Askatasun

[eskuinera|thumb|200px|*[Askatasuna, herriaren gidari*, Eugene Delacroixena, (1830), Louvre museoa, Paris, non askatasuna emakume eder batek adierazten duen.]]

**Askatasun**a, **jaretasun**a edo **libertate**a kontzeptu filosofiko zabala eta lauso samarra da. Azalpen ezberdinak eman izan zaizkio pentsamendu-korronte anitzetatik. Jarduera jakin bat egiteko ala ez egiteko gizakiak duen ahalmen gisa definitu ohi da. XVIII eta XIX. mendeetako iraultzen ondorioz, Frantziako iraultza batik bat, justizia eta berdintasunaren kontzeptuekin lotu ohi da.

## Askatasun motak 
Eguneroko bizitzan askatasunaz mintzatzen garenean eskuarki haren bi alderdi, edo bi ikuspegi, bereizten ditugu.

**Barne-askatasuna**: inoren eragozpen ezta eraginik gabe, pertsonak bere adimena eta nahimenaren bitartez, hainbat aukeren artean hautatzeko gaitasuna duenean ematen da. Zentzu honetan pertsona bat askea da sentitzen duenean berak hartu duela erabakia, esaterako aukera asko izan arren bat hautatzera behartuta sentitzean askatasun honen murrizketa dagoela esan daiteke. 

**Kanpo-askatasuna**: zentzu honetan askatasuna eta aukera kopurua elkarri lotzen zaizkio.

## Teologia Kristauan 
Teologia kristauak askatasunaren kontzepzio klasikoa asko aldatu zuen askatasun politikoa eta pertsonaletik aldenduz eta jatorrizko bekatuak dakarren esklabotzarekin lotuz. Beraz, gizakia ezingo da errutik eta bekatutik aldendu eta askatasuna mundu hau uztean lortuko da.

Orduan, arazo bat sortuko da; izan ere, giza askatasunarekin duen erlazioa finkatu beharko da. Aukeramen askearen auziak garrantzia izango du eta eztabaida luze baten hasiera izango da; autore hauek landu zuten gaia, besteak beste: San Agustin, Scoto Erigena, Santo Tomas, Erasmo eta Lutero.  Bazen askatasunaren beste Jainko bat ere, Liber, Liber Pater ere deitu izan dena. Jainko hau ardoaren, askatasunaren eta ugalkortasunaren Jainkoa zen. Plebeioen patroia zen eta Aventinoko triadaren parte izan zen. 

## Indibiduoaren sorrera 
### Erdi Aroa eta gizarte aurreindibidualista 
Erdi Aroan indibiduoaren askatasunak ez zuen garrantzirik, gizabanakoak funtzio bat zehaztua zuen ordena sozialaren barruan. Ez zuten lanbidea aukeratzen, ezta non biziko ziren ere; askotan janzteko modua eta jango zuten janaria ere zehaztuta zeuzkaten. Posizio ekonomiko jakin batean jaiotzen ziren eta beren bizitza tradizioak determinatzen zuen. Beraz, ez zegoen indibidualismo moderno gisa ulertzen duguna eta ezta askatasunaren kontzepzio modernoa ere. Hau horrela izanda ere, Erick Frommen arabera indibidualismo konkretua zuten beren bizitzen egituraren barruan, bizitza posibleen artean aukeratzeko askatasuna ez zuten arren, aukeramen askea kontzeptu abstraktua da eta aukera konkretuak egin ahal zituzten beren bizitzen mugen barruan.

Erdi Aroaren amaieran, ordea, burgesiaren sorrera gertatu zen Italia iparraldean eta kapital indibidualak eta iniziatibak garrantzia hartu zuten gizartean. Honek zentzu ezberdina hartu zuen nekazarientzat edo klase aberastuentzat; nahiz eta aberastasuna lortzeko posibilitateak ireki, ordura arte izandako bizitza tradizionalarentzat mehatxu bat izan zen. Aberastasuna eta boterearen arteko harremana estutzen joan zen eta honek aldaketa nabarmenak ekarri zituen nekazari eta artisauentzako. Langile gutxiko gremioetan egiten zuten lan Erdi Aroan eta langileak noizbait lantegiko buru izateko aukera zuen. Erdi Aro amaieran eta Errenazimentuaren hasieran, ordea, gremio bakoitzean lanean hasten ziren langileak asko ziren eta ez zuten aukera hori. Momentu honetan indibiduoa berria sortu zen, bai norbere burua identifikatzeko orduan eta baita bestelako pertsonak identifikatzeko orduan ere.

### Erreforma protestantea 
Luteroren sisteman gizakiak independentzia du Jainkoarekiko harremanari dagokionez, hau giza esperientzia indibidualarekin lotzen da. Max Weberrek lanaren inguruko pertzepzioaren aldaketa izan zela aztertu zuen erreforma protestantearekin batera. Lana helburu bat bilakatu zen bere horretan eta honek pentsamendu aldaketa bat sortu zuen. Gizarte guztietan gizakiak lan egin behar du bizirik irauteko, gizarte batzuetan, ordea, lana ez zen duina, beraz esklaboek eta herritar xeheek egiten zuten. Kontzepzio aldaketarekin gizakia lan egitera bultzatzen zuen indarra aldatu zen, kanpo presioaz gain barne presioa handitu zelarik. Askatasunak esanahi ezberdina hartu zuen burgesentzat eta herriarentzat. Lehenengoak askatasunaren aldarri positiboa egin zuen, gizakia bere zoriaren jabe zela aldarrikatuz. Bestetik, herri xeheak askatasuna lortu beharreko helburu gisa ikusten zuen. Protestantismoarekin hasi zen bide hau kapitalismoarekin sakondu zen, irabazi materialak helburu bilakatu ziren. Kontuan izan behar da helburua biziraupena bera izan zela Erdi Aroan eta produkzioa hori lortzeko bitartekaria. Sistema ekonomikoaren garapena bilakatu zen gizakiaren eginkizuna, beraz giza ekintza indibiduotik kanpoko helburu batera bideratu zen. 

## Indibidualizazioa psikologian 
Askatasunak gizartean duen adiera ulertzeko kontuan izan behar da indibiduoaren sorrera eta autokontzientzia. Gizakia, jaiotzen denean, dependentzia egoera batean dago eta bere behar fisiologikoak asetzeko beharrezko ditu beste pertsonak. Ondoren pixkanaka indibidualizatzen joango da. Prozesu honen aurretik dauden erlazioei “lotura primario” deritze. Hauek askatasuna murrizten badute ere, garapen normalerako beharrezkoa izateaz gain, segurtasuna, orientazioa eta pertenentzia bermatzen dizkie gizabanakoei bizitzako lehen urteetan. Lotura primario hauek mota askotakoak izan daitezke, tribu bat, etxe sozial bat, familia bat; besteak beste.

Umea hezten doan heinean lotura primario hauek indarra galtzen dute eta gizakia askatasuna eta independentziaren bilaketan hasten da. Esan daiteke niaren indarra eta garapena handiagotzen joaten dela indibidualizazio prozesuaren bitartez. Prozesu honek, ordea, gizartearen araberako mugak dauzka eta gizabanakoak nekez gaindituko ditu hauek. Beraz, gizarte oro indibidualizazio maila batez ezaugarritzen da. Prozesu honetan askatasuna irabazten bada ere, bakardadearen gorakada bat egon daiteke. Erick Fromm psikologo eta filosofoaren arabera gizakia gorputz gisa indibiduo bat bilakatzen den momentua izango litzateke zilbor hestearen etetea, baina lotura primarioak indibidualizazio prozesuaren bitartez hautsiko lirateke. 

Herrien determinazio askearen eskubidea, autodeterminazio eskubide gisa ezagutzen dena, herri batek bere gobernu formak hautatu eta garapen ekonomiko, sozial eta kulturala bideratzeko eskubidea da. Determinazio askeak izan ditzakeen ulermen ezberdinak “herri” terminoa definitzerakoan dauden arazoei dagozkie. Nazio Batuen Erakundearen Eskubide Zibil eta Politikoen Nazioarteko Itunean (1966koa) ageri da, nahiz eta ez den ageri, berez, Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalean.

## Adierazpen askatasuna 
Adierazpen askatasunak izaera bikoitza duela esan daiteke. Batetik, norbere esparruan, gizakiaren duintasunarekin eta tratu bera izateko eskubidearekin lotzen dena. Bestetik, politika-esparruan, izan ere, askatasun horren gauzatzetik, besteak beste, datorkigu benetako demokrazia. Horrenbestez, askatasuna ez da gizakiaren oinarrizko eskubidea soilik, oinarrizko erakunde politiko baten onartze eta bermea ere bada; eta hori, aniztasun politikoa, gure zuzenbide-antolamenduaren oinarrizko balio izateaz gain, estatu demokratikoaren ezinbesteko baldintza ere bada.

John Stuart Mill adierazpen askatasunaren aldekoa da inori kalterik eragiten ez dion heinean, nahiz eta zaila den kalte hau noiz gertatzen den definitzea. Mill saiatu zen definitzen zer den kalte egitea. Kalte egitea ez da molestatzea edo gaitzitzea edo sentimenduak mintzea. Millen arabera, kalte egitea da norbaiten interesa kaltetzea, eta interesa kaltetzea da eskubideetan oinarritzen den interesa kaltetzea.

## Libertarioa 
“Libertario” terminoa polisemikoa da. Etimologikoki askatasunaren aldekoa izango litzateke eta autoritario edo deterministaren antonimoa; hau askatasunari ematen zaion esanahiaren araberakoa izango da filosofia politiko edo metafisikoari lotua egonik. “Libertario” hitzaren erabilera aukeramen askearen aldeko gisa erabili zen Ingalaterran XVIII. mendean, baina filosofia politikoan anarkismoari edo libertarismoari egiten dio erreferentzia. Biek indibiduoaren askatasuna defendatzen dute baina oinarri filosofiko eta tradizio historiko ezberdinetatik. 

Mijail Bakuninen ustez, giza zoriontasuna, duintasuna eta inteligentzia garatu daitezen, kondizio bakarra askatasuna da. Askatasun formala, estatuak erregulatutakoa, gehiengoaren esklabotzan oinarritua dagoela uste zuen, gutxi batzuen pribilegioen errepresentazioa izanik. Hau gaitzesteaz gain, Rousseauren askatasunaren kontzepzioa fikziozkoa eta egoista dela uste zuen, izan ere estatuak norbanakoaren askatasuna hutsera mugatuko luke. Bakuninek defendatzen duen askatasunak gaitasun material, intelektual eta moralak garatzea bermatuko luke eta askatasun honen muga bakarra giza natura indibidualarenak lirateke. Hauek ordea, ez dira mugak, ez baitira kanpo indar batek sortuak. Askatasun indibiduala lortzerik ez gizateriaren askatasuna lortu gabe, beste pertsonen askatasunak ez luke norbanakoarena mugatuko, askatasun indibiduala lortzeko kondizioa litzateke. 

## Existentzialismoa 
“Betiko existitzera kondenatua nago, nire esentziaz haratago […] libre izatera kondenatua nago”

Jean-Paul Sartrek ez zuen pentsatzen existentzia determinatzen zuen izaki gorenik zegoenik; gizakia, bere existentziaren erantzulea izango litzateke nahiz eta jaiotza espontaneoa izan. Modu honetan bere ekintza eta hautuen arduraduna izango da. Beraz, erantzukizun osoa jartzen du Sartrek norbanakoarengan, baita norbere buruaren osaerarena ere, ekintzen bitartez norbere existentziaren zentzua definitzen joango litzateke gizakia. Beraz, askatasunak bi dimentsio izango lituzke; lehena objektiboa, gizaki oro aske baita eta bigarrena subjektiboa, askatasuna bizitzeko moduari dagokiona. Sartrek aske izatea hautatzeko autonomia bezala ulertzen du. Gizakiak denbora osoan hautatu behar du, zeren ekintza bat ez egitea ere hautu bat litzateke; beraz, banaezinak dira gizakia eta askatasuna. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Determinismoa.
* Erabakimen aske

## Kanpo estekak