Ezra T. Newman

**Ezra Theodore Newman** (1929ko urriaren 17a - 2021eko martxoaren 24a) fisikari estatubatuarra izan zen, erlatibitate orokorraren teoriari egindako ekarpen ugariengatik ezaguna. Pittsburgheko Unibertsitateko irakasle emeritua izan zen eta 2011ko Einstein Saria jaso zuen, American Physical Society-ren eskutik.

## Bizitza 
### Haurtzaroa eta gaztaroa 
Ezra Newman, David eta Fannie (Stlutsky) Newmanen semea, New Yorkeko Bronx auzoan jaio eta Arrowhead Lodgen, bere gurasoek zuten hotelean, denbora pasatzen hazi zen. Goiz suspertu zen bere zientziarekiko interesa, imanei, pospoloen suari eta zientzia-liburuei buruz hausnartuz.

Bronx High School of Science-n onartu zuten, non fisikan nabarmendu zen. Nahiz eta Teden aitak bere pausuak jarraitzea espero, odontologian, Newman New Yorkeko Unibertsitatean matrikulatu zen fisikako ikasketekin jarraitzeko eta 1951n lizentziatura batekin graduatu zen. Graduatu ondorendo ikasketak Syracuseko Unibertsitatean egin zituen, non master bat lortu zuen 1955ean eta hurrengo urtean doktoretza.

### Karrera fisikan 
1956an Pittsburgheko Unibetsitateko fakultatean fisikako irakasle bihurtu zen eta bertan jardun zuen bere ibilbide profesional osoan, 65 urtez. Halaber, Syracuseko Uniberstitateko irakasle bisitaria izan zen 1960tik 1961era eta Kings Collegen, Londreseko Unibetsitatean, 1964tik 1965era. Horrez gain, 1957an Wright-Patterson Aireko Indarren Baseko aholkulari gisa aritu zen.

Ted Newmanen aurkikuntza zientifikoek fisikariei unibertsoari buruzko datu erabakigarriak argitzen lagundu die, zulo beltzen portaera barne.

1962an, Roger Penrosekin batera, Newman-Penrose formalismoa aurkeztu zuen erlatibitate orokorrean espinore-kopuruekin lan egiteko. Formalismo honek zulo beltz bat funtsean egonkorra den objektu bat dela ohartzen lagundu zien zientzialariei, nahiz eta perturbazio handi batek eragin elkarrekin mantentzen dena, esaterako beste zulo beltz batekin talka egitean.

Formalismoa Einsteinen ekuazioak deskribatzeko metodo alternatibo bat da, Einsteinen bertsioa bera ordezkatzen duena. Newman-Penrose formalismoaren garrantzia, ekuazio bat ebazten saiatu aurretik baldintza bereziak ezartzea ahalbidetzen duela datza, Einsteinen jatorrizko teoriak onartzen ez dituen baldintzak. Lau espazio-denbora koordenatu estandarrak erabili beharrean, Newman-Penrose ekuazioek lau bektore desberdin erabiltzen dituzte mugimenduan dauden objektu masiboetatik sortzen diren teoriaren eraikuntza geometrikoak deskribatzeko.

1963an, berak eta bere lankideek Abraham H. Tauben soluzioa Einsteinen eremu-ekuaziora zabaldu zuten Taub-NUT espazioa lortuz.

Bi urte geroago, 1965ean, Newmanek beste soluzio garrantzitsu bat eraikitzen parte hartu zuen, Kerr-Newmanen zulo beltza. Einsteinen ekuazioen egokitzapen bat da, zulo beltz birakari eta kargatuak deskribatzen dituena, bertsio askoz ohikoagoa, Einsteinen ekuazioen lau soluzioetako bat da. Newmanek, Roy P. Kerr Zeelanda Berriko matematikariarekin garatutako Kerr metrika orokortu zuen gorputz kargatu bat sartzeko, Kerr-Newman metrika lortuz.

1973an erlatibitatean zenbaki konplexuak erabiltzearen alde egin zuen, baita espazio-denbora konplexua kontuan hartzearen alde ere.

2011n, Einstein Saria (APS) eman zioten. Sari honen izena bereziki egokia da, Newmanen bi arrakasta garrantzitsuenak - Newman-Penrose formalismoa eta Kerr-Newman metrika - Einsteinen 1915eko erlatibitate orokorraren teoriaren hobekuntza matematiko handiak direlako.

Bere azkenetariko lan interesgarrienak,  eskualde baten barruko eremu grabitatorioa berreraikitzeko arazoaren inguruan datza, irudi optikoak nola leuntzen diren behatuz, argi-izpiek eskualdea zeharkatzen duten heinean. Hau da, Newman H-espazioaren teoriaren aplikazio posibleak lantzen ari zen fenomeno behagarriak azaltzeko. (Heaven teoria izenez ere ezaguna)

## Familia 
Newman 1958ko apirilaren 20an ezkondu zen Sally Faskow-ekin, eta harekin bi seme-alaba izan zituen, David E. Newman, Alaska Fairbanks Unibertsitateko fisikako irakaslea, eta Dara Newman, genetika kuantitatiboko eta kontserbazioaren biologiako karreran graduatua.

## Haututako argitalpenak 
* Frittelli, Simonetta; Kling, Thomas P.; Newman, Ezra T. (2000). "Image distortion from optical scalars in non perturbative gravitational lensing". Physical Review D. 63 (2): 023007. arXiv:. Bibcode:. doi:10.1103/PhysRevD.63.023007. S2CID 38841368.
* Newman, E. T.; Couch, E.; Chinnapared, K.; Exton, A.; Prakash, A.; Torrence, R. J. (1965). "Metric of a rotating charged mass". J. Math. Phys. 6 (6): 918. Bibcode:. doi:10.1063/1.1704351.
* Newman, E. T.; Penrose, R. (1962). "An approach to gravitational radiation by a method of spin coefficients". J. Math. Phys. 3 (3): 566. Bibcode:. doi:10.1063/1.1724257.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Ezra (Ted) Newman Pittsburgheko Unibertsitatea
* "Pitt Physicist Receives 2011 Einstein Prize for Lifetime Contributions To Understanding, Reshaping Einstein’s Theory of General Relativity" 2010eko azaroaren 18a
* "A Humble Heavyweight in Physics Finally Gets His Due" 2011ko otsailaren 13a
* Ezra T Newman Alchetron 2024ko urriaren 2a
* EZRA TED NEWMAN Obituary 2021eko martxoaren 24a
* Lan honek ingelesezko Wikipediako «Ezra T. Newman»-etik eratorritako itzulpena dauka.