Biodibertsitate galera

**Bioaniztasun-galera** espezie ezberdinen mundu mailako iraungipena da, baita habitat jakin bateko espezieen murrizketa edo galera ere. Horren ondorioz, aniztasun biologikoa galtzen da. Azken fenomenoa behin-behinekoa edo behin betikoa izan daiteke aintzat hartuta itzulgarria den edo ez.  Jarduera antropogenikoak egungo iraungipen globala bultzatu du (sarri seigarren iraungipen masiboa edo iraungipen Antropozenoa ere esanda), eta horrek sortutako bioaniztasunaren krisia itzulezina da .

Honako hauek dira biodibertsitatearekiko mehatxu nagusiak: 

a) garapen urbanistiko eta komertziala; b) nekazaritza jarduerak; c) ekoizpen energetikoa eta meatzaritza; d) garraiobideak eta haien azpiegiturak; e) baliabide biologikoen ustiapena; f) natura-habitaten eraldaketa, suntsipena, zein espezieen jokabidearen asaldura; g) espezie inbaditzaileak eta  patogenoak; h) katastrofe klimatiko eta geologikoak; i) klima-aldaketa.

## Galera tasa 
Bioaniztasuna Lurreko  bizi-barietateari egiten dio erreferentzia: espezieen ezberdintasuna, haien aldakuntza genetikoak eta espezieen arteko elkarrekintza barne.

Mundu mailako aniztasun-galeraren egungo tasa, antzinakoarekin alderatuta, 100-1000 aldiz handiagoa dela estimatzen da .  Giza historiako beste edozein garaitan baino azkarragoa da, eta hurrengo urteetan ere haziko dela espero da. 

Iraungipen honek hainbat animalia talderi eragiten die, esaterako: ugaztunei, hegaztiei, narrastiei, anfibioei eta arrainei. Hori dela eta, zientzialariek bioaniztasunaren krisi garaikidea aldarrikatu dute, ekosistema itsastar zein lehortarretan.

Tokian tokiko galera-tasak neurtu daitezke espezie-aberastasuna (kopurua) eta denboran zehar izandako bilakaera baliatuz. Dena den, espezie-aberastasuna ez da ugaritasun absolutua edo erlatiboa bezain adierazgarria ekologikoki. Ugaritasun absolutuak espezie baten populazioaren tamaina edo dentsitatea erakusten du. Ugaritasun erlatiboak (uniformetasuna ere esanda), beste espezie batzuekiko kopuru erlatiboa erakusten du, alegia, espezie horren banakoen portzentajea. Maiztasun erlatiboak kontuan hartuta, bioaniztasunaren indize asko garatu dira. Espezie-aberastasuna, uniformetasuna eta heterogeneotasuna dira garrantzitsuenak .

## Biodibertsitate galera animalia taldeen arabera 
### Ornogabe lurtarren galera 
Hainbat argitalpenek iradoki dute ornogabe lurtarren biomasaren galera eta espezieen murrizketa dramatikoa dela. Gainbeheraren arrazoi posible bezala, autoreek azpimarratzen dute pestizida mota batzuk, neonikotinoideak eta beste agrokimiko batzuk izan daitezkeela. 

### Hegaztien galera 
Neonikotinoideek hegazti espezie jakin batzuen gainbeheran ere eragiten dute . BirdLife Internationalek finantzatutako ikerketa batek 51 hegazti-espezie kritikoki arriskuan daudela berresten du, eta 8 iraungi edo desagertzeko arriskuan sailkatu daitezkeela ere berresten du.  Ehizagatik eta maskota exotikoaren salerosketagatik ia % 30eko iraungipena dago. Hurrengo eragilea deforestazioa, eta nekazaritzak eragindakoa izan daiteke, izan ere, txoriek beren habitat eta janaria galtzen dute. Luisa Arnedo biologoak honakoa esan zuen: "Habitata desagertu bezain laster, haiek ere desagertzen dira".

Hegazti-ehiza Hego Amerikan ohikoa da. Brasilgo kultura batzuek txorien ehiza sustatzen dute arrazoi komertzialengatik, basa-hegaztiak maskotatzat saltzen baitituzte, hegaztiak haziz eta kumeak salduz. Horrez gain, hegaztiak janaritzat saltzen dituzte, baita erlijio- eta medikuntza-helburuetarako ere .

Hegaztien populazioentzat gero eta ugariagoa den beste mehatxu bat goi-tentsioko lineen ondorioz gertatzen diren elektrokuzio eta talkak dira. Espezie migratzaileek talkak jasateko arrisku handiagoa dute .

### Ur gezako espezieen galera 
Ur-gezako ekosistemak (zingira, delta,  ibaiak…) lurrazalaren % 1 dira. Lurraren proportzio hain txikia izan arren, ur-gezako ekosistemak garrantzitsuak dira, ornodunen espezieen kopuru totalaren heren bat habitat horietan bizi direlako. Ur-gezako espezieen galera-tasa espezie lehortarrena edo ozeanikoena baino bi aldiz handiagoa da. Estimatzen da  29500 espezie daudela ur-gezaren menpe bizi direnak, eta dagoeneko % 27 daude  NBGIUren Zerrenda Gorrian . Ur-gezako espezieen galeraren arrazoi nagusia babes-sistemarik eza da, egungo sistemek ez baitituzte habitat mota hauek babesten. 

Ur-gezako arrainei erreparatzen badiegu, populazioak nabarmenki murriztu dira ekintza antropogenikoa dela eta, adibidez, kutsadura eta arrantzaren gainustiaketa. Arrain migratzaileen kasuan, 1970etik 2020ra, % 76 murriztu ziren haien populazioak . 

### Zuhaitzen galera 
2021ean argitaratutako artikulu batean, zientzialariek ohartarazi zuten munduko zuhaitz espezieen herena desagertzeko mehatxupean zegoela. Horrekin batera, agerian utzi dute zuhaitzen galerak munduko ekosistemak alda ditzakeela. Horren aurrean, berehalako ekintzen beharra aldarrikatzen dute, abian jarri beharreko ekintza horiek egoera nolabait saihets dezaketelakoan. 

Horrenbestez, iraungitze horrek lekarkeena argi utzi dute hondamendi-zikloa azalduz: “Zuhaitzen iraungipenak beste flora zein fauna espezie batzuen bioaniztasun-galera ekarriko du. Horrek, aldi berean, karbono, ur eta elikagaien zikloak aldatuko ditu. Horren eraginez, baso-biziguneak eraldatuko dira, eta horiekin batera munduko ekosistemak ere nabarmen hasiko dira aldatzen" .

GTAk (“Global Tree Assessment”, ingelesetik hartutako terminoa) dituen datuetatik abiatuta: 57.989 zuhaitz-espezie daude munduan, eta horietatik, 46.391 espezieen egoera ebaluatu da. Ebaluatutakoetatik, 22.035 zuhaitz-espezie mehatxatuta daude mundu mailan. Hots, % 47,5-a. Egin dituzten ikerketa eta estimazio orotatik, gutxienez munduko zuhaitz-espezieen %31 galzori-arrisku larrian daude. 

GTAk zehaztu du % 29,9 direla biodibertsitatea sustatzen dutenak munduko ekosistemetan. Garrantzitsua da ziurtatzea edozein motatako iraunkortasun esku-hartzeak "ahalik eta nahasmendu txiki eta naturalenak izan behar duela" ekosistemari kalte gehiagorik ez egiteko.

### Espezie autoktonoen galera 
Gizakien eskuhartzeek  mundu osoko paisaia eraldatu dute. Lurreko biomasaren % 75 baino gehiago "biomasa antropogenikoa" bilakatu dute, eta horrek espezieen aberastasunean eragin du .

## Faktore eragile nagusiak 
Hauek dira beste mehatxu batzuen artean estres biotikoan eragiten duten eta espezieen galera-tasa azeleratzen duten  faktore nagusiak : 

* Habitaten galera, fragmentazioa eta degradazioa.
* Lur-erabilera intentsiboak.
* Mantenugaien gehiegizko metaketak eta beste kutsadura-forma batzuk.
* Baliabide naturalen gainustipena eta erabilera jasanezina (adibidez, arrantza-metodo eutsiezinak).
* Gatazka armatuak. Izan ere, horiek giza baliabideak eta erakundeak asaldatzen dituzte, habitaten galeran eragiten eta ekonomikoki baliotsuak diren espezieen gehiegizko ustiapena areagotzen. Horrek murrizketa demografikoak eta tokiko iraungitzeak eragiten ditu.
* Espezie autoktonoekin lehiatzen duten espezie exotiko inbaditzaileen sarrera.
* Klima-aldaketa, lehorketak eta Lurreko tenperatura-igoerak. 

## Euskal Herriko mehatxupeko espezieen katalogoa  
### Ornogabe lurtarrak 
* *Aeshna affinis Vander Linden, 1820* Burruntzia
* *Anodonta anatina (Linnaeus, 1758)* Ibai-muskuilua
* *Austropotamobius pallipes (Lereboullet 1858)* Ibai-karramarro arrunt
* *Brachytron pratense (Müller, 1764)* Burruntzia
* *Cerambyx cerdo Linnaeus, 1758* Kaprikornio handia
* *Coenagrion caerulescens (Fonsbolombe, 1838)* Burruntzia
* *Gomphus vulgatissimus (Linnaeus, 1758)* Burruntzia
* *Libellula fulva Müller, 1764* Burruntzia
* *Lucanus cervus Linnaeus, 1758* Kakalardo adarduna
* *Osmoderma eremita (Scopoli, 1763)* Kakalardo eremita
* *Rosalia alpina (Linnaeus, 1758)* Alpetar kakalardo adarluzea
* *Unio tumidiformis Castro, 1885* Ibai-muskuilua

### Anfibioak 
* *Calotriton asper (Dugès, 1852)* Piriniotar uhandrea
* *Discoglossus galganoi Capula* Iberiar apo pintatua
* *Epidalea calamita (Laurenti, 1768)* Apo lasterkaria
* *Hyla meridionalis Boettger, 1874* Hegoaldeko zuhaitz-igela
* *Ichthyosaura alpestris (Laurenti, 1768)* Gailurretako uhandrea edo Alpetar uhandrea
* *Pelobates cultripes (Cuvier, 1829)* Apo ezproiduna
* *Rana dalmatina Bonaparte, 1840* Baso-igel jauzkaria
* *Rana iberica Boulenger, 1879* Iberiar baso-igela

### Narrastiak 
* *Caretta caretta (Linnaeus, 1758)*    Egiazko kareta
* *Emys orbicularis (Linnaeus, 1758)* Apoarmatu istilzale
* *Hierophis viridiflavus (Lacépède, 1789)* Suge berde-horia
* *Lacerta schreiberi Bedriaga, 1878* Schreiber muskerra
* *Malpolon monspessulanus (Hermann, 1804)* Montpellierko sugea
* *Mauremys leprosa (Schweigger, 1812)* Apoarmatu legenardun
* *Psammodromus algirus (Linnaeus, 1758)* Txaradi-sugandila
* *Timon lepidus (Daudin, 1802)* Gardatxoa
* *Zamenis longissimus (Laurenti, 1768)* Eskulapioren sugea
* *Zamenis scalaris (Schinz, 1822)* Eskailera-sugea

### Hegaztiak 
* *Alcedo atthis (Linnaeus, 1758)* Martin arrantzalea
* *Accipiter gentilis (Linnaeus, 1758)* Aztore arrunta
* *Accipiter nisus (Linnaeus, 1758)* Gabirai arrunta
* *Aquila chrysaetos (Linnaeus, 1758)* Arrano beltza
* *Ardea purpurea Linnaeus, 1766* Koartza gorria
* *Asio flammeus (Pontoppidan, 1763)* Zingira-hontza
* *Athene noctua (Scopoli, 1769)* Mozolo arrunta
* *Bubo bubo (Linnaeus, 1758)* Hontz handia
* *Burhinus oedicnemus (Linnaeus, 1758)* Atalarra
* *Ciconia nigra (Linnaeus, 1758)* Zikoina beltza
* *Circaetus gallicus (Gmelin, JF, 1788)* Arrano sugezalea

### Arrainak 
* *Alosa alosa (Linnaeus, 1758)* Kolaka
* *Barbus haasi Mertens, 1924* Haasi barboa
* *Cobitis calderoni Bacescu, 1962* Mazkar arantzaduna
* *Gasterosteus aculeatus Linnaeus, 1758* Arrain hiruarantza
* *Petromyzon marinus Linnaeus, 1758* Itsas lanproia
* *Salaria fluviatilis (Asso, 1801)* Ibai-kabuxa
* *Squalius pyrenaicus (Günther, 1868)* Hegoaldeko katxoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak