Osasun mentala Nafarroan

**Osasun mentala Nafarroan** Nafarroako Foru Komunitateak kudeatzen duen arreta psikiatriko eta psikologikoaren sistema publikoa da. Zerbitzu hau Nafarroako Osasun Zerbitzuaren (Osasunbidea) barruan integratuta dago, eta Nafarroako Osasun Mentaleko Sarearen (RSMN) bidez egituratzen da.

## Historia 
Nafarroako arreta psikiatrikoak bilakaera handia izan du azken mendean, ongintzazko ereduetatik sistema komunitario modernora igaroz.

### "Tejado Colorado"ren garaia 
1904ra arte, buruko gaitzak zituzten nafarrak Zaragozako edo beste probintzietako zentroetara bidaltzen zituzten. Urte horretan, Iruñean, Iruñeko Manicomioa edo Nafarroako Ospitale Psikiatrikoa inauguratu zen, herri hizkeran "Tejado Colorado" (Teilatu Gorria) bezala ezaguna. Zentro hau Nicasio Landa medikuaren proiektuetan oinarrituta eraiki zen, eredu "agrikola" bati jarraituz, non gaixoek landa-lanak egiten zituzten terapia gisa. Hamarkada askotan zehar, hau izan zen erreferentziazko zentro bakarra, askotan gainezka egon zena (1960ko hamarkadan 1.000 paziente baino gehiago izatera iritsi zen).

### 1986ko Erreforma Psikiatrikoa 
Espainiako Osasun Lege Orokorrarekin batera, Nafarroan ere eraldaketa sakona gertatu zen 1986an. Eredu "manikomiala" alde batera utzi eta arreta komunitarioa lehenetsi zen. Horrek esan nahi zuen pazienteak gizartean integratzen saiatzea eta ospitale handietako egonaldi luzeak saihestea.

2018an, Iruñeko San Frantzisko Xabier zentroaren erreforma batek, 13 milioi euroko inbertsioarekin, Nafarroako Osasun Mentaleko Sarea zabaldu zuen, egonaldi ertain/ luzeko ospitaleratze-instalazio berrien eta eremu anbulatorio espezializatuen bidez arreta hobetuz. 2018ko abenduan, Fernando Domínguez kontseilariak instalazio berriak bisitatu zituen; berarekin batera izan ziren Begoña Flamarique Osasun Mentaleko gerentea, Alfredo Martinez Pazientearen Arretarako zuzendaria, Victor Peralta Osasun Mentaleko Gerentziako Ospitaleratze Zerbitzuburua, Virginia Basterra UME / ULEko Atalburua, Gemma Urralburu UME / ULEko Erizaintzako Unitateburua, Maria Otero Lehen Gertakari Psikotikoen Programako zuzendaria, Enrique Amoztegui Osasun Mentaleko Gerentziako Kudeaketa Ekonomikoko eta Profesionalen Zerbitzuburua, Ricardo Atanes Administrazio Atalburua eta Xabier Antomas Osasun Mentaleko Zainketen Zerbitzuburua.

## Kudeaketa eta egitura 
Gaur egun, sistema Nafarroako Osasun Mentaleko Sarearen bidez antolatzen da. Kudeaketa honen helburua da arreta integrala ematea, prebentziotik hasi eta errehabilitaziora arte.
### Antolaketa eta karguak 
2010ean, Osasun mentalerako egitura bat ezarri zen Nafarroako Gobernuaren barruan.

Nafarroako Osasun Mentaleko Sarea (RSMN) Osasunbidearen egitura organikoaren barruan dago. Bere kudeaketa Zuzendaritza Talde baten bidez egiten da, arlo klinikoa, zaintzakoa eta administratiboa koordinatzen dituena. Egungo organigrama honako kargu eta arduradun hauek osatzen dute:

* Gerentzia: Sara Chivite Lasheras. Sarearen ordezkari gorena eta zuzendaritza estrategikoaren arduraduna.
* Asistentzia Zuzendaritza: Arlo mediko eta klinikoaren koordinazioaz arduratzen den zuzendaritza.
* Erizaintza Zuzendaritza: Zaintza-taldeen eta erizaintzako langileen kudeaketa burutzen du.
* Kudeaketa Ekonomikoa eta Zerbitzu Orokorrak: Aurrekontuen kontrola, mantenimendua eta administrazioa barne hartzen ditu. Arlo honen barruan kokatzen dira:
** Zerbitzu Orokorren Atalburua: Ricardo Atanes Martínez.
** Administrazio burutzak eta giza baliabideak.

Horrez gain, egitura asistentziala unitate espezializatuen bidez antolatzen da, bakoitza bere arduradun klinikoarekin:
* Psikiatria Zerbitzua (Nafarroako Ospitale Unibertsitarioa): Ospitaleratze psikiatrikoaren ardura du.
* Haur eta Gazteen Osasun Mentaleko Zerbitzua: Adin txikikoen arretarako unitate espezifikoa.
* Sektorekako Arduradunak: Osasun Mentaleko Zentro (CSM) bakoitzak bere zuzendaritza klinikoa du eremuka (Iruñerria, Tutera, Lizarra, Tafalla, Altsasu).

### Baliabide digitalak eta Plan Estratégikoak 
Nafarroak digitalizazioaren aldeko apustua egin du:
#### Osasunbidea Aplikazioa 
Pazienteek beren hitzorduak eta historia klinikoa (Osasun Karpeta) kontsultatu ditzakete.

#### III. Osasun Mentaleko Plan Estrategikoa (2019-2023) 
Plan honek 40 helburu zehatz ezarri zituen, besteak beste, suizidioaren prebentzioa eta haurren zein gazteen arretan sakontzea.

## Kritikak 
Iritziek osasun mentalarekiko kezka islatzen dute, pandemiaren ondorio iraunkorrak, arreta egokirik eza eta sistema hobetzeko beharra adieraziz, askotan beste erkidego batzuekin negatiboki alderatuz. Jarraipen faltari, gizarte indibidualista baten eraginari eta estigmari buruzko testigantzak nabarmentzen dira, agintariei neurriak hartzeko eskatuz.

## Instalazio nagusiak 
Nafarroako Osasun Mentaleko Sareak (RSMN) baliabide asistentzialen egitura mailakatua du, ospitaleratze-unitateetatik hasi eta arreta komunitarioko zentroetara. Instalazioak honela banatzen dira:

### Ospitaleratze Unitateak 
Pazienteek ospitaleratze osoa behar dutenean erabiltzen diren azpiegiturak dira, gaixotasunaren fasearen arabera banatuta:

* Nafarroako Ospitale Unibertsitarioa (HUN) - Iruñea: Psikiatriako Unitatea (UHP) hartzen du, fase akutuan dauden paziente helduentzat.
* Reina Sofía Ospitalea - Tutera: Tuterako osasun-eremuko pazienteen ospitaleratze labur eta akutuetarako unitatea du.
* San Francisco Javier Zentroa (Iruñea): Antzinako ospitale psikiatrikoa berritua, Atarrabia etorbidean kokatua. Gaur egun, egonaldi ertain eta luzeko asistentzia eskaintzen du, eta hainbat unitate espezializatu ditu barnean:
** Egonaldi Ertaineko Unitatea (UME): Tratamendu intentsiboa eta errehabilitazio funtzionala behar dutenentzat.
** Egonaldi Luzeko Unitatea (ULE): Laguntza luzea behar duten profilentzako bizitegi-unitateak.
** Psikogeriatria Unitatea: Buruko nahasmenduak dituzten adineko pertsonentzako unitate espezifikoa.
** Errehabilitazio Psikiatrikoko Unitatea (URP): Autonomia berreskuratzeko programak.

### Osasun Mentaleko Zentroak (CSM) 
Sarrerako ate nagusia dira eta arreta anbulatorioa eskaintzen dute. Nafarroa osoan banatuta daude, sektoreka antolatuta:

* Iruñerria (I, II eta III sektoreak): Biztanleria handiena hartzen duen eremua da eta auzoka banatutako hainbat zentro ditu:
** CSM Alde Zaharra - I. Zabalgunea (Soltxaga Doktorea).
** CSM II. Zabalgunea.
** CSM Ermitagaña.
** CSM Donibane (San Juan).
** CSM Arrosadia (Milagrosa) eta Azpilagaña.
** CSM Txantrea.
** CSM Arrotxapea.
** CSM Buztintxuri.
** CSM Burlata.
* Tuterako Sektorea: Tuterako Osasun Mentaleko Zentroa, Erriberako biztanleriari zerbitzua ematen diona.
* Lizarrako Sektorea: Lizarrako CSMa (Santa Gema).
* Tafallako Sektorea: Tafallako CSMa, Erdialdeko eremurako.
* Altsasuko Sektorea: Sakanako eskualdea hartzen duen zentroa.

### Eguneko Ospitaleak eta Berariazko Programak 
Ospitaleratze osoaren eta kontsulta anbulatorioen arteko baliabideak dira, tratamendu intentsiboagoa eskaintzeko:

* Iruñeko Eguneko Ospitaleak: I eta II (subakutuak eta errehabilitazioa).
* Tuterako Eguneko Ospitalea.
* Natividad Zubieta Zentroa: Haur eta Nerabeen Osasun Mentaleko Eguneko Ospitalea, gazteei zuzendutako arreta espezializatua eskaintzen duena.
* Lehen gertakari psikotikoen programa: Esku-hartze goiztiarrerako unitate espezifikoak.

### Errehabilitazio Psikosozialeko Zentroak (CRPS) 
Gaixotasun mental larria duten pertsonen gizarteratzea eta autonomia sustatzeko zentro itunduak dira (adibidez, Arga, Felix Garrido, edo Queiles zentroak), sare publikoarekin koordinatuta lan egiten dutenak.

## Kritikak eta erronkak 
Kudeaketak hainbat kritika jaso ditu sindikatuen eta erabiltzaileen aldetik, bereziki COVID-19 pandemiaren ondoren:
* Itxaron-zerrendak: Lehen kontsulta baterako itxaronaldiak luzeegiak direla salatu da, bereziki psikologia klinikoaren arloan.
* Lehen Arreta: Osasun zentroetan (anbulatorioetan) psikologo gehiago egon beharko liratekeela aldarrikatzen dute adituek, arazoak goiz atzemateko.
* Saturazioa: Haur eta Gazteen Osasun Mentaleko unitateak (CSMIJ) gainezka egon dira azken urteetan, eskaeraren igoera handia dela eta.

## Erreferentziak