Txomin Letamendi

**Txomin Letamendi Murua** (Bilbo, 1901 &ndash; Madril, 1950eko abenduaren 20a) musikaria, Euzko Gudarosteko ofiziala eta agente sekretu abertzalea izan zen, Espainiako segurtasun indarrek egindako torturen eraginez hila.

## Hastapenak musikan 
Oñatiar jatorriko familian jaioa, ama bizi-alarguna zen (aitak ihes egin zien haurrak txikiak zirenean) eta okindegi bat izan zuen Bilbon. orkestra honetan, besteak beste, Maurice Ravelekin eta Arthur Rubinsteinekin jotzeko aukera izan zuen. Gauetan kafetegietan jotzen zuen. Hantxe lortu zuen bere tronpeta kutuna, *Conn Silver Trumpet, 1927 C.G. Conn Ltd.* markakoa. Espainiako Gerra Zibila piztu zenean EAJren Ariztimuño batailoian sartu zen, Euzko Gudarostearen 62garrena, metrailadoreez osatua. Lehenik, Azkatuta konpainian kapitain bezala jardun zuen; besteak beste 1936ko irailaren 25ean Bilbori egindako aire-erasoan defentsa antiaereoan parte hartu zuen, baita Arrasateko erretiradan eta Intxortako lehen borroketan ere. Gero, Eduardo Vallejo ordezkatuz, Letamendi Ariztimuño batailoiaren komandantea bihurtu zen, 600 bat gudariren ardura hartuta. Gasteizko ofentsiban parte hartu zuten (Albertia, Pagotxiki eta Legutiano inguruko borrokak); baita Otxandianon, Gorbeian, Barazarren, Solluben, Lemoatxean eta Bilboko defentsa-lerroan ere. Santurtzitik irtenda, Letamendi Parisera erbesteratu zen. Letamendik Sota Getxoko Club Nautikoan emandako kontzertuetatik ezagutzen zuen; Eresoinkarekin kolaboratzen hasi zen, eta hemen ezagutu zuen Karmele Urresti erizain ondarroarra, bera baino 14 urte gazteagoa, eta bere emazte bihurtuko zena. eta *Eresoinka 20.45* izenburukoak. Bietan agertzen da Letamendi, alkandora gorriz eta praka urdinez jantzita: lehenengoan, estreinaldi eguneko goizean agertokia muntatzen; eta bigarrenean, banbalina artean dauden konpainiako kideekin, taulara irteteko prest dauden dantzarien ondoan. Hori dela eta, Letamendik Euzko Jaurlaritzaren deia jaso zuen, haien izenean AEBetako OSSentzat (Office of Strategic Services, CIAren aurrekaria) informazioa biltzeko; kontuan hartu behar da, Bigarren Mundu Gerra amaitu berri, oraindik euskaldunek aliatuen interbentzioa espero zutela Francisco Franco diktadorea Espainiako agintetik kentzeko. Denbora honetan, Letamendik Venezuelako Gobernuari, herrialdean errefuxiatutako naziei eta Espainiako enbaxadari buruzko informazioa bildu zuen.  Artean enbaxadorea Jose Antonio Sangroniz de Castro zen; bilbotar jatorrikoa, Letamendirekin harreman ona zuen, askotan joaten baitzen berak lan egiten zuen Roof Garden dantzalekura. Letamendik enbaxadorea eta bere txoferra (enbaxadako atezaina ere bazena) Billo's Caracas Boys taldearen emanaldi berezi batera gonbidatu zituen; bertan zeudela, enbaxadako giltzak hartu zizkieten, bertan sartuz eta kaxa gotorretako dokumentuak eskuratuz. Musika emanaldia amaitu aurretik, giltzak bere lekura itzuli zituzten. "Sangroniz Operazioari" esker, Espainiako enbaxadak *Abwehr* alemaniarrarekin zituen harremanak frogatu ziren, besteak beste naziei ihes egiten lagunduz, diamante kontrabandoan parte hartuz, eta dibisa-trafiko eta diru beltzaren zuriketa negozioan. pasaporte faltsu bat egin zion eta, 1943 hasieran, Letamendi Urresti sendiak Bartzelonarako bidea hartu zuen. Han denboraldi bat egin eta gero, Ondarroara aldatu ziren; azkenik, Bilbon finkatuz. Hartu zizkioten dokumentuen eraginez, Kataluniako hainbat agintari antifrankista atxilotu zituzten. Eymar koronelak ere (ETAko lehen militanteak torturatuko zituena) parte hartu zuen Letamendiren torturetan.) eta haren emazteak hartu zuten, eta haien etxean hil zen,

1960ko hamarkadatik aurrera, Letamendiren ondorengoak ezker abertzalean engaiatu ziren.  Karmele alarguna ere haiekin lerratu zen, EAJrengandik urrunduz, eta 1975ean itzuli zen Ondarroara, Venezuelan erretiroa hartu eta gero.

2011an, seme-alabek Letamendiren gorpuzkinak deshobiratu zituzten. Bilbon intzineratu zuten, errautsak Euskal Herrian zabalduz.

2024an, familiak kereila bat ezarri zuen Donostiako epaitegietan torturak eraginiko heriotza salatuz, eta Euskal Herriko Giza Eskubideen Behatokiaren babesarekin.

## Erreferentziak  
## Kanpo estekak 
* "Elkarrekin esnatzeko ordua" liburua online.