open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eskolio

[thumb|[Oxirrinkoko Papiroak|Oxirrinkoko Papiro 221, Iliadaren XXI. liburuari eskolioa dakarkiona.]]
**Eskolioa** (latinezko *scholium*-etik eta grekozko *σχλιον*-etik, ‘iruzkina’) glosa labur gisa antzinako autore baten eskuizkribuaren marjinetan sartzen den ohar edo iruzkin gramatikal, kritiko edo argigarria da, izan jatorrizkoa edo testuak kopiatzean kopiatu den iruzkinaren zatia.

Eskolioak eta glosak ez dira gauza bera; glosek hitz zailak azaltzen baitituzte, eta eskolioek, aldiz, idazki bateko testu guztiak argitzen dituzte. Iruzkinetatik (*Comentarii*) ere ezberdinak dira; izan ere, "comentarii"-ak, oro har, luzeak eta analitikoak dira, eta eskolioak eta eskolioak labur eta zehatzak, banakatzea saihesteko.

Jatorrian, eskolioak bazterreko ohar txikiak izan ziren, autore klasikoen eskuizkribuetan txertatuak, gramatika-zailtasunen bat edo Filosofia edo Historiako alderdi bitxi eta eztabaidagarriren bat azaltzeko. Poema homerikoak eskola-liburu nagusiak izan ziren gramatikarien iruzkin kritikoa eskatzen lehenak, irakurketa errazteko. Kontserbatutako grezierazko eskolio gehienak anonimoak dira, Eustathius Thessalonicakoak Homerori buruz egindakoak eta Ioannes Tzetzes Bizantzioko idazleak Likokofroni buruz idatzitakoak salbuespen nabarmenak dira. Hutsalak izaten dira maiz, baina beste askotan, eta beste inon aurkitzen ez den informazio asko izaten dute eskolioek, eta balio handikoak dira testu zaharra zuzentzeko eta interpretatzeko. Garrantzitsuenak egile hauei buruz egin izan dira: grezieraz, Homero (bereziki *Iliadari* buruzko Veneziako eskolioak, Jean-Baptiste-Gaspard d'Ansse filologo frantsesak aurkitutakoak 1781ean Veneziako San Markoko liburutegian), Hesiodo, Pindaro, Sofokles, Aristofanes eta Apolonio Rodasekoa, eta, latinez, Serviok Virgiliori buruz idatzitakoak, Helenius Acrok eta Porfirio Tirokoak Horaziori buruzkoak, eta Elio Donatok Terentziori buruz idatzitakoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Neal Cassady

**Neal Cassady** (Salt Lake City, Utah, 1926ko otsailaren 7a – An Miguel de Allende, Mexiko, 1968ko otsailaren 4a) estatubatuar idazlea izan zen. Beat belaunaldiko funtsezko pertsona izan zen 1950eko hamarkadan, eta mugimendu psikodeliko eta kontrakulturaletakoa 1960ko hamarkadan.

Haurtzaroa aitarekin igaro zuen eta arlotetasunarekin, pobreziarekin, delinkuentziarekin eta kartzelarekin ohitu zen. Hogei urte zituela, New Yorkera joan zen bere lagun Hal Chaseren idazle lankideak ezagutzera.
thumb|alt=See caption|1944ko Cassadyren polizia-fitxa, Denverren

Cassady Jack Kerouac eta Allen Ginsbergen laguna izan zen eta Kerouacen eleberrietan Dean Moriarty eta Cody Pomeray izenekin agertu zen; Ginsbergen "Howl" poeman ere agertzen da.

Luanne Hendersonekin ezkondu ondoren, Cassady Carolyn Robinsonekin ezkondu zen 1948an, eta biak Kaliforniara joan ziren bizitzera seme-alabekin. Cassidy 1958tik 1960ra egon zen kartzelan marihuana kantitate txiki bat edukitzeagatik. 1963an Neal eta Carolyn dibortziatu egin ziren.

Cassadyk 1962an ezagutu zuen Ken Kesey eta *Merry Pranksters* taldean sartu zen. 1964an *Furthur* autobuseko gidaria izan zen. Bidaia hauek Tom Wolferen *The Electric Kool-Aid Acid Test* liburuan agertzen dira.

Cassady Hunter S. Thompsonen''Hell 's Angels: The Strange and Terrible Saga of the Outlaw Motorcycle Gangs'' liburuan ere agertzen da.

Cassady trenbidearen ondoan hil zen, Mexikon, ezkontza batean izan ondoren, ziurrenik barbiturikoen gaindosiagatik.

Prosazko bi pasarte labur baino ez zituen argitaratu bizirik zegoela. Hala ere, bere eragin intelektual eta estilistikoa izugarria izan zen, elkarrizketa eta gutunen bidez.

## Argitaratutako lanak 
* "The Joan Anderson Letter" (1950)
* "Pull My Daisy" (1951, poema) Jack Kerouac eta Allen Ginsbergekin batera
* "Map to Kesey's"
* "First Night of the Tapes" Jack Kerouacekin batera. *Transatlantic Review*, (1969)
* *The First Third* (1971, eleberri autobiografikoa)
* *As Ever: The Collected Correspondence of Allen Ginsberg & Neal Cassady*. Berkeley: Creative Arts Book Company, 1977
* *Grace Beats Karma: Letters from Prison* (poemak eta gutunak). New York City: Blast Books, 1993
* *Neal Cassady: Collected Letters, 1944–1967* (2004, gutunak)

## Biografiak 
* *The Holy Goof: A Biography of Neal Cassady* by William Plummer (1981)
* *Neal Cassady, Volume One, 1926–1940* by Tom Christopher (1995)
* *Neal Cassady, Volume Two, 1941–1946* by Tom Christopher (1998)
* *Neal Cassady: The Fast Life of a Beat Hero* by David Sandison & Graham Vickers (2006)
* *Off the Road: Twenty Years with Cassady, Kerouac, and Ginsberg* by Carolyn Cassady (1990)
* Tripping with a Viper: The Unexpurgated, True Story of Neal Cassady & Anne Murphy, by Anne Marie Maxwell (2024)

## Literatura-azterketa 
* Stephenson, Gregory (2007) [1987]. "Friendly and Flowing Savage: The Literary Legend of Neal Cassady". Incorporated in The Daybreak Boys: Essays on the Literature of the Beat Generation (1990).

## Kanpo estekak
Anger Management (filma)

***Anger Management***, , 2003ko Peter Segal estatubatuarrak zuzendutako umorezko film bat da. Adam Sandler, Jack Nicholson with Marisa Tomei, Luis Guzmán, Woody Harrelson eta John Turturro aktoreek sntzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, New York, Dave Buznik (Adam Sandler) itxuraz oso lasaia dirudien exekutibo bat da. Halere, hegaldi batean gaizki ulertu txiki baten ondorioz bere buruaren kontrola galduko du.

Gertaeraren ondoren, epaileak ez ohiko epaia ezarriko dio: hilabete batez amorrua kontrolatzeko terapia ikastaro bat egin beharko du. Ikastaro honen arduraduna Buddy Rydell (Jack Nicholson) psikiatra xelebrea izango da. Buddyk bere betebeharraren funtzioak gainditu eta bere pazienteari laguntzeko haren etxera bizitzera joango da. Davek bere izaera lotsatia gainditu eta Buddyri aurre egin beharko dio.

## Aktoreak 
* Adam Sandler: David "Dave" Buznik
** Jonathan Osser: Dave Buznik gaztea
* Jack Nicholson: Buddy Rydell doktorea
* Marisa Tomei: Linda
* Luis Guzmán: Lou
* Allen Covert: Andrew
* Lynne Thigpen: Brenda Daniels doktorea
* Woody Harrelson: Galaxia emagaldua/Gary segurtasun zaindaria
* John Turturro: Chuck
* Kurt Fuller: Frank Head
* Jonathan Loughran: Nate
* Krista Allen: Stacy
* January Jones: Gina
* Clint Black: Masseur
* Kevin Nealon: Sam, Daven abokatua
* Nancy Carell: Patty, hegazkin azafata
* John C. Reilly (krediturik gabe): Arnie Shankman / Pana Kamanana
** Alan James Morgan: Arnie Shankman gaztea
* Heather Graham (krediturik gabe): Kendra
* Harry Dean Stanton (krediturik gabe): Gizon itsua
* Isaac C. Singleton Jr.: Hegazkin segurtasun arduraduna
* Stephen Dunham: Jatetxeko zerbitzaria
* Cody Arens: Yankee Stadiumeko mutila

Berek buruak antzeztuz:
* John McEnroe
* Derek Jeter
* Robert Merrill
* Bob Sheppard
* Judith Nathan
* Bob Knight
* Roger Clemens
* Rudy Giuliani

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Françoise Duparc

**Françoise Duparc** (Murtzia, 1726ko urriaren 15a - Marsella, 1778ko urriaren 11) margolari frantsesa izan zen.

## Ibilbidea 
thumb|*Emakume gaztea lanean. Jostuna, oihal gaineko olio-pintura, 78 x 64 cm, Marseillako Arte Ederren Museoa*|ezkerrera|246x246px
*Antoine Duparc* eskultore eta arkitekto marseillarraren alaba, Duparcek Murtzian egin zuen egonaldian jaio zen, eta Francisca Dupar izenez ezagutzen da bertan. 1731n iritsi zen Frantziara bere familia osoarekin batera, bertan bere teknika *Jean-Baptiste van Loo* margolariaren eraginpean garatu zuen. Europan zehar bidaiatu zuen Londresera arte, eta erretratugile gisa nabarmendu zen bertan.
Marseillara itzuli zen 1771n, eta Pintura eta Eskultura Akademian sartu zen 1776an. 1778an hil zen Marseillan.

## Erreferentziak
Alícia Masriera González

**Alícia Masriera González** (Bartzelona, 1940) espeleologo eta alpinista kataluniarra da.

Barcelonès Mendizale Klubeko Lurpeko Esplorazioen Taldeko kidea, batzorde exekutiboko kidea izan da. Kataluniako Pirinio hegoaldeko eskualdeetan ikerketa geologikoan oinarritutako espeleologia espedizioak egin ditu komisario tekniko kargua lortu zuen eta 1985ean zuzendari izendatu zuten, 2005eko abenduan erretiroa hartu zuen arte izan zuen kargua. 

Bere jarduera zientifikoa Kataluniako eta Aragoiko Pirinioetako Mesozoikoko eta Tertziarioko lurrei buruzko ezagutza geologikoa hobetzeko hainbat lanetan lankidetzan aritzera bideratu du, eta emaitzak egilekide gisa argitaratu ditu hainbat aldizkari espezializatutan eta, 1990etik, aldizka 'Treballs del Museu de Geologia de Barcelona' aldizkarian, zeinaren zuzendaria izan den argitalpenean. Bere argitalpenen artean, 2004an argitaratutako ''Museu Martorell, 125 anys d'història natural (1878-2003)'' liburua dago.

Mendizale gisa, 1961ean Cavall Bernat igo zuen lehen emakumezkoen soka-taldeko kide izan zen, Kataluniako eskalada eta mendizaletasunaren aitzindarietako batekin, Elisabeth Vergés Costa bartzelonarrarekin batera.

## Erreferentziak
Luz Alvear

**Luz  Alvear Fernandez** (Castillo Siete Villas, 1926-Madril, 2001) margolari espainiarra izan zen eta bere lana espresionismoaren jarraitzaile gisa sailkatu da. Intentsitatea ezaugarri duen kolorearen tratamenduagatik, fauvismoarekin lotu izan da.

## Ibilbidea 
Gerardo de Alvear margolari kantabriarraren alaba zen eta 1935ean Buenos Airesera (Argentina) joan zen berarekin eta bere familiarekin batera. Han hasi zituen arte-ikasketa akademikoak, Buenos Aireseko Arte Ederren Estimulu Elkartean. Buenos Aireseko Muller Galerian egin zuen bere bakarkako lehen erakusketa 1949an. 50eko hamarkadan itzuli zen Europara, bere prestakuntzarekin jarraituz: 1950ean Madrilgo Arte Ederren Zirkuluan -bertan marrazten zuen naturalez- eta Pradoko Museoan kopiak eginez. 1965 eta 1967 artean, Italian egon zen, eta bertan aurkitu zuen posinpresionismoa. Madrilen egin zuen lan, garai desberdinetan, *Edaf*, Macarrón edo *Rafael García* bezalako galeria nabarmenekin. eta eskualde horretan zuen presentzia areagotu egin zen bere bizitzaren azken etapan, *Besaya*, *Puntal*, *Cerva*ntes, *S. Casar* edo *C. Carrión* galerietan erakusgai jarriz. 1999an, Alvearrek bere azken erakusketa aurkeztu zuen Kordobako Diputazio Probintzialean. Bere lana hainbat erakundetan aurki daiteke, hala nola Argentinako Zilarraren Museoan, Santander eta Kantabriako Arte Moderno eta Garaikidearen Museoan edo Granadako Arte Ederren Museoan, baita Argentina, Espainia, Alemania, Britainia Handia edo Estatu Batuetako bilduma pribatuetan ere, besteak beste.

## Aintzatespenak 
1959an, Madrilgo "Sesamo Saria" lortu zuen, *Las Cuevas de Sésamo-*k 1955 eta 1967 artean eman zuena. 1962an Palentziako Diputazio Saria jaso zuen. 1968an Parisko Hiribilduaren Domina eman zioten, Parisko Udalak "hiriburuarekin lotutako ekintza nabarmena" egiten duten pertsonei ematen diena. Ez da jakin zer ekintza nabarmen egin zuen. Hurrengo urtean, 1969an, Alvearrek Ohorezko Aipamena lortu zuen "*Unicef el niño en el Arte"* izeneko lehiaketan, Madrilen.

## Erreferentziak
Ruby Puryear Hearn

**Ruby Louise Puryear Hearn** (Winston-Salem, AEB,1940ko apirilaren 13a) afroamerikar biofisikaria da, bere bizitza osasun politika publikoetan eman duena. Bere lanak amaren eta haurraren osasuna, HIESa, substantzien gehiegizko kontsumoa, eta gutxiengoen medikuntza hezkuntza bezalako ekimenak hartzen ditu barne.

## Bizitza 
Ruby Louise Puryear Winston-Salemen (Ipar Carolina) jaio zen 1940ko apirilaren 13an. Ondoren, bere familia Atlanta ingurura joan zen.

Rubyk Skidmore Collegen ikasi zuen 1956tik 1960ra, biokimikan espezializatuz. Ikasketak amaitu zituen urtean, bere eskolako egunkariko editoreari idatzi zion Ikasle Elkarte Nazionala kritikatuz, ikasle beltzek Woolworth's departamenduko denden aurka egindako protesta ez babesteagatik. Ikasle bikaina izan zen, dekanoaren ohorezko zerrendan saritua eta ohore handienekin graduatua 1960an. Ruby bere klaseko hamabi ikasletatik bat izan zen, goi-mailako hezkuntza lortu zuena.

Ruby Robert Hearnekin ezkondu zen 1960ko abenduan, eta bi seme-alaba ditu.

1970eko hamarkadan, Hearnek arriskuan zeuden haurren osasuna hobetzeko garapen-programetan lan egin zuen. 1980an, Robert Wood Johnsonen fundazioan hasi zen lanean, Estatu Batuetako filantropia-fundaziorik handienean. New Yorkeko Medikuntza Akademiak Hearn-i Akademiaren Domina eman zion akademiari egindako Zerbitzu Bereziagatik 2015ean, "Akademiaren Patronatu Batzordean hamarkada bat baino gehiagoko zerbitzu bikaina" aitortuz eta Hearn-en "Akademiaren garapen gaitasuna sortzeko lider eta defendatzaile kritiko" gisa egindako rola aitortuz. 

## Sariak eta aintzatespenak 
* Omendua, 1998, Ingeniaritza Akademia Nazionala.
* 2013ko Skidmore Collegeko *ikasle ohi ospetsua.*
* Akademiari egindako zerbitzu bikainagatik, *Akademiaren Domina, 2015*, New Yorkeko Medikuntza Akademia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emilia (Bulgariako abeslaria)

**Emilia Jantxeva Valeva-Baxur** —  — (Galabovo, Bulgariako Herri Errepublika, 1982ko martxoaren 21a), ezagunagoa **Emilia** —  — izen artistikoaz, bulgariar txalga-abeslaria da. 1999an bere lehen abestia grabatu zuen. 2001ean *Veselo Momitxe* estreinako diskoa argitaratu ondoren ezaguna egin zen.

## Diskografia 
### Estudioko diskoak 
* *Veselo Momitxe* —  — (2001)
* *Nezhni Ustnie* —  — (2002)
* *Angel v Noxtta* —  — (2003)
* *Samotna Staia* —  — (2005)
* *Misli za Men* —  — (2006)
* *Rodena sam da te obitxam* —  — (2008)
* *Taka mi kharesva* —  — (2010)
* *Smelite si imat vsitxko* —  — (2012)
* *Eh, Balgariio krasiva* —  — (2015)
* *Akula* —  — (2020)
* *Turbulentsiia* —  — (2023)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Emiliaren webgune ofiziala
Kate motzeko gantz-azido

**Kate motzeko gantz-azidoak** 2 eta 6 karbono-atomo bitartean dituzten gantz-azidoak dira. Hala ere, azido horien tamainaren beheko muga aldatu egiten da iturrien arabera.

Elikagai digerigarriaren hesteetako hartzidura mikrobianoak sortzen ditu, eta giza hestearen kasuan azido azetikoa, azido propionikoa eta azido butirikoa dira. Kolonozitoen energia-iturri nagusia butiratoa da, eta, beraz, funtsezkoa da osasun gastrointestinalerako. Kate motzeko gantz-azido guztiek hidrodisolbagarriak dira neurri batean edo bestean, eta horrek bereizten ditu kate luzeko gantz-azidoetatik, zeintzuk disolbaezinak baitira.

Kate motzeko gantz-azidoak, nagusiki, porta zainaren bidez xurgatzen dira lipidoen digestioan. Kate motzeko gantz-azidoek gorputzean funtzio fisiologikoak dituzte, eta lipidoen, energiaren eta bitaminen ekoizpenari eragiten diote. Adibidez, azido butirikoak heste lodiaren osasunari mesede egiten dio kolonozitoen, koloneko epitelio-zelulen, energia primarioaren iturri gisa. Gibelak azetatoa erabil dezake energia lortzeko.

## Kate motzeko gantz-azidoen zerrenda 
## Erreferentziak
Rashid Ramzi

**Rashid Ramzi** (arabieraz: رشيد رمزي) (1980ko uztailaren 17an jaioa) Bahrainen nazioarteko atletismoko atleta marokoar-bahraintarra da, 800 metroko eta 1500 metroko probetan lehiatzen dena. Ramzi IAAF-k ikertu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoen ondoren eta urrezko domina kendu zioten dopinagatik.

Ramzi Safin jaio zen, Marokon. Bahrainera joan ondoren, Asiako eszenaren gailurrera igo zen, urrezko dominak irabaziz Asiako Atletismo Txapelketetan eta 2002ko Asiako Jokoetan. Asiako errekorra ezarri zuen 800 metroko proban, eta zilarrezko domina lortu zuen 2004ko IAAF Munduko Txapelketa Estalian —bere lehen domina globala—, eta 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen. Hurrengo urtean iritsi zen bere diziplinaren gailurrera, 2005eko Munduko Atletismo Txapelketan 800 metroko eta 1500 metroko txapeldun bihurtuz —lehiaketan halako bikoitza lortu zuen lehen gizona.

2007ko Munduko Txapelketan ez zituen tituluak mantendu, baina hala ere zilarrezko domina lortu zuen 1500 metroko lasterketetan. 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan, Bahrainek Olinpiar Jokoetan lortutako lehen domina jaso zuen – 1500 metroko urrezko domina irabaziz. Hala ere, bere emaitza ez zen baliozkoa izan eta bi urtez kanporatu zuten kiroletik, debekatutako CERA substantziaren proban positiboa eman ondoren.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
 Atletismoko dopin kasuen zerrenda
Gavrilo Cerović

**Gavrilo “Gavro” M. Cerović** (serbieraz zirilikoz: *Гаврило „Гавро“ М. Церовић*) montenegroar jurista eta politikaria izan zen, herrialdeko administrazioan eta gobernuan ibilbide garrantzitsua egin zuena, historiako garai nahasi batean, batez ere Montenegroko Printzerriaren eta gero Erresumaren garaian Lehen Mundu Gerra baino lehen eta Lehen Mundu Gerra arte.

## Biografia 
### Hezkuntza eta lehen urteak 
1877an Tušinin, Šavnik eskualdean, Nikšićen ikasi zuen eta gero Belgradoko Gimnasio Errealean amaitu zituen ikasketak (1898).

Montenegroko sistema judizialean hasi zuen bere ibilbidea: Nikšićen epaitegiko idazkari gisa lan egin zuen, gero Cetinjeko Auzitegi Nagusiko idazkari gisa, eta 1905ean Bar-eko Eskualdeko Auzitegiko presidente izendatu zuten.

### Ibilbide politikoa 
Montenegroko lehen Konstituzio Batzarreko diputatua (1907), “*klubaši*”-ren (garai hartako talde politikoa) ordezkari gisa.

Bigarren “*klubaška*” administrazioan, Justizia ministro kargua izan zuen laburki, eta Hezkuntza eta Eliza Gaieterako ministroaren ordezkaria ere izan zen. Bere gobernuak hilabete gutxi batzuk baino ez zituen iraun garai hartako ezegonkortasun politikoagatik.

"*Bombaška aferа*" (Bonba Kasua) deiturikoan inplikatuta egon zen, konspirazio jarduerekin lotuta, eta, 1908an epaitu ondoren, 8 urteko espetxe zigorra ezarri zioten, eta horietatik 6 inguru bete zituen, 1910ean Montenegro Erresuma aldarrikatu zutenean amnistia eman zioten arte.

1913an, Hezkuntza eta Eliza Gaieterako ministro izendatu zuten Janko Vukotić jeneralak zuzendutako gobernuan, eta kargu horretan egon zen 1916ko urtarrilara arte.

Lehenago, 1907an eta 1914-1915 bitartean, erregistroetan Montenegroko gobernuko ordezkari (*zastupnik*) gisa ere agertzen da, kabineteko fase desberdinetan funtzio exekutiboak hartuz.

### Lehen Mundu Gerra eta bere ondorioak 
Montenegro Erdialdeko Inperioen aurrean amore eman ondoren, okupazio agintariek Cerović barneratu zuten, lehenik Boldogasonen eta gero Karlštejnen.

Montenegro Serbiarren, Kroaziarren eta Esloveniarren Erresuma berrira (geroago Jugoslaviako Erresuma) anexionatu ondoren, Cerović bizitza politikora itzuli zen: Zeta probintziako eskualdeko batzarreko diputatu eta presidente izan zen, eta 1931n Erresumako Batzar Nazionaleko kide hautatu zuten.

Azkenean, bizitza publikotik erretiratu zen eta pentsioa jaso zuen 1934an eta 1941ean hil zen.

## Legatua 
Gavrilo Cerović montenegroar gobernuan kargu garrantzitsuak izan zituena Lehen Mundu Gerra baino lehen eta bitartean, ministro eta diputatu gisa barne. Bere ibilbideak Montenegroko printzerriaren Serbia/Jugoslaviara anexionatzeko trantsizio konplexua islatzen du, baita ondorengo testuinguru politiko berrian izan zuen parlamentuko parte-hartzea ere.

## Beste kargu politikoa 
## Kanpo estekak
Hudson de Souza

**Hudson Santos de Souza** (1977ko otsailaren 25ean jaioa) erretiratutako brasildar distantzia ertaineko korrikalaria da, gehienbat 1500 metroko lasterketak gehiago lehiatzen zituena. Hego Amerikako hainbat errekor hautsi zituen distantzia ertaineko probetan.

Bi aldiz irabazi zuen Hego Amerikako Kros Txapelketa, urrezko dominak lortuz lasterketa laburrean 2002an eta 2006an. Brontzezko domina juniorra ere irabazi zuen 1996an.

### Marka pertsonal onenak 
* 800 metro - 1:45.69 (2000)
* 1500 metro - 3:33.25 (2005) - Hego Amerikako errekorra
* Milla bat - 3:51.05 (2005) - Hego Amerikako errekorra
* 2000 metro - 5:03.34 (2002) - Hego Amerikako errekorra
* 3000 metro - 7:39.70 (2002) - Hego Amerikako errekorra
* 5000 metro - 13:42.56 (2006)
* 3000 metroko oztopo-lasterketan - 8:30.70 (2006)

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Abredoko gazta

**Abredoko gazta** ("queso d'Abreu" ere esaten zaio) Espainiako Asturiasko Printzerriko autonomia erkidegoan egiten den gazta mota da.

## Elaborazioa 
Gazta hau behi esnearekin egiten da. Pasteurizatu ondoren, hartzigarri laktikoak gehitzen zaizkio, eta paletekin nahasten da, nahastea homogeneizatzeko. Esnearen tenperatura 30-32 °C denean, gatzagi industrial likidoa gehitzen da. 40 bat minutu igaro ondoren, mamia lortzen da, eta zati txikitan mozten da. Zati horiek minutu batzuez astintzen dira, zati batzuk desegin daitezen. Ondoren, 32º-ra gehitutako ur beroarekin garbitu eta berriro desegiten da.

Orea plastikozko moldeetan jartzen da, zuloekin eta oihalarekin oinarrian: 15 minutuz aurreprentsatu ondoren, 15 orduz prentsatzen da. Ondoren, gatzunetan jarri eta gatzunetan sartu behar da 6-9 orduz. Ondoren, ordubete edo bi orduz gatzatu. Azkenik, gaztak ganberara pasatzen dira, eta, han, %80ko hezetasunarekin eta 10-14 °C-ko tenperaturarekin onduko dira. Egunero irauli egiten dira, berdin heldu daitezen, eta gutxienez hamabost eguneko heltzearen ondoren, gazta jateko prest dago.

## Ezaugarriak 
Pasta prentsatuz eta mami garbituz egindako gazta honek kolore hori zurbila du, noizbehinka begi mekanikoak dituena. Zilindro-formakoa da, eta barrualdea biguna du, zuria, eta azala fina, horia. Bere tamaina 0,5-1 kg bitartekoa da.

## Gazta egiteko eremua 
Gazta hau Abredo herrixkan egiten da, Asturiasko Coaña kontzejukoan.

## Kanpo estekak
Azido isobutiriko

**Azido isobutirikoa** edo **azido 2-metilpropanoikoa** konposatu organikoa (CH3)2CHCOOH formula duena, azido karboxilikoen klasekoa eta kate motzeko gantz-azidoen taldekoa. Azido butirikoaren isomeroa da. Likido kolorgea da usain desatseginekoa. Disolbagarria da uretan, dietil eterretan eta ohiko disolbatzaile organikoetan. Narritagarria da.

Azido isobutirikoaren esterrak produktu naturalak dira eta elikagaietan aurkitzen dira, gaztetan eta garagardoetan etsenplurako.

## Erreakzioak 
Azido isobutirikoak ohiko azido karboxilikoa bailitzan erreakzionatzen du amidak, esterrak, anhidridoa eta kloruroa  eratuz. 

## Sintesia 
Azido isobutirikoa sintetizatzeko hainbat prozedura deskribatzen dira literaturan. Horietako bat da isobutiraldehidoaren oxidazioa oxigenoa baliatuz katalizatzaile egoki baten presentzian, adibidez kobalto, manganeso eta kobre azetatoen nahastea.

2 (CH3)2CHCHO + O2 ->[Kat.] 2 (CH3)2CHCOOH

## Erabilera 
Azido isobutirikoa disolbatzaile polar eta erreaktibo moduan usatzen da sintesi kimikoan. Halaber, herbizida ere bada. Bere esterrak aromatizatzaileak eta perfumeak egiteko baliatzen dira.

## Erreferentziak
Arangasko gazta

**Arangasgo gazta** Asturiasko Printzerrian (Espainia) egindako gazta da.

## Elaborazioa 
Behi-, ardi- eta ahuntz-esne gordina hartzen da, eta hirurak nahasten dira iragazi ondoren. Lortutako nahastea berotu egiten da, ondo gatzatu dadin. Gatzatua hartu, zilindro-formako moldeetan sartu eta haitzuloetan heltzen uzten da, Cabraleskoarekin gertatzen denaren antzera, gutxienez bi hilabetez eta gehienez sei hilabetez.

## Ezaugarriak 
Gazta erdibiguna da, *urdina* esaten zaion horietakoa. Piezak zilindro-formakoak eta tamaina handikoak dira, hiru kilotik bost kilora bitartekoak. Barrualdea edo pasta zuria da, zain urdinekin. Azala biguna du, zuria eta lizuna.

## gazta egiteko eremua 
Gazta hau Cuera mendilerroaren magalean dagoen Arangas herrixkan egiten da, Cabrales kontzejuan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Cofradía de amigos de los quesos de Asturias
The Mummy's Ghost

'''''The Mummy's Ghost'''*, , 1944ko Reginald LeBorg austriar-estatubatuarrak zuzendutako beldurrezko film bat da. John Carradine, Ramsay Ames, Barton MacLane, George Zucco eta Robert Lowery aktoreek antzeztu zuten. *The Mummy's Hand* (1940) eta *The Mummy's Tomb* (1942) aurrekariak eta *The Mummy's Curse'' (1944) jarraipena ditu.

## Argumentua 
Kharis momiak (Lon Chaney Jr.) bere maitalearen azken haragitzearen bula dabil, Ananka printzesa. Bitartean, Andoheb (George Zucco) Arkham templuaren sektako apaiz gorenak bere morroiei momia antzinako belarrak irakinez momia nola berpiztu dezaketen irakatsiko die.

## Aktoreak 
* Lon Chaney Jr.: Kharis
* John Carradine: Yousef Bey
* Robert Lowery: Tom Hervey
* Ramsay Ames: Amina Mansori
* Barton MacLane: Walgreen polizia inspektorea
* George Zucco: Andoheb apaiz gorena
* Frank Reicher: Matthew Norman irakaslea
* Harry Shannon: Elwood sheriffa
* Emmett Vogan: Kolonela
* Lester Sharp: Ayad doktorea
* Claire Whitney: Ella Norman
* Oscar O'Shea: Gaueko zaindaria

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Matemañicos

**Matemañicos** Zaragozako Unibertsitateko ikasleek sortutako matematika dibulgazioko elkarte bat da.

Matematikako graduko ikasleek eta masterreko ikasleek osatzen dute, baita beste diziplina batzuetako ikasleek ere, hala nola fisikakoek edo baita filosofiakoek ere.

## Historia 
2022ko udan, Zaragozako Unibertsitateko hiru matematika ikaslek osatutako talde batek ¡Boom! joko saioan parte hartu zuen Matemañicos izenpean.

Sixto Martínez Matemañicoseko presidentea eta sortzailekidea da, Alejandro Mahillorekin batera, Vaya Primosen sortzailekidea ere izan zena.

2024ko martxoaren 15ean, Matematikaren Nazioarteko Eguna ospatu zuen publikoarentzat irekitako jarduerekin.

2025eko martxoan, Aragoiko Matematika Hezkuntzari buruzko seigarren Konferentzian parte hartu zuten, Aragoiko Matematika Irakasleen Elkarteak antolatuta.

2025eko maiatzaren 9an, Zaragozako Unibertsitateko Matematika Dekanoen Konferentzian, Manuel Tropel eta Paula Otal Matemañicosekoak Matematikaren Zabalkundearen Eraginari buruzko mahai-inguruan parte hartu zuten, Errioxako Unibertsitateko José Luis Ansorenak moderatuta, Zaragozako Unibertsitateko Julio Bernués eta EHUko Raúl Ibáñezen parte-hartzearekin.

2025eko urritik, *Al margen de Fermat* izeneko matematika saio bat eskainiko dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julen Zabalo

**Julen Zabalo Bilbao** (Basauri, Bizkaia, 1957) euskal soziologoa da. Geografia Politikoan doktorea da Euskal Herriko Unibertsitatean. EHUko Soziologia eta Gizarte Langintza Saileko irakaslea eta ikertzailea izan da, Lan Harreman eta Gizarte Langintza Fakultatean, 2024an erretiroa hartu arte. Parte Hartuz ikerketa taldeko kidea izan da, eta 2016 eta 2021 urteen artean talde horretako burua izan zen.

## Ikertzailea 
Nazionalismoari buruzko ikerlanak egiteagatik da ezaguna, batez ere euskal nazionalismoari buruzkoak. *Euskal nazionalismoa eta nazio lurraldea* izenburuko doktorego-tesia aurkeztu zuen 1993an EHUn.  

Parte Hartuz ikerketa taldea da eta sei doktorego-tesi zuzendu ditu.
## Liburuak 
Euskaraz gutxienez 8 liburu idatzi ditu soziologiaz, erdaraz ere beste batzuk:

* *Gizarte-langintzaren oinarriak eta metodologia* (hainbat egile, EHUko Argitalpen Zerbitzua, 2025).
* *Ikasketa politikoa, parte-hartzea eta aktibismoa gazteen ahotsetan* (hainbat egile, Udako Euskal Unibertsitatea, 2024).

* *Made-to-Measure Future(s) for Democracy? Views from the Basque Atalaia* (hainbat egile, Springer, 2023).

* *Demokrazian sakontzea eta parte hartzea, hainbat eskalatan* (hainbat egile, EHUko Argitalpen Zerbitzua, 2023).
* *Euskal Herriko gizarte-mugimenduak pandemia garaian: Egoeraren ondorioak, egokitzapenak eta eszenatoki berriak* (hainbat egile, EHUko Argitalpen Zerbitzua, 2022).
* *Formas y escalas emergentes de las democracias contemporáneas: miradas desde la sociedad vasca* (hainbat egile, Dykinson, 2022).
* *Parte hartu ala paso egin? Gazteen ikasketa politikoak aztergai* (hainbat egile, Parte Hartuz ikerketa-taldea, 2020).
* *Euskal Estatua irudikatzen: Euskal Estatuaren aurreko iritziak eta jarrerak Euskal Herrian. Azterketa kuantitatiboa eta kualitatiboa* (hainbat egile, Ipar Hegoa Fundazioa, 2016).
* *Etorkinak eta integrazioa. 50-80ko hamarkadetako etorkinen integrazio moduak Hego Euskal Herrian* (hainbat egile, GITE-IPES, 2010).
* *Abertzaleak eta ezkertiarrak* (2000, Elkar)*.*
* *Euskal nazionalismoa eta nazio lurraldea* (Udako Euskal Unibertsitatea, 1996).

## Sariak 
* Euskaltzaindiaren Mikel Zarate Saria.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mila Amurrio
* Iñaki Barcena
* Asier Blas
* Jule Goikoetxea
* Mario Zubiaga

## Kanpo estekak 
* Julen Zabaloren iritzi-artikuluak *Gara* egunkarian
Panticosako aragoiera

**Panticosako aragoiera**, **panticosaera** edo **pantikutoa**, ,  edo *panticuto*, aragoiera hizkuntzaren tensinera dialektoaren aldaera da, Pandicosa/Panticosa udalerrian mintzatzen da. 

Deskribatutako lehen dialektoetako bat da, 1986an Francho Nagorek lizentziatura tesia burutzeko *El aragonés de Panticosa. Gramática* idazlanari esker.
Eggert Ólafsson

**Eggert Ólafsson** (Svefneyjar, 1726ko abenduaren 1a – Breiðafjörður, 1768ko maiatzaren 30a) Islandiako esploratzailea eta idazlea izan zen. Islandiera hizkuntzaren sustatzailea izan zen, bai eta Islandiako kultura eta ekonomiarena ere, horregatik "Islandiako abertzaletasunaren aitzindaria" kontsideratu izan da.

## Biografia 
Breiðafjörðurko Svefneyjar herriko nekazari baten semea zen. Kopenhageko Unibertsitatean natur zientzien, klasikoen, gramatikaren, legeen eta nekazaritzaren ikasketak egin zituen. dagoeneko hila zela.

Eggert eta haren emazte Ingibjörg Halldórsdóttir 1768an hil ziren Sauðlauksdalurretik bueltan itsasontzia hondoratu zenean, Breiðafjörður fiordoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ane Larrinaga

**Ane Larrinaga Renteria** (Mungia, Bizkaia, 1960) euskal soziologoa da. Euskal Herriko Unibertsitatean soziologian doktorea da. EHUko Gizarte eta Komunikazio Zientzien Fakultateko irakaslea izan da, Soziologia eta Gizarte Langintza Sailean, 2025ean erretiroa hartu zuen arte. Parte Hartuz EHUko ikerketa-taldeko ikertzailea ere izan da.

## Ikertzailea 
Soziologiaren alor ugariri buruzko ikerketak egin ditu, horietako asko euskaraz. *Kulturgintza esparruko eragileen tradizio intelektualak: kulturgileak gizarte mugimenduetan* izenburuko doktorego-tesia aurkeztu zuen 2006an EHUn.

## Liburuak 
Euskaraz gutxienez 7 liburu idatzi ditu soziologiaz:

* *Ikasketa politikoa, parte-hartzea eta aktibismoa gazteen ahotsetan* (argitaratzailea, Udako Euskal Unibertsitatea, 2024).
* *Parte hartu ala paso egin? Gazteen ikasketa politikoak aztergai* (hainbat egile, Parte Hartuz ikerketa-taldea, 2020).
* *Unibertsitate Sistemak euskal gizartearen eraldaketari egindako ekarpena* (hainbat egile, EHUko Argitalpen Zerbitzua, 2018).
* *Euskal Estatua irudikatzen: Euskal Estatuaren aurreko iritziak eta jarrerak Euskal Herrian. Azterketa kuantitatiboa eta kualitatiboa* (hainbat egile, Ipar Hegoa Fundazioa, 2016).
* *Kulturgileak eta kulturaren esparrua I: Tradizio intelektualak beranduko modernitatean* (Utriusque Vasconiae, 2007).
* *Kulturgileak eta kulturaren esparrua II: Euskal kulturgileak euskalgintza mugimenduaren eraikuntzan* (Utriusque Vasconiae, 2007).
* *Politika eta gizartea. Oinarrizko ikasgaiak* (Iñaki Barcenarekin batera, Udako Euskal Unibertsitatea, 2004).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ane Larrinagaren iritzi-artikuluak *Berria* egunkarian
Letitia Vriesde

**Letitia Alma Vriesde** (1964ko urriaren 5ean jaioa) Surinamgo atletismo atleta ohia da, 800 metroko lasterketetan espezializatua, baina 1500 metroko lasterketetan ere arrakasta lortu zuena. Bost Joko Olinpikotan lehiatu den lehen (eta orain arte bakarra) Surinamgo kirolaria da. Zilarrezko domina irabazi zuen 1995eko Munduko Txapelketan eta brontzezko domina 2001eko Munduko Txapelketan. Vriesdek Hego Amerikako errekorrak ditu 800 metroko, 1000 metroko eta 1500 metroko (barruko eta aire libreko) lasterketetan, eta baita 3000 metroko (barruko) lasterketetan ere.

## Ibilbidea 
Vriesde Surinamen hasi zen korrika egiten, Luiz de Oliveirak entrenatuta. 1984ko Olinpiar Jokoetarako hautatua izan ez ondoren, Surinam utzi zuen Herbehereetan entrenatzeko. Herbehereetan, Vriesde Atletiekvereniging Rotterdam taldean lehiatu zen.

Vriesde deskalifikatu eta urrezko domina kendu zioten 2003ko Panamerikar Jokoetan, kafeina maila altuegiagatik positibo eman ondoren. Bost litro kaferen baliokidea zuela esaten zen bere gorputzean. Hala ere, ez zioten debekurik jarri eta urte hartako Munduko Txapelketan lehiatu zen. Kafe gehiegi edateak edo katarroaren aurkako pilula arrunta hartzeak ez zituen kirolariak deskalifikatzen. Munduko Antidopaje Agentziak debekatutako substantzien zerrenda global berri bat egin eta 2004ko urtarrilaren 1etik aurrera aplikatu ondoren.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Los Beyos gazta

**Los Beyos gazta** adierazpen geografiko babestua duen gazta da, Asturiasko Printzerriko (Espainia) Ponga eta Amieva kontzejuetan eta Leóngo Oseya de Sayambre udalerrian egiten dena.

Los Beyos Sella ibaiak zizelkatutako haitzartea da, Asturiasko Amieva eta Ponga kontzejuena eta Leóngo Oseya de Sayambre udalerriarena. Eztabaidagai da beyo toponimoaren etimologia jatorri zeltiko edo latinokoa den, espezialista gehienek *bedus* bat dela uste dutelarik, jatorri zeltiko latinizatuko ahotsa.

## Lantzea 
Inguru horretan behi-, ahuntz- edo ardi-gazta egiten da. Espezie desberdinetako esneak ez dira inoiz nahasten. Egun, Los Beyos markako ia gazta guztiak behi-esnez eginak dira.

Goizean jetzitako esnea arratsaldean jetzitakoarekin nahastuta erabiltzen da. Gatzagia gehitzen zaio koagulazioari ekiteko, eta gazura kentzen zaio modu naturalean. Moldeetara pasatu ondoren, apaletan jartzen dira gela batean, keztatzeko. Azkenik, leku lehor eta aireztatu batera eramaten dira, eta bertan uzten dira 15 egun eta 3 hilabete artean, heldu daitezen.

## Ezaugarriak 
Gazta erdigogorra edo gogorra da, 500 gramo baino gutxiago ditu, azala lehorra eta zimurra du, eta kolore horia eta krematsua. Usain leuna du, eta zapore garratz samarra, baina leuna. Begiak hautemanez gero, erabilitako esnea tenperatura altuegian zegoela eta oso azkar desueritu zela adierazten du, orea behar bezala trinkotu ez dadin.

Beleñoko San Juanen lehiaketa garrantzitsu bat ospatzen da maiatzeko azken igandean. Ekaineko lehen larunbatean beste bat ospatzen da Amievan eta Canges d'Onísen dagoen Europako mendietako gazta-lehiaketan presentzia nabarmena du. Halaber, Los Beyos gaztaren erakusketa bat ere egiten da Oseya de Sayambreko Azokan, urrian.

## Gazta egiteko eremua 
Gazta ekoizten duten herriak El Arenal, San Ignacio, Bores, Canisquesos, Rubiellos, Vidosa eta Viego (Ponga) dira, Amieva kontzejuko leku batzuetan eta Sayambreko harana osatzen duten bost herrietan.

## Egungo egoera 
Gaur egun, gazta beraren fabrikatzaile diren Amieva eta Oseya de Sayambreko udalerriak epailearen erabakiaren zain daude, Pongako kontzejuak "Los Beyos" markaz egin zuen bidegabeko jabetzearen ondorioz jarritako auzian.

## Erreferentziak 
: 

## Kanpo estekak 
* Los Beyos gazta, gazta-taulan
Isabel Neville

**Isabel Neville** (Warwick-eko gaztelua, 1451ko irailaren 5a - Warwick-eko gaztelua, 1476ko abenduaren 22a) Ricardo Neville Salisbury-ko kondearen lehen alaba izan zen —*Kingmaker* ezizenez ezaguna, Errege-egilea—,  Bi Arrosen Gerran Ingalaterrako pertsonaia garrantzitsuenetako bat izan zen, baita Ana Beauchamdesako kondearen lehen alaba ere. Warwickeko gazteluan jaio zen, bere guraso kondeen egoitzan.

## Ezkontza 
1469an, bere aita handinahiak Ingalaterrako ustezko oinordeko Jorge de Clarencerekin ezkonduko zela agindu zion, Clarenceko lehen dukea, Eduardo IV .a erregearen anaia, eta Rikardo, Gloucesterreko dukea (geroago Rikardo III .a). Erregea ezkontzearen kontra azaldu zen, Warwickeko konde boteretsua tronutik hurbilegi ekarriko baitzuen.  

Hala ere, zeremonia ezkutuan egin zen Calaisen, 1469ko uztailaren 11n. Ezkondu ondoren, Clarence Warwick-ekin elkartu zen eta Henrike VI.aren erregina ezkontidea zen Margarita Anjou-k zuzendutako Lancaster-ekin bat egin zuen. Ana Neville, Isabelen ahizpa, Eduardo Westminsterrekin -Galesko printzea, Enrique VI.aren semea eta oinordekoa- ezkondu ondoren, Clarence bere anaiaren bandora itzuli zen, orain errege izateko aukera gutxi zituela konturatu zenean.

### Ondorengoak 
Lau haur jaio ziren:

* Ana, 1470eko apirilaren 16an Calaisko itsasontzi batean jaioa, hurrengo egunean hil zen itsasoan, 1470eko apirilaren 17an. Iturri batzuen arabera, Ana mutila zen berez.

* Margaret, (1473ko abuztuaren 14 - 1541eko maiatzaren 27). Sir Richard Polerekin ezkondua, Henrike VIII.ak exekutatua.

* Eduardo, (1475eko otsailaren 25etik 1499ko azaroaren 28ra). Henrike VII.ak exekutatua, Londresko Dorretik ihes egiten saiatzeagatik.

* Rikardo (gazte hila), Tewkesburyko abadian (Gloucestershire) jaio zen 1476ko urriaren 6an, eta Warwick gazteluan (Warwickshire) hil zen 1477ko urtarrilaren 1ean.

## Heriotza 
Isabel 1476ko abenduaren 22an hil zen, Rikardo jaio eta bi hilabete eta erdira. Orain uste da arrazoia tisia edo puerperoaren sukarra izan zela, baina une hartan senarrak bere ohorezko dametako bati leporatu zion hil izana, eta Ankarette Twynyho izeneko damaren hilketa judiziala egin zuen. Ankarette Roger Twynyhoren biloba zen.

## Isabel fikzioan 
Eleanor Tomlinson aktoreak antzeztu zuen Isabel Neville 2013ko *The White Queen* telesailean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Halloween: The Curse of Michael Myers

***Halloween: The Curse of Michael Myers***, , 1995eko Joe Chappelle estatubatuarrak zuzendutako slasher film bat da. Donald Pleasence, Paul Stephen Rudd, Marianne Hagan eta Mitch Ryan aktoreek antzeztu zuten.

*Halloween saileko* seigarren filma da.

## Argumentua 
## Aktoreak 
* Donald Pleasence: Sam Loomis doktorea
* Paul Rudd: Tommy Doyle doktorea  (kredituetan Paul Stephen Rudd)
* Marianne Hagan: Kara Strode
* Mitch Ryan: Terence Wynn doktorea
* Devin Gardner: Danny Strode
* J. C. Brandy: Jamie Lloyd
** Danielle Harris: Jamie Lloyd gaztea
* Keith Bogart: Tim Strode
* Mariah O'Brien: Beth
* Kim Darby: Debra Strode
* Bradford English: John Strode
* Leo Geter: Barry Simms
* Susan Swift: Mary erizaina
* George P. Wilbur: Michael Myers
* Janice Knickrehm: Blankenship andrea
* Alan Echeverria: Bonham doktorea
* Hildur Ruriks: Dawn
* Sheri Hicks: Paramedikua
* Tom Proctor: Motorzalea
* Bryan Morris: Laguntzailea
* Lee Ju Chew: Erizaina
* Raquelle Anderson: Dantzaria
* Kristine Summers: Unibertsitate mistoa
* Elyse Donalson: Eroa
* A. Michael Lerner: Forma gehigarria
* Jimmy Chunga: Unibertsitateko ikasle mozkortua
* Brad Hardin: Forma - Bigarrena
* Fred Lerner: Smithen medikua
* James Woodson: Udaltzaina

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Ernest de Sarzec

thumb|Ernest de Sarzec
eskuinera|thumb|220x220px|Sumer eta Akkadeko erregearen izena duen 5 minako pisua.
**Ernest Choquin de Sarzec** (1832–1901) arkeologo frantses bat izan zen. Berak aurkitu zituen Sumerreko zibilizazioaren lehenengo arrastoak. Frantziako zerbitzu diplomatikoan sartu zen eta 1872an Basoran  kontsulorde ibiltzen zelarik, J. E. Taylor diplomatiko britainiarrak abiatutako Ur-eko indusketetan interesatu zen.

1877an, Tellohn (antzinako Girsu, aurretik Lagash hiritzat hartu bazuten ere) indusketa bat hasi zuen. Aztarnategia, gaur egungo Iraken, hegoaldeko deltako beheko lurretan, antzinako merkatarien atentzioa erakarri zuen. 1880ko hamarkadan Gudearen erregealdiaren frogak aurkitzea lortu zuen. 1901. urtera arte jarraitu zuen aztarnategian lanean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* (Frantsesez) Ernest de Sarzec en data.bnf.fr
Fermin Ixurko

**Fermin Ixurko Astiz** (Uitzi, 1925eko abenduaren 29a) nafar apaiza eta euskal idazlea da. Euskaltzain urgazle izendatu zuten 1975eko ekainaren 27an. Euskal Idazleen Elkarteko ohorezko kidea da.

## Bizitza 
Fermin Ixurko Astiz Uitzin jaio zen, Larraunen, 1925eko abenduaren 29an. Apaiztu zelarik Malerrekan aritu zen, 1978an Huescako Sobrarbera igorri zuten arte. Erretiroa hartu zuenetik elizbarrutiak Iruñean duen *Artzain Ona* egoitzan bizi da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
V-16 argi baliza

thumb|V-16 balizaren modelo desberdinak.

**V-16 baliza**, baita ere V16 aurreseinalearen baliza, galtzadan ibilgetuta geratu den edo haren zama galtzadaren gainean erorita dagoen ibilgailu bat seinaleztatzeko erabiltzen den arriskuaz ohartarazteko argi-gailuaren izen ofiziala da. Argi-gailu keinukaria da, eta, bidean gelditutako ibilgailu bat seinaleztatzeko metodo gisa, triangeluak ordezten ditu Espainian. Ibilgailuaren alderik ikusgarrienean jarri behar da. Gailu horrek, gainera, bere geolokalizazio anonimoa jakinarazten du, gainerako gidariak birtualki ohartarazi ahal izateko.

Espainian derrigorrezkoa da 2026ko urtarrilaren 1etik turismo-ibilgailu, furgoneta, autobus eta kamioientzat. Frantzian, aldiz, aukerakoa da. Baliza autonomoa da, SIM txartel integratuarekin funtzionatzen du eta piztuta automatikoki bidaltzen du GPS bidez ibilgailuaren kokapena.

## Erabilera 
RAC Vasco-Navarro elkarteko ordezkari Rafa Marrodanek azaldu duenez, «Autotik irten aurretik argia piztu behar da, eta bidaiariek ibilgailua ezin badute utzi, barruan gelditu behar dute gerrikoarekin». Horrela, matxura edo istripu egoeretan segurtasuna handitzen da eta larrialdi zerbitzuek ibilgailua modu eraginkorrean lokaliza dezakete. Triangeluak oraindik erabil daitezke, baina ez dira nahitaezkoak. Marrodanek nabarmendu du: «Biak batera erabili daitezke, beraz, ez bota triangeluak. Europan oraindik trianguluak erabiliko diran».

Gidariek baliza ibilgailuan gordeta izan behar dute eta beti kargatuta. V-16 piztuta dagoenean, informazioa ez da soilik larrialdi zerbitzuei helarazten, baita inguruko gidariei ere GPS bidez, ibilgailuaren posizioa erakutsiz. Marrodanek azaldu duenez, «momentuz Trafiko Zuzendaritza Nagusiak ez ditu kontrolak egingo, baina erabili egin behar da». 2021eko martxoan, 159/2021 Errege Dekretua onartu zen, triangeluaren ordez V16 motako seinaleak jartzeko. Espainian derrigorrezkoa da 2026ko urtarrilaren 1etik.

Bi asmatzaileak guardia zibil ohiak dira eta horrek interes-gatazka inguruko susmoak eragin ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Espainiako Errege Dekretua.
The Mummy's Curse

'''''The Mummy's Curse'''*, , 1944ko Leslie Goodwins ingelesak zuzendutako beldurrezko film bat da. Lon Chaney Jr., Peter Coe eta Virginia Christine aktoreek antzeztu zuten.

*The Mummy's Hand* (1940) eta *The Mummy's Tomb* (1942) aurrekariak eta *The Mummy's Ghost'' (1944) jarraipena ditu.

## Argumentua 
AEB, Louisiana, zingiren ureztatze proiektu batek Kharis (Lon Chaney Jr.) berpiztu du, duela 25 urte hondar mugikorretan lurperatutako momia.

## Aktoreak 
* Lon Chaney Jr.: Kharis momia
* Dennis Moore: James Halsey doktorea
* Kay Harding: Betty Walsh
* Virginia Christine: Ananka printzesa
* Addison Richards: Pat Walsh
* Peter Coe: Ilzor Zandaab doktorea
* Martin Kosleck: Ragheb
* Kurt Katch: Cajun Joe
* Ann Codee: Tante Berthe
* Holmes Herbert: Cooper doktorea
* Napoleon Simpson: Goobie
* Charles Stevens: Achilles
* William Farnum: Hondakinetan dagoen elizako zaindaria

Tom Tyler appears as Kharis in the flashbac

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Fanny Biascamano

**Fanny Biascamano** (Sète, Hérault, Frantzia, 1979ko irailaren 16a – 2025eko abenduaren 27a) espainiar eta italiar jatorriko frantziar abeslaria izan zen.

## Bizitza 
Fanny Biascamano 1979an jaio zen Herault departamenduko Sète hirian. Ama espainiarra eta aita italiarra ziren. 

### Musikari ibilbidea 
1991n egin zen abeslari ezaguna, 12 urte zituela Jean-Pierre Foucault telebistako aurkezleak gidatutako Sacrée Soirée show-etako "*Numéro 1 de demain*" sekuentzia batean parte hartu zuenean. Édith Piafen    arrakastetako bat, "''L'Homme à la moto*" izenburukoa, rock generoko interpretazioa egin zuen, eta horri esker kaleratu zuen lehen singlea. Bertan, Frantziako musika zerrendetako lehen postuetako batean kokatu zen, eta urrezko diskoa lortu zuen.

Urte horretan bertan, bere lehen albuma, *Fanny* izenekoa, eta bigarren singlea, "*Un poète disparu*" (euskaraz: Poeta galdu bat), argitaratu zituen. 1993. urtean, bigarren albuma kaleratu zuen, Didier Barbelivienek idatzia, baina bere arrakasta isilpekoa izan zen.

1997. urtean, Dublingo (Irlanda) Eurovision jaialdian Frantzia ordezkatzeko hautatu zuten, "Sentiments songes (euskaraz: Sentimenduen abestiak)" izeneko musika-gai batekin. Zazpigarren postuan sailkatu zen 95 punturekin.

## Diskografia 
### Estudioko albumak 
* 1992: *Fanny*
* 1993: *Chanteuse populaire''

### Bakunak 
* 1991: "L'Homme à la moto"
* 1992: "Un poète tiro"
* 1992: "On s'ékrit"
* 1993: "Chanteuse populaire"
* 1994: "P'tit Paul"
* 1997: "Sentiments songes"

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Leku ofiziala
* Fanny Biascamanoren diskografia
Elisa de Vilmorin

**Elisa Bailly de Vilmorin**, sinaduran **Elisa de Vilmorin** (Paris, Frantzia, 1826ko maiatzaren 3a – Verrières-le-Buisson, Frantzia, 1868ko abuztuaren 3a) frantses botanikari, baratzezain eta genetista izan zen, Société Botanique de Franceko kide izan zen lehen emakumea. 

## Bizitza 
Morineux-Moreux-eko familiako merkataritza-enpresako kidea zen. Biologia eta Kimikan jardun zuen, bereziki. Pierre Louis François Lévêque de Vilmorin botanikariarekin ezkondu zen.

## Argitalpen batzuk 
* 1856. *Note on the Creation of a New Race of Beetroot and* Declarations on Heredity in Plants - Louis de Vilmorin

## Aintzatespenak 
* Société Botanique de Franceko kide izan zen lehen emakumea

## Eponimia 
* (Agavaceae) *Agave vilmoriniana* A.Berger
* (Asteraceae) *Tithonia vilmoriniana* Pamp. (gero *Tithonia rotundifolia*)
* (Cornaceae) *Davidia vilmoriniana* Dode
* (Ericaceae) *Erica vilmoriniana* Hort. ex Carrière
* (Fagaceae) *Castanea vilmoriniana* Dode
* (Juglandaceae) *Juglans × vilmoriniana* Hort. Lavallee ex Vilm.
* (Oleaceae) *Phillyrea vilmoriniana* Boiss. & Balansa ex Boiss.
* (Primulaceae) *Primula vilmoriniana* Petitm. & Hand.-Mazz.
* (Rosaceae) *Chaenomeles × vilmoriniana* C.Weber
* (Saxifragaceae) *Saxifraga vilmoriniana* Engl. & Irmsch.
* (Simaroubaceae) *Ailanthus vilmoriniana* Dode
* (Violaceae) *Viola vilmoriniana* Delacour & Mottet

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ignaz von Rudhart

**Ignaz von Rudhart** (; Weismain, 1790eko martxoaren 11 – Trieste, 1838ko maiatzaren 11) bavariar politikaria izan zen. Greziako lehen ministroa izan zen 1837ko otsailetik abendura.

Von Rudhart Zuzenbidean graduatu zen Municheko Unibertsitatean eta Bavariako erresumari buruzko ikerketa estatistikoen liburu bat idatzi zuen.

1837ko otsailean Oto Greziakoa erregeak Kontseilu Pribatuko (lehen ministroa) presidente izendatu zuenean iritsi zen Atenasera, eta enbaxadore britainiarraren susmoekin eta erregeak lehen ministroaren paper politikoari buruz zuen desadostasunarekin topo egin zuen. Oto monarkia absolutu baten aldekoa zen eta lehen ministro boteretsu baten aurkakoa.

Von Rudhartek dimisioa eman zuen Greziara iritsi eta hamar hilabetera, erregearekin eta Amalia erreginarekin hainbat liskar izan ondoren.