open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baltasar Gracián

**Baltasar Gracián y Morales** (Belmonte de Gracián, Espainia, 1601eko urtarrilaren 8a - Tarazona, Espainia, 1658ko abenduaren 6a) espainiar idazlea izan zen.

## Biografia 
Jesusen Lagundikoa zen. Nahiko zailtasun izan zituen, Lagundiaren barruan, gaur arteko eragina izan duten bere obrak argitaratzeko; hori zela eta, Lorenzo Gracián ezizenez izenpetzen zituen bere lanak.

Idazmolde kontzeptista zuen bere lanetan, trinkoa oso eta helburu didaktiko moralarekin. *El Héroe* (1630, *Heroia*) buruzagi idealari buruzko lana da. Liburu hau filosofia moralari dagokio, XVI. mendetik oso zabaldua izan zen literatur generoaren baitan. *El oráculo manual y arte de prudencia* (1647) esapide moralez eta aforismoz osaturiko bilduma da. Europako hainbat hizkuntzatan itzuli izan dute lan hau, eta mendeetan zehar aipamen handiak eskaini izan dizkiote, Schopenhauer filosofoak, kasu.

*El Criticón* (1651-1657, *Kritikatzailea*) da Graciánen obrarik ezagunena eta garrantzizkoena, ezkorra eta barrokoa, antzinako bizimodu idilikoa eta zibilizazioaren gaiztakeria kontrajartzen dituena, eleberri alegorikoaren moldean.

Graciánen lanen eragina Espainiako idazleengan bai, baina batez ere Europako idazleengan izan du indarra, batez ere, XVIII. mendeko idazleengan. Honen haritik, Frantziako moralistak aipatu izan dira, nagusiki.

## Ideologia politikoa 
Azpian argi agertzen da bere ideologia politikoa zein zen:

## Erreferentziak
Micropteropus pusillus

***Micropteropus pusillus*** Micropteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Micropteropus pusillus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Christopher Isherwood

**Christopher Isherwood** (Disley, Cheshire, Ingalaterra, 1904ko abuztuaren 26a - Santa Monica, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, 1986ko urtarrilaren 4a) eleberrigilea izan zen.

Ingalaterran jaioa, 1939an alde egin zuen Estatu Batuetara, eta 1946an lortu zuen hango hiritartasuna. Nobela ugari idatzi ditu; besteak beste, *A Single Man* (*Gizon ezkongabea*); *A Meeting by the River* (*Ibai ondoko topaketa*); *The Last of Mr. Norris* (*Norris jaunaren azkena*); eta *Goodbye to Berlin (Berlini agurra)*, geroago *The Berlin Stories* (*Berlineko istorioak*) liburuan elkarrekin argitaratuak. Antzerki-lan baten oinarri izan zen *I Am a Camera* (*Kamera naiz*), eta komedia musikal baten oinarri izan zen *Cabaret*. *Condor and the Cows* (*Kondorra eta behiak*) bidaia-liburua ere idatzi zuen, eta *Lions and Shadows* (*Lehoiak eta itzalak*) eta *Kathleen and Frank* autobiografiak, eta baita antzerki poetiko bat ere, *On the Frontier* (*Mugan*), W.H. Audenekin batera.

## Erreferentziak
David Oistrakh

thumb|David Oistrakh (ezkerrean), Franz Konwitschny orkestra-zuzendariarekin (erdian) eta Igor Oistrakhekin (eskuinean).

**David Oistrakh** (Odesa, 1908ko irailaren 30greg./irailaren 17ajul. - Amsterdam, Holanda, 1974ko urriaren 24a) ukrainar biolin-jotzailea izan zen.

## Biografia 
Moskuko Kontserbatorioan egin zituen ikasketak; 1926an ikasketak bukatu eta kontzertuak ematen hasi zen; 1934tik aurrera berrogei urtez biolin-irakaslea izan zen Moskuko Kontserbatorioan eta gorengo mailako biolinistak izan zituen ikasle, besteak beste, Igor Oistrakh semea.

Biolin-jotzaile bikaina zen, sari asko irabazi zituen, eta ospe handia izan zuen nazioartean. Musikaren alderdi guztiak landu zituen, ganbera-musika bereziki.

Mundu osoan zehar eman zituen kontzertuetan errusiar konpositore modernoak ezagutarazi zituen (Kabalievski, Miaskovski, Prokofiev, Xostakovitx).

Errusiar musikagile batzuek Oistrakhentzat idatzi zituzten lanetako batzuk: Prokofiev (2. sonata), Xostakovitx (1. eta 2. kontzertuak, sonata), Khatxaturian (kontzertua), Kabalievski (kontzertua).

## Erreferentziak
Gérard Debreu

**Gérard Debreu** (Calais, 1921eko uztailaren 4a - Paris, 2004ko abenduaren 31) frantses ekonomista izan zen.

Parisko Unibertsitatean egin zituen ikasketak (1956), eta sei urte geroago lanean hasi zen Berkeleyko Unibertsitatean (Kalifornia), Zientzia Ekonomikoetako eskolak ematen lehenbizi, eta Matematika irakasle gisa 1975etik aurrera. 1950eko hamarraldian, Kennet Arrow irakaslearekin batera, merkatu-ekonomia baterako matematika-eredu bat prestatu zuen. Ekonomistek Debreu matematikari onenetakotzat daukate. Eskaintza eta eskariaren alorra landu zuen batez ere, Adam Smithen teoriak matematikoki berresteko asmoz. 1972an, Frantziako Ohorezko Legioaren saria eman zioten. 1975ean, Estatu Batuetako herritartasuna hartu zuen. 1983an Ekonomiako Nobel saria jaso zuen, merkatu-orekari buruz egindako lanengatik. Haren obra nagusia, *Balioaren teoria* (1959), ekonomia-liburu klasikoetako bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hermann Scherchen

**Hermann Scherchen** (Berlin, Alemania, 1891eko ekainaren 21a - Florentzia, Italia, 1966ko ekainaren 12a) alemaniar orkestra-zuzendaria eta biola-jotzailea izan zen.

## Biografia 
1907-1910 urte-bitartean Berlingo Orkestra Filarmonikoko biola-jotzailea izan zen. 1910-1912 urte-bitartean Arnold Schönbergekin lan egin zuen, eta 1911n aurkeztu zen zuzendari gisa. 1914an Rigako Orkestra Sinfonikoko zuzendari izendatu zuten. Berlingo Musika Berriaren elkartea eta *Melos* musika-aldizkaria sortu zituen. Winterthurreko Orkestrako (1923), Königsbergeko Irratiko Orkestrako (1928), eta Zuricheko Irratiko Orkestrako (1944-1950) zuzendari izan zen.

Garrantzi handiko gidaliburu bat idatzi zuen, orkestra-zuzendaritzari buruzkoa (1929). XX. mendeko musikagileen aldezle sutsua izan zen, batez ere Schönbergena eta Anton Webernena, eta haien lanak ezagutarazi zituen. 1954an musika-estudio elektroniko bat zabaldu zuen Italian, Gravesanon.

## Erreferentziak
Zygmunt Krasiński

**Napoleon Stanisław Adam Feliks Zygmunt Krasiński** (Paris, Frantzia, 1812ko otsailaren 19a - *ib*, 1859ko otsailaren 23a) poloniar idazlea izan zen.

## Biografia 
Poloniako idazle erromantiko handiena izan zen, Juliusz Słowacki eta Adam Mickiewiczekin batera. Aristokraziako familia batean sortu zen, eta Varsovian eta Genevan egin zituen ikasketak. 1833an lehen nobela (*Agaj-Han,* 1833) argitara eman zuen, Poloniako poeta izengabe baten izenpean, eta bi urte geroago, lan onena idatzi: *Nie-Boska Komedia* (1835, "Komedia ez jainkozkoa"). Drama horrek Lyongo ehundegietako langileen borroka du gai eta klase-borroka adiera modernoan agertzen duen lehen idazlantzat hartzen da. *Irydion* drama eman zuen 1836an, Erromako kristauen gainbehera ardatz zuena.

Obra batzuk frantsesez idatzi zituen: *La confession de Napoléon* (1830, "Napoleonen aitorpena") eta *Vision des esprits des siècles* (1831-1833, "Izpirituen ikuspegia mendeetan zehar"). Urte askotan, Delfina Potocka kondesa musa izan zuen, eta Frédéric Chopin adiskide halaber.
## Erreferentziak
Juan Carlos Onganía

**Juan Carlos Onganía** (Marcos Paz, Buenos Airesko probintzia, 1914ko martxoaren 17a - Buenos Aires, 1995eko ekainaren 8a) argentinar politikaria eta militarra.
1966 eta 1970 artean Argentinako *de facto*-ko presidentea izan zen.

## Bizitza 
Hamazazpi urte zituela sartu zen Eskola Militarrean, eta hogeirekin irten, teniente-graduarekin. 1959an, jeneral-gradura igo zuten. 1962ko irailean, herrialdea gerra zibiletik gertu zegoela, Onganíak aurre egin zion José María Guido Errepublikako lehendakaria kargutik kentzeko ahaleginari. 1962tik 1965era armadako komandanteburua izan zen.

1966ko ekainaren 28an, Arturo Umberto Illia lehendakaria kargutik kendu zuen kolpe militarraren ondoren, berak hartu zuen Errepublikaren lehendakaritza, diktadura militar baten gidari. 1969an, gogor zapaldu zuen sindikatuek eta ikasleek deitutako greba. 1970ean, Alejandro Agustín Lanusse jenerala buru zuen batzorde militar batek kendu zuen kargutik.

## Erreferentziak
Edwin John Pratt

**Edwin John Pratt** (Western Bay, Ternua, Kanada, 1882ko otsailaren 4a - Toronto, Ontario, Kanada, 1964ko apirilaren 26a) kanadar poeta izan zen.

## Biografia 
Ministro metodista zen bere aita bezalaxe, eta Torontoko Unibertsitatean egin zituen Filosofiako, Teologiako eta Psikologiako ikasketak. Ingeleseko irakaslea izan zen ikastetxe berean 1919tik 1953an erretiratu zen arte.

Egilearen lehen poema-bildumek bere eskualdeko arrantzaleen eta itsasoaren arteko hartu-emanak deskribatzen zituzten xehetasun handiz: *Rachel* (1917) eta *Newfoundland verse* (1923, *Ternuako poemak*). ''The Witches' Brew* (1925, *Sorginen edabea*) eta *Titans* (1926, *Heroiak*) poema-bildumetan, aldiz, animalia handiek bizirik irauteko egin behar duten borroka islatu zuen.

Harenak dira, halaber, *The Titanic* (1935), *Brébeuf and His Brethren* (1940, *Brébeuf eta Anaidia*), *Towards the Last Spike* (1952) eta *Collected Poems* (1956, *Poema-bilduma'') obrak.

## Erreferentziak
Sequoyah

**Sequoyah** (Taskigi, egungo Tennessee, c. 1770 - San Fernando, Mexiko, 1843ko abuztua), ingelesez **George Gist** edo **George Guess** izenekin ere ezaguna, txerokieraren idazketa-sistemaren sortzailea izan zen. Aita, Nathaniel Gist, ingelesa zuen, baina ama txerokia eta hark hezi zuen. Ez zuen inoiz ingelesez ikasi. Haren ustez, zuriak idazkerari esker nagusi ziren, eta 1809an txerokierazko alfabetoa eta idazketa lantzen hasi zen. Alfabeto silabiko bat egituratu zuen, eta hartarako tradizio txerokieran oinarrituriko piktogramak eta ingeles, greko eta hebreerazko alfabetoetako letrak ere hartu zituen. 1821ean 86 ikurreko silabario bat aurkeztu zuen eta, txerokiek onartu ondoren, haur txerokiak idazketa horretan ikasten hasi ziren eta liburuak eta kazetak argitaratu zituzten; idazketa-molde hark kultura txerokiari abantaila handiak ekarri zizkion.

## Erreferentziak
Roger Bannister

Sir **Roger Gilbert Bannister** (Harrow, Middlesex,  - Oxford, ) britainiar atleta izan zen. Milia bateko lasterketan lau minututik beherako marka egin zuen lehena izan zen.

Oxfordeko Unibertsitatean eta Saint Mary ospitaleko medikuntza-eskolan ikasi zuen. 1954ko maiatzaren 6an, miliaren munduko marka hautsi zuen, Oxforden, 3,59,4ko markarekin. Bi hilabete igaro baino lehen, John Landy australiarrak Bannisterren marka hautsi zuen, 3,58ko markarekin. 1954ko abuztuan, berriz, Bannisterrek Landyri irabazi zion milia bateko lasterketan, Vancouverren (Kanadan). Munduko marka hautsi ez bazuten ere, lau minututik beherako marka egin zuten biek, inoizko lasterketarik ospetsuenetako batean. Urte hartan bertan, kirola utzi eta medikuntzan hasi zen, lanbidez neurologoa baitzen. Autobiografia bat idatzi zuen, *The Four Minute Mile* (Lau minutuko milia, 1955). 1975ean, *Sir* titulua eman zioten.

## Erreferentziak
Jesús Ángel García Bragado

**Jesús Ángel García Bragado** (Madril, Espainia, 1969) martxako lasterkaria da, 50 km martxako lasterketan espezialista. Martxako espainiar atleten belaunaldi handi baten aitzindaria da, Valentín Massana eta Daniel Plazarekin batera.

Emaitzarik onenak Aire Libreko Munduko Atletismo Txapelketan lortu ditu; munduko txapelketa irabazi zuen, hain zuzen ere, 1993an, Stuttgarten (Alemania). Handik bi urtera, 1995ean, Göteborgen (Suedia), bosgarren gelditu zen, eta hurrengo txapelketan, 1997an, Atenasen (Grecia), zilarrezko domina eskuratu zuen. Garrantzi handiko garaipenak lortu zituen, orobat, Munduko Kopan: bi aldiz gelditu zen txapeldunorde (1993an, Monterreyn, eta handik bi urtera, Pekinen), eta garaile izan zen 1997an, Podèbradyn (Txekiar Errepublika). Europako Kopa ere irabazi zuen 1991n, eta 1997an Espainiako txapelduna izan zen.

## Erreferentziak
Myonycteris brachycephala

***Myonycteris brachycephala*** Myonycteris generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Myonycteris brachycephala'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Gian Carlo Menotti

**Gian Carlo Menotti** (Cadegliano-Viconago, Italia, 1911ko uztailaren 7a - Monte Carlo, Monako, 2007ko otsailaren 1a) italiar musikagilea izan zen.

## Biografia 
Milango kontserbatorioan ikasi ondoren, Estatu Batuetara joan zen 1928an.

Lehen operarekin, *Amelia al ballo*, arlo lirikorako zuen gaitasun bikaina erakutsi zuen. Musorgskik, Verdik eta Puccinik eragina izan zuten Menottiren lanetan. Libretoak berak idazten zituen, gaiak eguneroko bizitzatik hartuta. Ohiturazko harmonian oinarritzen zen, eta batzuetan disonantzia eta politonalitatea ere erabili zituen eragin dramatikoa indartzeko.

Hauek dira bere opera aipagarrienak: *The Medium* (1946), *The Telephone* (1947), *The Consul *(1950), *Amahl and the Night Visitors* (1951), *The Saint of Bleecker Street* (1954), *Maria Golovin* (1958), *The Last Savage* (1963), *Help, Help, the Globolinks!* (1968), *Tamu-Tamu* (1973), *The Hero* (1976), *A Bride from Pluto* (1982), *The Wedding* (1988), *The Singing Child* (1993).

Balletak, kantatak, pianorako eta biolinerako kontzertuak eta telebistarako lanak ere idatzi zituen, besteak beste.

## Erreferentziak
Pola Negri

**Apolonia Chalupec**, ezagunagoa **Pola Negri** gisa (Lipno, Pomerania, 1897ko urtarrilaren 3a - San Antonio, 1987ko abuztuaren 1a), poloniar antzezlea izan zen.

Zinema mutuko izar handienetako bat izan zen.

## Biografia 
Amak bultzatuta dantza-ikasketak egin zituen, baina antzezle gisa egin zen ezagun. Lehen agerraldia Varsoviako antzoki batean egin zuen, eta gertakari horretarako aukeratu zuen Pola Negri izena. Berlingo antzokian hainbat lan eszenaratu ondoren, filmak grabatzen hasi zen.

Emakume ederra zen, eta laster ireki zizkioten Hollywoodeko ateak. Charlie Chaplinen eta Rodolfo Valentinoren maitalea izan zen, eta garai haietako beste zinema-izarren maila berean jarri zen, Gloria Swanson eta Greta Garboren mailan, esaterako.

Film aipagarrienen artean ditu: *Die Augen der Mumie Ma* (1918); *Die spanische Tänzerin* (1923); *Forbidden Paradise* (1924); *Three Sinners* (1928); *Mazurka* (1935); *Hi Diddle Diddle* (1943).

## Erreferentziak
Anne Stevenson

**Anne Stevenson** (Cambridge, 1933ko urtarrilaren 3a - Durham, 2020ko irailaren 14a) estatubatuar poeta izan zen.

Bere lehenengo lanak Estatu Batuetako puritanismoaren desintegrazioaren erantzun gisa idatzi zituen: *Correspondences: A Family History in Letters* (1974), familiartekoen gutunetan oinarritutako poema-saila. Sylvia Plathekin batera, emakumeen poesia moderno benetako bat sortzeko mugimenduan parte hartu zuen, baina, Plathen indarra eta irudimena alde batera utzita, herri-jakinduriaren azalpenetan, suhartasunean eta oharpen zehatzetan jarri zuen batez ere arreta. Bere obran bazegoen halako dimentsio umorezko bat. Irakasle gisa lan egin zuen Ingalaterran eta Estatu Batuetan. 1989an, Sylvia Plathen biografia idatzi zuen: *Bitter Fame: A Life of Sylvia Plath*. Beste lan batzuk: *Sonnets for Five Seasons* (1979), *Green Mountain, Black Mountain* (1982), *Black Grate Poems* (1984), *The Other House* (1990), *Four and a Half Dancing Men* (1993), *Five Looks at Elizabeth Bishop* (1998), *Granny Scarecrow* (2000), *A Report from the Border* (2003), *A Lament For The Makers* (2006), *Stone Milk* (2007).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
 Anne Stevenson
Michel Sardou

**Michel Sardou** (Paris, Frantzia, 1947ko urtarrilaren 26a -) frantses abeslaria da.

## Biografia 
Debuta kabaretean egin zuen. Ondorenn "Les Ricains" abestiarekin arrakasta lortu zuen (1967). Jacques Revaux musikagilea ezagutu zuenean, Sardouren karrerak beste bide bat hartu zuen, eta ospe handia lortu zuen "Les Bals populaires" (1970), "La Maladie d'amour" (1973), "Le France" (1975) abestiekin.

Hainbat bira egin zituen Frantzia, Belgika eta Suitzan barrena, eta maisutasun handia erakutsi zuen eszenan. "Je suis pour" (1976) abestian heriotza zigorraren gaia aipatzen zuen, eta orduz geroztik Sardouk gizartearen arazoak agertu zituen bere kantuetan, zenbaitetan eztabaida sortzeraino.

1990ean, Sardouk zinemaren eta antzerkiaren bidea hartu zuen, baina kantua erabat alde batera utzi gabe. 1994-1996 bitartean, sei hilabetez aritu zen Olympian.

## Erreferentziak
Antoine Pevsner

**Antoine Pevsner** (Klimavitxy, Errusiar Inperioa —gaur egun Bielorrusia—, 1886ko urtarrilaren 30agreg./urtarrilaren 18ajul. - Paris, Frantzia, 1962ko apirilaren 12a) eskultorea eta margolaria izan zen. Naum Gaboren anaia zen.

Kieveko eta San Petersburgoko Arte Ederretako Akademian egin zituen ikasketak. 1911-1913 urte-bitartean Parisen bizi izan zen, eta Errusian egonaldi labur bat egin ondoren, Parisa itzuli zen. Pintura abstraktua landu zuen. 1915ean, Oslora joan eta anaiarekin batera eskultura landu zuen; metala, zura, kartoia eta zeluloidea erabili zituzten. 1920an, *Manifestu errealista* argitaratu zuten, konstruktibismoaren oinarriak finkatzen zituena. Lan horretan artearen askatasuna goraipatu eta arte ez-figuratiboaren ekai berrien erabileraren alde egiten zuten. 1923tik aurrera Parisen geratu zen, eta pintura ez-figuratiboa lantzeaz gainera, zeluloidea eta metalezko xaflak erabili zituen, bere irudiak egiteko.

Aipagarria da *Portrait of Marcel Duchamp* (1926, *Marcel Duchampen erretratua*) artelana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Qabus Bin Said

**Qabus bin Said Al Said** (,  ahoskatua; Salalah, Dhofar, 1940ko azaroaren 18a - Maskat, 2020ko urtarrilaren 10a) Omango sultana izan zen. Said bin Taimurren semea, Albusai familiako errege-dinastiaren hamalaugarren ondorengoa.

Gaztetan Britainia Handira joan zen ikasketak sakontzera. 1960an, Sandhursteko Akademia Militarrean sartu zen. Ikasketa militarrak bukatuta, eskoziar erregimentu batera bidali zuten, Alemaniako Errepublika Federalera. Omango koroaren oinordeko gisa herrialde askotan ibili zen 60ko hamarraldiaren hasieran. 1964an sultanerrira itzuli zen. Aitak Salalahko jauregian egotera behartu zuen, Korana ikasten, sei urtez. Amak, ezkutuan, *The Times* egunkaria eskuratzen zion, eta britainiar BBC irratia entzuten zuen munduko berri jakiteko. 1970ean aita abdikatzera behartu zuten, eta semeak hartu zuen aginpidea. 29 urterekin, sultanerria modernizatzeari ekin zion. Aita 1972an hil zitzaion, Londresen. Izan zuen lehen arazoa Hegoaldeko Yemengo armada komunistaren matxinadari izan zen, baina kanpoko laguntza handirik gabe garaitu zituen. Duela urte batzuk demokraziaren alderako pauso batzuk eman ditu. Hauteskunde parlamentario libre eta justuak (emakumeek bozkatu ahal izan dute, baita hautagai izan ere) egin dira.

## Erreferentziak
Gorka Salmerón Murgiondo

**Gorka Salmerón Murgiondo** (Legazpi, Gipuzkoa, 1969) gipuzkoar argazkilaria da.

## Biografia 
Argazkilaritza ikasketak amaitu ondoren, argazki-teknika zaharrei buruzko ikerketarako laguntza jaso zuen, Gipuzkoako Foru Aldundiak emana. Guadalajarako Argazkilari Elkarteak emandako ikasketa-beka bat ere jaso zuen, eta era horretan egin zituen lehenengo urratsak argazkilaritzaren munduan.

Bere lanak bakarka erakutsi ditu hainbat lekutan: Legazpiko Kultur Etxean, Errenteriako Gaspar Galerian, Zaragozako Spectrum Galerian, Zarauzko Photomuseumen, Bilbao Bizkaia Kutxan eta Israelgo The Museum of Photographyn besteak beste.

Bere argazkiak bildumetan jaso ditu: *Emulsiones* (1989), *Paris Egunetik Egunera* (1990), *Condenados a Pensar* (1990), *Puertas* (1991), *Polaroids o el Color de la Luz* (1992), *Leaxpi Industria Paisaiak* (1992), *Rwanda 1992* (1995) eta *Paseoak eta Paisaiak* (1998).

## Erreferentziak
Transkei

thumb|Kokapena

**Transkei** Hegoafrikako hego-ekialdeko bantustana izandakoa da, egungo Lurmutur Ekialdeko probintzia osatzen duten lurraldeetan, Mozambikeko itsasartearen ertzean (Indiako Itsasoa). 41.620 km2 zituen, eta 3.400.000 biztanle (2003; xosa hizkuntzakoak gehienak). Hiriburua Umtata zen.

## Ekonomia 
Laborantza (tea, kafea, fruta-arbolak, lihoa) eta abere-hazkuntza (behi-azienda) ziren ekonomia-jarduera nagusiak.

## Historia 
1779tik 1879ra hedatu ziren xosen eta kolonialista europarren arteko gerren ondoren, 1879tik 1894ra bitartean britainiarrek Transkeiko lurraldeak erantsi zizkioten Capeko koloniari. 1910ean, Hegoafrikako Batasuna aldarrikatu zenean, Esperantza Onaren lurmuturreko zatia izan zen. 1959an, bantu biztanleak biltzea helburu zuen apartheid politikaren arabera, Transkei lehen homeland edo bantustan bilakatu zen. 1976an lurraldearen burujabetasuna aldarrikatu zuten, Nazio Batuek onartu ez zutena. 1990-1991n apartheida oinarritzen zeneko sistema legala desegin zen. 1994an konstituzioak Hegoafrikako biztanle guztien arteko berdintasuna aitortu zuen, arraza zena zela ere; estatuak edo batustanak desagertu egin ziren, eta estatuaren baitan integratu.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roman Jakobson

**Roman Osipovitx Jakobson** (Mosku, 1896ko urriaren 11 &ndash; Boston, 1982ko uztailaren 18a) errusiar hizkuntzalari eta filologoa izan zen.

Filologo gisa, errusiera eta hizkuntza eslaviarrak aztertu zituen bereziki eta, hizkuntzalaritzaren alorrean, estrukturalismoaren molde berriak urratu zituen. Hark sortu zuen Pragako eskola, Trubetskoi eta Karcevskij hizkuntzalariekin batera, Ferdinand Saussure hizkuntzalari suitzarraren teorietan oinarrituta. Errusierari eta eslaviera zaharrari buruz eginiko azterketen ildotik, fonologia estrukturalistaren oinarriak finkatu zituen. M. Halle eta G. M. Fant lankideekin fonologiaren teoria berritu zuen. Haurren hizkera eta afasia-arazoak ere izan zituen aztergai *(Studies on Child Language and Aphasia)*. Orobat, hizkuntzalaritzaren eta poetikaren arteko harremanez egin zituen azterketak. Hark idatzitako lan nagusiak *Selected Writings* bilduman agertzen dira.

## Komunikazioaren funtzioak 
Hizkuntzalaritzako eskuliburu askotan agertzen da Roman Jakobsonen izena daraman komunikazioaren eskema, eta berari loturik komunikazioaren funtzioak:
Jakobsonek sei komunikazio funtzio bereizi zituen, bakoitza bere eskemako komunikazio prozesuaren dimentsio bati loturik. (Bere eskema Karl Bühlerren teoriaren gainean eraikita dago):

erdian|Roman Jakobsonen komunikazioaren ereduaren eskema.

## Funtzioak  
::* **Erreferentzia funtzioa**. (Testuinguruari egiten dio erreferenzia)
::* **Funtzio estetikoa/poetikoa**. (Mezuari berari egiten dio erreferentzia)
::* **Funtzio adierazkorra**. (Emozioak barrenetik kanporatzeari egiten dio erreferentzia)
::* **Deitze funtzioa**. (Bokatiboa, deitzeari, aginteari egiten dio erreferentzia)
::* **Funtzio fatikoa**. (Komunikazio bideak zabalik daudela ziurtatzeari egiten dio erref.)
::* **Funtzio metalinguistikoa**. (Kodearen inguruan aritzeari egiten dio erref.)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Claude Louis Hector de Villars

**Claude Louis Hector de Villars** (Moulins, 1653ko maiatzaren 8a - Turin, 1734ko ekainaren 17a) frantziar militarra eta diplomazialaria izan zen, marexal nagusia Luis XIV.arekin.

## Bizitza 
1698an, Vienako enbaxadore izendatu zuten. Espainiako Ondorengotza Gerran egin zen ezagun, eta han lortutako garaipenei esker, marexal izendatu zuten. Luis XIV.ak Alemaniako frantziar osteetako buru izendatu zuen, eta Villarsek garaipena lortu zuen Höchstädten. Frantziako hegoaldean aritu zen, eta Alpeetako eta Flandesko gudarosteen buruzagi izan zen, baina haren garaipen nagusia 1712an Denainen lortutakoa izan zen; garrantzi handiko garaipena izan zen, hari esker Frantziak egoera erosoagoan egin ahal izan baitzien aurre Ondorengotza Gerraren bake-hitzarmenei.

Rastatteko Itunean parte hartu zuen, Luis XV.aren erregeordetzaren kontseiluko eta gerra-kontseiluko kide izan zen eta, Italiako guduetan, Milanerria eta Mantua menderatu zituen.

## Erreferentziak
Benevento

**Benevento** Italiako hego-mendebaleko hiria (Campania), izen bereko probintziako hiriburua. 62.500 biztanle (2009). Santa Sofia eliza (VIII. m.), XII. mendeko klaustro arabiar batez hornitua. Nekazaritza-gune garrantzitsua (tabakoa).

## Mugakideak 
Beneventok honako udalerri hauekin egiten du muga:
 

## Historia 
Hasiera batean *Maleventum* edo *Maluentum* deitua, erromatarrek izena aldatu egin zioten samniten hiri zaharrari, eta *Beneventum* izena ezarri (K.a. 268). K.o. VI. mendean godoek bizantziarrak egotzi zituzten bertatik (545), eta ondoren, lombardiarrek dukerri ahaltsu bateko hiriburu bihurtu zuten (589). Normandiarrek 1047an konkistatu ondoren, Henrike III.a enperadore germaniarraren esku geratu zen, eta Leon IX.a Aita Santuari eman zion (1052). Benevento Aita Santuen esku egon zen XIX. mendera arte. Italiako erreinuak bereganatu zuen 1860. urtean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Hiriko gobernuaren webgunea.
Raul Cancio

**Ceferino Cancio Amunarriz**, ezagunagoa **Raul Cancio** gisa (Donostia, Gipuzkoa, 1911ko irailaren 18a - 1961eko urriaren 23a), gipuzkoar zinema-antzezlea izan zen.

## Biografia 
Oso famatua izan gabe, Espainiako zinemako izarra izan zen 40ko hamarraldian. Madrilen egin zuen debuta, oso gazte, Adolfo Aznar eta Hans Behrendten *Miguelón, o el último contrabandista* filmean (1933). 40ko hamarraldian hasieran egin zen ordea ezaguna, propagandazko hainbat film frankistatan parte hartu baitzuen, gehienetan heroiaren adiskide leialaren papera eginez: José Luis Sáenz de Herediaren *Raza* (1941), Antonio Románen *Escuadrilla* (1941), Carlos Arévaloren *Harka *(1941), Juan de Orduñaren *¡A mí la legión!* (1942).

Gerraondoko espainiar zinemagintzan etengabe jarraitu zuen lanean, eta, komediak ere egin zituen, besteak beste: Juan de Orduñaren *Yo no me caso *eta *Ella, él y sus millones* (1944).

## Erreferentziak
Dexter Gordon

**Dexter Gordon** (Los Angeles, Kalifornia, 1923ko otsailaren 27a - Filadelfia, Pennsylvania, 1990eko apirilaren 25a) jazz-saxofonista estatubatuarra izan zen.

Hamahiru urte zituela klarinete-jotzaile aparta zen; hamabostekin saxo altuari ekin zion, eta hamazazpirekin, saxo tenorrari. Lester Young izan zuen maisu. Lionel Hamptonen orkestran jo zuen garai batez (1940-1943), Louis Armstrongenean 1944an, eta Billy Eckstinerenean ondoren. Charlie Parker, Dizzy Gillespie, Art Blakey eta Sarah Vaughanekin jo zuen. Drogekin arazoak izan zituen, eta bolada bat egin zuen kartzelan 1950eko hamarkadan, drogak zirela medio. 1960ko hamarkadan Europara aldatu zen, eta jazza irakasten jardun zuen. 1976an itzuli zen jendaurreko saioetara, eta *be-bop*a modan jarri zuen berriro. Bertrand Tavernierren *Autour de minuit* (1986) filmaren protagonista izan zen. Behin baino gehiagotan jardun zuen Donostiako Jazzaldian.

## Erreferentziak
Pisanello

[260px|thumb|eskuinera|Pisanello, *Ritratto di principessa estense*, 1435-1445 aldean, [Louvre, Paris]]

**Pisanello** (Pisa edo Verona, 1395 aldean - Napoli?, 1455 aldean), jaiotza-izenez **Antonio di Puccio da Cereto** edo **Antonio di Puccio Pisano**, italiar pintore eta dominagilea izan zen.

## Bizitza 
Veronan egin zituen pintura-ikasketak, eta han egin zituen bere maisulan ezagunenak: *Galeperraren Ama birjina*, *Ama Birjinaren Deikundea* eta *San Giorgio e la principessa di Trebisonda* (*San Jurgi eta Trebisonda printzesa*). 1425ean Veneziara jo zuen, eta ondoren Erromara joan zen Gentile da Fabriano pintoreak amaitu gabe utzi zituen lanak bukatzera.

Ferraran egin zuen lehen domina, 1438an (Joan VII.a Paleologoarena). Italiako Gorte Nagusietara deitu zuten ondoren (Mantua, Milan, Rimini, Venezia, Erroma), eta bere garaiko printzeen erliebeak landu zituen dominetan. Napolin izan zen gero, eta Alfontso V.a Aragoikoaren dominak grabatu zituen, errege horri berari garaipen-arku baten proiektua aurkezteaz gainera. Maisutasun handiz pintatzen zituen animaliak, bestalde.

## Iruditegia 

Image:Pisanello 024b.jpg|*Sigismundo Luxenburgokoa*, 1433, Kunsthistorisches Museum, Viena.
Image:Pisanello, sant'anastasia 02.jpg|*San Giorgio e la principessa di Trebisonda* (xehetasuna), 1436-1438 aldean, Sant'Anastasia eliza, Verona.
Image:Pisanello_-_Codex_Vallardi_2465_r.jpg|*Hegabera*, Louvre, Paris.

## Erreferentziak
Copi

**Copi**, jaiotza-izenaz **Raúl Damonte Botana** (Buenos Aires, Argentina, 1939ko azaroaren 20a - Paris, Frantzia, 1987ko abenduaren 14a), argentinar marrazkilaria eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Aita poeta, marrazkilaria eta egunkari-zuzendaria zuen. Ama anarkista zen. Copi arrunta, lizuna, probokatzailea zen muturreraino, baina aldi berean inozoa eta tolesgabea. Lehenengo marrazkiak eta antzerki-lanak, politikoak, Argentinan egin zituen, Parisa joan aurretik (1962).

Copiren lanetan unibertso bera ageri da beti, eroz, trabestiz, androginoz, lesbianaz... osatua; baina, batez ere, sufrimenduz eta bakardadez, hipokrisiaz betetako unibertsoa da.

Copiren lan nagusiak: ''La journée d'une rêveuse* (1967, *Ameslari baten egun bat*), *L'homosexuel ou la difficulté de s'exprimer* (1971, *Homosexuala edo adierazteko zailtasuna*), *Eva Perón* (1970), *Les quatre jumelles* (1973, *Lau bikiak*), *Loretta Strong* (1974), *La Tour de la Défense* (1978, *Defentsaren dorrea*), *La femme assise* (1984, *Emakume eseria*), *Une Visite Inopportune* (1989, *Orduz kanpoko bisitaldia*), *Cachafaz'' (1993).

## Erreferentziak
Myonycteris torquata

***Myonycteris torquata*** Myonycteris generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Myonycteris torquata'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Iñaki Linazasoro

**Iñaki Linazasoro Maté** (Zumarraga,  - Tolosa, ) Gipuzkoako idazlea, Karlos Linazasororen aita. *Unidad*, *La Voz de España*, *Diario Vasco* egunkarietan eta *Zeruko Argia* aldizkarian eman ditu argitara bere artikulu garrantzitsuenak. Obra nagusiak: *El alma ríe* (1968), *La otra Guipúzcoa* (1969), *Boga boga por el Báltico* (1969), *Hatxe gabeko umorea* (1970), *Caseríos de Guipúzcoa* (1974), *Villarreal de Urretxua, ayer y hoy* (1974), *La navidad en Guipúzcoa* (1974), *50 excursiones de arte y paisaje partiendo de Guipúzcoa* (1977), *Jose Mari Iparraguirre* (1977), *Alborada* (1978), *Historia y guía de Tolosa* (1979), *La actualidad de la casa blasonada en el País Vasco* (1982), *Gipuzkoa biotz-begietan* (1983), *Tolosa, pueblo musical* (1985) eta *Episodios municipales* (1986).

Nahiz eta Zumarragan jaio izan, Tolosan ezkondu eta bizitzera joan zen. Tolosako alkate izan zen, bestalde, 1978-1983 urte bitartean EAJ alderdiaren aldetik.

## Erreferentziak
Thomas Nashe

**Thomas Nashe** (Lowestoft, Suffolk, Ingalaterra, 1567ko azaroa - Londres, Ingalaterra, 1601) ingeles idazlea izan zen.

## Biografia 
Cambridgen egin zituen ikasketak. *University Wits* taldeko kide izan zen. Talde hori Shakespeareren aitzindari izan ziren Ingalaterrako idazle gazte profesionalen lehenengo belaunaldikoek osatzen zuten. Rabelaisen eragina izan zuen; hala, Nasheren estiloak satira, fantasia, umorea eta lirika nahasten zituen, eta berritzailea izan zen haren garaiko ingeles literaturan.

Eztabaida eta liskar gogorrak izan zituen beste idazle batzuekin, besteak beste, puritanismoa gogor salatu zuelako. Eleberria, saiakera eta antzerkia landu zituen. Idazlan nagusiak: *The Anatomie of Absurdity* (1589, "Zentzugabearen anatomia"); * Christ´s Tears over Jerusalem* (1593, "Kristoren malkoak Jerusalemen"); *Terrors of the Night* (1594, "Gaueko izuak"); *The Unfortunate Traveller* (1594, "Zorigaiztoko bidaiaria").

## Erreferentziak
Stenka Razin

[thumb|ezkerrera|*Stenka Razin Volgan*, [Boris Kustodieven margolana.]]

**Stenka Razin** (Zimoveyskaya-Donu, Errusia, 1630 &ndash; Mosku, Errusia, 1671ko ekainaren 16agreg./ekainaren 6ajul.) kosakoen buruzagia izan zen. Errusian, 1667-1670 urteetan, nekazariek egin zuten matxinadako buruzagia eta heroia.

Kosakoen espedizio bateko buruzagi izan zen 1667an, Volga ibairaino; espedizio horrekin bat egin zuten morrontzatik ihesi zihoazen laborariek. Gudaroste horren buru zela, ontzi batzuez jabetu zen Volga ibaian eta Kaspio itsasoan, eta Persiarako ibilbidean bidelapur jardun zuen; 1670ean Volga ibaian gora egin zuen, eta Tsaritsin, Astrakhan eta Saratov hiriak konkistatu zituen. Moskuko eskualderaino ere iritsi zen, baina Simbirskeko hirian gudua galdu eta Don ibaiaren inguruan ezkutatu zen. Aristokraziako jende-taldeek atxilotu ondoren, Moskuko buruzagien esku utzi zuten Razin, eta laurdenkatu egin zuten. Herri-kanta ugaritan aipatzen da Razin heroia.

## Erreferentziak
Francisco de Rojas Zorrilla

**Francisco de Rojas Zorrilla** (Toledo, Espainia, 1607ko urriaren 4a - Madril, Espainia, 1648ko urtarrilaren 23a) espainiar dramagilea izan zen.

## Biografia 
Pedro Calderón de la Barcaren eskolako kidea izan zen, baina haren bizitzari buruzko oso datu gutxi iritsi dira. Toledoko Unibertsitatean egin bide zituen ikasketak, eta ondoren Madrilen hartu zuen bizilekua. Santiagoko Ordenako kide egin zen 1644an.

Antzerkirako 70 bat obra idatzi zituen, eta antzerki-molde berriak urratu zituen.

Obra nagusiak: *Cada cual lo que le toca* (*Bakoitzari dagokiona*); *El Caín de Cataluña* (*Kataluniako Kain*); *Los encantos de Medea* (*Medearen xarmak*); *La vida en el ataúd* (*Bizitza hilkutxan*); *Los trabajos de Tobías* (*Tobiasen lanak*); *Obligados y ofendidos* (*Behartuak eta minduak*); *Donde hay agravios no hay celos* (*Laidoak direnetan zelorik ez*); *Del rey abajo, ninguno* (*Erregeren azpitik inor ez*); eta *Entre bobos anda el juego* (*Ergelen artean*).

## Erreferentziak
Eugène Rouher

**Eugène Rouher** (Riom, 1814ko azaroaren 30a - Paris, 1884ko otsailaren 3a) frantses politikaria izan zen. Diputatu errepublikanoa izan zen 1858-1849 urteetan, eta Luis Napoleonen aldeko agertu zen. 1849-1852 urteetan Justiziako ministro izan zen, Estatuko Kontseiluko lehendakariordea, Nekazaritzako ministro eta Herri Lanetakoa (1855-1863), senataria (1856) eta Estatuko Kontseiluko lehendakaria (1863). 1863an Estatuko ministro hautatu zuten eta, izenez hala ez bazen ere, izatez lehen ministro eta Finantzetako ministro izan zen (1867). Mexikorako espedizio bat bultzatu zuen, eta Austria eta Italiarekin isilpeko hitzarmena izenpetu zuen (1866-1888). 1869ko hauteskundeen ondoren, kargua utzi zuen eta senatuko lehendakari izan zen. Ingalaterrara erbesteratu zen 1870ean, eta hurrengo urtean itzuli zen Frantziara. Diputatu bonapartista izan zen 1872-1881 urteetan.

## Erreferentziak
Posidonio

**Posidonio**, ( *Poseidonios*, esanahia "Poseidonena"), **Apameakoa** (ὁ Ἀπαμεύς, Apamea) edo **Rodaskoa** (ὁ Ῥόδιος, Rodas) (Apamea, Siria, K.a. 135 - Erroma, K.a. 50) Antzinako Greziako filosofo estoikoa izan zen.

## Biografia 
Filosofiako ikasketak Paneziorekin egin zituen Atenasen. Rodasen eman zuen ia bizitza osoa, eta han eskola estoikoaren buru izan zen. Helenismoaren garaiko jakinduria bildu eta erromatarrei irakatsi zien: Zizeron, Lukrezio, Virgilio, Manilio, Seneka Gaztea eta Plinio Zaharraren maisu izan zen.

Eragin handia izan zuen filosofia estoikoaren garapenean; filosofiaren eta erlijioaren arteko kontraesanak adosten saiatu zen, Aristotelesen eta Platonen doktrinak Zenonen estoizismoarekin bat egiten, eta estoizismoaren hastapen nagusi bat garai hartako greziarren eta erromatarren erlijiora egokitzen. Berrogeita hamabi liburu idatzi zituen historiaz. Geografoa, astronomoa eta etnografoa ere izan zen. Haren idazlan guztiak galdu egin dira.
## Erreferentziak
Alessandro Scarlatti

**Alessandro Scarlatti** (Palermo, Italia, 1660ko maiatzaren 2a - Napoli, Italia, 1725eko urriaren 22a) musikagilea izan zen.

1679-1683 urte-bitartean, Suediako Kristina erreginaren kapera-maisua izan zen Erroman, eta 1684-1703 urte-bitartean Napoliko espainiar erregeordearena. Erroman eta Napolin bizi izan zen, eta gorteko eta elizako kargu ugari izan zituen. Napolitar eskolaren sortzaileetako bat izan zen, eta *opera seria* izenekoaren oinarriak jarri zituen, eta *aria da capo* eta hiru zatiko obertura ezarri zituen. Ikasle izan zituen Johann Adolf Hasse, Francesco Geminiani eta Domenico Scarlatti, semea, besteak beste.

Ehun bat opera idatzi zituen, horien artean: *Statira* (1690); *La caduta de Decemviri* (1697); *Eraclea* (1700); *Mitridate Eupatore* (1707); *Telemaco* (1718); *La Grisella* (1721). Oratorioak, kantatak, meza ugari, moteteak eta bestelako eliz lanak, madrigalak, kontzertuak, ganbera-musika eta klaberako lanak idatzi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tāufaʻāhau Tupou IV.a

**Tāufaʻāhau Tupou IV.a** (Nuku'alofa, Tonga, 1918ko uztailaren 4a - Auckland, Zeelanda Berria, 2006ko irailaren 10a) Tongako erregea izan zen, Sālote Tupou III.a erreginaren eta Viliami Tungī Mailefihi uharteko lehen ministroaren semea.

## Bizitza 
Ikasketak Newington eskola metodistan egin zituen, Hegoaldeko Gales Berrian. Ekonomia eta legeak ikasi zituen Sydneyko Unibertsitatean. 1942an Hezkuntza Ministerioan izan zen, eta ondoren Osasun Ministerioan. 1949an lehen ministro izendatu zuten, eta aldi berean, Kanpo Arazoetako ministro eta Nekazaritzako ministro ere izan zen. Kargu horiek 1965. urtera arte izan zituen. Urte horretan erregina hil zen, eta berak hartu zuen haren lekua. Agintean egon zen bitartean, Tongak erabateko burujabetasuna lortu zuen (1970), baina gobernu-sisteman ez zen oinarrizko aldaketarik izan. Tupou IV.ak hainbat domina jaso zituen, horien artean Alemaniako Errepublika Federalak ematen zuen Merituaren Ordenakoa (1978).

## Genealogia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ali Akbar Khan

**Ali Akbar Khan** (; izengoitia: *Khansahib* edo *Ustad*; Comilla, Ekialdeko Bengala, 1922ko apirilaren 14a - San Anselmo, Kalifornia, 2009ko ekainaren 18a) bengaliar musikagilea izan zen. Musikagilea ez ezik, *sarod* musika tresnaren interprete eta irakaslea izan zen. Indiako iparraldeko musika jotzeko erabiltzen den harizko tresna da * sarod*a, eta Khanek Estatu Batuetan ezagutarazi zuen. Jendaurreko lehen ekitaldia hamahiru urte zituela egin zuen Allahabaden. 1955ean, Estatu Batuetara joan zen New Yorkeko Arte Modernoaren Museoan ekitaldi bat ematera. Estatu Batuetako telebistan agertu zen lehen artista hindua izan zen, eta mendebaldeko merkatuan Indiako musikaren disko bat argitaratu zuen lehena. Kalkutako Musika Eskola sortu zuen 1956an, eta, handik bi urtera, Ali Akbar eskola ezarri zuen Kalifornian. Suitzan ere ireki zuen beste bat. Hauek dira bere lanik aipagarrienak: *Journey* (1990), *Garden of dreams* (1993), *Legacy* (1997) eta *Passing on the tradition* (1998).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Ali Akbar College of Music
Charles Scott Sherrington

thumb|alt=Charles Smart Roy and Charles Scott Sherrington (right), at the door of the Old Pathological Laboratory, Cambridge, 1893|Charles Smart Roy eta Charles Scott Sherrington (eskuinean), Cambridgen, 1893an

**Charles Scott Sherrington** (Londres, 1857ko azaroaren 27a - Eastbourne, 1952ko martxoaren 4a) ingeles fisiologoa izan zen. Londres, Liverpool eta Oxfordeko unibertsitateetan irakasle izan zen. Goi-mailako animalien nerbio-sistema aztertu zuen 50 urtez. Erreflexuak organismo osoaren jarduera gisa aztertu beharrekoak zirela frogatu zuen saiakera baten bidez: gihar-sail bati eragiten zaionean, kontrako eginkizuna duten giharren eginkizuna aldi berean eragotzia geratzen da (Sherringtonen legea). *The Integrative Action of the Nervous System* (1906, *Nerbio-sistemaren eginkizun bateratzailea*) liburuan zentzumenen organoak aztertu zituen, eta batez ere erreflexuetan eragina zuten nerbioak. Burmuineko eritasunak, paralisiak eta atrofiak sendatzeko garrantzi handikoak izan ziren haren lanak. Hark sortua da *neurona* hitza. 1932an, Medikuntzako Nobel saria eman zioten, Edgar Douglas Adrianekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nanonycteris veldkampii

***Nanonycteris veldkampii*** Nanonycteris generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Nanonycteris veldkampii'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Txonin

[thumb|Merkatariaren etxea, [Fukagawa, Edo museoa.]]

 Japonian, Tokugawa aroaren hasieran (1603-1867), sortu zen giza talde aberatsa zen, eragin eta ahalmen handia izan zuena.

Gehienak merkatariak ziren, nahiz eta baziren esku-langileak ere. Berehala aberastu ziren, samuraiei gailendu zitzaizkien eta haien nagusitasunak ezinegona eta herra sortu zuen maila apalagoko giza taldeetan. Haien eraginez aurrerakuntza handiak izan ziren astronomian, agronomian, medikuntzan eta ingeniaritzan.

Genroku (1688-1703) eta Bunka-Bunsei (1804-1829) aroetan txonin-kulturak indar handia izan zuen; arte-mota berriak bultzatu ziren, haiku olerkiak, Kabuki eta Joruri antzerki-motak, eleberri erotikoak eta kontakizun laburrak.

Gobernuak finantzatzen zituzten arren, beren burujabetasunari eutsi zioten. 1868an txoninak gainbeheran hasi ziren eta samuraiek hartu zuten haien lekua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlo Ambrosini

**Carlo Ambrosini** (Azzano Mella, Bresciatik hurbil, Lombardia, Italia, 1954ko apirilaren 15a - Brescia, 2023ko azaroaren 1a) italiar marrazkilaria izan zen.

## Biografia 
Gazte-gaztetatik hezi zuten artearen esparruan. Adierazkortasun handiko marrazkilaria izan zen, eta trebetasun aparta zuen irudi errealistak marrazten. Dardo argitaletxeak egin zizkion lehen irudi-eskaerak (1976).

1978tik 1982ra bitartean, *Storia d´Italia a Fumetti* egitasmo handian parte hartu zuen Enzo Biagiren zuzendaritzapean. 1983an, Giancarlo Berardi eta Ivo Milazzok sortu, eta Giancarlo Alessandrinik eta beste irudigile sonatu batzuek marraztutako *Ken Parker* istorio-sail arrakastatsuan lan egin zuen Ambrosinik. *Orient-Express* aldizkariak XV. mendean kokaturiko *Nicho Macchia* lehen lan historikoa argitaratu zion 1984an. Sail horrek harrera ona izan zuen merkatuan, eta beste herrialdetan ere oso ondo saldu zen. 1997an, *Napoleone* serie berria argitaratzen hasi zen, eta 2006ra arte jarraitu zuen. Ambrosiniren azken pertsonaia *Jan Dix* (2008) izan zen, Bonellin argitaratua.

## Erreferentziak
Horatio William Parker

**Horatio William Parker** (Auburndale, Massachusetts, AEB, 1863ko irailaren 15a - Cedarhurst, New York, AEB, 1919ko abenduaren 18a) musikagilea, zuzendaria eta irakaslea izan zen. Bostonen egin zituen musika-ikasketak, eta geroago Munichen jarraitu zituen, J.G. Rheinberger-ekin. New Yorkera itzuli zenean, kontserbatorioko irakaslea izan zen, Dvorák zuzendaria izan zen garaian. 1894. urtean Yale Unibertsitateko irakasle izendatu zuten, eta hango koruko zuzendaria izan zen. New Havengo Orkestra Sinfonikoaren sortzailea izan zen. Parkerren lan nagusiak korurako idatziak dira: *Hora novissima* (1893) oratorioa; *Hymnos Andron* oda; eta *The Dream of Mary (Mariaren ametsa)* erlijiozko alegia. Bi opera ere idatzi zituen, *Mona* (1912) eta *The Fairyland* (1915), eta organorako musika, pianorako lanak, ganbera-musika, orkestrarako musika, eta baita liburu bat ere, *Music and Public Entertainment* (1911).

## Erreferentziak
Muzilago

**Muzilagoa** zuhaitz eta landare batzuen zain, hazi edo adarretan izaten diren polisakaridoei ematen zaien izena. Pektinaren eta gomen tankerakoak dira. Ezagunenak eta erabilienak lihoaren, algarrobaren eta irasagarraren hazietatik lortzen dira; sintesi bidez ere lor daitezke. Urarekin nahastean, ura xurgatu eta disoluzio likatsuak eratzen dituzte. Azido mineralez hidrolizatuz, pentosak eta hexosak eratzen dituzte, arabinosa eta galaktosa besteak beste. Janariak loditzeko sukaldaritzan, diuretiko eta aringarri gisa medikuntzan, lurringintzan, eta emultsioen finkatzaileak, loditzaileak etab. prestatzeko erabiltzen dira. Ez dago bereizketa argi-argi bat egiterik gomen eta muzilagoen artean; hala ere, ez dira kolak eta muzilagoak nahastu behar.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joakin Eugenio Plácido Senosiain

**Joaquin Eugenio Plácido Senosiain Otxoteko**, erlijio-izenaz ***Buenabentura Oieregikoa*** (Oieregi, 1886ko abenduaren 7a - Lekaroz, 1956ko otsailaren 27a) nafar idazlea eta kaputxinoa izan zen. Idazlanak ***Arbelaitz***, ***Osinburu*** eta ***O-tar B.*** goitizenekin sinatzen zituen.

## Bizitza 
Joaquin Senosiain Otxoteko Bertizaranako Oieregi herrian jaio zen 1886ko abenduaren 7an. Eliza-ikasketak Iruñean eta Tuteran egin ondoren, 1910ean apaiztu zen. Damaso Intzarekin elkarlanean aritu zen, eta bion artean sortu zuten *Irugarrengo Prantziskotarra* (1913) aldizkaria, lehenbizi, eta *Zeruko Argia* (1919), gero.

Aldizkari horiek 1936 arte iraun zuten. Gerra ondoren, *Artzai deia* hilabetekaria sortu zuen, eta *Zeruko Argia*ren bigarren aldiari hasiera eman zion, 1954an, bera zuzendaria zela.

1921ean euskaltzain urgazle izendatu zuten.

## Lanak 
Obra nagusiak hauek ditu: 
* *Jesu Kristo gure Jauna´ren bizitza* (1921) Pelegrin Mataróren obraren itzulpena; 
* *Aita Samuel Kaputxinoa. Gaurko izkillu edo arma* (1922); 
* *Diccionario castellano-vasco y vasco-castellano de voces comunes a dos o más dialectos* (1929).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andrea Gabrieli

**Andrea Gabrieli** (Venezia, Italia, 1532/33 - *ib.*, 1585eko abuztuaren 30a) musikagilea izan zen. XVI. mendeko Veneziako musikagilerik handienetakoa, C. Merulorekin batera.

Veneziako San Marko basilikako abeslari izan zen lehenbizi, eta hango organo-jotzaile ondoren. Lan gehienak Bavarian egin zituen. Polifonian berrikuntza handiak egin zituen, Lassusen artea bazterrera utzita. Musika profanoa idatzi zuen (madrigal 3, 5 eta 6 ahotsetarakoak, *greghesche, giustiniane, mascherate* direlakoak), herri-musika batez ere, eta baita erlijio-musika ere. Kobrezko musika tresnetarako eta biolinerako musika idatzi zuen, batez ere. Venezian Lepantoko guduko garaipena (1571) ospatzeko egin ziren festetarako musika, eta Henrike III.a Frantziakoak (1574) egin zuen bisitaldirakoa idatzi zituen. Organorako sortu zituen *intonazioni preludianti* lanak koru preludioaren aitzindariak izan dira.

## Erreferentziak
Joan VIII.a Paleologo

**Joan VIII.a Paleologo** (; Konstantinopla,  - *ib.*, ) Bizantzioko enperadorea 1425-1448 urteetan izan zen. Emanuel II.aren seme nagusia zen, eta anaiekin batera gobernatu zuen. Turkiarrek Tesalonika konkistatu zutenean, mendebalera jo zuen laguntza bila, eta Eugenio IV.a Aita Santuarekin hitzartu zuen Erromako eta Greziako eliza kristauen batasuna, Erromako Aita Santuen mendean (Ferrara-Florentziako kontzilioa, 1439), laguntza militarraren truke. Jaso zuen laguntza guztiz urria izan zen, eta Greziako herriak, fraide ortodoxoek xaxatuta, ez zuen inola ere batasun hori onartu. Gurutzatuek izugarrizko porrota izan zuten Varna hirian turkiarren aurka 1444. urtean, eta Bizantzioko Inperioa Konstantinoplako hiria baizik ez zen izan, hurrengo urteetan erabat suntsitu zen arte (1453). Konstantino XI.a, Joan VIII.aren ondorengoa, izan zen Bizantzioko azken enperadorea.

## Erreferentziak
Amenorrea

Emakumearengan, **amenorrea** hileroko-isuririk ez izatea da. Haurtzaroan, haurdunaldietan eta bularra ematerakoan eta menopausiaren ondoren gertatzen den gertakari fisiologikoa da. Amenorrea patologikotzat jotzen da 18 urteak pasaturik gertatzen bada, hilekorik azaltzen ez bada, alegia, eta bi ziklo baino denbora gehiago irauten bada. Patologia hau sortarazten duten arrazoiak era askotakoak izan daitezke: jatorri endokrinoa dutenak, batez ere obulutegiaren funtzionamendu gorabeherak; jatorri ginekologikoa dutenak, ernalkinen tuberkulosia eta arazoak ematutuan izaten dira gehien agertzen direnak; jatorri anitzekoak, eritasun askok baitute eragina emakumearen hileko-isurian, (tuberkulosi-anemia, anemia); kirurgiaren bidez emakumea antzutzearen ondorioz sortzen direnak. Zenbait hormonek ere eragozten dute odol-isuria.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adolf von Harnack

**Adolf von Harnack** (Dorpat, Errusiar Inperioa, gaur egun Estonia, 1851ko maiatzaren 7a - Heidelberg, Alemania, 1930eko ekainaren 10a) teologo luterano eta kristautasunaren historialari alemaniarra izan zen.

Luteranismo liberal eta arrazionalistak eman duen pentsalari nagusietako bat izan da. Leipzigen (1874), Marburgen (1886) eta Berlinen (1888) irakasle izan zen. Elizaren antzinako historia eta haren inguruko testuen kritika ditu gai nagusiak. Obra batzuk: *Lehrbuch der Dogmengeschichte* (1886-1889, *Dogmen historia testuliburua*); *Geschichte der altenchristlichen Literatur bis Eusebius* (1893-1904, *Antzinako kristau literaturaren historia Eusebio arte*); *Das Wesen des Christentums* (1900, *Kristautasunaren izatea*). Harnackentzat funtsezkoena Jainkoaganako jaiera da, eta kristauak dogma kritikatzeko eskubidea du, Ebanjelioaren interpretazioa besterik ez den dogma hori, haren ustez, pentsamenduaren garai jakin bati lotua baitago.

## Erreferentziak
Neopteryx frosti

***Neopteryx frosti*** Neopteryx generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Neopteryx frosti'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean