open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xarma-onddo

**Xarma-onddoa** (*Leccinellum pseudoscabrum*) *Boletaceae* familiako onddoa da. usain nabarmenik ez du eta zapore suabea. Gutxi estimatzen da sukaldean, haragia belztu egiten baita.

Sinonimoak: *Boletus scaber*, *Boletus scaber var. carpini*, *Boletus carpini*, *Trachypus carpini*, *Krombholzia pseudoscabra*, *Leccinum carpini*, *Krombholziella pseudoscabra*, *Krombholziella carpini*, *Leccinum pseudoscabrum*, *Leccinellum carpini*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 6 eta 12 cm bitarteko diametrokoa. Lehenik esferikoa, gero ganbila, azkenik ganbil-laua. Gaztetan, hori-oliba kolorea du edo gris-horixka, gris-arretik pasatuz eta, heltzen denean arre-beltzaxkaraino ilunduaz. Azala pikortsu samarra edo zimurtsua izan ohi da, hezea, ez da belusduna, pitzatzeko joera du.

**Tutuak:** Luzeak, Itsatsiak, kolore zurixka-horixka dute, baina berehala kolore zikin bat hartzen dute, grisaxka.

**Poroak:** Txikiak, tutuen kolore berekoak, inoiz ez erabat zuriak.

**Hanka:** Liraina, luzea, 6 eta 13 cm bitarteko luzerakoa, zuntzezkoa, oinarrirantz loditua, luzetara lerrokatutako  pikorrez estalita, lehenik zurixkak edo horixkak, gero belztu egiten dira, hondo zurixka nabarmenduz.

**Haragia:** Biguna kapelarena, haritsua oinarena, ebakitzerakoan zurixka, berehala arrosa-gorrixka kolorekoa bihurtzen da, gero arrosa zikin kolorekoa eta ondoren gris-morea eta oinaren oinarrirantz arbel kolore nabarmenagoa hartzen du. Usain eta zapore atseginak ditu. Formolarekin gorri-laranja kolorekoa bilakatzen da.

**Etimologia:** *Leccinum* hitza latinetik dator, arte azpian hazten, esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Gutxi estimatzen den jangarria, haragia belztu egiten delako.

### Nahasketa arriskua 
*Leccinum scabrum* delakoarekin: honek azal argiagoa du, lehorra da eta belusduna, ebakitzean haragi zuria du, pixkanaka arrosa-izokin zurbil kolorea hartzen joaten da eta oinaren oinarrian urdin zurbila; inoiz ez belztu.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean, hostogalkorren basoetan. Oso arrunta da xarmen (*Carpinus betulus*) azpian eta gure eskualdean ohikoa da, pago, haritz eta hurritzen azpian.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Itsaso Beltzako eta Kaspiar itsasoko eremua, Iran, Japonia.

## Galeria 

Fitxategi:Xarma-onddoa goitik.jpg|Xarma-onddoa goitik.
Fitxategi:Xarma-onddoaren tutuak.jpg|Xarma onddoaren tutuak.
Fitxategi:Xarma-onddoa azpitik.jpg|Xarma-onddoa azpitik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
JCVD (filma)

***JCVD***', 2008ko Mabrouk El Mechri frantziar zinema zuzendari eta gidoilariak zuzendu eta elkarlanean idatzitako drama-komedia film bat da. Jean-Claude Van Damme, François Damiens eta Zinedine Soualem aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Jean-Claude Van Damme aktoreak bere burua antzeztuz bere bizitza eta zinema ibilbideaz ironizatzen du, fikziozko egoera batean dagoen benetako pertsona batean bilakatuz, eta fikziozko ondorioekin. Akziozko zinemako JCVD izarra Bruselan ongi merezitako atsedena hartzen ari da, baina krisialdi existentziala jasango du. Bapatean, denontzat ezaguna den zinemako izar handiak beldur, kontradikzio eta itxaropenez beteriko korronte batean sartuko da. Nola mantendu dezake bere inguruan eraiki duen kondaira? Jean-Claudek bere burua heroi gisa bizitzaren gurutzadan topatuko du. Film hau modu txarrean hasi eta okerragoan amaitzen duen abentura nahasi bat bezala pentsatu zen. Kanpo konkistak, dirua eta ospeak bere buruaren berreskuratzearekin parekatuz gero hain baliotsuak ez direla ohartzen denean.

## Aktoreak 
* Jean-Claude Van Damme: Bere burua antzeztuz
* François Damiens: Bruges
* Zinedine Soualem: Kapeladun gizona
* Karim Belkhadra: Bijilia
* Jean-François Wolff: Hogeitamarra
* Anne Paulicevich: Kutxazaina
* Saskia Flanders: Van Dammen alaba
* Dean Gregory: Tobey Wooden zuzendaria
* Kim Hermans: Kickboxing jantzidun presoa
* Steve Preston: Van Dammen laguntzailea
* Paul Rockenbrod: Tobey Wood
* Alan Rossett: Bernstein
* Jesse Joe Walsh: Jeff
* Isabelle de Hertogh: Jostailu-dendako managerra

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Death Warrant (filma)

***Death Warrant*** (euskaraz *Heriotz Bermea*), 1990eko Deran Sarafian estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako ekintza thriller film bat da. Jean-Claude Van Damme, Robert Guillaume, Cynthia Gibb, George Dickerson eta Patrick Kilpatrick aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Louis Burke (Jean-Claude Van Damme) Kanadako Zaldizko Poliziako Quebeceko detektibeak AEBetako Kalifornia estatuko Harrison Espetxean dauden hainbat preso ikertu beharko ditu. Horretarako espetxean preso gisa sartu eta handik ihes egiten saiatu beharko da, bitartean espetxe barnean dagoen sekretu harrigarria topatu eta ehundaka preso basati, espetxezain ustel eta bere lankidea hil zuen eta bera ere hilik ikusi arte lasai egongo ez den Christian "Atsekabetua" Naylor (Patrick Kilpatrick) serieko hiltzaileari aurre egin beharko die.

## Aktoreak 
* Jean-Claude Van Damme: Louis Burke
* Robert Guillaume: Hawkins
* Cynthia Gibb: Amanda Beckett
* George Dickerson: Tom Vogler
* Dean Colbby: Flitz
* Art LaFleur: Degraff sarjentua
* Patrick Kilpatrick: Christian "Atsekabetua" Naylor
* Abdul Salaam El Razzac: Apaiza
* Armin Shimerman: Gottesman doktorea
* Joshua John Miller: Douglas Tisdale
* Larry Hankin: Mayerson
* Hank Stone: Romaker
* Conrad Dunn: Konefke
* Joe Dassa: Polizia

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Artadi onddo belzkor

**Artadi onddo belzkorra** (*Leccinellum lepidum*) *Boletaceae* familiako onddoa da. Jangarri nahiko ona. Oso ohikoa da Mediterraneoko klima duten Euskal Herriko artadietan.

Sinonimoak: *Boletus crocipodius var. eximius*, *Boletus lepidus*, *Krombholziella lepida*, *Leccinum crocipodium var. lepidum*, *Leccinum lepidum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 12 (15) cm arteko diametrokoa; lehenik esferikoa, gero ganbila; kolorea laranja-horitik oliba-marroira doa, ertz argiagoarekin, horixka kolorekoa. Azala likatsu samarra edo labaina eguraldi hezean. Ez da pitzatzen.

