Benin

**Benin** (), izen ofiziala **Beningo Errepublika** () mendebaldeko Afrikako estatu burujabea da. Mendebaldean Togo du, Nigeria ekialdean, Burkina Faso eta Niger iparraldean eta Ozeano Atlantikoa hegoaldean. 114.763 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2018an 11,5 milioi biztanle zituen.  Hiriburua Porto Novo da, eta Cotonou hiririk handiena.

## Geografia 
### Mugak 
Mendebaldeko Afrikan dago, ipar latitudeko 6° eta 13° artean, eta ekialdeko longitudeko 0° eta 4° artean. Mendebaldean Togorekin du muga, Burkina Faso eta Nigerrekin iparraldean, Nigeriarekin ekialdean, eta Beningo golkoarekin hegoaldean.

### Erliebea 
Herrialde nagusiki laua da Benin, iparraldeko mendigune batzuk izan ezik. Sagboroa (658 metro) da mendirik garaiena. Lau eskualde natural daude, hegoaldetik iparraldera:
* Kostaldeko zerrenda hareatsua, 10 kilometroko zabalera eta 10 metroko garaiera duena. Zingiratsua da, eta ozeanoari lotutako aintzirak ditu.
* Hegoaldeko ordokiak, 20 eta 200 metro arteko altuera dutenak, ipar-hego norabidea duten ibaiek zeharkatuak: Couffo, Zou eta Ouémé. Gineako oihan eta sabana mosaikoa izeneko ekoeskualdearen zati da.
* Lur lauen eta muino harritsuen eremua, Nikki eta Savé artean. Muinoak 400 metro garai dira gehienez ere.
* Atakora mendilerroa ipar-mendebaldean, Togon ere barneratzen dena.

### Hidrografia 
Ibai nagusiek ipar-hego norabidea dute. Ekialdetik mendebaldera, Couffo, Zou eta Ouémé dira garrantzitsuenak. Niger ibaiak egiten du Benin eta Nigerren arteko muga, herrialdearen ipar-ekialdean. Aintzirarik handienak hegoaldean daude: Nokoué eta Ahémé., eta 2011n berriz hautatua izan zen. 2016ko hauteskundeetan, Thomas Boni Yayi ezin izan zen aurkeztu, eta Patrice Talon nagusitu zitzaion bigarren itzulian Lionel Zinsouri.

## Gobernua eta administrazioa 
### Politika 
1990ean onartutako konstituzioaren arabera, Benin errepublika presidentzialista da. Errepublikako presidentea da estatuburua eta gobernuburua; sufragio unibertsalez aukeratzen da, bost urteko agintaldirako. Legebiltzarra (*Assemblee Nationale*) ganbera bakarrekoa da; 83 kide ditu, lau urtetik behin hautatzen direnak sufragio unibertsalaren bitartez.

### Banaketa administratiboa 
thumb|eskuinera|250px
Benin 12 departamendu eta 77 udalerritan banaturik dago, 1999an lehengo 6 departamenduak bitan zatitu zituztenetik.

## Demografia 
### Biztanleria 
thumb|250px|eskuinera|Beningo haurrak.
11.485.044 biztanle zituen 2018an. Batez besteko dentsitatea 95 biztanle/km2 ingurukoa da, baina hegoaldean, itsasertzeko hiri handienetan, 200 biztanle/km2-rainokoa ere bada; izan ere, benindarren lautik hiru, gutxi gorabehera, hegoaldean bizi dira. Barnealdeko eskualde batzuetan, aldiz, oso jende gutxi bizi da. Adineka, honela dago banaturik biztanleria: 0-14 urte bitartekoak %&nbsp;42,3 dira, 15-24 urte bitartekoak %&nbsp;20,5, 25-54 urte bitartekoak %&nbsp;30,7, 55-64 urte bitartekoak %&nbsp;3,6, eta 65 urtetik gorakoak %&nbsp;2,9. Bizi itxaropena 62,7 urtekoa da; 61,2 urtekoa gizonezkoena eta 64,2 urtekoa emakumezkoena (2018ko zenbatespenak).

### Banaketa etnikoa 
Fonak (biztanleriaren %&nbsp;38,4) eta adjak (%&nbsp;15,1) dira etnia nagusiak eta, batez ere, hegoaldean bizi dira. Iparraldeko etnia jendetsuenak baribak (biztanleriaren %&nbsp;9,6) eta fulak (%&nbsp;8,6) dira. Jorubak, berriz, hego-ekialdean bizi dira, eta %&nbsp;12 inguru dira.

### Hizkuntzak 
Frantsesarekin batera, fonera eta jorubera dira hizkuntza nagusiak. Hizkuntza ofiziala frantsesa bada ere, benindar gehienak beren jatorrizko hizkuntzetan mintzatzen dira.

### Erlijioa 
Biztanleen %&nbsp;48,5 kristauak dira (%&nbsp;25,5 katolikoak, %&nbsp;13,5 protestanteak, %&nbsp;9,5 beste kristauak), %&nbsp;27,7 musulmanak, %&nbsp;11,6 vudu praktikatzaileak, eta %&nbsp;5,8 erlijiorik gabeak.

### Hiri nagusiak 
## Ekonomia 
[thumb|250px|eskuinera|[Kotoi-landare|Kotoi saila Beningo iparraldean.]]
Nigeria aberatsarekin mugan, garraio-azpiegitura itxurazko baten jabe direla, benindarrek, batez ere, salerosketatik ateratzen dute dirua, eta are gehiago kontrolatu gabeko salerosketatik merkataritza araututik baino. Jarduera horiek, ia beti, Nigeriako diruaren truke-balioaren aldaketen mende egoten dira. Hirugarren sektoreak BPGaren %&nbsp;50 baino gehiago hartzen du ofizialki eta, izatez, ondotxoz gehiago.

Beningo ekonomiaren bigarren zutabea nekazaritza da (BPGaren %&nbsp;26,1 2017an). Ustiatze-zentro txiki eta burujabeek ekoizten dituzte nekazaritza-produktuen %&nbsp;90 inguru. Barne-kontsumorako gai nagusiak artoa, manioka, basartoa, batatak, artatxikia, arroza, kakahueteak eta babarrunak dira. Merkataritzarako, berriz, batez ere hegoaldean, palma olioa, palmondo-haziak, kotoia (esportazio ofizial guztien erdia), kafea eta kokoak ekoizten dira. Iparraldeko belardietan, behiak, ardiak eta ahuntzak hazten dituzte. Oihan-ustiapenak eta salmentarako arrantzak ez dute pisu handirik ekonomian. Oihanetik urtero ateratzen dituzten 4,7 milioi metro kubo zuretatik ia guztiak erregaietarako erabiltzen dira. Era berean, barne-kontsumorako erabiltzen dira ibai eta aintziretan arrantzatzen diren arrain gehienak.

Beninek esportatzen dituen lehengai mineralen artean petrolioa da garrantzizkoena. Kareharria ere ateratzen dute porlana egiteko. Diamante gutxi batzuk ere esportatzen dituzte, baina gainerako mea-baliabide gehienak ustiatu gabe daude. Industria-jarduerak ez daude oso garatuak, baina janariekin zerikusia duten produktuak ekoizten dituzte, batez ere: palmondo-olioa, koko-haziak, garagardoa, azukrea, eta kotoizko ehunak.

Merkataritza-balantzari dagokionez inportazioak askoz gehiago dira esportazioak baino. Esportazio nagusiak petrolio gordina eta palmondotik, kotoitik eta kokoetatik eratorritako produktuak dira; inportazioak, berriz, ehunak, jantziak eta makineria dira. India, Thailandia, Bangladesh, Txina, Frantzia, Ukraina, Niger eta Nigeria dira Beninekin merkataritza-harreman gehien dituzten herrialdeak.

## Azpiegiturak 
### Garraioa 
16.000 kilometro inguruko errepide-sarea du estatuak. Errepide nagusiak Cotonoutik Parakoura doana eta, hegoaldean, itsasertzaren paraleloan doazenak dira. Burdinbide nagusiak ere (600 kilometro ingurukoa) Cotonou eta Parakou batzen ditu; kostatik doazen burdinbideak ere baditu, Togorekin eta Nigeriarekin loturak dituztenak. Cotonouk itsas portua eta nazioarteko aireportua ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Beningo webgune ofiziala, gouv.bj