open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Volha Khudzenka

**Volha Siarheieuna Judzenka** (; Joiniki, 1992ko maiatzaren 12a) Bielorrusiar kanoalari profesionala da.

Udako hiru Olinpiar Jokoetan hartu zuen parte; hiru domina lortu zituen K4 500 m proban, brontzea Londresen 2012an eta Rio de Janeiron 2016an eta zilarra Tokion 2020an. 2019ko Minskeko Europako Jokoetan, lau domina irabazi zituen, urrezko bi, zilarrezko bat eta brontzezko bat.

Hamahiru domina irabazi zituen 2011 eta 2021 artean Munduko Piraguismo Txapelketan, eta hamahiru domina urte beretan Europako Piraguismo Txapelketan.

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak
Suziriz higiarazitako granada

**Suziriz higiarazitako granada** (edo **RPG**, РПГ errusierazko siglen transliterazioa) errusiar jatorriko suziri-jaurtigailu edo tankeen aurkako arma eramangarri bat da, sorbaldaren gainetik jaurtitzen dena, ojiba leherkor batez hornitutako gidatu gabeko kohete bat jaurtitzeko gai zena.

Munizio egokiarekin armatutako RPGak oso eraginkorrak dira blindajerik gabeko edo blindaje arina duten ibilgailuen aurka, hala nola pertsonarako garraio blindatuak (APC), eraikinak eta bunkerrak. Era berean, beste mota batzuetako munizioak karga ditzakete, hala nola zatikatzeko ojibak edo lehergai termobarikoak, infanteriaren aurkako erasorako edo beste rol batzuetarako egokiagoak direnak.

## Kanpo estekak
Caviahue Aintzira

**Agrio** edo **Caviahue aintzira** formazio naturaleko munduko aintzira azido bakanetako bat da.

Bere jatorria glaziarra da, eta Argentinako Neuquéngo probintziako Ñorquín departamenduan dago. 9,22 km²-ko azalera du, eta Copahue-Las Mellizas sumendi multzoko kaldera bolkaniko zahar batean dagoen sakonune bat hartzen du, estepa eta pehuene basoez inguratuta.

Bere ferra formak Argentinako hegoaldeko aintzira gehienen forma luzangekin kontrastatzen du, eta ia guztien iparraldean dago. Deskribapen-ikuspegitik, " *Aintziren Patagonia* " iparraldetik Caviahue aintzirak muga dezake, eta Los Alerces Parke Nazionaleko aintzirek, hegoaldetik. Inguruko landaredia ez da, gehienetan bezala, basotsua. Trantsiziozko mendikatearen parte denez, jasotzen duen hezetasunak (iparraldeko mendilerro garaia baino handiagoa eta hegoalderago Patagoniako Andeetako basoen eremua baino txikiagoa) esan nahi du espezie nagusia *araucaria araucana ,* edo Pehuén, bertako hizkuntzan, dela, batez ere *Ñirez* osatutako oihanpearekin.

Bere kostaldeak leunak dira, muino baxuez inguratuta egon arren.

Inguruan Copahue sumendia eta Cerro Caviahue mendia daude, non oso ezaguna den neguko kirol gune bat dagoen. Bere hirigunerik garrantzitsuena Caviahue herria da, aintziraren ertzean, eta turisten bisita ugari jasotzen ditu urteko garai guztietan.

Eremua Copahue-Caviahue Probintzia Parkearen sorrerak babestuta dago, eta Neuquén probintziako erdi-iparraldeko zirkuitu turistikoan dago, *Ruta del Pehuén* izenez ezagutzen dena. Bertara sartzeko errepide oso onetatik egiten da, Loncopué eta Chos Malal hirietatik.

Bere ibaiadar nagusia Agrio ibaia da. Aintzirara isuri baino pixka bat lehenago, ibai honek ur-jauzi bolkaniko batzuk ditu. Hauek kolore laranja bat ematen diete ibaiko urei, hein batean aintzirara transmititzen dena; honen urak eremu bolkanikoetako ibai eta aintziren uhertasun tipikoa aurkezten du. Bere irteera Agrio ibaia ere bada, Neuquén ibaiaren ibaiadar nagusia.

Caviahue aintzira eta herria dauden sakonunea Caviahueko galdara izeneko Sumendi-galdara da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ádám Varga (piraguista)

**Ádám Varga** (Budapest (Hungaria), 1999ko azaroaren 20a) piraguismoan lehiatzen den kirolari hungariarra da.
## Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), zilarrezko domina eskuratu zuen, *K-1 1000 m* modalitatean, 3.25,198ko denboraz, Bálint Kopasz herrikidearen (urrezkoa) atzetik eta Fernando Pimenta portugaldarraren (brontzezkoa) aurretik sailkatuz.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Flash-granada

**Flash-granada** edo **granada itsutzailea** argitasun handiko distira eta zarata handia sortzen dituen granada da; ikusmena hainbat segundoz eragotz dezake, behin betiko zauririk eragin gabe. Gorputza altzairuzko hodi hexagonal bat da, alboetan zuloak dituena, eta, horri esker, argi eta soinu bolada oso azkar bat igortzen da barrutik. Eztandarazten duenean, granadaren gorputzaren mihiztadura ukitu gabe geratzen da eta ez du inolako zatiketarik eragiten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dean Stockwell

**Robert Dean Stockwell** (Los Angeles, 1936ko martxoaren 5a - Whangarei, 2021eko azaroaren 7a)  estatubatuar aktorea izan zen.

Txikitan hasi zen antzezten eta hirurogeita hamar urte iraun zuen zineman.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tom Fogerty

**Thomas Richard "Tom" Fogerty** (Berkeley, Kalifornia, 1941eko azaroaren 9a - Scottsdale, Arizona, 1990eko irailaren 6a) estatubatuar musikari eta gitarra-jotzailea izan zen.

Rock & rolla abesten hasi zen Institutuan. John anaia gazteak zuzendutako *The Blue Velvets* taldearekin bat egin zuen eta hiru disko grabatu zituzten 1961 eta 1962an. 1968an taldeak *Creedence Clearwater Revival* izena hartu zuen. Anaiarekin izandako harreman txarren ondorioz, 1971n taldea utzi zuen. Taldea utzi ondoren, bere ibilbide musikala bakarka jarraitu zuen nagusiki.

Odol-transfusio batean GIB birusak infektatu ondoren hil zen.

## Diskografia 
* *Tom Fogerty* (1972)
* *Excalibur* (1972)
* *Zephyr National* (1974)
* *Myopia* (1974)
* *Deal It Out* (1981)
* *Sidekicks*  (Randy Odarekin) (1992)
* *The Very Best of Tom Fogerty* (1999)

;Rubyrekin
* *Ruby* (1976)
* *Rock & Roll Madness* (1978)
* *Precious Gems* (1984)

## Kanpo estekak
André Glucksmann

**André Glucksmann** (Boulogne-Billancourt, 1937ko ekainaren 19a - Paris, 2015eko azaroaren 9a) frantziar filosofo, ekintzaile eta idazlea izan zen.

Frantzian jaio zen, judu askenazien familia batean. Filosofo Berrien figura nabarmena izan zen. Marxista izaten hasi zen, baina komunismoa uko egin zion ''La Cuisinière et le Mangeur d'Hommes* 1975eko liburuan, eta Sobietar Batasunaren eta Errusia postsobietarraren atzerri politikaren kritikari sutsu bihurtu zen. Giza eskubideen defendatzailea ere izan zen.

## Lanak 
* *Voltaire Contre-Attaque* (2014)
* *Une rage d'enfant* (2006)
* *Le Discours de la haine* (2004)
* *Ouest contre Ouest* (2003)
* *Dostoïevski à Manhattan) (2002)
* *La Troisième Mort de Dieu* (2000)
* *Silence, on tue* (1986) Thierry Woltonekin
*La Bêtise* (1985)
* *Cynisme et passion* (1981/1999)
* *La Force du vertige* (1983)
* *Les Maîtres penseurs'' (1977)

## Kanpo estekak
Chos Malal

**Chos Malal** Neuquén (Argentina) probintziaren iparraldean dagoen hiria da, izen bereko departamenduaren burua.

## Toponimia 
Bere izena maputxe hizkuntzatik dator eta "korta horia" esan nahi du, harana inguratzen duten muinoetan nagusi den arroka sedimentario motaren (harri lauza) kolore nabarmenaren izen deskribatzailea.

## Historia 
1887ko abuztuaren 4an sortu zuen Manuel José Olascoaga koronelak "IV División" gotorlekutik, Neuquén Lurraldeko lehen probintzia hiriburua izanik (haren aurretik Ñorquín eta Campana Mahuida gotorlekuak) 1904ra arte, probintziako agintarien egoitza Neuquén hirira eraman zutenean.

Chos Malal-en fundazioak Andeetako mendikatearen bi aldeen arteko abere-bideak kontrolatzeko helburuari eutsi zion, eta kontrabandista eta "abere-lapur" talde bat Varvarco-n kokatutako gotorleku moduko batetik kanporatu eta gutxira egin zen.

Garai hartako Gobernu Etxearen eraikin zaharra gordetzen da.

## Kanpo estekak
Manfredi Rizza

**Manfredi Rizza** (Pavia (Italia), 1991ko apirilaren 26a) piraguismoan lehiatzen den kirolari italiarra da.
## Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), zilarrezko domina eskuratu zuen, *K-1 200 m* modalitatean, 35,080ko denboraz, Sándor Tótka hungariarraren (urrezkoa) atzetik eta Liam Heath britainiarraren (brontzezkoa) aurretik sailkatuz.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Kirola eta gazte delinkuentzia

Gizartearekiko loturak dira jendeak delituak egitea saihesten duten faktoreetako batzuk. Kirola oso tresna onuragarria da gazteen delinkuentzia tratatzeko. Kirolak indartu egiten ditu kirola egiten duten gainerako pertsonekiko harremanak, kirol guztietan hurbiltzen gara eta beste pertsona batzuekin erlazionatzen gara. Etxe zail batetik datorren nerabea, auzo zail batetik datorrena eta hazteko aukera nahikorik eman ez zaiona, kirola ihesbide ezin hobea izan daiteke bere frustrazioentzat.

Kirolaren eta delinkuentziaren arteko harremana hainbat adibidetan ikus daiteke.

* Kirolak norberaren autoestimua areagotzen du, besteak baino gutxiago sentitzea saihestuz.
* Sakrifizioa eta ahalegina bezalako balioak ere irakasten ditu.
* Pertsonen arteko harremanak hobetzen ditu.
* Kirolean ez du axola zure lagunaren klase sozialak, zure trebetasunak gehiago axola du. Berdin da auzo zail batean edo auzo eroso batean jaio izana; beraz, diskriminazioa eta aurreiritziak saihesten dira.
* Kirolari denbora eskaintzen dion nerabe batek denbora libre gutxiago izango du kalean konpainia txarren ondoan ibiltzeko.
Ladislao III.a Poloniakoa

**Ladislao III.a** edo **Ladislao Varnakoa** (Krakovia, 1424ko urriaren 31 &ndash; Varna, 1444ko azaroaren 10a) Poloniako errege eta Lituaniako Dukerri Handiko duke gorena (*Supremus Dux*) izan zen 1434tik hil zen arte eta Hungariako eta Kroaziako erregea izan zen 1440tik hil zen arte Varnako guduan.

Ladislao II.a Poloniakoa eta Sofia Halshanykoaren semea izan zen. Hamar urterekin tronura igo zen eta bere pribilegioak mantendu nahi zituen nobleziaren aurkakotasunarekin topo egin zuen. Adinez txikia zela Zbigniew Oleśnick kardinalak zuzendu zuen gobernua. 1440an Hungaria eta Kroaziako koroaren eskaintza onartu zuen. 1444ko azaroaren 10ean hil zen Varnako guduan, otomandarren aurka borrokan.

## Genealogia
Hyundai Motor Company

**Hyundai Motor Company** Hego Koreako **Hyundai** empresa multzoaren adar ezagunena da, 1967an sortua eta automobilak egiten dituena. Hyundai berezko markaz gain, enpresak Kia automobileen %33.88 dauka eta beste bi marka ere ekoizten ditu, Genesis Motor luxuzko autoen filiala eta Ioniq ibilgailu elektrikoen azpimarka barne. Hiru marka horiek azpimultzo bat osatzen dute Hyundai Motor Group izen pixkat desberdinarekin.

## Historia 
Chung Ju Yung-ek Hyundai taldearen muina fundatu zuen 1947an. Hyundai Motor Company adarra 1967an sortu zen, eta enpresaren lehen modeloa, Cortina, 1968an egin zuten Ford Motor Companyrekin elkarlanean. Hyundaik bere auto propioa garatu nahi zuenean, George Turnbull kontratatu zuten 1974an, British Leyland-eko Austin Morrisen zuzendari kudeatzaile ohia. Beste bost auto-ingeniari britainiar ere kontratatu zituen. Haien laguntzarekin, 1975ean, Pony, Hego Koreako lehen berezko autoa sortu zen, Giorgio Giugiaroren ItalDesign enpresaren estetikarekin eta Japoniako Mitsubishi Motorsek utzitako teknologiarekin. 

Esportazioak Ekuadorrera hasi ziren  hurrengo urtean eta, handik gutxira, Beneluxeko herrialdeetara. Hyundai Erresuma Batuko merkatuan sartu zen 1982an, eta 2.993 auto saldu zituen lehen urtean.

Hyundaik automobilak egiteko munduko instalaziorik handiena du, Ulsanen (Hego Korea), eta 1,6 milioi unitate ekoizten ditu urtean. Enpresak 75.000 langile inguru ditu mundu osoan. Hyundai ibilgailuak 193 herrialdetan saltzen dira, 5.000 kontzesionario eta erakusketa-aretoen bidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bill Rieflin

**William "Bill" Rieflin** (Seattle, 1960ko irailaren 30a-*Ibidem*, 2020ko martxoaren 24a) Ameriketako Estatu Batuetako bateriajotzaile mitikoa izan zen. Beste talde askoren artean R.E.M. taldearekin jo zuen. 

## Biografia 
R.E.M. taldearen bateriajotzaile gisa oso ezaguna egin zen nahiz eta ofizialki taldeko kidea ez izan. Aurretik izen handiko artistekin lan egin zuen: Ministry, Revolting Cocks, KMFDM, Pigface, Swans, Chris Connelly eta Nine Inch Nails, besteak beste. Seattlen bizi zen eta Francesca Sundsten artistarekin ezkondu zen. Beste musikariekin batera First World Music musika-zigilua sortu zuen. 2013ko amaieran King Crimson 12. taldearen parte baieztatu zen nahiz eta jotzaile nagusia ez izan. 59 urte zituelarik hil zen minbiziak jota.

## Taldeak 

*The Angels of Light
*The Bells
*Chainsuck
*KMFDM
*Robyn Hitchcock eta The Venus 3
*Lard
*Ministry
*The Minus 5
*1000 Homo DJ's
*Pigface
*R.E.M.
*Revolting Cocks
*Swans
*Sweet 75
*The Slow Music Project

## Diskografia bakarlari gisa 
**Birth of a Giant*
**The Repercussions of Angelic Behavior*, Robert Fripp eta Trey Gunnekin.
**Largo*, Chris Connellyrekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :First World Music zigiluaren webgune ofiziala; zigilu hau Bill Rieflinek, beste musikariekin batera, sortu zuen.
* :Bill Rieflin gogoratzen Youtuben.
Théophile Steinlen

**Théophile Alexandre Steinlen** (Lausana, 1859ko azaroaren 20a - Paris, 1923ko abenduaren 13a) suitzar-frantziar Art Nouveau margolari eta irarlea izan zen.

Lausanako Unibertsitatean ikasi ondoren, Mulhouseko ehungintza lantegi batean egin zuen lan. Ondoren, Parisko Montmartre auzoko arte-komunitatean kokatu zen. Adolphe Willette margolariak Aristide Bruant aurkeztu zion. Bruand Le Chat Noir kabareteko jabea zen, eta Steinleni eskatu zizkion establezimenduko posterrak. 1890eko hamarkadan paisaia, lore eta biluzien margolanak erakutsi zituen *Salon des Indépendants* aretoan. Bere lanaren gai gogokoenetako bat Montmartreko bizitza izan zen. Katuen eskulturak ere egin zituen, eta bere ilustrazioetan sartu zituen. Hainbat aldizkariren ohiko ilustratzailea izan zen.

## Iruditegia 

Théophile Alexandre Steinlen - Cocorico - Google Art Project.jpg|*Cocorico* (1896).
Théophile-Alexandre Steinlen - Tournée du Chat Noir de Rodolphe Salis (Tour of Rodolphe Salis' Chat Noir) - Google Art Project.jpg|*Tournée du Chat noir* (1896).
Steinlen-Mothu et Doria.jpg|*Mothu et Doria* (1896-1900).
SteinlenPoster.jpg|*Lait Pur Stérilisé de la Vingeanne* (1897).
Théophile Alexandre Steinlen Café à Léon 1921.jpg| *Café à Léon* (1921).
Théophile Alexandre Steinlen 25 Juin 1916 - Journée Serbe.jpg|*25 Juin 1916 - Journée Serbe* (1916).
Compagnie Française des Chocolats et des Thès MET DT270090.jpg|thumb|"Compagnie Française des Chocolats et des Thès," Steinlenek emaztea eta alabak modelo gisa erabili zituen.

## Kanpo estekak
Kiyou Shimizu

**Kiyou Shimizu**, japonieraz 清水希容, (Osaka (Japonia), 1993ko abenduaren 7a) karatean lehiatzen den kirolari japoniarra da.
## Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), zilarrezko domina irabazi zuen *kata* modalitatean, Sandra Sánchez espainiarrekin (urrezkoa) galduz eta Grace Lau hongkongdarra eta Viviana Bottaro italiara  (elkarbanatutako brontzezkoa) garaituz.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Grace Lau

**Mo Sheung "Grace" Lau**, txineraz 劉慕裳, (Hong Kong 1991ko urriaren 19a) karatean lehiatzen den kirolari hongkongdarra da.
## Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), brontzezko domina irabazi zuen, Viviana Bottaro italiarrarekin elkarbanatuta, *kata* modalitatean, Sandra Sánchez espainiarraren (urrezkoa) eta Kiyou Shimizu japoniarraren atzetik (zilarrezkoa) sailkatuz.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Elina Svitolina

**Elina Mykhailivna Svitolina** (, 1994ko irailaren 12a) Ukrainako tenislari profesionala da. 2017ko irailaren 11n munduko 3. postua lortu zuen, bere posturik gorena lortuz eta 2015eko maiatzaren 4an 108. binakakoan. Svitolinak Emakumeen Tenis Elkarteko (WTA) banakako 16 titulu irabazi ditu eta hiru aldiz txapeldunorde geratu da.

Svitolina 2013ko uztailean sartu zen lehenengoz munduko 50 onenen artean, 2015eko ekainean lehen 20etara iritsi zen, eta 2017ko maiatzean lehen 10etara iritsi zen, Alona Bondarenko herrikidea gainditu ostean rankingeko lehen 10etara iritsi zen lehen emakume ukrainarra bihurtuz. 2013an bere lehen WTA titulua irabazi ondoren, beste bost titulu irabazi zituen 2017ra arte, eta urte horretan bost titulu irabazi zituen, 10 onenen artean sartuz. Bere tituluen artean, 2018ko WTAko finalak eta Premier 5 mailako bost txapelketetatik hiru daude: Dubaiko Tenis Txapelketa, Erromako Mastersa eta Kanadako Mastersa. Binakakoan ere bi titulu irabazi ditu, 2014an eta 2015ean İstanbul Kopan. Svitolina Grand Slameko bi finalerdietara iritsi da 2019ko Wimbledon Txapelketan eta 2019ko AEBetako Irekian, baina oraindik ez du Grand Slam bakarkako titulurik irabazi. 2021ean, Svitolinak brontzezko domina olinpikoa irabazi zuen emakumezkoen bakarkako txapelketan 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan eta Ukrainako tenisean domina irabazi zuen lehen olinpiar tenislaria bihurtu zen.

## Estatistikak 
### Olinpiar Jokoak 
### WTA tituluak (18; 16 + 2) 
#### Banaka (16) 
#### Binaka (2) 
## Kanpo estekak
Abere-lapurreta

eskuinera|thumb|257x257px| Abere-lapur bat irudikatzen duen koadroa (W.H. Dunton)
**Abere-lapurreta** delitu zigorgarria da, eta abeltzaintzako herrialde gehienetako lege-kode askotan ezarrita dago. Abereak edo etxeko animaliak lapurtzean edo ebastean datza, batez ere zaldiak eta behiak, nahiz eta ardietan ere gertatzen den.

## Deskribapena 
Lapurreta egiten duenari **Abere-lapurra** deitzen zaio. Delitu hau mundu osoko abeltzaintza eremuetan gertatzen da oraindik, batez ere haragiaren prezioa igotzen bada. 

Abere-lapurretari aurre egiteko hainbat metodo daude, armak  edo ibilgailuak  lortzetik hasi eta hildako animaliaren DNA harategi edo hiltegietakoarekin alderatzen duten teknika modernoetaraino. 

## Historia 
XX. mendearen hasieran askoz ere maizago izan zen, zenbait herrialdetan heriotza-zigor sumarioarekin zigortuta. Gaur egun, abere-lapurreta erakunde kriminalek ere egiten dute. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Murmur

***Murmur*** R.E.M. rock alternatiboren taldearen lehenengo estudio albuma izan zen. 1983ko apirilan plazaratu zuten. 

## Abestiak 
Abesti guztiak Bill Berryk, Mike Millsek, Peter Buckek eta Michael Stipek idatzitakoak ziren:

;A aldea
# "Radio Free Europe" - 4:06
# "Pilgrimage" - 4:30
# "Laughing" – 3:57 
# "Talk About The Passion" – 3:23 
# "Moral Kiosk" – 3:31 
# "Perfect Circle" – 3:29 

;B aldea
#"Catapult" – 3:55 
# "Sitting Still" – 3:17 
# "9-9" – 3:03 
# "Shaking Through" – 4:30 , abestiaren amaieran izenbururik gabeko instrumentala dator.
# "We Walk" – 3:02 
# "West of the Fields" – 3:17

## Berrargitalpenak 
Album hau behin baino geheiagotan berrargitaratu da: 
* 1992an, I.R.S.-ek CD formatuan atera zuen, "The IRS Years Vintage" bilduman, zuzeneko beste lau abestiekin. 
* 2008an, A&M, argitalpenaren 25. urtemugarekin batera, edizio erremestarizatuta, CD berezi batekin non taldeak 1983ko uztailaren 9an Toronton emandako kontzertua jasotzen zen. 
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :*Murmur* albuma Youtuben.
Censier–Daubenton (Parisko metroa)

**Censier–Daubenton** Parisko metroaren geltokia da, Paris udalerriko 5. barrutian dagoena.

## Ikus, gainera 
* Parisko metroa
* Parisko metroaren geltokiak
* 7. linea (Parisko metroa)

## Kanpo estekak 
*  RATPko web gunea
*  Île-de-France Mobilitésko web gunea
Monster (R.E.M. taldearen albuma)

***Monster*** R.E.M. rock alternatibo taldearen bederatzigarren estudio albuma izan zen. 1994ko irailaren 27an plazaratu zuten, River Phoenix aktoreari omenaldia egiteko. Albumak mundu osoko arrakasten zerrendetan lehenengo postuak bete zituen, bereziki Erresuma Batuan eta Ameriketako Estatu Batuetan.

## Abestiak 
Abesti guztiak Bill Berryk, Mike Millsek, Peter Buckek eta Michael Stipek idatzitakoak ziren:
# "What's the Frequency, Kenneth?"&nbsp;– 4:00
# "Crush with Eyeliner"&nbsp;– 4:39
# "King of Comedy"&nbsp;– 3:40
# "I Don't Sleep, I Dream"&nbsp;– 3:27
# "Star 69"&nbsp;– 3:07
# "Strange Currencies"&nbsp;– 3:52
# "Tongue"&nbsp;– 4:13
# "Bang and Blame"&nbsp;– 5:30
# "I Took Your Name"&nbsp;– 4:02
# "Let Me In"&nbsp;– 3:28
# "Circus Envy"&nbsp;– 4:15
# "You"&nbsp;– 4:54

## Musikariak 
* Bill Berry- Bateria
* Mike Mills- Baxu
* Peter Buck- Gitarra
* Michael Stipe- Ahotsa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Albuma Youtuben.
Mikel I.a Poloniakoa

**Mikel I.a** (, ; Biały Kamień, 1640ko maiatzaren 31 &ndash; Lviv, 1673ko azaroaren 10a) Poloniako errege eta Lituaniako Dukerri Handiko duke handia izan zen 1669tik hil zen arte.

Jeremi Wiśniowiecki printzearen semea izan zen. 1669an Poloniako errege hautatu zuten. Hautaketan eragina izan zuten bere aitaren merituek kosakoen matxinada ezabatzean. 1670ean Leonor Maria Austriakoarekin ezkondu zen, Fernando III.a enperadorearen alabarekin.

Haren aukeraren aurka agertu zen Frantziaren aldeko fakzioa. eta barne gatazka sortu zen. Gainera, Polonia Otomandar Inperioaren aurkako gerran sartu zen 1672an. Mikel urtebete geroago hil zen, kanpaina bat antolatzen.

## Kanpo estekak
Anzhelika Terliuga

**Anzhelika Alekseievna Terliuga**, ukrainieraz Анжеліка Володимирівна Терлюга, (Odesa (Ukraina) 1992ko martxoaren 27a) karatean lehiatzen den kirolari ukrainiarra da.
## Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), zilarrezko domina irabazi zuen, *kumite ≤55 kg* modalitatean, Ivet Goranova bulgariarraren (urrezkoa) atzetik eta Bettina Plank austriarraren eta Wen Tzu-yun taiwandarraren aurretik (brontzezkoa elkarbanatuta) sailkatuz.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Bettina Plank

**Bettina Plank** (Feldkirch (Austria) 1992ko otsailaren 24a) karatean lehiatzen den kirolari austriarra da.
## Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), brontzezko domina irabazi zuen Wen Tzu-yun taiwandarrarekin elkarbanatuz, *kumite ≤55 kg* modalitatean, Ivet Goranova bulgariarraren (urrezkoa) eta Anzhelika Terliuga ukrainiarraren (zilarrezkoa) atzetik sailkatuz.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Jovana Prekovitx

**Jovana Prekovitx**, serbieraz Јована Прековић, (Aranđelovac (Serbia) 1996ko urtarrilaren 20a) karatean lehiatzen den kirolari serbiarra da.
## Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), urrezko domina irabazi zuen, *kumite ≤61 kg* modalitatean, Yin Xiaoyan txinatarraren (zilarrezkoa) eta Giana Farouk egiptoarraren eta Merve Çoban turkiarraren (brontzezkoa elkarbanatuta) aurretik sailkatuz.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Unser Land

**Unser Land** (euskaraz, *Gure Lurra*) Alsaziako alderdi politiko autonomista eta zentro-eskuinekoa da, 2009an sortua. Bi alderdi politikoren batasunaren ondorioa da: Union du Peuple Alsazien/Elsässische Volksunion eta Fer's Elsass.

Alsaziarentzat autonomia-estatutua eskatzen du, hala nola bertako hizkuntzaren (alsaziera, alemanaren dialektoa) ofizialtasuna ere.

Alderdia Eskualde eta Herri Solidarioen Federazioaren eta Europako Aliantza Askearen partaidea da.

## Kanpo estekak
Eponymous

***Eponymous*** R.E.M. rock alternatiboren taldearen abesti bilduma aukeratua izan zen. 1988ko urrian plazaratu zuten. I.R.S. Records zigiluarekin egin zuten azken lana izan zen; hurrengo diskoak Warner Bros. Recordsekin egingo zituzten. 

## Abestiak 
Abesti guztiak Bill Berryk, Mike Millsek, Peter Buckek eta Michael Stipek idatzitakoak ziren:

;A aldea
# "Radio Free Europe" (de *Murmur*, 1983) – 3:47 
# "Gardening at Night" – 3:30
# "Talk About the Passion" (*Murmur*, 1983) – 3:20
# "So. Central Rain" (*Reckoning*, 1984) – 3:15
# "(Don't Go Back To) Rockville" (*Reckoning*, 1984) – 4:32
# "Can't Get There From Here" (*Fables of the Reconstruction*, 1985) – 3:39

;B aldea
# "Driver 8" (*Fables of the Reconstruction*, 1985) – 3:23
# "Romance" – 3:25
# "Fall on Me" (*Lifes Rich Pageant*, 1986) – 2:50
# "The One I Love" (*Document*, 1987) – 3:16
# "Finest Worksong" (Mutual Drum Horn Mix) 3 – 3:50
# "It's the End of the World as We Know It (And I Feel Fine)" (*Document* albumekoa, 1987) – 4:05

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :*Eponymus* albuma Youtuben.
* :*Eponymous* MusicBrainz webgunean.
Giana Farouk

**Giana Mohamed Farouk Lotfy**, arabieraz جيانا محمد•فاروق لطفي, (Egipto) 1994ko abenduaren 10a) karatean lehiatzen den kirolari egiptoarra da.
## Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), brontzezko domina irabazi zuen Merve Çoban turkiarrarekin elkarbanatuz, *kumite ≤61 kg* modalitatean, Jovana Preković serbiarraren (urrezkoa) eta Yin Xiaoyan txinatarraren (zilarrezkoa) atzetik sailkatuz.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Irina Zaretska

**Irina İgorivna Zaretska**, ukraineraz Ірина Ігорівна Зарецька, azerbaijaneraz İrina İqorevna Zaretska, (Odesa (Ukraina) 1996ko martxoaren 4a) karatean lehiatzen den Ukrainan sortutako kirolari azerbaijandarra da.
## Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), zilarrezko domina irabazi zuen, *kumite >61 kg* modalitatean, Feryal Abdelaziz egiptoarraren (urrezkoa) atzetik eta Gong Li txinatarraren eta Sofia Berultseva kazakhstandarraren (brontzezkoa elkarbanatuta) aurretik sailkatuz.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Buggy

thumb|Harean erabiltzeko buggy bat
***Buggy*** harearen gainean ibiltzeko diseinatutako automobil bat da. Txasis arina, sabai zurrunik gabeko karrozeria eta gurpil handiak izaten ditu. Lehen *buggy*ak Volkswagen Beetle gainean eraiki ziren. Modeloari ingelesez *bug* esaten zaio, ingelesez zomorroa esan nahi duena; buggy *bug* hitzaren txikigarria da. Gaur egun, badira *buggy*ak, bai ekoizpen-eredu industrialetan oinarritutakoak, bai erabat artisautzakoak.

Buggyak, batez ere, horrelako ibilgailuak gidatzen edo diseinatzen dituzten pertsonentzat pentsatuta daude. Bere gurpil handiei esker, kostaldeko zonaldeetan eta basamortuetan erabiltzen dira, non libreki zirkulatu eta duna ugarien artean salto egin daitekeen. Landan lan egiteko ere erabil daitezke, esekidura indartua ematen zaienean. Bere erabilera hainbat gorputz militarretako unitate berezien artean hedatu da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lineage

***Lineage*** () 1998an NCSoft hegokorear enpresak garaturiko MMORPG generoko bideo-jokoa da. Jake Songek diseinatu zuen, aurretik *Nexus: The Kingdom of the Winds* diseinatu zuena. Arrakasta handia izan zuenez, enpresak 2003an *Lineage II* eta 2008an *Lineage III* garatu zituen.

Jokoaren izena, *Lineage*, Shin Il-sookek sortutako hainbat komikietatik dator. Izan ere, jokoaren zerbitzariek komiki horietako pertsonaiengandik hartzen dituzte izenak. Komikiek Erdi Aroko/fantasiazko errealitate baten historia kontatzen dute, non erresumako tronurako oinordeko legitimoak bere eskubideak aldarrikatzen dizkion usurpatzaileari. Hasiera batean, jokoa Shin Il-sooken lanaren isla garbia zen, baina diseinatzaileek jokoari aldaketak gehitu zizkioten heinean, bi lanen fikziozko unibertsoa bi errealitate desberdinetan banatzen joan zen: komikien jatorrizko atzealdea eta jokoaren diseinatzaileek sortutako atzealdea.

## Kanpo estekak
Sofia Berultseva

**Sofia Berultseva**, kazakhstanderaz Софья Берульцева, (Shymkent (Kazakhstan) 2000ko azaroaren 6a) karatean lehiatzen den kirolari kazakhstandarra da.
## Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), brontzezko domina irabazi zuen, Gong Li txinatarrarekin elkarbanatuz, *kumite >61 kg* modalitatean, Feryal Abdelaziz egiptoarraren (urrezkoa) eta Irina Zaretska azerbaijandarraren atzetik (zilarrezkoa) sailkatuz.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Devil May Cry (bideo-jokoa)

2001ean Capcom japoniar enpresak garaturiko *hack and slash* generoko bideo-jokoa da, PlayStation 2rako sortua. Istorioa fikziozko Mallet uhartean gertatzen da, eta Dante eta Trish pertsonaiak eta Mundus deabruari aurre egiteko haien bilaketa ditu ardatz. Istorioa, batez ere, jokoaren motorra erabiltzen duten *cutscene* nahasketa baten eta hainbat *full motion video* bidez kontatzen da.

*Devil May Cry* oso ospetsu izan zen, kritika onak jaso eta bi milioi kopia baino gehiago saldu zituen.

## Kanpo estekak
Hack and slash

***Hack and slash*** borroka nabarmentzen duen joko-genero mota bat da. "Hack and slash" terminoa jatorrian mahai gaineko rol-jokoetan joko-estilo bat deskribatzeko erabili zuten, eta hortik MUD, MMORPG eta rol bideo-jokoak eratortzen dira. Arkade/kontsola estiloko ekintza bideo-jokoetan, terminoak beste erabilera bat du, gorputzez gorputz borrokarekin lotua. Terminoa askotan gidoiekin eta uzkurtutako juntagailuarekin idazten dute, ***hack-and-slash*** edo '''''hack 'n' slay''''' adibidez.

## Kanpo estekak
Ludotecnia

**Ludotecnia** Bilboko enpresa argitaletxea da, 1990ean José Félix Garzón eta Igor Arriolak sortua eta rol-jokoak sortzen dituena. Aurrekoak (Dalmau Carles Pla, Joc Internacional eta Diseños Orbitales) desagertu direnez, Espainiar merkaturako lan egiten duen argitaletxerik zaharrena da.

## Lanak 
* *Mutantes en la sombra* (1. edizioa, 1991)
* *Ragnarok* (1. edizioa, 1992)
* *¡Piratas!* (1994)
* *Ragnarok* (2. edizioa, 1995)
* *Mutantes G2* (*Mutantes en la sombra*ren 2. edizioa, 1997)
* *Quidam* (2004)
* *¡Gañanes!* («Cliffhanger» bildumakoa, 2011)
* *Dogfight* («Cliffhanger» bildumakoa, 2011)

## Kanpo estekak
Cristinini

**Cristina López Peréz** (Tarragonako probintzia, 1989ko azaroaren 15a), **Cristinini** deitua, kataluniar aurkezle, bikoizketa aktore, *streamer,* Interneteko izar eta youtuberra da. YouTuben eta Twitchen milioika jarraitzaile ditu. 

2021eko urtarrilaren 25ean iragarri zen Cristinini Ibai Llanosen etxeko lau kide berrietako bat zela.

2021eko urtarrilaren amaieran bi milioi eta erdi jarraitzaile izan zituen gehien erabiltzen ziren plataformen artean. Izan ere, azken plataforman, Cristinini jarraitzaile gehien zituen katalana da.

2024an RTVEko *Grand* Prixeko aurkezlekide lanetan hasi zen. *Time Zone* HBOko Espainiako *realityak* ere gidatzen hasi zen, eta erlojuaren kontrako probei aurre egin behar zieten pertsona ospetsuak elkartzen zituen. Ubeat-etik *Hoy no se sale* saioa aurkeztu zuen eta Zapeando eta *Vodafone yu-*n kolaboratu ohi zuen. DAZNentzako erreportari gisa ere parte hartu du UEFAko Emakumezkoen Txapeldunen Ligako partiden hainbat emanalditan.

Twitchek 3 milioi jarraitzaile baino gehiago eta 92 milioi bistaratze baino gehiago zituen, plataforman bistaratze gehien zituen streamer gaztelaniadunen bederatzigarren postuan kokatzen zutenak. YouTuben 1,3 milioi harpidedun baino gehiago zituen bere kanal nagusian. 2021, 2022 eta 2023an *Forbes* aldizkariak Espainiako streamer garrantzitsuenetako bat izendatu zuen. Munduko laugarren *streamer* ikusiena izan zen 2021ean, eta ESLAND Saria lortu zuen 2022an, «esport-erreportari onenagatik».

## Bizitza 
1989ko azaroaren 15ean jaio zen Tarragonan, Espainian, eta bere bizitzaren zati handi bat Katalunian eman du. Zati handi batean andaluziar definitzen du bere burua, Granadan duen familia adarrari esker.

Tarragonako Rovira i Virgili Unibertsitatean ikasi zuen. Bi karrera, master bat eta goi mailako gradu bat atera zituen. Informatikako eta enpresen administrazioko ikasketak ditu. Gainera, bost hizkuntzatan defendatzen da, besteak beste, errusieraz eta frantsesez.Urte asko hasi zen hainbat sektoretan lanean, besteak beste, hoteletako harrerak, bulegoetako administrazio-lanak eta bideo-jokoen kate bateko saltzaile lanetan.Esporten sektorean, The Gaming Houseko aurkezlea eta erreportaria izan da, eta Meristation eta Movistar eSports-en saioak aurkeztu zituen. Ondoren, denbora guztia Twitchen hazten eman zuen. «*Hoy no se sale*» lanaren aurkezlea ere bada Ubeaten plataformarako, Zapeandon eta Vodafone Yu-n kolaboratzeaz gain.

## Agerraldiak komunikabideetan 
### Telebista 
### Irratia 
### Beste plataforma batzuk 
### Esports 
## Sariak eta aintzatespenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ryo Kiyuna

**Ryo Kiyuna**, japonieraz 喜友名諒 *Kiyuna Ryo*, (Okinawa (Japonia), 1990eko uztailaren 12a) karatean lehiatzen den kirolari japoniarra da.

Kata proban lehiatzen da eta lau aldiz izan da Munduko txapelduna bakarka eta beste birritan taldeka. Tokioko Olinpiar Jokoetan ere txapeldun olinpikoa izan zen bakarka.
## Kirol ibilbidea
2012ko Munduko txapelketan brontzezko domina eskuratu zuen eta hurrengo urtean berriz izan zen hirugarrena Munduko Jokoetan.

2014an Bremenen jokaturiko Munduko Txapelketan urrezko domina eskuratu zuen eta ordutik aurrera parte hartu duen Asiako eta Munduko txapelketa guztiak irabazi ditu, azkena 2022ko Asiako txapelketan.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), urrezko domina irabazi zuen *kata* modalitatean, Damián Quintero espainiarra (urrezkoa) eta Ariel Torres estatubatuarra eta Ali Sofuoğlu turkiarra  (elkarbanatutako brontzezkoa) garaituz.
## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Abere-hilketa

[200px|thumb|Txerri-hilketa [Erdi Aroan]]
**Abere-hilketa** giza kontsumorako abereak hiltzeko ekintza da, hiltegi izeneko instalazio zehatzetan egin ohi dena. Elikagaien industria modernoan, zehazki, harakintzan, abereen hilketa edo hilketa osasun-prozesu ordenatu batean egiten da, haien haragia baldintza ezin hobeetan lortzeko. Etxean ganaduaren hilketa tradizionala praktika irregulartzat hartu da, herrialde askotan debekatuta. Erlijio batzuetan, Islamean eta Judaismoan esaterako, abereen hilketa baldintza erritual jakin batzuetan egin behar da (*halal*, *kosher*), Erdi Aroan harategi ezberdinen mantenua eskatzen zutenak. Azken urteotan, abereen hilketak animalien eskubideak aitortzearen aldekoen kritikak jaso ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Markéta Vondroušová

**Markéta Vondroušová** (Txekieraz: [ˈmarkɛːta ˈvondrou̯ʃovaː]; 1999ko ekainaren 28a) Txekiar tenislari profesionala da. Emakumeen Tenis Elkarteako (WTA) munduko 14. postua da lortutako posturik altuena. Vondroušová txapeldunordea izan zen 2019ko Frantziako Irekian, eta han, Caroline Wozniackitik ia hamarkada bat beranduago, WTA Tour-eko Grand Slam finalista izaten lehen nerabea izan zen. Lau finaletatik WTA bakarkako titulu bat irabazi du.

Vondroušová junior mailako munduko lehena izan zen, binakako bi Grand Slam titulu irabazi baititu. WTA Tourrean hobekuntza azkarra izan zuen, 2017ko Ladies Open Biel Bienne irabazi zuen 17 urterekin bere karrerako WTA bakarkako bigarren ekitaldian. Titulu honek WTA sailkapeneko 100 onenen artean sartzea lagundu zion 18 urte bete aurretik. Vondroušovák hainbat lesio izan ditu bere ibilbide profesionalaren hasieran, 2019ko denboraldiko bigarren zatia galdu zuen, adibidez.

Vondroušová-ren kolpe teknikarik onena drop shot izenekoa da. WTA Tourreko itzultzaile onenetarikoa da, 2019an gutxienez hamar partida izan dituzten jokalari guztien artean irabazitako itzulerako partiden ehunekoetan eta irabazitako itzulerako puntuen ehunekoetan lehena izanez.

## Estatistikak 
### Grand Slam Txapelketak 
#### Bakarka 
#### Binaka 
Iturria: WTA profila

### WTA tituluak (1; 1 + 0) 
#### Banaka (1) 
##### Finalista (3) 
#### Binakakoa (0) 
##### Finalista (1) 
### Olinpiar Jokoetako finalak 
#### Bakarka: 1 (zilarrezko domina) 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Damián Quintero

**Damián Hugo Quintero Capdevila** (Buenos Aires (Espainia), 1984ko uztailaren 4a) karatean lehiatzen den Argentinan sortutako kirolari espainiarra da.
## Olinpiar Jokoak 
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), zilarrezko domina irabazi zuen *kata* modalitatean, Ryo Kiyuna japoniarrarekin (urrezkoa) galduz eta Ariel Torres estatubatuarra eta Ali Sofuoğlu turkiarra (elkarbanatutako brontzezkoa) garaituz.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tetraglenes

***Tetraglenes*** *Cerambycidae* familiaren kakalardoak dira. 

## Espezieak 
Hauek dira espezieak:
* *Tetraglenes annamensis* Breuning, 1943
* *Tetraglenes bacillarius* Lameere, 1893
* *Tetraglenes breviceps* Kolbe, 1894
* *Tetraglenes bucculenta* Gahan, 1895
* *Tetraglenes carinithorax* Breuning, 1942
* *Tetraglenes ceylonensis* Breuning, 1942
* *Tetraglenes crassicornis* Hintz, 1919
* *Tetraglenes diuroides* Ritsema, 1885
* *Tetraglenes flavovittatus* Breuning, 1948
* *Tetraglenes fusiformis* Pascoe, 1866
* *Tetraglenes grossepunctata* Breuning, 1942
* *Tetraglenes hirticornis* Fabricius, 1798
* *Tetraglenes insignis* Newman, 1842
* *Tetraglenes intermedia* Breuning, 1954
* *Tetraglenes nimbae* Lepesme, 1952
* *Tetraglenes phantoma* Gerstaecker, 1871
* *Tetraglenes rufescens* Pic, 1927
* *Tetraglenes setosa* Breuning, 1942
* *Tetraglenes somaliensis* Breuning, 1952

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ali Sofuoğlu

**Ali Sofuoğlu** (Istanbul (Turkia), 1995eko ekainaren 3a) karatean lehiatzen den kirolari turkiarra da.
## Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), brontzezko domina irabazi zuen, Ariel Torres estatubatuarrarekin elkarbanatuz, *kata* modalitatean, Ryo Kiyuna japoniarraren (urrezkoa) eta Damián Quintero espainiarraren atzetik (zilarrezkoa) sailkatuz.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Giza elikadura

Gizakiak, beste izaki bizidun batzuk bezala, ezinbestekoa den uraz gain, bizitzeko ezinbestekoa den elikadura anitza eta orekatua behar du. Dieta zuzen batek proteina, lipido, karbono hidratoak, bitamina eta mineral kopuru egokia izan behar du. Elikadura onaren oinarria gure dietaren orekan, barietatean eta moderazioan dago. Baina hiri-dieta modernoa sarritan desorekatua, desegituratua, eta gero eta bizimodu sedentarioagoarekin elkartzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gong Li (argipena)

**Gong Li** izeneko artikulu bat baino gehiago dago Wikipedia honetan.

* **Gong Li** (巩俐), emakumezko aktore txinatarra (Shenyang, 1965).
* **Gong Li (龚 莉)**, emakumezko karateka txinatarra (Fujian, 1999).
Ken Saro-Wiwa

**Kenule Beeson "Ken" Saro-Wiwa** (Nigerren delta, 1941eko urriaren 10a - Port Harcourt, 1995eko azaroaren 10a) nigeriar idazle, telebista ekoizle eta ingurumen ekintzailea izan zen.

Ogoni etnia minoritarioko kide izan zen. Ibadango Unibertsitatean ingelesa ikasi zuen, antzerki konpainia batean lan egin zuen eta Lagoseko Unibertsitatean irakasle izan zen. Ondoren, Bonny hiriko portuko administrari zibil izendatu zuten.

Ogoni herriaren eskubideen aldeko aktibismoan aritu zen. ingurumenaren babesaz ere aritu zen, petrolio konpainiek botere handia zuten eremu batean. *Movement for the Survival of the Ogoni People* erakundeko kidea izan zen. Nigeriako diktadura militarrak atxilotu zuen, eta 1995ean exekutatu zuten urkamendian.

## Lanak 
* (1973). *Tambari*. Ikeja: Longman Nigeria. .
* . *Tambari in Dukana.* Lagos, Nigeria: Longman. .
* (1983). *A Bride for Mr. B.* Port Harcourt, Nigeria: Saros International. .
* (1985). *Songs in a Time of War*. Port Harcourt: Saros. .
* (1986). *Sozaboy: A Novel in Rotten English*. Port Harcourt: Saros. .
* (1986). *A Forest of Flowers*. Port Harcourt: Saros International. .
* (1987). *Mr. B. Port Harcourt*, Nigeria: Saros. .
* (1987). *Basi and Company: A Modern African Folktale*. Port Harcourt, Nigeria: Saros. .
* (1987). *Basi and Company: Four Television Plays*. Port Harcourt, Nigeria: Saros. .
* (1988). *Prisoners of Jebs*. Port Harcourt [u.a.]: Saros. .* (1989). Mr. B Goes to Lagos. Port Harcourt, Nigeria: Saros International. .
* (1989). *Adaku & Other Stories*. London: Saros International. .
* (1989). *Four Farcical Plays*. London: Saros International. .
* (1989). *On a Darkling Plain: An Account of the Nigerian Civil War*. Epsom: Saros. .
* (1989). *The Transistor Radio*. Port Harcourt, Nigeria: Saros International. .
* (1991). *Nigeria: The Brink of Disaster.* Port Harcourt, Nigeria: Saros International. .
* (1991). *Similia: Essays on Anomic* Nigeria. London: Saros International. .
* (1991). *Pita Dumbrok’s Prison*. Port Harcourt, Nigeria: Saros International. .
* (1991). *Mr. B Is Dead*. London, Lagos, Port Harcourt: Saros International Publishers. .
* (1991). *Segi Finds the Radio*. Port Harcourt, Nigeria: Saros International. .
* (1991). *A shipload of Rice*. London: Saros International. .
* (1992). *Mr. B’s Mattress*. London: Saros International. .
* (1992). *Genocide in Nigeria: The Ogoni Tragedy*. London: Saros. .
* (1995). *A Forest of Flowers: Short Stories*. Burnt Mill, Harlow, Essex, England: Longman. .
* (1995). *A Month and a Day: A Detention Diary*. New York, N.Y.: Penguin Books. .
* (1996). *The Singing Anthill: Ogoni Folktales*. Port Harcourt, Nigeria: Saros International. .
* (1996). ''Lemona's Tale*. London: Penguin. .
* (2005). *A Bride for Mr B.* London: Saros. .
* (2018). *Silence would be treason: Last writings of Ken Saro-Wiwa.'' Ottawa: Daraja Press. .

## Kanpo estekak
Document

***Document*** R.E.M. rock alternatiboren taldearen bosgarren estudio albuma izan zen. 1987an plazaratu zuten. *Document* Scott Littek, taldearekin batera, ekoiztu zuen lehen diskoa izan zen; kolabori hori hurrengo grabazioetan mantendu zen: *Green*, *Out of Time*, Automatic for the People, *Monster* eta *New Adventures in Hi-Fi*.  Arrakasta handia izan zen. Album honekin R.E.M. taldeak bere lehen Top 10 Estatu Batuetako zerrendetan lortu zuten. "The One I Love" abestiarekin lehen platinozko diskoa lortu zuten.

## Izenburua 
Jatorriz, albumaren azalean mezu hau agertu behar zen: "File Under Fire" (Su azpiko dokumentua); nolabait, Michael Stiperentzat diskoaren abesti nagusia zenari erreferentzia eginez. Antzeko testu *Recknoning* bigarren albumean agertua zen: "File Under Water" (Ur azpiko dokumentua); *Eponymous* diskoan, bestetik, hau irakutzen da: "File Under Grain" (Alearen azpiko dokumentua). 

Albuma izendatzeko, bestetik, izenburu desberdinak proposatu ziren: *Mr. Evil Breakfast*, *Skin Up with R.E.M.* eta *Last Train to Disneyland*.

## Mezua 
Diskoaren abesti batzuek Estatu Batuetako garaiko egoerari aipamen egiten diote. Ronald Regan presidentearen urteetan eszeptizismoa zabaldu zen, bereziki Iranen egoerarekin. 

## Abestiak 
"Strange" abestia jatorriz Wire pospunk taldeak grabatu zuen. Ondoren, R.E.M. taldeak hitzetan moldaketa batzuk egin zitutzten.

Abesti guztiak taldeko partaideek idatzi zituzten, aipatutakoak salbu:
# "Finest Worksong" – 3:48
# "Welcome to the Occupation" – 2:46
# "Exhuming McCarthy" – 3:19
# "Disturbance at the Heron House" – 3:32
# "Strange" (B.C. Gilbert, Graham Lewis, Colin Newman, Robert Gotobed, miembros de Wire) – 2:31
# "It's the End of the World as We Know It (And I Feel Fine)" – 4:05
# "The One I Love" – 3:17
# "Fireplace" – 3:22
# "Lightnin' Hopkins" – 3:20
# "King of Birds" – 4:09
# "Oddfellows Local 151" – 5:21

## Musikariak 
* Bill Berry- Bateria
* Mike Mills- Baxu
* Peter Buck- Gitarra
* Michael Stipe- Ahotsa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Albuma Youtuben.
Klima Aldaketari buruzko Nazio Batuen 2021eko Konferentzia

**Klima Aldaketari buruzko Nazio Batuen 2021eko Konferentzia**, **COP26** (Alderdien Konferentzia) izenez ere ezaguna, Klima Aldaketari buruzko Nazio Batuen 26. Konferentzia da. Glasgowko SEC zentroan (Eskozia, Erresuma Batua) egiten ari da, 2021eko urriaren 31tik azaroaren 12ra, Alok Sharma buru dela. COVID-19 pandemiak urtebetez atzeratu zuen.

Konferentzia hau da Nazio Batuen Klima Aldaketari buruzko Esparru Hitzarmeneko 26. Alderdien Konferentzia (COP) eta Parisko Akordioko alderdien hirugarren bilera. COP21etik, lehen aldiz aurreikusten da alderdiek klima aldaketa arintzeko anbizio handiagoa izateko konpromisoa hartuko dutela. Parisko Akordioan zehazten den bezala, alderdiek bost urtean behin "trinketa-mekanismoa" izenez ezagutzen den prozesu bat egin behar dute konpromiso nazional berriak emateko.

Konferentzian antzemandako jokabide desegokiaren eta eta klima-aldaketarekin lotutako beste arazo batzuen aurkako martxa bat Glasgown izandako protestarik handiena bihurtu zen 2003an Irakeko Gerraren aurkako martxaren ondoren, eta beste 100 herrialdetan manifestazio gehiago egin ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Persiako errepidea

**Persiako errepidea** (errege-bidea zentzu literalean) Dario I.a errege persiarrak K.A.ko V.a mendean eraikitako bide zaharra izan zen. Irango mesetako persiar hiriak (ekialdean) eta Anatoliako Sardes hiria mendebaldean lotzen zituen, eta akemenastar inperio zabalaren komunikazio azkarra errazten zuen. 

## Ezaugarriak 
Herodotoren idatziei, ikerketa arkeologikoari eta beste iturri historiko batzuei esker berreraiki ahal izan da bidearen ibilbidea. Sardes mendebaldeko hiritik hasten zen, ekialderantz jarraitzen zuen, eta, gaur egungo Irak mesopotamikoan Ninive eta Babilonia zeharkatzen zituen. Uste da Babiloniatik hurbil bidea bitan banatzen zela. Bide bat ipar-mendebalderantz eta gero mendebaldera zihoan, Ekbatana zeharkatuz eta Zetaren Bidearekin bat eginez. Beste bideak ekialderantz jarraitzen zuen, Susa etorkizuneko hiriburu persiarretik barrena (egungo Iranera), eta, ondoren, hego-ekialderantz, Persepoliseraino.

Bidea azpiegiturez hornitua zegoen bertan zebiltzan bidaiariek atseden hartzeko. Mezulari zerbitzu batek erabiltzen zuen bereziki, Herodotoren arabera, eta mezulariek gai omen zitren 2.699 kilometro egiteko zazpi egunetan. Herodoto historialari greziarrak honela idatzi zuen: «munduan ez dago mezulari persiar hauek baino azkarrago bidaiatzen duen ezer  (...). Ez euriak, ez elurrak, ez beroak, ez gaueko iluntasunak ez diete galarazten ahalik eta azkarren agintzen zaien lana egitea».

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sardis (argipena)

**Sardis** izenak hainbat adiera du:

* **Sardis** edo **Sardes**, Anatoliako antzinako hiria.
* Sardis (Mississippi)
* Sardis (Tennessee)
* Sardis (Kentucky)
* Sardis (Georgia, AEB)
* Sardis (Ohio)
* Sardis City (Alabama)

*
Philipp Lahm

**Philipp Lahm** (Munich, 1983ko azaroaren 11) alemaniar futbolari ohia da.

Alemaniako atzelari onenetako batek 17 denboraldi egin zituen Bayern Munichen, 2002tik 2017ra eta 2011tik taldeko kapitaina izan zen. 2003tik 2005era VfB Stuttgarten jokatu zuen utzita.

113 partida jokatu zituen Alemaniako futbol selekzio nazionalarekin eta 2006ko Munduko Txapelketa irabazi zuen taldeko kapitaina izan zen.

## Palmaresa 
**Bayern Munich**
* Bundesliga: 2006, 2008, 2010, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017
* Alemaniako Futbol Kopa: 2006, 2007, 2010, 2013, 2014, 2016
* Alemaniako Ligako Kopa: 2007
* Alemaniako Superkopa: 2010, 2012, 2016
* UEFAko Txapeldunen Liga: 2013
* UEFAren Europako Superkopa: 2013
* FIFAren Kluben arteko Munduko Kopa: 2013

**Alemania**
* Munduko Futbol Txapelketa: Txapelduna 2014an, brontzezko domina 2006an eta 2010ean.
* Europako Futbol Txapelketa: txapeldunordea 2008an eta brontzezko domina 2012an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Charlène Favier

**Charlène Favier** (1985) emakume zinema zuzendari, gidoilari eta ekoizle frantsesa da.

## Biografia 
Charlène Favierek film laburrak idatzi eta zuzentzen hasi zuen bere ibilbidea. 2018an, *Odol Gorri* film laburra zuzendu zuen, Noée Abita aktorearekin. Filma hainbat jaialditan saritua izan zen. Proiektua Unifrance Cannes 2019 Sarirako eta 2020ko Film Laburren César sarirako ere aukeran egon zen.

2020an, Charlène Favierek *Slalom* bere lehen film luzea aurkezten zuen, 2020ko Canneseko zinema-jaialdiko lehiaketa ofizialean hautatua. Noée Abita aktorea protagonista izan zen, Jérémie Renier aktore belgikarrarekin lagunduta. Zuzendariak bizitako esperientzia batetik abiatu zen, haren bitartez kirol munduko jazarpenak eta sexu erasoak azaltzeko.

Charlène Favier Time Art agentzia artistikoak ordezkatzen du.

## Filmografia 
### Laburmetraiak 
* 2012: *Free Fall*
* 2015: *Omessa*
* 2018: *Odol Gorri*

### Film luzeak 
* 2020 : *Slalom*
* 2023 : ''La Fille qu'on appelle* (Arte kateko telefilma)
* 2024 : *Oxana*

### Dokumentala 
* 2010: *Is Everything Possible, Darling ?''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak