Hari instrumentu

[thumb|200px|[Txelo|Biolontxelo baten zubia.]]

**Hari instrumentuak** **(kordofonoak)** tenkaturiko haria bibraraziz hotsa ematen duten musika-tresna edo instrumentuak dira. Harien bibrazioa lortzeko hauek pultsatu, igurtzi ala kolpatu daitezke.

Biolina eta bere familiako tresnak ditugu, biola, txeloa eta kontrabaxua, adibidez. Aipatutako tresna hauen hariak arku baten bidez igurtzi ohi dira. Herri-musikan erabiltzen diren arrabita eta zarrabetea ere igurtzitako harien taldekoak dira.

Azkenik, ttun-ttunaren kasuan hariak makila batez kolpatzen dira. Pianoa ere kordofonoen familian kokatzen da, teklak zapaltzean mailutxo batzuek hariak kolpatzen baitituzte, hotsa sortuz.

Hari igurtzizko instrumentuen multzoari deitzen zaio soka taldea. Instrumentu horiek honako talde hauek osatzen dituzte: biolinak (normalean lehen eta bigarren biolinetan banatuak), biolak, biolontxeloak eta kontrabaxuak. Gauza bera gertatzen da hari-orkestrarekin, instrumentu berdinez osatuta baitago. Era berean, hirukote, laukote edo hari boskote batez hitz egiten da biolin, biola eta biolontxelo taldeak direnean.

## Nola funtzionatzen dute 
Hari-instrumentu gehienetan, bibrazioak instrumentuaren gorputzera transmititzen dira, eta gorputz horrek eremu huts edo itxiren bat izaten du. Instrumentuaren gorputzak ere bibratu egiten du, barruko airearekin batera. Instrumentuaren gorputzaren bibrazioaren eta hutsune edo ganbera itxiaren ondorioz, hariaren bibrazioa entzungarriagoa da interpretearentzat eta publikoarentzat. Hari-instrumentu gehienen gorputza hutsa da. Hala ere, batzuek gitarra elektrikoa eta anplifikazio elektronikoaren menpe dauden beste instrumentu batzuk egur trinkoa izan dezakete. 

## Lehen hari instrumentuak 
Frantziako Trois Frères haitzuloko labar-pintura batek, K.a. 13.000 urte ingurukoa denak, batzuen ustez musika-arkua dena irudikatzen du, soka bakarreko musika-tresna gisa erabiltzen den ehiza-arkua. Musika-arkutik abiatuta, hari-instrumentuen familiak garatu ziren; hari bakoitzak nota bakarra jotzen zuenez, sokak gehitzean nota berriak gehitzen ziren, arku-harpa, harpak eta lirak sortuz. Aldi berean, akordeak jo ahal izan ziren. Beste berrikuntza bat arku-harpa zuzendu zenean gertatu zen, eta zubi bat erabili zen makila-lepoko sokak altxatzeko, lautea sortuz.

Indusketa arkeologikoek Mesopotamia Zaharreko aztarnategietako hari-instrumentuetako batzuk identifikatu dituzte, hala nola Ur lirak, hiru mila urte baino gehiagoko artefaktuak dituztenak. Lira-instrumentuak garatzeko teknologia behar izan zen afinazio-mekanismo bat sortzeko, harien tentsioa tenkatu eta lasaitzeko. Zurezko gorputza duten lirak eta arku batekin punteatzeko edo jotzeko erabiltzen diren sokak funtsezko instrumentuak dira, eta ondorengo harpak eta biolin motako instrumentuak seinalatzen dituzte. Gainera, K.a. 500eko indiar instrumentuak aurkitu dira, 7 eta 21 soka artekoak.

## Harizko instrumentu motak 
Hornbostel-Sachs-en instrumentuak sailkatzeko sistemak bi talde nagusitan banatzen ditu kordofonoak: erresonatzailerik gabeko instrumentuak, instrumentuaren osagai gisa; eta erresonadore hori duten instrumentuak. Mendebaldeko instrumentu gehienak bigarren taldean sartzen dira, baina pianoa eta klabikordioa lehenengoan sartzen dira. Hornbostelek eta Sachsek tresna bat zein azpitaldetan dagoen zehazteko duten irizpidea da erresonadorea tresna suntsitu gabe ken badaiteke, orduan lehenengo talde gisa sailkatzen da. Pianoaren kaxa, erresonatzaile lanak egiten dituena, instrumentua suntsitu gabe erretiratzea arraroa izan daiteke, baina pianoaren ekintza eta sokak bere kaxatik ateratzen badira, pianoak bere burua jotzen jarrai dezake. Hori ez da biolinarekin gertatzen, haria erresonadorearen kaxan dagoen zubi batetik igarotzen baita; beraz, erresonadorea kentzeak esan nahiko luke sokek ez luketela tentsiorik izango.

### **Hari igurtzien instrumentuak** 
Soka igurtzien instrumentuen multzokoak dira soinua arku baten bidez lortzen dutenak (oro har, zurezko arkuaren bidez, eta zurdazko zurda-multzo tenkatu baten bidez, arkuaren bi muturrei lotzen baitzaizkie eta horiekin igurzten baitira sokak). Hala ere, badago sokari «atximur» egiteko teknika bat ere, *pizzicato* izenekoa.

Badaude traste gabeko instrumentuak; adibidez biolina, biola, biolontxeloa, kontrabaxua eta oktobaxua. Biolin elektrikoa, biola elektrikoa, biolontxelo elektrikoa eta kontrabaxu elektrikoa.

Baina beste batzuek badute trastea; adibidez viola da gamba, arpeggione (aurrekoaren ondoriozko instrumentua) eta zanfoña (zanfoña ez da arku-instrumentu bat; izan ere, sokak igurtziz jotzen badira ere, ez da arku batekin egiten, gurpil batekin baizik).

### **Hari pultsatuko instrumentuak** 
thumb|Lautea
Hari pultsatu, pintzatu edo punteatuko instrumentuak hari-instrumentuak dira. Hariak bibratu egiten du hatzak sakatu edo punteatu ondoren, eta soinua sortzen du. Hatzez gain, plektroa ere erabil daiteke.

Hari pultsatu edo pintzadadun tresnen adibideak:

**Mastarik eta teklaturik gabe:** harpa, lira eta zitara.

**Mastarik gabe baina teklatuarekin:** klabezina, espineta eta birjinala.

**Mastarekin eta trasterik gabe:** laute arabiarra, hiru zubiko gitarra, gitarra mexikarra, trasterik gabeko baxua, tololotxea, kora eta shamisen.

Mastarekin eta trasteekin: gitarra akustikoa, gitarra elektro-akustikoa, gitarra espainiarra, gitarra elektrikoa, steel guitar, banjoa, mandolina, bandolina, bandolín tachirense, bandurria, lautea, sitar, baxu akustikoa, baxu elektrikoa, lau, gitarra txiletarra, charangoa, ukelele, tiple, timple, jarana jarocha, docerola, gitarra portugesa, rekintoa, lehoia, bosgarren jarotxoa, tololotxea, rekinto baxua, sexto baxua.

Hari kolpekatuko instrumentuak

Kolpatutako sokazko instrumentuak jotzen edo kolpekatzen diren sokazkoak dira (oro har, mailu txiki batzuekin).

Soinu-anplitudea lortzeko kutxa batekoak izan daitezke, edo halakorik gabekoak, hala nola mailukako zinbaloa edo kayaguma.

Hari kolpekatuko instrumentuen adibideak:

**Erresonadorearekin**: quijongo

**Teklaturik gabe:** salterioa, zinbalo hungariarra eta dulcimer.

**Teklatuarekin:** klabikordioa, fortepiarra eta pianoa.

## Errenazimendutik modernitatera 
Hari-instrumentuen diseinua hobetu egin zen Errenazimenduan eta musikaren historiako barroko garaian (1600-1750). Biolinak eta gitarrak sendoagoak bihurtu ziren diseinuari dagokionez, eta gutxi gorabehera 2000ko hamarkadako gitarra akustikoen antzekoak ziren. Errenazimenduko biolinek zurezko lan korapilatsua aurkezten zuten, baxuko instrumentu landuagoak ekoizten ziren bitartean, bandora kasu, cittern bigungarriekin eta espainiar gorputzeko gitarrekin batera.

XIX. mendean, hari-instrumentuak eskuragarriago bihurtu ziren masa-produkzioari esker, eta zurezko harizko instrumentuak orkestren funtsezko zati bihurtu ziren: biolontxeloak, biolak eta baxu bertikalak, adibidez, orain ganbara-taldeentzako eta orkestra txikienentzako tresna estandarrak dira. Aldi berean, XIX. mendeko gitarra sei hariko modeloekin lotu zen, bost hariko bertsio tradizionalen ordez.

XX. mendean hari-instrumentuetan izandako aldaketa nagusiek zerikusia izan zuten, batez ere, instrumentuen anplifikazio elektronikoan eta musika elektronikoan izandako berrikuntzekin; biolin elektrikoak eskuragarri zeuden 1920ko hamarkadan, eta Estatu Batuetako jazzaren joera musikal berrien zati garrantzitsu bat izan ziren. Gitarra akustikoa asko erabili zen bluesean eta jazzean, baina instrumentu akustiko gisa, ez zuen instrumentu solista izateko adinako bolumenik, eta, beraz, genero horiek akonpainamenduko sekzio erritmiko gisa erabiltzen zuten nagusiki. 20ko hamarkadako big bandetan, gitarra akustikoak akordeak jotzen zituen, baina ez zuen nahikoa bolumen saxofoia eta tronpeta bezalako soloak jotzeko. Potentzia-anplifikadore bat eta kaxa batean bozgorailu bat zituzten gitarra-anplifikadoreen garapenak aukera eman zien jazz-gitarristei bakarrik jotzeko eta banda handi baten gainetik entzuteko. Gitarra elektrikoaren garapenak gitarra anplifikadoreetara konektatzeko eraikitako tresna bat eman zien gitarristei.

1960ko hamarkadan, gitarra-anplifikadore handiagoak eta indartsuagoak garatu ziren, "stacks" izenekoak. Anplifikadore indartsu horiek esparru handietan jotzen zuten rock bandetan aritzeko aukera eman zieten gitarristei, hala nola estadioetan eta aire zabaleko musika jaialdietan (adibidez, Woodstockeko Jaialdian). Gitarraren anplifikadoreen garapenarekin batera, 1960ko eta 1970eko hamarkadetan efektu elektronikoen unitate sorta zabala sartu zen, horietako asko stompbox pedal txikietan, hala nola fuzz pedaletan, flangerretan eta faserretan. Horiei esker, interpreteek soinu paregabe berriak sortu zituzten rock psikodelikoaren garaian. Gitarra eta baxu elektrikoak interpretatzeko teknologien eta estiloen aurrerapenei esker, aurrerapen handiak egin ziren pop eta rock musikan 1960ko eta 1970eko hamarkadetan. Gitarra elektriko anplifikatuaren soinu bereizgarria blues rocka eta jazz-rockaren fusioa bezalako genero berrien pieza nagusia izan zen. Gitarra elektriko anplifikatuaren eta goi-distortsionatuaren soinu-potentzia izan zen lehen heavy metal musikaren funtsezko elementua. Gitarra distortsionatua gitarra nagusiaren funtzioetan erabili zen, eta potentzia-akordeekin gitarra erritmiko gisa.

Hari-instrumentuetan anplifikazio unitateak eta efektu elektronikoak etengabe erabiltzeak, biolina bezalako instrumentu tradizionaletatik hasi eta gitarra elektriko berriraino, musika klasiko garaikidearen interpretazioetan barietatea gehitu zuen, eta orkestra, banda eta bakarkako emanaldien gama dinamiko eta tinbrikoan (tonuaren kolorea) esperimentatzea ahalbidetu zuen.

## Kanpo estekak 
* Harizko instrumentuak