Joaquín García Icazbalceta

**Joaquín García Icazbalceta** (1824ko abuztuaren 21a - 1894ko azaroaren 26a) mexikar filologo eta historialaria izan zen. Bere aurretik izan ziren idazle mexikarren idatziak editatu zituen, Juan de Zumárragaren biografia idatzi zuen eta William H. Prescotten *Mexikoko konkista itzuli zuen*. Mexiko kolonialari buruz egindako lanak aipatzen dira gaur egun.

## Biografia 
García Icazbalceta Mexiko Hirian jaio zen, espainiar familia aberats batean. Familia Espainiara erbesteratu zen 1829an, Mexikoko independentzia onartu eta gutxira, Kongresuaren akta baten bidez, eta ezin izan zen itzuli zazpi urte geroagora arte.

Tutoreek eta irakurketa independentearen bidez hezi zuten. Hainbat hizkuntza kontinental ikasi zituen eta Iberoamerikaren azterketan sakondu zuen. Bere ikasketak eten egin zituen Estatubatuar-Mexikar Gerra piztu zenean, eta bertan parte hartu zuen. Gerra ostean ikasketa-jardunetara itzuli zen.

Filomena Pimentelekin ezkondu zen (erditzean hil zen), Heraseko kondearen bilobarekin.

Bere bizitzaren zatirik handiena kolonia garaiko liburu, dokumentu eta eskuizkribu bilduma handia biltzen eman zuen, bere lanetan erabili zituena.

## Lana 
García Icazbalcetak Juan de Zumárragaren biografia idatzi zuen, Mexikoko lehen artzapezpikuaren biografia, Mexikoko historia birebaluatzen ari zen une batean, eta artzapezpikuari eta indigenen ordena mendikanoei kritikak egin zizkien. Bertan, kontrajartzen ziren artzapezpikua "ezjakintsua eta fanatikoa" zela zioten salaketa liberal eta protestanteak, bera eta beste frantziskotar batzuk indiarren salbatzaileen paperean jarriz, agintari zibilaren basakeriatik.

Halaber, Artzapezpikuak lehen hezkuntzako erakundeak sustatzeko eginkizuna nabarmendu zuen, hala nola Colegio Santa Cruz-a, eta lehen inprenta Mendebaldeko hemisferiora ekarri zuela aitortu zuen.

Bereziki aurka egin zitzaien Mier, Bustamante eta Prescottek egindako salaketei, hots, Zumarragak jatorrizko Kodex mexikak suntsitzeko zereginaren bat izan zuela salatzeari, argudiatuz suntsiketa gehiena Zumarraga iritsi aurretik gertatu zela, Espainiako kronista bakar batek ere ez duela aipatzen liburu-erreketarik, eta Alva de Ixtlilxochitlek aipatutakoa tlaxcaltarrek 1520an egin zutela.

Legegile liberalengan ikusten zuen hipokresia kritikatzeko ere erabili zuen liburua, zeinek, artzapezpikuari indioekiko krudelkeriagatik erasotzen zuten bitartean, nazioaren ondare indigena traizionatu baitzuen antzinako artelanak eta artefaktuak esportatzeko mugak kenduz.

Liburua nahikoa zen Artzapezpikuaren sinesgarritasuna eta frantziskotarren lekua Mexikoko gizartearen sortzaile gisa Mexikoko kontzientzian berreskuratzeko, baina beste galdera batzuk planteatu zituen. Jende asko deseroso zegoen Ama Birjinaren agerpena Gure Ama Guadalupekoa gisa edo Zumárragak bere omenez ermita eraikitzeari buruzko inolako aipamenik ez izanarekin.

Izan ere, García Icazbalcetak gaiari buruzko kapitulu bat idatzi zuen, eta azken zirriborroan ez sartzea erabaki zuen Francisco Paula de Vereak, Pueblako apezpikuaren aginduz. Bertan, agerraldiari erreferentzia egiten dion agiri garaikiderik ez zuela aurkitu ezagutarazi zuen, Miguel Sánchezen 1648ko *Imagen de la Virgen* agertu zen lehena bezala identifikatuz.

Garai hartako Mexikoko historialari nagusi gisa ospea izan arren, bere kontserbadorismo politikoa eta katolizismo jatorra izan arren, bere ospearen aurkako erasoak egin zituzten agerpenaren historitasunaren defendatzaileek. Pelagio Antonio de Labastida Mexikoko artzapezpikuak egindako eskariari erantzunez, "historiak Juan Diegori Gure Ama Guadalupekoaren agerpenari buruz esaten diguna" idatzi zuen.

Mexikoko gaztelaniaren hiztegi bat lantzen hasi zen, *Vocabulario de Mexicanismos*, "G" letrara arte bakarrik amaitu zena eta hil ondoren argitaratu zena.

Icazbalceta American Antiquarian Society-ko kide hautatu zuten 1881ean. 

## Heriotza eta ondarea 
García Icazbalceta "garun- apoplegiak" jota hil zen 70 urte zituela. Mexiko Kolonialean Frantziskotar Ordenaren lanari buruz egin zituen idatziek Ignacio Manuel Altamirano historialari garaikidearen lanean eragina izan zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Joaquín García Icazbalceta Bildumaren gida
* (Gaztelaniaz) Bere *Colección de documentos para la historia de México*