Zebra arrunt

**Zebra arrunt**a edo **lautadetako zebra** (*Equus quagga*) Equus generoko ugaztun espezie bat da. Perisodaktiloen barruko Equidae familian sailkatuta dago. Marra zuri eta beltzak dituen zaldi itxurako animalia ezaguna da.

Hiru zebra espezieen artean zabalduena da, eta Afrikan bizi da, Etiopiatik Hegoafrikaraino, zatikaturiko eremuetan; horregatik, hainbat azpiespezie ditu. Lautada zabalak eta sabana ditu gustuko; aitzitik, basamortuak eta oihanak saihesten ditu.

## Taxonomia 
Pieter Boddaert herbeheretar naturalistak deskribatu zuen 1785. urtean, eta *quagga* izena eman zion. John Edward Gray zoologo britainiarrak *Equus* generoaren barnean sailkatu zuen 1824an. XXI. mendean, quagga eta zebra arrunta espezie berekoak zirela ebatzi zen, eta *Equus quagga* espeziearen barnean hainbat azpiespezie sailkatu ziren:
* *Equus quagga quagga* (†)
* *Equus quagga burchellii*
* *Equus quagga boehmi*
* *Equus quagga chapmani*
* *Equus quagga borensis*
* *Equus quagga crawshayi*

## Deskribapena 
### Tamaina 
Animalia handiak dira. 127-140 cm-ko altuera eta 217-246 cm arteko luzera hartzen dute. Arrek 220-322 kg-ko pisua dute, eta emeak zerbait txikiagoak dira, 175-250 kg. Isatsa 47-56,5 cm-ko luze da. Gainerako bi espezieekin konparatuta  ertaina da: mendi-zebra txikiagoa da; eta Grevy zebra, handiagoa. Zebra arruntak gorputz sendoa du; eta, proportzioan, hankak laburrak ditu. 

### Burua 
250px|thumb|Zebraren burua.
Garezurraren aurrealdea ahurra da eta muturra, ganbila. Lepo sendoa du, arrena emeena baino sendoagoa. Belarriak goraka ditu eta punta biribildua dute. Lepotik bururaino igotzen zaion ilajea oso tentea da eta isatsaren amaieran ere ile mataza du.

Berrogei piezako hortzeria dute; hamabi ebakortz,  landaretza mozteko; lau letagin; eta gainerakoak, haginak, elikagaia murtxikatzeko erabiliak. Goiko ezpaina inguruko landare materiala baztertzeko erabiltzen dute, horrela errazago ebakitzeko jango duten belarra. Begiak alboetara dituztenez ikusmen angelu zabala dute. Gaueko ikusmen ona ere badute, ez ordea beren harrapariek bestekoa. Dena dela, entzumen oso ona dute. Usaimena ere bikaina dute, bereziki kea detektatzeko gaitasun handia duena, eta horrek sute baten aurrean garaiz ihes egiteko aukera ematen die.

### Koloreak 
Zebren ezaugarri nabariena kolorea da; marra zuri eta beltzak ditu. Burutik hasita marrak bertikalak dira, baina atzeko hanken aldean horizontal bihurtzen dira. Zebra bakoitzak marra desberdinak ditu, ez daude patroi bera duten bi zebra. Afrika hegoaldeko azpiespezieei marra marroiak ageri zaizkie, tartekatuta. Zebra jaioberriek marra zuri eta marroiak izaten dituzte, eta marra marroiak iluntzen joaten dira adinean aurrera egin ahala, eta badira albinoak ere, haien kasuan marra beltzek urre kolorea dute. Zebra albinoak Kenya mendiaren magalean aurkitu dira.

## Ekologia 
### Hedadura 
[250px|thumb|Zebrek eta [ñuek osaturiko taldea migrazio betean Masai Mara parkean.]]
Afrika ekialdean eta hegoaldean da, Hego Sudandik hasi eta Etiopiatik behera Mozambikeraino eta handik hegoaldeko herrialde ugaritan bizi da, Namibia eta Angola artean Ozeano Atlantikoraino. Neolito aroan, Aljerian ere izan zela uste da.

Sabana eta lautada zabalak hobesten ditu eta basamortuak eta oihanak saihestu. Urarekiko menpekotasuna gainerako afrikar ekidoek baino handiagoa du eta hezetasun ertaineko ekosistemak atsegin ditu. Hamar-hamabi kilometro ibiltzen ditu bataz beste ur iturrien bila. Kenya mendian 4.300 metrorainoko altueran ere aurkitzen dira.

Zebrak nomadak dira. Beren migrazioetan 30-600 km2 arteko azalerak ibiltzen dituzte. Egunez dira aktiboak eta denbora gehiena jaten pasatzen dute. Hautsetan iraulkatzea, elkar igurztea eta atsedenaldiak hartzea ere atsegin dute. Gauez jarduera jaisten dute, baldin eta harraparirik inguruan ez badute. Taldeak lo hartzen du baina beti izaten da zebraren bat zelatan.

### Elikadura 
Zebrak belarjaleak dira. Belar luzeak zein sortu berriak jaten dituzte. *Themeda triandra*, *Cynodon dactylon*, *Eragrostis superba* eta *Cenchrus ciliaris* espezieak dituzte gustuko. Sasoi lehorrean lur azpian dauden errizomak eta kormoak bilatzen dituzte elikatzeko.

Beste belarjale espezie batzuek baino elikadura esparru zabalagoa dute eta sarritan landarez ongi horniturik dagoen eremura lehenengo iristen den ugaztuna izaten da. Zebrek aurreneko bazka egin ondoren belarjale espezializatuagoak sartzen dira ingurune hartara, ñu urdina eta Thomson gazela esate baterako. Zebren digestio aparatua ez da hausnarkariena bezain eraginkorra baina bi aldiz azkarrago egin dezakete digestioa. 

### Harraparitza 
[250px|thumb|[Lehoiak zebra ehizatu berria jaten.]]
Zebraren harrapari nagusiak lehoia eta hiena pikarta dira. Lehoiek heldu bakartuak erasotzen dituzte, hienek aldiz taldea erasotzen dute eta zebra bat bakartzen dute ondoren harrapatzeko. Nilotar krokodiloek ere jaten dituzte zebrak ibaiertzera ura edatera hurbiltzen direnean. Gepardoak eta likaonak ere harrapa ditzakete, hain ohikoa ez bada ere.

Zebrek lehoia inguruan sumatzen dutenean zirkulu erdi bat osatzen dute. Harraparia 100 metroko distantziara mantentzen saiatzen dira. Semental batzuek eraso faltsuak ere egin ohi dituzte lehoiak uxatzeko. Gepardo, likaon edo hiena bakartiei metro eskas batzuetaraino hurbiltzen uzten diete ordea. Harrapariarengandik ihes egiteko zebrak lasterka egiten du. 60-70 km/h abiadura har dezake lauhazka.

Hiena pikartek edo likaonek taldea erasotzen dutenean zebrak euren taldea trinko mantentzen saiatzen dira eta elkarlanean ale ahulenak babesten dituzte, zebra kumeak eta gazteak bereziki. Horrez gain sementalek erasoak egiten dituzte hiena eta likaonen aurka.

## Etologia 
### Egitura soziala 
250px|thumb|Zebra taldea.
Zebra arrunta animalia soziala da eta haremak osatzen ditu. Harem horietan ar bat, hainbat eme eta haien kumeak izaten dira. Haremak egonkorrak izaten dira eta urteak irauten dute. Emeen artean hierarkia dago. Alfa emea da sasoi bakoitzean kopulatzen duen aurrenekoa. Eme berriak taldean sartzerakoan aurrez zeuden emeek borroka egiten dute beren estatusa mantentzeko. Arrak eme guztiak estali behar ditu harem barruan mantendu nahi baditu.

Ar gazteen taldeak ere badira, hamabost ale ingurukoak, eta adinaren araberako hierarkia dute. Talde hauek ere egonkorrak dira, harem berria sortzeko soilik ateratzen dira helduenak bertatik. Harema eratzeko prestaketatan denbora ugari pasatzen dute, elkarrekin borrokak, eskertza eta lehia erritualak burutuz.

Migrazio garaietan ar gazteen talde ugari elkar daitezke ehunka zebrako taldeak osatuz. Haremaren atzetik joaten dira. Haremak ere elkar daitezke talde handiagoak eratuz.

### Komunikazioa 
250px|thumb|Zebrak elkar garbitzen.
Zebren artean sei dei ezberdin deskribatu dira. Espeziearen *quagga* izena bera ere dei horietako baten onomatopeia da.

### Ugalketa 
250px|thumb|Zebra ama eta kumea.
Hazitarako aleek Flehmen postura erakusten dute emearen erantzunaren bila eta honek hankak zabaldu eta isatsa altxatzen du estalia izateko. Haurdunaldiak urtebete irauten du eta kume bakarra jaiotzen da. Taldearen babesean erditzen du lurrean albo batera etzanda. Kumeak 30-35 kg pisatzen ditu jaiotzerakoan. Jaio bezain laster altxatzen da eta astebetera belarra jateko gai da.

Emeak gainerako zebrak uxatzen ditu bere kumearengandik. Beranduago taldekideekiko loturak hartzen hasiko da. Kumeak bere amak duen estatusa izango du taldean. Hazitarako aleak ez ditu onartzen bereak ez diren kumeak, haiek hiltzera irits daiteke.

Zebra kumeen hilkortasuna handia da lehenengo urtea bete artean, gehienbat harraparien erasoen erruz. Emeak hiru urterekin iristen dira heldutasun sexuala izatera, arrek bost edo sei urte behar dituzte.

## Gizakiaren eragina 
### Kontserbazio maila 
[250px|thumb|[Equus quagga quagga|Quagga emea Londresko Zoologikoan 1870. urtean.]]
Naturaren Kontserbaziorako Nazioarteko Erakundeak zebra espezie ia mehatxatutzat jo du. 500.000 aleko populazioa duela estimatzen da, baina bizi den 17 herrialdetatik 10etan populazioa beherantz egiten ari da. Etiopian, Malawin, Hegoafrikan eta Angolan egonkor mantentzen da, Botswanan, Kongoko Errepublika Demokratikoan, Kenyan, Rwandan, Somalian, Hego Sudanen, Tanzanian, Ugandan, Zambian eta Zimbabwen beherantz egiten ari da eta Burundin eta Lesothon dagoeneko desagertu da. 

Populazioaren beherakadaren arrazoi nagusia ehiza da. Haragia eta larrua lortzeko ehizatzen dira. Beste mehatxu bat habitataren galera da, nekazaritzak ingurunea aldatu egiten baitu. Abeltzaintzak ere eragina du, alde batetik abereekin elikagaiekiko lehian sartzen delako eta bestetik abeltzainen lurrak hesitu egiten direlako eta zebren migrazio bideak mozten dituztelako. Horretaz gain herrialde batzuetan dauden gerra zibilek ere eragina badute zebren populaziotan.

Dagoeneko azpiespezie bat desagerturik dago, quagga izenekoa. XIX. mendeko kolono herbeheretarrek eta ondoren afrikanerrek ehizatu zuten. Azken quagga Amsterdamgo Zoologikoan hil zen 1883en urteko abuztuaren 12an.

Afrikan dauden babes erreserbatan ugari dira zebrak. Tanzanian Serengeti Parke Nazionala, Kenyan Tsavo eta Masai Mara, Zimbabwen Hwange, Namibian Etosha eta Hegoafrikan Kruger.

### Zebra egungo kulturan 
[250px|thumb|[Botswanako armarria.]]
Antzinatik izan da Afrikako arte eta kulturaren parte. Hegoafrikako harkaitzetan duela 20.000-28.000 urteko margoetan agertzen da. Kondaira ugari kontatzen dituzte aborigenek zebrek haien marrak nola lortu zituzten azaltzen dituztenak.

Botswanako animalia nazionala da. Hango armarrian agertzen da eta banderaren erdiko marrek ere zebra irudikatzen dute. Zimbabweko Shona leinuarentzat zebra totem animalia da, elandarekin, bufaloarekin, lehoiarekin eta tximuarekin batera. Zebraren marrek apaintzen dute emakumezkoan heldutasunera igarotzeko *domba* eskola.

Literaturan eta zineman ere presentzia handia izan du zebrak, Afrika errepresentatzen duen animalia exotiko gisa. Aipatzekoak dira *Sheena, oihaneko erregina* (*Sheena, Queen of the Jungle*) komikia eta hurrengo filma hauek; *Fantasia* (1940), *The Lion King* (1994), *Madagascar* (2005), *Racing Stripes* (2005) eta  *Khumba* (2013). 

Oinezkoek errepidea eta kaleak gurutzatzeko erabiltzen duten igarobideari ere zebra-bidea deritzo, asfalto grisaren gainean marra zuriz osaturik baitago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak