugarien artean aukeratutako istorioen aukeraketa bat.

2014an lanaren ehun urte ospatu ziren.

## Historia 
Lehen edizioa 1914an argitaratu zen (Ediciones de la lectura), 136 orrirekin, eta 1917an edizio osoa argitaratu zen, 138 kapituluz osatua, 142 orritan (Editorial Calleja, Madril). Testuan hasieratik garbi azaltzen da helduei zuzendutako liburua da («Nik ez dut inoiz haurrentzat ezer idatzi, ezta idatziko ere»). Dena den, bere soiltasun eta gardentasunari esker haurren irudimenari eta gustuari erabat egokitutakoa ematen du.

Irakurle asko ohartu gabe, kapitulu batzuek nolabaiteko kritika soziala egiten dute, horrela autorearen dimentsio bat azaleratuz.

Poetak testua 190 kapitulutaraino zabaltzeko asmoa zuen; izan ere, hiru gehigarri daude, 1920ko hamarkadan idatziak. Juan Ramón Jiménezek bigarren zati bat ere prestatu zuen, *Otra vida de Platero* ("Plateroren beste bizitza") izenekoa, eta horren zenbait izenburu ere zirriborratu zituen. Proiektu horrek ez zuen inoiz argia ikusi.

## Estiloa 
* Nahiz eta itxura sinple izan, testua eta hiztegia aberatsak dira.
* Egileak hitzak asmatzen ditu.
* Andaluzismoak eta tokiko lexikoa present daude.
* Irudiez aberatsa, konparazio eta metafora ugari biltzen ditu.
* Galdera erretorikoak, miresmenak.
* Etete-puntuak erabiltzen ditu sarritan.

## Euskaraz 
Bere lanik ezagunena, *Platero y yo*, izan zen Juan Ramón Jiménezen obratik euskarara lehen ekarri zena. Bingen Ametzagak euskaratu zuen eta 1953an argitaratu, Montevideoko Florencia & Lafon argitaletxearen bidez. Argitalpena Carlos González Mendilaharzuren irudiez osatuta dator. Bada, bestalde, hain ezaguna ez den beste itzulpen bat: Irunen sustraitutako Emilio Masek *Platero eta biok* obraren lehenengo 31 atalak (obrak orotara 68 ditu) euskaratu eta argitaratu zituen *El Bidasoa* astekarian. 1956ko azaroaren 10eko alean hasita —Nobel saria urriaren 25ean "eman" ziotelarik Jimenezi—, ia astero atal bat euskaratu zuen Emilio Masek.

2008an Patxi Ezkiagaren bertsioa plazaratu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bingen Ametzagaren itzulpena (Florencia & Lafon, (Montevideo), 1953, eta Emilio Masen itzulpena, *El Bidasoa*, 1956-57.
* :Gaztelaniazko liburua Gutenberg Proiektuan.
Abigail eta Brittany Hensel

**Abigail «Abby» Loraine Hensel** eta **Brittany «Britty» Lee Hensel** (Carver County, Minnesota, AEB, 1990eko martxoaren 7a) estatubatuar maistrak dira. Biki siamdar bizefalikoak jaio ziren.

## Biografia 
Jaio ondoren, medikuak banantzeko aukera eskaini zien gurasoei. Hala ere, gurasoek uko egin zioten, ebakuntza egin bitartean bikietako bat edo biak hiltzeko arriskua zegoen eta. 2013az geroztik hasi ziren irakasle-lanetan, eta gaur egun Sunnyside Elementary-n egiten dituzte eskolak, New Brighton-en, Minnesotan. 2024ko martxoan jakin zen Abby Josh Bowling-ekin ezkonduko zela 2021ean.

## Organo partekatuak 
Abbyk eta Brittanyk banakako organoak dituzte gorputzaren goiko aldean, eta zilbor inguruan edo haren azpian dauden organo gehienak partekatu egiten dituzte. Salbuespen bat bizkarrezurra da. Organo hauxek dituzte:

* 2 buru
* 2 beso
* 2 bizkarrezur-muin
* 3 birika
* 2 titi
* Zirkulazio-sistema partekatua duten 2 bihotz.
* Gibel 1
* 2 urdail
* 3 giltzurrun
* 2 behazun-besikula
* 2 maskuri
* Kaxa toraziko 1
* Heste lodi 1
* Ugalketa-sistema 1
* Pelbis 1
* 2 hanka

## Filmografia 
Dokumentalen eta telebistako beste agerraldi batzuen zerrenda hautatua da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Chang, Maria L. "Joined for life - co-joined six-year-old Hensel twins share many body parts". *Zientzia World*. (1996ko urriaren 4a)
* *Joined for Life*. Adler ertaina. (2002)
* 

## Kanpo estekak 
* 
* 
* The Most Intimate Bond  artxibatua . from Time Magazine, 1996ko martxoaren 25a.
* Instagram: https://instagram.com/abbyandbritt?igshid=Yzg5MTU1MDY=(https://www.instagram.com/abbyandbritt/?igshid=Yzg5MTU1MDY%3D)

* Bideoa: Abigail eta Brittany Hensel "Due Ragazze con un corpo solo" (ingelesez)
* Bideoa: Siamese Twin Girls (*Siamdar ahizpak*) (ingelesez)
Álex Díez

**Alejandro Díez Vega** edo futbolean **Álex Díez** moduan ezaguna (Abadiño, Bizkaia, ) bizkaitar futbolari ohia da, eskuin atzelari moduan aritzen zena. Bere anaia gaztea Fernando Díez futbolean aritu zen ere.

## Kirol Ibilbidea 
*2023ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Joseba Irazusta

**Joseba Irazusta Otaño** (Lasarte-Oria, Gipuzkoa, ) gipuzkoar futbolari ohi eta entrenatzailea da, aurrelari moduan aritzen zena.

## Kirol Ibilbidea 
*2023ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak 
* Fitxa
Xu Jing

**Xu Jing** (Yantai, 1990eko irailaren 6a) arkularia da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xue Haifeng

**Xue Haifeng** (Qapqal Xibe Konderri autonomoa, 1980ko urtarrilaren 13a) arkularia da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yang Bo

**Yang Bo** (1978ko abuztuaren 23a) arkularia da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pani cunzatu

**Pani cunzatu** (sizilierazko "ogi ondua", batzuetan italiera estandarrean *pane cunzato*) Siziliako ohiko kale-jana da. Bertako osagaiez betetako ogitartekoa da: primosale gazta siziliarra, tomateak, oreganoa edo antxoa xerrak dituena.

## Ezaugarriak
*Pani cunzatu* herri-sukaldaritzako errezeta bat da, erraz lortzeko osagai sinpleekin egiten dena. Ogitarteko hau garai zailetako bazkaria izaten zen, etxean ia ogirik, oliorik eta bestelako osagairik ez zegoenean.

Siziliako ogia da osagai nagusia, bitan ireki, eta alde batean antxoaz igurzten da, eta beste erdian tomatea xerratan, ahuntz-gazta birrindua eta oreganoa gehitu, gero oliba-olioz eta gatzez ondu bi zatiak itxi aurretik.

### Aldaerak
Pani cunzatuaren aldaera ugari daude, oinarrizko osagaiei beste  batzuk gehituz.

Pani cunzatu eolianu, Eoliar uharteetan ohikoa dena, Salinako kaparrekin aberasten da eta datterini tomateak erabiltzen dira arrunten ordez; batzuetan olibak edo ricotta gazia ere gehitzen zaio.

Pani cunzatu missinesi, Messina inguruko eskualdean ohikoa, alberjiniak oliotan eta tomate lehorrak gehitzen zaizkio; eta batzuetan Tuma gazta erabiltzen da.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
San Martin eliza (Estenotz)

**San Martin eliza** Estenotz herriko eliza da, Gesalatzen, Nafarroa Garaian. 

## Deskribapena 
XIII. mendean eraiki zen eta XVI. mendean berritu zen eraikinaren forma eta neurri originalak errespetatuz. Aro barrokoan alboetan bi kapera gehitu zitzaizkioan presbiterioari, eta nabearen oinean koro bat ere bai. Erdi puntuko arku bat du sarrera gisa, portiko batean aterpetua.

