open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Naty Altuna

**Naty Altuna** (Donostia, 1915) gipuzkoar margolaria da.

Gaztetan Donostiako Arte Eskolan ikasi zuen, Ascensio Martiarena eta Jose Camps irakasleekin. Olio-teknika erabili izan du batez ere, eta naturarekin zerikusia duten gaiak islatzen ditu bere koadroetan. Bere lanak, Irun, Errenteria, Hondarribia, Donostia, Isla eta Getxon erakutsi ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*    Naty Altunaren web-orria
Tomopeas ravus

***Tomopeas ravus*** Tomopeas generoko animalia da. Chiropteraren barruko Tomopeatinae subfamilia eta Molossidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Molossidae

## Kanpo estekak 
* 'Tomopeas ravus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Antonio Caldara

**Antonio Caldara** Italiar musikagilea (Venezia, 1670 &ndash; Viena, 1736). Bidaia ugari egin ondoren, Vienan egokitu zen kapera inperialeko bigarren maisu gisa. Erlijiozko musika eta bestelakoa landu zuen (operak, sonatak, eta abar). Veneziako barrokoaren azken garaiko artista ezagunena da. Bere musikak eragina izan zuen Mozart eta Haydnengan.

## Erreferentziak
Discoverer

thumb|KH-4B Corona satelitea

**Discoverer** edo **Corona** Estatu Batuek Lurraren ingurunea aztertzeko espaziora bidalitako satelite-multzoaren izena da. 1959an hasi ziren Discoverer sateliteak lanean; horiek lortutako datuei esker bidali ahal izan dira espaziora beste zenbait satelite eta ontzi, eta horiei esker antolatu ahal izan dira satelite bidezko irrati-komunikazioak ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stefan Edberg

**Stefan Edberg** (Västervik, 1966ko urtarrilaren 19a) suediar tenislari ohia da. Wimbledongo txapelketa birritan irabazi du (1988 eta 1990ean), Boris Becker alemanari aurrea hartuta. Estatu Batuetako Nazioarteko txapelketa ere bitan irabazi du, 1991n Jim Courierren kontra, eta 1992an Pete Samprasen kontra. Davis kopa hirutan irabazi du (1984, 1985 eta 1994).

## Erreferentziak
Aerolabaingailu

thumb|Aerolabaingailu bat, Wight uharteko Ryde hiritik ateratzen.
thumb|A48 aerolabaingailu bat
thumb|Hivus-10 aerolabaingailu bat
**Aerolabaingailua** () ur edo lur gainean ibiltzeko gai den ibilgailua da, bere azpian eratzen duen haizezko koltxoi bati esker mugitzen dena. Motor batez bere azpian aire konprimituzko geruza bat eratzen du, eta haren gainean ibiltzen da. Toki lauetan eta oztopotsuetan ere ibil daiteke. Ez ordea, malkarretan edo oztopo handiak daudenetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Humus

thumb|Goian, ilun, humusa.

**Humusa** (latinetik: "Humus" = lurra, lurzorua) landare- eta animalia-gaien deskonposizioaren ondorioz lurrean eratzen den kolore arreko gai organikoa da, karbono asko duena. Deskonposizioa era askotako onddo eta bakterioek eragina izaten da. Eratzeko moduaren eta konposaketaren arabera, humus desberdinak ezagutzen dira. Humusa ongarri gisa erabiltzen da lorezaintzan eta nekazaritzan.

Duen karbono kopuru handiak ematen dio humusari bere ohiko kolore iluna. Humifikazioa lurreko mikrobioek (onddoek eta bakterioek) egiten duten humusaren sortze-prozesuari deritzo. Humifikazio prozesuan eragin handia dute klimak eta lurzoruaren ezaugarriek.

Humusa lurzoruaren zati organikoa da, lurzoruko kanpo-geruza duen substantzia beltzaxka. Animalia eta landare-hondakinetatik, eta beren jariakinetatik, sortzen da, lurzoruaren gaineko geruzan dauden mikrobioek hondakin horiek mineralizatzen dituztenean . Hondakin organiko horiek deskonposatzen dituzten mikrobioak, batik bat, aerobioak dira, baina badaude anaerobioak ere. Bakterioek eta onddoek burutzen duten materia organikoaren deskonposizio horrek karbono dioxido (CO2) askatzen du atmosferara, eta humusa sortzen du, zeinak karbonoa, nitrogenoa, fosforoa, potasio eta magnesioa, besteak beste, ditu . 

Humusak lorzoruaren emankortasuna areagotzen du. Humus asko duten lurzoruetan landareak hobeto hazten dira. Horregatik, humusa ongarri bezala erabiltzen da . Basamortuetan eta landaretza ez duten eremuetan ez dago humusik, ezta ustiapen handiko soroetan ere.

[right|thumb|300px| Soroen gehiegizko ustiapenak, [herbizida|herbiziden, pestiziden eta ongarri kimikoen erabilerak, deforestazioak eta artzaintza intentsiboak humusaren desagerpena eragiten dute eta lurzoruaren emankortasunaren desagerpena]]

Humusaren osaketari dagokionez, mikrobioak, mikrobioek materia organikoa deskonposatzerakoan sortutako substantziak eta degradazio biologikoari erresistentzia handia dioten molekula batzuk (lignina edo zelulosa, esaterako) daude .

Orokorrean, humus izena erabiltzen da lurzoruaren jatorrizko materia organikoak bere egitura fisikoa galdu duenean eta masa amorfoa bihurtu denean. Era berean, humusa eta konposta bereizi behar dira: humusean hondakin organikoak deskonposizio prozesu aurreratuago batean daude konposteko hondakin organikoena baino

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lurrustel

## Kanpo estekak
Mihály Babits

**Mihály Babits** (Szekszárd, Austria-Hungaria, 1883ko azaroaren 26a - Budapest, Hungaria, 1941eko abuztuaren 4a) hungarierazko olerkari eta eleberrigilea izan zen. Bere garaiko beste hungariar idazleek bezala, politikan bizi izan ziren gertariak islatu zituen bere lanetan. Shakespeareren, Sofoklesen eta beste hainbaten lanak itzuli zituen. *Virgilio Timarren semea* (1922) eta *Herioren semeak* (1927) idatzi zituen besteak beste.

## Erreferentziak
Jerzy Kawalerowicz

**Jerzy Franciszek Kawalerowicz** (Gwoździec, Polonia, 1922ko urtarrilaren 19a - Varsovia, Polonia, 2007ko abenduaren 27a) zinema-zuzendari poloniarra izan zen, zinemagile sozialisten lehen belaunaldikoa.

## Biografia 
Gai historikoak landu ditu, eta bere *Ama Joana Aingeruena *(1961, *Matka Joanna od Aniołów*) Eliza katolikoak kondenatua izan zen. Bere azken film handia *Lehendakariaren Heriotza* izan zen (1978, *Śmierć prezydenta*).

## Erreferentziak
Mohammed Nadir Shah

**Mohammed Nadir Shah** ( – **Mohammed Nadir** jaioa; Dehra Dun,  – Kabul, ) Afganistango erregea izan zen. Gerra-ministroa izan zen (1919-1923), eta enbaxadore Parisen (1923-1925). Amanullah Khan erregearen aurkako matxinadan borrokatu zen; Kabul hiriburua hartu eta errege izendatu zuten (1929). Konstituzio bidezko monarkia ezarri zuen eta berrikuntza asko egin zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nastia

[thumb|300px|Fotonasita erakusten duen bideo bat, *[Oxalis triangularis* landarean]]
**Nastia** landareen organoen mugimendua da, landareaz kanpoko zerbaitek eragina. Argiak (fotonastia), tenperaturak (termonastia), elektrizitateak (elektronastia), gauak (niktinastia), eta beste indar eragile batzuek sortua izan daiteke. Nastiak hostoak, lore-hostoak, lorezilak, estigmak eta guruin-ileak mugiarazten ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Pigafetta

**Francisco Antonio Pigafetta** (Vicenza, Veneziako Errepublika, 1491 inguru - Vicenza, 1531) itsasgizona eta kronikaria izan zen. Magallanesen espedizioarekin itsasoratu zen, eta bidaiako kronikaria izan zen. Pigaffetaren *Egunkariak* xehetasun handiz jasotzen ditu Brasil, Patagonia eta, batez ere, Mariana eta Filipina uharteetako jatorrizko biztanleen ohiturak eta hizkuntzak.

Pigafettarena izan zen denbora luzean Magallanesen espedizioaren kronikarik zabalduena. Kronika horretan Pigafettak ez zuen inoiz Elkano aipatu. Uste da Pigafettak ez ziola Elkanori barkatu Magallanesen kontra altxatzea, eta horregatik, ordainetan, Pigafettak ez zuen bere kronikan inoiz Elkano aipatu nahiz eta bidaiaren azken zatian Elkano itsasontziko kapitaina izan. 

## Erreferentziak
Port Stanley

**Port Stanley** Malvinetako uhartediko hiria da, 1842tik uhartedi hartako hiriburua dena. Soledad uharteko ipar-ekialdean dago. 1.050 biztanle (1980). Britainiarren basea izan zen Bigarren Mundu Gerran, baina gaur egun merkataritza-portua da batez ere. Larrua eta izokin-olioa esportatzen ditu, eta ikatza, petrolioa eta elikagaiak inportatzen.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stanley

**Stanley** izan daiteke:

## Toponimoak 
* Port Stanley, Malvinetako hiriburua.
* Stanley mendia, Kongoko Errepublikako Demokratikoko mendia.
* Stanley edo Boyoma ur-jauziak, Kongoko Errepublikako Demokratikoko ur-jauziak.
* Stanley Pool edo Pool Malebo, Kongo ibaiko aintzira.

## Biografiak 
* Henry Morton Stanley (1841–1904), britainiar kazetari eta esploratzailea.
* Paul Stanley (1952-), KISS taldeko musikaria.
* Wendell Meredith Stanley (1904-1971), estatubatuar kimikaria.
* Richard P. Stanley (1944-), estatubatuar matematikaria.

## Enpresak 
* Morgan Stanley, AEBko enpresa.
Nicanor Parra

**Nicanor Parra Sandoval** (San Fabián, 1914ko irailaren 5a - La Reina Santiago, 2018ko urtarrilaren 23a) txiletar poeta, matematikari eta fisikaria izan zen. Txileko poesia eraberritu zuen, herrialde horretako folklorean oinarriturik hein handi batean. *Antipoemen* sortzailea izan zen. Obra nagusiak ditu *Cancionero sin nombre* (1937, «Izenik gabeko kantutegia»), *Poemas y antipoemas* (1954, «Poemak eta antipoemak»), *La Cueca larga* (1958, «Kueka luzea»). 2011n Miguel de Cervantes saria eskuratu zuen.

Parraren poesia kritikoa izan da batik bat, kuestionatzailea, antiklerikala, politikoa... Bere antipoema posmodernoez gain, egin zituen ekologikoak ere, eta baita ahozko tradizio popular eta herrikoitik eratorritakoak ere. Absurdoa, umorea, kaleko artea eta kultura herrikoia erabiliz, poesia demokratizatu zuen, adituen esanetan: maila soziokultural desberdineko jendearengana gerturatu zuen poesia.
thumb|Parra ,1935
## Obra aukeratua 
* 1937 - *Cancionero sin nombre*
* 1954 - *Poemas y antipoemas*
* 1958 - *La cueca larga*
* 1962 - *Versos de salón*
* 1963 - *Manifiesto*
* 1967 - *Canciones rusas*
* 1969 - *Obra gruesa*
* 1971 - *Los profesores*
* 1972 - *Emergency Poems*
* 1972 - *Artefactos*
* 1977 - *Sermones y prédicas del Cristo de Elqui*
* 1979 - *Nuevos sermones y prédicas del Cristo de Elqui*
* 1981 - *El anti-Lázaro*
* 1982 - *Poema y antipoema a Eduardo Frei*
* 1982 - *Ecopoemas*
* 1983 - *Chistes parra desorientar a la policía poesía*
* 1983 - *Poesía política*
* 1983 - *Coplas de Navidad*
* 1985 - *Hojas de Parra*
* 1997 - *La Sagrada Familia*
* 2004 - *Lear, rey & mendigo*
* 2006 - *Discursos de sobremesa*
* 2006 - *Obras públicas (erakusketa)*
* 2015 - *Antiprosa*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Nicanor Parra, 2011ko Cervantes Saria, Uhinetan idatzia, blogseitb.net
* Euskarari ekarriak: Nicanor Parra, ekarriak.armiarma.eus
*  Nicanor Parra, nicanorparra.uchile.cl
*  Nicanor Parra, Centro Virtual Cervantes, cvc.cervantes.es
* :Obituarioa *Publico* egunkari digitalean.
Txital

**Txitala** (*Axis axis*) zerbidoen familiako hausnarkaria da, gorputzez oreinaren itxurakoa. 1,40 m inguru luze eta 90 cm inguru garai izaten da. Adar bihurriak eta luze samarrak izaten ditu. Kolorez, marroi gorrixka da, baina orban zuriak ere baditu gorputzean. Nepalen, Ganges ibaiaren inguruetan eta Sri Lankan bizi da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cervidae

## Kanpo estekak 
* 'Axis axis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Chaerephon ansorgei

***Chaerephon ansorgei*** Chaerephon generoko animalia da. Chiropteraren barruko Molossinae subfamilia eta Molossidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Molossidae

## Kanpo estekak 
* 'Chaerephon ansorgei'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Beaujolais

thumb|Kokapena

**Beaujolais** Frantzia erdialdeko lurraldea, Erdialdeko Mendigunearen ekialdean, Loira eta Saône ibaien artean. Bi eskualde nagusi daude Beaujolais lurraldean: ordokia (*côte*), Saona ibai-haranean eta mendialdea (*monts du Beaujolais*, Saint-Rigaud, 1.012 m). Ospe handiko ardoa egiten da han. Hiri nagusiak: Beaujeu eta Villefranche-sur-Saône.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cardiganshire

thumb|Kokapena
**Cardiganshire** (Galesez: *Sir Aberteifi* edo *Caredigion*) Gales mendebaleko antzinako konderria, Cardiganeko badiaren (mendebalean) eta Kanbriar mendien (ekialdean) artean. Cardiganshire Dyfed konderriaren barnean dago 1974. urteaz geroztik. Hiriburua: Aberystwyth. Abere-hazkuntza eta arrantza dira bertako ekonomia-jarduera nagusiak.
## Erreferentziak
Yves Bonnefoy

**Yves Bonnefoy** (Tours, 1923ko ekainaren 24a - Paris, 2016ko uztailaren 1a) frantziar poeta izan zen. Egia zen bere obraren kezka nagusia: *Du movement et de l´inmobilité de Douve *(1953, *Douveren mugimenduaz eta mugimendu ezaz*), *Pierre écrite *(1965, *Harri idatzia*), *Dans le leurre du seuil *(1975, *Hastapenaren amarrua*) eta *Entretiens sur la poésie *(1990, *Solasaldiak poesiaren inguruan*).

## Erreferentziak
Jan Henryk Dąbrowski

**Jan Henryk Dąbrowski** (Pierzchów, Krakovia, 1755 &ndash; Winnogóra, Posnania, 1818) poloniar jenerala izan zen. Varsovia babestu ondoren (1794), Frantziara jo eta herri honen zerbitzuan jardun zuten Poloniako Legioak sortu zituen 1797an. Frederiko Augusto I.a Saxoniakoak Poloniako erreinuko senatari izendatu zuen, Napoleon I.ak bere enperadoretza utzi zuenean (1815).

## Erreferentziak
Francisco Dueñas

**Francisco Dueñas** (San Salvador, El Salvador, 1810eko abenduaren 3a - San Francisco, Ameriketako Estatu Batuak, 1884ko martxoaren 4a) El Salvadorko politikaria izan zen. Errepublikako lehendakari izan zen 1851-1854 bitarteko urteetan, 1856an eta 1863-1871 bitartean. 1870. urtean El Salvadorreko lehen telegrafo-zerbitzua jarri zuen abian. Militarren estatu-kolpe baten ondorioz aginpidea utzi eta erbesteratu behar izan zuen 1871. urtean.

## Erreferentziak
Raymond Duchamp-Villon

thumb|260px|*Zaldia*-ren bi ikuspegi, 1914

**Raymond Duchamp-Villon** (Damville, Eure, 1876ko azaroaren 5a - Cannes, 1918ko urriaren 9a) frantses eskultorea izan zen. Kubismo estiloan egin zituen lan gehientsuenak. Pertsonaiak eta animaliak lantzen zituen. Obra nagusiak: *Emakumearen soina* (1907), *Atleta* (1910), *Baudelaire* (1911), *Burua* (1912), *Amoranteak* (1913), *Emakume jezarria* (1914) eta *Zaldia* (1914).

## Erreferentziak
Lucas Fernández

thumb|260px|*Farsas y églogas*, 1514

**Lucas Fernández** (Salamanca, 1474 - Salamanca, 1542) espainiar antzerkigilea izan zen.

Salamancako Unibertsitatean egin zituen ikasketak: bertako musika-irakasle eta koruko zuzendari izan zen. Bi ikuskizun idatzi zituen, Jesusen Jaiotza eta Pasioa gai harturik. Komediak ere idatzi zituen, kantuz horniturik. Ospe handia izan zuen bere garaian.

## Erreferentziak
Angel Gaztelu

**Angel Gaztelu Gorriti** (Gares, Nafarroa Garaia, 1914ko apirilaren 19a - Miami, AEB, 2003ko urriaren 29a) poeta eta historialaria izan zen.

## Biografia 
Gazte zela Kubara joan eta apaiz-ikasketak egin zituen Habanan. Apaiz egin zen 1938. urtean.

Obra nagusiak: *Poemas* (1940), *Gradual de Laúdes* (1955), *Historia de la pintura religiosa en Cuba* (1956) eta *Historia de la Parroquia del Espíritu Santo* (1958).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gottfried von Strassburg

**Gottfried von Strassburg** (1210 inguruan hila) XIII. mendeko alemaniar olerkaria izan zen.

## Biografia 
*Tristan und Isolde* poema idatzi zuen 1210. urte inguruan, Britainiako Thomasen *Tristan* (XII. mendea) obran oinarrituta. Garai hartako galai-maitasunaz gain, gizarte feudalaren ezaugarri nagusiak ageri dira liburuan. Wagnerren *Tristan und Isolde* operak Gottfrieden obra du oinarri.
## Erreferentziak
Anastas Mikoian

**Anastas Ivanovitx Mikoian** (;  *Anastas Hovhannesi Mikoyan*; Sanahin, Armenia, 1895eko azaroaren 25agreg./azaroaren 13ajul. - Mosku, Errusia, 1978ko urriaren 21a) sobietar politikaria izan zen.

## Biografia 
Alderdi sozialdemokratan sartu zen, eta alderdiaren barruan boltxebikeen artean egon zen. Zuzenean parte hartu zuen Errusiar Iraultzan. Behin baino gehiagotan izan zen ministro. Kontseiluko lehendakariorde izan zen 1946tik aurrera, eta lehendakari 1964-1965 bitartean.

## Erreferentziak
Antony Hewish

**Antony Hewish** (Fowey, Cornwall,  - 2021eko irailaren 13a) britainiar astronomoa izan zen. Cambridgeko Unibertsitatean egin zituen ikasketak. Pulsarra aurkitu zuen (oso tarte labur eta erregularretan errepikatzen diren uhin elektromagnetikoak igortzen dituen neutroi-izarra), bere laguntzaile Jocelyn Bellekin. 1974an, Fisikako Nobel saria jaso zuen, Martin Rylerekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chaerephon bivittatus

***Chaerephon bivittatus*** Chaerephon generoko animalia da. Chiropteraren barruko Molossinae subfamilia eta Molossidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Molossidae

## Kanpo estekak 
* 'Chaerephon bivittatus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Richard Wilson

**Richard Wilson** (Penegoes, Montgomeryshire, gaur egun Powys, Gales, 1714ko abuztuaren 1a - Denbighshire, Gales, 1782ko maiatzaren 15a) pintore galestarra izan zen.

## Biografia 
1749-1756 urteetan Italian bizi ondoren Ingalaterrara joan zen, eta Jurgi III.a erregeak 1768. urtean sortu berri zuen Akademiako kide egin zuten. Paisaiak pintatu zituen batez ere. Londresko Galeria Nazionalean daude ikusgai haren koadroak.

## Erreferentziak
Xingu

**Xingu** Brasilgo ibaia da, Amazonas ibaiaren eskuinaldeko adar nagusia. 1.640 kilometro luze da, eta 520.300 kilometro koadroko eremua drainatzen du. Serra do Roncador eta Serra Formosako mendikateen artean du iturburua, eta Mato Grosso eta Pará estatuetatik igarotzen da. 150 kilometrotan ontziz ibil daiteke, baina ibilguan zehar, erdi eta behealdean bereziki, ur-laster eta jauzi ugari dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Naberezhnye Txelny

**Naberezhnye Txelny** (; ), 1930 arte **Txelny** eta 1982-1988 bitartean **Brezhnev** deitua, Errusiako erdi-mendebaldean dagoen Tatarstan errepublika autonomoko bigarren hiririk handiena da. Industria-gune handi hau Kama ibaiaren ertzean dago, Nizhnekamsk urtegitik gertu, eta Kazanetik 225 km ekialdera. 2010ean 513.193 biztanle zituen.

Tukayevsky eskualdeko zentro administratiboa da, beste eskualde batekoa bada ere.

## Historia 
Iturri batzuen arabera 1172an sortu zuten, Yar Chally izenarekin. 1930ko abuztuaren 10ean eman zioten hiri estatusa. Leonid Brezhneven omenez, Brezhnev deitu zioten 1982tik 1988ra.

## Biztanleria 
2010ean 513.193 biztanle zituen. %45,6 tatariarrak dira, %44,9 errusiarrak, %2,2 txuvasak, %1,7 ukrainarrak eta %1,5 baxkirrak.

## Ekonomia 
Kamaz eta ZMA kamioiak egiten dira bertan eta ibilgailuak egiteko munduko zentrorik handiena dauka. Kamaz munduko lantegirik handienetakoa da, bi milia karratuko azalerarekin. Naberezhnyen dagoen SPRUT enpresak 1987an SprutCAM CAx softwarea sortu zuen.

## Iruditegia 

File:Энтузиастлар бульвары.jpg|Энтузиастлар бульвары, «Gogotsuen etorbidea»
File:Чаллы татар театры.JPG|Naberezhnye Chelny Tatar estatuko antzerkia
File:Чаллыда Сабантуй.JPG|Sabantuy
File:Чаллы ТЭЦ.jpg|Bero eta elektrizitateko ziklo konbinatuko planta
File:Кама_Industrial_Park_"Master".jpg|*Kamaz Master* industriagunea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* Naberezhnye Txelnyri buruzko bideo bat.
Denton Cooley

**Denton Arthur Cooley** (Houston, Texas, AEB, 1920ko abuztuaren 22a - *ib.*, 2016ko azaroaren 18a) mediku estatubatuarra izan zen.

## Biografia 
Bihotz artifizial oso bat gizaki baten gorputzean jartzea lortu zuen lehen kirurgialaria izan zen (1969, Houstongo Saint Luke´s ospitalean), Michael DeBakey eta beste mediku batzuekin batera. Gaixoak hiru egunez eduki zuen aipaturiko *bihotza*, beste gizaki batena ipini zioten arte.

## Erreferentziak
Tarasko

thumb|alt=|Intsentsu-ontzi taraskoa

**Tarasko** Mexikoko erdialdeko indiar herriaren izena da, Michoacan estatuko iparraldean bizi dena. Aztekei aurre egin zieten, baina espainiarrek menderatu zituzten. Gaur egun 200.000 tarasko inguru dira. Nekazaritza, arrantza eta oihalgintzatik bizi dira. Aipagarria da taraskoen musika, Mexikoko herri-musikan eragin handia izan duena.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joan Idiakez

**Joan Idiakez Olazabal** (Madril, Espainia, 1540ko martxoaren 12a - Segovia, 1614ko urriaren 12a) politikaria izan zen, Alfontso Idiakezen semea, Idiakez leinukoa. Madrilen jaioa, gipuzkoar familiakoa zen, eta horregatik euskalduna zen. Euskal hizkuntzaz gainera, bazekien gaztelaniaz, frantsesez, latinez eta grekoz ere. Joan Idiakezek eskatu zion Esteban Garibairi euskarazko errefrauak biltzea.

Genoako eta Veneziako enbaxadore izan zen eta Filipe II.a Espainiakoaren eta Filipe III.a Espainiakoaren agintaldietan estatu-idazkari izendatu zuten. Beste kargu politiko batzuk ere izan zituen bere esku. Donostian berrikuntza-lan handiak egin zituen: Motako gazteluko iturriak, eta abar.

## Erreferentziak
Charles Renard

**Charles_Renard** Frantses ingeniari militarra (Damblain, Vosgeak, 1847 &ndash; Meudon, 1905). *La France* globo gidagarria egin zuen bera zuzendari zen Chalais-Meudongo enpresan (1884). Aerostato horrek zazpi kilometroz iraun zuen airean, zirkuitu itxi batean. 1904. urtean *Renard* izeneko hegazkingintzarako motor arinen lehen lehiaketa sortu zen.

## Erreferentziak
Vicente Cobreros

**Vicente José María Cobreros Uranga** (Tolosa, Gipuzkoa, 1898ko maiatzaren 31 &ndash; Donostia, Gipuzkoa, 1976ko irailaren 15a) gipuzkoar pintore eta arte-kritikaria izan zen.

## Biografia 
Madrilen egin zituen arte-ikasketak. Bere koadro ospetsuenak *Shiri-miri*, *Rinconete y cortadillo*, *El cafetín del puerto* eta *La sardinera* dira. Arte-kritikari gisa *Unidad* egunkarian eta *Radio San Sebastián* irratian jardun zuen, J. Arramale ezizenez.

## Erreferentziak
Maria Dąbrowska

**Maria Dąbrowska** (Rusow, Kalisz hiritik hurbil, Polonia, 1889ko urriaren 6a - Varsovia, Polonia, 1965ko maiatzaren 19a) poloniar idazlea izan zen.

## Biografia 
Natura-zientziak eta Psikologia ikasketak egin ondoren ospe handia hartu zuen laborarien bizitza gaitzat duen *Beheko Jendeak* (1925) obrarekin. Bere maisu-obra den *Noce i dnie* (*Gauak eta egunak*) ziklo epikoa, 1932 eta 1934 bitartean idatzi zuen.

## Erreferentziak
José Erviti

**José Erviti Segarra** (Iruñea, Nafarroa, 1852ko abuztuaren 4a - Donostia, Gipuzkoa, 1900eko urtarrilaren 9a) musika irakaslea izan zen.

## Bizitza 
Madrilgo Musika Kontserbatorioan egin zituen ikasketak. Emilio Arrieta maisuak eskaturik Meridara jo eta bertan ospe handiko Musika Banda eta Orkestra Akademia sortu zuen. Ondoren Donostiara hurbildu eta Erviti Musika Etxearen zuzendari izan zen. Harena da *La Navarra* obra. Errenterian hain ezaguna den *Zentenarioa* kalejiraren egilea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jose Maria Iraola
* Teodoro Gamon
* Hipolito Gezala
* Zentenarioa
* Madalenak

## Kanpo estekak
Damaso Etxeberria Iturralde

**Damaso Etxeberria Iturralde** (Bordele, Frantzia, 1834ko abenduaren 11 &ndash; Elizondo, Baztan, 1886ko maiatzaren 29a) nafar politikari eta euskal idazlea izan zen.

## Bizitza 
[thumb|eskuinera|250px|[Elizondoko Datueberria, Damaso Etxeberriaren bizitokia.]]
Bordelen 1834ko abenduaren 11n jaio izanagatik ere, zinez baztandarra zen. Haren aita Martin Luis Etxeberria berroetarra izan zen, Baztango alkate eta armada karlistako brigadierra Lehen Karlistaldian, 1838ko Erreniagako guduan hil zena; ama, aldiz, Angeles Iturralde Aldekoa, Datue jauregiko nagusia zen. Gerra amaitu ondoren itzuli ziren ama-semeak Elizondora.

Bere aita bezala, Damaso Etxeberria ibarreko alkatea izan zen, eta baita Nafarroako Junta Karlistaren partaidea ere Bigarren Karlistaldian. 1874tik 1876ra, Burgosetik deserrituak izan ziren 35 fraide eta ikasle lazarista aterpetu zituen Datue jauregian.

## Lanak 
Ez zen oso idazle emankorra izan; alabaina, San Frantzisko Xabierkoari eginiko bertso batzuen egilea dugu, 1857ko urriaren 18an Bonaparte printzeak berak Elizondon bertan jaso zituenak. Bertso horiek argitara eman zituen lehenbizikoa Nikolas Altzola izan zen, 1967ko Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen aldizkarian. Geroago Rosa Miren Pagolak jaso zituen *Bonaparteren Ondareko Eskuizkribuak* lanean.

*Nafarroco hume noblea*

*Catedratico Parisen*

*Ygnacio duzu seguitzen*

*Ceruac manic bidea*

*Itzala munduco fama gucia*

*Daucazu despreciatua.*

*O saindu miragarria*

*Apostolu famatua*

*Yguzu Javier escua*

*Artzeco zure vicia*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bidador, Joxemiel *Baztango euskal idazleen berri laburra*, Euskaldunon Egunkaria, 2000-1-21; 2000-1-28; 2000-2-4; 2000-2-11; 2000-2-18; 2000-2-25, zubitegia.armiarma.eus
*  Dámaso de Echeverría Iturralde, Auñamendi Entziklopedia, euskomedia.org
Chaerephon chapini

***Chaerephon chapini*** Chaerephon generoko animalia da. Chiropteraren barruko Molossinae subfamilia eta Molossidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Molossidae

## Kanpo estekak 
* 'Chaerephon chapini'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Guanabano

**Guanabanoa** (*Annona muricata*) Annonazeoen familiako zuhaitz txiki samarra da. Marrubiaren itxurako fruitu azalberdea eta mamizuria ematen du; arantza moduko luzakinez estalia izaten du azala. Oso gozoa da jateko. Berez Karibeko zuhaitza den arren, Ameriketako tropiko lurraldeetara eta Afrikako mendebalera zabaldua dago.

## Deskribapena 
### Landarea 
Zuhaitz txikia da, 3-8 metrotako altuera hartzen duena. Oinarritik adarkatu egiten da. Adarrak gorrixkak dira eta azala zimurra, latza eta apurtua dute. Zuhaitzaren hostajea oso trinkoa da.

Hostoak sinpleak dira, 5-15 cmko luzera dutenak. Itxura obalatua dute, gogorrak eta leunak dira eta kolore berde iluna dute.

Loreak axilarrak dira berez baina zurtoinaren edo adarren edozein lekutan kokatuta ikus daitezke. Hiru sepalo txiki dituzte, 5 mm baino txikiagoak, eta sei petalo dituzte, kanpoaldera hiru askeak eta barrualdera tolesturiko beste hiru. Petaloek hasieran kolore berdea izaten dute eta ondoren horixkak bihurtzen dira. 

### Fruitua 
Fruitu handiak ematen ditu, annonazeoen artean handienak. Berez elkarturiko fruitu ugari dira. 170 hazi inguru izan ditzake bakoitzak. 14-40 cm arteko luzera hartzen dute, 10-12 cm arteko diametroa, eta batazbeste 2'9 kg pisatzen ditu. Fruituaren azala fina baina gogorra da. kolore berea du eta arantza ugari ditu gorantz begira. Mamia zuria da, zuntza asko duena eta oso usaintsua. Gzoa da.

Haziak zapalak dira eta 15-20 mm tamaina dute. 

## Banaketa 
Ez da ezagutzen zehazki non sortu zen baina jatorriz Hego Amerikakoa da. hainbat adituk uste dute jatorria Kolonbian izango zuela, bertan aurkitzen baita barietate aniztasun handiena. Eremu tropikalean aurkitzen da gaur egun, itsas mailatik hasi eta 1.150 metrotako garaierararte. Amerikan eta Afrikan asko landatu bada ere ez dira azalera hadiak osatzen, normalean banakoen baratzetan agertzen da. Kafe landareari itzala emateko erabiltzen da Nikaraguan eta Costa Rican. Fruitua ematen goiztiarra denez mango eta ahuakate artean landatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ernst Kaltenbrunner

**Ernst Kaltenbrunner** (Ried im Innkreis, Austria-Hungariako Inperioa, gaur egun Austria, 1903ko urriaren 4a - Nurenberg, Alemania, 1946ko urriaren 16a) austriar abokatu eta politikaria, Bigarren Mundu Gerran Alemania Naziko goi-mailako ofiziala izan zen. Alderdi Nazionalsozialistan sarturik, 1938an Austriako SSetako taldeburu izendatu zuten. 1943an, txekiar abertzaleek Reinhard Heydrich hil ostean, haren lekua hartu zuen RSHAren zuzendaritzan. Nurenbergeko epaiketetan hiltzera kondenaturik, urkatu egin zuten.

## Erreferentziak
Kwakiutl

**Kwakiutl** Ipar Amerikako mendebaleko izen bereko herri amerindiarreko kidea da, Kanadako Vancouver uharteko kostaldean bizi dena. Wakash hizkuntzaren hainbat dialekto darabiltzate. Arrantzatik bizi dira, eta trebetasun handia dute egurra lantzen: zurezko etxeak, txalupak, totemak eta abar egiten dituzte.
## Erreferentziak
John Howard Northrop

**John Howard Northrop** (Yonkers, New York, AEB, 1891ko uztailaren 5a - Wickenburg, Arizona, AEB, 1987ko maiatzaren 27a) Estatu Batuetako biokimikaria izan zen.

## Biografia 
Kaliforniako unibertsitateko irakaslea. Biologia kimikoan espezializatu zen, eta proteina birikoak, diastasak, bakteriofagoak eta, batez ere, entzimak ikertu zituen. 1946an Kimikako Nobel saria eskuratu zuen, James Batcheller Sumner eta Wendell Meredith Stanleyrekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wilhelm von Opel

**Adam Wilhelm Opel**, **von Opel** 1917an noblezia eskuratu ondoren (Rüsselsheim, Hessen, Alemania, 1871ko maiatzaren 15a - Wiesbaden, Hessen, 1948ko maiatzaren 2a) alemaniar ingeniaria izan zen.

## Biografia 
Bere aitak, Adam Opelek, euren izeneko lantegia sortu zuen 1862. urtean. Hasieran josteko makinak egiten zituzten, ondoren bizikletak eta 1898tik aurrera autoak, aita 1895ean hil ostean: Wilhelm eta Fritz Opel anaiek ekin zioten automobilgintzari.

Bigarren Mundu Gerran asko indartu zen Opel enpresa, Alemaniarentzat autoak eginez. Gaur egun automobilgintzan munduko ekoizlerik indartsuenetakoa da.

## Erreferentziak
Maria Luisa Ozaita

eskuinera|thumb|260px|Maria Luisa Ozaitak Klabezina ere jotzen zuen.

**Maria Luisa Ozaita Marqués** (Barakaldo, 1939ko maiatzaren 20a - Madril, 2017ko apirilaren 5a) bizkaitar musikagile ezaguna izan zen. Piano-jotzailea, klabezin-jotzailea, musikologoa, irakaslea eta zuzendaria izan zen. Emakumeek egindako musikaren hedapenean aitzindaria izan zen. Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko kide eta Espainiako Emakumeen Musika Elkartearen sortzaile eta lehendakaria izan zen.

## Biografia 
María Luisa Ozaita Marquis Barakaldon jaio zen, Bizkaian. Tuteran eta Iruñean egin zituen lehen Musika ikasketak, Fernando Remacha irakaslearekin. Ondoren Santiagon eta Granadan aritu zen Konposizioa ikasten, baita Kopenhagen ere. J.L. Rodrigorekin aritu zen, eta Dimitar Furdnadjiev bulgariar biolontxelistarekin. Kopenhagen jarraitu zuen ikasten Leif Thybo eta K. J. Isaksenekin, truke-beka bati esker. Klabezina edo klabezinbaloa ere ikasi zuen Kenneth Gilbertekin Frantzian eta Darmstadten (Alemania).   2017ko apirilaren 5ean hil zen 77 urte zituela. 

2007an, Madrilgo Komunitateko Kultura Sailak Omenaldia Bernard Shaw-i ganbera-obra bat enkargatu zion emakume-aktore eta gitarrarentzat.

Konpositore gisa, bere lana nazioarteko hainbat jaialditan interpretatu da: Frauen Music de Viena, Donne in Música de Roma, Festival de Donne in Música, Alacant, Festival de Mujeres en la Música de Getxo, COMA de Madrid... 2009an OSEk Cartones goyescos lana estreinatu zuen, 2010eko ekainean, Musikaldia ixteko. COMA 2009 jaialdian, Manuel Guillen biolin-jotzaileak biolin bakarrerako SUITE estreinatu zuen, instrumentista horri eskainia. 2010eko azaroan, Cádizko jaialdian, *Serenidad bajo la lluvia (Suitea)* lana estreinatu zen Flauta sol eta do-n eta moko-txirularako, eta Marinba, 'palo de lluvia' eta perkusio txikia.

Emakumeek egindako musika zabaltzearen aitzindaria, Euskal Herriaren Adiskideen Elkarteko kide izan zen 1983az geroztik, eta 1989an Asociación Española de Mujeres en Música erakundearen sortzaile-burua izan zen. Presidentetzan egon zen 20 urtean.  

## Lanak 
Ozaitak batez ere kamerarako lanak eta lan sinfonikoak konposatu zituen. Bere gitarrarako konposizioak ere ezagunak dira. 

### Diskografia 
## Omenaldiak 
* 2010ean *Euskal emakume musikagileak* deituriko kontzertua antolatu zuten Bilboko Campos Eliseos antzokian. Ekimena Maite Idirin soprano bizkaitarraren ikerketa batetik sortu zen. Euskal emakume musikagileak ahanzturan gal ez zitezen eta haiek egindako lanari nolabaiteko aitorpena emateko. Maria Luisa Ozaita, Emma Chacón, Julie Adrianne Karrikaburu eta Emiliana Zubeldiari egindako omenaldia izan zen.
* 2020an Juan March Fundazioak kontzertu bat programatuko zuen Madrilgo egoitzan. *Voces inéditas: mujeres compositoras* izenburupean. Bidegabe ahaztuak izan ziren, Maria Luisa Ozaita, Emma Chacon, Julie Adrianne Karrikaburu, Emiliana Zubeldia eta Ana Idiartborderen eta Ozaitaren lana aldarrikatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Maria Luisa Ozaita Auñamendi Entziklopedian.
* :Maria Luisa Ozaita Youtuben.
Clupeidae

**Klupeido** edo **Clupeidae** klupeiformeen ordenako izen bereko familiako arrainez esaten da. Ur gazi edo gezetan bizi daitezke. Ardatz-egiturakoa eta alboetara estutua dute gorputza. Uretako sakonera handietan bizi dira, baina erruteko garaian itsasertzera eta azaleko uretara igotzen dira. Ezagunenak sardina eta sardinzarra dira.

## Generoak 
* *Alosa*
* *Amblygaster*
* *Anodontostoma*
* *Brevoortia*
* *Chirocentrodon*
* *Clupanodon*
* *Clupea*
* *Clupeichthys*
* *Clupeoides*
* *Clupeonella*
* *Congothrissa*
* *Corica*
* *Dayella*
* *Dorosoma*
* *Ehirava*
* *Escualosa*
* *Ethmalosa*
* *Ethmidium*
* *Gilchristella*
* *Gonialosa*
* *Gudusia*
* *Harengula*
* *Herklotsichthys*
* *Hilsa*
* *Hyperlophus*
* *Ilisha*
* *Jenkinsia*
* *Knightia* (aurrehistorikoa)
* *Konosirus*
* *Laeviscutella*
* *Limnothrissa*
* *Lile*
* *Microthrissa*
* *Minyclupeoides*
* *Nannothrissa*
* *Nematalosa*
* *Neoopisthopterus*
* *Odaxothrissa*
* *Odontognathus*
* *Opisthonema*
* *Opisthopterus*
* *Pellonula*
* *Platanichthys*
* *Pliosteostoma*
* *Poecilothrissa*
* *Potamalosa*
* *Potamothrissa*
* *Raconda*
* *Ramnogaster*
* *Rhinosardinia*
* *Sardina*
* *Sardinella*
* *Sardinops*
* *Sauvagella*
* *Sierrathrissa*
* *Spratelloides*
* *Spratellomorpha*
* *Sprattus*
* *Stolothrissa*
* *Tenualosa*
* *Thrattidion*

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Takikardia

**Takikardia** bihotz-taupaden lastertzea da. Minutuko 90 taupadatik gorako maiztasunari deitzen zaio takikardia. Fisiologikoa izan daiteke (jaio berriarena, ahalegin baten ondoriozkoa edota emozio batek eragina), baina, askotan, bestelako eritasun edo sintomekin batera ageri ohi da (sukarra, bihotzeko gaixotasunak, etab.).
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William Prout

**William Prout** (Horton, Gloucestershire, Ingalaterra, 1785eko urtarrilaren 15a - Londres, Ingalaterra, 1850eko apirilaren 9a) britainiar kimikari eta sendagilea izan zen.

## Biografia 
Urea, azido urikoa eta zistina aztertu zituen, eta urdail-urinean azido klorhidrikoa dagoela frogatu zuen. Hipotesi bat eman zuen, honela dioena: "elementu kimiko guztien atomo-pisuak hidrogenoaren atomo-pisuaren multiplo osoak dira".

## Erreferentziak
Antoine de Jussieu

**Antoine de Jussieu** (Lyon, 1686ko uztailaren 6a - Paris, 1758ko apirilaren 22a) frantses botanikoa izan zen. Medikua zen, eta erregearen lorategiko zaindari nagusia izan zen. Botanikari buruzko lan bat idatzi zuen: *Traité des vertus des plantes* (1771, *Landareen tasunei buruzko tratatua*). Halaber, lan interesgarriak egin zituzten botanikaren alorrean Bernard eta Joseph bere anaiek.

## Erreferentziak
Nadia Boulanger

**Nadia Boulanger** (Paris, 1887ko irailaren 16a - 1979ko urriaren 22a) musikagile frantsesa izan zen. Lili Boulanger piano-jotzaile bikainaren (Erromako Sari Nagusia irabazi zuen lehen emakumea, 1913) ahizpa zen. Musikaren pedagogian jardun zuen bizitza osoan Nadia Boulangerrek. Bere ikasle izandakoen artean, Jean Françaix, Igor Markevitx eta Aaron Copland daude.

## Erreferentziak
Jose Ramon Amondarain

thumb|300px|2021ean Donostian atzera begirako erakusketa egin zuen.
**Jose Ramon Amondarain Ubarrarlore** (Donostia, Gipuzkoa, 1964ko maiatzaren 5a) margolaria da. Nazioartean ezaguna da.

## Bizitza 
Hasieran abstrakzioa landu zuen bere lanetan, eta geroago pinturaren materialtasuna azaltzen saiatu zen, horretarako ekai ezberdinak erabiliz. Bere lanen artean, olioarekin modelatutako objektuak, argazki-paperean eginiko marrazkiak, inpresio digitalak eta abar ageri dira.

Arte Ederretako lizentzia lortu zuen Euskal Herriko Unibertsitatean, margolaritza espezialitatean. Ondoren bere formakuntzarekin Artelekun jarraitu zuen, Donostian. Gero, Berlingo Künstlerhaus Bethanien zentroko ikasketa programan egonaldia egin zuen.

Hainbat aretoetan erakutsi du bere lana, honako hauetan, adibidez: Rekalde Aretoa (Bilbo), Guggenheim Museoan (Bilbo), Patio Herreriano Museoan (Valladolid), CAAM museoan (Las Palmas Kanaria Handikoa), Palais de Beaux-Arts gunean (Brusela) La Casa Encendidan (Madril), Koldo Mitxelena Kulturunean (Donostia), Galdiano Museoan (Madril), Artium Arte Garaikidearen Euskal Zentro-Museoan (Gasteiz)...

Nazioarteko azoketan ere askotan parte hartu du. Hona hemen horietako batzuk: ARCO, Madril; ART BASEL, Basilea; ART FORUM BERLIN, Berlin; ART AMSTERDAM, Amsterdam; ART BEIJING, Beijing.

Haren lanak ikusgai daude Gasteizko Artium Museoan eta Madrilgo Reina Sofia Museoan, eta zenbait bildumatan: Bartzelonako La Caixa Fundazioarenean, Madrilgo CA2M zentroarenean, Coruñako Unión Fenosa museoarenean edo Espainiako Bankuarenean.

1993an Endesa Beka lortu zuen; 1999an, Botin Beka, eta 2018-2019an Erromako Espainiako Akademiarena.

Jose Ramon Amondarainek Euskal Herriko artista nabarmenenetako bat da, baina Euskal Herritik at ere presentzia izan du azken hamarkadetan, pinturaren arloari buruz izan diren nazioarteko eztabaidetan. Artista poliedrikoaren adibide ona da.

## Erakusketak 
* 2021ean, Donostian, Kubo aretoan, *Irudiak astintzea* atzera begirako erakusketa egin zen. Komisarioa Francisco San Martin izan zen. Erakusketa hori eskulturan zentratu zen, ziur aski bere lanean gutxien ezagutzen den arloan. 200 pieza baino gehiago erakutsi ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chaerephon johorensis

***Chaerephon johorensis*** Chaerephon generoko animalia da. Chiropteraren barruko Molossinae subfamilia eta Molossidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Molossidae

## Kanpo estekak 
* 'Chaerephon johorensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Peio Zabaleta

**Peio Zabaleta** (Iholdi, Nafarroa Beherea, 1961) musikagilea da.

## Bizitza 
1979an hasi zituen Musika ikasketak, Baionako Kontserbatorioan. Parisko Musika Kontserbatorio Nazionalean Harmonia, Kontrapuntu, Fuga, Instrumentazio eta Orkestrazio ikasketak egin zituen.

## Lanak 
Musika sinfonikoa, kontzertuak (*Le Vaisseau d’Airain* pianorako kontzertua), orkestrarentzako kontzertua (*Candi Dassa*), opera (*Ilargi Xendera*, 1996), kantata profanoa (*Bidaia*, 1993, koru-orkestrarako musika), balleta (*La chambre d’amour*, Thierry Malandain eta Zentro Koreografiko Nazionalarekin), ganberako musika, piano hutserako musika, organorako musika, eta antzerki eta zinemarako musika ere egin du.

## Erreferentziak
Josep Clarà

thumb|260px|*La Diosa*
**Josep Clarà** (Olot, 1878ko abenduaren 16a - Bartzelona, 1958ko azaroaren 4a) katalan eskultorea izan zen.

Mediterraneo aldeko eskultura klasikoak eman duen artista nagusietakoa izan zen. Auguste Rodinen ikaslea izan zen (1900), eta Greziako molde klasikoen araberako lanak egin zituen. Lan nagusiak: *Éxtasis *(1905), *El crepúsculo*, *Deessa* (1916, *La Diosa*), *Juventud*.

## Erreferentziak
Luigi Dallapiccola

**Luigi Dallapiccola** (Pisino d´Istria, gaur egun Pazin, Kroazia, 1904ko otsailaren 3a - Florentzia, Italia, 1975eko otsailaren 19a) italiar musikagilea izan zen.

Dodekafonismoaren aitzindaria izan zen Italian. Operak ("Gaueko hegaldia", 1937; "Presoa", 1950), oratorio bat (*Job*, 1950), ballet bat (*Marsia*, 1942), pianorako bi pieza, koruentzako bi obra (*Requiescant*, 1958) eta ganbera-musikarako obrak idatzi zituen.

## Erreferentziak
Guanidina

**Guanidina** konposatu organikoa da, oso basikoa, arbiaren, perretxikoen, gari-hazien eta abarren uretan izaten dena. Kristalinoa da eta 50&nbsp;°C-an du fusio-puntua. Aise urtzen da uretan eta alkoholetan. Guanidinaz egindako zenbait konposatu medikuntzan erabiltzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alexander Fredro

**Alexander Fredro** (Surochów, gaur egun Polonia, 1793ko ekainaren 20a - Lviv, gaur egun Ukraina, 1876ko uztailaren 15a) polonierazko antzerkigilea izan zen. Molièreren eta Carlo Goldoniren eragina nabari zaio haren komedia askori. Poloniako lehen antzerkigiletzat hartzen da.

Lan aipagarrienak: *Geldhab jauna* (1818), *Damak eta husarrak *(1825), *Jowialski jauna* (1832), *Zemsta* (1833, *Mendekua*) eta *Neskatilen zinak* (1833).

## Erreferentziak
Kromatoforo

[thumb|alt=Lateral view of [:en:Zebra Danio|zebrafish body illustrating how chromatophores facilitate a chromatic response to 24 hour exposure to a dark background (top) and light background e|Zebra-arrainaren albo-ikuspegia. Kromatoforoen erantzuna, 24 orduko esposizioaren ondoren, hondoa iluna denean (goian) eta hondoa argia denean (behean)]]

**Kromatoforoa** landareetan eta animalien azalean aurkitzen den zelula berezia da, barnean koloreetako pikor txiki bat edo gehiago dituena. Neurriz bizkor aldatzeko duten gaitasuna da zelula horien ezaugarrietako bat. Zelula horien neurriaren arabera aldatzen dute kolorez (mimetismoa) horretarako gaitasuna duten animaliek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Krotalo

**Krotalo** izenarekin honakoak izenda daitezke:
* **Crotalinae** suge subfamilia.
* ***Crotalus*** subfamilia horren barruan sailkatzen den generoa.
* **Txindata** musika-instrumentua izendatzeko beste modu bat.
Ploieşti

**Ploieşti** Errumaniako hegoaldeko hiria eta Prahova barrutiko hiriburua da, Telajan ibaiaren ertzean. 211.657 biztanle. Errumaniako petrolio-hobi nagusietako batzuk daude Ploieşti inguruan. Industria (petrolio-findegiak, industria kimikoa, ehungintza, petrolioa ustiatzeko makineria) da ekonomia-jarduera nagusia.

## Klima 
## Herri eta hiri senidetuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chaerephon leucogaster

***Chaerephon leucogaster*** Chaerephon generoko animalia da. Chiropteraren barruko Molossinae subfamilia eta Molossidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Molossidae

## Kanpo estekak 
* 'Chaerephon leucogaster'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Pieter Jansz Saenredam

[thumb|260px|[Utrechteko elizaren barnealdea, 1645.]]

**Pieter Jansz Saenredam** (Assendelft, Herbehereak, 1597ko ekainaren 9a - Haarlem, Herbehereak, 1665eko maiatzaren 31) margolaria izan zen. Jacob van Campen alemaniar arkitektoaren adiskide izan zen. Elizen barnealdeak margotu zituen, batez ere. Kolore leun gardenak erabili zituen. Obra nagusiak: Haarlemgo San Bavon eliza, Amsterdamgo udaletxe zaharra eta Utrechteko elizaren barnealdea.

## Erreferentziak
Charlotte Rampling

**Charlotte Rampling**, jaiotza-izenaz **Tessa Charlotte Rampling** (Sturmer, Ingalaterra, 1946ko otsailaren 5a), britainiar zinema-aktorea da.

## Biografia 
Richard Lesterrek zuzenduriko *The Knack and How to Get It* (1965, *Knack eta nola lortu*) filmak ezagutarazi zuen aktore gisa. Misterio-kutsuko pertsonaiak antzeztu ditu, batez ere; *Il portiere di notte *(1947), *La caduta degli dei* (1969, *Jainkoen eroraldia*), *Zardoz* (1974), *Gaueko atezaina*), *Farewell, My Lovely *(1975, *Adio kuttuna*), *Orca* (1977, *Orka*), *Stardust Memories* (1980), *The Verdict* (1982), *Angel Heart* (1987), *Paris by Night* (1988), *Sous le sable* (2000), *Swimming Pool* (2003), *Immortel* (2004), *Lemming* (2005).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  *charlotterampling.net* webgunea
Warta

**Warta** (; ) Poloniako mendebal-erdialdeko ibaia da, Oder ibaiaren adarra. 808 km luze da, eta 54.607 km2-ko ibai-arroa hartzen du.

## Ibilgua 
Olkuszeko goi-ordokian du iturburua; Częstochowa, Poznań eta Gorzów Wielkopolskiko hiriak alderik alde igaro ondoren, Oder ibaiarekin bat egiten du. Warta ibaiaren adar nagusiak Prosna eta Notec dira.

## Zeharkatutako hiriak 
* Zawiercie
* Myszków
* Częstochowa
* Działoszyn
* Sieradz
* Warta
* Uniejów
* Koło
* Konin
* Pyzdry
* Śrem
* Mosina
* Puszczykowo
* Luboń
* Poznań
* Oborniki
* Obrzycko
* Wronki
* Sieraków
* Międzychód
* Skwierzyna
* Gorzów Wielkopolski
* Kostrzyn nad Odrą

## Ibaiadarrak 
### Eskuinaldetik 
* Widawka
* Ner
* Wełna
* Noteć

### Ezkerraldetik 
* Liswarta
* Prosna
* Obra
* Postomia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Florence Arthaud

**Florence Arthaud** (Boulogne-Billancourt, 1957ko urriaren 28a - La Riojako probintzia, Argentina, 2015eko martxoaren 9a) frantses nabigatzailea izan zen.

Ozeano-zeharkaldi bat irabazi duen lehenbiziko emakumea izan zen (*Ronaren bidea*, 1990). Urte hartan bertan, Atlantikoa bakarka zeharkatzeko ordura arteko marka hautsi zuen, eta 1992an berriz egin zuen balentria. *Transpazifiko* bidea ere egin zuen 1997an, Bruno Peyronekin batera.

Argentinan hil zen 2015ean, helikoptero biren arteko talka batean.

## Erreferentziak
Jose Ramon Zubillaga

**Jose Ramon Zubillaga** (Bedaio, Tolosa, 1891ko urtarrilaren 3a - Buenos Aires, Argentina, 1975eko abenduaren 25a) gipuzkoar idazlea izan zen. Euskal emigrantea Argentinan, han aberastu egin zen. Bere lan guztiak euskaraz idatzi zituen. Autodidakta zen.

## Biografia 
Jaioterrian artzain eta Tolosan arotz  ibili ondoren, Argentinara joan zen; Bahia Blancan esne-saltzen ibili zen. Handik Buenos Airesera jo zuen eta kafe-etxe bat hartu zuen. 37 urte zituelarik Mariana Saldubehere lapurtarrarekin ezkondu zen Urte batzuk geroago Beti Jai izeneko frontoia eta jatetxea eraiki zuen. 1964an autobiografia lan bat argitaratu zuen, *Auspoa* liburu sailean, *Lardasketa* izenburuarekin. Liburu horretako hitz laua herri literaturaren alorrean sartzen da bete-betean. 1972an Ekin argitaletxean *Euskaldunak Argentinan* saiakera plazaratu zuen. Bi liburu argitaratu gabe utzi zituen: *Ene sorterria* eta *Aralarko lapurra*.

## Obra 
* ''Lardasketa (Parrez ta negarrez Bedayo'tar batek Argentina'n idatzia)*, Auspoa liburu saila 40-41 zk., Tolosa, 1964. Lan honetan Antonio Zavalaren zuzenketak nabariak dira.
* *Euskaldunak Argentinan*, Ekin, Buenos Aires, 1972.
* *Ene sorterria*, argitaratu gabea.
* *Aralarko lapurra*, argitaratu gabea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Lardasketa'' liburu osoa.
Copiapó

**Copiapó** Txileko iparraldeko komuna eta hiria da, izen bereko eskualdeko eta probintziako hiriburua, Copiapo ibaiaren ertzean dagoena. 70.241 biztanle (1982). Kobre-, urre- eta zilar-hobiak. Copiapo hiriaren eta Caldera bere portuaren arteko burdinbidea Hego Ameriketako zaharrena da. Lurrikarek hainbat alditan suntsitutako hiria da (1892an, 1922an, 1939an).

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Copiapóko udalaren webgunea.
Hervé Faye

**Hervé Faye** (Saint-Benoît-du-Sault, 1814ko urriaren 1a - Paris, 1902ko uztailaren 4a) frantses astronomoa izan zen. Epe jakinetan azaltzen den kometa bat aurkitu (*Faye kometa*, 1843), eta haren izaera eta osagaiak zehaztu zituen. Laplaceren kosmogonia zalantzan jartzen zuen teoria bat proposatu zuen (1865). Bere esanetan, makina termiko baten antzekoa da Eguzkia.

## Erreferentziak
Jean Jouvenet

**Jean-Baptiste Jouvenet** (Rouen, Frantzia, 1644ko maiatzaren 1a - Paris, Frantzia, 1717ko apirilaren 5a) frantses margolaria izan zen.

## Biografia 
Erlijiozko koadroak egin zituen batez ere. Hil baino lau urte lehenago, elbarri geratu zitzaion gorputzaren erdia, eta ezkerreko eskuaz margotzen ikasi zuen. Rennesko eta Rouengo Parlamentuen jauregietan, Versaillesko kaperan eta beste leku askotan lan egin zuen.

## Erreferentziak
Biperido

**Viperidae** edo **Biperido** Sugegorrien familiako narrastien izena da; ofidioen subordenakoak dira. Hiruki-itxurako buru zapala dute, eta gorputz lodia. Ezkata txikiak eta goi-masaileko aurreletaginak luze-zorrotzak izaten dituzte; oso pozoitsuak dira. Mundu osoan bizi dira, Madagaskar uhartean izan ezik. *Vipera* generoa da tipoa.

## Azpifamiliak eta generoak 
* Azemiopinae Liem, Marx & Rabb, 1971
** *Azemiops* Boulenger, 1888
* Viperinae Oppel, 1811
** *Atheris* Cope, 1862
** *Causus* Wagler, 1830
** *Bitis* Gray, 1842
** *Cerastes* Laurenti, 1768
** *Daboia* Gray, 1842
** *Echis* Merrem, 1820
** *Eristicophis* Alcock, 1896
** *Macrovipera* Reuss, 1927
** *Montatheris* Broadley 1996
** *Montivipera* Nilson, Tuniyev, Andrén, Orlov, Joger & Herrmann, 1999
** *Proatheris* Broadley 1996
** *Pseudocerastes* Boulenger, 1896
** *Vipera* Laurenti, 1768
* Crotalinae Oppel, 1811
** *Agkistrodon* Palisot de Beauvois, 1799
** *Atropoides* Werman, 1992
** *Bothriechis* Peters, 1859
** *Bothriopsis* Peters, 1861
** *Bothrocophias* Gutberlet & Campbell, 2001
** *Bothropoides* Fenwick, Gutberlet, Evans & Parkinson, 2009
** *Bothrops* Wagler, 1824
** *Calloselasma* Cope, 1860
** *Cerrophidion* Campbell & Lamar, 1992
** *Crotalus* Linnaeus, 1758
** *Deinagkistrodon* Gloyd, 1979
** *Garthius* Malhotra & Thorpe, 2004
** *Gloydius* Hoge & Romano-Hoge, 1981
** *Hypnale* Fitzinger, 1843
** *Lachesis* Daudin, 1803
** *Mixcoatlus* Jadin, Smith & Campbell, 2011
** *Ophryacus* Cope, 1887
** *Ovophis* Burger, 1981
** *Porthidium* Cope, 1871
** *Protobothrops* Hoge & Romano-Hoge, 1983
** *Rhinocerophis* Garman, 1881
** *Sistrurus* Garman, 1883
** *Trimeresurus* Lacepede, 1804
** *Tropidolaemus* Wagler, 1830

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yuan T. Lee

**Yuan Tseh Lee** (; Hsinchu, Taiwan, 1936ko azaroaren 19a) Estatu Batuetako kimikaria da, jaiotzez txinatarra. Taiwango eta Kaliforniako Berkeleyko unibertsitateetan egin zituen kimikako ikasketak. 1986an, Kimikako Nobel saria jaso zuen, Dudley R. Herschbach eta John C. Polanyi kimikariekin batera, erreakzio kimiko dinamikoez eginiko ikerlanengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak