open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ramón Castilla

**Ramón Castilla y Marquesado** (Tarapacá, 1797ko abuztuaren 31 &ndash; Tiliviche, 1867ko maiatzaren 30a) perutar militar eta politikaria izan zen. Peruko presidentea izan zen 1844an, 1845etik 1851ra, 1855etik 1862ra eta 1863an.

Peruren independentzia lortu zuen Askatzaileen armadan parte hartu zuen. Ondoren, herrialdeko buru izan zen ekonomia oparoaldian, guano-biltegiak ustiatzearen ondorioz. Estatua modernizatu eta esklabotza deuseztatu ere egin zuen. Lau aldiz izan zen herrialdeko presidente.
Rebekka Bakken

thumb|250px|Rebekka Bakken 2005ean.
**Rebekka Bakken** (Oslo, 1970) Eskandinaviako jazz-abeslarien belaunaldien ordezkaria da. Arrakasta handia izan du, Silje Nergaard, Sidsel Endresen eta Solveig Slettahjell parekoa. 

## Ibilbidea 
Pianoa eta biolina ikasi zituen lehen urteetan, eta 1995ean New Yorkera joan zen musikan ibilbide profesionala lantzen saiatzera. Han, Wolfgang Muthspiel gitarrista austriarra ezagutu zuen, eta New Yorkeko gaueko lokaletan ibili ziren bikote gisa. Garai hartan Julia Hülsmann alemaniar pianistarekin ere adiskidetu zen, eta 2003an *Scattering Poems* diskoa grabatu zuen. Ondoren, Europara itzuli zen, Universum zigiluarekin kontratu bat sinatuz, *The Art of How to Fall* grabatuz eta ondoren bere *Is That You?* arrakastatsua.

## Diskografia 
### Bakarka 
* 2003: *The Art of How to Fall* (EmArcy/Universal)
* 2005: *Is That You?* (Boutique/Universal)
* 2006: *I Keep My Cool* (EmArcy/Universal)
* 2007: *Building Visions* (Universal)
* 2009: *Morning Hours* (EmArcy/Universal)
* 2011: *September* (EmArcy/Universal)
* 2014: *Little Drop of Poison* (EmArcy/Universal)
* 2016: *Most Personal* (EmArcy/Universal)
* 2018: *Things You Leave Behind* (Okeh/Sony)
* 2020: *Winter Nights* (Okeh/Sony)
* 2023: *Always On My Mind* (Sony)

### Duo gisa
**Wolfgang Muthspielekin**
* 2000: *Daily Mirror* (Material)
* 2001: *Daily Mirror Reflected* (Material)
* 2002: *Beloved* with Wolfgang Muthspiel (Material)

### Kolaborazioak 
* 2003: *Scattering Poems* (ACT), Julia Hülsmann Trioarekin
* 2003: *Heaven* (ACT), Christof Lauer & Norwegian Brassekin (Sondre Bratland, Geir Lysne).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Webgune ofiziala.
1962ko Nafarroako Itzulia

**1962ko Nafarroako Itzulia**, Nafarroako Itzuliko III. ekitaldia izan zen. Urte honetan, bost etapaz osatu zen Itzulia (lehenengoa bi sektoreetan banadua), ibilbidea Tuteran hasi eta bukatu zen. 

Ekitaldi honetan, zazpi urteko etenaldiaren ondoren, Tuterako C.C.Muskaria-k antolaturik berreskuratu zen Itzulia.

## Taldeak
* C.C. Muskaria-Confecciones Gallego
* Ferrys
* Faema
* Peña Bahamontes
* Mungia
* Ignis-Balear
* San Gabriel
* Frutas Ramos
* Caobania-Touring
* G.D. San Emeterio

## Etapak  
## Sailkapen nagusia 
|}

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adriano Irala

**Adriano Irala** (San José de los Arroyos, Paraguay, 1894ko uztailaren 21a) paraguaiar intelektuala, irakaslea eta kazetaria izan zen.

## Biografia 
San José de los Arroyos herriko naturala. 1894ko uztailaren 21ean jaio zen.

1911n, bigarren mailako ikasketak urrezko domina batekin amaitu zituen, eta Zuzenbide eta Gizarte Zientzien Fakultatean sartu zen eta bertan doktoretza lortu zuen "El Ejecutivo Colegiado" tesiarekin.

Doña Zoraida Burgosekin ezkondua, bi seme-alaba izan zituzten, Adriano eta Gerónimo Irala Burgos, biak ala biak maila handiko intelektualak eta letren egile bikainak.

Oso gaztetatik nabarmendu zen kazetari eta irakasle gisa zuen talentuagatik. Gustu findu eta prestakuntza politiko eta profesional sendoko gizona, bere belaunaldiko izpiritu garbi eta orekatuenetakoa, bere buruari buruz adierazten du Carlos Zubizarreta idazleak.

## Bizitza profesionala 
Logika eta Psikologia irakatsi zituen Hiriburuko Kolegio Nazionalean eta Irakasle Eskola Normalean. Unibertsitateko irakaslea izan zen Nazioarteko Zuzenbide Publikoko katedraren titular gisa. "La Nación" egunkariko zuzendaria Hiritar egitura handiko buruzagi eta buruzagi, beste politikari batzuekin batera Liga Nacional Independiente sortu zuen, 1928an sortutako oposizioko alderdia.

Ayacuchoko guduaren mendeurrenaren ospakizunetarako Perura bidaiatu zuen Paraguaiko ordezkaritzaren parte izan zen, non 1965eko gerran Peruko elkartasuna eskertzeko hitzaldia eman zuen, oratoriako benetako maisulana.

Gobernuaren kontrako konbentzimendu politikoak zirela eta, erbestearen mingotsa jasan zuen, baina Eusebio Ayala mediku agintariaren boterea hartu zuenean bere sorterrira itzuli ahal izan zen.

## Chacoko Gerran parte hartzea eta azken urteak 
Berehala eskaini zuen nazioa armaz zerbitzatzea. Armadan sartu zen Major graduarekin, operazioen komandoan gerrako auditore gisa jarduteko. Gerra garaian gaitz larri bat hartu zuen. Hiriburura eramanda, horren ondorioz hil zen, 1933ko abuztuaren 18an, berrogei urte zituela.

## Kanpo estekak 
* Cerro Porteño Klubaren gunea.  Archivado  
* Adriano Iralari omenaldia
Carpathonesticus

***Carpathonesticus*** *Nesticidae* familiako armiarma araneomorfoen genero bat da. Europako ekialdean aurkitzen dira.

## Espezieak 
## Lista de especies 
The World Spider Catalog 12.0-ren arabera:
* *Carpathonesticus avrigensis* Weiss & Heimer, 1982 — Errumania
* *Carpathonesticus biroi* (Kulczynski, 1895) — Errumania
* *Carpathonesticus caucasicus* (Charitonov, 1947) — Georgia
* *Carpathonesticus cibiniensis* (Weiss, 1981) — Errumania
* *Carpathonesticus fodinarum* (Kulczynski, 1894) — Errumania
* *Carpathonesticus galotshkae* Evtushenko, 1993 — Ukraina
* *Carpathonesticus hungaricus* (Chyzer, 1894) — Errumania
* *Carpathonesticus ljovuschkini* (Pichka, 1965) — Errusia
* *Carpathonesticus lotriensis* Weiss, 1983 — Errumania
* *Carpathonesticus orolesi* Nae, 2013
* *Carpathonesticus paraavrigensis* Weiss & Heimer, 1982 — Errumania
* *Carpathonesticus parvus* (Kulczynski, 1914) — Bosnia-Herzegovina
* *Carpathonesticus puteorum* (Kulczynski, 1894) — Errumania
* *Carpathonesticus racovitzai* (Dumitrescu, 1980) — Errumania
* *Carpathonesticus simoni* (Fage, 1931) — Errumania
* *Carpathonesticus spelaeus* (Szombathy, 1917) — Errumania
* *Carpathonesticus zaitzevi* (Charitonov, 1939) — Georgia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :IONen.
* Nomenclator Zoologicus.
Respomuso

**Respomuso** Aragoiko Pirinioetako iboi baten izena da, eta XX. mendearen erdialdean artifizialki birsortu zen hormigoizko presa handi baten bidez, urtegia bihurtuz. Presaren ondoan izen bereko aterpetxea dago.

Tenako ibarraren iparraldean dago, Sallent de Gallego udalerriaren barruan.Frantziako mugatik oso gertu dago, zehazki Pirinio Garaiak departamendutik.

## Toponimia 
Ez dago argi, baina latinezko 'spuma'-tik etor daiteke izena (aparra edo bitsa).

## Geografia 
thumb|Respomusoko iboia eta Musales tontorra.

Gaur egun, presak 72 hektareako azalera du, eta 17,2 hektometro kubiko ur atxiki ditzake. 2.100 metroko altitudean dago, eta Piedrafita zirku malkartsuaren *dejekzio-konoa* betetzen du. Hainbat gailurrek inguratzen dute: Fondellas (3.071 m), Cristal (2.890 ), Forqueta (2.743 ), Musales (2.645 ) eta Balaitus (3.144 m). Urtegiaren aintzira Aguas Limpias ibaiaren iturburua da, Gállego ibaiaren adarra.

Halaber, ohiko abiapuntua da Gran Facha (3.005 m) eta Garmo Negro (3.051 m) mendietara igotzeko.

## Historia 
Bere garaian, lana ingeniaritzaren erakusleiho bikaina izan zen, bai bere handitasunagatik, bai bere egoeraren konplexutasunagatik. Eraikuntza horren ondorengo ekologia- eta paisaia-inpaktuari buruzko polemikak indarrean jarraitzen du ordutik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gállego (ibaia)
* GR 11

## Kanpo estekak 
*  Respomusoko aterpetxeari buruzko informazioa
*  [http://www.komandokroketa.org/otros/Respomuso.html ]
Carlos Zubizarreta

**Carlos Zubizarreta** (Asunción, 1904 &ndash; ibid., 1972ko urtarrilaren 31) paraguaiar idazlea izan zen.

## Biografia 
Asunción hiriko San Jose ikastetxean ikasi zuen eta Asunciongo Unibertsitate Nazionalean zuzenbide lizentziatura aukeratu zuen. "Juventud" kultur aldizkari ospetsuaren sortzaile eta zuzendari eta "Alas" aldizkariaren kolaboratzailea, narratzaile eta saiakeragilea izan zen, batzuentzat, Paraguaiko literaturaren historiako lumarik ederrena eta dotoreena.

## Ibilbidea 
Hugo Rodríguez-Alcalák bere “Historia de la literatura paraguaya”-n ( 1971 ) honako hau aipatzen du: “... 1940an argitaratu zuen bere lehen saiakera liburua, “Acuarelas paraguayas”. "Akuarela" hauek margolari trebe batek margotutako kostunbrista-folklorismo biziak dira. Baina begi batekin egungo Paraguaia, eta bestearekin iraganeko Paraguaia, Irala de Montoyarena, López de Aguirrerena eta beste batzuena, ikusten duen margolari-historialari bat. Izan ere, ozta-ozta hasten da Asunción garaikidea margotzen... bere egungo paisaia desagertzen denean eta Konkista eta Koloniaren hiriaren ikuspegia azaleratzen denean. . ”. .

## Lanak 
Bere literatur ekoizpen aberatsaren beste izenburu batzuk hauek dira:

## Azken urteetan 
Asuncionen hil zen 1972an .

## Erreferentziak 
* El Cabildo Errepublikako Kultur Etxea

* Hiztegi Biografikoa "FORJADORES DEL PARAGUAY", 2000ko Urtarrila Lehen Argitalpena. Quevedo argitaletxearen banatzailea. Buenos Aires, Argentina.

## Kanpo estekak 
* Anselmo
1963ko Nafarroako Itzulia

**1963ko Nafarroako Itzulia**, Nafarroako Itzuliko IV. ekitaldia izan zen. Urte honetan, sei etapaz osatu zen Itzulia (laugarrena bi sektoreetan banadua), ibilbidea Tuteran hasi eta bukatu zen. 

## Taldeak
* Gernikesa-Kas
* Gales-Kas
* Mungia-Olarra
* Muskaria-Confecciones Gallego
* Ferrys
* Anís Piquio-Viota
* Touring-Mobilette
* Asturiasko selekzioa
* Tajamar

## Etapak  
## Sailkapen nagusia 
|}

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Blas Garay

**Blas Manuel Garay Argaña** (Asunción, 1873ko otsailaren 3a &ndash; ibid., 1899ko abenduaren 19a) paraguaiar idazlea eta kazetaria izan zen.

## Biografia 
1873an jaio zen (Paraguai). Bere gurasoak Vicente Garay eta Constancia Argaña de Garay ziren. Garayk bi anaia zituen: Eugenio Alejandrino eta Juan Jorge. Hirurak idazleak ziren. Eugenio Alejandrinok parte hartze bikaina izango zuen gero Chacoko Gerran .

Batxilergoa amaitu ondoren, Garayk Zuzenbide eta Gizarte Zientzietako unibertsitate ikasketak burutu zituen. Kazetaritzako lehen urratsak Colegio Nacionalean hasi zituen.

23 urte baino ez dituenean abokatu gisa lizentziatu zen. Juan Bautista Egusquiza presidenteak Europarako misio diplomatiko bat agindu zion, nahiz eta bere helburu zehatza Garayk Sevillako Artxiboan ikertzea izan zen Paraguaik Chaco Boreal-aren jabetza egiaztatzen duten titulu, ziurtagiri, xedapen eta mapekin zerikusia zuen guztia. Bidaia egin aurretik, Garay María Antonia Valdovinosekin ezkondu zen, eta bi seme-alaba izango zituzten: Blas Garay Valdovinos, Manuel Gondra presidentearen idazkari partikularra izan zena, eta Juan Manuel Garay (hil osteko semea), koronel mailara iritsiko zena. Chacoko Gerran Paraguaiko Armadako Estatu Nagusiko burua izan zen, orduko José Félix Estigarribia jeneralaren agindupean.

Garay-k Espainian 1897an genero historikoko lau lan argitaratu zituen: *Compendio de la Historia del Paraguay*, *El comunismo de las misiones*, *La revolución de la Independencia del Paraguay* eta *Breve Resumen de la Historia del Paraguay*. Kopista eta ikertzaile gisa egindako lanari esker, gaur egun "Garay Bilduma" Artxibo Nazionalean dauden milaka dokumentu aztertzeko aukera izan zuen.

Espainiatik bueltan, 1898an, Garayk *La Prensa* egunkaria sortu zuen.

## Kanpo estekak
Agustín Otxoa Irazuegi

**Agustín Otxoa Irazuegi,** (Arribe, 1943ko martxoaren 4a) nafar txirrindulari ohia da, profesionala 1967ko denboraldian Karpy taldean.

## Palmaresa 
**1963**
* 5. Nafarroako Itzulian eta etapa bat

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Jean-François Imbernon

**Jean-François Imbernon** (Saorra edo Perpinyà, 1951ko urriaren 17a) frantziar errugbilari ohia da, bigarren lerroko postuan aritzen zena.

USA Perpignan taldean jokatu zuen 1972tik 1985era. Frantziako errugbi selekzioarekin 23 partida jokatu zituen sarri Michel Palmiérekin batera bigarren lerroan. 1976an jokatu zuen lehen partida, eta 1983an azkena. Barbarians françaisen selekzioarekin ere jokatu zuen.

## Palmaresa 
;AS Bages
* Coupe Frantz Reichel, championnat de France juniors A, txapeldunordea, 1970
* Coupe Frantz Reichel, txapelduna, 1971

;USA Perpignan
* Frantziako errugbi txapelketa: txapeldunordea, 1977

;Frantziako errugbi selekzioa
* 23 partida 1976tik 1983ra
* Bi Grand slam Bost Nazioen Txapelketan,  1977 eta 1981
* Mediterraneoko Jokoak, 1979

## Ikus, gainera 
* Frantziako errugbi selekzioa 1977ko Bost Nazioen Txapelketan

## Kanpo estekak
Amalia Anglés y Mayer

**Amalia Anglés y Mayer**, edo **Amalia Anglés y Moya** (Badajoz, 1827ko azaroaren 3a-Stuttgart, 1859ko maiatzaren 1a), Espainiako opera-kantaria eta gitarra-jotzailea izan zen.

## Biografia 
Badajozen jaio zen 1827an. Bere ahotsa eta musikarekiko zaletasuna Santanderren ezagutzera eman ondoren, hiriburura joan zen Madrilgo Errege Musika Kontserbatorioan ikastera. Han, 1839ko urrian, solfeo-klasean eta 1842ko martxoan, kantuan matrikulatu zen. 

Irakasgai guztietan bikain emaitza lortu ondoren, Maria Cristina erreginak bere bi alaba nagusien irakasle izateko hautatu zuen. Isabel II.a eta Montpensierreko dukesa izango zirenak. [1] Hogeita lau urte eskas zituela, irakasle ospetsua zen, eta Italiara joan zen. La Scala Milango antzokiak kontratatua, hemeretzi gautan, jarraian, abestu zuen, eta Italiako prentsaren laudorioak jaso zituen. 

Kontratu hori bukatuta, Londresera eta Lisboara joan zen, gero Italiara itzuli zen eta ondoren Prusiara eta Alemaniara joan zen, eta bertan hil zen 1859an. 

Hil zenean, Mariano Gelabertek eta Correak artistaren biografia argitaratu zuten, obituarioarekin batera. Besteak beste, hitz hauek eskaini zizkion:*Jenioa, jainkotasunaren ezaugarri hori, adimen pribilegiatuak argitzen dituena, Ahalguztidunak bere izaki batzuei ematen dien dohain sublimea, duintasunez bizi izan zen Amalia Anglesen irudimenean eta ariman, eta bere hegoak artista inspiratuaren fronte hutsaren gainean inguratuz, hilezkor egin zuen haren izena.*

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Díaz y Pérez, Nicolás (1884). «Anglés y Mayer (Doña Amalia)». Diccionario histórico, biográfico, crítico y bibliográfico de autores, artistas y extremeños ilustres I. Madrid: Imp. Viuda é hijos de Abiezo. pp. 36-37. Wikidata Q64142181. 

## Kanpo estekak
Francis Garmendia

**Francis Garmendia** (Hendaia, 1957) lapurtar txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**1977**
* 3. Frantziako taldekako jazarpen txapelketa (CC St. Médard-en-Jalles taldearekin)
**1980**
* Nafarroako Itzulia eta etapa bat
* 2. Tour du Béarnen
* 3. Classique Sauveterre Béarn des Gavesen
**1981**
* Nafarroako Itzuliko etapa bat
* 3. Circuit de la Chalossen

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Kantoko sarraskia

**Kantoko sarraskia** 1923ko Kantōko lurrikara handiaren ostean Kantō eskualdean egindako hilketa handi baten izena izan zen. Japoniako gobernu inperialaren zati batzuk esplizituki eta inplizituki onartuta, armadak, poliziak eta indar parapolizial japoniarrek 6.000 pertsona inguru hil zituzten: batez ere korearrak, baina baita txinatarrak eta japoniarrak ere, korearrekin nahastuta eta komunista, sozialista eta anarkista japoniarrak. Sarraskia lurrikararen egunean hasi zen, 1923ko irailaren 1ean, eta hiru astez iraun zuen.

Bitartean, gobernuko funtzionarioak elkartu egin ziren eta plan bat sortu zuten sarraskiari buruzko informazioa kentzeko eta haren magnitudea gutxitzeko. Irailaren 18tik aurrera, Japoniako gobernuak sarraskian parte hartu zuten 735 lagun atxilotu zituen, baina, antza, zigor arinak ezarri zitzaizkien. Koreako gobernadore nagusiak 200 yeneko kalte-ordaina eman zien sarraskiaren biktimen 832 familiari, nahiz eta gobernu japoniarrak 250 heriotza baino ez zituen onartu. Baliteke heriotzak 6.000 baino gehiago izatea.

Azken urteetan, Japoniako politikari nagusiek eta Japoniako eskuineko talde marjinalek sarraskia ukatu edo minimizatzen jarraitu dute. 2017az geroztik, Tokioko gobernadoreak, Yuriko Koikek, sarraskiaren existentziari buruzko eszeptizismoa adierazi du etengabe.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bujacoko dorrea

**Bujaco dorrea** Caceres (Extremadura, Espainia) hiriko sinbolo ezagun bat da, vertako Plaza Nagusian dagoen eraikin deigarriena. Caceresko alde zahar monumentalaren ipar-mendebaldeko sarbidea babesteko funtzioa izan zuen bere garaian. 

## Izena 
Dorrearen izena, agian Abu Ya'qub kalifarenetik dator, dorrearen eraikitzailea hura izan baitzen Al-Andalusen garaian. Beste batzuek lotzen dute izena *buhaco* hitzarekin: trapuzko panpina esan nahi du honek, eta 1820 eta 1962 artean dorrearen goialdean kokatua egon zen estatua erromatar bati (*Genio andrógino* estatua) izen horrekin deitu ohi zitzaion hirian. 

## Deskribapena eta historia 
Eraikin guztiz arabiarra da arkitekturan, oinplano karratukoa, berrerabilitako harlandu erromatarren gainean eraikia. Funtsean harlangaitzezkoa da, eta ertzetan harlanduzkoa du. Almohade garaiko beste eraikin militar asko bezala, dorrea harresiarekin arku indartsu batek lotua egin zen. Almenadun erringla batek errematatzen du, eta hiru matakan ditu, bi alboetan, eta beste bat aurrean, baina azken hau  geroago gehitua. Mendebaldean, Plaza Nagusira begira, *Foruen Balkoia* esaten zaion dago dago, 16, mendekoa da eta boluta-mentsulekin eta armarriarekin apainduta dago. Dorreak 10 m-ko aldea eta 25 m-ko altuera du.

Dorre hau da 12. mendeko almohadeek hiria berreraiki zutenekoa. Tropa kristauak Caceres lehenengo aldiz 1169an hartzeko gai izan zirenean, eraikuntza hori erabli zuten beren onurarako, baina denbora gutxian berrskuratu zuten musulmanek 1173ko udaberrian, sei hilabeteko setio baten ondoren Bujacoko dorrea izan zelarik  da zaldun kristauek defendatutako azken gotorlekua. Almohadeen kalifak 40 defendatzaile exekutatzeko agindu zuen setioa gainditzean. 

Dorreak birmoldaketak izan ditu denboran zehar. 1672tik 1791ra bitartean, udaletxeko erlojua zegoen bertan, eta horregatik Erlojuaren dorrea ere deitu zioten. Mende amaieran, erloju hori San Mateo dorrera eraman zuten, eta, ondoren, beste bat jarriko zuten Bujacon, 20. mendearen erdialdera arte. 1820an tenplete txiki bat eraiki zuten dorrearen almenarrean, hiriko *Genio andrógino* estatua barruan zuela. 1963an hasi kendu zuten tenpletea eta estatua, eta beste aldaketa batzuk egin ziren: itxuraren aldetik, dorrearen kareztatzea kendu zuten eta horrela harlangaitza bistan geratu zen. Azken birmoldaketa horrek Erdi Aroko kutsua eman zion, garai hartan Caceresen egin ziren erreformetan ohikoa zena. 

21. mendean erabilera publikorako erabiltzen da dorrea. Caceres hiriko "hiru kulturen" interpretazio zentro bat dago bertan. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sandetarren dorrea

**Sandetarren dorrea** Caceres (Extremadura, Espainia) hiriko dorre ikusgarri bat da, Caceresko alde zahar monumentalaren erdigunean dagoena. Platatarren dorrea ere esaten zaio, gaztelaniaz zenbait izenez delarik ezaguna: **Torre de los Sande, Torre Sande, Torre de los Plata**. Dorreari atxikia dagoen etxe edo jauregi zaharrari **Casa de los Saavedra** ere esaten zaio.

Dorrea XV. mendan eraiki zen, etxe zaharrago baten gainean. Goialde orijinala moztua da. Leiho eta elementu gotikoak ditu eta matakan bat balkoi funtzioa egiten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Melitta Marxer

**Melitta Marxer** (1923ko irailaren 8a – 2015eko otsailaren 13a) Liechtensteingo ekintzailea izan zen. Hamarkada asko eman zituen emakumeen sufragioaren alde antolatzen eta borrokatzen. Ezaguna da 1983an Europako Kontseiluan emakumeen boto-eskubideari nazioarteko laguntza lortzeko hitz egiteagatik. Bere borrokaren fruituak 1984an jaso zituen, 61 urte zituela, Liechtensteinek emakumeei bozka eskubidea eman zienean.

## Kanpo estekak
Geoglossum atropurpureum

***Geoglossum atropurpureum*** *Geoglossaceae* familiako onddo espezie bat da.  

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** Behatz beltz bat bezalakoa da, lurretik ateratzen dena eta 6 cm inguruko garaierakoa eta 1,5 cm inguruko zabalera har dezakeena, klabiforme-mihi itxurakoa edo borra itxurakoa. Hareazko dunetan askoz txikiagoa izan daiteke oso forma irregularrarekin. Normalean beltza da, baina beltz-purpura kolorekoa ere izan daiteke Ascomiceto bat denez (espora jaurtitzailea) esporak, gorputz fruktiferoaren kanpoaldean sortzen ditu. Espeziea identifikatzeko esporak aztertu beharra dago.

**Himenioa:** Askoma-ren ⅓ edo ½; leuna, lehorra, glabroa eta arre edo beltzaxka kolorekoa tonu purpurekin.

**Hanka:** Luzanga, ondo bereizia, antzua, ilunagoa edo beltza, ezkatatsua, xerloz estalia, eta sekzio zirkularrekin edo obalarekin, hasieran trinkoa eta heltzean fistulosoa.

**Haragia:** Kolore berekoa, baina argiagoa eta zertxobait zaila, usain eta zapore berezirik gabea.

**Etimologia:** *Geoglossum* terminoa grekotik dator, lurra, esan nahi duen "ge" hitzetik eta mihia esan nahi duen "glossa" hitzetik. *Atropurpureum* epitetoa latinetik dator, iluna, esan nahi duen "ater" hitzetik eta purpura kolorea, esan nahi duen "purpureus" hitzetik. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Geoglossum glutinosum* eta *Geoglossum peckianum* delakoekin nahas daiteke hauek kirten oso likatsua dute. Baita *Trichoglosum* generoko espezieekin ere. Ezin dira espezie-mailan identifikatu mikroskopio gabe.

**Oharra:** Esporengatik *Microglossum* generotik hurbilago dago, *Geoglossum* generorik baino, espora beltzekin.

## Sasoia eta lekua 
Azaroko denboraldiaren amaieran agertu ohi dira, eta abenduan ere maiz ikusten dira, litekeena da denboraldi amaierakoa izatea. Goroldioz estalitako larre zaharretan, lurzoru azidoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Kanariak, Europa, Errusia, Kaukasia, Japonia, Zeelanda Berria.

## Espeziearen egoera 
Aranzadi Elkartearen arabera, *Geoglossum atropurpureum* desagertzeko arriskuan dauden onddoen eusko-kantauriar Zerrenda Gorrian dago. Azken urteotan mikologia adituek onddo batzuen beherakada kuantitatibo eta kualitatibo handia egon dela ohartarazi dute. Adituen esanetan, egoera honek hainbat eragile ditu, tartean klima aldaketa, pestiziden erabilera eta bilketa masiboak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Clitocybe brumalis

***Clitocybe brumalis*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. 

Sinonimoak: *Clitocybe brumalis*, *Clitocybe cyathiformis var. cinerascens*, *Omphalia brumalis*, *Clitocybe hiemalis*, *Pseudolyophyllum brumale*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 4 cm bitarteko diametrokoa, pixka bat unbilikatua, gris-oliba ilun kolorekoa, beix matea zimeltzean.

**Orriak:** Zurbilak, azkenean okre antzeko kolorekoak, dekurrenteak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 4 cm inguruko garaierakoa eta 0,5 cm inguruko lodierakoa, zurbila.

**Haragia:** Zurixka, usaingabea. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:** *Clitocybe* hitza grekotik dator, burua esan nahi du, kapelaren formagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Straminea* aldaera, marroiagoa da eta fruta usain handiagoa du.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenaren amaieran eta negu leunetan. Koniferoen azpian eta txilardietan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ramón Valdés

**Ramón Esteban Gómez Valdés y Castillo** (Mexiko Hiria, 1924ko irailaren 2a &ndash; Mexiko Hiria, 1988ko abuztuaren 9a), **Ramón Valdés** izenaz bakarrik ezaguna, aktore eta komediante mexikarra izan zen. Bere lanik ezagunena Don Ramónen pertsonaia da, *El Chavo del 8* (1973) telesailean. Komediante mexikar onenetakotzat hartu dute.

Mexiko Hirian jaio zen, eta familia pobre eta ugari batean hazi zen. 1949an hasi zen aktore lanetan, *Calabacitas tiernas* filmean. Film horretan, Germán Valdés anaia zaharrenarekin batera agertu zen, «Tin Tan» izenarekin ezaguna. Hari esker, Ramon arte-munduan interesatu zen, eta bere ibilbideari ekin zion Germanen eskutik; izan ere, Germánek paper txikiak edo apartekoak lortzen lagundu zion Mexikoko zinemaren Urrezko Aroan egindako zenbait filmetan. Biek izan zituzten, gainera, beste bi anai-arreba, aktuazioan eta komedian jardun zutenak, Manuel «El Loco Valdés» eta Antonio «El Agua Valdés».

1968an Roberto Gómez Bolaños ezagutu zuen, eta harekin hasi zen lanean *Los supergenios de la mesa cuadrada* (1968), *Chespirito* (1970) eta *El Chapulín Colorado* (1973) bezalako programetan. Hala ere, *El Chavo del 8* (1971) produkzioan irabazi zuen Valdések nazioarteko ospea, nahiz eta 1979an utzi zuen proiektua. 1981ean itzulera labur bat egin zuen. Azken urtea izan zen Bolañosekin batera lan egin zuena. 1982an, Venezuelako *Federrico* telesaileko protagonista izan zen Carlos Villagránekin, eta sei urte geroago berriro ere berarekin lan egin zuen *¡A qué Kiko!* (1987) telesailean. Biak Chavo del 8n inspiratutako eratorria izan ziren arren, bi produkzioetako bakar batek ere ez zuen jaso Bolañosekin batera izandakoaren ospea. Gaixotasun batzuk izan ondoren, 1988an hil zen 63 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wols

**Alfred Otto Wolfgang Schulze**, **Wols** izengoitiz (Berlin, 1913ko maiatzaren 27a - Paris, 1951ko irailaren 1a) batez ere Frantzian lan egin zuen, alemaniar margolari eta argazkilaria izan zen.

Sei urte zituenetik Dresdenen bizi izan zen, eta bertan hasi zen argazkiak egiten eta beste diziplina artistiko batzuekiko interesa pizten. 1932an Parisera joan zen László Moholy-Nagyk aholkatuta. Bigarren Mundu Gerraren hasieran, Alemaniako nazionalitatea zela eta sartu zuten, baina laster ihes egin eta Cassisen kokatu zen. Alemaniarrengandik ere ihes egin zuen.

1945eko abenduan akuarelen lehen erakusketa egin zuen Parisen. Azken urteetan alkoholismoa izan zuen eta janari-intoxikazioak jota hil zen.

Abstrakzio lirikoaren aitzindaria izan zen eta Tachisme mugimenduko artistarik garrantzitsuenetako bat. Paul Klee, Otto Dix, George Grosz eta Jean-Paul Sartre eta Simone de Beauvoirren existentzialismoaren eragina jaso zuen.

Artearen teoriari buruzko *Aphorismes de Wolf* izeneko liburua idatzi zuen.
Primo de Riveraren estatu-kolpea

**Primo de Riveraren estatu-kolpea** Espainian 1923ko irailaren 13tik 15era bitartean emandako estatu-kolpea izan zen, orduko Kataluniako kapitain jenerala zen Miguel Primo de Rivera buru zela. Kolpearen ondorioz, Primo de Riveraren diktadura ezarri zen, batez ere Alfontso XIII.a erregea kolpearen aurka ez zegoelako, altxatutako jenerala gobernuburu izendatuz, direktorio militar baten buru.

Francisco Alía Miranda historialariak adierazi duenez, «Miguel Primo de Rivera jeneralaren estatu-kolpea ezohikoa izan zen, sinplea zelako. Arrakasta izateko, militar entzutetsu gutxi batzuen laguntza izan behar izan zuen, eta manifestu bat argitaratu behar izan zuen egunkarietan *Herrialdeari eta Armadari*. Berrezarkuntzaren erregimena eraitsi egin zen ordu gutxitan. [..] Ez zuen behar izan tropako agintea zuten buruen babes gehiago; horretarako, Alfontso XIII.aren itzala bazuen atzean». 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carmen Velasco Martínez

**María del Carmen Velasco Martínez** (Portugalete, Bizkaia, 1995eko uztaila) bizkaitar bioteknologo eta ikerlaria da.

## Biografia 
Portugaleten jaio zen 1995 urtean. Portugaleteko Asti Leku Ikastolan egin zituen lehen hezkuntza, bigarren hezkuntza eta Batxilergoko ikasketak. Ondoren, bioteknologia gradua ikasi zuen Euskal Herriko Unibertsitatean (EHU). Bioteknologian masterra egin zuen Cardiffko Unibertsitatean. 2023an doktoregoa lortu zuen Cardiffko Unibertsitatean "*Using non-small cell lung cancer organoids to investigate responses to radiation*" tesiarekin, Trevor Dale katedradunak etaPaul Shaw doktoreak zuzenduta.

Nazioarte mailan doktorego-ikerlari gisa aritu da bioteknologia-eremuan, nazioarteko ikerketa-zentro desberdinetan.

2023tik 2024ra Andaluziako Bioteknologia eta Garapen Urdineko Institutuan (IBYDA) izan zen ikerlaria.

Gaur egun, Southamptongo Unibertsitatean da ikerlaria (Ingalaterra).

Euskal Bioteknologia Elkartearen (eusBIOTEK) kide da.

## Ikerketa 
* 2021, Technical advances in the development of zonation liver in vitro systems that incorporate localized Wnt activating signals.
* 2020, Canonical Wnt signalling is activated during BEC-to-hepatocyte conversion in vivo and modulates liver epithelial cell plasticity in hepatic organoids.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://www.researchgate.net/profile/Carmen_Velasco_Martinez
Juan Zurano

**Juan Santiago Zurano Jerez** (Lorca, 1948ko irailaren 1a) espainiar txirrindulari ohia da, profesionala 1971 eta 1976 artean.
Kirol ibilbideko lorpenik nabarmenena, 1973ko Espainiako Vueltan eskuratutako etapa garaipen bat izan zen.
  
## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
*Palmaresa "sitiodeciclismo.net"
Amakasuren gertakaria

Tokio hirian, 1923ko irailean izandako hiru erailketa famatu izan ziren. Bi anarkista japoniar ospetsu eta haur bat hil zituen Japoniako polizia militarraren eskuadroi batek.

1923ko irailaren 16an, Kantoko lurrikara handiaren ondorio suntsitzaileen ondoren, agintariek sarraskiak egin zituzten zenbait kolektiboren aurka. Anarkistak gobernua suntsitzeko hondamenaz baliatuko ote ziren beldur, Kenpeitaiko eskuadroi batek (polizia militarra), Masahiko Amakasu agintariak gidatuta, Ogusi Sakae, Ito Noe eta euren sei urteko iloba atxilotu zituen. Hirurak atxilotu, hil arte lintxatu eta gero poliziaren burutzatik gertu dagoen putzu batera bota zituzten. Beste bertsio batek dio euren ziegetan ito zituztela.

Anarkista ezagun horien hilketak, haurraz gain, japoniar asko harritu eta aztoratu zituen. Krimenaren egileari, Masahiko Amakasu, hamar urteko kartzela-zigorra ezarri zioten, baina hiru urteren buruan aske utzi zuten. Hirohito tronu inperialerako igoera zela eta aldarrikatutako amnistiaz baliatu zen 1926an, eta handik urte batzuetara Mantxukuora bidali zuten. 

*Eros + Massacre* filma 1969an estreinatu zen, gertaera honi buruz.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Baskett, Michael (2008). The Attractive Empire: Transnational Film Culture in Imperial Japan. University of Hawai'i Press. 
* Cybriwsky, Roman (2011). Historical Dictionary of Tokyo. Lanham: The Scarecrow Press. 
* Morley, Patricia (1999). The Mountain is Moving: Japanese Women's Lives. University of British Columbia Press. 

## Kanpo estekak
Zhang Xun (Txinako Errepublika)

**Zhang Xun** (}}1854ko irailaren 16 &ndash; 1923ko irailaren 11) Qing dinastiari leiala zen txinatar jenerala izan zen, 1917ko uztailean Puyi enperadorearen berrezarpen laburraren egilea.

Cixi enperatrizaren alargunaren eskolta militarra izan zen Boxer matxinadan. 1911n iraultzaileen kontra borrokatu zen Nanjingen. Hala ere, 1912an Txinako Errepublika aldarrikatu zenean, Yuan Shikairi babesa eman zion, bai lehendakari gisa eta bai gero enperadore gisa. 1913an Zhangek Nanjing hartzea lortu zuen, Kuomintangen eskuetan zegoena, eta haren tropek hiria modu basatian suntsitu zuten arren, Yuanek landa-mariskal izendatu zuen.

Hala ere, 1916an Yuan hil ondoren, Zhangek gobernu inperiala berrezartzeko helburuei heldu zien, eta 1917ko uztailaren 1ean Beijingen sartu zen Kang Youweiekin batera, eta Puyi enperadorea berrezarri zuten. Enperadoreak lehen ministro izendatu zuen bere ekintzagatik; hala ere, ekintzak arrakasta gutxi izan zuen Txinan eta uztailaren 12an hainbat buruzagi militarren artean berrezarpena ito zuten. Zhang Herbeheretako legazioan babestu zen Pekinen, eta ordutik bizitza politikotik erretiratu zen.

## Kanpo estekak
Korfuko krisialdia

**Corfuko krisialdia** (, ) 1923an Greziaren eta Italiaren arteko krisialdi militar eta diplomatikoa izan zen. Gertakariak Italiako jeneral batek zuzendutako batzorde batek Albaniaren eta Greziaren arteko muga-gatazka bat aztertzera joan zirenean gertatu zen. Jenderala eta bere bi ofizial Grezian erail zituzten. Erantzun gisa, Benito Mussolinik Greziari ultimatuma eman zion, eta onartu ezean Korfu uhartea okupatu eta bonbardatuko zuela agindu zuen. Mussolinik Nazioen Ligari ez zion jaramonik egin eta mehatxu egin zuen bertatik ateratzeko krisian eskua sartuz gero. Horren ordez, Enbaxadoreen Konferentzia izan zen akordioa negoziatu zuena, Italiaren aldekoa. Nazioen Ligak potentziekin mediatzeko zuen gaitasun eskasaren erakusgarri izan zen gertakaria. 

## Kanpo estekak
Ana Borboi-Parmakoa

**Ana Borboi Parmakoa**, Errumaniako erregina (Paris, 1923ko irailaren 18a &ndash; Morges, Suitza, 2016ko abuztuaren 1a), Borboi-Parmako printzesa,  25 urte zituela ezkondu zen, 1948ko ekainaren 10ean, Atenasen, Migel I.a Errumaniakoa erregearekin.

Parisen jaio zen 1923an, Renato Borboi-Parmakoa printzearen eta Margarita Danimarkakoa printzesaren alaba zela. Aitaren bidez Roberto I.a Parmakoaren eta Antonia Portugalgoaren biloba zen, eta amaren aldetik Valdemar Danimarkakoa printzearen eta Maria Orleansekoaren biloba. Kristian IX.a Danimarkakoaren birbiloba zen, bere senarra hereniloba zen bitartean. 

## Genealogia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kairakutei Black I.a

**Henry James Black** (1858ko abenduaren 22 &ndash; 1923ko irailaren 19) Adelaidan (Australia) jaiotako kabuki aktorea izan zen, eta Japoniako lehenengo rakugoka (ipuin-kontalari publiko) atzerritarra. Bere izen artistikoa  izan zen. Batzuetan  izenarekin agertzen zen. Bere familiak kontra egin zion, eta japoniar nazionalitatea eskuratu zuen, familiarekin harremanak moztuz. Hasiera batean emakume paperak egiten zituen, baina Banzuiin Chōbei antzeztu zuen Ichikawa Danjūrō IXren tutoretzapean. 1903ean gramofonoan grabatu zuen bere ipuinetako bat, Japonian egin zen historiako lehen grabazioa.

## Kanpo estekak
Iraileko Altxamendua

**Iraileko Altxamendua** () Bulgarian 1923an izan dako altxamendu komunista izan zen. Bulgariako Alderdi Komunista saiatu zen ekainaren 9ko estatu-kolpean hasitako Alexander Tsankoven gobernua botatzen. Hala ere, porrot egin zuten.

## Kanpo estekak
Fidel Pagés

**Fidel Pagés Miravé** (Huesca, 1886ko urtarrilaren 26a &ndash; Quintanapalla, 1923ko irailaren 21a) Espainiako mediku militarra izan zen, anestesia epiduralaren asmatzailea.

Teknika traumatologiko eta kirurgiko ugari erabili zituen, bai gerrako zaurietarako, bai esku-hartze zibiletarako, eta Espainian kirurgia modernizatzen lagundu zuen, eta aktiboki parte hartu zuen 1920ko hamarkadan Espainiako osasun-sistema militarra berrantolatzen. Gerran kirurgian aritu zen, adibidez Austria-Hungariako Inperioan Lehen Mundu Gerran.

Zestoan oporretan egon eta gero, Madrilera bueltan zela, istripuz hil zen. Bere heriotza goiztiarra dela eta, ezezaguna izan zen urte askoan mundu hispanotik kanpo anestesia epiduralean (edo anestesia metamerikoan, berak esaten zion bezala) egindako lan aitzindaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inés Unzaga

**Inés Unzaga Agirre** (Galdames, Bizkaia, 1966) bizkaitar kazetari eta politikaria da.

2019. urtetik Gueñesko Udaleko zinegotzia da eta 2020. urtetik Podemos-IU-Equo Udal Taldeko bozeramalea Gueñesko Udalean.

Horrez gain, Podemos Enkarterriko idazkari nagusia da. Era berean, Podemos Euskadiko Herritar Kontseiluko kide ere bada.

## Bizitza 
Galdamesen jaio zen 1966. urtean. Informazio zientzietan lizentziatu zen Euskal Herriko Unibertsitatean (EHU). *El Correo* egunkarian lan egin zuen urte asko kazetari moduan.

2019eko udal hauteskundeetan (*Podemos-Ahal Dugu Gueñes - IU - Equo Berdeak* koalizio moduan), hauteskunde-zerrendetan hautagaia izan zen, Javier Fernández alkategai zelarik. Gueñeseko Udaleko zinegotzi bihurtu zen. 2021ean Javier Fernándezek alderdia utzi zuen eta Unzagak bozeramale kargua hartu zuen.

2023ko udal hauteskundeetan Gueñeseko alkategaia eta zerrendaburua izan zen. Gueñeseko Udaleko zinegotzi bihurtu zen berriro ere eta bozeramale karguan errepikatu zuen.

Horrez gain, 2023ko foru-hauteskudeetan Bizkaiko Batzar Nagusietarako batzarkidegaia ere izan zen, Enkarterriak hauteskunde-barrutitik, Richar Vaquero zerrendaburu izanik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Richar Vaquero

## Kanpo estekak
Léon Kauffman

**Léon Kaufman** (Luxenburgo, 1869ko abuztuaren 16a - *ibidem*, 1952ko martxoaren 25a) luxenburgoar politikaria izan zen. Luxenburgoko lehen ministroa izan zen 1917tik 1918ra.

Zuzenbidea ikasi ondoren, bake-epaile eta funtzionario izan zen. 1910ean Zergen administrazioko zuzendari eta Gizarte Aseguruen presidente izendatu zuten. 1916tik 1918ra Finantzen zuzendari nagusia izan zen.

1917ko ekainean, eskuineko gobernu liberala osatu zuen, eta Kanpo Arazoetako eta Finantzetako ministro ere izan zen. Konstituzioa aldatu zuen sufragio unibertsala ahalbidetzeko. Dimisioa eman zuen, abuztuan Georg von Hertling kantziler alemaniarrak Maria-Adelaida dukesa handiari egindako bisita pribatu batean egon zela jakin ondoren.

1915etik 1945era Estatu Kontseiluko kidea izan zen eta 1945etik 1952ra lehendakaria. Gainera, 1923tik 1952ra Luxenburgon Nazioarteko Bankuko batzorde exekutiboko presidentea izan zen.
Nokia 3310

**Nokia 3310** GSM telefono mugikor modelo bat izan zen, 2000ko irailaren 1ean aurkeztua, eta urteko laugarren hiruhilekoan merkaturatua, aurreko Nokia 3210 ezagunaren ordez. Oso ondo saldu zen, telefono arrakastatsuenetako bat izanik, 126 milioi unitate saldu ziren mundu osoan, eta Nokiaren gailu ikonikoenetako bat izan zen. Telefonoa oso ezaguna da oraindik ere, batez ere duen irauteko famarengatik.

Finlandiako eta Hungariako lantegietan ekoitzi zen Nokia 3310. 3315ak Hego Korean ekoitzi ziren Asiako eta Pazifikoko merkatuetarako.

2017an, 3310 diseinuan oinarritutako telefono mugikor berria merkaturatu zen. Nokia 3310 modelo berriak aurrekoaren hutsunean estaltzen zituen: 2,4"-ko kolore-pantaila, 2 megapixeleko atzeko kamera eta microSD zirrikitua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pepita Laguarda Batet

**Pepita Laguarda Batet** (Bartzelona, 1919 &ndash; Grañén, 1936) kataluniar militante anarkista izan zen. 1936an, adin-nagusitasuna bete gabe, Huescan hil zen hamazazpi urterekin, hiria kontrolatzen zuten indar matxinatuen aurka borrokan.

## Biografia 
Pepita Laguarda L´Hospitalet de Llobregaten (Bartzelona) bizi zen, eta anarkisten taldean sartu zen bere familiaren iritziaren kontra. Beraz, etxetik ihes egin behar izan zuen armak hartzeko. Ascaso zutabearekin bat egin zuen eta Aragoiko fronterantz abiatu zen.

Garai hartako kronikek pertsona gogotsu eta ausart gisa deskribatzen dute, une oro jakinduria eta adoreari eusten jakin baitzuen, baita hilzorian zela ere. 

Zauritu zutenean, irailaren 1eko goizeko 5:00etan, Pepita Laguardia borrokaldian parte hartzen ari zen zenbait ordu lehenagotik. Zauriturik erretiratutakoan, matxinatuen sua Gurutze Gorriaren postuan grinatu zen. Milizianoa Viciéngo ospitalera eraman zuten lehenik, eta han egin zizkioten lehen sendaketak. Gero, Grañéngo odol-ospitalera eraman zuten, eta bertan hil zen 9:30ean.

Haren lagun sentimentalak, Juan López Carvajalek, izena eman zuen boluntario gisa harekin batera, eta berak bidali zuen gutuna, prentsara heriotzaren berri emanez.

## Bibliografia 
* Andrés Granel, Helena. *Queremos escribir de nuevo la palabra mujer. Mujeres libres y la construcción de una nueva identidad femenina*. En: Millán, María Ángeles; Peña Ardid, Carmen (coords.). *Mujeres y los espacios fronterizos*. Zaragoza: Prensas Universitarias de Zaragoza, 2007, pp. 165-188.
* "Nuestras heroínas ". *Solidaridad obrera* . Barcelona, 13 de septiembre de 1936, p. 7.
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William Henry Ellis (enpresaburua)

**William Henry Ellis** (**Guillermo Enrique Eliseo** ere deitua; 1864ko ekainaren 15a – 1923ko irailaren 24a) AEBetako enpresaburua izan zen. Esklabo jaioa, Mexiko beltzekin kolonizatzeko proiektu bat garatu zuen, Etiopiako errege izateko plan bat egin zuen eta New Yorkeko burtsan eserleku bat eskuratu zuen.

## Bizitza goiztiarra 
Ellis 1864ko ekainaren 15ean jaio zen Victorian, Texas, Charles Ellis eta Margaret Nelson Ellis esklaboen seme gisa. Geroago esan zuen bere gurasoak kubatarrak edo mexikarrak zirela, afrikarren ordez, eta "Guillermo Enrique Eliseo" izena hartu zuen. Ellisek gaztelaniaz ondo mintzatzen zuen.

1902an, Londresen zegoela, Eduardo VIII.a Erresuma Batukoaren koroatzean egon zen. Bertan Etiopiako ordezkaria ezagutu zuen. 1904ean, Ellisek Etiopiako Inperioaren errege izan nahi zuen, geroago "Abisinia afera" deitu zitzaion plana. Ameriketako Estatu Batuetako Estatu Departamentuarekin lan egin zuen, edo beste iturri batzuen arabera, azpijokoan aritu. Robert Peet Skinnerren bisita ofiziala baino hiru aste lehenago Menelik II.aren gortea bisitatu zuen, eta zurrumurrua hedatu zen berak lortu zuela Estatu Batuekin itunaren bidea. AEBk itun bat sinatzeko aukera zuenean, berak pertsonalki eramango zuela esan zuen, baina Francis Loomis estatu-idazkariak bere anaia txikia aukeratu zuen, Frederick Kent Loomis. Edonola ere, Ellisek Loomis konbentzitu zuen elkarrekin joateko. Mantxako Kanalean zirela, Frederick Kent Loomis itsasora erori zen eta Ellisek Meneliki ituna eramatea lortu zuen, hainbat oparirekin batera; trukean, Menelikek duke izendatu zuen. Tratatua bera "bi herrialdeen arteko harreman ofizial bat sortzeko bultzada" gisa deskribatu zen bere garaian. Estatu Batuetara itzuli zen 1904an, eta Mount Vernonera joan zen bizitzera, New Yorken. Ellisek New Yorkeko Burtsan aulki bat erosi zuen eta Arte Museo Metropolitarrean parte hartu zuen, baina aulkia saldu behar izan zuen, diru-arazoak direla eta.

1923ko irailaren 24an, Ellis Mexiko Hirian hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Angélica Barreda

**María Angélica Barreda** (La Plata, Argentina, 1887ko maiatzaren 15a - *Ibidem*, 1963ko uztailaren 21a)  Argentinako Errepublikako lehen emakumezko abokatua izan zen. Celia Tapias bigarrenak baino lehentxeago jaso zuen titulua.

## Biografia 
Alberto Barreda Hernándezen eta Rita Fernández de Barredaren alaba. Maria Angelicak medikuntza ikasi nahi izan zuen, baina une horretan ezin zituen ikasketak ordaindu Buenos Airesen, La Platan bizi baitzen, ama alargunarekin eta ahizpekin. Hiri horretan abokatu gisa ikasi eta graduatu zen La Platako Unibertsitate Nazionaleko Zientzia Juridiko eta Sozialen Fakultatean, 1909an, eta orduan 23 urte zituen. Hurrengo urteko maiatzean zin egin zuen.

### Abokatu jarduteko arazoak 
Fakultate horretan eta Argentinan eskubidez graduatutako lehen emakumea izan zen. Hala ere, hasieran ez zioten abokatu gisa jarduten utzi, *capitis deminutio* zuela uste baitzuten, hau da, berezko gaitasun urritasuna, bereziki emakume izateagatik. Agintariak bere aurka jarri ziren; Manuel F. Escobar prokuradore nagusiak matrikulazioa ez onartzearen aldeko irizpena eman zuen. María Angélicak zailtasun horiek gainditu nahi zituen, baina garai hartan ez zegoen defendatzeko legerik. Hala,  bere burua defendatzeko Buenos Airesko Probintziako Konstituzioari eskatu zion zeinak bermatzen baitu generoaren araberako bereizkeriarik gabe ikasteko askatasuna. Auzitegi Gorenak, epai banatu batean, baimena eman zion María Angélicari abokatu gisa matrikulatu eta zin egiteko.

Hala, María Angélicak 40 urtez jardun zuen abokatu lanetan  eta 76 urterekin hil zen, 1963ko uztailaren 21ean.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Arias, A. (2018). Mujeres universitarias en la Argentina: Algunas cuestiones acerca de la Universidad Nacional de La Plata en las primeras décadas de siglo XX. Trabajo final integrador. Universidad Nacional de La Plata. Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación. En *Memoria Académica*. Disponible en: http://www.memoria.fahce.unlp.edu.ar/tesis/te.1560/te.1560.pdf
* Balmaceda, Daniel. Biografía no autorizada de 1910. Editorial Sudamericana S.A., 2011.
* Mujeres de Ley. SABERDERECHO.com.
* Curiosidades 1882 a 1912 - 3. La Plata Mágica.
* Valobra, M. (2011). Normativas sobre la participación de las mujeres en los partidos políticos y sus prácticas y espacios de intervención: Argentina, 1912- 1957. *Derecho y Ciencias Sociales* (4), 64-88. Disponible en: https://web.archive.org/web/20191009214732/http://revista.dcs.jursoc.unlp.edu.ar/images/r4_4_valobra.pdf Archivado el 9 de octubre de 2019 en Wayback Machine.
* Suárez, P. (2012). Las mujeres abogadas en la historia y en la Facultad de Derecho de la Universidad de Buenos Aires. Buenos Aires, Argentina: Academia. Recuperado de: http://www.derecho.uba.ar/publicaciones/rev_academia/revistas/20/las-mujeres-abogadas-en-la-historia-y-en-la-facultad-de-derecho-de-la-universidad-de-buenos-aires.pdf
* Palabras de Derecho. (2019). María Angélica Barreda: la primera abogada argentina. Recuperado de: www.palabrasdelderecho.com.ar/articulo.php?id=719

## Kanpo estekak
Clitocybe costata

***Clitocybe costata*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da.  Lehortu daiteke. Hornigai gisa edo kalitate handiagoko beste perretxiko batzuekin nahastuta soilik jan daiteke. Gaztela Leonen, patata, arroz edo garbantzu jakietan erabili izan da.

Sinonimoak: *Clitocybe incilis*, *Infundibulicybe costata*, *Clitocybe scuamulosoides*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 8 (15) cm bitarteko diametrokoa, arre-okre antzeko-laranja kolorekoa, askotan ertzean fuerteagoa. Hasieran ganbila, ia titirik gabea, laster hondoratua edo inbutu formakoa, lentearekin begiratuta zetadun-feltroduna, ertz lodiarekin eta oxkarratu samarrarekin.

**Orriak:** Krema-zurixka kolorekoak, gero okre antzeko-krema kolorekoak, oso estu, erabat dekurrenteak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 2,5 eta 4 cm bitarteko garaierakoa eta 0,5 eta 1 cm bitarteko lodierakoa, fistuloso-kortikatua, zimurtsua, oinarrian loditua, kapelaren kolore berekoa, baina argiagoa, bete-barrubetea, gero barnehutsa.

**Haragia:** Zuri urtsua, okre antzeko zurbileraino, usaingabea eta zapore gozokoa, irinarena.

**Etimologia:** *Clitocybe* hitza grekotik dator, burua esan nahi du, kapelaren formagatik. *Costata* epitetoa berriz latinetik dator, saihetsekin, esan nahi duen "costatus" hitzetik.

## Jangarritasuna 
Kalitate txikiko jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Clitocybe geotropa*  eta *Clitocybe gibba* delakoekin nahas daiteke, hauek ez dute ertza ildaskatua. *Lepista inversa* gorriagoa da, eta honen orriak ezin dira kapelatik bereizi.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Taldeetan hainbat basoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Paraguai, Europa, Kanariak, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John

**John** hauetako bat izan daiteke:

* John Herschel, matematikari, astronomo eta kimikari ingelesa 
* John Cornforth, Britainia Handian bizi zen kimikari australiarra 
* John O'Keefe (1939),  estatubatuar-britainiar psikologo eta neurozientzialaria 
* John E. Sulston (1942–2018), Ingalaterrako biologoa 
* John Carew Eccles (1903–1997), australiar neurologoa 
* John Polanyi (1929), kanadar kimikaria 
* John L. Hall (1934), estatubatuar fisikaria 
* John B. Fenn (1917–2010), estatubatuar kimikari eta unibertsitate-irakaslea 
* John Howard Northrop (1891–1987), Estatu Batuetako biokimikaria 
* John Hicks (1904–1989), britainiar ekonomialaria 
* John Williams (1932), musikagilea eta orkestra zuzendaria 
* John Forbes Nash, Jr. (1928–2015), matematikari estatubatuarra 

Hauez gain,
* John Doe, pertsona baten benetako izena ezezaguna denean edo nahita ezkutatzen denean ingelesez erabiltzen den izena
Biennio Rosso (Italia)

[thumb|250px|1920ko iraila: [Milaneko langile armatuak Alfa Romeoren lantegiak okupatuz.]]

**Biennio rosso**, euskaraz Biurte gorri, 1919-1920ko urteetan Italiaren historian gertaeren segida bat izan zen, nagusiki fabrikako kontseiluak protagonista izan zituena. Gorria deitu zitzaion, batez ere Italiako iparraldean gertatu zen joera sozialista eta anarkistako herri-matxinada masiboagatik. Fabrika-kontseilu horiek, lehenik eta behin, Turin hiri osoan hedatu ziren, eta hiriko fabrika guztietan eratu ziren. Italia osoko fabrikak okupatu zituzten milioi erdi bat langilek. 

## Gertaerak 
1920ko irailaren 2an, Milioi erdi bat langilek Italia osoan fabrikak okupatu zituzten, bereziki iparraldean. Turin hiriko Fiaten piztu zen metxa abuztuan, langileek lantokiaren kontrola eskuratu eta fabrikako kontseilua antolatu zutenean. Garai hartan hiri hau Europako auto ekoizle nagusietakoa zen, eta Italia osoko langile klase kontzientziatuenetakoa zeukan. Hiriko gainontzeko fabriketara zabaldu zen langileen ekimena, ondoren Piamonte eskualdera eta gero Lombardiara. Kontseilu hauek arduratzen ziren lantokien kudeaketaz, izan produkzioa edo pertsonal teknikoa, Errusiako soviet-ak eredu hartuta. Egun horretan Biennio rosso gisa ezagutzen den prozesua puntu gorenera iritsi ziren.

Azkenean, faxismoak garaitu zuen mugimendu iraultzailea..

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Anarkosindikalismo
* Antonio Gramsci

## Kanpo estekak 
* :Biennio rossoren historia laburra.