XVI. mendearen bigarren zatiko erretaula bikain bat du, XVII. mendeko polikromia goprdetzen duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amanita rubescens var. annulosulphurea

***Amanita rubescens var. annulosulphurea*** *Amanitaceae* familiako onddo espezie bat da. Gordinik toxikoa, gutxienez 20 minutuz egosi behar da, hemolisina lurrundu dadin (globulu gorriak suntsitzen ditu)

Sinonimoa: *Amanita rubescens var. magnifica*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Globo itxurako gorri argitik hemisferikora (okrea) eta lau-ganbilera (gorri bizia). Kapela leuna, ez ildaskatua, errezel zuri-gris koloreko arrastoekin.

**Orriak:** Ia libreak, nahiko estu, gaztetan zuriak eta gorrixkak zahartzean.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Arrosa kolorekoa, oinarrian erraboildun bolbarekin, gorri-ardo koloreko tonuekin (erraz erasotzen diote arrek). Mintzezko eraztunarekin, oso ildaskatua, iraunkorra, tonu horixkekin.

**Haragia:** Zuria. (arrosa kolorekoa bihurtzen da ebakitzean). Usain fungikoa du eta zapore gozoa hasieran eta gero mingots samarra.

**Etimologia:** *Amanita* terminoa grekotik dator eta Zilizia eta Siria arteko mendiari egiten dio erreferentzia, han oso ugariak ziren eta, Grezieraz beste esanahi bat ere badu, perretxikoa kontzeptu orokor gisa.

## Jangarritasuna 
Jangarria, baina kontuz ibili beharrekoa.

### Nahasketa arriskua 
Taxoi nominalak zuritik arrosara doan koloreko eraztuna du (inoiz ez horia) eta ez da hain mehea. *Amanita franchetii* edo *aspera* (toxikoa den susmoa) espezieak ere tonu horiak dituen eraztun bat du, baina bere zuria ez da kolorez aldatzen, ebakitzean ez da arrosa kolorekoa bihurtzen. *Amanita pantherina*-k (toxikoa) ez du ardo koloreko tonurik. *Amanita spissa*-k ez du ardo koloreko oinarririk eta haragia ere ez zaio gorritzen.

## Sasoia eta lekua 
Udaberrian eta udan. Hostogalkorren edo koniferoen basoetan.

### Banaketa eremua 
Europa, Ameriketako Estatu Batuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andre Mariaren Natibitatearen eliza (Garisoain)

**Andre Mariaren Natibitatearen eliza** Garisoain herriko eliza da, Gesalatzen, Nafarroa Garaian. 

## Deskribapena 
XII. mendeko eraikin erromanikoa jatorrian, 1569. urteko sute batean ea guztiz suntsitu zen eta Erdi Aroko hormak partzialki berrerabiliz eraiki zuren berrito, dorre bat ere gehituz, eta atari erromanikoa gordez. 1584. urtean amaitu zuten berreraikuntza.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda

## Kanpo estekak
Amanita valens

***Amanita valens*** *Amanitaceae* familiako onddo espezie bat da. *Amanita ponderosa* delakoak baino kalitate gutxiago du.

Sinonimoa: *Amanita lepiotoides f. valens*, *Amidella lepiotoides f. valens*, *Amanita ponderosa f. valens*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, hasieran hemisferikoa, gero ganbila eta amaieran lau-ganbila; ertza soberakinekin eta errezelaren hondarren bidez apendikulatua, leuna eta ildaskatu gabea. Kapelaren azala zuri garbi kolorekoa, gero krema kolorekoa tonu arrosa arin batzuekin, zahartzean okre antzeko kolorekoak bihurtzen diren errezel orokorraren plaka zuriz estalia.

**Orriak:** Zurixkak, ertzean gorritzeko joerarekin.

**Hanka:** Laburra, zilindrikoa, fibriloso samarra, gainazal iletsuarekin edo ezkatadun samarrarekin. Eraztun gabe. Mintzezko bolba, motza, irekia, zuria baina lurrez zikindua.

**Haragia:** Trinkoa, zuria, ebakitzean apur bat gorritu egiten da.

**Etimologia:** Amanita terminoa grekotik dator eta Zilizia eta Siria arteko mendiari egiten dio erreferentzia, han oso ugariak ziren eta, grezieraz beste esanahi bat ere badu, perretxikoa kontzeptu orokor gisa.

## Jangarritasuna 
Jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Pseudovalens* aldaera, altuagoa eta sendoagoa da. *Amanita ponderosa* hegoalderago eta udaberrian agertzen da. Kontuz, ez nahastu Amanita zuri hilgarriekin, *Amanita virosa* eta *Amanita verna*.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Lurzoru hareatsuetan (ez oso sakona eta trinkoa, granitoa desegitean egina) pinuen eta arteen basoetan, estrepatan, penintsulako erdi-hego aldean, *Amanita ponderosa* baino iparralderago.

### Banaketa eremua 
Mexiko, Euskal Herria, Espainia, Frantzia, Turkia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Olga Fikotová

**Olga Fikotová** (Most, 1932ko azaroaren 13a – Costa Mesa, Kalifornia, 2024ko apirilaren 12a) txekiar estatubatuar disko jaurtitzailea izan zen.

Txekoslovakia saskibaloian eta eskubaloian ordezkatu zuen 1954tik aurrera disko jaurtiketan aritu aurretik. 1956ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen eta urrezko domina lortu zuen 53,69 metroko jaurtiketarekin bi atleta sobietarren aurretik. Jokoetan Harold Connolly mailu jaurtitzaile estatubatuarra ezagutu zuen. Biak Pragan ezkondu ziren hurrengo urtean eta Estatu Batuetara joan ziren bizitzera.
Olgak ezin izan zuen ordutik aurrera Txekoslovakian lehiatu. AEBetako taldean parte hartu zuen 1960ko, 1964ko, 1968ko eta 1972ko Joko Olinpikoetan. 1972an taldearen banderaria izan zen. Olga eta Harold 1975ean dibortziatu ziren.
thumb|235px|Olga Fikotová eta Hal Connolly 1960ko Olinpiar Jokoetan
Iura Vasconiae

**Iura Vasconiae** Iura Vasconiae Fundazioak kaleratzen duen aldizkaria da.

Fundazioa hainbat profesionalek sortutako entitatea da –unibertsitate zein kultura arlokoak–. euskal lurraldeetako zuzenbide publikoa eta pribatua ikertzea du helburu, bai iraganekoa, bai oraingoa. Urteko sinposio batzuk egin dira, bakoitza gai monografiko bati buruzkoa, geroago *Iura Vasconiae* aldizkarian argitaratu direnak. Horrez gain, Fundazioak hainbat monografia argitaratzen ditu honako gai hauei buruz: Zuzenbide historikoa, pentsamolde tradizionala eta Zuzenbide autonomikoa."

Monografia ugari eta aldizkari bat editatzen ditu, hala nola, Iura Vasconiae aldizkaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bernd Hölzenbein

**Bernd Hölzenbein** (Runkel, 1946ko martxoaren 9a – Frankfurt am Main, 2024ko apirilaren 15a) alemaniar futbolaria izan zen.

Bundesligan jokatu zuen hamalau denboraldiz Eintracht Frankfurt taldean, AEBetako futbolean jokatu baino lehen. 1973 eta 1978 artean berrogei partida jokatu zituen Alemaniako futbol selekzio nazionalarekin. 1974an munduko txapeldun izan zen eta 1976an Europako txapeldunorde.

## Palmaresa 
**Eintracht Frankfurt**
* UEFA Kopa: 1979–80
* Alemaniako Futbol Kopa: 1973–74, 1974–75, 1980–81

**Mendebaldeko Alemania**
* Munduko Futbol Txapelketa: 1974
* Europako Futbol Txapelketa: 1976, txapeldunordea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Karolina Borboi Bi Sizilietakoa

**Maria Karolina Borboi Bi Sizilietakoa, Berryko dukesa** (Casertako jauregia, Napoli, 1798ko azaroaren 5a – Brunnsee, 1870eko apirilaren 16a) italiar printzesa izan zen.

Frantzisko I.a Bi Sizilietakoaren eta Maria Klementina Austriakoaren alaba izan zen. 1816an Napolin ezkondu zen Karlos Fernando Artoiskoarekin eta lau seme-alaba izan zituzten. Senarra 1820an hil zuten. 1831n, isilpean, italiar noble batekin ezkondu zen.

1830eko Uztaileko Iraultzaren ondoren, erbestera joan zen seme-alabekin, lehenik Bathera eta gero Edinburgora. 1832an Frantzian lehorreratu zen iraultza hasteko eta bere seme Henrike Artoiskoa frantziar tronuan jartzeko. Matxinadak porrot egin zuen eta Maria Karolina kartzelan sartu zuten. Espetxean alaba bat izan zuen eta bere ezkontza sekretua aurkitu zuten. 1833an askatu zuten. Ondoren Italian eta Austrian bizi izan zen.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Fuentepiña

**Fuentepiña** Moguer herritik (Huelvako probintzia, Espainia) bi kilometro eskasera dagoen landetxeari deitzen zaio, izen bereko parajean eta "Santa Cruz de Vista Alegre finkan". Lursail horrek garrantzia handia du Juan Ramón Jiménez poetaren biografian zein idazkietan. Adibidez,*Platero eta biok* bezalako lanetan gogora ekartzen du; liburu horretan poetak Platero asto maitatua Fuentepiñan lurperatzen du, pinu zahar baten ondoan.

## Ezaugarriak 
"Santa Cruz de Vista Alegre" finkak 14,45 hektarea ditu; pinudi, biltegi-eraikin eta poetaren atseden-etxe zabalak osatzen dute. Bertatik, Moguer herrigunearen ikuspegi ona dago. 2015ean Interes Kulturaleko Ondasun izendatu zuten, Gune Historiko tipologiarekin, etxearen eta Fuentepiñako parajearekin batera. Andaluziako Justizia Auzitegi Nagusiak, 2017ko martxoaren 16ko epaiaren bidez, baliogabetu egin zuen adierazpen hori.

Moguerreko kultura-altxorraren parte izan arren, hainbat frontek mehatxatzen dute gune hori, marrubiren monolaborantzaren eta El Algarrobito industrialdearen zabaltzearen ondorioz. Ingurune hurbila degradatzen ari da.

Gaur egun jabetza pribatua da, Hernández-Pinzón familiarena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luzdivina Megido

**Luzdivina Megido Fernández** (Felechosa, Asturias, 1916ko maiatzaren 9a – 1984ko uztaila), **Luz Megido** izenarekin eta **Ludivina** izenarekin erregistro batzuetan ezaguna. Maistra izan zen. 1937an, Errusiako haurrei lagundu zien irakasleetako bat. Rosa Fernández Blancoren eta José Megido Álvarezen alaba zen. 1937ko irailaren lehen egunetan, Instrukzio Publikoaren Sailak deitutako irakasleetako bat izan zen, bertako prentsan jakinarazpen baten bidez, *Miranda de Gijón* Fundazioan biltzera. Irailaren 23an, Megido, bilera hartan egon ziren beste irakasle eta hezitzaileekin batera, itsasontzi batean abiatu zen El Musel portutik, Errusiako umeekin batera.

Megido irakasle aritu zen Sobietar Batasuneko zenbait hiritan, hala nola Krasnovdovo, Obninskoe eta Leningradon. Hiri horretan, Gazteen Etxeko irakaslea izan zen, eta Vicente Sánchez senarrak ere han jardun zuen. 1942ko martxoan, inguraketa-saretik ateratzea lortu zuen Megidok familiarekin eta senarra ospitalean ingresatu zuten. Irrati-esatari lanetan ere aritu zen Radio Bucaresten, eta senarrarekin nazioarteko programa bat eman zuen gaztelaniaz. Baina agintariek ez zieten utzi Megido, senarra eta alabari ontzitik jaisten. 1968an Espainiara itzultzeko aukera izan zuten.1979ko otsailaren 1ean, bere izena 1931ko Plan Nazionaleko irakasleen artean agertu zen, OHOko irakasleen artean. 1979ko martxoaren 20an, Moredako Ikastetxe Nazional Mistoan esleitu zitzaion lanpostua, eta 1980ko maiatzaren 8an erretiratu zen gaixotasunagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nigel Marven

**Nigel Alan Marven** (Barnet, Hertfordshire, 1960ko azaroaren 27a) ingeles aurkezle eta natura dokumentalen ekoizle britainiarra da, ornitologoa eta kontserbazionista.

## Filmografia hautatua
* *Giants* (1999)
* *Chased by Dinosaurs* (2002)
* *Prehistoric Park* (2006)
* *Arctic Exposure with Nigel Marven* (2007)
* *Panda Adventure with Nigel Marven* (2010)
* *Ten Deadliest Snakes with Nigel Marven* (2013-17)
* *Wild Central America* (2020)

## Kanpo estekak
Jose Luis Saenz de Ugarte

**Jose Luis Saenz de Ugarte Ruiz de Lazkano** (Gasteiz, 1933 - 2022ko urriaren 30a) argazkilari, espeleologo, kazetari eta historialari arabarra izan zen.

## Datu biografikoak 
Familiaren lehen abizena jatorriz Saenz de Ugarte Gabiria zen. Jose Luisen herenaitonaren garaian zati bat galdu zuten, eskribau batek laburtuta.

Umetan Santa Maria katedraleko koruan aritu zen, tiple bezala. "Agrupación Coral Manuel Iradier" taldearen sortzaileetako bat izan zen, Luis Heintzek Gesal kobazuloan eginiko esplorazioaren 50. urteurrenean, bertan eginiko errebisio lanetan ere izan zen.

Mairuelegorretan eginiko hainbat esplorazio saiotan parte hartu zuen, GEMIkoek eginiko aurkikuntzeko Espainiako kobazulorik luzeenetako bat bihurtu zuen garaian. 1959an istripu bat gertatu zen bertan; Saenz de Ugarte han zegoen, eta zaurituari eginiko lehen sorospenetan parte hartu zuen Julio Arbosarekin batera; erreskate lanek bi egun iraun zuten. Istripu honen ondorioz Jose Luisek lurpeko esplorazioak uztea erabaki zuen, gazteagoei zekiena irakatsiz

Espainiako Historiako Errege Akademiaren aginduz, Arabako musikari eta pintoreen biografiak egin zituen Diccionario Biográfico Español argitalpenerako.

Bernardo Estornés Lasak zuzendutako *Euskal Herriko entziklopedia orokor ilustratua*n hainbat artikulu eginak ditu.

## Bestelakoak 
1970ean, "Zilarrezko Perretxiko" argazki saria irabazi zuen San Prudentzio jaietan.

"El Correo" izparringian musika klasiko kontzertuei buruzko iruzkinak egin izan zituen. Gai beraren gainean, irrati publikoan ere kolaboratzaile gisa aritu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alkilbentzeno

Kimika organikoan **alkilbentzenoak** konposatu organiko aromatikoen familia bat da bentzenoaren hidrogeno-atomo bat edo gehiago alkilo taldez ordezkatuz lortzen direnak. Alkilbentzenoek  is CnH2n-6 formula orokorra dute. Guztietan sinpleena toluenoa da non hidrogeno-atomo bat metilo talde batez ordezkatuta dagoen.

Konposatu inportanteak dira sintesi organikoan, detergente gisa usatzen diren sulfonak sintetizatzeko etsenplurako. Ordezkapen-maila txikiko alkilbentzenoak disolbatzaile gida baliatzen dira, adibidez, toluenoa eta xilenoa.

Alkilbentzenoak sukoiak eta toxikoak dira. Gehienek azal-narritadurak eragiten dituzten eta osasun-arazoak sortzen dituzte irentsiz gero.

## Hainbat alkilbentzeno 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Candido

**Antonio Candido de Mello e Souza** (Rio de Janeiro, 1918ko uztailaren 24a – Sao Paulo, 2017ko maiatzaren 12a) brasildar idazle, irakasle, soziologo eta literatura kritikaria izan zen.

Ia haurtzaro osoa landan eman zuen, eta amak etxean hezi zuen. 1937an familia Sao Paulon kokatu zen eta heziketa formala jasotzen hasi zen. 1939an zuzenbidea ikasten hasi zen Sao Pauloko Unibertsitatean, baina utzi egin zuen filosofia ikasteko.

1941ean argitaratu zituen lehen kritikak Clima aldizkarian, eta hurrengo urtean soziologia irakasten hasi zen Unibertsitatean. Brasilgo literatura ere irakatsi zuen 1964tik 1966ra Parisko unibertsitatean, eta irakasle gonbidatuaa izan zen Yaleko Unibertsitatean.

Jarduera politiko luzea izan zuen, Getulio Vargasen Estado Novoaren aurka agertu zen eta 1980an Langileen Alderdiaren sortzaileetako bat izan zen.

Camões saria jaso zuen 1998an.

## Lan nagusiak 
* Introdução ao Método Crítico de Sílvio Romero – 1945 
* Brigada Ligeira – 1945
* Ficção e Confissão – 1956
* O Observador Literário – 1959 
* Formação da Literatura Brasileira – Momentos Decisivos – 1959
* Presença da Literatura Brasileira – 1964 – com J. Aderaldo Castello
* Tese e Antítese – 1964 
* Os Parceiros do Rio Bonito – 1964 
* Literatura e Sociedade – 1965 
* Literatura e Cultura de 1900 a 1945–1970
* Vários Escritos – 1970
* Teresina Etc. – 1980
* Na Sala de Aula – 1985
* A Educação pela Noite e Outros Ensaios – 1987
* O Discurso e a Cidade – 1993
* Recortes – 1993
* O Romantismo no Brasil – 2002
* Um Funcionário da Monarquia – 2002
* O Albatroz e o Chinês – 2004
* Iniciação à Literatura Brasileira – 2004

## Kanpo estekak
Texaco

**Texaco, Inc.** ("The **Texa**s **Co**mpany") estatubatuar petrolio enpresa bat da, egun Chevron Corporationen filiala dena. Zazpi Ahizpetako bat izan zen.

## Historia 
1902an The Texas Company izenarekin sortua, gaur egungo izena 1959an hartu zuen. Bere helburua petrolioa eta produktu deribatuak ekoiztea eta merkaturatzea da. Bere salmenta bolumenagatik (31.613 milioi dolar), 1986an Estatu Batuetako petrolio enpresa handienen artean hirugarren postua lortu zuen. Urte horretan 725 milioi dolarreko irabazi garbiak eta 51.978 langile izan zituen. 1984ko otsailean Getty Oil petrolio-enpresaren jabetza eskuratu zuen.

Espainiako Gerra Zibilean matxinatutako aldeari petrolioa hornitu zion. Zehazki, Francori 1.886.000 tona petrolio eman zizkion, Espainiari erregaia saltzea debekatzen zuen 1937ko urtarrilaren 7ko Enbargo Legea (Estatu Batuetako Kongresuak ezarritua) urratuz.

2001ean Chevron Corporationekin bat egin zuen ChevronTexaco sortzeko eta 2007an Chevron Petroleum Company izenarekin bakarrik izendatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tarako (aktorea)

'''*, mononimoz ezagunagoa, (Ōta, 1960ko abenduaren 17a – Tokio, 2024ko martxoaren 4a) japoniar aktore, *seiyū* (bikoiztaile) eta abeslaria izan zen.

## Bizitza 
Bikoiztu zuen lehen pertsonaietako bat *Urusei Yatsura* animeko haurra izan zen. Besteak beste, *Chibi Maruko-chan* telesailean Momoko *(Maruko)* Sakura pertsonaia bikoizteagatik da ezaguna. Troubador Ongaku Jimusho enpresan lan egin zuen. 2024ko martxoaren 4an hil zen Tokion, 63 urte zituela.

## Lanak 
### Telebista 
### Zinema 
### Bideojokoak 
### Iragarkiak 
* Seiko Epson Colorio (kontalaria)

### Irratia 
* *Tarako Falcom Pīhyarara*

### Diskografia 
* *Totte Oki no Shunkan* (1983)
* *Kaze ga Chigau* (1984)
* *Warawanai Koibito* (1985)
* *Kokuhaku* (1985)
* *Sukoshi Dake Ai ga Tarinai* (1986)
* *Anata ga Daisuki* (1990)
* *Kanojo* (1991)
* *My dear* (1991)
* *Tengoku yori Takai Toko Ikō yo* (1993)
* *Wāi.'' (1995)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak