Atoloi

[thumb|300px|thumb|Atafu atoloia ([Tokelau)]]

**Atoloi**a eraztun itxurako koralezko uhartea da, ozeano tropikaletan usu dagoena. Erdian dagoen aintzira bat inguratzen duen koralezko uharriz osatuta daude, urperatutako sumendi baten ertzeko kare deposituetan oinarrituta. Atoloi barneko aintzirok ur gezakoak edo gazikoak izan daitezke.

Gehienak Ozeano Barean daude, hainbat uhartedi osatuz, baina Indiako Ozeanoan ere batzuk daude. Itsasoaren mailatik gora altuera txikia dutenez, klima aldaketak nabarmen eragingo diela pentsatzen da eta asko urperatuta geratzeko mehatxupean daude. Bestalde, atoloi txikietan bizimodua oso zaila da eta populatu gabe daude. Hori dela eta, XX. mendean bonba nuklearren proba ugari egin zituzten inguruetan.

## Etimologia eta definizioa 
*Atollo* hitza divehizko *atholhu* ( އަތޮޅު ) hitzetik dator, Maldivetako hizkuntza indo-ariarretik. 

Europako hizkuntzetan 1625etik erabiltzen bada ere, Charles Darwinek izena ezagutarazi zuen. Horrela definitu zuen: "Uharteen arteko azpimultzo berezi bat da, haren ezaugarri nagusia koralezko uharri organiko bat izatean datza". Fairbridgek (1950) "erdian aintzira bat duen uharri zirkularra" gisa definitu zuen.

Gaur egun horrela definitzen da atoloia: "aintzira bat inguratzen duen eraztun itxurako uharria da, uharria baino altuagoa den muinorik ez duena, ez bada uharrizkoa edo uharriaren hondarrez eratutakoa".

## Atoloiaren eraketa 
Darwinek azaldu zuen 1842an Ozeano Bareko koralezko atoloien eraketa *The Structure and Distribution of Coral Reefs* liburuan. Horretarako 1831-1836 artean HMS Beagle itsasontzian egindako bidaian hartutako oharrak erabili zituen. Bidaia hartan hainbat latitudetako uharte bolkaniko eta atoloi ugari aztertu zituen eta konturatu zen poloetatik gertu ur azpiko mendi lauak (guiot) agertzen zirela eta ekuatore aldean, berriz, atoloiak. Horrek argi erakusten du koralek tropiko arteko ur epelak behar dituztela, garapen egokia izateko. 

Darwinek esan zuen uharte bolkanikoa jeisten doan heinean inguruan koralezko uharria hazten ari dela, harik eta sumendia erabat desagertu eta koralezko uharria itsas mailara iristen den arte. Esandakoa frogatu nahian Bora Bora eta Cook uharteetako Aitutaki aipatu zituen. Gaur egungo teoriak hein handi batean Darwinek esandakoa mantentzen du.

200px|thumb|Eraketa: sumenditik atoloira
Honela gertatzen da atoloiaren eraketa:
# Puntu bero baten eraginez gandor termiko batek lurrazala zulatu egiten du, magma irtenaraziz. Horrela sumendi edo uharte bolkaniko bat sortzen da. Magmak ateratzen jarraitzen duen artean sumendia tamainaz handituz doa, bai altueran eta baita oinarrian ere.
# Denbora luzea igaro ondoren jarduera magmatikoa eten egiten da eta sumendia itzali egiten da. Orduan korala uhartearen inguruan ezartzen da, *bazterreko uharri* forman.
# Uhartea hondoratzen hasten denean koralak uhartearen inguru guztia kolonizatzen du, *barrera uharri* forman. Batzuetan koralaren eta sumendiaren hondarraren artean aintzira bat eratzen da.
# Uhartea guztiz hondoratzen da, sumendia desagertzeraino. Bien bitartean koralak hazten jarraitzen du eta *atoloia* sortzen da. Koralezko eraztunaren erdian aintzira bat gelditzen da. Prozesuaren azken zatian itsasoko olatuek bistaraturiko koralezko hesia jo eta zatiak birrindu egiten dituzte harea fina sortuz. Koral zatiak, harea eta haizeak ekarri dituen landare haziek uharte txikiak osatzen dituzte koralezko hesiaren gainean eta lehen mailak segida ekologikoa abiatzen da.
## Kokapena, tamaina eta ezaugarriak 
[250px|thumb|[Txagos uhartediaren mapa, erdialdean Txagoseko Banku Handia.]]
### Multzoak 
Lur planetan 440 atoloi inguru zenbatu dira. Gehienak Ozeano Bareko eremu tropikalean daude, atoloi uhartedietan. Multzo nagusiak hauek dira: Karolinak, Koral itsasoko uharteak, Marshall Uharteak, Tuamotu uharteak, Kiribati, Tokelau eta Tuvalu; horiekin batera, Indiako ozeanoko Txagos uhartedia, Lakadiveak, Maldivak eta Seychelleetako kanpoaldeko uharteak. Ozeano Atlantikoan ez dago atoloi multzo handirik: Kolonbiari dagozkion zortzi atoloi txiki bakarrak dira, Nikaraguatik gertu.

### Kokapena eta tamaina 
Koralezko uharriak eratzen dituzten bizidunek ur tropikal eta azpitropikal epelak behar dituzte. Atoloi iparraldetarrena Kure da, 28°25′ N, eta hegoaldetarrenak Elizabeth uharria (29°57′ S) eta Middleton uharria (29°27′ S) dira.

Munduko atoloi handiena, azalerari dagokionez, Txagoseko Banku Handia da. 12.642 km2-ko azalera du baina horietatik 4'5 km2 baino ez du osatzen itsas mailatik gora dagoen uharri estuak.

### Atoloi altxatuak 
Atoloiek ez dute 5 metrotik gorako altuerarik, baina batzuetan indar tektonikoek altxatu dituzte. Altuena Lifou da (Kaledonia Berria): 104 metroko altuera hartu du eta 1.146 km2-ko azalera.

## Mehatxuak 
Atoloiek hainbat mehatxu dituzte: nabarmenena klima aldaketak eragindako itsasoaren maila igotzea da. Altuera txikikoak direnez, asko urperatuta geraitzeko mehatxupean daude eta biztanleek ezin izanen dute bertan bizitzen segitu. Maldivak, Kiribati, Tuvalu eta beste hainbat estatu erabat urpera litezke hurrengo hamarkadetan.

Beste alde batetik, atoloi multzo handiak isolaturik eta populatu gabe daude eta herrialde garatuenek proba nuklearrak egiteko aukeratu dituzte. Estatu Batuek lehen hidrogeno bonba Bikini atoloian lehertarazi zuten: horretarako, biztanleak Rongerik atoloira eraman zituzten. 1947 eta 1962 artean, AEBek ehun leherketa nuklear inguru egin zituzten horrelako atoloietan: haien ondorioz, Mururoa atoloia erortzen ari dela onartu behar izan zuen Macron presidenteak.

## Iruditegia 

Irudi:Bora Bora (16542797633).jpg|Bora Bora. Sumendiaren hondarrak oraindik erdian dirau.
Irudi:Guriadhoo-2019-aerial-view-Luka-Peternel.jpg|Maldivetako atoloi multzoa.
Irudi:Wake Island air.JPG|Wake atoloia.
Irudi:Nukuoro ISS013-E-28610.jpg|Nukuoro atoloia.
Irudi:Bokak Atoll.png|Bokak atoloia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Atoloien deskribapena eta eraketa