open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ana Rosa Erdoiza

**Ana Rosa Erdoiza Areitioaurtena** (Zornotza, Bizkaia, 1949ko azaroaren 2a)  Piano eta akordeoi jotzailea da. Zubiaur Musika eskolan irakasle aritu da urte luzez, jubilatu arte.

## Bizitza 
14 urterekin hasi zen musika ikasten eta 19rekin amaitu zituen ikasketak.  Administratibo eta musika ikasketak egin zituen.  

Piano ikasketak bai Gasteizen eta bai Bilbon egin zituen 1971an.

Akordeoi ikasketak Bartzelonan egin zituen 1980an.  Gerora, Chapuis-ekin ere ikasi zuen, Bartzelonan. 

Willems metodologia ikasi zuen 1990an hainbat tokietan; Bartzelona, Lyon, Urdine eta Lisboan.

Francisco Escudero-rekin, berriz, armonia Donostian.

Hainbat kurtso eta formakuntza egin ditu bere ibilbidean zehar; Dalcroze, Orff, Kodaly...

1995an Tatapa antzerkian ere musika arloan parte hartu zuen berriro ere Jon Gorrino-rekin batera Markeline-ren ekoiapenean.

### Musika irakasle 
18 urte zituela hasi zen musika irakasten. Lehenengo bere eskolan eta ondoren Zornotzako Zubiaur musika eskolan. Bere esanetan gehien gustatu zaiona egin du bizitza guztian, eta musika ogibide izan du, gainera. 

Metodoari dagokionez Edgar Willemsek Jacques Chapuisekin sortutakoa du gustukoen. Erdoizaren ustez arrenetik sentitu behar da musika, gero sortzeko. Horixe landu izan du. Zortzi urtera arte musika barneratzen irakatsi die ikaslee,  gero musika idatzi eta irakurtzen ikas dezate. 

Kontzertuak ere antolatu ditu ikasleekin,*Dena eman dit musikak, eta ez naiz inoiz aspertu edo nekatu.*

### Irakasleen irakasle 
Berritzegune Nagusiak antolatuta. Musika irakasleei zuzendutako Willems metodoa azaldu zien. Euskaraz. Musika saioak programatzeko metodologia sistematikoa eta konszientea.

Irakasleen formakuntza ere zuzendu du Zaratamon, Gernikan eta Bilbon Willem metodologia irakasten eta metodo bera euskeraz ekoiztu zuten liburu baten Erdoiza-k, Jon Gorrino-k eta MªJose Lopez.

## Aintzatespenak 
* 1999an Ana Rosa Erdoiza hunkituta geratu zen ikasleek eginiko omenaldiarekin, sorpresa eran. Lagun batzuek afaltzera gonbidatu zuten eta hara joan zen bera ezer jakin barik. Baina halako batean, jantokiko biombo baten atzean izkutaturik zeuden ia ehun bat ikasle ohiak, "El solfeo de los solfeos" abesten hasi ziren, musika ikasketen lehen ariketa da hau, eta Ana Rosa berba barik geratu zen bere begi aurrean bapatean agertu zena ikusterakoan.
* 2016an, musika irakasle lanetatik jubilatu zenean Zornotzako Udalak omenaldia egin zion, lagun mina duen Jose Javier Lacalle ‘Laka’k egindako koadroa eta lore-sorta jaso zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Joseba Lopez Ortega, Amorebieta - sonidos del solsticio de verano 2015eko ekainaren 21a (gaztelaniaz)
Ivar Lykke

**Ivar Lykke** (Trondheim, 1872ko urtarrilaren 9a – *ibidem*, 1949ko abenduaren 4a) norvegiar politikaria izan zen, Norvegiako lehen ministroa 1926tik 1928ra.

Alderdi Kontserbadoreko kide izan zen eta 1916an hautatu zuten lehen aldiz diputatu. 1919tik 1927ra Stortingeko presidentea izan zen. 1923an bere alderdiko kide izendatu zuten eta 1936an Haakon VII.a erregeak lehen ministro izendatu zuen. Gobernua kontserbadoreek eta ezkerreko liberalek osatu zuten eta bi urtez boterean egon zen.

Bere gobernuaren amaieraren ondoren Lykke diputatu izan zen 1945era arte eta 1930eko hamarkadan Kanpo Arazoetarako Batzorde Parlamentarioan parte hartu zuen. 1940an Stortingeko bitarteko presidentea izan zen, Alemaniak Norvegia inbaditu ondoren. Haakon erregearen abdikazio eskaera baten sinatzaileetako bat izan zen. Gerra amaitu ondoren gogor kritikatu zuten horregatik.
Johan Lammerts

**Johan Lammerts**, (Bergen op Zoom, 1960ko urriaren 2a) nederlandar txirrindulari ohia da, pr0ofesionala 1982tik 1992ra.

Garaipenik nabarmenenak, 1984ko Flandriako Tourra, urte bereko Herbehereetako Itzulia eta 1985eko Tourreko etapa bat izan ziren

Erretiratu ostean, Herbehereetako emakumezkoen taldeko eta ziklo-kroseko hautatzailea izan zen. 2013an, gizonezkoen errepideko taldeko hautatzaile izendatu zuten.

## Palmaresa 
### Amateurretan 
### Profesionaletan 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
2025eko Noaingo sutea

**2025eko Noaingo sutea** 2025eko urtarrilaren 13ko arratsaldean gas isuri batek leherketak eragin zituen Noain Elortzibar Nafarroa Garaiko herrian, eta, horien ondorioz, etxebizitza bloke batek su hartu zuen Zabalegi Kontzejua kalean.

## Gertakariak 
Gas isuri batek leherketak eragin zituen Noainen, eta, horien ondorioz, etxebizitza bloke batek su hartu zuen Zabalegi Kontzejua kalean. 120 bat etxebizitza hustu behar izan zituzten, eta, orotara, 250 lagun inguru etxetik kanporatu zituzten. Etxebizitzak oso kaltetuta gelditu ziren.

Eztandak bi izan dira. Lehenengoan, 15:35etan, gas isuri baten ondorioz, galdara batek eztanda egin zuen. Lehen eztanda horrek kalte txikiak eragin zituen. Handik gutxira bigarren eztanda batek, aldiz, ondorio latzak izan ditu. Sebastian Marko alkatearen hitzetan, «leherketa beldurgarria izan da». Eraikinen egoera «misilak erori balira bezala» kalifikatu du. Bizilagun batzuek salatu dutenez, bertara itzultzen utzi zieten pertsonei, nahiz eta oraindik gas-usain handia zegoen, eta, gero egiaztatu denez, leherketa gehiago izateko arriskua zegoen.

Noaingo Udalak auzokideei jakinarazi zienez, teknikariek hoditeria osoa aztertu behar zuten, istripuan ez baitzen isuri bakarra egon eta leherketa bat baino gehiago izan baitzen. Gas hornidura moztu zuten leherketa gehiago gertatzeko arriskurik ez izateko.

Guardia Zibilak gertatutakoa ikertu zuen. Kaltetutako kaleak moztuta gelditu ziren.

## Zaurituak eta afektatuak 
Orotara, bederatzi lagun zauritu ziren istripuan. Horietatik zazpi Nafarroako Ospitale Unibertsitariora eraman zituzten, eta beste biak Noaingo osasun etxean artatu zituzten. Bi zauritu zainketa intentsiboetako unitatean sartu zituzten: 22 urteko gizonezko bat, eta 13 urteko neska bat.

250 bizilagun inguru ebakuatu zituzten. Kaltetuak senideen eta lagunen etxebizitzetan eta Noaingo hotel batean eta herritik gertu dagoen beste batean birkokatu zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Irudiak EITBko webgunean
Simona Atzori

**Simona Atzori** (Milan, Lombardia, 1974ko ekainaren 18a) XXI. mendean aktiboa izan zen artista, dantzari eta margolari italiarra da.

## Biografia 
Simona Atzori artista eta dantzaria da. Besorik gabe jaioa, oinak erabiltzen ditu marrazteko, idazteko eta eguneroko gainontzeko ekintza guztiak egiteko.

Gazte-gazte zela, saiakerak egin zituzten protesiak egokitzeko, baina oso azkar baztertu zituen, azalduz oso astunak eta ez praktikoak aurkitzen zituela, eta askoz errazagoa zitzaiola bere oinak erabiltzea zereginak egiteko.

Lau urte zituela hasi zen margotzen, eta Mario Barzon artista berehala ohartu zen zuen haren talentuaz: animatu eta babestu egin zuen. 1983an, *Association artistes de la bouche et du pied du monde* elkartearen beka bat jaso zuen.

Azken urteetan, Pescara *Dance Festival* jaialdian parte hartu du Simonak, eta dantzari eta koreografoei ematen zaien *Atzori* saria antolatu.

## Argitalpenak 
* *Cosa ti manca per essere felice?*, Mondadori, 2017
* *Dopo di te*, Mondadori, 2014.
* *La strada nuova. Diventare protagonisti della propria vita*, Giunti Editore, 2018.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Association des artistes de la bouche et du pied
* .
Júlia Ojeda i Caba

**Júlia Ojeda i Caba** (Granollers, Katalunia, 1994ko martxoaren 8a) Literatura katalanean doktorea, kataluniar literatur ikerlari eta kritikaria da. Bere ikerketa-eremua egungo narratiba katalanaren baitako krisi-egoerako testuinguruan kokatzen da. 2021eko eleberri onenaren Omnium Sariko epaimahaikide izan da, eta *Caràcters* eta *Catarsi Magazín* aldizkarietako erredakzio-kontseiluko kide da. Halaber  hainbat komunikabidetan parte hartzen du, hala nola TV3n edo ARAn. Genero-ikuspegiari buruzko aholkularitza ere egin du eskola-argitaletxeentzat. Anna Punsoda eta Marta Roquetarekin batera, «Manifiesto por un nacionalismo feminista» delakoaren egileetako bat da. Herrialde Katalanetako hamar bat komunikabideetan argitaratu izan zen aldi berean, 2023ko martxoaren 8an.  2024an, Kataluniako Parlamentuko hauteskundeetara aurkeztu zen Bartzelonako barrutian, sortu berri den *Alhora* alderdiaren 8. postuan. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Júlia Ojedaren artikuluak La Lectorari. Literatur kritikaren aldizkari digitala
* Artikuluak Ojeda a Catarsis Magacín
Azepina

**Azepina** konposatu organiko heteroziklikoa da, C6H7N formula duena eta zazpi katebegi dituena. Ez da konposatu aromatikoa. 

Azepinak eta bere deribatuek konposatu-klase bat osatzen dute. Zikloaren 1 posizioa nitrogeno-atomoari esleitzen zaio. Hortaz irudian agertzen den isomeroa 1H-azepina da.

1H-Azepinak tautomerizazioa jasaten du giro-tenperaturan eta 3H-azepina isomeroa bihurtzen da, non nitrogeno-atomoa karbono-atomo bati lotura bikoitzez lotzen den.

Iso Azepin

## Sintesia 
1H-azepina *azido 1H-azepinkarboxilikoa* deskonposatuz lortzen da. Horretarako lehenik, azidoa sintetizatu behar da Buchner-en erreakzioaren antzeko bat usatuz bentzenoaren eraztuna zabaltzeko azido formikoaren ester baten presentzian.

Synthese Azepin|497x497px

## Ezaugarriak 
1H-azepina orekan dago sei begiko bere isomero batekin.

Iso2-Azepin

Azepina katioia aromatikoa da sei π elektroien sistema konjugatua baitauka.

Mes Azepin

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Time Cut

***Time Cut*** 2024ko film estatubatuarra da. Zientzia-fikziozko, *slasher* generoaren eta terrore komedikoaren elementuak batzen ditu. Hannah MacPherson da zuzendaria, eta berak eta Michael Kennedyk idatzi zuten gidoia. Madison Bailey, Antonia Gentry eta Griffin Gluck dira protagonista nagusiak. 

2024ko urriaren 30ean jarri zuen sarean filma Netflixek.

## Sinopsia 
Institutu bateko neska batek deskuidoan denbora-bidaia egingo du: 20 urte egingo du atzera. Aprobetxatu nahiko du abagunea bere ahizpa hil zuen serieko hiltzailea harrapatzeko eta geldiarazteko. Baina iragana aldatzeko ahaleginak etorkizuna ere hondatu dezake. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henry Edward Manning

**Henry Edward Manning** (Totteridge, Hertfordshire, 1808ko uztailaren 15a – Londres, 1892ko urtarrilaren 14a) ingeles kardinala izan zen.

Aita merkatari bat izan zen Indietan eta Ingalaterrako Bankua zuzendu zuen. Henry Harrow Schoolean eta Oxfordeko Unibertsitatean hezi zen eta 1830ean graduatu zen. 1833an apaiz anglikano ordenatu zuten. Urte horretan Caroline Sargentekin ezkondu zen eta 1837an hil zen.

Oxfordeko Mugimenduarekin bat egin zuen eta 1851n katolizismora bihurtu eta apaiz katoliko ordenatu zuten. 1865ean Wetminsterreko artzapezpiku izendatu zuten eta Westminster katedrala agindu zuen. 1875ean kardinal izendatu zuten eta 1878ko konklabean parte hartu zuen.

## Lanak 
* *Rule of Faith* (1839)
* *Unity of the Church* (1842)
* *A charge delivered at the ordinary visitation of the archdeaconry of Chichester in July* (1843)
* *Sermons* 4 vols. (1842–1850)
* *The Present Crisis of the Holy See* (1861)
* *The Temporal Mission of the Holy Ghost or Reason and Revelation by Henry Edward Archbishop of Westminster*. London: Longmans Green and Co. (1865)
* *Rome and the Revolution* (1867)
* *Christ and Antichrist* (1867)
* *Petri Privilegium* (1871)
* *The Glories of the Sacred Heart* (1876)
* *The True Story of the Vatican Council* (1877)
* *The Eternal Priesthood* (1883)
* *The Little Flowers of Saint Francis*

## Kanpo estekak
Carles Francino Murgades

**Carles Francino Murgades** (Bartzelona, 1958ko urtarrilaren 3a) kazetari eta irrati aurkezle katalana da. Gau egun Cadena SER irratiko  *La ventana* irratsaioa aurkezten du. Carles Francino Navarro aktorearen aita da.

## Ibilbidea 
Kazetaritza ikasten hasi zen Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan baina ikasketak amaitu baino lehen Cadena Ser irratiak Tarragonan duen emisoran hasi zen lanean. 1979an Reuseko Radio Popular irratian bere lehen lan finkoa lortu zuen, kirol erredaktore gisa eta gerora COPE irrati katearenTarragonako ordezkaritzan hasi zen lanean. 1987an eta Cadena SER irratian fitxatu zuen. Hogeita sei urte bete arte, kazetari lana eta futbolean lan egitea uztartu zituen. Erregional kategorian aritu zen Tarragonako hainbat taldetan eta CF Reus Deportiurekin eta Espainako fubtol ligako hirugarren mailan  jokatzera iritsi zen.

1990an, Madrilgo *Canal +* telebista katea sortu zuen taldeko kide izan zen eta honen inaugurazio emanaldia zuzendu zuen. Albistegietako zuzendariorde izan zen eta *Redacción* albistegiaren gaueko edizioa aurkeztu zuen  1990 eta 1994 bitartean.  Urte horretan bertan TV3 telebistako *Telenoticíes vespre* aurkezteko kontratatu zuten, eta audientzia datu bikainak lortu zituen. Bere zorroztasunak audientziaren onarpenaz gain, kritika eta politikari guztien errekonozimendua ekarri zion.1999an *Bartzelona Hiria Saria* jaso zuen egindako lanagatik. Telenotícies albistegia aurkezteaz gain, TV3-eko albistegietako zuzendariordea ere izan zen.

2005ean Cadena SER irratira itzuli zen Iñaki Gabilondoren ordez *Hoy por hoy* goizeko albistegia zuzentzera.. 2006an, *Cuatro x Cuatro* telebista saioaren zuzendaritza eta aurkezpena partekatu zituen Gabilondo, Àngels Barceló eta Jon Sistiagarekin batera. 

2016ko *Antena de Oro* Saria eman zioten *Hoy por hoy* saioan egindako lanagatik, 2007an gehien entzun den irratsaioa.

2009an Ondas sarietako aurkezlea izan zen eta polemika piztu zen, Francinok uko egin baitzion telebistako aurkezle onenaren saria Jorge Javier Vazquez aurkezle polemikoari emateari.

2012ko irailean 2005etik Cadena Ser irratian aurkezten zuen Hoy por hoy saioa utzi zuen ordura arte Gemma Niergak aurkezten zuen irrati bereko arratsaldeko *La ventana* saioaren zuzendaritza hartzeko. Urte horretan bertan hirugarren semea izan zuen.

## Sariak 
* **Antena de Oro** (2015).
* **Antena de Oro** (2016).
* **Ondas Saria,** Ibilbideari edo Lan Profesional Onenari.(2022).

## Erreferentziak
Hussein I. erregearen meskita

**Hussein I. erregearen meskita** Jordaniako Amman hirian 2004tik 2005era eraikitako meskita da. Herrialdearen handiena eta oso berria da. Abdullah II.a Jordaniakoak agindu zuen eraikitzea, bere aita zen Hussein I.a Jordaniakoaren oroimenean. 2009an Benedikto XVI.a bertan egon zen, Ekialde Hurbilara egin zuen bidaia bitartean. Gaur egun, Hussein I. erregearen meskita "Jordaniako Meskita Nazionala" da, Abdullah I.aren meskita ordezkatuz.

## Kokapena 
Itsasoaren mailatik 1.013 metrora dagoen muino batean dago, Khalda inguruan, Jordaniako hiriburua den Amanetik ipar-mendebaldean.

## Ezaugarriak 
Otoitz-gelak 5.500 fededun inguru izan ditzake.

## Museoa 
Meskitan Mahomari eskainitako museoa bisita daieteke (). Museoa 2012ko maiatzaren 15ean ireki zen. Museoak Mahomaren ondasunetako batzuk barne hartzen ditu, bere bizarraren ile bat, Bizantzioko enperadoreari bidalitako gutuna, non islamera bihurtzeko eskatu zion, eta Sahabi zuhaitzaren kimua. Zuhaitz hori jordaniar basamortuan dago eta tradizioak Mahomak haren azpian atseden hartu zuela dio.

## Iruditegia 

Amman's King Hussein mosque at night.jpg|Meskita gauean.
مسجد الملك حسين ليلا 3.jpg|Minarete bat.
King Hussein Mosque thuraya Chandelier.jpg|Barruko ikuspegia.
King Hussein Bin Talal Mosque - panoramio.jpg|Meskita gauean.
Defense.gov photo essay 070416-D-7203T-007.jpg|Barrualdea.
King_Hussain_Mosque,_Amman,_Jordan_2.JPG|Meskitaren kupulak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Hussein I. erregearen meskitaren bisita birtuala.
Margaret Baba Diri

**Margaret Baba Diri** (1954ko ekainaren 29a – 2025eko urtarrilaren 9a) ugandar politikari, irakasle eta aktibista izan zen. Ikusmen urritasuna zuen, eta 1996an lehen aldiz hautatu zuten Ugandako parlamenturako pertsona desgaituen ordezkari gisa. 

## Bizitza 
Margaret Baba Diri 1954ko ekainaren 29an jaio zen. Kyambogoko Irakasleen Unibertsitate Nazionalean ikasi zuen. Gainera, Helduen eta Komunitateen Hezkuntzan lizentziatu zen Kyambogo Unibertsitatean.

Politikan hasi baino lehen, Kobokoko San Karlos Lwanga ikastetxeko irakaslea izan zen 1976-1990 urteetan eta Ugandako Pertsona Desgaituen Batasun Nazionaleko genero garapeneko arduraduna 1992-1996 urteetan. Parlamentuko Batzordeen Komisioko, Estatuko agintaritzako eta Hezkuntza eta Kirol Batzordeko kidea ere izan zen.

2025eko urtarrilaren 9an hil zen, 70 urte zituela, Muhammad Ssegirinya diputatuaren heriotza baieztatu eta gutxira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ontoteologia

**Ontoteologia** Kantek sortutako hitza da *Arrazoimen hutsaren kritika* (1781) liburuan bere teologia transzendentaleko bi moduetako bat izendatzeko baina Heideggerren eskutik zabaldu zen bere erabilera. Heideggerrek bere mendebaldeko metafisikaren kritikaren baitan erabili zuen kontzeptua, izate gorena metafisikaren historian nola pentsatu den azaltzeko. Modu horretan ontoteologia Jainkoaren ontologia eta Izatearen teologia bezala ulertu izan da eta bere jatorria Duns Eskoton bilatu nahi izan du zenbaitek.

Ontoteologiaren baitan Jainkoaren ordezko Absolutu metafisiko ezberdinak pentsatu izan dira. Izatearen teoria orokor bat egin nahirik izaki nagusi bat ezarri ohi da, ondoren, gauza guztiak ordena batean bildu ahal izateko teologia natural baten moduan.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*Andonegi, Xabier (2004): "Erdi Aroko Filosofia" in Joxe Azurmendi (Argk.): *Filosofiako Gida*, Bilbo, UEU. 
*Heidegger, Martin (1957): "Die onto-teo-logische Verfassung der Metaphysik" in *Identität und Differenz*. (“Metafisikaren konstituzio onto-teo-logikoa” in *Identitatea eta Diferentzia*)
*Kant, Immanuel (1999)[1781]: *Arrazoimen Hutsaren Kritika*, Bilbo, Klasikoak. 

## Kanpo estekak
John Bosco Panya Kritcharoen

**John Bosco Panya Kritcharoen** (; Bangtan-Banpong, 1949ko abenduaren 18a – Bangkok, 2025eko urtarrilaren 6a) thailandiar elizgizon katolikoa izan zen, 2005etik 2023ra Ratchaburiko apezpikua izan zena.

## Bizitza 
thumb|left|John Bosco Panya Kritcharoen apezpikuaren armarria|209x209px

Bangtan-Banpongen jaio zen, Ratchaburiko probintzian, eta Thailandian eta Estatu Batuetan ikasi zuen. 1976ko maiatzaren 22an apaiztu zen Ratchaburin, eta ondoren, apaiz laguntzaile, parroko, ikastetxeko zuzendari, elizbarrutiko apaizgaitegi txikiko errektore, Ebanjelizatzeko Zentroko zuzendari, Misio Elkarte Pontifikaleen Batzordeko kide eta Herrien Ebanjelizatzeko Batzordeko presidente gisa jardun zuen. Osasun-langileentzako pastoralgintzan ere aritu zen.

Chombungeko parrokoa zen bitartean, Joan Paulo II.a aita santuak Ratchaburiko apezpiku izendatu zuen 2005eko martxoaren 18an. Urte bereko maiatzaren 28an, Michael Michai Kitbunchu kardinalak apezpiku ordenatu zuen. *Ut unum sint* () leloa hautatu zuen.

2023ko ekainaren 13an, Frantzisko aita santuak bere dimisioa onartu zuen.

Kritcharoen 2025eko urtarrilaren 6an hil zen, 75 urte zituela.
## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
James Carlton

**James Carlton** (Lismore, 1909ko otsailaren 10a - Hornsby, 1951ko apirilaren 4a) atleta zen. Australia ordezkatu zuen 1928ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hiru Herrialdeen zubia

**Hiru Herrialdeen zubia**,  eta , Frantziako Huningue eta Alemaniako Weil am Rhein udalerrien artean dagoen eta Rhin ibaia zeharkatzen duen oinzubi bat da. Txirrinduz ere igaro daiteke.

Izena Basilea hirian dagoen Dreiländereck kokalekutik hurbil egoteari zor dio, bertan Frantzia, Alemania eta [[Suitza]ko mugek bat egiten dute.

2006-2007 artean eraiki zen, Dietmar Feichtinger frantziar-austriar arkitektoak diseinatu zuen, eta 248 metro lyze ditu. Altzairu eta hormigoiez egina dago.
Slip Carr

**Slip Carr** (Burwood, 1899ko ekainaren 9a - Ryde, 1971ko uztailaren 3a) atleta zen. Australia ordezkatu zuen 1924ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bucking Broncho

***Bucking Broncho*** William Kennedy Dickson zinemagilearen film mutua da, 1894. urtekoa. Lee Martin eta Frank Hammitt aktoreek antzeztu zuten.

## Aktoreak 
* Lee Martin
* Frank Hammitt

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
Corbett and Courtney Before the Kinetograph

***Corbett and Courtney Before the Kinetograph*** William K.L. Dickson eta William Heise zinemagilearen film mutua da, 1894. urtekoa. James J. Corbett eta Peter Courtney aktoreek antzeztu zuten.

## Aktoreak 
* James J. Corbett
* Peter Courtney

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
Leonard–Cushing Fight

***Leonard–Cushing Fight*** William K.L. Dickson zinemagilearen film mutua da, 1894. urtekoa. Mike Leonard eta Jack Cushing aktoreek antzeztu zuten.

## Aktoreak 
* Mike Leonard
* Jack Cushing

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
Armandine Mahé

**Armandine Mahé** (Bourgneuf-en-Retz, 1880ko urriaren 13a - Colombes, 1968ko azaroaren 28a) frantziar maistra, jostun eta militante anarkista indibidualista, eta, gero, komunista libertarioa zen. Anna Mahé ahizparekin eta Albert Libertadekin batera, ''L'anarchie* egunkaria sortu zuen, eta denbora batez zuzendu, anarkismo indibidualistatik pixkanaka urrundu eta anarkokomunismoarekin bat egin aurretik.

## Biografia 
Armandine Mahé 1880ko urriaren 13an jaio zen, Bourgneuf-en-Retzen, Loira Atlantikoan. Aldi berean egin zituen irakasle-lanak eta emakumeentzako jostuntza Nantesen, dagozkion polizia-txostenen arabera. 1903 inguruan, Parisera joan zen, eta zirkulu anarkista indibidualistetara hurbildu zen, bereziki *L'anarchie* egunkariaren inguruan, artikuluak idatzi aurretik.

Hala ere, indibidualistekin gatazkan sartu zen, gai sozialetan behar beste ez interesatzea aurpegiratuz, lan denbora murrizteko borroka kasu. "Aristokrazia zientifiko" bihurtzeko joera gisa ikusten zuena ere kritikatu zuen.

1909an, Henry-Pierre Martinekin ezkondu zen Mahé, eta Italiako mugimendu anarkistarentzako hauteskundeen aurkako testu bat idatzi zuen, *Le criminel* izenekoa, non boto-emaileak estatuak egindako krimenen konplizeekin lotzen zituen, hau da, gaizkileekin.* Hurrengo urteetan, pixkanaka, anarkismo indibidualistatik aldendu zen, komunismo libertarioarekin bat egiteko.''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luisa Lynch

**Luisa Lynch del Solar** (Txile, 1862 - Ibidem, 1937) txiletar idazle feminista, kazetaria eta socialite delakoa izan zen.

## Bizitza 
Luis Lynch eta Julia Solarren alaba izan zen. Lehen aldian Carlos Morla Vicuñarekin ezkondu zen (osaba zuen), eta alargundu egin zen. Carlos Morla Lynch diplomazialariaren eta Ximena eta Carmen Morla Lynch idazleen ama izan zen. Bigarren aldian 1909ko urtarrilaren 12an, 47 urte zituela, Eduardo Gormaz Araoz militarrarekin  ezkondu zen. 

Auguste Rodinen *Madame Morla Vicuña* eskulturaren protagonista izan zen, 1888an erretratatu zuen, gero Parisko Orsay Museoan gordea.

### Idazle 
Jakina da bere literatur ekoizpenaren zati bat argitaratu barik edo egunkari eta aldizkarietan sakabanatuta dagoela —beste idazle feminista batzuenekin ere gertatzen den bezala, hala nola María Luisa Fernández, Sara Hübner edo bere alabekin— XX. mende hasierako abangoardiaren partetzat jotzen da bere literatur lana, pentsamendu feminista masifikatzen eta emakumeen eskubideen alde borrokatzen saiatu zen abangoardiaren partetzat, hain zuzen; testuinguru horretan, arteari eskainitako hainbat erakunde femeninotan eta erakundetan parte hartu zuen.

Zenbait egileren iritziz, feminismo aristokratikoaren barruan koka daiteke bere lana, eta horien artean daude beste idazle batzuk ere, hala nola Elvira Santa Cruz Ossa, Ines Echeverría Bello, María Mercedes Vial, Teresa Wilms Montt, Mariana Cox Méndez eta Sofía Eastman.

## Iruditegia 

Fitxategi: Lynch, Luisa con sus hijas.jpg|Luisa Lynch (jarrita, ezkerrean), seme-alabekin: Wanda, Carlos, Carmen, Ximena eta Paz Morla Lynch, 1904an
Fitxategi:Auguste_Rodin_Madame_Vicuna_Gsell_249.jpg|link=Archivo:Auguste_Rodin_Madame_Vicuna_Gsell_249.jpg|Luisa Lynchen bustoa,  Auguste Rodinek egina (1888).
Fitxategi:Lynch_Luisa.jpg|link=Archivo:Lynch_Luisa.jpg|Luisa Lynch, 1918an

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Canterburyko artzapezpiku

**Canterburyko artzapezpikua**,  eta , Ingalaterrako Elizaren burua eta artzapezpiku nagusia da, bai eta Anglikanismoan mundu osoko parekideen artean lehena ere, modu honetan bere kargu jerarkikoa sinbolikoa eta nominala besterik ez da. 

Bere egoitza Ingalaterrako Canterbury hirian du, hain zuzen ete, Lambeth jauregian.

## Historia 
Agustin Canterburykoaren garaitik XVI. menderarte Canterburyko artzapezpikuak Erromako Eliza Katolikoarekin komunioan zeuden, baina Erreforma anglikanoan Ingalaterrako Eliza Aita santuren aginpetik atera eta Erromako Eliza Katolikotik banandu egin zen. Honela bada, 1553an Thomas Cranmer kargu honetan Erreformaren ondoren jarritako lehen artzapezpiku anglikanoa izan izan zen, eta 1556-1558 arteko Kontraerreformaz baliatuz, Reginald Pole kargu honetan egondako azken katolikoa.
Carmen Morla Lynch

**Carmen Morla Lynch**, ezaguna **Carmen Morla de Maira** izenez ere (Paris, Frantzia, 1893 – Santiago, Txile, 1983) frantziar-txiletar idazle feminista izan zen. 

## Bizitza 
### Familia 
Ama Luisa Lynch eta Carlos Morla Vicuñaren alaba. Egunerokoak idatzi zituen eta bere ahizpa Ximena Morla Lynchek ilustratu zituen. Bere neba Carlos diplomatikoa, idazlea eta kazetaria izan zen. Elizabeth Subercaseaux idazlearen izeba amona izan zen.

### Idazle ibilbidea 
Nahiz eta jakin bere literatur ekoizpenaren zati bat argitaratu gabe edo egunkari eta aldizkarietan sakabanatuta dagoela —beste idazle feminista batzuenekin ere gertatzen den bezala, hala nola María Luisa Fernández de García Huidobro, Luisa Lynch de Gormaz, Sara Hübner de Fresno eta bere ahizparenarekin—, argitaratu ez zen zati bat Manuel Vicuña historialariaren *La belle époque chilena: alta sociedad y mujeres de élite en el cambio de siglo* (2001) liburuan agertzen da. Pentsamendu feminista masifikatzen eta emakumeen eskubideen alde borrokatzen saiatu zen XX, mende hasierako abangoardiaren zatitzat jotzen da bere lan literarioa.

Autore batzuen iritziz, *feminismo* aristokratikoaren barruan koka daiteke bere lana, eta horien artean beste idazle batzuk ere badaude, hala nola Ines Echeverría Bello, María Mercedes Vial, Teresa Wilms Montt, María Luisa Fernández de García Huidobro eta Mariana Cox Méndez.

### Espiritismoa 
Ezagunak izan ziren XX. mendearen hasieran bere ahizpa Ximenarekin batera egiten zituen espiritismo saioak, antzerki lanak eta eleberriak inspiratu zituena. 7 taldea deiturikoan —Morlen zirkulu esoterikoa—, Maria Tupper (1893-1965) margolaria ere talde horretakoa zen eta bera zen medium nagusia, nahiz eta Carmen bera ere halakotzat zen. Bere izen astrala *Nakinko* zen, bere ahizpa *Vera*, bere ama *Asiul* eta Tupperrena *Zirineo* ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edwin Carr

**Edwin Carr** (Sydney, 1928ko irailaren 2a - Cowra, 2018ko martxoaren 25a) atleta zen. Australia ordezkatu zuen 1952ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Besalúko zubia

**Besalúko zubia**, , Kataluniako Besalú udalerrian dagoen zubi erromaniko bat da, Gironako probintziako Garrotxa eskualdean. Fluvià ibaia zeharkatzen du.

Zazpi arkuz osaturiko arku-zubi bat da. Hainbat berreraikitze eta zaharberritze izan dituen eraikina da.

Lehen aipamena 1075 urtekoa da. 1954an Kultura Intereseko Ondasuna izendatua izan zen.
1949-50 denboraldia euskal errugbian

1949/50 denboraldian, Bizkaian bi klub ezberdin eta 40 kirolari inguru aritzen ziren errugbian.
Norgehiagokak Barakaldoko Lasesarre estadioan jokatu ziren.
Hegoalden errugbiaren antolaketan lanean zebilen federazio bakarra Bizkaiakoa zen, Bilbon kokatuta, Errekalde zumarkalearen 34. zenbakian. Santiago Navarrete zen lehendakaria eta Nicolas Vier lehendakariordea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1962-63 denboraldia euskal errugbian

Errugbia Gipuzkoan pixkanaka sustraitzen joan zen, Donostian CR Gipuzkoa izenarekin jaio zen aitzindari taldeak 1962/63 denboraldian CD Vasconiaren babesa izan zuen Espainiako bigarren mailako txapelketa jokatzeko. Txapelketa 1963ko maiatzaren 2tik 5era jokatu zen Valladoliden.
Denboraldi honetan, lehen mailako txapelketa  Donostian jokatu zen apirilaren 26tik 28ra bitartean.
Gazte mailetan, Donostiako lau taldek debuta egin ahal izan zuten maila ezberdinetan. Alde batetik, Martuteneko Luistarren ikastetxeko taldeak Bartzelonan ospatu zen Espainiako jubenilen txapelketan aritu zen ekainaren 12 eta 13an. Bestetik, “Errugbi hezitzaile” izenarekin deitu zen modalitatean hiru talde donostiar aritu ziren, Martuteneko talde bera, eta Egia eta Amara auzoetako talde bana.
Guztira, Donostiako 100 jokalarik izan zuten lizentzia denboraldi hartan. Lehiaketetaz gain, hogeita hamar bat lagunarteko jokatu ziren Frantzia eta Madrilgo taldeen aurka.
Donostiako Anoeta kirolgunea eta Tolosako Berazubi zelaietan jokatu ziren denboraldi honetako partidak.

## Talde parte-hartzaileak  
### Espainiako Rugby Federazioko txapelketetan
----

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lyda Conley

**Eliza Burton Conley** (Ameriketako Estatu Batuak, 1869 - 1946) jatorri europarreko estatubatuar abokatua eta ekintzailea izan zen, Kansasko Abokatuen Elkargoan onartutako lehen emakumea izateagatik egin zen ezagun. Kansas Cityn Huron Hilerriaren (orain Huron Hilerri Nazionala izenez ezagutzen dena) salmenta eta garapena galarazteko egin zuen kanpainagatik nabarmendu zen. Auzitegietan erronka bota zion gobernuari, eta 1909an AEBetako Gorte Gorenean kasu bat argudiatzeko onartu zen lehen emakume amerikar natiboa izan zen.

Dirudienez, bere kasua izan zen "demandatzaile batek argudiatu zuen amerikar natiboen hileta-lekuek babes federalerako eskubidea zutela". Conleyk Charles Curtis Kansasko senatariaren babesa lortu zuen. Honek, 1916an, Huron Hilerria parke federal gisa ezartzeko legedia onartzea proposatu eta zuzendu zuen. 1971n hilerria Leku Historikoen Erregistro Nazionalean sartu zuten, eta 2016an Monumentu Historiko Nazional izendatu zuten.

XIX. mendearen amaieratik, Kansasko Huron eta Oklahoma nazioen arteko borroka baten erdigunean egon zen hilerria. 1998an, azkenean, bi taldeak akordio batera iritsi ziren Huron Hilerri Nazionala zaintzeko, soilik haren historia sakratuarekin lotutako helburu erlijioso eta kulturaletarako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Winston Cenac

**Winston Francis Cenac** (Soufrière, 1925eko irailaren 14a – Castries, 2004lo irailaren 22a) Santa Luziako lehen ministroa izan zen 1981etik 1982ra.

Londresen zuzenbidea ikasi zuen eta 1964an Santa Luziako gobernuko lege-aholkulari izendatu zuten. Kargu bera izan zuen Saint Vincent-en eta Grenadan, eta Saint Kittsen epaile izan zen hilabete batzuetan. 1969an administrazioa utzi zuen abokatu gisa lan egiteko.

Santa Luziako Alderdi Laboristako kide izan zen eta 1979an diputatu hautatu zuten. 1981eko maiatzean Allan Louisyk dimisioa eman ondoren lehen ministro bihurtu zen eta 1982ko urtarrilera arte karguan egon zen. Finantza ministerioaz ere arduratu zen.
Babygirl

***Babygirl*** Ameriketako Estatu Batuetako suspense film erotikoa da. Halina Reijnek zuzendaria gidoiaren egilea da aldi berean. Protegonistak Nicole Kidman, Harris Dickinson, Sophie Wilde eta Antonio Banderas dira. Filma 2024ko abuztuaren 30ean estreinatu zen Veneziako Mostraren 81. zinemaldian; Kidmanek emakumezkoen interpretazio onenaren Volpi Kopa irabazi zuen. National Board of Reviewren arabera 2024ko hamar film onenen artean dago.

## Sinopsia 
Romy goi mailako exekutiboa da, Jacobekin ezkonduta dago, eta Samuel bekadun gaztearekin sexu harreman sutsu bati ekingo dio. Romyk lanean duen ohiko rola alderantzikatuko du harreman berrian: aginduak berak eman beharrean, ohean jasotzen dituen aginduekin gozatzen hasiko da. Ezkontzaz kanpoko harreman horri esker, Romyk sexu askatasunerako bidea aurkituko du, arriskua eta aurreiritziak gorabehera.

## Aktoreak 
* Nicole Kidman, Romyren paperean.
* Harris Dickinson, Samuelen paperean, Romyren pasantea.
* Antonio Banderas, Jacob Mathis, Romyren senarra.
* Sophie Wilde, Esme, Romyren laguntzailea.
* Esther McGregor, Isabel Mathis, Romy eta Jacoben alaba nerabea.
* Vaughan Reilly, Nora Mathis, Romy eta Jacoben alaba txikia.
* Gaite Jansen, Hedda Scarlett.	
* Izabel Mar, Anna.
* Victor Slezak, Mr. Missel.
* Anoop Desai, Robert.
* Bartley Booz, Tom.
* Maxwell Whittington-Cooper, Josh.
* Leslie Silva, Hazel.
* Dolly Wells, terapeuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karl-August Fagerholm

**Karl-August Fagerholm** (Siuntio, 1901eko abenduaren 31 – Helsinki, 1984ko maiatzaren 22a) finlandiar politikaria izan zen, Finlandiako lehen ministroa 1948tik 1950era, 1956tik 1957ra eta 1958tik 1959ra.

Suedierazko familia hiztun bateko kidea zen. Gaztetan bizargina izan zen eta Alderdi Sozialdemokratan sartu zen. 1930ean eserleku bat lortu zuen parlamentuan eta 1937tik 1940ra Gizarte Gaietako ministro izan zen.

Eskandinaviako beste herrialdeen antzeko politika neutralista baten aldekoa izan zen. Neguko Gerrako porrotak politika hori gutxietsi zuen.

1944ko armistizioaren ondoren, Finlandiak arazo larriei aurre egin behar izan zien. Fagerholm bere alderdiko buru izendatu zuten Väinö Tannerren ordez. Eskandinaviaren aldeko bere politika gehiago gustatzen zitzaien finlandiar komunistei eta Sobietar Batasunari.

1948ko hauteskundeen ondoren lehen ministro bihurtu zen. Komunistak gobernutik kanpo utzi zituen eta Koalizio Nazionaleko Alderdian, Alderdi Liberalean eta Nekazaritza Ligan oinarritu zen. Pentsio publikoen lege bat onartzea lortu zuen, baina komunisten eta Sobietar Batasunaren oposizio handia jasan zuen.

Bigarren agintaldia 1956tik 1957ra igaro zen, eta hirugarrena 1958tik 1959ra. Azken gobernuak porrot egin zuen Sobietar Batasunaren presioengatik.
Azido sulfeniko

**Azido sulfenikoak** konposatu organikoen familia bat da, oxoazidoen klasekoa. Azido sulfenikoek R−S−OH fomuoa orokorra dute. Guztietan sinpleenari ere, H−S−OH formulakoari ere *azido sulfenik*o deritzo. 

Azido sulfenikoek azido sulfinikoekin eta azido sulfonikoekin batera organosufre oxoazidoen familia osatzen dute.

## Ezaugarriak 
Katea motzeko azido sulfenikoak oso erreaktiboak dira. Esaterako *azido metanosulfenikoa* (CH3SOH) ezin da disoluzioan isolatu eta gas-fasean minutu bateko iraupena du degradatu baino lehen.

Bestalde, azido sulfenikoek tautomerismoa pairatzen dute.

300x300px|Sulfenic-acid-tautomerism-2D
alt=1-Propensulfensäure|thumb|Azido 1-propoanosulfenikoa
Baratxuriak, tipulak eta *Allium* generoko beste landare batzuk ehunetan kalteak pairatzen dituztenena, bertan dagoen aliina entzima baten eraginez deskonposatu egiten da azido sulfenikoak ekoitziz. Horrela tipulak moztean *azido 1-propoenosulfonikoa* eratzen da, zeinak begietan sartuta nergarrazteko abilezia duen.

## Erlazionatutako funtzio-taldeak 
Azido sulfenikoaren balizko erradikalak *sulfeniloak* dira, **RS-**. Alabaina ez dira sintetizatzen azido sulfenikoaren erreakzioetatik.

Adibidez, *metanosulfenil kloruroaren* (CH3SCl) moduko sulfenilo-kloruroak disulfuroei kloroa erantsiz lortzen dira.

RS-SR + 2 Cl2 -> 2 RSCl

Bestetik *sulfenatoak*, (**RSOR′**), sulfenilo-kloruroek alkoholekin erreakzionatzean eratzen dira. *Sulfenamidek* **RSNR′2** formula dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thelma Hopkins

**Thelma Elizabeth Hopkins** (Kingston upon Hull, 1936ko martxoaren 16a – Edmonton, 2025eko urtarrilaren 10a) iparirlandar atleta izan zen.

Ingalaterran jaio eta Belfasten hazi zen. Franz Stampfl izan zuen entrenatzaile eta Britainia Handiaren ordezkari izan zen 1956ko Udako Olinpiar Jokoetan. Bertan zilarrezko domina irabazi zuen gorako jauzian 1,67 metroko jauziarekin, Mariya Pisareva sobietarrarekin berdinduta. Gainera, Europako txapelduna eta Commonwealtheko txapelduna izan zen 1954an. 1956ko maiatzaren 5ean munduko errekorra ezarri zuen 1,74 metroko jauziarekin.

Belar hockeyan ere aritu zen eta 40 partidutan parte hartu zuen Irlandako hockey selekzioarekin. Gainera, Irlanda ordezkatu zuen squashean.

1958an, kiroleko apartheidaren aurkako eta arraza-berdintasunaren aldeko sinatzaileetako bat izan zen.

## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak 
## Kanpo estekak
Balio (ekonomia)

**Balioa**, ekonomian, kontzeptu ezberdin bat da **balioaren teoria** deituriko teoria ezberdin bakoitzarentzat, ekonomiaren historian zehar hura definitu eta neurtu nahi izan baitute. Magnitude bat da, ondasun ekonomikoak neurtzeko eta haien erabilgarritasuna konparatzeko erabiltzen dena. Erabilgarritasun osoa edo erabilera-balioa eta kanbio-balioa edo merkatu-prezioa bereizten badira, bi kontzeptuak bereiz daitezke (balioa eta prezioa).

Balio-lanaren teoriaren arabera, gizartearen aberastasun guztia lanetik dator, eta ondasunen edo zerbitzuen balioek lotura dute sozialki txertatu zaien lan kantitatearekin. Ekonomia politikoaren eskola klasikoaren berezkoa eta eskola marxistak ere onartua, balioaren teoria substantibo bezala ere izendatua da. Proposatzen du balioa dela ondasun ekonomiko baten gizarte-ekoizpenerako behar den zenbatekoa (hau da, erabilera-balioa duena), garapen teknologikoaren maila jakin batean. Eskola horientzat, prezioak baliotik eratortzen dira, eta, beraz, haren inguruan beti mugitzen dira aldaketa txikitan. Ekonomia klasikoan, gainera, kanbio-balioak izanik, ekoizpen-kostuari aukera-kostua gehitzen zaio, hau da, ondasun bat edo bestea ekoizteko erabakia hartzeagatik galtzen diren irabazi potentzialen kopurua. Horren alternatiba da balioaren teoria ekoizpen-kostu gisa.

Balio subjektiboaren edo erabilera marjinalaren teoria, Austriako eskolakoa den Friedrich von Wieserren balioaren teoria da. Ekoizpen-faktoreek balio bat dutela dio, haiek azken produktuari eman dioten erabilgarritasunagatik (erabilgarritasun marjinala). Teoria neoklasikoaren arabera, balioa magnitude subjektibo bat da, eta publikoak objektu bat balioesteko duen balioespenaren bidez neurtzen da. Hori dela eta, teoria neoklasikoak dio prezioek ez dutela zertan hurbiltasunik izan behar ekoizpen-kostuekin.

Zenbait ekonomialarik, hala nola Carl Mengerrek (Austriako eskola ere badena), adierazi zuten faktoreen balioa ez dela horietako bakoitzak azken produktuan egiten duen ekarpena; aitzitik, haien balioa azken produktuan lagundu zuen azkenaren balioa da (Paretoren puntu optimora iritsi aurreko erabilera marjinala).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
In silico

***In silico*** «ordenagailuz edo ordenagailu-simulazio bidez» egina esan nahi duen esamoldea da. Esaldia latinezko *in vivo* eta *in vitro* esaldietatik sortua da, zeinak biologian erabili ohi diren, gehienetan sistemen biologiako gaietan, eta izaki bizidunekin edo izaki bizidunetatik kanpo egindako esperimentuei egiten die erreferentzia, hurrenez hurren. Uste denaren kontra, *in silico* latinez ez du ezer esan nahi. baina, *in silizium*ekin duen erlazioa dela eta, «silizioan» gisa itzultzen da; hau da, ordenagailuan informazioa gordetzeko aukera ematen duen erdieroaleak egiten diren materialari egiten dio erreferentzia.

## Kanpo estekak
Luis Ramírez Saldarriaga

**Luis Ángel Ramírez Saldarriaga**, **El Caballero Gaucho** ezizenez ezaguna (Pereira, 1917ko ekainaren 10a - Pereira, 2013ko abuztuaren 9a), kolonbiar abeslari eta konpositorea izan zen, Kolonbiako herri musika, boleroa, tangoa, ranchera eta Ekuadorko valsaren aitzindari. Mila konposizio baino gehiagok ziurtatzen dute autore emankorra izan zela; horien artean “Viejo farol”, “Flor de bulevar”, “Viejo juguete”, “Lejos del tambo”, “Amor indio”, “Amores de arrabal”, “Etapa final”, “Agravios”, “Cuando llora un hombre” eta “Besos por costera” nabarmentzen dira.

Luis Alberto Posada eta Darío Gímez bezalako herri musikako beste abeslari batzuek Kolonbiako herri musikaren aitona edo patriarkatzat hartzen dute.

## Bizitza eta karrera 
Pereira hirian jaio zen. Joan den mendeko bigarren hamarkadako Pereira baserriko nekazari familia batekoa. Urte askoan bizi izan zen La Virginia udalerrian (Risaralda).  

Pereira hiriko Saludcoop klinikan hil zen 2013ko abuztuaren 9an, arnasketa arazo larriak izan ostean. Bere gorpuzkiak Risaraldako La Virginiako hilerrian daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Luis Ramírez Saldarriaga Buenamusica.com
Tondeluna

**Tondeluna** Errioxako Autonomia Erkidegoko Ojacastro udalerriko herrixka da. Herrixkak euskal toponimo bat du.

## Geografia 
Ayagoko mendien azpian dago, Demanda mendilerroaren ipar-ekialdean, Oja ibaira isurtzen den Batastarra haranaren goiko zatian, ezkerraldetik, 996 metro inguruan (zk. g.). Haranaren hondoan dago, Santo Domingo eta Ezkarai lotzen dituen LR-111 errepidetik Arvizako bidetik gora, eta herrixka hori zeharkatuz, 2 kilometro dira herriraino.

## Demografia 
Tondeluna herrixka, bere kokapena, komunikazio-azpiegitura txarrak eta bertako biztanleek bizi zuten biziraupen-ekonomia eskasa zirela eta, despopulatzera iritsi zen 1970eko urteetan, Oja Garaiko eskualdeko beste herrixka batzuk bezala. 1990eko hamarkadaren hasieran birpopulatu zen, hogei urtez abandonatuta egon ondoren.

## Industria 
Herrian Tondeluna gazta egiten dute eskuz, Errioxako ahuntz gaztarik onenetakoa.

## Galeria 

File:Tondeluna 1.jpg|Eskortak.
File:Tondeluna 3.jpg|Etxeak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arviza

**Arviza** Errioxako Autonomia Erkidegoko Ojacastro udalerriko herrixka da.

Herrixkak euskal toponimo bat du.

## Geografia 
Ayagoko mendien azpian dago, Demanda mendilerroaren ipar-ekialdean, Oja ibaira isurtzen den Batastarra haranaren goiko zatian, ezkerraldetik, 832 metro inguruan.

Arviza herrixka Ojacastro udalerriaren iparraldeko muturrean dago, Santurde udalerriarekin muga eginez. San Asensio de los Cantos herrixkaren parean dago, Oja ibaiaren eskuineko ertzean, eta Tondeluna bezala, haranaren itzalaren gainean, Ojacastrora doan LR-111 errepidearen eta Tondeluna herrixkaren artean.

Batastarra haranaren erdi- eta behe-tartean zegoen, eta, horri esker, herrixka horrek nekazaritzako azalera handiagoa zuen garaiera handiagoko beste herri batzuek baino. Landaketak haranaren magalean egiten ziren, Oja ibairaino jaisten zen heinean, eta mendi-hegalen topografiara egokitzen ziren. Hala ere, laborantzarako gunerik onenak Batastarraren bokalean daude, Oja ibaian, eta sotoz eta larrez osatutako eremu laua da.

Laborantzaren aldeko kokapen geografiko horrek, altitude txikienak, eta udalerriko beste herrixka batzuekin alderatuta LR-111rako sarbide erosoagoa izateak, Arviza gaur egun arte populazioa erabat despopulatzera iritsi gabe mantentzea ahalbidetu du, Zabárrula, Amunartia edo Ulizarna bezalako beste herrixkekin gertatu den bezala.

## Demografia 
## Arkitektura 
Herria Tondelunara igotzen den bidearen inguruan sakabanatutako etxe multzo batek eta honen paraleloa den kaleren batek osatzen dute. Eraikinak zerra-arkitekturaren estetika tradizionalarekin mantentzen dira. Beheko solairuan kareharrizko harlangaitzezko hormak daude, eta goiko solairuetan adobezko eta harrizko armazoiak.

Herriak oinplano angeluzuzeneko eliza txiki bat du, oinaldean dorre bat eta Santa Martari eskainitako kanpaientzako bi irekidura dituena. 1927an zaharberritu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zabárrula

**Zabárrula** Errioxako Autonomia Erkidegoko Ojacastro udalerriko herrixka hustua da.

Herrixkak euskal toponimo bat du.

## Geografia 
Ayagoko mendien azpian dago, Demanda mendilerroaren ipar-ekialdean, Oja ibaira isurtzen den Batastarra haranaren goiko zatian, ezkerraldetik, 1.176 metro inguruan.

Hilarias muinoaren azpian sortzen den lekuan dago. Altitude handian eta bailararen babeslekutik kanpo egotea izango litzateke, hain zuzen ere, berehala despopulatzeko arrazoi nagusietako bat.

Gaur egun ez dago herrixka izan zenaren aztarnarik, mendi-babesleku txiki bat izan ezik, mendi-ibilaldi eta ehiztarientzat erabiltzen dutena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Onintze García Arana

**Onintze García Arana** (Santutxu, Bilbo, Bizkaia, 1985eko abenduaren 22a) musikagilea, abeslaria eta musika irakaslea da.

## Ibilbidea 
Santutxun (Bilbo) jaio bazen ere, zornotzartuta dago Onintze, aspalditik bizi baita bertan. 

### Musikari 
Onintze abeslaria eta konpositorea da. Seiren taldean ibilbide musikala egin ondoren, 2005ean bakarkako ibilbideari hasiera eman zion eta hiru disko editatu ditu, POP estiloan kokatzen diren abesti pertsonalak gaztelaniaz abestuz.

2018ko apirilean  *A la luz de la luna* lehen singlearen bideoklipa grabatu zuen Islandian.TAOM (The Art Of Making) ikus-entzunezko produkzio-etxeak egin zuen. Zuzendariak Aitor Guerrero eta Karlos Trijueque izan ziren, Josu Torrealdayren argazki ikusgarriarekin. Diskoan koruak Seiren taldeko Jokin Lacalle zornotzarrak egin zituen.
* ¿*Por qué quedarme callada*?(2022)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Onintze García Aranari 25 galdera Muga Kultura, 2023.05.29
* Onintze Garcia musikari zornotzarra Jon Gomez Garaik elkarrizketatua.  Anboto.org, 2024
Ulizarna

**Ulizarna** Errioxako Autonomia Erkidegoko Ojacastro udalerriko herrixka hustua da.

Herrixkak euskal toponimo bat du.

## Geografia 
Herrixka San Pelayo haranaren hegoaldeko hegalean dago, San Pelayo eta Masarrina erreken elkargunean. Harana Ojacastro herriaren parean dagoen Oja ibaiaren bokaleraino jaisten da, eta, beraz, Ulizarna herrixkatik hurbilen dagoen herrixketako bat da.

## Demografia 
1960ko eta 1970eko hamarkadetan despopulazio handia jasan zuen, herrixkan bizi baldintza txarrek eraginda, biziraupen ekonomia eta krisi gogorra jasaten ari zen abeltzaintzaren ondorioz. Hala eta guztiz ere, herrixkan abeltzain batzuk bizi izan ziren 2003. urtera arte, eta urte horretan hutsik geratu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jessi Uribe

**Yesid Eduardo Uribe Ordoñez** (Bucaramanga, 1987ko martxoaren 22a), **Jessi Uribe** bezala ezagunagoa, kolonbiar abeslari eta musikaria da, Canal Caracoleko *La Voz Colombia* eta A otro nivel realityetan parte hartzeagatik ezaguna.

## Biografia 
Bucaramangan jaio zen 1987ko martxoaren 22an, Penelope Ordoñezen eta Fernando Uriberen semea.  Musika-ingurune batean hazi zen aitaren bidez. Aita mariachi-abeslaria da, eta berak eramaten zuen hiriko diskoteka ezagun bateko aurkezpenetara.

Lau seme-alaba ditu, bere lehen ezkontzaren ondorioz. Ezkontza 2019an amaitu zen, hamabi urte eta gero, Jessi desleiala izan baitzitzaion emazteari, Paola Jara abeslariarekin.

2013. urtean La voz realityan aurkeztu zen. Fanny Lu eta Andres Cepeda epaimahaikideen taldeko kide izateko aukeratu zuten. Hala ere, aurrerago kanporatu zuten.

2017an, A otro nivel realityan parte hartu zuen, eta Fonseca, Kike Santander eta Silvestre Dangond epaimahaiek hautatu zuten lehian jarraitzeko eta hurrengo txandara aurrera egiteko. Parte-hartze nabarmena lortu zuen, Jair Santritch parte-hartzailearekin batera finalera iritsiz, bigarren postuan geratuz eta publikoaren bozketaren %4 baino gehiago lortuz.

Aurrerago, Jessik genero herrikoiarentzat garrantzitsuak diren musikal xumeak botako zituen, hala nola, «Matemos las mente», «ok», «Repítela», «El Último No» besteak beste. Gaur arte, genero horretako artista garrantzitsuekin kolaborazioak izan ditu, hala nola, Jhonny Rivera, Paola Jara, Andy Rivera

2019an, Yo me llamo saioko epaimahaikide izateko hautatu zuten, Amparo Grisales eta César Escolarekin batera, eta hori oso positiboa izan zen bere musika-ibilbiderako, programak oso ikusle kopuru ona baitu Kolonbian.

2020an agerpen bat egin zuen urte hasieran estreinatutako Amar y vivir telenobelan. Bertan egin zuen debuta aktore gisa baina berak bezala Irenerekin (Ana Maria Estupiñan) abestuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak