open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Txantxillo

**Santiago Hernández Redondo**, ezizenez ***Txantxillo***, Donostiako kaleetan zehar eta gehienbat Parte Zaharrean poltsaz gainezka beti gora eta behera ibiltzen zen herri pertsonaia zen. Askotan xilofonoa jotzen zuen eta «una pesetita, por favor» ("pezetatxo bat, mesedez") eskatzen zuen. Poltsaz beteta ibiltzeko joera horregatik, Donostian ohikoa da norbait poltsaz beteta ikusten denean, "Txantxillo ematen duzu!" edo antzeko esaldiren bat botatzea.

2010eko azaroaren 30ean Antigua auzoan haren omenezko estatua bat jarri zuten.

## Bizitza 
[thumb|ezkerrera|200px|**Txantxillo** irudikatzen duen eskultura, Donostiako [Olarain Ikastetxe Nagusia|Olarain Ikastetxe Nagusian.]]
Berez, Salamancako probintziako Valero eta San Esteban de la Sierra udalerrietatik zetorren familia apal batean jaio zen. Lanbidea gurasoek irakatsi zioten. Uliako harkaitzetatik ateratako hondar saltzaile gisa, Groseko etxekoandreek auzoko latsari lekuan arropa garbitzeko erabiltzen zuten. Gerora, Trueba zinema inguruko kazetetako berrien oihulari modura jardun zuen.

Garai hartan jada bere ezizenaz ezaguna zen. Hori amonari zor zion. Txikitan Sagues auzoan bizi zelarik, amonak , leihotik, jokatzeari utzi eta etxera jatera igotzeko deitzen omen zion: «*¡Chiquillo, sube ya!*» (euskaraz, "Txikito, igo hadi oraintxe!"). Eta «chiquillo» hitza, errepikatzearen poderioz, Txantxillo izatera igaro zen, izen horrekin ezagutu zuten harat honata zebilenetan ikusten zutenek, beti itxuraz baliorik ez zuten traste eta tresna zaharrak botaz, nahiz eta, zalantzarik gabe, haiek euren jabearentzat esanahia izan. Beste azalpen bat ere posible da: Gipuzkoako toki askotan 'santillo' esaten zaio Santiago egunari (uztailaren 25a); kontuan izanda Txantxilloren izena, berez, 'Santiago' zela, likeena da 'Txantillo' izatea euskarazko 'Santillo' izenaren txikigarria.

Beti Grosen bizi izan zen, Artetxe Jenerala kaleko bostgarren solairuko etxebizitza batean, bere bizitza agortzen hasi zen arte. 2003. urtean hil zen, Donostiako Gurutze Gorriko zentro gerontologikoan eta 28 kilo besterik pisatzen ez zituela. Famatua zen haren *Dame una pesetita* esaldia, edonori esaten ziona. Horrela, Sanchis y Jocano abeslari donostiarrek *Cronica de San Sebastián* beren disko eta abestian berari buruzko erreferentzia egiten zuten:

::(...)
::*Todas las calles sin gente, todos los bares aislantes*
::*Y contemplar a Txantxillo recogiendo pesetas*
::*Entre otros mendigos de su misma cualidad*
::(...)

Fitxategi:Olarain, Donostia 2.jpg|Olarain ikastetxe nagusian
Fitxategi:Txantillo 1988 ihauteriak.jpeg|1988ko ihauterietan
Fitxategi:Txantxillo, Donostiako herri pertsonaia.jpg|Gros auzoko kartela
Fitxategi:2016 txantxillo.jpg|2016ko pintada 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Cinco años sin Txantxillo. Diario Vasco egunkaria.
Aiete

**Aiete** Donostiako (Gipuzkoa) auzoa da. Hernaniruntz zihoan errepide zaharraren inguruan kokatua dago. Errepide hori oso garrantzitsua zen, XIX. mende erdialderarte Frantzia eta Madril elkartzen zituen Errege-Bidea ez baitzen Donostiatik pasatzen, Astigarraga eta Hernanitik baizik eta horren ondorioz nolabait hiri hau isolaturik geratzen zen, errepide hau funtsezkoa zelarik Donostia isolamendu horretatik ateratzeko.

Mirakontxarekin iparraldean, Amara Zaharra eta Amara Berrirekin ekialdean eta Antigua, Ibaeta eta Añorgarekin mendebaldean muga egiten du.

Lurzoruaren bizitegi-erabilera nagusi den auzo zabal honetan, etxebizitza eta biztanleriaren sakabanatzea ezaugarri nagusienetarikoa da. Beren artean loturarik ez duten zonalde desberdinak bereiz daitezke: erdigunea, eliza aldea, Etxadi, Bera Bera, Oriamendi, Miramon, Puio, Melodi, Errondo, etab.

Auzo honi bertako euskaran *Goiko Galtzara* deitu izan zaio, handik pasatzen zelako aipatu den izen bereko Donostia eta Hernani elkartzen zituen errepidea, baina Aiete jauregia eraiki zenetik auzo guztiak izen hori hartu du.

Azken urteotan, bide berriek eta eraikitako etxebizitzek auzoaren itxura asko aldatu dute.

## Auzuneak 
Udal Hirigintza Plan Orokorraren arabera auzoa honako auzunetan banatua dago:

* Arbaizenea
* Basoerdi
* Bera Bera
* Errondo
* Etxadi
* Izaburu
* Lazkao
* Lugaritz
* Marañon
* Melodi
* Mirakontxa
* Munto
* Puio Lanberri
* Pagola

Auzoaren ardatz nagusia Hernanira zihoan antzinako errepidean dagoen Aiete pasealekua da.

## Ondasun nabarmenak 
### Eraikinak 
* Katxola baserria, XVIII. mendeko baserri-sagardotegia.
* Aiete jauregia eta Aieteko parkea.
* Arbaizenea jauregia
* Munto baserria (ia guztiz eraitsia)
* Aieteko eliza edota Gurutzeagako Kristo Santuaren eliza: 1926an eraikin zaharra eraikia eta gaur egungo berria 2011n.
* Arbide dorreak

### Parkeak 
* Miramongo parkea
* Pagola-Damazelai parkea

## Iruditegia 

Irudi:Izaburu donostia 001.JPG|Izaburu kalea.
Irudi:San Sebastian Palacio Parque Ayete.jpg|Aiete jauregia.
Irudi:Katxola Baserria 1.JPG|Katxola baserria.
Irudi:Azken portu aiete 001.JPG|Azken Portu taberna.
Irudi:Villa ametsa aiete.JPG|Ametsa etxea.
Irudi:Villa iruña aiete.JPG|Iruña etxea.
Irudi:Munto baserria 0001.JPG|Munto baserria.
Irudi:Gorriti baserria Aiete 01.JPG|Gorriti baserria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aieteko Gazte Biltzarraren webgunea
Azal (argipena)

**Azal** hitzak adiera zenbait ditu:
* azala edo larruazala, animalien gorputzaren kanpoko geruza;
** animalien azala landu eta ontzen denean, jantziak edo objektuak egiteko *larru* izena hartzen du;
* zuhaitzen azala edo ritidoma;
* liburuaren azala.

## Ikus, gainera 
* Euskal wikipediaren azala;
* Azala taldea.
Txat

**Txat** hitzak (Ingeleseko *to chat* aditzetik eratorria) "berbatan/hizketan ari" esan nahi du. Informatika eta bereziki Interneteko ingurunean aldi bereko idatzizko hizketak dira txatak. Txatean aritzeko bide ugari daude, IRC sareak eta bat-bateko mezularitza kasu.

## Kanpo estekak
Aitor ikastola

thumb|Aitor ikastola Egia auzoan.
**Aitor ikastola** Donostiako Egia auzoko ikastola publikoa da. 1967. urtean sortua.

## Kanpo estekak 
*  Aitor Ikastola
Julia Kristeva

**Julia Kristeva** (; Sliven, 1941eko ekainaren 24a) bulgariar filosofoa da, Frantzian bizi dena.

Lan multzo bat plazaratu ditu azken urteetan, bai semiologiari buruz, bai hizkuntzalaritza, psikoanalisia, filosofia eta literaturaren teoriari buruz ere bai.

## Lanak 

;Eleberriak
* *Thérèse mon amour*, Fayard, 2008
* *Meurtre à Byzance*, 2004
* *Possessions*, 1996
* *Le vieil homme et les loups*, 1991
* *Les Samouraïs*, 1990

;Saiakerak
* ''Histoires d'amour*, Denoël, 1983
* *Étrangers à nous-mêmes*, Fayard, 1988.
* *La Haine et le Pardon*, Fayard, 2005.
* *Le Génie féminin*, 3 liburukiak, Fayard, 2002.
* *Le Temps sensible. Proust et l'expérience littéraire*, Gallimard, 1994.
* *Seule, une femme*, l’Aube, 2007
* *Cet incroyable besoin de croire*, Bayard, 2007
* *Polylogue*, Seuil, 1977
* *Contre la dépression nationale*, Textuel, 1998
* *Le Féminin et le sacré*, Catherine Clémentekin batera, Stock, 1998

;Besteak
* *Visions Capitales*, Réunion des Musées Nationaux, 1998
* *'Le Langage, cet inconnu. Une initiation à la linguistique*, S.G.P.P., 1969.
* *Le Texte du roman. Approche sémiologique d’une structure discursive transformationnelle*, La Haye, Mouton, 1970
* *Au commencement était l'amour. Psychanalyse et foi*, Hachette, 1985.
* *Semeiotike. Recherches pour une sémanalyse*, Seuil, 1969
* *Des Chinoises*, Des Femmes, 1974 ; rééd. Pauvert, 2001.
* *La Traversée des signes* Seuil, 1975
* *Folle Vérité*, 1979
* *Pouvoirs de l'horreur. Essai sur l'abjection*, Seuil, 1980.
* *La Révolution du langage poétique.*, 1985
* *Soleil noir. Dépression et mélancolie*, Gallimard, 1987
* *Sens et non-sens de la révolte*, Fayard, 1996.
* *La Révolte intime*, Fayard, 1997.
* *Les Nouvelles Maladies de l'âme*, Fayard, 1993,
* *Au risque de la pensée*, éditions de l’Aube, 2001
* *Chroniques du temps sensible*, éditions de l’Aube, 2003
* *Micropolitique*, éditions de l’Aube, 2001
* *L’Avenir d’une révolte*, Calmann-Lévy, 1998
* *Leur regard perce nos ombres'', Jean Vanierrekin batera, Fayard, 2011

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Mari Mendizabal

**Juan Mari Mendizabal** (Donostia, 1951ko abenduaren 19a) itzultzailea da.

## Itzulpenak 
Danieratik euskarara:
* Isak Dinesen: *Skæbne-Anekdoter* (*Patuaren pasadizoa*). Itzulpen hori egiteko Eusko Jaurlaritzako Kultura Sailaren laguntza jaso zuen.
* Knut Hamsun: *Sult* (*Gosea*).
* Soren Kierkegaard: *Forfoererens dagbog* (*Seduzitzailearen egunkaria*).
* Soren Kierkegaard: *Either/Or - Diapsalmata-* (*Diapsalmata*).
* Janne Teller *Ezer ez*. 2012. Alberdania. (ISBN: 978-84-9868-365-3)

Danieratik gaztelaniara:
* P. Hoeg: *Kvinden og aben* (*La mujer y el mono*)
* H. Stangerupen *Det er svaert at doe i Dieppe* (*El seductor - Es difícil morir en Dieppe*)
* J. C. Groendahlen *Tavshed i oktober* (*Silencio en octubre*) eta *Hjertelyd* (*Latido*)
* Iseline C. Hermannen *Prioritaire*
* Ib Michaelen *Prins* (*Príncipe*)
* K. Rifbjergen *Anna(jeg)Anna* (*Anna(yo)Anna*) eta *70 epifanier* (*70 epifanías*)
* B. Reuterren *Prins Faisals ring* (*El anillo del príncipe*) eta *Loegnhalsen fra Umbrien* (*El embustero de Umbría*)
* J. Rielen *Drengen som ville vaere menneske* (*El chico que quería convertirse en ser humano*)
* W. Heinesenen "De fortabte spillermaend" (*Los músicos perdidos*)
* M. Ramsland-en "Hundehoved" (*Cabeza de perro*) eta
* C. Jensen-en "Vi, de druknede" (*Nosotros, los ahogados*).

Ingelesetik (S. Bellow, R. Carver, E. Waugh, J. Baldwin, E.A. Poe, J. Conrad, J. Joyce, I. Bashevis Singer, J. London) eta suedieratik' (H. Mankell) ere itzuli izan du euskarara.

## Erreferentziak
Atomo-zenbaki

thumb|thumbtime=71|**Atomo-zenbakia** azaltzen duen bideoa.
thumb|Z=atomo-zenbakia; A=masa-zenbakia; X=elementuaren sinboloa
**Atomo-zenbaki**a, **atomo zenbaki**a edo **zenbaki atomiko**a atomo batek nukleoan duen protoi kopurua da. ***Z*** ikurraz adierazten da («zenbaki» esan nahi duen *Zahl* aleman hitzetik). Elementu kimiko bakoitzak bere atomo-zenbakia du, eta taula periodikoaren osagai nagusia da; elementuak atomo-zenbakiaren arabera kokatzen dira.

Idaztean elementuaren sinboloaren aurrean, azpiindize formatuarekin jarri ohi da, masa-zenbakiaren azpian.

Zenbaki horrek protoi kopurua adierazten du baina, atomoa neutroa bada, elektroi eta protoi kopuru bera du. Atomo-zenbakiak elektroi kopurua adieraz dezake: adibidez, zirkonio (^{91}_{40}Zr) atomo neutro batek 40 protoi eta 40 elektroi ditu; germanio (^{73}_{32}Ge) atomo neutro batek 32 protoi eta 32 elektroi ditu.

## Atomo-zenbakiak alfabetikoki 
1etik 118rako atomo-zenbakidun elementu kimikoak alfabetikoki:

## Atomo-zenbakiak taula periodikoan 
## Kanpo estekak
Aspasia Miletokoa

**Aspasia** (Mileto, Grezia, K.a. 470 inguru - Atenas, Grezia, K.a. 400 inguru) Antzinako Greziako emakume ospetsua izan zen. Periklesen emaztea izan zen.

## Biografia 
Mileton jaioa, Atenasen nabarmendu zen bere edertasun eta adimenagatik.

Periklesek bere emaztea gaitzetsi zuen Aspasiarekin bizi ahal izateko. Beraien etxean Sokrates, Altzibiades, Fidias eta beste hainbat artista, filosofo eta politikari bildu ohi ziren.

Aspasiaren bizitza pribatua eta Periklesengan zuen eragina maiz aski poeta komikoen eta komedia atikoaren gaia izan bazen, haren ereduak emakumearen askapena bultzatu zuen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Aspasiaren biografia *feministezine.com* webgunean
Berilio

**Berilioa** elementu kimiko bat da, **Be** ikurra eta 4 zenbaki atomikoa dituena. Metal lurralkalinoa da, toxikoa, gris metaliko koloreduna, arina, gogorra eta hauskorra. Aleazioetan erabiltzen da, batez ere kobrearekin, gogortzeko. Berilio hautsa oso kaltegarria izan liteke osasunarentzat arnasten bada.

Berilioa nahiko elementu *arraroa* da bai lur bai unibertsoan ez baita ohizko izarretako nukleosintesian eratzen. Ez da uste elementu kimiko hau bizitzeko beharrezkoa denik animalia eta landareetan.

## Ezaugarri nabarmenak 
* Berilioak metal arinen arteko urtze puntu altuenetakoa du.
* Berilioaren Youngen modulua altzairuarena baino hiru aldiz handiagoa da.
* Elementu honen Youngen modulu altua eta dentsitate baxua direla eta baldintza estandarretan solidoen arteko soinuaren abiadura handiena du 12,9 km/sg ingurukoa.
* Beroa oso ondo eroaten du eta ez da magnetikoa.
* X izpiek berilioa iragaten dute eta alfa partikulek berilioak neutroiak askaraztea lortzen dute (30 neutroi/alfa partikula milioi bakoitzeko).
* Baldintza estandarretan ez da erdoiltzen (uste da erdoil geruza oso fin bat osatzen dela berilioaren inguruan hala ere, kristala oso erraz apurtzen baitu).
* Azido nitriko kontzentratuak ez du eragin nabarmenik berilioarengan.

## Zertarakoak 
* Berilioa aleazio ugariren osagaia dugu besteak beste nahiko arrunta den kobre-berilio aleazioa.
* X-izpi bidezko diagnosi sistemetan berilio xaflatxoak erabiltzen dira espektro ikusgarriko erradiazioa iragazteko. Zirkuito plakak markatzeko erabiltzen den X-izpi bidezko litografia tekniketan ere berilioa erablitzen da.
* Erreaktore nuklearretan neutroi moderatzailea dugu.
* Berilioaren propietate mekanikoak (zurruntasuna, arintasuna, egonkortasuna...) hainbat gailu eraikitzeko apropos bihurtzen dute besteak beste, giroskopioak, informatikako gailuak, erlojuetako malgukiak etab.

## Erreferentziak 
* Enciclopedia Libre
* Web Elements
* Environmental Chemistry
* It's elemental

## Kanpo estekak
Jerome David Salinger

**Jerome David Salinger** (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1919ko urtarrilaren 1 &ndash; 2010eko urtarrilaren 27a, Cornish, New Hampshire, Ameriketako Estatu Batuak) idazle estatubatuarra zen, *Zekale artean harrapaka* (*The Catcher in the Rye*, 1951) eleberriaren egilea. Haren liburuetako hizpide nagusienetakoa zen gazte aztoratuen adimen trebe eta boteretsua zein halako gizontxoen gainean umeek duten sendatzeko ahalmena.

Nortasun zekena ere bazen Salingerren ezaugarri ezagunenetakoa. Izan ere, 1974tik ez zuen elkarrizketarik eman edo publikoki agertu, eta 1965etik ez zuen berriro liburu bat ere kaleratu. Urte batzuk beranduago, hautsa astindu zen argitaletxe txiki batek Salingerren azken lana plazaratuko zuela adierazi zuenean. Salingerrek berehala atzera egin zuen eta argitaratzea bertan behera geratu zen.

## Ikus, gainera 
* Ingelesezko literatura
* Literatura amerikarra

## Kanpo loturak 
*  "Letters to J.D.Salinger"
Boro

**Boroa** elementu kimiko bat da, **B** ikurra eta 5 zenbaki atomikoa duena. Boroa elementu tribalente ez-metalikoa dugu zenbait mineraletan dagoena. Boroa ez da bere kaxa aske aurki litekeen elementua; beste zenbait elementuekin konposaturik soilik azaltzen da naturan.

Boroak egitura alotropo ezberdin ugari osatzen ditu, hori dela eta itxura eta propietate ezberdinekin aurki liteke. Boro amorfoa hauts marroixka bat da. Boro kristalinoa, ordea, beltza, oso gogorra eta eroale txarra dugu. Elektronikan semieroaleen dopante bezala erabiltzen da silizio eta germanio kristalekin egindako trantsistore, diodo eta bestelakoetan. Boroa zenbait materiale estrukturalen baitan txertatzen da eta intsektizida ez toxiko, kondoi eta sintesi kimikoan erabiltzen da.

Boroa landareentzako ezinbesteko elikagaia dugu, nahiz eta boro kontzentrazio handiko sustratoak landareentzako toxikoak izan daitezkeen. Boroa arratoi eta beste zenbait ugaztunen osasuna ona izan dadin beharrezkoa da nahiz eta bere eragin fisiologikoa ez dagoen oso argi.

## Ezaugarri nabarmenak 
* Boro amorfoa zenbait erreakzio kimikoen ondorio da. Ahuts marroiska da non atomoak alanola kateaturik azaltzen diren luzera handiko kateak osatu gabe.

* Boro kristalinoa materialo oso gogor eta urtze puntu altukoa da eta polimorfoa gainera. Besteak beste bi zelda romboedriko ezberdin osa ditzake α-boro eta β-boroa osatzen dituelarik, lehenak 12 atomo ditu zeldako eta bigarrenak 106 inguru. Boroaren kristal gehienak zelda tetragonalak dituzte hiru egitura tetragonal ezberdin osatzen ditu orohar 50 atomo ingurukoak.

## Zertarakoak 
## Forma alotropikoak 
* B12 ikosaedroa: 12 karbono atomoak baliokideak dira eta boro atomo bakoitza, beste bost boroz inguraturik dago.
## Erreferentziak 
* Enciclopedia Libre
* Web Elements
* Environmental Chemistry
* It's elemental
* inorganica I

## Kanpo estekak
Serie kimiko

**Serie kimikoak** antzeko propietate fisiko eta kimikoak dituzten elementu kimikoen taldeak dira. Serie kimikoak taula periodikoa sortu ondoren aurkitu ziren, taulan elementuak bere propietate kimikoen arabera antolatzen ziren eta. Horregatik hainbat serie kimiko taularen taldeekin bat datoz.

Serie kimikoak hauek dira:

* Metal alkalinoak (1. talde)
* Metal lurralkalinoak (2. talde)
* Lantanoideak
* Aktinoideak
* Trantsizio-metalak
* Beste metalak
* Metaloideak
* Ez-metalak
* Anfigenoak (16. talde)
* Halogenoak (17. talde)
* Gas nobleak (18. talde)

Askotan beste sailkapen batzuk erabiltzen dira:
* Metal noble
* Metal preziatu
* Base metal
* Platinoaren talde

## Kanpo estekak
Oriana Fallaci

**Oriana Fallaci** (Florentzia, Italia, 1929ko ekainaren 29a - Florentzia, 2006ko irailaren 15a) kazetari, idazle eta elkarrizketatzaile politikoa izan zen. Bigarren Mundu Gerran partisanoa izan zen, eta ondoren kazetari karrera arrakastatsua garatu zuen. Fallaci ezagun egin zen gerren eta iraultzen jarraipena dela eta, eta 1960ko hamarkadatik 1980ko hamarkadara bitarte munduko hainbat lider politikori elkarrizketak egiteagatik.

*Intervista con la storia* liburuan Indira Gandhi, Golda Meir, Yasser Arafat, Zulfikar Ali Bhutto, Willy Brandt, Mohammad Reza Pahlavi, eta Henry Kissingerri elkarrizketa egin zien, baita Hego Vietnamgo Nguyễn Văn Thiệu, eta Ipar Vietnamgo Võ Nguyên Giáp-i Vietnamgo gerran zehar. Besteak beste Deng Xiaoping, Andreas Papandreou, Ayatollah Khomeini, Haile Selassie, Lech Wałęsa, Muammar Gaddafi, Cayetana Fitz-James Stuart, Mário Soares eta Alfred Hitchcocken elkarrizketak argitaratu zituen.

## Obra 
* *I sette peccati di Hollywood*, 1956
* *Il sesso inutile*, 1961
* *Penelope alla guerra*, 1962
* *Gli antipatici*, 1963
* *Se il sole muore*, 1965
* *Niente e così sia*, 1969
* *Quel giorno sulla luna*, 1970
* *Intervista con la storia*, 1974
* *Un uomo*, 1979
* *Insciallah*, 1990
* ''La rabbia e l'orgoglio*, 2001
* *La forza della ragione*, 2004
* *Oriana Fallaci intervista Oriana Fallaci*, 2004
* *Oriana Fallaci intervista sé stessa - L'Apocalisse'', 2005

## Ikus, gainera 
* Italierazko literatura

## Kanpo estekak
Elfriede Jelinek

**Elfriede Jelinek** (Mürzzuschlag, Austria, 1946ko urriaren 20a) idazle feminista da. Aita judua dauka, eta senide asko Holokaustoaren biktimak izan ziren. Hainbat musika tresna jotzen ikasi zuen, eta Vienako Unibertsitatean Artearen historia eta drama ikasi zuen.

Eleberriak, antzezlana eta olerkiak idatzi ditu. Ulrike Ottingerrek, antzerki eta zinema zuzendaria, antzerti lan batzuk egin ditu Jelineken idazlan batzuekin.

2004an Literaturako Nobel saria jaso zuen. Horrelakorik lortzen austriar idazle bietako bat da, Peter Handkerekin batera.

## Bibliografia 
### Eleberriak 
* *Wir sind lockvögel baby!* ,1970.
* *Michael. Ein Jugendbuch für die Infantilgesellschaft* ,1972.
* *Die Liebhaberinnen* ,1975.
* *Bukolit. hörroman* ,1979.
* *Die Ausgesperrten* ,1980*.
* *Die Klavierspielerin* ,1983.
* *Oh Wildnis, oh Schutz vor ihr* ,1985.
* *Lust* ,1989.
* *Die Kinder der Toten* ,1997.
* *Gier* ,*2000.

### Antzezlanak 
* *Was geschah, nachdem Nora ihren Mann verlassen hatte*, 1977.
* *Clara S.* ,1981.
* *Burgtheater* ,1983.
* *Krankheit oder Moderne Frauen* ,1984.
* *Präsident Abendwind* ,1987.
* *Wolken.Heim* ,1988.
* *Totenauberg* ,1991.
* *Raststätte*, 1994.
* *Stecken, Stab und Stangl* ,1996.
* *Ein Sportstück* ,1998.
* *er nicht als er* ,1998.
* *In den Alpen* ,2002.
* *Das Werk* ,2003.
* *Prinzessinnendramen*, 2003.
* *Bambiland* ,2003.
* *Babel*, 2005.

### Itzulpenak 
* *Die Enden der Parabel* Thomas Pynchon; 1976
* *Herrenjagd* Georges Feydeau; 1983
* *Floh im Ohr* Georges Feydeau; 1986
* *Der Gockel* Georges Feydeau; 1986
* *Die Affaire Rue de Lourcine* Eugène Labiche; 1988
* *Die Dame vom Maxim* Georges Feydeau; 1990
* *Der Jude von Malta* Christopher Marlowe; 2001
* *Ernst sein ist alles* Oscar Wilde; 2004
* *Lyrik und Kurzgeschichten (latein-)amerikanischer*

### Opera libretto 
* *Lost Highway* David Lynch-en pelikularen adaptazioa ;2003

## Ikus, gainera 
* Alemanierazko literatura
* Feminismoa

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala (alemanez)
Asmakuntza

[thumb|300px|[Nikola Teslak hainbat **asmakuntza** egin zituen bere bizitzan, bereziki elektrizitate eta elektromagnetismoarekin loturik. Irudian, Tesla bere laborategian.]]

**Asmakuntza** edo **asmakizuna** ezaugarri, propietate eta erabilera berriak dituen objektu, teknika edo prozesua da. Historian zehar izandako asmakuntzak erosotasuna eta bizi-kalitatea hobetu izan dituzte gehienetan; armen kasuan esaterako horrela izan ez bada ere. Aspaldiko gizakiek asmakizunak oinarrizko beharrak (janaria, loa, berotasuna,... ) asetzeko gauzatu zituzten. Gaur egun aldiz, kontsumo-gizartearen baitan, asmakizunek hain oinarrizkoak ez diren nahiak asetzeko balio dute.

Asmakizunak eratzeko orduan, garrantzitsua izaten da diseinua: material eta piezen aukeraketa eta erabilgarritasuna, ergonomia izeneko arloaren baitan aztertzen dena. Egun, asmakuntzarako prozedura sistematikoak erabiltzen badira ere, irudimena ere faktore garrantzitsu da asmakuntzak sortzeko.

## Kanpo estekak
Luce Irigaray

**Luce Irigaray** (Bernissart, 1930eko maiatzaren 3a) Belgikan jaiotako frantziar idazlea da.
Lovaina-ko Unibersitatean ikasi zuen. Idazle izateaz gain, psikoanalista eta hizkuntzalaria ere bada. Parisen egiten du lan.

## Lana 
### Zenbait argitalpen 
* *Le Langage des déments* (Mouton / De Gruyter, 1973).
* *Speculum. De l’autre femme* (Éditions de Minuit, 1974). *Espéculo de la otra mujer* (Akal, 2007).
* *Ce sexe qui n’en est pas un* (Éditions de Minuit, 1977). *Ese sexo que no es uno* (Akal, 2009).
* *Et l’une ne bouge pas sans l’autre* (Éditions de Minuit, 1979).
* *Amante marine de Friedrich Nietzsche* (Éditions de Minuit, 1980).
* *Le Corps-à-corps avec la mère* (La Pleine lune, 1981). *El cuerpo a cuerpo con la madre* (Lasal, 1985).
* *Passions élémentaires* (Éditions de Minuit, 1982).
* *L’Oubli de l’air - chez Martin Heidegger* (Éditions de Minuit, 1983).
* *La Croyance même* (Éditions Galilée, 1983).
* *Éthique de la différence sexuelle* (Éditions de Minuit, 1984). *Ética de la diferencia sexual* (Ellago, 2010).
* *Parler n’est jamais neutre* (Éditions de Minuit, 1985).
* *Sexes et parentés* (Éditions de Minuit, 1987).
* *Le Temps de la différence. Pour une révolution pacifique* (L.G.F., « Le Livre de poche. Biblio », 1989).
* *Sexes et genres à travers les langues* (Grasset, 1990).
* *Je, tu, nous. Pour une culture de la différence* (Grasset, 1990 ; L.G.F., « Le Livre de poche. Biblio » n°4155, 1992). *Yo, tú, nosotras* (Cátedra, 1992).
* *J’aime à toi* (Grasset, 1992). *Amo a ti: bosquejo de una felicidad en la historia* (Icaria, 1994).
* *Être deux* (Grasset, 1997).
* *Entre Orient et Occident* (Grasset, 1999).
* *Prières quotidiennes / Everyday prayers* (Maisonneuve et Larose / University of Nottingham, 2004).

## Bibliografia 
* Cavarero Adriana, Restaino Franco. 2002. Le filosofie femministe. Milano, Bruno Mondadori.

* Fornero Giovanni. 2000. Protagonisti e Testi della Filosofia. V. D, tomo 2. Varese, Paravia.

* Irigaray Luce. 1997. Tra Oriente e Occidente. Dalla singolarità alla comunità. Roma, Manifestolibri (pp. 115)

## Bestelakoak 
* Feminismo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Irigarayri buruzko webgune bat
* Irigarayri buruzko beste webgune bat
* Luce Irigaray - Artículo en la Internet Encyclopedia of Philosophy.
Hugo Kapetarra

**Hugo Kapetarra** (940 inguru - 996ko urriaren 24a) kapetar leinuko lehenengo Frantziako erregea (987-996)

Frantziako dukea eta Borgoinako dukea, 987an errege hautatu zuten Noyonen. Soissonsen koroatu zuten ekainaren 1ean, eta Reimsen berriz ekainaren 3an. Horrela kapeto etxea hasi zen, eta karolingiarra iraungi.

Saint-Basle de Verzy monasterioko kontzilioan, 991ko ekainean, Arnoul apezpikua kitatu zuen, Gerbert izendatzeko. Eskua sartze honek Joan XV.a Aita Saindua biziki haserretu zuen.

Roberto Errukitsua bere semea izan zuen ondorengo.

## Kanpo estekak
Ipar Euskal Herriko literatura XIX. mendean

Napoleon I.aren eta Frantziako Iraultzaren azken hatsekin ekin zion gizaldiak. Waterlooko porrotaren ondoren, Antzinako Erregimena berrezarri zen arren, lurralde antolamenduari dagokionez, ez ziren gauzak lehenera itzuli, euskal probintziek ez baitzituzten aurretik zeuzkaten eskubideak berreskuratu.

Antolamendu politiko anitz izan ziren mendean zehar, hala nola, monarkia aldiak, inperioak eta errepublikak, hauen ondorioz etorritako gerra, matxinada eta gatazka ugari ere gertatu zelarik. urrats handiak eman zituen Frantziak garraiobide eta industriari dagokionez. Bestalde, bai eskola eta baita soldaduskaren bitartez ere lurralde guztietara zabaltzen hasi zen estatu zentralistaren eraketa bateratua.

Dena den, Ipar Euskal Herrian ez ziren gauzak hain azkar eta nabarmen gertatu, industriak garrantzia gutxi izan baitzuen nekazaritza giroko gizarte tradizionala izaten jarraitzen zuen Euskal Herrian. Estatuko eztabaida erlijioso eta borroka ideologikoen oihartzuna iristen zen noizean behin euskaldunen artera, baina elizak indartsu zirauen oraindik eta gehienetan bere eraginari eutsi zion.

Ondorioz, euskarazko ekoizpenaren zati inportante bat elizgizonengandik etorriko zaigu oraindik: Adibidez, Duhalde, Lapeire eta Arbelbideren prosa erlijiosoa, edota Laphitz eta Joanategiren santuen bizitzak.
 
Anton Abadiaren Euskal Lore Jokoek eta Luis Luziano Bonaparteren dialektologiazko lanek bultzada nabarmena emango diete euskarazko bertsogintzari nahiz euskal ikerketei. Sortzaile laikoen artean, aipatzekoak dira, Etxahun koblariaz gainera, Joan Batista Elizanburu bertsogilea eta Joan Piarres Duvoisin prosagilea.

## Ikus, gainera 
* Ipar Euskal Herriko idazleak
* Euskarazko literatura
* Hego Euskal Herriko narratiba XIX. mendean

## Kanpo estekak
Ipar Euskal Herriko narratiba XIX. mendean

Mendearen bigarren zatian idazlan literarioagoak ezagutarazi zituzten zenbait idazlek. 1870ean agertu zen Joan Batista Azkonagerreren (1815-1899) *Atheka gaitzeko oihartzunak*, lehen euskal eleberritzat hartu izan den liburua. Bertan, Ganix izeneko kontrabandista lapurtarraren pasadizoak kontatzen dira. Liburua hasiera batean euskaraz idatzi omen zen, ondoren frantsesez moldaturiko bertsioak, *Les échos du pas de Roland*, Frantzian arrakasta izan zuelarik. Ondoren berriz euskarara moldatua izan zen idazlana, euskalki ezberdinetan aritzen ziren hainbat idazleren laguntza eta aholkuez baliaturik.

Bertsogile moduan ezagunagoa dugun Jean Baptiste Elizanburuk (1828-1891) ere laga zigun prosaz lantxo aipagarria: *Piarres Adame* (1888), izen bereko pertsonaia saratarraren ibilaldi bat kontatzen diguna, txangoan zehar hainbat istorio tartekatzen dituelarik. Hau ere aldizkarian puskaka azaltzeko xahutu zen hasiera; eta horregatik edo, batasuna falta zaio sarritan. Dena den, prosa bizia, aberatsa eta atsegina da Elizanbururena.

## Ikus, gainera 
* Euskarazko literatura
* Hego Euskal Herriko narratiba XIX. mendean

## Kanpo estekak
Joan Batista Azkonagerre

**Joan Batista Azkonagerre Laxalde** edo, frantsesez, **Jean-Baptiste Dasconaguerre** (Baiona, Lapurdi,  – Londres, Erresuma Batua, ) Euskal Herriko politikaria eta idazlea izan zen, euskaraz *Atheka gaitzeko oihartzunak* (1870) izenarekin ezagutzen denaren frantsesezko originalaren egilea.

## Bizitza 
Pasaian egin zituen oinarrizko ikasketak. Horiek bukatzean Parisera joan zen, Zuzenbidea ikastera. Karrerako ikasketekin batera, historian, filosofian eta hizkuntza modernoetan saiatu zen, eta Makaloff dukearen eta Chateaubrianden iloba baten eskutik literaturarekiko zaletasuna piztu zitzaion.
Doktoregoa bukatzean, eta, Baionan egonaldi labur bat egin ondoren, notario jardun zuen Nafarroa Behereko Bastidan hasieran (1841-1861) eta Baionako Victor Hugo kaleko bulegoan, 1861-1884 bitartean. 1848an Mugerreko Marie Caroline Fagalderekin ezkondu zen, zeinekin zazpi seme-alabak izan zituen.

Azkonagerre politikaz ere arduratzen zen, behin baino gehiagotan Pirinio Atlantikoetako Kontseilu Orokorreko kontseilari nagusi hautatua irten baitzen Bastidako kantonamenduan, baita Baionan bizi zenean ere. Beste ohore batzuen artean, Frantziak Ohorezko Legioa (1867) eta Akademia aitzindari titulua (1870) eskaini zizkion. 1884an Azkonagerreri leporatu zitzaion diru iruzurra bere notario zereginetan, baina justiziaren aurrean agertu ordez atzerrira ihes egitea erabaki zuen. Badirudi denbora batez babesa bilatu zuela, bere bi semeekin, Afrikako iparraldean, baina azkenean Ingalaterran kokatu zen. Londresen hil zen 1899an.

## Idazlanak 
thumb|ezkerrera|150px|*Atheka-gaitzeko oihartzunak* liburuaren lehenbiziko argitaraldiaren azala (Baiona, 1870).
Azkonagerreren obrarik ospetsuena *Les échos du Pas de Roland* (Paris, 1867) da, euskaraz idatzitako nobela baten frantsesezko bertsioa balitz bezala aurkeztua («»). Horrelakorik ez zegoenez, gorriak ikusi omen zituen jatorrizkoa eskatu zitzaionean, frantsesez idatziaz besterik ez baitzegoen. Gorabehera askorekin, azkenean Vinsonen eta beste ezezagun baten laguntzarekin amaitu zen euskarazkoa: *Atheka gaitzeko oihartzunak* (1870). Hor ere ez zuen egia aitortu: «Irur urthe badu jadanik inprimatu ginuela liburutto hau, frantseserat itzuliz. Norbeitek galdegiten balu zertako haiñ sarri iguriki dugun hau inprima-arazi gabe, ihardetsiko ginioke iduri zitzaukula itzultze frantsesa errexki eta lasterrago saldu ginukela». Euskarazkoa frantsesez Parisen bi urtetan lau argitalpen izan ondoren eta gaztelaniazkoa ere (Baiona, 1867) argitaratu ondoren paratu zen.

Beste bi liburu argitaratu zituen frantsesez, betiere Euskal Herriari era erromantiko batean begiratuz: *Le Golfe de Gascogne* (1880) eta *Mendigor-Içareder. Récit Basque* (1883).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Bidasoan gora* liburua

## Kanpo estekak 
* «Azkonagerre», *Literatura Zubitegia*.
* Joseba AURKENERENA: Daskonagerre eta Lapurdiko atsotitz zaharrak (I)», *Zuzeu*, 2019-06-02.
* Joseba AURKENERENA: «J.B. Daskonagerre eta Lapurdiko atsotitz zaharrak (eta II)», *Zuzeu*,  2019-06-09.
Elizanburu (argipena)

**Elizanburu** hainbat pertsonaren deitura da:

* Mitxel Elizanburu (1826-1895): heletar idazlea.
* Joan Batista Elizanburu (1828-1891): saratar idazlea.

## Erreferentziak
Hego Euskal Herriko narratiba XIX. mendean

[start=0|thumbtime=46|thumb|[Txomin Agirre eta XIX. mendeko literatura]]
**Hego Euskal Herriko narratiba XIX. mendean** aztertzeko, arreta autore desberdinetan jarri behar da.

XVIII. mendean aita Manuel Larramendiren eraginez Hegoaldeko euskal liburugintza esnatu bazen ere, ez zen 1800 aldera arte suspertu, Frantziako Iraultzak, Konbentzio Gerrak batez ere garrantzia handia izan zuelarik honetan. Kanpotik zetozen pentsaera berriak zirela-eta, elizgizonek kolokan jartzen zuten beren etorkizuna, momentu haiek liburu berriak kaleratzeko aproposenak izango ez zirelarik. Hala ere, apaizek eta fraideek, ordura arte ez bezala, idaztearen lanari ekin zioten, bai Bizkaian eta baita Gipuzkoan ere.

Bizkaian, idazle ugari hasiko zaigu mende hasieran eliza liburuak argitaratzen: Juan Antonio Mogel, *Konfesio ona* (1803); Pedro Antonio Añibarro, *Esku liburua* (1802); Pedro Astarloa, *Urteko aste gustijetarako berbaldi ikasbidekuak* (1818) eta beste hainbeste.

Dotrinaren azalpenak, sermoiak eta antzeko gaiak lantzen dituze. Idazle hauei eta ondorengoei esker, bizkaierak bultzada handia jasoko du euskalki literario gisa indarra hartuko duelarik.

Hala ere, batzuetan eleizgizonek sortutakoak baziren ere, zuzenean erlijioarekin harremanik ez zuten lanak ere sortu ziren mendean zehar, fikziozko idazlan ugari idazten zirelarik narrazioak eta ipuinak, adibidez.

Eleberriari dagokionez, idazlanik aipagarrienetakoa Markina-Xemeingo erretore izan zen Joan Antonio Mogelen *Peru Abarka* dugu. Bizkaieraz idatzia, dialogoen bidez egituratua dagoen liburu hau euskaraz idatziriko lehen nobela saiakera dugu. Bertan, Peru Baserritar eruditoa eta Maisu Juan barberio kaletarraren arteko dialogoak azalten zaizkigu. Euskal literaturako lanik garrantzitsuenetakoa izateaz gain, interes zientifiko handikoa da, bertan, garaiko hizkuntzaren, ohituren eta laneko tekniken inguruko informazio aberatsa aukitzen dugularik.

Txomin Agirre izan da askorentzat euskal eleberriak izan duen idazlerik handienetakoa. Berak idatzi zituen, bizkaieraz zein gipuzkeraz garatuak, ondorengo belaunaldietako idazleen erreferentzia izan diren eleberrien izenak, hala mola, 1898.ean idatziriko *Auñemendiko lorea* nobela historikoa, bizkaieraz idatzita kostaldeko bizimodua azaltzen digun *Kresala*, edota *Garoa*, gipuzkeraz idatziriko euskal baserriaren nobela.

## Ikus, gainera 
* Euskarazko literatura
* Ipar Euskal Herriko narratiba XIX. mendean

## Kanpo estekak
Garoa (eleberria)

thumb|thumbtime=79|start=297|**Garoa** liburua eta Txomin Agirreren bizitza laburtzen dituen bideoa.***Garoa*** Txomin Agirrek idatzitako eleberria da. *Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkaria*n kapituluka argitaratu zen lehen aldiz, 1907tik 1912rako aleetan, azken lau kapituluak argitaratu gabe utzita. *Kresala* bezala, hau ere Durangon inprimatu zen, 1912. urtean. Bizkaiko euskaran jarritako *Kresala*n, itsasoko bizimodua erakusten zaigu; *Garoa*, berriz, gipuzkeraz idatzi zuen Agirrek, eta nekazaritza munduan girotu.

Eleberrian, ikuspegi soil ohiturazaletik, Oñatiko baserritarrak ageri dira euskal bizimoduaren eredutzat. Joanes, baserritar familia bateko burua, agertzen zaigu euskaldun zintzo eta kristauaren erakusgarri. Kaletar erdaldun eta kanpotarrak, ostera, eleberriko pertsonaia gaiztoak dira.

## Argumentua 
Oñati aldean kokaturiko Zabaleta basetxeko jauna den Joanes artzain-baserritarraren bizitzaren azken urteak -eta bere familiarenak- kontatzen zaizkigu. Garibaiko Ana Joxeparekin hiru seme hazi zituztela esaten zaigu, Jose Ramon oinordeko izatera deitua eta gurasoak legez kristau ona, Iñazio Mari apustuetara emandako aizkolari aiurriz ahula eta Juan Andres erbestera joango den diruzalea. Morroi bat ere badu Zabaletak, zahartuko denean ordezkatua izango dena.[thumb|*Garoa* liburuaren ale bat (1912), [PDF formatuan.|erdian]]

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskarazko liburu ezagunen zerrenda
* *Auñemendiko lorea*
* *Kresala*

## Kanpo estekak 
* Testu osoa, *Klasikoen Gordailua*n.
Kresala (Txomin Agirre)

thumb|thumbtime=79|start=297|**Kresala** liburua eta Txomin Agirreren bizitza laburtzen dituen bideoa.***Kresala*** Txomin Agirreren eleberria, *Euskal-Erria* aldizkarian zatika argitaratu zen 1901-1904 urteen artean. Ondoren, 1906 Florentino Elosuren inprimategian inprimatu zuten, liburu moduan argitaratzeko. Bizkaieraz idatzia dago eta itsasbazterreko herrien bizimodua eta herritarren pentsamendu eta ohiturak eman nahi ditu ezagutzera. Txomin Agirreren beste lanetan bezala, ohiturazko nobelaren ezaugarriak biltzen ditu, arrantzaleen bizimodua eredugarritzat aurkeztuzm, *Arranondo* izeneko herri batean (anagrama bat berez, Ondarroa herriarena).

## Ezaugarriak 
Eleberria kostunbrista da, eta deskribapen sakon eta aberatsak egiten ditu, batez ere, arrantzaleen bizimodua eta garaiko ohituretara hurbiltzen du irakurlea. Ondarrutarra izaki, autoreak oso ondo ezagutzen zuen arrantzaleen bizimodua eta hori begi bistan gelditzen da pertsonaien arteko elkarrizketa eta eleberriko deskribapenetan. Liburuaren beste osagai zentraletako bat bertan azaltzen den amodiozko istorioa da: Mañasi eta Angelen artekoa. Bien familiek beste ezkongai bat daukate gogoko eta elkarrekin egoteko borroka hori da liburuaren motorra.

Idazlearen ideologia euskaltzale, kristaua eta abertzalea liburu osoan dago presente. Eleberriak arrakasta nabarmena izan zuen, hainbat ikerlariren ustez, idazleak orokortzeko izan zuen gaitasuna izan zen faktoreetako bat. Izan ere, bertan agertzen diren pertsonaiak eta horiek sufritutako gertaerak edozein herritako arrantzalek ikusitakoak izan daitezke. Gara horretan batez ere, Euskal Herria itsasora begira bizi zen, gara hortako arrantzaleen munduari egindako argazkitzat hartzen da liburua.

Euskarari dagokionean, lexiko aberatsa darabil idazleak, baina aurreko eleberrietan erabilitakoak baino neologismo gutxiago erabiltzen ditu, hizkera herriarengana hurbilduz. Bizkaieraz idatzita dago lana eta erdaratik hartutako maileguak aurkitzea bereziki zaila da, idazleak garbizaletasunari eusten dio.

## Audioliburua 
2023an eLiburutegiak obraren audioliburua jaso zuen. Guztira ia 6 orduko iraupeneko audioa da, Iñaki Beraetxek lokutatuta.

## Ikus, gainera 
* Euskarazko liburu ezagunen zerrenda
* Garoa
* Auñemendiko lorea
* Txomin Agirre

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kresala.
* Testu osoa Klasikoen Gordailuan
* Audioliburua
Ni ta ni

**Ni ta ni** Txomin Agirreren laugarren nobela hau *Euskal-Esnalea* aldizkarian idazten zebilela hil zen.

Erdi Aroan kokatzen den eleberri honetan, garai hartako oinaztarren eta ganboatarren arteko eztabaidak eta borrokak kontatzen zaizkigu, gipuzkeraz.

## Ikus, gainera 
* Txomin Agirre

## Kanpo estekak 
*  Eleberriari buruzko aipamena Armiarma.com webgunean (Bizkaieraz).
Auñemendiko lorea

[thumb|thumbtime=46|start=0|[Txomin Agirre|Txomin Agirreren bizitza laburtzen duen bideoa.]]***Auñemendiko lorea*** Txomin Agirrek idatzitako lana da, 1897. urtean *Euskalzale* astekarian irten zen lehenengo aldiz eta urte bat geroago liburu moduan argitaratu zuten.

"Hasieran Riktrudis" deitzekoa zen, VII. mendean bizi izan zen izen bereko santa baten bizitza eta pasadizoak kontatzen baitizkigu. Kondairazko nobela hau ez zen iritsi *Kresala* eta *Garoa* eleberrien ezagupen mailara. Eleberrian agertzen diren kontu historikoak ziur aski ez dira nahiko eleberri historiko legez sailkatzeko. Navarro Villosladaren *Amaia edo euskaldunak VIII. mendean* obrarekin alderatua izan da.

Liburua bizkaieraz idatzita dago, zehazki ondarrutarrez, baina lexikoaren aldetik jasoa da, hitz larramenditarrez jantzia. Euskalkia denborarekin errespetatu egin da nahiz eta testua batuan ipintzen saiatu diren.

Fedea, aberria eta maitasuna dira lantzen dituen gaiak. Fedeari argia ematen dion protagonista “Riktrudis” da. Eleberria aurrera doan heinean, Riktrudis, kristau-ikono bihurtzen da. Gero aberria daukagu, hemen euskaldunen eta frankoen arteko gatazkak kontatzen baitira. Maitasunari dagokionez, Portun eta Riktrudisen arteko hartu-emana kontatzen digu.

Istorioa VII. mendean gertatzen da, euskaldunak kristau bihurtzen direneko garaia. Riktrudis, Arnoldo eta Luzia euskaldunen alaba bakarra, Adalbaldo frankotarren dukearekin ezkondu eta senarraren lurraldeetan bizitzera doa. Dukea, erregearen aginduz euskaldunei bakea eskaintzera dator. Badu, ordea, etsai handi bat euskaldunen artean, frankotarrekiko gorrotoa ahal duen gehien pizten saiatzen dena: Portun.

Portun, Riktrudisekin maitemindurik zegoen. Neskatxak haren maitasunari ez dio erantzunik eman nahi. Portunek, aitzitik, ez du atzera egiten bere nahian eta behin eta berriro saiatzen da. Horregatik dukea hiltzen du. Riktrudisek senarraren heriotzaren berri duenean, hiltzailea barka dezaten eskatu eta gero moja sartzen da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Salaberri Muñoa, Patxi: *Hagiografia eleberrirantz erroizten hastean (Arratsalde bat Auñamendiko lorearekin)*. - .
* Salaberri Muñoa, Patxi: *Hagiografiatik kolonizazioaren legitimaziora (Arratsalde bat Auñamendiko lorearekin) (II)*. - .

## Ikus, gainera 
* Euskarazko liburu ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Testu osoa Klasikoen Gordailuan
Atheka gaitzeko oihartzunak

***Atheka gaitzeko oihartzunak*** eleberri bat da, Joan Batista Azkonagerre baionarrak 1870ean argitaratua. Izatez, jatorrizkoa frantsesez eman zuen argitara *Les échos du pas de Roland* izenburuarekin. Horrela hobeki salduko zelakoan, euskaratik frantsesera itzulia zela esan zuten editoreek, baina irakurleak jatorrizko testua argitaratzeko zain zeudenez, laguntza eskatu behar izan zuen euskal bertsioa ontzeko. Testuan oso nabaria da frantsesaren morrontza gehiegizkoa.

## Korapiloa 
Ganix (Joanes izenaren txikigarria) Lapurdiko kontrabandista ospetsua zen, etxea mugan izanik, bere bizitza guztia alde batera eta bestera muga igarotzen ahalegintzen zirenei laguntzen eman zuena.

Behin, betebehar arriskutsu bat egitea suertatu zitzaion. Izan ere, Ganixek Beirako printzesa mugaz bestaldera eraman behar zuen, bere senar Karlosekin elkar zedin.

Gertakizuna Lehen Karlistaldian kokatzen da, 1833. urteko udazkenean. Frantziako gobernuaren aginduz Beirako printzesa atzeman beharra zegoen; ez zioten inondik ere mugaz bestaldera ihes egiten utzi behar. Hala ere, Ganixek, iruzur egin zien agintariei, bere betekizuna burura eramanez. Mendian zehar, karlisten guda-zelairaino eraman zuen printzesa. Karlosek, esker onez, bizi izateko lain eman zion hasieran; Gero ordea, utzitasun gorrian eta behartsu bukatu zuen Ganixek.

## Ikus, gainera 
* Euskarazko liburu ezagunen zerrenda
* Atekagaitz

## Kanpo estekak 
* *Atheka gaitzeko oihartzunak* osorik irakurgai, *Armiarma* webgunean.
Claude Shannon

**Claude Elwood Shannon** (Petoskey, Michigan, AEB, 1916ko apirilaren 30a - Medford, Massachusetts, AEB, 2001eko otsailaren 24a) informazioaren teoriaren aitatzat hartzen da. Shannonen zenbakia deritzona kalkulatu zuen 1950ean.

Shannonek txikitatik erakutsi zuen eskolan zientzia eta matematika gaietarako gaitasuna, eta baita gailu mekaniko eta elektrikoak asmatu eta eraikitzeko zaletasuna ere. Hala, 1932an (16 urte besterik ez zuela), Michigango Unibertsitatean hasi zituen unibertsitate-ikasketak, eta 1936rako, matematikako eta ingeniaritza elektrikoko karrerak amaitu zituen. Ondoren, 1936an, ingeniaritza elektrikoko masterra egiten hasi zen Massachusetts Institute of Technology edo MIT ezagunean. Eta 1940an, matematikako doktorego-tesia defendatu zuen, erakunde horretan bertan.

Shannoni eskertu behar dizkiogu Voyager misioek espazio sakonera egindako bidaiak, *compact disc-*aren asmakizuna, sakelako telefonoak, Interneten garapena, MP3, ZIP formatuak eta beste hainbat arlo. Informazioaren teoriari esker dauzkagu, oro har, gaur egungo distantzia luzeko komunikazioak.

## Erreferentziak
Joniarrak

**Joniarrak** Antzinako Greziako gizatalde bat izan ziren. Beste tribuen artean Doriarrak eta Akaziarrak zeuden. Geroago guztiak Heleniarrak izenez ezagutu ziren.

## Ikus, gainera 
* Joniar ordena

## Kanpo estekak
Doriar

thumb|Doriar eskualdeak

**Doriarrak** (antzinako grezieraz: Δωριεῖς, *Dōrieis*) Antzinako Greziako gizatalde bat izan ziren. Beste tribuen artean joniarrak eta akaziarrak zeuden. Geroago guztiak heleniarrak izenaz ezagun egin ziren. Lehendabizikoz *Odisea*n aipatuak dira, Kreta inguruan bizi zirelarik; baina, kondairen arabera, iparraldeko Greziakoak ziren. Bazuten berezko dialekto bat eta hiri nagusiak Esparta, Halikarnaso, Gnido, Kos, Lindos, Kamiros, Ialisos, Korinto, Megara zituzten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Doriar ordena

## Kanpo estekak
Akaziar

**Akaziarra** arianismoren adar baten jarraitzailea zen, Akazio Zesareakoa buru zuena. Hirutasunari buruzko eztabaidan, Jainko Aitaren eta Semearen arteko substantzia berekotasuna aldarrikatzen zuen ortodoxiaren, eta substantzia antzekotasuna aldarrikatzen zuen arrianismoaren artean batasuna egiteko, Jainko Aitaren eta Semearen artean antzekotasun soila aldarrikatzen zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Złoty

**Złoty** (polonieraz , pl. *złote*,  edo *złotych* ) Poloniako dirua da. 100 *groszy*-tan banatzen da. *Złoty* hitzak polonieraz "urrezko" esan nahi du. **PLN** ISO 4217 kodea eta *zł* ikurra ditu.

1990eko hamarkadako inflazioa zela eta, izena aldatu zioten eta, 1995eko urtarrilaren 1ean, lehengo 10.000 złoty (PLZ) 1 złoty berri (PLN) bilakatu ziren.

## Kanpo estekak
Miguel de Icaza

**Miguel de Icaza** (Mexiko Hiria, 1972ko azaroaren 23a) software libre programatzaile mexikar bat da, GNOME proiektua hasteagatik ezaguna.

Miguel de Icaza Mexiko Hirian jaio zen eta Mexikoko Unibertsitate Autonomiko Nazionalean (UNAM) burutu zituen ikasketak. 1992. urtean hasi zen software librea idazten.

1997ko udaran, Microsoft-k lan elkarrizketa bat egin zion Internet Explorer UNIX talderako (SPARC plataformara bihurtzeko), baina bisa lortzeko ez zuen behar adinako titulu unibertsitarioa. Elkarrizketan dioenez, elkarrizketatzaileak konbentzitzen saiatu zen Internet Explorerren kodea libre egin zezaten Netscapek bere nabigatzailearekin egin aurretik.

Icazak GNOME proiektua hasi zuen urte bereko udaran, Federico Menarekin batera, GNU/Linuxrako eta beste UNIX-modukoentzat mahaigain guztiz libre eta osoa egin nahi zuen. Lehenago Icazak Midnight Commander fitxategi kudeatzailean lan egin zuen, eta Linux kernelean ere. Gnumeric kalkulu-orriak sortzeko programaren sortzaileetako bat ere bada.

1999an, Icazak Helix Code fundatu zuen, GNOMErako softwarea librea sortzeko konpainia, Nat Friedmanekin batera, eta hainbat GNOME hackerri lana eman zien. 2001. urtean, Helix Code-k izena aldatu zuen, Ximian izateko, eta Mono proiektua hasi zuten, Icaza proiektu buru bezala, Microsoften .NET berria hainbat plataformetan erabilgarri izateko, Linux eta Unix modukoak kasu. 2003ko abuztuan, Novellek Ximian erosi zuen.

1999an Miguel de Icazak Free Software Foundationaren Free Software Saria jaso zuen, 1999 urteko MIT Technology Review eraberritzaile saria ere jaso zuen, eta Time Magazine aldizkariak 2000. urteko irailean mendeko 100 gizonik berriztatzaileen artean izendatu zuten.

Miguelek paper txiki bat izan zuen 2001ean Antitrust filmean.

2003an Maria Laura brasildarrarekin ezkondu zen.

## Kanpo estekak 
* Icazarekin elkarrizketa
* Miguel de Icazaren blog-a
* Bere profila *MIT Techonology Review* gunean, 2004ko Iraila
Federico Mena

**Federico Mena Quintero** (Mexiko Hiria, 1976ko uztailaren 29a) ordenagailu programatzaile Mexikoarra, GNOMEren "Canvas"-a idatzi zuen Red Haten lan egiten zuen bitartean. Denbora batez GIMPen arduraduna izan zen, eta Ximianen, orain Novellek erosia, kontratatutako lehenetakoa izan zen, eta oraindik bertan jarraitzen du. Miguel de Icazarekin batera, Federicok GNOME proiektua fundatu zuen.

Universidad Nacional Autónoma de México unibertsitatera joan zen, eta bertan Icaza ezagutu zuen, Ordenagailu zientziak ikasten zituen bitartean; ondoren unibertsitatea utzi zuen Red Hat-entzat lan egiteko Estatu Batuetan. Bere bizitzaren zatirik handiena Mexiko Hirian igaro du, baina orain Xalapan, Veracruzen, bizi da bere emaztearekin.
Ximian

**Ximian** Linux eta UNIXentzat GNOMEn oinarritutako mahaigaineko aplikazio libreak sortzeko konpainia bat da. Ximian (lehenago **Helix Code**, eta hau baina lehenago **International Gnome Support** bezala ezagutua, nahiz eta azken hau konpainiaren planifikazio garaian besterik erabili ez) Miguel de Icazak eta Nat Friedman-ek fundatu zuten 1999ko Urrian, eta Novellek erosi zuen 2003ko abuztuan. Novell-ek Ximianen lan eta proiektuak garatzen jarraitzen du Ximian izenpean, Novell beraren beste programa batzuekin bat, Groupwise, Zenworks eta Hularekin.

Ximianek produktu berriak eta existitzen ziren beste batzuk garatu ditu. Produktu hauek Ximian Desktop produktuan datoz, edozein erabiltzaile bere enpresarako beharko zituen hainbat produktu librerekin batera. "Ximianizatutako" GNOME, OpenOffice.org, eta Gaim beste programa berrikin nahastuta dator produktu hortan. Honako hauek kasu:
* Novell Evolution
* Ximian Connector
* Ximian Red Carpet

Ximian Desktop Linux Consortium-en fundatzaileetako bat izan zen eta Monoren garapenaz arduratzen da, Microsoft .NETen ordezko Software librea.

Ximianen fundatzaileez gain, Novellek beste hainbat garatzaileri lana ematen dio, Dave Camp, Robert Love, Federico Mena, edo Joe Shaw barne.

## Kanpo estekak 
* Ximian-en orria Novell-en
Henri Laborit

**Henri Marie Laborit** (Hanoi, Frantziar Indotxina, 1914ko azaroaren 21a -Paris, 1995eko maiatzaren 18a), sendagile, biologo, etologo, psikologo frantziarra izan zen.

Anestesia eta hibernazio artifizialean berritzaile, klorpromazina erabiltzearen bultzadan dago bere lorpen handiena, psikiatrian. Fisiologiatik zerebrora, eta hortik giza jokaera ikertzera abiatu zen. Lasker Saria (USA, 1957), Anokhin Saria (CCCP, 1981), jende gehienek ''"Mon oncle d'Amérique"* pelikulari esker ezagutu zuten. Unibertsitatean irakasle, alderdi eta sindikatuen aurrean hizlari, 1950etik 1994 arte gutxienez 30 liburu idatzi zituen: *Delirium Tremens*, *Du Soleil à l'homme*, *Les Comportements*, *Eloge de la fuite*, *La Nouvelle Grille*, *L'Inhibition de l'Action'' eta beste asko. Horietako asko beste hizkuntzetara itzuliak izan dira. Politikoki ezkertiarra zen eta sozialki oso jatorra. Poeta, margolari, idazle; jakintsu handi bat zen.