Abuztuaren 5

**Abuztuaren 5**a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta hamazazpigarren eguna da, 218.a bisurteetan. 148 egun falta dira urtea amaitzeko.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
* 1937 – Frankistek Juana Mir Garcia kazetari eta idazle iruindarra fusilatu zuten Derion.
* 2015 – Nafarroa Beherean 3,5 graduko lurrikara izan zen. Lurrikarak zarata eragin zuen batez ere.

### Mundua 
* 1939 – Diktadura frankistak *Hamahiru Arrosa Gorriak* fusilatu zituen Espainian.
* 1949 – Lurrikara baten ondorioz 3.000 hildako izan ziren Ambaton (Ekuador).
* 1960 – Burkina Fasok independentzia politikoa lortu zuen.
* 1963 – Sobiet Batasunak, AEBek eta Erresuma Batuak Entsegu Nuklearren Debeku Partzialaren Hitzarmena sinatu zuten Moskun.
* 1979 – Mauritaniak bere Mendebaldeko Sahararen zatia eman zion Saharako Errepublika Arabiar Demokratikoari.
* 2010 – San José meatzeko istripua: Txileko meatze batean lur jausi baten ondorioz 33 meatzari lur azpian 33 egunez harrapaturik gelditu ziren.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 1953 – *The Master of Ballantrae* (*Ballantraeko Jauna*) filma estreinatu zen, William Keighleyk zuzendu eta Errol Flynn, Roger Livesey, Anthony Steel, Beatrice Campbell eta Yvonne Furneaux aktoreek antzeztu zutelarik.
* 1955 – *To Catch a Thief* (*Lapur Bat Atzemanez*) filma estrinatu zen, Alfred Hitchcockek zuzendu eta Cary Grant eta Grace Kelly aktoreek antzeztu zuten.

## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
### Mundua 
## Kirolak 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 2017 – Justin Gatlinek Urrezko Domina irabazi zuen 100 metroko lasterketan Londresen ospatutako Munduko Atletismo Txapelketan, Usain Bolt gainditu ostean.

## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1859 – Piarres Broussain, lapurtar medikua, Euskaltzaindiaren sortzaileetakoa eta politikaria (h. 1920).
* 1864 – Resurreccion Maria Azkue, euskal idazle, abade, hizkuntzalari eta folklore ikertzailea (h. 1951).
* 1900 – Justo Garate, gipuzkoar sendagilea, euskal gaietan aditua eta gaztelaniazko idazlea (h. 1994).
* 1907 – Fernando Muñagorri, euskal atleta (h. 1959).
* 1912 – Salbador Zapirain, *Ataño*, gipuzkoar idazlea eta eleberrigilea (h. 2000).
* 1918 – Olivier Lefèvre d'Ormesson, frantziar politikaria, Biarritzen (h. 2012).
* 1924 – Nieves Berasaluze, *Chiquita de Mallavia*, bizkaitar erraketista (h. 2021).
* 1926 – María Jesús Damborenea, gipuzkoar mezzosopranoa (h. 2014)
* 1927 – Vicente Luis Lapatza, bizkaitar futbolaria, atezaina (h. 2008).
* 1932 – Andoni Elizondo, gipuzkoar futbol jokalari eta entrenatzailea (h. 1986).
* 1945 – Ariane Lopez-Huici, lapurtar argazkilaria.
* 1947 – Iñaki Pikabea, *Piti*, gipuzkoar ETAkide ohia.
* 1952 – Paco Obregón, bizkaitar antzezlea eta antzerki-zuzendaria.
* 1961 – Iñaki Altzelai, gipuzkoar futbolari ohia.
* 1966 – Luis Martín Núñez, bizkaitar futbolari ohia.
* 1967 – Joxe Mendizabal, gipuzkoar musikari, konpositore eta musika-ekoizlea.
* 1968 – Iñaki Laskurain, gipuzkoar errugbilari ohi eta entrenatzailea eta Euskadiko Errugbi Federazioko presidentea.
* 1970 – Jose Antonio Sasiain, gipuzkoar bertsolaria.
* 1974 – Javier Dominguez-Ledo, arabar atleta, mendi lasterketetan aditua.
* 1980 - Alaitz Rekondo, nafar irakaslea, bertso,-jartzailea, gai-jartzailea, antolatzailea eta aurkezlea.
* 1981 – Xabier Landabidea, Deustuko Unibertsitateko irakasle eta ikertzaile bizkaitarra, ikus-entzunezko komunikazioan aditua.
* 1987 – Diana Urrea, bizkaitar militante feminista eta internazionalista eta politikaria, Kolonbian.
* 1988 – Iraitz Arrospide, gipuzkoar atleta, distantzia luzetan aditua.
* 1994 – Yasin Iribarren, nafar futbolaria.
* 1995 – Ziortza Isasi, bizkaitar txirrindularia.
* 2004 - Ugaitz Amundarain, gipuzkoar aktorea eta idazlea.
* 2005 - Txus Bizkai, nafar futbolaria.

### Mundua 
* 1103 – Gilen Adelin, Normandiako dukea (h. 1120).
* 1199 – Fernando III.a Gaztelakoa, Gaztela, Galizia eta Leongo erregea (h. 1252).
* 1262 – Ladislao IV.a Hungariakoa, Hungariako eta Kroaziako erregea (h. 1290).
* 1461 – Alexandro Jagiellon, Poloniako erregea eta Lituaniako duke handia (h. 1506).
* 1568 &#x2013; Mariana de San José, salamancar moja, agustindar errekoleta ordenaren sortzailea (h. 1638)
* 1595 – Fernando Álvarez de Toledo Mendoza, espainiar aristokrata, Leringo VII. kondea eta Nafarroako kondestablea izandakoa (h. 1667).
* 1681 – Vitus Bering, daniar itsasgizon eta esploratzailea (h. 1741).
* 1694 – Leonardo Leo, italiar musikagile eta biolontxelo-jotzailea (h. 1744).
* 1789 – Robert Batty, Britainiar Armadako teniente-koronela, baita marrazkilaria (h. 1848).
* 1800 – Ramón Narváez, Valentziako duke, politikari eta espainiar militarra (h. 1868).
* 1802 – Niels Henrik Abel, norvegiar matematikaria (h. 1829).
* 1811 – Ambroise Thomas, frantziar musikagilea (h. 1896).
* 1815 – Edward John Eyre, ingeles esploratzailea eta Britainia Handiaren kolonietako administratzailea (h. 1901).
* 1827 – Deodoro da Fonseca, Brasilgo lehenbiziko presidentea (h. 1892).
* 1828 – Luisa Herbehereetakoa, Suedia eta Norvegiako erregina ezkontidea (h. 1871).
* 1844 – Ilia Repin, errusiar pintorea (h. 1930).
* 1846 – Alvilde Prydz, norvegiar idazlea (h. 1922).
* 1850 – Guy de Maupassant, frantziar idazlea (h. 1893).
* 1852 – Maria de las Nieves Bragantzakoa, Portugalgo infanta (h. 1941)
* 1860 – Henri-Jean Guillaume Martin, frantziar margolaria (h. 1943).
* 1861 – Mary Richmond, Gizarte-langintzaren aintzindaria eta soziologo estatubatuarra (h. 1928).
* 1862 – Joseph Merrick, *Elefante gizona*, ingeles hiritarra, jasan zuen gorputz desitxuraketatik famatua (h. 1890).
* 1868 – Marie Adelaide Belloc Lowndes, ingeles nobelagilea (h. 1947).
* 1885 – José Domingues dos Santos, Portugalgo lehen ministroa (h. 1958).
* 1886 – Óscar Esplá, espainiar musikagilea (h. 1976).
* 1889 – Conrad Aiken, estatubatuar idazlea (h. 1973).
* 1890 – Naum Gabo, errusiar eskultorea (h. 1977).
* 1895 – Mildred Adair, estatubatuar musikagile, piano-jotzaile eta irakaslea (h. 1943).
* 1898 – Piero Sraffa, italiar ekonomialaria (h. 1983).
* 1901 – Claude Autant-Lara, frantziar zinemagilea (h. 2000).
* 1903 – Rensis Likert, estatubatuar psikologo eta kudeaketa-aditua, Likert eskalaren sortzailea (h. 1981).
* 1905 – Wassily Leontief, errusiar-estatubatuar ekonomialaria, 1973ko Ekonomiako Nobel Saria (h. 1999).
* 1906 – John Huston, estatubatuar zinema gidoilaria eta zuzendaria (h. 1987).
* 1907 – Eugène Guillevic, bretainiar poeta (h. 1997).
* 1908 – Harold Holt, Australiako lehen ministroa (1967an desagertua).
* 1910 – Jacquetta Hawkes, britainiar arkeologoa (h. 1996)
* 1911 – Robert Taylor, estatubatuar aktorea (h. 1969).
* 1912 –
** Abbé Pierre, frantziar abadea, Emmaus mugimenduaren sortzailea (h. 2007).
** György Sárosi, hungariar futbolari eta entrenatzailea (h. 1993).
* 1923 – Devan Nair, Singapurreko 3. presidentea (h. 2005).
* 1924 – Ben Jones, Grenadako lehen ministroa (h. 2005).
* 1926 –
** Maria Aslamas, sobietar-errusiar abeslari eta soinu-teknikari txuvaxa (h. 2016).
** Liubov Gorlina, sobietar-errusiar itzultzailea (h. 2013).
** Clifford Husbands, Barbadosko 6. gobernadore orokorra (h. 2017).
** Per Wahlöö, suediar eleberrigile eta kazetaria (h. 1975).
* 1928 – Chung Won-shik, Hego Koreako lehen ministroa (h. 2020).
* 1930 –
** Neil Armstrong, estatubatuar astronauta, Apollo 11 misioan ilargia zapaldu zuen lehenengo gizaki lurtarra (h. 2012).
** Michal Kováč, Eslovakiar Errepublikako lehendabiziko presidentea (h. 2016).
* 1931 – Alec Reid, irlandar apaiza, Ipar Irlandako eta Euskal Herriko bake prozesuen bultzatzailea (h. 2013).
* 1932 –
** Carlos Rúspoli, Suecako dukea, espainiar aristokrata (h. 2016).
** Maurílio Jorge Quintal de Gouveia, portugaldar elizgizona (h. 2019).
* 1936 –
** Colleen Farrington, estatubatuar modeloa eta kabaret abeslaria (h. 2015).
** John Saxon, estatubatuar aktore eta borroka arteetako artista (h. 2020).
** Carlos Terribili, argentinar muralista, kartelgile eta ilustratzailea (h. 2016).
* 1937 –
** Manuel Pinto da Costa, Sao Tome eta Principeko lehenbiziko presidentea.
** Brian G. Marsden, britainiar astronomoa (h. 2010).
* 1940 – Suzana de Moraes, brasildar aktore, zinemagile eta zuzendaria (h. 2015).
* 1942 – Sergio Ramírez Mercado, nikaraguar politikaria eta idazlea.
* 1944 – Polycarp Pengo, tanzaniar kardinala (h. 2026).
* 1945 – Loni Anderson, estatubatuar aktorea (h. 2025).
* 1946 –
** Shirley Ann Jackson, estatubatuar fisikaria.
** Xavier Trias, kataluniar politikaria, Bartzelonako alkate ohia.
* 1947 – Sef Vergoossen, herbeheretar futbolari ohia eta entrenatzailea.
* 1948 –
** Ray Clemence, ingeles futbol atezaina (h. 2020).
** Baldwin Lonsdale, Vanuatuko presidentea (h. 2017).
* 1950 – Rosi Mittermaier, alemaniar alpetar eskiatzailea (h. 2023).
* 1952 – Hun Sen, Kanbodiako lehen ministroa.
* 1957 – Shigeru Ban, japoniar arkitektoa.
* 1962 –
** Patrick Ewing, NBAko jamaikar jatorriko estatubatuar saskibaloi jokalari ohi eta entrenatzailea.
** Ana Romani, galiziar poeta, kazetari kulturala, irrati esataria, ahots aktorea eta Real Academia Gallegako akademiko osoa.
* 1963 – Mark Strong, ingeles aktorea.
* 1964 – Adam "MCA" Yauch, estatubatuar rap abeslaria eta baxu-jotzailea, *Beastie Boys* taldearen sortzailea (h. 2012).
* 1968 –
** Marine Le Pen, frantziar politikaria, Front National eskuin muturreko alderdiaren burua.
** Colin McRae, eskoziar auto gidaria, 1995eko Munduko Rally txapelduna (h. 2007).
** Carina Axelsson, Suediako printzesa, modelo ohia eta idazlea.
* 1970 – Xeni Jardin, estatubatuar blogari eta kazetaria, IKT gaietan aditua.
* 1971 – Valdis Dombrovskis, Letoniako lehen ministroa.
* 1972 – Christian Olde Wolbers, belgikar musikaria, *Fear Factory* taldeko kide ohia.
* 1974 –
** Alvin Ceccoli, australiar futbolari ohia.
** Pablo Pineda, andaluziar aktorea, hizlaria eta idazlea, Down sindromedun Europako lehen irakasle-eskolako diplomatua.
* 1977 – Raúl Roa, espainiar doma klasikoko zaldizkoa eta ekitazio irakaslea.
* 1980 – Salvador Cabañas, paraguaitar futbolari ohia.
* 1981 - Laura Baena, espainiar publizitate-sortzailea, ekintzailea eta influencerra.
* 1982 – Lolo Jones, estatubatuar hesi lasterkari eta bobsleigh-laria.
* 1984 – Jordan Lotiès, frantziar futbolaria.
* 1985 – Thishiwe Ziqubu, hegoarfikar zuzendaria, aktorea.
* 1986 – Annika Mehlhorn, alemaniar igerilaria.
* 1989 –
** Shanshan Feng, txinatar golflaria.
** Angie Zapata, jipoituta eraila izan zen estatubatuar emakumezko transexuala (h. 2008).
* 1994 – Natalia García Timofeeva, kataluniar gimnasta erritmiko ohia.
* 1998 – João Almeida, portugaldar txirrindularia.
* 2001 – Josie Totah, estatubatuar aktorea.

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 1914 – Pedro Hilarion Sarrionandia, bizkaitar abade frantziskotarra, amazigera hizkuntzaren lehen gramatika idatzi zuen (j. 1865).
* 1936 – Gabino Olaso, bizkaitar agustindar apaiza, La Font de la Figueran eraila (j. 1869).
* 1937 – Juanita Mir, nafar kazetaria eta idazlea, fusilatua (j. 1893).
* 1940 – Manuel Antonio Leunda, gipuzkoar bertsolaria (j. 1846).
* 1949 – Ernest Fourneau, Euskal Herri nahiz frantses estatu mailan kimioterapiaren sortzailea (j. 1872).
* 1955 – Jesus Olasagasti, gipuzkoar margolaria (j. 1907).
* 1971 – Angel Martínez Baigorri, nafar apaiza, idazlea eta poeta, Managuan (j. 1899).
* 1978 – Ramon de la Sota Aburto, euskal finantzagizon eta politikari abertzale eta jeltzalea (j. 1887).
* 1992 – Juan David García Bacca, euskal venezuelar filosofo eta irakaslea, Quiton (j. 1901).
* 2023 – José María Zuluaga, bizkaitar futbolaria (j. 1951).

### Mundua 
* 824 – Heizei Enperadorea, Japoniako Enperadorea.
* 890 – Ranulfo II.a Poitierskoa, Poitiersko konde eta Akitaniako dukea.
* 1630 – Antonio Tempesta, italiar margolari eta grabatzailea (j. 1555).
* 1638 – Peter Minuit, Herbeherea Berriak kolonia nederlandarren zuzendari nagusia.
* 1661ean lurperatua – Cornelis Janssens van Ceulen, ingeles margolari erretratugilea (j. 1593).
* 1675 – Brynjólfur Sveinsson, islandiar gotzain luteranoa (j. 1605).
* 1729 – Thomas Newcomen, ingeles mekanikari eta asmatzailea (j. 1663).
* 1754 – James Gibbs, eskoziar arkitektoa (j. 1682).
* 1757 – Antoine Pesne, frantziar margolaria (j. 1683).
* 1792 – Frederick North, Britainia Handiko lehen ministroa (j. 1732).
* 1807 – Jeanne Baret, frantziar botanikaria eta esploratzailea (j. 1740).
* 1845 – Magdalena Dobromila Rettigová, txekiar idazlea (j. 1785).
* 1862 – Felix de Muelenaere, Belgikako lehen ministroa (j. 1793).
* 1879 – Maria Pilar Borboikoa eta Borboikoa, Espainiako infanta (j. 1861)
* 1888 –
** Anna Haining Bates, akromegaliaren ondorioz 2,41 metro garai izatera heldu zen kanadar gizasemea (j. 1846).
** Philip Sheridan, estatubatuar jenerala (h. 1888).
* 1889 – Fanny Lewald, alemaniar idazlea (j. 1811)
* 1895 –
** Thure Brandt, suediar fisioterapeuta eta militarra (j. 1819).
** Friedrich Engels, alemaniar filosofialari eta iraultzailea (j. 1820).
* 1905 – Anton Ažbe, esloveniar margolari errealista (j. 1862).
* 1919 – Spyridon Lambros, Greziako lehen ministroa (j. 1851).
* 1921 – Dimitrios Rallis, Greziako lehen ministroa (j. 1844).
* 1924 – Teodor Teodorov, Bulgariako lehen ministroa (j. 1859).
* 1925 – Joséphine Boulay, frantziar organista, musikagile eta irakaslea (j. 1869).
* 1926 –
** Maria Abella, uruguaitar idazle eta sufragista (j. 1866).
** Theodora Bean, estatubatuar kazetaria eta sufragista (j. 1871).
* 1929 – Millicent Garrett Fawcett, ingeles politikaria, idazlea eta ekonomialaria, emakumeen aldeko eskubideak bultatzailea (j. 1847).
* 1936 – Carmen Alcalde, kataluniar  idazle eta kazetari feminista.
* 1939an, Espainiako Gerra Zibila amaitu ostean, 13 arrosak deitutako taldea, erregimen frankistak Madrilen fusilatuak:
** Carmen Barrero Aguado (j. 1919).
** Martina Barroso García (j. 1917).
** Blanca Brisac Vázquez (j. 1910).
** Pilar Bueno Ibáñez (j. 1921).
** Julia Conesa Conesa, (j. 1919).
** Adelina García Casillas (j. 1920).
** Elena Gil Olaya (j. 1919).
** Virtudes González García (j. 1922).
** Ana López Gallego (j. 1918).
** Joaquina López Laffite (j. 1916).
** Dionisia Manzanero Salas (j. 1919).
** Victoria Muñoz García (j. 1921).
** Luisa Rodríguez de la Fuente (j. 1921).
* 1946 – Wilhelm Marx, Alemaniako kantzilerra (j. 1863).
* 1947 – Vladimir Golenistxov, errusiar egiptologoa, egiptologiaren aitzindarietako bat (j. 1856).
* 1952 – Sameera Moussa, egiptoar fisikari nuklearra, erradiazio ionizatzailean aditua (j. 1917).
* 1955 – Carmen Miranda, luso-brasildar sanba-abeslaria eta aktorea (j. 1909).
* 1957 – Heinrich Otto Wieland, alemaniar kimikaria, 1927ko Kimikako Nobel Saria (j. 1877).
* 1960 – Arthur Meighen, Kanadako lehen ministroa (j. 1874).
* 1961 – Sidney Holland, Zeelanda Berriko 25. lehen ministroa (j. 1893).
* 1962 –
** Marilyn Monroe, estatubatuar aktorea, XX. mendeko film-izarra, sexu eta pop ikonoa (j.1926)
** Ramón Pérez de Ayala, espainiar idazlea (j. 1880).
* 1981 – Jerzy Neyman, poloniar-estatubatuar matematikari eta estatistikaria (j. 1894).
* 1983 – Joan Violet Robinson, ingeles ekonomialaria (j. 1903).
* 1984 – Richard Burton, galestar aktorea (j. 1925).
* 1991 – Soichiro Honda, japoniar enpresaburua, Honda motor-enpresaren sortzailea (j. 1906).
* 1992 – Robert Muldoon, Zeelanda Berriko lehen ministroa (j. 1921).
* 1998 – Todor Zhivkov, Bulgariako lehen ministroa (j. 1911).
* 2000 – Alec Guinness, ingeles aktorea (j. 1914).
* 2003 – Manuel Mur, galiziar zinema-zuzendaria eta idazlea (j. 1908).
* 2005 – Polina Astakhova, sobietar gimnasta (j. 1936).
* 2006 – María Elvira Piwonka, txiletar idazlea eta poeta (j. 1913)
* 2007 – Jean-Marie Lustiger, frantziar kardinala (j. 1926).
* 2010 – Godfrey Binaisa, Ugandako presidentea (j. 1920).
* 2012 – Chavela Vargas, kostarikar-mexikar abeslaria, rantxera musikaren interprete nabarmenenetakoa (j. 1919).
* 2014 –
** Angéla Németh, xabalina jaurtiketan espezializatutako hungariar atleta (j. 1946).
** María Telo, espainiar legelari eta feminista (j. 1915).
* 2016 – Alphons Egli, Suitzako Konfederazioko presidentea (h. 2016).
* 2019 –
** Josef Kadraba, txekiar futbolaria (j. 1933).
** Toni Morrison, estatubatuar idazlea, afro-amerikar literaturaren sustatzaile nagusietakoa eta 1993ko Literaturako Nobel Saria (j. 1931).
* 2020 – Dick Tooth, australiar errugbilaria (j. 1929).
* 2021 –
** Terry Davies, galestar errugbilaria (j. 1933).
** Jevhen Martxuk, Ukrainako lehen ministroa (j. 1941).
* 2022 –
** Ana Luísa Amaral, portugaldar poeta, itzultzaile eta irakaslea (j. 1956).
** Issey Miyake, japoniar moda diseinatzailea (j. 1938).
* 2023 –
** Hélène Carrère d'Encausse, frantziar historialaria eta politologoa (j. 1929).
** Carmen Herrero Vicent, espainiar onkologoa (j. 1986).
* 2024 – 
** John Aprea, estatubatuar aktorea (j. 1941).
** Sema Çeyrekbaşıoğlu, turkiar aktorea (j. 1951).
** Viatxeslav Ivanov, errusiar arraunlaria (j. 1938).
* 2025 –
** Ion Iliescu, Errumaniako presidentea (j. 1930).
** Frank Mill, alemaniar futbolaria (j. 1958).
** Snyder Rini, Salomon Uharteetako lehen ministroa (j. 1948).
** Doyin Abiola, nigeriar kazetaria eta editora (j. 1943)

## Jaiak eta urteurrenak 
* Andre Maria Zuriaren eguna.
* Sehaska egutegiko izendegia: Edur/Edurne, Zuria/Zurine/Zuriñe eta Gasteiz/Gasteiza.

## Kanpo estekak 
Abuztuaren 4 | Urteko egutegi | Abuztuaren 6