Ulpia Traiana Sarmizegetusa

Ez nahaztu erromanizazio aurreko Sarmizegetusa Regia hiriarekin

**Ulpia Traiana Augusta Dacica Sarmizegetusa**, Erromatar Daziako hiriburua, probintziako hiri handiena izan zen, *Sarmizegetusa*ren omenez, antzinako Daziako hiriburua zena, 30 kilometro ingurura zegoena. 106an sortu zen *colonia deducta* estatutuarekin, eta *metropolis* mailara igo zen Severo Alexandroren agintaldian. Gaur egungo Sarmizegetusa herria, Hunedoara konderrian, Transilvanian, haren zati batzuen gainean eraiki da.

Erromatar Daziako gobernadorearen egoitza bertan jokatu zuen, 158 inguruan Apulum hirira eraman zuten arte, Antonino Pio enperadorearen agindupean.
## Kokalekua 
Tapae gotorlekutik 8 km-ra eraiki zen, Banat eta Transilvania arteko pasabidean (gaur egun Transilvaniako Burdinazko Ateak bezala ezagutzen dena). Hegoaldeko Retezat mendiek eta iparraldeko Poiana Ruscă mendiek osatzen duten hesi naturalak emandako abantaila militar eta ekonomikoetan oinarritu zen lekuaren aukeraketa. Metropoliaren lurraldea Tibiscumetik Miciaraino eta Jiu ibarreraino hedatzen zen, eta hiria zenbait *castra-k* (kanpaleku militarrak, egonkorrak, kasu honetan) babesten zuten: Tibiscum, Pons Augusti, Micia eta Bumbești.

Hiria Drobeta kanpalekutik zetorren bide inperialaren bidegurutzean zegoen, probintziaren iparraldea Porolissum hiriarekin (egungo Moigrad) lotzen zuena, eta Dierna hiritik Tibiscum kanpalekura zihoana. Italiar penintsulako beterano eta *kolonoek* ere finkatu zuten. Hasieratik jaso zuen koloniaren titulua eta *ius Italicum* estatusa. Gaio Arrio Antoninok *legatus pro praetore* titulua zeraman, Erromatar Inperioko probintzia inperial batzuetako gobernadorearen titulu ofiziala.

222 eta 235 artean koloniari *metropoli* estatusa eman zitzaion.

Erromatarrek Dazia utzi ondoren, biztanleria izugarri murriztu zen hirian. Komunitate txiki bat mugitu zen anfiteatroaren barruan, sarrerak hileta-harriekin estaliz, eta IV. mendearen amaierara arte biziraun zuen.

## Hiria 
Hiriguneak eta kokaleku zibilak 130 hektareatik gorako azalera hartzen zuten, eta populazioa 11.000 eta 15.000 artekoa zen II. mendearen amaieran. Hiria plano hipodamiarrari jarraituz eraiki zen eta 32,4 hektareako harresi sendoek inguratzen zuten.

### Anfiteatroa 
Hiriko harresien iparraldeko aldetik ehun metrora dago. Forma eliptikoa du, eta 88x69 metroko zabalera du. nerurri horiekin, kalkulatu da  bost mila ikuslerentzako edukiera izan zezakeela. Jokalekuaren, (Arenan) erdian hustubide txiki bat zegoen, eta ura arteratzen zen handik. Konkistaren lehen urteetan eraiki zutela uste da, K.o. II. mendearen hasieran. K.a. 158an zaharberritu zen.  Erromatarrek Dazia utzi ondoren, anfiteatroa gotorleku gisa erabili zuten bertako biztanleek, herri barbaroen, hala nola godoen erasoaldiei aurre egiteko.

Anfiteatroaren iparraldean, "*Schola gladiatorum*" gladiadore eskola bat dago. Bi eraikin ditu, eta eraikin bakoitzak sei areto. Areto batzuek ur hotzeko igerilekuak dituzte, eta beste batzuek hipokausto bidezko berokuntza sistema. Leku berean, anfiteatroaren ondoan, gladiadoreek gurtzen zuten Nemesis Fortunaren jainkosari eskainitako tenplu bat dago.

2008an, ezagutaraqzi zuten Palmirako Iarhibol eguzki jainkoari esakinitako tenplua eta kripta bat aurkitu zuten, eta krptan bertan, margo freskoak, Dacia Felixen aurkitu diren bakarrak. Ioan Pisok zuzenduriko arkeologoek aurkitu zuen monumentua, Trajano enperadorearen foroaren mendebaldean kokatuta, eraikin batzuen artean eta beste forotik gertu ere, beraz, hiriaren erdigunean. Bazekiten tenplu hau nonbaiten egon behar zuela, lau urte lehenago, idazkun bat aurkitu zutelako, bai eta "Palmirako jainko-jainkosei" eskainitako inskropzioak hainbat urtetako indusketetan aurkituak, korintiar kapitelak eta bestelako osagai arkitektoniko aberats. Siriako jiankoaren gurtza praktikatzeko santutegia siriar soldaduen unitatearekin lotuta dago, Adriano enperadoreak Daziako mugak Panoniako sarmaten aurka defendatzeko, Palmirako unitate militar handi bat eraman baitzuen hirira. Tenplua Severotarren garaikoa da.

### Foroak 
Azkenik, hiriaren erdian, bi foro daude, horietako bat, Forum Vetus, Trajanoren agintaldiaren garaian eraikia

## Irudiak 

Fitxategi:Relieve votivo representando al dios Silvano y las silvanas.jpg|Botozko plaka Silvanus jainkoarekin
Fitxategi:Colonia Dacica Sarmizegetusa 2011 - Inscription on the Forum Column.jpg|Forum Column-eko idazkuna
Fitxategi:RO HD Sarmizegetusa Great Temple.jpg|Tenplu handia
Fitxategi:Colonia Dacica Sarmizegetusa 2011 - Amphitheater-1.jpg|Anfiteatroa barrutik
Fitxategi:Colonia Dacica Sarmizegetusa 2011 - Forum-7.jpg|Zutabe bateko kapitela
Fitxategi:RO HD Sarmizegetusa Nemesis temple.jpg|Nemesisen tenplua
Fitxategi:RO HD Sarmizegetusa Curia.jpg|Kuria
Fitxategi:Colonia Dacica Sarmizegetusa 2011 - Glass Workshop.jpg|Beira egiteko tailerra
Fitxategi:Szentpéterfalvi templom római táblája.jpg|Erdi Aroan Sânpetru elizaren horman sartutako aldarea
Fitxategi:UlpiaTraianaSarmizegetusa.jpg|Anfiteatroaren airetiko ikuspegia
Fitxategi:Ulpia Traiana Sarmizegetusa inskripsjon.jpg|Foroaren  frontispizioa 
Fitxategi:Aplique con Gorgona Medusa.jpg|Gorgona Medusaren duen apaingarria
Fitxategi:Busto del emperador Decio encontrado en Sarmizegetusa (2).jpg|Deciusen brontzezko burua

## Aztarnategian aurkitutako egiturak 
erdian|thumb|500x500px|Domus Procuratoris eraikinaren aztarnen ikuspegi panoramikoa
Gaur egun, aztarnategi arkeologikoak aztarna hauek ditu:  

## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria 
* Csaba, Szabó eta Gugl, Chrsitian (2025) *Sanctuaries in the Danubian Provinces. Interdisciplinary Studies in the Archaeology of Religion*. Brill. ISBN: 9789004743717

## Kanpo estekak 
* “Amazing discovery at Ulpia Traiana Sarmizegetusa”. Ambasada României în Republica Letonia 
* Carbó, Juan Ramón (2001) “El culto imperial en la Dacia romana. Consideraciones sobre la presencia de aspectos análogos en la religiosidad de los pueblos daco-getas”. *Illu, Revista de ciencias de los Religiones*,  ISSN: 11354712, 6. 7-32 or.  

* Ulpia Traiana Sarmizegetusa (ingelesez) *Poarta către patrimoniul cultural al României. Institut national al Patrimoniului* 
* Ulpia Traiana Sarmizegetusa (errumanieraz) *Poarta către patrimoniul cultural al României. Institut national al Patrimoniului* 
* Ulpia Traiana Sarmizegetusa. Ancient Places in Pleiades. *Pleiades*.