open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gonzalo Tejada

**Gonzalo Tejada Villaverde** (Donostia, Gipuzkoa, 1960ko otsailaren 14a -) gipuzkoar musikagilea da.

Kontrabaxu-jotzaile eta konpositorea da, eta jazz-musikari bezala nabarmendu da, nahiz eta oso gaztetan pop- eta rock-taldeetan aritua izan.

## Biografia 
1985ean Eiderjazz bikotea osatu zuen Iñaki Gonzálezekin batera, eta hamarkada horren amaieran Tríptico taldea, Josetxo Silguero eta Sorkunde Fernándezekin.

Jazz-musikari famatu askorekin aritua da Gonzalo Tejada, eta izan dituen harreman profesional emankorrenen artean aspaldi honetan Iñaki Salvadorrekin duen elkarlana aipa daiteke. Euskadiko Orkestra Sinfonikoarekin ere bitan aritu da elkarlanean.

Azken urteotan, bere konposizio-lanekin eta emanaldiekin jarraitzeaz gain, Iñaki Salvador Trio taldeko kide da Salvadorrekin eta David Xirgu bateriarekin batera.

Gonzalo Tejadak Donostiako, Baionako, Orthezeko, Gasteizko, Madrilgo eta Getxoko Jazz Jaialdietan parte hartu izan du, eta Donostiako Jazzle eskolan kontrabaxu-irakasle bezala dihardu. Konpositore bezala ere trebatua da: 1990ean Eusko Jaurlaritzak emandako Konposizio Saria eskuratu zuen, eta 1999an bere proposamenik berritzaileenetako bat estreinatu zuen Donostiako Musika Berrien Jaialdian, jazza eta gaurko musika uztartzen dituen *En tránsito* konposizioa. Lan horretan Et Incarnatus taldea, jazz-hirukotea Gonzalo Tejada bera kontrabaxuan, Iñaki Salvador pianoan eta Daniel Pérez gitarran bildu zituen; eta izen bera eman zion 2000. urtean aurkeztu zuen diskoari, nahiz eta diskoan beste konposizio batzuk ere sartu.

## Diskografia 
* *Ziklo1* (1994)
* *En tránsito* (2000)
* *Encore* (2005)
* *Chet Baker Tribute "Live"* (2011)
* *Norma Jeane Baker* (2014, Gaztelupeko Hotsak)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Webgune ofiziala
Delphine Seyrig

**Delphine Seyrig** —jaiotza-izena: **Delphine Claire Beltiane**— (Beirut, Libano,  - Paris, Frantzia, ) frantses antzerki- eta zinema-antzezlea izan zen.

## Biografia 
Txikitatik munduko herrialde ugari ezagutzeko aukera izan zuen, bere aita, Henri Seyrig, arkeologo garrantzitsua zenez, etengabe bidaiatzen baitzuten. Azkenean, Parisen jarri ziren bizitzen, baina berak Estatu Batuetara itzultzea erabaki zuen 1956an, eta, New Yorkeko Actor's Studios eskola ezagunean, arte dramatikoko ikasketak egin zituen.

1958an arrakasta handia lortu zuen Broadwayen, Ibsenen *Herriaren etsai bat* obran egindako lanarengatik. Urte hartan bertan egin zuen bere lehen filma ere. Parisa itzulirik, 1960an Alain Robbe-Grillet idazlearen eta Alain Resnais zuzendariaren *Azken urtea Marienbaden* film abangoardista arrakastatsuan parte hartu zuen. Ondoren, antzerkian jarraitu zuen, baina 1964an, berriz ere, zinemara itzuli zen, Resnaisen *Muriel* filmean parte hartzeko; bertan egindako lanarengatik interpretazio-saria eman zioten Veneziako Zinemaldian.

Bere ibilbide profesionalean hogeita hamar film baino gehiago egin zituen. Hona hemen nagusiak: Joseph Loseyren *Accident* (1967), Luis Buñuelen *Le charme discret de la bourgeoisie* (1972), Jacques Demyren ''Peau d'âne* (1970) eta abar.

Antzerkian, berriz, Molièreren *Tartuffe* eta Ibsenen *Hedda Gabler''. Bestalde, emakumearen funtzio sozialaren aldeko ekintza askotan parte hartu zuen, Simone Signoret antzezlearekin, Marguerite Duras idazle eta zinema-zuzendariarekin eta Simone de Beauvoir idazlearekin batera.

## Erreferentziak
Amin Gemayel

**Amin Pierre Gemayel** (; Bikfaya, Libano, 1942ko urtarrilaren 22a) libanoar politikaria da. Errepublikako lehendakaria izan zen 1982-1988 bitarteko urteetan. Burujabetasunaren aldeko mugimendu libanoarraren eta kristau maroniten buruzagi nagusietako baten semea.

## Biografia 
Zientzia politikoko ikasketak egin zituen Saint Josepheko Unibertsitatean, Beiruten. Abokatu-laguntzaile aritu zen, eta Kataeb alderdiko zuzendaritzaren laguntzaile gero. 1971n, Biltzar Nazionaleko kide izendatu zuten.

1982an, kristau maroniten gutxiengoaren eta musulman druzo eta xiiten gehiengoaren arteko gerra zibilean, Biltzar Nazionalak Aminen anaia txikia Bashier Gemayel milizia kristauaren buruzagia hautatu zuen lehendakari. Hiru aste geroago, hil egin zuten. Aminek anaiak baino babes handiagoa zuen herritarren artean, eta bera hautatu zuten lehendakari, 1982. urtearen bukaeran.

Aminek lehendakaritza hartu orduko, Israelek PAEko baseak desegiteko bidalitako gudaroste gehienak erretiratu zituen Libanotik, eta Nazio Batuen Erakundeak, berriz, bake-indarrak bidali zituen. Hala ere, gerra zela eta, Gemayelek ezin izan zuen gobernu egonkorrik eratu. Bere agintaldian, gatazka gogorrak izan ziren Libanon, eta Siriak eta Israelek zenbait eskualde okupatu zituzten (Israelek bezala, Siriak ere PAEren boterea murriztu nahi zuen). Gemayelek gatazkako aldeen arteko negoziazioak gidatu zituen, eta Ta'ifeko hitzarmenaren bidez (1989), gerra zibila amaitzea lortu zen. Lehendakaritza utzi zuenean, legelaritzara itzuli zen. Horretaz gainera, bi egunkari argitaratu zituen, frantsesez.
## Erreferentziak
Arvo Pärt

**Arvo Pärt** ( ahoskatua; Paide, ) estoniar musikagilea da.

## Biografia 
Heino Ellerrekin ikasi zuen Tallinngo Kontserbatorioan, 1963. urtea arte. Garai hartan *Necrology* (1960) idatzi zuen, sobietar agintariak kezkatu zituen lehen konposizio-seriala. 1957-1967 bitartean Estonia Irratian lan egin zuen, grabazio-zuzendari gisa, eta geroago zinemarako musika idatzi zuen. 1968-1971 bitartean Frantzia eta Flandesko Erdi Aroko musikagileen lanak aztertu zituen, Guillaume de Machautetik hasita Josquin des Prezeraino. Aurrerago eliza ortodoxoaren musika aztertzen hasi zen. 1980an Estoniatik alde egin zuen familiarekin Israelera, baina geroxeago Vienara joatea erabaki zuen, eta geroago, 1982an, Berlinera. Nahiz eta bere aurreneko lanetan Sergei Prokofiev eta Dmitri Xostakovitx errusiarren eragina nabari den, hurrengo urteetan alde batera utzi zituen eredu tradizionalak, eta serialismoa erabiltzen hasi zen, lehenbizi, eta material desberdinen collage halako bat geroago (1966, *2. Sinfoni*). Europar polifonia baliatu zuen trantsizio-aldi baten ondoren (1971, *3. Sinfonia*) heldutasunera iritsi zen eta bere lanik onenak idatzi zituen: *Tabula rasa* (1977), *Passio* (1982) eta *Miserere* (1989). Pärten estiloa, kanpaien errepikan inspiratua, tonu-hizkuntza soilagatik bereizten da, bere edertasun espiritual handiagatik, eta teknika minimalista eta kontrapuntistikoa erabiltzeagatik. Eragin handia izan du Estoniako hurrengo musikagile belaunaldietan (Lepo Sumera eta Erkki-Sven Tüürrengan esaterako) eta europar musikagile askorengan. Pärten musika film askotan erabili da:
*Väike motoroller* (1962), *Promised Land* (2004), *Les Amants du Pont-Neuf* (1991), *Fahrenheit 9/11*, *Wit* (2001), *Swept Away* (2002), *Gerry* (2003), *Soldados de Salamina* (2002), *Elegy* (2008).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean-Pierre Serre

**Jean-Pierre Serre** (Bages, ) frantziar matematikaria da.

## Bizitza 
Nimeseko lizeoan eta Parisko École Normale Supérieuren egin zituen lehenengo ikasketak. Doktoregoa 1951n egin zuen Sorbonan, eta CNRS Ikerketa Zientifikorako Zentro Nazionalean aritu zen 1948-1954 urteetan. Hurrengo urteetan Nancyko Unibertsitatean lan egin zuen, eta 1956tik aurrera Aljebra eta Geometriako katedradun izan zen Frantziako Collègean, 1994an erretiratu zen arte. Bitartean bisitaldi asko egin zituen Princetonera eta Harvardera. Serrek Jean Leray frantses matematikariak asmatutako sekuentzia espektralak aztertu zituen, eta lan horri esker aurrerapen handiak egin ziren topologian. Aldagai konplexuen alorrean ere ekarpen garrantzitsuak egin zituen. Lan horiengatik, 1954ko Matematikarien Nazioarteko Kongresuan Fields domina jaso zuen. Serrek lan ugari argitaratu ditu, besteak beste, ''Cours d'arithmétique* (1970, *Aritmetika-ikastaroa*), *Représentations linéaires des groupes finis* (1971, *Talde finituen irudikapen linealak*), *Arbres, amalgames, SL2 *(1977, *Zuhaitzak, amalgamak, SL2*), *Lectures on the Mordell-Weil theorem* (1989, *Mordell-Weilen teorema*) eta *Topics in Galois theory* (1992, *Galoisen teoriari buruz''). Fields dominaz gainera, Steele saria (1995), Gaston Julia saria (1970), Balzan saria (1985), Wolf saria (2000) eta Abel saria (2003) ere jaso zituen. Horrez gainera, Errege Elkarteko kide hautatu zuten 1974an, eta, besteak beste, Ohorezko Legioko kide ere bada. Frantziako, Suediako, Estatu Batuetako eta Holandako Zientzia Akademietako kidea da.

## Erreferentziak
Karlos XII.a Suediakoa

**Karlos XII.a** (Stockholm, 1682ko ekainaren 17a - Frederikshald, 1718ko azaroaren 30a) Suediako erregea izan zen 1697tik 1718ra bitartean. Karlos XI.a bere aitaren ondorengo izan zen, hamabost urte zituela. Errusia, Danimarka, Polonia eta Saxoniako lurraldeak, Suedia gero eta indar handiagoa hartzen ari zelako kezkaturik, kontra aliatu zitzaizkion (1699), eta Iparraldeko Gerra Handia hasi zen. Zenbait gudutan arrakasta handiak lortu zituen: Federiko IV.a Danimarkakoaren kontra (Travendhaleko Bakea, 1700), Errusiako Petri I.a *Handia*ren kontra (Narvako gudua, 1700) eta Augusto II.a Poloniako errege eta Saxoniako hauteslearen kontra (Dunako Gudua, 1701). Bakea sendotu ordez, Polonia beretu nahiago izan zuen; Stanislas Leszcynski jarri zuen han errege. Augusto II.a Saxoniatik bertatik ere kanpora egotzi nahi izan zuen (Altranstädteko Bakea, 1706). Petri *Handia* Errusiakoari eraso zion, eta Ukrainan barrena sartu zen. Poltavako Guduan (1709), ordea, hark menderatu zuen, eta Turkiara ihes egin behar izan zuen Karlos XII.ak (1709-1714). Handik aurrera hondamenak pilatu ziren: Stanislas Poloniako erregetzatik kendu zuten, eta Danimarkak Suedia hegoaldea inbaditu zuen. Suediara itzuli zenean (Turkiatik ihes egin eta hamalau gau eta egunez Habsburgotarren lurraldeak eta Germaniakoak ezkutuan igaroz), gauzak zuzendu eta Danimarkari Norvegia kentzen ahalegindu zen. Fredrikshalden Setioan hil zen. Alderdi militarrez gainera, zientzia eta teknikako gai askotan aditua zen, eta gerrak utzi zion denboran, Suediako artearen eta literaturaren bultzatzaile izan zen.

## Genealogia 
## Erreferentziak
Anatolijs Gorbunovs

**Anatolijs Gorbunovs** (; Ludza, Letonia, 1942ko otsailaren 10a -) letoniar politikaria da.

## Biografia 
Rigako Institutu Politeknikoan egin zituen ikasketak, eta eraikuntza-industrian eta estatuaren landetxe batean lan egin zuen karrera politikoa hasi aurretik.

1966an Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistako (PCUS) kide egin zen eta 1974. urtean eskuratu zuen alderdi barruko lehenengo kargua. Harrezkero, zenbait kargu izan zituen bere esku, besteak beste Kiroveko barrutiko idazkari nagusiarena eta Letoniako Batzorde Zentraleko Ideologia Idazkariarena.

1988an Letoniako Errepublika Sozialista Sobietarreko Presidiumeko lehendakari izendatu zuten (RSSL), eta horrela eskuratu zuen Errepublika hartako kargu politiko gorena. 1991n Letoniak burujabetasuna eskuratu zuenean aldatu egin zen kargu haren izena (Kontseilu Goreneko lehendakaria), baina Gorbunovsek jarraitu zuen Letoniako lehendakari izaten 1993. urtea arte.

Burujabetasuna eskuratu aurretik Errusiaren aldeko jarrera moderatua erakutsi zuen, eta kritikak jaso zituen horregatik, baina burujabetasunaren ondoren Errusiako gobernuaren politikaren arerio nagusietako bat izan zen. Besteak beste 1994. urtea ezarri zuen Letoniatik gudaroste atzerritarrak ateratzeko data gisa, eta ez errusiar gudarostea erretiratzen hastekoa, Errusiak nahi zuen bezala, eta nazioarteko ikuskatzaileak eskatu zituen 1993ko Letoniaren eta Errusiaren arteko negoziazioetarako. 1993. urtean Guntis Ulmanisek hartu zuen errepublikako lehendakari kargua, eta Gorbunovs Letoniako legebiltzarreko lehendakari izendatu zuten. 2002. urtera arte izen zen legebiltzarreko kide.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rafael Usón

**Rafael Usón Lacal** (Zaragoza, 1926ko martxoaren 27a - *Ib.*, 2016ko urtarrilaren 11) espainiar kimikaria izan zen.

Zaragozan bertan egin zituen ikasketak (1950). Ikasketak bukatu orduko Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC, Ikerkuntza Zientifikoetako Kontseilu Nagusia) erakundean sartu zen zientzialari-laguntzaile gisa. 1958 eta 1968 bitartean Ikatzaren Institutuan aritu zen lanean, CSICen barruan. Kimika inorganikoaren alorrean gailendu da, bai ikertzaile gisa bai irakasle gisa. 1954-1960 bitartean Zaragozako Unibertsitateko irakasle-laguntzaile izan zen. Gero, Oviedon, Kimika Inorganikoko katedra lortu zuen, eta 1967an Zaragozara itzuli zen ostera. Urtebete geroago Zaragozako Unibertsitateko Idazkaritza Nagusiaren ardura hartu zuen, 1970. urtea arte. Urte hartan kimika inorganikoko saileko errektoreordetza eta zuzendaritza hartu zituen bere gain. 1968 eta 1970 bitartean Ikerkuntzako Batzorde Nazionaleko kide izan zen. Hirurogeita hamarreko hamarraldiaren bukaeran zientzietako fakultateko dekanorde eta dekano izan zen. Gero, ikerkuntza erabat baztertu gabe ere, kimika inorganikoko irakasle izan zen Aragoiko Zientzia Materialetako Institutuan. Nazioko eta nazioarteko aldizkari eta hedabide askotan parte hartu izan zuen, hirurehundik gora artikulu ditu argitaratuta, eta nazioarteko hiru aldizkaritako editore batzordeko kide izan zen: *Synthesis and Reactivity in Inorganic and Metal-organic Chemistry*, *Inorganica Chimica Acta*, eta *Inorganica Chimica Acta Letter*. 1988an ikerkuntzako Espainiako sari nagusia jaso zuen, Ramón y Cajal saria.
## Erreferentziak
Rosario Castellanos

**Rosario Castellanos** (Mexiko Hiria, Mexiko, 1925eko maiatzaren 25a - Tel Aviv, Israel, 1974ko abuztuaren 7a) mexikar idazlea izan zen.

## Biografia 
Mexikoko Hirian jaio bazen ere, haurtzaroa eta gaztaroa Chiapasen eman zituen. Filosofia ikasi zuen, Mexikoko Unibertsitate Autonomoan. Kultura Hispanikoaren Institutuko beka bati esker, estetikari buruzko ikastaroak egin zituen, Madrilgo Unibertsitatean.

Mexikoko Unibertsitate Autonomoan Filosofia eta Letretako Fakultateko irakasle izan zen, 1962tik 1971ra bitartean. 1971tik 1974ra, Mexikoko enbaxadore izan zen Israelen.

## Obrak 
Bere lanak hainbat hizkuntzatara itzuli dituzte.

### Ipuin-liburuak 
* *Ciudad real* (1960, *Errege-hiria*)
* *Los convidados de agosto* (1974, *Abuztuko gonbidatuak*).

### Saiakera-liburuak 
* *El uso de la palabra* (1974, *Hitzaren erabilera*)
* *Mujer que sabe latín... *(1974, *Latina dakien emakumea...*)

### Eleberriak 
* *Oficio de tinieblas* (1962, *Ilunpeko ofizioa*)

### Antzerki-lanak 
* *El eterno femenino* (1976, *Betiko femeninoa*)

### Poesia 
* *Trayectoria del polvo* (1948, *Hautsaren ibilbidea*)
* *El rescate del mundo* (1952, *Munduaren erreskatea*)
* *Presentación en el templo* (1951, *Aurkezpena tenpluan*)
* *Poemas: 1953-1955* (1957)
* *Al pie de la letra* (1959, *Hitzez hitz*)
* *Poesía no eres tú, obra poética 1948-1971* (1972)

## Sariak eta Aitorpenak 
* 1958an Chiapas Saria eman zioten, *Balún Canán* lanarengatik.
* 1960an, Xavier Villaurrutia saria, *Ciudad Real* lanarengatik.
* 1962an, Sor Juana Inés de la Cruz saria
* 1967an, Letretako Carlos Trouyet Saria
* 1972an, Letretako Elías Sourasky Saria

thumb|Rosario Castellanosen omenezko eskultura UNAMeko Filosofia fakultateanHainbat dira bere izena daramaten espazioak:
* Rosario Castellanos Museoa (Comitán, Chiapas)
* Centro Cultural Rosario Castellanos (Comitán, Chiapas)
* Biblioteca Pública Regional Rosario Castellanos (Comitán, Chiapas)
* Festival Internacional de las Culturas y las Artes Rosario Castellanos
* Centro de Investigaciones y Estudios de Género-eko liburutegia (UNAM)
* Letrak eta Filosofiako Fakultateko lorategietako bat (UNAM)
* Biblioteca Pública Rosario Castellanos (Cuajimalpa de Morelos, Mexiko Hiria)

## Erreferentziak
Giorgio Manganelli

**Giorgio Manganelli** (Milan, 1922ko azaroaren 15a - Erroma, 1990eko maiatzaren 28a) italiar idazlea izan zen. Grupo 63 izenaz ezagutzen den italiar idazleen taldeko kidea izan zen, baina bere idazkera eta gogoetak nahiko independenteak izan ziren beti, eta ez zitzaion erabat atxiki talde haren aitzindarien esperimentalismoari.

Eleberriak, aitorpen-liburuak, saiakerak eta erreportaje-liburuak eman zituen Manganellik argitara, eta bere lanetan idazkera jasoa, xehetasunen zalea, birtuosoa sarritan, erabili zuen. Bere prosa narratiboan fikzioa eta aitorpenak edo gogoetak (pentsalari handia baitzen) nahasten dira, eta existentziaren ezinegonaren gaia lantzen du beti, heriotza eta ezerezaren inguruan. Aldi berean, literaturaren ikuspegi manieristaren alde egin zuen, osagai surrealisten bidez bere pertsonaien inguruan irudizko mundu bat osatuz. Bere kontakizunen artean aipatzekoak dira, batez ere, *Hilarotragedia* (1964), *Nuovo commento* (1969, *Iruzkin berria*), *Agli dei ulteriori* (1972,* Ondoko jainkoei*), *Pinocchio: un libro parallelo* (1977, *Pinotxo: liburu paralelo bat*), *Centuria* (1979, *Mendea*), *Amore* (1981, *Maitasuna*), ''Discorso dell' ombra e dello stemma* (1982, *Itzalaren eta ezkutuaren diskurtsoa*), *Dall'inferno* (1985,* Infernutik*), *A y B* (1986) eta *La notte* (*Gaua*, egilea hil ondoren argitaratua). Saiakera liburuen artean, berriz, *La letteratura come menzogna* (1967,* Literatura gezur gisa*) eta *Angosce de stile* (1981,* Ezinegon estilistikoak*) dira azpimarratzekoak, eta erreportajeetan, berriz, *Cina e altri orienti* (1974, *Txina eta beste ekialde batzuk'') bidaia-liburua.

## Erreferentziak
Mário Quintana

[thumb|260px|*Casa de Cultura Mário Quintana* izeneko etxearen fatxada, [Porto Alegre, Brasil.]]
**Mário Quintana** (Alegrete, Rio Grande do Sul, Brasil, 1906ko uztailaren 30a - Porto Alegre, Brasil, 1994ko maiatzaren 5a) brasildar poeta izan zen.

## Biografia 
Frantses hezkuntza jaso zuen, 1927ko iraultzaz gero sortu zen egoera politikoa zela eta. Liburu-denda batean hasi zen lanean, atzerriko literatura-sailaren arduradun, eta egunkarietan eta aldizkarietan artikuluak idazten hasi zen. 1940an argitaratu zuen bere lehen poema-bilduma: *A Rua dos Cataventos*. Haren ondoren, *Sapato Florido* (1948), *O Aprendiz de Feiticeiro* (1950) eta *Espelho Mágico* (1951) etorri ziren. Garai hartako bere poemetan intimismoa, estoizismo moderatua eta surrealismoaren ukituak nabarmendu ziren, eta 1945eko belaunaldiko eztabaida eta konkretismoaren esperimentalismo gehiegizkotik urrutiratu zen, beti.

Aurrerago, Quintanaren poesia neurri tradizionaletatik bertso librera aldatu zen. Baina poesia idazteaz gainera, itzulpen ugari egin zituen (Guy de Maupassant, André Gide, Proust, Beaumarchais, Virginia Woolf, Aldous Huxley, J. Conrad eta abar), eta, halaber, irudimen eta ironia handiko aforismo-bildumak argitaratu zituen: *Caderno H*; *A Vaca e o Hipogrifo*; *Da preguiça como método de trabalho*. Azken liburu horretan idatzi zuen bere bizitzaren ikurritza: "Nagikeria da aurrerabidearen ama. Gizona ibiltzeko nagi izan ez balitz, ez zukeen gurpila asmatuko". Beste lan aipagarri batzuk: *Apontamentos de História Sobrenatural* (1976), *Esconderijos do Tempo* (1980), *Baú de Espantos* (1986), *Preparativos de Viagem* (1987) *A Cor do Invisível* (1989) eta *Velório sem Defunto* (1990).
## Erreferentziak
Andrés Vicente Gómez

**Andrés Vicente Gómez Montero** (Madril, 1943ko irailaren 16a) espainiar zinema-ekoizlea da.

Ekoizpen-prozesuaren mailarik apalenetan lan egin zuen hasieran, baina Salkind eta Querejeta ezagutu zituen, eta 1970eko hamarraldiaren hasieran ekoizle independente gisa hasi zen lanean Eguiluz Films, S.A. etxearentzat, besteak beste. *Comanche blanco* (1968,* Komantxe zuria*) izan zen Gómez Monterok ekoitziriko lehenengo filma, eta harrezkero hainbat lan egin zituen, munduko zinema-jaialdi ospetsuenetan arrakasta handiz aurkeztu izan direnak. Beste zenbait sariren artean, azpimarratzekoak dira Berlingo Zilarrezko Hartzak (*El año de las luces* eta *Beltenebros *filmekin, 1986an eta 1990ean hurrenez hurren), Veneziako Zilarrezko Lehoia (*Jamón, jamón,* 1992an) eta, batez ere, Atzerriko film onenaren Oscar saria *Belle Epoque* filmari esker (1992). Donostiako zinemaldian, Zilarrezko Maskorra eskuratu zuen *Remando al viento* filmarekin (1987), eta beste sari batzuk ere eskuratu izan ditu bertan. Gómez Monterok Espainiako zinemagintzako zuzendari ospetsuenen filmak ekoitzi ditu, eta enpresa handi ugariren babesa izan du (*Compañía Iberoamericana de TVE, S.A.,* telebistako lanetarako batez ere; *Lolafilms,* zinemako lanetarako, etab.). 1998. urtean europar zinemagintzari ekoizle gisa egindako ekarpenarengatik omenaldia egin zioten Cannesko zinema jaialdian. Azken urteetako beste lan aipagarri batzuk: *El amante bilingüe* (1992), *Tirano Banderas* (1993), *Huevos de oro *(1993), *Los peores años de nuestra vida* (1994)*, El día de la bestia* (1995).

## Filmografia hautatua 
* *Jamón, jamón*, Bigas Lunarena
* *Belle Époque*, Fernando Truebarena
* *El día de la Bestia*, Álex de la Iglesiarena
* *La Celestina*, Gerardo Verarena
* *Torrente, el brazo tonto de la ley*, Santiago Segurarena
* *La comunidad*, Álex de la Iglesiarena
* *Torrente 2: misión en Marbella*, Santiago Segurarena
* *Isi/Disi. Amor a lo bestia*, Chema de la Peñarena
* *Son de mar* (2001), Bigas Lunarena

## Erreferentziak
Jean d'Ormesson

**Jean d&#39;Ormesson** (Jaiotza-izena: '''Jean Bruno Wladimir François-de-Paule Le Fèvre d'Ormesson** ; Izengoitia: **''Jean d'O'''* ; Paris, 1925eko ekainaren 16a - Neuilly-sur-Seine, 2017ko abenduaren 5a) frantses idazlea eta kazetaria izan zen.

Hainbat ministeriotako kabineteetan aholkulari karguak izan zituen, eta nazioarteko biltzarretako ordezkaritzetan lan egin zuen. 1950. urtetik aurrera, Unescoko filosofia eta giza zientzietako nazioarteko Batzordeko idazkari orokorra zen. Hainbat aldizkari eta egunkaritan kolaborazioak egin zituen *(NRF, Nef, Revue de Paris)* eta *Diogène* aldizkariko zuzendari zen Roger Caillois hil ondorenetik. 1974-1977 bitartean *Figaro* egunkariko zuzendaria izan zen. 1971n eleberriaren saria eman zioten Frantziako Akademian. Erakunde horretako kide hautatu zuten 1973an. Bere lana maitasunari buruzko galdeketa da, eta baita denborari buruzkoa ere: bere familiari buruzko historiaren ondoren, *Au plaisir de Dieu *(1974), historia unibertsalari buruzko lan handiak egin ditu, *Dieu, sa vie, son ouvre *(1981, *Jainkoa, bere bizitza, bere obra*), *Histoire du Juif errant* (1990, *Judu alderraiaren historia*),* La Douane de mer* (1994, *Itsasoko aduana*), *Presque rien sur presque tout* (1996, *Ia ezer ez ia guztiaren inguruan*). Saiakera-lanen artean aipagarriak ditu: *Au revoir et merci* (1966, *Agur eta eskerrik asko*); *Une autre histoire de la littérature française* (1977, *Literatura frantsesaren beste historia bat*). Autobiografia bat egin zuen, *Le vagabond qui passe sous une ombrelle trouée* (1978, *Eguzkitako zulodunaren azpian igarotzen den arlotea*). Chateaubrianden biografia bat egin zuen, *Mon dernier rêve sera pour vous* (1982, *Nire azken ametsa zuretzat izango da*).

## Obra 
* *L'Amour est un plaisir* (1956)
* *Du côté de chez Jean* (1959)
* *Un amour pour rien* (1960)
* *Au revoir et merci* (1966)
* *Les Illusions de la mer* (1968)
* *La Gloire de l'Empire* (1971)
* *Au Plaisir de Dieu* (1974)
* *Le Vagabond qui passe sous une ombrelle trouée* (1978)
* *Dieu, sa vie, son œuvre* (1981)
* *Mon dernier rêve sera pour vous* (1982)
* *Jean qui grogne et Jean qui rit* (1984)
* *Le Vent du soir* (1985)
* *Tous les hommes en sont fous* (1985)
* *le Bonheur à San Miniato* (1987)
* *Album Chateaubriand* (1988)
* *Garçon de quoi écrire* (con François Sureau, 1989)
* *Histoire du juif errant* (1991)
* *Tant que vous penserez à moi* (1992)
* *La Douane de mer* (1994)
* *Presque rien sur presque tout* (1995)
* *Casimir mène la grande vie* (1997)
* *Une autre histoire de la littérature française* (1997, 1998)
* *Le Rapport Gabriel* (1999)
* *Voyez comme on danse* (2001)
* *C'était bien* (2003)
* *Et toi, mon cœur, pourquoi bats-tu?* (2003)
* *Une fête en larmes* (2005)
* *La Création du monde* (2006)
* *Odeur du temps* (2007)
* *Qu'ai-je donc fait'' (2008)

## Erreferentziak
Carl Andre

**Carl Andre** (Quincy, Massachusetts, AEB, 1935eko irailaren 16a – New York, 2024ko urtarrilaren 24a) estatubatuar eskultorea izan zen.

## Biografia 
Massachusettsen ikasi ondoren, 1954an Europara etorri eta Stonehengeko hondakinak eta neolitoko beste aztarnategi batzuk bisitatu zituen, eta gero bere lanean eragin handia izango zuen antolamendua aurkitu zuen han. 1957an New Yorkera joan zen bizitzera, eta 1959an Frank Stella ezagutu eta urte batzuetan estudio berean lan egin zuten biek. Garai honetan hasi zen, Stellaren koadro minimalisten eraginez, tamaina handiko eskulturak egiten. Egurrez landutako lehen eskultura haiek (*Last Ladder* eta *Pyramid*, 1959), Brancusiren obrak beregan pizten zuen interesa erakusten dute.

Gero Pennsylvaniako tren-konpainian aritu zen lanean lau urtez (1960-1964), eta harrezkero bere eskulturak horizontalean eta modulu multzotu eta errepikatuetan oinarriturik antolatu zituen. Pixkanaka, bertikaltasuna utzi eta Andreren eskulturak leku-eskultura bilakatu ziren, non erabilitako materialak (altzairua, kobrea, egurra, adreiluak) sistematikoki antolatzen baitira lurrean.

1964an handik gutxira *minimalismo* izenaz ezagutuko zen joerako egileen talde-erakusketa batzuetan parte hartu zuen, eta 1965ean bere bakarkako lehen erakusketa egin zuen New Yorken. 1966an adreilu erregogorrez egindako *Lever* eskultura erakutsi zuen New Yorkeko *Primary Structures* erakusketan. Erakusketa hau erabakigarria izan zen Andreren lana onartu eta talde minimalistaren barruan sailkatzeko. Geroago Haga (1968), Kassel (1968) eta Bernako (1969) erakusketetan ere parte hartu zuen.

Eskulturaz gain, Andrek ere poesia idatzi zuen, hitzekin irudiak egiten zituen, gramatika-ordenari jaramonik egin gabe.

1988. urtean, Andre bere emaztea (Ana Mendieta) hiltzeagatik epaitua eta absolbitua izan zen.
thumb|*43 Roaring forty*, Kröller-Müller Museoa, 1968. Herbehereak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Carl Andreren webgune ofiziala
Richard J. Roberts

**Richard John Roberts** (Derby, Ingalaterra, 1943ko irailaren 6a) biokimikaria eta biologo molekularra da.

## Bizitza 
Sheffieldeko Unibertsitatean egin zituen kimikako ikasketak. Kimika organikoko doktoregoa eskuratu ondoren Harvardeko eta Cambridgeko unibertsitateetan aritu zen 1972. urte arte irakasle. Urte hartan, eta James D. Watson Nobel saridunak gonbidaturik, New Yorkeko Cold Spring Harbor Laboratoryko ikertaldean sartu zen, eta ikerketa-zuzendariaren laguntzaile izendatu zuten. 1992an laborategi hura utzi zuen, eta Beverly Hillsko New England Biolabs laborategietako zelula nukleodunen inguruko ikerketen zuzendari izendatu zuten.

1993an Medikuntzako Nobel Saria eskuratu zuen Phillip Sharpekin batera, geneak etenak izan daitezkeela aurkitu zutelako zeinek bere aldetik. Ordu arte zientzialariek uste izan zutenez, DNAren molekula luzearen barruan segmentu jarraitu bat zen genea, baina 1977an ikertzaile horiek ateratako ondorioei esker jakin ahal izan zen gene bakoitzak DNA zati bereiziak edo etenak izan zitzakeela bere baitan. Geneek ezer kodetzen ez duen material genetikoz osaturiko etenak edo atal luzeak izan ditzaketela eta badirela era horretako *gene etenak* goi-mailako izakietan aurkitu zuten. Genearen baitako atal bereiziei *exon* izena eman zitzaien, eta beren arteko etenari *intron*. Aurkikuntza hori garrantzi handikoa izan zen, batez ere material genetikoaren bilakaeraren ikerketan; herentziazko hainbat eritasun gene etenen bategite-prozesuan gertaturiko akatsen ondorioz sortuak izan daitezkeela uste dute medikuntzako adituek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joe Hill

**Joe Hill**, jaiotza-izenez **Joel Emmanuel Hagglun** (Gävle, Suedia, 1879ko urriaren 7a - Salt Lake City, AEB, 1915eko azaroaren 19a) Estatu Batuetako langile-buruzagia izan zen.

## Biografia 
1902. urtean heldu zen Estatu Batuetara, mendebalera joan zen bizitzera, eta San Pedroko (Kalifornia) langileen sindikatuaren buruzagi nagusi zelarik, bat egin zuen *Industrial Workers of the World* (IWW, "munduko lantegietako langileak") sindikatu sortu berriarekin. IWW sindikatuak munduko langile guztien elkartasuna eta antolamendua zuen helburu. Joe Hillek, gainera, langileen aldeko kanta ugari idatzi zituen, 1909tik aurrera IWW sindikatuak argitara eman eta urte gutxiren buruan Estatu Batuetako greba guztietan kantatu zirenak.

Agintariek, IWW langile-elkartea gero eta indartsuagoa zela ikusirik, buruzagien aurkako jazarpenari ekin zioten, eta, beste batzuen artean, Joe Hill atxilo hartu zuten. Bi hilketaren egile izatea leporatu zioten, eta alderdikeriaz egindako epaiketa baten ondoren, heriotza-zigorra ezarri zioten. Atxiloketa eta zigor horiek gaitzesteko manifestazio handiak egin ziren, eta Suediako gobernuak ere heriotza-zigorragatik haserrea adierazi zuen. Hala ere, ahaleginak ahalegin, Hill bizirik ateratzeko saioek huts egin zuten, eta 1915. urteko azaroaren 18an, hil egin zuten. Hil bezperan, Big Bill Haywoodi, IWWko buruzagiari, telegrafoz bidali zion mezuan, honela laburbildu zuen Joe Hillek bere borrokabidea: "Adio Bill. Hiltzera noa, benetako iraultzaile bat bezala. Ez doluka ari. Antola zaitezte".

## Erreferentziak
McDonnell Douglas

**McDonnell Douglas** estatubatuar hegazkin-fabrikatzailea da. Bi konpainia handiren fusioaren emaitza da: McDonnell eta Douglas. Gaur egun mundu-mailan hirugarren konpainia da merkataritza-hegazkinen eraikuntzan, eta garrantzitsuenetako bat hegazkin militar eta espazialetan.

Douglas enpresa Donald Douglasek sortu zuen 1920. hamarraldian. Ospe handia lortu zuen Estatu Batuetako armadako zenbait pilotuk Douglas World Cruiser hegazkinekin munduari bira 175 egunetan eman ziotenean. Baina arrakastarik handienak hegazkin zibilak eginez eskuratu zituen, batez ere *Boeing 247*arekin lehiatzeko TWA konpainiarekin akordio bat sinatu ondoren. Horrela hasi ziren sortzen 1930. hamarraldian *DC-1* iraultzailea eta haren ondorengoak. Garai hartan *DB-7 Boston* bonbaketari militarra ere egin zuen. Bigarren Mundu Gerra amaitzean, erreaktore eta koheteak egiten hasi zen. Lehen erreaktore militarra 1950ean atera zen, eta hamarraldi hartan garraiorako hegazkin militar gehiago ere egin zituen. *B-707*arekin lehiatzeko *DC-8* erreaktorea sortu zuen, 1960an.

McDonnell enpresa, berriz, James McDonnellek eraiki zuen 1939an. 1945ean atera zuen lehen erreaktore militarra, *XFD-1 Phantom* (geroago *FH-1* izenez ezagutua). Ondorengo modeloa, 1960ko *F-4 Phantom* ehiza-hegazkina, mito bihurtu zen. Bi enpresak 1967an elkartu ziren, Douglasen krisialdiaren ondorioz batez ere.

*DC-10* hegazkina, *B-747*-arekin lehiatzeko sortua, konpainia berriak atera zuen. Horrez gainera, helikopteroak eta hegazkin militar eta espazialak ere egiten ditu.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arletty

**Léonie Marie Julie Bathiat** (Courbevoie, 1898ko maiatzaren 15a - Paris, 1992ko uztailaren 24a), ***Arletty*** ezizenaz ezaguna, frantses antzezle eta modeloa izan zen.

## Biografia 
Lehenik, fabrika batean lan egin zuen, eta gero, idazkari- eta modelo-lanak ere egin zituen. 32 urte zituela hasi zen zineman, René Hervilen *La douceur d´aimer* (1930) filmean. Hurrengo urteetan, komedia arinen edo arrakasta handiko antzerki-egokitzapenen antzezpenekin txandakatu zituen eszenako lanak. Jacques Feyderren *Pension Mimosas* (1935) izan zuen urte haietako lehen lan garrantzitsua. Bi urte geroago, Sacha Guitry Frantziako zinema- eta antzerki-munduko gizon ospetsuak hiru aldiz deitu zuen, *Faisons un réve*, *Désiré*, eta *Les perles de la couronne* lanetarako. Ospe handiena, ordea, hurrengo urtean lortu zuen, Marcel Carnék zuzendutako *Hôtel du Nord* (1938) filmarekin. Zuzendari horren hurrengo hiru maisulanetan ere parte hartu zuen: *Le jour se lève* (1939), *Les visiteurs du soir* (1942) eta *Les enfants du paradis* (1943). Grazia aparta eta umore-sena miresgarria zituen, Parisko langileriaren ohiko itxura oroitarazten zuen Arlettyk. Carnéren azken bi filmak egin ziren garaian, ordea, alemaniarren esku zegoen Paris, eta Arlettyk harreman arriskutsuak izan omen zituen etsaiarekin; hori zela-eta, bi urtez deserriratu zuten probintzietara. Hala ere, antzezpen-lanak egiten jarraitu zuen, 1962an jasandako istripu baten ondorioz ia erabat itsutu zen arte.

## Filmografia 
## Erreferentziak
Georgi Plekhanov

**Georgy Valentinovitx Plekhanov** (Gudalovka, Tambov, 1856ko abenduaren 11greg./azaroaren 29ajul. - Terijoki, Finlandia, 1918ko maiatzaren 30a) errusiar sozialista izan zen, errusiar marxismoaren sortzailea.

## Bizitza 
San Petersburgon egiten ari zen ikasketak utzi, eta Lurraldea eta Askatasuna herri-erakundeko kide egin zen. Erbestera jo behar izan zuen 1880an, eta Genevan finkatu ondoren, Errusiako lehen erakunde marxista iraultzailea (Osvobozhdenié truda; Langileriaren Askapena) sortzen parte hartu zuen, eta bere ideologiaren oinarriak azaldu zituen *Sozialismoa eta borroka politikoa* (1883) eta *Gure arteko desadostasunak* (1885) obretan. Bi lan horietan, Errusian gertatutako garapen kapitalista lasterra aztertu zuen, eta bi fasetan oinarritutako iraultza eskema proposatu zuen: tsarren garaiko erregimenaren lekua demokrazia burgesak hartuko zuen, lehenik, eta ondoren, langileriak, langileen alderdi sozialdemokrata baten zuzendaritzapean, iraultza sozialista gauzatuko zuen. 1898. urtean, Plekhanoven ingurura hurbildu zen taldeak, Errusiako Langileen Alderdi Sozialdemokrata sortu zuen, eta, *Iskra* aldizkariaren bidez, marxismo ortodoxoaren alde egin zuen. 1903. urtean egin zen alderdiaren bigarren kongresuan, boltxebikeen eta mentxebikeen arteko banaketa gertatu zen kongresuan, hain zuzen, boltxebikeen buru zen Leninen alde agertu zen Plekhanov; baina, geroago, bi adarrak batzen saiatu zen. 1917. urteko iraultza ondoren Errusiara itzuli zenean, mentxebikeekin bat egin zuen, eta erbesterako bidea hartu behar izan zuen, berriro ere, urriko boltxebikeen iraultza izan zenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thomas Pynchon

**Thomas Ruggles Pynchon, Jr.** (Long Island, New York, AEB, 1937ko maiatzaren 8a) estatubatuar idazlea da.

## Biografia 
Erabiltzen dituen teknika narratibo esperimentalengatik da batez ere ezaguna, argudio eta gai oso konplexuetan oinarriturik beti. Eleberri ospetsuena "Grabitate ortzadarra" (1973) du, National Book Award sariaren irabazlea (Estatu Batuetako liburu-sari nagusia).

Thomas Pynchonek ingeniaritza-ikasketak egin zituen, Cornell Unibertsitatean, baina ikasketak bukatu gabe, itsas armadan sartu zen. Soldadutzatik itzuli zenean ingeles hizkuntzako lizentzia atera zuen (1958). Boeing Aircraft konpainiarentzat lan egin zuen bi urtez, bere lehen eleberria argitaratu baino lehen: *V* (1963). Bere beste eleberriak "49. sailaren enkantea" (1966) eta *Vineland* (1990) dira.

Pynchonen liburuek gizarte-sare erraldoi bat erretratatzen dute, Bigarren Mundu Gerran sortu ziren industria, gudaroste, masa-hedabide eta aisialdi-sistemez osatua. Gainera, sare horren sorrera nolakoa izan zen zehazten du, Europako enpresa librean dituen sustraietatik hasita garai modernoraino, Estatu Batuen sorrera ahaztu gabe. Oso eleberri zabalak dira, eta oso zehatzak, gertaera historikoak, teoria zientifikoak eta herri-kulturari buruzko xehetasunak azaltzerakoan. Pertsonaia asko agerrarazten ditu, elkar gurutzatzen diren eta sarritan erabat osatu gabe utzitako argudioen bidez. Teknika narratibo desberdinak baliatzen ditu satira, umorea, azpilana gizarte modernoaren erdian bizi den gizakiaren alienazioaren irudi iluna baina ez esperantzarik gabea marrazteko.

## Obra 
* *V.* (1963)
* *The Crying of Lot 49* (1966).
* ''Gravity's Rainbow* (1973)
* *Slow Learner* (1984), collection of early short stories
* *Vineland* (1990)
* *Mason & Dixon* (1997)
* *Against the Day* (2006)
* *Inherent Vice* (2009)
* *Bleeding Edge* (2013)
* *Shadow Ticket'' (2025)

## Erreferentziak
Arnold Schönberg

**Arnold Schönberg** (Viena, 1874ko irailaren 13a - Los Angeles, 1951ko uztailaren 13a) austriar musikagile, zuzendari eta irakaslea izan zen.

## Bizitza eta lanak 
Bere kasa ikasi zuen. Gaztetatik hasi zen musika idazten, ganbera musika, batez ere. 1891. urte inguruan, kontrapuntu-ikasketak egin zituen Zemlinskyrekin. Irakaskuntza funtsezko ogibide izan zuen bizitza osoan. Anton Webern eta Alban Berg izan ziren Schönbergen ikasle nagusiak.

Aldi desberdinak ditu Schönbergen musikagintzak. Lehenengoan, Wagnerren musikaren eragin nabaria du. Ondoren, musika atonalaren araberako lehen lanak idatzi zituen, *Pierrot Lunaire* (1912), besteak beste, XX. mendeko musikan eragin handia izan dutenak. Hirugarren aldian, hamabi hotseko metodoa edo dodekafonismoa finkatu zuen, hurrengo lanetan berebiziko garrantzia izan zuen aurkikuntza guztiz berritzailea. Azken aldia, Estatu Batuetan bizi izan zituen urteetan gertatu zen. Garai hartan, heldutasun handiko lanak idatzi zituen. 1941. urtean Estatu Batuetako herritar bihurtu zen.

Lan ugari idatzi zituen. Hauek dira aipagarrienak: *Verklärte Nacht* (1899, *Gau itxuraldatua*), harizko tresnetarako sestetoa, 1917. eta 1943. urteetan harizko tresnetako orkestrarako moldatua; *Gurrelieder* (1901); *Pelléas et Mélisande* (1902-1903), poema sinfonikoa; *Erwartung* (1909, *Esperoan*), monodrama; *Die Jakobsleiter* (1917, *Jakoben zurubia*), oratorio amaitu gabea; *Haizezko tresnetarako boskotea* (1923); *Moses und Aron* (1930-1932), opera; *Biolinerako kontzertua* (1936); *Napoleon Bonaparteri Oda* (1942); *Varsoviatik bizirik irtena* (1947), kantata.

## Erreferentziak
Erna Berger

**Erna Berger** (Cossebaude, Dresdenetik hurbil, Alemania, 1900eko urriaren 19a - Essen, Alemania, 1990eko ekainaren 14a) alemaniar sopranoa izan zen.

## Biografia 
Kantuan hasi aurretik, pianoa ikasi zuen. Debuta Dresdeneko Staatsoperren egin zuen, Fritz Busch zuzendari zuela, 1925ean (*Xirula miragarria* laneko lehenengo mutila).

*Hoffmannen Ipuinak* laneko Olinpia ere kantatu zuen. 1928an, Richard Straussen *Egiptoko Helena* lanean parte hartu zuen, eta 1929an, Han Pfitzneren *Christelflein* kantatu zuen, Berlingo Städtische Operan. Opera horretako taldeko kide izan zen, 1932tik 1934ra bitartean. Bayreutheko Jaialdian parte hartu zuen, Arturo Toscanini zuzendari zuela, *Parsifal* laneko lehenengo neska-lorearekin eta *Siegfried*eko basoko txoriarekin (1933), eta baita Salzburgokoan ere (1932).

1932. urtetik aurrera, lieda landu zuen, batez ere, Michael Raucheisen piano-jotzailearekin. 1934an Berlingo Staatsoper operara deitu zuten, eta bertan hogei urtez aritu zen lanean.

1937tik 1938ra bitartean, Gaueko erregina izan zen Berlingo Orkestra Filarmonikoak egindako *Xirula miragarria*n, Thomas Beecham zuzendari zuela. Parisen, Champs-Éliséeseko Antzokian (1937) lehenbizi, eta ondoren, Parisko Operan (1941) kantatu zuen. Hainbat kontzertu eman zituen Ipar eta Hego Ameriketan (1946-1953), Australian (1948) eta Japonian (1953). 1949an New Yorkeko Metropolitan operan debutatu zuen.

1955ean obra lirikoak utzi, eta liedetara eta irakaskuntzara jo zuen. Bergerrek oso soprano-ahots berezia zuen: nota altuetara ziurtasun osoz iritsi zitekeen, ezti-ezti eta aldi berean indartsu.

## Erreferentziak
Olivier Messiaen

**Olivier Messiaen** (Avignon, Frantzia, 1908ko abenduaren 10a - Paris, Frantzia, 1992ko apirilaren 27a) frantses musikagilea, organista eta irakaslea izan zen.

## Biografia 
Parisen egin zituen musikako ikasketak. Gaztetan, greziar eta indiar musikaren erritmoak, kantu laua, herri-musika, eta mikrotonuzko musika (semitonoa baino txikiagoak diren bitarteak erabiltzen dituena) ikasi eta aztertu zituen. Txorien kantuak ere aztertu zituen, eta eskualdeka sailkatu zituen, gero musika-lanetan erabiltzeko. *Offrandes oubliées* (1931, "Eskaintza ahantziak") eta *Nativité du Seigneur* (1938, "Jainkoaren jaiotza") obrekin egin zen ezagun.

1936. urtetik eta Bigarren Mundu Gerra hasi arte, *Schola Cantorum* eta *École Normale de Musique*-ko irakasle izan zen. Soldadu zela, preso egon zen Görlitzeko kontzentrazio-esparruan; han, *Quatour pour la fin du temps* ("Denboraren amaierarako kuartetoa") idatzi zuen, eta 1941. urtean kontzentrazio-esparruan bertan estreinatu zen.

Messiaenen lan aipagarriak dira, besteak beste: orkestrarako *L´Ascension* (1933), *Turangalila-Symphonie* (1946-1948), *Oiseaux exotiques* (1955-1956) eta *Et exspecto resurrectionem mortuorum* (1964); ahots eta korurako *Poèmes pour moi* (1936), *Harawi, chant d´amour et de mort *(1945), *Cinq rechants *(1940) eta *La transfiguration de Notre Seigneur Jésus Christ* (1965-1969); pianorako *Visions de l´Amen* (1943), *Regards sur l´enfant Jésus* (1944) eta *Catalogue d´oiseaux* (1956-1958); organorako *Variations écossaises* (1928), *L´ Ascension* (1933) eta *Le Corps glorieux* (1930); 6 Martenot uhinetarako *Fêtes des belles eaux* (1937).
## Erreferentziak
Georges Devereux

**Georges Devereux** (Transilvania, Hungaria —egungo Errumania—, 1908ko irailaren 13a - Paris, Frantzia, 1985eko maiatzaren 28a) estatubatuar psikoanalista eta etnologoa izan zen.

## Biografia 
Jaiotzaz hungariarra zen. Hamar urte zituela, bere jaioterria Errumaniaren parte izatera pasatu zen, eta errumaniera ikastera behar zuten gauetik egunera.

Oso jakintzagai desberdinak landu zituen bizitzan zehar. Piano-ikasketak egin zituen, eta pianorako lan asko konposatu zuen. Hemezortzi urte zituela, Frantziara joan zen, Marie Curierekin, fisika ikastera. Ondoren, etnologia ikasi zuen.

Rockefeller fundazioaren beka bati esker, Estatu Batuetara joan zen hango indiarrak ikertzera, eta Kaliforniako mohave indiarrei buruz egin zuen doktore-tesia.

Ameriketako antropologo ospetsu asko ezagutu zituen, eta antropologia irakatsi zuen Estatu Batuetako hainbat unibertsitatetan. Amerikar herritartasuna hartu ondoren, psikoanalisia lantzen hasi zen, eta 1959an psikoanalista-bulegoa jarri zuen New Yorken.

Etnopsikiatria sortu zuen, hau da, gaixoaren kultura aintzat hartzen duen psikopatologia.

Berrogeita hamar urte zituela, greziar ikasketak egin zituen eta mitologia grekoaren aditu handienetako bat bihurtu zen.

Psikoanalisiari buruz egin zituen lanen artean, honakoak ditu: *Mohave Ethnopsychiatry* (*Mohaveko Etnopsikiatria*), *Psychothérapie d´un Indien des plaines* (*Lautadako indiar baten psikoterapia*), *Study of Abortion in Primitive Societies* (*Abortuari buruzko ikerlana gizarte primitiboetan*).

Zenbait hizkuntza zekizkien: hungariera, errumaniera, alemana, frantsesa, ingelesa eta abar.

## Kanpo estekak 
*  Georges Devereux Zentroaren webgunea

## Erreferentziak
Federico Mayor Zaragoza

**Federico Mayor Zaragoza** (Bartzelona, Katalunia, 1934ko urtarrilaren 27a - Madril, 2024ko abenduaren 19a) kataluniar zientzialari eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Lehenengo ikasketak Bartzelonan egin zituen, baina Madrilgo Unibertsitatean eskuratu zuen doktoregoa, 1958an, farmaziako ikasketak egin ostean. 1959-1963 bitartean bertako irakasle-laguntzaile izan zen, eta Granadakoan biokimikako katedra eskuratu zuen 1963an. 1968an erretore izendatu zuten, eta Hezkuntzako Nazio Kontseilari izan zen 1969-1972 bitartean.

Politikaren eta zientziaren alorrean eskuratu izan dituen beste hainbat karguz gainera, Hezkuntza eta Zientzietako idazkariordea izan zen 1973tik 1975era. 1977an Espainiako gobernuan sartu zen, UCD alderdiaren zerrendetan, independente gisa, baina 1978an kargua utzi eta UNESCOren zuzendari-laguntzaile izendatu zuten. 1981ean Hezkuntza eta Zientziako ministro izan zen, 1982an PSOE alderdia gobernura iritsi zen arte. 1987an Europako Legebiltzarreko kide izendatu zuten CDS alderdiaren eskutik, eta urte hartan bertan egin zuten UNESCOren idazkari nagusi. 1993an zuzendari-karguan berretsi zuten. Lan handia egin zuen Estatu Batuak eta Erresuma Batua UNESCO erakundera erakartzeko, eta kargua hartu zuenetik, lan handia egin zuen Giza Eskubideen alde: gizabanakoaren formazioaren eta elkartasun intelektualaren ezaugarri nagusitzat azpimarratu ditu eskubide horiek.

Zientzietako zenbait lanez gainera, 1987an *Mañana siempre es tarde *liburua eman zuen argitara; hor, garapenaren kontzeptua eta ikerketa zientifikoaren eta hezkuntzaren etorkizuneko beharrak lotu zituen. Erakunde, akademia eta elkarte ugarietako kide da: Sociedad Española de Bioquímica (1964), Asociación Americana para el Fomento de la Ciencia (1965), Erresuma Batuko Biokimika Elkartea (1966), Real Academia Nacional de Farmacia (1975), Erromako Kluba (1981), Real Academia de Bellas Artes de San Fernando (1994), Txinako Zientzia Akademia (1994), Errusiar Zientzia Akademia (1999), Real Academia Nacional de Medicina (2002) eta Europar Zientzia eta Arte Akademia.

## Erreferentziak
Francisco da Costa Gomes

**Francisco da Costa Gomes** (Chaves, 1914ko ekainak 30 &ndash; Lisboa, 2001eko uztailak 31) portugaldar militar eta politikaria izan zen. 1974-1976 bitartean Portugalgo presidentea izan zen.

## Bizitza 
Ikasketa militarrak amaitu ondoren hasi zen gudarostean karrera militarra egiten, zaldunerian. Bere lehenengo zerbitzua Errepublikako Guardia Nazionaleko gudari gisa egin zuen, eta 1944. urterako, kapitain-titulua eskuratua zuen. Urte hartan, matematikako lizentzia eskuratu zuen Portoko Unibertsitatean. Hurrengo urteetan, garrantzizko zenbait zeregin bete zituen NATOren nazioarteko zenbait erakundetan, eta 1948an, Estatu Goreneko kide egin zuten. Hurrengo urteetan, beste hainbat karguren ardura izan zuen. 1970ean Angolako gudarostearen komandante izan zen, eta 1972. urtean, Portugala itzulita, Estatu Goreneko Buruzagi izendatu zuten. Baina kargu hartatik egotzi zuten handik bi urtera, diktaduraren erregimenak gudarosteaz egiten zuen erabilerarekin bat ez zetorrelako.

1974ko Krabelinen Iraultzan Kapitainen mugimendu delakoarekin bat egin zuen, eta urte hartatik 1976ra, Portugalgo Errepublikako lehendakari izan zen. Hasieran ezker muturreko indarrei eman zien nagusitasuna. 1975. urtetik aurrera, berriz, komunisten, sozialista moderatuen eta ezkertiarren arteko oreka bilatzen ahalegindu zen eta, azkenik, azaroaren 25ean larrialdi-egoera ezarri zuen, Lisboan. Neurri hari esker sendotu egin zen Indar Armatuen Mugimendu ezkertiarraren eragin moderatua, eta demokrazia egonkortzea lortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jules Romains

**Jules Romains** (Jaiotza-izena: *Louis Farigoule* ; Saint-Julien-Chapteuil, Loira Garaia, 1885eko abuztuaren 26a - Paris, 1972ko abuztuaren 14a) frantses idazlea izan zen.

Unanimismoaren dotrina ezagutarazi zuen XX. mendearen hasieran, norbanako-multzo batek arima komuna duelako ustea. Garai hartan argitaratu zituen *L´âme des hommes* (1904, *Gizakien arima*) eta *La vie unanime* (1908) poesia-bildumak. Unanimismoaren gaia erabili zuen, halaber, *Odes et prières* (1913, *Odak eta otoitzak*) poesia-bilduman, *Mort de quelqu´un* (1911, *Baten heriotza*) eta *Les copains* (1913, *Adiskideak*) eleberrietan. Arrakasta handia lortu zuen, aldi berean, antzerkirako prestatu zituen lanekin: *Monsieur Le Trouhadec saisi par la débauche* (1923, *Gehiegikeriak bultzatutako Trouhadec jauna*) eta, batez ere, *Knock ou le triomphe de la médecine* (1923, *Knock edo medikuntzaren garaipena*). Handik aurrera, bere bizitzako lanik handiena idazten hasi zen, 27 liburukitan bildu zuen *Les hommes de bonne volonté* (1932-1956, *Borondate oneko gizakiak*) literatura-lana. Obra horretan xehetasun handiz deskribatzen du bere garaiko frantses gizartea. Bere bizitzako azken urteetan, ohiturazko eleberri multzo bat idatzi zuen: *Une femme singulière* (1957, *Emakume berezia*), *Le besoin de voir clair* (1958, *Argi ikusteko beharra*) eta *Mémoires de madame Chauverel* (1959, *Chauverel anderearen memoriak*). Harenak dira, halaber, *Lettres à un ami* (1964-1965, *Gutunak lagun bati*) eta *Amitiés et rencontres* (1970, *Adiskidetasunak eta topaketak*) biografia-lanak.

## Erreferentziak