open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hizkuntza barrendegi

**Hizkuntza barrendegia** edo **hizkuntza uhartea** beste hizkuntzen inguratutako lurralde linguistikoak dira. Sarritan, lurralde horietan isolatuta dauden hizkuntzak beste lurraldetan edo estatuan ere badute presentzia. Horren adibidea Portugalgo Miranda do Douro hirian dugu: bertan, portugesaz inguratutako leonesen hizkuntza barrendegia dugu; leoniera Espainiako zenbait lurraldetan ere hitz egiten da.

## Kasu batzuk 
Hemen adibide batzuk:
* Brusela, biztanleriaren %80ak frantsesez hitz egiten du.
* Monakon, monakoeraz hitz egiten da.
* L'Alguer, katalanez hitz egiten da.
* Frisan, frisieraz hitz egiten da.
* Lusazia, sorabieraz hitz egiten da.
* Treveris, Goi Erdi Aroan latinez hitz egiten zen.

## Iruditegia 

Fitxategi:BelgiumBrussels.png|Bruselako frantsesaren barrendegia.
Fitxategi:Romania harta etnica 2011.PNG|Errumaniako hizkuntza uharteak.
Fitxategi:Лужицкие сербы на карте Германии.svg|Sorabiera Alemanian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Italiako kasu bat: Dolomitak.
Eddy Antonio Chavarría Tercero

**Eddy Antonio Chavarría Tercero**, ***Chambón*** izenarekin ezaguna (1954 &ndash; 2006) Nazio Askapenerako Fronte Sandinistako (FSLN) gerrillari nikaraguar bat izan zen, 1978ko abuztuaren 22an Nikaraguako Kongresu Nazionalaren Jauregia hartzean nabarmendu zena.

## Matxinada borrokan parte hartzea 
Granadan jaioa, hogei urte bete berriak eta sozialisten ideiekin sinetsita, FSLNrekin bat egin zuen Somozaren diktaduraren aurkako borrokan.

1978ko abuztuaren 22an, 14. kide gisa, Kongresu Nazionalaren Jauregia hartzean parte hartu zuen, eta ekintza hori inflexio bat izan zen Fronte Sandinistak Nikaraguan zuen askapen borrokan. Ekintza horretan parte hartu zuenetik 1979ko uztailean Iraultzaren garaipenera arte, zenbait gerrilla ekintzatan parte hartu zuen.

Panamara emigratu zuen, bertan *Benjamin Zeledon hegoaldeko frontean* sartu zen, Costa Ricako mugan aritzen zena. Frente hartan zauritu zuten.

Garaipen iraultzailearen ondoren, armadan sartu zen, non kapitain mailara iritsi zen. 1990ean Indar Armatuak berrantolatu ziren, eta Granadako Departamentuan nekazaritza lanetan hasi zen.

## Kanpo estekak
Aliron

**Aliron** edo, gazteleraz, ***Alirón***, Espainiako futbolean talde batek lehiaketa bat irabazten duela adierazteko esamoldea da, bereziki Athletic Club-en historiari lotua. Era berean, Bilboko futbol taldearen ereserki ez ofizialek 1950ean izan zuten lelo nagusia izan zen, nahiz eta Athleticek ez zuen ofizialki ereserkirik izan 1983a arte, eta orduan aukeratutako ereserkiak ez du alironik bere euskarazko hitzetan.

## Jatorria 
### *All iron* meatzeetakoa 
Alegia urbano hedatua da terminoak jatorria duela Bizkaiko meatzaritzan, bereziki hartan ingenieritza britainarrak izan zuen eraginean (eragin kultural bera lotu da futbolaren hasierarekin). Nonbait, 1870ko hamarkadaren inguruan, meatze batean burdinazko zain onak aurkitzean, *all iron* (ingelesez, dena burdina) esanez irteten ziren meatzariak. 

Edorta Jimenezek zalantzan jartzen zuen bertsio hori. Alegia urbano "zitala" zela zioen, "...sinesten gaitza ez ezik horretan iradokitzen dena historiari barre egitea ere badelako. Zera meatzariak larrua zain artean ixten eta, hara!,  «All iron!» aldarri egiten omen zuten, horra beste omen bat, ugazaba haien hitz bi haiek bere egiten. Gizajo halakoak! Esplotatzaileek *olairon* esan eta, esplotatuek *aliron* ulertu. Bada gero tartea."

### 1913ko kupleak 
*All iron* delakoaren istorioa hori hedatua egon arren, Athletic-en lehen ereserkiaren autoretza 20. mende hasierako Espainiako kuple konposizioekin dago lotua. 1913an, Madrilen, Marietina izeneko kupletistak modan jarri zuen kuple bat, zeinaren musikao Gaspar de Aquinok egin zuen, eta hitzak Álvaro Retanak. Formula honek izandako arrakasta ikusita, Aquino eta Retanak bertsioa eraldatu zuen, ereserki ez ofiziala izango zena sortuz, honelako hitzekin:

En España entera triunfa
la canción del ¡Alirón!
y no hay chico deportista
que no sepa esta canción.

Y las niñas orgullosas
hoy le dan su corazón
a cualquiera de los once
del Athletic campeón.

¡Alirón! ¡Alirón!
el Athletic es campeón.

Hoy el fútbol en España
es la máxima afición
y la gente se emociona
con los ases del balón.

Y lo mismo en Indochina
que en Italia y el Japón
todos cantan las proezas
del Athletic campeón.

¡Alirón! ¡Alirón!
el Athletic es campeón.

### 1950eko Urrengoetxearen ereserkia 
1950ean, Goyo Nadalen hitzekin, Timoteo Urrengoetxea konposagileak beste bertsio bat egin zuen, berriz ere alirón oihuarekin amaitzena zena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 1950eko Alirón ereserki ez ofiziala (Youtube).
Shūji Nakamura

Japoniako irakaslea da Santa Barbarako Kaliforniako Unibertsitatean (UCSB). 2014an, Fisikako Nobel Saria jaso zuen, Isamu Akasaki eta Hiroshi Amanorekin batera, "Argi urdinak igortzen dituzten diodo eraginkorrak asmatzeagatik, argi-iturri zuri distiratsuak eta kontsumo txikikoak ahalbidetu dituztenak".

## Biografia 
Nakamura Tokushimako Unibertsitatean lizentziatu zen 1977an Ingeniaritza Elektronikoan, bi urte geroago master bereko titulua lortuz*.* Geroago Nichia korporazioan sartu zen. Etapa horretan distira handiko GaN LED diodoa asmatu zuen.

Argi urdinak igortzen dituzten diodoen asmatzailea ere bada (LED zurien garapenari bide emanez), argiztapen iturri bezala erabiltzea ahalbidetu duena. Era berean, LED ultramorea garatu zuen, edateko uraren esterilizazioa ahalbidetzen duena, Hirugarren Munduko dozenaka milioi pertsonaren bizi eta osasun baldintzak asko hobetu ditzakeena. Bere beste lorpen handietako bat laser urdina da, optoelektronikan eta datuen biltegiratzean aplikazio garrantzitsuak dituena. Laser horrek blu-ray teknologia sortu du, eta, horren bidez, DVDa bezalako gailuetan biltegiratutako informazio-bolumena boskoiztu daiteke. 390 artikulu argitaratu ditu ospe handieneko aldizkari zientifikoetan, eta 18.936 aldiz aipatu dituzte bere lankideek, 108ko h indize bikaina lortuz. Era berean, 448 patente ditu onartuta edo izapidetzeko bidean.

## Kanpo estekak
Hiperion (argipena)

**Hiperion** izenak adiera zenbait ditu:
* Hyperion (zuhaitza). Munduko izaki bizidunik luzeena.
* Hiperion (satelitea). Saturno planetaren satelitea.
* Hiperion (mitologia). Greziar mitologiako titanidea.
Maritxu Errazkin

**Maritxu Errazkin Artetxe** (Azkoitia, Gipuzkoa, ? - ?, 2023ko apirilaren 11) autobus-gidari aitzindaria eta enpresaburua izan zen, 60 urtez jardun zuen txofertzan eta autobus enpresa kudeatzen.

## Biografia 
Aldalur autobus enpresa sortu zuen Roke Aldalur senarrarekin batera Azkoitian. Zazpi seme-alabak hazi, enpresako administrazioko kontuak egin eta gidatu egin behar izaten zuen Errazkinek: Etxeko komodina izan zela aipatzen zuen. Seme-alabak heztea eta lana uztartzea egokitu zitzaion enpresaren lehen urteetan:*Lan oso zaila izan zen. Nire beldurrik handiena izaten zen iluntzean etxera iristea, umeei afaltzen ematea, eta haiek bainatzea nahiz lotaratzea. Sekulako lana zen, baina gaztea nintzen, eta egin egiten nuen.*Emakumeek gidatzen ez zuten garaian, Maritxuk urrats garrantzitsua eman zuen 60. hamarkadan. Motorraren mundua gustuko zutelako jarri zuten martxan Aldalur enpresa. Harrezkero, Errazkinek 60 urte inguru egin zituen autobus-gidari lanetan. Autobusak gidatzen hasi zenean, bere inguruan autobusak gidatzen zituen emakume bakarrenetakoa zen Errazkin.Senarrak eta biak egin zuten lan, baina autobus enpresari Aldalur jarri zioten izena, senarraren abizena, hain zuzen. Seme-alabek hartu zuten gerora lekukoa.
thumb|250px|Maritxu Errazkin autobusa gidatzen
thumb|250px|Maritxu Errazkin ETBn
## Txofer ibilbidea 
Maritxuk hainbat bidaia egin zituen txofertza lanetan. Eskola-ume ugari garraiatu zituen. Urola Kostatik Extremadurara hainbat bidaia egin zituen garai batean, harik eta konpainia handi batek lizentzia lortu eta joateari utzi behar izan zion arte. Europara ere sarritan joan zen; Frantzia, Belgika zein Holandara. Autobusean jende ezaguna eramatea ere suertatu zitzaion, Juan Pablo II.a Aita Santuaren sekitoa, besteak beste. Beste hiru Aita Santu ere ezagutu zituen Pio XII.a (Erroman 12 urte zituenean) baita Frantzisko Aita Santua ere.

Emakume fededun eta alai gisa gogoratzen dute garraiatu zituen hainbat bidaiarik.

## Sariak eta aipamenak 
* 2003an Lan onari egindako saria jaso zuen txofer lanagatik, Laneko Merezimenduaren Domina eman zion Espainiako Gobernuak.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karlos Artxidukea (argipena)

**Karlos Artxidukea** izenak adiera zenbait ditu:
* Karlos VI.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadorea;
* Karlos Austria-Teschengoa, Austriako artxidukea.
María Pacheco

**María López de Mendoza y Pacheco** (Granada, c. 1496 &ndash; Porto, 1531), **María Pacheco** bezala ezagunagoa, komuneroen buruzagia izan zen, Gaztelako familia noble batean jaioa, eta Juan de Padilla jeneral komuneroaren emaztea. Senarra hil zutenean, Toledon Gaztelako Komunitateen altxamenduaren buruzagitza hartu zuen, 1522ko otsailean Karlos V.aren Germaniako Erromatar enperadorearen aurrean errenditu zen arte.

## Biografia 
### Haurtzaroa 
Íñigo Lopez de Mendoza y Quiñones (Mondéjarreko I. kondea eta Tendillako II. kondea) *Gran Tendilla* bezala ezaguna, eta Francisca Pachecoren (Juan Pacheco, Villenako I. markesaren alaba) alaba izan zen. Granadan jaio zen, Yusuf III.aren jauregian, Errege-erregina Katolikoek bere aita betiereko Alhambrako alkate izendatu baitzuten. Errege katolikoek bere aita betiereko alkate izendatu zuten hirian.

Zortzi anai-arreba izan zituen, horien artean Luis Hurtado de Mendoza, Mondejarreko II. markesa; Francisco de Mendoza, apezpikua; Antonio de Mendoza, Indietako erregeordea, eta Diego Hurtado de Mendoza, enbaxadore eta poeta.

Maríak amaren abizena hartu zuen, Mendoza abizena zuten izen berdineko beste bi ahizpetatik ezberdintzeko. Jaiotza data ez da ezaguna, baina abuztuaren 18an Granadan Juan de Padillarekin ezkondu zen egunean hamabost urte zituela dokumentatua dago.

Gran Tendillaren gorte txikiko giro errenazentistan hezia, beste anai-arreba batzurekin batera, María emakume kultua zen, latina, grekera, matematika, letrak eta historian ezagutza zuelarik. Haurra zelarik 1500eko moriskoen lehen altxamenduaren gertaerak zuzenean ikusi zituen Albayzineko bere etxetik.

### Ezkontza 
Hamalau urte zituela bere ezkontza akordatu zuten (1510eko azaroaren 10), Mendozatarrena baino maila baxuagokoa zen Juan de Padilla zaldun toledoarrarekin (dirudienez oso bere gustuko izan ez zena). Garaiko idatzietan bera *Doña María Pacheco* bezala agertzen da, eta senarra *Juan de Padilla* tratuarekin. Ezkontza tratuan senarrari aitaren aldeko herentzia eskubideari uko egitera behartu zitzaion, trukean lau milioi eta erdi marabediko dotea jasoz.

Ezkontza 1511an gauzatu zen, eta 1516an jaio zen ezkontideen seme bakarra Pedro, haur zela hil zena. Urte horretan hil zen ere Fernando Katolikoa, eta Gaztela eta Aragoiko errege izendatu zuten Karlos V.a enperadorea izango zena.

### Gaztelako Komunitateen Gerra 
### Toledoko erresistentzia 
### Erbestea 
## Herritar kulturan 
Toti Martinez de Lezea euskal idazleak María Pachecoren bizitza kontatu zuen gazteleraz idatzitako *La Comunera* eleberri historikoan. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
André Masséna

**André Masséna, Rovigoko lehen dukea, Esslingeko lehen printzea** (Andrés Masséna jaioa; Niza, Sardiniako Erresuma, 1758ko maiatzaren 16a - Paris, 1817ko apirilaren 4a) frantziar militar bat izan zen Frantziako Iraultzako Gerretan eta Napoleondar Gerretan. Napoleonek sortutako lehen 18 Inperioko mariskaletako bat izan zen. "Garaipenaren haur maitia" ("L'Enfant chéri de la Victoire") ezizenarekin jaso zuen.

Hamahiru urterekin, merkataritza-ontzi batean ontziratu zen. Lau urtez nabigatzen egon ondoren, 1775ean Frantziako armadan sartu zen. 1793an jeneral bihurtu zen eta Italiako kanpainan parte hartu zuen. 1799an errusiarren eta austriarren aurka borrokatu zen Suitzan. 1804an mariskal izendatu zuten eta 1808an Rovigoko dukea.

1809an Bostgarren Koalizioko Gerran parte hartu zuen. Eckmühl, Essling eta Wagramgo guduetan parte hartu zuen. Iberiar Penintsulako Gerran Portugalgo Armadaren buru izan zen. Wellingtonek hainbat aldiz garaitu zuen eta Auguste de Marmontek ordezkatu zuen.
Santi Mami

**Santi Mami**, Mami Zesareakoaren omenezko toponimoa, izan daiteke:
* Santi Mami, Leioako auzoa;
** Santi Mami baseliza, bertakoa;
* Ugaldeguren edo Santimami, Zamudio eta Derio arteko auzoa;
* Santimamiñe, Kortezubiko kobazuloa;
* Santimamiko geltokia, Bilbon.
San Esteban (Derio)

**San Esteban** Derioko auzoa da. Herriko erdigunean dago, izen bereko baselizaren inguruan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mami Zesareakoa

**Mami Zesareakoa** (; Zesarea Kapadoziakoa, 259 &ndash; *ib.*, 275) martiri kristaua izan zen. Santuaren eguna abuztuaren 17an da.

## Biografia 
Jatorri iluneko izena da, batzuen ustez grezierazko  () hitzetik datorkeena. Herri-etimologia dela medio latinezko  () hitzarekin lotu zen, eta gero inudeen zaindari bihurtu zen.

Elezaharraren arabera, Mami familia xume batean jaio zen. Historialari batzuen arabera, 259an jaio zen eta 275ean martirioa izan zuen. Teodoto eta Rufinaren semea, Mami kartzelan jaio zen gurasoak kristauak izateagatik kartzelan zeudelako. Jaio eta gutxira, aita eta ama martirizatuta hil ziren, biak aldareetara igota. Ordutik aurrera, Ammia izeneko alargun aberats batek Mami hezi zuen, hau ere santua. Ammia Mamik hamabost urte zituenean hil zen, eta bere ondasun guztien oinordeko egin zuen.

Zesarea Kapadoziakoako gobernadoreak Mami torturatu zuen, bere fedea arbuiatzerik lortu gabe. Ondoren, Aureliano enperadoreari bidali zion, eta honek berriz torturarazi zuen. Elezaharrak dioenez, aingeru batek askatu zuen eta Zesareatik gertu zegoen mendi batean babesteko agindu zion. Erromatarrek Mami berriro harrapatu eta zirkura bidali zuten. Bertan lehoiak lasaitzea lortu zuen, eta, mirari horren aurrean, erromatarrek sabelaldean hiruhortz bat sartuz haren bizitza amaiaraztea erabaki zuten. Odoletan, Mami gaztea zirkuaren ondoko kobazulo batera iritsi eta han hil zen. Lehoiek Mami jan zutela dioten bertsioak ere badaude.

Bizkaian Santimamiñe izeneko haitzulo ezaguna dago, Kortezubin. 1872an eraikitako Bilboko Erruki etxea bere estatua bat eta bere kaperan erlikia bat dagoenez, gertuko zelaiari San Mames eta futbol taldeari 'lehoiak' deitu zitzaien.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aranoltza

**Aranoltza** edo **San Antolin** Zamudioko auzoa da. Txorierriko korridorearen ondoan dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arteaga (Zamudio)

**Arteaga** edo **San Martin** Zamudioko auzoa da. Lekunbiz auzoaren ondoan dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mercedes Prieto

**Mercedes Prieto Muñoz** (Huelva, Andaluzia, 1951) astronomo andaluziarra da, Tenerifeko La Lagunako Unibertsitateko irakasle titularra eta Kanarietako Astrofisika Institutuko ikertzailea.

## Biografia 
Zientzia Fisikoetan lizentziatu zen Sevillako Unibertsitatean 1974an. Urte horretan bertan Granadako Unibertsitatera joan zen behaketa astronomian bere ibilbide profesionala hastera Ángel Rolland Quintanilla irakaslearen zuzendaritzapean. María del Pilar López de Cocarekin batera, Mojón del Trigo behatokian lan egin zuen.

1975ean Kanadako Astrofisika Institutura (IAC) joan zen doktorego tesia egitera eta astronomian doktoretza jaso zuen La Lagunako Unibertsitatean 1983an, IACeko lehen astronomo profesionala bihurtuz. Bere doktorego tesia Teide Behatokitik egindako infragorri hurbileko lehen azterketa izan zen.

Behatoki honen sorreran eta ondorengo IACren garapenean parte hartu zuen La Palma uharteko Roque de los Muchachos Behatokiaren instalazio teleskopikoekin. Ikerketa-jarduera hori guztia La Lagunako Unibertsitatean egin duen irakasle-lanarekin uztartu du, non, 1986az geroztik, Unibertsitateko irakasle titularra den. Gainera, Fisika Saileko zuzendaria eta IACko Irakaskuntza Koordinatzailea izan da 1991 eta 1994 artean.

Bere ikerketa-lana galaxien eraketan eta bilakaeran oinarritu da. Bere ikerketa-ibilbidearen hasieran, gure galaxiaren eta Tokiko Unibertsoaren galaxien egitura kiribilari buruzko funtsezko ikerketak egin zituen, eta 90eko hamarkadaren amaieratik aurrera, gorriranzko joera handiko urruneko galaxien bilakaera aztertzen aritu da bere ikerketa-lanean.

## Sariak 
* 2016an Antonio González Bio-Organikoko Unibertsitate Institutuko (UIBO) Areto Nagusian, "IUEM 8 de marzo" saria, Unibertsitate honetako Emakumeen Ikasketetarako Unibertsitate Institutuak urtero ematen duena jaso zuen. 

## Erreferentziak
Real Sociedad 1982-1983

**1982-1983 denboraldia** Real Sociedadek Europako Kopan finalerdietara iritsi zenekoa izan zen. Historia osoan ibilbide europarrik arrakastatsuena egin zuen.

Errege Kopan ere finalerdietaraino iritsi ziren, eta Ligan zazpigarrenak izan genituen.

Azken denboraldia izan zen Alberto Ormaetxearentzat, entrenatzaile moduan, baita Jose Luis Orbegozo presidentearentzat ere.

## Jokalariak 
### Atezazainak 
* Luis Migel Arkonada (34 partida, 0 gol).
* Pedro Maria Otxotorena (0 partida).
* Bixente Biurrun (0 partida).

### Atzelariak 
* Genaro Zelaieta (31 partida, gol 1).
* Alberto Gorriz (31 partida, gol 1).
* Inaxio Kortabarria (28 partida, 0 gol).
* Julio Olaizola (26 partida, 0 gol).
* Tomas Orbegozo (24 partida, 0 gol).
* Agustin Gajate (7 partida, 0 gol).

### Erdilariak 
* Roberto Lopez Ufarte (34 partida, 4 gol).
* Juan Antonio Larrañaga (27 partida, 2 gol).
* Diego Álvarez (24 partida, 0 gol).
* Javier Zubillaga (18 partida, gol 1).
* Aitor Begiristain "Txiki" (16 partida, 0 gol).
* Jesus Maria Zamora (14 partida, gol 1).

### Aurrelariak 
* Jose Maria Bakero (33 partida, 4 gol).
* Pello Uralde (32 partida, 10 gol).
* Luis Martin Sukia (13 partida, 0 gol).
* Jesus Mari Satrustegi (11 partida, 5 gol).

## Europako Kopan 
### Final hamaseienak 
* 1982.09.15: Víkingur Reykjavik 0-1 **Erreala**.
* 1982.10.20: **Erreala**	3-2	Islandia Víkingur Reykjavik.

### Final zortzirenak 
* 1982.09.29: **Erreala**	2-0	Celtic Glasgow.
* 1982.11.03: Celtic Glasgow 2-1	**Erreala**.

### Final laurdenak 
* 1983.03.02: Sporting Lisboa 1-0 **Erreala**.
* 1983.03.16:	**Erreala** 2-0 Sporting Lisboa.

### Final erdiak 
* 1983.04.06: **Erreala**	1-1 Hamburger SV.
* 1983.03.20: Hamburger SV 2-1 **Erreala**.

## Ligan 
7. postuan amaitu zuten txapelketa, 36 punturekin. 34 partidatan, 12 garaipen, 12 berdinketa eta 10 porrot izan zituzten. 29 gol alde sartu eta 27 aurka jaso zituzten.

### Sailkapena 
1. Athletic: 50.

2. Real Madril: 49.

3. Atletico Madril: 46.

4. FC Barcelona: 44.

5. Sevilla Fútbol Club: 42.

6. Real Zaragoza: 40.

7. **Erreala**: 36.

8. Sporting de Gijon: 33.

9. RCD Espanyol: 32.

10. Málaga Club de Fútbol: 30.

11. Real Betis Balompié: 30.

12. Real Valladolid: 29.

13. [[UD Salamanca]: 28.

14. Osasuna: 26.

15. Valencia Club de Fútbol: 25.

16. UD Las Palmas: 25.

17. Celta de Vigo: 24.

18. Racing de Santander: 23.

### Emaitzak 
## Kopan 
### Zortzirenak 
* 1983.02.02: **Erreala** 2 - UD Salamanca 0.
* 1983.02.22: UD Salamanca 2 - **Erreala** 0. Penaltien bidez aurrera egin zuten.

### Laurdenak 
* 1983.03.30: Real Valladolid 1 - **Erreala** 0.
* 1983.04.13: **Erreala** 5 - Real Valladolid 0.

### Finalerdiak 
* 1983.05.05: FC Barcelona 2 - **Erreala** 0.
* 1983.05.21: **Erreala** 1 - FC Barcelona 2.

## Ikus, gainera 
* Espainiako futbol ligako lehen mailako 1982/1983ko denboraldia
* Errealaren ibilbidea Europan

## Kanpo estekak 
* Squad Real Sociedad 1982-83.
Tomate-pure

**Tomate-purea** likido lodi bat da, tomateak birrinduz eta sukaldatuz egiten dutena. Tomate-pasta, tomate-pure eta tomate-saltsaren arteko ezberdintasuna bere biskositaten datza, tomate-pureak sendotasun handiagoa eta zapore sakonagoa ditu saltsak baino.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tomate-zuku

**Tomate-zukua** tomateetatik datorren prestakin bat da, edari gisa hartzen dena. Kontserba-ontzietan banatu ohi dute. Zenbait kokteletako osagaia da, Bloody Maryn (vodkarekin), garagardo prestatuan (garagardoarekin) eta michelada mexikarrean kasu. Zapore azidoagatik eta C bitaminaren bere edukiagatik erabiltzen dute, baita potasioa eta iodoa bezalako mineralengatik ere. Zukuak antioxidatzaileak ere baditu (batez ere likopenoa).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Real Sociedad 1990-1991

**1990-1991 denboraldia** Real Sociedad Ligan Errege Kopan UEFA Kopa

Entrenatzaile moduan Marco Antonio Boronat eta Xabier Exposito aritu ziren, eta presidentea Iñaki Alkiza izan zen.

## Jokalariak 
### Atezazainak 
### Atzelariak 
### Erdilariak 
### Aurrelariak 
## Ligan 
### Sailkapena 
### Emaitzak 
## Kopan 
## UEFA Kopan 
## Ikus, gainera 
* Espainiako futbol ligako lehen mailako 1990/1991ko denboraldia
* Errealaren ibilbidea Europan

## Kanpo estekak 
* Squad Real Sociedad 1990-91.
Juan Arzadun

thumb|250px|Donostiako Ingelesen Hilerriaren inaugurazioa ,1924an.
**Sir Juan Arzadun Zabala** () (Bermeo, 1862ko urriaren 5a-Ibidem, 1950) espainiar militarra eta 98ko Belaunaldiaren gaztelaniazko idazlea izan zen.

## Biografia 
Juan Arzadun Zabala Bermeon jaio zen, 1862ko urriaren 5ean. Han igaro zuen haurtzaroa. Hasiera-hasieratik irakurtzeko zaletasun handia erakutsi zuen. Hamaika urte zituela familia Galiziara joan zen. Pontevedrako institutu bateko batxilergoa egin zuen. 12 urte zituenean poesiak idazteari ekin zion. 14 urterekin Madrilera joan zen eta karrera militarrerako prestatu zen. Armadako Teniente izatera iritsita, Santa Cruz Tenerifekoa hirira bidali zuten. Tenerifen hainbat kultur bileratan parte hartu zuen, garaiko literatur mugimenduarekin bat eginez. Besteak beste, Cervantesen jaiotzaren mendeurrenaren ospakizunekin bat egin zuen. Ondoren, Bilbora destinatu zuten.
Garai horretan, *La Gaceta del Norte* egunkaria jaio zen eta bertan hasi zen idazten kolaboratzaile gisa. Madrilera bidalita, han saiakera historikoak idatzi zituen: Iberiar Penintsulako Gerraz, San Martin jeneralaz eta Argentinaren independentziaz, besteak beste.
 
Artilleria Akademiaren zuzendaria izan zen baina, Primo de Riveraren diktaduraren garaian, jarrera kritikoa izan zuen eta, ondorioz, postutik kendu zioten. 1923 eta 1925 artean Gipuzkoako Gobernadore Militar eta Zibila izan zen. Urte horietan Donostiako Urgull mendian, Ingelesen hilerria sortzearen alde lan egin zuen. Horren ondorizo, 1924an, Jurgi V.a Erresuma Batukoak Sir titulua eman zion. Behin 30. hamarkadan erretreta hartuta, Bermeora itzuli zen eta han hilko zen, 1950ean, haren semeak eraikitako Kikunbera etxean.

## Obra batzuk 
* *Poesías de Juan de Arzadun*, 1897, Migel Unamunoren hitzaurrearekin.
* *Daoiz y Velarde*, Madril, 1908.
* *Albores de la independencia argentina*, Madril, 1910.
* *Castilla por doña Juana*
* *Cuentos vascos*, Bilbo, 2018. *La Gaceta del Norte* egunkarian argitaratutako testuen bilduma.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ingelesen hilerria (Donostia)
* Kikunbera etxea

## Kanpo estekak 
* :*Cuentos vascos* liburuaren aurkezpena.
Jorge Hirsch

**Jorge E. Hirsch** (1953) estatubatuar nazionalizatutako argentinar fisikari, aktibista eta informatikari bat da. 2005-2006 bi urteetan, gerra nuklearraren arriskuaren abisua eman zuen AEBetako alferrikako politika militar oldarkorren ondorioz. H indizea argitaratzeagatik ere ezaguna da, zientzialari baten produktibitatea neurtzeko sistema.

## Biografia 
Jorge Hirsch Buenos Airesen (Argentina) jaio zen 1953an eta fisika ikasi zuen Buenos Airesko Unibertsitatean, 1980an Chicagoko Unibertsitatean egin zuen doktore-tesia. 1983tik, San Diegoko Kaliforniako Unibertsitateko irakasle eta ikertzailea da.

## Ikerketak 
Hirsch-en ikerketa eskala handiko solidoen propietate kolektiboak aztertzea da, hala nola supereroankortasuna eta ferromagnetismoa, eskala txikiko mekanismoen azalpenetan oinarrituta.

### Informazio zientifikoaren teknika metrikoak 
Jorge Hirschek 2005eko erdialdean argitaratu zuen h indizea deiturikoa. Indize hori zientzialari batek bere ibilbidean zehar duen garrantzia kuantitatiboki zehazteko erabiltzen den adierazlea da. Bere teknika *paper* edo artikulu zientifiko batek jasotzen duen aipamen kopuruan oinarritzen da. Zientzialari baten lanaren eragin handia adierazten du koziente handia izateak.

Indize honek kritikak jaso dituen arren, egia da kanpoko neurgailu gisa erabiltzen dela politika zientifikoetarako, ikertzaileen karrera zientifikoa sustatzeko eta sarietarako.

Indize hau dokumentazio zentroetan eta datu bankuetan erabiltzen da teknika bibliometriko bat gehiago bezala; eta dokumentalistek edo bibliometristek maiz erabiltzen dute. Jorge Hirsch Informazioaren eta dokumentazioaren arlora inportatutako egile aipagarrienetako bat da.

## Gerra Nuklearraren Analisia 
2006ko hasieran Hirsch-en esaeren adibide batzuk honakoak dira:

: Ebidentzia independenteen pieza askok adierazten dute Amerika aurrez pentsatutako bide batean sartuta dagoela, eta bide horrek arma nuklearren erabilera gidatuko duela etorkizun hurbilean Iranekin izandako gerran:

eta

: Ez hedabideak, ez Kongresua, ez dira eragozpen txiki bat gauzatzen ari, alegia, aukera militarrak arma nuklearrak erabiltzea ekarriko duela nahitaez Iranen aurka.

AEBetako agintariek Iranen aurka arma nuklearrak erabiltzea justifikatzeko ere espekulatu du. AEBek hipotesi faltsu baina zaila sortuko lukete, Iraneko biologoek ahaleginak bideratuko lituzketela H5N1 birusaren aldaketa bat gizakitik gizakira transmitituko litzatekeena eta Europara transferi dezaketena iparraldera migratzen duten hegaztiek. Hala ere, birus hori Hego Asian dagoeneko gertatu denez, hipotesi hori guztiz zaharkituta dago.

2006ko apirilean, Hirschek George W. Bush Estatu Batuetako presidenteari beste 12 fisikarik sinatutako gutuna bidali zion, ohartarazi zion Iranen aurkako taktika nuklearrak erabiltzeak dakartzan arriskuez, The New Yorker-en eta Washington Post-en argitaratutako artikuluei erantzunez, zeinek Pentagonoa aukera horiek modu aktiboan aztertzen ari zela adierazten zuten.

## Kanpo estekak 
* Hirsch-en gune pertsonala ikerketa eta zerbitzu publikoekin
*
Kurt von Schleicher

**Kurt Ferdinand Friedrich Hermann von Schleicher** (Brandenburg an der Havel, 1882ko apirilaren 7a - Potsdam-Babelberg, 1934ko ekainaren 30a) alemaniar militar eta politikaria izan zen. Weimarko Errepublikako azken kantzilerra izan zen Hitlerren aurretik.

1900. urtean prusiar armadan sartu zen eta Alemaniako estatu nagusian egon zen Lehen Mundu Gerran. Azaroko Iraultzan armadaren eta Weimarko Errepublikaren arteko harremana izan zen. 1926tik Paul von Hindenburg presidentearen aholkularia izan zen. 1931n SArekin bat egin zuen. 1932an Defentsa ministro izan zen Franz von Papen kantzilerraren gobernuan. Abenduaren 3an kantziler bihurtu zen. 1933ko urtarrilean dimititu eta Hitler gomendatu zuen ondorengo gisa. Labana Luzeen Gauan hil zuten.

## Kanpo estekak
Tour La Marseillaise

**Tour La Marseillaise** (euskaraz: "La Marseillaise dorrea"), Frantziako *Euroméditerranée* hiriko Marseilla finantza barrutian dagoen bulego eraikin bat da. 2015ean hasi ziren eraikitzen eta 2018an bukatu zuten.

Dorre hau Marseillako bulego guneko dorre altuena da. Jean Nouvel arkitektoak diseinatu zuen.

136 m-ko altuera eta 31 solairu ditu, Marseillako bigarren dorre altuena da, eta probintziako bosgarrena. Garaiagoak dira Lyoneko bi dorreak;Tour Incity (200 m) eta *Tour Part-Dieu* (165 m), Marseillako *Tour CMA CGM* (145 m) dorrea eta Nanteseko *Tour Bretagne*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Tour La Marseillaise
Bacardí

**Bacardí** 1862an Facundo Bacardí kataluniarrak Kubako Santiagon sortutako edari alkoholdunen konpainia bat da. Enpresa honen nazioarteko egoitza Bermudan dago, baina Mexiko, Miami eta Puerto Ricon ere bulegoak baditu.

Kubako Iraultzaren ondoren, konpainiak Puerto Ricora eraman zituen bere operazioak. Munduko ron destilategirik handiena du Cataño Puerto Ricon, San Juandik gertu. Operazio gehienak oraindik Puerto Ricon egiten diren arren, korporazioaren bulego nagusiak (eta egoitza soziala) Bermudetan kokatzen dira. **Bacardi Limited** izenpean erregistratua, Mexikon ekoizpen-planta bat du.

Familia-korporazioa eta korporazio pribatua izaten jarraitzen du. 2004an 3300 milioi dolarreko irabaziak izan zituen. 1992an Martini & Rossi italiarra erosi zuen eta 2005ean "Ron Bacardí" munduko bigarren espiritutsu salduena izan zen. Ron famatuaz gain, Eristoff vodkak, Dewar's whiskya eta Bombay Sapphire ginebra markak ditu, besteak beste.

## Produktuak 
## Kanpo estekak 
* Webgune Ofiziala
Armagnac (edaria)

**Armagnaca** (; ,  ahoskatua) Frantziako Armagnac eskualdeko brandy bat da. %40ko edo gehiagoko alkohol-tasarekin, lau mahatsondo desberdinetatik (*ugni blanc*, *baco 22 A*, *colombard* eta *folle blanche*) lortutako ardo zuri lehorraren destilazioaren emaitza da.

Gers, Landak eta Lot eta Garona departamentuetan egindakoak jatorri deitura kontrolatua du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Omar Halleslevens

**Moisés Omar Halleslevens Acevedo** (La Libertad, 1949ko irailaren 4a) militar eta politikari nikaraguarra da, 2012ko urtarrilaren 10etik 2017ko urtarrilaren 10era Nikaraguako presidenteorde izan zena.

## Biografia 
La Libertaden jaio zen,1949ko irailaren 4an, abeltzaintzan aritzen zen familia batean.

### Gerrillari sandinista 
1966an, Farmazia ikasketak utzi zituen Leongo UNANen, Nazio Askapenerako Fronte Sandinistaren (FSLN) gerrillan sartzeko.

1974an, "Juan José Quezada" gerrilla zutabea osatu zuen, Anastasio Somoza Debayleren erregimenean goi funtzionarioa zen José María Castillo Quanten etxea erasotzeaz arduratu zen bera. Operazioak hainbat preso politikoren askapena negoziatzeko balio izan zuen, horien artean Daniel Ortegarena.

Herri Iraultza Sandinistaren garaipenaren ondoren, 1979ko uztailak 19an, Komandante Gerrillari titulua eta Brigadako Komandante gradu militarra jaso zituen.

### Gobernu sandinista 1979-1990 
XX. mendeko 80ko hamarkadako gobernu sandinistan, Herri Armada Sandinistaren (EPS) Zuzendaritza Politikoko burua izan zen. Ondoren, Kontrainteligentzia Militarreko (CIM) burua izan zen.

## Kanpo estekak
Trinket (tresna)

180px|thumb|Trinket bat, euskarri (3) batean horzdun gurpil (1) eta gelditzeko kako (2) dituena.

Mekanikan, **trinket** edo **karraka**, trinket-mekanismoz baliaturik, beti alde berera biratzen den tresna da. Hainbat erabilera ditu, bizikleten piñoi askea kasu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The United States vs. Billie Holiday

***The United States vs. Billie Holiday*** 2021eko Lee Daniels estatubatuar zinema zuzendariaren film dramatiko biografiko bat da. Johann Hari idazlearen *Chasing the Scream: The First and Last Days of the War on Drugs* liburuan oinarritzen da. Andra Day, Trevante Rhodes, Natasha Lyonne eta Garrett Hedlund aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1940ko hamarkadan, drogen auzia arrazializatzeko asmoarekin, gobernuak Billie Holiday abeslariaren aurka egiten du, "Strange Fruit" kanta polemikoa kantatzeari utz dezan helburutzat hartuta.

## Aktoreak 
* Andra Day: Billie Holiday
* Trevante Rhodes: Jimmy Fletcher
* Natasha Lyonne: Tallulah Bankhead
* Garrett Hedlund: Harry J. Anslinger
* Miss Lawrence: Miss Freddy
* Rob Morgan: Louis McKay
* Da'Vine Joy Randolph: Roslyn
* Evan Ross: Sam Williams
* Tyler James Williams: Lester Young
* Tone Bell: John Levy
* Erik LaRay Harvey: Monroe
* Melvin Gregg: Joe Guy
* Dana Gourrier: Sadie Fagan
* Leslie Jordan: Reginald Lord Devine

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Google Scholar

**Google Akademikoa** edo **Google Scholar** (frantsesez eta ingelesez, **Google Scholar** eta espainolez **Google Académico**) Googleko bilaketa motorra da, eduki eta bibliografia zientifiko-akademikoa bilaketan oinarritutakoa eta espezializatua.  Guneak argitaratzaileak, liburutegiak, biltegiak, datu base bibliografikoak indexatzen ditu, besteak beste; eta emaitzen artean aipamenak, liburuen estekak, aldizkari zientifikoetako artikuluak, komunikazioak eta kongresuak, txosten zientifiko-teknikoak, tesiak, tesinak eta biltegietan gordetako fitxategiak aurki ditzakezu. 

Jendaurrean jarri zen Beta bertsioan 2005eko azaroaren 19an. Aurkibidean baldintza tekniko batzuk betetzen dituzten Webean eskuragarri dauden dokumentu guztiak biltzen dira.

## Funtzionamendua 
Funtzionamendua Google web bilatzailearekin antzekotasuna du. Google-k bilaketa orokorretarako erabilitako algoritmoaren arabera sailkatzen ditu emaitzak, nahiz eta seinale gisa "artikulu bakoitzaren testu osoa, egilea, artikulua agertzen den argitalpena eta artikulua beste literatura akademiko batean aipatu den maiztasuna" . Jasotako aipamen kopurua bereziki garrantzitsua den faktorea da   . Emaitzen artean liburu teknikoak ere badaude, baita aipatutako artikulua aipatzen duten beste artikulu batzuetarako esteka ere. Ikerketarako tresna interesgarria da, artikulu ezagun bateko informazio berria (eguneratuagoa) aurkitzeko aukera ematen baitu.

Google Akademikoak aukera ematen die erabiltzaileei artikuluen kopia fisikoak edo digitalak bilatzeko, linean edo liburutegietan.  Google Akademikoaren bilaketak "egunkarietako artikulu osoak, Txosten teknikoak, aurretiazko zirriborroak, tesiak, liburuak eta beste dokumentu batzuen erreferentziak agertuko dira," eduki akademikoa "dutela jotzen diren zenbait web orrialde barne".  Google Akademikoko bilaketa-emaitza gehienak argitalpen komertzialetako artikuluetara zuzenean lotuta daudenez, erabiltzaileek artikulu horretan landutako gaiaren laburpen labur bat baino ezingo dute eskuratu, ezta artikulu horrekin lotutako informazio garrantzitsuaren zati txiki batzuk ere, eta, beharbada, zenbateko jakin bat ordaindu beharko dute artikulu osoa eskuratzeko. Google Scholar Google-ren ohiko web bilaketa bezain erraza da erabiltzeko, batez ere "bilaketa aurreratua" eginbideari esker, bilaketa emaitzak automatikoki iragazi ditzakeelako mezu edo artikulu zehatz bati dagozkionak soilik erakusteko. Bilatutako hitz gakoen emaitzarik garrantzitsuenak zerrendatuko dira lehenik, egilearen sailkapenaren, lotzen duten erreferentzia kopuruaren eta beste literatura akademikoarekiko duen garrantziaren arabera, baita artikulua agertzen den argitalpenaren sailkapenaren arabera ere. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Google Akademikoa
* Google Scholar: The New Generation of Citation Indexes Archivado
* Nola erabili Google Scholar
Alkohol-graduazio

[thumb|125px|[Absenta botila baten graduazio alkoholikoa: 60°.]]
**Alkohol-graduazioa** edo **graduazio alkoholikoa** edari alkoholiko baten 100 bolumen-unitatetan dagoen alkohol-bolumenaren (etanol) kopurua da, 20&nbsp;°C-ko tenperaturan neurtuta. Bolumenaren kontzentrazio-neurri portzentual bat da.

Bolumen osoan dagoen alkohol-ehunekoaren unitate bakoitzari alkohol-graduazio maila bat dagokio. Horrela, 13,5°ko graduazioa duen ardo batek %13,5 alkohol du, hau da, 135 ml etanol litroko.

Hartzidura eragiten duten legamiek azukrea alkohol transformatzzen dute prozesu horretan. Frutak eta beste landare askok (mahats, sagar, gariak) berezko azukre naturala eguzkiak irradiaturiko energiari esker erdiesten dute. Ardoaren kasuan, adibidez, lurralde eguzkitsuetan gradu handiko ardoa dute eta eguzki ordu gutxiko lurraldeetan, aldiz, gradu apalekoa.

Edari desberdinak alkohol-graduazioaren arabera bereizten dira, ez alkohol-motaren arabera, hori beti berdina baita; elaborazio-motaren arabera, honako hauek bereizten dira:

* Edari hartzituak: 3,5° eta 15° artean graduatzen dira.
* Edari destilatuak: graduazioa 15° eta 45° bitartekoa izaten da.

Alkohol gradua aldatzen da bai edari mota batetik bestera, bai mota bereko edarietan ere:

* **sagardoak**, 1º - 7º (sagardoa, udarardoa);
* **garagardoak**, 0º - 60º (lager, lambic, ale, cervoise, zythogale, dolo…);
* **ardoak**, 8º - 20º (beltz, gorri, zuri, apartsu, ondu, oparo, izotz-ardoak…);
* **pattar** edo **edari biziak**, 15º-tik aurrera; zaletu batzuek, eskola zaharreanbezala, zuriak eta gorriak bereizten dituzte;
* **landarezko elixirrak**, 70º inguru; bestelako alkoholdunak: hidromiel, hypocras, kir, ratafia, etab.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Constantin Meunier

**Constantin Meunier** (Brusela, 1831ko apirilaren 12a - Ixelles, 1905eko apirilaren 4a) belgikar margolari eta eskultorea izan zen. Industri langilearen, zamaketariaren eta meatzariaren irudia modernitatearen ikono bihurtu zituen. Bere margolaritzak gizakia eta bere garaiko mundua errukitsu islatzen ditu.

Constantin Etterbeek auzoan jaio zen, familia txiro batean. 14 urterekin hasi zen ikasten Bruselako Arte Ederren Akademian. Eskulturatik margolaritzara aldatzea Gustave Courbeten margolan bat ikusi ondoren. 1851n hasi zen erakusten. 1880. urtean, Camille Lemonnierren Belgikako deskribapena ilustratzeko enkargua egin zioten. 1885ean eskulturari ekin zion berriro. Bruselako Société Libre des Beaux-Arts elkartearen sortzaileetako bat izan zen.

## Iruditegia 

Constantin Meunier - Mining region.jpg|Meatze eskualdea
Constantin Meunier - Ophelia.jpeg|Ofelia
Constantin Meunier - Three female miners.jpg|Hiru emakume meatzari
Constantin Meunier - Path descending from the slag heap.jpg
Potato Diggers.jpg
File:Tobacco Factory, Sevilla – No.2.jpg|*Tabako-Fabrika, Sevilla*
Café del Buzero, Sevilla.jpg|*Café del Buzero, Sevilla*
Constantin Meunier - Unloading of a sailboat.jpg|Itsasontzia deskargatzea
Constantin Meunier - Return from the mine.jpg|Meatzaren itzulea
Constantin Meunier - Female miner descending into the pit.jpg
Constantin Meunier - The organ grinder.jpg
Sædemand.JPG|Ereilea
MFA Meunier Le Débardeur.jpg|Zamaketaria
Bruxelles square Ambiorix 901.jpg|Zaldia urmaelean 1899
Man Battling with the Elements, bronze sculpture by Constantin Meunier, 1890-1899, Honolulu Museum of Art.JPG|Gizona elementuekin borrokan
Belgique - Bruxelles - Botanique - L'Automne ou Le Semeur de Constantin Meunier - 01.jpg|Udazkena

## Kanpo estekak
Ordezkapen-erreakzio

Ordezkapen-erreakzioen adibide egokia alkanoen halogenazioa da, metanoarena kasu. Kloro gasa (Cl2) irradiatzen denean, molekula batzuk zatitu egiten dira bi kloruro erradikal (Cl•) sortuaz zeintzuk oso nukleozaleak diren. Horietako batek metanoaren C–H lotura kobalenteari eraso egiten dio eta hidrogeno-atomoa erauzi egiten du hidrogeno kloruroa (HCl) eratuz. Besteak erauzketak sortutako metilo erradikalarekin (CH3•) erreakzionatzen du metil kloruroa eratuz (CH3Cl ).
thumb|691x691px|Metanoaren klorazioa ordezkapen-erreakzioaren adibide tipikoa da|erdian

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ordezkapen elektroizalea
* Ordezkapen nukleozalea
* Ordezkapen aromatiko elektroizalea
* Ordezkapen aromatiko nukleozalea

## Kanpo estekak
Joruba erlijio

[thumb|[Yemọjaren fededun bat, Nigeria]]
**Joruba erlijioa** () mendebaldeko Afrikan (nagusiki Nigerian eta Beninen) jatorria duen talde etnolinguistikoa den joruba herriaren artean sortutako sinesmen eta tradizio espiritualen multzoa da. Afrikar diasporaren eraginari esker, Afrikatik kanpo ere hedatu du bere eragina, Karibeko santeria edo Brasilgo candomblé bezalako forma sinkretikoetan.

Joruba erlijioa joruba gizartea eta mitologia osatzen duten mito, abesti, istorio eta beste kontzeptu kultural batzuen multzoaren zati bat baino ez da.

## Panteoia 
Orisha jainkoak munduko alderdi ezberdinak gobernatzen dituzte. Orishak, gainera, hilkor bakoitzak bere jaiotzatik markatuta duen patua bete dezan zaintzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santeria

thumb|eskuinera|Santeriaren fededun talde bat *Cajón de Muertos* izeneko zeremonia egiten, Hanana 2011n
**Santeria** () edo **Orisha**, afro-kubatarren gurtza propioa da, hauen arbasoak, garai kolonialean esklaboak izan zirelarik. Afroamerikar erlijioen taldeko kide da eta bere jarraitzaileei  () diete. Bere sinesmenak joruba kultura eta erlijiotik datoz zuzenean, Monarkia Hispanikoak Kuban ezarritako kristautasun katolikoarekin sinkretizatu zirenak.

Santeria, antzinako esklabo beltzek eta euren ondorengoek Kuba uhartearen mendebaldeko hirietan (Habana inguruan) praktikatzen hasi eta ekialdeko erdialdera hedatu zen. Handik, jorubak iristen ziren beste karibear kolonietara (Puerto Rico, Dominikar Errepublika, Venezuela edo Panamara) salto egin zuen. Kuba kolonialean, bere errituak klandestinitatean praktikatu behar ziren, baztertua eta jazarria zelako. Kubako Iraultzak santeroak Espainiara, Estatu Batuetara eta Italiara emigratzea eragin zuen, besteak beste. Komunismoak sekularizazioa ekarri zuen, beraz, XX. mendearen erditik aurrera bere kontsiderazio soziala hobera egin du eta orain mundu osoko santero asko Kubara erromes doaz. Gaur egun, Kubako erlijio nagusiak erlijio katolikoa eta joruba dira, eta ez dute zertan baztertzaileak izan, Afrikako erlijioa praktikatzen dutenen aldetik behintzat. Eliza katolikoak ez du santeria gurtza kristautzat hartzen, paganotzat baizik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karlos XI.a Suediakoa

**Karlos XI.a Suediakoa** (Tre Kronor gaztelua, Stockholm, 1655eko abenduaren 4aGreg./azaroaren 24aJul. - ibidem, 1697ko apirilaren 15aGreg./apirilaren 5aJul.) Suediako erregea izan zen.

Karlos X.a Suediakoa erregearen eta Eduvigis Leonor Holstein-Gottorp erreginaren semea izan zen.

Lau urterekin bihurtu zen errege, aita hil ondoren, eta hamazazpi urterekin koroatu zuten. Bere erregealdia, Suediar Inperioaren garaian gertatu zen. Lurralde irabaziak kontserbatzeko espedizio militarrak zuzendu zituen Skaniako Gerran. Daniarrak garaitu ondoren Stockholmera itzuli zen. Bakeari eustea lortu zuen erregealdiko hurrengo 20 urteetan. Aldaketak izan ziren finantzetan, merkataritzan, armamentuan, prozesu judizialean, elizaren gobernuan eta hezkuntzan.

Ulrika Eleonor Danimarkakoarekin ezkondu zen. Bere oinordekoa, bere seme Karlos XII.a Suediakoa izan zen. Ulrika Leonor Suediakoaren aita ere izan zen.
Ziklopentadieno

**Ziklopentadienoa** C5H6 formulako konposatu organikoa da.

## Ezaugarriak 
Kiratsa darion likido kolorgea da. Giro-tenperaturan dimerizatu egiten oso azkar eta diziklopentadioenoa eratzen du Diels-Alder erreakzio baten bidez. Dimeroa berotuz monomeroa berreskura daiteke.

erdian|thumb|303x303px|Ziklopentadienoaren dimeroaren bi isomeroak
Ziklopentadienoaren erresonantzia medio oso erraz desprotona daiteke metileno taldea n-butil litioaren moduko baseen bidez. Izaera aromatikoa duen ziklopentadienuro anioia eratzen da, nahikoa egonkorra dena.

ezkerrera|thumb|116x116px|Ziklopentadienuro anioia
 
Ziklopentadienuro anioiak inportantzia handikoa da kimika organometalikoan metalozenoen oinarria direlako. Lehen metalozenoa, ferrozenoa, sintetizatu zen ziklopentadienuro alkalinoak erreakzionaraziz trantsizio metalen haluroekin. Sintesibide honen adibide tipikoa nikelozenoa da, prestatzen dena nikel(II) kloruroa sodio ziklopentadienuroarekin erreakzionaraziz THFtan.

NiCl2 + 2 NaC5H5 -> Ni(C5H5)2 + 2 NaCl

## Erabilera 
Ziklopentadienoa usatzen ziklopentenoa eta antzeko monomeroak prestatzeko aitzindari moduan. Monomero hauek, komonomero gisa, polimero bereziak sintetizatzeko baliatzen dira, esaterako EPDM kautxua. Halaber, pentadienuroaren konplexuak erreaktibo moduan usatzen dira sintesi organikoan.

## Erreferentziak
Zekale-ogi

**Zekale-ogia** zekale-irinarekin egindako ogi mota bat da. Zekale-ogiak gari-ogi klasikoa baino mami ilunagoa erakusten du, horregatik batzuetan **ogi beltz** Zapore handia du, eta denbora luzez jateko ona da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Biskote

**Biskotea** (frantsesezko  eta, hau, italierazko , literalki "bi aldiz egosia" esan nahi duena) ogi kurruskari bat da, batzuetan gozotua, bi aldiz egosten dena (bigarrenaren aurretik xerratan moztua).

Gaur egungo biskotea, ia beti, industriala da, eta, beraz, bere arbaso artesanalak, italiar ak, behar ez dituen osagai erantsiak ditu. Biskoteko errezetarik ohikoenak irin oso fina (bere osagai nagusia da, azken produktuaren %97raino), ura, azukrea, landare-olioa, esne gaingabetua, legamia eta gatza erabiltzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mindy Kaling

**Vera Mindy Chokalingam** (Cambridge, Massachusetts, AEB, 1979), **Mindy Kaling** gisa profesionalki ezaguna, jatorri indiarreko aktore, umorista, idazlea, ekoizle eta zuzendari estatubatuarra da.

## Biografia 
Mindy Kalingen gurasoak Indiakoak dira, Avu Chokalingam arkitektoa da aita, Chennai-n (Madras) hazitako tamila, eta Swati Chokalingam (Roysircar jaiotzez) ginekologoa, Mumbaiko bengalar bat. Nigeriako ospitale berean lanean ari zirela ezagutu zuten elkar gurasoek, eta 1979an Estatu Batuetan jarri ziren bizitzen: urte berean jaio zen alaba.

Chokalingam bere deiturarekin hasi zen monologoetako komedia egiten, baina aurkezleek ahoskatzeko arazoak zituzten, eta iseka ere egiten omen zioten izenari, beraz Kaling bilakatzea erabaki zuen.

Kelly Kapoor pertsonaiaren rola antzezten egin zen ezaguna lehen aldiz *The Office* (2005-2013) NBCko *sitcom*-ean, baina telesail horretan beste lan batzuk ere egin zituen, gidoilari, ekoizle exekutibo eta zuzendari hain zuzen. Telesaileko lanengatik Emmy sari zenbaitetarako izendapenak jaso izan ditu. Kaling-en ospea zabaldu zen *The Mindy Project* (2012–2017) Fox komedia sailean zeina berak sortu, ekoiztu eta antzeztu zuen.

Kaling-ek adiskidetasun estua du B.J. Novak-ekin *, The Office-ko* datziz aktorearekin. Telesailean harreman berezi bat dute bi pertsonaiek, eta harekin erdi-paraleloan, bikote harremana izan zuten bi aktoreek zenbait urtez.

2017ko abenduan, Katherine Swati alabaz bat erditu zen Kaling. Eta seme bat izan zuen, Spencer, 2020ko irailean. Bi kasuetan aitaren nortasunaren berri ez du eman aktoreak. B.J. Novak da bi haurren aita-pontekoa.

## Erreferentziak
Esne gaingabetu

**Esne gaingabetua** zentrifugazio baten bidez koipea kendu zaion esnea da. Ateratako koipearekin esne-gaina eta gurina egiten dituzte. Esne gaingabetuak %0,1 koipe inguru du.

Produktu hori oso egokia da esne "osoa" kontsumitzea debekatzen duten erregimen dietetikoetarako, haren gainak odol-kolesterolaren mailak igotzen dituzten gantz-azido aseak baititu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mamerto Urriolagoitia

**Mamerto Urriolagoitia Harriague** (Sucre, 1895eko abenduaren 5a - ibidem, 1974ko ekainaren 4a) Boliviako 43. presidentea izan zen. Frantzian ikasi zuen eta Boliviako diplomazia-zerbitzuan sartu zen. Hogei urte eman zituen Erresuma Batuan diplomatizialari gisa. 1937an Boliviara itzuli zen eta senatari hautatu zuten. Batasun Errepublikano Sozialistako Alderdiko kidea izan zen. 1949tik 1951ra Boliviako presidenteordea izan zen Enrique Hertzog presidente zela, eta Hertzogek kargua utzi ondoren, presidente izan zen 1951tik 1953ra. Víctor Paz Estenssorok irabazi zituen 1951ko hauteskundeak, baina Urriolagoitiak ez zuen emaitza onartu eta Hugo Ballivián jeneralari eman zion boterea.
Ogi zuri

**Ogi zuria** gari-irin finduarekin egindako ogi mota da, hau da, zahia eta, askotan, galorratza ere bai, kendu zaizkiona, alearen geruzarik kanpokoenak ehotzearen ondorioz. Gari-irin osoarekin egindako osoko ogiarekin kontrastean, zati horiek utzi egiten dituzte.

Gari-irinari irin zuria esaten zaio, eta ogi-hobetzaileak erabiliz zuritzen da askotan.

Mendeetan zehar, irinaren kalitatearen arabera, ogi zuria edo lehen mailakoa egiten zen aberatsentzat eta ogi iluna edo "pobreen ogia" gainontzekoentzat. Azken horientzat ere izaten ziren hein batean garagarrarekin, oloarekin, zekalearekin eta artoarekin egindako ogiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Legamia natural

**Legamia naturala** edo **ore ama** esne-bakterioen (*lactobacillus*) eta legamien kultura sinbiotiko baten bitartez lortutako nahastura da, bihi osoko irinez eta urez osatutako ore batean garatzen dena. Handik lortutako orea legamia naturalezko ogia egiteko erabiltzen da, bere zaporea ematen diona, okin-legamiaren ezberdina. Legamia naturalezko ogia bereziki garratza izan daiteke, esne-bakterioek azido laktiko eta azido azetikoa ekoizten dutelako (hartzidura laktikoa); garraztasun hori nabariagoa edo arinagoa izango da, legamia naturala nondik lortzen den eta zelan gordetzen den.

Ogia hartzitzeko balio izan ohi du, legamia komertziala existitu aurretik. Gari edo zekale bezalako zerealetan oinarrituta, okinek betidanik gordetzen dute legamia naturala, dela isurkari-egoeran, dela masa-zati gisa, egunero ogia egiteko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hauts altxagarri

## Kanpo-estekak
II. Gonzalez Foru Korporazioa

**II. Gonzalez Foru Korporazioa** edo **XI. legealdiko Arabako Foru Korporazioa** 2019ko uztailaren 8tik 2023ko ekainaren 30era arte agintean egon zen Arabako Foru Korporazioa izan zen, 2019ko Arabako Batzar Nagusietarako hauteskundeen ondoren osatua. Arabako Batzar Nagusiek bigarren aldiz hautatu zuen Ramiro Gonzalez Vicente Arabako Ahaldun Nagusi, EAJ eta PSE-EE alderdien babesarekin.

## Foru Korporazioa 
* 
* 

## Erreferentziak