open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Luma gorakor

thumb|387x387px|Luma gorakorra
Prozesu magmatiko anomaloak (ozeano-gandorretatik eta subdukzio-eremuetatik urrun gertatzen direnak) azaltzeko XX. mendean iradoki zen eredua da luma gorakorren eredua. Honek, hasiera- hasieratik eztabaidak sortu izan ditu munduko geologo ezberdinen artean.

Plaka-tektonikoaren teoria plazaratu zenean, konbekzio-korronteen eredua izugarri trinkotu zen eta honek, plaka-tektonikoaren jokaera askori azalpen logikoa eman zion, batez ere, konbekzio-korronte gorakor eta beherakorrak izan ziren azalpenetarako erabilienak. Hala ere, zenbait prozesu magmatiko anomalo azalpen hauetatik kanpo geratu ziren, beraz, hauei irteera logikoa emateko luma gorakorren eredua proposatu zen. Proposatu zen egunetik gaur egun arte, eredu honek zenbait hobekuntza eta aldaketa jasan ditu.

Luma gorakorren eredua prozesu magmatiko anomaloak azaltzeko teoria bezala proposatu zuen J.T.Wilsonek 1963. urtean. Honen arabera, mantuan kokatzen zen puntu bero baten gainean plaka tektoniko bat kokatzen zenean, Hawaii bezalako kate bolkanikoak sortzen ziren. Ideia horri azalpen fisikoa ematen saiatu zen Morgan, Honek kontuan hartu zuen, luma gorakorrak mantutik azaleraino igotzen ziren mantuko arroka multzoak zirela, orduan, puntu beroak luma gorakorren azaleko ondorioak zirela adierazi zuen.

Morganen arabera, plaka tektonikoak luma gorrakorrek litosferaren aurkako talken ondorioz eta plaken mugetan sortzen ziren esfortzuen ondorioz jasaten zuten mugimendua. Orduan, luma gorakorrak konbekzio-eredu nagusi bezala finkatu ziren. Beraz, mantuko arroka beroen tximiniak kontsidera daitezke luma gorakorrak, non tenperatura altuek mantuko materia solidoaren dentsitatea jaisten dute eta horrek materiaren igoera ahalbidetzen du, litosferara iritsi arte.

Luma gorakorrak 2 zati nagusitan banatzen zirela. Lehenik eta behin, tximinia edo zutabearen burua, litosferarekin kontaktuan jartzen dena eta bataz beste 1000 km- ko diametroa duena. Bestetik, zutabea, sorrera-eremuarekin, nuklleo eta mantuaren arteko muga, burua lotu egingo duena. Gainera, ikerketa ezberdinek adierazi dute lumaren eta inguruko arroken arteko tenperatura diferentzia 200&nbsp;°C.koa dela gutxi gora behera.
thumb|457x457px|Puntu Beroa
Horrez gain, lumen buruak litosferara heltzean norabide guztietan erradialki zabalduko dira eta basalto-plataforma erraldoiak eratuko dituzte (LIP). Ondoren, burua difuninatu eta zutabea izango da litosferaren kontra bukatuko dena. Zutabean tenperatura aldaketak gune mugatuan emango dira eta Hawaii bezalako bolkan-kateak eratuko dira.

## Kanpo estekak
Fraxinus americana

**Lizar arrunt amerikarra** (*Fraxinus americana*) *Fraxinus* generoko espezie ezagunenetakoa da. Ipar Amerikako ekialdekoa jatorriz, Quebeceko baso mesofiloetan aurkitzen da, Florida iparraldean.

*Fraxinus* izena genero honen latinezko izen klasikoa da. . *Americana*, berriz, epiteto geografikoa da, bere jatorrizko kokapenari dagokiona, hots, Amerikari.

## Deskribapena 
35 metroko altuera izan dezake. Hostoek 2-3 cmko zabalera dute eta udazkenean horia, gorria edo more kolorea har dezakete.

Zuhaitz hauen bizitza 100 urte ingurukoa da.

## Taxonomia 
*Fraxinus americana* Carlos Linneo- k deskribatu zuen eta *Species Plantarum* 2: 1057. 1753-an argitaratu zuten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
# CONABIO. 2009. Mexikoko espezieen katalogo taxonomikoa. 1. Kapitalean Nat. Mexikon. CONABIO, Mexiko Hiria.
# Correll, DS eta MC Johnston. 1970. Man. Vasc. Pl. Texas i-xv, 1-1881. Texasko Unibertsitatea Dallasen, Richardson.
# Fernald, M. 1950. Eskuliburua (ed. 8) i-lxiv, 1-1632. American Book Co., New York.
# Gleason, HA eta AJ Cronquist. 1991. Man. Vasc. NEUS Pl. (Ed.2) i-910. New Yorkeko lorategi botanikoa, Bronx.
# Great Plains Flora Association. 1986. Fl. Great Plains i-vii, 1-1392. Kansaseko Kansas Unibertsitateko Prentsa.
# Killeen, TJ, E. García Estigarribia eta SG Beck. (eds.) 1993. Gida Arb. Bolivia 1-958. Bolivia eta Missouri lorategi botanikoaren Herbarium Nazionala, Edit. Quipus srl., La Paz.
# Radford, AE, HE Ahles eta CR Bell. 1968an. Man. Vasc. Fl. Carolinas i-lxi, 1-1183. North Carolina Press Unibertsitatea, Chapel Hill.
# Scoggan, HJ 1979. Dicotyledoneae (Loasaceae to Compositae). 4. zatia. 1117-1711 pp. Fl. Kanadan. Kanadako Museo Nazionalak, Ottawa.
# Txikia, JK 1933. Man. SE Fl. I-xxii, 1-1554. Egilea, New York-ek argitaratua. Ikusi Botanicusen ikusi Biodibertsitatearen ondarearen liburutegian
# Voss, EG 1996. Michigan Flora, III. Zatia: Dicots (Pyrolaceae-Compositae). Cranbrook Zientzien Institutua, Ann Arbor.
# Wallander. 2008. Fraxinoren (Oleaceae) sistematikoa eta dioiaren bilakaera. Pl. Syst. Evol. 273 (1-2): 25-49.
# Zuloaga, FO 1997. Argentinako baskularreko landareen katalogoa. Monogram. Duena. Bot. Missouri Bot. Gard. 74 (1-2): 1-1331.

## Kanpo estekak
Uhin sismikoen abiadura txikiko eremu handiak

[thumb|Uhin sismikoen abiadura txikiko eremu handiak erakusten dituen animazioa; [tomografia sismikoa erabiliz ondorioztatu da eremu handi horien forma.]]
**Uhin sismikoen abiadura txikiko eremu handiak** () Afrikako hegoaldearen eta Ozeano Barearen azpitik mantuan kokatutako norma baino uhin abiadura sismiko txikiagoko eremuak dira. Tomografia sismikoaren (Lurraren barneko egituren 3D irudiak lortzeko erabiltzen den teknika) bitartez definitu dira eta gaur egun mantuko konbekzio-korronte gorakorren eremutzat jotzen dira. Luma gorako gehienak eremu hauetatik abiatzen dira.

Datu honetatik hasita, dentsitate eta tenperatura arteko erlazio zuzen bat atera zuten eta honekin, abiadura txikiko eremuak konbekzio korronte gorakorrekin lotu zituzten eta abiadura baxuko konbekzio-korronte beherakorrekin.

## Kanpo estekak
Mutxardatzaile

**Mutxardatzailea** makina bat da eta mutxardaz zizelkatutako harri baten itxura emateko erabiltzen da.

Harri naturala prozesatzeko lantegiek tradizionalki lehengaien gainazalean emateko hainbat tratamendu-prozesu dituzte, hasierako blokea lodiera desberdineko taulak bihurtu ondoren. Eman beharreko aplikazioa erabaki ondoren, harria eraldatuko da eta horietako bat mutxardatu akabera da, gaur egun mutxardatzaile automatikoak erabiliz.

## Kanpo estekak
Azaleko estilo tektoniko

thumb|Thin skinned estilo tektonikoaren adibide bat Pirinioak (Espainia eta Frantzia) inguratzen duten tolesturetan eta zamalkaduren kanpoko eremuetan aurki daitezke.
*Thin-skinned* estilo tektonikoa edo **azaleko estilo tektonikoa** plaka tektonikoen arteko muga konbergenteetan aurkitzen diren lurraldeetan gara daitekeen eskala handiko deformazio-eredua da. Estilo tektonikoaren ezaugarri nagusia zamalkaduren nagusitasuna da, deformazio gehiena xurgatzen dute eta deformazio-estiloa kontrolatzen dute. Deformazioa lurrazaleko lehendabiziko kilometroetan ematen da, eta oinaldeko-zamalkadura nagusitik (sole fault) behera ez da deformaziorik gertatzen. Estilo tektonikoa bereziki orogenoetako toles eta zamalkadura gerrikoetan ematen da.

## Perspektiba historikoa 
Alderantzizko failak lurrazalean barneratzen diren zehazteko lehenengo lana Coloradoko Rockie mendietan egin zen. Mendikatean bereiztu ziren “*thin-skinned*” eta “*thick-skinned*” estilo tektonikoak, eta ondoren, J. Rogers-ek “*Evolution of thought on structure of middle and southern Appalachians*” liburuan (19XX) aztertu zituen bi termino horiek Apalacheetan. *Thick-skinned* estilo tektonikoan zamalkadurak sakonago barneratzen dira eta basamentuan eragina dute ere.

Geroztik, estilo tektonikoen deskribapenerako, “*thick-skinned*” eta “*thin-skinned*” terminologiaren erabilera hedatu egin zen.

## Thin-skinned estilo tektonikoaren adibidea 
### Pirinioak 
Hego-Pirinioetako eremua, eremu axialaren estalki sedimentarioa osatzen duten hegoalderanzko bergentziadun Mesozoikoko eta Paleogenoko materialez eratuta dago; eta ipar-Piriniotako failaren eta hego-Pirinioetako aurre-zamalkaduraren artean dago kokatuta. Zamalkadura horiek Triasiko berantiarreko ebaporitak erabiltzen dituzte aldentze-maila gisa eta Ebro lurraldeaurreko arroka Paleogenoen gain kokatzen dira. Pirinioetako orogenoaren hegoaldeko toles eta zamalkadura gerrikoari dagokio eta, batez ere, metamorfismorik gabeko estalki sedimentarioko arrokekin dago eratuta, nahiz eta zenbait xafla zamalkatzaileetan basamentu hertziniarraren txatal batzuk agertu.

### Mazizo Iberiarreko eremu Kantabriarra 
Eremu Kanbriarra orogeno Hertziniarrak irudikatzen duen arkuaren gunean kokatzen da, eta ekialderanzko bergentzia duen toles eta zamalkadura gerriko bat da. Eremuaren eskala handiko ezaugarrien arteanbi dira adierazgarrienak: alde batetik, egiturek irudikatzen duten arku geometria; zeinetan arkuaren alde ahurra kanpo-eremuetarantz orientatuta dagoen. Eta bestetik, Karboniferoko metakin sin-orogeniko ugari dituen ondo garatutako “thin-skinned” egitura.

Eremu Kanbriarraren “thin-skinned” eredu estruktural nagusia decollement nagusi batek gobernatzen du. Honek 3-4 km lodi den, Kanbriar eta Siluriar bitarteko sekuentzia sedimentario aurre-tektonikaren oinetik kokaturik dago; behe- eta erdi-Kanbriarreko kareharrietan.

## Bibliografia 
* https://pdfs.semanticscholar.org/21bb/5e3ed67d6cea766a4073dc39da3c9eac3c80.pdf

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Toles eta zamalkadura gerriko

## Kanpo estekak
Alpetar orogenia

thumb|Alpetar orogeniaren hedadura, Europan
**Alpetar orogenia** Mesozoikoaren bukaeran eta Zenozoikoan zehar, Europan, Afrika iparraldean eta Asian barrena, Afrikako, Indiako eta txikiagoa den Cimmeriako plaken eta iparraldeko Eurasiako plakaren arteko konbergentziaren ondorioz garatutako orogenia da. Europaren hegoaldean, Afrika iparraldean eta Asian ezagutzen diren mendikate garrantzitsuenak sortu zituen: Atlas, Rif, sistema Betikoa, Pirinioak, Alpeak, Apeninoak, Dinarideak, Helenideak, Karpatoak, Balkanak, Taurus, Kaukasoa, Alborz, Zagros, Hindu Kush, Pamir, Karakorum eta Himalaia.

## Historia geologikoa 
thumb|Alpeen sorrera azaltzen duen bideoa.
Kretazeoaren amaieratik duela 65 Ma, Afrika, India, Arabia eta Eurasia plaken mugimendu erlatibo konbergentea zegoen, haien artean Tethys itsasoaren lurrazal ozeanikoa zeukan arro ozeanikoa zegoen. Garai hartan Tethis itsasoaren lurrazal ozeanikoaren subduzioa eragin zuen, Tethys itsasoaren itxiera eraginez eta bi kontinenteen kolisioa sortuz. Kolisio horretan bi plaka kontinental nagusien kolisioaz aparte beste mikroplaka batzuen kolisioa ere eragin zuen. Horietako bat Iberiar mikroplaka izan zen.

Alpeto-Himalaiar sistema sortzeko behar izan ziren mugimendu konbergenteak Kretazeo goiztiarrean abiatu ziren duela 155 Ma, baina orogenia gehiena Paleozenoan eta Miozenoan eman zen eta gaur egun Alpeto-Himalaiar sistemaren barneko zenbait eremuetan oraindino konbergentzia ez da bukatu.

## Iberiar penintsulan sortutako mendikateak 
thumb|Iberiar penintsularen geologiako unitate nagusien eskema.

Mesozoikoaren bukaera eta Paleogenoa bitartean Europako eta Afrikako plaken arteko konbergentziaren ondorioz konpresio indar handiak izan ziren, eta Pirinioak, Mendikate Betikoak, Iberiar sistema eta Kataluniako kostako mendilerroak sortu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maila estruktural

**Maila estrukturalaren** kontzeptua, sakonerarekin arrokek jasaten dituzten tenperatura eta presio aldaketen ondorioz garatutako deformazio-estiloen aldaketetan oinarrituta dago. Ondorioz, maila estruktural bakoitzean nagusi den deformazio-mekanismoaren arabera daude sailkatuta.

Oro har, sakonerarekin egitura geologikoak gero eta sarkorragoak dira, gero eta harreman estuagoa dute metamorfismoarekin eta geometrikoki gero eta horizontalagoak dira.

Hiru maila estruktural bereizten dira, bakoitzean nagusi den deformazio-mekanismoaren arabera

## Gaineko maila estrukturala 
Kilometro gutxi batzuetako sakonera baino ez du, deformazio hauskorraren ingurunea da, egitura nagusiak apurketa-planoak baino ez dira izango, failak, hausturak, estentsio-hausturak eta estilolitoak batez ere. Geruzapena zein edozein beste jatorrizko egitura erraz bereiz daitezke.

## Bitarteko maila estrukturala 
Egitura nagusiak tolesak dira. Moldakortasuna oraindik nahiko mugatua denez tolesak oso sinpleak dira, geruzen lodieran ez dute inolako aldaketarik eragiten, deformazioa tolesen txangatan xurgatzen da soilik eta plano axiala bertikal antzekoa izan ohi da. Beraz, toles isopakoak/paraleloak dira nagusi bitarteko maila honetan eta deformazio mekanismo nagusia flexioa izango da.

## Beheko maila estrukturala 
Sakonera handitzean arroken portaera gero eta moldakorragoa da eta une batetik aurrera deformazio-mekanismoa aldatu egiten da azpiko maila estrukturalera iritsiz. Bertako deformazio-mekanismo nagusia zapalkuntza (flattening) da, jatorrian esferikoak izan zitezkeen elementu guztiak elipsoide bihurtzen direlarik eta arrokek eskistositate bat garatzen dutelarik. Azpiko maila estrukturalaren hasiera eskistositate-fronteak adierazten du, cleavagearen estreinako aztarnek adierazten dute bi maila estruktural hauen arteko muga. Sakonerarekin egiturak gero eta sarkorragoak dira, gero eta horizontalagoak, metamorfismoa progresiboki handitu fusio partziala sortu arte.Maila honetako tolesen geometria similarra izan ohi da, tolesak sakonerarekin gero eta estuagoak dira eta plano axiala gero eta okertuagoa izaten dute, bergentzia nabarmena adieraziz. Arrokek tolesen plano axialarekiko paraleloa den eskistositate nabarmena garatzen dute.

## Erreferentziak 
* Apraiz Atutxa, Arturo, 1967- (2005) *Plaka-tektonika : lurraren funtzionamendua ulertzeko teoria* Udako Euskal Unibertsitatea ISBN 8484380750 PMC 433323972 . Noiz kontsultatua: 2019-05-02.

## Kanpo estekak
Wadati-Benioff eremua

thumb|262x262px|Wadati-Benioff eremua**Wadati-Benioff eremua** (**Benioff eremua** edo **Wadati eremua**) subdukzio-eremuetan sakonera desberdinetan gertatzen diren lurrikaren foku edo hipozentroek betetzen duten esparruari deritzo. Lurrikaren fokuek hondoratzen ari den ozeano-litosferaren hondaratze-angelua islatzen dute. Eremu osoan zehar pilatzen diren esfortzu tektoniko desberdinen ondorioz lurrikara ugari sortzen dira. Lurrikara sakonenak 670 km-tara gertatzen dira, hondoratzen den litosfera ozeanikoen portaera hauskorra bertaraino mantentzen delako.

Subdukzio-eremuetako lurrikaren eremua bi sismologoek, bakoitza bere aldetik aurkitu zuten aldi berean; Kaliforniako Teknologia Institutuko Hugo Benioffek eta Japoniako Meteorologia Agentziako Kiyoo Wadati.

Wadati-Benioff eremuaren okerdura-angelua oso aldakorra izan daiteke, baina normalean 45º baino txikiagoa da.

## Wadati-Benioff eremu bikoitza 
Kasu batzuetan subdukzio-eremuetan sismikotasuna duten bi gainazal paralelo aurkitzen dira, bata bestearengatik hainbat kilometrora. Adibidez, Japoniako Honshu irlaren azpitik definitzen den Wadati-Benioff eremuan lurrikaren fokuak 30-40 kilometrora dauden bi planotan (bata hondoratzen ari den lauzaren gainazalean eta bestea plakaren barnean) aurkitzen dira.

## Bibliografia 
## Kanpo estekak
The Great Wall (filma)

***The Great Wall*** (txineraz 长城), euskaraz *Harresi Handia*), 2016ko Zhang Yimou txinatar zinema zuzendariaren fantasia, ekintza eta abentura film bat da. Matt Damon, Jing Tian, Pedro Pascal, Willem Dafoe eta Andy Lau aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
XI. mendea, Txina. William Garin (Matt Damon) eta Pero Tovar (Pedro Pascal) europar mertzenarioak Txinako Harresi Handiaren inguruko misterioaren lekukoak izango dira. Biek harresia mongolak urruti mantentzeko baino arriskutsuagoa den helburu batetarako eraiki zela jabetuko dira: harresi mitikoa munstro gizajaleen ailegatzea geldiarazteko eraikia izan zen.

## Aktoreak 
* Matt Damon: William Garin (威廉·加林), europar mertzenarioa
* Jing Tian: Lin Mae komandantea (林梅), Garabi Armadaren burua
* Pedro Pascal: Pero Tovar (佩罗· 托瓦尔), europar mertzenarioa
* Willem Dafoe: Sir Ballard (巴拉德), Txinan irakasle bilakatutako europar abenturazalea
* Andy Lau: Wang estratega (王军师), Izengabeko Armadaren estratega eta gerra aholkularia
* Zhang Hanyu: Shao jenerala (邵殿帅), Hartz Armadaren burua eta Izengabeko Armadaren jenerala
* Lu Han: Peng Yong (彭勇), Hartz Armadaren burua
* Eddie Peng: Wu komandantea (吴将军), Tigre Armadaren burua
* Kenny Lin: Chen komandantea (陈将军), Arrano Armadaren burua
* Karry Wang: Enperadorea
* Zheng Kai: Shen (沈)
* Huang Xuan: Deng komandantea (邓将军), Orein Armadaren burua
* Cheney Chen: Goardia Inperialeko zaindaria

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
The Island (1980ko filma)

***The Island*** (euskaraz *Uhartea*), 1980ko Michael Ritchie estatubatuar zinema zuzendariaren abentura, ekintza eta beldurrezko film bat da. Peter Benchley idazlearen *1979ko izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago. Michael Caine, David Warner, Angela Punch McGregor, Frank Middlemass, Don Henderson, Dudley Sutton eta Colin Jeavons aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Blair Maynard (Michael Caine) britainiar-estatubatuar kazetaria Justin (Jeffrey Frank) semearekin batera Karibeko uharte batera joan da, bertan jazotako itsasontzi eta kirol-ontzien desagerketa misteriotsuak ikertzera. Uhartean gaizkile talde bat eta atzeman beren tribura eramango dituzten uhartetarrak topatuko dituzte.

## Aktoreak 
* Michael Caine - Blair Maynard
* David Warner - Nau
* Angela Punch McGregor - Beth
* Frank Middlemass - Windsor
* Don Henderson - Rollo
* Dudley Sutton - Brazil doktorea
* Colin Jeavons - Hizzoner
* Jeffrey Frank - Justin Maynard
* Zakes Mokae - Wescott
* Brad Sullivan - Stark
* Reg Evans - Jack Saguzarra

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Michel Crauste

**Michel Crauste** (Saint-Laurent-de-Gosse, 1934ko uztailaren 6a - Paue, 2019ko maiatzaren 2a) frantziar errugbi jokalaria izan zen. Racing Club de France eta FC Lourdes taldeetan jolastu zen. Racingekin 1959ko txapelketa eta Lourdesekin 1960tako eta 1968tako txapelketak irabazi zituen. Frantziako errugbi selekzioa 63 aldiz jolastu zen. Lehen frantses errugbilaria izan zen hiru entsegu partida batean markatzen.
Araucoko Gerra

**Araucoko Gerra** () Txileko kapitaintza nagusiak eta bere amerindiar aliatuek maputxe eta bere aliatuen (cunco, huilliche, pehuenche eta picunche herriak) kontrako luzaroko gatazka izan zen.

Guduzelaia Mataquito ibaia eta seno de Reloncaví artean zegoen, gehienetan Concepción, Biobío eskualdea eta Araucanía eskualdearen artean gertatuz.

236 urte iraun zuen, 1536 eta 1772 artean eta Negreteko parlamentuak (1771-1772) amaiera eman zuen. 1818an Txileren independentzia aldarrikatu zuten baina gatazkak intentsitate-gradu ezberdinak izan zituen, gerra eta bakea uztartuz. Gatazkak txiletar-maputxe gatazka bat eragin zuen, Araucaníako okupazioa deitua.

Filipe II.aren esanetan, gatazka hau Mundu Berrian espainiar soldadu gehien hil zuen gerra izan zen, eta horrexegatik «Indietako Flandria» deitu zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Truro (Eskozia Berria)

**Truro** Eskozia Berria kanadar probintziako Colchester konderrian dagoen herria da. 2016an 12.261 biztanle zituen eta 355,5 pertsona/km²-ko dentsitatea.

## Kanpo estekak
Major League (filma)

***Major League*** (euskaraz *Liga Nagusia*), 1989ko David S. Ward estatubatuar zinema zuzendariaren kirol komedia film bat da. Tom Berenger, Charlie Sheen, Wesley Snipes, James Gammon, Bob Uecker, Rene Russo eta Corbin Bernsen aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Rachel Phelps (Margaret Whitton) Las Vegas hiriko dantzariak alargundu eta ondorengontzan bere senarran hil berriaren jabetzakoa zen Cleveland Indians beisbol taldearen jabegoa jaso du. Phelpsek Cleveland hiria gorrotatzen du eta taldea Miami hirira lekualdatu nahi du. Berez, Cleveland Indians taldea Liga Nagusiko talde txarrena izatearen ospea du, baina orain beren partiduak irabazten hasi da.

## Aktoreak 
* Tom Berenger: Jake Taylor
* Charlie Sheen: Ricky "Wild Thing" Vaughn
* Corbin Bernsen: Roger Dorn
* Margaret Whitton: Rachel Phelps
* James Gammon: Lou Brown
* Rene Russo: Lynn Weslin
* Bob Uecker: Harry Doyle
* Wesley Snipes: Willie Mays Hayes
* Charles Cyphers: Charlie Donovan
* Chelcie Ross: Eddie Harris
* Dennis Haysbert: Pedro Cerrano
* Andy Romano: Pepper Leach
* Kip Powers: Cooper Vaughn
* Steve Yeager: Duke Temple
* Pete Vuckovich: Clu Haywood
* Willie Mueller: "Dukea"
* Stacy Carroll: Suzanne Dorn
* NOT W Goodall: Yankees 3. basea
* Todd Johnson: Jeremy Keltner
* Neil Flynn: Cleveland Indians taldearen zaletua
* Ed Grode, Jr.: Cleveland Indians taldearen zaletua
* Marc Daniloff: Kirol kazetaria

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Yarmouth (Eskozia Berria)

**Yarmouth** Eskozia Berria kanadar probintziako Yarmouth konderrian dagoen herria da. 2016an 6.518 biztanle zituen eta 616,9 pertsona/km²-ko dentsitatea.

## Hiritar ezagunak 
* Cecilia Viets Jamison (1837-1909), idazlea.

## Kanpo estekak
Black Friday (1921)

**Black Friday**, langile britainiarren historian, 1921eko apirilaren 15ari egiten dio erreferentzia, non garraio eta trenen elkarteek meatzariak babesteko greba deialdia alde batera uzteko agindua eman baitzuten. “Black” (beltza) terminoak langile askok meatzariei traizioa egiten ari zirelaren sentimenduari egiten dio erreferentzia.

## Aliantza hirukoitza 
1890eko hamarkadan eta XX. mendeko lehen bi hamarkadetan, saiakera handiak egin ziren sindikatu txikien eta bertako erakundeen arteko loturak sendotzeko eta elkarrekin lana egiteko. Garraio-langile Federazio Nazionala sortu zen 1910ean zamaketarien, marinelen eta tren industrian lan egiten zuten pertsonen ekintzak koordinatzeko eta 1912an berriz, Trenbide-langileen Batasun Nazionala eratu zen. 1914an, trenbide eta garraio batasunak sindikatuekin eta Britainia Handiko Meatzarien Federazioarekin batu ziren Aliantza hirukoitza sortzeko.

## Meategietako krisia 
Lehen Mundu Gerraren ondoren, askok Aliantza hirukoitza eta elkar-ekintza depresio ekonomikoak eragindako soldata-murrizketaren aurkako defentsa modu bezala hartu zuten. Ikatz-industria eta trenbideak estatuak kontrolatu zituen gerran, beraz, ez zieten boterea esku pribatuei gerra amaitu eta segituan itzuli. David Lloyd George-ren Gobernua ez zen soldatak jeistearen guztiz alde agertzen, ez baitzituen grebak edota protestak nahi. Meatzarientzako murrizketak atzeratu egin zituzten industria kontrolpetik irten zen arte, 1921eko martxoaren 31n. Murrizketak onartzeari uko egin zioten meatzariak kaleratuak izan ziren.

## Kanpo estekak
Sandy Point (Eskozia Berria)

**Sandy Point** Eskozia Berria kanadar probintziako Shelburne konderrian dagoen herria da. 2016an 315 biztanle zituen eta 2,45 pertsona/km²-ko dentsitatea.

## Kanpo estekak
Mode Gakuen Cocoon Tower

**Mode Gakuen Cocoon Tower** Japoniako etxe orratz bat da, 204 metroko altuera duena. 2006-2008 bitartean eraiki zen Tokioko Shinjuku negozio auzoan. Bere barnean hiru eskola ditu.

## Erlazionatutako artikuluak 
* 30 St Mary Axe

## Kanpo estekak 
* [webgune ofiziala](https://www.mode.ac.jp/tokyo　Eraikinaren)
Maafe

**Maafe** (aldaerak: *mafé,* *maffe,* *Maffe,* *kakahuete saltsa,* *tigadèguèna,* *Tigh-na-Dege* edo *tigadene),* kakahuetez eginiko saltsa da, mendebaldeko eta erdialdeko Afrikan oso ezaguna. *Maafe* hitza saltsa honekin eginiko plater osoa izendatzeko ere erabil daiteke.

## Jatorria 
Maffe hitza wolofera, fula eta mandingo hizkuntzetan erabiltzen da, bambara hizkuntzako "manfi" (= saltsa) hitzetik eratorria.  Halere, Senegalen *domodah* beste plater bati esaten zaio, eta *maafe* izena plater osoari ematen zaio. Alegia: saltsa honekin prestatutako errezetei.

Maafea Senegaleko eta Gambiako talde etniko askoren platerik gogokoena da. Koloniar garaian kakahuete laborantzaren gorakada izugarriarekin, maafea Mendebaldeko Afrikan hedatu zen, baita hortik kanpo ere, hala nola Kamerunen edo Frantzian .

## Prestaketa 
Maafea egiteko haragia (*yapp*), oilaskoa (*guinaar*) edo arraina (*dienne*) erabil daiteke. Aparte egositako arroz kreolearekin laguntzen da (*ñaari cin* tipoko platera da, beraz). Adibide bezala, jarraian *maafe guinaar* prestatzeko errezeta emango dugu.

### Osagaiak 
6 bat pertsonarendako:
* Oilasko bat.
* 200 g. kakahuete ore.
* Kg. 1 barazki (azenarioa, patata, kalabaza, alberjinia, boniatoa, aza... gustuen eta aukeraren arabera).
* Tipula 2.
* Tomatea.
* Berakatz ale 2.
* Piper gorri 2.
* Koilarakada txiki 1 espezia (bakoitzaren gustuaren eta aukeraren arabera; mendebaldeko Afrikan tradizionalki erabiltzen dena *sunbala* izenekoa da).
* Olioa, gatza, piperrautsa.

### Prozedura 
# Ontzi batean oilaskoa oliotan frijitu, kanpoak kolorea hartu arte. 
# Oilaskoari tipula xehetua eta piperra gehitu, tipulak urre kolorea hartu arte.
# Berakatza eta tomatea gehitu. Egosi 2'.
# Kakahuete-orea, espeziak, gatza, piperrautsa eta litro 1 ur gehitu. Egosi 30-45'.
# Arrozarekin lagunduta aurkeztu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kristo Portalekoa

[thumb|520x520px|Kristo Portalekoa. Atzeko planoan, [Zubieta jauregia|Zubieta jauregirako sarrera.]]
**Kristo Portalekoa** Lekeitioko guruztoki errenazentista bat da, Ateako errebalean kokatua.

Oharra: guruztoki hau argitalpen askotan Aitta Pieleko baselizarekin nahasia agertzen da.

## Historia 
Guruztoki hau gurutze zahar bat zegoen lekuan eraiki zuen Kontzejuak, Nicolas del Puertori 1514ean erositako lur sail batean. "*Venta de un pedazo de terreno, sito en el*

*portal viejo de la Villa de Lequeitio, donde se ideaba hacer un Crucifijo, otorgada por Nicolás del Puerto, a favor del concejo de dicha Villa, en la cantidad de 3220 maravedís, por testimonio de Martín de Amezqueta, Escribano numeral de la Villa de Lequeitio, en ella a 12 de Julio de 1514.: “...vendia e dava e dio la tierra que es en el Portal Viejo de la dicha villa, donde al presente se quiere hazer vna crus, para la dicha crus para que se haga en ella e para que qualquier que huviere de hazer la dicha crus se aprobeche della, por presçio e quantia de tres mill e dozientos e veynte maravedis..*.”. Eraikuntza data zehatza eta harginaren izena ezezagunak badira ere, 1528an egina zela badakigu, gauetan bertan argi-kriseilu bat egoten zelako.

Erdi Aroko dokumentazioan izen hauekin aipatua aurki dezakegu: *Humilladero del Crucifijo del Portal; Crucifijo del Portal Viejo; Humilladero de Hatea; Humilladero del Portal Viejo*. 1740eko deskribapen anonimoak eta Juan Ramon Iturriza historialariak *Santo Cristo de Portalezarra* bezala jasotzen dute.

Ohitura izan da bertatik pasatzean gurutzearen seinalea egitea, eta Arropain aldeko hildakoen zerraldoak bere aurrean erakustea. Santa Maria parrokiako apaizek inguruko elizateetatik zetozen zerraldoei han itxaroten zieten, elizarainoko bidean laguntzeko.

## Eraikina 
Guruztoki hau Bizkaian dauden beste batzuen itxurakoa da, Durangaldekoak bereziki; haietako batzuek bezala, lau zutarri faszikulatuk teilatu bat eusten dute.  Zutarriok itxura poligonalekoak dira.

## Imajineria 
Bertan dagoen irudiak hilzorian dagoen kristo bat irudikatzen du, itxuraz modelo barrokoetan inspiratutako lan berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esleipen

**Esleipena** eskaintza baten edo lan proposamen negoziatu baten onarpena da. Bestalde, gizartearenak izan diren ondasunak eskuratzeko modu bat izan daiteke, edota, epai betearazle batean enkantatua izatea lortu ez duen ondasun bat eskuratzeko modua. Lanpostua lortu edo ondasuna jaso duen pertsonari esleitua deritzo.

## Jatorria 
Antzinako Zuzenbide erromatarrean, *adjudicatio* zeritzona, Zuzenbide zibilaren jabegoa eskuratzeko modu bat zen, erromatar biztanleriari soilik eskaintzen zitzaiona. Jabegoa eskuratzeko, epaile batek aurretik esleituko zenaren zatiketa egiten zuen, orokorrean jaraunspen batena (*actio familiae ercincundae*-a komuneroen artean eta *actio finium regundorum*-a bizilagunen artean). Gaur egun ere jaraunspenaren zatiketak egiteko antzeko modua erabiltzen da, moduaren bidez, komunero bakoitzaren zati abstraktu eta zatitu gabea, gauza erreal eta ukigarri batean bihurtzen da, esleitu bakoitzaren jabegokoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Akromatiko

**Akromatiko** hitza "kolorerik gabe" esan nahi du, hots, zuria, beltza edo grisa soilik dituena.

## Kanpo estekak
Himalaiako zuhandor

**Himalayako zuhandorra** (izen zientifikoa, *Cornus capitata*) Cornaceae familiako espezie botanikoa da. Txinako Himalaiako basoetan du jatorria, baita India eta inguruko herrialdeetan ere. Beste leku batzuetan apaingarri gisa landatzen da. Hostoiraunkorreko zuhaitza da, 12 metroko altuera eta zabalera izan ditzakeena. Hosto gris berdeak ditu, azpian iletsuak, eta zenbait zentimetro luze dira. Hainbat mota eta hibrido daude.

## Kanpo estekak 
* Flora Txinako
* GRIN Espezieen Profila
* Kanpoko zuhaitzak
* Etorkizunerako landareak
Pretorio

[thumb|200x200px| [Kolonia (Alemania)|Kolonian *pretorioaren* maketa. 3½ hektarea inguruko azalera okupatu zuen eta Beheko Germaniako eraikin handienetako bat izan omen zen. ]]
thumb|200x200px| Castrum baten mapa: **1** *Praetorio* **2** *Via Praetoria* **3** *Principalis* **4** *Porta Principalis Dextra* (eskuineko atea) **5** *Praetoria* atea (ate nagusia) **6** *Porta Principalis Sinistra* (ezkerreko atea) **7** *Porta Decumana* (atzeko atea).
**Pretorioa** (latinez *praetorium*) erromatar armadako legatuaren edo gobernadorearen (Pretorearen) egoitza ofiziala da. *Pretorioa* *castrum* erromatar gotorlekuan komandantearen edo jeneralaren (*legatus legionisaren*) denda edo bizilekua zen.

## Kristau konnotazioak 
Itun Berrian, pretorioa Pontzio Pilato Judeako erromatar prokuradorearen jauregia aipatzen da. Itun Berriaren arabera, pretorio honetan Jesukristo gurutziltzatu, epaitu eta heriotzara kondenatu zuten.
## Kanpo estekak
Peter Mayhew

**Peter William Mayhew** (Barnes, Surrey, 1944ko maiatzaren 19a - Boyd, Texas, 2019ko apirilaren 30a) ingeles-estatubatuar aktorea izan zen. Chewbacca pertsonaia anteztu zen Star Wars film sagan.
## Filmografia 
* *Sinbad and the Eye of the Tiger*, 1977
* *Star Wars*, 1977
* *Terror, 1978
* *The Empire Strikes Back, 1980
* *Return of the Ewok*, 1982, film laburra
* *Return of the Jedi*, 1983
* *Star Tours*, 1987, film laburra
* ''Dragon Ball GT: A Hero's Legacy*, 2004, ahotsa
* *Comic Book: The Movie*, 2004
* *Star Wars: Episode III - Revenge of the Sith*, 2005
* *Yesterday Was a Lie*, 2008
* *Star Wars: The Force Awakens*, 2015, Joonas Suotamorekin batera
* *Killer Ink'', 2016
Hispano-hegoamerikar Gerra

**Hispano-hegoamerikar Gerra** () 1865 eta 1866 artean Txile, Peru, Ekuador eta Boliviak osaturiko aliantzak Espainiaren kontra egindako itsas-gatazka izan zen. Ekuadorrek eta Boliviak, baliabide militarrik ez zituztenez, ez zuten borrokatu baina babes politiko emateaz gain, espainiar itsas-armadari horniketa uko ere egin zioten.

Europar potentziek hegoamerikar errepublika berrietan etengabeko esku-hartzeek, arazo diplomatikoek, ordaindu gabeko zorrek eta ohore-gatazkek gerra piztu zuten. Gauzak horrela, hegoamerikarrek, Espainiako Itsas Armadak azalduriko jarrera ausartegia ikusita, galdutakoa birkonkistatu nahi zuenaren susmoa zuten. Julio F. Guillénen esanetan, "alde bien etengabeko akatsek Ozeano Bareko kanpaina (1863-66) gerra tonto bat bilakatu zuten, (...) helbururik eta xederik gabe eta inork ez daki argi nola hasi zen".

Perutar agintariek ez zuten ondo konpondu bertoko eta euskaldunen arteko tokiko istilu bat (Talamboko gatazka) eta laster honek nazioarteko maila hartu zuen. Juan Antonio Pezeten gobernuak ez zituen espainiar baldintzak onartu eta, honek erantzun moduan 1864ko apirilaren 14an bere zergen iturri nagusia okupatu zuen: Chincha uharteak. Peruk, espainiarrak handik botatzeko itsasontzirik ez zuenez, Vivanco-Pareja Ituna onartu zuen. Honek gobernua kenduarazi zuen eta Mariano Ignacio Pradoren diktadura ezarri zen. Txilek gatazkan sartu zen: hasieran espainiar itsasontziei hornigaiak ukatuz eta 1865eko irailaren 25ean, espainiar ultimatum bat jaso ondoren, gerra deklaratuz. Peruk 1866ko urtarrilaren 14an gauza bera egin zuen eta urte berean Ekuadorrek eta Boliviak.

Gerra-operazioak Txile eta Peruko kostaldeetan gertatu ziren, 1865. urtearen amaieratik eta 1866. urtearen erdialderaino. Itsas-gudu nagusiak Papudo eta Abtaoko guduak, Valparaísoko bonbardaketa eta Callaoko gudua izan ziren.

Borroka 1866ko erdialdean amaitu zen. Hala ere, 1871ra arte ez zuten armistiziorik sinatu. Ondorengo bake-itunak aldebikoak izan ziren: 1879an (Peru eta Bolivia), 1883 (Txile) eta 1885 (Ekuador).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joe Clark

**Charles Joseph Clark** (High River, 1939 -) kazetari, enpresaburua, irakaslea eta politikaria da, Kanadako lehen ministroa 1979 eta 1980 artean .

Politikan sartu zen 1972an aukeratu zutenean lehen aldiz Albertan. 1976an bere alderdiko buruzagi bihurtu zen eta 1979an lehen ministro hautatu zuten, Pierre Trudeau garaituz eta 16 urteko gobernu liberala amaitutzat emanez.
The Life and Times of Judge Roy Bean

***The Life and Times of Judge Roy Bean*** (euskaraz *Roy Bean Epailearen Bizitza eta Garaiak*), 1972ko John Huston estatubatuar zinema zuzendariaren western film bat da. Roy Bean (1825-1903) epailearen bizitzan oinarritua dago eta gidoia John Miliusek idatzi zuen. Paul Newman, Jacqueline Bisset, Anthony Perkins eta Victoria Principal aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1890eko hamarkada, Texas. Pecos ibaiak zibilizazioaren amaiera eta Mendebalde Urrun basatiaren arteko muga adierazten zuen. Udalerri txiki batean, herritarrak Roy Bean (Paul Newman) urkatzear daude, gaizkilea eta banku lapurra, baina Maria Elena (Victoria Principal) mexikar neska gazteak bizia salbatuko dio. Orduan, Royk bere burua epaile izendatuko du, justizia bere eskuz banatuz.

## Aktoreak 
* Paul Newman: Roy Bean
* Victoria Principal: Maria Elena
* Anthony Perkins: LaSalle erreberendoa
* Ned Beatty: Tector Crites
* Roddy McDowall: Frank Gass
* Jacqueline Bisset: Rose Bean
* Tab Hunter: Sam Dodd
* John Huston: Grizzly Adams
* Ava Gardner: Lillie Langtry
* Richard Farnsworth: Legezkanpokoa
* Stacy Keach: Bad Bob
* Michael Sarrazin: Rosen senarra
* Anthony Zerbe: Beani lapurtzen dion Opera Antzokiko iruzurgilea
* Mark Headley: Billy the Kid
* Frank Soto: Mexicar burua
* Jim Burk: Big Bart Jackson
* Matt Clark: Nick the Grub
* Bill McKinney: Fermel Parlee
* Steve Kanaly: Lucky Jim
* Francesca Jarvis: Jackson andrea
* Karen Carr: Grub andrea
* Lee Meza: Parlee andrea
* Dolores Clark: Lucky Jim andrea
* Neil Summers: Snake River Rufus Krile
* June Towner: Dorothy Pilsbury
* Jack Colvin: Pimp
* Howard Morton: Argazkilaria
* Billy Pearson: Billy geltoki burua
* Stan Barrett: Hiltzailea
* Dean Casper: Hoteleko harreragilea
* Don Starr: San Antonioko Opera Antzokiko zuzendaria
* Alfred G. Bosnos: Opera Antzokiko harreragilea
* John Hudkins: Opera Antzokiko atariko gizona
* Ken Freehill: Bedfellow
* Duncan Inches: Ozpin-gelako gizona
* Rusty Lee: Tuba-jotzailea
* Roy Jenson: Legezkanpokoa
* Gary Combs: Legezkanpokoa
* Fred Brookfield: Legezkanpokoa
* Bennie E. Dobbins: Legezkanpokoa
* Leroy Johnson: Legezkanpokoa
* Fred Krone: Legezkanpokoa
* Terry Leonard: Legezkanpokoa
* Dean Smith: Legezkanpokoa
* Margo Epper
* Jeannie Epper
* Stephanie Epper
* Barbara J. Longo
* Bruno: Zachary Taylor / Hartz Zaindaria

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Staphylococcus epidermidis

**Staphylococcus epidermidis** Firmicutes filumean eta Staphylococcus genero barnean sailkatzen den bakterio bat da, gizakion larruazalean eta sudurrean bizi dena komentsal gisa, kasu gehienetan inongo gaixotasunik sortu gabe.

Anaerobio fakultatiboa da, katalasa (+), oxidasa (-) eta koagulasa (-) (azken proba honek Staphylococcus aureus eta **Staphylococcus epidermidis** bereizten ditu laborategian). Pigmentugabea da .

Staphylococcus aureus-en aldean (patologia ugari sortzen dituena), Staphylococcus epidermidis ez da eskuarki patogenoa. Dena den, immunitate-sistema ahula duten pertsonengan mikrobio honek oportunista moduan jardun dezake, eta infekzio nosokomialen atzean egon. Adibidez, zain barneko kateter batzuk edo protesi batzuk infektatzen ditu Staphylococcus epidermidisek, biogeruzak sortzeko gaitasuna duelako  .

Larruazalean egoteaz gain, mukosa-ehunetan ere badago bakterio hau. Sudurrean, ahoan, konjuntiban edo uretran, adibidez.

Antibiotiko batzuekiko erresistentea da: penizilina, amoxizilina, metilizina, tetraziklina…. . Bankomizinarekiko, baina, sentikorra da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Administrazio kontseilu

**Administrazio kontseilua** erakunde baten jarduerak gainbegiratzen eta kontrolatzen dituen pertsonen multzoa da. Erakudea negozio edo enpresa bat, irabazteko asmorik gabeko erakunde bat zein erakunde autonomo publiko bat. Kontseiluaren botereak, betebeharrak eta erantzukizunak gobernuaren erregulazioen arabera ezartzen dira (sozietateen zuzenbidea barne), bai eta erakundearen beraren barne estatutuen arabera ere. Arau horiek kontseiluaren kide kopurua zehazten du, nola hautatzen diren eta zenbatero bilduko diren.

Botoa emateko eskubidea duten kidez osatutako erakundeetan, kontseilua botodun kideen menpekoa da, eta horiek dira kontseiluko kideak hautatzen dituztenak. Akzioen bidez partekatutako enpresetan, akziodunak dira kontseilua kontrolatzen dutenak. Administrazio kontseiluak zuzendari exekutiboa izendatzen du eta erakundearen norabide estrategiko orokorra ezartzen du.

## Kanpo estekak
Villarreal (Badajoz)

**Villarreal** edo **Vila Real** Espainia eta Portugal arteko mugan dagoen herrixka da. Espainiak kudeatzen du eta Olivenza udalerrikoa da, Badajozko probintzian dagoena. Portugalek, berriz, ez du onartzen espainiar burujabetza, Vienako Batzarreko interpretazio batean oinarriturik, eta bere jabetza aldarrikatzen du. 2013an 69 biztanle zituen.

## Historia 
XIII. mendean, Antso I.a Portugalgoa herrixka Avizko Ordenari eman zion, Gonçalo Viegasen agindupean izanda. Juromenha eta Alandroal herri gotortuen aurrean kokaturik, historikoki Juromenhakoa zen. Hala ere, Laranjen Gerraren ondorioz, Espainiak bereganatu zuen eta Olivenzako alkate-auzo bilakatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
San Laurendiko itsas bidea

**San Laurendiko itsas bidea** (, ) Atlantikotik Ipar Amerikako Aintzira Handietara lekualdatzeko aukera ematen duen esklusa eta kanalen sistemaren izena da, bai barrualdera bai Superior aintziraren mendebaldeko muturrera. Legez, bide hau Montrealdik (Quebec) zabaltzen da Erie aintziraraino eta Welland kanala barne hartzen du. Kanadak ubide ugari kudeatzen ditu Saint Lawrence Seaway Management Corporation-en bidez, eta beste batzuk Estatu Batuek kudeatzen dituzte Saint Lawrence Seaway Development Corporation-en bidez.

## Kanpo estekak
Louis St. Laurent

**Louis Stephen Saint Laurent** (Quebec, 1882 &ndash; ibid, 1973) Kanadako politikari eta abokatu bat izan zen, Kanadako lehen ministroa izan zen.

## Biografia 
1882ko otsailaren 1ean jaio zen Quebecen. Jeanne Renault-rekin ezkonduta, 2 seme eta 3 alaba zituen.

Kanadako abokatu ospetsuenetako bat, Kanadako Komunen Ganberan zerbitzatu zuen (1942 &ndash; 1958), eta W.L. Mackenzie King-en kabineten justiziako ministroa, fiskalburua (1942-1946), eta atzerri-ministroa (1945 &ndash; 1948). Kanadako lehen ministroa izan zen 1948 eta 1957 urteen artean.

Kanadako Alderdi Liberalaren buruzagi gisa (1948), King lehen ministroa ordezkatu zuen. Kanadako batasuna sustatu zuen probintzietako diru sarrerak berdinduz, gizarte segurantza eta unibertsitateko hezkuntza zabalduz. Kanada NATOn sartzea bultzatu zuen eta San Lorentzoko itsas bidea egitea lagundu zuen.

1973ko uztailaren 25ean hil zen Quebecen.
Laranjen Gerra

**Laranjen Gerra** (; ; ) 1801ean Portugalek Frantzia eta Espainiaren aurka egindako gatazka militar laburra izan zen.

## Gerra 
1801ean, Napoleonek Portugali Ingalaterrarekin zuen aliantza tradizionala haustea eta britainiar itsasontziei bere portuak ixtea ohartarazi zion. Horretarako Espainia nahastarazi zuen eta Manuel Godoyrekin Madrilgo Ituna sinatu zuen. Itun honen arabera, Espainiak Portugali gerra deklaratuko zion hauek britainiarrei bere babesa mantentzen bazuten. Portugalek ezetz esan eta Laranjen Gerra izenekoa hasi zen.

Kanpaina militarrak apenas iraun zituen hemezortzi egun, 1801eko maiatza eta ekainean. Espainiar Armadak, Godoyren agindupean, bata bestearen ondoren dozena eta erdi portugaldar herri okupatu zituen, tartean Arronches, Castelo de Vide, Campo Maior, Portalegre, Olivenza eta Juromenha. Portugaldarrek erresistentzia gutxi egin zuten, espainiarrek lurralde-asmoak ez zituztelakoan. Ekainaren 6an Badajozen (Badajozko Ituna) bake-ituna sinatu zuten eta espainiarrek hartutakoa itzuli zuten, Olivenza eta Vila Real (Villarreal) izan ezik. Espainia eta Portugal arteko muga berregin zuten eta horretarako Guadianaren ibilgua, *de facto* baino *de iure*, erabili zuten.

Frantzia eta Espainiak sinaturiko itunaren arabera, Portugalek Espainiari zenbait probintzia eman behar zizkion eta horren truke, Espainiak Maó, Trinidad eta Malta berreskuratuko lituzke. Hala ere, Napoleonen atsekaberako, Karlos IV.a Espainiakoak ez zuen hainbeste eskatu.

'Laranjen Gerra' izena Godoyri zor zion, honek Elvas setiatzen ari zela Maria Luisa Parmakoak laranja sorta bat bidali baitzion.

1801eko abuztuaren 8an, portugaldar irregular talde batek guarani matxino batzuekin bat egin zuen eta São Miguel das Missões hartu zuten. Handik egun gutxira, Misiones Orientales departamendua eta São Borja ere konkistatu zituzten. Bake-itunak statu quo ante bellum adostu zuen baina Portugalek ez zituen hego-amerikar lurraldeak itzuli eta Espainiak ez zuen Olivenza itzuli.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Doris Bartholomew

**Doris Aileen Bartholomew** (1930) hizkuntzalari estatubatuarra bat da, espezializatua Mexikoko hizkuntzen (bereziki otomangues hizkuntzen) lexikografiaren, hizkuntzalaritzaren historian eta hizkuntzalaritza deskribatzailearen ikerketan.

## Biografia 
*Columbia Bible College*ko ikaslea izan zen Columbian (Hego Carolina), eta 1952an graduatu zen han. Doktoretzako ikasketak Chicagoko unibertsitatean egin zituen, eta 1965ean amaitu zituen. Bere tesia hizkuntza otopameaniarren berreraiketa eta hizkuntzalaritza historiari buruzkoa izan zen. Bartholomewek hizkuntzaren landa-lana burutu zuen hainbat mexikar komunitate indigenen artean. Aldi berean, *SIL International* hiztegi elebiduna argitaratzeko lanak koordinatzen zituen. Hizkuntzalaritza hitzaldiak ere eman zituen lanaldi partzialean El Colegio De Méxicon. Erdialdeko Amerikako hizkuntzei buruzko argitalpen ugariek Bartholomewren bost hamarkadatako ikerketa jasotzen dute. Lan ugari argitaratu zituen baita ere hizkuntza zapotekei eta otomiei buruz. Instituto Lingüístico De Verano (ILV) izenekoaren argitalpenen erredakzio buru eta zuzendaria izan zen (Mexikon Sil Internationali taldekoa).

## Lan hautatuak 
Bartholomew, Doris (1960). «Some revisions of Proto-Otomi consonants». International Journal of American Linguistics 26 (3): 317-329.

* (1963). «El limosnero y otros cuentos en otomí». *Tlalocan* (gaztelaniaz). **4**: 120–24.

* (1968). «Concerning the Elimination of Nasalized Vowels in Mezquital Otomi». International Journal of American Linguistics 34 (3): 215-217.

* (1979). «Review of Otomi Parables, Folktales, and Jokes by H. Russell Bernard; Jesús Salinas Pedraza». *International Journal of American Linguistics*. **45** (1): 94–97.

* (1963). "The Reconstruction of Otopamean (Mexico)" (tesi doktorala. University of Chicago, 1965)

:

## Oharrak eta erreferentziak 
## Bibliografia 
** CIU Alumni Association (2009). «Class Notes». En Alumni Ministries Office, Columbia International University. Upward (Columbia, SC) 4 (3): 8-10.
** Hartmann, Reinhard R.K., ed. (2003). Lexicography: Critical Concepts. Volume II: Reference works across time, space, and languages. Londres: Routledge. .

## Kanpo loturak 
*  Fichero De Autoridades Virtual Internacionali (FAVI-VIAF) lotura iraunkorra
* Doris Bartholomewen lan zerrenda, *Ethnologue* Por Sil Internationalen
Doctor Dolittle (1967ko filma)

***Doctor Dolittle*** (euskaraz *Dolittle Doktorea*), 1967ko Richard Fleischer estatubatuar zinema zuzendariaren fantasiazko musikal film bat da. Hugh Lofting idazlearen *Doctor Dolittle* (1920) fikziozko pertsonaiaren liburuetan oinarritua dago. Rex Harrison, Samantha Eggar, Anthony Newley eta Richard Attenborough aktoreek antzeztu zuten.

Jatorrizko abesti onenaren Oscar Saria (Leslie Bricusse, "Talk to the Animals") eta Efektu berezi onenen Oscar Saria (L. B. Abbott) irabazi zituen.

1998an izenburu berdineko berregokitzapena izan zuen, Eddie Murphy aktoreak antzeztua. 2020an beste berregokitzapen bat izan zuen, *Dolittle* izenekoa eta Robert Downey Jr. aktoreak antzeztua.

## Argumentua 
Viktoriar Aroa, Dolittle doktora animaliekin mintzatzen den albaitari bat da. Ingalaterratik abiatuta barrazkilo berezi bat aurkitzeko abentura bati ekingo dio. Bidai horretan zehar hainbat izaki harrigarri topatuko ditu.

## Aktoreak 
* Rex Harrison: Doctor John Dolittle
* Samantha Eggar: Emma Fairfax (filmerako espreski sortutako pertsonaia)
* Anthony Newley: Matthew Mugg
* Richard Attenborough: Albert Blossom, zirkuaren jabea
* Peter Bull: Bellowes jenerala, magistratua (filmerako espreski sortutako pertsonaia)
* Muriel Landers: Blossom andrea
* William Dix: Tommy Stubbins
* Geoffrey Holder: William Shakespeare X, uharteko agintaria, liburuetako Bumpo printzean arinki oinarritua
* Portia Nelson: Sarah Dolittle, Doktorearem arreba
* Norma Varden: Lady Petherington
* Ginny Tyler: Polinesiaren ahotsa (krediturik gabe)
* Jack Raine: Bikarioa (krediturik gabe)
* Paul Vernon: Arrantzalea (krediturik gabe)
* Bob Winters: Juglarra (krediturik gabe)
* Queenie Leonard: Auzitegiko ikuslea (krediturik gabe)
* Rufus: Dog (krediturik gabe)
* Sophie: Seal (krediturik gabe)
* Polynesia: Parrot (krediturik gabe)
* Wally Ross: Elefante Akta (krediturik gabe)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Aditu

thumb

**Aditua** edo **peritua** jakintzaren esparru batean praktikaren eta hezkuntzaren ondorioz esperientzia asko duen pertsona bat da. Modu informalagoan, aditua da eremu zehatz batean duen ezagutza tekniko eta teorikoagatik pareko beste lagun batzuentzat edo jende xehearentzat fidagarria den pertsona, eta batez besteko pertsonak baino ezagutza handiagoa du besteentzat. Adituaren estatusa lortzeko, ezagutza eta trebetasun sakona eskuratu behar da ikerketaren, esperientziaren, hezkuntzaren, lanbidearen bitartez. Adituek sarritan modu ofizialean eta legeak ahaldunduta ematen dute iritzia.

Esparru jakin batzuetan, adituaren definizioa ondo ezarrita dago kontsentsuaren bidez eta, hortaz, ez da beti beharrezkoa izaten adituak kualifikazio akademikoa izan dezan. Adibidez, artaldeak maneiatzen 50 urteko esperientzia duen artzain bat aditutzat hartuko dute inguruko pertsonek artzaintzaren jakintza esparruan. Informatikaren alorreko beste adibide batean, sistema aditu bat fidagarritzat hartuko da sistemak lan egiten duen jakintza eremuko ezagutzak dituen gizaki batek sortu eta prestatu badu, eta sarritan gizakiak baino hobea izango da bere lanean.

## Kanpo estekak