Artemisa

Greziar mitologian, **Artemisa** edo Artemis (, ) olinpiar jainko-jainkosa nagusietariko bat izan zen.

Artemisa baso eta muinoen; birjintasun eta ugalkortasunaren; ehiza eta beste abarren jainkosa helenistikoa izan zen. 

Artemisa gero Selene titana, Diana erromatarra, Artume etruskoa, *Cynthia dea* edo Zintiako jainkosa eta Hekate kariar jainkosa bilakatu zen.

Arku eta geziak aldean, ninfak lagun dituela, gauez oihanetan barrena abiatu ohi da basapiztiak atzeman beharrez. Artemisaren izaera kontraesanez betea ageri da: birjina izanik, erditzekotan zeuden emakumeen babeslea zen, nahiz eta zenbaitetan, apetak emanik, hil egiten zituen geziak jaurtikiz. Mendekatzailea eta ankerra, Akteon, Orion eta Kalisto hil zituen eta Apolori lagundu zion Niobek egindako laidoa mendekatzen. Agamemnonekin haserreturik, Ifigenia hil zezan agindu zion. Arkadian bereziki ohoratua izan zen. Efeson eta Epidauron berari eskainitako tenpluak zeuden.

Animalia basatien babesle gisa, piztiez eta txoriz inguratua irudikatu zuten. VI. mendean tunika luzez jantzia ageri da, geziak jaurtikitzeko jarreran, eta Apolo anaiari lagunduz askotan. Aro klasikoan eta helenistikoan jantzi motzez irudikatu zuten, ibilian bezala, arkua eta gezi zorroa aldean eta orein eme bat edo zakurrak atzean zituela.

## Etimologia 
*Artemis* izenak etimologia ezezaguna duen arren, R. S. P. Beekes adituaren arabera, *e/i* puntu trukagarriek hipotesi prehelenikoaren alde frogatzen dute. Georgios Babiniotis linguistak, hipotesi bera onartzen du, baina Artemis izenaren testigantza dagoeneko Mizenastar grezieran eman zela adieraziz. Horrez gain, Hewitt-ek aipatzen du garai helenistikoko Lidian, jainkosa *Artimus* bezala ohoretzen zela; grezierako *-mis,* arameraren´*rtmwš* inskripzioekin ordezkatuz, eta jatorriz lidierazkoak ez ziren izenetan bezala, *i* soinua *e/a* soinuengatik ordezkatuz.

Beste proposamen baten arabera, izena grezierako hartz edo *árktos* (PIE **h₂ŕ̥tḱos* eratorria) hitzetik dator. Hipotesi honen alde, Atikako Brauron hirian ospaturiko festak (brauroniak) eta Kretako Arkoudiotissa kobazuloan jainkosari egiten zitzaion hartz-gurtza ditugu. Hartzen kultu hauek, kultura indoeuropar ezberdinetan partekatzen ziren praktika xamaniko eta totemiko bidez eman ziren. Gainera, antzinako greziako gune batzuetan, Kalisto Artemisaren epiteto moduan erabiltzen zen (*Artemis Kalliste,* Ἄρτεμις Καλλίστη). Kalistoren kondairak, ninfa (eta beraz, jainkosa) hartz handiaren (*Ursa major*) konstelazioaren jatorrian kokatzen duelarik.

J. T. Jablonski hezitzaileak *Artemis* izenaren jatorri Frigiarra proposatu zuen, izena Artemas Xenofonte. Charles Anthon-ek ordea, izenaren erroak persiar jatorria zuela defendatzen zuen; *arta*, *art* edo *arte* hitzek *"*bikain, santu" esan nahi dute, *Artemis* izena "Naturaren amarekin parekatuz, Efestosen gurtzen den arren". Platonek, bere *Cratylus* lanean, berrinterpretazio etimologia bidez jainkosa *artemḗs* (grezieraz: ἀρτεμής) "seguru, zauriezin, kaltetu ezin, puru, dontzeila orbangabe" kontzeptuarekin erlazionatzen du. Beste idazle greko batzuek eta aditu modernoek *Artemis*, greziera dorikoan *Artamis, artamos* (grezieraz: ἄρταμος) edo "harakina"-rekin lotzen dute. 

Gainera, antzinaroan birjintasunak zuen ikuspegia (non, emakume batek birjina izan behar zuen ezkondu aurretik, eta behin ezkonduta, gizonaren menpeko bilakatzen zen) kontuan izanik, *Artemis*en birjintasun iraunkorrak independentzia eta boterea adierazten zuten. Izan liteke birjintasunak bere jarraitzaileen artean zabaldu zitekeen emankortasun kontzentrazioa islatzea, aurretiaz beste ama jainkosek egin zuten bezala. Ideia honen alde, *Himno Homerikoetan (5, Afroditarentzat)* egiten den aipamena erabiltzen da, non Afroditak ez duen indar edo botererik *Artemisa*, *Hestia* eta *Atena* jainkosa asexualen gain. Hain zuzen ere, usadioz jainkosa ugalkortasunarekin erlazionatu da, emakumeek laguntza eskatzen ziotelarik erditze garaian. Herodotoren arabera, Eskilo antzerki-idazleak *Artemisa* Persefonerekin (Demeterren alaba) parekatzen zuen; bere Arkadiako jarraitzaileek ere Demeter eta Persefonerekin erlazionatzen zuten.

Asia txikian ere, jatorrizko ama jainkosekin (Zibele eta Anahita Iranen adibidez) erlazionatu zen. Greziarrek Anatoliako ama jainkosa hauek adoptatu zituzten (K. a. VII. mendea) ekialdeko ohiturak zabaltzen ziren bitartean. Baina ama jainkosa baten figura ez zetorrenez bat greziar panteoiarekin, bere ezaugarri eta gurtza ohiturak jainkosa ezberdinen artean (Artemisa eta Afrodita, esaterako) banatu ziren.

### Efesoko anderea 
thumb
Antzinako greziarrek Efesoko herrian (egungo Esmirna hiritik gertu, Turkian), Artemisaren tenplua, Artemision edo Dianaren tenplua (grezieraz: Ἀρτεμίσιον; turkieraz: *Artemis Tapınağı*) eraiki zuten. *Artemisaren* bigarren tenplu ezagunena bilakatu zen, Delosekoaz gain. 

Brontze Arotik *temenos* edo gune sakratu bezala erabili zen; Kalimakoren hitzetan, hasierako tenplua amazonek eraiki zutelarik. Baina K. a. VII. mendean jazotako uholde baten ondorioz tenplua desegin, eta K.a. 550. urtean eraikin berri bat sortu zuten, Munduko zazpi mirarietako bat kontsideratu zena. Tenplua kristauek V. mendean itxi zuten, geroztik hondarrak eta tenpluaren 121 zutabeetako bat baino ez direlarik geratzen.

Joniarrek tenplu honetan gurtzen zuten jainkosa arkaiko eta pre-helenikoa, Zibele jainkosa frigiarraren parekoa, *Artemisaren* erlazionatu zuten *Interpretatio graeca* bidez. Jainkosaren jainkoaizuna "Efesoko anderea" bezala ezagutzen zen; normalean egurrez eginiko gurtza-irudi (*xoanon*) bat, anbarezko bihi handi askorekin apaindua. Jainkosaren ezaugarriak ekialde hurbileko eta egiptoar jainkoen estiloan irudikatzen ziren: gorputz eta hankak kandela edo zutabe itxurako terme batean biltzen ziren, bertatik oinak nabarmenduz. Horrez gain, Efeson eginiko txanponetan jainkosak horma itxurako koroa bat (*polos*) darama, Zibelerengandik eskuraturiko hiri-babesle izaeragatik. 

Apostoluen Eginetan, Efesoko metal-errementariek Paulo Tarsokoaren kristautasun-sermoiengatik mehatxatuak sentitu ostean, jainkosaren defentsan istiluak eratu zituzten.

### Ilargiaren jainkosa 
thumb
*Artemis* ilargiaren jainkosatzat hartzen zen, Selene jainkosarekin erlazionatua eta ilargiaren pertsonifikazioa. Bi jainkosen sinkretismoaren aztarnak Iliadan aurkitu daitezke, non *Artemis* eta Heraren arteko liskar batean *Artemisak* ilargia interpretatzen zuelarik, Heraren aire lurtarraren aurka. Gainera, Eskilo antzerki-idazleak Selene edo ilargia Letoren alaba bezala deskribatu zuen. 

Genealogia kontuan izanik, jainkosa Apolo eguzkiaren jainkoaren arreba da, zentzuzkoa dirudi ilargiarekin erlazionatzea. Eta Estrabon-ek, eguzki eta ilargi argizagien zein jainko-jainkosen harremanak airearen tenperatura aldatzea eta gaixotasun infekzioso zein bat-bateko heriotzak garatzea eragin zezaketen.  
Bestalde, *Artemisak* erditze eta emakumeekin zuen harremana zela eta, menstruazio zikloarekin ere erlazionatu zuten, eta denborarekin ilargiari. Erditzeak ilargi betean errazagoak zirela uste zen, bi ilargi eta erditze jainkosak aldi berean ikus zitezkeelarik.

## Ikurrak 
### Arkua eta gezia 
Artemisak bere bere aitari eskatu zizkion arku eta geziak eta ziklopearengandik eskuratu zituen.Himno homerikoen arabera, *Artemisak* urrezko arku eta geziak zituen eta arkularitza gustoko zuen. Bere epitetoak **Khryselakatos** ("urrezko azkona duena") eta **Iokheira** ("geziz zaparratua") ziren. *Artemisaren* geziek berebiziko heriotza eta gaixotasunak (emakume eta nesketan) sortzen zituzten eta bere arkua Kalistoren birjinitate zinaren lekuko izan zen. [erdian|thumb|527x527px|Himno homerikoen Artemisaren fresko baten bozetoa, [Julius Schnorr von Carolsfeld (1794-1872).]]

### Oreina 
Oreina *Artemisarentzat* sakratua den animalia bakarra da; zezen bat baino handiagoa eta adar urreduna zen oreinak ikusi ostean haiekin maitemindu zelarik, sakratutzat hartuz. Ikusi zituen bost oreinetatik lau harrapatu eta bere gurdia gidatzeko erabili zituen. Heraklesen hamabi lanetan, hirugarren zeregina Euristeok bidali zuen. Lana Zeriniako oreina (Grezieraz: Κερυνῖτις ἔλαφος *Kerynitis elaphos*, Latinez: *Elaphus Ceryniti*s) atzematea zen, *Artemisari* ihes egin zion oreina. Jainkosa oreina zauritu zutela konturatzean haserretu zen arren, beharrekoa zela azaldu ostean Herakles barkatu zuen. Halabaina, bere haserrea lasaitzeko Euristeoren aurka jo zuen.
### Ehiza zakurra 
*Artemis* askotan bere ehiza zakurrekin irudikatzen da, Panengandik eskuratu zituenak Arkadia basoan. Panek lehoiak ehizatzeko gai ziren bi zakur zuri-beltz, hiru ilegorri eta orbandun bat eman zizkion jainkosari. Eta arkadiar arrazako txakur eme onenak. Halaber, *Artemisak* soilik zazpi zakur erabiltzen zituen ehizatzera ateratzen zen bakoitzean.
thumb|211x211px|ezkerrera
### Gurdiak 
Kalimakok *Artemisa* urrezko gurdi bat gidatzen deskribatzen du, ehizan harrapatu eta urrezko adarrak zituzten lau orein arrek gidatua. Deskribapen honetan gurdiaren bridak ere urrezkoak dira. eta Euripides drama grekoan.
### Lantzak, sareak eta lira 
Ohikoa ez den arren, kasu batzuetan (bere Aetolako gurtzan, adibidez) *Artemisa* xabalina edo lantza batekin errepresentatu da. Bitartean, arrantzaren jainkosa bezala jasotako kultuan, lantza beharrean, arpoiarekin irudikatu da.
### Hartza 
Atikako Brauron hirian ospaturiko festetan (brauroniak),

### Basurdea 
thumb|302x302px
Basurdea, orohar ehiztariekin erlazionaturiko animalia da, kultura ezberdinetan gudarien ezaugarriekin erlazionatua. Partzialki, ehizatzeko edo otzantzeko duen zailtasunagatik preziatua zen, *Artemisaren* habilidadea ohoretzeko sakrifikatzen zelarik. Greziar mitologian heroi ugarik basurdeak ehizatu dituzte edo basurdeengatik hil dira.

Haien artean, Oeneus eta Adonis Kalidoniako basurdeak edo Aetoliako basurdeak hil zituen. Animalia hau *Artemisak* bidali zuen Kalidon hiria suntsitzeko, bere erregeak (Oeneus) jainkosari opalkuntza bat ematea ahaztu zuelako. Basurdea hiltzeko ehiza bat ospatu zen, (Kalidoniako basurdearen ehiza) non argonautek, Meleagrok (Oeneusen semea) eta Atalantak (*Artemisak* hezitako ehiztaria) parte hartu zuten. Amaieran, basurdea hiltzea lortu zuten, baina Meleagro borroka baten ondorioz hil zen eta jainkosak erregearen aurkako mendekua eskuratu zuen.

### Pintada 
Kaloniako basurdearen ehizaren ostean, hil berri zen Meleagroren ahizpak edo Meleagridak (*Antzinako grezieraz*: Μελεαγρίδες) anaiaren heriotza deitoratu zuten. Jainkosak printzesei errukia hartu zien eta pintadatan itxuraldatu zituen, bere animalia gustokoenetarikoak.
### Zapelatza 
Zapelatzak jainkoek faboretutako hegaztiak ziren, haien artean Apolo eta *Artemisa*.

## Gurtza 
### Jaialdiak 
*Artemisa,* Targelion (egutegi atikoko 11. hilabetea, maiatza inguruan) hilabeteko seigarren egunean jaio zen, sakratu bilakatu zena, bere urtebetetzea bezala.

* Brauroneko Artemisen Jaialdia.
* Amarintoko Jaialdia.
* Saroniako Artemisen Jaialdia.
* Kharisteria Jaialdia.
* Artemis Orein Ehiztariaren Jaialdia.
* Lafria Jaialdia.

## Mitologia 
### Genealogia 
*Artemisa*k Zeus jainko eta Leto titanaren alaba zen eta Apolo jainkoa neba bikitzat zuen.

### Jaiotza 
thumb|217x217px|Leto bere bikiekin (Artemis eta Apolo).Greziar mitologia klasikoan hainbat kontakizun ezberdin daude *Artemis* eta Apolo jainko bikien jaiotzen inguruan. Gurasoei dagokienez, kontakizun guztiak bat datoz Zeus olinpiar jainkoaren eta Leto titanaren seme-alabak direla. Informazio iturriaren arabera ordea, *Artemis* lehenago jaiotzen da, besteetan aldi berean eta batzuetan geroago.

### Haurtzaroa 
*Artemis-*en haurtzaroa ez dago egun arte iraun duen mitoetan deskribatua. Jainkosak uste zuen moirak aukeratu zutela emagina izateko; bereziki bere ama Leto, Apolo anai bikiaren erditzean lagundu ostean. Horregatik bere birjintasuna eta bere ingurukoena babesten zuen. 

Kalimatoren olerki batean imaginatzen da "Artemisak bere burua entretenitzen duela mendietan arkularitzarekin". Jasota dagoen eta ezaguna den gertakari bat; Herak astindu ostean, jainkosak negarrez bere aitari, belaunean eserita zegoela, hamar desira aitortzea eskatu zizkion:

Beste mitoaren bertsiotan detaile ezberdinak aldatzen doaz; batzuetan Aktaionek bizirautea lortzen du, edo bestetan, zakurrak bereak izan beharrean jainkosarenak dira.

#### Adonis 
Adonisen istorioaren bertsio batzuetan, jainkosa baino ehiztari hobea zela esan ostean, *Artemisak* basurde basati bat bidali zuen, Adonis bere harropuzkeriagatik hiltzeko. Beste kontaera batean, *Artemisak* Adonis mendeku bezala hil zuen; Afrodita Hipolitoren (jainkosa birjinaren jarraitzaile sutsua) heriotzaren erruduna zenez, *Artemisak* Adonis (Afroditaren begikoa) mendekatu zuen.

Beste istorio baten arabera, Adonis Aresek hil zuen (ez *Artemisek*), Afrodita zigortzeko haserraldi jeloskor batean.]]
Orion (antzinako grezieraz: Ὠρίων edo Ὠαρίων; latinez: *Orion*) ehiztari erraldoia zen eta jainkosaren ehiza-kidea. Oenopion bilatzeari eten ondoren, jainkosa eta bere ama ezagutu zituen, haiekin ehizatzera elkartuz. Baina planetako edozein pizti ehizatzeko gai zela bezalako ahoberokeriak esan zituenean, Gaiak entzun zuen eta eskorpioi erraldoi bat bidali zuen Orion ziztatzeko. Hil ostean, *Artemisek* izarretara bidali zuen Orionen konstelazio moduan. Beste kontaldi batean, Orion Leto eskorpioi baten bidetik baztertzean hil zen. 

Istros idazleak jainkosa Orionekin maitemintzen zela zioen. Maite izan zuen pertsona bakarra zen, elkar ezkondu nahi zutelarik; baina Apolok *Artemis* engainatu zuen, Orion itsaso urrunean igerian zegoen bitartean arrebarekin apustu bat eginez. Apustuaren arabera, jainkosak desberdindu ezin zen puntu bat (Orion igerian) jo beharko zuen bere geziekin. *Artemisa* ehizaren jainkosa izanik, bere itua jo eta Orion hi zuen, gerora izarretara igoz. edo jainkosa bera bortxatzeagatik. Zeusen gorrotoa pizten zuten pizti kanibalak ziren, amaieran Ares eta Hermesek Polifonte eta bere familia guztia hegazti ezberdinetan bihurtu zituzten.

#### Troiako Gerra 
thumb
*Artemisak* Troiako gudan paper garrantzitsua izan zuen, bere ama eta anaiak bezala Troiaren alde egin zuen. Greziarren Troiaranzko bidaiaren hasieran, jainkosak itsasoa lasaitu zuen, bidaia geldituz. Baina orakulu baten aholkua jarraituz, greziarrek Agamemnonen alaba (Ifigenia, bere "gauza" kuttunena) sakrifikatu zuten, Agamemnonek jainkosari eginiko promesa betez eta bere mesedea eskuratuz. Higinoren *Fabulaen*, Ifigenia ez da sarifikatzen, beste iturri batzuen arabera *Artemisak* Taureara eraman zuen eta Hesiodoren *Emakumeen Katalogoan*, *Artemisek* Hekate gaueko, sorginkeriako eta infernuko jainkosan transformatu zuen.

Iliadan greziar eta troiarren arteko gatazka eman zenean, *Artemis* eta Hera ere kolpetara heldu ziren. Herak bere gezitokiarekin belarrietan jotzean, geziak erori ziren. *Artemisa* negarrez joan zen bere aitarengana (Zeus) eta amak (Leto) atzetik jardun zion, gezi eta arkuak jasotzen.thumb|158x158px|***Bastet*** jainkosa.
#### Bastet 
*Bastet, Baset, Bast* edo *Bastis,* katu itxurako jainkosa egiptoarra da, gutxienez Egiptoko II. dinastiatik (2890 BCE) gurtua Behe Egiptoko Bubastis hirian. Eguzkiaren jainkosa bezala ezaguna zen, Behe Egipto eta erregearen defendatzaile bezala; eta ondorioz, Ra eguzkiaren jainkoarekin erlazionatua, Ra-ren begiaren ordezkaritzat hartu zen. Hasiera batean lehoi-gudari baten itxurarekin irudikatzen zen, baina katu bezala amaitu zuen. Katu etxekotuarekin zuen lotura zela eta, modu sekundarioan haurdunaldi eta erditzearen jainkosatzat ere jardun zuen. Horrez gain, gaixotasun infekzioso eta espiritu gaiztoen aurkako defentsaren jainkosa bezala gurtu zen.

#### Anahita 
*Anahita***,** edo bere forma zaharrean *Arədvī Sūrā Anāhitā*, "Ur-en" (avesteraz: *āpas*; persieraz: *Ābān*) jainkosa indo-iraniarra da; emankortasunarekin, sendakuntzarekin eta ezagutzarekin erlazionatua.

#### Drvaspa 
Zaldien jainkosa eta hipostasis zoroastrista da, bere izenak "zaldi sendoekin" esan nahi du. Ostera, etruriarrek *Artume* *Artemisa* jainkosa greziarrarengatik ordezkatu zuten. Egungo Aritimino eta Arezzo (Aritie izenpean) herri italiarrak, etruriarrek eraiki zuten jainkosaren izenean.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak