Artzibarko hizkera

**Artzibarko hizkera** hegoaldeko goi-nafarrera euskalkiaren hizkera bat da, Nafarroa Garaiko Artzibar, Arriasgoiti eta Esteribar (azken hau Esteribarko hizkerarekin) ibarretako berezko euskara. Sortaldeko azpieuskalkia barruan dago.

2007ko udazkenean, ez zegoen Artzibarko hizkeraz mintzo zen euskaldun gutxienik, eta, beraz, hizkera hilda da.

Herriko hizkeraren aztarna anitz dago Artzibarko, Arriasgoitiko eta Esteribarko toponimian, esaera zaharretan eta eguneroko hainbat hitzetan.

## Historia 
XIX. mendearen hasieran auzi txiki bat izan zen Otsan apaizarekin. Eztabaida Orbaitzeko apaizaren eta Artziko apaizaren artean gertatu zen, Otsakoak Artzikoaren alde eginez, Longidakoaren hizkuntza "ulertzeko oso zaila zelako, herri honetakoaren oso desberdina zelako". Ez dakigu nongoa zen Orbaitzeko apaiza, baina ohikoena Artzibarkoa ez zela pentsatzea da, ez baitzuen Artzibarko hizkera hitz egiten.

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Esteribarko herri guztiak Larsueindik hegoaldera, Artzibarko eta Arriasgoitiko herri guztiak eta Orotz-Betelu udalerria sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkiko Artzibarko hizkera azpieuskalkian. Pedro Irizarren kalkuluen arabera, 1860 eta 1870 artean 2 600 Artzibarko hizkeraz mintzo ziren euskaldun inguru egongo ziren hiru ibarretan.

1904an, *Iruñeko gotzaindegiko Elizaren Gida eta langileen egoeraren arabera, 1904ko irailaren 1ean*, Artzibarko hizkeraz hitz egiten zen hurrengo herrietan: Artzi, Arizkuren, Arrieta, Artozki, Asnotz, Azparren, Ekiza, Gorraitz, Gurpegi, Imizkotz, Lakabe, Lusarreta, Muniain, Nagore, Saragueta, Uloberri, Ulozi, Urdirotz, Usotz eta Zazpe Artzibarren; Aginaga, Galdurotz eta Zaldaitz Arriasgoitin; Antxoritz, Akarreta, Gendulain, Idoi, Ilurdotz, Irotz, Larsuein, Olloki, Sarasiber, Tirapegi eta Zuriain Esteribarran eta Orotz-Betelu udalerrian.

Aingeru Irigaraien 1935eko datuek, biztanleriaren datuekin konbinatuta, adierazten dute urte horretan azpieuskalki hauko 710 euskaldun izango zirela, Artzibarko hizkeraren hiztunak.

1930eko hamarkadan, Artzibarko azpieuskalkiak bere nagusitasuna galdu zuen gaztelaniaren mesedetan, asmo politikoko (Frankismoa) eta izaera ekonomikoko hainbat inguruabar sozialengatik, gaztelaniaren aurrerabidea errazten zutenak. Borondatezko berezko hizkuntzaren galera hori euskaraz hitz egiteko debekuarekin batera gertatu zen. Hala, 1937an erabat debekatu zen bide publikoan euskaraz hitz egitea. Hurrengo urtean, euskara erregistroetatik kanpo uzten da, eta horren atzetik daude auzitegiak, saltokiak, eskritura publikoak, aldizkariak, eskolak, irratiak... Horrela, herri landatarrenetan, edo batzuetan ezta hori ere, euskara familiartera bakarrik baztertuta geratu zen.

Ondorioz, 1970ean beste zenbaketa bat egin ondoren, Artzibarko 27 eta Arriasgoitiko 1 euskaldun Artzibarko hizkeraz mintzo ziren.

Gainera, herri gehienek Artzibarko hizkeraz dute izen tradizionala, eta gaur egungoak, euskara batuaz:

* **Akerreta**: Akarreta
* **Aitzuriaga**: Izuriaga
* **Biorreta**: Beorieta
* **Ekieta**: Egieta
* **Ilotz**: Elotz
* **Larrasoaña**: Larsuein
* **Olozi**: Ulozi
* **Sarasibar**: Sarasiber
* **Uliberri**: Uloberri
* **Urritzelki**: Urrizelki
* **Zabaldika**: Zabaldike
* **Zaragueta**: Saragueta

## Hiztunak 
Hizkera hori desagertua dago 2007tik. Hauxe da hiztun kopuruaren bilakaera historian zehar:

### Azken hiztunak 
Euskal Herriko Ahotsak proiektuaren bidez, hizkera honetako azken hiztunetako batzuk elkarrizketatu ahal izan dira, eremu honetako kulturaren eta hizkuntzaren zenbait alderdi zaindu ahal izateko. Hauek dira erroibarrerako azken euskaldun zaharrak:

* Gregoria Bizkai Eskabel (Azparren, 1901-?)
* Saturnino Etxamendi Larrea (Arrieta, 1901-?)
* Ambrosio Usoz Imirizaldu (Hiriberri, 1901-?)
* Agueda Bizkai Iribarren (Azparren, 1921-?)

## Konparaketa 
Hemen agertzen dira bildutako aditz-formak:

## Bibliografia 
* "Nafarroako euskalkiak: hegoaldeko goi-nafarrera (Artzibarko aldaera)" (Aitor Arana, 2004)

## Erreferentziak 
* Euskaltzaindia. Hegoaldeko goi-nafarrera. Artzibarko hizkera.

## Ikus, gainera 
* Arriasgoiti - Artzibar - Esteribar
* Nafarrera
* Hegoaldeko goi-nafarrera
* Sortaldeko nafarrera

## Kanpo estekak