Kishineveko pogroma

**Kishineveko pogroma** edo **Kishineveko sarraskia** ekintza bandaliko eta juduen aurkako eraso multzo bat izan zen, berrogeita zazpi judu sarraskitu zituztelarik. 1903ko apirilaren 6tik 7ra bitartean Chisinaun gertatu zen, orduan Kishinev bezala ezagutzen zena. Kishinev orduan Errusiar Inperioaren probintzia zen Besarabiako hiriburua zen. 1905ean bigarren pogrom bat izan zen, non hemeretzi judu hil zituzten.

## Aurrekariak 
Tsarren Errusian, juduen aurkako tratu txarrak sistematikoak izan ziren. Hastapenetik, tsarren erregimenak etsaitasun gupidagabez aurre egin zien juduei. Beste autokrazia batzuek, hala nola Austriakoak eta Erromakoak, juduekiko jarrera anbibalentea izan zuten beti — batzuetan haiek babestuz eta erabiliz; beste batzuetan haien atzetik ibiliz —, tsarismoak juduak onartu gabeko atzerritar gisa tratatu zituen.

XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran, 1917ko apirileko eta urriko (azaroa) iraultzen aurretik, errusiar lurralde osoan antisemitismoa ia politika ofiziala izan zen tsarraren gobernuarentzat, eta hori ez zen hain modu irekian gertatzen erdialdeko Europan, mendebaldean, eta are gutxiago Estatu Batuetan, Mexikon edo Argentinan.

Garai hartan, tsarren antisemitismoak ezin konta ahala forma hartu zituen, pogromak antolatzetik hasi eta "Siongo jakintsuen protokoloak" bezalako libeloak faltsutu eta argitaratzeraino. Gobernuko sektore batzuek argi eta garbi bultzatzen zuten indarkeria, eta Errusiako masen juduen aurkako sentimendua manipulatu zuten, bi helbururekin. Lehena juduen populazioa ahalik eta azkarren eta zorrotzen murrizten saiatzea zen. Bigarrena, herritarren asegabetasuna bideratzea, batez ere nekazari pobretuen artean, juduen aurkako gorrotoa elikatuz, horrela 1917an tsarren erregimena suntsitu zuen mugimendu iraultzaile askoz handiagoa kontrolatu eta geldiarazteko. "Pogrom" hitza ia hizkuntza guztietan erabiltzen da juduen edo haien jabetzen aurkako erasoak definitzeko, eta errusierazko hitza da, ekaitza edo suntsipena esan nahi duena.

## Pogroma 
1903ko apirilaren 6an, errusiar kristau gazte bat, Mikhail Ribatxenko, hilik aurkitu zuten Dubăsari hirian, Chisinautik 40 kilometro iparraldera. Nahiz eta argi egon gaztea senide batek hil zuela (geroago atxilotu zutena), errusieraz argitaratutako egunkari antisemita batek, "Besarabiarra" () izenekoak, Pavel Kruxevan editoreak, juduek hil zutela iradoki zuen. Beste kazeta batek, Argiak (), antzinako odol-libeloak erabili zituen juduen aurka, gaztea *matzah* ogiaren prestaketan bere odola erabiltzeko hil zutela oinarri hartuta. Kishineveko pogroma hiru egunez luzatu zen juduen aurkako istilu eta matxinadekin. Bertokoek berrogeita zazpi judu hil zituzten, beste 592 zauritu (horietatik 92 oso larriak) eta 1.500 etxe baino gehiago arpilatu eta suntsitu zituzten.

*The Times* egunkariak Viatxeslav von Pleve barne-ministroak egindako komunikatu faltsu bat eman zuen ezagutzera, Besarabiako gobernadoreari pogromo bat berehalakoa zela esanez, eta indarra ez erabiltzeko eta istilu-sortzaileak ez atxilotzeko agindua eman zuen, baina, nolanahi ere, indar polizial edo militarrak ez ziren saiatu istiluak geldiarazteko esku hartzen, hirugarren egunera arte baizik. Esku-hartze falta hori argudio sendoa da pogroma Estatuak babestu edo, gutxienez, onartu zuela argudiatzeko.

*The New York Times*ek Chisinauko lehen pogroma honela deskribatu zuen:

## 1905eko pogroma 
Bigarren pogroma 1905eko urriaren 19tik 20ra izan zen. Orduan, istiluak tsarraren aurkako protesta politiko gisa hasi ziren, baina aurki zitezkeen juduen aurkako eraso bihurtu ziren. Istiluak amaitu zirenean, 19 judu hil eta beste 56 zauritu zituzten. Lehen pogromaren ondoren juduek antolatutako autodefentsa taldeek indarkeriari aurre egiten lagundu zuten, baina haien arrakasta erlatiboa izan zen.

## Ondorioak 
Mundu osoan protesta egin arren, bi gizoni baino ez zieten zazpi eta bost urteko espetxe-zigorra ezarri, eta beste hogeita biri urte bateko edo biko zigorra ezarri zieten. Pogrom hau erabakigarria izan zen Errusiako hamarnaka mila judu konbentzitzeko mendebaldera eta, batzuetan, Israelgo Lurraldera joateko. Hala, gai nabarmen bihurtu zen sionismoaen hastapenetarako, bereziki sionismo errebisionista bihurtuko zenerako, Zeev Jabotinski bezalako liderren aliantzen bidezko defentsaren aurretik inspiratuz. Artista eta idazle askok pogromari buruz hitz egin zuten. Vladimir Korolenko bezalako autore errusiarrek "13. Etxea" lanean pogromari buruz idatzi zuten, Tolstoik eta Gorkik Errusiako gobernuari errua egotziz kondenak idatzi zituzten bitartean, 1880ko hamarkadako aurreko pogrometan ez bezala, errusiar intelektual gehienak isilik geratu zirenean.

Juduen artean eta literaturan ere eragin handia izan zuen. Max Sparber antzerkigileak Chisinauko pogroma hartu zuen bere lehen antzezlanetako baten gaitzat. Hayim Bialik poetak "Sarraskitutako hirian" idatzi zuen juduek jendetzaren aurpegian hautemandako pasibotasunari buruz:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak