1920ko hamarkada

**1920ko hamarkada**k 1920etik 1929. urtera bitarteko iraupena du, biak barne. AEBetan eta Europan, 1920ko Hamarkada Zoriontsua deitu izan zioten.

## Gertaerak 
* 1920ean Alemaniako Langile Alderdi Nazionalsozialista sortu zuten, eta hurrengo urtean horren buruzagitza Adolf Hitlerrek hartu zuen.
** Urtarrilaren 1ean Lege lehorra Amerikako Estatu Batuetan indarrean sartu zen, alkoholaren gehiegizko kontsumoaren aurka.

* 1921eko uztailaren 11an Irlandako Independentzia Gerra amaitu zen. Abenduan Anglo-irlandar Ituna sinatu zuten Britainia Handiarekin, subiranotasuna eskuratzeko.
** Benito Mussolini boterera iritsi zen Italian.

* 1922an Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna sortu zuten, Vladimir Lenin buruzagitzan izan zen 2 urtez, eta orduan Joseph Stalinek ordezkatu zuen.
* 1923ko urriaren 29an Mustafa Kemal "Atatürk" bilakatu zen Turkiako presidente, eta 15 urtez mantenduko zuen kargua.
** Irailaren 13an Miguel Primo de Riverak estatu kolpea eman zuen Espainian, eta diktadura 7 urtez ezarri.

* 1924an Ku Klux Klan talde arrazista estatubatuarra iritsi zen gailurrera, kideen kopuruari dagokionez, 1.5 milioitik 4 milioira pasatzen.

* 1927ko maiatzaren 27an Rifeko Gerrak amaitu ziren, Espainia eta Frantzia Rifeko Errepublikaren aurka egindakoak.
* 1928ko urriaren 2an Opus Dei orden kontserbadore katolikoa sortu zuten Madrilen.
* 1929ko kraxak krisialdi ekonomiko larria ekarri zuen AEBetara, "Depresio Handia" deitutakoa.

### Zientzia eta teknologia 
* 1920ko abuztuaren 20an irratiz eman zituzten lehen aldiz albisteak AEBetan.7 egun geroago Argentinan irratizko lehenengo transmisioa egin zuten
* 1921ean Albert Einstein zientzialari alemaniarrak Fisikako Nobel Saria jaso zuen.
* 1922an Howard Carter ingelesak zabaldu zuen Tutankamonen hilobia Luxoretik gertu, Egipton.
** BBC irrati britainiar konpainia katea sortu eta lehendabiziko emisioei ekin zieten.
* 1924ko ekainaren 1ean Ford automobilgintza enpresak bere 10.000.000. autoa eraiki zuen.
* 1927ko urtarrilaren 7an telefono bidezko lehen nazioarteko elkarrizketa egin zuten New York eta Londres artean.
** Maiatzaren 21ean Charles Lindbergh estatubatuarrak hegan egin zuen bakarrik eta gelditu gabe New Yorketik Parisera, "Spirit of St. Louis" hegazkinean.
* 1928an Alexander Fleming zientzialari eskoziarrak deskubritu zuen penizilina.

### Kirola 
* 1920ko Udako Olinpiar Jokoak antolatu zituzten Anberesen (Belgika).
** Osasuna futbol talde iruindarra sortu zuten.
** Babe Ruth baseball jokalaria hasi zen New York Yankees taldearekin.

* 1921ean Giovanni Brunero txirrindulari italiarrak irabazi zuen Italiako Giroa, eta hamarkada honetan beste birritan lortu zuen.
** Deportivo Alavés futbol talde gasteiztarra sortu zuten.

* 1923ko maiatzaren 26an abiatu zen Le Manseko 24 Orduak auto lasterketa lehenengo aldiz.

* 1924ko Udako Olinpiar Jokoak antolatu zituzten Parisen (Frantzia).
** Urte hartan ere Ottavio Bottecchia italiarrak Frantziako Tourra irabazi zuen, eta hurrengo urtean errepikatu zuen.
** Maiatzaren 18a - Euskal Mendizale Federazioa sortu zuten Elgetan, Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroako mendi-elkarteek sustatuta, "Federación Vasco-Navarra de Alpinismo" izenarekin.

* 1925ean Alfredo Binda txirrindulari italiarrak irabazi zuen Italiako Giroa, eta hamarkada honetan beste hirutan lortu zuen.
 
* 1927an Pasai San Pedrok irabazi zuen Kontxako Bandera, eta hurrengo 5 urteetan ere garaileak izan ziren, euren historiako tarterik onena izan zena.
** Nicolas Frantz holandarrak Frantziako Tourra irabazi zuen, eta hurrengo urtean errepikatu zuen.
** Ryder Cup golf txapelketaren lehen edizioa egin zuten Massachusettsen (AEB).

* 1928ko Udako Olinpiar Jokoak antolatu zituzten Amsterdamen (Herbehereak).
** Urte hartan ere abiatu zen Espainiako futbol liga txapelketa, eta bertan zeuden 10 taldeetatik 4 euskaldunak ziren: Athletic, Real Sociedad, Real Unión eta Getxoko Arenas.

### Kultura 
* 1920ko maiatzaren 22an Jesus Guridi musikari gasteiztarraren *"Amaya"* gaztelerazko opera estreinatu zuten Bilboko Coliseo Albian.
** Dadaismo mugimendua urte hartan ere azaleratu zen Parisen.

* 1921ean Otto Dix margolari alemaniar inpresionista ondokoak "Langilea" eta "Nire gurasoen erretratua" egin zituen.
** Donostian Kursaal kasinoa ireki zuten, gaur izen bereko jauregia dagoen tokian.

* 1922an James Joyce idazle irlandarrak "Ulises (eleberria)" argitara eman zuen.

* 1923an Marlene Dietrich abeslari eta aktoreak bere debuta egin zuen zineman.
** "Galeusca" literatura taldea sortu zuten Bartzelonan Galizia, Euskal Herria eta Kataluniako idazle eta kulturagile batzuk, Rafael Casanovaren omenez.

* 1924an Thomas Mann idazle alemaniarrak "Mendi magikoa" eleberria argitaratu zuen.
** George Gershwin musikari estatubatuarrak konposatu zuen *"Rhapsody in Blue"*, eta 4 urte geroago *"An American in Paris"*.
** André Bretonek aurkeztu zuen "Lehen manifestu surrealista".

* 1925ean George Bernard Shaw idazle irlandarrak Literaturako Nobel Saria jaso zuen.
** Charles Chaplinek *"The Gold Rush"* pelikula protagonizatu zuen.
** Franz Kafkaren "Prozesua" argitaratu zuten, idazlea hil ondoren.
** Bauhaus eskola ireki zuten Dessau hirian (Alemania).

* 1926an Fritz Lang zinemagile austriar-alemaniarrak "Metropolis" filma estreinatu zuen.
** Buster Keatonek *"The General"* filmean aktore lanak egin zutuen.
** Apirilaren 25a - "Turandot", Giacomo Pucciniren azken opera estreinatu zuten Milan hiriko La Scala antzokian, egilea hil eta 2 urtetara.

* 1927ko belaunaldia izeneko literatura mugimendua abiatu zuten Espainian, besteak beste Rafael Alberti, Federico García Lorca eta Dámaso Alonso idazleek.
** Urte hartako abenduan Duke Ellington jazz musikariaren bandak kontratua sinatu zuen Cotton Club aretoarekin Harlemen (NY).

* 1928ko irailaren 19an Walt Disneyk lehen marrazki bizidun soinudunak estreinatu zituen: *"Steamboat Willie"*.
** *"Felix the Cat"* marrazki bizidunetako pelikula aurkeztu zuten.

* 1929an *"Big Business"* eta *"Liberty"* pelikulak aurkeztu zituen Laurel eta Hardy bikote komikoak.
** Luis Buñuel espainiarrak *"Un chien andalou"* filma estreinatu zuen.
** "Popeye" pertsonaia lehenengo aldiz azaldu zen komiki batean.

### Pertsona nabarmenak 
* Thomas Mann (1875-1955), alemaniar eleberrigilea.
* Pancho Villa (1878-1923), iraultzaile mexikarra.
* Charlie Chaplin (1889-1977), aktore ingelesa.
* Fritz Lang (1890-1976), zinemagile austriar-alemaniarra.
* Man Ray (1890-1976), argazkilari estatubatuarra.
* Stan Laurel "Argala" (1890–1965), aktore ingelesa.
* Agatha Christie (1890–1965), idazle ingelesa.
* Otto Dix (1891–1969), margolari alemaniarra.
* Oliver Hardy "Gizena" (1892–1957), aktore estatubatuarra.
* Mariano Arrate (1892-1963), futbolari donostiarra.
* Rafael Moreno "Pitxitxi" (1892–1922), futbolari bilbotarra.
* Harold Lloyd (1893–1971), aktore estatubatuarra.
* Rodolfo Valentino (1895–1926), aktore italiarra.
* Buster Keaton (1895–1966), komiko estatubatuarra.
* Agustin Eizagirre (1897-1961), futbolari zarauztarra.
* Anita Berber (1899–1928), dantzari, modelo, aktore eta idazle alemaniarra.
* Al Capone (1899–1947), gangster estatubatuarra.
* Marlene Dietrich (1901-1992), aktore eta abeslari alemaniarra.
* Greta Garbo (1905-1990), aktore suediarra.

## Kanpo estekak