Etxeberriko karbia

**Etxeberriko karbia** Gamere-Zihiga herriko Kanpañaga auzoan dago, Zuberoan. Bertan XX mende hasieratik ikerketa zientifikoak egin dira, eta 1950ko hamarkadan labar-arte multzo garrantzitsua aurkitu zen. Bibliografian bere izena hainbat aldaerarekin aurkitu dezakegu: Compagnaga, Campagnaga, Kanpañana, Etcheverry, Etcheberri, Echeverri...

## Kokapen geografikoa 
Etxeberriko karbia 440 metrotako garaieran dago, Arbailetako ekialdean. Kareharri urgoniarrez osatutako zirku baten mendebaldeko isurialdean.

Arbailetako mendi multzoa, 20 km luze eta 6 km zabal ingurukoa, Pirinio mendi katearen mendebaldeko muturrean kokatua dago, kostatik 50 bat kilometrotara. Bere gailur nagusiak Behorlegi, Hauskoa, Bohorkortia, Etxekortia, Zaboze, Beltxu eta Belhi gainak dira, 1100 m ingurukoak, eta karstaren ezaugarriak ditu.

## Kobazuloaren deskribapena 
Etxeberriko karbia diaklasa baten fabore irekitako kobazuloa da, 200 bat metrotakoa, I-H norabidean. Garapena nagusiki horizontala bada ere, sabaitik eroritako bloke handiz betetako gela pasatu ostean, zenbait resalte eta putzu gainditu beharra dago; pausu estuak ere badaude, eta gorabehera klimatikoen arabera, baita hiru laku txiki ere. 150 bat metrotara aztarna arkeologikoen gunea hasten da, Pinturen Gelarekin; aurrera jarraituz, putzu bat dago, eta haren inguruan labar-artedun gune gehiago (Estuasuna, Arrakala eta Erlaitza); putzutik jeitsiz beheko maila batera ailegatu daiteke, non 30 bat metrotako azken galeria aurkitzen den. eta 1908an ere itzuli ziren. Espedizio hauetan lakuetaraino barneratu ziren, eta besteak beste Etxeberrin *Speonomus alexinae* bizi zela egiaztatu zuten.

Hurrengo erreferentzia Jose Miguel Barandiaranena da. Espainiako Gerra Zibilaren eraginez, urte batzuetan Iparraldean bizi izan zen, arkeologia eta etnografia ikerlanak eginez. 1937ko maiatzean, Baxenabarren eta Zuberoan ibili zen, eta Alozen Jauregiberri medikuak Gamere-Zihigako kobazuloen berri eman zion; horrela ezagutu eta bisitatu zituen Otsibar, Etxeberri eta Laminen Ziluak; halere ez zuen aztarnategi arkeologikorik identifikatu.

1938an beste inkursio baten berri dugu. André Reymond, Pariseko Historia Naturaleko Museoko entomologista eta Jeannelen kolaboratzailea, irailean Zuberoara joan zen zenbait laguntzaile gazterekin: Labeyrie anaiak, Schlumberger, Lepesne, Lefebvre eta Leston. Galeria berrien aurkikuntzak bisitariak erakarri zituen eta hurrengo urteetan kobazuloak degradazio handia jasan zuen: espeleotemen suntsiketa, hormak zikintzea eta oraindik identifikatu gabeak ziren artelanak  hondatzea.

Maiatzaren 5ean, labar-artea babesteko, katazuloan itxitura bat instalatu zuten. Maiatzaren 7ean Jose Miguel Barandiaran bertaratu zen, eta horrela jaso zuen bere egutegian: *“Zortzietan irten degu, sail aundian, Game-Cihi’runtz, Etxeberriko-karbira’t. An bildu gera Société Meridionale de Spéologie et de Préhistoire (Section des Pyrénées Occidentales) deritzaion elkargoko ogei bat lagun* (artean Barandiaran sozietate honetako zuzendaria). *Sartu gera sailka: lenengo zuzendariok, gero besteak. Eun da berrogei bat m sarreratik, leku estu eta malkarretan zear juan, gora ta berako malkor gaiztoetan ibiliaz, iritxi gera zelaitxo batera (10 m luze eta 2,5 zabal): ango ormaetan daude irudi batzuek margoz egiñak (buztiñez, manganesoz? eta okrez). Iru zaldi, bi bisonte eta beste irudi gandutuak. Goizeko bederatzietan sartu eta arratsaldeko lauetan atera gera lenengoak, Laplace-Jauretxe, Boucher, Bassier, Boulet, Reberet, etc an zeuden. Bidean jakin ditut ipui batzuek. Azken aldian lagun batzuek, leize berean, urrutixeago beste zaldi eta bisonte iduri batzuek agertu dituzte. Gero Cihigi’ra jetxi eta Etxeberri’n arratsaldekoa egin degu eta andik gauera jetxi gera eta gaueko amarretan Maule’ra abiatu”*. 2001eko irailaren 26ean, “Comité Departamental de Spéléologie 64” erakundea (CDS64) Service Régional de l'Archéologie-rentzat (SRA) bisita antolatzen zebilen, eta Ebrardek okre orbain zabala aurkitu zuen 1979ko zaldiaren atzean. Arkeologoen lana 2008an hasi zen: arte ezaguna dokumentatzea, berria prospektatzea eta pigmentuak eta beste aztarnak analizatzea. Urte horretan Pinturen Gelaren zoruan okrea eta silexa aurkitu zuten, lurrazalean. CDS64koek, berriz (Lauga, Joël Danflous eta Michel eta Marie Claude Douat) karbearen topografia egin zuten. 2009an, S. Petrognanik harrizko artefaktu bat aurkitu zuen Erlaitzean (punta iskinduna). 2010ean, 2008ko silexa eta okrea aurkitutako lekuan, zundaketa arkeologikoa egin zuten: lau aztarna litiko, lau okre zati, erretako sei hezur txiki eta lapa zati bat agertu ziren. Hezurrotan eginiko radiokarbono frogek Madelein erdiko kronologia eman zuten (duela 13370-13770 urte artean); lapak, berriz, Madelein hasierakoa (duela 16570 urte; kronologia hau 2009an Erlaitzean aurkitutako artefaktuaren tipologiarekin bateragarria zelarik). Urte honetan amaitu zuten kobazulo barruko lana. eta Arrakalako 18 artelanetatik 16 hondatuak daude. santutegi mota hauek Madelein Erdikoak izaten dira, eta irudien ezaugarri estilistikoak datu honekin bat datoz. Garateren taldeak Pinturen Gelako materialetan eginiko radiokarbono froga gehienek kronologia nagusi hau berretsi dute (duela 13370-13770 artekoa); halere, zenbait datu solte (Pinturen Gelako lapa eta Erlaitzeko harrizko tresna) 3000 urte lehenago ere erabileraren bat egon zela adierazten dute.

Ez dirudi irudi guztiak batera egin zirenik: buztinez egindako handienak, okrez eta beltzez egindako txikiagoak baino berantiarragoak izan daitezke. Edonola ere, santutegiaren erabilera aldia erlatiboki laburra izan zela dirudi (milurteetako eskalan).

### Bibliografia 
* ANONIMO. 1950. Etxeberri’ko karbia (La Cueva de Echeverri). Descubrimiento de pinturas prehistóricas. Munibe 2(2):113-114. Donostia.
* BOUILLON, Michel. 1952. Exploration de la partie terminale d’Etxeberri’ko karbia. Eusko-Jakintza: revue des études basques = revista de estudios vascos Bayonne 6:130-131.
* EBRARD, Dominique. 1995. Etxeberriko karbia à Camou-Cihigue (64). Sondage diagnostic. Bilan scientifique 1994. DRAC-SRA Aquitaine p:107.
* GARATE, Diego. BOURRILLON, Raphaëlle. 2009. Etxeberri-Sasiziloaga-Sinhikole: révisions et nouvelles recherches, p:200-202. SRA Aquitaine.
* GARATE, Diego. BOURRILLON, Raphaëlle. RIOS-GARAIZAR, Joseba. 2012. La grotte ornée paléolithique d’Etxeberri (Camou-Cihigue, Pyrénées-Atlantiques): datation du contexte archéologique de la “salle des peintures”. Bull. Soc. Preh. Fran. 109(4):637-650.
* LAPLACE-JAURETCHE, Georges. BOUCHER, Pierre. LAUGA, Michel. VALICOURT, Eric. 1984. Grotte Etxeberri. p:268-271. In: L’Art des Cavernes. Atlas des grottes ornées paléolothiques françaises. Ministére de la Culture, Imprimerie Nationale, Paris.
* LAPLACE-JAURETCHE, Georges. 1949. Etxeberri’ko karbia (La grotte d’Etcheberry) : découverte de peintures préhistoriques. Eusko-Jakintza III(4-5-6):492.
* LAPLACE-JAURETCHE, Georges. 1949. Etxeberri’ko-karbia = La grotte d’Etcheberry. Ikuska 3(2/6):92. Sara.
* LAPLACE-JAURETCHE, Georges. 1952. Les grottes ornées d’Etxeberri’ko karbia (Camou-Cihigue) et Sasiziloaga (Suhare). Gallia X:93-95.
* LAPLACE-JAURETCHE, Georges. 1952. Les grottes ornées des Arbailles. Bulletin de la Société des Sciences Lettres et Arts de Pau 13:77-78.
* LAPLACE-JAURETCHE, Georges. 1952. Les Grottes ornées des Arbailles. Eusko-Jakintza 6:132-153. Baiona.
* LEROI-GOURHAN, André. 1965. Préhistoire de l’art occidental. Éditions d’art Lucien Mazenod, Paris.
* LEROI-GOURHAN, André. 1984. L’Art des Cavernes. Atlas des grottes ornées paléolithiques françaises. “Atlas archéologiques de la France” bilduma. Ministère de la Culture. Paris.
* REYMOND, André. 1952. Etxeberri’ko karbia. Eusko-Jakintza : revue des études basques = revista de estudios vascos Bayonne 6:125-129.
* RIOS-GARAIZAR, J. PERALES, R. BOURRILLON, J. JIMÉNEZ-MENA, J. GARETE, D. MEDINA-ALCAIDE, M.A. 2015. Parietal artistic expression and discreet archeological data inside the paleolithic caves: use-wear analysis from Nerja and Etxeberri lithic assemblages. IFRAO2015/ARKEOS, 37:489-494.
* RIVIERE. 1952. Etxeberri’ko Karbia. Eusko Jakintza VI.
* SIEVEKING, A. & G. 1962. The Caves of France and Northern Spain. Londres.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak