open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ziklofosfamida

**Ziklofosfamida** konposatu organikoa da, C7H15Cl2N2O2P formula duena, fosfodiamidatoen klasekoa. Solido kristalino zuria da. Disolbagarria da etanoletan, kloroformotan eta dioxanotan. Narritagarria eta toxikoa da.

Ziklofosfamida kirala da eta bi esteroisomero ditu.

## Sintesia 
Ziklofosfamida sintetizatzeko *bis(2-kloroetil)amina* eta fosforo(V) oxikloruroa erreakzionarazten dira lehenik. Lortzen den *azido fosforikoaren amidadikloruroak* 3-amino-1-propanolarekin erreakzionatzen du trietilaminaren presentzia ziklofosfamida emateko. Emaitza nahaste errazemikoa da.

471x471px|Cyclophosphamid-Synthese

## Erabilera 
Bere ezaugarriak medio botika gisa usatzen da. Kimioterapia gisa, hutsik edo beste konposatu batzuekin nahasita zenbait linfoma-mota tratatzeko baliatzen da, hala nola mieloma anizkoitza edo leuzemia. Tumore solidoak tratatzeko ere erabiltzen da obulutegiko minbizia, bularreko minbizia, zelula txikien biriketako minbizia, neuroblastoma eta sarkoma, besteak beste. Ziklofosfamida substantzia proaktiboa da, hau da, metabolizatu egin behar da, bere eragin antitumorala gauzatu ahal izateko.

Immunosupresore gisa erabiltzen dira lupus eritematoso sistemikoan,  esklerosi anizkoitzean eta aurrekoen konplikazioetan, sindrome nefrotikoan adibidez. Transplante baten ondoren errefus akutua saihesteko ere erabiltzen da. Ahotik edo zain barnetik ematen da; Frantzian *Endoxan* markarekin eta generiko moduan.

## Albo-ondorioak 
Ziklofosfamidaren albo-ondorioen artean hauek aipa daitezke besteak beste: leukopenia, neutropenia, goragalea, gorakoak; zistitisa, mikrohematuria, alopezia, sukarra, hotzikarak, astenia eta ondoeza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Highlandetako faila

**Highlandetako faila**, **Highlandetako faila lerroa**, **Lur Garaietako faila** edo **Lur Garaietako faila lerroa**, , Eskozia alderik-alde zeharkatzen duen faila bat da.

## Ibilbidea 
Mendebaldeko Arran uhartetik eta Helensburgh udalerritik ekialdeko kostaldeko Stonehaven udalerrira doa.

## Lurralde banaketa 
Eskozian geografikoki nahiz kulturalki eta historikoki bi lurralde nagusiak banatzen dituen lerrotzat jo ohi da, hots, Eskoziako Lur Garaiak eta Eskoziako Lur Behereen arteko muga.

## Kanpo estekak
Tõnu Trubetsky

**Tõnu Trubetsky** (Tallinn, Estonia, 1963ko apirilaren 24a), **Tony Blackplait** bezala ere ezaguna, estoniar punk rock/glam punk musikaria, zinema eta musika bideo zuzendaria, eta anarkista indibidualista da.

## Jarduera politikoa 
Estoniako Berdeak alderdiko kide ohia da Trubetsky. 2007ko Estoniako parlamenturako hauteskundeetan eta 2009ko Europako Parlamenturako hauteskundeetan hautagai gisa aurkeztu zen.  2010eko abuztuaren 5ean, Trubetskyk Berdeak alderdia utzi eta Zentroko Alderdira pasako zela iragarri zuen.

## Diskografia 
### Vennaskond 
### Vürst Trubetsky & J. M. K. E. 
# *Rotipüdja* (2000, MC, CD, Melodija/Kaljukotkas)

### The Flowers of Romance 
# *Sue Catwoman* (2004, CDEP, MFM Records)
# *Sue Catwoman* (2004, CD, The Flowers of Romance)
# *Paris* (2006, CD, Līgo)

#### The Flowers of Romance barne bilduma 
# ''Punk Occupation 12 (2006, CD, Feńka R'n'R/Crazy Rat) - Girl in Black*

## Filmografia 
### Zuzendari gisa 
# Millennium (1998, VHS, 90 min., Faama Film/Trubetsky Pictures)
# *Ma armastan Ameerikat* (2001, VHS, 140 min., DayDream Productions/Trubetsky Pictures)
# *Sügis Ida-Euroopas* (2004, 2DVD, 185 min., DayDream/Trubetsky Pictures)
# *New York* (2006, DVD, 140 min., Trubetsky Pictures)
# *Pirates of Destiny* (2007, DVD, 150 min., Trubetsky Pictures)

### Aktore gisa 
# *Serenade* (zuz. Rao Heidmets, 1987)
# *The Sweet Planet* (dir. Aarne Ahi, 1987)
# *War* (zuz. Hardi Volmer & Riho Unt, 1987)
# *Hysteria* (zuz. Pekka Karjalainen, 1992)
# *Moguchi* (musika: Vennaskond, zuz. Toomas Griin & Jaak Eelmets, 2004)
# thumb|Tõnu Trubetsky (bigarrena ezkerretik) The Flowers of the Universe taldearekin (2017ko abenduaren 2an)*Punklaulupidu* (zuz. Erle Veber, 2008)

## Bibliografia 
# *Pogo* (poesia; 1989)  
# *Inglid ja* kangelasing (Angels And Heroes; eleberria; Anti Pathiquerekin; 1992)
# *Anarhia* (*Anarkia*; poesia; 1994)  
# *Daam* *sinises* (Lady In Blue; punk eleberria; Anti Pathiquerekin; 1994)
# *Mina ja George* (Me And George; eleberria; 1996)
# *Trubetsky* (poesia; 2000)  
# *Inglid ja* *kangelasing* (Angels And Heroes; eleberria; Anti Pathique eta Juhan Habichtekin; 2002)  
# *Anarhistida. Anarhia agendid. Maailmarevolutsiooni prelüd. Anarhistliku liikumise ajalugu* (Anarkistak: Anarkiaren eragileak. Munduko Iraultzaren Preludioa: Mugimendu Anarkistaren Historia; 2003)  
# *Susi jutud* (Susiren ipuinak; eleberria; Anti Pathiquerekin; 2007)  
# *Eesti punk 1976–1990. Anarhia ENSV-s* (Estoniako punka 1976-1990. Anarkia The ESSR-n; Cat Bloomfield-ekin; 2009)
# *Eesti punk 1972–1990. Haaknõela külm helk* (Tõnu Trubetsky & Kalev Lehola, 2012, Kunst,  {trükis},   {epub})
# *«Hukkunud Alpinisti» hotelli müsteerium'' (Tõnu Trubetsky, Tõnu Trubetsky, Tom Claude Trubetsky, sarjas "Mirabilia", 2013, Līgo,  )

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tetrodotoxina

**Tetrodotoxina** edo **TTX** konposatu organikoa da,C11H17N3O8 formula duena, amina hidroxilatuen klasekoa. Solido kristalino kolorgea da. Disolbagarria da azido azetiko diluitutan. Hilgarria da.

Tetrodotoxina produktu naturala da. Izena zor die *tetraodontiforme* ordenako arrainei beraien obarioan eta gibelean aurkitzen baita. Beste espezie batzuetan ere aurkitu da hala nola, igeletan, uhandretan, karramarroetan eta bakterioetan.

## Sintesia 
Tetrodotoxina *Tetraodontidae* generoko arrain-espezie askoren obario eta gibeletik kromatografiaz erauzten da, bereziki globo arrainetik. Normalean lehengairen 1.000 gramotik 8-9 tetrodotoxina lortzen da

Hainbat bide sintetiko ere aipatzen dira literaturan.

## Toxikotasuna 
Tetrodotoxina neurotoxina da. Tetrodotoxina tentsio azkarreko sodio-kanal azkarren poroei lotzen zaie nerbio-zelulen mintzetan, nerbio-ekintzako potentzialak inhibituz eta nerbio-transmisioa blokeatuz. Toxikapenaren hilkortasun-maila % 50a da. Aintzat hartu behar da **LD50** honokoa dela: 8 µg/kg zain barnetik hartzen bada, 2 µg/kg arnasten bada eta 30 µg/kg irensten bada.

### Sintomak 
Minutu gutxiren buruan hasten dira sintomak, toxina injektatu edo arnastuz gero, baina, irentsiz gero, mantsoago garatzen da (10-40 minutu).

Toxikapenaren lehen sintoma ezpainen eta mingainaren sentikortasunik ez arina da, eta toxina hartu eta 20 minutu eta hiru ordu bitartean agertzen da. Hurrengo sintoma aurpegiko eta gorputz-adarretako parestesia da, eta, horren ondoren, arintasun-sentsazioa ager daiteke. Buruko mina, min epigastrikoa, goragalea, beherakoa eta/edo gorakoak izan daitezke. Noizean behin, oinez ibiltzeko zailtasunak ere ager daitezke.

Toxikapenaren bigarren etapa paralisiaren areagotze bat da: biktima asko ez dira mugitzeko gai, esertzea ere zaila izan daiteke. Biktimak ahultasuna, begi-ninien dilatazioa, tikak, dardarak eta muskuluen koordinazioaren eta ahotsaren galera ditu. Arnas gutxiegitasuna areagotu egiten da. Paralisia eta konbultsioak, adimen-minusbaliotasuna eta bihotz-arritmiak areagotu egiten dira. Biktima, erabat paralizatuta egon arren, kontziente egon daiteke, eta, kasu batzuetan, erabat erne, hil aurretik.

Heriotza normalean lau eta sei orduren bueltan gertatzen da

### Tratamendua 
Tratamendua toxinaren xurgapena ahalik eta gehien mugatzea eta sintomatologia arintzea da, gaur egun ez baitago antidotorik. Urdail-garbiketa egitea komenigarria da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Putney

'''''', Erresuma Batuko Londres hiriburuaren hego-ekialdean dagoen auzo bat da, Wandsworth barrutian.

2011n 77.140 biztanle zituen.
Centro Basko Euskal Sustraiak (euskal etxea, Trenque Lauquen)

**Centro Basko Euskal Sustraiak** Argentinako Trenque Leuquen hirian dagoen euskal etxe bat da, Buenos Aires probintzian. 1998. urtean inauguratu zen. Orellana kalearen 249 zenbakian dago.
## Historia 
## Baliabideak 
## Jarduerak 
## Munduko Euskal Etxeen mapa 
[[Fitxategi:Munduko_euskal_etxeak_-_Mapa_-_Wikidata_-_2025.png|erdian|thumb|380x380px|Ikus Munduko euskal etxeen mapa interaktiboa (Wikidatako datuekin, 2025)]]

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal etxeak
* Euskal diaspora

## Kanpo estekak 
* *www.euskaletxeak.eus*
Jadipai ur-jauzia

**Jadipai ur-jauzia** (, *Jadipai Jhorna*) Bangladeshen dagoen ur-jauzi bat da. Herrialdeko turismogune garrantzitsua da.

Bandarban barrutiko Ruma Upazila herrian kokaturik dago, herrialdearen hego-mendebaldean

## Deskribapena 
Keokradong mendiko urek sortzen duten Jadipai errekak ibilbidean aurkitzen duen horma zabal batean erortzen da ura 60 metro inguruko altueratik. Horma beltzean landare ugari aurkitzen dira, batez ere sasoi lehorrean ikusten direnak. 

Ur-jauzia pasa ondoren Jadipai errekak Sangu ibaiarekin bat egiten du.

Ura gardena da eta oso hotza. Montzoi garaian ur-jauziak indar oso handia izaten du. Neguan aldiz ur gutxiago izaten du.

## Ibibidea 
Ur-jauzietara iristeko Boga aintzirara joan behar da aurrena. Ondoren Keokradong muinotik Pashingpara herrixkara (934 metrotako altueran) eta handik Jadipai ur-jauzietara iristen da.

## Iruditegia 

Irudi:Jadipai Jharna (6830526372).jpg
Irudi:Jadipai Jharna II (6976620307).jpg
Irudi:Rainbow of Jadipai Jharna I (6830596646).jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Déjà Vu (2006ko filma)

***Déjà Vu***, 2006ko Tony Scott estatubatuarrak zuzendutako zientzia-fikzio eta ekintza film bat da. Denzel Washington, Paula Patton, Jim Caviezel, Val Kilmer, Adam Goldberg eta Bruce Greenwood aktoreek sntzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, New Orleans, Doug Carlin (Denzel Washington) poliziak Mardi Gras jaiegunez AEBetako Itsas Armadako marinelak eta beren senideak zekartzan eta 543 pertsona hil dituen ferry baten eztanda terrorista baten atentatua izan dela ohartuko da. Bere buruargiaren ondorioz, Carlin ikerketa talde misteriotsu bateko kide egingo dute, talde honek bere betebeharra burutzeko denboran bidaiatzeko makina sofistikatu bat erabili ohi du.

## Aktoreak 
* Denzel Washington: Douglas Carlin, ATFko sgentea
* Paula Patton: Claire Kuchever
* Jim Caviezel: Carroll Oerstadt
* Val Kilmer: Paul Pryzwarra, FBIko ahrntea
* Bruce Greenwood: Jack McCready, FBIko agentea
* Adam Goldberg: Alexander Denny doktorea
* Elden Henson: Gunnars
* Erika Alexander: Shanti
* Matt Craven: Larry Minuti, ATFko agentea
* Elle Fanning: Abbey
* Enrique Castillo: Clairen sita

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Serenity (2019ko filma)

***Serenity***, 2019ko Steven Knight britainiarrak zuzendutako misteriozko thriller film bat da. Matthew McConaughey, Anne Hathaway, Diane Lane, Jason Clarke, Jeremy Strong eta Djimon Hounsou aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Karibeko uharte txiki batean bizi den Baker Dill (Matthew McConaughey) itsasontzi kapitainaren iragan misteriotsuak berriz atsekabetu eta bere burua dirudiena izan ez liteken errealitate berri batean harrapatua topatuko du. Bere bizimodu lasaia Karen (Anne Hathaway) emazte ohia hari eta bien semeari laguntza eske etortzean aldatu egingo da.

## Aktoreak 
* Matthew McConaughey: John Mason/Baker Dill
* Anne Hathaway: Karen Zariakas
* Diane Lane: Constance
* Jason Clarke: Frank Zariakas
* Djimon Hounsou: Duke
* Jeremy Strong: Reid Miller
* Garion Dowds: Samson 
* Charlotte Butler: Lois
* David Butler: Jack
* Rafael Sayegh: Patrick Zariakas

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Irene Bizkarra

**Irene Bizkarra Usabiaga** (Mañaria, Bizkaia, 1918ko urriaren 10a - 2005) frankismoaren biktima izan zen, beraien pentsaera nazionalistengatik kartzelaratuak izan ziren *Mañariko 13 Alabak* taldeko gazteena.

Idartza baserrikoa jaiotzaz eta Juan eta Maria Esperanzaren alaba, Zumelaga etxea zuen bizileku ahizpa Juliarekin batera 1936ko gerra garaian errepresaliatua izan zenean. Jaioterrian espetxeratzeko izen zerrenda luze bat osatu zen, tartean bi ahizpena, eta 1937ko uztailaren 29an herriko emakumeen artean burututako sarekada atxilo eraman zuten, Durangoko Goardia Zibilen Komandantziara lehenengo eta Bilbora gero.

Abuztuaren 12an, Mañariko Elizateko udalbatza guztia batuta, Bilboko Instrukzio Militarreko 4. Epaitegiari luzatutako idatzi baten aipatzen dute Irene Vizcarra eta zerrendatutako beste 9 andrazkok, EAJko kideak guztiak, “jokabide ona antzeman izan zaiela, bai alderdi moralean, bai erlijiosoan”.

Abuztuaren 12 horretan hain justu hartu zion epaileak deklarazioa eta, idatziz gordeta dagoen modura, aitortu zuen Emakume Abertzale Batzeko kidea zela, zuzendaritzan kargurik bete ez zuen arren, ez zuela arroparik josi ez bestelakorik egin separatista gorrientzat eta ez zela beraien saioetara joan; aipatu zuen ere ez zuela propaganda egin separatista gorrien alde haiek nagusi ziren sasoian eta azkenik ez zuela esku hartu eskuineko elementuen jazarpenean.

Kartzelan zirela, Irenek egarri handia pasatu zutela gogoratzen zuen eta kontatzen zuenez kartzelazainek ura eraman bai, baina euren aurrean lurrera botatzen zuten.

Bilboko Larrinagako espetxean bi hilabete eman ondoren, irailaren 29an libre utzi zuten Julia ahizpa, Salome Arteaga, Clara Goiti, Antolina Gorospe eta Maxima Arteagarekin batera.

## Aitortzak 
* 2020an, Gerediaga Elkartearen ikerketa historikoaren emaitza bezala *Atearen ostean, Mañariko 13 Alabak* izenburuko dokumentala aurkeztu zen, “oroimena berreskuratzeko eta egindako kaltea konpontzeko” xedearekin Mañariko udalak  bultzatu eta Bideografikek ekoiztutakoa
* Mañariko pilotalekuaren ostean zuri-beltzezko mural bat dago ikusgai, Wallart arte estudioak margotutakoa Irene bera eta kartzelaratuak izan ziren gainontzeko 12 emakumeen omenez, guztien izen-abizenak jasoz.
* Jaioterriko plazan ikusgai dagoen erakusketa iraunkorreko protagonistetako bat da Irene Bizkarra

## Erreferentziak 
## **Kanpo estekak** 
** https://www.youtube.com/watch?v=WtfYN3mBC7g&t=942s*Atearen ostean, Mañariko 13 Alabak*dokumentala, Julen Orbegozok eta Carlos Iglesiasek zuzendua
Chivilcoy hiriko Euskal Etxea

**Chivilcoyko Euskal Etxea**, ofizialki **Centro Vasco Argentino Beti Aurrera**, Buenos Aires probintziako Chivilcoy hirian dagoen euskal etxe bat da, Argentinan, 1983an sortua, irabazi-asmorik gabeko erakunde bat da eta euskal kultura, hizkuntza eta ohiturak zabaltzea du helburu. Chivilcoy hirian euskal identitatearen transmisioaren eta komunitatearen erakusgarri nagusiena da. Palemón  Huergo nº kalearen 71 zenbakian dago.

## Historia 
Euskal Etxea 1983an sortu zuten Chivilcoyko euskal jatorriko herritarrek, beren arbasoen ondarea bizirik mantentzeko asmoz. Argentinara iritsitako lehenengo euskal etorkinak XIX. mendearen bigarren erdialdean finkatu ziren eskualdean, eta beren ondorengoek euskal kulturaren transmisiorako gune bat sortzea erabaki zuten. “Beti Aurrera” izena aukeratu zuten.

1983az geroztik ofizialki aitortutako erakundea da. Euskal etxearen egoitza fisikoa 2007an inauguratu zen.

## Jarduerak 
Beti Aurrera Euskal Etxeak urtero hainbat jarduera antolatzen ditu, hala nola:

* Euskal ospakizunak: Aberri Eguna, San Juan gaua, Diasporaren eguna, Arantzazuko Amaren omenezko meza.
* Dantza taldea: Euskal dantza tradizionalak eskaintzen dituen dantzari talde bat du.
* Sukaldaritza eta kultura tailerrak, zinema emanaldiak eta hitzaldiak.
* Parte-hartzea Euskal Aste Nazionalean, Argentina osoko euskal etxeek antolatzen duten ekitaldi nagusian.
* Lankidetza tokiko erakundeekin, hala nola Argentinako Idazleen Elkartearekin (SADE) literatur lehiaketa antolatzen dute.

## Egoitza eta baliabideak 
Euskal etxearen egoitza fisikoa 2007an inauguratu zen, Palemón Huergo 71 helbidean dago, San José auzoan, Chivilcoy hirian. 

Egoitzak ekitaldi-areto bat eta kultur jardueretarako espazioak ditu: 

* Liburutegia
* Bulegoak 
* Sukaldea

## Munduko Euskal Etxeen mapa 
[[Fitxategi:Munduko_euskal_etxeak_-_Mapa_-_Wikidata_-_2025.png|erdian|thumb|380x380px|Ikus Munduko euskal etxeen mapa interaktiboa (Wikidatako datuekin, 2025)]]

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal etxeak
* Euskal diaspora

## Kanpo estekak 
*
* Webgune ofiziala Facebook-en
* *www.euskaletxeak.eus*
* -www.euskalkultura.eus
Necochea hiriko Euskal Etxea

**Necocheako Euskal Etxea**, ofizialki '''Centro Basko Argentino 'Euzko Etxea' de Necochea'*, Argentinako Necochea hirian dagoen euskal etxe bat da, Buenos Aires probintzian. 1945. urtean inauguratu zen. Avda. 58 y Calle kalearen 65 zenbakian dago.

Buenos Aireko probintzian dagoen Euskal Etxe handienetakoa eta aktiboenetakoa da.

## Historia 
1881eko urriaren 12an Necochearen sorreraren agiria idatzi zenean sinatzaileetako 11 kideetatik zazpik euskal abizena zuten. Herriaren izena ere Mariano Necochea generalarena jartzea erabaki zuten, euskal jatorriko argentinarra bera.

1913. urtean Tomás Bilbao merkatariak *Sociedad Euskadi* elkartea sortu zuen, hiriko lehenengo elkarte etnikoa. Urte batzuk beranduago *Euskal Echea* izen berria jarri zion iparraldeko euskaldunak ere barnean hartzeko. Urte haietan euskaldunen beste elkarte bat ere izan zen Necochean, *Denak Bat* izenekoa.

1945eko apirilaren 15ean eratu zen gaur egun bizirik dirauen *Centro Vasco Argentino Euzko Etxea*. 1951ean lursail bat erosi eta egungo egoitza okupatu zuen. Cleto Gárate eta Juan Bilbao izan zien lehenengo presidenteak.

Gaur egun 1.000 bazkide inguru ditu, hauetako 15-20 Euskal Herrian jaioak., 2005ean, 2011n, 2016an, eta azkenengo aldiz 2023an.

## Baliabideak 
* Areto nagusia
* Taberna eta jatetxea
* Gazte Alai dantza taldea: Hator Hona programa sortu zuen Euskal Herriko dantza irakasleak ekartzen dituena urtero.. Frontoi bat eraikitzeko eskaria ere egin dute.
* Saskibaloi kantxa

## Jarduerak 
Necocheako Euskal Etxearen oinarria euskal kultura transmititzea da. Tradizioak mantendu, dantza taldea eratu eta euskara irakasteaz gain, artisautza, gastronomia eta kirola ere sustatzen da.

Beste jai egun batzuk ere antolatzen dira:

* Sanferminak ospatzen dituzte
* San Juanetan *Quema de la Sorgiña* egiten dute. Hiru metroko sorgin erraldoi bat erretzen dute sutan
* San Sebastian egunean Euskadi pasealekuan stand bat jartzen dute janari traduzionalak eta Euskal Herriaren inguruko informazioa eskainiz... Danborrada ere egiten da, birritan gainera, urtarrilaren 20an bertan eta urtarrileko azken asteburuan.
* Beste bi jai ezagun dira *Fiesta de Reencuentro* (Berrelkartzearen jaia) eta Haurren jaia.

### Ikastaroak 
Ikastaro ugari egiten dira; txistu ikastaroak, dantza ikastaroak eta euskara klaseak besteak beste.

## Munduko Euskal Etxeen mapa 
[[Fitxategi:Munduko_euskal_etxeak_-_Mapa_-_Wikidata_-_2025.png|erdian|thumb|380x380px|Ikus Munduko euskal etxeen mapa interaktiboa (Wikidatako datuekin, 2025)]]

## Iruditegia 
### Euskal Aste Nazionala, 2023 

Fitxategi:Semana Nacional Vasca - 2023, Necochea - 02.jpg
Fitxategi:Semana Nacional Vasca - 2023, Necochea - 03.jpg
Fitxategi:Semana Nacional Vasca - 2023, Necochea - 06.jpg

### San Inazio Astea, 2005 

Fitxategi:Necochea, San Inazio Eguna 2005 (3).jpg
Fitxategi:Necochea, San Inazio Eguna 2005 (2).jpg
Fitxategi:Necochea, San Inazio Eguna 2005 (1).jpg

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal etxeak
* Euskal diaspora

## Kanpo estekak 
* *www.euskaletxeak.eus''
María Lucelly Murillo

**María Lucelly Murillo** (1991ko maiatzaren 5a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Melisa Murillo

**Melisa Murillo** (El Cerrito, 1982ko urtarrilaren 13a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aitziber Grados

**Aitziber Grados Muñoa** (Altsasu, Nafarroa Garaia, 1999) kazetaria eta telebista aurkezlea da. Malen Altunarekin batera *Benetan zabiz?* entretenimendurako podcast-aren aurkezlea da. 

Linbo ETB1eko umorezko saioko aurkezlea da, eta Primeran-eko Argizaiola gidatzen du Mikel Pagadizabalekin batera.

## Egindako lanak 
* *Benetan zabiz?* (2024-*gaur egun,* EITBko podkasta)
* *Argizaiola* (2025, Primeran)
* *Linbo* (2025-*gaur egun*, ETB1)

## Ikus, gainera 
* Linbo (late night)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fagoaga (dorretxea)

**Fagoaga**  edo **Pagoa** Oiartzungo dorretxe bat da  , Ergoien auzokoa, bere garaian baserri izandakoa, eta 21. mendean hotel  bilakatua. Gertu den Pagoa garagardotegiak etxearen izenean du jatorria.

## Historia 
Fagoaga ahaide nagusien leinuaren oinetxea zen, 15. mendeko erreferentzietan ageri da, eta elementu arkitektonikoak zaharragoak ditu, 14. mendekoak. Fagoagako burdinolaren ustiaketari lotua zegoen.

Banderizoen gerren garaiko dorretxeen eta Pizkundeko jauregien arteko forma misto bat du bere arkitektura originalak. 

19. mendetik Oiartzunen Pagoa edo Pagua esan izan zaio, eta baserria zen ustiaketaz, baita eraikuntzak zuen luzapen baten forman. 2017. urtean egindako zaharberritzearen ondoren,

## Iruditegia 
Fagoaga 2025ean:

Fitxategi:Fagoaga 2025 02.jpg|
Fitxategi:Fagoaga 2025 03.jpg|
Fitxategi:Fagoaga 2025 04.jpg|

Fagoaga 1990eko hamarkadan:

Fitxategi:Pagoa Fagoaga 48459 1062964.jpg|1990ko hamarkadan, baserri eran luzapena zuenean eraikinak.
Fitxategi:Pagoa Fagoaga 48462 1062967.jpg|Ateak, bat lehen solairukoa, ohikoa euskal dorretxeetan.
Fitxategi:Pagoa Fagoaga gezileihoa 48463.jpg|Leiho gotikoa eta gezileihoa izan daitekeena.

Elementu arkitektonikoak eta planoak, 1980an egindakoak:

Fitxategi:Fagoaga Planoak 48467 1062972.jpg|
Fitxategi:Fagoaga Planoak 1062970.jpg|
Fitxategi:Fagoaga Planoak 48466 1062971.jpg|

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pagoa (argipena)
* Pagoaga (argipena)

## Kanpo estekak
Master Lock

**Master Lock** giltzarrapoak, konbinazio-sarrailak, kutxa gotorrak eta antzeko segurtasun-produktuak ekoizten dituen Ameriketako Estatu Batuetako enpresa bat da. Harry Soref sarrailagile eta asmatzaileak sortu zuen 1921ean Master Lock Company LLC. Gaur egun, Fortune Brands Innovationsen filiala da eta egoitza Nagusia Wisconsin estatuko Oak Creek hirian du. 1970ean, American Brands enpresak Master Lock konpainia erosi zien Sorefen oinordekoei. Ondoren, American Brands holdingak Fortune Brands izena hartu zuen, 2011ko urriaren 3an Fortune Brands Home & Security konpainia eta Beam Inc. edarien enpresetan banatu zena.

## Kanpo estekak 
* Master Locken webgunea
Urho Castrén

**Urho Jonas Castrén** (Jyväskylä, 1886ko abenduaren 31 – Helsinki, 1965eko martxoaren 8a) finlandiar epaile eta politikaria izan zen, Finlandiako lehen ministroa 1944ko irailetik abendura.

Zuzenbidea ikasi ondoren, Helsinkiko Unibertsitateko irakaslea izan zen 1918tik 1927ra. Abokatu gisa ere lan egin zuen eta 1922an sistema judizialean sartu zen. 1929tik 1956ra Finlandiako Administrazio Auzitegi Nagusiko presidentea izan zen. Gainera, Justizia ministro izan zen 1925eko abendutik 1926ko abendura.

Koalizio Nazionaleko Alderdia ordezkatuz, Carstének gobernu bat eratu zuen 1944ko iraila eta abendua bitartean. Antti Hackzell aurreko lehen ministroak bihotzekoa izan zuen Moskun negoziatzen ari zela, Sobietar Batasunarekin. Carsténen zeregin nagusia Moskuko Armistizioa aplikatzea izan zen, Finlandiak gerran parte hartzeari amaiera eman ziona.
Coronel Dorrego hiriko Euskal Etxea

**Coronel Dorregoko Euskal Etxea**, ofizialki **Denak Elkarrekin**, Argentinako Coronel Dorrego hirian dagoen euskal etxe bat da, Buenos Aires probintzian. 2002. urtean inauguratu zen. Italia kalearen 640 zenbakian dago.
## Historia 
## Baliabideak 
## Jarduerak 
## Munduko Euskal Etxeen mapa 
[[Fitxategi:Munduko_euskal_etxeak_-_Mapa_-_Wikidata_-_2025.png|erdian|thumb|380x380px|Ikus Munduko euskal etxeen mapa interaktiboa (Wikidatako datuekin, 2025)]]

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal etxeak
* Euskal diaspora

## Kanpo estekak 
* *www.euskaletxeak.eus*
Ruth Shady

**Ruth Martha Shady Solís** (Callao, 1946ko abenduaren 29a) perutar antropologo, arkeologo eta hezitzailea da, Caraleko gune arkeologikoaren birbalorizazio- eta datazio-lanagatik  ezaguna. San Markoseko Unibertsitate Nazional Nagusiko Gizarte Zientzien Fakultatean irakasle lanetan ere aritzen da.

## Biografia 
### Prestakuntza 
Ruthen gurasoak izan ziren arkeologo izatera eraman zuen eragin iturri nagusia. Bere aita, Gerardo Hirsh, bere izena Heinz Shedyra aldatu zuen Europa astintzen ari zen Bigarren Mundu Gerratik ihes egiteko, Perura iritsi zen 20 urterekin, eta han bere ama, Rosa Solís Pita, ezagutu zuen. Amaren herrialdean iraganean bizi izan ziren antzinako kulturak eragin handia bihurtu ziren aitarentzat. Espezializazio ikasketak egin ditu Estatu Batuetan eta Frantzian. 2003az geroztik, Karal-Supe Arkeologia Proiektu Berezia zuzentzen du, Estatu pristinoaren, hiri-bizimoduen eta zibilizazioaren eraketaren ebidentziak dituen leku garrantzitsu hori ikertu, kontserbatu eta balioesteko. Horren bitartez, bere taldeak zibilizazio horren 25 kokaleku aurkitu ditu.
* Emakumezko Zientzialarien L 'Oreal-UNESCO Saria  Zientzia, Teknologia eta Berrikuntza Teknologikoaren Kontseilu Nazionalaren (Concytec) 2018ko Sari Nazionala.
* *BBCk  "100 emakume* eraginkorren eta inspiratzaileenetako" bat dela aitortu du 2020an.
* *Merezimenduaren Ordena* jaso du Zerbitzu Goraipatuengatik (Peru).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ruth Shady - Jonathan Haas eta Winifred Creamer-i gutun irekia
* CaralPeru.gob.pe
* *La ciudad sagrada de Caral-Supe en los albores de la civilización en el Perú*
Victoriano Santos Iriarte

**Victoriano Santos Iriarte**, **El Canario** ezizenez (Canelones, 1902ko azaroaren 2a – Montevideo, 1968ko azaroaren 10a) uruguaiar futbolaria izan zen, aurrelari postuan aritzen zena.

Racing Club de Montevideo taldean jokatu zuen bederatzi denboralditan 1923tik 1932ra. Uruguaiko futbol selekzio nazionalarekin bost partida jokatu zituen. Uruguairen lau partidetan jokatu zuen 1930eko Munduko Futbol Txapelketan eta bi gol sartu zituen, bata Jugoslaviaren aurkako finalerdian eta bestea Argentinaren aurkako finalean.
Capodimonte jauregia

**Capodimonte errege jauregia** () Napolin dagoen jauregi handia da, lehen Bi Sizilietako borboitarren udako egoitza zena eta orain **Capodimonte museoa** dena.

1738tik aurrera eraiki zen, Karlos Borboikoaren aginduz, Farnesio bilduma jartzeko; ondoren, errege-egoitza izan zen, eta bi funtzioak uztartu zituen 1948ra arte. Jauregia, hiru solairu eta behegain batean banatuta dago. Lehen solairuan Errege Bizitegia zegoen, zeinaren dekorazioa oraindik partzialki kontserbatzen den, eta, gaur egun, Capodimonte edo Napoliko beste errege-egoitza batzuetako altzariak, objektu artistikoak eta dekorazioa erakusteko balio du. Era berean, nobleen egoitzetako objektuak ere ikusgai daude. Nabarmentzekoak dira portzelanak, eguneroko objektuak, eta XVIII. eta XIX. mendeetako italiar eta europar artisten pinturak eta eskulturak.

## Museo nazionala
Capodimonte museo nazionala (*Museo Nazionale di Capodimonte*) 1957an inauguratu zen ofizialki, nahiz eta artelanak jauregiko aretoetan 1758tik erakusgai izan. Batez ere margolanak daude, bi bilduma nagusietan zabalduta daudenak:
*Farnese bilduma, Italiako eta nazioarteko pinturaren izen handi batzuk biltzen dituena (horien artean Rafael, Tiziano, Parmigianino, Brueghel Zaharra, El Greco, Ludovico Carracci edo Guido Reni)
*Galleria Napoletana, hiriko eta inguruko elizen obrak biltzen dituena, Capodimontera eramanak kautelazko helburuekin (Simone Martini, Colantonio, Caravaggio, José de Ribera, Luca Giordano edo Francesco Solimena).
Arte garaikidearen bilduma ere garrantzitsua da, Italian ezaugarri horiek dituen bakarra, non Andy Warholen "Vesuvius" nabarmentzen den.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Hernando Navarrete

**Hernando Navarrete** (1916ko apirilaren 28a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 1936ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stephanie Pauleck

**Stephanie Pauleck** (Saxonia, Alemania, 1985) baserritarra da.

## Bizitza 
Alemania ekialdean jaio eta hazi zen Stephanie Pauleck. 4 urte besterik ez zuen Berlingo Harresia erori zenean. Herri txiki batean bizi izan zen umetan, zaldien artean. Etxeko apalategiak zaldiei buruzko liburuz beteta zituen, eta haiei buruzko filmak ikusten zituen maiz. Gaztetan, are gehiago murgildu zen zaldi munduan, eta, helduaroan, Euskal Herrira abiatu zen, familia proiektu berri bati ekiteko, Arabako Gaztelu herrixkara zehazki.

Bikotekidearekin batera hasieran, zaldiak eta ahuntzak baino ez zituen, baina baserria handitu egin da eta apurka apurka mota askotako animaliak izatea lortu dute: ahuntzak, behiak, ardiak, antzarak, ahateak, oiloak, txakurrak, untxiak eta indioilarrak.

### Jarduerak 
Larunbatetan, tailerrak egiten dituzte, bertan jendeak parte hartzen du ahuntzei esnea jezten, animaliak zaintzen... Batzuetan, gazta egiteko ikastaroak eta halako jarduera espezifikoak ere antolatzen dituzte. Igandeetan, familientzako bisita gidatuak egiten dituzte, bereziki ume txikiei begira. Astearteetan eta igandeetan, zaldian ibiltzeko klaseak, eta, asteazkenetan, Nekazari Txikia izeneko eskola talde bat artatzen dute baserriko eguneroko lanetan parte hartzen erakutsiz. Eskolako bisitak ere antolatzen dituzte.

## Sariak 
* 2024ko maiatzean Baserri eskola proiektuari esker, Stephaniek Deustuko Unibertsitatearen Sari Berezia jaso zuen Gasteizko Europa Jauregian, Araba Ekinbideak antolatutako *Tu Idea Cuenta* lehiaketan. Lehiaketak Arabako ekintzailetzaren ideiarik onenak saritzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tallinngo harresiak

**Tallinngo harresiak** (: ) Estoniako Tallinngo alde zaharraren inguruan eraikitako harresi, dorre, ate eta bastioi multzoa da.

## Historia 
Tallinn hiriko lehen harresiak XIII. mendearen bigarren erdian eraiki ziren. Margaritaren Harresia deitzen zaio ere, 1265ean eraikuntza agindua  Margarita Sambiriak eman zuelako, Erik V.a Danimarkako erregearen ama, Estoniako erregeordea (Domina Namibiae).

Hiriko harresiak serioski indartzen hasi ziren 1310ean, Johan Canne (Jens Kanne) Tallinneko gobernadoreorde izendatu zutenean. Harresia 1355ean amaitu zen, nahiz eta lubakiak urez 10 urte lehenago bete. Harresiak biltzen duen hiriko barrutiari Kanneko harresia deitzen zitzaion. 6,5 m garai eta 2,3 m lodi zen.

XV. mendearen lehen erdian harresia berreraiki zen. Horma loditu egin zen, eta barruan euste-hormak eraiki ziren. XI. eta XVI. mendeen artean, hiriko harresiak eraiki ziren, 16 metroko altueraraino.

XVII mendean modernizazio berri bat gertatu zen suediarren eskutik. Ingrieko bastioia Kiek in de Kök dorre zaharraren aurrean eraiki zen, eta Skooneko bastioia Margarita Dorre Handiaren aurreko atean eraiki zen.

XIX. mendearen erdialdean, beste hiri batzuetan bezala, Tallinngo gotorlekuak desegiten hasi ziren. Militarki zaharkituta geratu ziren bastioiak kendu zituzten, baita hiriko antzinako gotorlekuen zatiak ere. Hala ere, monumentuen babesaren mesedetan, gotorleku historikoak hein handi batean gordetzea erabaki zen. Gaur egun, hiriko gotorlekuak hiriaren erakargarri garrantzitsua dira. Eraitsitako bastioien ordez, askotan, Lindamägi, Hirve Park, Toompark eta abar bezalako parkeak eraiki ziren.2020ko hamarkadan, hiriko gotorlekuetako 26 dorre eta 1,85 kilometroko harresiak gordetzen ziren.
erdian|thumb|400x400px|Beheko hiriko harresien ipar-mendebaldeko zatia.

## Gotorlekuen mapa 
## Tallingo harresiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pentanal

**Pentanala** edo **barelaldehidoa** konposatu organikoa da, CH3(CH2)3CHO formula duena, aldehido alifatikoen klasekoa. Usain garratzeko likido garden sukoia da. Disolbagarria da etanoletan eta dietil eterretan. Narritagarria da.

Pentanala produktu naturala da eta hainbat landaretan ageri da, sojan, erramu-hostoetan, alpapan, arrozean eta patatan bestak beste.

## Sintesia 
Pentanala butenoaren hidroformilazioaz sintetizatzen da.

453x453px|Industrielle Synthese von Valeraldehyd

## Erabilera 
Pentanala aromatizatzaile gisa eta kautxuen bulkanizazioan azeleratzaile moduan usatzen da nagusiki.

## Toxikotasuna 
Pentanala ez da bereziki toxikoa esposizioa oso luzea ez bada, baina narritagarria da larruazalentzat, begientzat eta mukosentzat.

## Erreferentziak
Mid-Ulster Brigada (UVF)

**Mid-Ulster Brigada**, , UVF talde armatu loialistaren brigada bat izan zen. 

Ipar Irlandako gatazka ia osoan zehar jardun zuen, irlandar errepublikar eta katolikoen komunitatea jomugatzat izanez, eta haien aurka eraso, hilketa eta atentatu ugari burutuz.

## Historia 
1972an sortua, Armagh konderriko Lurgan udalerrian egoitza zuen, Billy Hanna lehen buruzagia izanik. Ondorengo brigada honetako buruzagi nabarmenen artean Robin Jackson eta Billy Wright izan ziren.

Gehienbat Ipar Irlandan jardun zuen, beteziki Armagh klnderrian, baina Irlandako Errepublikan atentatuak burutzera ete iritsi zen. 

## Atentatuak 
Brigada honek burututako atentatuen artean ziur aski bi ezagunenak Dublin eta Monaghango atentatuak (1974) eta Miami Showband hilketak (1975) izan ziren.

## Kanpo estekak
Raquel Idoeta

**Raquel Idoeta** **Hernandorena** (Bilbo, Bizkaia, 1965) Bilboko Ingeniaritza Eskolako Energia irakaslea, ikerlaria eta Euskal Herriko Unibertsiteko Segurtasun Nuklear eta Erradiologikoko (SEGNUC) taldeko kidea da.

## Bizitza 
Hasieran fisika ikasketak egin bazituen ere, gerora ingeniaritza energetikoa ikastera jo zuen. Batez ere arlo nuklearra interesatzen zitzaiolako. Unibertsitatean ez zuen gaia asko landu, eta horretan sakondu nahi zuen. Fisikaria denez, dena azaldu ahal izatea interesatzen zaio, eta horregatik gustatzen zitzaion mekanika kuantikoa. Batez ere, mekanika kuantikoaren funtzionamenduaren muina ez delako batere klasikoa; baina gauza batzuk ezin dira azaldu fisika kuantikoarekin ez bada. Gustatzen zitzaion hori ikastea. Gero, energia nuklearrarekin topo egin zuen. Hasieratik erradioaktibitatearekin lotutako gaietan murgildu zen, baina hori gehiago ikertu nahi zuen eta horretan dihardu.

## Lanak 
Raquel Idoetak, Ingeniaritza Energetikoan doktoreak, 25 urte baino gehiagoko esperientzia du gai honi buruzko ikerketan eta artikulu zientifiko ugari argitaratu ditu.

### Elkarlanak 
* *Estudio de la exposición debida a la utilización de torio en industrias no radiológicas.* Fernando Legarda Ibáñez,  Margarita Herranz Soler, Raquel Idoeta Hernandorena, Rafael Núñez-Lagos Roglá, María Savirón Sánchez, Carmen Pérez Marín eta Alberto Carrión Sanjuán 

* *Transformación educativa en la ingeniería industrial*: desafíos y oportunidades de los entornos híbridos y online. Susana Petisco Ferrero, Margarita Herranz Soler, Saroa Rozas Guinea, Raquel Idoeta Hernandorena

* *Innovación e investigación con tecnología educativa: explorando las posibilidades de la educación del futuro* / coord. por Eneko Tejada Garitano, Urtza Garay Ruiz, Arantzazu López de la Serna, 2024,  978-84-1070-664-4, or. 112
* *Low-level determination of Th-isotopes by alpha spectrometry*. Part 2: evaluation of methods for dissolution of samples and for test sample preparation Journal of Radioanalytical and Nuclear Chemistry, Vol. 314, Núm. 3, or. 2519-2529 

**Zuzendutako tesiak**

* *Determinación de Fe-55 y Ni-63 en Muestras Medioambientales.* Angel Abelairas Arce. Margarita Herranz Soler (zuz.) eta Raquel Idoeta Hernandorenak (zuz.) zuzendutako doktore-tesia. Euskal Herriko Unibertsitatea (2021).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maslenitsa

**Maslenitsa** (; ,  ahoskatua; ; ), **Gurinaren**, **Matahamiaren** eta **Gaztaren Astea** ere deitua, ekialdeko eslaviar herrialdeetan (Errusia, Ukraina, Bielorrusia, etab.) ospatzen duten jai erlijioso eta folklorikoa da.

Garizuma Handiari bide ematen dion azken astean ospatzen dute. Jaieguna inauteri katolikoaren parekoa da, garizuma ortodoxoan ez bezala, asteazkenean hasi beharrean astelehenean hasten dena.

## Tradizioak 
Froga arkeologikoek erakusten dutenez, Maslenitsaren jatorria II. mendekoa da. Eslaviar jai zaharrenetako bat da, jatorri paganoak dituena, hala nola lituaniar Užgavėnės eta antzeko ospakizun baltikoak. Eslaviar mitologian Veles jainkoari eskaintzen zaion udako ekitaldia da eta iparraldeko hemisferioko neguaren amaiera ospatzen dute.

Aste honetan debekatuta dago okela kontsumitzea, eta arrautzak, esnekiak eta haragitik eratorriak ez diren beste produktu batzuk baimenduta daude, horrexegatik *Syropustnaia nedelia* () diote. Janaririk bereizgarriena bliniak dira, gurinarekin, arrautzekin eta esnearekin batera. Paganismoaren garaietan, blinien zirkulu-formak eta urre-tonuak eguzkiaren laudorioak sinbolizatzen zituzten.

Maslenitsa jarduera sozialen parte izateko azken aukera da, baita mozorroak eramatea eta alkohol-kontsumoa ere, garizuma-garaian debekaturik dagoena.

Azken egunari "Barkamenaren Eguna" diote (*Prostxionoe voskresenie*, Inauteriko igandearen baliokidea). Jardunaldi honetan senideak eta lagunak bisitatu eta bakeak eginten dituzte opariak emateaz gain. Jaiaren amaieran txorimaloa pizten dute sutzar batean.

## Aro modernoa 
Sobietar Batasunaren garaian, beste jai erlijioso batzuetan bezala, Maslenitsak egutegian ofizialtasuna izateari utzi zion; hala ere, familia batzuek beren esanahi erlijiosoa bilatu gabe ospatzen zuten jaia, lagunen, ahaideen eta gertukoen artean bakarrik bilduta. Perestroikaren ondoren, Gobernuak ofizialki berriro ospatzea onartu zuen.

Gizarte sekularra denez, errusiarrek haragia jaten dute produktu honek Maslenitsan eraginik izan gabe.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Radonitsa

**Radonitsa ** (, , ), **Radunitsa** (), **Radonica** edo **Radunica**, Errusiako Eliza Ortodoxoaren egutegian, Pazkoko bigarren asteartean edo, toki batzuetan (Errusiako hego-mendebaldean), Pazkoko bigarren astelehenean hildakoen oroipena da. Ukrainar tradizioan **Provodi** () du izena.

## Historia eta esanahia 
Eslaviarrek, antzinako herri askok bezala, familiako kideen hilobiak udaberrian bisitatzeko eta haiekin jai egiteko tradizioa zuten. Kristautasunera bihurtu ondoren, Errusiako Eliza Ortodoxoak ohitura hau bereganatu zuen, Radonitsa sortuz. Jaiegun honen izena eslaviar «*radost*» hitzetik dator, "poztasuna" esan nahi duena. Kieveko Rusean, tokiko izena «Krasnaia Gorka» da (Красная горка, «Mendixka ederra»), eta esanahi bera du.

Arraroa dirudi hildakoentzako memoriala «bozkario» izatea, baina poztasun honen atzean dagoen kristau sinesmena Jesusen Piztueraren oroitzapena eta sinestedunei dakarkien poza eta itxaropena da.

Aste Santuko azken egunen garrantzia eta Piztueraren poza direla eta, Typikonek (*Ustav*), beste jaialdietan bezala, hildakoentzako otoitz bereziak debekatzen ditu, adibidez, Panijida bat, hiletak izan ezik, ezin baita atzeratu — Ostegun Santutik Quasimodo igandera — hamaika eguneko epea. Beraz, Pazkoaz geroztik hildakoak gogoratzeko lehenengo aukera Pazkoko bigarren astelehena da. Hala ere, herrialde ortodoxoetan, hainbat monasteriok astelehenetan baraua egiteko ohitura jarraitzen dutenez, jaia askotan asteartean ospatzen da, guztiek arrautzetan parte hartu ahal izan dezaten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aste Berde

**Aste Berdea** (, ), **Semik** (*Семі́к*) izenez ezaguna, eslaviar jatorriko jai tradizionala da. Ekainaren hasieran ospatzen dute, eta heriotzaren gurtzarekin eta udaberrian uzta oparoa lortzeko erritualekin zerikusia du; horregatik, emankortasunaren aldeko eskaintza gisa ospatzen dute. Lehen jaieguna osteguna izango da, Errusia eta Ukrainan Eliza Ortodoxoaren Aste Trinitarioa bezala ezaguna.

«*Semik*» terminoa eslavieratik dator, eta euskarazko esanahia «zazpi» da, Pazko egunaren ondorengo zazpigarren asteari baitagokio. Semik amaitu ondoren, Hirutasuneko Igandea dator.

## Tradizioak 
Jarraitu beharreko errituetako bat rusalkei (uraren izaki mitologikoak) eskaintza bat egitea da. Rusalkak arriskutsuak zirela uste zen eta, beraz, debekatuta zegoen Semikeko gauetan ibaian bainatzea. Baretzeko, nekazariek gurutze bat, zirkulu magiko bat, intsentsua, baratxuria, asentsioa eta otoitzak egiten dituzte.

Beste tradizio bat ehorzketa egokirik izan ez zuten hildakoentzako hileta egokia eskaintzea da. Nekazariek urki-adarrez apaintzen zituzten beren etxeen barrualdea eta kanpoaldea; adar horiek koroak eta krespoiak egiteko ere erabiltzen zituzten. Apainduretarako, urkiak basoetan mozten zituzten, baina establezimenduetan ere eros daitezke. Urkia naturaren indarraren sinbolo eta emakumeekin geratzeko topagune gisa ikusten da Semiken. Kostroma eta Maslenitsa jaiegunetan bezala, sinbolo horiek suntsitu egiten dira, normalean uretara botatzen dituzte landaketetarako euri ugari eskatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sokos Hotel Viru

**Sokos Hotel Viru** Estoniako Tallinn hirian dagoen hotela da. Herrialdeko lehen etxe orratza izan zen eta Viru Keskus merkataritza gunearekin lotuta dago. Sokos Hotels enpresarena da.

## Historia 
Sokos Hotel Viru Intouristek eraiki zuen, Sobietar Batasuneko gobernuaren monopolio turistikoak. Finlandiako Savonlinna-n egoitza duen Repo Oy enpresa arduratu zen eraikitzeaz. Lanak 1969ko uztailean hasi ziren, baina urte horretako abenduan sute bat piztu zen eraikinaren hamargarren solairuan, eta horrek Finlandiako enpresa porrotera eraman zuen. Ondoren, Finlandiako beste enpresa batek, Haka Oy-k, 1972ko maiatzean amaitu zuen eraikuntza, eta Viru Hotelak urte horretako ekainaren 14an ireki zituen ateak.

Aro sobietarrean, hoteleko 23. solairuan KGBren entzute-zentro bat zegoen, ostalariak zelatatzeko erabiltzen zena. Hoteleko hirurogei logelek espioitza gailu ezkutuak zituzten, eta jatetxeko mahai batzuk ere mikrofonoz hornituta zeuden. KGBk 1991ko abuztuan Estoniak independentzia berreskuratu baino lehentxeago utzi zuen hotela, baina gela sekretuak ez zituzten 1994ra arte aurkitu. Antzinako irrati-zentro horrek museo gisa funtzionatzen du orain.

2003an, hotela S Taldeari saldu zioten, txikizkako banaketarako Finlandiako kooperatiba erakunde bati. Gaur egun 516 logela ditu.

## Galeria 

Fitxategi:KGB_Muuseum_Tallinn_05.jpg|link=Archivo:KGB_Muuseum_Tallinn_05.jpg|Hoteleko museorako sarrera, lehen hor zegoen KGBren entzute-zentro bat.
Fitxategi:KGB_Muuseum_Tallinn_22.jpg|link=Archivo:KGB_Muuseum_Tallinn_22.jpg|Museoaren barrualdea.
Fitxategi:Viru_Gate_at_the_sunset_(7954186592).jpg|link=Archivo:Viru_Gate_at_the_sunset_(7954186592).jpg|Viruko atea eta Viru hotela ilunabarrean.
Fitxategi:StampUSSR1980_5060.jpg|link=Archivo:StampUSSR1980_5060.jpg|1980ko Moskuko Olinpiar Jokoak sustatzen dituen Viru hotelaren postala.
Fitxategi:KGB_Muuseum_Tallinn_09.jpg|link=Archivo:KGB_Muuseum_Tallinn_09.jpg|Eraikitzen ari dien Sokos Hotel Viru.
Fitxategi:Hotel_Viru_1971.jpg|link=Archivo:Hotel_Viru_1971.jpg|Hotela 1971n, inauguratu baino lehentxeago.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Nupponen, Sakari: *Aikamatka hotelli Viruun*. Ajatuskirjat, 2007.  (951-20-7472-3).

## Kanpo estekak
Lore-koroa

**Lore-koroa** edo **hileta-koroa** lorez, hostoz, frutaz, adarrez edo beste material batzuez egindako lore-lana da, eraztun formakoa. Hainbat helbururekin egiten dute, hileta-helburuekin normalean, hildakoak ohoratzeko, baina baita hilobiak apaintzeko edo zenbait ospakizunetan ere, hala nola Mexikoko Hilen Egunean.

Loreak, hileta-elementu gisa, gizateriaren hastapenetatik datoz. Neandertalen hiletetan lore-hondarrak aurkitu dituzte. Lore-koroak antzinako Egipto, antzinako Grezia eta antzinako Erroma bezalako zibilizazioetan erabili zituzten, beti erlijio- eta jainko-sinbolo gisa. Mesoamerikan, loreak hildakoak eta jainkoak ohoratzeko ere erabili izan dira. Tradizio hori gaur egunera iritsi da erlijio garaikideen eskutik. Erlijio horiek hasiera-hasieratik txertatu dituzte, hala nola kristautasuna.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gatzaren katedrala (Zipaquirá)

**Gatzaren katedrala** edo **Zipaquiráko Gatzaren katedrala**, Kolonbiako Zipaquirá udalerrian dagoen katedral katoliko bat da, Cundinamarca departamenduan. Bogota hiriburutik 29 kilometro iparraldera dago, 2.680 metroko garaieran eta antzinako gatz meatze batean.

Antzinako katedrala 1950-1954 artean eraikia izan zen eta gaur egungos 1991-1995 artean.

## Kanpo loturak 
* Webgune ofiziala
Zipaquirá

**Zipaquirá**, Kolonbiako hiri bat da, Cundinamarca departamenduan.

2025eko erroldaren arabera 165.473 biztanle zituen.

## Toki nabarmenak 
* Gatzaren katedrala
Leire Ugadi

**Leire Ugadi** (Urduña, Bizkaia, 1996) idazlea da. 

## Bizitza 
Urduñan jaio zen arren, Bilbon hartu zuen bizileku berria. Soziologia ikasketak egin zituen Euskal Herriko Unibertsitatean. Euskara ikasi zuen eta zutabegile jardun zuen Aiaraldea.eus komunitatean 2020 eta 2021 urteetan. 

2025ean argitaratu zuen bere lehen liburuan, *Simulakro* izenburua duen poesia liburua hain zuzen, batik bat maitasuna jorratu zuen. *Simulakro bat*-eko olerkian: *«Maitasuna eragozten didan horrek mugitzen nau. Nire aldarriaren muina honako hau da: nik modu osasuntsu batean maitatu nahi dut»,* Idazlearen ustez, maitasuna eragozten duten elementuetako horietako bat lana da. *Igandea* poeman egin zion erreferentzia horri. Lanak maitasunaren galeran nola eragiten duen azaldu zuen Ugadik poema horretan.*«Ni ez nator inguru euskaldun batetik, nire euskaratzea gerora izan da. Nire inguruak ez zirudien Euskal Herria, erdara zegoen, euskal kulturak ez zuen presentzia handirik… Nire buruaren eraikuntza ez da egin euskalduntze horretan oinarrituta, baizik eta beste gutasun batetik. Horrelako mix bat da ‘Pertenentzia’ poema, ni sentitzen naiz gutasun batean ez hain lotua, ni gure artean naiz, izan hemen edo izan beste leku batean». Hala ere, euskaraz idaztea hautu politiko moduan hartu zuela zehaztu du.*

## Argitalpenak 
### Poesia 
* *Simulakro.* (Elkar, 2025). 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Leire Ugadiren ekarpenak poesia errezital baten forma du BERRIA Aretoan. Poesia ederrak, poeta handi batek bere itxialdian inspiratuta idatzitakoak. YouTube
* Imaginautak: Artea erabiltzen dugu gure bizipenak kontatzeko EITB, 2022.12,13
Lecanora campestris

***Lecanora campestris*** liken krustazeo bat da. Kolore zuri-horixka izaten du ertzean eta erdialdean marroia da. 

## Taxonomia 
Ludwig Emanuel Schaerer mikologo suitzarrak deskribatu zuen Zientziarako 1839. urtean eta *Parmelia subfusca var. campestris* izena eman zion. Auguste Marie Hue botanikari frantsesak 1888an *Lecanora campestris* berrizendatu zuen.

## Deskribapena 
Kolore zurixka izan ohi du, eta potasioarekin (K+) erreakzionatzen badu horia bihurtzen da. Batzuetan alga mikroskopiko asko izaten ditu eta oliba kolorea hartzen du. 10 cm-ko diametroa har dezake. Apotezio sesilak ditu, gehienak erdigunean pilatzen dira. Apotezio hauek lauak dira eta kolorez ilunak dira, marroiak eta batzuetan ia beltzak, ertzak aldiz zuriak izan ohi dituzte.

Lodiera eskasa duen likena da, sarritan ganoraz garatu gabe egoten da.. Tarteka zuhaitzen enborretan ere aurkitzen da.

## Iruditegia 

Irudi:Lecanora campestris 117249939.jpg
Irudi:Lecanora campestris 161884100.jpg
Irudi:Lecanora campestris 100513266.jpg|Apotezioak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kehtna (landa-udalerria)

**Kehtna landa-udalerria** () Estoniako udalerria da, Rapla konderrian dagoena. 5.182 biztanle zituen (2004ko uetrrilaren 1ean) eta 507,3 km2-ko azalera.

## Kokalekuak 
Kehtna landa-udalerriak barruti bat (Järvakandi), lau baruti txiki (Eidapere, Kaerapere, Keava eta Lelle), eta 43 herri ditu.

### Herriak 
Ahekõnnu - Ellamaa - Haakla - Hertu - Hiie - Ingliste - Käbiküla - Kaerepere - Kalbu - Kärpla - Kehtna-Nurme - Kastna - Kenni - Koogimäe - Koogiste - Kõrbja - Kumma - Laeste - Lalli - Lau - Lellapere - Lellapere-Nurme - Linnaaluste - Lokuta - Metsaääre - Mukri - Nadalama - Nõlva - Ohekatku - Pae - Palasi - Paluküla - Põllu - Põrsaku - Reonda - Rõue - Saarepõllu - Saksa - Saunaküla - Selja - Sooaluste - Valtu-Nurme - Vastja.

## Erlijioa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dimetil eter

**Dimetil eterra** konposatu organikoa da, CH3OCH3 formula duena, eterren klasekoa. Eterrik sinpleena da. Gas kolorge sukoia da. Disolbagarria da etanoletan, kloroformotan eta dietil eterretan.

## Sintesia 
Dimetil eterra metanola deshidratatuz sintetizatzen da katalizatzaile egoki bat usatuz, zink kloruroa etsenplurako.

    2 CH3OH ->[ZnCl2] (CH3)2O + H2O

## Erabilera 
Dimetil eterrak erabilera ugari ditu industrian: disolbatzaile, espraietan propultsatzaile, hozgarri, sintesi-lehengai eta polimerizazioetan katalizatzaile eta egonkortzaile.

Dimetil eterra dimetil sulfatoa sintetizatzeko lehengai moduan baliatzen da, izan ere, atzen hau metilazio-agente oso egokia da sintesi organikoan.

    CH3OCH3 + SO3 -> (CH3)2SO4

## Arriskua 
Dimetil eterra oso sukoia da. 1948ko uztailaren 28an, Ludwigshafeneko BASF lantegi batek leherketa bat jasan zuen tanga batetik 30 tona dimetil eter isuri eta airean piztu ostean. 207 pertsona hil eta 3.318 zauritu ziren. Gainera lantegiaren herena suntsitu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak