open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nada valgo sin tu amor

***Nada valgo sin tu amor*** Juanes kolonbiar kantagilearen gaztelaniazko rockeko abesti bat eta bere hirugarren bilduma den *Mi Sangre*ren lehen singlea da. 2005eko Grammy Latino Sarietan rock abestirik onenaren saria lortu zuen. Abesti hau berehala bihurtu zen arrakasta mundu mailan, Juanesek single arrakastatsu honetan egiten duen konbinaketa bikainaren ondorioz.

## Postua zerrendetan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wirral penintsula

**Wirral penintsula** (ingelesez *Wirral Peninsula*) Ipar-mendebaldeko Ingalaterran kokatua dagoen penintsula bat da. Merseyside eta Cheshire konderrien artean banaturik dago. Mendebaldean Dee ibaia du, hau Ingalaterra eta Galesen arteko muga delarik, ekialdean Mersey ibaia eta Liverpool hiria ditu, eta iparraldean Irlandako itsasoa.

Bertakoek, penintsula izendatzeko *Wirral* eta *the Wirral* izendapenak erabili ohi dituzte, bertakoei aldiz ingelesez *Wirral* (singularrez) eta *Wirralians* (pluralez) deitu ohi zaie.

## Iruditegia 

Irudi:Thurstaston beach - IMG 0859.JPG|Thurstaston hondartza.
Irudi:Wirral map.JPG|Wirral penintsularen mapa.

## Kanpo estekak
Bideo-zinta

thumb|300px|**Bideo-zinta** sorta.

**Bideo-zinta** bideoa grabatu eta erreproduzitzeko euskarri analogiko nahiz digitala da, zinta magnetiko batean oinarrituta, gehienetan *kasete* edo plastikozko kaxatxo baten barruan bilduta. 1950eko hamarkadaren hasieran garatua, euskarriak 1980ko hamarkadan zehar zabaldu zen publikora, bideo-zintak telebistatik grabatu eta erreproduzitzeko etxeko gailuak merketu zirenean. 1980 eta 1990eko hamarkadetako eskuko bideokamerek ere bideo-zintak erabiltzen zituzten bideoa grabatu eta gordetzeko. Euskarriaren gainbehera XXI. mendearen hasieran hasi zen, DVDa zabaldu zenean. Bideokamerek ere ordeztu zituzten bideo-zintak, memoria eta disko gogorrrak erabiliz.

## Kanpo estekak
1985eko urtarrileko Europako hotzaldia

**1985. urteko urtarrilean Europan izandako hotzaldia** 1956 urtetik izandako hotzaldi gogorrena izan zen. Urtarrilaren 6an hasi eta bi astetara luzatu zen gutxi gorabehera. Euskal Herrian ohikoak ez ziren tenperatura baxuak eta elurteak ekarri zituen; esaterako, Donostian termometroak -6&nbsp;°C-ra heldu ziren eta 15 cmko elurra pilatu zen kaleetan, Kontxa pasealekuan eski-norgehiagoka antolatu zen eta Gasteizen inoiz izandako hotz handiena erregistratu zen, -16.8&nbsp;°C-rekin. Garraioa eta errepide gehienak erabat moztuta geratu ziren. Europan, ehundaka hildako izan ziren.

## Tenperatura minimoak Euskal Herrian 
[thumb|left|350px|1985eko urtarrileko hotzaldiak hainbat urtetan ikusi gabeko paisaia elurtuak eman zituen. Irudian, [Ondarretako lorategiak Miramar jauregitik.]]

## Kanpo estekak
Kasete

thumb|300px|**Kasete** bat.
thumb|eskuinera|Lourdes Iriondo abeslariaren kasete bat bere kutxa ondoan duela, garaiko irrati batekin.

**Kasetea**, zehatzago **audio-kasetea** (Hego Euskal Herrian *zinta* ere deitua) audioa modu analogikoan grabatu eta erreproduzitzeko zinta magnetiko bat da, plastikozko kaxatxo baten barruan sartuta, kopuru handitan 1960ko hamarkadatik merkaturatu zena. Musika-etxeek ekoiztu eta merkaturaturiko kaseteez gainera, *zinta birjinak* ere merkaturatzen ziren, norberak gailu berezietan beste kaseteak bikoiztu nahiz bere grabazioak egiteko. 1990eko hamarkadan hasi zen kaseteen gainbehera **C**ompact **D**isk euskarriak ordeztuta.

Kasetearen teknologia, zinta magnetikoen teknologia, beste arlo batzuetarako ere erabili da, hala nola bideoa grabatzeko nahiz informatikan datuak gordetzeko (adibidez, 1980ko hamarkadako bideo-joko asko audio-kaseteen itxurako kutxatxoetan merkaturatzen ziren).

## Kanpo estekak
Irrati-kasete

thumb|300px|**Irrati-kasete** bilduma bat.

**Irrati-kasetea** irratia eta grabaturiko kaseteak entzuteko erabiltzen den etxetresna elektronikoa da. Kaseteak entzuteko ere erabiltzen da. Bereziki 1980 eta 1990eko hamarkadetan merkaturatu ziren eta bere kasete-grabagailuaren bitartez, irratiko programak grabatzen ziren. 1980ko hamarkadan, bozgorailu parea zuten irrati-kasete handiak ekoiztu ziren, breakdance eta hip-hop musika eta dantza kulturen ikur bilakatu ziren, *boombox* edo *jambox* izenarekin, kalean dantza egin eta musika entzuteko tresna moduan erabili baitzituzten.

## Kanpo estekak
Analogiko

**Analogiko** hitzak fenomeno bati buruzko informazioa magnitude jarraitu batean izandako aldaketaz, era jarraituan, jaso eta irudikatzen duen gailu edo sistemari egiten dio erreferentzia. Adibidez, merkuriozko termometroak sistema analogikoak dira, tutuan merkurioaren altuerak inguruneko tenperaturaren gorabeherak jasotzen dituelako, era *analogoan*.

## Ikus, gainera 
* Sistema digital
* Seinale analogiko
Afrikako basa asto

**Afrikako basa astoa**, ***Equus africanus*** da bere izen zientifikoa, Afrikako basa asto espezie bat da. Equidae familiko kidea da. Bere azpiespezien artean etxeko astoa dago.

Antza Egipton etxekotu zuten astoa, K.a. 4.000. urte inguruan, lehenengo dinastia aurreko garaian. Baina garai bertsuetan ageri da baita Ekialde Hurbilean ere. Nubiako astoa edo *Equus africanus* da agriotipoa, Ipar Afrika osoan, Sinaiko Penintsulan eta Arabiako zatirik handienean bizi da.

## Aspiezpezieak 
* *Equus africanus africanus*. Nubiar basa astoa
* *Equus africanus somaliensis*.
* *Equus asinus asinus*. Etxeko astoa.
* †*Atlaseko basa astoa*.

## Kanpo estekak
Elektronika analogiko

**Elektronika analogikoa** tentsioa, korronte elektrikoa eta karga elektriko aldagaiak modu jarraituan hartzen dituen sistema elektronikoen multzoari deritzo, aldagai horiek modu diskretuan hartzen dituen elektronika digitalaren aldean.

## Kanpo estekak
Operación ¡bomba!

**Operación ¡bomba!** Francisco Ibáñez kataluniar komikigilearen pertsonaiarik ezagunenak diren Mortadelo eta Filemonen abentura bat da.

## Istorioa 
Mortadelok eta Filemonek *Raf el espiazador* delakoa hiriko zenbait tokitan jartzen ari den bonbak aurkitu eta suntsitu beharko dituzte. Bonba horiek kamuflatuta daude, eta aurkitzeko modu bakarra eztanda egin aurretik egiten duten burrunba bat da.

## Kanpo estekak
General Electric GE90

**General Electric GE90** General Electric estatubatuar konpainiak espreski Boeing 777a ekipatzeko eginiko deribazio altuko turbofan motako motore aeronautiko bat da.

General Electric GEnx motorea, Boeing 787a eta Boeing 747-8a ekipatzeko diseinatua izan dena, GE90 motoretik dator.

## Aplikazioak 
[thumb|250px|General Electric GE90 motorea [Pakistan International Airlinesen Boeing 777 batean muntatua.]]
* Boeing 777

## Antzeko motoreak 
* Rolls-Royce Trent 800

## Lotutako zerrendak 
* Motore aeronautikoak

## Ikus, gainera 
* Engine Alliance GP7000

## Kanpo estekak
Capella (argipena)

**Capella** hitzak hainbat terminori egin diezaioke erreferentzia:

* **Capella**, Huescako herria.
* **Capella**, Auriga konstelazioko izarra.
Joxe Aierbe

**Joxe Aierbe Iraola** (Donostia, Gipuzkoa, 1934ko urtarrilaren 20a - 2012ko urriaren 5a) euskal idazlea izan zen. Bertsoak idazten egin zen ezaguna.

## Bizitza 
Altzako Ubegi baserrian jaioa, gazterik trebatu zen baserriko lanetan. Bost senide ziren. Umetatik zetorkion bertsozaletasuna: aita, ama eta aitona bertsozaleak ziren oso. Bertso zaharrak kantatzea normala zen etxean, bai eta aita bertsotan jardutea ere.

Aita, Bartolo Aierbe bertso jartzailea (Auspoa bildumako bi libururen egilea), Gaintzakoa zuen, eta Goierrin ikasitako lanak ere egiten zituen: erlezaintza, sokak egitea, behi gazta eta gurina…

Martutenera joan zen eskolara. Gero, 18 urterekin, arotz lanetan hasi zen.

Afrikan soldadu zebilela hasi zen bertsoak idazten. 33 urterekin istripu larria izan zuen, eta denbora luzez egon zen mugitu ezinik; idazten jarraitu zuen. Basarriri bidaltzen zizkion bertsoak, hark irratian kanta zitzan. Bera ere ibili zen irratian lanean; bai eta *Diario Vasco* egunkarirako kronikak egiten ere, 1986tik 1994ra. Euskaraz alfabetatu ondoren, eskolak ere eman zituen. Bi liburu argitaratu zituen Auspoa bilduman.

Gipuzkeraz idazten zuen, eta euskara batua sortu eta gero ere ez zien haren arauei jarraitu (bereziki, *h* letraren erabilerari dagokionez). Haserretu egin zen *Argia* aldizkarikoek bere bertsoak *h*-arekin idatzi zizkiotenean.

Loiolara ezkondu zen, semea eta alaba izan zituen eta Loiolan bizi izan zen hil arte.

## Liburuak 
* *Alako batean*. Auspoa bilduma, 1997. Bertso bilduma da.
* *Agindua zor*. Jose Mari Iriondok koordinatuta. Auspoa bilduma, 2012. Liburu hau saski-naski bat da: artikuluak, gertaerak, bertsoak, txisteak, elkarrizketa luze bat...

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Joxe Aierbe Iraola», Euskal Herriko Ahotsak.
* «Joxe Aierbe Iraola. Autobiografia», Bertsozale Elkartea.
1970 Sumeria

**1970 Sumeria** asteroide gerrikoan aurkitutako 1970. asteroidearen izena da. 1954ko martxoak 12an aurkitu zuen Miguel Itzigsohnek La Platatik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1954 ER** zen. Bere izena Mesopotamiako Sumeria herrialdeagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
1971 Hagihara

**1971 Hagihara** asteroide gerrikoan aurkitutako 1971. asteroidearen izena da. 1955eko irailak 14an aurkitu zuen Indiana Asteroide Programak Indianako Brooklyn hiritik gertu dagoen Goethe Link Behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1955 RD1** zen. Bere izena Yusuke Hagihara japoniar astronomoagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
1972 Yi Xing

**1972 Yi Xing** asteroide gerrikoan aurkitutako 1972. asteroidearen izena da. 1964ko azaroak 9an aurkitu zen Txinako Nankin hiriko Mendi Gorrindoleko Behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1964 VQ1** zen. Bere izena Yi Xing txinatar astronomoagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Mendi Gorrindoleko Behatokia

thumb|200px|Behatokiaren multzoa Mendi Gorrindolean.
**Mendi Gorrindoleko Behatokia** (txineraz 紫金山天文台, pinyinez: Zĭjīnshān Tiānwéntái), **Zijinshan Behatoki Astronomikoa** bezala ere ezaguna, Txinako Nankin hiriko Mendi Gorrindolean dagoen behatoki astronomiko bat da.

Behatokia sortu zenetik karguan denbora gehien eman duen zuzendaria Zhang Yuzhe (张钰哲) (Y. C. Chang) izan zen, 1950etik 1984 arte.

Behatoki honetatik 60P/Tsuchinshan eta 62P/Tsuchinshan aldikako kometak eta C/1977 V1 (Tsuchinshan) ez aldikako kometa aurkitu ziren, azken hau 1977 X kometa bezala ere ezagutzen delarik.

Asteroide ugari aurkitu dira, horien artean 2223 Sarpedon, 2260 Neoptolemus, 2363 Cebriones eta 2456 Palamedes troiar asteroideak eta 3494 Purple Mountain asteroide eponimoa.

## Kanpo estekak 
* Mendi Gorrindoleko Behatokiaren webgune ofiziala
1969 Alain

**1969 Alain** asteroide gerrikoan aurkitutako 1969. asteroidea da. 1935eko otsailak 3an aurkitu zuen Sylvain Arendek Uccletik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1935 CG** zen. Bere izena aurkitzailearen bilobaren senarragatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Vincenzo Viviani

**Vincenzo Viviani** (Florentzia, 1622ko apirilaren 5a - Florentzia, 1703ko irailaren 22a) italiar matematikaria eta fisikaria izan zen, Torricelli-ren ikaslea eta Galileo-ren laguntzailea.

## Biografia 
Vincenzo Viviani —Jacopo di Michelangelo eta Maria Alamanno del Nente deitzen ziren gurasoak, Toskanako aitoren etxeetakoak biak— Florentzian jaio zen, 1622. urtean. Jesuiten eskola batean ikasi zuen, non, ikasle bikaina izateagatik, Fernando II.a Medici duke handiak beka bat eman zion matematikako liburuak eros zitzan. Torricelli izan zuen tutore, eta Fisika eta Geometria ikasi zituen berarekin. 1639an, 17 urte zituela, Galileorekin hasi zen lanean, eta ezagutzen den hari buruzko lehenengo biografia idatzi zuen. Vivianik, gainera, berridatzi egin zituen Arkimedesen eta Euklidesen idazkiak. 1661ean, geroago Foucault-en pendulua izenarekin ezaguna izango zen saiakera idatzi zuen, Léon Foucaultek esperimentu hori zehatz formulatu eta frogatu baino ia 200 urte lehenago. 1666an, Fernando II.a Mediciren gortean sartu zen Viviani, matematikari.

Ilargiko krater bati Viviani izena jarri zioten haren omenez.

## Ikus, gainera 
* Vivianiren teorema
* Vivianiren kurba
* Vivianiren gorputza

## Kanpo loturak 
* 
*  Viviani's Theorem
Humboldt itsaslasterra

thumb|Alexander von Humboldt.
thumb|Humboldt itsaslasterraren mapa.
**Humboldt itsaslasterra** edo **Peruko itsaslasterra** Hego Amerikako mendebaldeko kostaldean gertatzen den ur sakon, eta, beraz, oso hotzen igoerak eragindako itsaslaster bat da. Alexander von Humboldt zientzialariak deskribatu zuen bere *Kontinente Berriko ekinoziotar eskualdeetarako bidaia* lan ospetsuan, Aimé Bonplandek laguntzarekin idatzia XIX. mendearen lehen urteetan. Lurraren errotazio mugimenduaren eta ekuatorean ozeanoetako urek duten indar zentrifugoaren arteko uztarketaren ondorioz gertatzen da. Golkoko itsaslasterrarekin batera, Humboldt itsaslasterra munduko itsas itsaslasterrik garrantzitsuenetako bat da.

Funtsezko eragina du txiletar-peruar kostaldeko kliman, lainoxkaz estalitako zeruarekin, euririk gabe eta tenperatura epelekin neguan. Latitudeagatik, bere klima tropikoartekoa izan beharko litzateke, baina ur hotzek, era berean, atmosfera hozten dute, honek, era berean klima biziki idorra eragiten duelarik ur hotzen lurrunketa eskasagatik.

Txileko erdialdeko kostaldetik iparraldera doa, baina batez ere Peruko kostaldean zehar Humboldtek detektatutako anomalia termikoa eraginez, tropikoarteko eta azpitropikoko latitudeetan dauden eskualdeetan uren ez ohiko bataz besteko tenperatura baxu batean datzana.

Aldaketa termiko honek itsaslasterrarekin kontaktuan dauden kostaldeko eskualdeetako klima bereizten duten eraginak ditu: eurien erregimen azpitropikalaren bat-bateko aldaketa, hareatza eta Atacama basamortua bezalako kostaldeko basamortu hotzezko lerro bat sortuz. Era berean, ur hotz eta sakonen azaleratzeak urazalera plankton ugari dakar (bestela ozeano hondoan hondoratuko litzatekeena), itsaslasterrak zeharkatutako urak planetako arrantzalekurik garrantzitsuenetako bat eta itsaslasterra bera Txile eta Peruko baliabide ekonomiko nagusietako bat bihurtuz. Berdin, itsaslaster honekin lotutako arrain aberastasunak kostaldean itsas hegazti ugari egotea eragiten du, horien artean guanoa sortzen duten hegaztiak daudelarik, XIX. mendeko peruar ekonomiarentzat garrantzi estrategiko handia izan zuena.

El Niño izeneko meteorologia sindrome oszilatorioaren aldikako gertaerek, Ozeano Barearen azaleko uren beroketaren ondorioz gertatuak nabarmen oztopatzen dute itsaslaster honek sortzen duen klima, arrantzalekuetako aberastasuna jaitsiaraziz eta kostaldeetan uholde handiak eraginez, baita alubioiak ere peruar Andeetan. Orohar, aldaketa meteorologiko larriak eragiten ditu.

Itsaslasterra Ozeano Barearen hegoamerikar kostaldean sortzen da, Txiletik iparralderantz joanez, hegoamerikar kostaldearekiko paraleloan, Paitatik (Piura, Peru) Pasado lurmuturreraino (Manabi, Ekuador) joanez, ondoren mendebalderantz desbideratuz, Galapago uharteetarantz. Uharteetan, bertako itsas faunak itsaslasterraren eragin nabarmena jasotzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cerro Tololoko Behatokia

**Cerro Tololoko Behatoki Interamerikarra**, **CTIO** bere ingelesezko siglengatik, Elqui haranean dago, Txileko Coquimbo eskualdeko La Serena hiritik 80 kilometro ingurura, 2200 metroko altueran.

## Deskribapena 
Cerro Tololoko behatokia 7 kupulaz osatua dago, gaur egun horietatik 5ek funtzionatzen jarraitzen dutelarik. Proiektua 1962an abiatu eta 1967ko azaroak 7an zehaztu zen. 1976ko urtarriletik operatzen du bere teleskopiorik handiena den Víctor Blanco, 4 metroko diametroa duena. Bere teleskopioak duten diametroagatik izendatzen dira.

Association of Universities for Research in Astronomyk, AURA, operatzen du, estatubatuar unibertsitate pribatuen konsortzio bat dena National Optical Astronomy Observatoriesekin, NOAO, elkarlanean National Science Foundation eta Txileko Unibertsitatearekin duten hitzarmenpean.

Ozeano Barearen hegomendebaldetik datozen aire hotzeko korronteek eta Antartiar ozeanotik iparraldera Txileko kostaldean zehar doan Humboldten korronteak moderatutako klima batekin, zerua hirietako argietatik ia erabat libre izanda, atmosfera oso garden batekin, basamortuaren hurbiltasuna eta Andeetarantz apenas turbulentziarik gabe mugitzen diren ozeanoko aireko geruza hotzak behaketa astronomikoetarako munduko tokirik egokienetako bat sortzeko uztartzen dira.

Tololoko behatokia hilabeteko larunbat guztietan bisita daiteke. Bisita hauek gidatuak eta dohakoak dira, eta hiru ordu inguruko iraupena dute. Baimen bat eskatu beharra dago gutxienez hilabete lehenago, eta ibilgailu propio bat izan behar da iristeko. Bisitak egunean zehar egiten dira, hitzaldi bat eta instalakuntzetatik ibilbide bat osatuz. Ez da posible teleskopiotik behatzea, teleskopio zientifiko eta profesional bat bait da.

Irudi:Tololo_b.jpg|Aireko Ikuspegia.
Irudi:Tololo_a.JPG|Aireko ikuspegia.
Irudi:4m-Victor M. Blanco Telescope.jpg|Víctor Blanco teleskopioaren kupula.
Irudi:Telescopio_Victor_Blanco.JPG|Cúpula Telescopio Víctor Blanco teleskopioaren kupula.
Irudi:Telescopio Metro y medio.JPG|"Metro eta erdi" teleskopioa.
Irudi:Telescopio Metro y medio.jpg|"Metro eta erdi teleskopioa"ren kupula.
Fitxategi:CerroTololoSummit.png|Teleskopioak eta beste instalakuntza batzuk Cerro Tololoren tontorrean

## Aurkikuntzak 
## Ikus, gainera 
* Calán Tololo Proiektua
* Astronomia Txilen
* Txileko Behatoki Astronomiko Nazionala

## Kanpo estekak 
* Cerro Tololo Inter-American Observatory Home Page
Saltsa (musika generoa)

**Saltsa** Kuban jatorria duen eta Karibeko beste musika estiloetako eragina duen musika eta dantza estiloa da. Bere baitan beste azpiestilo batzuk ere biltzen dira, hala nola merengue, mambo eta chachachá. Salsako musika taldean perkusioa, haize instrumentuak (tronpeta, tronboi eta saxofoia, bereziki), pianoa, baxu elektrikoa (*tumbao* erritmoz) eta biolinak izaten dira. Salsa musika estiloa landu duten musikarien artean Eddie Palmieri, Rubén Blades, Johnny Pacheco eta Celia Cruz nabarmendu daitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barbizongo eskola

**Barbizongo eskola** Barbizon herrian, Fontainebleauko basotik hurbil, 1825 eta 1875 artean, kokatu zen margolari taldea izan zen.

Haiek, isilka ia, gustu ofizialetatik aparte, soluzio plastiko berriak aurkitu zituzten, naturalismoaren ildotik, izadiari hubiltzeko moduan. Barbizongo margolarien lanetan, Corotenean bezala, izadiaren ikusmolde erromantikoa ageri bada ere, bada ikusmolde horren aldamenean izadiaren itxuraren azterketa xehe bat, higikunde errealistaren funtsezko osagaia.
 
## Historia 
[thumb|280px|[Théodore Rousseau: *Chênes à Apremont* (*Haritzak Apremonten*), 1852, Musée d'Orsay.]]
[thumb|280px|[Jean-François Millet: *Les glaneuses* (*Buruxka biltzaileak*), 1857, Musée d'Orsay]]
Barbizon herrixka Fontainebleauko basoko mugan dago, eta XIX. mendean paisaje zale erromantikoen erakargune bihurtu zen, hainbesteraino non *Barbizongo eskola* esapidea, paisajearen ikusmolde berezi bat adierazten duena, zabaldu baitzen margolaritza estilo jakin bat izendatzeko.

Erromantizismoak inspiraturik ere, ohiko margolari erromantikoen eszena pintoresko eta melodramatikoak baztertu zituzten Barbizongoek, eta orobat utzi zuten alde batera tradizio akademiko klasikoa, alegorien eta gertaera historikoen gertalekua besterik ez baitzen haientzat paisajea. Barbizongoek modu errealistan margotzen zituzten paisajeak, eta paisajea bera zuten gaia. XVII. mendeko frantses eta holandar lanak hartu zituzten oinarritzat, eta beren garai bereko ingeles paisajistak, haiek guztiek behaketa xehe baten ondoren eta izadiarekiko maitasun sakona adieraziz lantzen baitzuten paisajea.

Eskola honetako pintore nagusiek, Théodore Rousseauk eta Jean-François Milletek, pobre eta batere arrakastarik gabe, Paristik alde egin zuten, eta Barbizonen hartu zuten bizilekua, hurrenez hurren, 1846an eta 1849an. Paisaje eta animalia margolari asko erakarri zituzten haiek. Batzuk bertan geratu ziren bizitzen, besteak bisita egitera joan ohi ziren. Haietatik, Charles-François Daubigny, Narcisse Virgilio Díaz de la Peña, Jules Dupré, Charles Jacque eta Constant Troyon izan ziren nagusiak, denek ere arrakasta bera izan ez zuten arren.

Bakoitzak bere estiloa eta bere interes bereziak zituen: Rousseauren estilo malenkoniazkoa da, Dupreren eszenak xehetasunez beteta daude eta badute halako aieru bat... Millet izan zen paisajea bere horretan lantzen ez zuen Barbizongo margolari garrantzitsu bakarra. Nekazariei egindako omenaldia dira haren lanak. Erromantikoek ez bezala, izadiaren alderdi soil eta ohikoak azpimarratzen zituzten denek. Izadiaren erretratugile izan nahi zuten beste ezeren gainetik.

Oharrak zuzenean hartu ondoren, lantegian margotzen zuten (batzuek, oharrik gabe, buruz), eta, hala, badago esatea *memoria aldatuak* direla haien paisajeak. Bestalde, margolari hauek konturatu ziren ezen, kolore hutseko arrasto txikiak elkarren gainean ipintzen bazituzten, paletaren indarra areagotzen zutela, eta aldi berean argitzen. Aurkikuntza horixe baliatu zuten hurrengo belaunaldiko pintoreek, inpresionistek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lapsus

**Lapsusa** mintzatu, idatzi nahiz oroitzean egiten den hutsegite edo hanka-sartzea, hasiera batean nahi zenaren beste zerbait adieraztea ekartzen duena, gehienetan hitz bat beste hitz batekin ordeztuz. Sigmund Freudek sakon aztertu zituen eta, psikoanalisiaren baitan, desira inkontzienteak azalera ateratzean sortzen zirela irizten zuen, bi joera edo faktore elkartuz: "faktore positiboa, lapsusa bideratzen duena, asoziazioen garapen askea alegia, eta faktore negatiboa, atentzioaren eragin inhibitzailearen lasaitzea alegia, batera gertatzen dira gehienetan".

## Kanpo estekak
Elitismo

**Elitismoa** elite bat (maila altuko klase sozial bateko kideak izan edo botere handiagoa, jakintsuagoa, jantziagoa zein esperientzia handiagoa duen taldea, alegia) gobernua eta afera publikoak (irakaskuntza, ekonomia, ...) kudeatzeko ahalmen handiagoa duela irizten duen jarrera eta sinesmena da.

## Kanpo estekak
Viviani-ren kurba

thumb|200px|Vivianiren kurba (berdez), esferaren eta zilindroaren ebakidura

Geometrian, **Vivianiren kurba**, **Vivianiren leihoa** izenarekin ere ezaguna, Vincenzo Viviani italiar matematikariaren omenez izendatutako espazioko kurba bat da, esfera bat zilindro batekin ebakitzean sortzen dena —zilindroa esferarekiko ukitzailea da eta esferaren zentrotik igarotzen da—.

## Formula 
Esferaren erradioa 2a bada, eta zentroa (0,0,0) puntua, esferaren ekuazioa hau da:

:x^2+y^2+z^2=4a^2 \, 

Eta zilindroaren erradioa a bada, eta zentroa (a,0,0) puntuan badu, zilindroaren ekuazioa hau da:

:(x-a)^2+y^2=a^2. \, 

Orduan, esfera eta zilindro horien ebaketatik sortutako V kurbak (*Vivianiren kurba*) ekuazio parametriko hauek ditu (t parametroaren arabera):

:V(t)= ( a( 1+\cos(t) ), a\sin(t), 2a\sin\left(\frac{t}{2}\right) ) 

edo V(t) = \begin{cases} x = a( 1+\cos(t) ) \\ y = a\sin(t) \\ z = 2a\sin\left(\frac{t}{2}\right) \end{cases}

## Ikus, gainera 
* Vivianiren gorputza

## Kanpo estekak 
*
Saltsa

thumb|250px|Saltsa mota bat.
Sukaldaritzan, **saltsa** edo **basia** plater baten osagarri moduan erabiltzen den prestakin isurkaria edo erdi-isurkaria da. saltsak prestatzeko osagai isurkariak, saltsa loditzeko koipea duen gai bat, espeziak eta ongailuak erabili ohi dira.

Saltsak plater bateko osagai nagusiaren zaporea hobetzeko edo indartzeko erabili ohi dira. Osagai nagusiari ez dio protagonismorik kendu behar, aldiz hau edertzen lagundu dezake. Jeneralean, plater ugariren hornigai ohikoena da. Osagai nagusiaren gainean  edo ondoan jartzen da. Aparteko katilu edo saltsa ontzi batean ere zerbitza daiteke.

## Sukaldaritza internazionaleko oinarrizko saltsak 
Munduan bereziki sukaldaritza klasikoan (frantsesa jatorri dutenak) beste ehunka saltsa kozinatzeko erabili izan diren saltsak dira. Saltsa hauek oinarri hartuta, eta beste osagai batzuk gehituz ehunka saltsa presta daitezke.

### Saltsa lodituak 
*Haragi saltsa
*Zuku loditu saltsa
*Veloute saltsa
*Bexamel saltsa

### Saltsa emultsionatuak 
*Maionesa saltsa
*Holandar saltsa
*Bearnoko  saltsa
*Ozpin-olio saltsa
*Beurre blanc saltsa

### Fruta eta Barazkiekin loditutako saltsak 
*Amerikar saltsa
*Tomate saltsa
*Barazki saltsa
*Saltsa gazi gozoa

### Euskal Sukaldaritzako saltsa nagusiak 
*Saltsa berdea
*Pil-pil saltsa
*Bizkaitar saltsa
*Txipiroi tintaren saltsa

## Saltsak eta saldak prestatzeko truko eta aholkuak 
## Argazki galeria 

Fitxategi:Tximitxurria.jpg|200px|thumb|Tximitxurri saltsa
File:Barazki saltsa.jpg|200px|thumb|Barazki saltsa
Fitxategi:Bexamel saltsa.jpg|200px|thumb|Bexamel saltsa
Fitxategi:Holandar saltsa.jpg|200px|thumb|Holandar saltsa
Fitxategi:Kechupa 1.jpg|200px|thumb|Kechup saltsa
Fitxategi:Maionesa.jpg|200px|thumb|Maionesa saltsa
Fitxategi:Perrexil olioa.jpg|200px|thumb|Perrexil olio saltsa
Fitxategi:Piper saltsa.jpg|200px|thumb|Piper saltsa
Fitxategi:Saltsa arrosa.jpg|200px|thumb|Saltsa arrosa
Fitxategi:Saltsa berdea2.jpg|200px|thumb|Saltsa berdea
Fitxategi:Tartara saltsa.jpg|200px|thumb|Tartariar saltsa
Fitxategi:Tomate ozpin olioa.jpg|200px|thumb|Tomate ozpin-olioa
Fitxategi:Tomate saltsa1.jpg|200px|thumb|Tomate saltsa

## Erreferentziak 
# ↑ «Sukaldaritza liburua/Errezetak — Wikibooks» *eu.wikibooks.org* (Noiz kontsultatua: 2022-05-01).

## Ikus, gainera 
* Saltsen prestaketa

## Kanpo estekak
Arnold von Harff

[thumb|260px|Arnold von Harffen liburuko orrialde bat, [bretainiera-behe alemana hiztegitxoa duena, Nantesko jendearen janzkera nolakoa zen erakusten duen marrazkiarekin.]]

**Arnold von Harff** (Harff gaztelua, Bedburg, 1471 &ndash; 1505eko urtarrila) XV. mendeko renaniar bidaiaria izan zen, jatorriz Kolonia hirikoa. Erromes joan zen herrialde askotara, eta tokian tokiko hizkuntzen eta kulturen berri jaso zuen, behe-alemanez. Bere bidaietan (1496-1499) hizkuntza hauen berri jaso zuen: euskara, bretoiera, esloveniera, turkiera, hebreera, arabiera, albaniera, hungariera, siriakoa, amharera eta armeniera.

## Euskal hiztegitxoa 
Euskarari dagokionez, Von Harffek hiztegitxo hau jaso zuen:

a Justo Garateren ustez (eta Julio Urkixo bat zetorren hipotesi horretan), *schatuwa ne tu so gausa moissa* esaldia, gaur egungo euskarara ekarrita, «neskatoa, nahi duzu gauza motza?» da. Esaldi horretan, aditzaren elipsia izango genuke («erabili» edo antzekoren bat), eta *gauza motza* «alua»ren sinonimo da.

## Bibliografia 
* Émile Ernault, ''Le Breton d'Arnold von Harff*, H. Champion, 1911.
* Malcolm Henry Ikin Letts, Eberhard von Groote, *The pilgrimage of Arnold von Harff, knight: from Cologne through Italy, Syria, Egypt, Arabia, Ethiopia, Nubia, Palestine, Turkey, France, and Spain, which he accomplished in the years 1496 to 1499'', Hakluyt Society, 1946, 2 liburuki.
* «Le breton d'Arnold Von Harff», *Celticum*, Nnn 22, 1975.
* «Aux origines du breton: Le glossaire vannetais du Chevalier Arnold von Harff, voyageur allemand du XVème siècle», *Ogam-Celticum*, 1984, 26, Christian-J Guyonvarc'h.
* Annie Faugère, «La vile chez Arnold Von Harff», in ''La Ville: du réel à l'imaginaire : actes du colloque de Rouen'', 8-10 novembre 1988, Publications de l'Université de Rouen bildumako 162. liburua, 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Irazustabarrena, Nagore, Neskatoa, ne tu so gaussa moissa?, argia.eus
Los diamantes de la gran duquesa

***Los diamantes de la gran duquesa*** Francisco Ibáñez kataluniar komigilearen pertsonaiarik ospetsuenak diren Mortadelo eta Filemonen abentura bat da.

## Argitalpen ibilbidea 
Lehen aldiz, sail eran, Mortadelo aldizkariaren 87. zenbakia (1972ko uztailak 17) eta 97. zenbakiaren artean (1972ko urriak 2) argitaratu zen. Beranduago, Ases del Humorren 20. zenbakian eta 1994an Colección Oléren laugarren edizioko 66. zenbakian argitaratu zen.

## Istorioa 
Mortadelo eta Filemon *Tatialagueña Dukesa Handia*ren hamar diamanteak zaintzeko arduradunak dira, baina Vicente *el Urraco*k lapurtu egin dizkio. *El urraco* diamanteak hamar toki ezberdinetan ezkutatu ditu (eraikuntza bat, eraikin bat, portuan hondoratuta, ileapaindegi batean, zuhaitz batean, estolda batean, txantxaren klubean, Los Cantorrodaos finkan, udal parke batean eta gangster baten gordelekuan) eta Mortadelok eta Filemonek berreskuratu egin beharko dituzte.

## Egokitzeak 
Osorik egokitu da pertsonaiei buruzko telesailaren atal batean, *El caso de los diamantes* izena jasotzen duen arren.

## Kanpo estekak
Colección Olé

**Colección Olé** Editorial Brugueraren bilduma sail bat izan zen, ondoren Ediciones Bk berrartua, komiki komikoaren Bruguera eskolara dedikatua. 1990eko hamarkadaren erdialderarte, aurretik aldizkarietan saildutako komikiak bildu zituzten.

## Ibilbidea 
Bildumak izan dituen albumen zerrenda 3 alditan aldatu da, eta, beraz, lau bilduma bereiz daitezke:

### Lehen bilduma: 1971-1986 
Artikulu nagusia: Colección Oléren albumak (lehen edizioa)

Brugueraren jatorrizkoa 1971n hasi zen etxeko pertsonaien erakustoki zabal bezala, eta argitaletxeak 1970eko hamarkadan izan zuen arrakastetako bat izan zen Gran Pulgarcito eta Joyas Literarias Juvenilesekin batera.

### Bigarren bilduma: 1987-1992 
Ediciones Bren lehen bilduma jada behin betiko Mortadelo eta Filemonengan (Francisco Ibáñezen beste pertsonaia batzuekin osatuz) eta Josep Escobarren Zipi eta Zapengan zentratu zen.

### Hirugarren bilduma: 1992-1993 
Ediciones Bren bigarren bildumak, bere garapen txikian (15 zenbaki) soilik Mortadelo eta Filemonen komikiak argitaratu zituen.

### Laugarren bilduma: 1993-egundaino 
Artikulu nagusia: Colección Oléren albumak (laugarren edizioa)

Ediciones Bren hirugarrenak Mortadelo eta Filemon, Superlópez, Zipi eta Zape eta, noiz behinka, beste pertsonaia batzuen komikiak ditu.

## Kanpo estekak
1973 Colocolo

**1973 Colocolo** asteroide gerrikoan aurkitutako 1973. asteroidearen izena da. 1968ko uztailak 18an aurkitu zuen Carlos Torresek Txileko Unibertsitateko Cerro el Robleko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1968 OA** zen. Bere izena Colo Colo toqui maputxeagatik jasotzen du, honen omenez, gainera, futbol talde bat ere sortu zelarik.

## Kanpo estekak
1974 Caupolican

**1974 Caupolican** asteroide gerrikoan aurkitutako 1974. asteroidearen izena da. 1968ko uztailak 18an aurkitu zuen Carlos Torresek Cerro el Robleko behatokiti. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1968 OE** zen. Bere izena buruzagi araukano edo maputxea zen Caupolicangatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
1975 Pikelner

**1975 Pikelner** asteroide gerrikoan aurkitutako 1975. asteroidearen izena da. 1969ko abuztuak 11n aurkitu zuen Liudmila Txernikhek Nauchnyjetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1969 PH** zen. Bere izena Solomon Borisovitx Pikelner sobietar astronomoagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
1976 Kaverin

**1976 Kaverin** asteroide gerrikoan aurkitutako 1976. asteroidearen izena da. 1970eko apirilak 1ean aurkitu zuen Liudmila Txernikhek Nauchnyjetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1970 GC** zen. Bere izena Alexei Alexandrovitx Kaverin sobietar astronomoagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Rabinal Achi

**Rabinal Achi** espainiarren konkistaren aurreko maia kulturaren antzerki lan bat da. Lan hau bizirik Guatemalan kontserbatu da. Unescok 2005 an Gizateriaren Ahozko eta Ukizezina Ondarearen Maisulana izendatu zuen eta 2008an Gizateriaren Ondare Kultural Ukiezinaren Zerrenda Adierazgarrian sartu zuen. Lana ahozko tradizioaz mantedu da.

Jatorrizko izena maia hizkuntzaz *Xajooj Tun* da, "Tun (edo danborraren) Dantza". XV. mendeko dantza-drama dinastiko bat antzezten da. Maskaraz, dantzaz, musikaz eta antzerkiaz Rabinal herriko gizarte harremanak eta arazo politikoak azaltzen dira. Rabinal Guatemalako Baja Verapaz departamentuan dago. Drama maia dialekto batez antzezten da, Achi dialektoaz. *Rabinal Achi* urtetan klandestinoki antzezten zen. 1850 Bartolo Sis-ek testua itzuli egin zuen eta 1856an Charles Étienne Brasseur de Bourbourg apaizak ezagutu eta lehenengo aldiz argitaratu zuen.

## Argumentua 
Historiaren oinarria bi dinastien arteko haustura da. Alde batetik K´ich´e-ak eta bestetik Rabinalebak. Historia lau ataletan egituratzen da eta, bukaeran, K’iche’e Achí hil egiten da eta Rabinaleb dinastiaren arrakasta ezagutzen da. Argumentua modu linealez antolatzen da, beti pertsonaien elkarrizketen gainean; ez dago narratzaile bat. Historian zeremoniak, jainkoei deiak eta dantzak tartekatzen dira.

## Bibliografia 
*  Alain Breton: *Rabinal Achi: un Drama Dinástico Maya del Siglo XV*. Mexiko-Guatemala: Centro Francés de estudios mexicanos y centroamericanos, 1999.

## Kanpo estekak 
*  Unescoren Rabinal Achiri buruzko informazioa: http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?pg=00011&RL=00144
*  Antzezlanaren ezaugarriak: https://web.archive.org/web/20120719030117/http://patrimoniomundialguatemala.org/rabinal-achi/4-informacion/5-rabinal-achi.html
*  Rabinal Achiri buruzko dokumentala: http://www.youtube.com/watch?v=OCKzEcqBseU
Txertoa (argitaletxea)

**Txertoa** 1967 urtean Luis Maria Jimenez de Aberasturik sortu eta Donostian egoitza duen argitaletxea da. Bereziki historia, antropologia, arte eta sukaldaritza gaiei buruzko liburuak plazaratu ditu, euskaraz nahiz gaztelaniaz.

«Askatasun Haizea», «Ipar Haizea», «Illargi Amandrea» eta «Mundua Jakingai» bere bildumak nabarmendu ziren. Jorge Oteizaren *Quousque Tandem...!*, Julio Caro Barojaren euskal lan osoak eta K. Mitxelena, Etxepare, Barandiaran, Baroja, Ugalde, Saint-Martin bezalako autoreak argitaratu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Txertoa, argitaletxearen webgunea.
Carlos Torres (astronomoa)

**Carlos Torres** Txileko Unibertsitateko astronomo bat da. 1968 eta 1982 artean Txileko Unibertsiateko Cerro el Robleko behatokitik asteroide ugari aurkitu edo elkaraurkitu zituen.

## Argitalpenak 
### Ingelesez 
* H. Wroblewski, C. Torres, and S. Barros, *Minor Planet Positions*, Publicaciones Departmento de Astronomia Universidad de Chile, Vol. II, No. 7, pp.&nbsp;215–244, (1977)
* H. Wroblewski, C. Torres, S. Barros, and M. Wischnjewsky, *Minor planet positions obtained at Cerro Calan Observatory during 1978-1980*, Astronomy and Astrophysics Supplement Series, vol. 51, pp.&nbsp;93–95 (Jan 1983)
* H. Wroblewski, and C. Torres, *New proper-motion stars south of declination -40 deg and right ascension between 00 H and 04 H 30 M*, Astronomy and Astrophysics Supplement Series (ISSN 0365-0138), vol. 78, no. 2, pp.&nbsp;231–247 (May 1989)
* H. Wroblewski and C. Torres, *New proper motion determination of Luyten catalogue stars (LTT) south of declination -40 degrees and right ascension between 00 H and 04 H 30 M*, Astronomy and Astrophysics Supplement Series (ISSN 0365-0138), vol. 83, no. 2, pp.&nbsp;317–329 (May 1990)
* H. Wroblewski and C. Torres, *New proper-motion stars south of declination -40 deg and right ascension between 04h 30m and 16h 00m*, Astronomy and Astrophysics Supplement Series (ISSN 0365-0138), vol. 91, no. 1, pp.&nbsp;129–169 (Nov 1991)
* H. Wroblewski and C. Torres, *New proper motion determination of Luyten catalogue stars (LTT) south of declination -40 deg and right ascension between 04 H 30 M and 16 H 00 M*, Astronomy and Astrophysics Supplement Series (ISSN 0365-0138), vol. 92, no. 3, pp.&nbsp;449–472 (Feb 1992)
* H. Wroblewski and C. Torres, *Proper motion LTT stars -5<DE<-30, 0<RA<13h30*, VizieR On-line Data Catalog: J/A+AS/128/457

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1996ko Europako Eskrima Txapelketa

**1996ko Europako Eskrima Txapelketa** Europako Eskrima Txapelketaren 9. edizioa izan zen. 1996an ospatu zen Europako Eskrima Konfederakuntza eta Frantziako Eskrima Federakuntzaren artean antolatuta.

## Emaitzak 
### Gizonezkoak 
### Emakumezkoak 
## Medaileroa 
## Kanpo estekak
Volverte a ver (abestia)

***Volverte a ver*** Juanes kolonbiar kantagileak idatzi eta abestutako abesti bat da. Bere hirugarren bilduma den *Mi Sangre*ren bigarren irratiko singlea da, *Nada valgo sin tu amor*ren ondoren.

## Bideo musikala 
Abesti honentzako bideoa Gustavo A. Garzónek zuzendu eta Celia Sagredok ekoitzi zuen. Grammy Latino Sari bat irabazi zuen 2005eko edizioan *Musikako Bide Labur Hoberena*ren mailan.

## Kanpo estekak
Elmar Borrmann

**Elmar Borrmann** (Stuttgart, 1957ko urtarrilaren 18a) ezpata modalitateko alemaniar eskrimalari ohi bat da. Bi urrezko domina eta zilarrezko bat irabazi ditu Olinpiar Jokoetan, baita Munduko Eskrima Kopa bat ere.

## Palmaresa 
### Olinpiar Jokoak 
#### Urrezko dominak 
* 1984ko Udako Olinpiar Jokoetako taldekako ezpata proba (Los Angeles) (Mendebaldeko Alemania ordezkatuz)
* 1992ko Udako Olinpiar Jokoetako taldekako ezpata proba (Bartzelona)

#### Zilarrezko dominak 
* 1988ko Udako Olinpiar Jokoetako taldekako ezpata proba (Seul (Mendebaldeko Alemania ordezkatuz).

### Munduko Eskrima Txapelketa 
#### Urrezko dominak 
* 1983ko Munduko Eskrima Txapelketako banakako ezpata proba (Viena) (Mendebaldeko Alemania ordezkatuz)
* 1986ko Munduko Eskrima Txapelketako taldekako ezpata proba (Sofia) (Mendebaldeko Alemania ordezkatuz)
* 1995eko Munduko Eskrima Txapelketako taldekako ezpata proba (Haga)

#### Zilarrezko dominak 
* 1979ko Munduko Eskrima Txapelketako taldekako ezpata proba (Melbourne) (Mendebaldeko Alemania ordezkatuz)
* 1983ko Munduko Eskrima Txapelketako taldekako ezpata proba (Mendebaldeko Alemania ordezkatuz)
* 1987ko Munduko Eskrima Txapelketako taldekako ezpata proba (Lausanne) (Mendebaldeko Alemania ordezkatuz)
* 1989ko Munduko Eskrima Txapelketako taldekako ezpata proba (Denver) (Mendebaldeko Alemania ordezkatuz)
* 1994ko Munduko Eskrima Txapelketako taldekako ezpata proba (Atenas)
* 1997ko Munduko Eskrima Txapelketako taldekako ezpata proba (Lurmutur Hiria)
* 1999ko Munduko Eskrima Txapelketako taldekako ezpata proba (Seul)

#### Brontzezko dominak 
* 1981eko Munduko Eskrima Txapelketako taldekako ezpata proba (Clermont-Ferrand) (Mendebaldeko Alemania Ordezkatuz)
* 1991ko Munduko Eskrima Txapelketako taldekako ezpata proba (Budapest)
* 1993ko Munduko Eskrima Txapelketako taldekako ezpata proba (Essen)

### Europako Eskrima Txapelketa 
#### Zilarrezko dominak 
* 1996ko Europako Eskrima Txapelketako banakako ezpata proba (Limoges)
Cabra leinua

**Cabra leinua** edo **Cabrako etxea**, **Baenako etxea** ere deitua, bere jatorria Gaztelako Erresuman duen espainiar noblezia leinu bat da, Aguilar-Priego leinuaren adar batetik sortutakoa. Bere izena Cabrako konderritik dator, 1455ean emana. Bere iurisdikziopeko jaurerriak Kordobako Erresuman zeuden. Leinuko tituluen artean Cabrako konderria bera eta Iznajarreko bizkonderria daude.

Bere iurisdikziopeko jaurerrien artean Baena, Cabra eta Iznajar zeuden. Cabra leinuak Sessa leinua ezkontza bidez gehitu zuen, honen iurisdikziopeko Granadako Erresuma eta Napoliko Erresumako jaurerriak asimilatuz, Sessa leinuak bere baroitza galdu ondoren.

## Kanpo estekak 
* Cabrako leinuaren genealogia.
NML Cygni

**NML Cygni** edo Cyg NML izar hipererraldoi gorri bat da, eta gaur egun ezagutzen den handiena 1650 eguzki erradio ingururekin. Lurretik 1,7 kiloparsec edo 5500 argi-urteko distantziara dago. Izar hau Neugebauerrek, Martzek eta Leightonek aurkitu zuten 1965ean. NML izena hiru aurkitzaile hauen izenetatik datorkio.

Izar honek ur lurrinezko maserren banaketarekin bat datorren babarrun formako nebulosa asimetriko bat eratzen duen hauts disko bat du bere inguruan. Izar erdierregular aldakor bat da, 940 egun inguruko periodoa duena.

NML Cygni Cygnus OB2 elkarketa osatzen duten izarretako bat da. Cyg OB2 elkarketak ia 2 gradu hartzen ditu zeruan edo ~30 parsec 1,74±0,2 kiloparseceko distantzia batean, gure eguzkitik gertuen dagoen elkarketetako bat delarik. Estimatutako bere masa galera ~ 50 M ⊙ eta 2 × 10 ^ (-4) M ⊙ yr ^ (-1)ekoa da. Izar honen urteroko paralajea 0,62 arku milisegundo ingurukoa da.

NML Cyg oxigenoan aberatsa den izar masibo bat da. Izar honen konposaketa OH irrati igorpenen (1612 MHz) aurkikuntzarekin ezagutarazten hasi zen 1968an (Wilson eta Barrett). H2o, SiO, CO, HCN, CS, SO, SO2 eta H2S bezalako molekulen presentzia ere ondorengo urteetan ezagutarazi zen.

## Kanpo estekak
Pareto diagrama

thumb|400px|**Pareto diagrama**: zutabeetan arrazoi bakoitzagatik lantokira berandu iritsitako aldi kopurua jasotzen da; metatze-kurban, balio horiek modu metatuan agertzen dira. Bi kausak soilik berandutze guzitetatik %80tik gora eragiten dute.

**Pareto diagrama** kategoria zenbaitetan jasotako kopuruei dagokien zutabe diagrama, kopuru handienetik txikienera, eta balio horiei dagokien metatze-kurba edo banaketa-funtzioa batera irudikatzen dituen datu-diagrama da. Bereziki, kalitate arloan erabiltzen da, kausa desberdinek eragindako akats kopurua irudikatu eta horretan oinarrituta, akats kopuru handienak eragiten dituzten kausak hautemateko, Paretoren printzipioari jarraiki, zeinaren arabera kategoria edo kausa kopuru txiki batek akats kopuru totalaren zati handi bat eragin beharko lukeen. Joseph Juran kalitate adituak aplikatu zuen bereziki, *arazoen %80ak kausa guztietatik %20ek sortzen dutela*" edo "*garrantzi handiko gutxi eta hutsal asko*" adieraziz, bere kalitaterako zazpi funtsezko tresnen baitan.

## Kanpo estekak
Donostiako Irakasleen Unibertsitate Eskola

thumb|300px|**Donostiako Irakasleen Unibertsitate Eskola**, Donostiako Ibaetako knapusean.

**Donostiako Irakasleen Unibertsitate Eskola** Euskal Herriko Unibertsitatearen baitan dagoen irakasle eskola da, Donostiako Ibaetako campusean. Egungo eraikina 1988 urtean eraiki zen. Hori baino lehenago, Ategorrieta auzoko Villa Soroa etxean eta beste fakultateetako geletan ematen ziren eskolak.

2016an campus bereko Filosofia eta Hezkuntza Zientzien Fakultatearekin batu zen, eta ordutik irakasle eskola hau Hezkuntza, Filosofia eta Antropologia Fakultateko atala da.

## Ikus gainera 
* Gasteizko Irakasleen Unibertsitate Eskola

## Kanpo estekak
Iakatar

thumb|Iaka izena iberierazko zeinuekin idatzia
thumb|Pirinioetako Protohistoriako populuak
**Iakatarrak** edo **iazetaniarrak** (, ) herri protohistoriko bat izan ziren, egungo Huescan eta Lleidako iparraldean bizi zirenak. Iaca —egungo Jaka— zuten hiriburu. Haiena zen lurraldean gaur egun arte heldu diren euskal toponimo ugariak dira iakatarren eusko-akitanierazko taldeko hizkuntzaren erakusgarri. Horregatik akitaniarrekin edo baskoiekin zerikusia izan dezaketela uste da. Ptolomeok, berez, baskoien hirien artean aipatzen du Jaka. Badakigu txanpona jaulki zutela, IACA legendarekin. Plinio Zaharra eta Julio Zesarrek eta Estrabonek aipatzen dute. Estrabonen arabera Pirinioetatik Lleida eta Huescaraino hedatzen ziren. Txanponak jaulkitzen zituzten IACA idazkunarekin. Estrabonen arabera beren buruaren jabe ziren, baina Ptolomeok baskoitzat ematen ditu. Ekialderago oraindik ilergeteak zeuden, Urgell Beheretik Ebroraino, gaurko Huesca eta Lleida probintzietan. Erromatarrek iakatarrak garaitu zituzten k.a. 195. urtean, Katon Maiorrak suessetanien laguntzari esker bere hiriburua hartu zuenean. K.a. II. mende hasierako gertaera horretatik aurrera, iturri klasikoetan ez ziren iakatarrei buruzko aipamenak agertu, nahiz eta diru propioa "I.A.Ca" inskripzioarekin egiten jarraitu zuten. Hau Estrabonen aipamenarekin bat zetorren, K.a. I. mende bukaerakoa eta K.o. I. mende hasierakoa baita. 19. urtean, Kantabriar Gerren ondoren, bere lurraldea Erromatar Inperioan sartu zen, baina Erromako estipendiario gisa, eta ez bazkide gisa, eta horrek baztertu egiten zuen erromatar eta latindar zuzenbidepeko herriaren estatus juridikotik, eta are gutxiago herritartasunaren inskripziotik; eta Inperioaren barruan egoera juridiko prekarioa ematen zion eskualdeko beste herri batzuekiko, adibidez sedetaniarekiko. Hurrengo mendeetan eskualdea erromanizazio sakona jasan zuen.

Hala ere, Julio Zesarrek tribuarekin harremanak izan zituela esaten da, eta hau bere idazkietan dokumentatu zela, iakatarrak, ausetanoak eta ilurgavonekin batera, erromatar muga hedatzen ari zen kanpainan, leialtasuna aldatu zion herrietako bat bezala aipatuz. Gertaera hau, Dezimo Brutok Domizioren itsas-armada Armorikako venetoen aurkako gerran garaitu eta bertakoen artean Zesarren ospea handitu ondoren gertatu zen, iakatarrak mandatariak bidaltzera bultzatuz eta Zesarri hornigaiak ere emanez.

Litekeena da iakatarrek matriarkatu-ohiturak eta -usadioak izatea, eta batez ere abeltzaintza-jarduera ekonomikoa (abeltzaintza-jardueraren zerbitzurako nekazaritzarekin osatua). Zereal-lautada batean (gaur egungo Cinco Villas eskualdeari zegokiona) bizi ziren bere hegoaldeko bizilagunen, suessetanien, aurkako gerra eta arpilatzeak lasaitasun handia ekarriko zuten premia materialeko garaietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Altruismo

[thumb|250px|[Limosna ematea ekintza **altruista** da.]]
**Altruismoa** besteak laguntzeko printzipioa eta praktika da, bestearen maitasun soilagatik eta trukean ezer jaso beharrik gabe, egoismo edo berekoikeriaren aurkakoa da eta enpatia eta eskuzabaltasunarekin parekatzen den bertutetzat jotzen da. Altruismoz jokatzen duten pertsonak nahiz altruismoz burututako ekintzak **altruistak** direla esaten da.

Gizakiok janaria eta bestelako ondasunak partekatzen ditugu. Altruistak dira, edo izan daitezke. Ohiko portaera bat da. Jokaera altruistak dakar taldeko beste kide batzuekiko lehiarako abantaila bati uko egitea, edo abantaila hori itzultzea ere. 

## Biologia ebolutiboaren ikuspuntua 
[thumb|250px|*Haurtzaindegia*, [Albert Ankerren margolana (1890).]]
Enpatia tximinoen eta giza espeziearen berezko ezaugarria da, eta ez erlijioak irakatsitako zerbait. Erlijioak sortu aurretik, gure arbasoek bazuten sen morala (behartsuei laguntzen zieten, tratu txarrez kexatzen ziren…). Zenbaiten ustez, altruismoak ez du lekurik eboluzioan. Azalpen darwinista batzuen arabera, jokaera egoistak eragiten dituzten geneak hautatzen ditu eboluzioak. Kasu askotan, ordea, animaliek —intsektu eta hegaztiek, batez ere— elkarri laguntzen diote.

Biologia ebolutiboaren ikuspuntutik, Juan Ignacio Pérez Iglesiasen hitzetan, hiru arrazoi hartzen dira aintzakotzat altruista izateak merezi izateko.

# Ahaidetasunaren araberako hautaketa da. Horri jarraikiz, onuragarria da geneen zati bat partekatzen duten pertsonekin (ahaideekin) altruista izatea, horrela ondare genetikoaren zati batek irautea errazten baita.
# Baliteke ere jasaten (edo onartzen) dugun bizkarroikeria izatea, batez ere elikagaiak edo bestelako ondasunak partekatzeaz ari garenean. Hori gertatzen da janaria duenak janari hori monopolizatu ezin duenean, janaria ez dutenek ezartzen dizkioten kostu altuak direla eta. Azken hauek janaria partekatzera behartzen ez badute ere, ez partekatze hori oso garestia izan dadila lor dezakete.
# Hirugarrenik, elkarrekikotasuna dugu: gaur janaria edo beste ondasun baliotsu bat duenak, agian, iraganean, beste baten laguntza jaso du, edo agian etorkizunean beharko du laguntza hori. Hau da, abantailatsua izan liteke janaria partekatzea baldin eta jasotzen duenaren aldetiko elkarrekikotasuna onuragarria izan badaiteke etorkizunean partekatzen duenarentzat.

Aurreko hiru arrazoi hauei laugarren bat gehitu behar zaie; hots, eskuzabaltasuna eragin dezakeen mekanismoa. Altruismoa eta, oro har, jokabide prosoziala, talde kulturalaren barneko hautespenaren ondorioa izan daiteke ere. Lankidetza sustatzen duten arauak garatu eta transmititzen dituzten taldeak abantailarekin lehiatzen dira horrelako arau ahulagoak edo irismen txikiagokoak dituztenenekin.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Filantropia
* Elkartasun
* Tolerantzia
* Boluntariotza

## Kanpo estekak 
* Altruismoa Gizapedia webgunean.
* [Jon Sudupe(https://eu.wikipedia.org/wiki/Jon_Sudupe): "Enpatia eta altruismoa", *Berria*, 2014/07/20.]
Tetraedro moztu

Geometrian, **tetraedro moztua** Arkimedesen solidoetako bat da, 8 aurpegi (4 hexagono erregular eta 4 hiruki aldeberdin), 18 ertz eta 12 erpin dituena.

## Neurriak 
non a ertzaren luzera den.

## Kanpo estekak
Kuboktaedro

Geometrian, **Kuboktaedroa** Arkimedesen solidoetako bat da, 14 aurpegi (8 hiruki aldeberdin eta 6 karratu), 24 ertz eta 12 erpin dituena.

## Neurriak 
non a ertzaren luzera den.

## Kanpo estekak
Somaliako basa asto

**Somaliako basa astoa**, **equus africanus somaliensis** da bere izen zientifikoa, Somaliako, Eritreako eta Etiopiako basa astoaren mota bat da, Afrikako basa astoaren lau azpiespezietako bat. Abere hauen ezaugarri nagusienetarikoa zera da, hanketan dauzkaten zebra-marrak. Nabarmenenak baso astoen artean.

Desagertzeko arriskuan dago, ezpaitaude 700-1000 abelburu baino gehiago egoera basatian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oktaedro moztu

Geometrian, **oktaedro moztua** Arkimedesen solidoetako bat da, 14 aurpegi (8 hexagono erregular eta 6 karratu), 36 ertz eta 24 erpin dituena.

## Neurriak 
non a ertzaren luzera den.

## Kanpo estekak