2023ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak

**2023ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak**, Nafarroako Parlamentuko diputatuak aukeratzeko hamargarren hauteskundeak, hauteskunde horiek aukera ematen dute Nafarroako Gorteak osatzen dituzten 50 parlamentariak zuzenean hautatzeko eta, zeharka, Nafarroako Gobernuko lehendakaria hautatzeko.

Hauteskundeak 2023ko maiatzaren 28an egin ziren, igandean. 2023ko apirilaren 3an onartutako eta hurrengo egunean Nafarroako Aldizkari Ofizialean argitaratutako hauteskunde-deialdiaren dekretuaren arabera.

Hauteskundeetara 11 hautagai aurkeztu ziren, bakoitza alderdi politiko edo koalizio politiko baten buru. Aurreko hauteskundeetako hautagai-kopuru bera da; hala erebaina alderdi batzuk orduan aurkeztu ziren, baina oraingoan ez dira hautagai gisa agertzen. Koalizio politiko berriak ere badaude, bereizita aurkeztu ziren alderdiak biltzen dituztenak eta 2019arekin alderatuta beste koalizio batzuk desagertzen direnak.

Nafarroako Parlamentuko XI. legealdiko 50 diputatuak aukeratuko dira, sistema proportzional baten bidez (D'Hondt metodoa), zerrenda itxiekin eta % 3ko hauteskunde atalasearekin.

Egun berean udal eta foru hauteskundeak egingo dira Hego Euskal Herrian.

## Hauteskunde-sistema 
Nafarroako Parlamenturako hauteskundeetan 50 parlamentari aukeratzen dira zenbaketa proportzionalaren bidez, zerrenda itxiekin. Hauteskunde-barrutia bakarra da eta Nafarroa Garaia osoa hartzen du. Hauteskunde-zerrendei eserlekuak D'Hondt metodoaren bidez esleitzen zaizkie. Eserlekuen banaketa egin ahal izateko muga baliozko botoen % 3koa da (hautagaitzako botoak eta boto zuriak batuta). 2007ko erreformaz geroztik, foru hauteskunde guztietan, hautagai-zerrendek gizonen eta emakumeen osaera orekatua duten hauteskunde-zerrendak aurkeztu behar dituzte, sexu bakoitza gutxienez zerrendaren % 40 izan dadin.

### Hautagaitzarako baldintzak 
Hauteskunde legeak hautagai-zerrendak aurkezteko baimena ematen die alderdi, federazio, koalizio eta hauteskunde taldeei. Hala ere, aurreko hauteskundeetan Gorteetan ordezkaritzarik lortu ez duten federazioek edo koalizioek barruti bakoitzeko botoen % 0,1 gainditu behar dute zenbaketan sartzea lortzeko. Era berean, hautesle-elkarteek mozketa-ehuneko bat behar dute, nahiz eta barruti bakoitzeko % 1 izan. Ez dago baimenduta hautesleek zerrenda batera baino gehiagotara bozkatzea. Halaber, hauteskundeetan koalizioan parte hartu nahi duten alderdi eta federazioek aldez aurretik eman behar diote horren berri probintziako hauteskunde-batzordeari, hauteskundeak deitu ondorengo hamar egunetan.

### Eserlekuen banaketa 
Botoen% 3 gainditu ez duten hautagai-zerrendek ezingo dute ordezkaririk lortu Gorteetan. Banaketa irizpide hauen arabera egiten da:

* Hautagai-zerrendak zutabe batean ordenatzen dira, boto-kopuru handienetik txikienera
* Lortutako boto-kopurua zati 1, 2, 3… egiten da, legebiltzarreko eserleku-kopurura iritsi arte
* Eserlekuak zatidura handienak kontuan hartuta esleitzen dira, handienetik txikienera
* Bi hautagai-zerrendek zatidura bera badute, boto gehien dituenari emango zaio eserlekua. Bi hautagai-zerrendek boto-kopuruarekin bat egiten badute, eserlekua ausaz eta txanpon batekin izatea erabakiko da.

Bi hautagai-zerrendek zatidura bera badute, boto gehien dituenari emango zaio eserlekua. Bi hautagai-zerrendek boto-kopuruarekin bat egiten badute, eserlekua ausaz eta txanpon batekin izatea erabakiko da.

### Gorteen disolbatzea 
Nafarroako Parlamentuaren agintaldia aurreko hautaketaren datatik lau urtera amaitzen da, salbu eta lehenago desegin denean. Nafarroako Gobernuko lehendakaritzak Parlamentuko botereak amaitu baino 25 egun lehenago deitu behar du hauteskundeetara, eta hauteskundeak deialdia egin eta bostehungarren egunean izango dira. Normalean, maiatzeko azken igandea izaten da. Hauteskundeen ostean, gorteak osatzeko saioa hauteskundeak egin eta hilabetera izango da. Hori da arau orokorra, baina lehendakaritzak Gorteak desegin eta hauteskundeak deitu ditzake une oro, baldin eta zentsura-moziorik abian ez badago eta aurreko hauteskundeetatik gutxienez urtebete igaro bada. Halaber, ezingo du hauteskundeetara deitu hurrengo hauteskunde naturaletarako urtebete baino gutxiago falta bada.

Hauteskundeen ondorengo hiru hilabeteetan inbestidura-prozesu bat emankorra ez bada, prozesua automatikoki desegingo da eta bigarren hauteskundeak deituko dira.

## Hautagaitzak 
Guztira 11 alderdi politiko aurkeztu ziren, bakoitza 50 hautagairekin. Gainera, zenbait alderdik ordezko hautagaiak aurkeztu zituzten, guztien artean 30. Guztira, 578 hautagaitza aurkeztu dira, eta horietatik 28 baino ez dira aukeratuko.

### Hautagaitzak 
Hauteskunde-legeari esker, Espainiako Barne Arazoetako Ministerioan erregistratutako alderdi eta federazioek, koalizioek eta hautesle-elkarteek hautagai-zerrendak aurkez ditzakete. Hauteskunde batzuk baino lehen koalizioa osatu nahi duten alderdi eta federazioek hauteskunde deialdia egin eta hurrengo hamar egunetan eman behar diote horren berri dagokien Hauteskunde Batzordeari; hautesle-elkarteek, berriz, Nafarroako hautesleen ehuneko baten sinadura lortu behar dute gutxienez, eta hautesleak hautagai-zerrenda batean baino gehiagotan izena emateko gaitasunik gabe utzi behar dituzte.

Jarraian, zerrenda bat aurkezten da, aurkeztutako 11 hautagaiekin, zerrenda osatzen duten alderdiekin eta ideologiaren puntu nagusiekin:

### Zerrendaburuak 
Alderdi bakoitzak zerrenda bat aurkezten du ematen zaizkien eserlekuak beteko dituzten hautagaiekin. Zerrenda bakoitzeko lehena Nafarroa Garaiko lehendakaritza da. Hauek izan ziren zerrendaburuak:

## Hauteskunde-kanpaina 
### Aurrekariak 
Horrela zegoen banatuta legebiltzarra aurreko legegintzaldian:

### Aldaketak hautagaitzetan 
2019an eta 2023an aurkeztutako zerrenden artean, aldaketak daude alderdi politikoetan. Alderdi batzuk ez dira aurkezten, beste batzuk koalizio berrietan sartzen dira, Zurekin Nafarroa kasu. Gainera, aurretik zeuden koalizioak, hala nola Navarra Suma, bereizita aurkezten dira.

Hauteskundeak deitu aurreko hilabeteetan, Navarra Suma koalizioa (Nafar Herriaren Batasuna, Nafarroako Alderdi Popularra eta Herritarrak - Herritarron Alderdia) 2023ko hauteskundeetara begira berrituko ote zuten eztabaidatu zuten. UPNren barruko kide batzuk beren zigilupean aurkeztearen alde zeuden, eta, gehienez ere, PPNko eta C's-ko kide batzuk beren zerrendetan independente gisa sartzea ahalbidetzearen alde.

UPNk zatiketa jasan zuen Kongresuan 2022ko otsailaren 3an lan-erreformari buruz egindako bozketa kezkagarriaren ostean, Sergio Sayas eta Carlos Garcia Adanero diputatuek alderdien diziplina hautsi eta Pedro Sánchezen gobernuak proposatutako erreformaren aurka bozkatu zutenean. Horrek arriskuan jarri zuen erreforma onartzea, nahiz eta UPNko buruzagiek PSOErekin erreforma babesteko konpromisoa hartu. Trukean, PSNk Enrique Maya Iruñeko alkatearen laugarren gaitzespena eragotziko luke.

Azkenean, erreforma boto baten aldearekin onartu zuten, baina UPNk ez zuen lortu Mayaren gaitzespena saihestea. Maya 6 aldiz gaitzetsi zuten legealdian, eta Euskal Herriko alkaterik gaitzetsiena izang zen. Gainera, Sayasek eta Adanerok bertan behera utzi zuten alderdiko militantzia. Erantzun gisa, plataforma berri batean beren kabuz aurkezteko konpromisoa hartu zuten. Hala gauzatu zen 2022ko ekainaren 14an egindako ekitaldi batean. Bertan, "Plataforma Navarra" izeneko behin-behineko plataforma iragarri zen jendaurrean, UPNko goi-kargudun ohien babesarekin, hala nola Luis Zarraluqui Sustapen ministro ohiarena eta Begoña Ganuza Lizarrako alkate ohiarena, besteak beste. 2022aren amaieran, plataforma hori PPrekin hitz egiten hasi zen, hauteskunde autonomikoetarako zerrenda bateratua aurkezteko aukerak ebaluatzeko. Azkenik, Adanero Iruñeko Udalarako zerrendaburu aurkeztu zen 2023ko udal hauteskundeetara, PPNren izenean, eta Sayas Nafarroako Parlamenturako PPNren hautagai bat izan zen.

Ezkerraren sektorean, 2019ko hauteskundeetan udal eta foru mailan lortutako emaitza txarren ondoren, Ahal Dugu eta Izquierda-Ezkerra hautagaitzek 3 eserleku baino ez zituzten lortu (2 Ahal Dugu eta 1 Izquierda-Ezkerra), 2015eko hauteskundeetan 9 eserleku komunen aldean. Gainera, botoaren zatiketaren ondorioz, alderdi horiek gutxiegi ordezkatuta geratu ziren, UPNk eta PSNk baino handiago batzuekin alderatuta. Egoera hori bereziki nabarmendua izan zen udaletan: hor, ez zuten ordezkaritzarik lortu Iruñeko Udaelan, eta Tuteran, 9 eserleku eta alkatetza (I-E) izatetik, 7 izatera igaro ziren. Horren ondorioz, ezker eta ezker muturreko indar politikoek elkarrekin aurkezteko eta botoaren sakabanaketa saihesteko elkarrizketak hasi zituzten, Zurekin Nafarroa plataformaren sorrerarekin amaituz. Bi alderdioz gain, parlamentuan ordezkaritza lortu ohi ez duten beste alderdi batzuk ere batu ziren, hala nola Equo edo Aliantza Berdea.

### Eztabaidak 
Kanpainan zehar, guztira 3 eztabaida izan ziren, eta bertan izan ziren hautagai nagusiak:

### Inkestak 
Hurrengo tauletan, iritzi-inkesten emaitzak zerrendatzen dira, alderantzizko hurrenkera kronologikoan. Lehenik, berriena erakusten da, eta, argitalpen-dataren ordez, inkestaren landa-lana egin zen datak erabiltzen dira. Landa-lanaren datak ezagutzen ez direnean, horren ordez argitalpen-data ematen da. Zundaketa bakoitzaren portzentajerik altuena hondoa alderdi liderraren kolorearekin ilunduta dagoela erakusten da. Berdinketa gertatuz gero, ehunekorik altuenak dituzten figurei aplikatzen zaie. "Onura" zutabeak, eskuinean, inkesta batean ehunekorik handienak dituzten alderdien arteko portzentajezko puntuen aldea erakusten du.

#### Boto-asmoaren joera 
Jarraian, tokiko erregresio-joera bat irudikatzen da, 2019ko hauteskundeetatik (lehen datua) 2023ko hauteskundeetara arte boto-asmoari buruzko inkesten emaitzekin (azken datua: baieztatzeke). Lerro etenak % 3ko muga adierazten du. Botoen ehuneko horretatik beherako emaitzak dituzten alderdiak aulkien banaketatik kanpo geratzen dira.
erdian|frameless|900x900px

#### Boto-asmoaren estimazioak 
Hurrengo taulak boto-asmoaren estimazio haztatuak zerrendatzen ditu. Alderdi txikienak, % 3tik beherako boto-estimazioak dituztenak, normalean alderdien boto-ehunekoetatik kanpo geratzen dira; aldiz, galderen idazketa eta erantzunen tratamendua "Ez dakit" eta bozkatzeko asmorik ez dutenak alda daitezke bozketa-erakundeen artean. Eskuragarri daudenean, hauteskunde-erakundeek zehaztutako eserlekuen proiekzioak ehunekoen azpitik (edo horren ordez) ageri dira, letra-tipo iturri txikiagoaz.

## Emaitza orokorrak 
### Mahaien eraketa 
Herrialde osoan aurreikusitako 999 mahai guztiak 9:29ak baino lehen eratu ziren (hauteslekuak 9:00etan ireki ziren), beraz, erroldaren % 100ek —489 455 hautesleek— botoa emateko aukera izan zuen.

### Parte-hartzea 
14:00etan, herrialde osoko parte-hartzea % 40,77koa zen, eta horrek esan nahi du igoera txikia izan zela 2019ko hauteskundeekin alderatuta. Joera hori, oro har, merindade guztietan ikusi zen, nahiz eta hegoaldeko merindadeetan, hala nola Lizarrakoan eta Tuterakoan, gorakada nabarmenenak izan. Aitzitik, iparraldeko merindadeek, hala nola Iruñekoak eta Zangozakoak, beheranzko joera txikia erakutsi zuten, baina ehuneko puntu erdi eskasekoa. 18:00etako aurrerapenean, beheranzko joera orokorra ikusi zen: % 1,74 maila orokorrean. Merindade guztiek, Tuterakoak izan ezik, aldaketa negatiboak zituzten, baina Erriberrikoaren kasuan, % 0,01ekoa baino ez zen.

Parte-hartzeari buruzko datu horiek azaltzen duten arrazoi garrantzitsuenetako bat meteorologia izan zen. 2023ko maiatzaren 28an, Nafarroa Garaian eguzkitsu hasi zen, baina prezipitazio txikiak izan ziren Mendialdean, hain zuzen ere, eguerdian partaidetza baxuena zuten eremuetan. Arratsaldearen hasieran, euria eta ekaitzak lurraldearen gehiengoan hedatu ziren, Erriberako zenbait zonaldetan salbu. Prezipitazioak oso handiak izan ziren eta Lizarra bezalako hirietan uholdeak eta lur-jausi arinak ere eragin zituzten. Eragin hori 18:00etan ikusi zen, aurreko erregistroekin alderatuta parte-hartzea orokorrean jaitsi zenean.

Bozketa-zentroak ixtean, parte-hartzea txikiagoa zen merindade guztietan 2019an baino. Parte-hartze txikiena izan zuten merindadeak iparraldekoak izan ziren, Zangozakoa buru zutela, eta parte-hartze handiena izan zuten lekuak, berriz, hegoaldekoak izan ziren.

### Behin-betiko emaitzak 

### Aukeratutako hautagaitzak 
Legeak 50 ordezkari baino ez ditu onartzen, eta jasotako boto kopuruaren arabera banatzen dira. Herritarren botoaren ondorioz, alderdi politikoek eserleku kopuru jakin bat jasotzen dute lortutako boto kopuruaren arabera. Ondoren, eserleku horiek kanpainaren hasieran aurkeztutako zerrendaren ordenaren arabera esleitzen dira. Hauek dira Nafarroako Parlamentuko XI. legealdiko 50 parlamentariak:

| valign="top" |

|}

## Emaitza zehatzak 
Jarraian, merindadearen, eskualdearen eta udalerriaren araberako emaitzen xehetasunak jasotzen dituzten mapak eskaintzen dira. Erakunde bakoitza babes gehien lortu duen zerrendaren kolorearekin agertuko da:

### Emaitzak merindadeen arabera 
### Emaitzak eskualdeen arabera 
### Emaitzak udalerrien arabera 
## Inbestidura saioa 
Inbestidura saioa 2023ko ekainaren 16an hasiko da, 11:00etan.

## Oharrak 
### Inkestak 
### Besteak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nafarroako Parlamentuko XI. legealdia

## Kanpo estekak 
* Nafarroako Parlamenturako 2023ko hauteskundeen webgunea