Konbentzioaren Gerra

**Konbentzioaren Gerra**, batzuetan **Pirinioetako Gerra** edo **Rosellóko Gerra** ere deitua, Frantziako Errepublikaren eta Espainiako monarkiaren arteko gerra izan zen, 1793 eta 1795 artean Pirinioen inguruan gertatu zena, Frantzian Konbentzio Nazionala agintean zela. Frantziako Iraultzako Lehen Koalizioko Gerra horretan, Espainiak Ingalaterraren laguntza izan zuen, baina Frantzia garaile irten zen.

Gerra Katalunian eta Euskal Herrian egin zen, batez ere, nahiz eta Aragoiko Pirinioetan ere mugimenduak izan ziren eta herritarrak mobilizatu zituzten. Halaber, Frantziako Toulonen borroka bat izan zen, ingelesen eta espainiarren gerra ontziak joan baitziren hara Frantziako erregezaleei laguntza ematera. Gerra Basileako Bakeaz amaitu zen.

Gerrak aldaketa sakon eta bortitzak eragin zituen Euskal Herrian, izua zabalduz eta 1790an hasitako errealitate instituzionalaren aldaketa finkatuz: berretsi egin zuen ordu arteko foru sistemaren amaiera Ipar Euskal Herrian, eta foruen oinarriak pitzatu Hego Euskal Herrian.

## Aurrekariak 
1792ko apiriletik Frantzia iraultzailea gerran zegoen Habsburgotar Austria eta Prusiako Erresumarekin. Azaroaren 6an Jemappesko guduan nagusitu ondoren, Frantziako armadak Austriar Herbehereak inbaditu zituen. Konbentzio Nazionalak lurralde hori beretzea erabaki zuelarik, gatazka diplomatikoa piztu zen Frantzia eta Erresuma Batuaren artean.

## Gerra piztu 
1793ko urtarrilaren 21ean, Frantziako Konbentzio Nazionalak Luis XVI.a erregea gillotinan hilarazi zuen. Gertaera horren ondorioz, gobernu iraultzaileak eta Espainiako borboitar monarkiak eten egin zituzten diplomazia harremanak, eta Espainiak bat egin zuen Erresuma Batuarekin Frantzia iraultzailearen aurkako jarreran.

Otsailaren 1ean, Frantziak gerra deklaratu zien Erresuma Batua eta Probintzia Batuei, eta martxoaren 7an Espainiari. Frantziaren inguru guztian gerra harrotzen zen unean, agintari iraultzaileek herritarren errekrutatze masiboa agindu zuten otsailean, 300.000 erresuma osoan. Horren aurka, ordea, sututa altxa ziren herritarrak Frantziako hainbat bazterretan, dela La Vendéen, dela Flandrian, dela bestela; iraultzaileen errepresioa lazgarria izan zen. Izua zabaldu zen.

## Kataluniako kanpaina 
Gerra hasi zelarik, Espainiako errege Karlos IV.ak Antonio Ricardos jeneral gorena jarri zuen Kataluniako armadaren buru. Ricardosek Vallespir inbaditu eta Saint-Laurent-de-Cerdans hartu zuen apirilaren 17an. Hiru egun geroago, Matthieu La Houlière buru zuen frantziar armada garaitu zuen Cereten. Porrota eraman ezinik, La Houlière jeneralak bere buruaz beste egin zuen, eta Pirinioetako frantziar armada bitan banatu zen: mendebaldeko Pirinioetakoa, Louis-Charles de Flers buru, eta ekialdeko Pirinioetakoa, Joseph Servan buru. Maiatzaren 19an, Ricardosen gudarostea nagusitu zen Mas Deuko guduan, Trouillastik gertu, eta ekainaren 23an Bellaguardako gotorlekuaz jabetu zen. Ondoko asteetan, espainiarren esku gelditu ziren Perpinyàren hegoaldeko herri ugari, hala nola, Argelers, Elna, Cervera de la Marenda eta Vilafranca de Conflent.

Irailean, Ricardosek bi dibisio bidali zituen Perpinyàko gotorlekua hartzera, baina Eustache Charles d'Aoustek azpiratu zituen Paretstortesko guduan, irailaren 19an. Gudu horrek amaiera eman zion espainiarren aurrerabideari Rossellón. Bost egun geroago, portugesen eta britainiarren laguntzari esker, Truillasen nagusitu baziren ere, Ricardosen osteek Tec ibairaino egin zuten atzerantz. Urriaren amaieran, porrot egin zuen frantziarrek Rosesera egindako espedizioak. Azaroan, 5.000 portugaldar soldadu iritsi ziren Rosesera espainiarrei laguntza ematera. Urtea amaitu baino lehen, Cotlliure eta Portvendres bereganatu zituen Ricardosek, eta Tec ibaian egonkortu zen frontea. Negu hasieran, espainiarren eskuetan zeuden Els Banys, La Guàrdia, Vilafranca, Sant Elm, Portvendres, Cotlliure eta Bellaguardako gotorlekuak.

Empordàn barneratu eta gero, frantziarrek bi helburu nagusi zituzten: Figueres eta Roses. Horren ondoan, eraso etengabeek ahuldurik, frantziar armada irten zen Empordàtik. Uztailaren 25 eta 27 bitartean Gregorio García de la Cuesta buru zuten tropek Baixa Cerdanyan egin zuten erasoaren ondorioz, Puigcerdà eta Bellver de Cerdanyako frantziar garnizoiek kapitulatu zuten.

## Euskal Herriko kanpaina 
[thumb|180px|[Bon-Adrien Jeannot de Moncey.]]
Gerra piztu orduko, Iraultzaren aldeko herri-mugimendua sortu zen Garazi eta Baigorri aldean, muga babestea helburu zuena; izan ere, Arnegi-Aldude-Orreaga arteko muga finkatu berria zenez gero, jendea beldur zen “espainiarrek” (hots, baztandarrek eta erroibartarrek) berenganatuko zituztela bertako oihan eta bazkalekuak. Euskal Herriko Ehiztariak izeneko infanteria konpainiak eratu ziren, Bon-Adrien Jeannot de Moncey kapitaina buru zutela. Hasiera hartan, 9.000 soldadu zituen Mendebaldeko Pirinioetako frantziar armadak, Joseph Servanen aginduetara. Ondoko hilabeteetan kopuru hori emendatuz joan zen, Konbentzioak soldadu errekrutatze masiboa () agindu baitzuen. Hegoaldean, berriz, 18.000-20.000 soldadu zituen espainiar armadak, Ventura Caro jeneralaren esanera. Haren ardurapean zegoen frantziar iheslari erregezaleen armada ere (*Légion Royale des Pyrénees*). Gipuzkoak 4.600 gizonez osatutako milizia antolatu zuen Joaquín María Egia Narrosko markesaren agindupean.

Konbentzioak (*Convention*, *Montagnards*, alegia, Menditarrak) Jean-Baptiste Cavaignac eta Jacques Pinet bere mandatariak bidali zituen Baionara. 1793an gatazkak ez zuen norabide jakinik izan. Espainiarrek hartu zuten ekimena, eta Hendaia eta Saran zeuden frantziar tropei eraso egin zieten apirilaren amaieran. Ekainaren 3an, Bankako burdinola suntsitu zuten, baina Harizperen Euskal Herriko ehiztariek suharki egin zieten aurre Arrolako Harrian; bi egun geroago, Ventura Caroren gizonek Château-Pignon (Eiheralarre) hartu bazuten ere, ez zioten onurarik atera garaipen horri. 1794ko otsailaren 5ean, Caroren indarrek eraso bortitza jo zuten Hendaia eta Urruñako zenbait helbururen aurka, baina atzera egin behar izan zuten.

1794ko martxoan, Konbentzioko frantses agintariek Sara, Ainhoa, Ezpeleta, Zuraide, Kanbo, Biriatu eta Lapurdi hegoaldeko hainbat herri *ignoble* ("doilor") izendatu zituzten, tokiko 47 gaztek beren gerrako postuak utzi eta Berara alde egin zutenean. Beraz, herrietako elizetan bildu zituzten biztanleak, gizon zein emakume, gazte zein zahar, 3.000 eta 10.000 artean, eta ilara luze batean deportatu zituzten Capbreton eta San Bisentsera, Landetan; agintari berriek haien jabetzak ebatsi edota erre egin zituzten, edo (frantses) "abertzaleei" eman; Uztailaren 10ean, Konbentzioaren aurkako frantziarrek Argintzu mendian zuten kanpamentuaz jabetu ziren. defendatzeko hornigairik gabe eta Espainiako Koroarekiko tirabira handien erdian. Filipinetako Konpainiak bertan behera utzi zuen bere jarduera Gipuzkoan.

Abuztutik aurrera, Gipuzkoako Diputazioak independentzia aldarrikatu zuen, eta bake negoziazioa eskatu zion Frantziako Errepublikari, lurralde burujabe zen aldetik. Hala ere, batetik, Gipuzkoa txikia eta ahula zen eta, bestetik, gudaroste iraultzaileek probintzia osoa okupatua zuten. Monceyk errepublika subiranoa osatzeko proposamena begiko izan zuen, baina ez zen Osasun Publikoaren Batzordean onartua izan; frantsesek lurralde konkistatutzat zuten Gipuzkoa. Frantziako Errepublikako probintzia izateko aukera eman zitzaion Gipuzkoari. Nolanahi ere, Manuel Godoy espainiar ministroak suminkor ikusi zuen gipuzkoar agintarien jarrera, baita Gipuzkoa "probintzia traidore" deitu ere; are, foruak kentzeko premia ikusten zuen. Frantsesen hitzarmenerako ezintasuna, jarrera bortitza eta arpilatzeko joera iraina izan zen gipuzkoar foralisten iritziz eta 18 udalerrik gerrako batzar nagusi bat egin zuten Arrasaten, frantsesen kontrako gerra antolatzeko.

Urriaren 15 eta 17 artean, ofentsiba zabala hasi zuen Monceyk Nafarroako iparraldean: 46.000 soldadu abiatu ziren Baztandik eta Ibañetatik hegoalderantz, Iruñea hartzeko xedearekin; espainiarrak 13.000 besterik ez ziren. Orbaitzetako gudua deitutakoan Mezkiritz, Orbaizeta, Hiriberri eta Lekunberrin izan ziren borrokaldiak, eta Konbentzioaren armadak Auritz erraustu zuen. Nagusitasun handia izan arren, ordea, frantsesek bertan behera utzi zuten erasoa, eta ihesi zihoazen soldadu espainiarrak iritsi ahal izan ziren Iruñera. Erasoaldian Orbaitzetako eta Eugiko arma olak hartu zituen suak,

Itunaren arabera, Frantziak Espainiari itzuli zizkion konkistatu zituen lurraldeak (Hego Euskal Herriaren zati gehiena), bereziki Gipuzkoari erreferentzia eginez, Frantziako Errepublikan sartzekotan baitzebilen, eta Espainiak, ordainetan, Hispaniola uhartearen ekialdea, egungo Dominikar Errepublika, eman zion Frantziari. Manuel Godoy Espainiako ministro ahalguztidunak Bakearen Printze titulua eskuratu zuen Basileako Hitzarmenagatik.

## Ondorioak 
Pirinioetako Gerra arrunt hondatzailea izan zen Euskal Herriarentzat, bi urtez milaka soldaduk hartu baitzituzten bertako mendi eta herriak. Herri asko izan ziren arpilatuak, eta suak erraustu zituen, besteak beste, Banka, Urdazubi, Auritz, Abaurrepea, Abaurregaina, Garaioa, Luzaide eta Otsagabia. Burdinola, borda, zubi eta errota ugari ere suntsituak izan ziren. Frantziar armadak aurrera egin ahala, herritarrek hegoalderantz egin zuten ihes. Luzaideko okupazioak, esate baterako, bi urte iraun zuen, eta urte bat Baztangoak. Bizilagun asko hil ziren, biztanleriaren %10 baino gehiago Iruñeko eta Zangozako merindadeetan; hiltze kopurua %20ra iritsi zen mugako udalerrietan, hala nola, Bera, Urdazubi, Zugarramurdi, Baztan, Luzaide, Erroibar eta Aezkoan. Gerrak ekarritako miseriarekin batera, 1794-1795 bitartean gudarosteek hedatu zuten tifus epidemia izan zen heriotza gehienen arrazoia.

Errepresioa ere pairatu behar izan zuten euskal herritarrek. Iparraldean, Konbentzioaren ordezkariek iraultzarekin bat egiten ez zuten guztien aurka jo zuten, eta exekuzioak eta espetxeratzeak ohikoak izan ziren. Espainiarren lagun zirelakoan, milaka lapurtar erbesteratuak izan ziren 1794ko martxoan. Hegoaldeko probintzietako biztanleei ere leporatu zitzaien “etsaiekin” elkarlanean aritu izana. Esate baterako, Nafarroa Garaiko jendeak, bertako instituzioen babesarekin, jarrera epela izan zuen gerrarako erroldatzeko tenorean, eta mendialdean errekrutatutako boluntarioek uko egiten zioten Frantziako muga igarotzeari; desertzioak eta diziplinarik eza ere maizkoak ziren.

Arturo Campiónek *Pedro Mari* ipuinean azaldu zuen bezalaxe, eta egun, besteak beste, Xosé Estévez historialariak, gerraren ondorio politikorik negatiboena ordu arte nahiko baketsuak izan ziren Bidasoa eta Pirinioen alde banatako euskaldunen arteko erlazioen hondatzea izan zen, Frantziako Errepublikak Ipar Euskal Herriko biztanleak beren Hegoaldeko senideen aurka armak hartzera behartu baitzituen. Horren harira hauxe esan zuen handik urte gutxira Wilhelm von Humboldtek: “*Hondarribia eta Hendaiako biztanleak eguneroko naturaltasunez bizi dira elkarrekin. Herri berekoak izaki, hizkuntza berekoak, dialekto desberdintasun txikiak besterik ez dutela, erresuma desberdinetako beste edozein mugakide baino batuago egon behar dute. Horixe da gure gudek gutxien erreparatzen dioten ankerkerietako bat, azpian hartzen dituzten herriei begirune eskasa dietenez, haien arteko elkartasunak zakarki eraitsi eta auzo herrietako bizilagun otzanenengan etsaigo eta gorroto hesiak eraikitzea, aurreko interes zein joerei erabat arrotz bazaizkie ere*”.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Frantziako Iraultzako Gerrak.
* Euskal Herriko Ehiztariak.
* Gipuzkoako Errepublika.
* Joaquín María Barroeta Zarautz Aldamar.
* José Fernando Etxabe Asu Romero.
* Basileako Ituna.

## Kanpo estekak 
* Zavala, Antonio, *Frantziako Iraultza eta Konbentzioko Gerra bertsotan*, Erri-literatura, Auspoa Liburutegia, euskaltzaindia.eus.