open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
José Joaquín Orbe

**José Joaquín Orbe Murgia** (Irun, 1749ko uztailaren 15a – Durango, 1819ko urriaren 11a), bigarren Valdespinako markesa izan zen.

## Biografia 
Bere aita Andrés Agustín Orbe Valdespinako markesa bost urte zituela hil zenez, amarekin bizi zen. Honen partez 1783an Astigarragan zegoen Murgiako jaurerria jarauntsi zuen.

Aita bezala hainbat aldiz Ermuako alkatea izan zen eta baita Gipuzkoako Ahaide Nagusien artean zegoen.

Hil zenerako 2 seme eta 5 alaba izan zituen, semeetatik Jose Maria oinordekoa bakarrik adin nagusikoa ailegatuz.

## Erreferentziak
Juan Nepomuceno Orbe Mariaka

**Juan Nepomuceno Orbe Mariaka** (Ermua, 1817ko maiatzaren 2a – Ermua, 1891ko apirilaren 21a), laugarren Valdespinako markesa, bizkaitar jeneral eta politikari karlista izan zen.

## Biografia 
Orbetarrak Ermuan markesak ziren. Aitarekin Lehen Gerra Karlistan, Azpeitia, Gares, Larraintzar, Etxarri-Aranatz, Abartzuza, Jurramendi, Arlaban, Bilbo eta Ondarroako guduetan parte hartu zuen eta ondoren, Bergarako besarkadaren aurkaria izanik, Frantziara erbesteratu zen bere aitarekin. 1850ean titulua ez ezik aitaren ospea karlisten arten jarauntsi zituen.

1860an Sant Carles de la Ràpitan matxinatu zen arrakastarik izan gabe eta Frantziara ihes egin behar izan zuen berriro 1868. urteko iraultzaren ondorioz. 1871an senatari hautatu zuten Bizkaia ordezkatuz. Mañaria, Oñati eta Gernikako guduetan borrokatu zen hurrengo urteetan eta Frantziara alde egin behar izan zuen berriro. 1873. urtean itzuli zen mariskal graduaz eta Markina, Etxebarri, Gernika, Sollube, Oñati, Azkarate, Urizaharra, Eraul, Ibero, Lizarra, Allo, Deikaztelu, Viana eta Jurramendiko guduetan borrokatu zen. 1874. urtean Bizkaiko komandante nagusi izendatu zuten eta Bilbo, Irun eta Lakarreko guduetan parte hartu zuen Karlos erregegaiaren agindupean. Frantziara erbesteratu zen gerra amaitutakoan. 1880. urtean itzuli eta karlisten buruzagietako bat izan zen. *El Estandarte Real* agerkari karlistako erredaktore izan zen. 1891. urtean Kapitain Nagusi izendatu zuen Karlosek; handik gutxira hil zen.

Juan Nepomucenok seme bi, José María eta Cándido María, izan zituen, biak karlisten buruzagiak izan zirenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kafe-landare

**Kafe-landarea** (*Coffea*) zuhaitz txiki bat da, *Rubiaceae* familiakoa, eta haren fruituek kafea egiteko haziak ematen ditu. Kafeak nazioarteko merkatuaren nekazaritza produktu nagusien artean dago. Afrikar eta Arabiar jatorria du, baina gaur egun ekoizpena nagusia Hego Amerikan dago.

## Ezaugarriak 
Klima tropikaletan mendian edo goi-ordokietan landatzen da.

Kafe-landareak lorea eta hazia aldi berean ematen ditu, adar malguak ditu, hosto iraunkor berde-berdeak eta jasmin usain gozoa darien lore zuriak.

Landareak 12 metroko altuera izan dezake, baina 2 edo 3 metroko altueran mozten da haziak eskuz batu ahal izateko. Landareak loreak eman eta handik 7-9 hilabete bitartean heltzen dira haziak. Fruitua drupa txiki bat da. Landare bakoitzetik kilo erdi eta kilo bat kafe txigortu inguru jaso daiteke, eta barietateren batean bi kilo ere jaso daitezke.

Kafea ez da batzen sasoi berean herrialde guztietan, Kantzer Tropikotik gertu daudenetan urritik otsailera bitartean batzen dute eta Kaprikornio Tropikotik gertu daudenetan, berriz, maiatzetik uztaila bitartean.

## Taxonomia, espezieak 
thumb|Fruituak (*Coffea arabica*)
* *Coffea arabica*
* *Coffea benghalensis*
* *Coffea canephora* edo *robusta*
* *Coffea congensis*
* *Coffea liberica*
* *Coffea stenophylla* 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kafe

## Kanpo estekak 
*  Coffee Research Institute 
*  Catálogo de la biodiversidad de Colombia 
* dossiers.ub.edu
Igokari

[thumb|Tximinia zahar bat [huntzak estalita]]
**Igokaria** euskarri baten inguruan gorantz hazten den landarea da, kiribilez edo aireko sustraiez baliatuta.

## Igokari batzuk 
* Arrosa batzuk
* Bryonia
* Clematis
* Huntza
* Ipomoea
* Mahatsondo birjina

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Résultats de recherches sur la croissance des plantes grimpantes
Valdespinako markesgoa

thumb|300px|Orbe familiaren armarria
[eskuinera|thumb|300px|[Valdespina jauregia|Valdespinako markesen jauregia eta lorategia, Ermua, egun bertako udaletxea dena]]
**Valdespinako markesgoa** lehendabizikoz 1736an Filipe V.ak Andrés Agustín Orbe Zarautzi emandako noblezia titulua da.

280 urtetan zehar titulua Orbe familian izan da. Markesen artean III.a, IV.a eta V.a, batez ere III.a zen Jose Maria Orbe, nabarmentzekoak dira, XIX. eta XX. mendeetan zehar karlismoren buruzagiak zirenak.

## Historia 
Orbe familia Bergarako Angiozar auzokoa da. XVII. mendean Ermuara joan zen, justu Andrés Agustín Orbe Larreategi jaio baino belaunaldi bat aurrerago.

Andrés Orbe Larreategi XVIII. mendearen lehen herenean eragin handiko pertsona izan zen. Apaiza, 1720an Bartzelonako apezpiku eta 1725ean Valentziako artzapezpiku bilakatu zen. 1727 eta 1733 artean Gaztelako biltzarraren gobernadorea eta 1733an inkisidore nagusia izan zen.

1733an honek bere iloba zen Andrés Agustín Orbe Filipe V.ak Valdespinako markes bilakatzea lortu zuen. Horrela artzapezpikuaren familiak honen ospea jarauntsi zuen.

Artzapezpikua Ermuan bere jaioterrian jauregia eraiki zuen, egun bertako udaletxea dena.

## Markesen zerrenda 
## Kanpo estekak
Otsoputz

**Otsoputza**, **astaputza**, **astoputza** edo **Astaputz perladuna** (*Lycoperdon perlatum*) *Agaricaceae* familiako onddoa da. Gure inguruko astaputz arruntenetako bat da. Gaztetan jateko modukoa da, baina benetan ez du balio handirik sukaldaritzan.

## Deskribapena 
Onddo zuria da eta helduaroan ontzen doan heinean marroi kolorea bereganatzen du. Goialdean erraz desegin daitezken pikortatze txikiak dauzka.

**Karpoforoa:** Udare formakoa, perlatxo biribil edo konikoz estalia eta heltzean eroriaz joaten dira, seinale bat utziz. Gaztea denean zuri-grisaxka kolorekoa da, gero arre-zikina.

**Gleba:** Hasieran zuria, gero hori-berdexka edo arre-buztin kolorekoa, eta hautsez betea zahartzean. Espora helduak goiko aldean irekitzen den zulo batetik ateratzen dira.

**Hanka:** Glebaren zati antzua du eta hasieran zuria da, gero arre-buztin kolorekoa edo arre-purpurakoa. 1,5 eta 3 cm arteko zabalerakoa eta 2 eta 5 cm arteko altuerakoa.

**Etimologia:** *Lycoperdon* hitza grezierazko “lupa de lupo”-tik dator, onddoak esporen hauts bafadak isil-isilik jariatzen dituelako zapaltzean. *Perlatum* epitetoa latinetik dator, “perlatus” hitzetik, perlatua esan nahi du. Karpoforoaren itxuragatik.

## Kokalekua eta garaia 
Oso ohikoa Konifera eta hosto erorkorreko zuhaitzez osatutako basoetan aurki litezke, bai udan, nahiz udazken eta udaberrian ere, bereziki orein gorotzen aldamenean.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan barreiatzen da, kontinente guztietan zehar, Antartikan izan ezik, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Jangarritasuna 
Erdipurdiko jangarria gaztetan, gleba erabat zuria eta trinkoa denean.

### Nahasketa arriskua 
Beste *Lycoperdon* zuri batzuekin, *Lycoperdon furfuraceum*, *Lycoperdon pyriforme* eta abarrekin. Hala ere, *Lycoperdon perlatum*-ek dituen perlita formako eztenak desberdina egiten dute.

## Galeria 

Fitxategi:Lycoperdon perlatum 3.jpg
Fitxategi:Lycoperdon perlatum 4.jpg
Fitxategi:Lycoperdon perlatum 5.jpg
Fitxategi:Lycoperdon perlatum 6.jpg
Fitxategi:Lycoperdon perlatum 7.jpg
Fitxategi:Lycoperdon perlatum 8.jpg
Fitxategi:Lycoperdon perlatum 9.jpg
Fitxategi:Lycoperdon perlatum 10.jpg
Fitxategi:Lycoperdon perlatum 11.jpg
Fitxategi:Lycoperdon perlatum bat.jpg
Fitxategi:Lycoperdon perlatum bost.jpg
Fitxategi:Lycoperdon perlatum sei.jpg
Fitxategi:Lycoperdon perlatum zazpi.jpg
Fitxategi:Lycoperdon perlatum zortzi.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Maria Orbe Gaytán de Ayala

**José María Orbe Gaytán de Ayala** (Bergara, 1848ko abenduaren 9a – Astigarraga, 1933ko ekainaren 12a), bostgarren Valdespinako markesa, militar eta politikari gipuzkoarra izan zen.

## Biografia 
Orbetarrak Ermuan markesak ziren. Aitarekin eta anaiarekin Hirugarren Gerra Karlistan borrokatu zuen, non komandantea izan zen. Gerra ondoren, erregegaiarekin erbesteratu zen.

Itzultzean ez zuen politikan parte hartu 1904an Liga Foral Autonomista alderdian sartu arte. Ermua eta Astigarragako alkatea izateaz gain, 1911n eta 1915 eta 1918 artean Gipuzkoako Foru Aldundiko Ahaldun Nagusia izan zen. 1919an tradizionalismoaren alde egin zuen.

## Erreferentziak
Jerezko aireportua

**Jerezko aireportua** Cádizko probintziako Jerez de la Fronterako udalerrian dagoen nazioarteko aireportua da. Hirigunetik 8 kilometroko distantziara dago. Aireportua 1936an eraiki zuten tropa frankistek Iparraldeko Afrikatik zetozen soldaduak penintsulara hegazkinez joateko. 1946ra arte aireportu militarra izan zen eta ordutik aurrera aireportu zibil bihurtu zen. Morón de la Fronteran eraiki zuten ondoren base militar bat.

2012an 913.301 pertsonek erabili zuten.

## Aire-garraioa 
Ondorengo grafikan Jerezko aireportuan urtez urte egondako bidaiarien kopurua ikus daiteke.

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:600 height:350
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:1650
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:165 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:55 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1996 text:1996
  bar:1997 text:1997
  bar:1998 text:1998
  bar:1999 text:1999
  bar:2000 text:2000
  bar:2001 text:2001
  bar:2002 text:2002
  bar:2003 text:2003
  bar:2004 text:2004
  bar:2005 text:2005
  bar:2006 text:2006
  bar:2007 text:2007
  bar:2008 text:2008
  bar:2009 text:2009
  bar:2010 text:2010
  bar:2011 text:2011
  bar:2012 text:2012

PlotData=
  color:barra width:20 align:center
   	   	 
  bar:1996 from:0 till: 411
  bar:1997 from:0 till: 473
  bar:1998 from:0 till: 500
  bar:1999 from:0 till: 597
  bar:2000 from:0 till: 706
  bar:2001 from:0 till: 802
  bar:2002 from:0 till: 771
  bar:2003 from:0 till: 846
  bar:2004 from:0 till: 1117
  bar:2005 from:0 till: 1297
  bar:2006 from:0 till: 1382
  bar:2007 from:0 till: 1608
  bar:2008 from:0 till: 1302
  bar:2009 from:0 till: 1079
  bar:2010 from:0 till: 1043
  bar:2011 from:0 till: 1030
  bar:2012 from:0 till: 913

PlotData=

  bar:1996 at: 411 fontsize:S text: 411.276 shift:(0,5)
  bar:1997 at: 473 fontsize:S text: 473.060 shift:(0,4)
  bar:1998 at: 500 fontsize:S text: 499.508 shift:(0,7)
  bar:1999 at: 597 fontsize:S text: 597.120 shift:(0,5)
  bar:2000 at: 706 fontsize:S text: 705.710 shift:(0,5)
  bar:2001 at: 802 fontsize:S text: 802.067 shift:(0,8)
  bar:2002 at: 771 fontsize:S text: 770.614 shift:(0,5)
  bar:2003 at: 846 fontsize:S text: 846.452 shift:(0,5)
  bar:2004 at: 1117 fontsize:S text: 1.117.447 shift:(0,5)
  bar:2005 at: 1297 fontsize:S text: 1.297.134 shift:(0,5)
  bar:2006 at: 1382 fontsize:S text: 1.381.560 shift:(0,5)
  bar:2007 at: 1608 fontsize:S text: 1.607.834 shift:(0,5)
  bar:2008 at: 1302 fontsize:S text: 1.302.770 shift:(0,5)
  bar:2009 at: 1079 fontsize:S text: 1.079.787 shift:(0,5)
  bar:2010 at: 1079 fontsize:S text: 1.043.163 shift:(0,5)
  bar:2011 at: 1079 fontsize:S text: 1.029.598 shift:(0,5)
  bar:2012 at: 1079 fontsize:S text: 913.301 shift:(0,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text: Iturria - AENA

## Hegaldiak 
## Erreferentziak 
* 

## Kanpo estekak 
* Aireportuaren webgunea AENAren atarian
Gudu

[thumb|400px|[William Sadlerren Waterlooko guduari buruzko margolana.]]
**Gudua** edo **gudaldia** —zenbaitetan *bataila* deitua— bi armadaren arteko borroka da. Guduak, gehienetan, gerra edo kanpaina militar baten barne gertatzen dira, eta lekuz, denboraz eta ekintzez zehaztua da. Gudua izateko, borroka gogorra izan behar da; bestela, "ekintza", "borrokatxo" edo "eraso" izenak erabiltzen dituzte.

## Emaitzaren eragileak 
Gudu baten garapenean eta emaitzan, faktore ugari daude jokoan. Hona hemen nagusiak:
* Morala
* Armamentua
* Diziplina
* Lurrazala
* Buruzagiak
* Estrategia

## Motak 
Lekua garrantzitsua da guduaren bilakaeran, horrela badaude lur, itsas eta airezko guduak.

Gainera, badaude mota askotako guduak:
* Topaketa-gudua, alde biak gudu-zelaian eraso edo defentsa prestatu gabe sartzen direnean.
* Higadura-gudua non galtzaileak garaileak baino erori gehiago dituen.
* Aurrerapauso-gudua, non helburua irabaztea baino etsaiaren defentsak hondoratzea den.
* Inguratze-gudua, etsaia inguratzea helburua denean.
* Suntsidura-gudua non galtzailea gudu-zelaian akabatua den.
* Gudu erabakigarria, gerra osoko emaitza erabakitzen duena.

## Izena 
Guduei, normalean, gudu-zelaiaren ezaugarri geografiko batetik datorkie izena, hiri, baso edo ibaia izanda. Batzuetan datak ere erabiliak izan dira.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gerra

## Bibliografía 
## Kanpo estekak
Almeríako aireportua

**Almeríako aireportua** Almeríako probintzia zerbitzatzen duen nazioarteko aireportua da. Mojácar, El Ejido eta Roquetas de Mar gune turistikoetaik gertu dago, turista askori zerbitzua eskainiz. Almeríako aireportua Andaluziako 4. aireporturik garrantzitsuena da. AENA enpresa publikoak kudeatzen du.

2012an 749.712 pertsonek erabili zuten.

## Azpiegiturak 
* 3.200 metroko lur-hartze pista.
* Aireontzientzako 24 plataforma.

## Hegaldiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aireportuaren webgunea AENAren atarian
The Rescuers

***The Rescuers*** (ezagunago gaztelaniaz ***Los Rescatadores***; euskaraz ***Erreskatatzaileak***) 1977eko Wolfgang Reitherman, John Lounsbery, eta Art Stevens zinema zuzendariek zuzendutako Walt Disney Productions ekoiztetxearen abentura eta dramazko marrazki bizidun film bat da. Filma erreskate sagu batzuei buruzkoa da. Margery Sharp idazlearen liburu sail batean oinarritzen da, bereziki *The Rescuers* (1959) eta *Miss Bianca* (1962) liburuetan. 2012an, 35. urteurrenean, DVDan eta Blu-rayan argitaratu zuten berriro filma.

*The Rescuers Down Under* (1990) jarraipena izan zuen.

## Kanpo estekak
Joanes V.a Lanuzakoa

**Joanes V.a Lanuzakoa** (Lanuza, 1564 &ndash; Zaragoza, 1591), ezizenez *Gaztea* edo *Mutikoa* (aragoieraz *lo Choben* edo *lo Mozo*), izen berdina daraman bosgarren Aragoiko Justizia izan zen. Nahiz eta bere agintaldia laburra izan, Aragoiko Historiako Justizia ospetsuenetakoa da, aurre-prozesu bat ospatu gabe exekutatu baitzuten.

Bere jatorria zein den ezezaguna da. Joanes IV. Lanuzakoaren semea zen, aurreko Justizia izana, honen heriotza ostean bere kargua oinordetzan jaso zuen, une hartan hogeita zazpi urte zituen, horregatik *Gaztea* (*Lo Choben*) ezizena ezarri zioten.

Bere gaztetasun eta esperientzia eza ez ziren bere Zaragozako jardunaldi zailetan oso lagungarri suertatuko. Filipe II.a Gaztelakoaren garaian, Foruak arrazoi zirela sortutako arazoen ondoren, errege honek Aragoiko Erresumarekin zituen harremanak gaiztotu egin ziren. Monarka honen antzinako idazkaria izana zen Antonio Pérez aragoarrari hilketa leporatu zitzaion. Hau hasiera batean Aragoiko Foruen babespean egon eta Justiziak epaitu behar zuen. Hori ekiditeko asmoz, Filipe II.ak heretikoa zela salatu zuen, honela Justiziak baina maila gorenagoa zuen Inkisizioak epaitu zezan, honenbestez bere estraditazioa prestatzen hasi zen. Baina Antonio Pérez espetxetik atera eta Inkisizioren aurrera eraman behar zuten unean, jendearen matxinadek presoa berriz ere espetxean sartzea behartuarazi zituen. Ondorioz, erregeak eta Inkisizioak ereduzko zigorrak exekutatuko zituztelako mehatxua iragarri zuten.

Filipe II.a Gaztelakoak Zaragozara gudaroste bat bidali zuen. Justizia foruzale gisa matxinaden eta aldarrikapenen buru jarri zen, erregearen gudarostearekin akordio batera iristeko helburuz, baina preso hartu eta aurre-prozesu bat bete edo burutu gabe 1591ko abenduaren 20an Zaragozako Merkatuaren enparantzara eraman eta burua moztuz exekutatu zuten. Gertakari guzti hauek Aragoiko Nahasmenduak izendapenaz ezagutzen dira.

Joanes Lanuzakoaren gorpua San Frantziskoren monasterioan lurperatua izan zen, hilobira bere karguari zor zitzaiozkion ohore guztiekin eramana izan zelarik.

## Ondarea 
Joanes Lanuzakoaren burugabetzea Aragoiko Justizia karguarentzat kolpe latza izan zen, eta Aragoiko foru doktrinan aldaketa bat suposatu zuen.

Gaztearen exekuzioa bidegabekeritzat joa izan zen eta aragoarren gehiengoak gaitzetsi zuen. Gertakari honen oroigarri gisa, Zaragozako hiriak bere erdigunean dagoen Aragoiko enparantzan Justizia honen ohorezko monumentua jaso zuen.

Joanes Lanuzakoaren izena Aragoiko eguneroko esparru askotan topa daiteke. Gaur egun urtero hainbat kolektibo-taldeek abenduaren 20an Justiziaren heriotza ospatzen dute.

1995eko abenduaren 20an Armijo jauregian Aragoiko Justiziaren egoitza berria estreinatu zen.

## Ikus gainera 
* Aragoiko Foruak
Aduanazainak (Lehen Karlistaldia)

thumb|300px|eskuinera|*Albúm de las tropas carlistas del norte* liburuaren margolana.
**Aduanazainak** Lehen Karlistaldian Tomas Zumalakarregik sortutako infanteriazko unitate militarra izan zen.

Bere zeregina zergak kobratzea zen eta horretarako Ogasun zibilaren buruzagien menpe zeuden. Baina helburu nagusia etsaien mugimenduak behatzea eta buruzagi karlistei berriak ematea zen. Gotorlekuetan gordeta, bere uniformea honakoa zen: panazko prakak, txamarra eta txaleko, gerriko gorria, txapel urdina eta espartinak. Ezkerreko sorbaldan kapa grisa zeramatzaten. Bere arma karabina bat izan zen.

Mariano José de Larrak haiei buruz «» artikulua idatzi zuen.

## Kanpo estekak
Nafarroako gidariak

thumb|300px|eskuinera|*Albúm de las tropas carlistas del norte* liburuaren margolana.
**Nafarroako gidariak** (gaztelaniaz: *Guías de Navarra*) Lehen Karlistaldian Tomas Zumalakarregik sortutako infanteriazko unitate militarra izan zen.

Soldadu hauek ez ziren nafarrak ezta gidariak ere, baizik eta La Mancha, Valentzia, Andaluzia eta beste hainbat lekutan jaiotako soldadu liberalak Altsasuko guduan preso hartu zituztenak. Atxilotu zituztenean, karlistekin bat egiteko edo fusilatuak izateko aukera zuten. Nabarmentzeko ofizialek nahi ez zuten txapel gorriak eman zizkieten. Beti Zumalakarregi beraren agindupean, Dulantziko gudua eta beste guduetan parte hartu ondoren armada osoko batailoi ospetsuenetariko bat bilakatu zen 1836an batailoi erregular bihurtu arte.

800 gidariek kasaka grisa, txapel gorria, poltsa, espartinak, fusil eta baioneta zituzten. Kasakan zeuzkaten botoi horiak zirela eta beste batailoien soldaduek *sardina* ezizena eman zieten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nafarroako lantzariak

thumb|300px|eskuinera|*Albúm de las tropas carlistas del norte* liburuaren margolana.
**Nafarroako lantzariak** (gaztelaniaz: *Lanceros de Navarra*) Lehen Gerra Karlistan Tomas Zumalakarregik sortutako zalditeriazko unitate militarra izan zen.

Lehendabizikoz Vianako guduan hartu zuten parte non Carondeleten zalditeriaren aurka jo zuten, Mendabiarako bidean. Arrakasta itzela izan zuten liberalen "Errege-guardia"- eliteko zalditeria zena- ihesean jarri zutelako, Zumalakarregik berak zuzendutako eraso pare baten ostean.

Bertan eta bere kapitaina zen Henningsenen esanetan "*kosako* biribilak ematen zuten", berokirik gabe eta buruan zapi bat besterik ez zeramatzatela. 1835. urterako, aldiz, uniformea zuten: sable, kapa, lantza eta larruzko estalkia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etxabarriko bentaren gudua

**Etxabarriko bentaren gudua** 1834ko urriaren 28an Etxabarri Urtupiña inguruan gertatu zen gudua izan zen.

## Gudua 
Dulantziko guduan porrota izan ondoren, berrehun eta berrogeita hamar soldadu isabelino inguru bere buruzagiekin batera batera mantendu eta alde egitea lortu zuten. Azkar, gudu-zelaitik hiru kilometrotara dagoen Arrietara heltzea lortu zuten eta elizaren barne sartu eta gua osoan zehar karlisten jazarpenari jarki zioten.

Berria gauean ere Gasteiza heldu eta hurrengo egunean Osmak soldadu hauek arriskutik onik ateratzeko espedizioa egin zuen. Zumalakarregik bazenekien liberalak etorriko zirela eta orografia aprobetxatuz, segada prestatu zuen. Horretarako Arrietan dagoen sakonunetik atera eta Dalloko muinoetan kokatu zituen bere tropak.

Osmak muinoen hegoaldeko malda besterik ez zuen ikusten, malda aldapatsua hain zuzen ere eta tropa gutxi kokatu zituen bertan. Iparraldekoa, berriz, aldekoa zen oso eta karlistek hori aprobetxatu zuten. Muinoak harresi baten moduan funtzionatu ziren eta hori aprobetxatuz erraz hartu zituzten etsaien kokaguneak.

## Tropak 
Osmaren tropek O'Doyleren dibisioi ohia zituen barnean, hau da:
* Erreginaren 2. errejimentua
* Karabineroen 1. eta 2. errejimentuak
* Bujalanceren batailoia

Gainera, liberalek gudaroste hauek ere bazituzten:
* San Fernandoko batailoia
* Artilleria-pieza bi
* 100 zaldun inguru

Karlistek, berriz, gudaroste hauek zituzten:
* Nafarroako gidariak
* Nafarroako 1., 3., 4. eta 6. batailoiak
* Gipuzkoako 2. batailoia
* Arabako 3. batailoia
* Nafarroako lantzariak

## Guduaren ordena 
 eskuinera|100px
                                    
          ^^(1)^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^
          _____(2)___________________________________________________________________
          
                                                                                                                                                               
                                                           ^^^^(4)^^^^^^^(3)^^^^^^^^^
          ===(5)===========(6)==========================(7)====(8)===================
                                                   
                                                                  (9)           (10)
                                                                          
                                                                      (11)         (12)
          ^^(13)^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^

(1) Lizarrate mendatea.
(2) Zadorra ibaia.
(3) Dalloko muinoak.
(4) Dalloko muinoen bidea
(5) Gasteiz-Iruñea errege-bidea
(6) Gasteiz.
(7) Quilchano gaina.
(8) Etxabarriko benta.
(9) Etxabarri Urtupiña.
(10) Arrieta.
(11) Dulantzi.
(12) Txintxetru.
(13) Andiako mendilerroa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mantxa

**Mantxa** () Gaztela-Mantxa autonomia erkidegoan eskualde naturala da. Albacete, Ciudad Real, Cuenca eta Toledoko probintzien artean banatzen da.

Guztira 30.000 km² azalera du ekialdetik mendebalera 300 km eta iparraldetik hegoaldera 180 km izanik. Iberiar penintsulako goi-ordoki eta eskualde naturalik zabalena da, Mesetaren hego-ekialdeko muturra osatuz. Mantxak Hegoaldeko goi-ordokiaren erdigunea osatzen du, Mesa de Ocaña, Montes de Toledo, Campo de Calatrava, Sierra Morena, Campo de Montiel, Campos de Hellín, Corredor de Almansa, La Manchuela, La Alcarria eta Serranía de Cuenca eskualdeen artean kokatua.

Miguel de Cervantesen *Kixotea* eleberriak ospea eman zion, azaltzen dituen abenturak eskualde honetan gertatzen baitira.
thumb|Ciudad Realeko probintziako Mantxako paisaia tipikoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kosta Urdina

**Kosta Urdina** edo '''Côte d'Azur'* (frantsesez  ahoskatua;  , ahoskatua) Mediterraneoaren itsasertz-parte ezagun bat da, Frantziako eta Okzitaniako hegoaldeko kostaldea hartzen duena.

## Kostako udalerriak 
## Turismoa 
2006ko datuen arabera, urte hartan 10 milioi turista baino gehiago hurbildu zen ingurune honetara: %52 atzerritarrak ziren, eta %25 hegazkinez iritsi ziren. 500.000 pertsona kongresuetan aritu zen, eta beste 500.000 pertsona *"Haut Pays"* izenekoan egon zen. 3 milioi bisitarik museo edo monumentuetarako sarrerak erosi zituzten.

Guztira, 75.000 lanpostu sortu zuten arlo honetan, Itsas Alpeak departamenduko guztien artean %18.

## Klima 
Eskualdeko klima nagusia mediterraneoa da, tokian tokiko mikroklimak izan arren. Parisen baino euri gehiago egiten du eta eskualdeko haize nagusiak ipar-mendebaldeko mistral hotza eta hegoaldeko siroko beroa dira.

## Hizkuntzak 
Kosta Urdineko berezko mintzairak okzitanieraren eta ligurieraren (hizkuntza galo-italikoa hau) aldaerak dira berez. Frantsesaren diglosiak 20. mendean zehar ia desagertaraziak dira mintzaira horiek dena dela.
erdian|thumb|300x300px|Liguriera Frantzian
Goiko mapak erakusten ditu ligurieraren mintzairak. *figoun'' mintzairaren herriak berdez, eta monakoera. Monakon. Urdinez ageri diren ekialdeko mintzairak liguriera dira halaber, baina Kosta Urdinean barik mendialdeko herrietan hitz egiten dira.

Kosta Urdineko mintzaira okzitaniarren artean, izen berezia duten nizera eta mentonera aipa daitezke, Niza eta inguruetan mintzatua bata, Menton eta bere haranean bestea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Antibesko lurmuturra

## Kanpo estekak 
*  Kosta Urdineko turismo webgunea
Dumbo (1941eko filma)

***Dumbo*** marrazki bizidunetako film klasikoa da, Walt Disneyk estreinatua, animazioa. 1941eko Urri 23an, RKO banatzaileak hasi zen filma banatzen luzeak uste zutena baino arrakasta txikiagoa izan zuen.

Disney Estudioaren diru sarrerarik garrantzitsuena bilakatu zen. Handik gutxira, abenduan zehazki, Estatu Batuak Bigarren Gerrate Mundialean sartu zen eta Disneyren estudioa gobernuarekin elkarlanean aritu zen. Horretarako, film hezitzaileak, formakuntza militarrarekin erlazionaturikoak eta erretaguardiarako morala igoko zutenak sortu zituzten, hala nola, Der Fuehrer's Face ("Führerraren aurpegia"), Education for Death ("Heriotzarako hezkuntza"), Reason and Emotion ("Arrazoia eta emozioa"), eta Victory Through Air Power film luzea ("Airetiko indarraren bidez garaipena", 1943) non gerra irabazteko bonbardaketa gehiago egin behar zirela defendatzen zen.

## Kanpo estekak
Satan onddo

**Satan onddo** edo **onddo deabrua** (*Rubroboletus satanas*) bere izen deigarriak ongi adierazten duen bezala pozoitsua izateagatik oso ezaguna den *Boletaceae* familiako onddoa da. Halere, ez dago pozoitsuenen taldearen barnean. Berau jateak urdaileko ondoeza, botaka egitea eta beherakoak sor ditzake, ondorio hauek onddo hau jan eta denbora gutxira agertzen direlarik.

Sinonimoak: *Boletus satanas* (Basionimoa), *Boletus pseudofechtneri*, *Boletus marmoreus*, *Boletus sanguineus*, *Boletus foetidus*, *Tubiporus satanas*, *Suillus satanas*, *Boletus crataegi*, *Suillellus satanas*, *Rubroboletus satanas f. crataegi*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 30 cm-rainoko diametrokoa, fin-fin belusatua, hasieran ertza biribilkatua eta gero uhindua. Zurixka da, erdian baino zurbilagoa ertzetan eta batzuetan orban marroiekin baina inoiz ez gorrixkak.

**Tutuak:** Oso luzeak, horiak edo hori-berdexkak eta urdindu egiten dira ukitzean.

**Poroak:** Txikiak, gorriak, gorri-laranjak, laranja kolorekoak eta batzuetan gune horiekin.

**Hanka:** Nahiko laburra , naiz eta *Boletus*-ik handienetakoa izan. Lodia eta trinkoa da, kolore horikoa goiko aldean, gorrixka erdian eta zurixka marroia oinarrian. Urdindu egiten da ukitzean eta oso agerikoa ez den sarea du, oinaren kolorekoa hasieran, eta gero gorri-purpura kolorekoa.

**Haragia:** Trinkoa da eta zuritzat jo daitekeen kolore batekoa, horixka duten poro gorrien *Boletus* gehienekin alderatuta. Airearekin kapela baino ez da urdintzen eta ahul, orban biolazeo bat du oinaren oinarrian. Usain desatsegina eta zaporea gozoa du hasieran, gero desatsegina eta nazkagarria.

**Etimologia:** Boletus terminoaren etimologia eztabaidagarria da. Satanas epitetoa berriz Satan-etik dator: Tentagarria, bere  haragi toxikoak elikatzera gonbidatzen duten kolore erakargarriengatik.

## Toxikotasuna 
Toxikoa da gordinik eta digeritzen zaila kozinatutakoan. Batez ere, intoxikazio gastrointestinalak eragiten ditu, okadekin, urdaileko minarekin edo beherakoarekin, eta sei ordu inguru iraun dezake. Satan izena gehiegizkoa dirudi.
thumb|Satan onddoa
### Nahasketa arriskua 
Himenio gorriko beste *Boletus* batzuekin nahas daiteke; hala ere, haiengandik oso desberdina da, ez baitu kolorazio arrosa edo gorririk kapelan, beti argia da, eta haragia geldo eta gutxi urdintzen da.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenaren hasieran hosto-zabaletako soilguneetan, pinudietan ere bai, belar eta txilarren artean. Beste Boletus guztietatik bereizten da, kare-lurretan bakarrik irteten duelako. Ez da oso ohikoa.
thumb|Satan onddoa azpitik
**Banaketa eremua**: Europa, Ipar Afrika.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Kaukasia, Isreal, Australia.

## Galeria 

Fitxategi:Boletus satanas 3.jpg
Fitxategi:Boletus satanas 4.jpg
Fitxategi:Boletus satanas 5.jpg
Fitxategi:Boletus Satanas 6.jpg
Fitxategi:Boletus satanas 7.jpg
Fitxategi:Boletus satanas 8.jpg
Fitxategi:Boletus satanas 9.jpg
Fitxategi:Boletus Satanas 10.jpg
Fitxategi:Boletus satanas 11.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oriamendi

**Oriamendi** Donostiako udalerriaren hegoaldean dagoen muino bat da, Hernanitik oso gertu. 188 metroko altueran, haren oinetaraino Donostiatik Hernanira doan errepidetik hel daiteke, Aiete auzotik zein muinoaren hegoaldean dagoen Galarreta auzotik. Altuera apala izan arren, Donostialde osoaren behaleku bikaina da. Hori dela eta, ingurua kontrolatzeko leku estrategikoa izan da historian; hala, 1837an izen bereko gudua izan zen bertan, Karlistaldietan, gerora Oriamendiko Martxa izeneko ereserkiari izena emango ziona. Gailurraren inguruan, gotorleku bat eraiki zen 1875 urtean, eta horren aztarna batzuk ikus daitezke oraindik egun.

## Ikus, gainera 
* Oriamendiko gudua
* Oriamendiko martxa

## Kanpo estekak
Valentziako Erresuma

**Valentziako Erresuma** (valentzieraz: *Regne de València*) Iberiar Penintsulan izandako entitate baten izena da.

1238an Jakue Konkistatzailea Aragoiko erregeak sortu zuen Valentziako taifa konkistatzean. Erresuma 1707 arte mantendu zen Aragoiko koroan, urte hartan Planta Berriko dekretuen bitartez bere erakundeak indargabetu eta gaztelakoek ordezkatuak izan zirelako. hala ere, Borboi leinuak bere izena mantendu zuen 1833an Javier de Burgosek egin zuen banaketa administratibora arte.

Biar-Busot osatzen duten lerroa zeharkatu zuenean, Jakue I.ak zaila ikusi zuen hain eskualde luzea birpopulatzea. Hori zela eta, bertoko biztanleria mantentzeko asmotan Valentziako foruak (*Furs de València*) aldarrikatu zituen, ohiturak eta erlijioa babesteko. Horrela eta Aragoiko nobleziaren atsekaberako, Aragoiko koroapean geratu bazen ere Erresuma ezberdina *de facto* eta *de iure* izan zen.

## Ikus, gainera 
* Aragoiko koroa
* Valentziako erregeen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Snow White and the Seven Dwarfs (1937ko filma)

thumb|250px|*Edurne Zuri eta zazpi ipotxen* aurrerakinaren zatia

***Snow White and the Seven Dwarfs*** (euskaraz ***Edurne Zuri eta zazpi ipotxak***) marrazki bizidunetako film klasikoa da, Walt Disneyk estreinatua, animazioa. Disneyrentzat estudioaren irabaziak ez ziren nahikoak, hori dela eta 1934an film luze bat egitea otu zitzaion. Animazioaren industriakoek ordea, Disneyren zoramena ezizena ipini zioten Disneyk sortu nahi zuen Edurne Zuri izeneko film luzeari. Izan ere, estudioa hondamendira eramango zuelakoan zeuden. Gauzak honela, Lillian eta Royk Walti ideia hori burutik kentzeko ahaleginak egin zituzten.

Disneyk aitzitik, Chouinard Arte Institutuan ikasketak egin zituen Don Graham irakaslea kontratatu zuen estudioko langileei formakuntza emateko. Gainera, "Silly Symphonies" bildumako film laburrak erabili zituen froga moduan, efektu berezi, prozesu espezializatu eta kamera anitz zituzten aparailuekin gizakien animazio errealista eta pertsonalitateduna lortzeko. Guzti hori, estudioaren maila teknologikoa igotzeko egin zen, gainerantzean ez baitzuen Disneyk nahi zuen adina kalitate edukiko filmak.

*Snow White and the Seven Dwarfs* produkzioa estudioari dirua bukatu arte luzatu zen (1935-1937 artean). Behin dirua xahututa, Bank of American mailegua eskatu zuten eta horretarako, bertako zuzendariei *Snow White*ren aurrerapen bat erakutsi behar izan zieten. Hasiera batean, 250.000 dolarreko aurrekontua bazuen ere, 1.488.000 dolar gastatu zituzten azkenean. Filma *Carthay Circle Theater*en estreinatu zen 1937ko abenduaren 21ean, eta beronen amaieran, ikaragarrizko txalo zaparrada jaso zuen.

*Snow White* ingelesez egindako animaziozko lehenengo film luzea izateaz gain, Technicolor erabili zuen lehenengoa ere izan zen. Azken hau, 1938ko otsailaz geroztik RKOk banatua izan zen. 1938ko filmik arrakastatsuena izan zen eta 8 milioi dolarreko (egungo 98 milioi) irabaziak lortu zituen estreinako emankizunean.

## Kanpo estekak
The Great Mouse Detective

***The Great Mouse Detective*** (ezagunago gaztelaniaz ***Basil, el ratón superdetective***; euskaraz ***Sagu detektibea handia***) 1986ko Ron Clements, Burny Mattinson, David Michener, eta John Musker zinema zuzendarik zuzendutako Walt Disney Feature Animation ekoiztetxearen misteriozko marrazki bizidun film bat da. Filmean sagu detektibea buruzkoa da.

## Kanpo estekak
Menton

**Menton** Frantziako eta Okzitaniako kostaldeko hiri mugakidea da, Côte d'Azuren eta Italiako mugan kokatutakoa.

## Hizkuntza 
Frantsesaren diglosiak 20. mendean zehar ia desagertarazia, Mentoneko berezko mintzaira mentonera da, okzitanieraren aldaera bat eragina duena mugakide duen ligurierarena.
erdian|thumb|Mentoneraren eremua Itsas Alpeen deparamentuan
21. mendean kale seinale batzuk elebidunak ikus daitezke.
erdian|thumb|250x250px|Kaleko seinale elebiduna, letra txikiz mentoneraz.

## Kanpo estekak 
* Mentongo udal webgunea
Cassis

**Cassis** hitzak ondorengo esanahiak ditu:

* Cassis (Bouches-du-Rhône). Frantziako udalerria.
* Crème de cassis. Likorea.
* Nancy Cassis politikari estatubatuarra.
Cagnes-sur-Mer

**Cagnes-sur-Mer** frantsesez edo *Canha de Mar* okzitanieraz Frantziako eta Okzitaniako kostaldeko hiria da, Côte d'Azuren kokatutakoa.

thumb|ezkerrera|250px|Gaztelua eta alde zaharra.

## Kanpo estekak 
* Cagneseko udal webgunea
Antibes

**Antibes** (frantsesez  ahoskatua; ) Frantziako eta Okzitaniako kostaldeko hiria da, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean kokatutakoa. Juan-les-Pins herria udalerriaren barnean dago.

Mediterraneo aldeko izen bereko penintsulan kokatua, 75.000 biztanle inguru ditu. XVII. mendeko eliza, XVI. mendeko gaztelua. Picasso Museoa (pinturak, marrazkiak, zeramika). Antzinako kolonia greziar eta erromatarra.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Antibesko udal webgunea
Oriamendiko Martxa

thumb|izquierda|Oriamendiko Soñuba
**Oriamendiko Martxa** karlismoaren ereserkia da. Izena 1837an izen bereko mendian egindako gudutik datorkio. Kondairak dio karlistek, liberalak menderatu eta gero, haien kanpamenduan Britainiar Legio Laguntzailearen musikagile batek egindako eta donostiar liberal batek moldatutako partitura topatu zutela, eta karlistek berek hitzak emango zizkiotela.

Jatorrizko hitzak gipuzkeraz zeuden, eta hauek ziren:

Gero, Silvano Cervantesek musika berriz moldatu zizkion, eta Ignacio Baleztena Azkaratek hitzak aldatu:

Espainiako Gerra Zibilean erreketeen ereserki bilakatu zen eta 1937ko otsailaren 27an Francisco Francok Falange Españolaren *Cara al sol* eta José María Pemánek idatzitako Errege Martxa abestiekin batera, abesti nazional izendatu zuen. Hala ere hitzak berriro aldatu zituen monarkiarekin lotura ez izateko. Hain zuzen ere zati hau:

Zati honekin aldatu zuten:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Oriamendiko Martxa euskaraz etab.
Soja transgeniko

**Soja transgenikoa** Ameriketako Estatu Batuetako Monsanto enpresak ekoizten duen genetikoki eraldatutako landarea da.

Gaur egun soja ekoizpenaren %&nbsp;95 transgenikoa da. Izaki transgenikoak genetikoki manipulatuak dauden izakiak dira. Beste landare transgeniko gehienen kasuan bezala, helburua landarearen ezaugarri batzuk aldatzea da, ekoizpena edo ezaugarri nutritiboak hobetzeko asmoz, adibidez herbizidak jasatea, intsektuei eta parasitoei erresistentzia eta abar. Lehenengo transgenikoak 1980ko hamarkadan hasi ziren sortzen, nahiz eta ez ziren 1990eko hamarkada arte saltzen hasi.

## Kanpo estekak
Ikusmen kutsadura

## Ikusmen kutsadura 
**Ikusmen kutsadura** kutsadura mota bat da. Ikusmen kutsadurarik ohikoena ingurunea elementu artifizialekin eraldatzea eta ikusmenerako desatseginak izan daitezkeen osagaiak jartzea da. Elementu hauek, kartelak, kableak, tximiniak, antenak edo bestelakoak izaten dira.Oso txarra izaten dira osasunarentzako.

Elementu hauek ez dute berez kutsadurarik sortzen, baina gizakiaren eraginez (tamaina, banaketa edo jartzeko ordena aldatzea) osagai kutsakor bihur daitezke.
Elementu ez arkitektonikoei referitzen da,elementu hauek paisaiaren estetika aldatzen dute.Arazo hauen kausa gizartea da,Kontsumozko eta progresozko gizarte bat da, arazo hauen kausa.Gainera orain jendea ez dauka kontzientzia ambientala eta honen ondorioz osagai kontaminanteak sortzen edo agertzen dira.Logikoki ikusmen kutsadura ez da herrietan gertatzen hiri edo metropolis handietan baizik.
Kutsadura honek negatiboki influitzen du gizakian eta bizitzazko kalitatea murrizten du.
IKusmen kutsadura dagoen hiri batean pertsonek bizi-giro kaotiko batean bizitzen dutela nabaritzen dute.
eskuinera|450px|thumb|erdian|New Yorkeko ikusmen kutsadura
Fatxada asko hondatutak ikusten dira edo kartel guztien ondorioz ezkutatuta eta zerua ez da ikusten antena eta kableekin.Panorama hau oso txarra da gizonarentzat ba pentsatu behar dugu ze txarra izango den ume edo pertsona heldua batentzat.
## Kausak 
Kutsadura mota honetako kausak hurrengoak dira:hesi publizitarioak,aire-zirkulazioa,kableak,telebistako antenak ,pararrayoak,basureroak,graffitiak,señaleak...Arazo honen errudun nagusienak politikariak dira.Beraiek dira gauza hauek jartzen edo legalizatzen dituztena.
## ondorioak 
Ondorio asko daude:akcidenteak daude,estetica aldatzen du,gizakiaren sistema nerviosora afektatzen dio,buruko mina sortzen du,umore txarra eta gizartearen gainbehera ere sortzen du pertsonak umore txarrez eta haserre daudelako.
## konponbideak 
Konponbideak ez dira izan behar oso zailak.Publizitatea,antenak,graffitiak...eta gauza guztiak kendu.Horretarako norma batzuk jarri beharko dira.

## Kanpo estekak 
* [Buenos Aires(https://eu.wikipedia.org/wiki/Buenos_Aires)]eko hiriko ikusmen kutsadura
* [Dijoneko ikusmen kutsadurako inguruan dagoen txostena
* https://web.archive.org/web/20060103060222/http://www.cabq.gov/aes/s5vp.html Ikusmen kutsadurako ikerketa Albuquerquen
* Consumer eroski
Tigre siberiar

**Tigre siberiarra** (*Panthera tigris altaica*) Felidae familiako eta tigre espeziearen azpiespeziea da.

## Hedapen geografikoa 
Nahiz eta lehen Asiako mendebaldean zein erdialdean eta Errusiako ekialdean zehar bizi, orain siberiako ekialdean dagoen Amur eta Ussuri ibaien arteko eskualdean, Errusia eta Txinaren arteko mugan —Primorieko eta Jabarovskeko kraietan, hain zuzen ere— baino ez da bizi, eta babestuta dago han.

## Ezaugarri fisikoak 
Tigrearen zortzi azpiespezietatik, Siberiar tigrea Bengalako tigrearekin batera, handiena da, bai eta felido handiena ere: badira 300 kilogramoko espezimenak (nahiz eta batez besteko pisua 220-250 kg izan arretan, 130-160 kg emeetan).

107-120 cm altu izan daiteke (Bengalakoa baino 10 zentimetro altuagoa), eta 200-250 cm-ko luzera du, luzera horri 90-100 cm-ko buztana erantsi behar zaio.

## Elikadura eta ehiza 
Tigre hau beste harrapari handien artean bizi da, otso, Amur-eko lehoinabar (bertako espeziea), jatun eta hartzekin batera, besteak beste. Esan beharra dago bere habitateko superharraparia dela eta lehian dauden beste harrapari horiek ehizatu, hil eta jateko gai dela.

Haren harrapakin nagusien artean tamaina handiko ungulatuak eta zerbidoak daude, adibidez, basurdeak, oreinak, japoniar sikak eta altzeak.

## Iraute egoera eta arriskuak 
Tigre azpiespezie hau arriskuan sailkatuta dago IUCN-ren arabera, eta egun, bere habitatean 500 tigre inguru bizi direla uste da.

Duela 15 urte, azpiespezie hau desagertzera kondenatua zegoela pentsatzen zen, Amurreko lehoinabarra bere lehengusu txikiagoa bezala, kopuru urria zela eta. Dena den, lehoinabarra eta siberiar tigrea babesteko jarri ziren mekanismo guztiak direla eta, 15 urte hauetan tigre hauen kopurua izugarri hazi da aurreikuspen txar guztien gainetik, eta gaur egun, kopurua orekatu baino gehiago hazten jarraitzen duela esan dezakegu, iragarritako iraungitzetik behin betiko irteteko.

Dena den, gaur egungo arrisku nagusiak gizakiarengandik hurbilegi egotea, eta oro har, gizakiak tigrearen habitatean esku hartzea dira oraindik ere. Baita legez kanpoko ehiztariak ere, animalien bizirautearen aldeko mugimendua eta teknikak aurreratzen doazen heinean, legez kanpoko ehiztarienak ere beste horrenbeste aurreratzen direlako borroka amaigabe horretan.

 2009an egindako ikerketa genetikoen arabera, desagertua den kaspiar tigrearen azpiespezie bera da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Siberiako tigreari buruzko bideoa
Arkijasko bigarren gudua

**Arkijasko bigarren gudua** 1835eko otsailaren 5ean Arkijas inguruan gertatu zen gudua izan zen.

## Gudua 
Arkijasko lehenengo guduan garaileak izan ez zirenez, liberalek berriro Zumalakarregik Arquijasko zubian zuen kokagunea eraso zuten.

Espoz Minak 5.000 oinezko eta zaldun bidali zituen gudu-zelaira. Manuel Lorenzo, Marcelino Oraa eta beste jeneralek 9.000 soldadu isabelino inguru zituzten Lizarran. Espoz y Minak Arkijasen Ega zeharkatzeko agindua eman zien.

Zumalakarregik, berriz, 8.500 soldadu besterik ez zituen. Berarekin batera Iturralde, Gibelalde, Villareal eta Miguel Gómez Damas jeneralak zeuden.

Otsailaren 5ean liberalek karlistak zeuden Ega ibaiaren beste aldean kokatu ziren. Nahiz eta zenbait aldiz eraso egin beti karlistek menderatuak izan ziren, erori asko izanik. Azkenean inguruetako herrietara atzera egitea erabaki zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urko (argipena)

**Urko**, jatorriz, Bizkaia eta Gipuzkoa arteko mendi baten izena da. Gaur egun, adiera hauek ditu:

## Lekuak 
* Urko, Bizkaia eta Gipuzkoa arteko mendia.
* Urko, Bizkaiko mendebaldeko ibaia, Urko menditik sortua.

## Pertsonak 
* Urko, Jose Antonio Larrañaga abeslariaren ezizena.
* Urko, gizonezko izena.
** Urko Aiartza (Donostia, Gipuzkoa, 1970), politikaria.
** Urko Apaolaza (Hernani, Gipuzkoa, 1979), historialaria eta kazetaria.
** Urko Aristi (Ibarra, Gipuzkoa, 1977), kazetaria eta telebista aurkezlea.
** Urko Arroyo (Bilbo, Bizkaia, 1987), futbolaria.
** Urko Menaia (Donostia, Gipuzkoa, 1974), abeslaria.
** Urko Otegi (Donostia, Gipuzkoa, 1981), saskibaloi jokalaria.
** Urko Pardo (Brusela, Belgika, 1983), futbolaria.
** Urko Vera (Barakaldo, Bizkaia, 1987), futbolaria.
Erlak

**Erlak** Benantxi Eizagirrek eta Lourdes Agirregomezkortak osatu zuten Erlak bikotea, 1968ko udan. Berehala jaso zuten lehen saria, Euskal Abeslarien I. Sariketan gailendu baitziren Alegian (Gipuzkoa), taldeen mailan. Benito Lertxundi eta Julen Lekuona ziren epaimahaikideen artean. Bikotearen kanturik ezagunena "Kennedy" izan zen.

## Taldea 
Gipuzkoan eman zituen kontzertu gehienak Erlak bikoteak. Ehun inguru egin zituen lehen urtebetean, horietako lauzpabost Bizkaian, eta bakan batzuk Ipar Euskal Herrian. Musika "modernua eta gaurkoa" egin nahi zuten, "antziñako musika, garai baterako izan arren, ez genuke nai lengo moldeetan gelditu", zioten elkarrizketa batean (1).

Atzerriko kanta famatuenak euskaraz abesten hasi ziren, beste kantari garaikide askok egin zuten bezala, baina gero kantu propioak sortzen hasi ziren, Jose Angel Legorbururen laguntzaz. Hain zuzen, Legorburuk sortu zuen Erlak bikotearen kantu ezagunenaren doinua, "Kennedy"*, Joshua Fit the Battle of Jericho* herrikoian oinarrituta. Hitzak, berriz, Imanol Urbieta zarauztarrak idatzi zituen. Kantuak arrakasta handia izan zuen, eta hainbat urte geroago Negu Gorriak taldeak haren zati bat erabili zuen "J.F.K." abestian, Erlak-en kantuaren berri emanez ezagutzen ez zuten belaunaldi gazteei.
Lau kantuz osaturiko disko txiki bat baino ez zuen argitaratu, Cinsa diskoetxearekin. Imanol Urbietak zuzendutako Nahia orkestrak lagundu zien grabazioan, gitarraz, baxuaz, saxofoiaz, pianoaz eta bestelako instrumentu batzuez jantziz abestiak. Hala ere, Joxemari Iriondo kazetariaren ekimenari esker Loiolako Herri Irratian gehiago izan ziren grabatutako kantuak: "Ur goxoa", "Lotsatuta", "Soro batean", "Aita eta ama", "Hilen ezkila", "Elurra", "Jauna"...

## Erreferentziak 
* 

## Kanpo estekak
CINSA

**CINSA** (Coordinacion de Iniciativas Sociedad Anonima) 1961ean sortu zuten, Bilbon, sei lagun euskaltzalek: Xabier eta Joseba Gereñok (haien anaia Sabinoren laguntza ere izan zuten), Jose Mari eta Luis Benito del Vallek, Jose Manuel Nicolasek eta Luis Varelak. Abertzaletasunari lotutako pertsonak izanik erregimen frankistak elkarte bat sortzeko baimena ukatuko zielakoan, merkataritza arloko enpresaren izaera juridikoa eman zioten egitasmoari. Musika jaialdiak antolatzea eta diskoak eta liburuak argitaratzea ziren CINSAren helburuak. Luis Varela zen elkarteko presidentea, baina bultzatzaile nagusia Xabier Gereño idazlea zen. Bilbon jaialdiak antolatzen aritu zen Gereño, eta Herri Irratian euskarazko musika irratsaioak egin zituen.

1962tik 1971ra bitartean, 50 disko inguru argitaratu zituen CINSAk. Gehienak iraupen laburreko diskoak dira (singleak), eta euskaraz abestuta daude. Ekoizpenaren zati nagusia kantagintzak osatu zuen (Benito Lertxundi, Maite Idirin, Julen Lekuona, Estitxu, Argoitia anai-arrebak, Urretxindorrak, Ameslariak, Bittor Egurrola, Erlak...), eta gainerakoak orfeoi eta abesbatzen diskoak (Bermeoko Orfeoia, Arratiako Korua...), garai hartan hain modan zeuden orkestrenak (Naikari, Daikiris...), akordeoi eta txistulari kontzertuenak eta euskal dantzenak izan ziren. Disko bakoitzetik berrehun ale argitaratzen zituen CINSAk, eta amaitu ahala berrargitaratzen zituen. Hala, Urretxindorrak taldearen disko baten 2.000 ale saltzera iritsi zen.

Frankismoak ezarritako zentsuraren aurka borrokatu behar izan zuen CINSAk. Espainiako Informazio eta Turismo Ministerioaren baimenik gabe ez zegoen ezer argitaratzerik. Zentsura ez ezik, kartzela ere pairatu zuen Xabier Gereñok disko bat argitaratzeagatik. Izan ere, Julen Lekuonaren "Ez, ez dut nahi" kantua zekarren diskoa bahitu egin zuen Guardia Zibilak, eta hamabost egunez eduki zuten Gereño espetxean.

Egitura amateurra zuen CINSAk; Gereño bera arduratzen zen diskoak herriz herri banatzeaz. Hortaz, 70eko hamarkadan, Espainiako diskoetxe indartsuak (CBS, RCA, Zafiro, Movieplay...) euskal abeslarien peskizan hasi zirenean, haiekin lehiatzerik ez zegoela ebatzita, diskoak argitaratzeari utzi zion.

Diskoak argitaratzeaz gain, Euskal Kantuaren Jaialdia (Festival de la Canción Vasca) antolatu zuen CINSAk, sorkuntza bultzatzeko. Hiru urtez antolatu zen jaialdia: 1964an Bilboko Capitol antzokian, 1966an Capitol antzokian eta Donostiako Viktoria Eugenia antzokian, eta 1967an aipatutako bi leku horietan ez ezik Iruñeko Gaiarre antzokian eta Gasteizko Guridi antzokian.

## Erreferentziak 
* 

## Kanpo estekak
Urretxindor (argipena)

**Urretxindorra** *Muscicapidae* familiako hainbat txorik duten izena da. Ohikoena Urretxindor arrunta da (*Luscinia megarhynchos*).

Txoriaren omenez-edo, honakoa ere izan daiteke:

* Urretxindorra, Kepa Enbeita idazle eta bertsolaria (1878-1942)
* Urretxindorrak, Bergarako musika taldea (1966-1973)
* Urretxindorra, Hans Christian Andersen idazle daniarraren ipuina, 1844. urtean argitaratua. Jatorrizko izenburua: "Nattergalen".
Vestfirðir

**Vestfirðir** () Islandiako ipar-mendebaldeko eskualdea da. 9.409 km2-ko azalera du eta haren zati handiena penintsula da. 2008an, 7.309 biztanle zituen.

XVII. mendean, euskara-islandiera pidgina eskualde hartan hitz egiten zen.

Eskualdea bost konderrioz osatuta dago:
* Austur-Barðastrandarsýsla
* Vestur-Barðastrandarsýsla
* Vestur-Ísafjarðarsýsla
* Norður-Ísafjarðarsýsla
* Strandasýsla

## Udalak 
* Reykhólahreppur
* Vesturbyggð
* Tálknafjarðarhreppur
* Bolungarvík
* Ísafjarðarbær
* Súðavíkurhreppur
* Árneshreppur
* Kaldrananeshreppur
* Strandabyggð
* Bæjarhreppur

## Demografia 
thumb|250px|Eskualdeko mapa

## Klima 
## Galeria 

Image:Iceland2008-Isafjordur.JPG|Ísafjörður
Image:Isafjordur.jpg|Vue aérienne d'Ísafjörður
Image:Iceland Bolungarvik 2.jpg|Bolungarvík
Image:Iceland2008-Sudureyri.JPG|Suðureyri
Image:Drangajökull.jpg|Drangajökull fiordoa
Image:Iceland2008-Latrabjarg.cliff.JPG|Látrabjargeko amildegiak
Image:Atlantic Puffin Latrabjarg Iceland 05.jpg|Lanperna-musuak Látrabjargen
Image:Iceland2008-WestFjords3.JPG|Amildegia
Dýrafjörður, Vestfirðir, Islandia, 2014-08-15, DD 033.JPG|Dýrafjörður
 

## Ikus, gainera 
* *Spánverjavígin*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak