open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Urre-txirri

**Urre-txirri** Charadriidae familiako *Pluvialis* generoko zenbait espezieren izen arrunta da. Hegazti hauen bizkarraldeak duen koloreagatik izendatzen dira horrela euskaraz.

## Espezieak 
Generoak, egun, lau espezie ditu:
* Urre-txirri arrunta, *Pluvialis apricaria*
* Urre-txirri siberiarra, *Pluvialis fulva*
* Urre-txirri amerikarra, *Pluvialis dominica*
* Txirri grisa, *Pluvialis squaterola*
Aurreneko hirurak oso antzekoak dira itxuraz, hirurak izendatzen dira euskaraz "urre-txirri" izenarekin eta banaketa geografikoak ezberdintzen ditu, zenbait eskualdetan horietako pare bat ere aurki daitezkeen arren.

Euskal Herrian laugarren espeziea da ugariena. Urre-kolore hori ez da hain nabarmena espezie honetan eta gris-beltz tonuak dira nagusi.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cola di Rienzo

**Cola di Rienzo**, jaiotza izenaz **Nicola di Lorenzo** (Erroma, 1313 - Erroma, 1354ko urriaren 8a) italiar politikaria izan zen. Erromako hiriak galduriko handitasuna berreskuratzen saiatu zen, eta XIX. mendeko artista erromantikoen literaturako pertsonaia bihurtu zen (Edward Bulwer-Lytton, *Rienzi* nobela, 1835) eta orobat musikakoa (Richard Wagner, *Rienzi* opera, 1842).

## Bizitza 
Ama hil ondoren, 1323an, Anagni aldera bidali zuten eta Erromara itzuli zen hamar urteren buruan, ikasketak egitera. 1343an, Avignon hirira bidali zuen Erromako hiriak Klemente VI.a aita santuaren aurrean hiri haren aldeko jestioak egitera. 1344an itzuli zen Erromara eta, herria lagun zuela, nobleen aurkako matxinada bat antolatu zuen 1347an. Tribuno izendatu zutelarik, neurri eta lege bereziak eman zituen bere hiria antzinako Erromako errepublikaren parera goratu nahian. Erromako goi nobleak, Orsini eta Colonna familiek gidaturik, gaizkile eta paganotzat salatu zuten eta, Avignongo Aita Santuak lagunduta, haren aurkako jazarriari ekin zioten. Abruzziko mendietan babestu zen hasieran eta Pragara joan zen 1350ean. Karlos IV.a enperadoreak atxilotzeko agindua eman eta Klemente VI.a Avignongo Aita Santuaren aurrera eraman zuten 1352an. Kargurik gabe utzi zuen, ordea, Inkisizioak, eta Erromara itzuli zen ondoren, Inozentzio VI.ak Gil de Albornoz kardinalarekin batean hara bidalita. Erromako senatari bakar izendatu zuten 1354an, baina Colonna familiak ezarri zizkion oztopoak ezin gainditurik, gehiegizko zergak ezarri zizkion Rienzok Erromako herriari eta, azkenean, hil egin zuten liskar batean.

## Erreferentziak
Santa Ana baseliza (Pasaia)

**Santa Ana baseliza** Gipuzkoako Pasaia udalerriko Pasai Donibane herri edo barrutian dagoen baseliza bat da. Pasai Donibaneko Alde Zaharraren gainaldean eta Jaizkibel mendiaren lehenbiziko maldetan dago. Bertatik, Pasaiako badiaren ikuspegi bikainaz goza daiteke.

## Historia 
Eraikia izan zen jatorrizko urtea ezezaguna izan arren, 1758an zaharberritua izan zela jakina da.

Irudi:Pasajes de San Juan - Ermita de Santa Ana.jpg|Santa Ana baselizaren irudia.

## Eraikina 
Eraikin erlijiotsu sotila da, oinplano laukizuzena eta nabe bakarra du, beste hainbat gipuzkoar elizen ereduari jarraituz korua eraikinaren sarreraren gainean du. Sakristia eraikinaren oinplano eta buruari ezkerraldean gehitu zaion pieza txiki batek osatzen du. Sarrera nagusia koruaren azpialdeko erdi-puntuko arkudun atarian du, eta beste sarbidea hegoaldeko fatxadaren erdian du, honetan dauden hiru leiho laukizuzenek elizaren barnealdea argiztatzen dute.

Santa Ana eta Ama Birjinaren irudiak erretaularen erdian daude, eta heuren egite, antzinakotasun eta polikromia dela eta, ondare nabarmena osatzen dute. Irudi hau, 1573an Flandrian eskuratu eta itsasoz Pasaira eramana izan zen.

Eraikinak egitura soila eta azalera zurbilak ditu, mantentze egoera egokian dago. Bere ezaugarri nabarmenea, mendi magalean egotean datza, Pasaiako portuaren mugimendua ederki ikus daiteken terraza zabal batean ezarria.

[thumb|700px|erdian|[Pasai Donibaneko Alde Zaharra, gainaldean, Santa Ana baseliza.]]

## Gaur egun 
Gaur egun, praktiko eta pilotuek itsasontziak badiaren ahora lerrokatzeko baselizako dorreaz baliatzen dira. Urtero legez, baselizaren jaieguna uztailaren 26ean ospatzen da, Santa Ana egunez, baselizan meza nagusia ospatu eta bertaratu direnen artean salda banatuz.

Baselizaren atzealdean oraintxuki ireki berria den Santa Ana aterpea dago, Kostaldeko Done Jakue bidea burutzen ari diren erromesei ostatu emateko asmoz.

## Kanpo estekak 
* Santa Ana baselizari buruzko artikulua. Pasaiako Udal webgunea
Mentxu Gal lorategiak

**Mentxu Gal lorategiak** Donostiako Amara auzoko plaza bat da, Easo kalea eta Antso Jakitunaren hiribidea lotzen dituena. Denbora luzez izenik gabe egon ondoren, 2015eko martxoaren 26ko Udal Batzarrak izen hori ematea erabaki zuen Mentxu Gal margolariaren omenez.

2015eko maiatzaren 30ean, Amarapedia ekimenaren jarduerak bertan egingo dira Olatu Talka jaialdiaren barruan. Jaialdi honen helburuetako bat hiriko gune eta txoko ezezagunei ikusgarritasuna ematea da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Amarapedia
* Mentxu Gal
* Amara
* Amarako Kaletegia Wikiiturrietan

## Kanpo estekak
Sexu jazarpen

thumb|Sexu jazarpenaren aurkako martxa New Yorken, 2011an.
**Sexu jazarpena** sexu ekintzak izatearren pertsona bati mendekotasun egoera batean (lantokian ugazaba baten aldetik, ikastetxean irakasle baten aldetik, ...) egiten zaion xantaia da, pribilegioak eskuratzeko proposamenak luzatuz edo zigorrekin mehatxatuz.

## Ikus, gainera 
* Sexu abusua
* Sexu indarkeria

## Kanpo estekak
Karmengo eliza (Trintxerpe)

**Karmengo eliza** Gipuzkoako Pasaia udalerriko Trintxerpe barrutian dagoen eliza bat da. Karmengo Ama Birjinari sagaratua dago.

## Kanpo estekak
Burionagonatotorekagageazkoetxea

**Burionagonatotorekagageazkoetxea** omen da ezagutzen den euskal abizen luzeena (32 hizki). Antza, abizen hori 1867an jaso zen eta Madrilgo Finantza Ministerioko langile batena zen (Burionagonatotorecagageazcoechea). 

Datua topiko bihurtu da eta, beste informaziorik gabe, zenbait hizkuntzatako wikipediatan aurki daiteke. Espainiako Estatistika Institutuak ez du abizena jasotzen. Eta EAEko agiri sakramentaletan ere, ez da dokumentatzen.

## Izen luzeak beste hizkuntzetan 
[thumb|250px|[Ynys Môn uharteko herri izena. Izenaren baitan dauden galesezko hitz guztiak elkarren ondoan idatzita. Azpian ingelesezko esaldia.]]
thumb|250px|Munduko leku-izenik luzeena omen duen mendixkako idazkuna.
Topiko bihurtu da euskal deitura batzuk oso luzeak direla. Auzokoen izen luzeak deigarri bihurtu dira zenbait kulturatan. Hizkuntza batzuk zein zailak diren erakusteko, turismoa erakartzeko edo auskalo zertarako, leku-izen luze-luzeak asmatu eta finkatu egin dira munduan zehar. Baina izen luze-luzeen atzetik, normalean, hitz elkarketak edo jatorrizko hizkuntzan erraz ahoskatu daitezkeen esaldiak egoten dira. Esate baterako:
* Galesko iparraldeko Ynys Môn uhartean Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch herria. (Biologian, badago herri horren izena hartu duen bakterio bat: *Myxococcus llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogochensis*).
* Chargoggagoggmanchauggagoggchaubunagungamaugg izena ei zeukan lakua, gaur egun Chaubunagungamaug Lakua. Webster, Massachusetts.
* Taumatawhakatangihangakoauauotamateaturipukakapikimaungahoronukupokaiwhenuakitanatahu, Zeelanda Berriko mendixka baten izen, maorieraz omen datorren toponimoa, baina maorierazko esaldi bat da, ez izena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : *Basque surnames*
Canossa

**Canossa** Italiako udalerria da, erresumaren ipar-ekialdean dagoen Emilia-Romagna eskualdekoa eta Reggio nell'Emiliako probintziakoa. 53,08&nbsp;km²ko eremua du eta 2010ean 3.813 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Egloga

**Egloga** nekazarien eta artzainen bizitzari eta amodioari buruzko literatura lana da. Elkarrizketez osatuak izaten dira gehienetan eta, bizitzaren nahasmendu eta ustelkeria guztien aurrean, balizko artzain gizarte bukolikoan nagusituriko bizimodu harmoniazko eta librea kantatu ohi dute.

Teokritok sortu zuen literatura lan mota hau (*Eidyllia*, K.a. 310-250) eta Virgilio izan zen eglogak idatzi zituen idazle nagusietakoa (*Bucolica*, K.a. 37). Italiako Errenazimentuaren garaian, berriro ere, erabiltzen hasi zen poesia molde hori (Dante, Petrarca, Boccaccio) eta XV. mende bukaeratik aurrera igaro zen Europa mendebaldeko herrietara. XVIII. mendean, artzain gaietatik urrundu, eta kutsu ironikoz jantzitako lehen eglogak eskaini zituzten ingelesezko idazleek, hala nola, Jonathan Swiften *A Town Eclogue* (1710, «Hiriko egloga»).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teokrito

**Teokrito** (antzinako grezieraz: Θεόκριτος, *Theokritos*; Sirakusa, K.a. 315 edo 310 &ndash; K.a. 250 aldean) greziar poeta izan zen. Bere garaiko poetarik garrantzitsuena izan zen. Poesia bukolikoaren sortzailetzat hartu da. Poema ugari idatzi bazuen ere, *Idilioak* poema bilduma baino ez da gorde. Eragin handia izan zuen Virgilioren *Bukolikoak* obran.

## Erreferentziak
Nicanor Narbarte

**Nicanor Narbarte Iraola** (Donostia, 1892ko urtarrilaren 10 &ndash; Irun, 1970ko urtarrilaren 10), kirolzale eta euskalzale, frankismoaren azken hamarkadan oso irakurria izan zen euskal abizenei buruzko liburua idatzi zuen.

## Biografia 
Nahiz eta jatorriz donostiarra izan zen Irunen bizi izan zen eta bertako komertzioan lan egin zuen. Gazte garaian pilotaria izan zen eta, ondoren, kirolarekin lotutako elkarte eta erakunde desberdinen bultzatzailea izan zen: Juventud Deportiva Irunesa, Irungo Real Racing Club, Sociedad de la Pelota Vasca, Gipuzkoako eta Espainiako Pilota Federazioak... Elkarte hauen zuzendaritzaren partaidea izan zen.  Denbora librean, bestetik, euskalzalea bezala euskararen inguruko ikerketa desberdinak burutu zituen. Garai gogorrak ziren eta horrelako ikerketak aurrera eramatea ez zen gauza erraza izan. Haren liburu bakarra, *Diccionario de apellidos vascos* (1966), egilearen ikerketen benetako saski-naski bat izan zen non oso gai desberdinak bildu zituen, askotan oinarri zientifiko sendorik gabe. Gaur egungo ikuspuntutik oso liburu bitxia, garai bateko adierazlea.

## *Diccionario de apellidos vascos* 
Liburu honek bost edizioetan arrakasta itzela ezagutu zuen. Aipatu denez, edizio berriek atal berriak jasotzen zituen. Horrela, bosgarren edizioan (1983) beste artean, atal hauek agertzen dira:
* "Etimologia"
* "Significado de los apellidos vascos" (Euskal abizenen esanahia)
* "Árboles, arbustos, plantas" (Zuhaitzak, zuhaixkak, landareak)
* "Antiguedad de la raza vasca y de la lengua vasca" (Euskal arrazaren eta hizkuntzaren antzinatasuna)
* "Los pesacadores" (Arrantzaleak)
* "Colón de Larreátegui"
* ...

Liburua, bertan ematen diren etimologia xelebreak direla eta, nahiko kritikatua izan da. Borondate onez egindako lana bezala ulertu behar da. Egilearen jarrera euskaren apologistarena da eta horren ondorioz uneoro euskal jatorriaren garrantzia azpimarratu nahi du. Jarrera horren muturreko proposamena
Kristobal Kolonen euskaltasunaren erreibindikazioa izan daiteke. Narbarteren arabera Kolon Soraluzen (Gipuzkoa) jaio zen eta bere benetako izena Kristobal Maiztegi zen.

## Obra 
* *Diccionario de apellidos vascos*. Iruñea: Editorial Gómez, 1. ed. 1966. ISBN: 84-7081-027-8.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* [Luis Mari Mujika(https://eu.wikipedia.org/wiki/Luis_Mari_Mujika)k Narbateren liburuari egindako kritikak.]
Jesús Hermida

**Jesús Hermida Pineda** (1937ko ekainaren 27a, Ayamonte, Huelva &ndash; 2015eko maiatzaren 4a, Madril) espainiar kazetari bat izan zen. Bere ibilbide profesionalaren hasieran TVE espainiar telebista kateko New York hiriko berriemalea izan zen, 1969ko uztailaren 21ean kate horrentzako gizakiaren Ilargirako ailegatzearen gaztelaniazko zuzeneko erretrasmisioa burutzeagatik ospetsu bilakatu zen. Hortik aurrera eta hamarkada luzez, ibilbide luze eta oparoa izan du.
San Bizente eliza (Larunbe)

**San Bizente eliza** Nafarroa Garaiko eraikin erlijiosoa da, Larunbe herrian dagoena. Itza udalerrian, Gulibarren, Iruñetik 20 kilometro mendebaldera. XIII. mendeko eliza gotikoa da, eskultura erromanikoak dituena. Kultura ondasun izendaturik dago.

## Ezaugarriak 
XIII. mendeko eliza da, harlanduz egindakoa. Atari gotikoa da, eta arku zorrotzak ditu hormabularren artean. Haietako bat sarbidea da, eta gainontzekoak maineldun leihoak dira; mainel bakoitzaren gainean lau lobuludun erroseta bat dago. Fatxadaren goialdean kanpoaldeko hormabularrak eta teilatu hegalaren azpian hagaburu leunak ageri dira. Kanpandorre laukizuzena du, goialdean bi bao dituena.
Fitxategi:Capitel de la Iglesia de San Vicente en Larumbe 01.jpg
Fitxategi:Capitel de la Iglesia de San Vicente en Larumbe 03.jpg
Fitxategi:Capitel de la Iglesia de San Vicente en Larumbe 06.jpg|alt=
Fitxategi:Iglesia de San Vicente de Larumbe (Iza, Navarra) 04.jpg
Fitxategi:Iglesia de San Vicente de Larumbe (Iza, Navarra) 05.png
Fitxategi:Iglesia de San Vicente de Larumbe (Iza, Navarra) 09.png
Fitxategi:Iglesia de San Vicente de Larumbe (Iza, Navarra) 18.jpg

## Ikus gainera 
* Nafarroako kultura ondasunak

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda

## Kanpo estekak 
* San Bizente elizari buruzko orrialdea. arte-historia-curiosidades.blogspot.com.es 
* San Bizente elizari buruzko orrialdea. Youtube.com
Gizarte integrazio

**Gizarte integrazioa** norbanakoek gizartearen eta gizataldearen balioak, arauak eta sinesmenak bereganatzea da. Gizartea eta gizataldea osatzen dituzten pertsonen arteko loturen multzoa da, gizartea eta gizataldea *eratu* egiten dituztenak. Bi teoria nagusi daude gizarte integrazioa azaltzeko: alde batetik, *integrazio sistemikoa* izeneko teoriaren arabera, gizartea norbanakoen agregazio edo bateratzea besterik ez da, mekanismo inpertsonalen bitartez (dirua eta boterea, kasu); bestetik, *integrazio sozialaren* arabera, norbanakoen sozializazioa funtsezko faktorea gizarteen eraketan eta arau eta balioen onarpen kolektiboa da gizartean ordena eta batasuna ezartzen dituena. Integrazio sistemikoaren teoriaren adibide bat Adam Smithen *esku ikusezina* litzateke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iharteko monasterioa

**Iharteko Andre Maria monasterioa** Nafarroa Garaiko monasterio erromanikoa da, Itza udalerriko Lete kontzejuan dagoena, Iruñetik 20 kilometro mendebaldera. 2002an Nafarroako kultura ondasun izendatua izan zen; egun jabetza pribatukoa da.

## Historia 
1024ean, Antso III.a Nagusiak eta haren emazte Muniak Albeldako abade Leoariori eman zizkioten monasterioa eta Lete herria. 1045ean, Gartzia III.a Santxitzek Iratxeko monasterioari eman zizkion jabetza horiek, Deioko gazteluaren truke. 1837ko desamortizaziora arte egon zen Iratxeko monasterioaren mende. Mojak ziren Iharte bizitoki izan zutenak. Erdi puntuko bao bat duen kanpai-horma nabarmentzen da kanpoaldean.

2002-2006 bitartean, eliza zaharberritua izan zen. Monasterioko gainerako eraikinak, ordea, erabat hondaturik daude. Hurbileko harrobi baten lanek larriki kaltetu dute eraikin multzoa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda
* Nafarroako kultura ondasunak
* Erromanikoa Euskal Herrian

## Kanpo estekak
Polimedikazio

thumb|Medikamentuen kontsumoa ondo neurtu behar da, arriskutsua izan bataiteke.
**Polimedikazioa** hitzak, etimologikoki, "medikamentu asko" esan nahi du. Gaixo batek botika asko hartzen duenean problematika berezia planteatzen du. Kasu batzutan arazo hori, egoera eta adinaren arabera, ekidi daiteke baina ez beti. Gaixoaren ongizatearentzat garrantzi handia du botiken kontsumoa orekatzeak.

## Bi ikuspegi 
Hitza definitzeko unean, Iñigo Aizpuruak bi ikuspegi bereizi ditu:
* kualitatiboa: klinikoki komeni den baino medikamentu gehiago hartzen duen gaixoen kasuan.
* kuantitatiboa: bost medikamentu baino gehiago luzaroan hartzen duen gaixoen kasuan. Definizo hau nahiko aldakorra izan daiteke tokien arabera; horrela, zenbait tokitan sei medikamendutik gorako kontsumoa izango litzateke.

Mikel Baza eta Arritxu Etxeberriaren arabera: "Gure inguruan, 65 urtetik gorakoek 7 medikamentu hartzen dituzte egunero, batez beste, eta polimedikazioaren prebalentzia % 30etik % 50era bitarteko tartean egongo litzateke".

## Polimedikazioaren ondorioak 
Mikel Bazak, beste batzuen artean, honako ondorio hauek aztertu ditu:
* Zenbat eta medikamentu gehiago hartu, orduan eta handiagoa da efektu kaltegarriak izateko aukera.
* Gaixotasun zehatz eta bakarrerako onuragarria izan daitekeen farmakoa, agian ez da hain eraginkorra izango beste hainbat gaixotasun eta kalteak eragin ditzake onurak baino gehiago.
* Adinekoen ospitaleratze-, erorketa-, gaixotasun- eta hilkortasun-tasa handiagoarekin lotzen da polimedikazioa, bereziki.
* Sarritan, medikamentuen albo-ondorioak sahiesteko beste batzuk preskribitzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* [Osakidetza(https://eu.wikipedia.org/wiki/Osakidetza)ren polimedikazioaren inguruko kanpaina.]
* Mikel Baza eta Arritxu Etxeberriaren "Noiz bihurtzen dira botikak arazo?" artikulua.
Bette Nesmith Graham

**Bette Nesmith Graham** (Dallas, Texas, AEB, 1924ko martxoaren 23a - Richardson, Texas, AEB, 1980ko maiatzaren 12a) estatubatuar mekanografoa, komertziala eta Liquid Paperren sortzailea izan zen.

## Biografia 
Bette Nesmith Graham Texas Bank and Trust enpresan hasi zen idazkari, berarentzat eta semearentzat bizibidea lortzeko asmorekin. Izan ere, 1946an senarrarengandik legez banandu ondoren haren laguntzarik gabe egin behar baitzuten aurrera.

Nesmith berehala igo zuten mailaz eta idazkari exekutibo izendatu; hala, garai hartan banketxeetan emakumezkoek lor zezaketen postu gorena eskuratu zuen. Langile fina zen, baina mekanografian trebe izatea ez zen haren bertuterik handiena eta, ordenagailuak hedatu aurretik, oker bakar batek orria zaborrontzira bota eta hutsetik hastea esan nahi zuen.

Diru sarrerak handitzeko asmoz eta margotzeko zeukan trebezia baliatuz, banketxeko erakusleihoak apaintzen hasi zen eguberrietan. Inspirazioa orduan etorri zitzaion. Berak adierazi zuenez “artistek ez dute egindakoa baztertzen huts bakar batengatik, txarto egindakoaren gainean pintatzen dute beti, eta artistek erabiltzen dutena erabiltzea erabaki nuen”. Botila txiki bat tenpera zuriz bete zuen eta, akuarelak margotzeko erabiltzen zuen pintzel finarekin batera, bulegora eraman zuen, mekanografia akatsak zuzentzeko.

Hasieran, ezkutuan erabiltzen zuen asmakizun gero eta hobea; semearen kimika irakaslearen laguntzaz pinturaren formula hobetuz joan zen. Banketxeko nagusiek, likido zuzentzailearen berri izan zutenean, errieta egin zioten. Lankideek, ordea, haientzat ere potetxoak egiteko eskatzen hasi ziren. Hala, 1956an produktua merkaturatzea erabaki zuen. *Mistake Out* izena ipini zion lehenik, eta *Liquid Paper* aurrerago.

Etxean laborategi modukoa prestatu zuen ekoizpena bermatzeko. Baina etengabe hazten ari zen eskaerak bultzatuta, etxe atzeko lorategian etxola eraiki behar izan zuen. Hamabi urtez hura izan zen enpresaren egoitza nagusia. 1979an enpresak 200 langile zituen eta urteko 25 milioi botilatxo ekoizten zituen. Urte horretan bertan Gillette erraldoiak 47,5 milioi dolarren truke erosi zion enpresa Grahami.

## Erreferentziak
Certaldo

**Certaldo** Italiako Toskana eskualdean dagoen Florentziako probintziako udalerria da. 75,24&nbsp;km²ko eremua du eta 2010ean 16.328 biztanle zituen

## Kanpo estekak
Arabinosa

[220px|thumb|250px|eskuinera|[Arabiako goma, pusketak eta hautsa.]]
**Arabinosa** C5H10O5 formula duen monosakaridoa da, aldehido taldea (CHO) lehenengo karbonoan duena. Bost karbono dituenez pentosa bat da.

## Etimologia 
Pentosa honen izena landare-goma natural batetik dator, arabiar gomatik. Goma mota horrek arabinosa ugari du.

## Ezaugarriak 
Arabinosa, besteak beste, pektina eta hemizelulosaren osagaia da, horregatik **pektinosa** izena ere ematen zaio.

Muturrean karbonilo taldea du eta ondoren hiru karbono asimetriko ditu. Gainerako gluzidoen antzera, arabinosak bi isomero optiko ditu: D eta L (dextrogiroa eta lebogiroa). Naturan **L-arabinosa** da nagusi, hau salbuespena da gluzidoen artean, D isomero optikoa naturan ugariagoa baita.

## Erabilerak 
Arabinosaren operoia garrantzi handikoa da bioteknologian eta biologia molekularrean, *Escherichia coli* bakterioak glukosarik ez eta arabinosa aurkitzen duenean honen katabolismoa abiatzeko gaitasuna baitu.

Elikagai industrian edulkoratzaile gisa komertzializatzen da. Arabinosa sakarasa entzimaren inhibitzailea da. Sakarasak sakarosa hidrolizatzen du glukosa eta fruktosa lortuz. Arabinosak hau inhibitzen duenez gluzemia indizea jeisten laguntzen du.

Artifizialki sintetizatzeko glukosa hartu eta Wohl degradazio metodoa erabiliz lortzen da. Lortzen den arabinosa D enantiomeroa izaten da eta *furano* zein *pirano* itxurak har ditzake.

:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kickstarter

**Kickstarter** proiektu sortzaile eta berriak finantzatzeko erabiltzen den mikromezenasgo webgunea da. Arlo teknologikoan ezezagunak diren asmakizun berriak ezagutzeko oso baliagarria da. Plataforma hau 2009ko apirilaren 28an sortu zen.

Jendea saiatu behar da bere produktua saltzen, aurkeztuz eta azalduz. Ondoren, inbertitzaileek dohaintzen bitartez diru eskaini dezakete etorkizunera begira. Webgunearen bilakaera esponentziala da, eta pertsona ezezagunentzat aukera bikaina da. Baita  moduan erabiltzen da. Izan ere, enpresa handiek langile berriak hemen bilatzen dituzte.

## Proiektu arrakastatsuak eta polemikoak 
Badira zenbait proiektu milioi dolarreko laguntzak jaso dituztenak. *Star Citizen* bideo-jokoak, adibidez, 80.000.000 dolar lortu zituen urte batean. Era berean, ordu batean milaka euro lortzen dituzten ideiak badaude.

Dena den, webguneak eskaintzen duen askatasuna askotan eragiten du polemika egotea partaideen artean. Adibidez, 2014. urtean Estatu Batuetako mutil batek ideia maniako bat aurkeztu zuen: bideokoko biolentokin jolasten zenituen bitartean odola xurgatzen zizun hodia, jotzen edo tiro egiten zizutenean.

## Kanpo estekak
Akha

**Akha** Tailandia, Myanmar, Laos eta Txinako Yunnan probintziako goi-mendietan herrixka txikietan bizi den tribu indigena bat da. Txinatik Asia hego-ekialderako bidea egin zuten XX. mendearen hasieran. Myanmarreko eta Laoseko gerra zibilen ondorioz, akhar asko Tailandiako Chiang Rai eta Chiang Mai probintzietara mugitu ziren eta egun 80.000 bat inguru bizi dira bertan. Haien mendietako herrixkak bisitatzeko turistentzako txangoak antolatzen dira.

Akharrak akheraz hitz egiten dute, Tibetar-birmaniar familiako Loloish (Yi) adarreko hizkuntza bat. Lisu hizkuntzarekin harremana du eta uste da garai batean Lolo tribu ehiztarien oinordekoak direla, Yunnan-go Baoshan eta Tengchong lautaden jabeak Ming dinastiak 1644an inbaditu zuen arte.

## Irudiak 

Fitxategi:Akha woman, Myanmar.jpg|Myanmarren
Fitxategi:Akha Laos 4-11-06.jpg|Laosen
Fitxategi:Akha laos 11 03a.jpg|Laosen
Fitxategi:Akha Laos 11 03b.jpg|Laosen
Fitxategi:Akha Dress.JPG|Tailandian
Fitxategi:Akha Woman.jpg|Tailandian
Fitxategi:Akha Man in Thailand.jpg|Ban Mae Chan Tai-ko Akha gizon bat, Chiang Rai probintzia, Tailandia
Fitxategi:Flag of the Akha People (Thailand).svg|Akha herriaren bandera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ève Curie

**Ève Denise Curie Labouisse**, (Paris, 1904ko abenduaren 6a- New York, 2007ko urriaren 22a) frantziar pianojole, kazetari, hizlari eta diplomatikoa izan zen.

## Biografia 
Pierre Curie eta Marie Curie zientzialarien alaba zen eta Irène Joliot-Curieren ahizpa txikia ere bai, hirurak Nobel saridunak. Senideak ez bezala, ez zuen ibilbide zientifikoa izan, baizik eta ikasketa literario eta artistikoak jorratu zituen, amak animatua. Ignacy Paderewski irakasle izan zuen, eta piano-jotzaile gisa hasi zen Parisen, 1925ean. Frantzian eta Belgikan emanaldiak egin zituen Bigarren Mundu Gerra hasi zen arte.

Ama hil ondoren, 1934 urtean, haren biografia idatzi zuen, *Madame Curie*; arrakasta itzela lortu zuen lanak eta hainbat hizkuntzatara itzuli zen. Ondoren, MGM ekoizleak zinemarako bertsioa egin zuen 1943 urtean; non Greer Garsonek Marieren rola antzeztu zuen eta Walter Pidgeon aitarena.

Bigarren Mundu Gerra zela, Frantziako porrota izatean, 1940ko ekainean, Bordelen itsasoratu zen “Madura’’ Britaniar ontzian, non 1300 errefuxiaturekin batera bidaiatu zuen (besteak beste, Štefan Osuský, Txekoslobakiar Batzorde nazionaleko kidea, belgiar ministroa izandako Marcel-Henri Jaspar eta Hugh Carleton Greene, *Daily Telegraph* egunkariko kazetaria eta Graham Greene idazlearen anaia). Falmouth (Kornualles) herrira, Erresuma Batuan, iritsi zen ekainaren 21ean.. Han aliatuen aldeko borrokan jarraitzeko engaiatu zen France Libre erakundean gerra bukatu arte. Kazetari gisa, prentsan eta irratian jardun zuen, bitan Radio Londresen. Erantzun gisa, Vichyko gobernuak ondasunak konfiskatu eta frantziar nazionalitatea kendu zion, dekretu baten bidez, 1941eko maiatzean, eta berarekin batera baita ere Henri Bernsteini, René Cassini eta Georges Thierry d'Argenlieuri.
1942 urtean kazetari gisa aritu zen New Yorkeko *Herald Tribune Syndicate* eta Londongo *Allied Newspaper* komunikabideetarako; horrek Bigarren Mundu Gerraren fronteetan ibiltzera eraman zuen, besteak beste, Libia, Errusia, Birmania eta Txinan zehar. Berriro Erresuma Batuan, 1943 urtean,*France Libre* erakundean sartu zen, eta Italiako frontean osasun zerbitzuetan lan egin zuen.

1944 urtean, Philippe Barrès kazetari eta politikoarekin batera, Paris-Presse egunkaria sortu zuen eta elkarrekin zuzendu zuten 1949 urte arte.

1948 urtean, beste intelektualekin batera, deitu zioten Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundea edo NATO/OTAN erakundeko aholkulari lanak egiteko Idazkaritza Orokorrena. 1954 urtean Haurren Laguntzarako Nazio Batuen Funtsa edo UNICEF erakundean hasi zen lanean. Bertako kide zen Henry Labouisserekin ezkondu zen eta 1958 urtean AEBko nazionalitatea hartu zuen.

## Lanak 
### Saiakera 
* *Madame Curie*, Paris, Gallimard, 1938, (Irati Bereauk euskaratua eta Klasikoak argitaratua 2008an)
* *They speak for a nation, letters from France* New York, Doubleday, Doran, 1941
* *Journey among warriors*, Londres & Toronto, W. Heinemann, 1943
* *Voyage parmi les guerriers* Paris, Flammarion, 1946
### Antzerkia 
* *145, Wall Street, pièce en trois actes et cinq tableaux*, "Spread Eagle" lanaren egokitzapena, M.M. George S. Brooks eta Walter B. Listerrek egina
## Erreferentziak
Erromanikoa Burgosko probintzian

thumb|Santo Domingo de Silosko klaustroaren ikuspegia.

**Erromanikoa Burgosko probintzian** lotuta dago nagusiki Santo Domingo de Silosko monasterioarekin, eta zehazki bere klaustro ezagunarekin. Hala ere, badaude beste 500 monumentu edo aztarna erromaniko guztira probintzia osoan. 

Izan ere Gaztela eta Leonen, Segovia, Soria eta Palentziarekin batera osatzen du gune erromanikorik garrantzitsuena.

## Eskualdeka 
### Alfoz de Burgos
**Alfoz de Burgos**en, alde batetik, Burgos hiriburan Las Huelgasko monasterioa, Erregearen Ospitalea aipatzekoak dira, Katedraleko Museoan eta Hiriko Museoan dagoen ondarearekin batera. Cerezo de Río Tirón-eko elizaren ataria Irlako pasealekuan ipini zuten, herri hartatik ekarrita. 

Bikaina den San Pedro de Cardeña monasterioa ere (Castrillo del Val) eskualde honetan dago, San Quirceko eliza (Los Ausines eta Revilla del Campo, Cojóbar (Modúbar de la Emparedada), Arlanzón, Hurones, Quintanarruz (Merindad de Río Ubierna), Santibáñez-Zarzaguda eta Miñón de Santibáñez (Valle de Santibáñez) eta Quintanadueñasekoak.

### Arlanzako eskualdea
**Arlanza**n, Santo Domingo de Silos eta Villamayor de los Montes.

### Bureba
**Bureba**n, Soto de Bureba (Quintanaélez), Castil de Lences (Poza de la Sal) eta Abajas.

### Demandako mendilerroa
**Demandako mendilerroa**n, Pineda de la Sierra, Riocavado de la Sierra, Vizcaínos eta Jaramillo de la Fuente.

### Dueroko Erribera
**Dueroko Erribera**n, Espinosa de Cervera eta Coruña del Conde.

### Ebroko eskualdea
**Ebroko eskualdea**n, Miranda de Ebroko Espíritu Santo eta Bozoó-ko San Julián eta Santa Basilisa eliza, Ermita de Nuestra Señora de las Eras (Santa Gadea del Cid), Bugedoko Monasterio de Santa María eta Encío-ko tenplu abandonatua.

### Merindadeak
**Merindadeetan**, Mena Haraneko Vallejo eta Sionesko elizak, Merindad de Valdivielsoko Valdenoceda (San Miguel), El Almiñé (San Nicolás) eta Puente Arenasekoak (San Pedro de Tejada) eta Valle de Manzanedoko San Martín del Rojokoa.

### Odra-Pisuerga
**Odra-Pisuerga** eskualdean, Padilla de Abajoko eliza eta Valle de Santibáñezeko Miñón-ekoa.

### Páramos y Campiñas 
thumb|Rebolledo de la Torreko eliza.

**Páramos**etan, Rebolledo de la Torreko eliza, Valle de Sedanoko Moradillokoa eta Tubilla del Aguako Tablada de Rudrónekoa.

Halaber, La Piedra, Fuente Úrbel, Prádanos del Tozo eta Talamillo del Tozo-ko elizak ere (Basconcillos del Tozo) aipagarriak dira.

## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Gaztela eta Leonen

## Kanpo estekak 
* Erromanikoa Burgosko probintzian ("Arteguías").
Jan Palach

**Jan Palach** ( – ) protesta politikoa egiteko asmoz bere buruaz beste egin zuen txekiar ikasle bat izan zen.

1968ko abuztuan, Varsoviako Ituneko tropek, Sobietar Batasunak gidaturik, Txekoslovakia inbaditu zuten. Horrela, Alexander Dubček-en gobernuaren erreforma liberalizatzaileak, eta harekin batera Pragako Udaberria, geldiarazi zituzten. Testuinguru horretan, 1969ko urtarrilaren 16an, Palachek bere buruari su eman zion Pragako San Wentzeslaoren enparantza.

Herrialdeko zenbait pertsona ospetsuri bidalitako gutun batean Palachek zin egin zuen isilpeko erresistentzia-talde bat antolaturik zegoela, eta kideak beren buruaz beste egiteko prest zeudela beren eskaerak ez bazituzten betetzen. Azkenean, nahiz eta egia izan beste zenbait gaztek ere bere buruari su eman ziotela, badirudi ez zela inoiz halako talde antolaturik existitu. Palachen eskaerak argiak ziren; zentsuraren amaitzea eta *Zprávy* indar sobietar okupatzaileen egunkari ofiziala ixtea nahi zuen. Gainera, gutunaren amaieran, Palachek txekiar eta eslovakiar biztanleak sobietarrek baldintza haiek bete arte ahalik eta manifestazio gehienetan parte hartzera deitu zituen.

Palachen ehorzketak okupazioaren aurkako protestak areagotu zituen, eta hilabete geroago, Jan Zajíc izeneko beste ikasle batek Palachek egin zuen modu eta toki berean bere buruaz beste egin zuen. Apirilean, Evzen Plocek izeneko beste ikasle batek gauza bera egin zuen Jihlava hirian.

Palachen heriotzaren 20. urteurrenean, Palachen Astea izenekoa ospatu zen. 1989ko urtarrilaren 15a eta 21a bitartean, zenbait manifestazio antikomunista antolatu ziren Pragan, baina poliziak manifestazio guztiak erreprimitu zituen. Erregimena hamaika hilabete geroago amaitu zen.

## Aitorpenak 
[thumb|260px|Palach eta Zajícen omenezko monumentua, [Pragako Museo Nazionalaren parean.]]
Belusezko Iraultza izenekoaren ondoren, Palach eta Zajíc omentzeko oroigarri bat jarri zuten hil ziren tokian bertan (Museo Nazionalaren parean). Oroigarri hori espaloian txertatutako brontzezko gurutze handi bat da. Horrez gain, hiriguneko plaza bati izena aldatu zioten Palachen omenez (Rudolfinuma dagoen leku berean).

Luboš Kohoutek astronomoak 1969ko abuztuaren 22an aurkitu zuen asteroideari Palach izena jarri zion. Gainera, Jan Palachen omenezko beste zenbait oroigarri ere badira Europa osoan zehar.

## Ikus, gainera 
* *Hořící keř*, Palachi eskainitako telebista miniseriea.

## Kanpo loturak 
*  Biografía de Jan Palach
*  Radio Praha, Palachi eta Zajíci buruz
*  [Document sheds new light on Jan Palach’s suicide forty years on, Czech Radio(https://eu.wikipedia.org/wiki/Czech_Radio), January 12, 2009]
Aldosa

thumb|D-glizeraldehidoaren egitura kimikoa

**Aldosa** aldehido taldea duen monosakaridoa da, Cn(H2O)n formula duena. Aldosa sinpleena glizeraldehidoa da, 3 karbono besterik ez duena.

Aldosetan, aldehido taldea lehenengo karbonoan dago beti (karbonoak aldehido taldea duenetik behera zenbatu egiten dira)

Aldehido taldea dutenez, aldosak erreduktoreak dira, hots, hainbat substantziarekin kontaktua egiten dutenean oxidatu egiten dira.

Glukosa eta galaktosa, besteak beste, aldosak dira.

Aldosa guztiek karbono asimetriko bat dute gutxienez. Karbono asimetrikoa da bere lau balentziak erradikal desberdinez beteta dituena. Glizeraldehidoaren kasuan, adibidez, bigarren karbonoa da karbono asimetrikoa (ikus irudia). Karbono asimetrikoak dituzten molekulek aktibitate optikoa dute, eta isomero enantiomero deritzonak dira (isomero horiek bi forma dituzte: D eta L, OH taldea karbono asimetrikoan duen kokapenaren arabera -eskuin ala ezkerrean-).

## Sailkapena 
## Kanpo estekak
Kontsola (argipena)

**Kontsola** hitzak adiera zenbait ditu:
* **kontsola** edo **bideokontsola**, bideojokoetarako gailua;
* **kontsola** edo **terminala**, ordenagailu zentral batekin komunikatzen ahalbidetzen duen periferikoa, teklatu eta pantaila baten bitartez;
* **kontsola** edo **mentsula**, horma batetik ateratzen den atala, arku, balkoi edo kideko baten euskarri dena;
* **kontsola**, hormaren aurka jartzen den altzari mota, mahai estu baten antzekoa.
Formatu (argipena)

**Formatu** hitzak hainbat adiera ditu:
* formatua, paperezko argitalpenen tamaina;
* formatua, margolan baten tamaina;
* informatikan, **formatua** informazio gordetzeko modua da,
** fitxategi formatua,
** formatu irekia.
* Wikipediako artikuluen formatua
Gran Hotel Domine Bilbao

**Gran Hotel Domine Bilbao** edota **Silken Gran Hotel Domine Bilbao** Bizkaiko Bilbo hiriburuan dagoen hotel bat da.

## Kokalekua 
Mazarredo zumardiko 61. zenbakian dago, Guggenheim Bilbao Museoaren parean, eta Abando eta Abandoibarra auzoen artean. Bost izarretako luxuzko hotela da.

Fitxategi:Bilbao - Silken Gran Hotel Domine Bilbao 1.jpg
Fitxategi:Bilbao - Silken Gran Hotel Domine Bilbao 2.jpg
Fitxategi:Interior Hotel Domine Bilbao (17619638).jpg|Eskailerak.

## Historia 
2002an Iñaki Aurrekoetxea Aurre eta Fernando Salas arkitektoen diseinuari jarraituz eraiki zen.

## Eraikina 
Ataria, eraikinaren arkitektura ulertzeko funtsezko zatia da, barnealdea argiztatzeaz gain, hotelaren elementu nabarmenetakoa da. Sartzerako unean, bisitariak Javier Mariscalen esskultura bat topatuko du, *Altzifre Fosila*, honek eraikinaren bertikalitate osoa bere egiten du, lurzorutik hasi eta goiko sabailehioraino. Eskulturak 26 metroko garaiera, bi metro eta erdiko diametroa, eta 90 tonatako pisua du.

## Kanpo estekak 
* Webgunea
Paul Rusesabagina

**Paul Rusesabagina** (Kigali, 1954ko ekainaren 15a) Ruandako genozidioan zehar milatik gora pertsona han izandako hilketetatik babesteagatik ezaguna den enpresaburu eta ekintzailea da. Jardun humanitario horiek *Hotel Rwanda* filmean (2004) kontatu zirenean ezagutu ziren munduan.
Estereoisomero

[thumb|[Azido laktikoaren bi estereoisomeroak ]]

**Estereoisomero** edo **isomero espaziala** formula molekular bera duen isomeroa da, atomoen arteko lotura berak ere dituena, baina atomo horiek espazioan modu desberdinetan antolatuta daude (egitura tridimentsionalean).

Isomero mota hauek ez dira nahastu behar egiturazko isomeroekin, atomoen arteko lotura desberdinak dituztenak (glukosa eta fruktosa, adibidez; formula bera dute, baina talde funtzional desberdinak -aldehido eta zetona, hurrenez hurren-).

Molekula enantiomeroak estereoisomeroetako mota bat dira.

## Ikus, gainera 
* Estereoisomeria

## Kanpo estekak
Amara Plaza hotela

thumb|Amara Plaza hotela
**Amara Plaza hotela** Gipuzkoako Donostia hiriburuan dagoen hotel bat da. Amara auzoko Pio XII.a plazan kokatua dago, Jose Antonio Agirre zubia, autobusen geltokia eta AP-8 bidesaridun autopistaren Donostiako sarrera irteeratik hurbil.

Luis Peña Gantxegi arkitektoaren proiektu bat da, 1992an Mario Sangalli arkitektoarekin lankidetzan eraikia izan zen.
Gaur egun Silken kateak kudeatzen du.

## Erreferentzia 
* Miguel Arsuaga, Luis Sesé: *Donostia-San Sebastián: arkitektura gida liburua*. Euskal Herriko Arkitektoen Elkargo Ofiziala, 1997.

## Kanpo estekak 
* Silken Amara Plaza
Sergei Koroliov

**Sergei Pavlovitx Koroliov** —; — (Zhytomyr, Errusiar Inperioa —egun Ukraina—  – Mosku, Sobietar Batasuna, ) Sobietar Batasuneko suzirien ingeniari eta espazio-ontzien diseinatzaile nagusia izan zen, Sobietar Batasunaren eta Ameriketako Estatu Batuen artean 1950eko eta 1960ko hamarkadetan izandako espazioko lasterketan. Askoren ustez, astronautika praktikoaren aita da.

Gaztetatik izan zuen aeronautikari buruzko interesa, eta horretarantz bideratu zituen ikasketak. Ingeniaritza ikasketak egin zituen Kieven eta Moskun. Ondoren, misil eta suzirientzako propultsio sistemak garatzen jardun zuen lanean. 1938an, Purga Handiaren garaian, atzemana eta Siberiako gulag batera bidalia izan zen; 6 urte eman zituen bertan. Askatu zutenean suziri diseinatzaile bihurtu zen eta errusiar ICBM programaren garapenean parte hartu zuen. Errusiako espazio-programaren diseinatzaile nagusia izen zen, eta Sputnik eta Vostok programak zuzendu zituen. Gizakia Ilargira bidaltzeko programa bere zuzendaritzapean hasi zen, baina 1966an hil zen, 56 urte zituelarik, gulageko egonaldiak eragindako osasun arazoengatik.

## Erreferentziak
Jasokundeko Andre Mariaren eliza (Santsoain)

**Jasokundeko Andre Mariaren eliza** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Leotz udalerriko Santsoain kontzejuan kokatutako XIII. mendeko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
XIII. mendearen hasieran eraiki zen, gero, XIV. mendean atal batzuk gaineratu zitzaizkion. Harlanduzko lana da. Irudian, absidea ikusten da, kanpoaldean atxikitako kontrahormekin, eta kanpandorrea ere bai, erdi-puntuko arkuak dituzten hainbat baorekin. Absidearen ondoan, lau angeluko gorputz bat dago, bi isurialdeko teilatu batez estalita. Atzean, harrizko beste eraikin baten zati bat ikusten da.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda
* Santsoain
* Leotz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
Minddurenea dorrea

**Minddurenea dorrea** edota **Mingenea dorrea** Nafarroako Lesaka udalerrian dagoen dorretxe bat da. Herrigunean bertan dago, Zarandia kalean, harrizko gurutze baten alboan. Lesakako eraikin antzinakoena omen da eta Nafarroako kultura ondasuna izendatua dago.

XIV. mendean eraikia izan zen eta orain dela urte gutxi arte dorretxeak baserri itxura zuen. Luzaroan huntzak estalirik egon arren, ezaugarri bereziak gorde ditu eta gaur egun itxura bikaineko eraikina da. Julio Caro Barojak idazlan batean baino gehiagotan marraztu zuen, betiere dorretxearen jatorrizko itxura mantenduz.

## Ikus gainera 
* Nafarroako kultura ondasunak

## Kanpo estekak 
* Lesakako ondare zibila. Lesakako Udala
Alde Zaharra (Lesaka)

**Lesakako Alde Zaharra** Nafarroako Lesaka udalerriko herrigunea edo alde zaharra da.

## Ondasun nabarmenak 
### Eraikin zibilak 
* Abasenea etxea
* Alzatebaita etxea
* Bikariobaita etxea
* Joanderrenea etxea
* Juanamenea etxea
* Lesakako udaletxea
* Matxikotenea etxea
* Minddurenea dorrea
* Munuzenea etxea
* Ortzantzenea etxea
* Zabaleta dorretxea

### Eraikin erlijiosoak 
* Doloreetako Ama Birjinaren komentua
* Harrizko gurutze-arkuak
* Salbatore baseliza
* Santa Maria Magdalena baseliza eta ospitalea
* San Martin eliza

## Kanpo estekak
Joan Peiró

**Joan Peiró i Belis** (Sants, Bartzelona, 1887ko otsailaren 18a - Paterna, 1942ko uztailaren 24a) anarkista espainiarra izan zen. Bigarren Errepublikako Industria Ministroa izan zen Espainako Gerra Zibilean.

## Bizitza 
Zortzi urte zituela, lanean hasi zen Bartzelonako beira lantegi batean eta 22 urte bete arte, ez zuen ikasi irakurtzen eta idazten. Beiraren sektorean aritu zen lanean, eta lankide batzuekin sortu zuen Cristalerías de Mataró kooperatiba. Bertan aritu zen beti lanean. 1907an Mercedes Olives Bonastre ehungitzako langilearekin ezkondu zen.

### Militantzia sindikala 
Bere militantzia sindikala 1906an hasi zen, eta ardura karguak izan zituen 1915 eta 1920 artean; Federación Española de Vidrieros y Cristaleros erakundeko idazkari nagusia izan zen (1916-1920), eta baita *La Colmena Obrer*a (Badalonako sindikatuen organoa) eta *El Vidrio* argitalpenen zuzendaria ere. Aurrerago, *Solidaridad Obrer*a egunkariko zuzendaria izatera iritsi zen (1930) eta *Cataluña* CNT-ren arratsaldeko egunkarikoa ere bai (1937).

### 20ko hamarkada latza 
Langileen kontrako errepresioa hurbiletik bizi izan zuen. 1920an bi atentatu egin zituzten bere kontra, eta Sorian eta Gasteizen atxilotua izan zen.
1922an CNT-ren idazkari nagusi izendatu zuten, eta bera kargu horretan zegoela egin zuen erakunde horrek Zaragozako BIltzarra. Hartan erabaki zuten CNT Langileen Nazioarteko Erakundean sartzea. Biltzar horretan, "mozio politikoa" izenekoa defendatu zuen Salvador Seguí, Ángel Pestaña eta VIadiurekin batean, eta erakundeko sektore ortodoxoenek gogor kritikatu zuten horregatik.

Primo de Riveraren diktadurapean, CNT-a ilegalizatu egin zuten, eta horrekin batean, bere egoitzak eta argitalpenak itxi egin zituzten. Erakundeko militante asko atxilotu egin zituzten, tartean Peiró.

### Errepublika garaia 
Largo Caballeroren gobernuko lau ministro anarkistetako bat izan zen, Juan García Oliver, Federica Montseny eta Juan López Sánchezekin batera. Industria Ministro izan zen, eta postu horretatik, industrian esku hartzeko dekretu bat prestatu zuen, eta baita industriarako kreditu banku baten sorrera bultzatu ere, baina Negrinek proiektu horietako asko murriztu eta galgatu zituen.
Zetosa

[250px|eskuinera|thumb|[Fruktosaren D eta L isomeroak. Zetosa honek zetona taldea du 2. karbonoan]]

**Zetosa** zetona taldea duen monosakaridoa da. Zetona hori 2. karbonoan dago eskuarki.

Zetosa sinpleena dihidroxiazetona da, 3 karbono besterik ez duena. Substantzia horrek ez du aktibitate optikorik, bere molekulan karbono asimetrikorik ez dagoelako.

Fruktosa eta erribulosa, besteak beste, zetosak dira.

Zetona taldea dutenez, zetosak erreduktoreak dira, hots, hainbat substantziarekin kontaktua egiten dutenean oxidatu egiten dira.

Monosakarido bat aldosa edo zetosa den jakiteko Seliwanoff-en testa erabiltzen da..

## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wimzie's House

'''''Wimzie's House'''* (), eskola aurreko haurrei zuzenduriko estatu batuar telesaila da, telebista garaikideko hezkuntza estandarra ezartzen aitzindaria izan zen, hezkuntza eta entretenimendua biak uztartuz.

## Kanpo estekak 
* *Wimzie's House'' saioaren webgune ofiziala
Amilopektina

**Amilopektina** glukosa unitatez egindako polimeroa da. Amilopektina almidoi izeneko polisakaridoaren bi osagaietako bat da, egitura guztiaren %70–80a osatzen dena. Beste 20-30%a amilosa da. Landaretan aurkitzen da eta ereserba funtzioa betetzen du.

## Egitura 
Amilopektina homopolisakarido bat da, α-D-glukopiranosen katea baita. Adarkaturiko molekula denez glukosen artean lotura O-glikosidiko desberdinak agertzen ditu, zati lerrokatuetan maltosa molekulek α(1→4) loturak dituzte eta adarkadura puntutan isomaltosak agertzen dira α(1→6) loturarekin. Adarrak 24-20 glukosaz behin kokatzen dira. Animalien glukogenoak antzerako egitura dauka, baina adarkatuagoa da, 12 glukosatik behin hain zuzen ere.

200px|ezkerrera|thumb|Amilopektinaren egitura adarkatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pentosa

**Pentosa** molekula bakoitzean bost karbono atomo dituzten azukreen genero izena da. Beren formula enpirikoa C5H10O5 da.

Izadian aurkitzen diren aldopentosen artean arabinosaren estereoisomeroak eta xilosa eta erribosaren d-formak daude. Bestalde, lau zetopentosa ere ezagutzen dira. Pentosa guztiak erreduzitzaileak dira. Erribosak eta desoxirribosak azido nukleikoen nukleotidoen osaketan hertzen dute parte.

## Aldopentosak 
Aldopentosak hiru esterozentru dituzte:

## Zetopentosak 
Zentopentosak bi esterozentru dituzte:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Escape from New York

**Escape from New York** (euskaraz *New Yorketik Ihesi*) 1981eko John Carpenter estatubatuar zinema zuzendariak zuzendu eta Nick Castle gidoigilearekin batera idatzi zuen zientzia-fikziozko filma bat da. Kurt Russell, Lee Van Cleef, Ernest Borgnine, Donald Pleasence, Isaac Hayes, Harry Dean Stanton, Adrienne Barbeau eta Tom Atkins aktoreek antzeztu zuten.

Denborarekin kultuzko filma bilakatu zen. 1996an *Escape from L.A.* (*Los Angelesetik Ihesi*) izeneko jarraipena izan zuen.

## Argumentua 
1997. urtea. Gaizkile talde erradikal batek AEBtako presidentearen hegazkina eta berau ere (Donald Pleasence) bahitu berri ditu, baina bizirik ateratzea lortu eta New York hiri arriskutsuko kaleetan barna bakar-bakarrik bere kaxa ibili beharko du, bertan, segurtasun goreneko presondegia bilakatu den Manhattan eremua dago. Agintariak presidentea hil ez dezaten ohiko erreskate jendetsua burutzeko ezindurik daudenez, hura erreskatatzeko gizon bakar bat bidaltzea erabaki da. Hautatutako gizona "Suge" Plissken da (Kurt Russell), denek hiltzat jotzen zuten preso ezaguna.

## Aktoreak 
* Kurt Russell: Snake Plissken
* Lee Van Cleef: Bob Hauk
* Ernest Borgnine: Cabbie
* Donald Pleasence: AEBtako presidentea
* Isaac Hayes: New Yorkeko dukea
* Harry Dean Stanton: Harold "Burmuin" Hellman
* Adrienne Barbeau: Maggie
* Tom Atkins: Rehme
* Charles Cyphers: AEBtako estatu idazkaria
* Joe Unger: Taylor (ezabatutako eszenak bakarrik)
* Frank Doubleday: Romero
* John Strobel: Cronenberg
* Season Hubley: Chock Full o' Nuts kafetegiko neska
* Ox Baker: Slag, borrokalaria
* Debra Hill: konputagailuaren ahotsa (krediturik gabe)
* Jamie Lee Curtis: filmaren hasierako narratzailea (krediturik gabe)

## Ikus gainera 
* *Escape from L.A.* (1996, "Los Angelestik Ihesi")

## Kanpo estekak 
* *Escape from New York* filmaren trailer edo iragarkia ikusgai. youtube.com 
* *Escape from New York* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Felipe Gómez Alonso

**Felipe Gómez Alonso** (Salamanca, Espainia, 1903ko otsailaren 7a - Iruñea, Nafarroa Garaia, 2003ko abuztuaren 8a) kazetaria eta argitaratzailea izan zen. Iruñeko Editorial Gómez argitaletxea sortu zuen, gerraondoko Nafarroa Garaiko euskaltasunaren erreferentea.

## Bizitza 
Salamancan jaioa, 1930tik 1932ra *El Pueblo Gallego de Vigo* egunkariaren erredaktore izan zen.
Ondoren, 1932tik 1940 arte *Diario de Navarra* eta, 1936tik 1939ra, Iruñeko *Hoja del Lunes* egunkarietan lan egin zuen. 1934tik 1940 arte, bestetik, Agencia Logos en korrespontsala izan zen. 1940an Gómez Akademia sortu zuen, mekanografia eta takigrafia irakasteko. Akademiaren lanak argitaratzeko asmoz inprenta bat ireki zuen. Baina, hasieran, helburu pedagogikoa zuen proiektuak laster beste itxura hartu zuen, Nafarroako euskaltasunarekin eta euskal izaerarekin zuten liburuen plazaratzea, alegia. Proiektua liburudenda baten irekieraz osatu zen, Gómez liburudenda. Gómez argitaletxean gehienbat Nafarroako egileen lanak argitaratu ziren, eskuarki folkloreari, historiari eta umoreari lotuak. Gomezen katalogoan, beste egileen artean, Jose Maria Iribarren, Carlos Clavería, Ignazio Arozena, Ramon Zulaika, Jose Artetxe, Victor Ruiz Añibarro eta Jesus Basañezen lanak jaso ziren. Jose Mari Espartzaren hitzetan, haien argitaratze jardunean euskararekiko eta Euskal Herriarekiko errespetua arnasten da; haren lanetan Nafarroa Garaia Euskal Herriko herrialde bat gehiago da.

## Idazlanak 
### Liburuak 
* *Pequeña guía turística de Pamplona*, Iruñea, 1954.
* *Mecanografía. Escritura al tacto*, 24. arg., Editorial Gómez, Iruñea, 1976

### Kolaborazioak 
* Julian Velasco de Toledorekin batera: *Historia universal de la taquigrafía*, Editorial Gómez, Iruñea, 1944.
* Egile Batzuk: *La Imprenta en Navarra*, Bianako printzea, Iruñea, 1974.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Auñamendi Entziklopedia.