Jainko (politeismo)

thumb|300px
:*Artikulu hau Jainkoaren kontzeptu politeistari buruzkoa da. Jainkoen kontzeptu monoteista aztertzen duen artikulua hau da: Jainko (monoteismo)*

**Jainkoak** naturaz gaindiko izakiak dira, maiz pertsonifikatuak, gizakiek ez dituzten ahalmenekin eta gizakien kontzientzia uki dezaketenak, jainkotasunarekin harreman erlijioso batera bultzatzeko moduan. Izaera sakratua dute, bada. Mitologiako pertsonaia asko jainko  dira, munduaren sortzaileak kasu askotan, baita gizakiak bere kulturan azal ezin ditzakeen beste hainbat fenomenoren eragile ere. Horren adibide dira fenomeno naturalak (horien nahitako kausa edo efektua) pertsonifikatzen dituzten kulturak –horien artean antzinako Mesopotamia, Egipto, Grezia, Erroma eta herri germaniarrak–. jainko zoroastrista eta vediko batzuk kontzeptu etiko gisa ulertzen dira. Jainkoak berraragiztatze existentzia forma bat dira (Saṃsāra), bizitza etikoa eramaten dutenak jainkotasun patroi bilakatzen dira eta zoriontsu bizi dira. Saṃsāra horren beste interpretazio batzuek, ordea, kondena moduan ulertzen dute, helburua berraragiztatzearen gurpila gelditzea izanik.

Erlijio monoteistetan jainko bakarra dago, hala nola kristautasunean, judaismoan eta islamean. Erlijio politeistetan berriz, ugari dira, maila desberdinetakoak izan daitezkeen arren. Erlijio henoteistek jainko goren bat onartzen dute, beste jainko batzuk ukatu gabe, horiek jainkozko printzipio beraren alderditzat hartuz. Erlijio ez-teistek betiereko jainko sortzaile goren oro ukatzen dute; hala ere, bizi, hil eta beste edozein izaki bezala birsor daitezkeen jainkoen panteoia onar dezakete. ezaugarri horiek ez zaizkio jainkotasunaren definizioari esentzialki lotzen. Zenbait kulturak jainkoen inguruko bestelako kontzeptualizazioak aurkeztu dituzte. baina bestelako erlijioetan askotariko formak onartzen dira: maskulinoa, femeninoa, generorik gabekoa edo generoak bateratuz eratutako forma.

## Terminoa 
Euskaraz *jainko* hitzak ez du generorik. Bereziki *emakumezko jainkoa* dela azpimarratu nahi denean *jainkosa* hitza erabil daiteke. Pluralean euskarazko *jainkoak* gaztelaniazko "dioses y diosas" bezala itzul daiteke, *jainko-jainkosak* forma ere onartzen delarik. Dena den, kontuan hartu behar da euskara eta generoa. 

*Jainko* forma zabalduena da; Behe Nafarroan, nagusitzen da *jinko*, Zuberoako aldaera ere izanik (erronkarieraz *xinko*). Formari dagokionez, arazoak daude *jaun* edo *jaungoiko* hitzarekin lotzeko; izan ere, ezin da *jaungoiko*ren laburtzea izan: horrekin batera ageri da hizkera askotan eta alderdi historikotik begiratuta, *jainko* orokorra da, *jaungoiko* ez bezala. Etimologia zehazteari bagagozkio, adituak ez datoz bat.

## Definizioa 
Arestian esan bezala, ez dago jainkoak zer diren auziaren inguruko adostasunik; gainera, kontzeptua nabarmen aldatzen da kultura batetik bestera. 

Jainkoa naturaz gaindiko edo jainkozko kontzeptu gisa ulertu ohi da, ideietan eta ezagutzetan agertzen dena. Alderdi batzuetan edo guztietan bikaintasuna aitortzen zaio, baina beste alderditan ahulezia eta zalantzei aurre egin beharra dauka: heroikoa da itxuraz eta ekintzaz, baina emozioei eta desioei lotua egoten da. Beste kasu batzuetan, jainkotasuna errealitatearen printzipio bat da, “arima” ideiaren parekoa. Upanishad Hinduistek, adibidez, arima edo identitate indibiduala den Atman jainkoarekin lotzen dute; hortaz, (deva) eta betiereko printzipio gorena den Brahman izaki bizi ororen parte direla ondorioztatzen dute. “Arima” espirituala eta jainkotiarra dela jakitea eta norbere burua ezagutzea goreneko jakintza da. 

Teismoa jainko baten edo gehiagoren existentzian sinestean datza; kontzeptu honi darraizkio, logikoki, politeismoa eta monoteismoa. Erlijio politeista gehienetan, jainko-jainkosak naturaren indarren edo antzinako printzipioen errepresentazioa dira eta era autonomoan zein Jainko sortzaile edo naturan modu inmanentean agertzen den printzipio transzendental absolutu (teologia monistak) baten emanazio gisa ulertzen dira. Monoteismoa jainko bakar baten existentzian oinarritzen da, “Jainko” bezala ezaguna. Monolatriak jainko bat baino gehiagoren existentzia onartzen du, baina bakar bat gurtzea aldezten du. Deismoa unibertsoa sortu zuen jainko bakarraren existentzian datza, baina monoteismo forma gehienetan ez bezala, bere existentzia horretara mugatzen da, ez du inolako esku-hartzerik munduan. Ulerkera hau nahiko zabaldu zen mendebaldeko intelektualen artean XVIII eta XIX. mendeetan. Panteismoa unibertsoa bera Jainkoa delako sinesmena da; bestela esanda, den guztia jainkotasun inmanente baten parte dela defendatzen da. Panteismoaren arabera, badago sortzaile bat gerora unibertso panteista bilakatu zena. Jarrera honek jainkotiartasunak unibertsoa bustitzen duela dio, baina, era berean, unibertsoaz gaindikoa da. Agnostizismoa edozein motatako jainkotasunaren existentzia ziurtasunez frogatzea ezinezkoa dela baieztatzen duen posizioa da. Ateismoak, aldiz, jainkoen existentzia ukatzen du.

## Hainbat garai eta kulturatako jainkoak 
### Historiaurreko garaiak 
Labar-marrazkiak bezalako inskripzioetatik eta historiaurreko arteetatik abiatuta antzinako arkeologoek emakumezkoen figuraren adierazpen oro jainkosa nagusi batekin lotzen zuten, baina modernitatean argi utzi da adierazpen horien izaera eta asmoa interpretatzea zaila dela eta ez dagoela marrazki horiek jainkoekin lotzeko aski frogarik, are gutxiago jainkosekin. Hala eta guztiz ere, posibletzat jo dute figurak banan-banan eta haien testuinguruan aztertzea; hola, K.a. 25000 urte inguruan kokatzen den eta Willendorfeko venusa bezalako figurak jainkoekin lotzea egokia izan liteke, aditu batzuen aburuz. Jainkoen errepresentazioak izan litezkeen lan gehiago  'Ain Ghazal-en topatu dira eta Çatal Höyük-en aurkitutako artelanek mitologia konplexu baterantz seinalatzen dute. Antzinako erlijioa da eta oraindik ere zenbait komunitateko jaialdietan behatu izan da.

Afrikako hegoaldeko kulturetan antzeko printzipio femenino eta maskulinoak identifikatu izan dira, bereziki Ilargi eta Eguzkiari lotuta. Kosmologia batek Hiesaba edo Xuba (jainkoa: maskulinoa Nladiba eta femeninoa Nladisara), Gaune (espiritu gaiztoak) eta Khuene (jendea). Eguzkia eta Ilargia printzipio femenino eta maskulinoarekin lotzen dira, hurrenez hurren; beraz, gurtza egiten zaie. Beste afrikar kulturetan Eguzki eta Ilargiaren genero identifikazioa alderantziz gertatzen da. Zimbabwen, jainko gorena, Mwari Shona, androginoa da; iluntasuna eta argitasunarekin lotzen da aldi berean eta bere atributu nagusia euri emailea izatea da. Jainkoa izendatzeko “nṯr” terminoa erabiltzen zuten; jainkosak, berriz, “nṯrt” terminoarekin. Halaber, posible da hitz horiek espiritu eta zendutako pertsonei erreferentzia egiteko erabiliak izana. Egiptoko jainkoari eskuarki kultu, rol eta mitologia bat dagokie. Jainko gehienek fenomeno naturalak, objektu fisikoak edo bizitzaren alderdi sozialak irudikatzen zituzten, fenomeno horietan ezkutatutako indar immanente gisa. Beste jainko batzuk hildakoen judizioarekin eta beste bizitzako zaintzearekin lotzen ziren.

Jainkoen berri eman lezaketen lehen testuak K. a. III. milurtekoaren hasierakoak dira. Seguruenik historiaurreko sinesmenetatik sortu ziren. Hala ere, aipatutako garaiaren amaieran, jainkoak sistematizatu eta sofistikatu egin ziren faraoien pean egiptoar estatu bat eratu zenean, non faraoiak berak jainkotu ziren, jainkoekin elkar-eragiteko eskubide esklusiboa bereganatuz. K.o. lehen mendeetan, egiptoarrek inguruko kulturekin harremanak finkatu eta salerosketan aritu ahala, atzerriko jainkoak bereganatzen eta gurtzen hasi ziren. gehien-gehienak antropomorfikoak. Aparteko botereak esleitzen zitzaizkien eta gorpuzkera erraldoikoak omen ziren. Oro har, hilezkorrak ziren, baina batzuk heriotza pairatu edo azpiko mundura igaro zirela jaso da.

Panteoi Sumeriarrean, jainkoek funtzio anitz zituzten: ugalketa zuzendu, euria eragin, nekazaritza zaindu, patua eta justizia kontrolatu… 

### Germaniarrak 
Hizkuntz germanikoetan jainkoak izendatzeko jatorrian neutroa zen eta kristautze prozesuarekin maskulino bilakatu zen  “guð” terminoa erabiltzen zuten.

Eskandinaviar mitologian, jainko talde nagusia Æsir delakoak dira. Beste talde garrantzitsu bat Vanir zen, ugalkortasunari lotuta. Kondairaren arabera, bi talde hauen arteko gerra jazo zen, azkenean denak talde bakar batean batuz amaitu zena. Gerraosteko kooperazioan bigarren taldeak magia irakatsi zion bigarrenari eta lehenengoak, berriz, intzestuaren debekua ekarri zuen.

### Antzinako Grezia 
Antzinako grekoen erlijioa politeista zen eta gizonezko jainko zein jainkosak gurtzen zituzten; hala ere, ez zegoen eliza zentralik ez testu sakraturik. Kantu homerikoetan "Dohatsuak" edo "bizitza erosoa dutenak" bezalako epitetoak dituzte. Aparteko gaitasun eta botereen jabe ziren jainko antropomorfikoak zituzten, bakoitzak nortasun berezi batekin, non akatsak ere agertzen ziren. Ez ziren, bada, perfektuak, ezta ahalguztidunak ere. jainkoak mitoekin lotzen ziren eta giza jokaera zein fenomeno naturalen adierazpena ziren.  Munta handiko beste batzuk Hestia, Hades eta Herakles ziren.

jainko hauen jatorria tradizio Indo-Europearrean egon daiteke, antzekotasun handiak topatu baitira geografikoki urrun kokaturiko kulturetan. Panteoi Erromatarrak, esaterako, inspirazioa hartu zuen grekoengandik. jainkoon gurtzak Kristo ondorengoko lehen mendeetara arte iraun zuen Grezian.

Erromatar jainkosek, antzinako greziarren antzera, flaminek (apaizak) zuzendutako jaialdi komunitarioak, erritualak eta sakrifizioak inspiratzen zituzten. 

Antzinako erromatar jakintsuek, Varronek eta Zizeronek kasu, beren garaiko jainkoen izaerari buruzko tratatuak idatzi zituzten. Varronek, bere Antiquitates Rerum Divinarum-en, esan zuen sineskerian erori dena jainkoen beldur dela; benetako erlijiosoak, ostera, gurasoekin egingo lukeen bezala gurtzen ditu jainkoak. Varroren arabera, jainkoen inguruko hiru kontakizun izan dira erromatar gizartean: poetek antzerkirako eta entretenimendurako sortutako kontakizun mitikoa, herriak gurtzarako eta politikarako erabilitako kontakizun zibila eta filosofoek sortutako kontakizun naturala. Egoerarik onena da teologia zibilak kontakizun mitiko poetikoa eta filosofikoa uztartzen dituenean. Erromatar jainkoek gurtuak izaten jarraitu zuten Europan Konstantinoren aroan ere.

### Inka 
Inka kulturak Viracocha (Pachacutec izenaz ere ezaguna) du jainko sortzailetzat: abstraktua da eta espazio eta denbora sortu zituen. jainko guztiak naturako elementuekin bat datoz.

Jainkosen artean Mama Kuka (zoriontasunaren jainkoa), Mama Ch'aska (egunsentiaren jainkoa), Mama Allpa (uzta eta lurraren jainkoa, maiz Pachamamarekin lotua), Mama Killa (Ilargiaren jainkoa) eta Mama Sara (alearen jainkoa) daude. Inti jainko maskulinoa Jainko kristaua izatera pasa zen, baina haien jainkoetan oinarritutako Andeetako erritualak kontserbatu eta praktikatzen segitu dira gaur egunera arte.

### Maia eta azteka 
Kultura maian, Kukulkan jainko sortzaile gisa aurkezten da, berraragiztatzearen, uraren, ugalkortasunaren eta haizearen jainko gisa, alegia. Maiek piramide-tenplu mailakatuak eraiki zituzten Kukulkanen omenez, udaberriko ekinozioan eguzkiak zuen posizioarekin lerrokatuz. Azteken kulturan ehunka jainko zeuden, baina asko beste batzuen haragitze henoteistak ziren (hinduismoaren avatar kontzeptuaren antzekoak). Hinduismoa eta beste kultura batzuetan ez bezala, azteken jainkoak ez ziren antropomorfoak izaten, izpiritu, fenomeno natural edo indarrei lotutako ikono zoomorfoak edo hibridoak baizik.jainko aztekak maiz zeramika figuretan irudikatzen ziren eta etxeko santutegietan gurtzen zituzten.

### Polinesiakoa 
Polinesiar herriak jainko ugaritan oinarritutako teologia garatu zuen, ideia berari izen ezberdina emanez uhartearen arabera. Jainko anitz daude Ozeano Barean; batzuk oso zabalduta daude, baina tokian tokiko jainko ugari era badaude, zeinen gurtza uharte batera edo gutxietara mugatzen den. Uharte bereko herrien artean ere ezberdintasunak topatu dira. 

Maoriar herriak, gaur egun Zeelanda Berrian kokatzen zena, Io (Iho-Iho, Io-Mataaho, Io Nui, Te Io Ora, Io Matua Te Kora izenpean ere ezaguna) zeritzon izaki gorenari. Polinesiar panteoiaren beste jainko batzuk Tangaloa (gizakien jainko sortzailea), La 'a Maomao (haizeen jainkoa), Tu-Matauenga edo Ku (gerraren jainkoa), Tu-Metua (ama jainkosa), Kane (ugalketaren jainkoa) eta Rangi (zeruaren aita) dira. Jainko polinesiarrak teologia sofistikatu baten parte izan dira, sorkuntzari, existentziaren izaerari, eguneroko bizitzako zein gerretako zaindariei, fenomeno naturalei, espiritu on eta txarrei, apaiz-errituei eta hildakoen arimen bidaiei buruzko gaiak jorratuz. Kristau ortodoxo modernoek uste dute hiru pertsona berdin (hierarkiarik gabe) eta kosubstantzialek osatzen dutela: Aita Jainkoa, Seme Jainkoa eta Espiritu Santua.  Kristauen ustez unibertsoa Jaungoikoaren eguneratzearen osagaia da eta Espiritu Santua jainkotiar esentzia da, "Aitaren eta Semearen batasuna eta harremana" dena. Liburu sakratutzat duten Bibliaren Itun Berriaren arabera, Jesukristo Jainko bakarraren auto-errebelazioa da, bai bere irakaspenetan, bai bere pertsonan ere. Kristo Jaungoikoaren haragitzea dela uste dute. Ala generorik gabekoa da, nahiz eta normalean maskulinoan aipatzen duten, eta ez dauka formarik, are gutxiago antropomorfoa. Irudikapenek transzendentzia ukatzen dutela sinesten da eta Koranak, musulmanen liburu sakratuak, zuzenean debekatzen du Ala irudikatzea: Jainkoa ez da ezeren antzeko eta ezin da alderatu. Bere ezaugarriak berari baino ez dagozkio; beraz, ezin zaizkio beste ezein izakiri atxiki, ezta berari ere beste izakien ezaugarririk.

#### Judaismoa 
Judaismoak Jainko baten existentzia baieztatzen du (Yahvé, edo YHWH), ez dena abstraktua, baizik eta historia juduan zehar agertu dena, bereziki Exodoan eta Erbestean. 

### Budismoa 
Budistek ez dute jainko sortzailerik. Hala ere, jainkoak kosmologiari, berraragitzeari eta beronen adierazpena den saṃsāra-ri buruzko irakaskuntza budisten funtsezko zati bat dira. Haien sinesmenen arabera, jainko budistak (hala nola debak eta bodhisattvak) kosmologiaren barruko erresuma atsegin eta zerutiar batean bizi dira, hogeita sei azpierresumatan banatu ohi dena. Deva delako haien jainkoak anitzak eta hilezkorrak dira, zeruko erreinuan bizi dira, gero hiltzeko eta bizitzara berriz bueltatzeko. Karma edo ibilbide etikoaren arabera hel daiteke deva bihurtzera eta zeruko plazeraz disfrutatzera; halere, plazerak atxikimendura eramaten duela irizten dute, nirvana delako helburu gorenera heltzea ekiditen duena. 

### Hinduismoa 
Jainkoaren kontzeptua aldagarria da, pentsamendu-sistema anitza baitu hinduismoa. Esaterako, hinduismo kontzeptuak pentsamendu vediko tradizionalari egiten dio erreferentzia, Buddhismoaren aurretiko sinesmenei. Oro har, politeismoarekin lotzen da, nahiz eta henoteismoa, monoteismoa, panenteismoa, panteismoa eta monismoa ere onartzen edo biltzen dituen. Antzinako testu vedikoetan *deva* (gizonezkojainko) edo *devi* (emakumezko jainko) terminoak agertzen dira, jainko bertutetsuei lotuak. Testu zaharrenek Asturas terminoaren berri ematen digute, naturaz gaindiko izaki guztiak bereizten zituena, onak zein txarrak. Arimari *atma* deritzote eta horrek *saṃsāra*ren ibilbidearen barruan bilakaeran egoten da. 

## Interpretazio eszeptikoak 
Antzinako Greziatik datorkigu jainkoenganako sinesmenak arrazionalki azaltzeko premia, Errenazimenduan zein Aro Modernoan gelditu ez dena. Mitologia eta sinesmen aniztasuna azaltzeko bakoitza bere unibertsoaren ulerkeratik eta Jainkoaren kontzepziotik abiatu da. Ilustrazioan arrazoiaren aldeko biraketak metodo zientifikoaren gailentasuna eta eszeptizismoaren zabalpena ekarri zuen. 

Demokrito (K.a. 460-370) filosofoak uste zuen jainkoen kontzeptuak gizakiek tximista, eguzki-eklipseak edota urtaroen aldaketak ikustean sortarazten zituztela. 

Bernard de Fontenellen (1657-1757) arabera, mitologia giza gogoaren umekeria eta irrazionaltasunaren emaitza da; izan ere, gizakiek ulertu ezin duten hori apaintzeko edo itxuraldatzeko joera dute beraien moldetara egokitze aldera. Mitologiaren kasuan, aipatutako apainketa fenomeno naturalak giza-gaitasunak dituzten izakien jardunaren emaitza gisa aurkeztea zen, finean ulergaitza suertatzen zena elementu ezagunekin lotu beharra zegoen. Hasierako kontakizunak azalpen hutsak baziren ere, berak uste du transmisioan elementuak gehituz joan zirela, fantasiazko mitoak eratu arte. Irudimenaren emaitzek lilura eta grina sortzen badigute ere, Fontanellek azpimarratzen du arrazoia jarraitzearen garrantzia ezjakintasuna ekiditeko.

Pierre Baylek (1647-1706) “arrazoi naturala” eta metodo aristotelikoa aplikatzen dizkie mito zein antzinako filosofiei munduaren eta Jainkoaren ulerkera arrazional bat sustatzen dutenetz xedatzeko. Esaterako, berak ez du onartzen gauza baten kausa eraginkorra (termino aristotelikoetan mintzatuz) bere emaitza baino xeheagoa izatea, arrazoi naturalaren aurkakoa delakoan dago. Halaber, izaki adimentsuak adimenik gabeko zerbaitetatik eratortzea absurdua begitantzen zaio.

K.a. hirugarren mendean, Euhemerus pentsalariak jainkoak hil ostean jainko bihurturiko benetako errege mortalak zirela argudiatu zuen; hortaz, erlijioa errege hauen erreinuaren luzapena litzateke. Ikuspuntu hau euhemerismo gisa ezagutzen da eta Ilustrazioko pentsalariengan heldu zen. Esate baterako, John Tolandek (1670-1722) jainkoen gurtza agintari, gudari eta, oro har, boteretsuei zaien begirune edo beldurraren jarraipena da. Kontzepzio ehuemerista onartzen du, jainkoak existitu ziren baina denboraren poderioz ahantzi ziren pertsona errealen irudikapenak zirela esanez. Jainko eta boteretsuekiko ohorea antzekoa zela ikusirik, jatorri komuna ondorioztatu zuen. Gainera, jainkoek pertsona ohoretsuei esleitzen zaizkien ezaugarri berak zituztela gehitu zuen, Xenofanes (K.a. 560-478) antzinako filosofo grekoaren ekarpenak beste behin berrartuz. Hola, jainkoen ezaugarriak gizakien artean gehien baloratzen direnak direla xedatu zuen eta, gainera, jainkoen bilakaera ere aztertu zuen: jainkorik primitiboenak irrazionalak, grinatsuak eta ankerrak ziren bitartean, gizarte zibilizatuetako jainkoak erabat eredugarriak ziren, arrazionalak eta bertutetsuak.

Sigmund Freudek (1856-1939) erlijioa umekeriatzat eta fantasiatzat zuen beste pentsalaria izan zen; ideia hori bere ikerketarekin lotuz ebatzi zuen Jainkoaren figura bakoitzaren aitaren proiekzioa bat zela. Gizartearen hasieratik, hiritar eta beroien bulkada guztiak dominatzen edo kontrolatzen zituen figura baten beharra zegoenez, Jainkoa sortu omen zen.

Ildo horri jarraikiz, badago naturaz gaindiko izakietan sinesteko joera giza kontzientzian finkaturiko joera dela baieztatzen duenik. Umeek jainko, espiritu, demonio eta antzeko izakietan sinesteko joera erakusten dute, nahiz eta erlijioan heziak ez izan. Gizakiok agentzia hautemateko sistema oso garatua daukagu eta horrek gertakariak entitate adimentsuek sorrarazitakoak direla ondorioztatzera eramaten gaitu, horrela izan zein ez izan. Sistema hau giza arbasoei mehatxuei aurre egiten laguntzeko garatua izan liteke: naturan, izaki adimentsu eta potentzialki arriskutsuak nonahi hautematen zituen pertsonak bizirauteko aukera gehiago izango zituela pentsatzea dago eta alderantziz, mehatxuak hauteman ezin zituena, etsai eta animalia basatien menpe geratuko litzateke. Halaber, gizakiek teleologikoki pentsatzeko eta beren inguruari esanahia emateko joera dute; ezaugarri honek jainko sortzaile batenganako fedea azalduko luke eta gizakien inteligentzia sozialaren –besteak pentsatzen ari direna hautemateko gaitasuna– garapenaren albo efektua izan liteke.

Honi gehitu behar zaio naturaz gaindiko izakiekin izandako ustezko topaketak kontatzeko, transmititzeko eta apaintzeko aukera gehiago daudela ohiko kategoria ontologikoak intuizioaren kontrako ezaugarriekin uztartzen direnean. jainkoenganako fedea zabaltzen den heinean, baliteke gizakiek pentsamendu prozesu antropomorfikoak esleitu izana; hola azalduko lirateke mundu osoan zehar behatu izan diren opariak uztearen edo laguntza eske otoitz egitearen ohiturak.

Erlijioaren soziologoek jainkoen nortasuna eta ezaugarriak agertzen direneko kulturaren autoestimu eta onetsitako balioen isla direla esaten dute. Desiragarritzat edo preziatutzat jotzen diren giza ezaugarriak jainkoen izaerarekin bat datoz kasu gehienetan. Gizarte bakarti eta beldurtiek jainko amorratu, bortitz eta dominatzaileak asmatzeko joera duten bitartean, segurtasuna eta zoriontasuna nagusi deneko gizarteek jainko maitekorrak, bakezaleak eta errukitsuak irudikatzen dituzte. Émile Durkheimek (1858-1917) adierazi zuen jainkoak giza bizitza sozialaren luzapena zirela, naturaz gaindiko izakiak gizartean sartzeko ahalegina. Matt Rossanoren arabera, Jainko kontzeptua komunitateetan moralitatea indartzeko eta gizarte kooperatiboagoak sortzeko bidea izango litzateke.

### Prozesu-teismoa 
Eskuarki, Alfred North Whitehead (1861-1947) eta Charles Hartshorne (1897-2000) pentsalarien orientazio metafisikoetan oinarritutako ideia teologikoen familia biltzen du prozesu-teismoak. Pentsalariok Jainkoaren ezaugarri esentzialak prozesu tenporaletan parte hartzea eta horien efektuak jasotzea zirela zeritzoten. Ideia hau Jainkoa zentzu orotan ez-tenporala (betierekoa), aldaezina eta munduaren eraginetik aparte dagoela aldarrikatzen duen teismo tradizionalari kontrajartzen zaio, nahiz eta ez duen erabat ukatzen zentzu batzuetan aipatutako ezaugarriak izan ditzakeela. 

Gainera, prozesu-teismoa benetako teologia filosofikoa (hausnarketan funtsatua) da, ez baita oinarritzen ikuspegi berezi edo egia errebelatuetan. Hain zuzen ere, bilakaeraren, aldaketaren eta denboraren kategoriak metafisikarako funtsezkotzat hartzen dituen teorizazioaren emaitza da.

Prozesu-filosofiak izaki errealen ezaugarria jarduteko eta (besteen) jarduerak pairatzeko gaitasuna dela baieztatzen du: izatea sortzea da. Horren arabera, entitate erreal orok nolabaiteko burujabetza du. Prozesu-teismoan Jainkoa botere sortzaile gorena da, baina ez bakarra; horiek horrela, Jainkoa eta izakiak sortzailekideak dira. Jainkoak botere sortzaile handiagoa badu ere, izakiek ere zer edo zer sortzen dute Jainkoarengan, beren jardueraren jakintza soila bederen. Teoria honen jarraitzaileentzat, bada, izakien jarduerak ez du Jainkoaren existentzia baldintzatzen, bai, ordea, Jainkoak duen haien inguruko esperientzia. 

Teologia tradizionalean denbora (betierekotasunari lotuta) Jainkoaren aurrean zabaltzen da eta betierekotasuna bizitzaren nagusitasun eta hedadurarekin lotzen da. Prozesu-teismoak, horren aurka, denbora sorkuntzaren prozesua dela adierazten du; hots, izakien ordena denboran izakiak sortzen ari direneko prozesua da. Metafisika honetan, ez dago mundua existentzian ainguratzen duen sorkuntza jainkotiarraren prozesurik, ez eta unibertsoa amaitutzat ematea ahalbidetzen duen perspektibarik ere. 

Jainkoa berari dagokionez, printzipio metafisikoen erakuslerik behinena litzateke. Jainkoa errealitate gorena da, sormena printzipio metafisiko nagusia den bezalaxe. Beraz, sormenaren forma jainkotiarrak edo bikainak ordena kosmikoaren eta eskuratutako balioaren funtsak ezartzen ditu. Honi Jainkoa, prozesu-metafisikaren edozein bertsiotan azken errealitatetzat hartzen dena, halabeharrez izaki sozial gisa eta entitate ez-jainkotiar guztiekiko elkarrekintza dinamikoan existitzen dela gaineratzen zaio.

Teoria ez da errebelazioan oinarritzen, ezta zientzian ere. Funtsean planteamendu eszeptikoa aurkezten digu. Jainkoaren existentziaren aldeko argudiorik balego, prozesuaren metafisikaren arrazoizkoa erakusteko eta bere koherentzia globalerako Jainkoaren behar kontzeptuala erakusteko saiakera bikoitzean inplizitua dago. Ordenaren ideiak botere ordenatzaile batena dakar; halaber, lokalizatutako ordena orok ordena kosmikoa eskatzen du, eskala kosmikoko ordenak botere kosmiko ordenatzailea behar duela ondorioztatzera bultzatzen duena. Botere kosmiko ordenatzailea izateko hautagai onena Jainkoa dela ebazten dute teoria honen sortzaileek. Hori bai, tradiziotik aldentzen diren bide batzuetatik. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jainkoa

## Kanpo estekak