Idazketaren historia

thumb|idazkera sistemak
thumb|Bilakaerak
Gaur egun, 6.000 hizkuntza inguru dago munduan eta 19 idazkera sistema. Idazketak markatzen du Historiaurrea eta Historiaren arteko muga. Zibilizazio garatuenek idatzizko kultura oso garatua izan dute.  Historialariek diotenez, duela 300.000 edo 200.000 urte inguru, Homo erectusak hitz egiten zuen eta lehen saiakera grafikoak duela 30.000 urte hasi ziren labar-artearekin. Gero, 20.000 eta 6.500 urte bitartean sortu zen protoidazkera -marrak hezurretan, mueskak makiletan eta abar -  zenbakitzeko beharragatik. Lehenengo hizkuntza keinuen bidezkoa izan zen, -batez ere eskuaren keinuen bidezkoa- eta lehenengo piktogramak keinuen transposizio grafikoak. Antzinako sinbolo mnemonikoak erabili zituzten informazioa transmititzeko. Azkenik etorri ziren mintzatutakoak adierazteko zeinuak. 

## Protoidazkeratik alfabetora 
thumb|Txinera K.a 900
thumb|Silabarioa-Afrika
thumb|Rosetta Harria
thumb|Idazkera kuneiformea
thumb|Alfabeto feniziarra
thumb|Kretako alfabetoa
thumb|Latindar alfabetoa
Protoidazkera K.a. III. milurtekoaren hasieran Eurasian sortu ziren idazketaren lehen saiakerei dagokie. Aurreko komunikazio sistema marraztuak ezin dira idazkera gisa sailkatu, baina idazkera gogorarazten duten ezaugarri asko dituzte. Sistema horiek Neolitoaren hasieran sortu ziren, K.a. VII. milurtekoan, Goi Paleolitoan.  Lehendabizikoak logografikoak izan ziren: piktogramak edo ideogramak. Ikur grafiko bakoitzak objektu edo ideia bat adierazten zuen eta ez zuen balio pentsamendu konplexuak irudikatzeko. Hurrengo fase batean fonetizazio fenomenoa hasi zen: ikurrek soinuak adierazten zituzten eta silaba soinu bakoitzarentzat irudi bat marrazten zen: silabarioa zen horien bilduma. Azkenik, alfabetoa etorri zen: kontsonante eta bokal bakoitza adierazteko ikurrak definitu eta elkarren artean konbinatuta fonema posible guztiak sortzen ziren. 

Alfabeto ezberdinak berrikusi eta alderatuta, hainbat ondorio: zeinuen formak garapen bat dute etapa ikonikotik etapa linealera, itxuran irudi biribiletatik angeluarretara, garapenean, oro har, zeinuak sinplifikatzeko eta estilizatzeko prozesuari jarraitu dute. Eskrituren abiapuntuan, zeinuak gutxi gorabehera 90º biratuz joan dira atzealderantz. Fenomeno hori papiroaren periodoan azalduko litzateke, zaila baita landare-hostoaren zainak gurutzatzea, eta, gero, mantendu egin da, zeinuak leku txikiagoan biltzeko erraztasunagatik, bertikalki. Nolabaiteko paralelotasuna hautematen da umeen idazketa  eta zibilizazioek jarraitutako prozesuaren artean.

### Indus haranean 
K.a. 2300. urtean, Indus ibaiaren inguruan bizi zen zibilizazioak sumeriar grafiaz bestelako bat garatu zuen. Papiroetan, hezurretan, brontzean eta kobrean aurkitutako idazkera India eta Pakistango iparraldean oraindik hitz egiten den dialekto arkaiko bat izan liteke. 425 zeinu-kopurukoa handia da alfabetoa izateko, eta oso txikia silabario fonetikoa izateko. Silaba bakarreko hitzak direla uste da. Beste batzuk diote idazkera hori mendebaldeko Asiarekin izandako harremanetatik etortzerik badela. Bi zibilizazioak bereizten dituen Himalaian zehar 7.000 kilometro baino gehiago egoteak lotura zailtzen du. Gaur egungo txinera, milaka zeinurekin —2.500 zeinutik 50.000 baino gehiagora— idazketa-modurik zaharrena da.

### Zura 
Antzinaroan asko erabili zen idazteko euskarri gisa. Taula-forma handiagoa edo txikiagoa ematen zitzaion, eta, taula horretan idazkirik sartzen ez bazen, burdin harien edo banda-harien bidez elkartzen ziren batzuk, eta, hala, koadernotxo bat osatzen zuten. Diptikoak, triptikoak, poliptikoak oholtxoen kopurua adierazten dute. Taulen erabilera oso orokorra izan zen: ohar pribatuak, kontabilitatekoak, eskola-idazkiak, administrazio publikoaren idazkiak, testamentuak eta notario-tresna publikoak. Hebrearrek, egiptoarrek, grekoek eta erromatarrek erabili zituzten II. mendera arte; gero, papiroa eta pergaminoa hedatu ziren, baina ez zioten erabiltzeari utzi, batez ere Erdi Aroan (XIII. eta XIV. mendeak).

### Pergaminoa 
Papiroa ordezkatu zuen idazketa-euskarri gisa; Abantaila handiak eskaintzen zituen, ez baitzen landu behar, ugariagoa zen, askoz gehiago irauten zuen, orriak askoz hobeto aprobetxatzen ziren, oso egokia baitzen bi aldeetatik idazteko eta, batez ere, merkeagoa zelako. Animalia-larruak erabiltzen ziren gehien, ahuntz-larruak, arkume-larruak eta txahal-larruak. Obren kopiak gorakada nabarmena izan zuenean (Erdi Aroan, batez ere VIII. mendetik X.era), pergaminoa urritzen hasi zen eta idatziak zeudenak ezabatzen hasi ziren, beste lan batzuk kopiatzeko berrerabiltzeko: palinpsesto kodexak dira.

### Papera 
Fabrikazio-produktua denez, abantaila gehiago ditu, eta egokiagoa da idazketaren euskarri gisa. Papera egiteko artea oso antzinatik ezagutzen zuten txinatarrek. VII. mendean Korean eta Japonian ere ezagutzen zuten. Txinatarrengandik ikasi eta zabaldu zuten arte hau arabiarrek. Inprenta agertu zenean, inprimatutako liburua kaleratu zen, eskuz egiten zituzten kopia urriak baino askoz merkeagoak. Paperean idatzitako kodize eta dokumentu zaharrenak XII. mendekoak dira. Azkenik, XIX. mendearen hasieran, papera makinen bidez egiten hasi ziren (Frantzian 1811n eta Alemanian 1819an).

Fitxategi:Petrogliph.jpg
Fitxategi:Olenty Petrogliphs.jpg
Fitxategi:Tabulae patronatus - Da Amiternum, 335 d.C. -FG01.jpg
Fitxategi:Cuneiform tablet- fragment of a contract MET vsz86.11.481.jpg
Fitxategi:Cuneiform tablet- hymn to Marduk MET DP360674.jpg
Fitxategi:Fragmentary bronze inscription MET DP20614.jpg
Fitxategi:Roman military diploma- 90 - judaea.jpg
Fitxategi:The Singer of Amun Nany's Funerary Papyrus MET DT551.jpg
Fitxategi:Fragments of Funerary Papyrus of Amduat MET vs25.3.30a.jpg
Fitxategi:Hearst Castle parchment lampshade p1080556.jpg
Fitxategi:Parchment of Torah.jpg
Fitxategi:15th century Timurid or Aqquyunlu Quran on Chinese paper 11.jpg
Fitxategi:Paper 450x450.jpg

## Erreferentziak 
## Gehiago irakurtzeko 
; XXI. mendekoak

* *The Idea of Writing: Writing Across Borders.* Edited by Alex de Voogt, Joachim Friedrich Quack. BRILL, 9 Dec 2011.
* Powell, Barry B. 2009. *Writing: Theory and History of the Technology of Civilization,* Oxford: Blackwell. 
* Steven R. Fischer *A History of Writing*, Reaktion Books 2005 CN136481
* Hoffman, Joel M. 2004. *In the Beginning: A Short History of the Hebrew Language.* New York University Press. Chapter 3.
* Jean-Jacques Glassner. *The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer.* JHU Press, 2003. 

; XX. mendeko bukaerakoak

* Andrew Robinson, *The Story of Writing.* Thames & Hudson 1995 (second edition: 1999). 
* Hans J. Nissen, P. Damerow, R. Englund, *Archaic Bookkeeping*, University of Chicago Press, 1993, 
* Denise Schmandt-Besserat, *Before Writing, Vol. I: From Counting to Cuneiform.* University of Texas Press, 1992. 
* Denise Schmandt-Besserat, HomePage, *How Writing Came About*, University of Texas Press, 1992, .
* Saggs, H., 1991. *Civilization Before Greece and Rome*. Yale University Press. Chapter 4.
* Jack Goody, *The Logic of Writing and the Organization of Society*. Cambridge University Press, 1986

; XX. mendeko hasierakoak

* David Diringer *Writing.* New York: Praeger. 1962.
* Otto Neugebauer, Abraham Joseph Sachs, Albrecht Götze. *Mathematical Cuneiform Texts.* Pub. jointly by the American Oriental Society and the American Schools of Oriental Research, 1945.
* Smith, William Anton. . New York: The Macmillan company, 1922.
* Chisholm, Hugh. Encyclopædia Britannica. A Dictionary of Arts, Sciences, Literature and General Information. Cambridge, Eng: University Press, 1911. "Writing".
* Clodd, Edward. *The Story of the Alphabet*. Library of useful stories.

## Kanpo estekak 
* [Liburua] Louis-Jean Calvet, (2007) Historia de la escritura: De Mesopotamia hasta nuestros días
* A Brief History of the Code
*Joseba Sarrionandia, Narratzailearen historia. (Berria, 2018)