Nurenbergeko epaiketak

**Nurenbergeko prozesuak** edo **epaiketak** () Bigarren Mundu Gerraren ostean Aliatuek nazi erregimeneko buruzagi nagusien aurka Nurenberg hiri alemaniarrean.egin zituzten epaiketak dira, 1945ean hasi eta 1946an amaituak. Haiekin batera, Tokioko epaiketak egin ziren japoniar gerra kriminalen aurka. Bakearen aurkako krimenak, gerra krimenak eta gizateriaren aurkako krimenak leporatu zitzaizkien epaituei.

Buruzagi naziei egindako frogak Sigmund Freudek defendatu zuen intrapsikikoan oinarritu ziren. Interpretazioa lehen aldiz erabili zen epaiketa izan zen, metodo berria ezarriz teknika horrretarako.

## Zilegitasuna 
Historian aurrekaririk ez zegoenez, epaimahaiaren zilegitasuna hasiera-hasieratik zalantzan egon zen arren, delituen tipifikaziorako egin ziren lanak eta auzia garatzeko prozedurek aurrerantzean Zuzenbide internazionalaren garapenerako balio izan dute. Horrela, ordu arte tipifikatuta ez zeuden delituei buruzko kontzeptuak zehaztu ziren: hala nola, Gizateriaren aurkako krimena. Nazioarteko zuzenbidearen ikuspegia ere aldatu zen —estatuen arteko harremanetan oinarrituta zegoen—, baina ez gizabanakoen eskubide eta betebeharretan.

Churchill "garbiketa" azkarraren aldekoa zen: goi mailako ofizialak identifikatu eta gehienez sei orduko epean fusilatu. Hasieran Rooseveltek britainiarraren proposamena onartu zuen, baina AEBetako gobernuko gainerako kideek ezezkoa eman zioten. Sobietarrek Hirugarren Reicharen izaera kriminala agerian utziko zuen epaiketa nahi zuten eta 1945eko apirilean Roosevelten ondorengo Harry Truman ere horren alde lerratu zen. Azkenik, maiatzean, britainiarrek nazioarteko epaitegi militarra sortzea onartu zuten.

### Zergatik Nurenberg hirian? 
Gerraren irabazleak eztabaida batean sartu ziren: non egin epaiketak? Alemania hainbat okupazio eremutan banatuta zegoen artean eta bakoitzak berera ekarri nahi zuen auzia. Britainiarrek eta estatubatuarrek Leipzigen, Munichen edo Luxenburgon egin nahi zuten, baina sobietarrek Berlin proposatu zuten, “hiriburu faxista” zela argudiatuz; hiria haien eremuan zegoen, ganera. Lucius Clay militar estatubatuarrak Nuremberg proposatu zuen orduan, huraxe izan baitzen ekitaldi faxista jendetsuen kokagunea. Gainera, ustekabean, justizia jauregia zutik zen oraindik hiri suntsituan eta atzean espetxea zeukan. Sobietarrek gogo txarrez onartu behar izan zuten kokapena. Eta, hala, Bigarren Mundu Gerrari amaitu eta Gerra Hotza hasi zen.

## Delituak 
Bost delitu leporatu zitzaizkien akusatuei:

# Bakearen aurkako krimenak eta gerra krimenak, bakea hondatzeko nahiagatik eta hilketa, tortura eta Genevako Hitzarmenen bortxaketengatik.
# Gizadiaren aurkako krimenak, sarraskia eta hilketa masiboengatik.
# Genozidioa, talde etniko jakinen hilketa masiboengatik.
# Gerrarako konplota, estatu burujabe baten segurtasunaren aurka egin izanagatik.

## Ondorioak 
Ia urtebete iraun zuten epaiketa horiek ondorio erabakigarriak izan zituzten nazioarteko komunitateak aurrerantzean estatu krimenetan izango zuen jarrera teorikoan (praktika beste kontu bat izan da). Baina akusatuak aulkian eseri baino lehen, aliatuek beren arteko hainbat desadostasun gainditu behar izan zituzten.

## Akusatuak 
[thumb|300px|eskuinera|Akusatuak. Aurrean, goitik behera: [Hermann Göring, Rudolf Hess, Joachim von Ribbentrop, Wilhelm Keitel. Atzean, goitik behera: Karl Dönitz, Erich Raeder, Baldur von Schirach eta Fritz Sauckel.]]
4.850 prozesatze eskaeretatik, 611 pertsona izan ziren akusatuak. Taldeak bi zatitan banatu izan ziren: batetik, erakunde ez gaizkileak —Estatuaren egitura zegoen (Gobernua eta Armada)—; bestetik, gaizkileak, nazien botere paraleloko erakundeak: Gestapoa, SSak eta Alderdi Nazia. Akusaturik esanguratsuenak honakoak izan ziren: Karl Dönitz, alemaniar itsas armadako almirantea eta Adolf Hitlerren ondorengoa, haren suizidioaren ondoren; Hermann Göring, SSetako burua; Alfred Jodl, Wehrmachteko Estatu Nagusiko burua; Wilhelm Keitel, Wehrmachteko buruzagia; Alfred Rosenberg Alderdi Naziko ideologoa; Joachim von Ribbentrop, kanpo ministroa; Albert Speer, Armamentu ministroa; Franz von Papen, nazi enbaxadorea Austria eta Turkian.

Epaiketa hasi aitzin, batzuek beren burua hil zuten: adibidez, Adolf Hitlerrek, Joseph Goebbels propaganda ministroak eta Heinrich Himmler Gestapoko buruak (beren buruaz beste egin zuten); beste batzuek, aldiz, ihes egin zuten, Adolf Eichmann eta Martin Bormannen gisan.

## Epaiketak 
Epaiketa nagusiaz gain, geroago beste batzuk epaitu ziren: Estatuko eta Armadako maila baxuagoko funtzionarioak, doktoreak eta enpresagizonak. Honakoa da epaiketon zerrenda:

# Doktoreen epaiketa, 24 medikuren aurkakoa, kontzentrazio eremuetan egindako ikerketa makabroegatik.
# Erhard Milch mariskalaren aurkakoa, kontzentrazio eremuetan krimen larriak egin izanagatik.
# Epaileen epaiketa, hamasei abokatu eta epaileren aurkakoa, nazien aparatu judiziala osatu izanagatik.
# Pohlen epaiketa, *Azken irtenbidea* bulegoaren aurkakoa, kontzentrazio eremuen arduradun administratiboa.
# Flicken epaiketa, Friedrich Flick enpresaburu alemaniarraren aurkakoa, esklaboen lana erabili izanagatik.
# IG Farbenen epaiketa, esklaboen lana erabili izanagatik.
# Kasu australa: alemaniar buruzagien erantzukizuna aldarrikatu zen, Balkanetako Kanpainako sarraskiengatik.
# RuSHA epaiketa, arraza garbitasunaren eta Lebensborn*Lebensborn* programaren bultzatzaileen aurkakoa.
# *Einsatzgruppen*en epaiketa, SSetako heriotzaren brigaden aurkakoa.
# Ministerioen epaiketa, Estatu Naziko buruzagien aurkakoa, bai Alemanian, bai lurralde okupatuetan egin zituzten basakeriengatik.

### Galdeketa bat 
Lekuko hura SSetako Hoess zen, gero Poloniako auzitegi batek hiltzera zigortu zuena. Auschwitzeko kontzentrazio -eta sarraskitze-esparruko agintari militarra zen 1944tik aurrera. Amerikar ofizial batek egin zion galdeketa, elkarrizketa honen bidez:

### Akusatuak eta zigorrak 
Fiskalak 24 buruzagi nazirLekukoen aurkako akusazioa aurkeztu zuen. Haietatik, Albert Speer, Hans Frank eta Baldur von Schirach bakarrik damutu ziren egindakoaz. Epaimahaiak 11 heriotza zigor ezarri zituen, 3 biziarteko kartzela zigor, 2 hogei urteko, hamabost urteko bat eta hamar urteko beste bat. Hans Fritzsche, Franz von Papen eta Hjalmar Schacht aske utzi zituzten.

### Zigorren betetzea 
Heriotzara zigortuak 1946ko urriaren 17an urkatu zituzten. Hermann Göringek bere buruaz beste egin zuen, zianuro kapsula bat hartuta eta Robert Leyk 1945eko urriaren 25ean, epaiaren aurretik. Biziarteko kartzelaldira zigortuek Spandauko espetxean bete zuten kondena; azkenak, Rudolph Hessek, 1987an bere buruaz beste egin zuen.

## Kanpo estekak 
* Artikulua *Argia*n