open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bartolome Rubia

**Bartolome Rubia Muñoz** *Bartolín* (1971) kamioilaria, PP-ko zinegotzi andaluziarra La Carolina herrian izan zen. Garai hartan, 1998an, asmatu zuen ETAk bahitu eta, ondoren, ihes egitea lortu zuela. Dena gezurra izan zen.

## Gertakizunak 
1998ko maiatzaren 28an, Bartolome Rubia Bartolín PP-ko zinegotzi andaluziarrak zabaldu zuen ETAk bahitu zuela. Sona mediatikoa berehalakoa izan zen eta gau hartan, bahitzaileengandik Irunen ihes egitea lortu zuela esanez agertu zen. Ondoren, poliziak La Carolinara eraman zuen eta han herriak txaloen artean jaso zuen. Baina gezurra zen guztia, poliziaren ikerketak berehala ikusi zuenez. Ospe publikoa irabazi nahian esandako gezurragatik, Espainiako Estatu osoan izan zen txiste iturri.

Epaitua Donostiako Epaitegian 270.000 pezetako isuna jarri zion.

Ondoren, politika erabat utzi zuen.

## Abestia 
Hechos contra el Decoro musika-taldeak "Bartolo" kantua eskaini zion, *Danza de los nadie* musika-diskoan jasota.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :"Bartolo" abestia Youtuben.
* :"Bartolín es feliz con su camión", *Jaen* egunkaria, 2012ko martxoak 22.
Lorenzo Ariztegui

**Lorenzo Ariztegui** edo **Aristegui** (Oñati, - Jerez de la Frontera, ) Compañia Gaditana de Negroseko kidea, esklabo trafikatzailea izan zen.

## Biografia 
Domingo Aristegui Ydígoras eta María Micaela Lizarralde Lazcanoren semea, 1730. hamarkadan iritsi zen Cadizera joan zen bere anaia Martinekin batera. Ziur asko, beste anaietako bat, Santiago, bertan bizi zelako erabaki zuten hirian bizitzea. Anaiek bezala, gaztetatik merkataritzan aritu zen. 1732an Maria de Robínekin ezkondu zen, bikoteak hiru seme-alaba izan zituen, María Pascuala adibidez, Juan Bautista Uztariz-ekin ezkondu zen, Cadizeko familia nabarmen batekoa.

1737tik aurrera nabarmen hazi zen Arizteguiren fama, izan ere, Cadizeko kontsulatuan egin zuen lan. 1749an Cartagena de Indiasera joan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Real Compañía de Comercio de La Habana

alt=Acción de la Real Compañía de La Habana de 1747, grabado en cobre sobre pergamino. La Royal Trading Company tenía el monopolio de los productos textiles, la porcelana, el grano y la harina para su exportación a Cuba. Se importaban a la madre patria azúcar, tabaco y pieles de cuero. En los primeros 20 años, la empresa importó más de 5.000 esclavos.|thumb|1747ko Real Compañia de la Habanako akzioa, pergaminoan kobrez grabatua. Royal Trading Companyk ehun-produktuen, portzelanaren, alearen eta irinaren monopolioa zuen Kubara esportatzeko. Espainiara azukrea, tabakoa eta larruzko larruak inportatzen zittuen. Lehenengo 20 urteetan, enpresak 5.000 esklabo baino gehiago inportatu zituen.
La **Real Compañía de Comercio de la Habana** 1740ko abenduaren 18an urtean sortu zen errege zedula baten bitartez Habanan, eta bertan egon zen 1757 arte, Fernando VI.a erregeak egoitza Madrilera pasatzeko agindu zuen arte.

## Historia 
Enpresa monopolista bat izan zen, Kubako kanpoko merkataritza zabala zentralizatu nahi izan zuen (ia dena kontrabandoan), tabakoaren errenta itzelak (Uztarizen arabera, Espainiako produktu kolonial garrantzitsuena) eta ontziolak (1714 eta 1762 bitartean Habanako ontziolak 66 gerraontzi sortu zituen). Jarduera-bolumen horri gehitu behar zaizkio esklabo afrikarren merkataritza eta gero eta azukre-ekoizpen handiagoa zen.

## Ikus, gainera 
* Euskalerriaren Adiskideen Elkartea

## Bibliografia 
* Ramón de Mesonero Romanos (1833). *Manual de Madrid, Descripción de la corte y de la villa.II. Edición.* Imprenta de D.M. de Burgos. 
* Margarita Eva Rodríguez García (2005). *Compañías privilegiadas de comercio con América y cambio político (1706-1765)*. Estudios de Historia Económica, 46.
* Manuel R. Moreno y José Joaquín Moreno (1992). *Relación general de los socios de la Real Sociedad Bascongada de los Amigos del País con residencia o actuación distinguida en Cuba (1765-1793)* Boletín de la Real Sociedad Bascongada de Amigos del País, 48, 3-4.
* Francisco Escobar Torres (2003). *La Habana de la Real Compañía de Comercio*. Revista Hispano Cubana, 17, 85-92

## Erreferentziak
Pavel Filonov

thumb|1550px|Pavel Filonov.
**Pavel Nikolayevich Filonov** (; Mosku, 1883ko urtarrilaren 8a-San Petersburgo, 1941eko abenduaren 3a) margolari, teoriko eta poeta errusiarra izan zen. Errusiako Abangoardismoaren partaidea izan zen.

## Biografia 
Moskun jaio zen eta 1897an San Petersburgora joan zen arte eskolak hartzera. 1910 eta 1914 artean, Yelena Guro eta Mikhail Matiushinek sortutako Gazteriaren Batasuna (Soyuz Molodyozhi) talde artistikoan parte hartu zuen. 1912an, Arte Analitiko edo Antikubismoaren printzipioak formulatu zituen «Kanon eta legea» artikuluan. Filonoven arabera, «kubismoak bere gainazal geometrikoko elementuak erabiliz irudikatzen ditu objektuak, baina "errealista analitikoek" objektuak irudikatu beharko lituzkete bere barne-arimako elementuak erabiliz».

1913 eta 1915 artean, Errusiako futurismoarekin erlazionatu zen eta Kazimir Malevitxekin kolaboratu zuen Velimir Jlebnikoven lanak ilustratuz. 1916ko udazkenean, Errumaniako frontean Lehen Mundu Gerran zerbitzatzeko izena eman zuen.

1919an, Hermitage Museoko lehen erakusketa librean parte hartu zuen, eta 1923an Arteen Akademiako irakasle eta Kultura Artistikoaren Institutuko (INKhUK) kide egin zen.

1929an, Errusiako Estatu Museoak bere atzera begirako bat prestatu zuen, baina sobietar gobernuak erakusketa hau debekatu zuen, errusiar errealismotik urruntzen zelako. 1932az geroztik, nahiz eta gosez hiltzen egon, bere lanak bildumagile pribatuei saltzeari uko egiten zion, Errusiar Museoarentzat opari bat izan zitezen, hau da, herriarenak zirelako. Inanizioz hil zen Leningradeko Setioan.

## Lan aukeratuak 

Fitxategi:Pavel_Filonov_ManWoman.jpg|*Gizona eta Emakumea (Adam eta Eba)* (1912–1913).
Fitxategi:Pavel_Filonov_KingsFeat.jpg|*Erregeen oturuntza* (1913).
Fitxategi:Pavel_Filonov_Horses.jpg|*Zaldiak* (1924–1925).
Fitxategi:Pavel_Filonov_2Heads.jpg|*Bi buru* (1925).
Fitxategi:Pavel_Filonov_Animals.jpg|*Animaliak* (1930).
Fitxategi:Pavel_Filonov_Faces.jpg|*Zenbatzaileak (aurpegiak ikono batean)* (1940)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Filonovi buruzko fitxa MoMan.
* :Pavel Filonov Olga's Galleryn.
Yang Shangkun

**Yan Shangkun** (Tongnan konderria, 1907ko abuztuaren 3a - Pekin, 1998ko irailaren 14a) txinatar politikaria izan zen. Txinako Herri Errepublikako 4. presidentea izan zen 1988tik 1993ra.

Zientzia politikoa Shanghaiko Unibertsitatean eta filosofia marxista eta taktika iraultzaileak Moskuko Sun Yat-Sen Unibertsitatean ikasi zituen. Bigarren Txina-Japonia Gerran, Liu Shaoqirekin batera aritu zen Japoniako lineen atzean, eta 1941ean Mao Zedongen laguntzaile pertsonal izendatu zuten.

1945 eta 1965 artean Txinako Alderdi Komunistaren Bulego Nagusiko zuzendaria izan zen eta 1945etik 1956ra Batzorde Militar Zentraleko idazkari-nagusia. Hamabi urte eman zituen preso Iraultza Kulturalean, eta 1978an politikara itzuli zen, Deng Xiaopingen aliatu gisa eta Mao hil ondoren alderdi komunistan nagusi izan zen Zortzi Zaharretako bat bezala.

Guangzhouko alkatea izan zen 1979tik 1981era, eta Batzorde Militar Zentrala zuzendu zuen 1981etik 1989ra. 1989tik 1993ra izan zen herrialdeko presidente, eta erreforma ekonomikoa defendatu zuen, nahiz eta edozein erreforma politikoren aurka agertu. Hasierako zalantza batzuen ondoren, Tiananmen plazako protestak zapaltzearen arduradunetako bat izan zen.
Edna Woolman Chase

**Edna Woolman Allaway**, ezagunagoa **Edna Woolman Chase** ezkondutako izenez (Asbury Park, New Jersey, AEB, 1877ko martxoaren 14a &ndash; Sarasota, Florida, AEB, 1957ko martxoaren 20a) estatubatuar kazetaria eta argitaraitzailea izan zen, *Vogue* moda-aldizkariko editore burua (1914-1952). Bere herrialdean moda-desfile bat antolatzen lehena izan zen, orduko modaren hiriburua zen Parisen egiten zen bezala. 

## Biografia 
Chase 1877ko martxoaren 14an jaio zen, Asbury Parken (New Jersey). Franklyn Allaway eta Laura Woolmanen alaba zen. Gurasoak banandu eta gero, Chase aitona-amonek hazi zuten. Nerabe zenean, amarekin New Yorkera bizitzera joan zen. 1902an Francis Dane Chaserekin (negozio-gizona eta New Yorkeko Hotel Kolonialeko zuzendaria) ezkondu zen. Aktore izan zen Ilka Chase alaba bat izan zuten. Senarrak arazoak izan zituen familiari laguntzeko, eta Chasek, azkenik, dibortziatu egin zen. Geroago, Richard Newton ingeniariarekin ezkondu zen 1921ean.

## Lan ibilbidea 
1890eko hamarkadaren amaieran sartu zen *Voguen*, erreportari izatetik editore buru izatera pasatu zen. Chasek Voguen zuen lehen postua postetxean ari zen lanean. Berak egin zuen bere bidea arte eta makillaje sailen bitartez. 

Lehen Mundu Gerran, Chase frantziar nagusitasunetik ihes egitearen eta industria nazionala bultzatzearen alde agertu zen, eta horrek lagundu zuen Estatu Batuetako modaren oinarriak finkatzen. Modaren sektoreko aldizkaririk garrantzitsuenetariko bateko zuzendari kargua hartu zuenetik, bere herrialdean modaren bilakaerari buruzko jarraibide ugari eman zituen, eta, are gehiago, munduko zati handi batean ere bai, berrogei urteko ibilbidean. Kontsignetako bat «*Dirua baino gustu* *handiagoa*» zen. 

Modari egin zion beste ekarpen garrantzitsu bat Fashion Group International izan zen. 1928an, Chasek 17 emakume ospetsu bildu zituen modaren munduan. Fashion Group International-ek (ordurako eratua, baina ez 1930 arte erakunde ofizial bat) moda amerikarra eta emakumeek industrian zuten zeregina iragarri zituen. Nazioarteko Modaren Taldeak gaur egun ere negozioan jarraitzen du.

### Londresen 
1930ean Londresen ezarri zen, eta Vogueren edizio britainiarra bultzatu zuen. 

### Heriotza 
1952an, erretiratu zen urtean, itzuli zen bere herrialdera. 

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1935ean ohorezko legioko zalduna izendatu zuten Frantzian.
* 1954an *Always in Vogue* autobiografia argitaratu zuen.
* Filantropo Juduen Federazioak urteko emakume giltzarri izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* O'Hara, Georgina (1989). Enciclopedia de la moda. Barcelona: Destino. ISBN 84-233-1777-3. 

## Kanpo estekak
2023ko Arabako foru hauteskundeak

**2023ko Arabako foru hauteskundeak** 2023ko maiatzaren 28an egin ziren, Arabako Biltzar Nagusiak eta Arabako Ahaldun Nagusia aukeratzeko, 2023ko udal eta foru hauteskundeekin batera.

## Diputatu nagusia aukeratzea 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ozias Humphrey

**Ozias Humphry** —edo **Humphrey—** (Honilton, Ingalaterra, 1742ko irailaren 8a &ndash; Londres, Ingalaterra, 1810eko martxoaren 9a) XVIII. mendeko miniaturazko erretratuen margolari ingeles garrantzitsu bat izan zen bere hasierako garaietan eta, ondoren, olio-pinturan eta pastel-pinturan. 1791n Errege Akademiako hautatua izan zen eta 1792an erregearen pastel erretratua egin zuen.
[thumb|317x317px| Humphreyren *[Rice Portrait|Rice Portrai-a*. Argazkian Jane Austen omen da.]]

## Biografia 
Ozias Humphrey Honiton, Devon, Ingalaterran jaio eta hezi zen. Laster Richmond-eko dukeak irekitako molden galeriak erakarri zuen eta Londresera joan zen Shipley's School-en artea ikastera. Artea ere ikasi zuen Bath-en –1762an egin zituen praktikak–, han Thomas Linley ezagutu zuen. Bere dohainak Thomas Gainsborough eta Sir Joshua Reynoldsek sustatu zituzten, besteak beste. Bere ikusmen arazoak, azkenean itsutasuna ekarri zizkiotenak, 1760ko hamarkadan hasi ziren, eta obra handiak olioz edo pastelez margotzera behartu zituen. 

### Italia 
Humphrey Italiara bidaiatu zuen 1773an bere lagun onarekin, George Romneyrekin. Bidean Knole Etxean gelditu ziren eta bertan Dorset-eko Dukeak hainbat lan enkargatu zizkion. Italian egon zen 1777ra arte.

Bere itzuleran, bere gai askoren artean hainbat erretratu egin zitue: George Stubbs-ena (1777), Dominic Serres akademikoarena, Joseph Priestley kimikariarena eta Jane Austen nerabezaroan irudikatuko zukeena, *Rice Portrait* deritzona, eta 1790 inguruan margotua egon zitekeena —nahiz eta erretratatuaren inperio estiloko jantziek argi eta garbi iradokitzen duten beranduago izan daitekeela—. Lan hori 2007ko apirilean enkantean jarri zen Christie's-en, baina ezin izan zen saldu gutxieneko preziora iritsi ez zelako. Bere ikasleen artean John Opie dago.

### India 
thumb|240x240px| Hyder Beg Khanen erretratua Humphreyk egina Indian 1786an.
1785etik 1787ra Humphrey Indiara bidaiatu zuen eta bertan hainbat miniatura eta zirriborro egin zituen. Errege Akademiako kide hautatu zuten 1791n. 1792an erregearen arkatzez erretratua egiteko enkargatu zioten; bere errege-familiaren erretratu gehienak errege bilduman daude oraindik. 

Azkenean, ikusmena erabat galdu zuen 1797an, eta 1810ean hil zen Hampstead-en, Londres iparraldean. Bere ondasun gehienak William Upcott bere seme naturalari eman zizkion, liburu-biltzaile bati. Orduan britainiar museoak Humphreyri buruzko dokumentu ugari erosi zizkion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bra (Italia)

**Bra** Italiako udalerri bat da. Cuneoko probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean.  biztanle ditu,  kilometro koadroko azaleran banatuta.
 
## Mugakideak 
Brak honako udalerri hauekin egiten du muga:
 

## Ekonomia 
Gaztagintza garrantzitsua da Bran. Italiako *Slow Food* mugimendua Bran sortu zen, eta ordezkaritza handia ere bada: enpresa askok etiketa horrekin merkaturatzen dituzte beren produktuak. Gaur egun, Slow Foodek Bran du egoitza, eta Pollenzo barrutian dihardu, Università di Scienze gastronomiche unibertsitatean. Bi urtean behin irailean Gaztaren Nazioarteko Azoka bertan egiten dute.

Hiria *Cittaslow* bizi-kalitatea handitzeko sortutako mugimenduko kide ere bada 1999tik.

## Demografia
## Herri eta hiri senidetuak 
* Spreitenbach (Suitza, 1988)
* Weil der Stadt (Alemania, 2001)
* Corral de Bustos (Argentina, 2007)
* San Sosti (Italia, 2007)

## Kanpo estekak
Laceno

**Laceno** Italia hegoaldeko Avellinoko probintzian dagoen auzo eta resort bat da, Bagnoli Irpino udalerrian, 1050 metroko altuera dagoena.

## Historia 
Auzoa 1956an jaio zen, udako gune bezala, aire zabaleko kirolei eta Film Neorrealisten zinemaldi bati, ''Laceno d'Oro'' (Urrezko Laceno) izenekoa, esker. 1972 eta 1975 artean teleskibat eraiki eta Laceno udako eta neguko egoitza bihurtu zen. Herria, gaur egun, hotel, udarako etxe, zurezko eraikin (Ski eta Sport alokairuek erabiltzen dituztenak) eta jatetxeek osatzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fast X

***Fast X*** edota ***Fast & Furious 10*** () 2023ko Louis Leterrier frantziar zinema zuzendariak zuzendutako ekintza film bat da. The Fast and the Furious sailaren hamaikagarren filma da. Vin Diesel, Jason Momoa, Jason Statham, Michelle Rodriguez eta Charlize Theron aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Hamar urte lehenago, Rio de Janeiron, Hernan Reyes mafioso eta narkotrafikatzaile brasildarra eta Dante izeneko bere seme soziopata Dom eta bere taldea polizia-buruzagitzan gordetako diru guztia lapurtzen saiatuko diren zain daude. Brasilen egindako lapurreta kalean tirokatu zen, Dante bere aitaren ondoan segika zuela, Dom atzean geratu zen zubira iritsi zenean, haien atzetik zihoazen polizia-autoekin amaitzeko, ganga erabiliz eta Reyesen heriotza ziurtatuz; Dante, berriz, Domi metrailadore batekin tiro egiten zion beste autoan zegoena, metalezko ganga astunak bortizki jo zuen, eta Domek altzairuzko mailu indartsu bat bezala erabili zuen, eta azkenean Danteren autoa zubitik behera bota zuen uretara.

## Aktoreak 
## Kanpo estekak
Walter Abish

**Walter Abish** (Viena, 1931ko abenduaren 24a - New York, 2022ko maiatzaren 28a) austriar-estatubatuar idazlea izan zen.

Vienan jaio zen judu jatorriko familia batean. Nazietatik ihesi, Italia eta Nizatik igaro zen eta Shanghain kokatu zen 1940tik 1949ra. 1949tik 1957ra Israelen bizi izan zen eta indar armatuetan zerbitzatu zuen. 1957an Estatu Batuetan kokatu zen eta estatubatuar herrirartasuna hartu zuen.

Ipuin eta eleberri esperimentalen egilea izan zen. 1974an argitaratu zuen lehen eleberria *Alphabetical Africa* izan zen. Bertan, lehen eta azken kapituluetako hitz guztiak "a" letrarekin hasten dira. 1979an *How German Is It* bere bigarren eleberriarekin Pen/Faulkner saria irabazi zuen.

## Lanak 
* *Duel Site* – olerkiak, 1970
* *Alphabetical Africa* – eleberria, 1974 
* *Minds Meet* – ipuin bilduma, 1975 
* *In the Future Perfect* – ipuin bilduma, 1977 
* *How German Is It* (*Wie deutsch ist es*) – eleberria, 1980 
* *99: The New Meaning* – ipuin bilduma, 1990 
* *Eclipse Fever* – eleberria, 1993 
* *Double Vision: A Self-Portrait* – memoria, 2004
Autosufizientzia

**Autosufizientzia** ondasun ekonomikoen hornidura norberaren esku bakarrik dagoen egoera da; beraz, ez da laguntzarik edo kanpo-interakziorik behar bizirauteko. Autonomia pertsonal edo kolektibo osoa izateko modu bat da, alderdi ekonomikoetan independentziarekin identifikatzen dena.

**Autohornikuntza** edo **autokontsumo** ere dei dakioke, egoera hori ekoizlea bere kontsumitzailea denean bakarrik lor baitaiteke erabat: ekoizten duen guztia (eta soilik) kontsumitzen eta kontsumitzen du.

Modu partzialean aplika daiteke (autohornidura-maila, ehunekotan neurtuta), edo sektore bakarrera muga daiteke, hala nola elikadurara edo energiara: elikadura-autosufizientzia, energia-autosufizientzia, etab. Kontrako terminoa mendekotasunarena da: elikadura-mendekotasuna, mendekotasun energetikoa, etab. Terminoaren erabilera kapitalera edo teknologiara ere zabal daiteke (autosufizientzia edo kapital-mendekotasuna eta autosufizientzia edo mendekotasun teknologikoa).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hitz betegarri

**Hitz betegarria** edo **makulu-hitza** idatzi batean edo kideko batean funtsezkoa ez den zatia da, bereziki hitz neurtuetan neurria betetzeko edo errimatu ahal izateko sartzen dena.

Esaldi edo hitz horiek askotan herri-kulturan eta arteetan sortzen dira, eta komunikabide ugariren bidez zabaltzen dira (hala nola literatura edo argitalpenak, filmak, telebista edo irratia), baita ahoz ahokoa ere. Makulu-hitz batzuk horiek sortu zituen pertsonaren edo pertsonaiaren aurkezpen-gutun bihurtzen dira, eta aktore bat interpretatzen duen pertsonaiarekin identifikatzeko lagungarria izan daiteke. Hau da, bereziki, komedia aktoreen kasua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tenkagailu

**Tenkagailua** alanbre mehez egindako elementua da, habe baten kofratuan masa botatzen denean kofratuaren alboak ireki ez daitezen erabiltzen dena.

Tenkagailuak tentsio handia behar duten aplikazioetan erabiltzen dituzte gehien; 10 gramo inguruko masa izan dezakete, lorategiko hesi batean erabiltzen den kable mehearentzat, eraikinetan eta zubi esekietan erabiltzen diren egiturazko elementuetarako tonetaraino.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thomas Linley (aita)

**Thomas Linley** (Wells, 1733ko urtarrilaren 17a &ndash; Londres, 1795eko azaroaren 19a) ingeles musikaria izan zen.

## Biografia 
Thomas Linley Wells-en, Somerset konderrian jaio zen 1733ko urtarrilaren 17an. Musika ikasi zuen Bath-en, eta han ezarri zen kantu irakasle eta kontzertu- zuzendari gisa.

1774tik aurrera Londresko Drury Lane Antzokiako administrazioaz arduratu zen, bertan ekoizten ziren musika-piezen zati handi bat konposatu eta bilduz, baita madrigalak eta abestiak ere, ingeleseko konposizioen lehen postuetan zeudenak.

1795eko azaroaren 19an hil zen

## Bizitza pertsonala 
Mary Johnsonekin ezkondu zen, eta harekin hamabi seme-alaba izan zituen, horietako zazpi ibilbide eszenikoa edo musikala izan zuten:

* Elizabeth Ann Linley (1754-1792), haien alaba zaharrena, Richard Brinsley Sheridanen emaztea;
* Thomas Linley (1756-1778), bere seme zaharrena, biolin-jole ospetsua;
* Mary Linley (1758-1787), Richard Tickell-ekin ezkondua 1780an;
* Samuel Linley (1760-1778), bere bigarren semea, abeslaria eta oboe-jotzailea;
* Maria Linley (1763-1784), abeslaria;
* Ozias Thurston Linley (1765-1831), Canon Minor Norwich-en eta organista Dulwich-en;
* William Linley, (1771-1835), glees  eta abestien konpositorea eta idazlea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tubaria furfuracea

***Tubaria furfuracea*** *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da. Haragi hutsala, ez du balio gastronomikorik. Australiako zur inportazioetatik dator.

Sinonimoa: *Tubaria hiemalis*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Higrofanoa. 2 eta 4 cm bitarteko diametrokoa, hasieran ganbila, gero lau samarra, ertz ildaskatuarekin eta altxatzeko joerarekin. Azala okre-lehoi kolorekoa edo haragi kolorekoa, errezelaren hondakin oso iheskorrekin.

**Orriak:** Hankari oso itsatsiak, kapelaren kolore berekoak.

**Hanka:** Erraz hondatzen diren zuntz txiki zeta-antzeko zurixkez estalita.

**Haragia:** Usain eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Tubaria* terminoa, tronpeta, esan nahi duen "tuba" hitzetik dator. Karpoforoaren formagatik. *Hiemalis* epitetoa negua, negukoa, esan nahi duen "hiems" hitzetik dator. Neguan hazten delako.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Tubaria praestans* dekakoarekin nahas daiteke, hau oso tomentuduna da eta ezkata gutxi izaten ditu. *Tubaria furfuracea* (autore batzuentzat espezie bera da) espeziearekin ere bai, hau ez da hain negukoa. Baita *Tubaria conspersa* perretxikoarekin ere.

## Sasoia eta lekua 
Azarotik martxora, ondo jasaten du hotza, lurpeko adaxketan edo gramineoen hondarretan. Ohikoa.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Txile, Brasil, Islandia, Kanariak, Europa, Errusia, Iran, Israel, Himalaiako eremua, Japonia, Txina, Uganda, Hegoafrika, Australia, Zeelanda Berria.

## Galeria 

Fitxategi:Tubaria furfuracea bat.jpg
Fitxategi:Tubaria furfuracea bi.jpg
Fitxategi:Tubaria furfuracea hiru.jpg
Fitxategi:Tubaria furfuracea lau.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cittaslow

***Cittaslow*** (*citta* italierazko hitza- "hiria"- eta *slow* ingelesezko hitza- "geldoa"- hitzen lotunea) 1999ko urrian Italian sortutako mugimendua da. Slow Food erakundean inspiratzen da; Cittaslowren helburuek hirietako bizi-kalitatea hobetzea barne hartzen dute, homogeneizazioari eta estandarizazioari aurre egiten dieten bitartean. Kultura-aniztasuna ospatzea eta babestea, eta hiriaren eta bere barnealdearen ezaugarriak Cittaslowen balioen muina dira.

2023ko urtarrilean sareak 287 hiri elkartzen zituen, gehienak Italian baina baita Australian, Austrian, Belgikan, Hego Korean eta beste herrialdetan ere. Euskal Herrian Balmaseda, Lekeitio eta Mungia mugimenduaren kideak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Agrocybe dura

***Agrocybe dura*** *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da. Honen mikaztasuna areagotu egiten da egostean. Ez da jaten.

Sinonimoak: *Agaricus molestus*, *Agaricus vaporariorum*, *Agaricus obturatus*, *Pholiota dura*, *Agaricus vermifluus*, *Dryophila dura*, *Pholiota vermiflua*, *Hylophila dura*, *Togaria dura*, *Agrocybe vermiflua*, *Agrocybe molesta*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, gero zabaldu egiten da; hasieran zuria, zahartzean okre-horixka argi kolorea hartzen du; ertza leuna, ia beti, errezel partzialaren hondarrengatik apendikulatua; azal leuna, denbora lehorrarekin erraz pitzatzen da.

**Orriak:** Zuri-grisaxkak, gero grisak, azkenean gris-arrexkak, estu, itsatsiak.

**Hanka:** Zilindrikoa, zurixka, 4 eta 7 cm bitarteko garaierakoa eta 1 eta 1,2 cm bitarteko lodierakoa, eraztun iheskor batekin, sarritan eraztun gabe, bada, kapelaren ertzeko urraduretan geratzen da.

**Haragia:** Zuria, gogorra, bai kapelarena eta bai oinarena. Usain ahula du eta zapore mikatza murtxikatzean.

**Etimologia:** *Agrocybe* hitza grekotik datorren hitz konposatua da, landa eta burua, zelai burua esan nahi du. *Dura* epitetoa berriz latinetik dator, gogorra, esan nahi duen, "durus" hitzetik. Haragiaren gogortasunagatik. 

## Jangarritasuna 
Zelaian utzi beharrekoa, pixka bat mikatza delako, eta egositakoan mikatzagoa.

### Nahasketa arriskua 
*Agrocybe praecox*, delakoarekin nahas daiteke, baina hau txikiagoa da, okre kolorea du eta irinaren usaina.

## Sasoia eta lekua 
Udaberrian eta udazkenean, zelaietan eta lorategietan, oso gutxitan basoetan. Korro handiak osatzen ditu. Ez da oso ohikoa.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Kazakhstan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thomas Linley (semea)

**Thomas (Tom) Linley** (Londres, 1756ko maiatzaren 7a &ndash; Lincolnshire, 1778ko abuztuaren 5a) ingeles abeslari, biolin-jotzaile eta konpositore ospetsua izan zen, "Mozart ingelesa" izenez ezaguna.

## Biografia 
Thomas Linley 1756an jaio zen, Thomas Linley konpositorearen eta bere emaztearen Mary Johnsonen seme zaharrena. Bere gaitasunak txikitatik nabari ziren, zazpi urterekin Bristolen egindako kontzertuan biolina jotzen eta handik gutxira konposatzen hasi zen. William Boyce *Erregearen Musika Maisuaren* aprendiz izan zen, eta Italiara bidaia bat egin zuen 1768 eta 1771 artean Florentzian Pietro Nardiniren eskutik biolina eta konposizioa ikasteko. Charles Burney musikologoak hauxe idatzi zuen Italiara egindako bidaiari buruz: "'Tommasino', hala deitzen zioten, eta Wolfgang Amadeus Mozart gaztea Italia osoan izendatzen dira garai honetako jeinurik itxaropentsuenak bezala".  Biek 14 urte zituzten 1770ean eta elkartu eta lagun minak egin ziren, elkarrekin jolasten eta konposatzen.

Erresuma Batura itzultzean bere aitak zuzendutako kontzertu sorta bat egin zuen Bath-en eta oratorioak Drury Lane Antzokian. Biolin kontzertuak eta sonatak konposatu zituen, baita musika korala ere, eta bere koinatuaren Richard Brinsley Sheridanen *The Duenna* ( 1775 ) izeneko balada operarako eman zuen musikaren zati handi bat. Bere odak *Ode on the Spirits of Shakespeare* oda barne hartzen zuen. Aitaren laguntzailea zen eta bere lanak (madrigalak eta abestiak nagusiki) batera argitaratu ziren bi liburukitan.

Tom bere arreba Elizabeth eta "Mr. Olivarez, Italiako maisua", ziurrenik Juan Oliver y Astorga biolin-jole eta konpositore espainiarrarekin jotzen ari zen Ancasterko dukearentzat, 1778an ustekabean hil zenean 22 urte zituela Grimsthorpeko lakuan. Gaztelua, Lincolnshiren, txalupa batetik erori eta itota. Bere hileta Edenham parrokian egin zen eta gero bere gorpua Bath-en hilobiratzeko eraman zuten.  Bere heriotza tragiko eta goiztiarra ingeles musikarentzat ezbehartzat hartu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Thomas Linley Jr.ren biografia laburra.
* Thomas Linley Jr. Biografia zabaldua
* Thomas Linley Jr.-ren laburpen biografikoa
Alicia Ghiragossian

**Alicia Ghiragossian** (Córdobako probintzia (Argentina), 1936ko uztailaren 13a-Los Angeles, 2014ko maiatzaren 22a, jatorri armeniarreko emakume idazle eta itzultzaile argentinarra izan zen. Hirurogei baino gehiagoko poesia liburuen egilea, bere lanak hizkuntz askotara itzulia izan da.

## Biografia 
Aliciaren gurasoek Argentinara emigratu zuten armeniarren genozidiotik ihes egiten. Alicia Cordoban jaio zen. Buenos Airesko Unibertsitatean Zuzenbidean graduatu zen, eta poesia lan ugari argitaratu zituen armenieraz, espainieraz eta ingelesez. Armenian, Estatu Batuetan eta beste herrialde batzuetan hitzaldi eta poesia errezitaldietara gonbidatu zuten. 2008an Armeniako Akademia Filosofikoaren sari bat jaso zuen. Armeniako Zientzien Akademia Nazionaleko ohorezko kidea izan zen. Gai metafisikoei eta armeniar nortasunari buruz idatzi zuen. Estatu Batuetara emigratu zuen, eta han ezkondu eta alaba bat izan zuen, Lara. Garagossian Los Angelesen hil zen, Kalifornian, 2014an.

## Garrantzia 
Ghiragossianen poesia oso baloratua izan da. 1997ko Nobel Saria literatura arloan jasotzeko izendatu zuten; azkenik, saria Dario Fo italiar antzerkigileari eman zitzaion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Alicia Ghiragossianen lanak WorldCatean.
Ernesto Hoffmeyer

**Ernesto Hoffmeyer Zubeldia** (Bilbo, 1844 &ndash; 1913) bizkaitar ingeniaria izan zen. Haren obra gehiena Bilbon dago.

1867an bide-ingeniaritzarako ikasketak amaitu ondoren, Bilboko Udalean ingeniaritzako udal-saila antolatu zuen, eta 1905etik 1908ra Bizkaiko Herri Lanen buru izan zen. Bilbo urez hornitzeko lehen proiektu garrantzitsuaren egilea izan zen, 1879 eta 1886 artean garatua. Gizarte arloan, 1888-1889 biurtekoan, Sociedad Bilbaína elkarteko lehendakaria izan zen.
ezkerrera|thumb|Mesedeetako zubia
Orduko zubietako biren egilea izan zen: San Antongo zubi berria (1877, Pablo Alzolarekin elkarlanean eta gerra zibilaren amaieran berreraikia); eta Mesedeetakoa (1887), Gerra Zibilean suntsitua, 1937an.

## Erreferentziak
William Boyce

**William Boyce** (Londres, 1711ko irailaren 11 &ndash; 1779ko otsailaren 7) ingeles musikagilea izan zen.

Boyce San Paulo katedraleko abesbatzako umea izan zen, Maurice Greenerekin musika ikasi aurretik, ahotsa aldatu ostean. Bere lehen emanaldi profesionala 1734an izan zen, Oxfordeko kaperan organo-jole lana hartu zuenean. Antzeko kargu asko izan zituen 1755ean "Erregearen Musikaren Maisu" izan baino lehen, eta 1758an Errege Kaperako organo-jole izan zen.

Boycek entzumen arazoak zituen; bere gortasuna hain larria bihurtu zenean, non gehiago ezin izan zuen bere organista postuetan jarraitu, erretiroa hartu eta Greene bere irakasleak heriotzan osatu gabe utzi zuen *Cathedral Music* bilduma osatzen lan egin zuen. Horri esker, Boyce William Byrd eta Henry Purcell-en lanak editatu zituen. Bere bildumako pieza asko gaur egun oraindik erabiltzen dira zerbitzu anglikanoetan.

Boyce bere zortzi sinfonia, bere antifonak ("ereserkiak") eta odengatik da ezaguna. Gainera, *Peleus eta Thetis* maskarada eta *Secular Masquerako* abestiak (John Drydenena) idatzi zituen, William Shakespeareren lanen musika intzidentala —*The Tempest (antzerkia)*, *Cymbeline*, *Romeo eta Juliet* eta ''The Winter's Tale*— eta asko. ganbera-musika asko, hamabi Hiruko sonataz osatutako sorta barne.

Boyce erabat ahaztuta geratu zen bere heriotzaren ondoren eta gaur egun oraindik gutxi jotako konpositorea da, 1930eko hamarkadan bere obra ugari aurkitu ziren arren eta Constant Lambertek bere lanak editatu eta batzuetan interpretatu zituen arren.

## Erreferentziak 
* Bartlett, Ian. 2003. "Lambert, Finzi eta Boyce Berpizkundearen anatomia". *Musical Times* 144, zk. 1884: 54–59.
* Bartlett, Ian eta Robert J. Bruce. 2001. Boyce, William. *The New Grove Dictionary of Music and Musicians*, Stanley Sadie eta John Tyrrellek zuzendua. Londres: Macmillan Publishers.
* Kenyon, Nikolas. 1978–79. "William Boyce (1711–1779)" *Musika eta musikariak'' 27, zk. 6:24–27.

## Kanpo estekak
Boucles de la Mayenne

**Boucles de la Mayenne** Frantziako Mayenne departamenduan, urtero maiatzaren amaieran jokatzen den etapakako txirrindularitza lasterketa da. 

1975ean sortua, amateurrentzako proba izan zen 2004 arte. UCIren Zirkuitu Kontinentalak 2005ean sortu zirenetik, 2.2 mailan hasieran eta gero 2014tik aurrera 2.2 mailan sailkaturik dago.

Normalean lau etapatan banatzen da.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* 
*
Amado Lázaro

**Amado de Lázaro y Figueras** (Tolosa Okzitaniakoa, 1831ko abuztuaren 7a - 1902ko ekainaren 8a) espainiar ingeniaria izan zen.

1854an amaitu zuen Ubideetako eta Portuetako ingeniari karrera, eta lehen destinoa Gasteizen jaso zuen, eta, ondoren, Bizkaian. Bertan, inguru horretako herri-lanak ikuskatzeko zerbitzuaren arduraduna izan zen. Urte horretan bertan, Portugaleteko hiribildua zabaltzeko eta eraikitzeko proiektua egin zuen. Bermeoko, Lekeitioko eta Ondarroako portuak hobetzeko proiektuak ere agindu zitzaizkion, baita Bizkaiko portuen planoak egiteko ere. Amado Lázaro hamar urtez egon zen Bilboko itsasadarreko eta portuko obren buru.

Lehenengo ingeniari izaten jarraitu zuen, eta gero 2. mailako ingeniari buru, eta 1863an Tarragonako probintziako buru izatera pasa zen. Antza denez, bertakoa zen bere familia. 1867an Bartzelonan finkatu zuen bizilekua, Budako itsasargiaren eraikuntza gertutik zaintzeko.

## Erreferentziak
João Almeida

**João Pedro Gonçalves Almeida** (Caldas da Rainha, 1998ko abuztuaren 5a) txirrindulari portugaldarra da, gaur egun UAE Team Emirates taldean aritzen dena.

## Palmaresa 
## Emaitzak lasterketa nagusietan 
### Itzuli handiak 
### Beste Itzuliak 
### Klasikoak, Txapelketak eta Olinpiar Jokoak 
—: ez zuen parte hartu 
UT: utzi, ez zuen amaitu

## Taldeak 
* Unieuro Trevigiani-Hemus 1896 (2017)
* Hagens Berman Axeon (2018-2019)
* Deceuninck-Quick Step (2020-2021)
* UAE Team Emirates (2022-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* João Almeida - *Sitiodeciclismo.net*
Marta Ferri

**Marta Ferri Borromeo** (Milan, Italia, 1984ko uztailaren 21a) italiar moda-diseinatzailea da. Ezkontzaz, Borromeo Etxeko kidea da, familia noble italiarra.

## Biografia 
Ferri 1984ko uztailaren 21ean jaio zen Milanen, Italian. Barbara Frua de Angeliren (barnealdeen dekoratzailea) eta Fabrizio Ferriren (argazkilaria) alaba da.

## Ibilbidea 
Eskola amaitu ondoren, Ferri New Yorkera joan zen lau urtez, eta diseinatzaile, argazkilari laguntzaile, teknologia digitaleko laguntzaile, laguntzaile pertsonal eta argazki-ekoizle gisa lan egin zuen. 2009an Italiara itzuli zen eta Prada etxerako lanean hasi zen, ikus-merkaturatzaile gisa. Urte eta erdi geroago, Argentinara joan zen bizitzera eta Nuda izeneko bitxi-denda jarri zuen martxan. Argentinan, berriz, telekin esperimentatzen hasi zen eta eskuz egindako jantziak egiten hasi zen. Milanen atelier edo lantegi propioa ireki zuen, Banner. Lantegi horretan neurrira egindako jantziak saltzen ditu.

Lehen soineko-bilduma 2010eko abenduan egin zuen. 2014ko maiatzean, Italiak Argentinan duen enbaxadak udaberriko bilduma aurkeztera gonbidatu zuen Ferri. 2014ko azaroan, Buccellatirentzako publizitate-kanpaina baten modelo egin zuen.

2016an, Molteni & C. ehungintza-enpresa italiarrarekin lankidetzan aritu zen Ferri, diseinu berriak eta modernoak sortzeko. 

2019an kapsula-bildumak egin zituen Sergio Rossirekin eta Rothy's zapata-diseinatzailearekin.

## Bizitza pertsonala 
2012ko ekainaren 30ean haurtzaroko lagun zuen Carlo Ludovico Borromeorekin ezkondu zen Pantellerian. Gonbidatuek , bikotearen izenean, Minbiziaren Ikerketarako Italiako Elkarteari eta Fibrosi Kistikoa Ikertzeko Fundazioari ezkontza-sari gisa dohaintzak egin zizkieten. 

Haren senarra, Borromeoko Etxeko kidea, Carlo Ferdinando Borromeoren, Aronako kondearen eta Beatrice Borromeoren neba eta Matilde Borromeoren neba erdia da. Bikoteak bi ume izan zituen. Jauregi batean bizi dira, Milan zaharrean, lehen Giuseppe Bossi pintorearena zen eraikinean.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2015eko abuztuan, ondoen jantzitakoen *Vogueko* zerrendan sartu zuten, Pierre Casiraghi eta Beatrice Borromeo ahizparen ezkontzara joan ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henry Carton de Wiart

**Henry Carton de Wiart kondea** (Brusela, 1869ko urtarrilaren 31 &ndash; Uccle, 1951ko maiatzaren 6a) belgikar politikari eta idazlea izan zen. Belgikako lehen ministroa izan zen 1920tik 1921era.

Bruselan jaioa familia noble batean, zuzenbidea ikasi eta abokatu gisa lan egin zuen. Mugimendu sozial kristauko militantea, ''L'avenir social* eta *La Justice sociale* argitaratu zituen eta *Durendal'' aldizkari kulturalaren sortzaileetako bat izan zen.

Alderdi Katolikoko kidea eta diputatua izan zen 1896tik hil zen arte. 1920tik 1921era, batasun nazionaleko gobernu bateko lehen ministroa izan zen. Gainera, Justizia ministroa (1911-1918), Belgikako ordezkaria Nazioen Ligan (1928-1935), Gizarte Ongizateko ministroa (1932-1934) eta Justizia ministroa (1950) izan zen. Alemaniak 1940an Beligica inbaditu ondoren, erbesteko gobernu belgikarrarekin batera joan zen Londresera.
Bakailaoa Club Ranero erara

**Bakailaoa Club Ranero erara** Bilboko sukaldaritzaren errezeta nagusienetariko bat da. Denborarekin errezeta desitxuratu bada ere, hasieran bakailaoa pil-pil erara egiten zuten, piper txorizeroak nagusi ziren barazki-frijituarekin. Urteak igaro ahala, errezeta hori aldatu egin da, eta, kasu askotan, pisto batek fritatzen du.

## Sorrera 
Alexandre Caveriviere bordeletar sukaldariak sortu zuen Indautxu auzoko Tablas txakolindegian. Errezeta hau nola sortu zen azaltzen duten bi bertsio daude:
* Batzuek diotenez, kasualitatearen ondorio izan zen, Caverivierek piper txorizeroak aurkitu baitzituen pil-pil bakailaoaren ondoan, eta arriskatu eta horiekin arrain horrekin batera sueztitze bat egiteko apustua egin zuen.
* Beste teoriak, hedatuago dagoenak, egun batean Tablas txakolindegian hainbat gonbidatu agertu zirela abisatu gabe kontatzen du, eta sukaldari frantziarrak, denek bakailao izan zezaten, barazki frijitu bat egitea erabaki zuela, zatiak goxoagoak izan zitezen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Matilde Borromeo

**Matilde  Borromeo Arese Taverna**, ezaguna **Matilde Fürstenberg printzesa** izenez (Milan, Italia, 1983ko abuztuaren 8a) italiar jauzi-zaldien hazlea eta zaldi-jauzien kirolaria da. Borromeo Etxe aristokratako kidea da, Eliza Katolikoarekin eta Milango dukatuarekin lotura historikoak dituen familia noble italiarra. Fürstenbergeko Etxe Alemaniarreko kidea den Antonius Fürstenberg printzearekin ezkonduta dago. Matilde Borromeo Italia ordezkatu du nazioarteko lehiaketa hipikoetan.

## Bizitza goiztiarra 
Matilde Borromeo 1983ko abuztuaren 8an jaio zen Milanen, Italian. Carlo Ferdinando Borromeo, Aronako Kondea eta Marion Sybil Zotaren hirugarren alaba da. Lavinia Borromeoren eta Isabella Borromeoren ahizpa da. Ahizpa erdia du Beatrice Borromeo (Pierre Casiraghirekin, Karolina Monakoko printzesaren eta Stefano Casiraghiren seme gazteenarekin, ezkondua) eta neba erdia Carlo Borromeoren, Marta Ferri moda-diseinatzaile italiarrarekin ezkondua. Aitona Vitaliano Borromeo zen, Angerako printzea.

Milango Unibertsitatean animalien hazkuntzako eta ongizateko titulua lortu zuen. 

## Ibilbidea 
Matilde Borromeo bere familiaren landetxean hasi zen lanean Lomellinan, Milango Unibertsitatean animalien hazkuntzako eta ongizateko titulua lortu ondoren. Eguneroko industrian lan egiten du eta 2006an hasi zen jauzi-zaldiak hazten. Zaldien zirkuituan lehiatzen hasi zen. Nazioarteko ekitaldietan parte hartu du. Global Champions Tour, Master of Paris, Master of Verona eta Piazza di Sienan parte hartu du. Italiaren izenean, Monte Carlon bigarrena, Tortonan lehena, Veronan bigarrena eta Truccazzanon lehena izan zen. 2015ean, Matilde Borromeo izan zen Milano Winter Show eta Fiera Verona Cavalliren enbaxadore nagusia.

## Bizitza pertsonala 
2011ko ekainaren 11n, Borromeo Antonio de Fürstenberg printzearekin ezkondu zen, Heinrich Fürstenberg-eko printzearen seme gazteenarekin, Isola Bellan, Maggiore lakuko Borromea familiaren uharteetako batean. Bi seme dituzte: Karl Egon printzea eta Alexander printzea.

2019ko otsailean jakinarazi zen Borromeo eta Antonius bananduta zeudela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bakailao gazitu

**Bakailao gazitua**, **bakailao lehorra** edo **bakailao idorra** bakailao forma prozesatua da, gatz (gazitu) bidez lehortzean datzana. Teknika horren ondorioz, leku lehor batean gorde daiteke zenbait hilabetez. Horretarako arrainik preziatuena *gadus morhua* espeziea da. Bakailao onduaren pieza honek forma ia triangeluarra du. Bakailao mota hau hainbat herrialdetako gastronomietan dago eskuragarri, hala nola Euskal Herrian, Espainian, Italian (*baccalà*), Norvegian (*klippfisk*/*clipfish*) eta Portugalen (*bacalhau*). Hala ere, Portugal da, ziur asko, prestaketa hau gehien miresten duen herrialdea; izan ere, han bakailaoa plater nazionala da. Oso ohikoa da arrain hau abadirarekin nahastea, are gehiago gazitan ere prestatzen denean. Munduko bakailao-kontsumitzaile handiena Portugal da, eta, txikia izan arren, urtean 60 tona bakailao inguru kontsumitzen ditu gazitan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elizabeth Ann Linley

**Elizabeth Ann Linley** (**Sheridan** ezkondua) (1754ko iraila – 1792ko ekainaren 28a) edertasun handiko abeslari britainiarra izan zen. Thomas Gainsborough (familiako laguna), Joshua Reynolds eta Richard Samuelen hainbat margolanen modeloa izan zen. Poeta eta idazle aditua, Blue Stockings Societyko kidea izan zen eta Whig-en politikan parte hartu zuen.

12 seme-alabetatik bigarrena zen, Thomas Linley konpositorearen eta haren emaztearen Mary Johnsonen lehen alaba, Elizabeth Richard Brinsley Sheridan antzerkigilearen emaztea zen. Bere garaiko soprano abeslari nagusietako bat izan zen, senarrak ezkondu ostean jendaurrean aritzea gomendatu ez zion arren. Bere bizitzako lehen urteak Bathen eman zituen, bertan jaio baitzen eta ziurrenik bere neba Thomas Linleyrekin batera eman zuen lehen emanaldia 1767an, nahiz eta 9 urterekin hasi zen abesten. *Batheko dontzeila* (ingelesez*, The Maid Of Bath*) bere bizitzaren istorioa dramatizatu eta iseka egiten zuen komedia bat izan zen, 1771n Haymarket antzokian 24 gauetan aurkeztua.

1770eko hamarkadaren amaieran agure aberats batekin konpromisoa izan zuen, ezkontza baino lehen bertan behera utzi zutena; ondoren, Elizabeth Frantziara joan zen Sheridanekin eta ziurrenik 1772ko martxoan egin zuten ezkontza zeremonia, ez baitago ezkontzaren agiririk. Bikotea apirilaren amaieran itzuli zen Britainia Handira eta bertan 1773an ezkontza formal bat egin zen. Sheridanek bi aldiz defendatu zuen Elizabethen ohorea 1772an Thomas Mathews kapitainarekin izandako dueluetan.

Harremana ekaitztsua zen, biak zituzten harremanak; Elizabethek berezko hainbat abortu eta hildako haur bat izan zituen. Elizabethen maitaleetako bat Edward FitzGerald izan zen, 1792ko martxoaren 30ean jaiotako bere alabaren aita zen. Elizabethek bere lanak larriagotu zituen osasun arazoak jasan zituen garai bat izan zuen. Tuberkulosiak jota hil zen 1792ko ekainaren 28an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Þorramatur

**Þorramatur** ( ahoskatua; ) Islandiako janari tradizionalen prestaketa da, praktika tradizionalen arabera ondutako haragi- eta arrain-produktuez osatua, xerratan edo zatitxotan mozten direnak eta rúgbrauð-ekin (zekale-ogia, trinkoa eta iluna), gurinarekin eta brennivínarekin (akvavit-aren islandiar aldaera) batera zerbitzatzen direnak.

Þorramaturra Þorri izeneko hilabete nordikoan zehar kontsumitzen dute, urtarrilari eta otsailari dagokiena, batez ere neguaren erdiko puntua antzinako kulturari egiten zaion tributu gisa markatzen duen Þorrablót izeneko jaian. Beraz, Þorrablót jaialdi tradizionalekin lotzen da, eta, oro har, buffet gisa zerbitzatzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hans Makart

**Hans Makart** (Salzburg, 1840ko maiatzaren 28a - Viena, 1884ko urriaren 3a) austriar margolaria izan zen.

Vienako Akademian ikasi zuen 1850-1851n, Johann Fischbach irakaslearekin, klasizismoa nagusi zen garaian. Akademia utzi eta Munichera joan zen, eta 1861 eta 1865 artean Theodor von Pilotyren ikaslea izan zen. Erromara, Parisera eta Londresera ere bidaiatu zuen edtudioak zabaltzeko. Vienako aristokraziaren laguntza lortu zuen eta hirian tailer bat ezarri zuen arrakasta handiz. Pinturaz gain, barrualdeen, jantzien eta altzarien diseinuak eta espazio publikoetarako dekorazioak egin zituen. Austrian eta mundu germaniarrean eragin handia izan zuten obra historiko eta alegorikoak margotu zituen.

## Iruditegia 

Makart hans karoline gomperz.jpg|Caroline von Gomperz-Bettelheim (1870)
Hans Makart 006.jpg|Kimono japoniarra (c. 1870/1875)
Hans Makart - Der Liebesbrief (1875).jpg|The love letter (1875)
Makart hans hanna klinkosch 2.jpg|Hanna Klinkosch (1875)
Makart hans die valkyrie.jpg|Valkiria (1877)
Dora Fournier-Gabillon Hans Makart.jpg|Dora Fournier-Gabillon (c. 1879)
Makart hans bildnis clothilde beer.jpg|Clothilde Beer (c. 1880)
Hans Makart - An Elegant Lady.jpg|Emakume dotorea
The Rhinemaidens c1883 Hans Makart.jpg|Rhingo dontzeilak (c. 1883)
Makart hans Portrait of a Lady with Red Plumed Hat.jpg|Lumazko kapela gorria duen emakumea
Hans Makart - Bildnis Gräfin Palffy (Die Betende) 1880 Öl auf Holz 127P5 x 90 Web.JPG|Gräfin Palffy, 1880
Hans Makart - Charlotte Wolter als „Messalina“.jpg|Charlotte Wolter Mesalina bezala
Makart hans der einzug karls v in antwerpen.jpg|Karlos V.aren sarrera Anberesen
Makart Fuenf Sinne.jpg|Bost zentzumenak
Makart Young woman.jpg|Emakume gaztearen erretratua
Abundantia, the gifts of earth by Hans Makart. Dated around 1870. Oil on Canvas. 161,2 x 445,1 cm.jpg|Oparotasuna, lurraren opariak

## Kanpo estekak
Cornelia

**Cornelia** honakoa izan daiteke:
* Cornelia (Georgia), Georgia estatuko hiri bat
## Pertsonak 
* Kornelia Afrikarra Erromatar Grako anaia erreformatzaileen ama
* Cornelia Funke (1958), alemaniar haur-literatura idazlea
* Cornelia Hanisch (1952), florete modalitateko alemaniar eskrimalari
## Asteroide 
* 425 Cornelia, asteroide gerrikoan aurkitutako 425. asteroidearen izena
Bluestocking

[eskuinera|thumb| Galtzerdi urdinen karikatura [Thomas Rowlandson|Rowlandson-en eskutik]]
**Bluestocking-a** emakume ikasia eta intelektuala da, jatorriz  XVIII. mendeko Blue Stockings Society-ko kidea, Elizabeth Montagu (1720–1800) anfitrioi eta kritikariak zuzendua, "Urdinen erregina" (Queen of the Blues), Elizabeth Vesey (1715–1791), Hester Chapone (1727–1801) eta Elizabeth Carter klasizista barne (1717–1806). Hurrengo belaunaldian Hester Lynch Piozzi (1741-1821), Hannah Mas (1745-1833) eta Frances Burney (1752-1840) etorri ziren.

XVIII. mendearen amaierara arte, terminoak bi sexuetako pertsona ikasiei egiten zien erreferentzia.  Geroago emakume intelektualei aplikatu zitzaien batez ere eta Frantziako *bas bleu* baliokideak antzeko konnotazioa zuen.  Ondoren, konnotazio negatiboarekin erabili zen, eta, kasu batzuetan, emakume haiek estereotipatuak ziren, emakume narras gisa (frumpy). Galtzerdi urdinei buruzko aipamena artilezko galtzerdiak jantzi informalak ziren garaitik etor daiteke, formalaren aldean, hau da, modan zeuden zetazko galtzerdi beltzekin. Mota honi buruzko aipamen ohikoena gizon bat da, Benjamin Stillingfleet, itxuraz galtzerdi beltz formalen falta zituena, baina Blue Stocking Society-n parte hartu zuena.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Haymarket antzokia

**Theatre Royal, Haymarket** (**Haymarket Theatre** edo **Little Theatre** izenez ere ezaguna) Londresen dagoen antzokia da, 1720. urtean jatorria duena. 1766an, Yorkeko dukearen babesari esker, monarkaren anaia gaztearena, Jorge III.a, errege patentea kudeatzen zuena, antzokia errege antzoki gisa onartu zuten. 

Jatorrizko eraikina apur bat iparralderago zegoen, kale berean. 1821az geroztik gaur egungo kokalekuan dago, eta John Nashek birmoldatu zuen . 

Haymarket antzerkigintzan berrikuntza esanguratsu batzuen gunea izan da. 1873an lehen *matinée* saioa (arratsaldearen hasieran egiten den antzezpena) programatu zen, beste antzokiek laster jarraitu zuten ohitura ezarriz. Sei urte geroago, bere auditorioa berregituratu eta *proszenio* batekin hornitu zuten lehen aldiz. Gaur egun 888 ikusle ditu.

Eraikina 1970ean sailkatutako monumentu izendatu zuten 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Webgune ofiziala
Hadewych Meerkoa

**Hadewych**, (c. 1150 – c. 1200Eko apririlak 14) Meer-reko (gaur egungo Meerbuscheko zatia da) premontetar monasterioko abade andrea izan zen.

## Bizitza 
Hadewych-en gurasoak Lothair Meerkoa kondea and Hildegund santua izan ziren (Hermann Joseph neba zuen). Aitaren heriotzaren ondoren, amarekin Erromara joan zen erromesaldian. Itzultzean, 1178 urte inguruan, biak moja bihurtu ziren eta familiaren gaztelua monasterio bihurtu zuten. Bere amak sortutako komunitatearen kide bihurtu zen Hadewych eta, bere amaren ondoren, abade andrea bihurtu zen 1183an.

1200 urte inguruko apiril 14 batean hil zen Hadewych eta laster berarekiko debozioa zabaldu zen. 

Bera, bere ama eta bere neba kristau Elizaren dohatsuak bihurtu zituzten.

## Erreferentziak
Priscilla

**Priscilla** honakoa izan daiteke:
* Nomada priscilla, erle espezie bat
## Pertsonak 
* Priscilla Fairfield Bok (1896–1975),  estatubatuar astronomoa izan
* Priscilla Presley (1945), izenaz ezagunagoa
## Asteroide 
* 2137 Priscilla, asteroide gerrikoan aurkitutako 2137
Suzanne

**Suzanne** honakoa izan daiteke:
* Suzanne (Ardenak), Frantziako udalerri bat
* Suzanne (Somme),  Frantziako udalerria
## Pertsonak 
* Suzanne Lenglen (1899–1938), frantziar tenislaria izan
* Suzanne Vega (1959), estatubatuar musikari eta abeslaria 
* Suzanne Eisendieck (1906–1998), inpresionismo osteko margolari alemaniarra izan 
* Suzanne Curchod (1737–1794), frantziar-suitzar literatura aretoren arduraduna eta idazlea izan
* Suzanne Pleshette (1937–2008), estatubatuar aktorea izan
* Suzanne Schulting (1997), patinatzaile herbeheretarra 
* Suzanne Somers (1946), estatubatuar aktorea da, telebistan eta zineman aritutakoa
* Suzanne Madden (XX. mendea), astronomo estatubatuarra