Erle

**Antofiloak** (grekeraz: "loreak maitatzen dituztenak") edo **erleak** intsektu himenopteroen talde bat dira, Apoidea superfamiliaren barruan kokatzen direnak, baina ez inolako kategoria taxonomikoan. Erleek 20.000 espezie inguruko talde monofiletikoa osatzen dute. Iñurriek bezala, liztorretatik eboluzionatu zuten. Erleen arbasoak Crabonidae familiako kideak dira, eta intsektuen harrapakariak dira. Baliteke lehen erleak harrapakinen gaineko polen-aleez elikatu izana, eta haien kumeek apurka-apurka intsektuak harrapatzeari utzi eta polen-aleez elikatzen hastea.

Erle-espezie asko oraindik ez dira identifikatu. Kontinente guztietan aurki daitezke, Antartikan izan ezik. Izan ere, magnoliofitoak edo angiospermoak diren loredun landareak hazten diren habitat guztietan aurkitzen dira. Polen eta nektarrez elikatzeko moldatuta daude. Gehienetan, polena larbak elikatzeko erabiltzen dute, eta nektarra, berriz, energia-material gisa. Espezierik ezagunena etxe-erlea edo erle arrunta da (*Apis mellifera*). Intsektu sozialak dira, hiru indibiduo klasek (erreginak, langileak eta erlamandoak) osatzen duten erladi deritzen kolonietan bizi direnak. Langileak arduratzen dira koloniako eginkizun guztiez: habia eraiki, mantendu eta egurastu, janari bila joan, eta erregina etengabe erruten dituen arrautzak zaintzeaz. *Meliponini* tribuaren eztenarik gabeko erlea tamainarik txikienekoa da. Tribu horretako erle langileek 2 mm / 2 cm arteko luzera dute. thumb|258x258px|Erle baten aurretiko bista|alt=|ezkerreraErleak bi begi konposatu dituzte, buruko zati handi bat hartzen dutenak. Begien artean hiru begi sinple dituzte, argiaren intentsitatea hautemateko funtzioa dutenak. Antenak hamahiru segmentuz osatuta daude arretan, eta hamabi segmentuz osatuta emeetan. Zentzumen-organo anitz dituzte, hala nola kimiorrezeptoreak, eta usaimen- eta dastamen-organoak. Haizearen mugimenduak ere hautematen dituzte, eta horri esker, maiztasun txikiko soinuak entzun ditzakete. Ahoan pieza xurgatzaileak eta murtxikatzaileak dituzte. Gainera, mingain luze bat dute nektarra xurgatzeko.

Toraxa 3 segmentuz osaturik dago, eta bakoitzean hanka pare bat dute. Gainera, bigarren eta hirugarren segmentuek hego pare bana dute. Erle korbikulatuen aurreko hankek orraziak dituzte antenak garbitu ahal izateko. Espezie askotako erle emeek orrazi edo saskiak dituzte polena garraiatzeko. Hegoak batera mugitzen dira hegaldian zehar. Aurreko eta atzeko hegoak hego-kako bidez lotuta daude.

Sabelaldea eraldatuta dago, beste himenoptero apokritoetan bezala; lehen segmentuak bigarrenarekin bat egin, eta propodeoa eratzen du. Emeetan azken segmentua eraldaturik dago, eta eztena eman du. Etxe-erlean sabelaldea zazpi segmentuz osaturik dago.

### Zentzumenak 
Bereziki aipagarriak dira erlearen dastamena, entzumena, ikusmena eta espazioan orientatzeko gaitasuna. Bestalde, Garbizaletasuna ezaugarri genetikoa da erleen artean. Erle gazteen egitekoa izaten da erlauntza garbi mantentzea, baina ez dira erladi guztiak berdin izaten garbizale, ezaugarri genetikoa da. Zenbat eta garbizaleago den erladi bat, orduan eta gaixotasun gutxiago izaten du, gaixotasunez hildako larbak lehenbailehen kanporatuz kutsapena ekiditen dutelako.

Arrautza, oro har, luzanga, pixka bat kurbatua, eta mutur zorroztuna da. Erle bakartien kasuan, arrautza bakoitza polen-nektar nahastearekin hornitutako gelaxka hexagonal bakoitzean uzten da. Habia lurzoruko edo egurreko zuloa izan daiteke. Erle sozialek, aldiz, mailakako elikadura egiten dute, hau da, larbak elikagaiak jasotzen ditu garapen osoan zehar. Erlastarren, eztenik gabeko erleen eta etxe-erleen habiek abaraskadun egitura konplexuak eduki ditzakete. Bi dantza-era erabiltzen dituzte: zirkularra, elikadura-iturria berrogeita hamar metrora baino gertuago badago, eta zortzi itxurako mugimendua, aldiz, elikagaia urrunago dagoenean.

### Filogenia 
#### Kanpokoa 
Debevic et al., 2012, filogenia molekularra erabili zuten erakusteko erleak (Anthophila) Crabronidae *sensu lato*en sakonetatik sortu zirela, eta, beraz, parafiletiko bihurtu zirela. Bere ikerketan, Heterogynaidae monogenerikoen kokapena zalantzazkoa zen. Mellinidae familia txikia ez zen azterketa horretan sartu.

Sann et al., 2018 ondorengo ikerketek, Crabronidae *sensu lato*ren azpi-familiak (gehi tribu bat eta azpi-tribu bat) familia kategoriara igo zituzten. Nyssonini barruko Heterogynaren kokapena ere berreskuratu zuten eta Heterogynaidae hondoratu. Familia sortu berria, Ammoplanidae, lehen Pemphredoninaeren azpi-tribu bat zena, erleen familiarik gertukoena bezala berreskuratu zen.

#### Barnekoa 
Erleen familien kladograma hau Hedtke et al., 2013 lanean oinarritzen da, eta Dasypodaidae eta Meganomiidae familia zaharrak Melittidae familiako azpifamilia gisa kokatzen ditu.

## Talde-antolaketa 
Erlauntzan hiru erle mota bizi da: *erregina, erlamandoak*, *erle langileak*.

### Erlama edo erregina 
Erlama edo erle erregina 2 cm inguru duen eme ugalkorra da, erlauntzan dagoen bakarra. Hegan ari dela ernaltzen dute erlamandoek. Sabel luzea du eta arrautza egiten (50.000 arrautza inguru urtean) dihardu bere bizitza osoan (bospasei urte), neguan atseden hartzen duela. Taldea behar baino handiago denean, erregina berria jaiotzen da. Lehenengoa jaiotzear dagoenean, taldea bitan banatzen da, ondoren erlekume-irtetea hasten da. Erregina zaharra beste erlauntza bat egitera joaten da 10.000 bat erlerekin. Erlauntzean geratu direnak erregina jaioberriaren esanetara jartzen dira eta erregina lehen sortuak lehiakide izan litezkeen beste erreginak hil egiten ditu.

### Erlamandoak 
Erlamandoak, 2 cm inguruko erle iletsu gizenak, ehunka edo milaka batzuk izaten dira: urtaro epeletan bizi dira bakarrik. Eme langileek bildutakoa jan eta erregina ernaldu beste egitekorik ez dute. Erladia erreginarik gabe geratu eta une horretan arrautzarik ez balu erregina berria sortzeko, umezurtz geratuko da betiko, baina asteak iraun dezake erladiak zahartzearen zahartzez erabat galdu arte. Tarte horretan zenbait langile, ordura arte antzu zirenak, erruten hasten dira, baina ernaldu gabe daudenez, arrautza haietatik erlamandoak bakarrik jaiotzen dira eta erlauntza erlamandoz betetzen joaten da. Egoera horretan dagoen erladiari esaten zaio *erlamandotuta* dagoela.]]**Langile argizarigilea:** Erle langilea jaio eta erlauntzetik kanpoko lanetan hasi aurretik egiten duen hirugarren etxeko lana. Bere abdomenean dituen argizari-guruinak garatzen zaizkio eta abaraskagintzan jarduten da.
* **Langile atezaina:** Erlauntzaren defentsa duen erle langilea, beste erle edo animalietatik babestuz. Erle langileak jaio eta erlauntzetik kanpoko lanetan hasi aurretik egiten duen azkeneko etxeko lana. Erlezainak ere bere babesak bilatu behar ditu erle atezainen aurka, gorputza babestuz eta batez ere ke bidez erleen portaera aldaraziz.
* **Langile erruleak:** Erle langileak antzu jaiotzen dira larba-aldian izandako elikadura-aldaketa dela eta. Antzutasun hori erreginarengandik jasotzen dituzten feromonek mantentzen dute. Feromona horiek antzutasunez gain, erreginak langileen bereganako arta bermatu eta erregina berrien sorrera eragozten du. Erregina hil edo zahartzen denean feromona hori ez da iristen langileengana eta orduan langile batzuen obulutegiak garatu egiten dira eta erruten hasten dira. Langileak ernaldurik ez daudenez, arrautza horietatik erlamandoak bakarrik jaiotzen dira.
* **Langile ikuskatzailea:** Jendeak uste du eguraldi onarekin erleak purrustadan irteten direla harat honat lore bila. Ez da hori gertatzen dena. Goizean goiz, eguraldi ona denean, langile batzuk bakarrik irteten dira erlauntzetik, *langile ikuskatzaile* deituak. Hauek han eta hemen ibiliz lore nektardunik aurkitzen badute, erlauntzera itzuli eta dantza bidez adierazten diete besteei non aurkitu duten janaria. Ikuskatzaileen berririk gabe ez dira besteak irteten.
* **Langile inudea:** Larbak elikatzeaz eta horiek zaintzeaz arduratzen den erle langilea. Etxeko lanetan bigarrena da egiteko hau. Langile gazteei buru barneko guruin hipofaringeoak garatzen zaizkie eta erregina-jelea sortzen zaie haietan. Erregina-jelea ahora heltzen zaie eta horrekin larbak elikatzen dituzte.
* **Langile larrelaria:** Nektarra, polena, propolia edo ura biltzera erlauntzetik kanpora joaten den erle langilea. Beste modu batera esanda, larrera joaten edo irteten den langilea.
## Erleen garrantzia 
thumb|Erlea.|244x244px|alt=|ezkerrera
Lurrean, gizarte-ongizatea sostengatzen eta hobetzen da naturak ahalbidetutako prozesu ekologikoei esker. Giza elikagai asko polinizazio entomofiloaren menpe daude hein handi batean: erleek eta beste polinizatzaile batzuek ekosistemari eskaintzen dioten zerbitzu gakoa da polinizazioa. Funtsezko prozesu hori egingo ez balute, kontsumitzen ditugun nekazaritza-produktuen laborantzetako herena gutxi gorabehera beste baliabide batzuen bidez polinizatu behar lukete.

Frutari, barazkiei eta haragi edo esne laborantzarako erabilitako kultiboei larriki eragingo lieke, zalantzarik gabe, intsektu polinizatzaileen jaitsierak. Etxe-erle espezieak, bereziki, *Apis mellifera*, polinizatzaile nagusietakoak dira zenbait eskualde geografikoetan ikuspuntu ekonomikotik. Hala ere, azken urteetan, hainbat gaixotasun, pestizida eta beste ingurumen-presioak eraginda ikusi dira. 

Landareetako polen-transferentzia hazi- eta fruitu-ekoizpenerako behar duen landare-espezie askok inpaktu larria jasan lezakete populazioak aldatzen direnean. Ugalketarako funtsezko baldintza ez denean ere, erleek polena garraiatzen dutenean hazi gehiago eta fruitu handiagoak ekoitz ditzatela. Izan ere, polinizazio hobe batek eragin zuzena dauka loraldiaren eta emankortasunaren arteko denboran. 
Fitxategi:Langstroth-hive.jpg|link=|alt=
Fitxategi:Open Langstroth hive of Italian honeybees.jpg|link=|alt=
Fitxategi:Langstroth Frames.jpg|link=|alt=

### Polinizazioa 
thumb|Animalia polinizatzaileak arriskuan daude? Eta horrela bada, zergatik?
Landare loredunetan polena organo emeraino heltzea edo helaraztea, non obulua ernalduko duen. Hiru modutara hel daiteke: haize bidez (anemofiloa); ur bidez (hidrofiloa); animalia bidez (zoofiloa). Animalien bidezkoan nagusia intsektu bidezkoa da (entomofiloa) eta intsektuen artean oparoena erle bidezkoa. Badira beste animalia batzuk ere polen-garraioan parte hartzen dutenak, adibidez, saguzar batzuk eta kolibriak. Izan ere, erle gaixoak, gose diren erleak eta erle pozoituak nagusitu egin dira.

Erleek berezko parasitoak eta gaixotasunak dituzte, ahuldu egiten dituztenak. Batzuetan erleen heriotza ere eragin dezakete. Gaixotasun eta parasito horietako asko inbaditzaileak dira, eta lekuko erleek ezin dute horien kontra egin.

Erleek elikatzeko erabiltzen dituzten loreak urriak direnean, ezin dira elikatu, ezta beren kumerik ere, adibidez, monolaborantzetan. Loreen urritasun hori areagotzen duten faktore asko nekazaritzarekin lotuta daude. Izan ere, herbizidek lore basatien hazkundea saihesten dute. Gainera, klima-aldaketak loratze-patroia alda dezake, baita loredun landareen banaketa ere.

Lore asko, eta baita ingurumena ere, substantzia kimikoekin kutsatzen dira maiz, batez ere pestizidekin. Erleei substantzia toxikoak horiek uraren, airearen, lurzoruaren, nektarraren edo polen-aleen bitartez iristen zaizkie.

## Erleak babesteko moduak 
Hasteko, polinizatzaileei eragindako kalteak saihestu behar dira, pestizida oso toxikoen erabilera desagerraraziz. Izan ere, horrelako pestizidek ez dute onurarik ekartzen nekazaritza-produktibitaterako. Pestizidarik gabeko laborantza, aldiz, guztiz bideragarria, errentagarria eta segurua da ingurumenerako. Bestetik, polinizatzaileen osasuna hobetu behar da, bai nekazaritza-ekosistemetan, bai habitat seminaturaletan. Landareen aniztasuna hainbat eskalatan handituz polinizatzaileek hainbat baliabide eduki ditzakete polena lortzeko. Azkenik, biodibertsitate handiko laborantza egin behar da. Hau da, lurra landu behar da pestizidarik eta ongarririk erabili gabe, polinizatzaileen ugaritasuna handitzeko. 

## Erlearen hotsa 
Erleek (oro har, intsektuek) hegan egitean sortzen duten hotsari burrunba edo edo burrundara esaten zaio euskaraz. Onomatopeia moduan erabili behar denean *brun-brun* edo *zunburrun erabiltzen da.* Ziztatzean, aldiz, onomatopeia hauek erabiltzen dira: *Kisk-kisk, zizt-zazt, zizt, txixt, zazt, zizta, dzazt, sast*

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
* *Erletxo, Erletxo nagusia hil da* Martxel Aizpurua (UEU, 2023)
* *Erleekin solasean*  Martxel Aizpurua (UEU, 2020)
*  www.abejassilvestres.es: erleak eta antzeko intsektuak bereizteko gida txiki bat.