open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
The Wolf Man (1941eko filma)

**The Wolf Man** (euskaraz *Otsogizona*) 1941eko George Waggner estatubatuar zinema zuzendari eta ekoizleak zuzendu eta ekoiztutako beldurrezko drama film bat da. Otsogizonaren kondairan oinarritua dago. Lon Chaney, Jr., Claude Rains, Warren William, Ralph Bellamy, Patric Knowles eta Bela Lugosi aktoreek antzeztu zuten.

Filma beste munduko gauza izan gabe ere, beldurrezko zinemako klasikoen artean sailkatua dago eta 1940ko hamarkadako genero honetako film arrakastasuenen artean egon zen. Lon Chaney, Jr. aktoreak otsogizonaren papera antzeztu zuen lau jarraipen izan zituen: *Frankenstein Meets the Wolf Man* (1943), *House of Frankenstein* (1944), *House of Dracula* (1945) eta *Abbott and Costello Meet Frankenstein* (1948).

## Argumentua 
AEBetan urte batzuz bizitzen egon ondoren, Larry Talbot bere Galesko Llanwelly udalerrian duen etxera bizitzera itzuli da. Bertan, Gwen Conliffe (Evelyn Ankers) neska gaztea ezagutuko du, antikuarioaren alaba.

Gau batez, Larry, Gwen eta haren laguna den Jenny (Fay Helm) ijitoen akanpaleku bat bisitatuko dute. Leku hartan Bela ijitoa (Bela Lugosi) ezagutu eta hark Jennyren eskuan «otsogizonaren marka» duela jabetuko da. Itzulerako bidean, otso batek hirukotea erasotuko du: Larryk basapiztia hiltzea lortuko du baina aurretik kozk egingo dio, gainera otsoak Jenny ere hilko du.

Gertakari latz honetatik aurrera Larryren bizitzak sekulako aldaketa izango du. Eskualdean otso baten erasoen ondorioz jende hila agertzen hasiko da eta Larry bera otsogizona eta hilketa horien arduradun ez ote den kezkatzen hasiko da.

## Aktoreak 
* Lon Chaney, Jr.: Larry Talbot / Otsogizona (kredituetan "Lon Chaney" bezala)
* Claude Rains: Sir John Talbot
* Warren William: Lloyd doktorea
* Evelyn Ankers: Gwen Conliffe
* Ralph Bellamy: Paul Montford kolonela
* Maria Ouspenskaya: Maleva, the Gypsy Fortune Teller
* Patric Knowles: Frank Andrews
* Béla Lugosi: Bela, ijitoa
* J.M. Kerrigan: Charles Conliffe
* Fay Helm: Jenny Williams
* Forrester Harvey: Twiddle

## Kanpo estekak 
* *The Wolf Man* filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com 
* *The Wolf Man* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Fortuna Hjørring

**Fortuna Hjørring** (izen osoa *Dameboldklubben Fortuna Hjørring*) Hjørring hiriko emakumezkoen futbol taldea da, Danimarkako talde onenetakoa. 9 aldiz irabazi du Suediako liga eta 2003an UEFA Emakumezkoen Txapeldunen Ligako finala jokatu zuen.

## Palmaresa 
* Danimarkako Liga (11): 1994, 1995, 1996, 1999, 2002, 2009, 2010, 2014, 2016, 2018, 2020.
* Danimarkako Kopa (9): 1995, 1996, 2000, 2001, 2002, 2006, 2008, 2016, 2019.
* UEFA Emakumezkoen Txapeldunen Liga:
** Finalista (1): 2003.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Backdraft (filma)

**Backdraft** 1991ko Ron Howard estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako drama thriller film bat da. Kurt Russell, William Baldwin, Scott Glenn, Jennifer Jason Leigh, Rebecca De Mornay, Donald Sutherland eta Robert De Niro aktoreek antzeztu zuten.

Hiru Oscar Sarien izendapenak jaso zituen: Soinu edizio onenaren Oscar Saria (Gary Rydstrom eta Richard Hymns), Efektu berezi onenen Oscar Saria (Mikael Salomon, Allen Hall, Clay Pinney eta Scott Farrar) eta Soinu onenaren Oscar Saria (Gary Summers, Randy Thom, Gary Rydstrom eta Glenn Williams).

## Argumentua 
Brianek (William Baldwin) haurra zela bere aita suhiltzailea sute bat itzaltzen ari zela nola hiltzen zen ikusi zuen. Hogei urte beranduago, Chicagoko suhiltzailea izateko asmoz, bere anaia Stephen (Kurt Russell) zorrotza buru duen suhiltzaile konpainian proba denboraldi gogor bati ekin beharko dio. Behin probaldia gaindituta, bere betebeharra suteak nahitan eraginak izan diren jakiteko haiek ikertzea izango da. Piromano bat hirian suteak sorrarazten hasten den bitartean bi anaiek elkarren arteko iraganeko ika-mikak konpontzen saiatu beharko dira.

## Aktoreak 
* Kurt Russell: Stephen "Bull" McCaffrey tenientea / Dennis McCaffrey kapitaina
* William Baldwin: Brian McCaffrey
* Robert De Niro: Donald "Shadow" Rimgale inspektorea (kapitaina)
* Scott Glenn as John "Axe" Adcox
* Jennifer Jason Leigh: Jennifer Vaitkus
* Rebecca De Mornay: Helen McCaffrey
* Donald Sutherland: Ronald Bartel
* Jason Gedrick: Tim Krizminski
* J. T. Walsh: Alderman Martin Swayzak
* Anthony Mockus, Sr.: John Fitzgerald buruzagia
* Cedric Young: Grindle
* Juan Ramirez: Ray Santos
* Kevin Casey: Nightingale
* Jack McGee: Schmidt
* Mark Wheeler: Pengelly
* Zach Rintoul: Donny "Dinkles" McCaffrey

## Kanpo estekak 
* *Backdraft* filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com 
* *Backdraft* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Mary Shelley's Frankenstein

'''''Mary Shelley's Frankenstein'''* (euskaraz: *Mary Shelleyren Frankenstein*) beldurrezko drama filma da, Kenneth Branagh britainiar zinemagile eta aktoreak 1994an zuzendu eta antzeztu zuena. Francis Ford Coppolak ekoiztu zuen. Mary Shelley idazlearen *Frankenstein* eleberrian oinarritua dago. Robert De Niro, Kenneth Branagh, Tom Hulce, Helena Bonham Carter, Aidan Quinn, Ian Holm, Richard Briers eta John Cleese izan ziren antzezle nagusiak.

Makillaje onenaren Oscar Sariaren izendapena jaso zuen (Daniel Parker, Paul Engelen eta Carol Hemming).

## Argumentua 
Filma Mary Shelley idazlearen honako hitzekin hasten da:

1794. urtea da eta Robert Walton kapitainak (Aidan Quinn) Artiko itsasoko uretatik Victor Frankenstein erotua (Kenneth Branagh) erreskatatu du, bere eromenak edonora jarraitzen dion gizona. Frankenstein doktoreak kontakizun izugarri bat aipatuko dio...

Ingolstadt hiriko unibertsitatean (Bavaria, Alemania) Waldman irakasle makurra (John Cleese) ezagutu zuen, honek bizitza eta heriotzaren mugekin esperimentatu zuen. Jada Suitzako sorterrira itzulitza, Victor beragan heriotzari erronka egiteko ezinbesteko obsesioa piztuaraziko zaio, izaki bizidun bat sortzea. Kolerak Geneva hiria zigortzen duen bitartean, Victor bere laborategian gau eta egun sartu, eta handik inoiz irten gabe izaki bitxi eta akasdun bat sortuko du (Robert de Niro).

## Aktoreak 
* Robert De Niro: Izakia / Soldadu herrena
* Kenneth Branagh: Victor Frankenstein
* Tom Hulce: Henry Clerval
* Helena Bonham Carter: Elizabeth
* Aidan Quinn: Robert Walton kapitaina
* Ian Holm: Frankenstein baroia
* Richard Briers: Aitona
* John Cleese: Waldman irakaslea
* Robert Hardy: Krempe irakaslea
* Cherie Lunghi: Victorren ama
* Celia Imrie: Moritz andrea
* Trevyn McDowell: Justine
* Gerard Horan: Claude
* Mark Hadfield: Felix
* Joanna Roth: Marie

## Kanpo estekak 
* *Mary Shelley's Frankenstein* filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com 
* *Mary Shelley's Frankenstein'' filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Bloke-eskalada

thumb|Bloke-eskalatzailea.

**Bloke-eskalada** edota **bulder** (ingelesez **bouldering**) harkaitz blokeak edota horma txikiak igotzean datzan eskaladaren modalitatea da. 

## Ezaugarriak 
Bloke edo horma hauek 8 metroko gaiaera izatera iritsi daitezke, eta inongo ohiko eskaladako segurtasun material edo elementurik erabili gabe igotzen dira (soka, uhala, fijazio elementuak eta abar), zeharka eta piskanaka igoz burutzen da. Harkaitzak konpondu beharreko "arazoak" izaten ditu, bai igoeran nahiz zeharkako ibilaldian (horizontalean). Eskalada mota honen lehentasuna igoera edo ibilbide laburretako muturreko zailtasuna da. Kirol honetako hizkeran eskalatzeari "blokatzea" deitzen zaio.

Orokorrean eskalatzailearen azpialdean "crash pad" izenezko segurtasun koltxoneta jartzen da, eta "eramaleak" izeneko laguntzaileek behealdetik jarraitu beharreko ibilbidea edo topatzen dituen oztopoei buruzko argibideak eta iritziak ematen dizkiote. "Eramaleek" eskalatzailea eroriz gero erorketak ondorio larririk izan ez dezan saiatzen dira.

## Ikus gainera 
* Eskalada
* Izotz-eskalada

## Kanpo estekak
Zitosol

**Zitosola** edo **hialoplasma** zelularen zitoplasman dagoen ingurune likidoa da, zelularen organuluak dituena. Zelularen barne-ingurua dela esan daiteke.

Zitosolaren osagai nagusiak ura (%70-%90) eta proteinak (%20) dira. Aminoazidoak, ioiak, RNA, gluzidoak eta hainbat metabolito ere baditu kopuru txikiagoetan.

Zelularen osagai hauek guztiek disoluzio koloidala eratzen dute. Zitosolak egoera-aldaketak ditu: batzuetan fase likido batean dago (sol), beste batzuetan fase jariakorra edo erdi solidoa (gel). Organulu zelularrak zitosolean flotatzen dute.

Zitosolean gertatzen dira zelula eukarioto zein prokariotoetan prozesu metaboliko garrantzitsu ugari: glukolisia, hartzidurak, lipidoen metabolismoa, glukoneogenesia, etab.

Bestalde, zelula batzuek (adibidez, hepatozitoek eta gihar-zelulek) glukogeno aleak gordetzen dituzte zitosolean. Beste batzuek, aldiz (adibidez, adipozitoek) lipido tantak pilatzen dituzte.

## Kanpo estekak
Darkman

**Darkman** 1990eko Sam Raimi estatubatuar zinema zuzendari eta gidoigileak zuzendu eta idatzitako akziozko superheroi film bat da. Liam Neeson, Frances McDormand, Colin Friels eta Larry Drake aktoreek antzeztu zuten.

The Shadow edo Batman superheroien filmak burutzeko eskubideak bereganatu ezin izan zituenez, Raimik bere berezko superheroi bat sortzea erabaki zuen, honela inori eskubiderik ordaindu beharrik ez eta nahierako superheroi filma burutu asmoz, honenbestez Darkman superheroia sortu zuen.

Bi jarraipen izan zituen: *Darkman II: The Return of Durant* (1995() eta *Darkman III: Die Darkman Die* (1996). Filma estreinatu ondoren beragan oinarritutako komikia eta bideo-jokoa ere merkaturatu ziren. Urteen poderioz kultuzko filma bilakatu da.

## Argumentua 
Giza larruazal sintetikoa ekoiztea ahalbideratzen duen formula topatu berri duen Peyton Westlake zientzialariak (Liam Neeson) bere aurkako atentatua jasango du. Jende guztiak hiltzat jo arren, bizirautea lortu eta bere aurkikuntzari esker zeharo desitxuratua gelditu zaion aurpegia berregingo du. Bere teknika berriaren efektuek ehun minutu bakarrik irauten dute, Un científico que ha encontrado la fórmula para la fabricación de piel humana sintética es víctima de un atentado. Aunque todo el mundo lo da por muerto, baina nahi duen itxurako aurpegi oro sorrarazteko ahalmena ematen diotenez, bere bizitza suntsitu duten horietaz mendekatzeko baliabide izango zaio.

## Aktoreak 
* Liam Neeson: Peyton Westlake / Darkman
* Frances McDormand: Julie Hastings
* Colin Friels: Louis Strack Jr.
* Larry Drake: Robert G. Durant
* Ted Raimi: Ricky, Duranten morroia
* Dan Hicks: Skip
* Nelson Mashita: Yakatito
* Jessie Lawrence Ferguson: Eddie Black
* Rafael H. Robledo: Rudy Guzman
* Nicholas Worth: Pauly, Duranten morroia
* Dan Bell: Smiley
* Bridget Hoffman: Konputagailuaren ahotsa
* Bruce Campbell: filmaren amaieran kameoa du, Peytonek ikusitako azken mozorroa bezala.
* Sam Raimi: Ospitaleko gaixoa (kameoa)

## Soinu banda 
# "Main Titles" – 1:37
# "Woe, the Darkman...Woe!" – 6:09
# "Rebuilding/Failure" – 3:16
# "Love Theme" – 0:56
# "Julie Transforms" – 1:11
# "Rage/Peppy Science" – 1:37
# "Creating Pauley" – 3:19
# "Double Durante" – 1:50
# "The Plot Unfolds (Dancing Freak)" – 7:01
# "Carnival from Hell" – 3:16
# "Julie Discovers Darkman" – 1:59
# "High Steel" – 4:19
# "Finale/End Credits" – 3:39

## Kanpo estekak 
* *Darkman* filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com 
* *Darkman* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Juan Barjola

**Juan Galea Barjola** (Torre de Miguel Sesmero, Badajoz, Espainia, 1919ko irailaren 19a - Madril, Espainia, 2004ko abenduaren 21a) espainiar margolaria izan zen.

Badajozko eta Madrilgo Arte eta Lanbide eskoletan eta San Fernandoko Arte Ederretako Eskolan ikasi zuen. 1957an egin zuen lehen erakusketa, Madrilgo Abril galerian. Juan March fundazioaren beka bat lortu zuen 1960an Parisera eta Belgikara joateko. James Ensor eta Francis Baconen pintura espresionista ezagutu zuen han, eta estilo horrek eragin handia izan zuen Barjolaren margogintzan. Horrez gainera, nabaria zuen Francisco de Goyaren eragina ere, batez ere zezenketei buruzko margolan eta litografietan. Zezenak ziren bere obraren gai nagusia, baina zakurrak, emakumeak eta epaileak ere ugari margotu zituen. 1985ean Arte Plastikoen Espainiako Sari Nazionala eman zioten. 1988an, berriz, haren izena duen museo bat inauguratu zuten Gijonen, haren obra gehienak biltzen dituena.

## Erreferentziak
Biodegradagarritasun

thumb|250x250px|Hondakin organikoetatik eratorritako hondakin biodegradarriak.
start=0|thumbtime=63|thumb|Nola eman diezaiekegu bigarren bizitza jatorri naturaleko hondakinei?
**Biodegradagarritasuna** modu naturalean eta gehienbat mikrobioen jardueraren ondorioz gai edo substantzia baten degradazio kimikoaren prozesua da, jatorrizko substantzia molekula sinple edo bakunagoak bihurtzen dituena. 

Biodegradarritasun prozesuaren abiadura aldakorra da, izan ere eragile ugariren menpe dago eta batez ere gaiaren molekularen egonkortasunaren araberakoa da, baita aurkitzen den ingurunearen araberakoa.

## Degradazio moduak 
Konposatu hauen degradazioa bi modurata eman daitekeː
* Degradazio aerobikoa.
* Degradazio anaerobikoa.

## Hainbat materien deskonposatzeko denbora 
* Platanoaren azala: 2tik 10 egunera
* Kotoizko zapiak egin : 1etik 5 hilabetera
* Papera: 2tik 5 hilabetera
* Laranja azala: 6 hilabete
* Soka: 3 eta 14 hilabete
* Zigarreten iragazkiak: 1 eta 2 urte
* Zurezko hesola: 2tik 3 urtera
* Galtzerdiak artilezko galtzetak: 1tik 5 urtera
* Poliestirenoko isolamendu termikoa "Styrofoam": 500tik 1 000 urtera
* Beirazko botila: 4 000 urte
* Burdina: burdin motaren arabera 1 urtetik, hainbat milioi urtera
* Hezurra: 10tik 15 urtera

## Oharrak 
## Kanpo estekak
Sam Raimi

**Samuel Marshall Raimi** (Royal Oak, Michigan, ) estatubatuar zinema zuzendari eta gidoigilea da. *The Evil Dead* kultuzko frankiziaren sortzaile eta *Darkman* filma (1990) *Spider-Man* trilogiaren zuzendaria (2002–07) izanagatik ezaguna da.

## Filmografia
Flechas y Pelayos

** Flechas y Pelayos semanario infantil ** gaztelerazko haurrentzako aldizkari falangista izan zen.

## Argitalpena 
1936an sortu zen, eta 1949an desagertu. 1936tik 1938 arte Donostian argitaratu zen. Delegación Nacional del Frente de Juventudes argitaletxeak argitaratu zuen eta Falangeren aldeko ideologia zuen. 1937ko Bateratze Dekretuaren ondorioz bi erakunde hauek elkartu ziren: *Comunión Tradicionalista* eta *Falange Española Tradicionalista y de las Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista* (FET y de las JONS).
*Comunión Tradicionalista*k *Pelayos* argitaratzen zuen eta bigarren erakundeak, berriz, *Flecha*. Bere estiloa doktrinarioa eta konfesionala zen, garai bateko aldizkarien ezinbesteko lekukoa, haur eta gazteen artean oso popularra ez izan arren. Justo Pérez de Urbel historialaria eta beneditarra izan zuen zuzendari. Santo Domingo de Silosko monasterioko apaiz hau Ramiro Ledesma Ramos politikariaren laguna zen.

Bere ibilbidean partaide asko izan zituen:Fray Justo Pérez de Urbel bera eta Juan Ernesto Vinardell, Álvaro de La Iglesia, Emilia Cotarelo, besteak beste eta irudigileen artean José Alcaide Irland, María Claret, Avelino de Aroztegui, Ardel, Castanys,Teodoro Delgado,Gabi, José Laffond, Moro, Pena, Roso, Serra i Masana, Santi, Soravilla, Luis Vigil, Zatarain. Testuetan ere Fernández Vague, Isabel Suárez de Deza, Pilar del Valle eta Gloria Fuertes. Bildumen artean aipa daitezke Gabriel Arnao "Gabi"ren Sherlock Lopez eta Watso de Leche. 140.000 aleko tirada lortu zuen. Guztira 536 zenbaki argitaratu ziren, astean behin, baita 11 almanaka ere. Gehigarri bat ere argitaratu zuten: Maravillas.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* , Viviane (ed) (2002). *Historietas, comics y tebeos españoles*. Presses Universitaires du Mirail: Hespérides Espagne, Université de Toulouse, Le Mirail.
* CUADRADO, Jesús (2000). Atlas español de la cultura popular: De la historieta y su uso 1873-2000. Madrid: Ediciones Sinsentido/Fundación Germán Sánchez Ruipérez. 1 v. 
* , Jesús (2000). Atlas español de la cultura popular: *De la historieta y su uso 1873-2000*, Madril: Ediciones Sinsentido/Fundación Germán Sánchez Ruipérez. 2 v. .
* , Antonio (02/1968). *Apuntes para una historia de los tebeos III. Tiempos heroicos del tebeo español (1936-1946)*. Madrid: Revista de Educación, n.º 196.
* , Luis (2000). *Flechas y Pelayos. Moral y estilo de los niños franquistas que soñaban imperios*, Madril: Edaf.

## Ikus, gainera 
* Espainiar nazionalismo

## Kanpo estekak 
* El cómic americano en *Flechas y Pelayos*.
* « Les loisirs du petit franquiste: *Flechas y Pelayos* » por Évelyne Ricci (fr).
* Navarro Badiaren bloga
The Evil Dead

***The Evil Dead*** komedia beltzeko film bat da, Sam Raimi estatubatuar zinema zuzendariarena, 1981ean plazaratua. Ikusle kopuruaren aldetik arrakasta lortu zuen, eta bere generoko kultuzko film bilakatu zen. *Evil Dead II* eta *Army of Darkness* filmekin batera, *Evil Dead* izeneko film sorta osatzen du.

## Argumentua 
Unibertsitateko bost ikasle —Ash (Bruce Campbell), Linda (Betsy Baker), Cheryl (Ellen Sandweiss), Scott (Richard DeManincor) eta Shelly (Theresa Tilly)— Tennesseeko oihanetan sartu dira asteburua etxola batean pasatzeko. "Nekronomikon" liburuak bertan dago eta bere pasarteak dituen grabagailu bat entzutean, oihaneko izpirituak berpiztuko dira.

## Aktoreak 
* Bruce Campbell: Ashley J. "Ash" Williams
* Ellen Sandweiss - Cheryl Williams.
* Betsy Baker - Linda.
* Richard DeManincor - Scotty.
* Theresa Tilly - Shelly.
* Bob Dorian - Knowby profesorra.

## Kanpo estekak 
* *Army of Darkness* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Bruce Campbell

**Bruce Lorne Campbell** (Royal Oak, Michigan, ) estatubatuar aktorea da. *The Evil Dead* kultuzko frankizian Ash Williams pertsonaia antzezteagatik ezaguna da.

## Filmografia
Bring Me the Head of Alfredo Garcia

***Bring Me the Head of Alfredo Garcia*** (euskaraz 'Ekar ezazue Alfredo Garciaren burua') 1974ko Sam Peckinpah estatubatuar zinema zuzendariaren western filma bat da. Warren Oates eta Isela Vega aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
*El Jefe* izeneko lurjabe boteretsuak (Emilio Fernández) alaba haurdun dagoela jakin eta aita Alfredo Garcia dela aitorrarazi dio. Mendeku bila miloi bat dolar eskainiko du bere buruaren truke. Sappensly (Robert Webber) eta Quill (Gig Young) sari biltzaileak bere bila aterako dira eta Bennie (Warren Oates) ezagutuko dute taberna batean.

## Aktoreak 
* Warren Oates: Bennie
* Isela Vega: Elita
* Robert Webber: Sappensly
* Gig Young: Johnny Quill
* Helmut Dantine: Max
* Emilio Fernández: *el Jefe*
* Kris Kristofferson: gidaria

## Kanpo estekak 
* Filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Julen Madina

**Julen Madina Aierbe** (Hernani, Gipuzkoa, 1955 &ndash; Donostia, Gipuzkoa, 2016ko abuztuaren 30a) lanbidez Hezkuntza Fisikoko irakaslea zen, bai eta judo eta jiu-jitsu borroka arteetako irakaslea ere.

41 urtez Iruñeko entzierroetan lasterkari izan eta oso ezaguna izan zen, beste hainbat herritako entzierroetan ere parte hartu ohi zuen eta.

Entzierroetan korrika egiteaz gain, ETB2ko *El conquistador del fin del mundo* saioan kolaboratzailea izan eta iritzia ematen parte hartu ohi zuelako ere bazen ezaguna.

2004ko uztailaren 12an Sanferminetan Jandilla ganadutegiko *Trigueño* zezenak Iruñeko zezen plaza sarreran harrapatu eta bost adarkada eman zizkion. 2011. urtean Iruñean korritzeari utziko zuela iragarri zuen. Ez, ordea, Tuteran. Hain justu, 2016ko Erriberako hiriburuko Santanatan, uztailaren 25ean, beste zezen batek harrapatu zuen, baina ez zion lesio larririk eragin.

2016ko abuztuaren 25an, ostegunez, Zurriolako hondartzan olatu kolpe batek lurrerantz bota eta hondarraren kontra buruan jotako kolpeak eragin zion lesioa. Hiru lagunek uretan buruz behera zegoela aurkitu eta atera egin zuten. Ospitalean zainketa berezietan egon ondoren, abuztuaren 30ean zendu zen.

## Erreferentziak
Crash (Against Me!)

**Crash** Against Me! estatubatuar punk rock taldearen abesti bat da. 2016ko irailaren 16an *Shape Shift with Me* diskoaren barnean argitaratu zuten.

## Kanpo estekak 
* *Crash* abestiaren bideoklipa ikusgai eta entzungai. Youtube.com
Javier Arenas

**Francisco Javier Arenas Bocanegra** (Sevilla, ) andaluziar politikaria da. PPko kidea, ministro, diputatu eta senataria izan da.
Maggie May

**Maggie May** Rod Stewart britainiar abeslariaren abesti bat da. Stewartek eta Martin Quittentonek konposatu zuten. 1971ko *Every Picture Tells a Story* diskoaren barnean argitaratua izan zen.

Abestiak gaitzat 16 urteko mutil nerabea eta bera baina zaharragoa den emakume baten arteko harremana du, bai eta nerabeak bere barnean emakumearengatik dituen sentipen eta emozio kontrajarriak ere. Stewarten arabera, bere bizipen pertsonalean oinarritua omen dago, hark dioenez Stewartek lehenbiziko harreman sexualak izan zituen emakumeari buruzko abestia da.

## Kanpo estekak 
* *Maggie May* abestia entzungai
Baby Jane (Rod Stewart)

**Baby Jane** Rod Stewart britainiar abeslariaren abesti bat da. Stewartek eta Jay Davisek konposatu zuten. 1983ko *Body Wishes* diskoaren barnean argitaratu zuen.

## Kanpo estekak 
* *Baby Jane* abestiaren biodeklipa entzungai eta ikusgai
Igelak (filma)

***Igelak*** 2016an Patxo Telleriak zuzendutako euskal filma da. 

Gidoiaren oinarri bat Esopo greziarraren Eskorpioia eta igela fabula da. Pelikulako "Igelak’, kasu honetan, galtzaileak dira: kaleratuak, etxegabetuak… Haiekin identifikatu zen Telleria zuzendaria, eta haiengan jarri zuen begia.

Musika ukituak dituen euskal komedia da filma. Musikari ezagunen parte-hartzea izango zuen filmak: Ainhoa Arteta sopranoa, Xabi Solano (Esne Beltza), Doctor Deseo, Natxo de Felipe (Oskorri), Gose, Oreka TX eta Gatibu. Filmean parte hartzeaz gain, filmerako kantua sortu zuen Gatibuk. Musikaren garrantzia oso nabarmena da filmean, eta Telleriak oso gauza kalekoa egin nahi zuenez., musikariak ere kalean jarri zituen, jotzen edo kantuan.

Abra Proden ekoizpen honek 2 milioi €-ko aurrekontua izan zuen eta Filmax eta Barton Filmsek banatu zuten.

Patxo Telleriaren hirugarren film luzea izan zen. Aurreko biak Aitor Mazo aktore eta zinema- zuzendariarekin elkarlanean filmatu zituen: *Hodeiak pintatzeko makina // La máquina de pintar nubes* (2009) eta *Bypass* (2012). Soinujolearen semea (2018) filmeko gidoilaria izan zen Bernardo Atxagaren eleberriaren moldatuta. Gainera, 2005ean, Gabriel Arestiri buruzko 54 minutuko film dokumental bat zuzendu zuen.

Bilboko Errekaldeberri auzoko Kukutza gaztetxea eta Donostiako Arteleku  erreferenteak izan ziren filmean azaltzen den gune autogestionatua sortzeko.

## Sinopsia 
Pello, banku sukurtsal bateko zuzendaria, delitu ekonomikoengatik atxilotu dute. Bere nagusiak ere inplikatuta dauden arren, bakarrik utziko dute justiziaren aurrean. Salduta dagoela  konturatzean, ihes egitea erabakiko du.

Dirurik eta dokumentaziorik gabe,  familia eta lagunik gabe, Pellok bere identitatea ordezkatuko du, ezkutuan jarraitu ahal izateko.

Iragan faltsu horrekin eta patuaren kapritxo bategatik, erreza egingo zaio Pellori Desahuziatuen Elkarte batek okupaturiko etxe batean  babesa topatzea. Bere kide berrien konfiantza bereganatuko du, asmo bakar batekin: haien diruaz jabetu eta atzerrira alde egitea.

Trailerra

## Aktoreak 

* Gorka Otxoa: Pello
* Miren Gaztañaga: Sara
* Mikel Losada: Raul
* Maria Cruickshank: Ainara
* Gurutze Beitia: Mertxe
* Josean Bengoetxea: Pako
* Iñaki Rikarte: Uribe
* Eneko Arcas: Igeletxe familiakoa
* Asier Hernandez: Ander
* Itziar Atienza: Leire
* Elena Irureta: erizaina
* Itziar Ituño: Carmen
* Ramon Agirre: abokatua
* Javier Tolosa: Juan
* Teresa Calo: ama txatar-biltzailea
* Nerea Mazo: alaba txatar-biltzailea
* Patxo Telleria: epailea
* Juanma Pagazaurtundua: Joseba
* Mikel Aramburu: agente judiziala
* Estibaliz Curiel: biltzarkidea
* Gorka Zubeldia: ertzaina
* Esther Remiro
* Javier González de Alaiza
* Itziar Sanchez
* Anaut Patterson
* Vega Iguaran
* Javi Cañón
* Arantxa Galindez

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Igelak Filma
* Bloga
*
Arretxea jauregia (Oronoz-Mugairi)

**Arretxea jauregia** Nafarroako Baztan udalerriko Oronoz-Mugairi herrian dagoen jauregi bat da, Oronoz auzoan eta auzoa igarotzen duen NA-8303 errepidearen parean.

1675ean jauregi-armategi gisa eraikia izan zen. Bere egiturak Baztango usadiozko nekazal-etxe handien ezaugarriak ditu, landa arkitekturaren xehetasun ugari eta harginlan lan bikaina du.

## Kanpo estekak
The Producers (1968ko filma)

**The Producers** (euskaraz *Ekoizleak*) 1968ko Mel Brooks estatubatuar zinema zuzendari eta ekoizleak zuzendu eta ekoiztutako komedia musikal film bat da. Zero Mostel, Gene Wilder, Kenneth Mars eta Dick Shawn aktoreek antzeztu zuten.

Jatorrizko gidoi onenaren Oscar Saria (Mel Brooks) irabazi eta Gizonezko bigarren aktore onenaren Oscar Sariaren (Gene Wilder) izendapena jaso zuen. Gizonezko bigarren aktore onenaren Urrezko Globo Saria - Komedia edo Musikalaren (Zero Mostel) eta Jatorrizko gidoi onenaren Urrezko Globo Sariaren (Mel Brooks) izendapenak ere jaso zituen.

2001ean *Tizenburu berdineko Brodwayko musikala* eta 2005ean *izenburu berdineko egokitzapen filma* izan zituen.

## Argumentua 
Bi iruzurgileek, Max Bialystock (Zero Mostel) sosik gabe gelditu den Broadwayko ekoizle ustelak eta Leopold "Leo" Bloom (Gene Wilder) kontulari lotsati eta konpultsiboak, Brodwayko inoizko porrot ekonomiko handiena burutuz aberasteko egitasmoa dute, horretarako euren musikala burutzeko atso batzuei sekulako dirutza eskatuko diete. Antzezlan musikala inoizko ekoizpen txarrena izateko asmoz, biei bururatzen zaizkien beharrezko osagaiak guztiak prestatuko dituzte: umore zeharo lotsagabe eta gustu txarrekoa, alemaniar ahoskera latzak, homosexual estereotipoak, protagonista naziak eta antzerkigintzari buruzko txiste txar ugari.

Bi lotsagabeek antzezlanaren erabateko porrota, berau burutzeko atsoen dirutza guztia bereganatzeko aitzaki bikaina izango dela aurreikusia dute.

## Aktoreak 
* Zero Mostel – Max Bialystock
* Gene Wilder – Leopold "Leo" Bloom
* Kenneth Mars – Franz Liebkind
* Dick Shawn – Lorenzo St. DuBois (L.S.D.)
* Lee Meredith – Ulla
* Estelle Winwood – "Hel Nazazu! Ukitu Nazazu!"
* Christopher Hewett – Roger De Bris
* Andreas Voutsinas – Carmen Ghia
* Renée Taylor – Eva Braun antzezten duen aktorea
* Barney Martin – Hermann Göring antzezten duen aktorea
* Madelyn Cates – Atezaina ("Ez naiz madam bat!")
* Bill Macy – Epaimahaiko burua
* William Hickey – Tabernako mozkorra
* Mel Brooks – "Springtime for Hitler" abestiko abeslaria (kameoa, ahotsa bakarrik)

## Kanpo estekak 
* *The Producers* filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com 
* *The Producers* filmaren IMDbko fitxa irakurgai
René Barjavel

**René Barjavel** (Nyons, Frantzia, 1911ko urtarrilaren 24a - Paris, Frantzia, 1985eko azaroaren 24a) frantses idazlea izan zen.

Zientzia fikzioaren maisutzat hartzen da. Idazle profesional gisa aritu aurretik, kazetari gisa lan egin zuen. Eleberriak eta antzerkiak idatzi zituen batez ere. Lehenengo eleberria *Ravage* (1943) izan zuen, teknologiaren zibilizazioaren beheraldiaz eta naturaren hurbileko bizimoduaz hitz egiten duena. Horrez gainera idatzi zituen: *Le Voyageur imprudent* (1944, Bidaiari zoroa), denboran aurrera egiten duen makina bati buruzkoa; *Tarendol* (1944), ''Le Diable l'emporte* (1946, Deabruak eramaten du), *Colomb de la lune* (1962, Ilargiko Kolon), *La Nuit des temps* (1968, Denboretako gaua), *Le Grand Secret* (1973, Sekretu handia). Antiutopiaren tradizio moralista frantsesarekin bat eginik, gerra aurreko zientzia fikzioa apurtu zuen.

## Filmografia aukeratua 
* *Le Retour de don Camillo* (1953)
* *Femmes d'un été* (1958)
* *Chair de poule* (1963)

## Literatura-lanak 
* *Colette à la découverte de l'amour* (1934)
* *Roland, le chevalier plus fort que le lion* (1942)
* *Ravage* (1943)
* *Le Voyageur imprudent* (1944)
* *Cinéma total* (1944)
* *Tarendol* (1946)
* *Le diable l'emporte* (1948)
* *Journal d'un homme simple* (1951)
* *Colomb de la lune* (1962)
* *La Faim du tigre* (1966)
* *La Nuit des temps* (1968)
* *Les Chemins de Katmandou* (1969)
* *Les Années de la lune* (1972)
* *Le grand secret* (1973)
* *Les Dames à la licorne* (1974)
* *Le Prince blessé* (1974)
* *Brigitte Bardot amie des animaux* (1974)
* *Les Années de la liberté* (1975)
* *Les Années de l'homme* (1976)
* *Si j'étais Dieu ...* (1976)
* *Les Jours du monde* (1977)
* *Les Fleurs, l'Amour, la Vie* (1978)
* *Lettre ouverte aux vivants qui veulent le rester* (1978)
* *Une rose au paradis* (1981)
* *La Charrette bleue* (1981)
* *La Tempête* (1982)
* *L'Enchanteur* (1984)
* *La Peau de César* (1985)
* *Demain le paradis'', (1986) (bukatu gabea, hil ondoren argitaratua)

## Erreferentziak
Via ferrata

[thumb|250px|Mendizaleak [Italiako Alpeetako Burrone Giovanelli via ferratan.]]

**Via ferrata** (italieraz *burdinezko bidea* esan nahi du, pluralez *vie ferrate*) harkaitzean irekitako eta hainbat materialez prestatutako bide horizontal edo bertikala da: iltzeak, grapak, heldulekuak, kateak, zubi esekiak eta tirolinek, eskaladan zaildu gabeko txangolari eta mendizaleei gune arriskutsu edo zailak segurtasunez igarotzea ahalbideratzen dute. Segurtasun orokorra ibilbide osoan zehar ezarria dagoen altzairuzko soka baten eta uhalaren bidez ezartzen da, bai eta ibilbide honetarako bereziki prestatuak eta erorketen aurkako *k* hizkiarekin adieraziak dauden mosketoien bidez ere.

Via ferrata eremu klasikoak Dolomitetan eta Italiako Alpeetan daude, nahiz eta gaur egun Frantzia, Suitza, Austria eta Alemaniako mendietan ere ohikoak izan. Euskal Herrian ere piskanaka hedatuz doaz.

## Euskal Herrian 
* Sobróngo via ferrata, Sobrón, Araba
* Beartzungo via ferrata, Beartzun, Baztan, Nafarroa Garaia
* Larragoako via ferrata, Larragoa, Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Asklepeion (Kos)

**Koseko Asklepeion**, Antzinako Greziako santutegia da, Asklepioren omenez egindako garrantzitsuenetakoa.

## Kokapena 
Tenplua Kos uhartean dago, Egeo itsasoko Dodekaneso inguruan hain zuzen ere. Uhartearen neurriak honako hauek diraː 40 km luze, 8 km zabalera eta Turkiako Bodrum kostaldetik (antzinako Halikarnaso) 4 kmra baino ez dago.

## Sinbologia 
Tenplua greziar mitologiako Asklepioren () omenez eraikia izan zen. Erromatarrek Eskulapio () izenez Medikuntzako jainkotzat zuten.

## Arkitektura eta ezaugarriak 
Santutegiak harlanduzko hormak zituen, lau terraza eta hormen artean haitzurdinezko harmailadiak. Goiko terrazako hiru aldeetan doriko atari batez inguratuta zegoen eta bertan jainkoaren tenplua zegoen. Tenplu honek helelinistiko garaiko doriko estiloko 6 zutabe fatxadan eta 11 alboetan zituen. Alboko terrazan aldarea zegoen, K.a II. mendean berreraikia. Honen erdialdean eskailera bat, joniko estiloko haitzurdinezko zutabe bat eta aldamenean Asklepioren omenezko zaharrena den tenplu txiki batez gain, beste bat erromatar garaikoa, ziurrenik Apoloren omenezkoa.

Haraindiko terrazan, ospitale esparru handitsua zegoen, hiru aldetan portikoz osatua, angelu zuzena zuten egongela batzuetara zuzentzen zutenak, ziurrenik sendabide terapeutikoak hartzeko joaten ziren erromesei ostatu emateko izanak.

Hemen izan zuen egoitza Hipokratesek sortutako medikuntza eskolak.

## Kanpoko loturak 
*  Greziako Kultura Ministerioa: Asklepeion

## Kanpo estekak
Kangasniemi

**Kangasniemi** Finlandiako ekialdeko udalerri bat da, Hegoaldeko Savonia eskualdean kokatua. Udalerriak 5,633 biztanle zituen 2016an. 1.326,73  km2 ditu, eta horietatik 256,86  km2 urez estalita daude. Biztanle dentsitatea 5,27 biztanle/km2 da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gurutze Beitia

**Gurutze Beitia Basterretxea** (Bilbo, 1965eko maiatzaren 15a - ) bizkaitar aktore eta umorista da, antzerkian, telebistan eta zineman ibilitakoa. 2015ean Bilboko Aste Nagusiko pregoilari izendatu zuten. 2025eko abenduaren 15ean Bilboko ospetsu egin zuten.

## Bizitza 
Gizarte eta Komunikazio Zientzietan lizentziatu zen Euskal Herriko Unibertsitatean, eta Juan de Antxieta zinema-eskolan (Bilbo) trebatu ondoren ekin zion Beitiak interpretazio ibilbideari. Vis komiko nabarmena duen aktorea da, eta Euskal Telebistako umorezko saioetan hasi zen interprete lanetan. Umorezko bakarrizketak egiten zituen, eta ospe handia lortu zuen Euskal Herrian. Halaber, eskarmentu handia du antzerkian. 2019an egin zen ezaguna Espainia mailan, TVEko *Acacias 38* telenobelan Arantxaren papera antzeztu zuenean.

## Filmografia 
### Telebista 
* *La moderna te aretoa*, (2024)
* *Acacias 38* (2018-2020)
* *El gordo: una historia verdadera* (2010)
* *La familia mata* (2007)
* ETBko “*Pika-Pika*” saioko aurkezlea (2005-2006).
* “*Aspaldiko*” (Antxon Urrusolo eta Arantza Sinobasekin), “Lo que faltaba”  (2003, Yolanda Alzola eta Txetxu Ugalderekin), “Pásalo” (2005-2006, Iñaki Lopez eta Adela Gonzalezekin), “*La Gran Evasión*” (2004) edo “*Algo Pasa con López*” (2004, Carlos Sobera eta Iñaki Lopezekin) bezalako magazinetan kolaboratzaile izan da.
* *Más humor* (2004)
* Bakarrizkegile Antena 3eko “Hazme reir” saioan (2003).
* ETBko “Más Niño” (2002-2004) saioko aurkezlea, gidoilaria eta aktorea.

### Zinema 
* *Igelak* (2016)
* *El primer último día* (2016)
* *Jako de Troya* (2014)
* *Alaba zintzoa* (2013)
* *Los Castigadores* (2010)
* *Azules* (2009)
* *Zigortzaileak* (2009) Alfonso Arandia eta Arantza Ibarra 
* “Sukalde Kontuak” (2008)
* *Visionarios (2000)*
* *Lázaro* (2000)
* *La boda* (1998)
* *Mi vecino favorito* (1998)

### Antzerkia 
* "*24 horas mintiendo*"
* “*Lady be good*”
* “*El dúo de la africana*”
* “*De cuerpo presente*”
* “*La última oportunidad*”
* “*Bilbao, Bilbao el musical*”
* “*Emma*”
* “*Los persas*”
* "*Todos nacemos vascos*”
* “*Cocidito madrileño*”

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Biarritz hotela (Donostia)

**Hotel Biarritz Hotela**, Donostiako hotel bat izan zen, 1906an sortu zen Getaria kalean. 1911ean desagertu zen. Gaur egungo Getaria kalearen 8. zenbakian. Gero tokiz aldatu zen Arenal plazara, gaur egungo Zaragoza plazara.
 Hotelaren lehen jabeak Juan Juantegi eta Juana Eguren Eduardo Txillidaren aitona-amonak. Garaiko argitalpenen arabera, zerbitzu ez ohikoak eskaintzen zituen hotela zen: *Logelak komunarekin. Kalitatezko jatetxea musikarekin*.

300px|2. kokapena Arenal plazan , gaur egungo Zaragoza plazan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erythrina crista-galli

***Erythrina crista-galli*** Faboideae subfamiliako zuhaitza da, jatorriz Hego Amerikakoa dena. **Zeibo** eta **Oilar-gandor gorri** ere esaten zaio.

Hainbat izen ditu Hego Amerikako eskualdearen arabera: *árbol del coral*, *bucaré*, *ceibo*, *ceíbo*, edo *seíbo*.

## Taxonomia 
[thumb|Zeibo loreak (Erythrina crista-galli) [Uliako Mintegietako parkea|Uliako mintegietako parkean, Donostian.]]
*Erythrina crista-galli*  Carlos Linnaeusek deskribatu zuen eta *Mantissa Plantarum* liburuan argitaratu zuen.

*Erythrina*: izen arrunta  grezieratik dator  *erythros* = "gorri"

*crista galli*:  Latinez "oilarraren gandor" esan nahi du.
; Sinonimia
* *Erythrina falcata* Benth.
* *Corallodendron falcatum* (Benth.) Kuntze
* *Erythrina laurifolia* Jacq.
* *Erythrina martii* Colla
* *Corallodendron crista-galli* (L.) Kuntze
* *Erythrina fasciculata* Benth.
* *Erythrina laurifolia* Jacq.
* *Erythrina pulcherrima* Tod.
* *Erythrina mitragyna* Andrews
* *Micropteryx crista-galli* Walp.
* *Micropteryx fasciculata* Walp.
* *Micropteryx laurifolia* Walp.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
# USDA, ARS, National Genetic Resources Program. GRIN. National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. https://web.archive.org/web/20090323174212/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?15739 (2007-12-20)

## Kanpo estekak
Artzen Letona

**Artzen Letona** (Donapaleu, Nafarroa Beherea, 1986) euskal irrati-esataria da. Zuberotarra da jatorriz.

Xiberoko Botzan aritu da kazetari. 2016tik Euskadi Irratia eta France Bleu Pays Basque irrati-kateek elkarrekin ekoizten duten *Zubiak* irratsaioa aurkezten du Alaia Martinekin batera.
San Gregorio eliza (Ataun)

**San Gregorio Magno eliza** Gipuzkoako Ataun udalerriko San Gregorio auzoan dagoen eliza bat da. Auzoak eliza honi izena zor dio.

## Kokalekua 
San Gregorio elizan dago, izen berdineko maldan. Alboan Zelebarreko dorretxea du, eta bertatik hurbil Joxe Miel Barandiaranen jaiotetxea eta bizilekua izan zena ere badago, *Sara etxea*.

thumb|400px|erdian|Auzoa eta atzealdean eliza.

## Eliza 
Nahiz eta gaur egun bertako oinplanoa gurutze latindar itxurakoa den, hasiera batean errektangeluarra zela esan behar da. Gaur egun ez du erretaularik eta Kristo handi batek jainkotegia presiditzen du. Honen ondoan XVIII. mendean erretaula zuen San Gregorioren irudi bat aurkitzen da hain zuzen ere. Eliza hau jada 1535. urtean aipatua da.

## Ohiturak 
Jainkotegi honetara jende asko entzumenaren gaitzak sendatzeko eskaerekin hurbiltzen ziren, horretarako sagrarioko lanparako olio tanta batzuk belarrira botatzen zituztelarik. Joxe Miel Barandiaranek bizilagunak nola sakristiara San Gregorio gurtzera nola joaten ziren bilduta du. Berak jendea batez ere lehorteen aurka errezo egitera joaten zela zioen.

## Kanpo estekak
Arrieta ahizpak

thumb|Arrieta ahizpak, "Arrieta metodoa" dokumentalaren aurkepenean (2013)
**Arrieta ahizpak** Lourdes (Beasain, 1956ko martxoaren 7an) eta Mentxu (1961ko maiatzaren 15ean) dira, begien mugimenduen bidez komunikatzeko Arrieta metodoaren asmatzaileak. Jaiotzetik azidemia glutarikoa izeneko gaixotasuna pairatu dute biek.

## Ereferentziak 
## Kanpo estekak
Fermin Lasala

**Fermin Lasala** izan daiteke:

* **Fermin Lasala Urbieta** (1798-1853), politikari eta enpresaburua;
* **Fermin Lasala Collado** (1832-1918), politikari eta diplomatikoa.
Salburuko aerodromoa

**Salburuko aerodromoa** Elorriaga eta Betoñu herrien artean zegoen aerodromoa zen, gaur egungo Salburua gasteiztar auzoan kokatua.

1935ko irailaren 29an inauguratu zuten **José Martínez de Aragón** izenarekin, José Martínez de Aragón gasteiztar hegazkinlariaren omenez. Espainiako Gerra Zibilaren ondoren "Mola Jenerala" izena jarri zioten.

Gasteizek izan zuen bigarren aireportua izan zen, Lakuako aerodromoaren ondotik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Martin eliza (Ataun)

**San Martin Tourskoaren eliza** Gipuzkoako Ataun udalerriko San Martin auzoan dagoen eliza bat da.

## Kokalekua 
San Martin auzoan dago, Ataungo udaletxearen parean.

## Historia 
Ataungo lehenengo eliza da San Martingoa, 1200. urterako gaur egun kokatzen den toki berean jada bazegoena. Lehen eliza hura X. mende ingurukoa zela. XV. mendean, lehengo eliza haren tokian, gaur egungoa hasi ziren eraikitzen.

Ondorengo urte zein mendeetan, berrikuntza, aldaketa eta eranskin ugari ezagutuko du, jakina, diruak eta bestelako inguruabarrek eraginda: aurrealdea egin zen lehenik; geroago, absidea lekuz aldatu zen (ekialdetik mendebaldera) edo justuago, berri bat egin zen (ondorioz, gaur egun bi abside dite); erretaulak ere bigarren aldaketa bat jasan zuen; beranduago, korua eraiki zen eta ondoren, organo dotore bat jarri zuten bertan (1761. urtean); azkenik, sarrera nagusia egin zuten (1833an, hain justu).

## Kondaira 
Ataun Euskal mitologiaren kondairen kokalekua izanik, eliza honi buruzko kondaira ere badago:

"Kristauek San Martin eliza tontor batean eraiki nahi omen zuten hasieran, baina jentilek ezetz, mendi inguruak beraienak zirela. Horregatik, kristauek egun argiz eraikitakoa, jentilek gau ilunez desegin eta harriak gaur egungo eliza dagoen tokira eramaten zituzten. Eta horrela behin eta berriz. Azkenean, kristauak aspertu omen ziren eta behealdean, gaur egungo lekuan, eraiki zuten. Honela bukatu zen istorio hau: “Gau batean, Zaindegiko (eliza ondoko etxea) emakume bat leihotik begira jarri zen, harriak leku batetik bestera zeinek eramaten zituen jakiteko asmoz eta jentil bat ikusi zuen idiekin lan horretan. Jentila, ordea, konturatu zen emakume hori zelatan zuela eta bere leiho ondotik pasatzerakoan honela esan zion:

Idiak adarrarekin begia atera zion emakume gajoari, bakarrarekin utziz".

## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda

## Kanpo estekak
Enkarterrietako Museoa

**Enkarterrietako Museoa** Sopuertan dagoen museoa da, Avellaneda auzoko Batzarretxean hain zuzen ere.

Eskualdeari eta biztanleei buruzko aipamen kronologikoa azaltzen du, ikuspegi ekonomiko, sozial politiko eta kultural batetik abiatuta.

1933an irekia, 1994an berriro inauguratu zuten Museoa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko museoen zerrenda

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Jasokundeko Andre Mariaren eliza (Arantza)

**Jasokundeko Andre Mariaren eliza** Nafarroako Arantza udalerrian dagoen eliza da.

## Eliza 
1567. urtera arte Baionako elizbarrutiaren menpe zegoen.

thumb|erdian|250px|Elizaren irudia.

## Eraikina 
Eliza bi ataletan banatzen da: bata gotiko-pizkunde garaiko eliza zaharra (kanpotik harriz ikusten dena) eta bestea XVIII. mendean egindako handitzea. Kanpandorrearen goiko zatia (erlojua eta ezkilak dauden solairua eta harriz egindakoa) XIX mendekoa da. Elizak gurutze forma du eta 3 erretaula barroko ditu.

## Kanpo estekak
Fernando Fernández Arrikagoitia

**Fernando Fernández Arrikagoitia** (Gasteiz, Araba, 1948) **"Zibeles"** bezala ezagunagoa, euskal ekologismoaren aurrekari eta Gasteiz hiriko pertsonaia ezaguna da. Ideologikoki anarkista, Arabako naturaren eta nudismoaren sustatzaile historikoa izan da.

## Biografia 
1948an jaioa, haren haurtzaroa ez zen erraza izan. Txikitatik, umezurztegia eta zentzategiak ezagutu zituen. Gazte-gaztetatik ere espeleologia eta mendizaletasuna ezagutu zituen. Lan oso desberdinetan aritu zen eta 1972an Europan zeharreko ibilbide luzeari ekin zion. Ideologia berriak ezagutu zituen eta, ondorioz, nazionalismoa baztertuz, trotskismoan lehendabizi eta anarkismoan ondoren aritu zen. Euskal Herrian bueltan Felix Likiniano ezagutu zuen eta baita Askatasuna Kolektiboa ere. 1974an Portugalgo Krabelinen Iraultza gertutik ezagutu zuen. Lisboan komuna bat sortu zuen. 1975tik aurrera Parisen, Bruselan eta Lovainan egon zen. Gasteizera berriro ere bueltan Aranbizkarreko Ateneo Libertarioaren sortzailetariko bat izan zen. 1978an ekologismo libertarioaren ikuspuntutik Arabako Talde Ekologista - GEA sortu zuen. Laster euskal ekologismoaren barruan erreferente bat bihurtu zen, mugimenduko hedabide desberdinetan kolaboratuz, bereziki *El Ecologista* aldizkarian. Gaia taldearekin ekologismoaren liburutegi eta dokumentazio zentro baten sortzailea izan zen ere bai.

Haren xelebrekeriak zirela eta, Gasteizen oso ezaguna izan da.

## Erreferentziak
San Antonio baseliza (Ereñotzu)

**San Antonio Paduakoaren baseliza** Gipuzkoako Hernani udalerriko Ereñotzu auzoan dagoen baseliza bat da.

## Kokalekua 
Ereñotzu auzoan dago, Goizuetara doan errepidearen alboan.

## Historia 
1824-1866 artean eraiki zen. 1916an, baselizaren 50. urteurrenan, ekainaren 13 eta 14an, Gasteizko Apellaniz etxeak eraikitako aldare eder bat gehitu zitzaion.

## Eraikina 
Oinplano laukizuzena eta harginlanezko hormak dituen eraikina da. Teilatu okerra du, arabiar teilez egina eta bilakera ezberdinekoa, atari nagusian harlanduzko kanpai-horma batez amaitua. Eraikinaren aurrealdearen zatirik handiena bistako harginlanez egina dago.

## Kanpo estekak
Aranibar jauregia

**Aranibar jauregia** Nafarroako Arantza udalerrian dagoen dorretxe da.

## Kokalekua 
Igantzitik datorren errepidearen alboan eta begi bistan dago, Latsa erreka zeharkatzen duen zubiaren parean, Arantzako herrigunera iritsi baina dexentez lehenago, behin San Juan Xarreko sarbidea igaro eta berehala.

## Historia 
XV. mendean harlanduz sendoekin eraiki zen, hortaz, herriko eraikin zaharrenetakoa da.

## Kanpo estekak
Julen Belamuno

**Julen Belamuno** (Azpeitia, 1959ko urriaren 10a- ) euskal idazlea da. Ekonomiako eta Filosofiako ikasketak egin zituen Euskal Herriko Unibertsitatean, eta irakasle, itzultzaile eta administrazioko teknikari lanetan aritu da. Idazle berantiarra, berrogei urterekin hasi zen idazten eta, Ignacio Aldecoa saria bitan irabazi ondoren, handik urte batzuetara argitaratzen.

## Lanak 
### Kontakizunak 
* *Ukabilak eta loreak*. (Elkar, 2015)
* *Hotz industriala.* (Susa, 2020)
* *Iragan atergabea* (Elkar, 2025)

### Eleberriak 
* *Gaueko zaintzailea*. Donostia: Elkar, 2016, 167 or. ISBN:978-84-9027-533-7.

### Sariak 
* 2010. Ignacio Aldecoa saria “Oso gauza ohargarria” ipuinagatik. (*Ukabilak eta loreak* bilduman jasoa).
* 2012. Ignacio Aldecoa saria “Egonerako egunak” ipuinagatik. (*Ukabilak eta loreak* bilduman jasoa).

## Kanpo estekak 
*Elkarrizketa. Hitzen Uberan, 2016.
* Elkarrizketa. Berria, 2020.
Karkaxa

**Karkaxa** edo **flema** arnas aparatuan sortutako mukia da, berdexka edo horixka izaten dena, katarro eta arnas-aparatuko beste infekzio baten ondorioz sortu eta eztula egitean kanporatzen dena.

## Kanpo estekak
Jon Fernández

**Jon Fernández** (Etxebarri,  - ) bizkaitar boxeolaria da.

2015ean profesional bilakatuta, hurrengo urteko irailaren 1ean Estatu Batuetan debutatu zuen, Paulino Uzkudun eta Isidoro Gaztañaga ondoren, euskal boxeolari batek lortu ez zuena.

## Erreferentziak
Riscalgo Markesgoa

[thumb|433x433px|[Baltasar Hurtado Ametzaga|Baltasar Hurtado de Amezaga eta Báñez, Villabaso, **Riscalgo Lehen Markesa**.]]
thumb|250x250px|**Gaztelua Batres**, jabetza urteetan Marqués de Riscal.
**Riscalgo Markesgoa** (gaztelaniaz *Marqués de Riscal*) Espainiako nobleziaren titulu bat da. 1708ko apirilaren 27an Filipe V.a Espainiakoak sortu eta Baltasar Hurtado Ametzagari eman zion.

## Riscalgo Markesen zerrenda 
## Riscalgo Markeserriaren historia 
* Baltasar Hurtado de Amezaga eta Báñez, Villabaso (1657-1720), **I marqués del Riscal**.

* -

* -

* Juan Gualberto Hurtado de Amezaga eta Allende Salazar, **IV marqués del Riscal**.
# Ezkondu Jacqueline Zubía Echebarría. Lortu zen bere semea:
* Guillermo Hurtado de Amezaga eta Zubía, **V marqués del Riscal**.
# Ezkondu Gertrude Balmaseda Mateo. Lortu zen bere semea:
* Camilo Hurtado de Amezaga eta Balmaseda (1827-1888), **VI marqués del Riscal**.
# Ezkondu Juana de Zavala, eta Guzman, XV markesa Quintana Esparruan, VII kondesa, Villaseñor, alaba Juan de Zavala eta Zubia, I markesaren Sierra Bullones , eta Maria del Pilar de Guzman eta de la Cerda, XXIV **dukesa Nájera**, XII marquesa de Quintana del Marco, eta abar. Lortu zen bere semea:
* Jose Guillermo Hurtado de Amezaga eta Zavala (1867-1955), **VII marqués del Riscal**, XVI markesaren Quintana del Marco, VIII conde de Villaseñor, Jaun, grandee Espainia, ariketa eta morrontza Errege Alfonso XIII.
# Ezkondu Berenguela Hill eta Alcazar, III, **marquise la Laguna**, II **vizcondesa, Jarafe**, Bridesmaid Queen Victoria Eugenia, Battenberg. Gertatzen izenburua alaba Camilo Hurtado de Amezaga, eta Caballero eta Asuncion Armadaren eta Ulloa, semea, bere anaia Francisco Amezaga eta Zavala, bai zure iloba:
* María Belén Hurtado de Amezaga eta Armadaren, VIII **marquess de Riscal**, X kondesa, Villaseñor.

## Erreferentziak 
Bota Handitasuna eta Izenburuak Noblezia gaztelaniaz. Institutua "Salazar eta Castro", C. S. I. C.
* Aldizkari ofiziala Estatuko Segida izenburua urtean 1961.

## Kanpo estekak
Tràng Ango paisaia-multzoa

**Tràng Ango paisaia-multzoa** () Vietnamgo Ninh Bình hiritik gertu dagoen eskualdea da, barnean Hoa Lư antzinako hiria, Tam Cốc-Bích Động, and Bai Dinh tenplua dituena. UNESCOk 2014an Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

## Galeria 

File:Caudong.jpg|Hoa Lưko zubia
File:Codohoalu2010k4.jpg|King Đinh Tiên Hoàng tenpluko atea
File:Lehoidendinh.jpg|Hoa Lư hiriko jaialdia
File:Festival of Dinh and Le kings at Hoa Lu.JPG|Đinh Tiên Hoàng tenpluko jaialdia
File:Bich Dong1 tango7174.JPG|Hạ pagoda, Ngô Đồng ibaia
File:Tam Coc from above.jpg|Ngô Đồng ibaia
File:Tam Coc Sailing.jpg|Tam Cốc Hoa Lưn
File:Tam Cốc01.jpg|
File:Đường vào Tam Cốc - Ninh Bình.JPG|
File:Tam Coc taken by Harmony Hiro.jpg|

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hội An

**Hội An** (), lehen **Faifo** deitua, Vietnamgo hiria da, Quảng Nam probintzian dagoena. Egun, 120.000 biztanle inguru ditu.

Herrigune historikoa XV. eta XIX. mendeen arteko asiar merkatalgune baten adibide nabarmena denez, UNESCOk 1999an Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

## Galeria 

File:Streets of Hoi An Ancient Town, Quang Nam province, South Central Coast, Vietnam-3.jpg|Herriguneko kaleak
File:Streets of Hoi An Ancient Town, Quang Nam province, South Central Coast, Vietnam.jpg|Herriguneko kaleak
File:Streets of Hoi An Ancient Town, Quang Nam province, South Central Coast, Vietnam-2.jpg|Herriguneko kaleak
File:Dragon fountain at the back of the Cantonese Assembly Hall (Quang Trieu). Hoi An Ancient Town pagodas.jpg|Dragoi iturria
File:Hoi An Ancient Town, Quang Nam province, South Central Coast, Vietnam.jpg|Herrigunea
File:Friendly Shop.jpg|Denda bat
File:Colonial style building in Hoi An.JPG|Eraikin koloniala
File:HoiAn.jpg|Esku-argiak
File:Đêm@HộiAn.jpg|Gaueko ikuspegia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak