open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ramón Jiménez Martínez

**Ramón Jiménez Martínez**< (Gasteiz, 1924ko abuztuaren 23a - *ib.*, 2018ko urriaren 28a), «**Zape**» izen artistikoz ezagunagoa, arabar pailazo eta umorista izan zen.

## Biografia 
Etxalarren (Pirinio nafarra) baserrietako errealitatearekin harremanetan jarri zen, eta egoera hori baliatu zuen "Ramontxu" baserritarra bere pertsonaia ospetsua sortzeko.

Gasteizko Etxe Sozial Katolikoko aktore taldean parte hartu zuen. «Augusto» (pailazo tonto) gisa hasi zen Jesús Ugarte Barriorekin (pailazo bizkorra). «Zape» izen artistikoarekin, eszenatokietan eta irratietan bakarrik jarraitu zuen, ospitaleetan, zaharren egoitzetan, erietxeetan eta espetxeetan egiten ziren ongintzazko festa mota guztietara joanez.

1950eko hamarkadan Radio Vitoriak emandako artista berrientzako jaialdietan parte hartu zuen.

1958an lehen saria lortu zuen umorista gisa, Eibarren egindako lehiaketa batean. Sari horren ondorioz, Espainiako Vueltako publizitate-karabanarako kontratatu zuten, eta esperientzia hori 1960an errepikatu zuen.

Espainiako Vueltan umorista gisa parte hartu zuenez, Bartzelonako Garaipenaren Arkuan, Madrilgo Kirol Jauregian eta Espainiako hainbat herritan aritu zen. 1961erako, 37 urterekin, mila emanaldi baino gehiago egin zituen. Bere ibilbidean zehar Dúo Dinámico, Los Iruña'ko, Los Chimberos, Los Bocheros, La Chunga edo Carlos Acuña bezalako artistekin partekatu zuen agertokia.

Aisialdirako modu berrien eta telebistaren agerpenaren ondorioz, Zapek eszena publikoa utzi zuen, eta horregatik bere jaioterrian pertsonaia maitatua eta ezaguna izateari utzi zion. Ramón Jiménez Martínez 1953an ezkondu zen Manolita Fraile Bermejorekin, eta bi seme-alaba izan zituen: "Jimmy" eta Ramón Jiménez Fraile. 1965ean Urrezko Zeledona eman zioten.

Joaquín Jiménez Martínezen anaia zuen, etnologo eta folklorista arabarra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julián Ortiz de Viñaspre

**Julián Ortiz de Viñaspre Ortiz de Mendibil** (Gasteiz, 1915eko ekainaren 5a - *ib.*, 2006ko urtarrilaren 13a), «**Jovi**» izen artistikoz ezagunagoa, arabar artista izan zen.

## Biografia 
Batxilergoa ikasi zuen Gasteizko 	Korazonisten ikastetxean eta irakaslea Arabako Eskola Normalean. Arabako Gebara eta Done Bikendi Harana herrietako eskoletan maisu izan zen 1940tik 1942ra bitartean. 1945etik 1950era arte, Gasteizko Udal Musika Kontserbatorioko Tipleen Eskolaniaren Eskolan irakatsi zuen, eta, ondoren, Merkataritza Eskolan.

Valentziako San Carlos Arte Ederretako Goi Eskolan titulatua 1950eko hamarkadaren amaieran, Arabako Eskola Normaleko Marrazketa Irakaslea izan zen (oposizioa 1957an) eta Ramiro de Maeztu Irakaskuntza Ertaineko Institutuan katedraduna 1959tik. Pintura ikasi zuen Gasteizko Arte eta Lanbide Eskolan Ignacio Díaz Olano eta Obdulio Lopez de Uralde irakasleekin, eta ondoren erakundeko Zuzendaritza Batzordeko kide izan zen.

Bere jarduera artistiko eta kulturala etengabea izan zen eta hainbat alderdi biltzen ditu. Arte-lehiaketa eta -erakusketa ugaritan parte hartu zuen, bereziki 1940ko eta 1950eko hamarkadetan. Bakarkako lehen erakusketa 1947an egin zuen, Gasteizen. Karikaturagile gisa zuen talentua agerian geratu zen erakusketa eta argitalpen askotan berrogeita hamar urte baino gehiagoz, 50eko hamarkadaz geroztik Zeledon, Álava-Avance, Gasteiz, Fin de Año, Vida Vasca aldizkarietan eta Heraldo Alavés, Pensamiento Alavés edo El Correo egunkarietan. Halaber, Gasteiz aldizkariaren azalen ilustratzaile gisa nabarmendu zen 1967tik 1981era.

Eskultore gisa egindako lana 1962ko abenduaren 24an inauguratu zen Floridako Jaiotza Monumentalaren bultzadan egindako lanean islatzen da. Beste eskultura batzuk ere aipa daitezke, hala nola San Jose Langilearen tailua Abetxukuko elizan, Gasteizko auzoan, eta Ramiro de Maeztu eta Pio Barojaren bustoak.

Arabako Jaiotzazaleen Elkarteko lehendakaria ere izan zen. Bere gizarte-lana APDEMAren (Arabako Adimen Urrikoen Aldeko Elkartea) sortzaile eta lehendakariorde gisa osatu zen.

2006ko irailaren 8an, hil eta hilabete gutxira, hil ondoren, Urrezko Zeledon eman zioten. Sari horrek Gasteizen aldeko lana saritzen du, eta haren estatuatxoaren egile ere izan zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografía 
* Maese Querube, “La caricatura en Álava a través de Viñaspre”, Vida Vasca (Gasteiz), XXV (1948), orr. 62-64.
* Marrodán, M.A., Diccionario de Pintores Vascos, vol. III, Madril, Beramar 1989, orr. 260-261.
* García Díez, J.A., La Pintura en Álava, Gasteiz, Caja de Vitoria y Álava, 1990, orr. 304-305
* Diccionario de Pintores y Escultores del siglo XX, t. X, Madril, Forum Artis, 1994, orr. 3046.
* Arcediano, S., Grupo Pajarita de Pintores Alaveses, Gasteiz, Arabako Aldundia, 2004, orr. 14-15 y 21
* “J. Ortiz de Viñaspre ‘JOVI’ Adiós maestro”, Gaceta Municipal (Gasteizko Udala), 56 (2006).

## Kanpo estekak
Bisa (agiria)

**Bisa** herrialde batek pertsona bati bere lurraldean sartu edota bertatik irten ahal izateko ematen dion agiri ofiziala da.

## Bisa-motak 
Hainbat bisa mota daude egin nahi den bidaiaren arabera eskatu beharrekoak:

* **Igarotze-bisa**: atzerriko herrialde batean geldialdi labur bat egiteko eskatzen den aldi baterako baimena, egun bakarrekoa edo bizpahiru egunekoa, beste herrialde batera joan aurretik.
* **Turista-bisa**: helmugako herrialdeak lurraldea turista gisa bisitatu nahi duen pertsonari ematen diona. Bisa honek debekatzen du bisa-emailearen herrialdean negozioak egitea edota bertan lan egitea.
* **Lanerako bisa**: helmugako herrialdeak atzerritar bati bertan lan egin ahal izateko ematen dion baimen-agiria, baldin eta bertako enplegatzaile batekin lan-kontratu bat lortzen badu.
* **Ikasle-bisa**: helmugako herrialdeko ikas-zentro batean izena eman duten pertsonentzako baimena. Ikasteko baino ez du balio.
* **Kazetari-bisa**: kazetari-lanetan dabiltzanek helmugako herrialdean aldi baterako lan egin ahal izateko baimena.
* **Bisa diplomatikoa**: diplomazialari-lanetan dabiltzan pertsonei ematen zaien baimen-agiria helmugako herrialdean diplomazia-lanetan jarduteko, hala nola: bisita ofizialak, enbaxada arloko lanak, eta abar.
* **Ezkon-bisa**: atzerritar batek helmugako herrialdeko herritartasuna duen pertsona batekin ezkondu ahal izateko eskatzen den bisa.
* **Sarrera-bisa**: helmugako herrialdearen migrazio-aduanan aurkeztu behar den agiria da bertan sarrera baimen formala eskatu ahal izateko.
* **Irteera-bisa**: herrialde batzuek euren herritarrei atzerrira joaten uzteko eskatzen dieten agiria da.

## Ikus, gainera 
* Pasaporte.

## Kanpo estekak
Julio Alberto Roca

**Julio Alberto Roca Llamas** (Gasteiz, 1960ko urriaren 24a) arabar kirol-argazkilaria eta kirol egokituaren sustatzailea da.

## Biografia 
Polioa izan zuen umetan, gaixotasun horren aurkako txertoa zabaltzen hasi zenean. Gaixotasunak Gorlizko itsas-sendategira eraman zuen, eta han bizi izan zen hainbat urtez, gaixotasuna tratatuz. Han hasi zen mahai-tenisean. 1974tik 1975era Madrilgo INRIn egon zen, eta han jarraitu zuen bere kirolarekin, eta behin Gasteiza itzulita, klubaren sorrerarekin inplikatu zen.     

Helduaroan, bere denbora librea kirol egokitua sustatzera bideratzea erabaki zuen, baita ikusgarritasuna ematera ere, kazetaritzaren estaldura eskasa ikusita, kirol egokituko diziplinen irudi faltarekin.

1980an, dibertsitate funtzionala zuen lagun talde batekin batera, Zuzenak Kirol Klubaren sortzaileetako bat izan zen, non bi kirol baino ez zeuden: saskibaloi egokitua eta mahai-tenisa. Rocak 30 urte baino gehiago eman zituen klubeko buru, 2023ko urtarrilera arte. 10 urtez izan zen mahai-tenislari.

Argazkilari afizionatu gisa, kirol egokitua dokumentatzeaz gain, Gasteizko, Arabako eta inguruko kultur, politika, kirol eta gizarte jarduera asko dokumentatu ditu. Jull Roc bezala sinatu zituen bere lanak.

Bestetik, Zalu kopia-dendan lan egin zuen, 2015ean erretiroa hartu zuen arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Luis Compañon Kirol Hiria

**Jose Luis Compañon Kirol Hiria**, **Ibaia** ere deitua, Deportivo Alaveseko kirol instalakuntza da, Arabako hiriburuan kokatuta.

## Deskribapena 
Eraikinak Zuhatzu herrian daude, Gasteizko hirigunearen hego-mendebaldeko ertzean, Mendizorrotza estadiotik hiru kilometro mendebaldera. 2018tik aurrera, instalazioak tamaina osoko hiru belar-naturalezko eta belar artifizialezko zelaiak zituen, aldagelekin eta gimnasio txiki batekin.

Zelai horietako bat klubaren erreserbako taldearen estadio gisa erabiltzen da, Alavés B, normalean Hirugarren Mailean jokatzen duena. Klubeko emakumezkoen taldeak eta harrobikoak ere Ibaian aritzen dira.

2018an, Alavesek Ibaiako instalazioak eskaini zizkion San Ignacio taldeari Hirugarren Mailera igo ondorengo partidetarako, Federazioa jokalekuaren egoeraz arduratuta zegoelako Adurtzabal ohiko zelaian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Betoñu Futbol Zelaiak

**Betoñu Futbol Zelaiak**, **El Glorioso** ere deitua, Gasteizko kirol instalakuntza da. Michelinek 1970ean bere langileentzat sortua, urte askoz Deportivo Alavesek erabili zuen.

## Deskribapena 
Eraikina Gasteizko hirigunearen ekialdean dago, izen bereko herriaren ondoan eta Salburuko hezeguneen erreserbatik gertu. 2018tik aurrera, futbolerako instalazioak tamaina osoko hiru belar naturaleko zelai (horietako bat oinarrizko estalki eta eserlekuarekin 188 ikuslerentzat) eta belar artifizialeko bat eta aldagelez osatuta zeuden. Guztira 17.000 m²-ko azalera du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Oteiza

**Antonio Oteiza Enbil** (Donostia, 1926ko ekainaren 26a - Madril, 2025eko abuztuaren 4a) gipuzkoar anaia kaputxino, margolari eta eskultorea izan zen. Jorge Oteiza eskultore ezagunaren anaia zen.

## Biografia 
Apaiza zen, eta misiolari izan zen zenbait urtez; Kuban aurrena, eta Kolonbian eta Venezuelan ere bai ondotik. Hain zuzen ere, atzerrian izandako aldi haiexetan lotu zitzaion arteari lehenbiziko aldiz —«premiagatik», haren esanetan—. Edonola ere, familia giroan ere izan zuen arte influentziarik: Jorge Oteizaren (1908-2003) anaia gaztea zen Antonio.

Ameriketatik bueltan, Madril izan zuen bizitoki Antonio Oteizak, eta bertan garatu zuen ibilbide artistikoa gehien. Formakuntza jaso zuen, eta, apurka, hainbat material lantzen hasi zen bere piezetan: zura, harria eta zeramika, batez ere. Zenbait erakusketa egin zituen: 2011n Donostiako Kutxa Boulevard aretoan bistaratutako Gizakiez eta santuez, kasurako. Berrehun piezatik gora bildu zituen horretan.

Aldi berean jorratu zuten eskultura Antonio eta Jorge anaiek, baina behin baizik ez ziren aritu elkarrekin lanean. 1960ko hamarkadaren hondarrean izan zen hori: Jorge Oteiza Arantzazuko basilikaren proiektuan sartua zegoen buru-belarri, eta anaia gazteagoa ere hartan aritu zen tarte batez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Reality Kings

**Reality Kings** pornografia gogorreko filmak ekoizten dituen Ameriketako Estatu Batuetako estudio bat da. 2000n sortua, egoitza Miamin dauka. Gaur egun, Aylo konpainiaren jabetzakoa da.

## Historia 
Kendrick Hoganek sortu zuen Reality Kings 2000n. 2012ko irailean Manwin Inc. konpainiak Reality Kings erosi zuen.

2013an Fabian Thylmannek Manwin Inc. konpainiako aktiboak saldu zizkion, Reality Kings barne, MindGeek konpainiari. 2023ko abuztuan MindGeek konpainiak izena aldatu zuen eta Aylo izena hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Las Vegasko artxidiozesia

**Las Vegasko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar artxidiozesia da. 1995eko martxoaren 21ean ezarri zen elizbarruti gisa eta 2023ko maiatzaren 30ean artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Las Vegasen dago. Egun artzapezpikua George Leo Thomas da.

## Ordinarioak 
### Las Vegasko apezpikuak 
* Daniel F. Walsh (1995-2000)
* Joseph A. Pepe (2001-2018)
* George Leo Thomas (2018-2023)

### Las Vegasko artzapezpikua 
* George Leo Thomas (2023-)

## Apezpiku laguntzailea 
* Gregory Gordon (2021-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Loni Anderson

**Loni Kaye Anderson** (Saint Paul, Minnesota, 1945eko abuztuaren 5a – Los Angeles, 2025eko abuztuaren 3a) estatubatuar aktorea izan zen.

1966an egin zuen debuta zineman, *Nevada Smith* filmean. Ez zuen aktore lanik egin hamarkada batez. 1970eko hamarkadaren erdialdean telesailetan agertu zen berriro. Bere lanik ezagunena *WKRP in Cincinnati* umorezko telesailean egin zuen. Lau aldiz ezkondu zen eta bere hirugarren ezkontza Burt Reynolds aktorearekin izan zen.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telefilmak 
### Telesailak 
## Kanpo estekak
Renoko elizbarrutia

**Renoko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1931ko martxoaren 27an ezarri zen Renoko elizbarruti gisa, 1976ko urriaren 13an Reno-Las Vegasko elizbarrutia izena hartu zuen eta 1995eko martxoaren 21ean aurreko izena berreskuratu zuen. Apezpikuaren egoitza Renon dago. Egun apezpikua Daniel Henry Mueggenborg da.

## Ordinarioak 
### Renoko apezpikuak 
* Thomas Kiely Gorman (1931-1952)
* Robert Joseph Dwyer (1952-1967)
* Michael Joseph Green (1967-1974)
* Norman Francis McFarland (1974-1976)

### Reno-Las Vegasko apezpikuak 
* Norman Francis McFarland (1976-1986)
* Daniel F. Walsh (1986-1995)

### Renoko apezpikuak 
* Phillip Francis Straling (1995-2005)
* Randolph Roque Calvo (2005-2021)
* Daniel Henry Mueggenborg (2021-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gilberto Bosques

**Gilberto Bosques Saldívar** (Chiautla de Tapia, Puebla, 1892ko uztailaren 20a - Mexiko Hiria, 1995eko uztailaren 4a), bokazio pedagogiko handiko mexikar irakaslea, kazetaria, politikaria eta diplomazialaria izan zen. Vichyko Frantzian Mexikoko kontsul gisa, Francoren diktaduratik ihesi Frantziatik igarotzen ziren espainiar errepublikazaleentzako bisak izapidetu zituen. Geroago, politika arrazoiengatik nazismoak jazarritakoentzako bisak izapidetzen jarraitu zuen, ia laurehun judu barne. Jazarrien alde egin zuen lanagatik, Gilberto Bosque Oskar Schindler alemaniar enpresariarekin alderatu da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arantzaren monasterioa (Santa Gadea del Cid)

**Arantzaren monasterioa** edo **serorategia**, , Espainiako Santa Gadea del Cid udalerrian dagoen eraikin bat da, Gaztela eta Leon erkidegoko Burgosko probintzian.

1991ko urriaren 31n Kultura Intereseko Ondasuna izendatua izan zen.
Salt Lake Cityko elizbarrutia

**Salt Lake Cityko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1887an ezarri zen Utahko bikariotza apostoliko gisa, 1891ko urtarrilaren 27an Salt Lakeko elizbarruti egin zen eta 1951ko martxoaren 31n gaur egungo izena hartu zuen. Apezpikuaren egoitza Salt Lake Cityn dago. Egun apezpikua Oscar Solis da.

## Ordinarioak 
### Utahko bikario apostolikoa 
* Lawrence Scanlan (1887-1891)

### Salt Lakeko apezpikuak 
* Lawrence Scanlan (1891-1915)
* Joseph Sarsfield Glass (1915-1926)
* John Joseph Mitty (1926-1932)
* James E. Kearney (1932-1937)
* Duane Garrison Hunt (1937-1951)

### Salt Lake Cityko apezpikuak 
* Duane Garrison Hunt (1951-1960)
* Joseph Lennox Federal (1960-1980)
* William Weigand (1980-1993)
* George Hugh Niederauer (1994-2005)
* John Charles Wester (2007-2015)
* Oscar Solis (2017-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Joseph Lennox Federal (1958-1960)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Leo John Steck (1948-1950)
* Joseph Lennox Federal (1951-1958)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Third World Media

**Third World Media** Ameriketako Estatu Batuetako pornografia-estudio independente bat da. 1999an sortu zuten Steve Scottek eta Ed Hunter zuzendariak. Egoitza Los Angelesko Chatsworth auzoan dauka.

## Historia 
Steve Scottek eta Ed Hunter zuzendariak *Asian Eyes Pictures* konpainia sortu zuten 1999an. Hasieran Japoniako pornografia gogorreko ekoizpenak jorratzen zituen. Konpainia hazi ahala Hego-ekialdeko Asian eta Hego Amerikan ekoitzitako edukiak gehitu zituzten.

Atzerriko ekoizpen pornografikoak zein pornografia transexuala jorratzeari ekin zion. 

2011n Third World Mediak pornografia transexualari buruzko webgunea sortu zuen: *Third World Shemales*. 2014an pertsona bilotsu etiketarekin sailkatutako eduki pornografikoak argitaratzeko *Hairy in America* webgunea zabaldu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Los Angelesko artxidiozesia

**Los Angelesko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar artxidiozesia da. 1922ko ekainaren 1ean ezarri zen Los Angeles-San Diegoko elizbarruti gisa eta 1936ko uztailaren 11n artxidiozesi mailara igo zen, gaur egungo izena hartuz. Artzapezpikuaren egoitza Los Angelesen dago. Egun artzapezpikua José Horacio Gómez da.

## Ordinarioak 
### Los Angeles-San Diegoko apezpikua 
* John Joseph Cantwell (1922-1936)

### Los Angelesko artzapezpikuak 
* John Joseph Cantwell (1936-1947)
* James Francis McIntyre (1948-1970)
* Timothy Manning (1970-1985)
* Roger Mahony (1985-2011)
* José Horacio Gómez (2011-)

## Artzapezpiku lagunkideak 
* Timothy Manning (1969-1970)
* José Horacio Gómez (2010-2011)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Joseph Thomas McGucken (1941-1955)
* Timothy Manning (1946-1967)
* Alden John Bell (1956-1962)
* John James Ward (1963-1996)
* Joseph Patrick Dougherty (1969-1970)
* William Robert Johnson (1971-1976)
* Juan Alfredo Arzube (1971-1993)
* Thaddeus Anthony Shubsda (1976-1982)
* Manuel D. Moreno (1976-1982)
* Donald Montrose (1983-1985)
* William Levada (1983-1986)
* Carl Anthony Fisher (1986-1993)
* Armando Xavier Ochoa (1986-1996)
* George Patrick Ziemann (1986-1992)
* Sylvester Donovan Ryan (1990-1992)
* Stephen Blaire (1990-1999)
* Thomas John Curry (1994-2018)
* Joseph Martin Sartoris (1994-2002)
* Gabino Zavala (1994-2012)
* Gerald Eugene Wilkerson (1997-2015)
* Edward William Clark (2001-2022)
* Oscar Solis (2003-2017)
* Alexander Salazar (2004-2018)
* Joseph Vincent Brennan (2015-2019)
* Robert Barron (2015)
* David G. O'Connell (2015)
* Marc Vincent Trudeau (2018-)
* Alejandro D. Aclan (2019-)
* Albert Bahhuth (2023-)
* Matthew Elshoff (2023-)
* Brian Nunes (2023-)
* Sławomir Szkredka (2023-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muros de San Pedro Bandera

**Muros de San Pedro Bandera** 2017. urtetik Murosen jokatzen den estropada da. Club de Remo Murosek antolatzen du eta kokaturik dagoen Ligari dagokion estropada izaten da.

## Gizonezkoak 
### Palmaresa 
* 2020ko ekitaldia azaroan jokatu zen.

### Garaipenak 
## Emakumezkoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Traineras.es webguneko informazioa
Antonio José Urdinola Uribe

**Antonio José Urdinola Uribe** (Tulua, 1939ko urriaren 22a) Kolonbiako ekonomialari eta politikaria da, Ogasun eta Kreditu Publikoko Ministro izan zena Ernesto Samper Pizano presidente izan zen bitartean.

## Biografia 
Tuluan jaio zen, Valle del Cauca departamenduaren ekialdean, 1939ko urrian, Antonio Jose Urdinola Victoria eta Maritza Uribe Rebolledoren semea. Bere ama Rafael Uribe buruzagi liberalaren iloba zen.

Ekonomia ikasi zuen Andeetako Unibertsitatean, eta bertan graduatu zen 1962an; horrez gain, Londresko Ekonomia Eskolan garapen politikan diploma du, Chicagoko Unibertsitateko Ekonomian Masterra eta Harvard Unibertsitateko Ekonomian Doktoretza (Estatu Batuak).

Arlo pribatuan, Bogotako Bankuko eskualdeko kudeatzailea izan zen, Compañía Colombiana Automotrizeko presidentea, Merkataritza Finantziazioko Konpainien Elkarteko presidentea eta Kanpo Merkataritzako Kolonbiako Institutuko zuzendaria (1976-1979), eta aholkulari ekonomikoa Nazio Batuen Erakundearentzat, Munduko Bankuarentzat, Latinoamerikarako eta Kariberako Batzorde Ekonomikoarentzat eta Andeetako Sustapen Korporazioarentzat. Bogota eta Bancolombiako bankuetako zuzendaritza batzordeetako kide ere izan zen, baita Carvajal, Levapan, Propal, Hocol, Cervecería Bavaria, Valorem, Grupo Aval, Grupo Energía Bogota, Isa, Isagen eta Calidda konpainikoak ere.

Kolonbiako gobernuarentzat lan egin zuen, Plangintza Sail Nazionaleko Industria eta Nekazaritza Ikasketen Unitateko zuzendari (1967-1969) eta Londresko Kolonbiako Enbaxadako agregatu komertzial gisa (1969-1970). Politikan, Caliko zinegotzia izan zen 1972tik 1974ra, Ecopetroleko presidentea 1997an eta Kolonbiako Ogasun eta Kreditu Publikoko ministroa 1997tik 1998ra, Ernesto Samper Pizano presidente izan zen bitartean. Alderdi Liberaleko Diruzain Orokorra ere izan zen.

Ekonomia Teoria eta Moneta eta Banka irakaslea izan da Valleko Unibertsitatean, Kolonbiako Unibertsitate Nazionalean eta Andeetako Unibertsitatean. Boycako Gurutzea, Francisco de Miranda Ordena, Demokraziaren eta Valle del Caucako Hiri Konfederatuen Ordena eman zizkioten. 1984tik Ekonomia Zientzien Kolonbiako Akademiako kidea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fresnoko elizbarrutia

**Fresnoko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1967ko urriaren 6an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Fresnon dago. Egun apezpikua Joseph Vincent Brennan da.

## Ordinarioak 
* Timothy Manning (1967-1969)
* Hugh Aloysius Donohoe (1969-1980)
* José de Jesús Madera Uribe (1980-1991)
* John Thomas Steinbock (1991-2010)
* Armando Xavier Ochoa (2011-2019)
* Joseph Vincent Brennan (2019-)

## Apezpiku lagunkidea 
* José de Jesús Madera Uribe (1979-1980)

## Apezpiku laguntzailea 
* Roger Mahony (1975-1980)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jagdish tenplua

**Jagdish tenplua**, Indiako Udaipur hiriaren erdialdean dagoen tenplu hindu bat da, Rajastan estatuan.

1651an Maharana Jagat Singhek eraiki arazi zuen eta Vishnu jainkoari sagaratua dago.

Barnean jainko horren harrizko irudi bat dago, Jagannath avatar gisa.
Le chant des poètes révoltés

***Le chant des poètes révoltés. El canto de los poetas revolucionarios*** (Poeta errebeldeen kantua) Los Calchakis Txileko taldeak 1974an Arion diskoetxe frantsesean grabatu zuten estudioko albuma da. Taldearen 13. albuma izan zen.

## Historia 
Ordura arte, Hector Mirandak zuzendutako taldea sustrai folklorikoko piezak interpretatzera mugatu zen, baina une hartan Inti-Illimani edo Quilapayún bezalako taldeek Europan zehar arrakasta handia izan zuten. Talde horiek erbesteratze behartuan zehar hainbat poeta latinoren olerki musikatuak interpretatuz Kantagintza Berria gisa ezagutu zen injustizia sozialak salatuz izandako arrakasta ikusita, Los Calchakisek korronte berritzaile horri jarraitzea erabaki zuten. Musikalizazio batzuk grabatu zituzten poeta garrantzitsuek idatzitako bertsoekin oinarrituta.

Los Calchakisen diskorik ospetsu eta goraipatuenetako bat da hau. Urte batzuk geroago, taldeak joera berarekin bigarren album bat grabatu zuen: *Le chant des poètes révoltés/Vol 2.*

## Taldea 
* Héctor Miranda
* Nicolás Pérez González
* Fernando Vildozola
* Sergio Arriagada
* Rodolfo Dalera

## Abestiak 
Hauek dira:
* «Luz de amaecer»	Carlos Ayala	
* «Para un presidente muerto». Musika eta hitzak: Alfredo de Robertis eta Sergio Arriagada	
* «Recuerdo». Musika eta hitzak: Édgar "Yayo" Joffre	
* «La vasija de barro». Musika eta hitzak: Jaime Valencia, Hugo Alemán, Jorge Enrique Adoum, Luis Alberto Valencia eta Gonzalo Benítez	
* «Soldado libre». Musika eta hitzak: Nicolás Guillén eta A. García	
* «Testamento - Isla negra». Musika eta hitzak: Pablo Neruda eta Lambaré	
* «Canción con todos». Musika eta hitzak: Armando Tejada Gómez eta César Isella	
* «Plegaria a un labrador». Musika eta hitzak: Víctor Jara	
* «Rostro de cobre». Musika eta hitzak: A. Mª Miranda	
* «Destino de sombras». Musika eta hitzak:	Héctor eta Ana M.ª Miranda	
* «Cuando tenga la tierra». Musika eta hitzak: Ariel Petrocelli eta Daniel Toro	
* «Chile». Musika eta hitzak: Nicolás Guillén eta A. Mª Miranda	
* «Masa - Clamor». Musika eta hitzak: César Vallejo eta Rodolfo Dalera	
* «La muralla». Musika eta hitzak: Nicolás Guillén y Eduardo Carrasco

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Disko osoa Youtuben.
* :Albuma Discogs webgunean.
Monsoon jauregia

**Monsoon jauregia** edo **Sajjan Garh jauregia**, Indiako Udaipur hiriaren ipar-mendebaldeko muino dagoen jauretxe bat da, hiria eta Fateh Sagar aintziraz gain, eta Rajastan estatuan.

1884an Sajjan Singh (1874–1884) maharanaren omenezko izena darama.
Karate Kid: Legends

***Karate Kid: Legends***, , 2025eko Jonathan Entwistlek zuzendutako borroka arteetako film bat da. Jackie Chan, Ben Wang, Joshua Jackson, Sadie Stanley, Ming-Na Wen, Wyatt Oleff, Aramis Knight eta Ralph Macchio aktoreek antzeztu zuten.

*The Karate Kid* frankiziaren filma da.

## Argumentua 
Bere anai nagusia Bo Fong (Oscar Ge) kale borroka batean eraila izatean, Li Fong (Ben Wang) arte borroketako prodigioak Pekin bizilekua utzi eta amarekin batera New York hirira lekualdatzea erabakiko du. Lik bere iragana atzean laga eta eskola ikasgelakideekin adiskidetzen ahaleginduko da, nahiz eta birrokatu nahi ez duen.  

Bere lagun berri batek haren laguntza behar izatean, Lik bere burua karate txapelketa batera aurkeztuko du, baina bere gaitasunak ez dira irabazteko adina izango.

Ondorioz, Li gazteak Han jauna (Jackie Chan) eta Daniel LaRussori (Ralph Macchio) laguntza eskatuko die, azken borrokarako bi maisuen estiloak bateginez.

## Aktoreak 
*Jackie Chan: Han jauna
*Ralph Macchio: Daniel LaRusso
*Ben Wang: Li Fong
**Marco Zhang: Li Fong gaztea
*Joshua Jackson: Victor Lipani
*Sadie Stanley: Mia Lipani
*Ming-Na Wen: Fong doktorea
*Aramis Knight: Conor Day
*Wyatt Oleff: Alan
*Shaunette Renée Wilson: Morgan andrea
*Tim Rozon: O'Shea
*Oscar Ge: Bo Fong, Liren hildako anai nagusia
*Pat Morita: Miyagi jauna (artxibo irudiak)
*William Zabka: Johnny Lawrence

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Roque de Agando

**Roque de Agando**, Espainiako San Sebastián de la Gomera udalerrian dagoen haitz igneo bat da, Kanarietako Gomera uhartean.

1246,7 metroko garaieran dago, La Laja amildegia eta Benchijigua haranaren artean.
Gibraltarko gudua (1407)

**Gibraltarko** **gudua** (1407ko abuztuaren 23tik 26ra), Gaztelako itsas-armada batek gudukatu zuen itsas gudua izan zen, Tilimsen, Tunisia eta Granadako erresumako ontzien kontrako Algecirasko badian, Fernando infantearen kanpaina egiten ari zelarik Granadako Errresumaren kontra.

## Gertaerak 
Granadakoen aurkako 1407ko kanpainaren hasieran, Alfonso Enríquez Gaztelako almiranteak bost galera eta beste bi ontzi prestatu zituen Sevillan, eta haiekin Granadako erresumako kostaldea patruilatzera joan zen. Batu zitzaizkien hainbat ontzi Paduretako Ermandadekoak (euskal itsasontziak ere barne hartzen zituen itsas armada bat). Hauen artean 20 nao Bizkaikoak ziren, Fernan Lopez de Estúñiga zaldunak (nafar familiako zalduna, baina Gaztelara aldatu zen familia ) eta Robin de Braquemont normandiarrak gidatuak, eta lau galera bizkaitar ere Juan Rodríguez Sarmiento kapitainarekin. Ondoren, Sevillatik beste zortzi galera, eta lau ontzi gehiago itsasoratu ziren, eta Gaztelako gainerako ontzidiarekin elkartu ziren Gibraltarko Itsasarteko uretan. 

Hiru egunetako guduaren ondoren, ontzidi musulmanak hamabi ontzi galdu zituen, bat hondoratua, hiru preso hartuak, eta zaldiak garraiatzeko ontziak ere galduz. Galera musulmanetatik bost bakarrik atera ziren onik, eta gaztelarren aldetik ez zen ontzirik galdu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trans Angels

**Trans Angels**, batzuetan **TransAngels** bezala estilizatua, Ameriketako Estatu Batuetako pornografia-zinema estudio bat da. 2017ko uztailean sortua, sexu transexualean espezializatua da. TransAngels Kanadako Aylo konpainiaren jabetzakoa da.

Webgunearen estreinarako Domino Presley emakumezko aktore porno transexual ospetsua kontratatu zuten *Fucked for the Very First Time* estreinako bideoa esklusiban grabatu eta argitaratzeko. Delako bideoa 2017ko irailaren 4an argitaratu zen eta Domino Presleyk sexuan aktibo edo aurrelari rolean egin zuen lehen grabazioa izan zen.

2017ko azaroaren 14an bere lehen parodia pornografikoa argitaratu zuen Wonder Woman superheroiari buruzkoa eta Chanel Santini aktorea protagonista zela: *Wonder Woman: A XXX Trans Parody*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Gibraltarko gudua (1621)

**Gibraltarko** **gudua** (1621), zenbait autorek **San Vicente itsasmuturreko gudua** deitzen dutena, espainiarren eta herbeheretar / holandarren artean gertatu zen 1621. urtean Gibraltarko Itsasartean. Alde batetik bederatzi galeoi espainiar izan ziren partehartzaileak, eua beste eta hogeita hamar merkataritza-ontziko ontzidi bat, hogei gerraontzik eskoltatua.

## Gertakaria 
Laurogei Urteko Gerra hispano-holandarrean, Holandako Probintzia Batuek espainiar domeinutik independentzia borrokatu zuten, eta de facto lortu ere bai Felipe III.aren erregealdian Hamabi Urteko Su-etena hitzartu zenean (1609-1621). Baina 1621etik aurrera berriro aktibatu zen gerra, Espainiaren helburua merkataritzakoa izan zelarik neurri handi batean; Meditarraneoko merkataritza galerazi Herbeheretako ontziei. Kontestu horretan gertatu zen itsas gudu hau, itsaso horren sarreran, eta merkataritza ontziak ere tartean zirela.

Izatez ontzidi komertziala herbeheretarra Mediterraneoan zen jada, Veneziako aberastasunez betea, eta piraten arriskuagatik babes militarra zuen. Hori Herbeheretara itzultzean gertatu zen Itsasartean gudu hau.

Espainiako agintariek hiru ontzidi prestatu zituzten, baina ontzi holandarrak gerturatu zirenerako bakarra zegoen inguruan, Fadrique de Toledo buru zuen Ozeanoko ontzidia, eta honek egin zien aurre holandarrei *Santa Teresa* ontziarekin (800 tonakoa, garaiko indartsuena artilerian agian). Borroka abuztuaren 9an gertatu zen.

## Ondorengoa 
Militarki ikusita, garaipen espainiar biribila izan zen, bost ontzi suntsitu eta bi harrapatu zizkietelako etsaiei, bat bera galdu gabe euren ontzidian. Hala ere, helburu nagusia, konboiaren martxa eragoztea, ez zen lortu. Hala eta guztiz ere, espainiar gobernuak garrantzia handia eman zion gertakariari, borrokarako morala goratuz, itsasarte berean 1607an izandako porrota gainditzeko balio izan baitzuen.

Gerrari dagokionez, jarraitu zuen ofizialki Espainia eta Herbehereen artean, eta amaitu zen urte askoren buruan, 1648an Munsterreko Ituna sinatzean. Itun hori Westfaliako Bakearen kontestuan (Hogeita Hamar Urteko gerrari amaiera ematen zion hitzarmena) izan zen, eta Espainiako erregetzak *de iure* aitortu zuen azkenean Herbehereen subiranotasuna, aurretik jada *de facto* existitzen zena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ahmad bin Yahya

**Ahmad bin Yahya Hamidaddin** (Yemen, 1891ko ekainaren 18a – Ta'izz, 1962ko irailaren 19a) Yemengo Mutawakkilitar Erresumako bigarren erregea izan zen 1948tik hil zen arte.

Yahya Muhammad Hamid ed-Dinen sema zaharrena izan zen. 1916ko abenduan, Lehen Mundu Gerran, bere aitaren aurkako matxinada armatua hasi zuen. Matxinada 1917ko maiatzaren 28an amaitu zen.

1920ko eta 1930eko hamarkadetan, Ahmadek erresuma bateratzen lagundu zion bere aitari, estrategia, diplomazia, gerra tribala eta azpijokoaren bidez. 1927an printze oinordeko izendatu zuten eta Ta'izzeko gobernadore izan zen 1918tik 1948ra.

1948ko otsailean, Ahmad bizirik atera zen bere aita eta hiru anaia hil zituzten estatu-kolpetik. Matxinada zapaldu zuen aste gutxiren buruan, eta errege izendatu zuten.

Bere erregealdi gupidagabe eta arbitrarioan estatu-kolpe saiakera bat eta hilketa saiakera batzuk jasan zituen. Bere etsaiak familia boteretsuak, panarabistak eta errepublikarrak izan ziren, "Ahmad deabrua" ezizena jarri ziotenak. Hala ere, Ahmad oso ezaguna izan zen bere menpekoen artean, bereziki iparraldeko tribuetan.

Erabat kontserbadorea izan zen, baina aliantzak egin zituen Sobietar Batasunarekin, Txinarekin eta Gamal Abdel Nasserren Egiptorekin, eta guztien laguntza militarra eta ekonomikoa jaso zuen. Aliantza hauen atzean britainiarrak Adengo Protektoratutik bota eta Yemen Handia sortzeko nahia zegoen.

Azkenean, Sobietar Batasunari eta Egiptori aurre egin zien. Ahmaden heriotzaren ondoren, bi herrialde horiek Muhammad al-Badr errege berriaren aurkako estatu kolpe errepublikanoa babestu zuten.
Leptura submarginata

***Leptura submarginata*** *Leptura* generoko kakalardo moduko bat da, Cerambycidae familiakoa, Lepturini tribuan kategorizatua, Lepturinae azpifamiliakoa. Pic-ek deskribatu zuen zientifikoki 1920an. 16 mm. neurtzen du.

## Hedapena 
* Asian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kaliforniako Montereyko elizbarrutia

**Kaliforniako Montereyko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1840ko apirilaren 27an ezarri zen Kaliforniako elizbarruti gisa, 1849ko azaroaren 20an Montereyko elizbarrutia izena hartu zuen, 1859ko uztailaren 7an Monterey-Los Angelesko elizbarrutia, 1922ko ekainaren 1ean Monterey-Fresnoko elizbarrutia eta 1967ko urriaren 6an gaur egungo izena. Apezpikuaren egoitza Montereyn dago. Egun apezpikua Ramon Bejarano da.

## Ordinarioak 
### Kaliforniako apezpikuak 
* Francisco García Diego y Moreno (1840-1846)
* José González Rubio (1846-1849)

### Montereyko apezpikuak 
* Joseph Sadoc Alemany (1850-1853)
* Tadeu Amat i Brusi (1853-1859)

### Monterey-Los Angelesko apezpikuak 
* Tadeu Amat i Brusi (1859-1878)
* Francisco Mora y Borrell (1878-1896)
* George Thomas Montgomery (1896-1902)
* Thomas James Conaty (1903-1915)
* John Joseph Cantwell (1917-1922)

### Monterey-Fresnoko apezpikuak 
* John Bernard MacGinley (1924-1932)
* Philip George Scher (1933-1953)
* Aloysius Joseph Willinger (1953-1967)

### Kaliforniako Montereyko apezpikuak 
* Harry Anselm Clinch (1967-1982)
* Thaddeus Anthony Shubsda (1982-1991)
* Sylvester Donovan Ryan (1992-2006)
* Richard John Garcia (2006-2018)
* Daniel E. Garcia (2018-2025)
* Ramon Bejarano (2025-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Francisco Mora y Borrell (1873-1878)
* George Thomas Montgomery (1894-1896)
* Aloysius Joseph Willinger (1946-1953)

## Apezpiku laguntzailea 
* Harry Anselm Clinch (1956-1967)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2025eko Burgosko Itzulia

**2025eko Burgosko Itzulia** etapako lasterketa horren 47. edizioa izan zen. 2025eko abuztuak 5 eta 9 bitartean egin zuten, 5 etapatan banatutako 851,4 kilometro eginez.

Proba hau UCI ProSeries 2025eko egutegiaren barruan jokatu zen, UCI 2.Pro mailan.
## Taldeak 
## Etapak 
### 1. etapa 
### 2. etapa 
### 3. etapa 
### 4. etapa 
### 5. etapa 
## Sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
### Puntukako sailkapena 
### Mendiko sailkapena 
### Taldekako sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Concello de Cedeira Bandera

**Concello de Cedeira Bandera** Galiziako traineru-estropada bat da, Cedeiraen jokatzen dena, Coruñako probintzian. Club de Remo Cedeira taldeak antolatzen du eta Galiziako Traineruen Ligako estropada da. 

## Palmaresa 
* 2022an lehenengo txanda jokatu ondoren eguraldi eskasagatik bertan behera gelditu zen estropada.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Traineras.eus webguneko informazioa
Fernando Londoño

**Fernando Londoño Hoyos** (Manizales, Caldas, 1944ko abenduaren 27a) kolonbiar politikari, abokatu eta ekonomialaria da. Kolonbiako Alderdi Kontserbadoreko kidea da aspalditik, eta Londoño Kolonbiako Barne eta Justiziako 1. ministro izan zen 2002tik 2004ra, Álvaro Uribe Vélez presidentearen Administrazioan.

Londoñok kazetari lanak egin ditu ustelkeriagatik gobernutik kendu zutenetik. Kolonbiako hainbat egunkaritako zutabegilea eta iritzi idazlea da. Irratiko tertulia bat ere gidatzen du, La Hora de la Verdad.

## Karrera 
### Barne eta Justizia sailburua 
2002ko uztailaren 12an, Álvaro Uribe Vélez orduko presidente hautatuak Londoño berretsi zuen Barne ministro izateko hautu gisa. 2002ko abuztuaren 7an kargua hartzean, Uribek bere kabinete berrian zin egin zuen, eta Londoñok Barne Arazoetako 8. ministro kargua, Justizia eta Zuzenbide Ministerioaren esku ere utziz. Postu horretan egon zen, harik eta ministerioak berrantolatu eta elkarrekin finkatu ziren arte, Barne eta Justizia Ministerioa osatzeko, eta Londoño berriz izendatu zuten bere 1. ministro.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* *La Hora de la Verdad*
San Bernardinoko elizbarrutia

**San Bernardinoko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1978ko uztailaren 14an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza San Bernardinon dago. Egun apezpikua Alberto Rojas da.

## Ordinarioak 
* Phillip Francis Straling (1978-1995)
* Gerald Richard Barnes (1995-2020)
* Alberto Rojas (2020-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Alberto Rojas (2019-2020)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Gerald Richard Barnes (1992-1995)
* Dennis Patrick O'Neil (2001-2003)
* Rutilio del Riego Jáñez (2005-2015)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Merako badiako Bandera

**Merako badiako Bandera** () Galiziako traineru-estropada bat da, 2014. urtetik Oleirosen jokatzen dena, Coruñako probintzian. C.D. Mariñeiro Mera taldeak antolatzen du eta Galiziako Traineruen Ligako estropada da. 

## Gizonezkoak 
### Palmaresa 
### Garaipenak 
## Emakumezkoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Traineras.eus webguneko informazioa
John Aprea

**Jonathan Aprea** (Englewood, New Jersey, 1941eko martxoaren 4a – Los Angeles, 2025ko abuztuaren 5a) estatubatuar aktorea izan zen.

Campania eskualdeko emigrante italiarren semea izan zen. 1968an egin zuen debuta zineman, *Bullitt* filmean. *The Godfather, Part II* filmean antzeztu zuen Salvatore Tesio gaztearen paperean.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Salgado Congelados Bandera

**Salgado Congelados Bandera** Galiziako traineru-estropada bat da, 2012. urtetik Oleirosen jokatzen dena, Coruñako probintzian. Club de Regatas Perillo taldeak antolatzen du eta Galiziako Traineruen Ligako estropada da. 

## Gizonezkoak 
* 2012ko ekitaldia bi jardunalditara jokatu zen.

## Emakumezkoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Traineras.eus webguneko informazioa
Orangeko elizbarrutia

**Orangeko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1976ko martxoaren 24an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Orangen dago. Egun apezpikua Kevin Vann da.

## Ordinarioak 
* William Robert Johnson (1976-1986)
* Norman Francis McFarland (1986-1998)
* Tod Brown (1998-2012)
* Kevin Vann (2012-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* John Thomas Steinbock (1984-1987)
* Michael Patrick Driscoll (1989-1999)
* Jaime Soto (2000-2007)
* Dominic Mai Thanh Lương (2003-2015)
* Cirilo B. Flores (2009-2012)
* Timothy Edward Freyer (2016-)
* Thanh Thai Nguyen (2017-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kieran Culkin

**Kieran Kyle Culkin** (New York, 1982ko irailaren 30a) Ameriketako Estatu Batuetako aktorea da. Pertsonaia higuingarriak baina sinpatikoak erretratatzeagatik ezaguna, Oscar Sari bat, BAFTA Sari bat, Primetime Emmy Sari bat eta Urrezko Globo Sari bi irabazi ditu.

Culkinek haur-aktore gisa hasi zuen bere ibilbidea Broadwaytik kanpoko antzerki-ekoizpenetan. Bere anaia zaharrenarekin, Macaulayrekin, egin zuen debuta zineman, *Home Alone* (1990) komedian. *Igby Goes Down* (2002) komedia dramatikoan arrakasta lortu ondoren, Culkinek bere lehen Urrezko Globo Sarirako izendapena lortu zuen. Sei urte geroago, zinemara itzuli zen *Scott Pilgrim vs. the World* (2010) akziozko komedian. Taldeko Gizonezko Aktore Onenaren Oscar Saria irabazi zuen *A Real Pain* (2024) filmean egindako lanagatik.

Telebistan, *Succession* telesail dramatikoan (2018-2023) egindako lanagatik Drama Sail bateko gizonezko aktore onenaren Primetime Emmy saria irabazi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jorge Alberto Uribe

**Jorge Alberto Uribe Echavarria** (Medellin, 1940ko urriaren 30a) kolonbiar politikari eta enpresaria da.  

2003an, Alvaro Uriberen gobernuak Kolonbiako Defentsa Ministro izendatu zuen.

## Biografia 
Medellinen jaio zen, 1940ko urriaren 30ean. Ekonomia ikasi zuen Estatu Batuetako George Washington Unibertsitatean, eta nazioarteko merkatuko graduondoko bat egin zuen Frantzian.

2003aren amaieran, defentsa ministro izendatu zuten eta hori izan zen bere lehen kargu politikoa. Kolonbiako defentsa ministroa denez, Rodrigo Granda FARC-EPko kidea atxilotzeko operazioa antolatu du, baina Venezuelako Gobernuak atzera bota zuen. FARC-EPk Toribion (Cauca), Indar Militarrek Uribe Echavarría-ren lana goraipatu zuten.

## Eztabaidak 
Jorge Alberto Uribek, Miamiko El Nuevo Herald egunkariak Medellingo El Buen Pastor kartzelan narkotrafikoagatik atxilotutako emakume batekin ustez izandako harreman sentimentalaren inguruan egindako adierazpenak gaitzetsi zituen. Prentsa-ohar batean, ministroak berretsi zuen duela hamar urtetik ezagutzen duela pertsona hori, eta ez zuela ezagutu egindako delinkuentzia-jardueren berri. "Aukera bakar batean, 2003. urtearen hasieran, Defentsa Ministro izan baino zazpi hilabete lehenago, Medellingo Artzain Onaren Kartzelan bisitatu nuen", esan zuen Uribek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Braunfels gaztelua

**Braunfels gaztelua**, , Alemaniako Braunfels udalerrian dagoen gaztelu bat da, Hessen estatuan.

1246an jada *castellum brunenvelz* izenez aipatua zen. XIII. mendetik Solms-Braunfels konderriko agintarien egoitza uzan da, lehendabizi kondeena eta ondoren printzeena.
Nostromo

***Nostromo***, 1904an Joseph Conrad poloniar-britainiar idazleak srgitaratutako eleberri bat da. Jatorriz, T.P.'s Weekly aldizkarian atalka srgitaratu zen.

Askok *Nostromo* Conraden eleberri nagusitzat jo ohi dute, eta pertsonaia eta egoera ahaztezinen multzo handiena duena da, ekintza orokor batean agertu araziz. 

Hegoamerikako Costaguana fikziozko herrialdean girotua dago.

## Argumentua 
Costaguana Errepublika, Mendilerroaren itzalpean eta Golko Laisaiaren sakontasunaren kostaldean, iraultza eta kontrairaultzaren norgehiagokaren antzokia da, bai eta interes material eta emozionalen, eta nahien eta lorpenen arteko lehiarena ere.

Lemazaina eta iluntasuna idazlan honetan etengabe agertzen dira, eta Nostromo, eta ezkutuko altxorraren inguruan ordena eta kaosaren arteko konpromesua egituratzen da, narrazioa osatzen duen abenturaren barnean, Nostromoren gizatasun 'Herriaren berezko indarraren' jabeak, 'barnetik gobernatzen du': Herriarengan, eta gizona beraren barnean.

## Zinema 
* *The Silver Treasure* (1926)
* *Nostromo*: eleberrian oinarritutako 1997ko britainiar-italian telesaila.

*Alien* (1979) filmeko Nostromo espaziontziak izena eleberri honi zor dio.

## Kanpo estekak
Jean-Marie Lustiger

**Jean-Marie Lustiger** (Paris, 1926ko irailaren 17a – *ibidem*, 2007ko abuztuaren 5a) frantziar kardinala izan zen.

Aaron Lustiger izenarekin jaio zen Poloniatik etorritako familia judu batean. 1940ko Aste Santuan hamahiru urterekin katolizismora bihurtzea erabaki zuen eta abuztuan bataiatu zuten. Haren aita eta arreba juduen jazarpenetik salbatu ahal izan ziren, baina ama Auschwitzen hil zen.

1946an literaturan graduatu zen Parisko Unibertsitatean. 1954an apaiz ordenatu zuten eta 1959ra arte Sorbonan kapilau izan zen. 1979an, Joan Paulo II.a aita santuak Orleanseko gotzain izendatu zuen. 1981etik 2005era Parisko artzapezpiku izan zen.

1983an sortu zuten kardinala, eta 2005eko konklabean parte hartu zuen.

## Lanak 
* ''Sermons d'un curé de Paris*  (1978)
* *Pain de vie et peuple de Dieu*  (1981)
* *Osez croire*  (1985)
* *Osez vivre*  (1985)
* *Premiers pas dans la prière*  (1986)
* *Prenez place au cœur de l'Église*  (1986)
* *Six sermons aux élus de la Nation, 1981-1986''  (1987)
*  'Le Choix de Dieu. Entretiens avec Jean-Louis Missika et Dominique Wolton*  (1987)
* *La Messe*  (1988)
* *Dieu merci, les droits de l'homme*  (1990)
* *Le Sacrement de l'onction des malades*  (1990)
* *Le Saint-Ayoul de Jeanclos* (Alain Peyrefitte-rekin, 1990)
* *Nous avons rendez-vous avec l'Europe*  (1991)
* *Dare to rejoice* (American compilation)  (1991)
* *Petites paroles de nuit de Noël*  (1992)
* *Devenez dignes de la condition humaine*  (1995)
* *Henri de Lubac et le mystère de l'Eglise : actes du colloque du 12 octobre 1996 à l'Institut de France* (1999)
* *Le Baptême de votre enfant*  (1997)
* *Soyez heureux*  (1997)
* *Pour l'Europe, un nouvel art de vivre*  (1999)
* *Les prêtres que Dieu donne*  (2000)
* *Comme Dieu vous aime. Un pèlerinage à Jérusalem, Rome et Lourdes*  (2001)
* *La Promesse*  (2002)
* *Comment Dieu ouvre la porte de la foi*  (2004)
* *Cardinal Jean-Marie Lustiger on Christians and Jews'' (2010)
Endotelio

right|thumb|350 px|Endotelioaren kokapena arteria batean

**Endotelioa** odol-hodien eta bihotzaren barruko barne pareta estaltzen duen ehuna da, zelula lau eta geruzabakarrez osatua. Esan ohi da odol-hodien barnealdea estaltzen duen ehun epiteliala dela. Bihotzaren barnealdea estaltzen duen endotelioari endokardio deritzo. 

Endotelioa osatzen duten zelulei zelula endoteliarrak deritze. Zelula horiek geruza bakar batean kokatzen dira, eta zirkulazio-aparatu osoa estaltzen dute, bihotzetik hodi kapilar txikienetara, linfa-basoak barne.

Iraganean endotelioaren garrantzia gutxiesten bazen ere (hesi biologikoaren funtzio soila betetzen zuelakoan), gaur egun funtzio asko eta oso garrantzitsuak betetzen dituela badakigu. Horregatik, eta baita garrantzi handiko substantziak ekoizten dituelako, benetako organotzat jotzen dute egun biologo askok .

Endotelioaren akatsek eta lesioek arteriosklerosi, hipertentsioa, tronbosi, odoljarioak edo baskulitis bezalako gaitzak eragiten dituzte. Horretaz gain,  agerian geratu da ondo karakterizatutako arrisku koronarioko faktore batzuek (LDL, tabakismoa, diabetesa, hipertentsioa...) eta sortzen ari diren beste faktore batzuek (oxigeno espezie erreaktiboak, homozisteina, infekzioak, defizit estrogenikoa...) disfuntzio endoteliarra eragiten dutela .

## Zereginak 
* Hesi-funtzioa: endotelioak hesi modura jarduten du, odol-hodien eta aldameneko ehunen arteko substantzien trukea kontrolatuz. Iragazkortasun endoteliarraren handitzeak edema bat eragiten du. 

* homeostasi baskularra: endotelioak funtsezko zeregina betetzen du homeostasi baskularraren erregulazioan, substantzia batzuk ekoizten dituelako . Substantzia basodilatatzaileak eta basokonstriktoreak sortzen ditu.

* hantura prozesuetan leukozitoen irteera kaltetutako ehunetara ahalbidetzen du. Hantura dagoenean, kaltetutako ehunetan dauden makrofagoek zitokina batzuk askatzen dituzte, endotelioaz gain jarduten dutenak, leukozitoen irteera ahalbidetuz.

Endotelioa gehien kaltetzen duen faktoreetako bat oxigeno espezie erreaktiboen (edo oxigeno erradikal askeen) hazkundea da, oxido nitrikoa gutxitzea eragiten baitute. Oxido nitrikoa zelula endoteliarrek sortzen dute, eta funtsezkoa da homeostasi baskularra mantentzeko 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zenayda Serrano

**Zenayda Serrano** (El Salvador, XX. mendea ) ingurumen-abokatua da.

## Bizitza 
El Salvadorren jaio zen, eta ingurumen-defendatzaile sutsua da, meatzaritza metalikoaren aurka azaldu da eta justizia sozialarekiko konpromisoa du.. Francisco Sánchez-1932 (MUFRAS-32) Mugimendu Batuaren sortzaileetariko da eta, giza eskubideen eta lurraldearen sustapenean eta defentsan lan egin du, batez ere San Isidro udalerriko Cabañas departamenduko komunitateetan.

2005az geroztik, harrapaketa korporatiboaren fenomenoari aurre egin behar izan zion bere komunitatean, eta agerian utzi zituen El Salvadorreko ingurumen-defendatzaileen mehatxuak. Meatzaritza metalikoaren aurkako Mahai nazionaleko kide da. Erakundeen sare horrek behin eta berriz gaitzetsi ditu Erdialdeko Amerikako herrialdean urrea erauztea helburu duten hainbat transnazionalen proiektuak. Gainera, uraren pribatizazioari buruzko ahots kritikoa izan da, eta ura eta elikagaien segurtasuna oinarrizko giza eskubide aitortzearen alde lan egin du.

Bere lana funtsezkoa izan da 2017an El Salvadorren meatzaritza metalikoaren debekua lortzeko erakunde sozialen, ingurumenekoen eta komunitarioen arteko esfortzuen antolaketan. Azkenean, El Salvador meatzaritza metalikoa debekatu zuen munduko lehen herrialdea bihurtu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Borrokan jarraitzeko indarra ematen diguten uneak, Red-DESC 2019.eko abuztuak 1
Gorka Corres

**Gorka Corres Ibañez de Opakua** (Gasteiz, 2005eko ekainaren 5a), txirrindulari arabarra da.

## Palmaresa 
## Taldeak
* Eleyco-Iturribero - (2022-2023)
* Caja Rural-Alea - (2024-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Gorka Corres - *Firstcycling*