open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Héctor (filma)

***Héctor*** 2004ko Gracia Querejeta espainiar zinema zuzendariaren filma da.

## Sinopsia 
Hectorrek, 16 urteko mutiko gazteak, ama galdu du. Izeba Terek bere ardura hartuko du. Hirigunetik gertuko lorategidun etxe batean bizitzetik Madrilgo aldirietako pisu txiki batera aldatuko da. Hector begien bistan duen errealitate berria ulertzen saiatuko da.

## Aktoreak 
* Adriana Ozores
* Nilo Mur
* Unax Ugalde
* Núria Gago
* Joaquín Climent
* Pepo Oliva
* José Luis García Pérez
* Elia Galera

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La mala educación

***La mala educación*** 2004ko Pedro Almodóvar espainiar zinema zuzendariaren filma da.

## Sinopsia 
Bi mutikok, Ignaciok eta Enriquek maitasuna, zinema eta beldurra ezagutu dituzte erlijiosoen ikastetxe batean 1960ko hamarkadako hasieran. Manolo aita, ikastetxeko zuzendari eta literaturako beren irakaslea dena, aurkikunde hauen lekuko eta parte ere bada.

## Aktoreak 
* Gael García Bernal: Juan / Ángel Andrade / Zahara.
* Fele Martínez: Enrique Goded
** Raúl García Forneiro: Enrique gaztea
* Daniel Giménez Cacho: Manolo aita
* Javier Cámara: Paca/Paquito
* Petra Martínez: Mother
* Leonor Watling: Monica,
* Lluís Homar: Manuel Berenguer
* Francisco Boira: Ignacio
** Nacho Pérez: Ignacio gaztea
* Juan Fernández: Martín
* Alberto Ferreiro: Enrique Serrano

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El séptimo día

***El séptimo día*** 2004ko Carlos Saura espainiar zinema zuzendariaren filma da, Puerto Hurracoko sarraskian oinarrituta.

## Sinopsia 
Bi familiek urteak daramatzate espainiar penintsulako barnealdeko herri bateko beren lurraldeen mugen inguruan ika-mikan. Haserreen ondorioz, odola asko isuri da eta horregatik, Isabel, bi familia horietako baten alaba zaharrena, halako liskar errukigabearen benetako jatorria ikertzen saiatuko da.

## Aktoreak 
* Juan Diego - Antonio Fuentes
* Victoria Abril- Luciana
* José Luis Gómez - Emilio Fuentes
* José Garcia - José Jimenez
* Yohana Cobo - Isabel Jiménez
* Oriol Vila - Chino
* Eulalia Ramón - Carmen Jimenez
* Ramon Fontserè - Jerónimo Fuentes
* Carlos Hipólito – tontoa
* Ana Wagener -Ángela
* Elia Galera -Clara
* Carlos Caniowski -Raúl
* Juan Sanz - Amadeo
* Irene Escolar – Antonia Jimenez
* Alejandra Lozano – Encarna Jimenez

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El abrazo partido

***El abrazo partido*** 2004ko Daniel Burman argentinar zinema zuzendariaren filma da.

## Sinopsia 
“Aitaren irudi bakar bat daukat. Etxeko bideo bat da, baina nahiko ondo ikusten zaio. Osaba Eduardoren ondoan eta errabinoaren atzean dago. Poztasunez eta harrotasunez erdaindu naute. Soinua ez da oso ona, baina nire mainak entzuten dira, gonbidatuen txaloekin nahasturik. Hurrengo egunean Aita Israelera joan zen, gerran borrokatzera”.

## Aktoreak 
* Daniel Hendler (Ariel)
* Sergio Boris (Joseph)
* Adriana Aizemberg (Sonia)
* Jorge D'Elía (Elías)
* Rosita Londner (Arielen amama)
* Diego Korol (Mitelman)
* Silvina Bosco (Rita)
* Melina Petriella (Estela)
* Isaac Fain (Osvaldo)
* Aitilio Pozzobon (Saligani)
* Luciana Dulitzky (Saliganitarren alaba)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cachorro

***Cachorro*** 2004ko Miguel Albaladejo espainiar zinema zuzendariaren filma da.

## Sinopsia 
Pedro, dentista homosexual erakargarri batek, bere buruarekiko erantzukizuna besterik ez duenak, hamabost egunez Bernardo, bederatzi urteko bere iloba zaintzeko ardura hartzen du, orain artean harreman handirik izan ez badute ere.

## Aktoreak 
* José Luis García Pérez: Pedro.
* David Castillo: Bernando
* Elvira Lindo: Violeta
* Diana Cerezo: Lola
* Josele Román: Gloria
* Empar Ferrer: doña Teresa
* Mario Arias: Javi
* Arno Chevrier: Manuel

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Las voces de la noche

***Las voces de la noche*** 2004ko Salvador García Ruiz espainiar zinema zuzendariaren filma da, Natalia Ginzburgen *Le voci della sera* eleberrian oinarrituta.

## Sinopsia 
Espainia, 1950eko hamarkada. Elisa eta Jorge ehungintza faktoriaren inguruan bizi den herrixka industrial batekoak dira. Jorge honen fundatzailearen semea eta Elisa kontulariaren alaba da. Ezkutuan bata-bestearekin elkartuko dira, beren bizitzetako monotonia eramatearren.

## Aktoreak 
* Laia Marull: Elisa
* Tristán Ulloa: Jorge
* Vicky Peña: Elisaren ama
* Juli Mira: aita
* Paloma Paso Jardiel: izeko Olga
* Ana Wagener: Bárbara
* Ramon Madaula: Germán
* Pepa Zaragoza: Anita
* Pere Arquillué: Pepe
* Emma Vilarasau: Cata
* Guillermo Toledo: Niebla
* Álvaro de Luna: agurea
* Empar Ferrer: Cecilia
* Ana Sáez: Berta
* Malena Alterio: Julia
* Gloria Muñoz: Juliaren ama
* Santi Ricart: Mario
* Mateo Soto: Mateo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zaragozatik Iruñerako Burdinbide Konpainia

**Zaragozatik Iruñerako Burdinbide Konpainia** (jatorriz gaztelaniaz, ***Compañía de Ferrocarriles de Zaragoza a Pamplona***) Espainiako burdinbide-konpainia bat izan zen, 1859an 1855eko Burdinbideen Legearen lorratzean sortua. José Salamanca malagar enpresaburua izan zen haren nagusia.

## Bilakaera 
thumb|Iruñeko tren estazioa (1870)
thumb|Iruñea-Altsasu burdinbideko tartea, Altsasuko lotunea baino lehen
MZAren Aldudeko burdinbide pasabidearen gaia puri-purian zela, José Salamancak Iruñea-Tutera burdinbide tartearen gaineko gobernuaren esleipena eskuratu zuen 1857ko urrian. Bada, 1859ko abenduan, Salamancak bere Zaragozarainoko burdinbide proiektua kudeatzeko konpainia sortu zuen, Chatelus, Delahante eta Courponekin batera, baita Mirès frantses finantzariaren babesaz ere. Salamancaren asmoa zen James Rothschild eta MZA, Frantziako pasabidea lortu nahi izatekotan, bere burdinbide tartea erostera behartzea, baina azken hauek uko egiten zioten erosteari: linea horrek 8.000 libera kilometro/urteko irabaziak sortzen zituen bakarrik, oso zenbateko urria baita 1865ean bere konpainia Zaragoza-Bartzelona Konpainiarekin bat egin ere, Rothschildek azken hau erosten huts egin ondoren. Ondorioz, Zaragoza-Iruñea-Bartzelona Burdinbide Konpainia sortu zen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* López-Morell, Miguel A. (2015), *Rothschild. Una historia de poder e influencia en España*, Madrid: Marcial Pons, Ediciones de Historia, S.A., --59-2.

## Ikus, gainera 
* Anglo-Vasco-Navarro trenbidea
* Castejón-Bilbo burdinbidea
* Crédito Mobiliario
* Aldudeko burdinbide egitasmoa

## Kanpo estekak
Ume bionikoa

Olivia Farnsworth (Huddersfield, 2009ko maiatzaren 9a).  Bere neba , ahizpa eta gurasoekin bizi da. 2009an berezitasun batzuk zituela  konturatzen hasi ziren, baina bere gaitza ofizialki 2012an identifikatu zen, eskolara joaten hasi zenean.

## Biografia 
Zazpi urte besterik ez zituela, ezaguna egin zen mundu guztian, minik, goserik eta logalerik  sentitzen ez duelako. Oliviari 6. pareko kromosoma bat falta zaio eta horrek, “Ume Bionikoa” izenez ezagun bihurtzea ekarri dio.

Olivia Farnsworth ospetsu  bihurtu zen, Manchester eta Leeds - en artean kokatuta dagoen herri batean, auto bat etorri , Olivia zapaldu eta 20 bat metro inguru arrastaka eraman zuenean. Berak, ez zuen negarrik egin , ez zuen minik sentitu. Zutitu eta zera galdetu zien negarrez eta beldurturik zeuden bere familiako kideei: “Zer gertatu da?”. Neskak, zauri larriak zituen oinetan , hanketan eta bularrean.

Haurtzaindegian zegoenean ere, jolasten zegoela erori eta beheko ezpaina apurtu zuen. Horren ondorioz, ebakuntza bat behar izan zuen zauria nahiko larria zelako, berak negarrik egin ez zuen arren.

Goseari dagokionez, Oliviak inoiz ez dauka goserik eta gurasoak bere gaitzaren berri jakin aurretik, oso arduratuta sentitzen ziren Oliviak ez zuelako ezer jaten eta modu horretan ez zelako haziko. Gurasoak bere atzetik ibili behar izaten ziren, alaba elikatu eta bitaminak hartzeko.

Logaleari dagokionez, ez du sentitzen, eta hori dela eta somniferoak  (lo egiteko pilulak) hartu behar zituen. Hala ere hiru gau eta egunez itzarrik mantentzeko gai zen.

Adituek diotenaren arabera, Oliviak istripuak izan zituenean, ez zuen minik sentitu 6. pareko kromosoma bat falta zaiolako. Kausa  berdinagatik, ez du logalerik eta goserik sentitzen.

## 6. kromosoma 
23 pare kromosoma autosomikok osatzen dute  gizakion kariotipoa. 6. kromosoma parean, bi kromosoma daude. Bertan, 100 gene inguru aurkitzen dira eta organismoaren erantzun immunearekin erlazionatuta dago. Kromosoma pare honetan, kromosoma zati bat edo kromosoma bera faltatzeak, ondorio larriak ekar diezazkioke organismoari.

## Kanpo loturak 
*  Olivia Farnsworth, la niña de siete años que no siente dolor ni sueño ni hambre
*  Olivia Farnsworth, la niña inmune al dolor
David Rudisha

**David Lekuta Rudisha** (Kilgoris, Kenia, 1988ko abenduaren 17a) 800 metroko lasterketan espezializatutako atleta bat da. Lortutako arrakasta handienak Olinpiar Jokoetan eta munduko txapelketan irabaztea ditu. Horretaz gain, Londresko 2012ko Olinpiar jokoetan munduko errekorra lortu zuen, 1’ 40” 91 denborarekin. 2010eko denboraldian, urteko atleta onenaren saria eman zioten.

## Ibilbidea 
David Rudisha, Daniel Rudisha atletaren semea da . Aitak 1968an Olinpiar Jokoetan domina lortu zuen.

David Rudishak bere kirol ibilbidea 2004an hasi zuen, dekatloiko modalitatean, eta 2005ean Con O'Connel entrenatzaile irlandarrak gomendatu zion 800 metroetako espezialitatea probatzea. Bertan, munduko txapelketa juniorrean urrezko domina lortu zuen.

2008ko Pekingo Olinpiar Jokoetara ezin izan zen aurkeztu, lesio baten erruz. 2009an, Berlingo munduko txapelketan finalerdietaraino heltzea lortu zuen.

## Londresko Olinpiar Jokoak 
2012ko ekainaren 9an, lehen aldiz lasterka egin zuen txapelketa garrantzitsu batean, Diamond League txapelketan, New Yorken. 1’ 41” 12 denborarekin irabazi zuen. Ameriketako Estatu Batuetan ordu arte egin zen denborarik onena lortu zuen. Ekainaren 24an lehenengoz sailkatu zen Olinpiar Jokoetarako 800 metroko proban, Nairobin.

Londresen, 2012ko abuztuaren 9an, Olinpiar Jokoetako 800 metroko lasterketan urrezko domina lortu zuen, munduko marka hautsita, 1’ 40’’ 91 denborarekin.

Gaur egun Rudisha, 800 metroetan, munduko atletarik onena da.

## Marka pertsonalak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elektrizitate estatiko

thumb
Gorputz batek elektroiak galdu edo irabazi egin ditzake gorputz hori positiboki edo negatiboki kargatuta utzita, horri **elektrizitate estatiko**a deritzo. Elektrizitate estatikoaren efektuak ezagunak dira pertsona gehienentzat, ikusi edota sentitu ahal izan dituztelako horrek eragindako “txispak”. Objektu kargatuak elektrizitate gidatzailearengandik hurbil jartzen direnean kontrako poloarekin sortzen da elektrizitate estatikoa.

## Nola sortzen da 
thumb|Irudi honetan ikusi ahal daiteke nola kargak aldatu egiten diren.
Gorputz guztiak atomoz osatuta daude. Atomo hauek protoiez, elektroiez eta neutroiez osatuta daude. Protoiak karga elektriko positiboa dute, elektroiak karga elektriko negatiboa dute eta neutroiak ez dute karga elektrikorik.

Gorputz baten atomoak neutroak dira protoi eta elektroi kantitate bera dagoelako, hau da, elektroien karga negatiboa neutro bihurtzen da protoien karga positiboen ondorioz.

Gorputz bat kargatu ahal dugu positiboki elektroiak kentzen badizkiogu haren atomoari (karga negatiboak kentzen dizkiogu). Kasu honetan gorputza karga positiboarekin geratuko da. Gorputz bat kargatu ahal dugu negatiboki elektroiak gehitzen badizkiogu. Kasu honetan gorputza karga negatiboarekin geratuko da.

Objektu bi igurzten direnean bata bestearen kontra, objektu batzuek elektroiak galtzeko joera dute baina beste batzuek elektroiak irabazteko joera dute. Karga akumulazioari elektrizitate estatikoa deitzen zaio. Karga estatikoak denbora mugatua du.

## Kanpo estekak
Gonzalo Ramos

**Gonzalo Ramos Cantó** (Madril, 1989ko irailaren 19a) aktorea da.

## Bizitza 
2004an El guardavías pelikulan Jon pertsonaia interpretatu zuen eta hor hasi zen bere ibilbidea aktore bezala. MIR, Los hombres de Paco eta Hospital Central telesailetan hainbat paper  egin zituen.

18 urterekin ospera eraman zuen papel bat eskuratu zuen. 2008an Fisica o Quimican parte hartu zuen, non Julio pertsonaia interpretatu zuen lehenengo denboralditik bosgarren denboraldira arte. Seigarren eta zazpigarren denboraldietan hainbat pasarteetan agertu zen pertsonai gonbidatu bezala.

2011an There Be Dragons pelikula estreinatu zuen Roland Joffek zuzendua, Miguelen papera eginez. 2011an ere Los 80 son nuestros antzerkia estreinatu zuen bere Física o Química telesaileko taldekide ohiarekin, Álex Barahonarekin. Urte horretan Amar en tiempos revueltos telesaileko zazpigarren pasartean parte hartu zuen Alberto Cepedaren eta Carlos Robledoren pertsonaiak interpretatuz telesaila amaitu zen arte, 2012an.

2013an Titanic: Blood and Steel mini-seriean parte hartu zuen Raphael Garzónen papera eginez. Sektore audiobisualeko enpresa askoren koprodukzio bat da non Antena 3 aurkitzen da. Ramos produkzio horretan parte hartu zuen espainiar bakarra izan zen.

2014an bere lehen film laburra egin zuen: Super Yo. Gizonezkoen interpretazio onenaren saria lortu zuen Plasencia en corto jaialdi internazionalean.

Urte berean Victor interpretatu zuen Ciega a citas telesaileko hamaika kapitulutan. 2014an ere, Ingalaterrara salto egin zuen The interceptor telesaileko filmazioan parte hartuz. Telesaila 2015ean estreinatu zen eta aktore madrildarra kapitulu batean agertu zen.

Gaur egun, bere lehen film luzea idazten ari da.

## Bizitza pertsonala 
2013ko irailaren 21ean Sofia Escobar abeslariarekin ezkondu zen, lagunarteko zeremonia ospatu zuten  Guimarãesen, Portugal iparraldeko herrialde batean.

2014ko Martxoaren 6an bere lehen semea jaio zen, Gabriel izenekoa.

## Ibilbidea
Martin Etxeberria Zuloaga

**Martin Etxeberria Zuloaga** (Donostia, 1945eko uztailaren 24a - Zarautz, 2017ko urtarrilaren 15a) euskal idazle eta pentsalaria izan zen, Aitziber Etxeberria, Martin Etxeberria eta Xabier Etxeberria idazleen aita.

## Bizitza 
Gaztetatik bizi izan zuen Martin Etxeberriak euskalgintza eta kulturgintzaren taupada bere baitan. Donostiako apaiztegian erdi-mailako ikasketak egin ondoren, Parisera abiatu zen Filosofia eta Letrak ikastera. Han, eragin nabarmena izan zuten bere bizitza osorako 1968ko maiatzaren arrasto sakonak, ezagutu zuen unibertsitate-giroak eta garai horretan Parisen bizi zen euskal elkartearen bizipenek. Han ezagutu zuen halaber, Montserrat Garro, bere emazte izango zena.

Gazteen hezkuntza izan zuen goiburu, eta filosofia irakastea ogibide. Paristik itzulita, Zarautzen bizitzen jarri zen eta Zarauzko Salbatore Mitxelena Ikastolan irakasle eta zuzendari izan zen, eta baita Zarauzko Lizardi Institutuko irakasle eta zuzendari ere.

HABE erakundearen zuzendari nagusi izateko izendatu zuen Eusko Jaurlaritzak 1989ko urtarrilean. Helduen alfabetatze-euskalduntzegintza gidatzen jardun zuen 1995. urteko urrira arte.

## Idazlanak 
Euskal literatura eta literatur kritika zituen gogoko aztergai. Horren lekuko dira garai hartan JAKIN argitaletxean plazaratutako *Euskaldunen ipuin harrigarriak* (Jakin 1972), Etor-Sendoan argitaratutako *Euskal ipuin magikoak*, *Euskal ipuin erromantikoak* eta *Cuentos mágicos: narraciones de la cultura popular* (Etor-Sendoa, 2007) liburuak.

Literatur kritika unibertsitarioa euskaraz lantzen eta jorratzen aitzindari izan zen: Vladimir Propp errusiarraren ipuinen azterketa egiteko metodoa erabili zuen horretarako, Frantziako Nanterreko unibertsitatean (1972) aurkeztu zuen Maîtrisetarako azterlanean. Propp-en azterbideaz jabetu, Resurrección María de Azkuek bildutako euskal ipuin harrigarrien osagai aldakaitzak eta aldakorrak atzeman eta ipuinon egitura nabarmentzea izan zuen helburu.

Filosofia-gaietan aditua izateaz gainera,*Euskal Herriko pentsaeraren historia* (Planeta, 1998) idatzi zuen; filosofoa ere bazen Martin: oinarri sendoak izaki, bere buruaz askatasunean, pentsatu nahi zuen pertsona. Euskal literaturaren eta euskal pentsamenduaren historiaren ardatzetan eman zuen argitara bere azkeneko saiakera, *Hitzen itzala* (Gustaveko Koadernoak, 2012) izenburupean.

* *Euskaldunen ipuin harrigarriak* (Jakin, 1972)
* *Euskal Herriko pentsaeraren historia* (Planeta, 1998)
* *Euskal ipuin magikoak*' (Etor-Sendoa, 2007)
* *Euskal ipuin erromantikoak* (Etor-Sendoa, 2007)
* *Cuentos mágicos: narraciones de la cultura popular* (Etor-Sendoa, 2007)
* *Hitzen itzala* (Gustaveko Koadernoak, 2012)

## Erreferentziak
Pablo Yanguas

**Pablo Yanguas Bermejo** (Cintruénigo,  - Alfaro, ) nafar politikaria izan zen.

Lanbidez laboraria, Nafarroan Partido Republicano Democrático Federal alderdia sortu zuen. 1936ko hauteskundeetan jaioterriko alkate izateko aurkeztu zen. Francisca Chiviterekin ezkondu eta lau seme-alaba izan zituzten: Lucio, Julia, Natividad eta María Paz.

Gerra Zibila piztean, Izquierda Republicanako kidea izan zen eta 1936ko abuztuaren 13an Alfaron erail zuten beste 12 lagunekin batera.

## Ikus, gainera 
* Erriberar ezagunak

## Erreferentziak
Benito Ros

**Benito José Ros Charral** (Abartzuza, ) nafar txirrindularia da, trial modalitatean aditua. Hamar aldiz irabazi du Munduko Txapelketa eta beste bi Europakoa.
Ion Areitio

**Ion Areitio Agirre** (Hondarribia, ) gipuzkoar txirrindularia da, trial modalitatean aditua. 2016an brontzezko domina lortu zuen Munduko Txapelketan eta, aurretik, beste domina bi zituen Europakoan.

## Erreferentziak
Imanol García Lugea

**Imanol García Lugea** (Ezkaroze, Nafarroa Garaia, ) nafar futbolaria da, erdilari moduan aritzen dena. Egun Osasunan jokatzen du. Unai bere anaia futbolaria ere bada.
## Kirol Ibilbidea 
*2024ko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak
Agustín Cotorruelo

**Agustín Cotorruelo Sendagorta** (Plentzia, -Madril, ) bizkaitar katedraduna eta politikaria izan zen. Luis Carrero Blancok 1973an Merkataritza ministro izendatu zuen eta 1974ra arte karguan izan zen. 1982an eta zenbait hilabetez, Atlético de Madrideko presidentea izan zen.
Francis Marmande

**Francis Marmande** (Baiona,  – Paris, 2025eko abenduaren 25a) lapurtar musika-kritikari eta jazz musikaria izan zen. Jac Berrocal Group taldeko *La nuit est au courant* albumean kontrabaxua jo zuen.

## Bibliografia 
* *Bataille politique*, Presses Universitaires de Lyon, 1985.
* *L’Indifférence des ruines*, Parenthèses, 1985.
* *La Mémoire du chien*, Fourbis, 1993.
* *Œillet rouge sur le sable*, Florence Delayrekin batera, Fourbis, 1994.
* *La Perfection du bonheur*, Descartes & Cie, 1994 
* *Le Chemin des dames*, Fourbis, 1995.
* *La Housse partie*, Fourbis, 1997.
* *La Chambre d’amour*, éditions du Scorff, 1997.
* *Suzanne un jour, avec Rodrigo de Zayas*, Esprit des péninsules, 1999.
* *Chutes libres, Farrago*, 2000.
* *La Police des caractères*, Descartes & Cie, 2001.
* *Curro, Romero, y Curro Romero*, Verdier, 2001 
* *À partir du lapin*, Verdier, 2002 
* *Rocío*, Verdier, 2003 

## Kanpo estekak
José Manuel Yanguas

**José Manuel Yanguas Calleja** (Iruñea, ) nafar futbolari ohia da, atzelari moduan aritzen zena.

## Kirol ibilbidea 
*2015eko Ekainaren 8an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak
Pedro Arotzarena

**Pedro Arotzarena Erredin** (Iruñea, ) nafar futbolari ohia da, atzelari moduan aritzen zena.

## Ibilbidea
Troglodytidae

**Troglodytidae** txori intsektujale oso handiak 80 espezie 20 generotan buruz osaturiko familia handi bat da.

## Generoak eta espezieak 
19 genero eta 88 espezie ezagutzen dira, horietatik *Troglodytes troglodytes* Amerikakoa ez den bakarra.
;*Campylorhynchus*
* *Campylorhynchus zonatus*
* *Campylorhynchus griseus*
* *Campylorhynchus jocosus*
* *Campylorhynchus brunneicapillus*
* *Campylorhynchus fasciatus*
* *Campylorhynchus chiapensis*
* *Campylorhynchus megalopterus*
* *Campylorhynchus rufinucha*
* *Campylorhynchus humilis*
* *Campylorhynchus capistratus*
* *Campylorhynchus gularis*
* *Campylorhynchus nuchalis*
* *Campylorhynchus turdinus*
* *Campylorhynchus albobrunneus*
* *Campylorhynchus yucatanicus*

;*Odontorchilus*
* *Odontorchilus branickii*
* *Odontorchilus cinereus*

;*Salpinctes*
* *Salpinctes obsoletus*

;*Catherpes*
* *Catherpes mexicanus*

;*Hylorchilus*
* *Hylorchilus navai*
* *Hylorchilus sumichrasti*

;*Cinnycerthia*
* *Cinnycerthia fulva*
* *Cinnycerthia peruana*
* *Cinnycerthia unirufa*
* *Cinnycerthia olivascens*

;*Cistothorus*
* *Cistothorus apolinari*
* *Cistothorus palustris*
* *Cistothorus meridae*
* *Cistothorus stellaris*
* *Cistothorus platensis*

;*Thryomanes*
* *Thryomanes bewickii*

;*Ferminia*
* *Ferminia cerverai*

;*Pheugopedius*
* *Pheugopedius genibarbis*
* *Pheugopedius coraya*
* *Pheugopedius mystacalis*
* *Pheugopedius euophrys*
* *Pheugopedius fasciatoventris*
* *Pheugopedius atrogularis*
* *Pheugopedius spadix*
* *Pheugopedius sclateri*
* *Pheugopedius felix*
* *Pheugopedius eisenmanni*
* *Pheugopedius rutilus*
* *Pheugopedius maculipectus*

;*Thryophilus*
* *Thryophilus sernai*
* *Thryophilus rufalbus*
* *Thryophilus nicefori*
* *Thryophilus sinaloa*
* *Thryophilus pleurostictus*

;*Cantorchilus*
* *Cantorchilus thoracicus*
* *Cantorchilus leucopogon*
* *Cantorchilus modestus*
* *Cantorchilus zeledoni*
* *Cantorchilus semibadius*
* *Cantorchilus nigricapillus*
* *Cantorchilus superciliaris*
* *Cantorchilus leucotis*
* *Cantorchilus guarayanus*
* *Cantorchilus longirostris*
* *Cantorchilus griseus*
* *Cantorchilus elutus*

;*Thryothorus*
* *Thryothorus ludovicianus*

;*Troglodytes*
* *Troglodytes aedon*
* *Troglodytes cobbi*
* *Troglodytes sissonii*
* *Troglodytes tanneri*
* *Troglodytes rufociliatus*
* *Troglodytes ochraceus*
* *Troglodytes solstitialis*
* *Troglodytes monticola*
* *Troglodytes rufulus*
* *Troglodytes troglodytes*
* *Troglodytes pacificus*
* *Troglodytes hiemalis*

;*Thryorchilus*
* *Thryorchilus browni*

;*Uropsila*
* *Uropsila leucogastra*

;*Henicorhina*
* *Henicorhina leucoptera*
* *Henicorhina leucophrys*
* *Henicorhina leucosticta*
* *Henicorhina negreti*

;*Microcerculus*
* *Microcerculus ustulatus*
* *Microcerculus marginatus*
* *Microcerculus philomela*
* *Microcerculus bambla*

;*Cyphorhinus*
* *Cyphorhinus thoracicus*
* *Cyphorhinus aradus*
* *Cyphorhinus phaeocephalus*
Luis María Otiñano

**Luis María Otiñano Sáenz** (Laudio, -Málaga, ) arabar futbolaria izan zen, aurrelari moduan aritzen zena.

## Ibilbidea 
## Kanpo estekak
Mikel Huerga

**Mikel Huerga Leatxe** (Iruñea, ) nafar xakelaria da, 2008tik aurrera nazioarteko maisua, eta 2021tik Nazioarteko Maisu Handia. 2012an Euskal Herriko txapelduna, 2015ean hirugarrena izan zen Espainiako txapelketan Paco Vallejorekin berdinduta, eta askotan izan da Nafarroako txapelduna.

Getxoko Sustapen Torneo Itxian 2.500eko muga gainditu zuen 2021ean. Geroxeago FIDEren zerrendan munduko 814.a zen, 2494 puntu-Elorekin. Iruñeko Donibane Kirol Elkarteko gazteak entrenatzen ditu. 

Euskal Herriko lau xake jokalarik lortu dute Nazioarteko Maisu Handia titulua: Txelu Fernandez bilbotarrak, 1986an; Felix Izeta zestoarrak, 1994an; Mario Gomez portugaletetarrak, 2004an; eta Mikel Huerga, 2021ean. Lehenengo hirurak lehia ofizialetatik erretiratuta daude, nahiz eta noizean behin Gomezek eta Fernandezek taldeka partidaren bat jokatzen duten. Izeta, berriz, Euskadiko eta Eskoziako selekzioen artekoan aritu zen 2014an. Baina, salbuespen horiek kenduta, esan daiteke 2010eko hamarkadan ez dela egon Euskal Herriko Maisu Handirik lehiaketa ofizialetan.
[thumb|270x270px|Huerga, [Figueres-eko lehiaketa irekian (2015)]]

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Txelu Fernandez
* Felix Izeta
* Mario Gomez

## Kanpo estekak
Katy Gutiérrez

**Catalina "Katy" Gutiérrez Muñoz** (Bilbo, 1952) bizkaitar historialari eta politikaria da.

Espainiako Alderdi Komunistaren kidea, 1994 eta 1998 artean eusko legebiltzarkidea izan zen. Lizarra-Garaziko Hitzarmena sinatu zutenean, aldendu eta Ermuko Foroarekin kolaboratu zuen. 2008ko Espainiako hauteskunde orokorretan Batasuna, Aurrerapena eta Demokraziaren zerrendetan aurkeztu zen.
Barfly

***Barfly*** 1987ko Barbet Schroeder frantziar zinema zuzendariaren filma da.

## Sinopsia 
Alkohola eta poesia dira Henry Chinaskiren bizi-eragileak, edale izateaz harro dago eta gau eta egun Los Angelesko tabernatan zurrutean eta bat-bateko borrokalditan sartuta dabil.

## Aktoreak 
* Mickey Rourke: Henry Chinaski
* Faye Dunaway: Wanda Wilcox
* Alice Krige: Tully Sorenson
* Jack Nance: Detektibea
* J.C. Quinn: Jim
* Frank Stallone: Eddie
* Sandy Martin: Janice
* Roberta Bassin as Lilly
* Gloria LeRoy: Grandma Moses
* Joe Unger: Ben
* Harry Cohn: Rick
* Pruitt Taylor Vince: Joe
* Fritz Feld: Bum
* Charles Bukowski: Oldtimer
* Albert Henderson: Louie

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julián Sancristóbal

**Julián Sancristóbal Iguaran** (Bilbo, ) bizkaitar politikari ohia da, PSOEko kidea zena.

1979an Ermuako alkatea izendatua, Bizkaiko gobernadore zibila izan zen. 1998an hamar urteko espetxe zigorra jaso zuen ondasun publikoen bidegabeko eralgitze eta Segundo Marey bahitzegatik.

## Erreferentziak
THC (musika taldea)

**THC** 1999an Iruñean sortutako funk-jazz musika taldea izan zen.

## Historia 
Taldea Roberto Irisarri "Teto", Aitor Arteaga eta Gorka Pastorrek sortu zuten 1999 urtean baina 2002an hartu zuen behin betiko egitura. 2002an atera zuten maketa eta Iruñean, zein Nafarroan, kontzertu ugari eman zituzten. 2004an disko osoa kaleratu zuten zuzeneko grabazioekin.

2005 urtean Euskal Herritik kanpo ere eman zituzten kontzertuak, Madrilgo La Palma kafetegiaren urteurrenean esate baterako. Radio 3-en eskutik Bebé-rekin batera Iruñean eman zuten kontzertua ere aipagarria da, eta Cadena 100-ek saritu ere egin zituen. 2006an Sagarrondotik jaialdian aritu ziren eta Donostiako Jazzaldian ere izan ziren. 2007an Positive diskoa kaleratu zuten eta Rock in Rio jaialdian jo zuten Madrilen.

2010an desegin zen taldea.

## Diskografia 
* *THC* (2002, maketa)
* *THC* (2004, zuzeneko LP-a)
* *Positive* (2007, autoekoizpena)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Monjea eta asto menderakaitza

***Monjea eta asto menderakaitza*** (gaztelaniaz, ***El monje y el burro rebelde***), baita ere ***Komenturako itzulera*** 1868an Eduardo Zamakois euskal margolariak eginiko margolan ezaguna da. Lanaren ezaugarri nagusia umorea da. Erromara egin zuen bidaiaren bitartean margotu zuen. Gaur egun Malagako Carmen Thyssen Museoan ikus daiteke. Obra

## Deskribapena 
Beste lan batzuetan egin zuen moduan (esaterako *Orduz kanpoko bisita* izenburukoan) hemen ere Zamakoisek umorea adierazten du. Frantziskotar fraide batzuk herritik komentura itzultzen ari dira; herria margolanaren eskuinean ikus daiteke. Konposizioa fraide bat eta berak gidatzen duen astoa artean sortutako liskarran zentratzen da batez ere. Astoak bere gainean daraman zama guztia botatzen duen bitartean, fraideak bi sokatik tira eta tira egiten dio. Beste fraideek, eszenaren aurrean, barre egiten dute, schadenfreude adibide garbi batean. Ezkerrean korrika ikusten den txakur beltz batek eszena animatzen du, bestetik. Txakur hori artistaren beste margolanetan agertu zen, esaterako *Elur pilota* lanean.

Orokorrean, aipatutako eszenatik aparte, margolana zehaztasun handiez egina dago; hor dugu, adibidez, petril baten gainean ikus daitekeen izadi hila. Gauza bera komentu zaharraren barruko aldean ikus daitekeen muralean baieztatu dezakegu. Koloreen ikuspuntutik, arreak eta grisak nagusiak dira baina astoaren gainean manta gorri batek gure atentzioa erakartzen du, obrari bizitasun handia emanez.

Lan hau antiklerikaltzat definitu daiteke. Horrelako obrak modan egon ziren XIX. mendeko Frantzian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Carmen Thyssen Museoaren margolanaren fitxa.
Zaragozatik Iruñea eta Bartzelonarako Burdinbide Konpainia

**Zaragozatik Iruñea eta Bartzelonarako Burdinbideen Konpainia (ZPB)** (gaztelaniaz, jatorriz, **Compañía de los Ferrocarriles de Zaragoza a Pamplona y Barcelona**) Espainiako burdinbide konpainia bat izan zen, Zaragozatik Iruñerako Burdinbide Konpainiak eta Zaragozatik Bartzelonarako Burdinbide Konpainiak bat egitetik 1865ean sortua.

José Salamanca izan zuen presidente aldi batez. 1878an, ZPBz jabetzeko hainbat urtez MZArekin lehiatu ondoren, Norteko Konpainiak erosi zuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* López-Morell, Miguel A. (2015), *Rothschild. Una historia de poder e influencia en España*, Madrid: Marcial Pons, Ediciones de Historia, S.A., --59-2.

## Kanpo estekak
El Luchador (Alacant)

**El Luchador** ideologia errepublikazaleko espainiar egunkaria izan zen, Alacanten argitaratu zena, 1913 eta 1939 bitarte.

## Historia 
*El Luchador* Alacanten sortu zen zenbait ekintzaile errepublikazaleren eskutik, horien artean, Juan Botella Pérez, Carlos Esplá eta José Alonso Mallol. Lehen erredakzioa Alonso Mailloilen amaren dendaren atzealdean egon zen. Ondoren, egunkaria Botella familiaren eskuetan geratu zen. Bestelde, Carlos Esplà egunkariaren erredaktore nagusienetako bilakatu zen. Hastapenetatik, egunkariak joera liberala eta errepublikazalea izan zuen. Irailean zehar egunkaria berriro martxan jartzen saiatu ziren baina porrot egin zuten eta egunkaria betirako desagertu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thích Quảng Đức

**Thích Quảng Đức** (; jaiotza izenez **Lâm Văn Túc**; 1897 &ndash; 1963ko ekainaren 11) Vietnameko Mahayana Budismo monje bat zen. 

## Heriotza 
1963ko ekainaren 11n bere buruari su eman zion Saigoneko errepide bidegurutze batean. Lurrean eseri, gasolinaz busti eta bere buruari su eman zion. Abade budista kexa imintziorik egin gabe hil zen.

Quảng Đứcek protesta honekin Ngô Đình Diệmen Hego Vietnameko gobernuak Budistak jazartzen zituela salatu zuen. Aurretik, arazoak handitzen ari ziren AEBek babesten zuten Hego Vietnamgo gobernu eskuindarrak gutxiengo katolikoari ematen zion pisu politikoagatik, biztanleriaren %80a budista zen herrialdean. Hilabete lehenago, Hue hirian, budisten manifestazio bat tiroka disolbatu zuen gobernuak eta zortzi hildako eragin zituen.

Bere suizidioaren argazkiek mundu osoko atentzioa eskuratu zuten eta Diemen gobernuaren aurkako kolpe handia izan zen. Quảng Đứcen ekimenak nazioarteko presioa ekarri zioen Diệmi, eta budistak gehiago ez jazartzeko asmoa zuten erreformak iragarri zituen. Hala ere aldaketa horiek ez ziren egin eta gatazka areagotu egin zen. Presidentearen anaia zen Ngô Đình Nhuk pagodak erasotu eta hainbat hildako eragin zituen. Quảng Đứcen eredua jarraituz hainbat monjek bere burua erre zuten.

1963ko azaroaren 2an estatu-kolpe batek Diem gobernutik kendu zuen.

Malcolm Brownek egin zuen argazkia eta Pulitzer Saria eskuratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Monty Hallen paradoxa

**Monty Hallen paradoxa** problema matematiko bat da, probabilitatekoa hain zuzen ere, Ameriketako Estatu Batuetako ''Let's make a deal'' telebista lehiaketan oinarritua. Lehiaketa horren aurkezlearen izena Monty Hall zen.
thumb

## Premisa 
Lehiakideak 3 ate itxiren artean bat aukeratu behar du, eta ate ostean dagoen saria eramango du. Ate baten ostean auto bat dago, eta beste bien ostean ahuntz bana. Lehiakideak ate bat aukeratu duenean, aurkezleak ahuntz bat dagoen atea irekiko du (berak badaki non dagoen autoa). Atea ireki eta gero, atez aldatu nahi duen galdetuko dio aurkezleak.

Zer estrategiak emango digu irabazteko aukera gehien?

## Probabilitatea 
thumb|474x474px
Lehiakideak lehen aukeran autoa hautatzeko ⅓ probabilitatea du, eta ⅔ probabilitatea ahuntza aukeratzeko. Zer aldatzen da ahuntza dagoen ate bat zabaltzean? Berdin da aldatzea edo ez aldatzea?

Ate bat aukeratu eta gero aurkezleak ate bat zabalduko du. Aurkezleak badaki non dauden ahuntzak eta non dagoen autoa. Beraz, beti zabalduko du ahuntz bat dagoen atea.

Horren ostean, normalena da pentsatzea autoa irabazteko %&nbsp;50 probabilitatea dagoela, baina hori ez da zuzena. Egoera bakoitza aztertuko dugu.

### Zer gertatzen da ez baduzu aldatzen? 
⅓ probabilitatea dago autoa irabazteko, eta ⅔ probabilitatea ahuntza irabazteko.

Aldatzen ez baduzu, bigarren aukeran probabilitatea berdina da. Hau da, ⅓ probabilitatea dago autoa irabazteko eta ⅔ ahuntza irabazteko.

### Zer gertatzen aldatzen baduzu? 
Hasieran ⅓ probabilitatea dago autoa irabazteko, eta %50eko probabilitatea ahuntza irabazteko.

Beraz, probabilitate handiagoa dago hasieran ahuntza aukeratzeko autoa baino. Beraz, ahuntz bat aukeratu baduzu, aurkezleak beste ahuntza dagoen atea zabalduko du. Horrela autoa dagoen atea erakutsiko dizu. Beraz, aldatzen baduzu %50eko probabilitatea duzu autoa irabazteko, eta %&nbsp;33ko probabilitatea ahuntza irabazteko.

## Kanpo estekak
Gainezarmen printzipioa

**Gainezarmen printzipioa** matematikako tresna bat da, problema lineal bat bi zatitan banatzeko edo bi azpiproblema errazetan deskonposatzeko. Horrela, jatorrizko problema hau beste azpiproblemen batuketa edo *gainezarmenaren* bidez da.

## Adibideak 
### Hooken legea 
thumb
Periodo elastiko batean, deformazioak eragiten dituzten tentsioarekiko proportzionalak dira.

Y (deformazioak) = K·X (tentsioak)

Kausa tentsioak dira eta efektua deformazioak. Kasu honetan, X eta Y-ren arteko erlazioa lineala da, beraz, Gainezarmen Printzipioa erabili dezakegu. Honek tentsiopean dagoen gorputz baten problema hainbat azpiproblematan banatu dezakegula esan nahi du. Azpiproblema bakoitzean indar gutxi hartzen dira kontutan, beraz deformazio bakoitza kalkula daiteke, eta guztien batura deformazio totala izango litzateke.

### Elektronika 
thumb
Hau da, nodo batetik irteten den korrontearen intentsitatea nodo horretara heldu den intentsitate desberdinen batura da.

## Kanpo estekak
Lucho Fernández Estébañez

**Luis Fernández Estébañez**, ezagunagoa **Lucho Fernández** edo **Perla** izenarekin. (Madril, Espainia, 1984ko abenduaren 31n). Luis Espainiako aktorea eta MC, ezaguna da Culebraren pertsonaia interpretatzeagatik Los protegidos (Antena 3) telesailean eta Darmoren kontzertuetan babesa ematen duen MCa da. Momentu honetan Salva-ren pertsonaia interpretatzen du, Mar de Plástico (Antena 3) telesailean.

### Biografia 
Madrilen jaio zen.  Luis, “Perla”  2007 urtean hasi zen bere laguna Darmorekin, bokalista moduan, bigarren ahotsak eta koruak egiten.

Darmoren “Mantenlo ilegal” bideoklipak interpretazioaren bidea zabaldu zion. Ondoren Antena 3-ko Los protegidos telesaileko zuzendariak casting batean parte hartzeko aukera eman zioten.

Horrela “Culebra”ren pertsonaia sortu zen, umezurztegietan eta  harrera-zentruetan ibilitako mutil gogorra zen, ikusezintasunaren boterea zuen.

2011n  Antena 3 2012ko martxoaren 8an igorri zuen telesailaren hirugarren denboraldia grabatu zuen.

Luisen ospea “Culebra” ren eginkizuna egiteagatik, eta  lehenengo eskaintzak jaso zituen zinemarako, hala nola, bere lehen pelikula “Tres metros sobre el cielo” izan zen. Mario Casas eta Maria Valverderekin lan egin zuen eta 2010eko pelikula ikusiena izan zen.

Bere bigarren film luzea, XP3D, Sergi Vizcaínogatik zuzendutako eta Rodar y Rodarrek produzitutako filma. 2011ko amaieran estreinatu zen. Pelikula horretan, Luisek Amaia Salamanca, Maxi Iglesias eta Úrsula Corberórekin protagonismoa partekatzen du. 2012ko ekainaren 22an, Luchok Tres metros sobre el cielo filmaren bigarren zatia egingo du, Tengo ganas de ti non 3MSC historia jarraituko du bi urte beranduago. 2011tik 2012ra arte Fenómenos telesaila grabatu zuen. Telesail hori Antena 3k Azaroan estreinatu zuen.

2013an, Luis bi pelikularen protagonista izan zen: Afterparty Miguel Larrayaren filma eta Barcelona, noches de verano Dani de la Ordenen filma.

### Filmografia 
#### TELEBISTA 
#### ZINEMA 
### Sariak 
* Revelación Must! urtekoa (2010)
* Neox Fan Awards (2012)-serieko aktorerik hoberena
* Neox Fan Awards (2012)- Muxurik hoberena, Ana Fernández-ekin eman zuena.
Youtuber

[thumb|397x397px|[Pewdiepie|PewDiePie youtuber suediarra. Bere garaian munduan harpidedun gehien lortu zituen youtuberra.]]
**Youtuberra** YouTube webgunean bideoak partekatzearen truke dirua irabazten duen pertsona da. Youtuberrek telebistaren ordezko aukera berri bat ematen dute, non jendeak nahi duena ikus baitezake nahi duenean.

## Youtuberrak 
Gaur egun youtuberrek oso eragin handia dute, eta telebistak baino ikusle gehiago lor dezakete.

### PewDiePie 
Munduan jarraitzaile gehien duen youtuberra Pewdiepie suediarra da: 61 milioi baino harpidedun gehiago ditu, (2018ko datuak) eta hilean 350 milioi ikusle izaten ditu gutxienez.

### Germán Garmendia 
Gaztelaniaz harpidedun gehien dituen youtuberra Germán Garmendia txiletarra da. Bi kanal ditu rankingeko goiko postuetan: HolaSoyGerman eta JuegaGerman.

### Rubius 
Rubius edo ElRubius goitizenarekin ospetsu egin den youtuberra da harpidedun kopuruko rankingetan hirugarrena. Gaztelaniaz eta norvegieraz egiten du baina gaztelaniazko kanala da jarraitzaile gehien dauzkana.

## Munduko youtuberrik ospetsuenak 
Youtuber bakoitzak bere kanalean nahi duena igo dezake, betiere YouTubeko arautegia errespetatuz.

## Euskal youtuberrak 
[thumb|360px|[Nerea Arriolak interpretatu zuen *Supetxope* izan zen youtuberren hasierako garaietan euskal youtuberrik arrakastatsuenetariko bat. (*SuperTxope*ren kanalak mila harpidedun baino gehiago lortu zituen denbora laburrean.]]
Youtuberren nazioarteko fenomenoak Euskal Herrian ere izan du oihartzunik. Euskaraz aritzen diren youtuberren kanalek, baina, gutxitan lortzen dute 1.000 harpidedun baino gehiago.

### Mila harpidedun baino gehiago 
Mila harpidedun baino gehiago duten youtuber batzuk:
* DespertaVlogsEUS, (Iban Garcia),
* Aiora Probatxoa, (Aiora Mujika),
* *SuperTxope* (Hiru Damatxo. Amaitutako proiektua),
* Nerea Alias,
* Euskara satorra, Beñat Erezuma irakasleak euskara ikasi nahi dutenei zuzendutako kanala eskaintzen du. Beñat Erezumak azalpenak euskaraz eta gaztelaniaz ematen ditu. Azpitituluak ere bi hizkuntzetan eskaini ohi ditu.

### Bostehun harpidedun baino gehiago 
* JuditsiteEuskaraz, (milaka harpidedun gaztelaniazko kanalean, 1.000 baino gutxiago euskarazkoan).
* 27zapata,(Imanol Epelde Pagola).
* EUGENIren TXOKOA - EuTxo Eugeni Alzibar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* EITB > **Gaztea youtuberrak**.
* EITB > **Gaztea youtuberren bideoak**.
Fluido ez-newtondar

thumb|Fluido ez newtondarraren portaera
**Fluido ez newtondarra**k tenperaturaren eta tentsioaren arabera biskositatea aldatzen duten fluidoak dira.

## Ezaugarriak 
Sustantzia newtondarra tentsioa aplikatzean deformatu egiten den sustantzia homogeneoa da. Hau da, sustantziaren molekulen arteko distantzia oso txikia denez, ez du formarik eta ontziaren forma hartzen du.

Fluido ez newtondarraren biskositatea aldatu egiten da aplikatzen zaion tentsioaren arabera, hau da, indarra aplikatutako norabidean deformatu egiten da. Ondorioz, fluido ez newtondar batek ez du biskositate zehatz eta jarrai bat, beste fluido newtondarrak ez bezala.

## Adibideak 
Fluido ez newtondarraren adibide merkea, ez toxikoa eta erraz egitekoa, bol batean almidoia eta ura nahastuz lor daiteke. Presioa arin aplikatzean fluido hori egoera solidora pasatzen da, baina ez badiogu indarrik aplikatzen egoera likidora bueltatuko da.

## Kanpo estekak
Ilusio optiko

thumb|Lerro diagonalak paraleloak dira
**Ilusio optikoa** ikusmenaren zentzumenean sortzen den ilusioa da errealitate bat hainbat formetan ikustea egiten duena. Hauek burmuinetan lotutako efektu fisiologiko bat izan daiteke (argitasuna, kolorea, higidura... argi distiratsua ikusi ondoren) edo kognitiboa, gure munduaren ezagutza inplikatuta badago (du Rubinen kopa bertan bi aurpegi edo kopa bat ikus daitezke).

Giza garunak soilik gauzaki batean kontzentratu daiteke, beraz, bi formak irudi bakar batean aurkezten direnean, irudiaren nahasmena garuneko  nahasmena eragiten du eta horrek errealitatearekin zerikusirik ez duen beste ikuspegi bat sortzen du.

Ilusio optikoak ez dira nahimenaren menpe sortzen eta pertsona batetik bestera sortzen duten efektuak aldatu egiten da.

Artista askok hartu dute ilusio optikoak aukera bat bezala bere obrei sakonera edota kontrastea emateko.

Ilusio optikoa fisiologikoki eskuineko hemisferioan eta ezkerreko garunaren konexioetan gertatzen da, horri esker pertzepzio-gaitasuna daukagu.

## Ilusio optiko batzuk 
* Grid ilusioa
* ispilatze
* holograma
* estereograma
* irradiazio

## Ilusio optikoekin lan egin duten artistak 
[thumb|200px|*[All is Vanity*, Charles Allan Gilberten lana, 1902an.]]
* Octavio Ocampo
* Maurits Cornelis Escher
* Salvador Dalí
* Giuseppe Arcimboldo
* Marcel Duchamp
* Oscar Reutersvär
* Charles Allan Gilbert

## Iruditegia 

File:Mond-vergleich.svg|Ebbinghaus ilusioa: Ezkerreko laranja koloreko zirkuluak eskuinekoa baino txikiagoa ematen du baina berdinak dira.
File:Café wall.svg|Kafe hormako ilusioa: Paraleloak diren marra horizontalek irudi honetan makurtuta ematen dute.
File:Motion illusion in star arrangement.png|Mugimenduaren ilusioa: koloreen kontrasteak mugimenduaren ilusioa sortzen du.
File:Politeness simulation (LOC cph.3g08085).gif|Ilusio optikoaren diskoa. biratzean, diskoan dauden pertsonaiak mugitzen ari direla irudidi, 1833.
File:Spinning Dancer.gif|Spinning Dancer ("Dantzari birakaria"): ezkerretara zein eskuinetara egiten duela ematen du.

## Kanpo estekak 
* :Ilusio optikoak.
* :15 ilusio optiko.
Lucho Fernández

**Lucho Fernández** izenarekin honako pertsonak ezagutzen ditugu:

* Lucho Fernández Estébañez, aktorea
* Lucho Fernández Sixto, saskibaloi jokalaria
Izaskun Arrue

**Izaskun Arrue Goikoetxea** (Arribe, Nafarroa Garaia, 1927ko abuztuaren 28a - Gasteiz, Araba, 2016ko azaroaren 10a) irakaslea eta erizaina izan zen. Arabako ikastoletako lehenengo andereñotzat jotzen da. Gerraondoko Gasteizko giroan lehenengo ikastolaren sortzailetariko bat izan zen, Olabide ikastolarena alegia.

## Bizitza 
Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldean, Arriben jaioa, Izaskun Arruek Donostian Irakasletza eta Erizaintza ikasi zituen. Ondoren, Lezaetan (Arribetik kilometro gutxira) aritu zen lanean, maistra eta erizain.

1959ko azaroan ezkondu zen. Senarra Gasteizen ari zen lanean. Hala, bada, 1960ean, ikasturtea amaitzean, Arrue ere Gasteiza joan zen bizitzera. Han, San Prudentzio Arte eta Lanbide eskolan lanean aritu zen.

[thumb|Izaskun Arrueren ikasleak, [Gasteizko Zerkabarren kaleko ikastolan, 1964ko otsailean.]]

1963an Gasteizko guraso talde bat, erbestean zegoen Andoni Karmelo Urrestarazu "Umandi"ren ikasleak izanak, euskal irakasle bat ari zen bilatzen beren seme-alabeei euskaraz irakasteko. Izaskun Arruek aukera onartu zuen, eta aurretik Donostiara joan zen, han Karmele Esnalekin metodologia ikasteko. Horrela, 1963ko abenduaren 4an hasi zen haur talde batekin lanean. Eskola bere etxean sortu zuen, Zerkabarren kaleko 9. zenbakian, 4. solairuan. Horretarako, nahiz eta etxe txikia izan, ikasgelatzat gela handiena moldatu zuen; hasiera hartan, 13 ume ziren, lurrean bata bestearen ondoan eserita.

Ikastola utzi ondoren, hamasei urtez erizain aritu zen Izaskun Arrue Gasteizen, Abetxuku auzoko osasun-etxean, erretreta hartu arte. Ez zuen euskarazko irakaskuntza alboratu; eta, erizain lana amaitzen zuenean, besteak beste Irakasle Eskolan, Seminarioan, Peritu eskolan, Samaniego eskolan zein Udaberria euskaltegian jarduten zen.
* 2018 Gasteizko Udalak eta Arabako Aldundiak *Izaskun Arrueren urratsen atzetik* liburua argitaratu dute, Miel A. Elustondok idatzia.
* 2022 Izaskun Arrue Kulturunea izango du izena Gasteiz Antzokiak.
* 2024an Izaskun Arrue izeneko kulturgunea sortu zuten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* Miel Anjel Elustondo: «Izaskun Arrueren heriotzan». *Administrazioa Euskaraz*, 95.zenbakia, 2017ko urtarrilean, 6-8 or.

## Ikus, gainera 
* Olabide ikastola.
* Izaskun Arrue kulturgunea.
* Andereño (ikastolak)

## Kanpo estekak 
* Bere heriotzaren berria EITBn.
* Izaskun Arrue (1927). Bidegileak bilduma
*  Elkarrizketa, Radio Vitorian.
Thomas Tuchel

**Thomas Tuchel** (Krumbach, Alemania, 1973ko abuztuaren 29a - ) futbolari-ohia da. Gaur egun Paris Saint-Germain FC futbol taldearen entrenatzailea da

## Jokalari modura 
Jokalaria zenean atzelaria izan zen eta Alemaniako 2. mailan ibili zen Stuttgarter Kickers taldean 1992 eta 1994 urte bitartean, eta 1998an erretiratu zen SSV Ulm taldean, 3. mailan, kartilagoan lesio kronikoa zuelarik.

## Entrenatzaile modura 
2000. urtean hasi zen entrenatzaile lanetan, Stuttgarten jubenilen taldean. 5 urte pasa ondoren, Augsburgon egon zen 2. taldean eta 3 urteren baitan lehenengo mailan Mainz 05 taldean egin zuen debut  .

Bere lehenengo urtean 1. mailan mantentzea lortu zuen, hurrengo denboraldian Mainz 05-ekin emaitza oso onak lortu zituen eta 5. postua lortu zuen Europa Ligako klasifikazioa lortuz. Hurrengoko bi denboraldietan 1. mailan mantentzea lortu zuen eta 2013/2014 denboraldian Europa Ligako klasifikazioa lortu zuen berriz, ondoren dimitituz.

2015ean Borussia Dortmund-ek fitxatu egin zuen, lehen denboraldian emaitza onak lortu zituen ligako txapelketan 2. postua lortuz, Alemaniako kopan finalera heldu zen eta bertan Bayern Munichen aurka penaltietan galtzaile atera zen. Europa Ligako final laurdenetara heldu zen.

## Kanpo estekak
Sophie Kinsella

**Madeleine Sophie Wickham** (Londres, Ingalaterra, 1969ko abenduaren 12a – Camden, Londres, 2025eko abenduaren 10a), **Sophie Kinsella** izengoitiz ezaguna, ingelesezko eleberrigilea izan zen.

## Lanak 
### Sophie Kinsella izengoitiz 
'''*Shopaholic* saila'*
# *The Secret Dreamworld of a Shopaholic* (2000)
# *Shopaholic Abroad* (2001)
# *Shopaholic Ties The Knot* (2001)
# *Shopaholic & Sister* (2004)
# *Shopaholic & Baby* (2007)
# *Mini Shopaholic* (2010)
# *Shopaholic on Honeymoon* (2014)
# *Shopaholic to the Stars* (2014)
# *Shopahoilc to the Rescue* (2015)
# *Christmas Shopaholic* (2019)

#### Beste eleberriak 
* *Can You Keep a Secret?* (2003)
* *The Undomestic Goddess* (2006)
* *Remember Me?* (2008)
* *Twenties Girl* (2009)
* *I've Got Your Number* (2012)
* *Wedding Night* (2013)
* *Finding Audrey* (2015)
* *My Not So Perfect Life* (2017)
* *Surprise Me* (2018)
* *I Owe You One* (2019)
* *Love Your Life* (2020)
* *The Party Crasher* (2021)
* *The Burnout* (2023)
* *What Does It Feel Like? * (2024)

### Madeleine Wickham izenaz 
* *The Tennis Party* (1995)
* *A Desirable Residence* (1996)
* *Swimming Pool Sunday* (1997)
* *The Gatecrasher* (1998)
* *The Wedding Girl* (1999)
* *Cocktails for Three* (2000)
* *Sleeping Arrangements'' (2001)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paulownia

**Paulownia** (*Paulownia tomentosa*) Paulowniaceae familiako hosto-erorkorreko zuhaitza da, erdialdeko eta mendebaldeko Txinan jatorria duena. Ipar Amerikan zuhaitz apaingarri hau landare inbaditzaile bilakatu da. Ana Paulowna Romanova herbeheretar erreginaren omenez izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paulowniaceae

**Paulowniaceae** landare loredunen familia da. Ana Paulowna Romanova herbeheretar erreginaren omenez izendatu zuten.

## Generoak 
*The Plant List*ek hiru genero sailkatzen ditu bere barnean:

* *Brandisia*
* *Paulownia*
* *Wightia*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Askatasunaren trena

thumb|Manifestaldia Madrilen
**Askatasunaren trena** () emakumeen eskubide sexual eta erreproduktiboen defentsarako mugimendua da eta Espainiako abortuaren Legearen erreformaren aurkakoa. 2014ko otsailaren 1ean Madrilen manifestaldi jendetsua izan zen Justiziako Ministroa zen Alberto Ruiz-Gallardónek aurkeztutako abortuaren legearen aurreproiektua atzera egiteko zein haren dimisioa eskatuz eta 2010 geroztik indarrean zegoen abortu legea defendatuz.

Protesta Asturiasen sortu zen *Tertulia Feminista Les Comadres* eta Barredosko *Mujeres por la Igualdad* erakundearen eskutik. Estatu guztiko emakume-taldeak, baita erakunde feministak eta eskubide sexual eta erreproduktiboen defentsan inplikatutako entitate ugari ere bildu zitzaizkien. Trenak eta autobusak antolatu eta Madrilera abiatu ziren bertan izan baitzen deialdiaren ekitaldi nagusia. Oposizioko alderdiek zein sindikatuek ere adostasuna adierazi zuten.

Prado-ko pasealekutik manifestazioa Diputatuen Kongresurantza  abiatu zen non ordezkari talde batek **“Nire erabakia”** manifiestoa entregatu zuten. Idatzi hau Alicia Miyares Filosofia Doktoreak prestatu zuen eta Gobernuko presidentearen izenean, Kongresoaren izenean, Osasuneko ministraren izenean, Ana Mato, Justiziako ministroaren izenean, Alberto Ruiz Gallardon, Kongresoaren erregistroan aurkeztu zen, mugimenduaren aldarrikapenak azalduz.

Askatasun trenaren mugimenduan milaka eta milaka lagun parte hartu zuten eta Espainiako historian feministen aldeko manifestaziorik handienentzat hartu da (2015. urterarte).

Era berean, elkartasun-manifestazioak izan ziren Europako hainbat hiriburutan (Londres, Erroma, Paris, Luxenburgo) eta Latinoamerikan (Buenos Aires).

Protestaren gauzatzea *Yo decido. El Tren de la Libertad* dokumentalean bildu zen. Bertan 80 zinegile eta ikus-entzunezkoen munduko profesionalek hartu zuten parte, besteak beste, Gracia Querejeta, Angeles Gonzalez-Sinde, Mabel Lozano, Icíar Bollaín, Isabel Coixet, Georgina Cisquella , edo Virginia Yagüe.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Yo decido. El Tren de la Libertad Vimeon.