Ruandarako Nazioarteko Zigor-Auzitegia

**Ruandarako Nazioarteko Zigor-Auzitegia** (**TPIR,** frantsesez, *Tribunal pénal international pour le Rwanda*; ingelesez, *International Criminal Tribunal for Rwanda,* **ICTR***;* kinyaruandaz, *Urukiko Mpanabyaha Mpuzamahanga Rwashyiriweho u Rwanda*) NBEren Segurtasun Kontseiluak 1994ko azaroaren 8an sortutako organo bat izan zen, Ruandako tutsien genozidioa eta gero, 1994ko urtarrilaren 1etik abenduaren 31ra artean genozidio ekintzak, gerra krimenak eta gizadiaren kontrakoak egindako giza-banakoak atxilotu, epaitu eta zigortzeko.

Tanzaniako Arusha hirian zuen egoitza, eta 2015eko abenduan itxi zen arte, 93 lagun atxilotu zituen, 61 kondena eta 14 absoluzio emanez .

TPIR eta Jugoslavia ohiko ICTY (*International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia*) auzitegien lanak amaitzeko Segurtasun Kontseiluak 2010ean Zigor Auzitegien Nazioarteko Hondar Mekanismoak sortu zituen (IRMCT, *International Residual Mechanism for Criminal Tribunals*), eta bulegoak ditu Arushan eta Hagan .

## Sorrerako testuingurua 
thumb|308x308px|Genozidioko biktimen argazkiak, Kigaliko Memorialean
1994ko uztailaren 18an, FPR armada nagusiki tutsia Ruanda osoan nagusitu zenean, herrialdea hondatuta zegoen. Jendartea, batez ere, milaka gorpu bazterretan, oraindik, milaka hobietan, eta iheslari oldeak, Ruandako hego-mendebaldean eta Tanzania eta garaiko Zairen, gehienak. Haien artean, tutsien genozidioan parte aktiboa hartutakoak. Eta giza-hondamendi horrekin batera, egitura politiko, sozial eta ekonomiko guztiak deseginda, eta egitura juridikoak ere bai. Herrialde osoan 6 epaile eta 10 abokatu baino ez zeuden .

19an "batasun nazionaleko" gobernu bat osatu zen, Pasteur Bizimungu presidente eta Faustin Twagiramungu Lehen ministro hutuekin, eta FPRko buru Paul Kagame tutsia presidenteorde eta Defentsa ministro. 1995eko abuztuan hautsiko zen, Twagiramungu eta Seth Sendashonga Barne ministroak erbestera jo zutenean. Bizimunguk 2000an dimititu eta gutxira kartzelatua izan zen. Kagame bihurtu zen presidente.

Bitartean, 1959 eta 1990 bitartean ihes egindako milaka errefuxiatu tutsi itzuli ziren Ruandara. Genozidiotik bizirik ateratako tutsiak ere etxera itzultzen ari ziren, eta hondatuta eta familia sarraskituak aurkitzen zituzten.

Milaka atxilotu hutu Ruandako pilatzen hasi ziren Ruandako kartzeletan, epaiketaren zain. Batez ere, Kongoko Lehen Gerran errefuxiatu ruandarren eremuak itxi edo suntsituak izan eta iheslari oldeak 1996an Ruandara itzuli ondoren.

Kalkulatzen da 100.000 bat mila preso zirela, genozidioan parte hartzeaz akusatuak . Ruandako Zuzenbideko auziak 1996 amaieran hasi ziren, baina 1998 hasieran 330 epaiketa baino ez zeuden eginda. Amnistia Internazionala bezalako erakundeek salatuak, maiz, 2002an hasi ziren *gacaca* (ahoskatzen da "gattatta", eta "belarraren gainean" du esanahia)  herri auzitegiekin bezala. Eredu tradizional batean oinarrituak, 10.000 jurisdikziotan banatuak, 2012rako milioi bat akusatu pasa ziren haietatik, %86 kondenatuak.

TPIR auzitegia 1994ko azaroan sortu eta 1995 erdialdean hasi zen funtzionatzen, Arushan. Orduan Segurtasun Kontseiluko kide zen Ruandak kontra bozkatu zuen, egoitza Ruandan bertan egotea nahi baitzuen, 1990ko urrian gerra hasi zenetik egindako krimenak kontutan hartzea, eta heriotza zigorra aplikatu ahal izatea .   

## Auzitegiaren egitura 
thumb|318x318px|TPIR auzitegiaren egoitza, Arushan, Tanzania
Tribunala 16 epailek osatzen zuten, lau ganberatan banatuta: hiru epaiketak entzuteko eta bat helegiteak entzuteko. Horrez gain, 9 epaile "*ad litem"* zeuden; 25, guztira .

ICTRko presidenteak izan ziren: Laïty Kama, senegaldarra (1995–1999); Navi Pillay,  hegoafrikarra (1999–2003); Erik Møse, norvegiarra (2003–2007); Dennis Byron, Saint Kitts eta Nevis irletakoa (2007–2011); Khalida Rachid Khan, pakistandarra (2011–2012); eta Vagn Joensen, danimarkarra (2012–2015).

Fiskaltzaren Bulegoa hainbat unitatetan banatuta zegoen, bere jardueraren mailaren arabera. Fiskaltza Dibisioa Auzitegiaren aurrean zeuden kasu guztiak epaitzeaz arduratzen zen. Fiskaltza Buru batek zuzentzen zuen. Ikerketa Dibisioa 1994an Ruandan egindako krimenetan pertsonak inplikatzen zituzten frogak biltzeaz arduratzen zen. Ikerketa Buru batek zuzentzen zuen.

Fiskalak hauek izan ziren Richard Goldstone, hegoafrikarra, (1994-1996), Louise Arbour, kanadarra, (1996-1999); Carla Del Ponte, suitzarra, (1999-2003); eta Hassan Bubacar Jallow, gambiarra (2003-2015).

## Auzi nabarmengarri batzuk 
Lehen kondenatua Jean-Paul Ayakesu izan zen, Gitarama prefekturako Taba hiriko alkatea izandakoa. 1995ean Zambian atxilotua, 1997an epaiketa hasi eta 1998an bizi arteko kartzelara kondenatua. Malin eta Beninen bete zuen sententzia. "Ayakesu kasua" seinalatuta geratu da Zigor-Zuzenbidearen historian, genozidioagatik kondenatutako lehen kondena izan baitzen.

Bizi arteko kartzelara kondenatutako 17 akusatuetatik 6 izan ziren tokiko agintariak, 3 prefektu eta azpi-prefektuak, eta 2 *bourgmestres* edo auzapezak , Genozidio Delituaren Prebentzio eta Zigortzeko Hitzarmena 1951n indarrean sartu zenetik.

Theoneste Bagosora, Ruandako armadako goi agintaria, eta tutsien genozidioaren buru nagusitzat jo izan dena, 1996an Kamerunen atxilotu eta Tanzaniara estraditatu zuten. 1997an agertu zen lehen aldiz Auzitegiaren aurrean, 2002an jarraitu zuen auziak, eta 2008ko abenduan errudun deklaratua izan zen, hamar kargurengatik, haien artean genozidioa, gizateriaren kontrako krimenak eta gerra krimenak.  Bizi arteko kartzelara kondenatua, 2021an hil zen Maliko kartzelan.

Ferdinand Nahimana, historialaria, Jean Bosco Barayagwiza, politikaria, biak Radio Télévision Libre des Mille Collines (RTLM) irratiari lotuak, eta Hassan Ngeze kazetaria, Kangura egunkariari ere, "gorrotoko hedabideak" multzoan sartu izan dira. Genozidiora bultzatzeagatik auzipetuak izan ziren, besteak beste. Barayagwiza 35 urtera kondenatua, 2010ean hil zen Beningo kartzelan. Bizi arteko kartzelara kondenatuak, Ngeze Maliko kartzela batean dago 2008tik. Ordutik eta kartzela berean zegoen Nahimanak gora jo eta 30 urtera jaitsi zioten kondena; 2017an askatu zuten .

Nahimanarekin batera atera zen Emmanuel Rukundo eliz gizona ere. Suitzan 2001ean atxilotu eta estraditatua, 1994an eliza batean egin zen sarraskian parte hartzeagatik, besteak beste, 25 urtera kondenatua.

Beste kondenatu batzuk dira Elizaphan Ntakirutimana eliz gizona eta Pauline Nyiramasuhuko, Familia Gaietarako eta Emakumeen Aurrerapenerako ministroa izan zena.

### FPRko kideen kontrako saiakerak 
TPIR auzitegiak epaitutako guztiak gerra galdu zutenen bandokoak izan ziren. 2000ean Louise Arbour fiskalak ikerketa bat ireki zuen Habyarimana presidentearen hegazkina bota zuen atentatuaz, eta Michael Hourigan ikertzaileak txosten bat osatu zuen, FPR atentatuaren egile gisa seinalatzen omen zuena, baina txostena artxibatu eta auzibide hori itxi egin zen.

2003an Carla del Ponte fiskala saiatu zen FPRkoen krimen batzuk ere ikertzen, baina fiskaltzatik ordezkatua izan zen .

2008an Espainiako Auzitegi Nazionaleko Fernando Andreu epaileak kereila bat onartu zuen 9 misiolari eta kooperatzaileren hilketengatik, 1994 eta 2002 artean gertatuak. Haietako bat, Joaquim Vallmajó katalanarena, 1994an, TPIRren jurisdikziokoa. Hassan Bubakar Jallow, TPIReko fiskalak kausa bat abiatu zuen, lehen aldiz, FPRko goi-ofizial batzuen kontra. Baina Ruandan bi ofizial eta bi soldadu atxilotu, kasu hari lotuta, eta Ruandako Auzitegien esku geratu zen auzia .  

## TPIR auzitegiaren balorazioak 
TPIR auzitegiaren lorpenen artean baloratu izan da genozida handi batzuen zigorgabetasuna moztu egin zuela, Nurenbergeko epaiketatik lehen aldiz : gobernu bateko ministroak eta armadako goi ofizialak auzipetu eta zigortu zituen, legezko berme eta prozedurak zainduz, *gacaca* herri-epaitegietan betetzen ez zena .

Garaileen tresna juridikoa bihurtu zela, azken batean, eta ez zuela Ruandako jendartearen baketze eta errekontziliaziorako balio izan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* NBE - Segurtasun Kontseilua
* NBE - IRMCT