Montenegroko Printzerria

**Montenegroko Printzerria** (serbieraz: *Књажевина Црнa Горa*; *Knjaževina Crna Gora*) Montenegroko printzerriaren garaia 1852ko martxoaren 13tik 1910eko abuztuaren 28ra. Orduan Nikolas I.ak erresuma aldarrikatu zuen, orduan Montenegroko errege bihurtu zena.

Hiriburua Cetinje, oraindik, zen eta Perper montenegroarra estatuko txanpon gisa erabili zen 1906tik aurrera. Lurraldea egungo Montenegroko erdialdeko eremuari zegokion. Ofizialki 1852tik 1879ra monakia absolutua zen, 1879tik 1905era monarkia erdi-konstituzionala eta 1905etik monarkia konstituzionala

## Historia 
### Daniloren erregealdia 
Printzerria 1852ko martxoaren 13an sortu zen, Danilo I.a Petrović-Njegoš, lehen *Vladika* Danilo II.a izenez ezagutzen zena, printze-apezpiku gisa eliz karguari uko egin eta ezkontzea erabaki zuenean. 1855ean Montenegroko lehen konstituzioa aldarrikatu zen, "Daniloren Kodea" izenez ezagutzen dena. Mendeetako aginte teokratikoaren ondoren, honek Montenegro printzerri sekular bihurtu zuen.

Mirko Petrović Voivoda Handiak, Danilo I.aren anaia nagusiak, 7.500eko gizoneko armada indartsua zuzendu zuen eta turkiarren aurkako (7.000 eta 13.000 arteko armada) irabazi zuen Grahovacen 1858ko maiatzaren 13an Turkiako indarrak bideratu zituzten. Garaipen honek Potentzia Handiak Montenegro eta Otomandar Inperioan arteko mugak ofizialki mugatzera behartu zituen, *de facto* Montenegroren mende luzeko independentzia aitortuz. Montenegrok Grahovo, Rudine, Nikšić, Drobnjaci, Tušina, Uskoci, Lipovo, Upper Vasojevići eta Kuči eta Dodoši eskualde tribalen zati bat irabazi zituen.

### Nikolasen erregealdia 
1860ko abuztuaren 13an Danilo I.a hil ostean, Nikolas I.a, Daniloren iloba, Montenegroko hurrengo agintaria izan zen. Nikolase laguntza bidali zien serbiar matxinoei Herzegovinako altxamenduan (1875–78), eta gero otomandarren aurkako gerra gidatu zuen, Montenegro-Otomandar Gerra (1876–1878). Errusiako indarrek Turkiarekiko aurrerapenak 1878ko martxoaren 3an bake ituna sinatzera behartu zuen Konstantinopla, Montenegroren, baita Errumania eta Serbiaren independentzia aitortuz, eta Montenegroren lurraldea ere handitu zuen 4.405 km2 tik 9.475 km2 izatera. Montenegrok Nikšić, Kolašin, Spuž, Podgorica, Žabljak, Bar herriak ere irabazi zituen, baita itsasorako sarbidea ere. Hau izan zen Potentzia Handien Montenegroren eta Otomandar Inperioaren arteko muga ofiziala, de facto Montenegroren independentzia aitortuz; Montenegro Otomandar Inperioak Berlingo Itunean (1878) aitortu zuen. Nikolas I.aren agintean, harreman diplomatikoak ezarri ziren Otomandar Inperioarekin. Mugako borroka txikiak izan ezik, diplomaziak 30 urteko bakea ekarri zuen bi estatuen artean Abdulhamid II.aren deposizio arte.

Abdulhamid eta Nikolas I.aren trebetasun politikoek zeresan handia izan zuten elkarren arteko adiskidetasun harremanetan. Estatuaren modernizazioa jarraitu zen, 1905ean Konstituzio baten zirriborroarekin amaitu zen. Hala ere, haustura politikoak sortu ziren Serbiarekin demokratizazio eta batasun prozesua onartzen zuen Alderdi Popularra parlamentarioaren eta Printzearen soberanista eta erregezale ziren Benetako Alderdi Popularrearen artean Nikolas eta Petrović-Njegoš dinastiarekin.

## Gobernua 
### Printzeak 
* Danilo I.a (1852ko martxoaren 13 - 1860eko abuztuaren 13)
* Nikolas I.a (1860eko abuztuaren 13 - 1910eko abuztuaren 28)

### Gobernuburuak 
#### Montenegroko eta Mendialdeko Senatuko buruak 
* Pero Petrović (1852-1853)
* Đorđije Petrović (1852-1857)
* Mirko Petrović-Njegoš (1857-1867)
* Božo Petrović-Njegoš (1867-1879)

#### Estatu Kontseiluko Presidentea 
* Božo Petrović-Njegoš (1879-1905)

#### Ministro Kontseiluaren Presidentea 
* Lazar Mijušković (1905-1906)
* Marko Radulović (1906-1907)
* Andrija Radović (1907)
* Lazar Tomanović (1907-1910)
[thumb|Gerrako bandera montenegroarra [Vučji Doko guduan]]

## Banderak 
Gerrako bandera historikoak *krstaš-barja*k ziren, erdian gurutzeak zituzten bandera arruntak. Vučji Do-ko guduan (1876) erabilitako Montenegroko gerrako bandera gorria zen erdian gurutze zuri batekin eta ertz zuri batekin, eta bandera hori Serbiako gerrako banderatik hartu zuen bere burua aurkitu zuen Kosovoko guduan (1389). Montenegron bizirik zeuden zaldunek bertara ekarri ondoren. Bandera bera Cetinjen erabili zen 1878an, Otomandar Inperioak San Stefanon independentzia onartu zuenean. 1905eko konstituzioaren arabera, bandera nazionala gorri-urdin-zuriaren hiru kolorekoa zen, hau da, pan-eslabiar serbiar trikolorea zen.

## Konstituzioak 
### Daniloren konstituzioa 
Danilo I.ak Petar I.a Petrović-Njegoš-en Legea erabili zuen, 1855eko "Lurraldearen Lege Orokorraren" inspirazio gisa, "Danilo I.aren Kodea" (*zakonik Danila prvog*) ere deitua. Daniloren Kodea Montenegroko tradizio eta ohituretan oinarritzen zen eta Montenegroko historiako lehen konstituzio nazionaltzat hartzen da. Gainera, arauak, pribatutasuna babestu eta Austriako kostaldean (Kotorreko badia) gerrak debekatu zituen. Honela ere zioen: *Lurralde honetan serbiar nazionalitatea izan ezik eta ekialdeko ortodoxia izan ezik beste erlijiorik ez dagoen arren, atzerritar bakoitza eta fede ezberdineko pertsona bakoitza hemen bizi daiteke eta Montenegro edo Mendilerron askatasun eta eskubide berberaz gozatu*.
[thumb|Montenegroko Printzerriko [bandera nazionala, 1905-1910]]
[thumb|Montenegroko Printzerriko [bandera zibila, 1905-1910]]
[thumb|Montenegroko Printzerriko [bandera zibilaren bariazio, 1905-1910]]

### 1905eko Konstituzioa 
XX. mendearen hasieran desberdintasun politikoak amaitzen hasi ziren. Lurraldea handitu zen orain, eta ia lau hamarkadako bakea izan zuen, oso ezohikoa otomandarren esku geratu zenetik gerran egon zen herrialdearentzat. Liderra, Nikolas I.a printzea, Balkanetako dinastia guztien erregealdirik luzeena izan zen, eta askoren ustez, diplomazialari eta politikaririk eskarmentutsuena izan zen. Bestalde, gero eta gehiago zen asegabeko gazteen populazioa, batez ere atzerrian hezitakoa, bere agintea absolutista eta autokratikoa zela ikusten zutenak. Belgraden bilduta, non zenbait alderdi politikoren laguntza zuten, gobernuaren administrazioa berrantolatzea, konstituzionalizatzea eta parlamentua ezartzea eskatzen zuten. Oposizioa hazi egin zen, beren eskakizunak buruzagi militar zaharren eta klan ezberdinen ordezkarien kopuru jakin batzuen laguntzarekin. Noblezia-forma primitibo hauek zaharrak eta kontserbadoreak ziren nagusiki, baina printzearen aurkako nortasun pertsonalagatik edo beren asmo politikoengatik, herrialdea modernizatzea eskatzen zuen jendetzaren alde egin zuten. Luzaroan printzeak eta bere inguruko jendearen zirkuluak bere jarrera defendatu zuten garaiak ez zirela egokiak eta Montenegroko gizarteak oraindik ez zuela nahikoa eboluzionatu monarkia konstituzionalaren garrantzia ulertzeko. Gainera, parlamentarismoa eta alderdi politikoak ezartzeak klanen arteko liskar zaharrak piztuko zituela eta gogor lortutako batasuna ezegonkortuko zuela defendatu zuten. Alboko Serbiak ordurako bost konstituzio aldatu zituen eta berrogeita hamar urteko borroka politikoa izan zen hainbat alderdi eta fakzio politiko ezberdinen artean estatu kolpea eta errege bikotearen erailketa eraginez 1903an. Azkenik, Errusia Inperiala, Montenegroko subiranotasunaren babesle handia zen nazioarteko politika eta Montenegrok bere barne antolaketa gordinki kopiatu zuen eredua, oraindik konstituziorik gabe zegoen. Hala ere, 1905eko iraultzaren ostean Errusiak ere zenbait aldaketa jasan behar izan zituen, eta horrela, Montenegro Otomandar Inperioaren ondoan konstituziorik gabeko Europako herrialde bakarra izan zen, zeinaren lehen konstituzioak iraun zuen laburra izan zen. Azkenik, bere kontrako kanpaina mediatiko handi baten ondoren eta publikoaren presio zabal baten ondoren, bai barneko bai nazioarteko, printzeak azkenean atzera egitea erabaki zuen, beraz, 1905eko urriaren 31n, aldarrikapen publikoa egin zuen konstituzioa onartuko zuela esanez. Aldarrikapenak bere borondate askearen konstituzioa ematen ari zela ere esaten zuen eta ekarriko zituen aldaketak ez zirela erradikalak izango hasieran, dauden erakundeak bat-bateko aldaketetatik gorde behar zirela uste zuelako. Honek Belgradeko ikasleen erantzuna eragin zuen "Unibertistate Gazteria montenegroarren Hitza" izeneko testu batean, non bere asmoak kritikatu zituzten, konstituzio berria formala besterik ez zela esanez eta printzeari eusten zion balazta gisa etiketatuzvMontenegro modernizaziotik eta oparotasunetik. Berez, ez zuen botererik utzi nahi, ezta eskuak inolaz ere lotu nahi, beraz, bere lagun Stevan Ćurčić Serbiako kazetari kontserbadoreari konstituzioa idazteko zeregina jarri zion. Emaitza, funtsean, 1869ko serbiar konstituzioaren kopia bat zen konstituzioa (Erregeorde Konstituzioa) printzeak berak egindako aldaketa txikiekin. Aldaketak txikiak baina beharrezkoak izan ziren etxeko egoeretarako. Montenegroko Printzerriko Konstituzioa Nikolas I.ak 1905eko abenduaren 19an (abenduaren 6an, Juliotar egutegian) ezarri zuen parlamentuko tronutik egindako hitzaldian. Parlamentuak ez zuen konstituzio berria eztabaidatzea lortu eta formalki onartu eta berehala desegin zen, beraz, parlamentuak ekarri arren *de facto* inposatu zen San Nikolas eguneko konstituzioa bezala gogoratu zen. 15 kapitulu zituen guztira 222 artikulurekin. 1905eko Konstituzioak estatuaren antolaketa, gobernu mota, estatuaren ikurrak (partzialki), estatuko administrazioaren eskumena, estatu-gizonaren hautaketa, zerbitzu militarra, finantzak eta giza eta herritarren eskubideak zehazten zituen.

Montenegro monarkia hereditario konstituzionala bihurtu zen. Botere legegilea parlamentuari dagokio eta baita printzeari ere. Printzea indar armatuen komandante gorena edo komandanteburu da, estatua atzerriko gaietan ordezkatzen duena. Gerra deklaratu eta bakea eta aliantzak sinatzen ditu eta gaiaren berri ere ematen dio parlamentuari; gobernuko funtzionarioak izendatzeko eskubidea du; herrialdean aitortutako erlijio guztien babeslea da eta aboliziorako eta amnistiarako eskubidea du. Parlamentuko bilkurak ohiko eta irregularretan deitzen ditu, saioak pertsonalki ireki eta ixten ditu, tronutik edo ministerio kontseiluz bere dekretuarekin. Parlamentua desegiteko eskubidea du, baita parlamentuko saioak atzeratzeko ere. Desegiteko dekretua ministro guztiek sinatuta egon beharko dute. Gizonezko hiritar heldu orok diputatu gisa hautatua izateko eskubidea du, kondenatua izan ez dena eta inongo ikerketapean egon ez dena, ordaintzen dituen zergak edozein direla ere. Ofizial aktiboek, ofizialrodeek eta armadako soldaduek ez zuten botoa emateko eskubiderik. Sufragio pasiboa 30 urtetik gorako herritar ororentzat dago eskuragarri, Montenegron betirako bizi diren, eskubide zibil osoak dituztenak eta gutxienez 15 korona zergak ordaintzen dituztenak. Administrazioko funtzionarioak ezin dira parlamenturako hautatu. Hauteskundeak zuzenak ziren, eta bozkatzeko modua konstituzioak araututa ez zegoen arren, normalean publikoki egiten zen. Diputatuak lau urteko agintaldirako aukeratu zituzten. Diputatu hautetsiez gain, parlamentuko 14 eserleku zeuden diputatu birilak deiturikoentzat (gobernuan edo gizartean hartzen duten karguaren arabera). Horien artean zeuden Montenegroko metropolia, Bar-eko artzapezpikua eta Serbiako primatea, Montenegroko muftia, presidentea eta Estatu Kontseiluko kideak, Auzitegi Nagusiko presidentea, Kontrol Nagusiko presidentea eta printzeak izendatutako hiru brigadista bere burua.

Ezin da legerik onartu, indargabetu, aldatu edo berrikusi parlamentuak onartu gabe. Hala ere, legea onartzeko edo dagoena aldatzeko ekimena gobernutik parlamentura edo alderantziz etor daiteke, baina legegintzako proiektu formalak gobernuak bakarrik egin ditzake. Parlamentuaren papera eta posizioa nahiko kaltetuta geratu zen gertakari honek. Parlamentuak eskubidea zuen aurrekontuak onartzeko, baina hori egiteagatik ezin izan zituen harekin zerikusirik ez zuten baldintzak eskatu. Hau da, aurrekontuak baztertzea ezin da gobernu bat desegiteko erabili, beraz, parlamentuak aurrekontua indargabetuko balu, printzeak iazko aurrekontuaren indarraldia hurrengo urtera luza dezake. Adibide zehatz honek erakusten du konstituzioak ez zuela bete agintariaren boterea mugatzeko zeregina. Azkenik, ezin da zerga berririk ezarri parlamentuaren adostasunik gabe.

Printzea da ministroak izendatu eta kargutik kentzen dituena. Ministerio Kontseilua herrialdeko burokrazia buru gisa dago eta printzearen menpe dago zuzenean. Euren ekintza ofizialengatik, ministroak erantzule izan daitezke parlamentuak edo printzeak. Ministro bati traizioagatik, konstituzioaren aurka jokatzeagatik, ustelkeriagatik, estatuari bere interesagatik kaltetzeagatik eta bere ekintzak legearen aurkakoak badira, Ministroen Erantzukizunaren Legeak ezarritako kasuetan. Ministro bat gobernuak, parlamentuak edo printzeak kargu egin dezake eta bere preskripzio-epea bost urtekoa da.

Estatu Kontseiluak, printzeak izendatutako sei kidez osatua, administrazio-auzitegi gorenaren eginkizuna ematen du, gobernuaren lege-ekimenak berrikusten ditu eta finantza-izaerako gai batzuen gaineko eskumena du. Auzitegi nagusiak eta udal auzitegiak ere badaude. Auzitegiak independenteak dira justizia emateko. Epaileak ezin dira lekualdatze juridikorik gabe. Konstituzioak, gainera, tokiko autogestioa ezarri zuen udal auzitegien, udal batzordeen eta udal batzarren bidez. Era berean, eskubide zibilak eta askatasuna, lege berdintasuna, auzitegien jurisdikzioa, arrazoi politiko hutsengatik heriotza-zigorraren indargabetzea ere ematen zituen, printzearen edo errege-familiako kideen aurkako atentatua baztertuz. Aipatutako abolizioak ere ez zuen balio edredoia politikoaz gain, beste ekintza kriminal batzuk egiten ziren kasuetan, baita lege militarraren arabera heriotzaz zigortutako kasuetan ere. Jabetza pertsonalerako eskubidea, prentsa askatasuna eta biltzeko eskubidea ere bermatu ziren. Konstituzioari jarraitu zioten Zigor Zuzenbidea (1906), Zigor Prozedura Legea, Merkataritza eta Betebeharren Legea eta Abokatuaren Kudeaketa Legea (1910).

Bere akats eta murrizketa guztiak gorabehera, 1905eko Montenegroko Konstituzioa Europako gizarteetan joera liberal modernoen eta giza eskubide eta askatasunen sarrera garrantzitsua izan zen Balkanetako herrialde txiki batean.

## Demografia 
* Bernard Schwartzek 1882an kalkulatu zuen Printzerriak 160.000 biztanle zituela, nahiz eta ohikoagoa den kalkulu bat 230.000 biztanle inguru zirela.

* 1900. urtean, nazioarteko iturrien arabera, Montenegroko Printzerriak 311.564 biztanle zituen. Erlijioaren arabera, 293.527 (%94) ekialdeko ortodoxo ziren; 12.493 (%4) musulman; 5.544 (%3) erromatar katoliko eta 71.528 (%23) alfabetatuak ziren.

* 1907an, Montenegron 282.000 biztanle inguru zirela kalkulatu zen, fede ortodoxoaren gehiengoa.

* 1909an lehen errolda ofiziala egin zuten agintariek. Horren arabera, guztira 317.856 biztanle zituen, nahiz eta benetako kopurua 220.000 biztanletik gertu egon. Hizkuntza ofiziala, serbiera, ama hizkuntza gisa erabiltzen zen %95ek, eta albanieraz gainontzeko gehienek. Erlijioaren arabera, %94 kristau ortodoxoak ziren, gainerakoak gehienbat musulmanak eta erromatar katoliko kopuru txikiagoak ziren.

## Montenegroko Printzerriko zatiketa administratiboa 
Nahija guztiak tributan banatzen da, Rijeka nahija 4tan, Crmnička 7tan eta mota guztietako Brda 19tan. Tribus in Katun nahija: Njeguši, Cetinje, Ćekliće, Bjelice, Ozrinići, Cuce, Grahovo, Rudine, Zagarač, Pješivci, Župa eta Lukovo. Rijeka Nahijako tribuak: Ceklin, Ljubotin, Građani eta Dobrljani. Crnmnica nahija-ko tribuak: Boljevići, Gluhi-do, Sotonići, Brčele, Podgor, Seoca eta Dupiljani. In Leška nahija: goiko nahija eta beheko nahija. Brda Nahijako tribuak: Petrušinovići, Pavkovići, Vražegrmci, Martinići, Zavala, Stijena eta Crnci. Moračka nahija-ko tribuak: Rovca, Morača, Uskoci eta Drobnjaci. Vasojević nahija-ko tribuak: Bratonožići, Brskućani, Lijeva-rijeka, Konjuhi, Kraljani, Trepča, Zabrđe eta Buchi. 1866an, Trepča eta Buchi tribuak jada ez zeuden Vasojevićka nahijan.

1866an, Brdska nahija ohia banatu zen, bere lurraldea Bijelopavlićka eta Piperska nahijatan. Bjelopavlić nahija-ko tribuak: Petrušinovići, Pavkovići, Vražegrmci eta Martinići. Tribuak Piperska nahija: Zavala, Stijena eta Crnci.

15 nahijak:

10 nahijak:

1903ko legeak administrazio-banaketa berria ezarri zuen bost eremutan: Katunsko-Rijeka, Primorsko-Crmnička, Zeta-Brdska, Nikšić, Moračko-Vasojević.

## Kanpo estekak 
## Erreferentziak