Urriaren 22

**Urriaren 22**a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta laurogeita hamabosgarren eguna da, 296.a bisurteetan. 70 egun falta dira urtea amaitzeko.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
* 1836 &ndash; Karlistek bigarren aldiz inguratu zuten Bilbo.
* 1978 &ndash; ETAk guardia zibileko hiru agente hil zituen Getxoko Areeta auzoan.
* 2006 &ndash; Baltasar Garzón epaileak Euskal Herriko hainbat Herriko tabernen miaketa agindu zuen.
* 2008 &ndash; Espainiako Alderdi Popularrak UPNrekin harremanak behin-behinean etetea erabaki zuen, aste bete beranduago guztiz hautsiz.
* 2010 &ndash; Espainiako Poliziak 15 euskal herritar gazte "Segiko bileretan parte hartzeagatik" atxilotu zituen. Atxilotuetako askok torturak salatu zituzten. Hainbati karguak erretiratu zizkioten gerora, eta zazpiri seina urteko espetxe zigorra ezarri zieten.

### Mundua 
* 1685 &ndash; Luis XIV.a Frantziakoak Fontainebleauko Ediktua aldarrikatu zuen, zeinaren arabera Frantzian erlijio katolikoaren praktika bakarrik zen legezkoa.
* 1905 &ndash; Haragiaren mitina: Txileko Gobernuak haragiari jarritako zerga berrien aurkako manifestazio jendetsuaren aurka tiro egin zuen Txileko armadak eta poliziak eta 250 lagun hil zituzten.
* 1962 &ndash; AEBetako presidente John F. Kennedyk Kubaren aurkako blokeoa iragarri zuen, *Kubako misilen krisia* deitu izan zaio.
* 1967 &ndash; Vietnamgo Gerraren aurkako manifestaldi ugari izan ziren munduan zehar.
* 2006 &ndash; Eurite indartsuek haziarazitako ibai baten urek bi emakume zihoazen autoa eraman eta hil egin zituen Huelvan.
* 2006 &ndash; Panamako Kanala handitzea erabaki zuten Panamako biztanleek, %78k baiezko botoa eman ondoren.
* 2007 &ndash; 900.000 lagun lekuz aldatu zituzten Kalifornia hegoaldean (AEB) suteak zirela-eta.
* 2014 &ndash; Ottawako tiroketa: identifikatu gabeko lagun batek soldadu bati tiro egin zion eta Kanadako Parlamentuan sartu zen. Poliziak erasotzailea larri zauritu zuen Ganbera barruan eta gutxi geroago hil egin zen.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
* 2000 &ndash; Zizur Txikian Nafarroa Oinez jaia ospatu zen.

### Mundua 
* 1949 &ndash; *She Wore a Yellow Ribbon* ("Zinta Horia Zeraman") filma estreinatu zen, John Fordek zuzendu John Wayne eta Victor McLaglen aktoreek antzeztu zutelarik.
* 1982 &ndash; *First Blood* ("Rambo I: Lehen Odola") filma estreinatu zen, Ted Kotcheffek zuzendu eta Sylvester Stallone, Richard Crenna eta Brian Dennehy aktoreek antzeztu zutelarik.
* 2014 &ndash; Poloniako Słubice hirian Wikipediaren monumentua aurkeztu zen, Wikipediaren omenez eraikitako lehenbiziko munduko monumentua.

## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
### Mundua 
## Kirolak 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 2019 &ndash; Espainiako futbol ligako emakumeek greba mugagabea deitu zuten. Urtebete zeramaten lan hitzarmena negoziatzen.

## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1071 &ndash; Gilen IX.a Akitaniakoa, Poitiersko konde eta Baskonia eta Akitaniako dukea (h. 1126).
* 1843 &ndash; Pedro Pascual Gandarias, bizkaitar enpresaburua (h. 1901).
* 1848 &ndash; Antonio Basagoiti Arteta, euskal jatorriko espainiar enpresari eta bankaria, Getxon (h. 1933).
* 1856 &ndash; Dominique Gardères, lapurtar zaldizkoa, Parisko Olinpiar Jokoetan altuera jauzian urrezko domina lortu zuena (h. 1898).
* 1865 &ndash; Pedro Hilarion Sarrionandia, bizkaitar abade frantziskotarra, amazigera hizkuntzaren lehen gramatika idatzi zuen (h. 1914).
* 1893 &ndash; Maria Garaiar Rekalde, Comète sareko gipuzkoar kolaboratzailea (h. 1983).
* 1911 &ndash; Urbano Ruiz, bizkaitar futbolaria (h. 1986).
* 1912 &ndash; Jean Urruti, esku huskako baxenafar pilotaria eta Frantziako Erresistentziako kidea (h. 2002).
* 1914 &ndash; Bittor Iturria, lapurtar esku huskako pilotaria eta gudaria, Bigarren Mundu Gerran famatua (h. 1944).
* 1922 &ndash; Consuelo Osa, gipuzkoar erraketista (h. 2015).
* 1926 &ndash; Maite Gorrotxategi, *Ermua*, bizkaitar erraketista.
* 1950 &ndash; Iñaki Martinez de Luna, arabar soziologoa, hizkuntzaren soziologian aditua.
* 1969 &ndash; Carlos Armendaritz, nafar pilotari ohia.
* 1972 &ndash; Ainhoa Adin, gipuzkoar aktibista.
* 1976 &ndash; Itsaso Güemes Oiarbide, gipuzkoar kazetaria eta irrati-esataria.
* 1989 &ndash;
** Ioseba Fernández, nafar lerroko abiadura-patinatzailea.
** Gema López Las Heras, gipuzkoar itzultzailea.
* 1991 &ndash;
** Markel Alberdi, gipuzkoar igerilaria.
** Amaia Rodriguez Aguirre, gipuzkoar	ikertzailea, irakaslea eta itzultzailea.
* 1996 &ndash; Irati Idiakez, gipuzkoar snowboarderra.
* 2006 &ndash; Unax Aio, gipuzkoar futbolaria.

### Mundua 
* 1511 &ndash; Erasmus Reinhold, alemaniar astronomo eta matematikaria (h. 1553).
* 1595 &ndash; Ludovico Ludovisi, italiar kardinala (h. 1632).
* 1659 &ndash; Georg Stahl, alemaniar kimikari eta sendagilea (h. 1734).
* 1689 &ndash; Joanes V.a Portugalgoa, *eskuzabala*, Portugalgo erregea (h. 1750).
* 1729 &ndash; Johann Reinhold Forster, poloniar jatorriko alemaniar naturalista (h. 1798).
* 1746 &ndash; James Northcote, ingeles margolaria (h. 1831).
* 1778 &ndash; Javier de Burgos, andaluziar antzerkigile eta politikaria (h. 1848).
* 1811 &ndash; Franz Liszt, hungariar musikagilea (h. 1886).
* 1812 &ndash; Luigi Carlo Farini, Italiako lehen ministroa (h. 1866).
* 1818 &ndash; Leconte de Lisle, frantziar olerkaria (h. 1894).
* 1844 
** Louis Riel, kanadar buruzagi mestizoa (h. 1885).
** Sarah Bernhardt, frantziar antzerki eta film-aktorea (h. 1923).
* 1847 &ndash; Henriette Herz, prusiar idazlea, itzultzailea, hezitzailea eta salonnièrea (j. 1764)
* 1850 &ndash; Gustave Den Duyts, belgikar margolari, akuarelista, pastelista, grabatzaile eta artista grafikoa (h. 1897).
* 1857 &ndash; Michael Pedersen Friis, Danimarkako lehen ministroa (h. 1944).
* 1858 &ndash; 
** Augusta Viktoria Schleswig-Holsteingoa, Alemaniako azken enperatriza (h. 1921).
** Susana Lacasa, espainiar olerkaria (h. 1926) – 
* 1870 &ndash;
** Ivan Bunin, errusiar idazlea, 1933ko Literaturako Nobel Saria (h. 1953).
** Johan Ludwig Mowinckel, Norvegiako lehen ministroa (h. 1943).
* 1875 &ndash; Harriet Chalmers Adams, estatubatuar esploratzaile, idazle eta argazkilaria (h. 1937)
* 1879 &ndash; José Giral, espainiar kimikari eta politikari errepublizalea (h. 1962).
* 1881 &ndash; Clinton Davisson, estatubatuar fisikaria, 1937ko Fisikako Nobel Saria (h. 1958).
* 1886 &ndash; Juana Ontañón Valiente, espainiar maistra, Iruñeko Pablo Iglesias Ateneoaren sortzaileetako ba (h. 1972).
* 1887 &ndash; John Reed, estatubatuar kazetari iraultzailea (h. 1922).
* 1891 &ndash; Elisa Soriano Fisher, espainiar irakasle eta oftalmologoa (h. 1964).
* 1893 &ndash; Ernst Öpik, estoniar astronomoa (h. 1985).
* 1895 &ndash; Rolf Nevanlinna, finlandiar matematikaria (h. 1980).
* 1898 &ndash; Dámaso Alonso, espainiar filologo eta poeta (h. 1990).
* 1902 &ndash; Wijeyananda Dahanayake, Zeilango lehen ministroa (h. 1997).
* 1903 &ndash; George Wells Beadle, estatubatuar biologoa, 1958ko Medikuntzako Nobel Saria (h. 1989).
* 1904 &ndash; Esther Chapa, mexikar mediku zirujaua, idazlea, feminista, sufragista, sindikalista eta aktibista (h. 1970).
* 1905 &ndash; Karl Guthe Jansky, estatubatuar ingeniaria (h. 1950).
* 1907 &ndash;
** Sarvadaman Chowla, indiar matematikaria (h. 1995).
** Jules Roy, frantziar idazlea (h. 2000).
* 1908 &ndash; Jose Escobar, kataluniar komikigilea (h. 1994).
* 1912 &ndash; Harry Callahan, estatubatuar argazkilaria (h. 1999).
** &#x2013; Frances Drake, estatubatuar aktorea (h. 2000)
* 1913 &ndash;
** Bảo Đại, Vietnamgo azken enperadorea (h. 1997).
** Robert Capa, hungariar korrespontsal grafikoa, XX. mendeko ezagunenatakoa (h. 1954).
** Hans-Peter Tschudi, Suitzako presidentea (h. 2002).
* 1915 &ndash; Yitzhak Shamir, Israelgo lehen ministroa (h. 2012).
* 1917 &ndash; Joan Fontaine, estatubatuar aktorea (h. 2013).
* 1918 &ndash; René de Obaldia, frantziar idazlea (h. 2022).
* 1919 &ndash; Doris Lessing, britainiar idazlea, 2007ko Literaturako Nobel Saria (h. 2013).
* 1920 &ndash; Timothy Leary, estatubatuar psikologo eta idazlea (h. 1996).
* 1921 &ndash;
** Georges Brassens, frantziar abeslari eta musikagilea, herrialde hartako ezagunenetarikoa (h. 1981).
** Cuthbert Sebastian, Saint Kitts eta Nevisko 2. gobernadore orokorra (h. 2017).
* 1924 &ndash; Lily Weiding, aktore daniarra (h. 2021).
* 1925 &ndash;
** Robert Rauschenberg, estatubatuar margolaria (h. 2008).
** Julia Uceda, espainiar irakaslea eta poeta (h. 2024).
* 1928 &ndash;
** Dominic Behan, irlandar musikagilea, idazlea eta antzerkigilea, Irlandar errepublikar abesti matxino ezagun ugariren konposatzailea (h. 1989).
** Nelson Pereira Dos Santos, brasildar zinemagilea (h. 2018).
* 1929 &ndash; Lev Yashin, sobietar futbolaria, historiako atezainik hoberenetarikoa (h. 1990).
* 1930 &ndash; Estela de Carlotto, giza eskubideen aldeko argentinar ekintzailea eta Maiatzeko Plazako Amonen elkarteko lehendakaria.
* 1931 &ndash; Nydia Quintero Turbay, Kolonbiako lehen dama, filantropoa eta lider zibikoa (h. 2025)
* 1933 &ndash; Helmut Senekowitsch, austriar futbolari eta entrenatzailea (h. 2007).
*
* 1936 &ndash; Bobby Seale, estatubatuar aktibista politikoa, pantera beltzen alderdiaren sortzailea.
* 1937 &ndash; José Larralde, argentinar kantautore eta poeta.
* 1938 &ndash;
** Derek George Jacobi, ingeles antzezlea.
** Christopher Lloyd, estatubatuar zinema eta telebistako aktorea.
* 1939 &ndash;
** Joaquim Alberto Chissano, 2. Mozambikeko presidentea.
** George Cohen, ingeles futbolaria (h. 2022).
** Tony Roberts, estatubatuar aktorea (h. 2025).
* 1941 &ndash; Evaristo Carvalho, Sao Tome eta Principeko presidentea (h. 2022).
* 1942 &ndash; 
** Lyle Campbell, estatubatuar hizkuntzalaria, hizkuntza indiginetan berezitua.
** Esther Novalgos Laso, errioxar idazle eta olerkaria.
* 1943 &ndash;
** Catherine Deneuve, frantziar aktorea.
** Urszula Dudziak, poloniar jazz abeslaria.
*1946 &ndash; Mary Jo Bang, estatubatuar poeta
* 1949 &ndash;
** Gonzalo Herralde, kataluniar zinema zuzendaria.
** Arsène Wenger, frantziar futbolari ohia eta entrenatzailea.
* 1952 &ndash;
** Philippe Brodzki, belgikar eskultore eta zeramikaria.
** Òscar Cadiach, kataluniar alpinista eta mendizalea.
** Jeff Goldblum, estatubatuar aktorea.
* 1954 &ndash; Jean-Luc Averous, Frantziako errugbilaria.
** Katherine Pancol, frantziar idazlea eta irakaslea.
* 1961 &ndash; Philippe Decouflé, frantziar koreografoa eta antzerki-zuzendaria.
* 1962 &ndash; Bob Odenkirk, estatubatuar aktorea eta idazlea.
* 1963 &ndash; 
** Márcia Marinho, brasildar politikari, mediku eta enpresaburua (h. 2024).
** Eulàlia Valldosera i Guilera, kataluniar artista feminista eta politikaria.
* 1964 &ndash; Dražen Petrović, kroaziar saskibaloi jokalaria, Europak eman duen jokalaririk handienetakoa (h. 1993).
* 1965 &ndash;
** Valeria Golino, greko-italiar aktorea eta zinema zuzendaria.
** Pilar Sordo, txiletar psikologo, zutabegile, hizlari eta idazlea.
* 1967 &ndash; Carlos Mencia, estatubatuar aktore, umorista eta gidoigilea.
* 1969 &ndash; Helmut Lotti, belgikar abeslaria.
* 1971 &ndash; Tomislav Erceg, kroaziar futbolari ohia.
* 1972 &ndash; Saffron Burrows, ingeles modelo ohi eta aktorea.
* 1973 &ndash; Ichiro Suzuki, japoniar beisbol jokalaria.
* 1977 &ndash; Ts Madison, estatubatuar enpresaburu eta LGBTen eskubideen aldeko ekintzailea.
* 1982 &ndash; Lara Rozados, galiziar kazetaria, irakaslea, idazlea eta poeta.
* 1988 &ndash; Ma Long, txinatar mahai-tenis jokalaria, historiako tenis-jokalaririk onena bezala hartua.
* 1990 &ndash; Ashley Fiolek, estatubatuar moto-kros pilotua, jaiotzetik gorra izan arren hainbat txapelketa irabazitakoa.
* 1991 &ndash; Paula Usero, espainiar modeloa eta aktorea.
* 1992 &ndash; Rubén Pardo, espainiar futbolaria.
* 1996 &ndash; Johannes Høsflot Klæbo, norvegiar iraupen-eskiatzailea.

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 1827 &ndash; Jose Antonio Larrunbide Urkidizar, gipuzkoar politikari liberala (j. 1756).
* 1929 &ndash; Secundino Esnaola, gipuzkoar abesbatza zuzendaria eta musikagilea (j. 1878).
* 1964 &ndash; Mariano Zirikiain Gaiztarro, gipuzkoar idazlea (j. 1898).
* 1967 &ndash; Emiliano Eizagirre, gipuzkoar sendagilea eta ikerlaria, espainian tisiologiaren sortzailetzat hartua (j. 1888).
* 1973 &ndash; Gregorio Ybarra de la Revilla, bizkaitar pertsona esanguratsua, Ybarra familiako kidea (j. 1887).
* 1984 &ndash; Benigno Baskaran, gipuzkoar politikaria (j. 1908).
* 2001 &ndash; Javier Osés, nafar apezpikua (j. 1926).
* 2004 &ndash; Kepa Derteano, bizkaitar idazlea, kazetaria eta poeta (j. 1923).

### Mundua 
* 741 &ndash; Karlos Martel, buruzagi frankoa, Karlomagnoren aitona izango zena (j. 686).
* 1383 &ndash; Fernando I.a Portugalgoa, Portugalgo erregea (j. 1345).
* 1563 &ndash; Diego de Siloé, espainiar eskultorea eta arkitektoa.
* 1573 &ndash; Francisco Hurtado de Mendoza, gaztelar elizgizona (j. 1573).
* 1676 &ndash; Giovanni Battista Langetti, barroko berantiarraren italiar margolaria.
* 1725 &ndash; Alessandro Scarlatti, italiar musikagilea (j. 1660).
* 1751 &ndash; Gilen IV.a Orange-Nassaukoa, Orangeko printzea eta Zazpi Herbehere Batuen Errepublikako estatuderra (j. 1711).
* 1764 &ndash; Jean-Marie Leclair, frantziar musikagile eta biolinista (j. 1697).
* 1792 &ndash; Guillaume le Gentil, frantziar astronomoa (j. 1725).
* 1795 &ndash; Domingo Iriarte, espainiar diplomazialaria (j. 1739).
* 1796 &ndash; Pierre-Laurent Monestier, frantziar politikaria (j. 1755).
* 1853 &ndash; Juan Antonio Lavalleja, uruguaiar abertzalea (j. 1784).
* 1854 &ndash; Jeremias Gotthelf, suitzar idazlea (j. 1797).
* 1860 &ndash; Wanda Malecka, poloniar idazle, poeta eta itzultzailea (j. 1800).
* 1871 &ndash; Roderick Murchison, eskoziar geologoa, Siluriar sistema ikertu zuen lehena (j. 1792).
* 1882 &ndash; János Arany, hungariar olerkari, itzultzaile eta kazetaria (j. 1817).
* 1883 &ndash; Thomas Mayne Reid, irlandar-estatubatuar idazle eta militarra (j. 1818).
* 1895 &ndash; Daniel Owen, galestar eleberrigilea (j. 1836).
* 1896 &ndash; Manuel Pavía Lacy, espainiar militarra (j. 1814).
* 1898 &ndash; Guiomar Torresão, portugaldar idazlea eta feminista, Portugalgo emakumeen emantzipazio-idealen funtsezko pertsonaia (j. 1844).
* 1902 &ndash; Walter Hauser, Suitzako Konfederazioko presidentea (j. 1837).
* 1906 &ndash; Paul Cezanne, frantziar margolaria (j. 1839).
* 1915 &ndash; Wilhelm Windelband, alemaniar filosofoa eta historialaria (j. 1848).
* 1928 &ndash; Andrew Fisher, Australiako lehen ministroa (j. 1862).
* 1937 &ndash; Chūya Nakahara, japoniar idazle eta poeta (j. 1907).
* 1953 &ndash; Albert Meyer, Suitzako Konfederazioko presidentea (j. 1870).
* 1961 &ndash; Aloys Van de Vyvere, Belgikako lehen ministroa (j. 1871).
* 1964 &ndash; Khawaja Nazimuddin, Pakistango gobernadore orokor eta lehen ministroa (j. 1894).
* 1968 &ndash; Sofía Ruiz, kataluniar xake jokalari aitzindaria.
* 1973 &ndash; Pau Casals, kataluniar txelojole, pedagogo, musika zuzendari eta konposatzailea (j. 1876).
* 1975 &ndash; Arnold J. Toynbee, ingeles historialaria (j. 1889).
* 1976 &ndash; Edward Burra, ingeles margolari, marrazkilari eta grabatzailea (j. 1905).
* 1979 &ndash; Nadia Boulanger, frantziar musikagilea (j. 1887).
* 1985 &ndash; Viorica Ursuleac, errumaniar opera kantaria (j. 1894).
* 1986 &ndash; Albert Szent-Györgyi, hungariar biokimikaria, 1937ko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1893).
* 1987 &ndash; Lino Ventura, italiar aktorea (j. 1919).
* 1989 &ndash; Ewan MacColl, ingeles folk abeslari, kantautore, komunista, sindikalista, antzerkigile eta antzezlan ekoizlea (j. 1915).
* 1990 &ndash; Louis Althusser, frantziar filosofoa (j. 1918).
* 1993 &ndash;
** Jiří Hájek, txekiar politikaria, nazien aurkako erresistentzian jardundakoa (j. 1913).
** Said Mohamed Jaffar, Komoreetako 2. presidentea (j. 1918).
* 1995 &ndash; Kingsley Amis, britainiar idazlea (j. 1922).
* 1996 &ndash; Jevdokia Rexetnyk, ukrainar zoologoa (j. 1903).
* 1997 &ndash; Manuel Rodríguez, galiziar txirrindularia (j. 1926).
* 1998 &ndash;
** Eric Ambler, ingeles idazle eta gidoigilea (j. 1909).
** Ángel Picazo, espainiar antzezlea (j. 1917).
* 2002 &ndash; Géraldine Albaniakoa, Albaniako erregina ezkontidea (j. 1915).
* 2005 &ndash; Arman, frantziar artista, errealismo berriaren sortzaileetako bat (j. 1928).
* 2006 &ndash; Choi Kyu-hah, Hego Koreako presidentea (j. 1919).
* 2007 &ndash; Ève Curie, frantziar pianojole, kazetari, hizlari eta diplomatikoa (j. 1904).
* 2009 &ndash; Irene Kaminka Fischer, austriar-estatubatuar matematikari eta geodesista, historiako geodesista garrantzitsuenetakoa (j. 1907).
* 2012 &ndash; Wilson Whineray, zeelandaberritar errugbilaria (j. 1935).
* 2015 &ndash; Gloria van Aerssen, hispano-nederlandar abeslaria (j. 1932).
* 2017 &ndash;
** Elsa Girardot, ezpata modalitateko frantziar eskrimalaria (j. 1973).
** George Young, australiar musikari, egile abeslari eta musika ekoizlea (j. 1946).
* 2018 &ndash; Robert Saladrigas, kataluniar kazetari, kritikari eta idazlea (j. 1940).
* 2019 &ndash;
** Sadako Ogata, japoniar politikaria (j. 1927).
** Marieke Vervoort, belgikar atleta paralinpikoa, eutanasiaz baliatuta (j. 1979).
* 2021 &ndash; Udo Zimmermann, alemaniar musikagile eta orkestra zuzendaria (j. 1943).
* 2023 &ndash; 
** Amanda Aizpuriete, letoniar poeta eta itzultzailea (j. 1956).
** Zsuzsa Bíró, hungariar zinema-gidoilari eta antzerkigilea (j. 1933).
* 2024 &ndash;
** Annelie Ehrhardt, alemaniar atleta, hesi-jauzian aritua (j. 1950).
** Gustavo Gutiérrez, perutar apaiz eta teologoa, Askapenaren teologiaren bultzatzaile nagusienetakoa (j. 1928).
* 2025 &ndash; 
** David Ball, ingeles musikaria, *Soft Cell* taldeko kidea (j. 1959).
** Charles Martin Wamika, ugandar apezpiku katolikoa (j. 1953).

## Jaiak eta urteurrenak 
* Sehaska egutegiko izendegia: Leire eta Alodia.

## Kanpo estekak 
Urriaren 21 | Urteko egutegi | Urriaren 23