open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xochimilco

**Xochimilco** Mexiko Hiriko 16 ordezkaritzetako bat da. Barruti federalaren hego-ekialdean dago eta 122&nbsp;km² luze-zabal da. Ordezkaritzak (gaztelaniaz *delegación*) 404.458 biztanle ditu, 2005ko erroldaren arabera.

## Historia 
Xochimilcoren jatorria garai prehispanikoan dago. Mesoamerikar Aro Aurreklasikotik, bertako aintziraren ertzak eta uharteak jatorri ezezaguneko gizataldeen bizileku izan zen. Postklasiko hasieran, *altépetl* (udalerri azteka) garrantzitsua zen, mexikek bereganatu baitzuten. Espainiar Inperioaren eta Independentziaren lehen urteetan, Xoxhimilcoko lurrak Mexiko Hiriaren elikagai hornitzaile nagusi bihurtu zen.

Ordezkaritzak kontraste handiak ditu. Bere mugetan jatorrizko 14 herri aurkitzen dira: San Andrés Ahuayucan, San Francisco Tlalnepantla, San Gregorio Atlapulco, San Lorenzo Atemoaya, San Lucas Xochimanca, San Luis Tlaxialtemalco, San Mateo Xalpa, Santa Cecilia Tepetlapa, Santa Cruz Acalpixca, Santa Cruz Xochitepec, Santa María Nativitas, Santa María Tepepan, Santiago Tepalcatlalpan eta Santiago Tulyehualco, kultura tradizional eta oinordetza indigenaren bereizgarri ugari gordetzen dituztenak. Xochimilcoko iparraldea Mexiko Hiriaren hiriguneari guztiz atxikia dago eta bertan daude arlo ekonomikoan garrantzia duten industrialde eta zerbitzuguneak. Bestalde, hegoaldeko mendiak eta erdialdeko aintzira eremuak naturgune handia osatzen dute.

Xochimilcoren garrantzia *chinampa* delakoetatik datorkio. Hauek antzinako mesoamerikar nekazaritzako teknika dira, Mexikoko Haraneko zenbait gizataldek garatu eta elkarbanatua. *Chinampak* baratz lauki eta artifizialak dira, aintzira azaletan eta zingiretan barazkiak eta eta loreak hazteko sortuak. Texcoco eta Anáhuac aintzirak lehortu ostean, Xochimilco eta Tláhuac guneetan baino ez da geratzen *chinampa* sistema hau. Aintzira-sistema berezi hau gordetzeko asmoz, Unescok Gizateriaren Ondare izendatu zituen 1987an. Hala ere, izendapena galtzeko arriskuan izan da birritan, hiritze prozesuak *chinampak* andeatzen baititu.

Egun turismo gune erakargarria ere bada, mexikar ugari ubideetan nabigatzea joaten baitira txalupa zapal eta apainduetan (*trajineras*).

## Izena 
ezkerrera|thumb|170px|Xochimilco glifoa *Boturini Kodexa*n (*Tira de la Peregrinación*).

*Xochimilco* nahuatlezko toponimoa da: *xōchi(tl)* ("lore"); *mīl(li)* ("landa lurra"); eta *-co* (lokatiboa). Horrela, esanahia *"loreen landa lekua"* edo *"lore zelaia"* izan daiteke. *Boturini Kodexa*n (*Tira de la Peregrinación*), *Xochimilco* glifoak gizatalde bat adierazten du, mexikarrekin batera Aztlan leku mitikotik irten zirenetako bat. Glifo honek landa lur bat eta lore bat adierazten du.

Gaztelaniaz [sotʃiˈmilko] ahoskatzen da, eta nahuatlez [ʃoːtʃiˈmiːɬko].

## Irudiak 

Image:DanceTra.JPG|*Trajinerak*
Image:Xochimilco_corn.jpg|Arto egosia saltzen
Image:CowsXochi.JPG|Ubideak
Image:WadingCrane.JPG|Lertxuna

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Xochimilco ordezkaritza
Otariidae

**Otariidae** edo **otaridoak** ugaztun Pinnipedia familia bat da. Phocidaetik bereizten dira belarriak ikus daitezkeelako eta lur lehorretik ibiltzeko erraztasuna dutelako. Aurreko hankak aurrerantz orientaturik daude eta funtzionalak dira, nahiz eta igeri egiteko askoz prestatuagoak dauden. Batzuetan *sasi-foka* ere esan izan zaie.

## Ezaugarriak 
## Sailkapena 
* **Arctocephalinae subfamilia**
** '* *Callorhinus* generoa*'
*** *Callorhinus ursinus*
** '* *Arctocephalus* generoa*'
*** *Arctocephalus gazella*
*** *Arctocephalus townsendi*
*** *Arctocephalus philippii*
*** *Arctocephalus galapagoensis*
*** *Arctocephalus pusillus*
*** *Arctocephalus forsteri*
*** *Arctocephalus tropicalis*
*** *Arctocephalus australis*
* **Otariinae subfamilia**
** '* *Eumetopias* generoa*'
*** ''Eumetopias jubatus'
** '* *Zalophus* generoa*'
*** *Zalophus californianus*
*** *Zalophus japonicus*
*** *Zalophus wollebaeki*
** '* *Otaria* generoa*'
*** *Otaria flavescens*
** '* *Neophoca* generoa*'
*** *Neophoca cinerea*
** '* *Phocarctos* generoa*'
*** *Phocarctos hookeri*
Monarka tximeletaren biosfera erreserba

**Monarka tximeletaren biosfera erreserba** Mexiko erdialdean dagoen biosfera erreserba da, Michoacán estatuaren ekialdean eta Mexiko Estatuaren mendebaldean kokatua. Erreserba monarka tximeletaren (*Danaus plexippus*) habitata eta inguru naturala babesteko sortu zen eta 56.000 hektareako eremua hartzen du. Unescok Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

2007-2008ko neguan, monarka tximeletaren hamabi kolonia zeuden Mexikon, horietako zortzi erreserban. Horietako lau jendeari irekiak daude:

* Sierra Chincua - Tlalpujahua eta Angangueo herrietatik hurbil (Michoacán).
* La Mesa - San José del Rincón herritik hurbil (Mexikoko Estatua)
* El Capulín - Donato Guerra eta San Juan Xoconusco herrietatik hurbil (Mexikoko Estatua)
* El Rosario - Ocampo herritik hurbil (Michoacán)

Beste zortzi koloniak San José Villa de Allende eta Ixtapan del Oro herrietatik hurbil daude, baina ez dira bisitagai, tximeleta koloniei egin dakieken kaltea dela-eta

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mortsa

**Mortsa** (***Odobenus rosmarus***) itsas ugaztun handi pinnipedoa da, eta banaketa etena du Ipar poloan Ozeano Artikoan eta Ipar hemisferioko itsaso subartikoetan. Odobenidae familiako eta *Odobenus* generoko espezie bakarra da. Espezie hau bi subespezietan banatuta dago: Atlantikokoa (O. r. rosmarus), Ozeano Atlantikoan bizi dena, eta Ozeano Barean bizi dena (O. r. divergens).

Mortsa helduak letagin eta bibote irtenak ditu, eta masa nabarmena: Ozeano Bareko ar helduek 2.000 kilogramo baino gehiago pisatu dezakete (4.400 libera), eta pinipedoen artean bi itsas elefanteen espezieek baino ez dituzte gainditzen. Mortsa batez ere sakonera txikiko uretan bizi da plataforma kontinentalen gainean, eta itsas izotzetan bizi da, molusku bibalbio bentonikoen bila. Mortsak nahiko bizitza luzeko animalia sozialak dira, eta "espezie giltzarritzat" hartzen dira Artikoko itsas eremuetan.

Mortsak garrantzi handia izan du Artikoko herri askoren kulturetan, haragia, koipea, larruak, letaginak eta hezurretarako ehizatu baitituzte. XIX. mendean eta XX. mendearen hasieran, mortsak asko ehizatzen ziren. Mortsaren populazioa azkar jaitsi zen Artikoko eskualde osoan. Harrezkero zertxobait berreskuratu da, nahiz eta Atlantikoko eta Laptev mortsaren populazioak zatikatuta eta maila baxuetan jarraitzen duten gizakien interferentziaren aurreko garaiarekin alderatuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mortsei buruzko bideoa
MuseScore

**MuseScore** musika idazteko programa bat da. Linux, Mac OS X eta Microsoft Windows sistema eragileentzat dago egina. WYSIWYG erako programa bat da eta hainbat ezaugarri ditu:

* Hainbat formatutako partiturak esportatu eta inportatu ditzake:

** MusicXML formatua duten fitxategiak

** MIDI estandar formatua duten fitxategiak

* Perkusioa idazteko aukera eskaintzen du

* Partiturak zuzenean inprimatu edo PDF formatuan fitxategi batean gorde daitezke

Programa honek erabiltzaile interfaze garbia dauka, noten sarrera erosoa eta azkarra eginez. Sibelius eta Finale bezalako programek erabiltzen duten interfazearen antzerakoa da.

MuseScore software askea da eta GNU lizentziapean argitaratu da.

## Gaitasunak 
MuseScore-k hainbat formatuetako musika inportatu eta esportatu dezake, hala nola MIDI eta MusicXML. PDF, SVG eta PNG bezalako formatuetan ere gorde ditzake partiturak, gerora inprimatu ahal izateko. LilyPond-era ere esportatu daiteke musika, beste moldaketa batzuk egin ahal izateko.

Hainbat hizkuntzetan dago erabilgarri (tartean euskara), erabiltzaileen itzulketaz lagunduriko bertsioak direla medio.

## Garapena 
MuseScore MusE-ren kodean oinarrituta dago, Linux-erako MIDI sekuentziadore bat. 2002an, Werner Schweer-ek MusE-ren idazketa musikalerako gaitasunak MusE sekuentziadoretik kentzea erabaki zuen eta musika editore bezala birprogramatzen hasi zen. Birprogramaketa Qt-oinarrituta dago.

## Ikus, gainera 
* GNU LilyPond

* Sibelius (programa), programa komertziala.

* Finale (programa), programa komertziala.

* NtEd Linux-erako musika editorea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* MuseScore-ren web orrialde ofiziala
Uxmal

**Uxmal** maia zibilizazioko gune arkeologiko bat da, Yucatán penintsulaan kokatua, Yucatán estatuan, Mexikon. Mérida estatu hiriburutik 78&nbsp;km hegoaldera dago, Santa Elena udalerrian.

Leku izena prehispanikoa da eta antzinako maieraz *Hirutan eraikia* esan nahi du, nahiz eta aditu batzuk zalantzan ipini esanahi hori. Uxmal  ahoskatzen da, eta ez .

Uxmalgo eraikinak *Puuc* estilokoak dira, behe horma lisoen gainean oso friso apainduekin. Apaindura hauek maien etxoletan oinarrituta daude, zutabetxo zilindrikoekin (etxolen hormak egiteko kanaberak irudikatuz) eta irudi trapezoidalekin (lastozko estalkiak irudikatuz). Beste apaindura ugari ere agertzen da, hala nola, suge txirikordatuak, askotan burubikoak, Chaac euriaren jainkoaren maskarak eta aho irekiko lumadun sugeak. Eraikinek bertako topografiaz baliatzen dira garaiera eta bolumen handia lortzeko. Hauen artean daude *Igarlearen piramidea*, bost mailakoa, eta *Gobernadorearen jauregia*, 1.200m² baino gehiago dituena.

## Historia 
Hiriaren erreferentzia idatzi zaharrenak Chumayelgo *Chilam Balam* delakoetan agertzen da (maien historia kontatzen diren idazkiak, latindar alfabetoan). Oinarri honekin, eta pilota jokalekuko eraztunetan agertzen diren idazkunen arabera, badirudi Uxmal VII. mendean sortu zela, Aro Klasikoan.

*Chilam Balam* idatzien arabera, bigarren okupazioa X. mendean izan zen, *Tutul xiu* etniakoek egina. Gizatalde honek nahua elementuak barneratu zituen, hala nola, Tlaloc eta Quetzalcoatl jainkoen gurtza. Chaac jainkoaren irudikapena aurretikoa da, Puuc eskualde osoan zegoen urarekiko menpekotasuna zela-eta.

Xiu familiaren agintaldian eraikin ugari egin ziren eta hiriak botere handia lortu Yucatán mendebaldean. Aldi batez, Chichén Itzá hiri-estatuarekin ere aliantza egin zuen, maia eskualdeko iparralde osoa kontrolpean edukiz. 1200 ondoren, ordea, ez dirudi eraikin garrantzitsu gehiagorik egin zenik, ziur asko Chichén Itzárekin zuen aliantza hautsi eta boterearen erdigunea Mayapán hirira lekualdatu zelako. Xiutarrek Maní hirira aldatu zuen hiriburua eta Uxmalgo biztanleriak gutxira egin zuen.

Espainiarrek penintsula konkistatu ostean (non xiutarrak espainiarrekin elkartu ziren), agiri kolonial goiztiarren arabera, hein batean bizileku garrantzitsua zen Uxmal. Baina bertan espainiar herririk sortu ez zenez, gainbeheratu eta ia guztiz hustu zen.

## Eraikinak 
Hauek dira Uxmalgo eraikin esanguratsuenak:
* Igarlearen piramidea (*Pirámide del adivino*)
* Mojen lau-aldekoa (*Cuadrángulo de las monjas*)
* Pilota jokalekua (*Juego de pelota*)
* Gobernadorearen jauregia (*Palacio del gobernador*)
* Dortoken etxea (*Casa de las tortugas*)
* Piramide handia (*Gran pirámide*)
* Usategia (*Palomar*)
* Jaguarren plataforma (*Plataforma de los jaguares*)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Uxmal www.ciudadesmayas.com gunean
Gospel

**Gospela** (ingelesetik: *godspell*, “berri ona”) kristau musika mota bat da, Estatu Batuetako eliza afroamerikarretan jatorria duena. Ahotsa da instrumentu nagusia, gehienetan harmoniari garrantzi handia emanez; hitzak, berriz, mezu kristaua izaten du. XVIII. mendean sortua, entzute handia erdietsi zuen 1930eko hamarkadan. Nabaria da jazz klasikoan eta modernoan izan duen eragina.

## Ezaugarriak 
Gospel tradizionala Estatu Batuetako eliza protestante afroamerikarretan garatutakoa da. Normalean koru batek interpretatzen du, bakarlari bat edo gehiago izan dezakeena. Erritmo bizkorrak eta alaiak ditu ezaugarri; Hammond organo baten laguntza garrantzitsua izaten da. Bizitzako eguneroko arazoez hitz egiten du musika mota horrek, eta horiei nola erantzuten dien Jainkoak. Beharbada, estilo horretako abestirik ezagunenetako bat "Oh Happy Day" da.

Garai gartan, eliza afroamerikarrak ziren esklaboen babesleku bakarra. 1730 aldean, Isaac Watts artzain britainiarraren ereserki erlijiosoen bilduma hartu zuten beren musika propioa garatzeko. 1861-1865 bitarteko Sezesio Gerraren ondoren, esklabotasunaren ezeztatze prozesua azkartu zenean, Jaungoikoaren gurtze erritualak finkatu ziren: inprobisazio handiko sermoiak, eta artzainaren eta fededunen arteko elkarrizketa etengabea, deiaren (ahots bakarlaria) eta erantzunaren (korua) eredua erabiliz. 1920ko hamarkadan, gospela tenpluetatik atera zen. Sister Rosetta Tharperen grabazioek arrakasta handia izan zuten 1930eko eta 1940ko hamarkadetan.

Thomas Dorsey, Reverend Gary Davis, Sallie Martin, Mahalia Jackson, Marion Williams eta Bessie Griffin bakarlariak, eta The Caravans, The Staple Singers, Golden Gate Quartet, Spirit of Memphis Quartet, Blind Boys of Alabama, The Jordanaires eta The Oak Ridge Boys izan ziren XX. mendeko interpretatzaile ezagunenetako batzuk.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mangosta

**Mangostak** (*Herpestidae*) ugaztun familia bat da, Carnivora ordenaren barruan. 25-60 cm bitarteko tamaina dute, hanka laburrak, azkazal luzeak eta isats luzea dituzte. Animalia txikiz elikatzen dira eta sugeei eraso egiten diete, hauen pozoiaren aurkako immunitaterik ez duten arren. Asian eta Afrikan bizi dira.

## Sailkapena 
* *Atilax*
** *Atilax paludinosus*
* *Bdeogale*
** *Bdeogale crassicauda*
** *Bdeogale jacksoni*
** *Bdeogale nigripes*
* *Crossarchus*
** *Crossarchus alexandri*
** *Crossarchus ansorgei*
** *Crossarchus obscurus*
** *Crossarchus platycephalus*
* *Cynictis*
** *Cynictis penicillata*
* *Dologale*
** *Dologale dybowskii*
* *Galerella*
** *Galerella flavescens*
** *Galerella pulverulenta*
** *Galerella sanguinea*
** *Galerella swalius*
* *Helogale*
** *Helogale hirtula*
** *Helogale parvula*
* *Herpestes*
** *Herpestes brachyurus*
** *Herpestes edwardsii*
** *Herpestes fuscus*
** *Herpestes ichneumon*
** *Herpestes javanicus*
** *Herpestes naso*
** *Herpestes palustris*
** *Herpestes semitorquatus*
** *Herpestes smithii*
** *Herpestes urva*
** *Herpestes vitticollis*
* *Ichneumia*
** *Ichneumia albicauda*
* *Liberiictus*
** *Liberiictis kuhni*
* *Mungos*
** *Mungos gambianus*
** *Mungos mungo*
* *Mungotictis*
** *Mungotictis decemlineata*
* *Paracynictis*
** *Paracynictis selousi*
* *Rhynchogale*
** *Rhynchogale melleri*
* *Suricata*
** *Suricata suricatta*
Txitxi-burruntzi eguna

[thumb|300px|Txitxi-burruntzi eguna [Tabira_(Durango)|Tabiran (Durango).]]
**Txitxi-burruntzi eguna** Euskal Herriko usadio zaharra da, hainbat tokitan Garizuma aurretik egiten den ospakizuna, inauteri igandeko aurreko igandean. Tradizioa bizirik dago Bizkaiko hainbat herritan (Txorierrin, Hego Uriben, Zeberion, Erandion, Arratian, Durangaldean...).

Egun horretan jendea mendira joaten da, sua prestatu, txitxi-burruntzi edo zotz batean iltzaturiko haragi puskak, txorizoa, txistorra zein beste txerrikiak sutan erretzen dira.

Gaur egun, txerri-hilketarik ez da jada ospatzen, baina egun hartan mendira joan eta bertan prestatutako janaria dastatzeko tradizioa hainbat herritan bizirik dago, batez ere Bizkaian eta ikastegien artean nahiko zabalduta dago. Gainera, gero eta gehiago, ordezko begetalak edo barazkiak ere erabiltzen dira, arrazoi etikoengatik, osasunagatik edo ingurumenarengatik.

Txitxi-burruntzi eguna kanpoan (mendian zein toki irekian) une alaia pasatzeko aitzakia paregabea da, burruntzian prestatutako janariak dastatuz. Lagunekin zein senitartekoekin ospatzen da, eta leku batzuetan erromeriak ere antolatzen dira, ospakizunekin, jolasekin, musika eta dantzaldiekin. Egun horrek inauteriko ospakizunei hasiera ematen die (toki batzuetan Txitxi-burruntzi eguna Eguen Zuri deritzon Inauteriko astean ere ospatzen da).

## Izenak 
Egunak herririk herri hainbat izen ditu. Izenetako batzuek jakiak aipatzen dituzte:

* *Txitxiburduntzi* Bizkaiko herri askotan, halaber Bilboko (eta inguruko) erdaldunek erabiltzen duten aldaera ezagunena.
* *Txitxi-burruntzi*
* *Txitxiburruntzi*

Beste izen batzuek irteera edo txangoa adierazten dute:
* *Kanporamartxo* (Kanpora martxoan?): Arrigorriaga, Etxebarri, Orozko, Dima, Zaratamon... erabilia
* *Kanpomartxo* (Erandio aldean erabilitako izena)
* *Sasimartxo* Derio, Zamudio, Txorierri aldean erabilitako hitza
* *Sasikoipetsu* (Lekeitio aldean erabiltzen den aldaera)
* *Basokoipetsu* (Basoan koipea) Iurreta, Berriz, Durango, Zornotza inguruan deitua
* *Basatoste* (Basoan ostera edo irteera): Gatika aldean erabiltzen den aldaera
* *Basatostie* (Bakio aldean deitua)
* *Basaratoste* "Bizkaian, batez ere, bada oraindik usadio bat Igande-inautearen aurreko igandean egiten dena. Egun honetan umeek, gazteek zein nagusiek, taldeka, ostera txiki bat egiten dute euren herriaren inguruko basoetara. Egun honek Basaratoste du izena. Toki aukerako baten abarrak eta egurra batu eta su eder bat egiten dute. Gero bakoitzak makilatxo bat hartu, beronekin burruntzia egin eta txorizoak edo urdaia erre egiten dute eta jan. Ekintza honek txitxiburruntzi izena hartzen du".
* *Basaratuste*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Herpestes

***Herpestes*** mangosta generoetako bat da, Carnivora ordenaren barruan eta Herpestidae familian. Hainbat espezie ezagutzen dira.

## Espezieak 
* *Herpestes brachyurus*
* *Herpestes edwardsii*
* *Herpestes fuscus*
* *Herpestes ichneumon*
* *Herpestes javanicus*
* *Herpestes naso*
* *Herpestes palustris*
* *Herpestes semitorquatus*
* *Herpestes smithii*
* *Herpestes urva*
* *Herpestes vitticollis*
Herpestes brachyurus

***Herpestes brachyurus*** *Herpestes* generoko animalia bat da, Herpestidae familiako ugaztun haragijalea. Mangosta gisa ezagutzen diren animalietako bat da.
Herpestes smithii

***Herpestes smithii*** *Herpestes* generoko animalia bat da, Herpestidae familiako ugaztun haragijalea. Mangosta gisa ezagutzen diren animalietako bat da.

## Erreferentziak
Cliegg Lars

**Cliegg Lars** Star Wars film saga ospetsuko pertsonaia bat da. Film saga honetako bigarren atala izan zen Klonen Erasoan Jack Thompson aktore australiarrek egin zuen paper hau.

Cliegg Lars Tatooine planetan jaio zen, baina gaztaroan Ator planetara bizitzera joan zen, bertan bere emazte izango zen Aika ezagutuz eta honekin seme bat izanez: Owen Lars. Aika hil ondoren bere seme Owenekin Tatooine planetara itzuli zen.

Cliegg hezeguneko nekazaria zen. Anakin Skywalkerren ama zen Shmi Skywalker esklaboa Wattori erosi zion, askatu egin zuen eta berarekin ezkondu zen. Hareetako biztanleek Shmi bahitu zuten, eta ondorioz, beste 29 kolonorekin batera Shmi askatzeko talde bat osatu zuen. Clieggek berna bat galdu zuen, eta soilik beste hiruk biziraun zuten, Shmi erreskatatzea lortu gabe. Cliegg handik denbora batera hil zen, bere zauriaren ondorioz.

## Kanpo estekak
Colima (Mexiko)

**Colima** Mexiko erdi-mendebaldeko hiria da, Colima estatuko hiriburua. 2015ean udalerriak 150.673 biztanle zituen, eta bere baitan Comala, Coquimatlán, Cuauhtémoc eta Villa de Álvarez hartzen dituen metropoli eremuak 359.392.

## Geografia 
### Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Minamoto no Yoshitsune

Heian aroaren azken urteetan eta Kamakura aroaren hasieran bizi izan zen Japoniako Minamoto klaneko jeneral bat izan zen. Japoniako historian dagoen samurairik nabarmenetako bat da Minamoto klanaren barnean klan honek aurreko hiru urteetan izan zituen porrotei buelta ematen eta garai horretara arte nagusi zen Taira klana soilik urte betean Genpei Gerretan 1185ean garaitzeagatik funtsezko pertsona izan baitzen.

Garaipen honekin, Minamototarrek Japoniako klan nagusi bezala zuten boterea sendotu zuten, eta Yoshitsuneren anaia nagusi bat zen Minamoto no Yoritomok urte horretan bertan Kamakura shogunerria sortu zuen, herrialdeko lehen shogunerria abiarazi zuena, boterea nobleetatik gerlarietara pasatuz, eta hurrengo 700 urteetan agintari zeremonial eta erlijioso soila izango zen Japoniako enperadorearen arerio izango zen ordezko botere bihurtuz.

Hala ere, Yoritomo bera izango zen bere anaiaren aurka joango zena hurrengo lau urteetan, berau 30 urte zituela tragikoki hilez. Yoshitsuneren historia gertaera historikoen eta japoniar folklorearekin zerikusi gehiago duten gertaeren artean bilduta dago. Bere bizitza garai hartako idazlan klasiko eta tradizionaletan kontatzen da, Heike Monogatari kasu, baita askoz berriagoak diren anime, manga, bideo-joko eta filmetan ere.
Etxebarria (argipena)

**Etxebarria** oikonimo bat da (etxe izen bat), «etxe berri» esan nahi duena. Gerora, euskal kulturan ohikoa denez, oikonimoa pertsonen deitura ere bihurtu da; bai eta bestelakoen izena ere. Hona hemen Euskal Wikipedian artikulua dutenen zerrenda:

### Lekuak 
* Etxebarria, Bizkaiko Lea-Artibaiko udalerria. Euskal Herrian *Etxebarria* deitutako beste herrietatik bereizi behar denean, *Markina Etxebarria* izenez aipatua.
* Etxebarria Parkea, Bilboko parkea.
* Etxebarri, Bizkaiko udalerria, Basauri eta Bilbotik gertu dagoena

### Pertsonak 
* Beñat Etxebarria (1987-), Igorreko futbolaria.
* Unai Etxebarria (1972-), venezuelar jatorriko euskal txirrindularia.
* Lucía Etxebarria (1966-), Valentziako idazlea.
* Igone Etxebarria (1962-), Bilboko idazlea.
* Koldo Etxebarria (1960-), Lemoako margolaria.
* Juan Manuel Etxebarria (1948-), Zeberioko idazlea.
* José Ramón Etxebarria (1948-), Gernikako ingeniari, politikari eta irakaslea.
* Jaime Etxebarria (1937-), Getxoko belar hockey jokalaria.
* Eugenio Etxebarria (1920-2008), Dimako albokagilea.
* Jose Maria Etxebarria (1920-1966), Algortako futbolaria.
* Faustino Etxebarria (1917-2008), Dimako bertsolari eta idazlea.
* Roberto Etxebarria (1908-1981), Eibarko futbolaria.
* Toribio Etxebarria (1887-1968), Eibarko enpresaburu eta politikari sozialista.
* Trifon Etxebarria (1912-1998), Muskizko kazetari eta politikari abertzalea.

## Ikus, gainera 
* Etxabarri (argipena)
* Etxeberri (argipena)
* Etxeberria (argipena)
* Exaberri
* Txabarri (argipena)
* Xabier (argipena)
Karelia

**Karelia** (karelieraz, finlandieraz, eta ; , *Karelija*, historikoki Корела, *Korjela*; ) iparraldeko Europako eremu geografiko bat da, gaur egun, Finlandia (Ipar Karelia eta Hego Karelia) eta Errusiaren artean (Kareliako Errepublika eta Leningradoko Oblasta) banatua dagoena.

Historikoki, Kareliako zatiak, Suedia, Novgorod eta Errusiarenak izan dira, eta, administratiboki, sekula ez dute eremu batu bat osatu.

## Historia 
Suedia eta Novgorodeko Errepublikak, Karelia eta Ingriagatik borrokatu zuten XIII. mendean. 1323ko Nöteborgeko Hitzarmenak, bien artean banatu zuen Karelia. Vyborg (karelieraz Viipuri) suediar probintzia berriaren hiriburu bihurtu zen.

Suediar Inperioaren garaian, Ladoga lakua eta Sestra ibaia Auniseko istmoan, Suedia eta Errusiaren arteko muga bezala ezarri zen.

1721eko Nystadeko Hitzarmenak, Errusia eta Suediaren artean sinatua, Kareliaren zatirik gehiena Errusiari ematen zion. Mendekuzko gerra batean, Kapelen Gerra deritzona, errusiarrek aurrera egitea lortu zuten, ia lurralde osoa bereganatuz.

Finlandiar Gerran Errusiak Finlandia konkistatu ondoren, emandako probintzien zatiak (Antzinako Finlandia) Finlandiako Dukerri Handira erantsi ziren. 1917an, Finlandiak bere independentzia lortu zuen, eta muga, 1920ko Tartuko Hitzarmenaren bidez berretsi zen.

Errusiako Gerra Zibila amaitu ondoren, eta 1922an Sobietar Batasuna ezarri ondoren, Kareliako zati errusiarra, Kareliako Errepublika Autonomoan bihurtu zen 1923an.

1939an, Sobietar Batasunak Finlandia eraso zuen, Neguko Gerra abiaraziz. Finlandiarrek, nahiko arrakastarekin borrokatu zuten Karelia iparraldean, Karelia Zurian sartzea lortuz. Baina Kareliako istmoan (edo Auniseko istmoan), errusiar armadak finlandiarren defentsak gainditu ahal izan zituen. Moskuko Bakean, finlandiar Kareliaren zatirik gehiena, SESBi emana izan zen. 400.000 pertsona baino gehiagok, ia biztanleria osoa, ihes egin zuen eta birkokatu egin behar izan zen.

1941ean, Hirugarren Reichak SESBi egindako erasoa probestuz, Karelia, hiru urtez birkonkistatua izan zen (1941-1944), urte hauetan, Ekialdeko Karelia ere, finlandiarrek hartu zutelarik.

1945ean Bigarren Mundu Gerra amaitu ondoren, ia Karelia osoa, berriz SESBen barneratua izan zen, Errusiako Sobietar Errepublika Sozialista Federatiboaren barne, Kareliako Errepublika Autonomoa izenarekin, hiriburu bezala, Petrozadovsk zuelarik.

Finlandiaren jabetzapean geratu den Kareliaren zati txikia, Ekialdeko Finlandia eta Hegoaldeko Finlandia probintzien eta Ipar Karelia eta Hego Karelia eskualdeen zati da. Finlandiako zatian dauden hiririk garrantzitsuenak, Lappeenranta, Joensuu eta Imatra dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Insectivora

[thumb|Lehen [trikuak Insectivora taldean sartzen ziren.]]
**Insectivora** ugaztun karedun talde bat da. Gaur egun ez da erabiltzen, parafiletikoa baita. Talde honetan sartzen ziren animalia familiak ezin ziren beste ordena batzuetan sartu. Ezaugarri nagusiak plesiomorfikoak dira, hau da, Mammalia klasearen ezaugarri primitiboak: txikiak, oin plantigradoak, gaueko bizitza, hortzeria osoa eta intsektuetan oinarritutako elikadura.

## Gaur egungo sailkapena 
* Erinaceidae, triku eta antzeko animaliak, Erinaceomorpha ordenaren barruan.
* Soricidae (satitsuak), Talpidae (satorrak) eta Solenodontidae Soricomorpha ordenaren barruan.
* Tenrecidae eta Chrysochloridae Afrosoricida ordenaren barruan.
* Macroscelididae familiak Macroscelidae ordena eratzen du.
* Tupaiidae familia Scandentiaren barruan sailkatzen da.

## Kanpo estekak
Soricomorpha

**Soricomorpha** ugaztun karedun ordena bat da. Bere barruan Nesophontidae, Solenodontidae, Soricidae eta Talpidae familiak bereizten dira. Lehen Insectivora ordenaren barruan sailkatzen ziren, baina talde hau ez da gehiago erabiltzen. Talde honetakoak dira satitsu eta satorrak.

## Sailkapena 
* Nesophontidae
* Solenodontidae
* Soricidae
* Talpidae
Soricidae

**Soricidae** (orokorrean **satitsu** gisa izendatuak) ugaztun karenadun familia bat dira, Soricomorpha ordenean. Animalia txikiak dira, mundu osoan zehar barreiatuak. Begi txikiak dituzte eta mutur luzea, bibote luzeekin. Sagu baten antzekoak dira, baina gertuago daude satorretatik, nahiz eta baliteke gertuago egotea oraindik trikuetatik.

Satitsuek 5 eta 9 zentimetro artean neurtzen dituzte eta 2,8tik 5 zentimetro arteko isatsa eduki dezakete. Ezagutzen diren ugaztunik txikienak dira. 4 gramotik 15era pisa ditzakete.

## Sailkapena 
* **Soricidae**
** **Crocidurinae**
*** *Crocidura*
*** *Diplomeson*
*** *Feroculus*
*** *Paracrocidura*
*** *Ruwenzorisorex*
*** *Scutisorex*
*** *Solisorex*
*** *Suncus*
*** *Sylvisorex*
** **Myosoricinae**
*** *Congosorex*
*** *Myosorex*
*** *Surdisorex*
** **Soricinae**
*** *Dolinasorex* (†)
*** *Anourosoricini*
**** *Anourosorex*
*** Blarinellini
**** *Blarinella*
*** Blarinini
**** *Blarina*
**** *Cryptotis*
*** Nectogalini
**** *Chimarrogale*
**** *Chodsigoa*
**** *Episoriculus*
**** *Nectogale*
**** *Neomys*
**** *Nesiotites*
**** *Soriculus*
*** Notiosoricini
**** *Megasorex*
**** *Notiosorex*
*** Soricini
**** *Sorex*

## Euskal Herriko satitsuak 
Euskal Herrian zortzi espezie bizi dira:
* Alpetar satitsua (*Sorex alpinus*).
* Baratze-satitsua (*Crocidura suaveolens*).
* Millet satitsua (*Sorex coronatus*).
* Satitsu arrunta (*Crocidura russula*).
* Satitsu buztankarratua (*Sorex araneus*).
* Etruriar satitsua (*Suncus etruscus*).
* Satitsu mozorrotua (*Sorex caecutiens*).
* Satitsu txikia (*Sorex minutus*).
1203 Nanna

**1203 Nanna** asteroide gerrikoan aurkitutako 1203. asteroidearen izena da. 1931ko urriak 5ean aurkitu zuen Max Wolfek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1931 TA zen. Bere izena Anselm Feuerbachen zenbait margolanen izenburuagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Solenodon

***Solenodon*** **Solenodontidae** familiako genero bakarra da, Soricomorpha ugaztun ordenaren barruan. 4 espezie ezagutzen dira, horietatik 2 desagerturik. Oso oinarrizko ugaztuna da.

Arratoiaren oso antzekoak dira, hura baino mutur-luzeagoak; ileak ere hark baino luzeagoak eta gogorragoak dituzte. Animalia gau zaleak dira. Ezagunenak Kubako solenodontea (*Solenodon cubanus* edo Atopogale cubana) eta Haitiko solenodontea (*Solenodon paradoxus*) dira.

## Espezieak 
* *Solenodon cubanus*
* *Solenodon paradoxus*
* *Solenodon arredondoi* †
* *Solenodon marcanoi* †

## Erreferentziak
Camino Real de Tierra Adentro

**Camino Real de Tierra Adentro** (euskaraz *Barnealdeko Errege Errepidea*) 2.560&nbsp;km luze zen merkataritza ibilbidea izan zen, Mexiko Hiria eta Santa Fe lotzen zituena 1598 eta 1882 artean. Batzuetan *Camino de la Plata* (*Zilar Bidea*) edo *Camino de Santa Fé* (Santa Feko bidea) izena ematen zitzaion.

Errepideak egungo Mexiko eta AEBetako hainbat estatu zeharkatzen ditu: Mexikoko estatua, Querétaro, Guanajuato, Jalisco, San Luis Potosí, Aguascalientes, Zacatecas, Durango eta Chihuahua Mexikon, eta Texas eta Mexiko Berria AEBetan.

Unescok Gizateriaren Ondare izendatu zuen 2010ean.

## Kanpo estekak 
* Camino Real de Tierra Adentro INAHren webgunean
Chihuahua (argipena)

**Chihuahua** honakoa izan daiteke:
* Chihuahua, Mexiko iparraldeko estatua.
* Chihuahua, estatuko hiriburua.
* Chihuahua, txakur arraza.

## Ikus, gainera 
* Chihuahuako basamortua
Jorge Lorenzo

**Jorge Lorenzo** (Palma Mallorcakoa, Balear Uharteak, 1987ko maiatzaren 4a - ) motoziklista balearra da. Birritan 250cc-ko munduko txapelketa irabazi du eta gaur egun moto gp-ko mailan dago lehiatzen.

## Hasiera 
Bere aitak mekanikaria zuen lanbide eta horrek eragina izan zuen txikia zenean. Hiru urte zituenean, bere aitak motor bat egin zion neurrira eta irla balearretako txapelketa nagusian parte hartu zuen. Pixkanaka-pixkanaka motor azkarragoak hasi zen erabiltzen eta 6 urte bete zituenean, lizentzia lortu eta trial, motocross eta halako txapelketetan hasi zen lehiatzen.
10 urte zituenean, irla balearretako txapelduna zen, baina titulu hori beste zortzi aldiz gehiagotan ere irabazi zuen.
Hamaika urterekin, Montlau taldeak kontratatu zuen eta talde horrek motorrez hornitzen zuen. Talde honekin parte hartu zuen txapelketa guztietan irabazle atera zen.
14 urte zituenean Jerez-eko lasterketan parte hartu nahi zuen, baina horretarako, 15 urte izan behar zituen gutxienez. Hala ere, zorte handia izan zuen, lasterketako bezpera egunean bere urtebetetzea izan zelako.

thumb|250px|Jorge Lorenzo bere Yamaha YZR-M1ean. 2008
## 125cc 
Aurreko kasualitateari esker, munduko txapelketako lasterketa batean parte hartu duen pertsona gazteena izan da.
2002. urtea zen, eta Derbi taldea kontratatu zuen. Urte horretan, 21. postuan geratu zen.
Hurrengo urtean, lasterketa bat irabazi zuen Brasilen, eta azkenean 12. geratu zen. 2004an, benetako hobekuntza izan zuen, hiru lasterketa irabaziz eta 4. postua lortuz.

## 250cc 
125cc-ko txapelketan hiru urte egon ondoren, hurrengo mailara pasatu zen.
2005. urtean sei lasterketa irabazi zituen eta 4 lau *pole position* lortu zituen. Bere taldekidea Hector Barbera zen, Honda taldean, hain zuzen.
Hurrengo urtean Apriliara pasatu zen eta bi urte jarraian munduko txapelduna izan zen (2006 eta 2007 urteetan).
[thumb|ezkerrera|Lorenzo (99. zenbakiaz) [Valentino Rossi taldekidearen atzetik Frantziako Sari Nagusian. 2010]]
## Moto GP 
Maila honetara pasatzean, Yamaha taldearekin sinatu zuen kontratua eta Valentino Rossi pilotu famatuaren taldekide bihurtu zen.
Hasieratik prest zegoela erakutsi zuen; izan ere, bere taldekidearen aurretik geratzen zen askotan.
2008. urtean lasterketa bat irabazi zuen eta azkenengo sailkapenean 4.geratu zen.
2009. urtean 4 lasterketa irabazi zituen eta 2. geratu zen Valentino Rossi-ren ondoren.

2010 urtean, GP kategoriako munduko txapeldun bilakatu zen.

## Beste xehetasunak 
* Telebistako *Águila Roja* saioan agertu egin da.
* Valentino Rossirekin duen lehia, inoiz ikusi den lehiarik gogorrenen artean dago.
* Lasterketa bat irabazi zuen lehen aldiz, Lorenzo´land deitutako bandera jarri zuen.
* 2009. urtean argitaratutako komiki baten protagonista izan zen.
* Bere altuera 1.72 metrokoa da eta 56 kilo pisatzen du.
* Nahiz eta Valentinorekin lehia gogorra izan, 2010eko ekainean Rossi-k lesio larria izan zuenean, adorea ematen zion kamiseta bat jantzi zuen.
Zane Grey

**Zane Grey** (Zanesville, Ohio, 1872ko urtarrilaren 31 – Altadena, Kalifornia, 1939ko urriaren 23a) AEBetako idazlea izan zen, Mendebalde Urrunari buruzko eleberriak eta istorioak espezialitatetzat izan zituena.

Zineman, 110 pelikula inguru egin dituzte haren istorioetan oinarrituta.

## Bibliografia hautatua 
# *"Betty Zane"* (1903)
# *"Spirit of the Border"* (1906)
# *"Riders of the Purple Sage"* (1912)
# *"The Light of Western Stars"* (1914)
# *"The Lone Star Ranger"* (1915)
# *"The Rainbow Trail"* (1915)
# *"The Border Legion"* (1916)
# *"The Mysterious Rider"* (1921)
# *"To the Last Man"* (1921)
# *"The Day of the Best"* (1922)
# *"Under the Tonto Rim"* (1926)
# *"Forlorn River"* (1927)
# *"Wild Horse Mesa"* (1928)
# *"Nevada"* (1928)
# *"Fighting Caravans"* (1929)
# *"Stairs of Sand"* (1929)
# *"Sunset Pass"* (1931)
# *"Tales of Tahitian Waters"* (1931)
# ''"Robbers' Roost"'' (1932)

## Ikus, gainera 
* Ingelesezko literatura
* Literatura amerikarra

## Kanpo estekak 
* Zane Grey Cabin Foundation
Sen

thumb|200px|Zorriak eta arkakusoak elkarri kentzen dizkiote primateek, senezko portaera bati jarraituz
Etologian eta biologian, **sen**a animalia gehienek berez erakusten duten portaeren multzoa da, jatorrizkoa dena eta ikasi gabekoa. Sena heredatu egiten da eta espezie bereko animalia guztiek konpartitzen dute.

Senak eragindako portaera edo jokabideetan nerbio-sistema zentralak parte hartzen du. Senezko portaerak, beraz, jatorrizkoa izan arren, ez du zerikusirik ekintza erreflexuekin, azken horietan burmuinak ez baitu parte hartzen.

Senezko jokabidearen ezaugarri nagusiak honako hauek dira:

* jatorrizkoa eta heredagarria da: beraz, ez da ikasten
* antzekoa da espezie bereko animalia guztiengan
* kanpoko estimuluengatik baino neurri handiagoan barneko estimuluengatik sortzen da
* estereotipo bati jarraituz gertatzen da, hots, eredu finko baten arabera gauzatzen da espezie bereko animaliengan
* erreflexuen aldean askoz korapilatsuago eta garatuagoa da
* helburu jakin baterako moldatua izan ohi da eta, askotan, premiazko behar baten asetzearekin lotua dago (jana, sexu edo biziraupenarekin lotua, adibidez)

Senak eragindako portaerak dira, besteak beste, borroka, ihesa, sexu-jolasak, janaren bilketa, ondorengoen zaintza, habien eraikuntza (hegaztiengan), etab.

Esan ohi da animaliengan sena jokabidearen oinarria dela, oinarri hori gero ikaskuntzaren bidez garatzen delarik. Hots, bizitako esperientzien eta animaliak duen ikasteko gaitasunaren arabera (hein handi batean bere nerbio-sistemaren garapenari lotua dagoena) animaliak bere senezko portaera moldatuko du.

## Sena gizakiarengan 
Eskala zoologikoan aurrera joan ahala, ikasketa prozesuek gero eta garrantzi handiagoa dute, jokabidearen osagai nagusia bihurtu arte. Senaren eragina, beraz, handiagoa da ornogabe baten portaeran primate batenarena baino. Hala ere, senaren garrantzia gizakiaren jokaeran ez da gutxietsi behar, giza-zientzietako hainbat adituk (soziologoek, psikologoek...) egin ohi duten moduan. Biologia zientzietako ikerlariek (etologoek, fisiologoek, antropologoek...) senaren garrantzia (burmuinaren hainbat egituratan kokapen zehatza duena, hipotalamoan, esaterako) azpimarratzen dute.

## Kanpo estekak
Alain Corneau

**Alain Corneau** (1943ko abuztuaren 7a - 2010eko abuztuaren 30a) zine zuzendari eta gidoigile frantsesa zen.

Corneau Meung-sur-Loire (Loiret) herrian sortu zen. Musikaria hastapenetan, Costa-Gavras zinegilearekin lan egiten hasi zen, laguntzaile. Horrek aukera eman zion Yves Montand aktorearekin jarduteko, harekin hiru film egin baitzituen geroago, besteak beste *Police Python 357* (1976) eta *La Menace* (1977).

Gérard Depardieu eta Anne Brochet zuzendu zituen 1991n *Tous les matins du monde*, sari asko irabazitako filmean. Film honek Sainte Colombeko Jaunaren fikziozko historia kondatzen du, biolajole apartaren biziera Marin Marais ikaslearen begietan. Jordi Savall katalan musikari ospetsuak burutu zuen filmeko musika lana.

Corneau minbiziz hil zen 2010eko agorrilaren 30ean.

## Filmografia hautatua 
* 1974: *France société anonyme*
* 1976: *Police Python 357*
* 1977: *La Menace*
* 1979: *Série noire*
* 1981: *Le Choix des armes*
* 1984: *Fort Saganne*
* 1986: *Le Môme*
* 1989: *Nocturne indien*
* 1991: *Tous les matins du monde*
* 1995: *Le Nouveau Monde*
* 1997: *Le Cousin*
* 2000: *Le Prince du Pacifique*
* 2003: *Stupeur et tremblements*
* 2005: *Les Mots bleus*
* 2007: *Le Deuxième Souffle*
* 2010: ''Crime d'amour''
Eslaviar

thumb|320px|Eslaviarren ohiko sailkapena:
**Eslaviarrak** Europako erdialdean eta ekialdean bizi diren zenbait gizabanako eta etnia dira. II. mendetik aurrera zabaldu ziren lurralde horretara, eta eslaviar hizkuntzak hitz egiten dituzte.

Herri horiek VI. mendetik aurrera Erdialdeko Europa, Ekialdeko Europa eta Balkanetan bizitzen jarri ziren. Gerora, Bohemiatik eta Itsaso Adriatikotik Uraletako mendietaraino hedatu ziren: Siberia eta Erdialdeko Asian ere kokatu ziren eta XVII. mendetik aurrera, munduko beste hainbat lekutara ere emigratu zuten. Europako erdia inguru eslaviar talde edo komunitateez populatuta dago.

280 milioi eslaviar bizi dira gaur egun mundu osoan, Europako eta Asiako iparraldean gehienak.

## Egungo herrialdeak 
thumb|Jugoslaviako banaketa etnikoa (1991).
Eslaviarrek ez dute nazionalitate bakar bat osatzen eta izen hori hartzen dute egungo errusiarrek, bielorrusiarrek, ukrainarrek, poloniarrek, sorabiarrek, txekiarrek, eslovakiarrek, esloveniarrek, kroaziarrek, serbiarrek, bosniarrek, montenegroarrek eta bulgariarrek.

Oro har, ekialdeko eslaviarrak (errusiarrak, bielorrusiarrak eta ukrainarrak, sortaldean); mendebaldekoak (sorabiarrak, poloniarrak, txekiarrak eta eslovakiarrak, sartaldean); eta hegoaldeko eslaviarrak (esloveniarrak, kroaziarrak, serbiarrak, bosniarrak, montenegroarrak eta bulgariarrak) bereizten dira.

## Erlijioa 
Kristau ortodoxoak dira eslaviar herri gehienak (errusiarrak, bielorrusiarrak, ukrainarrak, bulgariarrak, serbiarrak); Erromako elizari loturiko ortodoxoak dira beste batzuk (ukrainar eta kroaziar batzuk), musulmanak bakarren batzuk (bosniakoak) eta katolikoak gainerako guztiak (poloniarrak, txekiarrak, eslovakiarrak, esloveniarrak, kroaziarrak).

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Eslaviar hizkuntzak

## Kanpo estekak
Benta

thumb|300px|Santutxo **benta** Albizturren Tolosa-Errezil-Beizama bidegurutzean. Bentak eraikin handiak izaten dira, gela asko izaten dituztenak.

**Benta** bidegurutze edo bide ondoan egoten den etxe bat da, herrigunetik at, bidaiariei ostatu eskaintzen diena. Bentek garrantzi nabarmena izan dute Euskal Herriko historian, eta, egun, Euskal Herriko bide bazterretan ugari dira *Benta* izenez ezagunak diren etxeak, batzuetan oraindik ere ostatua eskaintzen dutenak. Toponimian ere arrasto anitz utzi dituzte. Adibidez, ezagunak dira Tolosako herrigunetik hurbil dagoen Benta Haundi, Beasaindik gertu dagoen Matxinbenta eta Donostiako Benta Berri auzoa.

## Ikus, gainera 
* *Bentatik nator*

## Kanpo estekak
Berlingo tranbia

thumb|100px|eskuinera|Berlingo tranbiaren ikurra.
thumb|200px|eskuinera|Hellersdorf tranbia geltokia.

**Berlingo tranbia** (alemanez *Berlin Straßenbahn*) Alemaniako hiriburua den Berlin hirian jarduten duen tranbia sistema da.

Zaharrenetakoa da, bere jatorria 1865ean baitu, gaur egun *Berliner Verkehrsbetriebe (BVG)* konpainiak kudeatzen du, honek Berlingo metroa ere kudeatzen duelarik. Munduko tranbia sistemen artean luzeenetakoa da, 22 linea eta 382 geltoki baititu.

## Historia 
Berlin hiriko tranbiaren jatorria 1865ean dago, orduan zaldiek tiraturiko lehenbiziko linea sortu baitzen. XIX. mendearen amaiera alderako hainbat enpresa pribatu eta publikoek jada hiri honetan euren lineak eraikiak zituzten, hortaz 1929an enpresa hauek elkartu eta *Berliner Verkehrsbetriebe (BVG)* konpainia sortu zuten, baina Bigarren Mundu Gerra amaitzean *Berliner Verkehrsbetriebe (BVG)* konpainia bitan banatu zen: bata Mendebaldeko Berlinen eta bestea Ekialdeko Berlinen. 1967 urterako Mendebaldeko Berlinetik iragaten ziren lineen gehiengoa itxiak zeuden, hiriko eremu horretan bi linea besterik ez ziren gelditzen. Baina 1992. urtean Berliner Verkehrsbetriebe konpainia berrelkartu egin zen, halere oraindik tranbia lineen gehiengoa Berlin hiriko ekialdean daude.

## Kanpo estekak 
* Berliner Verkehrsbetriebe konpainiaren webgunea
Julen Arzuaga

**Julen Arzuaga Gumuzio** (Areta, Laudio, Araba, 1972) abokatua, idazlea eta politikaria da. 2012az geroztik, Eusko Legebiltzarreko kidea, EH Bildu koalizioaren ordezkari.

EHUko Donostiako campusean Zuzenbideko ikasketak egin zituen. Euskal Herriko Giza Eskubideen Behatokia sortu zuen 2000. urtean, eta nazioarteko hainbat foro eta instituzioen aurrean egin du giza eskubideen aldeko lana. 2008ko uztailean Amnistiaren Aldeko Batzordeen eta Askatasunaren aurkako 33/01 auzian prozesatua izan zen Espainiako Auzitegi Nazionalaren aurrean. Epaiketaren ostean, absolbitua izan zen.

Hainbat aldizkari eta egunkaritan iritzi sortzaile ere bada. *La maza y la cantera* liburua plazaratu du Txalaparta argitaletxearekin; euskal gazteriari, errepresioari eta elkartasunari buruzko saiakera politikoa da.

*Oso latza izan da: tortura Euskal Herrian* lanaren egilea da, Euskal Memoria Fundazioarekin, 2012an.

## Kanpo estekak 
* Eusko Legebiltzarreko legebiltzarkide fitxa.
* Julen Arzuagaren biografia laburra, Txalaparta argitaletxearen webgunean.
* http://www.euskalmemoria.com/
Berlingo gudua

**Berlingo gudua** Bigarren Mundu Gerrako Sobietar Batasuna eta Alemania Naziaren arteko amaierako guduetako bat izan zen. 1945eko apirilaren 16tik maiatzaren 2ra burutu zen. Gudu honen ondorio nagusia Alemaniaren baldintzarik gabeko errendizioa izan zen, nahiz eta kopuruz handiagoa zen Armada Gorriak gudu honetan zehar etxez-etxe borrokatu behar izan zuen.

Gudu honetako borrokaldietan zehar, Adolf Hitler alemaniar Führerrak bere burua hil zuen, baita Joseph Goebbels Propaganda Ministroak ere. Hitlerren idazkari pertsonala zen Martin Bormann ere, ustez setiotik ihesi zihoala hil omen zen.

## Kanpo estekak
Laurent Fignon

**Laurent Fignon** (1960ko abuztuaren 12a, Paris &ndash; 2010eko abuztuaren 31, Paris) frantziar txirrindularia izan zen.

Bere ibilbide profesionala 1982 eta 1993 bitartean luzatu zen, denera 81 garaipen beraganatu zituelarik, horien artean: 1983 eta 1984ko Frantziako Tourra, 1989ko Italiako Giroa, 1988 eta 1989ko Milan-San Remo eta 1986ko La Flèche Wallonne lasterketak, eta 1982 eta 1990eko Nazioarteko Kriteriuma.

Gogoangarria izan zen bestela 1989ko Tourrean Greg LeMondekin edukitako lehia estua, sailkapen orokorrean azkenean amerikarraren alde geratu zena. Azken etapa arte oso parekatuta iritsi ziren, eta erlojuz kontrako proban 8 segundoko aldearekin irabazi zuen LeMondek eta horrela lasterketa bera, inoizko tarterik txikiena izan zena txapelduna eta txapeldunordearen artean. Halaber, bigarren postua lortu zuen Giroan ere 1984an.

Aparatu digestiboko minbiziak jota hil zen 50 urte bete berriak zituelarik.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Ikus, gainera 
* Paristar ezagunen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Fignonen emaitza guztiak Tourrean
River Plate Aruba

**River Plate Aruba**, **River Plate** edo soilik **River**, Arubako futbol-taldea da. **Madiki**, **Oranjestad**, Antilla Txikietako, Karibe.

## Palmaresa 
* 1993

* 1997

## Jokalari 
## Kanpo estekak 
* Riverren webgunea

* Fan webgunea
Buruzagi

**Buruzagia** edo **burua** talde edo erakunde hierarkiko batean partaideen gainean agintaritza duen pertsona da. Agintaritza hau hainbat mailatan zehaztu daiteke: buruzagia antolakuntza, plangintza, helburuak zehaztu eta erabaki nagusiak hartzen dituen pertsona izan daiteke; beheragoko maila batean, hartutako erabaki orokorrak gauzatzeko aginduak eman eta horien betetzeaz arduratzen den pertsona ere izan daiteke. Lidergoa duen pertsonari ere buruzagi deritzo, modu informal batean.

## Ikus gainera 
* Estatu buruzagi
* Buruzagi militar

## Kanpo estekak
Buru (argipena)

**Buru** hitzak adiera ezberdinak ditu:

* buru, gorputz atal bat.
* buru edo buruzagia, erakunde bat zuzentzen duen pertsona.
Führer

[thumb|Propaganda poster honetan, [Adolf Hitler ageri da, naziek erabili ohi zuten lelo politiko honekin: *Ein Volk, ein Reich, ein Führer!* («herri bat, inperio bat, buruzagi bat!»).]]
''''''''* alemanezko izen arrunt bat da (*führen* aditzetik eratorria), eta «buruzagi» edo «gidari» esan nahi du. Uste zabaldua den arren, alemanez ez du «diktadore» esan nahi, eta Alemanian edozein atal edo sailetako buruak izendatzeko erabiltzen da.

Alemaniar hizkuntzatik at erabiltzen denean, Hirugarren Reicharen agintari nagusi Adolf Hitler izendatzeko erabili ohi da. Izan ere, Alemania Nazian *Führerprinzip* («agintaritzaren printzipioa») ezarri ondoren, Hitlerrek titulu edo maila hierarkiko hauxe hautu zuen. Printzipio horri jarraituz, *der Führer* («Buruzagia») zen botere guztiak beregan batzen zituena, Estatua hezurmamitzen zuena eta alderdi bakarraren —Alemaniako Langile Alderdi Nazionalsozialistaren— buru bakarra. Hala, bada, Hitler aipatzeko, besterik gabe *der Führer'' («buruzagia») esaten zen Alemania Nazian.

## Kanpo estekak
Saltoki

[thumb|300px|[Hipermerkatuak **saltokiak** dira.]]
**Saltoki** (edo **saltegi**) bat salmentarako prestaturik dagoen eraikin edo espazio fisikoa da, hala nola dendak, supermerkatuak, hipermerkatuak, eta *outlet* izenekoak.

Saltokietan salmenta handizka, beste merkatariei saltzen zaienean, zein txikizka, azken kontsumitzaileei saltzen zaienean, egin daiteke.

## Kanpo estekak
Denda

[thumb|350px|[Fruta-denda fruta saltzen duen **denda** bat da.]]

Merkataritzan, **denda** txikizkako salmentarako saltoki mota bat da, gehienetan espazio itxi txiki bat hartu eta hiri bateko kaleetan zehar kokatzen dena. Gehienetan dendak produktu berezituak saltzen dituzte; horrela arropa-dendak, erremintak eta etxerako tresneria saltzen dituzten burdindegiak, liburu dendak, elikagai-dendak eta abar daude. Denda batzuetan produktuak erosleak berak hartu eta ondoren kutxa erregistratzaile batetik igaroz ordaindu egiten ditu, autozerbitzu izeneko sistemaren bitartez; beste batzuetan (okindegietan esaterako), berriz, ohikoagoa da erosleak produktuak eskatu eta saltzaileak ekartzea.

## Ikus, gainera 
* Benta

## Kanpo estekak
Autozerbitzu

thumb|300px|**Autozerbitzuetan** bezeroak berak hartzen ditu erosi nahi dituen produktuak. Ondoren, kutxan ordainduko ditu.

Saltokietan, **autozerbitzua** erosketak egin eta ordainketa egiteko sistema bat da, non bezeroak berak erosi nahi dituen produktu guztiak hartu ondoren, produktuak kutxa erregistratzaile batetik pasa eta ordaindu beharrekoa kalkulatzen den. Horretarako, produktuak apaletan jarrita egoten dira, bezeroaren eskura. Produktu bakoitzaren prezioa ere zehazten da apaletan, bezeroak aurrez jakin dezan zenbat ordaindu behar duen produktu hori erosten badu. Autozerbitzua ohiko erosketa-sistema da supermerkatu eta hipermerkatuetan, baina denda zenbaitetan ere erabiltzen da. Lehenengo autozerbitzuak XX. mendearen hasieran garatu ziren Estatu Batuetan.

## Kanpo estekak
Fisterrako itsasargia

**Fisterrako itsasargia** Galiziako Fisterra udalerrian dagoen Fisterra lurmuturran kokatzen den itsasargia da. 1853an eraikia izan zen. 17 metroko garaiera du, itsas mailatik 143 metroko garaieran dago eta bere argia 23 itsas milatara ikus daiteke.

## Kanpo estekak
Crocidurinae

**Crocidurinae** ugaztunen subfamilia bat da, Soricidae familian eta Soricomorpha ordenan dagoena.

## Generoak 
* *Crocidura*, **Wagler**, 1832.
* *Diplomesodon*, **Brandt**, 1852.
* *Ferocolus*, **Kelaart**, 1852.
* *Paracrocidura*, **Heim de Balsac**, 1956.
* *Ruwenzorisorex*, **Hutterer**, 1986.
* *Scutisorex*, **Thomas**, 1913.
* *Solisorex*, **Thomas**, 1924.
* *Suncus*, **Ehrenberg**, 1832.
* *Sylvisorex*, **Thomas**, 1904.
Pontoiko zubia

**Pontoiko zubia** (gazteleraz *El Pontón* ere deitua) Bolueta eta Abusu auzo bilbotarrak lotzen dituen pasabidea da, barnealdetik hasita Bilboko itsasadarraren gainean dagoen lehenengoa dena. Pontoi Bidetik etorria, Boluetatik, Santa Isabel (Ollargan) inguruan amaitzen da zehazki, bestaldean gaur egungo Abusuko ikastola dagoelarik (Abusu Ikastola), El Pontón okindegia zenaren eraikina hain zuzen ere, aurretik El Pontón errotaren kokaleku ere izan zena.

Oinezkoentzat eta ibilgailuetarako eraikita dago. Aurretik, Arratiako tranbiaren zubia izan zen inguru hortan. Espainiako estatuan porlan armatuz egindako lehen zubia izan zen hori.

2014an estalkia gehitu zitzaion oinezkoentzat dituen bi espaloietako bati, itsasotik gertuen dagoen aldean.

## Kanpo estekak