open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Upanishad

**Upanishad**ak (sanskritoz: उपनिषद्,  ahoskatua) hinduismoaren oinarri teorikoa osatzen duten testu-filosofikoen bildumak dira. Vedanta ere izena dute, Vedaren amaiera esan nahi duena.

VII. eta XX. mendeen bitartean idatzitako testu filosofiko-erlijioso hauek sanskritoz idatziak daude, bertsoz eta prosaz moldatuak. Berrehundik gora dira, aski laburrak. Upanishadetan jasotako kontzeptu filosofikoak hinduismoaren *vedanta* izeneko doktrina ortodoxoaren oinarri dira (sei doktrina ortodoxo daude guztira). Maisu espiritualen irakaspenak biltzen dituzte elkarrizketa moduan; gizakien jatorria eta helburua eta izaki gorenarekiko harremanak dira gai nagusiak.

Indiako pentsamendu guztian erabateko eragina izan dute.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Édith Cresson

**Édith Cresson** (Boulogne-Billancourt, 1934ko urtarrilaren 27a) frantziar politikaria da.

François Mitterranden hurbilekoa, ministro izan zen haren zenbait gobernutan: Nekazaritzakoa (1981-1983), Atzerri Merkataritza eta Turismoa (1983-1984), Berregituraketa eta Atzerri Merkataritza (1984-1986) eta Europako gaiak (1988-1990). Lehen ministro izan zen 1991tik 1992ra (Frantzian kargu horretara heldu den lehenbiziko emakumea), eta europar komisario izendatu zuten 1995ean.

## Erreferentziak
Darvaz (eskualdea)

**Darvaz** (, *Darvoz*; , *Darvāz* ) Amu Dariaren ibaiaren bi aldeetara zabaltzen den Asia Erdialdeko lurralde menditsua, Afganistan eta Tajikistan estatuen artean. Darvazko historia ez da ondo ezagutzen. XIV. mendetik aurrera Timur dinastia turko-mongoliarraren mendean izan zen. XIX. mendean Bukharako probintziako lurraldea zen, baina 1895ean bitan banatu zen, Errusiako eta Britainia Handiko inperioek izenpetu zuten hitzarmenaren ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nukleosido

thumb|Adenosinaren egitura

**Nukleosidoa** base nitrogenatu baten eta pentosa baten arteko lotura kimikoz eratua den molekula organikoa da. Basea purikoa edo pirimidikoa izan daiteke, eta pentosa erribosa edo desoxirribosa; horren arabera, erribonukleosidoak edo desoxirribonukleosidoak eratzen dira. Nukleosidoak azido nukleikoen hidrolisi bidez ere lortzen dira. Nukleosido ezagunenak adenosina, zitina, guanosina eta uridina dira. Nukleosido bati azido fosforikoa gehitzen zaionean nukleotido bat agertzen da.

## Egitura 
Bi dira nukleosidoen osagaiak:

* base nitrogenatuak: bi motakoak izan daitezke:
** purikoak: purinaren deribatuak. Adenina eta guanina dira
** pirimidinikoak: pirimidinaren deribatuak. Timina, zitosina eta uraziloa dira

Purina zein pirimidina benzenoaren deribatuak dira.

Adenina, guanina, zitosina eta timina DNAn daude. RNAn ez dago timinarik, uraziloa baizik.

* pentosa bat. Bost karbono duen azukrea. Bi motakoak izan daitezke: erribosa (RNAn) eta desoxirribosa (DNAn).

Nukleosidoak bi motakoak dira: erribonukleosidoak, pentosa erribosa denean (adenosina, guanosina, uridina eta zitidina). Eta desoxirribonukleosidoak, pentosa desoxirribosa denean (desoxiadenina, desoxiguanosina, timidina, desoxiuridina eta desoxizitidina).

Pentosa eta base nitrogenatuaren arteko lotura pentosaren lehenengo karbonotik (C-1) gertatzen da.

## Zenbait nukleosido 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harold Jeffreys

thumb|Harold Jeffreys
**Harold Jeffreys** Ingalaterrako astronomoa (Durham, 1891ko apirilaren 22a - Cambridge, 1989ko martxoaren 18a). Eguzki-sistemaren sorrerari buruzko teoria bat eman zuen, Jeansekin batera. Lurraren egiturari eta itxurari buruzko azterketak egin zituen. *Royal Astronomical Society* eta *International Seismological Association* elkarteetako lehendakaria izan zen. Haren lan aipagarrienak *The Earth* (1929, *Lurra*) eta *Methods of Mathematical Physics* (1946, *Matematika fisikoko metodoak*, Bertha S. Jeffreysekin eginiko lana).

## Erreferentziak
Rama

**Rama** () Indiako elezahar eta poema epikoetako pertsonaia ospetsua da, Vishnu jainkoaren zazpigarren avatartzat hartua. *Ramayana* poema epikoan, Ayodhya erregearen semea eta Sitaren senarra da. Ravanak, hamar buru dituen errege-deabruak, eraman zuen bahiturik Sita Zeilan aldera, eta gerra izugarri bati ekin zion orduan Ramak lurralde haren aurka, Hanuman ziminoen erregeak eta animalia guztiek lagunduta. Rama Unibertsoko Lege gorenaren sinboloa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lorenzo Lotto

**Lorenzo Lotto** (Venezia, 1480 - Loreto, 1556) Pizkundeko italiar margolaria. Bellini eta Dureroren eragina izan zuen. Pintura erlijiosoak eta erretratuak landu zituen, batez ere.

## Obra nagusiak 
* *Bernardo de Rossi apezpikuaren erretratua* (1505)
* *Santa Kristinaren erretaula* (1505-1506)
* *Jeronimo santua* (1506)
* *Agostino eta Niccolò della Torre* (1515)
* *Micer Marsilio eta haren emaztea* (1523)
* *Andrea Odoni* (1527), *Gurutziltzatua* (1531)
* *Santa Luziaren erretaula* (1532)
* *San Antonioren limosna* (1542).

## Iruditegia 

Image:
Lorenzo Lotto 004.jpg|*Santa Luzia epailearen aurrean*.
1525 Lotto Venus und Amor anagoria.JPG|*Venus eta Kupido*.
Lorenzo Lotto - Andrea Odoni (1488-1545) - Google Art Project.jpg|*Andrea Odoni* (1488-1545).
Lorenzo Lotto 042.jpg|*Bernardo de Rossi apezpikuaren erretratua* (1505).

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Lorenzo Lottoren lanak munduan.
Lucian Blaga

**Lucian Blaga** (Sebeș, Errumania, 1895eko maiatzaren 9 &ndash; 1961eko maiatzaren 6a) Errumaniako olerkaria izan zen.

## Biografia 
Argitaratu zuen lehenengo liburuarekin arrakasta handia izan zuen: *Gurutzeko poemak* (1919). Tradizioarekiko loturak hautsi, eta errumaniarren barne-espiritua hasi zen bere obretan kantatzen: *Zamolxe* (1921, antzerkia), *Urrats handia* (1924, olerkia), *Ametsaren gorazarrea* (1929), *Avram Iancu* (1934, antzerkia), *Ustekabeko ibiliak* (1943, olerkia).

Goetheren *Fausto* itzuli zuen errumanierara.

## Erreferentziak
John Frederic Daniell

[thumb|260px|eskuinera|Daniell [pilak, National Museum of American History (Washington).]]

**John Frederic Daniell** (Londres, Ingalaterra, 1790eko martxoaren 12a - Londres, 1845eko martxoaren 13a) ingeles kimikaria izan zen.

## Biografia 
Royal Societyko kide izendatu zuten hogeita hiru urte zituela, eta kimikako lehenengo irakaslea izan zen King's Collegen. Zenbait tresna asmatu zituen, hezetasuna neurtzeko higrometroa, besteak beste. Oso ezaguna egin zuten elektrokimikaren alorrean egin zituen lanek. Bere izena daraman pila asmatu zuen, Daniell pila. Kobre eta zinkezkoa zen, eta korrontea sortzeko lehenengo iturri ziurra izan zen.

## Erreferentziak
Paul Vieille

**Paul Marie Eugène Vieille** (Paris, Frantzia, 1854ko irailaren 2a - Paris, Frantzia, 1934ko urtarrilaren 14a) frantses fisikaria izan zen.

## Biografia 
thumb|ezkerrera|Kerik gabeko bolbora

Kerik gabeko bolbora asmatu zuen, nitrozelulosa gai indartsu baina egonkortasun gutxikoa jaurtigaien bultzatzaile bihurtzeko ahaleginean. Zenbait gai disolbagarrirekin nahasi zuen nitrozelulosa, eta hala asmatu zuen B bolbora 1885ean. Hartatik sortu dira geroztik asmatu diren kerik gabeko bolbora eraginkor guztiak.

Bestalde, talka-uhinei buruzko garrantzi handiko ikerketak egin zituen, Marcellin Berthelot kimikariarekin batera.

## Erreferentziak
Proteo

thumb|250px|Proteo.
**Proteo**, Greziako mitologian, itsasoetako jainkoa zen, *Itsasoko Agurea* izenaz ere ezaguna.

Etorkizuna igartzeko ahalmena izan arren, oso gutxitan erabiltzen zuen, horretara behartzen ez bazuten, bederen; oso zaila zen, gainera, inork bera horretara behartzea, eguerdian baizik ez baitzen itsasotik ateratzen, harkaitzen itzalpean lo kuluxka bat egitera. Ihes egiteko, gainera, itxuraz aldatzeko ahalmena zuen, eta oso forma beldurgarriak hartzen zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leocadio Hernández

**Leocadio Hernández Askuntze** (Iruñea, 1883 &ndash; 1965) nafar organo-jotzaile, musikagile eta idazlea izan zen.

Apaiza zen, eta Tuterako (1908), Kalagorriko (1911), Burgosko (1922) eta Iruñeko (1939) katedraletako organo-jotzailea izan zen. Erlijio-musika landu zuen nagusiki: moteteak, salbeak, mezak eta ereserkiak. Bestalde, *Elementos de canto gregoriano*, *Los cantorales de la Catedral de Burgos*, *El cancionero navarro* eta *La polifonía del siglo XII.* liburuak idatzi zituen.

## Erreferentziak
Joel

thumb|Joel profeta
**Joel** (hebreeraz: יואל) Bibliako pertsonaia, profeta txikietako bat, Petuel edo Betuelen semea. Haren bizitzari buruzko berririk ez dago, baina Tenpluaren eraberritzearen ondokoa (K.a. V. mendearen amaiera) dela segurta daiteke.

Joelen liburuak bere profeziak azaltzen ditu.

## Erreferentziak
Sodoma eta Gomorra

[thumb|Sodomaren suntsipena [John Martinen margolan batean (1832).]]
**Sodoma eta Gomorra** Bibliako *Hasiera* liburuan eta beste hainbat pasartetan aipatzen diren bi hiri dira. Bibliaren arabera, hango biztanleen lizunkeria zela eta, Jainkoak bidaliriko sufreak eta suak desegin zituen bi hiriok, K.a. 1900 inguruan (*Hasiera*, XIX-V). Adituek, artean, eztabaidagai dute benetako hiriak izan ote ziren. Gaur egun ere, bi hiriok bizioen eta homosexualtasunaren metaforatzat aipatzen dira.

Arkeologia-ikerketak frogatu duenez, lurraldea emankorra zen Erdialdeko Brontze Aroan (K.a. 2000 - 1500 inguru), eta zenbait ur lasterrek nekazaritza ziurtatzen zuten. Hiria lurrikara batek suntsitu omen zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Taphozous georgianus

***Taphozous georgianus*** Taphozous generoko animalia da. Chiropteraren barruko Taphozoinae subfamilia eta Emballonuridae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emballonuridae

## Kanpo estekak 
* 'Taphozous georgianus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Maxime Bossis

**Maxime Bossis** ( ahoskatua; Saint-André-Treize-Voies, Vendée, ) frantziar futbolari ohia da. Nantesko futbol taldean hasi zen jokatzen, eta talde horretan egon zen 1985era arte. 1982an, Espainiako munduko kopan parte hartu zuen. 1984an, Europako txapeldun izan zen. Handik urtebetera, hirugarren mailako talde batera joateko arriskuan egon zen, baina, azkenik, Frantziako taldean jarraitzea lortu zuen. 1986an, Mexikoko munduko kopan parte hartu zuen. Maxime Bossisek 76 aldiz jokatu zuen Frantziako taldearekin.

## Erreferentziak
Etilamina

**Etilamina** C2H5NH2 formula duen amina da. Haren sinonimoak dira **aminoetanoa** eta **monoetilamina**. Egoera likidoan oso isurkorra da, eta amoniako-usain nabaria du. 19° C-an irakiten du, eta urarekin neurri guztietan nahasten da. Oso base indartsua da. Aluminioaren eta kobrearen gatz-disoluzioei etilamina pixka bat gehituz gero, metal horien hidroxidoak prezipitatzen ditu, baina proportzio handian gehitzen bada berriro disolbatu egiten du prezipitatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lorenzo Fernandez de Viana

**Lorenzo Fernandez de Viana Ugarte** (Lantziego, 1866ko abuztuaren 10a - Bilbo, 1929ko abenduaren 27a) arabar eskultorea izan zen. Gasteizen jarri zen bizitzen 1883. urtean eta bertako Artes y Oficios eskolan ikasi zuen. Bere lehen garrantzizko lana Estibalizko Ama Birjina erromaniko-bizantziarraren berritzea izan zen (1897). Madrilgo eta Parisko eskoletan sakondu zuen eskulturaren artea. Beste obra askoren artean, Gasteizko katedralerako neurri handiko ezkutuak, apostoluak, santuak, martiriak (egin zituen 1910-1911).

## Erreferentziak
Cornelis Floris de Vriendt

**Cornelis Floris de Vriendt** (Anberes, Flandria, 1514 - *ib.*, 1575eko urriaren 20a) flandestar arkitekto, diseinatzaile eta grabatzailea izan zen.

## Biografia 
Anberesko eskulan-maisu bilakatu zen 1539an. Italian izan zen 1540tik 45era, eta hango arabeskoak kopiatu zituen. Italiako lan horiei esker, jaioterrian, lurralde germaniarretan, Danimarkan eta Ingalaterran zabaldu zuen apainketa-mota hori. Adibidez, Anberesko udaletxean, Italiatik ekarritako apainketa gaineratu zien antzinako ezaugarri flandestarrei. Euskal Herrian ere utzi zuen aztarna: 1544an, Alfontso Idiakez Donostiako jaunak San Telmo elizako erretaula nagusia egiteko mandatua eman zion. Egun, ordea, erretaula hori galdua da.

## Erreferentziak
Judah ha-Nasi

**Judah ha-Nasi** (hebreeraz: יהודה הנשיא, *Yehudah HaNasi*; *ha-Nasi* «printzea» eta *Rabbi* «irakaslea») edo **Judah I.a** juduen politika eta erlijio buruzagia izan zen (135 - 220). Galileako sanedringo buruzagi nagusia izan zen erromatar inperioaren garaian. Juduen egoera hobetu nahian, harremanak izan zituen Marko Aurelio enperadorearekin, eta *Mishnah* edo judaismoaren irakatsien bildumen idazle eta antolatzaile nagusia izan zen. *Tannaim* edo Juduen Ahozko Legearen azken irakasle handienetako bat izan zen.

## Erreferentziak
Omoplato

**Omoplatoa**, **eskapula** edo **sorbalda-hezurra** ornodunen bizkarraren albo banatan dauden bi hezurretako bakoitza da. Hezur honek humeroa eta klabikula lotzen ditu.

## Ezaugarriak 
Omoplatoak hezur zabal zapalak dira, hiruki-formakoak. Atzealdean irtenune bat dute zeharretara, omoplatoan bi barrunbe bereizten dituena; barrunbe horietan, besoa birarazten duten giharrak daude. Irtenunea akromioian amaitzen da, eta haren bidez lotzen zaio klabikulari. Hirukiaren alboko ertzean barrunbe glenoidea dago, omoplatoa humeroaren buruarekin lotzen duena.

## Egitura 
### Aurpegiak 
#### Aurrekoa 
Eskapularen aurreko aurpegiak hobi subeskapularra dauka eta honetan gihar subeskapularra lotzen da. Hobi honen azkenengo heren laterala leuna da eta gihar honen zuntzekin dago estalia. Hobi honen goiko partean hezur hau aurrerantz dago kurbatuta, angelu subeskapularra osatuz. Honek, indarra ematen dio hezur honen gorputzari. Aurreko alderantz, apofisi korakoideoa ikus dezakegu.

[200px|thumb|eskuinera|1. Hobi subeskapularra
2. Barrunbe glenoideoa
3. Apofisi korakoideoa
4. [Akromioi|Akromiona
5. Goiko ertza
6. Muxarradura eskapularra
7. Goiko angelua
8. Ertz mediala
9. Beheko angelua
10. Ertz laterala
11. Lepoa]]

#### Atzekoa 
Atzeko aldean, arantzak eskapula bi zati desberdinetan banatzen du. Goiko aldeari hobi supraespinosoa deritzo eta behekoari aldiz, hobi infraespinosoa.
* Hobi supraespinosoa: bien artean txikiena da eta leuna da.
* Hobi infraespinosoa: hobi supraespinosoa baino handiagoa da.

Atzeko alde honetan, akromiona ikus dezakegu.

200px|thumb|eskuinera|1. Hobi supraespinosoa 2. Arantza 3. Hobi infraespinosoa 4. Goiko ertza 5. goiko angelua 6. Ertz mediala 7. Beheko angelua 8. Ertz laterala 9. Lepoa 10. Akromiona 11. Apofisi korakoideoa
#### Albokoak 
Alboko ikuspegian, barrunbe glenoideoa ikus dezakegu argi eta garbi. Barrunbe hau humeroarekin enartrosi motako giltzadura osatzen du.

[200px|thumb|eskuinera|1. Apofisi korakoideoa 2. Barrunbe glenoideoa 3. Hobi supraespinosoa 4. [Akromioi|Akromiona 5. Hobi infraespinosoa 6. Beheko angelua 7. Ertz laterala]]

### Muskuluak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kietismo

thumb|250px|Miguel de Molinos.
**Kietismo** XVII. mendeko doktrina mistiko katolikoa izan zen, Miguel de Molinos apaiz espainiarrak proposatua, eta Madame Guyon-ek eta Cambraiko artzapezpiko Fénelon-ek hedatua. Kietismoaren arabera, kristau-perfekzioa, arimaren salbamena alde batera utzita, maitasun hutsa da, kontenplazio hutsa, eta alferrikakoa da erlijiozko praktika, baita bizitza aktiboa ere; gelditasun eta pasibotasun osoan, Jainkoarekin bat egiten da. Inozentzio II.ak debekatu zuen, eta jarraitzaile asko Inkisizioak erreta hilarazi zituen.

Zentzu gaitzesgarrian, kietismo esaten zaio kontenplazio hutsa eta gelditasuna eredutzat hartzen dituen doktrina edo jarrera orori.

## Kietismoaren jarraitzaikeak 
Hona hemen idazle batzuk:
* François Malaval (1627-1719)
* Madame Guyon (1648-1717)
* Fénelon (1651-1715)
* André Michel Ramsay (1686-1743)
* Jean-Pierre de Caussade (1675-1751)

## Kritikak 
Kietismoari kritika egin izan zaio kristautasunetik bertatik eta kristautasunetik kanpo.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pietismo

## Kanpo estekak 
* Kietismoa, Gizapedian.
* :Kietismoa Teologia Katolikoaren Hiztegian.
* :Kietismoa Entziklopedia Katolikoan.
Organisation de l'Armée Secrète

**Organisation de l´Armée Secrète** (**OAS**; ) 1961ean Frantzian eta Aljerian sortu zen erakunde armatua zen, eskuin muturrekoa eta frantses nazionalista.

Erakundeko kideak Aljeriako kolono frantsesak (*Pieds-noirs-ak*) eta militarrak ziren gehienak, eta helburu nagusia Aljeriaren independentzia galaraztea zen. Frantziako ezkertiarren eta De Gaulleren jarraitzaileen kontrako erasoak egin zituzten batez ere. De Gaulle lehendakariaren aurkako atentatua egin zuten 1962ko martxoan.

Buruzagi ezagunenak Salan, Jouhaud, eta Degueldre izan ziren; haiek atxilotu zituztenean, 1962an, behera egin zuen taldeak.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karl von Rokitansky

**Karl Freiherr von Rokitansky** (Hradec Králové, Txekia, 1804ko otsailaren 19a - Viena, Austria, 1878ko uztailaren 23a) austriar sendagilea izan zen, jatorriz txekiarra.

## Biografia 
Vienako Unibertsitateko anatomia patologikoko katedraduna izan zen 1875era arte, eta alor horren aitzindaritzat jotzen da.

30.000 azterketatik gora egin zituen; horien artean, larumin larriaren inguruan egindakoa da garrantzitsuena.

Lan nagusia *Handbuch der pathologischen Anatomie* du (1842-1846, hiru liburuki; *Anatomia patologikoari buruzko eskuliburua*).

## Erreferentziak
Generoso Ruiz Idarraga

**Generoso Ruiz Idarraga** (Nabarniz, 1900 - ?) bizkaitar margolaria izan zen. Hogeita bost urte zituenean Argentinan hartu zuen bizilekua, eta han ezagutu zuen Benjamín Solari Parravicini pintore argentinarrak margotzera bultzatu zuen. Buenos Airesen eta Mar del Platan jarri zituen bere obrak ikusgai 1952. urtean. Titulu nagusiak: *Carnaval en la aldea*, *Feria*, *Víspera de Santa Agueda*, *Ezpatadantzaris*, *Entierro*, *Llovizna*, *Belén*, *Espantapájaros de invierno* eta *Procesión del Viernes Santo*.

## Erreferentziak
Johann Hermann Schein

**Johann Hermann Schein** (Grünhain, Saxonia, gaur egun Alemania, 1586ko urtarrilaren 20a - Leipzig, Saxonia, 1630eko azaroaren 19a) alemaniar musikagilea izan zen.

## Biografia 
1615ean, Weimarko gorteko kapera-maisu izendatu zuten. 1616tik aurrera, Leipzigeko Santo Tomas elizako musika-zuzendaria izan zen, Johann Sebastian Bachen aurretik. Lan ugari idatzi zuen: madrigalak, musika-tresnetarako lanak eta korurako lanak, besteak beste, alemaniar musikaren aurrerabidean garrantzi handia izan zutenak. Italiar moldeak erabili zituelako da ezagun batez ere Schein.
## Erreferentziak
Frederick Grant Banting

**Frederick Grant Banting** (Ontario, Kanada, 1891ko azaroaren 14a - Ternua, Kanada, 1941eko otsailaren 21a) fisiologoa izan zen. Diabetesa ikertzen aritu zen, batez ere; Bantingen garaian, heriotza zekarren eritasun horrek. Intsulina bakartzeko saio ugari egin zituen; azkenik, intsulina txertatu, eta ondorio onak lortu zituzten. Harrezkero, diabetesa dutenek aukera izan dute intsulina gorputzean sartuz gaixotasunari aurre egiteko. 1923an, Medikuntzako Nobel saria irabazi zuen, John James Rickard Macleodekin batera.

## Biografia 
Frederick Banting  azaroaren 14an jaio zen, etxalde batean Allistonetik hurbil. Bost haurridetan gazteena zen; William Thompson Banting zuen aita eta Margaret Grant ama. Allistongo herri ikastetxe eta institutuan ikasi ondoren, Armadara sartu nahi izan zuen, baina ez zioten utzi bista txarra zuelako. Torontora joan zen unibertsitatera Teologia ikastera, baina Medikuntzako fakultatera igaro zen, azkenean. 1916an lizentziatu eta Kanadako Armadako Medikuntzako atalera sartu  zen; izan ere, I. Gerra Mundialaren eraginez medikuak behar zituzten.  Zauritu egin zuten Mundu Gerran 1918ko irailean beso batean, baina, nahiz eta zaurituta egon, 16 orduan egon zen guda-zelaian beste zauritu batzuk artatzen. Hori dela eta, Gurutze Militarra aitortu zioten. Torontora itzuli eta haur erien ospitalean egon zen kirurgilari egoiliar gisa. 1920tik 1921era irakasle jardun zuen Ontario mendebaldeko Unibertsitatean. Urtebete geroago farmakologia irakatsi zuen Torontoko Unibertsitatean; gradua eta urrezko domina 1922an lortu zuen.

## Diabetesari buruzko ikerketa 
Bantingek bere ikerkuntzen hasieratik interesgune nagusia ipini zuen diabetesean. Naunyn, Minkowski, Opie, Schafer eta beste batzuen lanak erakutsi zuen diabetesa pankreako hormona baten gabeziak eragiten zuela, hots, intsulinaren faltak. Intsulinak azukrearen metabolismoa kontrolatzen zuela argi gelditu zenean eta haren faltak pilarazten zuela azukrea odolean eta gernuan, tratamenduen saiakuntzak hasi ziren. Hala ere, intsulinaren aterakinak pazienteei emateko ahaleginek huts egin zuten 1922ra arte. Bantingek 1921 hasi zituen Torontoko Unbertsitatean intsulinari buruzko ikerketak Charles Best medikuntzako ikaslearen laguntzarekin Macleodek utzitako gunean (Macleok intsulina araztearen ardura hartu zuen Collip-ekin batera). Urte bat geroago Leonard Thompson 14 urteko gazte kanadiarrari lehenengo intsulina-injekzio arrakastatsuak jarri zizkioten eta urte horretan bertan hasi zen ekoizten eskala handian hainbeste diabetikori bizia salbatuko zion intsulina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bantingen hitzaldia Nobel sarietan
Wallace Carothers

**Wallace Hume Carothers** (Iowa, AEB, 1896ko apirilaren 27a - Filadelfia, AEB, 1937ko apirilaren 29a) Estatu Batuetako kimikaria izan zen.

## Biografia 
XX. mendearen hasierako kimikari bikainenetako bat izan zen. Dupont enpresako ikerketa-taldearekin elkartu zen 1928an, eta zenbait lorpen izan zituen kimika organiko sintetikoaren alorrean. Horietako bat polikloroprenoa izan zen, lehen goma sintetikoa, gero *kloropreno* izena hartu zuena. Polimerizazioaren alorrean egindako beste ikerketa batzuen ondorioz, nylonaren sintesia lortu zuen.

## Erreferentziak
Taphozous hildegardeae

***Taphozous hildegardeae*** Taphozous generoko animalia da. Chiropteraren barruko Taphozoinae subfamilia eta Emballonuridae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emballonuridae

## Kanpo estekak 
* 'Taphozous hildegardeae'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Drago

**Dragoa** edo **herensuge-zuhaitza** (*Dracaena draco*) zuhaitz-espeziea da. Enbor zuzen sendoa izaten du eta adar ugari. 5-7 m-ko diametroa du, eta 18 m-tik gora izan daiteke luze. Hosto zorrotzak ditu, leunak. Loreak zurixkak dira, eta mordotan ateratzen zaizkio. Enborretik *drago-odola* izeneko erretxina ateratzen da, herri-sendagintzan eta koloretzaile gisa erabiltzen dena. Lurralde epeletan eta beroetan hazten da; Kanaria uharteetan eta Marokon, besteak beste.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William Gilbert

**William Gilbert** (Colchester, 1544ko maiatzaren 24a - Londres, 1603ko azaroaren 30a) britainiar sendagile eta fisikaria izan zen.

Cambridgeko St. John´s Collegen egin zituen ikasketak. Elisabet erreginaren lehen sendagilea izan zen, eta Errege Sendagile Eskolako lehendakari izendatu zuten 1600ean. Urte horretan bertan, magnetismoari buruzko lehen ikerketa egin zuen: *De magnete, magneticisque corporibus et de magno magnete tellure*, Ingalaterran argitaratu zen fisikako lehen liburu garrantzitsua. Mundua iman handi bat balitz bezala deskribatu zuen. Elektrizitate estatikoa aurkitu zuen, anbarra eta bestelako gai batzuk igurtziz. *Elektrizitate* hitza asmatu zuen, anbarraren grekozko izenetik, *elektron*etik, eratorria.

## Erreferentziak
Fred Hoyle

**Fred Hoyle** (Gilstead, Yorkshire, Ingalaterra, 1915eko ekainaren 24a - Bournemouth, Ingalaterra, 2001eko abuztuaren 20a) astronomoa eta matematikaria izan zen.

Astronomiako irakasle izan zen Cambridgeko Unibertsitatean, eta astrofisikakoa, Kaliforniako Teknologia Institutuan. Kaliforniako Mount Wilson eta Mount Palomar behatokietan lan egin zuen. Hoyleren lanek unibertsoaren etengabeko hedatzearen teoria landu zuten: *Frontiers of Astronomy* (1955, *Astronomiaren mugak*) eta *Man in the Universe* (1966, *Gizakia unibertsoan*).

## Erreferentziak
Joniera

**Joniera** antzinako grekoaren lau dialektoetako bat izan zen. Ekialdeko joniera, batzuetan eolierarekin nahasten dena, mendebaldeko joniera eta Zikladetako joniera bereizten ziren jonieraren barnean. Joniera bateratua Joniako hirien arteko merkataritza-harremanetarako sortu zen. Literaturaren hizkuntza bihurtu zen gero; historialariek, filosofoek eta jakitunek erabili zuten lehenengo hizkuntza izan zen eta, Herodotoren lanei esker, historiaren hizkuntza bihurtu zen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Katamaran

thumb|Formula 16 motako katamaran bat
**Katamaran** bi kroskoko bela ontzia da. Indonesian, Polinesian eta Mikronesian oholez loturiko bi enborrez osatutako ontzia zen katamarana. Esplorazioa eta gerra egiteko erabiltzen ziren ontzi horiei bela eranstean ia 4.000 km-ko bidaiak egin ahal izan ziren. Estatu Batuetan, Australian eta Europan kirol ontzi bihurtu da XX. mendean. Luzera bereko ontzi krosko-bakarrak baino lastertasun handiagoa hartzen du katamaranak, baina erabiltzen zailagoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Miguel Marañón

**Miguel Marañón Martínez** (Barakaldo, 1893 &ndash; Bilbo, 1971) bizkaitar margolaria izan zen.

Bilbon eta Madrilen egin zituen Margolaritzako ikasketak. Ondorengo urteetan, Italiara eta Frantziara joan zen Margolaritzako ikasketak sakontzera. Ikuspegiak, natura hilak, erretratuak eta horma-pinturak egin zituen, batez ere. San Pedro basilikarako eta Vatikanoko Museorako lanak egin zituen, Erroman zenean (1920). Lan nagusiak: *Paisaje de Toledo*, *Oro viejo*, *Tío Ru*, *Retrato de niño* eta *Diamantista*.

## Erreferentziak
Jeremias Benjamin Richter

**Jeremias Benjamin Richter** (Hirschberg, Silesia, 1762ko martxoaren 10a - Berlin, 1807ko apirilaren 14a edo maiatzaren 4a) alemaniar kimikaria izan zen. Gatz neutroak eratzen dituzten osagaien artean pisu-erlazio mugatuak badirela frogatu zuen. Horretaz gainera, zenbait azido eta baseen pisu baliokideak neurtu zituen. Behaketa horien ondorio da elkarrekiko proportzioen legea, Richterren lege deritzona. Reichekin batera lan eginez, indio gai bakuna ere aurkitu zuen, espektroen analisia erabiliz.

## Erreferentziak
Jehan Titelouze

**Jehan Titelouze** (Saint-Omer, Frantzia, c. 1562/3 &ndash; Rouen, Frantzia, ) organista eta musikagilea izan zen. Rouengo Saint Jean elizako organista izan zen (1585), eta, gero, katedralekoa (1588). Organo-musika inprobisatzen oso trebea zen. Organorako bakarrik idatzi zuen. Ingeles birjinalista eta organisten eta frantses-flandestar polifonisten eragina antzematen zaio idatzi zituen lanetan.

Lan aipagarriak ditu: *Organoan jotzeko ereserkiak* (1623), *magnificat* batzuk eta mezak.

## Erreferentziak
Walter Ulbricht

**Walter Ulbricht** (Leipzig, Alemania, 1893ko ekainaren 30a - Berlin, Alemania, 1973ko abuztuaren 1a) alemaniar politikaria izan zen.

## Biografia 
Alderdi Sozialdemokratako kide izan zen (1912), eta Alemaniako Alderdi Komunistaren sortzaileetako bat (1919).

Hitler aginpidera iritsi zenean, Parisen erbesteratu behar izan zuen, eta, 1945ean, Berlinera itzuli zen. 1950etik 1971ra, Alderdi Sozialista Batuko lehen idazkaria izan zen, eta, 1960tik 1971ra, Alemaniako Errepublika Demokratikoko estatu-kontseiluko lehendakaria.

## Erreferentziak
Wei ibaia

**Wei ibaia** (txineraz: 渭) Txinako erdialdeko ibaia da, Gansu eta Shaanxi probintzietatik igarotzen dena. 856 km ditu.

Gansu probintziako mendebaleko mendietan jaiotzen da, eta Ibai Horian isurtzen du ura, Shaanxi probintzian; Ibai Horiaren eskuinaldeko adar nagusia da. Wei ibaiaren bailara Txinako zibilizazioaren gune nagusietakoa izan zen K.o. X. mendera arte; Wei eta Txing ibaiek bat egiten duten gunean eraiki zen Txinako lehen ureztatze-sistema handia, K.a. III. mendean.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Taphozous hilli

***Taphozous hilli*** Taphozous generoko animalia da. Chiropteraren barruko Taphozoinae subfamilia eta Emballonuridae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emballonuridae

## Kanpo estekak 
* 'Taphozous hilli'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Raymond Barre

**Raymond Barre** ( ahoskatua; Saint-Denis, Réunion,  - Paris, ) frantses politikari eta ekonomialari eskuindarra izan zen. Lehen ministro izan zen, Jacques Chiracen gobernuak dimisioa aurkeztu ondoan (1976). 1981ean utzi behar izan zuen kargua, Giscard d'Estaing hautagaiaren porrotaren ondoren. 1988ko lehendakaritzako hauteskundeetako lehen bozketan, botoen % 16,55 lortu zuen. 1995ean, Lyongo alkate hautatu zuten, eta kargu horretan jarraitu zuen 2001era arte.

## Lanak 
* ''La Période dans l'analyse économique - une approche à l'étude du temps*, SEDEIS, 1950.
* *Traité d'Économie Politique*, Thémis économie aux PUF, 1955
* *Le Développement économique : Analyse et Politique*, 1958.
* *L'homme est un animal économique*, 1973.
* *Une politique pour l'avenir*, Plon, 1981.
* *Que sais-je ? La désinflation*, 1983.
* *Réflexions pour demain*, 1984, Pluriel, .
* *Au tournant du siècle*, Plon, 1988.
* *Questions de confiance*, Flammarion, 1988.
* *Un goût de liberté*, JC Lattès, 2000.
* *Entretiens*, 2001.
* *L'Expérience du pouvoir'', Jean Bothorelekin batera, Fayard, 2007, 

## Erreferentziak
Prudentzio Maria Berastegi

**Prudentzio Maria Berastegi Mariaka** (Manurga, Zigoitia, Araba, 1747ko maiatzaren 7a - Gasteiz, Araba, 1823ko urriaren 20a) politikaria izan zen. 1778. urtean, Arabako errejidore nagusi eta diputatu hautatu zuten. 1793. urtean, Frantziaren eta Espainiaren arteko gerra hasi zenean, Berastegik probintzia babesteko ardura hartu zuen. Frantsesek Gipuzkoa eta Bizkaia hartu ondoan, Berastegi eta Diputazioa Gaztelan eta Burgosen babestu ziren. Gerra amaituta, foruen alde egin zuen, Karlos IV.aren gobernuaren erasoen aurrean.

## Erreferentziak
Esslingen am Neckar

**Esslingen am Neckar** Alemaniako hegoaldeko hiria da (Baden-Württemberg estatua). Neckar ibaiaren ertzean dago, Stuttgart hiriaren hego-ekialdean.

## Ekonomia 
Larrugintza, ardoa, industria kimikoa eta gai elektrikoak ditu jarduera ekonomiko nagusi.

## Historia 
Germaniako Inperioko hiria izan zen 1360tik 1802ra arte.

## Ondarea 
Aipagarriak dira XIV-XV. mendeetako eliza gotikoa, XIII. mendeko gotorlekuaren hondakinak eta Errenazimentuko udaletxea (XV-XVI. mendeetakoa).
thumb|ezkerrera|300px|Esslingen: eliza nagusia eta merkatuko plaza.

## Erreferentziak 
## Demografia 
## Kanpo estekak
Serge Koussevitzky

**Serge Aleksandrovitx Koussevitzky** (, *Sergey Aleksandrovich Kusevitsky* Vyxni Volotxok, 1874ko uztailaren 26agreg./uztailaren 14ajul. - Boston, 1951ko ekainaren 4a) Ipar Amerikako musika-zuzendaria izan zen, jatorriz errusiarra. Kontrabaxu-jotzaile bikaina zen, eta Moskuko Orkestra Sinfonikoko zuzendari izan zen. Prokofiev eta Stravinski musikagileen obrak argitaratu zituen Iraultza garaian, Estatu Batuetara jo baino lehen. Bostongo Orkestra Sinfonikoko zuzendari hautatu zuten (1924-1949), eta eragin handia izan zuen Estatu Batuetako musika klasikoaren garapenean.

## Erreferentziak
Jakes Maitiakoa

**Jakes Maitiakoa** (XVIII. m.) zuberotar idazle eta bikarioa izan zen. Joseph de Révol Oloroeko apezpikuak katixima bat idatzi zuen, frantsesez, bere elizbarrutirako. Eta haren mendean euskaldunak eta biarnesak ere bazirelako, haientzat ere bere dotrinaren itzulpenak egin zitezen agindu zuen. Euskarazko itzulpena Maitiako Jakes, Zuberoako bikario nagusiak egin zuen, eta 1709an eman zuen argitara *Catechima Oloroeco Diocezaren cerbutchuco,* izenburupean.

## Erreferentziak
Roboam

**Roboam** (; ; ) Judako lehen erregea izan zen, K.a. 931-915 urteetan; Salomonen semea zen.

## Biografia 
Hamar leinuen banaketa eragin zuen erregearen tiraniak. Herriak Roboamen Lehen ministroa zen Jeroboami zergak murrizteko eskatu zion; hark, ordea, ez zuen onartu. Matxinatu egin ziren iparraldeko biztanleak eta Jeroboam izendatu zuten beren errege. Roboamek, ordea, Judako leinua eta hegoaldeko lagunak bere mende gorde zituen. Horrela sortu ziren Israel eta Judako erresumak.

## Erreferentziak
Tocantins (ibaia)

**Tocantins** Brasilgo iparraldeko ibaia da. Goiás estatuko erdialdeko goi-ordokian du iturburua, ibai txiki multzo baten bilgunean. Iparraldera egiten du eta, Goiás eta Tocantins estatuak igaro ondoren, Tocantins eta Maranhãoren arteko muga eratzen du. Araguaiarekin batuta, Ozeano Atlantikora isurtzen da Pará estatuan, Amazonasen ahotik hurbil. 2.080 kilometro luze da, eta 750.000 kilometro koadroko arroa drainatzen du. Atal txiki batzuetan baizik ezin da ontziz ibili, ur-laster eta jauzi ugari baitago ibaiaren ibilguan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abukir

**Abukir** (,  edo  ahoskatua; ) Egiptoko herria, Mediterraneoaren ertzean, Alexandriatik 20 km. iparraldera.

## Historia 
Bertan aurkitu zen, Roseta izeneko muinoan, izen bereko harria, hieroglifoz, idazkera demotikoz eta grekoz idatzia, Egiptoko hieroglifoak ulertzeko oinarria eman zuena. Abukirko badian frantsesen eta ingelesen arteko itsas gudua izan zen 1798ko abuztuaren 1ean, Egiptoz nor jabetuko. Horatio Nelson almirante ingelesak frantziar armada Abukirreko ontzidian suntsitu zuen.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antoine Jérôme Balard

**Antoine Jérôme Balard** (Montpellier, Frantzia, 1802ko irailaren 30a – Paris, Frantzia, 1876) kimikaria izan zen. Montpellierko Farmazia Eskolan ikasi zuen, eta, gero, irakaslea izan zen eskola horretan bertan. Montpellierko paduretan uren gatza nola kristaltzen zen aztertzen ari zela, bromoa aurkitu zuen (1826). *Muride* izena eman zion, eta gai horrek kloroarekin eta iodoarekin duen antzekotasun kimikoa frogatu zuen. Aurkikuntza hori eginez geroztik, Sorbonako Unibertsitateko eta Collège de Franceko irakaslea izan zen.

## Erreferentziak
Federico Errázuriz Echaurren

**Federico Errázuriz Echaurren** (Santiago, Txile, 1850eko azaroaren 16a - Valparaiso, Txile, 1901eko uztailaren 12a) politikaria izan zen. Federico Errázuriz Zañarturen semea zen. Gerra eta Itsas Armadako ministro izendatu zuten 1890ean. Handik urtebetera, Balmaceda lehendakaria kargutik kendu zuen estatu-kolpe batean. Errepublikako lehendakaria izan zen 1896tik 1901era. Arazo larriak izan ziren Txile eta Argentinaren artean, eta modu baketsuan konpondu zituen, Argentinako presidente Julio A. Rocarekin batera: *Magallanes Itsasarteko Besarkada* deitu zioten 1899an Punta Arenasen bi gobernuburuak bildu zituen topaketari.

## Erreferentziak
Carl von Ossietzky

**Carl Von Ossietzky** Alemaniar kazetaria (Hanburgo, 1889ko urriaren 3a - Berlin, 1938ko maiatzaren 4a). Errepublikazalea eta bakezalea zen. Militarismoaren aurka borrokatu zen: 1922an, *Nie wieder Krieg* (*Gerrarik sekula gehiago ez*) mugimendua sortu zuen. Alemaniako estatuaren armatzea salatu zuen. 1933an, atxilotu egin zuten, eta espetxean egon zen kontzentrazio-esparru batera bidali zuten arte. 1935ean, Bakearen Nobel saria eman zioten Hitlerren kontrako presioengatik, baina ezin izan zuen dirua jaso.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Secundino Esnaola

**Secundino Esnaola Berrondo** (Zumarraga, Gipuzkoa, 1878ko maiatzaren 21a - Donostia, Gipuzkoa, 1929ko urriaren 22a) abesbatza zuzendaria eta musikagilea izan zen. 1906. urtean, Donostiako Udal Musika Eskolan hasi zen irakasle lanetan. Secundino zuzendari zela, hainbat sari jaso zuen Donostiako Orfeoiak (1903-1906 bitartean). Gizaki zein artista bezala izan zuen merituaz gain, 1908an abesbatza misto bat sortzeko ‘ausardia’ izan zuen Secundino Esnaolak. Abesbatza hura gertakizun iraultzaile baten atarikoa izan zen, emakumeei Donostiako Orfeoiko ateak ireki baitzizkien.

Obra nagusiak: *Salve*, *Praisku Txomin*, *Euskal Saltxa*, *Gabon*, *Pello Joxepe*, *Canción de cuna*, *Neska zaarra*, *Dringilin dron*, *Artzai txirula*, *Rapsodia vascongada*, *Matxintxo* eta *Amak ezkondu ninduen*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Knidoblasto

**Knidoblastoa** knidarioen zelula pozoitsua da. Knidoblastoek espiral-formako harizpi bat dute barnean, kizkurtuta; harizpi hori lasaitzen denean, zelula lehertu egiten da, eta kanpora isurtzen da knidoblastoko likido pozoitsua. Etsaiek eraso egiten dietenean edo harrapakin bat harrapatzerakoan isurtzen dute pozoia. Knidoblastoen pozoiak kalte arinak eragin ohi ditu, baina badira gizakiari ondoez larriak ekartzen dizkioten knidoblasto-motak ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mehmet Koprülü

**Mehmet Koprülü** (; *Mehmed Pashá Rojniku* ere deitua)(Rojnik, Beratetik hurbil, Albania, 1575 edo 1578 &ndash; Andrinopla, Otomandar Inperioa, gaur egun, Edirne, Turkia, 1661eko urriaren 31) Koprülü dinastiaren sortzaile eta, 1656-1661 bitartean, Mehmed IV.a sultanaren agindupean, Inperio Otomanoko Bisir Handia izan zen.

Konya, Trebisonda eta Damaskoko gobernaria izan zen eta 1656an Bisir Handi kargua hartu zuen. Mehmetek inperioko istiluak konpontzeko neurri gogorrak hartu zituen: erbeste bidean jarri zituen gogoko ez zituen ulemak, matxinaturiko 4.000 soldadu hilarazi zituen, veneziarrak ohildu zituen Dardaneloetatik eta gogor zapaldu zituen Anatolia, Siria eta Egiptoko matxinadak.

## Erreferentziak
Li Xiannian

**Li Xiannian** (,  ahoskatua;Huanggang, Hubei, Qing dinastia, 1909ko ekainaren 23a - Pekin, Txina, 1992ko ekainaren 21a) txinatar militar eta politikaria izan zen.

## Biografia 
1927an sartu zen Txinako Alderdi Komunistan. Zhou Enlairen gobernuan Ekonomia Arazoen arduraduna izan zen, baina agintea galdu zuen Deng Xiaopingen erreforma ekonomikoei aurre egiteagatik. Txinako Herri Errepublikako lehendakaria izan zen 1983tik 1988ra bitartean. 1989an gerra-legea defendatu zuen ikasleek demokraziaren alde egin zituzten manifestazioei aurka egiteko.

## Erreferentziak
Martxa (musika)

[thumb|[Britainiar Armadaren musika-banda bat, martxa bat jotzen, guardia-aldaketa batean.]]
**Martxa** erritmo aski nabarmena duen musika-konposizioa da, dabilen soldadu edo lagun talde baten urratsa zuzendu dezakeena. Martxa bitar konpasean idatzia izaten da gehienetan; erritmo sinplea, nabarmendua eta neurtua du. Jatorria herri-musikan izan arren, musika landuan ere agertzen da, operan batez ere, baina baita sinfonia, sonata eta antzeko musika-lanetan ere. Schubertek martxa asko idatzi zituen pianorako, lau eskuz jotzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Les Nabis

thumb|alt=Les Nabis taldeko bi margolari nagusietakoen obrak|Paul Sérusier, *Les Roses*
thumb|alt=Les Nabis taldeko bi margolari nagusietakoen obrak|Edouard Vuillard, *Breakfast*
**Les Nabis** XIX. mendearen bukaera aldean, 1889tik 1898ra bitartean, Frantziako margolari sinbolista edo intimista batzuek osatu zuten taldea izan zen. Maurice Denis izan zen taldearen bultzatzaileetako bat.

Hasieran, lagun talde bat baino ez zuten osatzen (Denis, Pierre Bonnard, Paul Sérusier, Édouard Vuillard, Aristide Maillol), baina mugimendu estetiko bilakatu zen gero. Les Nabisen argitalpenak dira, besteak beste: *Théories* (Maurice Denis, 1913) eta *ABC de la peinture* (Sérusier, 1921).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andreas Prokop

**Andreas Prokop** edo **Prokop Handia** (txekieraz *Prokop Veliký*; 1380 aldean - Lipany, 1434ko maiatzaren 30a) hustar buruzagia izan zen.

## Biografia 
Husiten matxinada gertatu zenean, Jan Žižkaren ondoan jarri zen, eta taboriten buruzagi bihurtu zen 1424an. Hungaria, Silesia, Lusazia, Misnia, Saxonia eta Frankoniaren aurkako espedizioen gidari izan zen, baina hustar moderatuen, Pragako biztanleen eta aitoren semeen laguntza galdu zuen. Haien aurka borrokatu nahi izan zuen Prokop Handiak, baina gerra galdu eta Lipanyn hil zen borrokan.

## Erreferentziak
Corazón Aquino

**Corazón Aquino** (ezkongabetan **Cojuangco**; izengoitia: *Cory*; Manila, 1933ko urtarrilaren 25a - Makati, 2009ko abuztuaren 1a) filipinar politikaria izan zen, Benigno Aquinoren emaztea.

## Biografia 
Corazón Cojuangco Manilan jaio zen, Filipinetako familia aberatsenetako batean: Tarlac probintziako Cojuangco boteretsuak. Bere amaren familia ere, Sumulong familia, Rizal probintziako familia politiko batekoak ziren halaber, eragin handikoak.

Beraz, familia pribilegiatu batean hazi zen, eta atzerrira bidali zuten ikastera, AEBetara. Filadelfiako Ravenhill Academy-n, New Yorkeko Notre Dame Convent School-en eta New Yorkeko College of Mount Saint Vincent-en Matematika ikasi zuen eta frantseseko titulu batekin graduatu zen 1953an.

Filipinetara itzuli zen zuzenbidea ikastera Far Eastern University-n, baina 1955ean Benigno *Ninoy* Aquinorekin ezkondu zen, 22 urte zituela, Tarlac probintzian Concepcioneko alkate hautatu berria zenarekin. Bost seme-alaba izan zituzten: seme bat, Benigno III.a  (gerora Filipinetako Presidente aukeratua), eta lau alaba, Maria Elena, Aurora Corazón, Victoria Eliza eta Kristina Bernadette. Benigno Aquino gobernadore eta senatari hautatu zuten, baina atxilotu, hiltzera kondenatu eta Marcosen erregimenak erbesteratu egin zuen 1980an, eta harekin joan zen Corazón emaztea.

Benigno Aquinok itzultzea erabaki zuen 1983an, eta abuztuaren 21ean, Manilako Nazioarteko Aireportuko asfalto berean lur hartu zuenean hil egin zuten. 21. mendean, aireportuak bertan eraildakoaren izena darama. Corazon AEBetan zen hilketa gertatu zenean, ez zen senarraren hegazkinean joan, baina hiru egun beranduago itzuli zenean, Benignoren omenezko hileta publikoan nabarmen agertu zen, bi milioi lagunekin batera, sekula Filipinetan ikusitako dolu-ekintza eta ekitaldi politiko handienean.

Geroago, Ninoyren lagunek eta aldekoek Laban koalizioko buru gisa politikan sartzeko konbentzitu zuten Corazon.

1985eko azaroan Ferdinand Marcos lehendakari diktadoreak presidentziarako hauteskundeak iragarri zituen 1986ko otsailerako, eta azkar batean oposizioko buru aurkeztu zen Corazon Aquino. 1986ko otsaileko bozketan botere ofizialak Marcos eman zuen garailetzat, baina oposizioak iruzurra salatu zuen, eta protesta gogorak egon ziren. Presioa handitu zen Marcosen kontra, eta prest zeukan botere-hartzeko zeremoniari uko eginez, ihes egin zuen bere aliatuek huts egin ziotenean. Aquino bilakatu zen lehendakari horrela.

Filipinetako lehendakaria izan zen 1986-1992 urteetan. Lehendakari izan zen urteetan, aurkariak izan zituen armadaren barruan, komunistak etengabe matxinatu ziren, eta arazo ekonomiko larriak izan zituen. 1992ko hauteskundeetan, bere lehendakariorde Fidel Ramos jenerala, 7 estatu-kolpetan defenditu izan zuena, babestu zuen lehendakaritzarako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Taphozous longimanus

***Taphozous longimanus*** Taphozous generoko animalia da. Chiropteraren barruko Taphozoinae subfamilia eta Emballonuridae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emballonuridae

## Kanpo estekak 
* 'Taphozous longimanus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Appenzell

**Appenzell** edo **Appenzellerland** Suitzako antzinako kantonamendua da, erlijio-arazoen eraginez bitan banatu zena:
* Ipar-mendebaldean, Appenzell Ausserrhoden, 242,6 kilometro koadro eta 55.000 biztanle 2018an. Hiriburua, Herisau. Hizkuntza: alemana. Erlijioa: protestantea.
* Hegoaldean, Appenzell Innerrhoden, 172,3 kilometro koadro eta 16.000 biztanle 2018an. Hiriburua, Appenzell. Hizkuntza: alemana. Erlijioa: katolikoa.

Lurralde menditsua da, artzain-ekonomian oinarritua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Norman Ernest Borlaug

**Norman Ernest Borlaug** (Cresco, Iowa, 1914ko martxoaren 25a - 2009ko irailaren 12a) estatubatuar agronomoa izan zen. Iraultza berdea delakoaren bultzatzaile nagusia izan zen. Rockefeller Fundazioaren Garia eta Artoa Hobetzeko Nazioarteko Fundazioan aritu zen lanean 1944az geroztik, Mexikon, eta, bere lantaldeak eginiko ikerketei esker, gari-mota berri bat garatu ahal izan zen, proteina gehiago zuena eta ugariagoa. Bakearen Nobel saria eman zioten 1970an, munduan gosea gainditzeko egindako ahaleginagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel Huertas

**Manuel Huertas Vicente** (Zamora, Espainia, 1942ko martxoaren 25a) gipuzkoar politikaria da, zamorar jatorrikoa.

## Biografia 
Lehen Hezkuntzako irakaslea da ogibidez.

Euskal Sozialistak taldeko Legebiltzarkidea izan da 1984tik 2004ra bitartean.

Besteak beste, honako kargu hauek bete ditu: Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza sailburuordea (1987-1990), Eusko Legebiltzarreko lehendakariordea (1991-1998), Gipuzkoako PSE-EEko idazkari nagusia (1997-2004). Gainera, PSE-EEko Batzorde Eragileko eta PSOEko Batzorde Federaleko kide da.

## Erreferentziak
Juscelino Kubitschek de Oliveira

**Juscelino Kubitschek de Oliveira** (Diamantina, Minas Gerais, 1902ko irailaren 12a - Rio de Janeiro, 1976ko abuztuaren 22a) brasildar mediku eta politikaria izan zen. Belo Horizonteko alkate (1940), Minas Geraiseko diputatu (1934 eta 1946), estatu horretako gobernadore (1950) eta Brasilgo presidente (1955-1961) izan zen. Lehendakaritza-garaiko egintzarik ezagunena Brasilia hiria sortzea izan zen, 1959tik aurrera herrialdeko hiriburu dena. Janio Quadros izan zuen ondorengoa Brasilgo lehendakaritzan.

Brasilian, Kubitschek lehendakariaren lehenengo egoitza Catetinho jauregia izan zen.

## Erreferentziak
Utamaro

thumb|*Edoko loreak* (1800 ingurukoa).

 japoniar grabatzailea izan zen.

Japoniako irudigile nagusietako bat izan zen.

## Biografia 
1788. urtean argitaratu zuen bere lehen bilduma (*Zomorro aukeratuak*). Japoniako plazer-etxeetako eta gorteko eszenak pintatzen zituen batez ere. *Hamabi ordu etxe berdeetan* (1798) obrarengatik egin zen ezagun.

1804. urtean kartzelan sartu zuten bere irudietako batean Toyotomi Hideyoshi diktadorea eta bere bost maitaleak irudikatzeagatik.

## Erreferentziak
Ostrazismo

[thumb|alt=|Pertsona-izenak idatziak dituztenak zeramikazko [Ostrakoi|ostrakak, ]]
Antzinako Grezian, **ostrazismoa** estatuarentzat mehatxu izan zitezkeen herritarrak erbesteratzea zekarren zigor politikoa zen. Atenasen, zigortu nahi zuten pertsonaren izena buztinezko ontzi-pusketan, ostrakonetan, idazten zuten. Zigortutakoak hamar urtez utzi behar izaten zuen hiria. Erroman, berriz, zigortutakoak ondasunak eta gizarte-maila galtzen zituen, zehaztu gabeko aldi batez (gehienetan, bizitza osorako). Egun ere, hedaduraz, ostrazismo terminoa alderdi bateko lerro ofizialarekin bat ez datozen politikariek batzuetan jasaten duten bazterketa adierazteko erabiltzen da.

## Kanpo estekak
Patricio Escobar

**Patricio Escobar Cáceres** (San José de los Arroyos, 1843ko martxoaren 17a - Asunción, 1912ko apirilaren 19a) Paraguaiko politikari eta militarra izan zen, herrialdeko presidentea 1886-1890 bitartean.

## Bizitza 
Jeneral izendatu zuten, Aliantza Hirukoitzaren aurkako gerran (Argentina, Brasil, Uruguai, 1865-1870) erakutsi zuen ausardiagatik. Rivarolaren (1871) eta, geroago, Jovellanosen aurka matxinatu zen. Errepublikako lehendakaria izan zen 1886-1890 urteetan. Nekazaritzako Bankua eta Unibertsitatea sortu zituen. Alderdi biko sistema sendotu zuen Paraguain (liberalak eta errepublikanoak).

## Erreferentziak
Saguaro

**Saguaroa** (*Carnegiea gigantea*) kaktazeoen familiako kaktus handia da, Mexikon, Arizonan eta Kalifornian hazten dena. Saguaroaren enborrak bost edo sei adar izaten ditu. 5 m inguru luze izaten da, baina batzuk 15 m-ra iristen dira. 150 edo 200 urteko bizitza dute, eta, askotan, haizeak sustraitik ateratzen dituenean hiltzen dira. Lore zuria du, gauean zabaltzen dena, enborraren eta adarren gainaldean. Fruitu gorriak ematen ditu, edateko onak.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Valerio Zurlini

**Valerio Zurlini** (Bolonia, 1926ko martxoaren 19a - Verona, 1982ko urriaren 26a) Italiako zinemagilea izan zen. Milango *Piccolo Teatro* taldeko kidea izan zen. 1948tik 1954ra, hamabost bat film labur egin zituen. 1954an egin zuen lehen film luzea, *Le ragazze di San Frediano*. Beste film aipagarri batzuk: *Estate violenta* (1959), *Cronaca familiare* (1962, *Familia kronika*), *La prima notte di quiete* (1972, *Lehenengo gau geldia*), *Il deserto dei tartari* (1976, *Tartariarren basamortua*, Dino Buzzatiren eleberrian oinarritua).

## Erreferentziak
Alejandro Alumbreros

**Alejandro Alumbreros** (Bilbo, Bizkaia, 1973) musikagilea da. Piano ikasketak egin ondoren irakasle titulua lortu zuen. Ganbera musika irakasteko titulua ere eskuratu zuen, eta hainbat ikastaro eta mintegitan parte hartu du. Kontzerturik gehienak Bizkaian eskaini baditu ere, Estatu Batuetako Pittsburghen ere aritu izan da lanean, bertako Savoyards Orchestrarekin. Algortako Biotz Alai Abesbatza eta Bilboko Opera Abesbatza pianoaz eta organoaz lagundu izan ditu.

## Erreferentziak
Archibald Joseph Cronin

**Archibald Joseph Cronin** (Cardross, Dumbartonshire, 1896ko uztailaren 19a - Montreux, 1981ko urtarrilaren 6a) eleberrigile eskoziar izan zen.

Bigarren Mundu Gerran, sendagilea izan zen itsas armadan, eta sendagileen giro hori dute gaitzat bere eleberri askok. Obra garrantzitsuenak: *The citadel* (1937, *Ziudadela*); *The keys of the kingdom* (1941, *Erresumaren giltzak*), zinemara eraman zen misiolari baten bizitza kontatzen du; *Shannon´s way* (1948, *Shannonen bidea*) eta *The Spanish gardener* (1950, *Espainiar lorazaina*).

## Erreferentziak