open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jammu eta Kaxmir

**Jammu eta Kaxmir** (dogriz: जम्मू और कश्मीर; ) Indiako iparraldeko estatu bat da. Hiriburua, neguan Jammu da eta udan, Srinagar. Mendebaldean Pakistanekin muga egiten du eta iparraldean Txinarekin. 2004an 10 milioiko biztanleria zuen. Estatu indiar honetako hizkuntza ofizialak urdua, dogria eta kaxmirera dira.

Estatua hiru eskualdetan banatuta dago: Jammu, Kaxmirko ibarra eta Ladakh. Garrantzitsuenak lehenengo biak izanik. Kaxmirko ibarra Kaxmir izeneko erregio historikoaren zati da. Kaxmirko erregioak gaur egun (2007), eraso terroristak jasaten ditu India eta Pakistanen artean disputatzen dutelako.

## Hizkuntzak eta erlijioa 
Hizkuntza asko erabiltzen dira: kaxmirera, dogria, gojria, urdua, baltia, dardiroa, paharra eta ladakha. Erlijioan islama da nagusi; dena den, erlijio askotako kideak daude, eta bertako politika istiluen muinean dago erlijio arazoa. Musulmanaren ondoren, hinduismoa da garrantzitsuena, sikh erlijioa atzetik, budismoa gero, eta azkenik, kristautasuna.

## Orografia 
thumb|250px|ezkerrera
Menditsua da oso. Iparraldean Karakorum mendiak daude eta hauen parean, hegoaldera, Ladakh mendiak eta Zaska mendiak. K2 mendia dago Pakistanena den zatiaren eta Txinarena denaren artean. Erliebe menditsua dela eta, ez da lurra lantzeko toki egokia baina haranak oso emankorrak direnez, laboreak eta fruituak landatzen dituzte haietan. Dena dela, turismoa da ekonomiaren oinarria, eta zeta horren atzetik.

## Historia 
1846. urtean, Rajput printzearen garaian eman zion burujabetasuna Britainia Handiak Jammuri. Hark Ladakh hartu eta Jammu eta Kaxmir estatua sortu zuen. 1949an Pakistanen eta Indiaren arteko gatazkan, Jammuko Mirgur eta Punch Jagir distrituak Pakistango administrazioaren esku geratzea onartu zuen NBEk. Orduan ezarritako mugak mantendu egin ziren 1971. urtea arte baina Indiaren eta Pakistanen artean piztutako gerraz geroztik, Poonch, Tithwal eta Kargil lurraldeak Indiaren esku geratu ziren eta Pakistanek Chamb hartu zuen. Jammu eta Kaxmirko estatua da Txinaren esku geratu den Indiako estatu bakarra. Bestalde, estatu hori da Indian bere konstituzio berezia duen bakarra.

1988az geroztik mugimendu separatistek indar handia hartu zuten. Horren ondorioz, Indiak soldadu gehiago bidali zituen bere lurraldera (Indiaren mende hegoaldea dago, ipar-mendebaldea Afganistanen esku, ipar eta ekialdea Txinarenean eta mendebaldea Pakistanen mende). Horrek tirabira handiak eragin zituen, eta 1990eko hasieran batez ere, liskar bortitzak izan ziren independentziaren aldeko manifestarien eta indiar soldaduen artean. 1997ko maiatzean Malen (Maldivetako hiriburua) bildu ziren Indiako Lehen Ministroa, Inder Kumar Gujral, eta Pakistangoa, Nawaz Sharif. Bien arteko gatazka konpontzeko negoziazio bide berriak urratzea zuten helburua. Hartutako erabaki bakarrak hauek izan ziren: bi buruzagien artean etengabeko komunikazioari eustea, preso zibilak kartzeletatik ateratzea, eta eztabaidetarako sektore batzordeak sortzea. Goi mailako akordiorik lortu ez bazen ere, etorkizunean harreman gehiago izateko bideak zabalik geratu ziren.

## Barrutiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pakistango politika

thumb|200px|Asif Ali Zardari, Pakistango presidentea
**Pakistango politika** historian zehar egon diren diktadurek markatu dute.

1999an errepublika federal bat izendatu zuten arren, Pervez Musharraf jeneralak Nawaz Sharifen gobernu zibila kendu zuen eta berak hartu zuen botere exekutiboa. 2000.ean egin ziren azkeneko hauteskundeak udal gobernuetarako eta 2001ean Musharrafek bere burua presidente izendatu zuen. 2002ko hauteskundetan Zafarullah Khan Jamali, Musharrafen jarraitzailea lehen ministro izendatu zuten. 2003an oposizioarekin adostu zuen Konstituzioaren aldaketa bat eta modu honetan zilegitasuna irabazi zuen automatikoki.

Pakistanen diktadura ugari egon dira, batez ere 1960ko hamarkadan Ayub Khanena, 1980ko hamarkadan Zia Ul Haqena eta Musharraf berarena 1999tik aurrera.

## Kanpo estekak
Punjab (argipen)

**Punjab** Hegoaldeko Asiako eskualde historiko bat da. Gaur egun bi probintzia daude izen horrekin:

* **Punjab** Pakistango probintzia.
* **Punjab** Indiako probintzia.

## Kanpo estekak
Punjab (Pakistan)

**Punjab** (punjabieraz/) Pakistango probintzietako bat da, biztanleria handiena duena eta punjaben eta hainbat talde etnikoren bizilekua. Hegoaldean Sindh du mugakide, Balutxistan eta Ipar-Mendebaldeko Muga Probintzia mendebaldean, Azad Kaxmir eta Jammu eta Kaxmir eskualdeak iparraldean (lehena Pakistanek eta bigarrenak India kudeatuak, baina Kaxmirreko lurraldea) eta Islamabad ere du iparraldean. Indiako Punjab eta Rajastan ere ditu ekialdean. Hizkuntza nagusia punjabiera da, eta seraikiz eta urduz ere hitz egiten dute. Hiriburua Lahore da. Hiri nagusiak Multan, Rawalpindi eta Sialkot.

Punjaben izena persieratik dator, Panj hitzetik eta hau era berean sanskritoko Pañca hitzetik, bost esan nahi duena, eta Ab hitzetik, sanskritoko Apetik datorrena eta ura esan nahi duena. Izen honek bertan dauden bost hizkuntzekin du harremana, Beas, Ravi, Sutlej, Chenab eta Jhelum.

## Geografia 
Lurralde laua da, oro har, Indo eta beraren ibaiadarrek (Jhelum, Chenab, Ravi eta Sutlej) zeharkatua. Probintziaren iparraldean daude Murree, Rawalpindi eta Pabbi-ko mendikateak, Himalaiako mendialdearen jarraipena direnak. Klima kontinentala da, tenperaturak beroak dira batez beste eta euri gutxi egiten du, iparraldeko mendialdeetan izan ezik.

## Biztanleak 
Jat, rajput, arain, gujar eta awan etniak dira nagusi.

## Historia 
K.a. 2500. urte aldera hiri zibilizazio bat, Indoko zibilizazioa, kokatu zen Punjab aldean, eta, handik aurrera, ariarren, greziar-mazedoniarren, partiarren, arabiarren, mongoliarren, afganen, sikhen eta britainiarren inbasioak izan dira lurralde hartan. 1709-1710 urteetan Punjab burujabea eratu zuen Banda Singh Bahadur izeneko ermitau batek, sikh borrokalariek lagunduta, baina 1716an menderatu zuten mongoliarrek Singh. Sikhek borrokari eutsi zioten eta 1764-1765 urteetan guztiz indartu zuten Punjabeko erresuma. 1849an sartu ziren indar britainiarrak Punjaben, sikhak menderatu ondoren, eta 1947an bitan banatu zen Punjab, Pakistango eta Indiako estatuak sortu ondoren. Alde txikiena geratu zen Indiako estatuaren barnean. Urte hartatik aurrera etengabe borrokatu dira sikhak Punjab-eko estatu burujabearen alde. Pakistan aldeko Punjaben, berriz, guztiz bizkortu da urte horietan musulmanen asimilazio politika.

## Ekonomia 
Nekazaritza (garia, garagarra, kotoia) eta industria (ehungintza, makineria, tresneria elektrikoa, altzairugintza, janari industria) dira ekonomia jarduera nagusiak. Burdinbide eta errepide sare zabal batek lotzen ditu Pakistango Punjab India, Txina eta Afganistango eskualdeekin. Lahoren dago Punjabeko unibertsitatearen egoitza.

## Ikus, gainera 
* Pakistanen banaketa administratiboa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gregorio Larrañaga

**Gregorio Larrañaga Mandiola** (Markina, 1943ko abenduaren 1a - Markina, 2022ko uztailaren 25a), ***Mañukorta*** izengoitiaz ezaguna, bizkaitar bertsolaria izan zen. Bertsogintza molde baten ordezkari izan zen, eta haren etorri, imintzio eta ahoskera bereziek bertso mundutik harago ere egin zuten ezagun. 1990eko hamarkadaren hasieran, plazarik gehien egin zuten bertsolarietako bat izan zen. 

## Bizitza 
Gregorio Larrañaga 1943ko abenduaren 1ean jaio zen Mañukorta baserrian, Markina-Xemeingo Larruskain auzoan. Oso gaztetik ibilia baserriko lanetan laguntzen, 14 urterekin baso-mutil hasi zen, pinuak botatzen eta garbitzen. Amaren familia bertsozalea zen, eta bere kasa ikasi zituen bertso zaharrak. 1960an hasi zen bertsotan jendaurrean, Markinan bertan, Abel Muniategirekin besteak beste. Handik itzulitakoan, Danobat lantegian hasi zen beharrean, eta Cicautxon gero, erretiroa hartu arte. eta Orixe eta Xenpelar sariak irabazi zituen. Konplexutasun handirik gabeko bertsokera zerabilen, baina maiz lortzen zuen entzulea piztea, besteak beste gorputz imintzioak eta antzezpenerako zuen gaitasuna baliatuz.  

2021eko uztailaren 17an, omenaldi beroa eskaini zion Markina-Xemeingo Bertso Eskolak; besteak beste, Andoni Egañak, Julio Sotok, Jone Uriak eta Iratxe Ibarrak abestu zuten bertso saio hartan. Urtebete geroago, 2022ko uztailaren 25ean zendu zen; 78 urte zituen Hileta elizkizuna Larruskain auzoko elizan egin zen.]]
1990eko hamarkadaren hasieran, Mañukorta, *Jainkomendiko mutila*, Euskal Herriko bertsolaririk popularrena izatera iritsi zen. Garai hartan, bertsozale ez zirenek ere zuten haren berri, eta baita erdaldun askok ere. *Mañukorta, bertsonajea* liburuan arrakasta horren arrazoiak aztertu zituen Xabier Amurizaren arabera, "edozein lekutan ikusi eta gogoan gelditzen zen. Dena zuen ezberdina, gorpuzkera, keinuak, kantatzeko modua, arrazoitzeko modua, pertsonaia bat zen. Gero bazuen legenda bat ere, enteratzen zarenean ez zuela ia-ia eskolarik, ozta-ozta irakurtzen zuela edo irakurtzen bazekiela baina ez zuela batere irakurtzen, oraindik ere harrigarriagoa egin zaizu".

"Nereak ez du esplikaziorik, "Mañu" fenomeno bat da, kito!" esan zion Mañukortak berak 1991n Joxean Agirreri. "Egia da jendeak maite nauela, baina hori izakera kontua da erdia eta beste erdia nere meritua. Bertsolari izatea ez da bertsoak kantatzea bakarrik. Jendeari leku bat egin behar zaio; agurtu, beren kontuak entzun eta zureak kontatu. Harremanen mundu hori zaintzen jakin behar da. Nik badakit bertsotan badaudela ni baino hobeak, baina jendearekiko zeregin honetan onenen pare naiz".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Agirre, Joxean, *Mañukorta edo bertsolari ezberdin baten kasua*, naiz.eus
* Ibarra, Iratxe, *Gure Mañu*, berria.eus
* *Mañukorta*, Bertsozale Elkartearen webgunea: bat-bateko bertsoaldiak (132), aldizkakoak (34), grabazioak (751), prentsa (13) eta liburuak (16).
* Hankak Lurrin – Bapatekue Manukortakin, irrati-saioa Arrosa sarean, arrosasarea.eus
Gasherbrum

**Gasherbrum** Baltoro glaziarran kokatuta dagoen mendigunea da, Himalaiako Karakorum mendikatean hain zuzen. *Gasherbrum* hitzak "mendi distiratsua" adierazten duela esan ohi da, baina "mendi polita" esan nahi du balti hizkuntzan: "rgasha" (polita) eta "brum" (mendia).

## Kanpo estekak
Espainiako Bigarren Errepublikako bandera

**Espainiako bandera errepublikarra** 1931eko apirilaren 13an Eibarko udaletxean lehenbiziko aldiz erabili zuten, Espainiako Bigarren Errepublika aldarrikatu zuten aurreko egunean.

Hiru errenkadak osatzen dute, gorri bat, more bat eta horika-belar (edo hori) batek.

Errenkada horiaren erdian Espainiako armarria darama.

## Aldaketak 
Zerrenda bat kendu zen, eta morea gehitu zen, Komuneroen matxinaden ohorean (egiaz komuneroen kolorea gorria zen; morearena akats bat izan zen).

## Ikus, gainera 
* Espainiako bandera

## Kanpo estekak
Electronic Arts

**Electronic Arts** bideo-joko enpresa estatubatuarra da.

## Historia 
thumb|Egoitza nagusia
1982an ordenagailurako joko empresa bezala hasi zen eta ondoren bere merkatua Sega Mega Drive eta Super Nintendo-ra zabaldu zuen. Geroago sortzen joan diren plataformetara ohitu da:
* Play Station eta Play Station 2
* Nintendo Gamecube
* Xbox
* Game boy
* ...

## Joko famatuenak 
* FIFA saga
* Sims saga
* Need for speed saga
* Battlefield
*Apex legends
*
* ...

## Kanpo estekak
Hapax

**Hapax**a edo **hapax legomenon**a hizkuntzalaritzan eta lexikografian erabiltzen den terminoa da, greziera klasikotik datorrena: 'απαξ (λεγόμενον), hapax (legomenon), "behin baino ez (zen esan)". Corpus batean behin baino agertzen ez den hitz, hitz-forma edo adierazpidea da. Askotan, hapaxa idazkera akatsa baino ez da, baina hizkuntza aspaldikoa bada edo hila bada, zaila da behin bakarrik agertzen den forma hori zuzena den edo ez jakitea. Maiz ez da posible jakitea zein esanahi zuen, testuinguruak asko laguntzen ez badu behintzat. Gutxitan agertzen diren hitzek ere izen bereziak dituzte, nahiz hauek gaur egun nekez erabiltzen diren, euskaraz behintzat: *dis legomenon* (birritan dokumentatu diren hitzak), *tris legomenon* (hirutan dokumentatu diren hitzak), eta *tetrakis legomenon* (lautan dokumentatu diren hitzak). Bost bider agertzea askitzat jotzen da hitza lexiko "normalean" kokatzeko.

Hitz bat behin bakarrik dokumentatzeko arrazoiak hauek dira: edo arrakasta eskasa izan duen neologismoa da, edo ia erabat galdu den arkaismo baten azken lekukotasuna, testigantza bakarra da.

Testu batean zenbat eta arkaikoagoa izan eta zenbat tradizio literario txikiagoko hizkuntza aldaera batean idatzita egon, orduan eta aukera handiagoa hapax bat edo beste agertzeko. Horrela, Refranes y Sentencias (1596) testuan —mendebaldeko euskara zaharrean idatzita dago—, hainbat hapax identifikatu dira: *alaune* "majada", *alberdau* "regocijado", *alogadu* "alquilar", *altamia* "taza", *andera* "estimada señora"...

## Hapax adibideak 
* *nortelrye* ('hezkuntza'), Erdi Aroko Chaucer ingeles poetaren testu batean.
* αυτογυος (autoguos), Hesiodoren lan batean: esanahia ez da argia, baina 'goldea' proposatu izan da.
* *açaga* "postrimería" Landuccioren euskara hiztegian, ustez Gasteiz inguruko hizkera islatzen duena. Hapax hori zaila da, ez baitakigu ziur *azaga* ala *atzaga* ote den .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Federazio

**Federazioa** (, "batasuna") erlatiboki burujabeak diren entitate sozialen batasuna da. Orokorrean, Estatu bat osatzen dute, **estatu federala** ala **errepublika federala** deitua, eta nagusiki errepublikar egitura dute, monarkiak oso urriak dira. Federazioak gobernatzeko moduari federalismoa deritzo, bere aurkakoa zentralismoa eta estatu unitarioak dira.

## Ikus gainera 
* Federalismo

## Kanpo estekak
Pakistango geografia

thumb|320px|Pakistango mapa

**Pakistango geografia** askotarikoa da oso, munduko mendi garaienetakoak, goi-ordoki idorrak eta zabaldi emankorrak baititu.

Geologia ikuspegitik, Pakistan Hego Asia eta Eurasiar plaka tektonikoen gainean jartzen da. Sindh eta Punjab probintziak Indiar plakaren hego-mendebaldeko ertzean kokatzen dira, Balutxistan eta Ipar-Mendebaldeko Muga Probintziaren gehiengoa Eurasiar plakan eta Irango goi-ordokia Ekialde Ertaina eta Erdialdeko Asian. Iparraldeko Eremuak eta Azad Kaxmir Erdialdeko Asian kokatzen dira, Indiar plakaren ertzean eta, horregatik, lurrikara handiak izateko joera dute Eurasiar eta Indiar plakek elkar jotzen dutenean

Pakistan 804.000 km² luze-zabal da eta honako mugak ditu: Iran (900&nbsp;km) hego-mendebaldean, Afganistan (2400&nbsp;km) ipar eta mendebaldean, Txina (520&nbsp;km) ipar-ekialdean eta India (2900&nbsp;km) ekialdean. Kosta 1050&nbsp;km luze da eta Omango itsasoaren hegian dago.

Iparraldean mendi oso garaiak daude (haien artean K2 ezaguna, 8.611 metrokoa, munduko bigarren garaiena), mendebaldean mendi lehorrak, hego-mendebaldean goi-ordoki antzua, hego-ekialdean Txolistango basamortua. Lurraldearen herena inguru alubioi-zabaldiak dira, nekazaritzarako erabiliak. Bertan kokatzen da biztanleriaren gehiengoa. Indo ibaia, iturburua Tibeten duena, 2.900&nbsp;km luze da eta estatua ipar-hego zeharkatzen du Omango itsasoan delta erraldoia sortzeko. Ibai nagusiak Indo (2900&nbsp;km), Sutlej (1550&nbsp;km), Chenab (1200&nbsp;km), Ravi (900&nbsp;km) eta Jhelum (800&nbsp;km) dira.

Lurraldeak lurrikara arrisku handia du, 2005eko urriaren 8koa kasu. Uholdeak eta zikloiak ere pairatzen ditu.

## Mendiak 
[thumb|320px|[K2 mendia]]
Pakistanen 108 mendi daude 7.000 metro baino garaiagoak eta, ziur asko, beste hainbeste 6.000 baino garaiagoak. Munduko 14 mendi garaienen artean (*zortzimilakoak*), zortzi Pakistanen daude. Gailur gorenak Karakorum mendikatean daude (gehien bat Pakistango Iparraldeko Eremuetan kokatzen dena), baina 7000tik gorako gailur batzuk Himalaian eta Hindu Kush mendikatean daude.

Ohar moduan, esan beharra dago India eta Pakistanen arteko muga auzian dago eta militarrek kontrolpean dute. Iparraldeko Eremuetan dauden mendikateak Indiak beretzat eskatzen ditu, Pakistanen jabetza eztabaidatuz. Kontrol lerroko Indiako aldean dauden mendiak ez dira kontutan hartzen.

## Ikus, gainera 
* Asiako geografia
Arranes Arbiskar

**Arranes Arbiskar** Ascoliko brontzean agertzen den K.a. I. mendeko Segia hiriko gerlari edo mertzenario baten baskoi izena da, K.a. 90ean hain zuzen ere. Baskoia izan arren erromatarrentzat mertzenarioa izan zen Gizarte Gerran eta horregatik Erromatar hiritartasuna eman zitzaion. Beste hirietako zaldunekin batera Turma Saluitana izeneko zalditeriaren kidea izan zen.

Plakan, zehazki honela jartzen du: *Arranes Arbiscar f*. "f" hori *filius* izanik, irakurketa osoa *Arranes Arbiscar filius da*, hau da: Arbiskarren semea den Arranes.

Euskal-akitanierazko izenek duten bi ezaugarri gutxienez ditu bere izenak: R kontsonantea bikoiztea eta RR aurreko bokala (*bokal protetikoa).*

Iñaki Egaña historialariak Arranes Arbizkar interpretazioa ematen dio, egungo ortografia eta fonetikaren ikuspuntutik irakurrita eta izenaren etimologia bat proposatuta. Kontuan izan behar dugu latinez C hizkiaz, K soinua transkribatzen zutela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muhammad ibn Ali ibn Farah

**Muhammad ibn Ali ibn Farah** Tuterako botanikoa izan zen X. mendean. Tuteran garai hartan Nafarroako mediku eta zientzialari hoberenak zeuden. Iruñeko Erresumako jauregitik deitu zuten botanikoa izateko eta bertako baratza antolatzeko.

## Erreferentziak
Kōtoku-in

Japoniako Kamakura hiriko tenplu budista da bertan dagoen Budaren estatua erraldoiagatik ezaguna da,  izenaz ezagutzen dena eta Japoniako ikur garrantzitsuenetakoa dena.

## Historia 
Buda Handia Kamakura Aroan 1252 urtean eraikia izan zela pentsatzen da, Kamakura Japoniako hiriburua izan zen garaian hain zuzen ere. Aurretik 1243an egurrezko Buda erraldoia izan zen bertan baina ekaitz batez asko kaltetu zuen eta brontzezkoa egiteko eskaera egin zuen Inada-no-Tsubone andreak. Egileak Ōno Gorōemon edo Tanji Hisatomo izan bide ziren, garai hartako eskultore onenak baitziren. Budaren belarrietan urrezko aztarnak aurkitu dira eta urrez estalia egion zeneko hipotesia ere plazaratu izan da. Dena den ez da zurra gaur eguingo Buda iorduan eraikitakoa den ala ez. Jakina dena da Etxe baten barruan eraiki zutela, Narako Tōdai-ji tenplukoaren antzera.

1334an ekaitz berri batek etxea suntsitu zuen eta berreraikia izan zen, baina 1369an ekaitz berri batek suntsitu eta bigarren aldiz berreraiki zen. 1498an tsunamia izan zen eraikina bota zuena eta ordutik Budaren estatua aire librean egon da. Azkenik 1923ko Kantōko lurrikara handiak oinarria kaltetu zuen. 1960-61 urteetan lepoa sendotu zitzaion lurrikaren astinduak ongi jasan zitzan.

## Budaren ezaugarriak 
Daibutsuaren altuera 13'35 metrotakoa da, oinarria barne, eta 121 tona inguru pisatzen ditu. Brontzez egina dago eta barrua hutsa du. Horrela turistak barnera sar daitezke. Bizkarrean bi leiho dauzka barruan sortzen den berotasuna ateratzeko.

Beste ezaugarri batzuk:
* Aurpegiaren luzera: 2'35 m.
* Begiaren luzera: 1 m.
* Ahoaren luzera: 0'82 m.
* Belarriaren luzera: 1'90 m.
* Belaunen arteko distantzia: 9'10 m.
* Hatz lodiaren zirkunferentzia: 0'85 m.

## Literatura 
Rudyard Kipling idazleak Kim eleberrian (1901) Kamakurako Buda izeneko poesia argitaratu zuen. Kipling bera 1892an Kamakura izan omen zen.

## Iruditegia 

Irudi:Kamakura kotokuin 02.jpg
Irudi:KamakuraDaibutsu3947.jpg
Irudi:Kamakura Daibutsu Dec08-4.jpg
Irudi:Kamakura Daibutsu rear.jpg

## Kanpo estekak 
*  Kōtoku-in tenpluaren webgunea
Al-Tutili

**Al-Tutili**, '''Al-A'ma al-Tutili** edo **Abu al-Abbas Ahmad ben Abdullah ben Abi Hurayra al-Qaysi'* XII. mendeko Tuteran jaiotako poeta muladi musulmana izan zen, arabieraz idazten zuena. Moaxaja edo muwashshah izeneko bertso estiloan idazten zuen, non bukaerako esaldiak hizkuntza erromantzeetan eman ohi ziren. Itsua zen eta horregatik *al-A'ma al-Tutili* deitzen zioten, hau da, *Tuterako itsua*.

## Biografia eta lanak 
Tuteran jaio eta bere lehen urteetan bizi izan zen eta uste da gazte denboran joan zela Sevillara; Murtzian ere bizi izan zen. Horregatik Al Andaluseko poetatzat jotzen da. Al Andaluseko lurrak zeharkatu zituen beste poeta baten laguntzaz, "Itsuaren makila" ezizena zuen Abu l-Qasim al-Manishirekin. Gazte hil zen.

Muwashshah eta zejel edo zajal izeneko olerki motetan almorabideen garaiko egilerik ezagunenetakoa izan zen. Avempace izena ere ezaguna den Ibn Bayyahrekin lehian aritu zen Ibn Tifilwit Zaragozako almorabideen gobernadorearen gortean.

Panegirikoak idatzi zituen bai almorabideentzat bai Al Sahlako (Alponteko taifa) Banu Qasitarrentzat eta bere maitasun kantek ospe handia lortu zuten. Bereziki azpimarragarria da Amina izenez aipatzen duen bere emaztea hil zenean egin zuen elegia. Maitasunaren ostean ardoari dedikatutako olerkiak gailentzen dira.

## Bibliografia 
* *Al-A'ma at-Tutili, Diwan*, Ihsan Abbas argitaletxea, Beirut, 1963.
* E. García Gomez: *Las jarchas romances de la serie árabe en su marco*, Madril, 1965.
* al-Acma al-Tutili, *El ciego de Tudela: Las moaxajas*. Itzulpena eta hitzaurrea: Milagros Nuin Monreal eta Waleed Saleh Alkhalifa, Nafarroako Gobernuko Vianako Printzea Instituzioa, 2001; *Colección literaria navarra'' delakoaren barruan. Artikuluaren iturri nagusia.

## Erreferentziak
Abraham ben Ezra

[thumb|300px|Abraham Ben Meir Ibn Ezrak [Irteera (Biblia)|Exodoari buruzko iruzkinaren azala (Napolin argitaratua 1488an)]]
**Abraham ben Ezra** () (Tutera, 1092 &ndash; Calahorra, 1167) Nafarroako Erriberako pertsonaia garrantzitsua izan zen. Medikua, poeta, gramatikaria, matematikaria, filosofoa, kabalista, astronomo eta bidaiaria izan zen. Bere bidaietan Ingalaterra, Frantzia, Italia, Afrika eta Palestina bisitatu zituen. Hainbat liburu idatzi zituen eta bere omenez Ilargiko krater batek bere izena darama.

## Egindako lanak 
### Gramatika hebraikoa 
Hebreeraz idazten zuen eta horren gramatikaren inguruko lan oso garrantzitsuak idatzi zituen:
* *Moznayim*. 1140. Hebreerazko gramatikan erabiltzen diren terminoen azalpen bat.
* Hayyujen lanaren itzulpena hebreerara.
* *Sefer ha-Yesod* edo *Yesod Dikduk*, oraindik ere editatu gabekoa.
* *Tzakhot*, 1145, gramatikari buruzko lanik hoberena, hebreera modernoaren sarrera batekin.
* *Safah Berurah*
* Genesiaren inguruko lan gramatikal baten sarrera.

### Beste lan batzuk 
* *Sefat Yeter*, Saadia Gaonen defentsa Dunash ben Labraten aurrean.
* *Sefer ha-Shem*
* *Yesod Mispar*, monografia txiki bat zenbakien inguruan eta bukaeran Babiloniar-Hebreeraren puntuazioaren inguruko sarrera bat.
* *Iggeret Shabbat*, Sabbataren inguruko pentsaera, 1158an idatzia.

### Erlijioa 
* *Yesod Mora Vesod Hatorah*, 1158. Bibliako mandamenduen arrazoipen bat.

### Matematikak, astronomia eta astrologia 
* *Sefer ha-Ehad*, 1etik 9ra zenbakien berezitasunen inguruan.
* *Sefer ha-Mispar* edo *Yesod Mispar*, aritmetikaren inguruan.
* *Luhot*, taula astronomikoekin.
* ''Sefer ha-'Ibbur*, egutegiaren inguruan.
* *Keli ha-Nehoseht*, astrolabioaren inguruan.
* *Shalosh She'elot*, David Narboniren hiru gai kronologikori egindako erantzuna.
* *She'elot* eta *Kadrut*, Mashallah astrologoaren bi lanen itzulpena.
* *Sefer Ha'te'anim*, arabiar astrologiari sarrera.
* *Reshith Hochma*, astrologiara sarrera.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*Jimenez, Jon (2024): “Euskal Herriko pentsamenduaren historiaz” in Haritz Azurmendi, Alba Garmendia eta Jon Mentxakatorre (argtz.):  *Euskal pentsamenduaren garabideak'', Bilbo, UEU. 

## Ikus, gainera 
* Erriberar ezagunak

## Kanpo estekak 
* O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F. «Abraham ibn Ezra». *MacTutor History of Mathematics archive*.   School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland.
* Levey, Martin. «Ibn Ezra, Abraham Ben Meir».   Complete Dictionary of Scientific Biography, 2008..
*  «IBN EZRA, ABRAHAM BEN MEÏR (ABEN EZRA) - JewishEncyclopedia.com»&#x20;*www.jewishencyclopedia.com*&#x20;
*  Langermann, Tzvi. «Abraham Ibn Ezra»  Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2006.
Autrigoi

**Autrigoiak** tribu aurrehistoriko bat izan zen. Antzinako erromatarrek Hispania deitutako lurraldeko iparraldean aurkitu zuten tribuetako bat osatzen zuten, kantabriar eta karistiar tribuen artean kokatuak, gaur egungo Kantabriako ekialdean, Burgosko ipar-ekialdean, Bizkaiko Enkarterrian, Errioxako ipar mendebaldeko mutur batean eta Arabako mendebaldean.

## Eremua 
Zaila da esatea lurralde haren mugak zehazki zein ziren, alde batetik informazio-iturrien ezagatik eta bestetik tribuen mugak aldatuz joaten zirelako, gerren eta beste hainbat kausen eraginez. Erromatar konkistatzaileen izkribuak dira gure informazio-iturri ia bakarra: k. a. 76an Tito Liviok lehendabizikoz aipatu zuen, Sertorio Hispanian egiten ari zen borrokak azaltzean. Estrabonen *Geographica*n ez dira agertzen (batzuen ustez *allotrigi* deitzen zituen arren). Beste historialariek, Ponponio Melak edo Plinio Zaharrak, barnealdean kokatzen dituzte, Burgosko iparraldean (Briviesca aldean). 77. urtean, Plinio Zaharrak autrigoien hamar hirien artean Monasterio de Rodilla edo *Tritium Autrigonum* eta Briviesca edo *Virovesca* autrigoien hiriburua zerrendatzen zituen. Klaudio Ptolomeok berriz, Asón eta Nerbioi ibaien artean kokatzen zuen Ondorio gisa esan dezakegu autrigoiek hegoaldean turmodigoak eta beroiak, ekialdean karistiarrak eta conisco kantabriarrak mendebaldean zituela Gainera, Nerbioi edo Burzako bezalako toponimoek, antroponimoek, aztarna arkeologikoek (tresnak, armak, ontziak, gotorlekuak, hilobiak) teoria berresten dituzte, kastroen kulturaren garaian eskualdean lekukotu eta bertoko biztanleak bereganatu zituztenak.

Beste hainbat adituak ordea autrigoiak barduliar, beroi eta karistiar bezala aitzineuskaraz mintzo zirela uste dute, eta hori bai, beste tribu euskaldunak antzera populazio indoeuroparren eragina izan zutela. Honen aldeko froga nagusia autrigoi tribuaren lurraldeko euskal toponimia trinkoa dago, eta antzinako zenbait onomastika, baina baita beste hainbat ezaugarri kulturalak ere. Azken finean, autrigoi eta gainontzeko euskal tribuen "euskalduntasunaren" inguruko eztabaidan zenbait historialariek bultzatutako baskonizazio berantiar delako teoria dago.
Teoria honen arabera, Goi Erdi Aroan eta lehenago ere, autrigoiak baskoiek baztertuak edo bereganatuak zirela baina ziur asko herri kideen arteko izen lekualdaketa baino ez zen, lekualdaketaren ondorio nagusia gertuko karistiarren izenaren desagerpena eta autrigoien lurra Bardulia izena hartzea izanda.

Historialariek kantabriarrekin, zeltiberiarrekin edo baskoiekin lotura zuten eztabaidatzen dituzte. Lehenengo aburuak ez dauka euskarri handirik, kantabriarren erasoa autrigoi eta turmodigoen kontra Kantabriatarren Gudak hasi zuelako K.a. 29. urtean.
Autrigoiak, gertuko tribuak bezala, azaletik erromatartuak ziren, nahiz eta teoria orain dudakoa izan, *Flaviobriga* Iruña-Veleia edo *Oiasso* bezalako aztarnategiak miatuta. Nahiz eta batzuen ustez tribua aitzinindoeuroparra izan, gehienek izatez zeltak zirela uste dute: justu Bavaria-Bohemiatik etorritako lehenengo Hallstatt kulturaren hedapenaren zati bat.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Baskoi
* Barduliar
* Beroi
* Karistiar

## Kanpo estekak
Isoglosa

[eskuinera|330px|thumb|XX. mendearen bukaera aldera, [Koldo Zuazoren euskalkien mapa honetan, koloreen bidez isoglosa multzorik nabarienak —haren ustez, esanguratsuenak— bistaratu dira. Horrelako mapek handizkatu egiten dituzte muga horien bi aldeetan dauden dialektoen arteko aldeak, lurraldeak oso bestelako koloreekin irudikatuz; errealitatean antzematen diren dialektoen continuuma mapetan zailagoa da irudikatzen
]]
**Isoglosa** bat gertakari dialektal batek banandutako eskualde bi banatzen dituen marra da, gertakaria fonologikoa, lexikoa edota beste edozein motatakoa dela.

Terminoa (antzinako grezieraz ἴσος *ísos* "berdin, antzeko" eta γλῶσσα *glōssa* "hizkuntza, dialektoa, hizkera"') *isobara* bezalako sestra-lerroan inspiratuta dago. Hala ere, isoglosak puntuak lotu beharrean, bereizi egiten ditu. Horren ondorioz, *heteroglosa* terminoa (ἕτερος *héteros* "beste", cf. *heterosexual* eta *heterogeneo*) erabiltzea proposatu da.

Marra horiek ez dira halabeharrez lurraldean islatzen orografiak ezarritako banaketetan edo banaketa administratiboetan, bi banaketa mota horiek isoglosen bidez isla badaitezke ere.

[thumb|ezkerrera|300px|[Trikuaren izen forma nagusien isoglosak euskaraz.]]

Maiz, hitza ez da adiera hertsian erabiltzen, eta hizkuntzak edo dialektoak banatzen dituen muga aipatzeko erabiltzen da. Ikuspegi linguistikotik askotan horiek ezin dira zehaztasunez erabaki, hizkuntza bat "elkarrekiko ulergarriak diren dialekto multzo" gisa definitzen baita. Eskualdeen arteko ulergarritasuna usu graduala denez, baliteke aldaerak eta hizkuntzak non hasi eta amaitzen diren erabakitzea ezinezkoa izatea, erabakiak afinitate politiko eta kulturalen arabera hartuz.

Bestalde, "isoglosa nagusia" esaten zaio isoglosa kopuru nagusia biltzen duenari eta hizkuntza edo dialekto mugatzat jo ohi da.

## Kanpo estekak
Autoglotonimo

[thumb|350px|Euskalkaldunok geure hizkuntzari emandako autoglotonimoek erro bakar baten aldaerak direla dirudite. [Koldo Zuazoren mapa honen gainean, *euskara* autoglotonimoaren hainbat aldaera ageri dira.]]
**Autoglotonimo**a herri batek bere hizkuntzari ematen dion izena da. Askotan, herri horrek eta bere hizkuntzak daukaten harremanaren inguruko datu soziolinguistikoak atera daitezke hortikː esaterako, *castellano* / *español* bikotea gaztelaniaz, *asturianu* / *llionés* asturieraz edo katalanez *valencià* / *català* bezalako bikoteek egoera soziolinguistikoaren berri ematen dute.

Aldiz, kanpotarrek auzotarren hizkuntza jakin bati ematen dioten izenari heteroglotonimoa esaten zaio.

Adibidez, *euskara* hitza autoglotonimoa dugu, eta lekuan lekuko hitz horren aldaera guztiak (*eskuara*, *euskera*, *üskara*...) ere bai, baina *vasco*, *vascuence*, *basque*, *basc*, *Basque* eta auzoko hizkuntzetan erabiltzen diren gainerako izenak heteroglotonimoak dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Exonimo eta endonimo
* Heteroglotonimo

## Kanpo estekak
Kornualles

**Kornualles** edo **Kornubia** (; , ofizialki) Ingalaterrako konderria eta nazio zelta bat da, Erresuma Batuan. Ingalaterra hego-mendebaldeko eskualdean dago. Kulturari dagokionez, Gales eta Bretainiarekin oso lotura estua du: adibidez, Bretainian Bro Kernev/Cornouaille izenparekidea duen lurraldea ere badago.

3.547 km²-ko azalera du, 519.400 biztanle zituen 2005ean eta 568.210 2019an (160/km²). Hiriburua Truro da (20.920 biztanle 2001ean, 18.766 2011n).

Erresuma Batuko eskualderik behartsuenetakoa da, per capita errenta txikiena duena. Turismoak indar berezia du, klima epelari eta kostalde aberatsari esker.

Kernow herria jatorri zeltiarreko herrietako bat da. Bertan, autonomia eta botere politiko handiagoa eskatzen duten taldeak daude, Mebyon Kernow eta Cornish Nationalist Party besteak beste. Hala ere, alderdirik indartsuena Britainia Handiko Alderdi Liberala da.

Kornuallesko hiri nagusiak hauek dira: St Austell/Sen Ostell Fowydh (22.658 biztanle 2001ean) eta Camborne-Redruth (*Kammbronn-Rysrudh*, 39.937 bz); hala ere, hiribildu historikoak hauek dira: Penzance (*Pennsans*), Helston (*Hellys*), Launceston (*Lannstefan*), Falmouth (*Aberfal*), Liskeard (*Lyskerrys*), Newquay, Penryn (*Pennrynn*), Saint Ives (*Porthia*), Fowey (*Fowydh*), Saltash eta Lostwithiel (*Lostwydhyel*).

## Hizkuntzak 
Ingelesa mintzaira nagusia da egun, baina hizkuntza historikoa kornubiera da. XIX. mendean galdu zen arren, XX. mendean berpizteko mugimendua sortu eta hiztun berri batzuk ditu gaur egun.

## Banaketa administratiboa 
Fitxategi:CornwallScillyNumbered.png

# Penwith
# Kerrier
# Carrick
# Restormel
# Caradon
# North Cornwall
# Isles of Scilly

## Herritar ezagunak 
* Michael An Gof (?-1497), iraultzailea.
* Thomas Flamank (?-1497), iraultzailea.
* John Eliot (1592-1632), politikaria.
* Humphry Davy (1778-1829), kimikaria.
* Dolly Pentreath (1692-1777), kornubierazko azken hiztuna, batzuen ustez.
* Samuel Wallis (1728-1795), itsas militar eta esploratzailea.
* John Davey (1812–1891), kornubierazko azken hiztuna beste batzuen ustez.
* John Couch Adams (1819-1892), matematikari eta astronomoa.
* William Golding (1911-1993), Nobel Saridun idazlea.
* Anthony Hewish (1924-2021), Fisikako Nobel Saria duen astronomoa.
* Ann Trevenen Jenkin (1930-2024), aktibista, liburuzain, irakasle eta idazlea.
* Kristin Scott Thomas (1960-), aktorea.

## Udalerri nagusiak 
## Irudiak 

Irudi:Truro stmarysst.jpg|Truro.
Irudi:Penzance harbour and church.jpg|Penzance.
Irudi:2009 cornwall.st ives90.jpg|Saint Ives.
Irudi:St Michael's Mount.jpg|St Michael's Mount.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nazio zeltak
* Bro Kernev/Cornouaille

## Kanpo estekak 
*  Cornwall County Council
Khyber Pakhtunkhwa

**Khyber Pakhtunkhwa** (urduz: خیبر پختونخوا,  ahoskatua; paxtueraz: خیبر پښتونخوا, , eskualdean bertan  ahoskatua) Pakistango probintziarik txikiena da. Iparralde eta mendebaldean Afganistanekin du muga, eta Kaxmirekin ipar-ekialde eta ekialdean. Balutxistanekin ere badu muga, baina Administrazio Federaleko Tribu Eremuek muga hori eteten dute. Hizkuntza nagusia paxtuera da, eta hiriburua Peshawar. Paxtueraz *Pakhtunkhwa* izenak «paxtuengandik hurbil» edo «paxtuak» esan nahi du.

1901ean Britainiar India koloniaren barruko eskualde bihurtu zenetik 2010aren hasiera arte, **Ipar-mendebaldeko Mugako Probintzia**

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pakistanen banaketa administratiboa

## Kanpo estekak
Kriptoanalisi

eskuinera|thumb|250px|Bombe gailuaren erreplika.
**Kriptoanalisia** informazio zifratuari zentzua lortzeko teknika multzoen ikasketari deritzo, normalean informazioaren zentzua lortzeko behar den ezkutuko informazioa izan gabe, azken finean gako sekretua lortzea izaten da.

Etimologikoki, hitz hau greko klasikotik dator. Kriptoanalisia, “ezkutukoa askatzea” bezala itzuli daiteke (kryptós, ezkutuan; analýein, askatu). Hizkera arruntean kodea apurtzea bezala ezagutzen da, baina esamolde honek beste esanahi bat dauka hizkera teknikoan.

Kriptoanalisia, kriptografia bitartez lortutako mezu zifratua, apurtzea helburu duen zientzia da. Hau bi modutara egin daiteke: gako jakin gabe mezua deszifratuz edo kriptograma bat edo gehiago erabiliz.

Kriptoanalisiak kriptografiaren ahultasunak ikertzen ditu, bai zifratze algoritmoetan bai protokolo kriptografiakoetan. Lapurreta, eroskeria, bortxaketa fisikoa eta abar bezalako segurtasun erasoak kriptoanalisitik at daude, nahiz eta segurtasun informatikorako gero eta arrisku handiagoak diren eta ohiko kriptoanalisia baino eraginkorragoak bilakatu.

## Kriptoanalisi metodoak 
Kriptoanalisia klasikoa:
:* Maiztasun analisi
:* Kasiski metodoa
:* Kointzidentzia indize
:* Elkarrekiko kointzidentzia indize
Algoritmo simetrikoak:
:* kriptoanalisi diferentziala
:* kriptoanalisi lineala
:* kriptoanalisi integrala
:* kriptoanalisa estatistikoa
:* N moduluko kriptoanalisi
:* kriptoanalisi diferentzial
:* XSL erasoa
:* Irristatze erasoa
beste batzuk:
:* Urtebetetze erasoa
:* Man-in-the-middle erasoa
:* Indar gordinaren erasoa
:* Energiaren analisia

## Zifratze algoritmoak 
### Simetrikoak 
:* AES
:* DES / 3DES
:* IDEA
:* TEA / XTEA
:* RC4
:* BlowFish

### Asimetrikoak 
:* RSA
:* DSA
:* ECDSA
:* Diffie-Hellman
:* Fortezza
### Hash algoritmoak 
:* MD5
:* SHA

## Protokoloak 
:* TLS
:* SSL
:* SET
:* OpenPGP
:* DSS
:* SSH
## Aplikazioak 
:* Software
::* PGP
::* GnuPG
::* John the Ripper
:* Boto elektronikoa
:* Ordainketa elektronikoa
:* Transakzio seguruak
:* Diru-zorro elektronikoa

## Ikus, gainera 
* Kriptologia
* Kriptografia simetrikoa
* Kriptografia asimetrikoa
* Zifratze algoritmo
* Kriptograma
* Esteganografia
* PGP
* Password Crack
* Spoofing
* Hijacking
* Sniffing
* Troiako zaldi
* Birus
* SSL

## Ikus, gainera 
* Kriptologia
* Kriptografia
* Kriptografia simetrikoa
* Kriptografia asimetrikoa
* Zifratze algoritmo
* Kriptograma
* Esteganografia
* PGP
* Password Crack
* Spoofing
* Hijacking
* Sniffing
* Troyako zaldi
* Birus
* SSL

## Kanpo estekak 
*  UEU kurtsoa: Segurtasuna Aplikazio Informatikoetan 
*  Kriptopolis Webgunea
Fonografo

200px|thumb|*Edison fonografo zilindrikoa* (1899)
[thumb|Edison fonografo bat N[Nafarroako Erresumako Museo Etnografikoan.]]
**Fonografoa** soinua grabatu eta erreproduzitzeko gai izan zen lehenengo gailua da. Thomas Alva Edisonek 1877-ko azaroaren 17-an bere lehenengo fonograforen berri eman zuen, 1887-ko azaroaren 29-an gailua erakutsi zion munduari lehendabiziko aldiz eta 1878-ko otsailaren 19-an patentatu zuen.

Fonografoak grabazio sistema mekaniko-analogiko bat erabiltzen du. Sistema honetan, uhin soinudunak bibrazio mekanika bihurtzen dira transduktore akustiko-mekaniko baten bidez. Bibrazio hauek, ziri baten bitartez, ildo helikoidal bat fonografoko zilindro gainean lantzen dute. Soinua erreproduzitzeko prozesu alderantzikatzen da.

Hasieran kartoizko zilindro eztainuz estalita erabiltzen ziren (tin foil motako fonografoa); geroago kartoizko parafinatuta, eta azkenean argizari gogorraz. Argizarizko zilindroa, kalitate eta iraunkortasun handiko gaia izateagatik, 1899-tik merkaturatu zen, urte bat beranduago gramofonoa agertu zenetik.

1889-ko abenduaren 2-tan Edison etxeko ordezkari batean, Theo Wangeman, Johannes Brahms oso konpositore ospetsuren interpretazio bat grabatu zuen. Piano bakar baterako bertsio Hungariar Dantzen zati bat zen; grabaketa hau oraindik gordeta badago ere kalitatea penagarria da.

## Fonografo geroagoko asmakizunak 
thumb|150px|eskuinera|Edisonen fonografo eta zilindroak.
1877 geroztik fonograforen antzeko hamaika tramankulu zabaltzen ziren, "talking machines" izenekoak agertuz. Hala ere, soilik gramofonoak Edisonen asmakizuna iluntzea lortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* www.todotango.com: Fonografoa gramofonoren kontra, Héctor Luccirena

## Kanpo estekak
Gramofono

**Gramofonoa** soinua irartzeko eta entzuteko lehenengo gailua izan zen, disko lau bat erabiltzen zuena. Fonografoak, ordea, zilindro baten gainean grabatzen zuen. 1888-an Emile Berlinerrek patentatu zuen.

Gramofonok grabazio mekanika analogikoa erabiltzen du, non soinu-uhinak bibrazio mekanika bihurtzen dira; bibrazio hauek mugiarazten dute ezten batek, kimikoki tratatu izan den disko baten azalaren gainean, kiribil moduko osatzen duten ildo bat lantzen duena.

Berlinerren gramofonoa, geroago garatzen ziren disko-jogailuak bezala, plater birakari, beso, ezten edo orratz eta anplifikadore baten datza. Soka edo motor elektriko batek 33, 45, edo 78 minutuko biraketa abiadura iraunkor batera platera birarazten du.
ezkerrera|thumb| Emile Berlinerren gramofonoa, (1910-1929 urteen artean).
Gramofonoren fonografo baztertzea lortu zuen azkenean bere ekoizpen-kostuak txikiagoak zirela eta, molde bakar batetik milaka kopia egin zitekeen. Fonografok errepresentazio original bakoitzean soinu hartze bakar bat baino ez zen egin. Horrexegatik, grabazioa egiten zenean, fonografo batzuk erabiltzen ziren.

Hala ere, fonografoak, 1877an Edisonek asmatua, abantaila bat zuen, gramofonoak ez zuena: erabiltzaileek beraien zilindroetan irarri edo grabatu zezaketen, musika ez ezik ahotsak ere, umeenak, txakurrenak... nahi zutena irarri zezaketen. Aukera honek abantaila asko zituen baina ez gramofonoak ez binilozko diskoak ere, ez zuten eskaintzen eta grabagailua azaldu arte ez zen berriz erabiltzeko moduan egoten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arabiako itsasoa

**Arabiako itsasoa** edo **Omango itsasoa** (arabieraz: بحر العرب, ''Bahr al-'Arab*, latinez: *Mare Erythraeum*) Indiako ozeanoko itsasoa da, Asiako hegoaldean dagoena, Arabiar penintsula eta India artean. Zabalera handiena 2.400 kilometro inguru da, eta sakonera handiena 4.652 metro, Arabiatik hurbil. Ur guztiz epelak eta gazitasun handikoak dira.

Bi adar nagusi ditu: Adengo golkoa hego-mendebaldean, Bab al-Mandab itsasartearen bidez Itsaso Gorriarekin lotzen dena; eta
Omango golkoa iparraldean, Ormuzko itsasartearen bitartez Persiar golkoarekin lotzen dena. Honako estatu hauekin du itsasertza: Arabiar Emirerri Batuak, India, Iran, Maldivak, Oman, Pakistan, Somalia eta Yemen. Indus da bertara isurtzen den ibai handiena.

## Itsasbideak 
Merkataritza itsasbideek antzinatik zeharkatu dute Arabiako itsasoa, Ekialde Hurbileko herrialdeak Afrika ekialdea, India, Asia hego-ekialdea eta Txinarekin lotuz. Historian zehar, marinelek *dhow'' izeneko ontzietan urak igarotzen zituzten montzoi haizeez baliatuz. Gaur egun merkataritza itsasbide nagusietakoa da, Europa eta India lotuz Suezko kanalean barna, Mediterraneoa eta Itsaso Gorria konektatzen baititu.

Itsasertzeko hiri nagusiak honakoak dira: Bombay, Surat, Goa, Mangalore eta Kochi (India), Karatxi eta Gwadar (Pakistan) eta Aden (Yemen).

## Ikus, gainera 
* Asiako geografia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kriptosistema

**Kriptosistema** komunikaziorako baliabide seguruak eskaintzen dituen sistema da, non mezua bidali baino lehenago igorleak mezua zifratzen du hartzaile baimenduak bakarrik (edo inork ere) deszifra dezan.

## Osagaiak 
Kriptosistema bat honako elementu hauek definitzen dute:

:* Zifratu gabe sortu eta zifratu daitezkeen mezu guztien multzoa. **P** bezala izendatua.

:* Kriptograma edo zifratutako mezu guztien multzoa. **C** bezala izendatua.

:* Kriptosisteman erabili daitezkeen gakoen multzoa. K deituko dugu.

:* C-ko elementu bat lortzeko M-ko elementu bakoitzari aplikatzen zaizkion zifratze transformazioek edo funtzio familiek osatzen duten multzoa. **E** bezala izendatua. **k** gakoaren balio posible bakoitzerako, **Ek** transformazio desberdin bat dago.

:* Deszifratzeko transformazioen multzoa Eren baliokide da. D bezala izendatua.

Kriptosistema guztien oinarrizko ekuazioa honako hau da:

Dk(Ek(P)=P

nahiz eta jakin beharra dagoen zifratze eta deszifratze gakoek ez dutela zertan berdinak izan behar.

Zifratzeko erabiltzen diren metodo klasikoek zifratzeko algoritmoan jartzen zuten indarra eta horietako askotan ez dago gako kontzepturik. Zifratzeko sistema modernoetan berriz, segurtasuna ez da sistemaren isiltasunean oinarritzen, bere operadoreen sendotasunean (erabilitako algoritmoak) eta bere protokoloetan baizik, sekretu bakarra gakoa izanik, operadorea eta protokoloa agerikoak baitira

## Zifratze algoritmoak 
### Simetrikoak 
:* AES
:* DES / 3DES
:* IDEA
:* TEA / XTEA
:* RC4
:* BlowFish

### Asimetrikoak 
:* RSA
:* DSA
:* ECDSA
:* Diffie-Hellman
:* Fortezza
### Hash algoritmoak 
:* MD5
:* SHA

## Protokoloak 
:* TLS
:* SSL
:* SET
:* OpenPGP
:* DSS
:* SSH
## Aplikazioak 
:* Software
::* PGP
::* GnuPG
::* John the Ripper
:* Boto elektronikoa
:* Ordainketa elektronikoa
:* Transakzio seguruak
:* Diru-zorro elektronikoa

## Ikus, gainera 
* Kriptologia
* Kriptografia simetrikoa
* Kriptografia asimetrikoa
* Kriptoanalisia
* Zifratze algoritmo
* Kriptograma
* Esteganografia
* PGP
* Password Crack
* Spoofing
* Hijacking
* Sniffing
* Troyako zaldi
* Birus
* SSL

## Kanpo estekak 
*  UEU kurtsoa: Segurtasuna Aplikazio Informatikoetan 
*  Kriptopolis Webgunea
Spoofing

**Spoofing** (ingelesetik: *spoof*, "engainatu") konputagailu-sareen arloan espioitza edo erabilpen maltzurrekin beste norbait ordezkatzeko teknika multzoak dira.

Norbait ordezkatzea modu askotan egin daiteke: sniffing bitartez pasahitza lortuz, pasahitzen fitxategiak apurtzen dituzten programak edo beste zenbait teknika erabiliz.

## Spoofing motak 
Spoofing barruan nortasunak faltsutzeko edozein teknika sartzen den arren, ondoren spoofing mota nagusiak azalduko ditugu:

* IP spoofing. Makina batetik datorren paketea, beste batetik datorrela pentsaraztean datza. Horretarako IP paketeko igorlearen IP helbidea aldatzen da. Babes neurria protokoloa zifratzea da. VPNaren kasuan tunel protokoloak erabiliz egiten da.
* ARP spoofing. ARP taula ordezkatuz eginiko nortasun ordezkapena.
* DNS spoofing. Domeinu izanaren ordezkapenean datza. Domeinu-izena eta IP bikotea aldatzen du. Honetarako DNS zerbitzariko datuak aldatu behar dira.
* MAIL spoofing. Pertsona edo organizazio baten posta elektronikoa ordezkatzea.
* Web spoofing. Benetako webgun baten ozdezkapena (ez nahastu phising-rekin).

## Ikus, gainera 
* Password Crack
* Hijacking
* Sniffing
* Troyako zaldi
* Birus
* MAC
* ARP
* Router
* SSL
* Switch
* Segurtasun informatiko

## Kanpo estekak 
*  UEU-ren kurtsoa: Segurtasuna Aplikazio Informatikoetan 
*  Zientzia.net atariko artikulua: "Sare barneko marinelak... ala piratak?" 
*  Kriptopolis Webgunea
Pasahitz krakeatze

**Pasahitza krakeatzea** informatikaren arloan sistema edo supererabiltzailearen pasahitza lapurtzeko erabiltzen den teknika multzoa edo prozesua da.

Beste teknika batzuen laguntzaz ere erabili daiteke. Erabiltzaileak kontzientziatuz, pasahitzak zifratuz eta pasahitzen banatze sistema fidagarriak erabiliz lor daiteke babesa.

## Ikus, gainera 
* Troiatarra
* Hijacking
* Sniffing
* Spoofing
* Birus
* MAC
* ARP
* Router
* SSL
* Switch
* Segurtasun informatiko

## Kanpo estekak 
* UEU-ren kurtsoa: Segurtasuna Aplikazio Informatikoetan 
* Zientzia.net atariko artikulua: "Sare barneko marinelak... ala piratak?" 
* Kriptopolis Webgunea
L'Hôpitalen erregela

L'Hôpitalen erregela edo '''L'Hospitalen erregela''' kalkuluan erabiltzen da balio indeterminatua daukaten limiteak determinatzeko. Guillaume de l'Hôpital (1661 - 1704) matematikari frantsesaren omenez izendatu zen erregela; berak proposatu baitzuen ''Analyse des infiniment petits pour l'intelligence des lignes courbes* (*Kurben ulermenerako azkengabe txikien analisia*) liburuan lehenengoz erregela. Liburu hori kalkulu diferentzialaren gaia jorratzen zuen lehenengotzat hartzen da.

## Erregela 
Erregela honek esaten duena zera da: *Bi funtzioren arteko zatiduraren limitea puntu batean **0 zati 0** edo **infinitu zati infinitu** indeterminazioen motakoa bada, limitearen balioa aurreko funtzioen deribatuen arteko zatiduraren limitearen berdina izango da'':

\lim_{x\to a}{f(x)\over g(x)}=\lim_{x\to a}{f'(x)\over g'(x)}

:a \,: zenbaki finitu edo infinitua izan daiteke

:f'(x) \,: \frac {\mbox {d} f(x)}{\mbox {d} x}, hau da, f(x)\,ren deribatua
:g'(x) \,: \frac {\mbox {d} f(x)}{\mbox {d} x}, hau da, g(x)\,ren deribatua

### Hainbat propietate 
* \lim_{x\to a}{f(x) \cdot g(x)} = (0 \cdot \infty)_{\mathrm {I}} = \lim_{x\to a}{\frac{g(x)}{\left [ f(x) \right ]^{-1}}} = \left ( \frac {\infty}{\infty} \right )_{\mathrm {I}} = \lim_{x\to a}{\frac{g'(x)}{{\left ( \left [ f(x) \right ]^{-1} \right ) }'}}
* \lim_{x\to a}{f(x) \cdot g(x)} = (\infty \cdot 0)_{\mathrm {I}} = \lim_{x\to a}{\frac{f(x)}{\left [ g(x) \right ]^{-1}}} = \left ( \frac {0}{0} \right )_{\mathrm {I}} = \lim_{x\to a}{\frac{f'(x)}{{\left ( \left [ g(x) \right ]^{-1} \right ) }'}}

## Kanpo estekak
Asier Berasaluze

**Asier Berasaluze Berrizbeitia**, pilota arloan **Berasaluze IX.a** deituraz ezaguna (Berriz, Bizkaia, 1983ko abenduaren 26a) esku huskako pilotari profesional ohia da. Aurrelari aritzen zen, Aspe enpresarekin. Estatistika ofizialen arabera, 1,92 metro luze da, eta 88 kilo pisatzen zuen. Profesionaletako estreinako partida 2005eko abuztuaren 14an jokatu zuen, Mallabiko pilotalekuan; azkena, berriz, 2010eko ekainaren 29an, Mungiako pilotalekuan.

Sekulako indar eta abiadurarekin egindako sakea zuen bereizgarri (oso tanto kopuru handia egiten zuen jokaldi horrekin), eta aukera txikiena zuenean errematea bilatzen zuen. Profesionaletan bigarren mailako buruz buruko eta binakako titulu bana irabazi zuen arren, eta artean joko onean zela, beste pilotari askok bezala ekonomia krisiaren ondorioz erretiratu behar izan zuen. Profesionaletan, guztira 272 partida jokatu zituen (148 irabazi eta 124 galdu).

## Kirol lorpenak 
### Profesionaletan 
* 2009: Bigarren mailako binakako txapelduna
* 2006: Bigarren mailako buruz buruko txapelduna

### Amateurretan 
* 2005:
** Elgetako torneoko txapelduna
** Elite torneoko lau eta erdiko txapelduna
* 2003:
** Diario Vasco torneoko binakako txapeldunordea
** Elite torneoko binakako txapelduna

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Asier Berasaluzeren fitxa, *Diario Vasco*ren webgunean.
Miguel Capellán

**Miguel Capellán del Val**, pilota arloan **Capellan** deituraz ezaguna (Hervias, Errioxa, 1970eko ekainaren 29a) esku huskako pilotari profesional ohia da. Aurrelari jokatzen zuen, Aspe enpresarekin gehienbat. Estatistika ofizialen arabera, 1,78 m luze da, eta 80 kg pisatzen zuen. Profesionaletako estreinako partida 1992ko urriaren 25ean jokatu zuen, Logroñoko Adarraga pilotalekuan. Aspe enpresaren eskutik egindako azken partida ere hantxe jokatu zuen, 2010eko otsailaren 14an. Garfe enpresarekin jokatu zuen geroztik.

## Kirol lorpenak 
* Binakako Txapelketa Nagusia: txapelduna 1996an (Ruben Beloki lagun).
* Euskadiko Binakako Txapelketa: txapelduna 1996an (Aitor Elkoro lagun).

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Enpresako fitxa