open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Achlain

'''''', Eskoziako Highland eskualdean dagon etxe bat da, Glenmoriston ibaiaren ertzean. Invermoriston udalerritik 15 kilometro mendebaldera dago, A887 errepidea eta Moriston ibaiatik hurbil.

## Kanpo estekak
Juri Sedykh

**Juri Georgiyevitx Sedykh** (; , Novotxerkaask, 1955eko ekainaren 11 &ndash; Pontoise, 2021eko irailaren 14a) sobietar atleta izan zen.

Mailu jaurtiketan nabarmendu izan zen, eta bera izan da, hain zuzen ere, historiako atleta handienetako bat sail horretan. Olinpiar Jokoetan urrezko bi domina irabazi zituen, 1976. urtean lehena eta 1980an bigarrena (munduko errekorra lortu zuen). Ondoren, ordea, 1984ko Olinpiar Jokoetan parte hartu ezinik gelditu zen, Europa Ekialdeko herrialdeek Los Angelesko jokoei egindako boikota zela-eta. 1988an parte hartu zuen berriro Olinpiar jokoetan, 33 urte zituela, eta zilarrezko domina eskuratu zuen. Handik hiru urtera munduko txapeldun izan zen. Europako txapelketa irabazi zuen, halaber, 1978, 1982 eta 1986. urteetan, eta sei aldiz hobetu zuen munduko errekorra.

## Erreferentziak
Achnahannet (Loch Ness)

**Achnahannet**, , Eskoziako Highland eskualdeko herrixka bat da. Loch Ness aintziraren ipar-mendebaldeko ertzean dago, Drumnadrochit udalerriaren hegoladean eta A81 errepidean, Lenie udalerria eta Urquhart gazteluaren hego-mendebaldean.

## Kanpo estekak
Achnaconeran

'''''', , Eskoziako Highland eskualdeko herrixka bat da. Loch Ness aintziraren mendebaldeko ertzean dago, Inverness udalerritik 35 kilometro hego-mendebaldera eta Fort Augustus udalerritik 9,7 kilometro ipar-ekialdera.

## Kanpo estekak
Portu Handia

**Portu Handia** edota **Vallettako portua** () Malta uhartean dagoen badia edo portu natural bat da, Valletta hiria eta Floriana udalerrian. Jada Antzinako Erromaren garaitik portu gisa erabilia, 1565eko Maltako Setio Handiaren kokalekua izan zen.

Gaur egungo portua kai ugariekin handitua eta gotortua izan da. Bertan, San Aingeru gotorlekua dago.

700px|erdian|thumb|Portu Handiaren ikuspegi panoramikoa.

## Kanpo estekak 
* Vallettako portua
Aldourie

'''''', , Eskoziako Highland eskualdeko herrixka bat da. Loch Ness aintziraren ipar-ekialdeko ertzean. Bertan, Aldourie gaztelua dago.

## Kanpo estekak
Aigas

'''''', , Eskoziako Highland eskualdeko herrixka bat da. Beauly ibaiaren iparraldeko ertzean dago, Beauly udalerritik 5 milia hego-mendebaldera eta Inverness udalerritik 15 milia mendebaldera.

## Kanpo estekak
Allanfearn

'''''', , Eskoziako Highland eskualdeko etxalde bat da, Inverness udalerritik milia bat ekialdera.

## Kanpo estekak
Ardendrain

'''''', Eskoziako Highland eskualdeko etxalde bat da. Kiltarlity udalerritik 4 kilometro hegoaldera eta Inverness udalerritik 18 kilometro mendebaldera dago.

## Kanpo estekak
Ardnagrask

'''''', , Eskoziako Highland eskualdeko landa eremu bat da, Muir of Ord udalerritik hurbil.

## Kanpo estekak
Ballifeary

'''''', , Eskoziako Highland eskualdeko barruti bat da. Inverness udalerritik kilometro bat hego-mendebaldera dago.

## Kanpo estekak
Balloch (Highland)

**Balloch**, , Eskoziako Highland eskualdeko udalerri bat da, Inverness udalerritik 4 milia ekialdera.

## Kanpo estekak
Balbeg (Highland)

**Balbeg**, , Eskoziako Highland eskualdeko herrixka bat da. Balnain udalerritik 0,5 milia iparraldera dago, eta Drumnadrochit udalerritik hurbil.

## Kanpo estekak
Julene Urzelai

**Julene Urzelai Aramendi** (Azkoitia, Gipuzkoa, 1912ko ekainaren 16a - Caracas, Venezuela, 1983ko ekainaren 22) euskal mitinlari jeltzalea zen.

## Bizitza 
Aita, Joxe Mari Urzelai zuen, pilotaria; ama, Josefa Aramendi. Zortzi seme-alabetan laugarrena izan zen. Bere anaietako bik aitaren bidea jarraitu zuten eta pilotari bilakatu ziren: Justino «Urzelai II.a» eta Jose Leon «Urzelai III.a».

## Mitinlari 
Julene Azkoitiko "Hurtado de Mendoza" txapel-fabrikan hasi zen lanean. Eusko Alderdi Jeltzalearen Emakume Abertzale Batzan sartu eta han hasi zen mitinlari 1931. urtean, 19 urteko neska gaztea zela. Bere lehen agerraldia sorterrian bertan egin zuen. Aitak ez zion galarazi, baina tentuz ibiltzeko gomendatu bai: «Julene, garai gogorrak zetozan. Hala nahi badun, nik ez dinat politikan buru-belarri sartzerik galaraziko, baina ongi pentsa ezan zer egin behar dunan».

Emakume Abertzale Batzeko lehendakaria izan zen 1931tik 1932ra. Herriko beste emakume batzurekin batera, gogotsu murgildu zen hainbat eginkizunetan. 1931ra arte emakumeek ez zuten boto eskubiderik ere izan. Euren ustez emakumeen errolda egin beharra zegoen, eta egin egin zuten. Emaztekiak erizaintzan trebatu zituzten, lan poltsak sortu, mutualitate bat antolatu, langabetu eta presoei lagundu…

Mitin ugari eman zituen, besteak beste, Markinan, Leioan, Arrigorriagan, Bakion, Morgan, Mutrikun, Azkoitian, Azpeitian, Bilbon...

1940ko maiatzean Venezuelara joan zen eta urriaren 12an ezkondu zen Frantziskorekin. Bi seme-alaba eduki zituzten: Gentzane eta Mikel. 2023an Azkoitian amari egin zitzaion omenaldian, espreski Caracasetik horretara etorria, semeak hartu zuen parte: "Amatxu maitea, hemen gaude zure herri maitean, alde egin behar izan zenuen toki berean..." esango zuen hunkituta.

Julene erbestetik Radio Euskadiko esataria izan zen, Caracastik euskarazko irratsaioak emanez.

Senarra hil ostean, Caracasen geratzea erabaki zuen eta hantxe zendu zen 1983ko ekainaren 22an.
thumb|Bere omenezko eskultura, Azkoitiko Trenbidearen Zumardian.

## Aitortzak 
* 2023ko otsailaren 10ean, jaioterriak omendu nahi izan zuen eta Lourdes Umerez artista azkoitiarrak eginiko brontzezko eskultura bat  inauguratu zen, gogora ekarriz Juleneren ekarpen soziala eta goraipatuz baita bere nortasuna eta konpromisoa.  

## Kanpo estekak 
* Julene Urzelai *Bidegileak* bilduman

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Balnain

'''''', , Eskoziako Highland eskualdeko herrixka bat da. Glen Urquhart haranean dago, Drumnadrochit udalerritik 5 milia mendebaldera.

## Kanpo estekak
Balnafettack

'''''', , Eskoziako Highland eskualdeko eremu bat da, Inverness udalerriaren ipar-mendebaldean.

## Kanpo estekak
Balnafoich

'''''', , Eskoziako Highland eskualdeko etxalde bat da, Inverness udalerritik 7 milia hegoaldera eta Nairn ibaiaren ertzean.

## Kanpo estekak
Beauly

'***,  eta  eta **Beuly*', Eskoziako Highland eskualdeko udalerri bat da. Beauly ibaiaren bazterrean dago, Inverness udalerritik 16 kilometro mendebaldera. 2011ko erroldaren arabera 1.365 biztanle zituen.

Bertan, Beauly prioretxea dago.

## Kanpo estekak
Barnyards (Highland)

**Barnyards**, Eskoziako Highland eskualdeko herrixka bat da, Beauly udalerritik milia 1 ipar-ekialdera dago.

## Kanpo estekak
Cabrich

'''''', , Eskoziako Highland eskualdeko udalerri bat da. Inverness udalerritik 11 milia ipar-mendebaldera dago.

## Kanpo estekak
Cannich

'''''', , Eskoziako Highland eskualdeko herrixka bat da. Inverness udalerritik 43 kilometro mendebaldera dago.

## Kanpo estekak
Camault Muir

'''''', Eskoziako Highland eskualdeko baserriz osatutako etxalde bat da. Kiltarlity udalerriaren zatia da eta herrigunetik milia bat hegoaldera dago.

## Kanpo estekak
Westhill (Highland)

**Westhill**, , Eskoziako Highland eskualdeko auzune bat da. Inverness udalerriren herrigunetik 5 kilometro ekialdera dago, Cradlehall eta Culloden artean.

## Kanpo estekak
Katalunia Operazioa

**Katalunia Operazioa** (katalanez *Operació Catalunya*) Espainiako Erresumako Gobernuak Kataluniako prozesu independentista geldirazteko helburuz bultzarazitako polizia konspirazio bat da. Operazioa kataluniar independentismoa kaltetzeko inongo baimen judizialik gabe froga faltsuak eta txosten irregularrak biltzea, datuak faltsutzea, agente sekretuak infiltratzea, mehatxupean informazio konfidentziala lortzea eta albiste interesatuak espainiar prentsari filtratzean zetzan.

## Ikus gainera 
* Independentisten espioitza auzia (Espainia)
* Anubis Operazioa
* Koperniko Operazioa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Whitebridge (Eskozia)

**Whitebridge**, , Eskoziako Highland eskualdeko udalerri txiki bat da. Inverness udalerritik 25 milia hego-mendebaldera eta Fort Augustus udalerritik 8 miliatara dago, Loch Ness aintziraren ekialdeko ertzetik oso hurbil eta Gorthleck herrixkaren alboan. 100 biztanle baina gutxiago bizi dira.

## Kanpo estekak
Culloden (Highland)

**Culloden**, , Eskoziako Highland eskualdeko udalerri bat da. Inverness udalerritik 3 milia ekialdera dago.

1746an jazotako Cullodengo gudu ospetsuaren kokalekua da.

## Kanpo estekak
Markel Gajate

**Markel Gajate Insausti,** (Donostia, Gipuzkoa, 1996ko apirilaren 9a - ) euskal aktore, antzezle eta modeloa da. Gros auzoan jaiotakoa da. ETB 1 telebista-kateko zenbait telesail ezagunetan hartu izan du parte, eta horietatik *Go!azen* telesailak eman dio ospe handiena.

## Filmografia 
* *Balbemendi* (2006 &ndash; 2008). Pertsonaia: Peru Lizarraga.
* *Goenkale* (2012 &ndash; 2013). Pertsonaia: Xanet Lasa.
* *Go!azen 3.0* (2016 &ndash; 2017). Pertsonaia: Mikel Galartza.
* *Bago!az* (2017). Gonbidatua.
* *Burubero* (2017). Gonbidatua.
* *Go!azen 4.0* (2017 &ndash; 2018). Pertsonaia: Mikel Galartza.
Miriam Luki

**Miriam Luki Albisua** (Urretxu, Gipuzkoa, 1973a) euskal kazetaria da. Gaur egun, Goierriko Hitzan egiten du lan. 2023ko Gipuzkoako Liburudenden Elkarteak Zilarrezko Euskadi saria eman zion *Argialdiak* ipuin liburuarengatik.

## Ibilbidea 
Kazetaritza ikasi zuen Euskal Herriko Unibertsitatearen Leioako campusean. Euskal Kulturgintzaren Transmisioa graduondokoa ikasi zuen Mondragon Unibertsitatean eta bertan ikasitakotik abiatuta, 2011n *Euslandia - Unibertso Txiki Baterako Galderak* liburua idatzi zuen.

## Argitalpenak 
* *Euslandia - Unibertso Txiki Baterako Galderak* 
* *Argialdiak.* (2023, Susa)Azalaren egilea: Maite Gurrutxaga.

## Sariak 
* 2017an Urretxu eta Zumarragako udalek antolatutako Iparragirre sarietara Euskarazko poesian bederatzi lan aurkeztu ziren eta lehenengo saria Miriam Lukik jaso zuen.
* 2023an Gipuzkoako Liburudenden Elkarteak Zilarrezko Euskadi Saria eman zion *Argialdiak* lanarengatik.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Luki, M. (2011): *Euslandia - Unibertso Txiki Baterako Galderak*. Lanku argitaletxea. miriam

## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: Belo batekin bizi gara, gizarteaz platonikoki maiteminduta Berria, 2023.07.04

* Elkarrizketa: Azala atzekoz aurrera denean Berria, 2023.05.19
* Bikote-teka 2022 Youtube, 2022
Montserrat Ginesta

**Montserrat Ginesta Clavell** (Seva, Bartzelona, 1952ko urtarrilaren 8a) kataluniar marrazkilari eta ilustratzailea da.

## Biografia 
Montse Ginestak Bartzelonako Arte eta Lanbideen Eskolan (Escola de la Llotja) ikasi zuen. Haurren liburuen idazketa eta ilustrazioan espezializatu da eta, dagoeneko, 150 lan baino gehiago argitaratu ditu. Bere bizitzan zehar irabazitako sarien artean Premi Crítica Serra d'Or de Literatura Infantil i Juvenil (1977, 1990, 1995, 1998, 2001), Lazarillo Saria (1987) eta Ilustrazio Sari Nazionala bitan (1988 eta 1994) dira aipagarriak.

Liburuez gain, publizitate arloan egin du lan, *Ploma daurada* filma laburrean eta antzerkian, eszenografiak prestatzen.

Nagusiki aldizkari eta helduentzako liburuen azalak marrazten eta, beste artistekin elkarlanean, haur eta gazte literatur liburuak idazten eta ilustratzen ditu eta *Tretzevents* aldizkarian zuzendari da.

Bere lana Espainiako hizkuntza ofizial guztietara itzuli da.

## Lan nabarmenenak 
* *Bombolleta* (1975)
* *El llapis fantàstic* (1986)
* *Gargantua* (1987)
* *Valentina nas de nap* (1988)
* ''Guia de gegants i d'altres éssers extraordinaris* (1992)
* *Paraules entremaliades* (2009)

## Lan nabarmenak euskaratuak 
Testuen egile bezala:

* *Adelaida pastelera*, Argos Vergara (1983)
* *Emakume erraldoia eta bele beltza*, Elkar (1989)

Marrazkilari lanetan:

* *Jirafa eta itsasoa*, Argos Vergara (1984)
* *Ni, lehoia!*, Algaida (1986)
* *Bensuf, erlojugilea*, Edebé-Giltza (1995)
* *Bibotea eta Joxanton*, Erein (1989)
* *Ispilumari*, Erein (1990)
* *Arkatz fantastikoa*, Elkar (1995)
* *Ba omen zen errege bat*, Elkarlanean (1998)
* *Katu jaunaren negozioak*, Anaya Haritza (1999)
* *Glup-glup*, La Galera (2002)
* *Hau paisaia!'', Erein (2008)

## Erreferentziak
Bunloit

'''''', , Eskoziako Highland eskualdeko udalerri bat da, Loch Ness aintziraren ipar-mendebaldeko ertzean.

## Kanpo estekak
Bea Salaberri

**Bea Salaberri Larre** (Donamartiri, Nafarroa Beherea, 1979ko apirilaren 26a) baxenabartar idazlea da.

Euskal Filologiako ikasketak egin zituen, Baionako eta Bordeleko unibertsitateetan. Helduen euskalduntzearen alorrean lan egiten du, euskara irakasle eta didaktikari gisa, Iparraldeko AEKn. 

Horrez gain, gustuz parte hartu izan du hainbat ekimenetan, hala nola hainbat kultur elkarte, antzerki talde eta aldizkaritako kolaborazioetan. *Argia* aldizkarian eta *Iparraldeko Hitza* egunkarian idatzi ohi du.
* *Baiona* (2019, Elkar) (Irakurgai mailakatuak, B1 maila)
* *Oihenartea ez hunki* (2023, Elkar) (Irakurgai mailakatuak, A1 maila)
* *Mesfida zaitez* (2024, Txalaparta), ISBN 978-84-19319-87-6

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* AEK

## Kanpo estekak 
* Bea Salaberriren iritzi artikuluak, Argia astekarian
* 
* ZIPRIZTINAK: Bea Salaberri bideoa 
* Bea Salaberri Uribe Kostako Irakurzaleen TXokoan
Judit Ruiz de Munain

**Judit Ruiz de Munain Bedia** (Gasteiz, Araba, 1973ko maiatzaren 3a) arabar idazlea da. 2002. urtetik Aretxabaletan (Gipuzkoa) bizi da.

Gasteizen jaioa, haurtzaroa eta gaztaroa Agurainen eman zituen. Informatika-ingeniaritza ikasi zuen Mondragon Unibertsitatean eta gaur egun MONDRAGON taldean egiten du lan.

* 2017an *Zukafukamusuka* ipuin-liburua argitaratu zuen, jatorriz gaztelaniaz idatzitakoa, baina Patxi Zubizarretak euskaratua eta Jokin Mitxelenak irudiztatua.
* 2022an *El Rinoceronte relatos en estampida* ipuin-liburua argitaratu zuen, kasu honetan gazteleraz.
* 2023an berriz bere lehenengo eleberria argitaratu zuen *Perdiendiedo la cabeza*.

Bere web orrialdea: juditruizdemunain.com

## Liburuak 
* Ruiz de Munain, Judit (2017): *Zukafukamusuka*. Txalaparta. . Jatorrizkoa: gaztelaniaz, Patxi Zubizarretak euskaratua eta Jokin Mitxelenak irudiztatua.
* Ruiz de Munain, Judit (2022): *El Rinoceronte, relatos en estampida*. Gaztelaniaz, azala Jokin Mitxelenak irudiztatua.
* Ruiz de Munain, Judit (2023): *Perdiendo la cabeza*. Gaztelaniaz, azala Jokin Mitxelenak irudiztatua.

## Kanpo estekak
Pilar Barandiaran Barandiaran

**Pilar Barandiaran Barandiaran** (Ataun, Gipuzkoa, 1911 - *ib.*, 2008ko urtarrilaren 1a) Jose Migel Barandiaran Aierbe antropologo, etnografo eta apaizaren laguntzailea, zaintzailea eta idazkaria izan zen.

## Bizitza eta lana 
Ataungo San Gregorio auzoko Perunezarre baserrian jaio zen. 1936ko gerra hastean, mugaz bestaldera joan zen, osaba Jose Migel Barandiarani lagun egitera, eta haren ondoan izan zen apaizaren erbestealdian, Biarritzen eta Saran. 1953an Atauna itzuli zirenean, Sara izeneko etxea egin zuten, erbestealdiko etxearen erreplika, eta bertan jarri ziren bizitzen.

Pilar Barandiaran Jose Migel Barandiaranen zerbitzaria eta zaintzailea izan zen, antropologoa 1991n hil zen arte. Horrez gain, ikerketetan ere lagundu zion, idazkari-lanak eginez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
• Elkarrizketa: Argia (2005/06/26)
• Elkarrizketa: Euskonews & Media 179.zbk (2002/9)
Inglesmendiko gudua

**Inglesmendiko gudua** edo **Ariñizko gudua** Arabako Ariñiz inguruan 1367ko martxoaren 19an anglo-gaskoi destakamentu batek eta frantziar-gaztelar abangoardiak egindako gudu txiki edo borroka izan zen.

## Aurrekariak 
Garai haietan, Gaztelako Erresumaren itsas-armada Frantziako edota Ingalaterrako itsas-armadak baino nagusiagoa zen. Hori zela eta, elkarren aurka Ehun Urteetako Gerran zeuden bi erresumek Gaztelako Gerra Zibilean parte hartzea erabaki zuten, Bizkaiko golkoa kontrolpean izateko asmotan. 1367ko martxoan zehar Naiarako gudua izango zenaren aurreko borrokatxo eta liskarrak ugariak izan ziren eta armada henrikezaleak —erregenahiarenak— Printze Beltzak zuzendutako mertzenario petrizaleak jazarri zituen.

Henrikezaleek gerrilla-gerra egiten zuten Eduardo Woodstockekoak zuzendutako armadaren aurka. Gaztelarrek armamentu arina erabiltzen zuten eta, beraz, armada petrizale korazatuak baino higikortasun handiagoa zuten. Infanteria eta zalditeria astunez osaturiko armada petrizaleak garaitezinatzat hartzen zuten Printze Beltza burua zuen. Bertrand du Guesclin kondestableak- berak Frantzian mertzenarioez osaturiko konpainia askeak zuzendutakoa- Henrikeri higadura, gosea eta borrokatxoak erabiltzea gomendatu zion. Gainera, Europan jada erabiltzen ez bazen ere, arabiarren aurkako borroketan trebea oso zela erakutsi zuen zalditeria arina armada henrikezalearen gudaroste nagusiena zen.

## Gudua 
1367ko martxoaren hirugarren astean, Tello Gaztelakoa Bizkaiko jaunak zuzendutako gaztelar zalditeriaren abangoardiak eta Arnoul d'Audrehem, Villaines eta Joan Ramirez Arellanokoa Camerosko jaunak zuzendutako franko-aragoiar zaldunek araketan zegoen destakamendu petrizale bat topatu zuten Ariñiz inguruan. Akitaniako seneskala zen Thomas Felton destakamendua zuzentzen zuen, 200 infante eta arkulariz osaturik. Lur lauan erori asko izan ondoren, harrezkero Inglesmendi izeneko mendian gotortu eta arkulariek gaztelar zalditeria arinari aurre egin zioten. Orduan, franko-aragoiar zaldunak ageri eta, desmuntatu eta gero, infante moduan eraso eta ingeles eta gaskoiak menderatu zituzten. William Felton Poitouko seneskal eta konpainia handiaren kapitaina hil eta Thomas Felton seneskala, Richard Taunton kapitaina, Hugh Hastingskoa zalduna, John Neville baroia, Aghorises kapitaina eta Gaillard Vighier gaskoia preso hartu zituzten.

Inglesmendin, orduan garaitezina zen Printze Beltzaren armadak bere lehendabiziko porrota jasan zuen eta galerak ugariak ez baziren ere henrikezaleen adorea suspertu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Radcliffe Ganbera

**Radcliffe Ganbera**,  eta herri hizkeran **Rad Cam** edota **The Camera**, Ingalaterrako Oxford Unibertsitatean dagoen eraikin bat da. 1737-1749 artean James Gibbs arkitektoak estilo neoklasikoan Radcliffe Zientzia Liburutegiaren egoitza izateko eraiki zuen.

## Iruditegia 

Irudi:The_Radcliffe_Camera_from_the_Bodleian_end_of_Catte_Street.jpg|Ganbera Bordleiar Liburutegitik ikusita.
Irudi:1_radcliffe_camera_night_2012.jpg|Gauez.
Irudi:Radcliffe2ndlevel.jpg|Barnealdea.
Irudi:Radcliffe_Camera,_Oxford;_panoramic_view_with_All_Soul's_Col_Wellcome_V0014214.jpg|Grabatua.

## Kanpo estekak
Floridako itsasartea

**Floridako itsasartea** (; ) AEBetako Florida penintsula eta estatua eta Kuba elkarbanatzen dituen itsasarte bat da. Ozeano Atlantikoko eta Mexikoko Golkoko urak ere banatzen ditu, eta Golkoko itsaslasterrak zeharkatzen du, mendebalde-ekialdeko norantzan Golkotik Atlantikora ur beroa igaroaraziz.

Bere gunerik estuenean, Florida Keys uhartediko Key West uhartea eta Kubako kostaldearen artean, 93 itsas milia (150 km) zabal da.

## Migrazio-bidea 
Antilletako migratzaile askok, bereziki Kubakoek, itsasartea zeharkatzen dute Ameriketako Estatu Batuetara iristeko helburuz. Kuba Ameriketako Estatu Batuetatik bereizten dituen 93 itsas miliak zeharkatzeko ahaleginean migratzaile asko hil dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marina Garcés

**Marina Garcés Mascareñas** (Bartzelona, 1973ko maiatzaren 30a) filosofo, irakasle eta saiakeragile katalana da. Filosofia irakasten du Zaragozako Unibertsitatean, eta pentsamendu kritiko eta esperimentala lantzen duen *Espai en Blanc* proiektu kolektiboaren sustatzailea da. Bere pentsaeraren kontzeptu nagusietako bat da gaur eguneko krisiei aurre egiteko alternatibak garatzerakoan kontuan hartu beharreko *zer komuna*. Bere ustez, filosofia bizitzeko era bat da, kalean sortu eta etenik gabe espazio pribatuan —etxean— jarraitzen duen artea, bereziki emakumeek landua.

Bartzelonan bizi da, nahiz eta Zaragozako Unibertsitatean lan egin. Masterren bitartez, hainbat unibertsitaterekin elkarlanean jardun du: Universitat Oberta de Catalunya, Pompeu Fabra Unibertsitatea, Alcaláko Unibertsitatea eta Gironako Unibertsitatea. Bi seme-alaba ditu.

## Lanak 
Garcésen erreferentziazko filosofoak Merleau-Ponty eta Diderot dira, eta bere lehen irakasleak Deleuze eta Foucault izan dira. Azken urteetan, pentsamendu feminista eta postkolonialaren irakurketak eragin handia izan du berarengan.

*Filosofía inacabada* (2015) liburuan "gizon handien amaieraz" dihardu. Orain arteko filosofo guztiak gizonezkoak, zuriak, mendebaldekoak eta dirudunak izan direla dio, eta gaur egun pentsamendu filosofikoa feminizaziorantz, prekarizaziorantz eta kolektibizaziorantz jotzen ari dela.

Komunikabide batzuen ustez, Marina Garcés filosofo katalanen belaunaldi berriaren (1960-1970 bitartean jaiotakoak) kide nagusietako bat da.

*Ciutat de Barcelona* Saiakera-saria irabazi zuen 2017an. 

## Marina Garcés euskaraz 
* *Filosofia amaitu gabea* (2022, Jakin). Itzultzailea : Olatz Mitxelena Larreta.
* *Denbora bizigarri baterako* (2025, Jakin). Itzultzailea: Olatz Mitxelena Larreta.

## Argitalpenak 
* *En las prisiones de lo posible* (2002).
* *Un mundo común* (2013).
* *Filosofía inacabada* (2015).
* *Fora de Classe. Textos de filosofia de guerrilla* (2016).
* *Nova il·lustració radical* (2017).
* *Ciutat Princesa* (2018).
* *Humanidades en acción* (2019).
* *El tiempo de la promesa* (2023).

## Erreferentziak 
## Kanpoko loturak 
* Elkarrizketa *Gaur8* aldizkarian (2026/01/17).
* Elkarrizketa *Berria* egunkarian (2025/12/14).
* Elkarrizketa Argia aldizkarian (2020.04.04) Koronobirusa
* (euskaraz) Elkarrizketa Argia aldizkarian (2018/05/29)
* (euskaraz) Elkarrizketa Argia aldizkarian (2015/11/15)
* Zaragozako Unibertsitateko orria, artikuluen erreferentziekin
* (gaztelaniaz) Entrevista a Marina Garcés. Vídeo 2013
Maputoko Protokoloa

**Afrikako Giza Eskubideen eta Herrien Agiriaren Protokoloa**, ezagunagoa **Maputoko Protokoloa** izenaz, Afrikako Giza Eskubideen eta Herrien Agiriaren protokolo gehigarri bat da, bere bidez emakumeei prozesu politikoan parte hartzeko eskubidea, eta gizoneekiko berdintasun sozial eta politikoaren eskubidea bermatzen zaie, beren sexu osasuna kontrola eta emakumeen genitalen mutilazioren amaiera barne. Izenak adierazten duen bezala, Afrikar Batasunak Afrikako Giza Eskubideen eta Herrien Agiriaren protokolo baten moduan onartua izan zen.

1995eko martxoan Togoko Lome hiriburuan Emakumeak Afrikako Zuzenbide eta Garapenean erakundeak antolatutako topaketan emakumeen eskubideei buruzko protokolo bat sortu behar zela zehaztu zen. 1995eko martxoaren 31n Etiopiako Addis Abeba hiriburuan garatu zen.

2003ko uztailaren 11an Mozanbikeko Maputo hiriburuan sinatu zen.

## Kanpo estekak
Arkias Korintokoa

**Arkias** (grekeraz: Ἀρχίας Ἀναξιδότου Πελλαῖος) Korintoko pertsonaia sasimitologikoa zen, Siziliako Sirakusa kolonia fundatu zuena.

## Elezaharra 
Arkias Melisoren semearekin, Akteonekin maitemindu zen -haren adinako hiriko mutil dotoreena eta apalena- eta gorteatzen hasi zitzaion. Gaztearen ezetzaz nabarituta, erabaki zuen hau bahitzea. Arkiasek bere burua inbitatu zuen Melisoren etxean ospatzen zen jai batera. Arkiasek eta haren gaizkideak mutila hartu zuten baina honen familiak aurre egin zioten. Borroka horretan Akteon triskaturik atera zen.
Melisok korintiarren justizia eskatu zuen baina hauek ez entzunarena egin zioten. Gauzak honela, Poseidon tenpluraino igo zen eta ahuspez arkaitzen gainean, jainkoaren mendekua eskatu zuen. Lehorte eta gosete handiak etorri ziren. Orakuluak kontsultaturik izatean, esan zuen Akteonen heriotzaz mendeku hartu beharko zela. Arkias erbesteratua izan zen eta beste lagunekin Sirakusa kolonia fundatu zuen.
Arkiasek bi alaba izan zituen. Telefok Arkias hil zuen, umea zelarik, hartaz aprobetxatu zelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* PLUTARKO: *Moralia*, *Five Tragical Histories of Love* II
* Apolonio Rodaskoa, Argonautika (italieraz).
* Diodoro Sikulo, Biblioteka Historikoa(italieraz).
* Estrabon: [Geografia](https://it.wikipedia.org/wiki/Geografia_(Strabone))(italieraz).
Azentu zorrotz

**Azentu zorrotza** ( ´ ) zenbait hizkuntzatan hainbat ezaugarri adierazteko erabiltzen den ortografia zeinua da (esate baterako, irekiera, intentsitatea edo tonua).

Gaur egungo euskaran ez da erabiltzen, baina 1936ko Espainiako Gerra Zibilaren aurretik nahiko orokortuta zegoen sabindar euskara idatzian **ŕ** hizkian erabiltzen zen, alegia, egungo **rr** bikoitzaren ahoskera adierazteko (*eŕe*, egun *erre*), baina gerra ondorenean erabilpena gainbehera joan zen eta euskara batuaren sorrerarekin jada 1970eko hamarkadaren amaieraldetik aurrera erabiltzeari utzi zitzaion.

Hizkuntza erromantzeetan zeinu arrunta da, batez ere frantsesean, baina baita katalan eta italieran ere, bokar itxiak adierazteko: katalanez, *é* [e] ahoskatzen da eta *ó*, [o]. Aldiz, portugesez alderantzikoa adierazten du, *é* eta *ó* bokal irekiak dira. Bestalde, gaztelania, katalan, galiziera eta portugesez azentu zorrotzak azentua daraman bokala intentsitate handiagoz ahoskatu behar dela adierazten du. Alegia, gaztelaniaz azentua deritzona: *límite* ("muga", izen proparoxitonoa) vs *limite* ("muga dezadan", "muga dezan", "muga dezazun", aditz paroxitonoak) vs *limité* ("mugatu nuen", aditz oxitonoa).

Polonieraz *ó* bokala itxiago eta biribilduago ahoskatu behar dela adierazteko erabiltzen da.

Galeseraz normalki intentsitatea hitzaren azkenaurreko silaban dago: hala ez bada, azentu zorrotzak zein silaba intentsitate handienaz ahoskatu behar den adierazten du. Bokalez gain, galeserak *w* eta *y* hizkiak ere onartzen ditu eta horiek ere batzuetan azentu zorrotza daramate (ẃ, ý), bi hizki horiek ere hizkuntza horretan bokal soinuak adierazten baitituzte.

Txekiera, eslovakiera, hungariera eta irlanderaz azentu zorrotzak bokal luzea adierazten du. Eslovakieraz, bokalez gain, ŕ eta ĺ hizkiak ere azentu zorrotza eraman dezakete.

Kroaziera, mazedoniera eta serbieraz ć hizkiak [ʨ] soinua adierazten du.

## Kanpo estekak
Clara Campoamor (eskultura)

***Clara Campoamor*** Dora Salazar eskultoreak sortutako burdinazko eskultura bat da. Donostiako Kontxa hondartzako pasealekuan dago orain, Vinuesa Plazan zehazki; Lehenago Benta Berri plazan egon zen. Clara Campoamor abokatu eta politikariari egindako omenaldia da. Emakumeen eskubideen babeslea eta sufragio unibertsalaren bultzatzaile nagusia izan zen Espainian, 1931n lortu zen arte.

Eskultura burdinazkoa da, Gasteizko Olazabal-Ugarte galdategian egina da, emakume baten irudia erakusten du, eskuan liburu bat daukana esaldi honekin: 'Emakume bat, boto bat'. 7.890 kg eta 1,78 m-ko altuera ditu. Plaka bat dauka zera diona**:** *“Clara Campoamor Rodriguez (Madril 1888 – Lausana 1972). Donostian lurperatu zuten. 1931an Emakumeen botoa lortu zuen. Askatasuna eta berdintasuna, erabiliz ikasten dira”.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kristina Mardaras

**Kristina Mardaras Sedrun** (Iurreta, Bizkaia, 1948ko apirilaren 13a) bizkaitar bertsolari eta irakaslea da, herrigintzan euskara sustatzailea, baita aitzindari emakumeak bertso-plazan aritzeko ere. Euskal Herriko Bertsolari Txapelketa Nagusian parte hartu zuen lehen emakumea izan zen.

## Ibilbidea 
### Bizitza 
[thumb|269x269px|Kristina Mardaras eta haren bertsolari ibilbidea ([Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak.eus proiekturako)]]
Kristina Mardaras Oromiño auzokoa da, Katia izeneko baserrigunean jaio zen 1948an. Aitaren aldeko senideak kantuzaleak ziren, amaren aldetik hainbat sehaska kanta jaso zituen. Gazte denboran koroan, antzerkian, dantza-taldean, gizarte ekintzan ibili zen. Fabrikan lan egin zuen 1968 urtea arte orduan eta irakasle hasi zen ikastoletan, gau eskoletan eta abar. 1971n Justo Alberdi Artetxerekin ezkondu zen eta bi seme-alaben ama da. Jubilatu zen arte Iurretako Maiztegi Herri Eskolako Bertso irakaslea izan zen.

### Bertsogintza 
Zortzi-bederatzi urterekin hasi zen, bere lagun-taldearekin batera, Oromiño auzo eskolan. Abadeak, Juanito Gallastegik, katekesian irakatsi zizkion lehenengo bertsoak eta hor trebatu zen Euskaltzaindiak urtero antolatzen zuen Bizkaiko Txapelketan parte hartzeko. Kalean prakak janztea eta oholtzara gona jantzita irtetea izan zuen aldarrikapen. 2017an egin zuen bere azken plaza garrantzitsua Bizkaiko Taldekako Bertso Txapelketan. 

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2024an, Bizkaiko Emakume Sortzaileen III. Topaketan saritua izan zen.
* 2024ko abenduaren 1ean Iurretako Udalak omenaldi beroa egin zion herrian egindako lanarengatik.  

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bertsolaritza
* Bertsolari Txapelketa Nagusia

## Kanpo estekak 
* Kristina Mardaras, "Euskara zainetan daramadan odola lakoa da". Anboto, 2024.10.24
* Kristina Mardaras, elkarrizketa (Bideoa, ES, 2017)
* Kristina Mardaras Sedrunen bertsoak: Korrikaren eta Euskaraldiaren arteko harremana aztergai, 'Korriklika'-n, *Berria*, 2019
William Chambers

**William Chambers** (Göteborg, Suedia, 1723ko otsailaren 23a - Londres, 1796ko martxoaren 8a) arkitekto eta marrazkilari ingelesa izan zen.

Indietako Konpainian sartu zen, eta Txina eta India ezagutu zituen bere bidaietan, Frantzian (1749) eta Italian (1750-1755) barrena ibili baino lehen. Galesko printzearen arkitektoa izan zen; Arteen Errege Akademia sortu zuen 1782. urtean, Joshua Reynolds pintorearekin batera. Neoklasizista, eta joera askoren biltzaile izan zen bere lanetan. Keweko Errege Lorategi Botanikoa eraikuntzak (hamar solairuko pagoda, meskita, tenplu eta arku erromatarra, 1752-1762), Marino kasinoa (Dublin, 1763) eta Somerset House (Londres, 1776-1786) egin zituen. Idatzi zituen obrek eragin handia izan zuten Europako XIX. mende hasierako arkitekturan: *Arkitektura txinatarra* (1757), *Arkitektura zibilari buruzko tratatua* (1759). Parke ingelesen teknikak mundu osora barreiatu zituen Lorategiak banatzeko artea, txinatarren usadioen arabera lanak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William Cowper

**William Cowper** (Great Berkhampsted, Hertfordshire, 1731ko azaroaren 26a - East Dercham, Norfolk, 1800eko apirilaren 25a) poeta ingelesa eta Erromantizismoaren aitzindaria izan zen.

Sei urte zituela ama galdu zuen. Tratu txarrak jasan zituen gero eskola lagunengandik. Nortasuna aldatuta bere buruaz beste egiteko saio baten ondoren, urtebete eman zuen eroetxe batean. Bertan idatzi zuen *Eroaldi batean idatziriko oharrak* liburua. Gero, apaiz estuegi baten eraginak nahastu zuen Cowperren nortasun hauskorra: erlijio arazoak zirela eta, burutik egin zen (1773-1776). Garai honen ondoren, erlijio eta amodiozko poemak idatzi zituen. 1781. urtean *Diverting history of John Gilpin* balada komikoa idatzi zuen, eta 1785ean *The Task (Enigma)* poema bilduma.

## Erreferentziak
Camden Town Group

**Camden Town Group** 1911tik 1913ra bildu zen artista postinpresionista talde bat izan zen. Artistak Walter Sickert margolariaren etxean biltzen zen, Londresko Camden Town auzoan, eta hortik zetorren izena.
thumb|Walter Richard Sickert, haren etxean biltzen zen taldea.

## Historia 
[thumb|200px|[Harold Gilmanen *Mrs Mounter at the Breakfast Table* margolana (1917).]]
1908an Frank Rutter arte kritikariak Allied Artists Association (AAA) elkartea sortu zuen; taldea Royal Academytik banandu zen, era batez, Frantzian, Société des Artistes Indépendants edo Independenteen Saloiak eragindako irizpideak jarraituz. AAAn lanak erakutsi zituzten margolari askok, gero, Camden Town Groupen hartu zuten parte.

Talde honen gainean Vincent van Gogh edo Paul Gauguin bezalako artistek eragin handia izan zuten. Camden Town Groupek margolan inpresionisten eta kubisten erakusketak antolatu zituzten Londresen eta haien eragina handia izan zen.

Tate Britain, Londresen, 2008an, taldeari erakusketa handi bat eskaini zion.

## Taldekideak 
Taldeak bere barneko arauak zituen, tartean, ezin zirela hamasei baino gehiago izan eta guztiak gizonezkoak izan behar zirela.
* Walter Bayes
* Robert Bevan
* Malcolm Drummond
* Harold Gilman
* Charles Ginner
* Spencer Frederick Gore
* Duncan Grant
[thumb|200px|[Robert Bevanen *Mare and Foal* margolana (1917).]]
* James Dickson Innes
* Augustus John
* Henry Lamb
* Wyndham Lewis
* Maxwell Gordon Lightfoot
* J.B. Manson
* Lucien Pissarro
* William Ratcliffe
* Walter Sickert
* John Doman Turner
[thumb|ezkerrera|[Harold Gilmanen ‘’Leeds Market’’, 1913 (Tate - Londres).]]
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :[Taldea Tate Gallery(https://eu.wikipedia.org/wiki/Tate_Gallery)n.]
* :[John Doman Turner(https://eu.wikipedia.org/wiki/John_Doman_Turner)ri eskainitako webgunea.]
Ahots-Argiak Abesbatza

**Ahots-Argiak Abesbatza** 1997an sortu zen Gasteizko abesbatza bat da. Elkarte amateur bat da, adin ezberdineko hogeita hamar ahots mistoz osatutakoa. 2012tik “Un concierto, una causa” ekitaldi solidarioa antolatzen du, Araban dauden pertsona gaixoei ahotsa emanez.

## Historia 
### Ahots koroa 
Musika koral talde hau 1997an sortu zen "Ahots Abesbatza" izenarekin, abesteko gogo handiz zebiltzan musika ikasle batzuen fruitu izanik eta Mamen Daubagna Arregui irakasle zelarik.

### Ahots-Argiak Abesbatza 
2006an etapa berri bat hasi zuen Arabako Abesbatzen Elkartean sartzearekin batera eta helburu finkoarekin; inguru zabalagoan ezagutaraztea. Momentu horretatik, sortutako korala "Ahots-Argiak Abesbatza" izatera pasa zen.; baita Vitoria-Gasteizko Santa Maria Katedrala Fundazioaren "Kontzertuan eta irekita"-n ere. Bere ibilbidean zehar hainbat kontzertu eskeini ditu estatuan barna. Parte hartu duen lehiaketa batzuk hauek dira: Antigua Abesbatza Lehiaketa 2011 (Zumarraga); Bergamoko Federica's Week (Italia) 2012; Malgrat de Mar-ko Abesbatzen Jaialdi Internazionala 2013; XVII Festival Masas Corales "Jose María Díaz Bardales de Gijón" 2013; XXIII Certamen Nacional de Villancicos de Santo Domingo de la Calzada 2013; Caceresen Abesbatza Topaketa; II Abesbatza Topaketa 'Ciudad de Barbastro' 2015; I Ciclo de Música Coral de Santillana del Mar; II Abesbatza Topaketa "Kanta Getxo Kanta" 2016.

2017ko uztailaren 8an, 20. urteurrena ospatu zuen Gasteizen, dantza eta zuzeneko ilustrazioa biltzen dituen kontzertu batekin. 20 urte hauetan, 110 ahots baino gehiago izan dira abesbatza honetan. 2022ko urriaren 1ean, 25. urteurrena ospatu zuen Gasteizko Europa Kongresu Jauregiko María de Maeztu auditorioan.

### Zuzendaria 
Txikitatik, Mamen Daubagna Arreguik, musikarekiko pasioa sentitu zuen. Zazpi urterekin soilik orkesta bat zuzendu zuen eta "musikaria" izateko bere desioa adierazi zuen. Txikitako amets hau 19 urterekin errealitate bihurtu zen, Gasteizko Jesus Guridi Kontserbatorioan sartu eta Pianoko Goi Mailako gradua lortu zuelarik. Horduz geroztik, kontzertuak eskeini ditu, aldi berean irakaskuntzan arituz, lan munduan horretara dedikatuz. Daubagnak musika koraleko partitura klasiko eta garaikideko zuzenketak ere egiten ditu.

### *Un concierto una causa* 
2012tik, Ahots-Argia Abesbatzak urtero *Un concierto, Una causa* antolatzen du, bere helburu nagusia Arabako pertsona gaixoen Elkarteei babesa eta ahotsa ematea izanik musikaren bitartez.

## Sariak 
* Lehenego saria San Prudentzio Kofradiako abesbatzen Lehenengo lehiaketan, "Ángel de la Paz", 2017ko apirila.
* Hirugarren saria Malgrat de Mar-ko Abesbatzen Jaialdi Internazionalean 2013.
* Saria Buber Sariak 2013-an web/proiektu solidario onenari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Juncal Labandibar

**María Juncal Labandibar** (Behobia, Irun, 1924 - Behobia, 1951ko martxoaren 5a) gipuzkoar olerkaria izan zen. Oso gazterik hil zen, eta haren lanetako batzuk baino ez dira argitaratu, *El Bidasoa* aldizkarian eta beste argitalpenen batean. Emilio Navasen erranetan, "giza lore sentibera" zen, "poema garbia estalki fisiko hauskorrean". Irungo Udalak haren izena jarri zion hiriko kale bati.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Labandibar, María del Juncal *Corona de estrofas siemprevivas*, hil osteko poesia bilduma, mugazabaldu.eu
Ana Karrere

**Ana Karrere Zabala** (Errenteria, Gipuzkoa, 1965) EH Bildu koalizioko politikaria da. . 2011tik 2019ra bitarte Andoaingo alkatea izan zen, bi legegintzalditan jarraian hautatua atera ondoren (2011 eta 2015). Gainera, Andoaingo Udalak historian izan duen bigarren emakume alkatea izan zen.
Dolores Salís

**Dolores Salís Martínez** (Irun, Gipuzkoa, 1899a - Irun, Gipuzkoa, 1999ko iraila) gipuzkoar eskulturagile eta zeramikaria zen.

José Salís margolariaren alaba eta Jaime Rodríguez Salís kulturgizon, artezale eta arkeologaren ama zen.

## Biografia 
Hiru hilabete eskasengatik ez zituen hiru mende ezagutu, baina bere begiek, ostera, hiru gerra ezagutu zituzten. Horietako batek, 1936ko gerrak, erabat eraldatuko zion bizitza.

1899. urtean jaio zen Dolores, margo eta obra artean dantzan handitu zen, aita, Jose Salis, margolari famatua zen-eta. Salis familia belaunaldi bat lehenago etorri zen Irunera.

Dolores, Beraun etxe ederrean jaio eta bizi izan zen bere bizitzako zati handienean. Beraun Oiasso museoaren goialdean dagoen, baina ia ezkutuan irauten duen, altxor bat da. Garai batean Iparralde hiribidea, eta Santiago kale arteko lur eremu osoa zen euren etxea, horregatik gaur egun auzo horrek ere Beraun izena du.

Familiako alaba bakarra zen eta kasu honetan beste behin ere bere gurasoek semeetan jarri zuten arreta eta ingeniaritza ikasketak eskaini zizkieten baina Doloresi ez, neska izateagatik. Garai hartan neska aberatsei unibertsitatera joateko eskubidea eman beharrean musika eta etxeko andereak izaten erakusten zieten soilik.

## Ibilbidea 
Hala ere, ikasketa ezak ez zuten kikildu eta langile porrokatua izanik, bere kaxa ikasi zuen. Hasiera batean eskulturan aritu zen, harri gogorreko blokeak zuzenean zintzelez eta mazoz landuz, baina urteak pasata indarra galtzen hasi zen eta eskulturaren ordez esmaltearekin hasi zen. Berandu arte aritu zen lanean eta obra garrantzitsuak egin eta arrakastaz erakutsi zituen hainbat hiritan. Irungo CBA liburutegian ikusgai dago bere senarrari eskainitako bustoa.

Luís Rodriguez Gal “Luís de Uranzu” idazle famatuarekin maitemindu eta elkarrekin igaro zuten bizitza ia osoa. Bost seme-alaben guraso ziren eta zoriontsu bizi ziren Beraunen.

1936ko gerrak baina, beste irundar askoren kasuan bezalaxe, Bidasoa ibaiaren beste aldera joatera
behartu zituen. Gerra amaitu zenean, Beraun etxea frankistek okupatua aurkitu zuten, eta sotoan bizi behar izan zuten zazpiak. Seme alabek, baina, beraien gurasoak, Dolores eta Luis beti irribarre batekin gogoratzen dituzte eta pasatakoak pasata ere beti liburuetako abentura bat bizitzen.

Laurogei urte inguru zituela ikusmena galtzen hasi zen Dolores. Kataratetatik operatu zuten eta horren
ondoren zehaztasun handia behar duen esmalte-lana utzi egin behar izan zuen. Letra handiko “Olivetti” batekin ekin zion bere azken arte-abenturari.

## Lanak 
* *Irungo Santa Elena baselizako gurutze-bidea.*
**Exilios.*

## Aitortzak 
* Dolores Salís izena daraman kalea dago Irunen.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* José Salís
* Jaime Rodríguez Salís
* Luis Rodríguez Gal

* *Bidasoan gora* liburua

## Kanpo estekak 
* Dolores Salís "Irungo emakumeak plazara" dokumentalean 18:40 minututik aurrera
Ikusmen artifizial

thumb|300px|Ordenagailu bidezko ikusmena eta harekin lotura duten beste arloen arteko harremana.
**Ikusmen artifiziala** edota **ordenagailu bidezko ikusmena**, mundu errealeko irudiak bereganatu, landu, aztertu eta ulertzeko metodoak erabiltzen dituen zientziaren jakintzagai bat da, irudi horiek ordenagailu bidez zenbaki edo zeinu informazioan ekoizteko asmoz. Gizakiok inguruko mundua ulertzeko geure begiak eta burmuinak erabiltzen ditugun antzera, ikusmen artifizialak ondorio berbera sortzen saiatzen da, honela ordenagailuek irudi edo irudi-sekuentzia bat ulertzen saiatu eta une zehatz aldiro modu batera edo bestera joka dezaten. Ulermen hau hainbat arloren bidez lortzen da, tartean geometria, estatistika, fisika eta beste hainbat. Datuen bereganatzea hainbat modutara lortzen da, tartean bideokamera bidezko hainbat ikuspegien edota mediku-eskaner baten datu dimentsioaniztunen bidez.

Ordenagailu bidezko ikusmena erabiltzen duten teknologia asko daude, adibidez, gauzakien antzematea, gertakarien hautematea, eszena edo kokalekuen berreraikitzea (mapping) irudien zaharberritzea.

## Kanpo estekak
Clachnaharry

'''''', , Eskoziako Highland eskualdeko arrantzale herri bat da. Gaur egun Inverness udalerriko zati da. Beauly fiordoaren hegoaldeko ertzean dago, Kaledoniako ubidea itsasoratzen den lekuan eta Invernessko erdigunetik 3 kilometro mendebaldera.

## Kanpo estekak
Corrimony

'''''', Eskoziako Highland eskualdeko udalerri txiki bat da. Drumnadrochit udalerritik 13 kilometro mendebaldera eta Inverness udalerritik 32 kilometro hego-mendebaldera dago.

## Kanpo estekak
Cradlehall

'''''', Eskoziako Highland eskualdeko Inverness udalerriko ekialdeko eremu bat da. Bertan, industriagunea eta hainbat industria eta negozio txiki daude.

## Kanpo estekak
Crask of Aigas

'''''', Eskoziako Highland eskualdeko herrixka bat da. Beauly udalerritik 7 kilometro hego-mendebaldera dago, Beauly ibaiaren gain, eta Aigas herrixka oso hurbil hego-mendebaldera duela.

## Kanpo estekak
Idurre Bideguren

**Idurre Bideguren Gabantxo** (Bermeo, Bizkaia, 1979ko uztailaren 26a) bizkaitar politikaria da.

## Ibilbidea 
Euskal Herria Bildu koalizioaren baitako Eusko Alkartasuna alderdiko politikaria da. Ekonomian lizentziatua da. Bermeoko Udalak historian izan duen lehen emakume alkatea izan zen.

2011ra arte Bermeoko Udaleko Ongizate, Pertsonal eta Komertzio gaietarako zinegotzia izan zen. DEMA Enpresa Garapena erakunde publikoan enpresak sortzeko aholkulari lanetan ere jardun zuen.

2011tik Bermeoko Udaleko alkatea zan zen 2019ra bitarte. 2011ko udal hauteskundeetan boto gehien lortu zuen hautagaitza izan zen berea, botoen %47.82 lortu baitzuen. Udal gobernua Bilduko 9 zinegotziekin eta EAJko 8 zinegotzirekin osatu zen.

thumb|300x300px|Historikoki Leintz-Gatzagako gatza garrantzitsua izan zen Bermeoko arrantzaleentzat.
Bi legegintzalditan jarraian hautatua izan zen, izan ere, 2015ean berriro hautatu zutelako alkate.

2019tik EHBildutik Espainiako senatuan senataria da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Gatzaga-Bermeo mendi martxa ederra egin dute - Leintz gatzaga» *Goiena.eus* . Noiz kontsultatua: 2020-03-29.
* Idurre Bideguren. Bermeoko udalak EITB.eus gunean zuen blogean.
Crown (Inverness)

**Crown**, , Eskoziako Highland eskualdeko Inverness udalerriko erdigunearen alboan dago. Orokorrean, eremu honetako etxea dotoreak Viktoriar Aroa eta Eduardoar Arokoak dira.

## Kanpo estekak
Miren Gorrotxategi Azkune

**Miren Gorrotxategi Azkune** (Azpeitia, Gipuzkoa, ) euskal idazlea da. Itzulpengintzan lizentziaduna eta Turismoan diplomaduna, Euskara irakaslea da Bigarren Hezkuntzan.

## Bizitza 
15-16 urterekin irabazi zuen Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailak gazteentzat antolatzen duen Urruzuno literatur saria .

2016ko urriaren 5ean *33 ezkil* eleberria argitaratu zuen, 2015ean lan horrekin Augustin Zubikarai Saria lortu eta gero. Gainera, eleberri horretan oinarrituriko *Hil Kanpaiak* filma  estreinatu zen 2020ko azaroan. Imanol Rayok zuzendu zuen filma; thriller beltza da, eta Donostiako 68. Zinemaldian aurkeztu zen. Miren Gorrotxategiren eleberriaren egokitzapen librea da.

2021eko urtarrilean, bigarren eleberria plazaratu zuen: *Sotoan gordeak*.
Lan hau (H)ilbeltza bekaren ondorioz etorri da, 2020ko irabazle izan baitzen. Beka hori Baztango Udalak ematen du, (*H)ilbeltza* elkartearen eta *Txalaparta* argitaletxearen laguntzarekin, euskal literatura beltza hedatzeko eta munduko literatura beltza euskaratzeko asmoz. Bekaren 2021eko deialdian, aldiz, Miren Gorrotxategi epaimahaikidea izan zen, Garazi Arrula (Txalaparta) eta Joseba Otondo (Baztango Udala) kideekin batera. 2020an adierazi zuenez, ez du berriro lehiaketa batera aurkezteko asmorik, sortzen segitu duen arren. 

## Liburuak 
* *33 ezkil* (2016, Elkar). 200 orr. 
* *Sotoan Gordeak*. (2021, Txalaparta) 224 orr. 
* *Lima*. (2022, Elkar). 164 orr. 
* *Lima. Urrezko guraizeak* (2023, Elkar). 164 orr. 
* *Lima. Konjuruliburu* (2024, Elkar). 152. orr. ISBN: 978-84-1360-417-6 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Miren Gorrotxategi», Euskal Idazleen Elkartearen webgunean.
* «Miren Gorrotxategi», *Literaturaren Zubitegia*.
Croy (Highland)

**Croy**, , Eskoziako Highland eskualdeko udalerri bat da. Inverness eta Nairn udalerrien artean dago. Udalerria Morayko fiordoaren gain dago, Invernessko aireportutik milia eskasera.

Bertan, Kilravock gaztelua dago.

## Kanpo estekak
Arnstadt

**Arnstadt**, Alemaniako Turingia estatuko hiri bat da, Ilm-Kreis barrutian. 2015eko erroldaren arabera 24.481 biztanle zituen.

## Hiritar ezagunak 
* Joseph Caspar Vogler (1696-1763), organojolea eta musikagilea.
* Friedrich Ludwig Rudolf Stade (1844-1928), musikagilea.
* Marcel Kittel (1988-), txirrindularia.

## Demografia 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Marcel Kittel

**Marcel Kittel** (Arnstadt, Ekialdeko Alemania, 1988ko maiatzaren 11) alemaniar txirrindulari ohi bat da. Talde ezberdinetan ibili zen bere karrera profesionalean. Txirrindularitzaren lehenengo mailara Team Argos - Shimano-rekin igo zen 2013 urtean, 2016an Etixx-Quick-Step taldera joan zen eta azkenik Team Katusha Alpecin taldean egin zuen lasterka 2018tik 2019 urtera arte. 2019 urtean arazo ezberdinen ondorioz txirrindularitza profesionala uztea erabaki zuen. Erlojupekoetan espezializatuta hasi eta gaur egun esprinter nagusienetako bat da.

## Kanpo estekak 
* Fitxa irakurgai. Procyclingstats.com
Alexander Kristoff

**Alexander Kristoff** (Oslo, 1987ko uztailaren 5a) norvegiar txirrindulari bat da. Gaur egun Team Katusha Alpecin taldean laisterka egiten du. Gaur egun esprinter nagusienetakoa izateaz gain, klasikomano nabarmena ere bada.

## Palmaresa 
## Itzuli Handietako eta Mundu Txapelketako emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Fitxa irakurgai. Cyclebase.nl
Nacer Bouhanni

**Nacer Bouhanni** (Épinal, Vosgeak, 1990eko uztailaren 25a) frantses txirrindulari bat da. 2014 urterarte FDJ taldean, 2015-etik 2019ra arte Cofidis taldean eta 2020-etik gaur egun arte Team Arkea Samsic-en egib du lasterka eta esprinter nabarmena da.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
—: ez zuen parte hartu
UT: utzi, ez zuen amaitu

## Kanpo estekak 
* Fitxa irakurgai
André Greipel

**André Greipel** (Rostock, Ekialdeko Alemania, 1982ko uztailaren 16a) alemaniar txirrindulari bat da. Gaur egun Lotto–Soudal taldean laisterka egiten du eta esprinter nabarmena da.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
—: ez zuen parte hartuUT: utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Webgune ofiziala
Arnaud Démare

**Arnaud Démare** (Beauvais, Frantzia Garaia, 1991ko abuztuaren 26a) frantziar txirrindulari bat da. Gaur egun FDJ taldean laisterka egiten du eta esprinter nabarmena da.

## Palmaresa 
## Emaitzak: Klasikoak, Txapelketak eta Olinpiar Jokoak 
—: ez zuen parte hartu 
UT: utzi, ez zuen amaitu 
KON: kontrolez kanpo
X: ez zen jokatu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Fitxa irakurgai
Thibaut Pinot

**Thibaut Pinot** (Mélisey, Saona Garaia, 1990eko maiatzaren 29a) frantziar txirrindulari bat da. Gaur egun FDJ taldean laisterka egiten du eta frantziar txirrindularitzako itxaropenetako bat da.
## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Fitxa irakurgai
Alicia Cañas Zañartu

**Alicia Cañas Zañartu** (Paris, Frantzia, 1901eko abuztua - Santiago, Txile, 2002ko martxoaren 27a) txiletar politikaria zen. 1935ean Txileko historian hauteskundeen bitartez hautatutako lehen emakume alkatea bihurtu zen.
Hiart Arluziaga

**Hiart Arluziaga Ariznabarreta** (Soraluze, Gipuzkoa, 1978a) EH Bildu koalizioko gipuzkoar politikaria da. Ikasketaz errealizatzailea da. 2011tik 2015era Soraluzeko Udaleko alkatea izan zen, udalak historian izan zuen lehen emakume alkatea bihurtuz.
Robin Llwyd ab Owain

**Robin Llwyd ab Owain** (1959ko ekaina - ) galestar idazlea, poeta saritua eta wikilaria da. *Merch Ein Amserau* (*Gure Garaiko Neska*) poemagatik Eisteddford saria irabazi zuen. 2013an Wikimedia UKko Galesko Zuzendari izendatu zuten.