open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Artozkiko artelanak

**Artozkiko artelanak** 2003an Itoizko urtegiaren aurkakoek herri horretan antolatutako erakusketa izan zen. Artista ugarik haien lanak eskaini zituzten ur azpian gelditzeko arrisku handia zegoela jakinez. Poliziaren erasoetan lanak desagertu ziren. Poliziak Artozki, Itoizko urtegiaren aurkako azken erresistentzia-gunea desalojatu zuenean, bertako elizan ikusgai zeuden 31 artelan bahitu zituen. Lan horietatik 14 atzera berriz Itoizko Solidarioen eta Itoizko urtegiak mehatxatutako herritarren batzarraren eskuetan daude 2023tik.  Gainerakoek desagertuta jarraitzen dute.

## Historia 
2003ko urriaren 2an hondeamakinek Artozki eraisten bukatu zuten, eta bi astez herria defendatzen egon ostean, Itoizko urtegiko uren azpian geratu zen herria. Proiektua geratzeko erresistentzia antolatu zuten solidarioek, tartean arte erakusketa bat. Laguntzeko deia “oso arrakastatsua” izan zen eta herriko eliza museo bilakatu zuten.

Bi hamarkada pasa ondoren, 31 lanetatik hamalau berreskuratu zituzten, «modu anonimoaz» helarazi zizkieten. Hala ere, Txiki Zamora Itoitzekiko Solidarioak taldeko solidarioak kontatu zuen zenbait obra Foruzaingoaren Iruñeko komisariara ailegatu zirela: «Atxilotu gintuztenean, ikusi genuen nola sartzen zituzten zenbait artelan polizia etxean. Hortik aurrera, arrastorik ez dugu».

Txiki Zamorak duela hogei urte gertatutakoa azaldu zuen: «Sormenerako gune hori Artozki-Artezki eta herri guztia 2003ko irailaren 30eko goizaldean suntsitu zituzten, Foruzaingoak eta Guardia Zibilak hondeamakinekin batera sartu zirenean». Herria jendez ez ezik artelanez ere hustu zutela salatu zuen solidarioak: «Poliziak elizatik atera zituen artelanak, eta haietako batzuk, gutxienez, urteetan egon dira bulego ofizialetan». Bere garaian, taldearen abokatuak behin baino gehiagotan eskatu zituen artelanen itzulera, baina ezezko borobila jaso zuen beti. Artozkiko afera 183/03 espedientean jasota zegoen. 

Agertutako lanak erakusketa ibiltarian egongo dira Euskal Herriko toki desberdinetan.

## Parte hartu zuten egileak 
Erakusketan lan anonimo batzuekin batera egile ospetsuen obrak erakutsi ziren. Hona hemen izen batzuk:
* Dora Salazar
* Txiki Agirre Keitxeta margolaria
* Ander Hormazuri Alkiza margolaria
* Iñaki Olazabal Ezeiza eskultorea
* Jose Ramon Anda Goikoetxe eskultorea
* Ana Mugeta Ripodas margolaria
* Jose Luis Zumeta margolaria 
* Juan Gorriti eskultorea
* Anton Mendizabal
* Faustino Aranzabal

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Artozkiko artelanen aurkezpena Iruñean.
Stadsprijs Geraardsbergen

**Stadsprijs Geraardsbergen**, egun bakarreko txirrindularitza lasterketa bat da. Geraardsbergen hiri inguruan ospatzen da, Ekialdeko Flandrian. Profesionalentzat zein amateur txirrindularientzat da eta 1912. urtean izan zen lehen ekitaldia. 

Ferdi Van Den Haute da garaipen gehien lortu duen txirrindularia, zazpirekin. Eddy Merckx handiak ere,  lasterketa hau irabazi zuen. Podiumeko txirrindulari gehienak belgikarrak izan dira. 2020. urtean, ez zen jokatu Covid-19a zela eta.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Veneziako Hiri Metropolitanoa

**Veneziako Hiri Metropolitanoa** () Italiako Hiri Metropolitano bat da, Veneto eskualdean. Bere hiriburua Venezia da. Lehengo Veneziako probintzia ordezkatu zuen 2015eko urtarrilaren 1ean. Veneziaz gain bete 43 udalerri ditu bere barruan.

Veneziako Hiri Metropolitanoak alkate metropolitano bat du () eta kontseilu metropolitano bat (). 2015etik Luigi Brugnaro Veneziako alkatea da lehen alkate metropolitanoa.

## Herriak 
## Kanpo estekak
Bisoprolol

**Bisoprolol** β1 hartzaile kardioseltiboen blokeatzaile gisa jarduten duen medikamentu baten izen generikoa da, hau da, bere ekintzak bihotzean espezifikoak dira birikan eraginkorrak izatera iritsi baino lehen, eta, beraz, medikuntzan — bakarrik edo beste medikamentu batzuekin konbinatuta — kardiopatiak tratatzeko gomendatzen dute. Bisoprolola iraupen luzekoa da, beraz, eguneroko hartualdi batean adieraz daiteke, egunero 2-3 aldiz hartu behar diren beste beta blokeatzaile batzuetan ez bezala.

Nahiz eta bisoprololak eta beste beta-blokeatzaile kardiobaskularrek eragin txikia izan birikako β2 hartzaileetan, ez dira kardioespezifikoak, eta, beraz, mediku-ikuskaritzapean eman behar zaizkie paziente asmatikoei.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agip

**Agip** (**Azienda generale italiana petroli**ren akronimoa) gasolio eta diesel ekoizten eta banatzen zituen enpresa italiarra da. 1926an Italiako Gobernuak sortua, egun Eni enpresaren barnean dago.

Agipek Fiumen petrolio-findegi bat izan zuen eta 1936an Porto Margheran, Volpi di Misurataren jabea, findegi bat hartu zuen.

## Kanpo estekak
Olmesartan

**Olmesartana** hipertentsio arteriala tratatzeko adierazitako angiotensina II hartzaileen antagonista ("sartan") deitutakoen motakoa da. Bere ekintza-mekanismoa muskulu baskularrean 1 motako angiotensinaren (AT1) hartzaileekiko loturan oinarritzen da, eta, beraz, angiotentsina II hormonaren sintesi-ibilbideekiko modu independentean jarduten du, AEBIekin ez bezala. Hartzailea blokeatzean eta ez angiotensina II-ren sintesia, olmesartanak erreninak eragindako atzeraelikadura negatiboa inhibitzen du, eta horrek basokonstrikzioa eta aldosterona hormona askatzea saihesten ditu. Horrek presio arteriala murrizten du basodilatazioa estimulatzean eta erresistentzia periferikoa gutxitzean.

Arteria-presio handia, bihotz-hutsegite kongestiboa eta giltzurrun-gaixotasun diabetikoa tratatzeko erabiltzen den farmakooa da. Hipertentsioa tratatzeko lehen lerro gisa erabiltzea arrazoizkotzat jotzen da.

## Albo-ondorioak 
Ondorio kaltegarri ohikoenak zorabioa, zefalea, beherakoa, arnas traktu altuko infekzioak eta erritmo zirkadianoaren nahasmendua dira.

## Miokardio infartua 
2006ko lan batek angiotensina IIren hartzailearen antagonistek miokardio-infartua izateko arriskua areagotzeko aukera planteatu zuen, plazebo batekin alderatuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Betahistina

**Betahistina** hodi-zabaltzaile periferikoa da. 8 mg, 16 mg edo 24 mg-ko tabletetan dago eskuragarri.

Substantzia hori histaminaren analogo sintetikoa da, eta Ménièreren sindromea tratatzeko erabiltzen dute. Nahasmendu horrek sintoma hauek ditu: bertigoak (goragaleak eta gorakoak), entzumen-galera eta akufenoak (zarata-sentsazioa belarri barruan).

## Kontraindikazioak 
Honako kasu hauetan:
* Medikamentuarekiko hipersentikortasuna
* Feokromozitoma
* Haurdunaldia eta edoskitzea
* Gaixotasun ultzeradun peptikoaren aurrekariak dituzten edo fase aktiboan dauden pazienteak
* Bronkioetako asma
* Porfiria

## Ohartarazpenak eta arreta-neurriak 
Betahistina histaminaren analogoa denez, kontu handiz emango da bronkioetako asma edo gastritis kasuetan. Animalien esperimentazioan teratogeniaren ebidentziarik ez badago ere, ez da gomendatzen haurdunaldian erabiltzea, salbu eta, medikuaren iritziz, lortu beharreko onurak balizko arriskuak konpentsatzea. Ez dakigu medikamentu hori amaren esnearekin askatzen den kantitate nabarmenetan, eta horrek haurrari eragin ahal dion. Amagandiko edoskitzea etetea edo sendagai hori ez ematea gomendatzen da. Sendagaia ematean ibilgailu arinak edo makina astunak ez gidatzea gomendatzen da

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Angiotentsinaren entzima bihurtzailearen inhibitzaile

thumb|Kaptoprilaren egitura kimikoa, AEBaren lehen inhibitzailea|200px|right
**Angiotentsinaren entzima bihurtzailearen inhibitzailea** edo **AEBI** AEBaren substantzia inhibitzaile lehiakor espezifikoa da. Molekula-mailan entzimaren zentro aktiboak okupatzen ditu; hala, II angiotentsinaren eraketa entzimatikoa blokeatzen du, baita bradikinina peptido inaktiboetara degradatzen duen prozesua ere. Horregatik, AEBIak eragin hipotentsorea dauka.

## Farmakoak 
* Benazepril (Cibacen®)
* Enalapril (Xanef®, Pres®)
* Erramipril (Delix®, Vesdil®)
* Espirapril (Quadropril®)
* Fosinopril (Fosinorm®, Dynacil®)
* Imidapril (Tanatril®)
* Kaptopril (Lopirin®, Tensobon®, Capotén®)
* Kinapril (Accupro®)
* Lisinopril (Acerbon®, Coric®)
* Moexipril (Fempress®)
* Perindopril (Coversum®, Preterax®)
* Trandolapril (Gopten®, Udrik®)
* Zilazapril (Dynorm®)
* Zofenopril (Presiam®, Zofenil®)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Angiotentsinaren entzima bihurtzaile

**Angiotentsinaren entzima bihurtzailea** (**AEB** edo **ACE**) I angiotentsina izeneko substantzia II angiotentsina (giza gorputzeko hodi-uzkurtzailerik indartsuena) bihurtzen duen entzima da. Bradikinina hipotentsorearen inaktibazioa estimulatzen duen II kininasaren berdina da entzima hori, eta, beraz, AEBak funtsezko eginkizuna du presio arterialaren erregulazioan.. 
Hainbat gorputz-ehunek sortzen dute, hala nola nerbio-sistema zentralak, giltzurrunak eta birikak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Riccardo Bacchelli

**Riccardo Bacchelli** (Bologna, 1891ko apirilaren 19a - Monza, 1985eko urriaren 8a) italiar idazlea izan zen.

*La Ronda* aldizkariaren sortzaileetako bat izan zen, eta 1919tik 1922ra argitalpen kontseiluko kide izan zen. Bagutta Sariaren sortzaileen artean ere egon zen.
Bere eleberririk ezagunena *Il mulino del Po* (*Poko errota*) izan zen, landa-eremuko familia baten mende bateko bizitzari buruzkoa.

Italiako Errege Akademiako kide hautatu zuten eta 1971n Italiako Errepublikako Merituaren Ordenako Gurutze Handia jaso zuen.

## Lanak 
* *Poemi lirici* (1914)
* *Memorie del tempo presente* (1919)
* *Amleto* (1919), drama 
* *Lo sa il tonno* (1923), fabula satirikoa
* *Il Diavolo al Pontelungo* (1927), eleberri historikoa
* *La città degli amanti* (1929)
* *Una passione coniugale* (1930)
* *Ogli domani e mai* (1932)
* *Mal d´Africa* (1935)
* *Il rabdomante* (1936)
* *Iride* (1937)
* *Il Mulino del Po*
* *Gioacchini Rossini* (1941)
* *Il fiore della mirabilis* (1942)
* *Il Pianto del figlio di Lais* (1945) eleberria
* *Lo sguardo di Gesù* (1948)
* ''L'Alba dell'ultima sera* (1949), antzezlana
* *Il fliglio de Stalin* (1953)
* *I Tre schiavi di Giulio Cesare* (1957), eleberri historikoa
* *Non ti chiamerò più padre* (1959), eleberri historikoa
* *Il Coccio di terracotta* (1966), eleberria
* *L’Afrodite'' (1969), eleberria

## Kanpo estekak
Gerrit Solleveld

**Gerrit Solleveld** (De Lier, 1961eko ekainaren 8a-), Herbehereetako txirrindulari ohia da, profesionala 1984tik 1992ra.

## Palmaresa 
**1981**
* 2. Olympia's Tourrean
**1982**
* Olympia's Tour
**1985**
* Mediterraneoko Tourreko etapa bat
* Frantziako Tourreko etapa bat
* 2. Suediako Itzulian eta etapa bat
* 3. Kuurne-Brusela-Kuurnen
**1986**
* Delta Profronde
* Frantziako Tourreko Tarteko Helmugen Sailkapena
* 2. Herbehereetako Itzulian
* 5. E3 Harelbeken
**1987**
* Mediterraneoko Tourra eta etapa bat 
* 2. Herbehereetako errepide txirrindularitzako txapelketan
**1988**
* 3. Acht van Chaamen
**1989**
* Gante-Wevelgem
* Valentziako Erkidegoko Itzuliko etapa bat
**1990**
* Delta Profronde
* Acht van Chaam
* Frantziako Tourreko etapa bat
* 3. La Panneko Hiru Egunetan

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan eta Munduko txapelketan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Marghera

**Marghera** Venezian dagoen  () da. Lehorrean dago, hiri historikoaren mendebaldean, eta Mestreko konurbazioaren parte da, hegoaldeko muturra osatzen duena.

Margherak 28.622 biztanle zituen 2009. urtearen erdialdean, eta horietatik 17.522 gune nagusiari dagozkio.

Marghera da, berez, bizitegi-gunearen izena, baina oso ohikoa da haren aplikazioa ondoko industria-eremura zabaltzea, Porto Marghera izen zehatza baitu.

Marghera garaikidea 1920ko hamarkadan onartutako hirigintza-planetatik dator, Venezia merkataritza- eta industria-portu batez eta langileentzako bizitegi-gune batez hornitzera bideratuak.

Portu-multzo eta fabrika-multzo garrantzitsuak findegiak, industria petrokimikoak eta ongarri-industriak hartzen ditu bere baitan, inguruan kutsadura-arazoak eragin zituztenek.

## Kanpo estekak
John Vereker

**John Standish Hornee Prenderlang Vereker** landa-mariskala, **Gort Bizkondea**, (1886ko uztailaren 10-1946ko martxoaren 31) armada britainiarreko goi-mailako ofiziala izan zen. Lehen Mundu Gerrako ofizial gazte gisa, Viktoriako Gurutzearekin kondekoratu zuten Ipar Kanaleko guduan egindako ekintzengatik. 1930eko hamarkadan, Armada Inperialeko Estatu Nagusiko buru izan zen. Ezagunagoa da Britainia Handiko Indar Espedizionarioa zuzentzeagatik. Indar hori Frantziara bidali zuten Bigarren Mundu Gerraren lehen urtean, baina hurrengo urtean Dunkerquetik ateratze behar izan zituzten. Ondoren, Gibraltar eta Maltako gobernadorea izan zen Palestinarako eta Transjordaniarako goi-komisarioa.

## Kanpo estekak
Calonarius sulfurinus

***Calonarius sulfurinus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimaoak: *Cortinarius fageticola*, *Cortinarius pelitnocephalus*, *Cortinarius personatus*, *Cortinarius sulfurinus subsp. fageticola*, *Cortinarius sulfurinus subsp. sulfurinus*, *Cortinarius sulphurinus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 7 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, haragitsua, hori-sufre kolorekoa, *Cortinarius splendens* eta baino zurbilagoa, koloregabetzean gorrixka-oliba antzeko kolorekoa.

**Orriak:** Hori-sufre kolorekoak.

**Hanka:** 8 cm arteko garaierakoa eta 1 cm arteko lodierakoa, hori zurbil kolorekoa, 2 cm inguruko erraboilarekin, ertzak arrexka kolorekoak.

**Haragia:** Zurixka, usain leunarekin edo anis usain arin batekin.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Cortinarius flavovirens* delakoarekin nahas daiteke, hau hostoerorkorren zuhaitzen azpian hazten da.

## Sasoia eta lekua 
Abuztutik urrira. Baso mistoetan.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Minatzaile

[thumb|Kanadako marinelak mina batekin HMCS *[Sankaty* minatzailean, Halifaxen aurrean, Eskozia Berria, Bigarren Mundu Gerran.]]
**Minatzaile** bat edozein gerraontzi, itsaspeko aireontzi edo hegazkin militar da, mina lehergarriak zabaltzeko erabiltzen bada. Lehen Mundu Gerratik, "minatzaile" terminoa itsas minak zabaltzeko erabiltzen den ontziei egiten die erreferentzia. "Minak landatzea", itsasertzeko gotorlekuak edo portuak defendatzeko estrategia izaten da, aurrez zehaztutako posizioetan mina kontrolatuak jarrita, itsasertzetik detonatzen zirenak itsasontzi bat bertara hurbilduz gero.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cortinarius traganus

***Cortinarius traganus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus monachella*, *Inoloma traganum*, *Gomphos traganus*, *Phlegmacium traganum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 10 cm bitarteko diametrokoa. Ia esferikoa, gero ganbila. Lila fibrilosoa edo more bizi kolorekoa, adinean aurrera egin ahala, okre-zurixka kolorea hartzen joaten da.

**Orriak:** Lodiak, marjinatuak, ildaskatuak, zabal, hasieran lehoi-okre antzeko kolorekoak, gero arre-kanela kolorekoak.

**Hanka:** 6 eta 10 cm bitarteko garaierakoa eta 1 eta 3 cm bitarteko diametrokoa. Borra formakoa edo salbuespen gisa, erraboil marjinatu batekin. Hasieran more kolorekoa, gero zurbilduaz eta okre antzeko kolorea hartuaz.

**Haragia:** Hori-arre kolorekoa, usain txarrarekin, akerrak izaten duen antzekoarekin edo azetilenoaren antzekoarekin.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Traganus* epitetoa grekotik dator, akerra, esan nahi duen "tragos" hitzetik. Jariatzen duen usainagatik, akerraren antzekoa.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Cortinarius camphoratus* da, zalantzarik gabe, espezie hurbilena.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Koniferoen eta hostozabalen basoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Japonia, Taiwan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Euzko ikasle Batza

**Euzko Ikasle Batza** 1932an jeltzaleen ekimenez sortutako euskal Ikasleen federazioa izan zen. Garai hartan ez zegoen euskarazko unibertsitaterik eta erdaraz ere oso aukera gutxi zegoen Euskal Herrian unibertsitate mailako ikasketak egiteko. Gehienek Bartzelona, Madril, Valladolid, Salamanca, Zaragoza, Bordele edo Parisera joan behar izaten zuten.

1932an, Gipuzkoa, Bartzelona, Bizkaia, Madril, Valladolid eta Zaragozako ikasle-elkarteen ordezkariek osatu zuten **Euzko ikasle Batzaren** zuzendaritza. Urte bereko abuztuaren 7an Euskal Ikasleen I. Biltzarra antolatu zuen, Bergaran. Ikasle asko joan ziren, banderaz eta zintzilikarioz apainduta azaldu zen Bergara. Goizean meza eta euskal dantzan izan ziren. Bazkarian atxikimendu ugari irakurri ziren eta Bergarako Udalaren izenean Telesforo Monzonek ongi etorria eman zien bertaratutakoei, euskaraz.

Arratsaldeko lauretan hasi zen batzarra, ikasle nafarren ordezkari Arrilla jaunak Euskal Unibertsitateaz hitz egin zuen. Gero Lojendio, A. Apraizek eta B. Etxegaraik hitz egin zuten  Eusko Ikaskuntzako ordezkari gisa. José Antonio Agirre diputatuak itxi zuen hitzaldi sorta. 

Era berean, Zuzendaritza Batzordea izendatu zuten: Lehendakaria, Ignacio Lojendio (Gipuzkoa); lehendakariordea, Bruno Mendiguren (Belgika); diruzaina, Julio Jauregi (Bizkaia); idazkariordea, José María Zuaznabar (Valladolid); idazkaria, Benito Areso (Valladolid); idazkariordea, Nafarroako Ikasleen Elkarteko lehendakaria; liburuzaina, Gregorio Urkaregi (Zaragoza); eta batzordekideak, Faustino Hernández de Urkia, Juan Aldazábal (Bartzelona), Arabako Batasuneko lehendakaria eta Bizkai, Madril, Valladolid, Araba, Liejako Elkarteen idazkariak. Kongresua amaitzeko, Oñatira bisita egin eta alkateak agurtu zituen. 

**Euzko ikasle Batzaren** III. Batzarra 1934an egin zuten, Gasteizen, eta IV. Batzarra Bermeon (Bizkaia) 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emakume Abertzale Batza 
* Euzko Mendigoxale Batza

## Kanpo estekak
ORP Gryf (1936)

'*ORP *Gryf'''* Poloniako itsas-armadaren minatzaile handi bat izan zen, 1939ko Alemaniak egindako Poloniaren inbasioan hondoratua. Erresuma Batura Pekin Operazioan ebakuatu ez zen bi ontzi handietako bat izan zen, Poloniako Gerra Defentsiboa hasi aurretik (*Wicher'' izan zen bestea). Heleko portuan hondoratu zuten 1939ko irailaren 3an, Bigarren Mundu Gerraren hasieran bertan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mátyás Szűrös

**Mátyás Szűrös** (Püspökladány, 1933ko irailaren 11) hungariar politikaria da. Hungariako behin-behineko presidentea izan zen 1989tik 1990era.

Batzar Nazionaleko lehendakaria izan zen 1989ko martxotik 1990eko maiatzera. 1989ko udazkenean komunisten eta oposizioaren arteko itun bat egin zen alderdi anitzeko demokrazia bat ezartzeko, eta 1949ko Konstituzioa erreformatu zen komunismoari buruzko aipamenak ezabatuz. Lehendakaritza Kolektiboa desegin zen eta Szűrös behin-behineko presidente izendatu zuten. 1989ko urriaren 23an hartu zuen kargua, eta handik gutxira adierazi zuen Hungaria ez zela jada herri errepublika. 1990eko maiatzean Árpád Gönczek ordezkatu zuen lehendakaritzan.

Hungariako Alderdi Sozialistako kidea izan zen eta diputatu eserlekua bete zuen 2002ra arte. Urte horretan Ezker Berriaren Alderdian sartu zen eta 2003an Alderdi Sozialdemokratan sartu eta alderdiko presidente izendatu zuten. 2005ean dimititu zuen.
Poloniako Itsas-armada

**Poloniako Itsas-armada** (; maiz *Marynarka* gisa laburtua) Poloniako Indar Armatuen itsas-armada da. Hamahiru Urteko Gerran (1454-66) sortu zen, eta hortik aurrera paper garrantzitsua izan du Baltikoan izan diren gerratan. Gaur egungo izenarekin 1918an sortu zen. Gaur egun 46 itsasontzi ditu eta 12.000 kide. 

Poloniako Itsas-armadako itsasontzien aurrizkia ORP da (*Okręt Rzeczypospolitej Polskiej*, "Poloniako Errepublikako Gerraontzia").

## Kanpo estekak
Gerra-sari

[eskuinera|thumb|300x300px|[HMS Royal Charles|HMS *Royal Charles*en popa, Royal Navyko ontzi ospetsua, holandarrek 1667an Medwayko erasoan hartua.]]
**Gerra-sari** esaten zaio etsaiarena zen jabetza edo lurra, gerra-garaiko edo gerra-ondoko alderdi beligeranteak konfiskatzen dutenean, maiz itsasoan. Termino hori XVIII. eta XIX. mendeetan harrapatutako itsasontzientzat erabili zen ia bakarrik.

## Nazioarteko zuzenbidearen oinarria 
Sariak nola eskatu eta administratu ziren zehazten duten arauak gobernu-armada antolatuak izan baino lehen sortu ziren, kortsarioen gorakadarekin batera. Indarrean dauden nazioarteko hitzarmenetan, harrapatutako soldaduek ondasun pertsonalak atxikitzea aurreikusten da, bai eta harrapatzen direnean beren esku dauden ekipamendu pertsonaleko gaiak ere (arropa, kaskoak, dominak dituzten intsigniak, eta babes-ekipoa, adibidez gas-maskarak), baina ez dituzte artikulu batzuk jasotzen, hala nola armak, zaldiak, mapak eta dokumentu militarrak. Ekipo ez-pertsonalak, ibilgailuak, artilleriako piezak, ontziak, elikagaien izakinak eta bestelako materialak harrapatzailearenak dira, eta inolako murrizketarik gabe erabil daitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
ORP Wicher (1928)

'*ORP *Wicher'''* Poloniako itsas-armadako destruktorea izan zen, *Wicher*-klaseko itsasontzi nagusia. Poloniaren inbasioan konbatean sartu zen, Bigarren Mundu Gerraren hasieran, baina 1939ko irailaren 3an hondoratu zuten.

## Historia 
Ateliers et Chantiers Navals Françaisen eraiki zuten, Blainville-sur-Ornen eta 1928ko uztailaren 10ean itsasoratu zuten. Gerrarteko garaian batez ere helburu politikoetarako erabili zen. 1932ko Danzigeko krisialdian bertara bidali zuten britainiar destruktoreekin biltzeko. 1931etik 1935era hainbat hiri bisitatu zituen, batez ere Baltikoan, baina Madeiraraino ere joan zen, Józef Piłsudski eta bere familia eramatera. 1935ean arma gehigarriak jarri zitzaizkion, eraso modernoetarako prest ez zegoela ikusita.

1939ko martxoaren 18an "torpedoen aurkako flotillaren" parte izan zen, Alemaniaren ultimatuma Lituaniari eman zenean. Garai horretan Poloniaren itsasontzi gehienak Erresuma Batura bidali ziren, Pekin Operazioan, gerra egotekotan erabilgarri izan zitezen. Hala ere, *Wicher* eta *Gryf'' Gdynian geratu ziren, Poloniako kostaldea babesteko asmoz.

Alemaniak Polonia inbaditu zuenean 1939ko irailaren 1ean, bonbaketariak uxatu zituen Gdynian, eta ondoren Helera mugitu zen, minatze lanetan laguntzeko. Operaziotik bueltan Luftwaffearen 33 Ju 87 hegazkinek eraso zioten eta kalte txikiak izan zituen, Gdańskeko badiako gudua deitu zen horretan.

Irailaren 3an, portuan zela, Z1 Leberecht Maass eta Z9 Wolfgang Zenker destruktoreek eraso egin zioten. Arratsalde horretan bertan airez eraso zioten berriro eta, oraingoan, kalte handiak eragin zizkioten. Marinel bat hil zen eta 22 zauritu, baina Pomeraniako defentsa egiteko lehorreratu ahal izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Igande Odoltsua (1939)

[thumb|Alemaniar bat poloniar bat euren aurkako indarkerian ustezko parte-hartzaile gisa identifikatzen [Bydgoszcz|Bydgoszczen, Igande Odoltsuan. Horrela salatutako poloniarrak, normalean, bertan erailtzen zituzten, tiroz.]]
**Igande Odoltsua** (; ) Bydgoszczen 1939ko irailaren 3tik 4ra bitarte, Poloniaren inbasioaren baitan, gutxiengo alemaniarraren aurka gertatutako indarkeriazko gertaeren segida izan zen.

Armada alemanak inbasioaren lehen egunetan aurrera egin ahala, tentsioak azkar handitu ziren Bydgoszczen, hiriko gutxiengo aleman-hiztunaren handiaren eta gehiengo poloniarraren artean. Irailaren 3an, Wehrmachta hiriari eraso egiteko prestatzen ari zela, alemaniar gutxiengoak eta Alemaniako inteligentzia-agentziak (Abwehr) Poloniako goarnizioari eraso egin zioten. Soldadu eta zibil poloniarrek alemaniar etnikoen aurkako errepresalia bortitzekin erreakzionatu zuten, eta, aldi berean, biolentzia gehiagorekin erreakzionatu zuten. 2004an Polonian egindako ikerketa baten arabera 40-50 poloniar eta 100-300 alemaniar hil zituzten.

"Igande Odoltsua" hitza propaganda naziko funtzionarioek sortu zuten, Alemaniar bajak nabarmendu eta handitzeko helburuarekin. Prentsari emandako instrukzio batek hau esan zuen: "... Brombergen (Bydgoszcz) poloniarrek alemanen aurkako ankerkeriaren berri eman behar da. 'Igande Odoltsua' hitzak hiztegian termino iraunkor gisa sartu eta munduan zehar hedatu behar da. Horregatik, termino hori etengabe azpimarratu behar da".

Irailaren 5ean hiria erori ondoren, 200–400 poloniar hil zituzten exekuzio masibo batean. Gainera, Bydgoszczeko berrogeita hamar gerra-preso poloniar akusatu zituzten nazien epaitegiek, Igande Odoltsuan parte hartzeagatik, eta exekutatu zituzten. Errepresaliek jarraitu zuten, eta lotu ziren milaka poloniar erailtzeko Tannbenberg Operazioarekin. Operazio horretan, alemaniarrek 1.200 eta 3.000 zibil poloniar bitarte hil zituzten Bydgoszczen, Heriotzaren Harana deituriko hiriaren zati batean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arluzeko gaztelua

**Arluzeako gaztelua** Markizen dagoen Nafarroako defentsa sistemaren  harkaitz-gaztelu bat izan zen. Gaur egun ia erabat hondatuta dago eta aztarna batzuk besterik ez da gelditzen. Ikertzaileen artean Jose Miguel Barandiaran izan zen lehena, Markizeko hainbat gune historiko-arkeologiko aztertu zituenean.

## Izena 
Markiz udalerrian egon arren, historian Arluzea izenez agertzen denarekin identifikatu da (XII-XIII. mendeetan aipatua).

José Luis Solaun Bustinzak eta Agustin Azkarate Garai-Olaunek "Peña del Castillo" (Gazteluko Haitza) izenaz aipatzen dute bere ikerketetan, Barandiaranek erabili zuen izenari helduz. Alain SANZ PASCAL arkeologoak "Peña del Castillo de Marquínez" izena erabili du bere gazteluei buruzko argitalpenean. Edonola ere, "Peña del Castillo", gaztelua eraiki zen harkaitza da, eta ez gaztelua bera. Batzuetan, Markizko gaztelua izena erabiltzen da.

## Ezaugarriak 
J.L. Solaun arkeologoak berriz ikertu zuen 2007an, eta X. mendearen bigarren erdiaren eta XI. mende hasieraren artean eraiki zela ondorioztatu zuen. Egun beteta dagoen lubanarroak inguratzen zuen. Harria landu egin zen komunikazio zuloak, uharka bat eskailerak eta bestelako egokitzapenak egiteko.

Nafarroako defentsa sarea Antso III. Handiaren garaian hasi zen eratzen eta bertan eraikitako gazteluek oso ezaugarri zehatzak zituzten: harkaitz baten gainean altxatzen ziren gehienetan, harresi lerro batez edo, gehienez, biz inguratzen ziren dorre nagusi bat erdian zutela, eta beste gaztelu baten bistan eraikitzen ziren. Era horretan, lurraldea zelatatu ez ezik, komunikazio sare bat osatu zezaketen, suaren eta kearen bitartez. Mota honetako gazteluak ziren Beloaga, Mendikute, Marañon, Zabalate, Arluzeakoa, etab.

Fitxategi:Arluzea haitza eta inguruak (4).jpg|Arluzea gazteluko uharka. Atzean, gora igotzeko landutako eskailera-mailak ikusten dira.
Fitxategi:Arluzea haitza eta inguruak (13).jpg|Arluzeako gazteluko koba artifiziala
Fitxategi:Arluzea haitza eta inguruak (3).jpg|Arluzea gazteluko zuloa uharkako ura edo bestelako gauzak gora eramateko.
Fitxategi:Arluzea haitza eta inguruak (9).jpg|Gazteluaren ingurunea
Fitxategi:Arluzea haitza eta inguruak (6).png|Arluzeko gazteluaren berreraikitzearen irudikapena.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1939ko Erregistro Nazionalaren Legea

**1939ko Erregistro Nazionalaren Legea** Erresuma Batuko Parlamentuaren lege bat zen. Erregistro nazionalaren lege-proiektua larrialdi-neurri gisa aurkeztu zen Parlamentuan Bigarren Mundu Gerraren hasieran.

Legeak aurreikusten du Erresuma Batuko eta Man Uharteko biztanleria zibilaren erregistro nazional bat sortzea, eta erregistroko datuetan oinarritutako nortasun-txartelak ematea, eta zibilei eskatzen die beren nortasun-txartelak aurkez ditzatela polizia-agenteek eta beste pertsona baimendu batzuek eskatuta. Legebiltzarrak 1939ko irailaren 5ean legea onartu ondoren, erregistroak eta nortasun-agiriak irailaren 29an hasi ziren ematen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barking Creekeko gudua

**Barking Creekeko gudua** Ingalaterrako zeru gainean alderdi bereko su gertakaria izan zen, 1939ko irailaren 6an. Bigarren Mundu Gerran borroka-pilotu britainiar baten lehen heriotza eragin zuen.

## Gudua 
1939ko irailaren 6ko goizeko 6:15ean, radar-faila batek alarma faltsu bat eragin zuen: identifikatu gabeko hegazkinak ekialdetik West Merseara hurbiltzen ari ziren altuera handian. RAFek aldi berean bidali zituen, komunikazio eskasak zirela eta, 56. eskuadroiko Hawker Hurricane hegazkinak North Wealdetik eta 151 eskuadroiko Hurricaneak eta 54, 65 eta 74 eskuadroietako Supermarine Spitfires hegazkinak. Alemaniar hegazkinak nolakoak ziren jakin gabe, eta lagunak edo etsaiak detektatzeko modurik gabe hegazkin guztietan, 74 eskuadroiko bi hegazkinek 151 eskuadroiaren aurka tiro egin zuen, eta bi hegazkin bota zituzten. Ekintzaren ondorioz Montague Hulton-Harrop pilotoa hil zen.

## Kanpo estekak
Waterpoloa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan – Emakumezkoen txapelketa

**Emakumezkoen water-polo txapelketa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan**  Parisko Uretako Zentro Olinpikoan eta Paris La Défense Arenan igin zen uztailaren 27tik abuztuaren 10era. Lehiaketa honen 7. edizioa da. FINA elkartean afiliatutako federazioek beren emakumezkoen taldearen bidez parte hartzen dute kalifikazio probetan. Hamaika herrialde Frantziarekin batera, lehiaketa antolatu duen nazioarekin, azken txapelketan lehiatzeko.

Espainiak irabazi zuen urrea, Australiak zilarra eta Herbehereek brontzea.

## Txapelketaren formatua 
Hamabi talde kualifikatuak seiko bi taldetan banatzen dira. Herrialde bakoitzak bi puntu irabaziko ditu garaipenaren kasuan, puntu bat berdinketaren kasuan eta zero porrotaren kasuan.

Lehen fasearen amaieran taldeak bereizteko, puntu berdinen kasuan, FINAREN irizpideak aplikatzea erabaki zuen COIk. Taldeak irizpide hauen arabera bereizten dira (ordenan):

# Beraien arteko emaitza;
# Taldean, guztira, jasotako eta egindako golak;
# Aldeko gol gehiago dituena;
# jokatutako partidetan sartutako eta kobratutako golen arteko aldea;

## Lehen fasea 
### A taldea

----

----

----

----

### B taldea

----

----

----

----

## Kanporaketa fasea 

;5. posturako txapelketa

### Final-laurdenak 

----

----

----

### 5-8. postuetarako finalerdia 

----

#### Zazpigarren posturako partida 

#### Bosgarren posturako partida 

### Finalerdiak 

----

### Brontzezko dominarako partida 

### Finala 

## Azken sailkapena 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kalak

**Kalak** 2023ko film daniarra da, Isabella Eklöf zuzendariak zuzendua, eta bera eta Kim Leine izan zirelarik gidoilariak. Filmaren izenburu bera duen Kim Leineren liburua (2007) du oinarri. Emil Johnsen eta Berda Larsen dira aktore protagonista nagusiak.

2023ko Donostiako Zinemaldian eman zuten sail ofizialean: zuzendariak Epaimahaiaren Sari Berezia jaso zuen eta argazki onenaren saria, berriz, Nadim Carlsen profesionalak eraman zuen.

## Sinopsia 
Janek bere buruarengandik ihes egingo du, aitak sexualki eraso baitio. Groenlandian bizi da bere familia txikiarekin, baina kultura ireki eta kolektibistaren parte izateko irrikan dago, *kalak* bat ("groenlandiar zikin") bihurtzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tania Safura Adam Mogne

**Tania Safura Adam Mogne** (Maputo, 1979) kazetari, erakusketa komisario eta ikertzailea da. Afrikako diasporan eta musikan aditua da eta Radio Africa izeneko kultur plataformaren sortzaileetako bat .

## Biografia 
Maputon jaioa da. Lisboan, Madrilen eta Bartzelonan bizi izan da eta azken horretan du egoitza.

Unibertsitate ikasketak Madrilen egin bazituen ere, Bartzelonan nazioarteko garapenean, Afrikako gizarteetan eta kultura-ekoizpenean espezializatu zen.

## Lan ibilbidea 
2009an, ''Expressions de l'Africa negra en Barcelona* dokumentala zuzendu eta ekoitzi zuen, ikus-entzunezkoen Aniztasunaren Saria irabazi zuena. 

2012an, Radio Africa *Sonidos Urbana* proiektua bultzatu zuen, gerora, Radio Africa Magazine.  2016an Radio Africa Bartzeonako CCCBren "Making Africa. Un continente de Diseño" erakusketako jardueren arduraduna izan zen.  Urtebete geroago Betevé irratian irratsaioa  eskaini zuen, Mrs. Safura goitizenarekin eta  2018an, ikus-entzunezkoen Aniztasunerako Saria irabazi zuen. 

2018az geroztik, diaspora beltzen inguruan sortzen den azterketa eta pentsamendua du ardatz, bereziki Bartzelona eta Espainiako eremu publikoan dauden emakumeak eta kultur-ekoizpena. Horregatik, "Microhistorias de la Diáspora" bezalako programak komisariatu ditu.

Horrez gain, hainbat ikerketa egin, African Bubblegum Music musika-programa sortu eta, besteak beste, MACBA eta Ctxt-rekin aritu da elkarlanean.

Egun (2023), “Espainia Negra. Viaje hacia la negritud en el espacio-tiempo” ikerketa zuzentzen du, non Artium bezalako museoak parte-hartzen duten. Sofia Erregina Museoko “Estudios Negros Ibéricos” ikerketa-taldea eta Betevé irratiko Radio Africa programa ere zuzentzen ditu .

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2009an,  ikus-entzunezkoen Aniztasunaren Saria *Expressions de l'Africa negra en Barcelona'' dokumentala arekin.
* 2018an, ikus-entzunezkoen Aniztasunerako Saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Radio Africa
Victor Hope

**Victor Alexander John Hope**, **Linlithgoweko 2. Markesa** (1887ko irailaren 24-1952ko urtarrilaren 5) politikari unionista, nekazal-ingeniaria eta administratzaile kolonial britainiarra izan zen. Indiako Gobernadore Nagusi eta Erregeorde gisa aritu zen 1936-1943 bitartean. Normalean, **Linlithlow** esaten zitzaion.

Edinburgoko Royal Societyko lehendakariordea, Edinburgoko Unibertsitateko Kantzilerra eta Eskoziako Elizaren Batzar Nagusiaren Lord Goi Komisarioa izan zen.

## Kanpo estekak
Adrián Pérez Bolo

**Adrián Pérez Álvarez** futbolean **Bolo** ezizenaz ezaguna (Madril, 2001eko urriaren 5a) Euskal Herriko futbolaria da. 

## Biografia 
Erdiko atzelari gisa aritzen da. Jon Pérez Bolo Athleticeko futbolari ohi eta gaur egun entrrenatzailea denaren semea da, Bolo ezizenaz ezaguna ere. Bere aita Rayo Vallecano talde Madrildarreko jokalaria zelarik jaio zen. 2025eko udan Hérculesek fitxatu zuen Lehen Federazioan jokatzeko.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Futbola 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan – Emakumezkoen txapelketa

**Emakumezkoen futbol txapelketa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan** 2024ko uztailaren 25tik abuztuaren 10ra bitartean antolatu zen. Partiduak zazpi estadiotan jokatu ziren Frantziako zazpi hiritan.

## Dominak eta eskandalua 
Lehiaketaren puntu nabarmenak izan ziren dominen banaketa (AEBek urrea, Brasilek zilarra eta Alemaniak brontzea), laugarren geratu zelarik Espainia, aurreko urtean Munduko Txapeldun izandako taldea. Espainiako selekzioarekin zenbait euskal herritar aritu ziren jokatzen: Lucía García, Oihane Hernandez, Elene Lete, Irene Paredes eta Bibi Schulze.

Horrez gain, eskandalu nabarmen bat izan zen lehian, jakin baitzen Kanadak droneekin espioitza egin ziola Zeelanda Berriari entrenamendu batzuetan. Sei puntu kendu zizkioten Kanadari lehiaketan, baina jokatzen utzi zioten.

## Txapelketako herrialdeak 
## Lehen fasea 
### A taldea 
#### Sailkapena 

#### Partidak 

### B taldea 
#### Sailkapena 

#### Partidak 

### C taldea 
#### Sailkapena 

#### Partidak 

## Fase finala 

### Final-laurdenak 

### Finalerdiak 

### Brontzezko dominarako partida 

### Finala 

## Sailkapen-partidak 
## Azken sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enalapril

**Enalaprila** angiotentsinaren entzima bihurtzailearen inhibitzaile bat da, hipertentsio errenobaskularraren eta, progresioa atzeratzeko, bihotz-gutxiegitasun sintomatikoaren tratamenduan erabiltzen dutena. 

Angiotentsinaren entzima bihurtzailek I angiotentsina II angiotentsina bihurtzea katalizatzen du. II angiotensina basokonstriktore periferiko indartsua da, eta presio arteriala igotzen du, guruin suprarrenalaren bidez aldosterona estimulatuz eta jariatuz. Enalaprilak, ACE inhibitzean, eragin basodilatatzailea du odol-hodietan.

Enalaprila AEBI taldeko lehen kidea izan zen, dikarboxilato izenekoa.

Ahotik azkar xurgatzen da, eta % 60 inguruko bioerabilgarritasuna du ahotik; nabarmendu behar da hori ez dela murrizten elikagaiengatik. Kanporatze gehiena giltzurrunen bidez gertatzen da.

Albo-ondorio hauek ditu, besteak beste: faringe-mailako sukar-sentsazioa duen sindromea, ondoez orokorra, zorabioak, exantemak (legenak, ahultasuna eta gorakoak). Tolerantzia (ohitzea) oso azkarra da eta dosia handitzera edo medikamentuz aldatzera behartzen du.

Enalaprila AEBI familia baten parte da, kaptopril, lisinopril eta erramipril barne hartzen dituena. Horiek guztiek bigarren mailako ondorioak dituzte, neurri handiagoan edo txikiagoan, medikamentuaren formula farmakologikoarekiko sentikorrak diren pazienteengan.

Murrizketak izan behar ditu haurdunaldian eta edoskitzaroan, ez baitakigu amaren esnearekin iraitzi duten.

Potasio-gehigarriak diren amilorida, triamtereno eta espironolaktona erabiltzeak potasio serikoa areagotu dezake, batez ere giltzurrun-funtzioaren narriadura duten pazienteen kasuan. Beraz, dialisia jasaten ez duten egunetan, pazientearen presio arterialaren erantzunari dagokion dosia doitu beharko da.

Hipopotasemia prebenitzeko, enalaprila eman daiteke diuretiko tiazidiko batekin batera; hala ere, ez da AIEEekin batera eman behar, giltzurrunari eragin diezaiokeelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zilazapril

**Zilazaprila** angiotentsinaren entzima bihurtzailearen inhibitzaile bat da, hipertentsioa eta bihotz-gutxiegitasun kongestiboa tratatzeko erabiltzen dutena. 1982an patentatu eta 1990ean onartu zuten erabilera medikorako.

## Erabilera 
Hipertentsioaren, bihotz-gutxiegitasuneko gertakarien eta miokardio infartu akutuaren aurkako sendagai gisa erabiltzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Futbola 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan – Gizonezkoen txapelketa

**Gizonezkoen futbol txapelketa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan** 2024ko uztailaren 24tik abuztuaren 9ra bitartean antolatu zen. Partiduak zazpi estadiotan jokatu ziren Frantziako zazpi hiritan. Espainiak lortu zuen urrezko domina finalean Frantzia garaituta. 

Txapelketa hau 23 urtetik beherako jokalariek soilik osatutako taldeetara mugatzen da. Hala ere, talde bakoitzeko hiru jokalari zaharrago onartzen dira.

## Txapelketako herrialdeak 
## Lehen fasea 
### A taldea 
#### Sailkapena 

#### Partidak 

### B taldea 
#### Sailkapena 

#### Partidak 

### C taldea 
#### Sailkapena 

#### Partidak 

### D taldea 
#### Sailkapena 

#### Partidak 

## Fase finala 

### Final-laurdenak 

### Finalerdiak 

### Brontzezko dominarako partida 

### Finala 

## Sailkapen-partidak 
## Azken sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marina Machete

**Marina Machete Reis** (Palmela, Portugal, 1995eko urriaren 1a) portugaldar emakumezko edertasun modeloa da. 2023an Miss Portugal edertasun lehiaketa irabazi zuen. Hori dela eta, Portugal herrialdea ordezkatuko du El Salvadorko San Salvador hirian egingo den Miss Unibertso 2023 lehiaketan.

Miss Portugal lehiaketa irabazi duen lehen emakume transgeneroa izateaz gain, Miss Unibertson lehiatuko den bigarren emakume transgeneroa izango da Herbehereetako Rikkie Kollé modeloaren atzetik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lisinopril

**Lisinoprila** angiotentsinaren entzima bihurtzailearen inhibitzaile bat da, hipertentsioa, bihotz-gutxiegitasuna eta miokardio infartu akutua tratatzeko erabiltzen dutena. Diabetesaren giltzurrunetako eta erretinako konplikazioak prebenitzeko ere erabiltzen dute.

Historikoki, angiotentsinaren entzima bihurtzailearen hirugarren inhibitzailea izan zen, kaptopril eta enalaprilaren ondoren, eta 1990eko hamarkadaren hasieran sartu zen. Lisinoprila beste AEBIak bereizten dituzten propietateak ditu: hidrofiloa da, bizitza luzea du eta ez da metabolizatzen gibelean.

## Farmakologia 
Lisinoprila enalaprilaren lisinaren analogoa da. Beste AEBI batzuk ez bezala, lisinopril ez da prodroga bat eta gernuan kanporatzen da aldaketarik gabe. Gaindosien kasuan, dialisi bidez kanpora daiteke.

## Erabilera klinikoa 
Haren indikazioak, kontraindikazioak eta albo-ondorioak AEBI guztien antzekoak dira. Ohiko eguneko dosia, indikazio guztietan, 2,5 mg-tik 40 mg-ra bitartekoa da paziente sentikorrentzat.

## Arreta-neurriak 
Erabilitako dosia egokia ez bada edo medikuak agintzen ez badu, gaindosiek bat-bateko tentsio-erorketak eragin ditzakete.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rikkie Kollé

**Rikkie Kollé** (Hoorn, Herbehereak, 2001eko apirilaren 6a) herbeheretar emakumezko edertasun modeloa da. 2023an Miss Herbehereak edertasun lehiaketa irabazi zuen. Hori dela eta, Herbehereak herrialdea ordezkatuko du El Salvadorko San Salvador hirian egingo den Miss Unibertso 2023 lehiaketan.

Miss Herbehereak lehiaketa irabazi duen lehen emakume transgeneroa izateaz gain, Miss Unibertson lehiatuko den lehen emakume transgeneroa izango da Portugalgo Marina Machete modeloarekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erramipril

**Erramiprila** angiotentsinaren entzima bihurtzailearen inhibitzaile bat da, hipertentsioa, bihotz-gutxiegitasuna eta nefropatia diabetikoa tratatzeko erabiltzen dutena. Arrisku handiko pertsonengan gaixotasun kardiobaskularrak prebenitzeko ere erabiltzen dute. Ahotik hartzen da. Angiotentsinaren entzima bihurtzailearen inhibitzailea da eta errenina-angiotentsina-aldosterona sistemaren jarduera gutxitzean funtzionatzen du.

Ramiprila 1981ean patentatu eta 1989an onartu zuten erabilera medikorako. Jada generiko moduan saltzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hidroklorotiazida

**Hidroklorotiazida** lehen aukerako farmako diuretikoa da, tiaziden taldekoa. Uraren xurgapena inhibitzeko eta gernu-kantitatea handitzeko giltzurruneko tumulu ingorneatu distalean sodio/kloro kogarraiagailuak inhibituz jarduten du. Horrek odolaren bolumena murrizten du, bihotzera itzultzea gutxituz eta horrela bihotz-gastua. Gainera, beste mekanismo batzuen bidez, erresistentzia baskular periferikoa gutxitzen dela uste dute. Hidroklorotiazida sendagai generiko gisa eta hainbat izen komertzialekin saltzen dute. Hidroklorotiazidaren dosi egokia desberdina izan daiteke paziente bakoitzarentzat.

## Erabilerak 
* hipertentsio arteriala
* bihotz-gutxiegitasun kongestiboa
* bihotzaren, giltzurrunaren edo gibelaren hutsegiteak eragindako edemak
* giltzurrunetako diabetes insipidusa
* giltzurruneko azidosi tubularra
* hiperkaltziuria idiopatikoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amlodipino

**Amlodipinoa**  hipertentsioa eta arteria koronarioetako gaixotasuna tratatzeko erabiltzen duten farmakoa da. Efektu iraunkorreko kaltzio-kanalen blokeatzaile bat da, dihidropiridinen taldekoa, eta zati batean basodilatazioan lan egiten du. Kaltzio-kanalen blokeatzaileen erabilera, normalean, bihotz-gutxiegitasuna duten gaixoengan gomendatzen ez den arren, beste medikazio batzuk hipertentsioa edo angina tratatzeko nahikoak ez badira amlodipinoa erabil daiteke. Amlodipinoa ahotik hartzen da eta gutxienez egun baterako eraginkorra da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xoan Antonio Saco e Arce

**Xoan Antonio Saco e Arce** () (Alongosen (Toén), 1835eko martxoaren 8a-Ourense, 1881eko irailaren 14a) idazle eta hizkuntzalari galiziarra izan zen. Galizierazko lehen gramatika idatzi zuen, 1868an; aurretik beste saiakera bat eman zen (Francisco Mirás, *Compendio de Gramática Gallega-Castellana*), baina emaitza ez zen ona izan.

## Obra 
; Liburuak
* *Gramática gallega*. Lugo. Manuel Soto Freireren inprimategia. Lugo. 1868.
* *Poesías*. Ourense. Gregorio Rionegro Lozanoren inprimategia. 1878.
* *Literatura popular de Galicia. Colección de coplas, villancicos, diálogos, romances cuentos y refranes gallegos*. (Hil ondoren argitaratuta, 1987).

; Artikuluak
* *Poesía gallega contemporánea: sus defectos más comunes*, *El Heraldo Gallego*; Ourense, 1876ko urtarrilan.
* «El habla gallega ¿Es lengua, idioma o dialecto?», *El Heraldo Gallego*; Orense , 1876.
* «De los cuentos populares», *Diario de Galicia*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Comillasko markesgoa

**Comillasko markesgoa** Alfontso XII.ak 1878ko uztailaren 3an sortutako noblezia titulua da, Antonio López y Lópezi emana, jaiotzez Comillasekoa zena. 1881ean, errege berak Espainiako Handiki izendatu zuen.

## Comillasko markesak 
[thumb|200x200px|[Sobrellanoko jauregia, Antonio López y Lópezen aginduz eraikia.]]

## Comillasko markesen historia 
* Antonio López López (1817-1883), Comillasko I.go markesa Compañía Trasatlántica Españolaren sortzailea, Karlos III.aren Ordenaren eta Isabel Katolikoaren Ordenaren zalduna. Luisa Bru yLassusekin izandako semeak jaso zuen titulua:

* Claudio López Bru (1853-1925) Comillasko II. markesa, Compañía Trasatlántica Españolaren lehendakaria eta Urrezko Ardi-larruaren Ordenako zalduna. Ondorengorik izan ez zuenez, titulua ahizparen lehenengo semeak jaso zuen:

* Juan Antonio Güell López (1958-1876), Comillasko III. markesa, Güellgo II. kondea, San Pedro Ruiseñadako VI. kondea. Titulua bere bilobak jaso zuen:

* Juan Alfonso Güell Martos Comillasko IV. markesa, San Pedro Ruiseñadako VIII. kondea  eta Güelleko III. kondea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
*
Giltzurruneko azidosi tubular

**Giltzurruneko azidosi tubularra** azidoen kanporatze normala eragozten duen giltzurrunetako akatsa da. Azidoak iraizten ez badira, egoera horrek hezurretako ahultasuna, giltzurrunetan harriak sortzea eta umeen garapena atzeratzea ekar dezake. Nahasmendua sortzetikoa (jaiotzen denetik) edo helduaroan hartutakoa izan daiteke. Sintoma bakarrekoa izan daiteke edo beste sintoma batzuekin lotu daiteke, Fanconiren sindromearekin gertatzen den bezala. Gaixotasunaren hainbat azpimota bereizten dira: 1 motakoa edo giltzurruneko azidosi tubular distala, hidrogeno-ioien jariaketa distalari eragiten diona; giltzurruneko azidosi tubular proximala edo 2 motakoa, bikarbonatoaren berrxurgapen proximalari eragiten diona; eta 4 motakoa, odoleko potasioa handitzearekin (hiperpotasemia) lotzen dena. Lehen 3. motakoa zena desagertu egin da terminologia medikotik, ez baita entitate independentetzat hartzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hiperkaltziuria

**Hiperkaltziuria** gernuan kaltzio asko jasoaren sindromea da. Hiperkaltziuria kronikoak giltzurruneko arazoak, nefrokaltzinosia eta giltzurruneko gaixotasun kronikoak eragin ditzake. Hiperkaltziuria duten gaixoek kaltzio asko jariatzen duten giltzurrunak izaten dituzte, normala baino kaltzio maila handiagoak eragiten dituztenak, eta horretarako kausa asko izaten dira. Kaltzioa bi bidetik etor daiteke: traktu gastrointestinaletik, non kaltzio maila normalak baino altuagoak gorputzak xurgatzen dituen edo hezurretako biltegietatik ateratzen diren. Hasiera batean 24 orduz gernu-kaltzio probak eta laborategiko proba gehigarriak egin ondoren, hezurraren dentsitate mineralaren eskaner bat egin daiteke kaltzioa hezurretatik lortzen ari den zehazteko.

Hiperkaltziuria, gaixoengan, kausa genetikoengatik izan daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giltzurruneko gaixotasun kroniko

**Giltzurruneko gaixotasun kronikoa** edo **giltzurrun-gutxiegitasun kronikoa** (**GGK**) giltzurrun-funtzioen galera progresiboa (hiru hilabetez edo gehiagoz) eta itzulezina da, eta horren afekzio-maila glomerulu-iragazketa <60 ml/min/1.73 m² baten bidez zehazten da. Horren ondorioz, giltzurrunek hondakinak kentzeko, gernua kontzentratzeko eta elektrolitoak odolean kontserbatzeko gaitasuna galtzen dute.

Giltzurrun-funtzioaren narriaduraren sintomak ez dira espezifikoak, eta ondoez orokorraren sentsazioa eta apetituaren galera barne har ditzakete. Sarritan, giltzurrun-gutxiegitasun kronikoa azterketaren emaitza gisa diagnostikatzen da giltzurrun-arazoak izateko arriskuan dauden pertsonengan, hala nola presio arterial altua edo diabetesa dutenengan eta giltzurrun-gaixotasun kronikoa duten ahaideengan. Giltzurrun-gutxiegitasun kronikoa gaixotasun kardiobaskularretara, anemiara edo perikarditisera eramaten duenean ere identifika daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Benazepril

**Benazeprila** angiotentsinaren entzima bihurtzailearen inhibitzaile bat da, hipertentsio arteriala, bihotz-gutxiegitasuna eta giltzurrun-gutxiegitasun kronikoa tratatzeko erabiltzen dutena. Zenbait kontzentraziotako konprimituetan dator benazeprila: 5 mg, 10 mg, 20 mg eta 40 mg ahotik hartzen dira. Benazeprila hidroklorotiazidarekin eta amlodipinarekin batera ere ekoizten dute.

## Farmakozinetika 
Benazeprila gutxienez % 37an xurgatzen da ahoz eman ondoren, eta gibelean ester taldea moztuz metabolizatzen dugu. Horrela benazeprilato izeneko forma aktiboa bihurtzen da. AEBI guztiek bezala, benazeprila plazenta-hesia zeharkatzen du, eta amaren esnean ere kopuru txikitan sartzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak