Bidaxune

**Bidaxune** (amikuzeraz: *Bidaxüne*; goi-nafarreraz: *Bidaitzun*) Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Agaramont eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 52,9 kilometrora. Altuera 0 eta 162 metro artekoa da, eta 30,43 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Bidaxune Nafarroako Erresumaren iparraldeko herri garrantzitsuenetako bat izan zen, Ingalaterrako Erresumarekiko mugaren defentsan funtsezkoa lehenik, eta Frantziako Erresumarekiko mugaren defentsan ondoren. Garrantzi handia hartu zuen Agaramont familiaren instalazioarekin, Erreititik zetozenak. Hauek herriaren eta Biduze ibaiaren artean eraiki zuten gaztelua, herria ohiko bizileku bihurtuz. Aro Modernoan, eskualdeko lurrak Bidaxuneko Printzerri Subiranoa izan ziren, Frantziako eta Nafarroako erresumetatik independentea, nahiz eta azken erresuma horri oso lotuta egon. Frantziako Iraultzaren ondoren, Nafarroa Beherearen zati da, Pirinioez bestaldean zeuden Nafarroako Erresumako gainerako lurraldeak bezala.

Bertako biztanleak *bidaxundarrak* dira. Agaramonteko eskualdeburua da.

## Izena 
Bidaxune beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* frantsesez: *Bidache*
* nafar erromantzez edo aragoieraz: *Bidaixon* edo *Bidaixen*
* okzitanieraz: *Bidaishe*

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
* *Bidezon* (1142)
* *Bidassun* (1292)
* *Bidaxen* (1293)
* *Bidayssun* (1304)
* *Bidaxe* (1305)
* *Vidaxen* (1312)
* *Bidaxun* (1316)
* *Vidayxon* (1329)
* *Bidasun* (1341)
* *Bidaxen* (1489)
* *Bidaxuin* (1712)
* *Bidaxune* (1853)
* *Bidachune* (1863)
* *Bidaxune* (1926, 1966, 1974, 2003)

### Etimologia 
*Bidaxune* edo *Bidaitzun* leku-izenak hiru elementu ditu: *bid(e)* + *(h)aitz* + *un(e)*. Beraz, "bide harritsuaren lekua" esan nahi du. Euskara jatorri argia duen toponimoa da, *Lohitzüne* edo *Gixune* toponimoen antzekoa. Gainera, azken horrek bezala, baxenabartar euskalkiaren berezitasunek –soinuak afrikarragoak dira– *tzun* > *xune* aldatzea eragiten dute.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Udalerria Aturriren ibaiadarra den Biduze eta bere ibaiadarrek zeharkatua da, hau da Lihurri (eta bere ibaiadarrak diren Patarena, Gelous, Oihantxuri eta Ménine) eta Lagrabe. Biduze ibaiean, historikoki oso garrantzitsua izan den ibai-portua du.

### Etxeak eta auzoak 
* Barta
* Hiri
* Le Mèche
* Bourdettes
* Amikuze

### Udalerri mugakideak 
* Bardoze (Lapurdi) mendebaldean.
* Oragarre eta Arrueta-Sarrikota hegoaldean.
* Akamarre ekialdean.
* Landak iparraldean.

### Azpiegiturak 
Bidaxune RD-936 (antzinako RN-636) errepideak zeharkatua da.

## Historia 
[thumb|ezkerrera|320px|Bidaxuneko [Agaramontarren gaztelua|Agramondarren gaztelua]]
XVI. mendeko bukaeratik Frantziako Iraultzara arte, Bidaxune Agramondarrek zuzendutako printzerri txiki bihurtu zen. Bere burujabetza adierazteko bertako epaitegien epaiak ezin ziren Frantzia edo Nafarroako Parlamentuetara apelatu. Bestetik Bidaxune iheslarientzako badia bihurtu zen, batez ere juduentzat baina baita gaizkileentzat ere.

XVII. mendeko hasieran Agramondar jaunak aurreko mendearen bukaeran Baionan errefuxiatutako judu sefardiak hartu zituen.

1790eko martxoaren 4eko Legeak Frantziako departamenduak eta barrutiak sortu zuen. Era horretan, Ipar Euskal Herria eta Bearnok Behe Pirinioak izeneko departamendua sortu zuten. Era horretan, Donapaleuko barrutian zegoen Bidaxuneko Kantonamendua sortu zuten, hasieran Bidaxunek baino ez osatua.

## Demografia 
## Politika 
## Ekonomia 
Udalerriko ekonomia laborantzan dago oinarrituta, bere harriak Aturriren bitartez eramanak, Angeluko *Notre-Dame du Refuge* komenturako erabiliak izan zirenak.

## Hirigintza 
Herria Donejakue karrika nagusiaren inguruan dago antolaturik. Kale horrek aldetik aldera gurutzatzen du herria, gaur egun Haramboure etxea dagoen lekuan zeuden ateetatik elizaraino. Bertan daude herriko eraikin garrantzitsu gehienak, Tanneur eta Haramboure etxeak, sinagoga zaharra...

## Kultura 
### Hizkuntza 
Herrian, Gaskonia gertu duelako, gaskoieraz mintzatu ez ezik, herriko eskolan ere ikasten da. Euskaraz ere egiten da, baina euskaldunek gutxiengo bat besterik ez dute osatzen.

Gaskoierazko esaera zahar batek honela esaten du:

Euskaraz, hitzez hitz:

### Musika 
*Bidache metal* metal eta hard rock festibala da, 2003tik aurrera herrian antolatuta.

### Hezkuntza 
Udalerriak eskola publikoa eta haur-eskola ditu.

## Ondasun nabariak 
* Agramondarren gaztelua, XII. mendean eraikitzen hasia. Egun zaharberritze lanetan dago.
* Judu hilerria. Gaur egun ez dituzte ehorzketa gehiago egiten bertan, baina ondare gisa mantentzen dute.
* Lihurri zeharkatzen duen Agramondarren zubia XVII. mendekoa.
* Zubi erromatarra edo eiherakoa, XVII. mendekoa.
* XVII. mendeko gazteluaren hondarrak.
* Txanpina Etxea, XVIII. mendekoa.
* Herriko etxe zaharrak.
* Tanneur jauregia XVII. mendekoa.
* Maisuaren etxea XVII. eta XIX. mendeen artekoa.
* *Hôtel restaurant basque* izeneko etxea 1586koa.
* Kongresu Etxea XVIII. mendekoa.
* Agramondarren ehierakoa XVII. mendekoa.
* Donejakue Nagusiaren eliza neogotikoa. Eliza zaharra, Gixune, Akamarre eta Bidaxuneko harriekin berreraiki zen, Antoine III.a mariskal eta dukearen ardurapean. Zenbait mende beranduago, 1880. urtean, berriztatu zen guztiz. 1930 aldera bertako gurutze-bidea, René Marie Castaing-ek eginiko fresko batzuekin apaindu zen. Koroko estatua eta beirate batek egiten diote erreferentzia Donejakueri..
* Antzinako sinagoga, egun Capdevielle Etxea dena, XVII. mendekoa.
* Ibai-portua. Aturri eta Biduze ibaietan ondasunak garraiatzeko erabiltzen zen, idiek tiratutako gabarrak erabiliz. Gaur egun baserri modura erabiltzen den etxaldea du alboan, antzina ibai-garraioaren kudeaketa eta biltegi modura erabiltzen zena.

## Bidaxundar ezagunak 
* Jean-Jacques Lasserre, euskal herritar politikari eta alkate ohia.

## Irudiak 

Fitxategi:Bidaxune ibai portua.jpg|Ibai-portua
Fitxategi:Tanneur etxea bidaxune.jpg|Tanneur etxea
Fitxategi:Haramboure_etxea_bidaxune.jpg|Haramboure etxea
Fitxategi:Barthe_etxea_bidaxune.jpg|Barthe etxea
Fitxategi:Bidaxune-lihurri.jpg|Lihurrin dagoen Errobi errota

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Agaramont
* Nafarroa Beherea

## Kanpo estekak 
* Bidaxuneko Udalako webgune ofiziala