Kanoa

thumb|250px|Morris motako kanoa klasiko bat. Bereziki diseinatua dago arina izan dadin eta uretan erraz irristatu dadin.
**Kanoa** arraun-ontzi estu, arin eta txikia da, giza indarrez eta pala bakarreko arraun baten bidez mugitzen dena. Bi muturrak (branka eta popa) zorrotzak ditu, eta goialdetik erabat irekia dago, kayak-ak ez bezala. Jatorriz, Ameriketako indiarren ontzi tradizionala zen, eta mendeetan zehar ehizarako, arrantzarako eta ibaien bidezko garraio eta esploraziorako ezinbesteko tresna izan zen. Gaur egun, kanoaren erabilera asko zabaldu da: aisialdian naturaz gozatzeko ibilaldietarako ez ezik, oihartzun handiko kirol olinpikoetarako ere erabiltzen da (Kanoa Esprinta eta Kanoa Slaloma, esaterako).

## Etimologia eta Jatorria 
### Hitzaren jatorri indigenak 
"Kanoa" hitza, hizkuntzalaritzaren ikuspegitik, izugarri garrantzitsua da, Amerikako jatorrizko hizkuntzetatik Europako hizkuntzetara (eta ondoren mundu osora) igaro zen lehen hitzetako bat izan baitzen. Hitzaren jatorria karibe eta taíno indiarren hizkuntzan dago (Arawak hizkuntza familiakoa). 

Kristobal Kolonek 1492an Karibeko uharteetara iritsi zenean, bertako biztanleek zuhaitz-enbor bakar bat hustuz egindako ontzi azkarrak erabiltzen zituztela ikusi zuen, eta "canoa" deitzen ziotela idatzi zuen bere egunerokoan. Europako esploratzaileek ontzi hauen arintasuna eta maniobrak egiteko gaitasuna izugarri miretsi zuten berehala, Europako egurrezko itsasontzi astunekin alderatuta oso azkarrak zirelako kostaldeko eta ibaietako uretan.

## Historia eta Bilakaera 
Kanoak asmakizun indigena unibertsal bat dira, historian zehar munduko hainbat kulturatako jendeak modu independentean garatu zuena, baina leku bakoitzean inguruko materialetara egokituta.

thumb|250px|Zuhaitz-enbor bat hustuz egindako kanoa tradizionala (*dugout*). Karibeko eta mundu osoko herri indigenek antzeko teknikak erabili dituzte mendeetan zehar.

### Ipar Amerikako azalezko kanoak 
Ipar Amerikako iparraldean (gaur egungo Kanada eta AEBetako iparraldean), bertako baso trinkoek eta laku sare infinituek garraio-bide berezi bat eskatzen zuten. Han, Algonquin, Iroquois eta beste nazio indigena batzuek urki-azalez (ingelesez, *birch bark*) egindako kanoak garatu zituzten. 
Zurezko (askotan zedro-zurezko) barne-egitura arin eta malgu baten gainean, zuhaitz-azala josten zuten animalien tendoiekin edo landare-zuntzekin, eta pinu-erretxinaz estaltzen zuten guztiz iragazgaizteko. Ontzi horiek oso arinak ziren, pertsona batek edo bik sorbaldan hartu eta ibai batetik bestera lurrez garraiatzeko (ingelesez *portage* deituriko ekintza). Ipar Amerikako esplorazio europarra eta ondorengo larru-merkataritza (*Voyageurs* eta *Coureurs des bois* ospetsuek gidatua) erabat ezinezkoa izango zatekeen asmakizun hori gabe.

### Zuhaitz-enbor hustuak (Dugout kanoak) 
Munduko beste toki gehienetan, zuhaitz-enborrak barrundik hustuz egindako kanoak (*dugout* kanoak) ziren ohikoenak. Hego Amerikan (Amazonasen), Afrikan (Kongo ibaian) eta Asian milaka urtez erabili dira. Eraikitzeko prozesua oso neketsua zen: zuhaitz handi bat bota ondoren, barrualdea su kontrolatuaren bidez kiskaltzen zen, eta harrizko, hezurrezko edota (geroago) metalezko tresnekin arraskatzen zen egurra erauzteko. 

### Ozeaniako kanoak eta hedapen Polinesiarra 
Ozeaniako herrien kanoek aipamen berezia merezi dute. Han, ur lasaietako ibaiak baino gehiago, ozeano zabala zeharkatu behar zuten. Horregatik, kanoen egonkortasuna bermatzeko alboko flotagailu bat (outrigger) gehitu zioten kanoari, edota bi kanoa elkarrekin lotu zituzten erdiko plataforma batekin (katamaranen aitzindariak). Ontzi izugarri horiekin (waka eta va'a izenekoekin) lortu zuten polinesiarrek Ozeano Barea konkistatzea, Hawaiiraino, Zeelanda Berriraino eta Pazko Uharteraino iritsiz.

thumb|250px|Hawaiiko kanoa tradizionala (*Outrigger canoe*), ozeano zabalean egonkortasuna mantentzeko alboko flotagailua duena.

## Kanoa eta Kayakaren arteko desberdintasunak 
Askotan, gizartean kanoa eta kayaka kontzeptuak sinonimo gisa erabiltzen dira, edota elkarrekin nahasten dira biak kirol ofizialetan kategoria berean biltzen direlako (Piragüismoa). Hala ere, alde tekniko, historiko eta praktiko handiak daude bien artean:

1. **Arrauna eta propultsioa:** Kanoan, pala bakarreko arrauna erabiltzen da (pala bat behean, eta "T" formako helduleku bat goian). Arraunlariak ontziaren alde banatan txandakatzen du arrauna, edo palada-teknika bereziak (adibidez, lema-palada) erabiltzen ditu norabidea zuzen mantentzeko ontziaren alde bakarretik arraun eginez. Kayakean, ordea, bi paladun (mutur banatan pala bat duen) arraun luzeago bat erabiltzen da, eta uretan txandakatuz sartzen da alde banatan.
2. **Jarrera eta grabitate-zentroa:** Kanoan, ohikoena belauniko joatea da (bereziki ur bizietako edo kiroleko kanoetan indar handiagoa egiteko), edo barruan dagoen eserleku altuago batean eserita joatea. Grabitate-zentroa altuago dago. Kayakean, arraunlaria ontziaren hondo-hondoan esertzen da zuzenean, hankak aurrerantz luzatuta dituela, eta askotan oinak pedalen gainean jarrita.
3. **Ontziaren estalkia:** Kanoa tradizionala irekia da goialdetik. Espazio handia eskaintzen du zama, kanpin-dendak edota pertsona gehiago sartzeko, baina ura sar daiteke olatu handiak badaude. Kayaka, aldiz (inuit herrien jatorrizko ehiza-ontzietatik eratorria), erabat itxita egoten da estalki batez. Arraunlariak estalki horretako zuloan esertzen dira, eta "bainuontzi-itxura" hartzen du zulo hori estalki iragazgaitz batez (ingelesez, *spray skirt*) ixten denean.

## Diseinua eta Hidrodinamika 
Kanoen forma ez da zorizkoa; uraren fisikari eta nabigazio-beharrei erantzuteko milaka urtez leundutako ingeniaritza hidrodinamikoa da. Kanoa bat diseinatzean, hiru faktore hartzen dira kontuan:

* **Egonkortasuna (Hasierakoa eta Bigarren mailakoa):** 
** *Hasierako egonkortasuna:* Kanoaren hondoa laua denean, uretara sartu orduko oso egonkorra sentitzen da. Familia eta jolas-kanoek hondo laua dute. Hala ere, olatuak edo ur biziak iristean, erraz irauli daitezke.
** *Bigarren mailako egonkortasuna:* Kanoaren hondoa biribildua edo V formakoa denean, hasieran koloka sentitzen da, baina kanoa albo batera inklinatzean ez da iraultzen eta oso sendo mantentzen da. Ur bizietako eta karrerako kanoek diseinu hau dute.
* **Gila edo Profila (Rocker):** Brankatik (aurrekaldetik) poparaino (atzekalderaino) kanoak behetik duen kurbadurari deitzen zaio. Profila erabat laua bada, kanoa oso azkarra da eta marra zuzenean joateko joera du (lakuetarako aproposa). Profila kurbatua bada (banana baten itxurarekin), zuzen joatea zailagoa da, baina kanoa bere ardatzean errazago eta azkarrago biratzen da (arroken artean ur bizietan nabigatzeko ezinbestekoa).

## Eraikuntza eta Material modernoak 
Zientziak materialen teknologian aurrera egin ahala, kanoen fabrikazioa goitik behera aldatu da:
* **Egurra eta mihisea (Wood & Canvas):** XX. mendearen hasieran, zurezko egitura ohikoak erabiltzen jarraitu zuten, baina azalaren ordez lona (mihise) iragazgaitzak ezarriz. Estetika klasikoa eta ederra eskaintzen dute, baina mantentze-lan handia eskatzen dute.
* **Aluminioa:** Bigarren Mundu Gerraren ondoren, hegazkin-enpresak gerrako aluminio-soberakinak erabili zituzten kanoak egiteko. Aluminiozko kanoak oso gogorrak dira, ia suntsiezinak eta mantentzeko errazak, baina uretan oso zaratatsuak dira eta eguzkiarekin berotu egiten dira.
* **Beira-zuntza (Fiberglass):** 1970eko hamarkadatik aurrera zabaldu zen. Kanoa merkeak, arinak eta oso irristakorrak ekoiztea ahalbidetu zuen.
* **Plastikoa (Polietilenoa eta Royalex):** Material hauen sarrerak ur bizietako kirola iraultzea ekarri zuen. Plastikozko kanoek harrien aurka izugarrizko kolpeak har ditzakete hautsi gabe, tolestu eta berriro bere formara itzultzeko gaitasuna baitute. Royalex materiala bereziki mitikoa izan zen industriaren historian.
* **Material ultra-arinak (Kevlar eta Karbono-zuntza):** Karrerako kanoetarako eta abentura-esploratzaile profesionaletarako diseinatuak. Material hauekin egindako kanoek oso pisu txikia dute (batzuek 15 kg baino gutxiago), baina zurruntasun egitural izugarria eskaintzen dute, ur gainean esfortzu fisikoa murriztuz.

## Arraunketa Teknikak 
Kanoan pala bakarra dagoenez, palada ondo egiten ez bada, ontzia beti alde bererantz biratuko da denbora guztian. Hori zuzentzeko eta norabidea mantentzeko, palista adituek hainbat teknika garatu dituzte:
* **"J-stroke" (J-palada):** Funtsezkoena da marra zuzenean joateko. Arraunlaria paladaren amaieran eskumuturra biratu eta palarekin "J" baten forma egiten du uraren azpian, lema edo norabide-zuzentzaile gisa funtzionatzeko.
* **"Draw" (Erakarpena):** Kanoa aldamenerantz (sahiestetik) mugitzeko erabiltzen da. Pala uretan urrutirago sartu eta norberaren aldera tiratzen da ura indarrez.
* **"Pry" (Bultzada):** "Draw" teknika erakarlearen kontrakoa da; pala kanoaren ertzaren ondoan sartu eta ura kanporantz bultzatzen da, kanoa kontrako aldera desbideratzeko.
* **"Sweep" (Ekorketa):** Kanoa bere ardatzean oso azkar biratzeko arku handi bat marrazten da palarekin ur azalean.

## Kanoa Motak (Kategoriak) 
Erabileraren eta ur-ingurunearen arabera, kanoak modu espezifikoan diseinatzen dira gaur egun:
1. **Jolas eta Esplorazio kanoak:** Zabalak, egonkorrak eta luzeak (4,5 - 5 metro). Ibilbide luzeak egiteko eta zama eramateko aproposak.
2. **Ur bizietako kanoak (Whitewater):** Laburragoak (3 - 4 metro) eta biribilagoak. Korronte indartsuetan eta arroken artean azkar biratzeko eginak daude.
3. **Karrerako kanoak (Sprint):** Oso estuak, zorrotzak eta luzeak dira, hidrodinamika maximizatzeko. Egonkortasun ia nulua dute, baina abiadura handia lortzen dute marra zuzenean.

## Kirola eta Olinpiar Jokoak 
Kirol-ontzi gisa, kanoak eboluzio nabarmena izan du. Mundu mailako lehiaketa ofizial guztiak **ICF** erakundeak (International Canoe Federation) arautzen ditu. Bi diziplina olinpiko nagusi daude:

### Kanoa Esprinta (Ur lasaiak) 
thumb|250px|Ilia Shtokalov kanoista errusiarra C-1 esprint kategoriako lehiaketa olinpiko batean (Rio 2016). Ikus daitekeen bezala, esprint lehiaketetan arraunlaria belauniko joaten da kanoa estu honen barruan.Ur lasaietan (laku edo kanal artifizialetan) egiten diren abiadura-lasterketak dira. Lasterketa olinpikoen distantziak 200, 500 eta 1.000 metrokoak izaten dira. Kanoari "C" letra esleitzen zaio eta ontziko arraunlari kopuruaren arabera sailkatzen da: C-1 (pertsona bakarreko kanoa), C-2 (bi pertsonakoa), eta nazioarteko beste txapelketa batzuetan C-4 ere badago. 
Kategoria honetan, kirolariak fisikoki oso landuak daude. Kanoa barruan ez dira esertzen, baizik eta belaun bat lurrean finkatuta eta bestea aurreratuta joaten dira, pelbisaren eta enborraren indar osoa urera transmititu ahal izateko. Pila eta abiadura brutala lortzen dute.

### Kanoa Slaloma (Ur biziak) 
ezkerrera|thumb|Ur-bizi slalom kanoa
Kanoa slaloma askoz ere dinamikoagoa eta teknikoagoa da. Ur bizietako zirkuitu artifizial batean jokatzen da. Kirolariek ibaian behera doan korronte indartsu batean airean esekita dauden ate batzuetatik (zutoinez osatutako ateak) pasatu behar dute. 
* Ate berdeek ibaiaren norabidean pasatu behar direla adierazten dute.
* Ate gorriek, aldiz, ibaian gora (korrontearen aurka) pasatu behar direla adierazten dute.
Helburua ibilbidea ahalik eta denbora laburrenean osatzea da, baina zigorrik jaso gabe (zutoina ukitzeagatik 2 segundoko zigorra dago, eta ate bat saltatzeagatik 50 segundokoa). 

### Historia Olinpikoa 
Esprint kanoako estropadak kirol erakustaldi gisa aurkeztu ziren lehen aldiz 1924ko Parisko Olinpiar Jokoetan, eta kirol ofizial bihurtu ziren 1936ko Berlingo Jokoetan gizonezkoentzat. Emakumezkoen kanoa kategoria ofizialak oso berandu sartu dira Joko Olinpikoetan. Izan ere, hamarkadatan zehar uste izan zen belauniko eta pala bakarrez arraun egitea kaltegarria edo gogorregia zela emakumeentzat, eta emakumeak soilik kayakean lehiatzen ziren. Baina kirolarien berdintasunaren aldeko presioari eta borrokari esker, Olinpiar Batzordeak onartu zuen, eta azken urteotan erabateko parekotasuna dago kanoa probetan.

## Kanoak kulturan 
John Steinbecken The Pearl eleberrian, Mexikon girotua, pertsonaia nagusiaren kanoa belaunaldiz belaunaldi transmititu den bizimodua egiteko bitartekoa da, eta kultura-tradizioarekiko lotura irudikatzen du.

Maoriak, polinesiar herri indigena, Zeelanda Berrira iritsi ziren hainbat kanoa (waka deituak) bidaldietan. Kanoen tradizioak garrantzitsuak dira maorien nortasunerako. Whakapapa (lotura genealogikoak), piragua sortzaileen tripulaziora itzulita, tribuen jatorria ezartzeko balio izan zuen, eta tribuen arteko mugak eta harremanak definitu zituen.[ezkerrera|thumb|[Henri Julien: *La Chasse-galerie*, 1906ko olio-pintura]]Kanadan, kanoa historian eta folklorean garrantzitsua izan da, eta kanadar identitatearen ikurra da. 1935etik 1986ra, Voyageur dolarrak kanoa bat irudikatu zuen voyageur batekin (larru-merkatari frantziar-kanadarra), eta indigena batekin, atzealdean.

Chasse-galerie frantziar-kanadar voyageurs ipuin bat da, eta, Urtezahar gauean egurraren kanpamentu urrun batean trago astun bat edan ondoren, beren sweetheart-ak bisitatu nahi dituzte 400 km ingurura. Hurrengo goizean lanera garaiz itzuli behar dutenez deabruarekin ituna egiten dute. Haien kanoa airean zehar ibiliko da, baldintza batekin: Jainkoaren izena ez aipatzea edo edozein eliz ostutako gurutzea ez ukitzea, kanoan hegan doazela. Alegia honen bertsio bat grâce-kolpearekin amaitzen da, oraindik zeruan goian, voyageurrek bidaia arriskutsua burutzen dutenean baina piragua iraultzen denean, beraz, deabruak ohoratu dezake voyageur-ak entregatzeko ituna eta oraindik haien arimak erreklamatzen ditu.

## Ingurumenari abantailak 
Azkenik, aipatzekoa da motorrik gabeko ontzia denez, kanoa ur-ekosistemak behatzeko eta naturan integratzeko garraiobide errespetuzkoenetako bat dela. Zaratarik eta karbono-isuririk gabe mugitzen denez, faunara hurbiltzea ahalbidetzen du, animaliak uxatu gabe.

## Ikus, gainera 
* Kayak
* Arraunketa (kirola)
* Piragua
* Nazioarteko Olinpiar Batzordea

## Erreferentziak 
* 

## Kanpo estekak 
*  International Canoe Federation (ICF) erakundearen webgune ofiziala
*  American Canoe Association (ACA)