open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Harold Scott MacDonald Coxeter

**Harold Scott MacDonald Coxeter** (Londres, 1907ko otsailaren 9a - Kanada, 2003ko martxoaren 31) britainiar matematikaria izan zen.

## Biografia 
Cambridgeko Unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta 1929an graduatu zen. Doktoregoko ikasketak ere Cambridgen egin zituen, H. F. Bakerren zuzendaritzapean, eta 1931n bukatu zituen. Ikerlanean jarraitu zuen Cambridgen, eta bitartean, Princetonen ere aritu zen, Veblenen zuzendaritzapean ikerketak egiten. 1932tik 1933ra bitartean, Rockefeller Fellow, eta 1933tik 35era bitartean, Procter Fellow izan zen. 1936an Torontoko Unibertsitatean irakasle postu bat onartu zuen. Coxeterrek geometria landu zuen, gehienbat. Bereziki, politopoen teorian, geometria ez-euklidearrean, talde teorian eta konbinatorian egin zituen ekarpenak. Hala, talde-mota batzuek bere izena jaso zuten, eta 1934an Coxeterrek bere izena zuten talde esferiko eta euklidear guztiak sailkatzea lortu zuen. Unibertsitate askok ohorezko doktoregoak eman zizkioten, haien artean, Yorkeko Unibertsitateak. Bestalde, Londresko Errege Elkarteko eta Kanadako Errege Elkarteko kide ere izan zen. Bere geometria-liburu garrantzitsuenen artean hauek dira aipagarriak: *The real projective plane* (1955, *Plano proiektibo erreala*), *Introduction to geometry* (1961, *Geometriaren hastapenak*), *Regular polytopes* (1963, *Politopo erregularrak*), *Non-euclidean geometry* (1965, *Geometria ez-euklidearra*) eta S. L. Greitzerrekin batera idatzitako *Geometry revisited* (1967, *Geometria berrikusia*). W. O. J. Moserrekin batera egindako talde-irudikapenei buruzko lan famatu bat ere, *Generators and relations for discrete groups* (*Talde diskretuen sortzaileak eta erlazioak*), argitaratu zuen. 1938an Rouse Ballen *Mathematical recreations and essays* liburua berritu zuen. 1997an Kanadako Companion of the Order titulua eskuratu zuen.

## Erreferentziak
Norman Mailer

**Norman Mailer** (Long Branch, New Jersey, Ameriketako Estatu Batuak, 1923ko urtarrilaren 31 &ndash; New York, Ameriketako Estatu Batuak, 2007ko azaroaren 10a) ingelesezko idazlea izan zen. Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuen, eta hango bizikizunetan oinarri hartuta idatzi zuen bere lehen eleberria, J. Dos Passosen teknikaren ildotik: *The Naked and the Dead* (1948, *Biluziak eta hilak*). New Yorkeko alkatetzarako hautagai aurkeztu zen, eta Estatu Batuetako gizartean gertatu ziren gatazketan parte hartu zuen, MacCarthyren eta Vietnamgo Gerraren kontra, bereziki.

Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Estatu Batuetan agertu zen mugimendu errealistak izan zuen idazle garrantzizkoena izan zen, eta bere garaiko gizartearen deskribatzaile zehatza eta artatsua izan zen. Mailerrenak dira, besteak beste: *The White Negro* (1957, *Beltz zuria*), saioa; *Barbary Shore* (1951, *Barberiako itsasertza*); *An American Dream* (1965, *Amets amerikarra*); *Why are We in Vietnam?* (1967, *Zergatik gaude Vietnamen?*).

1968an, *The Armies of the Night* (*Gaueko gudarosteak*) eleberria argitaratu zuen; obra horrekin hasi zen gertakizun errealen kronika egiten, kazetaritzatik oso hurbil. Joera horren eredu garbia da *The Executioner´s Song* (1979, *Borreroaren kantua*) eleberria. 90eko hamarraldian lanean jarraitu zuen. Hala, 1991n, ''Harlot's Ghost* (*Harloteko fantasma*) argitaratu zuen, CIAri buruzko eleberria. 1996an *Oswald* idatzi zuen, 800 orrialdeko liburua; Kennedy lehendakariaren hiltzaileari buruzko biografia da. Mailerren azken eleberria *The Gospel According to the Son* (1997, *Ebanjelioa Semearen arabera'') lana izan zen. Mailerrek bere lan gehienetan gizartearen aurrean sentitzen zuen samintasuna erakusten zuen, eta bere filosofia liberala adierazten zuen. Gidoiak ere idatzi zituen, eta zenbait filmetan zuzendari- eta antzezle-lana ere egin zuen. Pulitzer saria irabazi zuen bere saiakera lanengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Casa de América

**Casa de América** () Espainiako kultura-erakundea da, egoitza Madrilen duena. 1992an sortu zen Madrilgo Udalaren ekimenez, kulturaren eta diplomaziaren gune garrantzitsu izan zedin. Kanpo Arazoetako ministerioaren eta Madrilgo Erkidegoaren eta Udalaren parte-hartzeaz osaturiko proiektua da, eta haiek jarri zuten Linaresko jauregia erosteko, berritzeko eta erakundea lanean hasteko dirua.

Bi esparrutan dihardu Casa de Américak: Ateneoan eta Tribunan. Amerikako Ateneoa arte plastikoen eta musikaren, zinemaren eta literaturaren topagunea da. Bere helburua ahalik eta eskaintza kultural orekatuena eta osoena eskaintzea da; egin izan diren erakusketen artean, Kolon aurreko artearena, Barbier-Mueller bildumarena edota Paraguaiko jesuiten misioetako arte kolonialarena nabarmen daitezke, baina arte garaikidea ere erakusten da: Luis Caballero kolonbiarrarena edota Los Angelesko hispanoen arte herrikoi *chicano*a, besteak beste. Ikuskizunei dagokienez, lan abangoardistetatik hasi eta Karibeko tradizio erromantikoko musikaletara bitarteko joeretako obrak eskaini izan du.

Irakaskuntza, politika eta gizartea dira Amerikako Tribunak lantzen dituen gaiak, bestalde, eta Elkartearen errealitate kulturalari eta politikoari buruz gogoeta egiteko eta eztabaidatzeko foro garrantzitsua da. Alor horretan, estatu eta gobernuburuek Iberoamerikako Elkartearen gailurretan erabilitako gaiei ematen zaie lehentasuna. Ikerketari eta irakaskuntzari zuzendutako programa berezia du, Iberoamerikako Ikasgela, unibertsitateko ikasketak amaitu dituztenentzat bi master, bata Madrilgo Complutense Unibertsitatearekin (Iberoamerikako Goi Ikasketen Masterra) eta bestea Alcalá de Henaresko Unibertsitatearekin (Ipar Ameriketako Ikasketen Masterra).

## Ikus gainera 
* Linaresko jauregia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pedro Ramírez Vázquez

**Pedro Ramírez Vázquez** (Mexiko Hiria, Mexiko, 1919ko apirilaren 16a - *ibidem*, 2013ko apirilaren 16a) mexikar arkitektoa izan zen. Bere eraikinen handitasunagatik eta mexikar sustraiko arkitektura-molde plastikoagatik da ezaguna.

## Biografia 
Egin zuen lanik ezagunena herri-eskola (1958) prefabrikatua zen, Milango XIII. Hiru Urteko sari berezia jaso zuena. Mexiko Hiriko Antropologia Museoa (*Museo Nacional de Antropología*) (1964) da monumentalismo horren beste erakusgarri bat; aretoak patio laukizuzen zabal baten inguruan daude antolatuta; sarreraren mutur batean, egituraren parte gisa, euritako erraldoi moduko bat dago, eta egitura horren erditik, eusten dion zutabea inguratuz, ura erortzen da etengabe, errezel bat bailitzan. Iturri erraldoi hori Tlaloc euriaren jainkoaren irudikapena da. Obra hori, oro har, duintasun nazionalaren irudikapena da, kolonaurreko kulturen eta hispaniar kulturen arteko nahasketaren erakusgarri bat, eta mexikar arkitekturaren ezaugarri nagusien bilduma: patioa eraikuntzaren elementu nagusi gisa erabiltzea, patioaren inguruan antolatutako espazioak, paisaiarekiko adostasuna, materialak eta egiturak koloreak errespetatuz erabiltzea, eskulangintzako akaberak eta abar. Museoak Sao Pauloko VIII. Bienalaren saria irabazi zuen 1965ean.

Pedro Ramírez Vázquezen garrantzi handiko beste obra batzuk: Juarez hiriko Museo Nazionala eta Iraultzaren Museoa; Arte Modernoko Museoa; Historia Galeria (Mexiko Hiria); Azteca Tlalpan futbol zelaia; eta Guadalupeko eliza. Halaber, obra txikiagoak egin ditu: Coyoacan eta La Lagunillako azokak; Omega eraikinak; Hegazkin Konpainiaren eraikina; eta beste instituzio eta erakunde batzuen eraikinak.

Sari asko irabazitakoa zen, bai Mexikon, bai Mexikotik kanpo; horien artean aipagarrienak Arteen Sari Nazionala eta Frantziako Arkitektura Akademiaren Urrezko Domina ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Pedro Ramírez Vázquezen biografia
Mari Aiestaran

**Maria Dolores Aiestaran Amunarriz** (Donostia, Gipuzkoa, 1948ko azaroaren 24a -) gipuzkoar belar hockeyko jokalari eta entrenatzailea da.

## Biografia 
Jokalari bezala lehenik eta entrenatzaile moduan ondoren, hogeita hamar urte eman ditu Mari Aiestaranek Donostiako Real Sociedaden hockey-taldeari lotuta. Belar gaineko hockeyan "Alperrak" lagun arteko taldean hasi eta berehala sartu zen Real Sociedaden taldean.

1994. urtera arte jokalari izan zen, eta urte hartan jokatzeari utzi eta taldearen entrenatzaile eta ordezkari bilakatu zen. Espainiako hockey-selekzioan ere hamalau urtez aritu da, eta nazioarteko 89 partida jokatu ditu. 1971-1994 bitartean titulu ugari lortu zituen jokalari moduan nazioarteko lehiaketetan: sei Munduko Kopa, Europako Kopa bat, eta Nazioarteko Kopa bat eskuratu zituen.

Real Sociedad taldeko jokalari zela, berriz, Espainiako Txapelketa bat, hiru Liga, bi Erregina Kopa, eta Areto Hockeyko beste bi txapelketa lortu zituen. Real Sociedad taldearen entrenatzaile bezala hiru Liga Txapelketa, Europako Txapelketa bat eta Areto Hockeyko beste bat lortu izan ditu.

Horrez gainera, bera izan da urrezko domina olinpiarrak erdietsi zituzten Maider Telleria, Teresa Motos eta Nagore Gabellanes jokalarien prestatzailea.

Horrez gainera, Donostiako Santo Tomas Lizeoan 15 urtetik gora eman ditu haurrei hockeya erakusten, eta Euskadiko Selekzioaren entrenatzailea ere izan da. 1999-2000 denboraldia amaitu ondoren utzi zion Mari Aiestaranek bere betiko taldea entrenatzeari, nahiz eta ordezkari bezala jarraitu.

1998an Donostiako Udalak Hiritar Merituari eskainitako domina eman zion. 2000. urtean Euskal Herriko Hockey Federazioak ematen duen esker oneko saririk garrantzitsuena eskuratu zuen, Urrezko Sticka, baita Real Sociedad taldearen urre eta harribitxizko domina ere.

## Erreferentziak
Xenofonte

**Xenofonte** (, *Xenophōn*,  ahoskatua; K.a. c. 431 - 354) historialari, militar eta filosofo greziarra zen, eta Greziaren kultura eta historiari buruzko idazkiengatik ezaguna da.

## Bizitza 
Atenas inguruan jaio zen, Atika eskualdean, k.a. V. mendearen bigarren erdian, familia dirudun batean. Haurtzaroa eta gaztaroa Peloponesoko Gerraren garaian (k.a. 431-k.a. 404) igaro zituen.

Sokratesen dizipulua izan zen eta harengan inspiratutako elkarrizketak idatzi zituen. Hogeita Hamar Tiranoen gobernuan, Xenofonte Persiara zihoazen mertzenario greziarrez osatutako espedizio batean sartu zen; espedizio horrek *Hamar Milen Espedizioa* zuen izena, eta Ziro Gaztea printze persiarrak kontratatuak ziren (Ziro Gaztearen adiskidea zen). Ziro Cunaxako guduan hil zen, eta espedizioa bertan behera geratu zen.

Espedizio horren kontakizunak *Anabasia* du izena, eta Xenofonteren lanik ezagunena da. Alexandro Handiak Akemenestar Inperioa inbaditu zuenean idazlan bikain hori kontsultatu zuen, eta erabakiak hartzeko orduan lagungarri egin zitzaion.

Greziara itzuli zenean, Xenofonte Agesilao II.a errege espartarraren zerbitzura jarri zen. Asia Txikiko hiri greziarrak persiarrengandik babesteko espedizio bat gidatzen zuen Agesilaok.

Xenofontek Koroneiako Guduan parte hartu zuen, Agesilaoren zerbitzura, eta gudua eta gero deserrira joan behar izan zuen.

Autore batzuen iritziz, Xenofonte panhelenismoaren ideiaren sortzaileetako bat da, Atenasen kaltetan askotan Espartaren aldeko bazen ere, polis greziar guztiak politikoki elkartzeko ideia bultzatu baitzuen.

## Idazlanak 
Bere idazlanetan demokrazia atenastarraren aurkako, eta Espartan eta Persian ezagutu zituen molde autoritarioagoen aldeko agertzen da. Era guztietako idazlanak ditu; besteak beste, historikoak eta biografikoak, sokratikoak eta elkarrizketak, eta tratatuak.

Estiloari dagokionez, hutsune nabarmenak ditu: datuak biltzeko orduan ez da zehatza, datuak ahaztu egiten zaizkio eta garrantzizko gertaerak alde batera uzten ditu. Bere ikuspegitik kontatzen ditu gertaerak.

Gudarostean izan dituen esperientziei buruzko kontakizunak dira. Idazkera freskoa, zehatza eta askotan azkarra da.

Idazlan argi eta sinpleak izatean, irakurle asko erakarri zituen.

## Ikus, gainera 
* Anabasia
* Sokrates
* Peloponesoko Gerra
* Platon

## Erreferentziak
Georges Bernanos

**Georges Bernanos** frantses idazlea (Paris, 1888ko otsailaren 20a - Neuilly-sur-Seine, 1948ko uztailaren 5a).
## Biografia 
Lehen ikasketak jesuitekin egin ondoren, Zuzenbidea eta Letrak ikasi zituen. Kazetaritza-lanei ekin zien, Action française alderdi eskuindarreko kide gisa. Laster, politikaren kritika morala bultzatu zuen bere idatzietan, frantses burgesiaren porrota salatuz. 1926an argitaratu zuen lehen eleberria: *Sous le soleil de Satan* (*Satanen eguzkiaren azpian*); bertan, protagonista den apaizak etsipenaren tentazioa jasaten du. Hain zuzen ere, Bernanosek deabruaren erasoen aurka arimak egin behar duen gudua deskribatzen du bere eleberrietan: *L´imposture* (1928, *Iruzurra*), *La Joie* (1929, *Poza*), *Le Journal d´un curé de campagne* (1936, *Herriko apaiz baten egunkaria*). Hasieran, Francoren altxamenduaren aldeko izan zen, baina Palma Mallorcakoan bizitako gertakarien lekukotza zuzenak *Les Grands Cimetières sous la lune* (1938, *Ilargi azpiko hilerri handiak*) idaztera behartu zuen; Eliza eta Francoren elkar-hartzea salatzen du bertan. Municheko Biltzarraren ondoren, Brasila erbesteratu zen, De Gaulle eta erresistentziaren alde agertu zelako: *Scandale de la verité* (1930, *Egiaren eskandalua*), *Carte aux anglais* (1942, *Ingelesei gutuna*). Frantziara itzultzean, *Monsieur Ouine* (1946) argitaratu zuen, bekaturik okerrena, graziaren aurreko axolagabekeria zela plazaratuz. Gero Tunisian finkatu zen (1946-1948), eta gerora antzerki eta film bilakatuko zen *Dialogues des carmélites* (*Karmeliten elkarrizketak*) eleberriari amaiera eman zion. Beste zenbait lan: *La grande peur des bienpensants* (1931, *Pentsalari txintxoen izua*), *Un crime* (1935, *Krimena*), *La France contre les robots* (1947, *Frantzia roboten kontra*), *Le chemin de la croix des âmes* (1948, *Arimen gurutze-bidea*).

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Bernanos, Georges; Mujika, Luis Mari (itzul.): *Landako apaiz baten egunkaria (I), Georges Bernanos*. - Egan, 2014-1/2, 207-224.
* Bernanos, Georges; Mujika, Luis Mari (itzul.): *Landako apaiz baten egunkaria (II), Georges Bernanos*. - Egan, 2015-3/4, 245-274.
* Bernanos, Georges; Mujika, Luis Mari (itzul.): *Landako apaiz baten egunkaria (III), Georges Bernanos*. - Egan, 2016-3/4, 189-218.
* Bernanos, Georges; Mujika, Luis Mari (itzul.): *Landako apaiz baten egunkaria (eta IV), Georges Bernanos*. - Egan, 2017-1/2, 201-207.

‎
René Depestre

**René Depestre** (Jacmel, Haiti, 1926ko abuztuaren 29a) haitiar idazlea da. Haitiko diktaduraren aurka eta Negritud kultura-taldeko kide gisa gailendu zen.

## Biografia 
Oso gazterik hasi zen idazten, eta hogei urte bete zituenerako argitaratuak zituen bi liburu, ospe handia eman ziotenak: *Étincelles* (1945, "Distirak") eta *Gerbe de sang* (1946). Zenbait lagunekin batera, abangoardiazko arte-aldizkari bat argitaratu zuen, *Ruche*, 1945ean. Aldizkariak ale berezi bat eskaini zion André Bretonek, New Yorkeko erbestera itzuli aurretik, Port-au-Princen egin zuen hitzaldi-sailari. Hitzaldi haiek izugarrizko arrakasta izan zuten Haitiko artista gazteen artean; artistok, Aimé Césaireren gidaritzapean, berehala heldu zioten mugimendu surrealistari. Diktadurak zentsuratu egin zuen aldizkariaren ale hura eta Deprestre kartzelatua izan zen. Espetxeratze hark istilu larriak eragin zituen Haitiko hirian, eta tropak kalera irten ziren protesta zapaltzera. Horren ondoren Depestre erbesteratua izan zen. Harrezkero Frantzian bizi izan zen, eta Césaire, Damas eta Senghorrek Parisen sortu zuten Negritud kultura-mugimenduko kide egin zen.

Frantzian argitaratu zuen bere hurrengo obra guztia: *Végétations de Clarté* (1951, "Argitasun landaredia"); *Traduit du Grand Large* (1952, "Zabaletara itzulia"); *Minerai noir* (1957, "Mea beltza").

Habanara joan zen gero; Kuban eskolak eman zituen hogei urtez. Urte haietako lan nagusiak hauek dira: ''Chronique d'un animal marin* (1964, "Itsas animalia baten egunerokoa"); *Un arc-en-ciel pour l'Occident chrétien* (1966, "Ostadar bat mendebalde kristauarentzat"); eta *Cantate d'Octobre à la Vie et à la Mort du Commandant Ernesto Che Guevara* (1968), azkeneko hori Che Guevara hil berriari eskainia. Urte haietan, gainera, narratiba landu zuen, adibidez *Hadriana dans tous mes rêves* (1988, "Hadriana nire amets guztietan") obran, zeinarekin jaso baitzuen 1988ko Renaudot saria. Bere saiakeretan, bestalde, Negritud kultura-taldearen ideiak azaldu zituen: *Bonjour et Adieu à la Négritude* ("Egun on eta agur belztasunari"); "Nortasun lanak" (1989).

2007ko apirilean, Robert Ganzo poesia-saria jaso zuen, *La rage de vivre* liburuarengatik.

## Lan euskaratuak 
* *Eros tren txinatar batean: bederatzi istorio amodiozko eta azti ipuin bat*.Joxan Elosegik euskaratua, (honakoaren itzulpena: *Éros dans un train chinois'') Igela argitaletxean (Iruñea, 2013).

## Erreferentziak
Jonas Savimbi

**Jonas Malheiro Savimbi** (Munhango, Bié, 1934ko abuztuaren 3a - Luccuse, Moxiko, 2002ko otsailaren 22a) angolar politikaria izan zen. UNITA (Angolaren Erabateko Independentziaren aldeko Batasun Nazionala) gerrilla-taldeko burua. Portugalen kolonizazioaren aurka hasi zen borrokan, hogei urte zituela. 1966an, antolaketa politikoaren beharra ikusita, Angolaren Erabateko Independentziaren aldeko Batasun Nazionala sortu zuen, komunismoaren aurkakoa. 1975ean, Angolak askatasuna lortu zuenean, gerra gogorra hasi zen UNITAren eta gobernuaren artean. Angolaren Askapenaren Aldeko Herri Mugimenduak (MPLA), Sobietar Batasunaren eta Kubaren laguntzarekin, Angolako aginpidea lortu zuenean, Savimbik Hegoafrika, Estatu Batuen eta Zaireko gobernuaren laguntza eskatu zuen, komunismoaren mehatxuari aurre egin ahal izateko. Gerra luze baten ondoren, 1989an lehen su-eten ofiziala jarri zen indarrean. Dos Santos demokraziarako bidea urratzen hasi zen, eta UNITAri hauteskundeetan parte hartzeko baimena eman zion. Hauteskundeak, baina, ez ziren egin. Borrokak etenik gabe jarraitu zuen, eta negoziazio amaigabeetan urtebete joan ondoren, Savimbi eta Dos Santosek Bicesseko ituna izenpetu zuten, 1991ko maiatzaren 1ean, Estorilen. Hamasei urteetan milioi bat pertsona baino gehiago hil ziren gerran. Hilabete geroago, Jonas Savimbi eta Dos Santosek, Lisboan beste menia bat izenpetzeko elkartuta, 1992ko irailerako deitu zituzten lehen hauteskunde demokratikoak. Eragozpenak eragozpen, lehen hauteskundeak egin ziren: Savimbik botoen %40 eskuratu zituen eta Dos Santosek %49. Savimbik, baina, ez zituen emaitzak onartu. Azkenik, UNITAk hauteskundeen emaitzak onartu zituen, Bicesseko itunen baliagarritasuna onartu zuen, eta bi aldeek su-etena erabaki zuten, UNITAren desmilitarizazioa barne. 2002an Angolako gobernuko tropek hil zuten.
## Erreferentziak
Jean-Claude Duvalier

**Jean-Claude Duvalier** (Port-au-Prince, 1951ko uztailaren 3a - Port-au-Prince, 2014ko urriaren 4a), izengoitia ***Baby Doc***, haitiar politikaria izan zen. Haitiko presidente eta diktadorea izan zen 1971-1986 bitartean.

## Bizitza 
François Duvalierren seme bakarra izan zen. Zuzenbide-ikasketak egin zituen Haitiko Unibertsitatean. Hemeretzi urte zituela, François Duvalierrek, “Papá Doc” deituak, bere ondorengo izendatu zuen. Hala, aita hil zenean, 1971ko apirilean, errepublikako lehendakaritza eskuratu zuen. Aitaren politika zorrotza izan bazen, Jean-Claude Duvalierrek nolabaiteko liberalizazioa saiatu zuen, teorikoa praktikoa baino gehiago eta Konstituzio berria onartu zuen. Legebiltzarrerako hauteskundeak deitu zituen 1984rako, baina ez zuen oposiziorik izan, hauteskundeak baino lehen Demokrazia Kristauko buruzagi nagusi Sylvio Claude espetxeratzeko agindu baitzuen, eta alderdiari hauteskundeetan parte hartzea debekatu baitzion. Hauteskundeak irabazi ondoko agintaldian zenbait atentatu pairatu zituen; 1981ean zauritu egin zuten. 1982an hura agintetik kentzeko saioa egin zen erbesteratu talde batek, Bernard Sansaricoren gidaritzapean, baina huts egin zuen.

1986ko hasieran, Haitiko barne-egoera gorabeheratsua larritu egin zen, eta urte hartako otsailaren 7an herrialdea uztera behartu zuten. Estatu Batuek, Suitzak, Greziak eta Espainiak, besteak beste, babes politikoa ukatu zioten, eta Frantziak baizik ez zuen onartu, Haitiko egoerak okerrera egin ez zezan. Denboraldi bat hotel batean egin ondoren, Proventzako herri batean jarri zen bizitzen, etxean atxilotuta.

1987ko maiatzaren 7an, Grasse hiriko auzitegian epaitu zuten, Port-au-Princeko gobernuak eta Haitiko lau enpresa nazionalek hala eskatuta, Haitiko herri diruetako 120 milioi dolar bere probetxurako erabili izanagatik. Mougins hirian (Frantzian) segurtasun neurri handiz inguratuta bizi zen 2011a arte, eta 2011ean, ezustean, itzuli zen Haitira.

## Erreferentziak
Ernst Jandl

**Ernst Jandl** (Viena, 1925eko abuztuaren 1a - *ib.*, 2000ko ekainaren 9a) austriar idazlea izan zen.

## Biografia 
Filologia alemana eta ingelesa ikasi zituen Vienan, eta ingelesezko irakasle izan zen, erretiratu arte. 1991n Erich Fried Nazioarteko Elkartearen Ordezkari izendatu zuten, eta 1993an literaturako Kleist saria jaso zuen. XX. mendeko egile esperimental garrantzitsuenetakotzat jotzen da. Jandlek bere *Sprechgedichte*ei (Poema hiztunei) zor die ospe hori, poema horien testuetan edukiak eta formak adina garrantzi baitu soinuak. Bere poemak, beraz, XX. mendearen hasierako tradizio dadaistaren barruan daude, baina, haiek ez bezala, hitz-joko umoretsuz eta satiraz beterik. Horren adibiderik onena, seguru asko, 1966an argitaraturiko *Laut und Luise* liburua da (*Soinua eta Luisa*; itzulpenak ezin du, ordea, *Luise* eta *leise* arteko hoskidetasunean oinarritzen den alemanezko hitz-jokoa islatu, tituluak alemanezko *laut und leise*, ozen eta apal, esapidea gogorarazten baitu). Poema-liburu horrek arrakasta ikaragarria izan zuen, eta 1968an disko bat grabatu zuen, Jandlen esanetan, horrelako poesiaren betetasuna iritsi zuena. Horren ondoren, beste grabaketa asko eta irratirako gidoiak egin zituen, bitarteko hori ere Jandlen literaturaren kontzepturako oso egokia baitzen. Antzerkia ere idatzi zuen, esate baterako, aktorerik gabe antzezteko egin zuen *Der Raum, szenisches Gedicht für Beleuchter und Tontechniker* (1970, *Espazioa, argitzaileentzat eta soinu-teknikarientzat poema eszenikoa*). *Aus der Fremde* (1980, *Atzerritik*) operak arrakasta handia izan zuen; bertan idazle batek bere burua torturatzen du, zazpi agerralditan hitz bakar bat ere paperean jartzeko gai ez delako. Poesia esperimentalaren irakurle-kopurua zabaltzea izan da Jandlen merezimendurik handiena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Olusegun Obasanjo

**Oluṣẹgun Mathew Okikiọla Arẹmu Ọbasanjọ** (Abeokuta, Ogun, Nigeria, 1937ko maiatzaren 5a) nigeriar militarra eta politikaria da. 1976tik 1979ra Nigeriako estatuburua izan zen, gobernu militar batean, eta presidentea 1999tik 2007ra.

## Biografia 
Nigeriako Unibertsitate Baptistan ikasketak egin ondoren, militar ikasketak egin zituen Erresuma Batuan. 1958an bere herrialdera itzuli zen Armada Nazionalean zerbitzatzera, ofizial gisa. 1963an kapitain izendatu zuten, 1965ean komandante, 1967an teniente koronel eta 1969an, koronel.

1970ean biafrarrak menderatu zituen gudarosteko buru izan zen, Biafrako independentisten eta Nigeriako gobernuaren arteko gerran. 1975ean Lan eta Etxebizitzarako Komisionatu Federalaren kargudun izendatu zuten, baina urte horretan bertan, uztailean, Yakubu Gowon lehendakaria kargutik kendu zuen estatu-kolpearen ondoren, Estatu Nagusiko buruzagi izendatu zuten. Gainera, teniente jeneral izendatu zuten, eta Batzorde Militar Goreneko kide.

1976an lehendakaria, Murtala Mohammed, hil egin zuten, Gowoni leporatu zioten estatu-kolpe saio batean. Obasanjok -Murtalaren ordu arteko eskuineko eskuak- hartu zuen gobernuaren buruzagitza, Nigeriaren historiako aldi konstituzional nagusiari hasiera emanez. Obasanjok -jenerala, ordurako- alderdi politikoak legeztatu, konstituzio bat onartu, eta hauteskundeak deitu zituen, eta 1979rako zibilen eskuetan utzi zuen gobernua. Beraz, Nigeriara demokrazia ekarri zuen lehenengo lehendakaria izan zen.

Bere agintaldia bukatuta, Estatuaren Aholku Batzordeko kide (1979) eta Segurtasun eta Desarmerako Batzorde Independenteko kide (1980) izendatu zuten. Gero gudarostea utzi eta baserrira joan zen bizitzera. 1991ko urrian Nazio Batuetako idazkari nagusi kargurako hautagai izan zen. 1995ean atxilo hartu zuten, Sani Abacha lehendakaria kargutik kentzen saiatzeagatik, eta bizi osorako kartzela-zigorra ezarri zioten. Sani Abacha hil ondoren, bat-batean libre utzi zuten (1998), eta 1999. urteko hauteskundeetan lehendakari berrautatua izan zen, baita 2003ko hauteskundeetan ere.

2021eko abuztuan, Afrikako Batasunak Olusegun Obasanjo izendatu zuen Afrikako Adarreko Bakerako Goi Ordezkari.

## Erreferentziak
Blanca Varela

**Blanca Varela** (Lima, 1926ko abuztuaren 10a - *ib.*, 2009ko martxoaren 12a) perutar poeta izan zen.

Unibertsitatean, letretako ikasketak egiten ari zela, perutar idazle batzuk ezagutzeko aukera izan zuen: Jorge Eduardo Eielson, Sebastián Salazar Bondy, Javier Sologuren, etab. Haiekin batera "poeta puristak" -"poeta sozialak" taldetik bereizteko hala deituak taldea osatu zuen. Bestalde, César Moro, Emilio Adolfo Westphalen eta Manuel Moreno Jimeno poetek surrealismoaren tradizioa ezagutarazi zioten. 1949an Parisa joan zen, eta han bizi izan zen urteetan existentzialismoa eta gerra ondoko joera estetikoak ezagutu ahal izan zituen. Gero Mexikon bizi izan zen zenbait urtez, eta Peruko Ekonomia Kultura Funtseko zuzendari izan zen. Limako *Oiga* aldizkarian zinema-kritikako artikuluak idatzi zituen eta *Amaru* aldizkariko erredakzio-batzordeko kide izan zen. 1996an Txileko gobernuak Gabriela Mistral domina eman zion, kulturaren munduan egindako lanaren omenez. Presarik gabe idatzi baitu, hogeita hamairu urte zituela argitaratu zuen bere lehen poema-bilduma, Octavio Paz mexikar idazleak hartaratua: *Este puerto existe (y otros poemas)* (*Portu hau existitzen da [eta beste zenbait poema]*). Lehenengo haren ondoren *Luz de día* (1963, *Eguneko argia*), *Valses y otras falsas confesiones* (1972, *Balsak eta beste zenbait aitorpen faltsu*), *Ejercicios materiales* (1993, *Ariketa materialak*) eta *El libro de barro* (1993, *Buztinezko liburua*) etorri ziren. Bere poesiako gai nagusiak itsasoa, denbora eta margoa dira. Kritikariek, haren poesiaren ezaugarriak aztertzerakoan, asetzen ez duen errealitateari aurre egin nahia, egiaren bilaketa, ironia, hitz urriko poemen adierazkortasun handia, eta azken poemetako joera mistikoa aipatzen dituzte besteak beste. Varelaren lana hainbat hizkuntzatara itzulia izan da: ingelesa, alemana, italiera, portugesa, errusiera eta txekiera. Sari ugari irabazi ditu, horien artean Peruko Kulturako Institutu Nazionalaren Ohorezko Domina, Octavio Paz saria (2001), Granada Hiriko Federico García Lorca poesia-saria (2006), Reina Sofia Poesia Iberoamerikarra saria (2007).

## Poesia-bildumak 
* *Ese puerto existe*, 1959
* *Luz de día*, 1963
* *Valses y otras falsas confesiones*, 1971
* *Ejercicios materiales*, 1978 - 1993
* *Canto Villano*, 1978
* *Camino a Babel* , 1986
* *El libro de barro*, 1993 - 1994
* *Concierto animal*, 1999
* *El falso teclado*, 2001

## Erreferentziak
Joaquín Vallejo Arbeláez

**Joaquín Vallejo Arbeláez** (Rionegro, Antioquia, 1912ko urriak 4 &ndash; Medellín, Antioquia, 2005eko abenduak 31) kolonbiar ingeniari, ekonomista, idazle eta politikaria izan zen.

## Bizitza 
Medellíngo Meategi Eskola Nazionalean egin zituen ingeniaritza-ikasketak. Bere garaiko beste ingeniari askok bezala, enpresa-zuzendaritzara bideratu zuen bere karrera, baina irakaskuntza eta zientziaren filosofiako ikasketak erabat baztertu gabe. *Cementos del Valle* (1939) enpresako superintendente gisa hasi zen lanean, eta *Droguerías Aliadas* enpresako kudeatzailea eta enpresaburua izatera iritsi zen. Garai hartako enpresa handienetako bat zen hura. Vallejoren zuzendaritzapean, enpresa beste alor batzuetara zabalduz joan zen, eta esportazio- eta urbanizazio-alorretan ere aritu zen. Vallejok arrakasta handia izan zuen, baita bere negozio partikularretan ere: *La Quinta* paper-fabrika sortu zuen Candelarian (Valle del Cauca), eta herrialdeko txerri-haztegi modernoena eraiki zuen.

Bolada batez politikan ere aritu zen, Medellíngo zinegotzi gisa, eta Antioquiako Biltzarreko diputatu. Fronte Nazionalaren garaian, Garapen, Finantza eta Gobernu Ministerioen ardura izan zuen zenbaitetan. Ekonomiaren alorrean, bere izenaz ezagutzen den plangintza ospetsu bat prestatu zuen, Vallejo plangintza, Kolonbiako esportazioak bultzatzeko.

Pentsalari eta idazle gisa, zenbait obra idatzi zituen: *ABC de la integración latinoamericana* (1960, *Latinoamerikar integrazioaren hastapenak*); *Modelos económicos de desarrollo* (1985, *Garapenerako ekonomia-ereduak*); *El misterio del tiempo* (1976, *Denboraren misterioa*); *Las fronteras de las libertades* (1980, *Askatasunen mugak*). Azkeneko urteetan teologia eta mistikaren gogoetaren alorretan barneratu zen, askatasuna, lege naturalen determinismoa eta jakintzaren erlatibitateak erakarrita.

## Erreferentziak
Mircea Snegur

[thumb|260px|Snegur eta [Manfred Wörner.]]

**Mircea Ion Snegur** (Trifăneşti, Moldavia, 1940ko urtarrilaren 17a - Chisinau, 2023ko irailaren 13a) moldaviar politikaria izan zen.

## Biografia 
Agronomiako ikasketak egin zituen Txinan eta 1961ean graduatu zen. Moldaviako Errepublika Sozialistako Nekazaritza-ministro izan zen lehenik, eta 1985ean Moldaviako Alderdi Komunistako idazkari orokor izendatu zuten. Handik lau urtera errepublikako Sobiet Gorenerako hautatu zuten, eta 1990ean Moldaviako lehendakaritzarako.

Sobietar Batasunaren barruan zegoen Moldavia Snegurren agintaldiaren hasieran, baina 1991n burujabetasuna lortu zuelarik, Moldaviaren burujabetasuna lortu ondorengo lehen lehendakaria izan zen. Moldaviako lurralde-batasuna mantentzera bideratuak izan ziren Snegurren ahalegin nagusiak, Errumaniarekin elkartzearen aldekoei eta Dniester ibai inguruko errusiarren burujabetasunaren aldeko mugimenduari aurre eginez. 1992an larrialdi-egoera ezarri zuen Dniester inguruko eskualdean, militarrei esku hartzeko baimena eman zien eta Nazio Batuei deitu zien, besteak beste, baina matxinatuek, errusiar kosakoen eta Estatu Burujabeen Batasuna (EBB) gudarosteko zenbait talderen laguntzarekin, mendean hartu zuten lurraldea. Moldaviako legedian lurralde harentzako estatus politiko berezia ezagutu arte errusiar gudarostearen presentzia onartzea hitzartu zuen 1993an Errusiako lehendakari Boris Jeltsinekin. Matxinatuek, berriz, Smirnov buru, 1991ko burujabetasun aldarria bertan behera uztea eta Moldavia EBBn sartzea eskatu zuten.

1994an Snegurren Nekazarien Alderdi Demokratikoak irabazi zituen hauteskundeak eta babes handia lortu zuen 1995ean egindako erreferendumean Errumaniarekiko anexioari ezezkoa eman zitzaiolarik, baina 1996ko hauteskundeetan ezker errusiar zaleko hautagaia atera zen garaile, eta Snegurrek bere kargua utzi behar izan zuen.

## Erreferentziak
Amaro del Rosal

**Amaro del Rosal Díaz** (Aviles, Asturias, 1904ko abenduaren 29a - Madril, 1991ko otsailaren 5a) espainiar sindikalista eta idazlea izan zen.

1920rako Gazteria Sozialistetako kide zen, ideologia komunista zuen Ehun Umeen Taldea zeritzan taldekoa. Espainiako Alderdi Sozialistan sartu zenerako (1933), UGT sindikatuko aspaldiko kidea zen. Bere alderdiaren barruan, Francisco Largo Caballerori jarraituz, Ezker Sozialismoa izeneko joeraren alde egin zuen, Julián Besteiroren talde sozialdemokrataren aurka. 1934an kartzelan sartu zuten, Asturiasko mugimendu iraultzailea piztu zenean, UGTko batzorde nazionalean parte hartzeagatik. Han, Santiago Carrillo ezagutu zuen, eta elkarrekin jardun zuten Ezker Sozialismoa edukiz hornitzen. 1936an, Frente Popularraren garaipenaren ondoren, kartzelatik atera zenean, Largo Caballeroren mugimenduari atxiki zitzaion. Urtebete geroago, ordea, haren aurkako korronte kritikoa sortu zuen, erradikalismo faltsua leporatzen baitzion. Espainiako Gerra Zibila amaitutakoan, erbesteratu egin behar izan zuen, eta Frantzia, Maroko eta Mexikon bizi izan zen. 1948an Espainiako Alderdi Komunistan sartu zen, UGTko kide izateari utzi gabe. Erbesteko aldian langileen mugimendua aztertu zuen, eta azterketa horren emaitza dira ondorengo liburuok: *Los congresos obreros internacionales del siglo XIX* (1953, *XIX. mendeko nazioarteko langileen batzarrak*), *Los congresos obreros internacionales del siglo XX* (1963, *XX. mendeko nazioarteko langileen batzarrak*), eta *La violencia: enfermedad del anarquismo* (1976, *Indarkeria: anarkismoaren gaitza*). 1977tik 1978ra bitartean, *Historia de la UGT* (*UGTren historia*) bildumaren hiru aleak argitaratu zituen. 1976an, Espainiara itzulirik, Alderdi Sozialistako Pablo Iglesias Fundazioarekin elkarlanean aritu zen.

## Erreferentziak
Brigitte Kronauer

**Brigitte Kronauer** (Essen, 1940ko abenduaren 29a - Hanburgo, 2019ko uztailaren 22a) alemaniar idazlea izan zen.

Pedagogia-ikasketak amaituta, Aachen eta Göttingenen lan egin zuen, irakasle gisa. Hiru urte geroago, Hanburgon jarri zen bizitzen, eta handik aurrera literatura izan zuen ogibide nagusia. 1970eko hamarraldiaren bukaeran argitaratu zituen bere lehenengo lanak, literatura-aldizkarietan. Bere lehen eleberriak *Nouveau roman*en tradizioaren ildotik idatzi zituen eta ez zuten arrakasta handirik izan, ez irakurleen artean, ez kritikarien artean: *Der unvermeidliche Gang der Dinge *(1974, *Gauzen halabeharrezko joatea*);* Die Revolution der Nachahmung *(1975, *Imitazioaren iraultza*); *Vom Umgang mit der Natur *(1977, *Izadiarekin izan behar den harremanaz*). *Frau Mühlenbeck im Gehäus* (1980, *Mühlenbeck andrea baserrian*) eleberriak ordea kritikaren arreta bereganatu zuen, errealitatearekiko mesfidantza adierazteko erabili zuen hizkuntza plastikoagatik. 1983an *Rita Münster* eleberria argitaratu zuen, hiru zatitan; bertan Kronauerrek agerian utzi nahi izan zuen bere eguneroko porrota, bai eguneroko bizitzako pertsonekin, bai bere bikotearekin eta, azken batean, baita bere buruarekin ere. *Berittener Bogenschütze* (1986, *Arkulari-zaldunak*) liburuko protagonistarentzat ere kanpoko mundua dekoratu hutsa da, eta berak bere idazle kutunenaren liburuetako munduarekin amets egiten du, Joseph Conraden munduarekin alegia. Kronauerren hitz lauzko obraren ezaugarri nagusiak irudimena, hizkuntzaren adierazkortasuna, eta errealitatea bere xehetasun guztiekin islatzea dira. Beste lan batzuk: *Die gemusterte Nacht* (1981, *Gau irarria*), *Aufsätze über Literatur* (1987, *Literaturari buruzko saiakerak*) eta *Hin-und herbrausende Züge* (1993* Trenak txistuka joan-etorrian*).

## Erreferentziak
Fawzia Assaad

**Fawzia Assaad** (; Kairo, 1929 - Geneva, 2023ko urriaren 2a) egiptoar filosofoa eta frantsesezko eta arabierazko eleberrigilea izan zen.

## Bizitza 
Sorbonako Unibertsitatean eskuratu zuen Filosofiako doktoregoa eta Kairoko Unibertsitatean filosofia-irakaslea izan da. Lanbide hura bertan behera utzi zuen, ordea, bere senarrarekin batera jardutearren Munduko Osasunaren Erakundeak hari ezartzen zizkion zereginetan. Idazlanei dagokienez, Assaadek hainbat saiakera filosofiko idatzi zituen lehenik, egunkari ospetsuetan, baina gero eta arreta gehiago erakutsi zuen mitologiarako eta eleberrigintzarako.Saiakeren artean aipatzekoak dira, besteak beste, *Sören Kierkegaard, existentzialismoaren aita* (1960), *Gizakiaren aroa* (1986), *Freud eta mito egiptoarrak *(1997).

1975ean eman zuen argitara bere lehen eleberria,* Egiptoarra,* eta harrezkero eleberrigile gisa nabarmendu zen nagusiki. Lehen eleberri hartan, ondorengoetan bezala, klase desberdinen deskribapena egiten du, kasu honetan jatorri desberdineko zenbait emakumeren bizitza harturik kontagai. Bere eleberrietan Egiptoko gizartearen konplexutasuna erakusteko grina nabarmentzen zaio; gizarteko klaseen deskribapena egiten du, musulman eta kristauena, eta deskribatzen ditu orobat, sinesmenak, ohiturak, umorea, politika eta abar. Bere lan guztietan, bestalde, Antzinako Egipto eta gaur egungo Egipto modernoa uztartzen ditu. Eleberri aipagarriak ditu, orobat, *Haurrez eta katuez *(1987), Egipto eta Israel arteko guduaz mintzo dena, eta* Luxorko Etxe Handia* (1992), turismoak, gerrek, lapurretek, bizitza modernoko gorabeherek egiptoarren ondare kulturala nola arriskuan jartzen ari diren erakusten duena.

Literaturan ez ezik, politikagintzan ere nabarmendu zen, eta besteak beste espetxeratutako idazleen alde jardun zen, Nazio Batuen Giza Eskubideen Batzordean.

## Erreferentziak
Ramón José Velásquez

**Ramón José Velásquez** (San Juan de Colón, Táchira, 1916ko azaroaren 28a - Caracas, 2014ko ekainaren 24a) venezuelar historialari, kazetari eta politikaria zen. Venezuelako behin-behineko lehendakaria izan zen 1993 eta 1994 bitartean.

## Bizitza 
Zientzia politikoetako ikasketak egin zituen, Venezuelako Unbertsitate Zentralean (1942). Aldi berean, historia-ikerkuntzako lanak egin zituen eta kazetaritza landu zuen. *El Mundo *egunkariaren sortzaile eta zuzendari izan zen, *El Nacional*eko zuzendari, eta 1961ean *Mirafloresko Historia Artxiboko Aldizkaria* agerkari ospetsua sortu zuen.

Politikaren alorrean egindako lanagatik kartzelan sartu zuten 1957an zenbait hilabetez. 1959an, baina, aske zelarik, Táchira estatuko senatari izendatu zuten, eta berehala Venezuelako Lehendakaritzako idazkari nagusi (1959-1963). 1969-1971 bitartean Komunikazioetako ministro izan zen, eta handik urte askora, 1993an, politika alde batera utzia zuela zirudienean, Venezuelako behin-behineko lehendakaritza hartu zuen.

Garai hartan bere historia lanik garrantzitsuena argitaratu zuen, hamabost liburukitan: *XX. mendeko Venezuelako pentsamendu politikoa*. Beste zenbait lan aipagarri: *La caída del liberalismo amarillo* (1972, *Liberalismo horiaren gainbehera*), *Confidencias imaginarias de Juan Vicente Gómez* (1979, *Juan Vicente Gómezen alegiazko isilmandatuak*), *Los pasos de los héroes* (1981, *Heroien urratsak*), *Cipriano Castro en la caricatura mundial* (1981, *Cipriano Castro munduko karikaturan*),* El liberalismo amarillo en la caricatura mundial* (1982, *Liberalismo horia munduko karikaturan*), *Rómulo Betancourt en la historia de Venezuela del siglo XX* (1989, *Rómulo Betancourt XX. mendeko Venezuelako historian*).

Politikari gisa, baina, eskandalu handitan nahastu zen, eta lehendakari zela Larry Tovar Acuña droga-trafikatzailea dekretuz aske utzi zuenean, bere izen ona galdu zuen.

## Bibliografia 
* *Coro. Raíz de Venezuela*. (1962)
* *San Cristóbal. Donde la Patria empieza*. (1972)
* *La caída del Liberalismo Amarillo. Tiempo y drama de Antonio Paredes*. (2005). ISBN:980-6779-04-5
* *Aspectos de la evolución política de Venezuela en el siglo XX*. (1993) ISBN 980-293-162-4
* *Confidencias Imaginarias de Juan Vicente Gómez*. (1978)
* *Individuos de Número*. (1981).
* *Los héroes y la Historia*. (1981).
* *Los pasos de los héroes*. (1988) ISBN 980-6122-01-1
* *Con segunda intención. Reportajes en tiempos de dictadura 1951-1955*. (1990) ISBN 980-263-147-7
* *Memorias de Venezuela*. (1990) ISBN 980-263-148-5
* *Los alemanes en el Táchira*. (1993)
* *Joaquín Crespo*. (2005) ISBN 980-6518-62-4 y 980-6518-61-6
* *Memorias del Siglo XX*. (2005) ISBN 908-6509-03-X

## Erreferentziak
Youssef El-Sebai

**Yusuf Mohamed Mohamed Abdel Wahab Al-Sibai** (; Kairo, 1917 &ndash; Nikosia, 1978) egiptoar idazlea izan zen. Familia apal batean sortu zen, baina aita idazlea zuen, eta harengandik etorri zitzaion literaturarako eta idazketarako zaletasuna. Horrela, oso gazterik hasi zen idazten, eta bigarren hezkuntzako ikasketak egiten ari zela eman zuen argitara bere lehenengo kontakizun laburra, *Megallati* aldizkarian. Harrezkero, zenbait aldizkaritan eman zituen argitara idazlanak. 1937an ikasketa militarrak osatu eta graduazioa eskuratu ondoren, akademia militarreko irakasle izan zen, eta 1952an Museo Militarreko zuzendari izendatu zuten. Karrera militarra alde batera utzi ondoren, kulturaren alorreko hainbat karguren ardura izan zuen, besteak beste, Arteetako Jauregi Nagusiko jeneralarena eta Afrika-Asia Elkartasunaren Hitzarmeneko jeneralarena, harik eta 1973an Kulturako ministro egin zuten arte. Lan handia egin zuen, orobat, literaturaren alorrean: zenbait aldizkariren sorreran parte hartu zuen, eta Idazle Arabiarren Elkartearen sortzaile izan zen, Ihsan Abdel-Qoddous kazetari eta eleberrigilearekin batera. El-Sebairen lanetan nabarmen agertzen da bere garaiko egoera eta baldintza gero eta kaskarragoak gainditzeko iraultzen beharra, etorkizuna hobea izango bazen; baldintza kaskar horiek islatzeko, klase zapalduetako kideak, klase behartsuetakoak, aukeratzen zituen bere lanetarako protagonista. Bere eleberrien artean aipagarria da, batez ere, *Ez zaude bakarrik*, hainbat gairi buruzko bere ikuspegia garbien azaltzen duena, baina garrantzitsuak dira, halaber, *Banoa*, *Nire bihotz sendatua*, *Bizitza une bat besterik ez da*, *Hipokrisiaren erresuma* eta *Irribarrea ezpainetan*. Muturreko palestinar talde batek hil zuen, hitzaldi bat ematen ari zela.
## Erreferentziak
Felipe Garrido

**Felipe Garrido** (Jalisco, Mexiko, 1942ko irailaren 10a -) mexikar idazlea eta itzultzailea da.

## Biografia 
Literatura ikasi zuen Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan. Irakasle izan da unibertsitatean eta hainbat argitalpenetako zuzendari. Bestalde, literatura-zuzendari izan zen Arte Ederretako Institutu Nazionalean. Guadalajarako Unibertsitate errektorearen aholkularia da. *Mañana* *y Contenido*, *Transformación,* *El Médico*, *Siete*, *La Palabra y el Hombre, El Machete, El Puente*, *El Heraldo Cultural *eta *Sábado *aldizkarietan parte hartu du. 1982an Juan Pablos saria eman zioten *Tajín y los siete truenos (Tajín eta zazpi trumoiak) *lanarengatik, eta Alfonso X itzulpen-saria Lilian Hellmanen *Quizás *itzulpenagatik, besteak beste.

Hainbat antologia argitaratu ditu: *Insomnios. Una antología de poemas *(1987, *Insomnioak. Poema-antologia bat*), *Saturnino Herrán. Acompañado por textos de Rámon López Velarde* (1988, *Saturnino Herrán. Rámon López Velarderen testuekin*), *Velarde para jóvenes. Prosa* (1988,*Velarde gazteentzat. Prosa*). Kronika-liburuak ere idatzi ditu: *Viejo continente* (1973, *Kontinente zaharra*), *Crónica de los prodigios. La naturaleza* (1990, *Mirarien kronika. Izadia*), *Crónica de los prodigios. La huella del hombre* (1991, *Mirarien kronika. Gizonaren arrastoa*). Hainbat ipuin argitaratu du: *La urna y otras historias de amor* (1984, *Kutxa eta maitasunezko beste istorio batzuk*), *La urna* (1983, *Kutxa*), *Garabatos en el agua* (1985, *Zirriborrak uretan*), *La musa y el garabato* (1992, *Musa eta zirriborroa*). Itzulpenen artean aipatzekoak ditu: *Blanca Nieves* (Grimm anaiak, 1982), *El bondadoso hermano menor* (Möke de Papp Severo, 1982), *El don del perro sagrado* (Paul Globe, 1982), *Petrosinella* (Giambatista Basile, 1982).

Academia Mexicana de la Lenguako kide da 2003 urteaz geroztik, eta zuzendaria 2011 geroztik.

## Bibliografia hautatua 
### Artikuluak, saiakerak, hitzaurreak, antologiak, ipuinak 
* *La Musa y el Garabato*.
* *La primera enseñanza*.
* *Como leer (mejor) en voz alta*.
* *El buen lector se hace, no nace*.
* *Tajín y los siete truenos*.
* *Racataplán*.
* *Lección de piano*.
* *Voces de la Tierra: la lección de Juan Rulfo*.
* *Para leerte mejor*.
* *El Quijote para jóvenes*.
* *Don Quijote de la Mancha para niños*.
* *La necesidad de entender: ensayos sobre literatura y la formación de lectores*.
* *Compartir el poder: la lucha por la democracia en México*.
* *Una breve historia contada a los jóvenes*.
* *El Periquillo Sarmiento: sus extraordinarias venturas y desventuras*.
* *Asombro del Nuevo Mundo*.

### Itzulpenak 
* *El camino a Eleusis*.
* *Teonanácatl, el hongo prodigioso*.
* *Los confines de la cristiandad*.
* *Quizás*.

### Kronikak 
* *Viejo Continente*.
* *Crónica de los prodigios*.
* *La naturaleza*.
* *La huella del hombre''.

## Erreferentziak
Tirso de Molina

**Tirso de Molina**, jaiotza-izenez **Gabriel Téllez** (Madril, Espainia, 1579ko martxoaren 24a - Almazan, Soria, Espainia, 1648ko martxoaren 12a) espainiar antzerki-idazlea izan zen. Lope de Vegaren jarraitzaile handiena izan zen.

## Biografia 
Alcala de Henaresko Unibertsitatean ikasi zuen, eta 1601ean Mesedeetako Ordenako fraide egin zen. Ordenako kronikari izendatu zuten 1632an, eta haren historia idatzi zuen 1637an. Ospe handia izan zuen, halaber, teologo gisa.

1616an Ameriketako Hispaniola uhartera bidali zuten, eta 1618an Toledon finkatu zen eta geroxeago Madrilen. 1621ean idatzi zuen *Los Cigarrales de Toledo* (1621, "Toledoko lorategiak"), bertso, kontakizun eta antzerki-obra txikien bilduma, eta Trujilloko eta Toledoko komentuetan bizi izan zen ondoren.

Hirurehun antzerki-obratik gora idatzi zituen (laurogei inguru ezagutzen dira), tragediak, komediak, Biblian eta historian oinarrituriko lanak eta erlijio-dramak (*auto sacramental* deituak). Lope de Vegaren modura, ez zituen antzerki klasikoaren arauak errespetatu, eta zorroztasun berezia zuen pertsonaien psikologia aurkezterakoan.

Bost partetan argitaratu zituen antzerki-lanak, 1627tik 1636ra bitartean. Bi tragedia daude bere lan ospetsuenen artean: *El burlador de Sevilla y convidado de piedra* (1625, "Sevillako engainatzailea eta harrizko gonbidatua"; obra horretan agertzen da aurrenekoz antzerkian Don Juan pertsonaia) eta *El Condenado por desconfiado* (1635, "Fio ez zelako kondenatua"). Bi obra horiez gainera, ospe handiko beste obra batzuk ere aurkeztu zituen: *El vergonzoso en palacio* (1611, "Lotsatia jauregian"), *La venganza de Tamar* (1634, "Tamarren mendekua"), *Don Gil de las calzas verdes* (1635, "Don Gil galtza berdeduna"), *La prudencia en la mujer* (1635, "Emakumearen zuhurtzia"), *Los Amantes de Teruel* (1635, "Teruelgo maitaleak").

## Erreferentziak
Ronald Searle

**Ronald William Fordham Searle** (Cambridge, Ingalaterra, 1920ko martxoaren 3a - Draguignan, Proventza, Frantzia, 2011ko abenduaren 30a) Erresuma Batuko marrazkigilea izan zen.

## Biografia 
Oso gaztetatik izan zuen karikaturarako zaletasuna. 1941ean elezaharra eta gaurkotasuna batzen zituen marrazki bat egin zuen; *Lilliput Magazine* aldizkarian argitaratu zuen lan hori, eta sail bateko lehena izan zen *(Saint-Trinian)*. Bigarren Mundu Gerran, Singapurrera bidali zuten eta japoniarrek berehala hartu zuten preso. Espetxealdiari etekina atera nahian, presoen baldintza gogorrak erakusten zituen marrazkiak egin zituen arkatzaz.

1946an *Saint-Trinian* sailera itzuli zenean, gaztetxo baten bidez espetxearen gogortasuna erakutsi zuen. 1955ean gizartearen gorabeherak biltzen zituen bilduma bat argitaratu zuen, eta 1961ean *Time Magazine* aldizkariak Jerusalema bidali zuen Adolf Eichmannen prozesuaren jarraipena egitera. Ondoren New York, Alaska, Dublin, Berlin, Milan bisitatu zituen erreportaje-sail bat egiteko.

1961. urtean Frantzian hartu zuen bizilekua eta *Figaro littéraire, Magazine littéraire* eta *New Yorker* aldizkarietan egin zituen lanak. 1969an Toulouse-Lautreci buruzko marrazki-sail bat argitaratu zuen; prostituta izugarri handiekin marraztu zuen Searlek artista. Izan ere, pertsonaien arteko neurri desberdintasuna da Searleren ezaugarrietako bat; animalia txiki-txikiak bat-batean mamu izugarri bihurtzen dira, edo unibertso ikaragarri baten erdian jartzen ditu. Hainbat bilduma osatu zituen, hala nola "Barkatu jauna" (1965), "Arrautza-kuboa eta Biribil faltsua" (1968). Gizakien jarrerak animaliengan jartzen ditu. "Tira, ez dago inor!" (1969) lanean, barakuilu bat da pertsonaia. 1971n Grandvilleko umore beltzeko saria jaso zuen, eta 1973an, Liburutegi Nazionalean, Searleren lanaren erakusketa bat antolatu zuen. 2010. urtean, Searlek 2.200 lan eman zizkion Hannoverreko Wilhelm Busch museoari.

Bere lanak eragin handia izan zuen marrazkigile amerikarrengan: Pat Oliphant, Matt Groening, Hilary Knight eta Disneyren "101 Dalmaziar" filmeko egileengan, besteak beste.

## Bibliografia hautatua 
* *Back to the Slaughterhouse and Other Ugly Moments*, Macdonald & Co Ltd. 1951
* *Down With Skool!: A Guide to School Life for Tiny Pupils and Their Parents*, Max Parrish and Co Ltd. 1953
* *How to be Topp: A Guide to Sukcess for Tiny Pupils, Including All There is to Kno About Space*, The Vanguard Press, New York, 1954
* *The 13 Clocks and the Wonderful O*, Penguin Books Ltd. 1962
* *Too Many Songs by Tom Lehrer With Not Enough Drawings by Ronald Searle*, Pantheon Books, New York 1981
* ''St. Trinian's: The Entire Appalling Business'', The Rookery Press, New York 2008

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak