Bilboko historia

thumb|350px|Bilbo 1575. urtean
**Bilboko historia** hiriaren fundazioarekin (1300. urtea) hasiko dugu, eta Bizkaiko hiriburuaren azken motorra izan den Guggenheim Bilbao Museoaren sorrerarekin amaitu.

## 1300 urtearen aurretik 
Ez da oso ziurra Bilboren sorrera aurretiko denboran nolakoa zen herria. Dirudienez, Diego Lopez Harokoak hiribildu titulua eman aurretik, itsasadarraren bi aldeetan hedatuta zegoen herria.

Bilboko lurretan aurkitu diren aztarnarik zaharrenak Malmasinen gainean daude, lan batzuen arabera orain dela 2000 urte ingurukoak. Malmasin gainean dagoen kastroa eta Basaurin dagoen Finagako nekropoliaren artean lotura zuzena dagoela. Finagan aurkitutako hilotzak K. a. IV. mendetik, K. o. XIII. mendera doaz.

Erromatarren garaian Bizkaiko populazioa kostaldean bizi zen, baina inperioaren erorketarekin batera piratetaz babesteko barnealderantz mugitu ziren. Bilbo inguruko populazioa Finaga ingurutan pilatu zen. IX eta XI. mendeen artean eskualdea Nafarroako Erresumaren esku zegoen eta populazioak hainbat urtetan bakea ezagutu zuen. Hori dela eta populazioaren hazkundea handia izan zen. Garai honetan Bizkaian hainbat baseliza eraiki ziren eta Ganguren mendiaren inguruan ere badira.:

Bilbotar batzuek Etxanon zegoen mugarria apurtu zuten akordioa ez zutelako begi onez ikusi. 1174an Nafarroako erregeak Enrike II.a Ingalaterrakoari gatazkan parte-hartzea eskatzen dio, bitartekari moduan, eta hainbat gauzen artean Malmasingo gaztelua itzultzeko eskatu zion. 1158an Nafarroako eta Gaztelako erregeek, Ingalaterrako erregearekin eta hamabost artzapezpikurekin bake akordioa sinatu zuten eta bertan Malmasin berriro igaro zen Nafarroaren esku. 1200. urtean Gaztelak Bizkaia konkistatu zuen eta beraz Bilbo Gaztelaren esku egotera igaro zen.

1190. urtean Garzia Galindez, Aiara eta Salzedoko Jaunak eta bere emaztea zen Alberta Sanz Zurbanokoak Done Bikendi eliza sortu zuten Abandoko lurretan, elizate horren gune nagusia.

## 1300etik 1600era 
thumb|Bilboko Zazpikaleetako perspektiba. (via Cooper Hewitt, Smithsonian Design Museum).
[thumb|200px|[Bilboko Done Jakue katedrala|Done Jakue katedrala]]
Diego Lopez Harokoak, orduko Bizkaiko jaurerriko jaunak sortua 1300eko Ekainaren 15ean. Hiribilduari Logroñoko Foruak ezarri zitzaizkion. Haren agindua Begoñako zati batean Bilbo izeneko hiribildua egitea izan zen.

Hasieran hiru kale bakarrik egon ziren, Goienkale, Artekale eta Dendarikale, Done Jakue katedralarekin batera. Pixkanaka biztanleria gehitzen joan zen eta gaur egungo zazpi kaleak eratu ziren. Ezkerraldeko kostan burdina ustiatzen zuten hainbat eraikin zeuden.

Zazpi kaleak osatu ostean harresiak jada zazpi-kale osoak inguratzen zituen. 1442 urtean oinarritutako mapa batean zortzi dorrek eta hiru atek irekitzen dute hiria kanpoaldera. Lehen aipatutako bi ateez gain beste bat zegoen Belostikalen. Antzinako harresi horietatik antza zerbait geratzen da Erronda kalearen kantoi batean. Gaur egun Yohn jauregia dagoen lekuan (La Bolsa) eginiko ikerketa arkeologikoetan harresi horren zatiak aurkitu ziren. Barrio Lozaren araberan

San Frantzisko kalean dagoen Mariaren Bihotza plazan eginiko ikerketa arkeologikoetan XV eta XVI. mende bitartean bertan zegoen eliza gotikoko aztarnak aurkitu dira, baliteke San Frantzisko elizarena berarenak. Horren azpian Erdi Aroko eraikin edo estruktura bat ere aurkitu dute.. Gaur egungo Bilbo Zaharra 1870rarte Abandoko elizatearen barruan egon zen. Auzo hau jada Erdi Aroan elizatea zen, hainbat dorretxerekin: Urizar, Arana, Beaskoetxea, Albia, Novia de Salcedo, Basurto... Dorretxe hauekin batera zeuden baserriek 8 auzo sortzen zituzten Abandoko elizatean: Abando-Ibarra, Bilbo Zaharra, Mena, San Adrian eta Larraskitu, Indautxu eta Olabeaga, Zugasti, Novia, Zorrotza eta Ibaizabal.

XVI. mendean sute batek eta bi uholdek arriskuan ipini zuten hiriaren etorkizuna. Orduan Bilbotarrek Begoñako Andra Mariren basilikara jo zuen babes eske. Historian zehar, ohiko gauza izan dira uholdeak. Ordurako hiria babesten zuten hormak pixkanaka eraisten joan ziren, eta horrela Erronda kalea sortu zen. 1511n Bilboko Kontsulatuak eskumena lortu zuen Espainiako korotik Gaztelan sortzen zen Merino artilea Europako iparraldeko herrietara esportatzeko, Antwerpen gisa. Modu honetan Bilbo Iberiar Penintsularen iparraldeko porturik garrantzitsuena bilakatu zen.

Harresiak eraisten 1571an hasi ziren, egondako sute baten ondorioz. Azaroaren 9an sute batek ia etxe guztiak erre zituen, zutik 6 dorretxe eta elizak bakarrik utziz.. Hortik aurrera etxe guztiek hiru pisu izan behar zituzten, behekoa dendentzat eta goiko biak etxebizitzentzat. Gehienek labe bat eta baratze bat zuten. Etxeen altuera 10,45 metrotik 10,86ra izan behar zuen. Sute honen ondoren kaleen zabalera egokitu zen, 6,25 metrotara eta kale berriak eraiki: Santa Maria, Bidebarrieta, Santiago (Korreo), Kale Erreala eta Iturribide. Pietate eta Parra zeharbideak ere ireki ziren. Mende horretan hasierako diseinua eta estetika pixka bat aldatu zen.

1526an Abandon idatzi zen Bizkaiko Foru Berria eta 1539an lehenengo udal ordenantzak. Jatorrizko ibilguaren norabidea gaur egun ere ikus daiteke, Uribitarten baitago Bilboren Zabalguneko kale kurbatu bakarra.

Goi-goian, artikuluaren tituluan, agertzen den irudian jada Bilboko Kontsulatuaren eraikina agertzen da. Etxe horren egitekoa garraioetan merkantziek jasandako minak neurtzea zen. Era horretan epaitegi komertzial moduan erabiltzen zen. 1553an egon ziren uholdeetan onik atera zen etxea, baina 1593an egon ziren uholdetan guztiz apurtua geratu zen, hurrengo urtean berriztuz. 1651an Udaletxeak Bilboko Kontsulatuaren lurretan bere eraikin berria egitea erabaki zuen, aldi berean bi instituzioak egongo zirelarik. Bere aurrean, harresia egiten zuten etxeen aurrean, Plaza Zaharra geratzen zen, merkataritzarako eta jaietarako lekua. Hainbat grabatutan agertzen denez zezenketak ere egiten ziren hemen.

XVII. mendea, hala ere, mende zail bat da. Bilbok Jaurerriaren barruan zuen posizio garrantzitsua ez zen ondo ikusia elizateen barruan eta horregatik epaiketa ezberdin asko izan zituen beste herriekin, gastu handi bat sortuz. Gastu honek Bilbo ia dirurik gabe uztea ekarri zuen eta horregatik hainbat matxinada gertatu ziren. Espainiako Koroak gatzaren gaineko zerga Bizkaian ere jarri zuenean bilbotarrak altxatu eta Gatzaren Matxinada abiatu zuten.

Bilbok sortzen zituen arazoak zirela eta Koroak Santander portu nagusi moduan erabiltzea erabaki zuen, Reinosako bidea irekitzen. Honen aurrean Bilbok Urduñako bidea ireki zuen, Gaztelako artilea berri bereganatuz.

1704an Bilbok 5.946 biztanle zituen, 1746an 6.793, 1768an 9.434, 1783an 9.494 eta 1797an 10.943. 1802an 11.407 biztanle zituen eta, beraz, mende bakar batean Bilbok bere populazioa bikoiztu zuen. Urte horietan ere lan handia egin zen kai berriak eraikitzeko. Alde batetik lehen aipatutako Uribitarteko adarraren itxiera egon zen eta horrek irla artifiziala deuseztu zuen. Bestetik Atxuri eta Sendejan kai berriak eraiki ziren,hori berritze urbanistiko handia izan zen.

Administratiboki, beste hirurogeita hamar urte igaro behar izan ziren gauzak aldatzen hasteko. Horretarako, Abando elizatea anexionatu zuen Bilbok, 1872. urtean, eta han abiatu zen Bilboko zabalgunearen proiektua. Proiektu hori Severino Atxukarro arkitektoak, eta Pablo Altzola eta Ernesto Hoffmeyer ingeniariek sinatu zuten. Urte horretan bertan hainbat saleroslek Bilbo eta Areeta batu zituen tranbia eraiki zuten, Bizkaiko lehenengoa. 1896an Santurtzi eta Bilbo batzen zituen tranbia lerroa elektrifikatu zuten, estatuko lehenengo tranbia elektrikoa sortuz (horren aurretik animaliek garraiatzen zituzten). Tranbia lerro hau 1876an sortu zuten.. Abandoren anexioa gertatu zenean hau Bizkaiako Jaurerriko elizaterik aberatsena zen.

1873tik 1874ko maiatzaren 2 arte karlistek berriro setiatu zuten Bilbo, batez ere inguruko elizateetatik., eta itsasontziak itsasadarrera sartzeko zeuzkaten arazoak behin betiko konpondu zituen. 1888an trena eraiki zen Bilbotik Portugaletera, Pablo Alzolaren diseinuarekin. Irailaren 24an ireki zen

Zabalgunearen prozesua gauzatzeko, hamarkada asko behar izan ziren. Proiektuaren ardatza *San Mames bide nagusia* izeneko kalea zen (gaur egun, On Diego Lopez Haroko kale nagusia), 30 metroko zabalerarekin. Proiektuaren mugak, berriz, Urkixo zumarkalea mendebaldetik, eta Mazarredo Zumarkalea ekialdetik ziren. Hasieran, Moyua plazarainoko tartea baino ez zen garatu; izan ere, Moyuatik Jesusen Bihotza plazarainoko tartea 1920. urtetik aurrera egin zen.

### Industria Iraultza eta Garapenkeria 
thumb|200px|Barku bat itsasadarrean sartzen.
Industria-iraultzaren garaian hainbat enpresa, burdin meategi, fabrika eta ontziola zeuden, hiriari maila ekonomiko altu bat eman ziotenak. Bilbo Espainia mailako gunerik aurreratuena izan zen Katalunia eta bestelako guneekin batera. Bilbo enpresa askoren sorburua izan zen, Iberduero, Banco de Bilbao, Banco de Vizcaya, Seguros Bilbao, Altos Hornos de Vizcaya eta ontzigintza inguruko hainbat enpresa. 1857an Banco de Bilbao sortu zen eta 1900ean batuko zitzaion Bando de Comercio 1891an. Banco de Vizcaya, Banco de Credito de la Union Minera eta Banco Financiero 1901ean sortu ziren. Kapital guzti horrek meagintza, ontzigintza, siderurgia eta metalurgia arloko enpresak diruz lagundu eta bultzatu zituen.

Bilbon sortutako lehenengo siderurgia enpresek punta-puntako teknologia erabiltzen hasi ziren, hala nola Bessemer sistema eta Martin-Siemens bihurgailua. 1841an Boluetan egur ikatza erabiltzen zuen *Santa Ana de Bolueta* enpresa ireki zen eta 1854an Barakaldon *Nuestra Señora del Carmen*, kokea erabiltzen. Azken hau Ybarra familiak.

1898an hainbat langile ingelesen eraginez Athletic futbol taldea sortu zen. 1900. urtean Getxoko Areeta auzoan Bilbao Football Club sortu zen. 1901ko irailaren 5ean bi taldeak batu eta Athletic Club Bilbao sortu zen, 33 bazkiderekin, hasieran Bizkaia izenarekin. Batasun definitiboa 1903ko martxoaren 29an izan zen. San Mames futbol zelaia 1913ko abuztuaren 21ean sortu zen, hasieran Lamiako eta Neguriko Jolasetan egiten baiziren partidak.

1924ko urriaren 29an Deustu, Begoñako Errepublika eta Lutxana Bilborekin batu ziren. Bilbok hala ere gehiago haztea behar izan zuen eta 1940an Erandio ere batu zuten bi herrietako alkateek eginiko akordio batekin eta, urte batzuk beranduago, Sondika, Loiu, Lezama, Zamudio eta Derio (Asuako Haran osoa). Herri hauek 1981ean lortu zuten Bilbotik banatzea eta gaur egun Bilbotik bananduta jarraitzen dute. Hiriko biztanleria izugarri hasi zen eta Bilbo Espainiako pertsona askoren jomuga bilakatu zen, lana erraz lortzen zelakoan.

[thumb|Zaldiz tiratutako tranbia bat Bilboko San Anton elizaren ondoan [1890 urtean.]]
Abandoz eta Zazpikaleez gaindi, langile auzo berriak eraiki ziren. Inolako plangintzarik gabe eraiki zituzten bloke eta bloke asko, Errekalde, Santutxu, Zorrotza, eta beste hainbat auzo. Prozesu honi, Garapenkeria deritzo. Dena dela, salbuespenak ere bazeuden, San Ignazioko auzoa esaterako, bertan kale zuzen eta eraikin ordenatuak dira nagusi. Urbanismo kaotikoaz gain, txabolismoa asko zabaldu zen Bilbo inguruko mendietan. San Inazion, La Peñan eta Errekaldeko auzoetan esaterako.

Bizitzeko duinak ez ziren etxebizitza hauek ordezkatzeko ahaleginak egin zituen garai hartako gobernu eta udaletxeak, horretarako txaboletako biztanleak Otxarkoagako auzoan eraiki zen "etxe merkeen" auzo berrira eraman zituzten 1960. urtean. Dena dela, etxe hauen kalitatea eta zerbitzu falta ikaragarria zen, eta horrez gain, hirigunetik oso urruti zeuden. Horregatik, ondorengo hamarkadetan, auzo hauetako bizilagunen bizi-kalitatea hobetzeko hainbat ekimen egingo ziren.

Hazkuntza honek arazoak sortu zituen garraioaren kontura. Jada martxan zeuden tranbiek ezin zuten guztiarekin eta horregatik 1940an trolebusa instalatzen estatuko lehenengo hiria izan zen. 1957an trolebusak Bilbon 37 milioi bidaiari eraman zituen, tranbiak 6 milioi egiten zituen bitartean. 1964an tranbia guztiz desagertu zen Bizkaian, baina Trolebusek 1978rarte iraun zuten Bilbon.

1960ko hamarkadan azpiegitura ugari eraiki ziren Bilbon, batez ere Deustuko Kanala (etorkizunean proiektuari berrekin eta Zorrazaurre irla bihurtuko duena), A8, A1 eta A68. Hiru autopista hauekin Donostia, Ebro ibarrarekin eta Gaztelarekin sortzen ziren konexio azkarrak.

### Gerra zibila Bilbon 
Espainiako Gerra Zibilaren garaian Bilbo Eusko Jaurlaritzaren egoitza bilakatu zen, gaur egun Carlton hotela dagoen lekuan ezarri zelarik, Moyua edo Eliptika plazan. Bilbo alemaniar eta italiar hegazkinek bonbardatu zuten, frankisten aldekoak. Urte horietan Eusko Jaurlaritzak eta Espainiako Bankuak txanpon propioa igorri zuten hirian. Araba eta Gipuzkoa kolpezale faxisten esku zeudenez, Bilboko Burdin Hesia eraiki zen, Bizkaiko hiriburua babesteko asmoz. Proiektu hau Alejandro Goikoetxea ingeniariak egin zuen, baina gero traizioaz nazionalen aldera pasa eta planoak eman zizkien, Bilboren galera ekarriz.

Ibaigane jauregian *Ertzaña*ren kuartela jarri zen, gaur egungo Ertzaintzaren aurrekaria. Talde hau motorizatua zen eta Eusko Jaurlaritza defendatzea zuen helburua. Ordena ondo mantendu zen errepublikanoen kartzela hartu zutenean ezik, eta honek ia-ia Telesforo Monzon barne kontseilariaren dimisioa ekarri zuen.

Militar abertzale eta errepublikarrak hiritik ateratzerakoan itsasadarraren gainean zeuden zubi guztiak suntsitu zituzten. Erretiroa Jose Antonio Agirrek agindutako moduan egin zen, Artxanda mendian bataila egin zelarik besteak hiritik joan ahal izateko. Jesus Maria Leizaolak industriak ez suntsitzea erabaki zuen etorkizunean hiritarrek zer jan edukiko zutela ziurtatu asmoz. *Raza* filmean jatorrizko irudiak agertzen dira faxisten sarreraren inguruan.

### Krisialdia eta gainbehera 
Hazkunde ekonomikoak muga izan zuen, eta petrolioaren krisialdia eta industria astunarekin batera, hiriak gainbehera hasi zuen 1980ko hamarkadan inguruko eskualde guztiek bezala. Aurreko urteetan ez bezala, kontrako prozesua gertatu zen, enpresek ez zuten behar horrenbeste langile eta produkzioa beheraka joan zen. Enpresa askok ateak itxi zituzten eta Bilborako immigrazio itzela emigrazio bihurtu zen. Horri gehitu behar zaizkio heroinak eragindako hondamendi soziala eta euskal gatazka politikoak ekarritakoa.

Halaber, 1983an Bizkai osoan baina bereziki Bilbon izandako uholde larriak aipatu behar dira. Hildako eta kalte material ugari sortu zituztenak. Bilboko Alde Zaharra oso kalteturik gertatu zen. Baina askok diote uholde horiek izan zirela Bilboren eraberritzea hastea ahalbidetu zutenak, pixkanaka eraikinak berritzen joan zirelako eta nolabaiteko «erreakzio» edo erantzun bat gertatzea posible egin zutelako.

Aldi berean, krisialdietan normalean gertatu bezala, eztanda kulturala gertatu zen hirian. Bereziki, Euskal Rock Erradikalak astindu zituen bazterrak, eta bertako taldeak izan ziren Vulpess eta M.C.D.. Eraikin bat okupatu zuten Zazpi Kaleetan halaber, gaztetxe moduan, Loteria kalean. Punk eta rock enbataren erdian, bestelako musika taldeak zebiltzan, adibidez Doctor Deseo, edo aurretik arrakasta lortua zuen Mocedades. La Otxoa kabaret giroa ezarri zuen hirian ere bai, bestela. Aste Nagusiaren sorrera ere urte hauetan izan zen.

Honek guztiak bat egin zuen, kirol arloan, Athletic Club Bilbaok edukitako bolada historikorik hoberenetarikoarekin, 2 Liga eta Kopa 1 irabaziz.

### Berritzea eta azken urteak 
thumb|200px|Bilboko Bide Nagusia
thumb|200px|Bidarteko parkea Deustun
Eraberritzeko proiektuak dozenaka dira Bilbo guztian. 1995eko Metro berria, aireportua, Guggenheim Museoa (1997), Euskalduna Jauregia... Nazioarteko arkitekto ezberdinak erabilita eta Guggenheim Museoaren mundu famaz baliatuta, gaur egungo Bilbok gero eta gehiago dauka herri turistiko baten antza, antzinako itxura industriala atzean utziz.

Horrez gain, gune degradatuak berreskuratzen ari dira, Bilbo Zaharra eta San Frantzisko esaterako. Etxebizitza berriak eraiki, zaharren ordez, eta iharduera kulturalak sustatuz, ingurune "bohemio" bat eratu nahian. Bilboko alderdi hauek berritzeko lanak 1998an hasi zirenean, etxebizitza askok ez zeukaten ez komunik ezta ur berorik ere.

Abandoibarreko gunea eraberritzeko lanetan ari dira orain, eta errekaren inguruan lehen industrialak ziren lurrak biztanleriarentzako berreskuratzen. Uribitarten Arata Isozaki arkitekto japoniarrak bi dorre eraikitzen dihardu, Isozaki Atea. Eta Abandoibarrean bertan Cesar Pellik 165 metroko dorre bat egingo du Iberdrola euskal herritar konpainiarentzat.

Etorkizunera begira hainbat erronkari aurre egin beharko dio Bilbok. Leku faltaren arazoa gero eta handiagoa da, eta horrekin batera etxebizitzen prezioak goraka doaz. Bilbok hazteko daukan aukera bakarra, antzinako gune industrial zaharkituak eraberritzea da. Horretarako, udalak bi gune industrial berreskuratzeko planak egin ditu, Olabeaga eta Zorrotzaurre. Garrantzitsuena Zorrotzaurreko auzo berria izango da, 5.300 etxebizitza berrirekin. Hamabost urteko epean 10.000 etxebizitzatik gora eraikiko dira, horietako asko babes ofizialekoak.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko historia.
* Euskal Herriko historia.
* Euskararen historia.
* Hiri-gutun#Bilboko hiri-gutuna
*  Bilboko historia kronologia

## Kanpo estekak 
* Bilbao Ria 2000
* Bilbao Metropoli 30