open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karpatoetako alemaniar

**Karpatoetako alemaniarrak** ( edo *Mantaken*,  edo *felvidéki németek*, , , ) Erdialdeko eta Ekialdeko Europako biztanle etnikoki alemaniarrak ziren. Terminoa Raimund Friedrich Kaindlek sortu zuen, hasieran Rutenia Transkarpatikoko alemanei deitzeko ere erabili zuten baina, Lehen Mundu Gerraz geroztik, Eslovakiako alemaniarrak (, tartan Zipser Sachsengoak) eta Ukrainakoak deitzeko baino ez da erabiltzen.

Alemaniarrak Hungariako Erresumaren iparraldeko lurraldean ezarri ziren (egungo Eslovakiako lurraldea) XII. mendetik XV. mendera (ikus: Ostsiedlung), bereziki 1241eko mongoliar inbasioaren ondoren. Ziurrenik, Pressburg (Bratislava) inguruko migratzaile isolatu batzuk egongo ziren aurretik. Oro har, hainbat lanbidetan adituak ziren erregeek erakartzen eta gonbidatzen zituzten, hala nola artisauek eta meatzariek, eta beren lurrak alemanez betetzeko irrikaz zeuden. Kokaleku-eremu nagusiak Pressburg inguruan izan ziren, Spiš eta Hauerland eskualdeetan zenbait hizkuntza-uharte zeudela. Zips eskualdeko biztanleei Zipser Sachsen (Zipseko saxoiak) izena eman zitzaien. XV. mendera arte, gutxi gorabehera, egungo Eslovakiako hiri gehienetako klase nagusiak alemaniarrak ziren. Rutenia Transkarpatikoan, hasieran Taracköz (, egungo Teresva Ukrainan) eta Munkács (, egungo Mukatxevo Ukrainan) inguruan kokatu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Providencia eta Santa Catalina uharteak

**Providencia eta Santa Catalina uharteak** San Andrés eta Providencia departamenduko udalerri bat da, Providencia uhartearen iparraldeko kostaldean (iparraldean eta ekialdean biztanlerik gabeko hainbat harea-uharte barne), 5.011 biztanle zituen (2007an), eta urtean 15.000 bisitari baino ez zituen jasotzen. Uhartea Kolonbiako urpekaritza helmuga nagusietako bat da, 32&nbsp;kilometroko luzera duen koralezko hesia da uhartearen ekialdeko kostaldea babesten duena.

## Garraioa 
Bertako El Embrujo aireportua hainbat hegaldik egiten dute egunero San Andreseko Gustavo Rojas Pinilla nazioarteko aireportutik . Hegaldi erregularrak Satena konpainiak egiten ditu, eta txarter hegaldiak Decameron/Searca konpainiak.

50 eserlekuko katamaran batek bi ordu eta erdiko joan-etorria egiten du San Andresetik Providencia uhartera astean lau aldiz, goizean San Andresetik irten eta arratsaldean itzuliz.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Camdengo elizbarrutia

**Camdengo elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1937ko abenduaren 9an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Camdenen dago. Egun apezpikua Joseph Andrew Williams da.

## Ordinarioak 
* Bartholomew J. Eustace (1938-1956)
* Justin J. McCarthy (1957-1959)
* Celestine Damiano (1960-1967)
* George Henry Guilfoyle (1968-1989)
* James T. McHugh (1989-1998)
* Nicholas Anthony DiMarzio (1999-2003)
* Joseph Anthony Galante (2004-2013)
* Dennis Joseph Sullivan (2013-2025)
* Joseph Andrew Williams (2025-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Joseph Andrew Williams (2024-2025)

## Apezpiku laguntzailea 
* James Louis Schad (1966-1993)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zaloa Urain

**Zaloa Urain** (Eibar, 1976) euskal musikaria eta Eibarko Kokein rock musika taldeko kantaria da. Hezkuntza formaleko irakaslea da.

## Ibilbidea 
Kukka taldeko kide izandako Urain, 1999. urtea geroztik, Kokein taldearen abeslaria da.  Abeslari izateaz gain, Aldatze ikastetxean irakaslea da Haur Hezkuntzan eta musika eskolak ematen ditu.2010ean sortuako Emarock proiektuan parte hartu zuen, emakume musikarien erreferentzia gune izateko xedea zuen egitasmoa.  Eibarren euskararen aldeko ekintzailea da. Eibarko .*..eta kitto! Euskara Elkartea*rekin lankidetzan ibili izan da herritarrek euskara elkartea eta bere jarduna hobeto eta gehiago ezagutu dezaten sustatzeko. Gure Esku ekimenari babesa eman dio.  Baita Euskaraldiari ere:"Elebidunak gara kasu askotan, eta beste hizkuntza batzuk jakitea beti oso ondo dago, ez daukat inongo dudarik. Erdara erabiltzea ondo dago, baina euskaraz bizi zaitezke. Nola? Ezingo duzu leku guztietan euskara erabili, baina hori da hurrengo erronka, erabilera handitzea". Zaloa Urain.

## Iruditegia 

Fitxategi:Zaloa Urain 4.jpg
Fitxategi:Zaloa Urain 2.jpg
Fitxategi:Zaloa Urain txuri-beltzean.jpg
Fitxategi:Zaloa Urain.jpg
Fitxategi:Kokein 2025.jpg
Fitxategi:Kokein 2025 Gasteiz.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* [Bideoa, 2012] ZALOA URAIN - MUSIKA ZUZENEAN JAIALDI AKUSTIKOA
* [Audioa, 2020] Kokein taldeko Zaloa Urain elkarrizketatu dugu 'B Aldea'n (Gaztea)
* [Bideoa, 2021] Zaloa Urain, Kokein: Gero eta libreago sentitzen gara (EITB)
Harea-uharte

thumb|Heron uhartea, Australia
**Harea-uhartea** sakonera txikiko hondartza bat duen uharte txiki bat da, koralezko uharri baten gainazalean eratua.

Harea-uharteak, oro har, Ozeano Bareko, Atlantikoko eta Indiako ozeanoko ingurune tropikaletan egoten dira (Karibe itsasoa, koral Hesi Handia eta Belizeko hesi-uharria barne), eta han bizitzeko eta nekazaritzarako lurra eman diezaiekete ehunka mila pertsonari. Inguruko arrezife-ekosistemek ere elikagaiak eta eraikuntza-materialak ematen dizkiete uharteko biztanleei. Lurreko azalera horietan, edateko urik ez izatea da ohiko eragozpenetako bat.

Harea-uharte multzoari harea-uhartedia deitzen zaio. Horietako batzuk lurralde zabalera handikoak izan daitezke, hala nola, Coco harea-uhartearena (gutxi gorabehera 370 km²), Kuba uhartearen iparraldean, Kubako artxipelagoko laugarren uharterik handiena dena, Kuba uhartearen eta Pinos uhartearen edo Isla de la Juventud uhartearen eta Romano harea-uhartearen (Cayo Coco ondoan dagoena) ondoren.
Patersongo elizbarrutia

**Patersongo elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1937ko abenduaren 9an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Patersonen dago. Egun apezpikua Kevin J. Sweeney da.

## Ordinarioak 
* Thomas H. McLaughlin (1937-1947)
* Thomas Aloysius Boland (1947-1952)
* James A. McNulty (1953-1963)
* James Johnston Navagh (1963-1965)
* Lawrence B. Casey (1966-1977)
* Frank Joseph Rodimer (1978-2004)
* Arthur J. Serratelli (2004-2020)
* Kevin J. Sweeney (2020-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Metuchengo elizbarrutia

**Metuchengo elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1981eko azaroaren 19an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Metuchenen dago.

## Ordinarioak 
* Theodore McCarrick (1981-1986)
* Edward Hughes (1986-1995)
* Vincent DePaul Breen (1997-2002)
* Paul Gregory Bootkoski (2002-2016)
* James F. Checchio (2016-2025)
** Aulki hutsa (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bobby Whitlock

**Robert Stanley Whitlock** (Memphis, 1948ko martxoaren 18a – Ozona, Texas, 2025eko abuztuaren 10a) estatubatuar abeslaria, abestien egilea eta musikaria izan zen.

Bere ibilbide musikala Memphis soul taldeetan hasi zen. Sam & Dave eta Booker T. & the M.G.'s taldeetan parte hartu zuen 1968an Delaney & Bonnie and Friends taldean sartu aurretik. Azken talde horretan Eric Clapton ezagutu zuen. Whitlockek Claptonekin batera parte hartu zuen George Harrisonen *All Things Must Pass* diskoko saioetan. Hurrengo urtean Clapton eta Whitlock Derek ant the Dominos taldearen kide sortzaileak izan ziren. Whitlockek taldearen album bakarreko hamalau abestietatik zazpi idatzi zituen.

Whitlockek lau disko grabatu zituen bakarka 1970eko hamarkadan eta Clapton, Dr. John eta Rolling Stonesen diskoetan parte hartu zuen. Gero, 1999ra arte utzi zuen musika, eta CoCo Carmel emaztearekin eta Austingo beste musikari batzuekin itzuli zen agertokira.

## Diskografia 
**Bakarkako albumak**
* *Bobby Whitlock* (1972)
* *Raw Velvet* (1972)
* *One of a Kind* (1975)
* *Rock Your Sox Off* (1976)
* ''It's About Time* (1999)
* *Other Assorted Love Songs, Live from Whitney Chapel* (2003) – live album, with CoCo Carmel
* *Lovers* (2008) – with Carmel
* *Lovers: The Master Demos* (2009) – with Carmel
* *Vintage* (2009)
* *My Time* (2009)
* *Metamorphosis* (2010) – live album, with Carmel
* *Esoteric* (2012) – with Carmel
* *Carnival: Live in Austin* (2013) – live album, with Carmel
* *Where There's a Will, There's a Way: The ABC-Dunhill Recordings* (2013)

**Beste grabazio batzuk**

* Delaney & Bonnie, *Home* (1969)
* Delaney & Bonnie, *Accept No Substitute* (1969)
* Delaney & Bonnie, *On Tour with Eric Clapton* (1970)
* Eric Clapton, *Eric Clapton* (1970)
* Doris Troy, *Doris Troy* (1970)
* Delaney & Bonnie, *To Bonnie from Delaney* (1970)
* George Harrison, *All Things Must Pass* (1970)
* Derek and the Dominos, *Layla and Other Assorted Love Songs* (1970)
* Delaney & Bonnie, *Motel Shot* (1971)
* John Simon, *John Simon's Album* (1971)
* Dr John, *The Sun, Moon & Herbs* (1971)
* Eric Clapton, *The History of Eric Clapton* (1972)
* Derek and the Dominos, *In Concert* (1973)
* Manassas, *Down the Road'' (1973)

## Kanpo estekak
Trentongo elizbarrutia

**Trentongo elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1881eko abuztuaren 2an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Trentonen dago. Egun apezpikua David M. O'Connell da.

## Ordinarioak 
* Michael J. O'Farrell (1881-1894)
* James Augustine McFaul (1894-1917)
* Thomas Joseph Walsh (1917-1928)
* John J. McMahon (1928-1932)
* Moses E. Kiley (1934-1940)
* William Aloysius Griffin (1940-1950)
* George W. Ahr (1950-1979)
* John C. Reiss (1980-1997)
* John M. Smith (1997-2010)
* David M. O'Connell (2010-)

## Apezpiku lagunkideak 
* John M. Smith (1995-1997)
* David M. O’Connell (2010)

## Apezpiku laguntzaileak 
* James John Hogan (1959-1966)
* John C. Reiss (1967-1980)
* Edward Kmiec (1982-1992)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Spiš

**Spiš** (,  ahoskatua;  edo ''*; ,  ahoskatua; ) Eslovakiako ipar-ekialdearen —gaur egun Prešov eta Košice eskualde administratiboen zati bat —eta Poloniako hego-ekialdearen artean dagoen eskualdea da. Spiš lurraldearen izendapen informala da, baina Eslovakiako 21 eskualde turistiko ofizialetako baten izena ere bada. Eskualdea ez da berez banaketa administratiboa, baina XI. mendetik 1918. mendera Hungariako Erresumako konderrietako bat (Szepesko konderria) izan zen.

## Geografia 
Eskualdeak muga hauek ditu: iparraldean, Tatrak mendigunea eta Dunajec ibaia; mendebaldean, Váh ibaiaren iturriak; hegoaldean, Eslovakiako Metal mendiak eta Hnilec ibaia; eta ekialdean, berriz, Stará Ľubovňa eta Margecany udalerriak. Eskualdeko nukleoa Hornád eta Poprad ibaien haranek eta Tatrak mendikateak osatzen dute. Lurraldeak zuhaizti handiak ditu (XIX. mendearen amaieran, eskualdearen % 42,2 basoak ziren).

## Demografia 
Hungariako Erresumak 1869an eta ondoren, 1900 eta 1910ean, egindako zentsuen arabera, Szepesko konderriko biztanleek honako etnia hauek zituzten:
* Eslovakiarrak % 50,4 ( % 58,2, % 58)
* Alemaniarrak % 35 ( % 25, % 25)
* Ruteniarak/Ukrainarrak % 13,8 ( % 8,4, % 8)
* Magiarrak % 0,7 ( % 6, % 6)

Gaur egun, eskualdearen osaera etnikoa guztiz desberdina da; Bigarren Mundu Gerran akabatutako talde juduen desagerpenaz gain, gatazkaren amaieran jarraitu zuen populazio alemaniarraren ebakuazioa egongo litzateke.

Beste alde batetik, erromani eta goraleak (literalki, menditarrak) populazio-kontingenteak sartu dira Spiško populazioan, kolektibo txiki bat biztanleriari dagokionez, baina bere kultura eta dialekto propioarekin.

## Ekonomia 
Historikoki, eskualdeko jarduera ekonomikoa nekazaritzan eta baso-baliabideen ustiapenean oinarrituta zegoen (beste garai batzuetan meatzaritzak ere berebiziko garrantzia izan zuen); ekonomiaren lehen sektorean espezializatze horrek azaltzen du, neurri batean behintzat, Eslovakiako eskualde nahiko pobreenetako bat izatea. Hala ere, turismoak nabarmen lagundu du hazkunde ekonomikoan XIX. mendearen amaieratik, Goi eta Behe Tatrak mendikateetan sendategiak eta neguko kirolak egiteko konplexuak sortu direlako, Eslovakiako Paradisua (*Slovenský raj'') hego-mendebaldean eta Poloniako eta Eslovakiako mugako Pieniny parke nazionala bezalako parajeen edertasun naturalagatik, eta baita eskualde horretako leku historiko ugariengatik ere, hala nola Spiško gaztelua, Spišské Podhradie, Spiško kabildoa () eta Žehra (guztiak 1993an Unescok Gizateriaren Ondare izendatuak), Levoča eta Kežmarok herriak eta Stará Ľubovňako gaztelua. Popradeko aeroporturako nazioarteko hegaldiak ezartzeak eta trenbide eta errepide-sarea hobetzeak eskualde hori turismo-zentro gisa hedatzea erraztu dute.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Silesia
* Silesia Behereko voivoderria

## Kanpo estekak
Spiško kabildoa

**Spiško kabildoa** (;  edo *Szepesi Káptalan*) Spišské Podhradie herrixkan dagoen eraikin erlijiosoa da, Spiš izeneko eskualdean. 1993an UNESCOk gertuko monumentu kulturalekin batera Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

Erdi Aroko multzoak harresi batez inguratutako San Martin katedrala, monasterio bat eta kale bat hartzen ditu.

Monasterioa Hungariako Erresumako lehen eliz-administrazioa izan zen XII. mendean. 1776an, Spiško elizbarrutiaren egoitza nagusi bihurtu zen.

Katedrala XIII. eta XV. mendeen artean eraiki zuten, arkitektura erromanikoan eta gotikoan.

1995ean Joan Paulo II.a aita santuak monasterioa bisitatu zuen.

## Images

Image:Spišská kapitula.jpg|Spišská kapitula
Image:Spisska Kapitula 03.jpg|Spišská Kapitula - San Martin katedrala
Image:Spisska Kapitula 04.jpg|Spisska Kapitula - katedraleko absidea
Image:Spisska Kapitula 06.jpg|Spišská Kapitula - kanpandorrea
Image:Spiscastle11Slovakia30.JPG|View from Spiš Castle
Image:Spisska Kapitula 02.jpg|Spišská Kapitula - atea
Image:Spišská Kapitula-Zipser Kapitel 1.jpg|Spišská Kapitula
Image:SideofCathedral.jpg|Spišská Kapitula
Image:SpišskáKapitulaMainStreet.jpg|Spišská Kapitula - kale nagusia
Image:Park, Biskupská záhrada. Spišská Kapitula 21 Slovakia 44.jpg|apez-lorategia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zipser alemaniar

**Zipser alemaniarrak**, **Zipser saxoiak** edo, eskuarki, **Zipser** ( edo *Zipser Deutsche*, , , edo *Szepességi szászok*, ) Erdialdeko eta Ekialdeko Europa talde azpietnikoa da, alemaniar diasporaren parte eta gutxiengo nazionala Eslovakian zein Errumanian (Zipser alemaniar kokaguneak ere badaude Transkarpatiako oblastean, Rutenia Transkarpatikoko eskualde historikoan, egungo Ukraina mendebaldean). Sudeteetako alemaniarrekin () batera, Zipser alemaniarrak Txekoslovakia zaharreko bi talde etniko garrantzitsuenetako bat izan ziren. Hungaria Garaiko (gaur egun ia osorik Eslovakian) Szepes konderrian (, ) garatu zen zipser aleman dialektoa. Eskualde hori erdialdeko Alemaniako jendeak kolonizatu zuen XIII. mendearen hasieran.

Gutxienez XVIII. mendetik aurrera, talde etniko horretako kide askok Bukovinako hegoaldera (Bukovinako alemaniarrak), Maramureșera (Errumaniako alemaniarren zati bat) eta Transilvaniara (Transilvaniako saxoiak) emigratu ziren. Eslovakiako Zipser alemaniarrak Karpatoetako alemaniarren talde nagusian sartzen dira. Rudolf Schuster Eslovakiako presidente ohia Zipser alemaniarra da hein batean. 

Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Eslovakiako Zipser alemaniar gehienek beren ondasunen konfiskazioa jasan eta beren jaioterritik kanporatu zituzten. Chmeľnica (Hopgarten) herrian oraindik ere  germanohiztun komunitate batdago (bertako dialektoa *Outzäpsersch* da, alemanez *Altzipserisch*, "zipser zaharra"). Beste batzuk, berriz, Errumanian bizi dira, non, herrialdeko beste germaniarhiztun batzuekin batera, Errumaniako Alemaniarren Foro Demokratikoak (FDGR/DFDR) ordezkatzen ditu. Gaur egungo Suceava konderrian, Iacobeni (*Jakobeny*), Cârlibaba (*Mariensee/Ludwigsdorf*) eta Fundu Moldovei (*Louisenthal*) udalerrietan besteak beste, zipser alemaniar kopuru esanguratsu bat bizi da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fernando León y Castillo

**Fernando León y Castillo** espainiar abokatu, politikari eta diplomatikoa izan zen. Alfontso XII.aren erregealdian Itsasoz Haraindiko Lurraldeen Ministroa eta Maria Kristina Habsburgo-Lorenaren erregeordetzan Barne Arazoetako Ministroa izan zen, eta Ipar Afrikako Espainiako esku-hartzearen arduradunetako bat izan zen. Muniko Markesaren noblezia titulua zuen.

thumb|Fernando León y Castillo 1881ean

## Biografia 
Madrilen zuzenbidea ikasi zuen eta Isabel II.aren erregealdiko azken urteetan argitalpen liberaletan kolaboratu zuen. 1868ko Iraultzaren ondoren, Granadako eta Valentziako gobernadore zibil izendatu zuten. 1871n Kanaria Handiko Gorteetarako hautatu zuten eta geroago Kanariar Uharteetako probintziako senatari. 1874an, Itsasoz Haraindiko Lurraldeen Idazkariorde bihurtu zen.

Berrezarkuntzaren ondoren, eta Sagastaren agindupean, Itsasoz Haraindiko Ministro izan zen 1881eko otsailaren 8tik 1883ko urtarrilaren 9ra. Hainbat eraikuntza proiektu sustatu zituen Kanaria Handian, hala nola, bere jaioterriko uharteko hiriburua zen Las Palmas de Gran Canariako Puerto de La Luz. Bere administrazio-laguntzarekin, Maspalomasko itsasargia eta Gandoko lazaretoa eraiki ziren, biak bere anaia Juanen lanak. Uharte arteko posta-bulegoak ere ezarri ziren, *correillo* izenekoak. Lurrunontzi txiki hauek Kanariar Uharteak lotzen zituzten. 1886ko urriaren 10ean, León y Castillok Barne Arazoetako Ministerioa hartu zuen bere gain, baina urtebetez bakarrik. 1887ko azaroan, Frantzian enbaxadore bihurtu zen (bizitzaren amaierara arte tarteka mantendu zuen kargua).

Bere ibilbide politikoa eta 1900eko Parisko Itunaren (Espainiako Sahara eta Espainiako Ginea kolonien mugapenari buruzkoa) negoziazioa aitortzeko, Maria Kristina Habsburgo-Lorrainekoa, Espainiako erregina erregeordea, Muniko Markes titulua eman zion 1900ean. Frantziako gobernuak Ohorezko Legioarekin kondekoratua zuen jada 1890ean.

León y Castillok bere lan politikoa jarraitu zuen, 1902 inguruan, Marokon espainiar lurraldeak zabaldu zituen frantziar-espainiar akordio berri bat idatziz, Fez eremua barne. Hala ere, atzerapen liberalak eta Mauraren eszeptizismoak akordio honen sinadura 1912ra arte atzeratu zuten, emaitza askoz apalagoekin.

1904an, Espainiako erregearen izenean sinatu zuen Esklabo Zurien Salerosketaren Zapalkuntzarako Nazioarteko Akordioa, 1904ko maiatzaren 18an Parisen sinatutakoa. Akordio honek gobernuen arteko mekanismoak ezarri zituen trafikatzaileen eskuetan eror zitezkeen emakumeak eta neskak babesteko eta jatorrizko herrialdeetara itzultzeko laguntza emateko.

Algecirasko Konferentzian (1906) parte hartu zuen eta Espainiako politika neutrala defendatu zuen Lehen Mundu Gerran. 1910ean, Urrezko Artilearen Ordenako Zaldun izendatu zuten. 1918an hil zen Frantziako Biarritzeko herrian. Hamar urte geroago, bere gorpuzkiak bere jaioterrira, Gran Canaria uhartera, eraman zituzten eta Las Palmas de Gran Canaria katedralean berarentzat eraikitako mausoleoan lurperatu zituzten.

1992an, hil ondoren Gran Canariako lehen seme kutun izendatu zuten.

## Kargu politikoak 
## Kanpo estekak
Cayo Romano

**Cayo Romano** Kubako iparraldeko kostaldeko uhartea da. Administratiboki Morongo udalarena da, Kubako Ciego de Avila probintzian. Uhartearen ekialdea, berriz, Camagüey probintzian dago, baita Esmeralda udalerrian ere. Jardines del Rey auhartediko harea-uharte handiena da (777 km²), eta herrialdeko hirugarren uharterik handiena da.

Helmuga turistiko ezaguna da. Hegoaldetik, Jigüey badiak Kubako uharte nagusitik banatzen du, iparralderantz Bahamen uhartedia (32 km) eta Ozeano Atlantikoa daude. Cayo Coco ipar-mendebaldean dago eta Cayo Guajaba hego-ekialdean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Uhartearen kokapen-mapa
Alexandriako elizbarrutia

**Alexandriako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1853ko uztailaren 29an ezarri zen Natchitochesko elizbarruti gisa, 1910eko abuztuaren 6an Alexandriako elizbarrutia izena hartu zuen, 1976ko urriaren 18an Alexandria-Shreveporteko elizbarruti egin zen eta 1986ko ekainaren 16an aurreko izena berreskuratu zuen. Apezpikuaren egoitza Alexandrian dago. Egun apezpikua Robert W. Marshall da.

## Ordinarioak 
### Natchitochesko apezpikuak 
* Auguste Marie Martin (1853-1875)
* Francis Xavier Leray (1876-1879)
* Anthony Durier (1884-1904)
* Cornelius Van de Ven (1904-1910)

### Alexandriako apezpikuak 
* Cornelius Van de Ven (1910-1932)
* Daniel Francis Desmond (1932-1945)
* Charles Pasquale Greco (1946-1973)
* Lawrence Preston Joseph Graves (1973-1976)

### Alexandria-Shreveporteko apezpikuak 
* Lawrence Preston Joseph Graves (1976-1982)
* William Benedict Friend (1982-1986)

### Alexandriako apezpikuak 
* John Favalora (1986-1989)
* Sam Jacobs (1989-2003)
* Ronald Paul Herzog (2004-2017)
* David Talley (2017-2019)
* Robert W. Marshall (2020-)

## Apezpiku lagunkidea 
* David Talley (2016-2017)

## Apezpiku laguntzailea 
* William Benedict Friend (1979-1982)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Deskongestionatzaile

**Deskongestionatzailea**, sudur-kongestioa arintzeko erabiltzen den botika mota bat da. Deskongestionatzaile gehienen printzipio aktiboa pseudoefedrina edo fenilefrina izaten da . Kortikoesteroideak ere deskongestionatzaile gisa erabil usa. Bestalde antihistaminikoak errinorrea, errenitisa eta doministikuak arintzeko erabil daitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cayo Guajaba

**Cayo Guajaba** Kubako ipar-ekialdeko kostaldeko harea-uharte da. Administratiboki Camagüey probintziakoa da eta 107 kilometro karratuko azalera du.

## Deskribapena 
Jardines del Rey uhartediaren zati da. Cayo Sabinalaren mendebaldean dago, Cayo Romanoren ekialdean, Gloria badiaren iparraldean eta Ozeano Atlantikoak inguratzen du. Uhartea Sierra de Cubitas udalerriaren zati da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cayo Sabinal

**Cayo Sabinal** Kubako iparraldeko kostaldeko harea-uhartea da. Administratiboki Camagüey probintziaren zati da eta 335 km² inguruko azalera du.

Jardines del Rey artxipelagotik hegoalderago dagoen uhartea da. Nuevitas badiaren iparraldean dago, Cayo Guajaba, Gloria badia eta Ozeano Atlantikoaren ekialdean. Uharte honen iparraldean Bahametako kanal zaharra dago eta mendebaldean Karabeletako kanala.

Uhartea helmuga turistiko ezaguna da, eta harea-uharte horren barruan Punta Piedra eta Los Pinos hondartzak daude.

## Kanpo estekak
Jacques Laskar

**Jacques Laskar** (Paris, 1955eko apirilaren 28a) frantziar astronomoa da. Frantziako Ikerketa Zientifikoen Zentro Nazionaleko (CNRS) ikerketa-zuzendaria da, eta Parisko Behatokiko Zeruko Mekanika eta Efemerideen Konputazio Institutuko (frantsesez, IMCCE) Astronomia eta sistema dinamikoetako kidea. CNRS Zilarrezko Domina jaso zuen 1994an, eta Milutin Milankovic Domina 2019an. 2003tik, Frantziako Zientzien Akademiako kide da.

## Heziketa eta hasierako irakaskuntza-lana 
Cachango École Normale Supérieure-ra joan ondoren, Jacques Laskarrek bigarren hezkuntzako eskolak eman zituen 1977tik 1980ra, eta 1981ean matematikako agregazioa gainditu zuen. Ondoren, astronomia eta zeruko mekanika ikasi zituen, 1984an tesia amaituz. Bureau des Longitudes erakundeko CNRSko ikertzaile bihurtu zen 1985ean.

## Ikerketa-lanak 
### Eguzki-sistemaren egonkortasuna 
1989an, Laskarrek frogatu zuen Eguzki-sistema kaotikoa dela, eta ez ia periodikoa, Laplacek eta Lagrangek ondorioztatu zuten bezala. Zehazki, Lyapunov adierazle maximoaren estimazioa kalkulatu zuen, hurbileko bi orbiten dibergentzia esponentziala 1/5 \; \text{Myr}^{-1} dela neurtu zuen, hau da, Eguzki-sistemarko ibilbideak aurreikustea posible dela 10 Myr unitatetan, baina ezinezkoa dela 100 Myr unitate baino gehiagotan. Kaotikotasun hori, batez ere, Merkurio, Artizarra, Lurra eta Marte barne planetetatik dator.

2009an, berak eta bere lankide Mickaël Gastineauk ezegonkortasun orbitalaren zenbakizko simulazioak sortu zituzten hurrengo bost mila milioi urteetarako. Haien ereduak, aurreko ikertzaileek erabilitakoek ez bezala, Albert Einsteinen erlatibitate orokorraren teoria kontuan hartu zuen. Horrek alde txikia izan zuen denbora tarte laburrean, baina denbora luzean zeharo desberdinak ziren orbita-ibilbideak sortu zituen. Ikertzaileek 2501 agertoki posible aztertu zituzten, eta horietako 25ek oso eguzki-sistema diferente batekin amaitzen zuten.

### Planeten zeihartasun kaotikoa 
Laskar-ek eguzki-sistemako skew planeten eboluzioa aztertzen ere lagundu zuen. Adibidez, Artizarraren errotazio atzerakoiari buruzko bere lanean. Alexandre Correia lankidearekin, Parisko Astronomie et Systemes Dynamiques zentroan, jakin zuen atmosferak agian planetaren biraketa moteldu zuela eta gero beste aldera biraka hasi zela.

### Paleoklimatuak 
Paleoklimatoen teoria astronomikoan lagundu du, planeten orbitak eta eguzki-sistemaren zeihartasuna aztertuz eta klimaren azterketarekin erlazionatuz denbora-eskala geologikoetan. 

## ikus, gainera 
* Zeruko mekanika
* Kaosaren teoria
* Milankovitch zikloak
* Eguzki-sistemaren sorrera eta garapena
* Ander Murua Uria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jacques Laskarren hasierako orria IMCCEren gunean
Língua geral

***Língua geral*** () Brasilen sortu zen *lingua franca* da, tupi hizkuntza eta portugesaren nahasketatik sortua eta XVII. mendetik XX. mendearen hasierara arte erabilia. Bi aldaera nagusi zituen: iparraldekoa (Amazoniako hizkuntza orokorra ere deitua) eta hegoaldekoa (São Pauloko hizkuntza orokorra ere deitua). XIX. mendean, iparraldeko aldaerak nheengatu hizkuntzaren oinarri gisa balio izan zuen. Nheengatu gaur egunera arte mintzatzen da Rio Negro ibaiaren goialdean, Brasil, Venezuela eta Kolonbiaren arteko mugan, eta *língua geral* desagertutzat jotzen da.

Gaur egungo Brasilgo toponimo asko *língua geral* hizkuntzatik datoz, hala nola: Aricanduva, Baquirivu-Guaçu, Batovi, Batuquara, Aracu, Paraná, Bicuíba, Biriricas, Amapá, Aracuí, etab.

## Lexikoa 
Lexikoaren konparaketa (Rodrigues 1986):

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Albitsuondoko

**Albitsuondo**  Gipuzkoako hegoaldeko erreka bat da, Goierri eskualdekoa. Mandubi mendatearen gainan jaio eta Arriarango urtegira isurtzen ditu urak. Luzera 1.000 metro ingurukoa du.

Mandubiko gainan hegoaldera dagoen sakan belarditsuko hezeguneetan sortzen da eta bere izena Albitsu eta Ezkio-Itsasoko Albitsuondo baserrietatik hartzen du, berehala hauen azpialdetik pasatzen baita.

Bere ibilgua jaitsiera maldatsuan barrena egiten du sakan berean, harik eta Arriarango urtegian sartzen den arte. Lehen Leasain errekari ematen zizkion bere urak, baina gaur egun urtegira bertara sartzen da zuzenean Leasain errekatik hurbil.

Bere luzera guztian Beasain eta Ezkio-Itsasoren arteko muga-lerroa da.

## Erreferetntziak 
## Kanpo estekak
Cayo Coco

**Cayo Coco** Kubako erdialdeko harea-uhartea da. 370 km²-ko azalera du eta herrialdeko laugarren uharterik handiena da. Luxuzko konplexu turistikoengatik da ezaguna, guztia barne. Ciego de Ávilako probintzian dago, Morón udalerrian zehazki. «Jardines del Rey» izenez ezagutzen den uhartediaren parte da, Cayo Guillermok, Cayo Cocok, Cayo Cruzek eta Cayo Romanok osatua, Sabana-Camagüey bezala ezagutzen den artxipelagoan. 
[ezkerrera|thumb|Cayo Coco [Kuba|Kuban.]]
ezkerrera|thumb|Cayo Coco harea-uhartea 2012an.
Harea-uhartea Kubako uharteari lotuta dago 17 km inguruko luzerako harbeta izeneko bide artifizial baten bidez. Eraikuntzak protestak eragin zituen ingurumen-adituen artean, olatuen fluxua eta, hala, itsasoko bizi zikloa eteten zituelako. Hasierako beldurrak gorabehera, flamenko basatiak ur ez oso sakonetan bizi dira oraindik, eta maiz ikus daitezke bide artifizialetik, nahiz eta ez eraiki aurretik bezain sarri. 

Cayo Coco-ra iristeko modurik azkarrena hegazkina da, bere nazioarteko aireportua baitu, Jardines del Rey nazioarteko aireportua, 2002an inauguratua. Berari esker, turistek zuzenean Cayo Coco-ra hegan egin dezakete Kubako uharte nagusian zehar egin behar izan gabe, diru asko aurreztea suposatuz. Alternatiba bat nahi izanez gero, beste modu bat da harbetaren bidez edo itsasontziz iristea.

Bertako itsas hondoak arrain endemiko ugariz beteta daude, eta horregatik munduko lekurik onenetakoa da urpean igeri egiteko edo uretako edozein jarduera egiteko.

Gaur egun, Cayo Coco gune turistiko nagusietako bat da, Varadero, Cayo Santa Maria eta Cayo Largorekin batera. Uhartetxoak hotel-sare bikaina du, dena barne. Harea-uhartea ospetsua da bere hondartzengatik, horietako batzuk Kubako politenen artean daude, Playa Larga, Playa Flamencos eta Las Coloradas nabarmenduz, ospetsuena Playa Pilar bada ere, Cayo Guillermoren harea-uhartean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Información sobre Cayo Coco
* Guía sobre Cayo Coco
Baton Rougeko elizbarrutia

**Baton Rougeko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1961eko uztailaren 22an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Baton Rougen dago. Egun apezpikua Michael Duca da.

## Ordinarioak 
* Robert Emmet Tracy (1961-1974)
* Joseph Vincent Sullivan (1974-1982)
* Stanley Joseph Ott (1983-1992)
* Alfred Clifton Hughes (1993-2001)
* Robert William Muench (2001-2018)
* Michael Duca (2018-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
New Orleanseko artxidiozesia

**New Orleanseko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar artxidiozesia da. 1793ko apirilaren 25ean ezarri zen Louisiana eta Bi Floridetako elizbarruti gisa, 1826ko uztailaren 18an New Orleanseko elizbarrutia izena hartu zuen eta 1850eko uztailaren 19an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza New Orleansen dago. Egun artzapezpikua James F. Checchio da.

## Ordinarioak 
### Louisiana eta Bi Floridetako apezpikuak 
* Luis Ignatius Peñalver y Cárdenas (1795-1801)
* Francisco Porró y Reinado (1801-1803)
* Louis-Guillaume-Valentin Dubourg (1815-1825)

### New Orleanseko apezpikuak 
* Leo-Raymond de Neckere (1830-1833)
* Antoine Blanc (1835-1850)

### New Orleanseko artzapezpikuak 
* Antoine Blanc (1850-1860)
* Jean-Marie Odin (1861-1870)
* Napoléon-Joseph Perché (1870-1883)
* François-Xavier Leray (1883-1887)
* Francis Janssens (1888-1897)
* Placide Louis Chapelle (1897-1905)
* James Blenk (1906-1917)
* John Shaw (1918-1934)
* Joseph Rummel (1935-1964)
* John Cody (1964-1965)
* Philip Hannan (1965-1989)
* Francis B. Schulte (1989-2002)
* Alfred Clifton Hughes (2002-2009)
* Gregory Michael Aymond (2009-2026)
* James F. Checchio (2026-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Giuseppe Rosati (1823-1826)
* Napoléon-Joseph Perché (1870)
* François-Xavier Leray (1879-1883)
* John Cody (1961-1964)
* Alfred Clifton Hughes (2001-2002)
* James F. Checchio (2025-2026)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Gustave Augustin Rouxel (1899-1908)
* John Laval (1911-1937)
* Louis Abel Caillouet (1947-1976)
* Harold Robert Perry (1966-1991)
* Stanley Joseph Ott (1976-1983)
* Robert William Muench (1990-1996)
* Dominic Carmon (1993-2006)
* Gregory Michael Aymond (1997-2000)
* Roger Morin (2003-2009)
* Shelton Fabre (2006-2013)
* Fernand J. Cheri (2015-2023)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cayo Guillermo

Kubako ipar-ekialdeko kostaldeko Jardines del Rey artxipelagoko harea-uharte baten izena da **Cayo Guillermo**, *Bahia Perros* eta Ozeano Atlantikoaren artean dagoena eta 13 km² inguru dituena. Ciego de Ávilako probintziaren eta Morón udalerriaren zati da.

## Deskribapena 
Uhartea helmuga turistiko ezaguna da eta 4 gune turistiko ditu, guztia barne. Gainera, herrialdeko hondartza onenetako bat du, *Pilar hondartza*.

Kubako Ciego de Ávila probintziaren iparraldean, herrialdearen erdialdean, Jardines del Rey izen kolonialari jarraituz, herrialdeko turismo-sektorean hazkunde dinamikoena izan zuen tokietako bat dago.

Aisiaren industriaren azpiegiturak hazkunde dinamikoa izan du eskualde horretan, eta azken helburua 20 mila logelatik gora izatea da. Horrez gain, aire-terminal modernoa, portuak, oinarri nautikoak, parke naturalak eta, jakina, ekoturismo-programak ditu.

Cayo Guillermo lehorrera lotuta dago Turiguanotik, Ciego de Avila probintziaren iparraldetik, itsas gaineko bide batetik. Ezaguna da bere urmaelengatik, non amuarrainen arrantza erakargarri berezia den bere landa-paisaia bikainekin batera.

Uhartetxoak hotel-instalazio bikainak ditu, laku artifizialak, igerilekuak eta entretenimendu-, animazio- eta zerbitzu-eskaintza guztiak, jendearen presentziak ia eraldatu ez duen ingurune batean, edozein gustu edo lehentasun asetzeko lekurik ikusgarrienetakoa baita.

### Historia 
Kondairaren arabera, Coco, *Guillermo* eta *Paredón Grande* harea-uharte izaera oparoak eraman zuen Diego Velazquez aurreratua leku hori izendatzera, Fernando II.a Aragoikoa espainiar monarkaren omenez.

### Flora eta fauna 
400 kilometroko koral-hesi baten hurbiltasunak, adituek munduko bigarren garrantzitsutzat jotzen dutena -Australiakoaren ondoren-, Jardines del Rey-ren eskaintzari kutsu berezia eransten dio, urpekaritzako jarduera ugari eskaintzen baititu urpekaritza maite dutenentzat, tenperatura atsegineko eta ikuspen bikaineko uretan.

Flandesko eta beste hegazti migratzaile batzuen kolonia ugarik uhartetxo horiek aukeratu dituzte nahitaez bisitatu beharreko leku gisa, eta gizakiak egoera hori zaindu du turismo-azpiegitura bat eraikiz, lehen mailan ingurune naturala errespetatzea bilatzen duena.

Inguru horretako harea-uharte familian, *Guillermo* tamaina txikienetako bat da, 18 kilometro karratu eskas ditu, baina ugariak dira kaoba, *Bursera simarubak* eta sabinak bezalako espezieak dituen flora batean.

### Hondartzak 
Bere lurraldea bost kilometroko hondartza ederrez osatuta dago. Horietako bat *Pilar hondartza* da, Ernest Hemingway estatubatuar eleberrigile ospetsuaren "El Pilar" yatearen omenez, 16 metroko altuerarainoko dunak baititu. 

Aipatu hondartza Kubako artxipelagoko onenetakotzat hartzen da, bere hondar zerrendaren kalitate eta zabaleragatik bermatua, itsasoaren ur gardenak eta inguruan dauden koralezko arrezife ikusgarriekin batera.

Harea-uharte honen itsas hondo paradisiakoak akuario erraldoi baten parekoak dira, eta urpekaritza-zentroei esker ikus daitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shreveporteko elizbarrutia

**Shreveporteko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1986ko ekainaren 16an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Shreveporten dago. Egun apezpikua Francis Malone da.

## Ordinarioak 
* William Benedict Friend (1986-2006)
* Michael Duca (2008-2018)
* Francis Malone (2019-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lake Charlesko elizbarrutia

**Lake Charlesko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1980ko urtarrilaren 29an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Lake Charlesen dago. Egun apezpikua Glen Provost da.

## Ordinarioak 
* Jude Speyrer (1980-2000)
* Edward Braxton (2000-2005)
* Glen Provost (2007-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ellangava

***Ellangava** (*sinhaleraz*:* එල්ලංගාව*,* transliteratua*:* *ellaṅgāva)* izenez ezagutzen da Sri Lankako  antzinako ureztatze sistema. Munduko Nekazaritza Ondarearen Sistema Garrantzitsuetan (GIAHS) sartu zuena 2017an FAOk. 

Milaka ureztatze-depositu txikiz osatutako sarea da, tarteko urjauzien bidez ura depositu handietara daramatenak, gerorako erabiltzeko. Nekazaritza posible egiten dute uharteko eremu lehorretan, non bestela lehorte eta uholde tartekatuek zaildu egingo luketen arroz-soroetako nekazaritza eta abeltzaintza.

## Izena 
Sistemaren barruan dagoen ur-biltegi, urtegi edo putzu bakoitzari ''* (වැව) deritzo sinhaleraz.

*Wewa* horiek sorta batean konektatzen dira, ur-jauzi kontrolatuekin. eta, hala, ur-fluxu iragankor bat kudea daiteke, etorkizunean erabiltzeko gorde, edo beste norabait eraman. Sinhaleraz ur-jauzi hauentzako  terminoa *ellam* da, *ellam* ("zintzilik") eta *gāva* ("erreskadan") konbinatzen dituen hitz konposatua.

Ingelesezko zenbait erreferentziatan *Tank cascade system* esaten zaio sistemari, urtegi eta ur-jauzien sistema.

## Deskribapena 
thumb|Ellangava sistemaren diagrama.|543x543px

Ellangava sistema, neurri handi batean, uhartearen ipar-erdialdeko parte erdi-idorrean dago, bero ekuatoriala, ur gezaren falta eta plubiometria-eredu aldrebesak jasaten dituena. Eskualdeko montzoien zikloak eta lurzoruen ezaugarriek (ur gutxi atxikitzeko gaitasuna dure oro jar), lurpeko ura biltegiratzeko gaitasun minimoa dakarte ondorio, eta horri lotzen zaio azaleko uren lurruntze-tasa altuak eta euriak izan daitezkeela urriak edo oso aldakorrak. Eskualde naturalki arrokatsua da horren ondorioa, eta nekazaritzako bizimodua eta giza-kokaleku egonkorrak garatzea oso zaila izango zatekeen ura biltegiratzeko sistema eraginkorrik gabe. Eskualdean granitoa eta txarnokita dira nagusi litologian, eta terrenoaren iragazkortasuna gutxitzen du horrek. Bestalde, topografia maldatsu eta uhin formakoak laguntzen du urmaelak edo eraikitzeko, eta hauen emarien metaketatik urtegi handiak sortzeko aukera dago. Urtegiok eragin nabarmena dute uhartearen ekologian.

Sistema hidrologiko bezala, Sri Lankakoak bezala GIAHS izendapena duen Euskal Herriko tokiak, Añanako Gatz Haranak, badu antzik ura bideratzeko uhate, hodi eta putzu sistema bat den heinean.

## Historia 
Ilgora Emankorrean nekazaritza hondo baxuko lurretan biltegiratutako urak ureztatu zuen neurri handi batean, eta antzinako Egiptoko nekazaritza, Nilo ibaiko urteroko uholde ziklikoen menpekoa zen bitartean, antzinako Sri Lankanko nekazaritzari "zibilizazio hidraulikoa" deitu izan zaio. Klima tropikal eta subtropikaletako uraren ingeniaritzako antzeko proiektu zaharren artean daude Irango qanatak, Ekialde Hurbileko eta Afrika iparraldeko oasiak (*ghout'' direlakoak barne) eta Amu Daria ibaiko Gurganj urtegia Erdialdeko Asian.

15.000 wewa eraiki ziren 300 eta 1300 artean, Anuradhapura Erresumaren (437 CE–845 CE) eta Polonnaruwa erresumaren (846 CE–1302 CE) aroetan. Garai eta erresuma horietako Sri Lankako ureztatze-ingeniariak, beste lurralde batzuetatik ere deitu edo kontratatu ohi zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jānis Čakste

**Jānis Kristaps Čakste** (Jelgava udalerria, 1859ko irailaren 14a – Riga, 1927ko martxoaren 14a) letoniar politikaria izan zen. Letonia independenteko lehen estatuburua izan zen, Herri Kontseiluko presidente (1918-1920), parlamentuko presidente (1920-1922) eta Errepublikako presidente (1922-1927) karguetan.

1882an Zuzenbidea ikastera joan zen Moskuko Unibertsitatera eta bertan ikasle letoniarrez osatutako elkarte bat sortu zuen 1883an, beranduago Austrums anaitasunean eraldatu zena. 1886an graduatu ondoren, Jelgavara itzuli zen.

San Petersburgoko Estatu Unibertsitatean graduatu ondoren, Kurlandiako gobernuaren legezko sailean lan egin zuen eta 1888tik aurrera Jelgavan. 1889an *Tēvija* egunkariko editore bihurtu zen. 1895ean letoniar kantagintzaren jaialdiaren antolatzaile eta finantzatzaileetako bat izan zen. 1905eko Errusiako Iraultzan, Errusiar Inperioaren barruan autonomia letoniar bat sortzeko proiektu batean parte hartu zuen.

1906an Errusiar Inperioko lehen duma estataleko kide aukeratu zuten. Tsarrak duma kendu zuenean, Čakste Vyborgeko manifestuaren sinatzaileetako bat izan zen, erregimen tsaristari indarkeriarik gabeko erresistentzia eskatuz. Horregatik, hiru hilabeteko espetxe-zigorra ezarri zioten.

Lehen Mundu Gerran errefuxiatu letoniarrei lagundu zien. 1917an Amerikako Estatu Batuetara bidaia bat hasi zuen Letoniaren independentziaren ideia zabaltzeko baina 1917ko Errusiako Iraultzak planak aldatu zituen.

1918ko azaroaren 17an Letoniaren independentzia aldarrikatu zuen Herri Kontseiluko presidente hautatu zuten. 1919an Parisko Bake Itunean parte hartu zuen. 1920an parlamentuko presidente hautatu zuten eta 1922ko azaroaren 7an parlamentuak Letoniako Errepublikako lehen presidente izendatu zuen. Presidente gisa zituen botereak zeremonialak izan ziren eta kanpo-politikan aritu zen.

1925eko hauteskunde presidentzialean Čakste Zentro Demokratikoa alderdiko hautagaia izan zen eta berriro hautatua izatea lortu zuen. 1927an hil zen, hiru urteko agintaldia amaitu baino lehen.
Anjela Kerexeta

Anjela Kerexeta Aizpuru (Alegia, Gipuzkoa, 1838 - Mercedes, Uruguai, 1921eko ekainaren 20a), Jose Maria Iparragirreren emaztea izan zen eta harekin Argentinara joan zen non zortzi seme-alabak izan zituen. Iparragirre hil ondoren Domingo Andres Elutxanz-ekin ezkondu zen eta harekin beste bi seme izan zituen. 

## Biografia 
### Iparragirreren ezagutza 
Gipuzkoako Alegia herrikoa zen Anjela, baserritar familia bateko alaba. Gazte-gaztetatik Tolosako ostatu batean zerbitzari ibili zen. Hamazazpi urte bete gabe zituela, Joxe Mari Iparragirre tabernan ibili zen kantari eta bertsoz kortejatu zuen neska gaztea. Garai hartan Iparragirrek 36 urte zituen. Anjela hasiera-hasieratik maitemindu zen Urretxuko bardoaz. Orduz geroztik, nahiz eta Anjelaren gurasoek ez urretxuarra gogoko ez izan, Anjela herriz herri ibili zen Iparragirreren emanaldi guztietan.  Ameriketara joan aurretik, Iparragirrek zuen diru apurra xahutu zuen eta, ondoren, Ameriketara joateko dirurik ez. Anjela Kerexetak ordaindu behar izan zizkion aterpeturik zegoen ostatuan egindako azken egunak. Ameriketarako bidaia-txartelak 1.150 erreal balio zituen, eta Anjelak 800 bakarrik ordaindu ahal izan zituen. Iparragirreren bidaia-txartelak, berriz, 1.300 erreal balio zituen, eta sosik ez. Zorra kitatzeko bi hilabeteko epea eman zieten. Ordaindu ahal izateko, bidaia osoa eman zuten kantuz. Garai hartakoa da Iparragirrek Anjelari egin zion amodiozko kantu ederra: "Oi, nere zoragarria!". Iparragirrek bizpahiru gutun idatzi zizkien Euskal Herritik, dirua biltzen ari zela eta bere asmoa familia osoa Euskal Herrira ekartzea zela erranez, baina deus gehiagorik ez. Inoiz ez zien sosik bidali. auzoarekin bizitzen jarri ziren. Elutxanz Iparraldeko euskalduna omen zen; gauza da familia berri bat osatu zutela, eta horri esker haur horiek guztiak aurrera atera zirela. 1881ean, Joxe Mari Iparragirre hil zenerako, Anjela bi ume gehiagoz erditua zen. Bardoaren heriotzaren berri Uruguaira iristean, Anjela Elutxanzekin ezkondu zen. 43 urte zituen orduan. Bigarren aldiz alargundu zelarik, Anjela arropa garbitzen eta josten edota emagin gisa laguntzen aritu izan zen. 1921eko uztailaren 21ean, 83 urte zituela, zendu zen Mercedes hirian. Egile berak *Los inmigrantes prosperos* liburuan jaso zuen (1933).

## Urretxuko erraldoia 
2021ean Urretxun Anjela Kerexetaren irudia zuen erraldoia aurkeztu zuten emakume hori omenez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Joseba Aurkenerena: "Anjela Kerexeta, Ameriketan betiko gelditu zena", Kazeta.eus, 2025/07/31.
* Miel A. Elustondo: «Ni zortzi seme-alabarekin Argentinan utzita joan zen Joxe Mari Euskal Herrira», *Berria*, 2023/07/23 
* :Francisco Grandmontagneren elkarrizketa *La Baskonia*n.
* Bakarne Atxukarro: "Amerikara ere emakumeak joan ziren; Angela Kerexeta, adibidez", Euskal Herria Irratia, 2018/09/25.
María Camila Lizarazo

**María Camila Lizarazo** (Bogota, 1977ko urtarrilaren 3a) zinema zuzendari eta gidoilari kolonbiarra da, eta 2008ko *El ángel del acordeón* film luzeagatik da ezaguna.

## Biografia 
### Hasierak 
Lizarazo 1977ko urtarrilaren 3an jaio zen Kolonbiako Bogota hirian. Antropologia ikasi zuen Andeetako Unibertsitatean, Kolonbiako zineman indarkeriaren irudikapenari buruzko tesia eginez. Tesi honen aurkezpena oso baliagarria izan zitzaion zinema nazionalaren esparruan zituen ezagutzak indartzeko. 2000. urtean graduatu ondoren, Frantziara joan zen Ikus-entzunezko Errealizazioko Goi Mailako Eskolan zinema ikastera. 2002an *Gourmandises* izeneko film laburraren gidoia zuzendu eta idatzi zuen eta Kolonbiako Mohän taldearen "Corre corazón" abestirako bideo musikala zuzendu zuen.

### *El ángel del acordeón* 
Ikasketak Frantzian amaitu ondoren, Lizarazo bere jaioterrira itzuli zen *El ángel del acordeón* gidoia sortzen hasteko, bere amak idatzitako jatorrizko istorio batean oinarrituta, Ketty María Cuellok, *Mandinga sea*!, *San Tropel* eterno eta *Retratos bajo la tempestad* bezalako beste liburu batzuk idazteagatik ezaguna den nobelagileak. Proiektua 2005ean aurkeztu zuen Garapen Zinematografikorako Fondora eta 2008an filma estreinatu ahal izan zuen.

*El ángel del acordeón* 2008ko uztailaren 11n estreinatu zen Kolonbiako zinema-aretoetan. Marlon Moreno, Maribel Abello, Margalida Castro, Yuldor Gutiérrez eta Estefanía Borge aktore ezagunek osatu zuten lana. Gaur egun, Kantua Films zinema-ekoiztetxea sendotzen ahalegintzen da.

## Filmografia 
* 2002 - *Gourmandises* (film laburra)
* 2008 - *El ángel del acordeón*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Movie Database Interneteko zuzendariaren fitxa.
Inaugurazio

thumb|240x240px|Trenbide zubi baten inaugurazioa Rigan (1914)
**Inaugurazioa** edo **ate-irekitzea** tenplu, ospitale, eskola eta antzeko eraikin garrantzitsu baten amaiera ospatzeko egiten den ekitaldiari deitzen zaio, aurreikusitako erabilerarako bidera daitekeenean. Monumentuei, estatuei eta ekitaldiei ere aplikatzen zaie.

Hiritar bat augureen ikastetxean sartzen zenean edo eraikin publiko bat eraikitzeko leku bat bilatzen zenean erromatarren artean egiten zen zeremoniatik dator inaugurazio terminoa. Kasu horretan, inaugurazioa deitzen zitzaion, batez ere augureei orubearen egoera onari buruz galdetzean zetzalako.

Inaugurazio-zeremonia, normalean, ekitaldi sinbolikoa izaten da, hala nola zintaren mozketa edo oroitzapenezko plaka baten estalgabetzea. Ekitaldian, agintariek hitzaldi batzuk eman ohi dituzte instalazioa inauguratutzat emateko.

## Erreferentziak
Piran ur-jauzia

**Piran ur-jauzia** (, ) edo **Rijab ur-jauzia**, Iran mendebaldean dagoen ur-jauzi bat da, Kurdistan eremuan. Sarpol-e Zahab hiritik gertu dagoen Piran herrian dago. Irango ur-jauzien artean altuenetako bat da eta Kermanxah probintziako erakarpen turistikoa da.

## Deskribapena 
150 metrotako altuera duen ur-jauzia da. Hiru maila izan ohi zituen, baina 2017an izandako lurrikarak goiko zatiko harriak kolapsatu zituen eta ur-jauziak orain bi maila baino ez dauzka. Azpiko jauzia da baxuena eta zuhaitzez inguraturik dago.

Ur-jauziaren ondoko arrokak oso bertikalak direnez eta altuera handia duenez eskalatzea debekaturik dago.

Ur-jauziaren ondoan Yazdgerd jauregiaren hondarrak daude, Sasandar Inperioaren garaikoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eduardo Zúñiga Erazo

**Eduardo Zúñiga Erazo** (Ipiales, 1945eko apirilaren 12a) antropologo kolonbiarra da, Nariñoko Unibertsitateko errektore ohia eta Nariño departamenduko gobernadore ohia.

Zuñiga Erazo Kolonbiako Unibertsitate Nazionalean trebatu zen, eta Antropologia eta Etnologia Amerikarrean doktorea da Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean.

## Argitalpenak 
* Zúñiga Erazo, Eduardo (1987). «Realidad y perspectivas de la población indígena del sur de Colombia». Revista de Investigaciones, 1. alea, 1. zk. (pp. 106-162). San Juan de Pasto.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak