Tyrannosaurus

***Tyrannosaurus*** (antzinako grezierazko τυράννος *tyrannos*, «tirano» eta σαύρος' *sauros*, «musker» hitzak elkartuta sorturiko izena, «musker tiranoa» esan nahi duena) dinosauroen generoa izan zen. Generoko espezie bakarra ***Tyrannosaurus rex*** famatua da, Kretazeoan bizi izandako espezie haragijalea. Dinosauroen arteko ikono da, zalantzarik gabe.

Kretazeo Berantiarrean bizi izan zen Ipar Amerikan, garai hartan Laramidia izeneko uharte-kontinentea zena. Inoiz izan diren haragijaleetan handiena zen. Aurkitu diren aztarnen arabera, 12 m inguru luze eta 4 m inguru garai zen, gaur egun onartzen den posturan, eta 6 eta 10 tona bitarteko pisua bide zuen. Burua, lepoa, gorputza, atzeko hankak eta isatsa oso sendoak zituen, baina aurreko hankak, berriz, laburrak eta argalak.

## Aurkikuntzen historia 
### Aurreneko aurkikuntzak 
Tyrannosauroaren aurreneko aztarnak 1874an Arthur Lakes geologoak Golden (Colorado) aurkituriko hortz batzuk izan ziren. 1890. hamarkadan John Bell Hatcherrek garezurraren atzeko elementu batzuk aurkitu zituen Wyomingen. Hasiera batean *Ornithomimus grandis* espeziearen aztarnak zirela pentsatu zen baina gaur egun Tyrannosauroarenak direla ondorioztatu da.

1892an Edward Drinker Cope paleontologoak bi orno puxketa aurkitu zituen eta *Manospondylus gigas* izena eman zion ("orno porotsu erraldoia"), odol hodientzako zulo ugari aurkitu baitzituen bertan. Hasiera batean Ceratopsidae familiakoa zela uste izan bazen ere 1907an theropodo batena zela ikusi zen. 1917an *Manospondylus gigas* hori ondoren aurkituriko *Tyrannosaurus rex*-en aztarnen berdina zela ondorioztatu zuen Henry Fairfield Osborn paleontologoak.

### Hezurdura guztia eta izendapena 
[220px|thumb|[Natur Historiaren Amerikar Museoa|Natur Historiaren Amerikar Museoko aldizkariko argazkia, 1900-1918 inguruan.]]
Natur Historiaren Amerikar Museoko laguntzaile eta zaintzaile Barnum Brown paleontologoak 1900ean *Tyrannosaurus rex*aren hezurduraren zati handi bat aurkitu zuen Wyomingen eta 1902an beste hezurdura baten zatia Montanako Hell Creek Formazioan. Azkenak 34 hezur fosilizatu zituen eta Museoaren presidente Henry Fairfield Osbornek *Tyrannosaurus rex* ("Musker tirano erregea") izena eman zion 1905ean, garaiko animalien artean handiena ez ezik, beldurgarriena ere irudikatzeko.

Urte haietan beste hezurdura batzuk ere aukritu ziren eta izen beldurgarriak eman zitzaizkien, *Dynamosaurus imperiosus* edota *Dynamoterror dynastes*, baina denak *Tyrannosaurus*aren hezurdurak zirela ondorioztatu zen.

Hurrengo hamarkadetan, paleontologoon jarduera baztertu zen: ez zen beste aurkikuntzarik izan 1960ko hamarkadara arte.

### Aurkikuntza berriak 
1960ko hamarkadan, *Tyrannosausur rex*-aren 42 hezurdura aurkitu ziren Ipar Amerikaren mendebaldean, batzuk hezurren % 5 baino ez zuten, baina bazeuden hezurren % 80 zutenak ere. 1990eko hamarkadan bi hezurdura oso aurkitu ziren: *Sue* eta *Stan* izenak eman zitzaizkien, hezurdurak aurkitu zituzten zientzialarien izenak hain zuzen ere, Sue Hendrickson (1990ean) eta Stan Sacrison (1992an).

## Deskribapena 
350px|thumb|Aurkitu diren *Tyrannosaurus* aleak, gizakiarekin alderatuta.
### Tamaina 
*Tyrannosaurus rex* inoiz izan den animalia haragijale handienetakoa da. *Sue* (FMNH PR2081) izeneko alea 12,3 - 12,8 metro luze da eta pelbisean 3,66 metroko garaiera du. Hainbat teknika bidez saiatu dira pisua neurtzen eta 8,4 - 14 tona artean bide zuela estimatu da. Azken ikerketek 9,5, 8,4 eta 7,4 tonakoa zela adierazi dute. Ez da alerik handiena, *Scotty* (RSM P2523.8) izeneko *Tyrannosaurus rex* bat 13 metro luze baitzen.

### Garezurra 
250px|thumb|Garezurra.
Aurkitu den garezur handiena 1,52 metro luze da eta 460 kilogramoko pisua. Hezurrak trinkoak ziren baina toki batzuetan erlauntza itxura dute, hezurrak arintzeaz gain mugimendua lortzeko egokiak direnak. *Tyrannosaurus rex*aren barailezurrak U itxura du (gainerako teropodoena V itxurakoa da) eta horzkada indartsuagoa zuela ondorioztatu da.

Hortzeriaren ezaugarri nagusia heterodontzia da, hau da, itxura desberdineko hortzak ditu bakoitzak duen funtzioaren arabera moldatuak. Ebakortzak elkarrengandik gertu zeuden, **D** itxuran kokaturik zeuden, oso zorrotzak ziren eta atzerantz kurbaturik zeuden. Gailurra indartua zuten gainera. Gainerako hortzek "platano zorrotzen" itxura zuten eta elkarrengandik sakabanatuago zeuden. Aurkitu den *T.rex* hortz handienak 30'5 cm neurtzen zituen, sutrai eta guzti.

### Bizkarrezurra 
250px|thumb|*Sue*ren hezurdura.
*Tyrannosaurus rex*aren bizkarrezurrak lepoko 10 orno, bizkarreko 13 orno eta sakroko 5 orno zituen. Buztaneko ornoen kopurua ez da zehaztu baina 40 orno inguru izan zitezkeela proposatu da eta gainerako dinosauroekin alderatuta, motza baina oso gihartsua zen, buru handiaren pisuari eutsi ahal izateko. Bigarren ornoa da bereziki txikia. Orno horiek aire poltsak zituzten alboetan.

250px|thumb|*Sue*ren hezurdura.

Bizkarraldean orno sendoak zituen, baina gerrialdean estutu egiten zen. Sakro aldeko ornoak bat eginda zeuden eta pelbisari lotuta zeuden. Buztana pisutsua zen eta nahiko luzea, gorputzaren aurrealdea orekatzeko.

### Gorputz adarrak 
250px|thumb|Besoen egitura.
Besoak oso motzak ziren. Bi erpe soilik zituzten. Baraila indartsuek harrapakina erasotzen zuten bitartean animaliari gogor eusteko balio zioten. Kopula garaian lagungarriak zirela ere pentsatzen da, krokodilo emeetan identifikatu zen bezala. 2005eko ikerketa batek, ordea, krokodiloen ornoaren tamaina eztabaidan jarri zen eta bide batez tiranosauroen dimorfismo sexuala ere bai. *Tyrannosaurus rex* ale bakarrean aurkitu da ehun biguna eta hori da sexualki sailkatu ahal izan den bakarra. Kaltzio kopuru handia zuen ehunak, arrautza sortzeko beharrezkoa, eta horregatik emea zela ondorioztatu da.

## Fisiologia 
### Garuna eta zentzumenak 
Ohioko Unibertsitateko Lawrence Witmer eta Ryan Ridgely ikerlariek begien eta buruaren mugimenduen koordinazio bikaina zutela frogatu dute. Frekuentzia baxuko soinuak entzuteko gai zirenez distantzia luzera egon arren gai ziren harrapakina lokalizatu eta harrapatzeko.

55º-ko ikusmen esparrua zuten, esate baterako gaur egungo belatzek baino handiagoa, eta gizakiek baino 13 aldiz ikusmen zehaztasun handiagoa. Horri esker, 6 kilometroko distantziara iristen zen Tyrannosauroen ikusmen muga.

Belarrietako koklea ere oso luzea zuten: horregatik, frekuentzia oso baxuko soinuak entzuteko gaitasuna zuten.

Garunari dagokionez, hegazti ez diren dinosauroen artean handienetakoa zutela ikusi zuten Grant R. Hurlburt, Ryan C. Ridgely eta Lawrence Witmerrek.

### Termoerregulazioa 
300px|thumb|Lumadun *Tyrannosaurus rex* baten irudia.
Ez dago argi tiranosauroak ektotermikoak (odol hotzekoak) edo endotermikoak (odol berokoak) ziren. Azken urteetan ikusi da *Tyrannosaurus rex* gazteen hazkuntzak ugaztunen hazkuntzarekin antzekotasun handiak badituela.

Bestalde, gaur egun (2019an) oraindik zehaztu ezin bada ere, *Tyrannosaurus rex*ak lumak ote zituelako hipotesia ere zabaldu da, haren gertuko ahaideek lumak zituztela ikusi baita. Gorputzeko atal batzuetan soilik agertu zirela uste da; dena den, tiranosaurido erraldoiak klima beroetan bizi zirela ikusita, eboluzioan zehar galdu zituztela pentsatzen da.

### Hazkuntza 
Hainbat adinetako aleak aurkitu direnez, *Tyrannosaurus*aren hazkuntza erritmoa zehaztu ahal izan dute zientzilariek. 15 eta 20 urte arteko adinean hazkuntza ikaragarria izaten zuten eta helduarora iritsi ondoren sei urte inguruko bizi esperantza izaten zuten. Haurretan hilkortasun tasa handia zuten eta horregatik kumeen zainketak garrantzi handia zuen, 14 urterekin independizatzen ziren arte. Tiranosauro gazte gutxiren fosilak aurkitu dira, eta hortik ondorioztatzen da gazteen hilkortasun tasa nahiko baxua zela. 1915ean Henry Fairfield Osbornek tente marraztu zuen eta 1992 arte horrela irudikatu zen. 1990eko hamarkadan, Jurassic Park filmak ibilera zuzenagoa erabili zuen eta ordutik ez da askorik aldatu, gorputza lurrari buruz paralelo eta buztana luzatuta, buruaren pisua orekatzeko.

*Tyrannosauroak* hanka luzeak zituen, baina zientzialariak ez dira ados jartzen haren abiaduraz. Proposatu diren hipotesiek gehienez 5 km/h eta 19 km/h artean finkatzen dute. Ez da korrika ari zeneko lorratzik aurkitu, baina 4 metro inguruko pauso luzeak egiten zituela pentsatzen da.

Ostrukaren mugimenduarekin konparatu izan da; hala ere, hainbat ikerlariren arabera, sei tonako animalia bat 19 km/h-ko abiaduran joanda, estropuz egin eta eroriz gero, kolpeak animalia hilko zuela ondorioztatu dute. Gaur egun afrikar elefanteen antzeko ibilerarekin konparatzen da.

Edozein kasutan ere, harrapatzen zituen ceratopsido eta hadrosauridoak baino azkarragoa izan beharko zuela argi dago.

## Elikadura 
*Tyrannosaurus*aren horzkada inoiz izan den lehorreko animalien artean indartsuena da. 3,6 eta 5,4 tona arteko indarra egiteko gai ziren.

Mugitzeko era oraindu zehaztu ez izanak harraparia edo sarraskijalea den eztabaida piztu izan du historikoki. Jack Horner paleontologoak sarraskijalea izan zelako hainbat argudio eman zituen:

* Tiranosauroaren aurreko besoak oso txikiak dira gainerako harraparienekin alderatuta. Harrapakina eusteko ez lukete balioko.
* Usaimen bulboak oso garatuak zituen, gaur egungo saien antzera, eta urrutitik sarraskia lokalizatzeko gaitasuna izango luke.

[250px|thumb|*Tyrannosaurus* bat *[Parasaurolophus*a ehizatzen, Azerbaijango zigilu batean.]]
Kontrako argudioak ere plazaratu izan dira. Karen Chin eta bere taldeak hezur zatiak aurkitu dituzte tiranosauroen koprolitoetan, baina hortzak hezurrak murtxikatzeko zailtasunak zituztela frogatu dute. Bestetik, tiranosaurioa nahikoa azkarra bazela erakusten duten ikerketak azaldu dira. Azkenik ikusmen binokular bikaina zuen eta sarraskijalea balitz eboluzioak ez zukeen ezaugarri hori garatu araziko. Argudio hauek aintzat hartuta harraparia zela pentsatzen da gaur egun. Horrek ez du esan nahi hil animalia berri bat jango ez zuenik edo beste batek ehizatutakoa lapurtuko ez zuenik.

2010ean, kanibalismo zantzuak aurkeztu ziren. Hainbat tiranosauro ale aurkitu dira beste tiranosauro batek eragindako horzkadak hezurretan dituztela. Humeroan eta hanketako hezurretan agertu dira marka horiek eta sarraskijale oportunista jokaeraren froga gisa aurkeztu dira, ez baita sinesgarria tiranosauroen arteko borrokan etsaiaren hanketaraino makurtuko zirenik oreka galdu gabe. Ziurrenik lurrean erdi janda zegoen tiranosauro baten azken haragi zatiak hartu bide zituen haren espeziekideak.

## Sailkapena 
*Tyrannosaurus* dinosauroen arteko Theropoda subordeneko eta Coelurosauria kladoan kokaturik dago eta Tyrannosauroidea superfamiliako genero tipoa da. *Tyrannosaurinae* azpifamilian *Tyrannosaurus rex*ez gain *Daspletosaurus* (Ipar Amerika) eta *Tarbosaurus* (Mongolia) ere badaude.

1955ean, Evgeny Maleev paleontologo sobietarrak *Tyrannosaurus bataar* espeziea aurkitu zuen Mongolian, *Tyrannosaurus* generoko bigarren espezie bat balitz bezala, baina bien artean dauden desberdintasunak haintzat hartuta 1965ean zuzendu eta *Tarbosaurus bataar* izena eman zitzaion.

Hurrengo urteetan Tyrannosauridoen familiako hezurdura berriak aurkitu ziren eta 2013an honako sailkapen filogenetikoa aurkeztu zuen Loewen *et al.* taldeak:

## Paleoekologia 
300px|thumb|Hell Creek Formazioko dinosauro esanguratsuenak.
Kretazeo Berantiarraren amaierako Maastrichtiar garaian bizi izan zen, duela 68-66 milioi urte, Ipar Amerikako mendebaldea hartzen zuen Laramidia kontinentean. Eremu azpitropikala zen, klima epel eta hezekoa. Florari dagokionez, angiospermak nagusi ziren eta tarteka metasekuoiak eta araukariak ere zeuden. 

*Triceratops*a inguru hartako dinosauro belarjale handiena zen, beste batzuk *Leptoceratopsa*, *Torosaurusa*, *Edmontosaurusa*, *Thescelosaurusa*, *Ankylosaurusa*, Denversaurusa, Pachycephalosaurusa eta *Sphaerotholusa* ziren. *Tyrannosaurus*a ez zen terapodo bakarra, baziren *Ornithomimusa*, *truthiomimusa*, *Acheroraptora*, *Dakotaraptora*, *Pectinodona* eta *Anzua* ere.

Hipotesi baten arabera, *Tyrannosaurus*-ek jatorri asiarra izan zezaketen, iparralderantz jo eta gaur egungo Ipar Amerikara iritsi arte.

## *Tyranosaurus*-a egungo kulturan 
[300px|thumb|[King Kong (1933ko filma)|King Kong (1933) filmeko irudi bat, King Kong-en eta *Tyrannosaurus*-aren arteko borroka.]]
Gaur egungo kulturan dinosauro ezagunena bihurtu da *Tyranosaurus*a. 

1905eko abenduaren 30ean The New York Times egunkariak horrela deskribatu zuen *Tyrannosaurus rex*: "inoiz izan den animalia borrokalari ikaragarriena", "errege guztien errege animalien erreinuan", "Lurreko Gerra-Jaun nagusia" eta "oihaneko gizonjalea". 1906an "antzinateko boxealaria" izendatu zuten.

1942an Charles R. Knight artista amerikarrak Natur Historiako Field Museoan hormirudi famatu bat margotu zuen *Tyrannosaurus* eta *Triceratops* bana borrokan ikusten direna.

Zinemari dagokionez, Tyrannosaurusaren aurreneko agerpena 1918koa da, *The Ghost of Slumber Mountain* filmean agertzen da *Triceratops*aren aurka borrokan. 1925ean Arthur Conan Doyle-ren *Mundu galdua* eleberriaren moldaketan agertu zen berriz. 1933an King Kong filmean agertu zen King Kong harekin borrokan. 1993an Jurassic Park filmeko protagonista izan zen, bai eta saileko hurrengo hainbat filmetan ere. 2005eko King Kongen filmean ere berriz agertu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  *Sue* tiranosaurioaren webgunea
*  *Stan* tiranosaurioaren webgunea]