open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
John Lithgow

**John Arthur Lithgow** (Rochester, New York, 1945eko urriaren 19a) estatubatuar aktore, musikari, olerkari eta abeslaria da.

## Filmografia hautatua 
* *All That Jazz* (1979)
* *Blow Out* (1981)
* *The World According to Garp* (1982)
* *Terms of Endearment* (1983)
* *Twilight Zone: The Movie* (1983)
* *The Day After* (1983)
* *Footloose* (1984)
* *The Adventures of Buckaroo Banzai Across the 8th Dimension* (1984)
* *2010: The Year We Make Contact* (1984)
* *Santa Claus: The Movie* (1985)
* *The Manhattan Project* (1986)
* *Harry and the Hendersons* (1987)
* *Memphis Belle* (1990)
* *At Play in the Fields of the Lord* (1991)
* *Ricochet* (1991)
* *L.A. Story* (1991)
* *Raising Cain* (1992)
* *The Pelican Brief* (1993)
* *Cliffhanger* (1993)
* *A Good Man in Africa* (1994)
* *Silent Fall* (1994)
* *A Civil Action* (1998)
* *Rugrats in Paris: The Movie* (2000)
* *Shrek* (2001)
* *The Life and Death of Peter Sellers* (2004)
* *Kinsey* (2004)
* *Dreamgirls* (2006)
* *Confessions of a Shopaholic* (2009)
* *Leap Year* (2010)
* *Rise of the Planet of the Apes* (2011)
* *This Is 40* (2012)
* *Love Is Strange* (2014)
* *Interstellar* (2014)
* *The Homesman* (2014)
* *Best of Enemies* (2015)
* *Miss Sloane* (2016)
* *The Accountant* (2016)
* *Beatriz at Dinner* (2017)
* ''Daddy's Home 2* (2017)
* *Pitch Perfect 3* (2017)
* *Late Night* (2019)
* *Pet Sematary* (2019)
* *Bombshell* (2019)
* *The Bubble* (2022)
* *Sharper* (2023)
* *Killers of the Flower Moon (2023)
* *Cabrini* (2024)
* *Conclave* (2024)
* *The Rule of Jenny Pen* (2024)
* ''
2011ko Eskoziako Legebiltzarrerako hauteskundeak

**2011ko Eskoziako Legebiltzarrerako hauteskundeak** urte bereko maiatzaren 5an izan ziren, eta Eskoziako Legebiltzarraren IV. legealdiko 129 legebiltzarkideak hautatu ziren, zeinetatik 73k hautesbarruti bana ordezkatzen zuten.

Eskoziako Legebiltzarraren historian lehenengoz alderdi batek legebiltzarraren gehiengo osoa (65 eserleku) lortu zuen. Eskoziako Alderdi Nazionalak irabazi zituen hauteskundeak, eta 69 ordezkari lortu zituen, inoizko emaitzik hoberenak, eta ondorioz Alex Salmond orduko Eskoziako Lehen Ministroak karguan jarraitu zuen, oraingoan gehiengo osoarekin. Eskoziako Alderdi Laboristak, berriz, 1931tik izandako emaitzarik txarrenak lortu zituen, historikoki laboristak izan ziren lurraldetan boto asko galduz. Hala ere, oposizioko alderdirik handiena izaten jarraitu zuten. Liberal Demokratek ere porrot handia jasan zuten: aurreko hauteskundeetako botoen erdia baino gehiago galdu zuten, eta 17 ordezkaritik 5era jaitsi ziren. Emaitzak jakin eta gutxira, Tavish Scottek alderdiaren buruzagitza utzi zuen. Eskoziako Alderdi Kontserbadoreak espero baino emaitza apalagoak eskuratu zituen, 2 eserleku galduz, eta haien buruzagiak ere dimititu zuen.

Hauteskundeen egun ber-berean Galesko Biltzar Nazionaleko eta Ipar Irlandako Biltzarreko hauteskundeak ere izan ziren.

## Hauteskunde legea 
Eskoziako Legebiltzarrerako hauteskundeetan ordezkaritza proportzional mistoa (MMP) da erabiltzen den hauteskunde sistema. Legebiltzarreko 129 legebiltzarkideetatik 73 hautesbarrutien bidez hautatzen dira, eta gainerako 56ak D'Hondt metodoa MMP sistemara aplikatuz.

Eskozia 73 hautesbarrutitan dago banatuta, eta hautesbarruti horiek 8 eskualde osatzen dituzte: Eskozia Erdialdea, Glasgow, Highland eta Uharteak, Lothian, Erdiko Eskozia eta Fife, Eskozia Ipar-ekialdea, Hego Eskozia, eta Eskozia Mendebaldea. Hautesleek bi boto eman behar dituzte: "barruti botoa", haien hautesbarrutiko ordezkaria hautatzeko; eta "zerrenda botoa" edo "eskualde botoa", haien eskualdeko 7 ordezkariak hautatzeko. Bi boto horiek ez dute zertan alderdi berarentzat izan, eta ondorioz alderdien barruti boto kopurua eta zerrenda boto kopurua normalean ez da berdina izaten.

## Emaitzak 

### Laburpena 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
*Eskoziako Legebiltzarra
*Eskoziar nazionalismo

## Kanpo estekak
La vita davanti a sé

***La vita davanti a sé*** 2020ko Edoardo Ponti italiar zinema zuzendariaren film dramatiko bat da, Romain Garyren *La Vie devant soi* eleberrian oinarritua. Liburuak jada 1977an film egokitzapen bat izan zuen.

## Argumentua 
Haurrak zaintzen dituen emakume batek 12 urteko mutil bat hartzen du.

## Aktoreak 
* Sophia Loren: Madame Rosa
* Ibrahima Gueye: Momo
* Abril Zamora: Lola
* Renato Carpentieri: Dottor Cohen
* Babak Karimi
* Massimiliano Rossi

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *La vita davanti a sé* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Galtzerdiak sandaliekin

thumb|Galtzerdiak sandalieki daramatzan gizon bat.
**Galtzerdiak sandaliekin** janztea moda ez-ohiko bat da, eta hainbat herrialde eta kulturatan eztabaidak sortzen dituen fenomeno soziala. Leku batzuetan, modaren guztiz aurkako janzkeratzat hartzen da.

## Historia 
[thumb|ezkerrera|300-500 urteen arteko galtzerdi hauek prestatuta daude sandaliekin erabili ahal izateko. [Oxyrhynchusen aurkitu ziren, Egipto.]]
Galtzerdiak sandaliekin eramatea Antzinaroan ere gertatzen zen. North Yorkshireko (Ingalaterra) Dishforth eta Leeming arteko gune arkeologiko batean orain dela 2.000 urteko aurkikuntza baten erakutsi du Antzinako Erromatarrek jada erabiltzen zituztela.

## Gaur egun 
Saurabh Bhatia *Indian Corporate Etiquette* liburuaren egileak honako aholku hau eman die irakurleei: "Arrazoi batengatik sandaliak daramatzazun galtzerdiak ez badaramatzazu, ziurtatu behatzak garbi dituzula eta azkazalak ondo moztuta dituzula". Joshua Belter, *The Right Way to Do Everything* arau-liburuaren egileak dioenez, sandaliak dituzten galtzerdiak erabiltzeak oinak hozteko esperientzia murrizten du. Hala ere, energia aurrezteko eskuliburuetan galtzerdiak eta sandalia arinak sartzen dira, fluxu termiko handiko jantzi tropikal baten zati gisa.

### Eskualdeko fenomenoa 
thumb|Japonian ohikoa da galtzerdiak sandaliekin erabiltzea.
"*The Evening Sun*"eko Brian Shearen arabera, galtzerdiak eta sandaliak eramatea ohikoa da alemaniar nagusien artean. *The China Post* egunkariaren arabera, britainiarrak "ospetsuak dira modako akatsengatik, hala nola galtzerdiak sandaliekin erabiltzea".

Galtzerdiak eta sandaliak erabiltzea antiestetikotzat jotzen da Txekiar Errepublikan; hala ere, pertsona batzuek nahiago dituzte galtzerdiak eta sandaliak, eta biztanleriaren zati batek nahiago ditu bi aukerak (sandaliak galtzerdiekin eta galtzerdirik gabe).

Galtzerdiak eta sandaliak Ozeano Bareko ipar-mendebaldeko ohiko fenomenoa dira. Seattlen egoitza duen PEMCO aseguru-etxeak "sandaliak eta galtzerdiak" pertsonaia erabili zuen 2007ko publizitate-kanpaina batean, eta Ozeano Bareko ipar-mendebaldeko moda tipikotzat hartu zuen. *Daily Dot* egunkariak "sandaliak eta galtzerdiak" nabarmendu zituen washingtoniarrek beste edozein estatutako biztanleek baino sarriago erabiltzen zuten termino gisa.

### Azpikulturak 
Galtzerdi eta sandalien erabilera geek kulturarekin lotuta dago. Galtzerdiak eta sandaliak "modaren krimen altu" gisa seinalatu ziren 2009an *Xbox Live*ko osagarrietatik deskarga daitekeen eduki gisa sartu zirenean.

### 2010eko hamarkadako modaren joera 
2010ean, *Daily Telegraph* egunkariak jakinarazi zuen galtzerdiak eta sandaliak eramatea arrakastatsua izan zela urte horretako udaberri/udarako. 2010etik aurrera, eta berriro ere 2014an, hainbat iturrik jakinarazi zuten galtzerdiak eta sandaliak modaren joera bihurtu zirela Ameriketako Estatu Batuetan eta Erresuma Batuan, eta hainbat desfiletan agertu zirela, Miu Miu (2010) eta Vivienne Tam eta Mary-Kate eta Ashley Olsen moda diseinatzaileenak barne (2014).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iturri (arkitektura)

thumb|1888. urtean eraikitako kaleko iturri bat. Lekeitio (Bizkaia).
**Iturri**a ura isurtzen duen arkitektura elementua izendatzen duen hitza da, jatorriz edateko ura isurtzen zuten arkitektura elementu garrantzitsuak ziren, kalean edo mendian kokatuta. Gero etxeetan instalatu ziren txorrotei ere iturri deitu zitzaien. Analogiaz "ardo iturria" bezalako arkitektura elementu batzuk ere sortu izan dira.

Analogiaz, baita ere, nagusiki apaintzeko funtzioa betetzen duten arkitektura elementu batzuk edo apaintzeko funtzioa besterik betetzen ez duten arkitektura elementu batzuk iturri bezala ezagutzen dira.

## Iruditegia 

Irudi:Txindelapea Iturria Arre3.jpg|Txindelapea iturria. Arre, Ezkabarte, Nafarroa Garaia.
Irudi:Iturria Mendiolan 08.jpg|Mendiola auzoko iturria. Eskoriatza, Gipuzkoa.
Irudi:Osasun iturria amara 0001.jpg|Osasun iturria. Amara auzoan. Donostia, Gipuzkoa.
Irudi:Baraibar iturria 001.jpg|Kaleko iturria. Baraibar.
Irudi:Areatzako iturria.jpg|Areatzako plazako iturria. Bizkaia. Ura isurtzeaz gain, kaleko apaingarri.
Irudi:Plaza Berriko iturria - Tafalla.jpg|1845. urtean eraikitako kaleko iturri bat. Tafalla (Nafarroa). Ura isurtzeaz gain, kaleko apaingarri.
Irudi:Fountain in the Parc de Versailles (2519408544).jpg|Apaingarri hutsa den iturria. Versailles. Frantzia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Txorrota

## Kanpo estekak
Janez Janša

**Ivan Janša**, **Janez Janša** bezala ezaguna (Grosuplje, 1958ko irailaren 17) esloveniar politikaria da, hiru aldiz Esloveniako lehen ministroa, 2004tik 2008ra, 2012tik 2013ra eta 2020ko martxotik 2022ra. Gaztetan Komunisten Ligako kide izan zen eta 1983an Jugoslaviako erregimen komunistaren disidente bihurtu zen. 1989an Esloveniako Batasun Demokratikoaren sortzaileetako bat izan zen. 1991n Esloveniako defentsa ministro zen eta Esloveniako Independentziaren Gerran estratega nagusia izan zen. Bigarren agintaldia zentsura-mozio baten bidez amaitu zen. Ustelkeriagatik espetxeratu zuten eta, azkenean, absolbitu egin zuten.

## Kanpo estekak
Hillbilly Elegy

***Hillbilly Elegy*** 2020ko Ron Howard estatubatuar zinema zuzendariaren film dramatiko bat da, J.D. Vance idazlearen *Hillbilly Elegy: A Memoir of a Family and Culture in Crisis* memoria liburuan oinarritua. Glenn Close, Amy Adams, Gabriel Basso, Haley Bennett, Freida Pinto, Bo Hopkins eta Owen Asztalos aktoreek antzeztu zuten. 

## Argumentua 
Appalacheen eskualdean girotua. J.D. Vance — zuzenbide ikaslea Yale Unibertsitatean — bere familiaren istorioaren kontalaria da, amerikar ametsaren erretratua eginez hiru belaunaldiren zehar. J.D. bere herrira itzultzera behartua ikusten da, Ohioko udalerri txiki bat, drogomenpekotasuna eta pobreziak jota dagoena.

## Aktoreak 
* Amy Adams: Bev Vance
** Tierney Smith: 6 urteko Bev
* Glenn Close: Mamaw Vance
** Sunny Mabrey: Bonnie (30 urteko Mamaw)
* Gabriel Basso: J.D. Vance
** Owen Asztalos: J.D. gaztea
* Haley Bennett: Lindsay Vance
* Freida Pinto: Usha
* Bo Hopkins: Papaw Vance, J.D.
** Brett Lorenzi: Jim (30 urteko Papaw)
* Stephen Kunken: Phillip Roseman

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Hilbilly Elegy* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Ordu alai

thumb|*Happy hour* hitzak dituen kartel bat, taberna baten kanpoko aldean.
**Ordu alaia**, batez ere ingelesezko ***happy hour*** esamoldearekin ezaguna, edaritegi batek edariak, bereziki alkoholdunak, ohi baino merkeagoak eskaintzen dituen denbora-tartea da . Ordu alaieko prezioak edaria eskatzen denean aplikatzen dira, ez ordaintzen denean.

Munduko hainbat herrialdetako taberna, pub eta diskoteken marketin-estrategia da. Eguneko unea, oro har, saltokia gutxien erabiltzen den unea izaten da, bezeroak erakartzeko ahaleginean; arratsalde amaieran (lanaren ondoren) eta/edo gauean (afaldu aurretik), astelehenetik ostegunera.

## Historia
Tabernetako ordu alaiaren lehen aipamena 1961eko uztailaren 4an izan zen, egunkari batean .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lovecraft Country

***Lovecraft Country*** estatubatuar fantasiazko telesaila da, Matt Ruffen izen bereko eleberrian oinarrituta.

## Sinopsia 
1950eko hamarkadako Estatu Batuetan, Jim Crow legeen garaian, Atticus Freeman bere lagun Letitia eta osaba Georgerekin bere aita desagertuaren bila joango da. Horrela hasten da bizirauteko eta Lovecraften liburu batetik atera zitezkeen zurien eta munstro beldurgarrien izu arrazistak gainditzeko borroka.

## Aktoreak 
* Jurnee Smollett-Bell : Letitia « Leti » Lewis
* Jonathan Majors : Atticus « Tic » Freeman
* Aunjanue Ellis : Hippolyta Freeman
* Courtney B. Vance : George Freeman
* Wunmi Mosaku : Ruby Baptiste
* Abbey Lee Kershaw : Christina Braithwhite
* Jamie Chung : Ji-Ah / Kumiho
* Jada Harris : Diana Freeman
* Michael K. Williams : Montrose Freeman

## Kanpo estekak
Paraplegia

**Paraplegia** beheko bi gorputz-adarren erabateko paralisia da. Normalean, bizkarrezur-muineko lesio baten edo sortzetiko gaixotasun baten ondorioz gertatzen da, hala nola arantza bifidoaren ondorioz. Polineuropatia batek paraplegia ere izan dezake ondorio. Goiko gorputz-adarretan ere paralisiak eragina badu, paraplegia laukoitza da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tulsako arrazagatiko sarraskia

**Tulsako arrazagatiko sarraski**a edo **Greenwoodeko sarraski**a 1921eko maiatzaren 31n eta ekainaren 1ean gertatu zen. Herritar zuri askok Oklahomako hiri horretako Greenwood barrutiko herritar eta negozio beltzei eraso egin zien. Sarraskiari "Estatu Batuetako historiako arraza-indarkeriako gertakari okerrena" deitu diote. Kaleetatik eta hegazkin pribatuetatik, supremazista zuriek barrutiko 35 etxadi baino gehiago suntsitu zituzten. Garai hartan, Tulsakoa Estatu Batuetako komunitate beltzik aberatsena zena, *Black Wall Street* izendapenaz ezaguna.

800 pertsona baino gehiago ospitaleratu zituzten eta 6.000 herritar beltz inguruk instalazio publikoetan babesa hartu zuten, askok zenbait egunetan zehar. Oklahomako Bizi-Estatistiken Bulegoak ofizialki 36 hildako erregistratu zituen, baina Amerikako Gurutze Gorriak estimazio bat emateari uko egin zion. 2001eko estatu-batzorde baten gertakarien azterketa batek 36 hildako baieztatu zituen, 26 beltz eta 10 zuri, autopsia garaikideen, heriotza-ziurtagirien eta beste erregistro batzuen txostenen arabera. Hala ere, batzordeak 75-100 eta 150-300 hildako arteko zenbatespenak eman zituen.

Sarraskia Erorien Eguneko asteburuan hasi zen, Dick Rowland 19 urteko zapata-garbitzaile beltzari Sarah Page 17 urteko igogailu-gidari zuri bat eraso egin izana leporatu ostean. Zapata-garbitzailea zaintzapean jarri zuten. Ondoren, Rowland giltzapetuta zegoen epaitegitik kanpo haserre zeuden herritar zuri asko bildu eta lintxatua izan zela zioten zurrumurruek bertako biztanleria beltza asaldatu zuten. Herritar beltz batzuk epaitegi aldera armaturik iritsi eta hamabi pertsona hil zituzten: hamar zuri eta bi beltz. Heriotza horien berri hiri osoan zabaldu zen heinean, bortizkeriak eztanda egin zuen. Matxino zuriek auzo beltza suntsitu zuten gau eta goiz hartan gizonak hilez eta dendak eta etxeak erre eta arpilatuz. Hurrengo eguneko eguerdi inguruan, Oklahomako Guardia Nazionaleko tropek, gerra-legea aldarrikatuz, egoera kontrolatzea lortu zuten. 10.000 pertsona beltz inguru etxerik gabe geratu ziren, eta jabetzari egindako kaltea 1,5 milioi dolar baino gehiago izan zen onibarretan eta 750.000 dolar jabetza pertsonalean (2019an bere baliokidea $32,25 milioi dolar izango zatekeen). Beltzek ez zuten inoiz bere jabetza berreskuratu, eta ez zuten kalte-ordainik jaso.

Bizirik atera ziren beltz askok Tulsa utzi zuten, eta hirian geratu ziren herritar zuri-beltzak isilik egon ziren hamarkadetan zehar, izuaren, indarkeriaren eta gertaera horren galeren inguruan. Sarraskia, neurri handi batean, hiriko, Oklahoma estatuko eta AEBetako historietatik kanpo geratu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irati Bilbao

**Irati Bilbao** **Gandarias** (Durango, Bizkaia, 1992ko urtarrilaren 28a) jazz musikaria, abeslaria eta antzerkigilea da. Bakarkako lehen diskoa grabatu zuen 2020an, Gaztelupeko Hotsak diskoetxeak Errabal zigilu pean eman zuen argitara, *Begin* izenarekin.2024an *Bloom* izeneko diskoa argitaratu zuen.

## Biografia 
Artearen historian graduatu zen EHUn eta kudeaketa kulturalari buruzko postgradua ere egina du. Musikene Euskal Herriko goi mailako musika ikastegian Jazz Kantua ikasketak egin ditu 2016an hasita.

### Musikari ibilbidea 
Iratik umetatik izan du musika zaletasuna. Durangoko Bartolome Ertzilla musika eskolan txikitatik flauta ikasle izan zen. Aspalditik dabil berriz, jazzaren eszenan . Besteak beste, honako proiektu hauetan: Irati Bilbao Quintet, Ekuru, Josu Bergara + Akorde Txikiak, Gospel Six, Xahu, Bilbao Lindy Band eta Manixa Jazz Choir. Reunion Big Band taldean aritu da 2020.urtera arte, Musikeneko ikasleen Big Band-a.

1937ko Durangoko Bonbardaketen 83. urteurrenean "Martxoak 31" abestiari ahotsa jarri zion.

### Emanaldiak 
Hainbat emanaldi eskaini ditu bere abeslari ibilbidean. Aipagarrienen artean ondorengoak:

* Durangoko Plateruena Kafe Antzokian Ekuru taldearekin (2020). Musikeneko Reunion Big Band-ekin (2020).
* Bilboko Guggenheim Museoko terrazan (2020).
* Donostiako Jazzaldian, Victoria Eugenia Antzokian, Reunion Big Band taldearekin (2019).
* Iurretako Musikaldian Jazz klasikoaz parte hartu zuen. (2024.11)

### Antzezlari ibilbidea 
**Jazzbana Ensemble konpainia** 

2021ean sortu zen taldea. Irati Bilbao, Oskar Lakunza (saxofoia eta pianoa), Iñigo Cuenca (tronpeta), Alvaro Zarzuela (tronboia, helikoia eta pianoa), Aritz Luzuriaga (kontrabaxua, perkusioa eta gitarra) eta Rakel Arbeloak (bateria eta perkusioa) osatzen dute taldea. Taldekideek Musikene Euskal Herriko Goi Mailako Musika Ikastegian ezagutu zuten elkar. 

Taldearen lehen lana *Bidaia on, amona Braulia!* ikuskizuna izan zen.

**Emakume erreferenteak**

Jazzaren historia ezagutarazteaz gainera, emakume musikariei euren garrantzia aitortzea da Jazzbana Ensemble taldearen beste helburuetariko bat. "Musika modernoan, beste hainbat alorretan legez, emakumeak gizonezkoak baino ezezagunagoak dira, baina egon, egon dira emakume musikagileak. Egia esan, abeslariak izan dira gehienak eta irudi horri ere buelta eman gura zioten. Emakumezko pianista edo bateria-jotzaileak egon dira, baina ez dira hain ohikoak izan. Garrantzitsua da horrelako erreferenteak sortzea, jendeari arraro ez egiteko emakume bat bateria jotzen ikustea.
* *Bloom* (2024).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: Jazz klasikoak pisu gutxiago du disko honetan Anboto, 2024.11.22

* Abeslaria sentitzen naiz Sinadurak bideoa (2021)

* Irati Bilbao. *Begin*
Tetraplegia

**Tetraplegia** edo **koadriplegia** lau gorputz-adarren erabateko paralisia da; gehienetan, lepoko orno-muinean izandako lesioak eragiten du, baina burmuinean ere izan dezake jatorria. Kasu batzuetan, errehabilitazio intentsibo bati jarraituz, higikortasun pixka bat berreskura daiteke. Bizkarrezur-muinari egindako edozein kalte oso lesio konplexua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irati Astondoa

**Irati Astondoa Zuluaga** (Zeanuri, Bizkaia, 1991ko apirilaren 16a) herri kirolaria da. Aizkoran, Banakako Urrezko Aizkolarien txapela lortu zuen 2020an eta 2022an; segan, Euskal Herriko txapelduna izan zen 23 urte azpikoetan 2011n eta Europako txapelketetan parte hartu du eta Arkaitz Aranarekin batera, Harriti emakumeen giza proba taldea sortu zuen 2013an.

Plaza askotan ibilia da Astondoa; batez ere aizkoran, segan eta trontzan, baina baita bertsotan ere.

## Bizitza 
Zeanuriko Uribe auzoko Iturtza baserrian, ere izandakoa, plazaz plaza ibiltzen zen, eta berarekin joaten zen Irati, bost urte zituenetik; aitak trontzan edo segan egin bitartean, hari begira.

### Kirolari ibilbidea 
Trontzan eta segan 14 urterekin hasi zen eta 15ekin jokatu zuen bere lehenengo trontza txapelketa Areatzako Esti Etxebarriarekin batera, honen beste bi ahizpen kontra. Hurrengo urteetan, segan eta trontzan Bizkaiko, Euskal Herriko eta Europako txapelketetan parte hartu zuen. 2010, 2012 eta 2014an Arratiako txapelketan hartu zuen parte. eta Muruetan Oinbiko Txapelketan,

### Sega 
* 2011 Euskal Herriko txapelduna 23 urte azpikoetan

### Trontza 
* 2013 Bizkaiko Trontza Txapelketa Mistoa Igor Astondoarekin

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Irati Astondoa: caída y resurrección de la aizkolari que no siempre piensa en ganar. Noticias de Navarra, 2025.07.21

* Irati Astondoari elkarrista: Aizkorak dizkit ezagutaraziko festak Berria, 2022.07.28

----
Ximena Gartzeitz

**Ximena Gartzeitz** edo **Ximena Iruñekoa** (?,  – ?, 912ko ekaina) Iruñeko Erresumako infanta eta Asturiasko erregina ezkontidea izan zen. Alfontso III.a Leongoaren emaztea izan zen.

## Biografia 
Ez dakigu noiz jaio zen. Autore batzuek Gartzia Enekoitz erregearen alaba izan zela diote, nahiz eta beste batzuek datu horri buruz zalantzak izan; izan ere, bere ustez deigarria den gertaera hau aipatzen dute: bere izena ez da Rodako Genealogietan agertzen.

Justo Pérez de Urbel burgostarren esanetan, Ximena Gartzea Semeroitz eta Dadildis Pallarskoa bere bigarren emaztearen alaba izan zen. Kasu horretan, Ximena erregina, Antso I.a Gartzeitzren arreba izango zela. Hala ere, Rodako kodexean Gartzea Semeroitzen alaba bezala ez agertzea ere deigarria da.

Bere senarrarekin batera, 908an Oviedoko katedralari Garaipeneko Gurutzea eman zion , Gauzongo gazteluan urrez eta harribitxiez estali zutena. Ezkontideek beste gurutze bat, urrez eta harribitxiez estalia ere, Santiago de Compostelako katedralari eman zioten. Honela, dokumentatutako Donejakue bideko lehen emakume erromesa da, bi adiz egin baitzuen bidea.

Bere semeek bere senarraren aurka egin zuten matxinadan parte hartu zuen eta, ondorioz, Alfontso III.a Leongoa 910ean abdikatu behar izan zuen. Ximena 912ko ekainean hil zen.

## Hilobia 
Ximena Astorgako katedralean lurperatu zuten, senarraren ondoan. Ondoren, 986an eta Bermudo II.a Leongoaren aginduz, bi ezkontideen gorpuzkiak Oviedora eraman zituzten, une horretan Leongo erresumarantz zihoazen Almanzorrek zuzendutako musulmanen tropek profanatuko zituzten beldur.

Ximena eta bere senarraren gorpuzkiak Oviedoko katedraleko Errege Kastoaren Andre Mariaren kaperako erregeen panteoian utzi zituzten, non Asturiasko erregetzako kide asko lurperatuta zeuden. Hala ere, XVIII. mendearen hasieran errege-panteoia berreraiki zutenez, gaur egun ezinezkoa izango litzateke Ximena erreginaren gorpuzkiak identifikatzea eta indibidualizatzea.

## Genealogia 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak
Eneko Ortitz Iruñekoa

**Eneko Ortitz** edo **Eneko Iruñekoa** (?, ? – ?, 905 eta gero) Iruñeko Erresumako infantea izan zen.

## Biografia 
Ez dakigu noiz jaio zen baina Orti I.a Garzeitz erregearen eta Oria bere emaztearen seme nagusia izan zen. Hala diote Rodako Genealogieek. Enekok Antsa Garzeitz Iruñekoa ezkondu eta Orti, Oria eta Lope Enekoitzen aita izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Ciprianoren Liburua

thumb|250px|Cipriano eta Justina santuak.
***San Ciprianoren Liburua*** (; ) oso grimorio ezaguna da, batez ere Europa Hegoaldean: Espainian, Portugalen, Katalunian. Grimorioak magiaren ezaguerak biltzen dituzten Erdi Aroko liburuak dira. Hau izenburu desberdinekin ezagutu da: *Gran Libro de San Cipriano*, *Libro Magno de San Cipriano*, *Ciprianillo*. Edizio ezagunenak "El tesoro del hechicero" azpititulua darama. Historian zehar liburuak bertsio desberdinak ezagutu ditu: **Millonario de San Ciprián** edo *Los secreto del Infierno*. Liburuaren jatorria kondairan galtzen da.

## Tipologiak 
Liburuaren bertsioen eta barianteen artean bi tipologia bereizi daitezke:
* Magia beltzari eskainitakoak, *Le Grand Grimoire* frantsesaren tradizioa jarraituz.
* Magia zuriari eskainitakoak, begizkoaren babesa eskainiz, ezkutatutako altxorrak aurkitzeko erregutzeak...

## Jatorria 
Kondairaren arabera, Jonas Sulfurino monje alemanarrak deabruekin kontaktua izan zuen. Hauek Brocken mendiaren inguruan liburua eman omen zioten. Mendi horretan sarritan akelarreak antolatzen ziren eta, nolabait, debruekin lotura berezia zuen. Liburua pergaminon idatzita zegoen, horretarako letra hebraitarrak erabilita. Ezagutzen den liburuaren lehendabiziko aipamena Heinrich Cornelius Agrippak egin zuen. Dena dela, argitalpena XVIII. mendearen erdialdera arte ez zen eman.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Missler, Peter (2006a). «Tradición y parodia en el Millonario de San Ciprián, primer recetario impreso para buscar tesoros en Galicia (Las hondas raíces del Ciprianillo: 1ª Parte)». *Culturas populares*. ISSN 1886-5623. https://web.archive.org/web/20170814090853/http://dspace.uah.es/dspace/bitstream/handle/10017/19572/tradici%C3%B3n_missler_Culturas_2006_N2.pdf?sequence=1

## Kanpo estekak 
* :Liburuaren bertsio espainiar bat.
2016ko Eskoziako Legebiltzarrerako hauteskundeak

**2016ko Eskoziako Legebiltzarrerako hauteskundeak** urte bereko maiatzaren 5an izan ziren, eta Eskoziako Legebiltzarraren V. legealdiko 129 legebiltzarkideak hautatu ziren, zeinetatik 73k hautesbarruti bana ordezkatzen zuten. 16 eta 17 urteko gazteek bozkatu ahal izan zuten Eskoziako Legebiltzarrerako lehenengo hauteskundeak izan ziren. Hiru alderdi handien buruzagi eta hautagaiak emakumeak izan ziren lehenengo aldia izan zen ere.

Legebiltzarra 2016ko martxoaren 24an desegin zen, hauteskunde kanpainari hasiera emanez. Bost alderdi politikok zeuzkaten ordezkariak aurreko legegintzaldian: Nicola Sturgeon Lehen Ministroaren Eskoziako Alderdi Nazionala (SNP), Kezia Dugdalen Alderdi Laborista (Lab), Ruth Davidsonen Alderdi Kontserbadorea (Con), Willie Rennieren Eskoziako Liberal Demokratak (LibDem), eta Patrick Harvieren eta Maggie Chapmanen Eskoziako Alderdi Berdea. Bost alderdi horietatik, lauk buruzagiz aldatu zuten 2011ko hauteskundeetatik 2016koetara (guztiak Berdeak izan ezik).

Eskoziako Alderdi Nazionalak hauteskundeak irabazi zituen, eta gobernuari eutsi zion hirugarren legealdi batez, baina aurreko hauteskundeetan lortutako gehiengo osoa galdu zuen. Alderdi Kontserbadorearen sostenguak nabari egin zuen gora, eta laboristak gainditu zituen bigarren indar eta oposizioburu gisa. Hauteskunde hauek izan ziren laboristak hirugarren postuan gelditu ziren lehenengo aldia azken 98 urteetan. Eskoziako Berdeek sei eserleku eskuratu zituzten eskualde zerrendetan, eta Liberal Demokratak gainditu zituzten. Azken horiek 5 eserlekutan mantendu ziren, eta legebiltzarraren sorreratik lehenengoz bosgarren postura jaitsi ziren.

Eskoziako Alderdi Nazionalak gehiengo osoa galdu zuten arren, alderdirik handiena zen oraindik alde oso zabal batengatik, bigarren indarraren ordezkarien bikoitza baino gehiago izanik. Ondorioz, Nicola Sturgeonek SNPren gobernu berri bat osatuko zuela adierazi zuen, Alderdi Berdearen sostenguarekin. Maiatzaren 17an lehen ministro hautatu zuten.

## Hauteskunde legea 
Eskoziako Legebiltzarrerako hauteskundeetan ordezkaritza proportzional mistoa (MMP) da erabiltzen den hauteskunde sistema. Legebiltzarreko 129 legebiltzarkideetatik 73 hautesbarrutien bidez hautatzen dira, eta gainerako 56ak D'Hondt metodoa MMP sistemara aplikatuz.

Eskozia 73 hautesbarrutitan dago banatuta, eta hautesbarruti horiek 8 eskualde osatzen dituzte: Eskozia Erdialdea, Glasgow, Highland eta Uharteak, Lothian, Erdiko Eskozia eta Fife, Eskozia Ipar-ekialdea, Hego Eskozia, eta Eskozia Mendebaldea. Hautesleek bi boto eman behar dituzte: "barruti botoa", haien hautesbarrutiko ordezkaria hautatzeko; eta "zerrenda botoa" edo "eskualde botoa", haien eskualdeko 7 ordezkariak hautatzeko. Bi boto horiek ez dute zertan alderdi berarentzat izan, eta ondorioz alderdien barruti boto kopurua eta zerrenda boto kopurua normalean ez da berdina izaten.

## Emaitzak 

### Laburpena 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
*Eskoziako Legebiltzarra
*Eskoziar nazionalismo

## Kanpo estekak
Pyrgulopsis avernalis

***Pyrgulopsis avernalis*** Hydrobiidae familiako gastropodo urtar txiki bat da, ur-gezan bizi dena. Bere bizigunea ibaien jaiolekuak dira, eta habitat oso txikiak galzorian daude. Nevadako Moapa Bailaran baino ez da aurkitzen, Ameriketako Estatu Batuetan, eta horregatik ingelesez **Moapako errekarrietako barraskilo** izena ematen zaio.

## Deskribapena 
2,4 eta 4.3 milimeto artean neurtzen dute eta oskol koniko obalatua dute. Beste *Pyrgulopsis* batzuengandik bereizten da zakilaren filamentuak lobulu txiki bat duelako eta filamentu luzea, zakilaren ornamentua glandula terminal bat baino ez delarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Televisión Nacional de Chile

**Televisión Nacional de Chile (TVN)** Txileko zerbitzu publikoen telebista hedatzailea da. Eduardo Frei Montalva presidentearen aginduz sortu zen eta 1969. urteko irailaren 18an sortu zen nazioartean. Orduz geroztik, konpainia hainbat aldiz berrantolatu da eta urteetan zehar bere operazio eremuak areagotu egin dira, Txileko telebistako telebistarik garrantzitsuenetako bat bilakatuz. eta Hego Amerika. 1970eko 17 377 legeak ezartzen zuen TVNk zerbitzu publiko publikoa, autonomoa, plurala eta ordezkaria izan behar zuela. TVNren eginkizun publikoak nazio kultur identitatea sustatzeko betebeharra zehazten du, demokraziaren balioak, giza eskubideak, ingurumena zaintzea eta aniztasuna errespetatzea. Gainera, Televisión Nacionalek bere zerbitzuen programazioa gobernatzen du Telebista Nazionalaren Kontseiluak (CNTV) ezarritako irizpideen arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Televisión Nacional de Chile webgune ofiziala
Canal 13 (Txile)

**Canal 13** Txileko doako telebista katea da. 1959ko abuztuaren 21ean jarri zen abian, Santiagoko VHF 2. katean, Txileko Unibertsitate Katoliko Pontifikaleko ingeniari talde batek zuzendutako emisioan. Ondoren, telebistak bere maiztasuna VHF 13. kanalera eraman zuen, eta horrek egungo izena sortu zuen. Bere hastapenetan, mugarri garrantzitsuenetako bat Txilen ospatu zen 1962ko FIFA Munduko Kopako emisioa izan zen.

Andrónico Lukšić Craigen jabetzakoa, *Canal 13* Txileko bigarren telebista zaharrena da. Txileko *Universidad Católica Pontificia de Televisión* unibertsitateak *Corporación de Televisión* izendatu zuen 2010. urtera arte. Hala ere, Txilen ***El 13*** izenarekin ezagutzen da (hamahirua) sortu zenetik.

## Kanpo estekak 
*  Canal 13ren webgune ofiziala
Mega (Txile)

**Mega** Txileko telebista sare pribatua da, eta egoitza Santiagon du. Gaur egun 27 maiztasun digitaleko kanalean (ISDB-Tb) emititzen da HDTVrako. 2012an, Mega Channel-en jabetza Claro Group-etik Bethia Group-era transferitu zen. 2016ko ekainean, Discovery Networks-ek Mega Channel-en% 27,5 erosi zuen 40 milioi dolar ingururen truke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Megaren webgune ofiziala
La Red

**La Red Chilena de Televisión, La Red** izenarekin ere ezaguna, Txileko telebista kate pribatua da. 1991ko maiatzaren 12an hasi zen emititzen, Txileko bigarren telebista pribatu gisa, Megaren ondoren.

## Kanpo estekak 
*  La Red-en webgune ofiziala
Chilevisión

**Chilevisión** (askotan **CHV** laburtuta) Txileko telebista kate librea da. Txileko hirugarren telebista sare zaharrena da, WarnerMedia Latinoamerikarrarena. Txileko Unibertsitateak sortua, hezkuntza erakunde honek Venevisión enpresari bere telebista katearen portzentaje esanguratsu bat saldu zion, eta *Chilevisión* izenera aldatu zuen. Geroxeago, Claxson Interactive Groupi saldu zitzaion eta, ondoren, Sebastián Piñera Txileko inbertsiogile eta presidente zenari.

2010eko abuztuaren 28an, Turner Broadcasting System Latinoamerikarrak hura erosteko akordioa lortu zuela jakinarazi zuen. Aktibo horrek ez ditu telebistako kanal analogikoen maiztasuna barne hartzen, oraindik Txileko Unibertsitateak duen usufruktu ordainduaren araubidean erabiltzen da, errentamendu baten antzekoa. Kontratu hau 2018an iraungi zen eta estazioak erabilitako maiztasun analogikoei bakarrik eragin zien. Salmenta 2010eko urriaren 6an amaitu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Chilevisión webgune ofiziala
ETC (Txile)

**ETC** Txileko kable bidezko telebista katea da, gaur egun Megaren jabetzakoa. Kanalaren leloa "*Todo pasa por Etc...*" da (dena ETCtik igarotzen da).

## Historia 
1996an abian jarri zen, eta aurretik Telefilms Ltda zen konpainia. Aurrekontu txikiarekin hasita, katea hasiera batean "askotariko" kate gisa sortu zen (katearen izena, ETC, gaztelaniazko etc. (etab.) forman oinarritzen da), eta lehen urtean haurren programazioan eta Ipar Amerikako zenbait sitcom-etan oinarritzen zen. 1997an, kateak *Sailor Moon* eta *Saint Seiya* igorri zituenean, bere puntuazioen igoera izan zuen, eta batez ere, japoniar animea emititzera bideratu zen.

Azken urteetan, Hego Koreako programazio batzuk ere gehitu ditu, K-pop eta telebistako dramak esaterako.

## Kanpo estekak 
*  ETCren webgune ofiziala
ABS-CBN

**ABS-CBN Corporation** edo **ABS-CBN**, Filipinetako hedabideen konglomeratua da, egoitza nagusia Quezon Hirian duena. Konpainia 1946an sortu zen *Bolinao Electronics Corporation* bezala. *Alto Broadcasting System* eta *Chronicle Broadcasting Network*-en batuz sortu zen.

## Kanpo estekak 
*  ABS-CBNren webgune ofiziala
GMA Network

**GMA Network, Inc.** edo **GMA**, Filipinetako hedabide-enpresa bat da, egoitza nagusia Quezon Hirian. 1950ean sortu zuen Robert Stewartek.

Konpainiak hainbat irrati eta telebista kate funtzionatzen ditu Filipinetan, besteak beste, GMA-7, GTV-27, Super Radyo DZBB 594 eta Barangay LS 97.1.

## Kanpo estekak 
*  GMA Network-en webgune ofiziala
TNT (telebista katea)

**TNT** (jatorriz **Turner Network Television**-en laburdura) kable bidezko telebista-kate estatubatuarra da, WarnerMedia Studios & Networks-ena dena. TNT 1988ko urrian abiarazi zenean, katearen jatorrizko xedea Turner Broadcastingek emisio eskubideak zituen film klasikoak eta telesailak emititzea zen, SuperStation TBS ahizpa katearen bidez (gaur egun TBS besterik ez); hala ere, 2001eko ekainaz geroztik, bere programazioa drama ardatz duten telesail eta film luzeek osatzen dute, zenbait kirolekin batera (NBA jokoak, NCAA I. Mailako Gizonezkoen Saskibaloi Txapelketa eta AEW Dinamita barne).

2018ko irailean, Estatu Batuetan harpidetutako telebista zerbitzu batera harpidetuta dauden 89.573 milioi etxek jaso zuten TNT.

## Kanpo estekak 
*  TNTren webgune ofiziala
Fahri Korutürk

**Fahri Sabit Korutürk** (1903ko abuztuaren 3a - 1987ko urriaren 12a) Turkiako politikaria, itsas armadako ofiziala eta diplomatikoa izan zen, 1973tik 1980ra Turkiako seigarren presidentea izan zen.
TV5

**TV5** (**5** izenarekin ere ezaguna eta lehen **ABC** izenarekin ezaguna) Filipinetako telebista sare librea da, Mandaluyong-en kokatua. TV5 Network, Inc. enpresaren jabetza nagusia da Cignal TV edukien hornitzaile nagusia duena, biak MediaQuest Holdings-en jabetza, Filipinetako PLDT telekomunikazio konpainiaren multimedia armakoa. TV5ri "The Kapatid Network" ere deitzen zaio formalki, 2010ean aurkeztu zen "anai-arrebaren" tagalog terminoa.

Metro Manilako geltoki nagusiaren izenarekin, DWET-TV, VHF 5 kanalean (emisio analogikoa) eta UHF 51 kanalean (proba digitalaren emisioa; azken hau TV5eko Mediascape/Cignal TV) arreba konpainiari baimenduta dago 18 kanalarekin. esleitutako maiztasun digital iraunkor gisa balio du. TV5 jabedun eta operatutako beste 7 geltokiri eta afiliatutako 7 telebista nazionalari ere ari da emititzen. Bere programazioa Filipinetatik kanpo ere eskuragarri dago Kapatid Channel eta AksyonTV International-en bidez.

## Kanpo estekak 
*  TV5 webgune ofiziala
Alan Ball (futbolaria)

**Alan James Ball** MBE (Farnworth, Lancashire, 1945eko maiatzaren 12a - Warsash, Hampshire, 2007ko apirilaren 25a) ingeles futbolaria izan zen, erdilari postuan aritzen zena. 22 denboralditan jolastu zuen hainbat taldeetan (Blackpool, Everton, Arsenal eta Southampton barne) eta 180 gol baino geihago sartu zituen Ingalaterrako ligan. Ingalaterrako futbol selekzio nazionalan 78 aldiz jolastu zuen eta 8 gol sartu zituen. 1966an munduko txapelduna izan zen selekzioarekin, eta jokalari gazteena zen. Erretiratu ondoren, entrenatzen hasi zen.
Geoffrey Palmer

**Geoffrey Palmer** zenbait gizon ezagunen izen-deiturak dira:

# **Geoffrey Dyson Palmer** (1927-2020): aktore ingelesa.
# **Geoffrey Winston Russell Palmer** (1942-): zeelandaberritar politikaria. Zeelanda Berriko 33. lehen ministroa.
Geoffrey Palmer (aktorea)

**Geoffrey Dyson Palmer** (Londres, Ingalaterra, 1927ko ekainaren 4a - Buckinghamshire, Ingalaterra, 2020ko azaroaren 5a) aktore ingelesa izan zen. *The Fall and Rise of Reginald Perrin* (1976-1979), *Butterflies* (1978-1983) eta *As Time Goes By* (1992-2005) sitcometan antzezteagatik ezaguna zen. Zineman ere antzeztu zuen, besteak beste, *A Fish Called Wanda* (1988), *The Madness of King George* (1994), *Mrs. Brown* (1997) eta *Tomorrow Never Dies* (1997) filmetan.
Ontzalu Santxitz

**Ontzalu Santxitz** X. mendeko Nafarroako infantea izan zen. Aita Antso Abarka eta ama Urraka Fernanditz Gaztelako infanta izan zituen.

## Biografia 
Almanzor amiriar *hajib*ak 982. urtean Iruñeko Erresuma eraso zuen. Itun moduan, Antso II.ak Ontzalu semea eta Urraka alaba Kordobara bidali zizkion. Bertan, 983 inguruan, Urrakak Almanzor ezkondu zuen eta islamera bihurtu zen, Abda izena hautatuz.

996-97 urteetan, amarekin batera Aragoiko konderria gobernatu zuen. 996 eta 997 urteetako bi agirik bakarrik Ontzaluren agintaldia aditzera ematen dute. Biak Gartzia III.a Santxitzenak dira eta honako esaldia dute: "Aragoin nire ama Urraka erregina eta nire anaia Ontzalu agintariak ziren". Ontzaluk ere agiriak berretsi zituen. Ontzalu eta Urrakaren agintaldiaz (edo erregealdiaz) ez da beste ezer ezagutzen, baina Gonzalo Martínez Díez historialariak Aragoiko  (erregeordea) zela uste zuen, Iruñeko anaiaren agintepean eta bere ama eskarmentudunaren laguntza zuela. 947 eta 958 artean Antso II.ak sistema bera erabili zuen: Gartzia bere aitak Aragoiko erregeorde izendatu zuen, Orti Ximenez kondearen laguntzarekin.

997 inguruan, iruindarrek Calatayuden aurkako espedizio bat burutu zuten, eta gobernadorearen anaia hil zuten. Almanzor *hajib*ak, Iruña eta Uncastillo hirien aurkako espedizioetan atzemandako 50 presoak hiltzea agindu zuen. Ibn Darray arabiar historialariaren esanetan, Abd al-Rahman gazteak bere osabetako bat burugabetu zuen. Litekeena da osaba Ontzalu izatea, 997tik aurrera berari buruzko aipamenik ez dagoelako. Edonola ere, Antso Nagusia bere ilobaren erregealdia hasi zenerako, 1004an, jada hilda zegoen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 

## Kanpo estekak
Agustín Luengo

**Agustín Luengo Capilla**, ezagunagoa ***extremadurar erraldoia*** () ezizenarekin (Puebla de Alcocer,  – ) oso gizaseme garaia izan zen; akromegalia deritzon gaixotasunaren ondorioz, 2,35 metro garai izatera heldu zen.

Kondaira beltz bat dago Agustin Luengo Capillaren inguruan. Berez iluna zena argi(egi) bihurtzeko ahalegin bat, eta berez iluna zenari argia emateko beste bat. Bada Extremadurako erraldoiari buruzko bertsio urardotu bat: 12 urterekin hasi zirela hura zirku eta ikuskizunetan erakusten. Alfontso XII.a Espainiako erregeak ezagutu nahi izan zuela, berarekin argazki bat atera zuela, eta bi bota erraldoi oparitu zizkiola. Halaxe egin zuela jauzi ospera. Eta Madrilera amarekin joan zela, zituen oinazeak nork arinduko, eta akromegalia nork sendatuko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fermín Arrudi

**Fermín Arrudi Urieta**, ezagunagoa ***aragoiar erraldoia*** () ezizenarekin (Sallent de Gallego,  – ) oso gizaseme garaia izan zen; akromegalia deritzon gaixotasunaren ondorioz, 2,29 metro garai izatera heldu zen.

Arrudik 2,18 metro luze zen 18 urterekin. Canfranceko geltokian behargin ari zela, Cariñenako ardo tratante batek ikusi zuen, eta ohartu zen han bazela negozioa. Zaragozako Pilar jaietan erakutsi zuen. Huraxe abiapuntua. Andaluziara, Madrilera... Espainian zehar gero. Frantzia, Alemania, Belgika, AEBak, Hego Amerika, Afrika... Berlingo (1896) eta Parisko (1900) Nazioarteko erakusketetan izan zen, eta Pariskoan ezagutu zuen emaztea.

Artista zen Arrudi. Musikarako aparteko dohainak zituen. Hainbat instrumentu jotzen zituen (gitarra, biolina, lautea, bandurria, flauta eta harmonika), eta jotak kantatzen zituen. Aragoiko tradizioak maite zituen. Hurbilekoa zen herritarrekin, eta bidaiak eta ikuskizunak ahalik eta bizimodu lasai eta arruntenarekin uztartu nahian eman zuen bizitza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Malawiko musika

**Malawiko musika** afrikar, britainiar eta amerikar musikaren eragina izan du historikoki. Malawiarrak bidaiariak eta langile migratzaileak izan dira denbora luzean, eta, ondorioz, haien musika Afrikako kontinente osora zabaldu eta beste musika mota batzuekin nahastu da. Malawiko musikaren hedapenaren eta nahasketaren arrazoi historikoetako bat Bigarren Mundu Gerra izan zen, hango soldaduek urrutiko lurraldeetara eraman zutelako Malawiko musika, eta beste musika batzuk ekarri zituztelako bueltan. Gerraren amaieran, adibidez, gitarra eta banjo bikoteak ziren popularrenak dantza taldeetarako; bi instrumentu horiek, noski, inportatuak ziren. Hego Afrikako eta Mozambikeko meategietan lan egiten zuten malawiarrek ere izan zuten eraginik musika estiloen fusio eta nahasketan, besteak beste Kwela izeneko musika estiloa sortuz.

Garai kolonialean, Malawik oso abeslari ezagun gutxi eman zituen. Abeslari horietako bat Tony Bird izan zen, Nyassalandian jaiotako rock-folk abeslaria, garai kolonialeko malawiar arrunten bizitzari buruzko musika antikoloniala interpretatu zuena. Haren musikan, malawiar eta afrikaner tradizioak bateratu zituen. Haren estilo herrikoiak Ladysmith Black Mambazo taldearekin bira bat egitera eraman zuen 1980ko hamarkadan.

Hastings Banda presidentearen agintaldian, izaera sexualki edo politikoki subertsiboa zen musika zentsuratu zen. Horren ondorioz, artista gutxik lortu zuten izen bat egitea nazioarte mailan 1964tik 1994ra. Hala ere, 1994ko alderdi anitzeko lehen hauteskundeen ondoren, artista askok izan zuten aukera euren artea publikoki praktikatzeko, eta Malawiko musika hazten hasi zen, orain Malawin entzun daitezkeen musika moduak garatuz.

1994az geroztik, herrialdeak etengabeko hazkundea izan du musika-industrietan eta abeslari ospetsuen kopurua ugaldu egin da. Aurreko garaietako zentsuraren ondorioz, gaur egungo malawiar artista asko gazteak dira batez ere. Young Kay bezalako artistek industriako beteranoen babesa jaso dute eta elkarrekin lan egiten dute Malawiko musikari nortasun berri bat emateko.

Artista asko nazioartean ere ari dira ospea lortzen; ezagunenak Wambali Mkandawire, Erik Paliani, Lucius Banda, Tay Grin, Esau Mwamwaya eta Tsar Leo Lewis Kwitsa (Lulu) dira. 2015ean Malawiko musika lehen aldiz Grammy Sarien 58. edizioan saritua izan zen, Zomba Prison Project delakoak *I Have No Everything here* izenburuko diska munduko musika diskorik onenaren saria irabazi zuenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Battista Ugo eta Antonio Ugo

**Battista Ugo** (Vinadio,  – New York, ) eta **Paolo Antonio Ugo** (Vinadio,  – Maisons-Alfort, ), ezagunagoa ***alpetar erraldoiak*** ezizenarekin oso gizaseme garaiak izan ziren; akromegalia deritzon gaixotasunaren ondorioz, hurrenez hurren, 2,30 eta 2,25 metro garai izatera heldu ziren.

Baptiste anaia zaharrena 1900eko Parisko Nazioarteko Erakusketan egin zen ezagun. Paris zaharreko erraldoi edo Gargantua gisa aurkeztu zuten, eta mundu guztian bidaiatu zuen gero Barnum & Bailey zirkuarekin. 15 urterekin hasi zen Antoine anaia harekin bidaiatzen, biki gisa.

Alpeetako erraldoiak deitzen zieten, eta Frantziako bikiak ere bai. XIX. mende amaierako erraldoi pare ezagunena izan zen, baina ez ziren ez Frantziako Alpeetan jaioak eta ezta bikiak ere. Gerora jakin zenez, Italiako Alpeetan jaio ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frederick Kempster

**Frederick John Kempster**, ezagunagoa ***ingeles erraldoia*** () ezizenarekin (Bayswater, Londres,  – Blackburn, Lancashire, ) oso gizaseme garaia izan zen; akromegalia deritzon gaixotasunaren ondorioz, 2,37 metro garai izatera heldu zen.

Astley and Company's American Circusekin kontratua sinatu zuenean, halaxe zioen: erraldoi profesionala zela, eta ez «ero» bat. Erraldoi ingelesa edo erraldoi lagunkoia deitzen zioten. Oso hurbilekoa eta ezaguna egin zen Ingalaterran.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Demonologia

[thumb|250px|"Nightmare", 1800, [Nikolaj Abraham Abildgaard egilearen margolana.]]
thumb|250px|*Le Grand Albert* (Ausgabe, 1755) grimorioa.
**Demonolo​gía** teologiaren adar bat non deabru eta haien harremanak ikertzen diren. Demonologia barruan hauen jatorria, haien izaera, sailkapenak, haien arteko hierarkia eta tipologia aztertzen da. Demonologian deabruak izaki errealak dira eta horrela aztertu daitezke. Angelologiak, bestetik, aingeruak eta espiritu onak aztertzen ditu.

## Jatorria 
Kristautasunean deabruak eroritako aingeruak dira. Ikuspuntu horretatik, demonologia angeologiaren adar gisa har daiteke. Itun Zaharrean eta Itun Berrian deabrudun pertsonen adibideak jasotzen dira baina deabruaren tradizioa askoz zaharragoa da. Erdi Aroan grimorioek arrakasta handia izan zuten. Grimorioak edo “liburu beltzak” magiaren ezaguerak biltzen zituzten lanak ziren eta haietan, beste gaien artean, deabruekiko harremanek garrantzi handia zuten: nola deitu, haien laguntza lortzeko bideak, nola uxatu... Mendebaldeko kristautasunaren grimorio garrantzitsuena *Malleus Maleficarum* (1486) izan zen; liburua bi inkisidorek idatzi zuten, Jakob Sprenger eta Heinrich Kramer, eta haren helburua sorginkeria azaltzea zen. Liburu hau satanismoa ulertzeko ezinbesteko lana izan zen eta hiru mendetan sorginen aurkako sorginen ehizean oinarrizko eskuliburua izan zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Deabru
* Demonizazio
* *Malleus Maleficarum*
* Angelologia

## Kanpo estekak 
* :*Des possédées en Normandie*.
* :Demonologia Eliza Katolikoaren arabera.
* :Deabruari buruzko Frantzizko Aitasantuaren iritzia. Azpitituluak.
John Rogan

**John William Bud Rogan** (Hendersonville, Tennessee,  – Gallatin, Tennessee, ) oso gizaseme garaia izan zen; akromegalia deritzon gaixotasunaren ondorioz, 2,60 metro garai izatera heldu zen.

Esklabo izandako William Roganen hamabi seme-alabetatik laugarrena zen John. Inoizko gizonik altuenetan bigarrena izan zen 2,60 m), eta afro-amerikarrik garaiena. Ankilosia zeukan, ezin zuen ibili, eta bi ahuntzek tiratutako orgatxo batean ibiltzen zen geltokiz geltoki postalak saltzen. Beti egin izan zion uko zirku eta ikuskizunen zirkuituan parte hartzeari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karmni Grima

**Carmela Grazia Giuseppa Grima**, ***Karmni Grima*** ezizenez ezagunagoa (Għarb, Malta, 1838ko otsailaren 2a – Għarb, Malta, 1922ko otsailaren 25a) maltar nekazaria izan zen. Tradizio katolikoaren arabera, Andre Mariaren agerraldiaren lekukotzat jotzen zen.

## Bizitza 
Għarb-en jaio zen 1838ko otsailaren 2an. Bere familiak ezizen kolektiboa *ta’ Pari* zuen. Bere gurasoek Thomas Grima eta Antonia Apap deitu zuten eta zortzi seme-alaba izan zituzten:

* Maria Angelica Francesca (1827—1860);
* Giuseppa Angelica Giovanna (1828—1898);
* Giuseppe Michelangelo Nicola (1831—1913);
* Michelangelo Paolo (1832—1918);
* Giovanna Guliana Margherita (1834—1899);
* Michelangelo Pubblio Dionisio (1835—1899);
* Carmela Grazia Giuzeppa (1838—1922);
* Andrea Aloysius Vincenzo (1840).

Tradizio katolikoaren arabera, 1883ko ekainaren 22an Karmni Grima kaperaren ondotik pasatu eta ahots misteriotsua entzun zuen: «Sartu ... sartu hemen. Urte oso batez ezin izango zara hona itzuli». Sartu zenean ahots bera entzun zuen: «*Agur Maria* hiru aldiz hirakurri ilobian igaro nituen hiru egunen oroimenez». Horren ondoren, Karmni gaixotu egin zen. Urtebete geroago kapera itzuli zen. Gertatutakoa Ġużeppi Cefai apaizari eta Francesco Portelli bizilagunari bakarrik kontatu zien. Bizilagunak erantzun zion berak ere entzun zuela ahots hori, eta ondoren bere ama sendatu egin zela. Karmni eta Francescorekin izandako elkarrizketen ondoren, Pietru Pace apezpikuak ondorioztatu zuen fenomenoek jainkozko izaera dutela.

Bizitzako azken hamabost urteetan, Karmni Grima ohean egon zen. 1922ko otsailaren 25an hil zen.

## Omenaldia 
1931ean, eliza bat eraiki zen agerraldiaren lekuan.

Karmni Grimaren etxea museo bihurtu zen.

Joan Paulo II.a Aita Santuak Karmni Grima aipatu zuen 1983ko abuztuaren 26an Maltako eta Gozoko apezpikuei idatzitako gutunean. Hala ere, «neska gazte» deitu zion, nahiz eta 1883an berrogeita bost urte zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zhan Shichai

**Zhan Shichai** (), ezagunagoa ***Chang Woo Gow*** izen artistikoarekin, (Fuzhou,  – Bournemouth, ) oso gizaseme garaia izan zen; akromegalia deritzon gaixotasunaren ondorioz, 2,35 metro garai izatera heldu zen.

Eskoziako margolari batek ezagutu zuen Shanghain, eta Londresera joateko konbentzitu. Errege-erreginek ezagutu zuten Txinako erraldoia. Mundu osoan ibili zen. Erraldoitasuna zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak