open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Flutikasona

**Flutikasona** kortikosteroide sintetikoa da, Pneumologia, ORL eta Dermatologia
arloetan erabiltzen dena.

## Indikazioak 
Alde batetik, asma eta BGBK arnas gaixotasunetan erabiltzen da, inhalagailuan kartutxo presurizatu moduan bera bakarrik ("Flixotide") edo Salmeterolekin batera "accuhaler" izeneko hauts lehorraren gailuan ("Seretide" edo "Plusvent").

Bestela, errinitis alergikoa tratatzeko ere erabilgarri dugu, "Flixonase" izen komertzialarekin.

Azkenik, ekzemak eta psoriasia sendatzekoa da ere bai.

## Ikus, gainera 
* Bronkozabaltzaileak

## Kanpo estekak
Budesonida

**Budesonida** kortikosteroide sintetikoa da, Pneumologia, ORL eta Digestio aparatuaren medikuntza arloetan erabiltzen dena.

## Indikazioak 
Alde batetik, asma eta BGBK arnas gaixotasunetan erabiltzen da,
inhalagailuan hauts lehorraren "turbuhaler" sisteman bera bakarrik ("Pulmicort") edo Formoterolekin batera ("Symbicort").

Bestela, errinitis alergikoa tratatzeko ere erabilgarri dugu, "Rhinocort" izen komertzialarekin.

Azkenik, hesteetako hanturazko gaixotasuna sendatzekoa da ere bai.

## Ikus, gainera 
* Bronkozabaltzaileak

## Kanpo estekak
Municipal Waste

**Municipal Waste**, 2000. urtean Richmonden (Virgina, Estatu Batuak) sortutako Hardcore eta Trash taldea da.

## Taldekideak 
* Tony Foresta - Ahots
* Ryan Waste - Gitarra
* Dave Witte - Bateria
* Land Phil - Bajua

### Lehenagoko Taldekideak 
* Brendon Trache - Bateria
* Andy Harris - Bajua
* Brandon Ferrell - Bateria

## Historia 
Municpal Waste, Estatu Batuetan sortutako taldea da. Taldearen influentzien barruan, Suicidal Tendencies, Dirty Rotten Imbeciles edota Nuclear Assault bezalako taldeak daude.

Beraien abestiak, alkohola, festa eta dibertsioan oinarritzen dira. Baita, mundu post-apokaliptiko batean ere. Bere jarrerak eta musikak, jende asko gerturatu du musika eszena berri batean. Bere musikarekin, 80ko hamarkadako Crossover mugimendua berritu nahi dute.

2002.urtean lehen formazio aldaketa burutu zen, Brendan Trachek taldea utzi zuen eta. Bere ordez, Brandon Ferrell sartuko da taldean. Aldaketa honekin, Tango and Thrash diska kaleratu zuten. 6 aste beranduago berriz, beraien lehen lan luzea kaleratzen dute, Waste ´em all izenekoa.

2005ean, Earache Records zigiluarekin sinatu zuten. Honela, Hazardous Mutation diska kaleratu zuten urte bukaeran. 2006an, Sick of it all taldearekin batera biran joan ziren Europa eta Australia osoan zehar.

2007an, oraingoz beraien azken lana den The Art of Partying diska kaleratu zuten.
## Diskografia 
### Diskak 
* Waste 'em All (2003, Mordar)
* Hazardous Mutation (2005, Earache Records)
* The Art of Partying (2007, Earache Records)
* Massive Aggressive (2009, Earache Records)

### EP-ak 
* Municipal Waste (2001, Amendment/Busted Heads)

### Split-ak 
* Municipal Waste / Crucial Unit (2002, Six Weeks Records)
* Tango & Thrash - Municipal Waste / Bad Acid Trip (2003, Mordar)
* Louder Than Hell (2005, Six Weeks Records)

## Kanpo estekak 
* Municipal Waste taldearen web orri ofiziala
Sekhemib

**Sekhemib** edo **Peribsen**, Egiptoko II. dinastiako faraoi bat izan zen. Redforden arabera, K.a. 2734tik K.a. 2714 arte gobernatu zuen.

Ezagutzen ez diren arrazoiengatik, beharbada arrazoi erlijiosoengatik, gobernatzerakoan bere Horusen izena aldatu zuen agintari bat izan zen, E. Drioton, J. Vandier eta W. Kaiserren arabera.

Tronua, **Horus-Sekhemib** izenpean hartu zuen, baina, ondoren, izen hori, **Seth-Peribsen**gatik aldatu zuen, beharbada, Behe Egiptok Goi Egiptoren aurka eginiko matxinada baten ondorioz.

Uste denez, Menfis utzi zuen (Sethek ordezkatzen zuen Goi Egipto eta Horusek Behe Egipto), eta Abidosera itzuli zen lurperatua izateko, hegoaldera, bere aurreko faraoiek hautsi zuten tradizio bat berriz abiaraziz. Ziuraski, garai honetan, boterea banatua zegoen, eta errege garaikideek gobernatu zuten, Goi eta Behe Egipto bananduz.

## Bere garaiko testigutzak 
Bere lurperaketa tokia, Abidoseko Umm el-Qaabeko P hilobia da.

Saqqarako nekropolian, ez da faraoi honen hilobi edo zenotafiorik aurkitu.

Bere izena, Sekhemib, honako toki hauetan aurkitu da:

* Zigilu inprimaketa bat Elefantinan (Pätznick)
* Zenbait zigilu inprimaketa, Abidoseko Umm el-Qaabeko gotorleku eta errege hilobian (Petrie, Naville)
* Saqqarako Piramide Mailakatuko multzoko harrizko ontzien zortzi txatal (Lacau-Lauer, Quibel).
* Dreyerrek, zigilu inprimaketa bat aurkitu zuen, txatal bat, Horusen izena duena: Sekhem(ib)-Peryen(-Maat), Khasekhemuyren hilobian, Umm el-Qaaben. Honek, dinastia honen amaieran, Khasekhemuy Sekhemiben oinordekoa izan zela dioen hipotesia sendotzen du (Dreyer: MDAIK, 2003)

## Beste hipotesi batzuk 
* Sekhemib-Perenmaat eta Peribsen, bi pertsona ezberdin ziren.
* Pätznickek, J. Kahlek, W. Helckek eta N. Grimalek, Sekhemib, Peribsenen oinordekoa zela diote, aurreko hipotesia berresten duena.
* Sekhemib, Senedi edo Senedekin identifikatzen dute (D. Wildung, W. Barta)
* Peribsen, usurpatzaile bat izan zitekeen
* Bere erregealdian, iraultza erlijioso bat gertatu zen.
Izar-diagrama

[thumb|280px|eskuinera|**Izar diagrama**, diseinu ezberdinetako [kalitate ezaugarriak adierazten dituena. Ezaugarriaren balioa zenbat eta txikiagoa izan, diseinua orduan eta hobea denez, diseinurik egokiena marra gorriz azaltzen dena izango da, ezaugarri guztiei pisu berdina ematen bazaie.]]

**Izar diagrama**, baita ere **armiarma diagrama**, **radar diagrama**, **diagrama polarra**, **diagrama erradiala**, **elur maluten diagrama** edo **Kiviaten diagrama** deitua, datu multzoetako elementuak irudikatzeko datu diagrama da. Beste diagrama batzuk ez bezala (histograma, esaterako, aldagaiak aztertzeko erabiltzen da), izar diagramak elementuen arteko ezberdintasunak azalerazi nahi ditu, aldagaien ezaugarriak alde batera utziz.

## Eraketa 
Jaso beharreko aldagai adina ardatz marrazten da puntu batetik abiatuz eta ardatzen arteko angelu distantzia berdinaz. Aldagai kopurua gutxienez 3 izan behar da. Ardatzetan aldagaiei dagozkien eskalak ezarri ondoren, elementu bakoitzak ardatz bakoitzean hartzen duen balioa ezartzen da. Azkenik, elementu bakoitzak ardatz ezberdinetan hartzen dituen balioak lotu egiten dira, kolore jakin batean. Horrela elementu ezberdinetarako sortzen diren poligonoak sare berean edo bakoitzak bere sarean azal daitezke.

## Erabilera 
thumb|500px|**Elur malutak**: *Cadillac Deville*, *Cadillac Dorado* eta *Buick Electra* antzeko autoak dira neurtutako aldagaien arabera.

Elementuen arteko antzekotasunak edo ezberdintasunak azalerazteko diagrama da. Itxuraz poligono antzekoak dituzten elementuak antzekoak izango dira jasotako aldagaien arabera. Erabilera hau interesgarria da marketing arloan, marka ezberdinen kokapena aztertzeko.

Elementu ezberdinen ontasuna edo kalitatea kontrolatzeko tresna ere bada, baina horretarako aldagai guztiek norabide berean erakutsi behar dute ontasuna. Adibidez, bezeroari begira auto batean: salneurria, istripuak izateko probabilitatea, kontsumoa, ... Adibide honetan, aipatutako aldagai guztiak zenbat eta txikiago izan, orduan eta hobe. Beraz, poligono zenbat eta txikiagoa izan, autoa orduan eta hobea izango da. Poligono guztiak batera marraztu badira eta kotxe baten poligonoa beste guztien barnean badago, ez dago zalantzarik: auto hoberena izango da. Jasotako aldagaiek erosotasuna, segurtasuna eta bizitza erabilgarria badira aitzitik, poligono handiena duen autoa izango da hoberena. Erabateko barnekotasunik ez badago, poligonoaren azaleraz erabaki daiteke auto hoberena, betiere aldagai guztiek pisu berdina badute ontasuna neurtzeko orduan.

Kalitaterako erabilera hau koantitatiboki egiteko, nahikoa litzateke, aldagaiak eskala berean neurtuta badaude, elementu bakoitzeko aldagaien batura kalkulatzea. Aldagai ezberdinetarako eskala berdina ez balitz, aldagaiak estandartu egin beharko lirateke aurretik.

## Kanpo estekak
Robert Gates

**Robert Michael Gates** (Wichita, Kansas, AEB, 1943ko irailaren 25a - ) Kansasen jaiotako politikari independiente estatubatuarra da. Hiru urtez Inteligentzia zuzendaria izateaz gain, Ameriketako Estatu Batuetako Defentsa Idazkaria izan da George W. Bush eta orain, Barack Obamarekin.
Siljan (aintzira)

**Siljan** Suediako aintzirarik handienetan seigarrena da; Suediako erdialdeko Dalarnako konderrian dago.

## Geografia 
Aintzira horren eta inguruko guztien (Orsasjön eta Insijön) hedadura bateratua, 354 kilometro karratu dituzte. Gehieneko sakonera 120 metrokoa du, eta itsas mailatik 161 metro gorago dago. Aintziraren bazterrean dagoen hiririk handiena Mora da.

## Historia 
Aintzira *Siljansringen* deritzonaren hego-ekialdean dago, duela 365 milioi urteko eraketa geologiko bat, Devoniar aroan eratua, meteorito talka handi baten ondorioz. Gunean aurkitzen diren Kabriar, Ordoviziar eta Siluriar aroetako geruza sedimentarioek, fosil ugari dituzte. Petrolioa existitzen denaren susmoa dago, baina, ikerketek, orain arte, ezezkoa diote.

Kraterrak, 50 kilometroko diametroa du eta Europan ezagutzen diren guztietatik handiena da.

## Iruditegia 

Irudi:View over Siljan.jpg
Irudi:Siljan vid Rättvik från ovan (8).JPG
Irudi:Leksand Österdalälven båt.jpg
Irudi:Persborgs brygga Rättvik 2012 5.jpg

[180px|ezkerrera|Siljanen [mapa, Suedian.]]

## Kanpo estekak
Kleopatra Selene I.a

**Kleopatra Selene I.a** (), Egiptoko ptolomeotar dinastiako erregina ezkontidea eta, ondoren, Seleuzidar Inperioko erregina izan zen.

Ptolomeo VIII.a Evergetes faraoia eta Kleopatra III.aren alaba zen. K.a. 112an ezkondu zen bere anaia Ptolomeo IX.arekin, Kleopatra IV.agandik laster dibortziatu zena.

Ondoren, Seleuzidar erregeekin ezkondu zen: Antioko VIII.a Griforekin K.a. 102an, Antioko IX.a Eusebiorekin K.a. 96an eta, azkenik, bere suhi Antioko X.a Eusebiorekin K.a. 95ean.

Berenize III.aren ama izan zen, K.a. 114an, bere osaba Ptolomeo X.arekin ezkonduko dena, ondoren, K.a. 81ean, bere lehengusu Ptolomeo XI.arekin, Silak errege bezala ezarria. Bere senarrak, ezkondu eta gutxira hil zuen, K.a. 80an, ondoren, bera, Alexandriako herri nahigabetuak lintxatu zuen.
Ptolomeo XI.a

**Ptolomeo XI.a Alexandro II.a** (), Egiptoko ptolomeotar dinastiako errege bat izan zen K.a. 80an, egun gutxi batzuez.

Ptolomeo X.a Alexandro I.aren eta Kleopatra Selene I.aren semea zen.

Bere osaba Ptolomeo IX.a Latiro hil zenean, Erromak, Ptolomeo XI.a errege izan zedin presionatu zuen. Bere amaorde zen Berenize III.arekin ezkontzeko ere esan zitzaion, baina, ezkondu eta gutxira, hil egin zuen. Alexandriako herriak, gertaera honengatik nahigabeturik, lintxatu egin zuen.

Bere oinordekoa, Ptolomeo XII.a Auletes izan zen.
Landsat 7

thumb|Landsat 7
**Landsat 7**, AEBek jaurtitako satelite artifizial talde batetako azkena da (LandSat Programa). 1999ko apirilak 15ean jaurti zen. Landsat 7ren xede nagusia, planeta guztiko irudien datu basea eguneratzea da. Landsat programa, NASAk kontrolatzen duen arren, Landsat 7aren bidez jasotako irudiak, AEBetako Agentzia Geologikoak prozesatzen ditu (USGS ingelesezko siglez).

## Satelitearen zehaztapenak 
Landsat 7, bere bizitza erabilgarria, 5 urtekoa izateko diseinatua izan zen, eta, egunero, 532 irudi bildu eta igortzeko ahalmena du. Orbita heliosinkroniko batean dago, horrek, toki zehatz batetik, beti ordu berean igarotzen dela esan nahi duelarik. Lurreko azalera guztiaren ikusmena du 15 egunetan, 232 orbita eginez. Satelitearen pisua, 1973 kilokoa da, 4,04 metroko luzera eta 2,74ko zabalera du. Bere aurrekoek ez bezala, Landsat 7k, 378 gigabyteko memoria solido bat du, 100 irudi inguru biltzeko gai direnak. Satelitearen barnean dagoen funtsezko tresna, Enhanced Thematic Mapper Plus (ETM+) da.

## Kanpo estekak
Panopolis

**Panopolis**, Goi Egiptoko IX. nomoko hiriburuaren greziartutako izena da. Bere grezierazko izena, greziar jainkoa den Pan, hirian gurtzen zen Min jainkoarekin lotu izanagatik dator.

Izen egiptoarra: **Ipu** edo **Jent-Min**. Izen greziarra: **Panopolis**. Izen koptoa: **Shmin** edo **Jmin**. Izen arabiarra: **Ajmin** (Akhmin).

## Historia 
Ipu hiria, Goi Egiptoko nabarmenetako bat izan zen, grekoerromatar garaiko Min eta Repyt jainkoei eskeinitako tenplu garrantzitsu batekin, Herodotok, bere *Historia*n aipatzen duena. Tenpluetaz ia ez da ezer geratzen, hurrengo mendeetan beste eraikin batzuk eraikitzeko erabili baitziren.

Greziar garaian, joko gimnikoak ospatzeagatik eta Pertseoren omenezko bere tenpluagatik nabarmendu zen.

IV. eta V. mendeetan, gune kopto garrantzitsu bat izan zen, gotzainen egoitza, non monasterio eta komentu ugari zegoen. Oraindik hondakin garrantzitsuak geratzen dira. XX. mendearen hasieran, 24.000 biztanle ugari zituen, eta, biztanleria honen heren bat, oraindik koptoa zen

## Hondar arkeologikoak 
Antzinako garaietako tenpluak, bota eta monasterioak, komentuak eta beste eraikin batzuk eraikitzeko erabili ziren, batez ere Erdi Aroan.

* Ramses II.ak eraikitako tenplu baten hondakinak (industen)
* Harkaitzean zulatutako zenbait hilobi (hipogeoak)
* Idazkun kopto ugari
* Henoken liburuaren zatiak.

Aire libreko museoan, honako hauek daude:

* Ramses II.aren alaba zen Meritamonen estatua bat
* Ramses II.aren estatua kolosal baten txatalak
* Tell el-Amarnatik heldutako idatzitako zenbait bloke handi.

## Kanpo estekak
Maar

[thumb|250px|[Alemaniako Daunetik gertu dauden hiru maar]]
[thumb|250px|**Ukinrek**eko maarra, [Alaskan. 1977an, hamar egun iraun zuen eztanda bolkaniko baten ondorioa da]]
***Maar*** krater zabal eta behe bat da, erupzio freatiko batek, edo laba bero edo magmarekin kontaktuan dagoen lurrazpiko urak eragindako eztanda bolkaniko batek sortutakoa. Maarra, ohi, urez betetzen da, sakonera gutxiko krater aintzira bat eratzeko. Izena, germaniar dialekto batetik dator eta hau latinezko *mare* (*"itsasoa"*) hitzetik.

Maar baten tamaina, 60-2000 metro luze eta 10-200 metro sakon da. Maar gehienek, arroka bolkaniko eta diatremetako paretetatik datozen arroken txatal solte nahasketa batez osatutako ertz txikiak dituzte.

Ohikoak dira maarrak AEBetan, Alemaniako Eifel eskualdean, non lehen aldiz deskribatu ziren, eta munduko beste toki geologikoki gazte batzuetan.

## Maar ospetsuak 
* Kilbourne Hole, Texaseko El Pasotik gertu
* Nyos aintzira, Kamerunen, karbono dioxidoz gainezka dagoen maarra
* Zuñi aintzira, Mexiko Berrian
* Aljojuca aintzira, Mexikoko Pueblan
* Aintzira bolkanikoak Campo de Calatravan, Espainia.

## Ikus, gainera 
* Galdara bolkanikoa
* Erupzio limnikoa

## Kanpo estekak
Meritamon (Tutmosis III.aren alaba)

**Meritamon** hau, Tutmosis III.a faraoiaren alaba da, eta ez da, beranduago, Ramses II.aren alaba eta emazte izango zen Meritamonekin nahastu behar. Tutmosis III.a, eta honen Errege Emazte Handietako bat zen Hatshepsuten alaba da hau.

Dirudienez, Meritamon gaztea (bere izenak "Amonen Maitea" esan nahi du), bere anaia, ondoren Amenofis II.a izango zenaren Errege Emazte Handi izatera zuzendua zegoen, baina faraoi hau tronuratu baino lehen hil zen. Berarekin, Jainkoaren Emazte izeneko tituluaren transferentzia berriz eten zen.

## Kanpo estekak
Momia guantxeak

thumb|250px|Momia guantxea, Santa Cruz de Tenerifeko Natura eta Gizakiaren Museoan
**Momia guantxeak**, Tenerifeko antzinako biztanleak ziren guantxeek egiten zituzten momiak ziren. Euren hildakoak momifikatzeko ohitura zuten.

Ohitura hau, beste antzinako zibilizazio batzuetan erabiltzen zirenen antzerako baltsamatze tekniken bidez, hildakoaren gorpua kontserbatzera zuzendua zegoen. Bere xedea, euren sinesmen erlijiosoekin lotua zegoena, gorpua babestu eta bere gizarte garrantzia nabarmentzea zen.

Nabarmendu beharrekoa da guantxeen momifikazioa, arlo askotan, egiptoarrek egiten zutenaren oso antzekoa zela. Gorpuetan usteltzea eragozteko, prozesua eta gorpua ondo zaintzen zituzten, eta, batez ere, hildakoak modu berezian ohoratu eta oroitzen zituzten. *Uharte Zoriontsu*etako (Kanariak) momifikazioa, ez zen orokorra izan guantxeen artean, hil praktikan, nolabaiteko mailakatzea adierazten duten zenbait prozesu daudelarik, euren gizarteko klaseen arteko ezberdintasun sozial eta ekonomikoei dagozkienak. Jakina, euren erregeen (Mentzei) momiak ziren momifikazioan zainduenak. Guantxeek, antzinako egiptoarrek bezala, batzuetan, euren errege edo mentzeien erraiak gordetzen zituzten. Egungo ikerketen arabera, momifikazioaren praktika Tenerifen pilatu zen eta beste uharte batzuetan ingurumen faktoreengatik kontserbatu zen.

Natura eta Gizakiaren Museoak (Tenerifeko Museo Arkeologikoa), Santa Cruz de Tenerifen, momia hauetako batzuk erakusten ditu, San Andreseko Momia kasu, mendeetan zehar, Europan bildumagintza eta jakinmin objektu izan zirenak.

## Kanpo estekak 
*  Conrado Rodríguez-Maffiote: “Estamos en uno de los mejores momentos en cuanto a la investigación sobre la cultura guanche”
San Andreseko Momia

thumb|250px|San Andreseko Momia
**San Andreseko Momia** deiturikoa, guantxe kulturako (Kanarietako antzinako biztanleak) giza momia bat da.

Hobekien kontserbatuta dagoen momia guantxeetako bat da. 25 eta 30 urte bitarteko gizon bat da, partzialki ahuntz larruz estalia, eta inguratzen duten 6 tirekin. Momia, Santa Cruz de Tenerifeko San Andres herriko kanpoaldeko amildegi batetako leize batean aurkitu zen. Momia hau aurkitua izan zen uharteko tokia, Anaga mendigunea, aurkikuntza arkeologikotan aberatsa da.

Gaur egun, momia hau, Santa Cruz de Tenerifeko Natura eta Gizakiaren Museoan kontserbatzen da.

## Kanpo estekak
Afonia (musika taldea)

**Afonia**, 2002an Hernanin sortutako punk taldea da.

## Taldekideak 
* Negro - Ahotsa
* Pepino - Gitarra
* Bolbo - Bateria
* Aratz- Bajua

### Lehenagoko Taldekideak 
* Pizzi - Bateria
* Ijurko - Ahotsa
* Dani - Ahotsa

## Historia 
Kontzertuak ikustera joaten ziren lagun batzuen ideiaz sortu zen Afonia, 2001eko bukaera aldera. Hasieran, Pizzi (Bateria), Pepino (Gitarra), Aratz (Bajua) eta Ijurko (Ahotsa) izan ziren taldea sortu zutenak. Beraien lehen kontzertua, 2002an eman zuten, Hernaniko San Juanetan.

2004ko Aste Santutan lehen maketa kaleratu zuten. Maketa hau 8 abestiz zegoen osatua. 2005eko Otsaileko astebukaera batean berriz, beste single bat argitaratu zuten Puzkarra Recordsen eskutik.

Nahiz eta urte batean maketa eta single bat kaleratua eduki, lehen disko luzea2005 eta 2006 urte artean iritsi zen. Diska grabatzen ari zirela ordea, Ijurkok taldea utzi zuen eta bere ordez Dani sartu zen abestera eta diskoaren grabaketa amaitzera. Honen ondorioz, diskoko abesti batzuk, Ijurkoren ahotsarekin entzun daitezke eta beste batzuk berriz Danirenarekin.

2007ko Irailean, Danik taldea utzi zuen eta bere ordez Negro sartu zen abestera. Negro lehendik, Komando Itinerante taldean ibilitakoa zen. 2008an, Lixo Gara diska kaleratu zuten. Kasu honetan, Galiziarrak diren Post Mortem taldearekin elkarbanatua irten zen, CD formatuan. Diska hau, 4 zigilu ezberdinek finantzatu zuten.

2009an, LP berri bat kaleratzekotan dira Afonia taldeko kideak.

## Diskografia 
### Diskak 
* Maketa (Autoekoizpena, 2004)
* *Gure Belaunaldia* (Puzkarra Records, 2006)
* *Lixo Gara* (Puzkarra Records, El Lokal, Caos SA eta Radikal 1977, 2008)
* * Afonia Grandes fracasos* 2004-2008 LPa (Puzkarra Records, 2010)

### Singleak 
* Single (Puzkarra Records, 2005)

### Bildumetako Partehartzeak 
* *Mierda* abestia Reyerta Fanzine Vol. I CD bilduman (2005)
* *Moderno* abestia Reyerta Fanzine Vol. II bilduman (2006)
* *Zergatik?*, *Txakurra* eta *Lapurtu* abestiak Sortuz eta Sortuz CD bilduman (2006)
* *Babas Blancas* eta *Pistola Sexual* abestiak Askatasun Garraxiak CD bilduman (2007)
* *Vida Terror* eta *Ganas de...* abestiak Bardulia Sound CD bilduman (2008).

## Kanpo Loturak 
## Kanpo estekak 
*  Afonia taldearen Myspacea
*  Puzkarra Recordsen Myspacea
Dauteko mentzeierria

thumb|270px|Tenerifeko mentzeierriak
**Dauteko mentzeierria**, Tinerfe mentzeia hil ondoren, Kanarietako Tenerife uhartea banatu zen 9 mentzeierrietako bat zen, Gaztelako Koroak Kanariar uharteak konkistatu baino lehenagoko garaian. Gaur egungo El Tanque, Los Silos, Buenavista del Norte eta Santiago del Teide herrien eremua hartzen zuen, eta, bertako mentzeiak, Cocanaymo eta Romen izan ziren.

## Kanpo estekak
Mentzei

[thumb|250px|[Tinerfe Handiaren estatua, Adejen, Tenerife]]

**Mentzei** (gaztelaniaz *Mencey*) Tenerifeko guantxeen erregea zen, eta mentzeierri bat gobernatzen zuen. Kanaria Handian, horren baliokidea guanartemea zen.

Tenerifen, azken mentzei handia, Tinerfe *Handia* izan zen, Sunta mentzeiaren semea, bere gortea, Adejen zuena (konkista baino ehun urte lehenago), eta uharte osoa gobernatzen zuen. 9 seme-alaba legitimo eta beste bat ez legitimoa izan zituen, ondoren, matxinatu, eta uhartea 9 mentzeierritan banatu zutenak.
[thumb|225px|[Beneharoren estatua, Kanarietako Patroiaren Plazan, Tenerife.]]
* Dauteko mentzeierria: egungo El Tanque, Los Silos, Santiago del Teide, Buenavista del Norte eta Garachico herriak hartzen zituen.
* Abonako mentzeierria: Fasnia, Arico, Arona, San Miguel de Abona eta Granadilla de Abona hartzen zituen. Guimarreko mentzeierriarekin muga egiten zuen iparrekialdean, Adejekoarekin hego-mendebaldean, egun Teideko Parke Nazionala denarekin iparraldean, eta itsasoarekin hegoaldean.
* Taoroko mentzeierria: Puerto de la Cruz, La Orotava, La Matanza de Acentejo, Los Realejos eta Santa Ursula hartzen zituen.
* Adejeko mentzeierria: Guia de Isora, Adeje eta Vilaflor hartzen zituen
* Anagako mentzeierria: Santa Cruz de Tenerife eta San Cristobal de la Laguna hartzen zituen.
* Icodeko mentzeierria: San Juan de la Rambla, La Guancha, Garachico eta Icod de los Vinos hartzen zituen.
* Guimarreko mentzeierria: El Rosario, Candelaria, Arafo eta Guimar hartzen zituen.
* Teguesteko mentzeierria: Tegueste, San Cristobal de la Lagunaren kostaldeko zati bat eta bertako ibarra hartzen zituen.
* Tacoronteko mentzeierria: Tacoronte eta El Sauzal hartzen zituen.

Gainera, Tinerferen seme ez legitimoarentzat, lurralde txiki bat zegoen, ondoren, "Kapare Pobrearen Punta" deituko zena (gaur egun, Kaparearen Punta).

Mentzeiek, Tagoror izeneko biltzargune bat zuten. 1502an, uhartea konkistatutzat eman eta urte batzuetara, Adejeko mentzeierria berriz batu zen, Ichasagua mentzeiaren agindupean.

## Kanpo estekak
Guanarteme

**Guanarteme**, Kanaria Handia uhartean, errege aborigenek (guantxeak), gaztelar konkistaren aurretik jasotzen zuten izena da. Uhartea, gutxi gora-behera autonomoak ziren lurralde ezberdinetan banatua zegoenez, zenbait guanarteme zeuden. Konkista gertatu zenean, bi zeuden: Teldekoa eta Galdarrekoa.

Guanartemeak, nobleen kontseilu batetaz laguntzen ziren euren erabakiak hartzeko, apaiza edo faikana ere izateaz gain, honek, batzuetan, guanartemeak berak baino garrantzi sozial eta politiko gehiago izan zezakeelarik. Izaera militarreko kontseilu bat ere aipatzen da, **sabor** delakoa, non guayre edo kapitainak biltzen ziren.

Tenerifen, guanartemeen baliokidea, mentzeiak ziren.

## Filmografia 
1954an Paolo Moffa eta Carlos Serrano de Osmak zuzendutako Tirma: La principessa delle Canarie

## Kanpo estekak
Ashur-nirari V.a

**Ashur-nirari V.a**, Asiriako errege bat izan zen. K.a. 755etik K.a. 745 arte gobernatu zuen. Bere oinordekoa, Tiglath-Pileser III.a izan zen.

Ashur-nirari V.a, Adad-nirari III.aren semea zen, eta bere anaia Ashur Dan III.aren oinordekoa izan zen. Bere aurreko erregeagandik egoera zail bat jaso zuen. Asiriar agintaritza, gorteko dignatarioek biziki mugatua izan zen, batez ere Shamshi-iluren aldetik, asiriar armadako komandante buruzagia zena. Kanon eponimoaren arabera, lau urtez, "lurrean" egotera behartua izan zen. Urtero kanpainetan joatea ohikoa zen asiriar erregeen artean, eta hain aipatua eta ezaguna izan zen monarkia, biziki ahuldua izan zen. Bere erregealdiko laugarren eta bosgarren urteetan, Namriren aurka kanpaina bat bidali zuen. K.a. 746an, matxinada bat piztu zen, eta, hurrengo urtean, tronua, Tiglath-Pileser III.ak hartu zuen, Ashurren anaia edo semea zena, edo, alternatiboki, aurreko errege etxearekin inongo zerikusirik ez zuen usurpatzaile bat.
Tinerfe

thumb|250px|Tinerfe
**Tinerfe** Handia, Kanarietako Tenerife uharteetako mentzei (errege) guantxe bat izan zen. Sunta mentzeiaren semea zen, Gaztelako Koroak Kanariar uharteak konkistatu aurreko garaian uharte osoa gobernatu zuena. Tinerfe handiak, bere gortea Adejen zuen (konkista baino ehun urte lehenago).

Bere aita hil ondoren, Tinerfe izan zen oinordekoa, dinastiako mentzeirik boteretsuena izatera iritsiz, baina baita azkena ere. Bera hil zenean, bere semeek, uhartea bederatzi mentzeierritan banatu zuten. Abreu y Galindok honako hau idatzi zuen: "*Tenerifeko uharte honetan, gobernatzen zuen gizon bat zegoen, eta obeditzen zutena, Betzenuriya izenekoa, gure fede santuaren mende geratu baino urte gutxi lehenago, bederatzi seme zituena, eta, aita hil zenean, bakoitzak, ahal izan zuen zatia hartu zuen, eta euren artean adostu eta banatu zuten, eta, erreinu bakar bat, bederatzitan banatua geratu zen*".

Tinerfe hiltzean, haren semeek bederatzi erresumatan banatu zuten uhartea. Espainiarrek konkistatu zuten garaian, honako hauek ziren erresuma horietako erregeak:

* Acaimo: Tacoronte mentzeia
* Adjona: Abonako mentzeia
* Añaterve: Guimarreko beste mentzeia
* Bencomo: Taoroko mentzeia
* Beneharo: Anagako mentzeia
* Pelicar: Adejeko mentzeia
* Pelinor: Icodeko beste mentzeia
* Romen: Dauteko mentzeia
* Tegueste: Tegusteko mentzeia

## Kanpo estekak
Eggther

**Eggther**, eskandinaviar mitologian, erraldoi edo Jotun bat da, tumulu batean eseria eta bere harpa pozik jotzen deskribatzen dena, Fjalar oilar gorria, kantatzen hasten den bitartean, Ragnaröka iragarriz.

Edda poetikoko Völuspa olerkiaren 42. ahapaldiaren arabera

Erraldoiaren nortasuna, ez da ezagutzen, baina, John Lindowren arabera, olerki bereko 40. ahapaldian deskribatzen den bera izan liteke, Jarnvid basoan bizi zena eta Fenrirren semeak jaioarazi zituena (sarri Angrbodarekin identifikatzen dena). Eggther izena, Ecgtheowren berdin-berdina dela ere badio, Beowulfen aita izen bereko olerki anglosaxoian. Baina Andy Orchardekin ados dago, nork bere *Dictionary of Norse Myth and Legend*en, paralelo hau, istorio nagusitik aldentzeko elementu bat dela dirudiela dioen.

## Kanpo estekak
Ithilien

thumb|**Ithilien**, Matěj Čadilek marraztua
**Ithilien** ("Ilargiaren lurraldea" sindarinez), Tolkienen legendariumeko fikziozko toki bat da. Gondorreko eskualde eta feudo bat da.

Ithilien, Anduineko beste aldean, ibaia eta Mordorreko Ephel Duathen artean dagoen Gondorreko lurralde bakarra da. Eskualdea, gainera, Ithilien iparraldea eta Ithilien hegoaldean banatua dago.

Lurralde eder eta oparoa zen Eguzkiaren Bigarren Aroan eta Eguzkiaren Hirugarren Aroaren lehen zatian, Gondor boteretsua zenean eta Mordor hutsik zegoenean. Antzina, bere hiriburua Minas Ithil izan zen, baina Mordorrek hartu zuenean, bere izena, Minas Morgulera aldatu zen. Honen ondoren, bertako biztanleria gehienak, Anduin ibaiaren beste aldera ihes egin zuen gerratik aldentzeko, baina Gondorreko seneskalek, esploratzaileak mantendu zituzten Ithilienen, baseak, Henneth Annûn bezalako toki sekretuetan zituztelarik.

Eraztunen Jauna eleberrian, Gollumek, Frodo Zorrozabal eta Samsagaz Gamyi, Ithilienetik zehar daramatza, Cirith Ungolerantz, Mordorrera iristeko. Olifante batekin zihoazen Haradeko hegoaldetarren arteko gudu baten lekuko izan ondoren, hobbitak, Faramirek aurkitzen ditu, Denethor II.a seneskalaren semea, eta Henneth Annûnera daramatza, baina jarraitzen uzten zaie, Sauronen agenteak ez zirela frogatu zuenean.

Eguzkiaren Laugarren Aroan, Ithilien, Ithilieneko printzeek gobernatu zuten, Faramir eta Eowynekin, Rohango printzesarekin hasten den leinu bat. Minas Morgul ez zen birpopulatua izan (denbora luzez behintzat), eta Faramirrek gobernatu zuen Emyn Arneneko jaun bezala.
Emyn Arnen

**Emyn Arnen** (elfoeraz "Ur ondoko muinoak"), Tolkienen legendariumeko fikziozko toki bat da. Anduinen beheko ibilguaren ondoan, Minas Tirithetik gertu, aurkitzen diren muino batzuk jasotzen duten izena da. Tradizioaren arabera, handik zetorren erregearen seneskalen aurrekaria, Hurin. Faramir, azken Seneskal Erregeordea, Elessar erregeak, Ithiliengo printze eta Emyn Arneneko jaun izendatu zuen, eta hara joan zen bizitzen bere emaztearekin, Eowynekin, Eraztunaren Gerraren ondoren.
Nystadeko bakea

**Nystadeko bakea** edo **hitzarmena**, 1721eko abuztuaren 30ean, egutegi juliarraren arabera edo irailaren 10ean gregoriotar egutegiaren arabera sinatua, honela deitua, egungo Uusikaupunki finlandiarraren izen suediarra den Nystadengatik, Itsaso Baltikoan nagusitasuna lortzea xede zuen Errusiar Inperioa eta Suediar Inperioaren arteko Iparraldeko Gerra Handiaren amaiera izan zen. Hitzarmen honen ondorioz, Errusiak Suedia gainetik kentzen zuen Iparraldeko Europako herrialde nagusi bezala, Suediagandik, Estonia, Livonia, Ingria eta Kareliaren zati handi bat jasoz. Estokolmoko Hitzarmenek, gainera, Errusia eta beste alde borrokarien (Hannover, Prusia eta Danimarka kasu) arteko gatazkaren amaiera suposatu zuten.

## Kanpo estekak
Autoklabe (industria)

Industria munduan **autoklabe** hitza tamaina handiko presiopeko lapiko erraldoi batetaz hitz egiteko erabiltzen da. Hau prozesu industrialetan erabiltzen da.
 
Autoklabe industrialak honetarako erabili ohi dira:
 
* Elikadurako industrian: 100 grado zentigradu baino gehiago behar duten kontserbak esterilizatzeko.
* Egurraren industrian: eraikinen kanpoaldean ipintzen den egurra tratatzeko eta horrela intsektuetatik babesteko.
* Ehungintza industrian: jantziak tintatzeko.

## Kanpo estekak
Herion

**Herion**, Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jaunaren Eranskinetan, Gondorreko hirugarren Seneskal Erregeordea izan zen. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2037an jaioa, Eradanen semea da. Bere izena, sindarinezkoa da eta "Indartsua" bezala itzul daiteke.

Herion, Zaintzapeko Bakea deritzon garaian gobernatu zuen bigarren seneskala izan zen. Bere aitaren oinordeko bihurtu zen 2116an, eta Gondor, 32 urtez gobernatu zuen, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2148an hil eta, bere oinordekoa, bere seme Belegorn izan zen.
Moda (argipena)

**Moda** hauetako bat izan daiteke:

* estatistikan, moda, neurri estatistikoa;
* moda, jantzi, osagarri, altzari eta orohar diseinua duten objektuetarako gizartean dagoen joera,
** moda-diseinua, arroparen eta akzesorioen diseinura bideraturiko artea.
Mikhail Kalaxnikov

**Mikhail Timofejevitx Kalaxnikov** (; Kuria, Altai Krai, Errusiako SESF, SESB, 1919ko azaroaren 10a - Izhevsk, Udmurtia, Errusia, 2013ko abenduaren 23a) kalibre txikiko armen diseinatzaile nabarmena izan zen. AK-47 eraso-fusilaren (sarri, *Kalaxnikov* edo *AK* izenez ezaguna) diseinatzailea izateagatik da ospetsua.

## Biografia 
### Gazte urteak 
Abeltzainen semea izanda, Bigarren Mailako Eskolan graduatu eta gero, berehala Kalaxnikov lanean hasi zen Maitaiko Turkestan-Siberia trenbideko gordailuan, eta horretan aritu zen 1938 arte. Urte hartan Armada Gorriko kide egin zen. Armadan zela, tankeen mekanika-eskolan, hainbat osagai diseinatu zituen tankeak konpontzeko.

### Bigarren Mundu Gerra 
Bigarren Mundu Gerran borrokatu zen, tankeen dibisioko ofizialorde. Hasieratik interes handia erakutsi zuen su-armei buruz. 1941an Georgi Zhukov jeneralak Leningradora (egungo San Petersburgo) destinatu zuen, haren asmakizunak tankeetan erabiltzeko. Une horretan hasi zen Kalaxnikov tankeak gidatzen, harik eta urte hartako urrian Brianskeko guduan bonba batek besoan zauritu zuen arte. Ospitalean zelarik, arma berri batean hasi zen pentsatzen, sobietar arma zaharrei bere kideek egindako kritiketan oinarrituta.
Abonako mentzeierria

thumb|270px|Tenerifeko mentzeierriak
**Abonako mentzeierria**, Tinerfe Handia hil ondoren eta Kanariar uharteen gaztelar konkistaren aurretik, Tenerife uhartea banatu zen bederatzi mentzeierrietako bat izan zen. Egungo Fasnia, Arico, Vilaflor, Granadilla de Abona, San Miguel de Abona eta Arona udalerriak hartzen zituen. Bertako mentzeiak, Atguaxoña eta Adjona edo Adxoña izan ziren.

## Kanpo estekak
Lilian Laslandes

**Lilian Laslandes** (Pauillac, Gironda, 1971ko irailaren 4a - ) futbolari ohi eta eskubaloi jokalaria da. Aurrelari langilea, Laslandes hainbat taldetan aritu da.

## Kirol ibilbidea 
1991ko udan egin zuen salto Libourneko lehen taldera. Urte hartan 10 gol egin zitiuen, 33 norgehiagoka jokatuz. Hurrengo bost denboraldietan Auxerretaldean 125 norgehiagoka jokatu zituen 47 gol lortuta Frantziako ligan, Europako txapelketetan 20 partidutan 2 gol egin zituen.
Momia

[thumb|230px|Modu naturalean momifikatutako egiptoar baten gorpua. [Naqada II garaikoa. British Museum]]
thumb|230px|Baltsamatutako momia egiptoarra. British Museum
[thumb|230px|Guanajuatoko momia naturala, [Mexiko]]
[thumb|230px|[Momia guantxeak|Momia guantxea, Santa Cruz de Tenerifeko Natura eta Gizakiaren Museoan]]
**Momia**, hil eta denbora askora, baltsamatzearen edo baldintza naturalen ondorioz kontserbazio egoera pean mantendu diren gizaki edo animalien gorpuei deritze.

## Momia naturalak 
Badaude toki eta eskualdeak, euren muturreko lehortasun, hotz, alkalinotasun, aire libretik edo mikroorganismoengandik isolatuta egoteagatik, gorpu bat, usteldu ordez, ohi gertatzen den bezala, momifikatzea eragiten dutenak.

Giza momia natural antzinakoenak, Naqada garaiko egiptoarrak dira. Europan, ezagunena Ötzi da, Brontze Aroko Alpe italiarretako biztanle baten hondarrei emandako izena, eta Helmut Simon mendizaleak aurkitu zuena 1991n. Gorpuaren kontserbazioaren arrazoia, pertsona hori hil zen tokiko hotza izan zen, muturrekoa eta iraunkorra dena.

2006an ospatu zen UISPPen XV. biltzarrean, Chulingo Quebradako andetar momia baten ile larruko AMS datazioa aurkeztu zen, Zurigoko Institutu Politeknikoak egina, eta duela 6.000 urte datatua dagoena. Momia naturalik antzinakoena zein den adierazterakoan, Zurigoko datazioek, Chulingo momia, Otzi baino 750 urte zaharrago egiten dute.

### Momia naturalen adibideak 
* Naqada kulturako Antzinako Egiptoko momiak
* Ötzi, Brontze Aroko Alpe italiarretako biztanlea
* Guanajuatoko momiak Mexiko
* San Bernardoko momiak, Cundinamarca, Kolonbia
* Cherchengo gizakia, Lop Nor laku gazia, Xinjiang Txina
* Gatzezko gizakia, Chehrabadeko gatz meatzeak, Zanjan, Iran
* Galerako gizakia, Espainiako Galerako nekropolia, argartar kulturakoa, Brontze Arokoa.
* Lindowko gizona (Ingalaterra) Burdin Aroa)

## Momia baltsamatuak 
Momia kontzeptua, eskuarki arrazoi erlijiosoengatik, ahal bezainbeste denbora kontserbatzeko asmoz baltsamatutako edo prestatutako gorpuaren ideiarekin lotua dago. Gorpuak nekez mantentzen dira usteldu gabe, berez kontserbatzeko baldintzak ezustekoak eta urriak baitira.

Antzinako kultura batzuek, Historiako une ezberdinetan, erritu eta hil ohituren atal gisa garrantzi handia eman diote hildakoen gorpuak kontserbatzeari. Antzinako Egipto da hildakoen errituzko momifikazioaren adibiderik ezagunena. Sarkofagoetan sartu aurretik, baltsamatu eta lihozko bendez estaltzen zituzten.

### Momia zeremonialen adibideak 
* Antzinako Egiptokoak
* Chinchorro momiak, Chinchorro kulturakoak, Txileko iparraldeko kostaldean eta Peruko hegoaldean
* Momia Inkak, Andeetan, Peru, Txile eta Argentinan aurkitutako kopuru nahiko handi bat. Horien artean, hauek nabarmentzen dira:
** Juanita Momia edo "Ampatoko Dama", Ampato mendiaren magalean aurkitua, Ampato mendikatean, Arequipan, Peru
** Llullaillacoko Momiak, Llullaillaco sumendiaren tontorrean aurkituak, Argentinako Saltako probintzian. Garaiko erritual batean sakrifikatutako hiru umerenak dira.
* Momia tibetarrak
* Momia guantxeak, Kanarietan

## Kanpo estekak 
* Antzinako Egiptoko momifikazio teknikei buruzko artikulua ARGIAn
Añaterve

**Añaterve**, Tenerife uharteko Guimarreko mentzeierriko buruzagi guantxe bat izan zen. Guimarreko mentzeierriko mentzei edo erregea izan zen, Tinerfe hil ondoren eta gaztelar konkistaren aurretik, Tenerife uhartea banatu zen bederatzi barrutietako bat.

Alonso Fernandez de Lugo, Errege Katolikoen Aurreratuarekin bake akordioetara iritsi zen lehen mentzei tenerifearra izan zen.

## Bizitza 
1494ko maiatzean, Alons Fernandez de Lugo bera buru zuen 30 ontziz, 190 zaldunez eta 1000 eta 2000 (iturrien arabera) oinezko soldadu gaztelarrez osaturiko espedizio bat, Tenerife bertako biztanle batzuekin batera, Tenerifen lehorreratu zen, Añazan.

Alonso, bake akordioetara iritsi zen Añaterverekin, hauei Icodeko mentzeierria, Dautekoa, Adejekoa eta Abonakoa bilduz, *bake alderdia* deritzona eratzen dutena, gaztelarren eta hauen aliatu militarren domeinua onartzen zutenak. Beste mentzei batzuekin izandako elkarrizketak, ez ziren akordio batetara iritsi, eta espainiarren aurkako aliantza militarra (edo gerra alderdia), Taoro, Tacoronte eta Anagako mentzeierriez osatuta geratzen da.

Añatervek, gaztelarrei lagunduko die zenbait alditan, tropa laguntzaileak emanez, bereziki, Acentejoko lehen guduan, Aguereko guduan eta Acentejoko bigarren guduan.
Østfold

**Østfold**, Norvegia hegoekialdeko konderri bat da, 4182 kilometro karratuko hedadura eta 258.542 biztanleko biztanleria duena. Akershus konderriarekin eta Suediarekin muga egiten du iparrekialdean. Hiriburua, Sarpsborg da.

Osloko fiordoaren bazterrean dago. Muinoek izurtutako eskualde bat da (240 eta 300 metro arteko muinoak. Iparraldean eta ekialdean, baso trinkoz estalia dago. Ontziolak, industria kimikoak, galletenak, zurarenak eta paperarenak ditu. Eskualde turistiko bat da.

## Udalerriak 
18 udalerritan (norvegieraz *Kommuner*) banatua dago:
300px|ezkerrera
* Aremark
* Askim
* Eidsberg
* Fredrikstad
* Halden
* Hobøl
* Hvaler
* Marker
* Moss
* Rakkestad
* Rygge
* Rømskog
* Råde
* Sarpsborg
* Skiptvet
* Spydeberg
* Trøgstad
* Våler

## Kanpo estekak
UHT

**UHT** (ingelesezko *Ultra High Temperature*, *"Tenperatura Ultra-Handia"*), **ultrapasteurizazioa** edo **uperizazioa** janari batean egon daitezkeen mikrobio patogenoen suntsiketa burutzen duen prozesu termikoa da, janariaren zaporea eta propietateak aldatu gabe. Esnea luzaroan mantentzeko sarrien erabiltzen den sistema da.
  
## Ezaugarriak 
Esnea denbora tarte txiki batean (2-4 segundotan) 135-140°C berotzen da, eta gero laster hoztu. Hau era jarraian egiten da eta eremu itxi batean, produktua ez kutsatzeko ontzi aseptiko batean. Prozesu honek esneari egosi zapore leuna ematen dio, laktosaren karamelizazioa dela-eta.

Tenperatura handiak prozesuaren denbora gutxitzen du, eta forma honekin ere elikagaiak ez dira galtzen. UHT produktu ohikoena esnea da, baina prozesua zukuetan, kremetan, jogurtetan, ardoa, zopa eta lapikokoetan ere aplikatu daiteke.

Pasteurizazioaren antzera, uperizazioak ez ditu mikroorganismo guztiak akabatzen; patogeno gehienak hiltzen ditu, ordea. Hala ere, pasteurizazio klasikoaren aldean uperizazioak hobeto mantentzen ditu janariaren ezaugarri nutritiboak, gutxiago degradatzen baitu tratatutako produktua .

UHT esneak arrakasta handia izan du Europan, non 10 europarretik zazpik edaten baitu. Produktu honen ekoizle nagusia Parmalat da. Ipar Amerikako merkatuan, kontsumitzaileak tenperatura epelean kontsumitzeko ohitura handia izan du, eta ez dira esne honen oso aldekoak izan.

UHT esneak sei edo bederatzi hilabete irauten du, ireki baino lehen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pasteurizazioa

## Kanpo estekak
Nyos aintzira

**Nyos aintzira**, dagoen sumendiari, 3011 metrokoa, izena ematen dion aintzira da. Sumendiaren krater osoa hartzen du, Okuko Eremu Bolkanikoa deritzona hartzen duten 29 maarretako bat, Kamerun ipar-mendebaldean dagoena. Hauskortasun kortikal gune baten zati da, Kamerungo lerro bolkanikoa deritzona, Kamerun mendia estratosumendia hartzen duena eta 1600 kilometro inguruz hedatzen dena, bere luzeraren erdia, Ozeano Atlantikoan urperaturik duelarik.

Nyos aintziraren kraterra, beharbada, erupzio freatiko eztandagarri baten ondorioz sortu zen, duela 500 urte. Bere erta, 1,8 kilometroko zabaleraraino iristen dena, granitozko hautsitako bloke handiak dituzten material basaltikozko txatalez osatua dago.

Lakuak, 200 metro baino gehiagoko sakonera du. Euri garaian, urak, ertzetik gainezka egiten du eta inguruko haranak urpean hartzen ditu.

## 1986ko katastrofea 
1986an, Nyos lakutik ihes egin zuen karbono dioxidozko laino batek, 1800 pertsona eta 6000 abere hil zituen. Gas kilometro batek, 50 kilometro orduko abiadan zihoana, inguruko haranak jaitsi zituen, handik, norantza orotara 23 kilometrotan hedatuz.

Aurrerantz egiten zuen heinean, gas astuna, lurraldera estutzen zen, aireari tokia kendu eta gizaki eta animaliak itoz.

Katastrofearen arrazoiak: gas toxikozko laino handi baten jarioa, lakuko urak eragin zuen, lurrazpiko iturburuetatik iragazi zen karbono dioxidoz saturatu ostean. Uste denez, gasa, lakuaren hondotik erauzi zen, luizi edo lurrikara baten ondorioz. 1990etik, frantziar zientzialari talde batek, lakua desgasifikatzeko lan egin du, eta hodi batzuk jarri dira, karbono dioxido eraketak eragozteko.

Historiako erupzio limnikorik larriena da.

## Kanpo estekak
Fermaten kiribila

frame|eskuinera|Fermaten kiribila
**Fermaten kiribila**, Pierre de Fermaten omenez deitua, eta **kiribil paraboliko** izenez ere ezaguna, honako ekuazio hau betetzen duen kurba bat da:

r\ =\ \theta^{1/2}

Arkimedesen kiribilaren kasu berezi bat da.

## Ikus, gainera 
* Kiribila

## Kanpo estekak
Linterna (arkitektura)

[thumb|200px|[Sant'Ivo alla Sapienzaren linterna, Erroma, ospetsua bere espiral formagatik]]
**Linterna**, arkitekturan, kupula baten gainean jarritako dorre erako egitura da, leihateen bidez, eraikinaren barnean argiztatzea ahalbidetzen duena.

Zirkulu edo poligono erako oinplanoduna, barnealderantz irekitzen da zuzenean kupularen gainean, eutsiko duen oinarri mailarik gabe. Bere funtzioa, kupula argiztatzea da, bertan leihoak irekitzen diren horma bertikalen bidez. Arrazoi honegatik, eta formaren antzekotasunagatik, "lanterna" deitzen zaie.

Lanternaren goialdearen gainean, ohi, eliza edo beste eraikin erlijioso batzuetan, kristautasunaren ikurra den gurutze bat jartzen da.

Pizkundetik aurrera, kupulak eraikitzeko teknika aurkitu zenean, artistak, lanternentzako forma eta konponbide originalak pentsatzen hasi ziren, zeruan nabarmentzen diren elementu bereizgarri bezala erabateko garrantzia emanez.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Luis Beaumontekoa

**Luis Beaumontarra** Nafarroako zenbait nobleren izena izan zen:

* Luis I.a Beaumontarra (1341-1376), Filipe III.a Nafarroakoaren eta Joana II.a Nafarroakoaren Nafarroako errege-erreginen semea.
* Luis II.a Beaumontarra (1412-1462), Luis I.a Beaumontarraren biloba, Joana Nafarroakoarekin ezkondu zena.
* Luis III.a Beaumontarra (?-1508), Luis II.a Beaumontarraren semea eta Leringo bigarren kondea.
* Luis IV.a Beaumontarra (?-1530), Luis III.a Beaumontarraren semea eta Leringo hirugarren kondea.
* Luis V.a Beaumontarra (?-1565), Luis IV.a Beaumontarraren semea eta Leringo laugarren kondea.

## Kanpo estekak 
* Leringo kondeen genealogia
Karlos Beaumontekoa

**Karlos Beaumontekoa** (1361 &ndash; Olite, Nafarroa, 1432ko ekainaren 29a) Nafarroako Erresumako alferez izan zen.

## Biografia 
Aita Luis I.a Beaumontekoa zuen; ama, berriz, haren maitale Maria Lizarazukoa. Karlos II.a Nafarroakoa osabak 1379an erresuma-alferez eta 1381ean Donibane Garazi eta Asiaingo gazteluen jaun izendatu zituen. Erregearen izenean Frantzia eta Ingalaterrako Gorteetan negoziazioak egin zituen, Richard II.a Ingalaterrakoaren eta Henrike IV.a Ingalaterrakoaren erregealdietan. Horregatik San Martin Unxeko jaurerria lortu zuen.

## Kanpo estekak
Aberrazio esferiko

thumb|Aberrazio esferikoaren mekanismoa
**Aberrazio esferikoa**, ispilu eta leiarren akats bat da, non, ardatz optikoan paraleloki eragiten duten argi izpiak, honengandik distantzia batetara baina, ardatzetik gertu dauden izpiak doazen foku ezberdin batetara doazen. Aberrazio esferikoa, monokromatiko erako hirugarren mailako aberrazio bat da, modu ezberdinean eragiten diona uhin luzera bakoitzari.

Efektu hau, ispiluaren edo leiarraren diametroaren laugarren potentziarekiko proportzionala da, eta foku luzeraren hirugarren potentziarekiko alderantzizko proportzionala, foku laburreko sistema optikoetan askoz nabarmenagoa delarik, mikroskopio baten leiarretan adibidez. Antzinako teleskopio optikoetan, foku luzeko tresnak erabiltzen ziren, aberrazio esferikoaren efektua murrizteko.

## Kanpo estekak
Alboragabetasun

Zenbatesle bat **alboragabea** dela esaten da, zenbateslearen itxaropen matematikoa edo batezbesteko balioa da, zenbatetsi nahi den parametroaren balioarekin bat datorrenean. Bestela, zenbateslea **alboratua** dela esaten da. Zenbateslea alboragabea izateak *batez bestez* parametroaren balioa kausitzen dela esan nahi du.

Notazio matematikoa erabiliz, \theta parametroa izanik, eta \hat{\theta} bere zenbatesle bat, \hat{\theta} alboragabea izango da hau betetzen bada:

:E[\hat{\theta}]=\theta

## Kanpo estekak
Pazzi kapera

**Pazzi kapera** () Gurutze Santua basilikako lorategian dagoen kapera da, Filippo Brunelleschi arkitektoaren azken lana. Pazzi familiak 1441ean eman zion eraikitzeko enkargua.

## Ezaugarriak 
Neurri txikiko eraikina da, petxinen bidez, aterki erako ganga bat eratzen duen oinplano zirkularreko ganga batekin estalitako arkupearekin, Pazzitarren hil barruti bezala eraiki zena. Brunelleschik, urrezko zenbakiaren proportzioa erabili zuen (aurretik, greziarrek euren tenpluetan jada erabili zutena, bere oinplano eta fatxadaren diseinuan.

Laukiluze formako oinplanoa, erdian kupula duena eta arkupearekin. Bere fatxada, bost zatiko arkupe bat da, ordena konposatuko sei zutaberen artean, lau muturrak ateburutuak dituena eta, erdikoa, garaipen arku erdizirkular eran, oso garaia eta zabalera bikoitzekoa, kanoi ganga batekin estaltzen dena. Arkupe horren gainean, pilastra korintiarrekin apaindutako eta erdiko arku handiak zatituriko teilatupe bat altxatzen da, erlaitz oso apainduan amaitzen dena. Ateburutu greziarra, erdiko arku erromatarrarekin uztartzen ditu, eta argia leuntzeko balioko zuen. Goian, kupula bere linternarekin nabarmentzen da. Arkupearen antolaketa honek, non, arrakastarekin, ateburutua erdiko arkuarekin uztartzen den, arkitekto ugarirentzat, inspirazio iturri edo eredu izango den berrikuntza bat da.

Aldarea kokatzen den kapera bat, ildokatzeekin itsatsitako pilastrekin eta kasetoiak dituen kanoi gangekin apaindua.

Arkupeak, erdiko arkua, bao ateburutuekin eta tondo eta estrigilozko frisoekin uztartzen du. Barnealdea, Michelangelorentzat eredu izan zen, Florentziako San Lorenzoren basilikako sakristia berrirako, 1421ean, Brunelleschik berak erreformatu zuena, bere lehen kapera, Sakristia Zaharra edo Sacrestia Vecchia erantsiz.

## Ikus, gainera 
* Pizkundetar arkitektura

## Kanpo estekak
Luis II.a Beaumontekoa

**Luis II.a Beaumontarra** (1412 &ndash; Madril, 1462ko maiatzaren 28a) Nafarroako kondestablea eta Leringo kondea izan zen.

## Biografia 
Aita Karlos Beaumontekoa eta ama Ana Courtongoa izan zituen. 1432an aita hil zitzaionean, familiak Nafarroan, Zuberoan eta Lapurdin zituen lurraldeak ez ezik Nafarroako kondestablearen titulua ere jarauntsi zituen. Mauleko gobernadorea eta Gloucesterreko dukearen lotinanta izan zen 1434tik goiti, baina 1449an Henrike IV.a Ingalaterrakoak eskualdea konkistatu eta Zuberoa eta Lapurdin zituen lurraldeak kendu zizkion.

Beaumontarrak zuzendu zituen Karlos Vianako Printzearen alde, Joanes II.a Aragoikoak 1447an Joana Enrikez ezkondu eta Nafarroako Gerra Zibila hasi zenean. Hori zela eta, Joanes II.a Aragoikoak 1450ean bere ondareak konfiskatu zizkion. 1451ko Oibarko guduan preso hartu eta 1460ra arte atxilotua izan zen. Gaztelako Erresuman hil zen itzulia prestatzen ari zela.

## Ezkontza eta seme-alabak 
1424ko abuztuaren 25ean, Karlos III.a Nafarroakoaren alaba Joanarekin ezkondu zen. Senar-emazte berrientzako erregeak Leringo Konderria sortu zuen. Hamar seme-alaba izan zituzten:
* Luis, oinordekoa.
* Karlos
* Filipe
* Joanes
* Joana
* Ana
* Gilen
* Henrike
* Tibalt, eta
* Maddalen

## Herri kulturan 
Hainbat adituren arabera, Luis II.a Beaumontekoa litzateke *Bereterretxeren Khantorian* aipatzen den jaun kondea. Baliteke Bereterretxe Beaumontarren etsai ziren Agaramonte leinukoa izatea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Leringo kondeen genealogia