Iurreta

**Iurreta** Bizkaiko ekialdeko udalerri bat da, Durangaldea eskualdekoa, . urtean  biztanle zituena.

1990 urtetik da udalerri, 1926 urtetik mugakide duen Durango herriko zatia izan ondoren. Komunikabide zabal eta azkarrak ditu: AP-8, N-634 eta Euskotren Trenako trenbidea bertatik pasatzen dira. 1950eko hamarkadara arte nekazari herria izan zen, baina herritik igarotzen den Ibaizabal ibai ondoko erriberetan lantegi ugari kokatu dira harrezkero, industrializazio azkarreko prozesu batean, bereziki burdin, papergintza eta makina-erreminta sektoreetan. Egun, zerbitzuak eta industria dira herriko sektore nagusiak. Herriak ondare historiko zabala gordetzen du, hala eta guztiz ere, hala nola San Migel parrokia (XIX. mendearen hasiera), Goiuriko, Amatzako eta Arandiako baselizak, Goikolea jauregia (XVII. mendea) eta Ertzilleko garaia (XVI. mendea). Elizatea ere bada, eta beraz iurretarrak Bizkaiko foru zuzenbide zibilaren jurisdikziopean daude.

## Izena 
Iurreta toponimoaren inguruan, dauden azalpenak argi uzten *iu* elementua *hiru*-ren laburdura dela. Bigarren elementuaren inguruan bi azalpen posible azaltzen dira. Lehenengo azalpenaren arabera, *ur* eta ugaritasuna adierazten duen *eta* atzizkiaren arteko elkarketaren ondorioz (*ureta*), toponimoaren esanahia *hiru ibaien lekua* litzateke. Bigarren hipotesiaren arabera, *errota* eta *eta* atzizkiaren arteko elkarketa gertatzen da, eta beraz, esanahia *hiru erroten lekua* litzateke.

## Geografia 
### Kokapena 
Iurreta Durangaldean kokatuta dago, Ibaizabal errekaren ertzetan. Iurretarekin bat, Abadiño, Atxondo, Berriz, Durango, Elorrio, Ermua, Garai, Izurtza, Mallabia, Mañaria, Otxandio eta Zaldibarrek osatzen dute Durangaldea.

Lurraldearen baren, Iurretako elizateak 17 kilometro luze-zabalera du, bere gune garrantzitsuena Ibaizabal ibaiaren aldamenean sortu delarik. 112 metrokoa da bere tarteko altuera.

Iurretaren mugak hauexek dira: Iparraldetik Ibarruri (Muxika), hegoaldetik Durango, ekialdetik Garai, Berriz eta Abadiño eta Zornotza mendebaldetik. Halere, gaur egungo mugak ez dira historian zehar izan dituenak, desanexioaren ostean pixkat aldatu egin baitziren.

### Topografia 
Anbotoko eta Aramotzeko kareharrizko mendizerrak hegoaldetik eta Oiz mendia iparraldean duelarik, Ibaizabal errekaren aranean aurkitzen da Iurreta. Ibaizabal aranak bereizten dituen menditxo eta erreka txikiz osatua dago eta gehien bat insignis-pinua nabarmentzen da.

### Ingurune naturala 
#### Ibaiak eta errekak 
Ibaizabal ibaiak Iurreta zeharkatzen du, hauxe ibai emaritsuena izanik. Iparraldetik, Oiztik datorren Oromiño ibaiak, ura ematen dio, baita Kataño errekak, Aranzuli errekak, Arriandi errekak, Ertzila errekak, Errondoko errekak eta Zaldai errekak ere mendebaldetik ekialdera izendatuz. Hegoaldetik Larrinagatxu errekak eta Etxaran errekatxoak bateratzen dira Ibaizabalera ura isuriz.

#### Mendiak 
250px|thumb|Azkorra, Iurretako mendia
Iurretako punturik garaiena Gallandako tontorra da 527 metrora, eta hainbat mendi apalago dira herriaren erliebea osatzen dutenak:

* Axmokil (413 m).
* Iruatxeta (394 m).
* Akamendi (385 m).
* Axmokil-txiki (380 m).
* Azkorra (358 m).

### Udalerri mugakideak 
Mugakide ditu iparraldean Muxika (zehazki, Muxikako Ibarruri auzoa), hegoaldean Durango, ekialdean Garai eta Abadiño, eta mendebaldean Zornotza.

### Auzoak 
Herrigune nagusiaz gainera, Arriandi, Amatza, Goiuria, Orozketa, Oromiño,  Bakixa eta Santa Apolonia auzoek osatzen dute udalerria.

## Historia 
1072ko dokumentu batean aipatzen da lehen aldiz *Ihurretako* San Martin monasterioa. Erdi Aroan Durangoko merindadeko hamabi elizateetako bat izan zen Iurreta, eta Bizkaiko burdinola-herri oparoenetakoa izan zen XIX. mendea arte. 1926ko azaroaren 12an, Espainian Primo de Riveraren diktadurak agintzen zuelarik, geratu zen Iurretako elizatea Durangoko udalaren barnean, bertakoek nahi ez zuten arren, eta hutsean geratu ziren ondoko urteetan udal bihurtzeko egin ziren saio guztiak; erabaki hori hartzeko Durangoko udalerria zabaltzeko beharra eta Iurreta ur-hornidura ziurtatzea argudiatu ziren. 1950ean bizkortu egin zen Iurretako industrializazioa eta industria-herria zen 1970erako. 1982-2007 bitartean, Iurretan Euskal Irrati Telebistaren egoitza nagusia udalerrian kokatu zen, AP-8 errepidearen ondoko eraikin batean. 1990eko urtarrilaren 1ean, udal bihurtu zen berriro Iurreta, *Iurretako Eleizatea* izenaz.

## Demografia 
Durangotik banandu zenetik, Iurretak populazio galera garrantzitsua izan du. 1991ean 5.000 biztanle inguru bazituen, 2011rako 3.800 biztanleren bueltan zegoen eta populazioa jaisten ari zen.

## Politika 
2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz Iurretako alkatea Euzko Alderdi Jeltzaleko Iñaki Totorikaguena Sarrionandia da. 2015eko maiatzaren 24ko hauteskundeetan kargua berretsi zuen.

### 2015eko udal hauteskundeak 
## Administrazio lokala 
### Udalaren eraketa (2015-2019) 
#### Alkatea 
* Iñaki Totorikaguena Sarrionandia (EAJ/PNV) 

#### Zinegotziak 
* Zorione Fundazuri Urkidi (EAJ/PNV) 
* Oskar Koka Lorente (EAJ/PNV) 
* Itxaso Garamendi Eguren (EAJ/PNV) 
* Julian Gorospe Artabe (EAJ/PNV) 
* Ainhoa Albizuri Bernaola (EAJ/PNV) 
* Amatza Abasolo Txabarri (BILDU)
* Liher Aiartzaguena Brabo (BILDU)
* Eskarne Jaio Magunazelaia (BILDU)
* Xabier Rodriguez Larrinaga (BILDU)
* Mª Ángeles Muñoz Llamas (PSOE)

#### Alkateen zerrenda desanexiotik gaur egun arte 
* (1991-2007): Jose Martin Etxebarria Maguregi (EAJ-PNV)
* (2007-):  Iñaki Totorikaguena Sarrionandia (EAJ-PNV)

### Udal instalazioak 
**Udaletxea**
thumb|Goikola jauregia. Udaletxea
Goikola Jauregia-n (Aita San Migel Plaza,4) kokatuta dago eta Udaleko egoitza ofiziala da. 1993ko urtarrilaren 30ean inauguratu zen berritu ondoren. Bere baitan, osoko bilkuren aretoa, alkatetza, idazkaritza, kontu-hartzailetza eta Hirigintza sailak daude.

#### Udal bulegoak 
thumb|Udal bulego berriak
2010. urtean Bidebarrieta 5ean kokatuta dagoen bulegoetara eraman ziren erregistro eta informazioa, diru-bilketa saila, Udaltzaingoa eta Bake Epaitegia. Halaber, 2016. urtetik aurrera oinarrizko gizarte zerbitzua ere bertan egongo da.

#### Udal hilerria 
thumb|Hilerria
Iurreta auzoko 3. zenbakian kokatzen da, Goiuriako errepidean. XIX. Mendekoa da. Gerora, bi handitze lan jasan ditu, bata 1996. urtean eta azkena 2009an. Azken lan hau Adios Aldizkariak antolatutako Hilerrien Lehiaketako finalisten artean egon zen. Gaur egun, hilerria bi zati nabaritan banatuta dago, batetik antzinako esparrua eta bestetik, izandako handitze lanak. Bereizketa hau garbi irudikatzen da eraikitze lanetan erabilitako materialetan eta erabilitako ehorzketa sisteman.

#### Hirugarren Adinekoen Elkartea 
thumb|Olaburu frontoia
Bixente Kapanaga 9an kokatuta dago, eta kafetegi bat eta adineko pertsonei zuzendutako hainbat instalazio daude. Goiuriko Ama Nagusien Elkarteko egoitza da.

#### Olaburu pilotalekua 
Olaburu 1ean kokatuta dagoen pilotaleku estalia da, 1985. urtekoa eta Olaburu Pilota Elkarteak kudeatzen du. Bolatoki eta probaleku bat ditu barnean, eta San Migel jaietan probak ospatzen dira.

#### Larrakozelaia futbol zelaia 
Iurreta 5ean kokatzen da, Goiuriako errepidean. Iurretako Kirol Taldeak erabiltzen du. 1984. urtean eraiki zen eta 1997. urtean aldagelak berritu ziren eta harmaila estali zen. 2004. urtean soropil artifiziala jarri zen.

#### Ibarretxe Kultur Etxea 
Bidebarrietan kokatuta dago. Areto nagusi batek eta funtzio anitzeko gelak osatzen dute. Eraikuntza berean umeen Ludoteka, KZ Gunea eta Udal Liburutegia kokatzen dira.

thumb|Ibarretxe kultur-etxea
[thumb|Iurretako Jose Txintxurreta hiztunaren pasartea. [Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.]]
Ibarretxe eraikin hau 1998. urtean erosi eta konpondu zuen Iurretako Udalak, kultur etxea eta arestian aipatutako zerbitzuak herritarrei eskaintzeko asmoz. 2000 urteko abenduaren 31ean inauguratu zen eta 2011ean zehar hasi zen zerbitzuak eskaintzen.

#### Goiuria Kultur Gunea 
Zubiarren 2an kokatzen da eta udalerriko elkarteentzako toki bat da: bilera gelak, bulegoak eta funtzio anitzeko areto bat ditu, 2009. urtean martxan jarri zena. Lokal hau Goiuria Ikastola-ko egoitza zen eta 2007. urtean lagapenaren bidez Udalaren esku utzi zuten.

#### Iturburuko ortuak 
thumb|Iturburu Ortuak
2010. urtean hasiera eman zitzaion ortu ekologikoen proiektu honi, Iturburu auzoan. 40 lursail prestatu ziren eta guztiak bete ere. Lursailak 75 m2ko azalera dute, eta erabiltzaileek norbere kontsumorako erabiltzen dute, beti ere teknika ekologikoak erabiliz. 

## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi:

## Hezkuntza 
Iurretako herrian dauden lau ikastetxe publikoak eskola-gune berean kokatuta daude. Inguru berean daude bata bestearen alboan eta ondorioz herriko gazteek euren ikasbidean zehar ez dute urrun joan beharrik. Iurretan dauden ikastetxe publikoak honako hauek dira: Etorkizuna haurreskola, Maiztegi Herri Eskola, Juan Orobiogoitia BHI eta Iurreta Lanbide Heziketa LHII.

## Kultura 
[thumb|200px|[Iurretako dantzariak]]

Dantzarako tradizio handiko herria da eta Iurretako dantzek badute berezko nortasuna. Horrez gain, bost urterik behin Urrijena dantza jaialdia antolatzen da. Lehen aldiz 1981ean egin zen. Azkena 2014.urtean burutu da.

### Euskara 
Tokiko euskalkia mendebaldeko euskara da, sortaldeko bizkaieraren parte den Durangaldeko euskara. Euskaldunak dira iurretarren %&nbsp;55.

### Jaiak eta ekitaldiak 
Iurretako jai nagusia San Migel Eguna da, irailaren 29a.

Auzorik auzo honako hauek dira jaietako batzuk:

* Arriandi - Santa Marina (Santa Maña), uztailaren 18a
* Goiuria - Santi Kurutz, maiatzaren 3a
* Orozketa - Santiago, uztailaren 25a
* Oromiño - San Marko, apirilaren 25a
* Bakixa - San Sebastian, urtarrilaren 20a
* Garaizar - San Mames, abuztuaren 17a

## Ondasun nabarmenak 
* Ertzillako garaia
* San Migel eliza

## Elkarteak 
* Aurrera Begira C.T.L.E. Aurrera Begira Aisialdiko taldea 1986an sortu eta 1997an desagertu zen. Urte osoan zehar ume eta gazteekin lana egiteaz gain, udako kanpamendua antolatzen zuten bertan Natura eta aisialdirekin loturiko hainbat ekintza antolatuz.
* Emoixu Odol emaileen elkartea.  Emoixu Iurretako Odol eta hemoderibatuen emaileen elkartea 1989an sortu zen, Basurtoko Ospitaleak herritar batzuen eskaerari erantzunez. 2002ko maiatzaren 8an ofizialki izena eman zuten Elkarteen Erroldan.  Hasierako urteetatik gaur egunera arte Txonpolo elkartearen laguntza jaso dute.
*Iurreta Txirrindulari Elkartea
* Zaldai Mendi Taldea  
* Maiztegi Herri Eskola Guraso Elkartea,  1988eko azaroaren 8an sortu zen.  Guraso elkarte honen helburu nagusia Maiztegi Herri Eskolako ikasleen guraso edo tutoreen eta zuzendari eta maisu-maistren arteko harremanak erraztea da. Horretarako, hauek dira elkartetik burutzen diren lanak:
:* Ikastolaren erakunde, zerbitzu eta jarduera osagarriak sustatzea, umeen trebetasunak bideratzeko, ume bakoitzaren gaitasun eta ahalmenaren arabera, lanbide-orientazio egokiarekin bat eta gizarteak eta administrazio publikoek umeentzat eskaintzen dituzten laguntzak ahalik eta gehien erabilita. 
:* Ikastolari laguntzea hezkuntzako funtzio berezi eta zehatzaren garapenean, eta, elkartearen ahalmenen barruan, elkarlanean aritzea ikastolak hobeto moldatzeko baliabide hobeak eduki ditzan. 
:* Eskola ondoko jarduerak sustatzea, maisu-maistrekin adostuta, ikastolan baja ematen duten ikasleek lanarekin edo goi mailako ikasketekin lotura bat aurki dezaten.
:*Gurasoen eta ikasleen ekimenak eta iradokizunak bideratzea, ikastola eraginkorragoa izan dadin eta zerbitzua hobea eman dezan, eta ziurtzat hartzea ezin dela eskolaren zuzendaritzan eta antolaketan esku hartu.

* Olaburu pilota taldea, Iurretako herrian 2004an sortutako euskal pilotako klub mistoa da. Herriko Olaburu frontoitik hartu du bere izena eta azken urteetan pilotarekiko zaletasuna bultzatu du.
*Mikel Deuna Dantza Taldea, Durangaldeko dantza tradizionalen bidez euskal folklorea sustatzea helburu duen dantza taldea da. 1991. urtean elkarte bezala sortu arren, lehenagotik bizirik zegoen herri eta dantzari mugimendu baten jarraipena da.
*Laixiar Irratia
*Anderebide Iurretatako Emakumeen Elkartea. 2009ko apirilaren 30ean sortu zen, zenbait emakumek jabekuntza ikastaroetan parte hartu eta elkarte bat sortzera animatu ondoren.Aniztasunetik abiatuta, Iurretako bizitza publikoan parte hartuz, emakumeen eta gizonen arteko aukera-berdintasuna lortzeko ekimen, beharrizan eta eskaerei erantzun nahi dien Emakumeen Elkartea da.
*Iurretako pentsionistak. 2019ko urtarrilean sortutako taldea da. Helburua gutxieneko pentsioa 1080 € izatea, alarguntasuna %100 eta urteko IPC delako erreala denei igotzea da, baita lanpostu berean emakumezkoek eta gizonezkoek berdin irabaztea. Zaintza partekatua izatea ere aldarrikatzen dute.

## Garraiobideak 
### Autobusak 
### Taxi-Auzunea 
thumb|150px|Taxi-Auzunea zerbitzua
Bakarrik Iurretan erroldatuta dauden herritarrentzako eta herrigunetik auzoetara eta auzoetatik herrigunera egiten diren joan-etorriak
errazteko taxi-zerbitzua da. Iurretako Udalak hartzen du bere gain zerbitzu honen kostu gehiena.

## Iurretar ospetsuak 
* Juan de Orobiogoitia Agirre (1718 - 1794), enpresaburua.
* Francisco Javier Lauzurika (1890 - 1964), apezpikua.
* Serafín Aranzeta "Kamiñeru" (1899 - 1975), trikitilaria.
* Jose Agustin Alberdi (1922 - 2014), bertsolaria.
* Cipriano Agirrezabal (1922 - 2001), txirrindularia.
* Julian Agirrezabal (1923 - 2017), txirrindularia.
* Cosme Barrutia (1929 - 2005), txirrindularia.
* Karmelo Etxenagusia (1932- 2008), apaiza, euskal idazlea eta euskaltzaina.
* Anton Barrutia (1933-), txirrindulalaria.
*Begoña Sopelana (1944 - 1999) kooperantea
* Kristina Mardaras (1948-), bertsolaria.
* Jose Enrike Urrutia Capeau (1954-), euskal idazlea.
* Joseba Sarrionandia (1958-), euskal idazlea.
* Santi Belar "Begi" (1965- 1991), bertsolaria.
* Eneko Abasolo "Abarkas" (1976-), bertsolaria.
* Agurtzane Elorriaga (1978-), txirrindularia.
* Gurutze Frades (1981), triatloilaria  
* Fernando Amorebieta (1985-), futbolaria.
* Juan Jose Maiztegi Besoitaiturra 
* Carmen de Gurtubay (1910-1959), espioa
* Unai Badiola
* Maria de las Mercedes Isasi

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko udalerrien zerrenda
* Iurretapedia
* Iurretako dantzariak

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea
* Durangaldea
* Gerediaga elkartea