Ikurrin

**Ikurrin**a Euskal Herriko bandera eta ikur nagusia da. Oinarri gorriaren gainean, gurutze zuri zuzen batez eta gurutze berde zeihar batez osatuta dago. Sabin Aranaren anaia Luis Aranak marraztu zuen 1894. urtean. Gaur egun, Euskal Autonomia Erkidegoko bandera ofiziala da, bai eta Ipar Euskal Herrian nahiz Hego Euskal Herrian, Europar Batasuneko banderarekin batera, Bidasoa eta Pirinioetako estatu mugaren bi aldetara agertzen den bandera bakarra ere.

Bere sorrera unetik bertantxe jazarpen politiko latza jasan duen bandera da, lehen ikurrina urte baten buruan espainiar agintaritzak errekisatu baitzuen. Jazarpen hori Primo de Riveraren diktaduran jasandako debekua eta bereziki Francoren diktaduran asko areagotu zen. Hain zuzen ere, agintari frankistek legez kanpo jarri eta 1936-1977 artean erabateko eta etengabeko jazarpena pairatu zuen: ikurrin bat zeraman oro isuna ordaintzera edo espetxera zigortua zen, eta hein handi batean, jazarpen, eta debeku horren ondorioz, jende askoren iritziz, abertzale nahiz abertzale ez izanik ere, haren hasierako jatorrizko esanahitik askoz harago, klandestinitateko bandera bihurtu zen, hots, askatasunaren, errebeldiaren, antifrankismoaren eta demokraziaren ikur. Maiz Hego Euskal Herrian diktadura garaian ikurrina jendaurrean erakustea norberaren pentsamolde politiko edo nazio nortasunetik harago, injustiziaren aurkako berezko agintaritza ofizialarekiko errebeldia jarrera edo erantzuna izan zen.

1977ko urtarrilaren 19an ofizialki legeztatu zen arren, 2017 arte, Nafarroako Foru Erkidegoan ikurrinaren aurka espresuki sortu zen Nafarroako Ikurren Legearen bidez jazarpen politiko eta administratiboa jasan izan zuen, bera udaletxeetan zintzilikatzen duten udalak isun, salaketa eta auzien mehatxupean izanik. Aldiz, Ipar Euskal Herriko (Nafarroa Beherea barne) herriko etxeetako aurrealde eta balkoietan egunerokotasunean ikurrina Frantziako banderarekin batera normaltasun osoz zintzilikatua agertzen da.

## Izena 
[thumb|250px|eskuinera|Ikurrina airean, [Donostiako Urgull mendian.]]
Arana anaiek *ikurrin* izena bi hitzen elkarketatik sortu zuten:
* *ikur* + e*gina*, alegia, *ikur (eg)ina* = *ikur* + *ina* = ikurrina

Bandera batean egin, irudikatu edo gauzatutako ikurra, alegia.

Erdal hizkuntzetan eta giro abertzaleetatik kanpo, 1894tik, banderaren sorreratik urtetik 1936ko Gerrara arteko denboraldian zehar nagusiki *Euskal Herriko bandera* izenez deitua izan zen (gaztelaniaz *bandera vasca*, frantsesez *drapeau basque* eta ingelesez *Basque flag*). Francoren diktadura eta bandera horren klandestinitate garaian zehar *ikurrin* izendapenaren erabilera erdal hizkuntzetan ohikoa izaten hasi zen. Gaur egun, gaztelaniaz behinik behin, izendapen erabiliena euskarazko *ikurrin* da (*ikuŕiña* sabindar grafiaz, eta erdaraz *ikurriña* idatzita).

XIX. mendearen amaiera eta XX. mendearen hasierako Euskal Abertzaletasunaren lehen garaietan *Bizkaitarra*, *Bandera Bizkaitarra* edota *Bizkaitar Bandera* izena ere jaso zuen.

Egun, *hiru koloreduna* eta *bi gurutzeduna* izendapenak ere jasotzen ditu.

 

## Ezaugarri teknikoak 
thumb|180px|Ikurrin bat
Koloreei dagokienez, definizio teknikoaren aldetik, ondorengo hauek erabiltzen dira: gorrirako, Pantone 485 C (% 100 magenta eta % 100 horia); eta berderako, Pantone 347C (% 100 horia).

Neurriei dagokienez, hasierakoei eusten zaie. Ikurrina laukizuzen bat da, eta bere garaiera oinarriaren luzeraren % 56koa da; aspa eta gurutzea osatzen duten zerrendek zabalera bera dute, alegia, oinarriaren zabalera osoaren % 8,6.

1936ko urriaren 28an, Eusko Jaurlaritzaren Euskal Herriko Egutegi Ofizialearen 24. Dekretuan proportzio aldaketak egin zitzaion ikurrinaren irudia eta honako azalpena argitaratu ziren:

Definizio ofizial hori gaur egun arte mantentzen da, izan ere, 1977ko urtarrilaren 19an ikurrina legeztatu ondoren, 1979ko Euskal Autonomia Erkidegoko Estatutuan berretsi baitzen.

## Esanahia 
Ikurrinaren sortzaileen arabera, haren esanahia honakoa da:

### Arana anaien interpretazioa 
[thumb|200px|[Sabin Arana Goiriren estatua Bilboko Albia lorategietan, atzealdean Sabin Etxea egoitzako ikurrina duela.]]

Ikurrina Bizkaia burujabearen ikur izateko sortu zuten Arana Goiri anaiek, nazio modernoen bandera eredu hartuz, baina XIX. mendearen azken urteetan eta XX. mendearen hasieran jada, Bizkaitik kanporako haren hedapen azkarrarekin batera, jendearen gustukoa zenez, herriak Euskal Herriaren banderatzat hartu zuen.

Arana anaiek ikurrinean beren *Jaun-goikua eta Lagi-zaŕa* (siglatara ekarrita, JEL: hortxetik dator EAJ alderdiko kideei *jelkide* deitzea; eta EAJren ideologiaren jarraitzaileei, *jeltzale*) goiburua laburbildu nahi izan zuten, alegia, *Jainkoa* (kristautasuna) eta *Lagi-zaŕa* (*Lege zaharra*, Euskal Herriko foruak, Gernikako Arbolak ordezkatuak). Sabin Aranak kolore bakoitzari esanahi berezia eman zion:

# Gorria, Bizkaitar Nazioaren Independentziaren sinboloa (ondoren Euskal Nazioaren Independentzia).
# Berdeak, Gernikako Arbola eta harekin Bizkaiko foru erakundeak irudikatzen ditu; eta San Andresen gurutzearen forma izateak, kondairaren arabera San Andres egun batez Arrigorriagako gudua jazo zela.
# Zuria, kristau gurutzea edo sinboloa, Jainkoa guztiaren gainetik dagoela erakusteko.

1895eko uztailaren 28an, *Bizkaitarra* aldizkariaren 31. alean, Sabin Aranak berak bere hitzez *Feniziar bandera* idazlaneko laugarren ekitaldian honela deskribatzen du:

Irudi:Flag of the Basque Country by Sabino Arana.svg|Lehen ikurrina, 1894an Sabin eta Luis Arana anaiek diseinatutako jatorrizko neurriekin.
Irudi:Ikurrinaren jatorrizko diseinua, 1894.jpg|Luis eta Sabin Arana anaien eskuz idatzi eta marraztutako jatorrizko ikurrinaren diseinu eta oharrak, 1894.
|1930eko hamarkada, ikurrina eskuetan duten haurrak, atzealdean eskuak sakeletan sartuak dituen gizon bizarduna Luis Arana Goiri da, ikurrinaren sortzaileetako bat.

Zabalago azalduta, ikurrinak hiru osagai nagusi ditu:

#### Oinarri gorria 
[thumb|[Bizkaiko banderaren hondo gorrimina; ikurrinaren hondo gorriaren oinarria litzateke.]]

Bizkaitarrak irudikatzen ditu, historian zehar Bizkaiko banderaren hondoa gorria izan baita. Hala ere, batzuek jatorri mitikoaren zantzua hartzen diote, Padura edo Arrigorriagako guduari lotuta. 870 urte inguruan, bizkaitarren buru  Jaun Zuriak Leongo armada garaitu omen zuen Paduran: etsaien odola lekuan barreiatu zuen eta bertako harriak gorritu. Geroztik, Arrigorriaga deitzen zaio leku horri. Oinarri gorri horrek Bizkaiaren independentzia irudikatzen bide du.

#### Gurutze zeihar berdea edo San Andresen gurutzea 
Lege zaharrak eta Bizkaiko independentzia irudikatzen ditu, Gernikako Arbolaren kolore eta itxura estilizatua baita. Batzuen ustez, beste harreman bat ikusten dute Padurako borrokarekin, gurutze mota horrek San Andresen gurutzea izena baitu eta borroka San Andres egunez izan baitzen.

San Andresen gurutzea Eskoziako banderan ere kolore zuriz eta hondo urdinean agertzen da, San Andres herrialde hartako santu zaindaria baita. Horra San Andresen gurutzearen agerpen batzuk, ezkutu eta banderetan:

Irudi:Coat of Arms of Biscay.svg|Bizkaiko armarria: Gernikako Arbola, Bizkaitar eta Euskal Foruen ikur, ikurrinean San Andresen gurutze berdeak ordezkatua.
Irudi:Flag of Cross of Burgundy.svg|Borgoinako gurutzea, San Andresen gurutzearen aldagai bat, karlisten ikur XIX. mendean.
Irudi:Flag of Scotland.svg|Eskoziako bandera.
Irudi:Bandera de Fuenterrabía.svg|Hondarribiko bandera.
Irudi:Oñatiko bandera.gif|Oñatiko ikurra.
Irudi:Sopelanako udal ikurrina.svg|Sopelako bandera.
Irudi:Coat of Arms of Eibar.svg|Eibarko ezkutua: San Andres herriko santua da.
Irudi:Flag of Vitoria.svg|Gasteizko bandera.

#### Gurutze zuria 
Jainkoa beste edozeren gainetik irudikatzen du, horregatik gurutze zuria gurutze berdea eta hondo gorriaren gainetik egotearen arrazoia, Aranak kristautasunean oinarritutako Bizkaia burujabea sortu nahi baitzuen. Bizkaiko armarrian, Gernikako Arbolaren atzean ere gurutze zuri bat ageri da.

Kristautasunaren gurutzea garai hartako Europako erlijio nagusia izanik, banderetan oso ohikoa zen elementua da; adibidez, egungo herrialde hauetako banderek ere, ikurrinaren antzera, kristautasunaren gurutzea daramate: Åland uharteetakoak, Danimarkakoak, Suediakoak, Norvegiakoak, Islandiakoak, Finlandiakoak, Faroe uharteetakoak, Ingalaterrakoak, Suitzakoak eta abarrek.

Izan ere, Eskandinaviako herrialdeak, Europan, jentiltasun edo paganotasuna baztertuta kristautu ziren azken herrialde edo lurraldeak izan ziren. Beraz, estatu bilakatzeko prozesuan, banderak sortu zituztenean, gurutze kristauak jarri zizkieten bandera horiei, beren kristau fede berriarekiko leialtasunari buruzko zalantzak uxatzeko.

Irudi:Flag_of_Denmark.svg|Danimarkako bandera
Irudi:Flag of Norway.svg|Norvegiako bandera
Irudi:Flag_of_Iceland.svg|Islandiako bandera
Irudi:Flag_of_Sweden.svg|Suediako bandera
Irudi:Flag_of_Finland.svg|Finlandiako bandera
Irudi:Flag_of_the_Faroe_Islands.svg|Faroe uharteetako bandera.

## Bestelako interpretazioak 
Ikurrinaren itxura orokorrak Erresuma Batuko bandera (*Union Jack*) gogoratzen du. Ezaguna da Aranak Ingalaterrarekiko zuen miresmena. Hala ere, Bizkaiaren ikurtzat marraztua zela jakinik, Bizkaiko armarriaren estilizazioa dela esan daiteke, banderaren oinarri gorria, Gernikako Arbolaren gurutze berdea eta Jainkoaren gurutze zuria. Bi gurutze horiek goiburu jeltzalearekin (Jaun-goikua eta Lagi-zaŕa) ados daude Gernikako Arbolak lege-zarra edo foruen esanahia baitu.

Hala ere, ikurrinaren bestelako interpretazioak ere egin izan dira:

### Euskal jentiltasun edo paganotasunaren ikur 
Bitxia badirudi ere, jada ikurrina sortu zen lehen urteetan haren zerrenden itxura eta Euskal Herriko Historiaurreko sinboloen arteko lotura eginez, euskal jentiltasun edo paganotasunaren ikurtzat jo izan zuen jendea ere agertu zen.

Horretaz, 1901ean Sabin Aranak Euzkadi aldizkarian honakoa idatzi zuen:

### Espainiar nazionalista batzuen arabera: Union Jack 
Espainiar nazionalismoak, aldiz, XX. mendearen erdialdera, ikurrina gutxieste aldera, Arana anaiek ikurrina eta Union Jack banderen antzekotasunean bakarrik oinarrituz, Britainia Handiko bandera "kopiatu" zutelako inongo oinarri historikorik gabeko esamesa edo hiri kondaira asmatu zuen. Hala ere, aurreko bertsioa bezala, bi bandera horien arteko inongo loturarik dagoenik ez da inoiz frogatu izan.

Gainera, gaur egungo Erresuma Batuaren banderaren sorrera, ikurrinarena ez bezala, ez zen bat-bateko nazio edo estatu bandera baten sorrera izan, aldika gauzatutako zenbait erresuma edo herrialderen arteko batasun prozesu historiko eta politiko luzearen ondorioa baizik:

# 1707ko Batasun Agiria: Ingalaterrako Erresuma eta Eskoziako Erresumaren batasunak Britainia Handiko Erresuma sortu zuenez, Ingalaterrako bandera (San Jurgiren gurutzea) eta Eskoziako banderaren (San Andresen gurutzea) elkarketatik bandera berria sortu zen.
# 1800eko Batasun Agiria: Britainia Handiko Erresuma eta Irlandako Erresumaren batasunak Britainia Handia eta Irlandako Erresuma Batua ekarri zuenez, Britainia Handiko Erresumaren eta Irlandako Erresumaren banderaren (San Patrizioren bandera) elkarketatik bandera berria sortu zen.
# 1922ko Irlandako Estatu Askearen independentzia jazo arren, Ipar Irlandako lurraldea Britainia Handia eta Ipar Irlandako Erresuma Batuan segitzen duenez, San Patrizioren bandera gaur egungo Erresuma Batuko edo *Union Jack* banderan dago oraindik, Ipar Irlanda ordezkatuz.

Irudi:Flags of the Union Jack.svg|1707ko Batasun Agiria (Ingalaterra eta Eskozia) eta 1800eko Batasun Agiria (Britainia Handiko Erresuma eta Irlandako Erresuma).
Irudi:Flag_of_England.svg|San Jurgiren edo Ingalaterrako bandera.
Irudi:Flag of Scotland.svg|San Andresen edo Eskoziako bandera.
Irudi:Saint Patrick's Saltire.svg|Irlandako antzinako bandera edo San Patrizioren bandera.

*Union Jack*arekin dagoen antzekotasuna bi gurutze elkarlotzean sortzen da, azken batean.

## Historia 
### Aurrekariak 
#### Euskal Herriko banderen lehen diseinu saiakerak 
##### Kantauriar-Nafarren bandera (1838) 
1838an Agosti Xaho zuberotarrak, euskal abertzaletasunaren aitzindarietako bat zenak, Euskal Herrirako sortu zuen bandera izan zen. Haren iritziz, euskaldunak antzinako kantauriarren ondorengoak ziren. Bandera hori marra diagonal batek bi hirukitan banatzen zuen, hiruki bat gorri kolorekoa eta bestea beltza.

##### *Hirurak Bat* bandera (1859) 
[thumb|250px|[1859an Euskalerriaren Adiskideen Elkarteak sortutako *Irurac Bat* (Hirurak Bat) banderak hondo gorria eta honako zigiluz osatuta zegoen.]]

1859an Euskalerriaren Adiskideen Elkarteak Hiru Probintzia Ahizpen bandera sortu zuen,

Bi erditan banatutako hondoa zuen, bata gorria eta bestea, zuria. Izkin banatan lau izar zituen, erdi bakoitzean binaka, lau izar horiek Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroa irudikatzen zituzten. Banderaren erdian lau burudun armarria zuen. Azken horren aldaera batzuk daude: lau buru arrunt, mairuen lau buru, koroadun aldaera monarkikoa, koroaren ordez Gernikako Arbola duen aldaera errepublikarra. Armarriak azpialdean *Laurac Bat* (Laurak Bat) leloa zuen, eta horrek ere zenbait aldaera ditu: batzuek Espainiako banderaren hondoa dute; beste batzuek, hondo gris soila. Azkenik, aldaera foruzale batzuek horri guztiari *Jaingoikoa eta Lege Zaharrak* goiburua gehitzen diote. Hori zela eta, Arana Goiri anaiak eta abertzale talde bat zekartzan tren berezi bat Bilbotik Iruñera iritsi zen. Manifestazio hartara bertaratu zen bizkaitar abertzaleen ordezkaritzako kideek haritz hosto berde eta lokarri zuri-gorriz osatutako ikurrak zeramatzaten.

Iruñetik Bilbora itzultzean, Sabin Aranak zorion mezu bat idatzi eta bere amaieran honako hitz hauek jarri zituen:

Lehen ikurrin hark 2,80 x 5 metroko neurriak zituen eta Gumersindo Bilbao Goioagaren ehundegian artilez egin zen. Jatorrizko ikurrin haren tamaina ezohikoak helburu hau zuen: orduko Bilbon zintzilik zeuden gainontzeko banderak baino handiagoa izatekoa.

1894ko uztailaren 14an, larunbata, arratsaldeko seietan, Bilboko Zazpikaleetako Posta kaleko 22. zenbakian, Ziriako Iturri karlista ofizial ohiak, Euzkeldun Batzokija elkarteko bazkiderik zaharrenak, hiru koloredun lehenbiziko ikurrina elkarte formalki inauguratu berriko balkoian zintzilikatu eta goratu zuen. Ikurrina Euskal Herriko kaleetan azaldu zen, lehen aldiz: 5 metro luze eta 2,80 metro zabal zen. Bi gurutzeen zabalera, Aranatarrek jasotakoaren arabera, 20 cm-koa zen.

Ikurrinaz gain, Euzkeldun Batzokijaren balkoietarako zabalerako hiru koloreko zerrendez osatutako diseinua ere egin zuten: 40 cm zabalerako bi kanpo zerrenda gorri, barnealdeko beste 10 cm-ko bi zerrenda berde, eta erdialdeko 20 cm-ko zerrenda zuri bakarra. bertako barnealdeko gelak margotzeko eta altzariak babesteko margolariek babes-ehun gisa ere erabili omen zuten. Hura izan zen, Arana anaien ekimenetatik eta Euzkeldun Batzokijaren egoitzatik kanpo jendaurrean jarri eta erakutsi zen lehenbiziko aldia eta tokia.

Ikurrinaren bigarren zintzilikatzea Busturia udalerrian izan zen, Bilboko Euzkeldun Batzokijaren itxieraren ondoren ireki zen bigarren Batzokian.

##### Euzko Gaztedi (1904) 
1904an Sabino Arana hil eta berehala Euzko Gaztedi gazte abertzale erakundea sortu zen: iurrinaren lehen hedatzaile grinatsuenetakoa izan zen. Halere, eta salbuespenak salbuespen, 1910eko hamarkada arte ez zen ikurrina ekitaldi abertzale guztietan ikusgai jartzeko ekimen zehatzik izan, are gutxiago, euskaldun guztion berezko bandera gisa aurkezteko mugimendu orokorrik ere.

##### Euskal zentroak eta batzokiak 
XX. mendearen hasieratik aurrera hedapen azkar eta etengabea izan zuen, bai Euskal Herrian nahiz Euskal diasporan, eta bandera ofiziala ez izan arren, euskal herritarren artean eta bereziki abertzaleen artean ohiko ikur bilakatuz, jaietan, ekitaldi politikoetan, eraikinetan, kultur eta folklore ospakizunetan, baita elizkizun eta hileta ospakizunetan ere.

Udalerriz udalerri EAJren egoitza berriak ireki ziren, euskal zentroak, asko izen ezberdinekin, Euskal Abertzaletasuna eta bereziki EAJ indartzen zihoan heinean izendapen bakar eta orokortu bat izatera pasa ziren: Batzokiak. 1936-1937 frankistek artean Araba, Nafarroa, Gipuzkoa eta Bizkaiako batzoki guztiak itxi edota desjabetuz joan ziren, Francoren diktadura ondoren eta 1977tik aurrera haietako gehienak negoziaketen ondoren jeltzaleei itzuliak izan ziren.

### Luis Aranaren 1907ko diseinuak 
Bizkaia irudikatzeko sortua, laster alboratu zen hasierako esanahi hura, Euskadi (Euzkadi) edo Euskal Herri osoaren ikurtzat hartzen hasi baitzen. Luis Arana Goiri ez zegoen bilakaera horrekin batere ados. Horregatik, 1907. urtean Luis Aranak zazpi bandera berri marraztera ekin zion: Euskal Herriarentzat orokor bat (*Euskadiko Konfederazioaren Bandera*) eta sei lurraldeentzat bana (Araba, Bizkaia, Gipuzkoa, Lapurdi, Nafarroa eta Zuberoa). Luisen hitzetan jada 1900en Sabino anaiari aurkeztu omen zion proiektuaren osaketa zen. 1912an proiektua eta marrazkiak amaitu eta EAJko Euskara Batzordearen euskal egutegiko kartel batean irudikatua aurkeztu zituen. Bertan, Euzkadiko Konfederazioa ordezkatuko zuen hondo gorriko zerrenda berdez osatutako bandera ikusten zen, guztiaren gainean gurutze zuria zuela. Gainera, Luis Aranaren iritziz, Euzkadiko Konfederazioa osatuko luketen Gipuzkoako Estatua, Arabako Estatua, Nafarroako Estatua, Lapurdiko Estatua eta Zuberoako Estatua ordezkatzeko "fantasia" ere aurkeztu zuen.

Bandera multzo horrek ez zuen inoiz jendearen inolako estimurik izan, eta paperetik ohialerako bidea oso gutxitan egin zuen, nahiz eta oraindik 1932an ere Luis Aranak proiektu hori sutsuki defendazen zuen. Izan ere, urte hartako abenduan EAJ alderdiak gehiengo zabalez "ikurrina Konfederazioaren bandera ofiziala izatea" onartu zuenean, ordu arte Euskadi Buru Batzarreko lehendakari Luis Aranak bere postutik dimititu zuen:

250px|thumb|erdian|Euzkadiko Konfederazioaren bandera (1907)

Luis Arana berak Euskal Konfederazioaren bandera honela deskribatu zuen:

Beste aldi batean, Ipar Euskal Herriko Lapurdi eta Zuberoa lurraldeen banderen "fantasiak" zeritzaienak "bi koloreez erabat zehaztugabeak" geratu zirela aipatu zuen.

Hurrengo urteetan, Ipar Euskal Herrian ikurrinaren hedapena Hego Euskal Herrikoaren hedapenarekin batera burutu zen. Hegoaldean nagusiki EAJ alderdiaren eskutik burutu zen hedapena, Iparraldean ekitaldi nazionalista ugari burutzen aintzindaria izan zen Aintzina talde abertzalearen eskutik gauzatu zen. Gainera, garai honetan *Gure Herria* eta *Euskaltzaleen Biltzarra* aldizkariek ere ikurrinaren ezagutza eta hedapenean lan handia egin zuten.

1931n jada, Larronderen esanetan, Sara udalerrian ikurrina ikusgai zegoen, eta 1932an Baiona hirian ospatutako Txistularien Biltzarran. Hark aipatutakoaren arabera, 1933an Euzko Gaztedi talde abertzaleak Iparraldera burututako bidaian taldekideek Ustaritze udalerrira iritsi eta bertako pilotalekuan ikurrin bat zintzilik zegoela ikusteak guztiz txunditu zituen.

Iparraldean Euskal Abertzaletasunaren Berpizkundea ikurrinaren hedapenarekin batera gauzatu zen. 1930eko hamarkadan jada, egunkari, aldizkari eta baita jantzietan eramaten ziren ikurrek ere kolore gorri, berde eta zuriak zeuzkaten.

Halere, Hegoaldean bezala, Iparraldean ikurrinaren aurkariak ere agertu ziren, Frantziaren handitasunean oinarrituz taldeetan biltzen ziren, Lehen Mundu Gerrako frantziar "balentriak" oroitu eta separatismoaren arriskua aipatuz. 1933ko otsailaren 25ean Ipar Euskal Herria eta Landen mugan saltzen zen Les Landes egunkarian frantziarrak ez ziren ikurrei buruzko artikulu baten zatiak ikurrinari buruz honakoa zioen:

Irudi:Jose Antonio Agirre Lekube speech in Basque Nationalism Meeting, 1933.jpg|1933ko Aberri Eguna, Jose Antonio Agirreren hitzaldia.
Irudi:Asistentes extranjeros al Aberri Eguna.jpg|1933ko Aberri Eguna.
Irudi:Aberri Eguna 1933.jpg|1933ko Aberri Eguneko ekitaldia, Atotxa zelaian (Donostia). Urrutian ikurrina ageri da.

thumb|eskuinera|250px|Ikurrina Donostiako udaletxean, 1932an.
Honela, lehen Aberri Egunaren ospakizunean Bilboko kaleetan burutu ziren manifestaldietan ikurrinaren gorazarrea erraldoia egin zen, ikurrin ugari nonahi erakutsiz, eta Euskal Herriko bandera gisa aldarrikatuz. Lehenbiziko Aberri Egun horrek eta Donostia, Iruñea eta Gasteizen hurrengo urteetan ospatutakoek ere, Primo de Riveraren diktadura amaitu ondoren eta Bigarren Errepublikan zehar jada Hego Euskal Herrian izugarri hedatua zegoen ikurrina oraindik eta gehiago herrikoitzen lagundu zuten.

1932ko abenduan jada EAJ alderdiaren barnean ikurrina Euskal Herriaren banderatzat onartua zegoen. Urte honetako irailean, Durangoko Udalak Eusko Ikaskuntzari Euskal Herria zein banderak ordezkatu zezakeen aholku eske galdekatzean, kultur erakundeak ikurrinari buruz honela erantzun zion: *"mesfidantza guztietatiez gain dagoen duen euskalherritar guztien batasun izpiritualaren adierazpena da"*.

### Lehen ofizialtasuna (1936-1937) 
Ikurrinaren ofizialtasuna ez zen Bigarren Errepublikaren iritsi eta 1936ko urrian Euska Estatutua eta Eusko Jaurlaritzaren sorrera arte gauzatu ahal izan. Ordu arte, Eusko Jaurlaritza osatzen zuten alderdi politikoen arteko eztabaidak okertu egin ziren, Euskadiko bandera ofiziala zeinek izan beharko zuen erabakitzeko.

Azkenik, 1936ko urriaren 19an, Jose Antonio Agirre lehendakaria buru zuen Eusko Jaurlaritzak, eta Santiago Aznar Industria sailburu sozialistaren proposamenez, ikurrina Euskadiko bandera ofizialtzat hartu zuen. Une hartatik aurrera, 40 urte lehenago Arana anaiek diseinatutako bandera eraikin ofizialak janztenhasii zen  aldaketa bakar batekin: gurutzeak jatorrizko diseinuak baina zabalagoak dira.

### Proportzioen aldaketa (1936) 
[250px|eskuinera|thumb|[1936ko urriaren 28an Eusko Jaurlaritzak onartutako zerrenda neurri berrien araberako ikurrina (gaur egungoa).]]

Hala ere, ikurrina Euskadiko bandera ofiziala izendatu eta aste gutxira, Eusko Jaurlaritzak Aranatarrek hasierako ikurrinari emandako neurriak egokitu beharra zeudela ikusi zuen: Victor Bilbao Goioagak Aldasoro sailburuari ikurrinaren zerrendak urrutitik hobekiago ikus zitzezen zabalagoak izatea komeni zela aipatu zion, eta horrela gainera banderaren koloreen banaketa orekatuagoa ere lortuko zela.

Eusko Jaurlaritzak Goioagaren arrazoiketa onartu eta Bilbao Goiaga ehungintza enpresari ikurrinak ekoizteko eskaera egin zion. Izan ere, jatorrizko neurriei eutsiz gero, ikurrina nekez ikusten zen urrundik, batez ere gurutze berdea oinarri gorriaren gainean. Hortaz, 1936ko Gerra Zibil garaian itsas gudalekuan ontzietan zintzilikatutako ikurrinen gurutzeak urrutitik nabarmen ikus zitezen, bandera osoaren luze-zabalera mantenduta (500&nbsp;x&nbsp;280), jatorrizko gurutzeen zabalera 43 cm-ra neurri berrira handitu zuten.

Honela bada, 1936ko urriaren 28an, Eusko Jaurlaritzaren Euskal Herriko Egutegi Ofizialean proportzio aldaketak egin zitzaion ikurrinaren irudia eta honako azalpena argitaratu ziren: ikurrina haietako askok euren jabetzakoak izan ziren batailoi eta konpainien izenak brodatuak zeramatzaten, horietako asko Kolpistek gerra trofeo moduan errekisatuak izan ziren, beste batzuk aldiz gaur egun arte iritsi zaizkigu: adibidez, 53. Saseta Batailoiaren *Beti Aurrera* konpainiaren ikurrina, azkenean ikurrin hori ez zen kolpisten esku erori eta ezkutuan gordea izan ondoren gaur egun arte iritsi da.

Irudi:Ikurrina - Eusko Gudarostea - Arana Goiri batailoia 01 - 1936-1937.jpg|Eusko Gudarosteko 39. Arana Goiri batailoiaren ikurrina. Eusko Abertzaletasunaren Museoa.
Irudi:Ikurrina - Eusko Gudarostea - Arana Goiri batailoia 02 - 1936-1937.jpg|Eusko Gudarosteko 39. Arana Goiri batailoiaren ikurrina. Eusko Abertzaletasunaren Museoa.
Irudi:Ikurrina - Eusko Gudarostea - Beti Aurrera batailoia 01 - 1936-1937.jpg|Eusko Gudarosteko *53. Saseta batailoiko Beti Aurrera konpainiako ikurrina. Eusko Abertzaletasunaren Museoa.

|Eusko Gudarosteko 19. Amaiur Batailoiko Gabiria udalerriko gipuzkoar gudari talde bat, atzealdean ikurrina dutela. Bizkaia, 1937.
|Eusko Gudarosteko gudariak, ikurrinarekin.
|Eusko Gudarosteko gudariak, ikurrinarekin.
|Eusko Gudarosteko gudariak, ikurrinarekin, ezkontza batean.
|Eusko Gudarosteko gudariak, ikurrinarekin.

### Bigarren Mundu Gerra: Gernika batailoiaren ikurrina eta Charles de Gaullen agurra 
1941ean Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuen euskal herritarren batailoi baten buruan ikurrina egoteko lehen saiakera Manuel Irujo nafar politikari abertzaleak egin zuen. Garai hartan, jada Londres hiriko Euskal Etxean egoitza zuen Atzerriko Euskal Jaurlaritzak Hego Euskal Herria munduan zehar ordezkatzeari ekin zion, Britainiar Gobernuarekin gauzatutako akordio baten bidez euskal ekintzaileek indar aliatuen alde elkarlanean aritzea ahalbideratu zuen. Frantziari dagokionez, 1941eko maiatzean Irujok eta Frantziar Kontseilu Nagusiaren ordezkari goren Charles de Gaulle frantziar jeneralak euskaldunez bakarrik osatutako bataloi bat osatzea adostu zuten: III. Itsas Infanteria Batailoia, Nafarroako kateen barnean zegoen Gernikako Arbola ikur zuela. Aldiz, Winston Churchill buru zuen Britainiar Gobernuak batailoi hark gerran parte hartzeari uko egin, eta azkenik, 1942ko maiatzean gerran partu hartu gabe desegin egin zen.

[thumb|300px|ezkerrera|[2014ko Gernika Batailoiaren errekreazioa.]]

Hurrengo ekimena jada arrakastatsuagoa izan zen: Gernika Batailoia. 1944an Atzerriko Euskal Jaurlaritzaren aginduz sortutako batailoiak Kepa Ordoki irundarra, Eusko Abertzale Ekintzako kide eta igeltseroa lanbidez, buru izan zuen eta ikurrina bere banderatzat erabili zuen. 1945eko apirilaren 14tik 20 arte Pointe de Grave (Gironde) eremuko alemaniar kokalekuen aurka borrokatu zen. Ondoren, batailoi horretako gudariek Bordelen burututako desfilea ikurrinarekin egin zuten, ikurrin hark esanahi eta sinbolismo handia zuen, 1936ko Gerran Kandido Saseta hondarrabiar ofizial karismatikoaren gudarosteak erabili zuena izan baitzen.

Borrokaldien ostean, ikurrinak Frantziako Gerra Gurutzearen domina jaso eta Charles de Gaulle jeneralak Montalivet udalerriko airedromoan tropei errebista pasatzerako unean Ordokiri honakoa aipatu zion: *"Nire Komandantea, Frantziak ez du inoiz ahaztuko euskaldunok geure lurraldea askatzeko egin dituzuen agaleginak"*. Gernika Batailoiko hamar hamalau gudari Gerra Gurutzearen dominarekin sarituak izan ziren, nahiz eta haietako hamar bakarrik jasotzera joan izan. Haietako bat, Antonio Lizarraldek, hil ondoren jaso zuen. Besteak, Ordoki berak, ez zion De Gaulleri domina bere bularrean jartzen utzi, eta batailoiaren ikurrinean jarri zuen.

Ikurrinaren azken agerraldia Bigarren Mundu Gerran haren amaieraldera eman zen. AEBetako Washington Hirian EAJak Aliatuekin gerran zehar izandako elkarlanaren une batean, eta Juan Ajuriagerra eta Jesus Solaun jeltzaleek estatubatuarrekin egindako negoziazioen bitartez, lehenak bigarrenei jarraieko elkarlan hori mantentzearen trukean Ameriketako Estatu Batuetako Armadak entrenatutako euskaldunez osatutako talde militar bat osatzea. Horrela bada, AEBetako Armadako ofizialek eta Shangaiko Poliziako buruzagia izan zen britainiar kolonel batek Primitivo Abad buru zuen 114 gizonez osatutako taldea Cernay-la-Ville udalerriko gazteluan, Paristik hogeitamar bat kilometrora, entrenatu zituzten, gehienak Gernika Bataloitik berreskuratutako gudariak ziren. Lehenbizi, beren helburua nazien gotorleku bat erasotzea izango zela adierazi zitzaien, ondoren Hego Euskal Herrian barneratu eta Franco diktadorea irauli behar zuten hainbat abangoardiako taldeetako bat izango zirela, baina asmoak asmo, ez zen halako kasurik egon. Hori bai, talde hura osatu zuten gazteek "Euzkadi" hitza ikurrinaren ondoan zeraman Ameriketako Estatu Batuetako uniforme bana jantzi zuten.

|Gernika Batailoiko gudariak, tartean Kepa Ordoki ofiziala, Agirre Lehendakariarekin batera.
|Gernika Batailoiko gudariak.
|Gernika Batailoiko gudariak Pointe de Graveko hondartzan.
|Gernika Batailoiko gudariak.
|Gernika Batailoiko gudariak.

|Gernika Batailoiko gudariak Bordeleko kaleetan barna desfilatzen.
|Charles de Gaulle frantziar jenerala, Gernika Batailoiaren ikurrina agurtzen.

### Francoren diktadurako debekualdia (1937-1977) 
Frankisten garaipenak euskal nortasunarekin eta Euskal Herriarekin zerikusia zuen edozein adierazpenaren aurkako berehalako jazarpen eta errepresioa ekarri zuen, bereziki eusko abertzaletasunaren aurkakoa, horren barnean ikurrina zegoen. Ondorioz, Franco espainiar diktadoreak 1939an Euskal Bandera legez kanpo utzi zuen, eta diktadura osoan ikurrina debekatuta egon zen Hegoaldean, baina Ipar Euskal Herrian arazorik gabe erabili zen.

[thumb|200px|eskuinera|Ikurrina [San Inazio eliza (Donostia)|Donostiako San Inazio elizaren kanpandorrean zintzilikatzen.]]

Halere, aipagarria da, Francoren diktaduraren helburua ikurrina behin betiko debekatzea izan arren, aurkako erreakzioa sortarazi zuela, eta ziurrenik, 40 urte luze horiei esker ikurrinak inoizko ospe eta hedapen handiena bereganatu zuela, ordura arte bandera abertzalea bakarrik zena abertzaleak ez ziren euskal herritar ugarik ere bereganatuz, bandera abertzalea izatetik frankismoaren aurkako erresistentzia, demokrazia eta askatasunaren bandera izatera igaro baitzen, euskal gizartean eta herri kulturan betiko sendo errotuz.

1946ko uztailaren 18an, Donostiako Artzain Onaren katedralean, Joseba Elosegi eta beste bi adiskide abertzaleek 75 metroko garaiera zuen dorre nagusira igo eta bertako tximistorratzean ikurrin handi bat zintzilikatu agurtu zuen. Goizeko hiruetan ekintza hori egin eta hiruak katedraletik atera bezain azkar, beren jarduera zelatatu zuen gauzain batek salatuta, Polizia Armatuak atxilotu eta Ondarretako espetxean preso sartu zituzten. Handik 30 urtera, Elosegik diktadura garai haietan jada ikurrina Euskal Herriko gizartean bereganatzen ari zen rol nabarmenari buruz hau esan zuen:

1959an EGI gazte erakundeak ikurrina handi xamar bat bota zuen airetik Donostiako Atotxa futbol zelaira. Momentu horretan milaka lagun ari ziren partida ikusten.

1960ko hamarkadaren hasieratik aurrera, Hegoaldean EGI eta ETAk eta Iparraldean Enbata erakundeek, egun eta leku nabarienetan ikurrinaren aldeko aldarrikapen eta ekintzak burutzen hasi ziren: ekintzak areagotu egin ziren.

1963ko Aberri Egunez, Oiartzungo kaleak ikurrin txikiz bete zituzten eta Guardia Zibila egun osoz haiek kentzen jardun beharra izan zuen. 1963ko udako gau batez, Andoaingo Guardia Zibilaren kuartela ikurrinez estali zuten.

1963ko irailaren 2an, Andoingo Guardia Zibilaren kuartela ikurrinez papereztatuta agertu zen goizaldean.

1963ko irailean, Ernio mendian ospatutako erromeria batean, ikurrinak jarri zituzten. Urbasa, Bi Ahizpak, Gorbeia, Euskal Herriko mendi tontor guztiak ikurrinarentzat babesleku bilakatu ziren, eta polizia frankista eta guardia zibila hura paretik kentzeko agindua bete ezinik ibili ziren.

Garaiko ETAren ohiko jarduera bat ikurrina arraun txapelketetan jartzea izan zen, bai Bilboko itsasadarrean nahiz Donostiako Urumearen ibilbidean zehar. Horrela bada, 1964ko urriaren 18an, Urumean arraunketa txapelketa bat ospatzen ari zela, ikurrina zuten kartelak agertu ziren.

1966ko apirilean, Arantzazuko santutegian espainiar militar estamentuko bi kideen ezkontza baten ospakizuna aprobetxatuz, ETAk inguruetan ikurrin handi bat zintzilikatu zuen. Bertaratutako militarren familiek ospakizuna ikurrina han zela burutu beharra izan zuten. ikurrin bat goi-tentsioko kableetan zintzilik agertuko da, helburua, handik kentzeko ahalik eta oztopo gehien izatea, eta hurrengo urteetan metodo hori erabiliz 300dik gora ikurrin gora zintzilikatuko ziren, besteak beste Galdakaon, Zornotzan eta Arrasaten.

1966. urtearen hasieran, Mutrikun goi-tentsioko kable batean ikurrin bat agertu zen. 1966ko maiatzaren 1ean, ETAko zuzendaritzak adar militarreko kideei Erandio ikurrinez betetzea agindu zien bitartean, erakunde honetako hamar kide Xabier Zumalde *El Kabraren gidaritzapean Garai herrira iritsi eta elizaren dorrean ikurrina zintzilikatu zuten. Handik sei ordutara Guardia Zibila iritsi zenerako joanak ziren.

1966ko urriaren 12an, Hispanitatea eta Guardia Zibilaren egunean, hogeita hamar urte atzera Gernikako bonbardaketa jazo zela ezkutatzeko asmoz edo, espainiar agintari frankistek Gernikan ospatzea erabaki zuten. Ospakizuna, orduko Diktadurako Kanpo Ministroa zen Fernando María Castiella bilbotar politikari frankistaren lehendakaritzapean burutu zen, Portugal, Filipinak, AEBak eta beste zenbait herrialdeetako enbaxadoreak bertaratu zirelarik. Inguruetan ikurrinak agertu ziren.

1967ko apirilaren 16ean, Ondarroan, goi tentsioko kableetan ikurrin bat zintzilikatu zuten. Hura kentzeko Guardia Zibilak, gauzainak eta suhiltzaileek gau osoa behar izan zuten.

Aurretik, Beasain udalerrian ospatu zen Munduko Ziklokros Txapelketan, ETAk bi ikurrin handi goi tentsioko kableetan zintzilikatu eta zirkuituan zeuden espainiar bandera guztiak ostu zituen. Hala, bada, ikurrinak kentzeko denborarik ez zegoenez, kirol proba haien itzalpean burutu zuten. Porrot hori nolabait ekidin asmoz edo, espainiar agintariek goiz guztian bozgorailuetan espainiar ereserkia jarri zuten.

1967ko Aberri Egunean, Irurtzungo Bi Ahizpetan ikurrin erraldoi bat zintzilikatu zuten. Ekintza honen egileak EGI gazte erakundetik banadutako EGI Batasuna taldea eta Juan Mari Feliú nafar mendizalea izan ziren. Guardia Zibilak ikurrina ikusi eta «gipuzkoarrek» jarri zutela aipatu zuten.

1967ko urriaren 12an, Hispanitatea eta Guardia Zibilaren egunean, goizean-goiz, Burgosko katedralaren kanpandorrean ikurrin bat zintzilikaturik agertu zen. Ekintza honen egileak Iñaki Mujika eta Santiago Arrospide izan ziren.

Garai hartan, ikurrin bat mendi batean ipintzeagatik, Guardia Zibilak Jose Antonio Idoate, Fausto Ruiz eta Elias Anton iruindarrak atxilotu zituen. 1968ko abuztuan, ikurrina Urbasan jartzeagatik, Idoate eta Ruiz berriz ere atxilotuak izan ziren.

1968ko urtarrilaren 1eko egunsentian, Lazkao udalerriko Beneditarren monasterioaren elizako kanpandorrean ikurrin bat zintzilikatua agertu zen. Ekintza honen egileak bertako fraide beneditarrak izan ziren, gainera teilatu osoa koipeztatu zuten, ondorioz Guardia Zibilak ikurrina kentzeko ahaleginean egun osoz aritu behar izan zuen, teilatua irristakor zegoela eta.

1975eko Aberri Egunean ere ikurrina ospakizunaren ikur nagusia izan zen. Pazko Igandez Gernikan ospatu zen. Espainiar poliziak 50 lagun atxilotu zituen, tartean Flandriatik etorritako Willy Kuijpers eta Walter Luyten diputatuak, azken hauek Andramazi elizako mezatik ikurrina eskuetan zutela ateratzeagatik, bai eta The Guardian ingeles egunkarirako erreportajea egiten ari zen Stephen Elliot Wilmer estatubatuar kazetaria ere.

Protesta eta manifestazio horietan sortutako aldarriak atzerrian euskal diasporaren laguntzarekin zabaldu ziren.

### Iparraldean normaltasunez erabilia 
Iparraldean eta Hegoaldean ikurrinak zuen egoera guztiz desberdina da: Hegoaldean ikurrinak debekualdi luzea izan zuen, eta Iparraldean, ordea, normaltasun osoz, inongo arazorik gabe eta beste edozein sinbolo bezala egunero erabiltzen da. Horren ondorioz, garai horretan fenomeno bitxi bat izan zen: Iparraldera "turismoa" egitera joaten zen Hegoaldeko jendeak han ikurrinak erosita, ezkutuan zituztela muga igaro eta Hegoaldera eramatzen zituzten. Iparraldera joan eta ikurrina atzean edo alboan zutela argazkia ateratzen zuten Hegoaldeko bisitariak ere bazeuden, eszena hori Hegoaldean bizi zen askatasun eta demokrazia ezaren ondorioz guztiz pentsaezina baitzen. Ikurrina inoiz ikusi ez eta Francoren diktaduraren pean jaiotako Hegoaldeko gazteek Iparraldean lehenbiziko aldiz ikusi edo ezagutu zutenen kasuak ere jazo ziren.

Jose Antonio Agirre lehendakariaren hileta horren adibide garbia da. 1960an Parisen zendu zen eta gero, Ipar Euskal Herrian ohore eta omenaldi guztiekin hartu zuten; Hego Euskal Herrian, aldiz, hedabide ofizialek ez zuten haren heriotzari buruzko inongo albisterik eman, ezta Biarritzen egin zen haren ehorzketaren berri eman ere. Hilkutxak ikurrina zeraman. Sinbolo bakar batek adierazi zuen harenganako zorra eta maitasuna, haren ehorzketa egin bitartean, Donostiako Urgull mendian agertu zen dolumin xingola beltza zeraman ikurrin bat..

### 1967an, Andeetan 
1967ko udan, zortzi mendizalez osatutako euskal espedizio batek Peruko Andeetako hainbat tontorretan ikurrinak jarri zituzten (horietako asko lehendik inork zapaldu gabeak ziren). Euskal herritarren espedizioa Madrilera iristean, espainiar agintari frankistek, ikurrinari buruz jakitun ez zirenez, espainiar heroien ongietorria egin zieten: kirol agintariek kemenaren dominekin ere saritu zituzten "Espainia paraje haietan bandera gorri-horia ikusteaz oso pozik baitzegoen". Espainiar hedabideek balentria horri buruzko jarraipen zabala egin eta albiste ugari eman zituen".

Handik egun gutxira, egia osoa jakin zen, alegia, Andeetako gailurretan ikurrinak bakarrik jarri zituztela. Hortaz, berehala isilpeko polizia operazioa martxan jarri eta zortzi mendizaleen atxiloketa, galdeketa eta epaiketak egin ziren: Juan Mari Feliú, Ignacio Llorente, Miguel Alexandre, Vallejo Durán, Luis Sáez, Angel Landa, Rodolfo Kirch eta Patxi Lusarreta. Espainiako Mendi Federazioak eman behar zien Kirol Merituaren Domina berehalakoan ukatu zien. Madrilen zortzi mendizaleak heroiak izatetik infernuko deabruak igaro ziren.

Halere, Espainiatik kanpo euskal espedizioaren balentriari buruzko albisteak ere iritsi zirenez eta gainontzeko herrialdeetan zuela gutxi heroiak bezala hartuak eta orain ikurrina jartzeagatik bakarrik atxilotuak izatea inork ez ulertzeaz gain sekulako harridura eta sinistuezina sortarazi zuenez, eta batez ere nazioarteko presioaren ondorioz, agintari frankistek zortzi euskal mendizaleak aske utzi zituen. Gailurretik hain metro gutxira gelditzeak Gasteizko Cegasa enpresak finantzatutako espedizioko kideei zapore gazi-gozoa utzi zien, baina 1980an Everestera egindako euskal herritar espedizioan parte hartu zutenentzako eskarmentu oso baliagarria izan zen halaber, lehen espedizioan aritu ziren alpinista batzuek bigarrenean ere parte hartu baitzuten.

Irudi:Euskal Espedizioa, Everest, logoa, 1980.jpg|1980ko Everesterako Euskal Espedizioaren logoa.
Irudi:Euskal Espedizioa, Everest, 1980.jpg|1980ko Everesterako Euskal Espedizioko kideak.

1980ko maiatzaren 14an, arratsaldeko 15:30etan, Martin Zabaleta hernaniarrak eta Pasang Temba nepaldar xerpak Everest mendiaren gailurrera igotzeak lortu eta Zabaletak tontorrean ikurrina jartzean Euskal Bandera itsas mailatik 8.848 metroan eta munduko gailurrik garaienean ezarritako banderen sailera igaro zen. Gertakari hau ordurarte euskal mendizaletasunaren kirol balentria handiena izan zen eta Euskal Herria Everest gailurrera iristea lortu zuen munduko hamalaugarren herrialdea bilakatu zen. Lehen albiste eta berrien arabera nahiz Euskal Herriko nahiz Espainiako hedabideetan ikurrinaz gain, bandera antinuklearra ezarri zutela zabaldu zen.

1980ko Euskal Espedizioak, Zabaletaz gain, honako taldekideak ere izan zituen: Juan Ignacio Lorente (espedizio-burua eta medikua) eta Luis María Sáez de Olazagoitia arabarrak, Juan Ramón Arrue, Joxe Urbieta, Felipe Uriarte eta Ricardo Gallardo gipuzkoarrak, Javier Garaioa eta Xabier Erro nafarrak, eta Kike de Pablo eta Emilio Hernando bizkaitarrak, eta Angel Rosel biarriztar industria teknikaria.

Handik gutxira, Everesteko gailurrera iritsi ziren poloniar alpinista batzuk bi bandera horiez gain ETAren ikurra zeraman banderatxo bat ere topatu zutela jakin zen.

### 1976, Atotxa: ikurrina Kortabarria eta Iribarren eskutik 
Garai hartarako jada ikurrina, klandestinoki bada ere, etxe askotan jarria zegoen. Baita giltzatakoetan, boligrafoetan edota su-pizgailuetan ere, edo poltsikoren batean ezkutaturik. Bilboko Goioaga dendan zetorrena aurreikusirik, ikurrinak handizka ekoizteari ekin zion. Polizia ikurrinak errekisatzeko asmoz bere biltegira aurkeztean, jada aste bat lehenagotik ekoiztutako bost mila banderetatik sei besterik ez ziren gelditzen.

[thumb|250px|eskuinera|[Euskal derbia|1976ko abenduaren 5eko Euskal Derbia: Errealeko Kortabarria eta Athletic Clubeko Iribar atezaina bere oraindik legez kanpo zegoela Atotxa zelaira ikurrina zeramatela atera ziren.]]

Testuinguru hartan, eta ikurrina legeztatzeko hilabete batzuk falta zirela, 1976ko abenduaren 5ean, Donostiako Atotxa zelaian jokatutako euskal derbian, Erreala eta Athletic Club taldeetako jokalariak zelairatu zirenean, bi taldeetako kapitainak ziren Inaxio Kortabarria eta Jose Angel Iribar futbolariak ikurrin bat eskuetan zutela atera ziren, ikurrin haren atzean eta bi futbolariei lagunduz, bandera berak estaltzen ziolako argazkietan aurpegirik ikusten ez zaion Jose Antonio Uranga futbolari txuri-urdina ere bazihoan, Errealaren partidurako hasierako hamaikakoaren deialdiaren barnean ez zegoen defentsa, hortik kale jantziz joatea.

Bi taldeak zelaiaren erdian eta ikurrinak elkarturik lerrokatu zirenean, bertaratutako ikusleen txalo eta babes oihuak jaso zituzten. Ikurrina oraindik legez kanpo zegoen, baina jakina zen espainiar poliziak hura kentzeko aginduak jaso arren Gipuzkoa eta Bizkaiko talde nagusien aurka egiten ez zela ausartuko, are eta gutxiago jokalariak babesten zituen zaletuez lepo beteriko Atotxa bezalako futbol zelai itxi batean. Kirol ikuspuntutik dagokionez, gipuzkoarrentzat jaia borobila izan zen, Errealak 5-0ko emaitzaz irabazi baitzuen.

Hurrengo igandean, abenduaren 12an, San Mames zelaian ere, Athletic Club eta Espanyol taldeen arteko partidan ikurrinaren erakustaldia egon, eta Atotxan bizitako jai giroa errepikatu zen.

### 1977, legeztatzea 
[thumb|Ikurrina [Udaletxe Zaharra (Donostia)|Donostiako Udaletxe Zaharrean, 1977ko urtarrilean, San Sebastian egunaren bezperan]]
1977ko urtarrilaren 18an, Alkateen Mugimenduak orduko Espainiako Gobernazio Ministro Rodolfo Martín Villaren ahotik udal eta aldundietan jarriko ziren ikurrinekiko tolerantzia izateko hitzematea jaso zuen.

#### Gipuzkoa 
Hortaz, urtarrilaren 19an Donostiako Udaletxe Zaharrean ikurrina zintzilikatu eta Espainiako legedian berriz ere legeztatu zen. Espainiako Bigarren Errepublikatik Donostiako udaletxean ikurrina zintzilikatu zen lehenbiziko aldia izan zen, azkena, 1936ko irailaren 13an hiria bereganatu berria zuten frankistek kendu baizuten.

[thumb|150px|eskuinera|Ikurrinaren zintzilikatzea [Andoaingo udaletxean, 1977ko urtarrila.]]

Urtarrilaren 19ko arratsaldean, Donostiako Udaletxean berehalako udal batzarra ospatu eta bertaratutako 12 zinegotziek eta alkateak Donostiako danborradaren gauerdiko hastapen ospakizunean ikurrina zintzilikatzeko erabakia aho batez onartu zuten. Erabaki honekin ados ez zeuden 3 zinegotziak etxean gelditu eta jendaurreko udal batzar horretara ez ziren bertaratu ere egin. Aldiz, bertaratutako jende askok udal batzarra amaitzean *Eusko Gudariak* ereserkia abestu eta donostiar askok udal erabaki ofizialari itxaron gabe ikurrinak eskuetan zituztela kaleetara ospatzera atera ziren.

Donostiarekin ia batera, Irun, Azkoitia eta Hondarribiako udaletxeetan ere ikurrina ofizialki zintzilikatu zen. Bestalde, orduko José Manuel Menéndez Gipuzkoako gobernadore zibilak ikurrina legeztatzearen aurka azaldu eta bere dimisioa aurkeztu zuen.

#### Bizkaia 
Bizkaian ikurrina legeztatu zenetik zintzilikatu zen lehenbiziko Euskal Banderetako bat Sarrikoko Ekonomia eta Enpresa Zientzien Fakultatean izan zen. Ikurrina bakarrik zintzilikatua izatea espainiar polizia agertu eta berau kentzeko nahiko aitzakia izan zen.

Bizkaiko Probintzia Agintari frankistek ikurrina jartzeari uko egitea garaiko haserrealdi hutsal eta deigarrienetako bat izan zen. Bilbon, Donostian ez bezala, udal agintariak ikurrina legeztatzearen aurka agertu ziren. Urtarrilaren 20ean Augusto Unceta-Barrenechea buru zuen Bizkaiko Aldundiak bere egoitza guztietan *"alderdikoiak ez beste, ikur nazionala (espainiarra) eta jaurerriaren bandera"* jartzea agindu zuen. Unceta gertakizunekin haserre agertu eta maukapetik honako ediktua atera zuen: *"Lur hau maite dugu eta oinarri ukiezinak diren maitasun, leialtasun eta fideltasunarengatik, ahots ozenez, sistematikoki engainatuak izaten ari garela esan beharrean gaude. Espainiarrak eta bizkaitarrak gara"*. 1977ko urriaren 8an ETAk Unceta hil zuen.

Ikurrinaren aurkako joera honen adierazgarri nagusienetakoa orduko Bizkaiko José Antonio Zarzalejos gobernadore zibilaren, ―José Antonio Zarzalejos kazetariaren aitaren―, dimisioa izan zen.

#### Araba 
Araban gainontzeko udal erakundeei edo aldundiari ikurrina zintzilikatzen aurre hartu zion udalerri bakarra Aramaio izan zen. Ikurrinaren zintzilikatzea txistularien eta Nafarroako Gorteen Ereserkiaren doinuez lagundurik burutu zen.

Urtarrilaren 22an, Lizarran, bertako zinegotzien zalantzen aurrean, gazte talde batek ikurrina Lizarrako udaletxeko balkoian zintzilikatu zuen. Ikurrin hura zintzilikatu zuena Fortunato Agirre izan zen, Lizarrako azken alkate demokrata eta frankistek fusilatu zuten Fortunato Agirre zenaren seme zaharrena.

Urte hartako apirilaren 27an, berriz, ehun karlista baino gehiagok ausardiarekin ipini zuten ikurriña Diputazioaren balkoian, alderdi politiko guztiak legeztatzearen aldeko bi pankartekin batera. Lehendabiziko aldia zen euskal ikur hau ikusten zela instituzio horretan.

Agoitzen herri galdeketa bat burutu ostean ikurrina zintzilikatzea adostu zen. Tafalla bezalako udalerrietan biztanleen milaka sinadura jaso ondoren gehiengo frankista zuten udalek ikurrina onartzea behartuarazi zituen. Udako jaietarako Nafarroa Garaiko udaletxe gehienetan ikurrin bat zegoen. Abenduaren 2an Nafarroako Parlamentuak neurri hori berretsi zuen, honen arabera Nafarroako Foru Erkidegoko udal guztietan "ofizialki bandera gorri-horia eta udalerrikoa" bakarrik ipini ahal zitezkeen.

1981eko abenduaren 10ean, Iruñeko Udalak, UCD, UPN eta PSOEren aldeko botoekin, Iruñeko udaletxeko balkoitik ikurrina kentzea erabaki zuen. Sozialisten artean, erabaki horren aurka azaldu zen salbuespen bat egon zen, Juan Manuel Pérez Balda zinegotzia. Bere botoarekin ikurrina kentzeko erabakia ez babesteagatik bere alderdi politikotik kanporatua izan zen.

Azaroaren 30ean, alegi, hamar egunera, Iruñeko udaletxetik ikurrina kentzeko erabakiaren aurrean, PSOEk bere gobernupean zeuden edota beren zinegotziek eta eskuineko zinegotziekin batera gehiengoa zuten udaletxe guztietatik ikurrina kenduko zuela iragarri zuen. Beste hainbat alditan bezala, erabaki honen atzean aurretik nafar sozialistek jasandako Madrilgo sozialisten zenbait sektoreen presioak ere egon ziren.

Iruñean ikurrinaren debekuaren ondorioz udaletxearen inguruko kaleetan protestak piztu ziren, eta betiko moduan, Espainiako Polizia Nazionalak indarra erabiliz erreprimitu zituen. Abenduaren 10eko gaua bereziki luze eta istiluz betea izan zen, egunsentian Iruñean bart gaueko istiluen ondorioak begi bistakoak ziren.

Abuztuaren 22an Goardia Zibila Lakuntzako udaletxean agertu eta ikurrinaz gain udalerriko bandera ere bereganatu zuen. Aldiz, Lakuntza osoko kaleak ikurrinez lepo bete ziren. Handik bi egunera, Goardia Zibila Gorritin agertu eta pilotalekuan zegoen ikurrina kendu zuen, oraingoan bertako Udalak ez zuen ikurrin hura jarri izanaren inongo ardurarik ez baitzegoen ez udaletxe batean ezta eraikin ofizial batean ere, baina hala eta guztiz ere Guardia Zibilak nahi zuena egin zuen. Protesta moduan Gorritiko etxeetako balkoiak ere ikurrinaz bete ziren.

Ikurrinaren aurkako jazarpena Nafarroa Garaian gero eta handiagoa zen, neurri berri eta debekatzaileagoekin. Irunberrin karlistak lehenbiziko aldiz ikurrina debekatzearen aldeko erabakiari batu zitzaizkion. Azaroan berriz ere Iruñeari txanda iritsi zitzaion, udal dantzariek ikurrina erabiltzen jarraitu eta PSOEren nahiei men ez egiteagatik diru laguntza kendu zieten. 1988ko urriaren 14ean UPN eta PSOE oraindik urrutirago joan eta Iruñeko udal dantza taldeak ikurrina erabiltzen jarraitzen zuenez dantza taldea desegin zuten.

Nafarroan ikurrinaren aurkako jazarpena bertan behera geratu zen Nafarroako 2015eko hauteskundeak eta gero atera zen gobernuarekin. Hala eta guztiz oposizioko alderdi nagusienak, UPNk boterea hartu eta berehala ikurrina kentzearen aldeko jarrera hartuko zuela iragarri zuen. UPNko José Javier Esparzak behin eta berriz esan du proposamena "agenda nazionalistaren parte" dela, eta Nafarroa "Euskal Herri irudikatu horren barruan" izatea nahi zuela. "Esaten duzue ikurrina Nafarroako bandera bezain nafarra dela: hori gezurra da. Ni ez nator bat horrekin, baina zu bai". Haren ustez, ikurrina jartzea "ETAren jarduera zuritu", euskara inposatu eta Nafarroara erregeak ez etortzeko estrategiaren parte zen..

## Ikurrinarekiko joerak 
[thumb|250px|[Bilboko konpartsak|Bilboko konpartsek Aste Nagusian urtero egiten diote omenaldia Ikurriñari.]]
[thumb|250px|[Gatikako udaletxean eskegitako Euskal Herria nazioa eta bere bandera ikurriña dela aldarritzatzen duen pankarta.]]

### Euskal abertzaleak 
Euskal abertzaleentzat Euskal Herriaren bandera da. Egiari zor, abertzaleak ez diren euskalherritar ugarik ere bere sentitzen duten bandera ere bada, batez ere Euskal Autonomia Erkidegoan eta Iparraldean.

### Espainiar nazionalistak 
Espainiar nazionalistek ikurrinarenganako duten jarrera nahiko kontrajarria da, eta nagusiki lurraldearen araberakoa, abertzaleen arabera joera hipokrita dela ere esan ohi da:

# Euskal Autonomi Erkidegoan bizi direnen ia espainiar nazionalista denentzat euren bandera ere bada, edota gutxienez Autonomi Erkidegoko bandera ofiziala dela onartzen dute, horren adibide, PSE eta PP alderdiek euren egoitzetan espainiar banderarekin batera zintzilikat ohi dutela.
# Nafarroa Garaian eta batez ere UPN eta espainiar nabarrismoaren ingurukoek Euskal Autonomi Erkidegoaren bandera bakarrik dela eta Nafarroako Ikurren Legeaz baliatuz ikurrina zintzilikatzen duten nafar udaletxeei isun eta jazarpen administratiboa burutu eta bere banderatzat duten nafarrei euren bandera izateko ukazio politikoa egiten diete, ekitaldi ofizialetan nahi duen nafar orok hura erabiltzea debekatuz, adibidez Sanferminetako txupinazo egunean Iruñeko udal plazan ikurrinarekin sartu nahi duten nafarrei udaltzaingoen bidez sarrera galaraziz.
# Espainiar eskuin muturra: ikurrina inolaz ere inon nahi ez duten eta legez kanpo jar dezaten eskatzen dutenak, ez Nafarroa Garaian, ez eta Euskal Autonomi Erkidegoan ere. Gutxiengo honentzat ikurrina bandera alderdikoia besterik ez omen da, alegia EAJrena bakarrik, eta Sabin Aranak sortu zuenez bandera independentista eta "antiespainiarra" dela diote.

Espainiar nazionalismoak, bereziki eskuin muturrekoak, ikurrinarekiko izan duen ezinikusia historian zehar agerikoa izan da, baten batzuk harekiko gorrotoaren muga ere igaroz. Espainiako Trantsizioaren garaian, Constantino Ortín Gil espainiar jeneralaren Madrilgo hiletan, segizioko parte-hartzaile batzuek Ikurrinak atera eta erre zituzten, agur eta ereserki faxisten artean. Bere sorreratik, hasi eta denbora pasa ahala murriztu beharrean zenbait sektoretan areagotu ere egin zen, bereziki Sabin Aranak asmatu eta independentismoaren ikurtzat dutelako, bai eta ikurrinak izan duen hedapen azkarraren eta jendearen onarpenaren ondorioz. Bizi

#### Fragaren haserrea ikurrinaren legeztatzearekin 
1976an jada Francoren diktadura amaitua eta erregimena desegiten ari zen garai nahasian. Manuel Fraga ministro frankista ohi eta eskuin muturreko espainiar nazionalistak Venezuelara bidaia egin eta bertan elkarriketatzaile ospetsuak ziren Imger eta Carlos Ramgel senar-emazteek ikurrinari buruz eta Euskal Bandera inongo zigor edo jazarpenik jasan gabe erakutsi eta zintzilikatzeko aukerari buruz galdekatu zuten. Fragak hitzez-hitz honakoa erantzun zien:

Eta amaitzeko bere izaera ezaugarri nagusia zen harropuzkeriaz esaldi ospetsu eta apokaliptiko baina gaur egungo ikuspegitik irakurrita nahiko barregarri eta patetikoa dena bota zuen:

Hark nahi ez bezala eta berak aipatutako muturreraino iritsi gabe, bere bizialdian euskal herritarrek ikurrina goratzeaz gain, Euskal Bandera nola legeztatu eta Euskal Autonomi Erkidegoko bandera ofiziala izendatzen zuten ere nahi ala nahi ez lekuko gisa ikustea beste biderik ez zitzaion geratu.

### Frantziar nazionalistak 
Ipar Euskal Herrian udaletxe guztietan ikurrina eta Frantziako Errepublikaren bandera inongo arazorik gabe zintzilikatzen dira. Gainera, abertzaleak ez diren eta frantziar nahiz euskal herritar sentitzen direnek ere naturaltasun osoz bere egiten duten bandera da, horren adibide onena Aviron Bayonnais edota Biarritz Olympique errugbi taldeetan erakusten diren ikurrinak dira.

## Euskal Diaspora 
Ikurrina sortu eta berehala, XIX. mendearen azken urteetan eta XX. mendearen lehen hamarkadetan ikurrina pentsaera abertzalea zuten euskal etorkinen eskutik Euskal diasporara berehala hedatu zen, maiz Euskal diasporako ekitaldi eta ikuskizunetan Euskal Herrian bertan baina oraindik eta erabiliagoa den bandera da, batez ere atzerrian euskalduntasuna azpimarratzeko dagoen desio edo nahiaren ondorioz. Horren adibide, Euskal Etxe guztietan zintzilikatzen dela da.

Fitxategi:Flag_of_Saint-Pierre_and_Miquelon.svg|Saint-Pierre eta Mikeluneko bandera: ikurrina eta Bretainiako eta Normandiako banderak.
Fitxategi:Flag of Johnson County, Wyoming.gif|AEBtako Wyoming estatuko Johnson konderriaren bandera.
Fitxategi:Euskal Diaspora. New York.jpg|New York hiriko Ellis uhartean, Askatasunaren Estatuaren aurrean.
Fitxategi:Basque center in Boise, Idaho.JPG|AEBtako Idaho estatuko Boise hirian.
Fitxategi:Winnemucca Basque Festival.jpg|AEBtako Nevada estatuko Winnemucca udalerriko jaialdian.
Fitxategi:Comida vasca en Buenos Aires.JPG|Argentinako Buenos Aires hiriburuan.
Fitxategi:Euskal Jaiak 2016. Buenos Aires, Argentina.jpg|2016ko Euskal Jaiak, Buenos Aires, Argentina.
Fitxategi:Euskal Jaiak 2016, Buenos Aires, Argentina.jpg|2016ko Euskal Jaiak, Buenos Aires, Argentina.
Fitxategi:Colectividad vasca de Trelew, Argentina (2015).JPG|Trelew, Argentina.
Fitxategi:Ikurriña en el Centro histórico de la Ciudad de México..JPG|Mexiko Hirian.
Fitxategi:Euskal Jaia, Edinburgh, Eskozia.jpg|Euskal Jaia, Edinburgh, Eskozia.

## Gaur egun 
Euskaldunentzat, ikurrina Euskal Herri osoaren ikurra da, eta halakotzat ageri da euskal hiztegietan.

### Ipar Euskal Herria 
Ipar Euskal Herrian, euskal kulturaren adierazpide da ikurrina. Haren erabilera ez dago legez araututa, eta ez du inolako balio ofizialik. Hainbat erakunde ofizialetan ageri da —hala nola, herriko etxeetan—, bai eta jaietan nahiz kultura eta kirol ospakizunetan ere. Euskal Herriko gainerako tokietan bezala, errebindikazio helburua ere badu, euskal abertzaleen aldetik batez ere.

Irudi:Ikurrina, Biarritz Olympique Pays Basque, 2009.jpg|Biarritz Olympique taldeko bi errugbilari, ikurrinezko kamisetarekin, 2009.
Irudi:Biarritz Marché.jpg|Biarritz Olympique errugbi taldearen armarria daraman ikurrina, Biarrizko merkatua, Ipar Euskal Herria.
Irudi:Bithindarrak donapaleu.jpg|thumb|250px|Dantzariak, ikurrinaren koloreekin, Donapaleu, Ipar Euskal Herria.
Irudi:Ikurrina baiona 2015.jpg|Ikurrina Baionako etxebizitzetan zintzilik, Lapurdi, Ipar Euskal Herria.

### Nafarroako Foru Erkidegoa 
[thumb|300px|eskuinera|Ikurrina [Sanferminak|2013ko Iruñeko San Ferminetako txupinazoan. Arrantzale Bizardunek jarria izan zen.]]

Nafarroako Foru Erkidegoan izaera politiko argia du, euskal kultura eta abertzaletasunari oso lotua baitago. Nafarroako eremu euskaldunenean *naturaltasunez* agertu izan da tokiko erakundeetan, batez ere udaletxeetan. Leitzan, esaterako, Espainiako legeak ikurrina 1977an legeztatu baino urtebete lehenagotik agertu zen udaletxearen aurrealdean. Urte hartan bertan, Barañaingo udalerrian, ikurrina udaletxeko balkoian paratzea erabaki zuen udalbatzarrak. Alabaina, ikuspegi kulturalaz gain, ikuspegi politikoa ere baduenez, Nafarroan ikurrina erabiltzea Nafarroako kultura eta historiari eginiko erasotzat jotzen dute UPN eta PSN alderdietako hainbat nafarrek (batez ere UPNkoek), ikurrina Euskal Autonomia Erkidegoarena —eta ez beste inorena— den ikurtzat hartzen baitute; EAEko ikur politikoa dela diote, eta kultura arloko ikurra denik ukatzen.

Hori dela eta, Nafarroako Parlamentuak Nafarroako Ikurren Legea onartu zuen 2003an, UPN, PSN eta CDN alderdiek horren alde bozkatuta. Lege horrek berariaz debekatzen du ikurrina erakunde publikoetan agertzea (Iñigo Zabalza Landa abokatuaren ustez, *ad hoc* lege bat da, nabarrismo ofizialak onartzen ez dituen ikurrei atxikipena agertzearen aurkakoa), erakunde horiek Euskal Autonomia Erkidegokoak ez baizik Nafarroakoak direla argudiatuz. Horrek protesta ugari eragin du Nafarroan.

NaBairen esku dauden udal batzuetan, udaletxeko balkoian ezin delarik, ikurrina beste toki nabarmenen batean esekitzea erabaki zuten, foru gobernuaren isunak eta mehatxuak saihesteko. UPNko karguek ahaleginak egiten dituzte Nafarroan udaletxeetatik ikurrina kentzearren, eta jendaurreko edozein ekintzatan ikurrina agertzea eragoztearren.

## Jazarpena 
Ikurrina jada bere sorreratik jazarpena jasan duen bandera izan da, baita bi debelkualdi ere (1923-1931 eta 1937-1976). Honakoa, ikurrinak bere historian jasan izan dituen jazarpen gertakari nabarmenen zerrenda da, ez dira guztiak, zerrenda amaigabea izango litzatekeelako, baina bai ezagunenetakoak:

* 1895eko irailaren 13an, San Leoncio gobernu agintariak Euzkeldun Batzokija itxiarazi, Aranatarrak eta gainontzeko bazkideak espetxeratu eta lehen ikurrina konfiskarazi zuen.
* 1923-1931 artean, Primo de Riveraren diktaduraren ondorioz, Hego Euskal Herrian ikurrina guztiz debekatu zen. Denboraldi honetan zehar, talde abertzaleek klandestinoki eta ezkutuan berau kentzea zail egiten zuten ezlekuetan zintzilikatzen hasi ziren: mendi gailurrak, dorreak, kanpandorreak, monumentuak, gurutzeak eta abar.
* 1937-1977 artean, Francoren diktaduraren ondorioz, Hego Euskal Herrian ikurrina guztiz debekatu zen, eta berarekin atzematen zuten oro isun eta espetxeaz zigortua zen. Aldiz, Ipar Euskal Herrian ofiziala ez izan arren onartutako bandera zen.
* 1977ko maiatzaren 25ean, Madrilen Athletic Club eta Betis taldean artean jokatutako 1976/1977ko Espainiako Futbol Errege Koparen finalean, ikurrinaren legeztatzea ospatu eta bandera hau Madrilen eraman zuten zaletu zurigorriek jazarpena eta erasoak jasan zituzten. Jada partidua amaitu eta Euskal Herrirako itzulera bidean ere, Burgosko probintzia zeharkatzen ari ziren hogeita hamar autobus eta ehunen bat ibilgailu partikularrei harrika egin eta ibilgailuetan zihoazen 45 lagun zaurituak izan ziren.
* 1980ko urriaren 4ean Nafarroako Foru Aldundiak nafar eskuin espainolisten botoen babesaz nafar udaletxeetan ikurrina jartzea debekatu zuen.
* 2015eko Eurovision Abesti Txapelketa jokatzekotan zela, antolatzaileek ikurrina bertan agertzea edo sartzea debekatu zuten. Izan ere, txapelketa horretako banderen zerrenda beltzaren ezarri zuen, eta tartean ikurrina eta Estatu Islamikoaren bandera batera erakusten zituen irudi bat argitaratu. Gertaera hark sekulako iskanbila sortu zuen, eta euskal herritarren artean protesta zabala eragin. Antolatzaileek, orduan, beren hanka sartzea zuzentzeko ahaleginean, barkamena eskatu zuten, eta txapelketan parte hartzen zuten estatuetako banderak ez beste guztiak (Galeskoa eta Eskoziakoa, kasu) sartzea debekatuta zegoela azaldu zuten, baina ikurrina txapelketaren ekitaldian sartu edo agertzearen debekuak bere hartan jarraitu du.

## Zerikusia edo antza duten banderak 
Gurutze zeiharra eta zuzena batzen duten banderetan ikusten da Ikurrinarekin antzekotasuna, Union Jack delakoan batez ere. Itsasoko bandera batzuetan ikusten da hau bereziki.
Irudi:Flag of the United Kingdom.svg|*Union Jack*
Irudi:Naval Jack of Bulgaria.svg|Bulgariako itsas bandera.
Irudi:Naval Jack of Latvia.svg|Letoniako itsas bandera.
Irudi:Naval Jack of Estonia.svg|Estoniako itsas bandera.
Irudi:Naval Ensign of Georgia.svg|Georgiako itsas bandera.
Antza duten beste bandera batzuk. Orozko herrikoak euskal inspirazio argia du, baina aldi berean herriko ezkutuaren forma eta koloreetan oinarritzen da: 2008ko erabaki batean onartu zen bandera diseinu hori.

Irudi:Orozkoko udal ikurrina.svg|Orozkoko ikurrina.
Irudi:Bandera de Fontanals de Cerdanya.svg|Fontanals de Cerdanyako bandera
Irudi:Batasuna.svg|Herri Batasunaren logotipoa
Irudi:Flag of Denmark.svg|Danimarkako bandera
Antza dutenen ikurrinen artean, ikurrin okerrak ere badira. Zenbait herritako jaietan eta produktu merkeen dendetan ikusi izan dira Euskal Herrian gorria eta berdea alderantziz erakusten zituzten ikurrinak.

## Ikus, gainera 
* Luis Arana
* Sabin Arana
* Euskal abertzaletasuna
* Eusko Abertzaletasunaren Museoa

## Bibliografia 
*  *Ikurriña. Cien años de historia*, 1994, Iñaki Egaña. Txalaparta argitaletxea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Ikurrinak 120 urte* dokumentala ikusgai. Eitb.eus
* *Atotxako ikurrina ezkutua* dokumentala ikusgai. Eitb.eus
*  «Ikurrina», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*
* Ikurriñari buruzko informazioa, Eusko Jaurlaritzako webgunean.
*  «Euskadi, independiente en Estados Unidos. Un capítulo de la serie '24', producida por la cadena estadounidense 'Fox', convierte a Euskadi en Estado independiente. Durante 30 segundos aparece la bandera vasca en la sede de Naciones Unidas junto a las enseñas del resto de países del mundo», *Noticias de Navarra*, 2010-07-30.

## Kanpo estekak