Gizon Basatia

[thumb|[Albrecht Dürerren marrazkiak, gizon basatiekin armarri heraldikoak eusten.]]

**Gizon Basatia** edo **Basagizona** arketipo eta izaki mitikoa da, Erdi Aroan zehar Europa osoan garatutakoa. Alderagarria da mitologia klasikoko Satiro edo Faunoarekin eta Silvano erromatar basoen jainkoarekin. Euskal mitologiako Basajaunekin ere aldera daiteke. Alemania eta Suitzako kondairetan garrantzi berezia izan du, *Wilder Mann* izenarekin.

Testu eta irudikapenetan Gizon Basatiak askotan esanahi metaforikoa du. Basatia dena, natura mehatxagarria, natura gainditua, giza garapenaren aro kultural tradizionalak eta gizakiaren zenbait ezaugarri, jatorrizkotzat hartzen direnak, irudikatzen ditu. Erdi Aroan, Gizon Basatia, herri sinesmenaren mito bat izatetik, naturaren gaindiko kontrolaren arketipo bat izatera pasa zen. Hortik aurrera, goi mailako gizarte klasearen historietan desiragarriak ziren ezaugarrien ikur izatera pasa ziren.

Gizon Basatiaren ezaugarri nagusia bere "basatasuna" da; XII. mendetik aurrera batez ere ilez estalita marraztu izan da. Gizon Basatiaren irudiak daude leku askotan, adibidez Canterburyko katedralaren sabaian. Gizon Basatiaren figurak biziraun du heraldikan, bereziki Alemanian XVI. mendean, baita ere Gipuzkoako armarrian, adibidez. Martin Schongauer edo Albrecht Dürer artistek interes berezia zuten gizon, emakume eta familia basatietan, eta hala irudikatu zuten euren grabatuetan. **Emakume basatia**ren figura ere ohikoa izan da kontakizun askotan; Euskal Herrian Basandere horren adierazpen bat da.

Arketipoa, denboraren poderioz, aldatzen joan zen, bereziki Amerikaren aurkikuntzaren ondoren. Modernitatera iristerakoan Basati Onaren figura hedatu zen, eta Aro Garaikidean gizon basatiaren hutsunea bete dute beste izaki batzuek, bereziki trogloditek eta estralurtarrek.

## Ezaugarriak 
[thumb|XV. mendeko [Baselgo tapiza. Emakume bertutetsu batek gizon basati bat lasaitzen du.]]
Gizon Basatiak benetako gizakiak dira eta ez transzendenteak, hau da, ez dira beste mundu bateko izakiak, adibidez mundu jainkotiarrekoak, mundu honetan nahierara gauza daitezkeenak eta forma ezberdinetan agertu eta berriro desagertu daitezkeenak. Gizon Basatiak horretarako gai ez direnez, gizakiak ehiza ditzake. Gizaki basatiek trebetasun gaingizatiarrak izan ditzakete, batzuetan botere magikoak edo igarle-trebetasunak, baina beraiek ere izaki biologikoak dira, ahulak, tiro egin diezaiekete eta zauritu egin ditzakete. Bizitza sexuala eta familiarra izan dezakete. Alpeetako kondaira arkaikoetan bakarrik (Tirolen batez ere) gizaki basatiek mamu-izakien eta deabru naturalen ezaugarri batzuk dituzte. Euskal mitologian, bereziki Goierrin, Basajaun basatiaren eta Martin Txiki zibilizatzailearen arteko dialektika dago. Tamainaz aldatzeko gaitasuna dute, batzuetan zuhaitzak bezain handi bilakatuz jendearen aurrean.

Gizaki basatiak gizakiak dira, ez (beste) animaliak. Ez dute animalia-ezaugarririk, beren ile-hazkuntza intentsiboa (hipertrikosia), indar fisiko handia eta biluztasunaz gain, hori guztia pertsona arruntetan ere gerta baitaiteke. Ez dute orein hankarik, ez isatsik, ez adarrik. Irudikapenetan eta istorioetan, Gizon Basatia oinutsik dago beti, eta, animalietan ez bezala, atzapar batez edo erauzitako zuhaitz batez armatuta. Hainbat ezaugarri oso txar ere dituzte, horien artean bortizkeria, basakeria, ergelkeria eta arrazoi falta. Gizon Basatia, esparru filosofiko batean, Bestea da beti, gizakia ez dena. Ikuspuntu freudiar batetik, Zera da. Ikuspuntu antropologiko batetik, Gizon Basatia ere gugandik kanpokoa da, atzerritarra eta, aldi berean, oposizioz erabiltzen dena gizaki zibilizatua identifikatzeko.. Ikuspegi teologiko batetik, kristautasunaren zibilizazioari uko egiten dion kanpokoa da, ez du egitura sozialik ez naziorik, eta portaera zibilizatuari zein bere pentsamenduari ihes egiten diona da. Pirinioetan aurkitutako testugantza batzuek *l’om pelut* (gizon iletsua), *simiot* eta *iretgge* deitzen dute (herexea izan daiteke). Frantsesezko *ogre* hitzak deribazio berdina du, baita literaturan agertu ohi diren orkoak. Orcus lotuta dago Maiarekin, IX. edo X. menderaino egin zen dantza batean, Espainiako penitentzial batean jasotzen denez, baina abizen gisa jada jaso zen 1261ean, *Robert de Wudewuse*ren kasuan. Izaki mitologiko gisa, lehen aldiz, 1380ko hamarkadan agertzen da izena, Wycliffen Biblian,  שעיר hitzaren itzulpen gisa (δαιμόνια, pilosi; "iletsu").

Goi aleman zaharrean *schrat*, *scrato* edo *srazo* hitzak agertzen dira, baliteke latineko *fauni*, *silvestres* edo *pilosi* hitzaren itzulpen gisa. Izaki hauek basoan bizi diren izaki iletsuak izango lirateke. Eskualde batzuetan aurkitzen diren izenek ere antzinako mitologiarekin loturak proposatzen dituzte. Lonbardian eta Alpeetan italiera hitz egiten den eskualdetan *salvan* edo *salvang* hitzak jaso dira, Silvanotik eratorria, lorategi eta landa-eremuen erromatar jainkoa. Tirolen eta alemana hitz egiten den Suitzako eremuan Fange edo Fanke izeneko basandere bat agertzen da, Faunotik zuzenean eratortzen den hitza. Alemaniako Erdi Aroko iturrietan *lamia* eta *holzmoia* hitzak agertzen dira basandereak izendatzeko; lehenengoa argiki da greziar mitologiako Lamia, eta bigarrena lehen aipatu den Maia hitzaren aldaera izango litzateke. Maia greziar-erromatar mitologian emankortasunaren jainkosa zen, eta askotan agertzen zen Faunorekin lotuta; bien arteko loturak eragin zuzena izan zuen Erdi Aroko gizon basatien kontakizunetan, baina soilik akadtarren bertsiotik aurrera; ehiztariek "egiten dituzten zuloak estaltzera dedikatzen da" (*umtalli būri ša uḫarrû anāku*), zibilizazioak sortzen dituen aldaketak atzera eramanez. Erdi Aroan garatuko diren kontakizunetan bezala, emakume batek (Xamhat) bilakatzen du berriro ere gizaki, botere batzuk galduz, nabarmen, abiadura; era berean, gizakien lagun bilakatzen da eta Gilgamexen zaldun.

Mesopotamian Lahmu izeneko pertsonaia agertu ohi da erliebe askotan. Ilea bi aldetarantz orraztua dauka eta sei motots ditu beherantz. Ohi, animaliekin borrokan dabil, batzuetan armarik gabe, besteetan ezpata edo makil batekin. Eckhard Ungerren arabera, pertsonaia hau Gizon Basatiaren errepresentazioa zen. *Laḫmu* hitzak berak "iletsua" esan nahi du. Jainkoaren fabore falta pertsona baten arrazoibidean, leku baten izaeran edo portaera batean ager zitezkeenez, judu pentsamoldean bekatua, eromena eta gaiztotasuna basatasunarekin lotzen dira ezta garauak nahastu landa bat lantzerakoan.

Biblian hainbat gizaki iletsu, mendiko erraldoi, ehiztari eta heroien anaia basati aipatzen dira. Horietako batzuen inguruan ez da datu gehiegirik ematen, baina baliteke ahozko literaturan kontakizun ugari egotea euren inguruan, adibidez, Nimrod ehiztari-gerlariari buruz. Ismael ere izaki basati gisa agertzen da Biblian, Enkidu bezala basasto edo onagro deitzen dute. Hasieran, Ismael Isaaken anaia basatia da, eta herri erdi-nomada batzuen arbasoa eta gizon iletsua dela. Naturaren lurruna zuela esaten da ere.

Gizon Basatiaren beste atributu ezaguna xamanarena da. Biblian Elias da horren arketipoa, "ilearen jauna" eta "kobazuloetan bizi dena". Eliasek Erdi Aroan garrantzitsua izango zen paper bat hartzen du: basamortuan (edo monasterioan bakartuta) bizi den profetarena. Paper berbera jokatzen du, Itun Berrian, Joan Bataiatzaileak: zibilizaziotik kanpo bizi da, oinarrizko dieta bat du, eta Jesus Nazaretekoaren bikote *basatia* da Sanson ez da iletsua, baina bere ilea mozten badu botereak galtzen ditu (hau da, ile luzea bere esentzia da); Lahmuk bezala, ilea txirikordatan eramaten du (sei Lahmuk, zazpi Sansonek) eta, beranduago, azeriak kontrolatuz; azerien armada bat dauka Filistiarren aurka; arroka baten gainean egiten du lo; eztiaz elikatzen da  eta ez du ez ardorik ez garagardorik edaten ; ez du tresnarik erabiltzen eta behar duenean zuzenean hartzen du naturatik, adibidez asto baten baraila arma gisa. Sanson, basatia izanda, Dalila emakumeak zibilizatzen du, eta behin kulturaren parte izanda sekretuak kontatzera behartzen dute eta ilea moztuta "beste edozein gizon bezalakoa" bilakatzen da. Biblian ez da aipatzen Sanson erraldoia denik edo lau-hankatan ibiltzen denik, baina tradizio juduan erraldoitzat hartzen da. Hau honela, baliteke Sansoni buruz Epaileen Liburuan egiten den kronika Sansonen ahozko-literaturaren pasarteetako edo bertsioetako bat izatea, eta tradizioan erraldoi gisa ere existitzea. Hala ere, greziar zein erromatarrentzat, bazegoen desberdintasun bat barbaroen eta gizaki basatien artean: lehenek taldeak sortu, antolakuntza politikoren bat egin eta zibilizazioa mehatxatzeko aukera zuten; basatiak bakartiak ziren, gehienez ere bikotean bizi ziren, eta ez zuten kumeak hazteko borondaterik. Desberdintasun hori funtsezkoa izan zen Erdi Aroan mitologia sortzeko. Barbaroak zibilizazioaren nemesisa ziren bitartean, Gizon Basatiak indibiduoaren aurkaria ziren; barbaroak leku urrunetan bizi ziren bitartean, Gizon Basatia gertu bizi zen, ondoko baso, mendi edo ibaiaren ertzean. Erdi Aroaren amaieran pentsatzen zen denbora luzez biluzik basotik ibiliz gero, ilea eta biloa hazten zela, gizakia guztiz jantzi arte. Honela jasotzen da Kataluniako Fra Joan Garíren kondairan edo Juan de Floresen *Grimalte y Gradissa*n, adibidez:

Garaiko teologoek arazoak zituzten Gizon Basatia bera azaltzen, eta horregatik eromenean eta heresian eroritako gizaki gisa aurkeztu ohi zen. Chrétien de Troyesek, Frantziako lehen eleberrigilea eta, askorentzat, Mendebaldeko eleberriaren sortzailea, *Yvain, Lehoiaren Zalduna* lanean deskribatzen du nola heroia erotzen den, eta desberdintzen du zaldun ero baten basatasuna eta *benetako* Gizon Basatiaren artean, baina herritarrentzat bazuen ere aurretik zetorren mitologiaren eta herri kondairen usaina, eta bereziki hasi ziren kondairak Erdi Aroan basoak soiltzen hasi zenean nekazaritza ustiapenak handitzeko, biztanleriaren handitzearekin

Herritik aldentzearen beldurra oso errotuta zegoen Erdi Aroan. Alde batetik, ezezagunari beldurra zegoen, hala ere, bestetik, bazeuden benetako arriskuak: bideak ez ziren ziurrak, eta Europan mongolen erasoak ekialdetik eta arabiarrena hegoaldetik pairatzen ziren. Eraso horiek urrunekoari beldurra eragiten zuten. Batzuetan, herriko emakume bat bahitzen du hartz batek eta ume bat dute, indar handia duena; kondaira honi, generikoki, Xan Hartza izena eman zaio, eta oso hedatua dago Europan eta euren kolonia izan diren lekuetan. Emakume basatiak ere agertzen dira, Hitako artziprestearen *Maitasun Onaren liburua*n, adibidez, *Serrana* izeneko emakumea. Eukene Martinez de Lagos artearen historialariaren arabera, Iruñeko kasuan Nabukodonosor II.aren kondairaren errepresentazioa izango litzateke, nolabait heresian eta desordenan oinarritutako bizitza eramatearen ondorioak irakasteko sortua; animalia arimak desioa baino ez ziren, arrazoibiderik gabe desio hori gidatzeko. Honela, gizakiek nahi zutena egin zezaketen animalia horiekin, baita hil ere behar bazen. Gizon Basatiaren arima animaliarena baldin bazen, orduan arazo bat zegoen Ebanjelioek proposatzen zuten gizakien salbazioarekin.

Suibhne erregearen bizitza eta eromena kontatzen duten olerki eta istorio gehiago daude. Galestarrek, Myrddin Wyllti buruzko antzeko istorio bat kontatu zuten, ondorengo erromantzearen Merlinen jatorria zena. Istorio hauetan, Myrddin, Gwenddoleu ap Zeidio erregearen zerbitzura dagoen gerlari bat da, Arfderyddeko guduaren garaian. Bere jauna guduan hiltzen denean, Myrddin Kaledoniako basora doa, poesia profetikoa egiteko gaitasunaz hornitzen duen erokeria eraso batean, ondorengo olerki profetiko batzuk ematen zaizkio. *San Kentigernen bizitza*k ia istorio bera barne hartzen du, hemen Arfderydden eroa Lailoken deitzen den arren, jatorrizko izena izan daitekeena. XVI. mendeko testu zatikatu bretoiak, ''An Dialog Etre Arzur Roe d'an Bretounet Ha Guynglaff* (*Artur eta Guynglaffen arteko elkarrizketa*), Artur erregearen eta Guynglaff gizon basatiaren arteko topaketa bat kontatzen du, XVI. mendera arte gertatuko diren gertaerak iragartzen dituena.

#### Eslaviar mitologian 
Eslaviar mitologian demonologiaren eta basoko izaki mitikoen artean daude basatiak, *divi* izenekoak. Izena bi eslaviar erroetatik eratorria dago **dik-* eta **div-*, aldi berean "basati" eta "zoragarri, arraro". Ekialdeko iturri eslaviarretan hainbat izen aurkitzen ditugu. Saratov oblastean *dikar*, *dikiy*, *dikoy*, *dikenkiy muzhichok*, gizon txiki bat da isatsarekin eta bizar handiarekin. Ukrainako *lisovi lyudi* ile luzea duen gizon zahar bat da, sudurra igurtziz gero zilarra ematen dizuna; *vyatka dikonkiy* espiritu ez-garbi bat da, paralisia bidaltzen duena; *lihiy div* espirituak sukarrak bidaltzen ditu; *dika baba* emakume eder bat da zazpi legoako botekin, umeak sakrifikatu eta euren odola edaten duena, gizonak limurtzen ditu.

Uraletako errusiarrek uste dute *divnye lyudi*ak txikiak, ederrak eta ahots atseginekoak direla, kobazuloetan bizi direla mendietan eta etorkizuna iragarri dezaketela. Bieloerrusiarrek *dzikie lyudzi* aipatzen dute, itsasoaren beste aldean bizi diren kanibal begibakarrak, bildotsen odola edaten dutenak:

*Ragnot Sodbrok* kondairan kontrako efektua lortzen da gizon basatia imitatuz. Gotlandiako erregearen alaba den Kemnate dragoi batetik askatzeko Ragnot gorputza ilez estalita mozorrotuz gerturatzen da, basatiz mozorrotuta.

#### Erdi Aroko jaiak 
thumb|Pontizio eta Sidonaren ezkontzan, hainbat pertsona gizon basatiz mozorrotuta.
Erdi Aro goiztiarrean basati horien inguruko jaiak egiten zirela badakigu, testigantza batzuk iritsi direlako. 617an Tarragonako Zirko Maximoan *faunoari* eskainitako antzerki-jai bat egon zen, Sisebutok Eusebio artzapezpikuari idatzitako gutun batean salatzen duen bezala. Gizaki Basatiaren Erdi Aroko tradizioaren lehen ebidentzietako batzuk IX. edo X. mendeko espainiar kartzela batean agertzen dira; liburu honetan, ziur asko aurreko iturri franko batean oinarritua, partaideek Orcus, Maia eta Pela irudien mozorroa janzten zuten dantza bat deskribatzen du, eta penitentzia txikia egozten die parte hartzen dutenei, itxuraz antzinako ohitura pagano baten berpiztea zena. Ez da ezagutzen Pelaren nortasuna, baina Maia Lurraren jainkosa emakume basati bezala agertzen da (*Holz-maia* alemaniar glosarioetan), eta Orcusekin lotutako izenak, gizon basatiarekin lotu ziren Erdi Aroan zehar. Dantza hau, Erdi Aroan zehar ospatu ziren eta Europako toki batzuetan biziraun zuten gizon basatiaren festen bertsio goiztiar bat zela adierazten du. Lau dantzari su batean hil ziren, Luis Valoisekoa, Karlosen anaiak zeraman zuzi baten ondorioz. Karlosek eta beste dantzari batzuek bizirautea lortu zuten. Dantza hau, aurreko udan erotzea izan zuen errege gaztea entretenitzea helburu zuten hainbat ekitalditako bat zen. Gertaera hark ahuldu egin zuen Karlosek gobernatzeko zuen gaitasunean zuen konfiantza; paristarrek gortearen gainbeheraren frogatzat hartu zuten gertaera hori, eta nobleziako kide boteretsuenen aurka matxinatzeko mehatxua egin zuten. Herriaren haserreak erregea eta Orleanseko bere anaia behartu zituen, kronikari garaikide batek erregizidio eta sorginkeria saiakera leporatu ziona, ekitaldiagatik barkamena eskatzera. Isabel Bavariakoak, Karlosen emazteak, dantza antolatu zuen konpainiako dama baten ezkontza berria ospatzeko. Adituek, txaribari tradizional bat izan zitekeela uste dute, Gizon Basati bezala mozorrotutako dantzariekin. Ekitaldia idazle garaikideek kontatu zuten, hala nola, San Deniseko monjeak eta Jean Froissartek, garaiko kroniketan, eta XV. mendeko zenbait eskuizkribu ilustratutan, Antonio Borgoinakoaren Maisua bezalako margolariek ilustratu zuten.

Badakigu, gainera, XVI. eta XVII. mendean oraindik ere horrelako mozorro jairen bat ospatu zela, nahiz eta gero eta arraroago bilakatu zen.

#### Germaniarra Gizon Basati gisa 
1470ean Kornelio Tazitoren *Germania* liburua berraurkitu zen. Liburu horrek germaniar izaeraren berrosaketa ekarri zuen, bereziki garai horretako eta XVI. mendeko humanisten ikuspegitik. Germaniako Erromatar Inperio Santua Erromako Inperioaren eta germaniarrak Troiako gerrako exiliatuen talde mitiko baten ondorengo gisa ikusi beharrean, germaniarrak Gizon Basatiaren ondorengo gisa agertzen ziren. Conrad Celtisek eta Ulrich von Huttenek kontzeptua nazionalizatu zuten eta germaniar hiritarrean bilakatu zuten, *benetako* edo *lehenengo* germaniarra (*ur*-germaniarra).

Celtes jarraituz, Heinrich Bebel folkloristak (1472-1518) germaniarren jatorrian Herkules bera jarri zuen *Quod Germani sunt indigenae* lanean. Bebel eta Celtesen lanaren helburua Maximiliano I.a Habsburgokoak Herkules bere arbaso gisa izendatzea zen; sueboen eta germaniar herrien arbaso mitiko horrekin gizaki basatia eta germaniarra lotuta zeuden, aldi berean Habsburgotarren arranoa eta Lernako hidra erakutsiz; armak ere baditu, etorkizuneko armarrietako irudien oinarria.

Fitxategi:Maximilian as Hercules Germanicus.jpg|Maximiliano *Hercules Germanicus* gisa.
Fitxategi:Einhard 1521.jpg|*Vita et Gesta Karoli Magni* liburuaren azala. Karlomagno Gizon Basati gisa agertzen da.
Fitxategi:Cut from Luther as Hercules Germanicus, by Hans Holbein the Younger.jpg|Lutero *Hercules Germanicus* gisa.
Fitxategi:Henry_IV_en_Herculeus_terrassant_l_Hydre_de_Lerne_cad_La_ligue_Catholique_Atelier_Toussaint_Dubreuil_circa_1600.jpg|Henrike III.a Nafarroakoa *Hercule Gaulois* gisa.

### Garai Modernoa 
Garai Modernoa Amerikaren aurkikuntzarekin hasten da, eta europarrek zuten Gizon Basatiaren irudia guztiz aldatu zen, benetan modu basati batean bizi ziren Amerindiarrak aurkitu ostean. Pizkundeak zein Argien Garaiak aldaketak ekarri zituzten Erdi Aroko kontzepzio judeokristautik, eta posible izan zen aurreko milurtekoan garatutako mitoa fikziotik desberdintzea. Garai berdinean sortu zuen William Shakespearek Caliban pertsonaia. Pentsamendu ildo hau jarraitu zuen Ipar Amerikako indiarren presidente ere bazela iradokitzeko Thomas Jeffersonek, askoz beranduago..

#### Amerikaren aurkikuntza 
1492ko urriaren 12an Kristobal Kolonek gidatutako espediziora Amerikara iritsi zen. Marinelek, Kristobal Kolonek berak, gizon basatiaren inguruko kondaira ugari ezagutzen zituzten, batez ere espainiar tradizioan ugariak zirelako eta, bestetik, bertako amerindiarrek oso harrera ona egin zietelako, eta eskatzen zieten edozein gauzatarako prest zeudelako.

thumb|Karibeak, kanibal hitzaren jatorria.
Hala eta guztiz ere, Kolonek aurkitzen zituen amerindiar guztiei galdetzen zien ea bazekiten gizon basatien inguruan eta gehienek aipatzen zuten urrunean bizi ziren izaki basatiagoak; Kuban begi bakarreko gizakiak eta gizakiak jaten zituzten txakur aurpegiko gizakiak zeudela aipatzen du eta Haitin bekokian begi bat zuten gizakiak zeudela; beste uharte batean emakumeak baino ez zeuden... zurrumurru horiek Europan jada existitzen ziren mitoak konfirmatu baino ez zuten egin.

Esplorazioen Aroan Amerika ezagutu eta konkistatzeko hainbat espedizio abiatu ziren. Ingalaterrak ere bazituen bereak, eta aurretik aipatu den Gizon Basatiaren dikotomia ezagutu zuten XVI. mende osoan zehar. Alde batetik, basati beldurgarriaren kontakizunak hedatzen ziren; Joan Cabotok desfilea egin zuen Ingalaterratik bahitutako inuit "beldurgarri" batzuekin; esploratzaileen kontakizunek esaten zuten Ipar Amerikako indiarrak kanibalak zirela eta edozein gauza jateko gai zirela. Bestetik, Kristobal Kolonen kontakizunez gain, lehen esploratzaile batzuen txostenak ere iritsi ziren: indiar asko atseginak ziren, baita lagunkoiak, ez bazitzaien erasorik egiten. Richard Hakluyt osaba-ilobek kolonizazioa bultzatzeko liburuak idatzi zituzten, indiarren izaera atsegina aipatuz. Garai berdinekoa (1537an jaioa) da Petri Gonsalvo, hipertrikosia pairatzen zuen kanariarra. Uste da Katalina Andrearekin egindako ezkontzak inspiratu zuela *Ederra eta piztia'' kontakizuna bi mende beranduago.

#### Barrokoa 
Fernando Varelaren arabera barrokoan ematen da Gizon Basatiaren bi ereduen arteko batasuna, eta horrek eragina izango zuen hurrengo mendeetan. Eugeni d'Orsen *Wilderman* izango litzateke horren paradigma.

Hala ere, data hauetan ere, Gizon Basatiarekin topo egin duten abeltzainen kondairak daude. 1774an Donibane Garaziko bi abeltzainek esaten dute hartz bat ematen zuen pertsona batekin topo egin zutela Iratin. Bere interes bakarra animaliak uxatzea omen zen, ez zuen ezer ere eramaten eta ez zituen gizakien janariak ezagutzen.

### Aro Garaikidea 
Erromantizismoan naturaren inguruko gaiak bueltatu ziren, eta basatasuna ere erromantizatu zen. Zientziak aurrera egin ahala, Gizon Basatia berriro ere mito bezala ikusi zen, eta antropologiak berak gaia ikertu zuen. Antzinako gizakiek (Cro-Magnon) eta kriptozoologiak hartu zuten Gizon Basatiaren lekua giza pentsamenduan.

#### Gizon Basatia galdutako katebegia 
Gizon Basatiaren sailkapen zientifikoa arazo bat izan da Lineok bere *Systema Naturae* aurkeztu zuenetik. Gizakiaren lekua Unibertsoan, beste animaliekin harremana eta horrek ekarriko zuen eboluziorako bidean Basatia (mitologikoa zein benetakoa) enigma bat zen. Lineok gizakia sailkatzen zuen *Homo sapiens* izena emanda, baina egin zituen hainbat azpiespezie (gorria, zuria, horia eta beltza); gainera, kondairatako hainbat izaki ere sartu zituen, tartean haur basati batzuetan oinarritutako *Homo (sapiens) ferus* azpiespeziea. Azpiespezie honen bilaketak jarraitu du hurrengo mendeetan, jakiteko ea ebidentziarik ote zegoen.

Georges-Louis Leclerck idatzitako *Historia natural*ean jada aipatzen du zein zaila den Gizon Basatia zer den azaltzea, animalia gisa hartzen duen arren. Hala ere, lehen aipatu bezala, berak monogenesian sinisten zuen, sorkuntza bakarrean. Honela, Gizon Basatia eta zibilizatua batera sortu ziren eta zibilizatu guztiek arbaso komuna dute basatiekin. Agassizek jatorri ezberdina ematen dio arraza bakoitzari, baina amerikar indiarra ez du behean jartzen, bere izaera independente eta kuraiatsua dela eta, baina teoria honek ez du onarpen zabalik.

#### Gizon Basatia eta estralurtarraren figura 
Jean-Bruno Renarden ustez, XIX. mendearen amaieratik aurrera Gizon Basatiaren irudia bueltatu zen, baina kontrako eredu batekin: estralurtarrarena. Ikuspegi honetatik, eboluzioaren mitologian sartuko lirateke bi fenomenoak: gizaki basatiak *gutxiago* eboluzionatutako bestea izango lirateke eta estralurtarrak *gehiago* eboluzionatutako bestea; estralurtarra gizakiarekiko izango litzateke, mentalitate europarrean mendebaldeko gizaki txuria dena hotentotearekiko. Estralurtarra figura literarioa izan da XVII. mendetik (Francis Godwinen *The Man in the Moone*, 1638an idatzia), baina XX. mendean izan du bere unerik gorena, komiki, marrazki bizidun, zinema eta bestelako adierazpenekin. Tematika ugari badaude ere, normalean estralurtarrak teknologikoki garatuagoak dira, eta gizakia da basatia dena bere aldean.

[thumb|*[Close Encounters of the Third Kind*, gizakiaren eta estralurtarraren arteko kontaktuaren gaia sakon aztertzen duen filma.]]
Gizon Basatiaren egondako kontaktuen eta estralurtarrekin egondako kontaktuen arteko testigantzek ere eredu berbera jarraitzen dute: unearen eta behatzaileak egiten zuenaren detaile handiak daude, sinesgarritasuna ematen diotenak, pertsona hori bakarrik zegoen eta egiten ari zena une batez uzten du eta, orduan, gizaki itxura duten bat edo bi izaki ikusten ditu; une horretan beldurraren eta kuriositatearen arteko sentimendua du, bana behatutako izakiak laster desagertzen dira, gutxitan zerbait utzita atzean eta behatzaileak ez du kontatu nahi ikusitakoa, erotzat hartuko dutela pentsatuz. Brunoren arabera, estralurtarraren mitologia hori beste lurraldeen deskolonizazioarekin batera eman zen, eta pentsatzen du bien arteko konexioa badagoela eta ikuspegi ekologiko hori ere ikusi da estralurtarren mitologian (adibidez, *E.T. the Extra-Terrestrial* edo *Avatar* filmetan) edo gizakiak estralurtarren eta gizaki basatien arteko sexuazren ondorio direla. [thumb|[Gollum, *Eraztunen Jauna* lanean paper garrantzitsua duen basati bilakatutako hobbita.]]XX. mendean fantasia generoan sortu diren pertsonaietako batzuk Erdi Aroko gizon basatitik eratortzen dira. J. R. R. Tolkienen *Hobbita* zein *Eraztunen Jauna* horren adibide dira. Lehenengoan, arketipoa Beorn izango litzateke, hartz larruz jantzitako pertsona bat, baina aldi berean hartz gisa ere porta daitekeena, forma baino arropa aldatuz. Gandalf eta Bilbo Zorrozabal baino askoz handiagoa da eta aizkora batekin armaturik agertzen da. Hala ere, pertsonaia hau ez da guztiz Gizon Basatia, hitz egiteko gai delako, eta ez duelako beldurtzen berarekin dagoena. *Eraztunen Jauna*n Ghân-buri-Ghân Drúadan basoko pertsonaia da, "beste garai batetik geratzen dena"; hitz egiteko gai bada ere, esaldi sinpleak baino ez ditu egiten, eta ingelesezko bertsionak literalki aipatzen da *wose* bat edo *wild of the forest* (basoko basatia) bat dela. Rohango herritarrei ez die eskatzen ezer ere ez gudura laguntzearen ruke, soilik "bakean uztea". Jane Chanceren arabera, Aragorn bera aurkezten denean lehenengo aldiz hobbitei Gizon Basatiaren mitologiarekin aurkezten da, eta inguruan daudenek ere iritzi berbera dute.

ANR-Ringtreffen_Weingarten_2014_256.jpg|Schrat inauterietako pertsonaia, basoko izpirituaren irudikapena.
Socha_Krakonoše,_Hořice.JPG|Krkonošen eskultura, Hořice
Moritz_von_Schwind_008.jpg|Moritz von Schwinden *Rühezahl*
ANR-Ringtreffen Weingarten 2014 382.jpg|Waldschrat

### Gaixo-psikikoak eta marginatuak 
[thumb|[William Blaken *Nabukodonosor*.]]
thumb|Iwein, gizon basati gisa, fresko batean.
Istorio zaharretan, Biblian edo Erdi Aroko poesian adibidez, istripu baten edo Jainkoaren zigor baten ondorioz eromenean erortzen diren eta zentzurik gabeko animalia bat bezala basatiki bizi behar duten pertsonen aipamenak daude. Horrez gain, arropa erauzi eta basamortuan zehar biluzik korrika egin dezakete. Pariak, eroak eta arloteak, Gizon Basatiaren antzeko irudikapenetan agertzen dira, baina, hauek ez bezala, lau hanken gainean ibiltzen.

Zigor horrek Nabukodonosor II.a kolpatzen du  pasartetan. Juduen kontakizunean, Nabukodonosor tirano harroa da, juduen atzetik dabilena. Ahots zerutiar baten bidez, umiliaziorik sakonena iragartzen zaio. Erotzen da da eta zazpi urtez animalia bat bezala bizi eta belarra jan behar du.

Merlinen elezahar galestarrean eta bertan oinarritutako *Vita Merlini* latinoan Myrddin poetak halako patuarekin topo egiten du: bere maisua gudu batean hiltzen denean, burua galtzen du, basorantz doa eta sagarrondo batekin eta txerriekin hitz egiten du. Honela 50 urtez bizi da, mirari baten ondorioz sendatu arte.

Hartmann von Aueren *Iwein* eleberrian gai honi buruzko deskribapen kezkagarri bat ere aurki daiteke. Iwein zaldun arturikoak, bere emazteak ezarritako epe bat galtzen du, eta, beraz, bere mesedea galtzen du. Ondorioz, gortetik ihes egiten du, guztiz erotzen da eta basoan biluzik dagoen ero batek bezala jarraitzen du bizirik.

XIV. mendeko alsaziar egile ezezagun baten *Der Busant* ("sagutegia") lanean, Ingalaterrako Printze galduak basoan basati begetatzen du. Printzearen eta Frantziako Erregearen alabaren arteko maitasun istorio honetan, printzeak burua galtzen du bere maitearengandik banandu izanaren minagatik. XV. mendearen amaierako tapiz bateko eszena batean, lau hankatan arrastaka doan irudi iletsu eta basati bat bezala irudikatzen da. Maiterik gabeko bizitza ankerra eta basatia da. Azkenean, bikotea berriz elkartuko da eta ezkondu egingo da. Bernardo Atxagaren *Obabakoak* laneko *Camilo Lizardi erretore jaunaren etxean aurkitutako gutunaren azalpena* ipuinean herriko ume bat basurde bihurtzen da basora ihes egiterakoan.

XIX. mendean eta XX. mendearen hasieran, "Gizon basatia" eromen mentalagatik eroetxera eraman eta zigortzen ez zuten kriminal baten izen arrunta zen. Gizaki Basati gisa agertzea, delitu batez akusatua ez izateko modu gisa aurkezten zen, zigorrari ihes egiteko gaixotasun psikologiko bat irudikatuz.

### Haur basatiak 
[thumb|[Mowgli, Rudyard Kiplingen *Oihaneko liburua*ren pertsonaia, oihanean galdu den ume bat, animalien artean bizi dena.]]
Haur basati bat bere haurtzaroko denboraldi luze batean gizartetik kanpo bizi izan den pertsona bat da. Kategoria honetan sartzen dira urteetan giza harremanik txikiena izan ez duten pertsonak eta konfinaturik bizi izan diren haurrak. Horrelako kasuak ez dira oso ohikoak eta horren ondorioz fenomeno honen inguruko dokumentazio zientifikoa oso urria da. Haur basatiak, berez, ez dira izaki mitologiko: benetako haurrak dira. Hala ere, ipuin zein elezaharretako pertsonaia ugari animaliek hazitako haur basatiak dira.

Haur basatiek ez dituzte izaten normalean kulturatze prozesuan ikasten diren oinarrizko trebetasun sozialak. Adibidez, baliteke komuna erabiltzen ez ikastea, bizitza osoan lau hankatan ibili ondoren tente ibiltzen ikasteko arazoak izatea edo inguruan duten giza jardueran interes falta izatea. Askotan arazo mentalak dituzte eta ia ezinezko egiten zaie giza hizkuntza bat ikastea.

1600. urtea baino lehen, haur basatien istorioak mito eta elezaharretara mugatu ohi ziren ia bere osotasunean. Horren adibide dira Erromaren sortzaile diren Romulo eta Remo, adibidez. Ipuin horietan, haur basatiek janaria lortzeko ehizatzen zuten, lau hankatan egiten zuten korrika eta ez zekiten hizkuntzarik. Denborarekin kasu errealak agertuz joan ziren. Filosofoak eta zientzialariak haur horiekin liluraturik zeuden eta haur horiek giza familiako espezie ezberdin baten parte ote ziren galdetzen hasi ziren. Galdera hori serioago hartu zen zientzialariak XVIII. eta XIX. mendeetan gizakien garapena eta mundu naturalaren ulermena izendatzen eta kategorizatzen saiatu zirenean. XX. mendean, psikologoak portaera eta kultura biologikoa bereizten saiatu ziren. Isolamenduan edo animaliekin bizi ziren haur basatiek dilema honen adibideak eman zizkieten.

### Gizaki/animalia kimerak 
thumb|Xan Hartza (Joan de l'Ors), emakume baten eta hartz baten semea.
Gizaki/animalia kimerak aintzinarotik existitu dira, eta kontakizun askoren parte dira. Ez dira, zentsu hertsian, Gizon Basatia, baina kondaira askotan loturik agertzen diren irudiak dira.

Gizakiak otso (gizotso) bihurtzen direneko kontakizun asko daude. Lehenak Antzinaroan agertzen dira, Gilgamexen epopeian, eta ondoren agertzen dira greziar, erromatar zein eszitar mitologian. Gizotsoa euskal mitologian agertu da ere. Ez da nahastu behar otsokorekin, otsoaren giza pertsonifikazioa.

Antzinako Grezian gizakien eta animalien arteko izaki hibridoei buruzko istorio ugari zeuden. Izaki hauen artean ezagunenak satiroak, faunoak eta zentauroak dira, guztiak animalien gorputz ezaugarriak dituztenak. Isidoro Sevillakoa (560-646) gizon-animalia hauek sistematizatzen saiatu zen Erdi Aro goiztiarrean, misiolari trebeziaren arabera.

Goi Erdi Aroan, Alberto Magnok tximinoak, pigmeoak, zakur-jendea (zinezefaloak) eta satiroak ezarri zituen gizakiaren eta lauoineko animalien artean, eta asko teorizatu zuen ea pigmeoak pertsona edo animalia ziren ebazteko.

## Gizaki Basatiak eta inauteriak 
Europa osoan zehar mantendu diren inauteri zaharretan agertzen dira naturako izakiekin harremanak, bereziki hartzarekin eta akerrarekin. Gune menditsu askotan erdi gizaki erdi animalia diren izakiak agertzen dira inauterietan. Bereziki hartza eta hartza-zainaren figura hedatuak daude, baita mendian aurkitutako makil batekin janzten direnak ere. Inauteriak Euskal Herrian horrelako izakiz beteta daude.

Zubietako inauteriak 2020 - hartza14.jpg|Hartza, hartza-zaina eta joaldunak, Iturentik Zubietara iristen.
Carnaval de Lantz - Arotzak.jpg|Arotzak, Lantz
Altsasuko ihauteriak 2013 01.jpg|Momotxorroak prestatzen, Altsasu
Vijanera-Trapajón.jpg|Trapajón, Silio, Kantabria
Poppelezunft Singen Hooriger Bär Narrentreffen Meßkirch 2006.jpg|Hooriger Bär, Singen
Weingarten Narrensprung 2013 Markelfingen Strohmann 02.jpg|Strohmann
Aritzo - Costume tradizionale (16).JPG|Urtzu eta Mamutzones, Aritzio, Sardinia
Fonni - Urthos e Buttudos (21).jpg|Urthos e Buttudos, Fonni
Mamoiada Mamuthone 1.jpg|Mamuthones, Mamoiada
Tschaggatta (21).JPG|Tschäggättä, Lötschental, Suitza
Krampusse Altaussee.jpeg|Krampus, Estiria, Austria

## Heraldika 
[thumb|[Gipuzkoako armarria, bi Gizon Basatirekin armarria bera babesten.]]
Gizon basatien irudikapenak (neurri batean, eta konparatiboki oso gutxitan, emakume basatienak), lehen garai modernoetatik armarrietan erabili izan dira, adibidez irudi arrunt bezala edo armarrien eramaile bezala. Gizon basatiak, armarrietan, Alemaniako behe-mendikateetako meatzaritzaren zantzu indartsu bat dira, sarri, eskualde alpetarretan, tokiko elezaharretako irudi bat irudikatzen dutelarik.

XV. mendean, lehen aipatutako germaniar identitatearen garapenarekin batera, lehen gizon basatiak armarriaren eramaile bezala agertu ziren. Izaki guztiz iletsu bezala irudikatuak izan ziren, makilekin armatuta, armarria lepo inguruan uhal batetik zintzilik idurikatu ohi zen. Ileak gorputza ez ezik, eskuak eta oinak ere bazituzten, eta emakume basatietan bularretan ere bai. XVI. mendean, irudikapen modua aldatu egin zen: Gizon Basatia gizon heldu bat bezala aurkezten da, arroparik gabea, gorputz-bilo gutxiago duena, baina buruan ilea eta moztu gabeko bizarra modu desordenatuan hazten dituena. Hosto adaxkak (haritza), sarritan, buruaren eta sorbaldaren inguruan biltzen dira (hosto kizkurrak). Eskuan, atzapar latz bat, adar handi bat, zutoihal bat edo sustraitutako zuhaitz txiki bat darama, Grabseko armarrian bezala. Errepresentazio modu hau oraindik ohikoa da. Naila hiriko armarriak urrezko atzapar bat duen gizon basati bat erakusten du.

1881eko otsailaren 28ko Prusiako Estatu Ministerioaren dekretu baten arabera, hamabi probintzia prusiarrek uniformeki erakutsi zituzten gizon basati bat eta zaldun bat armarriaren eramaile bezala bere "Armarri Handian". Gizon basatiak beti eusten dio lantza bati banderatxo batekin eskuineko eskuan, bertan Prusiaren armarri txikia duela. Zaldunak modu berean erakusten du probintziako ezkutu historikoa.

Gaztelan XV. mendearen amaieran jada erabili zen, adibidez Toledoko katedraleko Santiago kaperan. Laster hasi zen ere eraikinak babesteko ateen inguruan jartzen, adibidez Ávilako katedralean.

### Erdi Aroko adibideak 

File:Christian den Førstes sekret 1449.png|1450eko adibide bat, Kristian I.a Danimarkakoaren armarria.
File:Wilder Mann mit umgehängtem Wappen 1487.jpg|1487ko adibide bat
File:Wilder Mann mit Wappen 1589.jpg|Holzhausen familia, 1589
File:Wild Man, design for a Stained Glass Window by Hans Holbein the Younger.jpg|Hans Holbein Gazteak egindako figura klasikoa, beirategi baterako.

### Adibide modernoak 

File:Coat of arms of Antwerp (City).svg|1881ean Anberesek gizon eta emakume basatia sartu zituen bere armarrian.
File:Royal coat of arms of Denmark (1972–2024).svg|Danimarkako errege-etxeko armarria
File:Wapen stad be Kortrijk (met schildhouders).svg| Kortrijk, Flandria
File:Armoiries_de_la_famille_de_Buisseret.png|de Buisseret familia, Belgika
File:CHE Klosters-Serneus COA.svg|Hamar Jurisdikzioen Liga eta Klosters, XVI. mendetik aurrera
File:Cernykostelec.jpg| Kostelec nad Černými lesy, Praga
File:Wappen_Naila.svg|Naila, Frankonia, Bavaria
File:Wappen_von_Wildemann.PNG| Wildemann, Clausthal-Zellerfeld, Behe Saxonia
File:Wappen Deutsches Reich - Königreich Preussen (Grosses).png| Prusiako armarria
File:Wappen_Deutsches_Reich_-_Fürstentum_Schwarzburg-Rudolstadt.jpg | Schwarzburg-Rudolstadt
File:Lappeenranta.vaakuna.svg|Lappeenranta, Finlandia
File:Lapin_maakunnan_vaakuna.svg|Laponia
File:Blason_ville_fr_Cucuron_(Vaucluse).svg|Cucuron, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina
File:Royal_Coat_of_Arms_of_Greece_(1863-1936).svg| Glücksburg dinastiak Herakles erabili zuen Greziako erret etxearen ikur gisa.
File:S-Hertogenbosch_wapen.svg|'s-Hertogenbosch, Herbehereak
File:Bergen_op_Zoom_wapen.svg|Bergen op Zoom, Herbehereak
File:Coat_of_arms_of_Veere.svg|Veere, Herbehereak
File:Havelte_wapen.svg|Havelte, Westerveld, Herbehereak
File:POL_Prabuty_COA.svg| Prabuty, Pomerania
File:V%C3%A4sterbottens_l%C3%A4ns_vapen.svg| Västerbotten konderria
File:Coat_of_Arms_of_Philip,_Duke_of_Edinburgh.svg|Filipe Edinburghekoaren armarria

## Txanponak 
Harz mendietako zilar eta mineral meatzaritzaren, minerala metal preziatu bihurtzearen eta, azkenik, txanponen ekoizpenaren ondorioz, Gizon Basatiaren irudiak (*Wildemannstaler*) bere bidea aurkitu zuen Alemaniako hainbat txanponetan: Löser, Thaler, Pfennig eta Groschen piezetan. Guelfoen etxeko gobernariek, Brunswick-Lüneburgeko dukeek, bereziki Brunswick-Wolfenbütteleko printzeek, motiboa erabili zuten Harzeko mendien ikur bezala.

1539an, Henrike Brunswick-Wolfenbüttelekoa lehena izan zen Thalerak egiten Gizon Basatiaren irudiarekin, Riechenbergeko meategian. Motiboa oso ezaguna egin zen, eta 1557an Erik Gaztea Dukeak Calenbergeko Printzerrian jarraitu zuen ideiarekin.

Irudiak erraldoi iletsu bezala irudikatzen ziren, trapu soilez estaliak, eskuetan zuhaitz bat zutela. Bi mendetan zehar, XVIII. mendearen amaiera arte, Gizon Basatia ohikoa zen Guelfoen txanponetan, sarritan Gizaki Basatia irudi bakar bezala erabiltzen zen, oso gutxitan bi Gizon Basati.

Julio Brunswick-Wolfenbüttelekoaren Lichttalerrak, Gizon Basatia, bere ezkerreko eskuan zuhaitz enbor batekin eta eskuinean argi bero batekin erakusten du. 1665eko Augusto Brunswick-Lüneburgekoak "Hausknechtstaler"ak, bere aurrean gurutze formako zuhaitz bat eusten ari zen gizon basati batekin, hiritarrei iseka eginaraziz ekoitzi zituen: "*Gizon basatiak basoa barreiatu zuen dukearentzat*".

Bi gizon basati, 1790 eta 1809 artean, thaler prusiarretan armarri gisa eginak izan ziren. Schwarzenburg eta Danimarkako txanponetan, batzuetan, emakume basatiak ere irudikatzen dira.

Wildermannmünze_1.jpg|1549, Braunschweig Wolfenbüttel, Thaler
Wildermannmünze_2.jpg|24 Mariengroschen
Wildermannmünze_3.jpg|Braunschweig Lüneburg, Thaler
Lichttaler_1586,_CNG.jpg|Lichttaler, 1586

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Basajaun
* Haur basati
* Zintzarrotsak

## Kanpo estekak