open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nigerren delta

**Nigerren delta** Gineako golkoan (Nigeria) itsasoratzean Niger ibaiak eratutako delta da. Batzuetan **Oil Rivers** (*Olioaren ibaiak*) ere deitzen zaio eskualde honi, palma olio ekoizle handia izan zelako. Oso lurralde jendeztatua da eta aberatsa lehengaietan, petrolioan batez ere.

Eskualde honek 75.000 km²ko azalera du, Nigeriako hegoaldeko bederatzi estatutan banatua (Abia, Akwa Ibom, Bayelsa, Cross River, Delta, Edo, Imo, Ondo eta Rivers). Munduko hirugarren hezegunerik handiena da eta ur gezako zingira oihanik zabalena, oso bioaniztasun handiarekin. Eremuaren erdia baino gehiago erreka ugariz zeharkaturik eta uharte txikiz zipriztindurik dago. Gainerakoa euri-oihan tropikalez estalirik dago. Biztanleriari dagokionez, 13.300 kokaleku baino gehiago daude (%94 5.000 bizilagunetik beherakoak) eta 30 milioi biztanle inguru. 40 talde etniko baino gehiago daude eta 200 hizkuntza mintzatzen dira.

Niger ibaiaren deltako petrolioaren ustiapena 1956an hasi zen, Royal Dutch Shell herbeherear multinazionalaren eskutik. Azken hamarkadetan petrolioak eta gasak Nigeriako Barne produktu gordinaren %40 inguru ekarri dute. 2000 eta 2004 artean hidrokarburoen esplotazioak herrialdeko dibisa sarreren %97 eta gobernuaren sarreren %79,5 eman zituen. Horrez gainera, petrolio isuriek (1,5 milioi tona mende erdian) eta petrolioak dakarren gas naturala erretzeak oso eragin kaltegarria izan dute ingurunean eta herritarren osasunean. Nigerren Deltaren Emantzipazio Mugimendua (MEND) da eskualdeko talde armatu garrantzitsuena.
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Niger River Delta Wwf.panda.org
*  Tom O'NEILL: Nigerian Oil Nationalgeographic.com
*  Joel OLATUNDE: Kutsadura eta heriotza: Petrolioak miseria besterik ez du eraman Nigerren deltara Gaur8.info
*  Pello ZUBIRIA: Nigeriako oihan eta soroetan datzate 50 ‘Exxon Valdez’ Argia.com
Aiala jauregia

**Aiala jauregia** Gipuzkoako Urola Kosta eskualdean dagoen Zarautz udalerriko jauregi bat da. Mendilauta auzoko izen bereko kalean dago, *Desertu Txikia* hondartza eta malekoiaren alboan. Gaur egun, bertan Karlos Arguiñano beasaindar sukaldari ezagunaren **Karlos Arguiñano jatetxe-hotela** dago.

## Ikus gainera 
* Karlos Arguiñano

## Kanpo estekak 
* Karlos Arguiñano jatetxe-hotelaren webgunea (eleanitza)
Inbestimendu-egitasmoen azterketa

Finantzan, **inbestimendu-egitasmoen azterketa** inbestimendu baten egitasmo baten errentagarritasuna eta aurrera-eramatearen komenigarritasuna aztertzen dituen tresna kuantitatiboen multzoa da. Gehienetan, inbestimenduak ekarriko dituen kostu, mozkin eta diru-sarrera eta irteeren balorazioan oinarritzen da, denboran zehar gauzatuko diren fluxu horiek korritu-tasa batez eguneratzeko finantza-matematikaren tresnak baliatuz. Azterketa zorrotzago batek egitasmoaren ziurgabetasuna ere kontuan hartuko du.

## Inbestimendu-egitasmoak aztertzeko tresnak 
* Eguneratutako balio garbia
* Errendimenduaren barne tasa
* Kostu-mozkin analisia

## Kanpo-estekak
Nim joko

thumb|250px|**Nim jokoa**: irudiko jokoa 1, 2 eta 3 piezako hiru pilarekin hasten da. Jokalari gorria eta berdea txandakatzen dira pila bat aukeratu eta bertatik nahi duten pieza kopurua kentzeko. Azken pieza kentzen duena jokalari berdea denez, horrek irabazten du.

**Nim jokoan** bi jokalarik zenbait multzotik piezak kendu behar dituzte txandaka, aldi bakoitzean multzo bat aukeratuz eta bertatik nahi adina pieza erretiratuz. Azken multzotik azken pieza kentzen duen jokalariak irabazten du, bertsio arruntenean. Batzuetan, pieza kopuru mugatu bat ken daiteke. Beste bertsio baten arabera, azken pieza kentzen duena galtzaile da. Joko abstraktoa da, matematikan sakon aztertu eta ondorio interesgarriak ekarri dituena, aljebran nahiz konbinatorian. Bertsio arruntean, multzoetako kopuruen batura bitarra 0 ez denean, mugitzen duen lehenengo jokalariak irabazteko estrategia ziurra du. Adibidez, bi multzo soilik daudenean, multzo batean aurreko jokalariak erreitratu duen pieza kopuru berdina beste multzotik erretiratuz irabazten du bigarren jokalariak. Multzo bakarra dagoenean, eta aldi bakoitzean gehienez 3 pieza ken daitezkeenean, lehenengo jokalariak 4 zenbakiaren multiploa den pieza kopuru bat utziz irabaziko du beti. Horrela, azkenean 4 pieza geratuko dira eta beste jokalariak egiten duena egiten duela, berak beti geratzen diren piezak eramango ditu azken mugimenduan.

## Kanpo estekak
Bizkarra (argipena)

**Bizkarra** hitzak esanahi zenbait ditu:

* anatomian, bizkarra, gorputzaren atzealdeko gunea;
* **Bizkarra** abizena,
** Mikel Bizkarra, mañariar txirrindularia,
** Maria Teresa Bizkarra, EHUko irakaslea;
* **bizkar** edo muinoa;
* **Bizkarra**, toponimoa.
Tapizgintza

[thumb|[Musei capitoliniren tapiz bat]]
**Tapizgintza** tapizak egiteko artea da, batez ere horman zintzilik jartzen diren ehunezko dekorazio-lana. Hitza antzinako frantsesezko *tapisser* aditzetik dator, ehunez edo alfonbrez estaltzea esan nahi zuena.

Antzinako Grezian jadanik erabiliak izan arren, XIV. mendetik aurrera hedatu ziren Mendebaldeko Europan zehar. Arraseko lanak oso ospetsu bilakatu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ramon Roteta

**Ramon Roteta Sagarzazu** (1951ko ekainaren 18a, Hondarribia) euskal sukaldari eta eskultore bat da. Hondarribian dagoen Ramon Roteta jatetxearen jabea da.

Lehenbizi bere osabaren jabetzakoak diren Kuluxka eta Zeria jatetxeetan lanean hasi zen. Zarauzko Miramar Ostalaritza Ikastetxean ikasketak burutu ondoren Paris hiriko Boffinger ikastetxera iragan zen.

Gaztaroan Donostiako Kurlinka jatetxearen zuzendari izan zen. 1979an Madrilgo El Amparo jatetxean arrakasta lortu zuen. Behin Hondarribia jaioterrira itzuli ostean, 1981an Ramon Roteta jatetxea ireki zuen.

Azken aldi honetan, sukaldaritzaz gain eskulturagintzan ere diardu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ramon Rotetari bere eskulturei buruz eginiriko elkarrizketa
Limitearen teorema zentral

[thumb|250px|eskuinera|Dado bakar bateko puntuazioaren probabilite banaketa [banaketa uniforme diskretu|uniformea da, alde guztiek probabilitate berdina baitute. Dado batzuk bota eta puntuazioak gehitzen direnean, puntuazio totalak banaketa normalerarako joera du. Dado kopurua zenbat eta handiagoa, joera orduan eta garbiagoa da.]]

Probabilitate-teorian eta estatistika, **limitearen teorema zentrala** zorizko aldagai kopuru handi baten batura eta batezbestekoa banaketa normalari jarraiki, batezbestekoa batezbestekoen batura eta bariantza bariantzen batura izanik, banatzen dela ezartzen duen teorema da. Teoremak bertsio zenbait ditu, gehitzen diren zorizko aldagaiek banaketa berdina duten edo ez, besteak beste.

### Propietateak: 
-Limitearen teorema zentralak banaketa gutxi gorabehera normala bermatzen du n nahikoa handia denean. 

-Teoremaren bertsio desberdinak daude, konbergentzia bermatzeko erabiltzen diren baldintzen arabera. Errazenetako batek dio nahikoa dela gehitutako aldagaiak independenteak izatea, berdin banatuta, espero den balio eta bariantza finituarekin. 

-Bi banaketaren arteko hurbilketa, oro har, handiagoa da haien erdigunean haien muturretan edo isatsetan baino, horregatik "muga zentrala teorema" izena hobesten da ("zentralak" muga kalifikatzen du, teorema baino).

- Probabilitatearen teoriari dagokion teorema honek erlazionatutako hainbat esparrutan du aplikazioa, hala nola inferentzia estatistikoan edo berritzearen teorian. 

## Kanpo estekak
Vatsyayana

**Vatsyayana** edo **Vātsyāyana** garai vedikoetako, Gupta Inperioko (Kristo ondorengo IV eta VI mendetan) erlijioso eta idazle indiarra izan zen. Bere izena *Kama Sutra*ren egilearen bezala ezaguna da. Antza, *Niāia Sutra Bhāshia* liburuarekin ere lotura izan lezake; azken hau Akṣapāda Gautamak idatzitako *Nyāya Sūtra*ren liburuaren komentario zen.

Vatsyayana ren benetako izena Mal•li Naga o Mril•lana zela uste da. Vatsyayana abizena izango litzateke. Idazle honi buruz ezagutzen ditugun datu eskasak *Kama Sutra* liburuaren amaieran agertzen dira. Horren arabera liburu hori Benaresen erlijio gizona izateko ikasten ari zen garaietan gazte batek idatzi zuen. Hori egiteko aurretik Babhravia eta beste egileen lanak aztertu zituen. Brahman kastako baten semea omen zen.

Leiendaren arabera, Vatsyayana haurtzaroan putetxe batean bizi izan zen eta han ikasi omen zuen gero liburuan azaldu zituen kontzeptuak eta teknikak. Vatsyayanaren asmoa ez zen promiskuitatea zabaltzea baizik eta pertsonak hiritar hobeagoak izateko aukera ematea.

## Kanpo estekak 
* BharataDesam.com Kama Sutra ingelesez
Bielefeldeko konspirazioa

**Bielefeldeko konspirazioa** 1994an abiatu zen meme satirikoa da, eta Alemaniako Internet erabiltzaileen artean neurri bateko arrakasta duena. Alemaniako Ipar Renania-Westfalian dagoen 300.000 biztanleko Bielefeld hiria ez dela existitzen defendatzen dute.

## Sinopsia 
[thumb|600px|[Bielefeld hiriaren bista (Alemania).]]
Bielefeld hiria ez dela existitzen da tesi nagusia. Uste honen arabera, hiri hau existitzen dela pentsatzea Alemaniako Gobernuak bultzatutako desinformazio kanpaina eta konplot baten ondorioa da. Hori demostratzeko, hiru galdera proposatzen dituzte:

# Ezagutzen al duzu Bielefeldeko inor?
# Izan al zara sekula bertan?
# Ezagutzen al duzu bertan izan den inor?

Galdera horiei jendearen gehiengoak ezezkoa erantzuteak hiri hau ez dela existitzen "demostratzen" du beren ustez. Eta hauetako batenbati baiezkoa erantzun badio inork, pertsona hori konspirazioaren parte dela susmagarria izan liteke.

Memearen bultzatzaileentzat ez daude argi konplotaren arrazoiak. Zenbait bertsiok defendatzen dute CIA edo Mossad bezalako erakunderen batentzat tapadera lana egiteko esan nahi dutela autoritateek hiri hori existitzen dela, baita estralurtarrak ere egon daitezkeela atzean, eta hiriko unibertsitatearen eraikinak extralurtar hauen Objektu Hegalari Ezezaguna gordetzeko erabiltzen dutela.

## Erreakzio ofiziala 
thumb|Oroimenezko harria Bielefeld konspirazioa amaitu zela eta
Hiriak beste lurraldeetan irudi publikoa bultzatzeko kanpainak egin arren, zenbaitetan kanpainen emaitzak kontraeraginkorrak izan dira. Adibidez, 1999an, memearen sorreratik bost urtera, herriko autoritateek prentsa ohar bat argitaratu zuten *Bielefeld gibt es doch!* izenburupean: "Bielefeld existitzen da!"). Hala ere, argitalpenak apirilaren 1eko data zeukan, bertako «Aprilscherz» edo inozente eguna. Txantxaren zaleek kointzidentzia hau baliatu zuten "proba" gisa beren tesia defendatzeko.

Bielefeldek ez du lortu bere ikusgarritasuna Alemanian zabaltzerik. Egoera anormala da bere tamainako hiri batentzat eta memearen zabalkundea baino aurretik, zenbait txisteren iturria zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Autarkia (argipena)

**Autarkia** terminoak esanahi zenbait ditu:

* politikan, **autarkia** edo autarkismoa, norbere burua gobernatzea aldezten duen filosofia politikoa;
* ekonomian, autarkia edo ekonomia itxia, herrialde batek bere ekonomia beste herrialdeekin merkataritza eta finantza harremanik gabe antolatzen duenean.
Postestrukturalismo

[start=0|thumbtime=484|thumb|[Michel Foucault ulertzeko gakoak]]
**Postestrukturalismoa** 1960 eta 1970ko hamarkadetan zenbait filosofok egindako lanetan biltzen den pentsamenduari deritzo, bereziki Michel Foucault eta Jacques Derrida filosofoengan zentraturik, estrukturalismoaren ideal modernoa baztertu eta giza eta gizarte errealitatea azaltzeko dekonstrukzioa (Derridak proposatutako metodoa dena) ezagutzaren genealogia (Foucaulten kasuan) aldezten dutenak. Horrela, postestrukturalismoa postmodernitateak aldezten duen ezagutza eszeptikoarekin dator bat, errealitatera hurbiltzeko estrukturalismoan jatorri duten metodoak erabiliz. Bereziki literatura kritikan zentraturiko ikuspegi filosofikoa da, bere testuei dekonstrukzio metodoa aplikatuz, eta bere eragina Queer teoria bezalako lanketeraino hedatzen da. 

## Erreferentziak 
*Apodaka, Eduardo (2024): *Subjektuaren zainak eta adarrak*, Bilbo, UEU. 
*Gabilondo, Joseba (2012): “Ikasketa eta teoria Queer-ak” in Alaitz Aizpuru (et al.): *Euskal Herriko pentsamenduaren gida*, Bilbo, UEU. 
*Galfarsoro, Imanol (2012): “(Post)marxismoa, kultura eta eragiletasuna: ibilbide historiko labur bat” in Alaitz Aizpuru (et al.): *Euskal Herriko pentsamenduaren gida*, Bilbo, UEU. 
*Galparsoro, Jose Ignacio (2008): "Aro Garaikidea. Filosofia Kontinentala" in Agustin Arrieta eta Ibon Uribarri (koord.): *Filosofiaren historia*, Donostia, Elkar. 

## Kanpo estekak
Rafaela Romero

**Rafaela Romero Pozo** (Quintana de la Serena, Badajoz, 1972ko otsailaren 1a) PSE-EE alderdiko politikaria da. Arrasate eta Pasaia udaletako zinegotzia izan ondoren, 2003 urtetik Gipuzkoako Batzar Nagusietako batzarkidea izan da, eta 2007-2011 urte bitartean Batzar Nagusi horietako presidentea. Egun, Gipuzkoako Foru Aldundian Mugikortasun eta Lurralde-Antolaketarako ahalduna da.

EHUn zuzendaritza ikasi zuen eta zenbait urtez abokatu moduan lan egin zuen. Jesus Egiguren ezkondu zuen eta alaba bat dauka. Egigurenekin batera bake prozesuan lagundu zuen.

## Oroimenak 
Ana Erostaberen laguntzaz oroimen liburua 2022an plazaratu zuen, *Hasta que me mates* (Hiltzen nauzun arte) izenburupean, politikako, ETAren aurkako eta tratu txarren inguruko bere bizi esperientziaz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jesus Egiguren

## Kanpo estekak 
* Fitxa teknikoa Eusko Legebiltzarrean.
* :Fitxa teknikoa Gipuzkoako Batzar Nagusietan

* :PSE-EE alderdiaren webguneko fitxa..
Sabrina (1954ko filma)

***Sabrina*** 1954an filmatutako drama-komedia bat da. Billy Wilder izan zuen zuzendari, eta aktore nagusiak Humphrey Bogart, Audrey Hepburn eta William Holden ditu. Wilderrek Paramount Pictures zinema promotoreekin egindako azken filma izan zen, zuzendariak haiekin emandako 12 urteen azkenean.

## Sinopsia 
Sabrina Fairchild (Audrey Hepburn) Larrabee familia dirudunaren txoferraren alaba da. Bere aita, Thomas (John Williams), Larrabee familiaren zerbitzutan egon da betidanik eta haien garagearen gaineko apartamentuan bizi izan da beti. Sabrinak, beraz, familiaren zerbitzu langileen taldean hezi da, baina Larrabee familiako seme gazteenaz, Davidez (Holden) maitemindua egon da txikitatik. David ordea, itxura oneko gizon aberatsa da, andrezalea eta lanik gabe, gozatzen bizi dena. Era honetan, inoiz ez da Sabrinan fijatu, txoferraren alaba baitzen. Sabrinak, ordea, zuhaitz batetik ikusten du David, Larrabee familiako ozpakizunetan, bere amorante anitzak erakartzen.

Thomas Fairchildek, Sabrinaren aita, kezkatuta, bere alaba Parisera bidaltzen du sukaldari ikasketak egin ditzan. Neska Frantziara habiatzen da eta ikasketak burutzen ditu, bere janskera eta estiloa guztiz finkatuz. Etxera itzultzean emakume dotorea da, ez da jadanik ume bat eta Daviden atentzioa lortzen du.

Linus Larrabee (Humphrey Bogart), Daviden anai nagusi eta arduraduna da, Larrabee enpresaren burua. Larrabee enpresa tratutan dago beste enpresa handi batekin eta akordioaren hitzetan beste enpresako zuzendariaren alaba eta David Larrabeeren ezkontza ulertzen da. Ezkontza hau ekonomikoki oso onuragarria litzateke familiarentzat baina, Daviden ikusmiran Sabrina dago, eta emakumeei dagokienean ekonomi arloak ahazten ditu. Hau ikustean, Linusek, bere arrazionaltasun gogorraz eta hoztasunez Sabrina bere anaiarengandik urruntzeko plana aurrera eramaten du, eta azkenik neska liluragarriaz maitemintzen da. Bere zurruntasunak eta buru itxiak ordea, begiak estaltzen dizkio, eta Sabrina barku batean igotzen du Paris bidean.

Azkenik, David da Linusi sentimenduak argitzen dizkiona eta bere maitasunaren bila irtetea bultzatzen duena.

## Oscar Sariak 
1954an bost Oscarretarako nominatua izan zen: zuzendari onenari, zuzendaritza artistiko onenari, emakume aktore onenari, gidoi onenari, argazki onenari eta janzkera onenari. Azkenik, azken horrekin bakarrik gelditu zen, Edith Head diseinatzaileari emana.

## Argazki galeria 
'**Sabrina* filmaren irudiak *'

Image:Sabrina11.jpg|Audrey Hepburn eta William Holden
Image:Sabrina6.jpg|Audrey Hepburn eta William Holden
Image:Sabrina7.jpg|William Holden eta Audrey Hepburn
Image:Sabrina8.jpg|Humphrey Bogart eta Audrey Hepburn
Image:Sabrina5.jpg|William Holden eta Humphrey Bogart
Image:Sabrina9.jpg|Humphrey Bogart

## Kanpo estekak 
*  Filmeari buruzko informazioa.
*  *Sabrina* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Enver Hoxha

**Enver Hoxha** ( ahoskatua; Gjirokastër,1908ko urriaren 16a - Tirana, 1985eko apirilaren 11) Albaniako agintari komunista izan zen 1944tik hil zen arte.

## Bizitza 
thumb|left|Hoxha hazi zen etxearen gunea. Jatorrizko etxea sute baten ondorioz suntsituta gelditu zen 1960ko hamarkadan
Halil Hoxha eta Gjylihan Çuçiren semea, Gjirokastër hirian jaio zen 1908an. Enver Pasharen omenez jarri zioten izena.

Lehen hezkuntzako ikasketak amaitu ondoren, Liria ikastetxean jarraitu zuen ikasten, eta 1923an hiriko lizeoan sartu zen. Ekrem Libohovaren esku-hartzearen ondorioz lizeoa itxi ondoren, estatuko diru-laguntza bat eman zioten Hoxhari Korçëko Albaniako Lizeo Nazionalean ikasketak jarraitzeko 1930era arte.

Belgikan eta Frantzian goi ikasketak egin eta Alderdi Komunistan sartu zen. Bere herrira itzulirik, Ardatzeko indarren aurkako erresistentzia antolatu zuen Bigarren Mundu Gerran, eta Askapen Nazionalerako Fronteko buruzagia izan zen. 1941ean, Albaniako Alderdi Komunista (1948tik aurrera Albaniako Langileen Alderdia izan zena) sortu eta idazkari nagusi jarri zen. 1944an, herrialdea askaturik, behin-behineko lehendakari eta indar armatuen buru izendatu zuten. 1945eko hauteskundeen ondoren, kontseiluko lehendakari izan zen, eta 1946an Albaniako Herri Errepublika sortu berriaren buru.

1954an gobernu eta estatu karguak utzi zituen, baina alderdiko idazkari nagusi izaten jarraitu zuen hil arte. Sobietar Batasunaren eta Txinako Herri Errepublikaren arteko gatazka ideologikoan, Txinarekin bat egin zuen, eta Albanian iraultza kulturala indartzen saiatu zen, herrialdeko kultura erlijiosoaren aurka besteak beste. 1976an Mao hil ondoren, Txinako Herri Errepublikak harturiko bideari errebisionista iritzirik, bi nazioen arteko harremanak hoztu egin ziren. 1973. urtean bihotzekoa pairatu ondoan, haren osasuna makalduz joan zen. 1982an oroitzapen liburu interesgarria argitaratu zuen, batez ere erresistentzia garaiaz diharduena. 1985ean hil zen.

## Sariak 
### Albaniako sariak 
### Atzerriko sariak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eugene Cernan

**Eugene Andrew Cernan** (Bellwood, Illinois, 1934ko martxoaren 14a - Houston, Texas, 2017ko urtarrilaren 16a ) estatubatuar astronauta eta militarra izan zen.

Bigarren Mundu Gerrako heroien istorioez liluratuta, Eugene Cernanek San Diegoko Miramar hegazkin pilotuen eskolan ikasi zuen, gaur egun *Top Gun* bezala ezaguna. Gemini 9 misioa egin ostean, paseo espaziala egiten bigarren estatubatuarra (eta hirugarren pertsona) izan zen. Halaber, ilargian oina azken aldiz jarri duen pertsona izan zen Eugene Cernan.

## Kanpo estekak 
* Eugene Cernanen webgune ofiziala
Turkiar bainu

thumb|280px|Gazte batzuk turkiar bainu bat hartzen.
**Turkiar bainua**, **lurrun-bainua** edo **hammam** (bainua, arabieraz), berotasun hezeko bainu mota bat da, ur-lurrunez beteriko giro beroan egotean datzana. Ingurune horretan denbora pixka bat ondoren, bainularia uretan murgiltzen da edo ur hotzarekin edo beroarekin bustitzen da. Hezetasuna hemen %99koa denez, turkiar bainuak berezkoa den "lainoak" betetzen du dena.

## Kanpo estekak 
* Sauna eta bainu turkiarra Eroski Consumer
Charles Conrad

**Charles "Pete" Conrad, Jr.** (Philadelphia, Pennsylvania, 1930eko ekainaren 2a – Ojai, Kalifornia, 1999ko uztailaren 8a) estatubatuar astronauta eta militarra izan zen.

Neil Armstrong eta Buzz Aldrinen antza, 1930ean jaio zen Pensilvanian. Haurtzaroan dislexikoa izan arren, hegazkinak gidatzeko lizentzia lortu zuen Bigarren Hezkuntza (High School) amaitu baino lehen. Princetongo Unibertsitatean Ingeniaritza Aeronautikoa ikasi zuen, eta, ondoren, Ameriketako Estatu Batuetako Itsas Armadan hegazkin instruktorea bilakatu zen. NASAk 1962an astronauta bezala aukeratu zuen. Apolo 12aren komandantea izanda, Skylab 2 estazioa espazialera heldu zen 1973. urtean. 11 urtez astronauta izan zen, eta, 20 urtez NASAN lan egin zuen. Horren ostean, negozioetara dedikatu zen, telebista konpainietan lan eginez. Ilargian oina jarri zuen lehen pertsona ez izan arren, bertan dantzatu zuen lehen pertsona bilakatu zen. 1999. urtean, Kalifornian, 69 urte zituela hil egin zen, motorrarekin izandako istripu baten ondoren.
Chomp

[thumb|200px|**Chomp** [jokoaren bilakaera: jokalari bakoitzak *txokolate-barrako* karratu bat aukeratu eta azpiko eta eskubiko karratuak jaten ditu bere txandan. Azken karratu gorria jaten behar duenak galtzen du. Hemen jokalari urdinak galtzen du, jokatzen den 4. txandan.]]

**Chomp** karratu txikiz osaturiko laukizuzen batekin jokatzen den joko bat da, gehienetan bi jokalarirentzat eta laukizuzena paper batean marraztuta joka daitekeena. Jokalariek karratu txiki bat aukeratu eta karratu hori nahiz horren azpitik eta eskubira dauden karratu guztiak kendu edo *jan* egiten dituzte txandaka, laukizuzena txokolate barra bat balitz bezala. Hain zzuen, jokoaren izenak txokolate barra batek zatitzean sortzen den hotsari erreferentzia egiten dio. Goi eta ezkerreko azken karratua *poizonduta* dago eta azkena jaten duenak galdu egiten du. Jokoa nim jokoaren antzekoa da eta joko-teorian aztertu da.

## Kanpo estekak
Blake Clark

**Blake Clark** (Macon, Georgia, 1946ko otsailaren 2 - ) Estatu Batuetako aktorea da, zineman, eta telebistan ibilitakoa.

## Filmografia
Jim Varney

**James Albert** "**Jim**" **Varney, Jr.** (Pike konderria, 1949ko ekainaren 15a - White House, 2000ko otsailaren 10a) Estatu Batuetako aktorea da.

## Filmografia 
## Telebista
Dana Snyder

**Dana Snyder** (Allentown, Pennsylvania, 1973ko azaroaren 14a - ), Estatu Batuetako aktorea da.

## Filmografia 
## Telebista
Buzz Aldrin

**Buzz Aldrin** (Edwin Eugene Aldrin, Jr. jaioa; Glen Ridge, New Jersey, 1930eko urtarrilaren 20a) estatubatuar astronauta eta militar ohia da.

Ilargia zapaldu zuen bigarren pertsona izan zen. Gaur egungo historian toki esanguratsua izango du satelitera heldu zen lehenengo hegaldiko kidea izateagatik. Hala ere, beste egitasmoetan ere jardun izan du. Ilargiratzearen osteko hamarkadetan, Aldrinek nazioek espazioan izango zuten etorkizunari buruz asko irakurri eta idatzi zuen. 1971ean Aldrin NASAtik erretiratu zen baina espazioaren ikerketan lan egiten jarraitu zuen. Izan ere, Martera heltzeko planak proposatu zituen eta hiru patente jaso zituen espazio estazio modular batentzat. Horrez gain, liburu asko idatzi zituen, ospetsuena *Return to Earth* autobiografia izanik. *Voices From the Moonen* Chaikinekin izandako elkarrizketan, bere esperientziak antolatzeko zailtasunari buruz hitz egin zuen.

2002an, Bart Sibrel film zuzendari eta eszeptikoak Ilargira heldu zela froga zezala proposatu zion, eta astronautak ukabilkada bat eman zion. Bere esanetan ez zekien kaleko pertsona batek nola har zezakeen bere azalpenak eta guztiz desegokia ikusten zuen bere burua hitzen bitartez bere lorpena frogatzeko.

## Kanpo-estekak 
* Webgune ofiziala
Kakueta (argipena)

**Kakueta** hainbat tokiren izena da:

* Kakuetako arroila (Zuberoa)
* Kakueta edo Peñablanca mendia (1583 m, Erronkaribar, Nafarroa)
* Kakueta mendia (924 m, Urola Erdia, Gipuzkoa)
Peñablanca

**Peñablanca** edo **Kakueta** (1583 m) Erronkaribarreko mendi bat da, Atuzkarratz mendilerroko gailurrik altuena.

Kakueta Atuzkarraz mendilerroko gailurrik altuena dugu.

Horrek eta herri garrantzitsuek inguraturik egoteak eragiten du seguruenik mendi-multzo erraldoi honetako tontorrik bisitatuena izatea.

Bai Izabatik (Txorimilo lepoan barrena) bai Urzainkitik (San Migelgo baselizako hondakinen ondoan pasatuz)handiak dira desnibelak, pinudi eta pagadi sarrietan barrena egiten direlarik, goiko larre zabaletara atera baino lehen.

Beste aukera batzuk Bintze sakanetik edo iparraldetik, Uztarroze herritik abiatzen dira.

## Izena 
Inguru horretan eginiko ikerketa toponimikoen arabera, bertakoek *Peñablanca* esaten diote gailurrari. Orain arte aztertu diren dokumentuetan, *Kakueta* izenak ez du euskarri handirik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kakueta / Peñablanca, *http://www.euskal-herria.org/*.
Ananga Ranga

***Ananga Ranga*** (अनंगरंग, *Maitasunaren etapak*) edo ***Kamaledhiplava*** (कमलेधिप्लव, *Itsasontzia maitasunaren itsasoan*) Indian XV.-XVI.mendean idatzitako sexualitateari buruzko liburu ospetsu baten izenburua da. Egilea Kalyanamalla izan zen eta bere lana 1451tik 1526ra Delhin gobernatu zuen Lodi dinastiako Lad Khani eskaini zion. Liburu hau askotan Kama Sutrarekin lotu egin izan da nahiz eta edukieraz eta garaiaz inongo loturarik ez izan.

Sir Richard Francis Burtonek 1885an ingelesera itzuli zuen. Burton hil ondoren bere emazteak, Isabel Burton, testua erre egin zuen.

Liburuaren helburua bikoteen harremana iraun araztea da. Kalyanamallak azaldu zuen nola maitasuna bukatzen dela eta, horren aurrean, prozesu hori ekiditeko, sexua tresna baliotsua dela. Helburu horrekin gizonari aholkuak ematen dizkio bai jarrera sexualen aldetik baita ere emakumeei nola tratatu behar zaien erakusteko. Egilearen arabera, gizonak metodo hauek ondo erabiltzen baditu izango litzateke hogeita hamabi emakume desberdinak izango balitu bezala. Modu batez liburu hau adulterioaren aurkakoa da.

## Liburuaren edukiak 
Richard Burtonek eginiko itzulpenaren arabera kapitulu hauek bereizten dira:
* 1. kapitulua: Emakumezko lau moteei buruzko iritziak.
* 2. kapitulua: Emakumezkoen pasioari buruzkoa, haren zonalde sentsibleak.
* 3. kapitulua: Gizonezko eta emakumezkoen mota desberdinei buruzkoa
* 4. kapitulua: Emakumearen ezaugarrien, kualitateen, tenperamentuen deskribapen orokorra.
* 5. kapitulua: Lurralde desberdinetako emakumeen ezaugarriak
* 6. kapitulua: Aholku orokorrak: orgasmoa azkartzeko aholkuak, haurdunaldia, abortua...
* 7. kapitulua: Elkarmina, sedukzioa, maitasuna, adiskidetasuna.
* 8. kapitulua: Emakumeaz, gizonaz, familiaz, adulterioz.
* 9. kapitulua: Kanpo gozamenen trataera: musuak, besarkadak...
* 10. kapitulua: Barruko gozamena jarrera desberdinez
* I. eranskin: Astrologia eta ezkontza
* II. eranskin: Balio ez duten edo pozoitsuak izan daitezkeen alkimiako errezetak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Burtonek egindako Ananga Rangaren itzulpena.
*  Ananga Rangari buruzko bloga.
Billy Tipton

**Billy Lee Tipton** —**Dorothy Lucille Tipton** izen-deiturez jaioa— (Oklahoma City, Oklahoma, Ameriketako Estatu Batuak, Spokane, Washington, 1914ko abenduaren 29a - 1989eko urtarrilaren 21a) jazzeko musikalari eta orkestra zuzendaria izan zen, ia 50 urtez gizonezkoz bizi izan zena, emakume jaio eta gero. Bere garaian hormona tratamenduez, bestelako trantsizio metodoez eta sexu-aldaketa kirurgiaz gehiegi ez zenez ezagutzen, bi baliabide besterik ez zuen erabili: faxa bat, bere bularrak estutzeko, eta protesi faliko bat, psike maskulinoa eragiteko.

## Diskografia 
* *Sweet Georgia Brown* (1957)
* *Billy Tipton Plays Hi-Fi on Piano* (1957)

## Erreferentziak
Haurren sexualitatea

thumb|300px|**Haurren sexualitatea**: haurrek jolas eta esplorazio moduan hartzen dute euren sexualitatea.

**Haurren sexualitatea** haurren sentipen eta jokabideen multzoa da, euren sexu-garapenaren baitan. Bereziki kristau kulturan haurrak sexualitaterik gabeko pertsonatzat hartu badira ere, Sigmund Freud psikologoka haurren garapen psikosexualari buruzko ikerketa sakonak egin zituen, haurrek sexualitatea bizi eta garatzen dutela aipatuz. Garapen horretan, zenbait aldi bereizi zituen jaiotzatik: aho-aldia (0-1.5 urte), uzki-aldia (1.5-3.5 urte) eta aldi falikoa (3.5–6 urte); ondoren latentzia-aldia dator (6–12 urte), aldi genitalera heltzeko azkenik. Sistematizazio horretaz haraindi, haurrek jakinmina erakusten dute euren gorputzarekin eta sexualitate-gaiekin. Ohikoa da haurrek sexu-jolasetan jardun, besteen eta norbere genitalekin jolastu eta masturbaziora ere heltzea. Jarduera hauek ez dute kezkarik ekarri behar helduengan eta haurren garapenean guztiz normaltzat jo behar dira. Haurrek sexualitatea bizi arren, haurrekin sexu harremanak izatea haurren aurkako gehiegikeriatzat jo eta haurrari ondorio psikologiko larriak ekartzen dizkiola frogatu da.

## Kanpo estekak
Aldabe (Gorbeia)

**Aldabe** Bizkaiko hegoaldeko mendi bat da, Gorbeiako mendilerroan kokatua. Itsas mailatik gora 1176 metro ditu Aldaberen tontorrak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendiak
* Bizkaiko mendien zerrenda

## Kanpo estekak 
* *luberri.net* webgunean
Kalyanamalla

**Kalyanamalla** XVI.mendeko idazle indiarra izan zen. Poeta eta idazle hau ospetsua egin zen *Ananga Ranga* liburuaren egile bezala. Sarritan liburu hau erotikoa bezala aipatu baldin bada, berez bikoteentzako sexualitateari buruzko esku liburu bat da. Kalyanamallari buruz oso informazio eskasa dugu. Antza denez Brahman kastakoa zen, hau da, goi mailako apaizen kastakoa. Dirudienez, Kalingakoa zen, Indiako probintzia.

## Erreferentziak
Nigeriaren banaketa administratiboa

eskuinera|Nigeriaren banaketa administratiboa
**Nigeria** 36 estatu eta Abuja hiruburua barnean duen Barruti federal batean banatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oinarrizko matematika

**Matematika elementala** lehen edo bigarren hezkuntzan zehar maiz irakatsitako hainbat matematika-topikotan datza. Matematika elementalaren gairik oinarrizkoenak aritmetika eta geometria dira. XX. mendeko azken hamarkadetatik, enfasia areagotzen ari izan da estatistikan eta problemak ebaztean.

Bigarren hezkuntzan, gai nagusiak aljebra eta trigonometria dira. Kalkulua, goi mailako bigarren hezkuntzako (Batxilergoa) ikasleei irakasten bazaie ere, eskuarki, goi hezkuntzako gaitzat hartzen da.

## Erreferentziak eta oharrak 
## Kanpo estekak
Goodluck Jonathan

**Goodluck Ebele Azikiwe Jonathan** (Otueke, Ogbia, 1957ko azaroaren 20a) nigeriar politikaria da, *Herriaren Alderdi Demokratikoaren* (PDP) kidea. Nigeriako Errepublikako 14. Estatu Burua eta 5. Presidentea da.

2005eko abenduaren 9tik 2007ko maiatzaren 28ra Bayelsa estatuko gobernadorea izan zen. 2007ko maiatzaren 29an Umaru Yar'Adua Presidenteak Nigeriako Presidente orde izendatu zuen. 2010eko otsailaren 9an behin behineko Presidente izendatu zuten, Yar'Adua Saudi Arabiako eritegi batean ospitaleraturik zegoelako. Azken hau 2010eko maiatzaren 5ean hil zen eta Jonathanek ordezkatu zuen. 2011ko apirilaren 16ko hauteskundeak irabazi zituen, botoen %59rekin. Muhammadu Buhari oposizioko buruak iruzurra salatu bazuen ere, nazioarteko ikuskatzaileen arabera aspaldiko «garbienak» izan ziren.

## Erreferentziak
Umaru Yar'Adua

'''Umaru Musa Yar'Adua''' (Katsina, 1951ko abuztuaren 16a - Abuja, 2010eko maiatzaren 5a) nigeriar politikaria izan zen. 2007ko maiatzaren 29tik 2010eko maiatzaren 5ean hil zen arte Nigeriako Errepublikako 13. Estatu Burua eta 4. Presidentea izan zen.

1999ko maiatzaren 29tik 2007ko maiatzaren 29ra Katsina estatuko gobernadorea izan zen. Iruzur salaketa ugari izan ziren arren, 2007ko apirilaren 21eko presidentetza hauteskundeetako irabazletzat jo zuten eta maiatzaren 29an kargua hartu zuen . 2009ko azaroaren 23an Saudi Arabiara eraman zuten perikarditisaren tratamendua hartzera. Nigeriara 2010eko otsailaren 24an itzuli eta maiatzaren 5ean hil zen.

## Erreferentziak
Talco (musika taldea)

**Talco** Veneziako ska musika talde bat da, 2001 urtean sortua, bere abestietan antikapitalismoaren eta antifaxismoaren alde egiten duena. Haize instrumentu ugari jotzeagatik ere nabarmena da.

## Diskografia 
### Estudio-albumak 
* 2001: *Talko mentolato*
* 2004: *Tutti assolti*
* 2006: *Combat Circus*
* 2008: *Mazel Tov*
* 2010: *La Cretina Commedia*
* 2013: *Gran Gala*

### Zuzenean 
* 2000: *Live*
* 2013: *Sala Movie Live*

### *Single*ak 
* 2006: *La carovana*
* 2008: *St. Pauli*
* 2011: *La parabola dei battagghi*
* 2011: *Perduto maggio*
* 2013: ''Danza dell'autunno rosa*

### Bildumak 
* *Skannibal Party Vol. 4*: *Notti cilene*
* *Nextpunk Vol. 2*: *L'odore della morte*
* *Punx United for Chapas*: *60 anni*
* *Kob vs Mad Butcher*: *Corri* e *La Carovana'' (DVD)

## Taldekideak 
### Egungoak 
* Tomaso De Mattia: ahotsa, gitarra
* Emanuele Randon: gitarra, koro
* Marco Salvatici: baxua
* Nicola Marangon: bateria
* Enrico Marchioro: saxo tenorra
* Andrea Barin: tronboi

### Taldekide ohiak 
* Simone Vianello: teklatua, koro
* Francesco Rioda: baxua
* Riccardo Terrin: tronboi
* Davide Sambin: saxo kontraltoa
* Daniele Sartori: baxua
* Ilaria Pasqualetto: saxo tenorra

## Kanpo estekak
Beherapen (merkataritza)

Merkataritzan, **beherapena** edo **deskontua** saltzaileak bezeroari eskaintzen dizkion prezio-murrizketak dira. Beherapenak bezeroak kopuru handiak erosteagatik, saltzaileak *stock* edo produktuaren kopuru handiak izateagatik, bezeroaren fideltasunagatik edo salmenta-sustapen kanpaina baten baitan eskaini daitezke. Ezgunak dira aldiro, bereziki uda nahiz neguko data jakinetan, publiko zabalari begira egiten diren beherapen-kanpainak edo merkealdiak.

## Kanpo estekak
Deskontu (finantza)

Finantzan, **deskontua** kreditu-titulu bat (ganbio-letra, ordaindukoa eta beste zor-agiriak) finantza-erakunde bati dirua aurreratzeko aurkezten zaizkionean gertatzen da. Kreditu-titulua kobratzeko dagoen arriskua dela eta nahiz kreditu-titulua epemuga baino lehen dirua aurreratzeagatik finantza-erakundeak tituluaren nominala parte bat soilik ordaintzen dio tituluaren jabeari, nominala *deskontatuz*. Deskontua ohikoa da enpresetan, non ohikoa bezeroen merkataritza-efektuak biltzea: enpresak altxorkutxa arazoak baditu, bankura joan eta bezeroek berarekin dituzten zorrak bankuari pasako dizkio, bankuak efektu horien zenbatekoa ken deskontua aurreratzearen trukean. Bestalde, enpresen kasuan, ohikoa da aurrez *deskontu-lerroa* zabaltzea bankuarekin, non bankuarekin epe batean deskonta daitezkeen efektuen kopurua mugatu daitekeen.
Deskontu (argipena)

**Deskontu** terminoak esanahi zenbait ditu:

* deskontu edo **beherapena**, bezero bati eskaintzen zaion prezio-murrizketa;
* finantzan, deskontua, kreditu-titulu baten nominala banku batek aurreratzea.
Spot (merkatua)

Ekonomian, **spot merkatua** ondasuna unean ordaindu eta entregatzen den merkatua da, gerorako merkatuen aldean. **Spot** merkatu horretako uneko prezioari ere deitzen zaio.

## Kanpo estekak
Smriti

**Smriti** izenarekin hinduismoak tradizioaren bitartez jasotako testu vedikoak izendatzen ditu. Hinduismoak literatura vedika (shastras) testu sakratutzat onartzen ditu. Horren barruan antzinako testu sanskrito asko eta asko onartuak izan dira. Horien artean bi motako sailkapena egiten da:
* sruti edo agerpenez ezagutarazaiak
* smriti, tradizioz jasotakoak

## Smriti testuak 
Hauek dira tradizioz jasotako testuak:
* *Maja Puranás*, testu mitologiko nagusiak, eta *Puranak*, testu txikiak.
* *Itijasa*, bertsoz sortutako istorio epikoak:
** *Mahābhārata*, 100.000 bertso. Horren barruan *Bhagavad Guitá*ren 700 bertso daude, egungo hindu guztiek gurtzen dituztenak.
** Ramayana, Rama errege-jainkoaren historia epikoa.
* Agamas: tratatu teologikoak.
* Darshanas: testu filosofikoak.
* Batzuk, dharma shastras (lege liburuak), Manuren Legeak bezelakoak.
* Ayurveda: bizitza luzeraren inguruko egia, medikuntza tradizionala.

## Tradizioaren beste zenbait testu 
* Vishnu jainkoari eskeinitako 4000 ereserkiak, *Vaisnavas Divia prabandha* edo *Nalaiíra* izenaz ezagututa.
* Yaiadeva Goswamiren *Guita Govinda*
* Tevaram Saivita ereserkiak. VII eta IX mende artean tamil hizkuntzaz idatzitako testuak. Bhakti mugimenduaren oinarri gisa onartuta daude.
* Tulsi Dasaren Ram Charit Manas, Rāma erregearen historia.
* Adi Shankararen komentarioak.

## Kanpo estekak 
*  Smriti Hindupedian.
*  Benetako hinduismoaren entziklopedia.
Identitate-eskubide

**Identitate eskubidea** pertsona orok nor den jakin eta nortasun agiri baten bitartez ziurtatu ahal izateko duen eskubidea da. Pertsonaren berezko eskubidea izateaz gainera, beste eskubide batzuk jasotzeko aukera ematen du, hala nola boto eskubidea eta zerbitzu publikoak jasotzeko eskubidea. Eskubide hau hainbat alditan izan da urratua, besteak beste baimenik gabe ama biologikoari kendutako haurren kasuan.

## Kanpo estekak
Harraparitza

[thumb|[Martin arrantzaleak (*Alcedo atthis*) mokoan harrapakina daramala.]]
**Harraparitza** animalia batzuk beste batzuk janez bizitzean datzan espeziearteko harremana da. Banako batek, **harrapariak**, beste bat, **harrapakina** akabatzen du, osorik edo haren zati bat jan eta hartaz elikatzeko.

Harraparia eta harrapakinaren kontzeptuak erlatiboak dira, zeren eta organismo bat harraparia izan daiteke, baina era berean beste espezie baten harrapakina.

Bi espezien arteko elkarrekintza biologiko honetan espezie bat kaltetua suertatzen da (harrapakina) eta besteak onura ateratzen du (harraparia).

Garatuak dauden biozenosietan harraparia/harrapakin binomioak oreka bat lortzen du; oreka horrek bi espezien biziraupena ziurtatzen du. Arrazoi batengatik oreka apurtzen bada (esaterako, harraparien gehiegizko kopurua badago, edo harrapakinen populazioa asko jaisten bada) ondorioak oso txarrak dira espezie bientzat.

Harraparitza, lehiarekin batera, hautespen naturalaren eragile oso garrantzitsua da. Izan ere, harrapariek harrapakin ahulenak errazago hiltzen dituzte, eta horrek harrapakinen hautespen naturala eragiten du.

Esan liteke parasitismoa harraparitzaren mota bat dela: bi espezien arteko harreman ekologiko horretan bizkarroia ostalariaren kontura bizi da, nahiz eta gehienetan ez duen ostalaria hiltzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Funtzio konstante

eskuinera|300px
Matematikan, **funtzio konstantea** funtzio matematiko mota bat da, beti balio bera hartzen duena, aldagaia edozein izanda ere. Honela adierazten da:
:  f(x) = a \,

non *a* konstantea den.

## Aldagai errealeko funtzio errealak 
Ikus daitekeenez **xy** planoko zuzen horizontal bat da, funtzioa ez dago **x**-ren menpean.
:  y = f(x) \,

orduan:
:  y = a \,

non *a* beti balio bera den. Adibidean, funtzio hauen grafikoak ditugu:
:  y = 8 \,
:  y = 4,2 \,
:  y = -3,6 \,

Menpeko aldagaia (**y**) ez dagoenez **x**-ren mendean orduan hau daukagu:
:  \frac{dy}{dx} = 0 

**y**-ren aldakuntza **x**-rekiko zero da.

## Funtzio konstantea x-ko polinomio bat bezala 
Polinomio orokor bat, itxura hau daukana:
: f(x) = \sum_{i = 0}^{n} a_{i} x^{i}.

funtzio konstanteak adierazpen hori betetzen du n= 0 denean, 0 mailako polinomio bat da.
: f(x) = \sum_{i = 0}^{0} a_{i} x^{i}.

honen berdina dena:
: f(x) = a x^0 = a\,

polinomioaren gai independentea dena.

## Ikus, gainera 
* Funtzio polinomikoa
* Geometria analitikoa
* Zuzen baten malda

## Kanpo estekak
Funtzio polinomiko

Matematikan, **funtzio polinomikoa** funtzio mota bat da polinomio bati atxikituta.

Formalki, funtzio hau da:
f:x \mapsto P(x)\,

: non P(x)\, polinomio bat den edozein x\, zenbaki errealerako definituta; hau da, x\,-en batuketa finitua koefiziente errealekin biderkatuta, honela:

P(x) = \sum_{i=0}^n a_i x^i = a_0+a_1x+a_2x^2+...+a_nx^n

## Oinarrizko funtzio polinomikoak 
Funtzio polinomiko batzuek izen berezia jasotzen dute polinomioaren mailaren arabera:
Aginte-modulu

[thumb|[Apollo 14 ontziaren aginte-modulua]]
**Aginte-modulua** edo **komando-modulua** (ingelesez: *Command Module*) Apollo ontziaren kontrolgunea eta tripulazioaren ostatua zen. Modulu honek presurizatutako kabina nagusia, astronauten eserlekua, ekipamendu instrumentala eta kontrolekoa, sistema optikoak eta norabidekoak, komunikazio sistemak, ingurumenaren kontrol sistema, bateriak, beroa jasaten zuen ezkutu termikoa, eskuin aldeko eskotila, ilargiratze-moduluarekin komunikatzeko gaineko esotila, bost leihatila eta jausgailu sistema.

## Apollo misioen aginte moduluak 
* Apollo 9 Gumdrop CSM-104
* Apollo 10 Charlie Brown CSM-106
* Apollo 11 Columbia CSM-107
* Apollo 12 Yankee Clipper CM-108
* Apollo 13 Odyssey CM-109
* Apollo 14 Kitty Hawk CM-110
* Apollo 15 Endeavour CM-112
* Apollo 16 Casper CM-113
* Apollo 17 America CM-114

## Kanpo estekak
Apollo-Soyuz bateratzea

thumb|300px|Apollo eta Soyuz ontzien arteko bateratze artistikoa
1961ko apirilaren 12an, Vostok 1 ontzi sobietarraren barruan, Juri Gagarin orbitan sartu zen lehenengo kosmonauta bilakatu zen. Horrez gero, apirilaren 12a jaieguna da Errusian eta Sobietar Batasunekoak izandako hainbat herrialdetan. 23 egun geroago, Mercury misioan , Alan Shepard espaziora iritsi zen lehenengo estatubatuarra bihurtu zen. Misio horretan, ez zen guztiz inguratu Lurra, izan ere, hegaldi tripulatu honek Ozeano Atlantikotik Ozeano Barera bidaiatu zuen, 15 minutuko hegaldia beterik. Halaber, 1962ko otsailaren 20an, John Glenn, Friendship 7 ontzian, Lurra orbitatzea lortu zuen lehenengo estatubatuarra bilakatu zen, hiru bira osatuta.

1962ko abuztuaren 11 eta 15 artean, bi tripulatzaileko lehenengo hegaldia SESBan burutu zen. 1963ko ekainaren 16an, Vostok 6 ontzian, Valentina Terexkova espaziora heldu zen lehenengo emakumea bilakatu zen. Korolev iraupen handiagoko Vostok misioak prestatzeko asmotan ibili zen baina Apolo programaren iragarpenaren ostean Nikita Khrustxev lehenengo ministroak puntako kargu handiagoak eskatu zituen. 1964ko urriaren 12an, tripulatzaile anitzako lehenengo hegaldia sobietarren Voskhod 1 ontziak egin zuen. Komarov, Feoktistov eta Jegorov astronautak eraman zituen ontzia Vostok espazio-ontziaren bertsio eraberritua izan zen. Hegaldi hura oso nabarmena izan zen, tripulatzaileek estreinakoz espazio jantzirik gabe iraun zutelako.

1965ko martxoaren 18an, Alexei Leonov sobietarrak, Vosjod 2 ontzian, lehenengo espazio ibilaldia egin zuen. Misio honek zorigaitzean bukatu ahal izan zuen. Izan ere, Leonovek, erretropropultsorean arazoak medio, itzultzeko arazo larriak izan zituen eta ontziak bere jomugatik 1600km-ra lurreratu zuen. Garai hartan, Khrustxevek kargua utzita zuen jada eta sobietarren buruzagitza berria ez zen konprometituko esfortzu handiak egitera.

## Kanpo estekak
Ilargiratze-modulu

thumb|Apollo 16 ontziaren LM Ilargian pausatuta
**Ilargiratze-modulua**ren betebeharra gure satelitean ilargiratzea eta ilargiaren orbitara berriro itzultzea zen. Ontzian bi zati nagusi desberdintzen ziren: jaitsiera-modulua eta igoera-modulua. Ontzia hegaldi espazialetarako bideratuta zegoen espreski. Moduluak bizitzeko-sostenguaz lau edo bost egunez hornitzen zituen bi astronautak. *Grumman Aircraft Company*k eraiki zuen Apollo ontziaren zati hau.

Jaitsiera-moduluak lurreratzeko ekipamendua, radarraren antena, jaitsierarako motorra eta bere erregaia zeraman. Horrez gain, zenbait konpartimentu zituen Apolo programaren esperimentuetarako tresnak (ASLEP ingelesez), aginte-moduluarekin bateratzeko eskotila, PGNCS deituriko kontrol sistemak, radar eta komunikaziorako antenak, suziria eta ilargiaren orbitara itzultzeko eta aginte- eta zerbitzu-moduluarekin bat egiteko maniobrak ondo atera zitezen erregai adina eramaten zituen.

## Kanpo estekak
Apollo 16

**Apollo 16**, AS-511 izen teknikoa hartu zuena, Apollo programaren hamaseigarren bidaia izan zen.

Ilargirako bidea hartu zuen bosgarren misio tripulatua 1972ko apirilaren 16an jaurti zen, Saturn 5 jaurtitzailea erabilita.
Ilargiko 8,6ºH 15,5ºE koordenatuetan kokatu zen. Tripulazioa John W. Young komandanteak, Ken Mattinglyk eta Charles Dukek osatzen zuten. Ilargiratze moduluak "Orión" izena hartu zuen.
Cayley izeneko lautadetan egon ziren, Apollo 11ren Lasaitasunaren Itsasotik 240 kilometro hego-mendebaldera. Ilargian eman zuten denboran hiru esplorazio periodo egin zituzten: 7 ordu eta 11 minutuko EVA-1, 7 ordu eta 23 minutuko EVA-2 eta bost ordu eta 40 minutuko EVA-3a. Hiru esplorazio horietan rover-arekin ilargiko materialaren muestrak hartu ziren, guztira 98kg hartuta.
Bestalde, ALSEP izeneko estazio zientifikoa eraiki zuten eta mota askotako argazki kamerak erabilita - ultramore kamerak, kamera panoramikoak, kartografia kamerak - 14.000 argazki inguru atera ziren.

Youngek nahigabe apurtu zuen kable baten ondorioz, ezin izan zen Ilargiaren tenperatura eta fluxu termikoa neurtuko zuen esperimentua egin. Halaber, froga sismikoak egiteko morteroak 19 aldiz tirokatu zuen baina LEM izeneko igotze moduluak ezin izan zuen Ilargian inpakturik egin.
Astronautak Ilargian ziharduten bitartean,
Ken. Mattinglyk "Casper" izeneko modulu mandua gidatu zuen. Horrez gain, Mattinglyk kamera kartografikoekin argazkiak ateratzeaz arduratu zen.
Apollo 16a 3 egun, 9 ordu eta 39 minutu eman zituen espazioan, eta, Lurrera bueltatu baino lehen, azpisatelite txiki bat jarri zuten orbitan argazkiak atera zezan. Subsatelite hura Mattinglyk jaso zuen ordu bat eta 24 minutu iraun zuen espazio irteera batean. Espazio-ontzia Ozeano Barean itsasoratu zen 1972ko apirilaren 27an. Bidaiak 265 ordu, 51 minutu eta 5 segundo iraun zuen, orbitari 64 buelta eman ondoren eta "Ticonderoga" hegazki-ontziak jaso zuela.

## Kanpo estekak
Apollo 14

**Apollo 14**, teknikoki AS-509 deitua, AEBetako Apollo programaren zortzigarren misio eskifatua izan zen, Ilargiaren azalean pausatu zen hirugarrena.

1971ko urtarrilaren 31n Ilargira jaurti zen, Saturn 5 suziri bat erabiliz. Fra Mauro izeneko aldean ilargiratu zen, 3,7ºH 17,5M koordenatuetan. Tripulazioa honakoek osatzen zuten: Alan B. Shephard, Edgar Mitchell eta Stuart Roosak, azken hau zerbitzu eta aginte-modulua (CSM, "Kitti Hawk deitua) zegoelarik.

Ilargian egin zituzten espazio ibilaldietan, Shephard eta Mitchellek ALSEP izeneko estazio zientifikoa instalatu zuten eta Ilargiko 43kg harri eta hauts bildu zituzten, MET ibilgailua erabilita. Gainera, Ilargiaren barrualdeko elementuak aztertzeko, Saturn suziriaren hirugarren fasea Ilargiarekin talka egin zuen eta 13 leherkari jarri ziren, aurreko Apolo misioetan ipinitako sondek eta sismometroek datu interesgarriak hartuko zituztelakoan. Ekintza horrekin, Ilargia konposatzen duten elementuak sakonean aztertu ziren, eta lehen existitzen ez ziren konposatuak lortu.

Bitxitasun moduan, bertan utzi zuten pakete txiki bat, Biblia mikrofilm eran barruan zuena. Halaber, ezaguna da Alan Shephardek egin zuena: golf makila batekin pilota bat jaurti. Ildo beretik, Stuart A. Roosak, bere ekipaje pertsonalean 450 hazi eraman zituen, Ilargitik bueltatzean horien hazkundea nolakoa izango zen ikusteko. Hazi horietatik sortu ziren zuhaitzak *Moon Trees* izenarekin ezagunak izan dira.
Misioa 1971ko otsailaren 9an amaitu zen, ontziak 34 ilargi orbita baino gehiago egin ostean.

## Kanpo estekak
Sruti

**Sruti** izenarekin hinduismoak jainkoek gizakiei ezagutarazitako testuak ezagutzen dira. Hinduismoak bi motatako testuak ditu:
* sruti edo agerpenez ezagitarazaiak
* smriti, tradizioz jasotakoak
Beraz, srutikoak ez dira gizakiek sortutako testuak, jainkoarenak baizik. Rishis izeneko jakintsuek bitartekariak dira Jainkoen mezuak jasotzerakoan. Testu hauek unibertsalak dira eta ezin dira aldatu edo interpretatu. Hitzez hitz jarraitu behar dira.
 thumb| XIX.mendeko Rigvedako (padapatha) eskuizkreibua.
## Shruti testuen zerrenda 
* Lau Vedak:
** Rig-veda, sanskritoz idatzita zaharrena da, ziur asko Kristo aurreko 700 urtekoak.
** Iáyur-veda, sakrifizioen liburua.
** Sama-veda, ereserkien liburua.
** Átharva-veda, erritu izaerako ekintzen liburua.

Halaber Veda bakoitzak lau atal ditu:
** Samjitá (ereserkiak)
** Bráhmanas (errituak)
** Araniaka (interpretazioak) eta
** Vedānta (Upanishadak, beranduago idatzitakoak).

## Kanpo estekak 
*  Hindubooks.org Hinduismoaren liburuak.
*  [http://www.sacred-texts.com/hin/index.htm Sacred-Texts.com Testu sakratuak.