open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sarazm

**Sarazm** antzinako hiria da eta, halaber, Tajikistango jamoat. Tajikistango iparmendebaldean dago, Panjakent barrutian, Sughd probintzian, Uzbekistango mugatik gertu.

## Garrantzia 
Zeravshan haraneko aztarnategi arkeologiko honek giza-presentziaren testigantza lurraldean orain bost mila urtetan ematen du; dirudienez, Erdialdeko Asiaren gune metalurgiko handiena zen, esportazioarako prestatuta batez ere. K.a. 2000 urtean, Indo-irandarren etorrerarekin, tokia utzia izan zen.

Dena dela, hiriaren historia ez zen hor bukatu. Antza denez, geroago, meategien aktibitatearekin berriro suspertu zuten, bereziki turkesa eta kobre ateratzeko. Halaber, hiriak nekazal ekoizpenean garrantzi handia lortu zuen.

Aztarnategia bertako nezakazari batek, Ashurali Tailonov, 1976an aurkitu zuen, eraikin baten hondakinetan kobrezko daga bat topatu zuenean. Hurrengo urtean, 1977an, Abdullo Isakov irakaslearen gidaritzapean eta arkeologo frantziarren laguntzaz, indusketa-lanak hasi ziren

## Gizateriaren ondarea 
Unescok **Sarazm protohiriaren aztarnategia** 2010ean Gizateriaren ondarea deklaratu zuen. Tajikistango lehendabizikoa izan zen.
thumb|Aurkitutako zenbait objektu.
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Sarazm Unescoren webgunean.
* :Aztarnategia World Heritage Site webgunean.
Equus giganteus

**Equus giganteus** egun galdutako Pleistozeno garaiko ekido bat izan zen. Gaur egungo zaldien senide hurbila da. Duela 25.000 urte bizi zen Ipar Amerikako ekialdean. Bere ohiturak egungo zaldien oso antzekoak ziren. 50 abere inguruko samaldetan bizi omen ziren, zaldi alfa bat buruan zutela.

Egungo zaldi arraza gehienak baino handiagoa zen, 800 kg. inguru.

## Ezaugarriak 
Inoiz izandako ekidorik handiena izan zen. 800 kilo inguru eta 2 metro zeuzkan soin gurutzera. Egungo pertxeroiak baino handiagoak, beraz, baina hauek baino bizkorragoa. Burua egungo zaldiena baino handiagoa zen, proporzionalki.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emilia Hilaria

**Emilia Hilaria** (c. 300 – c. 363) galo-erromatar mediku bat izan zen. Medikuntza praktikatzen zuen, eta ginekologia eta obstetriziari buruzko liburuak idatzi zituen. "Hilaria" deitzen zioten haurtxo baten zoriontasuna adierazten zuelako.

## Bizitza 
Emilia Erromatar Inperioan jaio zen, gaur Mosela den inguruan, Frantzian. Heldutasunean eremu horretan jarraitu zuen bizitzen eta bertan egin zen mediku. Izebari buruzko poemak, Emilia, "birjin dedikatu" gisa deskribatzen zuen, ezkontzeari uko egin zionak bere karreraren hobespenerako. "Medikuntza arteetan beste edozein gizon bezain trebea" zela adierazten zuen poeman. Mediku zintzo eta trebe izendatu zuen, bere anai medikuari ikasketekin lagundu ziolarik.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*
Dorotea Bucca

**Dorotea Bucca** edo **Dorotea Bocchi** (1360-1436) Pizkunde garaiko mediku italiar bat izan zen.

Medikuntza eta Filosofia ikasi zituen Boloniako Unibertsitatean. Unibertsitate hau 1088an sortu zen eta ezagun egin zen ikasketak bertan egiteko aukera eman zielako emakumeei. Buccak Medikuntza eta Filosofia ikasi zituen; doktoretza egin zuen eta, beranduago, katedra bat lortu zuen unibertsitatean bertan. Bere aurretik bere aitak izan zuen lekua hartu zuen eta irakasle jardun zuen berrogei urtez.

##    Erreferentziak
Campbell-Stokes heliografo

[thumb|[Tropiko|Eskualde tropikalean erabiltzen den Campbell-Stokes heliografoa.]]
**Campbell-Stokes heliografoa** (batzuetan **Stokes esfera** izenekoa) eguzki-erradiazioen erregistragailu mota bat da. John Francis Campbell-ek asmatu zuen 1853an eta 1879an Sir George Gabriel Stokesek aldatu zuen. Campbell-en jatorrizko diseinua beirazko esfera bat zen egurrezko ontzi batean, non eguzkiak arrastro erreta uzten duen. Stokes-en hobekuntza metalezko karkasa ipintzea eta esfera atzean txartel-etxe bat ezartzea izan zen.

## Kanpo estekak
Argitzaletan

***Argitzaletan*** Xabier Euzkitzek 2000. urtean bere bertso musikatuekin egindako diskoa izan zen. Bereziki Joxan Goikoetxea musikariarekin landu zuen diskoa, eta emanaldiak ere egin zituzten Goikoetxeak eta Euzkitzek.

Hala azaldu du Euzkitzek Goikoetxearekin musika egiteko motibazioa: “Bertsotan falta izan zaidan lilurak berak eraman nau kantura. Izan dudan sentsaziorik ederrenetako bat instrumentazioaren laguntzarekin kantatzea izan da”.

## Musikariak 
* Xabier Euzkitze (ahotsa)
* Joxan Goikoetxea
* Iñaki Salvador
* Pascal Gaigne

## Abestiak 
# Ez Hadila Kanbia
# Esker Onezko Balada
# Maisu Eta Lagun
# Kateetara Ohitua
# Sekula Hilko
# Kapi Txikia
# Geziak Hegan Dabiltza
# Baztan
# Emaiok
# Nor Ote?
# Etorkizun

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anna O. Shepard

**Anna Osler Shepard** (Merchantville, New Jersey, 1903ko maiatzaren 9a - Boulder, Colorado, 1973ko uztailaren 19a) arkeologo estatubatuarra izan zen. Bere lana oinarrizkoa izan zen zeramika arkeologikoen ikerkuntzarako. Amerikar hego-mendebaldeko eta Mesoamerikako zeramiken ikerkuntzan lan egin zuen.
Bettisia Gozzadini

**Bettisia Gozzadini** (Bolonia, 1209 &ndash; Budrio, 1261eko azaroaren 2a) boloniar emakume legelaria izan zen, 1239. urtea ingurutik Boloniako Unibertsitatean irakasle egon zena. Unibertsitate batean irakasle egondako lehen emakumetzat hartua da.

## Bizitza 
Gozzadini Bolonian jaio zen 1209an. Gurasoak, Amadore Gozzadini eta Adelasia de Pegolotti, nobleak zituen. Gozzadinik hasieran filosofia ikasi zuen. Gero zuzenbidea ikasi zuen Giacomo Baldavino eta Tancredi Arcidiacono irakasle zituela. Gainera Odofredoren babesa jaso zuen. Gizonez janzten zen, baina ez dago argi gizarteak behartuta edo berak erabakita egiten zuen.

1236ko ekainaren 6an diplomatu zen zuzenbidean. Bi urtez aritu zen zuzenbide irakasle bere etxean. Ondoren, unibertsitatean katedra bat eskaini zioten eta nahiz eta hasieran eskaintzari uko egin, azkenean onartu zuen. Legendaren arabera, ikasleen aurrean jarduteko beloa eraman behar izaten zuen hauek arreta galtzea ekiditeko. Gozzadini hizlari aparta zenez, 1242ko maiatzaren 31n, Boloniako gotzain Enrico della Frattaren hileta-elizkizunean gorazarrea egin zuen.

Gozadini 1261ko azaroaren 2an hil zen. Idice ibaiaren gainezkatzeak Gozzadini gordetzen zen babes-etxea behera etortzea eragin zuen eta hondakinen artean harrapatuta hil zen. Haren aldeko hileta-elizkizuna Padri Serviti elizan izan zen.

## Erreferentziak
1709ko hotz-bolada

[thumb|200px|[Gabriele Bellaren margolana: Veneziako aintzira izotua]]
**1709ko hotz-bolada** edo **1709ko negu handia**, Ingalaterran  eta Frantzian ''* deitua, 1708ko amaieran eta 1709ko hasieran Europak jasan zuen negu zeharo hotza izan zen. 1709koa azken 500 urteetan Europak jasan duen negurik hotzena izan zen. Hotz handia Maunderren minimoa izeneko aldian gertatu zen, hau da, eguzkiaren azaletik eguzki-orbanak desagertu ziren aldian.

William Derhamek 1709ko urtarrilaren 5ean Upminsterren, Londrestik gertu, - 12°C tenperatura erregistratu zuen, 1697an bere erregistroa hasi zenetik tenparaturik baxuena izan zena. Europako beste begirale meteorologikoek zero azpi 15 graduko tenperaturak ere erregistratu zituzten. Derhamek *Philosophical Transactions'' bere liburuan honela deskribatu zuen hotz-bolada: "Gizakiaren Memoriak ezagutu duen izozterik handiena (baita unibertsalena ere) izan dela uste dut".

Iparraldeko Gerra Handian, hotz-boladak Karlos XII.aren errusiar kanpaina zeharo kaltetu zuen, izozteek eta elur-ekaitzek milaka suediar soldadu hil zituzten erasoetan; izan ere, kanpamentutik at pasa ziren gau bakar batean 2.000 lagun baino gehiago hil ziren. Errusiar aldean, klimak eragindako eroriak gutxiago izan ziren, alde batetik ondoen prestaturik zeudelako eta bestetik bere kanpamentuetan geratzen zirelako.

Frantziak ere asko jasan zuen klimaren eragina, izan ere, 1710eko amaieran izandako gosete batean 600.000 lagun inguru hil ziren. Orduko historialari nazionalistek, berriz, 1709an Frantziako Erresuman ez zirela goseteak eragindako hildakoak baizik eta gerrak eragindakoak esan zuten. Kostalde atlantikoa eta Sena ibaia izoztu ziren eta Parisen 24.000 lagun hil ziren. Gainera, Ipar itsasoan icebergak topatu zituzten.

Akitanian urtarrilaren 8 eta 9 arteko gauean eta 9 eta 10 artekoan gogor egin zuen elurra. Bordelen urtarrilaren 22ra arte −18,5&nbsp;°C baino gutxiagoko tenperatura minimoak izan zituzten. Tortosa aldean Ebro izoztu zen.

Europar Batasuneko 'Millennium' proiektuak ezohiko negu ikertu du klimatologo garaikideek klima hotzaren kausak eta dokumentaturiko eredu meteorologikoak lotzeko gai ez direlako. Sunderlandeko Unibertsitatean lan egiten duen Dennis Wheeler klimatologoaren arabera, "zerbait ezohikoa gertatu omen zen".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alice Kyteler

**Alice Kyteler** (Kilkenny konderria, 1280ko urriaren 31 &ndash; 1325 baino beranduago) Irlandako noble hiberno-normandiarra izan zen, Irlandan sorginkeriaz kondenatua izan zen lehenengoa.

thumb|250px|Kevin T. Fenelly-ren eskultura (Alice Kytler and her maid Petronella) kilkenny-n, Irlanda.

## Biografia 
Alice Kyteler Kilkenny konderriko Kyteler Etxeko alaba bakarra izan zen. William Outlaw merkatari eta prestamistarekin ezkondu zen eta 1302an hil zenean Adam le Blund prestamistarekin ezkondu zen. Une hartan biek sorginkeriaz lehenengo senarra hil zutela esan zen baina salaketak ez zuen aurrera ein. 1309an Richard de Valle terratenientearekin ezkondu zen aurrekoa hiltzean eta 1316an berriz alargundu ondoren laugarrenez ezkondu zen Sir John Le Poer-ekin. 1324an laugarren senarra gaixotu egin zen eta Alicek pozoindu zuela zabaldu zuen honekSir John Le Poer hil zenean aurreko ezkontza batetik zituen semeek sorginkeriaz salatu zuten eta aurreko senarren heriotzak jarri zituzten froga gisa. Jesukristo eta elizaren fedeari uko egin ziola esan zuten, baita deabruari animaliak sakrifikatu zizkiola ere.

1324an bertan Ossoryko apezpikua zen Richard de Ledrede-ren aurrean aurkeztu zen auzia eta honek Alice Kytelerren atxiloketa agindu zuen.Alicek ordea, bere influentziak erabiliz Ledrede bera gartzelaratzea lortu zuen. Hilabete batzutan zehar bertan behera gelditu zen prozesua, baina azkenean bere neskameetako batek (Meatheko Petronila) torturapean Kytelerren sorginkeria aitortu zuen. Alice Kytelerrek Irlandatik alde egin zuen orduan, ziurrenik Ingalaterrara, baina beraren inguruko aipamen berririk ez da ezagutzen. Meatheko Petronila flagelatua izan zen eta 1324ko azaroaren 3an sutan exekutatua.

## Literatura 
Irlandako literaturan agertzen den pertsonaia da Lady Alice Kyteler.
* William Butler Yeats-en "Nineteen Hundred and Nineteen" poema.
* Claire Nolan idazle kilkennytarraren "The Stone"· eleberria (2008) eta honetatik sorturiko musikala (2011)
* Robin Morgan-en "The Burning Time" eleberria (2006)
* Candace Muncy Poole-n "The Kyteler Witch" eleberria (2014)
* Umberto Eco idazlearen *Il nome della rosa* eleberri ezagunean ere aipatzen da.

## Erreferentziak
Ursula Kemp

**Ursula Kemp** edo **Ursley Kempe** ezizenez **Grey** (ca. 1525 &ndash; 1582) ingeles emagina eta petrikiloa izan zen, 1582an sorginkeria egiteaz akusatu eta urkamendira eraman zutena.

## Erreferentziak
San Ignazio-Zorrotzaurre zubia

**San Ignazio-Zorrotzaurre zubia** Bilbo udalerrian eraikitzen ari den zubi bat da, Deustuko ubidea zeharkatuko duena, ipar-ekialdetik San Ignazio auzoa eta hego-mendebaldetik Zorrotzaurre gunea elkarlotuz. 2018ko maiatzaren 7an eraikitzen hasi zen eta 2019ko urrian zabaltzea espero da. Illes Balears kalearen luzapen, Frank Gehry zubiaren ondoren Zorrotzaurrera heltzeko bigarrengo sarbidea, eta Bilboko hamabosgarren zubia izango da.

## Historia 
2018ko otsailaren 9an zubiaren eraikuntza esleitu zitzaion Ferrovial-Agroman eta Viconsa enpresek eratutako aldi baterako enpresa-elkarteari, 10,2 milioi euroko aurrekontuaz eta 17 hilabeteko eraikuntza epeaz.

Urte bereko maiatzaren 7an eraikuntza lanak hasi ziren.

## Ezaugarriak 
[ezkerrera|thumb|Zubia [Idom ingenieritzaren egoitzaren ondoan kokatuko da.]]
LKS ingeniaritzako Enrique Elkoroberezibar eta Sergio Saiz bideen ingeniariek diseinatua, zubia 75 metro luze eta 28 metro zabal izango da, 4,47 metroko kalatuarekin. Zorrotzaurre gunea eta San Ignazioko Illes Balears kalea elkarlotuko ditu, Idom ingeniaritzaren egoitzaren ondoan. Zirkulazio orokorrerako bi errei izango ditu (norabide bakoitzeko bana); eta autobusentzako beste bi errei (norabide bakoitzeko bana); 4,4 metro zabaleradun espaloi bana alde bakoitzean, eta 2,5 metro zabaleradun norantza bikoitzeko bidegorria.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bilboko itsasadarra
* Bilboko itsasadarreko zubiak
* Zorrotzaurre
* San Ignazio (Bilbo)

## Kanpo estekak
Euskal WordNet

**Euskal WordNet** (Euskal Wordnet edo EUSWN) Euskal Herriko Unibertsitateko IXA taldeak sortutako euskarazko lehenengo ezagutza-base lexikal edo "hiztegi semantiko" eleanitza da. Ingelesezko WordNet eta EuroWordNet-en eredua jarraitzen du. Era honetan, euskal hitzak ingelesezko WordNet-era lotzen ditu era erdi-automatikoan.

Egun indarrean dagoen bertsioa 3.0 da eta webgune ofizialetik kontsultatu eta doan jaitsi daiteke. Euskal WordNet gaztelaniari, ingelesari, galizierari, portuguesari eta katalanari lotuta dago *Multilingual Central Repository* errepositorioan (MCR). Beste hizkuntzei lotuta egoteaz gain, Euskal WordNet SUMO eta Top Ontology ontologietara mapeatuta dago.

## Erabilerak 
[thumb|Ingelesezko [WordNet|Wordnet ezagutza base lexikalaren kontsulta]]
Erabiltzaile arruntei dagokienez, beste hiztegi arruntek eskaintzen dituzten itzulpen elebidunez gain, informazio gehiago ere ematen du. Adibidez, "pagoa" hitza bilatuz gero, zuhaitz mota bat dela eta zehazki zer motatakoa den adierazten du.

Era berean, lexikografikoentzat erabilgarria izan daiteke hiztegiak sortzerako orduan. Arrazoi horren ondorioz, Euskal WordNet Elhuyarren ere aurki daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Euskal WordNet-en webgunea
Anne Geddes

**Anne Geddes** (Queensland, Australia, 1956ko irailaren 13a) argazkilaria da. Argazki guztiak jaioberriei egiten dizkie, eta sail horretan gehien nabarmendu den argazkilaria da. 18 milioi liburu baino gehiago saldu ditu. Gaur egun New Yorken (Ameriketako Estatu Batuak) bizi da.

## Kanpo estekak 
*  «World's Most Famous Baby Photographer on the Power of Motherhood», *Time*, 2014-05-11.
*  «Inside Anne Geddes' world of baby photography», CBS News, 2014-05-08.
Orozkoko Museoa

**Orozkoko Museo Etnografikoa** edo **Orozkoko Museoa** Legorburu jauregi-etxean dago.

## Bilduma 
Orozkoko Museoa hiru solairuko eraikina da, eta solairu bakoitzean gai bati heltzen zaio:
* Lehen solairua: Orozkoko Ibarreko ondare historikoa.
* Bigarren solairua: Ibarreko bizimodu tradizionala.
* Hirugarren solairua: Gorbeiako goi-lurraldeetako biztanleak.

## Kanpo estekak 
* Orozkoko museoaren web-orria
Simon Bolivar museoa

**Simon Bolivar museoa** 1983ko uztailaren 24an inauguratu zen, Simón Bolívar beraren jaiotzaren bigarren mendeurrenean. Ziortza-Bolibarren kokatuta dago, Bolívarren beraren arbasoen herrian, Errementarikua izeneko baserrian, Done Jakue bidearen ondoan. Orubea Simón Bolívar “Zaharra” zenaren familiarekin lotuta dago, hau da, Simón Bolívar “Askatzailea”-ren bosgarren aitona. Museoko bilduma Bizkaiko Erdi Aroko historiari eta Simón Bolívar “Askatzailea”-ren (1783-1830) ibilbide pertsonal eta politikoari dedikatuta dago.

## Bilduma 
Museoaren sarreran ikonografia bolibarianoa erakusten da.

Lehen solairuan berriz Erdi Arotik ibilbide bat egiten da. bizimodua eta Erdi Aroko paisaia, eliza Erdi Aroan, ekintza ekonomikoak, burdinolak eta herriaren sorkuntza. Bigarren solairua Simon Bolivarri eskainia dago osoki,pertsonaiaren biografia, genealogia, Europara eginiko bidaiak, herrialde bolibariarren independentzia eta beste objektu batzuen bidez.

## Ordutegia 
Asteartetik ostiralera: 10:00 – 13:00

Larunbat, igande eta jaiegunak: 12:00 – 14:00

Astelehena: Itxita (jaiegunak barne)

Uztaila eta abuztua: 17:00 19:00

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Simón Bolivar museoko web-orria
Chatterbot zerrendak

Chatterbot bat hainbat euskarriren bitartez -hots, bat bateko mezularitzarako aplikazioak- pertsona batekin elkarrekintzan aritu daitekeen testu bidezko elkarrizketa agentea da. Horietako batzuk helburu zehatzetarako sortu dira; beste batzuk, aldiz, gai dira gai zabalagoez solas egiteko.

## Chatterbot klasikoak 
* Dr. Sbaitso
* ELIZA
* PARRY
* Racter (edota Claude chatterbota)
* Mark V Shaney

## Chatterbot orokorrak 
* Albert One - 1998 eta 1999ko Loebner sariaren irabazlea, Robby Garnerek egina.
* A.L.I.C.E. - 2001, 2002 eta 2004ko Loebner sariaren irabazlea, Richard Wallacek sortua.
* Charlix
* Cleverbot (2010eko Adimen Mekanikoko Lehiaketaren irabazlea)
* Elbot - 2008ko Loebner sariaren garailea, Fred Robertsen sorkuntza.
* Eugene Goostman - 2012ko Turing 100 lehiaketaren irabazlea, Vladimir Veselovek sortua.
* Fred - Lehendabiziko chatterbotetako bat, Robby Garnerek egina hau ere.
* Jabberwacky
* Jeeney AI
* MegaHAL
* Mitsuku - 2013 eta 2016ko Loebner sariaren garailea.
* Rose - Bruce Wilcoxek egina, 3 aldiz irabazi du Loebner Saria.
* SimSimi - 2002ian ISMaker-ek sorturiko adimen artifizialeko elkarrizketa programa ezaguna.
* Spookitalk - Douglas Adamsen *Starship Titanic* bideo-jokoko EJPetarako (Ezin jokatuzko pertsonaia, ingelesezko NPC: Non playable character) erabilitako chatterbota.
* Ultra Hal - 2007ko Loebner sariaren irabazlea, Robert Medekszak egina.
* Verbot
* Cronus Bot - Innovative Solutionsek egina.

## Bat bateko mezularitzako chatterbotak 
* GooglyMinotaur
* SmarterChild
* Infobot
* Negobot - Sarean dabiltzan pedofiloak harrapatzeko sorturiko tresna, neskato baten profila imitatuz eta hitz egiten dioten erabiltzaileengandik informazio pertsonala lortzen saiatuz.

## Lengoaia Naturala uler dezaketen chatterbotak 
* OnlineBotBuilder - Lehenengo Lineako Chatbot Eraikitzailea Microsoften Luis.ai zerbitzurako (2017ko martxotik gaurdaino).

## Kanpo estekak
Natural Language Toolkit

**Natural Language Toolkit** edo **NTLK** (ingelesez, "hizkuntza naturalerako tresna multzoa"), hizkuntza naturalaren prozesamendu sinboliko eta estatistikorako erabiltzen den programa eta liburutegi multzo bat da, Python lengoaian idatzitakoa. Steven Bird eta Edward Loperek garatu zuten. Adibide programa eta tresneria erabiltzeko beharrezkoak diren kontzeptu nagusiak biltzen dituen liburu bat dauka.

NLTK-k hizkuntza naturalen prozesamendu edota estuki lotutako arloen ikerketa eta irakaskuntzan laguntzea du helburu, besteak beste, hizkuntzalaritza enpirikoa, zientzia kognitiboa, adimen artifiziala, informazioaren berreskurapena eta ikasketa automatikoa. Tresna didaktiko gisa, banakako azterketarako tresna gisa, edota prototipo eta eraikuntzako ikerketa sistemetarako plataforma gisa erabili da jada.  

## Erreferentziak 
* NLTK liburua
* NLTK GitHub
* APIaren dokumentazioa

## Kanpo estekak
Plentziako udal museoa

**Plentziako udal museoa** Plentziako alde zaharreko XVI. mendeko eraikin batean kokatua dagoen museoa da. 1999ko urtarrilean, Plasentia de Butron Fundazioak ireki zuen museoa Plentzia eta bere eskualdearen historiaren inguruko elementuak erakutsi eta berreskuratzeko asmoarekin.

## Eraikina 
Museoa udaletxe zaharreko eraikinean dago. Izan ere, eraikin hori dorretxearen tipologiakoa da. Kanpoaldean bi armarri ditu, bata uriarena eta bestea, Errege-erregina katolikoena. Atearen goikaldean ordea, Martin Perez de Placencia izeneko emailea aipatzen duen 1562. urteko inskripzio bat azaltzen da. Gaur egungo udaletxea dena eraiki ondoren, 1922. urtean hain zuzen, tokiko eta eskualdeko epaitegi bihurtuko da.Bi solairuetan Plentziako edo bertoko eskola nautikoan ikasitako marinelen argazkiak ageri dira.

## Bilduma 
Bildumaren zati handi bat itsas munduarekin loturik dago. Horrela garai ezberdinetako barkuen maketak topa daitezke bertan. XV. mendeko nao bat, XVI eta XVII. mendeetako Galeoi, Karga eta Belaontziak. XVIII. mendeko fragata, goleta eta bergantina, XIX. mendeko clipper arinak eta XX. mendeko ferry eta petrolio-ontzi erraldoiak. Gainera, bigarren solairuan nabigazio tresna desberdinak erakusten dira, hala nola, prismatikoak, oktanteak, sextanteak, planisferioak, nabiesferak, bitakora, kompasa eta aliatua, besteak beste. Itsas dokumentazioa inguruko ondareak osatzen du bilduma: nabigazio gutunak, izaera komertzialarekin, itsas egunerokoak, itsasbideak, pilotuen izendatzeak, itsasontzien argazkiak, astronomia eta nabigazio itunekin osatzen da.

## Aldi baterako erakusketak 
* 2005:Nabigazio konpainia trasatlantikoak
* 2005-2006:Zinta Urdina
* 2006-2007:Gure nabigatzaileen itsasontziak
* 2007:Euskal Herriko itsasgizon gorenak
* 2008-2009:Itsas esploratzaileak
* 2015-2016:Gogoan: gure itxasoan galdutakoen itxasontziak
* 2016-2017:“Príncipe de Asturias”-en hondoratzea 100. urteurrena
* 20181998-2018: 20 urte. Museoaren 20. urteurrena. Plentziaren historiari buruzko alde baterako erakusketa

## Kanpo estekak 
* Plasentia de Butron Museoaren web-orria
Anna Xabanova

**Anna Nikolaevna Xabanova** (; Smolensk, Errusia, 1848ko martxoaren 6a - Leningrad, Sobietar Batasuna, 1932ko maiatzaren 25a) errusiar emakume pediatra eta emakumeen eskubideen aldeko ekintzailea izan zen.

## Bizitza 
Anna Xabanova lurjabe aberats baten alaba zen. Gaztetan, tsarrarekiko kritikoa zen talde erradikal bateko kide egin zen. Horregatik, 1865ean hura atxilotu zuten eta sei hilabete igaro zituen espetxean.

Xabanovak medikua izan nahi zuen, baina bere garaiko Errusian emakumeek ez zuten ikasteko aukerarik. Helsinkira joan zen bizitzera, baina 1873an Errusiara itzuli zen San Petersburgon emakumeentzako medikuntza-ikastaro berria hasi zenean.

Xabanova Medikuntza doktore bihurtu zen 1878an San Petersburgoko Emakumeentzako Goi Medikuntza Ikastaroetan graduatu ondoren. Errusian doktore bilakatu zen lehen emakumeetako bat izan zen. San Petersburgoko Oldenburg Haur Ospilean egin zuen lan.

Xabanovak *Gaixotasun Kronikodun Haurrak Tratatzeko Elkartea* sortu zuen eta haurrentzako klinikak ireki zituen Gattxinan (1882) eta Vindavan (1900).

Horrez gain Errusiar Emakumeen Elkarren Arteko Elkarte Filantropikoa () sortu zuen 1895ean. Xabanovak hainbat sari irabazi zituen bere lanagatik, horien arteean, Lan Sozialistaren Heroiari domina 1928an eta Ameriketako Estatu Batuetako Politika eta Gizarte Zientzien Akademiako kidetza 1929an.

## Erreferentziak
Santxa Otxoa Ozaetakoa

**Santxa Otxoa Ozaetakoa** edo **Ozaetako Santxa** 15. mendeko eresi-konposagile eta abeslaria izan zen. Martin Bañez Artazubiagakoarekin ezkondu zen, eta Ganboatarren jaun hau oinaztarrek hil zutenean Arrasaten, 1464. urtean, senarraren gorpuaren ondoan, *Martin Bañezen eresia* esan ohi dena kantatu zuen publikoki, ahozko tradizioak gorde zuen kantua.

Ozaetako Santxaren inguruan datu-dantza dago. Jatorriz, batzuentzat Aramaiokoa, Arrasatekoa edo Maturakoa zen. Ricardo Becerro de Bengoaren arabera, Mendixurreko gazteluko anderea zen, Maturan jaiotakoa.

Izenez ezagutzen dugun euskarazko olerki edo ahozko literaturaren emakumezko egile lehenetakoa dugu Santxa Otxoa. Amaia Alvarez Uria adituaren esanetan, tradizio baten parte zen: "XV-XVI. mendeetan eresien egileak ditugu (emakumezko) hauek; Butroeko Gomez Gonzalezen alaba, Ozaetako Santxa, Lasturko Miliaren ahizpa, Oroko Peru Gartziaren ahizpa eta Alosko Usoa. Hau da euskal literaturan emakumeen lehenengo agerpena. (...) Denak dira familia aberatsetakoak, eta hil berri den senar, aita edo ahizpari abestuko diote euren historia kontatuz." Alvarez Uriaren iritʐiz, bertsolaritzaren aitzindaritzat ere hartu behar ditugu Santxa Otxoa eta gainerako emakumezko hauek.

## Erreferentziak
Zubi bat Drinaren gainean

***Zubi bat Drinaren gainean*** (, *Na Drini ćuprija*), Ivo Andritx idazle serbiarraren nobela bat da. Bigarren Mundu Gerran idatzi zuen Belgraden eta 1945ean argitaratu. Nobela honekin Literaturako Nobel Saria eskuratu zuen Andritx-ek 1961. urtean. Kontakizuna Vixegrad hirian eta bertatik pasatzen den Drina ibaiaren gaineko Mehmed Paša Sokolović zubian kokatzen da. XVI. mendetik XX.era, lau mende irauten duen kronika da Ivo Andritxen *Zubi bat Drinaren gainean*. Višegrad hiriaren eta bertako bizilagunen poz eta atsekabeen kontakizun xehea, Drina ibaia eta haren gaineko zubia direlarik amodio eta gorrotoen lekuko, naturaren nahiz historiaren gorabeheren ikusle mutu  . Karlos Zabala Oiartzabalek euskaratu zuen.

## Argumentua 
Eleberriak lau zati ditu, eta horietako bakoitzak Bosnia-Herzegovina historiako aldi bat aztertzen du, 1571n zubia eraiki zenetik Lehen Mundu Gerrara arte. Narratibaren bidez, Vixegradeko biztanleen bizitza eta zubiarekin duten harremana kontatzen ditu Andritx-ek, hura baita istorioaren ardatza.

Liburuaren lehen zatian Mehmed Paša Sokolović zubia eraiki eta eraikuntzan lan egin zuten langileen bizitza aztertzen da. 

Bigarren zatia XVIII. mendean gertatu zen, Bosnia-Herzegovina austriarren mende zegoenean, eta zubia hiriko bizilagunen elkargune bihurtu zenean. 

Hirugarren zatian, ideia nazionalistak Bosnia-Herzegovina XIX. mendean iritsi zirela eta eskualdean izan zuten eragina ikusi zen.

Nobelaren laugarren eta azken zatia Lehen Mundu Gerraren aurreko garaian kokatzen da, Bosnia-Herzegovina Austria-Hungariarako Inperioak eransten duenean eta Vixegrad ekialdeko trenbidea eraikitzeko puntu giltzarri bihurtzen denean. Obra amaitzeko, Lehen Mundu Gerran zubia suntsitu zuten, garai baten amaieraren eta beste baten hasieraren sinbolo gisa.

## Liburuaren garrantzia 
*Zubi bat Drinaren gainean* Jugoslaviako literaturako lan garrantzitsuenetako bat da, eta hizkuntza askotara itzuli da. Mendeetan zehar eskualde baten historia eta eguneroko bizitza irudikatzeko duen gaitasunagatik nabarmentzen da eleberria, Drina ibaiaren gaineko zubia bezalako elementu arkitektoniko esanguratsu baten ikuspegitik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ivo Andritx

## Kanpo estekak
Nedelia Petkova

**Nedelia Petkova** (; Sopot, 1826ko abuztuaren 13a - 1894ko urtarrilaren 1a) bulgariar emakume hezitzailea izan zen. Emakumeentzako hezkuntzan aitzindaria izan zen Bulgarian. 1859an neskak hezitzen hasi zen eta neskentzako eskola-sistema garatu zuen Otomandar Inperioaren bulgariar zatian.

## Bizitza 
Nedelia Petkova, **Baba Petkova** izenez ere ezaguna, Sopoten jaio zen 1826ko abuztuaren 13an. Sopoteko *Ama Birjinaren Aurkezpen* komentuko eskola monasterioan ikasi zuen. Eskola amaitu eta gero, hura bakarrik hezi zuen bere burua.

Sofian hasi zen irakasle eta han egon zen 1858 eta 1861 bitartean. Gero Samokov (1862 - 1864), Kiustendil (1864 - 1865), Prilep (1865 - 1866), Ohrid (1868 - 1869) eta Veles (1870 - 1871) hirietan egin zuen lan. Ondoren Bulgariako neskentzako lehen eskolak sortu zituen Prilep, Bitola, Veles eta Tesalonikan.

Bulgariaren askapenaren ondoren, Kiustendil (1878) eta Sofian (1879) bizi izan zen. 1883an Rakitovora joan zen bizitzera. Gobernuko ofizialak Petkova geldiarazten saiatu ziren, hura atxilotuz eta bere etxea arakatuz liburu sediziogileen bila. Auzitara eraman bazuten ere, aske utzi zuten froga ezagatik. Orduan, Petkovak emakumeak hezitzeko kanpainarekin jarraitu zuen 1894ko urtarrilaren 1ean hil zenera arte.

## Erreferentziak
Emakumeak geologian

**Emakumeak geologian** artikulu honetan emakumezkoen Geologia zientzian egindako ekarpenen historia lantzen da.

## Historia 
Emakumezkoek geologia alorrean historia luzea duten arren gizonezkoen itzalean utziak izan dira, sarritan senarraren itzalean. XVIII mendean oraindik ere ez zen geologia izeneko zientziarik sortu eta naturalistak ziren gai hauek lantzen zituzten zientzilariak. Ordura arteko geologari emakumezko aipagarrienak Hildegarda Bingengoa beneditar abadesa, harrien inguruan idatzi zuena, eta Barbara Uthmann, senarraren meategi jarduerak ikuskatu zituena dira, biak ala biak alemaniarrak.

XIX mendean geogogari profesionalak agertu ziren, tartean emakumezkoak ere bai, gehienbat Erresuma Batuan.

1977an *Association for Women Geoscientists* (Emakumezko Geozientzilarien Elkartea) sortu zen San Frantziskon (Estatu Batuak) Emakumeak itzaletik atera eta geologian murgiltzera sustatzeko.

## Emakumezko geologari aipagarriak 
*  Hildegarda Bingengoa (1098-1179), Alemaniako natur historia zientifikoaren sortzailetzat jotzen da.
*  Barbara Uthmann (1514-1575)
*  Etheldred Benett (1776-1845), fosil bilatzailea, bere garaiko bilduma handiena osatu zuen.
*  Mary Anning (1799-1847), Jurasiar Aroko narrasti itsastarren fosilak aurkitu zituen eta paleontologian iraultza ekarri zuen.
*  Florence Bascom (1862-1945), Estatu Batuetan Geologia titulua lortu zuen lehen emakumezkoa.
*  Inge Lehmann (1888-1993), sismologoa, kanpo eta barne nukleoaren arteko etenunea aurkitu zuen.
*  Dorothy Hill (1907-1997), Australiako unibertsitateko lehenengo emakume irakaslea eta Australiako Zientzia Akademiako lehen emakumezko presidentea.
*  Marie Morisawa (1919-1994), geomorfologaria izan zen. ibaiak, failak, plaken tektonika eta kostaldeko geomorfologia aztertu zituen.
*  Marie Tharp (1920-2006), itsas hondoaren lehen mapa zientifikoa sortu zuen eta Erdialdeko Atlantikoko dortsala aurkitu zuen.
*  Janet Watson (1923-1985), Londresko Geologia Elkarteko lehen emakumezko zuzendaria izan zen.
*  Miriam Kastner (1935- ), ozeanografoa eta geokimikaria.
*  Margaret Leinen (1946- ), ozeanografoa. Juan de Fuca dortsaleko sedimentazioa eta tximinia hidrotermalak aztertu zituen.
*  Jane Francis (1956- ), *British Antarctic Survey* Elkarteko zuzendaria eta Poloetako Domina jaso duen laugarren emakumea.
*  Claudia Alexander (1959-2015), NASA-ko ikerlaria. Galileo misioaren arduraduna izan zen eta Rosetta zundaren NASAko koordinatzailea, besteak beste.
*  María Páramo (1963- ), Kolonbiako dinosaurioen fosilak aurkitu eta aztertu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Filomela

**Filomela** (, *Philomēlē*) Greziako mitologiako pertsonaia izan zen, halaber ikur literario eta artistikoa ere izan dena Mendebaldeko kulturan. Bortxaketa salatzeko ausardia duen emakumearen sinbolo da Filomela.

Ovidio poeta latindarraren *Metamorfosiak* lanean aurki daiteke Filomela, Prokne eta Tereoren istorioa. Euskaraz, Juan Mari Mendizabalek itzuli zuen *Ipuin Ankerrak* bilduman, *Filomela eta Prokne* izenburuarekin. Xerezaderen Artxiboa literatur podcast-ean grabatu zuen halaber Ana Morales itzultzaileak.

Istorioaren arabera, Filomela Atenasko printzesa zen, eta ahizpa bat zuen, Prokne, biak Pandion erregearen alabak. Prokne ezkondu egin zen Traziako erregearekin, Tereorekin, eta halako batean, Traziara bisitan joan zen Filomela Proknerengana. Traziako errege-jauregian, Filomela bahitu bortxatu egin zuen bere koinatuak, Tereo erregeak. Bortxaketaren ondoren, oihu egin zion Filomelak Tereoriː "*Nik neronek aldarrikatuko dut zure krimena. Inoiz askatasuna berreskuratzen badut, lotsak ez dit galaraziko zure ankerkeriaren berri jakinaraztea."* Tereok orduan mihia moztu zion eta dorre batean giltzapetu, biktimak ezin izan zezan haren krimena salatu. Baina Filomelak tapiz batean ehundu zuen bere narrazioa (Latinez, *textus* hitzak “ehuna” esan nahi du).

Tapizari esker, Proknek jakin zuen ahizparena. Handik denbora batera, Tereok bahitua askatu ondoren (uste zuen bere krimena salatzeko modurik ez zuela izango Filomelak), bi ahizpak elkartu ziren, eta mendekua pentsatu zuten. Proknek Teoreorekin zuen semea (Itys edo Itylos) hil egin zuten bi ahizpek, eta janaria prestatu zuten hilotzarekin. Semea eman zioten beraz jaten Tereori, eta oturuntza amaitzean, jakin zezan zer gertatu zen, semearen burua zerbitzatu zioten plater batean.

Tereok, amorruak erotuta, aizkora bat hartu eta ahizpak hil nahi izan zituen. Ihes egin zuten Filomelak eta Proknek basorantz, eta ihesi zihoazela laguntza eta barkamena eskatu zieten jainkoei, txori bihurtzeko, arren, ihes egiteko. "Filomela basoetako urretxindor bilakatu zen; Prokne, berriz, enara bihurtu eta bere jauregiko dorrean pausatu zen", dio Ovidiok. Jainkoek, gainera, Tereo bortxatzailea ere txori bihurtu zuten, minik gehiago egin ez zezanː argi-oilar bihurtu zuten.

Hain zuzen ere, urretxindorraren emea, Filomela mihirik gabea bezala, mutua da, arra baita bakarrik abeslaria espezie horretan. Argi-oilarrari dagokionez, bere gandor ikusgarria izan liteke, beharbada, greziar gerlariek kaskoan zerabilten gandorraren inspirazioa. Tereoren bortxaren adierazgarri, gerlariek etsaiari ikara eragiteko sinbolo bat izan daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mikel López Iturriaga

**Mikel López Iturriaga** (Bilbo, Bizkaia, 1967), **El Comidista** ezizenez ezaguna, bizkaitar kazetari eta gastronomia-kritikaria da. Juanma López Iturriaga saskibaloi-jokalari ohi eta telebista-aurkezlearen anaia da.

## Liburuak 
### Sukaldaritza-liburuak 
* *Las recetas de El Comidista* (2011, )
* *La cocina pop de El Comidista* (2012, )
* *Las 202 mejores recetas de El Comidista* (2014, )

## Kanpo loturak 
*  El Comidistaren webgunea
Red Sparrow

**Red Sparrow** (euskaraz *Txolarre Gorri*) 2018ko Francis Lawrence estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako espioitza thriller film bat da. Jason Matthews idazlearen *2013ko izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago. Jennifer Lawrence, Joel Edgerton, Matthias Schoenaerts, Charlotte Rampling, Mary-Louise Parker eta Jeremy Irons aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Dominika Egorova (Jennifer Lawrence) "txolarre" bat izateko erreklutatua izan den errusiar neska gazte eder bat da, alegia, Errusiar Segurtasun Zerbitzuak espioi erakargarria izateko heziketa berezia jasoko du. Dominikak bere gorputza arma gisa erabiltzen ikasiko du, baina entrenamendu prozesu latzean zehar bere nortasun zentzua gortzeko ahaleginduko da. Sistema bidegabe baten barnean bere berezko indarra topatuko du, eta txolarre programaren kide bikainenetako bat bezala agertuko da. Bere lehen jomuga Nate Nash (Joel Edgerton) izango da, Errusiar Inteligentzian estatubatuarren infiltrazio sakon bat zuzentzen duen CIAko funtzionaria. Bi agente gazteak elkarren arteko erakarpen eta engainu nahas-mahas batean barneratuko dira, beren espioi ibilbideak, leialtasunak eta bi herrialdeen segurtasuna kolokan jarriz.

## Aktoreak 
* Jennifer Lawrence: Dominika Egorova
* Joel Edgerton: Nate Nash
* Jeremy Irons: Vladimir Andreievich Korchnoi jenerala
* Matthias Schoenaerts: Ivan Dimitrevich Egorov
* Charlotte Rampling: "Emagina", Txolarre Eskolako zuzendaria
* Mary-Louise Parker: Stephanie Boucher, AEBetako senatariaren taldeburua
* Joely Richardson: Nina Egorova, Dominikaren ama
* Thekla Reuten as Marta Yelenova, Txolarrea
* Sergej Onopko: Simyonov, errusiar espioia
* Ciaran Hinds: Alexei Ivanovich Zyuganov kolonela
* Bill Camp: Marty Gable
* Hugh Quarshie: Simon Benford
* Sakina Jaffrey: Trish Forsyth
* Douglas Hodge: Maxim Volontov
* Sasha Frolova: Anya
* Kristof Konrad: Dimitri Ustinov

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Bernie (filma)

***Bernie *** 1996ko Albert Dupontel frantziar zinema zuzendariaren filma da.

## Sinopsia 
Filmak Bernie Noëlen istorioa azaltzen du, jaiotzerakoan zaborrontzira bota zuen umezurtz xelebrea eta eroarena. 29 urterekin, gurasoak asmatu eta, bere lilura liluragarrian, gurasoak mafiaren irudimenezko konplotaren aurka babestea erabakiko du.

## Aktoreak 
* Albert Dupontel : Bernie Noël / Mickey Willis
* Claude Perron : Marion
* Roland Blanche : Donald Willis, Bernin aita
* Hélène Vincent : andrea Clairmont, Bernin ama
* Paul Le Person : Bernie, atezaina
* Roland Bertin : Ramonda
* Philippe Uchan : Vallois diputatua
* Eric Elmosnino : bideo-denda saltzailea
* Antoinette Moya : higiezinen agentea
* Alain Libolt: Maître Clermont
* Pascal Ternisien: Édouard Clermont
* Emmanuelle Bougerol: Marie-Solange Clermont
* Catherine Samie : amona Clermont
* Lucia Sanchez : Maria
* Michel Vuillermoz : trabesti
* Bernard Bastaréaud : lorezain rasta
* Marie-Philomène Nga : gaztea
* Loïc Houdré : saltzailea
* Yves Pignot : umezurztegiko zuzendaria
* Patrick Ligardes : umezurztegiko arduraduna
* Nicolas Marié : komisarioa
* Daniel Laur : gidaria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ihintz-tenperaturaren zelula

[thumb|[Eguraldi-etxola Ihintz-tenperaturaren zelula batekin ezkerrean (hodi elektriko beltz batekin konektatuta).]]
**Ihintz-tenperaturaren zelula** edo **ihintz-puntuaren detektagailua** (sarritan dewcell ingelezko hitzarekin ezagutzen dena) ihintz-tenperatura neurtzen duen tresna meteorologikoa da. Isolatzaile baten inguruan espiralean bildutako eta litio kloruroaren gehiegizko ur-disoluzio baten bidez bustitako hari elektriko biluzi eta bereizi pare batez osatuta dago. Higrometro erresistibo bat da, eskuzko psikrometroa meteorologia estazio modernoetan ordezkatzen duena.

## Kanpo estekak
Zunda-globo

**Zunda-globoa** edo **zunda-baloia** aerostato bat da, meteorologia eta astronautika arloetan erabiltzen dena. Gidaririk gabeko globo askea da, atmosferako tokiko neurketak egiteko irratizunda deituriko ontzitxo batean sartutako tresna batzuk erabiliz, baita radar-islagailua edo irrati-lokalizazio sistema ere jarraitzeko eta horrela haizearen abiadura zehazteko. Zunda-globoa Gustave Hermite-k asmatu zuen 1892an.

## Kanpo estekak
Irratizunda

[thumb|[LORAN motako irratizunda: tenperatura-zunda (termistorea) goiko ezkerrean eta behealdean dagoen antena ikusgai.]]
**Irratizunda** atmosferan tenperatura, hezetasuna eta abar neurtzeko gailuz hornitua dagoen tresna da, lortutako informazioa bidaltzen duen irrati-transmisore bat duena.

## Oharrak eta erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adela Zamudio

**Adela Zamudio Rivero** (Cochabamba, Bolivia, 1854ko urriaren 11 &ndash; 1928ko ekainaren 2a) boliviar idazle nabarmena izan zen, Bolivian feminismoaren aitzindaria, eta poesia zein narratiba generoak landu zituena.

## Biografia 
Adolfo Zamudio eta Modesta Riveroren alaba, Mauro, Arturo eta Amadís anaiekin bizi izan zen. Bere jaioterriko San Alberto eskola katolikoan ikasi zuen lehen hezkuntzako hirugarren urtera arte, garai hartan emakumeek egin zezaketen ikasmailarik handiena baitzen. Hala ere, Zamudiok irakurketaren bidez hezitzen jarraitu zuen.

XIX. mendearen bukaeran, Alderdi Liberala gobernura heldu zenean irakasle hasi zen Gobierno onar zezan, lan egiten hasi zen irakaslea hezi zen ikasi zuen eskola berean. Ondoren, 1905ean, Andereñoen Eskola Fiskalaren zuzendaria izan zen.

Zamudiok artikuluak idazten zituen Cochabambako *El Heraldo* egunkarian, zeinean ideia aurrerakoiak lantzen zituen. Horien artean irakaskuntza erlijiosoaren abolizioaren alde egiteaz gain, emakumeak jasaten zuen diskriminazioaren aurka protesta egiten zuen. 

1901ean margolaritza akademia bat sortu zuen Cochabamban. 1916an haren izena daraman Andereñoen Lizeoa ireki zuen.

1926ko maiatzaren 28an Hernando Siles Reyes presidenteak Adela Zamudio goraipatu zuen Boliviako kulturaren adierazgarririk gorentzat ezagutuz.

Zamudio 1928ko ekainaren 2an hil zen bere jaioterrian 73 urte zituela.

## Lanak 
* *Entsegu poetikoak*, Jacobo Peuser inprimategia, Buenos Aires, 1887
* *Íntimas*, Cochabamban girotutako nobela, Velarde argitaletxea, La Paz, 1913
* *Ráfagas*, poesia, Paul Olendorff liburu-denda, Paris, 1913

thumb|250px|Adela Zamudioren estatua, Cochabamban (Bolivia)
### Hilondoko liburuak 
* *Novelas cortas*, ipuinak diren 10 idazlan; Luis Taborgaren hitzaurrea ; Juventud argitaletxea, La Paz, 1942
* *Peregrinando*, poesia, La Paz editoriala, La Paz, 1943
* *Cuentos breves*, zazpi ipuinez osatua ; Gustavo Adolfo Oteroren hitzaurrea ; Juventud,argitaletxea, La Paz, 1943
* *Rendón y Rondín*, ipuina, Eddy Viverosen irudiekin, Ediciones ISLA, La Paz, 1976
* *Poesías*, IPREBOL, La Paz, 1993
* *Poemas*, Ministerio De La Cultura, Fundación Editorial El Perro y la Rana, Caracas, 2006
* *Cuentos*, *Novelas cortas* (1942) eta *Cuentos breves* (1943) liburuetan agertutako testuak biltzen ditu; Virginia Ayllónen edizioa, Plural, La Paz, 2013

## Erreferentziak
1407-1408ko hotz-bolada

**1407 eta 1408 arteko negua** Europan negu oso hotza izan zen, agian 1709koarekin batera azken milurtekoan hotzena Europan.

Orduko agirien arabera, izoztea azaroaren 10ean hasi zen Frantzian eta San Martin egunean, azaroaren 11n, "hotza jasanezina" zen eta Parlamentuko eskribauak, sutondoan zegoela, "hiru hitzetan behin" luma izoztu egiten zitzaiola zioen. Florentzian elurrak 45 egunez mantendu zen, olibondoak lehortuz eta baita mahatsondoak ere. Izan ere, Frantzian uzta gehiena galdu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epimeteo (argipena)

**Epimeteo** hitzak hainbat esanahi ditu:
* **Epimeteo**, greziar mitologian ageri den titana.
* **Epimeteo**, Saturnoren satelitea.
* **1810 Epimeteo**, eguzki-sistemako asteroide bat.

## Kanpo estekak
Higuemota

**Higuemota** edo **Ana de Guevara** ( - 1509) tainoen printzesa, amerindiar emakume bat izan zen. Bera eta bere gizonaren arteko ezkontza, amerindiar eta europar baten arteko lehena izan zen.

## Bizitza 
### Ezkontza 
Guevara eta Higuemota 1500. urtean “maitemindu” eta ezkondu ziren. Handik aurrera Ana de Guevara izena hartu zuen –edo hartu arazi zioten–. Amerindiar eta europar baten arteko lehen ezkontza izan zen. Kolon anaiek ez omen zuten ezkontza begi onez ikusi eta Guevara atxilotu zuten. Haserre, euskal jatorriko itsasgizonak kolondarren aurka altxa ziren, Guevararen lehengusu Adrian Muxika buru zutela. Matxinada gogor itzali zuten, Muxika atxilotuta eta exekutatuta.

#### Ezkontzarekiko jarrerak 
Baina ez dirudi Muxikak bizia soilik lehengusuaren maitasun harremana defendatzeagatik eman zuenik. Bigarren espedizioan, 1497an, Muxika eta beste batzuk Bartolome Kolonen aurka matxinatu ziren eta, ez zen hura urte haietan konkistatzaileen buruzagiek izan zuten barne oposizio bakarra.

Higuemotaren ama Anacaonak ezkontzaz zeukan iritzia ere ez dago garbi. Zenbait iturrik diote berak bultzatu zuela ezkontza, konkistatzaileek zuten jakinduria miresten baitzuen. Hasieran hori hala izan balitz ere, europarren gehiegikeriaren aurka egiten ahaleginduko zen gero erregina, baita larrutik ordaindu ere.

Beraz, ezagun da Higuemotaren ama eta alaba konkistatzaileen aurka borrokatu zirela, baina ezer gutxi jakin da printzesaren beraren jarreraz.

### Heriotza 
Kronikalariek –beti ere konkistatzaileen aldekoek– Higuemotaz aipatzen duten kontu urrietako bat da printzesa “*minak hil*” zuela 1509an, sei urte lehenago senarraren heriotzak eragindako minak. Baina ez dute esaten haren ama urte berean urkatu izanak eragina izan zuela.

### Ondorengoak 
1522an, Hispaniolan, Guarocuya kazikea eta haren emazte Mencia de Guevarak konkistatzaileen aurka altxa ziren eta 11 urtez borrokan aritu ondoren bertakoen eta konkistatzaileen arteko lehen hitzarmena sinatzea lortu zuten. Menciak aita Hernando de Guevara euskal itsasgizona zuen, Kolonen lehen espediziotan uhartera iritsitakoa; ama, berriz, Higuemota printzesa, Jaraguako Anacaona buruzagiaren alaba.

## Genealogia 
## Erreferentziak
Peso (argipen)

**Peso** hitzak hainbat adiera ditu:

## Diruak 
* Peso, dibisa mota.
* Lehen peso mexikarra, Mexikon zirkulazioan zegoen dibisa.
* Nuevo peso uruguaitarra, Uruguain zirkulazioan zegoen dibisa.
* Peso argentinarra, Argentinan zirkulazioan dagoen dibisa.
* Peso argentinarra (1983-1985), Argentinan 1983-1985 bitartean zirkulazioan zegoen dibisa.
* Peso boliviarra, Bolivian zirkulazioan zegoen dibisa.
* Peso dominikarra, Dominikar Errepublikan zirkulazioan dagoen dibisa.
* Peso filipinarra, Filipinetan zirkulazioan dagoen dibisa.
* Peso gineabissautarra, Ginea Bissaun zirkulazioan zegoen dibisa.
* Peso kolonbiarra, Kolonbian zirkulazioan dagoen dibisa.
* Peso kubatarra, Kuban zirkulazioan dagoen dibisa.
* Peso kubatar bihurgarria, Kuban zirkulazioan dagoen dibisa.
* Peso ley argentinarra, Argentinan zirkulazioan zegoen dibisa.
* Peso mexikar berria, Mexikon zirkulazioan dagoen dibisa.
* Peso moneda nacional argentinarra, Argentinan zirkulazioan zegoen dibisa.
* Peso nikaraguarra, Nikaraguan zirkulazioan zegoen dibisa.
* Peso paraguaitarra, Paraguain zirkulazioan zegoen dibisa.
* Peso txiletarra, Txilen zirkulazioan dagoen dibisa.
* Peso uruguaitarra, Uruguain zirkulazioan dagoen dibisa.
* Peso uruguaitar zaharra, Uruguain zirkulazioan zegoen dibisa.

## Ikus, gainera 
* Pezós, Asturiasko udalerrietako bat.
* Pesotum, Illinois estatuko, Champaign konderriko herrietako bat.
* Pisua, objektu batean eragiten duen indar grabitatorioaren neurketa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Celia Fiennes

**Celia Fiennes** (Newton Tony, Wiltshire, Ingalaterra, 1662ko ekainaren 7a – 1741ko apirilaren 10a) ingeles bidaiari bat izan zen. Nathaniel Fiennesen, Ingalaterrako Iraultzako koronela eta haren Frances bigarren emaztearen alaba zen.

## Erreferentziak
Plotina

[eskuinera|thumb|300x300px|Pompeia Plotina txanpon batean. Atzealdean [Fides jainkosari omen egiten dio.]]

**Pompeia Plotina Claudia Phoebe Piso** edo **Pompeia Plotina** (121. edo 122. urtean hila) andere erromatar bat izan zen, Trajano enperadorearen emaztea, eta beraz, enperatriz. Atenasko Epikureoen filosofia eskolarekin harremana izan zuen, filosofian eta letretan interes zuzen berezia izan baitzuen. Historialariaren arabera Erromako herriaren alde egin zuen, zerga bidezkoagoekin, hezkuntza hobetuz, pobreei lagunduz, eta tolerantzia sustatuz.

## Bizitza 
Plotina jaio zen Neron enperadorearen agintaldian, batzuen arabera Hispanian, gaurko Andaluzian Escacena del Campo den herrian, eta beste batzuen arabera *Nemausus* izena zuen hirian, gaurko Proventzan Nimesen. Guraso aberatsak zituen, konexio askorekin, Luzio Pompeius eta Plotia, eta ezkondu zen Trajanorekin hau enperadore izan aurretik.

Plotinak eta Trajanok ez zuten seme-alabarik izan, baina nolabait adoptatu egin zituzten Hadriano eta bere arreba, gurasoak galdu zituztenean 10 edo 11 urte zeuzkatela. Ofizialki, dena den Trajano eta Publius Acilius Attianus (ofizial bat, Plotinaren maitale susmo batzuen arabera), izan ziren Hadrianoren tutore. Plotinak erraztu edo antolatu zuen geroago Hadrianoren ezkontza, Vibia Sabinarekin.

Trajano hil zenean Selinonte hirian (Sizilia), haren oinordeko Hadriano izango zela utzi zuen enperadore hilak gutun batean idatzia. Baina gutunak Plotinaren izenpea ere bazeraman, eta zurrumurrua zabaldu zen Attianus eta Plotina, maitaleak izanik ustez, Hadriano nahita jarri zutela oinordeko izateko postuan. Izatez, biak ziren Selinonten Trajanoren ohe ondoan enperadorea zendu zenean. Historiadore batzuek, dena dela, ez dute konspirazioetan sinesten eta oinordekotza Trajanoren nahia izan zela diote.

Plotina hil zenean jainkotua izan zen. Hadrianok tenplu bat eraikitzeko agindu zuen, nera ohoratzeko, Nîmesen, Proventzan.

## Erreferentziak
Sorotapto

**Sorotaptoa** edo **sorotaptiar hizkuntza** (grezieratik, σορός *sorós* "hilkutxa" eta  θαπτός *thaptós* "lurperatua") Joan Coromines ikertzaileak proposatutako antzinako indoeuropar hizkuntza bat da, Iberiar penintsulako ekialdean hitz egin omen zena. Sorotapto terminoa Joan Corominesek sortu zuen, Iberiar penintsulako Kutxa Zelaien Kulturako ustezko hizkuntza bat izendatzeko. Aztarna toponimikoak erabilita, hizkuntza hori indoeuroparra eta zelten aurrekoa zela esaten dute.

Corominasek Amélie-les-Bains herrian agertutako tauletako inskripzioak identifikatu zituen sorotaptoarekin. Taula horietan latinezko eta indoeuropar ez zeltiar hizkuntza bateko inskripzioak zeuden.

## Erreferentziak 
Coromines, 1976, Els ploms sorotàptics d'Arles, pp.142-216
Brill, 2008, p. 50
## Bibliografia 
* Glanville Price, editorea. 2000. *Of the Languages of Europe Encyclopedia*.
* Cancik, Schneider, Zaraitzu &, edsak. 2008a. Brill's New Pauly: of the Ancient World Encyclopaedia. Brill.
* Coronimes, Joan. 1976a. II () *bi llenguatgesen artean.* Curial Edicions Catalanes.

## Kanpo estekak
Pertxeroi

**Pertxeroia**, (), Frantziako Normandia eskualdeko bertako zaldi arraza bat da.. Bere tamaina zein ezaugarriengatik pertxeroiak zaldi tamainako arrazak sailkapenean sartzen da.

Pertxeroia Frantzian gehien zalbaldutako zaldi arraza da. Lanerako abereak dira, eta bereziki lor-zalditzarako erabiltzen dira.

Arrazaren jatorria Pertxe eskualde historikoan kokatzen da, VIII. mendearen inguruan. Hasieran, bere tamaina zein indarragatik, gerra zaldiak izan ziren. Ahozko tradizioa eta kondairen arabera, jatorri hartan Pertxe konderrira ekarritako arabiar zaldi arrrazako paradako zaldiak daude.
Joan den mendeko bigarren aldean Euskal Herrira ekarritako pertxori paradako zaldiak daude hainbat euskal zaldi arrazen jatorrian. Aurizko zaldia zein Euskal Herriko mendiko zaldia.

## Arrazaren historia 
## Ezaugarriak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vahide Perçin

**Vahide Perçin** (İzmir, Turkia, 1965eko ekainaren 13a) turkiar aktorea da.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista
Nebahat Çehre

**Hilal Nebahat Çehre**, ezaguna **Nebahat Çehre** izenez, (; Samsun, Turkia, 1944ko martxoaren 15a) turkiar aktore, modelo eta abeslaria da. 1960an Miss Turkia edertasun lehiaketa irabazi zuen.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista