open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
San Martín eliza (Arévalo)

**San Martín eliza** Gaztela eta Leongo Ávilako probintziaren Arévalo herrian dagoen eliza erromanikoa da. XII. mendetik XVIII. mendera eraikitako eliza katolikoa izan zen. Gaur egun erakusketen aretoa bezala erabiltzen da, San Martin Elizaren Kultur-aretoa, alegia.

## Historia 
[thumb|ezkerrera|[Francisco Javier Parcerisaren litografia, 1865.]]
XII. mendean eraikia, Gil Torres kardenalak 1250ean egin zuen inbentarioan agertu zen, Arévaloko beste hamar elizekin batera. Sortzaileak Tapia leinuko zaldunak izan ziren. Hasierako asmoa batzarrak egiteko eta familiakideak lurperatzeko tokia izan zen. 1911an bere erlijio funtzioa galdu zuen. XX. mendean zehar erabilpen desberdinak izan zituen, batez ere biltegia bezala. 1931ko ekainaren 4ean Monumentu Nazionala izendatu zuten. XXI. mendeko hasieran Avilako Aurrezki Kutxa erosi zuen. Geroztik, kultur areto bezala erabili izan da.

## Ezaugarriak 
Bi dorre ditu: Xakearena (Torre de los Ajedreces) eta Dorre Berria, azken hau sendoa. Habeartea buztin-hormakoa da. Atari erromanikoa du. Barruan, bestetik, erretaula barrokoa aipatu behar da.

## Galeria 

Arevalo_-_Iglesia_de_San_Martin_01.JPG|Kanpoko ikuspegia
Arévalo_San_Martín._13.JPG|Kanpoko zutabeak
Arevalo_-_Iglesia_de_San_Martin_04.JPG|Erretaula nagusia
Pila_bautismal_de_la_Iglesia_de_San_Martín,_Arévalo.jpg|Bataiarria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Gaztela eta Leongo Juntaren informazioa.
Mariana Alcoforado

Sor **Mariana Alcoforado** (Beja, Portugal, 1640ko apirilaren 22a – 1723ko uztailaren 28a) erlijioso portugaldarra izan zen. *Gutun portugesak* idazlanaren egilea da. 

## Gutun portugesak 
Noël Bouton de Chamilly markesari zuzendutako gutunek sor Mariana nola maitemindu zen kontatzen dute, bere anaia Balrasarrek nola lagundu zion kontatzeaz gain. 

Gutun portugesek *(Lettres portugaises*) arrakasta bikaina izan zuten, Choderlos De Laclos edo Stendhal bezalako idazleengan eragina ere izan zuten.
Nell Gwyn

**Nell Gwyn** (edo **Gwynn** edo **Gwynne**), Eleanor izenez jaioa, (1650eko otsailaren 2a-1687ko azaroaren 14a), lehen aktore ingelesetako bat eta Karlos II.a  erregearen maitalea izan zen. 
Bi seme izan zituen Karlosekin, Charles Beauclerk, Burfordeko kondea eta St Albanseko dukea (1670-1726) eta James Beauclerk (1671-1680).

## Lehen urteak 
Gutxi dakigu haren lehen urteez. Haren ama klase baxuko emakume bat zen, edo quizás Helena edo Eleanor Gwyn deitua, Smithen jaioa, eta haren aita Thomas Gwyn, armada errealistako Gerra Zibil ingelesko kapitaina.
Hiru hiriren arten dago eztabaida Gwynen jaioterri posible bezala: Hereford, Londres eta Oxford.
Bere haurtzaroa Londresko auzo pobreetan eman zen, ume prostituta gisa beharbada.

## Aktore gisa 
14 urterekin hasi zen Bridges kalean aktore lanetan. Bere ahots argi eta sendoarekin, bere edertasuna eta azkartasunarekin atentzioa deitzen zuen. Analfabetoa izan zen bizitza guztian zehar; honek zaildu egiten zuen paperak ikastea. 
Charles Hartengandik ikasi zuen ofizioa eta John Lacyk erakutsi zion dantza egiten. 
Bere lehen agerraldia 1665ean izan zen, *Enperadore indiarra* obran, Cydariaren paperean.

Geroago garbi ikusi zen, bere generoa ez zela drama, komedia baizik.

## Karlos II.a Erregearekin lehen urteak 
[ezkerrera|thumb|203x203px|[Kupido gisa, Nell Gwyn. Richard Thomsonen grabatua 1672;  Peter Crossen pintura batetik sortua.]]
1667 amaieran, George Villiersek, Buckinghameko dukeak, Nellekin kontaktatu zuen, erregearen amorantea izateko eskatzeko. Plana ez zen ondo atera orde, Nellek 500 libra nahi baitzituen urtean.
Erregea eta Nellen arteko erlazioa 1668an hasi zen.

Nell Gwynn lehen aktore ingelesetako bat eta Karlos II.a Erregearen amorantea izan zen.

## Agertokiak utzi ondoren 
1671ko otsailean, Nell Londresera joan zen, bizitza guztia han pasatuko zuen.

1687ko martxoan, Gwynek alde batetik paralizatua utzi zuen atake bat sufritu zuen. Bigarren atake batek ohetik mugitu ezin zuela utzi zuen.
1687ko azaroaren 14an hil zen, 37 urte zituela.

St Martin-in-the-fieldsen lurperatu zuten, Trafalgar Squareren izkinan, Londresen.
Silvia Akitaniakoa

**Silvia Akitaniakoa** (Elusa, Novenpopulania, Galia, Akitania, 330 – Brescia, Italia, 406) erromes eta santu katoliko bat izan zen. Anaia zuen Rufino, Ekialdeko Erromatar Inperioko lehen ministroa Teodosioren eta Arkadioren garaian.

Paladio Galaziakoaren idazkietan aipatzen da 60 urterekin erromes joan zela eta harro zegoela bere ohitura aszetiskoez.
Pentesilea

Greziar mitologian, **Pentesilea** edo **Pentesilia** (, *Penthesileia*) amazona erregina bat zen.

Ares eta Otreraren alaba zen, Hipolitaren ahizpa. 

Mitologiak seme bat duela dio, gutxienez, Kaistro izenekoa.

Pentesilea, balentriagatik nabarmendu zen, Akilesek hiria setiatu zuenean. Akilesek lantza batez bularra zeharkatu zion, eta hiltzen ari zela, bere edertasunarekin liluratuta gelditu zen. 
Bere gorpua Eskamandro ibaira jaurtia izan zela edo ibai haren ondoan lurperatua izan zela uste da.

Antianira izan zen bere oinordekoa.

## Musikan 
* *Pentesilea*, Othmar Schoecken opera.

## Kanpo estekak
Tiy

**Tiy** ( – K.a. 1338) Egiptoko erregina izan zen, Amenofis III.aren emaztea izan zena. XVIII. Dinastiakoa, eta Egiptoko historiako emakume karismatikoenetakoa izan zen. Haren izenaren beste grafia batzuk: Tiye, Tiya, Tiyi, Ty.
Marie Stopes

**Marie Charlotte Carmichael Stopes** (Edinburgh, Eskozia, 1880ko urriaren 15a- 1958ko urriaren 2a) idazle, paleobotanikari, ikertzaile, eugenizista eta emakumeen eskubideen defendatzailea izan zen. Paleontologian egin zituen aurrerapenak oso garrantzitsuak izan ziren, fakultate horretako Manchesterreko Unibertsitateko lehen emakume akademikoa izateaz gain.

## Biografia  
Haren bigarren senarraren ondoan, Humphrey Verdon Roe, jaiotza kontrolaren lehen klinika fundatu zuen Britainia Handian. Stopesek *Birth Control News* editatu zuen.

Sexuari buruzko eskuliburua, *Married Love* oso eragin handikoa eta eztabaidatua izan zen. Abortuaren kontra zegoen, prebentzioa zela erreminta bakarra argumentatuz

## Argitalpen batzuk 
* 1913a. Of kataloga dezan the Mesozoic Plants in the British Museum Natural History (): The Cretaceous Flora: Part I - II. Londres: British Museum

* con Jôji Sakurai. 1913. *Plays of Old Japan*. Londres: William Heinemann

* Jôji Sakurairekin. 1927a. Of Old Japan Plays: Nô ' ' The. Eclipse Press. 9026704W OL

* 1914a. Fern ledges Carboniferous flora of St The ' '. John, New Brunswick. Ottawa: Gov. Canada of, Gov. Printing Bureau

* 1914a. Man, poems otherra, andak prefacetzen du. Londres: William Heinemann. 9026691W OL

* 1917a. Or Conquest ;, jade ofa piecetzen du ; newari playtzen dio. Londres: French

* 1918a. *Married Love.* Londres: 0-19-280432-4 Fifield & Co. Isbn. 9026716W OL

* 1918a. Wise Parenthood: Treatiseri Birth Control ontu zioten or Contraception. Londres: 0-659-90552-3 Rendell & Co. Isbn. 9026714W OL

* 1918a. The Four Visible Ingredients in Banded Bituminous Coal On: in the Composition of Coal Studies, ez. 1. Ottawa: Gov. Canada of, Gov. Printing Bureau

* 1920a. *Radiant Motherhood.* Londres: Putnam. 9026706W OL

* 1921a. *About Venereal Disease The Truth.* Londres: Putnam

* 1923a. Birth kontrola itsak theory Contraception (), history andak practicetzen du. Londres: J. Bale, Sons & Danielsson. 9026713W OL

* 1923a. *Our Ostriches.* Londres: Putnam. 9026703W OL

* 1926. *Sex and the Young*. New York & Londrees: Putnam. OL 53799W

* 1926a. *The Human Body.* New York & Londres: Putnam. 9026707W OL

* 1926a. *Banned Playi andak Prefaceri the Censorship ontu zioten.* Londrees: J. Bale, Sons & Danielsson. 9026682W OL

* 1928a. *Enduring Passion.* New York: Putnam

* 1935a.* Marriage in my Time.* Rich & Cowan Ltd.

* 1936a. *Of Life in Men and Women Change.* New York: Putnam. 9026710W OL

* 1939a. ''Your Baby's First Year.* Londres: Putnam

* 1940a. *Oriri.'' Londres: William Heinemann

* 1946a. The Bathe, an Ecstasy. Londres: A. Moring. 412916W OL
Harriet Hosmer

**Harriet Goodhue Hosmer** (Watertown, Massachusetts, 1830ko urriaren 9a - 1908ko otsailaren 21a) eskultore estatubatuar bat izan zen.

Gaitasun goiztiar bat erakutsi zuen modelatzeko, eta anatomia ikasi zuen medikua zuen aitarekin, eta gero St Louis Medical Collegen.

Ikasketak handitu zituen Bostonen 1852raino. Geroago haren lagun Charlotte Cushmanekin, Erromara joan zen eta 1853tik 1860raino John Gibson eskultore ingelesaren ikaslea izan zen.

Erroman egon zen denboran, Nathaniel Hawthorne, Bertel Thorvaldsen, William Makepeace Thackeray, George Eliot eta George Sandekin erlazionatu zen.

## Lanak 
* *Thomas Hart Benton (sénateur)*, 1868 (Lafayette Square, St. Louis)
* *Oenone*, 1855 (San Luisko Arte Museoa)
* *Beatrice Cenci* (1577-1599), 1857, (the St. Louis Mercantile Library)
* *Zenobia*, Queen of Palmyra, 1857, (Chicagoko Arte Institutua)
Uallach ingen Muinecháin

**Uallach ingen Muinechain** (934an hil zen) Irlandako poeta eta Ollamh Érenn izan zen, Irlanda gaelikoan. Ollamh Érenn-en kargua, edo Ollam buruzagia (literalki Irlandako "handiena"), literatura eta historiako bardo edo olerkari bati zuzendutako titulu profesionala izan zen. Tribu buruak guztiak bazeukaten bat eta probintzia bateko Ollam buruzagia probintzia horretako Ollam guztiak zeuden haren menpe eta gizarte maila probintziako erregearen baliokidea zen.

Uallach Dingle penintsulakoa zen, Kerry konderrian, eta Irlandan banfhile (poeta) gisa deskribatu zen Inisfallenen urte-liburuko nekrologian. Gaelikoaren iturrietan emakumezko olerkarien presentzia urria nabarmentzen da, eta ia ez da bere bizitzako ezer edo haren lanik ezagutzen.

## Erreferentziak 
* *Uallach ingen Muinechain*, Maire Ni Dhonnchadha, *, Irlandako entziklopedia*, p. 1087, Dublin, 2003.
Cidomo

thumb|
**Cidomoa** Indonesiako zalgurdi txiki bat da, generalki poniek eramanda. Gurdi mota hau bereziki Lombokeko Sondako uharte txikietan
zein Gili uhartetan erabiltzen da.

## Ezaugarriak 
Orohar zalgurdi hauek kolore bizikoak dira. Txintxarri eta borla ugariekin apaingarritzat eta pneumatikoak gurpiltzat. Zalgurdiak lau lagunentzako lekua izaten omen du, bi aurreneko aldean eta beste biak atzekaldean. Gili uhartetan ohiko garrraio tresna da, zeren eta motordun ibilgailuak debekaturik baitaude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Riddick (filma)

**Riddick**, 2013ko David Twohy estatubatuar zinema zuzendari eta gidoilariak zuzendu eta idatzitako zientzia-fikzio eta ekintza film bat da. Vin Diesel, Jordi Mollà,
Matt Nable, Katee Sackhoff, Dave Bautista, Bokeem Woodbine, Raoul Trujillo eta Karl Urban aktoreek antzeztu zuten.

*Riddicken Kronikak* sailaren film bat da, gainontzekoak *Pitch Black* (2000) eta *The Chronicles of Riddick* (2004) dira.

## Argumentua 
Bere espeziekoek traizionatua eta urrutiko eta itxuraz bizirik gabeko planeta batean hiltzat bere kasara utzia, Riddick (Vin Diesel) gogorrak biziraun ahal izateko estralurtar harrapakari eta dirusari-ehiztarien aurka borrokatu beharko du, inoiz baino izaki boteretsu eta arriskutsuagoan bilakatuz...

## Aktoreak 
* Vin Diesel: Riddick
* Matthew Nable: R. "Boss" Johns kolonela
* Jordi Mollà: Santana
* Katee Sackhoff: Dahl
* Dave Bautista: Diaz
* Bokeem Woodbine: Moss
* Raoul Trujillo: Lockspur
* Conrad Pla: Vargas
* Nolan Gerard Funk: Luna
* Danny Blanco Hall: Falco
* Noah Danby: Nuñez
* Neil Napier: Rubio
* Karl Urban: Siberius Vaako
* Alex Branson: Lex Branman
* Andreas Apergis: Krone
* Keri Hilson: Santanaren presoa

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Mary Livermore

**Mary Livermore**, **Mary Ashton Rice** jaio zen, (1820ko abenduaren 19a - 1905eko maiatzaren 23a), emakumeen eskubideen defendatzailea, abolizionista eta kazetari estatubatuarra izan zen.

Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibila piztu zenean, Estatu Batuetako Osasun Batzordean sartu zen Chicago-ko egoitzan, mota guztietako lan handia egin zuen: erakunde laguntzaileak antolatzen, ospitale eta postu militarrak bisitatu zituen, prentsan laguntzen, korrespondentzia erantzuten, eta erakunde horrek egiten zituen beste lann batzuk. Chicagoko 1863ko azoka bikaina antolatu zuen laguntzaileetariko bat izan zen, ia 100.000 US $ bildu baitzuten, eta horrenbestez, 3.000 dolarretan saldu zen Lincoln presidentearen Emantzipazio-Aldarrikapenaren jatorrizko zirriborroa lortu zuen.

Gerra amaitu zenean, *the Agitator* izeneko dokumentu bat eratu zuen, ondoren emakumearen egunkarian bildu zena. Horretarako, editorea izan zen bi urtez eta maiz laguntzaile izan zen gero. Hitzaldi-plataforman, karrera nabarmena izan zuen, batez ere emakumeen sufragioaren eta neurritasun mugimenduaren izenean hitz egiten. Urte askotan, 25.000 mila (40.000 km) bidaiatu zituen urtero, bost gau astean hitz egiten urteko bost hilabeteetan.

## Lan hautatuak 
* ''The Children's Army* (1844)
* "The Twin Sisters: or, The History of Two Families," collected in *The Two Families; and The Duty that Lies Nearest. Prize Stories* (1848)
* *A Mental Transformation* (1848)
* *Pen Pictures* (1863)
* *What Shall We Do With Our Daughters? and Other Lectures*
* *A Woman of the Century* (1893) (ed. Willard, Frances E. & Livermore, Mary A.)
* *My Story of the War: The Civil War Memories of the Famous Nurse, Relief Organizer and Suffragette* (1887/1995) Nina Silber-en hitzaurrea. New York: De Capo Press.
* *The story of my life ; or, The sunshine and shadow of seventy years* (1897).
* Cooperative Womanhood in the State.(1891) *North American Review'' 153 &nbsp;283–295 orr.
Fuji Television

Japoniako telebista kate komertziala da. 1957an sortua eta 1959.urtetik aurrera igortzen, bere merkataritza-izena **Fuji TV** (フジテレビ *Fuji Terebi*) da eta bere egoitza Odaibako uharte artifizialean aurki daiteke, Minato auzoan kokatutako Daiba barrutian hain zuzen ere, Tokion. Bada Fuji News Network (FNN) eta Fuji Network System-en telebista-instalazioetan bandera-ontzia (ingelesez, flagship station).

Fuji Television-ek hiru telebista-etxe premium daramatza ere bai, "Fuji TV One" ("Fuji TV 739"—kirolak/anitzak), "Fuji TV Two" ("Fuji TV 721"—drama/anime), eta "Fuji TV Next" ("Fuji TV CSHD"—zuzeneko premiumezko programak), hirurak batera **"Fuji TV OneTwoNext"** deituak, eta guztiak bereizmen handian ikusteko aukerarekin.

Fuji Media Holdings, Inc. da Fuji Television-en jabea, eta Fujisankei Communications Group-ekin kidetuta dago. Fuji Television da garai bateko Fuji Media Holdings sortu zuena, 1957. Honi izena aldatu eta gaur egungo Fuji TV daukagu, 2008tik aurrera.

## Kanpo estekak
Narew

**Narew** (; , *Naraŭ*; lituanieraz: *Narvė*, *Narevas*, *Naruva*, *Naura*; , *Narva*) ekialdeko Europako ibaia da, Vistularen adarra, mendebaldeko Bielorrusia eta ipar-ekialdeko Polonia zeharkatzen dituena. 484 kilometro luze da, eta 75.175 kilometroko koadroko arroa drainatzen du. Białowieżan du iturburua, eta Modlin herrian isurtzen da Vistulara.

## Erreferentziak
Marie Popelin

**Marie Popelin** (1846 &ndash; 1913ko ekainaren 5a) abokatu eta feminista belgikarra izan zen.
Isabelle Gatti de Gamonden ondoan lan egin zuen emakumeen hezkuntzaren garapenean eta 1888n legeetan doktoratua lortu zuen lehen emakumea izan zen.

## Biografia 
Marie Popelin Schaerbeeken jaio zen, Bruselatik gertu,  erdiko klaseko familia batean. Haren ahizpa Louiseren ondoan,Isabelle Gatti de Gamond hezitzaile feministarekin lan egin zuen,1870-1875 bitartean, Bruselan klaseak ematen. Baina Gattirekin zituzten desadostasun batzuen ondorioz, Mons hirira joan ziren bizitzera eta bertan emakumeentzako eskola bat ireki zuten bi ahizpek.
1882an Bruselara itzuli zen Popelin.

### Lege ikasketak 
37 urte zituela, Bruselasko Unibertsitate Librean hasi zen legeak ikasten. 1888an amaitu zituen ikasketak. Hasieran ez zituen erantzun positiboak jaso, garaiko matxismoa zela eta.

### Jarduera politikoak 
Marie Popelinek bi konferentzia feministatan parte hartu zuen Parisen 1889an, eta Emakumen Eskubideagatik Liga Belgikarra (*Ligue belge du droit des femmes*) ezarri zuen 1892an Isala Van Diest eta Leonie La Fontaineren laguntzarekin. Popelin May Wright Sewall feministaren laguna zen eta bere laguntzaz *International Council of Women* ezarri zuten 1893an.

Popelinen lanak, bera hil ondoren (1913) aitortu zitzaizkion.
Kirtengorri

**Kirtengorria** edo **girtangorria** (*Ajuga reptans*) *Lamiaceae* familiako landare bizikor bat da, leku heze eta freskoetan bizi dena. Landare hostoiraunkor errizomaduna da, estoloiak garatzen dituena. Jatorriz Europa, Kaukaso eta Irangoa da.

## Ezaugarriak 
10 eta 40cm garai bitartean izan daiteke eta 1m zabal izatera iritsi.

Zurtoinak partzialki ilaundunak dira eta hosto berde ilunak daramatzate, obalak edo luzangak, espatulatuak, 10cm inguru luze. Oin nagusiaren zurtoinaren puntan edukitzen ditu loreak, buruxkaren antzera eratuak, kolorez urdinak eta beheko ezpaina goikoa baino luzeagoa dutenak. Loraldia maiatz-ekainean da. Loreak urdin ilunak (ubelkarak) dira, 1-2 cm artekoak, 15cm luze izan daitezkeen buruxkatan.

File:Ajuga Reptans04052008.jpg|*Ajuga reptans*
Image:Ajuga reptans2.jpg|*Ajuga reptans*
File:Ajuga reptans — Flora Batava — Volume v1.jpg|Jan Kops - *Flora Batava*, Volume 16, (1800)
File:Illustration_Ajuga_reptans0.jpg|Otto Wilhelm Thomé, *Flora von Deutschland*, (1885)
File:Nsr-slika-398.png|Martin Cilenšek: Naše škodljive rastline,(1892)
File:Ajuga reptans — Flora Batava — Volume v20.jpg|Flora Batava, vol. 20,(1898)

## Barietateak 
Basa espeziea inbaditzailea da, baina lorezaintzako barietate ugari daude, lur-estalki egokiak eratzen dituztenak. Hostoak eta loreak kolore askotakoak izan daitezke. Hauek dira barietate nagusiak:
* *A. reptans* 'Burgundi Glow' : hosto berde zilarkara edo berde urrekara, gorri ardokararekin
* *A. reptans* 'Catlin's Giant': hosto handi gorrindol ilun brontzekarak. Infloreszentziak handixeagoak dira
* *A. reptans* 'Multicolor' edo A. reptans 'Rainbow': estalgarria, hosto berde ilun brontzekarak, arrosaz eta kremaz markatuak
* *A. reptans* 'Pink Elf': trinkoa, lore arrosa ilunak
* *A. reptans* 'Variegata': trinkoa eta hazkuntza geldokoa. Hosto gris-berdeak, krema koloreko ertzak eta zipristinak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santo Domingo de Silos (Arévalo)

**Santo Domingo de Silos eliza** Gaztela eta Leongo Ávilako probintziaren Arévalo herrian dagoen eliza erromanikoa da. XII. mendetik XVIII. mendera eraikitako eliza katolikoa da. Herriko eliza nagusia da.

## Historia 
XII. mendean mudejar estiloan eraikia, Pizkunde eta Barroko garaietan aldaketa handiak izan zituen. Barruan, zilarrezko kutxa batean, San Vitorinoren, Arévaloko patroiaren gorpuzkinak gurtzen dira. 1250. urtean parrokia bezala dago jasota.

## Ezaugarriak 
Elizan, besteak beste, mudejar absidea, ganga barrokoak eta burdin sare platereskoa ikus daiteke. Bakardadeko Andra Mariaren eskultura ere gurtzen da; birjin hori herriko beste patroia da eta hasiera batean Errege Komentuaren Elizan zegoen baina hura bota zenean, beste eliza honetara ekarri zuten. Azken irudi hau XVIII. mendekoa da. Garrantzitsua da baita ere San Frantzisko Asiskoaren eskultura.

## Galeria 

Arévalo_torre_Santo_Domingo.JPG|Elizaren dorrea
Parte baja del retablo San Antonio - Arevalo ( Avila ) (15802115338).jpg|Hilobi anonimoa. Inguruan dagoen testua deszifratu gabe dago.
Arevalo_-_Iglesia_de_Santo_Domingo_de_Silos_08.JPG|Barrualdea eta erretaula nagusia
Soledad_Arévalo.jpg|XVI. mendeko Bakardadeko Andra Maria

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Elizari buruzko informazioa.
Lau Zutoiak (Ávila)

**Lau Zutoiak** (gaztelaniaz *Los Cuatro Postes*) Gaztela eta Leongo Ávila hirian dagoen guruztokia da. XVI. mendekoa izanik, kondairaren arabera, zaharrago zen beste baten gainean eraiki zen. Gaur egungo eraikina Rodrigo Dávila korrejidoreak egiteko agindu zuen, 1566an. Egilea Francisco de Arellano maisu-hargina izan zen. Teilatupeko guruztokia egin behar zen eta barruan San Sebastianen eskultura egokitu behar zen. Gurutzea 1995ko apirilean erabat txikituta agertu zen eta urte berean berreraikia izan zen.

## Deskribapena 
Gaur egungo guruztokia 1566koa da. Bost metroko lau zutabe doriarrak ditu. Kapitelen gainean bestehainbeste arkitrabe daude hiriko harmarriarekin.. Lau zutabeek sortzen duten karratu erdian, idulki baten gainean, granitozko gurutzea dago.

## Kondairak 
thumb|Lau Zutoiak gauez.
Asko dira monumentu honen inguruan esaten diren kondairak.

Tradizioaren arabera 1157, behin izurri bubonikoaren izurritea gainditu ondoren, avilarrek eskertzeko San Leonardo baselizaraino (gaur egun desagertuta) erromerian joan ziren. Baseliza Narrillos herrian zegoen, hiru kilometrotara, eta bitarte horretan, jende gehiena hiritik kanpo egonda, musulmanek eraso egin zioten, balio zuen guztia eramanez. Gobernatzaileek, Nuño Rabia eta Gómez Acedo, haien atzetik joateko asmoz, talde bat antolatu zuten; gainontzekoak Ávilara itzuli ziren. Atzetik joan zirenek musulmanak garaitu zituzten eta hirira joan ziren ere bai baina han, ezustean, lehenengo taldeak harresiak itxita zituztela ikusi zuten eta, irekitzeko, musulmanei kendutako harrapakinetik zati bat eskatzen zutela. Hau Antso III.a Gaztelakoa erregeak jakin zuenean, Ávilara joan zen, barruan zeudenei kanporatu eta hiritik kanpo bizitzera kondenatu zien. Geroztik, gertaera gogorarazteko, erromeria urtero egitea eta, bide luzea zenez, bidean Lau Zutoien atsedenleku egitea erabaki zuten.

Beste kondaira batek hemen kokatzen ditu Teresa Ávilakoa eta haren Rodrigo anaia, etxetik ihes eginda musulmeanen lurren bidean. Kondairaren arabera guruztoki horretan harrapatu zituen haien osabak. Orduan, neskak, sandaliak kenduz, zera bota omen zuen: "De Ávila, ni el polvo" (Avilatik ezta hautsa ere).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Turismo bulegoko informazioa.
* :Lau Zutoiei buruzko monografikoa.
Gila Goldstein

**Gila Goldstein** (; Turin, Italia, 1948ko abenduaren 18a - Tel Aviv, Israel, 2017ko otsailaren 5a) israeldar aktorea, abeslaria eta pertsona transgeneroen aldeko ekintzailea izan zen. *Aguda* delako elkarteko lehendabiziko kideetako bat da, Israelgo LGBTI pertsonen aldeko elkarterik zaharrenetako eta handienetako bat dena. Gainera, Gila Israelgo lehen emakume transgenerotzat hartua da.
Pitch Black (filma)

***Pitch Black*** 2000ko David Twohy estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako zientzia-fikzio eta beldurrezko ekintza film bat da. Vin Diesel, Radha Mitchell, Cole Hauser eta Keith David aktoreek antzeztu zuten.

*The Chronicles of Riddick* sailaren lehenbiziko filma da; hurrengoak *The Chronicles of Riddick* (2005) eta *Riddick* (2013) dira.

Kultuzko filma izatera ere iritsi da, batez ere Riddick antiheroiaren inguruan.

## Argumentua 
Espazio-bidaia batean zehar, karga-ontzi batek asteroide-ekaitz baten ondorioz matxura izan du; hori dela eta, planeta batean larrialdiko lurrartzea egin behar izan dute, eta bertan eskifaiako hainbat kide hil dira.

Kargan Riddick (Vin Diesel) deritzan hiltzaile arriskutsua zeramaten: ihes egin duenez, eskifaiakoek bi kezka dituzte: bata, Riddick bera; bestea, planetako hiru eguzkiak eklipse baten ondorioz ilundu eta lurpetik irteten diren gaueko izaki arriskutsuak.

## Aktoreak 
* Vin Diesel: Richard B. Riddick
* Radha Mitchell: Carolyn Fry
* Cole Hauser: William J. Johns
* Keith David: Abu "Imam" al-Walid
* Lewis Fitz-Gerald: Paris P. Ogilvie
* Claudia Black: Sharon "Shazza" Montgomery
* Rhiana Griffith: Jack
* John Moore: John "Zeke" Ezekiel
* Simon Burke: Greg Owens
* Les Chantery: Suleiman
* Sam Sari: Hassan
* Firass Dirani: Ali
* Vic Wilson: Tom Mitchell kapitaina
* Angela Makin: Eskifaiako hildako kidea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai 
* Webgune ofiziala
Caterina van Hemessen

**Caterina van Hemessen** (1527-1578) flandriar margokari bat izan zen, Jan Sanders van Hemessenen alaba. Erretratuetan espezializatu zen eta bere obra nabarmenena bere autoerretratua da, 1548an marraztua. Bere obretatik nabarmena izan zen bere autoerretratua.

## Bizitza 
Txikitatik bere aitak hezitu zuen. Caterina bere nerabean zehar erretrato asko egin zituen gehiengoak emakumezkoenak eta txikiak. 1552ean bere lehenengo gizonezko erretratoa egin zuen eta azkenik 1554an Christian de Morienekin ezkondu zen. Hortik aurrera ez zuen marrasteko beharrik izan beraz 1554tik aurrera ez dira caterinaren obra gehiago ezagutzen.

## Irudi galeria 

Fitxategi:Catharina van Hemessen - Girl at the Virginal.jpg|*Neska*, 1548
Fitxategi:Caterina van Hemessen Portrait of a Woman.jpg|*Emakume baten erretratua*, 1540-1550 inguruan
Fitxategi:Caterina van Hemessen Portrait of a Woman Rijksmuseum.jpg|*Emakume baten erretratua*, 1548
Fitxategi:Catharina van Hemessen - Christ meets Veronica.jpg|*Kristok Veronika ezagutzen du*, 1541-1554

## Kanpo estekak
Elizabeth Gurley Flynn

**Elizabeth Gurley Flynn** (1890eko abuztuaren 7a -1964ko irailaren 5a) politikari, sindikalista eta feminista estatubatuar bat izan zen.

Ezkertiar militanteen alaba izan zen. Bere lehenengo urratsak ehungintzaren munduan izan ziren. Interes politikoa oso txikitatik izan zuenez, debate politikotara joaten eta gero parte hartzen jarraitu zuen. Politikari garrantzitsua izan zen: Estatu Batuetako Alderdi Komunistaren buru izan zen 1961etik 1964ra.
Carrie Chapman Catt

Carrie Chapman Catt, (jaiotzaz, **Carrie Clinton Lane**; 1859ko urtarrilaren 9 &ndash; 1947ko martxoaren 9) Ameriketako Estatu Batuetako sufragisten buru izan zen, eta Ameriketako Estatu Batuetako Konstituzioaren Hemeretzigarren Zuzenketaren aldeko kanpaina egin zuen, Estatu Batuetako emakumeei botoa emateko eskubidea eman ziena. Catt National American Woman Suffrage Association erakundeko presidentea izan zen 1900etik 1904ra eta 1915etik 1920ra. Emakume Boto-emaileen Liga sortu zuen 1920an, eta Emakumeen Sufragioaren aldeko Nazioarteko Aliantza, 1904an, beranduago Emakumeen Nazioarteko Aliantza izan zena. Boto-eskubiderik gabeko emakumeen armada bat zuzendu zuen 1919an, Kongresuari presio egiteko, boto-eskubidea ematen zien konstituzio-zuzenketa onar zezan, eta estatuko legegintzaldiak konbentzitu zituen hura berrets zezaten 1920an. "XX. mendearen lehen erdian Estatu Batuetako emakume ezagunenetako bat izan zen, eta AEBetako emakume ospetsuen zerrenda guztietan agertzen zen".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leoba

**Leoba** (baita **Lioba** eta **Leofgyth** ere) (710a – 782ko irailaren 28a) moja anglosaxoi bat izan izan zen. Bonifazioren misioan oso garrantzitsua izan zen bere parte hartzea.
Diomedesen behorrak

**Diomedesen behorrak** () edo **Traziako behorrak** greziar mitologiako lau behor antropofagoak ziren. Hauek ehizatzea Heraklesi jarritako hamabi lanetako zortzigarrena izan zen.

## Heraklesen zortzigarren lana 
Heraklesek zenbait boluntarioen laguntza izan zuen Diomedes Traziako erregeren behorrak harrapatzeko. Diomedesek bere armadarekin Herkules eraso zuen baina Herkulesek hilarazi zuen, eta zaldietara bazka gisa bota ondoren. Alexandro Handiaren zaldia, 'Buzefalo', behorren ondorengoa izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lea (Biblia)

**Lea** (hebreeraz: לֵאָה), Genesisen hitzetan, Jakoben lehen emaztea izan zen, geroago, Jakob Rakelekin ere ezkondu zen. Rakel Learen ahizpa gaztea zen. Sei umeen ama izan zen (Ruben, Simeon, Levi, Juda, Isakar, eta Zanbuo). Hauek, Israelgo sei tribuen sortzaileak izan ziren. Alaba bat izan zuen ere, Dina.

Lea Jakoben emazte bihurtzen da bere aitaren trikimailu bati esker, Labanen, bere aitaren, engainu baten bidez. Bibliako lehen liburuko kontakizunean, Jakob Labanen jaioterrira bidaltzen dute. Laban Jakoben amaren anaia da, Rebekaren anaia da, Jakoben osaba beraz. Jakoben anaiak, Esauk,  Jakob hil ez zezan Amak Labanengana igorriko du eta bide batez emaztea bila zezan. Jakobek Labanen alaba Rakel topatuko du putzu baten ondoan, aitaren ardiekin. Jakob, Rakel ikusita harekin ezkontzea erabakitzen du. Laban prest omen dago Rakelen eskua Jacobi emateko, baldin eta zazpi urtez berarentzat lan egiten badu.

Eztei gauean, ordea, Labanek trikimailua erabiliko du. Rakel egon behar zuen tokian Lea jarriko du. Geroago, Labanek esango du ez dela batere ohikoa alaba gazteena ezkontzea zaharrenaren aurretik (Genesis 29:16-30). Labanek eskaintzen du Rakel Jakobi ematea beste zazpi urteko lanaren truke (Genesis 29:27). Jakob, azkenean, biekin ezkonduko da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Biblia. Hasiera*. 29. ataletik aurrera.
2018ko Miguel Indurain Sari Nagusia

**XX. Miguel Indurain Sari Nagusia** (*L. Nafarroako Foru Erkidegoko Saria* eta *VXX. Lizarrako Udala Saria*) 2018ko martxoaren 31n Lizarran egindako txirrindularitza lasterketa izan zen, 186 kilometroko luzera zuena.

UCIk 1.1 mailan sailkatu zuen. 17 taldek eta 115 txirrindularik hartu zuten parte, 72k bukatu zutelarik.

Alejandro Valverde espainiarrak irabazi zuen.

## Parte-hartzaileak 
## Sailkapen orokorra 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 2018ko Miguel Indurain Sari Nagusia - *FirstCycling.com*
Urrekara

**Urre-kolorea** edo **urrekara** hori-laranjakara edo saturazio handiko anbar kolore bat da, jatorrizko urrearen itxura kromatikoa gogorarazten duena, hau da, urre guztiz puruarena. Estandarizatuta dagoen kolorazio bat da, batez ere web koloreetan. Urre-kolorearen barnean ñabardura ugari dago.

## Ikus, gainera 
* Urre orri

## Kanpo estekak
Sumbar-Sandel-Arabiar zaldi

**Sumbar-Sandel-Arabiar zaldia** Indonesiako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen da. Arrazak Sumatrako mendebaldean du jatorria. Zaldi hauek bereziki hipikarako erabiltzen dira, zela zalditzat. Nahiko arraza modernoa da eta bertako Sandalwood poniaren eta Thoroughbred zaldi arrazaren arteko nahasketaren bidez sortu zuten. Gero arabiar zaldiekin ere gurutzatu zituzten. Hasiera batean zaldi lasterketarako erabiltzen baldin baziren ere, egun herrialdean asko zabaldutako zaldi arrraza bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Endry Cardeño

**Endry Cardeño** (Cúcuta, Kolonbia, 1976ko maiatzaren 17a) kolonbiar emakumezko aktore transgeneroa da. RCN Televisón telebista-kateko *Los Reyes* telenobelan Laisa Reyes izeneko pertsonaia antzezteagatik ezaguna da.

2005ean Kolonbiako lehenengo emakume transgeneroa bihurtu zen telenobela batean pertsonaia nagusietako bat antzezten.

## Filmografia 
### Telebista 
### Zinema 
### Antzerkia 
## Erreferentziak
Aleksa Lundberg

**Aleksa Lundberg** (Suedia, 1981eko abenduaren 1a) suediar emakumezko aktore eta kazetari transgeneroa da. Suedian sexua berresleitzeko ebakuntza jaso duen lehen aktorea da.

## Bizitza 
Lundberg Suedian sortu zen 1981ean. *Mattias Lundberg* jaiotza izenaz, gizon jaio bazen ere, bere burua emakumetzat dauka. 21 urte zituenean sexua berresleitzeko ebakuntza egin zitoen, baina suediar estatuak trantsizioa legez aintzatets zezan antzutzera behartu zuen Lundberg.

Lundberg Suediak antzutzera behartutako 800 biktima transgeneroetako bat da.

## Filmografia 
### Telesailak 
### Filmak 
## Erreferentziak
Vladimir Luxuria

**Vladimir Luxuria** (Foggia, Italia, 1965eko ekainaren 24a) italiar emakumezko aktore, idazle, politikari eta telebista aurkezle transgeneroa da. 2006 eta 2008 bitartean Italiako Legebiltzarreko kide izan zen Birfundazio Komunistaren Alderdiarekin. Ondorioz, Europako legebiltzar bateko kide izandako lehen pertsona transgeneroa izan zen; eta munduko bigarrena, Georgina Beyer zeelandaberritar legebiltzarkidearen atzetik.

## Filmografia 
### Filmak 
* *Cena alle nove* (1991)
* *Come mi vuoi* (1996)
* *Tutti giù per terra* (1996)
* *Sono positivo* (1998)
* *La vespa e la regina* (1999)
* *Guardami* (1999)
* *Ponte Milvio* (1999)
* *Ogni lasciato è perso* (2000)
* *Mater Natura* (2005)

## Liburuak 
* *Chi ha paura della muccassassina? Il mio mondo in discoteca e viceversa* (2007, Bompiani, )
* *Le favole non dette* (2009, Bompiani, )
* *Eldorado* (2011, Bompiani, )
* ''L'Italia migliore* (2013, Bompiani, )
* *Il coraggio di essere una farfalla'' (2017, Piemme, , Stefano Genoveserekin batera idatzia)
Dioscoreales

**Dioscoreales** landare monokotiledoneoen ordena bat osatzen dute. Pandanalesekin harreman estua duten talde ahuletan. Barnean dute familia nagusia Dioscoreaceae da.

## Filogenia 
{{kladograma
| align=left
| kladograma=
     }}

## Kanpo estekak
The Frozen Ground

**The Frozen Ground** (euskaraz "Esparru Izoztua") 2013ko Scott Walker zeelandaberriar zinema zuzendariak zuzendutako thriller eta krimen drama film bat da. Nicolas Cage, John Cusack, Vanessa Hudgens, Katherine LaNasa, Radha Mitchell eta 50 Cent aktoreek antzeztu zuten.

Kontakizuna Alaskan, 1971-1983 artean, emakume ugari bahitu, bortxatu eta erail zituen Robert Hansen serieko hiltzailearen bizitzan oinarritua dago.

## Argumentua 
Alaska, Robert Hansen (John Cusack) itxuraz familiadun aita ezkondu eta arduratsu bat da, baina ezkutuan Anchorage hirian emagalduak kontratatu eta ondoren bahitu, bortxatu eta torturatzen jarduten da, horretarako bere hegazkin txikian urruti dagoen etxola batera eraman ohi ditu. Behin han daudela, basoan aske utzi eta animaliak bailiran ehizatu eta hil egiten ditu. Jack Halcombe (Nicolas Cage) polizia agenteak berau nola edo hala atzemateko erabaki irmoa hartu du. Asmo horretarako serieko hiltzailearengandik bizirik ihes egitea lortu duen biktima eta lekuko bakarraren laguntza izango du, Cindy Paulson (Vanessa Hudgens) emagaldu gaztea.

## Aktoreak 
* Nicolas Cage – Jack Halcombe
* John Cusack – Robert Hansen
* Vanessa Hudgens – Cindy Paulson
* 50 Cent – Clate Johnson
* Radha Mitchell – Allie Halcombe
* Jodi Lyn O'Keefe – Chelle Ringell
* Dean Norris – Sgt. Lyle Haugsven
* Katherine LaNasa – Fran Hansen
* Matt Gerald – Ed Stauber
* Robert Forgit – Wayne Von Clasen sarjentua
* Ryan O'Nan – Gregg Baker
* Kurt Fuller – D.A. Pat Clives
* Kevin Dunn – Bob Jent tenientea
* Mark Smith – Segurtasun burua
* Gia Mantegna – Debbie Peters
* Michael McGrady – John Gentile detektibea
* Brad William Henke – Carl Galenski
* Bostin Christopher – Al
* Taylor Tracy – Sandy Halcombe
* Ron Holmstrom – Mike Rule fiskala
* Jill Bess - Janet

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Korsikako zaldi

**Korsikako zaldia**, (), Korsikako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein beste hainbat ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen da. Hala ere tamaina handiko poniak dira, eta hainbat abere poniak izateko mugan daude. Altuera soin gurutzera 1,38 cm. eta 1,50cm. artean baitago.

Arrazak uhartera migratutako hainbat herriek ekarritako abereen eragina izan du. Zaldiak ez dira jatorriz Korsikakoak. Azken Izotz Arotik gero ez zen bertan zaldirik. Antza lehendabiziko abereak erromatarren konkista eta gero ekarri zituzten bertara, duela 2.259 urte.

Mendiko poniak dira, eta urrats seguruko zaldia dira leku malkartsuetan. dirudienez Napoleon korsikar ospetsuaren lehendabiziko zaldia izan zen korsikar poni hauetako bat.

Hainbat bidai kronikek famatu dute Korsikako zaldia. Bai zela zalditzat baita gurdietatik tiratzeko edo mendetan zehar korsikarrek lanean jarritako hainbat lantegietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Seitan

thumb|eskuinera|300px|Seitan xerrak.
thumb|eskuinera|300px|Saltzeko prest dagoen seitana.

**Seitana** gariaren proteina nagusia den glutenarekin egindako janari bat da. Seitana modu tradizionalean egiteko, gariaren irinaz osatutako ore bat garbitzen da urarekin, almidoi pikor guztiak kentzen zaizkion arte. Horrela, disolbaezina den glutena besterik ez da geratzen, ore elastiko gisa. Ondoren, ore hori egosi egiten da, janari gisa erabili ahal izateko.

Seitan izena japonesezko shokubutsu**sei tan**paku (植物性たんぱく; landare-proteina) hitzatik dator. Halaere, japonian fu (麩, "gluten") bezala ezagutzen dute. Txineraz *miàn jīn* (麵筋, "gari haragia" edo "gluten haragia") deitzen diote.

Seitana sojan oinarrituta okelaren ordezko gisa erabiltzen diren beste janari batzuk, esaterako tofua, ordezkatzeko erabiltzen da zenbaitetan. Seitan mota batzuk haragiaren antzekoagoa den testura daukate. Asiako gastronomian, gastronomia begetarianoan, gastronomia budistan eta gastronomia makrobiotikoan haragiaren ordezko gisa erabiltzen da sarritan.

Seitanak gizakientzako funtsezkoa den aminoazido bat, lisina, gutxi du.

Seitana VI. mendean agertu zen lehen aldiz, fideo txinatarren osagai gisa. Historikoki oso erabilia izan da Txina, Japonia eta Asiako Ekialdeko beste sukaldaritza batzuetan. XXI. mendean Mundu osora hedatu da bere erabilera, batez ere barazkizaletasunaren eskutik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yren Rotela

**Yren Ailen Rotela Ramírez** (Asunción, Paraguai, 1981eko urtarrilaren 9a) pertsona transgeneroen, LGBTI+ kolektiboaren eta sexu-langileen eskubideen aldeko paraguaitar ekintzailea da.

## Bizitza 
Asunciónen sortu zen 1981ean eta *Nery Alcides Rotela Ramírez* izena eman zioten. Gurasoak Ignacio Rotela eta Catalina Ramírez ditu eta zazpi anai-arrebatako bigarrena izan zen.

1999an sexu-langileen aurkako polizia-errepresioak aktibismora bultzatu zuen Rotela, eta berehala talde horrek jasaten dituen gehiegikeriak eta estortsioak salatzeari ekin zion. Sexu-langile zela, bere lankideekin antolatzen hasi zen eta 2007an trabestien, transexualen eta transgeneroen *Panambí* () elkartearen sortzaileetako bat izan zen. 2012tik 2016ra elkartearen presidentea izan zen. 2015ean Amnistia Internazionalaren giza eskubideen defentsako Peter Benenson saria jaso zuen.

2016ko abenduan epaiketa zibil batean Paraguain izen-aldaketa eskaera aurkeztu zuen lehen pertsona transgeneroa bihurtu zen Mariana Sepúlvedarekin batera. 2017ko maiatzaren 11n aldeko epaia jaso zuen eta auziak jurisprudentzia finkatu zuen.

2018an Paraguaiko Senaturako hautagaia da hauteskunde orokorretan Kuña Pyrenda mugimenduaren hautes-zerrendan.
Oxford (oinetakoa)

thumb|250px|Gizonezko oxford motako oinetakoa.

**Oxford** edo **Balmoral** oinetako lokarridun mota da, oinetako-laurdenen hegalak azken muturreraino oinetako-bularrari josirik dituena. Beltzak edo marroiak, pieza asko dutenean brogue esaten diote.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oxford (argipena)

**Oxford** Ingalaterrako hiria da, bere unibertsitateari esker ospetsua dean.

**Oxford** toponimo hauetako bat ere bada:
* **Oxford**, Alabaman.
* **Oxford**, Ipar Carolinan.
* **Oxford**, Connecticuten.
* **Oxford**, Georgian.
* **Oxford**, Idahon.
* **Oxford**, Indianan.
* **Oxford**, Iowan.
* **Oxford**, Kansasen.
* **Oxford**, Mississippin.
* **Oxford**, Maineko konderria.
* **Oxford**, New Jerseyn.
* **Oxford**, New Yorken.
* **Oxford**, Pennsylvanian.

Gainera:
* Oxford, alkandorak egiteko ehuna.
* Oxford, oinetako mota.
* Oxford Bikes, bizikleta enpresa.
Derbi (oinetako)

thumb|250px|Gizonezko derbi motako oinetako bat.
**Derbi** edo **blucher** oinetako lokarridun mota da, oinetako-
laurdenen hegalak oinetako-bularrari josirik dituena, baina Oxfordetan ez bezala, hegalen azken zatia aske geratzen zaiona. 1850eko hamarkadan sortu zuten kirola eta ehizarako baina XX. mendean zehar janzteko zapata bilakatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Areto-zapata

thumb|250px|XX. mendeko emakumezko areto-zapatak.
**Areto-zapata** oinetako lokarrigabe mota da, molde baxukoak. Normalean emakumeek erabiltzen dute baina gizonezkoek ere zenbait gertakizun formaletan (operan adibidez) erabiltzen dute.

## Kanpo estekak
Kirol-oinetako

[thumb|340px|Hainbat markatako kirol-oinetakoak [Hong Kongeko merkatu batean salgai.]]
**Kirol-oinetakoak** kirola egiteko bereziki diseinatutako oinetakoak dira. Eguneroko jardunerako oinetako erosoak dira. Hasieran kirolerako sortu zituzten, baina 1980tik aurrera janzteko zapata bilakatu ziren. Hego Euskal Herrian **zapatilak** edo **tenisak**, (**tenis-oinetakoak**) terminoak ere erabiltzen dira lagunarteko erregistroan.

## Ikus, gainera 
* Abarkak,
* Botak,
* Espartinak,
* Txankletak, tongak edo hondartzako espartinak,
* Txapinak,
* Txinalak,
* Zapata, Oski.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mokasin

thumb|250px|Zola meheko mokasin bat.
**Mokasin** zapata arina eta malgua da, lokarririk gabekoa. Hitzak powhatan izeneko algokin hizkuntzan jatorria du, non "oinetako" esan nahi duen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gene Autry

**Orvon Grover "Gene" Autry** (Tioga, Texas, 1907ko irailaren 29a - Studio City, Kalifornia, 1998ko urriaren 2a) estatubatuar country kantautore eta aktore bat izan zen.

Western kultura eta Mendebalde Urrunarekin lotua, Hollywoodeko cowboy kantautore eta aktoreetako bat izan zen.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Oinetako botoidun

thumb|250px|Oinetako botoidun pare bat.
**Oinetako botoiduna** oinetako uhalduna da, oinbularrean lotzen dena. Gaztelaniaz , frantsesez  eta ingelesez  diete.

## Kanpo estekak
Ontzi-oinetako

thumb|250px|Ontzi-oinetako pare bat.
**Ontzi-oinetakoa** oinetako lokarridun mota da, gomazko zola lodia duena. XX. mendean sortu zuten ur-kirolerako baina egun janzteko zapata bilakatu da.

## Kanpo estekak
San Pedro de Arlanzako monasterioa

**San Pedro de Arlanza monasterioa** (), Burgosko Hortigüela herrian (Gaztela eta León, Espainian) Arlanza ibaiaren ondoan dauden erorkinak Gaztelako Konderriko monasterio beneditar garrantzitsuenetariko batena izan ziren. Monasterioaren estiloa erromaniko-gotikoa zen. Gaur egun gordetzen diren aztarna zaharrenak 1080koak dira baina komunitatea 912an sortu zen, haranaren alde batean dagoen paretan zegoen eremutar-komunitatea bezala. Monasterio honek "Gaztelako sehaska" izengoitia jaso zuen eta 1835 arte martxan egon zen; urte horretan, Mendizabalen desamortizazioaz hustu egin zen. 1931an Monumentu Historiko-artistikoaren izendapena jaso zuen. Gaur egun monasterioaren alde batzuk berreskuratzen ari dira. Fernán Gonzálezen gorpua bertan egon zen lurperatuta.

## Historia 
Lehenengo eremur-komunitate ondoko paretan sortu zen, 912 inguruan. Monasterioko kartularioan bi testuetan data hori aurkitu da baina haien benekotasunaren inguruko zalantza handiak daude. Ziur aski, gero sortutako faltsutzeak dira Fernán González izena monasterioarekin lotzeko. Dirudienez hemen egon zen lurperatuta Gaztelako lehen kondea bere emaztearekin batera; aurretik, biak, Santa María baselizan egon ziren gordeta. San Pedro de Arlanzan desamortizazioa gertatu arte egon ziren; orduan, 1841ean, Covarruviasko Kolejiatara eraman zituzten.

Geldizen diren erorkinek oso estilo desberdinak erakusten dituzte. Horrela, eliza, 1080an hasita, erromanikoa bazen, ondoren aldaketa gotikoak ezagutu zituen. Gotiko garaian aldaketa handiak egin ziren; XI. mendeko kapitel batzuk gorde ziren dena dela. Gordetako beste eraikinak hauek dira: XII. mendeko dorrea, klaustroaren zati bat, areto kapitularra, elizaren ataria; azken hau, 1895an, Madrilgo Museo Arkeologiko Nazionalera eraman zuten. Monasterioaren beste elementuak ere sakabanatuak izan dira: aipatutako Fernán González eta Santxaren sepulkroa, Mudarrako sepulkroa, gaur egun Burgosko katedralean, margolan asko Kataluniako Arte Museo Nazionalean eta New Yorkeko Metropolitan Museum of Artean ikus daitezke...

## Kondaira 
Kondaira asko monasterio honen iraupena eta Gaztelaren arrakasta biltzen dute. Horren arabera, monasterioaren berreskuratzeak bestearen arrakasta ekarriko luke.

## Galeria 

Interior_del_Monasterio_de_San_Pedro_de_Arlanza.jpg|Monasterioaren barrualdea.
San_Pedro_de_Arlanza_-_Ábisde_mayor.jpg|Abside nagusia.
San_Pedro_de_Arlanza_-_Torre.jpg|Dorrea.
San_Pedro_de_Arlanza_-_Claustro_mayor_02.jpg|Klaustroa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Burgosko turismo informazioa.
Katu-jan

eskuinera|thumb|267x267px|Katuentzako elikagaiak dituen katilu bat.
**Katu-jana** katuek kontsumitzen duten janaria da. Katuek elikagai dietetikoen eskakizun bereziak dituzte. Zenbait nutriente, baita bitamina eta aminoazido asko ere, fabrikazioan erabiltzen diren tenperatura, presio eta kimikako tratamenduek degradatzen dituzte eta, hortaz, elikadura-gabeziak saihesteko fabrikazioan gehitu behar dira. Taurina aminoazidoa, adibidez, haragian aurkitzen dena degradatzen da prozesatzean zehar, hortaz, taurina sintetikoa normalean geroago gehitzen da. Etengabeko taurina gabeziak erretinako endekapena, ikusmen galtzea eta bihotz-gelditzea eragin ditzake.

## Kanpo estekak
Urbina baserria

thumb|300px|Baserriaren ondoko eraikina.
**Urbina baserria** Abeziako eraikina da.

2016ko azaroaren 25ean Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

## Deskribapena 
Etxe exentua da, oinplano karratu apur bat irregularra duena, 213 m²-koa gutxi gorabehera. Beheko solairu bat eta estalkipeko zabala ditu. Lau isurkiko hodi-teilazko estalkia, irregularra, hegoaldeko eskuin isurkiaren eta ekialdeko ezker isurkiaren artean naba bat duena. Hegoaldeko fatxadan portale handi dintelatu bat dauka, non etxeko sarreratako bat dagoen. Lehenengo solairuan lau leiho daude, armazoiaren elementuek zedarrituak. Fatxada hori entokatuta eta kareztatuta dago. Hegoaldeko fatxadaren harlangaitzezko eskuineko aldean, kortako sarrera dago beheko solairuan eta lastategikoa lehen solairuan. Fatxada hori horma-mutur batek babesten du, zeinak mendebaldeko fatxada luzatzen baitu. Fatxada horretan atari-aterpe bat dago, non kortako sarrera eta portalea baitaude. Lehenengo solairua zati batean kalearen gainean dago, eta horren azpian atari luze bat, zeinari burdinazko mihiztadurak dituzten zutoin batzuek eusten baitiote. Lehenengo solairuko baoak txikiak dira eta egurrezko armazoiak zedarritzen ditu. Iparraldeko eta ekialdeko fatxadak harlangaitzezkoak dira eta bao gutxi dituzte. Ezkaratz bat du, bideak eta harlangaitzezko horma batek zedarritua. Atari lauzatu bat ere badu, portale nagusiaren aurrean.

Karrerapetik atondo banaleku batera sartzen da, non eskailera nagusia baitago. Eskuinaldean, etxearen erdi-erdian, sukalde zaharra dago, erdian beheko sua duena. Erdiko suaren laratza birakaria da, beso giltzatuzkoa. Enbor-piramide formako adreiluzko kanpai bat dago erdiko suko keak ateratzeko. Sukaldean arropa garbitzeko danborra eta harria ditu. Banalekuaren bestaldean sukalde berria dago. Erdigunearen iparraldean eta ekialdean kortak daude. Ipar-ekialdeko angeluan aleak gordetzeko trojea eta ogia egiteko labea zeuden. Lehen aipatu eskaileratik igotzen de lehenengo solairura; eskailera horren bigarren zatia bikoitza da. Ezkerraldetik bi logelatara, ganbarara eta komunera joan daiteke. Bestaldetik, gainerako logeletara, mandiora eta gela handi batera. Logelako sarbidean, gelaren mendebaldean, arku konopial bat dago, zeina egun karez zuritua baitago. Lehen solairuaren gainerako zatia lastategiak hartzen du, eta eskailera independente bat dago hara iristeko, kortatik hasten dena, hegoaldean.

Egitura mistoa da, zutabez, zutoinez eta barruko karga-hormaz osatua, eta lau luzera-habeartetan antolatuta dago. Estalkia diagonalez eutsitako gapirioz, kontragoihabez osatua eta latatua dago, eta hegal bat du pixka bat irtena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Urbina baserriaren txostena Arabako Aldizkari Ofizialean, 2016/X/19.
Laura Dreyfus Barney

**Laura Dreyfus Barney**, Clifford Barney jaiotakoan, (Cincinnati, 1879ko azaroak 30 - Paris, 1974ko abuztuak 18) idazlea, filantropoa eta Bahá'í fedearen irakaslea izan zen

Laurak gogotsu lan egin zuen, batez ere, haurren eta emakumeen eskubideen alde, eta Nazioen Ligako zein UNESCO erakundeen zenbait batzordetan parte hartu zuen. Egindako zerbitzuengatik, Frantziako Ohorezko Legioaren zaldun izendatu zuten 1925an eta ofizial 1937an.

Bere lan nagusian *Some Answered Questions* liburuan (Erantzundako Zenbait Galdera) Haifara egindako bisitetan 1904 eta 1906 artean 'Abdu'l Bahá maisuarekin izandako elkarrizketak biltzen dira.

## Biografia 
### 1879-1900 
Albert Clifford Barney eta Alice Pike Barney-ren alaba izan zen. Aita jatorri ingeleseko tren-bagoien fabrikatzaile baten semea zen. Amak frantziar, holandar eta alemaniar jatorria zuen, eta Washington hiriko gizartean artista nabarmena izan zen.

Laura eta bere ahizpa zaharrena Natalie Clifford Barney tutore pribatuek hezitakoak izan ziren Estatu Batuetan. 1886an, Frantziara bidali zituzten Les Ruches ikastetxera, Marie Souvestre feministak sortutako barnetegira, alegia. ezkondu zen (ezkondutakoan, Hippolyte Dreyfus Barney), Frantziako lehen bahá'í-a.

### 1928-1974 

## Bibliografia 
* Bahá'í Nazioarteko Komunitatea, Nazio Batuetako Bulegoa, Nazio Batuetarako eta Jendaurreko Informazio Politika Batzorderako Txostena, New York, 1988ko uztailaren 21 (Laura Dreyfus-Barneyren oroimenean, Emakumeen Nazioarteko Kontseiluaren mendeurrenean).
* A. Fāżel Māzandarānī, Ẓohūr al-ḥaqq VIII/2, Tehran, 132 B.A./1975. U. R. Giachery, "Laura Clifford Dreyfus-Barney, 1879-1974" The Bahá'í World 16, 1978, 535–38 or.
* R. Meḥrāb-Ḵānī, Zendagī-e Mīrzā Abu'l-Fażl Golpāyagānī, Langenhain, Germany, 1988, 277 or.
* Who Was Who in America, 1897-1942 I, Chicago, 1968, p. 59.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Laura Dreyfus-Barney-ren idazlanak eta berari buruzkoak Interneteko artxibategietan

Laura Dreyfus-Barney-ren idazlanak LibriVox-en (jabari publikoko audioliburuak)