Kapital (ekoizpen-faktorea)

Ekonomian, **kapitala** produkzioaren osagai material bat da, funtsean, makineriaz, tresneriaz edo instalazioez osatua, eta, beste faktore batzuekin konbinatuz (lana, lehengaiak eta bitarteko ondasunak kasu), kontsumo ondasunak sortzea ahalbidetzen du. Michael Parkinen arabera, ondasunak eta zerbitzuak ekoizteko erabiltzen diren tresnak, makinak, eraikinak eta gainerako eraikuntzak dira kapitala.

Kontabilitateari dagokionez, ondasun eta eskubideetan (aktiboaren ondare-elementuak) zehazten da, zor eta obligazioetan (pasiboa) izan ezik, eta horren guztiaren titularra kapitalista da. Horrela esaten da kapitalizatu edo kapitala handitu egiten dela aktiboa handitzen denean, pasiboa murrizten denean, bazkideen ekarpen berriak gehitzen direnean edo hirugarrenekiko zorpetzea murrizten denean. Pasiboa aktiboa baino handiagoa denean, unitate ekonomikoa kapital negatiboko egoeran dagoela ebazten da.

Kapitala analitikoki bereizi behar da enpresatik eta gerentziatik, nahiz eta kasu askotan kapitalistaren edo enpresaburuaren eta kudeatzailearen rol sozialak aldi berean gerta daitezkeen pertsona berean, ekoizpen-unitate txikienetan gertatu ohi den bezala.

Era berean, mailegu-emaileak merkatuan enpresa-jarduera arrakastatsu batengatik lortzen duen irabazia eta lanagatik jasotzen den soldata bereizi behar dira.

## Definizio klasikoa
Ekonomia politikoan, kapitala baliabide, ondasun eta balio eskuragarrien multzoa da, premia bat asetzeko edo jarduera jakin bat gauzatzeko eta etekin ekonomiko edo irabazi partikular bat sortzeko, eta, alderdi horretan, esku hartzen duten pertsonen portaerarekin estuki lotuta dago. Askotan, lan-indarra kapitalaren zatitzat hartzen da. Kreditua ere, interes moduan etekin ekonomikoa dakarrenez, **kapital** (kapital finantzario) motatzat hartzen da.

Kapital-ondasunak (Goods kapitala ingelesez), kontsumo-ondasunekin kontrastean, kapital fisikoa ekoizteko erabiltzen dira. Beste produktu batzuk ekoizteko erabiltzen diren produktuen kapital errealeko ondasunei dagozkie, baina ez dira gainerako produktuetan sartzen. Kapital-ondasunetan, fabrikak, makinak, erremintak eta hainbat eraikin sartzen dira. Ondasunak ekoizteko erabiltzen diren lehengaiak ez bezalakoak dira. Produktu asko kapital-ondasun edo kontsumo-ondasun gisa sailka daitezke erabileraren arabera, adibidez, automobilak eta ordenagailu pertsonalak, eta kapital-ondasun horietako gehienak ondasun iraunkorrak ere badira: *Consumer Durables*.

Kapital-ondasunak eta finantza-kapitala desberdinak dira. Kapital-ondasunak entitateen (pertsonak, gobernuak eta beste erakunde batzuk) jabetzaren objektu errealak dira ekoizpen-motaren batetik etekin positiboa lortzeko.

Egiten den jarduera ekoizpena, kontsumoa, inbertsioa, enpresa baten eraketa, eta abar izan daiteke. Kapital hori produkziora bideratzen denean, produkzio-faktoreetako bat bihurtzen da. Kapitala, denborarekin, meta daiteke, eta bere itzulkinak (errenta) jatorrizko kapitala handitzeko erabil edo berrerabil daitezke.

### Kapitalaren balioa eta kontzeptualizazioa
Kapitalaren kontzeptualizazioa lanaren kontzeptualizazioarekin lotuta dago, biak bat baitatoz ondasunen balio ekonomikoari buruz hartutako teoriarekin eta, beraz, horiek sortzeko bitartekoekin.

Ekonomista klasikoetan (Smith eta Ricardo), posizio anbibalentea zegoen ondasun baten truke-balioaren determinatzaileari buruz, eta, bere lanetan, bi aukeren artean mugitzen zen: lan-kantitatea eta ekoizpen-kostuak (aldi berean, azaldu gabe geratuko liratekeen truke-balioak direnak: kapitalaren interesa, lanaren soldata eta lurraren errenta). Lehen aukeraren arazoak *irtenbide* gisa bigarrena hartzera eramango lituzke: Kostuen teoria John Stuart Mill-ek sistematizatuko zuen klasikoek eztabaidatutako gainerako gaiekin batera, ekonomia politikoaren eskema integrala baita; Karl Marxek lanaren balioaren teorian azpimarratuko zuen bitartean, baina, oraingoan, ekonomia politikoaren kontzeptuari kritika egiteko oinarri gisa.

Iraultza marjinalek, bere aldaera guztietan (Jevons, Walras eta Menger), klasikoen balio kontzeptuala ordezkatu zuten, eta, horrekin batera, lanaren eta kapitalaren kontzeptu ekonomiko propioa, orain erabilgarritasun marjinala aipatuz; horrela, ekoizpenaren determinazioa eta banaketa zirkulaziora mugitzen da, hau da, kontsumora. Klasikoek ez bezala, zeinak lan horren kapital fisikoaren balioa edo kapitalarena bera kentzen baitzuten, marjinalistek kapitalaren maileguaren erabilgarritasunean bertan aurkitzen zuten.

Korronte marjinalista ezberdinen sistematizatzaileak (Marshall, Pareto eta Böhm-Bawerk) elkarren aurkako bi posiziotan banatu ziren. Marshallek ordezkatzen zuen eskola neoklasikoak, Mill-en eta Jevons-en marjinalismoaren arteko sintesia eginez, kontsumitzailearen erabilgarritasunean oinarritutako eskari baten eta ekoizpen-kostuetan oinarritutako eskaintza baten arteko elkarreraginaren emaitza gisa ulertuko zuen balioa, baina, orain ez bere prezioetatik zirkularki neurtuak, baizik eta ekoizpen-faktoreen alferrikakotasun marjinaletik (ahaleginean egindako sakrifizioagatiko soldata eta itxaroten edo aurrezten den sakrifizioagatiko interesa), eta, horrela, kapitalaren kontzepzio klasikora itzuliko litzateke baina oinarri marjinalista sendoagoen gainean. Böhm-Bawerkek ordezkatzen zuen austriar eskolak, Mengerren marjinalismo huts eta subjektibistaren jarraitzailea (nahiz eta aldaketa batzuk izan), sakon aztertuko zuen kapitalaren auzia, eta, klasikoekin bateratzeko modukoa izan arren, premisa desberdinetatik abiatzen zen definizio batera iritsiko zen. Premisa horiek lotuagoak daude Adam Smithen *magnus opus*aren aurreko lehen pentsamenduarekin, Richard Cantillonen lanarekin eta Jean-Baptiste Sayk (Böhm-Bawerk, 1884) jarraitutako ildo berarekin. Definizio horretan, produkzio-faktoreen prezioak definitzen dituzten parametro guztiek kontsumitzailearen eskarira igortzen dute azken batean, horixe baita balorazioen erreferentzia-esparrua soldatapeko langileen eta kapital-mailegatzaileen aldi baterako lehentasunetan.

Böhm-Bawerken posizioa, zeinaren interes-tasa denbora-lehentasunaren araberakoa den, Knut Wicksellek kritikatu zuen, kapitalaren produktibitatearen mende dagoen paradigma neoklasikoa defendatu baitzuen. Paradoxikoki, John Hicksen obren bidez, kapitalaren interpretazio austriarra izango litzateke orientazio neoklasikoko gainerako akademiak gehien bereganatu zuena, nahiz eta modu sinplifikatuan eta interesaren jatorriarekin alderatuta, alde handiak izan (Hicks, 1973), eta, alderantziz, kapitalaren ikuspegi austriarrak sofistikazio handiagoa hartu zuen Wicksellen kritikaren zati bati esker (Rallo, 2014). Era berean, Böhm-Bawerkek neorrikardiar eta marxiar esplotazioaren teorien (Böhm-Bawerk, 1884 eta 1896) funsgabetasun logikoei egindako kritika izango zen, azkenean, ia klasiko bihurtuko litzatekeena, besteak beste, pentsamendu ekonomikoaren espektroan hartutako ia posizio guztiekin erraz uztar zitekeelako. Horregatik beragatik, marxismoaren defentsa Piero Sraffaren objekzio neorrikardiarrean oinarrituko litzateke, eta horren oinarria Wicksellen kritika da (Rallo, 2014).

*Kapitalaren eta interes*aren hiru liburukietan erabiltzen den Bohm-Bawerk definizio zehatza honela aurkezten da ekonomia politikoak aurrez aurre zituen definizioen anabasaren irtenbide gisa:

Gero, kapitala kualitatiboki desberdinak diren bi elementu ekonomikotan bereiziko da kontzeptualki: batetik, batez besteko *ekoizpen-kapitala* (ekoizpen-ondasun gisa ulertuta), eta, bestetik, *kapital pribatua* (kapitalaren gaineko jabetza-eskubide gisa), eskuratze-modu baten arabera (pribatua eta independentea), zuzenean haren mende dagoena eta haren erabilgarritasuna interes gisa barneratzen duena (Böhm-Bawerk, 1889).

### Kapitalaren interesa eta produktibitatea
Kapitalaren interesa egileak klasikoa ez den beste modu batean azaltzen du (Böhm-Bawerk, 1884), baina estrapolagarria da, kapitalaren maileguan edo jabearen aurrerapenean oinarritzen baita, bere zuzeneko edo zeharkako sortzailea den (Böhm-Bawerk, 1896). Baina bere definizioaz haraindi, kapitalaren produktibitatearen esanahi posibleak behar bezala laburbiltzen ditu, zeinetatik interesa azal litekeen:

Definizio horien gainean, bereizita edo konbinatuta, autore desberdinak euren intereseko azalpenak ematen saiatu dira: produktibitate sinplea (Smith, Say-k kritikatua), produktibitatearen kontzepzio konplexua (Malthus, Strasburger, etab.) erabileraren teoriak (Hermann, Menger), abstinentziaren teoria (Senior, Bastiat), lanaren teoriak, ustiapenaren teoriak (Sismondi, Rodbertus eta Marx), eta beste adigai eklektiko batzuk (Molinari, Jevons eta Mill). Teoria horien guztien aurka Böhm-Bawerk-ek berea aurkezten du, gerora, bere ondorengo austriarrek leundu, kritikatu eta zuzenduko zutena: Friedrich von Wieser, Frank Fetter, Ludwig von Mises, Ulrich Fehl eta bereziki Friedrich August von Hayek-ek (kapitalaren teoria osoa garatuko zuena), lehen aldiz gaia Interes-tasarekin duen harremanaz haratago, kapitalaren egitura produktiboaren barne ezagutzara eta azkenik ziklo ekonomiko teoriarekin integratuz (Ravier, 2011).

Böhm-Bawerk-en azalpenak, denbora kapitalaren interesen jatorri bezala, mengeriar marjinalismoa Austriako gainerako eskolarekin lotzen du, eta esplotazioaren teoria marxistaren kontrako ikuspegia da:

### Jabetza eta kapitalaren egituraketa 
Kapitalaren ulerkera Hayekiarra, teknikoa bada ere eta lehenik eta behin kapital partikular bakoitzetik ekoizpenaren egitura ulertzera bideratua (Hayek, 1931), bere analisiaren jatorriagatik Peruko Hernando de Soto ekonomialariarenarekin lotzen da, zeinentzat informazio subjektiboa sakabanatzeko beharraren auzia bilakaeraren produktibitate bera bilakatzen baita eta informazioaren esleipenaren muga objektiboak merkatuko jabetzaren bidez gauzatzen diren. Horrela, kapitala zentzu sozial global batean azalduz, interpretazio marxista berrargitaratzen da. Austriako eta neoklasikoen bestelako sistemetatik abiatuta ere, egileak kapitalarekiko jabetzaren funtzioa produktibo gisa berraztertuko zuen, Marxek baliagarritzat eta are *produktibotzat* baino ikusten ez zuena, beharrezkoa zelako, lana gainbalioaren sorkuntza konpultsiboaren bidez, bere burua aldatzera behartzeko, kapitalean bertan muga bat aurkitu arte behintzat (Marx, 1857, 266-267 or.). Balio-kontzeptu marxistaren berrikuspen kritikoak (lan txertatu gisa), jabetza bere baitan gainbalioa sortzen duen erakunde gisa ulertzea dakar, horrela kapitalarentzat bere existentzia zergatik den ezinbestekoa azalduz:

De Sotok ikertutako fenomenoa ulertzeak esan nahi du diruak, kapital gisa, askoz gehiago adierazten duela diru terminoetan lan abstraktu baten edo negozio zehatz baten eraginkortasuna baino, baizik eta prezioa ekoizpen zehatz osoaren banaketa kualitatiboaren zuzenketa-mailaren destilazio kuantitatiboa da (Hayek, 1941) merkatu batean (lanaren gizarte-banaketa), eta horren neurria ondasun jakin baten balioaren informazio erreal gisa soilik gordetzen da, eskuratze-modu horretan bertan oinarritutako harremanen bidez ezarritako baliabideen esleipena adierazten duen bitartean. Ondorioz, kapitalaren atzean dagoen *misterioa* lan-denboratik, ekoizpen-ingeniaritzetatik, kudeaketa teknikotik edo enpresa-gaitasunetik haratago bilatu behar da, hau da, jabetzan faktore horiek posible egiten baititu [De Soto, 2000, 88-91 or.), eta horren berehalako ondorioak dira: ondasun materialak potentzial ekonomikoa duten aktibo bihurtzea eta, beharrezko korolario gisa, informazio sakabanatu hori sistema bakar batean integratzea sortu ondoren (De Soto, 2000, 77-79 or.).

Kapitala ulertzeko, De Sotok irekitako bideaz gain, haren problematika eta garrantzia islatzen dira pentsamendu ekonomikoaren historialari ia guztientzat, horri buruz egin diren azterketen kopuruan (apologetikoak edo kritikoak, klasikoak edo marxistak), orain arte behin betiko ebazpenera iritsi gabe, ez eta interpretazio-korronte horien ordezkariek, beren artean ere, topikoari buruzko akordiorik lortzen ez duten punturaino.

### Kapital-motak sistema klasikoan 
* Kapital likidoa: aktiboaren hondakina da, pasiboa pertsona natural edo juridiko batengandik kenduta.
* Kapital nazionala: gizakiak ekoitzitako ondasunez osatutako ondare nazionalaren zatia da.
* Sozietate-kapitala: bazkideek enpresa bati emandako diruaren eta ondasun materialen multzoa da.
* Kapital publikoa, pribatuaren aurkakoa: Estatuari dagokiona da.
* Kapital pribatua, publikoaren aurkakoa: sozietate zibileko jabe indibidual edo bazkidetuena da.
* Kapital ez materiala: zerbait fisiko gisa agertzen ez dena da; pertsona baten ezagutza, gaitasuna, trebetasunak, entrenamendua, etab. Kapital ez materialaren adibide bat izan daiteke giza kapitala, pertsonen hezkuntzarekin edo gaikuntzarekin handitzen dena.
* Epe laburreko kapitala: urtebetetik beherako epean, mozkina edo errenta lortzea espero den kapital mota da.
* Epe luzeko kapitala: urtebetetik gorako epean, mozkina edo errenta lortzea espero den kapital mota da, adibidez, enpresa bat eratzeko inbertitutako kapitala, ziur aski urtebete baino gehiagora itzulkin bat emango duena.

### Kapital-motak sistema modernoan 
* Kapital finantzarioa: kapitalik arruntena da, eta, normalean, likidazioak diru-balioa erabiltzen du.
* Kapital naturala: adibidez: komunitatea urarekin mantentzen duen ibaiak.
* Kapital soziala: *goodwill* edo *brand value* esaten zaio pertsonen arteko kapital mota bati, eta balioa du diru gisa.
* Kapital hezitzaile edo intelektuala: adibidez, pertsona batek gauza bat ezagutzen du, eta besteak ez (irakaslearen eta ikaslearen artean).

## Definizio marxista 
Marxistentzat definizio klasikoa da kapitalaren naturalizazioa harreman sozial gisa, eta materialtasun teknikoari lotutako definizioak zenbait gabezia jasango lituzke kontzeptu bakarrean biltzen baititu bere ikuspuntutik kualitatiboki oso desberdinak izango liratekeen objektuak horrela kapitala neurtzeko unitateak definitzeko zailtasuna sortuz (Robinson, 1954).

### Kapitalaren agerpen historikoa 
Kapitala eraldaketa politiko baten mende dagoen prozesu sozioekonomikoa da. Eraldaketa horretan, langileak beren lur eta ekoizpen-tresnez gabetzen dira, eta soldatapeko langile bilakatzen dira bere merkantzia lan-indarraren salmenta izanez, salgaien ekoizpenean oinarritzen dena; Prozesu sozial eta historiko hori produkzio moduak ezartzeko beste prozesu historikoekin alderatu daiteke (adibidez, esklaboen salerosketa, batez ere Amerikako Estatu Batuetan, non bi produkzio sistemak elkarrekin bizi izan ziren, bata bestearen barruan txertatuta).

Marxek, kapitalismoa ezartzeko, arazo garrantzitsu bat ikusi zuen; kapitalismoaren aurretik, pertsonek lurrak zituzten ereiteko eta eskala txikiko autokontsumoko ekonomiak egiteko; ekoizleak soldatapeko bihurtzeko, haiek zituzten funtsezko ekoizpen-bitartekoak desjabetu behar izan zituzten (adibidez: nekazariek zituzten lur komunak desjabetzea eta jabetza pribatu burgesaren erakundea sortzea), eta ekoizleak unitate ekonomiko isolatu izatera behartu zituen herrixkako ekoizpena populazio osoarentzako masa-ekoizpen bihurtzeko. Horretarako, lehen estatutu feudalaren parte ziren lurrak erosi behar zituzten, eta nekazariak ordainketa legez egin zuela eta legez ordainketa horren jabea zela egiaztatzen zuen egiaztagiria aurkeztu behar zuen. Kapitalismoaren aurreko garaietako nekazariek, garai feudaletan bezala, *egiaztagiririk* ez zutenez eta nekazari askok lurrak erosteko adina diru-sarrera lortzen ez zutenez, lur horien desjabetzea hasten zen; ondoren, nekazaritza-ekoizle aberatsenei birsalmentaren aurretik, Estatuaren eskuetara pasatzen zen; horrela, nekazaritza-burgesia, nekazari independente batzuk eta soldatapeko langileen soberako masa handi bat sortu zen; horietako gehienak ez ziren landako soldatapeko langile izango, baizik eta, hirietan, industria-langile klase bat sortzeko aukera emango zuen salgaien ekoizpen kapitalistarako, mendekotasun-egoeran (materiala eta ez pertsonala), lan-eskuaren masan sartuz. Horrek esan nahi zuen, kapitalismoaren eta Industria Iraultzaren sorrera-garaietan behintzat, diru-sarreren maila jaitsi egin zela eta bizi-baldintza iraingarriak izan zirela pilaketak, lan-baldintza txarrek eta biziraupenetik gertu zeuden soldatek eragindakoak.

Bere *Grundrisse* lanean zera dio:

Kapitalaren esanahiak ikusmolde marxistan duen inplikazioa izugarria, izan ere, *kapitala ez dela neurgarria* da, prozesu sozial eta politikoa baita; hori dela eta, ekonomialari desberdin askok Marxen aurka egiten saiatu dira, eta kapitala, berez, ekoizpen-bitartekoak, makinak eta produkzio-teknologia den kontzeptua sortu dute. Kapitala neurtzen saiatu zen lehena Boehm-Bawerk izan zen *Kapitalaren teoria positiboa* (1889) lanean; besterik gabe onartu zen, eta ez zen inoiz froga enpirikorik egin. 93 urte igaro behar izan zuten Boehm-Bawerk kritikatzeko. James K. Galbraith irakasleak honela laburbiltzen du gaia ekonomialari neorrikardiar eta postkeyenestarren kritiketan oinarrituta:

### Kapital-prozesuaren deskribapena 
Karl Marxen obran, soldatapeko lana bi unetan sartzen da produkzio kapitalistan: zirkulazioa eta ekoizpena.

Zirkulazioan, kapitala diru bihurtzen da zirkulatzeko prozesurako diru gehiago lortze asmoz (soilik merkataritza kapitalista batean zirkulaziorako bitarteko izateari uzten dion bezala, eta *balioaren* adierazpen bihurtzen da, gero kapital gisa erabiltzeari esker helburu bihurtzen dena), baina, kapitalaren sorrera nahitaez zirkulazioan hasi behar den arren, hortik kanpo jarraitu behar du, dirutan irabazia ezin baita modu hutsean azaldu trukearen barruan, ekoizpenean baizik.

Balioa merkantzia batean inbertitutako giza-lan abstraktuaren kantitatearen isla objektibo gisa definituz, bere aldagarritasunean, adib., bere botere soziala adierazten duena (Marx, 1857 eta 1867), eta bere existentziaren baldintza forma-balio bezala, salgai hori nahitaez halakoa izatea da, modu pribatuan ekoiztua izan delako merkataritza-trukean oinarritutako ekonomia baten zati bezala, kapitalistaren kasuan bezala, gizarte ordena aurremodernoetan (Kicillof eta Starosta, 2007) ekoitzitako salgaiekin gertatu ez bezala, orduan, produkzio-prozesuan, kapitala *balorizatzen den balio* gisa soilik defini daiteke (Marx, 1867).

Marxen sisteman, lan-indarra deiturikoa izango litzateke merkantzia bihurtutako ekoizpen-elementu bakarra, beste makina batzuek ez bezala, daraman balioa baino balio handiagoa (lan gehiago) sortzeko gai dena eta bertan inbertitutakoa baino. Baina aurrekoaren baldintza da lana kapitalaren parte soilik bihurtzen dela balioa ekoizteko gaitasuna salgai bihurtzen den heinean. Beraz, prozesu gisa, kapitalak harreman sozial bat izan behar du aldi berean, non salgairik gabeko jabeak egon behar diren, prozesu sozialaren objektu eta subjektu ez direnak, eta harreman soziala bera (kapitala) izan behar da ekoizpenaren subjektua (Marx, 1844).

### Kapitalaren existentziaren baldintza historikoak 
Kapitalaren prozesuaren objektu sozialak honako hauek dira: bere lan-indarraren jabe den langilea eta produkzio-bitarteko eta -tresnen jabe den kapitalista, bietako inork ez duelarik produkzio-prozesu sozial orokorraren gaineko kontrol kontzienterik eta baldintza izanik kapitalista ez izatea erabilitako lan-indarraren jabe (ez norberarena, ez besterena esklabotza moduan), ezta langilea produkzio-baliabideen jabe ere. Horrela, langileak askea izan behar du bere lan-indarra eduki eta administratzeko, eta, beraz, potentzialki, kapitalista bihur daiteke, baina, aldi berean, beharrezkoa da langilea, jada multzo edo klase sozial gisa hartuta, ekoizpen-tresnak edukitzetik *aske* egotea, eta hori prozesu horren beraren emaitza sozialari esker gertatzen da (Marx, 1867), zeinak bere buruarentzat eskatzen baitu efizientzia, hau da, eragile sozialek, ex-post ekoizpen antolatu baten ondorioz, pribatua eta independentea jabetza indibidual besterengarriaren edo burgesia testuinguruaren barruan:

Marxen interpretazio-ereduan, hertsapen ekonomikoko prozesu espontaneoa horrek lehen jabetza kentzearekin hasi behar du (ekonomiaz kanpokoa), gero berrelikatu egin daitekeen kapital-metaketaren prozesuari hasiera eman dakion (Marx, 1857). Interpretazio historikorako sistemaren eta hipotesiaren premisa problematiko horri jatorrizko metaketa deitzen zaio.

### Kapitalaren garapenaren menpeko negozio klaseak 
Lan-indarra *sozialki beharrezkoa den lanaren* sortzailea da, hau da, gizarte batean kopuru jakin batean merkantzia jakin bat fabrikatzeko *per capita* eman daitekeen gutxieneko lan-denboraren sortzailea. Denbora hori honela banatzen da: 1) langileak denbora-zati horretan bere burua lan-indar gisa mantentzeko kontsumitzen dituen salgaien batura fabrikatzen emandako denboraren baliokidea den lan-denbora, eta 2) soberakinak edo merkantzia hori fabrikatzeko behar den lan-aldia osatzeko beharrezkoa den gainerako lan-denbora. Azken denbora horrek indarra mantentzeko behar den lana gainditzen du; izan ere, merkantzia bat sortzeko behar den guztizko balioa osatzen du, merkantzia horren balioa merkatuan onartua izateko eta, aldi berean, lan-indarraren kostuarekiko soberakina izateko. Beraz, lehenengoan nahitaez langileari ordaintzen zaion bitartean, bigarrenean ez da ordaintzen, eta bien arteko erlazioa ustiapen-tasa deiturikoa da.

Balioa lanaren irudikapen soziala den bitartean, eta gainbalioa gainlanaren irudikapen soziala, gainbalioak aukera ematen du gainlana, aldi berean, gainbalio gehiago sortzeko bide bihur dadin; hori da kapitalistaren bizirauteko modua, lan-indarra erosi ondoren hura bereganatzea. Eta dirua izanik merkantzian, inkontzienteki, inoren lana merkatuaren bidez antolatzeko eramandako gizarte-boterearen balioaren adierazpena, hala, dirua, kapital gisa, monopolizatu beharreko botere sozial sinesgarri bihurtzen da kapital gehiagoren sorreran oinarritutako lana antolatzeko, eta horretara zuzendutako giza objektuaren gainbalio handienaren bila etengabeko lehiaren menpe dago: lehia kapitalista (Marx, 1848 eta 1857).

### Salgaien ekoizpenaren eta kapitalaren arteko erlazioa 
Oro har, zirkulazioa eta ekoizpena kontuan hartuta, kapitala gizakien bizi-prozesuaren subjektu bihurtu den giza lan orokorra izango litzateke, hau da, ekoizpen-prozesuaren subjektu (Caligaris eta Fitzsimons, 2012), eta fenomeno horren esanahi historikoan datza kapitalismoaren garrantzia. Marxen arabera, giza borondatearen ordenamendu autonomo horrek (kapitalismoaren aurreko edo merkataritzakoak ez diren gizarteen harreman sozial zuzenetan ia ausentea edo periferikoa) berau mendean jartzen duen kapital forma eta metatu beharreko indarra hartzen ditu, eta, horrela, ekoizpen indarrak etengabe iraultzen ditu (Marx, 1848). Eta hori horrela da  merkataritza-sozietate osoaren buruan egon behar duelako balioespen-lana neurri gisa existitu ahal izateko, eta aukera ematen du ekoizpen-unitate pribatu eta autonomoak merkatu-prozesu osoan lotzeko (Marx, 1857, 472. or.). Horrela, soldatapeko langileak eta kapitalistak produkzioko baldintza objektiboen aurrean daude kanpoko ente gisa, hau da, *kapital* gisa, eta, aldi berean, produktu beharrezko eta banaezina dira (Marx, 1857, 473. or.):

### Kapital motak sistema marxistan 
Kapitalaren kategoria marxistak honela banatzen dira, eta guztiak lan-balioaren teoriaren mende daude:

* **Kapital aldakorra**, kapital konstantearen aurkakoa: lanaren truke aldatzen dena da, hau da, langileei soldatetan inbertitutakoa, lan-indarraren balioa ordaintzeko erabiltzen dena. Aldakorra da, giza lana baita bere gastua baino balio handiagoa sortzen duen ondasun ekonomiko bakarra, eta, beraz, azken produktuaren balioa *aldatu* egiten da; hau da, lan-indarraren balioa ekoitzitako ondasunaren baliora *lekualdatzen* da, baina, gainera, balio horri gainbalioa izeneko soberakin bat gehitzen zaio.

* **Kapital konstantea**, kapital aldakorraren aurkakoa: ekoizpenean erabiltzen diren lehengaietan eta makinetan egindako inbertsioa da. Kapital finkoa barne hartzen du. Ondasun horien truke-balioa azken produktuan konstante mantentzen delako esaten zaio, hau da, haien balioa ekoitzitako ondasunaren baliora *lekualdatzen* delako.

* **Kapitalaren osaera organikoa**: kapital konstantearen eta kapital aldakorraren arteko erlazioa edo proportzioa da.

* **Kapital zirkulatzailea edo errotazio-kapitala**, kapital finkoaren aurkakoa: ekoizpenean zehar eraldatuko diren elementuetan inbertitutakoa da; eta formaz aldatzen da hurrenez hurren, lehengaiak, produktu landuak, numerarioa, kredituak, lan-indarra eta abar izanik. Ondasun-ekoizpen bakoitzean kontsumitzen dira, eta etengabe ordeztu behar dira. Kapital aldakorra barne hartzen du.

* **Kapital finkoa**, kapital zirkulatzailearen aurkakoa: higiezinak, instalazioak eta makinak, modu iraunkorrean, ekoizpenekoak. Ez ditu kontsumitzen ekoiztutako ondasun bakoitzak, baizik eta higadura progresiboa dute, eta, lehenago edo geroago, ordezkatu egin behar dira.

## Kapitala biltzearen interpretazioak 
* Naturan lan egindakoagatik, hau da, basoekin edo laboreekin lan egindakoagatik.
* Ekoizpen-soberakinagatik, hau da, ekoizpen handiagoa ateratzeagatik eta kapital iraunkorra eratzeagatik.
* Aurrezkiengatik, bankuekin egindako kredituengatik edo haien irabazien aurrezkiengatik.

* Gainbalioengatik.

## Ikus, gainera
Kapitalismoa
Ekoizpen-faktoreak
Ekoizpen-bideak
Jabetza pribatua
Merkatu askea
Enpresa
Soldata
Dirua
Gizarte klase
Marxismoa
Das Kapital
Jatorrizko metaketa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak