Genocost

**Genocost** terminoak etekin ekonomikoak lortzeko egin den genozidioa definitu nahi du. Kongoko Errepublika Demokratikoan (hemendik aurrera, KED) baliabide naturalen ustiapenarekin lotutako gatazka armatuen giza kostuari, kostu sozialari eta ekonomikoari erreferentzia egiten dien esamolde horrek esparru juridiko nazionalean txertatu da .

2022ko abenduaren 26ko 22/065 Legeak, hain zuzen, Kalteen Konponketarako Funts Nazionala (*Fonds national des réparations*, FONAREV) sortu zuen, gatazkekin lotutako sexu-indarkeriaren eta beste delitu larri batzuen biktimei laguntzeko ardura duena. Kontzeptu hau batez ere KEDeko ekialdean milioika pertsonek jasandako sufrimenduaren aitortza eta konponketa ofizialaren alde egiten duten gizarte zibileko erakundeek ere babesten dute.

## Errepaso historikoa 
### Ruandako genozidioa eta gero (1994) 
1994ko uztailean, Ruandako genozidioa eta gero, ehunka mila errefuxiatu ruandar hutuk ihes egin zuten sartu garaiko Zairera, FPR (*Front patriotique rwandais*) armada tutsiak Ruanda osoa hartu ahala . Iheslari haien artean zeuden sarraskietan parte hartutako botere eta indarrak, hala nola Ruandako erakundeetako karguak izandakoak, Ruandako Indar Armatuak (*Forces armées rwandaises*, FAR) eta Interahamwe eta beste milizietako kideak.

KEDeko ekialdean kokatu ziren, errefuxiatu eremu ikaragarrietan. Haien etorrerak azpiegituren kolapsoa eragin zuen, eta errefuxiatuak zein bertako biztanleriak gosearen eta epidemien pean geratu ziren .
thumb|Kongoko Lehen Gerraren bilakaera

### Kongoko Lehen Gerra (1996-1997) 
Kongoko Lehen Gerran, Laurent-Désiré Kabila buruetako bat zen, eta Ruandak eta Ugandak lagundutako Kongo Askatzeko Indar Demokratikoen Aliantzak (*Alliance des forces démocratiques pour la Libération du Congo*, AFDL), hain zuzen ere Zaireko ekialdetik abiatu, abiada handiz herrialde osoa hartu, eta 32 urtez presidentea izandako Mobutu Sese Seko boteretik kendu zuen.

Gatazkak milioika pertsona desplazatu zituen, eta azpiegitura zibilen suntsipen masiboa eragin zuen, errefuxiatuen eremuetan ere. Hamarnaka mila zibil hil ziren, bai bortizkeriaz, bai gaixotasunen eta desnutrizioaren ondorioz.

### Kongoko Bigarren Gerra (1998-2003) 
thumb|Kongoko Bigarren gerraren mapa
1998an, Laurent-Désiré Kabilak Ruandako eta Ugandako tropak kanporatu egin zituen, eta Kongoko Bigarren Gerra piztu zen, "Afrikako Gerra Handia" gisa ezagutzen dena, Afrikako bederatzi herrialde inplikatu baitziren bi bandoetan, eta hainbat milizia sortu . Gatazka honek ere eragin humanitario katastrofikoa izan zuen, International Rescue Committee erakundearen txosten baten arabera, 5,4 milioi heriotza inguru eraginez .

Zibilak izan ziren bereziki kaltetuak, indarkeria muturrekoaren, sarraskien, desplazamendu masiboen eta bortxaketa sistematikoaren biktimak. Garai hartan gerra-egileek egindako gehiegikeriak Mapping proiektuaren txosten batean dokumentatuta daude, baina ez dira inoiz epaituak izan .

2002ko irailean, Luandako akordioa sinatu zen, Bigarren Kongoko Gerra amaitzeko asmoz. Akordio honek KEDeko lurraldean zeuden indar atzerritarrak erretiratzea aurreikusten zuen, eta trantsizioko gobernu bat, non oposizio politikoa eta milizia nagusiak sartuko ziren. Besteak beste, Ruandak babestutako Kongoko Demokraziaren Aldeko Rallya (*Rassemblement Congolais pour la Démocratie,* RCD), Ugandak babestutako Kongoko Askapenerako Mugimendua (*Mouvement de Libération du Congo,* MLC), eta Mai-Mai milizia nazionalista kongoarrak.
thumb|Kivu eta Ituri aldeko milizia nagusiak, 2025 hasieran

### Kivuko eta Ituriko gatazkak 
Akordio hura gorabehera, herrialdeak zatituta eta ezegonkor jarraitu zuen neurri handi batean. Eta gerora ere indarkeriak bete-betean iraun du, lekualdatuen itzulera eragotziz, eta denetariko talde armatuek ekialdeko KEDeko eremu zabalak kontrolatzen jarraitu izan dute. Batez ere Kivuko gatazka eta Ituriko gatazka deituetan, urtetan luzatuak.

## "Genocost" terminoaren sorrera 
Genocost terminoa Londresen sortu zen, 2013an, CAYP (ingelesez, *Congolese Action Youth Platform*) KEDeko gazteen ekintza plataformaren eskutik, Mapping txostena argitaratu eta gero. Nazio Batuen txostena da, 1996tik aurrera Kongoko ekialdean egin diren krimenen hedadura dokumentatzen duena, eta herrialde mugakide batzuen erantzukizuna jasotzen duena: Uganda, Ruanda eta Burundi. KEDeko lurpeko aberastasunen, baliabide mineralen eta beste ondasun naturalen harrapaketan.

KEDeko gizarte zibilak azkar bereganatu zuen termino hori. "Genozidio" eta "kostu" hitzen konbinazioa da, eta horrela adierazi nahi da KEDeko genozidioaren izaera ekonomikoa, 6 milioi bizitza baino gehiago eraman dituena. Eta lotzen dena Belgikako Leopoldo II. erregearen aginte kolonialaren garaian (1885–1908) gertatu zen genozidioarekin, 10 eta 13 milioi kongoar inguru hil zituena, kautxuaren eta beste baliabide naturalen ustiapen basatiaren ondorioz .

## Genokostuaren aldarrikapena 
Kinshasako plaza bati, sinbolikoki, “Place du Génocost” izena jarri zioten. Urtero, abuztuaren 2an, elkarretaratzeak egiten dira bertan, 1998an Bigarren Kongoko Gerraren hasiera data gogoan. Kinshasan oroigarri bat inauguratu zen, halaber, 93 estela eta betiereko sugar batez osatua, gatazka armatuen milioika biktimei omenaldia eginez .

2025eko ekitaldian, Félix Tshisekedi presidenteak Parlamentuari eskatu zion KEDen egindako genozidioak ofizialki aitortzeko ebazpen bat onartzeko. Kalte-ordainen Funts Nazionalak (FONAREV) jakinarazi zuen 400.000 biktima baino gehiago identifikatu zituela ordurako.

Aurretik, 2023an, 60 erakunde baino gehiagok sinatutako memorandum ofizial bat entregatu zitzaien Kongoko agintariei. Bertan eskatzen zen: KEDeko genozidioaren legezko aitorpena; justizia, kalte-ordainak eta zigorgabetasunari amaiera ematea; legezko erreforma eta nazioarteko komunitatearen laguntza .

2023az geroztik, "Genocost" zeremonia ekitaldi nazional bihurtu da, KEDeko hiri eta toki askotan, eta baita atzerrian ere, Paris, Brusela eta Londres bezalako hirietan, diaspora kongoarrak antolatuta.

## Erreferentziak