Moneta Antzinako Erroman

[alt=Un denario de Maximino.|eskuinera|[Maximino Trax|Maximinoko denario bat.]]
**Moneta Antzinako Erromako** historiaren zatirik handienean,  urrezkoak, zilarrezkoak, brontzezkoak, orikalkozkoak eta kobrezkoak  izan ziren. Erromatar monetak forma, izen eta konposizio aldaketa ugari izan zituen Errepublika garaian, K.a. III. mendean, hasi zenetik, Inperioaren garaira arte. Mendeetan zehar, moneta debaluatuz joan zen, eta inflazioak eraginda. Dioklezianoren berrikuntzak horren adibide nabarmenak izan ziren. Joera horrek bizantziar txanponarekin jarraitu zuen.

Erromatar txanponak ordainketa gisa onartzen ziren Greziar eraginpeko lurraldeetan (erreinu helenistiko ohiak) , nahiz eta eskualde horietan berezko txanponak zituzten.

Erromatar Estatuaren botere ekonomikoaren eta bizitza-luzeraren ondorioz, erromatar moneta zabal erabili zen mendebaldeko Eurasia osoan eta Afrika iparraldean, aro klasikotik Erdi Arora arte. Kalifato musulmanen eta Europako estatuen txanponetarako eredu izan zen Erdi Aroan eta Aro Modernoan.

## Historia 
[thumb|Aureoa , [Trajano|Trajanok 116. urtean egina, Partiar Inperioari garaitu izana ospatzeko.]]
Monetaren sistema bere osotasunean hartuta erromatar merkataritzaren oinarria zen, baina ez zen beti horrela izan. Erromak, hasieran, antzinako zibilizazio orok bezala, trukea erabiltzen zuen merkataritzarako. Lehen neurri-unitatea abereen unitatea izan zen, *pecunia* izenekoa, eta horrek sortu zuen diruzko terminoa. Kontuan hartu behar da Erroma hiriaren jaiotzan, ganadua berebiziko garrantzia izan zuela.  

Handizkako merkataritzak urrea (latinez *aureus*, urrea) oinarri zuen diru sistema erabiltzeko joera izan zuen, nahiz eta zilarra zirkulatzen ari zen eta legez ezarritako urre zilar balioaren erlazioa zegoen.

Baina erabilera zabalduena zilarrezkoa txanponarena zen. Zilarrezko txanpona, denarioa, 1/72tik 1/84ra (327,45 g) pasa zen bigarren gerra punikoan, eta ez zen aldatu hiru mendetan. Kobrezko txanponak zatikietarako erabiltzen zirenez, merkataritza handitik desagertu egin ziren, eta gero asak egiteari utzi zioten.

Honela banatzen zen zilarrezko libera:

* As larria (hamar ontza ingurukoa).
* As erdia (edo *semis*).
* As heren (edo *trien*, lau ontzakoa).
* As laurdena (edo laukoa, hiru ontzakoa).
* As seierena (edo seikotea, bi ontzakoa).
* Ontza.

Azken biak berehala desagertu ziren zirkulazioan.

Estatuak zilarrezko bainua zuten kobrezko txanponak merkaturatzen zituen, eta herritarrek balio nominalagatik onartu behar zituzten. Jakina, jasotzen zuenak ez zekien zilarrezko txanpona zen ala ez. Zenbait gastu ordaintzeko, Estatuak txanpon hauen tirada asko egin zituen, moneta krisi bat eraginez, txanpon hauen zati handi bat kentzera behartu zuena.

Erromatar Errepublikaren zatirik handienean eta Mendebaldeko Erromatar Inperioaren garaian ohiko txanponak izan ziren: Aureoa (latina, *aureus*, urre-kolorekoa), denarioa (lat. *denarius*, zilarrezkoa), sestertzioa (lat. *sestertius*, brontzezkoa), dupondioa (lat. *dupondius*, baita brontzezkoa ere) eta as-a (kobrezkoa). Txanpon horiek K.a. III mendearen erdialdetik K.o. III. mendearen erdialdera arte erabili ziren. Orduan, Konstantinok, ekonomian aldaketa sakonak egin eta urrezko solidoa (*solidus*) sortu zuen.

## Txanponak egiteko aginpidea 
Txanpon moderno askok ez bezala, txanpon erromatarrek berezko balioak zituzten, eta, bestalde,  metal preziatuak izan arren, txanpon baten balioa bere metal preziatua baino handiagoa zen. Denario baten balioaren zenbatespenak haren metal edukia halako 1,6 eta 2,85 artean aldatu egin zen une ezberdinetan; uste da hori, gutxi gorabehera, legionario baten hiru eguneko ordainsariaren parekoa zela.

Gureganaino iritsi den txanponei buruzko informazio gehiena papiroetan dago, Egiptoko klima lehorrari esker galdu ez direnak. Dioklezianoren moneta erreformaren garaira arte Egipton egon zen moneta sistema itxia zen, tetradrakman oinarritua, niaz eta txanpon horrek debaluatu zegoen. Tetradrakma horien balioa denarioaren baliokidea zela esan daitekeen arren, metal preziatuaren edukia askoz ere txikiagoa zen. Bistan denez, zirkulazioan zeuden txanpon guztiek ez zuten metal preziaturik, horrelako txanponen balioa handiegia baitzen erosketa arruntak egiteko. Dikotomia bat zegoen balio intrintsekoa zuten txanponen eta balio sinboliko hutsa zutenen artean. Hori Errepublika garaian brontzezko txanponak modu ezohikoan eta desegokian ekoiztean islatzen da; Silaren garaitik Augustorenera arte ez zen brontzezko txanponik batere txanpondu. Brontzezko txanponak egin ziren garaietan ere, kalitate eskasekoa izaten zen batzuetan.
[thumb|Baskoien [Cascantum hiriko txanponak, bertako tailerrean txanponduak Tiboerioren garaian, seguruenik, *municipium* maila lortu zuenean.  ]]
Erromatar Inperioan, agintea zatituta zegoen metal jakin batzuetako txanponak egiteko. Tokiko agintari askori brontzezko txanponak egiteko baimena eman bazitzaien ere, ez zitzaien zilarrezkoak txanpontzeko baimenik eman. Txanponak egiteko autoritateari buruz, Dion Kasiok zera idatzi zuen: *"Ez litzaioke hiri bati ere bere txanpona edo pisu eta neurri sistema edukitzen utzi behar; geureak erabiltzeko exijitu behar litzaieke guztiei*". Erromak berak bakarrik egiten zituen metal preziatuzko txanponak. 

Dena den, Ekialdeko probintzia batzuek zilarrezko txanponak egin zituzten, baina txanpon horiek tokiko izenak ziren, zirkulatzeko eta tokiko beharrak asetzeko. Brontzezko txanponen jaulkipena balio txikikotzat jo daiteke, eta Erromako gobernu zentralarentzat garrantzi txikikotzat, Estatuaren gastuak handiak zirelako eta balio handiko txanponekin errazago ordain zitezkeelako. 

Jakina da I. mendean As batekin libra bat (463 gramo) ogi edo litro bat ardo merke ordain zitekeela. Erromako biztanleentzat txanpon txikiagoen garrantzia eta beharra handiak ziren ziur aski. Honen froga, brontzezko txanpon klaudiarren imitazio ugari egin ziren, antza, baimenduak egon ez arren, onartu egiten zirenak. Estatuak pizgarri edo gogo gutxi zuen brontzezko txanponen beharra asetzeko, batez ere, txanponak erabiltzen zituelako armadari eta funtzionarioei ordaintzeko bitarteko gisa, eta horiek, nahitaez, balio altuagokoak izan behar zuten.

## Txanpon etxeak eta txanponaren magistratuak 
Kasu gehienetan, gutxi dakigu erromatar txanponaren etxeen kokapenari buruz, nahiz eta kasu batzuetan gutxi gorabeherako kokapenak ezagutzen diren. Erroma hiriari dagokionez, bi kokaleku ezagutzen dira. Errepublikaren garaian, txanponaren etxe bat zegoen Juno Monetaren tenpluaren ondoan, Kapitolina muinoan, hiriko altxorretik behar bezala hurbil, Saturnoren tenpluan. Uneren batean, Vespasianoren erregealdiaren eta II. mendearen hasieraren artean, txanpon etxearen kokapen berri bat aurkitu zen Zelio muinoan, gaur egungo San Klemente elizatik gertu.

Zeken kontrola aldatu egin zen urteen poderioz. Errepublikako azken urteetan, txanpon etxearen magistratu talde bat, Senatuari kontuak ematen zizkiotenak, txanponen ekoizpena ikuskatzeaz arduratzen zen. Txanpon etxearen magistratuak hiru izan ohi ziren, eta urtero aukeratzen ziren. Trajanoren garaian, moneta-etxeko magistratuak moneta-prokuradoreak ordezkatu zituen, eta, Dioklezianoren agintalditik aurrera, moneta-etxe bakoitzak bere prokuradorea izan zuen.

## Jatorria 
Moneta sistema merkataritza erromatarraren oinarria zen, baina ez zen beti horrela izan. Hasiera batean Erromak, antzinako zibilizazio guztiek bezala, trukea merkataritzarako erabiltzen zuen. Lehen neurri-unitatea abereen unitatea izan zen, *pecua* edo  *pecunia*

## As txanpona eta zatikizko txanponak 
[ezkerrera|thumb|300x300px|As txanpon baten bi aldeak (K.a. 240-225 k.). Aurkian, [Jano|Janoren burua eta ifrentzuan, itsasontzi baten branka, eta gainean, I zeinua.]]
Orin arte aurkitu den Erromako lehen txanpon zirkularra *Aes* edo *As* txanpona da, K. a. 280. urtekoa gutxi gorabehera. As-ak zeinu komun bat du ("I"). Bere pisua erromatar *litra* batean finkatu zenean, *aes litral* edo *as litral* izena ematen hasi ziren. 

Beste txanpon batzuen jatorria izan zen, izan ere, Asaren zatikiak erabili ahal izateko, erromatarrek txanpon berriak sortu zituzten, hala nola, *semisa*. Semisa brontzezko txanpon bat zen, Saturno jainkoaren burua zuena, "S" zuen marka, eta sei ontza edo sei ontza balio zuen. *Triens* edo *triente tancpona* (pluralean *triente*) As baten herena balio zuen, brontzez egina zegoen, Minervaren aurpegia erakusten zuen eta bere marka lau puntu ziren. *Quadrans*-a, edo koadrantea, txanponik txikiena zen; brontzez egina zegoen eta Herkulesen aurpegia erakusten zuen, bere marka hiru puntu ziren eta bateko laurdena balio zuen. *Sextans* edo sestantea Asaren seiren balioa zuen, bere ikurra bi puntu ziren, Merkurioren burua erakusten zuen, koadrantea baino handixeagoa zen eta brontzez egina zegoen. Azkenik, Uncia edo Ontza txanponak As baten hamabiren baten baliokidea zen, brontzez egina zegoen, puntu bat balio zuen eta bere marka Roma jainkosaren burua zen. Ontzak multiploak eta zatitzaileak zituen: ontza hirukoitza edo *teruncia* ; lau ontzako txanpona  *quartuncia* txanpona zen; bostekoa edo *quincunx*; zortzikoitza, *bes*;  bederatzikoa, *dodrans*, hamarrekoa, *dextans*, eta amaitzeko, ontza erdia zegoen, *semuncia*.

## Denarioa eta haren zatikizko txanponak 
[thumb|T. Carisiusek erabili zuen denarioa (K.a. 46) , txanpongilearen trokela, ingudea, mailua eta kurrikak erakusten zituena. Ezkerreko aldean ikusten den burua [Juno Moneta tenplua|Juno Monetarena da.]]
Bere kobrezko txanponekin, erromatar merkataritza laster hedatu zen Lazio osoan, Etrurian , eta Italia hegoalderaino iritsi zen. Erromatarrei arazo bat sortu zitzaien Sizilian, Italiako hegoaldean bizi ziren greziarrek (edo greziar ohiturak zituztenak) zilarrezko txanponak erabiltzen zituztelako, eta, beraz, hasieran behin behineko txanpon berri batzuk egin zituzten.

K.a. 280 eta 275 urteen artean Epiroko Pirro erregearen aurkako gerraren ondoren, Erromak Italiako hegoaldea konkistatu zuen eta, horrekin batera, bere hiri greziar guztiak, horien artean egungo Tarento. Erromako Senatuak, K.a. 268. urtearen inguruan, ez zuen txanpon-aniztasuna eta zatikien kopurua gero eta handiagoa onartu. Beraz, Italia osorako moneta mota komun bat egitea onartu zen, eta Erroman sortu zuten. Ezagutzen dugun lehen denarioa Capua inguruan aurkitua izan zen eta K.a. 268. urtekoa da. Erromatarrek bere brontzezko moneta zaharrak eta zilarrezko berriaren arteko baliozkotasuna behar zuten, txanpon sistema erabilgarria lortu nahi bazuten. Horrela, Tarentoko zilarrezko denario batek, hamar As-en balio legala izatea bilatu zuten pisuarekin sortu zen, eta Konstantinoren garaian solido (*solidus*) txanponak ordezkatu zuen 312an, arinagoa zen moneta, 1/72 librako pisua hain zuzen. 

*Solidoa m*onetarik arruntena izan zen Behe Inperioan eta ondorengo Bizantziar Inperioan, non *num*iss izenarekin iraun zuen. 

Urrezko solidoaren azpizatiketak, Aureoarentzat egon ziren berberak ziren. Bestalde, Konstantino I.aren erreforma ekonomikoekin beste txanpon batzuk sortu ziren, hala nola, *silikua* adibidez, urrezko solido baten hogeita hamalaurena zena.

## Txanponak eta haien balioa 
## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak