Euskal Herriko historiaurrea

**Euskal Herrian, Historiaurreko** aztarnategi abera­tsenak dituen eskualdeetako bat izanik, bertan egin diren ar­keologia eta paleoantropologiako ikerketen etengabeko garapenak eta haietako aur­kikun­tzek gero eta atzerago eramaten gaituzte, gure lurrean gizonaren lehen kokapena zehazterakoan. Atapuercan eginiko indusketek hurbilketa geografikoagatik pen­tsarazten dute Euskal Herrian gizakiaren kokapena, Behe-Paleolitora, 200.000 urte baino atzerago eraman behar dela. *Homo neanderthalensis*ek artea egiten ote zuen ezbaian dago, eta badakigu Euskal Herrian ia desagertu ziren garaira arte bizi izan zirela; baina gerora iritsitako *Homo sapiens*ak aztarna ugari utzi ditu Euskal Herrian.

Adiera hertsian, Euskal Herririk ez zen historiaurrean, eta ez dakigu bertan bizi ziren gizakiek zein hizkuntza hitz egiten ote zuten ere. Euskararen jatorriari buruzko azalpen paleogenetikoek ez dute euskararen jatorriaren edo euskaldunen jatorriaren inguruko eztabaida ebaztea lortu. Artikulu honetan, beraz, gaur egun Euskal Herria izena ematen zaion ingurune geografikoaren inguruan hitz egiten da.

## Paleolitoa 
### Klima 
Pleistozenoan zehar hainbat glaziazio epe izan ziren munduan, eta Euskal Herrian ere horiek nabarmenak izan ziren. Oro har, 100.000 urteko ziklo handiek eta 23.000 eta 41.000 urteko txikiagoak izan dira klima modu naturalean ezaugarritu dutenak Pleistozeno osorako. Gipuzkoako klimaren inguruko informaziorik zehatzena azken glaziazio aldi-artea (orain dela 130.000 urte hasi eta orain dela 115.000 urte amaitu zena) eta azken glaziazioarenak dira.

Glaziarren-arteko garaian, orain dela 127.000 urte inguru, klima epela eta hezea zen, eta itsas-maila gaur egungoa baino 6 metro altuagoa zen. Basoetan hostoerorkorrak zeuden: haritzak, pagoak, hurritzak, lizarrak, haltzak eta gaur egun gutxiago dauden xarmak eta pago lizarrak. Animalia handien artean bazeuden zaldiak, oreinak, zelaietako errinozeroak, makakoak, elefanteak, leizetako lehoiak eta hartzak.[thumb|Euskal kostaldeak azken glaziazioan zuen itxura, [Debako kale-informazio poster batean.]]Glaziazioan, ordea, basoak murriztu ziren, eta izotza hedatu zen, nahiz eta Pirinioetatik kanpo ez zen glaziarrik egon, Aralarren aurkitu den txiki bat izan ezik. Europan klima lehortu zen, baina Gipuzkoan hezeagoa zen, pinua eta urkia hedatu ziren hostogalkorren ordez, eta txilarra ere zabaldu zen. Itsas-maila ere nabarmen jaitsi zen, kostaldeko lerroa gaur egungotik asko urrunduz. Gizaki modernoa iritsi zenerako, Gipuzkoako klima ez zen hain hotza. Trantsizio horretako lehen arrastoak Labeko Koban aurkitu dira, ondo ikertua dagoen aztarnategia. Neandertalak desagertu ostean, orain dela 20.000 urte inguru, azken glaziazioaren egoera okerrena izan zen, itsas-ertza gaur egungoa baino 10-11 kilometro atzerago zegoen, eta ia basorik ez zegoen inguruan. Elur-oreina bezalako animaliak bizi ziren inguruan, baita errinozero iletsua, megazeroak edo mamutak ere. Orain dela 13.000 urte inguru hasi zen klima epeltzen, hostogalkorrak berriro agertu ziren, eta itsasoak pixkanaka egin zuen gora.

### Behe Paleolitoa 
[thumb|[Lezetxikiko besahezurra, Euskal Herrian datatutako zaharrena, orain dela 164.000 urte ingurukoa. Jesus Altunak aurkitu zuen 1964ko abuztuaren 20an, eta Joxe Migel Barandiaranek horrela jaso zuen bere egunerokoan: "*20n eguna. Arratsaldean Donosti’ra Intxausti’tar Jokinen alaba batayatzera. Bitartean Lezetxiki’n nere lagunak gizaezur bat arkittu die, Moustier arokoa edo lenagokoa*".]]
Behe-Paleolitoa orain dela 1.500.000tik 100.000 urtera luzatzen den aldia da. Garai honetan Euskal Herrian atxeliar kultura garatu zen eta *Homo heidelbergensis*, lehenengo, eta Neanderthalgo gizakia, ondoren, bizi zen. Garai horretan aurkitutako hezurrak urriak dira, Lezetxikin aurkitutako neandertal baten besahezurra. Zestoako Irikaitzen aurkitutako sua egiteko plaka orain dela 250.000 urtekoa da, *heidelbergensis*ena, beraz. Venta Laperranorain dela 250.000 eta 125.000 urte artean datatutako tresnak aurkitu dira, agian gertuko El Polvoríngo hezurrekin lotzen dena.

Garai horretako *Homo* generoko arbasoak ehiztari-biltzaileak ziren, eta pentsatzekoa da eremu zabaletan mugitzen zirela. Konplexu teknologikoari Acheul aldia deitzen zaio, eta aurkitu dira elementu solte batzuk gure lurraldean, lehen aipatutako Irikaitzez gain, Mendibarrenan (Leioa), Errementarienan (Sopela), La Prissén (Baiona), Kordobilan (Galar) eta Iberon. Neandertalek Urbasako, flyscheko eta Lapurdiko suharria erabiltzen zuten, eta Euskal Herriko hainbat aztarnategitan leku horietako harriak aurkitu dira. Gehienak kobazuloetan aurkitu dira, adibidez Axlor (Dima), Arrillor (Zigoitia) eta Lezetxiki, sekuentzia oso luzeetan eta, beraz, egonaldi luzeekin. Beste batzuetan tarteka bizi izan direla ematen du, adibidez Amalda (Zestoa) eta badira, azkenik, leizerik gabeko lekuak, adibidez Baiona ingurukoak, Barrikan, Urbasan edo Trebiñun. Denboran antolatuta, aztarnategirik zaharrenak Lezetxiki (Arrasate) eta Arlanpe dira (Lemoa), biak Pleistozenko ertainekoak, eta segida txikia dutenak. Gehienak kobazuloetan aurkitu dira, adibidez Axlor (Dima), Arrillor (Zigoitia) eta Lezetxiki (Arrasate), sekuentzia oso luzeetan eta, beraz, egonaldi luzeekin eta Arlanpe dira (Lemoa), agian Lezetxikin eta Axlorren hasieran. Baionan eta Aranbaltzan (Barrika), aire zabaleko aztarnategiak daude, garai horretakoak. Barrikako aztarnategian zurezko tresneria aurkitu da, normalki kontserbatzen ez dena.

Orain dela 60.000 eta 40.000 urte artekoak dira arrastorik gehienak. Garai horretan teknologiak aurrera egin zuen. Axlorren, adibidez, oreinak ehizatzeko Llevallois motako tresnak ikusten dira hasiera batean, baina, gerora, mikro-laskak ikusten dira. Arrillorren sutondoak eraikitzen zituztela ondorioztatu da, baita musteriar motako tresnak. Neandertalen azken arrastoak Chatelperroniar garaiko Le Basté (Baiona), Gatzarria (Ozaze-Zühara), Labeko Koba (Arrasate), Ekain (Zestoa) edo Aranbaltza dira eta orain dela 50.000 urte inguruko hortzeria bat.

### Goi Paleolitoa 
#### Aurkikuntzen historia 
[thumb|[Industria litikoaren ekoizpena erakusten duen bideoa.]]
Goi-Paleolitoan (orain dela 35.000 urtetik 10.000 urtera, baina Euskal Herrian pixka bat luzatu daiteke) *Homo sapiens* edo gizaki anatomikoki modernoa iritsi zen. Euskal Herrian 15-20 pertsonako taldez osatutako leinuak bizi ziren, kobazulo txikiagoetan eta askotan lautadatan ere. Garai hau oso hotza izan zen, azken glaziazioarekin bat. Itsasoa gaur baino 100-120 metro beherago zegoen. XX. mendean Jose Migel Barandiaranek gidatuta hainbat aztarnategi aurkitu ziren, baina inguruan zeudenak baino nabarmen txikiagoak eta sakabanatuago zeudenez, Euskal Herria periferiako gune gisa ikusi zen, konkistatu gabeko gune menditsua. Ikerlariek "euskal hutsunea" deitzen zioten aztarnategi gabezia horri, baina XX. mendearen amaieran eta, batez ere, XXI. mendearen hasieran egindako aurkikuntzen paradigma aldatu dute eta "euskal bidegurutzea" izena indartu da, Europa eta Iberiar penintsula arteko pasabide naturala izaki, teknologia, kultura eta ideia gehienak bertatik igaro eta eragina izan baitzuten.

XX. mendearen hasieran Altamirako leizea aurkitu ostean, nabarmena izan zen Bizkaiko golkoan kobazuloetan labar-artea aurkitzeko esfortzua. 1913an Izturitzeko zutabe grabatua aurkitu zen, eta 1916an ume batzuek Santimamiñeko margoak aurkitu zituzten; ondoren etorri zen Alkerdi I eta Barandiaranen *El Hombre Primitivo en el País Vasco* lan nabarmena, Paleolitotik euskal komunitatearen jarraikortasuna planteatzen zuena. Hortik aurrera aurkikuntzak noizbehinkakoak izan ziren: Etxeberriko karbia, Xaxixiloaga eta Otsozelaia 1950eko hamarkadan aurkitu ziren, Goikolau, Altxerri eta Ekain aurkitu ziren, azken bi horiek nabarmenak labar-artean; 1970ko hamarkadan Erberua eta Sinhikole aurkitu ziren, baina hortik aurrera aurkikuntzarik ez zen egin XXI. mendera arte, Erlaitz, Abittaga edo amaitu gabekoak Santakutzen. Atxurran ehun bat grabatu dituen eremua aurkitu da eta Armintxen panel nabarmena.

#### Aurignac 
Gizaki anatomikoki modernoaren presentziaren lehen ebidentzia arkeologikoa Protoaurignac deitzen den teknologien iritsiera da, Gatzarria, Izturitze eta Labeko Koban. Gatzarrian lehenagoko neandertalen arrastoak ere aurkitu dira, baina milaka urtetako tartea dago bi konplexu teknologikoen artean. Aurignaciarraren elementu garrantzitsu bat tresnak egiteko hezurren erabilera izan zen, Gatzarrian aurkitu diren orein-adarrekin egindako tresna amaitu eta erdi-amaituek erakusten duten bezala. Koskobilo eta Aizpitarte III leizeetan Aurignac aldiko aztarnak aurkitu dira. Aizpitarte leizean Aurignac eta Gravette aldiko suharrien jatorriari buruz egindako ikerketak erakusten du suharri lokala (flyscheko suharria eta Gaintxurizketakoa) direla gehiengoa, baina Urbasakoa eta Chalossekoa ere erabiltzen zirela, nahiz eta denborarekin agertzen diren horiek gehiagotan. Ehizari dagokionez, ohikoagoa zen bobido handiak ehizatzea, bereziki bisonteak, oreinak edo zaldiak baino. Sarrioak, basahuntzak, errinozero iletsuak eta mamutak ere ehizatzen ziren margotutako eta grabatutako irudiak daude, Chauvet leizearen aurkitutako garaikideak eta antza estilistikoarekin, baina ez Asturiasen eta Kantabrian garai berekoak direnekin.

#### Gravette 
Gravette aldia oso goiz agertu zen, Noailles mota deitzen den teknologiarekin, Izturitzen eta Aizpitarte III leizean, baina aire zabaleko aztarnategiek garrantzi berezia dute. Epe luzea da, orain dela 29.000 urte hasi eta orain dela 20.000 urte inguru amaitu zena. Goi Paleolitoko periodoen artean, aire libreko aztarnategi gehien dituena da, adibidez Pelbarte, Prado, Mugarduia Hegoalde, Ametzagaia edo Irikaitz. Mugarduiako aztarnategian (Urbasa) neandertalen suharri ustiaketa gune baten hegoaldera bi mila objektutik gora aurkitu dira. Hala ere, zaila da jakitea Gravette aldiak ezaugarri bereziak ote zituen, batez ere industria litikoa aurkitu delako, eta Izturitzeko objektuek pisu handiegia dutelako alderaketa egin ahal izateko, Danbolinzulon edo Baltzolan bat dator Kantabrian aurkitutakoekin, baina Aizpitarte, Erberua eta Alkerdikoak Pirinio eta Périgordekoekin daude harremanetan. Hala ere, aurkitutako portaera sinbolikoa oso eskasa da. «Solutre aldiak aurrerapen teknologikoak irudikatzen ditu armamentuan, ehizaren eraginkortasuna eta efikazia areagotzeko, seguruenik, ingurumen-baldintzek okerrera egiten badute eta eskualdeko giza populazioaren dentsitatea handitzen bada. Euskal Herrian, Solutre aldiko puntak lehendik zegoen teknologia litiko bati gehitu zitzaizkion, normalean Noaillesko burilekin gravetiar gisa karakteriza daitekeena».

#### Madeleine 
[thumb|Izturitzeko zutabe grabatuaren xehetasuna, [Dordoinan erabilitako teknika darabilena.]]
Ezagunena den garaia Madeleine aldia da, oso aberatsa baita labar-artean eta aztarnategietan. Madeleine aldian egin ziren arte higigarriko pieza nabarmen batzuk (Ekaingo xafla, Dorre kobazulo­txoko hezurra, Izturi­tzeko al­txor higigarriaren zati handi bat...) eta labar-artearen irudirik esanguratsuenak (Santimamiñe, Ekain, Armintxe edo Otsozelaia, adibidez). Ekain eta Altxerri Altamirako leizea eta Espainia iparraldeko paleolitoko labar-artea izeneko gizateriaren ondarearen parte dira. Madeleineko margolariek erabiltzen zituzten koloreak beltza –ikatz edo manganeso dioxidoa– zuria eta okrea –hau horitik gorrira eta bioleta alderako aldagaiak dituena–  izaten ziren. Okrea lortzeko erabilitako pieza nabarmen bat Lumentzako grabatua da, alde batetik zaldiaren irudikapena eta, bestean, erabilera markak dituena.

## Epipaleolitoa 
[thumb|[Loizuko gizona, Paleolitoaren amaiera eta Epipaleolitoaren hasierako hezurdura ia osoa, Nafarroan.]]
Epipaleolitoa jada Holozenoan sartuta Paleolitoaren osteko kultura da, Euskal Herrian orain dela 10.000 urtetik 6.500 urtera doan epea. Azken glaziazioa amaituta, ur maila gaur egungora iritsi eta elikagaien aldaketa nabarmena gertatu zen. Ekialde Hurbilean jada Neolitoa hasten ari bazen ere, Euskal Herrira askoz beranduago iritsiko zen. Tarte horri maiz Epipaleolito edo Mesolito deritzo. Pleistozenoan zehar gune oso murritzetara mugatu ziren basoak hedatzen joan ziren. Megafaunaren desagerpenarekin, haragijale handiak ere desagertu ziren. Hartza, otsoa eta azeria izango ziren ehiztari handienak, eta oreina ez zen sarrioa bezain hain ondo moldatu baso itxietara. Basurdearen hazkuntza ere nabarmena da. Testuinguru horretan, haitzuloak utzi eta harpe zein gune irekietan instalatu ziren gizakiak: tresna litiko gutxiago, arte higigarri gutxiago eta portaera aldaketa egongo zen. Hareak eta itsasoaren ekintzak hezurrak kontserbatzeko aukera gutxi ematen dituzte, baina hemen maskorrez osatutako sedimentuetan estali zuten gorpua, 30-40 urteko gizon bat. Bertan bizi zirenek lapak eta beste itsaski batzuk jatez gain, gaizki kontserbatzen diren arrainak jaten zituzten, nabarmen. Klima aldaketarekin eta itsas mailaren igoerarekin, kostako gunearen okupazio berriak egon zirela uste da. Mendietara gehiago igotzen ziren, tenperatura epelagoei esker, eta gune irekiak aurkitu dira, horietako bat Idiazabalen dagoen Artegieta, Urbasako silexa oraindik lantzen zuten guneetako bat (Nafarroa Garaia) eta Santimamiñeko bi DNA mitokondrial berreskuratu dira. mtDNA horretan oinarrituta, antzekotasun handiagoak ikusi dira Asturiasen aurkitutako beste gizaki batekin, eta ikerlariek proposatu dute amaren aldeko geneen nolabaiteko jarraikortasuna egon zela. U haplotaldearen U5b aldaera oso ohikoa da Mesolitikoan aztertutakoen artean eta, datu genetikoetan oinarrituta, azal iluna eta begi urdinak zituzten. Stephen Oppenheimer Oxfordeko irakasleak (2006) euskaldunen Y kromosoma aztertu ondotik, proposatu du azken Izotz Aroaren hondarrean Pirinioetako magalean bizi ziren biztanleek iparraldera emigratu zutela: azaldu du euskaldunek lotura bat dutela zeltekin, irlandarrekin eta galesekin, baina baliteke R1b haplotaldearen ugaritasuna Erdialdeko Europatik etortzea Neolitoaren amaieran. Iñigo Olalderen ikerketaren arabera, beste giza taldeekin harremana Erdialdeko Europatik Epipaleolitoan zehar iritsitako migrazioen ondorioa da, bereziki arrena.]]
[thumb|[Eibar|Eibarko Gorostabeña baserrian aurkitutako Neolitoko aizkora.]]
Paleolitoaren amaiera eta Neolitoaren hasiera Iraultza neolitikoarekin lotzen da, Holozenoaren hasierako klima aldaketa nabarmenaren ondorioz izotz aroa amaitu, giroa epeldu eta hezetzen hasi zen garaia. Klima hotzeko animaliek erdialdeko eta hegoaldeko lurraldeetatik alde egin zuten iparraldera. Ehiztarien helburu izaten jarrai­tzen zuten oreinek, sarrioek eta ahun­tzek; basurdeak eta or­ka­tzak ugaritu egin ziren. Ur­ki-baso­txoen ordez pinudiak azaldu ziren. Hostogalkorreko basoak heda­tzen zihoazen, eta euskal lurraldean, 800 metrotik gorako garaieretan pagadiak nagusitu ziren, gaztainadi eta hariztiak berriz beheragoko mailatan. Baina Neolitoa iritsi behar zen oraindik Euskal Herrira, nekazaritza eta abeltzaintzarekin.[thumb|[San Joan ante Portam Latinam (aztarnategia)|San Joan ante Portam Latinamen aurkitutako gezi-puntadun burezurra.]]

Neolitoa K.a. 5. milurtekoan iritsi zen Euskal Herrira, ziurrenik Anatoliatik Mediterraneoan zehar, Ebrotik gora. Nekazaritzarekin batera zeramika hedatu zen, eta zeramika horien ezaugarriek laguntzen dute aztarnategien kronologia egiten. Aztarnategi nagusienak hauek dira: Herriko Barra (Zarautz), non orain dela 6.000 urteko nekazaritza aztarna aurkitu zen bertan, ezagutzen den zaharrena; Kobaederra (Kortezubi), Montico de Txarratu (Trebiñu), Mouligne (Lapurdi), Peña Larga (Kripan), Los Husos (Bilar) edo Los Cascajos (Los Arcos). Azken hori da Euskal Herrian ezagutzen den herririk zaharrena. Hazkuntza demografikoko garaia izan zen, eta horrek gatazkak ekarri zituela uste da, adibidez San Joan ante Portam Latinamen (Guardia) ezagutzen den gatazka armaturik zaharrenaren gorpuak daude.

Mesolitoaren amaieran, Neolitoko kultura eurekin zeramaten Anatoliako biztanleak iritsi ziren Iberiar Penintsulara. Euskal Herriko DNA datu gutxi daude jakiteko bertan zer gertatu zen, baina dauden datu urriei ingurukoak gehituta, antzinako DNAn ikusi da Neolitokoak oso gutxi nahastu zirela Paleolitoko gizakiekin. 2023ra arte sekuentziatutako Neolitoaren hasierako 19 banakoek ez dute Paleolitoko arbaso zuzenik. Hala ere, Neolitoak aurrera egin ahala, eta Kalkolitora hurbilduz, Mesolitoko geneak agertzen dira berriro Neolitoko lehenengo horien ondorengoetan. Ez dago argi zergatia, baina proposatu da behin Neolitoa finkatuta, inguruan geratu ziren Paleolitoko populazio txikiak eurekin nahastu zirela, Europako beste leku batzuetan bezala. Kulturaren aldetik ere, eztabaidagarria da haustura hori gertatu zenik, jarraikortasuna ikusten baita tresnak egiteko moduan. Gipuzkoako Mandubi zelaia eta Jentilarri garai horretakoak dira, eta ikusi da Mesolitoko arbaso batzuk ere bazituztela, % 25-30 inguru, Neolitoko horiekin nahastuta. Bestetik, monumentu megalitikoak eraikitzen hasi ziren, nahiz eta asko ondorengo Metal Aroan erabiltzen jarraitu zituzten, horrek sortzen duen datatzeko zailtasunekin. Monumentu megalitikoen artean trikuharriak, zistak, tumuluak, zutarriak eta harrespilak (*cromlech*ak) daude, baina azken biak Brontze Aroaren amaierarekin edo Burdin Aroarekin lotzen dira. Trikuharriak, oro har, hileta kolektiborako ziren, hau da, denbora luzez berrerabiltzen ziren hilobiak ziren. Zistak banakako hilobiak ziren, eta geroago egin ziren, maiz jada trikuharriak zeuden lekuetan. Horren esanahia ez dago argi, baina izan liteke trikuharrien inguruan eraikitzea esparruaren garrantzia sendotzeko. Euskal Herrian aurkitutako zaharrenak orain dela 5.300 urte eraiki ziren. Mendietako trikuharriak monumentu txikiak izan ohi dira, normalean lurpera­tze gu­txikoak eta ostilamendu urrikoak. Ibarretako trikuharriak, berriz, eraikun­tza handiak dira hezurdura eta eskain­tza ugari dituztenak eta badirudi biztanleria handien guneak direla, herrixkako hilobiak bailiran. Ibarretako trikuharrietan egitura ere askoz soilagoa izan ohi da. Trikuharria babestu egin ohi zen tumulu edo mendixka artifizial batez estalirik. Ba­tzuetan tumulua eusgarri gisa, biribilean jarririko harriz inguratua izaten da, goitik behera jausi ez dadin.

Euskal Herriko trikuharriak mota desberdinetakoak izan daitezke:

* Trikuharri luzea, angeluzuzena, bi edo gehiago ortostatoz osaturiko bi hormadunak, itxiak ala irekiak izan daitez­keenak, sarrera ixteko harlosa duten ala ez dutenaren arabera.
* Trikuharri mo­tza harriz­ko kaxa soil bat da, hiru hormaduna, harlosa bakar batean murrizturik. Itxia ala irekia izan daiteke; trikuharri poligonala da ehorz­keta gelako zorua poligonala duelako, eta ba­tzuetan biribil aldera jo­tzen du; korridoreko hilobia, ehorz­keta gela, zoru karratu, poligonal edo biribila duenera korridore batetik sar­tzen dena; eta hilobi galeriaduna, aurrekoaren an­tzekoa, baina, gela eta sarbideko korridorea berezi gabea dituena.

{
  "type": "ExternalData",
  "service": "geopoint",
  "marker-size": "small",
  "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel ?img ?herriaLabel (?idLabel as ?title) (concat(?herriaLabel, '\\n', '') as ?description) ('small' as ?marker_size) ('#228b22' as ?marker_color) ('landmark-JP' as ?marker_symbol) WHERE {\n  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language \"eu,es,fr,en\". }\n  ?id wdt:P31 wd:Q101659.\n  ?id wdt:P131*/^wdt:P527 wd:Q47588;\n  wdt:P625 ?geo.\n  OPTIONAL { ?id wdt:P18 ?img .}\n  ?id wdt:P131 ?herria.\n}"
}

[thumb|[Mina de Farangortea, Artaxonan.]]
Euskal Herrian ehunka trikuharri aurkitu eta katalogatu dira, nahiz eta oso gutxi induskatu diren. Horietatik badira nabarmenak diren batzuk, euren tamaina, aurkikuntza kopuru edo ezagutzaren ondorioz. Euskal Herrian aurkitutako lehenengo trikuharria Aizkomendiko trikuharria izan zen, Egilatzen, baina ez da zaharrenetako bat. Arabako Errioxan dagoen taldea oso ezaguna da, San Martin trikuharria, El Sotillo, Sorginaren Txabola, Alto de la Huesera (estela dekoratu bat duena), edo Los Llanosekin, besteak beste. Letonako Kurtzebideko trikuharria zaharrenetako bat da, eta Arrizalako Sorginetxe ezaguna bere estetikaren ondorioz.

Nafarroan bi eratakoak eta asko dira azalduz joan diren triku­harriak: mendikoak eta lautadakoak. Mendikoen artean Baztan aldekoak aipatu behar dira. Lautadakoen artean, arreta bereziz aztertu dira Artaxonako hilobi megalitikoak: Portillo de Eneri­tzen eta Mina de Farangortea deri­tzanetan. Pasabidea duen trikuharri-mota da hau, ezaugarririk deigarri eta berez­koena, ar­kitekturaz­ko ikuspegitik, ganberako sarrerako ateak zulatuak izatea da, fun­tsean sarrerako zuloa erabat itxi nahi zela adierazi nahiko balu bezala. Nafarroako iparraldeko estiloak jarraitzen du Lapurdin eta Nafarroa Beherean, –hauen artean handienak, Gaxteenea, Bulun­tza, Xuberaxain, Armiaga–, baina gutxi Zuberoan. Lurraldearen beste aldean, hainbat trikuharri daude Bizkaiko hegoaldeko mendialdean eta, nabarmen, Karrantza Haranean.

#### Hilobi-haitzuloak 
[thumb|[Jentiletxeta, Mutrikun, Juan San Martinek egindako argazkia. Jentiletxeta hilobi-haitzulo baten adibidea da.]]
Neolitoan kobazuloetan hildakoak lurperatzen hasi ziren, eta mendi inguruetan leku nahikotan aurkitu dira hezurrak, nahiz eta kasu askotan bereizita dauden, kaltetuta, eta datatzeko aukerarik ematen duten ostilamendurik gabe. Kobazulo, harpe eta leize txiki horietako asko animaliak gordetzeko era erabiltzen ziren, eta erabili dira askoz geroago ere, eta horregatik zaila izaten da egitura batzuk ondo ulertzea, ez baitago argi bere garaian egindako itxiturak ziren, edo askoz beranduago egindakoak. Gainera, aukera bat da hildakoak oholekin estaltzea, edo oholen gainean jartzea, eta horren arrastorik ez da geratu. Horrela, azterketa zaila duen eremua da arkeologoentzat. Leizeetako batzuk Paleolitoan erabiltzen ziren berberak dira, eta batzuek ondoren ere okupazioa izan zuten, hala nola Marizulok, Amaldak, Urtiagak edo Lezetxikik. 

Beste batzuetan soilik garai horretako hezurrak eta sedimentuak daude, adibidez Iruaxpe, Pikandita, Txispiri edo Sorginzulo. Bizkaian aurkitutako Erlapiku hipogeoan pertsonak izan daitezkeen margo eskematikoak daude. Eta haitzulo baino, harpea da San Joan ante Portam Latinam, Guardian dagoen hilobi kolektiboa. Bertan gorde ziren Neolitoan ezagutzen den lehen gatazkan hildako 300 pertsonatik gora, asko geziekin euren gorputzaren barruan.

#### Zistak eta tumuluak 
Monumentu megalitikoen sailkapenean eztabaidak daude, badirelako trikuharri soilak (hau da, tumulurik gabekoak) eta horiek ez direlako zistekin parekatuta oso desberdinak. Oro har, trikuharriak kolektiboak dira, eta zistak banakoentzat, baina ez direnez aurkitu gehienetan lurperatutakoak, tamaina eta lauzak jartzeko modua izaten da irizpide bat. Zistetako eraikuntza arduratsuagoa da, eta lauzak finagoak izaten dira. Zista askok ez dute barruan aztarna adierazgarririk (Oindi, Mulisko Gaina edo Atxurbi kasu), eta beste batzuek ezohiko elementuak dituzte, adibidez Langagorrin aurkitutako urrezko bi kiribilak. Eta zistak banakakoak lurperatzeko sortu baziren ere, baliteke ere birziklatzea, gauzak gehiago korapilatzen dituena. 

Brontze Aroaren hasieran tumuludun zistak (hau da, trikuharri txiki baten antzekoak) eta tumulu gabeko zistak eraikitzen hasi ziren. Argudia liteke kultura berri baten etorrera dela, datu paleogenetikoek dioten bezala, baina trikuharriak erabiltzen segitu zuten, baita kanpai-formako ontzien kulturakoak ehorzteko ere.

{
  "type": "ExternalData",
  "service": "geopoint",
  "query": "SELECT ?id ?zer ?geo ?idLabel ?img (?idLabel as ?title) \n(concat('') as ?description) \n('small' as ?marker_size)\n(if(?zer = wd:Q34023, '#2a4b8d', '#ac6600') as ?marker_color)\n('landmark-JP' as ?marker_symbol) WHERE {\n  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language \"eu,es,fr,en\". }\n  {?id wdt:P31 wd:Q1399576.} UNION {?id wdt:P31 wd:Q34023.} \n ?id wdt:P131*/^wdt:P527 wd:Q47588;\n  wdt:P625 ?geo;\n  wdt:P31 ?zer.\n  OPTIONAL { ?id wdt:P18 ?img .}}"
}

#### Lehen hilerria 
Trikuharriak eta, batez ere, mendietako ehorzketak, abeltzaintzarekin lotura handiagoa zuten taldeekin lotu dira, baina badira nekazaritzarekin lotutako beste gune batzuk, nabarmen Los Cascajos, Los Arcosen. Bertan 31 egitura aurkitu dira, eta guztira 32 gorpu. Ohikoena zen zulo bat egitea lurrean, 35 zentimetroko sakonerarekin eta 1,2 metroko diametroarekin, eta gorpua flexionatua sartzea. Gorpuz ezkerreko aldean etzanda jarri ohi zen, eta hegoekialde-hegomendebalde norabidean. Batzuei harri bat jartzen zitzaien gainean, beste batzuei Neolitoarekin guztiz lotuta dagoen errota zati batekin eta, azkenik, erretako zerealarekin euren azpian. Hildako gehienak beste egiturarik gabe eremu batean zeudenez, Euskal Herrian dokumentutako lehen nekropolia da. Hildakoen erdiak ostilamendua zuen, baina nahiko pobrea. Ohikoena zeramika zatiak jartzea zen, baina dekorazio pertsonala ez zen oparoa: lauoineko bat, ahuntz bat eta giza gorputz bat, tinta lauaz margotuta. Lazaldain (Zuia) lerro eta puntu beltzen segida bat dago, interpretatzen zaila, eta inguruko arrastoengatik Burdin Arokotzat hartzen direnak, Los Moros haitzuloan (Atauri) aurkitu direnen oso antzekoak. Andagoiako Liziti haitzuloan marra batzuk daude bi aldeetan, amaierako gunean, guztiz abstraktuak. 

Isurialde atlantikoan badira adibide gutxi batzuk, lehen aipatutako Erlapiku hipogeoaz gain. Berriatuako Goikolau hai­tzuloa galeria estu eta motz bat da. J. M Barandiaranek bizitoki eta ehorz­keta aztarnak aur­kitu zituen bertan. Hormetan, berak Goi-Paleolitoko­tzat jo zituen grabatu ba­tzuk aur­kitu zituen, eta, bere ustez, osatu gabeko animalia eskematizazioak ezagutu zi­tzakeen. Grabaturik aur­kitu zituen, halaber, argitu ezinez­ko zeinu ba­tzuk, trazu solteak ziren, bakanak edo guru­tzatuak, Burdin Arokoak ziruditenak. Zenbait iker­tzailek ez du uste halako forma ugaritasuna baiezta daitekeenik, beraz, ezta halako kronologia tarterik ere; ai­tzitik, halakoen ustez Az­ken Bron­tze aldiari dagoz­kio. Eta irudi margotuekin jarraituta, Orozkoko Urratxa III haitzuloan, marra, puntu eta ttantto gorriz margotutako errekarri bat aurkitu zen, agian Azil aldikoa dena.

## Brontze Aroa 
Brontze Aroa Euskal Herrian orain dela 3.800 eta 2.800 urte artean garatu zen, metalurgian oso urria izan zen kalkolitoaren ostean. Gune menditsuetan abeltzaintzak jarraitu zuen, eta Neolitoan erabiltzen ziren trikuharriak eta bestelako monumentu megalitikoak eraikitzen eta erabiltzen jarraitu zuten. Baina, horrekin batera, nekazaritzara lotutako asentamenduak hedatzen joan ziren. Hogei etxebizitza edo gehiago zituzten herrixkak sortu eta gotortu egin ziren, Burdin Aroko elementu nagusia izango ziren kastroen aurrekariak. Ibai gainetan, leku garaiak aukeratzen zituzten batik bat, asentamenduak egiteko. Dena den, kobazuloak ere maiz erabiltzen ziren oraindik. Euskal Herriko banaketa oso anitza zen, eta badirudi sendotu egin zela Euskal Herri lehorrarekiko zaletasuna, lurralde hezeetan gutxiago topatu izan baitira. Gehienbat, kobazuloetan agertutako asentamenduetan edo gero Burdin Aroan iraun zuten hirixken beheko mailetan aurkitu dira aztarnategiak.

[thumb|[Sorginen Txabolako kanpai formako ontzia.]]
Brontze Aroan, brontzearen metalurgia mugatuaz gain, lekadunen eta zaldiaren etxekotzea iritsi ziren Euskal Herrira, Yamnaya kulturaren espantsioari lotuta. Gizakiek presio handia eragin zuten paisaian, eta eraldaketa sakona bultzatu zuten, batez ere isuri mediterraneoan. Ekonomiak gora egin zuen, nekazaritzan ongarriak erabiltzen hasi baitziren. Eltzegile gurpila, eta, berarekin batera, gurpila, Brontze Aroan hedatu ziren Europan, baina ez dakigu Euskal Herrira noiz iritsi ziren. Zabalpen horiei lotuta kanpai-formako ontzien kultura agertu zen Euskal Herrian, hainbat trikuharritan eta aztarnategitan ikusi denez. Kultura hori Kalkolitoaren amaieran eta Brontze Aroaren hasieran hedatu zela uste da. Heldutasun-fasean, kanpai-formako ontzien kultura ohiko artefaktu-moten multzo gisa ez ezik, fenomeno kultural konplexu gisa ere ulertzen da: kobre, brontze artsenikodun eta urrezko metalurgia, distantzia luzeko truke-sareak, arku-tiroa, dekorazio-mota espezifikoak eta partekatutako ideia ideologiko, kultural eta erlijiosoak (ustez) barne hartzen zituena, baita eskualdeko elite soziala eta eskualde-eliteen agerpena ere. Hizkuntzaren aldetik, aitzinindoeuroperaren hedapenarekin zein substratu baskonikoaren proposamenarekin lotu da. Brontzezko aizkorak eta kirtenari heltzeko nerbioak zituztenak garatu ziren Brontze Aroan. Brontze Aro berantiarrean Hego Euskal Herrian abeltzaintzako Cogotas I kultura iritsi zen.

[thumb|left|[Urbiolako gizon berdeetako baten burezur bat, Nafarroako Museoan. Brontze Aroan ustiatutako kobrezko mea batean Burdin Aroaren hasieran lurperatutako burezur bat, kobrearen ondorioz kolore berdea duena.]]
Aztarnategi nagusiak Nafarroa Garaian Monte Aguilar, Puy de Aguila, La Peña eta Alto de la Cruz dira. Monte Aguilar Bardean dago, Brontze Aroaren erdialdean ezagutzen den herri bakarra. Araban Los Goros, Pago de Eskide, Los Goros eta Los Husos dira nabarmenak. La Hoyaren lehen mailetan Brontze Aroko eremuak aurkitu dira, baina bereziki garrantzitsua izan zen Burdin Aroan. Ipar Euskal Herrian Grotte du Phare da aztarnategi ezaguna. Bizkaian Arenaza, Lumentza eta Santimamiñe oraindik erabili ziren, eta garrantzia hartu zuen Peña Foruak. Gipuzkoan Buruntzako herri harresitua bezalakoak abiatu ziren. gerora Brontze Aro amaiera eta Burdin Aro hasierako iraultza ekarriko zuten herrien adierazgarri. 

### Paleogenetika 
[thumb|[R-M269 haplotalde|R-M269 haplotaldearen hedapen mapa]]
Kalkolitoaren amaieran, Brontze Aroa ekarri zuten kanpai-formako ontzien kulturakoek. Berriro ere, ez dago argi nola iritsi zen kultura hori Euskal Herrira, baina antzinako DNAk erakusten du Erdialdeko Europako gene fluxu izugarri handia. Euskal Herriko inguruetan aurkitu direnez profil genetiko hori dituztenen lehenengo hezurrak, logikoa da pentsatzea, berriro ere, Pirinioen mendebaldetik sartu zirela Iberiar penintsulara. Orain dela 5.000 urte inguru Yamnaya kulturako kideak hedatzen hasi ziren Estepa pontikotik ekialdera zein mendebaldera. Erdialdeko Europara iristean, % 50 estepa pontiko eta % 50 Erdialdek Europa diren populazioak sortu ziren, eta horiek mendebalderantz jarraitu zuten. Iberiar penintsulara iristerako, biztanlerian % 30-50 artean Erdialdeko Europa eta, beraz, % 15-25 inguru estapario ziren populazioak nabarmen hedatu ziren. Brontze Aroko gizonen arbasoen artean populazio lokala zein Erdialdek Europakoa zegoen, baina aitaren aldetik ia guztiek zuten Erdialdeko Europako arbaso bat, edo orain dela 5.000 urte estepa pontikoan bizi zen norbait Zelten kulturaren egitura bat da, Jose Migel Barandiaranen ustez, Bohemian eta Bavieran sortua da, eta Britainiar Uharteetara iri­tsi zen, aztarna erraldoiak utziz, esaterako, 396 m-ko diametroa duen Aveburyko santutegi biribila edo Stonehenge-koa, bere handitasun eta arkitekturako kalitatez hobekien gorde dena. Harrespila, Sui­tza eta Italia iparraldetik igarota, zabalduko zen Pirinioetako eskualdeetan.

Gure eskualdean zutik sarturiko harlosaz eraturiko zir­kulua da harrespila, diametroz 4 m-tik eta 10 m-ra neurtu ohi duen barruti bat mugatuz. Erdian, gorpuen arrau­tsak gorde­tzen diren harriz­ko ku­txa bat egon ohi da, ideia erlijioso berrien agerpena adieraziz. Euskal harrespila, ba­tzuetan tumulu edo trikuharri batez inguratua egon ohi da.

Gure Herrian Pirinioetatik hasi eta Lei­tzaran ibarrera arte heda­tzen da, salbuespen bezala, Biz­kaiko sartaldean berriro azal­tzeko.
J.M Barandiaranek 1948an, Ariègetik hasi eta Gipuz­koako Berastegira arteko lurralde piriniotarrean 24 harrespila-leku zenba­tzen eta deskriba­tzen zituen labur-labur. Luis Peña Basurtok, 1960an Gipuz­koan bertan 107 harrespila konta­tzen zituen. Vegas Aranburuk 1988an argitaraturiko azter­ketan 143 harrespila zenba­tzen eta deskriba­tzen zituen (6 Araban, 3 Biz­kaian, 28 Gipuz­koan, 51 Nafarroan eta 55 Ipar Euskal Herrian). Gaur egun esan daiteke, Euskal herrian banatuta 400 harrespila baino gehiago ezagu­tzen ditugula. Ziur­tzat eman daiteke hilobi monumentu egitura hauek alderdi horietako ar­tzain-kulturaren ezaugarri direla eta Bron­tze Aroko zenbait gauza jaso­tzen badute ere, gure Herrian K.a. 1.000 eta 650 urteen artean kokatu litez­keela.

#### Oianlekuko harrespilak 
Protohistoriako monumentu mota hauen azter­keta bikain bat Jesus Altunak Oiar­tzungo Oianlekuko harrespiletan eginikoa da. Diametro desberdinetako bi zir­kulu uki­tzaileen eraikun­tza bat da. Harrespilen aztarnategian ugari azaldu da: zeramikak, harraskagailuak, har­txabal puskak, bron­tzez­ko gauzaren bat, errausturiko hezurrak, eta abar. Horrek guztiak erakusten du errausketa ez zela harrespilean bertan gerta­tzen. Litekeena da “Oteizak nahi bezala, monumentuak ehorz­ketaz bestelako eta inolako zerikusirik ez zuen eginkizuna izatea, baina hau guztiz mer­kea da. Are gehiago, Oteizak bere hipotesirako, harrespilen barrutik ezer ez atera­tzea eska­tzen du. Hara, bada, hona hemen kontrakoaren froga nabariak”.

#### Harrespila kontinentalak 
[thumb|[Okabe|Ilarrita-Okabe harrespila]]
Harrespila eta tumuluak ugariak dira Pirinioez bestaldeko euskal lurraldeetan. Beraietan azaldutako materialen miaketa eta azter­keta-lanak, Jacques Blot eta beste zenbait ar­keologok zuzendurikoak, “Bulletin du Musée Basque”eko zenbait aletan eta “MUNIBE” aldiz­karian argitara­tzen dira eta horietan azal­tzen denez Iparraldeko harrespilak neurri txikikoak dira. Euskal herriko hegoaldekoetan bezala, miaturiko ia erdiak, diametroz bataz beste 5 eta 7 m-koak dira, eta harrien zenbatekoa berriz, 5 eta 12 bitartekoa. Datari dagokionez berriz, C 14ko azter­ketak K.a. 1.000 eta 600 artekoa eman du.

Aztarnategien azter­ketak baieztatu egiten du eta gu­txi gorabehera, bat dator hegoaldeko Euskal Herriko harrespiletan nabarmen­tzen denarekin: harrespilen egitura ez da alda­tzen fun­tsean mendeetan zehar geografia-esparruz; herriaren sortalde aldera koka­tzen da; Burdin Aroko ar­tzainen kultura isla­tzen du, “hala ere, Bron­tze Aroko zenbait tradizio gorde­tzen duelarik; beste ondorio hau ere atera daiteke, burdinaren erabilera ekarri zuen, eta agian zelta zen sarraldi uholdearekin baduela zerikusia harrespiletan ager­tzen den errausketak”.

Harrespilaren kontu honetan oraindik ez da erabat argitu beroien sorburua eta jatorria. Bere sorburua non jarri behar da, Europa erdialdean, Bretainia fran­tziarrean ala Pirinioetako eskualdean bertan? Eskualde honetan, hain zuzen ere, azal­tzen da gehien­tsuena, non badirudien ar­tzainen larrez larreko ibilerarekin lotu behar dela, harrespilak hemen azal­tzen baititu ezaugarri berdin eta zeha­tzenak. Izan ere, ezaugarri hauek J. Bloti, euskal artearen historialarioi egoki dator­kigun ohar bat iradoki­ diote: “xehetasunaren bilaketaren bitartez, buru­tzerakoan izaniko arreta erakustean, kontzeptuak az­keneraino agor­tzean eta hildakoenganako erlijio eran­tzukizunarekiko arreta nabarmenaren bitartez erakusten digute errausketa erritoen konplexutasuna. Honek guztiak ez al du bada, pen­tsamendu “modernoa” osa­tzen eta Protohistoriako ar­tzaina, bi­txia bada ere, guregandik oso gertuan zegoela adierazten?”.

XX. mendean, ikerlariek uste zuten Burdin Aroan, Euskal Herriko sortaldeko mendialdetan bizi zirenek errausketa bidez lurpera­tzeko harrespila eta tumuluen eredua hartu zutela, eta  sartalde aldekoek berriz, trikuharrietan hobira­tzen jarraitu zutela eta Burdinaren kulturari iragazgaitz izan zirela”.

Euskal Herriko harrespilen gaiari orraz­keta egiterakoan Vegas Aranburuk aholku hau ematen du, alegia, geografia hedaduraren mugak, berak “arabar ekarpena” deri­tzon hegoaldekoak batez ere, ez zehazteko zorroztasun handiegiz.

### Iruinarriak edo Menhirrak 
Harrespila hauei loturik, eskualde berean badira beste harri bakar edo menhirrak, iruinarri, sansonarri eta abar deri­tzatenak eta garai berekoak direnak, ustez.

Lehendik beharbada, trikuharrien aroan eta berauen aro arteko aldia mar­katu zuten maila txikiko iruinarriak izan ziren, zeren eta, Guardian San Martingo trikuharriari buruz aur­kikun­tza egin zutenek beste hiru hilarriren berri atera zuten, altueraz 75 bat cm-koak eta an­tzina tente egonak zirenak, ia elkarren ondoan hegotik iparrera lerroan jarriak trikuharrian hobiraturiko an­tzinakoenen betiko loa zain­tzen zeudenak. Jose Migel Barandiarani bururatu zi­tzaion, han lurperaturiko hildakoen zain­tzarako jainkotasunak adierazi nahiko zituztela.

#### Esanahia 
Iruinarria, Neolitoko kulturan oso monumentu arrunt motakoa izan zen. Agian, lurrean sartuta, alor irekia erakusteko jaso ziren, elkar bizi­tza zibilizatua gogorarazteko indarrarekin, zuhaitz artifizialak bailiran.

Erlijioz­ko esanahia ere ziurra da. Zerura aldera jasoak izaten ziren handik jainko­ahalmenak erakarri nahiez. Biblian irakur­tzen duguna da: “Jakob egunsentian jaiki zen, eta buruko­tzat jarria zuen harria hartu eta oroitarri bezala jaso zuen olioa gainean isuriz . Eta leku hari Betel...eman zion izen, gero promes hau egin zuen Jakobek: Jainkoa nirekin badut eta bide honetan babesten banau ... eta bizirik eta osasun­tsu itzul­tzen banaiz, orduan Jauna izango dut neure Jainko eta oroitarri gisa eraiki dudan harri hau Jainkoaren etxe izango da” (Has. 28, 18-22).

Deskriba­tzen aritu garen Az­ken Burdin Aroaren edo euskal-zeltiberiar lanak buru­tzen ari izan ziren jendeengan erromanizazioa deritzon gertakaria azalduko da orain, Euskal Herriko lurralde lau eta hegoaldekoetan sakona eta mendialdean arina izango dena.

### Populamendua 
thumb|Arrolako Burdin Aroko herri harresituaren marrazki proposamena. Hor ikus daiteke nola izango zen herria edo Oppiduma amaiera garaian, harresiak indartu zituztenean. Bilboko Arkeologi Museoan egindako erakusketako panela da.
Burdin Aroan nabanrmentzen dira herri harresitu garaik: populazioa altuera ertaineko mendi puntara jaoten da bizitzera eta beren herrien inguruan harresiak jasotzen ditu, harriz, lurrez eta, seguruenik, egurrez. Beraz, eskuldearen kontrola eta defentzarako leku estrategikoak aurekratzen ditute. Harresien barruko orografia modaltzen dute terrazak eginez, eta  gune zabalak uzten dituzte abereak bazkatzeko eta uztak landatzeko. Herri barruetan, gainera, metalak lantzeko toki berezituak aurkitu dira. Tamaina ezberdinekoak dira eta uzte da handienak bere eskaulderako zentro komertzial edo boterezkoa izna zitekeela. Jende guztia ez zen horrelako lekuetan bizi, baina lur lauen edo beheko lurraldeetako Burdin Aroko herriak topatzea askoz zailagoa da.

## Zeramikak 
### Buztingin­tzaren adieraz­pena 
Lehen aipatu dugunez, Epipaleolito aldian, aurreko aldietakoen garapenak suma­tzen diren harriz­ko tresnak erabil­tzen jarrai­tzen da: ekarpen txikikoak dira. Naolitoan aiz­kora leunduak azal­tzen dira; tresna geometriko ugari eta igitai piezak izenekoak azal­tzen dira, aleak bil­tzearekin zerikusirik dutenak, zalan­tzarik gabe. Neolitoan zeramika azal­tzen denean zenbait berrikun­tza ere ikus daiteke, behar berriei eran­tzunaz, hala nola, aleak bihitegietan pila­tzea, elikagai modu berriak, eta abar. Ondorioz, gizarte egituretan modu ekonomiko berriak agertzen dira.

Gure ikuspuntu guztiz estetikotik ez dugu ia ezer aipa­tzekorik, balio berezia duenik, epipaleolitotik gertuko oinarriz­ko harri langin­tzari buruz. Buztingin­tzaren behaketa eta azter­ketak, berriz, errazago erakar­tzen gaitu. Zilegi li­tzateke, mendeetan zehar, historiaurreko gizon-emakumeek lortutako garapena buztingin­tzan argiago suma­tzen dela esatea, bai bere estetika sen­tsibilitatean eta bai arte sormenean. Esan daiteke buztinaren berez­ko biguntasuna eta zuzeneko eskulangin­tzarako erabilera errazak bultzatzen zituela jende haiek apaingarriak eta artea egitera, izatez iheskorragoak eta gogorragoak ziren beste langaien euskarriek ez bezala.

Bizi­tza praktikoan eta egunerokoan buztinez­ko on­tziak erraz egoki­tzeak adierazten du erabilera orokorra izan zela. Horregatik esan izan ohi da, ozenegi agian, “buztingin­tza dela giza adimenaren sor­kari bikainen eta emankorrenetako bat”.

### Egituren garapena eta apainketa 
Neolitoa. Buztingin­tzaren artea Euskal He­rri­ra Neolitoarekin iri­tsi zen. Euskal hai­tzuloetako eta harpeetako zeramika, Neolitoko maila an­tzinakoetan aur­kiturikoa, besteak beste, eskuz egina, teknika zakarrekoa, kimikoki ez purua, arrauz­kara izateaz gain, ez da oso itxura gozokoa, bere akats eta irregulartasunengatik. Gogora di­tzagun aztarnategi ba­tzuetan aur­kituriko gaiei buruz­ko ondorioz­ko ohar ba­tzuk.
* Arenaza Iean, Neolitora igarotze aldeko harriz­ko ostilamenduen artean, zeramika leu­na aur­kitu da; arrauz­kara da, eta dekorazio kardial eta txertatuak ditu.
* Santimamiñen, ildo ebakien dekorazioa duten edalon­tzi kareztatuen zati ugari, Eneolito/Kalkolitokoak.
* Kobeaga IIan, Ispasterren ez­kila-formako edalontzia azal­tzen da jada, Kalkolito arokoa.
* Marizulon, Urnietan, zeramikak eta norberaren apaingarritarako gauzak maila berriagoetan.
* Fuente Hozen, Anuzitan Neolitoko zeramika zati bakar ba­tzuetara murrizten da; dekoratu gabeak dira eta beranduago hilobi mailan azalduko direnen an­tzekoak: pasta iluneko edalon­tziak, lauak, arrauz­karak
* Ku­tzemenditik, Gasteiztik hurbil dagoen Olarizutik datoz ebakidurak dituzten zeramika zati ba­tzuk.

Ez zeramikako gauza apur horietan, ez eta (K.a. IV milurtekoaren az­kenekoak) harriz­ko tresnetan ere, ez da aur­ki­tzen beren egitura edo dekorazioko gehigarriengatik zen­tzu estetiko bereziren bat adieraziko duenik.

Los Husosen, trantsizioko Neolitoko aztarnategi hartzen dena,  K.a. 3.000. ingurukoa da. Elvillar herrian dago, Kantabriako mendilerroaren hegoaldeko isurialdean kokatua. 1965 eta 69 bitartean Apellanizek miatu zuen, eta harri langin­tzaz eginiko xafla edo ijelki eta harraskagailu ugariez gaina, zeramika zati asko ere aurkitu zituen, leunak, arrauz­karak. Baina, horietan azal­tzen da, jada, oinarriz­ko dekorazio bat, marra horizontalez egini­ko ebakidurak, triangeluak eta tresna zula­tzaileen grabatuak.

Garai horretatik aurrera, zeramikan, modu desberdinetan eginiko aldaxkak dituen apainketa bat zabalduko da, hau da, apartean modelatu eta edalontziak erabilgarriagoak izan daitezen gainean itsa­tsita, profilaren aldaketa bat eragingo dutenak. Horren guztiaren eransgarri dira gainazalen apainketa askotarikoak, behatz muturrez, azazkalez eta espatula-er­tzez gauzatuak, guztiak Euskal Herrian zabalduz eta mende askotako erabiltzen jarraitu zirenak.

Denbora luzez, ikerlariek  uste izan dute lehen faseetan zeramika leuna eta neolitizazio eskasa egon zela Euskal Herrian, eta soilik etapa berriagoetan azaldu zela benetako Neolitoa. XX. mende amaierako eta XXI. mendeko aurkikuntza berriek, ordea, teoria hori ezeztatu ahal izan dute. Azken urteetako hipotesiaren arabera,  garai berean bi gizarte mota bizi izan ziren Euskal Herrian. Horietako bat zeramika izango zuen  baina ehiza eta bilketarekin jarraitu zuen mendiko inguruneetan, eta bestea, benetako "neolitikoak", beren ekonomia abeltzaintzan eta nekazaritzan erabat oinarritzen zena eta lur zabaletan herri egonkorrak sortu zituen, eta noski, zeramika ugariagoa utzi duena. horren argibide dira, Los Cascajos I (Los Arcos), Paternabidea (Ibero) eta Cortecampo II.

### Eneolitotik Burdin Arora 
Eneolitoaren az­ken aldean eta Bron­tze aldiaren hasieran alda­tzen, ugaritzen eta zailtzen hasten dira zeramikaren profilak. Nabarmenak dira, besteak beste ko­no-enbor egiturakoak eta karena gorenean duten beste ba­tzuk, Euskal Herriko uren banalerroaren goi-lautada aldean kokaturiko kobazulo-bizitegi askotako ezaugarria den siluetak.

Ez­kila-formako zeramika: Metal garaietako trikuharri aztarnategiek ez­kila-formako zeramikaren lekuko ba­tzuk eman dituzte, kultura horren gainerako esparruetan bezala, iparral­deko nahiz hegoaldeko eraginez apainduak, orrazeen apaingarriak, ildo uhindunak, sigi-sagak, ttanttoz beteriko triangeluak, hatz-markak eta abar.

### Segida osoko bi aztarnategi 
Euskal Herrian badira zeramikaren garapena etenik gabe jarraitu ahalko litzatekeen aztarnategi ba­tzuk, Az­ken Neolitotik hasi eta erromanizaziora bitartean.

#### Los Husosko zeramikak 
Los Husosko harpeetan baditugu, apaindu gabeko zeramika zati ba­tzuetan, Neolitoko aztarna ba­tzuk. Baditugu, halaber, hasierako Eneolitoko zenbait faseetako ereduetatik –pastilla bidez apaindutako zeramika arrauz­karak eta profil ireki zein itxiak dituztenak, nahiz karenatu ba­tzuetatik eta Metalen hasierakoak (Eneolitokoak) diren ez­kila-formako edalon­tzietara bitartean–, eta ondorengo eredu ba­tzuk ere, esaterako, orraze apainketa berrikun­tzadunak; eta horrela Burdin Aro eta erromanizaziora arte.

#### La Hoyako zeramika 
Talde berekoa den beste leku bat, zeramikaren garapen tekniko eta artistikoa ondo samarretik jarraitu dezakeguna da La Hoya herrixka. Herrixkaren kokapeneko lehen aldian K.a. XIV. mende inguruan, Brontze Aroan beraz, ebakiduraz­ko edergarriak eta on­tzien gainetan zenbait kasutan azal­tzen diren gainazal kordoidunak dituzten zeramikak daude.

Aztarnategiaren bigarren fasean, ebakidura finez­ko teknikak, gero moz­keta apainketak, ildaskak, tonu gorri edo barbotina zuriz margotuak ikusten dira; baita beha­tzez, az­kazalez edo kordoiez eginiko grabatuak ere.

Burdina II aldian, kultur aurrerapen nabariaren eragineko nekazari­tzan oinarrituriko ekonomiaren garaian, manganesoz pintaturiko laranja koloreko edergarriak eta gehienak abiadura lerromakurra duten apaingarri geometrikoak dituen tornu­ko zeramika heda­tzen da. Hauen ondoan badira eskuz eginiko beste ba­tzuk, pasta bel­tze­koak, ebakidura, moz­keta eta inprima­tzeak dituztenak.

Egituraren arabera, era askotakoak dira, erabilera arrunteko mahaiko on­tzi zeramiketatik hasi, katilu, edalontzi, txarro, kantinplora eta abar, eta erabilera berezikoak, kopak, onilak eta abar. Moz­ketaz apaindutako kaxa hankadun bi­txiak eta biltegira­tzeko pieza handiak “batez ere, aleak gorde­tzekoak”.

### Zeramika ale nabarmenak 
Luze iraungo zeramikak Euskal Herriko Historiaurrean, eta amaieran, erromatarrek ekarritako beste eredu ba­tzuk sartuko ditu. On­tzigin­tza landu zen garai luze horretan, Artearen Hisotoriaren ikuspuntutik zenbait artelan edo eskulangileen lan estetikoak nabarmendu daitezke, hala nola kanpai formako ontzi jakin batzuk eta zeramikazko kutxa apainduak.

#### Ez­kila-formako edalon­tziak 
Santimamiñeko taldea deritzon zeramika motako adibideren bat jar­tzeko, gure arreta merezi du Pagobakoi­tzako trikuharriko ez­kila-formako edalon­tziak, Gipuz­koan, Aiz­korriko Urbia zelaiko trikuharriren ostilamenduan aur­kiturikoa da; on­tziaren inguru guztian ebaki paraleloak dituen apainduria xume eta fun­tsez­koa duena –egun San Telmo Museoan dagoena. 

Apainketa ugariagoak eta konposaketa zen­tzu bizi eta nabarmenagoa dutenak dira Arabako Ar­keologia Museoan gaur egun gorde­tzen diren edalontzi ba­tzuk.
thumb|Sorginaren Txabolan aurkitutako kanpai formako ontzia. Aurkitu ziren zatiekin berreraiki da.
El Sotillo trikuharritik datorren ez­kila-formako katilua dekorazio ederra du, eta bereziki dotorea izan behar zuen bere inguruko jokoen balioa areagotzen zion eta irudi geometrikoz tarteka ebakiduretan zuen pasta zuria galdu aurretik; az­kenean, profil soil baten xarma gorde­tzen du, erritoaren distirarena an­tzo.

Ez­kila-formako profil irekikoa da Sorginaren Txabolatik ateratako edalontzi txikia, erretikuluz beteriko ingurua, puntuak, marrak eta erronbo-guneak txandaka dituela, sabelalde osoa estaltzen dutenak.

Apaintutako beste kanpai formako ontzi nabaraia Bardean aurkitu zutena da.

#### Zeramikako kaxak 
thumb|La Hoyako zeramikazko kutxatxoak. Arabako Arkeologia Museoa
La Hoyako on­tzigin­tzako bilduma joritik, arte historialariaren begirada, haren forma eta profil ugaritasunak erakar­tzen du eta, ugaritasun horretatik aukeraketa bat egin behar izanez gero, bikaintasunaren isla az­pimarratuko genituz­ke lau hanka gaineko zeramikaz­ko kaxa ospe­tsuak. Mende ba­tzuk beranduago, gogora ekarriko digute euskal etxe tradizionaletan erabilgarri eta apain­garri ziren ku­txa haien ebaketa, paraleloko moz­keta-zerrenden kontrastean, puntu, marra, sigi-sagaz eta triangeluez apainduriko kaxa horiek edertasuna.

Neolito garaiko zeramiken apainketa urri eta landugabeak arte historialariaren arreta ez badu zirika­tzen ere, gauza bera ezin esan daiteke edergarritarako objektuez, sarritan nabariena apaingarri izatea bera baita, bakarra ez bada ere, erabileraren ondoan garran­tzi handiz datorrena.

## Apaingarriak eta tresna erabilgarriak 
thumb|Zaldiaren iruditxoa Burdin Aroko fibula batean
Izenburu honekin giza gorpu­tza apain­tzeko erabili ohi den gai sail handi batez aritu nahi dugu. Bi dimen­tsioetako marraz­ki, pintura eta grabatuen alorra utzi eta hiru dimen­tsioetako lan plastikoetan jarriko dugu gure arreta.

Ar­keologiak, erabilkortasunaz gainera, eginkizun estetiko eta arte balioak ezagu­tzen zaizkien gauza ugari atera­tzen ditu lurpetik, erasten zaien eginkizuna aren araberako multzotan sailkatuz: fibulak, gerriko-belarriak eta krisketak, botoiak, orra­tzak eta abar. Balio du, ba­tzuetan bi helburu –estetikoa eta erabilgarria– dituen gauza hauen erakusgai mul­tzo zabal honi kapitulu motz bat eskain­tzea, bi eginkizun hauen harmoniak, mende historikoetan, arte mota desberdinei ku­tsua emango baitie: ar­kitekturari –nola ez–; beste askotan, berriz, eskulturari eta bereziki lehen txikiagoak zeritzaten eta orain guk luxuz­koak izendatu nahiago ditugun beste horiei. Hauetako kasu askotan, apainduraz­ko eta estetikaz­ko helburua nagusitu egiten da, askotan beste helbururik gabea izanik, besokoekin, eraztun, koilare eta abarrekin gertatu ohi den moduan.

Gure ar­keologoak gauza hauetatik guztietatik eredu ugari ari dira atera­tzen trikuharri, kobazuloetako hilobietatik, eta Euskal Herriko gainerako aztarnategietatik, Neolitotik hasi eta historiaurreko aldiei dagoz­kienak.

K.a. IX. mendetik hasita, Baskonian sar­tzeko zenbait herrik erabili zituzten bideei buruz­ko ar­keologoen eztabaidetan ez gara hasiko sar­tzen, ezta Euskal Herrian kokatu eta kobazuloetan, haiz­peko babesetan, kastroetan eta herrixketan bizitu ziren jendeari dagoz­kion aztarnen araberako kultur berezitasunak eta sailkapenak egiten ere.

Aur­kikun­tza hauek gaur egun bildu eta museoetan erakusten dira, beren ingurune naturaletik urruti, alegia. Gauza hauen behaketan arituko gara, berauenganako arreta eta azter­ketan, arte ikuspuntutik sumatu daitekeenik baldin badute behin­tzat; ar­keologoek egin ohi duten moduan, haien kronologia zeha­tzaren arazoa zabalik utziz.

Apaingarritarako gauzak edozein motatako tokitan aur­ki­tzen dira: kobazuloetan, kobazulo­txoetan, zuloetan, hilerrietan, trikuharri eta edozein eratako lurpera­tzeetan, hilku­txen zelaietan, herrixketan eta abar. Araban soilik, 1986an, 70 lekutako gauzak atereak ziren. Materialak ere edozein eratakoak dira: harria, hezurra, kristala, marfila eta metalez­ko zenbait. Egiturak ere desberdinak dira, baita eginkizun bera duten sailekoen artean ere. Zin­tzilikarioak adibidez, badira biribilak, angeluzuzenak edo trapezioak; ba­tzuetan osorik eskuratu dira, zatiak gehienetan; badira tutu-formakoak, esferak, zilindro-formakoak eta abarretan segmentaturikoak.

## Zezelkako eskultura 
Historiaurreko artearen kapitulu hau ezin itxiko dugu, Goi Paleolitotik jada hasi eta Paleolito ostean jarraitu zuen jarduera bat aipatu gabe. Edergarri izatearen helburuetatik aparte, berez­ko balioa duen eskultura baten lehen zezelka­tzeak direla esatera behartuak gaude.

### Espatulak eta idoloak 
Hiru dimen­tsioetako arte honek Paleolito osteko aldi horietan egitura xumeak har­tzen ditu, neurri txikikoak, hezurrez­koak –ardi edo ahuntz baten barna-hezurra, normalean– espatulak deri­tzatenak, eta sarritan horiexek izan dira modu bat berean antropomorfo irudiz landuak eta apainduak, Neolito aldiko kultur eskualde oso ugarietan.

Nahiz eta 60ko hamarkadan aur­kituak izan, Euskal Herriko isurialde mediterraneoko zenbait trikuharri eta igarobideetako hilobietan, espatula hauen zatien egoerak eta urritasunak ez zuten iker­keta arreta­tsu eta zehatz bat buru­tzen lagundu, harik eta urte ba­tzuk beranduago, zatiak ugariagoak izatera iri­tsi ziren arte.

Lehendabizi tibiaren goiko epifisi distal deri­tzanari dagokion gorpuz­kia ikus daiteke espatulan, normalean urradura bat eginaz edonolako gorputz zatia ezagu­tzeko arrastoa galarazi zaiona. Az­pitik, erdiko zatiari edo hezurraren diafisiari dagokionak jarrai­tzen du eta ia beti ildo horizontal zabal eta sakonez apainduak izaten dira; eta az­kenik, behealdeko hirugarren zatia, erdi biribileko sakonera landu zaiolako izan ohi da, eta tresnaren kirten mutur moduan bukatua. Plastikotasun aldaera hau, neurri txikiko hezurretan landu dena, ardi ala ahuntz hezurretan egina asko interesa­tzen zaio, zalan­tzarik gabe, historialariari, gizadiaren lehen urteetako eskultura gaitasuna aurreratuz eta garatuz joan zeneko lehen aztarnen bila dabilenari.

Los Husosko taldeko trikuharrietan. Bistan daramaten edo adierazten dituzten giza irudiengatik idolo-espatulak izena merezi izan duten objektu horien eredu ba­tzuk euskal herriko aztarnategi ba­tzuetan aur­kitu izan dira. Geldiune bat egin dezagun horietako ba­tzuk deskribatzeko.

Lehenengoa, Araban, Katadiano Ipar Gurpideko trikuharrian aur­kitu zen beste zeramika, gezi mutur eta abarren aztarnen ondoan. Jatorriz­ko tibiatik zati ba­tzuk geratu dira; hain zuzen ere, urraduraz oso leundutako epifisi bat eta gainerako beste espatulen apaingarritako ikur geometrikoen tailarik gabekoa.

Jose Migel Barandiaranek eta F. Fz. Medranok miaturiko Guardiako San Martin hilobi korridoredunean eskuratu ahal izan dira zenbait idolo-espatula.

Haietako batean, oso leundua dagoen epifisi haietako baten az­pian, apaingarri bi­txi bat ikus daiteke erdialdean; erliebean bi biribil paralelo koskorrekin hasia da, emakume bularrak izan daitez­keenak agian, eta zehar­kako ildo zabal eta sakonez eginiko ildaska apaingarriez jarrai­tzen duena; az­kenean, erdi biribil egiturako hondoaz bukatuko duena.

Bigarren ale batek aurrekoaren ezaugarri bertsuak agertzen ditu; goiko bi zatiak bereizten dituen haustura bat du; erdialdeak, berriz, hainbat irudi geometrikoren ildaskaz­ko apainketak gorde­ ditu: zehar­kako ildoa, marra zatikia, marra zuzeneko ar­ku irudiak. An­tzeko egiturako beste bi espatula zati ere aur­kitu dira.

Kur­tzebideko tumulu-trikuharriak, Letonan, ostilamendu ugari eskaini zuen. Nabarmen­tzekoak dira osorik epifisi aldea eta diafisiaren hasiera besterik agertzen ez duten espatula biren zatiak; bien artean eraztun moduko gorputz segmentatu bat dute.

Los Llanoseko hilobi korridoredunean, J. L. Vegasen zuzendari­tzapean 1985-87 arteko urteetako miaketetan ostilamendu ugari azaldu zen Neolitoko emarietan, baina baita modernoagoetan ere. Aretoan azaldutako aur­kikun­tzen artean nabaria da ia osorik dagoen idolo-espatula bat, bi muturrak falta bazaiz­kio ere. Ildaskatako apainketak badu kirtenaren erdi distalean kokaturiko segmentaturiko irudi bat.

Sorginaren Txabola hilobi korridoredunean ar­keologiako material ugari aur­kitu zen; errausturiko eta ebakidura sakonez apaindutako hezur zati txiki honek soilik gogorarazi diezaguke idolo-espatula mota hori.

Aur­kituriko ale hauek denak, “Los Husosko taldea” izenez ezagutzen den alderdi geografikoan aurkituak dira.

Santimamiñe taldeko Praalatako trikuharrian. Baina, J. M Barandiaranek 1917. urtean, Gipuz­koako Ataun-Idiazabalen aur­kituriko Praalatako trikuharri bakunean 1992an berriro indusketak eginiko Eneolitoko ingurune batean, oso gaiz­ki zainduan, errausturiko bi hezur zati azaldu ziren, biak dira hemen aipa­tzen ari garenen artean koka­tzeko modukoak. Ardi edo ahun­tzen baten tibiaren diafisi zatiak dira, eta ezagu­tzen ditugun idolo-espatulen oso an­tzekoak, apaingarri gisa zehar­kako ebakidurekin.

### Espatulen eta idoloen azter­keta 
#### An­tzekotasunak 
Euskal herriko idolo-espatulen iker­keta osatuago bat egin duen J. Antonio Mujika ar­keologoak hemen deskribaturiko ereduak Iberiar Penin­tsula sartaldeko beste paraleloekin eta ekialdeko Grezia eta Siriakoekin alderatu ditu, eta harrigarria gerta­tu da ia langai bera, lan­tze teknika bera dutela eta egituretan bat datozela ziurta­tzea, “apainduria xumeagoa duten idolo-espatulekin eta zehazki Gurpidekoekin duten an­tzekotasuna nabaria baita”.

Iker­tzaileak berak erabilkortasunaren galdera kanporatu du iradokitako zenbait uste azalduz: idolo­txoa, orratz-on­tzia, orra­tza, erritoz­ko koilara..., pieza hauetako ba­tzuk okrez zikinduak ageri direnez, pen­tsa­tzekoa da okrea barreia­tzeko edo sustan­tzi hori lan­tzeko erabil­tzen zituztela. Beraz, beharbada ehorz­ketekin zerikusia baduten espatula hauek litekeena da hildakoak okrez hau­tsezta­tzeko edo gan­tzu­tzeko praktikan ere erabil­tzea. Ondorioa da, pieza hauen biltegia lurpera­tze guztietan ematen dela, eta, batez ere herrixkako gizabanako jakinekin duela zerikusia. Bestalde, erritoz­ko izaera ere ziurtatu egiten dela dirudi, ale ba­tzuk trikuharrietako hileta munduari loturik azal­tzen baitira, “herio­tzaren jainkosaren” emetasun adieraz­penekin.

Bere kronologiaren arazoa ere oso korapila­tsua da. Bistakoa dirudi idolo-espatulak trikuharrietako kulturarekin zerikusirik bdutela; trikuharrien Neolitoko adin bera eman behar izatea, ordea, beste gauza bat litzateke.

Apellaniz irakasleak 1982an Kur­tzebideko trikuharriaren testuinguru ar­keologikoari jaramon eginez nolabaiteko datak proposatu zituen, trikuharri horretako idolo-espatulei K.a. 2.495 urte inguruko data emanaz, aldi berean iradoki­tzen zuen, oro har, objektu horiek, lagun zituzten ostilamenduengatik, Eneolitoko aldian kokatu behar­ko liratekeela. Gaur egun, beren testuingurua ezagu­tzen lagun­tzen duten beste ale batzuez gainera, beren kronologia testuinguru megalitikoan koka­tzen lagun­tzen duten data zeha­tzak eskuratzean, ziurtatu dira delako datak, mugapen ba­tzuekin betiere, delako estatua­txoei dagokien kronologia lapsusa zer­txobait zabalagotu behar­ko li­tzaiekeela pen­tsatuz Denboraz urrutikoenak agian, San Martingo idoloak lirateke, beste iberiar ale ba­tzuekin batera. Beranduagoko beste aldi batekoa litzateke Los Llanosko geometrikoen eta idolo-espatulen sorta, IV. milurtekoaren az­kenaldiko data dutelarik, lehen proposaturiko datak Kur­tzebideeko trikuharriaren­tzat gorde eta beste ale ba­tzuk, Praalatakoa esaterako, III. milurtekoaren bigarren erdialdera arte atzeratuz.

Apellanizek, 1990. urtean, Euskal Herriaren arte historia urra­tsez urrats jarraitu nahi duenaren­tzat garran­tzi berezia lukeen aipamena egin zuen: “...honen ondorioa da, Neolito garaiari buruz­ko arte iri­tziak bazterrera utzi behar ditugula datu gabeziagatik. Baina horrek, aldi berean interpretapen erraza ez duen hu­tsunea uzten du”.

### Hiru dimen­tsiotako zin­tzilikarioak 
Eneolitokoa eta harriz­ko eta hezurrez­ko objektuen alorra alde batera utzi eta Metalen Aroan sartuz, arte balioa duten objektu plastikoen gure bilaketak, aurrez deskribaturiko apaingarriak, bi dimen­tsioen alorrekoak alegia, gaindi­tzen dituzten beste tresna ba­tzuetan geratu behar­ko luke. Apaingarritako arte piezen sorta hartatik askatu behar direla diruditen zenbait objektuk, esan daiteke, marra soileko trazu eta apaingarrietatik arte jarduera askatu, eta beste zen­tzu estetiko berri bat –hiru dimen­tsioetako plastikotasun argiarena– erakusten duen eskultura soltea sor­tzen edo birsor­tzen ari dela.

Adibidez, La Hoyaren antzeko aztarnategi bereziren batetik eskuraturiko ondasunen barruan hau nabarmentzen da. Arte historialariaren begiradak ezin du giza irudia duten zin­tzilikarioetan gelditu gabe pasa.

* Bata, lehen miaketetan jada eskuraturikoa da eta ia geometrizatuak dituen lau gorputz zati zehazten dituena –burua, bularra, enborra eta soin-adarrak–: modu zakar eta eskematikoan aurpegiko arrastoak mar­katuak dituen buru bat; laukia eta besorik gabeko bular enborra, apaingarritako ebakiak bere hiru alderdietan; gerri estu bat eta beheko soin-adarren ordez, buruz beherako hiruki-formako zakil bat.
* Badago beste giza irudi bat oraindik ere eskematizatuago bat. “Odolki zin­tzilikario” izenez ezagutzen den sailari dagokio: pieza bakarreko bron­tze urtuz­koa da, bere buru eskematizatua zulaturiko eraztuna da, eusten duen uztai-katea kakoan sar­tzeko zeregina duena.
* Hirugarren giza irudi batek, hau ere pieza bakar batean urtua, lehenengoak bezala, lau alderdi bereizi ditu: buruak badirudi motots batez koroaturiko kasket batez estalia dagoela; ebakidurez mar­katuriko enbor eta soin-adarrak angelu zuzenean tolesten dira, bular aurrean elkartu eta bi zulo zabal osa­tzeko; zangoak, gerritik hasita gonaz estaliak daude eta gero irekiak; eta az­kenik kono egiturako oinarri bat lau erreten, ahur eta zentrokidek osatua eta zabalduz doazenak, irudi osoaren oinarria osa­tzen dutelarik horrela.
* Laugarren giza irudi batek kasko modura badu gandor bi­txi bat zaldi buru baten irudia duena.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia gehigarria 
* 
*  [Eguneraketa behar du]

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko historia
* Euskaldun
* Frantziar-kantabriar eskualdea

## Kanpo estekak 
*  - Artea Euskal Herriko historiaurrean (aztarnategi nagusienekin eta bestelako informazioarekin) *euskadi.eus*.
*  - Euskal Herriko Atlas Megalitikoa
*  - Larrañaga Elorza, Xabier. “Euskal Herriko Historia. Historiaurrea”. *Auñamendi Eusko Entziklopedia, Bernardo Estornés Lasa Funtsa*