Gripearen A birus

**Gripearen A birusa** edo ***Alphainfluenzavirus*** *Orthomyxoviridae* familiako birus-genero bat da. Antigeno-aldaketa bat gertatzen denean, gizakietan noizbehinkako gripea eragiten du, 10-15 urteko zikloetan gertatu ohi dena. Gizakietan, oro har, aldaketa antigeniko txikiagoek eragiten dutena baino birulenteagoa den gripea garatzen du. Aldaketa horiek gripearen B birusean ere gertatzen dira (batzuetan aldi berean gertatzen dira), eta urtaroko gripeak baldintzatzen dituzte, ia urtero gertatzen baitira.

Espezie b*a*karra sartzen da: *Virus Influenza A*, hegaztietan eta ugaztunetan gripea eragiten duena. Uste da ostalari naturala hegaztiak direla, baina hainbat ugaztun-espezie kutsa ditzake, gizakiak eta txerriak barne. Ezagutzen diren azpimota guztiak endemikoak dira txorietan, azpimota gehienek ez dute endemiarik eragiten hegaztietatik kanpo, eta, beraz, funtsean, hegazti-gripetzat hartzen da. Hala ere, azken urteetan, batez ere Asiako herrialdeetan, hegaztiei kutsatu ondoren, hegaztien andui birulentoenen agerraldiak (birus horren ohiko gordailu naturala) zaintzen dira.

## Orokortasunak 
Gripeak, ahal dela, arnas traktu altuari, sudurrari eta eztarriari, bronkioei eta birikei erasotzen die. Normalean astebete irauten du infekzioak. Ezaugarri hauek ditu: sukar altua bat-batean hastea, muskuluetako mina, buruko mina, ondoeza orokor sendoa, eztul ez-emankorra, eztarriko mina eta sudurreko jarioa. Pertsona gehienak aste batean edo bitan berreskuratzen dira, tratamendurik gabe. Bizitzaren muturretan (haurtxoak eta zaharrak) eta aldez aurreko gaixotasunak dituzten pertsonetan (arnas gaixotasun kronikoak, diabetes mellitus, minbizia, giltzurrunetako edo bihotzeko gaixotasunak), gripea arrisku larria da bizitzarako. Pertsona horietan infekzioak konplikazio larriak izan ditzake, sakoneko gaixotasunak okerragotu ditzake, baita pneumonia eta heriotza ekarri ere.

Gripea berehala agertzen da munduaren inguruan urtaro-epidemietan, eta eragin ekonomikoa sortzen du artapenek, botikek, ospitalizazioak eta konplikazioen erabilerak eragindako gastuek eragindako biztanleengan, baita eragindako pertsonen lan-gaitasuna galtzeak ere.

Gripearen urteko epidemietan, biztanleen %5-15ek goiko arnasbideetako infekzioak izaten dituzte. Ospitalizazioa eta heriotza arrisku handiko taldeetan gerta daitezke (zaharrak eta gaixotasun kronikoak dituzten pertsonak). Gaixotasunaren hiru eta bost milioi kasu larriagoren arteko urteko izurriteen ondorioz kalkulatzen da, bai eta munduan urtean 250.000 eta 500.000 heriotza artean izatearen ondorioz ere.

## Egitura 
Gripearen A birusaren azpimota guztien egitura fisikoa antzekoa da. Bildutako birioiak esferikoak edo harilkatuak izan daitezke. Lagin klinikoetan, ehunen edo labore-arrautzen arteko mugimendu mugatua jasan duten lagin klinikoetan, partikula hariztatuagoak izan ohi dira esferikoak baino, eta laborategian pasatutako anduiak, berriz, birioi esferikoak izan ohi dira.

## Genetika 
Gripearen A birusaren genomak zortzi kate sinple ditu (estali gabeak), hamar proteina kodetzen dituztenak: HA, NA, NP, M1, M2, NS1, NS2, PA, PB1 eta PB2. Genomaren izaera segmentatua dela eta, errepertorio genetiko osoa andui biralen artean truka daiteke zelula-barnean; horregatik deitzen zaie errekonbinante. Hauek dira RNAren zortzi segmentuak edo kateak:

* **HA**: hemaglutinina bat kodetzen du (500 molekula inguru behar dira birioi bat eratzeko). Organismo bateko infekzioaren seriotasuna HAk zehazten du. Influenza birusak zelula epitelialen gainazal apikaletik askatzen dira (adibidez, bronkio-zelulak) biriketako tubuluaren argitan; beraz, biriketako tropismoa du. Izan ere, HA entzima bati atxikitzen zaio (triptasa), zeina birika-epiteliora mugatuta baitago. Hala ere, HA azpimotek, H5 eta H7 deiturikoek, birikaz gain beste organo batzuk atzitzeko aukera ematen dieten beste entzima batzuei atxikitzeko aukera ematen dute.
* NA: neuraminidasa bat kodetzen du (100 bat molekula behar dira birioi bat eratzeko).
* NP: nukleoproteina bat kodetzen du.
* M: bi proteina matrizial kodetzen ditu: M1 eta M2. 3.000 M proteina inguru birioi bat eratzeko erabiltzen dira.
* NS: bi proteina ez-estruktural kodetzen ditu: NS1 eta NS2 edo NEP.
* PA: RNA polimerasak kodetzen ditu.
* **PB1**: RNA polimerasak kodetzen ditu; PB1-F2 proteinak apoptosiak eragiten ditu zelula ostalarian.
* **PB2**: beste ARN polimerasa bat kodetzen du.

## A gripearen izurrite edo pandemien historiala 
Birus-mota horren pandemiak hamar-hamabost urtean behin gertatu dira, 1918an gertatu zirenetik. Larriagoak eta zabalagoak dira, hemaglutinina eta neuraminidasa antigenoek aldaketa antigeniko periodikoa izateko joera dutelako. A birusean desbideratze antigeniko txikiagoa gertatzen denean, B birusean ere gertatzen dena, eta askoz gutxiago C birusean, urtaroko epidemiak sortzen dira. Izurrite horiek bat-batean hasten dira, bi edo hiru astetan iristen dira gorenera, eta hilabete batzuetan amaitzen dira. Neguko hilabeteetan gertatzen dira bi hemisferioetan, eta oso arraroa da A birusa aurkitzea epidemietatik kanpo. Ez dakigu birus horiek epidemien arteko garaietan animalien gordailuetan mantentzen diren edo maila txikiko transmisio interepidemikoa duen birusa den. Gaur egun, garraio azkarrek birusaren hedapen geografikoari laguntzen diote. Eritasuna duten pertsonen tasa oso aldakorra da, baina, oro har, biztanleria orokorraren %10-20 bitartekoa da.

Azken urteotan zirkulatu duten H1N1 anduiak ez dira berez hain bortitzak izan, eta gaixotasun ez hain larria eragin dute, baita birusarekiko immunitaterik ez duten subjektuetan ere. Hori dela eta, badira gripearen epidemiologian zehaztu gabeko beste faktore batzuk ere.

Jarraian, A gripearen pandemia, epidemia edo agerraldi ezagunak deskribatuko ditugu, aldaketa antigeniko baten ondoren eta azpimota antigenikoak agertuta:

* 1889-90, H2N8 azpimotak sortua, urte horietan bizi izan ziren pertsonen atzera begirako azterketa serologikoaren arabera. Pandemia bizia izan zen.
* 1900-03, H3N8ren ustez, izurrite moderatua eragingo ote zuen. Atzera begirako serologiak ere zehazten du.
* 1918-19, pandemia handia eragin zuen H1N1en eraginez. Espainiako gripea du izena, eta hilgarriena da, 40 milioi inguru hil baitira. Kansasko (Estatu Batuak) Fort Riley-n aurkitu zuten lehen aldiz, 1918ko martxoan. Hegazti jatorrikoa izan zen.
* 1933-35, H1N1en eraginez, epidemia arina. Hasieran, *zerri-gripea* zuen izena, baina, laster, Animalien Osasunerako Mundu Erakundeak *Ipar Amerikako gripea* deitzea proposatu zuen, jatorri geografikoa zela eta, eta Europako Batasunak *Gripea Berria* proposatu zuen.

## Tratamendua eta profilaxia: birusen aurkako agenteak 
Pertsona gehienentzat, goiko arnasbideetako gaixotasun bat da gripea, egun batzuk irauten duena eta tratamendu sintomatikoa baino behar ez duena. Egun gutxi barru birusa gorputzetik ezabatzen da. Antibiotikoak, hala nola penizilina, bakterioak suntsitzeko diseinatuta daude, eta ezin diete birusei eraso egin. Beraz, antibiotikoek ez dute eraginik gripearen tratamenduan, nahiz eta konplikazioak tratatzeko erabili, adibidez pneumonia bakteriarra sortzen bada aldi berean.

Gripearen aurkako drogak txertaketaren laguntzaile garrantzitsuak dira gripearen tratamendu eta prebentziorako. Hala ere, ez dira txertaketaren ordezko. Urte askoan, birusaren erreplikazioa prebenitzen duten birusen kontrako lau droga erabili dira. Ezaugarri hauek dituzte: farmakozinetikoak, albo-ondorioak, sendagaiak emateko bideak, xede-adina, dosia eta kostuak.

Immunosupresio-baldintzaren bat duten pazienteetan erabili beharko lirateke birusen aurkakoak. Infektatu aurretik edo gaixotasunaren estadio goiztiarretan hartzen direnean (lehenengo bien barruan), birusen aurkakoek lagundu egin dezakete infekzioa prebenitzen, eta gaixotasuna garaiz hasi bada, sintomen iraupena egun batetik bira murriztu dezakete.

Urte askoan, Amantadina eta Rimantadina izan ziren birusaren aurkako droga bakarrak. Hala ere, nahiz eta neurrizko kostua izan, droga horiek A motako gripearen aurka baino ez dira eraginkorrak, eta kontrako ondorio larriak izan ditzakete (batez ere adineko pertsonengan edo dosi altuetan gertatzen diren delirioak eta erasoak barne). Influenza-pandemien profilaxirako erabiltzen direnean dosi txikitan, kontrako gertaera horiek ez dira oso probableak. Ondorioz, birusak droga horien aurkako erresistentzia garatzeko joera du.

Antibirus-mota berri bat garatu da: neuraminidasaren inhibitzaileak.  Zanamivir eta Oseltamivir bezalako drogek eragin kaltegarri gutxi dute (nahiz eta Zanamivir-ek asma edo beste gaixotasun kroniko batzuk areagotu ditzakeen), eta birusak erresistentzia garatzen du maiz. Baina droga horiek garestiak dira eta ez daude erabilgarri herrialde askotan.

Gripea larria izanez gero, laguntza intentsiboen unitatean ospitaleratzea, bigarren mailako infekzioak prebenitzeko antibiotikoterapia eta arnas laguntza eska daitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak