open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ardahan

**Ardahan** (; ; ) Turkiaren ipar-ekialdeko hiria da, Ardahan probintziaren hiriburua. Itsaso Beltzaren ertzean dago. 22.927 biztanle zituen 2021ean. Kura ibaiaren ibaiadarra Kuruchay ibaiaren ertzean dago, 1900 metroko altitudean. Hiriaren kontrolak gatazka handiak eragin zituen XIX. eta XX. mendearen hasieran.

## Historia 
Historikoi auzitan egon den eskualdea da. Hiria, otomandarren jabetzakoa zena, Errusiari eman zitzaion San Stefanoko hitzarmenaren arabera 1878an. Geroago, Errusia eta Turkiaren arteko Brest-Litovskeko Itunaren arabera, hiria eta bere lurraldea Otomandar Inperioari laga zitzaizkion (1918ko martxoa), honek berehala okupatu zuelarik. Transkaukasiako Errepublika Demokratiko Federala erreklamatu zuen eta, ondoren, Georgia eta Armenia.

1918ko ekainean, Otomandar Inperioaren eta Georgiaren arteko bake hitzarmen batek Batum, Kars, Ardahan eta beste bi eskualdeen turkiarren jabetza gisa onartu zuen. Ardahan turkiarrek ebakuatu zuten 1918ko amaieran, eta britainiarrak eskualdean zehar hedatu zirenean, armeniarrek okupatu zuten (1919ko ekaina). Turkiar Gazteak alderdiak ipar-ekialdeko Anatolian lehian zeuden eskualdeen birkonkista hasi zuten, eta armeniarrek hiria ebakuatu zuten 1921eko otsailaren 23an. Kars Itunaren bitartez Turkiara pasa zen.

## Ekonomia 
Tokiko ekonomia nekazaritzan eta hirian aldatutako militarrek sortzen duten gastuan oinarritzen da (kopuru handi samarra azken hau). Gazta horiagatik eta antzarengatik da ezaguna hiria.

## Senidetutako hiriak 
* Akhaltsikhe, Georgia
* Grozny, Errusia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isaak Díez Ibáñez

**Isaak Díez Ibáñez** (jaiotza izenez, **Isaac**; Gasteiz, 1891ko apirilaren 11 - Caracas, Venezuela, 1962ko azaroaren 15) arabar margolari, eskultore eta dekoratzailea izan zen. Maiz **Diez Ibarrondo** gisa ere agertzen da.

1933an *Euzko Jokoileak* karta sorta abertzalea marraztu zuen, Heraclio Fournierrek inprimatu zuenaref>. 1936an beste obra batzuk aurkeztu zituen Arabako Artisten Erakusketan, baina bi urte lehenago jada hiritik kanpo zegoen, Donostian eta Errenterian lanean. Espainiako Gerra Zibilean erbesteratu zen, Amerikara. 1962an hil zen Caracasen, bertako katedralean lanean ari zela. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Janire Arrizabalaga

**Janire Arrizabalaga Munduate** (Gernika-Lumo, Bizkaia, 2003) bertsolaria eta Lokatz Loreak sormen taldeko kidea da.

## Biografia 
Janire Arrizabalaga lehen hezkuntzako bertsolaritza klaseetan hasi zen bertsozaletzen. 14 urte zituela hasi zen bat-batean bertsotan eta lehen plazak BBK Sariketan egin zituen. Egun Lilibertso eta Durangoko bertso-eskolako kide da.

Horrez gain, Lokatz Loreak sormen taldearekin hainbat proiektu eraman ditu aurrera Janire Arrizabalagak. 2022an "friki-saioak" antolatu zituzten. Hauetan Janire, Izaro Bilbao eta Araitz Katarainekin batera, saioen aurkezle eta antolatzaile izan zen. 2022ko udazkenean, gainera, Instagrameko Poto! proiektuarekin elkarlanean, 2022ko Txapelketa Nagusiaren inguruko tira komikoak egin zituen hirukoteak. Horrez gain, 2024ko udaberrian *Itzal(iko) bagina* ikuskizuna plazaratu zuten, Iraitz Lizarragaren zuzendaritzapean.

## Palmaresa 
* Bizkaiko Eskolarteko Bertsolari Txapelketa
** Finalista (2): 2019, 2021
* Durangaldeko Kopla Txapelketa
** Txapelduna (1): 2022
* Berritxu Saria
** Txapelduna (1): 2023

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chaumont-sur-Loireko gaztelua

**Chaumont-sur-Loireko gaztelua**, , Frantziako Chaumont-sur-Loire udalerrian eta Loira ibaiaren bazterrean dagoen gaztelu bat da, Erdialdea-Loira Harana eskualdeko Loir eta Cher departamenduan. Loirako gazteluetako bat da.

## Lorategien nazioarteko Jaialdia 
Bere lorategietan urtero Chaumont-sur-Loireko Nazioarteko Lorategien Jaialdia ospatzen da.

## Historia 
Lehen eraikina X. mendean Odon II.a Bloiskoak eraikiarazi zuen. 1465ean Luis XI.a Frantziakoaren aginduz gaztelua errea izan zen. 1465-1465 artean Karlos I.a Amboisekoa gaztelua berreraikitzen hasi eta 1498-1510 artean haren semea Karlos II.a Amboisekoak bere osaba Jurgi AmboisekoaRen laguntzaz amaitu zuen.

1840an Monumentu historiko izendatua izan zen. 

## Ikus gainera 
* Loirako gazteluak
Árpád Szakasits

**Árpád Szakavits** (Budapest, 1888ko abenduaren 6a – *ibidem*, 1965eko maiatzaren 3a) hungariar politikari komunista izan zen. Hungariako estatuburua izan zen 1948tik 1950eta.

Hungariako Alderdi Sozialdemokratako burua izan zen denbora luzez, eta alderdiak Alderdi Komunistarekin bat egitea onartu zuen. 1948ko martxoan Zoltán Tildy presidenteak behartutako dimisioa eman ondoren, Szakavits presidente berria izendatu zuten komunistek Hungarian boterea hartzeko azken fasean.

1949an konstituzio komunista bat onartu ondoren, Szakavitsek 1950era arte zuzendu zuen kontseilu presidentzial bat ezarri zen. 1950ean atxilotu eta gerra krimenak, espioitza eta demokraziaren aurkako konspirazioa leporatu zizkioten. 1956ko martxoan askatu zuten. 1956ko Hungariako Iraultzaren ondoren, erregimen komunista sendotzen lagundu zuen. 1958tik Hungariako Kazetarien Elkarte Nazionaleko lehendakari eta parlamentuko kide izan zen.

Esperantista izan zen berrogei urte baino gehiagoz.
Georg Kaiser

**Friedrich Carl Geogg Kaiser** (Magdeburg, 1878ko azaroaren 25a – Ascona, 1945eko ekainaren 4a) alemaniar antzerkigilea izan zen.

Antzerkigile espresionista izan zen arrakastatsuena Weimarko Errepublikan, Gerhart Hauptmann eta Carl Sternheimekin batera, baita Bertold Brecht eta Kurt Weillen aitzindari ere.

Bere lanean kritika eta bakezaletasuna batzen ditu. Naziek arte endekatutzat jo zuten eta Kaiserrek erbesteratu egin behar izan zuen. Argentinan urte batzuk eman ondoren Suitzan kokatu zen.

## Antzezlanak 
* 1912: *Von Morgens bis Mitternachts*
* 1914: *Die Bürger von Calais*
* 1917: *Die Koralle*
* 1918: *Gas I*
* 1920: *Gas II*
* 1923: *Gilles und Johanna*
* 1928: *Oktobertag*
* 1938: *Die Gärtner von Toulouse*
* 1940: *Alain und Elise*

## Kanpo estekak
Skeweren zenbaki

Zenbakien teorian, **Skeweren zenbaki** deritzo goi borne gisa balio duen x zenbaki naturalik txikienari 

:\pi(x) > \operatorname{li}(x),

operazioan, non \pi zenbaki lehenen kontaketa funtzioa den eta li logaritmo integrala den. Skeweren zenbakia askoz handiagoa da, baina orain badakigu e^{727.95133}  inguruan \pi(x)  eta \pi(x) > \operatorname{li}(x) elkar gurutzatzen dutela. Ez dakigu hori ote den dagoen gurutzatze lekurik txikiena. 

Izena Stanley Skewes hegoafrikar matematikariak egindako ikerketaren ondorio da. 

## Skeweren zenbakiak 
J.E. Littlewood, Stanley Skewesen ikerketaren zuzendaria izan zena, frogatu zuen 1914ean horrelako zenbaki bat existitzen dela eta, beraz, horrelako lehenengo zenbaki bat. Aurkitu zuen ere \pi(x) - \operatorname{li}(x) diferentziaren zeinua aldi infinitutan aldatzen dela. Garai horretara arte uste zen \pi(x) beti zela \operatorname{li}(x). baino txikiagoa. Littlewooden frogak ez zuen horrelako x zenbakirik proposatu, ordea.

Skewesek 1933an forgatu zuen Riemannen hipotesia egia dela onartuz gero, existitzen dela x zenbaki bat \pi(x)  bortxatzen duena 
:e^{e^{e^{79}}} baino txikiagoa.

Riemannen hipotesia ez bada onartzen, 1955ean demostratu zuen badela x zenbaki bat
:e^{e^{e^{e^{7.705}}}} baino txikiagoa dena.

## Gaur egungo zenbaki txikiagoak 
Goi borne hauek denborarekin txikiagoak egin ziren, Riemannen zeta funtzioaren zeroak ordenagailu bidez kalkulatzen. Lehmanek 1966an demostratu zuen 1.53\times 10^{1165} eta 1.65\times 10^{1165} artean nonbait 10^{500} x zenbaki oso kontsekutibo baino gehiago daudlea  non \pi(x) > \operatorname{li}(x).

Riemannen hipotesia asumitu gabe, Herman te Rielek demostratu zuen 1987an 7\times 10^{370} goi bornea. Estimazio hobea da 1.39822\times 10^{316} Baysek eta Hudsonek 2000an aurkitua. Chaok eta Plymenek 2010ean Bays eta Hudsonen emaitza partzialki zuzendu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kontxita Martinez de Lezea

**Kontxita Martínez de Lezea Pereira** (Tolosa, Gipuzkoa**,** 1949 - 2023ko martxoaren 14a) maistra izan zen. Nafarroako ikastolen bultzatzailea eta San Fermin eta Jaso ikastoletako irakaslea. 

## Biografia 
Jaiotzez tolosarra bazen ere, Iruñean bizi izan zen urte luzez. Tolosako Udaberri Dantza Taldeko lehen belaunaldiko kide izan zen, baita Nafarroako Ikastolen mugimenduaren bultzatzailea ere.

Udaberri Dantza Taldeak elkarrizketa egin zion Martinez de Lezeari 2017an, Maite Vicente taldekide ohiarekin batera, taldeak bere 60. urteurrenaren harira argitaratu zuen *Aulkien Kulunka* dokumentalerako.

Jaso ikastolako sortzailetariko bat, ezinbesteko pertsona askoren ibilbide profesionalean; aurretik San Fermin ikastolako irakasle, ondoren Jasoko zuzendari. Kontxitak militantzia, konpromezua, auzolana, euskalgintza, herrigintza zer ziren irakatsi zien ingurukoei.  

Kilometro ugari egin zituen, Jesus Atxarekin batera eta bestera, Nafarroan barna, mahaiak eta aulkiak alde batetik bestera eramaten. Hainbat ate jo zituen ahaztutako zoko ilunak itxaropenez beteriko ikastolak bilakatzeko. Buruhauste ugari izan zituen ibilbidean zehar,  baita hainbat garaipen ere. 

Ikastolako festak, bertako giroa sortzen lan ugari egin zuen, horrez gain danborradan parte hartzera bultzatzen zituen ingurukoak, Inauterietan, Santa Ageda bezperan; ostegun gizenean. Zalantzarik gabe, amaigabea Kontxitaren ekarpena.

Xabier Aguirre Esparz Kontxitaren lankide izandakoak honelaxe deskribatu zuen:*«Ikastolako ibilbidean ezagutu zintugun, Kontxita, dotore, elegante, irribarretsu; begirada garbia eta euskara bizia ezpainetan; gerora ohartu ginen euskarazale handi horietako bat zinela, hizkuntza, kultura eta herria zinez maite zuten horietako bat.»*

## Omenaldiak 
* 2023ko ekainean Kontxita Martinez de Lezeari omenaldia egin zioten aurreskua dantzatuz San Fermin eta Jaso ikastolek, figura garrantzitsua izan baitzen ikastola horien sorreran.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lohengrin

***Lohengrin*** Richard Wagner musikagilearen hiru ekitaldiko opera erromantikoa da, Wolfram von Eschenbachen *Parzival* lanaren izen bereko sekuelan oinarrituta. Weimarreko Großherzoglichen Antzerkian estreinatu zuten 1850eko abuztuaren 28an.

Operak beste artelan batzuk inspiratu ditu. Maitagarrien ipuin-operak biziki hunkitu zituen haien artean Luis II.a Bavariakoa errege gaztea egon zen. Hori zela eta,  ("Maitagarrien ipuineko erregea") deitu zuten eta maitagarrien ipuineko bere gaztelu ideala eraiki zuen, eta "Harrizko beltxarga berria" edo Neuschwanstein, Beltxargaren Zaldunaren omenez hala deitua. Luis erregearen mezenasgoari esker, Wagnerrek bere ziklo epikoa, Nibelungoaren eraztuna, osatzeko baliabideak eta aukera izan zituen. Horretarako, antzeztu ahal izan zen antzoki bat eraiki zuen.

*Lohengrin* opera wagneriarren artean «italiarrena» dela uste da, operaren eszenak eta zatiak kontzertuan interpretatzeko ohitura ere dagoelarik. Lehenengo eta hirugarren ekitaldietako preludioak, Lohengrin *In fernem Land*-eko amaierako aria eta martxa eta ezkontza-korua dira ezagunenak, tradizioz mendebaldeko herrialde gehienen ezkontzetan interpretatzen dituztenak.

## Pertsonaiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eztei-koru

***Eztei-korua*** () Richard Wagner musikagilearen 1850eko *Lohengrin* operaren parte den eztei-martxa da. Pieza hau mendebaldeko munduko ezkontzetan erabiltzen da emaztegaia sartzeko. Ezkontza-zeremonia baten hasieran izan ohi duen kokapena ez dago guztiz ados operan zuen kokapenarekin. Korua eztei-festako emakumeen aldeko zeremoniaren ondoren abesten da, Elsa protagonistari ezkontza-ganberan laguntzen baitio.

"Hemen dator emaztegaia" edo "Ezkontza martxa" bezala ezagutzen da, baina "eztei-martxa" emaztegaiaren sarrerarekin edo irteerarekin batera doan edozein piezari egiten dio erreferentzia, bereziki Felix Mendelssohnen *Eztei martxa*ri. Wagnerren pieza Viktoria printzesak 1858an Frederiko Gilen Prusiakoarekin izandako ezkontzan prozesiorako erabili zutenean ezaguna egin zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carl Cain

**Carl Cecil Cain** (Freeport, Illinois, 1934ko abuztuaren 2a - Pickerington, Ohio, 2024ko ekainaren 2a) estatubatuar saskibaloi jokalaria izan zen. 1,90 metro neurtzen zituen, eta hegal-pibot moduan jokatzen zuen. 1956ko Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazi zuen.

## Kanpo estekak
Die Walküre

***Die Walküre*** () Richard Wagner musikagilearen hiru ekitaldiko opera erromantikoa da, Nibelungoaren eraztuna zikloaren parte dena. Municheko Antzerki Nazionalean estreinatu zuten 1870eko ekainaren 26an.

Opera honen zatirik ezagunena «Walkirien kabalkada» da, gerlari erdi-jainkosak deskribatzen dituen hirugarren eta azken ekitaldiaren sarrera. Wagner eskandinaviar mitologian oinarritu zen lan hau idaztean, bereziki Volsunga sagan eta Edda poetikoan. Konpositorearen bertsio sinplifikatuan, valkiriak Wotan jainkoaren eta ama lurra, Erda jainkosaren alabak dira. Germaniar Olinpoa, Valhalla, nibelungoen zelatatik defendatzeko eta batailan hildako heroien arimak jasotzeko dontzeila gerlari gisa sortuak ziren.

## Pertsonaiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Toreadorraren abestia

***Toreadorraren abestia*** *Carmen* operaren «***Votre toast, je peux vous le rendre***» ariaren izen herrikoia da. Egileak Georges Bizet (musika) eta Henri Meilhac eta Ludovic Halévy (libreto) dira.

Escamillo toreatzaileak (''* «toreatzaile»arentzako termino frantsesa da) II. ekitaldira sartzen denean abesten du, eta zezen-plazako egoerak, jendetzaren txaloak eta garaipenarekin batera datorren ospea deskribatzen ditu. «Toréador, en garde» leloa, *Carmen''en I. ekitaldiko preludioaren zati nagusia da.

## Musika 
Baxu-baritonorako kopla honek la2tik fa3rako ahots-maila du, eta si bemol2dik mi bemol3rako tesitura. Bere konpasa **4**
**4** da, bere tonalitatea fa minor da eta leloa fa maiorrean dago. Tempo adierazpena *allegro molto moderato *a =108 da. Frasquita, Mercédès, Carmen, Moralès, Zuñiga eta korua elkartu dira leloaren errepikapenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erromantza

[thumb|[Vasili Tropininen 'Errusiar gitarra-jotzailea' (1823)]]

**Erromantza** (, , , , , , ) italiar operako aria-moduko konposizio batzuei emandako izena da. Eskuarki, ariak baino giro intimoagokoak izaten dira.

## Historia 
Genero hau Erdi Aroan landu zen eta ondoren XVI., XVII. eta XVIII. mendeetan, garai hartako erromantze batzuk mantentzen direlarik, Direktorioaren garaian eta XIX. mendearen erdialdean Frantzian eta batez ere Italian boga handia hartu zuen. Erromantzak idatzi zituzten musikari ezagunenen artean Garat, Boieldieu, Romagnesi, Mompou, Clapisson eta abar daude. Aretoko eta operako erromantzak ere badaude, baita zarzuelakoak ere.

Espainiar erromantza musikari profesionalek interpretatzen zuten, ahotsez eta bihuelaz batez ere, noblezia gai historiko eta mitikoekin dibertitzea helburu zuena. Aro barrokoan gabon kantarekin identifikatu zuten, eta klasizismoan, ahots eta orkestrarako kantata txikiekin. Zarzuelaren generoan, erromantza gai liriko eta, batez ere, maitasunezko kantu edo aria bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nicolai Abildgaard

**Nicolai Abraham  Abildgaard** (Kopenhage, 1743eko irailaren 11 – Spurveskjul, 1809, ekainaren 4a) daniar margolari, eskultore, arkitektoa eta matgolaritza, mitologia eta anatomia irakaslea izan zen.

Margolaritzasi zuen eta Danimarkako Arte Errege Akademian sartu zen, non hainbat medailoi irabazi zituen bere margolanei esker.

Ikasketa bidaiak egin zituen Erroma eta Napolira, bereziki historia margolaritzan interesatua. 1778an irakasle izendatu zuten Akademian, mitologia, anatomia eta margolaritza neoklasikoak irakasteko. Erregeak Christianborg jauregia Danimarkako historiako margolanekin apaintzeko agindu zion.

Erlijio-kontuetan librepentsalaria izan zen, eta erreforma politikoen eta nekazarien emantzipazioaren aldekoa. Bere ideia politikoek azkenean politikoki isolatu zuten. Jauregiko sute batek, 1794an, bere lan asko suntsitu zituen.

## Iruditegia 

Nicolai Abildgaard - Painting - NG.M.03196 - National Museum of Art, Architecture and Design.jpg|*Rikardo III.a*, oil on canvas, 1787.
Nicolai Abildgaard - Klismos chair.jpg|Klismos aulkia, c. 1790
Nicolai Abildgaard - Culmin's Ghost Appears to his Mother - WGA00016.jpg|*Culminen mamua bere amaren aurrean agertzen da *, 1794.
Den sårede Filoktet.jpg|*Filoktete zauritua*, 1775
Nachtmahr (Abildgaard).jpg|*Amesgaiztoa*, 1800
Lykkens tempel.jpg|200px|''Trompe-l'œil''

## Kanpo estekak
San Ildefonso eliza (Porto)

**San Ildefonso eliza**, Portugalgo Porto hiriko eliza katoliko bat da. Barroko estilokoa da.

1730-1737 artean eraiki zen. 1931n Jorge Colaçak elizaren atarian 11.000 lauza berinaztatuekin San Ildefonsoren bizitzaren eszenak eta eukaristiari buruzko alegoriak irudikatu zituen.
Alderdi Demokrata-Erradikala

**Alderdi Erradikala**, edo formalki **Alderdi Demokrata-Erradikala**, XIX. mendearen azken hereneko Espainiako talde politikoa izan zen. 1869an sortu zen, Alderdi Progresista demokrata «los cimbrios»ekin —monarkikoekin— bat egin zuenean «Alderdi Erradikala» izeneko alderdi berri bat eratzeko. Bat-egite hori 1870eko udaberrian formalizatu zen, «Alderdi Progresista-Demokratikoa» izenarekin, baina urtebete geroago, Joan Prim buruzagia hil ondoren, Práxedes Mateo-Sagastak ordezkatutako sektore kontserbadorea banatu egin zen, demokratekin lankidetzan aritzearen aurka eta Francisco Serrano jeneralaren liberal unionistekin elkar ulertzearen aurka. Ezkerrean geratu ziren Manuel Ruiz Zorrilla, Rivero eta Martosen erradikalak.

Seiurteko demokratikoaren garaian egon zen aktibo, batez ere. 1873an, Cristino Martosen gidaritzapean, Eugenio García Ruizen Alderdi Errepublikano Unitarioarekin bat egin zuen, baina praktikan 1874 eta 1875 artean desegin zen.
[thumb|[Manuel Ruiz Zorrillaren azken erretratua, 1895.]]
Joan Prim 1870eko abenduaren 30ean hil zenean, eta Amadeo I.a Savoiakoaren monarkia ezarrita zegoela, Alderdi Erradikala —lehengo Alderdi Progresista— bi hegaletan bereizi zen, eta, ondorioz, bi alderdi nagusi izan ziren. Eskuineko hegala, Práxedes Mateo-Sagastaren gidaritzapean, Batasun Liberaleko kideekin elkartu zen Alderdi Konstituzionala osatzeko. Ezkerreko hegala, Manuel Ruiz Zorrillaren atzetik, Alderdi Erradikalaren buru jarri zen.

Hala, 1872ko ekainean Gobernua osatu zuen, Ruiz Zorrilla buru zela, eta hark hainbat erreforma sartu zituen, oro har porrot egin zutenak edo arrakasta partziala izan zutenak. 1873ko otsailean Errepublika aldarrikatzearekin batera, Ruiz Zorrillak Amadeo I.a Savoiakoarekin erbestera joan zen, eta alderdiak bere izena Errepublikano Demokratikoaren izenarekin aldatu zuen, baina hauteskundeetan atzera egin zuen. 1874ko urtarrilean Paviaren altxamenduaren ondoren, alderdiak Gobernuarekin lan egin zuen Francisco Serranoren diktadura errepublikanoan, Cristino Martos Gracia eta Justiziako ministroaren gidaritzapean.

Saguntok abenduan emandako erabakiarekin eta Errestaurazioaren erregimena ezartzearekin, alderdia azkar desegiten hasi zen, eta bere kideak ezkerreko alderdi monarkikoen eta errepublikanoen artean banatu ziren. Hala, Ruiz Zorrillak, Nicolás Salmerónekin batera, Alderdi Errepublikano Erreformista sortu zuen (1876); bere desberdintasunen ondorioz, Ruiz Zorrillak bere Alderdi Errepublikano Aurrerakoia sortu zuen 1880an.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  "Manuel Ruiz Zorrilla" artikulua *Diccionario de Historia de España* hiztegian. (1979). Madril: Alianza Editorial. 910, 2. ed., 3 liburuki.
*  *Historia de España*, Vicens Vives, Batxilergoa, ISBN 978-84-316-9037-3

## Kanpo estekak
Batel estropada

thumb|300px|Esperanza elkarteko batela, Kontxan (1948)
**Batel estropada** tostako arraunketan egiten den lehiaketa da, 4 arraunlari eta patroia izan ohi dituena.

## Historia 
[thumb|300px|[Retiroko lorategiak|Retiroko lorategietako putzua, Madrilen.]]
XX mendearen lehen erdialdean traineru estropadez gain ontzi txikiagoen arteko lehiak ohikoak izaten ziren, tostarteko ontzietan (batelak) edo aulki mugikorrean (iolak).

1944. urtean batelen aurreneko Espainiako txapelketa jokatu zen arraunlarientzako ez ohikoa zen toki batean, Madrilgo Retiroko lorategietako putzuan. Kirolaren erakusgarri antolatu zen eta 1951 artean sei ekitaldi jokatu ziren bertan. Retiroko putzua txikia izanik zortzi luze eta zazpi ziabogatako eremua antolatu zen. Castro Urdialesek irabazi zuen aurreneko ekitaldia baina garaipen gehien lortu zituen taldea Sestaoko Iberia izan zen, hiru garaipen hain zuzen ere.

1950etik aurrera arraunketak beheraldia izan zuen eta herri gutxi ziren gai trainerua osatzeko. Batel eta trainerillen txapeketei esker herri askotan iraun zuen arraunarekiko zaletasunak eta hainbat elkarteren sorrera ere ekarri zuen. 1960 ingurun probintzietako ligak antolatu ziren eta honi esker arraun denboraldia luzatu egin zen, traineruen hiruzpalau estropaden aurretik jokatzen baitziren liga hauek. Harrobi lana egiteko aukera eman zien taldeei eta honek arrainketaren berpizkundea ekarri zuen.

## Ontziaren ezaugarriak 
Arraunlariak ilaran jartzen dira, bata bestearen atzean, eta normalean ababor eta istribor aldera arraun egiten dute, txandaka, hau da, bakoitzak aurrean duenaren kontrako aldera. Batelak 7 metro inguruko luzera du.

## Lehiaketak 
Gaur egun arraun denboraldiko lehenengo lehiaketak batel estropadak izaten dira. Otsailean hasten dira probintzietako ligak jokatzen gizonezko zein emakumezkotan eta adin tartearen arabera mailakatuta (haurrak, kadeteak, juniorrak eta seniorrak). Hasiera batean emakumezkoen kopurua txikia zenez junior eta seniorrek maila bat osatzen zuten eta haur eta kadeteek beste bat. 2006 urtetik aurrera gizonezkoen antzera lau maila desberdin osatzen dituzte. Batel denboraldiko azkenengo estropada Espainiako txapelketa izaten da, apirilean.

## Garaipenak 
[thumb|300px|2013 urteko [Espainiako Batel Txapelketa.]]
2019ko datuak barne. Senior mailako garaipenak bakarrik azaltzen dira taula honetan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Trainerilla
* Traineru

## Kanpo estekak 
*  Gipuzkoako batel ligaren estropadako argazkiak.
*  http://estropa.net(https://web.archive.org/web/20100206192629/http://estropa.net/) Arraunzaleen topagunea, estropadei buruzko berriak, bideoak etab.
Dalby Norreskog

**Dalby Norreskog** Suedia hegoaldeko Dalby eta Lund inguruetan dagoen erreserba naturala da. Dalby Hage (Dalby lorategia) eta Dalby Söderskog Parke Nazionala osatzen ditu. Izenak "iparraldeko basoa" esan nahi du. Dalby Norreskog erreserba natural bihurtu zen 1979an. Area hori Europar Batasunaren eremu babestuetarako sarearen parte ere bada, eta Natura 2000 sarearen parte da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Dalby Söderskog Parke Nazionala

## Kanpo estekak
Jan Goodwin

**Jan Goodwin (1948)** idazlea eta ikerketa  kazetaria da, eta gerran, gatazketan eta giza eskubideetan, emakumearen arazoetan eta mundu islamiarreangan jartzen du arreta. Bere kazetaritza-karrerak gizarte-justizian eta giza-eskubideetan arreta jartzeko konpromisoa hartu du, bai nazioartekoan, bai herri mailan.

Gerrak eta istiluen berri eman du  Afganistanen, Angolan, Bosnian, Kanbodian, El Salvadorre-n, Ethiopian, Iraq-en, Kosovo-n, Ekialde Ertainean eta Golkoren, Ipar Irlandan, Sierra Leona-n, Hegoafrikan, Sri Lankan eta Ugandan.

Goodwin giza eskubideen aldeko ekintzaile eta Erresuma Batuko Komunikabideen Nazioarteko Amnistia Sarien onuraduna izan da aspalditik, eta hainbat aldiz aitortu du Kongresuaren aurrean. Etxe Zuriko Kanbodiako Krisi Batzorde Nazionalean lan egin zuen. 1980an sortu zen, dohaintza eta sorospen-ahaleginak konpentsatzeko zentro gisa. Beste batzuk
Ohore nazionalek Kazetaritza Bikainerako Lehen Orrialdeko Sari bat jaso dute "War Torn" seriegatik;  Clarion bat haurren aurkako pornografia serie bategatik, eta bi Emma  politikaren berri emateagatik. Goodwin Gosearen Munduko Sariaren irabazlea da, eta Soros Fundazioa bazkide mediatikoa da, eta Brandeis Unibertsitateko Schuster Ikerketa Kazetaritza Institutuko goi-mailako kide bat.

Emakumea erreportaria zen, bai kamera aurrean eta bai kamera atzean "Gure alabak defendatzen",  Barbara Kopplen  dokumentalagatik ( Akademiaren Saria bi aldiz irabazi zuen ), emakumeen nazioarteko giza eskubideei buruzkoa. Meryl Streep-ek edestutako filma, Lifetime Television-en erakutsi zen.

Kazetaritzarekiko atseden batean, Goodwin "Save the Children's Peshawar"-programa humanitarioa hasi eta zuzendu zuen. Programa hori Afganistanen egindako milioika dolarretan oinarrituta dago, eta lau urtez egon dan herria gerraren ondorioz hondatuta. USAIDek, Nazio Batuek eta EBk finantzatuta, proiektuek, bonbek kaltetutako azpiegitura berreraikitzea, eskolak, ospitaleak eta kliniken bereraiketa  barne; laguntza humanitarioaren garraioa, gerrak hondatutako baldintzetan; ama-haurren osasuna; diruaren sorrera eta mikroenpresa. Goodwinen parte-hartzea SCF-AEB. giza eskubideen aldeko aktibismoaren aurrerapen bat izan zen aspalditik.

## Hautatutako lanak 
* *Gurutzatutako sutan harrapatuta* (EP) Dutton, 1987)
* *Ohorearen prezioa* (Little, Brown, 1994, 2003an eguneratua)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jan Goodwin
* CNNren elkarrizketa (2001)
Die Feen

***Die Feen*** () Richard Wagner musikagilearen hiru ekitaldiko opera erromantikoa da, Carlo Gozziren *La donna serpente* lanean oinarrituta.

Bere lehen opera osoa izan arren, 1833an moldatua, ez zuen bere estreinaldia ikusi. Municheko Antzerki Nazionalean estreinatu zuten 1888ko ekainaren 29an.

Gaur egun oso gutxi antzeztutako opera da, eta, konpositorearen heldutasun-lanek ez bezala, ez du ohiko opera-errepertorioan tokirik egitea lortu, besteak beste, Cosima Wagner alargunak egilearen heldutasun-lanen antzezpena bultzatzeaz gain, italiartzat jotzen zituen *Holandar alderraia* baino lehenagoko bere dramak antzeztea eragotzi zuelako.

## Pertsonaiak 
## Erreferentziak
Una furtiva lagrima

***Una furtiva lagrima*** () *Maitasunaren elixirra* operaren erromantza ospetsua da. Egileak Gaetano Donizetti (musika) eta Felice Romani (libreto) dira. 
Operako ariarik ospetsuena da, eta goi mailako tenore urteetan zehar interpretatu dute, Carlo Bergonzi, Roberto Alagna, Enrico Caruso, Jussi Björling, Beniamino Gigli, Alfredo Sadel, Tito Schipa, Mario Lanza, Alfredo Kraus, Nicolai Gedda, Luciano Pavarotti, Plácido Domingo, José Carreras edota Andrea Bocelli maisuek bezala.

*Una furtiva lagrima* bigarren ekitaldiko zortzigarren eszenan abesten dute. Nemorino xaloak ustezko maitasun-elixirra erosi dio berritsu bati, Dulcamara doktoreari, irentsiz gero Adina lurjabe eder eta aberatsaren bihotza konkistatu ahal izango zuelakoan, baina amarruak ez du eraginik, antza, gainera, ustezko elixirraren ordez Bordeleko ardoa saldu ziolako eta Adina, aitzitik, beste ezkongai batekin, Belcore sarjentuarekin, duen konpromisoa iragartzen duelako. Etsita eta ustezko elixirraren beste dosi bat eskuratzeko dirua lortzearren, Belcore aurkariaren errejimenduan soldadu gisa jokatzen du maiteminduak. Hiriko neskek Nemorinoren osaba bat hil dela jakiten dute, dirutza handia utziz, eta, beraz, denak inguratzen eta jostatzen hasten dira, eta nekazari xaloak elixirraren efektu gisa interpretatzen du hori.

## Hitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karmengo Ama Birjinaren basilika (Valleta)

**Karmengo Ama Birjinaren basilika**, malteraz *Santwarju Bażilika tal-Madonna tal-Karmnu*, Maltako Valletta hiriburuan dagoen basilika katoliko bat da 

1570-1591 artean Girolamo Cassar arkitektoak eraikiarazi zuen.
Anfield (auzoa)

**Anfield**, Ingalaterrako ipar-mendebaldeko Liverpool hirian dagoen auzo bat da. Historikoki Lancashire konderrian egon zen arren, gaur egun hiriko auzoa da. 2011ko erroldaren arabera 14.450 biztanle zituen.

## Eraikin nabarmenak 
* Anfield: Liverpool FC futbol taldearen estadioa
Everton

**Everton**, Ingalaterrako ipar-mendebaldeko Liverpool hirian dagoen auzo bat da. Hiriaren iparraldean dago. Historikoki Lancashire konderrian egon da. 2011ko erroldaren arabera  14.782 biztanle zituen.

## Leku nabarmenak 
* Goodison Park: Everton FC futbol taldearen estadioa
* Everton parkea
Elizabeth Casillas Valbuena

**Elizabeth Casillas Valbuena** (Bilbo, Bizkaia, 1986) kazetaria, komikien alorreko eragilea eta komiki gidoilaria da. 

## Bizitza 
Kazetaritzan lizentziatu zen Euskal Herriko Unibertsitatean, 

2013 urtean Cactus aldizkari kulturalaren sortzaileetako bat izan zen: komikiari buruz idazten du bertan eta baita Cuco/Cuadernos de Cómic aldizkarian, *El Correo* egunkariko 'Territorios' gehigarian, Mincho, Rockdelux, Jot Down, Z, El Balanzin. Bertan, literatura, artea, komikiak eta feminismoak lantzen ditu. Komikiei buruz hitz egiten eta idazten laguntzen du hainbat komunikabidetan. *Todas nosotras* (Astiberri, 2020) filmaren gidoilaria da, Higinia Garayren marrazkiekin, eta El Salvadorreko abortuaren errealitate latza erretratatzen du.

2016an *Jóvenes y blasfemas* jaialdia zuzendu zuen. Jaialdi horren helburua, espiritu feministarekin, komikien eta bideojokoen industrietan emakumearen presentzia ospatzea da. Joker liburu-dendako Nobela Grafikoaren Kluba koordinatzen du eta kulturaren inguruko ekitaldiak dinamizatzen ditu. Komikiak, literatura eta feminismoak ardatz hartuta, interes kultural minimoa erakusten duen guztiaz idazten du.

## Argitalpenak 
* *Berriro jaio/Volver a brotar.* 2022 urtean Josune Urrutiaren irudiekin Mugen Gainetik elkartearen enkarguz.

* *Emakume guztiok/Todas nosotras*. Higinia Garayren marrazkiekin. Itzultzailea: Bego Montorio Uribarren

* *Las palabras que empiezan por A.* 
* *Pura suerte* fanzinerako istorio bat sortu zuen Astiberriren 20. urteurrena ospatzeko Josune Urrutiarekin irudiekin. 

## Ikastaroak 
* *Que es una novela grafica*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Keith Hanlon

**Keith Hanlon** (1966ko urtarrilaren 9a) arkularia da. Irlanda ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hazel Greene

**Hazel Greene** (1960ko urtarrilaren 19a) arkularia da. Irlanda ordezkatu zuen 1980ko Udako Olinpiar Jokoetan, 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Noel Lynch

**Noel Lynch** (1955eko urriaren 8a) arkularia da. Irlanda ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Itay Shanny

**Itay Shanny** (1998ko irailaren 1a) arkularia da. Israel ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
James Conroy

**James Conroy** (1943ko apirilaren 28a) arkularia da. Irlanda ordezkatu zuen 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1980ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rand Saad

**Rand Saad** (Bagdad, 1994ko abuztuaren 11) arkularia da. Irak ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joseph Malone

**Joseph Malone** (1957ko otsailaren 15a) arkularia da. Irlanda ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tatiana Andreoli

**Tatiana Andreoli** (Venaria Reale, 1999ko urtarrilaren 1a) arkularia da. Italia ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shandan zaldi

**Shandan zaldia**,  (Txinera sinplifikatua: 山丹马 ; Txinera tradizionala : 山丹馬 ; Pinyin : Shān dān mǎ), Txinako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik Shandan zaldia ponien sailkapen taldean sartzen da.

Arrazaren jatorria Shandan etxaldean dago, Quilian mendien azpian. Eskualdean aspaldiko usadioa dago zaldien hazkundearen inguruan.

## Arrazaren historia 
thumb|300 px|ezkerrera|Quilian mendiak, Shandan zaldiaren jatorrizko eskualdea.
Arraza 1930. urtetik arrera sortu zuten Shandan etxaldean hainbat txinar zaldi arrazak Doneko zaldiekin gurutzatuz. Hasiera batean, bere ezaugarriengatik,  oso erabilia izan zen armadarako, mendiko gerlan. Gaur egun, bereziki, turismorako erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Christen Andreas Fonnesbech

**Christen Andreas Fonnesbech** (Kopenhage, 1817ko uztailaren 7a – *ibidem*, 1880ko maiatzaren 17a) daniar abokatu, lurren jabea eta politikaria izan zen. Danimarkako lehen ministroa izan zen 1874tik 1875era.

1840an, legeetan lizentziatu zen Kopenhageko Unibertsitatean, eta udal funtzionario gisa lan egin zuen Hillerøden. Odenseko udal kontseiluko lehendakaria izan zen 1863an eta Folketingeko kide 1858tik 1875era. 1874tik 1875era lehen ministro izan zen. Dannebrog Ordenako eta Izar Polarraren Ordenako zaldun izendatu zuten.
Boletus edulis f. citrinus

***Boletus edulis f. citrinus*** *Boletaceae* familiako onddo espezie bat da. Jangarri ona da, baina oso urria delako ez biltzea gomendatzen da.

Sinonimoak: *Boletus edulis var. citrinus*, *Boletus venturii*, *Boletus citrinus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 8 eta 12 cm bitarteko diametrokoa. Hemisferikoa, oso erregularra, horia, horixka, nabarmenagoa ertzerantz.

**Tutuak:** Zuriak gero krema kolorekoak, amaieran hori-oliba antzeko kolorekoak.

**Poroak:** Tutuen kolore berekoak.

**Himenioa:** *Boletus edulis* tipikoak duen bezalakoa.

**Hanka:** 7 eta 12 cm bitarteko garaierakoa eta 3 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, borra forma oso erregularrarekin luzera osoan, eta sekzio eliptiko bereizgarriarekin. Erretikulu garbiarekin.

**Haragia:** Zurixka eta kolorez aldatzen ez dena.

**Etimologia:** *Citrinus* epitetoa latinetik dator, zedroa esan nahi duen “citrus” hitzetik. Bere kolore horiagatik.

## Jangarritasuna 
Ezin hobea.

### Nahasketa arriskua 
*Boletus edulis* delakoarekin, honek kapelaren azala marroi-gaztaina kolorekoa du, *Amanita citrina*-k kolore antzekoa du, baina ez tuturik, orriak ditu eta hankan eraztuna eta bolba.

## Sasoia eta lekua 
Uda erditik udazken erdira. Urria eta ez oso ezaguna. Mediterraneoko basoetan, estrepak dituen artadietan, artelatzetan, hariztietan. Batez ere lurzoru azidoetan.

### Banaketa eremua 
Pirinioak, Frantzia, Espainia, Austria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Penintsulako estatuen kronika

***1305eko Aragoiko Kronika***, **Penintsulako Estatuen Kronika** edo **Nafar-Aragoiar Kronika** ere deitua, aragoieraz idatzitako Penintsularen historia orokorra da, eta erreinu hau eta bere jatorri mitikoan Sobrarbeko erregeetan (Nafarroakoak baino lehen jartzen dituztenak) zentratua da. Lehen idazketa 1305ean amaitu zen, eta 1328an zabaldu zen. Ubieto Artetaren arabera (1981, 50-51 or.) Montearagongo monasterioko fraide batek idatzi zuen.

Iturri nagusiak *Historia de rebus Hispaniae*ren *Estoria de los godos* (1253) aragoiar bertsioa eta *Cròniques de Sant Victorián* ziren, ahozko historiaz gain. Egileak «*així ho troben en alguns llocs cròniques, i especialment en les de Sant Vitorián de Ribagorça*» dio. Era berean, *San Juan de la Peñako kronika*ren bertsio zabalduaren iturri nagusia bilakatuko zen.

Kronikak hasiera (konkista islamiarra lotuko luke) eta amaiera, Aragoiko azken erregeak barne hartuko dituena, falta omen ditu. Aragoiko historiako pasarte historiko garrantzitsu batzuen trataera oparoa dute, hala nola, Alcorazko gudua (Huesca irabazi zuena), El Ciden esku-hartzeak erreinu honetan edo Alfontso I.a Borrokalariaren konkistak, bere militarrak. Andaluzian barrena egindako espedizioa nabarmentzen da.

## Edizioak 
**Penintsulako Estatuen Kronika: XIV. mendeko testua*, ed. Antonio Ubieto Arteta. Granadako Unibertsitatea, 1955.

## Bibliografia 
*Catalán, Diego, "Espainiako Historiaren oinarriak kenduz bere Erdi Aroko perspektiba», ''Quaderns d'história del dereto*, 12. zk. gehigarria 1, Madrilgo Unibertsitate Complutense, 2004, or. 73-86. Honi eskainitako kopia: Dr. irakasleari omenaldia. José Manuel Pérez Muñoz-Arranco jauna. ISSN 1133-7613
*Jerez, Enrique, "Toledanoren *Historia gothica* eta historiografia erromantikoa", *Cahiers de linguistique et de civilisation hispaniques médiévales*, ez. 26 (2003), Paris, Université Paris-Nord, 2003, or. 223-240. ISSN 0396-9045
*Utrilla Utrilla, Juan F., "Historia eta fikzioa Aragoiko Erdi Aroko kroniketan: kronikariak eta propaganda politikoa", in * Aragoi *; Erdi Aroan*, ez. 18, Zaragoza, 2005, or. 83-113; cf. esp. or. 97-100. ISSN 0213-2486

## Kanpo estekak
Guy Scott

**Guy Lindsay Scott** (1944ko ekainaren 1a) Zambiako politikaria da, 2014tik 2015era Zambiako jarduneko presidentea izan zena eta 2011tik 2014ra presidenteordea izan zen.

Scott jarduneko presidente bihurtu zen Michael Sata 2014ko urriaren 28an karguan hil zenean. Honek Afrikako jatorri europarreko lehen estatuburu bihurtu zuen 1989an F. W. de Klerk-etik, eta demokratikoki hautatutako gobernu baten pean lehena.
Florencia Serranía Soto

**Florencia Serranía Soto** (Mexiko Hiria, Mexiko,  1963ko ekainaren 11) mexikar ingeniari mekanikoa, enpresaria, ikertzailea eta funtzionarioa da.

## Biografia 
### Ikasketak 
Florencia Serranía ingeniari mekanikoa da Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan (UNAM), 1982tik 1986ra. Londresko Unibertsitateko Materialen Zientzietako doktoretza eta maisutza ditu, 1993an bukatua.

2000. urtean sartu zen Barruti Federaleko Gobernuan, Claudia Sheinbaumek gonbidatu zuenean. Serraniak ez zuen onartu lehen gonbidapen hori, eta berriro saiatu zen Jenny Saltiel Cohen, eta Garraio eta Bidezaintzako Idazkaritza Garraio Plangintzako zuzendari gisa sartzera gonbidatu zuen. Mexiko Hiriko Garraio Elektrikoen Zerbitzuetako zuzendaria izan zen 2001etik 2004ra. Aldi horretan, Metrobuseko lehen linea diseinatzen eta ezartzen ere lagundu zuen. 

2004tik 2006ra, Mexiko Hiriko metroa administratzen zuen Garraio Kolektiboko Sistemaren (STC) zuzendaritza izan zuen lehen aldiz. 2018an, kargu horren ardura hartu zuen berriz, eta 2021eko ekainaren 28an utzi zion Mexiko Hiriko metroaren zuzendari izateari, 2021eko Metroak izandako istripuaren ondoren.

Urban Travel Logistics enpresa sortu zuen, eta, besteak beste, proiektu hauexek egin ditu: Tren Turistiko Puebla Cholula, Mexiko Hiriko hiru Transferentzia Modal Zentro eta errepideak ordaintzeko sistemak, hala nola IAVE plataforma.

## Sariak eta aintzatespenak 
* Kontseilu Britainiarreko bekaduna
* Zientzia eta Teknologiaren Kontseilu Nazionaleko (CONACyT) bekaduna.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ilias Tsirimokos

**Ilias Tsirimokos** (, Lamia, 1907ko apirilaren 26a  – Atenas, 1968ko uztailaren 13a) greziar politikaria izan zen. Greziako lehen ministroa izan zen 1965eko udan.

Gaztaroan politikan murgildu zen eta 1936an Alderdi Liberalaren hautagaitzan diputatu hautatu zuten. Bigarren Mundu Gerran Alemaniak Grezia okupatu zuenean, Herri Batasun Demokrata ezkertiarra sortu zuen. 1941ean alderdia Nazio Askapenerako Frontean sartu zen.

Greziako Gerra Zibilaren ondoren diputatu hautatu zuten 1950ean, eta 1958, 1961, 1963 eta 1964an berriro hautatu zuten, ezkerreko edo zentroko alderdietan betiere. 1965eko udan, Konstantino II.a erregeak lehen ministro izendatu zuen. Ezin izan zuen konfiantzazko boto bat irabazi eta Stefanos Stefanopoulosek ordezkatu zuen.
Ingeles Faktoria (Porto)

**Ingeles Faktoria**, , Edo **Britainiar Elkartearen Etxea**, Portugalgo Porto hiriko eraikin historiko bat da. Britainiar palladianismoan oinarritua dago.

1727an John Whitehead britainiar arkitektoak eraikiarazi zuen eta garaiko Anglo-Porrugaldar Aliantzaren eta hiri honetako britainiar komunitateak izandako garrantziaren adierazgarria da.

1996an UNESCOk Gizateriaren ondare izendatu zuen.
Ektomikorriza

thumb|Zuhaitzen sustraietan mahukako ektomikorriza motak.
[thumb|[Kuleto faltsu baten hifek estalitako pinu-sustraiak (*Pinus radiata*), ektomikorrizak osatuz.]]
**Ektomikorriza** onddo Askomizeten arteko sinbiosi mikorrizako forma bat da, boilurak eta, batez ere, basidiomizetoak barne, hala nola *Boletes*, Amanitak eta *Russules*-ak, eta landare-espezie baskularren % 10 inguru, batez ere Ipar hemisferioko zuhaitzak.

Sinbiosi horretan, onddoak kotoizko mahukatxo bat osatzen du, ondo ikusten dena eta, askotan, sustraiaren inguruan koloreztatua. Lehenengo zeluletan pixka bat sartzen da, sare trinko bat osatzeko. Landarearen presentzian, sustrai sekundarioak sortzen dira, eta horrek ukipen-azalera handitzen du. Bi bazkideek mantenugaiak trukatzen dituzte: landareak ura eta gatz mineralak hartzen ditu; onddoak azukreak, lipidoak eta bitaminak jasotzen ditu.

## Testuinguru ebolutiboa 
Devoniar garaian, duela 380 milioi urte, lignina agertzen ari da, eta landare-espezie batzuek tamaina handia hartzen dute. Deskonposatzean, landare horien ehunek zur-hondakin ugari sortu zuten.

Garai berean, gutxi gorabehera, basidiomizetoak eta askomizeteak, lignina deskonposatzeko gai diren onddoak, glomeromizetoetatik bereizten ziren, eta dagoeneko mikorriza arbuskularrak (Endomikorrizak) osatzen dituzte. Honela, lignina deskonposatzen duten onddoekin sinbiosi bat eratzeko eboluzionatu duten landare-espezieek mikorriiza arbuskularren mesedegarri ez diren substratuak kolonizatu ahal izan dituzte, hau da, fenoletan eta taninoetan duten aberastasunak materia organikoa metatzea ahalbidetzen du, azken hori bakterioetatik babestuz. Gainera, mineralak aldatzeko duten gaitasunari esker, onddo ektomikorrizikoek zenbait arroka-oinarri kolonizatzeko aukera eman zuten.

Badirudi ektomikorrizen agerpena modu independentean gertatu zela denboran zehar hainbat alditan.

## Kanpo estekak
Burtsaren jauregia (Porto)

**Burtsaren jauregia**, , Portugalgo Porto hiriko eraikin historiko bat da. 

Joaquim da Costa Lima Júnior arkitektoak diseinatu zuen eta 1850ean jauregiaren kanpoaldea neoklasiko estiloan amaitu zen. 1910ean hainbat artistek barnealdea apaindu zuten. 1982tik Portugalgo monumentu nazional izendatua dago eta UNESCOk Gizateriaren ondare ere bai.
Alton (New Hampshire)

**Alton** New Hampshireko Belknap konderrian dagoen herri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen. Albon Bay Estatuko Basoa eta Mount Major Estatuko Basoa daude bertan. 

## Kanpo estekak
Gilford (New Hampshire)

**Gilford** New Hampshireko Belknap konderrian dagoen herri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen. Winnipesaukee lakuan dago eta hainbat estatu-parke daude bertan, tartean Ellacoya, Belknap Mountain edo Gunstock. 

## Kanpo estekak
Sanbornton (New Hampshire)

**Sanbornton** New Hampshireko Belknap konderrian dagoen herri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen. Pemigewasset ibaia eta Winnipesaukee ibaia batzen diren lekuan dago. Lehenago "Crotchtown" deitzen zen. 

## Kanpo estekak
Albany (New Hampshire)

**Albany** New Hampshireko Carroll konderrian dagoen herri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen. Albanyko eremu gehiena White Mountain Baso Nazionalaren hego-ekialdeko eremuan dago.

## Kanpo estekak
Brookfield (New Hampshire)

**Brookfield** New Hampshireko Carroll konderrian dagoen herri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen. 

1726an Eskozia eta Irlandako migratzaileek kolonizatu zuten eta Coleraine izena eman zioten, Derry konderrian dagoen gehiengo protestante herriaren omenez. 

## Kanpo estekak
Boletus edulis var. fuscoruber

***Boletus edulis var. fuscoruber*** *Boletaceae* familiako onddo espezie bat da. 

## Deskribapena 
**Kapela:** 6 eta 15 cm bitarteko diametrokoa. Oso sendoa, normalean pixka bat kanpai itxurakoa. Gorri ilun-beltzaxka kolorekoa. Kapelaren azalaren azpian pigmentu arrosarekin, *pinicola* espeziean bezalaxe.

**Tutuak:** zuritik horixkara doan kolorekoak. Gero hori-oliba antzeko kolorekoak.

**Poroak:** Tutuen kolore berekoak.

**Hanka:** 7 eta 14 cm bitarteko garaierakoa eta 6 eta 15 cm bitarteko lodierakoa. Oso sendoa, sabelandia, oinarrira mehetua, ez oso erregularra. Ia guztiz zuria, erretikulu gabe, batzuetan pixka bat ildaskatua, su-koloreko orbanetatik sortuak.

**Haragia:** Zuria, ez da kolorez aldatzen, sendoa. *Edulis* taldekoen usain eta zapore tipikoarekin.

**Etimologia:** *Fuscoruber* epitetoa latinetik dator, gorri iluna esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Bikaina.

### Nahasketa arriskua 
*Edulis* generoko *pinicola* azpiespezietatik bereizten da, bere oina ez delako erretikulatua, argia, ez hain erregularra eta sabelandia delako, kapelaren diametroa baino handiagoa har dezake.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Koniferoen eta hostozabalen baso mistoetan (izei gorriak eta pagoak).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lisboako udaletxea

**Lisboako udaletxea** edo **Lisboako Udal jauregia**, , Portugalgo Lisboa hiriko udaletxea eta udalaren egoitza da. Neoklasiko estiloa du.

Jatorrizko eraikina 1755eko Lisboako lurrikararen ondoren Eugénio dos Santos arkitektoak eraikiarazi zuen. 1863an sute batek euskaldun eta 1865-1880 artean Domingos Parente da Silva arkitektoak berreraiki arazo zuen.
Leccinum piceinum

***Leccinum piceinum*** *Boletaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Boletus piceinus*,  *Krombholziella piceina*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 15 cm bitarteko diametroarekin, hemisferikoa, haragitsua, gorri-adreilu ilun kolorekoa ezkata oso txiki beltzaxkekin, leuna ez, kapelaren geruza soberakin batzuekin, beherantz biribildua.

**Tutuak:** Oso luzeak, 3 cm artekoak, zuri-gris kolorekoak, garbi biribilduak hankara.

**Poroak:** Tutuen kolorekoak, grisaxkak.

**Hanka:** 8 eta 13 cm bitarteko garaierakoa eta 1,5 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, beste edozein *Leccinum* baino potoloagoa, goian eta behean mehetua, batzuetan oboide formakoa, grisaxka baina ezkata fibriloso beltzaxkaz apaindua, goialdean bereiziagoak.

**Haragia:** Zuria, baina ebakitzean arrosara edo morera lausotuaz, batez ere oinean kolore honetako ñabardurekin. Usaingabea eta zapore garratz samarrarekin. Zuntzezkoa.

**Etimologia:** *Leccinum* hitza latinetik dator, arte azpian hazten, esan nahi du. *Piceinum* epitetoa, *Picea excelsa* izeien azpian hazten delako du.

## Jangarritasuna 
Jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Talde honetako ordezkari tipikoa den *Boletus rufus* delakoa  baino sendoagoa da, determinazio espezifikoa beti espeziea hazi den landarearekin lotuta dago.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. *Picea excelsa* izeien azpian, ahabia beltzen artean.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Reginald Victor Jones

**Reginald Victor Jones** (1911ko irailaren 29 - 1997ko abenduaren 17) Erresuma Batuko fisikari eta zientzialari-militarra izan zen. Bigarren Mundu Gerran Erresuma Batuaren defentsan paper garrantzitsua izan zuen, arazo zientifiko eta teknikoak konpondu zituelako, eta Alemania Nazia gerran engainatzeko sistemak ezarri zituen. 

## Kanpo estekak
Desmond erresuma

**Desmond erresuma** (, "Hego Munster") Irlanda gaelikoaren hego-mendebaldeko erresuma historiko bat izan zen. 1118an, Tadhg Mac Cárthaigh, Munsterko erregeak sortua, Glanmireko Itunaren bidez Munsterko erresuma Desmond eta Thomond erresumetan banatu zenean. 1118–1596 artean existitu zen.

Gaur egungo Cork konderria eta Kerry konderriaren zatirik handiena barne hartzen zuen.

Desmond erresuma Mac Cárthaigh klanak (MacCarthy) gobernatu zuen. Hainbat klanen lurraldeak barne hartzen zituen, tartean Ó Súilleabháin eta Ó Donnabháin klanenak.

## Kanpo estekak
Thomond erresuma

**Thomond erresuma** (, "Ipar Munster") Irlanda gaelikoaren hego-mendebaldeko erresuma historiko bat izan zen. 1118an, Tadhg Mac Cárthaigh, Munsterko erregeak sortua, Glanmireko Itunaren bidez Munsterko erresuma Thomond eta Desmond erresumetan banatu zenean. 1118–1543 artean existitu zen.

Gaur egungo Clare konderria, Limerick konderria osorik eta Tipperary konderriaren zatia (Nenagh inguru arte) barne hartzen zituen.

Thomond erresuman nagusitzaz Ó Briain eta Mac Cárthaigh klanak lehiatu ziren.

## Kanpo estekak
Munsterko erresuma

**Munsterko erresuma** () Irlanda gaelikoaren hego-mendebaldean zegoen erresuma bat izan zen. I. mendea eta 1118 urte artean existitu zen eta gutxi gora behera gaur egungo Munster probintziaren lurraldea barne hartzen zuen.

Bere hiriburua Cashelgo haitzan zuen eta erregerik ospetsuena Brian Boru izan zen.

## Kanpo estekak
Ulaid

**Ulaid** edo **Ulaidh**, Irlanda gaelikoaren ipar-ekialdean zegoen erresuma bat izan zen. 450 eta 1177 urte artean existitu zen eta gaur egungo Ulster probintziaren ekialdea eta Cavan konderria eta Louth konderriaren zatiak barne hartzen zituen.

Hainbat hiriburu izan zituen. 

## Kanpo estekak
Connachteko erresuma

**Connachteko erresuma**, , Irlanda gaelikoaren mendebaldean zegoen erresuma bat izan zen. Antzinaroa eta 1474 urte artean existitu zen eta Shannon ibaiaren mendebaldera zegoen lurraldea barne hartzen zuen, gutxi gorabehera gaur egungo Connacht probintzia.

Bere hiriburuak Rathcroghann eta Carnfree izan zituen. Antzinaroan Cóiced Ol nEchmacht izenez ezaguna zen.