open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lira (argipena)

**Lira** hitzak hainbat adiera ditu:

## Diruak 
* AM lira, Triesteko Lurralde Askearen A eremuan eta Aliatuek okupaturiko Italian erabili zen dirua.
* Lira israeldarra, Israelen erabili zen dirua.
* Lira italiarra, Turkian eta Ipar Zipreko Turkiar Errepublikan erabiltzen den dirua.
* Lira vatikanoarra, Vatikano Hirian erabili zen dirua.

## Astronomian 
* Lira, konstelazioa.

## Biologian 
* Lira-hegaztia, *Menura* generoko hegaztia.
* Lira-oilarra, *Lyrurus* generoko hegaztia.
* *Ekemblemaria lira*, *Ekemblemaria* generoko arraina.
* *Notoraja lira*, *Notoraja* generoko arraina.
* Perloi lira edo arraingorria, *Trigla* generoko arraina.

## Musikan 
* Lira, pultsatutako harizko musika tresna primitiboa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andre Mariaren Jasokundearen eliza (Zugarramurdi)

**Jasokundeko Andre Maria eliza** erlijio-eraikin neoklasikoa da, Nafarroa Garaiko Zugarramurdi herrian dagoena.

## Kokalekua 
Herrigunean dago, altura txiki batean, Basaburua kalean.

## Historia 
1580ean Zugarramurdiko lehenbiziko eliza eraiki zen, gaur egungo eliza dagoen orube beran, ordurarte zugarramurditarrak meza entzun nahi izan ezkero Urdazubiko monasteriora joatera derrigorturik baizeuden.

Gaur egungo eliza 1781-1784 artean Jose Poudez arkitektoak eraiki zuen, Juan Bautista Dutari eta Joaquina Bordaren laguntzaz. 1793an Frantziako Konbentzio Gerra garaian Frantziar Armadak zati handi batean suntsitu zuen, hortaz XIX. mendean zehar berreraiki eta barne altzari berriez bete zen.

[500px|erdian|thumb|Jasokundeko elizaren barnealdea eta [erretaula.]]

## Eraikina 
Latindar gurutzeko oinplanoa eta hiru atal, gurutzadura bat eta buru zuenak dituen nabe bakarra du, bai eta gurutzedurako gangak ere.

1876ko Florentino Izturitzek eginiriko erretaula bat du. Barneko urre-piezak berriz, XIX. mendearen hasierakoak dira, batzuk Pedro Antonio Sasak eginak

Kanpoalde luzitutako hormak ditu, eta izkinarriak nahiz eraikinaren hainbat atal, tartean kontrahormak, Baztango ohiko harri gorrizko harlanduz eginak daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pere Ponce

**Pere Ponce Alifonso** (Tortosa,  - ) kataluniar aktorea da.

## Filmografia 
### Zinema 
* *El bosque* (2012)
* *Blancanieves* (2012)
* ''14 d'abril, Macià contra Companys* (2011)
* *Copito de Nieve* (2010)
* *El gran Vázquez* (2010)
* *Platillos volantes* (2003)
* *Días de fútbol* (2003)
* *Peor imposible, ¿qué puede fallar?* (2002)
* *No dejaré que no me quieras* (2002)
* *La isla del holandés* (2001)
* *Marujas asesinas* (2001)
* *El pianista* (1998)
* *El árbol de las cerezas* (1998).
* *Atolladero* (1997)
* *Pon un hombre en tu vida* (1996)
* *La ley de la frontera* (1995)
* *Animia de cariño* (1994)
* *Alegre ma non troppo* (1994)
* *Amo tu cama rica* (1992)
* *Chatarra (1991)
* *Radio Speed* (1990)
* ''Un parell d'ous* (1985)
* *Pa d'àngel* (1984)

### Telebista 
* *Merlí* (2015)
* *Los misterios de Laura* (2014)
* *Isabel* (2012)
* *Falsa culpable* (2004)
* *Cuéntame cómo pasó* (2002-2007, 2011 eta 2014)
* *Jacinto Durante, representante* (2000)
* *Pinnic* (1992)
* *La mujer de tu vida 2: la mujer impuntual* (1990)
* *Tot un senyor* (1989)
* *Solució de continuitat'' (1988)
Urdazubiko errota

**Urdazubiko errota** Nafarroako Urdazubi udalerrian dagoen errota bat da. Urdazuri ibaiko urek mugiarazten dute.

Bertaratzen diren bisitariek errota funtzionanmenduan ikusteko aukera dute.

## Historia 
XII-XIII. mendeen artean Urdazubiko monasterioko fraideek eraiki zuten.

XVIII. mendean zaharberritu zenetik egoera ezinobekiagoan dago. XVIII. menderarte ez zuen inguruko baserriei zerbitzurik eman, ordurarte Urdazubiko monasterioari bakarrik ematen baitzion Errotak burututako lanaren truk baserritarrek "saskitxoa" edota diru-ordaina eman ohi zuten.

## Eraikina 
Uraren indarrak antzinako legez harrizko gurpil handiak mugitu eta hauek garia eta artoa xehetu ondoren irina ekoizten da.

Bestalde, jada gaur egun erabiltzen ez den baina 1901. urterarte Urdazubi eta alboko Ainhoa udalerria elektrizitatez hornitzen zituen generadorea ere ikusgai dago.

## Kanpo estekak 
* Urdazubiko errotari buruzko informazioa. Urdax-Dantxarinea.com    
* Urdazubiko errota funtzionamenduan ikusgai. Youtube.com
Sous le soleil

***Sous le soleil*** ( ahoskatua) TF1 telebista katean igorritako telesaila da, Olivier Brémondek eta Pascal Bretonek ekoiztua. Nazioartean 135 herrialetara zabaldu zuten, *Saint-Tropez* izenaz. 2012an *Sous le soleil de Saint-Tropez* izeneko sekuela izan zuen.

## Sinopsia 
Hiru gazte- Laure, Caroline eta Jessica- kosta ahala kosta aurrera joango dira, oztopo profesional eta sentimentalak izan arren.

## Aktoreak 
* Bénédicte Delmas : Laure Olivier
* Tonya Kinzinger : Jessica Lowry
* Adeline Blondieau : Caroline Drancourt

Fitxategi:Tonya Kinzinger Cannes 2008.jpg|Tonya Kinzinger
Fitxategi: Adeline Blondieau - Monte-Carlo Television Festival.JPG|Adeline Blondieau

* Mallaury Nataf : Sandra Robert
* Marie-Christine Adam : Blandine Olivier
* Sylvain Corthay : Pierre Olivier
* Stéphane Slima : Alain Dulac
* Frédéric Deban : Grégory Lacroix
* Roméo Sarfati : Louis Lacroix
* Avy Marciano : Samuel Devos
* David Brécourt : Baptiste Mondino
* Christine Lemler : Valentine Chardin
* Luis Marquès : Paolo Lorenzi
* Arnaud Binard : Manu
* Jérôme Balguerie, Tom Bar, Tristan de Miollis, Lény Bueno, Jonathan Demurger : Tom Devos
* Vanessa Wagner : Lisa Drancourt
* Grégory Fitoussi : Benjamin Loset
* Lucie Jeanne : Victoria Morel
* Delfine Rouffignac : Clara Olivier
* Manuel Welti, Gabriel Le Normand, Aurélien Sellem, Anthony Martin : Jérémy
* Julien Plumecoq, Léo Fenoll, Baptiste Roussel : Gabriel
* Shirley Bousquet : Jeanne
* Mélanie Maudran : Lucie Valanski
* Carla Collomp, Lucie Besson, Alexandra Dutilleux : Audrey
* Ibrahim Koma : Zacharie Mondino
* Jean-Claude Bouillon : Xavier Mondino
* Caroline Bourg : Anna Costelle
* Diane Robert : Juliette Duval Debanne
* Mélissa Djaouzi : Eva Lowry

Fitxategi:Christine Lemler - Monte-Carlo Television Festival.jpg|Christine Lemler
Fitxategi:Grégory Fitoussi - Monte-Carlo Television Festival.jpg|Grégory Fitoussi
Fitxategi:Shirley Bousquet Cannes 2013.jpg|Shirley Bousquet
|Caroline Bourg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDb
Plus belle la vie

***Plus belle la vie*** (baita **PBLV** siglez ezaguna ere) France 3 telebista katean igorritako telesaila da, Hubert Bessonek ekoiztua. 2012an bi milagarren atala egin zuten.

## Sinopsia 
Marseillako *Le Mistral* auzoan hainbat familia bizi dira, boteretsuak zein xumeak.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* IMDb
Hélène et les Garçons

***Hélène et les Garçons*** TF1 telebista katean igorritako telesaila da, Jean-François Porryk ekoiztua. Spin-off bat izan zen, *Premiers Baisers* telesailean agertu zen Hélène Girardean oinarrituta.

## Sinopsia 
Hélène unibertsitatera doa eta Cathy eta Johanna gelakideak izango ditu. Rock talde batean aritzen diren hiru mutil ezagutuko eta maitasuna, barreak eta alkohola ezagutuko dituzte.

## Aktoreak 
* Hélène Rollès : Hélène Girard
* Patrick Puydebat : Nicolas
* Laure Guibert : Bénédicte
* Philippe Vasseur : José
* Laly Meignan : Laly
* Sébastien Courivaud : Sébastien
* Rochelle Redfield : Johanna
* Sébastien Roch : Christian, « Cri-Cri d'amour »
* Karine Lollichon : Nathalie
* Manuela Lopez : Adeline
* Nicolas Bikialo : Christophe
* Lynda Lacoste : Linda
* Olivier Casadesus : Olivier
* Cathy Andrieu : Cathy
* David Proux : Étienne

## Kanpo estekak 
* IMDb
Demokrazia Europan 2025 Mugimendua

thumb
**Demokrazia Europan 2025 Mugimendua** edo **DiEM25** (), europar mugimendu politikoa da,  2015ean  Gianis Varufakis Greziako finantza ministro ohiak bultzatu zuena. Mugimenduaren aurkezpen ofiziala 2011ko otsailaren 9an egin zen Berlingo Volksbühne antzokian. Mugimenduaren helburua Europar Batasuna erreformatzea da ordezkaritza zuzena izango duen Parlamentu burujabe bat sortzeko, Parlamentu nazionalekin eta gainerako eskualde edo tokiko erakundeekin boterea partekatuko duena".

Mugimendu honek Europaren ideia berrindartu nahi du demokraziaren arabera arautuko den jendearen batasuna bezala eta ez mugimenduak deitoratzen duen gaur egun Europar Batasuna; aginduak ematen dituen teknokratez osatutako estatu bat. Toni Negri italiar filosofoa, Saskia Sassen herbeheretar soziologoa, Brian Eno ingeles musikaria, James Galbraith estatubatuar ekonomilaria, Stuart Holland parlamentari laborista ohia edo Slavoj Žižek eslovakiar filosofoa, besteak beste.
## Erreferentziak  
## Ikus, gainera 
* Paneuropeismo

## Kanpo estekak 
*    Webgune ofiziala
* Yanis Varoufakis *TED Talk: Capitalism will eat democracy – unless we speak up*
Les Vacances de l'amour

'''''Les Vacances de l'amour'''* TF1 telebista katean igorritako telesaila da, Jean-François Porryk ekoiztua. Spin-off bat izan zen, *Hélène et les Garçons* eta *Le Miracle de l'amour'' telesailetan agertu ziren pertsonaietan oinarrituta.

## Sinopsia 
José, Bénédicte, Jimmy, Cynthia, Olivier, Nathalie, Linda, Laly eta Manuela Antilletara doaz oporretan. Bertan, Love Island uhartean, Hélène utzi duen Nicolas topatuko dute.

## Aktoreak 
## Kanpo estekak 
* IMDb
Doneztebe baseliza (Urdazubi)

**Doneztebe baseliza** Nafarroako Urdazubi udalerrian dagoen baseliza bat da.

## Kokalekua 
Alkerdi auzoan dago, Urdazubiko lursailetan egon arren, Zugarramurdiko herrigunearen sarreratik berrehunen bat metrora dago.

## Historia 
XV. mendean eraiki zen.

## Eraikina 
Harrizko hormatxo batez inguratua dago. Barnealdean, Donezteberen taila moderno bat dago.

## Kanpo estekak
Saint-Denisko barrutia (Réunion)

**Saint-Denisko barrutia** [[]] departamenduaren barruan dagoen Frantziako barruti bat da. 197.883 biztanle ditu 288,64 kilometro koadrotan. Guztira 3 udalerri ditu. Bere hiriburua Saint-Denis da.

## Kanpo estekak
Saint-Pierreko barrutia (Réunion)

**Saint-Pierreko barrutia** [[]] departamenduaren barruan dagoen Frantziako barruti bat da. 297.025 biztanle ditu 878 kilometro koadrotan. Guztira 10 udalerri ditu. Bere hiriburua Saint-Pierre da.

## Kanpo estekak
Austral (argipena)

**Austral** hitzak adiera zenbait ditu, bereziki Hego hemisferioari dagokiona adierazteko (ipar hemisferioari dagokionari boreal deitzen zaio):
* **hemisferio austral** edo hego hemisferioa;
* Ozeano Australa;
* **aurora austral**, hego hemisferioko zeruetan gertatzen den aurora polarra;
* australa, Argentinako txanpona 1985-1991 bitartean;
* Austral Líneas Aéreas, Argentinako hegazkin-konpainia.
Metz-Villeko barrutia

**Metz-Villeko barrutia** [[]] departamenduaren barruan dagoen Frantziako barruti bat da. 119.551 biztanle ditu 42 kilometro koadrotan. Guztira udalerri bakarra du. Bere hiriburua Metz da.

## Kanpo estekak
Patrick Puydebat

**Patrick Puydebat** (Neuilly-sur-Seine,  - ) frantziar aktorea da. *Hélène et les Garçons* eta ''Les Mystères de l'amour* telesailetan Nicolas antzezteagatik ezaguna da.

## Filmografia 
* 1992 : *Premiers baisers*
* 1992-1994 : *Hélène et les Garçons*
* 1993 : *Famille fou rire*
* 1994-1995 : *Le Miracle de l'amour*
* 1996-2007 : *Les Vacances de l'amour*
* 2002 : *Sous le soleil*
* 2008 : *RIS police scientifique*
* 2011-egun : *Les Mystères de l'amour*
* 2014 : *Commissaire Magellan*
* 2016 : *À votre service''
Hélène Rollès

**Hélène Rollès** (Le Mans,  - ) frantziar aktore eta abeslaria da. *Premiers Baisers*, *Hélène et les Garçons*, ''Le Miracle de l'amour*, *Les Vacances de l'amour eta ''Les Mystères de l'amour* telesailetan Hélène Girard antzezteagatik ezaguna da.

## Filmografia 
* 1988-1991 : *Pas de pitié pour les croissants* TF1
* 1990-1991 : *Salut Les Musclés* TF1
* 1991 &ndash; 1992 : *Premiers Baisers* TF1
* 1992 &ndash; 1994 : *Hélène et les Garçons* TF1
* 1993 : *Famille fou rire* TF1
* 1995 &ndash; 1996 : *Le Miracle de l'amour* TF1
* 2000 &ndash; 2004 : *Les Vacances de l'amour* TF1
* 2011 - egun : *Les Mystères de l'amour* TMC,

## Diskografia 
* 1989 : *Ce train qui s'en va* ( ale)
* 1992 : *Pour l'amour d'un garçon* ( ale)
* 1993 : *Je m'appelle Hélène* ( ale)
* 1994 : *Le miracle de l'amour* ( ale)
* 1995 : *Toi... Émois* ( ale)
* 1997 : *A force de solitude* (80 000 ale)
* 2012 : *Hélène 2012'' ( ale)
Camille Raymond

**Camille Raymond** (Champigny-sur-Marne,  - ) frantziar aktorea da. *Premiers Baisers*, *Les Années fac* eta ''Les Mystères de l'amour* telesailetan Justine Girard antzezteagatik ezaguna da.

## Filmografia 
### Zinema 
* 1983 : *L'Été de nos quinze ans*
* 1985 : *L'Avenir d'Émilie*
* 1987 : *Buisson ardent*
* 1987 : *Tant qu’il y aura des femmes*

### Telebista 
* 1989 &ndash; 1991 : *Salut Les Musclés*
* 1991 &ndash; 1995 : *Premiers baisers*
* 1992 : *Hélène et les Garçons*
* 1993 : *Famille fou rire*
* 1995 &ndash; 1997 : *Les Années fac*
* 1997 : *Pour être libre*
* 2013 : *Les Mystères de l'amour''
* 2016 : Les Mystères de l'amour''
Axular baserria

**Axular baserria** Nafarroako Urdazubi udalerrian dagoen baserri bat da.

## Kokalekua 
NA-4402 errepidetik etorriz gero herrigunera iritsi baina 200-300 metro lehenago, *Axular* jartzen duen kartel hori eta beltz batek eskuinera dagoen erreka baten albotik doan mendi-bide bat hartu behar dela adierazten du, handik berrehunen bat metro maldan gora egin ondoren, eskuinera jada zementuzko hesi zaharkitu batez inguraturiko lursail batean, baserria ikusgai dago..

## Historia 
XVI. mendean eraiki zen.

## Eraikina 
thumb|left|Axular etxea, 2025ean.
Nonbait ospea baldin badu, Euskal literaturako klasiko handia den Pedro Agerre Azpilkueta (1556-1644) idazlearen jaiotetxea izateagatik da, bertatik Axular bere ezizen ospetsua hartu zuen. Bertan jaio arren, hurbil dagoen Sara herrian hil zen, udalerri horretako apaiza izan baitzen.

Baserria zuri da eta leiho eta ate gorriak ditu. Aurrealdean balkoia eta armarria ditu, bai eta Axular bertan jaio zenaren oroitarri moderno bat ere, 1974. urtekoa. Atzealdean, beste baserri edo etxebizitza berriago bat du, Axular ttipia.

## Irudiak 

Fitxategi:Axular etxeko oroitarria 2025-04-08.jpg|Etxearen aurreko aldeko oroitarria. "1974. Axular euskal idazlearen sortetxea. 1556-1644. Ayuntamiento. de Urdax. Diputación Foral de Navarra. Academia de la lengua vasca".
Fitxategi:2025-04-08 Axular baserria.jpg|Axular baserria Salbatore karrikatik ikusia. Baserriaren atzeko aldean, irudian ezkerretara, Axular ttipia.

## Ikus gainera 
* Pedro Agerre Azpilkueta *Axular* (1556-1644)

## Kanpo estekak
Perianto

Botanikan, **periantoa** lorearen kalizak eta korolak osatzen duten multzoa izendatzeko erabiltzen den terminoa da, bereziki sepaloak eta petaloak aise bereizten ez direnean, tuliparen kasuan esaterako. Periantoko lore-elementuei (petalo nahiz sepaloei) tepalo deitu ohi zaie. Periantoaren ezaugarrien arabera, loreak *aklamideak* (petalo eta sepalorik gabeak), *monoklamideak* (petaloak soilik dituztenak), *haploklamideak* (setaloak soilik dituztenak), *homoklamideak* (petalo eta sepalo berdintsuak dituztenak) eta *heteroklamideak* (petalo eta sepalo aski bereiziak dituztenak).

Image:Achlamyde.svg|Aklamidea (periantorik gabea)
Image:Haplochlamyde.svg|Monoklamidea (petalorik gabekoa)
Image:Homochlamyde.svg|Monoklamidea (petalorik gabekoa) edo Homoklamidea (petalo eta sepalo berdinak)
Image:Heterochlamyde.svg|Heteroklamidea (petalo eta sepalo ezberdinak)

## Kanpo estekak
Tepalo

[eskuinera|200px|thumb|Sei tepalo dituen [zitori bat.]]
**Tepalo** kaliza eta korola bereizi gabeak dituzten loreen perigonioko lore-hostoa da, petalo egiturako sepaloa.

Magnoliaceae familian, eta baita Amborellaceae familiakoen antzeko landare primitiboetan ere, tepaloak daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estigma

**Estigma** izan daiteke:
* Botanikan, **estigma** edo **lorexaki**, lorearen zati bat.
* Zoologian, **estigma**, intsektuen zati bat.
* Protistologia, **estigma** edo **begi-orban**, organulo bat.
* Erlijioan, **estigma**, zauriak
* Zineman, **Estigma**, 1980ko espainiar filma
Estigma (botanika)

eskuinera|200px|thumb|Lorexaki baten diagrama.

**Estigma** edo **lorexaki** lore-orratzaren goialdeko azken zatia da, lore-hautsa hartzeko moldaturik dagoena.

Karpeloetan kokaturik, estilo izeneko txortenaren muturrean daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Les Guignols

***Les Guignols*** ( ahoskatua, ), lehen '''''Les Guignols de l'info''''' ( ahoskatua, ) frantziar teleberri satirikoa da, Alain de Greefek sortua.

TF1ren berriemailea den Patrick Poivre d'Arvorren txotxongilo batek aurkeztuta, *Les Guignols* britainiar *Spitting Image* saioan oinarrituta dago. Hasieran ez zuten arrakasta handirik baina Golkoko Gerra eta gero ospea lortu zuten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Txoko latex

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Estigma (erlijioa)

[eskuinera|200px|thumb|[Giottoren 'San Frantziskoren estimatizazioa'.]]

**Estigma** (; ) zenbait kristau fededun santu eta mistikori, eskuetan, bularrean eta oinetan azaldu bide zaien zauria da, Jesu Kristok bere Nekaldian izandako bezalakoa.

Naturaz gaindiko sorrera edo psikosomatikoa dute, iruzur asko izanda ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Mari Atutxa (argipena)

**Juan Mari Atutxa** honako pertsona hauen izena da:

* Juan Mari Atutxa Mendiola (Areatza, 1941), politikari jeltzalea.
* Juan Mari Atutxa Egiraun (Dima, 1959) euskal idazlea.
Huey P. Newton

**Huey Percy Newton** (Monroe, Louisiana; 1942ko otsailaren 17a - Oakland, Kalifornia; 1989ko abuztuaren 22a) estatubatuar aktibista politiko eta iraultzailea izan zen. Autodefentsarako Pantera Beltza Alderdia sortu zuen (Bobby Sealerekin batera), 1966.urtean. Bere ikasketak bukatu zituen (1980an) Kaliforniako Unibertsitatea Santa Cruzen filosofia sozialaren arloan, non doktoretza bat lortu zuen.

## Biografia 
### Gaztaroa eta nerabea 
Newton, Monroen (Louisiana) 1942 otsailaren 17an jaio zen. Armelia Johnson eta Walter Newtonek (bere gurasoek) beste zazpi anai-arreba izan zituzten, eta horietatik Newton gazteena zen. 1945ean, bera eta bere familia Oaklandera (Kalifornia) migratu zuten afroamerikar bigarren migrazioan, Estatu Batuetako Hegoaldetik &ndash; Estatu Batuetako mendebalde eta mendebalde ertainera. Bere familia txiroa zen eta askotan etxez aldatu izan behar zuten San Frantziskoko badia inguruan Newtonen gaztaroan. Hala ere, berak zioen bere familia oso bateratua zegoela eta inoiz ez zuela izan hotzik edo goserik. Oaklanden ikastetxean ikasten zegoenean, bera "beltzarana izateagatik lotsa sentitzeko hezi zutela" konturatu zen, eta horrela deskribatu zuen *Revolutionary Suicide* bere liburu autobiografikoan.

Oakland technical High School-ean graduatu zen 1959ean, irakurri jakin barik. Irakurtzen ikasi zuenean, Plantonen «Errepublika» liburu utopikoa, irakurri zuen lehenengo liburua izan zen. Gerora; Meritt College, San Francisco Law School eta Kaliforniako Unibertsitatea Santa Cruzen jarraitu zituen bere ikasketak batxiler gradua lortu zuenera arte, ondoren bere ikasketak jarraitu zituen eta doktoratua lortu zuen filosofia sozialean. Bere nerabe garaian, hainbat alditan atxilotu zuten irain txiki, bandalismo eta arma jabetzagatik.

Irakurri ikasi zuenean, guztia zalantzan jartzen hasi zen. *Revolutionary Suicide* bere autobiografian nerabeeraroko zalantza horiei buruz idatzi zuen: " Galdetzen nizkidan gauzen gehiengoa, nire familian eta komunitatean bertan gertatzen ari ziren garai horretan". Hau izan zen bere inplikazio aktibistaren hasiera gisa-eskubideen gudan. Hueyk behin "bere lege ikasketak hasi zituela kriminal hobea bihurtzeko, baina denbora galera izan zela bere interes txarrengatik" idatzi zuen.

## Kanpo estekak
Iñigo Salbidea

**Iñigo Salbidea**, pilota arloan **Salbidea** deituraz ezaguna (Donostia, 1952 - *ibidem*, 2016ko otsailaren 25a) esku huskako pilotari profesionala izan zen. Atzelari jokatzen zuen. 1973ko abenduan bilakatu zen profesional, Eskularirekin, eta hemeretzi urte eman ondoren, 1992ko uztailean erretiratu zen Asegarcerekin.

Pilota utzi ondoren, Asegarcen hasi zen lanean eta hogeita lau urtez, bertoko kudeatzailea izan zen.

## Palmaresa 
* Bigarren Mailako Esku Huskako Buruz Buruko Pilota Txapelketa, txapeldunordea (1976)

## Erreferentziak
Tullio Levi-Civita

**Tullio Levi-Civita** (Padua, 1873ko martxoaren 29a - Erroma, 1941eko abenduaren 29a) italiar matematikaria izan zen. Erromako unibertsitateko mekanika irakaslea izan zen. Geometriari eta hidrodinamikari buruzko lanak egin zituen. G. Ricci-Curbastro bere irakaslearekin mekanika klasikoan eta erlatibistan garrantzi handia izan duen diferentzial absolutuaren kalkulua sortu zuen.

## Erreferentziak
Navarro (telesaila)

***Navarro*** TF1 telebista katean igorritako telesaila da, Pierre Grimblatek eta Tito Topinek ekoiztua.

## Sinopsia 
Antoine Navarro Parisko komisarioak, Yolande alabarekin lan egiten du.

## Aktoreak 
* Roger Hanin : Antoine Navarro (1989-2005)
* Emmanuelle Boidron : Yolande Navarro (1989-2005)
* Catherine Allégret : Ginette Bouloche *Ginou* (1989-1995 eta 1999-2005)
* Françoise Armelle : Gabrielle Laisi *Gaby* (1997-1998)
* Jacques Martial : Bain-Marie (1989-2004)
* Christian Rauth : René Auquelin (1989-2004)
* Daniel Rialet : Joseph Blomet (1989-2004)
* Jean-Claude Caron : Guisseppe Borelli (1994-2005)
* Grace de Capitani : Laura Marcos (1993)
* Viktor Lazlo : capitaine Roussel (2005)
* Jean-Marie Mistral : Martin (1989-2005)
* Marie Fugain : Carole Maudiard (2000-2005)
* Filip Nikolic : Yann Boldec (2001-2005)
* Anthony Dupray : Lucas Paoli (2003-2005)
* Maurice Vaudaux : Maurice Waltz (1989-2005)
* Bernard Larmande : Salvo Carlo, « le toubib » (1989-2005)
* Michel Pilorgé : Bloch (1991-2005)
* Sam Karmann : François Barrada (1989-1993)
* Isabelle Mergault : Miss Lulu (1989-1991)

## Kanpo estekak 
* IMDb
Atuzkarratz

**Atuzkarratz** edo  **Atuzkarrazko mendilerroa** Kakueta eta Bagola mendilerroekin batera Ezka, Bintze eta Zaraitzu ibai arroak bereizten dituen Nafarroako mendilerroa da. Gailur nagusiak Kakueta (1.583 m), Migoleta (1.405 m) eta Lakuaga (1.415 m) dira.

## Mendiak 
Hauek dira mendilerroaren 3 tontor altuenak:
# Peñablanca edo Kakueta, 1.583 m 
# Katxolatze, 1.563 m 
# Largintia, 1.559 m 

# Peñablanca edo Kakueta, 1.583 m 
# Katxolatze, 1.563 m 
# Largintia, 1.559 m 
# Izagra edo San Migel, 1.558 m 
# Txorrotxarria, 1.522 m 
# Astipunta, 1.507 m 
# Santa Barbara, 1.478 m 
# Pulpitera, 1.429 m 
# Lakuaga, 1.415 m 
# Saitsaderra, 1.410 m 
# Migoleta, 1.405 m 
# El Hordial, 1.404 m 
# San Miguel, 1.398 m 
# Barangada, 1.368 m 
# Brakola, 1.368 m 
# Ekigunea, 1.365 m 
# Urrua, 1.356 m 
# Ttattoren Xiloa, 1.312 m 
# Akatanburu, 1.293 m 
# Punta de las Viejas, 1.287 m 
# Uno, 1.275 m 
# Zazola, 1.275 m 
# Lizarraga, 1.241 m 
# Monterria, 1.237 m 
# Xandua, 1.229 m 
# Beurllarneta, 1.204 m 
# Zamaingurua, 1.149 m 
# Oianmuga, 1.145 m 
# Asagarbia, 1.097 m 
# Garaiko Mendia, 1.096 m 
# Laiana, 1.085 m 
# Arain, 1.083 m 
# Arrigorria, 1.042 m 
# Algarra, 1.015 m 
# Azkarregia, 1.008 m 
# Eztozi, 996 m 
# Bizkarraundia, 992 m 
# Latsunaga, 987 m 
# Gurutxea, 973 m 
# Argaña, 965 m 
# Santa Águeda, 963 m 
# Peñarrondoa, 939 m 
# Beotegia, 934 m 
# Ekia, 912 m 
# Nabazkene, 911 m 
# Mantxola, 869 m 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
Beola jauregia

**Beola jauregia** edota **Galtzada jauregia** Nafarroako Baztan udalerriko Almandoz udalerrian dagoen jauretxe bat da. Gaur egun bertan hotela eta jatetxea daude.

## Kokalekua 
Kale Nagusiaren 13. zenbakian dago.

Irudi:Galtzada edo Beola jauregia 1, almandoz, Baztan. Nafarroa, Euskal Herria.jpg|Aurrealdea.
Irudi:Galtzada edo Beola jauregia, almandoz, Baztan. Nafarroa, Euskal Herria.jpg|Eraikinaren ikuspegi orokorra.

## Historia 
XVIII. mendean eraiki zen. 1980an Alicia Bidegain Inda eta Bernardo Beola Gaztanbide senar-emazteek jauregia erosi eta lehen mailako jatetxe eta hotela izateko zaharberritu eta egokitu zuten.

## Eraikina 
XVIII. mendeko Baztango eraikin zibilen adibide garbia da, harlanduzko hormak ditu, bai eta aurrealdean armarria ere. Bere barne egitura haritz egurrezko haga eta eusgarriez osatua dago, lau uretako teilatu bat duelarik.

## Kanpo estekak 
* Beola jatetxe eta hotelaren webgunea
Lakuaga

**Lakuaga** (1.517 m) Zaraitzu eta Erronkari ibarrak bereizten dituen mendia da. Zaraitzu eta Ezka ibaien banalerroa eratzen du.

Atuzkarratz mendizerra zabalaren iparraldean, iparretik Laza mendateak eta Uztarroze herriak mugatuta, batzuek Uztarrotze erraten dioten mendialdea hedatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Migoleta

**Migoleta** edo **Bioleta** (1.406 m) Erronkaribarreko mendi bat da, Atuzkarratz mendilerroko gailur nagusienetariko bat dena.

Migoleta Uztarrotze edo Atuzkarratz mendilerroko mendi garrantzitsuenetakoa dugu. Mendilerroak hiru adar ditu, Migoleta mendebaldeko adarraren erdian gailentzen delarik. Ohiko igoera Igaritik abiatzen da, Larraitze ibar estu eta oihantsutik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bioleta (argipena)

**Bioleta** hitzak adiera zenbait ditu:
* **bioleta**, Viola generoko landareei emandako izena;
* bioleta, kolore bat;
* **Bioleta** edo Migoleta, Erronkariko mendia.
Thalassa (telebista saioa)

***Thalassa*** France 3 telebista katean igorritako telebista saioa da. Georges Pernoud (1980-2017) ek aurkeztua, Frantziako telebista saiorik beteranoenetariko bat da, *Le Jour du Seigneur*, *Des chiffres et des lettres* eta *Automoto*rekin batera. Lehendabizikoz, n egin zuten.

Itsasoa (, *thálassa*) eta bere ingurumena, ikuspegi ekologiko, kiroletako, humano eta historikoetatik, osagaiak ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Zugarramurdiko Sorginen Museoa

**Zugarramurdiko Sorginen Museoa** Nafarroako Zugarramurdi udalerrian dagoen museo bat da. **Induburua etxea** eraikinean dago.

Museoaz gain Zugarramurdiko leizeak ere bisitatu daitezke, bata bertzearengandik hulbil baidaude.

## Kokalekua 
Herrigunean dago, Beitikokarrikaren 22. zenbakian.

## Historia 
Etxea antzinakoa da, museoa aldiz 2007ko uztailean inauguratu zen.

## Museoa 
Museoak Zugarramurdiko memoria historikoa iraunarazi eta garai hartako jendearen bizimodua nolakoa zen erakusten du. Garai hartako gizarte-egoeraren, sorginenganako benetako izuaren, eta bere agintea nola edo hala inposatu nahi zuen inkisizioaren biktima izan ziren pertsonei, gizon-emakumeei, eskainitako omenaldia izan nahi du.

Dolurako eta oroimenerako gunea, istorio interesgarriak zehatz-mehatz, baina aldi berean modu atseginean eta erakargarrian kontatzeko gunea, argi eta obskurantismo ñabardurak emanda. Sorginen inguruan gaur egun arte izan den folklorismoa hausteko asmoaz sortu zen 2007an. Bestelako errealitatea landu nahi du, gertakari sinesgaitzez akusaturik izan ziren, fantasiazko kontakizunetan sartu zituzten, eta azkenik sutan erreak izan ziren gizon-emakume haien errealitatea.

Horren guztiaren atzean, elezaharrez eta mitologiaz beteriko mundu zoragarri bat dago. Protagonista nagusiak Mari eta Aker ditugu, festez eta erritu paganoz, eta herri-medikuntzak zuen sustrai luzeez inguraturik. Florentzio Idoatek, Aita Barandiaranek, Julio Caro Barojak, Gustav Heninngsen, Jose Dueso, J. Paul Arzac eta Koro Irazokik, besteak beste, egindako ikerketa-lanak oinarri izan dira bere ondarea babestea eta turismo-baliabideak lantzea bateratzen dituen proiektu honetan, Museoaren beraren webgunean adierazitakoaren arabera. Bestalde, museoak 1610eko inkisizio-prozesuari buruzko erakusketa ere ikusgai du.

## Zugarramurdiko sorginkeria prozesua 
Bestalde museoak 1610eko inkisizio-prozesuari buruzko erakusketa ere ikusgai du.

## Ikus gainera 
* Zugarramurdiko sorginkeria prozesua
* Zugarramurdiko leizeak

## Kanpo estekak 
* Zugarramurdiko Sorginen Museoaren webgunea   
* Zugarramurdiko Museoa eta Leizeen Facebook orrialdea
Des chiffres et des lettres

***Des chiffres et des lettres*** ("Zifrak eta letrak") France 3 telebista katean igorritako telebista saioa izan zen, Armand Jammotek 1965ean sortua, Frantziako telebista saiorik zaharrena zen, *Le jour du Seigneur* izenekoaren ondoren. Beste herrialdetara zabaldu zen: Erresuma Batuan *Countdown*, Espainian *Cifras y letras*, Italian *Paroliamo*, Turkian *Bir Kelime Bir İşlem*...

## Aurkezleak 
* Christine Fabréga (1965-1970)
* Patrice Laffont (1972-1989)
* Laurent Cabrol (1989-1992)
* Jacques Capelovici (1990)
* Max Meynier (1992)
* Laurent Romejko (1992-3034 arte)

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Iñaki Otaegi

**Iñaki Otaegi**, ezizenez **Gibitegi** (Goiatz, Gipuzkoa, 1958ko urriaren 6a) gipuzkoar harri-jasotzaile bat da.

## Biografia 
19 urterekin Azkoitian harrijasoketan hasi zen. 1,84 metroko garaiera eta 128-130 kiloko pisuarekin garaiko harri handiak altxatzeko gorpuzkera aproposa zuen. 1990 urtean Albitzuri Haundi harriari 11 altxaldi eman zizkion eta lehiaketa irabazi zuen.

1993ko urtarrilaren 10ean Zizurkilen 300 kiloko harri laukizuzena jasotzea lortu zuen, honenbestez Euskal Herrian Iñaki Perurenarekin batera 300 kiloko harria jasotzen bigarren harrijasotzailea bilakatu zen.

## Erreferentziak
Julen Martija

**Julen Martija Ollakarizketa**, pilota arloan **Martija** deituraz ezaguna (Etxeberri, Nafarroa Garaia, ) esku huskako pilotari profesionala da. Atzelari jokatzen du, Aspe enpresarekin. Pilotari segurua da, huts gutxi egiten dituena, eta eskuin indartsua du.

## Bizitza 
Pilotan sei urterekin hasi zen, Irurtzungo pilota eskolan. 14 urte betetzean, Iruñera joateko aukera sortu zitzaion, eta hara jo zuen: Iruñean bere adineko pilotari gehiago zebiltzan, eta hobetzeko aukera handiagoa zuen. Onenengandik maila bat azpitik ibiltzen zen. Hala ere, 2015ean gorakada handia egin zuen, bai eta Bizkaian amateurretako bi torneo irabazi ere (Lezamakoa eta Zaldibarkoa). Horregatik, 18 urte besterik ez zuela, profesionaletara iritsi zen 2016aren hasieran, Aspe enpresak kontratatuta.

23 urterekin, lehendabiziko finalera iritsi zen, bai eta garaile atera ere: Joseba Ezkurdiarekin batera irabazi zuen 2020ko binakako txapela, Olaizola II.a eta Urrutikoetxea mendean hartuta. Ezohiko txapelketa izan zen: COVID-19 pandemiaren eraginez, atzerapenak izan ziren; gero, Baiko enpresako pilotariek beren enpresak ezarritako lan baldintzen aurka egindako grebaren ondorioz, berriz atzeratu zen lehiaketa; eta, tartean, Julenek COVID-19aren gaitza hartu zuen.

## Kirol lorpenak 
thumb|ezkerrera|Martija, profesionaletan debutatu zuen partidan, 2016ko otsailean.

* Binakako Txapelketa Nagusian:
** 2020ko txapelduna, Ezkurdia aurrelaria lagun.
** 2022ko txapelduna, Altuna III.a aurrelaria lagun.

#### Amateurretan 
* 2015: Lezamako Torneoko txapeldun.
* 2015: Zaldibarko Torneoko txapeldun.
* 2013: Diario Vasco Torneoko txapeldun.

## Erreferentziak
Gara (argipena)

**Gara** hitzak adiera zenbait ditu:
* *Gara*, Euskal Herriko egunkaria;
* gara, botanikan, landarearen atal bat;
* Gara, Hungariako herria;
* gara, izan aditzaren orainaldi indikatiboko lehen pertsona plurala.
Zimmerius

***Zimmerius*** hegazti genero bat da. Tyrannidae familiaren barruan sailkatzen dira.

## Espezieak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q1059783 }
|sort=P225
|columns=number:#,P225:Espeziea,P18:Irudia,P141:Egoera
|row_template=Zutabe_formatoa/Espezie_zerrenda
|thumb=100
|links=red
}}
Eneko Jauregi

**Eneko Jauregi Escobar** (Muxika, Bizkaia, 1996ko uztailaren 13a-) futbolari bizkaitarra da.

## Biografia 
Erdiko aurrelari lanetan aritzen da. Gernikaren harrobian zebilela Errealak fitxatu zuen. Gazte mailetan hasi eta berehala Berioko jokalaria bilakatu zen. 2015-16 denboraldian Beriotik Sansera igo zen. 2018ko urtarrilean Cadizek fitxatu eta Córdobara bidali zuen lagatua Bigarren mailan jokatzeko. Ez zuen lortu Cadizen ezta Grezian lekurik eta zenbait denboaraldi gora beheratxu eta gero Amorebietara heldu zen. Talde zornotzarrarekin Bigarren mailarako igoera lortu zuen, bigarrena bere historian. Naiz eta talde zornotzarrak maila galdu hurrengo denborladian, Dorrioren joko onak bigarren mailan geratzeko aukera eman zion. Hurrengo denboraldirako Ferrolgo Racingek fitxatu zuen.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa errealaren webgunean
Etxatoa etxea (Almandoz)

**Etxatoa etxea** Nafarroako Baztan udalerriko Almandoz udalerrian dagoen etxe bat da.

## Kokalekua 
Kale Nagusiaren 11. zenbakian dago, Beola jauregiaren alboan eta San Pedro elizatik hurbil.

## Eraikina 
Aurrealdeak Fernando Agerrek eginiriko apaindurak ditu, honetan eskulanak eta arkitekturak bat egiten dute, irudi ederrez beteriko egur tailatu edo landuzko leiho, ate eta hagak baiditu.

Eskuineko fatxadan, Beola jauregira begira dagoenan, garai batean Nafarroako herri guztien sarrera eta izena adierazten zuten portzelanazko seinalea du: *Almandoz. Valle de Baztan*, bai eta Beola hotelaren iragarki kartel bat ere.

thumb|erdian|400px|Etxatoa etxearen aurrealdea.

## Irudiak 

Fitxategi:Almandoz 2022 046.jpg|alt=|Emakumea
Fitxategi:Almandoz 2022 045.jpg|alt=|Txakurra
Fitxategi:Almandoz 2022 044.jpg|alt=|Gizona
Fitxategi:Almandoz 2022 038.jpg|alt=|Aizkolaria
Fitxategi:Almandoz 2022 039.jpg|alt=|Leiho nagusia
Fitxategi:Almandoz 2022 043.jpg|alt=|Baserria eta idi-gurdia
Fitxategi:Almandoz 2022 037.jpg|alt=|Txistularia. Urtxintxa eta txakurra
Fitxategi:Almandoz 2022 042.jpg|alt=
Fitxategi:Almandoz 2022 041.jpg|alt=|Fandangoa
Fitxategi:Almandoz 2022 047.jpg|alt=|Mikel Deuna zaindu Euskal Herria

## Kanpo estekak 
*  Udal webgunean Almandoz
* Almandoz 2022. Nekane Aramendia. Leihoak, loreak, balkoiak, etxeak, kaleak eta mendiak. Herriko eta Berroetara doan bideko 160 argazki CC-BY-SA lizentziarekin. (2022 -07-31)
Cutty Sark

**Cutty Sark** britainiar belaontzi bat da, luzaroan Txinatik Erresuma Batura artean te kargak ekartzen eta Australiatik artilea ekartzen jardun zuen. Clipper motako ontzia hau munduko itsasontzi ospetsu eta mitikoenen artean dago.

Gaur egun Londres hirian dagoen Greenwich auzoko kai batean ikusgai dago. 2007ko maiatzaren 21ean zaharberritze prozesuan zegoela sute batek kaltetu zuen.

## Izena 
Izena Robert Burns eskoziar olerkariaren ''Sam O'Shanter* olerkian agertzen den fikziozko pertsonaia den Nannie Dee sorgin hegalariaren "Cutty Sark" ezizenari zor dio. Eskozierazko ezizen honek euskaraz "Atorra Motz" esan nahi du.

## Historia 
1869an Eskoziako Dumbarton hiriko Scott & Linton ontziolan eraiki eta urte bereko azaroaren 22an itsasoratu zen.

Cutty Sark ontzia garai hartan puri-purian zegoen Txina eta Londres arteko te merkataritzan jarduteko helburuz eraiki zen. Izan ere, merkataritza honek Erresuma Batura zetorren lehenbiziko te denboraldiko karga zekarrenari sekulako dirtzak irabazteko aukera ematen zion, Britainia Handian tearen kontsumoak etengabeko gorakada baitzuen.

Clipper motako ontziak diseinu bereziko ontziak ziren eta ordurarteko belaontziek baino abiadura handiagoak hartzeko gai ziren, Cutty Sark berak bere markarik onena 24 orduko nabigazioan 360 itsas milia (666 kilometro) nabigatzea lortu zuen, bataz besteko 15 korapiloko (27,7 km/ord.) abiaduran.

Baina XIX. mendearen amaieraldera baporeontzien agerpenarekin belaontzien gainbehera geldiezina etorri zen, baporeontziak Suezko kanala igarotzeko gai izateaz gain euren karga eramateak askoz ere fidagarri eta maizagoak baitziren. Orduan *Cutty Sark* ontziak Australiako artile kargak ekartzeari ekin zion. Richard Woodge kapitain trebearen agindupean artile kargak 67 egun eskasetan garraiatzera ere iritsi zen.

1895ean Cutty Sark ontzia Ferreira portugaldar ontziolari saldua izan zen eta honek *Ferreira* izena ipini zion. Halere, portugaldar eskifaiak ontziari *Pequena Camisola* deitu ohi zion, eskozierazko jatorrizko izenaren portugesezko itzulpena.

1916an guztiz zaharberritua eta Hego Afrikako Lurmutur Hiriko portuan goleta bilakatua izan zen, *Maria do Amparo* berrizendatua izan zelarik.

1922an Wilfred Dowman britainiar kapitainak erosi eta bere jatorrizko itxura berrezarri zion.

Fitxategi:Cutty Sark.2013.JPG|
Fitxategi:Cutty Sark (ship, 1869) - SLV H91.250-164.jpg|1916an ohialak guztiz zabaldurik.
Fitxategi:Cutty Sark 26-06-2012 (7471586652).jpg|
Fitxategi:Cutty sark figure head.jpg|

## Bitxikeria 
*Cutty Sark* ontziak izen bereko Cutty Sark whiskyari izen ematen dio.

## Informazio praktikoa 
* Helbidea: King William Walk, London SE10 9HT
* Ordutegia: 10:00 - 16:15
* DLR geltokia: 15px Cutty Sark for Maritime Greenwich

## Kanpo estekak 
* *Cutty Sark'' ontziaren webgune ofiziala
Nafarroa Berria (Mexiko)

**Nafarroa Berria** () —**Sonora eta Sinaloa** eta **Andaluzia Berria** (*Nueva Andalucia*) izenez ere ezaguna— Barne Probintzietako Komandantzia Orokorreko probintzia bat izan zen, Espainia Berriko Erregeorderriko Guadalajarako Errege Audientziaren menpekoa. Sonora eta Sinaloa independizatu ostean, Mexikar Errepublikako estatu bihurtu zen. Sonorako basamortuak lurraldearen zati handi bat estaltzen du.

Europar emigrazioaren lehenengo urteetan, euskal herritarrak Nafarroa Berriko biztanleriaren zati garrantzitsu bat bilakatu ziren. Euskal herritarrak migratzaile guztien %&nbsp;6 izatera iritsi ziren kolonizazioaren lehenengo 15 urtean.

## Kanpo estekak
Zutendaal

**Zutendaal** Belgikako iparraldean dagoen hiria da, Flandriako Linburgo probintzian dagoena. 2008an 6.985 biztanle zituen. Udalerriaren barruan herri hauek daude: Gewaai, Papendaal, Besmer, Broek, Stalken, Roelen, Daal, eta Wiemesmeer.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Almandozko tunela

**Almandozko tunela** Nafarroako Belate mendatearen iparraldeko maldan dagoen tunel bat da, Baztango Almandoz herriaren lursailetan, hortik bere izena. Belateko tunela hurbil du, maldan gora eta hegoaldean. Bertatik  errepidea igarotzen da.

## Historia 
1993an eraikitzen hasi eta 1997ko azaroaren 29an inauguratu zen, Belateko tunela eta Belateko errepide berriarekin batera. Honek 21 kilometroko luzeera du, bide zaharrak baino 5 kilometro gutxiago eta kasik osotasunean berria, errepide zaharreko 4 kilometro besterik ez baitzituzten aprobetxatu. Obren ondorioz 18 minutuz arindu ziren Iruñea eta Baztan-Bidasoaren edo eta Ultzamaren arteko bidaiak.

Eraikuntza lanek 11.454 milioi pezetako gastua suposatu zuten. Horietatik 3.900 Europar Batasunak ordaindu zituen eta gainontzekoak Nafarroako Gobernuak.

Belateko tunelak 1.220 metroko luzera du.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Belateko tunela

## Kanpo estekak
De civilitate morum puerilium

***De civilitate morum puerilium*** Erasmo Rotterdamgoak 1530. urtean, Friburgon (Suitza) argitaratutako lana izan zen, haurren jokabide egokia bultzatzeko jarraibide sorta.

## Testuingurua 
Erasmok berak lehen hezkuntzako eskolan ikasi zuen 13 urtera bitartean, 22 urtera arte agustinoekin, eta ondoren Pariseko Unibertsitateko ikasle izan zen. Hiru ikas-guneetako diziplinak eragin handia izan zuen Erasmo gaztearengan. Orduz geroztik Eliza Katolikoa arbuiatu zuen, eta ikastetxe katolikoek libreki pentsatzea galarazten zutela ondorioztatu zuen. Hil artean nagusikeriazko aginpide ororen aurka egin zuen.

## Jarraibideen edukia 
Berpizkunde betean, Erdi Aro iluneko ohitura basatiak baztertu behar zirela eta haurren gizalegezko portaera sustatu behar zela uste zuen. Hona hemen haurrentzat idatzitako lanean jaso zituen aholkuetako batzuk:

* Janari zati bat irentsi ezin baduzu, jira zaitez eta bota ezazu zuhurki.
* Eutsi sabeleko haizeei, sabela estututa.
* Goragalea baduzu egin oka lasai, botaka hastea baino nazkagarriagoa baita okari eztarrian eustea.
* Jira zaitez tu egitean, zure listuak inor busti ez dezan. Zoruan, listuarekin batera, zornea botaz gero, behin eta berriro zapaldu behar da, inori goragalea ez eragiteko.
* Ez eskaini zure mukizapia inori, garbitu berria ez badago. Mukizapian zintz egin ondoren, ez da egokia zapia zabaldu eta hari begiratzea, zure sudurrak perlak eta errubiak bota izan balitu bezala.
* Desegokia da koipez betetako hatzak zurrupatzea edo jakan garbitzea. Mahai zapia edo ahozapia erabiltzea aholkatzen da.
* Zenbaitzuek, mahaian eseri eta berehala, eskuak platerean sartzen dituzte. Hori otsoek egiten dute, ez gizakiek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estatu-idazkari (Espainiako erregimen zaharra)

**Estatu-idazkaria** ministro lana egiten zuenaren kargua izan zen Espainian 1714 eta 1841 artean, erregeak izendatuta eta haren konfidantzapean. XVI. mendean du jatorria, Estatu-Kontseiluaren idazkarietan, hain zuzen.

## Kanpo estekak
Vireo

***Vireo*** hegazti genero bat da. Vireonidae familiaren barruan sailkatzen dira.

## Espezieak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q259857 }
|sort=P225
|columns=number:#,P225:Espeziea,P18:Irudia,P141:Egoera
|row_template=Zutabe_formatoa/Espezie_zerrenda
|thumb=100
|links=red
}}
Marugame (Kagawa)

thumb|Sanuki Fuji
 Kagawa prefeturako hiria da, Shikoku uhartean dagoena, Japonian. Marugame lautada alubial baten erdian dago. 2014ko erroldaren arabera, 110.550 biztanle zituen.

## Historia 
Marugame 1899ko apirilean sortu zen, Meiji Aroan. Hiri kodea jasotzen 53. hiri japoniarra izan zen. Shōwa Aroko 1940. eta 1950. hamarkadetan, hiriak eta inguruko zenbait uhartek bat egin zuten.

2005eko martxoaren 22an, Ayauta eta Hanzan (biak Ayauta barrutikoak) haren barruan batu ziren, eta horrela, gaur egungo Magurame hedatua sortu zen.

## Kultura 
### MIMOCA museoa 
Genichiro-Inokuma Arte Garaikide Museoa (MIMOCA), tren geltokiaren ekialdean dago eta Genichiro Inokumaren lanak biltzen ditu. Horrez gain, behin behineko erakusketak ere antolatzen ditu.

## Turismoa 
Marugame ezaguna da bertan dagoen gazteluagatik; Japonian, jatorrizko zurezko tenshua mantentzen duten 12 gazteluetako bat. Gaztelua gizakiak eraikitako mendixka baten gainean dago, 50 metro altuerakoa, Japoniako gaztelu-mendirik handiena egiten duena.

Marugame ezaguna da halaber haizemaileen (*uchiwa*) ekoizpen gune garrantzitsua delako; izan ere, Japonian egiten direnen % 90 bertan egiten baitira.

Marugameren inguruan bisita egiteko lekuak:
* Iino mendia (Sanuki-Fuji)
* Zentsū-ji tenplua
* Kotohira-gū
* Kotohira, Kabuki antzerkia
* Setoko zubi handia

1947tik, hirian Marugame maratoi erdia lasterketa ospatzen da. Otsailaren hasieran egiten da eta milaka korrikalari erakartzen ditu urtero. 2006an, Asiako errekorra Kayoko Fukushik egin zuen.

## Hiri senidetuak 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Marugameko webgune ofiziala
Almandozko pilotalekua

**Ederrena pilotalekua** Nafarroako Baztan udalerriko Almandoz udalerrian dagoen pilotaleku bat da.

## Kokalekua 
Kale Nagusian dago, Herriko plaza, Jauregia etxea eta Beola jauregiaren alboan.

## Historia 
1927an inauguratu eta 2009an zaharberritu zen.

## Eraikina 
Estalitako pilotalekua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ederrena pilotalekua (Urretxu)

**Ederrena pilotalekua** Urretxuko pilotalekua da. Inauguratu zutenetik hainbat pilota-partidu nagusi jokatu dituzte bertan, final asko tartean.

Eraikin honetan kontzertuak eta beste ekitaldiak ere ospatu dituzte.

1994ko abuztuaren 6an gaur egun aski ezaguna den Euskal Encounter topagunea edo LAN partyaren lehenbiziko ekitaldia pilotaleku honetan ospatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Trabudua Aretxabaleta

**Juan Trabudua Aretxabaleta** (Erandio Goikoa, 1929ko urriaren 9a) idi-probalari ospetsua izan da, pisu libreko sailean. Erandio Goikoako Telleribarri (Telleria) baserrian jaio zen.

Bizkaia aldean hamaikatxo idi-dematan parte hartu zuen, izan ere, orduan Bizkaian zegoen-eta, idi-probetarako zaletasun handiena. Santanderretik ere, bazetozen idi-probetara. Garai hartan, idi-probek ikusliar multzo handiak erakartzen zituzten. Euskadiko Txapelduna izan zen, 1969an Loiun izan zen lehiaketan.
Ostera, Juan Trabudua, 1974an eta 1975ean, Espainiako txapelduna izan zen Larrakoetxeko (Loiu) probalekuan izandako saioetan. Bi urte horietan, idi-bikote berberarekin irabazi zuen Juan Trabuduak: idi bat zen suitzarra, eta, bestea, "mestizoa". Espainiako txapelketa birritan irabazi zuen idi zuria (suitzarra) 1981ean saldu zitzaion Jose Ramon Erkorekari okelarako.

Azkenik, Bilboko jaiak berriz martxan jarri zirenean, herri-kirolen erakustaldiak egin ziren Areatzan. Han ere parte hartu zuen. Desafiorik izan zuen Santanderreko idi-probalari baten kontra. Helburua zen proben mundua ikuslegoari hurbiltzea.
Aurrelari gisa Juan joan ohi zen, atzelari, Salvador bere anaia. Anekdota gisa, esan daiteke Juanek lehiatu behar izan zuela idi irabazleak erosteko bitarteko ekonomiko handiagoak zituzten beste probalari batzuekin, eta ez beti irabazle irtenda.
Jubilatu zenez geroztik, Labayru Ikastegiak Trabuduaren ahozko testigantza luzea jaso du betidanik erabili izan duen euskara bizian.

## Erreferentziak
San Pedro eliza (Almandoz)

**San Pedro eliza** Nafarroako Baztan udalerriko Almandoz herrian dagoen eliza bat da. San Petriri sagaratua dago.

## Kokalekua 
Herrigunearen gainaldean dago, San Pedro kalearen 5. zenbakian, Almandozko pilotalekua, Beola jauregia eta Etxatoa etxetik hurbil.

thumb|400px|erdian|Elizaren ikuspegi orokorra.

## Historia 
Nahiko eraikin berria da, 1956ko azaroaren 11n inauguratu baitzen, antzinako San Pedro eliza arrazoi ezezagunengatik abandonatua izan baitzen.

Antzinako eliza zegoen kokalekutik 50 metrora eraiki zen.

## Eraikina 
Latindar gurutzeko oinplanoa eta bi sarbide ditu, bata hegoaldean eta beste oinetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mantikora

**Mantikora** alegiazko izaki bat da, Antzinako Egiptoko esfingearen antzekoa, persiar mitologian sortua eta greziar mitologiaren bidez Europara ekarria. Gizakiaren burua (adarrekin, batzuetan), gorputz gorria (eskuarki lehoi batena) eta dragoi edo eskorpioi baten buztana ditu. Buztanean arantza pozoitsuak ditu, bere harrapakinak hiltzeko edo geldiarazteko. Kontakizun mitologikoaren arabera, mantikorak zaldi baten eta lehoi baten arteko neurria izaten zuen. Hegoekin eta oskolarekin ere irudikatzen zuten.

## Mitoaren historia 
### Persia 
Mantikora mitoaren bertsiorik zaharrenak persiar mitologian dokumentatu dira. Mantikora izenak, jatorriz, «pertsona-irenslea» esan nahi omen zuen.

### Grezia 
Itxuraz, mantikora greziar mitologiara sartu zen Ktesiasen bidez, Artaxerxes II.a Mnemon K.a. IV mendeko erregearen gorteko medikuaren bidez. Greziar mediku hark *Indika* bere idazlanean mantikora bat deskribatu zuen. Ktesiasen idazlana antzinatean desagertu zen.

Nahiz eta Pausanias bezalako ikastun batek Ktesiasen jatorrizko deskribapena zalantzan jarri eta mantikora, benetan, ekialdeko tigrea besterik ez zela argudiatu, mitoa bizirik iraun zuen.

### Erroma 
Erromatarren garaian, mantikorari buruzko aipamenak topa daitezke. Plinio Zaharrak, esate baterako, benetako izakia zela aldeztu zuen, bere eragin handiko *Naturalis Historia* idazlanean (77. urtekoa).

Geroago, Klaudio Elianok ere aipatu zuen mantikora, *De Natura Animalium* (IV; 21) idazlanean.

## Kanpo estekak
Jauregia etxea (Almandoz)

**Jauregia etxea** Nafarroako Baztan udalerriko Almandoz udalerrian dagoen jauretxe barroko bat da.

## Kokalekua 
Iruñetik datorren lehenbiziko sarbidetik sartu eta herrigunearen sarreran dago, Kale Nagusian, eta Almandozko pilotalekuaren alboan, bai eta Galtzaga edo Beola jauregitik hurbil ere.

thumb|400px|erdian|Jauregia etxearen ikuspegi orokorra.

## Historia 
XVIII. mendean eraiki zen.

## Eraikina 
Horma zuriak, ate leiho berdeak eta harlanduzko izkinarriak dituen eraikina da. Hiru solairuko eraikina da. Oinplano laukizuzena eta teilatua lau uretakoa du. Aurrealdean armarri bat du, arkudun sarrera nagusia eta bigarren solairuan alde banatara bi balkoi.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak