open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jorge Beramendi

**Jorge Fernando Beramendi** **Muntaner** (Buenos Aires , 1947eko azaroaren 8a) euskal argentinar kulturgilea da. Ofizioz ingeniaria eta historia irakaslea da, Buenos Aireseko Unibertsitatean graduatua. Buenos Airesko Juan Garai Euskal Argentinar Fundazioko administrazio kontseiluko kidea eta idazkariordea da. 

## Juan Garai Euskal Argentinar Fundazioko idazkariordea 
Juan Garai Fundazioa () Argentinako Buenos Aires hirian dagoen euskal etxe bat da. 1983an inauguratu zen.  Bere helburua euskal-argentinar kultur erakundea izatea zen. 2025ean Fundazioak 200 kide ditu eta 800 jarraitzaile. Fundazioak bere kideen ekarpenekin finantzatzen ditu jarduerak, baita Eusko Jaurlaritzaren diru laguntzarekin ere.

## Los Vascos-Euskaldunak aldizkariaren zuzendaria (1995tik) 
Juan Garai Fundazioak argitaratzen duen "Los Vascos-Euskaldunak" aldizkariko zuzendaria da Beramendi 1995tik.  Lauu hilean behin argitaratzen da aldizkaria. Euskal-argentinar aldizkaririk zaharrenetako bat da hori. La Baskonia aldizkari entzutetsuaren ostean, 41 urtez iraun zuena (1892-1943).

Los Vascos-Euskaldunak aldizkariak 1995ean ordezkatu zuen Boletin del Instituto Americano de Estudios Vascos aldaizkariari. Institutuko kideak Fundazioaren sortzaileen artean zeuden, eta Fundazioak ziurtatu zuen Buletinaren argitalpena bere azken zuzendaria zen Andrés María Irujo hil arte. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal etxeak

## Kanpo estekak 
*  Beramendi, Jorge F. Auñamendi Entziklopedia
* 
* Centro Naval Argentina. &#x20;(2023-09-21).&#x20;*Conferencia Energía en Tiempos de Guerra, del Ingeniero Jorge Beramendi.*
Imperatrizko elizbarrutia

**Imperatrizko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1987ko ekainaren 27an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Imperatrizen dago. Egun apezpikua Vilson Basso da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Affonso Felippe Gregory (1987-2005)
* Gilberto Pastana de Oliveira (2005-2016)
* Vilson Basso (2017-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alphonse Mandonda

**Alphonse Mandonda** (1950eko abenduaren 5a) atleta da. Kongoko Errepublika ordezkatu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Raquel Santanera Vila

**Raquel Santanera** **Vila** (Manlleu, Osona, Bartzelona, Kataluniako Autonomia Erkidegoa, 1991ko irailaren 12a) idazle eta poeta katalan bat da. 

## Lan ibilbidea 
Haren poema batzuk gaztelaniara, ingelesera eta italierara itzuli dira. 

2019az geroztik, Bartzelonako l'Horiginal poesia zikloaren hiru programatzaileetako bat da, Maria Sevilla Paris eta Laia Carbonellekin batera. Osona eskualdeko «Los Anocheceres Malgastados» poesia eta arte zikloa ere koordinatzen eta programatu du.

## Argitaratutako lanak 
* *Teologia poètica d’un sol ús* (Viena argitaletxea, 2015; 40. Martí Dot poesia saria).
* *De robots i màquines o un nou tractat d’alquímia* (El Gall argitaletxea, 2017; Pollença poesia saria).
* *Reina de rates. Crònica d’una època* (Pagès argitaletxea, 2021; 36. Miquel Martí i Pol de poesia saria).

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2020an, Miquel Martí i Pol poesia saria.
* 2017an, Pollença Literatura saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Sevilla Paris

**Maria Sevilla Paris** (Badalona, Bartzelona, Kataluniako Autonomia Erkidegoa, 1990ko martxoaren 22a) poeta eta irakasle katalana da. 

## Lan ibilbidea 
Bartzelonako Unibertsitatean irakasle elkartu gisa irakasten du. Besteak beste, Erresuma Batuan, Madrilgo VOZ Jaialdian eta Bartzelonako Nazioarteko Poesia Jaialdian errezitatu du.

2019ko urtarrilean, Laia Carbonell eta Raquel Santanera Vila poetekin batera, l'Horiginal poesia zikloaren programatzaile lanetan hasi zen. Joan Martinez musikari eta matematikariarekin batera, soinu-poesiako zenbait ekintza artistiko ere idatzi ditu.

## Argitaratutako lanak 
### Poesia-lana 
* *Dents de polpa.* AdiA Edicions, 2015.
* *Kalàixnikov.* Món de Llibres, 2017.
* *if true: false; else: true.* Editorial Fonoll, 2020.
* *Plastilina.* Editorial Fonoll, 2021.
* *La nit ovípara*, Documenta, 2024.

### Saiakera 
* *No desitjaràs els béns del proïsme* (euskaraz: Ez dituzu lagun hurkoaren ondasunak desiratuko) Fragmenta Editorial, 2024.

### Lankidetzak 
* Hilda Hilst idazle brasiladarraren *Narrativa obscena* (euskaraz: Narratiba lizuna) laguntza-testuak, Prometeo Edicions, 2018.
* *Operación tenedor. Cocina y poética de la Transición y su sobremesa *(euskaraz: Sardexka-eragiketa. Sukaldaritza eta Trantsizioko poetika eta bere bazkalondoa). Mancebía postigo, 2019.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* LletrA (ca). «Maria Sevilla Paris».  Universitat Oberta de Catalunya i Institut Ramon Llull.
James Foley

**James Foley** (Bay Ridge, Brooklyn, New York, 1953ko abenduaren 28a – Los Angeles, 2025eko maiatzaren 6a) estatubatuar zinema zuzendaria izan zen.

Buffaloko Unibertsitatean graduatu zen eta zinema masterra egin zuen Kaliforniako Hegoaldeko Unibertsitatean.

1984an egin zuen debuta Reckless filma zuzentzen, eta 1990ean Glengarry Glen Ross filma zuzendu zuen. Telefilm zuzendaria ere izan zen.

## Filmografia 
**Zinema**
* *Reckless* (1984)
* *At Close Range* (1986)
* ''Who's That Girl* (1987)
* *After Dark, My Sweet* (1990)
* *Glengarry Glen Ross* (1992)
* *Two Bits* (1995)
* *The Chamber* (1996)
* *Fear* (1996)
* *The Corruptor* (1999)
* *Confidence* (2003)
* *Perfect Stranger* (2007)
* *Fifty Shades Darker* (2017)
* *Fifty Shades Freed'' (2018)

**Telebista**

## Kanpo estekak
Probestu

**Probestu, prebost**  edo **prebostea**  erregearen agentea zen, Erdi Aroan eta Antzinako Erregimenetan justizia administratzeaz eta erregearen ziren lur eta ondasunak kudeatzeaz arduratzen zena. 

## Probestuak Euskal Herrian 
Euskal Herrian egon ziren kardugunak izan ziren; Nafarroako eta Frantziako erresumetan izan baitzuten garrantzia berezia administratzaile hauek, antzeko funtzioak betetzen zituzten seneskal eta baileekin batera.  Donostiaren kasuan, 12. mendeko Nafarroako Erregeak emandako foruan, jasotzen zen haren izenean probestua eta alkatea, biak urtero hautatuko zirela. Donostian bada 21. mendean Probestu plaza izenekoa ere.

Gaztelako erresuman ere izan ziren probestuan, eta kasu honetan hiribilduen eta kontzejuen administrazioaren parte ziren, non kargu inportantea ziren, botere nahi zutenak lortu nahi izaten zutena, bereziki Bizkaia eta Gipuzkoan, 12. mendetik aurrera, lurralde hauek Gaztelak bereganatu zituenetik. 

Hurrengo mendean terminoak hartu zuen *aguazil* karguaren esanahi bertsua euskaraz, herrietan ordenaren mantentze eta polizia funtzioen adierazgarria.

Errege edo agintari baten ordezkari bakan bat adierazteko ere erabili izan da hitza euskaraz: "Faraoiaren jauregiko prebost ejiptuarra" aipatu zuen Pierre Urtek bere Biblia itzulpenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hakim Mazou

**Hakim Mazou** (1970eko urtarrilaren 19a) atleta da. Kongoko Errepublika ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pamela Mouele-Mboussi

**Pamela Mouele-Mboussi** (Brazzaville, 1988ko maiatzaren 7a) atleta da. Kongoko Errepublika ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alto Solimõesko elizbarrutia

**Alto Solimõesko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1910eko maiatzaren 23an ezarri zen prefetura apostoliko gisa, 1950eko abuztuaren 11n lurralde prelatutza mailara igo zen eta 1991ko abuztuaren 14an elizbarruti mailara. Apezpikuaren egoitza Tabatingan dago. Egun apezpikua Adolfo Zon Pereira da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
* Evangelista Galea (1910-1938)
* Tommaso da Marcellano (1938-1945)
* Wesceslau Nazareno Ponti (1946-1952)
* Cesário Alexandre Minali (1955-1958)
* Adalberto Domingos Marzi (1961-1990)
* Evangelista Alcimar Caldas Magalhães (1990-2015)
* Adolfo Zon Pereira (2015-)

### Apezpiku lagunkidea 
* Adolfo Zon Pereira (2014-2015)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Borbako elizbarrutia

**Borbako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1963ko uztailaren 13an ezarri zen lurralde prelatutza gisa eta 2022ko azaroaren 18an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Borban dago. Egun apezpikua Zenildo Luiz Pereira da Silva da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Adriano Jaime Miriam Veigle (1964-1988)
* José Afonso Ribeiro (1988-2006)
* Elói Róggia (2006-2017)
* Zenildo Luiz Pereira da Silva (2017-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Coariko elizbarrutia

**Coariko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1963ko uztailaren 13an ezarri zen lurralde prelatutza gisa eta 2013ko urriaren 9an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Coarin dago. Egun apezpikua Marek Marian Piatek da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Mário Roberto Emmett Anglim (1964-1973)
* Gutemberg Freire Régis (1974-2007)
* Joércio Gonçalves Pereira (2007-2009)
* Marek Marian Piatek (2011-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Robert Haab

**Robert Haab** (Wädenswil, 1865eko abuztuaren 8a – Zürich, 1939ko urriaren 15a) suitzar abokatu, epaile, diplomazialari eta politikaria izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1922an eta 1929an.

Zuzenbidea ikasi zuen Zürich, Estrasburgo eta Leipzigeko unibertsitateetan, eta Jenako unibertsitatean doktoratu zen. Denbora batez abokatu izan zen eta 1899an Züricheko kantonamenduko Auzitegi Goreneko epaile izendatu zuten.

Alderdi Erradikal Demokratikoko kide izan zen. 1894tik 1899ra bere jaioterriko alkate izan zen. 1912tik 1917ra Suitzar Trenbideen zuzendari nagusia izan zen eta 1917an Suitzaren enbaxadore izan zen Alemanian.

Suitzako Kontseilu Federaleko kide izan zen 1918tik 1929ra, eta Pista eta Trenbideen saila zuzendu zuen. Trenbide sarearen elektrifikazioa bultzatu zuen eta posta, telefono eta telegrafo zerbitzuak zabaldu zituen.

Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1922 eta 1929an.
Parintinsko elizbarrutia

**Parintinsko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1955eko uztailaren 12an ezarri zen lurralde prelatutza gisa eta 1980ko urriaren 30ean elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Parintinsen dago. Egun apezpikua José Albuquerque de Araújo da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
* Arcângelo Cerqua (1961-1989)
* Giovanni Risatti (1989-1993)
* Gino Malvestio (1994-1997)
* Giuliano Frigeni (1999-2022)
* José Albuquerque de Araújo (2022-)

### Apezpiku lagunkidea 
* Giovanni Risatti (1987-1989)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francesc Alomar

**Francesc Alomar Florit**, (Sineu, 1928ko abenduaren 23a - Gustey, 1955eko abuztuaren 9a) txirrindulari mallorcarra izan zen, profesionala 1951tik 1955era

Garaipenik aipagarrienak, 1953ko Kataluniako Voltako etapa bat, 1954ko Aragoiko Itzulia eta urte bereko Mallorcako Itzulia izan ziren.

1955ean hil zen Gusteyn (Ourense), taldekideekin entrenatzen ari zela.

Anaia Jaume ere, txirrindulari profesionala izan zen.

## Kirol lorpenak 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
—: ez zuen parte hartu 
UT: utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Francesc Alomar - *sitiodeciclismo.net*
Roraimako elizbarrutia

**Roraimako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1934an ezarri zen Rio Brancoko administrazio apostoliko gisa, 1944ko abuztuaren 30ean lurralde prelatutza mailara igo zen, 1963ko apirilaren 29an Roraimako lurralde prelatutza izena hartu zuen eta 1979ko urriaren 16an elizbarruti egin zen. Apezpikuaren egoitza Boa Vistan dago. Egun apezpikua Evaristo Pascoal Spengler da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Pedro Eggerath (1921-1929)
* José Nepote-Fus (1952-1965)
* Servílio Conti (1965-1975)
* Aldo Mongiano (1975-1996)
* Apparecido José Dias (1996-2004)
* Roque Paloschi (2005-2015)
* Mário Antônio da Silva (2016-2022)
* Evaristo Pascoal Spengler (2023-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
São Gabriel da Cachoeirako elizbarrutia

**São Gabriel da Cachoeirako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1910eko urriaren 19an ezarri zen Rio Negroko prefetura apostoliko gisa, 1922ko martxoaren 3an lurralde prelatutza mailara igo zen, 1980ko urriaren 30ean elizbarruti mailara eta 1981eko urriaren 21ean gaur egungo izena hartu zuen. Apezpikuaren egoitza São Gabriel da Cachoeiran dago. Egun apezpikua Raimundo Vanthuy Neto da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
* Pedro Massa (1941-1967)
* Michele Alagna Foderá (1967-1988)
* Walter Ivan de Azevedo (1988-2002)
* José Song Sui-Wan (2002-2009)
* Edson Taschetto Damian (2009-2023)
* Raimundo Vanthuy Neto (2023-)

### Apezpiku lagunkideak 
* José Domitrovitsch (1949-1961)
* João Batista Marchesi (1962-1967)
* Walter Ivan de Azevedo (1986-1988)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nazio subiranotasun

**Nazio subiranotasun**a edo subiranotasun nazionala demokraziaren oinarrizko ezaugarria da, zeinak boterea herriaren esku uzten duen. Erregeak eta gorteak konstituzioan jasota uzten dute Estatuari emandako boterea. Subiranotasun nazionalak erregea edo Gorteak estatuaren ordezkari bihurtzen ditu. Boterea nazioaren esku gelditzen den heinean, lur-eremu jakin bati eta bertako biztanleriari dagokio.  

Nazio-subiranotasunak sustrai ditu nazio-konstituzioen sorrera, herrialde-mugen ezartzea eta giza-eskubideen aldarrikapena. 

Subiranotasun hitzak latinean du jatorria. Hitza osatzen dute *super* (gainean) hitzak eta *anus* (jatorri) atzizkiak. Frantsesez, *souveraineté*. Jatorrian erabateko botere gisa ulerzten zen, nahiz eta esanahi hori praktikan ez den beti horrela izango. Nazio hitzak, herrialde edo nazio bati dagokion osotasuna adierazten du, haren zati bat edo beste nazio batzuk kontuan izan beharrean. Bestalde, subiranotasuna, herrialde batek bere burua edo beste herrialde edo estatu bat gobernatzeko duen ahalmena da.

Ilustrazioaren garaian proposatu zen, Erregimen absolutistaren aurka, eta bereziki, Frantziako Iraultzaren ostean, nazio-estatuak eraikitzeko erabilia izan zen. Locke eta Montesquieu aurrekari dituen teoria politiko liberalaren ideietan oinarritzen da subiranotasuna. Horrela, teoria klasikoaren arabera, subiranotasun nazionala ordezkaritza-erregimen bat litzateke, nazio osoak ezin baitu zuzenean bere buruaren gidari izan. Subiranotasun nazionalak, beraz, ordezkaritza-erregimena dakar, eta horrek, kontrolatzeko, botere-banaketa eskatzen du (botere betearazlea, legegilea eta judiziala).

Behar partekatuak dituen gorputz politiko antolatuari, beraz, *nazio subiranotasun* terminoa ezarri zitzaion Frantziar Iraultzan (1789), norbanakoa desagerraraziz, nazioaren parte bilakatzeko. *Gizonaren eta Herritarraren Eskubideen Adierazpena* 3. artikuluan egindako formulazioaren arabera, "subiranotasun oro funtsean nazioan datza".

Gaur egunean, nazioarteko zuzenbidearen esparruan, estatu guztiek aldarrikatzen dute subiranotasuna, demokratikoak izan edo ez. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dominique Mamberti

**Dominique François Joseph Mamberti** (Marrakex, 1952ko martxoaren 7a) frantziar kardinala da.

Aita eta ama frantsesak zituen Marokon jaio zen eta 1981ean Ajaccioko elizbarrutiko apaiz ordenatu zuten. Egoitza Santuko diplomatikoa izan zen Aljeria, Txile, Libano eta Nazio Batuen nuntziaturetan. Joan Paulo II.ak artzapezpiku izendatu zuen 2002an, eta nuntzio izan zen Sudanen, Somalian eta Eritrean.

Benedikto XVI.ak estatuekiko harremanetarako idazkari izendatu zuen 2006an. Frantzisko aita santuak Signatura Apostolikoko prefektu izendatu zuen 2014an, eta kardinal sortu zuen 2015ean.

2024an kardinalen kolegioko protodiakono bihurtu zen. 2025eko konklabean parte hartu zuen eta Leon XIV.a aita santuaren izendapena iragarri zuen.
Morgan Talty

**Morgan Talty** (1991) Bridgeporten, Connecticut, jaio zen, eta Penobscot Nazio Indigenako kidea da. Idazle eta irakasle gisa, bere lanek Penobscot komunitatearen bizipenak eta identitatearen inguruko gaiak jorratzen dituzte. Bere lehen liburua, *Night of the Living Rez* (2022), kritikaren aldetik oso ondo hartu zuten, eta hainbat sari irabazi ditu. 

## Biografia 
Sei urte zituela, Talty bere amarekin batera Maineko Penobscot erreserbara joan zen bizitzera, eta han hazi zen. Literaturarekiko interesa goiztiarra izan zuen, eta idazketa sortzailea ikasi zuen komunitateko unibertsitate batean. Geroago, Dartmouth College-en graduatu zen, eta University of Southern Maine-ko Stonecoast MFA programan fikzioan espezializatu zen. 

## Literatura lana 
Taltyren lehen liburua, *Night of the Living Rez* (2022), ipuin bilduma bat da, Penobscot komunitateko eguneroko bizitzaren inguruko istorioak biltzen dituena. Liburua kritikaren aldetik oso ondo hartu zuten, eta hainbat sari irabazi ditu, besteak beste, PEN/Robert W. Bingham Prize eta National Book Critics Circle John Leonard Prize. 

Bere bigarren liburua, *Fire Exit* (2024), eleberri bat da, eta Charles Lamosway izeneko gizon baten istorioa kontatzen du, bere jatorriaren eta identitatearen inguruko galderak aztertzen dituena. 

## Estiloa eta eragina 
Taltyren idazkera zehatza eta emozionala da, eta bere istorioek irakurlea hunkitu eta pentsarazten dute. Bere lanak Sherman Alexie eta Tommy Orange bezalako idazleekin alderatu izan dira, baina bere ahotsa berezia eta autentikoa da. 

## Irakaslana 
Talty University of Maine-ko Orono campus-ean ingeleseko irakasle laguntzailea da, eta idazketa sortzailea eta literatura indigena garaikidea irakasten ditu. Gainera, Stonecoast MFA programan eta Institute of American Indian Arts-en irakasle da. 

## Bizitza pertsonala 
Talty Levant-en, Maine-n, bizi da bere emaztearekin eta semearekin, Charlie.

## Liburuak 
* *Night of the Living Rez* (2022)
* *Fire Exit* (2024)

## Erreferentziak 
* Wikipedia - Morgan Talty
* Morgan Talty - Webgune ofiziala
* University of Maine - Morgan Talty
* NPR - Morgan Talty's 'Fire Exit'
Belém do Paráko artxidiozesia

**Belém do Paráko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar artxidiozesia da. 1720ko martxoaren 4an ezarri zen elizbarruti gisa eta 1906ko maiatzaren 1ean artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Belémen dago. Egun artzapezpikua Alberto Taveira Corrêa da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
#### Belém do Paráko apezpikuak 
* Bartolomeu do Pilar (1720-1733)
* Guilherme de São José António de Aranha (1738-1748)
* Miguel de Bulhões e Sousa (1748-1760)
* João de São José de Queirós da Silveira (1760-1763)
* João Evangelista Pereira da Silva (1771-1782)
* Caetano Brandão (1782-1790)
* Manuel de Almeida de Carvalho (1790-1818)
* Romualdo de Sousa Coelho (1820-1841)
* José Afonso de Morais Torres (1844-1857)
* Antônio de Macedo Costa (1860-1890)
* Jerônimo Tomé da Silva (1890-1893)
* Antônio Manuel de Castilho Brandão (1894-1901)
* Francisco do Rego Maia (1901-1906)

#### Belém do Paráko artzapezpikuak 
* José Marcondes Homem de Melo (1906)
* Santino Maria da Silva Coutinho (1906-1923)
* João Irineu Joffily (1924-1931)
* Antônio de Almeida Lustosa (1931-1941)
* Jaime de Barros Câmara (1941-1943)
* Mário de Miranda Vilas-Boas (1944-1956)
* Alberto Gaudêncio Ramos (1957-1990)
* Vicente Joaquim Zico (1990-2004)
* Orani Tempesta (2004-2009)
* Alberto Taveira Corrêa (2009-)

### Apezpiku lagunkideak 
* Miguel de Bulhões e Souza (1748)

### Artzapezpiku lagunkideak 
* Vicente Joaquim Zico (1980-1990)
* Júlio Endi Akamine (2025-)

### Apezpiku laguntzaileak 
* Milton Correia Pereira (1962-1967)
* Tadeu Henrique Prost (1962-1992)
* Alano Maria Pena (1975-1976)
* Carlos Verzeletti (1996-2004)
* Teodoro Mendes Tavares (2011-2015)
* Irineu Roman (2014-2019)
* Antônio de Assis Ribeiro (2017-2024)
* Paolo Andreolli (2023-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
India-Pakistan gatazka

thumb|250 px|Bi estatuen kokapen geografikoa.
thumb|250px|1965eko gerran suntsitutako M4A4 Sherman baten gaineko soldadu pakistandarrak.

**Indiaren eta Pakistanen arteko gatazka** luzea da zeren eta erregimen politiko koloniala amaitu zenetik, 1947tik alegia, herrialde horien independentziarekin hasi baitzen. Eztabaida Kaxmir eskualdean dago. Pakistandarrek beretzat aldarrikatzen dute eskualdea, biztanle gehienak musulmanak direla argudiatuz. Egoera horrek bi herrialdeen arteko bi gerra eragin ditu, eta 1998an borroka nuklearretik gertu egon ziren.

Bi herrialde horiek munduko 10 populatuenen artean daude. Bien artean ia 1.600 milioi biztanle dute, 4 milioi km²-ko azaleran.

## Independentzia 
Bigarren Mundu Gerraren amaieran, Erresuma Batuak Indiako kolonien independentzia onartu zuen. Indiaren partizioa 1947an egin zen, independentzia bat-batean eman zenean. Estatu musulmana nahi zutenek, independentzia lortu ondoren, «Pakistan» independente eta berdinzale baten eta «Indostanen» arteko banaketa argia nahi zuten. Indiako populazio musulmanaren ia herenak India berrian jarraitu zuen.

Banaketak ondorioak izan zituen, bi estatu berrien arteko muga baten trazadura zailaren ondorioz. Indiarren, sikhen eta musulmanen arteko komunitateen arteko indarkeriak 200.000 eta 2 milioi biktima artean eragin zituen, eta 14 milioi pertsona desplazatu zituen.

Indiako printze estatuei estatu batean edo bestean integratzeko aukera eman zitzaien.

Kaxmirreko gatazka 1947an hasi zen, eta oraindik ere ez da bukatu. 2000. urtetik aurrera, bake prozesuaren bidez baretu egin zen, baina 2008an piztu egin zen atzera. Gatazka horren ondorioz, India eta Pakistan etsaituta egon dira, eta horrek eragin ikaragarria izan du bizitzako alor guztietan: hezkuntzan, osasunean, lan arloan, etxebizitzan eta abarrean, eta bizimodua zeharo oztopatu du.

## Gerrak 
* 1947ko Indo-Pakistandar Gerra
* 1965eko Indo-Pakistandar Gerra
* 1971ko Indo-Pakistandar Gerra
* 1999ko Indo-Pakistandar Gerra

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kaxmirko gatazka
* Bangladeshko Askapen Gerra
* Sindoor Operazioa 2025ean

## Kanpo estekak 
* :Arma nuklearren proliferazioa Indian eta Pakistanen.
Abaetetubako elizbarrutia

**Abaetetubako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1961eko azaroaren 25ean ezarri zen lurralde prelatutza gisa eta 1981eko abuztuaren 4an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Abaetetuban dago. Egun apezpikua José Maria Chaves dos Reis da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Giovanni Gazza (1962-1966)
* Angelo Frosi (1970-1995)
* Flavio Giovenale (1997-2012)
* José Maria Chaves dos Reis (2013-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bragança do Paráko elizbarrutia

**Bragança do Paráko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1928ko apirilaren 14an ezarri zen Gurupiko lurralde prelatutza gisa, 1934ko otsailaren 3an Guamáko lurralde prelatutza bihurtu zen, 1979ko urriaren 16an elizbarruti mailara igo zen eta 1981eko urriaren 13an gaur egungo izena hartu zuen. Apezpikuaren egoitza Bragançan dago. Egun apezpikua Raimundo Possidônio Carrera da Mata da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
* Eliseu Maria Coroli (1940-1977)
* Miguel Maria Giambelli (1980-1996)
* Luigi Ferrando (1996-2016)
* Jesús María Cizaurre Berdonces (2016-2024)
* Raimundo Possidônio Carrera da Mata (2024-)

### Apezpiku lagunkidea 
* Raimundo Possidônio Carrera da Mata (2022-2024)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cametáko elizbarrutia

**Cametáko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1952ko azaroaren 29an ezarri zen lurralde prelatutza gisa eta 2013ko otsailaren 6an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Cametán dago. Egun apezpikua Ivanildo Oliveira Almeida da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Cornélio Veerman (1961-1969)
* José Elias Chaves Júnior (1980-1999)
* Jesús María Cizaurre Berdonces (2000-2016)
* José Altevir da Silva (2017-2022)
* Ivanildo Oliveira Almeida (2023-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Castanhalgo elizbarrutia

**Castanhalgo elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 2004ko abenduaren 29an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Castanhalen dago. Egun apezpikua Manoel de Oliveira Soares Filho da.

## Ordinarioak 
* Carlos Verzeletti (2004-2026)
* Manoel de Oliveira Soares Filho (2026-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Macapáko elizbarrutia

**Macapáko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1949ko otsailaren 1ean ezarri zen lurralde prelatutza gisa eta 1980ko urriaren 30ean elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Macapán dago. Egun apezpikua Antônio de Assis Ribeiro da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Aristides Pirovano (1955-1965)
* Giuseppe Maritano (1965-1983)
* Luiz Soares Vieira (1984-1991)
* Giovanni Risatti (1993-2003)
* Pedro José Conti (2004-2024)
* Antônio de Assis Ribeiro (2024-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Herri subiranotasun

**Herri subiranotasun**a edo subiranotasun popularra kontzeptu-politikoa da, non botere politikoaren iturburu nagusia herria babestea den. Subiranotasun nazionalari aurre egiteko sortu zen, lehenengo hau zailtasun eta murriztapen gehiagorekin identifikatzen zen eta. Subiranotasun popularra, aldiz, konstituzio-eskubide eta -bermeekin sortutako eredutzat hartzen zen.

Ilustrazio garaian garatu zen eta modernitateko demokrazien oinarrizko printzipio bihurtu da. Printzipio honen arabera, estatuaren zilegitasuna herriaren borondatean oinarritu behar da. Modu horretan, herriak Estatua osatzen du, eta ondoren antolatu eta aldatu dezake, argi ikusten badu. 

Jean-Jaques Rousseau idazle ospetsuak bere lanetan subironatasun popularraren alde egiten zuen, eta hau funtsezkoa izan zen AEB eta Frantziako Iraultzetan, Rousseau Ilustrazioko pentsalari nagusietako bat izan baitzen. *Kontratu soziala* liburuaren bidez, politika berri bat sorrarazi zuen: *volonté générale*, borondate orokorrean, oinarritua. Rousseauren eredu politikoan, herria dimentsio bikoitzean dago, non botere subiranoaren subjektu eta objektu den.  Gizabanako bakoitza subiranotasunaren subjektu da, bere eskubide guztiak komunitateari ematen dizkiolako, eta aldi berean, objektua da eskubide horiek bere buruari ematen baitizkio.

Horretaz gain, Estatu Batuetako egoera azpimarratu behar da, 1850eko hamarkadan esklabotza gai nagusia baitzen. Hegoaldeko estatuetan esklabotzaren abolizioaz gain, estatu berrietan esklabotza onartuko zen jakin nahi zen. Stephen Douglasek eta beste legegile batzuek proposatu zuten egoera ezingo zela Kongresu nazionalean konpondu, etorkizuneko estatuetako herritarren botoaren bidez baizik. Horrela,  *Herri Subiranotasuna* sortu zen.

Gainera, esan daiteke herri subiranotasuna monarkia absolutuaren aurkako erreazkio gisa agertu zela eta gaur egun sistema demokratikoetan hauteskunde askeen bidez gauzatzen dela. Modu horretan, herritarrek haien ordezkari politikoak aukeratzen dituzte sufragio unibertsalaren bidez, eta haien interesak defendatuko dituzten erakunde juridiko, sozial, politiko eta ekonomikoak ezartzeko gai dira.

Hala ere, subiranotasun popularra eman dadin, hainbat baldintza egon behar dira; lehenik, herriak uste badu bere gobernuak ez dituela bere interesak behar bezala defendatzen, desegiteko eta ordezkatzeko ahalmena du. Gainera, herrialdean dagoen botere bakoitzarekiko bereizketa eta independentzia egon behar dira, hots,  botere-banaketa. Horrela, erabat demokratikoa den ingurune batean antolatu behar da, antolamendu kolektiborako askatasun indibiduala bermatuko duen ingurune batean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ponta de Pedrasko elizbarrutia

**Ponta de Pedrasko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1963ko ekainaren 25ean ezarri zen lurralde prelatutza gisa eta 1979ko urriaren 16an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Ponta de Pedrasen dago.

## Ordinarioak 
* Ângelo Maria Rivato (1965-2002)
* Alessio Saccardo (2002-2015)
* Teodoro Mendes Tavares (2015-2026)
** Aulki hutsa (2026-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Teodoro Mendes Tavares (2015)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Palmasko artxidiozesia

**Palmasko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar artxidiozesia da. 1996ko martxoaren 27an ezarri zen. Artzapezpikuaren egoitza Palmasen dago. Egun artzapezpikua Pedro Brito Guimarães da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Alberto Taveira Corrêa (1996-2009)
* Pedro Brito Guimarães (2010-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santíssima Conceição do Araguaiako elizbarrutia

**Santíssima Conceição do Araguaiako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1976ko martxoaren 27an ezarri zen lurralde prelatutza gisa eta 1979ko urriaren 16an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Conceição do Araguaian dago. Egun apezpikua Dominique Marie Jean Denis You da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Estêvão Cardoso de Avelar (1976-1978)
* Patrício José Hanrahan (1979-1993)
* Pedro José Conti (1995-2004)
* Dominique Marie Jean Denis You (2006-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Araguaínako elizbarrutia

**Araguaínako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 2023ko urtarrilaren 31n ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Araguaínan dago. Egun apezpikua Giovane Pereira de Melo da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Giovane Pereira de Melo (2023-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cristalândiako elizbarrutia

**Cristalândiako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1956ko martxoaren 26an ezarri zen lurralde prelatutza gisa eta 2019ko uztailaren 10ean elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Cristalândian dago. Egun apezpikua Wellington de Queiroz Vieira da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
* Jaime Antônio Schuck (1958-1988)
* Olívio Teodoro Obalhe (1988-1989)
* Heriberto Hermes (1990-2009)
* Rodolfo Luís Weber (2009-2015)
* Wellington de Queiroz Vieira (2016-)

### Apezpiku lagunkidea 
* Olívio Teodoro Obalhe (1987-1988)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Džiugas gazta

**Džiugas** Telšiai eskualdeko lituaniar gazta hartzitu gogorra da. Ekoizle nagusia AB Žemaitijos pienas da. Gaztak gantz-eduki ertaina du, digestio entzimatikoaren bidez pasteurizatutako behi-esnetik lortutakoa, eta ondoren prozesamendu berezi bat eta gatzagiaren eta gaztaren orearen heltzea. 

## Deskribapena 
Esnea egiteko erabiltzen den lehengaia jezteko denbora-larrea da (udaberriaren amaieratik eta udazkenetik), eta esnea azido laktikozko baziloen (*Lactobacillus*) eta bakterio termofilo kokoen (*Streptococcus*) bidez eta jatorri mikrobiologikoko entzimaren bidez koagulatzen da. Entzima hori *Rhizomucor miehei* onddo mikroskopikoa (gatza) landuz lortzen da. 4 kg-ko gazta ondu batek 60 litro esne behar ditu, gutxi gorabehera. 

Gaztaren kolorea aldatu egiten da: horixka eta hori krematsua, helduaroaren arabera, eta kolore bizixeagoa, berdexka, laranja eta azalaren antzekoa du. Gutxienez 60 hilabetez ondutako gaztak atal horia du, tindu laranja eta kaltzio-gatzen kristal ikusgarriak. 

Zilindro zapaldu baten itxura du gaztak, 9 eta 10 cm arteko altuera, 22 eta 24 cm arteko diametroa eta 4.2 eta 4.5 kg arteko pisua. Sekzioko marrazkian forma irregularreko zuloak, arrakala txikiak, kaltzio gatz zuri txikiak eta tirosina aminoazidozko kristalak ikus daitezke. Gazta-orea sendoa da, baina ondo hautsita dago. Zenbat eta luzaroago heldu gazta, orduan eta gogorragoa da eta kristal kurruskariagoak ditu. Gaztak zapore gozoa du, baina pikantea, fruta zaporearekin. Azido freskoaren, laktikoaren eta gazta lehorraren aroma pixka bat nabarmena. 

Gaztaren materia lehorraren gantz edukia %39-40an araututa dago, hezetasun edukia %34-35ean eta gatz edukia %1.8-2.2an. 

Legamia-laboreen eta patentatutako teknologien konbinazioari esker, luzaroago heltzen den Džiugas-ek bere propietate bereziak lortzen ditu. Hainbat ontzetako gaztak daude: leunak 12 hilabeterako, minak 18rako, *delikatuak* 24rako, *gourmet* 36rako, *luxuzkoak* 48rako, *esklusiboak* 60rako.

## Iturriak 
## Kanpo estekak 
* Džiugas gazta etxearen webgunea
* AB Žemaitijos pienas. Džiugas gazta-aukera
* "Džiugas" gazta lituaniarra mahai amerikarrean
Miracema do Tocantinsko elizbarrutia

**Miracema do Tocantinsko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1966ko urriaren 11n ezarri zen Miracema do Norteko lurralde prelatutza gisa, 1981eko abuztuaren 4an elizbarruti mailara igo zen eta 1989ko urriaren 4an gaur egungo izena hartu zuen. Apezpikuaren egoitza Miracema do Tocantinsen dago. Egun apezpikua Philip Eduard Roger Dickmans da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
* Jaime Collins (1966-1996)
* João José Burke (1996- 2006)
* Philip Eduard Roger Dickmans (2008-)

### Apezpiku lagunkidea 
* João José Burke (1995-1996)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sisay Lemma

**Sisay Lemma Kasaye** (Cheki, Etiopia, 1990eko abenduaren 12a) atleta da, distantzia luzeko korrikalaria.

## Ibilbidea 
* Sisay Lemmak 17 urterekin hasi zuen bere korrika-ibilbidea, eta hasieran oinutsik lehiatzen zen korrika egiteko oinetakorik ez zuelako.
* 2012: Italiako Maratoia irabazi zuen.
* 2013: Bosgarren postuan geratu zenTiberiadeko Maratoian, Ondoren Varsoviako Maratoia irabazi zuen eta laugarren amaitu zuen Eindhovengo Maratoian.
* 2015: Bosgarren lekuan geratu zen Dubaiko Maratoian urtarrilean 2:07:06 denborarekin, Vienako Hiriko Maratoia irabazi zuen apirilean 2:07:31 denborarekin eta Frankfurteko Maratoia urrian, 2:06:26ko marka pertsonala lortuz.
* 2016: Bere marka 2:05:16ra hobetu zuen Dubaiko Maratoian, laugarren amaituz.
* 2017: Hirugarren Dubaiko Maratoian urtarrilean, eta laugarrena Chicagoko Maratoian urrian. Ez zuen Bostongo Maratoia amaitzea lortu apirilean.
* 2018: Bosgarren Dubaiko Maratoian urtarrilean, 2:04:08ko denbora pertsonala lortuz. Urrian, Ljubljanako Maratoiaren errekorra hautsi zuen 2:04:58ko denborarekin.
* 2019: Hirugarren Berlingo Maratoian, bere marka pertsonala 2:03:36ra hobetuz.
* 2020: Hirugarren Tokioko Maratoian martxon, 2:04:51 denborarekin. Londresko Maratoian hirugarren amaitu zuen 2:05:45 denborarekin.
* 2021: Londresko Maratoia irabazi zuen 2:04:01 denborarekin.
* 2023: Valentziako Maratoia irabazi eta errekorra ezarri zuen 2:01:48 denborarekin, 2:02ko denbora baino gutxiago egin zuen 4. gizona bihurtuz.
* 2024: Bostongo Maratoia irabazi zuen 2:06:17 denborarekin. Lasterketa buru izan zen hasieratik amaierara, Mohamed Esak (2:06:58) bigarren lekuan amaitu zuela. Lemma Etiopia ordezkatzekoa zen 2024ko Parisen jokatuko zen Olinpiar Jokoetako Maratoian, baina lesio baten ondorioz ez zuen parte hartu. Bere ordezko Tamirat Tolak-ek irabazi zuen urrezko domina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Porto Nacionaleko elizbarrutia

**Porto Nacionaleko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1915eko abenduaren 20an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Porto Nacionalen dago. Egun apezpikua José Moreira da Silva da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
* Vicente Maria Moreira (1918-1919)
* Domingos Carrerot (1920-1933)
* Alain du Noday (1936-1976)
* Celso Pereira de Almeida (1976-1995)
* Geraldo Vieira Gusmão (1997-2009)
* Romualdo Matias Kujawski (2009-2022)
* José Moreira da Silva (2022-)

### Apezpiku lagunkideak 
* Romualdo Matias Kujawski (2008-2009)
* Celso Pereira de Almeida (1975-1976)

### Apezpiku laguntzailea 
* Celso Pereira de Almeida (1972-1975)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bassenthwaite aintzira

**Bassenthwaite aintzira** () Ingalaterrako ipar-mendebaldeko Lake District eskualdean dagoen aintzira bat da, Cumbria konderrian.

6,4 kilometro luze, gehienezko kilometro bateko zabalera eta gehienezko 19 metroko sakonera du. 

## Kanpo estekak
Parenica gazta

**Parenica** gazta eslovakiar tradizionala da, erdi-gogorra, azalik gabea, erdi-gantzatsua, lurrunetan egina eta, oro har, ketua, baina keztatu gabe ere badago. Krematsua da eta keztatzean iluntzen den kolore horia du. Zerrenda kiribiletan txirikordatzen dira, eta barraskilo baten itxura hartzen du.

Lurruntzeko eslovakierazko hitzetik dator izena. Parenica gaztak Europar Batasuneko Adierazpen Geografiko Babestua du.

## Kanpo estekak 
* Parenicaren ekoizpena
Tocantinópolisko elizbarrutia

**Tocantinópolisko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1954ko abenduaren 20an ezarri zen lurralde prelatutza gisa eta 1980ko urriaren 30ean elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Tocantinópolisen dago. Egun apezpikua Carlos Henrique Silva Oliveira da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Cornélio Chizzini (1962-1981)
* Aloísio Hilário de Pinho (1981-1999)
* Miguel Ângelo Freitas Ribeiro (2001-2007)
* Giovane Pereira de Melo (2009-2023)
* Carlos Henrique Silva Oliveira (2024-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Almaiisa eserita

***Almaiisa eserita ***, baita ere *Almaiisa*, , 1916an Amedeo Modigliani margolari italiarrak egindako oihalaren gaineko olioa da. Suitzako Basilean dagoen bilduma pribatu batean dago. 92×54 zm. ditu.

1914an eskultura utzi eta bere lagunen erretratatuak egiteari ekin zion margolariak. Horietako asko aurrez aurre egin zituen, kasu honetan bezala. Modeloa, Almaiisa, Aljeriako emakume bat zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* : Victoria Charles. *Amedeo Modigliani*. Rizzoli, .

## Kanpo estekak
Hijikata Toshizō

1835eko maiatzaren 31a - 1869ko ekainaren 20a) Bakumatsu garaiko japoniar ezpata-gizona eta Shinsengumi-ko komandanteordea (副長, Fukucho) izan zen. Komandanteorde gisa, Tokugawa shogunerria aritu zen eta bere taldea Meiji Berrezartzeauntzak ekarritako inperioaren aurkako erresistentzian zuzendu zuen. Boshin Gerran Inperioaren Armadaren aurka borrokatu zen Hakodateko guduan hil zen arte, gerra amaitu zenean.

## Kanpo estekak
Santarémgo artxidiozesia

**Santarémgo artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar artxidiozesia da. 1903ko irailaren 21ean ezarri zen lurralde prelatutza gisa, 1979ko urriaren 16an elizbarruti mailara igo zen eta 2019ko azaroaren 6an artxidiozesi mailara. Artzapezpikuaren egoitza Santarémen dago. Egun artzapezpikua Irineu Roman da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
#### Lurralde-prelatuak 
* Frederico Benício de Sousa Costa (1904-1907)
* Amando Bahlmann (1907-1939)
* Anselmo Pietrulla (1947-1949)
* João Floriano Loewenau (1950-1957)
* James Michael Ryan (1958-1979)

#### Santarémgo apezpikuak 
* James Michael Ryan (1979-1985)
* Lino Vomboemmel (1985-2007)
* Esmeraldo Barreto de Farias (2007-2011)
* Flávio Giovenale (2012-2018)

#### Santarémgo artzapezpikua 
* Irineu Roman (2019-)

### Apezpiku lagunkideak 
* Eduardo José Herberhold (1928-1931)
* Lino Vomboemmel (1983-1985)

### Apezpiku laguntzaileak 
* Lino Vomboemmel (1981-1983)
* Severino Batista de França (2004-2007)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Óbidosko elizbarrutia

**Óbidosko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1957ko apirilaren 10ean ezarri zen lurralde prelatutza gisa eta 2011ko azaroaren 9an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Óbidosen dago. Egun apezpikua Bernardo Johannes Bahlmann da.

## Ordinarioen zerrenda 
* João Floriano Loewenau (1957-1972)
* Constantino José Lüers (1973-1976)
* Martinho Lammers (1976-2009)
* Bernardo Johannes Bahlmann (2009-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bryndza

**Bryndza** ardi-esnearekin egindako gazta da, eta oso ezaguna da Balkanetan, Errumaniako ekialdean, Moldavian, Ukrainan, Polonian, Eslovakian eta Errusian (iparraldeko Kaukason). La Bryndza Podhalańskak (Polonia) du JDB.

## Historia 
XIV. eta XVII. mendeen artean Eslovakiako iparraldera eraman zuten valakiarrek. Eslovakian bryndzari buruz idatzitako lehen aipamena XV. mendearen amaieran agertzen da. Ján Vagač merkatari eslovakiarrak deskribatu zuen errezeta tradizionalaren arabera egin zen; hark sortu zuen lehen faktoria, 1787an, Detvan. Produktuaren kalitatea eta definizioa oso aldekoak izan ziren hasiera-hasieratik. Gaztaren izena errumanierazko brânzà-tik dator, eta gaztarako izen orokor gisa erabiltzen da.

## Elaborazioa 
Gazta hau egiteko prozesua quark-a egiteko erabiltzen denaren oso antzekoa da. Ardien esnea zur *burduf* edo putera moduko batean pausatzen uzten da.  Prozesuaren ondoren, material koipetsuaren %40-50, uraren %50-55 eta gatzaren %2-3 du.  Eskualde batzuetan gaztari tipulak edo tipulinak gehitzen zaizkio.

## Erabilerak 
Bryndza ezinbesteko osagaia da Liptauer egiteko, eta *bryndzové* *halušky*, berriz, Eslovakiako plater nazionala da. Errumanian, ardi-esnez egindako antzeko gazta gainerre bat erabiltzen dute maccaroni (*macaroane cu brânzà*), polenta (măligcu brânzà) eta beste plater batzuetarako.

## Oharrak 
## Kanpo estekak
Xingu-Altamirako elizbarrutia

**Xingu-Altamirako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 2019ko azaroaren 6an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Altamiran dago. Egun apezpikua João Muniz Alves da.

## Ordinarioen zerrenda 
* João Muniz Alves (2019-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zinamil alkohol

**Zinamil alkohola** konposatu organiko aromatikoa da, C9H10O formula duena, alkoholen klasekoa. Solido kristalino zuria da hiazintoaren usaina duena. Uretan disolbagaitza da, baina disolbagarria etanoletan eta ohiko disolbatzaile organikoetan. Narritagarria da.

Zinamil alkohola produktu naturala da eta besteak beste landare hauetan aurkitzen da: kanela (*Cinnamomum verum, Cinnamomum aromaticum*), hiazintoan (*Hyacinthus orientali*s), pikuan (*Ficus carica*), nartzisoetan (*Narcissus tazetta*), mugurdietan (*Rubus idaeu*s), bainilan (*Vanilla planifolia*) eta anisean (*Pimpinella anisum*).

## Sintesia 
Zinamil alkohola zuzenean kanelatik edo zinamaldehidotik lor daiteke Meerwein-Ponndorf-Verley erredukzioaren bidez, % 75eko etekinarekin.

435x435px|Meerwein–Ponndorf–Verley reduction Cinnamaldehyde to Cinnamyl alcohol

## Erabilera 
Zinamil alkohola elikagaien industrian aromatizatzaile gisa usatzen da. Europar Batasunean erabiltzea zilegi da. Kosmetikan eta perfumegintzan ere baliatzen da, desodoranteetan adibidez.

## Erreferentziak
Diamantezko ganga

[thumb|Diamantezko ganga bat Poloniako San Jorge basilikan, [Kętrzyn hirian]]
thumb|Senftenbergeko ganga beraren ikuspegia
**Diamantezko ganga** estilo gotiko berantiarrean eta Pizkunde garaian erabiltzen zen ganga-forma bat da, diamanteen antza duen gangen sistema landuan oinarritzen dena. Oso erabilia izan zen, batez ere erdialdeko Europako herrialdeetan.

Diamantezko gangak sabai konkabo-ganbilak dira, hain konplexuak non, izenak dioen bezala, zizelkatutako harri bitxi baten aldeak gogorarazten baitituzte. 1471n agertu zen lehen aldiz, Meisseneko Albrechtsburg jauregian, Alemanian, eta ia mende batez erabili ziren Baltikoko Gdansk eta hegoaldeko Bohemiako (egungo Txekiar Errepublika) Bechyne gisako leku urrunetan.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Campo Grandeko artxidiozesia

**Campo Grandeko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar artxidiozesia da. 1957ko ekainaren 15ean ezarri zen elizbarruti gisa eta 1978ko azaroaren 27an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Campo Granden dago. Egun artzapezpikua Dimas Lara Barbosa da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
* Antônio Barbosa (1958-1986)
* Vitório Pavanello (1986-2011)
* Dimas Lara Barbosa (2011-)

### Artzapezpiku lagunkidea 
* Vitório Pavanello (1984-1986)

### Apezpiku laguntzaileak 
* Eduardo Pinheiro da Silva (2005-2015)
* Janusz Marian Danecki (2015-2024)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jaunzuriaren elezaharra

**Jaunzuriaren elezaharra** duela hamabost bat mende, euskaldunak aitaeraileen egituretan bizi ziren eta bere bizibidea abeltzaintzan eta nekazaritzan oinarrituta zegoen. Taldeka antolatzen ziren, sendien egitura berezi bat mantenduz eta epaile zaharren gidaritzapean gizon eta emakume hauek bere bizitza garatzen zuten. 

Belauntzitik gizon ilegorridunak eta handiak irten ziren eta txalupetan lehorreratzen hazi ziren. Txalupa batean andere bat arreta handiz zekarten. Arrantzaleek bere begitartea eskeini zioten atzerritik zetozen itsas gizon haiei eta andereari emakume euskaldunen adiskidetasuna lagungarri egin zitzaion.

Hilabeteak pasa ziren eta erregeak zaldunaren lepoa mozteko agindua eman zuen. Hurrengo egunsentian printzesa bere hurbileko lagunekin gaztelutik ihes egitea lortu zuen, Danimarkatik belauntzi handi batean alde egin eta hegoaldeko bidea hartzea erabaki zuen. Itsas lapurrak zirela esanez bidaia luzea egin zuten Euskal Herriko kostaldera iristeko. Matxitxako eta Ogoño artean dagoen itsasertzera heltzean untziko andereak, printzesak, ibai-ahoko ur garbi eta gardena ikusterakoan zera oihukatu zuen: - Munda aqua! Eta bere lagunek toki hura Munda aqua izendatu zuten. Izen hori bizirik dirau egun: Mundaka.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Collegium Novum

thumb|right|260px|Collegium Novum
thumb|right|260px|Collegium Novum-en gaueko argiztapena
thumb|right|Aurreko sarrera
**Collegium Novum** (euskaraz, Kolegio Berria) Krakoviako (Polonia) Jagellondar Unibertsitateko eraikin nagusi neogotikoa da, jatorriz 1363 eta 1365 urteen artean eraikia eta, suntsitu ondoren, 1873 eta 1887 artean berreraikia. Feliks Księżarski arkitektoaren diseinu batean oinarrituta, unibertsitateko eraikin zaharrenarekin bat etortzeko, unibertsitatearen sorreraren 500. urteurrenean zabaldu zen. *Collegium Novum*ek Jerusalem izeneko barnetegi akademiko ohi bat ordezkatu zuen, suak XIX. mendearen erdialdean suntsitua.

Eraikinak hitzaldi aretoak ditu, baita, batzar areto ikusgarri bat (Aula izenekoa), errektorearen, dekanoen eta unibertsitateko beste agintari batzuen bulegoak eta irakasle ospetsu batzuenak ere. Jagellondar Unibertsitatearen administrazio zentroa da.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Adolf Trotz

**Adolf Trotz** (Janów Miejski-Ćmok, Mysłowice, 1895eko irailaren 6a – Erroma, 1939ko martxoaren 14a) alemaniar zinema-zuzendari eta gidoigilea izan zen. 

## Biografia 
Trotz Janówen jaio zen, gaur egun Poloniakoa den Silesian. Hasiera batean farmazia eta filosofia ikasi zituen, baina zineman hasi zen Lehen Mundu Gerraren ondoren. 1926an, Ruth Schweriner gidoilari eta editorea ezkondu zuen. Ezkonduta egon ziren hil arte. 1933ko une batean, Parisera ihes egin zuen alemaniar emigrazio-olatuaren parte izan zen. 1936an, Goebbelsek bere 1933ko *Wege zur guten Ehe* filma debekatu zuen, Magnus Hirschfeldek egindako sexologia ikerketan oinarritutako  zoriontasunerako bidea irudikatzen zuena. 1936an Espainia aldera ihes egin zuen. Han jarraitu zuen filmak egiten Espainiako Gerra Zibila hasi zen arte.

1936ko azaroan, Trotz Italiara joan zen. Bigarren Mundu Gerra hasi baino lehentxeago hil zen Erroman.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muffing

***Muffing*** (ahoska bedi: ) ingelesezko terminoa sexu-atsegina lortzeko iztai hodi batetik edo bietatik penetrazioa egiteari deritzo. Sexua berresleitzeko ebakuntzarik egin ez dioten zakildun emakume transen artean hedatuta dagoen sexu jarduera bat da. Berez, muffinga soilik gizonek eta zakildun emakume transek egin dezakete iztai hodiak gizonezkoaren ugal-aparatuan baino ez daudelako.

## Jarduera 
Iztai hodiak hankartearen alde banatan dauden bi barrunbe biki dira, barrabil-zorroaren eta barrabilen atzean alegia. Barrabil-zorroak bi zulook babesten ditu kanpotik. Nolanahi ere, barrabil-zorroa hatzekin hodietan barrena sar daiteke. Behin sartutakoan barneratutako zorroak iztai hodien pareta natural eta malguaren eginkizuna betetzen du. Horrek, hodi batetik edo bietatik zerbaitekin penetratzea ahalbidetzen du.

Muffinga bakarka, masturbatzean bezala, zein beste sexukideren batekin egin daiteke. 

Nork bere buruari muffinga egiteari dagokionez, hiru eratara egin daiteke, dela hatzak sartuz, dela barrabilekin autopenetratuz edo dela sexu-jostailu bat barruratuz. Lehenengo era hatzak iztai hodietan sartzean datza. Bigarrena, autopenetrazio moduko bat da, nork bere barrabilak iztai hodietan sartzean datzana, tuckingean egiten den antzera. Azkena, berriz, sexu-jostailu bat hodietatik sartzean datza. 

Ordea, beste sexukideren batekin muffinga egiteari dagokionez, bikotekideak hatzak, zakila edo sexu-jostailu bat iztai hodietatik sar diezazkioke bikotekideari.

## Etimologia 
Muffing terminoa Iowako Mira Bellwether emakumezko idazle, artista eta sexu-hezitzaile transak zabaldu zuen 2010ean autoargitaratu zuen *Fucking Trans Women* izenburuko zine-motako argitalpen undergroundan. Argitalpena emakume transei eta haien maitaleei zuzenduta dago. Honek emakume transekin sexu-harremanak nolakoak diren azaltzen du, betiere hauek sentitzen dutenaren ikuspegitik kontatuta eta ilustrazio gordin bezain artistikoekin lagunduta, dena egilearen esperientzietan oinarrituta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak