open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Indo-ariar hizkuntzak

**Indo-ariar hizkuntzak** hizkuntza azpitalde bat da, indoeuropar hizkuntzen indoirandar taldekoak. Indiako azpikontinentean mintzatzen dira.

## Ezaugarriak 
Indoariar hizkuntzen aztarnarik zaharrenak sanskritoz idatzitakoak dira (K.a. 1.500. urtekoak). Sanskritotik edo sanskritoarekin zerikusia zuten dialektoetatik sortu ziren indoariar hizkuntza batzuk. Gaur egun hizkuntza indoariarrak bost talde nagusitan biltzen dira: ekialdeko taldea (assamera, bengalera eta oriya hizkuntza); ipar-mendebalekoa (punjabiera, lahnda, sindhia, paharia eta dardikoa); mendebalekoa eta hego-mendebalekoa (gujaratera, marathera, konkanera, maldivera, Sri Lanka-ko sinhalera). Erdialdeko taldea hindiaren dialektoek osatzen dute: hindia (Indiako hizkuntza nazionala), urdua (Pakistango hizkuntza ofiziala). Batzuetan hizkuntza dardikoak indoariar hizkuntzen artean sartzen dira.

## Zerrenda 
Talde nagusiak:

* **Kafiri** edo nuristani taldea batzuetan indo-ariar multzoan sailkatzen da, eta beste batzuetan indoirandar hizkuntzen artean; Kabul eta Chitral (iparraldeko Pakistan) artean dago.

* **Iparraldekoak**: Pahariera, Nepalera
* **Iparmendabalekoak**: Mendebaleko panjabiera, Lahnda, Sindhera
* **Dardikoak**: Kaxmirera
* **Erdikoak**: Hindi/Urdu, Punjabera, Rajastanera, Gujaratera, Erromaniera
* **Magadha edo Ekialdekoak**: Assamera, Bengalera, Oriya

* **Hegoaldekoak**: Marathera, Konkanera
** **Uharteetakoak**: Zingalera, Divehi edo maldivera

Antzinako hizkuntzak (ama hizkuntzak):
* Sanskritoa (klasikoa) eta prakritoa (arrunta)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Saint-Germain-en-Layeko Bakea

**Saint-Germain-en-Layeko Bakea** 1570eko abuztuaren 5ean sinatutako hitzarmena zen, Saint-Germain-en-Laye gazteluan, Frantziako Erlijio Gerretako hirugarrenari amaitu zuena. Hitzarmena katolikoen eta protestanteen artean sinatu zen, azken hauek Jarnaceko guduan garaituak izan eta euren buruzagia zen Condéko printzea hila izan ondoren.

Karlos IX.a Frantziakoak eta Gaspard II.a Colignykoa amiralak sinatutako hitzarmen honetan protestanteak administrazioan berriz onartzea adostu zen eta, baita, Margarita Valoisekoaren eta Henrike Borboikoa, Vianako Printzearen arteko ezkontza ere. Katoliko intrantsigenteenek ez zuten akordioa onartu eta San Bartolomeko Sarraskiaren ondoren beste gerra bat piztu zen.

## Kanpo estekak
Uruk Hai

**Uruk Hai**ak Tolkienen Eraztunen Jauna eleberrian agertzen diren orko talde bat dira.

## Literatura 
Uruk Haiak Eguzkiaren Hirugarren Aroan agertu ziren. Orkoen leinutik datoz, baina hauen bertsio hobetuak dira, Uruk Haiek eguzkiaren argia ohiko orkoek baino hobeto jasan baitezakete. Jatorrian, Sauronek sortu zituen, bere armadetako elite gisa. Minas Tirithen setioan, Sauronen armadak Uruk Haiak zituen. Ithilienen konkistan ere parte hartu zuten, baita Osgiliathen suntsipenean ere. Sarumanek ere erabili zituen bere armadan, baina arma eta armajantzi berriak eman zizkien eta arlo batzuetan hobetu zituen.

Uruk Haiak Mordorrek zituen orko soldadurik hoberenak ziren, beren kopurua, ohiko orkoekin alderatuz, askoz txikiagoa zen arren. Aldiz, Sarumanen tropetan, gehiengoa ziren.

Bere egitura anatomikoa, orkoena baino, gizakien antzerakoagoa zen, baina bere altuera handiagoa zen, euren giharrak indartsuagoak ziren euren izaera propioagatik, eta bere burezurraren edukia, gizaki batena baino pixkat txikiagoa zen. Hala ere, beren zentzumenak, orko batenak bezalakoak ziren, usaimen eta entzumen oso garatuarekin, ikusmen urriarekin eta dastamen ia hutsal batekin, soilik, eta ez beti, pasatutakoa, fresko eta osasungarritik ezberdintzea ahalbidetzen ziena.

Euren larruazala, beltza da, toki batzuetan gorri ilunerantz aldatzen dena, euren odola oso trinkoa eta beltza da. Aurrez aurreko borrokan trebeak ziren eta orkoak baino adimentsuagoak zirenez, arku, balezta eta setio armak erabiltzen trebe bihurtu ziren, hauen funtzionamendua inongo arazorik gabe ulertzen zutelarik.

## Uruk Hai ezagunak 
Uruk Hai ezagunen artean, Lurtz (filmean soilik agertzen da), Sarumanen esploratzaileen komandantea, Ugluk, Lurtz hil ondoren agintea hartzen duena, Vrasku, bigarren agintaria, Lugdush, Mauhur eta Shagrat daude, azken hau, Cirith Ungoleko gotorlekukoa

## Esanahia 
Uruk Hai izena, Uruk, Hizkuntza Beltzean orkoa esan nahi duena eta hai-z osatua dago, pertsona esan nahi duena. Uruk Haik, beraz, orko-pertsona esan nahi du. Antzerako izen bat, Olog Hai da (trol-pertsona), eguneko argia jasan zezaketen bereziki krudel eta indartsuak ziren trol mota batendako erabilia.
Nafarroako erregeorde

**Nafarroako erregeordea**, euskal tradizioan **Nafarroako** **bisorraia**, Gaztelako eta, hedaduraz, Espainiako errege-erreginen ordezkaria izan zen Nafarroako Erresuman, Nafarroako konkistatik 1841eko Foruak Eraldatzeko Lege arte. José Ramón Rodil izan zen azkeneko erregeordea, 1843 arte. Ahalmen militarrak zituen Espainiako estatuaren funtzionario militar batek ordezkatu zuen, Nafarroako gobernadore zibilak. 

## Historia 
1512an Fernando II.a Aragoikoak Nafarroa konkistatu eta gero sortu zuen kargua Nafarroako Erresuman erregea ordezkatzeko. Horrela, lehen erregea gazteegia zela edo kanpoan zegoela erabilitako kargua (berez aldi baterako zena) behin betiko erakunde bihurtu zen.

XIX. mendean kargua bertan behera uzten hasi zen, 1808an Napoleonek Nafarroa Garaia inbaditu zuenean bere jeneralek hartu zituzten erregeordeak zituen eginkizunak. Hauek erregeordetza ez ezik Nafarroako Erresuma bera eten zuen. Gero, Hirurteko Liberalean erregeordetza etenda gelditu zuten. Azkenean, Lehen Gerra Karlista bukatu eta gero, Lege Hitzartuaren bitartez, Nafarroako Erresuma desagertu eta, berarekin batera, erregeordea.

Historian, erregeorde guztiak kanpotarrak izan dira, Francisco Espoz Mina izan ezik.

## Erregeordeen zerrenda 
[thumb|[Luis de Velasco (1547-48)]]
[thumb|[Gabriel III.a de la Cueva|Gabriel de la Cueva (1560-64)]]
[thumb|[Vespasiano I.a Gonzaga|Vespasiano Gonzaga (1572-75)]]
[thumb|[Francesco Maria Carafa (1640)]]
[thumb|[Martín Álvarez de Sotomayor (1788-90)]]
[thumb|[Francisco Espoz (1834-36)]]
[thumb|[José Ramón Rodil (1836-43)]]

## Kanpo estekak
Ameriketako Estatu Batuetako Armada

**Ameriketako Estatu Batuetako Armada** edo ingelesez *United States Army*, Ameriketako Estatu Batuetako Indar Armatuak osatzen dutenaren armadetako bat da. Honen helburuak, lur-eremu estatubatuarrak zaintzea, segurtasun nazionala eta nazioarteko misioetan bakea mantentzea dira. Munduko lehor armadarik handienetakoa da milioi bat pertsona baino gehiagorekin.

## Antolaketa 
Ameriketako Estatu Batuetako indar armatuetako armada, 6 gune geografikotan banatzen da:

* **Erdialdeko Armada**, egoitza Georgian.
* **Iparraldeko Armada**, egoitza Koloradon.
* **Hegoaldeko Armada**, egoitza Texasen.
* **Europako Armada**, egoitza Stuttgart, Alemanian.
* **Ozeano Bareko Armada**, egoitza Hawaiin.
* **Afrikako Armada**, egoitza Vicenza, Italian.

Fitxategi:Cpt. J. Dow Covey and Staff Sgt. Justin Evaristo 2nd Infantry Division, Iraq.jpg|Soldaduak Iraken
Fitxategi:Iraq-m1 abrams.jpg|Tankea Iraken
Fitxategi:Army Combat Uniform.jpg|Uniformeak

## Ikus, gainera 
* Ameriketako Estatu Batuetako Indar Armatuak
* Ameriketako Estatu Batuak

## Kanpo estekak 
* Lehor Armadaren webgunea 
* Erreklutamendurako webgunea
Condéko printzea

[100px|eskuinera|thumb|Condéko etxearen armarria, [1588 arte]]
100px|eskuinera|thumb|Condéko etxearen armarria, 1588tik aurrera
**Condéko printzea** (horrela deitua Frantziako Aisne departamenduko Condé-en-Brie udalerriagatik), noblezia titulu frantziar bat da, jatorrian, Luis I.a Borboikoari emana, Antonio Borboikoaren anaia eta Henrike IV.a Frantziakoaren osaba. Frantziako Errege Etxearen adar txiki bat bezala, Condéko printzeek, garrantzi handi bat zuten.

## Condéko printzeak 
# Luis I.a Borboi-Condékoa (1569an hila)
# Henrike I.a Borboi-Condékoa (1569-1588)
# Henrike II.a Borboi-Condékoa (1588-1646)
# Luis II.a Borboi-Condékoa (1646-1686) *Condé Handia* deitua
# Henrike III.a Borboi-Condékoa (1686-1709
# Luis III.a Borboi-Condékoa (1709-1710)
# Luis Henrike I.a Borboi-Condékoa (1710-1740)
# Luis Jose Borboi-Condékoa (1740-1818)
# Luis Henrike II.a Borboi-Condékoa (1818-1830)

Luis Henrike II.ak seme legitimo bakarra izan zuen, Enghiengo Dukea, Vincennesen exekutatua izan zena 1804an, Napoleonen aginduz. Beste seme, anaia edo lehengusurik gabe, Borboi-Condéko leinua, Luis Henrike II.a 1830ean hil zenean amaitu zen

## Condé jauregia 
Condé jauregia (Hôtel de Condé), Condé familiaren Parisko etxea zen, Parisko VI. barrutian zegoena. Etxe hau, 1780 inguruan bota zen, antzoki bat eraikitzeko (Théatre de l'Odéon)

### Ikus, gainera 
* Guisako Dukea

## Kanpo estekak
Lurtz

**Lurtz** Eraztunen Jauna:Eraztunaren Elkartea filmean agertzen den fikziozko pertsonaia bat da. Eraztunaren Elkarteari Amon Henen eraso eta eraztuna berreskuratzen saiatzen den Uruk Haien kapitaina da.

Uruk Haiak irtetzen diren lokatzetik irten bezain pronto, Isengarden, irtetzen lagundu zion orkoa hil zuen eta kapitain mailara igo zuten.

Armada txiki baten buru izan zen arren, asko, Aragorn, Legolas eta Gimlik akabatu zituzten.

Arkuarekin zuen trebetasuna zela eta, hiru aldiz tiratu zuen Boromirren aurka hau hiltzea lortuz, baina Aragornek burua moztu zion, Gondorreko adarraren deiari erantzutera joan zena.

Bere armak, ezpata orko bat eta ezkutu bat dira, arku bat eta armajantzi astunaz gain.

Filmena, Lurtzen papera, Lawrence Makoarek egiten du (Gothmogen papera ere egiten duena Eraztunen Jauna:Erregearen Itzulera filmean eta Nazgûlen buruzagiari ahotsa jartzen diona).

Pertsonaia hau, ez da Tolkienen eleberrian agertzen, Boromir, arkulari Uruk Hai edo orkoek zauritu zutela baitiote.
Isiltasunaren Dorreak

thumb|250px|XIX. mendeko Mumbaiko Isiltasunaren Dorreen marrazkia
**Isiltasunaren Dorre**ak (*dakhma*, *dokhma* edo *doongerwadi* izenez ere ezagunak), zoroastrismoko hil eraikinak dira, batez ere Indiako Mumbai hirian, eta Irango Yazd eta Kerman probintzietan daudenak. Indiakoak parsienak dira, eta Irangoak, irandar zoroastroarrenak.

Zoroastroar erlijioak giza gorpua elementu ez purutzat hartzen du; beraz, debekatuta dago horiek lur eta su elementu tradizionalak kutsatzen uztea. Arrazoi horrengatik, gorpuak Isiltasunaren Dorreetara eramaten dira, han saiek haien haragia jan dezaten. Behin hezurrek kolore zuria hartzen dutenean, eguzkia eta haizearen eraginez, eraikinaren erdialdeko hezurtegira jaurtitzen dira.

## Zoroastrismo irandarra 
Irango zoroastrismoaren tradizioan, Isiltasunaren Dorreak muinoen edo mendi txikien tontorrean eraikitzen ziren, basamortu erako tokietan, populatuetako tokietatik urruti. XX. mendearen hasieran, fede horren jarraitzaileek tradizio hori alde batera utzi eta beren hildakoak hilerrietan lurperatzen hasi ziren; halaber, batzuek beren senideak erraustu  dituzte (gatha), espresuki debekatzen den arren.

## Parsiak 
[thumb|200px|Isiltasunaren dorreak, Irango [Yazd hiriaren kanpoaldean.]]
Parsien tradizioen barnean, dorreak baso eta lorategiz inguratutako eraikin zanpatuak dira; bertara, gorpuen eramale banaka batzuk soilik sar daitezke. Gorpuak dorre horiek osatzen dituzten zirkuluetako bakoitzean uzten dira: kanpoaldean, gizonak; hurrengoan, emakumeak; eta erdikoan, umeak.

Azken urteetan, saien kopurua biziki jaitsi da Indian, diklofenakoaren erabileraren ondorioz (herrialde horretan 2005etik debekatuta dago), galtzeko arriskuan dagoen espezietzat hartzeraino. Hori dela eta, parsi elkarteek hegaztion ugaltzea oso kontuan hartu dute, eta aspaldiko beren hil erritu tradizionaletan segitzeko asmoa dute.

## Kanpo estekak
Karlos I.a Borboikoa (Rouengo artzapezpikua)

**Karlos I.a Borboikoa**, Rouengo artzapezpikua (1523ko irailaren 22a - 1590eko maiatzaren 9a), Karlos IV.a Borboikoa eta Frantziska Alençongoaren semea zen, kardinala ere bai, Henrike IV.a Frantziakoaren aita zen Antonio Borboikoaren anaia txikia.

Neverseko gotzaina 17 urterekin (1540-1545), jarraian, Rouengo artzapezpikua izan zen 1550 eta 1590 bitartean, Nanteseko gotzaina 1550etik 1554 arte eta aita santuaren legatua Avignonen 1565etik 1590 arte. 1584an, Alençongo dukea hil zenean, Parisko Liga Santuak, Frantziako tronurako hautagaitzat hartu zuen, protestanteak oinordekotzatik kanpo utziak izan baitziren. Henrike III.a Frantziakoak, atxiloarazi egin zuen, eta, 1589an, Ligakoek, Karlos X.a izenarekin Frantziako errege izendatu zutenean, Fontenay-le-Comten espetxeratua jarraitzen zuen. Berak propio uko egin zion pribilegio horri, eta bere iloba Henrike IV.aren legitimitatea onartu zuen. Oraindik espetxean zegoela hil zen, hurrengo urtean.

## Kanpo estekak
Alexandro Farnese (kardinala)

**Alexandro Farnese** (Valentano, gaur egun Viterboko probintzia, 1520ko urriak 5 &ndash; Erroma 1589ko martxoak 2) Eliza Katoliko Erromatarreko kardinala izan zen. Paulo III.a aita santuaren biloba (Aita santu honen jaiotza izena Alexandro Farnese zelarik) eta 1547an hil zuten Petri Luis Farnese Parmako Dukearen semea zen.

## Bizitza 
Valentanon jaio zen, Bolonian ikasi zuen eta Parmako elizbarrutiaren administratzaile izendatu zuten. 1534ko abenduaren 18an, kardinal diakono izendatu zuen San Angeloren Tituluarekin, Paulo III.ak eta beste kargu eta onura batzuk ere jaso zituen Eliza Katoliko Erromatar Sakratuko Kantzilerorde, Tivoliko gobernari, Santa Maria Maggiore basilikako artzapeza San Petri basilikako artzapez, Espainiako Jaengo, Portugalgo Viseuko, Alemaniako Würzburgeko eta Frantziako Avignoneko administratzailea adibidez. 1536an, Siziliako Monrealeko gotzain izatera iritsi zen, eta, 1552an, hemen eskola jesuita bat sortu zuen. Massako gotzain izatera iritsi zen 1538an, Tourseko artzapezpiku 1553an eta Cahorseko artzapezpiku, Beneventoko gotzain, Montefiasconekoa eta Ostia eta Velletriko kardinal gotzaina eta Kolegio Kardenalizioko dekano 1580an

Aita santuaren legatu izatere ere iritsi zen, Karlos I.a Espainiakoa eta Frantzisko I.a Frantziakoaren artean bakea adostuz. 1546an, aita santuak, Karlos V.ari Esmalkaldako Ligaren aurka laguntzeko bidali zituen tropei lagundu zien. 1580an, aita santu izateko hautagai izan zen, baina arrakastarik gabe. Farneseren lanen artean, Erromako Gesúren Eliza, Caprarola, Farnese Jauregia Bracciano lakutik gertu eta Tre Fontane monasterioa eraiki do berriztatzen aritu zen.

Kardinalak, alaba bat izan zuen, Clelia izenekoa, Giangiorgio Caesarinirekin ezkondu zena.

Farnesio, lehen, Gesúren elizaren aldare nagusian lurperatua zegoen.

## Erreferentziak
Joanes Jatsu

**Joanes Jatsu** **Atondo** (Donibane Garazi, Nafarroa Beherea, ? &ndash; Bearno, 1515) nafar legelaria izan zen, Nafarroako Erresumako Errege Kontseiluko buru. Goi karguak bete zituen nafar monarkiaren administrazioan, erresumaren garai kritiko batean. Erresumako borroka politikoan, agaramontarren bandokoa zen. 

Xabierko jauna bihurtu zen Maria Azpilkueta emaztearen familiatik. Nafarroaren 1512ko inbasioaren ondotik, nekez eutsi zion bere ondareari, eta monarkiaren administraziotik baztertua izaten joan zen. Frantses Xabier izan zuen seme.

## Gaztaroa 
Nafarroa Behereko agaramontar familia batean sortu zen. Arnalt Peritz Jatsukoa aita, familia kaparetik etorria, Karlos IV.a Vianako printzearen alde borrokatu zen Nafarroako Gerra Zibilean. Gaztetan, familiarekin ihes egin zuen Iruñetik Tafallara, beaumontar bandoa Nafarroako hiri buruzagian gailendu zenean. 

## Nafarroako koroaren goi funtzionario 
1476an, Nafarroako Erresumako Errege Kontseiluko buru aukeratu zuten. 1483an, nafar koroaren aliantza sistema jokoan zelarik, Katalina Foixkoa Nafarroako erregina Fernando II.a Aragoikoaren ondorengo batekin ezkontzearen aldeko agertu zen. Horixe zen, izan ere, garai hartako noblezia gehienaren hautu lehenetsia, Gaztelarekin zebilen etengabeko borroka bukatzearren.

1494an, Katalina Foixkoa eta Joanes Labritekoa errege-erreginen koroatzean parte hartu zuen, zina hartu baitzien Nafarroako Gorteen ordezkari gisa. 1498an, Petri Nafarroakoarekin batera, Nafarroako Erresumaren enbaxadorea izan zen Aulki Santuan, eta 1507an Frantziako Gortean. 1502an, Maria Azpilkueta emaztearen aita hil zenean, Joanes bihurtu zen Xabierko jaun ezkontidea. 

1510ean, aliantza bat negoziatu zuen Biarno, Bigorra eta Foix Nafarroarekin osoki bateratzeko, Frantziako errege Luis XII.aren asmoen kontra: Nafarroako Erresuma eta lurralde horiek bereganatzea.

## Ezkontza eta seme-alabak 
Baztan ibarreko leinu batekoa zen Maria Azpilikuetarekin ezkondu zuen eta, haren bitartez, Xabierko gaztelua izan zuten etxe. 1502an Mariari aita hil zitzaionean, Azpilikuetako jaurerria jaso zuen.

Sei seme-alaba izan zituzten:
* Maria Jatsu Azpilikueta.
* Maddalen Jatsu Azpilikueta (1485 inguru - 1533), klaratar moja Gandian.
* Ana Jatsu Azpilikueta (1492- ?) 1513an gaztelua utzi eta Leireko jauna zen Diego Ezpeletakoa ezkondu zen.
* Mikel Jatsu Azpilikueta (1495 inguru - 1542), Xabierko jauna, 1521ean Erresuma berreskuratzeko hirugarren saiakeran parte hartu zuena.
* Joanes Jatsu Azpilikueta (1497 inguru - ?) anaia Mikel bezala, 1521ean Erresuma berreskuratzeko hirugarren saiakeran parte hartu zuena.
* Frantzisko Jatsu Azpilikueta edo Frantzisko Xabierkoa (1506-1552), Eliza Katoliko Erromatarraren santua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  *Crónica de los reyes de Navarra* (Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes), Fidel Fita Coloméren bertsioa
Luis I.a Borboi-Condékoa

**Luis I.a Borboikoa** (Vendôme, 1530eko maiatzak 7 &ndash; Jarnac, 1569ko martxoak 13), Condéko printzea, Borboi etxeko odolezko printzea izan zen, Frantziako lehenbiziko hiru erlijio gerretako buruzagi higanot garrantzitsuena, eta Borboi-Condé etxearen sortzailea.

## Bizitza 
Vendômeko dukea Karlos Borboikoaren bosgarren semea zen, eta Antonio Borboikoaren, Nafarroako erregina Joana III.a Albretekoaren senarraren, anaia. 

Gerora, bere iloba Henrike IV.a Frantziakoa bihurtuko zen, Antonio Borboikoaren eta Joana III.a Albretekoaren semea, alegia.

Frantziako armadako jeneral zelarik, Luis Borboikoak Espainiaren aurka borrokatu zuen Metzeko (1552) eta San Quintingo (1557) guduetan. Protestante bihurtu ondoren, Amboiseko konjurazioan sartua egon zen, 1560an. Borboi etxeak eta buruzagi higanotek amaraundutako konspirazio honen helburua Frantzisko II.a Frantziakoa errege gaztea bahitzea zen, katoliko sutsuak eta erregeordetzaren jabe ziren Guisetarrei boterea kentzeko. Planak huts egin zuen eta higanoten aurkako sarraski bat izan zuen ondorio.

Frantziako Erlijio Gerretan higanoten buru izan zen eta 1562an Dreuxen harrapatua izan zen. Frantzisko Guisakoa Orleansen erahila izan ondoren, Katalina Medici erreginak bakea lortu nahi izan zuen. Luis Condékoak eta Anne Montmorencykoak izan zuten negoziazioen ardura. 1563ko martxoan erreginak Amboiseko bakea sinatu zuen, halako tolerantzia erlijiosoa ekarri zuena. Baina tolerantzia honek ez zuen askorik iraun eta 1567an hautsi zen. Luis Borboikoa, Jarnaceko guduan erahila izan zen, 1569an.

## Ezkontzak eta seme-alabak 
* 1551ko ekainaren 22an, Éléonore de Roye-rekin (1536-1564) ezkondu zen. Seme-alabak:
** Henrike I.a Borboi-Condékoa (1552-1588)
** Frantzisko I.a Contikoa (1558-1614)
** Karlos Borboikoa (1562-1594), Ruango kardenal-artzapezpikua
* Alargundu ondoren, Françoise d'Orléans-Longueville-rekin ezkondu zen 1565eko azaroaren 8an. Seme-alabak:
** Karlos Borboi-Soissonsekoa (1566–1612)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Louis de Bourbon 1.Prince de Condé Genealogics.org webgunean
Mikel Jatsu Azpilkueta

**Mikel Jatsu Azpilkueta** edo **Mikel Xabierkoa** (Xabier, Nafarroako Erresuma, 1495 inguru – 1542ko azaroaren 11), Xabierko jauna izan zen Nafarroan, erresumaren konkistaren aurkako borrokan bete-betean inplikatua. Agaramontar alderdikoa zen. Hondarribiko barkamena jaso zuenetako bat da (1524).

## Biografia 
Aita Joanes Jatsu, Nafarroako Erresumako Errege Kontseiluko burua izan zuen; eta ama, Maria Azpilkueta, baztandarra. Anaia zituen Joanes (hura lagun zuela borrokatu zen) eta Frantzisko Xabierkoa (gerora Erromatar Eliza Katolikoak santu izendatua). Gaztetan Xabierko gazteluan bizi zen.

1521ean Erresuma berreskuratzeko hirugarren saiakeran parte hartu zuen. Iruñeko guduan garaipena lortu eta gero hiria defenditu zuen. 1522an, Noaingo batailako porrota eta gero, Amaiurko gaztelura joan zen, hura defendatzera. 1522ko uztailaren 19an gaztelarren esku gelditu zen gaztelua eta hil ez zituzten nafar legitimistak Iruñeko San Nikolaseko gotorlekura eraman zituzten, haien artean Mikel Xabierkoa eta Jaime Belaz Medrano alkaidea eta Luis bere semea. Azken bi horiek bi asteren buruan hil ziren, ziurrenik pozoituta. Eta hori ikusita Mikel Xabierkoak ihes egitea erabaki zuen. Hala, janaria sartzen zion neskame baten jantziak jantzi zituen egun batean, zaindariei ziria sartu zien eta kartzelatik ihes egitea lortu zuen. Iruñetik Hondarribira egin zuen ihes.

1524an Karlos I.aren barkamena lortu zuen. Xabierko gaztelura itzulita, 1527an Isabel Goñi Peralta (1561ean hila) ezkondu zuen, eta seme-alaba bi izan zituzten: Mikel (1528-1557) eta Ana Azpilikueta.

## Kanpo estekak 
*  Victor Manuel Arbeloa: "Los hermanos del santo"

## Erreferentziak
Kardinal-kolegioa

[thumb|300px|[Joan Paulo II.aren hileta. Kolegio Kardenalizioak, gorriz jantzitakoak, lehen ilarak hartzen ditu.]]
**Kardinal-kolegioa**, Eliza Katolikoko kardinal guztiek osatzen duten taldea da. Bere partaideak, Aita Santuaren aholkulariak dira. Egoitza hutsaren garaian, aita santu baten heriotza eta beste baten aukeraketaren artean, kolegioa da Elizaren autoritate nagusia, eta Aulki Santuaren aktibitatea eta Vatikano Hiriaren gobernua zuzentzen duen organismoa da.

Aita santuaren heriotza gertatu eta beharrezko denbora igaro ondoren, kardinal hautesleak, hau da, aita santua hiltzean 80 urteko baino gutxiago dituztenak, ate itxien atzean, konklabean (giltzapean) biltzen dira, aita santu berria aukeratzeko, oro har, euren arteko partaideren bat, hau, aita santu bezala aukeratua izateko funtsezko betebeharra ez den arren.

Ohitura den bezala, aita santua aukeratzeko konklabearen biltzarrak, Kapera Sixtinoan egiten dira, Michelangeloren freskoen azpian, honen fresko ospetsua den Azken Epaiak, kapera honetako horma nagusia presiditzen duelarik.

Kardinal hautesleek, aurreko aita santua hildakoan edo honek kargua utzitakoan, 80 urte baino gutxiago dituztenek, alegia, alde batetik, Elizaren gobernua hartzen dute, eta, bestetik, konklabean aita santu berri bat aukeratzeko ardura.

## Kanpo estekak 
* Erromatar Eliza Santuko Kardinal Kolegioa
* Kardinal Kolegioa
Tiquina itsasartea

**Tiquina itsasartea** Titikaka lakuaren boliviar zatiko bi ur masak elkartu edo banatzen dituen itsasarte bat da. Zatirik handiena, iparraldean dago, eta Chucuito deitzen da. Txikiena, berriz, hegoaldean, eta Huiñaymaraca deitzen da. 780 metroko zabalera du, eta motorrezko ontzietan erraz zeharka daiteke.

Pasaiari baltsa zerbitzu batek, etengabe zeharkatzen du, eta, mugitzeko, pontoiak erabiltzen dira. Ibilbide hau, La Paz, Copacabana kostaldeko herriarekin lotzen duen errepidearen zati da.

## Ikus, gainera 
* Yampupata itsasartea

## Kanpo estekak
Pontoi

[thumb|200px|[Bapore (argipena)|Baporeen ontziraleku flotagarria, Venezian, altzairuzko pontoi baten gainean.]]
**Pontoia**, altzairuz, zurez (mota hau, nagusiki, iraganean) edo material plastikoz eginiko ontzi bat da, orohar, paralelepipedo formaduna, plataforma flotagarri bezala erabiltzen dena erabilera ezberdinetan: pertsonak eta salgaiak garraiatzeko, garabi flotagarri bezala, zubi, anezka edo baltsa bezala...

## Kanpo estekak
Onkobirus

**Onkobirusak** zelularen ugalketa prozesua aldatzen duten birusak dira, zelula normalak zelula neoplasikoak edo tumoralak bihurtuz. Onkobirus gehienak erretrobirus dira.

Zelula bat infektatzerakoan onkobirusek haien DNA integratzen dute zelularen genoman, bakteriofagoek ziklo lisogenikoan egiten duten moduan. Probirus deritzonak dira. Profagoen antzera, onkobirusa zelularen ondorengoetara pasatzen da, harik eta une jakin batean birusaren genomak zelularen ugalketa erritmoa aldatzen duen arte, tumoreak sortuz.

Ez dago argi nola jarduten duten onkobirusek maila molekularrean tumoreak sortzeko. Birusaren genomak gene onkogenikoak ditu eta, antza denez, gene horiek apoptosiaren erregulazioa aldatzen duen proteinaren bat ekoizten dute. Ondorioz, zelulak ukipen-inhibizioaren mekanismoa galtzen du, kontrolik gabeko ugalketa suertatuz eta tumoreak agertuz.

Onkobirusen artean giza papilomaren birusa, Epstein-Barr birusa, zenbait erretrobirus eta B eta C hepatitisarenak dira aipagarrienetariko batzuk.

## Ikus, gainera 
* Mikrobioak eta minbizia

## Kanpo estekak
Kolegio Kardenalizioko dekano

**Kolegio Kardenalizioko dekanoa**, bere berdinek aukeratutako kardinal bat da, aita santuaren onarpenarekin, Kolegio Kardenalizio Sakratua presiditzen duena. Hau, bere funtzio zeremonialen ondorioz, aita santu baten hileta elizkizuna ospatzen duena da, baita *Pro eligendo Papa* meza ere, konklabea hasi baino lehen ospatzen dena. Gaur egun, kolegio kardenalizioko dekanoa, Giovanni Battista Re da.

## Kanpo estekak
Charlie eta txokolate-lantegia

***Charlie eta txokolate-lantegia*** edo ***Charlie eta txokolate fabrika*** (jatorrizko izenburua: *Charlie and the Chocolate Factory*) Roald Dahl idazleak idatzitako liburu bat da, 1964an argitaratua. Agurtzane Ortiz de Landaluzek euskaratu zuen lehen izenburu horrekin 1994an, eta Joan Mari Sarasolak bigarrenarekin 1989an.

## Argumentua 
Wonka txokolate-lantegiaren jabeak bost txartel ezkutatu ditu txokolatinetan, lantegi miresgarri eta zoragarria bisitatzeko aukera ematen dutenak, eta egun eta ordu jakin batean, bisitaldiari hasiera eman diote. Charliek, zorionez, txartel horietako bat aurkitu du. Ondoren, bizitza zeharo aldatu zaio eta gurasoei eta lau aitona-amonei gauza bera gertatu zaie.

## Zinema 
* 1971ko *Willy Wonka & the Chocolate Factory*, Mel Stuartek zuzendu eta Gene Wilder aktorea protagonista izan zuen.
* 2005eko *Charlie and the Chocolate Factory*, Tim Burton zuzendu eta Johnny Depp aktorea protagonista izan zuen. *Charlie eta txokolate fabrika* izenburuarekin euskaratuta grabatu zuten Donostiako REC grabaketa estudioetan.

## Kanpo estekak
Sindhi

**Sindhia** (alfabeto arabiarrez سنڌي eta devanagariz सिन्धी, *sindhi* transliteratua) Pakistango Sindh probintziako hizkuntza da. Indoariar hizkuntzen taldekoa da (indoeuropar familiako indoirandar hizkuntzen azpitaldekoa). Pakistanen, 41 milioi pertsona baino gehiagok hitz egiten dute, eta, Indian, 12 milioi baino gehiagok, Pakistanen, bigarren hizkuntzarik erabiliena delarik. Indoirandar hizkuntza bat den arren, hizkuntza draviden eragin handia du. Bere idazketarako erabiltzen den alfabetoa, devanagaria da, baina, Sindheko biztanleriaren zati handi bat Islamera bihurtu zenetik, aldatutako alfabeto arabiar bat sartu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Almorabide

**Almorabideak** ( *Imṛabḍen*,  *Al-Murābiṭūn*, sing. مرابط *Murabit* — euskaraz "marabutak") Saharan sortutako monje-soldaduak dira. Almorabideek Islamaren interpretazio fundamentalista erabili zuten XI eta XII. mendeetan Mauritania, Mendebaldeko Sahara, Maroko eta Iberiar penintsulako hegoaldea kontrolatzen zuten inperioa izateko.

## Historia 
Almorabideak Ghanako Inperioaren iparraldeko mugatik at zegoen Sanhaya konfederazioan sortuak ziren. Bertako Gudala tribuko Yahia Ben Ibrahim Al Gudali buruzagiak 1040 inguruan eskatu zion Abdullah Ben Yasin Al Gazuliri tribua ortodoxiara itzultzea. Honek sunnismo eta maliki predikatu zituen berebere tribuetan, Tidran monje-soldaduez beteriko monasterioa sortuz.

Abdullahek lamtuna tribuko buruzagia zen Yahia Ben Omarren laguntzari esker mugimendu militarra sortu zuen. 1085ean Alfontso VI.a Gaztelakoak Toledo hartu eta taifetan banatutako andalustarrek almorabideen laguntza eskatu zuten.

Iberiar penintsularen egoera ikustean, almorabideek konkistari ekitea erabaki zuten. 1086an Zalacako guduan Alfontso VI.a mendean hartu bazuten ere ezin izan zuten Toledo konkistatu.

Yusuf ibn Tashfin orduan Bagdadeko kalifak ''"Amir al-Mu'minin"* edo أمير المؤمنين (euskaraz: "Fededunen komandantea") izendatua izan zen, almorabideen inperioaren gehiengo hedapena lortuz. Yusuf hil ondoren, ez zituzten lehen izandako indarrak mantendu eta berriro 1119 eta 1121an penintsula konkistatu behar izan zuten.

1147an Marrakech bere hiriburua galdu zuten almohadeen eskuetan, almorabideen bukaera adieraziz. Hala ere, almorabideak ziren Banu Ghaniyak Balear Uharteetan eta Tunisian borrokatzen jarraitu zuten.

## Buruzagiak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Jacinto Bosch eta Emilio Molina: *"Los almorávides"*. Granadako Unibertsitatea, 1990 
* Jacinto Bosch: *"El siglo XI en Al-Andalus: Aspectos políticos y sociales. Estado de la cuestión y perspectivas"*, 1981, 
* Francisco Codera: *"Decadencia y desaparición de los almorávides en España"*. Valentzia: Librerías París-Valencia, 2004. 
* Thomas F. Glick: *"Islamic And Christian Spain in the Early Middle Ages"*. (2005) Brill Academic Publishers
* John Mercer: *"Spanish Sahara"*, George Allen & Unwin Ltd, Londres, 1976, 
* Roger Le Tourneau: *"North Africa to the Sixteenth Century"'', Cambridge University Press, 1970, 

## Kanpo estekak
Almohade dinastia

[thumb|Zilarrezko [Dirham almohadea.]]

**Almohadeen dinastia** berbere-musulman jatorriko dinastia bat izan zen, XII. mendean gaur egun Maroko den lurraldean sortutakoa Magreben jabeak ziren almorabideek azaldutako heterodoxiaren aurka. Izena arabierazko *al-Muwahhidūn* (الموحدون), hitzetik (euskaraz: «unitarioak») dator, jainkotiar bakartasunen oinarritutako bere ikuspegi fundamentalista nabarmentzeko erabilia.

## Historia 
Ibn Tumartek sortzaileak musulman guztiei Koranera itzultzea eskatu zuen. Jarrera honek almorabide egindakoaren aurka zegoen, hauek bere inperioko jendearen ohiturak ia ez zituztelako aldatu.

Afrikako iparraldea bereberrei esker okupatu ondoren, 1145ean Iberiar Penintsulan sartu eta taifa erresumak batzeari lotu zioten. Deitutako jihadi esker 30 urteetan, almohadeek Santarémdik Tripoliraino zihoazen inperioa lortu zuten, 1195eko Alarcosko guduan kristauak garaituz.

Nahiz eta bere imanek ahaleginak egin, almohadeek arazo asko izan zituzten Al-Andalus kontrolatzeko, batez ere Granada eta ekialdean. Bere jarrera ortodoxoak ez ziren Espainiako musulmanen gustukoak, berbereen ohituretatik urrun zegoela. XIII. mendearen hasieran Balear Uharteak eta Tunisia konkistatu zituztenean hedapen handiena lortu zuten.

Hala ere 1212ko Navas de Tolosako guduak mugimenduaren amaieraren hasiera adierazi zuen. 1216 eta 1217 artean, Banu Marinek Fezen irabazi zituzten almohadeak. 1227an Ibn Hud Murtziako emir bihurtu zen. 1229an bere adarra zen Tunisiako hafsidarrek independentzia lortu zuten.

1232an Muhammad I.ak bere burua Arjona, Jaén, Guadix eta Bazako emirtzat hartu zuen eta 1237an Granadako emir bihurtu zen. 1268an marindarrek Magreb gobernatu zuten.

## Buruzagiak 
* Ibn Tumart (1125 – 1130)
* Abd Al-Mumin (1130 – 1163).
* Abu Yaqub Yusuf (1163 – 1184).
* Abu Yaqub Yusuf al-Mansur, Yusuf II.a (1184 – 1199).
* Muhammad An-Nasir (1199 – 1213).
* Abu Yaqub II al-Mustansir (1213 – 1224).
* Abu Muhammad al-Majlu (1224).
* Abu Muhammad al-Adil (1224 – 1227).
* Abu Zakariyya al-Mutasim (1227 – 1236).
* Abu Ala Al-Mamun (1227 – 1232).
* Abd Al-Wahid Ar-Rashid (1232 – 1242).
* Ali Abu l-Hasan As-Said (1242 – 1248).
* Abu Hafs Umar al-Murtada (1248 – 1266).
* Abu Dabbus (1266 – 1269).

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Huitzi Miranda, Ambrosio: *"Historia política del Imperio Almohade"*. Vicente Carlos Navarro Oltra, Emilio Molina López 2000 
* Viguera, María Jesús; *"Los reinos de Taifas"*. 2007. RBA. 

## Kanpo estekak
Warg

thumb|*Warg* bat, zaldizkoarekin, Hunnestad monumentuan.
***Warg*** otso baten antzeko izaki mitologiko bat da, baina handiagoa, basatiagoa eta adimentsuagoa.

Antzinako eskandinavieraz *warg* (edo *vargr*) otsoa (ulfr) izendatzeko eufemismo bat da, eta, edonola ere, suedieraz gaur egun otsoa izendatzeko erabiltzen den hitza da. Antzinako ingelesez ere, *warg* hitzak, "otso handia" antzeko zeozer esan nahiko luke. Gainera, *warg* deitzen diote otsoari gilekiz, Iran iparraldeko Gilanen hitze giten den irandar hizkuntza bat.

## Ikus, gainera 
* Warg (Eraztunen Jauna)

## Kanpo estekak
Ibiltarte-erdi

Estatistikan, **ibiltarte-erdia** zentro neurria da, datu handienaren eta txikienaren batez besteko aritmetiko sinpleaz kalkulatzen dena:

:\frac{max(x_i)+min(x_i)}{2}

Bere eragozpen nagusia muturreko datuen menpekotasun nabaria da, muturreko datuak izatekotan, handienak edo txikienak izango baitira. Beraz, ez da neurri jasankorra. Halaber, bere haustura puntua 0 da, datu bakar bat aldatuz neurrigabe alda daitekeelako bere emaitza. Antzeko neurri bat, arestiko eragozpena ez duena, kuartil arteko ibiltarte-erdia da.

## Kanpo estekak
Desbideratze absolutuen mediana

Estatistikan, **desbideratze absolutuen mediana** (**DAME**) sakabanatze neurri absolutu bat da. Honela kalkulatzen da, aldagai bakarreko X_1, X_2, ..., X_n datuetarako:

:
\operatorname{DAME} = \operatorname{mediana}_{i}\left(\ \left| X_{i} - \operatorname{mediana}_{j} (X_{j}) \right|\ \right) \,

Hau da, medianarako desbideratze edo distantzia absolutuen mediana da.

Erabat simetrikoa den banaketa batean, DAME bat dator kuartil arteko ibiltartearekin.

## Adibidea 
Datuak hauek izanik:

 1-1-2-2-4-6-9

Mediana 2 da.

Desbideratze absolutuak mediana den 2 baliotik hauek dira:

 1-1-0-0-2-4-7

Ordenatuz:

 0-0-1-1-2-4-7

Eta beraz, DAME=1.

## Propietateak 
Neurri jasankorra da, muturreko datuek bere emaitzan eraginik ez dutelako. Hau dela eta, datuen azterketa esploratzailean erabili ohi da.

Eragozpen bezala, datuetan biltzen den informazio guztia kontuan hartzen ez duela esan behar da.

Dagokion sakabanatzen neurri erlatiboa *DAME/Me* da.

## Kanpo estekak
Anagako mentzeierria

thumb|270px|Tenerifeko mentzeierriak
**Anagako mentzeierria** (gaztelaniaz *Menceyato de Anaga*) Tenerife uhartea, espainiar konkistatzaileak iritsi aurretik banatuta zegoen 9 mentzeierrietako bat zen.

Anaga mendigunea hartzen zuen, eta erresistentzia handia erakutsi zuen konkistatzaileen aurrean, garai horretan, bertako mentzei edo erregea, Beneharo zelarik. Anagako, uharteko mentzeierri aborigenik ekialderenekoena zen.

Toki honetan, hondar arkeologikoak ere aurkitu dira, San Andreseko Momia kasu, gaur egun Santa Cruz de Tenerifeko Natura eta Gizakiaren Museoan erakusten dena. Vegeril leizean ere, suntsitutako zenbait momia aurkitu ziren, "Icorbo magaletan" eta "Roque de Tierra"n bezala. Baita grabatu guantxeak dituen harri bat, Anagako Harria eta momifikaturiko animalien hondarrak dituzten leizeak ere.

## Kanpo estekak
Joanes Jatsu Azpilkueta

**Joanes Jatsu Azpilkueta** edo **Joanes Azpilkueta** —**Azpilkueta kapitaina** deituraz ere ezaguna— (1497 inguru – ?) ezagunagoa izenaz, agaramontarren buruzagia izan zen Nafarroako konkistaren garaian.

## Biografia 
Aita Joanes Jatsu, Nafarroako Erresumako Errege Kontseiluko burua, eta ama Maria Azpilkueta (baztandar leinukoa eta Xabierko gazteluko oinordekoa) zituen. Anaia zituen Mikel (haren ondoan borrokatu zen) eta Frantzisko Xabierkoa (gerora Erromatar Eliza Katolikoak santu izendatua). Gaztetan Xabierko gazteluan bizi zen.

1521ean Erresuma berreskuratzeko hirugarren saiakeran parte hartu zuen. Iruñeko guduan garaipena lortu eta gero, hiria defenditu zuen. 1522an Amaiurko gazteluaren setioan atxilotua, heriotza zigorra ezarri zioten. 1524an Karlos I.aren barkamena lortu zuen. 1528an Joana Arbizu Sarria ezkondu zuen; eta, hura hil ondoren, Luzia Agirre. Bigarren emaztearekin Jeronima eta Frantzisko Azpilikueta seme-alabak izan zituen.

## Kanpo estekak 
*  Victor Manuel Arbeloa: "Los hermanos del santo"
Djedkare Isesi

thumb|110px|Djedkare Isesiren zigilu zilindrikoa
**Djedkare Isesi**, Egiptoko V. dinastiako azkenaurreko faraoia izan zen, eta, Jürgen von Beckerathen arabera, K.a. 2380tik K.a. 2342 arte gobernatu zuen.

Manetonek, Sexto Julio Afrikanoren arabera, **Tankeres** deitu zuen, eta 44 urteko erregealdia eman zion. Turineko Errege Kanonaren arabera, **Dyedy**k 28 (edo 38) urteko erregealdia izan zuen. **Djedkare** bezala agertzen da Abidoseko Errege Zerrendan eta **Maatkara** bezala Saqqarakoan.

Bere sendia ez da ondo ezagutzen. Beharbada, bere aita Menkauhor izango zen, Meresankh IV.arekin ezkonduko zen eta, bere seme-alabak, Isesiankh, Raemkuy eta, agian, Unis izango ziren.

* Djedkarek, chaty bakarraren (Menfisekoa) boterea mugatu zuen, kargu berri bat sortuz, Hegoaldeko chatya Goi Egiptorako.
* Meatzaritza aktibitatearekin jarraitu zuen Sinaiko Uadi Magharan eta Asuanen.
* Harreman diplomatikoen politikarekin jarraitu zuen Biblos eta Nubiarekin. Punterako espedizio bat antolatu zuen.

## Bere garaiko eraikuntzak 
thumb|260px|Saqqarako Djedkare Isesiren tenpluko zutabeen palmondo erako kapitelak
Bere hil multzoa, Saqqaran eraikiarazi zuen, honako hauek osatzen duten multzoa:

* Piramidea (jatorrizko garaiera 52,5 metro, oinarria 78,5 metro eta 53º 7' eta 48"ko malda) aurreganberarekin, biltegi gela batekin, serdabarekin eta hil kamera gres beltzeko sarkofago batekin (suntsitua), non, 50 urteko adina izango zuen momia bat aurkitu zen, beharbada Dyedkara berarena.
* Piramideko tenplua, arkupedun patio ireki batez osatua zegoen, granitozko zutabeekin eta palmondo erako kapitelekin, gela handi bat, ofrenda gela eta biltegiekin. Erliebe eta preso atzerritarren estatuen txatalak aurkitu ziren, baita animalienak ere.
* Haraneko tenplua, ez oso sakon ikertua
* Erregina baten piramide txiki bat, hil tenplu batekin.

Meresankh IV.a erreginaren estatua, Saqqaran dago, eta, bere seme-alaba eta ofizialenak, berriz, Abusirren.
Punt

[thumb|320px|Egiptoko soldaduak Punt Lurralderantz, Hatshepsuten 9. urtean, [Dair al Bahri|Deir el-Bahri tenpluan.]]
**Punt Lurraldea**, beharbada, Indiako ozeanoaren Afrikako kostaldean kokatuta zegoen antzinako lurralde bat da, bere kokapen zehatza ezin izan baita ezagutu.

Lurralde hauetara eginiko espedizio baten lehen kontakizuna, K. a. 2500ekoa da eta Egiptoko V. dinastiako faraoia izan zen Sahurak bidali zuen, zur preziatuak, mirra elektruma (egungo urre zuriaren antzeko urre eta zilarrezko aleazio bat), tximinoak eta nanoak ekartzeko.

Egiptoko VI. dinastiako faraoi izan zen Pepi II.ak ere, Puntera itsasontzi bat bidaltzea erabaki zuen; "Somaliako kostaldean kokatutako toki bat. Ontziratze tokiak, Itsaso Gorriaren Asiar kostaldean egon behar zuen". (E. Drioton, J. Vandier 1964)

Egiptoko XI. dinastiako Mentuhotep III.ak, beste espedizio bat bidali zuen, Uadi Hammamat haraneko harkaitzetan grabatutako idazkunetan erregistratua geratu zena.

*Henu* kantzilerrak, hiru mila soldaduko espedizio bat bidali zuen. Bere idazkunak, honako hau dio:

Espediziorik ezagunena, Egiptoko XVIII. dinastiako erregina-faraoia izan zen Hatshepsutek bidali zuen, Deir el-Bahariko bere tenpluan grabatua dagoena.

## Punten ustezko kokapenak 
* Somalia
* Etiopia
* Eritrea
* Arabia
* Yemen

## Kanpo estekak
Pelendur

**Pelendur**, Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jaunaren Eranskinetan, Ondoher erregearen seneskala da. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1879. urtean jaio zen. Bere aita zein den ez da ezagutzen, baina, edonola ere, Hurinen leinukoa da, erregeek, euren seneskalak, familia horretako partaideen artean aukeratu baitzituzten. Pelendurretik abiatuta, seneskaltza, hereditarioa izango zen.

Gondor gobernatu zuen Ondoherren heriotza eta Eärnil II.aren tronuratze arteko erregearte garaian (Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1944-1945). Han, aktiboki parte hartu zuen Arveduiren Aldarrikapenari aurka egin zion Gondorreko kontseiluan.

Eärnil II.aren erregealdian, seneskal izaten jarraitu zuen eta Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1998an hil zen. Bere oinordekoa, bere seme Vorondil "Ehiztaria" izan zen.

## Kanpo estekak
Anarion

**Anarion**, Tolkienen legendariumean, Eguzkiaren Bigarren Aroan, 3219. urtetik 3440rarte bizi izan zen errege dunedain bat izan zen, Numenorren jaioa. Bere izenak, "Eguzkiaren semea" esan nahi du. Bere aita Elendil eta bere anaia Isildurrekin batera, Numenorren Hondoratzearen biziraule urrietako bat izan zen. Numenorretik ihes egin zuten Leialen ontzietako hiru zuzendu zituen, eta, bere anaiarekin batera, Gondor erresuma sortu zuen, biak izan zirelarik bertako lehen erregeak. Minas Anor gotorlekua sortu zuen, ondoren Minas Tirith izena hartuko zuena.

Elfo eta Gizakien Arteko Azken Aliantzaren Gerran borrokatu zuen Mordorreko armadaren aurka, Dagorladeko guduan parte hartuz. Sauron garaitua izan baino lehenago hil zen, Barad-Dûrren setioan, bere burua, defendatzaileek jaurtitako harkaitz batek zanpatu zuenean.

Isildurren joatea eta heriotzaren ondoren, bere laugarren eta seme biziraule bakarra zen Meneldilek heredatu zuen Gondorreko erresuma, Eärnur Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2050ean hil zen arte hegoaldeko erresuma gobernatuko zuen dinastia bat sortuz.

## Kanpo estekak
No Control

***No Control*** Bad Religion taldearen estudioko laugarren diskoa da, 1989an argitaratua. Hardcore melodikoaren historiako diskorik goraipatuenetarikoa da.

## Abestien Zerrenda 
# "Change of Ideas"
# "Big Bang"
# "No Control"
# "Sometimes I Feel Like... *?!%+!*"
# "Automatic Man"
# "I Want to Conquer the World"
# "Sanity"
# "Henchman"
# "It Must Look Pretty Appealing"
# "You"tema de juego de vídeo tony hawks pro skater 2
# "Progress"
# "I Want Something More"
# "Anxiety"
# "Billy"
# "The World Won't Stop Without You"

## Kanpo estekak
Against the Grain

***Against the Grain*** Bad Religionen 5. diska da eta 1990. urtean kaleratu zuten Epitaph zigiluarekin.

## Abestien Zerrenda 
# Modern Man
# Turn on the Light
# Get Off
# Blenderhead
# The Positive Aspect of Negative Thinking
# Anesthesia
# Flat Earth Society
# Faith Alone
# Entropy
# Against the Grain
# Operation Rescue
# God Song
# 21st Century Digital Boy
# Misery and Famine
# Unacceptable
# Quality or Quantity
# Walk Away

## Kanpo estekak
Arveduiren Aldarrikapena

Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan, **Arveduiren Aldarrikapena**, Arthedaingo errege honek, Gondorreko tronua hartzeko egin zuen eskakizunari deritzo, une horretan, Gondor erregerik gabe baitzegoen, Ondoher Kanpamenduko guduan hil ondoren, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1944. urtean.

Arthedaingo errege zen Arveduik, Ondoher erregearen alaba zen Firielekin ezkondua zegoena, Gondorreko tronua aldarrikatu zuen, Isildurren oinordeko legitimoa izateagatik.

Pelendur seneskalak, erresuma gobernatzen ari zenak, Gondorreko Kontseilua bildu zuen, aldarrikapenari buruz erabakitzeko. Pelendur bera, aldarrikapenaren aurka zegoen, Gondorreko tronua, Meneldilen oinordekoei zegokiela uste baitzuen, Anarionen semea, Isildurrek, Rivendelera abiatu aurretik, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2. urtean, tronua utzi ziona. Arvedui, erregearen alabarekin ezkondua egotea ez zuen nahikotzat jo, Gondorreko ohiturek, emakumezkoak erregina bihurtzea galerazten baitzuten.

Arveduik, bi erresumak, Elendilen heredentzia zirela argudiatu zuen. Isildurrek Gondorreko erregetzari uko egin ez ziola mantendu zuen, eta soilik, Meneldil karguan utzi zuela, erresuma zatituta mantentzerik ez baitzuen pentsatzen, eta, beraz, berak, Arveduik, eskubidea zuen, Isildurren odolekoa izanagatik. Gainera "antzinako Numenorren, erregetza, seme-alaba nagusiarengana, mutila ala neska izan pasatzen zela" argudiatu zuen (Eraztunen Jauna, A Eranskina) (Aldarionek aldarrikatutako legeak zioen bezala, bere oinordekoa, bere alaba Ankalimë izan zedin), eta, horrek jarraitu ez bazuen ere, erresumek erbestean izan zituzten gatzaken ondorioz, ezin zirela kanpoan utzi Numenorreko lege eta ohiturak.

Bidezko aldarrikapen honi, Gondorreko kontseiluak, Eärnil kapitainak errege odola zuela erantzun zion, Siriondilen semea baitzen, Kalimmazilen semea, Arziryasen semea, Narmazil II.aren anaia, hau da, Telumehtar-Umbardazilen iloba-biloba. Arvedui ez zen gehiago tematu, Iparraldean, Nazgûlen Jaunaren erasoekin arazo handiak baitzeuden, eta Gondorreko Dunedainak, euren odola oraindik gehiago nahastuko ote zen beldur ziren, horrela, Senideen arteko Borroka bezalako gatazkak gertatuz. Eta, beraz, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1945. urtean, Gondorreko errege berri bezala, Eärnil II.a izendatu zuten.

## Kanpo estekak
Generator

Generator, Bad Religion taldearen 1992ko estudioko albuma da. Bertan, Bobby Schayer baterijoleak lehen aldiz grabatu zuen taldearekin. Bobby, Pete Finestonen partez sartu zen taldean

## Abestien zerrenda 
# Generator (3:21)
# Too Much to Ask (2:45)
# No Direction (3:14)
# Tomorrow (1:56)
# Two Babies In The Dark (2:25)
# Heaven Is Falling (2:04)
# Atomic Garden (3:10)
# The Answer (3:21)
# Fertile Crescent (2:08)
# Chimaera (2:28)
# Only Entertainment (3:12)

## Kanpo estekak
Kuartil arteko ibiltarte-erdi

Estatistikan, **kuartil arteko ibiltarte-erdia** honela kalkulatzen den zentro neurria da:

:\frac{Q_1+Q_3}{2}

Bere abantaila nagusia jasankortasuna edo muturreko datuen eragin eza. Hau dela eta, datuen azterketa esploratzailean erabili ohi da.

Eragozpen gisa aipatu behar da ez duela datuetan biltzen den informazio guztia kontuan hartzen.

Erabat simetrikoa den banaketa batean, kuartil arteko ibiltarte-erdia bat dator medianarekin.

## Kanpo estekak
Stranger Than Fiction

***Stranger Than Fiction*** Bad Religion taldearen disko bat da. Disko honetan "21st Century Digital Boy" abestia berrargitaratu zuten. Kantu hau, 1990eko Against The Grain diskoan argitaratua izan zen lehenagotik.

Disko hau, taldearen ezagunenetariko bat bilakatu zen, batik-bat, Multinazional batekin kaleratu zuten lehen lana izan zelako. Honez gain, beste artista batzuen laguntza ere izan zuten diska honetan. Hala nola, Pennywise taldeko Jin Lindbergek "Marked" kantuan parte hartu zuen. Rancid taldeko, Tim Amstrongek ere "Television" kantuan parte hartu zuen.

## Abestien zerrenda 
# Incomplete
# Leave Mine to Me
# Stranger Than Fiction
# Tiny Voices
# The Handshake
# Better Off Dead
# Infected
# Television
# Individual"
# Hooray for Me...
# Slumber
# Marked
# Inner Logic
# What It Is
# 21st Century (Digital Boy)
# News from the Front (Europako ediziorako egin zen diskoan azaltzen da soilik)
# Markovian Process (Europako ediziorako egin zen diskoan azaltzen da soilik)
# Leaders and Followers (Japoniako ediziorako egin zen diskoan azaltzen da soilik)

## Kanpo estekak
Gu (diskoa)

***Gu*** Anestesiaren estudioko hirugarren diskoa da. 1997an Esan Ozenki zigiluak kaleratu zuen.

## Abestien zerrenda 
# Justifika zaitez
# Zure txanda
# Bestea
# Pentsatu
# Gu
# Eutanafrika
# Ludobusiness
# Ilunaldean
# Instrumisioa
# Denak hil
# EE.BB.
# Errugabearen zigorra
# Sistemak
# Irabazi?

## Kanpo estekak
Eorlen zina

**Eorlen zina** Erdialdeko Lurraldeko herrialdeen arteko zin egindako aliantza da, Rohan eta Gondorren artean, alegia. Zinak, gainera, Kalenardhon probintzia, betirako, Rohanen mende geratuko dela adierazten du, herrialde horren mugak adieraziak izango direlarik.

Behar izanez gero, bi erresumek elkarri lagunduko ziotela ere ezarri zen. Honentzako seinalea, Gezi Gorria ematea izango litzateke, bi erresumetako bat, laguntza behar larrian dagoela adieraziko lukeena. Gezi hau, Theoden erregearengana eraman zuen Gondorreko mezulari batek Eraztunen Jauna eleberrian, Sauron Minas Tirith setiatzen ari zenean. Bi herrialdeen arteko komunikazio bizkorrago batetarako, Gondorreko Sutzarrak erabiltzen ziren, behar larriko garaietan pizten zirenak.

## Zina 
Halifirieneko tontorretan, Eorlek honako hau esan zuen:

* (Amaitu gabeko ipuinak. Zirion eta Eorlena)

Eta Zirionek, Elendilen hilobi gainean eskua jarri eta, Aginte Makila altxatuz, zera erantzun zuen:

{{esaera2|*Zin hau, Izarraren Lurraren eta Elendil Fededunaren fedearen oroitzapenez mantenduko da, Mendebaldeko tronuetan eseriko diren haien eta, betirako, tronu guztien gainetik dagoen Haren zaintzapean''. (Ibidem)