Dactylorhiza maculata

*Dactylorhiza maculata*
thumb|Lorearen xehetasunak
thumb|Ilustrazioa
thumb|Loreak
thumb
Zingiretako satiroi zikindua *(Dactylorhiza maculata)* (L. Soó 1962) orkidea espezie bat da, *Orchidaceae* familiako *Orchidoideae* azpifamiliako *Dactylorhiza* generokoa, Orchis generoarekin lotura estua duena. Europa osoan banatzen da, eta Afrikako ipar-mendebaldera eta Siberiara iristen da. Lurrekoak dira eta tuberkuluak dituzte.

## Habitata 
Orkidea horiek eremu azpi-artikoan eta ipar hemisferioko zati epelean daude banatuta: Europatik Siberiaraino eta Afrikako ipar-mendebaldean. Eremu zingiratsuetan hazten da batez ere.

## Deskribapena 
Lurreko orkidea horiek lurzoru azidoetan eta putzuz betetako lurretan garatzen dira. Tuberkulu geofitoak dituzte. Lurpeko zurtoin lodi horietan ur asko gorde dezakete, lehorte egoeran bizirik irauteko.

5 eta 12 hosto handi bitartean dituzte oblongo-oboide formakoetatik eliptiko-lantzeolatuetara, kolore purpurako tantoekin. 70-90 cm-ko altuerara iristen den zurtoin luze bat garatzen dute. Goiko aldeko hostoak zurtoineko hosto baxuenak baino txikiagoak dira.

Udaberri berantiarrean edo uda hasieran loratzen dira. Infloreszentzia, zilindrikoa, landarearen luzerarekin alderatuta, laburra da. Luku trinkoa da eta 25-50 lore inguru ditu. Lore-begi axilar batzuetatik abiatuta garatzen dira. Kolore nagusiak arrosak dira, orban ilunekin marraztuta, labeloaren goiko erdialdean marrak eta orbanak dituen eredua osatuz.

Euren polinizazio-sistema entomagoa da normalean, baina nektar falta dutenez, beste orkideen erakarpen-mekanismo berera jo behar izaten dute, *Orchis* generoak bezala adibidez, loreek nektarra duten loreen itxura hartzea eskatzen baitu polinizatzaileak erakartzeko.

## Taxonomia 
*Dactyloriza maculata* (L.) Soó-k deskribatu zuen eta Nom.Nova Gen. *Dactylorhiza* 7.7 1962.[2 argitaratua.

## Etimologia 
*Dactylorhiza:* hitz grekoetatik datorren izen generikoa da: “daktylos” (hatza) eta “rhiza” (erroa). Hau da, generoaren espezieeak bereizten dituzten lurpeko bi tuberkuluen formagatik.

*maculata:* latinezko epitetoa,”zikindua, makularekin” esan nahi duena.

*Dactylorhiza maculata*-ren azpiespezie onartuak.

Modu gurutzatuan ernaltzen diren espezie asko daude, eta haien sailkapena zailtzen duten aldaketa asko sortzen zen dira.

Espezie mota: *Orchis umbrosa* Karelin & Kir. 1842 = *Dactylorhiza umbrosa* (Kar. & Kir.) Nevski 1937. 

* *Dactylorhiza	maculata* (L.) Soó : Zingiretako	orkidea pikarduna (NO. ÁfrikNoa, Europatik Siberiara).
** *Dactylorhiza		maculata subsp. battandieri*		(N. Argelia).
** *Dactylorhiza		maculata subsp. caramulensis*		(W. Europa).
** *Dactylorhiza		maculata subsp. elodes*(Europa).
** *Dactylorhiza		maculata subsp. ericetorum*		: (W. Europa).
** *Dactylorhiza		maculata subsp. islandica*(Islandia).
** *Dactylorhiza		maculata subsp. podesta*(Holanda).
** *Dactylorhiza		maculata subsp. savogiensis*		(D.Tyteca & Gathoye) Kreutz
** *Dactylorhiza		maculata subsp. schurii*(Karpatoak).
** *Dactylorhiza		maculata subsp. transsilvanica*		(SC. & SE. Europa).

**Sinonimia**

* *Orchis	maculata* L. 1753 (Basonimoa)
* *Dactylorchis	maculata* (L.) Verm. 1947
* *Dactylorchis	elodes* (Griseb.) Verm. 1947
* *Dactylorchis	maculata* subsp. *elodes*(Griseb.)	Verm.
* *Dactylorhiza	elodes* (Griseb.) Englmaier 1984
* *Dactylorhiza	islandica* (Á. Löve & D. Löve)	Aver. 1984
* *Dactylorhiza	kolaensis* (Montell) Aver. 1984
* *Dactylorhiza	kotschyi* (Rchb. f.) P.F. Hunt &	Summerh 1965
* *Dactylorhiza	okellyi* (Druce) Aver. 1984
* *Dactylorhiza	transsilvanica* (Schur) Aver. 1982
* *Orchis	elodes* Griseb. 1845
* *Orchis	kotschyi* (Rchb. f.) Schltr. 1923
* *Orchis	okellyi* (Druce) Druce 1915
* *Orchis	transsilvanica* Schur 1853
* *Orchis	angustifolia var. schurii* Klinge
* *Orchis	basilica* L. ex Klinge
* *Orchis	biermannii* Ortm.
* *Orchis	calvellii* A.Terracc.
* *Orchis	comosa* F.W.Schmidt
* *Orchis	ericetorum* (E.F. Linton) E.S.	Marshall
* *Orchis	macedonica* Griseb.
* *Orchis	nemorosa* Montandon
* *Orchis	obtusifolia* Schur
* *Orchis	solida* Moench
* *Orchis	tetragona* Heuff.

## Hibridoak 
Oharra: nothosubspecies = azpiespezie hibridoa; nothovarietas = azpialdaera.

* *Dactylorhiza*	× *altobracensis*	(*D. maculata*	× *D. sambucina*)	(Francia, Austria).
* *Dactylorhiza*	× *carnea* (*D.	incarnata* × *D.	maculata* subsp. *ericetorum*)	(W. Europa).
** *Dactylorhiza*		× *carnea* nothosubsp.		*ampolai*		(*D. incarnata*		subsp. *cruenta*		× *D. maculata*)		(Europa). Tuberkulu geofitoa.
** *Dactylorhiza*		× *carnea* nothosubsp.		*maculatiformis*.		(*D. incarnata*		× *D. maculata*)		(W. Europa). Tuberkulu geofitoa
* *Dactylorhiza*	× *conigerum*	(*D. maculata*	× *D. viridis*)	(W. Europa).
* *Dactylorhiza*	× *csatoi*	(*D. cordigera*	× *D. maculata*)	(SE. Europa).
* *Dactylorhiza*	× *delamainii*	(*D. elata*	subsp. *sesquipedalis*	× *D. maculata*)	(SW. Europa).
* *Dactylorhiza*	× *dinglensis*	(*D. maculata*subsp.	*ericetorum*	× *D. majalis*	subsp. *occidentalis*)	(W. Europa).
** *Dactylorhiza*		× *dinglensis*		nothosubsp. *robertsii*		(*D. maculata*		subsp. *ericetorum*×		*D. majalis*		subsp. *cambrensi*)		(Gran Bretaña). Tuberkulu geofitoa
** *Dactylorhiza*		× *dinglensis*		nothosubsp. *senayi*		(*D. maculata*		subsp. *elodes*		× *D. majalis*)		(Europa).Tuberkulu geofitoa
** *Dactylorhiza*		× *dinglensis*		nothosubsp. *townsendiana*		(*D. maculata*		subsp. *ericetorum*		× *D. majalis*)		(Europa). Tuberkulu geofitoa
** *Dactylorhiza*		× *dinglensis*		nothosubsp. *vermeuleniana*		(*D. maculata*		× *D. majalis*)		(W. Europa). Tuberkulu geofitoa
* *Dactylorhiza*	× *gabretana*	(*D. incarnata*	× *D. maculata*	× *D. sambucina*)	(Europa).
* *Dactylorhiza*	× *genevensis*	(*D. incarnata*	× *D. latifolia*	× *D. maculata*)	(Europa).
* *Dactylorhiza*	× *jenensis*	(*D. maculata*	subsp. *ericetorum*	× *D. traunsteineri*)	(W. & NC. Europa)
* *Dactylorhiza*	× *komiensis*	(*D. hebridensis*	× *D. maculata*)	(E. Europa).
* *Dactylorhiza*	× *ornonensis*	(*D. elata*	subsp. *sesquipedalis*	× *D. incarnata*	× *D. maculata*)	(W. Europa).
* *Dactylorhiza*	× *prochazkana*	(*D. bohemica*	× *D. maculata*)	(EC. Europa).
* *Dactylorhiza*	× *transiens*	(*D. fuchsii*	× *D. maculata*	subsp. *ericetorum*)	(Europa)
** *Dactylorhiza*		× *transiens*		nothosubsp. *corylensis*		(*D. fuchsii*		subsp. *hebridensis*×		*D. maculata*)
* *Dactylorhiza*	× *wiefelspuetziana*	(*D. maculata*×	*D. sphagnicola*)	(W. Europa).

## Galeria 

Fitxategi:Dactylorhiza maculata bat.jpg
Fitxategi:Dactylorhiza maculata bi.jpg
Fitxategi:Dactylorhiza maculata hiru.jpg
Fitxategi:Dactylorhiza maculata albina bat.jpg|Dactylorhiza maculata albina
Fitxategi:Dactylorhiza maculata albina bi.jpg|Dactylorhiza maculata albina
Fitxategi:Dactylorhiza maculata albina hiru.jpg|Dactylorhiza maculata albina
Fitxategi:Dactylorhiza maculata albina lau.jpg|Dactylorhiza maculata albina
Fitxategi:Dactylorhiza maculata albina bost.jpg|Dactylorhiza maculata albina

## Erreferentziak 
## Bibliografía 
* Leroy-Terquem,	Gerald and Jean Parisot. *Orchids:	Care and Cultivation.*	London: Cassel Publishers Ltd., 1991.
* Schoser,	Gustav. *Orchid Growing Basics.*New	York: Sterling Publishing Co., Inc., 1993.
* White,	Judy. *Taylor’s Guide to	Orchids.*Frances Tenenbaum, Series	Editor. New York: Houghton-Mifflin, 1996.
* Alec	Pridgeon. *The Illustrated	Encyclopedia of Orchids.* Published	by the Timber Press.
* Bechtel,	Cribb and Launert. *The	Manual Of Cultivated Orchid Species.*	Published by The MIT	Press.

## Kanpoko estekak 
* Foto	*Dactylorhiza	maculata*
* Foto	*Dactylorhiza	maculata*	(enlace	rotodisponible	en Internet	Archive;	véase el historial,	la primera	versión	y la última).