Kataluniako historia

**Kataluniako historia** berez *Catalunya* (Katalunia) izena XII. mendean frankoen itzalpetik piskanaka bereiztuz Hispaniako Markako ekialdeko konderri multzoa izendatzeko erabiltzean hasi zen.

## Izena 
Gaur egun oraindik *Catalunya* izenaren jatorria zehaztugabe dago eta interpretazio asko ditu. Teoria baten arabera *gazteluen lurraldea* (*terra de castells*) izendapenatik letorke, castlà edo gazteluaren agintariaren izenetik eratorria. Teoria honek dioenez, gaztelaniazko *Cataluña* izendapena ere parekidea litzateke. Beste teoria baten arabera aldiz, *Catalunya* izena *Gotholàndia* izendapenetik letorke, hots, godoen lurraldea; izatez, maiz frankoek katalan lurraldeari nahiz iberiar penintsulari *Gòtia* deitzen omen zieten.

[thumb|ezkerrera|230px|Kataluniako [NASAren satelite bidezko irudia.]]

**Talunya** edo **Taluniya** delakoa Lleidatik hurbil zegoen Al-Tagr al-Ala musulmandar lurraldeko udalerri baten izena zen. Al-'Udrī (1002 — 1085) historialari eta geografo musulmandarrak bere *Tarsi al-akhbār* idazlanean aipatua da. Honen arabera, udalerria Lleida eta Huescaren artean kokatua zegoen, ondorioz aditu askok gaur egungo Monzón udalerria dela uste dute. Izenak udalerriari iberiar jatorria ematen dio. Mairuen garaian, Monzón udalerriak *kalat Talunya* izeneko gotorleku edo gaztelu bat izan zuen (arabieraz gaztelu=*kalat*), gaztelu hitza izendatzeko *ka-* laburdura erabiliz, *ka Talulnya* litzateke (euskaraz *Talunyako gaztelua*). Hipotesi honen arabera, arabiarrek Hispaniako Markan bizi zirenei «*ka Talunya*-tik haratago bizi direnak» deitzen omen zieten. Jatorri arabiarrak, iberiar leku izenaren bitartez, *català* biztanle izena eta *Catalunya* leku izenaren arteko elkarrekikotasun eza azalduko luke.

Beste teoria batzuen arabera, izena kondairazko Otger Cataló germaniar printzearengandik eratorria litzateke, edota Vallès eta Barcelonès eskualdetako lurretan bizi zen tribuak jasotzen zuen Iaketani ezizenetik, italiarren eraginez *katelans* izendapenera eraldatu eta handik gaur egungo *catalans* (*katalanak*) izenean amaitzeko.

XIV. mendean **Kataluniako Printzerria** ("Principat de Catalunya") zuzenbide edo lege izendapena agertu zen (latinez *principatus*) eta Katalan Gorteen legedipean edo agindupean zegoen lurraldea izendatzeko erabiltzen zen, bertako subiranoa (latinez *princeps*) Bartzelonako Etxeko erregea zen, formalki erresuma bat izan gabe Gorteek parekatutako lege batzuk zituzten konderri multzo bat zelarik. Nahiz eta Printzerriko lurraldea gerora Aragoiko Korora eta ondoren Gaztelako Erresumara batu, eta bere zati bat Frantziako Erresumak bereganatu zuen (gaur egungo Ipar Katalunia), gaur egun oraindik "Printzerri" izendapena autonomia erkidegoa osatzen duten lau probintziak informalki izendatzeko sarritan erabiltzen da.

## Historia 
[thumb|*[Pedra Gentil* ("Jentilarri") delako trikuharria. Vallgorguina, Vallès Oriental.]]

K. a. 218. urtean Erromatar Inperioak gaur egun Katalunia kokatzen den lurraldea konkistatu eta Tarraconense probintziaren barnean egon zen. V. mendean godoek lurraldea bereganatu eta Toledoko Erresumaren zati bilakatu zen.

711n, omeiatarrek zuzenduta, arabiarren eta berbereen gudaroste batek Errodrigo errege bisigodo usurpatzailea azpiratu zuen; Hispania ekialdea, berriz, Agila II.a erregearen pean zen aldi berean. 718rako, Bartzelona inbaditzaileen eskuetan zen, baita hurrengo urtean Pirinioak zeharkatu ere Narbonaraino. Talka erasoan hartutako hiribilduak izan ezik, men egiten zuten herri eta hiriek gobernu autonomo bat eskuratu zuten omeiatarrengandik. VIII. mendearen amaieran frankoek Karlomagnoren babesaz musulmanak lurraldearen iparraldetik kanporatu eta Hispaniako Marka osatu zuen. Gothia zeritzon lurralde hau konderrietan antolatu zen, baina karolingiar leinua amaitzean bertako kondeek ez zioten errege leinu berriari men egin. Kataluniako konderri hauek gaur egun Katalunia Zaharra () izenez ezagutzen den lurraldea osatu zuten.

[thumb|ezkerrera|170px|Kataluniako Gorteak irudikatzen dituen [XV. mendea|XV. mendeko miniatura.]]

Bartzelonako kondea zen Ramon Berenguer IV.a Bartzelonakoa inguruko hainbat konderrietaz nagusitu eta 1137an Aragoiko erregearen alaba zen Petronila Aragoikoaren ezkondu zen, ondorioz bi leinuen arteko batasuna gauzatuz. Haien semea Alfontso II.a Aragoikoa, Aragoiko erregea eta Bartzelonako kondea bilakatu zen, ordura arte elkarren artean ezberdinak ziren katalan konderriak batu zituen, horretarako izaera juridiko eta kulturala zuten hiru agiriez baliatu zelarik: *Usatici Barchinonae* ("Bartzelonako Erabilerak"), *Liber domini regis* ("Errege Jabegoaren Liburua") eta *Gesta Comitum Barchinonensium* ("Bartzelonako Kondearen Balentriak"). Argiri hauek Katalunia Erdi Aroko estatu gisa eratu zuten, lege egitura batasun bat eta kultur erreferentzi amankomunak jasoz, bai eta mugak zehaztuz ere: «Salsesen hasiz Tortosa eta Lleidan amaitzen den lurraldea» («de Salsis usque Dertusam et Ilerdam cum suis finibus»). Administratiboki, Katalunia eskualde izaerako lege egitureketa bat jaso zuen: Vegueriak direlaroak, hauetako bakoitzaren *veguer* edo agintariak erregearen ordezkariak zirelarik. Katalunia estatuaren sorrera Aragoiko erregearen lege agirietan *Cathalonia* izendapena agertzen denean adierazia dago, aurreko esanahi geografiko arruntetik eremu politiko eta etniko zehaztu baten izendapena izatera iragan zelarik.

1319an Jakue II.a Aragoikoak Aragoiko Erresuma, Valentziako Erresuma, Mallorcako Erresuma eta Kataluniaren batasuna finkatu eta estatu ezberdinen arteko batasun ahaltsu baten bidez Aragoiko Koroa sortu zuen, betiere lurralde bakoitzaren berezitasunak errespetatuz eta elkarren artean antzekoak eta parekideak ziren politika egiturak garatuz: Legebiltzarrak, Generalitateak eta konstituzio sistema. Aragoiko Etxea zena Trastamara Leinua eta Habsburgo Leinuarekin elkartzeak ez zuen Aragoiko Koroa osatzen zuten estatuen konstituzio sistema eraldatu.

[220px|thumb|[Segalarien Gerra irudikatzen duen 1910ko H.Mirallesen margolana.]]

1640an Olivares kondearen proiektu zentralistak Segalarien Gerra piztu zuen, honen ondorioa Portugalgo Erresumaren banaketa eta Frantziako Erresumak Rosselló eta Cerdanya bereganatzea izan zen. Espainiako Erresuman Borboi Leinua erregetzara iristeak Europa mailan Ondorengotza Gerra ekarri zuen eta 1705an katalan lege sistemaren murrizketak Monarkia Katolikoa osatzen zuten estatuen arteko barne gerrak eragin zituen. Gerraren amaieran Espainiako Erresumak bere Italia, Flandria, Menorka eta Gibraltarreko jabegoak galduaz amaitu zen, bai eta Planta Berriko Agiriak eta borboi absolutismoaren ezarketaz.

XIX. mendean zehar jazotako Antzinako Erregimenaren gainbehera eta erregimen liberalen ezarketak ez zuen Kataluniaren eta gainontzeko Aragoiko Koroaren estatuen konstituzio sistemaren berreskuperapena suposatu, aldiz Espainiako Erresuma erregimen politiko zentralizatu gisa nagusitu zen. Halere, mende honen erdialdera Kataluniako historian garrantzi handia izan zuen *Renaixença* ("Berpizkudea") izeneko katalan kultur, literatur eta hizkuntzaren aldeko mugimendua eta berpizkundea eman zen, gerora katalan nazionalismoaren iturbura izango zena.

XX. mendean zehar Kataluniako Mankomunitatea eta Errepublikar Generalitatea bezalako deszentralizazio administratibo saiakerak burutu ziren, baina 1978an Espainiako Konstituzioa eta 1979ko Kataluniako Estatutua onartu ziren arte, ez zen gaur egungo autonomia erkidegoen sistema politiko-administratiboa ezarri. 2006ko Kataluniako Autonomia Estatuaren hitzaurrearen arabera «Kataluniako Legebiltzarrak, katalanen sentimendua eta borondatea bilduz, Katalunia nazio gisa definitzen du», nahiz eta gaur egun indarrean dagoen Espainiako Konstituzioak Kataluniako erralitatea nazionalitate historikora mugatu izan.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Kataluniako Historiaren Museoa

## Kanpo estekak