open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Broadway

**Broadway** New Yorkeko hiribide ospetsu bat da, Manhattanen eta Bronx barrutiko zati batean kokatua. Uhartea iparraldetik hegoalderaino zeharkatzen duen errepiderik zaharrena da, hiriak New Amsterdam izena zueneko garaitikoa. Berez, *Broadway* izena nederlanderazko "Breede weg"-etik ingelesera eginiko itzulpen bat da, eta "bide zabala" esan nahi du. Broadway hiribidearen tarte bat Estatu Batuetako antzerki-industriaren muina da.
Manhattaneko kale eta hiribide elkarrekiko perpendikularrek osatzen duten sarean, Broadway salbuespena da, bere ibilbideak ez baitu lerro zuzen bat egiten, baizik eta biribildua eta bihurgunetsua da.

## Historia 
Broadway jatorrizko amerikarrek eginiko bide gisa sortu zen ("Wickquasgeck Trail" gisa ezagutua). Hasiera batean, bide horrek paduren eta haitzen artetik zeharkatzen zuen Manhattan uhartea. Herbeheretarrak iritsi zirenean, bide hori laster bihurtu zen uharteko errepide nagusia, New Amsterdametik ateratzen zena, uhartearen hegoaldeko erpinetik.

## Hiribidearen nondik norakoa 
Broadwayk Manhattan oso-osoa zeharkatzen du, hegoaldetik iparraldera, hegoaldeko Bowling Green-etik Inwood-eraino, iparraldean.

Diagonalki zeharkatzen ditu Manhattaneko kaleak, 1811ko plan bati jarraituz antolatuak (Commissioner's Plan), eta hiribideekin gurutzatzen den puntuetan forma irregularreko plaza edo espazio ireki batzuk sortzen dira (Union Square, Madison Square, Herald Square, Times Square eta abar). Gurutzadura horiek direla-eta, orube batzuek forma berezia daukate, eta horren ondorioz zenbait eraikin interesgarri sortu dira, hala nola Flatiron Building eraikin entzutetsua.

## Ikus gainera 
* West End antzokia

## Kanpo estekak
Abarca de Campos

thumb|280 px|Abarca de Campos herria

**Abarca de Campos** Espainiako herri bat da, Gaztela eta Leon erkidegoan, Palentziako probintzian eta Tierra de Camposeko eskualdean dagoena.

## Udalerri mugakideak 
Abarca de Camposek, honako herri hauek ditu mugakide: iparraldean, Autillo de Campos, ekialdean Fuentes de Nava, hegoaldean Castromocho eta mendebaldean Villarramiel

## Ondarea 
* Adobezko arkitektura tradizionalezko hirigunea
* La Fábrica Arte Garaikideko Zentrua
* Gaztelako Kanalaren nasa eta esklusa (kanaletik ontzian ibilaldiak)
* Eliza parrokiala
* Osoriotarren jauregia: XVI eta XVII. mendeen artean eraikia, zaharberritua eta Interes Kulturaleko Ondasun izendatua izan da
* Carrillón Dorrea (Gaztela eta Leongo handiena)

## Demografia 
## Sariak 
1996an, herriak, *Europa Nostra* saria jaso zuen bere edertze eta zaharberritze lanengatik.

## Jaiak 
* Urtarrilak 20. San Sebastian Jaia
* Herriko jaiak abuztuko bigarren larunbatean

## Kanpo estekak 
*  Abarca de Camposeko Elkarte Kulturala
*  La Fábrica Museoa
*  Abarcaren webgune ez ofiziala
*  Abarca de Campos. El Norte de Castilla egunkarian
Fazies

[thumb|300px|[Utah hegoaldeko triasikoko **fazies** jakin bateko lagina.]]

**Fazies** arroka sedimentarioen paleontologia eta litologia (forma, tamaina, bere bikorren kokapena eta bere mineral konposaketa bezala) ezaugarrien multzoa, harri horiek sortu ziren ingurumenaren baldintzak zeintzuk ziren ezagutzeko aukera ematen duena. Faziesa sedimentazio baldintza zehatz batzuetan eratzen den arroka bereizgarri baten forma ideala da, prozesu edo giro partikular bat isladatzen duena. Faziesak aztertzeko ezaugarri makroskopikoak *(fazies)* edo mikroskopikoak *(mikrofazies)* har daitezke kontuan. Horrez gainera, *litofazies*ak eta *biofazies*ak bereizten dira; faziesen azterketa litografia ezaugarriak kontuan hartuta egiten denean esaten zaio litofazies, eta paleontologia ezaugarriak kontuan hartzen direnean, berriz, biofazies.

Fazies hitza, Amanz Gressly geologo suitzarrak sortu zuen 1838an, eta egungo estratigrafiaren oinarrietarako bere ekarpen garrantzitsuetako bat izan zen, honek, aurreko neptunismoaren ideiak ordezkatu zituelarik.

## Arkeologian 
Geologiaren hiztegiko beste hainbat hitz bezala, fazies bera ere arkeologian erabiltzen da, eta kultura material baten barruan aurki daitezkeen azpitaldeak izendatzeko erabiltzen da, batez ere, Muosteriar industriarako. Fazies bat, geruza bat definitzen duten ezaugarri petrografiko eta paleontologikoen multzoa da.

Kultura materiala aldatzerakoan, kultur horren une horretan bizi diren jendeak ezaugarri jakin batzuk dituzten hondakinak uzten ditu lurrean. Arkeologoek lurraren azal ezberdinak induskatzean dituztenean, desberdindu egiten dituzte hondakin horiek beren ezaugarrien arabera, eta kultura baten une jakinak sailkatzeko erabiltzen da geologiarekin antzekotasuna duen kontzeptu hori.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pisu espezifiko

Substantzia baten **pisu espezifikoa**, bolumen unitate bakoitzeko sustantzia horrek duen pisua bezala definitzen da. Substantziaren pisua, honek hartzen duen bolumenagatik zatituz kalkulatzen da. Unitateen Sistema Teknikoan metro kubikoko kilopondioetan neurtzen da (kp/m³). Nazioarteko Unitate Sisteman, metro kubikoko newtonetan (N/m³).

P_e = \frac {P}{V}  ó P_e=\rho\ g 
||left}}

Non:
:P_e\, = pisu espezifikoa da
:P\, = substantziaren pisua da
:V\, = substantziak hartzen duen bolumena da
:\rho\, = substantziaren dentsitatea da
:g\, = grabitatea da

Materiaren propietate fisiko bat da, edozein substantziarentzat erabil daitekeena, eta bere erabilera oso zabala da Fisikaren barnean.

Lurraren grabitatepean, kilopondioa, kilogramo baten baliokidea denez, magnitude honek, espresaturiko dentsitatearen zenbaki balio berbera du (kg/m³)

## Kanpo estekak
Hornblenda

**Hornblenda**, anfibolaren taldeko mineral silikatoen segida bati ematen zaion izena da. Bere formula orokorra honako hau da: Ca2(Mg,Fe,Al)5(Al,Si)8O22(OH)2. Hiru molekularen nahaste isomorfoa da: kaltzio-burdina-magnesio silikato bat, aluminio-burdina-magnesio silikato bat, eta burdina-magnesio silikato bat.

Izena, alemanieratik dator *Horn* (adarra) eta *blende* (blendenetik = dizdira egin) eta mineralaren dizdirari erreferentzia egiten dio.

## Orokorrak 
Hornblenda, arroka askoren zati da, granitoa, gneissak. Anfiboliten osagai nagusia da.

Bere kristal sarean, burdina, magnesio eta aluminio ioiak, elkarren artean alda daitezke inongo arazorik gabe, eta, beraz, zaila da magnesio-hornblenda, ferro-hornblenda eta alumino-hornblenda deritzen mineral ezberdinak ezberdindu edo baita banatzea ere, duen elementu nagusiaren arabera. Arau orokorraren arabera, burdina kopuru handiagoa duten mineralek, kolore ilunagoa dute.

Hornblenda oso arrunta izan arren, ez da ohi bildumetan egoten, ez baititu kristal ikusgarriak eratzen.

## Ezaugarriak 
* Lotutako mineralak: kuartzoa, feldespatoa, augita, magnetita, mika, mineral metamorfikoak
* Aztarnategi garrantzitsuak: Bancroft (Ontario/Kanada), Norvegia, Bohemia, Vesubio (Italia), New York.

## Kanpo estekak
Erakundeen psikologia

**Lanaren psikologia**, **erakundeen psikologia** nahiz **psikologia industriala** gizakia lan egoeretan aztertzen duen psikologiaren adarra da, banakako zein gizarteko dimentsioetan. Ikuspuntu aplikatu eta praktiko batetik, langileari sortzen zaizkion arazoak ulertzea eta soluzio bideak aurkitzea ere bada bere zeregina.

## Lanaren psikologiaren eremua 
Lanaren psikologiak banakoaren ezaugarrietan ezartzen du indarra, horiek jokabidearen determinatzailek direlakoan. Azken batean, banakoen arteko desberdintasunen psikologian oinarritzen delarik. Erakundeen psikologiak erakundearen ezaugarrietan ezarriko luke lehentasuna, erreferentzia teorikoak psikologia sozialetik eta soziologiatik jasoaz. Dena den, DRENTH-ek (1984, 3.or.) dioen bezala, bi ikuspuntu horiek estu loturik daudenez, beraiek banatzea ia ezinezkoa da.

Lanaren eta erakundeen psikologia izaera aplikatuko azpiespezialitatez osatua dago: Pertsonalaren Psikologia, Erakunde-jokabidea, Ingeniaritza-psikologia, Bokazio eta bilakaera aholkularitza, Erakunde-garapena eta Industria harremanak. Dena den, bere izaera zientifiko eta profesionala ere kontuan hartu behar dira.

Erakundeen psikologiaren gaia bertako gizabanakoen arteko harremanak eta ezberdintasunak dira. Era berean, langileen trebetasunak eta beharrak aztertzen ditu gizabanakoek lanean duten errendimendu maila hautatu, hezi eta hobetzen ditu. Zeregin horiek Lanaren eta Erakundeen Psikologian zaharrena da, eta berarekin hasi zen psikologiaren adar hau: hautaketa, etengabeko prestakuntza eta ebaluaketa, alegia.

Erakundearen jokabidea ikasketa esparru honetan alor berrienetakoa da. Lanean diharduen gizabanakoen jarrera zein jokabideengan erakundeen eraginaz arduratzen da; rol, jokabide, talde, komunikazio, lidergo eta kulturaz hain zuzen. Bere azterketa maila zenbaitetan garatzen da: maila pertsonala, taldearena, erakundearena eta soziala.
    
Ingeniaritza-psikologiak gizabanakoak eta makinak osatzen duten sisteman nola lan egiten den ezagutzearekin loturik dago. Era berean, ekoizpena nahiz langileriaren segurtasuna hobetzearren, makina eta taldeen diseinuan dihardu. Beste alde batetik, bokazio eta bilakaera aholkularitzak berma eta aholkua eskaintzen ditu hautapen profesionalean, batzuetan lanbidera zuzendu eta besteetan lantegi barruan banakoaren garapen egokienaren aukeraketan bermatuz. Azkenik, erakundearen garapena erakundeen psikologiaren ardura da: erakundeen efizientzia edo egokitasuna lortzearren beraien hobekuntzan eta eraldaketan saiatzen da.

## Kanpo estekak
Sedimentazio

[thumb|250px|[Rhône|Rhone ibaia Ginebra lakuan bere sedimentuak uzten.]]
Geologian, **sedimentazioa** jalkitze-prozesu bat da, non uretan edo beste fluido batean esekitako material solidoa ibaibide, aintzira edo itsasoaren hondoan edo ertzetan metatzen den, materiala garraiatzen duen ur korrontearen emarian, abiaduran eta sekzio forman dauden aldaketengatik. Adiera zabalago batean, glaziar eta itsaslabarretan gertatzen diren materialen metaketari ere egiten dio erreferentzia.

Solidoak likidoetan sedimentatzea Stokesen legeak gobernatzen du, partikulak, euren diametroa eta, likidoarenarekin alderatuz pisu espezifikoa zenbat eta handiagoa eta likidoaren likatasuna zenbat eta txikiagoa izan errazago sedimentatzen direla dio. Horregatik, sedimentazioa erraztu nahi denean, partikulen diametroa gehitzen saiatzen da, batzuk besteei gehituaraziz, koagulazio eta flokulazio deritzon prozesuan.

Bertan sedimentazioa eragiteko eraikitako gailuak, honako hauek dira:

* Deshareatzailea, diametro nominal zehatz bat baino gehiagoko partikulak sedimentatu eta atxikitzeko diseinatua, eta, orokorrean, pisu espezifiko handikoak (harea).
* Sedimentatzaile edo dekantatzaileak, ohi, ur edangarriaren tratamendurako eraikinetan eta zerbitzaturiko uren tratamendurako eraikinetan erabilitakoak.
* Presa iragazleak: arro hidrografikoen goialdeko zatietan material solidoak atxikitzeko erabiliak.

Sedimentazio prozesua onuragarria izan daiteke, ur tratamenduan pentsatzen denean, edo kaltegarria, urtegien bolumen erabilgarriaren murrizketan pentsatzen denean, edo drainatze edo ureztatze kanal baten edukieraren murrizketan.

Sedimentazioa ur edangarritzearen eta hondakin uren garbiketaren zati den prozesu bat da.

Hondakin uren tratamenduaren kasuan, prozesu hau materia solido fina, organikoa edo ez, hondakin uretatik kentzeko erabiltzen da, hemen, ura, sedimentazio gailu batetik igarotzen da, non materialak metatzen diren gero kanporatzeko. Sedimentazio prozesuak, DBO5a %20tik %40rarte murriz dezake, eta zintzilik dauden solidoak %40tik %60rarte.

## Ikus, gainera 
* Jalkitze

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stokesen legea

**Stokesen legea**k Reynolds zenbaki txikien isuri laminar erregimen batean fluido likatsu baten barnean mugitzen ari diren objektu esferikoek jasaten duten marruskadura indarrari erreferentzia egiten dio. 1851n eratorri zuen George Gabriel Stokesek, Navier-Stokesen ekuazioen kasu zehatz bat ebatzi ondoren. Orokorrean, Stokesen legea baliogarria da abiadura txikietan mugitzen ari diren partikula esferiko txikien mugimenduan.

Stokesen legea honela deskriba daiteke:

:F_r=6\pi R\eta \nu ,

non R esferaren erradioa, ν bere abiaudra eta η fluidoaren likatasuna

Reynolds zenbaki txikien izaerak, isuri laminar bat adierazten du, esfera eta behealdeko ingurunearen arteko abiadura erlatiboa balio kritiko zehatz batetara bezala itzul daitekeena. Baldintza hauetan, inguruneak eskaintzen duen erresistentzia, gorputzar itsatsitako geruza mugatik abiatutako fluido geruzak batzuk beste batzuen gainean irristatzeari kontra egiten dioten marruskadura indarren ondorioz da ia esklusiboki. Stokesen legea, esperimentalki frogatu da fluido eta baldintza anitzetan.

Partikulak bertikalki erortzen ari baldin badira fluido likatsu batean euren pisu propioagatik, euren erorketa edo sedimentazio abiadura kalkula daiteke, marruskadura indarra grabitatearekin berdinduz.

:V_s =\frac{2}{9}\frac{r^2 g (\rho_p - \rho_f)}{\eta}

non

:*Vs* partikulen erorketa abiadura den (abiadura muga)
:*g* grabitatea den
:*ρp* partikulen dentsitatea den eta
:*ρf* fluidoaren dentsitatea den.

## Kanpo estekak
Letopolis

**Letopolis** Behe Egiptoko II. nomoaren hiriburuaren greziartutako izena. Aro aurredinastikoan sortua izan zen, ekialdeko Mediterraneoko merkataritza hiri garrantzitsu bat zelarik, beranduago, bakarrik Menfisek itzal egin ziolarik.

Izen egiptoarra: **Khem**, **Rehesu**. Izen greziarra: **Letopolis**. Izen arabiarra: **Ausim**.

Hiriko jatorrizko jainkoak Horjenty-Irty, Horusen formetako bat eta bere emazte Sekhmet "magian aditua", "Mendebaldeko Andrea" eta "Maitasun pasionalaren jainkosa" izan ziren.

Hirian, Anubisen omenezko tenplu bat existitu zen, baita Horusen santutegi bat ere, baina gaur egun, hondakin arkeologikoak baino ez dira geratzen.

## Kanpo estekak
Amonio

thumb|150px|Amonio ioia
**Amonioa** katioi monobalente bat da, amoniakoaren molekulatik abiatuta eratuta dagoena (*NH3*), non nitrogenoak, erdialdeko atomoa dena, bere banatu gabeko elektroi parea, protoi batekin (H+) lotura kobalente datibo bat osatzeko erabiltzen dituen, honela, amonio ioia sortuz: NH4+. Molekulako nitrogenoak hibridazioa aurkezten du *sp3*:

Amonioa gernuaren osagaietako bat ere bada, urea, sodio eta kloruroarekin batera.

*h2 → H+*

*h1 — H *

*h1 — H *

*h1 — H *

Amonioa uretan, orekan dago honako erreakzio honen arabera:

*NH4+ ⇔ NH3 + H2O*

(*NH4 ⇔ NH3 + H+*)

Brønsted-Lowryren azidoa da, protoi hau inguruneari uzten baitio. Honako azidotasun konstantea duen azido ahula da: *Ka = 1,8·10-5*

## Kanpo estekak
Filgi Claverie

**Filgi Claverie Mitxelena** (Biarritz, Lapurdi, 1959ko urtarrilaren 2a) Gizarte arloko goi-mailako diplomaduna da. Enpresen kudeaketan aritu zen lehenik, eta ondoren gizarte arloan. 1991tik goiti, ofizioz kultura arduraduna da, bereziki Ipar Euskal Herrian.

Euskal kultur militante gisa, besteak beste, Hazparneko Eihartzea Kultur etxeko sortzailetarik bat izan da, Euskal Kultur Erakundeko sortzaile, diruzain eta lehendakariordea, Seaskako lehendakaria, Etxepare Institutuko Zuzendaritza batzordeko kidea eta Bureau Européen des Langues Moins Répandues gobernuz kanpoko elkartearen lehendakariordea izan da.

Biarritz Culture eta Maitaldia dantza festibalaren sortzaile eta zuzendaria izan da. Ondotik, Dantzaz Konpainia sortu eta zuzendu zuen, 2013a arte. Gaur egun, Iparraldeko Errobi Herri Elkargoko kultura zuzendaria da.

## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa Filgi Claverieri Argia aldizkarian.
* http://eblul-france.eu/www/eblul/
* http://www.dantzaz.net/
* http://harrixuri.blogspot.com/
* http://www.eke.org/eke
* http://www.seaska.net/web/default.php
* https://web.archive.org/web/20110917222807/http://www.eihartzea.com/
* http://www.etxepareinstitutua.net/
Anioi

**Anioia** ioi bat da (atomoa edo molekula) karga elektriko negatiboa duena, hau da, behar baino elektroi gehiago dituena. Anioiak, oxidazio-egoera negatibo batekin deskribatzen dira.

Gatzak, tipikoki katioi eta anioiz osatuta daude (lotura kimikoa erabat lotura ionikoa ez den arren, beti dago lotura kobalente bat)

## Forma 
Ingurunearen PH (protonizazio ingurua) mailaren arabera substantziak anioi edo katioi bezala aurkitzen ditugu, hau da karga negatiboarekin edo positiboarein (neutro izaten dena normalean).+

Ioi Amonikoaren irudikapena|thumb|200px

Eskubiko irudian ikusten denaren arabera + ikurrak PH maila altua adierazten du, hau da protoi kontzentrazio maila altua dagoela eta horrexegatik positiboki kargatzen da molekula, lotura datiboak sortuz.

## Anioi garrantzitsuak 
* Hidroxidoa
* Halgoenuroak:
** Fluoruroa
** Kloruroa
** Bromuroa
** Ioduroa
* Azido oxazidoen forma basikoak
** Nitratoa
** Sulfatoa
** Azetatoa
* ADNa anioi bat da
* pH fisiologikoan, proteina asko anioiak dira

Anioi azidoak ere badaude
Neubat

**Neubat**, 90ko hamarkada amaieran Gasteizen jaio zen Euskal Herriko Rock taldea da. Rockaren barruan, Stoner Rock estilo jorratzen duela esan dezakegu eta euskaraz osaturiko abestiak egiten dituzte.

Beraien diskoez gain, Sorkun abeslariarekin batera bi diska grabatu dituzte eta diskoetxe propioa (Matasellos) sortu dute.

## Taldekideak 
* Atxux - Baxua
* Ima - Bateria
* Kanda - Ahotsa eta gitarra
* Libe - Teklatuak eta ahotsa

### Lehenagoko taldekideak 
* Gaizka - Gitarra
* Igor - Gitarra

## Diskografia 
### Diskak 
* *Oh Saraboku Itsu A Tibi Koa!!* (Autoekoizpena, 1999). Lehen maketa.
* *Football* (Autoekoizpena, 2000). Bigarren maketa.
* *Dantzaldiko Erreginak* (Metak, 2004)
* *Stereosaurus* (Matasellos, 2006)

### Single-ak eta EP-ak 
* *Neubat* EP (Gara, 2000).

## Kolaborazioak 
* *Gure Irratia, zure rokanrrola* (Gure Irratia, 2005)
* *Hala Bedi Irratia, 30 urte kolpez kolpe!* (Bonberenea Ekintzak, 2013)

## Kanpo estekak
Abiadura muga

**Abiadura muga** edo **abiadura terminala** amaigabeko fluido batean mugitzen ari den gorputz batek indar iraunkorpean hartuko lukeen gehienezko abiadura da. Adibide argi bat nahiko altueratik erorketa librean erortzen ari den paraxutista batek hartzen duen abiadura muga da.

## Adibideak 
* η likatasunezko fluido baten barneko isuri ez uher batean mugitzen ari den *R* erradioko esfera batentzat, abiadura muga Stokesen legeak adierazten du, erresistentziaren indarra, abiadurarekiko proportzionala dela dioena. Kasu horretan, abiadura muga honek emango luke:

 v_\infty = \frac{F}{6\pi \eta R}

* Isuri uher batean mugitzen ari den gorputz batentzat, non mugitzen ari den gorputzaren inguruan zurrunbiloak eratzen diren, marruskadura indarra *v*2en araberakoa da eta presio aerodinamikoarekiko proportzionala da. Kasu horretan, abiadura muga honek emango luke:

v_\infty = \sqrt{\frac{2F}{\rho A C_d}}

non

:*F* erortzen ari den objektuaren pisua den, erorketa librearen kasurako *F = mg*.
:*Cd* Marruskaduraren koefiziente zinetikoa den.
:*ρ* objektua mugitzen den fluidoaren dentsitatea den.
:*A* mugimenduaren norantzarekiko zabaletarako norantzan dagoen objektuaren sekzioa den.

### Magnitude ordena 
Erorketa librean doan gorputz batek, atmosfera batean, azeleratu egiten du grabitatearen ondorioz. Baina azelerazio hau geroz eta txikiagoa da, marruskadura indarra gehitu egiten baita abiadurarekin. Une bat heltzen da, non marruskadura indarra eta grabitatea berdinak diren, eta objektua abiadura iraunkorrean erortzen da. Erorketa librean erortzen ari den gizaki batentzat, posizio horizontalean eta gorputzadarrak luzaturik, abiadura muga, gutxi gora- behera, 55 m/sko da (200 km/h) eta ur tanta batentzat, gutxi gora-behera 9 m/s (32 km/h), bere tamainaren arabera.

## Kanpo estekak
Al Bayda' gobernantzia

**Al Bayda**' (arabieraz البيضاء) Yemengo 21 gobernantzietako bat da. Bere hiriburua Al Bayda' da. 9.270 km²ko azaleran 571.778 biztanle zituen 2004an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Al-Hudaida gobernantzia

**Al-Hudaida** (arabieraz الحديدة) Yemengo 21 gobernantzietako bat da. Bere hiriburua Al-Hudaida da. 13.250 km²ko azaleran 2.161.379 biztanle zituen 2004an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Katioi

**Katioia** ioi bat da (atomoa edo molekula) karga elektriko positiboa duena, hau da, behar baino elektroi gutxiagoekin. Katioiak, oxidazio egoera positibo batekin deskribatzen dira.

Gatzak, tipikoki, katioi eta anioiekin osatuta dago (lotura kimikoa, sekula lotura ionikoa bakarrik ez den arren, beti dago lotura kobalente bat).

## Katioi garrantzitsuak 
* Hidronioa edo protoi hidratatua
* Metal alkalino eta lurralkalinoak:
** sodioa
** potasioa
** magnesioa
** kaltzioa
* Trantsizio-metalak
* Amonioa
Al Jawf gobernantzia

**Al Jawf**' (arabieraz الحديدة) Yemengo 21 gobernantzietako bat da. Bere hiriburua Al Jawf da. 39.500 km²ko azaleran 451.462 biztanle zituen 2004an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Al Mahrah gobernantzia

**Al Mahrah**' (arabieraz الغيضة) Yemengo 21 gobernantzietako bat da. Bere hiriburua Al Ghaydah da. 98.249 km²ko azaleran 89.093 biztanle zituen 2004an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Deobriga

**Deobriga** Plinio Zaharra eta Pomponio Melak aipatutako autrigoien lurraldeak osatzen zuten hamar  bat izan zen. Miranda Ebrotik 3 kilometrora dagoen *Arce-Mirapérez* izeneko aztarnategi arkeologikoan zegoen.

## Etimologia 
Batzuek "Deobriga" izena latinezko *Deo-* aurrizkitik (euskaraz: jainkoa) eta *-briga* (euskaraz: gotorlekua) atzizkitik datorrela uste dute. Besteek izena hiria eratu zuen Idubedo erregetik, Tubalen iloba, eta Brigo bere semetik datorrela diote.

## Kokapena 
Urteak urte, hiriaren kokapena eztabaidatua izan da: Larrazubin, Lantarongo Cabriana auzoan, Briñasen edo Haron.

Ángel Casimiro de Govantesen ustez Ebroren alde bitan zegoen, Dondon eta Tondon desagertutako herrixkak eta Briñas artean banatuta.

2004an Ondare Babesa taldeko ikertzaileek *Arce-Mirapérez* izeneko aztarnategian kokatu zuten. Ikerketa honen arabera, Deobriga *Arce-Mirapérez* aztarnategiaren hegoaldean zegoen, El Infierno izeneko muinoan, Ebrotik gertu.

Hori horrela bada, Antzinako Erromako garaietan hiria  (Astorga-Bordele) galtzadan zegoen, Antoninoren Ibilbidean XXXIV. iter zena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brutal Melody

**Brutal Melody** 1994an Arrasaten sortu zen Hardcore taldea da.

## Taldekideak 
* Aner (ahotsa)
* Pako (gitarra)
* Jimmy (gitarra)
* Otuto (baxua)
* J. Sangre (bateria)

## Historia 
Brutal Melody 90ko hamarkadan Arrasaten sortu zen hardcore taldea da. Lehen kontzertua 1995eko apirilaren 29an eskeini zuten Arrasateko Gaztetxean Kashbad eta BAP!!ekin batera.

1998 urtean Villa de Bilbao lehiaketan parte hartu eta Espainiar Estatuko 900 musika talderen artean, lehiaketako lehen saria jaso zuten.
1999 urtea amaieran, Juan Sangrek taldea utzi behar izan zuen, Ekon taldearekin zituen konpromisoengatik. Heloy plaentxiarrak ordezkatu zuen.

2000 urtean eman zuten azken kontzertua.

## Diskografia 
* Mundu faltsua (1996)
* 20 minututako biolentzia (1998)

### Bildumak 
* Versiones (1997)

## Kanpo estekak 
* Taldearen MySpace gunea
Ilun (mitologiako pertsonaia)

[thumb|300px|Ilunni jainkoari eskainitako aldarea, [Luchon.]]

**Ilun**, Comminges aldeko Jainko baten izena erromatarren garraian. Akitania zaharreko Pirinioetako beste zenbait lekuetan ere azaltzen da, aldareetako inskripzioetan.

Luchonen dagoen inskripzio batek, zera esaten du:

*"ILUNNI / DEO / ---- / V(otum) S(oluit) L(ibens) M(erito)"*

Beste inskripzio batean; "**ILUNO DEO**".

## Etimologia eta beste izenak 
Ematen duenez, ilun eta iluntasunarekin zer ikusirik badu.
* **Ilunni, Ilun**
* Narbona aldean *Andos-Ilun* Jainkoa azaltzen da. Sacazen arabera, Jainko hau Herkulesen parean jartzen dute, beraz baliteke antzeko ezaugarriak izatea.

* **Ilunbeta**ko harpea Arakilen Mariren egoitzetako bat da.

## Bibliografia 
* *Jose Miguel de Barandiaran, obras completas*. Egilea, Jose Miguel de Barandiaran. Argitaletxea, Editorial la gran enciclopedia vasca, Bilbao 1976.
* Jose Miguel Barandiaran, *Dictionnaire Illustré de Mythologie Basque*, traduit et annoté par Michel Duvert, Donostia, éditions Elkar, 1994. 
* Enciclopedia General Ilustrada del Pais Vasco, Historia General de Euskal Herria. Argitaletxea, Auñamendi, Zarautz 1978.
:* *Les Anciens dieux des Pyrénées, nomenclature et distribution géographique*. Extrait de la *Revue de Comminges* (Saint-Gaudens), 28p., 1885.
:* *Inscriptions antiques des Pyrénées*. Hitzaurrea M. Albert Lebèguek eginda. Tolosa, XII-576p. (Bibliothèque méridionale. 2e série,1892. ; 2). Berrargitalpena fakzimilean, Tolosa, ESPER, 1990.
:* *Inscriptions antiques du Couserans*. Tolosa, 28p., 1892. Berrargitalpena fakzimilean, Nîmes, C. Lacour, 2001.
* Contribución a los estudios aquitano-vascos, Vahan Sarkisian.

 

## Kanpo estekak
The Solanos

**The Solanos**, Euskal Herriko taldea zen eta 2004an sortu zen. Xabier Solano eta Oscar Benasen bitartez, rocka eta trikitia uztartzen zituen musika taldea zen.

Taldea sortzearen ideia Xabi Solanori bururatu zitzaion Fermin Muguruza eta Kontrabandarekin biran zegoenean. Xabiren arabera, trikitiaren soinuak oso arrera hona izan zuen bira honetan eta horregatik sortu zuen The Solanos taldea.

2005-ean, beraien lan bakarra grabatu zuten (The Solanos) Angel Katarainen laguntzaz Katarain estudioetan. Urte horretan bertan, Euskal Herrian kontzertuak eskaintzen ibili ziren.

2006-an, The Solanos taldeko kide batzuk Sagarroi taldearen *Radiochango* abestian kolaboratu zuten.

## Taldekideak 
* Sabiatto Solano (Xabi Solano): ahotsa eta trikitia
* Al Parccino Benasetti (Oskar Bernas): gitarra eta koruak
* Egoiccinni «Drogatta» (Egoitz Drogas): baxua eta koruak
* Il Patri Saizzarelli (Saizar): perkusioa eta koroak
* Pazzucco Sergini (Sergio Ordóñez): bateria eta koruak

## Diskografia 
* *The Solanos* (Metak, 2005).

## Kanpo estekak 
*  Metak zigiluaren webgunea
Galera

thumb|250px|Maltatar galera
[thumb|250px|*La Réale* frantziar galeraren marrazkia ([1697).]]

**Galera** arraunen indarrarekin bultzatutako itsasontzi bat da, eta, batzuetan, baita haizeak ere, horregatik izaten zituen haize-oihal handiak.

Galera, Antzinatetik existitzen da. Jatorrian, arraunlari ilara bat erabiltzen zuen itsasontziaren alde bakoitzean. Beranduago, feniziarrek bi ordenatan zeuden bi arraunlari ilarako galera asmatu zuten. Ilara bat goian eta beste bat beherago zuen. Azkarragoa zen baina mugikortasuna galdu gabe, galeraren eboluzio honi biarrauneko zeritzon. Antzinako Grezian hiruarraunekoa asmatu eta erabili zuten, hiru arraunlari ilarako galera. Antzinako erromatarrek, eta beraien aurretik kartagoarrek bostarraunekoa erabili zuten, hiru ordenatan banatutako bost arraunlariz osatuta zegoena, bi goian, bi erdian eta beste bat behean. Ohikoena, biarraunekoak erabiltzea zen.

Arraunlariak, ohi, esklabu edo presoak ziren. Mende askotan, galeretarako kondena, zigor posible guztien artean krudelenetako bat bezala mantenduko da, hainbeste, Miguel de Cervantesek bere Kixotean aipatzen duela.

Erdi Aroan ez zen aurrerapen handirik egin itsasontziak eraikitzeari dagokionez. Ilara gehigarri bat muntatzeko berritasuna, baztertua izan zen. Dena dela, galerek, kultura ezberdinei, distantzia handietara hedatzea ahalbidetu zieten. Hau izan zen bikingoen drakkar ospetsuaren kasua.

XV. mendean itsasontzi mota berri bat agertzen da, karabela izenekoa, haize oihal ezberdinak erabiltzen zituen arraunlaririk gabe nabigatzeko, eta, horregatik, galerak baino tripulazio txikiagoa behar zuen. Baina karabelak ez zuen berehala galera ordezkatu. Ideia bat egiteko: Amerikaren aurkikuntzaren garaian, 1492an, Kristobal Kolonen espedizioak bi karabela eta karraka batean nabigatu zuen, baina kristau potentziak Otomandar Inperioaren aurka Lepantoko Guduan 1571n bildutako flota galerena zen. Hau izan zen galerak erabili ziren azken gudu historikoa.

Pizkundean, tarteko itsasontzi mota bat agertzen da, galeaza izenekoa, galeoiaren aurrekaria.

Espainian XVIII. mendearen erdialdera arte existitu ziren Errege Armadaren barnean maila berezi batean, bere jantzi eta aginte kate propioarekin.

## Kanpo estekak 
* Galerei buruzko artikulua *Argia*n
Patricia Ryan Nixon

**Thelma Catherine "Pat" Ryan Nixon** (1912ko martxoaren 6a – 1993ko ekainaren 22a) Richard Nixon, Estatu Batuetako 37. presidentearen emaztea izan zen, 1969 eta 1974 artean herrialde honetako Lehen Dama izan zena. **Pat Nixon** bezala ezagutzen zen.

Lehen Dama bezala karitatezko hainbat ekimen bultzatu zituen eta Etxe Zurirako 600 artelan eta altzari erosi zituen, aurreko agintaldietan egin zirenak baino askoz gehiago. Ordurarte gehien bidaiatu zuen Lehen Dama izan zen, 80 herrialde inguru bisitatu zituelarik; borroka gunebat bisitatzen ere lehena izan zen. Bere kargua 1972an amaitu zen, Nixon presidenteak Watergate eskandaluagatik dimisioa aurkeztu zuenean.
Elizabeth Virginia Wallace Truman

**Elizabeth Virginia Wallace Truman** (1885eko otsailaren 13a - 1982ko urriaren 18a), **Bess Truman**bezala ezagunagoa, Harry S. Truman Estatu Batuetako presidentearen emaztea izan zen eta herrialde honetako Lehen Dama 1945 eta 1953 artean.
Anfibol

thumb|Anfibola
thumb|Anfibolen egitura orokorra
**Anfibolak** silikatoen taldeko mineral multzo bat dira, inosilikatoen azpitaldekoak. Kaltzio, magnesio eta burdinadun metasilikatoak dira.

Anfibolen funtsezko egitura unitatea, silizio eta oxigenozko tetraedroa da (SiO4), kate bikoitz luze eran lotua. Anfibol mineral bakoitzaren formula kimikoa, kate bikoitzean eginiko aldaketa metalikoen emaitza da: RSi4O11.

Anfibol izena grezieratik dator, *αμφιβολος - amphibolos*, anbiguoa esan nahi duena, mineral hauek aurkezten dituzten barietate aldagarriengatik, itxura eta konposaketari dagokionez.

Oinarrizko arroka metamorfiko eta plutonikoetako mineralik ohikoenak, hornblendak eta aktinolita dira. magmatikoetako funtsezko mineralak dira eta anfibolitaren ezinbesteko osagai bat. Euren kolorea beltza edo berde iluna da eta itxura beirakara edo esnetsua dute.

## Anfibol mineralak 
Espezie eta barietati anitz ezberdintzen dira. Garrantzitsuenetako batzuk, honako hauek dira:

* Antofilita (Mg,Fe)7Si8O22(OH)2
* Tremolita Ca2Mg5Si8O22(OH)2
* Aktinolita Ca2(Mg,Fe)5Si8O22(OH)2
* Kummingtonita Fe2Mg5Si8O22(OH)2
* Grunerita Fe7Si8O22(OH)2
* Hornblenda Ca2(Mg,Fe,Al)5(Al,Si)8O22(OH)2
* Glaukofana Na2(Mg,Fe)3Al2Si8O22(OH)2
* Riebeckita Na2Fe2+3Fe3+2Si8O22(OH)2
* Arfvedsonita Na3Fe2+4Fe3+Si8O22(OH)2
* Krozidolita Na2Fe2+3Fe3+2Si8O22(OH)2
* Richterita Na2Ca(Mg,Fe)5Si8O22(OH)2
* Pargasita NaCa2Mg3Fe2+Si6Al3O22(OH)2

## Kanpo estekak
Kimera (mitologia)

Greziar mitologian, **Kimera** (antzinako grezieraz Χίμαιρα *Khimaira*; latinez *Chimæra*), munstro itsusi bat zen, Tifon eta Ekidnaren alaba, Asia Txikiko eskualdeetatik ibiltzen zena jendea izutu eta artaldeak eta beste animalia batzuk jaten, Ortrorekin, Esfingea eta Nemeako lehoiaren ama izan zen.

Deskribapenak aldatu egiten dira. Batzuk ahuntz gorputza, suge edo herensuge baten atzealdea eta lehoi baten burua zuela zioten, beste batzuk, berriz, hiru buru zituela: bata lehoiarena, beste bat akerrarena, bizkarraldetik irteten zitzaiona, eta azkena herensugearena, isatsetik irteten zitzaiona. Dena dela, deskribapen guztiek gauza batean bat egiten dute: bere buruetakoren bat edo gehiagotik sua botatzen zuela, alegia. Biziki azkarra zen.

Kimera, azkenean, Belerofontek garaitu zuen Pegasoren laguntzarekin, hegodun zaldia, Liziako Iobates erregearen agindupean. Kimeraren heriotzaren zenbait deskribapen daude: batzuk, Belerofontek bere lantzarekin zeharkatu zuela diote soilik. Beste batzuk, berriz, lantzaren muturra berunez estaliz hil zuela diote. Berun hau, Kimeraren arnas gartsuaren aurrean jarrita urtu zen.

## Jatorria eta gaur egungo esangura 
Kimera grezieratik dator Χίμαιρα *Khimaira*, akerra esan nahi duena. Baliteke, mitoaren atzean, benetako borroka bat egotea, gerra buruzagi bat edo akerrarekin zerikusia izan zezakeen ikurra, izena edo tituluren bat zuen bidelapur baten aurka.

Kimera edo kimeriko hitza, sarri, fantasiazkoaren paradigma bezala erabiltzen da, batez ere onuragarria denean: utopikoa. Ingelesez eta gazteleraz testuinguru teknikoetan, metafora bezala erabiltzen da, iturri ezberdinetatik datozen ezaugarri konbinatuak dituzten gauzak deskribatzeko. Genetikan, adibidez, bi iturri ezberdin edo gehiagotik abiatuta sortutako organismo edo ehun bat, kimerikoa deritzo, edo kimerismoz jota dagoela, beste emale batzuen organuekin transplantatutako gaixoen kasuan bezala. Nahasketa edo hibridazio zentzu hori, gaztelerara ere pasa da egungo fikzioen bidez (ordenagailu jokoak, anime, manga...)

Kimera bezala txinatar lehoi edo Furen zakurrei ere deitzen zaie.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iobates

**Iobates** (grezieraz Ἰοβάτης *Iobates*) Liziako erregea zen, Antea eta Filonoeren aita. Hasieran, Preto Tirintoko erregeak, Iobates bilatu zuen Belerofonte hil zezan, baina Iobatesek, ordurako, Belerofonte zuzenean ez hiltzeko, hau Kimeraren aurka borrokatzera bidali zuen.

## Kanpo estekak
Kalimotxo

**Kalimotxo** %50a ardo beltzaz eta %50a Coca Colaz egindako alkoholdun edaria da, batzuetan **kali** edo **motxo** ere deitua.

## Izenak 
"Kalimotxo" hitza Bizkaian sortua bada ere, beste hainbat lekutan edaten dute nahastura:
* Espainian *calimocho* grafia erabiltzeaz gainera *Rioja libre* ("Errioxako Ardoa" eta "Cuba Libre" elkartuta) diote.
* Txilen *jote* diote (euskaraz "putre")
* Serbian, Mazedonian, Kroazian eta antzinako Jugoslaviako herrialdeetan, *bambus* (euskaraz banbu).
* Txekiar Errepublikan, *houba*.
* Hungarian, *Vadász* (euskaraz "ehiztaria") edo *vörösboros kóla*.
* Argentinan, ''Rock 'n roll*.
* Mozambiken, *Catembe*.
* Brasilen, *Diesel*.
* Herbeheretan, *Frikandelle*.
* Alemanian, *Kalte Muschi* (“alu hotza”), kalimotxo izenarekiko antza fonetikoagatik.

## Prestaketa 

Batzuetan masusta-likore piska bat ere botatzen dute. Badaude nahastura antzeko batzuk:
* Pitilingorri: %50a ardo beltza eta %50a laranjazko freskagarria
* *"Tinto de verano"*: %50a ardo beltza eta %50a tonikazko freskagarria.
* Spritzer: %50a ardo zuria eta %50a tonikazko freskagarria.

Nahastura kantitate ezberdinetan zerbitzatua da:
* *Kalitxiki*, edalontzi txikitan, txikitoetarako erabiltzen direnetan.
* Baso altuan.
* Baso zabalean.
* Katxi, 750 ml-ko edukiera duen plastikozko edalontzian (Espainian *mini*, *maceta*, *litro*, *cubalitro* edo *jarra* ere deitua).
* Botiletan, batez ere kalean litroak hartzen dituzten gazteek.

## Jatorria 
1970eko hamarkadan nahasketa jadanik edan bazuten ere, *Rioja libre* izenaz ezaguna zen. Kalimotxo izena 1972ko Algortako Portu Zaharreko jaietan "Antzarrak" izeneko kuadrilak asmatua zen. Txosnan zegoen kide batek erositako ardoa aukeran ez zegoela konturatu eta edakera txarra disimulatzeko zerbait bota behar zutela erabaki zuen. Izenaren asmatzaileak "Kalimero" eta *"Motxo"* zirenez, *"Kalimotxo"* izena jarri zioten.

## Bitxikeriak 
* Sandevid enpresak, jadanik nahasketa prestatua saltzen duena, *kalimocho* grafia erabiltzen du.
* Coca Cola enpresak *Kalimotxo* marka erregistratu du tokian tokiko. Hala ere, ez du edaria merkaturatzen, baina bere logotipo duten katxiak banatzen ditu herriko jaietan.
* Espainiako Real Academia Españolak *calimocho* hitza onartu du gaztelaniaz.
* Edaria erabilia da oso, alkohol jolasetan; adibidez, kinito, *Señor del tres'' eta bestetan.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Katxi
* Zurito

## Kanpo estekak
Preto

Greziar mitologian, **Preto** (grezieraz Προῖτος *Proitos*), Abante eta Aglaiaren semea, Tirintoko errege bat da (Iliada iv. 157).

Akrisioren anaia bikia (Argoseko erregea), berarekin jaiotzatik, Argolidako harana leihatzerarte kexatzen da.

Tirintoko tronua Argosekoatik aldatu zuen bere anaia Akrisio hil ondoren, Perseok eskaturik, nahi gabeko hilketa honen orbanak, bere aitona Akrisioren tronuan errege izatea debekatzen baitzuen.

## Kanpo estekak
Argolida

**Argolida** (,  ahoskatua; ) Greziako prefektura bat da, Peloponeson. Bere hiriburua Nauplio da.

## Historia 
Prefektura, K.a. 1600etik ospetsua da bertan akaiatarrak ezarri eta Kretarekin merkataritza harremanak hasi zituztenean. Mizenas eta Tirintoko hirien hondakinak horren froga dira.

Lurraldearen batasuna ez zen lortu, Troiako Gerra eta doriarren inbasioaren ondoren, Argolida zenbait hiri etsaitan banatu baitzen, horietatik garrantzitsuena, Argos. Hiri hauek, espartar eta atenastarren arteko gerratan parte hartu zuten. K.a. 146an, erromatarren eskuetara pasa ziren.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Peloponeso

## Kanpo estekak
Galeaza

[thumb|310 px|[XVI. mendea|XVI. mendeko galeaza espainiarra]]
**Galeaza** (italieratik *galeazza* *galea* galeraren handigarria XV. mendetik XVII. menderarte eraiki zen galera handi mota bat da. Itsasontzi mota hau gehien erabili zen garaia XVI. mendea izan zen.

Hauekin, galerek baino artileria gehiagoko itsasontzi bat eta itsas zabalean nabigazioa hobeto jasan zezakeena lortu nahi zen.

Luzera eta zabaleraren arteko proportzioa, galeretan baino txikiagoa zen, 6:1 edo baita 5:1 ere izan zitekeena.

Veneziarraka izan ziren itsasontzi mota hau eraikitzen lehenak, XVII. mendeko galeaza baten ohiko neurriak 59 metroko luzera, 9 metroko zabalera eta 3,35 metroko zingoa ziren, &,5 metroko zurkaitz batekin. Estalki mugigarria zuten, eta, beraz, arraunlariak estalita zihoazen, ez galeretan bezala, non estalperik gabe zihoazen, klimaren aldaketak jasan beharrez. 20 kanoi eta 30 harri jaurtitzaile eraman zitzakeen. Alde bakoitzeko 32 arraunlari zeramatzaten, eta arraunak 15 metroko luzera izatera hel zitezkeen, eta honek, arraun bakoitzeko, zazpi edo zortzi gizon izatera behartzen zuen. Naoak bezala branka biribilekoak ziren.

Ohiko galerak baino motelagoak ziren eta itsas baldintza nahiko kaxkarrak zituzten.

## Bibliografia 
* Enciclopedia General del Mar. Ediciones Garriga. Madrid-Barcelona 1957.

## Kanpo estekak
Tirinto

thumb|ezkerrera|100px|Tirintoko oinplanoa
**Tirinto** (antzinako grezieraz *Τίρυνς* eta gaur egungo grezieraz *Τίρυνθα*) mizenastar aztarnategi arkeologiko bat da, Argolidako nomos greziarrean, Peloponesoko penintsulan, Naupliatik kilometro batzuk iparraldera.

Tirinto, muino baten gainean zegoen gotorleku bat izan zen, duela zazpi mila urte baino gehiago okupatua izan zena, Brontze Aroaren hasieratik. Bere gorengo maila K.a. 1400 eta K.a. 1200 artean lortu zuen. Bere elementu nabarmenenak bere jauregia, tunelak eta harresi erraldoiak izan ziren, batez ere azken hauek, hiriari, *Tirinto harresi handiena* homeroar epitetoa eman baitzioten. Antzinatean, hiria Herkulesi buruzko mitologiarekin lotu zen. Iturri batzuek hemen kokatzen dute heroiaren jaiolekua.

Tirintoko jauregiaren megaron ospetsuak, atondo zabal bat du, gela nagusia, non, eskuineko hormaren hondoan tronua egon zen, eta erdialdean tximinia bat ere bazuen, zurezko lau zutaberekin inguratua, mizenastar estilokoak, sabaiarentzako euskarri bezala balio zutenak.

Tokia gainbehera etorri zen zibilizazio mizenastarraren amaierarekin batera, eta erabat ahaztua geratu zen denboraren igaroan. Pausaniasek K.a. II. mendean bisitatu zuen. Heinrich Schliemannek industu zuen 1884-1885ean, eta gaur egun, gaur egungo indusketak egiten dira bertan.

Tirinto, Gizateriaren Ondarearen Paisaia Kultural bezala izendatua izan zen 1999an. Tokiko bisitariek kokapenaren tokirik garaiena asfaltatua izan dela ikus dezakete, neurri batean, gotorleku itxura emanez, eta beste neurri batean, heliportu itxura.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zibilizazio mizenastarra
* Arkitektura mizenastarra

## Kanpo estekak
Perretxiko

[eskuinera|thumb|250px|*[Kuleto faltsu|Amanita muscaria*.]]

**Perretxikoa** zenbait onddok esporen gordeleku gisa ekoizten duten fruitu-gorputza da. Oro har, hizkera arruntean perretxiko deitzen zaio *Agaricomycetes* taldeko onddoek eratzen duten fruitu-gorputzari eta hanka batez, txapel batez eta txapel azpian esporak gordetzen dituzten orriz edo belakiz osatutakoari. Hala ere, zentzu hertsian perretxikoek beste ezaugarri batzuk ere eduki ditzakete: hanka gabekoak izan daitezke, txapelik gabekoak, etab, eta beste talde batzuetakoak izan daitezke, Ascomycota taldekoak esaterako. Badaude beste izen batzuk perretxiko-talde espezifikoagoak izendatzeko, hala nola astaputzak, karraspinak eta abar. Perretxiko gehienak basidiomizetoen klasekoak dira, baina perretxikotzat hartzen dira zigomizetoen eta askomizetoen klaseko zenbait mota ere, mortxelak eta trufak adibidez. Perretxiko ordenarik ezagunenak ziza-horiak, agarikoak, esne perretxikoak eta onddoak dira.

Araban eta Nafarroa Garaian, gaztelaniaz hitz egitean, *perretxiko* terminoa espezie bakarra izendatzeko erabiltzen da: udaberriko zizazuria, alegia.

## Jangarriak 
[thumb|eskuinera|Boletus aereus, [1789ko marrazkiak.]]

* Barrengorriak
* Boilurrak
* Esnegorriak
* Gibelurdinak
* Ilarrakak
* Kardu zizak
* Kuletoak
* Negu zizak
* Onddobeltzak
* Udaberriko zizazuriak

## Jangarriak ez direnak 
* Boletus rhodopurpureus
* Etsai zakilak
* Gibel-laranja orindunak
* Gibelgorri orriurdinskak
* Onddo hankaederrak
* Onddozuri mingotsak
* Pinudi-gibelubelak

## Pozointsuak 
* Amanita muscaria
* Boletus rhodoxanthus
* Hiltzaile berdeak
* Hiltzaile goiztiarrak
* Lanperna txarrak
* Sare hiltzaileak
* Satan onddoak

## Kanpo loturak 
* "Oñatiko perretxiko batzuen azalpena" (Bittor Altube).

## Bibliografia 
* Telesforo Aranzadi.  *Setas u hongos del País Vasco*. Madril. 1897. .

## Ikus, gainera 
* Perretxiko jangarri.
* Ziza.
* Ziza jangarri.

## Erreferentziak
Akaiar

**Akaiarrak** (; grezieraz: , *Akhaioí*) Grezia klasikoko lau herri nagusietako bat ziren; eoliarrak, joniarrak eta doriarrak ziren besteak. Biblian **akaiko** izenaz aipatzen dira. Geroago, heleniar izena eman zitzaien denei .

## Historia 
Akaiar herria Balkanetatik zetorren herri indoeuropar bat zen. Greziara K.a. 1800ean joan ziren, Mizenas eta Tirintoko erresumak sortu zituzten, eta, K.a. 1400ean Kreta uhartea konkistatu zuten.

Akaiar herria da Greziar penintsulako biztanleen jatorria, Indiatik Europara etorritako hedapen demografiko handi baten ondorio.

Akaiarrek, Greziara heldu zirenean, konkista baketsu bat egin zuten, lurralde haietako biztanleen gizarte egiturak aldatu gabe, kultura minoikoaren loratzea gertatzen zen garai berean, ekialdeko zibilizazioak eta Europa mendebaldeko zibilizazioen arteko zubia zena.

Kultura mizenikoa (Mizenaskoa) eta minoikoa (edo kretarra, Minos errege mitikotik datorren izena), laster jarri ziren harremanetan, elkarren arteko eragina gertatuz, akaiarrek Kreta konkistatuz batera erabat batu ziren arte. Kretako jauregiek gotorlekurik ez zutenez, akaiarrek ez zuten etsi uhartea dominatzeko euren saiakeran, K.a. 1400ean konkistatzea lortu zuten arte.

Konkistaren ondoren, mizenastarrek uhartea gotortu zuten, artisau eta merkatarien etxebizitzak gotorlekuetatik gertu bilduz.

Mizenastar garaiko lurperatzeek, eliteak aberastasunari ematen zion garrantzia ikusten uzten dute, zerga eta arpilaketetatik lortua, eta armei ematen ziena. Ez da harritzekoa, beraz, ezaugarri nagusietako bat, kultura honen hedapen izaera izatea, baita bere merkataritza ibilbideak Asia Txikia, Egipto, Egeo itsasoa eta Italiar penintsulara zabaltzeko ere.

Akaiarrek Grezia kontinentalean izan zuten nagusitasunaren amaiera, eztabaidagai da. Tradizionalki, hau, doriarren inbasioagatik gertatu zela esan izan da, baina, berriki, baieztapen hau zalantzan jarri da, eta beste hipotesi batzuk proposatu dira: itsasoko herrien inbasioa, lurrikara mordo bat jarraian gertatu izana edo barne altxamenduak.

## Ikus, gainera 
* Akaiar Liga
Mendiaundi I

**Mendiaundi I** Aralar mendilerroan dagoen mendi bat da, 1307 metroko garaiera duena. Izen bereko beste mendi bat dago Mendiaundi mendilerroan eta ez da honekin nahastu behar. Izan ere, azken mendilerro honi izena ematen dion mendia, Aralarrekoa baino 75 metro baxuagoa da.

Atallorbe eta Mendiaundi inguru honetan, Arkuek deritzen txabola kupularrak ikus daitezke, diotenez, jentilen bizilekuak zirenak. Beste batzuk, artzaien bizileku primitiboak direla uste dute. Edozein kasutan, eraikin bikain hauek euren sekretua isilpean gordetzen dute mendiaren Iparralde eta Ekialdeko aurpegietan, Argañetako karstaren gainean, non mendilerroan bizi ziren otsoak ezkutatzen ziren XX. mendearen erdialdean.

## Irispideak 
Guardetxetik, Pagomari edo Intzazelairako bidea jarrai daiteke eta iparralderantz jarraitu Desaoko babeslekua eta Urrutiko lurriñako leporarte, Unagako potzura jeitsi eta mendira, hegoaldeko magal belartsuetatik igotzeko.

## Kanpo estekak 
*  euskal-herria.org webgunean
Ioduro

Kimikan **ioiduroa** iodoz eta beste elementu edo substratu batez osatutako konposatu bitarra da; horien artean, hidrogeno ioduroaren gatzak eta konposatu organiko iodatuak.

## Izaera eta erreakzioak 
Ioduro ioiak, I- formula du, elektroi bat irabazi duen ioido-atomoa da zeinek elektroiz asetako kanpo-geruza duen, 5s25p6 konfigurazikoa. Karga negatiboa du eta, ondorioz, anioi bat da.

Ioiduro ioia disoluzioan existitzen da eta kolorgea da.

Azido iodhidrikoa azido sendoa da eta ioduro ioiaren disoluzio akuosoa zein organikoa erraz presta daiteke sodio ioduro moduko gatz alkalino bat usatuz.

Erreakzio organiko askotan erreaktibo moduan baliatzen da, ordezkapen-erreakzioetan esaterako, nukleozale sendoa baita.

## Erreferentziak
Lurbira (bitxigintza)

thumb|Daniar koroako bitxietako lurbira
**Lurbira** edo **globus crucigerra**, Lurra irudikatzen duen bitxi bat da, gurutze batek koroatua. Lurbira, autoritatezko ikur kristau bat da, denboran zehar erabili izan dena eta gaur egun txanpon, ikonografian eta Austria, Bavaria, Danimarka, Suedia eta Errusia bezalako Koroako Bitxietan agertzen dena.

Orbeak munduaren gainean (lurbira) Kristoren domeinua (gurutzea) irudikatzen du, literalki, lurreko gobernari batek eutsia (edo, batzuetan, aingerua bezalako izaki zerutiar batek). Kristok berak eutsia denean, objektua, mendebaldeko ikonografian, *Salvator Mundi* (Munduaren Salbatzailea) bezala ezagutzen da.

Ezagutzen den lehen erabilera, V. mendekoa da, beharbada, 395 eta 408 urteen bitartean, non, Bizantziar Inperioaren lehen enperadorea izan zen Arkadioren txanponetan agertzen zen, baina askoz ziurragoa da bere ondorengo izan zen Teodosio II.aren txanponetan, 423an agertzea.

## Kanpo estekak
James Cagney

**James Francis Cagney Jr.** (New York, 1899ko uztailaren 17a - Stanford, 1986ko martxoaren 30a) Ameriketako Estatu Batuetako aktorea zen, Oscar sariaren irabazlea.

## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke filma bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

## Pertsonaiak 
## Kanpo estekak
Susa (hiria)

**Susa** (,  ahoskatua; ,  ahoskatua; , *Shush*; ; Bibliaren hebreeraz: , *Shushān*) Elamdar, Persiar eta Partiar inperioen antzinako hiria izan zen, Tigris ibaitik 240 kilometro ekialdera kokatua, gaur egungo Irango hego-mendebaldean. Gaur egun, antzinako hiritik, hondakin zelai handi bat baino ez da geratzen, baina badago hiri bat bere izenetik eratorria, Xux, gertu.

Susa, eskualdeko kokaleku antzinakoenetako bat da, ziur aski K.a. 4. milurtekoan sortua. Beranduago Elamdar Inperioaren hiriburu bihurtu zen. Izena elamera dator, forma anitzetan idazten zen (*Šušan, Šušun*, etab...) eta, dirudienez, *Susən* ahoskatzen zen. Šušan babiloniar eta asiriar inperioek inbaditu zuten kanpaina bortitzetan. Babiloniar konkistaren ondoren, izena ez zen behar bezala interpretatu eta *Šušan* («lilia») hitz semitarekin lotua izan zen.

Baliteke Ziro II.aren erregealditik (K.a. 559-K.a. 529) Persiar Inperioaren hiriburuetako bat izatea. Aldi berean, izena eman zion satrapiaren hiriburua ere izan zen, Susiana alegia. Susatik abiatu omen zen Xerxes I.a K.a. 481eko udan, Kritaliarantz (Kapadozia) Grezia konkistatzeko. Alexandro Handiak konkistatu zuen K.a. 331n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Susa, capital de Elam y Persia *Turismo de Iran*
William Holden

**William Franklin Beedle, Jr.** (O'Fallon, 1918ko apirilaren 17 &ndash; Santa Monica, 1981eko azaroaren 12), ezagunagoa **William Holden** izenaz, Ameriketako Estatu Batuetako aktorea zen, Oscar sariaren irabazlea.

## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke film bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):