**Tutuak:** Itsatsiak, luzangak, horiak, ez dira zikintzen igurtziz, ezta airearekin kontaktuan ere.

**Poroak:** Txikiak eta biribilak, kolore hori bizikoak gaztetan, okre-olibara biratuz zahartzean.

**Hanka:** 8 – 15 x 1,5 – 5 cm-koa, lodia, oinarrirantz lodituta eta amaiera arbi-formakoa, hori kolorekoa, kolore bereko pikortak eta lazguneak estaltzen dute.

**Haragia:** Zurixka edo horixka, lehenik trinkoa, gero biguna, zapore atseginekoa eta usain ahulekoa, airearekin kontaktuan ez da kolorez aldatzen, baina tonalitate gris-morea hartzen du oinaren goialdean.

**Etimologia:** *Leccinum* hitza latinetik dator, arte azpian hazten, esan nahi du. *Lepidus* epitetoa ere latinetik dator, eta xelebrea, jatorra, esan nahi du. Bere itxuragatik.

## Jangarritasuna 
Jangarri nahiko ona.

### Nahasketa arriskua 
*Leccinellum crocipodium* espeziarekin. Desberdintasun nabarmenak hauek dira: *Leccinum lepidum* espeziean, habitat desberdina, pitzatzen ez den azala, airearekin kontaktuan funtsean haragia kolorez aldatzen ez dena.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean berandu agertzen da eta batzuetan udaberrian aurkitzen da. Gutxi ezagutzen den onddo hau arteetan ateratzen da (*Quercus ilex*). Oso ohikoa da urritik urte amaierara Nafarroako eta Arabako artadietan.

### Banaketa eremua 
Oso hedatua dago eskualde Mediterraneoan. Mexiko, Argentina, Israel.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Onddo belzkor

**Onddo belzkorra** (*Leccinellum crocipodium*) *Boletaceae* familiako onddoa da. Jan daiteke, baina oina oso haritsua duenez, nekez digeritzen da.

Sinonimoak: *Boletus rimosus*, *Boletus tesselatus*, *Boletus nigrescens*, *Suillus tesselatus*, *Suillus rimosus*, *Boletus velenovskyi*, *Boletus rimosus*, *Krombholzia crocipodia*, *Krombholzia tessellata*, *Krombholziella crocipodia*, *Trachypus crocipodius*, *Leccinum nigrescens*, *Leccinum crocipodium*, *Krombholziella nigrescens*, *Leccinellum nigrescens*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 12 cm bitarteko diametrokoa. Gaztetan hori-limoi kolorekoa edo hori-oliba kolorekoa, zahartzean ilundu egiten da, arre zikin kolorea hartzen du, hori kolorea baino berde kolore gehiagorekin. Hasieran erdi esfera formakoa, gero ganbila. Gaztetan gainazal belusduna du, eta zahartzean hezea eta distiratsua bihurtzen da eta arrail zurbil koloreko mugatutako plaketan pitzatu egiten da.

**Tutuak:** Eskotatuak, gaztetan horiak, gero arre-oliba zikin kolore samarrekoak.

Tutu Eskotatuak: Oinera Iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten tutuak.

**Poroak:** Tutuen kolore berekoak eta ukitzean arre kolorez zikintzen dira.

**Hanka:** Hori-limoi kolorekoa, kolore bereko laztasun txiki batzuekin estalia eta zahartzean pixka bat arrexka kolorea hartzen dute. Erdi inguruan edo oinarrian lodituta, gero mehetu egiten da puntan bukatzeko

**Haragia:** Irmoa gaztetan, gero bigundu egiten da, ez du oso lodia. Zurixka kolorekoa, baina ebakitzean arrosa kolorekoa edo more kolorekoa bihurtzen da eta bukaeran belztu egiten da. Usaina eta zaporea nahiko atseginak ditu.

**Etimologia:** *Leccinum* hitza latinetik dator, arte azpian hazten, esan nahi du. *Crocipodium* epitetoa, hori, esan nahi duen latinezko "croceus" hitzetik dator eta hanka, esan nahi duen grezierazko "pus" hitzetik. Oinaren koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Jangarria, baina ez oso preziatua.

### Nahasketa arriskua 
Helduaroan erraz antzematen da kapela horixka, pitzatua eta oin latza eta sustrai itxurakoa duelako. *Leccinum lepidum* antzekoa da.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenaren hasieran. Haritz artean ugariagoa da beste baso hostogalkorren basoetan baino.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Himalaiako eremua.

## Galeria 

Fitxategi:Leccinellum crocipodium 1.jpg|alt=
Fitxategi:Leccinellum crocipodium 2.jpg|alt=
Fitxategi:Leccinellum crocipodium 3.jpg|alt=
Fitxategi:Leccinellum crocipodium 4.jpg|alt=
Fitxategi:Leccinellum crocipodium 5.jpg|alt=
Fitxategi:Leccinellum crocipodium 6.jpg|alt=
Fitxategi:Leccinellum crocipodium 7.jpg|alt=
Fitxategi:Leccinellum crocipodium 8.jpg|alt=
Fitxategi:Leccinellum crocipodium 9.jpg|alt=

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dick Dale

**Richard Anthony Monsour** (Boston,  - Loma Linda, Kalifornia, ), **Dick Dale** izen artistikoz ezaguna, estatubatuar rock gitarra-jotzailea izan zen.

## Biografia 
"Surf gitarraren erregea" () deitzen zioten, eta rockaren aldaera horretan aitzintzari jotzen dute askok. Rolling Stone aldizkariak historiako 100 gitarra jotzaile onenen zerrendan sartu zuen.

## Diskografia 
* ''Surfers' Choice* (Deltone, 1962; Capitol, 1963)
* *King of the Surf Guitar* (Capitol, 1963)
* *Checkered Flag* (Capitol, 1963)
* *Mr. Eliminator* (Capitol, 1964)
* *Summer Surf* (Capitol, 1964)
* *Tribal Thunder* (HighTone, 1993)
* *Unknown Territory* (HighTone, 1994)
* *Calling Up Spirits* (Beggars Banquet, 1996)
* *Spacial Disorientation'' (Dick Dale Records/The Music Force, 2001)

## Erreferentziak
Eddie Van Halen

**Edward Lodewijk "Eddie" Van Halen** (Amsterdam, Herbehereetako Erresuma,  – Santa Monica, Kalifornia, 2020ko urriaren 6a) herbeheretar-estatubatuar rock gitarra-jotzailea izan zen. Alex Van Halen anaiarekin batera, Van Halen taldea sortu zuen. Tapping teknikaren maisu, heavy metalen aitzindari jotzen dute askok. Rolling Stone eta Guitar World aldizkariek *Eruption* abestian egindako soloa historiako 2. onena sailkatu zuten.

## Diskografia 
* *Van Halen* (1978)
* *Van Halen II* (1979)
* *Women and Children First* (1980)
* *Fair Warning* (1981)
* *Diver Down* (1982)
* *1984* (1984)
* *5150* (1986)
* *OU812* (1988)
* *For Unlawful Carnal Knowledge* (1991)
* *Balance* (1995)
* *Van Halen III* (1998)
* *A Different Kind of Truth* (2012)
Sophia Hayden Bennett

**Sophia Hayden Bennett** (1868-1953) jatorri txiletarreko emakume arkitekto estatubatuar bat izan zen, Massachusettseko Teknologia Institutuan graduatu zen lehenengo emakumea izan zen, 1980an.

Sophia Hayden Santiagon (Txile) jaio zen 1868ko urriaren 17an. Bere ama txiletarra zen eta bere aita estatubatuarra, Bostongo dentista bat. Sophiak ahizpa bat eta bi neba izan zituen. Sei urte zituenean aitaren aldeko aiton-amonekin bizitzera bidali zuten Jamaica Plain-era, Bostongo auzo pobre batetara. Eskolan ikasten ari zela arkitekturarekiko interesa piztu zitzaion eta 1886an Massachusettseko Teknologia Institutura joan zen ikastera, 1890ean graduatu zen bertan, ohorezko izendapenarekin. Emakume izateagatik oso zaila egin zitzaion arkitekto moduan lan bat topatzea eta, horregatik, marrazketa teknikoko irakasle moduan lan bat onartu zuen Bostongo eskola batean.

## Idazlanak 
* "Abstract of Thesis: Sophia G. Hayden, 1890." *(1890ko irailaren 31a)*
* *Emakumearen eraikina*. 1893.

## Erreferentziak
No Doubt

**No Doubt** Estatu Batuetako (Anaheim, Kalifornia) ska generoko talde bat da. 1986an sortua, Gwen Stefani abeslariari esker ospetsu bilakatu dira.

## Kideak 
### Egungoak 
* Gwen Stefani - ahotsa (1986-egun)
* Tom Dumont - gitarra (1987-egun)
* Tony Kanal - baxua (1987-egun)
* Adrian Young - bateria (1989-presente)
* Gabrial McNair - tronboia (1992-egun)
* Stephen Bradley - tronpeta (1995-egun)

### Aurrekoak 
* John Spence - ahotsa (1986–1987, su muerte)
* Eric Stefani - gitarra (1986-1994, 1995)
* Jerry McMahon - gitarra (1986-1988)
* Chris Webb - bateria (1986-1988, 1989)
* Chris Leal - baxua (1986-1987)
* Alan Meade - tronpeta (1986-1987, 1988), ahotsa (1986-1987, 1988, 1989)
* Tony Meade - saxofoia (1986-1988)
* Paul Caseley - tronboia (1987-1990)
* Eric Carpenter - saxofoia (1988-1994)
* Don Hammerstedt - tronpeta (1990-1992)
* Alex Henderson - tronboia (1991-1993)
* Phil Jordan - tronpeta (1992-1995)

## Diskografia 
* *No Doubt* (1992)
* *The Beacon Street Collection* (1995)
* *Tragic Kingdom* (1995)
* *Return of Saturn* (2000)
* *Rock Steady* (2001)
* *Push and Shove* (2012)

## Kanpo estekak
Aurora Bertrana

**Aurora Bertrana Salazar** (Girona,  - Berga, ) katalan idazle eta biolin-jotzailea izan zen.

## Biografia 
Oso umetan hasi zen idazten. 10 urte inguru zituenean erakutsi zion lehen ipuina aitari. Hain zuzen, Prudenci Bertrana kazetari eta idazlearen alaba zen —*Josafat* aitoren semeak egin zuen batez ere ezagun hura—. Aitak ez zuen inondik inora nahi alaba idazlea izaterik; ez zitzaion emakumeentzako moduko jarduera iruditzen. Hala, berari kopiatu izana leporatu zion alabari. Ama Neus Salazar zuen.

Josi egiten zuen amak, eta nahiz eta etxean saiatu ziren Bertranak ere bide hori har zezan, inoiz ez zitzaizkion interesatu jostorratzak eta hariak. Literatura ahatz zezan, aitak biolontxelo irakasle bat jarri zion. Hasieran, Gironan bertan hartu zituen eskolak, eta trenean astean pare bat aldiz Bartzelonara joaten hasi zen gero. Txiki geratu zitzaion Bartzelona ere, eta Suitzara joan zen, Dalcroze Institutuan ikastera. 1920ko hamarkada zen, eta emakumez bakarrik osatutako Europako lehen jazz-banda sortu zuen han.

Han ezagutu zuen Denys Choffat ingeniari elektrikoa ere, eta ezkondu egin ziren. Senarraren lan kontuak zirela medio, Polinesiara joan ziren 1926tik 1929ra. Kataluniako egunkarietara kronikak bidaltzen hasi zen, eta egundoko arrakasta zuten irakurleen artean.

Kataluniara itzulita, 1930ean *Paradisos oceànics* idatzi zuen Polinesiako bizipenetan oinarrituta; liburu horrek eman zion hasiera haren literatura-ibilbideari. 1930eko hamarkadan, gerra hasi aurretik, fikziozko liburuak eta fikziozkoak ez zirenak idatzi zituen. Besteak beste, Marokora joan zen hango emakumeen bizimoduaren berri izateko: *El Marroc sensual i fanàtic* liburua idatzi zuen han jasotakoekin. ERC alderdiko militantea izan zen, eta, 36ko gerraren ostean, erbestera alde egin behar izan zuen: atzera Suitzara. Senarra Espainian geratu zen, eta frankistengana batu.

Bertrana 1949an itzuli zen erbestetik. «Garai grisak» deitu izan zien handik aurrerako urteei, baina haiexek izan zituen emankorrenak literatura aldetik, dozena bat liburu baino gehiago kaleratu baitzituen.

## Lana 
* *Paradisos oceànics*, 1930.
* *Peikea, princesa caníbal i altres contes oceànics*, 1934.
* ''L'illa perduda*, 1935.
* *El Marroc sensual i fanàtic*, 1936.
* *Edelweiss*, 1937.
* *Camins de somni*, 1955.
* *Tres presoners*, 1957
* *Entre dos silencis*, 1958.
* *Ariatea*, 1959
* *La nimfa d'argila*, 1959
* *Una vida,* 1965
* *Ovidi i sis narracions més*, 1965.
* *Fracàs,* 1966.
* *Vent de grop*, 1967.
* *La ciutat dels joves,* 1971.
* *Memòries fins al 1935*, 1973
* *Memòries del 1935 fins al retorn a Catalunya'', 1975.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leccinum quercinum

***Leccinum quercinum*** *Boletaceae* familiako onddoa da. Usain nabarigaitza dauka eta zapore suabea. Jateko nahiko ona, baldin eta ale gazteen kapelak bakarrik biltzen badira, zahartzean harrotu egiten da eta testura galtzen du. Kozinatzean haragiak beltzeko joera du.

## Deskribapena 
**Kapela:** 8 eta 20 (25) cm bitarteko diametrokoa. Hasieran hemisferikoa, gero ganbila eta bukaeran zabaldu egiten da; kolore gorria du, gorri-laranja kolorea, eta koloregabetu egiten da zahartzean. Gainazal opakua eta belusduna du.

**Tutuak:** Luzeak, zurixkak, gero grisaxka. 

**Poroak:** Biribilak, zurixkak, gris argi kolorekoak zahartzean.

**Hanka:** Sendoa, gogorra, luzea, zilindrikoa; zuria, arre-laranja kolorera laster pasatzen diren ezkatatxoekin, luzetarako lerroak osatuz.

**Haragia:** Hasieran gogorra eta sendoa, gero biguna eta mehea, batez ere ertzerantz; zuria, aireak ukitzean gorri-arrosa kolorea edo gorri-ardo kolorea hartzen du eta gero gris urdinxka. Oinekoa gogorra eta haritsua, da, eta airearekin kontaktuan jartzean, kapela bezala kolorez aldatzen da, oinarria batzuetan urdin-berdexkaz tindatua egoten da.

**Etimologia:** *Leccinum* hitza latinetik dator, arte azpian hazten, esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Jangarri ona, baina ez oso preziatua, haragia egosten belztu egiten delako.

### Nahasketa arriskua 
*Leccinum rufum* delakoarekin, honek beste habitat bat du; Makalen azpian hazten da. *Leccinum aurantiacum* normalean makalen azpian hazten da, txapel laranja biziagoarekin eta haragia azkarrago belzten da. *Leccinum quercinum* haritzen azpikoa da, kolore ilunagoa izan ohi du eta belztea motelagoa da, eta bere estatusa eztabaidatua da.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean, talde txikietan hostozabalen basoetan, batez ere hariztietan, pagadietan eta gaztainondoetan.

### Banaketa eremua 
Alpeak, Austria, Eslovenia, Danimarka, Norvegia, Suedia, Finlandia, Estonia, Espainia, Frantzia, Italia, Erresuma Batua, Belgika, Herbehereak, Alemania, Hungaria, Eslovakia, Txekia, Polonia eta Turkia. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lew Wallace

**Lewis Wallace** (Brookville, Indiana, 1827ko apirilaren 10a - Crawfordsville, Indiana, 1905eko otsailaren 15a) estatubatuar abokatu, jeneral, gobernadore, politikari, diplomazialari eta idazlea izan zen. *Ben-Hur: A Tale of the Christ* bere eleberriak ezagutzen du batez ere.

Estatubatuar-Mexikar Gerran eta Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilan borroka egin zuen, Fort Donelsoneko, Shiloheko eta Monocacyeko guduetan parte hartu zuen. Abraham Lincoln hil zutenetarako judizioan parte hartu zuen ere.

1878an Mexiko Berriko Lurraldeko gobernadore aipatu zen eta 1881ean enbaxadorea Otomandar Inperioan izendatu zen. 1885ean idaztera erretiratu zen.

## Lanak 
### Eleberriak 
* ''The Fair God; or The Last of the 'Tzins: A Tale of the Conquest of Mexico*, 1873
* *Commodus: An Historical Play*, 1876
* *Ben-Hur: A Tale of the Christ, 1880
* *The First Christmas from Ben-Hur*, 1899
* *The Boyhood of Christ*, 1888
* *The Prince of India; or, Why Constantinople Fell*, 1893
* *The Wooing of Malkatoon*, 1898
### Biografiak 
* *Life of Gen. Ben Harrison*, 1898
* *Life and Public Services of Hon. Benjamin Harrison, President of the U. S. With a Concise Biographical Sketch of Hon. Whitelaw Reid, Ex-Minister to France [by Murat Halstad], 1892
* *Lew Wallace: An Autobiography'', 1906
Gerba

[thumb|250px|[Sahats baten gerba arra.]]
**Gerba** (edo **amentua**) matsalko-erako infloreszentzia irekia da, ardatz zentral malgua eta artikulatua duen galburua eta sexu bereko lore txiki eseriak ardatz horretan ezarrita. Oso ohikoa da udaberrian anemofiliaz polinizatzen diren angiospermoen familietan, hala nola, Fagaceae, Salicaceae eta Betulaceae familietan, bereziki gehienetan infloreszentzia arrak direlarik. Adarretatik zintzilik eta dindilizka geratzeko infloreszentzia-eredu egokiena da, haizearen bidezko polinizazioa erraztuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ekialdeko Mediterraneoa

**Ekialdeko Mediterraneoa**, geografikoki, Mediterraneoaren ekialdean (Levanteko itsasoaren arroan) dauden herrialde multzoa da. Bertoko biztanleriak ezaugarri kulturalak elkar partekatzen ditu eta baita historia luze bat ere.

## Eskualdeak 
Ekialdeko Mediterraneoko eskualdea bi modutan definitzen dute:
* Definizio zabala: Levante eta inguruko herrialde historikoak (Grezia eta Egipto)
* Siriako eskualdea, Zipre eta Turkia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
500 Place D'Armes

'''500 Place d'Armes''' Nazioarteko estiloko eraikin bat da, Place d'Armes plazan, Montrealgo (Quebec, Kanada) Montreal Zaharra auzoan.

1968an bukatu zuten **Banque canadienne nationale tower** izenarekin, Montrealgo 17. eraikin altuena da, 133 m (435 oin), eta 32 solairu izanik.

Pierre Boulva eta Jacques David Montrealgo arkitektoek diseinatu zuten, zeinen beste proiektu batzuek Palais de justice de Montréal, Dow Planetarium eta Place-des-Arts, Atwater eta Lucien-L'Allier metro geltokiak barne hartzen dituten.

## Kanpo estekak
Mary (Lady Heath)

**Mary, Lady Heath** (1896-1939), Irlandan **Sophie Catherine Theresa Mary Peirce-Evans** izenarekin jaioa, hegazkinlari eta atleta ezagun bat izan zen. Altuera jauzian espezializatu zen eta plusmarkista mundiala izan zen ia bi urtetan zehar 1.485 metroko jauzi batekin.
erdian|thumb|Lady Heath, goian erdian.

## Erreferentziak
Donbass-Don Operazioa (1918)

**Donbass-Don Operazioa** 1918ko urtarrilatik otsailara arte iraun zuen Errusiako Gerra Zibilaren kanpaina militar bat izan zen. Operazio honetan Hegoaldeko Sobietar Kontrairaultzako Frontea parte hartu zuen Vladimir Antonov-Ovseienkoren agintearen azpian Ataman Kaledinen Kosakoen eta antisobiet bolondresen kontra Donbassean eta Kosakoen lurraldean.

Operazioa Sobietarren armadaren garaipenean bukatuko zuen.

Otsailak 23an Rudolf Siversek Rostov Don hiria okupatu zuen eta bi egun geroago Yuriy Sablinek Novocherkask hartu zuen Doneko Kosakoen laguntzarekin. Antisobiet bolondresak Kubaneko Lehen Kanpainean estepetara eta Kubango lurraldera ihes egin zuten baina Kosakoak ez zuten lurra utzi nahi eta Ekialdera mugitu ziren.

Kaledin bere buruaz beste egin zuen 1918ko otsailaren 11n.

Anatoly Nazarov, Kosakoen Ataman berria ez zen Estepako Alde-egitean parte hartzen zuen armadarekin elkartu eta Armada Gorriak Novocherkasken atxilotu zuten eta Martxoaren 3an fusilatu zuten.

## Erreferentziak 
* Головин Н. Н. Российская контрреволюция в 1917−1918 гг. - М .: Айрис-пресс, 2011. - Т. 1. - 560 с.
* Краснознамённый Киевский. Очерки истории Краснознамённого Киевского военного округа (1919-1979). Киев, 1979
* Какурин Н. Е. Гражданская война. 1918-1921 / Н. Е. Какурин, И. И. Вацетис; Aurretik. А. С. Бубнова и др. - СПб .: ООО "Издательство" Полигон, 2002. - 672 с.
* Савченко В. А. Двенадцать войн за Украину. - арьков: Фолио, 2006. - 415 с.

## Bibliografia 
## Kanpo estekak 
* Н. Е. Какурин, И. И. Вацетис «Гражданская война. 1918—1921 »- СПб: ООО« Издательство "Полигон", 2002.
Mendebaldeko Mediterraneoa

**Mendebaldeko Mediterraneoa**, geografikoki, Mediterraneoaren mendebaldean dauden herrialde multzoa da. Bere barnean Alborango itsasoa, Valentziako golkoa, Balearretako itsasoa, Liongo golkoa, Liguriako itsasoa, Sardiniako itsasoa eta Tirreniar itsasoa hartzen ditu. Siziliako eta Gibraltarko itsasarteen artean dago.

## Kanpo estekak
Sardiniako itsasoa

**Sardiniako itsasoa** (; ) Mediterranear itsasoaren beso bat da. Mendebaldeko Mediterraneoan dago, Sardinia eta Balear uharteen artean. Izena Bonifacioko itsasartea eta Sardiniako kanalaren artean erabiltzen dute gehienbat; Balearretan, berriz, ez dute erabiltzen. Nazioarteko Erakunde Hidrografikoak ez du itsasotzat hartzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Serbo-Bulgariar Gerra

**Serbo-Bulgariar Gerra** (, , *Srpsko-bugarski rat*) Serbiako Erresuma eta Bulgariako printzerriaren arteko gerra izan zen, 1885eko azaroaren 14 eta 28 artean iraun zuena. Serbiak gerra hasi zuen baina erabateko porrota jasan zuen. Austriak Bulgariari inbasioa gelditzeko eskatu zionena, su-etena adostu zuten. Ituna 1886ko martxoaren 3an sinatu zuten Bukaresten. Bertan *status quo ante bellum* mantentzea adostu zuten. Gerraren ondorioz, europar herrialdeek Bulgariako bateraketa onartu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Moldaviako Printzerria

**Moldaviako Printzerria** () Erdi Aroko europar printzerria izan zen, ekialdeko Karpatoak eta Dniester artean kokatuta.

Luis I.a Hungariakoa bere ekialdean estatu bat sortzea erabaki zuen, tartaroen erasoak oztopatzeko asmoz. Horretarako Maramureș eskualdeko buruzagia zen Dragoș erregeorde izendatu zuten. Sas eta Balk bere ondorengoak hungariarren agindupean gobernatu zuten baina 1360ko hamarkadan Bogdan Sortzaileak Balk kargutik kendu eta estatu independente bat aldarrikatu zuen. Printzerria independentea izan zen 1859ra arte, noiz Valakiako Printzerriarekin bat egin eta Errumaniako Erresuma eratu zuen.

Bere barnean Besarabia (Errusiar Inperioak 1812an bereganatua), Bukovina (Austriar Inperioak 1775ean bereganatua) eta, Eztebe Handiaren agintaldian, Pokutia eskualdeak zituen.

## Kanpo estekak
Valakiako Printzerria

**Valakiako Printzerria** (, *Țara Românească*) Erdi Aroko europar printzerria izan zen, hegoaldeko Karpatoak eta Danubio artean kokatuta.

XIV. mendearen hasieran sortu zen Basarab I.a Karlos I.a Hungariakoaren kontra matxinatu zenean. 1417an Otomandar Inperioaren burujabetza onartu zuen. Horrela mantendu zen 1859ra arte, noiz Moldaviako Printzerriarekin bat egin eta Errumaniako Erresuma eratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bake-itun

**Bake-ituna** (askotan armistizio hitza erabiliagoa da nahiz eta esan nahi berbera ez izan) gerra batean esku hartu duten alde bien arteko hitzarmen militar eta diplomatikoa da. Erasoak eteteko egiten den itun bat da, nahiz eta, izatez, bakea ez izan, bakerako prestaketa baizik. Lehen Mundu Gerra amaitzeko Alemania eta potentzia aliatuen ordezkarien artean izenpetutako hitzarmenari izen hau eman zitzaion. Dena dela, aurretik beste batzuk ere izenpetu ziren; Bulgariarekin (Salonika, 1918ko irailaren 29an), Turkiarekin (Mudros, 1928ko urriaren 30ean) eta Austria-Hungariarekin (Padua 1918ko azaroaren 3an).

## Kanpo estekak
Luzaroko herri-guda

**Luzaroko herri-guda** edo bakunki **herri-guda** () Mao Zedongek Txinako Guda Zibilean asmatutako estrategia politiko-militar bat da. Herri-guda herritarren babesa bereganatzean eta arerioa herritarrek, higidura eta gerrilla guden bidez, garai dezaketen lekura erakartzean datza. Marxista-leninista maoisten aginpidea hartzeko epe luzerako borroka iraultzaile iskiluduneko estrategia da.

## Herri-gudaren teoriaren oinarriak 
Luzaroko herri-gudaren oinarria norberaren indarrei eustean eta arerioarenak agortzean datza. Herri-guda hainbat idazlanetan aztertu eta ikertu izan dute *Japoniar inperialismoaren aurkako borroka taktikari buruz* (1935), *Txinako guda iraultzailearen estrategia-arazoak* (1936) eta *Luzaroko gudari buruz* (1938), besteak beste.

## Etapak 
Guda beraren garapenak zehaztutako hiru etapaz osatuta dago:

# Babes estrategikoa: Gerrillen gudari eta nekazari iskiludunen taldeen hasierako eraketari lotutako aldia da. Gerrillariek, jaurlaritzaren makineriaren aurkako erasoen bitartez, herritarren babesa bereganatzen dute, eta propaganda zabalkuntzari ekiten diote.
# Oreka estrategikoa: Kokagune-gudari eta gudaroste iraultzailearen hazkuntza eta hedapenari lotutako aldia da. Guda-aginpidearen eta Estatuaren oinarrizko erakundeen aurkako erasoen indarraren handiagotzea dauka ezaugarri.
# Erasoaldi estrategikoa: Indar bitzuk gudaren amaierara hurbiltzen diren ohiko borrokaren aldia da. Liskar artezak eta hedatutako kontingenteak areagotzen dira. Etapa hau hirietan matxinada egiteko, jaurlaritza gainezteko eta herrialdea mendean hartzeko bideratzen da (Mao Zedong).

## Txinatik kanpoko saioak 
Vietnamgo gudan Hego Vietnamgo Askapenerako Nazio Fronteak herri-gudaren estrategia erabili zuen arrotzak kanporatzeko eta Vietnamen errepublika sozialista eta batua ezartzeko. Nepalen Nepalgo Alderdi Komunista (maoista)-k erabili zuen, baina, sozialismoari uko eginez, errege-erreginak bota eta alderdi anitzeko errepublika parlamentarioa itundu zuten. Perun Peruko Alderdi Komunista (Bidezidor Argitsua)-k, Indian *naxalitek* eta Filipinetan Filipinetako Alderdi Komunistak arteztutako Herriaren Gudaroste Berriak herri-gudako prozesuak bultzatzen dituzte.

## Ikus, gainera 
* Vietnamgo guda
* Partisano
* Kolonbiako gatazka

## Kanpo estekak 
* Peruko Alderdi Komunista: Ildo militarra 
* Herri-guda hiri-aldeetan 
* Filipinetako Alderdi Komunista: Geure herri-gudaren berezitasunak
Crank (filma)

***Crank***, 2006ko Mark Neveldine eta Brian Taylor estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako ekintza film bat da. Jason Statham, Amy Smart eta Jose Pablo Cantillo aktoreek antzeztu zuten.

*Crank: High Voltage* (2009) jarraipena izan zuen.

## Argumentua 
Chev Chelios (Jason Statham), Los Angelesko soldatapeko hiltzailea, lo zegoela pozoindua izan eta ordu beteko bizitzaldia gelditzen zaio. Chevek bizirik jarraitzeko aukera bakarra pozoia bihotzera ez iristeko mugimenduan mantentzea da. Denbora pasa hala, Los Angelesko kaleetan barna Eve Lydon (Amy Smart) neskalaguna salbatu eta bere bizitza salbatuko dion sendagaia topatzeko bilaketari ekingo dio.

## Aktoreak 
* Jason Statham: Chev Chelios
* Amy Smart: Eve Lydon
* Jose Pablo Cantillo: Ricky Verona
* Carlos Sanz: Carlito
* Dwight Yoakam: Doc Miles
* Efren Ramirez: Kaylo
* Keone Young: Don Kim
* Reno Wilson: Orlando

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Crank: High Voltage

***Crank: High Voltage*** edota ***Crank 2: High Voltage*** (euskaraz *Crank: Voltaia Handia* edota *Crank 2: Voltaia Handia*), 2009ko Mark Neveldine and Brian Taylor estatubatuar zinema zuzendarien ekintza thriller film bat da. Jason Statham, Amy Smart, Clifton Collins, Jr., Efren Ramirez, Geri Halliwell, Dwight Yoakam, Bai Ling, Reno Wilson eta David Carradine aktoreek antzeztu zuten.

*Crank* (2006) filmaren jarraipena da.

## Argumentua 
AEB, Los Angeles. Chev Chelios (Jason Statham) helikoptero batetik erori eta kalean jezarria gelditzen denean txinatar mediku batzuk jasoko dute. Ebakuntza egingo diote, bihotza kendu eta bere lekuan bateria-elektriko bat txertatuz, aldiz bere bihotza Johnny Vang (Art Hsu) txinatar mafiaburuari txertatuko diote. Chevek bere bihotza berreskuratzeko bilaketari ekingo dio, bitartean bizirik jarraitu nahi baldin badu bere gorputzan daraman bateria-elektrikoa noizbehinka errekargatuz joan beharko da.

## Aktoreak 
* Jason Statham: Chev Chelios
** Billy Unger: Chev Chelios gaztea
* Amy Smart: Eve Lydon
* Clifton Collins, Jr.: El Huron
* Efren Ramirez: Venus
* Geri Halliwell: Karen Chelios
* Dwight Yoakam: Doc Miles
* Art Hsu: Johnny Vang
* Bai Ling: Ria
* Reno Wilson: Orlando
* David Carradine: Poon Dong
* Corey Haim: Randy
* Keone Young: Don Kim
* Julanne Chidi Hill: Dark Chocolate
* Jose Pablo Cantillo: Ricky Verona
* Yeva-Genevieve Lavlinski: Pepper
* John de Lancie: Fish Halman

Honako ospetsuek kameoak egin zituzten: Ron Jeremy, Ed Powers, Jenna Haze, Nick Manning, Lexington Steele, Chester Bennington, Glenn Howerton, Maynard James Keenan, Danny Lohner, Keith Jardine, Lauren Holly eta Lloyd Kaufman.

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
The Italian Job (2003ko filma)

***The Italian Job*** (euskaraz *Italiar Lana*), 2003ko F. Gary Gray estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako ekintza film bat da. Michael Cainek antzeztutako *1969ko izenburu berdineko filmaren* berregokitzapena da. Mark Wahlberg, Charlize Theron, Edward Norton, Jason Statham, Seth Green, Mos Def eta Donald Sutherland aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
John Bridger (Donald Sutherland) buru den lapur taldeak Venezian Charlie Croker (Mark Wahlberg) buruargiak prestatutako lapurreta egin du, baina taldeki batek gainontzeko guztiak traizionatu ditu. Lapurtutako dirua berreskuratzeko, taldeak beste lapurreta bat burutzea erabaki du, baina horrek Los Angeles hiriko trafikoa kontrolatzen duen sisteman sartu, manipulatu eta historiako trafiko auto-ilara handienak gauzatzea suposatuko du.

## Aktoreak 
* Mark Wahlberg: Charlie Croker
* Charlize Theron: Stella Bridger
* Edward Norton: Steve Frezelli
* Donald Sutherland: John Bridger
* Jason Statham: Rob Ederra
* Seth Green: Lyle «Napster»
* Mos Def: Ezker Belarri
* Franky G.: Wrench
* Boris Lee Krutonog: Yevhen
* Aleksander Krupa: Mashkov

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Maximum Risk

***Maximum Risk*** (euskaraz *Arrisku Gorena*), 1996ko Ringo Lam hongkongdar zinema zuzendariak zuzendutako ekintza film bat da. Jean-Claude Van Damme eta Natasha Henstridge aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Alain Moreau (Jean-Claude Van Damme) frantziar poliziak biki bat duela jakingo du, hura Nizan hila agertzean. Hortik aurrera, AEBetara bidaiatzea erabaki eta bere anaiari buruzko gauza gehiago jakiten saiatuko da. Asmo honekin, hura ordezkatuko du, FBI eta errusiar mafiari aurre egitera derrigortua egongo den nahas-mahas batean sartuz.

## Aktoreak 
* Jean-Claude Van Damme: Alain Moreau / Mikhail Suverov
* Natasha Henstridge: Alex Bartlett
* Jean-Hugues Anglade: Sebastien
* Zach Grenier: Ivan Dzasokhov
* Paul Ben-Victor: Pellman agentea
* Frank Senger: Loomis agentea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Zayed bin Sultan Al Nahyan

**Zayed bin Sultan Al Nahyan** (; Abu Dhabi, 1918ko maiatzaren 6a - Abu Dhabi, 2004ko azaroaren 2a) Abu Dhabiko emirra izan zen 1966tik 2004ra. Arabiar Emirerri Batuetako aita sortzailea eta lehen estatuburua izan zen 1971 eta 2004 bitartean. Khalifa bin Zayed Al Nahyan bere semea oinordeko izan zitzaion. AEBean *Nazioko Aita* bezala ezagutzen da.
Timothy Hutton

**Timothy Tarquin Hutton** (Malibu, 1960ko abuztuaren 16a) estatubatuar aktorea da. *Ordinary People* filmean aritzeagatik Taldeko gizonezko aktore onenaren Oscar Saria irabazi zuen. Oscar Saria gazteen irabazi duen gizonezko aktorea da, hogei urte zituela irabazi zuelarik.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
#### Telesailak 
#### Telefilmak
Patente (botanika)

thumb|Diplotaxis erucoides espeziearen korola zuria, petalo patenteekin.
**Patente** latineko *patens, -tis* dator eta "irekia, zabaldua" esan nahi du. Botanikan adjektibo gisa erabiltzen da landare loredunen atal edo piezaren batek (hosto, adar, petalo, sepalo, etab.), bere paraketan, zurtoinarekiko angelu irekia eratzen duela adierazteko, 90 gradukoa izatera hel daitekeelarik. Adibidez, *Diplotaxis erucoides* espeziearen petaloak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urki-onddo

**Urki-onddoa** (*Leccinum scabrum*) *Boletaceae* familiako onddoa da. Perretxiko usaina dauka eta zaporea geza. Espezie zaporetsua ez bada ere, lehortu eta gorde egin daiteke.

Sinonimoak: *Boletus convexus*, *Boletus procerus*, *Boletus viscidus*, *Tubiporus fusipes*, *Suillus scaber*, *Boletus viscidus var. a scaber*, *Boletus brunneus scaber*, *Boletus scaber var. b fuligineocinereus*, *Krombholzia scabra*, *Gyroporus scaber*, *Ceriomyces scaber*, *Tubiporus scaber*, *Krombholziella scabra*, *Trachypus scaber*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 15 cm bitarteko diametrokoa, hasieran hemisferioa, gero ganbil-kanpai itxurakoa eta, azkenik, ganbil-zabaldua. Soberako ertzarekin, izurtu-lobulatua, errekurbatutik zabaltzera zahartzean. Azala itsatsia,  ilaunduna, baina fina, geroago leuna eta hezetasunarekin pixka bat likatsua; tonu grisak ditu, gris-marroixka koloretik gris-okre kolorera edo arre-gorrixkara pixka bat  horixkara doana.

**Tutuak:** Luzeak, adnatuak, baina oinaren inguruan depresio batekin, hasieran kolore zurixka dute, ondoren , tonu grisaxka, zahartzean esfumatura arrosa bat hartzen dute.

**Poroak:** Biribilduak, txikiak eta tutuen kolore berekoak.

**Hanka:** 10 eta 17 cm bitarteko garaierakoa eta 1 eta 3,5 cm bitarteko lodierakoa, zilindrikotik subklabiformera, pixka bat lodiagoa oinarrirantz, eta pixka bat estuagoa goian, batzuetan okertua; zuri-grisaxkatik zuri-horixka argi kolorera doana eta ezkata beltzaxka gisako pikortatze hertsiekin.

**Haragia:** Harroa, urria eta zurixka kolorekoa; usain fungikoa du eta zapore leuna.
thumb|Urki-onddoa
**Etimologia:** *Leccinum* hitza latinetik dator, arte azpian hazten, esan nahi du. *Scaber* epitetoa ere latinetik dator, latza esan nahi duen "scaber" hitzetik. Bere kapelaren laztasunagatik.

## Jangarritasuna 
Erdipurdiko jangarria. Haragia beltz bihurtzen da egosten denean.

### Nahasketa arriskua 
*Leccinum carpini* delakoarekin nahas daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Uda amaieran eta udazken hasieran. *Betula* espezieei estu lotutako espeziea da.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Txile, Argentina, Groenlandia, Islandia, Svalbard, Europa, Errusia, Kaukasia, Himalaiako eremua, Mongolia, Japonia, Txina, Taiwan, Australia, Zeelanda Berria.

## Galeria 

Fitxategi:Leccinum scabrum 2.jpg
Fitxategi:Leccinum scabrum 3.jpg
Fitxategi:Leccinum scabrum hiru.jpg
Fitxategi:Leccinum scabrum lau.jpg
Fitxategi:Leccinum scabrum bost.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Running Scared (1986ko filma)

***Running Scared*** (euskaraz *Beldurrez Lasterka*), 1986ko Peter Hyams estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako ekintza-komedia film bat da. Gregory Hines, Billy Crystal, Steven Bauer, Jimmy Smits eta Dan Hedaya aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Chicago. Ray Hughes (Gregory Hines) eta Danny Costanzo (Billy Crystal) poliziak kasu bat ikertzen ari zirela hiltzorian egon ostean Floridako Key West udalerrian atseden hartzea erabaki dute. Behin bertan daudela, polizia laga eta taberna bat irekitzea erabakiko dute, baina aurrez ia-ia hil zituen kasu argitzen saiatuko dira.

## Aktoreak 
* Gregory Hines: Ray Hughes
* Billy Crystal: Danny Costanzo
* Steven Bauer: Frank Sigliano detektibea
* Darlanne Fluegel: Anna Costanzo
* Joe Pantoliano: Snake
* Dan Hedaya: Logan kapitaina
* Jonathan Gries: Tony Montoya detektibea
* Tracy Reed: Maryann
* Jimmy Smits: Julio Gonzales

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Gibelilun orrizabal

**Gibelilun orrizabala** edo **urritz beltza** (*Russula nigricans*) *Russula* generoko onddoa da. Janari gisa duen kalitatea oso txikia den arren, ez da toxikoa.

## Deskribapena 
**Kapela:** Haragi gogorrekoa eta lodikoa, 20 cm-ko diametroraino irits daitekeena. Lehenik ganbila, gero ere ez da guztiz zabaltzen, batzuetan, inbutu forma izaten du. Azala beluseztatu samarra izaten du eta zuru-zikina, baina gero okre eta arre-beltzez zikintzen da, eta, azkenean, beltza eta batzuetan pitzatua.

**Orriak:** Zabalak, tarte handia orrien artean eta tartekatuta orritxoak, gogorrak eta lodiak, izokinaren kolore zurbilekoak edo krema kolorekoak gaztetan, handik gutxira belztu egiten dira.

**Hanka:** Motza, betea, gogorra, zuri-zikin kolorekoa eta gero arre-beltza.

**Haragia:** Zuria eta trinkoa, nekez usteltzen dena, aireak ukitzean, berehala kolore gorrixka hartzen du, gero gorri-beltza eta azkenean beltza. Fruta usaina du eta zaporea garratza eta gozoaren tartekoa, egosterakoan garraztasuna desagertu egiten da,

Sulfato ferrosoarekin, arrosa-gorria eta gero berdea hartzen du.

**Etimologia:** Latinetik dator *russula* hitza, *russus*-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria daukatelako russula generoko espezie askok. *Nigricans* berriz latinezko *nigricans*-antis etik =  belzten dena.

## Jangarritasuna 
Belztu baino lehen jan daiteke, baina erdipurdikoa da. Ez jasotzea gomendatzen da.

### Nahasketa arriskua 
*Russula densifolia* eta *Russula adusta*-rekin nahas daiteke, baina hauen orriak meheagoak dira eta estuago dituzte eta haragia *Russula nigricans*-ean baino gutxiago gorritzen da.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean ateratzen da hostozabalen eta koniferen basoetan.

Ale batzuk usteldu gabe lehortzen dira, eta itxura ikaztuarekin egoten dira hilabeteetan basoan.

### Banaketa eremua 
Britania Handian, Europan eta, gutxienez, Ipar Amerikako ekialdeko kostaldean.

## Galeria 

Fitxategi:Urritz beltzak.jpg|Urritz beltzak.
Fitxategi:Nigricans1.jpg|*Russula nigricans* goitik ikusita.
Fitxategi:Nigricans bi.jpg|*Russula nigricans* azpitik ikusita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pinudi-gibelgorri

**Pinudi-gibelgorria** edo  **gibel odoltsua** (*Russula sanguinea*) *Russulaceae* familiako onddoa da. Ez da jangarria. Mikologo batzuen arabera, *Russula rosacea* eta *Russula sanguinaria* ere sinonimoak dira edo gibel hankagogorra euskaraz.

Sinonimoak: *Agaricus sanguineus*, *Agaricus sanguinarius*, *Agaricus linnaei var. sanguinarius*, *Russula acris*, *Russula rosacea*, *Russula sanguinaria*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 10 cm. arteko diametrokoa, haragitsua eta gogorra, hasieran ganbila eta gero laua eta erdian apur bat hondoratua eta gainazalean hainbat konkor ditu. Ertza makurra eta mehea ditu, gero pixka bat ildaskatua. Azala ez da oso bereizgarria, euriarekin likatsua da, baina laster lehorra eta matea, pixka bat zimurtsua eta pikortsua. Kolorea, odol koloreko gorria, eta gune zuri-horixkak ditu, krema koloreko gune koloregabetuak.

**Orriak:** Itsatsiak-dekurrenteak, meheak eta estu, krema kolorekoak, zahartzean biziagoa egiten dena eta limoi-horiz apur bat zikintzen dena.

Orri dekurrenteak: hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Trinkoa eta gogorra, zahartzarora arte betea, orduan egiten da leizetsua. Hondo zuria du, baina odol koloreko gorriarekin koloreztatua dago, batzuetan erabat eta oinarria horiz zikinduta.

**Haragia:** Trinkoa eta gogorra, zuria, baina gorri-karmin kolorekoa kapelaren azalpean,  eta ora ar, tonu horixkak hartzeko joera du. Usain leuna eta zehaztugabea du, frutak gogorarazten dituena eta zaporea garratza.

Sulfato ferrosoarekin erreakzio oso arina.

**Etimologia:** latinetik dator russula hitza, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria daukatelako russula generoko espezie askok. Sanguineus ere latinetik dator eta odol kolorea esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria. Toxikotzat jo behar da, nahiz eta eragiten dituen nahasmenduak larriak ez izan. Zapore mingotsak jangaitz bihurtzen du.

### Nahasketa arriskua 
Orri zuridun eta oin gorrixkako eta kapela gorriko beste russula batzuekin, hala nola: *Russula lepida*-rekin, orri zuriduna eta oin gorrixkakoa. *Russula emetica*, orri eta oin zurikoa. *Russula mairei* etab.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean agertzen da koniferoen basoetan.

### Banaketa eremua 
Europa, Errusia, Ipar Amerika, El Salvador, Honduras, Marianak, Kanariak, Kaukasia, Turkia, Himalaiako eremua, Mongolia, Hego Korea, Japonia, Txina, Taiwan, Malaysia, Australia.

## Galeria 

Fitxategi:Russula sanguinea 1.jpg
Fitxategi:Russula sanguinea 2.jpg
Fitxategi:Russula sanguinea 3.jpg
Fitxategi:Russula sanguinea 4.jpg
Fitxategi:Russula sanguinea 5.jpg
Fitxategi:Russula sanguinea 6.jpg
Fitxategi:Russula sanguinea zazpi.jpg
Fitxategi:Russula sanguinea zortzi.jpg
Fitxategi:Russula sanguinea bederatzi.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Auto-ilara

[thumb|Auto-ilaretan alboko [erreia libre uzteko gomendatzen da, trafiko-poliziei edo anbulantziei hortik igarotzeko aukera uzteko.]]
**Auto-ilara** edo **zirkulazio pilaketa** errepidean normalean baino askoz ibilgailu gehiago elkartzen direnean sortzen da eta normalean trafikoaren batez besteko lastertasunaren moteltzeari lotuta egoten da.

## Kanpo estekak
Burlington Arcade

**Burlington Arcade** Londresen dagoen saltoki gunea da, Piccadillytik Burlington Gardensenaino, Bond Street atzealdean. XIX. mende erdian irekita, Europako gaur egungo saltoki handien aurrekaria izan zen. Burlington Arcade " luxuzko bitxiak eta moda artikuluen salmentarako" sortu zen, "publikoari pozbidea emateko". Egun irekita dago oraindik.

## Historia 
Saltokia George Cavendish-ek, William Cavendish, Devonshireko 5. Dukea zen Guillermo Cavendishn-en anaia txikiak ireki zuen. Georgesek Burlington House oinordetzan jaso zuen, bertako lorategian saltokia kokatu zuen. Diseinatzailea Samuel Ware izan zen eta 1819ko martxoaren 20an inauguratu zen. Gero etorriko ziren saltoki askoren eredua izan zen: Bruselako Galeries Royales Saint-Hubert, San Petersburgoko The Passage, Milango Galleria Vittorio Emanuele II eta Napoliko Galleria Umberto I. Arrakasta handia izan zuen, beraz.

2012an, *The Telegraph* egunkariak saltokia Meyer Bergman enpresaren eskuetan dago. Enpresa hau, jatorriz, herbeheretarra da.

## Estiloa 
Fatxada oso apainduta erakusten du, Viktoriar Aroko manierismo estilokoa. Fatxada hori XX. mendearen hasieran eraiki zen.

## Egitura 
Saltokia korridore luze bat da, sabaitik argituta, eta bi solairuekin. Bi solairutan negozioak kokatzeko 72 hutsune zituen. Denborarekin horietako batzuk espazio bat baino gehiago erabili dute eta, ondorioz, gaur egun 40 denda dira. Nonnahi luxua da nagusi eta mota askotakoak: bitxidendak, zapatadendak, zaharkinen salmenta, artea. Dena dela, ospe gehiago eman diotena zilarra zaharraren saltzaileak izan dira.

Saltokia oinezkoentzako da eta oso dotore diren erakusleihoak dituzte, guztiak estilo berekoak. Saltokia zaintzeko berezko zaintzaileak daude; haien uniformea tradizionala da: kapela luzea eta lebita. Jatorrizko zaindariak Lord George Cavendishen erregimentuko soldaduak ziren, 10. Royal Husars, alegia.

## Lapurreta 
1964an Jaguar Mark X automobil bat saltoki barruan sartu zen. Oinezkoak ihes egin zuten eta, bitartean, atrakatzaileek *Goldsmiths and Silversmiths Association* dendaren erakusleihoa puskatu zuten 35 000 libera esterlina eramanez. Lapurrak inoiz ez dira harrapatuak izan.

## Egungo kulturan 
* Gilbert & Sullivanen *Patience* operetan saltokiaren zaintzailea agertzen da.
* Danimarkako telebistak ekoiztutako Borgen telesailaren lehenengo gertaldia hemen grabatu zen.
* *The Veiled Lady* (1990), Agatha Christieren eleberri baten bertsioa, hemen filmatu zen.

## Iruditegia 

Image:
Burlington_Arcade_North_End_1819_edited.jpg|Burlington Arcade 18919an.
Burlington_Arcade,_London_06.jpg|Barruko ikuspegia.
Burlingtonarcade8.jpg|Erakusleiho guztiak estilo berekoak dira. Eskuinean, zaintzaile bat.
Piccadilly_and_Burlington_Arcade_-_geograph.org.uk_-_1503854.jpg|Kanpotik ikusita.
Burlington_Arcade_(5125718173).jpg|Argia sabaitik sartzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Webgune ofiziala
* :Saltokia The Victorian Webgunean.
Gibelmore hankamore

**Gibelmore hankamorea** (*Russula torulosa*) *Russula* generoko onddoa da. Onddo pozoitsua da. Zapore mina du sukaldean erabiltzeko.

Sinonimoa: *Russula rhodopora*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, irregularki ganbila, gero irekiagoa eta ertz nahiko erregularrarekin, baina konkorduna, gainazala likatsua, koipetsua, distiratsu samarra, kolore morea edo gorri-ardo kolore ilunekoa, oliba koloreko distirak ere izan ditzake.

**Orriak:** Oso estu, estuak, orritxoekin, oinera urkilatuak, hondoan zainekin elkartuta, oinarrira itsatsita edo biribilduta, koipetsu samarrak, krema kolorekoak edo ilunagoak.

**Hanka:** 3 eta 6 cm bitarteko garaierakoa eta 1 eta 3 cm bitarteko lodierakoa, ia sabelduna, betea, loditua orrietara, arrosa-gorri koloretik morera, kapelaren kolorekoa, oinarrirantz argiagoa, pruina fin-fin batek apaindua.

**Haragia:** Trinko samarra, azalaren azpian gorriz ñabartua, zaporea akrea du eta fruta konpotaren usain bereizgarria (udareak). Erreaktiboak: guayako: ertaina, baina nahiko motela (G++); sulfato ferroso: izokin tonua.

**Etimologia:** Latinetik dator Russula hitza, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria dutelako Russula generoko espezie askok 

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Russula sanguinea* delakoarekin nahas daiteke, honek orri horixkak ditu, ez zuriak 

## Sasoia eta lekua 
Uda amaieran eta udazkenean. Pinuen eta koniferoen basoetan, lurzoru hareatsuetan 

### Banaketa eremua 
Europa, Turkia, Siria. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak