Rita Lee

**Rita Lee Jones de Carvalho**, **Rita Lee** bezala ezagunagoa, (São Paulo, 1947ko abenduaren 31 - São Paulo, 2023ko maiatzaren 8a) brasildar rock konpositore eta abeslaria izan zen. Oso ezaguna izan zen bere herrialdean eta azken urteetan bere telebista saioa zuzendu zuen. "Brasilgo rockaren erregina" izenez ezagutzen dena disko gehien saldu zituen emakumeetako bat izan zen, 55 milioi disko saldurekin, Brasilen salmenten emakumezko artista arrakastatsuen bigarrena bihurtuz eta orokorrean bosgarrena, Tonico & Tinoco, Roberto Carlos, Nelson Gonçalves eta Angela Mariaren atzetik.

Rockarekin hasitako karrera bat eraiki zuen, baina urteen poderioz genero ezberdinekin aritu zen, hala nola psikodelia, tropikalismoa, pop rocka, diskoa, new wave, popa, bossa nova eta elektronika, nazioarteko eta nazio generoen arteko hibridismo aitzindari bat sortuz.

## Biografia 
Rita Lee São Paulo hirian jaio zen. Aita estatubatuarra eta ama italiarra zituen. Eskola frantses batean hezia izan zen, eta, ondorioz, arin hitz egin zuen portugesez, italieraz, ingelesez, eta frantsesez.

"Esoterismoa eta ovniak gurtzen zituen masoi" baten eta "Aita Santua baino askoz katolikoagoa" zen pianista baten alaba, Rita nerabeak bonba bat leherrarazi zuen bere etxeko bihotz burgesean, eskolako antzokiari su eman zionean. "Leherketa horren ondorioz, *Teenage Sisters* lehen taldearen lotura iritsiko zen", idatzi zuen Leonardo Tarifeño kazetariak *La Nación* egunkarian, 2008an, hiru DVD kaleratu zituela eta, errepaso biografiko gisa.

Rita San Paulon jaio eta hil zen: 1947ko abenduaren 31n mundura etorri zen Rita Lee Jones bezala eta 2023ko maiatzaren 8ko gauean abiatu zen. Brasildar orok bezala, futbolarekiko pasioak bere bizitza zeharkatu zuen, eta paulista ona zenez, Corinthians-en koloreak maite izan zituen. Hari futboleko ereserki bihurtuko zen abestia idatzi zion: "Amor branco e preto", 1972an.

Aktorea, abeslaria, multiinstrumentista eta feminista, emakumeen eskubideen alde aritu zen bere ibilbidearen hasieratik bertatik. Tropikalismoa izan zen marea indartsu horren erdian, kanpoko osagai batekin nabarmendu zen: rocka. *Os Mutantes-*en buru zela, unibertso paralelo psikodeliko bat sortu zuen, bat-bateko errekonozimendurik izan ez zuena, baina, hamarkada batzuk geroago, melomanoen, Kurt Cobain, Beck eta Stephen Malkmus bezalako rock musikarien belarrietara iritsi zena. 90eko hamarkadan world music izena hartu zuen soinu-mendiko bandaren hastapenak berreskuratu zituzten, entzute sakona emateko.

"Rita Leek sexu-heziketa pribilegiatuena eskaini zien Brasilgo nesken belaunaldiei bere abestien bidez, sexu-pedagogikotzat har zitezkeenak. Abesti ederren bidez entzun zuten sexuaz hitz egiten, modu alaian, modu barregarrian batzuetan, modu zintzoan, Eros Tanatos baino presenteago zegoen moduan", adierazi zuen behin Tom Zé tropikalistak.

### Os Mutantes 
1966an, Leek Os Mutantes taldea sortu zuen Arnaldo Baptista eta Sérgio Diasekin. Haiekin *Os Mutantes*, *Mutantes*, *A Divina Comédia/Ando Meio Desasociados*, *Jardim Elétrico*, *Mutantes E Seus Cometas No País Dos Bauretz* eta *Technicolor* albumak erregistratu zituen. 1972an, Ritak taldea utzi eta bakarlari gisa hasi zen. Arnaldo Baptistarekin ezkondu eta urtebetera hartu zuen erabaki hori. 1977an banandu egin zen. Ia hogei urte geroago, 1996an, Roberto de Carvalhorekin ezkondu zen, bere klasikoen zati handi baten egileetako batekin. Berarekin izan zituen Beto, Joao eta Antônio semeak.
thumb|Os Mutantes 1971
### Bakarkako hasiera 
Hasieran Lúcia Turnbull abeslariarekin "Cilibrinas do Éden" izeneko emakumezkoen bikote baten parte izan zen, eta denbora gutxira bikoteak Lisergia ezagutu zuen, azkenean Leeren talde laguntzaile bihurtuko zena "Tutti Frutti" izenarekin. 1974an, taldeak *Atrás do Porto Tem Uma Cidade* (Hiri bat dago portuaren atzean) bere lehen diskoa grabatu zuen eta abesti bikainak ekarri zituen, hala nola "Mamãe Natureza", "Menino Bonito" eta "Pé de Meia". 2007an, *Rolling Stone* aldizkariaren Brasilgo edizioak album hau garai guztietako 16. brasildar diskorik onena bezala sailkatu zuen bere "100 Onen Zerrendan". Ekoizlea Andy Mills izan zen, Alice Cooperren ekoizlea eta gero Leeren mutil-laguna.

1970eko hamarkadaren amaieran, Lee bere senarrarekin, Roberto de Carvalhorekin, lankidetzan hasi zen, eta ondorengo album asko Lee/Carvalho bikoteari kreditatu zizkioten. 1970eko hamarkadaren amaieran, Lee aipatu zuten Caetano Velosoren "Sampa" abestian.
thumb|ezkerrera|Rita Lee 1972an
1976an, haurdun zegoen lehen aldiz, marihuana edukitzeagatik atxilotu zuten eta urtebeteko kartzela-zigorra ezarri zioten. Lanean jarraitu zuen, baimen judizial bereziekin. Paulo Coelhorekin batera 200.000 ale saldu zituen "Arrombou a Festa" singlea osatu zuen. Handik gutxira, "Doce de Pimenta" singlea grabatu zuen Elis Regina abeslariarekin, eta Gilberto Gilekin batera grabatu eta bira egin zuen *Refestança* ikuskizun/diskoarekin.

1978an, *Babilônia* kaleratu zuen, bere laugarren eta azken diskoa "Tutti Frutti" taldearekin. Taldeko kideen arteko desadostasunen ostean etorri zen azken lana. Luis Carlini gitarristak taldea utzi zuen, "Tutti Frutti" izena berekin hartuta. Leek eta gainerako taldeek "Rita Lee & Cães e Gatos" izenarekin amaitu zuten bira. Lee bere senarrarekin, Roberto de Carvalhorekin, grabatzen hasi zen. Bikoteak "Mania de Você" (1979), "Lança Perfume" (1980), "Saúde" (1981), "Flagra" (1982) eta "On the Rocks" (1983) bezalako arrakastak idatzi zituen.

### Beste lan batzuk 
Bere musika ibilbide bikainetik kanpo, "Radioamador" izeneko irratsaio umoretsua izan zuen bederatzi hilabetez 1986an. Lau liburu idatzi zituen haurrentzat, gai ekologistekin, eta haientzat ere 1989an narratzaile gisa eta orkestra filarmoniko batekin Prokofieven *Pedro* *eta otsoa* haurrentzako ipuin ezaguna grabatu zuen. Hainbat aldizkaritako zutabegilea izan zen, eta Brasilgo zinema eta telebistako filmetan agertu da, 2002 eta 2004 artean. *GNT* katean audientzia-buru izan zen "*Saia Justa*" saioa gidatu zuen beste hiru emakumezko aktore ezagunekin batera. 2005ean, berak eta bere senarrak eztabaida saio berri bat hasi zuten, *Madame Lee* izenekoa. 1989ko *Better Days Ahead* filmean aktore gisa lan egin zuen eta 2002ko *Durval Discos* filmean cameo labur bat egin zuen.

## Diskografia 
### Estudioko albumak 
* *Build Up* (1970)
* *Hoje É o Primero Dia do Resto da Sua Vida* (1972)
* *Atrás do Porto Tem uma Cidade* (1974)
* *Fruto Proibido* (1975)
* *Entradas e Bandeiras* (1976)
* *Babilônia* (1978)
* *Rita Lee* (1979)
* *Rita Lee* (1980)
* *Saúde* (1981)
* *Rita Lee e Roberto de Carvalho* (1982)
* *Bombom* (1983)
* *Rita e Roberto* (1985)
* *Flerte Fatal* (1987)
* *Zona Zen* (1988)
* *Rita Lee e Roberto de Carvalho* (1990)
* *Todas as Mulheres do Mundo* (1993)
* *Santa Rita de Sampa* (1997)
* *3001* (2000)
* *Aqui, Ali, Em Qualquer Lugar* (2001)
* *Balacobaco* (2003)
* *Reza* (2012)

### Zuzeneko albumak 
* Refestança (With Gilberto Gil) (1977)
* *Rita Lee em Bossa n Roll* (1991)
* A Marca da Zorra (1995)
* Acústico MTV (1998)
* MTV Ao Vivo (2004)
* Multishow Ao Vivo (2009)

### Nazioarteko albumak 
* *Baila Conmigo* (1982)

### Os Mutantes-ekin 
* *Os Mutantes* (1968)
* *Mutantes* (1969)
* *A Divina Comédia ou Ando Meio Desligado* (1970)
* *Jardim Elétrico* (1971)
* *Mutantes e Seus Cometas no País do Baurets* (1972)

## Liburuak 
* 1986: *Dr. Alex*
* 1988: *Dr. Alex e os Reis de Angra*
* 1990: *Dr. Alex na Amazônia*
* 1992: *Dr. Alex e o Oráculo de Quartz*
* 2013: *Storynhas*
* 2016: *Rita Lee: Uma Autobiografia*
* 2017: *Dropz*
* 2018: *favoRita*
* 2019: *Amiga Ursa – Uma história triste, mas com final feliz*
* 2023: *Rita Lee: Outra autobiografia*

## Filmografia hautatua 
### Telebista 
### Zinema 
## Legatua 
Lee Brasilgo pop kulturaren ikono bihurtu zen bere ibilbidean zehar. Artista rock brasildarraren historiako izar handientzat jotzen da, "Brasilgo rockaren erregina" izendatu baitzuten, generoan arrakastatsuena izateagatik. Bere espiritu aitzindaria markatu zuen: gitarra jo zuen lehen emakumeetako bat izan zen, soilik maskulinotzat jotzen den instrumentua. Garai hartako emakumezko artista bakarrenetakoa ere izan zen, interpretea izateaz gain, abestien hitzak eta moldaketak konposatzen zituena.

Lee emakumeen askatasuna eta eskubideak argi eta garbi jorratu zituen segmentuko lehen artistetako bat izan zen, bere letretan mugarik gabeko emakume desioetara hurbilketa bat ekarriz. Bere ibilbidean zehar, bere musika eta irudi propioa erabili ditu emakumeen askatasunaren eta berdintasunaren alde borrokatzeko, musikaren industrian eta gizarte osoan genero estereotipoei aurre eginez. Horrek jazarpen politikoa eta zentsurarako hainbat saiakera argi irabazi zituen. Bere konposizioetan, gizartean dauden gai tabuei buruz hitz egin zuen, hala nola, abortua, homosexualitatea, drogak, eta bere lanaren zati handi bat emakumezkoen emantzipazioa defendatzera eskaini zuen.

Rita Leeren ondarea, bere musikaren bidez ez ezik, 2023an Vila Marianan jarritako mural baten bidez ere hilezkortu zen.
thumb|Ibirapuera parkea
## Sariak eta aintzatespenak 
* 2007an *karioka* titulua lortu zuen, *Rio de Janeiroko* *hiritar ospetsu* izendatu baitzuten, *paulista* gisa meritu eta harrotasun handia.
* 2008ko urrian, *Rolling Stone* aldizkariak Brasilgo Musikako 100 Artista Onenen Zerrenda sustatu zuen, eta 15. postua lortu zuen.
* 2022an Grabazioaren Akademia Latinoaren *Musika Bikaintasunaren Saria* jaso zuen. 
* 2024an São Pauloko alkateak Ibirapuera parkeko Praça da Paz berrizendatu zuen Rita Leeren omenez, "Praça da Paz - Rita Lee" izena jarriz. Urte bereko uztailean, São Pauloko Udalak abeslariari omenaldia egin zion maiatzaren 22a *Rita Lee Eguna* ezarriz.
* 2003an, *Ordem do Mérito Cultural* jaso zuen, Komandante tituluarekin.
* 2023an, *Ordem do Rio Branco* jaso zuen, Komandantea (hil ondorengoa).

* Sari eta izendapen ugari jaso zituen bere ibilbidean zehar, besteak beste, *Grammy Latino*, *Prêmio Sharp de Música*, *Troféu APCA*, Prêm*io Shell*...

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Rita Lee-ren blogspot-a
* Rita Lee Uol-en
* *3001* / Fan-entzako posta-zerrenda Yahoon!
* Os Mutantes
* Rita Lee Spotifyn