Munstroen literatura

thumb|Víctor Frankenstein bere sorkuntzagaitik nazkatuta. *Frankenstein* munstro-literaturaren adibide nabarmena da.

## Historia 
Munstroen Literaturaren gaiak eta kontzeptuak XVIII. mendeko Literatura Gotikoan errotuta daude. Literatura gotikoaren lehen adibideak Horace Walpoleautore ingelesaren Otrantoko gaztelua (1764)  eleberrira arte arakatu daitezke. Hala ere, munstro-literatura XIX. mendean sortu zen lehen aldiz, Mary Shelley-ren *Frankenstein* askatzean (1818). Literatura gotikoak izuaren eta beldurraren elementuak biltzen ditu, bai eta bere etsai edo biktimizatzailearen aurkako babesik gabeko biktima bat ere. Biktimizatzaile horrek naturaz gaindiko botereren bat edo biktimarekiko abantailaren bat izaten du, eta biktimaren bizitzan gatazkak sortzeko erabiltzen du. Munstroen literaturan, protagonistak torturatzen dituen munstro baten itxura du biktimizatzaileak. Gainera, literatura gotikoan inspiratutako munstroen literaturak tristura, desolazioa eta isolamendua gogorarazten ditu.

### *Frankenstein* 
Mary Shelley-ren Frankenstein-en, Victor Frankenstein-ek, bere ezagutza- eta argiztapen-desira aseezinak bultzatuta, hildako kriminalen zatiak gizaki perfektua egiteko asmoz erabiltzen dituen munstroa sortu du, beste guztiak baino indartsuagoa eta adimentsuagoa. Handik gutxira, Frankensteinek bere kreazioaz damutzen da eta bota egiten du. Izugarrizko indarra eta abiadura duen munstroak atsekabetuta dauzka Victor eta bere lagun hurbilenak. Munstroak beldurra piztu du Frankenstein doktorearengan, baita inguruko hirietako herritarrengan ere. Irakurleari amorrua eta nazka ematen dio munstroak, Frankenstein doktorearen eta haren familiaren aurkako ekintzak direla eta. Baina, aldi berean, munstroa gustatzen zaio, bakarrik dagoelako eta ez dutelako maite.

### *Jekyll doktorearen eta Hyde jaunaren kasu bitxia* 
Robert Louis Stevenson *Jekyll doktorearen eta Hyde jaunaren kasu bitxian* (1886) , Utterson jauna izeneko abokatu batek Richard Enfield lagunarekin hitz egin du, Hyde jauna izeneko gizon konkordun nazkagarri batekin izandako topaketa bati buruz. Laster, Uttersonek jakin du bere bezeroetako batek, Jekyll doktoreak, bere borondatea idatzi duela, eta bere ondasun guztiak gizon bitxi horri eman dizkiola. Agerian geratzen da Jekyll eta Hyde pertsona berdina direla, eta Jekyll bi pertsonaien artean aldatzeko sortu zuen pozio bat erabiltzen aritu dela. Hydek hiria oinazetzen du; Jekyllek, berriz, barkamena eskatzen die lagunei Hyderen onerako. Stevenson-en eleberriak Hyderekiko gorrotoa eta Jekyl-en nortasun bikoitzaren aurkikuntzarekin talka egitera gonbidatzen ditu.

### *Drakula* 
Bram Stoker-en *Drakulan* (1897), Jonathan Harker Drakula kondearen gaztelura joan zen. Drakulak Ingalaterran etxe bat erosteari buruz galdetzen du, baina laster Jonathan Drakularen gatibu bihurtzen da. Harker-ek ihes egiten du, baina Drakula banpirotzat hartuta, laster bere gaztelutik irtengo da eta Jonathanengandik hurbil daudenak oinaziko ditu. Drakulak saguzar bihurtzeko ahalmena du, otsoak menperatzeko ahalmena, eta indar izugarria, besteak beste. Drakula eta eleberriko beste banpiro batzuk, ordea, ahuldu egiten dira egunean zehar, eta baratxuriak eta gurutziltzatuak gaitzezpetzen dituzte.' Drakulak Johnathanen lagun hurbilenetako bat, Lucy Westenra, hil du; beraz, Van Helsing-ek bere odola emateko eskatu die zenbait gizon sendori, gaixotasuna sendatzen laguntzeko. Lucy gaixotasunetik hiltzen da, baina gau batean itzultzen da eta jendea oinazetzen hasten da. Berehala ohartuko dira medikuak Lucy hil behar dutela, bihotzean estaka bat sartzen eta burua mozten, banpiro bihurtu baita. Banpiroen ekintzek mistifikatu eta atsekabetu egiten dituzte eleberriko gizakiak, mina eta beldurra eraginez.

### *I Am Legend* 
Richard Matheson-en *I Am Legend* eleberrian (1954), Robert Neville Lurrean bizirik dagoen azken gizona da. Etxean ezkutatuta dago, burdinazko atez, ispiluz eta baratxuriz hornituta, zabaldu den infekzio misteriotsu batez infektatutako banpiro-antzko izakiak urruntzeko. Infektatutako izaki horiek, banpiroak bezala, gauez bakarrik agertzen dira, eta Neville etxetik ateratzen saiatzen dira sexu-promiskuitatea erabiliz, haren odola xurgatu ahal izateko. Neville bakardadearekin eta atsekabearekin borrokatzen da, hegazkin-istripu batean emaztea eta alaba galdu ondoren. Epidemiatik ihes egiten saiatzen da, eta emozio horiei aurre egin die alkohol-fluxu etengabearekin. Nevillek maiz gogoratzen ditu bere esperientzia tristeenak, hala nola bere txakurra hiltzea infektatu ondoren. Irakurlea etengabe ari da Neville-rekin sinpatizatzen, babesgabe eta isolatu gisa erretratatzen baita, bizitza atsegin bat bizitzeko benetako aukerarik gabe. Irakurleak etsipen, tristezia eta sinpatia sentiarazten ditu Nevillengatik.

### *Annhilation* 
Jeff VanderMeer-en Annihilation (2014) (*Southern Reach* trilogiaren lehen eleberria) eleberrian, lau emakumez osatutako talde bat X Eremua izeneko giro misteriotsu eta ominotsuan murgiltzen da. X. eremua izendatuta egin arren, lau emakumeak ez dute izenik, geroago deshumanizazioa eta munstrokeria ekartzen dituena. Izan ere, *Annihilation* barruko munstroak ez dira munstro ezaguntzat eta naturaz gainekotzat agertzen, gizaki eta ez gizaki gisa deskribatzen dira, munstro hibrido gisa. Munstro-mota horren adibide bat Crawler da, eta erabat ulertezina da pertsonaia nagusiarentzat, biologoarentzat, hark adierazten baitu ez dakiela ezer naturari eta bizitzari buruz hura ikusi ondoren. Interpretazioarekiko erresistentzia hori dela eta, X eremuko munstroak, gizakiekin duten loturaren arabera definitzen dira, ez beren banako ezaugarrien arabera. Munstro-hibrido hauen beste adibide bat X eremuko izaki kexatiarena da. Protagonistek nobelan zehar honen kexak entzuten duten bitartean, biologoa amaieran konturatzen da kexa horiek gizatiarrak eta ez-gizatiarrak direla, eta teorizatzen du izakia “gizakia izan zela”. 
Horregatik, X eremua eleberrian zehar agertzen diren moduak, bere barnean bizi dena fisikoki aldatzeko, gizaki zein gizaki ez dena, gizakien eta ingurumenaren arteko muga lausotzen du.
Horren ondorioa da gizakiengandik hurbilegi dauden munstroak sortzea, naturaz gaindiko beste munstro bat balira bezala baztertzeko, eta munstro horiek erabiltzea historian izu-sentsazioa sortzeko. Beldur-sentsazio horrek lotura handiagoa du giza apartekotasunaren ezabapenarekin; izan ere, *Annihilation-*eko pertsonaiek borroka egin behar dute ingurumenak haien gainean boterea duela ulertzeko, ez alderantziz. Hau, munstro-borroka horretan, X eremuan bizitzeko modu bakarra da.

## Obra modernoak 
Aurreko lanetan, zientzialariak eta medikuak izan ziren jakintsuenak, eta denek zuten haietan konfidantza, beren baieztapenetarako frogarik ematen ez bazuten ere. *Drakulan*, adibidez, banpiroek nola funtzionatzen duten ulertzen duela dio Van Helsing doktoreak. Auzitan jarri gabe, denek onartu dute banpiroek giza odola xurgatu eta haren aginduei jarraitzen dituzte,  Lucy-ri odola emanez.'

Bigarren Mundu Gerraren ondoren idatzitako Munstro Modernoen literatura ez dator bat aurreko lanekin: pieza modernoek naturaz gaindiko gertaeretarako azalpen teknikoagoak hartzen dituzte. Adibidez, *I Am Legend-*en, Robert Nevillek bere buruari esaten dio Drakula "superstizioen eta telesailen trikua" zela. Hark ez ditu banpiroei buruzko aldez aurreko sinesteak sinesten, ezta saguzar eta otso bihur daitezkeela ere. Aurrez pentsatutako nozio horiek, banpiroen ezaugarriei buruzko beste batzuekin batera, ez dute zientifikoki egiaztatutako daturik, eta, beraz, ez dute sinesgarritasunik Nevilleren buruan.

Gainera, Munstroen literatura mende-aldaketatik oso lotuta egon da Antropozenoaren kontzeptuarekin. Antropozenoa, 2000. urtean Eugene Stoermerrek eta Paul Crutzen-ek sortutako garai geologikoko terminoa, bereizgarria da gizakiak ingurumenean duen eragin adierazgarrian jartzen duen ikuspegiari dagokionez, eta gizakia eta ingurumena lotuta dauden moduei dagokienez. Antropozenoak hainbat autore inspiratu ditu gizakien eta ingurumenaren kontzeptu horiek hainbat modutan erabiltzen dituzten istorioak sortzeko, eta modu horietako bat Munstroen literatura berregitea izan da. 

*Arts of Living on a Damaged Planet: Ghosts and Monsters of the Anthropocene* liburuan, munstroak figura erabilgarri gisa deskribatzen dira: “Antropozenoan pentsatzea, giza eraldaketa masiboaren aldi honetan, espezie anitzeko bizitzarenean eta haien ondorio desberdinena… munstroak dira sinbiosiaren mirariak eta deskribapen ekologikoaren mehatxuak”. Beraz, Antropozenoan kokatutako munstroen literaturan, munstroak ez dira nahitaez gauez ezkutatzen diren eta gizakiak ehizatzen naturaz gaindiko izakiak. Hobeto esanda, askotan, gizaki eta ez gizaki gisa deskribatzen dira, espezieen arteko erlazio horren atzean dagoen izugarrikeria adibidetzat hartuz, eta, hala, gizakiak ingurumenean duen botere-posizioa eta, oro har, giza exentzionalismoa ordezkatuz. Bakardadearen eta dualtasunaren gaiak nabarmentzen dira, baina askotan ez da aurrerapen zientifikorik egiten eleberrietan, ingurumenaren ikuspegia kontrol gisa hartuz.

Munstro Antropozenoaren literaturaren adibide ezagun batzuk Jeff VanderMeer-en liburuak eta Agustina Bazterricaren *Haragia samurra da dira*. Retellingak ere, T. Kingfisher-en *Hildakoak mugitzen dituena*, esaterako, Antropozenoari heltzen diote, baita munstroen literaturaren tradizioan idazten duten bitartean ere. Edgar Allan Poe-ren “*Usher Etxearen hondamena*” eleberriaren retelling bat izanda, Kingfisher-en eleberriak etxearen inguruko flora eta fauna erdigunean daudelaz eta giza protagonisten munstrositate bihurtzen direlaz ziurtatzen da. “Antropozentrikotik kanpo dagoen” horretan zentratzean, munstroen literaturako adibide moderno hauek “giza animalia deszentralizatu egiten dute eta bere burua bitxikeria arraro batean bihurtzen dute”. Hori egitean, Antropozenoak munstro-mota berri bat aurkezten du esploratzeko eta aztertzeko.

## Gai komunak 
### Ilustrazioa eta zientzia 
Munstroen Literatura zientziak duen eragina naturaz gaindiko izaki gaiztoak sortzeko eta suntsitzeko aztertzen du. *Frankenstein*-en, Frankenstein doktorea Argien Garaian hazi zen. Zientziarekiko sortzen dion grinak maitasunari uko egitera eramaten du. Zientziaren boterea erabiliz, gizaki askoren bizitza mehatxatzen duen izaki higuingarri bat sortzeko gai da. *Drakula*-n, banpiroek kutsatutakoak sendatzeko baliabide nagusia jakintza zientifikoa da. Eleberriko zientzialariak oso beneratuta daude eta guztien errespetu osoa dute. *Jekyll doktorearen eta Hyde jaunaren kasu bitxian*, Jekyll doktoreak zientzia erabiltzen du bere itxura fisikoa eta mentala aldatzeko, Hyde jauna izeneko erabat desberdina den munstro gisa mozorrotuz. *I Am Legend*-en, Robert Nevillek aurrerapen zientifiko berrienak erabiltzen ditu banpiro-bakterioen aurka borrokatuko duen medikamentu prebentibo eta sendagarria bilatzeko.

### Isolamendua 
Munstroen Literaturek isolamendu-sentimenduak ezartzen dizkie bere pertsonaiei. Adibidez, *Frankenstein*-en, bai Victor Frankenstein, bai sortzen duen munstroa isolatuta geratzen dira familiakoak utzi ondoren. Frankenstein obsesionatu egin da bere aurkikuntza zientifikoekin, eta ez du aintzat hartzen bere andregaia izan daitekeena eta bere familiako gainerako kideak. Sortu eta gero, munstroa abandonatu eta bakarrik uzten du bere burua defendatzeko. Munstroak Frankensteinen lagun eta senide guztiak hiltzen ditu biak hilda utziko dituen mendeku gisa.

### Bakardadea 
Munstro Literaturak askotan aurkezten ditu bere pertsonaiak izaki bakarti eta babesgabe gisa. *I Am Legend*-en, Robert Neville Lurreko azken gizakia da, edo hori uste du. Bere konpainia bakarra bere etxe inguruan bizi den banpiro tropel bat da, odola xurgatu eta bere giza ezaugarriak drainatu nahi diona. Nevillek bere etxea egunero betetzen duen isiltasun zaratatsua pairatzen du. Ez du ahotsik entzuten eta ez du lagunarteko izakirik ikusten. Gauez, bere etxe kanpoan dauden izaki maltzurrek sufriarazten dute.

### Dualtasuna 
Munstroen Literaturako dualtasunaren adibiderik nabariena J*ekyll doktorearen eta Hyde jaunaren kasu bitxia* da. Gauez, Jekyll doktorea Hyde jaunan bihurtzen da, haren alde gaizto eta izugarria, eta, egunez, Jekyll doktorearen nortasun nagusira itzultzen da. Denborarekin, dualtasun hori nahasten hasten da, eta nortasuna bat-batean aldatzen zaio. Munstroen Literaturako dualtasunaren beste adibide batzuk banpiroek egunez duten atseden-egoera eta gauez dituzten arrapala gaiztoak dira (*Dracula* eta *I Am Legend*).

## Adibide aipagarriak 
* *Frankenstein*
* *Drakula*
* *Jekyll doktorearen eta Hyde jaunaren kasu bitxia*
* I Am Legend: filma, eleberria
* *Annihilation*

*

## Erreferentziak 
# "The Castle of Otranto: The creepy tale that launched gothic fiction". BBC. 2017ko abenduaren 29an ikusita.
# VanderMeer, Jeff (2014). *Annihilation.* NY: Farrar, Straus eta Giroux. p. 175. 
# VanderMeer, Jeff (2014). *Annihilation.* NY: Farrar, Straus eta Giroux. p. 139-140. 
# Tsing, Anna Lowenhaupt (2017). "Bodied Tumbled Into Bodies". *Arts of Living on a Damaged Planet: Ghosts and Monsters of the Anthropocene*. MN: University of Minnesota Press. pp. M2.
# Edwards, Justin D. (2022). "Beyond the Slaughterhouse: Anthropocene, Animals and Gothic". In Edwards, Justin D. (ed.). *Dark Scenes* *from Damaged Earth: The Gothic Anthropocene*. MN: University of Minnesota Press.

## Kanpo estekak 
* Honi buruzko literatura gotikoa Buzzle.com
* Eleberri gotikoa