open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Daina Avotiņa

**Daina Avotiņa**, jaiotzez **Lejiņa**, (Valmiera, 1926ko azaroaren 4a – 2025eko urtarrilaren 5a) letoniar idazle, poeta eta itzultzailea izan zen.

## Bizitza 
Daina Lejiņa 1926ko azaroaren 4an jaio zen Valmieran, oihanzain baten familian. Jānis Lejiņš idazlearen arreba izan zen. 1947tik 1951ra letoniera eta literatura ikasi zituen Letoniako Unibertsitatean. Prosazko lanetan, hainbat pertsonaia historikori buruz idatzi zuen, eta, gainera, 1960ko hamarkadatik 1980ko hamarkadara Letonian gertatutako literatur prozesuak irudikatu zituen. 1968an, Vitauts Ļūdēnsekin batera, *Zvani* liburua prestatu zuen, Letoniako poemen lituanierazko itzulpenak biltzen dituena.

Letonian hil zen 2025eko urtarrilaren 5ean.

## Sariak 
* 1977: Vilis Lācis saria
* 1986: Letoniako Sobietar Errepublika Sozialistako Meritu Oneko Kultur Langilea
* 1987: Lituaniako Sobietar Errepublika Sozialistako Meritu Oneko Kultur Langilea
* 2008: Lituaniako Merezimenduaren Ordena
* 2014: Hiru Izarren Ordenako ofiziala
* 2022: LALIGABA saria

## Lanak 

;Poesia
* *Magoņu vasara* (1965)
* *Vērmeļu vīns* (1967)
* *Akmens ziedēšana* (1969)
* *Dzeja* (1969)
* *Delnā kā bezdelīdzēns* (1971)
* *Mazās ostas* (1974)
* *Caunas pēdu raksts* (1979)
* *Dadžu vijoles* (1981)
* *Ērģeles naktī* (1986)
* *Zem cīruļspārna…* (1992)
* *Tikšanās* (2012)
;Prosa
* *Nenogaliniet stirnu…: stāsti no kādas dienasgrāmatas* (1970)
* *Zuze: lirisks stāsts* (1973)
* *Saksiņu vējos. Akmens enkurs* (1976)
* *Celmi pie upes* (1978)
* *Pāri akacim* (1983)
* *Nāk diena pēc dienas* (1990)
* *Nesalauztā* (1999)
* *Kapteiņa Jēka mīlestība* (2000)
* *Zudībās atrastais* (2004)
* *Vīramāte* (2011)
* *Kad lausks cērt* (2011)
* *Melnā saulespuķe* (2011)
* *Kumpiņa* (2013)
* *Dzērvju svētība* (2013)
* *Jūlija* (2013)
* *Rūdis* (2014)
* *Divas koka karotes un roze* (2015)
* *Nezūdošā vērtība* (2016)
* *Liktenim tīk pajokot* (2017)
* *Likteņmezgli* (2017)
* *Tāds laimīgs cilvēks* (2018)
* *Ceļā* (2020)
* *Debesis visur vienādas* (2021)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mbira

**Mbira**, edo **kalimba** edo **sanza**, shona herriaren musika tresna tradizionala da, lamelofonoa zehazki, Zimbabwen, Mozambiken eta Malawin erabiltzen dena. Mbira  jotzeko artea UNESCOren Gizateriaren Kultura Ondare Immaterialaren zerrendan dago 2020tik.

## Hedapen geografikoa 
Zimbabwen du jatorria eta Afrika hegoaldeko hainbat estatutan zabaldurik dago, hala nola, Malawi, Mozambike eta Hegoafrika ekialdeko eskualdeak, besteak beste.

XVI. mendean esklabuek Hego Amerikara eraman zuten.

## Deskribapena 
Egurrezko taula bat da, gainean metalezko mihi mehe batzuk (giltzak) itsatsita dituena; batzuetan, kalabaza edo zurezko erresonantzia-kaxa baten gainean ezartzen da. 

Koilara-kirtenak edo bizikletako gurpil-izpiak erabiltzen dira giltzak egiteko. Metalezko mihi hauek luzera desberdinak dituzte, flexibleak dira baina aldi berean gogorrak. Mutur bat zubi metaliko baten bidez finko dute eta bestea libre. Ez dago mihi kopuru zehatzik, badira oso gutxi dituztenak eta hogeitik gora dituztenak ere.

Badira zurezko mihiak dituzten mbirak ere, normalean banbuz eginda daude.

## Teknika 
280px|thumb|Kalimba jotzen, Zañako Museo Afroperuarrean.
Hatzekin jotzen da, mihien mutur librea erpuruekin (azazkalekin edo puntekin) punteatuz. Mihiaren luzeraren arabera maiztasun handiagoaz edo txikiagoak bibratuko dute, horrek nota desberdinak sortaraziko ditu. 

Mbira afinatzeko mihiak luzatu edo laburtu egiten dira. Horretarako mailu txiki baten bidez kolpe lehorrak ematen zaizkio muturrean.

## Historia 
Duela milaka urtetik idiofono eta lamelafono ugari existitu izan dira Afrikan. Duela 1.300 urteko metala zuen lamelofono bat  agertu zen Zambezi ibaiaren haranean. Shona herriak halako musika tresna ugari sortu zituen eta zabalduz joan ziren. Mbiraren antzeko tresnak Ipar Afrikatik hasi eta Hegoaldeko Afrikaraino aurkitu dira. Itxura eta erabilera aniztasun handiak daude, duten funtzio sozialaren arabera.

Mbira izena shona hizkuntzatik dator. Hugh Tracey etnomusikologoak mendebaldeko itxuretara estandarizatu zuen eta Afrikatik kanpora zabalkunde handia eman zion. Mbira estandarizatu horri esaten zaio Kalimba.

1960ko eta 1970eko hamarkadetan Maurice White eta Thomas Mapfumo musikariek gitarra eta baxu elektrikoarekin, bateriarekin eta adarrekin konbinatu zuten rock estiloko musika eginez. Abestietako asko mbiraren errepertorio tradizionaletan oinarritu zituzten.

## Iruditegia 

Irudi:Ene mbira.jpg|Mbira Dzavadzimu.
Irudi:Mbira thumb piano, Angola (Mbundu), wood, leather, metal - Redpath Museum - McGill University - Montreal, Canada - DSC08249.jpg|Angolako mbira bat.
Irudi:Small Mbira.jpg|Mbira txiki bat.
Irudi:Mbira dzavadzimu in deze.jpg|Mbira errezonantzia kutxa baten barnean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Soinueneako fitxa (1) metalezko mihiduna
* Soinueneako fitxa (2) zurezko mihiduna
Nieves Partearroyo Alexandre

**Nieves Partearroyo Alexandre** (Begoña, 1851ko abuztuaren 5a - Gasteiz, 1932ko abuztuaren 15a) mezenas eta filantropo arabarra izan zen.

## Biografia 
Nieves Partearroyo Bilboko Begoñan jaio zen 1851ko abuztuaren 5ean. Gurasoak Eusebio Juan Bautista Partearroyo Sagarduy bilbotarra eta María Mercedes Alejandre Gorostiza laudiotarra zituen. eta lau alaba izan zituzten: María Mercedes Fournier Partearroyo (1871-03-13an jaioa); Paula Fournier Partearroyo filantropoa (1872an jaioa); Ascensión Fournier Partearroyo (1875ean jaioa) eta María del Carmen Fournier Partearroyo (1877an jaioa).

Bere filantropia lanetan Gasteizko Arte eta Ofizio eskolari liburutegia egiteko emanaldia egin zuen (senarraren liburutan, besteak beste) eta "Fournier Biblioteka" izena dauka, haren senarraren omenez). Horregatik, 1923an gaur egungo eraikin berrian ikasturtea inauguratu zenean, Nieves Partearroyori eta Eduardo Datori eskerrak eman zitzaien hasierako hitzaldian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fremen

thumb|250px|Bi fremenen irudikatzea.
**Fremenak** edo **Fremen herria**, Frank Herbert idazlearen *Dune* eleberrian agertu eta Arrakis planetan bizi den herri edo kide komunitate bat da.

Arrakis planetako basamortu eremuaren bizimodu baldintza gogorrenak eta isolatuenak diren tokietan bizi dira.

Beren ezaugarri nagusiena espeziakin etengabeko kontaktuan egoteagatik urdindutako begiak dira. Basamortuan bizirauteko trebezia eta gaitasun handiak dituzte, eta borrokalari oso insk dira.

Hondar harrez baliatzen dira.
Louise Antony

**Louise M. Antony** Amhersteko Massachusettseko Unibertsitateko filosofia irakasleekin jarduera akademiko eta zientifikoak garatzen dituen estatubatuar filosofo da. 2006an UMass Amhersteko Fakultatean sartu baino lehen, irakasle lan egin zuen beste hainbat unibertsitatetan. Gogoaren filosofian, epistemologian, teoria feministan eta hizkuntzaren filosofian espezializatu zen.

Bere lan akademikoaz gain, filosofian emakumeek bizi duten giro zapaltzaileaz ere iritzia eman eta hausnartu izan du; 2013ko udazkenean, New York Times-eko *Opinionator* zutabean artikulu sorta batean idatzi zuen, eta, Ann Cudd-ekin batera, "*Emakume gazteentzako* tutoretza proiektua filosofian" sortu zuen 2011n. 2015etik 2016ra bitartean American Philosophical Association elkarteko ekialdeko dibisioko presidentea izan zen.

## Hezkuntza 
1975ean, Antonyk BA (lizentziatura) eskuratu zuen filosofian Sirakusako Unibertsitatean, eta, ostean, Harvardeko Unibertsitatera jo zuen doktoretza egitera. Han, doktoretza-tesia defendatu, eta arrakasta izan zuen 1981ean. 2008an, William Lane Craig apologista kristauarekin eztabaida batean parte hartu zuen, "*Jainkoa beharrezkoa al da* moralitaterako?" gaiaz.

## Ikasketa arloak 
Gogamenaren filosofiari buruzko lanean, Antonyk Daniel Dennett bezalako materialista ezabatzaileen eta dualistak eta monista neutralak bezalako taldeen arteko erdibidea ezartzen du, gogamenaren azalpen fisikorik ez egotea bilatzen dutenak.

Filosofia feminista analitikoaren defendatzaile nabarmena ere bada, iradokiz aurreko filosofo feministek ez zutela kontuan hartu analista analistek enpirista eta arrazionalisten ideiak baztertu zituzteneko maila, eta, beraz, oker identifikatu zutela epistemologia analitikoa enpirismoarekin.

## Lanak 
### Argitalpenak 
Pareka berrikusitako artikulu ugari idatzi ditu, baita liburu eta saiakeren aipamenak ere. Hiru liburuki ere editatu eta sartu ditu:

* *Philosophers Without Gods* (Oxford University Press, 2007), zenbait filosofo ospetsuren saiakeren bilduma bat, beren bizitzari buruz erlijio-federik gabe gogoeta egiten dutenak;
* *Chomsky and His Critics*, Norbert Hornstein-ekin (Blackwell Publishing Co. 2003);
* ''A Mind of One's Own: Feminist Essays on Reason and Objectivity*, Charlotte Witt-ekin (Westview Press, 1993), 2002an 2. ed batean zabaldua.

#### Saiakuntza hautatuak 
* “*Natures and Norms*,”

* *“Multiple Realization: Keeping it Real,”*

* *“Atheism as Perfect Piety For the Love of Reason,”*
* *“Everybody Has Got It: A Defense of Non-Reductive Materialism in the Philosophy of Mind,”*
* “*Because I Said So: Toward a Feminist Theory of Authority''” Rebecca Hanrahanekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Basil Dickinson

**Basil Dickinson** (Queanbeyan, 1915eko apirilaren 25a - Mendi Urdinak, 2013ko urriaren 7a) atleta zen. Australia ordezkatu zuen 1936ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Unibertsitatearen plaza (Bartzelona)

**Unibertsitatearen plaza**, , Kataluniako Bartzelona hiriburuan dagoen plaza bat da, Eixample barrutiko L'Antiga Esquerra de l'Eixample eta Ciutat Vella barrutiko El Raval auzoen arteko mugan.

Izena bertan Bartzelonako Unibertsitatearen jatorrizko eraikin historikoa egoteari zor dio.

Gran Via de les Corts Catalanes etorbideak Ronda de Sant Antoni eta Ronda de la Universitat ibilbideekin bat egiten duten tokisn dago.
Sinead Diver

**Sinead Diver** (Belmullet, 1977ko otsailaren 17a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barrearen epidemia Tanganikan

**Barrearen epidemia** 1962ko urtarrilaren 30ean, Tanganikan, Victoria aintzira ertzaren mendebaldean, gaur egungo Tanzanian, gertatu zen. Masa-histeriaren fenomenoa izan zen, MPI (mass psychogenic illness), ingelesezko siglekin ezaguna. 

## Gertakariak 
Zabaldu izan den informazioaren arabera, eskolan barrez hasi zen neskato talde batek hasitako irria herrialdean zehar kutsatu zen. Barre-izurritea Kashashako neskentzako eskola misiolari batean. Hiru neskarekin hasi zen, eta nahierara zabaldu zen eskola osoan, 12 eta 18 urte bitarteko 159 neskatatik 95ei eragin zien. Gaixoen sintomek ordu gutxi batzuetatik hamasei egunera arteko iraupena izan zuten. Eskola 1962ko martxoaren 18an itxi behar izan zuten. Eskola itxi eta ikasleak etxera bidali ondoren, izurritea Nshambara hedatu zen, neska batzuei ostatu ematen zien herri batera. Apirilean eta maiatzean, 217 lagunek barre-erasoak izan zituzten herrian, gehienak eskola-adineko haurrak eta heldu gazteak.

Izurritea sortu zen eskola itxi egin zen, eta haurrek eta gurasoek inguruetara transmititu zuten, beste eskola batzuetara, Kashashara bera, eta milaka pertsonak osatutako beste herri batera. Hasi eta sei eta hemezortzi hilabete bitartean, fenomenoa iraungi egin zen.

Kashashako eskola maiatzaren 21ean ireki zuten berriro, baina ekainaren amaieran itxi zuten berriro. Hilabete horretan, barre-izurritea Ramashenyeko emakumeentzako eskola ertainera hedatu zen, Bukobatik gertu, non 47 neskari eragin zien. Beste agerraldi bat Kanyangerekan izan zen, eta inguruko bi haur-eskola itxi zituzten.

Guztira 14 eskola itxi zituzten eta mila pertsona inguru kaltetu ziren.

Barrea, ordea, negarra eta aztoramenarekin batera, sintoma zerrenda baten elementu bat gehiago baizik ez zen, eta algara ez zen nahitaez pozarekin lotua. Zantzu guztien arabera, estres egoerek bultzatutako gaixotasun psikogeniko masiboa izan zen, hainbat hilabetez egunerokoa eten zuena. Independentzia eskuratu berri zuen herrialdeak, eta aro postkolonialean eskoletan ikasleek bizi zituzten talka soziokulturalak ugariak ziren, egoerak bezainbeste.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :MPIri buruzko informazioa.
* :Izurrite honen inguruko bibliografia.
* :Georgie Binks: "It's OK to laugh now" artikulua.
Makimono

Japonian erabilitako paperezko edo zetazko bilkaria da, horizontalean hedatzen dena *kakemonoa* ez bezala, eta margolan edo kaligrafia lana duena.

## Ezaugarriak 
Makimonoa jatorrizko txinatar bilkarien egokitzapen japoniarra da, VI. mendean monje budistek Txinatik eta Koreatik ekarriak. Japonian, idazkera hau oso hedatua egon zen feudalismoaren garaian.

Makimonoak zetaz edo paperez (*washi*) eginda daude. Bilkariak pixkanaka desbilduz irakurtzen dira; beraz, liburuen antzeko sistema narratiboa dute, batzuetan idazlanak hainbat bilkaritan hedatuz. Kaligrafiaren alorrean, askotan berariaz egindako kutxatxo batean gordetzen dira, batzuetan artistak berak apaindua edo sinatuta.

## Sushia
*Makimono* hitza sushi bilduak izendatzeko ere erabiltzen da, nahiz eta ohikoena *makizushi* izan, askotan *maki* bezala laburtua.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Julius Chan

**Julius Chan** (Tanga uharteak, Irlanda Berria, 1939ko abuztuaren 29a – Huris, Irlanda Berria, 2025eko urtarrilaren 30a) papuagineaberritar politikaria izan zen. Papua Ginea Berriko lehen ministroa izan zen 1980tik 1982ra eta 1994tik 1997ra.

Txinako merkatari baten eta Irlanda Berriko emakume baten zazpi seme-alabetatik bosgarrena izan zen, eta Brisbaneko Marist College Ashgroven hezi zen. 1960ko hamarkadan sartu zen politikan, Papua Ginea Berriko independentzia baino lehen, eta Asanbladako kide izan zen.

Lau aldiz izan zen lehen ministrorde (1976, 1985, 1986, 1992–1994) eta hiru aldiz Finantza ministro (1972–1977, 1985-1986 and 1992–1994). 1980an lehen ministro bihurtu zen Michael Somare ordezkatu zuenean. Bi urte geroago, Somarek kargua berreskuratu zuen.

Lehen ministro izan zen berriro 1994an, Paias Wingtiren ordez. 1997an jakin zen mertzenarioen erakunde bati ordaindu ziola Bougainvilleko matxino separatisten aurka borrokatzeko. Armada nazionala matxinatu egin zen mertzenarioek baino soldata txikiagoak zituztelako. Martxoan Chanek zentsura mozioa irabazi zuen Parlamentuan baina hurrengo egunean dimisioa eman zuen eta John Giheno behin-behineko lehen ministro bihurtu zen. Chanek boterea berreskuratu zuen ekainean, baina hauteskundeetan garaitua izan zen.

## Erreferentziak
Epicauta franciscana

***Epicauta franciscana*** *Meloidae* familiako kakalardo espeziea da. Argentinan eta Uruguain aurkitzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lidia Catalano

**Lidia Leonor Catalano** (Buenos Aires, 1945eko irailaren 11 – 2025eko urtarrilaren 26a) argentinar aktorea izan zen, telebistan, zineman eta antzerkian ibilbide luzea egin zuena.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Sariak eta izendapenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epicauta fumosa

***Epicauta fumosa*** *Meloidae* familiako kakalardo espeziea da. Amerikan aurkitzen da, ikerketen arabera leku desberdinetan: Brasil, Argentina, Mexiko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Ignacio de Piaxtlako gudua

**Piaxtlako San Ignacioko gudua** 1811ko urtarrilaren 8an Sinaloako San Ignacio de Piaxtla, Mexikoko Independentzia Gerra barruan. Indar errealistek matxinatuak garaitu zituzten.

## Gertakariak 
José María González Hermosillo jenerala buru zuten matxinatuak Alejo García Conderen indar errealistek garaitu zituzten; García garai hartan Sonorako Intendentziaren buruzagi militarra zen. Indar errealistek 500 soldadu matxinatu inguru utzi zituzten gudu-zelaian eta beste asko preso hartu zituzten. Ihes egitea lortu zuten indar matxino apurrak mendietan sakabanatu ziren, honela errealistek Mexikoko ipar-mendebaldeko matxinada saiakera oro geldiaraziz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mycena purpureofusca

***Mycena purpureofusca*** *Mycenaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus atromarginatus var. pseudojanthinus*, *Mycena atromarginata var. fuscopurpurea*, *Mycena ianthina*, *Prunulus purpureofuscus*, *Mycena sulcata*. 

## Deskribapena 
**Kapela:** 0,3 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, kanpai itxurakotik konikora. Kapelaren azala gardentasunagatik ildaskatua, marroitik marroi-arrosakarara doan kolorekoa gutxi-asko morexka. Ertza inkurbatutik laura, argiagoa tonu arrosa-moreekin.

**Orriak:** Sinuatuak, zabal eta goranzkoak, lamelula zurixkekin eta arrosa koloreko islekin, ertz flokoso morexkarekin, marroitik purpura ilunera.

**Hanka:** 3 eta 12 cm bitarteko garaierakoa eta 0,2 eta 0,5 cm bitarteko lodierakoa, kapelaren kolorekoa edo tindu horiekin, sustrai antzeko oinarriarekin eta estrigosa errizoide zuri krema antzeko presentziagatik. 

**Haragia:** Mehea. Usain eta zapore fungiko hutsala.

**Etimologia:** *Mycena* terminoa latinetik dator, “vitis” hitzetik, xirmendu, esan nahi du. Oin oso luze, mehe eta malguari egiten dio erreferentzia.

## Jangarritasuna 
Ezezaguna.

### Sasoia eta lekua 
Koniferoen egurrean hazten da, batzuetan pinaburuetan ere bai.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Europa, Errusia, Mongolia, Hegoafrika. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anna Hannevik

**Anna Gunnhild Hannevik** (Datong, 1925eko abuztuaren 9a – 2025eko urtarrilaren 27a) Salbazio-armadako komisario norvegiarra izan zen.

## Bizitza 
Ingvald Andreas Hannevik eta May Thompson misiolarien alaba, Anna Hannevik Datongen (Txina) jaio zen 1925eko abuztuaren 9an.

## Lan hautatuak 
* *Report by non-governmental organisations in preparation for the end of decade world conference to be held in Nairobi from 15-26 July 1985 : topic : social services and welfare*. S.l. : Women's National Commission. 1984. OCLC 779047589.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Else M. Barth

**Else Margarete Barth** (Strinda, Norvegia, 1928ko abuztuaren 3a - Groningen, Herbehereak, 2015eko urtarrilaren 6a) filosofoa izan zen. Filosofia analitiko irakaslea izan zen Groningengo Unibertsitatean. Norvegiako Zientzia eta Letren Akademiako kide izan zen. Herbehereetako Arte eta Zientzien Errege Akademiako kide izendatu zuten 1978an.

## Biografia 
Filosofia analitiko irakaslea izan zen Groningengo Unibertsitatean, 1977tik 1993ra. Ekarpen garrantzitsuak egin zizkien logika enpirikoari, argudiaketaren azterketari eta filosofia feministari.

Norvegian ezagunagoa zen Vidkun Quislingen ideologia idiosinkrasikoa, "unibertsaltasuna".Gai honi buruzko liburua zabaldu eta ingelesez argitaratu zen ''A Nazi Interior: Quisling's Hidden Philosophy* bezala.

2015eko urtarrilean hil zen Groningenen.

## Hautatutako argitalpenak 
* *De logica van de lidwoorden in de traditionele filosofie*, Universitaire Pers Leiden: Leiden 1971.
* *Evaluaties*, Van Gorcum: Assen 1972.
* *The Logic of the Articles in Traditional Philosophy*, D. Reidel Publishing Company: Dordrecht 1974.
* *Perspektieven*, Rijksuniversiteit Groningen: Groningen 1979.
* *Argumentation. Approaches to Theory Formation* (red.), John Benjamins: Amsterdam 1982 (J. Martens-ekin).
* *From Axiom to Dialogue*, Walter de Gruyter: Berlijn 1982 (Erik Krabbe-ekin).
* *Problems, Functions and Semantic Roles*, Walter de Gruyter: Berlijn 1986 (Rob Wiche-ekin).
* *From an Empirical Point of View: The Empirical Turn in Logic*, Communication & Cognition: [Gent] 1992 (Jan Van Dormael en Fernand Vandamme-ekin).
* *Logic and Political Culture* (red.), North-Holland Publishing Company: Amsterdam 1992 (Erik Krabbe-ekin).
* *Women Philosophers: A Bibliography of Books through 1990*, Bowling Green State University, Bowling Green, OH 1992.
* *Gud, det er meg: Vidkun Quisling som politisk filosof*, Pax Forlag: Oslo 1996.
* *A Nazi Interior: Quisling's Hidden Philosophy*, Peter Lang: Frankfurt 2003.
* *Feministische mannen: Nederland in de schaduw van Scandinavië'', Eburon: Delft 2010 (Henk Misset-ekin).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Judith Andre

**Judith Arlene Andre** (1950) estatubatuar akademiko, etiko, feminista eta filosofoa da. Jarduera akademikoak eta zientifikoak egin zituen filosofiako irakasleekin (erretiratuta zegoela), eta bertutearen teorialari bat ere bada. 

1979an, bere Ph.D. lortu zuen Michigango Estatu Unibertsitatean; eta, osasun publiko globaleko topiko etikoei buruzko ikastaroak eman zituen; etika eta garapenari, animalien ongizateari eta bertuteen etikari buruzkoak, Old Dominioneko Unibertsitatean; eta, Michigango Estatu Unibertsitatean, erretiratu aurretik.

## Lanak 
### Filosofiari egindako ekarpenak 
Andre Doktorearen obra globalizazioak eragindako topiko etikoetan zentratu zen. Horrez gain, ekonomiaren eta osasunaren arteko loturak ere aztertu ditu. Gaur egungo interes horiek handitu egin dira, aurreko lanetatik hasita, honako hauek barne:

* *"Nagel, Williams and Moral Luck" ("Nagel, Williams eta Zorte Morala"*

* *"Blocked Exchanges: A Taxonomy" ("Trukaketa blokeatuak: taxonomia bat")*.

#### Argitalpen batzuk 
Hogeita hamar argitalpen baino gehiago idatzi ditu, honako hauek barne:

* *"The Virtue of Honoring Oneself" ("Nork bere burua ohoratzeko bertutea")*,

* "Disease" eta  *Bioethics as Practice* book-a.

## Ohoreak 
### Sariak eta aintzatespenak 
* 1990: Rockefeller Fundazioak saritua.

* Rijekako (Kroazia) Bioetikari buruzko 9. Mundu Biltzarreko Panelera gonbidatua..

* Gonbidatua Zuzenbide eta Etika Biomedikoko Institutura Ewha Women’s University, Seul, Hego Korea,

* Fakultateko Saria ere irabazi zuen, Unibertsitateko Emakume Bikainei, Michigango Estatu Unibertsitateko Irakasle Profesionalen Elkarteak aurkeztua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jennifer Dickson

**Jennifer Dickson Sweetman** (Piet Retief, Hegoafrika, 1936ko irailaren 17a – Ottawa, Kanada, 2025eko urtarrilaren 18a) Hegoafrikan jaiotako britainiar-kanadar argazkilaria izan zen.

## Bizitza 
John Liston Dickson eta Margaret Joan Dicksonen alaba. 1962an bakarkako lehen erakusketa egin zuen Londresen. 1965ean Grabatzaile eta Akuafortisten Errege Elkarteko kide egin zen. 1976an Royal Academy of Artserako hautatu zuten eta eta Ottawako Unibertsitatean irakatsi zuen. Lorategien estetikaren bilakaerari hitzaldi ugari eman zituen eta Kanadako Galeria Nazionaleko bildumetan daude eta 2002an Victor Tolgesy arte saria.

Ronald Sweetmanekin ezkonduta zegoen eta Bill izeneko seme bat izan zuen. Ottawan hil zen 2025eko urtarrilaren 18an, 88 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tadjidine Ben Said Massounde

**Tadjidine Ben Said Massounde** (Domoni, Anjouan, 1933ko abenduaren 25a – Paris, 2004ko martxoaren 1a) Komoreetako estatuburua izan zen 1998tik 1999ra.

Ahmed Abdallahren koinatua izan zen. 1978tik ogasun publikoko finantza-zuzendari izan zen, eta 1988tik 1990era diruzain nagusi izan zen. Said Mohamed Djohar presidenteak Finantza eta Aurrekontu ministro izendatu zuen. Mohamed Taki Abdoulkarim presidenteak lehen ministro izendatu zuen 1996ko martxotik abendura.

1998ko azaroaren 6an Taki presidentea hil ondoren, Massounde herrialdeko behin-behineko presidente bihurtu zen. 1999ko apirilaren 30ean kargutik kendu zuten, Azali Assoumani koronelak zuzendutako estatu-kolpe militar batean.
Safia Hama Dschan

**Safia Ahmed-jan** (**Safia Ahmed Jan**, **Safia Ama Jan** edo **Safia Amajan**, Alganistan, 1943 – 2006ko irailaren 25a) talibanek hil zuten. Afganistandar emakumeen eskubideen aldeko irakasle eta ekintzailea izan zen. Emakumeen eskubideen alde borrokatzeko ekintzez gain, neskentzako eskola klandestinoak kudeatu zituen Afganistanen fundamentalisten nagusitasun garaian.

## Bizitza 
Kandaharren bizi zen 2001. urtean talibanak erretiratu ondoren, eta haren hilketak «itxuraz itzulera markatu zuen larderia eta hilketa estrategia, urte hartako irailean NATOko indarrek Kandahar mendebaldean talibanak garaitu ondoren». Malalai Kakar eta Sitara Achakzai bezala, Safia Ahmed-jan Afganistango eta Pakistango emakumeak espazio publikotik atera nahi zituen terrorismo talibanaren biktima enblematikoenetakotzat jotzen da; bere hilketa Kandahar hirian gertatu zen 63 urte zituela, motorrean zihoazen bi gizonek buruan lau tiro eman ostean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karl Jakob Hein

**Karl Jakob Hein** (Põlva, Estonia, 2002ko apirilaren 13a) futbolaria da. Atezain jokatzen du. Gaur egun, Real Valladolid C. F. taldean ari da, Arsenal F. C. klubak utzita.

## Ibilbidea 
Heinek bere ibilbidea Estoniako JK Loo (2010-2014) eta FC Nõmme United (2015-2017) taldeetako harrobietan hasi zuen. 2018an, Ingalaterrako Arsenal F. C. taldeak fitxatu zuen, eta bertan bere garapena jarraitu zuen. 2022an, Reading F. C. taldean utzita aritu zen. 2024ko abuztuan, Real Valladolid C. F. taldearekin bat egin zuen, 2025eko ekainaren 30era arte lagata.

## Klubak 
Hein klub hauetan aritu da:

thumb|Karl Jakob Hein, 2024/2025 denboraldian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lamelofono

[thumb|right|280px|[Mbira]]
**Lamelofonoa** musika tresna mota bat da, xafla edo mihi mehe batzuen bibrazioaren bitartez soinua ateratzen duena. Mihiak metalezkoak edo egurrezkoak izan daitezke, eta hatz puntekin sakatuz jotzen dira. Musugitarra eta hego-ekialdeko Afrikako mbira dira lamelofonoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julie Fitzpatrick

**Julie Lydia Fitzpatrick** OBE *Order of the British Empire* [Britainiar inperioko ordena] FRSE *Fellowship of the Royal Society of Edinburgh* [Edinburgoko Errege Elkartearen Kidetasuna] eskoziar zientzialaria eta akademikoa da. Moredun-en Ikerketa Institutuko eta Eskoziako CEOa *Chief Scientific Advisor* da eta Eskoziako aholkulari zientifiko nagusia lanaldi partzialean. Zeregin horretan Larrialdietarako Aholkularitza Zientifikoko Taldearen bileretara joan zen.

## Bizitza 
Fitzpatrick-ek albaitari izateko ikasi zuen Glasgow-ko Unibertsitatean, eta doktoretza lortu zuen Bristol-go Unibertsitatean. Epidemiologiako masterra Londresko Higiene eta Medikuntza Tropikaleko Eskolan egin zuen urruneko ikaskuntzaren bidez.

Edinburgh-eko Gaixotasun Infekziosoetako kidea izan zen. Elikagaien Segurtasuneko irakaslea eta katedraduna da Glasgow-ko Unibertsitateko Medikuntza, Albaitaritza eta Bizi Zientzien Fakultatean.

2021ean, Eskoziako aholkulari zientifiko nagusi bihurtu zen lanaldi partzialean, eta Eskoziako Gobernuaren aholkulari den Eskoziako Zientzia Aholkularitzako Kontseiluko kide.

Eskoziako Gobernuaren aholkulari gisa, Eskoziako COVID-19 pandemiaren garaian Scientific Advisory Group for Emergencies (SAGE) [Larrialdietarako talde zientifiko ahulkularia] bileretara joan zen, etorkizuneko egoera posibleei buruz aholkatzeko. Irailean zalantzakotzat jo zen jende gehiago lanera itzuli eta eskolak itzultzen ari zirelako eta beste aldaketa batzuk egiten ari zirelako.

## Sariak eta ohoreak 
* 2007an Edinburgh-eko Royal Society-ko kide hautatu zuten eta 2008an Eskoziako Royal Agricultural Society-ko kide.

* Fitzpatrick-ek OBE bat jaso zuen 2014an "abeltzaintzaren ikerkuntzarako zerbitzuengatik".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laetoli

**Laetoli** historiaurreko aztarnategi bat da. Ngorongoro barrutiko Enduleni eremuan dago, Arusha eskualdean (Tanzania). Aztarnategia Plio-Pleistozenoan datatuta dago, eta ezaguna da sumendi-errautsetan kontserbatutako hominido-aztarnengatik. Laetoliko zztarnategia (G aztarnategia) Olduvaitik 45 km hegoaldera dago. Lekua eta aztarnak Mary Leakey arkeologoak eta bere taldeak aurkitu zituzten 1976an, eta 1978an induskatu zituzten. Oinen inpresioen azterketan oinarrituta, «Laetoliko Lorratzek» Pliozenoko hominidoen bipedismoaren teoriaren froga sinesgarriak ekarri zituen, eta zientzialarien eta publikoaren aldetik errekonozimendu garrantzitsua jaso zuen. 1998az geroztik, Tanzaniako Museo Nazionaleko Amandus Kwekasonen eta New Yorkeko Unibertsitateko Terry Harrisonen zuzendaritzapean jarraitu dute espedizio paleontologikoek, eta, horiei esker, hominidoen dozena bat aurkikuntza berri baino gehiago berreskuratu ahal izan dituzte, baita paleoekologia zehatz-mehatz berreraiki ere. Aztarnategia Tanzaniako Gune Historiko Nazional gisa erregistratuta dago.

Duela 3,7 milioi urte datatuak, garai hartan hominidoen bipedismoaren frogarik zaharrena ziren. Ondoren, *Ardipithecus ramidus*en fosil zaharragoak aurkitu zituzten, bipedismoa iradokitzen duten ezaugarriekin. Aztarnekin batera beste aurkikuntza batzuk ere egin zituzten Laetolin, hominidoen eta animalien hezurren aztarnak, esaterako. Eskeletoaren aztarnen eta egituraren azterketak argi erakutsi zuen bipedismoak garuna handitu baino lehen lortu zuela Hominina taldeak. Espezie mailan, arrastoa egin zuen Homininaren identitatea zehaztasunez interpretatzea zaila da; *Australopithecus afarensis* da gehien proposatu den espeziea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tolita Figueroa

**Antonieta Tolita Figueroa Flores** (Mexiko Hiria, 1957ko uztailaren 6a – 2025eko urtarrilaren 27a) mexikar diseinatzailea izan zen, opera, zinema eta antzerkirako jantziak diseinatu zituena. Maia ikasketetan espezializatutako ikertzailea ere izan zen eta Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan jardun zuen.

## Bizitza 
Gabriel Figueroa zinema argazkilariaren alaba izan zen. Historia ikasi zuen Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan, eta 1980an graduatu zen, maia ikasketetan espezializatuz. Gerora, 1982tik 1984ra, antzerki zuzendaritza eta diseinuko ikasketak egin zituen unibertsitate berean, eta eszenografian eta jantzien diseinuan espezializatu zen Erromako Arte Ederren Akademian.

Alejandro Luna eszenografo eta Arte Ederren eta Literaturaren Institutu Nazionaleko zuzendariaren laguntzailea izan zen. Hainbat filmetako jantzien diseinuan parte hartu zuen, hala nola Alejandro Jorodowskiren *Santa Sangre* (1986), Nicolás Echeverríaren *Cabeza de Vaca* (1990) eta Guillermo del Tororen *Cronos* (1992). Azken film horri dagokionez, Ariel saria irabazi zuen eszenografia onenagatik, eta jantzien kategorian ere sari horretarako izendatu zuten 1993an.

2007an, urrezko domina eman zioten Pragako Laurtekoan.

## Lanak 
* García de Palacio, Diego; León Cázares, María del Carmen; Nájera C., Martha Ilia; Figueroa, Tolita (1983). *Carta-relación de Diego García de Palacio a Felipe II sobre la Provincia de Guatemala, 8 de marzo de 1576 ; Relación y forma que el licenciado Palacio, oidor de la Real Audiencia de Guatemala, hizo para los que hubieren de visitar, contar, tasar y repartir en las provincias de este distrito*. México D.F.: Universidad Nacional Autónoma de México, Centro de Estudios Mayas, Instituto de Investigaciones Filológicas. .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sitara Achakzai

**Sitara Achakzai**, **Achaksai** ere idatziz (Afganistan 1956/1957-2009ko apirilak 12a) afganistandar-alemaniar politikaria izan zen, emakumeen eskubideen aldeko aktibista eta talibanek eraildako Kandaharreko probintzia kontseilu eta parlamentu erregionaleko kidea.

## Bizitza 
1980ko hamarkadaren hasieratik Alemanian bizi zen, eta 2001ean Afganistanera itzuli zen senarrarekin. Han, giza eskubideen aldeko aktibista gisa hasi zen lanean. Malalai Kakar eta Safia Amajan bezala, Sitara Achakzai Afganistango eta Pakistango emakumeak espazio publikotik atera nahi dituen terrorismo talibanaren biktima enblematikoenetakotzat jotzen dute; bere hilketa Kandahar hirian gertatu zen 52 urte zituela, motorretan zihoazen lau gizonek etxe aurrean tiro egin ziotenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Khadija Ahrari

**Khadija Ahrar** (Afganistan, XX. mendea) Afganistango politikaria. 1965ean Afganistango Parlamentuan edo Wolesi Jirgan diputatu jezarleku bat lortu zuen lehen lau emakumeetako bat bihurtu zen (Anahita Ratebzad, Roqia Abubakr eta Masuma Esmati Wardakekin batera), 1964ko Afganistango Konstituzio Politikoan emakumeek botoa emateko duten eskubidea onartu ondoren.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Masuma Esmati Wardak

**Masuma Esmati Wardak** (Kabul, 1930) Afganistango idazlea eta politikaria da, baita emakumeen eskubideen aldeko ekintzailea ere, 1965ean Afganistango Parlamentu edo *Wolesi Jirga*rako hautatuak izan ziren lehen lau emakumeetako bat bihurtu zena. — Anahita Ratebzad, Roqia Abubakr eta Khadija Ahrarirekin batera —, 1964ko Afganistango Konstituzio Politikoan emakumeen botoa jasotzeko eskubidea indarrean sartu ondoren, non batzar konstituziogileko kide gisa parte hartu baitzuen..

Ameriketako Estatu Batuetako enpresa ekonomian graduatua, Mohammad Najibularen gobernuko Hezkuntza Ministroa eta Emakumearen Afganistango Kontseiluko presidentea ere izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roqia Abubakr

**Roqia Abubakr** (Afganistan, 1917- ), 1965ean Afganistango Parlamentu edo *Wolesi Jirga*rako diputatu  hautatuak izan ziren lehen lau emakumeetako bat bilakatu zen,  -Anahita Ratebzad, Khadija Ahrari eta Masuma Esmati-rekin batera - 1964ko Afganistango Konstituzio Politikoan emakumeen boto eskubidea indarrean sartu ondoren.

Gainera, Abubakr izan zen Kabul Irratiak transmititu zuen lehen emakume-ahotsa, farsieraz, bere etxean grabatutako  “Emakume eta gizartea” izeneko hitzaldiarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Malalai Kakar

**Malalai Kakar** (Kandahar, Afganistan, 1967 – 2008ko irailaren 28a) Afganistanen maila altueneko emakume polizia izan zen 2001ean talibanak handik irten ondoren. Teniente koronela, Kandahar probintziako emakumearen aurkako krimenen departamenduko burua izan zen. Bera izan zen Kandaharreko Polizia Akademian graduatu zen lehen emakumea, eta Kandaharreko Polizia Departamenduan ikertzaile bihurtu zen lehena.

## Genero arazoak Afganistango legearen aplikazioan 
Malalai Kakarren patuak Afganistanen legea aplikatzerakoan genero gaien konplexutasuna erakusten du. Afganistango emakume poliziak etxetik irteten ziren burka baten barruan ezkutatuta, uniformea jantzi eta arauzko arma eramateko polizia gisa zituzten lanpostuetara iristean. 

2009. urte amaieran 500 emakume polizia zeuden lanean Afganistanen eta 92.500 gizon polizia, kopuruan alde galanta. Dozena gutxi batzuk Kandahar eta Helmand hegoaldeko probintzietan zerbitzatzen zuten, talibanen eragina indartsuagoa zen tokietan.

Afganistango matxinoen aurkako gerran emakume poliziek funtsezko papera jokatu zuten. Sexuen banaketa zorrotz batek markatutako kulturan, segurtasun-indarrek emakumeak behar zituzten zenbait lan egiteko, hala nola beste emakume batzuk eta haien etxeak miatzeko. Emakumeak ezinbestekoak ziren bizilekuak erregistratzeko, afganistandarrak irainduta sentitzen ziren gizonezko sexuko soldaduak eta poliziak emakumeak zauden geletara sartzen zirenean, eta segurtasun-postuetan ezin zuten emakumerik erregistratu armak edo kontrabandoa eramateagatik. 

2009ko abenduan, Shafiqa Quraisha koronelak, Afganistango poliziaren Genero Gaietarako Unitateko buruak, sarekada bat deskribatu zuen, non matxinatuek emakumeak bildu zituzten armak ere ezkutatuta zeuden gela batean. Malalai emakumeak eta gela miatzeko gai izan zen, eta armak aurkitu zituen. Etxe batean sartzean, emakume polizia bat sartzen lehena zenean, gizonezko egoiliarrak ezin ziren kexatu, barruan emakumeak zeuden egoitza batean sartzeagatik.

## Heriotza 
Goizeko 7ak eta 8ak bitartean tirokatu zuten Malalai Kakar bere autoan, bere etxe aurrean, lanera zihoan bitartean. Hil zenean 40 urte inguru zituen eta 6 seme-alaba utzi zituen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lambda fago

**Lambda fagoa** (λ fagoa) Escherichia coli bakterioa infektatzen duen birusa da, Esther Lederberg mikrobiologo estatubatuarrak 1950ean aurkitua. Kate bikoitzeko DNA du eta ziklo lisogenikoa zein litikoa buru dezake E. Coli infektatzerakoan. 

64 nm-ko diametrokoko buru ikosaedrikoa du, eta simetria helikoidaleko buztana, 150 nm-ko luzeera duena 

Bere genoma harizpi bikoitzeko DNA lineala da. DNA lineal hori bakterio infektatuaren barruan zirkularizatu egiten da.

Infekzioa bakteriofagoa E. Coliren zelula-horma ainguratzen denean hasten da. Bere DNA bakterioaren zitoplasman sartzen du (modu linealean), baina barruan dagoenean zirkularizatu egiten da, bere bi muturrak lotuz. Gero, DNA horrek bakterioaren tresneria zelularra erabiltzen du proteina birikoak sortzeko.

Ziklo lisogenikoa jarraitzen badu, DNA birikoak sortzen duen lehenengo proteinetako bat proteina errepresorea da. Proteina honek lambdak kodetzen duen beste proteina askoren sintesia inhibitzen du, ziklo litikoari bidea moztuz 

Gero, lambdaren material genetikoa E. Coliren kromosoman integratzen da, eta bertan profago moduan dirau. Fagoaren gene gehienak ez dira aktibatzen, proteina errepresoreak beren adierazpena inhibitzen duelako. Profagoa kromosoma bakteriarrarekin batera erreplikatzen da, eta beraz bakterioaren ondorengoetara pasatzen da.

Lisogenian dagoen lambda fagoa (profago moduan) sor egoeran jarraitzen du harik eta kanpoko eragile batzuek (argi ultramoreak, hainbat konposatu kimikok...) edo bakterioak estresaren ondorioz abian jartzen duen mekanismo batek (SOS erantzunak) proteina errepresorea inaktibatzen duten. Bakteriofagoa, orduan, ziklo litikora pasatzen da.

Lambda fagoak hasieratik ziklo litikoa jarraitzen duenean, bere DNA ez da bakterioaren kromosoman integratzen eta ez du proteina errepresorea sortzen. Horren ordez, DNA birikoak RNA mezularira transkribitzen da eta proteina birikoak sortzen ditu. Azkenik, bakterioaren barruan sortutako fago berriek Escherichia coliren zelula-horma puskatu eta kanpora irtetzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Catherine Gavin

**Catherine Irvine Gavin** (1907ko maiatzaren 13a - 1999ko abenduaren 27a) eskoziar historialari akademikoa, gerra berriemailea eta eleberrigile historikoa izan zen.

## Haurtzaroa 
Gavin Aberdeen-en jaio zen 1907an, eta historia eta ingelesa ikasi zituen Aberdeen-go Unibertsitatean, lehen mailako ohoreekin graduatuz. Doktore-lana 1931n osotu zuen, Louis Philippe Frantziakoari buruzko doktore-tesia eginda; tesia 1933an argitaratu zen.

## Ibilbidea 
Gavinek Aberdeen-en eta Glasgow-ko Unibertsitatean historia irakasle karguak izan zituen.1930eko hamarkadan Parlamenturako bi hauteskundetan hautagai unionista gisa porrot egin zuen.Edward VII.aren biografia bat ere idatzi zuen, 1941ean argitaratua. Ekialde Hurbilean eta Etiopian korrespontsala izan zen gerra ostean, Daily Express egunkarirako. Ezkondu ondoren, urte batzuk egin zituen Time aldizkariaren New Yorkeko plantillan. 1955ean *Liberated Francen* [Frantzia Askatuan] izan zituen gerra garaiko esperientziei buruz idatzi zuen.

Gavin-en literatur ekoizpen gehiena erromantze historikoaren generoan zegoen. "Bere pertsonaiak hezur-haragizko pertsona erakargarriak dira, bere narrazio abenturazalea eta suspensez betea, eta bere historiaren erabilera trebea eta akatsgabea", jakinarazi zuen 1957an AEBetako kritiko batek. Aberdeen-go Unibertsitateak ohorezko *DLitt The Degree of Doctor of Letters* [Letretako doktore-gradu] bat eman zion 1986an. Hango Catherine Gavin aretoak bere omenez du izena.

Gavin BBC Radio irratiko *Desert Island Discs*  saioan agertu zen, naufrago gisa, 1978ko ekainaren 24an.

## Hautatutako lanak 
Gavin-en fikzio historikoko lanek honako izenburu hauek dituzte:

* *Clyde Valley* [Clyde arana](1938)
* *The Hostile Shore* [Itsasertz liskartsua] (1940)
* *The Black Milestone* [Mugarri beltza] (1941)
* *The Mountain of Light* [Argiaren mendia] (1944)
* *Madeleine* (1957)
* *The Cactus and the Crown* [Kaktusa eta koroa] (1962)
* *The Fortress* [Gotorlekua] (1964)
* *The Moon Into Blood* [Hilargia odoletan] (1966)
* *The Devil in Harbour*  [Portuan deabrua] (1968)
* *The House of War* [Gerraren etxea] (1970)
* *Give me the daggers* [Emaizkidazu dagak] (1972)
* *The Snow Mountain* [Elurretako mendia](1973)
* ''Traitors' Gate*  [Traidoreen atea] (1976)
* *None Dare Call It Treason* [ Inor ez da ausartzen traizioa deitzera] (1978)
* *How Sleep the Brave* [Nola lo egiten duten ausartek] (1980)
* *The Sunset Dream*  [Ilunabarreko ametsa] (1984)
* *A Light Woman* [Emakume arina] (1986)
* *A Dawn of Splendour*  [Egunsenti distiratsu bat] (1989)
* *The French Fortune* [ Frantziako fortuna]  (1991)
* *One Candle Burning'' [ Kandela bat sutan](1996)

## Bizitza pertsonala 
1948an, Gavin, John Ashcraft publizitateko exekutibo estatubatuarrarekin ezkondu zen eta harekin Estatu Batuetara joan zen bizitzera. 1998an alargundu zen, eta 1999an hil zen, 92 urterekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Catherine Gavin: Fantastic Fiction-en.
Undredal

**Undredal** Norvegiako Vestland konderriko Aurland udalerrian dagoen herri txiki bat da. Turismoarentzako leku erakargarria da. Undredal Aurlandeko Fiordoan zehar dago, Sognefjordeko Fiordoaren adar bat dena, munduko bigarren handiena.

## Historia 
Historikoki, Undredal lehen aldiz aipatu zen Bjørgvingo gotzainak (Bergen) Pæl Bærdson, jakintsu ezaguna, izendatu zuenean elizaren ordezkari gisa. Magnus erregearen auzitegiko kantzilerra zen Bærdson, geroago Nidaroseko (Trondheim) Artzapezpikua izan zen 1333tik 1346ra arte.

## Ondarea 
* Undredalgo egurrezko eliza: Ipar Europako Erdi Aroko egurrezko eliza (stavkirke) txikiena dago Undredalen. Undredaleko zurezko eliza 1147 baino lehen datatu daiteke.

## Ekonomia 
100 pertsona eta 500 ahuntz inguruko populazioarekin, Undredal ezaguna da oraindik ere modu tradizionalean ekoizten den ahuntz gazta marroiagatik (geitost). Gaztaren ekoizpena garrantzitsua da tokiko ekonomiarentzat, urtean 9,100 eta 10,900 kg bitartean ekoizten duten zortzi etxalde baitaude. Ahuntz-saltxitxa ere ekoizten da.

Undredal, bestetik, helburu turistikoa da.

## Komunikazioa 
1988 baino lehen, Undredalera itsasontziz bakarrik irits zitekeen, baina harrezkero, Europako E16 errepidearen bidez joan daiteke. Horretarako bi tunel luze eraiki zituzten:
* Gudvanga tunelak (11,4 km) Gudvangen herria Undredalekin lotzen du.
* Flenja tunelak Flåm eta Aurlandsvangen lotzen ditu ipar-ekialdean.

## Iruditegia 

Image:
Undredal from Sognefjord.jpg|Undredal.
Undredal 1.jpg|Undredalen ikuspegia.
Undredal stave church front view.jpg|Undredalgo eliza.
Undredal stavkyrkje frå fjorden.jpg|Undredal, eliza atzean.
Undredal 20170331 032031.jpg|Paisaia elurtua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Undredalari buruzko erreportaia.
Nélida Bilbao

**Nélida Bilbao** (1915eko urtarrilaren 9a, Buenos Aires, Argentina - 1990eko abuztuaren 14a, Buenos Aires, Argentina) aktore argentinarra izan zen.

## Karrera 
Argentinako zinemako aktorerik dotoreenetakotzat hartua, 1938an Manuel Romerok zuzendutako " Mujeres que trabajan " filmean ekin zion bere karrera estra gisa, Niní Marshall, Mecha Ortiz eta Tito Lusiardorekin batera; Gero, rol txikiak izan zituen Luis Sandrini, Libertad Lamarque eta Olinda Bozán aktoreak dituzten hainbat filmetan, hala nola " Jettatore" eta "Mi suegra es una fiera" . 1939an Niní Marshall "Cándida" eta "Divorcio en Montevideo"-n lagundu zuen, non bere lana handiagoa izaten hasi zen. Bere lehen filmetan *Elly Nolbi* izenarekin agertu zen.

1941ean "Novios para las muchachas" filmean pertsonaia gazte bat antzeztu zuen, Silvia Legrand eta Mirtha Legrandekin, eta 1944an "El muerto falla a la cita" filmean izan zuen protagonista. data ), eta "La gata"-n ere nabarmendu zen, Zully Morenorekin batera, *La juventud manda*, *¿Vendrás a medianoche?* eta *Derecho viejo*, Juan José Míguezekin. *Caballito criollo* pelikularako oinarri izan den gidoia ere idatzi zuen. Amaitu gabeko *Un guapo del 900 filma filmatu ostean,* bere ibilbideak eten bat hartu zuen, eta 1963an itzuli zen *Las modelos* filmera, hau izan zen bere azken filma, Vlasta Lah-ek zuzendua.

Bere bizitza pribatuari dagokionez, Julio Amoedo doktorearekin egon zen, eta, ondoren, karrera laburreko beste aktore batekin ezkondu zen: Paloma Cortezekin.

25 urte baino gehiagoko erretiroaren ondoren, 1990eko abuztuaren 14an hil zen Buenos Airesen, 70 urte zituela. Bere gorpuzkiak Chacaritako Hilerriko Aktoreen Elkarte Argentinarraren panteoian daude

## Filmografia 
## Telebista 
* 1973: *Aquellos que fueron*
* 1960: *¡No me digas que no!*.
* 1954/1955: *Nosotros dos*, con Hugo Pimentel.
* *Casos y Cosas de Casa*.

## Antzerkia 
* Nuestra Natacha (1973), Edgardo Cané-ren zuzendaritzapean.
* Mucho leche empalaga (1953), Fernando Siro eta Fernando Herediarekin batera.

## Erreferentziak 
* http://www.cinenacional.com/personas/index.php?persona=1160 - zinenazionalean.
* 

## Kanpo estekak
Sarah Cunningham-Burley

**Sarah Jane Cunningham-Burley** FRSE ( Fellow of the Royal Society of Edinburgh) [Edinburgh-eko elkarte errealaren kidea] FAcSS (Fellowship of the Academy of Social Sciences) [Gizarte zientzia akademiaren kidea] Soziologia Mediko eta Familiarreko irakaslea da Edinburgh-oko Unibertsitateko Usher Institutuan.

## Ikerketa eta ibilbidea 
Cunningham-Burleyren ikerketak medikuntza eta familia soziologia uztartzen ditu. Familiei eta Harremanei buruzko Ikerketa Zentroko zuzendarikidea da, eta Edinburgh-oko Unibertsitateko

Edinburgh-oko Unibertsitateak 1998an bere erretratua enkargatu zuen, Eskoziako Galeria Nazionaletako bildumaren zati bezala geratzen dena.

Cunningham-Burley Nuffieldeko Bioetikako Kontseiluko presidentea da, eta Soziologia Medikoko eta Familiako irakaslea Edinburgoko Unibertsitatean. Dekanoa da Osasun Molekularreko, Genetikoko eta Populazioko Zientzietan, Edinburgoko Medikuntza Fakultatean eta Unibertsitateko gidaria Berdintasun, Aniztasun eta Inklusiorako.

## Sariak 
* Cunningham-Burley Wellcome Trust Senior Investigator Award in Society and Ethics [Ikertzaile nagusi saria gizartean eta etikan] sariaren egungo titular bateratua da, Leedseko Unibertsitateko Anne Kerr eta Edinburgh-ko Royal Society-ko bekadun batekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Duintasunez Hiltzeko Eskubidea

**Derecho a Morir Dignamente**  edo **DMD** (euskaraz: **Duintasunez Hiltzeko Eskubidea**) Espainiako Erresumako elkarte federal bat da, pertsona orok bere gorputza eta bizitza askatasunez erabiltzeko duen eskubidea sustatzen duena, baita bizitzari bukaera emateko unea eta bitartekoak askatasunez eta legez aukeratzekoa ere. Gaixo terminal eta atzeraezinen eskubidea defendatzen du, unea iristen denean, modu baketsuan eta sufrimendurik gabe hiltzeko, hori bada haren ageriko erabakia.

Derecho a Morir Dignamente 1984an sortu zen, Asociación Derecho a Morir Dignamente izenarekin. 1984ko abenduaren 13an Espainiako Barne Ministerioan 57889 zenbakiarekin inskribatu zen; horrela, bizitzaren amaieran norbanakoaren askatasunari buruzko hiritar-mugimendu bat legeztatu zen.

Jarduerari dagokionez, Espainiako Eutanasia  Legearen (LORE) bultzatzaile nagusietako bat izan zen, baita Aurretiazko Borondateen Dokumentuena eta  bizitzaren amaierako prozesuan pertsonen eskubideak eta duintasuna bermatzeko legeena.

Elkartea federala bihurtu zen eta hainbat erkidegotan legeztatu ziren bertako elkarteak, tartean DMD-DHE Euskadi (Euskal Autonomia Erkidegokoa) eta DMD-DHE Nafarroa. Biak autonomoak dira, aipatutako jardueretan aritzen dira eta bat egiten dute federalean zehaztutako helburuekin. link=https://es.wikipedia.org/wiki/Archivo:Legality_of_euthanasia.svg|thumb|300x300px|Eutanasiaren egoera legala munduan:Beste alde batetik, DMD federazioa Federation of Right to Die Societies (euskaraz: Hiltzeko Eskubidearen aldeko Elkarteen Munduko Federazioa) nazioarteko erakundeko kide da.

## Sariak 
* 2024an, Kataluniako DMD adarrak Generalitatearen Creu de Sant Jordi saria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jone Forcada

## Kanpo estekak 
* DMD - Duintasunez Hiltzeko Eskubidea federazioaren webgunea 
* DMD-DHE Nafarroa
* DMD-DHE Euskadi  
* «Jone Forcada, askatasunaren bidea azken arnasa arte urratu duen emakumea» *GAUR8* , Amagoia Mujika. (2025-11-15).