Pinu

**Pinuak** edo **lerrak** (*Pinus*) pinazeoen familiako zuhaitz edo zuhaixkak dira. Adaburua piramidala edo borobila izan daiteke eta pinu zaharretan, zabala eta etsia. **Pinudia**, **lerdia** edo **lerdoia** zuhaitz hauen basoa da.

**Pinus** generoa kormofitoa da, garraio-sistema ongi garatua duelarik. Hortaz, pinuak urarekiko independenteak direla esan daiteke, hau da, homeohidroak. Hain zuzen gimnoespermoak dira, hau da, hazia agerian duten landareen taldea (landare baskular, espermatofitoak).

Pinus generoa Pinaceae familiaren barruan dago. Pinaceae familiako landareak monoikoak (lore sexubakarrak, bai arrak eta baita emeak ere oin berean dituen landarea) eta erretxinadunak izaten dira. Zuhaitzak dira ohikoenak, inoiz zuhaixkak izan daitezkeelarik. Adarretan makroblastoak (kimu luze batzuk) eta brakiblastoak dituzte (daudenean, hazkuntza mugatutakoak). Hostoak espiralean edo sortaka antolatzen dira. Konoek ezkatak espiraletan dituzte, kono arren ezkata bakoitzak bi polen zaku edukiz; kono emeek bi motatako ezkata libreak dituzte, antzuak (estaltze-funtzioa dutenak) eta emankorrak (hazia garatzen dutenak) direnak. Emankorren barne aurpegian bi hazi-hasikin dituzte. Fruktifikazioak (pinaburu edo estrobiloak) zurezkoak dira, eta haziak hegaldunak.

Familiak 10 genero eta 250 espezie inguru hartzen ditu barne.

Pinus generoa beste generoetatik desberdintzeko, honako ezaugarri hauek hartu behar dira kontuan:

* Brakiblastoetako hostoak 2 edo gehiagoko faszikuluetan eta makroblastoetakoak bakartiak edo hostorik gabeak diren.
* Brakiblastoak hasikinak, 2-3 hostodunak; pinaburu zutitu edo erreflexuak.

Ezaugarri horiek edukita, Pinus generoko landare baten aurrean gaudela ondoriozta dezakegu.

## Sailkapena 
### *Pinus halepensis* 
Pinu autoktono bat da. Euskal Herrian, **Aleppo Pinua** modura izendatzen da. 20 metrotara iristen den zuhaitza da, orokorrean enbor okertua duena eta azal eta adar zurixka edo grisaxkak dituenak. Hostoak binaka ateratzen zaizkio. Oso fin eta luzeak dira, azikula itxura dute eta gehienetan 6-10 cm luze eta 1 mm lodiera dute, nahiz eta batzuetan txikiagoak izan. Pinaburu txikiak ditu, 4-8 cm-takoak, eta 1-2 cm luzera duen txorten lodi batez daude lotuta. Pinaburuen moduan, pinaziak txikiak dira ere eta hego txiki moduko bat dute, haien sakabanaketa errazteko behin pinaburuak heldu bihurtu eta irekitzen direnerako. Hala ere, ale helduek beste urteetako pinaburu lehorrak edukitzen dituzte haien adarretan, beste pinu espezie batzuengandik bereizten laguntzen duena.

Hazkuntza azkarra dauka eta 250 eta 300 urte artean bizi daiteke.

Bere loreak sexubakarrekoak dira eta ez dute aurkezten ez kaliz ezta korolarik ere. Zuhaitz batean lore ar eta emeak aurki daitezke, martxoa eta maiatzaren artean irekitzen direnak. Lore emeak itxura oboideko egitura arrosetan antolatzen dira, pinaburu txikien antza dutenak. 5 eta 8 mm arteko tamaina izaten dute eta kono edo estrobilo bezala ezagutzen dira. Lorearen ar bakoitzak ere estrobilo bat eratzen du. Kono arrak luzeagoak dira eta hori kolorekoak, 10-12 mm-ko luzera dute eta taldeka agertzen dira adarren punta apikalean. Ireki eta polena askatzen dutenean, sufrezko euritea deritzon fenomeno bat sortzen dute, normalean apirilean ematen dena. Polinizazioa eta pinazien hedapena haizearen bidez ematen da.

Haziei pinazi deritze eta zurezko estalki bat daukate kanpoaldean. Pinaburuen barnean babestuta daude, itxura konikoa dutenak eta 6-12 cm luze dutenak behin hazteari uzten diotenean. Pinaburuak marroi kolorekoak dira behin haien heldutasunera iritsi direnean, eta behin ireki eta pinaziak askatzen dituztenean, zuhaitzean mantentzen dira urte batzuetan zehar deskonposatu arte. Pinaziak askatzen ez dituzten pinaburuak itxita mantendu eta kolore grisa hartzen dute.
#### Ekologia 
Pinu espezie honek klima mediterraneoak behar ditu, eguzki asko eta hotz eta euri gutxi egiten duen eremu bat. Ondo hazten da mendi-hegal lehorretan, nagusiki kareharrizko lurrazaletan eta itsasertzetik hurbil. Itsas mailan edota 1000 metrotara aurki daiteke, nahiz eta hegoaldeko mendilerro batzuetan 1600 metrotara iristen den.

Iberiar pinuen artean xerofiloena da: prezipitazioa 250 mm baino handiagoa den eremuetan bizi da. Gainera, termofiloena da ere (hotzarekiko sentikorrena). Hotza da orokorrean **Aleppo pinuaren** hedapena mugatzen duen faktorea, bere inguruneko plubiometria nahiko aldakorra delako (250-1.000 mm).

Baso argiak eratzen ditu, beste zuhaitz batzuekin batera, sabina eta artearekin adibidez.

#### Euskal Herriko sakabanaketa 
Araban eta Nafarroan aurkitzen dira gehienbat. Hala ere, espezie hau mehatxatuta dago Euskal Herrian.

Bere jatorria Mediterraneoaren arroa da. Iberiar penintsulan itsasertzeko penintsuletan edo Ekialde erdiko mendi-hegal lehor eta eguzkitsuetan nagusitzen da. Ebrotik Lizarraraino sartzen da.

Mexikoko mendi subtropikaletan *Pinus* generoko espezie dibertsitate gehiena aurki daiteke, 47 espezie inguru egonik. Estatu Batuetako mendebaldea (Kalifornia) Lurreko bigarren lekua da pinu dibertsitate handienetarikoa duena.

Zazpi espezie ezagutzen dira Iberiar penintsulan dutela jatorria eta antzinatik biziraun eta garatu direnak.

Hainbat espezie eremu epel eta subtropikaletara barneratu dira, bi hemisferioetan. Hauek zur-baliabide modura hazten dira edota parkeetan apaingarri modura. Esan behar da espezie batzuk inbaditzaile bihurtu direla.

Orokorrean pinuak ingurumen oso desberdinetan aurki daitezke, basamortuetatik basoetara, 5.200 metroko altuerako mendietan, eremu hotz edo beroetan. Hala ere, normalean eremu menditsuetan aurkitzeko aukera gehiago daude, non lurra eta ura ego daitekeen

## Erabilerak 
**Pinuak** edo **lerrak** (*Pinus*) pinazeoen familiako zuhaitz edo zuhaixka genero bat da. Adaburua piramidal edo borobila izan daiteke eta pinu zaharretan, zabala eta etsia. *Pinudia* zuhaitz hauen basoa da.

Konifera mexikarrek baso-industriaren mantenua irudikatzen dute. Konifera hauetatik hainbat produktu lor daitezke, egurra, erretxina, ezpalak, haziak edota azikulak beste batzuen artean. Zelulosa eta papera egiteko erabiltzen dira. Bere egurra, beste alde batetik, altzairuak, etxeak, musika tresnak, posteak, kaxak, eskulangintza edota erregai moduan erabiltzen da. Erretxinari dagokionez, espezie batzuk hazien uztarako erabil daiteke, apaindura edo sendagai helburuekin.
## Berezitasunak 
### Banda gorria eta banda marroia 
Pinudiak aberatsak dira onddoetan. *Dothistroma septosporum*, *Lecanosticta acicola* eta *Dothistroma pini* onddoek*,* banda marroi eta banda gorria gaixotasuna sortzen ari dira Euskal Herriko pinudietan, batez ere Gipuzkoako zonaldean.

Onddo hauek Ipar Amerika eta Erdialdeko Amerikatik datoz. Europara 70.hamarkadan iritsi ziren. Bizkaian, 1975ean, pinudien 5.000 hektarea moztu behar izan zituzten onddoek eragindako gaixotasunarengatik.

Azken bi urteotan onddoak sakabanatzen hasi dira, baldintza meteorologikoengatik: bero handiagoagatik eta hezetasun maila ohikoa baino altuagoa izateagatik. Sakabanatze prozesu hau gehien bat Gipuzkoan eman da.

Gaixotasun larri honek ez die soilik pinuei eragiten; baserriei, basoei baita ingurumenari eta arnasten dugun aireari eragiten dio ere.

Gaixotasuna ez kontrolatuz gero, 30.hamarkadan bizitako egoerara buelatzeko arriskua dago, zuhaizti azalera oso txikia zenean mendien gehiegizko ustiatzearengatik.

#### Garapena 
Onddo espezie desberdinek eragindako banda gorria eta banda marroia izeneko gaixotasuna eragiten dute onddoek. Honek Ipar Amerikan du jatorria. Pinu gehienak eta beste konifera mota batzuk infektatzeko gai da.

Orokorrean, udaren bukaeran, kimu berriak gogortu ondoren hasten da infekzioa, izan ere gaixotasuna latente egoten da neguan zehar orratz hiletan. Kimuak hazten diren heinean, infekzioa garatzen hasten da, normalean, pinuan eta kasu bakan batzuetan pinaburuetan. Onddoak landarearen ehunetan bizi dira urte batez, eta urtea pasa ondoren, infekzioa eragiten dute. Gaixotasuna, normalean, pinuan eta gutxi batzuetan pinaburuetan aurkitzen da, urte bateko orratz hiletan negutzen duena.

Gaixotasunaren garapenerako, baldintza hezeak behar dira. Izan ere, 55 eta 100º F artean ernamuinak ireki eta orratzak hazten hasten dira, puntako ezkabia nabarmentzen hasteko.

Euskal Herrian, tenperaturen igoerak onddoen jokabidea aldatu du. Onddoen esporak haizea eta euriaren bidez garraiatzen dira eta pinuen azikuletan lagatzen dira. 12&nbsp;°C baino tenperatura altuagoekin eta hezetasun maila %75 baino altuagoa izanik, garapena hasten da. 2018ko udaberri eta udan izandako tenperatura altuek, 12 orduz jarraian hezetasun tasa altua mantendu zuten, epidemia mailaraino iritsi zen garapena lortu arte.

#### Sintomak 
Lehenik agertzen den sintoma, azikuletako orban horixkak dira, sakabanatzean banda gorri edo marroiak eratzen dituztenak. Bi hilabetetan, orratzak lehortu, orratz guztiak marroi kolorekoak bihurtu eta erortzen dira. Beheko adarrak kaltetuenak izaten dira.

Beste alde batetik, adar puntan "odol-ateratzea" ematen da. Hostotzak kolore horixka eta marroia hartzen du, barnean ehuna marroi-gorrixka eta erretxinatsua izanik. Enborrak izerdizko globuluak sortuz gero infektaturiko ehunetan, xilemak kolore gris edo beltza har dezake eta zuhaitza heriotzara eraman.

#### Irtenbideak 
Onddo hauen garapena eteteko, esporen maila murriztu beharko litzateke, infekzio berriak ekiditeko eta azikula kimu berrien eraketa faboratzeko. Beste alde batetik, kuprean oinarrituriko tratamendu fungizidikoek eragin handia erakutsi dute mintegiak kontrolatzeko eta birlandatze gazteetan. Hala ere eztabaida handia sortu duen neurria izan da honakoa, kobrea oso kaltegarria baita ingururugiroarentzat.

Gomendatzen da pinudietan dentsitatea murriztea, honela airea hobe zirkulatzeko eta gaixotasun hauekiko erresistenteak diren pinu espezieen ikerketak bultzateko.

### Pinu-beldarra (*Thaumetopoea pityocampa*) 
thumb|*Thaumetopoea pityocampa* beldarrak errenkadan mugitzeko joera handia dauka.
Pinu beldarra pinu mediterraneotan aurkitzen den plaga garrantzitsuenetarikoa da. **"Prozesionaria**" edo "**pinu-beldar**" deritzo, lerro zuzen batean mugitzen baitira, prozesio baten antzera.

Maiatzean *Thaumetopoea pityocampa* espeziea hasiko da berriro ere hegaka, denok ezagutzen dugun gaueko tximeletaren itxurarekin. Habiak pinuetan egiten dituzte eta hauen orratz eta kimuez elikatzen dira. Habi bat baino gehiago agertzean, plaga modura kontsideratzen da. Honela, pinu eskeletiko eta gaixoak uzten dituzte. Hala ere, nahiz eta oso latza badirudi ere, denborarekin pinuak indar gehiagorekin haziko dira berriro ere. Zedro eta izeiei ere eragiten di.

Udaberrian hasten dira eklosionatzen *Thaumetopoea pityocampa* espeziearen habiak, normalean Espainiako hegoalde eta erdialdean aurkitzen direnak. Hala ere, Euskal Herrian plagak ikusi ohi dira ere.

Prozesionaria honen beldarrak arriskutsuak dira, erresumingarriak baitira. Beldarrak mehatxatuta aurkitzen direnean, haien gorputza estaltzen duten ile zetadunak askatzen dituzte, argiak eta narritadurak eragiten gizaki eta animaliei.

Orokorrean pinu espezie sentikorrenak erasoen aurrean, *Pinus nigra, Pinus canariensis, Pinus sylvestris, Pinus pinaster, Pinus halepensis eta* *Pinus pinea i*zaten dira.

#### Bizi-zikloa 
* **Zakuak kentzea**, banan bana moztuz, muturrean aurkitzen direnak izan ezik, hauen kaltea ekiditeko. Moztu baino lehen zakuak ondo ureztatu, urtikariak murrizteko.

* **Zakuak apurtzea makil batekin** (kontu handiz erresumingarriak baitira). Egun hotzetan eta iluntzean burutzea izango litzateke onena, honela baten bat zakuan ez egotekotan, ezingo da bueltatu eta gaueko hotzaren eraginez hilko da.
* **Beldarrak kentze**a behin zuhaitzetik jaisten direnean. Plastiko gogor bat jar daiteke enborra inguratuz eta urez beteta. Honela, lurperatzera joaten direnean, beldarrak ito egingo dira.
* Beldarren lurpeko habiaraketa eremua bilatzea (15-25 cm-ko muino txiki bat eratzen dute). **Lurpetik atera eta beldarrak hil.**
* **Feromonekin egindako tranpak.** Arrak hartzen dira emeak sintetizatzen dituen feromonekin. Honela, arrak emea ernaltzea ekiditen da eta ugalketa zikloa aldatzen da.
* Pinuen zonaldeetan **predatzaile naturalak** sar daitezke, beste espezieentzat arriskutsuak ez diren bitartean, liztorrak edo inurriak diren bezala.

* **Tratamendu kimikoak** daude ere, fumigazio sistemak edo intsektizida ekologikoak diren bezala (*Bacillus thurigiensis* bakterioaren erabilera). Tratamendu hauek soilik neguan burutu daitezke, intsektua sentikorragoa baita intsektizidekiko fase horretan.

Hosto galtzea eragiten du gehienetan eta ez du zuhaitza heriotzara eramaten, baina asko ahultzen du eta honela beste etsaiekiko sentikortasuna handitzea eragiten du. Plaga garaiz erauziz gero, pinua denborarekin birsortzen joango da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak