open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Listowel

**Listowel**, , "Tuathal-en Gotorlekua", Irlandako Kerryko konderrian dagoen udalerri bat da, Feale ibaiaren ertzean. 2022ko erroldaren arabera 4.704 biztanle zituen.

Tralee udalerritik 28 kilometro iparraldera dago.

## Historia 
Listowel udalerriaren historia 1303an hastean da, «Plea Roll» eskuizkribuetan agertzen denean. Udalerria Fitzmaurice familiaren jabetzakoa zen Listowelgo gaztelua eta bere plazaren inguruan garatu zen, familia hau Kerryko Zaldun tituluaren jabea ere bazen.

Desmondeko matxinaden garaian Elisabet I.a Ingalaterrakoaren armadak bereganatu zuen azken gotorlekua izan zen. Gaztelua XV. mendean eraiki zen, ingelesek konkistatu zuten azkena izan zen, 1600eko azaroaren 5an eta bost eguneko setioaren ondoren Sir Charles Wilmot-en gudarostearen eskuetara igaro zen. Orduan gaztelua Hare familiaren jabetza izatera iragan zen, familia hau Listowelgo Kondearen tituluaren jabea zen. Honela bada, gaztelua Kerry konderriko anglo-normandiar arkitekturako adibide nagusienetako bat da, monumentu nazional gisa zaharberritua izan da eta bisitariak doain bertan sar daitezke.

Fitxategi:Listowel-Ballypan-cut.jpg|Listowel udalerriaren ikuspegi panoramikoa.

## Iruditegia 

Irudi:Listowel Castle.jpg|Listowelgo gaztelua
Irudi:Listowel Town Square - geograph.org.uk - 331663.jpg|Herriko enparantza
Irudi:Listowel - M J Carroll Hardware and Arnett's Chemist - geograph.org.uk - 1639794.jpg|Herriko enparantza.
Irudi:Central Hotel, Listowel - geograph.org.uk - 520025.jpg|Central Hotel eta The Maid of Erin taberna.

## Herritar ezagunak 
* Maurice Walsh, (1879-1964), idazlea. Listoweldik hurbil dagoen Ballydonoghue herrian jaio zen.
* T. F. O'Rahilly (1883-1953), hizkuntzalaria.
* John B. Keane, (1928-2002), idazlea.

## Kanpo estekak 
* Listowelgo udal webgunea
Mazghuna

eskuinera|thumb|260px|Hegoaldeko piramidearen hondarrak.
**Mazghuna**, Egiptoko gune arkeologiko bat da, Dahshurretik bost kilometro inguru hegoaldera dagoena, Egiptoko XII. dinastia edo Egiptoko XIII. dinastia amaierako bi piramideren hondarrekin.

Amenemhat IV.a faraoiari ematen zaio bi piramide horietako baten jabetza, iparraldekoarena, hain zuzen. Hegoaldekoa, Amenemhat IV.aren oinordekoa izan zen Neferusobeki ematen zaio. Hala ere, ez dago faraoi hauek piramideak eraiki izanaren frogarik, XIII. dinastiako faraoiren batenak ere izan baitaitezke.

Iparraldeko piramidea, ziuraski kareharriz egina, erabat suntsitua dago, eta ez da tenplu edo prozesio galtzada bakar baten ere hondarrik geratzen. Hil kamerak, kuartzitazko sarkofago bat du, baina sekula hilobi bezala erabili ote zen ez da ezagutzen.

Gunea, Ernest Mackayk esploratu zuen 1910ean

## Piramideen planoak 
## Kanpo estekak
Amenemhat IV.a

**Maajerura Amenemhat** edo **Amenemhat IV.a**, Egiptoko XII. dinastiako zazpigarren faraoia izan zen, Egiptoko Inperio Ertainean. K.a. 1807/K.a. 1806tik K.a. 1798/K.a. 1798/K.a. 1797 arte gobernatu zuen, Jürgen von Beckerathen arabera.

**Maajerura** deitua Abidoseko Errege Zerrendan eta Saqqarakoan. Turineko Errege Kanonaren arabera, Amenemhat IV.aren erregealdiak, 9 urte 3 hilabete eta 27 egun iraun zuen. Manetonek aipatzen duen **Ammenemes** baldin bada, zortzi urteko erregealdia izan zuen, Sexto Julio Afrikanoren arabera Jurgi Sintzeloren bertsioan.
thumb|180px|Inperio ertaineko faraoi baten estatua zatia

## Biografia 
Bere erregealdiko lehen urtean, bere aurreko faraoia izan zen Amenemhat III.aren elkargobernari bezala aritu zen, Nubiako harkaitz batetako grabatu baten arabera. Bere erregealdi laburra, nahiko baketsu eta lasaia izan zen. Zenbait espedizio erregistratu ziren, Serabit el-Jadimeko meatzeetara, Sinain bere erregealdian datatuak daudenak.

Amenemhat, gizonezko oinordekorik gabe hil zen, eta, bere oinordekoa, bere arrebaorde edo izeba zen Neferusobek izan zen. 1500 urte inguruan, Egipto gobernatu zuen lehen emakumea izan zelarik. Amenemhat IV.a, Neferusobeken senarra izan zitekeen, baina hipotesi hau gaur egun justifika dezakeen ebidentzia historikorik ez dago.

## Bere garaiko testigutzak 
### Eraikinak 
thumb|300px|Mazghunako hegoaldeko piramidearen hondarrak
Medinet Madiko tenplua amaitu zuen. Zahi Hawassen arabera, "Medinet Madiko tenplua, orainditik osorik mantentzen den Egiptoko Inperio Ertaineko tenplu bakarra da". Tenpluaren oinarriak, eraikin administratiboak, bizilekuak eta aletegiak, espedizio arkeologiko egiptoar batek lurpetik atera zituen 2006an.

Amenemhat IV.aren piramidea eta hil multzoa, Mazghunan.

Amenemhat IV.ak, beharbada Qasr el-Saghan, El Fayumetik iparrekialdera tenplu bat ere eraiki zuen.

### Idazkunak 
Amenemhat III.aren tronu izena eta Amenemhat IV.aren horusen izena duen eskarabeo bat. UC11332 (Petrie Museoa)
Tower Bridge

**Tower Bridge** (euskaraz *Dorre Zubia*) Tamesis ibaia gurutzatzen duen zubi altxagarria da eta Londresen kokatzen da, Tower Hamlets (iparraldean) eta Southwark (hegoaldean) udalerriak lotzen dituelarik. Londresko Dorretik hurbil dago eta honengandik hartzen du bere izena.

Batzuetan modu okerrean Londresko zubia bezala izendatzen da, azken hau ibaiaz gora dagoen hurrengo zubia da ordea. Zubia hau trukean etekinik atera nahi ez duen Bridge House Estates erakundeak mantentzen du eta *Corporation of London*-en agindupean dago.

## Historia 
thumb|ezkerrera|350px|Tower Bridge zubiaren diseinua
XIX mendearen erdialdera zubi berri bat egiteko asmoa azaldu zen, baina Pool of London eremuraino sartzen ziren itsasontziei ezin zitzaien pasabidea itxi eta horregatik diseinu lehiaketa bat abiatu zen. 50 diseinutik gora aurkeztu ziren eta Sir Horace Jones arkitektoarena aukeratu zen, eztabaida handia izan bazen ere. Jonesen injeniaria zen Sir John Wolfe-Barryk ere parte hartu zuen diseinuan.

1886 urtean hasi ziren eraikitzen. Bost eraikuntza enpresak hartu zuten parte eta 432 langile kontratatu ziren. Jones 1886an bertan hil zen eta George D. Stevensonek hartu zuen proiektuaren gidaritza. Zortzi urteren ondoren eta £1.184.000 kostuarekin 1894ko ekainaren 30ean ireki zituen ateak.

## Iruditegia 

Image:Tower Bridge Day.JPG|Tower Bridge egunez.
Image:Tower Bridge London Feb 2006.jpg|Tower Bridge gauez.
Image:Tower-bridge-air.jpg|Tower Bridge gunea airetik ikusita.
Image:Tower Bridge 2007 3.jpg|Hegoaldeko dorrea, pilarea ibaiaren mailan erakutsiaz.
Image:tower.bridge.7.basculecloseup.london.arp.jpg|Baskula irikien itxiera.
Image:Tower-bridge-south-view.jpg|Hegoaldeko ikuspegia.
Image:Tower Bridge from St. Paul.jpg|Tower Bridge zubia San Paulo Katedraletik.
Image:Tower Bridge, London (41).JPG| Tower Bridgeko hegoaldeko dorrea Tamesis ibaitik.

## Informazio praktikoa 
* Metro geltokia: 15px 15px Tower Hill

## Kanpo estekak 
* Tower Bridgeko Webgune Ofiziala
* Tower Bridgen Google Maps-eko kokapena
Egiptoko XXVII. dinastia

thumb|140px|Estatua eskeintzailea
[thumb|140px|Dario I.aren hieroglifoa. [Louvre museoa|Louvreko Museoa]]
**Egiptoko XXVII. dinastia**k, **lehen persiar menderaldia** ere deitua, K.a. 523tik K.a. 404 arte irauten du.

Persiar Inperioak, Egipto bi alditan menderatu eta konkistatu zuen. Lehen menderaldiak 120 urte inguru iraun zuen. Persiar erregeak, Menfisen, satrapa eta altxorzain baten bidez ordezkatuak izan ziren, ideologikoki, faraoi hauek, saitar faraoien oinordekoak ziren arren, eta, Manetonentzat, XXVII. dinastia osatu zuten.

Saitar garaitik, Egiptok, kulturalki eta ekonomikoki loraldia izan zuen: Kanbises II.ak eta Dario I.ak bereziki oparoa zen probintzia bat lortu zuten.

Aldi berean, bertako funtzionario aliatuak eta persiarrak, lurra administratzeko oso prest zeuden, hauek ere finkatu ziren, goarnizioak atzerritarrekin sendotu zituzten (Elefantinako Judu-Aramearra kasu), eta, greziar eta feniziarrei, erraztasunak eman zizkieten merkatari bezala.

Kanbises II.a eta, bereziki, Dario I.a, benetako faraoi bezala irudikatuak izan ziren monumentu publiko eta pribatu ugaritan.

K.a. 445 inguruan, Artaxerxes I.aren erregealdian, Herodotok Egipto bisitatu zuen.

XXVI., XXVII., XXVIII., XXIX., XXX. eta XXXI. dinastiek, Egiptoko aro berantiarra deritzon garaia osatzen dute.

## Dinastiako faraoiak 
## Dinastiaren kronologia 
Egiptologoek estimatutako kronologia:

* Lehen faraoia: Kanbises II.a K.a. 525/K.a.523-K.a. 522/K.a. 521
* Azken faraoia: Artaxerxes II.a K.a. 405/K.a. 404-K.a. 401 (Jürgen von Beckerath)

## Kanpo estekak
Paratohormona

**Paratohormona** (PTH) paratiroide guruinak odoleko kaltzio eta fosfato kontzentrazioak erregulatzeko jariatzen duen hormona da. Bere jariaketarako oinarrizko estimulua odoleko kaltzio kontzentrazioa da.

Hormona honen ezinbestekoa funtzioa, odoleko kaltzioa igo eta fosfatoa jaistea da. Hori gertatuko ez balitz, beraien kontzentrazioak saturazio mailatik hurbil geratuko lirateke eta kaltzio-fosfato eran metatuko lirateke hezurretan, kristalak sortuz. Orduan ez kaltzioa eta ez fosfatoa ez lirateke odolera berreskuragarriak izango.

Odoleko kaltzio kontzentrazio jaitsierak paratiroidea estimulatzen du eta paratohormona jariatzen hasten da hau. Ondoko eraginak izango ditu hormonak:
* Giltzurrunean kaltzio birxurgapena areagotu eta fosfatoarena jaitsi egiten da. D3 bitamina aktibatuaren sintesia ere eragiten du.
* Hezurretan osteoklastoak aktibatu eta osteoblastoak inhibitzen ditu, horrela kaltzioa eta fosfatoa odolera askatzen dira. Funtzio hau D3 bitamina aktibatuak ere bultzatzen du.
* D3 bitamina aktibatuaren eraginez hestean kaltzioaren xurgapena ematen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peter Zumthor

[thumb|250px|[Valseko bainuetxea.]]

**Peter Zumthor** (Basilea, 1943ko apirilaren 26a-) arkitekto suitzarra da. Bere lana soila eta eraikuntzaren diziplinan oinarritutakoa da; materialeen adierazkortasunarekin esperimentatzen du haren proiektu gehienetan. 1998an Mies Van der Rohe Saria irabazi zuen, Bregenzeko arte-museo berriaren diseinuagatik. 2009an Pritzker sari garrantzitsua eman zioten.

## Lan garrantzitsuak 
thumb|250px|Bregenzeko arte-museoaren beirazko fatxadaren xehetasuna.

* 1983 Churwaldengo oinarrizko eskola, Grisonia Kantoia, Suitza.
* 1983 Räth etxea, Haldenstein, Graubünden, Suitza.
* 1986 Erromatar hondakinak gordetzeko eraikina, Chur, Grisonia Kantoia, Suitza.
* 1986 Zumthorren estudioa, Haldenstein, Grisonia Kantoia, Suitza.
* 1989 San Benitoren kapera, Sumvitg, Grisonia Kantoia, Suitza.
* 1990 Chur-eko museoa, Chur, Grisonia Kantoia, Suitza.
* 1996 Valseko bainuetxea, Vals, Grisonia Kantoia, Suitza.
* 1997 Bregenzeko Arte-museoa, Bregenz, Vorarlberg, Austria.
* 1997-2000 Suitzako pabiloia 2000ko Expoan, Hannover, Alemania.
* 1997 Lichtforum Zumtobel Staff, Zürich, Suitza.
* 1997-2000 Kolumba elizbarruti museoa, Kolonia, Alemania.

## Kanpo loturak 
* Peter Zumthorri buruzko erakusketa baten irudiak *din A0* blogean
Filon Atenasekoa

300px|thumb|Antzinaroko ingeniarien arteko oinordekotza printzipioa
**Filon Atenasekoa**, K.a. IV. mende amaierako eta K.a. III. mende hasierako ingeniari militar greziar bat izan zen.

Vitruvioren arabera, Demeter eta Persefoneren tenpluan lan egin zuen, Eleusisen. *Tenpluen proportzioei* buruzko tratatu bat idatzi zuen, kontserbatu ez dena, eta, berari buruzko erreferentzia bakarra, Vitruvioren lanekoa delarik. Tratatu hau, modulu nozioari buruzko azterketaren aurkibide historiko bat da.

Berari zor zaio Pireoko armategia, K.a. I. mendean Silak suntsitua, eta, berari buruz, oraindik Vitruvioren garaian ere erreferentzia zen lan bat idatzi zuelarik. Plutarkok, armategi hau, mundu guztiak miretsitakoa bezala aipatzen du, berari buruz, haitzurdinezko lauza batean grabatutako deskribapen bat kontserbatu delarik.

Poliortzetikari buruzko tratatu baten egilea ere izan zen. Filon Bizantziokoaren IV. eta V. liburuak, egokitze edo laburpen bat izango lirateke. Aldi berean, atenastarra, Eneas Taktikon inspiratuko zen, eta arte militarrari, Filipo II.a Mazedoniakoaren eta bere seme Alexandro Handiaren konkistek emandako elementuak gehitu.
Telesterion

**Telesteriona** antzinako greziarrek Eleusistar Misterioen iniziaziorako erabiltzen zen areto handi bat izan zen. Atenasetik 20 kilometrora zegoen.

Eleusiseko zeremonietan puntu gailen bezala, hasitakoak Telesterionean sartzen ziren, Demeter jainkosaren erlikia sakratuak erakusten zitzaizkien eta apaiz andereek "gau santua"n zehar lortutako ikuskariak kontatzen zituzten (beharbada, heriotzaren ondorengo bizitzaren aukera irudikatzen zuen su bat). Hau zen misterioen zatirik sekretuena, eta, hasitakoak izan zirenek, Telesterionean gertatzen zenari buruz hitzerdirik ere esatea debekatuta zuten.

Persiarrek suntsitu zuten, eta, beranduago, Periklesek berreraiki zuen.

Greziar gela hipostiloaren adibiderik handienetako bat izan zen. Bere azken fasean, 21 metroko luze-zabalera zuen karratu formako eraikin bezala egin zen. Ilaratan banatutako 42 zutabez osatua zegoen. Bere sabaia ez da ezagutzen, baina litekeena da zurezko armadurazko egitura bat izatea, eraikinaren barnera argia sartzea ahalbidetzen zuen dorre linterna batekin. Hasitakoak hartzen zituen harmailaz inguratua zegoen. Ustez, K.a. V. mendean, 3000 pertsona har zitzakeen bere harmailetan. Telesterionean gertatzen zen Eleusistar Misterio nagusien puntu gailena, bertan benetan gertatzen zenari buruz informaziorik ez dagoen arren, soilik kristauek emandako diskrezio faltetan oinarritutako hipotesiak edo filosofoen metaforetan.

## Faseak 
# Mizenastar garaian, jada existitzen zen gune sakratu txiki bat
# Pisistratoren garaian (K.a. 525), eraikinak, jada karratu forma hartu zuen, 21 metroko luze-zabalerarekin, eta hasitako fededunak hartzeko harmailaz inguraturik zegoen. Zimon Atenasekoaren garaian, amaitu ez zen hedapen bat egin zen.
# Iktinosek, Partenoiaren arkitektoak, eraikin handi bat proiektatu zuen: 20 zutabe, modu kontzentrikoan 14ko bi ilaretan, harmailetatik gertu jarritako, eta sanktasanktoruma edo naiskos formako anaktorona inguratzen zuten beste 6rekin. Baina, egitasmo hau, aurretik aipatutakoagatik baztertu zen.
# Korebok, arkitraberaino, altxatzearen azken fasea amaitu zuen.
# Megastenesek eta Jenoklesek amaitu zuten.
# K.a. 330ean, Filon Atenasekoak, 12 zutabe dorikodun arkupe bat gehitu zuen, angeluan zeuden bi zutaberekin, eraikinaren maiestatezkotasuna osatuz.

## Lotutako tokiak 
Gela hipostilo mota honentzako erreferentzia argia aurkitu da Persiar apadanetan. Neurrietan izan ezik, bi kasuetan, biltzargune dira: persiarren kasuan, oturuntzen zeremoniarekin lotua; Eleusisen kasuan, erritual konplexu baten ondoren, Telesterionean euren puntu gailena zuten misterioekin. Arkitektura mota bera, beste biltzargune greziar batzuetan ere ikusten da, Periklesek Atenasen eraikitako Odeoian, adibidez, baita Megapoliseko Tersilloa ere, Arkadian.

## Kanpo estekak
Arunachal Pradesh

**Arunachal Pradesh** (hindiz अरुणाचल प्रदेश, ) India ekialdeko estatua da.

## Geografia 
Arunachal Pradeshek hegoaldean Assam , hego-ekialdean Nagaland, ekialdean Myanmar, mendebaldean Bhutan eta iparraldean Tibet ditu mugakideak. Itanagar hiriburua da. Nahiz eta Arunachal Pradesh Indiak kudeatua izan, bai Txinako Herri Errepublikak bai Txinako Errepublikak estatuaren zenbait eskualdeen jabetza aldarrikatzen dute Hego Tibeteko zatiak direlakoan.

Arunachal Pradeshko azaleraren gehiengoa Himalaiak zeharkatua dago. Hala ere Lohit, Changlang eta Tirap barrutiak Patkai muinoek zeharkatuak dira. Kangto, Nyegi Kangsang, Gorichen haitza nagusia eta Ekialdeko Gorichen haitza estatuko mendirik altuenak dira.

## Biztanleria 
Arunachal Pradeshko biztanleria gehiena jatorriz tibetar-birmanoa da. Biztanleriaren %16a etorkina da, tartean 30.000 bangladeshtar eta chakma. Indiako beste estatuetatik etorriak badaude baita ere, batez ere Assam eta Nagalandik.

## Barrutiak 
[thumb|ezkerrera|200px|Bertako [Himalaiaren ikuspegia.]]
Arunachal Pradeshek 16 barruti ditu:

* Anjaw
* Behe Dibang Harana
* Behe Subansiri
* Changlang
* Ekialdeko Kameng
* Ekialdeko Siang
* Goi Dibang Harana
* Goi Subansiri
* Goi Siang
* Kurung Kumey
* Lohit
* Mendebaldeko Kameng
* Mendebaldeko Siang
* Papum Pare
* Tawang
* Tirap

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Arunachal Pradeshko webgune ofiziala
Kaltzitonina

**Kaltzitonina** tiroide guruinaren zelula parafolikularrek sintetizatzen duten hormona da. Hormona honek odoleko kaltzio eta fosfato kontzentrazioak murrizten ditu.

Odolean kaltzio kontzentrazioaren igoera bat ematen denean tiroidea aktibatu egiten da eta kaltzitonina jariatzen hasten da. Kaltzitoninak efektu fisiologiko desberdinak izango ditu:
* Giltzurrunean kaltzio eta fosfatoaren birxurgapena gutxitzen du.
* Hezurretan osteoklastoak inhibitu eta osteoblastoak aktibatzen ditu. Horren eraginez, hezurraren birxurgapena edo erreabsortzioa moteltzen da eta kaltzioa odoletik hezurretara pasatzen da.

Izokinaren kaltzitonina hainbat gaixotasunen tratamenduan erabili izan da:
* Osteoporosia
* Hiperkaltzemia
* Paget gaixotasuna
* Hezur metastasiak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Megastenes

**Megastenes** (antzinako grezieraz: Μεγασθένης, *Megasthénes*) (K.a. 350-K.a. 290 inguru), bidaiari, geografo eta idazle greziar bat izan zen. Asia Txikian jaio zen eta Seleukotar Inperioko errege zen Seleuko I.a Nikatorren enbaxadore bihurtu zen Sandrakoto edo Chandragupta Mauryaren gortean, Indian, Pataliputran. Hala ere, bere enbaxadaren data zehatza ez da ezagutzen. Adituek, K.a. 288 baino lehenago kokatzen dute, Chandragupta hil zen urtea hori izan baitzen.

Flavio Arrianok, Megastenes Arakosian bizi izan zela dio, Sibirtio satraparekin, nondik India bisitatu zuen: "Megastenes Sibirtiorekin bizi izan zen, Arakosiako satrapa, eta sarri aipatzen du Sandrakotori, indiarren erregeari eginiko bisita".

Aldiz, informazio zehatzagoa dago Megastenesek bisitatutako Indiako lurraldeei buruz. Indiara, ibaien Pentapotamia barrutitik sartu zen, xehetasun guztiz deskribatu zuena (Indoren bost ibaiadarrak bezala hartzen zirenak, Panyab eskualdea osatzen dutenak), eta, errege bidea erabiliz, Pataliputrara abiatu zen. Megastenesek Madurai bisitatu zuela dioten istorioak ere badaude (garai hartan, Madurai, loratzen hari zen hiri bat eta Pandya erresumako hiriburua zen), baina ez dirudi Indiako beste tokirik bisitatu zuenik. Bere istorioak, Indikan daude, Estrabon eta Arriano bezalako beranduagoko idazleentzat erreferentzia iturri garrantzitsu bezala balio izan zuen lan bat. Himalaia mendilerroa eta Sri Lanka uhartea deskribatu zituen eta Indiaren longitudea (16000 estadio) eta latitudea (23.300 estadio) kalkulatu zituen. Indiako kasta sistemari buruz ere idatzi zuen.

## Kanpo estekak
Taira no Koremori

Taira klaneko komandanteetako bat zen Genpei Gerratan, Japoniako historiaren Heian garaiaren amaieran. Taira no Shigemoriren semea eta Taira no Koemoriren biloba zen. Fujigawako guduan garaitua izan zen 1180an, eta bigarren aldiz Kurikarako guduan. 1184an, Yashimako gudutik ihes egin, eta, ustez, bere buruaz beste egin zuen.
Temis (mitologia)

Greziar mitologian, **Temis** (, *Themis*, "naturaren legea", "giza autoritatea" baino gehiago esan nahi duena), Hesiodok aipatzen du Geak (Lurra), Uranorekin izan zituen hamabi seme-alaben artean, sei seme eta sei alaba, horien artean, Kronos zegoelarik. Jatorrizko mitoko titan hauen artean, gutxi izan ziren gurtuak santutegi zehatzetan garai klasikoan, eta Temis hain zen antzinakoa, Zeusen jarraitzaileek, hiru Moirak jainko honekin izan zituela esaten zutela. Pindaroren testu baten zati batek, baina, Moirak, Zeus eta Temisen arteko ezkontzan jada egon zirela dio, eta, izan ere, Temisekin batera, mundua inguratzen zuen ozeanoaren iturburuetatik sortu zirela eta eguzki bide distiratsutik jarraitu zutela, Zeus Olinpon ikustera joaten. Ziurragoa da Zeusekin Horak alaba bezala izatea, aukeraren irudikapenak -Ordenaren zuzentasuna Denboran hedatuz- baita Astrea ere. Temis, Delosen egon zen, Apoloren jaiotzaren lekuko bezala.

Temis "aholku onarena", ordena jainkotiarraren, legeen eta ohituren irudikapena zen. Kasurik egiten ez zaionean, Nemesisek dakar zigor zorrotz eta bidezkoa. Temis ez zen haserrekoia: bera, "masail ederduna", Herari, Olinpora, Zeusen mehatxuen ondorioz atsekabeturik itzuli zenean kopa bat eskaini zion lehena izan zen. Temisek, gizona eta emakumearen arteko harreman zuzena presiditzen zuen, familia legitimo eta ordenatuaren oinarria, eta familia zen dimosaren oinarria. Epaileak, sarri, *themistopoloi* deituak ziren "Temisen zerbitzariak". Halakoa zen ordenaren oinarria Olinpoan ere. Herak, "Temis anderea" deitzen zuen.

Temisen izena, Adrasteagatik aldatuko zen Zeus Kretan jaio izan ondoren. Berak eraiki zuen Delfoseko orakulua eta bera zen orakulua. Temis, Delfoseko orakuluaren atzean zegoen jainkosetako bat izan zen, bere ama Geagandik jaso zuena eta, ondoren, Feberi eman ziona.

Ia beti, lurrean bizi izan zen, baina, Burdin Aroan, gertatzen ziren krimen ikaragarriek eragiten zioten izuaren ondorioz, zerura joan zen, non Virgo konstelazioa eratu zuen.

Temis greziarraren arloetako batean erromatar mitologiako baliokidea, legearen zuzenbide jainkotiarraren pertsonifikazio bezala, Iustitia izan zen. Bere jatorria, erromatar pentsamoldearen abstrakzio zibiletan daude, mitologian baino gehiago, eta, ondorioz, alderaketak egitea ez du fruitu onik ematen. Emakume sorgor bat bezala irudikatua, begiak estalirik eta balantza eta kornukopia bat eramanez, epaitegien sarreran dagoen irudia, Iustitia da, eta ez Temis. Lehoi baten gainean jartzen da, justiziak, indarrarekin lagundua egon behar duela adierazteko.

## Senarrak eta seme-alabak 
* Zeus
** Astrea
** Horak
*** Lehen belaunaldia (beste izen batzuk ere ezagutzen dira)
**** Auxo
**** Karpo
**** Talo
*** Bigarren belaunaldia
**** Dizea, Astrea deitua erromatar mitologian, Virgo konstelazioa
**** Eirene
**** Eunomia
** Parkak edo Moirak, Patuak
*** Atropos
*** Kloto
*** Lakesis

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Egiptoko VI. dinastia

**Egiptoko VI. dinastia**k K.a. 2350etik K.a. 2190 arte irauten du, eta, egiptologo gehienek, Egiptoko Antzinako Inperioaren azken zatitzat hartzen dute.
[thumb|140px|*Keti*. [Louvre museoa|Louvre.]]
## Historia 
Manetonek, errege hauek Menfisetik, Mennefer antzinako egiptoeraz, gobernatu zutela idatzi zuen, handik gertu eraikia izan zen Unisen piramidetik hartutako izena; arkeologoak, Manetonekin bat datoz.

Dinastia hau Tetik sortu zuen, Iputekin ezkondua, Egiptoko V. dinastiako Unis faraoiaren alaba. Dinastia honetako beste faraoi azpimarragarri batzuk, Pepi II.a, 94 urteko erregealdia ematen zaiona, Egiptoren historian luzeena, eta Neithikert erregina dira, Nitokris bezala ere ezaguna greziar idazleen aldetik, honi buruz, adituren batzuk, Antzinako Egiptoko dokumentatutako lehen erregina ezezik, munduko lehen emakume gobernaria ere izan zela diotelarik.

Dinastia honetan zehar, Sinaiko Uadi Magharako turkesa meatzeetara espedizioak antolatu ziren, baita Uadi Hammamat eta Hatnubekoetara ere. Djedkare Isesik merkataritza espedizioak bidali zituen hegoaldera, Puntera, eta iparraldera, Bibloseraino. Pepi I.a, toki hauetara ezezik, Eblara ere iritsiko da, Sirian.

Garai honetan datatua dago Asuaneko grabatu bat, dromedario baten eta bertan muntatuta doan pertsonaren irudiarekin, animalia hau Saharara, Ekialdetik etorria iritsi izana, kristau garaian gertatu izana dioen hipotesia gezurtatuz.

Garai honetako historiaren ezagutza, aurreko erregeekin baino gehiago zabaltzen da, nobleen hilobietan aurkitutako idazkun biografiko ugariengatik. Honela, Pepi I.aren aurkako hutsegindako konspirazio bati buruz hitz egiten da. Pepi II.a errege gazteak idatzitako gutun bat ere irakur daiteke, bere espedizioetako bat, Nubiatik hegoaldera zegoen Yameko lurraldeko nano dantzari batekin itzultzen ari zelako asaldatua.

Nobleen hilobietako idazkun hauek, nobleek zuten geroz eta botere handiagoaren adibide bat baino ez dira, beranduago, erregearen botere absolutuari aurre egin ziotenak. Uste denez, hain erregealdi luzea izan zuen Pepi II.a hil ondoren, bere basailuak, jada, bere ondorengoen autoritateari aurre egiteko bezain indartsuak ziren, Antzinako Inperio absolutistaren amaiera azkarra eraginez.

## Dinastiako faraoiak 
[erdian|thumb|450px|[Abidosko Errege Zerrenda|Abidoseko Errege Zerrenda. 34.etik 39.erarteko kartutxoak]]

## Erreferentziak errege zerrendetan eta beste testu batzuetan 
* Manetonen arabera, VI. dinastiak, Menfiseko sei errege izan zituen (parentesi artean, erregealdiaren urte kopurua)

## Dinastiaren kronologia 
Honako egiptologoek estimatutako kronologia:

* Lehen faraoia: Teti
** K.a. 2374-K.a. 2354 (Redford)
** K.a. 2345-K.a. 2323 (Shaw)
** K.a. 2323-K.a. 2291 (Allen)
** K.a. 2322-K.a. 2312 (von Beckerath)
** K.a. 2318-K.a. 2300 (Franke)
** K.a. 2311-K.a. 2281 (Malek)

* Azken faraoia: Nitokris (?)
** K.a. 2205-K.a. 2200 (Redford)
** K.a. 2193-K.a. 2191 (von Beckerath)
** K.a. 2184-K.a. 2181 (Shaw)
** K.a. 2180-? (Krauss, Franke)
** K.a. 2152-K.a. 2150 (Allen)
** K.a. 2141-K.a. 2140 (Malek)

## Kanpo estekak
Fujiwara no Tadabumi

Heian garaiko gortetar japoniar bat eta shogun titulua lortu zuen laugarren jenerala izan zen.

939an, sangi (aholkularia) izendatua izan zen, eta 940an, Suzaku Enperadoreak shogun izendatu zuen, Taira no Masakadoren matxinada Kanto ekialdeko eskualdean erreprimitzeko. Beranduago, 941ean, Fujiwara no Sumitomoren matxinada itzaltzeko bidalia izan zen Setoko itsasoan.
The Informer (argipena)

**The Informer** izenburuak honako adiera ezberdinak eduki ditzake:

## Musika 
* Informer (abestia): Snow abeslari kanadiarraren 12 Inches of Snow diskako abestia.

## Literatura 
* The Informer (eleberria): Liam O'Flahertyk idatzitako eleberria.

## Zinea eta telebista 
* Informer (2018ko telesail britainiarra).
* The Informer (1912ko filma): D. W. Griffithek zuzendutako filma.
* The Informer (1914ko filma): Zuzendari ezezaguneko filma.
* The Informer (1935eko filma): John Fordek zuzendutako filma.
* The Informer (1980ko filma): Filme txinatarra.
* The Informer (telesaila: Ridley Scottek zuzendutako telesaila.
98 Ianthe

**Ianthe**, asteroide gerrikoan aurkitutako 98. asteroidearen izena da. 1868ko apirilak 18an aurkitu zuen Christian Heinrich Friedrich Petersek New York estatuko Clinton hiritik.

## Kanpo estekak
97 Kloto

**Kloto**, asteroide gerrikoan aurkitutako 97. asteroidearen izena da. 1868ko otsailak 17an aurkitu zuen Ernst Wilhelm Leberecht Tempelek Marsellatik. Bere izena, greziar mitologiako hiru Parka edo Moiretako batetatik jasotzen du (Kloto, Atropos eta Lakesis)

## Kanpo estekak
Lakesis

Greziar mitologian, **Lakesis** (Lakhesis - Λάχεσις "zortea botatzen duena", grezierazko λαγχάνω, zorteagatik edo jainkoen opariagatik lortu), hiru moiretatik bigarrena da. Pertsonen etorkizuna zehazten du.

Bera da giza bizitza bakoitzaren hariaren luzera erabakitzen duena, eta, beraz, pertsona bakoitzari dagokion bizitzaren iraupena.

## Irudikapena 
Lakesis, gizakien patua idatzita duen paper biribilki bat askatzen ari den emagin bat bezala irudikatzen da. Beste irudikapen batzuk, emakume zahar, herren eta itsusi bat bezala erakusten dute.

Erromatar mitologian, bere baliokidea, Dezima da.

## Kanpo estekak
Dezima

**Dezima**, erromatar mitologian, Hiru erromatar parka edo moiretan bigarrena da. Pertsonen etorkizuna zehazten du. Giza bizitza bakoitzaren hariaren luzera zein izango den erabakitzen duena da, eta, beraz, giza bizitza bakoitzaren iraupena. Greziar mitologian, bere baliokidea Dezima da.

## Kanpo estekak
Espurio Nauzio Rutilo

**Espurio Nauzio Rutilo** (), erromatar kontsula izan zen K.a. 488an Sexto Furio Medulino Fusorekin.

Espurio Nauzio, Dionisio Halikarnasokoak, lehen aldiz, K.a. 493an aipatzen du, plebeioak Mendi Sakratura joanez banatu zirenean patriziar gazte esanguratsuenen artean. Bere kontsulaldia, Gaio Martzio Koriolanok gidatutako volskoak Erromaren aurka joan eta setiatu zutenean izan zen.
Neferusobek

**Sebekkara Neferusobek** edo soilik **Neferusobek** "Sobeken edertasuna", erregina-faraoi bat izan zen, Egiptoko XII. dinastiako eta Egiptoko Inperio Ertaina deritzon garaiko azken gobernaria.

**Sebekkara** bezala aipatzen da Saqqarako Errege Zerrendan, Abidoseko Errege Zerrendan agertzen ez den arren. Turineko Errege Kanonaren arabera, Neferusobekek, 3 urte, 10 hilabete eta 24 eguneko erregealdia izan zuen. Manetonek **Skemiofris** deitu zuen, Sexto Julio Afrikanoren arabera, eta lau urteko erregealdia ematen dio.

Amenemhat IV.a, ziur aski, gizonezko oinordekorik barik hil zen. Ondorioz, bere alabak, Neferusobekek hartu zuen tronua, adituren batzuk, Amenemhat III.aren alaba zela uste duten arren. Manetonek, Amenemhat IV.aren arreba zela dio.

Egiptoko bigarren emakumezko gobernaria izan zen, Egiptoko VI. dinastiako Nitokrisen ondoren. Bere erregealdiaren amaierarekin, Egiptoko XII. dinastia eta Egiptoko Inperio Ertaina amaitzen dira.

## Bere garaiko testigutzak 
### Eraikinak 
thumb|260px|Bere balizko hilobia izan daitekeen Mazghunako iparraldeko piramidearen lurrazpiko pasabideen marrazkia

Neferusobekek, dirudienez, Amenemhat III.aren hil multzoan eraikinen batzuk eraikitzea agindu zuen, Hawaran (Herodotok labirintoa deitua). Bere eraikuntzak, Amenemhat III.arenekin lotzen dira, Amenemhat IV.arenekin baino, lehenaren alaba zenaren teorian oinarrituz.

Bere hilobia ez da identifikatu, baina litekeena da Mazghunako piramidearen multzoan lurperatua izatea, non, adituren batzuk, bi piramideetako bat ematen dioten, Amenemhat IV.aren piramidetik iparraldera dagoena.

### Estatuak eta idazkunak 
Neferusobeki buruz, estatuaren batzuk ezagutzen dira, horietako zenbaitetan, soilik gorputz enborra baino mantendu ez den arren, bururik gabe.

Qantirren aurkitutako estatuak (Habachi)
Hawaran aurkitutako erliebe zatia (Petrie)

Kummako Nubiar gotorlekuko nilometroko idazkun batek, Niloren uholde mailaren 1,83 metroko altuera erregistratzen du, bere erregealdiko hirugarren urtean.
Homoskedastikotasun

Estatistikan, zorizko aldagai segida edo bektore bat **homoskedastikoa** dela esaten da, aldagai guztiek bariantza berdina dutenean. Homoskedastikotasunik ez badago, heteroskedastikotasuna dagoela esaten da. Homoskedastikotasunak erraztu egiten du eredu estatistikoen garapena, inferentzia metodoak sinple bihurtuz eta honela, karratu txikienen erregresio ereduaren hasierako hipotesietako bat da.

Homoskedastikotasuna kontrastatzeko, besteak beste Breusch eta Pagan-en kontrastea erabil daiteke.
OK Go

**OK Go** Chicagoko (AEB) indie rock musika taldea da.

Bideoklip konplexu eta harrigarriak egiteagatik nabarmendu dira. Esate baterako, Rube Goldberg makina erraldoi bat eraiki zuten behin, hainbat hilabeteko lana hartu zien bideoan.

## Taldekideak 
* Damian Kulash (ahotsa eta gitarra)
* Andy Ross (gitarra eta teklatuak)
* Dan Konopka (bateria)
* Tim Nordwind (baxua)

## Diskografia 
* OK Go (2002)
* Oh No (2005)
* Of the Blue Color of The Sky (2008)
* Hungry Ghost (2012)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  OK Goren webgune ofiziala
*  OK Go Youtuben
Sexto Furio Medulino

**Sexto Furio Medulino Fuso** (latinez *Sextus Furius Medulinus Fusus*), erromatar kontsula izan zen K.a. 488an Espurio Nauzio Rutilorekin.

Furia patriziar gensekoa. Lehen garaietan, bere izena, "Fusia" bezala idatzi izan da, ohikoa zen r eta s hizkien arteko aldaketaren arabera, Valerio eta Valesio izenen artean bezala.

Historiak, ez du batere argitzen Furia gensaren jatorriari buruz, baina, Tusculumen aurkitutako hilobi idazkunen arabera, Furio izena, toki horretan oso arrunta zela ikusten da, eta, beraz, orokorrean, Furia gensa, Fulvia bezala, Erromara Tusculumetik iritsi zela ebazten da.

Sexto Furio Medulino, kontsul izatera iritsi zen Furia genseko lehen kidea izan zen, Gaio Martzio Koriolanok gidatutako volskoak Erromaren aurka joan eta setiatu zuten urtean.
Kodeina

**Kodeina** edo metilmorfina opioan dagoen eta modu naturalean lortzen den alkaloide bat da.

Kodeina min arinak tratatzeko erabil daiteke; gainera, menpekotasuna sortzen duen arren, ez da morfinak sortzen duena bezainbestekoa.

## Farmakologia 
Metilmorfina izenak dioen bezala, kodeina morfina metilatua da. Metil talde horri esker, bioerabilgarritasun handiagoa du eta hobeto zeharkatzen ditu hesiak, hau da, mintz biologikoak.

Kodeina profarmako bat da, hots, gibelera heldutakoan metabolizatu egiten da morfina emanez eta, beraz, aktibo bihurtuz. Hala ere, eraldaketa abiadura txikia denez, haren efektu terapeutikoa ahulagoa da eta efektu sedatzaile txikiagoa du. Gaur egun zalantzan jartzen da desmetilazio hori beharrezkoa ote den aktiboa izan dadin.

Konprimatuta, xarabe gisan edo injektagarri moduan erabiltzen da kodeina.

## Indikazioak 
* Eztularen kontra
* Beherakoaren kontra
* Erditzearen minak tratatzeko
## Albo-ondorioak 
Eragin desiragaitzak morfinarenak bezalakoak dira: desmetilatzean, morfinaren egitura hartzen du, baina askoz ere ahulagoa da.

## Kanpo estekak
Febe

Greziar mitologian, **Febe** (, *Phoebē*, adimenaren "distira"), urrezko koroarena, jatorrizko titanideetako bat zen, Urano eta Gearen seme-alabak. Febe Zeorengana joan zen, eta, honekin, Leto eta Asteria izan zituen. Temisengandik jaso zuen Delfosko orakuluaren kontrola, iturri gutxi batzuen arabera, eta, ondoren, Apolori emango zion.

Bere izena, Artemisaren epiteto bezala ere erabiltzen zen, ilargiaren jainkosaren bere paperean, femeninotzat hartzen zena.

## Izen bereko beste pertsonaia batzuk 
* Dioskuroek bahitu zuten Atenearen apaiz andere bat, Poluxekin ezkontzen amaitu zuena, norekin Mnesileo izan zuen. Meseniako errege Leuziporen edo Apolo jainkoaren alaba zen.
* Ninfa hamadriadeetako bat, Atlantiaren ahizpa. Danaorekin ezkondu zen.
* Heliadeetako bat, Helios eguzki jainkoa eta Klimeneren alabak
* Amazonetako bat, Heraklesek hil zuena.
* Tindaro eta Ledaren alaba bat eta Klitemnestraren ahizpa.

## Kanpo estekak
Atlantia

Greziar mitologian, **Atlantia**, Danaoren emazteetako bat zen. Hamadriade bat zen. Korrikalaria bezala ezagutzen zen. Inork ez daki bere gurasoak nortzuk izan ziren, aukera bat, Iasus erregea eta Klimene edo Arkadiaren alaba izatea den arren. Edonork zekien, bere aita edonor izanda ere, honek ez zuela nahi, seme bat nahi baitzuen. Honegatik, bere gurasoek basoan utzi zuten, hil zedin. Batzuek diotenez, hartzek hazi zuten, eta, beste batzuk, ehiztari batzuk aurkitu eta hazi zutela. Azken azalpen honek, ehizan eta etxetik kanpo hain trebea izatearen arrazoia ematen digu.

## Kanpo estekak
Nord-Vest

**Nord-Vest** ("Ipar-Mendebaldea") Errumaniako Garapen Eskualde bat da. 1998an sortu zen eta beste garapen eskualdeek bezala ez du eskumen administratiborik. Bere funtzio nagusia Europar Batasunaren diru-laguntzen kudeaketa da.

## Konderriak 
* Bihor konderria
* Bistriţa-Năsăud konderria
* Cluj konderria
* Maramureş konderria
* Satu Mare konderria
* Sălaj konderria

## Kanpo estekak
Alonso Pérez de Guzmán y Zúñiga

**Alonso Pérez de Guzmán y Zúñiga** (?-1549), Sanlucarreko X. Jauna, Nieblako VII. kondea, Medina-Sidoniako V. dukea eta Cazazako III. markesa, Medina-Sidoniako Etxeko noble espainiar bat izan zen. Juan Alonso Pérez de Guzmán y Afán de Ribera Medina-Sidoniako III. dukearen eta Leonor de Guzmán y Zúñigaren semea. Bere anaiorde zen Enrique Pérez de Guzmán y Fernández de Velasco hil ondoren, bere etxeko buruzagi bezala bere oinordeko bihurtu zen. Botereengatik ezkondu zen 1513an Ana Aragoikoakin, Zaragozako artzapezpikua zen Alfontso Aragoikoaren alaba, Fernando II.a Aragoikoa errege katolikoaren semea zena, eta, behin betiko, 1515ean. Elkarrekin, ez zuten seme-alabarik izan, eta, dukea, leloa eta inpotente bezala hartua izan zen. Horregatik, bere ezkontza baliogabetu zen eta Karlos I.a Espainiakoak, 1518an, duke kargua bere anaia Juan Alonso Pérez de Guzmán y Zúñigari pasatzea onartu zuen, bere koinata Ana Aragoikoarekin ezkondu zena.
Beatriz Borgoinakoa

**Beatriz Borgoinakoa** ( - 1184ko azaroaren 15a) Reinaldo III.a Borgoinakoa eta Agata Lorrenakoaren alaba bakarra zen. Frederiko I.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa enperadorearen bigarren emaztea izan zen. Bere aiton-amonak, bere amaren aldetik, Simon I.a Lorrenakoa eta honen emazte Adelaida ziren. Beatriz oso aktiboa zen Hohenstaufeneko gortean, lan literarioen eta zalditeria idealen sorrera bultzatuz. Bere senarrari laguntzen zion bere erresuman zehar egiten zituen kanpaina eta bidaietan, eta Frederiko bere eraginpean zegoela ezagutzen da.

## Ezkontza 
Beatriz eta Frederiko, 1156ko ekainak 9an ezkondu ziren Würzburgen. Ezkontza honekin, Frederikok, Borgoinako konderriaren kontrola hartu zuen.

### Seme-alabak 
* Frederiko V.a Suabiakoa (1164-1170)
* Henrike VI.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa (1165-1197)
* Frederiko VI.a Suabiakoa (1167-1191)
* Oton I.a Borgoinakoa ([1170]]-1200)
* Konrado II.a Suabiakoa eta Rothenburg (1173-1196)
* Filipe Suabiakoa (1177-1208), Alemaniako erregea 1198an
* Beatriz Hohenstaufen (1162-1174). Gilen II.a Siziliakoarekin ezkon hitza emanda zegoen, baina ezkondu aurretik hil zen.
* Ines Hohenstaufen (1184ko urrian hila). Emeriko Hungariakoarekin ezkon hitza emanda egon zen, baina ezkondu aurretik hil zen.
Emeriko Hungariakoa

**Emeriko Hungariakoa** (, , ; 1174-1204ko azaroaren 30a), Hungaria, Kroazia, Dalmazia eta Eslavoniako errege izan zen 1196tik hil zen arte.

## Bizitza 
Béla III.aren eta Renaud de Châtillonen alaba Inesen semea zen. Bela 1196an hil ostean, eta Emeriko Hungariako errege bihurtu zen. Haren anaia Andres, Kroaziako koroa jarauntsia zuena, Emerikoren aurka borrokatu zen Hungariako tronua eskuratzeko, baina garaitua izan zen.

1202an, Laugarren Gurutzada antolatu zelarik, gurutzatuen lehen xedea Dalmaziako Zadar hiria Veneziako Errepublikarentzat hartzea izan zen, honek gurutzadarako utzi zituen itsasontziengatik ordain gisa. Zadar, aurretik Veneziarena izana bazen ere, 1181tik Hungariako erregearen esku zegoen. Inozentzio III.a aita santua konkista honen aurka agertu zen, Emeriko katolikoa zelako eta gurutzadan parte hartzeko asmoa erakutsi zuelako, baina ezin izan zuen eragotzi, konkistan parte hartu zuten guztiak eskumikatu zituen arren.

Emeriko Frederiko I.a Bizargorriren alaba Inesekin ezkon hitza emanda zegoen, baina hau 1184an hil zen eta, ondorioz, ezkontza ez zen egin. 1198an, Alfontso II.a Aragoikoaren alaba Konstantzarekin ezkondu zen,. Euren seme bakarra, Ladislao III.a Hungariakoa, 1201ean jaio zen.

Emeriko 1204an hil zen eta Eger hirian lurperatu zuten. Haren heriotzaren ostean, hiru urte besterik ez zituen Ladislao koroatu zuten errege, baina denbora laburrez erreinatu zuen, 1205ean hil baitzen. Ladislao hil ondoren, Emerikoren anaia, Andres II.a Hungariakoa, bihurtu zen errege. Emerikoren alarguna, Konstanza, Vienara joan zen eta Frederiko II.a Hohenstaufen enperadorearekin ezkondu zen.

## Genealogia 
## Erreferentziak
Proioxis

**Proioxis**, greziar mitologian, guduetan, erasoa irudikatzen zuen daimon edo izpiritu bat zen.

Bere arreba Palioxisekin batera, guduetan, tropen aurrerakadak eta atzerakadak irudikatzen zituen, eta, beraz, biak, maken zati bezala hartzen zirenak, gudu zelaiko izpirituak.

Bi ahizpa hauek, Erisek (ika-mika) sortu zituen, eta, bere irudiak, Heraklesen ezkutuan agertzen ziren.

## Ikus, gainera 
* Greziar mitologia

## Kanpo estekak
Palioxis

Greziar mitologian, **Palioxis**, guduetan ihesa edo erretirada irudikatzen zuen daimon edo izpiritu bat zen.

Bere ahizpa Proioxisekin batera, guduetan tropen aurrerakada eta atzerakada irudikatzen zuen, biak, beraz, maken zati bezala hartzen zirelarik, gudu zelaiko izpirituak.

Palioxis eta Proioxis, Erisek sortu zituen, eta, euren irudiak, Heraklesen ezkutuan agertzen ziren.

## Ikus, gainera 
* Greziar mitologia

## Kanpo estekak
Eleberri beltz

**Eleberri beltza** literatura genero bat da, *polizia eleberriarekin* hertsiki erlazionatuta. Izan ere, hainbat ezaugarritan paretsuak dira genero horiek: krimena argitzeko beharra, errealismoa eta idazkera zuzena... baina nobela beltzean bilbea, giroa eta pertsonaien hartu-emana patu ilun eta etsigarri batean biltzen da. Protagonista usu ez da detektibea edo polizia, biktima, susmagarria edo hiltzailea baizik, bere burua suntsituko duen jokabidean dago murgilduta, horretarako maiz sexu-harremanez baliatzen delarik.

Aurrekariak baditu ere, *beltza* terminoa Bigarren Mundu Gerraren ostean zabaldu zen, Hollywooden zinema beltza gogoan, batik bat zenbait idazle estatubatuarren lanak sailkatzeko, hala nola James M. Cain, Cornell Woolrich, Dorothy B. Hughes, Jim Thompson, David Goodis, Gil Brewer, Charles Williams, edo Elmore Leonard. Frantzian sortu zen beltz delako label hau, non Gallimard argitaletxeak, 1945ean, Série noire (Sail beltza) izeneko bilduma plazaratu baitzuen, gehienbat AEBetako hardboiled delakoaren itzulpenak.

## Nobela beltza eta kritika soziala 
### Sorrera 
1929ko kraxaren ondoren, AEBetako burtsek gainbehera izan zuten. Gainera, lege lehorrak eraginda krimen antolatua zegoen eta mafiak ere eragina izan zuen garai hartako gizartean. Egoera horretan genero beltza agertu zen eta garai hartako gizartearen arazoak azaldu zituen.

Hasierako nobela beltzetan, Erresuma Batuan sortutako polizia nobelak zeuden baina AEBtako egoerak aldaketak sortu zituen genero beltzean. Aristokraten inguruko generoa izatetik kaleko gertaerako kontrako genero bilakatu zen. Hilketak eta polizia ikerketek garrantzia galdu zuten eta gertaera horiek sortzen zituzten gizarte arazoek eta arazo horien jatorriek garrantzia hartu zuten. Kalea azaldu zenez, genero beltza kritika soziala egiten hasi zen.

Kokalekuak ere garrantzi handia dauka genero beltzean, adibidez Jon Arretxek bere nobela beltzetarako aukeratutako lekua Bilboko San Frantzisko auzo "marjinala" da 
* Detektibe baten ikuspuntutik
* Gaizkile baten ikuspuntutik
* Biktima baten ikuspuntutik
* Epaile baten ikuspuntutik

## Generoaren sortzaileak 
* Carroll John Daly, Race Williams detektibearen sortzailea, idazle honek 1922tik generoaren topikoak eta oinarriak markatu zituen. Jarraitzaile asko izan zituen.
* Dashiell Hammett, aurrekoaren jarraitzailea Sam Spade, Nick Charles, eta Continental agentziaren agentea egin zituen ezagunak. Hammett lehendabizikoa izan zen giro sozialari garrantzia ematen. Ipuin asko eta bost nobela idatzi zituen:
** Red Harvest (1929)
** The Dain Curse (1929)
** The Maltese Falcon (1930)
** The Glass Key (1931)
** The Thin Man (1934)
* Raymond Chandler, Philiph Marlowe detektibearen sortzailea. Nobela asko idatzi zituen, besteak beste:
** The Big Sleep (1939)
** Farewell, My Lovely (1940)
** The High Window (1942)
** The Lady in the Lake (1943)
** Five Murderers (1944)
** Trouble Is My Business (1950)
** The Little Sister (1949)
** The Simple Art of Murder (1950)
** The Long Goodbye (1953)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nobela poliziakoa

## Kanpo estekak
Makak

Greziar mitologian, **Makak** edo **Makhai**, guduetako daimon edo izpirituak ziren.

Izpiritu gaiztoetako asko bezala, makak, Erisek sortu zituen (ika-mika) beste inor gabe.

Maka ezagunenetako batzuk Homados (guduaren berotasuna), Alala (gudu oihua), Proioxis (erasoa), Palioxis (atzera egitea) eta Zidoimos (nahasmena) ziren.

## Ikus, gainera 
* Greziar mitologia

## Kanpo estekak
Fruitu-arbola

thumb|250px|Almendrondoa loratan
**Fruitu-arbola**, batzuetan *igali-zuhaitza*, *igaliondo* edo *fruta-arbola*, nekazaritzari dagokionez, gizakientzako jangarriak diren fruituak ematen dituzten zuhaitzak dira. Izen honekin, fruitu bezala, nukula edo fruitu lehorrak ematen dituztenak ere ezagutzen dira.

## Fruitu arbolen adibide batzuk 
* Sagarrondoa
* Hurritza
* Gaztainondoa
* Laranjondoa
* Madariondoa
* Gereziondoa
* Aranondoa
* Pikondoa
* Arbendolondoa
* Duriana
* Rambutana

## Kanpo estekak
Assam

**Assam** (assameraz: অসম *Ôxôm* [ɔxɔm]) Indiako ipar-ekialdeko estatua da.

## Geografia 
Hiriburua Dispur da, Guwahatiren aldirietan kokatuta. Himalaiaren hegoaldean, Assamek Brahmaputra eta Barak ibaien haranak ditu bere 78.438 km²-ko azaleran. Mugakideak beste "Zazpi Ahizpak" izeneko estatuak ditu, hau da, Arunachal Pradesh, Nagaland, Manipur, Mizoram, Tripura eta Meghalaya. Estatu horiek Siliguri (edo ''Chicken's Neck'', hots, "Oiloaren lepoa") izeneko korridorearen bitartez Indiako beste estatuekin lotuta daude. Assamek Bhutan eta Bangladesh ere mugakide ditu.

## Banaketa administratiboa 
thumb|200px|Barrutiak.
Assamek 27 barruti ditu:

# Tinsukia
# Dibrugarh
# Sibsagar
# Dhemaji
# Jorhat
# Lakhimpur
# Golaghat
# Sonitpur
# Karbi Anglong
# Nagaon
# Marigaon
# Darrang
# Kamrup Rural
# Nalbari
# Barpeta
# Bongaigaon
# Goalpara
# Kokrajhar
# Dhubri
# Iparraldeko Cachar Muinoak
# Cachar
# Hailakandi
# Karimganj
# Kamrup Metropolitarra
# Baksa
# Odalguri
# Chirang

## Kanpo estekak 
* Assamgo webgune ofiziala
Antsiolitiko

**Antsiolitikoak** Nerbio Sistema Zentrala inhibitu eta eragin antsiolitikoa lortzea helburu duten sendagaiak dira.

Antsietatearen ohizko sintomak takikardia, insomnioa, amesgaiztoak, konortea galtzearen sentsazioak... dira. Sintoma hauek aldakorrak izan daitezke gaixoak duen antsietate motaren arabera. Garrantzitsuenak, antsietate orokortuaren asaldura, fobiak, ikara asaldurak... izan ohi dira. Antsiolitikoak asaldura hauek tratatzeko erabiltzen dira, batez ere epe laburrean.

Antsiolitikoen barnean bi talde handi aurki ditzakegu:
* Barbiturikoak
* Bentzodiazepinak.

Gaur egun, azken hauek gehiago erabiltzen dira. Izan ere barbiturikoek eragin desiragaitz bortitzagoak dituzte eta gainera, leiho terapeutikoa ere estuagoa da. Honek eragin terapeutikoa lortzeko behar den dosi eta dosi toxikoaren artean marjin txikia dagoela esan nahi du eta horrek, nahigabeko gaindosi asko eragin ditu.

## Kanpo estekak
Agiulfo

**Agiulfo** (?-457) sueboen erregea izan zen 456tik hil zen arte. Rekiario 456an hil ondoren, tronua usurpatu eta Gallaecia gobernatu zuen.

Bisigodo jatorrikoa, Teodoriko II.aren ordezkari militarra zen, nork Méridan jarri zuen armada bisigodo batekin sueboen erasoak zaintzeko, hauek, Orbigoko guduan jasandako porrotaren ondoren. Botere hustasunaren aurrean, sueboen errege izendatu zuen bere burua.

Gaiztakeria oro egin zuen pertsonaia negargarria, horien artean, Zentsorio hil izana Sevillan (448), sueboen eta hispaniar-erromatarren matxinada eragin zuena. Maldrasen esku hil zen Castro do Porton, sueboen erresuma, gerra zibil odoltsu batean murgilduta utziz.
The Informer (1935eko filma)

**The Informer** (euskaraz *Informatzailea*) John Fordek zuzendu eta Victor McLaglenek antzeztutako 1935ko filma bat da. Liam O'Flaherty idazle irlandarraren idazlan batean oinarrituta dago. Bere filmatze denbora 3 astekoa izango da.

﻿4 Oscar sari bereganatu zituen: Zuzendari onena, aktore onena (Victor McLaglen), gidoi onena eta musika onena.

Filma hau Forden apustu pertsonala izan zen, honek bere lehen Oscar saria eman zion, bere filmaketa aurrera zihoan arabera John Fordek ohitura zuen bezala filmaren ekoizleekin hika-mika larriak izan zituen. Filmaleku zahar batean filmatu beharrean aurkitu ziren, dekoratu moduan berriz margotutako oihalak erabili zituzten, baina Ford eta bere lankideek ehundura bisualak itzalen erresuma bilakatuko dituzte, honela salatariak diren dekoratu-hondoetako definizioa saihestuz. Zenbait sekuentzia gogoangarri (adibidez epaiketarena) bat-batean martxan filmatuaz egin ziren.

## Sinopsia 
Irlanda, 1922. urtea. 1920. hamarkadako Dublin asaldatua, Gypo Nolan (Victor McLaglen), fundamentu eskaseko tipo ganoragabe eta aldrebes bat da, Irlandar Askapen Mugimendutik kaleratu berri dute bere zurrut egiteko zaletasuna dela eta. Bere neskalaguna den Katie-rekin Estatu Batuetara bidaiatzea amesten du. Agintariek eskeintzen duten diru-sariak kemenduta, Gypok bere lagunmin eta kide den Frankie McPhillip (Wallace Ford) IRAko ekintzailearen kokalekua salatzen du.

## Aktoreak 
* Victor McLaglen - "Gypo" Nolan
* Heather Angel - Mary McPhillip
* Preston Foster - Dan Gallagher
* Margot Grahame - Katie Madden
* Wallace Ford - Frankie McPhillip
* Una O'Connor - Mrs McPhillip
* J. M. Kerrigan - Terry
* Joe Sawyer - Bartly Mulholland (kredituetan Joseph Sauers bezala)
* Neil Fitzgerald - Tommy Connor
* Donald Meek - Peter Mulligan
* D'Arcy Corrigan - The Blind Man
* Leo McCabe - Donahue
* Steve Pendleton - Dennis Daly (kredituetan Gaylord Pendleton bezala)
* Francis Ford - "Judge" Flynn
* May Boley - Madame Betty

## Kanpo estekak 
The Informer filmari buruzko web orrialdea