Manx (katua)

**Manx katua** (antzinako garaietan sarri **Manks** idatzia) Man uhartean jatorria duen etxeko katu (*Felis catus*) arraza da, mutazio natural baten eraginez buztanarik gabe edo buztan laburrarekin jaiotzen dena. Manx askok buztan txikia dute, baina Manx katuak guztiz buztangabeak direlako ezagutzen dira; hau da arrazaren ezaugarririk bereizgarriena, atzeko hankak luzeak eta buru biribilduarekin batera. Manx katuak ile-geruza kolore eta eredu guztietan daude, nahiz eta erabat zuriak arraroak diren, eta, jatorrikoetan, ile-geruza sorta mugatuagoa zen. Ile luzeko aldaerak, batzuetan, arraza bereizitzat hartzen dira, Cymric katua.

Manx ehiztari trebe gisa dira estimatuak, eta, beraz, karraskari arazoak dituzten nekazariek sarritan bilatu ohi dituzte, eta itsasontziko katu arraza bezala ere hobetsi izan da. Sozialak, otzanak eta aktiboak dira. Bere uhartean, termino zahar bat dute berarentzat: ***egoskor*** edo ***marmarti***. Erakustaldietan, 1800. hamarkadatik egon da ikusgai Manx katua, eta, 1903an, ezagutzen den lehen arraza-estandarra argitaratu zen.

## Historia 
### Jatorria eta folklorea 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/Manx_Silverwing.JPG/220px-Manx_Silverwing.JPG|ezkerrera|thumb| Tabby, Manx katu-ar txapelduna, Silverwing izeneko katua (Erresuma Batua, 1902)
Buztanik gabeko katuei *stubbin* deitzen zaie Manx hizkuntzan. XIX. mendearen hasieran, Man uharteko katu gisa ezagutzen zen, hortik izena, non bertako katu populazioan ehuneko nabarmena baina beherakorra izaten jarraitzen duen. Buztanik gabekoa mutazio natural gisa sortu zen uhartean, nahiz eta folkloreak irauten duen pentsatzen buztan gabeko etxeko katuak itsasoz ekarri zituztela. Etxeko katu guztiak bezala, hurbileko britainiar eta irlandar populazioak barne, azken finean, Afrikako basakatuaren (*Felis lybica*) ondorengoak dira, eta ez jatorrizko Europako basakatuen (*Felis silvestris*) jatorrikoak, zeinetarik uhartea aspalditik garbi zegoen. 

Buztanik gabeko ezaugarri nagusia mutazio espontaneo batetik sortzen da, Manx buztangabetasunaren genea, azkenean, ohikoa bihurtu zena uhartean uharteko biogeografiaren aniztasun genetiko mugatuagatik (sortzaile-efektuaren adibidea eta, maila azpi-espezifikoan, espezie-area kurbarena).

Manx hizkuntzan, arrazaren izen modernoa ''* da*,* literalki *Mann katua*, edo ** literalki *bob-buztan katua''. '**, izen maskulino eta femenino gisa erabiltzen dena, **' gisa ere aurkitzen da, eta, eraikuntza zehatzaren arabera, chayt edo '**  aringarria izan daiteke. Hitz txikigarria **' edo ''* da, *katutxo*. *Manx* bera, askotan, ingelesez; buztanik gabean zentratzen dira erabat, eta ez dira irlandar tradizioetan aurkitzen diren alderdi erlijioso, filosofiko edo mitikoetan edo Manxeko jatorrizko kulturako folklorean edo munduko beste leku batzuetako katuei buruzko kondairetan zentratzen Folkloreak dio, gainera, buztan gabeko katu bat itsasontzi horretatik igeri egin zuela eta, horrela, uhartera ekarri zuela ezaugarria. Dena den, Espainiako estatuan, buztan gabeko katuak ez dira oso ezagunak, nahiz halako naufragioa frogatuko balitz ere.

Errealitate genetikoa eta historikoa edozein izanda ere, badaude lamarckiar ipuin fantasiatsuak, manxak buztan motza zergatik duen azaldu nahi dutenak. Horietako batek dio: Noe biblikoak ontziaren atea itxi omen zuen euria hasi zuenean, eta atzean geratu zen Manx katuari buztana moztu zion ustekabean. Urteen poderioz, Man uharteko posta-txarteletan marrazki bizidun batzuk agertu izan dira, zeinetan katu bat harrapatu eta arrazoi desberdinengatik buztana moztutako eszenak erakusten dituzten ―motozikletarena barne― uhartean motozikleta lasterketak popularrak direla erakusteko, baita Noeren istorioari buruzko eguneratzea ere. Genea hain nagusia denez eta beste arraza batzuk *inbaditzen* dituenez (askotan jabearen ezagutzarik gabe) Manxekin gurutzatzen direnean, jendeak uste zuen nahikoa zela Manx katu baten ondoan egotea beste arraza batzuek, nolabait, buztan gabeko katutxoak sortzeko. 

Genetikoki ezinezkoa den beste kontutxo batek zioen Manx katu baten eta untxi baten kume hibridoa zela, eta kontua argitu asmoz, beren buruari galdetzen zioten zergatik ez zuen buztanik edo buztan gutxi?. Antzeko katuak Krimean. Ezezaguna da Pixie-bob arrazarekin eduki dezakeen erlazioa.

### Arraza gisa aitortzea 
Manx katuak erakutsi izan dira arraza izendun eta bereizi gisa katu erakustaldietan (eta "Manx" grafia modernoarekin) 1800eko hamarkadaren amaieratik. Garai hartan, ikuskizun gutxik ematen zuten Manx dibisioa, eta erakutsitako aleak, normalean, beste edozein aldaera kategorian sartzen ziren, non, askotan, tamaina eta markak oso onak izan ezean ezin baitziren ondo lehiatu. 

## Itxura 
### Buztana (edo falta) 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/Manx_Beatrice.jpg/220px-Manx_Beatrice.jpg|ezkerrera|thumb| Manx eme zuri buztan luzea
Buztanik eza (edo buztanaren luzera-aldaera) arrazaren ezaugarri bakarra ez den arren. Schipperke txakurrekin, batzuetan buztanik gabeak eta Old English Sheepdogrekin gertatzen den bezala, buztana kentzea ez da Manx katuekin egiten. Buztanik gabeko ezaugarria egiazkoa bezala ugaltzen saiatzea, izan ere, buztangabeko Manx katuak buztangabeko Manx katuekin etengabe gurutzatuz, nahaste genetiko negatiboak areagotu ditu, hilgarriak ere (*ikus behean*). Buztanaren luzera ausazkoa da katu-kume umealdi batean. Manxetik Manx ez diren hazkuntzara egindakoak, normalean, Manx motako buztan aldaera batzuk sortuko ditu katutxoetan edo **dimple rumpy**: batere buztanik ez duena, nahiz eta sarritan buztana haziko litzatekeen atzealdean iletxoa izan: kartilago edo **taily**; oreka barne belarritik kontrolatzen da, batez ere. Katu, txakur eta gorputz handiko beste ugaztun batzuetan, oreka buztana tartean sartzen du, baina ez dago haren mende (arratoien kontrastean, buztana gorputz-masaren zati nahiko esanguratsua baita).

Manxeko katutxoak, berez, edozein buztan luzerarekin jaiotzen direnez ―batere ez izatetik luzea izateraino―, antzina, ohikoa zen jaio eta egun gutxira buztan luzeak kirurgikoki moztea. Jurisdikzio askotan (Europako zati handi batean barne) legez kanpokoa izan arren, lehen, praktika hori gomendatzen zen, eta praktikaren ohikotasunak ekarri zuen Manx katu faltsu asko (hau da, ausazko britainiar katuak) aldatu egin zirela Manxen antza izateko eta erosle burugabeei iruzur egiteko, nahiz eta arraza luze samarra izan luzatzen denean, sabeleko eta lepoko idunekoa, ile-sorta atzaparren artean eta "belarri-osoak" (belarrietako ilea). Ile luzeko aldaera nahiko azken garapena da. Lanek 1903an idatzi zuen arrazari buruzko kapitulu zehatzean: «Manxek, nire ezagutza, informazio eta ustearen arabera, ez du ile luzeko alerik sartzen», eta, beraz, Manx katuek BSHn baimenduko luketen geruza-ereduren bat edukitzea eskatzen du, *atzerriko* mota baten esklusiboa den edozeinen ordez (adibidez, puntuen kolorea). New Zealand Cat Fancy-k (NZCF) gauza bera egiten du kolore eta marketarako, baina Manxen geruza bikoitza eta beste ezaugarri batzuk behar ditu, GCCFk behar ez dituenak. Beste erregistro batzuk are murriztaileagoak dira, beste batzuk liberalagoak diren bitartean. 

## Aldaerak (azpi-arrazak) 
Manxetik lau aldaera berri eta koherenteak garatu dira (horren jatorrizko bertsioa, batzuetan, Shorthair Manx deitzen zaio). Horiek Cymric (Longhair Manx), Man uharteko Shorthair, Man uharteko Longhair eta Tasman Manx dira, nahiz eta Cymric soilik lortu onarpen zabala arrazen erregistroetan 2014tik aurrera.

### Cymric (Manx ile luze) 
Cymric edo Manx Longhair buztan gabeko edo buztan laburreko katua da, ile erdi-luzetik luzera doana, garapenaren hasieran Himalaiako, persiar eta ile luzeko beste arraza batzuekin gurutzatzearen ondorioz. Bere izena, **, erreferentzia Galeseri egiten dion bitartean (Cymru), arraza, benetan, Kanadan garatu zen, eta, 1999an, 50 zentimoko oroigarrizko txanpon batekin omendu zuen arraza.

Besterik gabe, Manx arrazako estandarrekin estalita, AEBko Cat Fanciers Associationek (CFA) Co-ordinating Cat Council of Australiak (CCCA) eta Erresuma Batuko Governing Council of the Cat Fancyk (GCCF) aldaera ile luzeko Manx gisa aitortzen dute Cymric gisa baino (CFAk. Nazioarteko beste erregistro batzuetan (adibidez GCCF, Manx British Shorthair aldaera gisa tratatzen dutenak.

### Tasman Manx (ile-geruza kizkurra) 
Australia eta Zeleanda Berriaren arteko Tasmaniako itsasoaren izena du; Tasman Manxa buztan gabeko edo buztan partzialeko Manx katu bat da, ile kizkurdun geruza duena, Selkirk Rex batena bezalakoa eta Australiako zein Zeelanda Berriko Manx kumaldietan mutazio errezesibo baten ondorioz sortu zena. 2013ko martxoz geroztik, arraza NZCFk eta Catz Inc. erregistroak soilik aitortzen dute gene hori duten katuei aplikatu zaie (Manxen aurpegia eta gorputzaren forma falta zaiela kalifikatzeko), nahiz eta existitzen diren Rex mutazio arrazekin dagoen erlazioa ez den argi. Tasman Manx haratago, termino gehigarri horiek guztiak *aitortuta* daudela dirudi, nahiz eta NZCFk. Gurasoek ez daramatenez buztangabeko alelorik, bi Manx buztandun elkarrekin gurutzatuz gero, katutxo guztiak buztandunak sortzen dira.

Buztan partzial batzuk katuari min handia eragiten dion artritis mota bat izateko joera dute. 

Arrazak ipurtxuntxur tolestura intertrigo dermatitiserako eta korneako distrofia izateko ere joera du.

Manx katuak bezalako buztangabeko katu batzuek megakolona garatu dezakete, hau da, idorreria eragiten duen egoera eta katuaren bizitza arriskuan jar dezakeena behar bezala kontrolatzen ez bada. Buztanik ez duenez, normalean, gorozkiak ondeste aldera bultzatzeko uzkurtzen den muskulu leunak horretarako gaitasuna galtzen du.

Eguneratutako ikerketa genetikoak jarraituz, Australiako Katuen Federazioak eta (ez hain zorrotz) GCCFk ugalketa-murrizketa bereziak ezartzen dizkiete Manx katuei (eta Cymric bezalako animalia eratorriei), animalien ongizatearen arrazoia dela eta.

### Manx katu buztangabeko genearen identifikazioa 
2013an, Manx Katuaren Genoma Proiektua (behean) hasi aurretik frogatu zen brachyury genearen mutazio genetikoak zirela Manx katuaren buztanaren garapenaren porrotaren erantzule, baita buztan gabeko beste lau katu arrazaren erantzule ere. Gene horren ortologoetan, mutazioek buztana galtzeko akatsak eragiten dituztela frogatu da beste hainbat espezietan, batez ere, arratoietan. Brachyury genearen giza bertsioaren mutazioak hodi neuralaren akats ugarirekin daude lotuta.

### Manx katuaren genoma proiektua 
Arrazaren genetika hobeto ulertzeko, **Manx katuaren genoma proiektua** (MCGP) 2015eko abuztuan jarri zen abian Douglaseko (Man uhartea) Rachel Glover biologo konputazionalak crowdfunding bitartez finantzatutako proiektu boluntario gisa, Manx katuaren genoma osoaren lehendabiziko sekuentzia egiteko. Proiektuak bilatzen duena da Manx katua beste katu-populazioetatik bereizten duten mutazio genetikoak aurkitu, eta Missouriko Unibertsitateko 99 Lives Cat Genome Sequencing Project-eko, eta AEBko Informazio Bioteknologikorako Zentro Nazionaleko (NCBI) genomaren datu-baseetan datuak biltzen lagundu. Hasierako sekuentzia lana egiten ari da, Man uhartean MCGPk bildutako lagin eta datuak aztertuta. Man uharteko lehen gene sekuentzia programa da informazio-teknologia biomedikoko enpresak emandako zerbitzari-baliabideekin egiten dena.  

Proiektuak lau galderari erantzun nahi dio. Gutxienez, hiru katuen gene sekuentziatu beharko dira beharrezko datu genetikoak lortzeko, sekuentziatutako lehen katua Bonnag izeneko Manx kaliko ipurtxuntxur arraza garbia izan zen bereizia, horren (eme ugaltzailea) eta bere katutxoen erregistroa Cat Fancy Britainia Handiko Gobernu Kontseiluan (GCCF) egoteak leinu bereziaren azterketa kontrolatua egiten laguntzen duelako. Proiektuak sekuentziatuko duen bigarren genomarako diru bilketa 2016ko irailean hasi zen; katu bakoitzeko kostuak Erresuma Batuko 1.400 £-rara jaitsi ziren 2015eko azaroan, eta, 2016ko apiriletik aurrera, 1.200 £ ingurura jaitsi ziren Illumina HiSeq X Ten sekuentziatzailea erabiliz.

## Portaera 
Katu-arraza guztiekin bezala, katuaren zaletasuna Manx arraza osoari buruz oso zabalduta dagoen hainbat orokortasunetara, behaketaren bidez iritsi da. Manxa katu sozial eta lagunkoitzat hartzen da, eta, gizakiei, oso lotua, baina, ezezagunekiko, lotsatia ere. Arraza oso adimentsu, jostalari eta, bere portaeran, txakurrak gogorarazten dituela esaten da. Adibidez, Maine Coon eta beste arraza batzuk bezala, Manx katuak, askotan, botatako objektu txikiak biltzen ikasten dute. Gainera, txakurkumeen antzera, beren jabearen atzetik joan daitezke, eta, katu gehienek baino, hitzezko agindu sinpleak ikasteko gai direla uste da. 

Ez da ezagutzen arrazaren ikuspegi horietako askok historia oso luzea dutenik. Lanek «aldaera xelebrea eta interesgarria den» katu honen tenperamentuari buruz egindako lehen kontakizunak: «Otzana, umore onekoa eta gizatiarra dela besterik ez da, eta saritutako ale batek botere handiko animalia, ernea eta aktiboa eta izaera kementsukoa izan behar du» gaineratu zuen. 2012an, berriro, Manx katu bat katutxo batekin izan zen berezitako katua.

Manx katu bat, korapilo zelta estilizatu batean, uharteko 1980-1983 zentimokoan ere agertzen da. Arrazako irudiak Man uharteko posta-zigilu ugaritan agertzen dira: victoriar garaiko Manx katuen postaletako artea erreproduzitzen duten 2011ko seiko sorta batean; 1996ko zigilu bakarreko dekorazio orri batean; zigilu batean 1994ko turismoko 10 zigiluko eskuorri batean; bost zigilu Manx katuaren mundu osoko 1996ko serie batean, eta 1989ko arrazaren multzoa hainbat ile-geruza eredutan, gehi, 1983 eta 1989koak, balio handiko behin betiko bitan. Katua uhartean eta Interneten eskuragarri dauden turismo-ondasun eta Manx harrotasun-elementu ugariren gai eta (triskelion eta lau adardun Manx Loaghtan ardiarekin batera) Man uhartearen ikur gisa agertzen da.

### Mundu errealeko Manx katu ospetsuak 
* All Ball, Lipstick eta Smokey, Koko gorila gatibu ospetsu ezagunaren animalia-lagun izan ziren, zeinarekin amerikar zeinu hizkuntza oinarrizkoan komunikatzeko gai izan baitziren
* Peta, Erresuma Batuko Gobernuko Kabinete Bulegoko Katu Buru 1964an une batean eta 1969 eta 1976 bitartean.

### Fikziozko Manx katuak 
* Bizar urdina, *Felidae* (1994) alemaniar animazio-filmekoa.
* Gordon, *Catscratch* (2005-2007) animaziozko telesail estatubatuarra.
* Ma Manx, kriminal talde bateko matriarka *Rex Tabby: Cat Detective* haurrentzako eleberrian, Daniel Kirk (2004). 
* Mac Manc McManx, *Get Fuzzy* amerikar eguneroko komikiaren pertsonaia gonbidatua (1999-gaur egun).
* Mayor Manx, *SWAT Kats* animaziozko telesail estatubatuarratik (1993-1995)
* Manx, Slimer-en aurkaria, *Slimer! and the Real Ghostbusters* (1988-1991)
* Manx Cat, *Manxmouse: The Mouse Who Knew No Fear* Paul Gallicoren haurrentzako eleberrian aurkari behinena (1968). , eta horretan oinarritutako 1979ko anime japoniarra.
* Joann Roe-ren haurrentzako liburu saileko Marco Manx, *Fisherman Cat* (1988), , *Castaway Cat* (1989), , *Alaska Cat* (1990), , eta *Samurai Cat* (1993), 
* Adam Whitmore-ren "Max the Cat" 1986ko haurrentzako liburu sortatik *Max Leaves Home* , *Max Ameriketan* , *Max Indian*  eta *Max Australian* )
* Mika, *Mika the Manx Cat* haurrentzako liburuko pertsonaia nagusia, DM Hart (2012), 
* Narratzailea, Manx laranja bat, Laura Archibald-en *The Cats of Grand Central* haurrentzako liburuan, Garner Beckett-ek ilustratua (2003), 
* Olaf, *Olaf Comes Home* filmeko protagonista, Kathy Dollina Creamer (2001),  "Ahate itsusia" eredua duen haurrentzako liburua.
* Raffles, Bernie Rhodenbarr-en Manx katua, Lawrence Block-en "Burglar" eleberri misteriotsuen seriean, *The Burglar Who Traded Ted Williams filmean* agertu zen lehen aldiz. Bernie ez dago konbentzituta katua Manx bat denik, baina buztanik ez du. (1994), 
* Stimpson "Stimpy" J. Cat, *The Ren and Stimpy Show* estatubatuar animazio telesaileko bi pertsonaia nagusietako bat (1991-1996)
* Tiara Boobowski Sonic the Hedgehog *Sonic X-Treme* jokoan Manx katu pertsonaia izatea aurreikusi zen, baina jokoa bertan behera geratu zen.
* Narratzaileak, Virginia Woolf-en *A Room of One's Own* obran, lehenengo kapituluko bazkari batean ikusten duen Manx katua (1929).

### Besteak 
Norton Manx moto-saila (1947-1962, Norton Motors Ltd.), nahiz eta itxuraz Man uharteko TT errepideko lasterketaren izena hartu (marka, hamarkadetan, nagusi izan zen 1970eko hamarkadara arte), Manx katuen ikurrarekin sustatu zen metal esmaltatuzko pin eta jositako adabaki formekin. Manx Nortonek suspertze handia izan du moto lasterketetako klasikoen zale modernoen artean.

Meyers Manxa (1964-1971, BF Meyers & Co.) Volkswagen Beetle-n oinarritutako jatorrizko buggy oso kopiatua da, eta basamortuko lasterketen errekorrak hautsi zituen aurkeztu eta gutxira. Katuaren izena hartu zuen, bere diseinuagatik: gorputz laburra, gurpil handiak eta maniobragarria. Jatorrizko diseinatzaileak "Manxter" bezala berreskuratu, eta eguneratu zuen (2000-gaur egun arte, Meyers Manx, Inc.).

1950eko hamarkadaren amaierako hegazkin-maketa hegalari ezagun bat Manx Cat izan zen; Manx Cat V. gisa kit moduan saltzen zen, eta, inprimatutako planoetan, Manx Cat I.tik IV.ra bezala, hegoak gero eta handiagoak baitzituen. Bob Buragasek diseinatua, eskuz jaurtitako biplano-eredua balsa egurrez egina dago, isatsa oso laburra du (hortik izena), 32,5 hazbeteko hego zabalera (IV. eta V. bertsioetan), eta 19 eta 35 tamainako motorrak har ditzake, eta Dumas Spectrum-en "borroka" hegal batekin alda daiteke. Zaleen aldizkarietan azaldu zen 1957ko otsailean *Flying Models-en* (modelo ezberdinen historia zehazten duena, miniaturazko Manx Kitten bertsioa barne), eta, 1958ko urrian, *American Modeler-en*.

2011ko urtarrilean, Grimjack komiki-liburuko istorio bat, *The Manx Cat*, Comicmix.com-eko webkomiki gisa seriea egin zen, eta, orduz geroztik, IDW Comics-en sei aleko miniserie gisa ikusi da inprimatuta. Istorioak "The Manx Cat" katuaren estatua bat sartzen du tartean, hasiera batean MacGuffin soil bat dirudiena, *Maltar Belatza* eleberriko eta filmetako klasikoa bezalakoa baina hasieratik botere gaiztoak erakusten duena. Trama konplikatzen joaten da denborako bidaiarekin, berraragitzearekin eta Cthulhuren mito estiloko "jainko zaharrekin". Komiki moderno gehienek bezala, kolore digitaleko artea du eskuz marraztutako arkatzez egindako lanaren gainean.

Musika herrikoian, Florrie Fordek, 1930ean, Dan Leno Jr. musika aretoko komedia abesti baten grabaketa bat kaleratu zuen: *Zer gertatu zen Manx katuaren buztanarekin?*, B aldean *Stein! Stein! Ev'rywhere We Go* zuelarik, 8 hazbeteko eta 78 RPMko gramofono-disko batean (1430 serie-zenbakia Edison Bell Radio zigiluan). 

## Erreferentziak 
## Irakurketa gehiago 
* Commings, Karen (1999). *Manx Cats: A Complete Pet Owner's Manual''. Barron's Educational. * Godfrey, Rosie; Godfrey, David (2011). "Genetic welfare problems of companion animals: Manx Syndrome". Wheathampstead, Herts., UK: Universities Federation for Animal Welfare. Archived from the original on 7 October 2011. Retrieved 1 August 2011
* Howey, Mary Oldfield (1931). "Manx Legends". *The Cat in the Mysteries of Religion and Magic*. Rider & Co. pp. 244–247. Reprinted 1955 by A. Richmond; 1981, , by Tuttle; and 2003 as *The Cat in Magic and Myth*, , by Courier/Dove
* Simpson, Frances (1903). "Manx Cats". *The Book of the Cat*. Cassell & Co. pp. 244–253

## Kanpo estekak 
* Media related to Manx cats at Wikimedia Commons
* The Manx Breed Council