Spinosaurus

**Spinosaurus** (antzinako grezieraz «arantzadun musker» esan nahi duena), dinosauro teropodoen genero bat izen zen. Kretazikoko hasieran bizi izan zen duela 99-93'5 milioi urte artean, gaur egungo iparraldeko Afrikan. Bi espezie ezagutzen dira, *S. aegyptiacus* (Egipton aurkiturikoa) eta *S. maroccanus* (Marokon aurkitua), azken hau eztabaidagai bada ere.

Inoiz bizi izan den haragijalerik handienetako bat izan zen, *Tyrannosaurus* baino handiagoa zen. 12-18 metro arteko luzera eta 7-9 tonako pisua hartzen zituen.

## Aurkikuntzen historia 
### Aurreneko aurkikuntzak eta izendapena 
270px|thumb|*Spinosaurus aegyptiacus*-en arantzak.
Richard Markgrafek 1912an teropodo erraldoi baten hezurdura zatia aurkitu zuen Egipto mendebaldeko Bahariya Formazioan. 1915ean Ernst Stromer paleontologo alemaniarrak deskribatu zuen eta *Spinosaurus aegyptiacus* izena eman zion. Dena dela *Carcharodontosaurus* edo *Sigilmassasaurus* espezien aztarnak izan zitezkeela uste zuen. Aztarna hauek Munichera bidean kaltetu egin ziren eta ondoren 1944ko aliatuen bonbaketek suntsitu egin zituzten.

### Marokoko aurkikuntza 
1996an Dale Russellek lepoko orno bat aurkitu zuen Marokoko Kem Kem Ohean eta *S. maroccanus* izena eman zion, *S. aegyptiacus* espeziearen ornoak baino luzera-altuera ratio txikiagoa zuelako. Hainbat zientzilarik banakoen arteko aldakortasun onargarria zela iritzi zioten eta gaur egun *nomen dubium* edo *S. aegyptiacus* ale gazte bat dela kontsideratzen da.

### Deskribaturiko aleak 
Zazpi *Spinosaurus* ale deskribatu dira:
* **BSP 1912 VIII 19**: 1912an Bahariya Formazioan aurkitu eta Stromerrek deskribatu zuena da.
* **NMC 50791**: 1996an Russellek Marokon aurkitu eta deskribaturiko ornoa da. Gaur egun Kanadako Natura Museoan dago.
270px|thumb|MNHN SAM 124 alea, baraila zatia
270px|thumb|MSNM V4047 alea, garezur zatia
* **MNHN SAM 124**: 1998an Taquet eta Russellek deskribatu zuten Aljerian arukituriko aztarna. *S. maroccanus*-i dagozkion baraila zati bat lepoko bi orno eta bizkarreko arko neural bat dira.
* **BM231**: Hortzaduraren zati bat da, Tunisian aurkitu eta Buffetaut eta Ouajak deskribatu zutena. Lau albeolo eta bi hortz zatik osatzen dute.
* **UCPC-2**: Hau ere Marokon aurkitu zen 1996an eta 2005ean Milango Historia Naturaleko museoko Cristiano dal Sassok deskribatu zuen. Gaur egun Chicagoko Unibertsitatean aurkitzen da. Garezurreko sudurzuloak eta begi arteko gandorra ditu. 18 cm-ko luzerako pieza da.

Aztarna txikiagoak ere aurkitu izan dira, hortz solteak edo hezur zati batzuk.

## Deskribapena 
### Tamaina 
thumb|300px|*S. aegyptiacus* aleen tamaina, gizakiarekin alderatuta.
Hasieratik ikusi zen *Spinosaurus*-a dinosauro teropodo handienetakoa zela. Friedrich von Huene (1926) eta Donald F. Glut (1982) paleontologoek 15 metrotik gorako luzera eman zioten eta sei tona baino gehiagoko pisua. Gregory Paul-ek (1985) ere 15 metrotik gorako teropodoa zela esan zuen baina gehienez 4 tona izango zituela kalkulatu zuen.

2005ean Dal Sasso-ren taldeak *Suchomimus* espinosauridoaren proportzioak aintzat hartuta 16-18 metrotako luzera eta 7-9 tonatako pisua zehaztu zuen. 2007an François Therrien eta Donald Henderson paleontologoek 12'6-14'3 metrotako luzera eta 12-20'9 tonako pisua kalkulatu zuten.

### Hezurdura 
Lepo gihartsu luzea zuen, "S" itxurakoa. Sorbalda irtenak zituen eta besoak luzeak eta sendoak ziren. Eskuetan hiru erpe zituen eta lehenengo hatza handiagoa zuen. Falangeak luzeak ziren eta barnerantz okertuta zeuden. Aurreko arantzak luzexeagoak ziren atzekoak baino eta oinarrian zabalagoak puntan baino. Zalantza dago konkorraren itxura izango ote zuen egiturak (Stromer, 1915) ala bela itxura (Ibrahim 2014).

Gainerako teropodo erraldoiekin alderatuta aldakoa txikia eta atzeko hanka laburrak zituen. Tibia femurra baino luzeagoa zen gainera. Isatseko ornoek ere arantza fin eta laburrak zituzten, eta bertikalki zapala izango zela pentsatzen da, gaur egungo uhandreen eta krokodiloen isatsen antzekoa.

## Sailkapena 
*Spinosaurus*-ak Espinosauridoen familiari ematen dio izena. Familia honek bi subfamilia ditu, Baryonychinae (*Baryonyx walkeri* da espezie ezagunena) eta Spinosaurinae. Bigarren honetan kokatzen da *S. aegyptiacus*. Ardenen aurkikuntzak kontutan hartuta honako kladograma osatu zen 2018an. Baileyren ustetan ordea (1997) belak bero gehiago xurgatuko zuen irradiatuko zuena baino eta horregatik gantz geruza izango zutela pentsatzen da berotatik isolatzeko. Animalia urtarra zela ondorioztatu zuten. Bela marlinak bezala erabiliko zuen eta isatsa *Alopias* marrazoen antzera. Marlinek bela erabiltzen dute taldelanean arrain saldoen bola erraldoiak sortzeko eta ondoren erasotzeko.

### Elikadura 
330px|thumb|*Spinosaurus*-a garaiko hainbat animalia urtarren artean.
Ez dago argi harrapari lehortarra edo urtarra zen. A. J. Charig eta A. C. Milner paleontologoek *Baryonyx walkeri* arrantzalea zela esaterakoan  *Spinosaurus*-a ere izan zitekeela pentsatu zen. Hainbat ezaugarri anatomikok krokodiloekin lotzen ditu gainea, sudurzuloak gorantz begira, hortz konikoak eta isatsa bertikalki zapaldua adibidez. Urdailean arrainen hondarrak eta iguanodon hezurrak zituzten *Baryonix*-ak aurkitu dira, Spinosaurus-a ordea harrapari oportunista izango zela pentsatzen da, tamaina txikiko eta ertaineko animaliak ehizatuko zituena, eta sarraskijalea ere izango zen. Donald Hendersonek 2018an biriken kokapena aztertu zuen eta ur azaletik asko ezingo zela murgildu ondorioztatu zuen, ondorioz burua uretatik kanpora zuela flotatuko zuela iradoki zuen. Horregatik denbora gehiena uretatik kanpora edo sakonera txikiko uretan pasako zuela iradoki zuen.

### Ibilera eta postura 
XX. mendean zehar lau hankatan irudikatu izan zen baina 1970. hamarkadaren erdialdetik aurrera bi hankatan ibiltzen zela ikusi zen, *Baryonix*-a aurkitu ondoren bereziki. Espinosauridoek ezin zuten eskua errotatu eta ahurra lurraren kontra zapaldu.

## Paleoekologia 
[270px|thumb|[Bartzelonako Fòrum eraikinaren kanpoaldean kokaturiko eskultura.]]
Gaur egungo Afrika iparraldean aurkitu dira Spinosaurus-aren fosilak, Egipton, Tunisian, Aljerian eta Marokon. Egipton aurkituriko aleek erakusten dute itsasertzean bizi zirela, marearteko gunean, eta bertako flora nagusia mangladia izango zen. Harrapari erraldoi ugari izango ziren Spinosaurus-aren inguruan, *Bahariasaurus*-a eta *Carcharodontosaurus*-a adibidez. Sauropodoak ere baziren eta dortokak eta muskerrak. Uretako faunaren barnean plesiosauroak eta arrain kartilagosoak zeuden. 

Urtesasoi lehorrean pterosauroak ehizatuko zituen.

## *Spinosaurus*-a egungo kulturan 
Dinosauroen inguruko liburuetan sarritan marraztu izan da, "bela" egitura hori dela eta, baina informazio urria izan da urteetan zehar eta oinarri zientifikorik gabeko irudikapenak izan dira.

*Jurassic Park III* filmean protagonista nagusia bihurtu zen. *Tyrannosaurus*-aren aurka borrokatu eta irabazle ateratzen da.

Afrikako hainbat herrialdetako zigilutan irudikatu izan da; Angolan, Gambian eta Tanzanian esate baterako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak