Báb

'''Sayyid 'Alí-Muhammad** Xirazkoa () (Xiraz, 1819ko urriaren 20a - Tabriz, 1850eko uztailaren 9a), 1844tik aurrera **Báb** (/bɑːb/; arabieraz: **باب‎,** euskaraz: Atea) deitua**,''' Persiako berritzaile erlijioso ospetsua izan zen, Babismoaren sortzailea eta Bahá'í Fedearen aitzindaria. Haren ikasbide iraultzaileak zirela eta, 1850an fusilatu egin zuten.

Báb, Qajartarren garaiko Xiraz-ko merkataria izan zen; 1844an, 25 urte zituela, Jainkoaren mezularia zela aldarrikatu zuen, eta Báb titulua hartu zuen, "sarbide" edo "atea", Hamabigarrentarren Mahdi edo Qá'im-ari erreferentzia eginez. Persiako gobernuak kontra egin zion, eta azkenean Bab eta bere milaka jarraitzailek exekutatuta hil ziren Qajartarren agindupeko armadaren esku.

Bab-ek gutun eta liburu ugari idatzi zituen, bere aldarrikapena eta irakaspenak zehazteko xedez. *Jainkoak Agerraraziko Duena*ri buruz idatzi zuen, bera baino mezu garrantziskoagoa ekarriko zuen irudi mesianikoaz. Bere ideiak Xeikhismoan oinarritzen ziren eta, batzuek diotenez, Hurufismoan ere; idazkietan sinbolismo  asko erabiltzen du, zenbakizko kalkuluak barne.. Abdu'l-Bahak honela laburbildu zuen Báben eragina: Bera bakarrik, nekez imajina daitekeen eginkizun bati ekin zion... Izaki ospetsu hau, Persiako lege erlijioso, arau, modu, moral, eta ohituren oinarriak astindu ahal izateko bezainbesteko indarrez sortu zen, eta lege, fede eta erlijio berri bat ezarri zuen.”

Bahá'íentzat, Bab eta Bahá'u'lláh maila bereko profetak dira, eta *Agerkunde Bikia* delakoa osatzen dute biek. Bahá'u'lláh, Bahá'í fedearen sortzailea, Báben jarraitzailea izan zen, eta 1863an, Bab hil eta 13 urte geroago, aldarrikatu zuen Bab-en profezia beregan betetzen zela; beraz, Bahá'í fedea Babi fedearen jarraipena dela esan genezake.Izan ere, Bab-en bizitzako efemeride nagusiak bahá'í egutegiko Jaiegun Sakratuak dira, eta are gehiago, bahá'í egutegi osoa Bab-en idazkietatik hartua dago, eta Bab-en aldarrikapenaren urtean hasten da.

## Aurrekariak 
### Lehen urteak 
thumb|ezkerrera|260px|Bab hamar urte bete baino lehenago egindako kaligrafia ariketa.
Xirazen (Persia) jaio zen 1819ko urriaren 20an (Muharram 1, 1235 AH) hiriko familia merkatari ertain batean, eta Ali Muhammad izena eman zioten. Bere aita, Muhammad Ridá, erdi mailako merkataria zen, eta ama, Fátimih (1800-1881), Xirazko merkatari ospetsu baten alaba, gerora bahá’í fedea aitortuko zuena. Alí Muhammad haurra zela aita hil zitzaion eta bere osaba Hájí Mirzá Sayyid Ali merkatariaren babespean hazi zen
Aita zein amaren aldetik sayyid titulua zuen Muhammad Profetaren ondorengoa izateagatik Husain Ibn Ali-ren bitartez. Osabak maktab batera bidali zuen, lehen hezkuntzako eskola batera, alegia, eta han egon zen sei edo zazpi urtez.

Garai hartako eskola-curriculum formala, ortodoxoaren barruan jurisprudentzia eta arabierazko gramatika ikasten zen arren, Bab-ek gaztetatik matematika eta kaligrafia, gai ez konbentzionalak, ikasi nahi izaten zituen. Bab-en espiritualtasun, sormen eta irudimenarekiko joera, irakasleak sumintzeaz gain, ez zegoen onartuta XIX. mendeko Persiako eskola-sistema "anker, arkaiko eta monotono" haren giroan. Horren ondorioz, Bab hezkuntza-sistemarekin desengainatu egin zen, eta geroago Bayan bere liburuan horren erreforma proposatu zuen; irakasle helduei haurrak duintasunez tratatzeko esaten die, haurrei jostailuak izateko eta jolasteko baimena eman diezaietela, eta sekula ez haserretzeko edo gogor izateko ikasleen aurrean.

Gaztea zelarik, 15 eta 20 urte artean, osabarekin lanean hasi zen familiaren negozioan, eta Buxehr hirira joan zen merkatari, persiar golkoaren ondoan . Merkatari gisa, ezaguna zen bere zintzotasunagatik eta negozioetan fidagarria zelako. Sendagile irlandar baten hitzetan "oso gizon leun eta fina zen --txikia altueran eta oso ederra persiarra izateko, haren ahots melodiatsu eta leunak zirrara handia egin zidan". Shoghi Effendik honela deskribatu zuen haren izaera "Báb pertsona atsegina, gaztea eta liluragarria" zen "otzantasun paregabekoa, baretasun asaldaezinekoa, hizkeran magnetikoa". Haren nortasunari zegokionez, "berarekin elkartzen zituen asko txunditu" egiten zituela esaten zuten."

1876an Espainian argitaratutako entziklopedia batean honela azaldu zuen Bab-en izaera
«Beti jarduera gupidatsuetan hartuta, ohitura xumeak zituen eta gozotasun erakargarria, dohai horiek agerian uzten zituen bere irudiaren xarma zoragarriak eta mintzo eder eta sarkorrak; hitz egiten zuenean, ezagutu zutenek esaten dutenez, bere hitzek bihotzen barrenak pizten zituen ezinbestean; bere doktrina, filosofia grekoaren aztarnak dituena, gogora ekartzen digu ‘arrosen Paradisua’, ahozko lorez beteta baitago.» 

Emilia Pardo Bazán idazleak honela definitu zuen Bábek hasitako mugimendua: «Sineste leuna, karitatiboa, progresiboa eta gizatiarra, batez ere ordezten saiatzen zenarekin alderatuta. Bere dogmen artean, honako hauek zeuden —eta daude, zeren Persia babistaz beterik baitago—: bizilekuaren eta gutunen bortxaezintasuna, harremanen adeitasuna, emakumearekiko errespetua, emakumearen eskubideen aitorpena, hezkuntza bihozbera, indarkeria ororen debekua, errukia, abegitasuna, monogamia, merkataritza, lan zintzoa bizitzaren lege gisa, eta beste asko eta asko denak oso onak, jakintsuak eta, eta funts-funtsean kristauak, ene ustez».

### Ezkontza 
1842an Khadijih-Bagum-ekin ezkondu zen (1822–1882); Batak 23 urte zituen eta besteak, 20. Emaztea Xirazko merkatari ospetsu baten alaba zen, eta Mulla Rajab Ali-ren arreba. Bikote zoriontsua izan zen, eta seme bat izan zuten, Ahmad izenekoa, jaio zen urte beran hil zena, 1843an. Mulla Husain-ekin izandako lehen bileretan, Bab-ek bere burua
Maisu eta Agindutako gisa aurkeztu zuen. Ez omen zen Kazim Raxtiren
oinordea soilik, bere estatus profetikoa aldarrikatu zuen;
laguntzaile moduko bat zen, bai, baina ez Ezkutatutako Imamarena,
Jainko berarena baizik. Bere lehen testuetan, hala nola "Yusuf-en
surari buruzko iruzkinean", Koranaren hizkuntza erabili zuen,
horrekin jainkozko autoritatea adierazita, eta bere burua argi eta
garbi identifikatu zuen imamarekin. Bab-i buruz predikatzeagatik
Bagdaden, Mulla Ali-i-Bastami bigarren Bizidunaren Hizkiaren aurka
egindako epaiketan, apaiz musulmanek argudiatu zuten Yusuf-en suraren
iruzkina aztertu zutenean jainkozko errebelazio aldarrikapena ikusi
zutela, eta testuaren zatiak aipatu zituzten hala zela frogatzeko.

Hala ere, jendearen aurrean egindako aldarrikapenaren lehen fasean,
bab tituluaren bidez, Ezkutatutako Imamarengana daraman atea zela
azpimarratu zen; Babek bere lehen fededunei eskatu baitzien bere
benetako izaera ez guztiz argitzeko, ezta bere izena ere.Posizio
apalago bat aldarrikatzean Ezkututako Imamaren agerpenerako
prestatu nahi zituen, eta, aldi berean, denbora irabazi, jazarpena
eta kartzela saihestuta; mahdi estatusa aldarrikatuz gero heriotza-zigor azkarra ekar baitzekiokeen. Idatzitako azken lanean, Haykal al-din-en,
Jainkoaren esentzia, dhātu'llāh, aldarrikatu zuen. Jendaurrean hitz
egin zuen lehen hilabeteetan izandako jokabide zuhurraren bitartez,
funtsean ahal zen arreta gehiena bereganatu zuen gutxieneko liskarra
sortuta. Bab-
en egitekoa, aldiz, urte hartako maiatzaren 22ko iluntze aldera adierazi zuen lehen aldiz bere etxera gonbidatutako Mulla Husain-en aurrean.
Mulla Husain, Sayyid Kazim-en jarraitzailea zen, eta hark emandako jarraipenei erantzunez, eta berrogei egunez barau eta otoitz egin ostean, Xiraz hirira abiatu zen beste bi lagunekin batera mahdiaren bila. Lagunak ostatu bila zihoazen bitartean, Mulla Husain kalean zegoela Sayyid Ali Muhammadekin topatu zen. Sayyidak bere etxera gonbidatu zuen eta han zeudela bere bidaiaren zergatiaz galdetu zion. Mulla Husainek bidaiaren arrazoiaren berri eman zion, eta hari erantzunez Sayyid Ali Muhammad-ek adierazi zion bera zela bilatzen ari zen hori. 

Harez geroztik, Sayyid Ali Muhammad Bab (atea) izenaz ezagutuko zen, eta Mulla Husain Bab'ul Bab (atearen atea) izenaz.

Bab-ek egokiro erantzun zien Mulla Husainek azaldutako galdera guztiei, eta haren aurrean idatzi zuen, azkar asko, tafsir bat (iruzkina) Yusuf suraren inguruan, "Qayyumu'l-Asma" izenaz ezaguna, Bab-ek errebelatutako lehen idazlana. Haien artean emakume bat
zegoen, Fatimih Zarrin Taj Baraghani olerkaria, geroago Tahirih
(Aratza) izenaz ezagutuko zena. 18 dizipulu horiek Bab-ekin batera
Bizidunaren Hizkiak izeneko taldea osatu zuten (arima bakoitzak Jainkozko
Espirituaren hizki bat du, eta denen artean Hitza eratzen dute) eta
Iran eta Iraken barrena fede berria hedatzeko ardura hartu zuten
(Abraham-en fedearen itzulera edo jarraipen gisa). Bab-ek 18
norbanako horien egoera espiritual berezia azpimarratu zuen, eta berarekin batera bere erlijioaren lehen "Batasuna" osatzen zutela adierazi zuen; wahid (batasuna) hitz arabiarrak 19 balioa baitu abjad
zenbakietan. Persierazko Bayan-a bere liburuan Bizidunaren Hizkien
identitate metaforikoa argitu zuen: Xiismo Hamabigarrentarraren
Hamalau Hutsezinak: Muhammad, Hamabi imamak eta Fatima, eta
Kristoren lehen jarraitzaileak irudikatzen zituzten lau
goiaingeruak. kristautasunaren hamabi apostoluen arketipo berekoak dira.

### Bidaiak eta kartzela 
thumb|eskuinera|260px|Vakíl meskita, Xiraz. Pulpito horretatik herritarrei mintzatu zitzaien Bab 1846ko irailean.
Bizidunaren Hamazortzi Hizkiek ezagutu eta gero, Bab eta Quddus
(Bizidunaren hamazortzigarren Hizkia) erromes abiatu ziren Meka eta
Medinara, Islamaren hiri sakratuetara. Kaaban zegoela, Mekan, Babek
publikoki adierazi zuen Qa'im bera zela;  eta Kaaba zaintzen zuen
Xarifari idatziz adierazi zion bere eginkizuna. Erromesalditik
itzuli zirenean Buxehr-era joan ziren. Handik aurrera ez zuten elkar
ikusteko aukera izango. Quddus Xiraz-era abiatu zen hango
gobernariari, Husain khan-i, Bab-en aldarrikapenaren berri emateko;
hari erantzunez, Quddus torturatu eta Bab Xirazera itzultzeko
agindua eman zuen. Xirazko Imam-Jum'ih (ostiraletako otoitzen
zuzendaria) Bab-i galdeketa egin zion aldarrikatzen zuenaren
inguruan. Ukatu egin zuen Qa'im edo fededunekiko bitartekaria zenik;
gerora, Bab-ek gauza bera esango zuen Vakil Meskitako fededunen
aurrean. Uko egite horrek berehalako heriotza-zigorretik salbatu
zuen. Orduan, lehen Ministroak Bab Tabriz
hirira eramateko agindua eman zuen, non gobernuak erlijio agintariak
konbokatu zituen Bab-en aurkako epaiketa egiteko, blasfemia eta
apostasia leporatuta. 

### Epaiketa 
thumb|eskuinera|260px|Maku gotorlekua, Iran (2008)
Epaiketa, Printze Koroak bultzatuta, 1848ko uztailean gertatu zen,
eta bertako erlijio-gizon ugari bildu ziren bertan. Bab-i galdetu
zioten bere aldarrikapenaren izaerari eta irakaspenei buruz, eta
eskatu zioten mirariak egin zitzan bere jainkozko autoritatea
frogatu ahal izateko. Bere aldarrikapena atzera bota zezan presatu
zuten. Epaiketaren bederatzi lekukotza-txosten gorde dira, horietako
batzuk aurreko iturri batean oinarritzen omen dira. Txostenetako sei
musulmanen iturrietakoak dira, eta ez dute Bab begi onez ikusten.
Bab-en exekuzioa agindu zuen, ziurrenik babien matxinaden
porrotagatik eta haien ospearen jaitsieragatik. Bab Txihriq-etik
Tabriz-era eraman zuten fusilamendu-pelotoi baten aurrean jartzeko.
Fusilatu aurreko gauean, Bab ziegara zeramatela, babi gazte bat
Muhammad-Ali Zunuzkoa "Anis" haren oinetara egotzi zen eta berarekin
hil nahi zuela erregutu zion; segituan, atxilotu eta bab-en ziega
berean sartu zuten.

1850eko uztailaren 9ko goizean (Xa'ban 28,1266 AH), kuarteleko
patioan milaka pertsona bildu ziren Bab-en exekuzioa ikusi nahian.
Bab eta Anis horma batean zintzilik zeuden tiro egiteko prest zeuden
soldadu-batailoi handi baten aurrean. Lekuko askok, mendebaldeko
diplomatikoek barne, kontatu zuten han gertatutakoa. Tiro egiteko
agindua eman zen. Xehetasunetan desberdinak diren arren, kontakizun
guztien arabera, lehen tiro-sortak Bab eta Anis hil ordez, hormatik
zintzilik eusten zizkieten sokak moztu zituen. Beste pelotoi bat
osatu zen eta berriz ere tiro egiteko agindua eman zen. Oraingoan
bai, Bab hil zuten. Babi eta bahá'íen tradizioaren arabera,
lehenengo tiro-sortaren huts egina mirari bat izan zen. Iturri
errusiar  eta irandarren arabera, Bab-en eta Anis-en gorpuak lubaki
batera bota eta txakurrek jan zituzten; garai hartan Teheran zegoen
Justin Sheil ministro britaniarrak gaitzetsi egin zuen ekintza.

Bahá'í iturrien arabera, gorpuak ezkutuan berreskuratu eta gorde
zituzten zenbait babik. Geroago, sekretupean garraiatu zituzten
Bahá'u'lláhren eta ondoren Abdu'l-Baharen argibideen arabera:
Isfahanera, Kirmanshah-era, Bagdadera, Damaskora, Beirutera eta gero
itsasoz Akrera; Karmel mendiaren beheko lautadara iritsi ziren
1899an. 1909ko martxoaren 21ean, gorpuzkiak hilobi berezi batean
lurperatu zituzten: Bab-en Santutegian, Abdu'l-Baharen agindupean
horretarako propio eraikia Karmel mendian, gaurko Haifan, Israelen.

## Ondorengotza 
thumb|eskuinera|260px|Bab-en testamentuko kopia, Subh-i-Azal-ek idatzia, non bera izendatzen baita komunitatearen buru, Jainkoak Agerraraziko Duena agertu bitartean.
Idazlan nagusi gehienetan, Bab-ek Agindutako bat aipatzen du,
''man yazhiruhu'lláh'', (Jainkoak Ageraraziko Duena) izenpean; aldi berean,
esaten du Bab bera "Jainkoak Ageraraziko Duenak eskuan daraman
eraztuna baino ez" dela. Bab hil osteko hurrengo hogei urteetan 25
pertsonak inguru aldarrikatu zuten Agindutako hura zirela, horietako
nabarmenena Baha'u'llah izan zen.

Hil baino lehen, Bab-ek gutun bat bidali zion Mirza Yahya, Subh-i-
Azal-i, askok bere borondate eta testamentutzat hartzen dutena.
Gutunean, Bab-ek Subh-i-Azal izendatzen zuen Babi komunitatearen
buru bere heriotzaren ostean, eta denei agintzen zien Agindutakoari
jarraitzeko hura agertuko zenean. Garai hartan, hamazortzi urteko
Subh-i-Azal-ek, ez zuen inoiz lidergorik izan Babi mugimenduan, eta
bere anaia zaharrenaren etxean bizi zen oraindik, Baha'u'llahren
etxean, alegia. Bahá'íen arabera, Subh-i-Azal babi fedearen buru
izendatu izanak Baha'u'llahrengandik arreta desbideratu zuen; babiei
aukera ematen zien hura bisitatzeko, harekin kontsultatzeko, eta
harekin gutunak trukatzeko erraz eta askatasunez.

1852an, Baha'u'llah Teheranen preso zegoelarik izandako bizipen
sinbolikoan, *Zeruetako Neskatxa*ren bisita izan zuen, eta harez
geroztik Jainkoaren Mezulari zereginari ekin zion. Hamaika urte
geroago Bagdaden, publikoki aldarrikatu zuen ordurako babi gehienek
susmatzen zutena, hau da, bera zela "Jainkoak Ageraraziko Zuena".
Bere jarraitzaileek bahá'í izena hartu zuten.

Subh-i-Azal-en jarraitzaileak, aldiz, Azaliak edo Azali Babiak dira.
Baha'u'llah aitortu ez zuten babientzat Subh-i-Azal-ek jarraitu zuen
mugimenduaren buru izaten 1912an hil zen arte, ondorengo argirik utzi gabe. Bahá'í iturrien arabera, Subh-i-
Azalek babi fedearen ikuskari izendatutako 18 "lekukoetatik" 11
bahá'í bihurtu ziren, bere seme nagusiak egin zuen bezala. Subh-i-
Azal-ek ustez oinerdeko izendatutako Hadíy-i-Dawlat-Abádík babi
zein azali fedeari uko egin zion.

Bahá'u'llahk arrakastaren ondorioz, Bab-en jarraitzaile gehien-
gehienek Subh-i-Azal baztertu eta bahá'í egin ziren. Gaur egun
Bahá'íek milioika jarraitzaile dituzte mundu osoan; Azaliek, aldiz,
Iranen soilik iraun dute, mila bat inguru,, eta inolako antolamendurik
gabe, antza.

## Irakaspenak 
thumb|260px|ezkerrera|Bab berak idatzitako Da'ira.
Bab-en irakaspenak hiru etapatan bana daitezke, bakoitzak gai nagusi bat ardatz duela. Hasierako irakaspenak Koran eta Hadith-en ingurukoiruzkinak dira, beraz, "egiazko Islamaren" bidean. Erlijio-lege berriak eman beharrean, babien hasierako doktrinan "lege erlijiosoen muinean datzan barneko adiera mistikoetara" eta "jarduera errituala bidaia espiritual bihurtzera" bideratzen da. Gai horiekin jarraituko du hurrengo urteetan, baina bere enfasia argitze filosofikora eta, azkenik, legegintzako adierazpenetara aldatuko da. Bigarren etapa filosofikoan, Bab-ek izakiaren eta kreazioaren metafisika azalduko
du; eta, hirugarrenean, legegilean, printzipio mistikoak eta historikoak batzen ditu , Bab-en idazlanetan kontzientzia historikoa handitu ahala.

Bab-ek oinarrizko gai asko aztertzen ditu bigarren etapa honetan, hala nola, egia espirituala nola aitortu, gizakiaren izaera, fedearen esanahia, egintza onen izaera, bidaia espiritualaren aurrebaldintzak eta betikotasunaren edo munduaren sorreraren inguruko galdera. Besteak beste, Kantuari buruzko Tratatuan, musikaren filosofiaz aritzen da.

thumb|260px|eskuinera|Bab-ek Jainkoak Agerraraziko Duenari idatziriko gutuna.
1848an Bab-en irakaspenak aldatzen dira, Islamaren legeak, argi eta garbi, bertan behera uzten ditu eta bere doktrina sartzen du. Bab-en lege-sistemaren baitan aurki ditzakegu ezkontzarako, ehorzketarako, erromesetarako zein otoitzerako argibideak, etorkizuneko Bábí estatu baterako diseinaturikoak omen, edo Bab-en idazkietan aipatzen den *Jainkoak Ageraraziko Duena* etorkizuneko profetak abian jartzeko modukoak.

Ikuspegi askotatik, Bab-ek emakumeen estatusa hobetu zuen bere irakaspenetan. Irakatsi zuen Jainkoak gizonezko eta emakumezkoen mugen gainetik dagoenez, Jainkoaren borondatea dela "ez gizonak emakumeen gain goratzea, ez emakumeak gizonen gain goratzea". Bab-ek jarraitzaileei irakatsi zien emakumeak "ezta begi keinu batez ere" gaizki trata ez ditzaten, eta emakumezko bati min eginagatik
ezarritako zigorra gizon bati eginagatik ezarritakoaren bikoitza da. (Persierazko Bayan-a 7:18) Armin Eschraghik Irango XIX. mendeko ingurua azpimarratuz honela esaten du "Mendebaldeko irakurle modernoek ez dute agian aintzat hartuko horren gaitasun iraultzailea", izan ere Bab-en jarraitzaileek "Komunitate honen baitan hezi direnen artean, gizon zein emakume, elkarri begiratzea, hitz egitea eta elkarrekin esertzea onartuta dago." Bab-ek aldez aurretik ikusi zuen komunikabideetan gerora izango zen bilakaera, albisteak komunikatzeko sistema azkar baten beharra azpimarratu zuen, denentzat eskuragarri, edozein izanik ere haien aberastasuna edo gizarte-maila. Informazioaren inguruan honela idatzi zuen: "Sistema hori unibertsala ez den bitartean bere onura ez da iritsiko erresumako zerbitzariengana (herritarrengana), non eta pertsona guztientzat eskuragarri egongo den unea iristen ez den bitartean. Gaur egun erregeek beren mezulari bereziak badituzte ere, alferrik da, behartsuei ez baitzaie horrelako zerbitzurik ematen." Gizartearen muturreko aberastasuna eta pobrezia aipatuz, Bab-ek irakasten du aberatsen benetako posizioa "Jainkoaren gordetzailearena" dela eta eskuzabaltasunez eta karitatez jokatzea dagokiela. Honela dio, "Norbait pobreziak jota aurkituko bazenu, aberats ezazu ahal duzun heinean...Norbait larri dagoela topatuko bazenu, lasaitu ezazu zure esku dituzun baliabide guztiekin"

Jack McLean-ek, Nader Saiedi-ren analisia laburbilduz, idatzi du Bab-en idazkiak "egungo krisiari eragiten dioten gai global guztiak guztiak aurreikusten dituela, hala nola ingurumenaren babesa eta baliabide naturalen merkantilizazioa". Bab-ek garrantzia berezia ematen dio uraren erabateko araztasunari (Bayan 6:2) eta kontuan hartuta substantzia guztiak lurraren barnealdeko ur-mailetara eta ozeanoetara itzultzen direla, erraz ikus daiteke urari buruzko legea ingurumena babesteko lege orokor gisa. Halaber, Arabierazko Bayanean (9:11) lurra, sua, ura eta haizea, lau elementu horien
merkantilizazioa debekatzen du.
 
Bab-ek, halaber, Estetikaren filosofia bereizi bat ere garatu zuen, zeinak edertasuna eta fintzea (*litafat*) printzipio nagusi gisa azpimarratu baitzituen, Arteentzat ez ezik gure ekintzetan ere, gauza guztiak bikaintasun gorenera edo paradisura (*itqan*) eramateko beharra nabarmendu zuen. Saiedik honela idatzi du "Bab-ek argi
adierazi zuen bere komunitatea gauza guztietan perfekzio gorenaren islada izatea nahi zuela. Horrez gain, artearen edertasuna eta bikaintasuna munduaren espiritualizaziorako bitarteko gisa definitzen ditu". Bab berak idatzi zuen, kaligrafiaren erabilera printzipio unibertsal gisa erabiliz, "Fintasun maila altuagoaren jabe izanda paperean agerian ez badu jartzen, paradisua kenduko nioke, eta nire galderari erantzun beharko lioke, zergatik zuk, bitartekoen jabe izan arren, graziaren isuriari eta mesedeari uko
egin diezu?" Moojan Momen-ek honela idatzi du, fintasun hitzari dagokionez, "ematen du hitz horren adieran aurkitu zuela errealitate fisikoa errealitate espiritualetik gertuen egon daitekeen egoera. Errealitate fisikoa igotzen eta errealitate espiritualera hurbiltzen
doan heinean, lodiera, trinkotasuna eta ezpurutasun ezaugarriak galtzen ditu ... eta bikaintasun, araztasun eta fintasun ezaugarriak hartzen ditu."

## Idazlanak 
thumb|260px|Bab-en idazkera bost puntako izar moduan.
Bab-ek esan zuenez, Jainkoaren Agerkundeak errebelatutako bertsetak
dira Bere eginkizunaren frogarik handiena. Bab-en idazkiek bi mila
lauza, epistola, otoitz eta tratatu filosofiko baino gehiago biltzen
dituzte. Idazlan horiek bahá'í idazteunen parte dira. Haren
otoitzak, batez ere, bai pribatuki bai bileretan sarritan
errezitatzen dira.

Bab-en idazlanek akademiko adituen interesa eta
aztertzeko gogoa ere piztu dute. Elham Afnan-en hitzetan, Bab-en
idazlanek "irakurleen pentsamenduak berregituratu egin zituen,
sinesmen zaharkituen eta aurreko belaunaldietatik jasotako ohituren
kateetatik askatu ahal izan zitezen". Jack McLean-ek azpimarratzen
du Bab-en idazlanetako sinbolismo berria, eta honela dio: "Bab-en
idazteunen unibertsoa erabat sinbolikoa da. Zenbakiak, koloreak,
mineralak, likidoak, giza gorputza, giza harremanak, keinuak,
egintzak, hizkuntza (hizkiak zein hitzak), eta izadia bera, denak
dira Jainkoaren ezaugarri eta izenen (asmá va sifát) errealitate
sakonaren islada edo ikur".

Era berean, Todd Lawson-ek Bab-en
iruzkinetan ikusten du "sortutako gauza guztien potentziala eta
azken esanahia, gorenetik txikienera. Bab-en lanek ezaugarri dute
berrikuntza linguistikoa, lehendik zeuden termino teologikoak
desegokiak ikusten zituen bakoitzean erabiltzen zituen neologismoak
barne.

Bab berak bere idazlanak bost ataletan sailkatu zituen. Lehenengo lauak arabieraz idatzi zituen:
jainkozko bertsetak, otoitzak, iruzkinak eta disertazio arrazionala; bosgarrena, Persiako era, non persieraz idatzitako obra guztiak biltzen dituen. Zenbait adituk adierazi dute Bab-en idazlanek eta
mendebaldeko zenbait filosoforenek ezaugarri komunak dituztela,
horien artean, Hegel, Kant eta James Joyce.

Zoritxarrez, Bab-en idazlan
gehienak galdu egin dira. Bab berak esan zuenez, bostehun mila
bertset baino gehiago idatzi zituen; zer nolako luzera zuten
irudikatzeko esango dugu Koranak, adibidez, 6300 bertset dituela.
Orri bakoitzean 25 bertset idatz badaitezke, horrek esan nahiko luke
20.000 orri idatzi zituela. Nabil-i-Zarandi, *Goiztiriko argi-printzak* bere liburuan, Bab Makun zegoela Koranaren inguruko
bederatzi iruzkin oso idatzi zituela aipatzen du, denak arrastorik
gabe galduak. Ez da beti erraza izaten gorde diren lanen benetako
testua finkatzea, eta horretarako lan handia egin beharko da. Beste
batzuek, aldiz, egoera onean gorde dira, eta Bab-en zenbait lan
nagusi bere konfiantzazko idazkarien eskuz idatzita daude.

Idazlan gehienetan, babi-ek egiten zizkioten galderei erantzuten
zizkien. Lehenago ere horrela gertatu izan da, adibidez, Pablo
Apostoluaren gutunak erabili izan ziren idazteun autoritatiboak
osatzeko. Itun Berriaren lau kapitiluetatik hiru gutun moduan idatzi
ziren, edo gutunen zatiak aipatzen dituzte. Batzuetan, Bab-ek oso
azkar errebelatzen zituen hitzak idazkari baten eta lekukoen aurrean
kantatuz.

Bahá'í Munduko Zentroaren Artxibategien Departamentuan, Bab-en 190
lauza inguru gorde dituzte. Hainbat idazlan nagusiren zatiak
argitaratu dira mendebaldeko zenbait hizkuntzatan, Bab-en Idazlan
Hautatuak izenpean. Denis MacEoin, Sources for Early Bb+ Doctrine
and History (Hasierako Babi-en Doktrina eta Historiaren Iturriak)
bere liburuan Bab-en idazlan askoren deskribapena egiten du.
Hurrengo atalean egingo dugun laburpena batez ere lan horretan
oinarritzen da. Idazlan handiez gain, Bab-ek gutun ugari idatzi
zizkion emazteari eta jarraitzaileei, hainbat helburuetarako
otoitzak, Koranaren bertset edo kapituluen iruzkin franko eta
khutbih edo sermoi asko (gehienak ez ziren inoiz jendaurrean eman)
Horietako asko galdu dira; beste batzuk, aldiz, bildumetan gorde
izan dira.

Bab-i kritikatu izan zaio bere erlijio-idazlanetan arabiar gramatika era
zuzenean zein okerrean modu kontraesankorrean erabiltzeagatik, nahiz
eta arabieraz idatzitako gutunetan akats gutxi egin zituen.
Kontraesankortasun horrekin bereiztu nahi zituen hitzen formari
soilik erreparatzen ziotenak eta bere mezuaren funtsezko esanahia
uler zezaketenak. Bere GramatikaTratatuan, Bab-ek azpimarratu zuen
arabieraren gramatika unibertsoaren gramatika espiritualaren ikur
gisa irakatsi behar zela.

### Aldarrikapenaren aurreko idazlanak 
Todd Lawson-ek bere doktorego tesia aurkeztean Bab-en *Tafsir on
Surah al-Baqara* (Behiaren surari buruzko iruzkina) aipatu zuen. Bab-
ek Tafsir (iruzkin) hori idatzi zuen 1843ko azaroan edo abenduan,
bere zeregina aldarrikatu baino sei hilabete lehenago. Lehen zatia
1844ko otsailean osatu zuen; bigarren zatia Bab-en aldarrikapena
egin ondoren errebelatu zuen. Bere aldarrikapenaren aurretik
idatzitako lanetatik osorik iraun duen bakarra da. Halaber, Bab-ek
Hamabigarrentarren sinesmenekiko jarrera argitzen du. Emazteak bere
aldarrikapenaren aurreko pasarte garrantzitsuak ere aipatzen ditu.

### Xiraz, 1844ko maiatza-iraila 
* ''Qayyúmu'l-Asmáʼ edo Tafsir Surat Yusuf'' (Izenen Euslea edo Joseren Suraren Iruzkina) idazlanaren lehen kapitulua 1844ko maiatzaren 22ko
bezperan idatzi zuen Mulla Husain-i egindako aldarrikapenarekin
batera. Idazlan osoak ehunka orri ditu eta 40 egun behar izan zituen
osorik idazteko; Bab-ek arabieraz idatzitako lanetan handienetakoa
da. Bahá'íen idazteunen parte ere bada. Babi mugimenduaren
aurreneko urtean asko zabaldu zen eta Babien Korana edo Biblia gisa
hartu zuten. Liburu horretan Bab-ek baieztatzen du Jainkoaren
Agerkunde aldarrikapena, nahiz eta aldarrikapena mozorrotu egiten
duen Imam Ezkutuaren zerbitzaria dela esaten duenean. Tahirihk
idazlan hau arabieratik persierara itzuli zuen.
* *Sahífih-yi-makhzúnih* (Ezkututako Altxorrari Buruzkoa), 1844ko
irailean Mekara joan aurretik errebelatutako obra honetan hamalau
otoitz biltzen ditu, batez ere egun sakratuetan eta jai erlijioso
handietan errezitatzeko. Bere edukia Islamean itxaron zitekeenaren
barruan jarraitzen du.

### Erromesaldia, 1844ko iraila - 1845ko ekaina 
Mekarako erromesaldia iraun bitartean, bederatzi hilabete eta erdi
guztira, Bab-ek lan asko idatzi zituen:
* ''Khasá'il-i-sabʻih*: Erromesaldia bukatu ondoren, Buxihr-era
itsasontiz bueltan zetorrela idatziriko liburu honetan, babi
komunitateak bete beharreko zenbait arauri buruz aritzen da.
Baliteke horren eskuizkribu bat Iranen gorde izana.
* *Kitáb-i-Rúḥ* ("Espirituaren Liburua"): 700 edo 900 bertset
biltzen ditu eta aurrekoa bezala, Buxihr-era bueltan zetorrela
idatzi zuen. Jatorrizko idazlana ia suntsituta geratu zen Bab
atxilotu zutenean. Zenbait eskuz egindako kopia gorde izan dira.
* *Sahífih baynu'l-haramayn* ("Bi Santutegien arteko Tratatua"):
Arabieraz idatzi zuen Mekatik Medinara bidaian zihoala 1845.
urtearen hasieran Xaykhien buruzagi ospetsu batek egindako galderei
erantzuteko.
* *Kitáb-i-Fihrist* ("Katalogo-Liburua"): Bertan Bab-en lanen
zerrenda aurkitzen dugu, Bab berak idatzia Mekatik bueltatu ondoren,
1845eko ekainaren 21ean. Lehen idazlanen bibliografia da.

### Buxihr eta Xiraz, 1845eko martxoa - 1846ko iraila 
Bab Buxihr-en egon zen 1845ean martxotik ekainera arte, eta geroago
Xirazera aldatu zen.
* *Sahífih-yi-Jaʻfariyyih*: 1845ean ezagutzen ez den pertsona bati
bidalitako tratatu idatzia. Ehun orrialde baino gehiagoko luzera du,
eta Xeikhi sinesmen batzuei lotutako oinarrizko irakaspen asko
azaltzen ditu.
* *Tafsír-i-Súrih-i-Kawthar* ("Oparotasunaren Surari buruzko
Iruzkina"): Yahyá Dárábí Vahíd-entzat idatzitako iruzkina Xirazen zegoela; Xiraz garaiko idazlanik garrantzitsuena da. Koranaren sura
laburrena izanda, hiru bertseteko luzera baino ez duen arren,
iruzkinak berrehun orri ditu. Oso lan banatuta izan zen, eta
gutxienez hamar bat eskuizkribu gorde dira gaur egun arte.

### Isfahan, 1846ko iraila - 1847ko martxoa 
* *Nubuvvih khásish*: berrogeita hamar orrialdeko lan hau bi ordutan
errebelatu zuen Manouchehr Khan Gorji gobernadoreak egindako galdera
bati erantzunez. Muhammad-en izaera profetiko berezia aztertzen du,
musulmanen eta kristauen arteko tirabiretan eztabaidatutako gai
garrantzitsua baita.
* *Tafsír-i-Súrih-i-va'l-ʻasr* (Maiseatzailearen Suraren Iruzkina):
B·b-ek Isfahanen idatzitako bi lan garrantzitsuenetako bat. Berez
eta publikoki idatzi zen Mir Sayyid Muhammad hiriko kleriko nagusiak
egindako eskaerari erantzunez; zati handi bat arratsalde batean
idatzi zen, bertaratutakoen harridurarako.

### Maku, 1847ko udararen amaiera - 1848ko maiatza 
Bab Isfahanetik irten zen 1847ko martxoan, Teheran inguruan egon zen
zenbait hilabetetan eta gero Maku gotorlekura bidali zuten, Irango
iparraldean, Turkiako mugatik gertu. Han idatzi zituen bere lanik
nabarmenetako batzuk.

* *Persierazko Bayán-a'': Zalantzarik Bab-en lan nagusia da non
heldutasunez bere irakaspenen laburpena egiten duen. Makun idatzi
zuen 1847 urtearen amaieran edo 1848 urtearen hasieran. V·hid edo
"batasun" izeneko bederatzi kapituluk osatzen dute, bakoitzak
hemeretzi bab edo "atetan" banatuak; azken batasuna izan ezik, hamar
bab edo atea besterik ez ditu eta. Bab-ek azaldu zuenez "Jainkoak
Ageraraziko Zuenak" bukatu beharko zuen lan hori; hori dela eta,
bahá'íen ustez, Baha'u'llah-ren Kitab-i-Iqan edo Ziurtasunaren
Liburua Bayan-aren jarraipena da. Batasun bakoitza arabierazko
edukien laburpen batekin hasten da, liburuaren irakurketa errazte
aldera. Idazlan horren zenbait zati argitaratu dira lehen aipatutako
Bab-en Idazlan Hautatuak liburuan; A. L. M. Nicholas-ek idazlan osoa
frantsesera itzuli zuen 150 orriko lau liburukietan.
* *Arabierazko Bayán-a*: Bi Bayan-etatik laburrena eta garrantzia
gutxienekoa. Hamaika vahid edo "batasun"-ez osatua, bakoitzak 19 bab
edo ate dituela. Bab-en irakaspenen eta legeen laburpena da. Makun
osatu zen 1847urtearen amaieran edo 1848 urtearen hasieran.
* ''Dalá'il-i-Sab'ih* ("Zazpi frogak"): Izen bereko bi idazlan dira,
bata persieraz eta beste bat, laburragoa, arabieraz; biak Makun
idatzi zituen 1847ko amaieran edo 1848ko hasieran. Nicholas-en
iritziz, Persierazko Zazpi Frogak "Sayyed Ali Muhammad-en lumatik
ateratako lan garrantzitsuena eta eztabaidatsuena da". Ez dakigu
lana b·bÌ ez zen bati edo fede ahuleko jarraitzaile bati idatzi
zion, hartzailea nor zen ez dakigu eta. Arabierazko testuan
persierazko testuaren laburpena dugu.

### Txihriq, 1848ko maiatza - 1850eko uztaila 
Bab bi urtez bizi izan zen Txihriq-en, epaitua izateko Tabriz-era
egin zuen bidaia laburraren denbora izan ezik. Han gauzatutako
idazlanak esoterikoagoak izan ziren eta ez aurrekoak bezala gaiaren
arabera bezain antolatuak. Hainbat lan txikirekin batera, bi lan
nagusi idatzi zituen:
* *Kitabu'l-Asmáʼ* ("Izenen Liburua"): Jainkoaren Izenen inguruko
liburu luzea. Fusilatu aurretik, Txihriqen emandako azken egunetan
idatzi zuen. Orain arte gorde diren eskuizkribuak oso desberdinak
dira; hori dela eta, liburu horrek lan handia beharko du jatorrizko
testua berregiteko.
* *Kitáb-i-panj sha'n'' ("Bost Mailetako Liburua"): 1850eko martxotik
apirila bitarte idatzia, Bab-en azken idazlanetako bat da. Liburuak
laurogeita bost atal ditu hamazazpi taldetan banatuta, bakoitza
Jainkoaren izen baten izenburupean. Talde bakoitzaren baitan bost
"maila" daude, hau da, bost atal mota desberdin: bertsetak,
otoitzak, homiliak, iruzkinak eta persierazko piezak.
Talde bakoitza beste pertsona bati bidali zitzaion eta egun
desberdin batean konposatu zen. Beraz, lana loturarik gabeko
materialen nahasketa moduko bat da. Zenbait ataletan Bab-en
irakaspenetan agertzen diren oinarrizko gaien inguruko azalpen
luzeagoak egiten dira; beste batzuetan Jainkoaren izenen errepikapen
luzeak eta izenen sustraien aldakuntzak egiten ditu.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
### Baháʼí bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Beste iturriak 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* Babismo
* Badí egutegia
* Bahá'u'lláh
* Bahá'í fedea
* Bahá'í Munduko Erdigunea

## Kanpo estekak 
* Euskarazko Bahá'í Informazioa 
* Báb-en idatziak 
* Báb-en idatziak ingelesez
* Xaykh Tabarsí-ko sarraskiari buruzko informazioa
* Báb-en genealogia
* Bábí Fedearen sorrera, aitzindariak eta ondorengoak
* 
*