Serbiako kanpaina (Lehen Mundu Gerra)

**Serbiako kanpaina** 1914an eta 1915ean Erdialdeko Potentziek Serbiako Erresumaren aurka Lehen Mundu Gerran abian jarritako espedizio militar bat izan zen.

1914ko uztailaren 28an Austria-Hungariak Serbiari gerra deklaratu ostean hasi zen lehen kanpaina. Kanpaina, eufemistikoki "espedizio zigortzailea" (alemanieraz: *Strafexpedition*) austrohungariar buruzagiak, Oskar Potiorek jeneral austriarraren agindupean zegoen. Austro-Hungariarren inbasioa serbiarrek eta Montenegroko aliatuek arrakastarik gabeko hiru saiakera geldiarazi ostean amaitu zen. Serbiako armadaren garaipena Cer-ko guduan aliatuen lehen garaipentzat hartzen da, eta Austria-Hungariako Armada Serbiaren porrota historia militar modernoaren gorabehera handienetako bat izan da.

Bigarren kanpaina abiarazi zen, Alemaniaren agindupean, ia urtebete geroago, 1915eko urriaren 6an, Bulgariako, Austria-Hungariako eta Alemaniako indarrek, August von Mackensen Landa-mariskalak zuzenduta, Serbia arrakastaz inbaditu zutenean hiru aldeetatik, aurrea hartuz. Aliatuek Salonikatik aurrera egin zuten Serbiari laguntzeko. Honen ondorioz, Montenegro eta Albanian zehar Atzerapauso Handian, Greziara ebakuatzea eta Mazedoniako frontea ezarri zen. Serbiaren porrotak Potentzia Zentralei Balkanen gaineko behin-behineko menderatzea eman zien, Berlinetik Konstantinoplara lurreko bide bat irekiz, alemaniarrek Otomandar Inperioa berriro hornitzeko aukera emanez gerra osorako. Mackensen-ek kanpainaren amaiera deklaratu zuen 1915eko azaroaren 24an. Orduan Serbia okupatu eta Austria-Hungariako Inperioaren eta Bulgariaren artean banatu zen.

Aliatuek 1918ko irailean Mazedoniako frontea apurtu eta bulgariarrak eta haien aliatu alemaniarrak garaitu zituen Vardar erasoa abiarazi ondoren, indar franko-serbiar batek lurralde okupatuetan aurrera egin zuen eta Serbia, Albania eta Montenegro askatu zituen. Serbiako indarrak Belgraden sartu ziren 1918ko azaroaren 1ean.

Serbiako armadak beherakada handia izan zuen 420.000 inguru izatetik askapen unean 100.000 inguru izatera. Hildakoen kalkuluak askotarikoak dira: serbiar iturriek diote Serbiako Erresumak 1.200.000 biztanle baino gehiago galdu zituela gerran (militar eta zibilen galerak barne), biztanleria osoaren % 29 baino gehiago eta gizonezkoen % 60 ordezkatzen zituena. Mendebaldeko historialariek, berriz, 45.000 hildako militar eta 650.000 zibil hildako edo 127.355 militar eta 82.000 hildako zibiletan jarri zuten. Jugoslaviako Gobernuak 1924an egindako kalkuluen arabera, Serbiak 265.164 soldadu galdu zituen, edo mobilizatutako tropen %25. Alderatuz, Frantziak %16,8 galdu zuen, Alemaniak %15,4, Errusiak %11,5 eta Italiak %10,3.

[thumb|[Gavrilo Princip Bosnia Gazteko kideak Franz Ferdinand artxidukea hil zuen, Austria-Hungariako tronuaren oinordekoa.]]
[thumb|Austria-Hungariako Gobernuak [1914ko uztailaren 28an Serbiako gobernuari bidalitako telegrama batean gerra deklarazioa, Leopold Berchtold Konde Inperial Atzerri ministroak sinatutakoa.]]

## Aurrekaria 
Austria-Hungariak 1908-09ko Bosniako krisialdia areagotu zuen, 1878tik okupatutako Bosnia eta Herzegovinako otomandar lurralde ohia erantsiz. Horrek Serbiako Erresuma eta bere patroia, Errusiako Inperio Paneslaviar eta Ortodoxoa haserretu zituen. Eskualdean Errusiako maniobra politikoek "Europako hautsontzia" deitzen zen horretan jada desegiten ari ziren bake akordioak ezegonkortu zituzten. 

1912an eta 1913an, Balkanetako Lehen Gerra izan zen Greziako, Bulgariako, Serbiako eta Montenegroko Balkaniar Ligaren eta hausturako Otomandar Inperioaren artean. Ondorioz, Londresko Itunak Otomandar Inperioa are gehiago murriztu zuen Albaniako Printzerria independentea sortuz eta Bulgaria, Serbia, Montenegro eta Greziako lurralde-esparruak handituz. 1913ko ekainaren 16an Bulgariak Serbia eta Grezia eraso zituenean, Mazedoniako eskualdearen zatirik handiena galdu zuen herrialde horien esku, eta, gainera, Hegoaldeko Dobruja eskualdea Errumaniarentzat eta Adrianopolis (egungo Edirne hiria) Turkiarentzat 33 egunean. Balkanetako Bigarren Gerra, eskualdea are gehiago desegonkortu zuena.

1914ko ekainaren 28an, Gavrilo Princip bosniar serbiar ikasle eta Bosnia Gaztea izeneko iraultzaile nazionalen erakunde bateko kidea, Austriar Austria-Hungariako tronuaren oinordeko Franz Ferdinand artxidukea hil zuen Sarajevon, Bosnian. Hilketaren helburu politikoa Austro-Hungariako Inperioko eslaviarrez populatutako hegoaldeko probintzien independentzia izan bazen ere, Errusia eta Europako potentzia nagusiak nahastu zituen gertakari kate bat ere eragin zuen nahi gabe. Honek maniobra diplomatikoen aldia hasi zuen Austria-Hungaria, Alemania, Errusia, Frantzia eta Britainia Handiaren artean uztaileko krisialdia izenekoa. Austria-Hungariak uztaileko ultimatuma entregatu zion Serbiari, Serbiarekin gerra eragiteko nahita onartezin egin ziren hamar eskakizunen multzoa. Serbiak hamar eskakizunetatik zortzi bakarrik onartu zituenean, Austria-Hungariak gerra deklaratu zuen 1914ko uztailaren 28an.

Austria-Hungaria eta Serbiaren arteko gatazka gaur egun Lehen Mundu Gerra bezala ezagutzen dena areagotu zen, Errusia, Alemania, Frantzia eta Britainiar Inperioa bilduz. Astebeteko epean, Austria-Hungariak gerrari egin behar izan zion aurre, garai hartan munduko armadarik handiena zuen Serbiaren zaindari zen Errusiarekin. Ondorioz, Serbia fronte subsidiario bihurtu zen Austria-Hungaria Errusiarekiko mugan zabaltzen hasi zen borroka masiboan. Serbiak esperientzia handiko armada bazuen ere, Balkanetako Gerren gatazketatik agortuta eta eskas ekipatuta zegoen, eta horrek hilabete baino gutxiagoan eroriko zela uste zuten austro-hungariarrek. Serbiaren estrategia izan zen ahal zuen denboran eustea eta errusiarrek Austro-Hungariako Armada nagusia garaitzea espero zuten, beste aliatuen laguntzarekin edo gabe. Serbiak etengabe kezkatu behar izan zuen ekialdeko bere etsaiaren inguruko bizilagunaz, Bulgariaz, hainbat gerrarekin borrokatu baitzuen, azkena 1913ko Balkanetako Bigarren Gerran.

## Indar militarrak 
### Austrohungariarra 
Bake garaiko austro-hungariar armadak 36.000 ofizial zituen, ez-ofizialak eta 414.000 langile erroldatuak barne. Mobilizazioan, kopuru hori maila guztietako 3.350.000 gizonetara igo zen. Armada operatiboak 1.420.000 gizon baino gehiago zituen, eta beste 600.000 laguntza eta logistika unitateetara (trena, munizioa eta hornikuntza zutabeak, etab.) esleitu ziren. Gainerakoak (1.350.000 inguru) galerak ordezkatzeko eta unitate berriak osatzeko erreserbako tropak ziren. Botere militar handi horri esker, Austro-Hungariako Armadak bere galerak aldizka ordezkatu eta unitateak beren eraketa indarrez mantendu zituen. Zenbait iturriren arabera, 1914an zehar hilero 150.000 gizon zeuden batez beste bidalitako landa-armadako galerak ordezkatzeko. 1915ean zehar kopuru hauek hilero 200.000ra igo ziren. Austriako dokumentu ofizialen arabera, 1914ko irailetik abenduaren amaierara arteko epean, ordezko 160.000 soldadu inguru Balkanetako gerra-antzokira bidali zituzten, baita 82.000 errefortzu ere sortu berri diren unitateen parte gisa. 

Gerra aurreko Austria-Hungariako Serbia inbaditzeko planak hiru armada (2., 5. eta 6.) kontzentratzea aurreikusten zuen Serbiaren mendebaldeko eta iparraldeko mugetan, serbiar armadaren zatirik handiena inguratu eta suntsitzeko. Hala ere, Errusiako mobilizazio orokorra hastearekin batera, Armeeoberkommando-ak (AOK, Austro-Hungariako Komando Gorena) 2. armada Galitziara eramatea erabaki zuen, errusiar indarrei aurre egiteko. Galiziarako trenbide-lineen pilaketa zela eta, 2. Armadak abuztuaren 18an baino ezin izan zuen bere irteera hasi, eta horri esker, AOK-k 2. Armadako zenbait unitate esleitu zituen Serbian data hori baino lehen operazioetan parte hartzeko. Azkenean, AOK-k Oskar Potiorek jeneralari 2. armadaren segmentu esanguratsu bat (lau dibisio inguru) zabaltzea ahalbidetu zion Serbiaren aurkako borrokan, eta horrek astebete baino gehiagoko atzerapena eragin zuen tropa hauek Errusiako frontera garraiatzeko. Gainera, Serbiaren lehen inbasioan jasandako austro-hungariar porrotek AOK 2. Armadatik Potiorek-en indarretara bi dibisio behin betiko transferitzera behartu zuten. Abuztuaren 12rako, Austria-Hungariak 500.000 soldadu baino gehiago bildu zituen Serbiako mugetan, 380.000 bat soldadu operatibo barne. 2. armadaren zati esanguratsu bat Errusiako frontera joan zenean, kopuru hori 285.000 bat soldadu aktibora jaitsi zen, goarnizioak barne. Lehorreko indarrez gain, Austria-Hungariak bere Danubio ibaiaren flota ere zabaldu zuen, sei monitore eta sei patruila-ontziz osatua.

Soldadu austrohungariar asko ez ziren kalitate onekoak. Horietatik laurden bat analfabetoak ziren, eta inperioaren menpeko nazionalitateetako behargin gehienek ez zuten alemanieraz edo hungarieraz hitz egiten edo ulertzen. Horrez gain, soldadu gehienek — txekiar etnikoak, eslovakirrak, poloniarrak, errumaniarrak eta hego eslaviarrak— lotura linguistikoak eta kulturalak zituzten inperioaren hainbat etsaiekin.

[thumb|1914ko [soldadu serbiarren uniformea]]

### Serbiarra 
Serbiako komando militarrak bere indar armatuak mobilizatzeko agindua eman zuen uztailaren 25ean, eta biharamunean hasi zen mobilizazioa. Uztailaren 30erako, mobilizazioa amaituta zegoen, eta tropak gerra planaren arabera zabaltzen hasi ziren. Hedapenak abuztuaren 9rako amaitu ziren, tropak izendatutako posizio estrategikoetara iritsi zirenean. Mobilizazioan, Serbiak *poziv* izeneko hiru klasetako (edo banduak) 450.000 gizon bildu zituen, 21 eta 45 urte bitarteko gizon gai guztiak biltzen zituena.

Armada operatiboa 11 1⁄2-ko infanteria (1. seiak eta 2. bandoaren bost) eta zalditeria dibisio batek osatzen zuten. 3. banduko adineko gizonak 15 infanteria-erregimentutan antolatu ziren, 45-50.000 gizon inguru atzealdean eta komunikazio-zerbitzuetan erabiltzeko izendatuta. Hala ere, horietako batzuk nahitaez erabili ziren armada operatiboaren parte gisa ere, bere indarra 250.000 gizon ingururaino iritsiz. Serbia askoz posizio desabantailagoan zegoen Austria-Hungariarekin alderatuta giza erreserbei eta ordezko tropei dagokienez, bere ordezko iturri bakarra militarra sartzeko adina iristen ziren erreklutak zirelako. Urteko gehienezko kopurua 60.000 ingurukoa zen teorikoki eta ez zen nahikoa 1914ko abuztutik abendura arteko operazioetan izandako 132.000tik gorako galerak ordezkatzeko. Botere militar eskasia horrek serbiar armada behartu zuen adin txikiko eta adingabeko gizonak errekrutatzera, galerak konpentsatzeko gerraren hasierako fasean.
[thumb|[Serbiako Errege Armadako Maxim МG 10]]
Serbiako ekonomiaren finantza-egoera txarragatik eta azken Balkanetako Gerretan izandako galerengatik, Serbiako armadak arerio handi eta aberatsenekin borrokan aritzeko beharrezkoak ziren arma eta ekipamendu moderno asko falta zituen. Armada operatiborako 180.000 fusil moderno baino ez zeuden eskuragarri, eta horrek esan nahi zuen Serbiako armadak lehen lerroko unitateak ere guztiz hornitzeko beharrezkoak ziren fusilen laurdenetik heren artean falta zirela, eta are gutxiago erreserba-indarrak. Serbia defizit hori konpontzen saiatu bazen ere 1914an Errusiari 120.000 fusil aginduz, armak ez ziren hasi abuztuaren bigarren hamabostaldira arte iristen. 1. banduko tropek soilik zituzten M1908 uniforme gris-berde osoak, 2. banduko tropek sarritan M1896 urdin iluna zaharkitua janzten zuten, eta 3. debekuak ez zuen uniforme egokirik eta beren arropa zibila militarretako beroki eta txapelekin janztera murriztu ziren. Serbiako tropek ez zuten batere botatako zerbitzurik, eta gehien-gehienek *opanak* izeneko txerri-larruaz egindako eguneroko oinetakoak erabiltzen zituzten.

Munizio erreserbak ere ez ziren nahikoak landa-eragiketa iraunkorrak egiteko, gehienak 1912-13 Balkanetako gerretan erabili baitziren. Artilleriaren munizioa urria zen eta unitateko ehunka obus baino ez zen. Serbiak barne-konplexu militar-industrial esanguratsurik ez zuenez, bere armada Frantziatik eta Errusiatik munizio eta armen inportazioen menpe zegoen erabat, hornidura kronikorik gabe zeudenak. Munizio eskasi saihestezinak gerora artilleria munizio falta erabatekoa izango zuen, austrohungariar inbasioaren une erabakigarrietan goia jo zuena.

### Indar konparatiboak 
Zifra hauek 1914ko abuztuaren hasieran hegoaldeko (Serbiar) gerra-antzerkian kontzentratutako tropa austrohungariar guztien kopurua eta serbiar armada osoaren baliabideak zehazten dituzte (hala ere, bi aldeetako operazioetarako erabilgarri zegoen tropa kopurua zen. zertxobait gutxiago):

[thumb|[Montenegroko Erresuma|Montenegroko tropak Lovćen-etik kanpo, 1914ko urrian.]]
Serbiaren aliatuak, Montenegrok, 45-50.000 gizon inguruko armada batu zuen, tiro bizkorreko 14 kanoi moderno, 62 metrailadore eta 51 pieza zaharren bat (horietako batzuk 1870eko hamarkadako antzinako modeloak). Austria-Hungariako eta Serbiako armadak ez bezala, Montenegroko armada milizia mota bat zen, prestakuntza militar egokirik edo karrerako ofizialen kidegorik gabekoa.

## 1914 
## 1915 
[thumb|Veljko Stanojević gerra-artistak [Salonika frontearen erorketa irudikatzen zuen 1976ko Jugoslaviako posta-zigilua]]

## Ondorengoa 
### 1916-1918 
Serbiar armada Greziara ebakuatu eta Ekialdeko Armada Aliatuarekin bildu zen. Orduan bulgariarren aurkako lubakien gerra egin zuten Mazedoniako frontean, nagusiki estatikoa zena. Frantziako eta Serbiako indarrek Mazedoniako eremu mugatuak berreskuratu zituzten 1916ko azaroaren 19an Bitola berreskuratuz, Monastirko ofentsiba garestiaren ondorioz, eta horrek frontea egonkortzea ekarri zuen. 

Frantziako eta Serbiako tropek, azkenean, aurrerapauso bat eman zuten Vardar ofentsiban 1918an, alemaniar eta austrohungariar soldadu gehienak erretiratu ostean. Aurrerapen hau esanguratsua izan zen Bulgaria eta Austria-Hungaria garaitzeko, eta horrek I. Mundu Gerraren azken garaipena ekarri zuen. Aliatuen aurrerapenaren ostean, Bulgariak kapitulatu egin zuen 1918ko irailaren 29an. Hindenburg-ek eta Ludendorff-ek ondorioztatu zuten oreka estrategikoa eta operatiboa botere zentralen aurka erabakiz aldatu zela eta berehalako bake-konponbidean tematu ziren Bulgariako kolapsoaren biharamunean gobernuko funtzionarioekin izandako bileran. 1918ko irailaren 29an, Alemaniako Armadaren Komando Gorenak Kaiser Gilen II.ari eta Georg von Hertling Kantziler Inperialari kondeari jakinarazi zieten Alemaniaren aurrean zegoen egoera militarra itxaropenik gabe zegoela.

Alemaniako Wilhelm II.a enperadoreak Fernando I.a bulgariar tsarrari egindako telegraman zera adierazi zuen: "Lotsagarria! 62.000 serbiarrek erabaki zuten gerra!". 

Mazedoniako frontearen erorketak, Budapest eta Vienarako bidea ireki zuen Franchet d'Esperey jeneralaren 670.000 armadarentzat, Bulgariako errendizioak 278 infanteria batailoi eta 1.500 kanoi (batzuen baliokidea) botere zentralari kendu baitzion 25 eta 30 alemaniar dibisio aurretik lerroari eusten zioten. Alemaniako goi-aginduak zazpi infanteria eta zalditeria-dibisio bakarra bidaliz erantzun zuen, baina indar hauek fronte bat berrezartzeko nahiko urrun zeuden. Irailean, Serbiako eta Frantziako tropek zuzendutako Ententeko armadek, gainerako alemaniar eta bulgariarren defentsa hautsi zuten, Bulgaria gerratik irtetera behartuz eta Serbia askatu zuen su-etena baino bi aste lehenago.

### Gerraren amaiera 
Gerraren ondorioak askotarikoak izan ziren. Lehen Mundu Gerra amaitu zenean, Neuilly-ko Itunak Mendebaldeko Traziari eman zion Greziari, Serbiak Bulgariaren lurralde-emanaldi txiki batzuk jaso zituen bitartean. Austria-Hungaria hautsi zen, eta Hungariak lur asko galdu zituen Jugoslaviari eta Errumaniari Trianongo Itunean. Serbiak Jugoslaviako Erresuma berrian lidergo posizioa hartu zuen, bere aliatu zaharrarekin batera, Montenegro. Bien bitartean, Italiak Albaniaren gainean ia babesleku bat ezarri zuen, eta Greziak Albaniako hegoaldea berriro okupatu zuen, tokiko Greziako behin-behineko gobernu baten menpe autonomoa zena (Ipar Epiroko Errepublika Autonomoa), gerran Albaniak neutraltasuna izan arren.
[thumb|[Entente Hirukoitza|Ententearen hildakoak.]]

### Hildakoak 
Gerra aurretik, Serbiako Erresumak 4.500.000 biztanle zituen. *The New York Times*-en arabera, 1915ean bakarrik 150.000 pertsona hil zirela kalkulatzen da munduko historiako tifus epidemiarik larrienean. Amerikako Gurutze Gorriaren eta atzerriko 44 gobernuen laguntzarekin, agerraldia kontrolpean jarri zen urte amaierarako. Hildako zibilen kopurua 650.000koa dela kalkulatzen dute iturri batzuek, batez ere tifusaren eta gosetearen ondorioz, baina baita okupatzaileekin izandako liskar zuzenak ere. Serbiako hildakoek aliatuen hildako militar guztien % 8 izan ziren. Serbiako Armada erregularraren % 58 (420.000 indartsu) gatazkan hil zen. Serbiar iturrien arabera, hildakoen kopurua 1.000.000 inguru kokatzen da: Serbiaren gerra aurreko tamainaren %25, eta gizonezkoen biztanleria osoaren gehiengo absolutua (%57). *L.A. Times* eta N.Y. Times-ek 1.000.000 biktima baino gehiago jaso zituzten serbiar iturri goiztiarrak ere aipatu zituzten beren artikuluetan. Mendebaldeko eta serbiar ez diren historialari modernoek hildakoen kopurua 45.000 hildako militar eta 650.000 hildako zibilen arabera edo 127.355 hildako militar eta 82.000 hildako zibiletan jarri zuten.
thumb|Bulgariako soldaduek Surdulica sarraskian hildako serbiarren aztarnak. Kalkulatzen da 2.000-3.000 serbiar gizon hil zirela herrian Serbia hegoaldeko Bulgariako okupazioaren lehen hilabeteetan.
Serbiako hondamendi demografikoaren norainokoa den Vasil Radoslavov Bulgariako lehen ministroaren adierazpenak adieraz daiteke: «*Serbia cessed to exist*» (New York Times, 1917ko uda). 1918ko uztailean, Robert Lansing AEBetako Estatu idazkariak erlijio guztietako amerikarrei Serbiaren alde otoitz egin zien beren elizetan. 

Serbiako armadak hildako kopuru ikaragarria jasan zuen. Gerra amaitzean nabarmen suntsitu zen, 420.000 inguru izatetik askapen unean 100.000 ingurura jaitsi zen. 

Serbiako iturriek diote Serbiako Erresumak 1.100.000 biztanle galdu zituela gerran. 4,5 milioi lagunetatik, 275.000 militar hildako izan ziren eta 450.000 herritar arrunten artean. Herritarren heriotzak elikagai eskasiari eta espainiar gripea bezalako epidemien ondorioei egotzi zitzaizkien batez ere. Hildako militarrez gain, 133.148 zauritu izan ziren. Jugoslaviako Gobernuaren arabera, 1924an, Serbiak 365.164 soldadu galdu zituen, hau da, mobilizatutako langile guztien %26, Frantziak %16,8 jasan zuen, Alemaniak %15,4, Errusiak %11,5 eta Italiak %10,3.

Gerra amaitzean, 114.000 soldadu ezindu eta 500.000 umezurtz zeuden.

### Serbiar zibil etnikoen aurkako erasoak 
Sarajevon Austriako Franz Ferdinand artxidukearen eta bere emaztea Hohenbergeko Dukesa Sophieren hilketa ondoren kroaziar eta musulman haserreen serbiarren aurkako manifestazio bortitzak izan ziren hirian 1914ko ekainaren 28ko arratsaldean eta ondorengo zati handi batean. Kroaziar gehienek eta musulman askok artxidukea Habsburgotar Inperioaren barnean Hego Eslaviar entitate politiko bat ezartzeko itxaropenik onena zelako gertatu zen. Jendetzak bere haserrea zuzendu zuen batez ere serbiar etnikoen jabetzako dendetara eta serbiar ospetsuen bizilekuetara. Ekainaren 28an bi serbiar etniko hil zituzten jendetzaren indarkeriaren ondorioz. Gau hartan serbiarren aurkako manifestazioak izan ziren Austria-Hungariako Inperioko beste leku batzuetan.

Serbiaren aurkako propagandak bultzatuta eta Austria-Hungariako Armadaren agintearekin bat eginik, soldaduek ankerkeria ugari egin zituzten serbiarren aurka Serbian zein Austria-Hungarian. Rodolphe Archibald Reiss kriminologo eta behatzaile alemaniar-suitzarraren arabera. Reiss, "sarraste sistema" bat zen. Gerrako presoen exekuzioez gain, populazio zibilak hilketa eta bortxaketa masiboa jasan zuten. Herriak eta herriak erre eta arpilatu zituzten. Fruta-arbolak moztu zituzten, eta ur putzuak pozoitu zituzten, Austria-Hungariako aldean biztanle serbiarrak inoiz itzul ez zezaten ahaleginean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak