open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wikimedia Fundazioa

**Wikimedia Fundazioa** ( *Wikimedia Foundation, Inc*), Wikipedia entziklopedia eta beste hainbat proiektu sustatzen dituen erakundea da. Floridan sortutako irabazi asmorik gabeko erakundea da. Wiki sisteman oinarritzen dira bere proiektu aske guztiak.

## Kontseilua 
Honakoak dira Wikimedia Fundazioaren Kontseiluko partaideak:
# Michael Snow: Presidentea.
# Jan-Bart de Vreede: Presidenteordea.
# Kat Walsh: Idazkari exekutiboa
# Stu West: Diruzaina
# Ting Chen
# Arne Klempert
# Samuel Klein
# Matt Halprin
# Jimmy Wales: Ohorezko presidentea

## Wikimediako proiektuak 
|}

### Edukien proiektuak 
Wikipediarekin batera, Wikimedia Fundazioak beste hainbat wiki kudeatzen ditu. Guztiek eskaintzen dituzte eduki libreak. Guztien helburua da ezagutza batzea, antolatzea, sailkatzea eta partekatzea. Hona proiektu batzuk (argitara eman ziren daten arabera sailkatuak):

### Azpiegitura eta koordinazio proiektuak 
Badaude hainbat proiektu beste proiektuak nolabait babesteko eta sustatzeko. Esate baterako,  argibideak ematen ditu wikimediako guneetan azkar eta ondo moldatzeko.

thumb|360px|erdian|Wikimedia logoaren inguruan hamabost proiektuen logoak. 2021ko irudia.
:: [>>>**Wikimedia proiektuen zerrenda** osoa.

## Tokiko kapituluak 
thumb|250px|Tokiko kapitulua duten herrialdeak urdinez.

Wikimediaren proiektuak mundu osoan daude zabalduta eta arrakasta handia izan dute. Horregatik, Wikimediak elkartutako erakunde sare bat sortu zuen antolaketa hobetzeko.

Tokiko kapituluak erakunde independenteak dira, Wikimedia Fundazioaren helburu berdinak dituztenak. Kapituluek Wikimedia Fundazioaren diru-laguntza jasotzen dute urtero. Horretarako, urteko txostena egin behar dute. Bestalde, Wikimedia komunitateari eta Wikimediaren proiektuei era desberdinetan laguntzen diete - dohaintzak esleituz, ekitaldiak antolatuz eta tokiko proiektuak bultzatuz. Gainera Wikimedia proiektuak eduki askea eta Wiki kultura sustatzeaz arduratzen dira.

Tokiko kapituluak erakunde independenteak direnez ez dute Wikimedia Fundazioaren webguneen lege-kontrolik edo ardurarik. Gehienetan, kapituluek estatu oso baten hedadura dute.

## Beste elkarte atxiki batzuk 
Erakundetze aldetik, kategoria nagusia kapitulua da. Aldiz, badira maila txikiagoan aitortza duten beste elkarte batzuk: gai erakundeak (Amical), eta erabiltzaile taldeak. Gai erakundeek ez dute kapituluek beste aitortzarik, baina eskubideetan zein betebeharretan haiengandik oso gertu daude. 2018an, Amical katalana da gai erakunde bakarra.

Aldiz, erabiltzaile taldeak ugari dira. Erabiltzaile taldeek badute fundazioaren aitortza, baina ez kapituluek edo gai erakundeek beste. Gehienetan, hizkuntzaren arabera antolatzen dira, baina bestela ere erakundetzen dira, gai edo geografia ingurune baten inguruan. 2016tik, Euskarazko Wikipedian, Euskal Wikilarien Elkarte sortu zen, erabiltzaile talde bat, eta wikipedia proiektu horren dinamizatzaile garrantzitsua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Wikimedia Fundazioa
* Estatutuak (PDF)
Osasunbidea

**Osasunbidea** Nafarroako Foru Erkidegoko osasun zerbitzu publikoa da, 1990ean sortutakoa.

## Lehen Mailako Arreta 
### Iruñeko zonaldeko zentroak 
* Iruñea:
Alde zaharra - Arrosadia/Milagrosa - Arrotxapea - Azpilagaña -Donibane - Ermitagaña - Etxabakoitz - Iturrama - Mendillorri - Sanduzelai/San Jorge - Txantrea - Iruñeko Lehen Zabalgunea - Iruñeko Bigarren Zabalgunea

* Orkoien - Berriozar - Atarrabia - Uharte (Eguesibar) - Noain - Zizur

* Gares - Artaxoa - Tafalla - Erriberri - Peralta - Carcastillo

* Zangoza - Agoitz - Auritz - Zaraitzu - Izaba

* Lesaka - Elizondo - Leitza - Doneztebe - Ultzama

* Altsasu - Etxarri Aranatz - Irurtzun

### Lizarrerriko zentroak 
Lizarra - Villatuerta - Antzin-Ameskoak - Viana - Los Arcos - Allo - Lodosa - San Adrián

### Tuterako zonaldeko zentroak 
* Tutera mendebaldea - Tutera ekialdea.
* Valtierra - Corella - Cintruénigo - Cascante - Buñuel

thumb|erdian|Nafarroako osasun mapa.

## Ospitale orokorrak 
* García Orcoyen Ospitalea (Lizarra).
* Nafarroako Ospitalea (Iruñea).
* Sofia Erregina Ospitalea (Tutera).
* Ubarmin Klinika (Elkano).
* Virgen del Camino Ospitalea (Iruñea).

## Ikus, gainera 
* Nafarroako Unibertsitatea Klinika
* Euskal Herriko ospitaleak
* Osakidetza

## Kanpo estekak 
* Nafarroako Gobernuaren osasun ataria.
Aralar (argipena)

**Aralar** hau izan daiteke:

* **Aralar**, Euskal Herriaren erdigunean dagoen mendilerroa, aztarnategi megalitiko eta mitologian aberatsa, Nafarroa Garaiaren eta Gipuzkoaren artean kokatua.
* **Aralar**: Euskal Herriko alderdi politiko abertzale eta ezkertiarra.
* **Aralar Irratia**: Lekunberriko (Nafarroa Garaia) euskarazko irrati katea.
* **Aralar**: gizonezko izena.
* **Aralar kalea (Iruñea)**: Iruñeko Bigarren Zabalgunean dagoen kalea.

## Erreferentziak
Pelé

**Edson Arantes do Nascimento** (Três Corações, 1940ko urriaren 23a - São Paulo 2022ko abenduaren 29a), batez ere **Pelé** ezizenaz ezaguna, brasildar futbolaria izan zen, zaletu eta aditu askoren iritziz inoiz izan den handiena. *Mendeko Atleta* titulua jaso zuen 1981ean, ''L'Équipe* frantziar kirol-egunkariak emanik.

## Kirol ibilbidea 
Futbolerako berezko dohaina zuen: zelai gainean lasterra, bizia eta teknika trebekoa zen. Aurrelari aritzen zen maizenik, eta golak erraz sartzen zituen, bai urrundik eta bai gertutik. 1958ko Suediako Munduko Kopan (Jules Rimet lehiaketan) garaipena lortu zuen brasildar taldearekin aritu zen. 1962. eta 1970. urteetan jokatu ziren mundu lehiaketetan ere garaipena lortu zuen . Brasilen jokatu zuen Santos futbol taldean, harik eta 1974an futbola utzi zuen arte. 1975ean, ordea, futbolera itzuli zen 1977 arte, New Yorkeko Cosmos futbol taldearekin dirutza handiko kontratu bat sinatu baitzuen. Futbola utziz geroztik, kirol munduari gertutik loturik segitu zuen aditu lanetan; zenbait liburu ere idatzi zituen eta hainbat filmetan ere izan zen partaide.

Futbol profesionalaren goleatzailerik onena izan zen, 1.284 gol sartu baitzituen bere ibilbide osoan. Partida bakar batean sartutako gol kopururik handiena 1964an lortu zuen: 8 gol (Santos 11-Botafogo 0). 1959ko denboraldian 127 gol sartu zituen, inoizko markarik handiena.

### Brasilgo selekzioa 
Brasilgo selekzioarekin 92 partida ofizial jokatu zituen eta taldeko golegilerik onena izan zen, 95 golekin, baita Munduko Txapelketetan inoizko brasildarrik onena ere (12 gol). 1958an, Munduko Txapelketa lortzen futbolaririk gazteena izan zen. Haren azken partida 1971ko uztailaren 18an izan zen, Brasil-Jugoslavia zehazki.

### Futbol klubak 
Brasilgo Santos FC taldean jokatu zuen 1956tik 1974 arte eta ondoren, New York Cosmos talde estatubatuarrean, 1975etik 1977 arte.

### Tituluak 
* Munduko Txapelketa: 1958, 1962 eta 1970.
* Kluben arteko Munduko Txapelketa: 1962 eta 1963.
* Ameriketako Askatzaileen Kopa (*Taça Libertadores da América*): 1962 eta 1963.
* Brasilgo Kopa: 1961, 1962, 1963, 1964, 1965, 1966, 1967, 1968, 1969, 1970 eta 1971.
* Rio-São Paulo: 1959, 1963, 1964, 1966 eta 1968.
* Campeonato Paulista: 1958, 1960, 1961, 1962, 1964, 1965, 1967, 1968, 1969, 1973.
* Ipar-Ameriketako Txapelketa: 1977 (NY Cosmos).

## Zinema 
* *Escape to Victory'' ("Ihesa ala garaipena", 1981).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala, pele10.com
Anaximenes

**Anaximenes** (Grekoz: Άναξιμένης) Miletosekoa (K.a. 585 – ) Miletoko eskolako hirugarren filosofoa izan zen, Tales eta Anaximandro ondoren. Teofrastoren arabera Anaximandrosen ikaslea izan zen. Bestalde, Anaxagoras eta Diogenes Apoloniakoa Anaximenesen ikasleak izan bide ziren.

## Pentsamendua 
[thumb|250px|eskuinera|**Anaximenesek** [airea gauza guztien *arkhe* edo sorburua dela pentsatzen zuen.]]

Tales eta Anaximandros bezala, gauza guztien *arkhe* edo sorburuaz kezkaturik, denak airea jatorri duela baieztatu zuen. Airea nonahi dagoen gaia da, eta naturako indarren eraginez eraldatzen da, beste gauzak sortuz horrela. Tradizio grekoan, airea arima edo bizitzaren arnasarekin lotzen da. Ildo beretik, arimaren propietateak egotzi bide zizkion Anaximenesek aireari. Horrela, airearen izaera jainkotiarra dela  eta bere kabuz gauzak sortu eta bilakatzeko gai dela pentsatu zuen. Aldakortasuna eta naturaren aniztasuna airearen beraren trinkotasunaz azaltzen zuen: airea arindu egiten bada, [su]] bilakatzen da eta trinkotu ahala haize, hodei, ur, lur eta harri bihurtzen da eta alderantziz. Prozesu hauek enpirikoki baiezta daitezke beroak arindu eta hotzak trinkotu egiten duela begiratuz. Aldaketa hauen mekanismoa ordea ez zuen azaldu. . Airea neutroa delako eta *apeiron* ez bezala propietateak dituelako aukeratu zuela aipatu zuen Teofrastok. Anaximenes, eta Miletoko eskolako beste filosofoak, materialista monistak ote diren eztabaidatu da. Ildo honetatik, badirudi Anaximenesek ez zuela pentsatu dena airea denik, dena airetik datorrela baizik, lurretan eta beste gauzetan airearen inongo arrastorik gabe. 

Airearen bitartez azaldu zituen zenbait fenomeno ere, esaterako tximista eta trumoia haizea hodeiak puskatzean sortzen zela pentsatzen zuen. Unibertsoaren sorrerari buruz, lurra airetik sortu zela zioen, trinkotze-efektu batengatik. Horrela, disko lau bihurtu zen. Horrela ilargia eta eguzkia ere sortu zirela baieztatu zuen. Izarrak airea sua bihurtu zenean sortu ziren. Gorputz hauek denak lurraren inguruan airean barrena dabiltzala esan zuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Aguirre, Javier eta Juaristi, Felipe (2004): "Sarrera" in *Filosofo presokratikoak*, Bilbo, Klasikoak. 
* Aguirre, Javier (2008): "Filosofiaren sorrera: Presokratikoak" in Agustin Arrieta (et al.): *Filosofiaren historia*, Donostia, Elkar. 
* Iturriotz, Ander (2004): "Helendarren Filosofia (I): Presokratikoak" in Joxe Azurmendi (et al.): *Filosofiako Gida*, Bilbo, UEU. 
* Iturriotz, Ander (2007): *Lehen filosofia Heladen*, Donostia, Jakin. 
 *Readings in ancient Greek philosophy: from Thales to Aristotle*; S. Marc Cohen, Patricia Curd, C. D. C. Reeve, *books.google* webgunean. 12-14. orrialdeak.

## Kanpo loturak 
* *Filosofo presokratikoak* EHUren webguneko *Klasikoak* bilduman.
*  Stanford Encyclopedia of Philosophy: *Presocratic Philosophy*
*  Internet Encyclopedia of Philosophy: *Anaximenes*
Aragoiera

**Aragoiera** (*aragonés* edo *luenga aragonesa*) Aragoiko (Espainia) Pirinieotako zati batzuetan mintzatzen den erromantze hizkuntza da. Erdi Aroko hizkuntza gisa, mundu akademikoan nafar-aragoiera izenaz ezaguna da.

Egile batzuek VIII. mendearen inguruan latinetik jaio zela uste dute. Historikoki, euskararen eragina jaso zuen hastapenetan, bai eta ondoko katalanarena, okzitanierarena eta gaztelaniarena ere: azkena eragile nagusia da.

2009ko azarotik, aragoiera eta katalana babesteko asmoz, *Aragoiko hizkuntzak erabili, babestu eta bultzatzeko legea* onartu zuen Aragoiko gobernuak. Lege horrek ez du aragoieraren koofizialtasunik jasotzen, baina hizkuntzaren lurraldean eskubide batzuk onartzen ditu (Consello d'a Fabla Aragonesak bultzatua), batetik, eta 2004tik Sociedat de Lingüística Aragonesak defendatutakoa (*Grafía SLA* deitua), bestetik, 2010eko otsailean, banaketa bukatzeko, Academia de l'Aragonések *Behin-behineko proposamen ortografikoa* kaleratu zuen eta 2023an onartu zen ortografia bateratua.

## Hiztunen geografia 
10.000 hiztun inguru daude, Huescako hurrengo lekuetan, batik bat: Graus, Monzón, Balbastro, Fonz, Hecho, Estadiella, Benás, Samianigo, Chaca, Plan, Ansó, Ayerbe, Broto eta Lo Grau.

## Dialektoak 
* **Mendebaldeko aragoiera** edo *aragonés ozidental*. Bost aldaera ditu: *ansotano* (Ansoko ibarra), *cheso* (Hechoko ibarra), *aragüesino* (Aragues eta Chasa), *aisino* (Aisa) eta *chaqués* (Chaca).

* **Erdialdekoa** edo *zentral*: Alto Gallego eta Sobrarbeko (Bielsa) eskualdeetan.

* **Hegoaldekoa**, *meridional* edo *semontanés*: Semontano eta Ayerben.

* **Ekialdekoa** edo *oriental*: Ribagorza eta Sobrarbeko (Chistauko ibarra eta A Fueba) eskualdeetan.

## Historia 
thumb|250px
Lehen testu ezagunak, *Doneiliagako glosak* izenekoak, X. mendekoak dira. XII. eta XIII. mendeetan lekukotza idatziak ugaritu ziren, eta XIV.ean, Juan Fernández de Heredia, lehen idazle esanguratsua, bizi izan zen.

XVII. mendean, Ana Abarca de Bolea serorak testu batzuk utzi zituen, baina hiztunek XX. mende arte ez zuten euren hizkuntzaz irakurtzeko hainbeste aukera izan. 1977an, Francho Nagorek lehen gramatika liburua kaleratu zuen, bai eta zenbait fikziozko liburu idatzi ere.

2005ean abiatu zuten Chuntos por l'aragonés egitasmoa, hizkuntza batua lortzeko helburuarekin eta hainbat elkarte eta hiritarrek sostengatua. Horren emaitza Academia de l'Aragonés erakunde araugilearen sorrera izan zen, urte bat geroago: 2023an, elkarte horrek ortografia estandarra adostu zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aragoieraren 1987ko arau grafikoak
* Europako hizkuntza gutxituak
* Nafar-aragoiera

## Kanpo estekak 
*  Portal de l'aragonés
*  Chuntos por l'aragonés
*  Consello d'a fabla aragonesa
*  Ligallo de fablans de l'aragonés
*  Llengües Vives
*  Sociedat de Lingüística Aragonesa
*  Academia de l'Aragonés
*  Arredol - Diario digital en aragonés
* Aragonario Gaztelania/aragoiera hiztegi elektronikoa Interneten
Iberiar penintsula

**Iberiar penintsula** Europako hego-mendebaldeko penintsula da. Bertan Espainiako eta Portugago zati handienak daude (zenbait lurralde penintsulaz kanpo dituzte), Andorra osoa, Gibraltar osoa, eta Frantziako hegoaldeko zati txiki bat.

## Geografia 
Erdi-uharte izanda, itsasoz inguratua dago ia alde guztietatik: iparraldean Bizkaiko golkoa, mendebalde-hegoaldean Ozeano Atlantikoa eta ekialde-hegoaldean Mediterraneoa daude. Europara Pirinioek lotzen dute.

582.925 kilometro koadro ditu penintsulak.

### Ibaiak 
thumb|Arro hidrografiko iberiar nagusiak.
Ibai handiek zeharkatzen dute, hala nola, Duero, Ebro, Tajo, Guadalquivir, Guadiana, Jucar eta Segura.

### Mendiak 
# Mulhacen (Granada): 3.482 m.
# Aneto (Huesca): 3.404 m.
# Veleta (Granada): 3.392 m.
# Posets (Huesca): 3.375 m.
# Monte Perdido (Huesca): 3.355 m.

### Lurmuturrak 
Iparraldeko muturra Estaca de Bares (Coruña) da, eta ipar-ekialdeko bazterrean, Creuseko lurmuturra dago (Girona). Hego-ekialdean, Gata (Almeria). Hegoaldean, Gibraltarko itsasartea mugatzen duen Tarifa (Cadiz), Europako punturik hegoaldetarrena. Hego-mendebaldean, azkenik, San Bizente (Algarve) dago.

## Historia 
## Hizkuntzak 
Gaztelania eta portugesa hizkuntza mintzatuenak dira, eta penintsulatik kanpo nabarmenki hedatu dira, Espainiar Inperioak eta Portugaldar Inperioak munduan barreiatuta. Hirugarren mintzatuena katalana da, eta horren ondoren galiziera eta euskara datoz. Badira beste hizkuntza gutxitu batzuk, hala nola asturiera, aragoiera eta aranera, besteak beste. Azkenik, Gibraltarren ingelesa nagusi da

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko geografia
* Espainiako geografia
* Portugalgo geografia

## Kanpo estekak
Sintoma

**Sintomak** sendagileak objetibatzen dituen datu klinikoak dira, miaketa fisikoa egin ondoren bildutakoak. Adibidez, fonendoskopioaren bidez bihotz-murmurioak edo biriketan txistu-hotsak entzutea , masa edo koskorrak igartzea tripa ukitzean, eta abar.

Zeinu klinikoez gain, bestelako datuak ere jaso ditzake medikuak, proba osagarrien bidez, zeinu analitikoak edo erradiologikoak alegia.

Batzuetan, zeinuak miaketa fisikoen bidez bakarrik antzeman daitezke, beste batzuetan proba osagarrien bidez soilik eta beste batzuetan bide bietatik.

Askotan zeinu batek gaixotasun osoa izendatzen du, izen bera hartzen dute biek alegia. Adibidez, artrosia zeinu klinikoa eta erradiologikoa da, baina baita gaixotasunaren izena ere.

## Sintoma klinikoak 
* Arritmia
* Artritis
* Artrosi
* Baba
* Besikula
* Bihotz-murmurio
* Eritema
* Gongoil linfatiko
* Maskur
* Legen
* Pikore
* Txistu-hots
* Ubeldura

## Sintoma analitikoak 
* Anemia
* Hiperkolesterolemia
* Hipertransaminasemia
* Hiperurizemia
* Leukopenia
* Leukozitosi
* Tronbopenia
* Tronbozitosi

## Sintoma erradiologikoak 
* Aneurisma
* Biriketako koskor
* Litiasi
* Tronbosi

## Agerraldi *subjektiboa* 
Sintoma gaixotasunaren agerraldi *subjetiboa* da baita ere, hau da pertsona gaixo batek sentitzen duena. Beste modu batean esanda, medikuari eriak gertatzen zaionari buruz kontatzen diona.

### Sintomen zerrenda 
* Bihotzerrea.
* Eztula.
* Mina.
* Sukarra.
* Odoljarioa.

## Kanpo estekak
Lanperna

**Lanperna** *Pollicipes* generoko animaliak dira, itsas ertzeko marearteko haitzetan atxikita bizi diren oskoldunak. Oso aintzat hartzen dira sukaldaritzan.

## Ezaugarriak 
Lanpernek bi larba-aldi dituzte.
* Lehenak *nauplius* izena du, planktona osatzen duena eta itsas-lasterrek, itsasaldiek eta olatuek alde batetik bestera daramana. Egoera aske honetan garatu eta elikatu egiten da. Egoera honek bi aste inguru irauten ditu.
* Bigarrenak *ziprido* izena du eta igerian egiteko egokitua dago. Egoera honetan, larbek ingurune seguru eta emankorra aukeratzen dute. Ez bada hala, larbak hil egingo dira. Ingurune egoki hau aurkitzean, ziprido larba haitzera atxikitzen da eta lanperna bihurtuko duen metamorfosia hasten.

Lanperna arruntak jarraikako sei oskol garatuko ditu, gorputza inguratu eta babesteko. Bizitza osorako haitzera itsatsia izango da, garroak erabiliz planktona harrapatzeko eta gametoa erruteko.

Ornogabe asko bezala, lanpernak hermafroditak dira eta aldizkatu egiten dute ar eta eme egoera. Lanpernen zakila luzeena da gorputzarekin erkatuta, animaliaren luzera baino 20 aldiz luzeagoa baita.

## Espezieak 
thumb|200px|ezkerrera|Lanpernak arrokari atxikiak

*Lanperna* hitzarekin *Pollicipes* generoko espezieak izendatzen dira, hala nola:
* Pollicipes cornucopia (Leach, 1824)
* Pollicipes elegans
* Pollicipes mitella (Gmelin, 1790)
* Pollicipes pollicipes (Gmelin, 1789)
* Pollicipes polymerus

## Gastronomian 
Sukaldaritzan, oso aintzat hartzen dira lanpernak Euskal Herrian. Hemendik kanpo, Espainiako iparraldeko kostako eskualdetan, Galizian batez ere, eta Portugalen ere guztiz gustukoa dute.

## Perretxikoak 
**Lanperna** hitza *Amanita* generoko perretxiko batzuk izendatzeko ere erabiltzen da:
* Lanperna txarra (*Amanita pantherina DC. ex Fr.*)
* Galdakao lanperna (*Amanita rubescens Pers. ex Fr.*)
* Lanperna ezkatazorrotza (*Amanita echinocephala Vitt.*)
* Lanperna irintsua (*Amanita solitaria Bull. ex Fr.*)
* Gilbert lanperna (*Amanita gilberti Beauseigneur*)
* Lanperna zuria (*Amanita citrina var. alba (Gillet) G.T.*)
* Lanperna ezkatahoria (*Amanita aspera Fr.*)
* Lanperna iluna (*Amanita gr. Spissa*)
* Lanperna horia (*Amanita gemmata Fr.*)

## Kanpo estekak
Arama

**Arama** Gipuzkoako hego-ekialdeko udalerri bat da, Goierri eskualdean kokatua. Landa-udalerri txiki eta euskalduna da, probintziako txikiena, eta eskualdean biztanle gutxien daukana Altzaga eta Gaintzarekin batera. Izan ere,  biztanle zituen an.

## Geografia 
### Udalerri mugakideak 
* Iparraldean: Itsasondo
* Hegoaldean: Zaldibia
* Mendebaldean: Ordizia
* Ekialdean: Altzaga

### Auzoak 
Aramak bi gune nagusi ditu: behean, herrigunea, udaletxea eta kale nagusia dituena; goian, baserriek osatutako gunea.

Fitxategi:Arama ikuspegia, Euskal Herria.JPG|Arama udalerriaren ikuspegi panoramikoa. Ezkerraldean, Itsasondo udalerria eta N-1 errepidea; eskuinaldean, mendiaren goialdean, Altzaga udalerria.

## Zerbitzuak 
* Liburutegia
* Bake epaitegia
* Haur txokoa
* Soinketa aretoa
* Frontoia
* Gazte lokala

## Historia 
XIV. mendean Ordiziaren menpe zegoen, inguruko beste herri batzuk bezala, baina 1615eko otsailaren 13an hiribildu titulua jaso zuen.

XIX. mendean krisialdian sartu zen, gerrateen ondorioz.

## Demografia 
2019an Aramak 202 biztanle zituen, horietatik % 19,31k 65 urte edo gehiago zituen. Atzerrian jaiotakoen kopurua % 8,91 zen.

## Politika 
### 2023-2027 legegintzaldia 
### Alkateak 
Hauek izan dira Aramako azken alkateak:

a 2025eko ekainaren 19an Aritz Insausti Zeberio alkateak dimisioa aurkeztu zuen.

## Ekonomia 
2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak herrian: lehen sektorea BEGaren % 0,5. Bigarren sektorea % 80,6. Hirugarren sektorea % 17,1. Eraikuntza % 1,9.

## Euskara 
[thumb|Aramako Eugenio Izaren testigantza, erdara ikasteko kanpora joan beharraren ingurukoa. [Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko. ]]
Aramako euskara erdialdeko euskararen (gipuzkeraren) aldaera bat da, sartaldeko euskararen barnean kokatzen den Goierriko euskara, hain zuzen. Urolaldeko hizkerarekin batera osatzen du Sartaldeko azpieuskalkia, baina Urolaldekoan sakonagoa da mendebaleko euskararen eragina. Nortasun beteko hizkera da Goierrikoa, batasun handikoa, nahiz eta gorabeherak badiren mendebaletik ekialdera, hau da, Segura, Zegama eta Legazpitik Zaldibia edo Legorretara. Ataungoa ere berezia da, ziurrenik, bakartu samar eta Nafarroako mugan dagoelako. Abaltzisketak eta Ikaztegietak Tolosaldearekin lotura egiten dute, eta Urretxuk eta Zumarragak, berriz, Goierri eta Urolaldearen artekoa. 2016an herritarren % 83,33 euskalduna zen.

## Ondarea 
[thumb|eskuinera|250px|Udaletxe zaharra eta [San Martin eliza (Arama)|San Martin eliza]]
* Aramako pilotalekua: herrigunean dago.
* San Martin eliza: herrigunean dago.

## Aramar ospetsuak 
* Nekane Erauskin (1962), politikaria.
* Iker Irribarria (1996), esku huskako pilotaria eta Aramako alkatea.
* Oier Calvillo (1996), futbolaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aramako berriak Goierriko Hitzan

* Aramako Udalaren webgunea
Belauntza

**Belauntza** Gipuzkoako ekialdean eta Tolosaldean dagoen herri euskalduna da.

3,4&nbsp;km² ditu eta  biztanle zituen . urtean.

## Mugakideak 
* Iparraldean: Berrobi eta Ibarra
* Hegoaldean: Leaburu eta Gaztelu
* Mendebaldean: Ibarra
* Ekialdean: Elduain

## Historia 
1321ean, bertan borrokatu zen Beotibarko gudua nafarren eta gipuzkoar oinaztarren artean. 1374an Tolosarekin bat egin zuen, inguruan ahaide nagusiek zuten indarrari aurre egiteko.

1802an lortu zuren hiribildu titulua.

## Demografia 
2019an herriak 258 biztanle zituen. Horietatik %26,36ak 65 urte edo gehiago zituen. Eta atzerrian jaiotakoak %6,59 ziren.

## Politika 
2015eko udal hauteskundeetan Denok Bat plataformak 88 boto lortu zituen, eta Gazteak Aurrera plataformak 68 boto. Mariano Lazkano izendatu zuten alkate, hirugarren aldiz. Baina 2016ko abenduan hil egin zen bihotzekoak jota. Ondorioz, Silvia Moneo izendatu zuten alkate.

2019ko udal hauteskundeetan Denok Bat plataformak 82 boto lortu zituen, Belauntzako Herritarrek 46, eta PSEk 3. Silvia Moneo izendatu zuten berriro alkate.

2023ko udal hauteskundeetan Denok Bat plataformak 107 boto lortu zituen, eta PSE-EEk 6.

## Azpiegiturak 
Ibiurreko urtegiak ur hornidura ematen dio herriari.

### Kirola 
* Frontoia

### Hezkuntza 
* KZ gunea

## Ekonomia 
2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak herrian: Lehen sektorea BEGaren %1,2. Bigarren sektore %74,1. Hirugarren sektorea %19,7. Eraikuntza %5. testigantza, eskolara eguraldi txarra egiten zuenean bakarrik joaten zirela kontatzen duenekoa. Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.]]
Belauntzako euskara gipuzkeran katalogaturik dago, zehatzago, erdiguneko gipuzkeraren parte den Tolosaldeko euskaran. Erdiguneko azpieuskalki hau Beterriko hizkerek eta Tolosaldekoek osatzen dute. 2016an herritarren %84,65 euskalduna zen.
* Artabe Auzkoa baserria. 1805ekoa.
* Egoskozabal baserria. XVI. mendean eraikia. Eusko Jaurlaritzak Kultura Interesdun Ondaretzat izendatu du.
* thumb|San Juan Batailatzailearen elizaAranguren Auzkoa, 1803an eraikia

## Argazki galeria 

Fitxategi:Belauntza, Euskal Herria.jpg|Belauntza udalerria Uzturre mendiaren magaletik ikusita.
Fitxategi:San Jose bazeliza, Belauntza. Gipuzkoa, Euskal Herria 01.jpg|San Jose baseliza.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
* Belauntzako albisteak "Tolosaldeko Hitza"n
Kantauri

[thumb|350px| [Zarautz Kantauri itsasoaren ertzean]]
[thumb|350px| [Gaztelugatxe, iluntzean]]
[thumb|350px| [Comillasko kaia]]
[thumb|350px| [Llanesko Torimbia hondartza]]
**Kantauri** edo **Kantauri itsasoa** Galiziako Estaca de Bares muturretik Aturriraino doan kostaldeko itsasgunea da, Bizkaiko golkoaren zati dena. Kantauri itsasoa ez da Bizkaiko golkoarekin nahastu behar. Lehenengoa bigarrenaren zati bat da. Izen hau gehienbat Espainian erabiltzen da, gainerako lurraldeetan izen hau ia-ia ezezaguna da eta "Bizkaiko golkoa" hitzak erabiltzen dira honen ordez.

## Etimologia 
*Cantabricus Oceanus* izena erromatarrek ezarri zioten K.a. I. mendean, kostaldean bizi zen kantabriar leinuarengatik.

## Ezaugarriak 
Iparraldeko itsaso hotzen eta hegoaldeko itsaso tropikalen artean kokaturik dago. Britaniar uharteetako behe presio gunearen eta Azoreetako antizikloiaren arteko talkak haizearen norabidea konstante mantentzen du eta honek 2-3 metrotako altuera duten olatuak sortzen ditu. Itsaso zakarra da beraz eta marea biziak nabariak izaten dira, bai eta enbatak ohikoak ere. Golkoko itsaslasterrak ere eragina badu.

Ekialdera joan ahala udan ura beroagoa da (22-24ºC) eta neguan hotzagoa (10-12ºC), eta bere gazitasuna %35ekoa da. Itsasaldien anplitudea handia da. Itsaso sakona da, plataforma txikia duena.

## Herri nagusiak 
* Lugoko probintzian:
** O Vicedo
** Viveiro
** Burela
** Foz
** Ribadeo

* Asturiasen:
** Navia
** Ḷḷuarca
** Luanco
** Gijón
** Ribeseya
** Llanes

* Kantabrian:
** San Vicente de la Barquera
** Comillas
** Santander
** Santoña
** Laredo
** Castro Urdiales

## Euskal Herriko kostaldeko herriak 
* Bizkaian:
** Muskiz
** Zierbena
** Santurtzi
** Portugalete
** Getxo
** Sopela
** Barrika
** Plentzia
** Gorliz
** Lemoiz
** Bakio
** Bermeo
** Mundaka
** Ibarrangelu
** Elantxobe
** Ea
** Lekeitio
** Ondarroa

* Gipuzkoan:
** Mutriku
** Deba
** Zumaia
** Getaria
** Zarautz
** Orio
** Donostia
** Pasaia
** Hondarribia

* Lapurdin:
** Hendaia
** Ziburu
** Donibane Lohitzune
** Getaria
** Bidarte
** Miarritze

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tomate

**Tomatea** (izen zientifikoa: ***Solanum lycopersicum***) landare espezie bat da, solanazeoen familiakoa, bai eta landare horren fruitua ere. Munduko labore garrantzitsuen artean dugu tomatea. Kontsumoaren arabera, bi tomate mota bereiz daitezke: %&nbsp;75 kontsumo freskorako (entsaladarakoa) eta %&nbsp;25 industrian prozesatzeko (kontserbak egitekoa).

## Historia 
Espainiarrek ekarri zuten Europara. Mexikotik Iberiar Penintsulara XVI. mendean iritsi zen. Europan Italian erabili zen lehenengo aldiz jangai gisa 1550. urtearen inguruan. Gatza piper beltza eta olioz lagunduta jaten zen. XX. mendearen ia hasiera arte toki askotan pozoitsua zela kontsideratzen zen, belladonarekin zuen antza zela eta. Horregatik, saltsa moduan hedatu zen lehenik, eta mendeetan ez zen gordinik jateko ohitura sustraitu.

## Konposaketa 
Bere konposaketaren %&nbsp;92 ura da eta proteinak %&nbsp;1 soilik. Energia-kopuru txikia du: 100 g-ko 17 kilokaloria. 100 gramo tomatetan, 17 miligramo C bitamina, 1,2 miligramo E bitamina, eta 1.715 mikrogramo karoteno biltzen dira. Likopenoa zelula karotinoide bat da, kolore gorria duen konposatu kimiko bat, karotenoaren antzekoa, tomatearen pigmentu edo klorofilaren barruan dago eta kolore berezia ematen dio. Likopenoa oxidazioaren kontrakoa da. Gorputzean erradikal askeek sortarazten dituzten estres oxidatzaileei aurre egiten die eta, bide batez, zelulak babesten ditu. Hori dela eta, zenbait zientzialarik egiaztatu dutenez Yamamoto jaunak, Japoniako Kobeko Unibertsitatekoak edo Indiako Delhi Berriko Zientzia Medikoko Institutukoak, adibidez tomateak duen likopenoa minbiziari kontra egiteko guztiz ona da.

## Laborantza 
Tomateak edozein sasoiretan (negutegian) landatzen dira.
Nafarroan, 1998an lehenengo bost uzta-makinak erosi baziren ere, egun, industriarako tomatearen biltze lana erabat mekanizatuta dago.
## Barietate batzuk 
thumb|Mallorcako adar-tomatea
* Cherry tomatea
* Bertako tomatea
* Adar-tomatea
* Tomate txikia
* Madari-tomatea
* Tomatearen Kalitatezko Eusko Labela.
* Transgeniko tomatea.
* Aretxabaletako tomatea

## Sukaldean 
Geure-geureak diren plater batzuk tomaterik gabe ezingo lirateke prestatu: txipiroiak saltsa beltzean edo zamari erako baratxuria, esaterako. Tomate gordina, tomate-saltsa edo tomate-zukua oso arruntak dira. Oraingo euskal eta Mendebalde guztiko sukaldea tomaterik gabe beste zerbait izango lirateke.

Entsaladaren osagai nagusietakoa da urazarekin batera.

## Errekor batzuk 
Tomate landare luzeena 19,8 metro, landare zabalena 85,46 metro koadro, ale gehien batera zituenak 1.355 koxkor; ale gehien eman zituenak 32.194 hazi zituen; ale handienak 5 kiloko pisua zuen; tomate barietate gehien dituen elkarteak 241 ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Euskal tomateaz "Kalitatea" fundazioaren webgunean
Pluton (argipena)

**Pluton** hitzak esanahi ezberdinak izan ditzake:
# **Pluton**: eguzki sistemako planeta nanoa.
# **Pluton**: Erromatar mitologian, infernuetako jainkoa.

## Ikus, gainera 
* Plutoi
Gerhard Schröder

**Gerhard Fritz Kurt Schröder** (Mossenberg-Wöhren, Blomberg, Ipar Renania-Westfalia, 1944ko apirilaren 7a) alemaniar politikaria da, 1998-2005 bitartean Alemaniako kantziler izandakoa. Rosneft Errusiako petrolio konpainiaren Administrazio Kontseiluko lehendakaria da 2017ko irailetik.

## Lehen urteak eta ikasketak 
Blombergen jaio zen, familia xume batean, 1944ko apirilaren 7an. Sei hilabete geroago hil zen haren aita, Bigarren Mundu Gerrako Errumaniako frontean borrokatzen ari zelarik. Amak etxeak garbitzen lan egin zuen. Gerhardek mandatuak egiten eta denda batean saltzen jardun behar izan zuen, gau eskolan batxilergoa ikasi bitartean. Eraikuntzan ere lan egin zuen. 1966–1971 bitartean, zuzenbide ikasketak egin zituen Göttingengo Georg-August Unibertsitatean.

## Bizitza politikoa 
1960ko hamarkadaren hasieran, Alemaniako Alderdi Sozialdemokratako kide egin zen, eta denbora gutxian nabarmendu. Urte haietan, marxistatzat jotzen zuen bere burua, eta borroka antinuklearrean aritu zen. 1978an Sozialista Gazteen lehendakari hautatu zuten, eta 1980an Bundestageko diputatu.1986an, Saxonia Behereko hauteskundeetara aurkeztu zen, baina Ernst Albrecht, CDUko hautagaia, nagusitu zitzaion. 2001eko irailaren 11ko atentatuen ostean, 3.900 soldadu Afganistango Gerrara bidaltzea erabaki zuen gobernu federalak, Berdeen alderdiko legebiltzarkide batzuek aurkako botoa eman arren. 2002ko hauteskundeen atarian, Elba eta Donau ibaietako uholdeetan kaltetuei estatuaren laguntza bermatzeko izan zuen erreakzio azkarrak haren izen ona handitu zuen. Horrezaz gainera, hauteskunde kanpainan garbi mintzatu zen Iraken operazio militar bat burutzearen aurka.

2002ko iraileko hauteskundeetan diputatu galera handia izan arren, Schröderrek agintean segitu ahal izan zuen Berdeen igoerari esker. Ondorengo hilabeteetan, Frantziako presidente Jacques Chirac-ekin batera, Irak inbaditzearen aurkako jarrera agertu zuen.

2005eko uztailean, zenbait eskualdetako bozetan (Sarre, Saxonia, Schleswig-Holstein, Ipar Renania-Westfalia) porrota jaso ondoren, Schröderrek konfiantza mozioa galdu zuen Bundestagen; izan ere, hori zen bere nahia. Era horretan, Parlamentua desegiteko eskatu izan zion Horst Koehler presidenteari, hauteskundeak urtebetez aurreratu ahal izateko. Hauteskundeak irailaren 18an egin ziren, eta bi alderdi nagusiek oso emaitza paretsuak lortu zituzten, CDU-CSU batasunak SPDri aurrea hartu bazion ere. Negoziazio luzeen ostean kristau-demokratek eta sozialdemokratek hitzartu zuten gobernu akordioaren ondorioz, Angela Merkelren ordeztu zuen Schröder kantziler karguan.

## Politikaren ondorengo bizitza 
2005eko azaroaren 23an, Angela Merkelek kantziler kargua hartu eta biharamunean, Schröderrek diputatu akta utzi zuen; harrezkero, politika aktibotik erretiratu zen. Kantziler ohia Gazpromen, hots, Errusiako estatuaren, enplegatu bihurtu izanak polemika handia piztu zuen Alemanian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Murasaki Shikibu

thumb|thumbtime=8|start=0|Murasaki Shikibu: Heian jauregian jaio zen nobela.

 (c. 978-1014/1025) eleberrigile eta olerkari japoniarra izan zen.

Bere lanik ezagunena *Genji Monogatari* ("Genjiren istorioa") da, Historiako lehendabiziko eleberritzat jotzen dena. Bertan, gorteko printze baten amodio istorioak kontatuak dira, eta garaiko noble japoniarren bizitzaren lekukotzat hartzen da.

Murasaki Shikibu Japoniako literaturan garrantzi handia duen emakume bat da, eta *Genji Monogatari* eskolan aztertzen den liburua.

## Ikus, gainera 
* Literatura asiarra
* Japonierazko literatura
 
## Kanpo loturak 
* Egileari buruzko webgunea
Holanda

[thumb|Holanda (hau da, Ipar eta Hego Holanda probintziak), [Herbehereak|Herbehereetako probintzia mapan.]]

**Holanda** Herbehereetako mendebaldeko eskualde bat da, gaur egun bi probintziak osatua: Ipar Holanda eta Hego Holanda probintziek, alegia. Holandan daude Herbehereetako hiru hiri handienak: Amsterdam, Herbehereetako hiriburua; Haga, Herbehereetako Gobernuaren egoitza; eta Rotterdam, Europako porturik handiena dagoen hiria.

*Holanda* toponimoa, munduko hainbat hizkuntzatan, maiz erabiltzen da Herbehere osoak izendatzeko ere, Holanda baita aspaldidanik Herbehereen lurralde osoko eskualde jendetsuena, boteretsuena eta aberatsena. Erabilera hori ez dute gogoko herbeheretar askok; bereziki, Holandaz kanpoko Herbehereetako eskualdeetako biztanleek.

X. mendetik XVI.eraino, Holanda eskualde politiko bateratua zen, Holandako kondeek gobernatutako konderria. XVII. menderako, itsas eta ekonomia arloetako potentzia bat bilakatua zen Holanda, eta nagusi zen Zazpi Herbehere Batuen Errepublikako gainerako probintzien gainean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bobo

thumb|250px|Blankoa plaza, arratsaldeko dantzalekua

***Boboa*** Otsagabiko dantzetako pertsonaia da, bi aurpegiko maskaraduna.

Dantza-taldearen buru da, eta arlekinen antzeko jantzi gorri-berdea darama. Bere jantziak bi kolore hauekin jokatzen du, gorputzaren simetria azpimarratuz. Adibidez, galtzerdi bat berdea eta bestea gorria eramanez, edo mauka bat gorria eta bestea berdea. Dantza-zikloa sei dantzak osatzen dute, hauen artean lau makil-dantza direlarik. Azken dantzan, bi aurpegiko mozorroa erabiltzen du bobok, bata beltza eta bestea zuria. Txirikorda gorri-berdea ere eramaten du. Jaietako lehen egunean, irailaren 8an alegia, meza baino lehen Muskildako ermitan egiten dute dantza, eta arratsaldean Blankoa plazan.

## Kanpo estekak 
* Muskildako Gure Amaren dantzariak, Otsagabiko Udalaren webgunean.
Pare txirikordatu

thumb|200px
**Pare txirikordatuzko kablea** kable pare motetako bat da. Kobrezko hariez osatuta egoten dira, euren artean txirikordatuak. 2, 4, 25 eta 100 hariko kableak daude, baita gehiagokoak ere. Txirikordatuak propietate elektrikoak egonkortzen ditu kablean zehar eta inguruan egon daitezken beste kable pareek sortutako interferentziak murrizten ditu.

Sare telefoniko publikoan erabiltzeko kable pareen hurrengo propietateak dituzte:
* Eroaleak elektrolisi bidez lortutako eta suberatutako kobrezkoak dira.
* Espainian erabilitako kalibreak 0.404, 0.51, 0.64 y 0.91 mmkoak dira.
* Isolatzailea dentsitate altuko polietilenozkoa izango da, kable zaharretan izan ezik, non paperezkoa den.
* Tortsio luzera desberdina da kapazitatea eta beraz pareen arteko diafonia murrizteko.
* Pareak haien artean elkartzen dira gerua kontzentrikoak lortzeko..
* Kasu batzuetan kableen arteko lekua pterolatoz betetzen da, honela hezetasuna edo ura ez sartzeko kablearen estalkia apurtzen bada. Estalki hau gaur egun polietilenozkoa da, antzina berunezkoa izan ohi zen.

## UTP 
**UTP** ingelesezko *Unshielded twisted pair* edo apantailatu gabeko pare txirikordaturen siglak dira. Honela deitzen dira apantailatuez bereizteko. Apantailamentuak ez du babes handirik ematen, baina IBMk bere Token Ringen erabiltzen duena denez dexente hedatu da.

Gaur egun ordenagailu sareetan erabiltzeko hurrengo kategoriak existitzen dira:
* **CAT3** 25 MHzko banda zabalera duena 100mko luzeretan.
* **CAT5** 125 MHzko banda zabalera duena 100mko luzeretan.
* **CAT5e** CAT5 hobetua full Duplex transmisioa lortzeko pare bakoitzean, honela banda zabalera berdina erabiliz 1Gbps ethernet sareetan erabili daitekelarik.
* **CAT6** ez dago estandarizatua gaur egun erabiltzen den arren. Bere ezaugarriak 250 MHzeko banda zabalera batentzat definituko dira.
* **CAT7** ez dago definitua eta hare gutxiago estandarizatua. 600 Mhzeko banda zabalera batentzat definituko da. Bere desabantaila handiena aukeratutako konektorea da, pin bateko RJ-45a.

Jarraian ematen da UTP kablea krinpatzeko jarraitu beharreko bi arauen mapak:
Zbk	Pin	1.Kolorea	2.aukera	Izena
1.Pare	4	Urdina Gorria R1
	5	Txuria/Urdina	Berdea T1
2.Parea	3	Txuria/Naranja	Beltza T2
	6	Laranja Horia R2
3.Parea	1	Txuria/berdea	Urdina T3
	2	Berdea Laranja R3
4.Parea	7	Txuria/marroia	Marroia T4
	8	Marroia R4

## STP 
**STP** (Shielded Twisted Pair):
:* Hari pare 2.
:* Interferentziak gutxitzeko eta transferentzia-abiadura handitzeko, kanpoko isolatzailearen eta kobrezko 2 harien artean aluminiozko estalki bat dago
:* UTP baino garestiagoa

## Kableak alderazteko taulak 

beste irizpideekin:

 Teknologia aurreratzen doan heinean gehienezko luzera handitzen da.
 Kable batentzako transmisio-abiadurak ez daude hertsiki mugatuak. (hau da, abiadura muga gaindi daiteke)

Ze lekutarako erabilgarriak:

## Ikus, gainera 
* Kable ardazkide
* Zuntz optiko
* Lurreko mikrouhin
* Izpi infragorri
* Satelite bidezko mikrouhin
* Irrati-uhin

## Kanpo estekak
Astronautika

[thumb|[Hubble espazio teleskopioaren muntaketa.]]
**Astronautika** edo **kosmonautika** astro edo espazioko masen artean eta inguruan mugitzeko printzipioen hausnarketa eta horretarako beharrezkoak diren sistema eta medioen diseinu eta garatzeaz arduratzen den zientzia da. Batik bat zientzia hau gailu espazialen diseinuaz eta kosmonauta edo astronauten erosotasun eta bizirauteaz arduratzen da.

Astronautika hitza *astro* --izar-- eta *naus* --ontzi--> *nautes* --itsasgizon-->*nautikos* --ontzilaritza-- erro grekoetatik dator, hala nola kosmonautika *kosmos* --unibertso-- eta *naus* --ontzi--> *nautes* --itsasgizon-->*nautikos* --ontzilaritza-- erroetatik.

Naiz eta gaur egun asko garatu den zientzia den oso urte gutxi dituenez oro har aeronautikarekin erlazionatzen da eta biak batera lantzen dira normalean elkarren arteko harremana oso estua delarik.

Nahiz eta teorikoki zientzia berria ez den astronautikaren lehen lorpenak ez ziren bigarren mundu gerra ostea arte iritsi gerra hotzaren ondorioz AEB-k eta SESB-k espazioa konkistatzearren saiakerak burutzen hasi zirenean.

[thumb|[Soiuz|Soyuz kapsula errusiarra espazioan]]

Lehen gailu espaziala SESB-k jaurti zuen 1957ko urriaren 4ean Sputnik satelite artifiziala Kazakstanen dagoen Baikonurgo kosmodromotik orbitaratu zenean, laister jaurtiko zuten estatubatuarrek beren satelitea ere. 1961. urteko apirilaren 12an berriz lehen astronauta orbitaratu zen leku beretik Juri Gagarin Vostok-1 kapsularen barnean lurrari bira bete eman zionean.

## Kanpo estekak
Prospektiba

[thumb|[Scientific American|*Scientific American* aldizkariko 1916ko irudia. Etorkizunean zepelinek izango zituzten erabilpen harrigarriez hitz egiten zuen aldizkariak.]]**Prospektiba** etorkizuna aztertzen duen zientzia da, etorkizuna ulertzeko eta etorkizunean eragin ahal izateko. Ekonomia Lankidetza eta Garapenerako Antolakundearen arabera, **prospektiba** epe luzera zientzia, teknologia, ekonomia eta gizartearen etorkizunari buruzko aurresanak egiteko metodo eta prozedura sistematikoen multzoa da, helburutzat onura ekonomiko eta sozial handienak eragingo dituzten teknologiak identifikatzea duena. Prospektiba epe luzera zuzenduta egon arren, etorkizunean aldaketak ekar dezaketen joerei adi egon behar du, gaurko joerak etorkizunerako aldaketaren haziak izan daitezkeelako.

Bestalde, prospektiba diziplina bat eta etorkizuna aurreikustera zuzenduta dagoen dauden metodologia multzoa da. Prospektibak hainbat metodologia erabiltzen du, normalean etorkizunean eman daitezken eszenatokiak eraikitzeko.

Beste kultura eta herrialde batzuetan izen ezberdinak erabiltzen dira normalean. Horrela, mundu anglosaxoniarrean normalean erabiltzen den hitza ***Futures Studies*** da. Eta prospektiba bezala itzultzen den guztia ez du prospektibak berez duen izaera normatiboa. Duela gutxi kontzeptu berria sortu da: ***foresight***. Azken boladan, ***Foresight*** terminoa asko eta arrakastaz erabili izan da Erresuma Batuan eta Europar Batasunean, baina izan ere, ez dakar funtsezko aldaketarik **prospektiba** edo ***future studies*** terminoek duten esanahiarekin.

## Prospektiba lantegiak 
Enpresa munduan, garapen sozial eta komunitarioan, politikan... gero eta gehiago erabiltzen dira prospektiba tailerrak. Teknika honen bidez, gizartean edo erakunde jakin baten bilakaeran eragina duten partaideak biltzen dira, eta etorkizunari buruz duten iritziaren gainean eztabaidatzen dute.

Ohikoena partaideak taldeka jarri eta galdera biri erantzunak bilatzea izaten da: nola ikusi nahiko genuke X (gure herria, enpresa, taldea, elkartea...) 10-20-Y urte barru? Nola ez genuke ikusi nahi? Galdera horiei erantzunak bilatuz, partaideek argi ikusten dute zertan datozen bat, zer den lortu nahi dena eta zer eragotzi nahi dena. Ondoren, prospekzio horretan bat datozela jakinda (xehetasunak gorabehera) errazagoa izango zaie egin beharreko bidea zehaztea.

Teknika parte hartzaile hau askotan erabiltzen da, taldekideen artean konfiantza handitzea eta proiektu beraren partaide bihurtzea bideratzen duelakoan.

## Kanpo estekak
Gaztelu (Gipuzkoa)

**Gaztelu** Gipuzkoako ekialdean, Tolosaldean dagoen landa-udalerri txiki eta euskalduna da.

Nafarroako mugan egonda, historian zehar hainbat liskar eduki izan ditu, izan ere herriaren izenak iraganaldi militar hori iradokitzen du.

## Mugakideak 
Iparraldean Belauntza eta Elduain, hegoaldean Orexa eta Lizartza, ekialdean Berastegi eta mendebaldean Leaburu mugakide ditu.

Bestela, bi barrendegi txiki ditu Leitzaldeko (Nafarroa) mugan.

## Historia 
1374 urtean Tolosa herriari lotu zitzaion, erasoetatik nolabaiteko babesa lortzearren. Arriskua igarota, 1845 urtean banandu eta alkatea lortu zuen. 1966 urtean Leabururekin batu eta Leaburu-Gaztelu udalerria osatu zuen. Biztanleen eskaerei erantzunez, 1995 urtean berriro banandu eta udalerria osatu zuen.

## Demografia 
2019an zituen 166 biztanleetatik %21,08k 65 urte edo gehiago zituen, eta atzerrian jaiotakoak %4,22 ziren.

## Ekonomia 
2017an honela banatzen ziren sektoreak: lehen sektorea %18,2. Bigarren sektorea %1,5. Hirugarren sektorea %68,7. Eraikuntza %11,6. 38 boto (zinegotzi 1). Gari Aranzabal izendatu zuten alkate.

2019ko udal hauteskundeetan EH Bilduk 42 boto lortu zituen.

2023ko udal hauteskundeetan EH Bilduk 55 boto lortu zituen.

## Euskara 
[thumb|Gazteluko Josefa Agustina Barriolaren testigantza, herrian euskarak zuen egoeraren eta gaztelaniaren prestigioaren ingurukoa. [Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.]]
Gazteluko euskara gipuzkeraren aldaera da, eta Tolosaldeko euskara hain zuzen. Beterriko hizkerekin batera, Erdiguneko azpieuskalkia osatzen du. 2016an herritarren %90,57 euskalduna zen.

## Ondasun nabariak 
* Otsabio-Zarateko Estazio Megalitikoa

* Erregiñenea baserria kultura ondare publikotzat hartu du Eusko Jaurlaritzak.

thumb|Gaztelu XX. mende hasieran

## Gazteluar ezagunak 
* Juan Ignazio Goikoetxea Olaondo (1908-1983), euskal idazlea.
* Joxe Mari Aranalde (1933-2005), idazle, bertsozale eta euskaltzaina.
* Andoni Goikoetxea Gabirondo (1971-), segalaria.
* Eider Olazar (1982-), kazetari eta politikaria.
* Izaro Zubiria (1989-), albaitaria.
* Joxe Gabirondo. Segalaria. Euskal Herriko txapeldun izana.
* Mikel Aranalde. Segalaria. Euskal Herriko txapeldun izana.
* Andoni Zabala. Palista.
* Jon Goikoetxea.
* Arkaitz Gabirondo. Pilotaria.

thumb|Asuntzioko eliza

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gaztelu (Arteaga)
* Gaztelu (Gasteiz)
* Gaztelu (Larrabetzu)

## Kanpo estekak 
* Gazteluko albisteak Atarian
* Gazteluko albisteak "Tolosaldeko Hitza"n
* Gaztelu herriari buruzko informazio xumea
Hernialde

**Hernialde** Gipuzkoako Tolosaldeko udalerria da.  biztanle zituen . urtean. Hirugarren Gerra Karlistan famatu egin zen, Santa Kruz udalerri honetan aritu baitzen apaiz.

Herriaren izena Hernio menditik dator, «Hernio alde» esan nahi baitu.

## Zerbitzuak 
* KZ gunea
* Liburutegia

## Historia 
1374an Tolosarekin bat egin zuen.

1802an hiribildu izaera lortu zuen, eta Ainsu-Berreluzko batasun politikoan sartu zen.

## Demografia 
2019an 305 biztanle zituen. Horietatik %20,98k 65 urte edo gehiago zituen. Atzerrian jaiotakoak %6,23 ziren.

## Ekonomia 
2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak: Lehen sektorea BEGaren %7. Bigarren sektorea %4,6. Hirugarren sektorea %73,4. Eraikuntza %15.

### Euskara 
[thumb|Hernialdeko Juan Joxe Imazen testigantza, gerra garaian euskararik onena zein zen eta honen harira izandako eztabaiden ingurukoa. [Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.]]
Hernialdeko euskara gipuzkeraren aldaera bat da, erdiguneko gipuzkeraren parte den Tolosaldeko euskara da herrian hitz egiten dena. 2016an herritarren %84,24a euskalduna zen.

Igaro Baldak 12 urte egin zituen alkatetzan. Aitor Zubillaga izendatu zuten alkate.

2023ko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: Herniope talde independenteak 117 boto.

## Ondare garrantzitsua 
* **Jasokundearen Eliza.** XVI. mendekoa. Santa Kruz apaiza herriko bikarioa izan zen bertan.
* **Olatzaga baserria.** Probintziako zaharrenetariko bat. Gipuzkoako Ondare Nazionalean sartuta dago. Santa Kruz apaiza bizi izan zen bertan.
* **Anitzaga baserria**.
* **Urdanbilelus baserria**.
* **Aizkoateko haitzuloa.**
* **Aizkoateko iturria.**
* **Usuluts iturria.**

## Hernialdetar ezagunak 
* Itsaso Leunda (1984-), txirrindularia.
* Alaitz Imaz (1994-), segalaria.

thumb|Laiariak Hernialden, XX. mende hasieran

## Argazki galeria 

Irudi:Hernialdeko udaletxea.JPG|Udaletxea
Irudi:Hernialdeko eliza.JPG|Eliza

## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako udalerrien zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hernialdeko albisteak atarian

*  Tolosaldeko Hitza, eskualdeko egunkaria.
*  Hernialdeko udalaren webgunea.