1968ko maiatza

**1968ko maiatza** Frantzian gertatutako protesta-mugimenduaren izena da, Charles de Gaulleren gobernuaren aurka garai hartan egindakoa, 1968ko maiatzean hain zuzen ere. Bereziki, Paris izan zen matxinada horren gertaleku nagusi, eta ikasle eta langileak izan ziren, batez ere, protagonista arlo sozial, politiko eta kulturalean. Protestek inoiz izan den ikasle eta langile matxinada handiena eragin zuen, baita Frantzian (eta baliteke mendebaldeko Europan) inoiz izan den greba orokorrik handiena ere, bederatzi miloi langile baino gehiagok hartu baitzuten parte.

Komunistek, anarkistek eta situazionistek bultzatu zuten iraultza, eta buruzagi nagusietako bat Daniel Cohn-Bendit izan zen. Iraultzak Frantziako legebiltzarreko hauteskundeen aurreratzea eragin zuten, 1968ko ekainaren 23ra.

1968ko maiatzak inpaktu handia izan du Frantziako gizartean, eta hamarkadetan zehar oihartzuna izan du beste hainbat herrialde eta kontinentetan ere. Gaur egun, herrialdearen aldaketa kultural, sozial eta moralaren puntu garrantzitsutzat hartzen da. Alain Geismarren arabera "iraultza soziala izan zen, ez politikoa". Mugimenduak sortutako aldaketa kulturalak eragin handia izan zuen musikan, eslogan eta graffitien bidez. Frantziatik beste herrialde batzuetara hedatu zen, bereziki Alemaniara, AEBetara, Txekoslovakiara, Japoniara, Italiara, Mexikora eta Brasila.

## Aurrekariak 
Mugimendua ulertzeko, ingurune zabal bati begiratu behar zaio, kontuan hartu behar baitira Vietnamgo gerra, hippyen filosofia eta Frantziak Afrika aldean izandako deskolonizazio prozesua, besteak beste. 1968ko martxoaren 22an, ezkerreko taldeek, zenbait poeta eta musikari ospetsuk eta 150 ikaslek Nanterreko Parisko Unibertsitatearen eraikin bat okupatu ondoren, hurrengo adierazpena zuzendu zieten langileei: 

### Testuinguru ekonomikoa 
Gerra osteko hedapen kapitalistako garaia zen mugimendu aurrekoa; hau da, 1968ko iraultza prosperitate ekonomikoko garai baten ostean gertatu zen. Izan ere, iraultzan parte hartu zuten gazteen aurreko belaunaldiek egoera ekonomikoa eta bizi-baldintzak hobetzea lortu zuten lan askoren ostean. 68ko gertakariak gertatu aurretik, ordea, egoera okertzen hasia zen jada. Izan ere, krisi ekonomiko bat ate joka zetorren (1967ko atzeraldi ekonomiko alemaniarra), 70. hamarkada hasieran eztanda egingo zuena (petroleo eta dolarraren krisia). . Egoera honek gazteengan kezka handia sortu zuen, konturatu baitziren unibertsitate sistemak ez ziela lanpostu ez estatus ekonomiko onik ziurtatzen . Soldata errealak behera zihoazen eta, erritmo berean, lan baldintzen eta etorkizunaren gaineko kezka ere hazten zihoan. Horren adibide da, 1950eko hamarkadaren erdialdetik aurrera txabolaz osatutako auzoak eratu zirela hiri handietan, *bidonville* izenekoak. Nanterren 14.000 pertsona zeuden 1965ean horrela bizitzen, justu Nanterreko Unibertsitatearen aurrean .

### Testuinguru politikoa 
thumb|Charles De Gaulle jenerala
Mundu-mailan, 1960ko belaunaldiak hainbat aldaketa bizi izan zituen.  Alde batetik, auzitan jartzen hasi ziren Europaren eta, batez ere, Estatu Batuen beste herrialde edo lurralde batzuekiko dominazio-sistemak. Kubako Iraultzaren garaipenak, ezkerreko

mugimenduen goieneko aldia Latinoamerikan eta, batez ere, Vietnamgo Gerrak mugimendu solidario izugarria eragin zuten Europako zati handi batean; baita Estatu Batuetan ere.

1968ko maiatzeko gertakarien oinarrian, aldiz, 1967ko unibertsitate-erreforma zegoen, martxoreak 22ko mugimenduaren eragile ere izan zena, alegia. Nanterreko Unibertsitateko ikasleen mugimendua izan zen, Daniel Cohn-Benditen gidaritzapean, gerora 68ko maiatzeko mugimenduaren buru izango zena.  1968ko apirilaren 22an, 1500 bat ikasle Nanterren egingo zen protesta berri batera abiatu ziren, enpresa estatubatuarren aurkako erasoez akusatutako Vietnmam Nazionala Batzordeko hainbat ikasleren atxiloketaren aurka. Urte bereko maiatz osoan zehar ikasle, langile eta gazteek kaleak hartu zituzten, eta egunero egin zituzten manifestazio, protesta eta grebak.

## Gertakari nagusiak 
### Ikasle greba 
Ikasle eta autoritateen arteko liskarrek baldintzatuta, administrazioak Pariseko Unibertsitatearen Nanterreko kanpusa zarratzea erabaki zuen 1968ko maiatzaren 2an. Sorbonneko kanpuseko ikasleek manifestazio handi bat egin zuten Parisen maiatzaren 3an, itxieraren eta Unibertsitatetik zenbait ikasleren kanporaketaren aurka protesta egiteko. Ideologia ezkertiarreko bi ikasle elkarte Nanterreko Unibertsitatean batu ziren, UNEF (*Union Nationale des Étudiants de France*) eta Martxoaren 22ko mugimenduko ikasleak, hain zuzen ere. Ehundaka ikasleek, gerora, Nanterretik Sorbonnera lekualdatu zuten batzarlekua. Batzarrotan hainbat hitzaldi egon ohi ziren. *Occident* izeneko taldearen erasoen inguruko zurrumurruak hasi ziren gazteengan zabaltzen, eskuin-muturreko gazte talde bat. Izan ere, ezkerreko taldeen eta eskuineko honen arteko liskarrak ez ziren inongo berri. Egun berean, protestetan inplikatutako zortzi ikasle, Daniel Cohn-Bendit barne, Parisen deklaratzera deitu zituzten. Aldi berean, Sorbonako plazan batutako ikasle taldea poliziak kontu handiz zaintzen zuen Egoera kontrolatu nahian, poliziak hitzaldietan era oldarkorrean esku hartzea erabaki zuen. Egoera honen aurrean, Ikasleen Batasun Nazionalak ez ezik, Irakasleen Sindikatuak ere grebarako deialdia egin zuen poliziaren atzera-egitea, atxilotutako ikasleen askapena eta Sorbona berriro irekitzea eskatuz. Poliziaren indarkeriak solidaritate olatu handi bat hasi zen, orduan, Frantzian. Ikasleen ahotsa, berehala, beste hainbat Unibertsitate eta gizatalde desberdinetara zabaldu zen. Baita, batez ere, maiatzaren 13tik aurrera hainbat fabrika eta lantegitara ere. Ondorioz, gero eta talde gehiago batu ziren ikasleen iraultzara.Maiatzaren 6an, UNEF eta Irakasle Sindikatuak Sorbonneko poliziaren inbasioaren aurkako protestarako deia egin zuten. 20.000 ikasle, irakasle eta jarraitzailek hartu zuten parte Sorbonnerako martxan. Sorbonnera hurbildu bezain laster, ordea, manifestatzaileek poliziaren oldarkeria pairatu behar izan zuten. Batzuek ihes egin zuten bitartean, beste hainbatek barrikadak sortu zituzten eta poliziak gas negar-eragileekin erantzun ez ezik, indarkeria ere erabili zuen erantzun gisa. Gainera, ehundaka ikasle gehiago atxilotu zituzten. Sindikatu eta fabrika handiek baldintza berriak onartu eta aurrera jarraitu nahi izan bazuten ere.

1960ko hamarkadan *Salon de la jeune peinture* bildutako hainbat artista ezkertiarrek euren artea aldaketa sozialaren mesedetan jarri zuten. Arte Ederretako eskolako Henri Cueco, Bernard Rancillac, Eduardo Arroyo edo Gilles Aillaudek ere parte hartu zuten kartelak egiten. Daniel Cohn-Benditen omenez sortutako «*Guztiok gara juduak eta alemanak*» kartela Bernard Rancillacena da. Michel Foucault eta Gilles Deleuzek Gérard Fromangeren lanari buruz idatzi zuten, Jacques Derridak Valerio Adamirena eta Louis Althusserrek Leonardo Cremoninirena aztertu du.

Denborarekin, publizitatean ere erabili izan dira lelo komertzial gisa.

## Mugimenduaren amaiera 
Egoera okertzen hasi zen mugimenduarentzat:
* Fabriketan auto-antolakuntza ahula zegoen
* Estatu-mailan ez zegoen bateratasunik greba batzordeen artean
Uztaileko hauteskundeen ondoren, gobernu frantsesak erreforma berriak egiteko beharra aitortu zuen, egonezin soziala ikusita. 1969ko apirilean erreferendum bat egin zen erregionalizazio proiektuaren eta Senatuaren erreformaren inguruan, De Gaullek adierazi zuen presidentzia utziko zuela baizkoa ez bazen ateratzen. Frantses gehienek, ordea, ezezkoa bozkatu zuten. Honek erakutsi zuen, frantsesen iritziz, De Gaulle eta bere taldea ez zirela aukerarik onena herrialdeak behar zuen erreforma sozial eta politikoa aurrera eramateko. 70eko hamarkadako lehen urteetan zehar lan gatazka berriak jaso ziren (grebak, okupazioak...), batzuetan biolentzia inplikatuz.

Liskar eta erreboltak amaituta, aipatzekoa bada ere langileen lan-baldintzak hobetu eta unibertsitate-sistema aldatu zela, gertakariek ez zuten aldaketa erradikalik eragin frantses gizartean, langile eta ikasleek ez baitzituzten haien helburu guztiak betetzea lortu. Ukaezina da, ordea, gerora mugimenduak izan duen eragin nabarmena.

### 1968ko ekain eta uztaileko gertakariak 
thumb|Lyoneko Zuzenbide Eskola graffitiekin, 1968ko Ekaina
Jada ikasle eta langileen sentipen iraultzailea desagertuta zegoen. Langileak, pixkanaka, lanera itzuli ziren; beste batzuk poliziak kaleratu zituen lantegietatik. Ikasleen sindikatuak manifestazioak bertan-behera uzteko deia egin zuen. Gobernuak, gainera, zenbait erakunde ezkertiar debekatu zituen. Poliziak Sorbonne berriz ere hartu zuen ekainaren 16an. Ekaineko hauteskundeetan, De Gaulleren alderdiak Parlamentu Frantsesaren historiako garaipenik handiena jaso zuen, 486 eserlekuetatik 353 jaso baitzituen (sozialistek 57 lortu zituzten eta komunistek 34). Frantziaren egun nazionalean, Latin auzoan protestak berpiztu ziren, ikasle sozialisten gidaritzapean. Parisko poliziaren eta Compagnies Républicaines de Sécurité-ren erantzuna berehalakoa bezain odoltsua izan zen.

## Eraginak 
### Vietnamgo Gerra 
Vietnamgo Gerra (1959-975) bi frenteak hauek izan ziren:

* **Hego Vietnamgo Errepublika** eta haren aliatu ziren Ameriketako Estatu Batuak
* **Ipar Vietnamgo Errepublika Demokrata**, Sobietar Batasunaren babesarekin

Bigarren Indotxinar Gerra izenaz ere ezaguna, Vietnamgo Gerraren jatorrian *guerrilla* komunisten determinazioa zegoen eta helburu nagusia Ipar eta Hego Vietnam bateratze komunista batetik babestea zen. Gerra odoltsua izan zen: 5 milloi zibiletik gorak galdu zuen bizia bonben ondorioz. Vietnmango masakre honek mundu-mailan eragin handia izan ez ezik, solidaritate olatu izugarri baten jaiotza ere suposatu zuen, eta nahiz eta protestok nagusiki AEB-n gertatu, Frantziako 1968ko mugimendua sortzeko ardatz ere izan zen gizarte frantsesak erakutsi zuen gertakariokiko gaitzespena. Izan ere, jendea ez zegoen ados Vietnameko berkolonizazioarekin, ezta gerra luze honen ankerkeriarekin.

Vietnamgo gerraren aurkako mugimenduen atzean soladuen senideak, hippie-ak, pertsona beltzen mugimenduak -The Black Panther Party, tarteko-, prentsa alternatiboa, soldadu beteranoak, etab. zeuden. Nahiz eta zaila izan protesta bateratu bakar bat egitea, azkenean haien helburua lortu zuten: soldadu estatubatuarrek Vietnam uztea.

### **Gay askapen mugimendua** 
60ko hamarkada aldaketa garaia izan zen gay askapen mugimenduarentzat. Izan ere, militantziarako era berri bat sortuberri zen politika era berri bat sortuta, eskubide berdintasuna ardatz zuen politika, alegia. Baina 1968ko maiatza izan zen egoera honen behin betiko aldaketa gertatu zen garaia .

1969ko ekainaren 28an, Stonewall Inn izeneko tabernan (Greenwich Village, New York) sortutako Stonewalleko istiluak-en ondorioz homosexualen aurkako jazarpena handitu egin zen. Auzo estatubatuarrean gertatzen ari ziren liskarrek hiru eguneko iraupena izan zuten, eta hau izan zen gay kolektiboak poliziari aurre egiten zion lehen aldia. Momentu kritiko hau, hain zuzen, inflexio-puntu izan zen historiarako, Greenwich Villagen zehar ez ezik, mundura zabaldu baitzen mugimenduaren mezu eta indarra. Tartean, Frantziara ere heldu zen, eskubide zibilen mugimenduaren sorleku, alegia. Baina 1968ko mugimenduak ez zuen gay askapen mugimendua soilik sustatu, baita gainontzeko talde marginalen mugimenduak ere, imigranteena esaterako: talde marginal izatetik, talde isil-ezin bihurtu ziren. Apalategiren iritziz, halaber, gutxiengo-identitateen berpizte bat izan zen, korsikar, euskal herritar, bretoi eta katalanena. Giro hura bilakatzearen ondorioz, 1971an eta 1972an, *Cinq* *peuples chantent leur lutte* topaketak egin ziren Parisen, zeinean (1971ko udazkeneko edizioan) Jean-Paul Sartrek espreski idatzitako gutuna irakurri zen: "Benetako internazionalismoak oinarrian du herriek daukaten erabakitzeko eskubidea, eta ez du zerikusirik internazionalismo burges, jakobino eta inperialistarekin". thumb|Odeon antzokia 1968ko maiatzean, non eztabaida etengaberako prestatu zen eszenategia.Emakumezkoen borroka feministan ere zuzpertze bat izan zen 1968aren ondorenean. "Maiatzaren ondoren, emakumezkoak konturatu ziren mugimendu hura gidatzen zuen ezkerrak berdin baztertzen zuela emakumezkoa, ogitartekoak prestatzera mugatuta zeudela", adierazi izan du Mariasun Landa idazleak, zeina Parisera maiatza izan eta gutxira iritsi zen, 1969an. Kontzientzia hartze horretatik antolatu zen Frantziako lehen mugimendu feminista inportantea, 1970an, ***Mouvement de libération des femmes (MLF)*** delakoa.

Politikoki, erradikaltasun aro bat ere etorri zen maiatzaren ondorengoan. Joxean Agirre idazle eta kazetaria ere 1969an iritsi zen Parisera, eta sumatu zuen "pentsamendu kritikoaren zurrunbiloa, batez ere pelaje guztietako autore marxistena". Giro horretan, "obsesio bat izan zen Alderdi Komunistaren ezkerretara zegoen alderdi indartsu bat sortzea, berriz antzeko egoera batera iristen ginenerako". Agirrek, dena den, desenkantuaren aztarnak ere kontatu zituen maiatzaren 50. urteurrenean: "Gero aspertu nintzen, eta literaturara pasatu nintzen. Garai hartan Samuel Beckett garagardoa edaten aritzen zen auzo latinoan, eta gustatuko litzaidake hara joan eta ezagutzea, hainbeste marxismotan murgildu beharrean. Interesgarriagoa deritzot orain Becketti han ezagututako hainbat irakaslei baino."

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Guy Debord
* Internazional Situazionista
* *Ez gaude konforme*

## Kanpo estekak 
*  *Mai-68.fr* webgunea
*  68ko maiatzari buruzko webgunea
* 68ko maiatzaren zonbait ondorio *Euskonews Gaztea* astekarian
* 68ko maiatza Frantzian artikulua, *Euskonews Gaztea* astekarian
* 68ko maiatzari buruz erreportajea Argia astekarian