open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dún Laoghaire

**Dún Laoghaire** (Gaeleraz **Dún Laoghaire-Ráth an Dúin** ere ezaguna *Dún Laoire* bezala). Irlandako Errepublikako kostaldeko hiri bat da, Dun Laoghaire-Rathdowneko konderrian kokatzen da eta Dublin hiriburutik 12&nbsp;km hegoalderantz kokaturik. Hiri honen garrantzia bere kaian oinarritzen da izan ere ferriek egunero hiri hau eta Britainia Handia lotzen dituzte, pertsonentzat zein autoentzat.

## Etimologia 
*Dún Laoghaire* izenak Lóegaire-ren gotorlekua esan nahi du eta V mendean Irlandako erregea izan zen Lóegaire mac Néilli egiten dio erreferentzia.

## Historia 
Dún Laoghaire 1820an sortu zen, nahiz eta aurretik ere bazen izen bereko herrixka txiki bat **Dunleary** izenekoa.

1807an Galesko printzearen tropak zeramatzan itsasuntziak haitzen kontra jo zuen eta 400 pertsona hil ziren bertan. Ganorazko kai bat eraiki behar zela erabaki zen orduan eta 1816rako jadanik bukatua zegoen. 1821ean Jurgi IV.a Erresuma Batuko erregea etorri zen eta ordutik **Kingstown** izena izan zuen. Berehala iritsi zen Dublinekin lotuko zuen trenbidea ere, 1834ean.

1921ean Irlandak independentzia lortu bezain laister Kingstownek izena aldatu eta *Dún Laoghaire* izena hartu zuen.

## Garraioa 
DART trenbide sareak hiri hau Dublinekin lotzen du eta Dublineko bus sarea (Dublin Bus) oso erabilia da hiri honetan ere.

## Kirolak 
Itsasoaren ertzean egonik belauntzien sei elkarte eta bi arraun elkarte daude. Honetaz gain golfa ere aipatu behar da.

## Hiritar ezagunak 
* Ronnie Drew (1934-2008), abeslaria eta The Dubliners taldeko kidea.
* Bob Geldof (1951-), abeslaria

## Kanpo estekak 
* Dún Laoghaireko webgunea
Piramideetako gudua

thumb|300px|Piramideetako gudua
**Piramideetako gudua** Napoleon Bonaparteren agindutara zegoen Egiptoko frantziar armadaren eta, garai hartan, Otomandar Inperioaren probintzia zen Egiptoko mamelukoen artean. , 1798ko uztailak 21ean gertatu zen. Gudu honetan, Napoleonek abian jarri zuen koadroetako eraketa.

1798ko uztailean, Napoleon Kairorantz zihoan Alexandria inbaditu eta hartu ondoren. Bidean, mamelukoen bi armada ikusi zituen piramideetatik 15 kilometrotara eta Kairotik 6ra bakarrik. Mamelukoen agintariak Murad Bey eta Ibrahim Bey ziren, eta zalditeria boteretsua zuten. Mamelukoek, frantziarrak baino gehiago ziren arren, teknologia oso primitibo bat zuten, ezpatak, arkuak eta geziak baino ez zituzten. Eta hori nahikoa ez balitz, bere armada Nilo ibaiak zatitua geratu zen, Murad Embabehn lubakitua eta Ibrahim zelai zabalean geratu zirelarik.

Napoleon, benetako balioren bat zuen tropa egiptoar bakarra, zalditeria zela konturatu zen. Berak, bere kargu, zalditeria urria zuen, eta, armada osoari dagokionez, egiptoarrena bi edo hiru aldiz handiagoa zen. Eta, beraz, defenditzera behartua zegoela ikusi zuen, bere armada koadro hutsetan eratuz, horietako bakoitzaren erdian, artileria, zalditeria eta ekipaiak zeudelarik, honela, mamelukoen zalditeriaren erasoa, laguntzako artileriaren suarekin sakabanatuz. Orduan, Embabehko egiptoar kanpamendua eraso zuen, egiptoar armada ihesean jarriz.

Gudu honen ondoren, Frantziak, Kairo eta Behe Egipto lortu zituen. Bere zalditeria ospetsuaren porrotaren berri izan ondoren, Kairoko armada mamelukoa Siriara joan zen, berrantolatzera. Gudu honek, amaiera jarri zion mamelukoen Egiptoko 700 urteko agintaldiari. Hasera bikain hau gora-behera, 10 egun beranduago, frantziar armadak Horatio Nelsonen britainiar armadaren aurka porrota jasan zuen Niloko guduan, honela, Ekialde Ertaina konkistatzeko Napoleonen asmo eta itxaropenak zapuztuz.

## Biografia 
* A. Hugo, *France Militaire Histoire des armées françaises de terre et de mer de 1792 à 1833*, t. 2, Delloye, Paris, 1835
* L.A. Thiers, *Histoire de la révolution française*, t. 10, 1834

## Kanpo estekak
Montu

**Montu**, eguzki jainkoa eta gerraren jainkoa egiptoar mitologian

Izen egiptoarra: **Montu**. Izen greziarra: **Month**. Jainko greziarra: Apolo

## Ikonografia 
Belatz burudun gizon bezala irudikatua zen, eguzki diskoak, bi lumak eta bi uraeusek koroatua. Arkua eta aizkora batekin armatua. Batzuetan, zezen buruarekin, eguzki diskoak eta bi lumak koroatua.

## Mitologia 
Montu antzinako jainko bat zen, Hermontiseko tokiko jainkotzat hartua, Tebasetik hegoaldera dagoen hiria. Belatzarekin lotzen zen, hegazti honen buruarekin irudikatzen zelarik. Hasieran, eguzki jainko bat zen, baina beranduago, Inperio Ertainean, gerraren jainkotzat hartzen zen, eta faraoia gerretan babesten zuena zen.

[thumb|ezkerrera|130px|Montu jainkoa [behe-erliebea Medamuden.]]

## Sinkretismoa 
Ra eguzki jainkoarekin identifikatua izan zen, Montu-Ra bezala, Eguzkiaren beroaren botere suntsitzailea zelarik.

## Gurtza 
Bere gurtza gune nagusia Hermontis hiria izan zen, zenbait hiritara hedatuz: Tebas (Karnak), Medamud, Tod. Nubian ere gurtua izan zen. Amonek hartu zuen bere lekua XII. dinastian, bere gurtza, hirugarren tarteko aroan berrindartu zelarik. Bere jaia, Ajet urtaroko bigarren hilabeteko bosgarren egunean ospatzen zen.

## Izen teoforoak 
Jainko honen izena, XI eta XII. dinastiatako faraoiek eraman zuten, Mentuhotep deituak "Montu pozik dago".

## Kanpo estekak
Vuontisjärvi (argipena)

**Vuontisjärvi** hauetako bat izan daiteke:
* Vuontisjärvi aintzira, Enontekiö udalerrian dagoen aintzira.
* Vuontisjärvi herrixka, Enontekiö udalerri finlandiarreko herrixka.
Enontekiöko aintzirak

Enontekiö udalerria, Finlandia osoko aintzira gehien dituen udalerrietako bat da; guztira, 825 aintzira daude udalerrian eta bere azalera guztiaren 300 km²-a baino gehiago osatzen dute.
375px|eskuinera|Enontekiöko aintziren mapa
Hauek dira garrantzitsuenak:

** Nagusiak beltzez. **

## Argazki gehiago 

Irudi:Mallekinkorrikaitea.jpg
Irudi:View from saana.JPG
Irudi:Enontekiö Kilpisjärvi.JPG
Irudi:Termisvaaralta Käsivarren Erämaa.jpg

## Kanpo estekak
Mutarrif ibn Musa

**Mutarrif ibn Musa ibn Fortun ibn Qasi** (; ? &ndash; Iruñea, 799) Iruñeko azken vali musulmana zen (789?-799).

## Bizitza 
Mutarrif ibn Musa edo Mutarrif ibn Muza Banu Qasi muladi leinukoa zen: aita Musa I.a zuen (aita Furtun, Cassius kondearen lehen semea islamera bilakatu baino lehenago jaioa, eta ama Aixa, Roderiko azken errege bisigodoaren eta Musa ibn Nusair Hispaniako konkistatzaile eta Mahomaren zuzeneko oinordekoaren iloba zituena). Itxuraz, 789an bihurtu zen Iruñeko vali, Musa I.ak Hixam I.a Kordobako emirrari lagundu zionean.

799an, Karlomagno frankoen erregeak matxinada kristaua antolatu zuen musulmanen aurka. Altxamendu horretan Mutarrif valia hil zen eta hiriaren kontrola Belaskotarren eskuetan erori zen.

## Familia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aatsajoki

**Aatsajoki ibaia**, Enontekiö udalerri finlandiarrean dagoen ibaia da, bertan jaiotzen eta hiltzen baita.

Marsujärvi aintziraren ura garraiatzeaz arduratzen da; izan ere, **Aatsajoki**ko ur garbietan, laponiako amuarrain artikoak, amuarrain marroiak eta izokinak arrantzatu daitezke.

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak
Musa ibn Furtun

**Musa ibn Furtun**, **Muza ibn Furtun**, 
**Musa ibn Fortun** edo **Muza ibn Fortun** -, *Mūsa ibn Furtūn*- baita **Musa** edo **Muza I.a** izenaz ezaguna (740 baino lehen - Zaragoza, 802) VIII. mendeko Arnedo, Zaragoza eta Tarazonako gobernadore musulmana zen.

## Arbasoak 
Musa Banu Qasi leinu muladikoa zen: aitona Cassius kondea zuen, baskoi edo bisigodo jatorria zuen euskal aitonen semea.

Aita Furtun zuen, Cassius kondearen lehensemea kondea islamera bilakatu baino lehenagoko jaioa, eta ama Aixa, Errodrigo azken bisigodo erregea eta Musa ibn Nusair Hispaniako konkistatzaile eta Mahomaren zuzeneko oinordekoaren iloba.

## Ezkontzak eta seme alabak 
Musak Oneka ezkondu zuen (Ximenorekin ezkondu, Eneko Arista Iruñeko lehendabiziko erregearen ama izan eta alarguna geratu zena). Sei seme-alabak izan zituen:
* Mutarrif ibn Musa ibn Furtun, Iruñeko wali zena.
* Yunus
* Musa ibn Musa ibn Furtun, Zaragozako jauna.
* Lope, Borjako jauna.
* Yuwartas.
* Gartzia

## Biografia 
788an Abderraman I.a Kordobako emirra hil zenean, bere hiru semeen arteko borroka (Suleiman, Hixam eta Abdulah) hasi zen emir berria izateko. Musa ibn Furtunek Hixamen alde egin eta hau emir bihurtu zenean ospea eta botere lortu zituen. Zaragoza eta Tortosa arteko eskualdean omeiarren aurkako altxamendua bukatzeko ere lagundu zuen, Tortosako mendietan Said ibn al-Husein borrokatuz.

Altxamenduan Zaragoza okupatu zuen emirraren izenean (789) baina Matruh ibn Suleiman Bartzelonakoaren eskuetan galdu zuen. 802ko abenduan Zaragozan altxatu zuen baina matxinadan hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epaitz

**Epaitz** Oibar ibarreko Lerga udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Zangozerria eskualdean.

XVII. mendean jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Lergako Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *epaiztarrak* ziren.

## Izena 
Epaitz beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Abaiz*
* nafar erromantzez edo aragoieraz: *Abaiz*

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Auaiz* (1095)
* *Epayzarana* (1587)
* *Apayz* (1605)
* *Apaizaran* (1703)
* *Abaiz* (1802)
* *Abaiz* (1975)
* *Aitz* (1985)
* *Epaiz* (1994)
* *Epaiz* (1998)
* *Epaiz* (2019)

### Etimologia 
Patxi Salaberrik dio izen horren jatorrizko forma *Epaitz* dela, eta hortik sortu zela *Apaiz*. Egile berak *Abaiz* forma erromantzetzat hartzen du, *Epaiz* euskal forma izango litzatekeen bitartean. Beraz, *Apaitz* grafia ez da zuzena edozein hizkuntzatan. *Epaiz* forma ofiziala da, baina Euskaltzaindiaren arabera, *Epaitz* grafia da.

Julio Caro Barojak pertsona izen + *-iz* egitura propioa ikusi nahi izan zuen. Jatorrizko forma *Abaicus* da, eta *Abaeus* izena ezaguna izan zela adierazten du. Beraz, *Abaiz* izenak esan nahiko luke *Aba* izeneko pertsona baten lekua dela. Baina Salaberriren ikerketaren ondoren argi geratu da, ustezko egitura posible izanik ere, proposatutako izen propioa ez dela egokia.

Bestalde, Ricardo Zierbidek eta Julio Caro Barojak euskal *abaritz* hitzarekin lotu dute izena. Azalpen hori baliogabe uzten du Salaberriren lanak.

## Historia 
XI. mendeko testu batek Onsella ibaiaren parean kokatzen du. San Pedroko bere monasterioa Leireko abadiari eman zion Oria Aznar andreak 1095ean, bertako lursail eta hamarrenekin. Gurutze Sainduaren eliza bat ere bazegoen, mende batzuk geroago Santa Elenarenak aldatu zuena. Hiribildua Antso VII.a Azkarrak trukatu zion Narboa andreari, Martin Subitzaren emazteari 1205ean, baina XIII. mendea amaitu baino lehen Koroaren ondarera itzuli zen. 1307an Oier Maulekoari eman zioten, eta haren familiakoa zen XVI. mendean. Ondoren, Granada Egako dukeen jurisdikzio-jaurerria izan zen.

Epaizek jaurerri izateari eutsi zion jurisdikzio-erregimen mota hori desagertu zen arte, XIX. mendearen lehen herenean. Granada Egako dukea zen orduan bertako jaun eta jabe. Jaurerri berekoa zen Aldea herri hustua ere.

XIX. mendearen lehen erdiko administrazio-erreformarekin, jaurerri izaera galdu baitzuen, Oibar ibarreko berezko hiribildu gisa geratu zen. Geroago, Lerga udalerrian sartu zen.

1366an hiru su zituen. 1428an jenderik gabe geratu zen XVII. mendera arte. 1646an hiru su zituen, bat 1678an. Ondorengo izendegietan 22 biztanlerekin agertzen da 1786an; 35 biztanlerekin 1857an, 14, 1887; 29, 1910; 15, 1920an; eta bat bera ere ez 1930ean.

## Ondasun nabarmenak 
* Gurutze Sainduaren eliza, Erdi Aroko elizaren aztarnak.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lerga
* Oibar

## Kanpo estekak
Arantza Etxeburua

**Miren Arantzazu Etxeburua García** edo **Arantza Etxeburua** (Donostia, Gipuzkoa, 1966a - ) euskal idazlea eta irakaslea da.

Donostiako Santo Tomas Lizeoan ikasi zuen. Irakasle batek animatua poesia bat idatzi zuen Donostiako lehiaketa batean parte hartzeko. Lehiaketa irabazi zuen, baita urte batzuk geroago Irungo lehiaketa bat ere. 

1984 eta 1989 urteen artean euskal filologia ikasi zuen Deustuko Unibertsitatean.

Egun, Aldapeta Maria Ikastetxean egiten du lan euskara eta literatura irakasle gisa. Ingeleseko eta gaztelaniazko irakaslea ere izan zen. Dagoeneko bi olerki liburu kaleratu ditu. Bere olerki famatuen artean "Hitz hits, paperezko mihisetan lits" dago.

## Lanak 
### Poesia 
* *Hitz hits; paperezko mihisetan lits* (1992, Kutxa)

## Kanpo estekak 
*  Arantza Etxeburua literaturaren zubitegian
Maskor

thumb|Maskorrak
**Maskorra** zenbait animaliak duten kanpo estalki gogor eta zurruna da. Maskortzat soinberen kanpo hezurdurak baino ez dira hartzen.

Maskorrak nakarrez eginak izaten dira, eskleroproteina bat den konkiolina geruzen nahasketa organiko bat. Horren ondoan, erdian, kaltzita edo aragonitazko geruza bat dago, eta, azkenik, kristalizaturiko kaltzio karbonato geruza bat. Batzuetan, maskorrek kitina dutela esaten da, baina hau, inongo loturarik ez duen materiala da.

Nakarra, soinbera espezie batzuen mantuko zelula ektodermikoetatik jariatzen da. Soinberen odola, kaltzioaren forma likido batean aberatsa da, odol korrontetik kanpora kontzentratu eta kaltzio karbonato bezala kristalizatzen dena. Geruza bakoitzeko kristal ezberdinak, orientazio eta forman ezberdintzen dira. Nakarra, animaliaren maskorraren barne azalean modu jarraian metatzen da. Prozedura hauek, soinberari, bere maskor propioa lisatzeko baliabide bat ematen diote, baita organismo bizkarroi eta hondakin kaltegarrien aurkako babes modu bat ere.
thumb
Soinbera bat, bizkarroi batek inbaditzen badu, edo animaliak kanpora ez dezakeen objektu bitxiren batek aztoratzen badu, *enkistazio* izena hartzen duen prozesu bat abian jartzen da. Prozesu honen bidez, soinbera aztoratu duen izakia, modu etengabean, nakarrezko geruza kontzentrikoez inguratua geratzen da. Denborarekin, perla bezala ezagutzen direnak eratzen dira, eta enkistazioa mantendu egiten da soinbera bizirik dagoen artean.

Maskorrak oso iraunkorrak dira, eta bertan bizi diren gorputz biguneko animaliak baino askoz gehiago irauten dute. Maskor kopuru handia metatzen den tokietan, konpresio bidez, kareharri bihur daitezkeen sedimentuak eratzen dira.

## Soinbera bibalbioak 
[thumb|250px|[Bivalvia|Bibalbioen maskorrak]]
**Kusku** edo **balba** bezala, soinbera bibalbioen kanpohezurdura osatzen duten zatietatko bakoitzari deritzo. Balbak edo kuskuak, atzealdean, erro edo lotailu elastiko baten bidez lotuta daude, bi zatien irekiera eta itxiera ahalbidetzen duena.

Balbak, honako mota hauetakoak izan daitezke:

* Aldeberdinekoak: erdiko ardatzaren alde bakoitzarekiko berdinak direnak dira
* Balbaberdinak: Forma eta tamaina berekoak direnak
* Balbaezberdinak: Organismo berean forma ezberdinak dituztenak
* Azpikarratuak: karratu, trapezio edo laukiluze baten antzeko formakoak dira.

## Ikus, gainera 
* Urrezko Maskorra

## Kanpo estekak
Nakar

[thumb|200px|Nakar irisatua Nautilus [maskor baten barnean]]
**Nakarra**, substantzia organiko-ez organiko bat da. Behin gogortua dagoenean, gogorra, zuri zilarkara, dizdiratsua eta islada irisatuekin. Substantzia honek, zenbait soinberen maskorraren barne geruza osatzen du. Honegatik, soinbera hauetatik batzuk, kopuru handian jariatzen dute euren maskor kaltetuak konpondu edo euren barnean objekturen batzuk estaltzeko, perla biltzaileek erabiltzen duten mekanismoa, soinbera batzuei, barnean, hauek nakarrez bilduko duten zeozer jartzeko, perla edo beste objektu baliotsuren batzuetan bihurtuz.

Nakarrik ederrena ematen duten maskorrak, haliotidak, nautilusak eta pintadinak dira, beste batzuen artean. Nakarra, marketeria, ebanisteria finean, bitxigintzan eta haizemaile, botoi, fitxak, etab... apaintzeko erabiltzen da.

## Konposaketa 
Nakarra, aragonitazko (kristalizaturiko kaltzio karbonatoa) geruza hexagonalez osatua dago, 10-20 μmko luzera eta 0,5 μmko sendoeradunak, jarraikako xafla paraleloetan egituratuak. Nakarraren estratifikazio hauek, konkiolinazko biopolimero elastikoez osatutako matriz organiko baten sekzioek trinkotu eta bananduak daude.

## Kanpo estekak
Mut

**Mut**, *Ama*, jainkosa ama, sortutako guztiaren sortzaile, zeru jainkosa egiptoar mitologian

* Izen egiptoarra: **Mut**. Jainkosa greziarra: Hera

## Ikonografia 
Jainkosa ama bezala, koroa bikoitza zeraman emakume bat zen, sai ukitu bat, papirozko zetrua eta ankharekin. Zeru jainkosa bezala, sai bat, bere herpeen artean korapilo magikoa zeramana. Baita behia bezala ere, Amonekin, lehoi eme bezala eta zakil hego eta lehoi erpedun gizon itxurako izaki bezala.

## Mitologia 
Egiptoko Inperio Berriko XVIII. dinastia ospetsutik hasten da garrantzitsua izaten jainkosa honen gurtza, Tebasen Amonet jainkosa ordezkatuz Amon jainkoaren emazte bezala, Tebaseko hirukoaren zati delarik: Mut, Khonsu eta Amon. Seme-alabarik izan ez zuenez, Montu semetzat hartu zuen, eta, ondoren, gauza bera egin zuen Khonsurekin, horregatik agertzen zen eguzkia (Amon-Ra) eta ilargiaren (Khonsu) artean, *hirugarren begi bezala, akatsgabetasun kosmikoa erakutsi eta Niloren goraldiak mesedetuz.

Hilen Liburuan deitua da, hildakoa deskonposa ez zedin.

## Sinkretismoa 
Bastet eta Sekhmet jainkosekin identifikatua izan zen.

## Gurtza 
Oso gurtua zen Inperio Berrian, Karnak, Tanis eta Sais herrietan eta Jarga eta Dajlako oasietan santutegiak zituelarik.

## Izen teoforoak 
Bere izena, Ramses II.aren emazte zen Nefertariren izenean agertzen da, *Meriten-Mut'' "Muten maitea" bezala.

## Kanpo estekak
Leto

Greziar mitologian, **Leto** (, *Lêtố*; dorieraz *Lato* "izkutatua"), Zeo eta Febe titanen alaba bat da, eta, olinpoar jainkoei dagokienez, Zeusekin, Apolo eta Artemisaren ama. Hala eta guztiz ere, Leto, bere haurdunaldiagatik eta bere seme-alabetako bigarrena zen Apolo erditzeko toki egoki bat bilatzeagatik baino ez da aintzat hartzen. Hau da bere paper aktibo bakarra mitologian. Behin Apolo eta Artemis hazten direnean, Leto erretiratu egiten da, Olinpo gainean ama irudi ongarri arin bezala geratuz, iluna eta baketsua, behin bere lana bete ondoren.

Erromatar mitologian, Apolo eta Dianaren ama bezala, bere baliokidea **Latona** da.

Kretan, Dreros hirian, Spyridon Marinatosek, VIII. mendeko minoiko ondoko etxe tenplu bat atera zuen lurpetik, non Apolo, Artemisa eta Letoren hiru irudi bakarrak aurkitu zituen, aurreeratutako erdigune baten inguruan moldeatutako latorriz eginak. Walter Burkertek (*Religion griega*n), Festosen, sarbide erritu batekin lotuta agertzen dela adierazten du.

Leto Liziako jainkosa nagusia zen. Bere santutegia, Jantotik gertu zegoen Letoonak, hiri-estatuen liziar konfederazioa batzen zuen. Koseko jendeak ere, bere bezala aldarrikatzen zuen Leto jainkosa.

Hain jatorrizkoa den Leto jainkosaren neurri bat, bere aita titanean ikus daiteke, honen izenak, Zeo, polotik polorako zeru esferarekin lotzen duena, baita bere ama Feben ere, ilbetearen "puru" eta "purutzaile epitetoa dena, hain zuzen ere.

## Artemisa eta Apoloren jaiotza 
Zeus jainkoa, Letoren ahizpa zen Asteria bortxatzen saiatu zen, baina honek, galeper bihurturik ihes egin zuen, bere burua itsasora bota eta Ortigia uharte mugikorrean bihurtuz.

Hera Letoren atzetik doa, inork erditzerako ez hartzea lortzen du, Ortigia uhartea izan ezik, bertan inor bizi ez zelarik. Erditzea galerazten saiatzen da, erditzeen jainkosa den bere alaba Ilitiari, parte hartzea galeraziz, eta Letok, jada, 9 eguneko atzerapena duenean, jainkoek, Letoren minekin hunkiturik, lehenik Artemisa jaioarazten dute, honela, honek, bere amari Apoloren erditzean laguntzeko.

Ortigia uhartea, lau zutaberekin, hondora finkatua geratzen da, eta bere izena Delosgatik aldatzen du, dizdiratsua esan nahi duena, Apologatik, argiaren jainkoa.

Herak, Geak Piton sugea sortzea lortu zuen, umeak irens zitzan, baina Apolo gazte bihurtzen da 4 egunetan bakarrik, eta hil egiten du.

Heraren jazarpenean, Leto eta bere seme-alabak urmael batetara iristen dira, eta, edan behar dutenean, Heraren agindupean zeuden nekazari batzuek, ura irabiatzen dute, lokatz bihurtuz, eta Zeusek zigortu egiten ditu, igel bihurtuz.

Apolo eta Artemisa, bere amaren babesle porrokatuak izan ziren eta Titio erraldoia hil zuten bortxatzen saiatzeagatik.

Anfionen emazte zen Nioberen iseketatik ere defendatu zuten. Anfionekin, 7 seme eta beste hainbeste alaba izan zituen, eta Niobek iseka egin zion seme-alaba gutxi izateagatik, bere seme-alabak, Artemisa eta Apoloren geziengatik hiltzen ikustera zigortua izanik. Kloris baino ez zen onik irten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dance of Death

***Dance of Death*** Iron Maiden musika taldearen disko baten eta disko horretako abesti baten izena da. Diska, 2003ko irailaren 2an kaleratu zen Japonian, eta egun batzuk beranduago, otsailaren 8an mundu osoan.

## Taldekideak 
* Bruce Dickinson
* Dave Murray
* Adrian Smith
* Janick Gers
* Steve Harris
* Nicko McBrain

## Abestiak 
## Kanpo estekak
Klamide

[thumb|170px|Klamide bat jantzita daraman gizon baten frisoa. [Ai-Khanoum]]
**Klamidea** (), janzki arina zen, artilez egina, K.a. V. mendea eta K.a. III. mende artean, zalditeria soldadu eta efeboen artean, kapa gisa janzten zena. Gutxi gora-behera, 2x1 proportzioko laukizuzen bat zen izatez, bere luzera, zeramanaren altuera berekoa zena. Artile finez egina zegoen, eta bi albo txikiak apaintzen, kolorezko zerrenda bat eramaten ohi zuen. Urtaro beroan erabiltzen zuten soldadu gazteek, janzki bakar bezala, sandaliak salbu, eta fibula batekin estutua eskumako sorbaldan, fibula hori, ezkerreko sorbaldan kokatzen duen dokumentazioa ere badagoen arren, baita lepoaren oinarrian edo bizkarrean ere. Gorputz biluziaren gainean hain janzki arina izatearen ondorioz, historialari batzuek, udarako askoz egokiagotzat izan daitekeela uste dute, kanpaina egoeratan, azpian tunika bat eramango zuela teorizatuz.

Beranduago, klamidea erromatarrek hartu zuten, eta agintari militarrek halakretaren gainean janzten zuten *paludamentum*ean eratorri zen.

Klamide bat egitea nahiko erraza da pertsona bakarrarentzako ohearen izara bat edo antzeko neurrietako oihal zati bat edo zeozer txikiagoa erabiliz. Horretarako, nahikoa da oihala zabaletara tolestea, eta eskuman, bi muturrak finkatu, tolesduratik heren batera, kateorratz batekin. Klamidea, irekiduratik burua sartuz janzten da, kateorratza eskumako sorbaldan geratzen delarik.

Klamideak, jarraipena izan zuen Bizantziar Inperioan, sarri, askoz handiagoa zelarik, albo batera eramana, sorbaldan itxidura bat zuela, eta ia lurreraino iristen zen aurretik zein atzetik.

## Kanpo estekak
Enontekiöko muinoak

350px|eskuinera|Enontekiöko mendixka garrantzitsuenak
Enontekiö udalerria, Finlandia osoko gailur altuenak dituen udalerria da. Herrialdeko 50 gailur altuenetatik 44 Enontekiön daude. Gutxi dira 1.000 metroak igarotzen dituztenak; izan ere, Halti mendixkak (garaienak) 1.324 metro baino ez ditu.

Nahiz eta garaienak ez izan, hauek dira gailur eta mendixka ezagunenak:

** Nagusiak beltzez. **

## Kanpo estekak
Ailakkavaara

**Ailakkavaara mendixka**, Finlandiako Enontekiö udalerrian dagoen 955 metroko mendixka da. Ailakkajärvi aintziraren alboan dago, Kilpisjärvi aintziratik hurbil. Käsivarsi Eremu Basatian dago, Lappi lurralde osoko hegazti-espezie ugarienak aurki daitezkeen eremu basatian hain zuzen; aliotak, antzarak, elur-hontzak, kaskabeltz handiak, marikoi buztanluzeak eta txontak dira esaterako, aintzira inguruan aurki daitezkeen hegazti-espezie batzuk. Inguruko baldintza latzei probetxu ateratzea lortu duten animalia ugari dago; hala nola, azeri artikoak, elur-orein basatiak, eper zuriak, erbinude zuriak, ipar-katamotz beldurtiak, jatunak, leming bizkorrak, lursagu txikiak eta tundrako satorrak .

Uda partean iristen diren beste ohiko biztanle batzuk hartz arreak eta otsoak dira.

## Ikus, gainera 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Piton

Greziar mitologian, **Piton** (, *Pýthôn*) suge handi bat zen, Gea Ama Lurraren alaba, euri jasa handiaren ondoren lurrean geratu zen lokatzetik jaioa. Munstroa Delfostik gertu zegoen leize batean bizi zen, Parnaso mendiaren gainean, eta han zaintzen zuen orakulua. Apolo jainkoak hil zuen Piton sugea, berarentzat aldarrikatu zuen orakulua eta, ordutik, *Apolo Pitio* bezala ezagutua izan zen. Esaten denez, jainkoak, Pitiar Jokoak, bere garaipena ospatzeko ezarri zituen.

## Kanpo estekak
Ounas

**Ounas mendixka**, Finlandiako Enontekiö udalerrian dagoen 725 metroko mendixka da. Pallas-Yllästunturi Parke Nazionalean dago. Honela, [Finlandia|herrialde]] osoko hegazti-espezie gehienak dute habia inguruetan, eta uda partean, 150 hegazti-espezie ezberdin baino gehiago batzen dira basoetan. Batetik, negua bertan igarotzen duten eper zuriak, eskinosoak, kaskabeltz borealak eta mokokerrak daude; eta bestetik, udaberri partean etortzen diren buztanzuri eta elur-berdantza dotoreak .

Ugaztun handi asko dago ere; hartz arreak, ipar-katamotzak, jatunak, otsoak eta altze nagusiak esaterako .

## Ikus, gainera 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dublingo gudua

|-
|}

**Dublingo gudua** 1922ko ekainaren 28tik uztailaren 5era gertatu zen, eta Irlandako Gerra Zibilaren (1922-1923) hasiera suposatu zuen. Gudua Irlandako Estatu Askearen behin-behineko gobernuaren tropek Four Courts eraikina erasotzerakoan hasi zen. Bertan Ingeles-Irlandar Tratatuaren aurkakoak ziren IRAko kideak zeuden. Borroka aste betez luzartu zen, Dublingo kaleetan enfrentamendu armatuak emanez. Azkenean, behin-behineko gobernuak IRAko kideak garaitu eta Irlandako hiriburu osoa kontrolpean hartu zuen

## Kanpo estekak
Ladbyko itsasontzia

thumb|250px|Ladbyko itsasontzia
**Ladbyko itsasontzia** ehorzte ontzi gat da, Hedebyko hil zeremonia batean erabilitakoa. Oseberg, Borre, Gokstad eta Tunen, Norvegia hegoaldean daudenen mota berekoa da, guztiak IX eta X. mendeetakoak. Danimarkan aurkitutako ehorzte ontzi bakarra da.

Hilobia, ohiko hil toki batean dago, eta bikingoen garaian datatua dago. Egindako indusketek, hil gai ugariak agerrarazi dituzte, objektuak zein animaliak. Multzoa, X. mendearen hasieran datatua dago, tokian aurkitu zen zakurrentzako uhal batetik datorren brontze urreztaturiko maila batetatik abiatuta, Jellingeko estiloan apaindua.

Hilobiak, asaldura garrantzitsuak jasan behar izan ditu, eta, giza arrastorik aurkitu ez denez, hau, hilobi jentil batetatik hilobi kristau batetarako lekualdaketa tokia zela bezala interpretatzen da.

Indusketak, 1934 eta 1937 artean egin zituzten G. Rosenberg kontserbatzaileak eta P. Helweg Mikkelsen farmazialariak, eta euren jatorrizko krokisak aurkikuntza honi buruzko lehen informazio iturria dira.

## Kanpo estekak
Pitsusjärvi

**Pitsusjärvi** aintzira Enontekiö udalerri finlandiarrean dagoen aintzira bat da, Raittijärvi sami herrixkatik eta Norvegiako mugatik hurbil dagoena. Käsivarsi Eremu Basatian dago, Lappi osoko hegazti-espezie ugarienak aurki daitezkeen eremu basatian, hain zuzen; aliota txikiak, antzara nanoak, belatz handiak, elur-hontzak, eskandinaviako lagopodoak, ipar-belatzak, ipar-kaskabeltzak, laponiako kaskabeltzak, marikoi isats-luzeak, negu txontak eta papourdinak dira, esaterako, aintzira inguruan aurki daitezkeen hegazti-espezie batzuk. Inguruko baldintza latzei probetxu ateratzea lortu duten animalia ugari dago ere; hala nola, azeri zuri eta gorriak, elur-oreinak, erbinude zuriak, eskandinaviako lagopodo eta lursaguak, ipar-katamotzak, jatunak, mendi lemingak, lursagu txikiak eta tundrako satorrak .
250px|ezkerrera|thumb|**Pitsusjärvi** aintzira.
Uda partean iristen diren beste ohiko biztanle batzuk hartz arreak eta otsoak dira.

Riimmajávri aintzira **Pitsusjärvi**ren bizilagun nagusia da. Zuzenean Eskandinaviako mendietatik datorren Govdajohka ibaiko urak betetzen du aintzira; bestalde, ateratzeko orduan, ura, Pitsusköngäs ur-jauziaren eta Lätäseno ibaiaren bitartez, Botniako Golkoraino doa. Aintziraren ertz batean dagoen, Pitsusköngäs Finlandiako ur-jauzi ospetsuenetako bat da bere garaierari esker. Gutxi gorabehera, azarotik ekainera izoztua egon ohi da aintzira.

Aintzira oso ezaguna da arrantza munduan; izan ere, bertan, amuarrain marroi eta laponiako amuarrain artiko handienak arrantzatzera uda partean etorri ohi diren arrantzaleen kopurua handia da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kitsiputous

**Kitsiputous** (finlandieraz) edo **Gihccegorži** (ipar samieraz), Malla Erreserba Naturalean dagoen ur-jauzia da. Kilpisjärvi aintzirako urek sorrarazten dute ur-jauzia, eta Finlandian ezohikoa den ingurune bat sortzen da.

Lappi lurralde osoko hegazti-espezie ugarienak aurki daitezke bertan; aliotak, antzarak, elur-hontzak, kaskabeltz handiak, marikoi buztanluzeak eta txontak dira esaterako, aintzira inguruan aurki daitezkeen hegazti-espezie batzuk . Inguruko baldintza latzei probetxu ateratzea lortu duten animalia ugari dago; hala nola, azeri artikoak, elur-orein basatiak, eper zuriak, erbinude zuriak, ipar-katamotzak, jatunak, lemingak, lursagu txikiak eta tundrako satorrak .

Uda partean iristen diren beste ohiko biztanle batzuk hartz arreak eta laponiako otsoak dira.

## Ikus, gainera 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enontekiöko ur-jauziak

350px|eskuinera|Enontekiöko ur-jauzi garrantzitsuenak
Enontekiö udalerria, Finlandia osoko ur-jauzi ospetsuenak dituen udalerria da; hala nola, Finlandiako garaiena den Pitsusköngäs ur-jauzia. Hauen inguruetan, herrialde osoan ezohikoak diren paraje naturalak sortzen dira mendixka baxuen tartean.

Hauek dira ezagunenak:

** Nagusiak beltzez. **

## Kanpo estekak
Lubb ibn Muhammad

**Lubb ibn Muhammad ibn Lubb ibn Musa al-Qasaw ibn Musa ibn Furtun ibn Qasi** (; ? &ndash; 907), Tutera eta Lleidako *wali* (890-907) izan zen.

## Arbasoak 
Lubb ibn Muhammad Banu Qasi leinu muladikoa zen. Aita Muhammad ibn Lubb, Musa ibn Musaren oinordeko zuzena zuen.

Bere anai-arrebak Musa ibn Muhammad, Jusuf ibn Muhammad, Abd Allah ibn Muhammad, Junus ibn Muhammad eta Mutarrif ibn Muhammad ziren. Anai hauen arteko borrokak Banu Qasien suntsipena eragin zuten.

## Borrokak 
Lubbi etengabe Katalunia eta Aragoiko konderriaren noble kristauak borrokatuz aritzea ez ezik hegoaldetik musulmanen espedizioak ere zetozkion. Hori zela eta, Lubbek agindu zuen zenbait hiri gotortzea, tartean Lleida, Monzón edo Balaguer. Lleidako meskita, egungo katedral zaharra, eta *aljama* (bere klaustroa) ere eraiki zituen.

897ko abuztuaren 11an, Lubbek Bartzelonako konderria eraso zuen, Wifredo Bilotsua kondea Vall d'Oran, Solsonatik gertu, hiltzen.

Tutera, Tarazona (899) eta Araba eraso eta Toledo konkistatu zuen Jaéndik gertuko lurraldeak ere hondatuz. 904ko beste espedizioan Ramon I.a Pallarsekoa mendean hartu eta Ribagorzako konderria okupatu zuen.

907an Iruñea erasotzea saiatu zuen baina ezin zuen hiria mendean hartu. Hilabete gutxi geroago, Lubb Antso I.a Gartzezek antolatutako lakio batean erori eta erail zuten.

Huescako jauna eta Loperen antzinako etsaia zen, Muhammad al-Tawil muladiak Furtun ibn Lubb Lubben semeari bere jarauntsia ostu eta Lleidako *wali* berria bihurtu zen.

## Ezkontzak eta seme-alabak 
Lubb ibn Muhammadek hiru seme izan zituen:
* Abd Allah ibn Lubb
* Muhammad ibn Lubb
* Furtun ibn Lubb, kristau bilakatu zena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dr. Mabuse Der Spieler

***Dr. Mabuse Der Spieler*** Fritz Langek 1922an sorturiko filma da, Norbert Jacques idazlearen eleberrian oinarritua. Film mutua da. Lau orduko iraupena du eta bi zatitan banatuta aurkeztu zuten:

* *Der große Spieler: Ein Bild der Zeit*
* *Inferno: Ein Spiel um Menschen unserer Zeit*

## Argumentua 
Mabuse doktorea gaizkile maltzurra da. Hipnosian maisu, karta jokoan arerioei erraz irabazten die; iruzurra ere bizibide du, eta polizia atzetik dabilkio. Edgar Hull gaztea bere biktimetako bat da, Cara Carozza aktoreak limurtuko duena Mabuseren aginduz. Hullek Von Wenck inspektorearengana joko du laguntza eske, baina alferrik, Mabusek Edgar hil egingo du eta. Cara atxilotuko dute, eta ziegan dagoela bere buruaz beste egingo du pozoina hartuz. Bitartean Mabusek Told kondea eta bere ondasunak ditu xede. Wenckek ez du etsiko eta Mabuse jazarriko du; harrapatu, ordea, ez.

## Aktoreak 
* Rudolf Klein-Rogge: Mabuse doktorea
* Aud Egede Nissen: Cara Carozza
* Gertrude Welcker: Gräfin Dusy Told
* Alfred Abel: Graf Told
* Bernhard Goetzke: Norbert von Wenck inspektorea
* Paul Richter: Edgar Hull
* Robert Forster-Larrinaga: Spoerri
* Hans Adalbert Schlettow: Georg
* Georg John: Pesch

## Kanpo estekak 
*  Filma IMDB atarian
*  *M*. Argazkiak eta iruzkinak
Evreux leinua

thumb|200px|eskuinera|Evreuxko kondeen armarria.
**Evreux** Frantziako leinua inportantea zen, Kapeto leinuaren adarra zena. Bere urrezko aroa XIV. mendeko hasieratik XV. mendeko erdialdera arte zen. Nafarroako errege izatera ailegatu ziren.

Leinua Filipe III.a Frantziakoaren hirugarren semea zen Luis Frantziakoa Evreuxko kondeak sortu zuen. Honek seme bi izan zituen, Karlos Evreuxkoa eta Filipe Evreuxkoa, Joana II.a Nafarroakoa ezkondu zuena.

Leinu nagusia 1400ean bukatu zen Karlos Evreuxkoaren semeek semerik ez zutelako. Nafarroako leinua 1425ean bukatu zen, Karlos III.a Nafarroakoa hil zenean.

## Kide nagusiak 
* Joana Evreuxkoa, Karlos I.a Nafarroakoaren hirugarren emaztea.
* Filipe III.a Nafarroakoa
* Blanka Evreuxkoa, Filipe VI.a Frantziakoaren bigarren emaztea eta erregina.
* Karlos II.a Nafarroakoa
* Joana Nafarroakoa, Henrike IV.a Ingalaterrakoaren bigarren emaztea eta erregina bakarra.
* Karlos III.a Nafarroakoa
* Blanka I.a Nafarroakoa

## Ikus, gainera 
* Evreux-ko kondeen zerrenda

## Kanpo estekak
Rubí

**Rubí** Kataluniako udalerria da, Vallès Occidental eskualdean eta Bartzelonako probintzian kokatua.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 72.987 biztanle zituen. 32,3&nbsp;km²-ko azalera du.

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Bartzelonako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*   Rubíko Udalaren webgunea
Ginnungagap

Eskandinaviar mitologian, **Ginnungagap** ("ustezko hutsa" edo "zulo erraldoia"), Niflheim eta Muspelheim artean zegoen leize handia zen sorkuntzaren aurretik. Azken honen iparraldean, Niflheimeko hotz jasanezina zegoen, hegoaldean, berriz, Muspelheimeko bero izugarria. Denboraren hasieran, biak ala biak, Ginnungagapean aurkitzen ziren, eta beroak antzigarra ukitzen zuen tokian, honen tantak urtu egiten ziren eta eitr izeneko substantzia eratzen zuten, bizitzan, Ymir erraldoiaren forman bizkortu zena, Jotun edo antzigarreko erraldoi guztien aita.

## Kanpo estekak
Albreteko etxea

125px|eskuinera|thumb|Albreteko jaun-andreen armarria.

**Albret** (euskaraz jatorriz eta inguruko erdaretan *Labrit* edo *Lebret*), Erdi Aroko Frantziako leinu garrantzitsua izan zen. Leinu-etxea Landetako Labrit herrian zegoen. Hasieran, bertako gudetan parte hartu zuten XIV. mendean ingelesen alde eta gero frantziarren alde.

Arnaud Amanieuk, Albreteko jaunak, ingelesak Akitaniatik botatzen lagundu zuen. Karlos semea Azincourteko batailan hil zen 1415ean. Alain I.a Albretekoa *Handiak* Ana Bretainiakoa ezkondu nahi eta Karlos VIII.a Frantziakoa borrokatu zuen; ezin eta Nantes errenditu zuen 1486an.

Leinuaren ospea hasi eta Joanes Albretekoa, Alainen semea, Nafarroako errege ezkontide bihurtu zen Katalina Foixekoa ezkondu zenean. Henrike I.a Albretekoa semea eta Nafarroako erregea Albreteko duke eta Frantziako "pare" bihurtu zen 1550ean. Honen alaba, Joana I.a Albretekoak, Nafarroako erregina, Antonio Borboikoa ezkondu eta Henrike IV.a Frantziakoa zuten semea, Frantziako errege izango zena.

Horrela Albreteko dukerria Frantziako koroari lotu zitzaion, nahiz eta 1651an La Tour d'Auvergne familiari eman Sedan eta Raucourten truke.

## Albreteko jaun-andreen zerrenda 
* Amaneo I.a, 1050-1060
* Amaneo II.a, 1060-?
* Bernard Ezi I.a, ?-?
* Amaneo III.a, 1100-1130
* Bernard Ezi II.a, 1130-?
* Amaneo IV.a, ?-1174
* Amaneo V.a, 1174-1209
* Amaneo VI.a, 1209-1255
* Amaneo VII.a, 1255-1270
* Bernard Ezi III.a, 1270-1281
* Mathe Albretekoa, printzesa 1281-1295
* Elisabet Albretekoa, printzesa 1295-1298
* Amaneo VIII.a, 1298-1324
* Bernard Ezi IV.a, 1324-1358
* Arnaud Amanieu I.a, 1358-1401
* Karlos I.a Albretekoa, 1401-1415
* Karlos II.a Albretekoa, 1415-1471
* Joanes I.a Albretekoa, (ezkontza, 1471) baita Tartaseko bizkonde.
* Alain I.a Albretekoa *Handia*, 1471-1522
* Joanes II.a Albretekoa, (ezkontza, 1512)
* Henrike I.a Albretekoa, 1522-1555 Nafarroako erregea ere.
* Joana I.a Albretekoa, 1555-1572 Nafarroako erregina ere.
* Henrike IV.a Frantziakoa, 1572-1610 Frantziako erregea ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dublin Bus

**Dublin Bus** () Irlandako Errepublikako garraiobide zerbitzu publiko bat da. 200 linea inguru ditu. Dublinen eta inguruko hirietan zerbitzu bera erabiltzen da. 1987. urtean hasi zen Irlandako gobernuari esker. Dublingo autobus linea gehienen jabe Dublin Bus da, baina azken urteetan gobernuak beste hainbat enpresari eman dio baimena Dublinen linea berriak egiteko.

## Erabiltzaileak 
Dublin Bus Dublingo garraiobide publiko erabiliena da, bidaiarien %70ek erabiltzen baitute egunero: 500.000 pertsona inguru eta 150 milioi urtean. 3.729 langile ditu eta 1.182 autobus.

## Lineak 
## Kanpo estekak 
*  Dublin Bus-en web gunea
Abarratea

**Abarratea**, batzuetan **Abarratia**, 342 m. garaiko mendia da, Aiherra eta Isturitze artean kokatua, Nafarroa Beherean. Bertan, *Gaztelu zahar* bat dago (antzinateko gotorlekua).

Ohiko igoera Pagatze harrobira daraman bidetik egiten da, Hazparne-Donapaleu ardatzean amaitzen dena Garraldaren parean.

## Historia 
Tontorrean antzinako *gaztelu zahar* edo herri harresitu bat dago, hiru babes lerro mailakatuz osatua. Isturitze edo Donapaleu ingururako igarobidea kontrolatzeko eraiki zen, Arhanetik. 4 hektareako zabalera du eta monumentu izendapena eman dio frantses estatuak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendiak
* Nafarroa Behereko mendien zerrenda

## Kanpo estekak
Muddusjärvi

**Mutusjärvi aintzira** Finlandiako Inari udalerrian dagoen aintzira da. 50,4 kilometro koadroko azalera dauka.

## Kanpo estekak 
* Aintzirako argazkia flickr.com webgunean.
Esnazu

**Esnazu** Aldudeko herri bat da, Euskal Herriko Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta, Baigorri-Ortzaize eskualdean. Antzina, herri propioa izan zen, Baigorriko ibarrekoa, baina Aldude udalerriaren zati izatera pasa zen.

Bertako biztanleak *esnazutarrak* dira.

## Izena 
*Eznaratzu* aurreko toponimotik dator *Esnazu*, 1863an Iparraldeko eta Bearnoko hiztegi topofrafikoan *Eznazu* bezala jaso zena eta Cassiniko mapan *Esnaratsu*. *ez-* hasieratik *es-* hasierara aldaketa "esne" hitzarekin asimilatzearen ondorio da.

## Geografia 
Herria Aldudeko ibarran dago, Argintzu mendiaren inguruan, Urbeltxek eta Axtietako errekak inguratzen dutela. 531 metroko altueran dago.

### Etxeak eta auzuneak 
;Auzuneak
* Haltzartea
* Alhatsagaraia
* Xekalebeherea
* Xekalegaraia
;Etxeak

## Ondasun nabarmena 
* Jasokundeko eliza

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aldude
* Baigorri-Ortzaize
* Nafarroa Beherea

## Kanpo estekak
Meretseger

**Meretseger** ("isiltasun zalea") kobra jainkosa zen egiptoar mitologian, Inperio berriko faraoi gehienak lurperatuak dauden Erregeen Haranean nagusi zen mendiaren pertsonifikazioa.

Errege hilobiak lapurtu edo suntsitu nahi zituen orori pozoia botatzen zion. Batez ere, Deir el-Medinan gurtzen zen jainkosa hau, nekropolia eraiki zuten langileak bizi ziren tokia, eta krimenak egiten zituztenak zigortzen zituen, baita modu errukitsuan barkatu ere halakoak egin ondoren damutzen zirenei ere.

## Kanpo estekak
Cúllar

**Cúllar** Granadako probintziako (Espainia) udalerria da. 2007an 4.859 biztanle zituen. Almeríako probintziarekin muga egiten du.

## Hiri senidetuak 
* 

## Kanpo estekak 
*  Cúllarko Udala
Qantir

**Qantir**, Niloren deltaren ipar-ekialdean dagoen gune arkeologiko garrantzitsu bat da, zenbait akademikok, Biblian agertzen den **Rameses** herria bezala identifikatua. Tokiak, bere izena, Faqusetik bederatzi kilometro iparraldera, Sharkia probintzian, probintziako hiriburua den Zaqaziqetik hogeita hamar kilometro iparraldera dagoen ondoko herrixka batetatik hartzen du.

Lehen indusketak, 1929an egin ziren, Mahmoud Hamzaren zuzendaritzapean, antigoaleko gauzen egiptoar zerbitzukoa. 1984tik, Qantirren indusketa zabal bat abiatu da, Edgar B. Puschen zuzendaritzapean, Austria eta Alemaniaren arteko misio bateratu baten zati bezala, Hildesheimeko Pelizaeus-Museoaren kargu.

* Tokiak, Inperio Ertain, bigarren tarteko aro eta ramesidar garaiko (XIX eta XX. dinastiak) finkatzeen aztarnak adierazten ditu
* Biblian agertzen den Rameses hiria, ziur aski, hemen zegoen.

## Rameses 
Rameses hiria (hebreeraz רַעְמְסֵס), Biblian zenbait alditan aipatzen da:

* Hasiera: 47:11
* Irteera: 1:11
* Irteera: 12:37
* Zenbakiak: 33.3
* Zenbakiak: 33.5

Gosenen sinonimoa da, Jose eta bere ondorengoak finkatu ziren lurra. Egiptotik irteterakoan, israeliarrek abiapuntutzat erabili zuten tokia da. Bibliako Rameses hiriarentzako zenbait kokapen ezberdin proposatu dira, Tanis eta Qantir bezala, biak ala biak, Niloren deltaren ipar-ekialdean. Behin betiko ebidentziarik ez da aurkitu, baina, aukeran, adituek Qantir aukeratzen dute.

## Kanpo estekak
Freila

**Freila** Granadako probintziako (Espainia) udalerria da. 2007an 1.093 biztanle zituen.

thumb|ezkerrera|300px|Guadiana Menor ibaia, Freila

## Ikus, gainera 
* Negratín urtegia

## Kanpo estekak 
*  Freilako Udala
*  Freila posta kodea.
Zújar

**Zújar** Granadako probintziako (Espainia) udalerria da. 2007an 2.834 biztanle zituen. Jaéngo probintziarekin muga egiten du.

## Ikus, gainera 
* Negratín urtegia
* Jabalcón Muinoa

## Kanpo estekak 
*  Zújarko Udala
Elhe

**Elhe** edo **Ele**, antzinako euskal jainkoa da; Akitania erromatarraren garaian Pirineo aldean gurtzen zena. Berari buruzko inskripzioak Eup herrian aurkituak izan ziren, Garona Garaian.

Ez dugu bere ezaugarrien berri. Bernardo Estornes Lasak zera aipatzen du; "Lelo" kanta-mitoan, esate baterako Izaban, kantuak "Ail Lelelo...Ail Lelelo" esaten duela. Beretzako lotura bat egon daiteke esanahi iluneko "Lelo" kanta zaharraren eta Elhe jainkoaren artean. *Leloren kantua,* ordea*,* faltsutzat hartzen da gaur egun.

Anastasio Arrinda Albisuk Ele-ri esanahia bilatu nahian, Eli hitzarekin parekatzen du. Eli, abere taldea esan nahi duenez, jainko hau, abere izena dutenen artea sailkatzen du.

## Inskripzioak 
thumb|Bihoscinen semea den Sembettenen idazkuna. Ele edo Elehri eskaintzen dio aldarea.

Jainko honi eskainitako bi epigrafeak Saint-Béat-etik gertu dagoen Eup herrian agertu dira. Erromatar garaian, Eup, Lugdunum Convenarum (egungo Sent Bertran de Comenge) hiri lurretan zegoela uste da:

1- Sembetten-ek Elhe jainkoari botoz eskainitako aldareko inskripzioa:

CIL XIII, 59 = CAG-31-02, 157. or.:

*Sembetten / Bihoscin- / nis f(ilius), Elh[e?]  / v(otum) s(olvit) l(ibens) m(erito)*

Itzulpena: Bihoscin-en seme Sembetten-ek Elhe-ri, gogo onez eta merezimenduz bete du bere botoa.

Gaur egun, Sent Bertran de Comengeko Musée Archéologique Departemental-en gordetzen da.

Idazkun honetan, eskaintzaileak eta bere aitak, akitanierazko izenak dituzte.

2- Iustinusek eskainitako aldareko inskripzioa:

CIL XIII, 58= CAG-31-02, 157. or:
thumb|Ele Deo idazkuna. SBC37
Ele deo / Iustinu/s Iusti f(ilius) / v(otum) s(olvit) l(ibens) m(erito)

Itzulpen proposamena: El (edo Ele) jainkoari, Iustinus, Iustuen semak, merezimenduz gogo onez bere botoa bete du.

Gaur egun, Sent Bertran de Comengeko Musée Archéologique Departemental-en gordetzen da.

Idazkun honetan, eskaintzaileak eta bere aitak, izen latinoak dituzte. Biek ala biak, izen bakarra erabiltzen dutenez, erromatar hiritartasuna ez duten herritarrak direla suposa dezakegu.

## Bibliografia 
* *Jose Miguel de Barandiaran, obras completas*. Egilea, Jose Miguel de Barandiaran. Argitaletxea, Editorial la gran enciclopedia vasca, Bilbao 1976.
* José Miguel Barandiarán, *Dictionnaire Illustré de Mythologie Basque*, traduit et annoté par Michel Duvert, Donostia, Elkar, 1994. 
* Enciclopedia General Ilustrada del Pais Vasco, Historia General de Euskal Herria. Argitaletxea, Auñamendi, Zarautz 1978.
* K. Larrañaga Elorza, Euskal Herria Antzinatean. Materiale eta Agiriak, UNED-Bergara, 1988, 316 or., 176 zkia.
* Julien Sacazeren lanak:
:* *Les Anciens dieux des Pyrénées, nomenclature et distribution géographique*. Extrait de la *Revue de Comminges* (Saint-Gaudens), 28p., 1885.
:* *Inscriptions antiques des Pyrénées*. Hitzaurrea M. Albert Lebèguek eginda. Tolosa, XII-576p. (Bibliothèque méridionale. 2e série,1892. ; 2). Berrargitalpena fakzimilean, Tolosa, ESPER, 1990.
:* *Inscriptions antiques du Couserans*. Tolosa, 28p., 1892. Berrargitalpena fakzimilean, Nîmes, C. Lacour, 2001.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trastamara etxea

thumb|220px|Trastamara etxearen armarria.
**Trastamara** Gaztelan jatorria zuen Erdi Aroko errege-etxea izan zen, Gaztela (1369-1504), Aragoi (1412-1516), Nafarroa (1425-1479) eta Napoli (1458-1501) erresumetan nagusitutakoa. Leinua Borgoina etxearen adarra zen eta Trastamara konderritik hartzen du izena. Lehendabiziko erregea Henrike II.a Gaztelakoa (1369 – 1379) izan zen, Petri I.a Gaztelakoa sasi-anaia ordezkatu zuena.

Trastamarakoak Aragoiko errege bihurtu ziren, Caspeko Itunari (1412) esker, Martin I.a Aragoikoa 1410ean hil zenean adostua. Leinuaren azken erregea Fernando II.a Aragoikoa izan izan zen. Haren biloba Karlos V.ak, Habsburgo etxeak, ordezkatu zituen Trastamara leinukoak.

## Bibliografia 
* Julio Valdeon Luque: *Los Trastámaras*. Madrid, Temas de Hoy argitaletxea, 2001. .

## Kanpo estekak
Ratatösk

[thumb|150px|Ratatösk [Yggdrasil zuhaitzaren enborra igotzen.]]
**Ratatösk** edo **Ratatoskr** "hortz zulatzailea" esan nahi duena, eskandinaviar mitologian, Yggdrasil zuhaitzean goitik behera mezuekin korrika ari den urtxintxa bat da, eta mezuak edo zurrumurruak banatzen ditu. Bereziki, Vidofnir arranoa eta Veðrfölnir belatzaren arteko irainak, biak Yggdrasil zuhaitzaren tontorrean, Niðhöggr herensugearengana daramatza, zuhaitzaren sustraien artean zegoena, arranoa eta belatzaren artean gatazka sortu guran.

*Final Fantasy III* bideo-jokoan, Ratatosk urtxintxan inspiratutako izaki batzuk daude, izen berekoak, Neptoren Tenpluan bizi direnak.

## Kanpo estekak
Lara Lor-Van

**Lara Lor-Van**, oro har **Lara** deitua, DC Comicsen fikziozko pertsonaia bat da. Lara, Kripton planetako antzinako astronauta bat eta Supermanen ama biologikoa da. Lara, Jor-El zientzialariaren emaztea da.

Supermanen lehen, bigarren eta laugarren filmetan, Lararen papera Susannah Yorkek egiten du.

Larari, ohi, bere izenagatik bakarrik erreferentzia egiten zaio. Kriptondarren deskribapen gehienak euren kulturan, emakumeek, euren aitaren izen osoa, ezkondu aurretik abizen bezala erabiltzen dituztela adierazten du, eta ohi, bere lehen izenak, soilik ezkondu ondoren erabiltzen ditu. Honela, "Lara Lor-Van" oraindik ezkongabe zegoenean Larak zuen abizen osoa da, Lor-Van, bere aitaren izena den bitartean.

Bere *Bakardadearen Gotorlekua* eraiki ondoren, Supermanek, bere hildako guraso biologikoak ondratu zituen euren jaiotzako planeta zen Kripton eusten ari diren Jor-El eta Lararen estatua batekin.

## Kanpo estekak
Hamarren berredurak (filma)

***Hamarren berredurak*** () Ray Eamesk eta haren senar Charles Eamesk idatzi eta zuzendutako dokumental laburra da. 1968an egin zuten baina 1977ra arte ez zuten argitaratu. Unibertsoaren eskala erlatiboa hamarren berretura ezberdinetan agertzen du: 0,01, 0,1, 1, 10, 100, 1000... distantzietatik, alegia. Filma 1957. urtean *Cosmic Ver* izenarekin Kees Boekek idatzitako liburuaren egokitzapena da.

1987an argitaratu zuen Elhuyarrek euskaraz, *Hamarren berredurak* izenburuarekin (gaur egun, «berreturak» idatzi behar da, Hiztegi Batuan hala arautu baita).

1988. urtean, Estatu Batuetako Kongresuaren Liburutegiko Filmen Erregistro Nazionalean gordea izateko aukeratu zuten, «kulturaren, historiaren edo estetikaren aldetik garrantzitsua» dela jo zutelako.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* *Powers of ten* vimeo.com web gunean
Spanglish

**Spanglish**, **ingañol**, **espanglish**, **espanglés**, **espangleis** edo **espanglisa** ingelesaren eta espaineraren elkartasun morfosintaktiko eta semantikoa da.

Estatu Batuetan hispanoek erabiltzen duten hizkuntza da, gaztelania ingelesarekin nahastua.

## Kanpo estekak