Marie Lang

**Marie Lang** (Viena, 1858ko martxoaren 8a - Altmünster, Austria 1934ko urriaren 14a) austriar argitaratzaile, teosofo eta feminista izan zen. 1858an jaio zen Lang, Vienan, eta klase ertain-altuko etxe liberal batean hazi zen. 1884an bere lehen senarra dibortziatu ondoren, Edmund Lang-ekin ezkondu zen eta biek politikarientzako eta intelektualentzako eragin handiko areto bat hartu zuten. 1880ko hamarkadaren amaieran emakumeen mugimenduan sartu zenean, berehala bihurtu zen emakumeen eskubideen aldeko ekintzaile garrantzitsua. 1893an, Auguste Fickert eta Rosa Mayreder-ekin batera, *Allgemeiner Österreichischer Frauenverein* (Austriako Emakumeen Elkarte Orokorra) sortu zuen. Elkarteak arautzen zituen legearen 30. atalean ezarritakoa gorabehera, emakumeen inplikazio politikoa debekatzen zuena, hiru lagunek beren itzal handiko politikari eta intelektualen sareak erabili zituzten, emakumeak eta haurren eskubide zibilak arautzen zituzten legeetan lege-aldaketak egiteko eta emakumeen sufragioaren alde presioa egiteko. 1898an, Dokumente der Frauen (Emakumeen dokumentuak) emakume-aldizkariaren sortzaileetako bat izan zen, eta 1902ra arte izan zen erredaktore-burua.

1902an, Lang Nazioarteko Federazio Abolizionistaren konferentzian izan zen Londresen, eta Passmore Edwards Kokalekua bisitatu zuen, gizarte-ongizateko programen defendatzaile bihurtuz. Austriara itzuli zenean, Frauenverein-erako hitzaldiak eman zituen asentamendu-mugimenduari buruz, eta  antolatu zuen, 1909ra arte bere kontseiluan zerbitzatuz. 1901ean, Ottakring Asentamendu Etxea sortu zuen, emakumeek gizarte zerbitzuak jasotzeko leku gisa balio zuena. 1905ean Emakumeen Sufragioaren Batzordean sartu zen, eta aktiboki lan egin zuen 30. atala aldatzeko eta emakumeen boto-eskubidea lortzeko. Lehen Mundu Gerran gerra-ospitale batean lan egin zuen, suediar masaje terapia eginez. Senarra 1918an hil zen, eta bi urteren ondoren Asentamendu Elkartearekin lanetik erretiratu zen, familiari denbora eskaintzeko. Austriako mende arteko emakumeen mugimenduko pertsonaia nagusietako bat bezala gogoratzen da. Berak sortutako Asentamendu Sozietatea 2003ra arte egon zen martxan, eta aitzindaria izan zen Austriako gizarte-zerbitzu askotan, hala nola helduen hezkuntzan, haurren eta amatasunen zaintzan, udalekuetako programetan eta tuberkulosiaren tratamenduan.

## Bizitza goiztiarra 
alt=Portrait of a standing woman in Edwardian dress holding the arm of a standing bearded man.|ezkerrera|thumb|Marie eta Theodor Köchert, 1880–1884 inguruan
Marie Katharina Auguste Friederike Wisgrill 1858ko martxoaren 8an jaio zen Vienan, Austriar Inperioko hiriburuan, Emilie (Scholz jaioa) eta Karl Wisgrill (Carl Matthias Wissgrill bezala ere ezaguna) bere gurasoak izanez.. [1][2] Bere familia Vienako klase ertain-liberal txikiaren parte zen. [3] Bere ama aktorea zen eta Wenzel Scholz komikoaren iloba. Bere aita zurgin maisua zen;[2] askatasun zibilaren defendatzailea, 1848ko Iraultzak babestu zituen. [4] Wisgrill etxean hezi zuen bertako gimnasium-go (Bigarren Hezkuntza Eskola] irakasle batek. [5]

1880 edo 1881an Wisgril, Theodor Köchert gorteko bitxigilearekin ezkondu zen. Seme bat izan zuten, Erich, 1884an banandu aurretik. [1][2] Garai hartako lege konbentzioek eskatzen zuten bezala, Köchert-ek bere semearen zaintza galdu zuen dibortziatu zirenean, baina ama-semeek gertu jarraituko zuten. [6] Ezkontzan zehar, Edmund Lang ezagutu zuen,[6] abokatu judutarra,[3] Theodor-en koinatua zena, Heinrich Köchert-ek Melanie Lang-ekin zuen ezkontzaren bidez. 1885ean, Wisgrill eta Edmund-ek seme bat izan zuten, Heinz, eta handik gutxira ezkondu ziren. Ezkondu zirenean, Edmundo protestantismora bihurtu zen. 1886an, Lang-tarrek bigarren seme bat izan zuten, Erwin, margolaria izango zena eta Grete Wiesenthal dantzariarekin ezkonduko zena. [8]

## Ibilbidea 
Lang-tarrak Vienako areto kulturan buru-belarri sartuta zeuden, eta artista eta politikarien topaketak hartzen zituzten etxean ia iluntzero. [9] Lagun kolonia batekin ere uda pasatzen zuten Grinzing-en *Schloß Belle* *Vue*-n,[3] Sigmund Freudek bere ametsa bizi izan zuen tokia bezala ezagutzen dena, Irmaren injekzioa. [10] Bikoteak ikasketa teosofikoko talde bat ere sortu zuen Frederick Eckstein eta Franz Hartmannekin. 1888an, Rudolf Steiner filosofoa ezagutu zuten, eta literatura teosofikoan sartu zuten, baita Lang-en lagun Rosa Mayreder-en ere. [11] Emakumeek biek izango zuten eragina Steiner-en garapenean eta berak eta Mayreder-ek korrespondentzia bat jarraituko zuten urte askotan. [12] Steiner-ek komentatu zuen Lang zirkuluaren arima zela, eta bere nortasuna eta teosofiarekiko interesa zirela ikuspuntu oso desberdinak zituzten taldekideen parte-hartzea bultzatu zutenak. [13] Bere abegi ona Hugo Wolf konpositorearentzat izan zen, bere gaixoaldian bere etxean aste askotan zehar zaindu zuena. [14]

1880ko hamarkadaren amaieran, Lang emakumeen mugimenduan sartu zuten Auguste Fickert eta Mayreder lagunek. Berehala bihurtu zen bere garaiko emakumeen eskubideen aldeko aktibista nabarmenetako bat. [2] 1891n, Lang-en alaba Lilith jaio zen, zeinarentzat Mayreder amabitxi gisa arituko zen. 1893an, *Allgemeiner Österreichischer Frauenverein* (Austriako Emakumeen Elkarte Orokorra) sortu zuten Langek, Fickert-ek eta Mayreder-ek, Vienako emakumeen mugimenduko erakunde erradikaletako bat bezala. [4][15][16] Klase ertain eta altuko emakume taldeek baino langileentzat garatutako erakundeen antzekoagoak, karitatea ardatz zutenak, *Frauenverein*-ek langile klasearen eskubideak babesten zituen, enplegurako, hezkuntzarako eta pobreen babes juridikorako, eta prostituzioa arautzen zuten legeak indargabetzea. [15][16] *Vereinsgesetz* (elkarte pribatuetarako arau publikoak zehazten zituen legea) delakoaren 30. atala gorabehera, emakumeek politikan parte hartzea debekatzen zuena,[17][18] Fickertek, erakundea zuzendu zuenak, politikan eragitea zuen helburu. [19] Bere sare pertsonalak eta politikariekin zituen loturak erabiliz, Fickert, Lang eta Mayreder-ek[20] prostituzioari buruzko legeetan aldaketak egiteko presioa egin zuten, emakume irakasleen zelibatoa eskatzen zuten legeak abolitzeko eta emakumeen sufragioaren aldeko babesa bultzatzeko. Lang-ek, halaber, legeriaren alde egin zuen ama ez-legitimoak eta haien seme-alaba ez-legitimoak babesteko. [1][2] Frauenverein "Vienako *fin-de-siècle* garaiko emakumeen erakunde eraginkorrenetako bat" bihurtu zen, "emakumeei politikaren eta gizartearen aurpegia aldatuz". [22]
[alt=Title page of a feminist journal|thumb|Dokumente der Frauen, 1901Emakumeen dokumentua]
Gustav Klimt buru zuten Vienako sezesionistak bezala ezagutzen ziren artisten aldekoa zen Lang. Artista eta feminista modernistek intelligentsia ikasiaren laguntza izan ohi zuten, eta Sezesioko bileretan parte hartzen uzten ez zitzaien arren, feministek mugimendu artistikoarekiko loturak ikusten zituzten, balio zaharkituegiak aurkaratzen baitzituzten. [1] Langek Adolf Loos eta Joseph Maria Olbrich bezalako arkitektoen lanak alderatu zituen; Gustav Mahler bezalako musikariak; Klimt bezalako margolariak; eta Alfred Roller bezalako diseinatzaileak askatasun adierazpen gisa ezarri zituen feministek patriarkatuari uko egiteko. [1]

1898an, Fickert eta Mayreder-ekin batera, Lang-ek [16][25] *Dokumente der Frauen* (Emakumeen dokumentuak) sortu zuen, *Frauen*verein-en prentsa-organo gisa, sezesionisten iraultza artistikoari oihartzuna emateko. Aldizkariak foro kultural eta politiko bat eskaintzen zuen, non emakumeek beren iritzia eman zezaketen gizarte-aldaketaren beharrari buruz. [12] Lang-ek erredaktore buru gisa lan egin zuen, beste idazle batzuk eskatuz, eta Fickert-ek eta Mayreder-ek aldizkarirako artikuluak idatzi zituzten. 1899an, Fickert eta Lang erori egin ziren eta berak eta Mayrederrek argitalpena utzi zuten. Lang-ek Dokumente der Frauen argitaratzen jarraitu zuen 1902ra arte, urte hartan jada ez baitzegoen produkzioan mantentzeko funtsik. [27] *Bund Österreichischer* *Frauenvereine* [de] (Austriako *Emakumeen* Erakundeen Federazioa) erakundearen prentsa-batzordean ere aritu zen. [15]

1898an, Lang *Frauenvereinen* ordezkari hautatu zuten Londresen egingo zen Nazioarteko Federazio Abolizionistaren konferentzian. [16] Bestela, Federnek Langi eskatu zion asentamendu-mugimendua aztertzeko Ingalaterran zegoen bitartean. [12] Lang-ek Passmore Edwards Kokalekua bisitatu zuen, eta harrituta geratu zen erakundeak gizarte-arazoak konpontzeko zuen moduarekin. Autolaguntzako eta haurtzaindegiko instalazioak eskainiz, garai hartan oraindik ezagutzen ez zirenak[12][13], etxeek gaur egun ohikoak diren zerbitzu sozialak eskaintzen zituzten. Austriara itzuli zenean, *Frauenverein*-en babespean, asentamendu-mugimenduari buruzko hitzaldiak eman zituen. Hurrengo urtean,  Elkartearen sorrera antolatzen hasi zen. 1901 eta 1909 artean, Karl Renner presidentearen pean, Asentamendu Elkarteko lehendakariorde izan zen. Asentamendu Elkartearen lehen proiektua *Brigittenau*-n jarduten zuten eskola-sukalde bat izan zen, nahiz eta ezin izan zuten etxebizitzetarako eraikin egoki bat kokatu. [30]

1901ean, Lang-ek Ottakring Asentamendu Etxea sortu zuen emakume langileei laguntza emateko. [15][26] Ottakring aukeratu zuen Vienako gunerik populatuenetako bat zelako eta langile gehienak bizi ziren tentsio ez-sanitarioen ordezko etxebizitza baten beharra zegoelako. [9] Josef Hoffmann, Koloman Moser eta Roller diseinatzaile sezesionistak kontratatu zituen garagardotegi zahar bat birmoldatzeko. [26] Federn instalazioko emagin gisa aritu zen, baina ezin izan zuen Ingalaterran bezala bizitegi komunalak ezarri. Horren ordez, Oattkring Etxea ongintzazko finantzaketarik ez zuten Austriako gizarte-zerbitzuen lehen bilgunea izan zen. Afiliazio politiko edo erlijiosoekin loturarik izan gabe, kuota txiki baten truke langileek haurdun dauden emakumeen eta haurren osasun-arreta, ama langileen seme-alabak zaintzeko haurtzaindegi bat, genero mistoko hezkuntza, sukaldaritzari buruzko eskolak, eta musika-emanaldiak edo hitzaldiak dituzten gizarte-gaualdiak balia zitzaketen. [31]
alt=Photograph of a group of women surrounded by policemen during a women's suffrage demonstration in Vienna|thumb|1913 Emakumeen Sufragioaren manifestazioa Ottakringen
Lang Emakumeen Nazioarteko Kontseiluaren prentsa-batzordean aritzeko izendatu zuten 1903an, eta 1904an, Berlingo Kongresura joan zen, eta handik sortu zen Emakumeen Sufragioaren Nazioarteko Aliantza. Urte horretan, Langen seme Heinz-ek bere buruaz beste egin zuen, Lina Loos-ekin, Adolf-en emaztearekin, porrot egin zuen maitasun-harreman baten ondoren. Arthur Schnitzler -ek antzezlan bat idatzi zuen, *Das Wort* (Hitza), gertaera tragikoetan oinarritua, Heinz-en heriotza ekarri zuena. Bere heriotzak eragin handia izan zuen Lang-engan eta, denbora batez, emakumeen mugimenduan parte hartzea murriztu zuen, bere semea babesteko ama gisa porrot egin zuenez, beste emakumeak aholkatzeko eskubiderik ez zuelakoan. Heinz-ek seme bat izan zuen, Karl Friedrich "Peter" (1904–1947), Ida Oberndorfer hil ondoren jaio zena. Lang-ek haurra hartu eta hazi egin zuen. [6]

1905ean, *the Committee on Woman Suffrage*[34] (*Deutsch:  Frauenstimmrechtskommittee)* [Emakumeen sufragioaren elkartea][35] sortu zen. Urte horretan bertan eskaerak aurkeztu zituzten Parlamentuko bi ganberetan, eta 1907an 4.000 sinadura zituen eskaera bat aurkeztu zuten emakumeen erakunde politikoak debekatzen zituen legea indargabetzeko. Lang-ek Komitea ordezkatu zuen Austriaren delegatu gisa 1908ko Emakumeen Sufragioaren Nazioarteko Aliantzaren 4. kongresuan, Amsterdam-en, eta bere jarduerei buruzko txosten bat eman zuen. Lehen Mundu Gerran, Lang-ek Akademisches Gymnasium-en ezarritako ospitale militarrean lan egin zuen, suediar masaje terapia eginez. Kontsulta pribatu ugari ere egin zituen, emakumeei laguntza eta babesa bilatzen laguntzeko. [14][15] Edmund 1918ko apirilaren 6an hil zen,[37] eta, urte horretan, azaroaren 12an, emakumeek frankizia irabazi zuten Austrian. Lang-ek bi urtez jarraitu zuen Oattkring etxean lanean[9] eta gero erretiratu egin zen bere denbora familiari eskaintzeko. [4]

## Heriotza eta ondarea 
Lang 1934ko urriaren 14an hil zen Altmünster-en,[1][2] non Traunsee lakuan bizi zen Erich Köchert seme zaharrenarekin. [9] Austriako emakumeen mende arteko mugimenduko pertsonaia nagusietako bat bezala gogoratzen da. Vienako Asentamendu Elkartea, berak sortu zuena, helduen hezkuntzan, haurren eta amatasunen zaintzan, udalekuetako programetan eta tuberkulosiaren aurkako tratamenduan aitzindaria izan zen Austrian,[40] eta 2003. urtera arte funtzionatu zuen,[41] nahiz eta bere jatorrizko programa asko gobernuaren zerbitzu bihurtu ziren. [40] 2012an, *Marie-Lang-Weg* (Marie Lang Bidea) Blausteinen (Alemania) eskaini zioten,[42] eta 2016an izen bera daraman kale bat Vienako Floridsdorf auzoan,   (Leopoldau Gas Works) inguruan, bere omenez izendatu zuten. [43][44]

Lang-en alaba, Lilith, Emil von Försterrekin ezkondu zen,  arkitektoaren semearekin [de]. Bikotearen semeak, Heinz von Foerster, Estatu Batuetan nabarmendu zen fisikari gisa, eta , Austrian jazza sartu zuen musikari bat izan zen. Lilithek bere familiako paperak, Monumentu Federalen Bulegoak babesten dituenak, *Wiener Privatbesitz* (Vienako Bilduma Pribatua) erakundeari utzi zizkion. [6]

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* https://web.archive.org/web/20180517060415/https://scholarsarchive.byu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1005&context=studentpub_uht  *An Introduction to the Leaders and Journals of the Allgemeine Österreichische Frauenverein (Aöfv), or General Austrian Women ’s Organization 1893 -1910* [Emakumeen elkarteko liderren eta autriar egunkarien sarrera] (ingelesez)
* https://books.google.es/books?id=GiEU_muNhKIC&pg=PA31&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false *Vienna and the Jews* [Viena eta juduak] (ingelesez)
* https://books.google.es/books?id=cpRXDwAAQBAJ&pg=PT111&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false *Women in Austria* [Emakumeak Austrian] (ingelesez)
* https://books.google.es/books?id=hsgQjbgBOAkC&pg=PA131&redir_esc=y ''Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th Centuries*  [ Emakumeen mugimenduen eta feminismoen hiztegi biografikoa, Erdi, ekialdeko eta hegoaldeko europan: 19. eta 20. mendeetan] (ingelesez)
* https://archive.ph/20191105221007/https://museum.evang.at/persoenlichkeiten/marie-lang/marie-lang-die-wiener-frauenbewegung/ *Marie Lang – Die Wiener Frauenbewegung''  [ Marie Lang - Vienako emakumeen mugimendua] Austriako museo ebangelistaren testua (alemanez)

##  Kanpo estekak 
* https://de.wikipedia.org/wiki/Verein_Wiener_Settlement[Vienako Asentamendu Elkartea] (alemanez)