Luisa Badengoa

**Luisa Badengoa** (alemanez, **Luise von Baden**; Karlsruhe, 1779ko urtarrilaren 24a – Beliov, 1826ko maiatzaren 16a) printzesa izan zen eta Errusiako enperatriz ezkontidea Alexandro I.a Errusiakoarekin ezkontzean. Ezkondu ondoren, **Yelizaveta Alexéievna** izena hartu zuen (errusieraz: *Елизавета Алексеевна*).

## Bizitza 
### Familia 
ezkerrera|thumb|Luisa haurtzaroan, Augustin Ritten eskutik.|283x283pxZähringen etxeko Badengo Luisa María Augusta printzesa Karlsruhen jaio zen 1779an. Karlos Luis Badengo printze oinordekoaren eta emazte Amalia Hesse-Darmstadteko Landgravina zazpi seme-alabetatik hirugarrena izan zen. Jaio zenean, haurra txikia eta ahula zenez, medikuak beldur ziren ez ote zen bizirik aterako.

Luisa familia-ingurune estu eta maitekor batean hazi zen. Bereziki lotuta egon zen amarekin, eta harekin harreman estua izan zuen hil zen arte (ama geroago hil zen). Hezkuntza bikaina jaso zuen Badengo gortean. Frantsesez eta alemanez ondo hitz egiten eta idazten zuen. Historia, geografia, filosofia eta frantses eta alemaniar literatura ikasi zituen. Baden Frantziatik hurbil egoteari esker, Frantziako kultura eta ohitura finduak ondo ezagutu zituen, sasoi hartan ohikoa zen bezala. Bere aitona, Badengo errege-markgravea, ez zenez aberatsa, familia apalki bizi zen, errege-estandarren arabera.

### Ezkontza aurrekoak 
Katalina II.a Errusiakoak (Handia) biloba zaharrenarentzat, gero Alexandro I.a Errusiakoa izan zenarentzat, emazte bila zebilen, eta Badengo printzesei erreparatu zien, Frederika Luisa Prusiako erreginaren eta Natalia Alexeievna (Guillermina Luisa Hesse-Darmstadt-eko) dukesa handi zenaren ilobei, Pablo Zarevitxaren lehen emazte izandakoari. Hortaz, Prusiarekin eta ahaidetasun estua zuten Alemaniako zenbait errege-etxerekin aliantza bat egitea emaitza onuragarria izan zen. Katalinak Luisa printzesa eta bere ahizpa txikia, Frederika Badengoa, gerora Suediako erregina izan zena, Errusiara gonbidatu zituen. 1792. urteko udazkenean, bi ahizpak San Petersburgora heldu ziren.

Enperatriza oso pozik egon zen Luisarekin, edertasun, xarma eta zintzotasun eredutzat baitzuen. Luisari berari ere Alejandro gustatu zitzaion, altua eta ederra zen. Hasieran, Alejandro lotsati agertu zen gero emazte izan zenarekin —oso mutil gaztea eta eskarmenturik barik, ez zekien zelan tratatu—, eta Luisak antipatiarekin nahastu zuen erreserba hori. Hala ere, bikote gaztea berehala matatemindu zen. 1793ko maiatzean hartu zuten konpromisoa.

### Ezkontza 
Printzesak errusiera ikasi zuen, Eliza ortodoxora bihurtu zen, Errusiako Dukesa Handia titulua hartu zuen eta Luisa Maria Augustaren izena aldatu eta Elizabeth Alexeievna hartu zuen. Ezkontza 1793ko irailaren 28an ospatu zen. «Psike eta Kupidoren arteko ezkontza izan zen», idatzi zion Katalinak Ligneko Printzeari. Elizabethek hamalau urte baino ez zituen; senarra urtebete zaharragoa zen.

### Ondorengoak 
Alexandrok eta Elizabethek bi alaba izan zituzten, lehenengoa ezkondu eta sei urtera:

* Maria Aleksandrovna (1799-1800), Errusiako dukesa handia.
* Elizabeth Aleksandrovna (1806-1808), Errusiako dukesa handia.

## Errusiako Dukesa handia 
Elizabeth Alexéievna oso gaztea zen ezkondu zenean, lotsatia eta inozoa, eta ez zegoen prestatuta egoera berrirako. Abailduta zegoen Errusiako gortearen distiraz, eta beldurtuta han zehaztasun hotzez askatzen ziren azpikeria gupidagabeez. Izutu egiten zuten adulterioa entretenitzeko modu onartua zen gortean bere inguruan loratzen ziren intriga sexual handiek. Enperatrizak berak erakutsi zuen gorteko lizunkeria. Katalinaren maitalea, Platon Zubov, Elizabeth Alexeievna seduzitzen ere ahalegindu zen. 

Dukesa handia bakarrik sentitzen zen eta etxeaz oroitzen zen, batez ere Frederika Badengo ahizpa itzuli ostean. Elizabeth mundu arraro batean utzi zuten, non ezin izan baitzen inoiz bera izan, ezta bere zerbitzari eta konpainiako damen artean ere. Alexandrorekiko harremana zuen kontsolamendu bakarra. «Nire senarrik gabe, zoriontsu egiten nauen bakarra baita, mila aldiz hilko nintzatekeen» esan zuen. 

Ezkontzaren lehen urteak nahiko zoriontsuak izan ziren, baina  Katalina II.a Dukesa Handiak dezepzionatu egin zuen, honek ez baitzuen bikote gaztearen seme bat jaiotzen ikusi. 1796. urteko azaroan Katalina hil zenean, Pablo I.a Errusiakoa, Elizabethen aitaginarreba, Errusiako tronura eraman zuten. Haren erregealdian, Elizabethek Pabloren gortea saihestu zuen. Aitaginarrebarenganako ezinikusia sentitzen zuen eta bere gobernuaren bidegabekeriak eta bere izaera zakarra gaitzesten zituen.

Elizabethen ezkontzan lehen pitzadurak agertzen hasi ziren. Ez zuen bere erromantizismorako betetasunik aurkitu deskuidatzen zuen senar batengan. Elizabethek beste leku batzuetan bilatu zuen kontsolamendu emozionala. Lehenik, Golovina kondesa ederrarekin adiskidetasun estuan aurkitu zuen bere bakardaderako babesa. Geroago, Alexandroren lagun onenarekin, Adam Czartoryski printze poloniar eder eta buruargiarekin, harreman erromantikoa hasi zuen. Hiru urte iraun zuen harreman horrek.

Bost urte baino gehiagoz seme-alabarik gabe ezkonduta egon ostean, 1799ko maiatzaren 29an, Elizabethek alaba bat izan zuen, Maria Alexandrovna Dukesa Handia. Gortean, batzuek printze poloniarrari egotzi zioten aitatasuna. Neskak ile beltza eta begi ilunak zituen. Bataioan, Paulo I.a tsarrak bere harridura adierazi zuen bi gurasoek, ilehoriak eta begi urdinekoak, ile iluneko alaba bat zutela ikustean. Elizabeth Alexéievnak laster galdu zituen maitalea eta alaba. Adam Czartoryski misio diplomatikoan bidali zuten, eta Elizabethen alaba txikia ez zen luzaroan bizi izan. «Gaur goizetik, ez dut alabarik; hil egin da», idatzi zion amari 1800eko uztailaren 27an. «Ez da eguneko ordu bat pasatzen hartaz pentsatu gabe, eta are gutxiago egun bat malko mingotsez bete gabe. Ezin da bestela izan bizi bitartean, bi dozena haurrek ordezkatzen badute ere». 

Zarevnak adiskidetasun estua izan zuen Ana Fiodorovna dukes

a handiarekin, zeina Alexandroren anaia gaztearekin, Konstantinorekin, ezkondu baitzen. Dukesa handiari tratu txarrak eman zizkion etengabe senarrak, nahiz eta harreman estua izan zarevnarekin. Senarra, Alexandro duke handia, koinataren atzean zebilen etengabe, eta egoera hori anaien ezkontzak tenkatzen hasi zen. 1802. urtean, Ana Fiodorovnak Errusiako gortea utzi zuen.

## Errusiako enperatriza 
[ezkerrera|thumb|Elizabeth Alekseievna, [Élisabeth Vigée Le Brun|Vigée Lebrunek 1802an erretratatua.]]
Paulo I.a Errusiakoaren xelebrekeriek hura agintetik kentzeko eta Alexandro Errusiako tronuan jartzeko konspirazioa ekarri zuten. Elizabeth Alexeievna (Luisa Badengoa) plan horren jakinaren gainean zegoen, eta, Pablo hil zuten gauean, senarrarekin egon zen laguntza ematen.thumb|Elizabeth Alekseievna, Jean-Laurent Mosnier (1805). Cheliáinsk-eko Arte Museoaren bilduma.Behin Alexandro enperadore bihurtu zenean, Elizabeth Alexeievnak Paulo I.aren hilketaren trauma gainditu eta Errusiaren zerbitzuan jardutera bultzatu zuen. Enperatriz ezkontide rolean, gorteko bizitzan eta ordezkaritza funtzioetan parte hartu zuen, baina inperioko lehen emakume maila amaginarreba Maria Feodorovna enperatrizarentzat gordeta zegoen. Ekitaldi ofizialetan, Maria enperadorearen ondoan joaten zen, eta Elizabethek bakarrik joan behar zuen haien atzetik.

Alexandrok axolagabeki tratatzen zuen emaztea, adeitsua zen berarekin jendaurreko zeremonietan, eta berarekin batera jaten saiatzen zen. Elizabeth bigunegia eta lasaiegia omen zen senarra bezain gizon urduri eta oinazetsua menderatzeko. 1803. urtean, Alexandrok, Dmitri Narishkin printzearen emaztea zen Maria Narishkina printzesa poloniarrarekin hamabost urte baino gehiago iraun zuen maitasun-harremana hasi zuen. Maria Narishkinak lotsagabeki eta gustu txarrez erakutsi zuen gortean tsarrarekin zuen harremana.

Elizabethek, bere aldetik, kontsolamendua aurkitu zuen Adam Jerzy Czartoryski printzearekin izandako harremanean, Alexandro tronura igo ostean Errusiara itzuli zen eta. Harreman hori amaitu zen, Alexis Okhotnikov Estatu Nagusiko kapitain ederrarekin beste harreman bat hasi zuenean. Elizabeth eta Alexis Okhotnikoven arteko korrespondentzia guztia, eta haien zenbait eguneroko, Nikolas I.a Errusiako enperadoreak suntsitu zituen hil ostean.

Ojotnikovekiko maitasun-istorioak bukaera tragikoa izan zuen. Kapitaina, tuberkulosia zuena, erretiratu egin zen bere osasun eskasarengatik eta 1807. urtean hil zen. Itxuraz, geroago zurrumurrua zabaldu zen Alexandrok edo bere anaiak, Konstantino duke handiak, hiltzea agindu zutela; XX. mendearen hasieran, Nikolas Mikhailovitx duke handiak zurrumurru horiek kondaira landu bihurtu zituen Elizabeth Alexeievnaren biografiarako, nahiz eta Ojotnikovi buruzko kapitulua ez zen bere sasoian argitaratu, Nikolas II.a Errusiakoaren esku-hartze pertsonalarengatik eta sasoiko beste ikerketa batzuengatik.

1806ko azaroaren 16an, Elizabethek bigarren alaba izan zuen. Zurrumurruek esaten zutenez, jaioberria, Elizabeth Alexandrovna Dukesa Handia, ez zen Alejandroren alaba, Ojotnikovena baino. Azken hau hil ostean, Elizabeth Alexéievna inoiz baino abandonatuago sentitu zen, eta bere maitasun guztia Elizabeth ('Lisinka' ezizenez deitua) alabarengan zentratu zen. Handik hamabost hilabetera, neskatoa bat-batean hil egin zen, hortzek eragindako infekzio baten ondorioz. «Orain», idatzi zion Elizabethek amari, «jada ez dut ezertarako balio mundu honetan; nire arimak ez du indarrik azken kolpe honetatik errekuperatzeko». thumb|Elizabeth Alekseievna, 1814an, Vladimir Borovikovskiren eskutik.1807. urtean, London King Pitt apaiza, San Petersburgoko komunitate britainiarreko kaperaua, Elizabethen ingeles-tutore izendatu zuten, eta berak haren emaztea, Frances, ezagutu zuen. 1813an Pitt apaiza tifusen ondorioz  hil ostean, Frances Ingalaterrara itzuli zen semearekin, baina Elizabethek Errusiara itzultzeko konbentzitu zuen, lagun egin ziezaion. Elizabeth alargunaren erretratu bat, George Dawe Alexanderren gorteko margolariak 1826. urtean Francesentzat egina, Londresko Errege Bilduman dago.

Alabaren heriotzak Alejandro eta Elizabeth aldi baterako hurbildu egin zituen. Elizabeth Alexeievnak artean hogeita hamar urte bete ez bazituen ere, ez berak ez Alejandrok ez zuten familia bat osatzeko itxaropenik eta ez zuten seme-alaba gehiago izan.
thumb|Elizabeth enperatriza alargundu zenean
Napoleondar gerretan, Elizabeth Alekerievnak senarraren politikak zintzo babestu zituen, beste krisi pertsonal eta politiko batzuetan egin zuen legez. Napoleonen erorketaren ostean, senarrarekin eta Europako pertsonaia garrantzitsuenetako askorekin elkartu zen Vienako Kongresuan (1814), non bere maitale izandako Adam Czartoryskirekin topo egin zuen. Artean Adam maiteminduta jarraitzen zuen eta Ojotnikovekin izandako desleialtasuna barkatu zion. Lasterrera berriro elkartu ziren.

Sasoian Luisa bere edertasunarengatik eta bitxi eta modaren maitasunarengatik ezaguna izan zen.

## Enperatriz alarguna 
Berrogei urte bete zituenean, atzean utzi zuen edozein asmo erromantiko. Senarrak ere eraldaketa pertsonala izan zuen, eta inoiz baino gehiago elkartu zituen. 1818. urtean, Alexandrok, erlijio-mistizismoan murgilduta, Maria Naryshkinarekin zuen harreman luzea hautsi zuen. Handik aurrera, bikotea denbora gehiago pasatzen hasi zen elkarrekin. Enperatrizak erruki handia zion eta Alexandrok laguntza aurkitu zuen bere alaba natural maitea, Sofia, galdu zuenean. Enperadorearen eta enperatrizaren arteko adiskidetze nabarmenak harridura orokorra sortu zuen gortean. «Batzuetan, Alejandroren maitale gisa, edo ezkutuan ezkondu bagina bezala, neure buruaz pentsatzera behartuta ikusten dut neure burua...», esan zion amari.

1825. urteerako, Elizabeth Alexéievnaren osasuna hauskorra zen; biriketako gaitza eta nerbio-ondoeza zituen. Medikuek klima epelean atseden hartzea gomendatu zioten eta Hegoaldeko Taganrog-en hiria proposatu zioten, Azov itsasoaren ondoan. Jauregi erosorik ez zutenez, bikote inperiala Taganrog-eko etxe xume batean kokatu zen urriaren 5ean. Zoriontsu bizi izan ziren elkarrekin, xalotasun minean. 1825eko azaroaren 17an, Alexandro Taganrog-era itzuli zen, Krimea bisitatu ostean, tifus bilakatu zen hotzeriarekin, eta abenduan bertan hil zen emaztearen besoetan. Elizabethek, bere galeraz hunkituta, idatzi zuen: «Ez dut neure burua ulertzen, ez dut nire patua ulertzen... Zer egingo dut nire borondatearekin, nire bizitzarekin, erabat bere menpe nengoen eta, erabat berari eskaini nahi nion eta?» 

### Heriotza 
Alargun eta ahulegi zegoen San Petersburgora hiletara itzultzeko. Elizabeth Alexeievnak, azkenean, hiriburura itzultzeko bidaiari ekin zionean, hain gaizki sentitu zen, ezen Belyoven geratu behar izan zuen, Tulako gobernadoretzan, San Petersburgora bidean, amaginarrebarekin topo egin baino ordu batzuk lehenago, hura hegoalderantz baitzetorren harrera egitera. 1826ko maiatzaren 16ko goizaldean, 4:30ak aldera, bere dontzeila enperatriza zelan zegoen ikustera joan zenean, ohean hilda aurkitu zuen. Elizabeth Alexeievna bihotzekoak jota hil zen.

Senarra hil eta hiru egunera, Elizabethek amari idatzi zion: «Ez kezkatu gehiegi niregatik, baina ausartuko banintz, nire bizitza izan denari jarraitu nahiko nioke».

## Ohorezko sariak 
* Santa Katalina Ordenako maistra handia. (Errusiar Inperioa)link=Archivo:Order_Saint_Catherine.png|50x50px
* 1817ko abenduaren 10a - Maria Luisa Erreginaren Dama Nobleen Ordenako dama. (Espainiako Erresuma)link=Archivo:Order_of_Queen_Maria_Luisa_(Spain)_-_ribbon_bar.svg|50x50px

## Erreferentziak