Efua Sutherland

**Efua Theodora Sutherland** (Cape Coast, Ghana, 1924ko ekainaren 27a - Akkra, Ghana, 1996ko  urtarrilaren 2a) ghanar idazle, poeta  eta kultur aktibista izan zen. *Foriwa* (1962), *Edufa* (1967) eta *Anansewaren ezkontza* (1975) bere lanak dira. Ghana Drama Studio, Ghanako Idazleen Elkartea, Ghana Experimentala Theatre eta Kodzidan (Story House) izeneko proiektu komunitarioa sortu zituen. Ghanako lehen antzerkigile eta zuzendari emakumea, Ghanako antzerki modernoaren garapenean eragin handia izan zuen figura bat izan zen, eta unibertsitate mailan Afrikako tradizio eszenikoen azterketa sartzen lagundu zuen. Afrikar editore aitzindaria ere izan zen, Afram Publications enpresa Akkran sortuz 1970eko hamarkadan.

Haurren defendatzaile kulturala izan zen 1950eko hamarkadaren hasieratik hil zen arte, eta rol garrantzitsua bete zuen Ghanako haurrei buruzko hezkuntza curriculumaren, literaturaren, antzerkiaren eta filmen garapenean. *Playtime in Africa* 1960ko argazki-saiakerak, Willis E. Bell-ekin batera idatzia, jolasak haurren garapenean zuen garrantzia nabarmendu zuen, eta laurogeiko hamarkadan, herrialdearentzako ereduzko haur-parke publikoen sistema bat garatzeko lidergoari jarraitu zion.

Sutherlandek pan-afrikanismoa sustatu zuen bere printzipioei atxikiz eta afrikar eta afrikar diasporako pertsona ospetsuekin lankidetzan arituz hainbat diziplinatan, besteak beste, Chinua Achebe, Ama Ata Aidoo, Maya Angelou, W. E. B. Du Bois eta Shirley Graham du Bois, Margaret Busby, Tom Feelings, Langston Hughes, Martin Luther King eta Coretta Scott King, Femi Osofisan, Felix Morisseau-Leroy , Es 'kia Mphahlele, Wole Soyinka eta Ngugi Thiong'o. 1980an, Ghanan, Panafrikako antzerki historikoaren jaialdi baterako proposamen originala idatzi zuen, mundu osoko afrikarrak biltzeko kultura-baliabide gisa.Sutherland izan zen inspirazio iturri PANAFEST izenez ezagutzen den bi urtez behingo antzerki jaialdiaren inspirazioa.  

Efua Sutherland Accran hil zen, 71 urte zituela, 1996an..

## Bizitza 
## Hezkuntza eta karrera goiztiarra 
Efua Theodora Morgue jaio zen Cape Coasten, Gold Coasten (gero Ghana), eta Mampongeko St Monica's Training Collegen ikasi zuen. Gero, Ingalaterrara joan zen bere hezkuntzarekin jarraitzeko. Han, Cambridgeko Unibertsitateko Homerton Collegen lizentziatura lortu zuen (hantxe ikasi zuen lehenengo emakume afrikarretako bat), eta hizkuntzalaritza ikasi zuen School of Oriental and African Studiesen (SOAS), Londresko Unibertsitatean.

## Literatura-ekoizpena 
1957an Ghanak independentzia lortu zuenean, Efua Sutherlandek Ghanako Idazleen Elkartea antolatu zuen, 1960an *Okyeame* literatur aldizkariaren lehen alea argitaratu zuena, eta Sutherland azkenean editore bihurtu zen.

Sutherlandek esperimentu sortzailea egin zuen Ghanako indigenen tradizioen narrazioarekin eta beste forma dramatiko batzuekin. Bere lanak, maiz, istorio tradizionaletan oinarritzen ziren, baina mendebaldeko literaturatik ere hartzen zituen, Afrikako ipuin herrikoien konbentzioak antzerki dramatikoko teknika moderno bihurtuz. Bere poema eta beste idatzi asko *The Singing Net*-en transmititu ziren, Henry Swanzyk hasitako irratsaio ezagun batean, eta ondoren 1958ko Voices of Ghana antologian argitaratu ziren. 1960ko *Okyeame* aldizkariaren lehen zenbakiak "Samantaase" ipuina dago, ipuin herrikoi baten bertsioa. Bere lanik ezagunenak *Edufa* (1967) Euripidesen *Alcestis* lanean oinarritua, *Foriwa* (1967) eta *Anansewaren ezkontza* (1975) dira.

1958an, Sutherlandek Ghanako Antzerki Esperimentala sortu zuen, egoitza Ghanako Drama Estudioan zuena, Sutherlandek eraikia eta Kwame Nkrumah presidenteak 1963an kaleratua, Joe de Graft lehen zuzendari zuela. Akkrako erdigunean kokatuta, Drama Studio Afrika osoko antzerkiko profesional ugarirentzako prestakuntza-eremu bihurtu zen. 1962an, J. H. Kwabena Nketiak zuzendutako Musika eta Drama Eskola berriko langileak hartu zituen. 1963an, Sutherlandek, Ghanako Unibertsitateko Ikasketa Afrikarren Institutuan Ikertzaile Elkartuaren papera hartu zuenean, berarekin batera Ghanako Drama Estudioa ekarri zuen, campusetik kanpo formakuntza gune bihurtu zena, Ghanako Unibertsitateko Drama Estudioa deitua. Sutherland, landa-ikerketaz eta Afrikako forma dramatikoei buruzko irakaskuntzaz gain, Arte Eszenikoen Eskola kontzeptualizatu eta ezarri zuen taldeko kide nagusia izan zen. Narrazio tradizionalarekin eta antzerki komunitarioaren garapenarekin ere arduratuta, Kodzidan (Story House) sortu zuen Ekumfi-Atwian, Erdialdeko Eskualdean, eta garapenerako antzerkiaren eredu aitzindaritzat onartu zuten mundu osoan. Sutherlandek Aframen lan editorialean murgilduta jarraitu zuen hil zen arte.

## Aktibismo kulturala eta panafrikanismoa 
Mundu afrikar globaleko sortzaileen arreta erakarri zuen Sutherlanden lanak. Maya Angelouren bosgarren memoria liburukiak, ''All God's Children Need Traveling Shoes* (Jainkoaren seme-alaba guztiek bidaiatzeko zapatak behar dituzte), 1960ko hamarkadan Efua Sutherlandek eskaini zion babes emozionalaren eta Ghanako gizartean sartu izanaren lekukotasuna ematen du.

Sutherlandek W. E. B. Du Bois doktorea ezagutu zuen 1958an Tashkenten (gero Uzbekistango hiriburua) Idazle Afroasiarren Konferentzian Ghanako ordezkaritzaren buru izan zenean. Berak pertsonalki esku hartu zuen, 1963an Akkan (Ghana) hil ondoren, Shirley Du Bois andreari laguntzeko. 1980ko hamarkadan, Sutherlandek berebiziko garrantzia izan zuen W. E. B. Du Bois-en oroitzapenezko zentroa panafrikar kulturarako eta mausoleoa Du Bois-en etxean, Akkran.

1980an, Sutherlandek artikulu bat idatzi zuen "Cabo Kostako Drama Historikoaren Jaialdi baterako proposamena" izenburupean, Afrika eta bere Diasporaren arteko loturei ematen zien garrantzia azpimarratuz. Horrek inspiratu zuen proiektua, eta honelaxe zehaztu zen: estatuak babestutako PANAFEST, lehen Jaialdi Historiko Panafrikarra, Cabo Costan, Elminan eta Accran, Ghanan, 1992ko abenduaren 12tik 19ra, "Afrikako zibilizazioaren berlarrialdia" izenburupean.

## Haurren sustapena 
Haurren Eskubideei buruzko Nazio Batuen Konbentzioaren berrespenaren buru izan zen Sutherland (hori egin zuen lehen herrialdea), eta Haurren Batzorde Nazionalaren buru izan zen 1983tik 1990era, Ghanako historian haurren defentsa indartsu eta zorrotzena ezarri zuen aldia. Kalitate horretan, programa berritzaile batzuk zuzendu zituen, besteak beste, Haur Hezkuntzako Funts bat, arreta falta zuten komunitateei laguntzeko; Tailer Tekniko Mugikorra, haur pobreei eta landa-eremuko haurrei zientziaren ikaskuntza zabaltzeko; eta lurrak lortzea, haurrak ardatz zituzten parke eta liburutegien eredu konplexuak ereiteko. Mmofra Fundazioarentzat oinarriak ezarri zituen, 1997az geroztik Ghanako haur guztien bizitza kulturala eta intelektuala aberasten duen erakunde zibiko gisa jarduten duena. 2012an *Playtime in Africa* Ekimena abiatu zen, izen bereko 1961eko liburuan oinarrituta, haurren aldeko espazio publikoaren defentsa suspertzeko.

Bere azken lan esanguratsuena, Afrikako Ikasketen Institutuan, Legon, Haurren Drama Garatzeko Proiektua izan zen. Proiektu horren helburua sormenezko antzerki-programetarako materialak, metodoak eta langileak garatzea zen, bai eskolaren barruan, bai eskolatik kanpo. UNICEFek Sutherland gonbidatu zuen mundu mailako aditu sare batean sartzera, haurren babeserako giza eskubideen kode bat aztertzeko.

Florence Laastek, Akkrako San Martin de Porres Eskolaren sortzaileak, Sutherlanden tutoretzak bere bizitzari nola eragin zion aipatuz, "gure garaiko pentsalari handienetako bat" bezala deskribatu zuen, "etxea gure lehen klasea da, eta gure gurasoak, berriz, lehen irakasleak".

## Legatua 
* 1992an Ghanako Antzoki Nazionala eraiki zen Drama Estudioak okupatutako lekuan, Estudioaren erreplika bat eraiki zen Ghanako Unibertsitateko campusean, Arte Eszenikoen Eskolaren instalazioen zati gisa. Unibertsitatearen 50. urteurrena zela eta, Studioari Efua Sutherland Drama Studio izena hartu zuen.

thumb|Efua Sutherland haur-parkea. Akkrako erdigunetik gertu kokatuta, Sutherlandek 1980ko hamarkadan 12 akreko espazio publiko hori haur guztientzako parke gisa ziurtatu zuen.

* 12 akreeko espazio bat Accrako erdigunean, Accrako erdigunean haur-parke gisa erreserbatuta dagoena, Efua Sutherlanden defentsari esker, eta haren izena darama.
* Efua Sutherlandstraat Amsterdamgo (Herbehereak) eremu bateko kaleetako bat da, idazle eta ekintzaile garrantzitsuen izena daramana.
* 2024ko martxoan, Efua Sutherlanden oinordekoek haren bizitzaren mendeurrenaren eta legatuaren ospakizuna egin zuten Akkran, 100 urte beteko zituen urtea ospatzeko planak azalduz.

## Erreferentziak 
## Bibliografia hautatua 
* Willis E. Bell-ekin, *The Roadmakers: Ghanako irudien liburu bat* ( *The Roadmakers: a picture book of Ghana)* (umeentzat). Accra: Ghana Information Services / Londres: Newman Neame, 1961, 1963
* Willis E. Bell-ekin, *Playtime in Africa* (umeentzat), New York: Atheneum, 1962
* *Edufa* (play), Longman, 1967
* *Foriwa: A Play in Three Acts,* Accra -Gaia: State Publishing Corporation, 1967
* *Tahinta* (1968)
* *Putrea! Putrea! eta Tahina: Bi erritmo joko (Vulture! Vulture! and Tahina: Two Rhythm Plays)*, Gaia: Ghana Publishing House, 1968
* *Odasani* (play), Accra: Anowuo Hezkuntza Argitalpenak, 1969
* Willis Bell, The original Bob: The Story of Bob Johnson, Ace Comedian de Ghana (play), Accra: Anowuo Educational Publications, 1970
* Anansegoro: Drama narratiboa Ghanan, Accra: Afram, 1975
* *The Marriage of Anansewa* (play), Londres: Longman, 1977, 1980; Washington, DC: Three Continentes Press, 1980
* Ahotsa basoan: Ghanaren ipuin bat (*The Voice in the Forest: A Tale from Ghana)*, Philomel Books, 1983

## Irakurketa gehigarria 
* Anne V. Adams and Esi Sutherland-Addy, eds (2007). *The Legacy of Efua Sutherland: Pan-African Cultural Activism'', Banbury: Ayebia Clarke Publishing. 
* Fadare, Nureni Oyewole. "The Folkloric Tradition and the Female Characters in Efua T. Sutherland's and Ama Ata Aidoo's Plays". *Ibadan Journal of English Studies* 7 (2018):341–360.
* James Gibbs, "Efua Sutherland: The 'Mother' of the Ghanaian Theatre", in *Nkyin-kyin: Essays on the Ghanaian Theatre* (Cross/Cultures 98), Rodopi, 2009.
* Salm & Falola (2002). *Culture and Customs of Ghana*. Greenwood Press. ISBN&nbsp;0-313-32050-0
* Esi Sutherland-Addy, "Creating For and With Children in Ghana — Efua Sutherland: A retrospective", in Michael Etherton (ed.), *African Theatre: Youth*, James Currey Ltd, 2006, 1–15or.

## Ikus gainera 
* Flora Nwapa, idazle eta editore nigeriarra
* Margaret Busby, Ghanako argitaletxea

## Kanpo estekak