Gianicolo

*Gianicolo* (italieraz *Gianicolo,* latinez *Janiculum)* Erromako muino baten izena da. 82 imgm ditu eta *ez* dago zazpi muino tradizionalen artean. Trastevere auzo ezagunean dago eta hango eraikinak Gizateriaren Ondare izendatu zituen Unescok 1990ean, Erromako hiriaren izendapenak berre barena hartzen zuen eskualdea zabladu zenean, erromak oerdiguneaz haratago beste auzo eta monumetnu garrantzitsuak barneratzeko, 91-011 identifikazio zenbakiarekin. 

## Historia 
[thumb|300x300px|Erromako ikuspegia Janikulutik begiratuta: gertuen dagoen kupula [San Francesco di Sales elizarean da, hondoan ezkerrerantz —iparralderantz— Castel Sant'Angelo ikus daiteke, horren atzean *Palazzo di* Giustiziaren eraikin zuria eskuinean eta urrun (Tiber ibaiaren beste aldean) Panteoiko kupulak eta Santa Maria sopra Minerva eliza.]]

### Antzinatean 
Muino honen izena Jano jainkoaren izenetik datorkiola dirudi; kondairak dio jainko horrek *Ianiculum* izeneko herria sortu zuela bertan, nahiz eta Janoren seme Fons edo Fontus mitiko bati eskainitako aldare bat besterik ez den ezagutzen.

*Pagus Ianiculensis* izeneko etxe mutlzo txiki bat zegoen muinoaren ekialdeko magalean, Mastai plazari dagokion egungo Trastevere aldean.

Tiberren eskuineko ibaiertzean dago, jatorriz etruskoa zen lurraldean, eta Anko Martzio erregeak  Erromarientzat eskuratu bdie zuen. Anko Martziok gotortu zuen, eta hiriarekin lotu zuen, Sublizio zubiaren bidez. Zubi horren gainetik igarotzen zen Etruriarako bide zaharra,  Via Aurelia (Erromatik Pisara doana) bihurtu zena. Munioa, ordea, antzinako Serviar Harresietatik kanpo geratu zen, eta Aurelianoren Harresien esparruaren zati batean baino ez zen sartu.

*Janiculumaren* zati bat baso sakratuz estalita zegoen. *Lucus Furrinae* deitzen zitzaion eskualde horri, Furrina izeneko jainkosa latindar arkaikoari eskainia baitzegoen; gaur egun, *Villa Sciarra* parkea da leku hori.
thumb|Isis jainkosaren santutegiaren hondarrak
Isisen santutegia beranduago eraiki zen, ekialdeko maldan, gaur egungo Dandolo bidearen gainean dagoen lekuan. Santutegi horretan aurkitutako aztarnak Palazzo Attempsen dagoen Museo Nazionalaren egiptoar bilduman daude.

### Erdi Aroa 
Erdi Aroan, Gianicolo inguruari buruzko datu gutxi ditugu. Erromatar Inperioa erori ondoren, eremua, Erromaren zati handi bat bezala, hondatuta eta baldar geratu zen neurri handi batean. Quattrocentotik aurrera, hau da, Errenazimenduaren une gorenean eta Erdi Aroa ia amaiturik, bakarrik hasi ziren eraikitzen familia dirudunen etxe garrantzitsu batzuk, Giulio Romano arkitektoak diseinatu zituenak bestak beste.

### Risorgimento 
[ezkerrera|thumb|200x200px|[Giuseppe Garibaldi|Giuseppe Garobaldiren zaldizko estatua Gianicolon.]]
thumb|Anita Garibaldiren zaldizko monumentua bere izena duen palzan, Gianicolo muinoan.
Risorgimentuaren hasieran, italiar Bateratzearekin amaituko zena, Gianicoloa Italia modernoaren garai hartako unerik epikoenetako baten solairua izan zen. 1849an, Erromatar Errepublika aldarrikatu zen, eta Giuseppe Garibaldi izan zen buruzagietako bat. Errepublika harek iraupen laburra izan zuen, tropa frantsesek zapaldu baitzuten, hain zuzen ere italiar erresistenteen azken gotorlekua Gianicolo muinoa izan zen, eta errepublikarren artean ere Garibaldiren emazte ospetsua, Ana Maria de Jesus Ribeiro, posizioa defendatzen aritu zen.

Horregatik, gaur egun, Gianicolon, Risorgimentuko italiar pertsonaia garrantzitsuak gogorarazten dituzten busto multzo abt dago, eta Anita eta Giuseppe Garibaldiri eskainitako bi zaldizko estatuaz apainduta dago.

## Beste ezaugarri batzuk 
thumb|Trastevere auzoa eta villa Lante, Gianicolo muinoan, atzean.
Erromako zazpi muino tradizionalen artean agertzen ez bada ere, Gianocolo leku garrantzitsua da erromatar kondairetan eta historian; adibidez, Virgiliok *Eneidako* VIII. liburuan (473. bertsoa) idatzi zuen Evandro erregeak Eneas heroiari Saturnia hiriko (Saturnok sortuako hiria) aurriak eta *Ianiculuma* (Janok sortuako hiria) erakusten dizkion, *Bi hiri horiek Pallanteum* (Erroma hirko aurrekaria dena) hiritik hurbil daude. Virgiliok hondakin horien presentzia erabiltzen du baliabide literario gisa, Kapitolino muinoak Erromako gune erlijioso gisa zuen esanahia nabarmentzeko. 

Gaur egun, Gianicolo Erromako ikuspegirik erakargarrienetako bat eskinatzen du, ez bakarrik bere eskulturengatik. Eliz askoten kanpandorreak eta kupula ikus daitezke bertatik.
thumb|Fontana dell Aqua Paola
Bertan dago, ahalber, *San Pietro in Montorio* tenplutxokoa da, Bramantek egindako eraikin zikular txiki bat, eta Espainiako Akademia Erroman tenplutxoa barruan duen komentuan. Gianicolo munioak eraikin barrokoak eta Paulo V.a aita santuak XVII. mendearen amaieran eraiki zuen iturri monumetnala (*Acqua Paula* izenekoa) ere baditu.

## Kultura herrikoian 
Egunero, eguerdian, Gianikolotik  kanoikada bat jaurtitzen da, Tiberrerantz, ordu zehatzaren seinalea emateko. *Kannonataren* tradizio hori 1847ko abenduan hasi zen, Pio IX.a aita santuak Sant'Angelo gazteluko kanoiak salba bat egin zezala ezarri zuenean, Erromako eliza guztietan kanpai-hotsaren ordutegia bateratzeko. 1903an, erritual moduko hori Mario mendira eraman zuten hilabete batzuetarako, eta 1904an Gianicolora, eta han jarraitu zuen 1939ra arte, Bigarren Mundu Gerra hasi eta kanoi zaharraren erabilera eten zen Erromako jendea ez beltdurtsearren. Kanoi hori G. Garibaldiren estatuaren oinean dago ia. 1959ko apirilaren 21ean, Erroma sortu zeneko 2712. urteurrena zela eta, herri-eskaera batek konbentzitu zuen Erromako udala tradizioari berriro hel ziezaion. Gaur egun, hirian zarata gutxaigo dagoen egunetan (batez ere igandeetan eta Ferragosto egunean) entzuten da Eskilinoko muinoraino.

Gianicoloko zuhaiztiak musikalki irudikatuta daude Ottorino Respighiren musikagilearen *Pini di Roma* (*Erromako pinuak*) poema sinfonikoan.

## Irudi galeria 

Fitxategi:Villa Lante al Gianicolo.jpg|alt="Villa Lante"|Villa Lante.
Fitxategi:Cannone del Gianicolo 2007 CIMG1160.JPG|alt="Gianicoloko kanoia"|Gianicoloko kanoia.
Fitxategi:Rome, the hill Gianicolo.JPG|Gianicolo munioa.
Fitxategi:Monumento ai Caduti - Gianicolo - Roma.JPG|Monumento ai caduti per Roma (Gerretan Eroritakoen mausoleoa)
Fitxategi:Roma Gianicolo Casa di Michelangelo.jpg|Michelangelo Buonarrotiren etxea berreraiki zen Gainicolon.
Fitxategi:Porta San Pancrazio in Monte Gianicolo, Rome - 3421.jpg|San Pancrazio zubia
Fitxategi:Roma 2011 08 15 Faro di Roma.jpg|Gianicoloko itsasargia

## Erreferntziak 
## Bibliografia 
* Masi, Stefano: *Roma y el Vaticano: arte e historia*, 146. or. Bonechi, Florentzia, 2000 ISBN: 9788847601758
* Antonio G. Benemia (2015) *Il Quattrocento: genesi e sviluppo del Primo Rinascimento* 

## Kanpo loturak