open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Entzia

**Entzia** Arabako ipar-ekialdeko mendilerro bat da. Nafarroa Garaiarekiko mugan bertan dago, Gipuzkoa ere hurbil duela. **Iturrieta-Entzia** izena ere hartzen du mendi-sistema honek. 4.991 hektarea ditu.

Zadorra ibaia Entzian jaiotzen da.

## Mugakideak 
Mugakide ditu: iparraldean, Asparrenako udalerria (Araba); ekialdean, Urbasa mendilerroa; hegoaldean, Haranako eta Arraia-Maeztuko udalerriak (Araba); eta mendebaldean, Dulantziko udalerria (Araba).

## Mendiak 
Iparraldeko muturrean hasita, ekialdetik mendebaldera Legunbe (1.129 m), Bigate (1.125 m), Belleku (1.055 m), Surbe (1.155 m), Mirutegi (1.166 m) eta Ballo (1.197 m) tontorrak ditugu, eta hegoalderago Peña Roja (1.067 m) eta Lazkueta (1.124 m) daude, Andoin, Durruma eta Bikuña herriak abiapuntuak direlarik.

Bestela, Opakuako mendateatik mendebalderantz Arrigorrista (1.151 m) dago, eta hegoalderantz, Aitzluze (1.049 m), Kontrastarregaina (1.072 m) eta Murube (1.134 m).

# Ballo edo Baio, 1.197 m  (Araba)
# Mirutegi, 1.167 m  (Araba)
# Surbe, 1.157 m  (Araba)
# Murube, 1.129 m  (Araba)
# Legunbe edo Legunbeko Haitza, 1.128 m  (Araba eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Bigate, 1.125 m  (Araba)
# Lazkueta, 1.123 m  (Araba)
# Atauko Haitza, 1.103 m  (Araba)
# Txumarregi, 1.098 m  (Araba)
# Akarrate, 1.089 m  (Araba)
# Kontrastarregaina, 1.072 m  (Araba)
# Kortaundi, 1.069 m  (Araba)
# Aizluze, 1.068 m  (Araba eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Peña Roja, 1.067 m  (Araba)
# Belleku, 1.055 m  (Araba)
# Punta del Puerto de Munain, 1.045 m  (Araba)

## Aztarna megalitikoak 
* Mendiluze harrespila

## Ikus, gainera 
* Entzia-Iturrietako Partzuergoa
* Arabako mendiak
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Erreferentziak_ 
## Kanpo estekak 
*  Entziari buruzko informazioa "Nekanet" webgunean
Golko

[thumb|[Bizkaiko golkoa]]
**Golkoa** bi lurmuturren arteko itsaso zatia da, badia baino handiagoa. Golko gehienak itsas mailak gora egitean eratu dira; adibidez, glaziarrak urtzean eta itsasertza urez betetzean. Beste batzuk, ordea, itsasertzeko hausturen edo tolesturen eraginez itsasertza itsas mailaren azpitik geratzean; esaterako, Kaliforniako eta Persiako golkoak, indar tektonikoek eragindako sakana urez betetzean eratu ziren.

Golkoak itsasarte baten edo bat baino gehiagoren bitartez lotzen dira itsasoarekin; askotan, golko barruko uraren ezaugarriak itsasokoarenak ez bezalakoak izaten dira, golkoaren formak, sakontasunak, hondoaren topografiak eta abarrek eraginda.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Artikulazio

thumb|300px|Artikulazio sinobiala
**Giltzadura** edo **artikulazioak** zenbait hezurren arteko lotura-guneak dira. Hezurren artean kartilagozko geruza bat dago, hezurren arteko marruskadura eta hezurren higadura eragozten duena. Giltzadurak aztertzen dituen anatomiaren atala artrologia da.

Giltzadurak oso aldakorrak dira forma eta osagaiei dagokienez. Beraien funtzioen artean eskeletoari mugikortasuna eman, lotailu eta muskuluen laguntzaren bitartez oreka mantendu eta babes funtzioa aipa daitezke.

## Giltzadura motak 
Giltzadura motak hezurreko osagaien arabera sailkatzen dira:
### Zuntzezko giltzadurak 
Hiru motatakoak izan daitezke:
* **Suturak**: hezur lauen artean daude, esaterako burezurrean. Lotuta dauden hezurren artean zuntzezko ehun kantitate txikia egoten da. Giltzadura hauek mugiezinak dira helduetan, sutura gehienak erabat oxifikatzen dira jaio osteko garapenean zehar.
* **Sindesmosiak**: mintz baten bitartez ematen dira erradio eta kubito; tibia eta peronearen artean. Mintz hauek mintz interoseo izena hartzen dute eta beren funtzio nagusia muskulu taldeak banatzea da.
* **Gonfosiak**: hortz edo hagin eta periodontzioaren arteko banaketaz arduratzen dira. Ehun kartilaginotsu batek hortzen sustraiak adar albeolarrekin elkartzen ditu.
### Kartilagozko giltzadurak 
Bi mota bereizten dira:
* **Sinkondrosiak**: kartilago hialinoak elkartzen ditu hezur artikularrak. Garrantzitsuenak metafasiak dira, hau da, luzerazko hazkundearen egitura erantzuleak. Behin behinekoak dira, mugikorrak oxifikatu arte (pubertaroan).
* **Sinfisiak**: aldakaren erdian sinfisi pubikoa dago, hezur iliakoak aurretik lotzen dira kartilago zuntzaren bidez eta egoera fisiologikoan mugiezina da. Beste sinfisi garrantzitsu bat ornoen artean ematen da eta orno arteko diskoa deritzo. Gehienbat zuntzezko kartilagoz osatuta dago. Orno arteko diskoak kontzentrikoki ezarritako hainbat eraztunez osatuta daude. Eraztun hauek gune mamitsu izeneko barrunbea mugatzen dute eta barrunbe hau gai dentso batez osatuta dago. Gune mamitsu honen funtzioa inpaktu eta pìsuaren energiaren xurgapena da.
### Giltzadura sinobiala 
Lotuta dauden bi hezurren artean barrunbe bat dago. Barrunbe hau barrunbe sinobiala da eta kapsula batez mugatuta dago hemetikoki. Barrunbe sinobiala likido sinobial izeneko likido batez beteta dago eta giltzadura azaleren arteko irristapena du helburu.

## Kanpo estekak
Gunnar Gunnarsson

**Gunnar Gunnarsson** (1889ko maiatzaren 18 &ndash; 1975eko azaroaren 21) idazle islandiarra zen, gehienbat danieraz idatzi zuena.

## Bibliografia 
Izenburuak islandieraz:

## Kanpo estekak 
*      Gunnar Gunnarsson Institute
Martxa Luzea

thumb|290px|Ibilaldi Luzearen zeharkaldia erakusten duen mapa
**Martxa Luzea** () Txinako Alderdi Komunistako tropek, 1934 eta 1935 urteen artean, Txina barnean zehar egindako bidaia izan zen. Soldaduok Txinako Errepublikaren tropetatik ihesi zihoazen.

Komunistek Jiangxiko probintzia menditsua, herrialdearen hegoaldean, beraien kontrolpean izatea lortu zuten, eta bertan Txinako Sobietar Errepublika aldarrikatu zuten. 1934ko urrian Chiang Kai-shekek zuzendutako indar nazionalistek komunistak inguratu zituzten. Buruzagi komunistek, orduan, iparraldera joatea erabaki zuten. Urtebeteko epean, Shaanxiko probintziara iritsi ziren, bertan euren kontrola mantenduz.

Mao Zedongek Txina ipar-mendebaldean eskualde komunista ezartzea lortu zuen. Txinako komunistek egindako ibilbide gogorrari "Ibilaldi Luzea" edo "Martxa Luzea" deritzo. Ehun bat mila gizon abiatu ziren euren familiekin 1934an Mao eta Lin Biao nagusi zituztela. Egunean 60 eta 80 kilometro bitartean egiten zituzten eta Shensira 1935eko urriaren 20an iritsi ziren. 100.000 komunista haietatik 30.000 besterik ez ziren bizirik atera martxa hartatik, 12.874km egin ostean. Martxa Luzea Txinako Herri Errepublikarentzat inspirazio abertzalearen iturri handia izan da. Dadu ibaia gurutzatu zutenekoa, Tashueh Shan mendiak igaro zituztenekoa eta Sikan padura eskualdean zehar ibili zirenekoa ekartzen dituzte gogora.

Martxa luzearen ondorioz, komunistek eskualde trinko eta leial bat lortu zuten, inoiz ere ez galduko zutena. Beste ondorioetako bat hauxe izan zen: Mao Zedongek bere buruzagitza indartu ez ezik, eztabaida ezina bihurtu zen bere alderdiaren barruan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Ibilaldi Luzea, www.china.org.cn Txinako webgune ofizialeko artikulua
Lenkera

**Lenkera** Erdialdeko Amerikako hizkuntza bat da, El Salvador eta Guatemalan lenkek hitz egiten dutena.

Hizkuntza-familia eztabaidagai izaten ari da hizkuntzalarien artean. Lyle Campbellek lenkera sailkatzeke dagoela dio. Adolfo Costenla Umaña costarricar hizkuntzalariaren aburuz, chibcha hizkuntzetan ditu erroak.

## Kanpo estekak 
*  Ethnologueren txostena lenkerari buruzkoa
Aratz

**Aratz** Altzaniako mendilerroko mendi nagusia da. Arabako ipar-ekialdean dago, Aguraingo kuadrillan, Goierri (Gipuzkoa) eta Sakana (Nafarroa Garaia) eskualdeekiko mugetatik hurbil. Hegoaldean Asparrenako udalerria du, eta iparraldean Zegamakoa.

Tontorrak 1432 metroko altuera dauka, eta han harria hutsik eta garbi agertzen da, zuhaitzik eta bestelako landarerik gabe; hortik ei datorkio *aratz* izena («garbia»).

## Abiapuntuak 
* Araiatik: 2 ordu, 822 metroko desnibela.
* Otsaurteko mendatetik: 2 ordu eta 30 minutu, 772 m.

## Ikus, gainera 
* Arabako mendiak

## Kanpo estekak 
* Aratz *luberri.net* webgunean
Agroekologia

thumb
**Agroekologia**, nekazaritza-eredua (maneiua eta teknika) bere osotasunean ulertzen duen kontzeptu zabala da; dimentsio ekologikoa, sozioekonomikoa, soziopolitikoa eta kulturala kontutan hartzen dituena.

Agroekologiaren nekazaritza-eredua BIO-EKOLOGIKOA izan behar du. Eta gainera, beste zenbait irizpide kontutan hartu behar ditu:
* Bertako ekoizpena, bertako kontsumorako.
* Bide motzeko banaketa kanalak, gertutasuneko erlazioak
* Giza neurriko etxaldeak, baserritarren nekazaritza herrikoia.
* Lan baldintza duinak baserritarrentzat eta beren langileentzat
* Landa garapena: baserritar gazteen instalazioa, lana sortzea
* Materiaren zikloak kudeatzea, birziklatzea
* Gardentasuna
* Bio eta agro aniztasuna
* Laborarien erabakitzeko gaitasuna, ekoizpenean, eraldaketan eta salmentan.
* Elikadura buru jabetza
* (…)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ahüzki

thumb|Ahüzkiko bainuetxea 2003an, Bohorkortia menditik ikusia.
**Ahüzki** Zuberoako iturburua (998 m), Arbailak mendilerroan dagoena. Hango ura ezaguna da oso, besteak beste, duen eragin diuretikoagatik. XIX. mendean ur horiek oso estimatuak izan ziren bainuetxe bat sortu zen. Urte haietan oso inguru isolatua zen baina gaur egun errepide batek, Altzürükü eta Mendibe artekoa, 1970tik, ingurua gurutzatzen du.  Bada oso kanta ezaguna, iturria aipatzen duena, "Bortüan Ahüzki, hur hunak osoki"

## "Bortüan Ahüzki" abestia 
## Irudiak 

Irudi:Ahüzki - auberge.jpg|Ahüzkiko bainuetxea.
Irudi:Ahüzki - fronton.jpg||Ahüzkiko pilotaleku irekia.
Irudi:Fontaine d'Ahuzki.jpg|Ahüzkiko iturri bat. Harrian zizelkatua Zuberoako lehoia eta azpian idazkuna: "*Bortian Ahüzki hur hunak osoki"*.
Irudi:Saute cloture.jpg|Hesia gainditzeko egurrezko eskilara, Ahüzkin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* [Inguruari buruzko informazioa *Argia*n, Allande Sokarros(https://eu.wikipedia.org/wiki/Allande_Sokarros)en erreportaia.]
* [Ahüzkiren kanta Youtuben Amaia Riouspeyrous(https://eu.wikipedia.org/wiki/Amaia_Riouspeyrous)en ahotsean.]
Marià Fortuny

**Josep Marià Bernat Fortuny i Marsal** (Reus, 1838ko ekainaren 11n - Erroma, 1874ko azaroaren 21) pintore kataluniarra izan zen, XIX. mendeko espainiar margolari garrantzizkoenetarikoa Goyarekin batera.

Oso umetatik umezurtza, haren aitona haren tutore eta babesle izan zen lehenengo urteetan eta haren gaztaro goiztiarrean. Domènec Soberano eskultorearen tailerrean hasi zen lanean eta berau, Mariàren hobekuntzaz jabeturik, Arte Ederretan matrikulatu zuen.

Bere obrarik garrantzitsuenenak *La batalla de Tetuán* (Tetuango guda) eta *La Vicaría* (Bikarioetxea 1870an egina) dira biak Kataluniako Arte Museo Nazionalean daudelarik.

## Galeria 

Fortuny_-_La_Vicar%C3%ADa_(Museo_Nacional_de_Arte_de_Catalu%C3%B1a,_1870._%C3%93leo_sobre_tabla,_60_x_93,5_cm).jpg|*La Vicaría* (*Sakristia*)
Mariano Fortuny The Court of the Alhambra.jpg|thumb|"Alhambrako patioa"
MARIANO_FORTUNY_-_La_Odalisca_(Museo_Nacional_de_Arte_de_Catalu%C3%B1a,_1861._%C3%93leo_sobre_cart%C3%B3n,_56.9_x_81_cm).jpg|*La Odalisca* (**Odaliska**).
Fortuny_El_col%C2%B7leccionista_d%27estampes_I.jpg|*Le Chevrier* (*Irudien bildugileak*)
(Barcelona) Retrat de l'escultor Jeroni Suñol - Museu Nacional d'Art de Catalunya.jpg|''Retrat d'l'escultor Jeroni Suñol* (*Jeroni Suñol eskultorearen erretratua'')

## Kanpo estekak 
* Marià Fortunyren margolanak Espainiako Liburutegi Nazionalaren Liburutegi Digitalean.
Ballo

**Ballo** Arabako ipar-ekialdean dagoen mendia da, Nafarroako mugatik gertu, Entziako mendilerroan kokatutakoa eta bertako tontorrik altuena da.

Gailurrak 1.197 metro ditu. Mirutegi mendi-gailurraren alboan dago (1.166 m), eta oso ohikoa da biak igotzea ibilaldi berean.

## Abiapuntuak 
* Donemiliagako Durrumatik: Ordu bat eta 45 min.
* Opakuako mendatetik: Ordu bat eta 15 min.
* Legaireko aparkalekutik: Ordu bat.
* Andoindik: Ordu bi eta 15 min.

## Ikus, gainera 
* Arabako mendiak

## Kanpo estekak 
* Ballo *luberri.net* webgunean
Merindad de Cuesta-Urria

**Merindad de Cuesta-Urria** Burgosko probintziako Merindadeetako eskualdean dagoen udalerria da.

## Geografia 
Udalerria La Tesla mendilerroaren hegalean dago, muino txikiak dauden ordoki txiki batean. 121,87 km²-ko azalera du.

## Osatzen duten herriak 
Udalerriak 24 alkate-auzotan banatua dago, udaletxea Nofuentesen dago.

* Ael
* Almendres
* Baillo
* Casares
* Cebolleros
* Extramiana
* Hierro
* Lechedo
* Mijangos
* Nofuentes
* Paralacuesta
* Pradolamata
* Quintanalacuesta
* Quintana Entrepeñas
* Quintanillas (Las)
* Quintanilla-Montecabezas
* Ribamartín
* San Cristóbal de Almendres
* Santa Coloma
* Urria
* Valdelacuesta
* Valmayor de Cuesta Urria
* Villamagrín
* Villapanillo
* Villavedeo

## Demografia 
Udalerrian 500 pertsona bizi dira, km² bakoitzeko 4,10.

## Historia 
Bisigodoak Mijangosetik gertu finkatu ziren VI. mendearen inguruan. Geroago, leku horretan, Merindadeetako bizigunerik zaharrenetariko bat, Oñako monasterioari ordaindu beharreko zergak zehazten zituen agiria izan zen.

XIV. mendean Montealegre gaztelua eraiki zen La Tesla mendilerroan, Merindade osoa kontrolatzeko asmoz.

XVIII. mendean, Cuesta-Urria Gaztela Zaharreko Merindade zaharretatik banandu zen. XIX. mendean berrantolatu zen, gaurko lurraldea sortuz eta udaletxea Nofuentesen finkatuz.

## Leku interesgarriak 
* Elizak, batez ere erromanikoak.
* Etxe armarridunak.
* Mijangoseko zubia.
* Cebolleroseko Las Cuevas gaztelua.

## Politika 
2007ko udal hauteskundeetan PPk 242 boto eta 6 zinegotzi lortu zituen (2003an 216 eta 4); PSOEk 70 boto eta zinegotzi bakarra lortu zuen (2003an 161 eta 3). Abstentzioa % 27,65 izan zen.

## Kanpo estekak
Julia Tymoxenko

**Julia Volodymyrivna Tymoxenko** (ukraineraz Юлія Володимирівна Тимошенко; Dnipro, 1960ko azaroaren 27) ukrainar politikaria da. 2005eko urtarrilaren 24tik 2005eko irailaren 8ra, eta 2007ko abenduaren 18tik 2010eko martxoaren 4ra, Ukrainako lehen ministroa izan zen. Horrezaz gainera, Ukrainar Guztion Batasuna *Aberria* eta Julia Tymoxenko Blokea alderdi politikoetako buruzagia da.

## Bizitza 
2004an, Viktor Justxenko Ukrainako lehendakaritzara eraman zuen *Iraultza Laranjan* parte hartu zuen aktiboki. 2010eko presidentziarako hauteskundeetara aurkeztu zen, baina, alde txikiaz, Viktor Janukovitx nagusitu zitzaion. 2010eko maiatzetik aurrera Tymoxenkoren aurkako zenbait auzi penal ireki ziren. 2011ko urrian zazpi urteko espetxe zigorra ezarri zioten, botere gehiegikeria eta funts publikoen bidegabeko erabilpena egotzirik. Berak epaiketaren atzean arrazoi politikoak zeudela salatu zuen. 2014ko otsailaren 22an utzi zuten libre, Euromaidan iraultzaren amaiera aldera. Urte horretako presidentetzarako hauteskundeetan bigarren postuan gelditu zen, botoen %12,39 bilduta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*    Julia Tymoxenkoren webgunea
Xinkera

**Xinkera** Erdialdeko Amerikako hizkuntza bat da, gaur egun desagertzear dagoena, eta antzina xinkek hitz egiten zutena Guatemalan. Prehispanikoan El Salvadorren ere hitz egiten zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Ethnologueren txostena xinkerari buruzkoa
Altzania

**Altzania** izeneko artikulu hauek daude:

* Altzania, Gipuzkoaren eta Nafarroa Garaiaren arteko mendilerroa,
* Altzania, izen bereko mendilerroan jaiota, urak Arakil ibaian isurtzen dituen ibaia.
Udalbide

**Udalbide** Elkarlan Elkartea Euskal Herriko Udal Erakundea da. Euskal Herriko herrialde guztietako erakunde eta udal euskaltzaleek 2000. urtean sortu zuten kohesio fondoa da. Udalbide Elkarlan Elkartearen ardatz eta ildo nagusia honakoa da: *euskara, euskal kultura eta euskal nortasuna babestu, garatu eta bultzatzea*.

Udalbidek proiektu egonkor eta eraginkorrak sortu eta martxan jarri ditu euskara euskal lurralde guztietan sustatu, euskal nortasuna eta kultura bere lurralde guztietan zaindu eta bultzatzeko, Euskal lurraldeetako erakundeen eta herritarren arteko harremanak garatu eta Euskal Herria lurralde bat gisa ikustera bideratutako ekimenak egituratzeko. Baina halaber, Euskal Herriko eta gure mugetatik kanpoko beste elkarte eta erakundeei aurrera segitzeko behar duten laguntza eta elkarkidetza ematen die.

Udalbidek lau gune nagusitan jarduten du: Euskal Autonomia Erkidegoa, Nafarroa, Ipar Euskal Herria eta 8. herrialdean edo Euskal Diasporan. Arloak berriz: Euskara, hezkuntza, kulturaren bestelako aldaerak, komunikabideak, ekonomia eta lan mundua, Hurbiltzen eta kirola.

2014an, EAJk utzia zuen Udalbide, eta ez zeukan asmorik Udalbiltzan aritzeko. Udalen arloan Eudel EAEko elkartea zen jeltzaleen erreferentziazko instituzioa. Udalbiltzak esan zuen EAJko hautetsiekin lan egiteko bideak jorratuko zituela.

## Ikus, gainera 
* Udalbiltza

## Kanpo estekak 
*  Udalbideren webgunea

## Erreferentziak
Allaitz

**Allaitz** Aguraingo Kuadrilla (Araba) eta Goierri (Gipuzkoa) artean eta Nafarroako mugatik hurbil dagoen mendi bat da, Altzaniako mendilerroan kokatuta dagoena Aratz eta Umandiako tontorren artean. Zenbaitetan *Allarte* izenaz aipatua, nahiz eta hori, berez, Aratz (eta Imeleku) eta Allaitzen arteko ataka den.

Hegoaldean Araia (Asparrena) eta iparraldean Zegama udalerriak ditu.

Tontorrak 1.231 metroko altuera dauka.

## Abiapuntuak 
* Araiatik: ordubete eta 30 min.
* Otzaurteko mendatetik: 2 ordu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arabako mendiak

## Kanpo estekak
Umandia

**Umandia** Aguraingo Kuadrilla (Araba) eta Goierri(Gipuzkoa) artean eta Nafarroako mugatik hurbil dagoen mendia da, Altzaniako mendilerroan ekialdeen kokatuta dagoena dugu, Allaitz tontorraren ondoan.

Hegoaldean Araia (Asparrena) eta iparraldean Zegama udalerriak ditu.

Tontorrak 1.224 metroko altuera dauka.

## Abiapuntuak 
* Araiatik: Ordu 1 eta 30 min.
* Otzaurteko mendatetik: 2 ordu.
* Albenizetik: Ordu 1 eta 45 min.

## Ikus, gainera 
* Arabako mendiak

## Kanpo estekak
Raquel Welch

**Jo Raquel Tejada** (Chicago, Ameriketako Estatu Batuak, 1940ko irailaren 5 &ndash; Los Angeles, 2023ko otsailaren 15a), **Raquel Welch** bezala ezagutua, aktore estatubatuarra izan zen.

## Filmografia 
## Kanpo estekak
Altzania (mendilerroa)

**Altzania** Araba eta Gipuzkoa arteko mugan dauden hiru mendilerroetako bat da, Elgearekin eta Urkillarekin batera. Altzaniako mendilerroak alde batean Asparrena eta bestean Zegama udalerriak bereizten ditu.

Aizkorriko mendilerroaren ekialdeko jarraipena da, tartean Lizarrateko igarobidea dugula. Are ekialderago eta hegoalderantz, aldiz, Altzaniak Entziako mendiak ditu mugakide.

Ziordiako (Nafarroa Garaia) udalerria ere mendigunetik hurbil dago, ekialdean. Izan ere, ekialdeko muturrean tontor batzuk Nafarroako mugetan kokatuta daude.

## Mendiak 
Mendebaldetik ekialdera hiru mendi nagusi hauek osatzen dute mendilerroa: Lehenengoa Aratz (1.443 m) dugu, inguruneko altuena dena. Hurrengoa Allaitz edo Allarte (1.231 m) da, eta Umandia (1.218 m), azkenik, ekialdeen dagoen tontorra dugu.

Hauek dira mendilerroaren hiru tontor altuenak:
# Aratz, 1.445 m  (Araba)
# Elurzuloak, 1.431 m  (Araba)
# Maillukate, 1.329 m  (Araba eta Gipuzkoa arteko mugan)

# Aratz, 1.445 m  (Araba)
# Elurzuloak, 1.431 m  (Araba)
# Maillukate, 1.329 m  (Araba eta Gipuzkoa arteko mugan)
# Imeleku, 1.319 m  (Araba)
# Argorri, 1.311 m  (Gipuzkoa)
# Allaitz, 1.245 m  (Araba)
# Umandia, 1.225 m  (Araba)
# Hagineta, 1.223 m  (Araba)
# Allaiztxiki edo Allaitz Txiki, 1.171 m  (Araba)
# **Arbarrain** edo **Illarragorri**, 1.118 m  (Nafarroa Garaia, Gipuzkoa eta Araba arteko mugan)
# Olanoko Aitzandia edo Aitzandia, 1.083 m  (Araba)
# Kipular, 1.059 m  (Nafarroa Garaia)
# Olanoko Aiztxiki edo Aiztxiki, 1.058 m  (Araba)
# Ibirigana, 1.054 m  (Nafarroa Garaia)
# Harrobigana, 1.032 m  (Araba)
# Albeizko Haitza edo Albeiz, 1.014 m  (Araba)
# Beorkolarre, 1.008 m  (Nafarroa Garaia)
# Aiztxipi, 1.000 m  (Nafarroa Garaia)
# Artzanegi, 991 m  (Araba)
# Txurruko Punta, 991 m  (Gipuzkoa)
# Iramendi, 975 m  (Gipuzkoa)
# Añabaso, 964 m 
# Atxipi, 952 m  (Araba)
# Gran Azor, 910 m  (Araba)
# Unamendi, 898 m  (Gipuzkoa)
# Arrazpi, 887 m  (Araba)
# Motto, 887 m  (Nafarroa Garaia)
# San Migel Haitza, 867 m  (Araba)
# Zabalaitz, 866 m  (Gipuzkoa)
# Marutegi, 863 m  (Araba)
# Naparaitz, 860 m  (Gipuzkoa)
# Orobe, 842 m  (Nafarroa Garaia)
# Antzuzkar, 748 m  (Gipuzkoa)

## Megalitoak
Altzaniako Estazio Megalitikoa 7 trikuharriek (Bidaarte I, Garagarza, Otsaarte, Tartaloetxeta, Trikamuñoota, Zorroztarri eta Etxegarateeta) tumulu batek (Bidaarte II) osatzen dute. 

## Erreferentziak_ 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda
* Altzania ibaia
* Arabako mendiak
* Gipuzkoako mendiak
* Nafarroako mendiak

## Kanpo estekak 
* Altzania mendilerroa.
Mirutegi

**Mirutegi** Arabako ipar-ekialdean dagoen mendia da, Nafarroako mugatik gertu, Entziako mendilerroan kokatutakoa eta bertako bigarren tontorrik altuena dena, ondoan daukan Ballo mendiaren ondoren. Gailurreko talaiak Arabako Lautadaren ekialdeko ikuspegi onak eskaintzen ditu.

Gailurrak 1.166 metro ditu. Goian, 10 metroko altuera duen altzairuzko gurutze handi bat dago, 1965ean ezarri zutena.

## Abiapuntuak 
* Donemiliagako Durrumatik: Ordu bat eta 30 min.
* Opakuako mendatetik: Ordu bat eta 45 min.
* Andoindik: Ordu bi.

## Argazki galeria 

File:Mirutegi mendia Durruma Donemiliagatik.jpg|Mirutegi mendia (erdian, garaiena) Durrumatik.
File:Mirutegi_entzia.jpg|Mirutegiren gailurretik Ballo mendiranzko ikuspegia.

## Ikus, gainera 
* Arabako mendiak

## Kanpo estekak
Arrigorrista

**Arrigorrista** Arabako ekialdean dagoen mendia da, Nafarroako mugatik gertu, Iturrietako mendietan kokatutakoa Ballo mendiaren hego-mendebaldean.

Gailurrak 1.151 metro ditu.

## Abiapuntuak 
* Egileorretik: Ordu bat eta 30 min.
* Erroetatik: Ordu bat eta 20 min.
* Alanguatik: Ordu bat eta 15 min.
* Iturrietatik: 45 min.
* Opakuako mendatetik: 25 min.

## Ikus, gainera 
* Arabako mendiak

## Kanpo estekak
Legunbe

**Legunbe** Araba eta Nafarroako probintzien artean dagoen mendia da, Urbasako mendigunearen ondoan, Entziako mendilerroan ekialdeen kokatutakoa dena.

Gailurrak 1.129 metro ditu.

## Abiapuntuak 
* Andoindik: Ordu bi.
* Urbasako mendatetik: Ordu bat eta 45 min.

## Ikus, gainera 
* Arabako mendiak
* Nafarroa Garaiko mendiak

## Kanpo estekak 
* Legunbe *luberri.net* webgunean
Otsaurte

alt=Abilletako zista|thumb|Abilletako zista
**Otsaurte**, *Otzaurte* izenaz ere ezaguna, Gipuzkoako hego-ekialdean dagoen mendatea da, Goierriko eskualdean, eta Zegama eta Altsasuko (Nafarroa) udalerriak errepidez elkarlotzen ditu.

## Izena 
*Osaurte* da forma dokumentaturik zaharrena (XV. mendekoa), eta *Otsaarte* (*a* luzearekin) esaten diote inguruko euskaldunek.

## Mendiak 
Otsaurte mendatea Aizkorri eta Aratz mendietara doazen mendizaleen ohiko abiapuntua da, mendatea eta mendi horien tartean Lizarrateko igarobide ederra dago.

Udazkenetan, bertako ostatua inguruko mendietan ehiza egiten duten ehiztarien bilgunea ere bada.

## Euskara: Euskalkien muga 
Historikoki Gipuzkera eta Nafarreraren arteko muga adierazi du. Gaur egun ere, Zegaman Goierriko hizkera eta Altsasun Burundako hizkera mintzatzen baitira.

## Errepideak 
Mendateak GI-2637 eta N-I errepideak batzen ditu, lehen esan bezala Zegama eta Altsasu lotuz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendateak
* Mikelete

## Kanpo estekak
Murube

**Murube** Araban dagoen mendia da, Entziako mendilerroan hegoaldeen kokatutakoa dena.

Gailurrak 1.134 metro ditu.

## Abiapuntuak 
* Larraonatik: Ordu bat eta 30 min.
* Kontrastatik (Harana): Ordu bat eta 30 min.

## Ikus, gainera 
* Arabako mendiak
* Nafarroa Garaiko mendiak

## Kanpo estekak 
* Murube *luberri.net* webgunean
Ambasaguas

**Ambasaguas** (euskeraz ere **Ugarte** izan daiteke) Karrantzako (Bizkaia) erdialdean dagoen auzoa da, 2020ko hamarkadara arte udalerriko populatuena izan zena.

## Geografia 
Auzoa BI-630 errepidearen bidegurutzean dago, gasolindegi bat dagoen puntuan. Ipar-mendebaldean Molinar auzoa, iparraldean Bollain baserrigunea, ipar-ekialdean Biañez auzoa, hego-ekialdean Callejo baserrigunea, hegoaldean Ahedo eta Concha auzoak eta mendebaldean Matienzo mugakide ditu.

Bestela, Karrantza ibaiak auzoa zeharkatzen du Callejo errekaren urak kilometro batzuk lehenago jaso ostean eta auzoan bertan Escaleras eta Presa errekek bat egitearen ondorioz ekarritako ura jasotzen du. Bi ur bideek hemen bat egiten dutenez, gaztelerazko izen hori dauka auzoak, *"Ambasaguas"* alegia.

## Demografia 
## Garraioa 
Auzo honetan FEVE tren konpainiaren Karrantzako geltokia dago.

## Dolomitas del Norte 
Dolomitas del Norte enpresaren instalazioak Ambasaguasen kokatuta zeuden XX. mendeko lehenengo erdialdean, metalurgia arloan jardundakoa.

2002an Eusko Jaurlaritzak monumentu izendatu zituen.

## Ikus, gainera 
* Enkarterri

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Concha

**Concha** Karrantzako (Bizkaia) auzoa da, udalerriko erdigunean dagoena. Bertan daude kokaturik udalerriko udaletxea, kultur-etxea eta liburutegia, beste zerbitzu batzuen artean.

## Geografia 
Ambasaguas iparraldean, Ahedo ipar-ekialdean, La Tejera baserrigunea ekialdean, Manzaneda de Sierra auzunea hegoaldean, San Esteban hego-mendebaldean eta Soscaño eta Traspalacio mendebaldean mugakide ditu.

Auzoan bat egiten dute Las Escaleras, Bernales, Cuadro eta Presako erreken urek, Karrantza ibaiarekin biltzen direnak Ambasaguas auzoan.

## Demografia 
Karrantzako udaletxea bertan egonik, XXI. mendearen lehen hamarkadetan populazio hazkundea izan zuen eta udalerriko gunerik populatuena bihurtu zen (lehenago Ambasaguas zen populatuena).

## Ondarea 
"Indianoen" etxe ugari topa daitezke auzoan eta inguruan, XIX. eta XX. mendearen artean eraikitakoak. Ameriketatik itzulitako jendeak eginda, horietako batzuk ikusgarriak dira. Hernaiz familiaren etxea nabarmentzekoa da, besteak beste.

Bestela, Concha eta San Esteban artean Buen Rosarioko Andra Mariaren eliza dago.

## Ikus, gainera 
* Enkarterri

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ranero

**Ranero** Karrantzako (Bizkaia) auzoa da, udalerriko iparraldean kokaturik dagoena. Bertan aurki daiteke Pozalaguako leizea.

## Demografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Matienzo

**Matienzo** Karrantzako (Bizkaia) erdialdean dagoen auzoa da. 

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Enkarterri

## Kanpo estekak
Manzaneda de Biañez

**Manzaneda de Biáñez** Karrantzako (Bizkaia) erdialdean dagoen auzoa da.

Karrantzan, Biañez izeneko lekua ere bada.

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Enkarterri

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santecilla

**Santecilla** Karrantzako (Bizkaia) iparraldean dagoen auzoa da.

## Geografia 
Ipar-mendebaldean Ranero auzoa, izen bereko mendia (729 m) eta Pozalaguako leizea, hego-mendebaldean Rioseco eta La Cadena, hegoaldean Bollain auzunea, hego-ekialdean Biañez eta ekialdean Paules eta Las Llamas mugakide ditu.

## Demografia 
## Ondarea 
Iglesia de Santa Zezilia eliza barrokoa, San Joan Bataiatzailearen kapera inguratzen duen burdin hesi nabarmena daukana, bai eta margo interesgarriak ere.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Enkarterri

## Kanpo estekak
Rioseco (Karrantza)

**Rioseco** Karrantzako (Bizkaia) iparraldean dagoen auzoa da. 

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Enkarterri

## Kanpo estekak
Isaac Titsingh

[thumb|[Quianlong enperadorearen gortean]]
**Isaac Titsingh** (Amsterdam, 1745eko urtarrilaren 10a - Paris, 1812ko otsailaren 2a) Herbehereetako kirurgialari, jakintsu, agente komertzial eta enbaxadorea izan zen.
Basarrate

**Basarrate** Santutxu (Bilbo) auzoan ingurunea da, gaztelaniaz *Campa del Muerto* izena hartzen duena. Inguruan dagoen gune berde bakarra da.

## Unión Begoñesa 
Auzune honetan "Unión Begoñesa" izeneko kooperatibak etxaldea eraiki zuen XX. mendearen lehen erdialdean.

## Metroa 
Bilboko metroak Basarrateko geltokia du gune honetan, Santutxu eta Bolueta artean.

## Jaiak 
Santutxuko jaietan ingurune honetan txosnak paratzen dituzte.

## Ikus, gainera 
* Mahatserri

## Kanpo estekak
Bodyboarding

[thumb|300px|BodySurflari bat [Oahun tutu bat egiten]]
**Bodyboarding** edo **bodyboarda** paipo izeneko ohola baten gainean olatu hautsigabeen gainean irristatzean datzan kirola da. Bodyboarding ohola 1,4 metro inguru luze da, surfeko oholak baino laburragoak eta apar sintetikoz eginak. Paipoak, berriz, zurezkoak dira.

## Historia 
Tom Morey izan zen bodyboard taula bat probatu zuen lehena; bere surf taula erditik apurtu zenean, flotatzen zuen zatia hartu eta honen gainean itsasertzera ailegatu zen, Hawaiin. Geroago, 90eko hamarkadan, kirol honen beste iraultza bat gertatu zen: Guilherme Tamega, Michael Eppelstun edo Ben Holland bezalako bodyboardlariek, akrobazia eta maniobra bihurriak muturrera eraman zituzten. Eta maniobra berriak garatzera ausartu ziren.

Gaur egun, munduko bodyboardaren panorama Mike Stewart (kirol honen aurrendaria, oraindik elitean dagoena), Jeff Hubbard (bodyboardaren iraultzailea, aireko maniobrak egiteko erraztasuna dela eta), Spencer Skipper (Mike Stewarten ondorengo bezala ezaguna da bere estiloarengatik) eta Gillherme Tamega (oso erradikala da) bezalako izenek menperatzen dute.

## Ohola 
Kirol honen elementu garrantzitsuena bodyboardeko ohola edo *boogiea* da, karbono zuntzez, beira zuntzez, polipropilenoz eta polietilenoz egina dago. Material hauen ezaugarriak direla eta, oso zaila da taulak haustea. Jasan ditzaketen kalte fisiko bakarrak urradurak izaten dira, edo haustura soilik kolpea oso handia bada. Antzinako paipoak, berriz, zurezkoak dira.

## Ikus, gainera 
* Paipoa
* Txanperoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Euskal Herriko Surf Federazioa
Transplante

**Transplantea** hurrengoetako bat izan daiteke:

* Transplante: Organoen transplantea, medikuntzaren arloan.
* Transplante: Landareen transplantea, botanikaren arloan.
Kristalino

**Kristalinoa** begiaren aurreko segmentuan dagoen disko gardena da, irisak estaltzen duena erdialdean begi-ninia utziz. Kristalinoaren gainaldea ahurra (konkaboa) behar baino gehiago edo gutxiago okertzen denean, gaitzak sortzen dira ikusmenean: miopia, begi-lausoak, etab. Arrainen kristalinoa biribila da; lehorreko ornodunen kristalinoak, berriz, gainaldea ahur okerra du.

## Lotutako gaixotasunak 
* Begi-lausoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iris

**Irisa** begiko begiko mintz biribila da, laua, koloreztatua eta uzkurkorra, erdigunean irekigune bat duena, begira iristen den argi kopurua kontrolatzen duena. Erdialdean duen irekiguneari begi-nini deitzen zaio.

Irisa begiaren aurreko aldean dago, kristalinoaren aurrean eta kornearen atzean, eta begiaren aurreko eta atzeko barrunbeak bereizten ditu. Bi motatako gihar zuntzak ditu barruan: biribilak (irisa itxiarazten dutenak) eta irradatuak (irisa irekiarazten dutenak). Irisak, irekiz eta itxiz, begira iristen den argi kantitatea kontrolatzen du.

Gizakiengan, irisak markatzen du pertsona baten «begien kolorea».

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Begi-nini

**Begi-ninia** begiaren aurreko segmentuko biribil beltza da, irisaren erdialdean dagoena, kristalinoaren aurrean eta kornearen atzean kokatua.

## Kanpo estekak
Humore urtsu

**Humore urtsua** begiaren aurreko segmentuan dagoen likidoa da, begiko kristalinoa eta kornearen arteko gunean kokatutakoa.

Gorputz ziliarrak ondo definitutako bi funtzio ditu. Alde batetik, begi bakoitzean 6 cm karratuko azalera hartzen duten prozesu ziliarrek sortzen dute humore urtsua, minutuko 2-3 mikrolitroko abiaduran. Humore urtsua funtsezkoa da begi-globoak behar bezala funtziona dezan, eta 15 mm Hg-ko presioan mantendu behar da, 2 mm Hg-ko marjinarekin soilik. Humore urtsuaren presioak gora egiten badu, glaukoma izeneko gaixotasun bat sortzen da, eta behar bezala kontrolatzen ez bada, ikusmen-zorroztasun eta itsutasun gabezia handia izan dezake.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Humore beirakara

**Humore beirakara** begiaren muin osoan dagoen gai lirdingatsu edo gelatinakara da, atzeko segmentuan kokatutakoa kristalinoa aurrean eta erretina inguruan dituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erretina

**Erretina** edo **betsarea** begiaren muina barrutik estaltzen duen geruza da, argiarekiko sentibera. Begiaren barreneko segmentuan dago, konjuntibaren barrualdean, humore beirakara inguratuz. Ikusmena ahalbidetzen duten zati nagusietako bat da. Begi globoa osatzen duten hiru mintzen artean barrukoena da; esklerotika eta koroidea dira besteak.

Nerbioz osatutako mintz sentikorra da erretina; bertan antzematen zaio argiari, eta osatzen da gauzen irudia. Erretina nerbio optikoaren bitartez lotzen da burmuinen ikusmenguneekin. Zenbait mintzez osatua dago, baina horietako batek besterik ez du argia sentitzen, horretarako zelula bereziak baititu. Zelula horiek bi eratakoak dira: makilak eta konoak. Bai egituran eta baita zereginean ere bereizten dira; argi mota desberdinak antzematen ditu zelula mota bakoitzak. Makilak nagusi dira gauean dabiltzan animalien begietan; gizakiari gauez ikusteko baliagarri zaizkio. Konoak nagusi dira, berriz, batez ere egunez dabiltzan animalien begietan, gizakia tartean, eta ikusmen zehatzerako eta koloreen bereizketarako beharrezkoak dira.

## Erretinari lotutako gaixotasunak 
* Erretinosi pigmentarioa
* Erretinopatia diabetikoa

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Konjuntiba

**Konjuntiba** betazalen barne-azalera tapizatzen duen begiko muki-mintza da; begi-globoaren aurrealderantz hedatzen da, esklerotikaren zati bat estaliz eta korneako epitelioa eratuz.

Bere hanturak konjuntibitis du izena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Koroide

**Koroidea** begiaren esferaren inguruan dagoen geruza da, odol-hodiez ondo hornitutakoa, atzeko segmentuan kokatutakoa erretina eta esklerotikaren artean.

## Lotutako gaixotasunak 
* Koroiditisa.

## Kanpo estekak
Esklerotika

**Esklerotika** edo **esklera** begiaren esferaren inguruan dagoen geruza da, aurrealdean kornearekin jarraitzen dena, koroidea barrualdean eta konjuntiba kanpoaldean dituena.

Zuntzezko mintza da, nakarraren kolorekoa eta lodia. Begiaren bost seirenak betetzen ditu; atzealdean ikusmen kirioari uzten dio tokia eta aurrealdean berriz korneari; gainerako guztia esklerotikak estaltzen du. Gizakiak eta ornodun guztiek dute esklerotika, baita ornogabe batzuek ere (muskuilu zefalopodoek).
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esku Huskako Binakako Pilota Txapelketa Nagusia

**Esku Huskako Binakako Pilota Txapelketa Nagusia** —laburturik, **Binakako Txapelketa**—, gaur egun **EPELen binakako txapelketa** izenaz ere ezaguna, esku huskako pilotari profesionalen artean binaka jokatzen den pilota txapelketa nagusia da, 2002az geroztik Esku Pilota Enpresen Ligak (EPEL) antolatua. Esku huskako pilotan, denboraldiko hiru txapelketa nagusietako bat da, buruz burukoarekin eta lau eta erdikoarekin batera.

## Historia 
1941ean sortu zen, Esku Huskako Buruz Buruko Pilota Txapelketa Nagusiarekin batera. Bi urtean behin jokatzen zen, hasiera hartan. Hala ere, 1945eko txapelketatik 1961ekoraino, eta ordukotik 1978koraino, etenaldi luzeak izan zituen, interes askorik ez baitzuen pizten txapelketa horrek.

1973an, orduko hartan esku huskako pilotan ziharduten bi enpresak —Empresas Unidas eta Eskulari— konturatu ziren txapelketak ezin formula hobeagoa zirela esku huskako pilotaren egutegiari pizgarri bat jartzeko. Hamarkada hartan, beraz, bi enpresek bakoitzak bere aldetik txapelketak egin zituzten, harik eta 1978an, bi enpresen artean lortutako hitzarmenari esker, lehiaketa berriz ere txapelketa nagusi bilakatu zen arte.

Lehenengo bikote txapelduna Onaindia - Urtzelai II.a izan zen; eta txapel gehien eskuratu duena, Retegi II.a - Errandonea, hiru bider txapeldun.
* 2013: Irujo eta Zabaleta (txapelketa osoko bikoterik hoberena) bi tantoz aurretik zihoazela (6-4), Pablo Berasaluze aurkariaren lesioagatik irabazi zuten.
* 2011: Xalarekin batera Abel Barriolak jokatu beharko zukeen, baina enpresek ez zioten astebeteko atzerapena eman, lesio batetik sendatzeko. Ordu arte, 1990az geroztik izan ziren finalista lesionatu guztiei, ordea, onartu zieten halako atzerapena, eta Barriola horrela baztertu izanak haserre handia sortu zuen pilotazaleen artean.
* 1999: Sei urte lehenago bezala, bi txapelketa paralelo jokatu ziren.
* 1993: Bi enpresen arteko ika-mikengatik, bi txapelketa paralelo jokatu ziren.
* 1990: Etxenagusiak Maiz II.a ordeztu zuen, gripearengatik.
* 1945: Txikito Iraetakoak Onaindia ordeztu zuen finalean.

## Txapeldunak eta finalistak 
Oharra: Barriolak finala jokatzeko eskubidea bitan irabazi zuen arren, 2011koa ezin izan zuen jokatu (partida atzeratzea onartu ez ziotelako), eta 2014koa besterik ez zuen jokatu (bai eta irabazi ere).

## Txapelak herrialdeen arabera 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bekain

**Bekaina** begiaren gainean dagoen zerrenda iletsua da. Funtzio babeslea dauka, beti ere izerdiak edo euriak begia ez kaltetzekoa.

Halaber, aurpegiaren osagai estetikoa da gizakiengan.

### Etimologia 
Aitzineuskaraz: **begi-gain* Koldo Mitxelenaren ikerketen arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Betile

**Betilea** begiaren zuloaren inguruan eta betazalen ertzetan dauden ileak dira. Funtzio babeslea dauka, beti ere kanpoko haizea, hautsek edo dena-delakoak begia ez kaltetzekoa.

Halaber, aurpegiaren osagai estetikoa da gizakiengan.

## Kanpo estekak
Betazal

**Betazala** begiaren kanpoaldean goiko eta beheko aldean agertzen diren azalak dira, ertzetan betileak dituztenak. Funtzio babeslea dauka, beti ere kanpoko haizea, hautsek edo dena-delakoak begia ez kaltetzekoa.

## Lotutako gaixotasunak 
* Bekatxoa (begitxindorra, beltxorra)
* Blefaritis

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nacimiento (Almería)

**Nacimiento** Almeriako udalerria da. 2006an 452 biztanle zituen.

## Demografia 
## Kanpo estekak 
*  Nacimiento - Nacimientoko Udalaren webgune ofiziala
*  Nacimiento - Andaluziako Juntaren informazioa
*  Nacimiento - Almeriako Probintzia Aldundiaren webgunea
Balgerri

**Balgerri** Ordunteko mendilerroan dagoen tontorra da, Burgos eta Bizkaia arteko mugan dagoena.
1.106 metroko altuera dauka.

## Abiapuntuak 
* Ribota de Orduntetik (2 ordu eta 30 min.).
* Hornesetik (2 ordu eta 30 min.).
* Lanzas Agudasetik (Ordu 1 eta 45 min.).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Burgüeno

**Burgüeno** Ordunteko mendilerroan dagoen tontorra da, Burgos eta Bizkaia arteko mugan dagoena.

1.043 metroko altuera dauka. Mendi honen magalean Agüera ibaiaren iturria dago.

## Abiapuntuak 
* Ordunteko urtegitik (2 ordu eta 30 min.).
* Traslaviñatik (2 ordu eta 30 min.).
* Balmasedatik (2 ordu).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ordunteko urtegia

**Ordunteko urtegia** Burgosko probintziaren iparraldean (Mena Harana) dagoen baina Bilboko Udalaren administraziopean dagoen urtegia da, Bizkaiko hiriburua urez hornitzen duena.

1934an eraiki zuten. 1937an , gerra zibilean, urtegian 3 bomba jarri zituzten eta urteak eman zituzten erreparatzen. 2022. urtean, lehorte bortitz baten ondoren urtegia ur gutxirekin geratu zen.

## Mendilerroa 
Zalama eta Kolitza mendien artean Ordunteko mendilerroa dugu, mendebaldetik ekialdera. Urtegiak, mendilerro honen hegoaldeko magaleko urak biltzen ditut.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko urtegien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Orduntezko informazioa Espainiako urtegien webgunean
Peña del Moro

**Peña del Moro** Karrantzako mendebaldean dagoen mendia da, Bizkaia eta Kantabria artean kokatutakoa. Honen ekialdean Peña del Mazo dugu.

Tontorrak 821 metro ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esku Huskako Lau eta Erdiko Pilota Txapelketa Nagusia

**Esku Huskako Lau eta Erdiko Pilota Txapelketa Nagusia** —laburturik, **Lau eta Erdiko Txapelketa**—, gaur egun **EPELen lau eta erdiko txapelketa** izenaz ere ezaguna, esku huskako pilotako lehiaketa da, pilotalekuko aurrealdeko lau koadro eta erdian jokatzen dena (hortik datorkio izena, bai eta *Kaiolaren Txapelketa* ezizena ere). Partida bakoitzean bi pilotari aritzen dira, buruz buru. Esku huskako pilotan, denboraldiko hiru txapelketa nagusietako bat da, buruz burukoarekin eta binakakoarekin batera.

1953an sortua, 1958tik 1988ra bitartean ez zen jokatu. 2002az geroztik Esku Pilota Enpresen Ligak (EPEL) antolatzen du. Asegarce eta Aspe enpresetako pilotariek parte hartzen dute.

Aimar Olaizola da lau eta erdiko txapelketa nagusi gehien irabazi duen pilotaria (7 txapel). Hala ere, adituen artean adostasun zabala dago zerrenda horretako bigarrenak, Julian Retegik (4 txapel), lortu zituenak baino askoz gehiago irabaziko zituzkeela, baldin Lau eta Erdiko Txapelketa Nagusia lehenago berrezarri izan balitz (1974tik 2001era izan zen profesionala Retegi II.a, eta 1989raino ez zen berrezarri Lau eta Erdiko Txapelketa; ordurako 35 urte zituen Retegik, eta irabaziak zituen buruz buruko 9 txapelketa jarraian).

## Historia 
1953tik 1957ra bitarteko urteetan hasi ziren jokatzen Lau eta Erdiko Txapelketa, *La Voz de España* egunkariaren babesarekin eta launa pilotarirekin. Akarregi (1953), Soroa II.a (1954), Barberito (1955 eta 1956) eta Ogeta (1957) izan ziren txapeldunak. Enpresek, jendea erakartzen ez zuela ikusita, bertan behera utzi zuten txapelketa.

1989an, Euskal Telebistak erabaki zuen lau eta erdiko txapelketa berriz martxan jartzea, neguko programazioko hutsunea betetzeko. 1989ko txapelketa lau pilotarik jokatu zuten: Retegi II.ak, Alustizak, Galartzak eta Tolosak. Euskal Telebistak Pilotaleku Industrialetako Enpresarien Elkartearekin negoziatu zuen 1989an. Esku-huskako enpresak Eskulari eta Unidas ziren. Laboral Kutxa izan zen babeslea.

ETBren bultzadaren ondoren, 1992an, Asegarceren sorrerak beste bultzada bat eman zion txapelketari, eta horrela garrantzia hartuz joan zen, zaleen gustuak aldatzearekin batera. Bestalde, parte hartzaileen kopuruak ere gora egin zuen: 1997an 40 izan ziren, eta 1998an, berriz, 84, Asegarce-Alti, Besagain eta Aspe enpresetakoak. 2001ean 36 izan ziren parte hartzaileak; 2012an, berriz, 28. Hamarkada haren amaieran ezarri zen gaur egungo eredua, 16-18 pilotarikoa. Gaur egun, buruz burukoak baino ikusle gehiago erakartzen du.

## Finalak 
## Txapeldunak eta finalistak 
## Txapelak herrialdeen arabera 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Esku Huskako Buruz Buruko Pilota Txapelketa Nagusia

## Kanpo estekak 
* 1997ko finaleko azken tantoen irudiak (bideoa). Retegi II.a eta Titin III.a aritu ziren elkarren aurka.
Pico del Carlista

**Pico del Carlista** Karrantzako ipar-mendebaldeko muga inguruan dagoen mendia da, Kantabrian kokatutakoa. Honen mendebaldean Peña del Mazo dugu.

Abiapuntu nagusia Raneroko auzotik da, ordu bateko ibilbidea dena.

## Ikus, gainera 
* Armañongo natura parkea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Astoreka

**Astoreka** Larrabetzuko (Bizkaia) auzoa da.

## Baserriak 
Auzo honetan Astoreka-Bekoa baserria dago.

## Kanpo estekak
Zarandoa

**Zarandoa** Larrabetzuko (Bizkaia) auzoa da.

## San Salbadore 
Bertan ditugu San Salbadoreko baseliza eta nekropolia.

## Kanpo estekak
Goikoelexalde

**Goikoelexalde** Larrabetzuko (Bizkaia) auzoa da.

## Demografia 
## San Emeteri eta Zeledonio 
Bertan ditugu San Emeterio eta Zeledonioko eliza eta nekropolia.

## Bizkargi 
Auzoa Bizkargi mendira igotzeko ohiko abiapuntua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gaztelu (Larrabetzu)

**Gaztelu** Larrabetzuko (Bizkaia) auzoa da.

## Demografia 
2015. urtetik aurrera, Gazteluko biztanleria ez da bereizita zenbatzen estatistiketan.

## Kanpo estekak
Goikola

**Goikola** Larrabetzuko (Bizkaia) auzoa da.

## Oloste 
Bertan dugu Oloste jauregia, XV.-XVII. mendekoa. Aurrealdea harrizkoa eta adreiluzkoa da. Ondoko eskilarak solairu nagusirako sarrerara eramaten du. Solairu nagusian eta sarrerako atearen gainean, harrizko armarri landu bat dago. Horrez gain, aurrealdeko fatxadan baita ere, XV. mendeko erliebedun buruak daude.

## Ikus, gainera 
* Larrabetzu

## Kanpo estekak
Loroño

**Loroño** Larrabetzuko (Bizkaia) auzoa da.
thumb|290px

## Jaiak eta ospakizunak 
Loroñoko jaiak abuztuaren 24ean ospatzen dira San Bartolomeren omenez.

## Ikus, gainera 
* Larrabetzu

## Kanpo estekak
Sarrikolea

**Sarrikolea** Larrabetzuko (Bizkaia) auzoa da.

## Burdinezko Gerrikoa 
thumb|ezkerrera|300px|Sarrikolea auzoko baserrian bunkerra.
Sarrikolean 1937an Bilboren defentsarako eraikitako Burdinezko Gerrikoaren zati bat igarotzen zen. Porlanezko egitura horren azken arrastoak 2006. urtean eraitsi ziren, eta gaur egun ez da egituratik ezer kontserbatzen.

## Kanpo estekak
Arrekikili

**Arrekikili** Larrabetzuko euskara elkartea da, herriko Askatasun enparantzan egoitza daukana.

## Berbalaguna 
"Berbalaguna"ren egitasmoa abian ipini dute, mintzapraktika lantzeko.

## Ikus, gainera 
* Txorierri

## Kanpo estekak 
*  Arrekikili elkartearen webgunea
* Topagunea Euskara Elkarteen Federazioa
Apostoluen Eginak

[thumb|Eginak 26, 7-8 [Papiro 29an (*circa* K.o. 250).]]
**Apostoluen Eginak** (grezieraz Πράξεις Ἀποστόλων, *Práxeis Apostólōn*; latinez *Actūs Apostolōrum*) Itun Berriko bosgarren liburua da, gehienetan Ebanjelioen ondoren agertzen dena. Jesukristoren lehen jarraitzaileen historia kontatzen du, gehienbat Hamabi Apostoluen eta San Pauloren ibilerak.

Lehenengo ataletan Jesusen biztuera eta igokundearen ondorengo gertaerak agertzen dira: Mendekoste eguneko Espiritu Santuaren etorrera, Elizaren lehenengo zabalkundea eta Apostolu batzuen lehen eginkizunak (bereziki Pedro eta Feliperenak). Liburuaren bigarren partean San Pauloren kristautzea kontatzen da; hortik aurrera beronek hartuko du liburuko protagonismo handiena. Izan ere, liburuaren zatirik handiena Paulok Mediterraneo inguruko eliza berrietara egindako ikustaldiak betetzen dute. Azken atalean Paulo Erromara heldu zela kontatzen zaigu. Liburuan ez da bere heriotza kontatzen, baina tradizioaren arabera bertan hil zuten.

Bibliako aditu gehienen arabera, liburu hau Lukasek idatzi zuen (hirugarren ebanjelioa idatzi zuenak) 60-70 urte inguruan, neurri handi batean ebanjelioaren jarraipen gisa. Apostoluen Eginak liburuko sarrerak, izan ere, Ebanjelioaren amaierarekin lotura dauka.

## Egitura 
Eginek 28 kapitulu dituzte. Idazki honen estrukturak bi printzipio jarraitzen ditu: bata, Jainkoaren herriaren mugimendu geografiko bat Jerusalemetik —Jainkoaren herriaren, hots, juduen erdigunea— Erromara —jentilen munduaren erdigunea—; bestea, Paulo eta Petriren rolak dira. Petrik judu-kristau eliza ordezkatzen du eta jentilen misioa Paulok.

## Ikus, gainera 
* Itun Berria

## Kanpo estekak
Astigmatismo

**Astigmatismoa** oftalmologiaren arloko gaixotasuna da, kornean gertatutako kaltea dela eta. Gaixotasun bat da non korneak (begiaren aurrealdean dagoen ehun gardena) ezohiko kurba bat duen, hots, meridiano baten kurba eta beste batena desberdinak diren, eta honek irudi gaizki fokatu bat sortarazten du. Laburbilduta, errefrakzioan dagoen arazoa da.

## Kausak eta arrisku faktoreak 
Astigmatismoa gaixotasun ohikoa da eta bere kausa ezezaguna. Normalean jaiotzetik izaten da eta askotan miopiarekin edo hipermetropiarekin batera ager daiteke. Astigmatismo gradu oso txikia bada, normala kontsideratzen da eta ez da zuzentzeko beharrik.

## Sintomak 
Astigmatismoak xehetasunak ikusteko zailtasunak ematen ditu, urrutitik nahiz gertutik.

## Seinaleak eta azterketak 
thumb|175px|Astigmatismoaren eragina distantzia ezberdinetan.
Astigmatismoa erraz detekta daiteke azterketa oftalmologiko baten bidez, errefrakzio proba batekin eta, normalean ez da azterketa berezirik behar. Umeei edo galderei erantzun ezin dezaketen pertsonei, beren arazo gradua neur dakieke argi islatua (oftalmoskopia) erabiltzen duen proba baten bidez.

## Tratamendua 
Begi-lagunekin edo kontaktuzko lente gogorrekin. Kontaktuzko lente leunekin ez dute hain ongi funtzionatzen. Astigmatismo larria kirurgiarekin trata daiteke.

## Iragarpena 
Gehienetan ikusmena normala da kontaktuzko lenteekin, begi-lagun egokiekin nahiz kirurgiarekin.

## Zailtasunak 
Astigmatismoa bakarrik begi batean bada, ambliopia eragin dezake.

## Kanpo estekak
Hipermetropia

**Hipermetropia** oftalmologiaren arloko gaixotasuna da, eremu laburreko ikusmena murrizten duena, esparru luzekoa normalean ondo mantenduz.

Funtsean begia normalean baino txikiagoa denean gertatzen da, eta lenteekin (betaurrekoekin) zuzentzen da.

Gaitz honek jotako pertsonak *hipermetropeak* dira.

## Kanpo estekak
Miopia

**Miopia** —hizkera arruntean, **bista laburtasuna** eta **begi laburtasuna** izenez ere ezaguna— ikusmenaren akats bat da, begietatik urrun dagoena zehaztasunez ikustea eragozten duena. Kristalinoak konbergentzia handiegia duenez, irudia erretina baino aurrerago fokatzen da. Oftalmologoek miopia nozitzen duenari —hau da, miopeari— leiar dibergenteak (betaurrekoak edota ukipen leiarrak) erabilaraziz zuzendu ohi dute miopia. Kirurgia errefraktiboaren bidez ere zuzen daiteke, nahiz eta zenbaitetan albo efektuak dituen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Dioptria

## Kanpo estekak