Santa Helena eta Gurutze Santuaren aurkikuntza

**Santa Helena eta Gurutze Santuaren aurkikuntzarena** kristautasunaren barruan kondaira inportantea da, Katolizismoak eta Eliza Ortodoxoak erlikiatzat baitute Gurutze Santua, eta hura galdu zenetik, haren zatiak edo Lignum Crucis direlakoak.

Jesukristo gurutziltzatu zuten gurutzea, halakorik izan bazen, ez zen historian objektu benetakotzat agertu hiru mende beranduago arte, Erromako Inperioan kristautasuna ofizial bihurtu zenean, Konstantino I.a Handia enperadorearen erabakiz. Haren ama zen Santa Helena edo Helena Konstatinoplakoa eta emakume hau Jerusalemera joan zelarik erromes, bidaia horretan aurkitu zuen gurutzea, huraxe hartu zuen kristautasunak inoiz izan den erlikiarik funtsezkoenetzat.

Erlikiaren aurkikuntza, antzina, maiatzean ospatzen zen, Gurutze Santuaren Aurkikuntzaren jaiaren izenarekin (maiatzaren 3ko jaia). Izen hori oraindik ere mantentzen da herri batzuetan, hala nola San Martin de Pusan (Espainia).  

## Kondaira 
IV. mendeko lehen erdian, Nizeako Kontzilioaren ondoren, Helena, Konstantino enperadorearen ama, Lurralde Santurako erromesaldian abiatu zen. Jerusalemera joan zen ordezkaritza inperial batekin batera. Ez dago datu zehatzik bisitaren arrazoiari buruz, ezta urteari buruz ere; 325. eta 327. urteen artean izan zela baino ez dakigu. Eusebio Zesareakoak dio bere Elizaren Historia Konstantinoren asmoa Hilobi Santuaren eluza eraikitzea zela eta ez du *Vera Crux* edo Benetako Gurutzearen aurkikuntza kontatzen. Eusebioren dizipulu Gelasiok bai kontatu zituen aurkikuntzaren xehetasunak bere Elizaren Historia propioan (390 inguruan idatzia), baina testu hori galdurik, handik kontakizuna hartu zuena izan zen Tirano Rufino. Kondaira Rufinok beste Elizaren Historia batean jaso zuen, zeina Eusebiorenaren jarraipen gisa planteatu zuen.

Kondairak dioena da, beraz, Kalbario mendian, Jerusalemen, zegoen Venusen tenplua eraistea eta bertan indusketak egitea agindu zuela Helenak. Golgota harrobi zaharra zen, bertan behera utzia, mendigune harritsu bat zuena, eraikuntzarako oso erabilgarria ez zena, erabili gabe geratu zena eta erromatarrek gurutzeak jartzeko erabiltzen zuten urkamendia osatu zuena. Harrobi hori hiriko harresitik kanpo zegoen, baina gertu. Toki horretara hurbildu baziren Helena eta segizioa, izan omen zen Judas izeneko judu batek, torturapean, aitortu zielako han aurkituko zituztela Kristoren erlikiak. 

Kondairaren arabera, hiru gurutze aurkitu zituen: Jesusena eta bi lapurrenak izango zirenak nonbait. Hiru gurutzeetatik Jesusena zein zen jakitea ezinezkoa zenez, Rufinoren testuan aipatzen da emakume gaixo bat ekarri zutela eta txandaka hiru gurutzeekin ukitu zutela. lehenbizi Gestas lapur txarraren gurutzearekin ukitu zutenean haren osasunak okerrera egin zuen. Gero beste gurutze batekin ukitu eta hasieran egon bezala jarri zen, gaixo oraindik, eta ondorioztatu zuten Dimas lapur onaren gurutzea izango zela hura. Hirugarren gurutzeak osatu zuen emakumea, eta huraxe zen beraz Jesus hil zenekoa. Pista eman zuen Judas delako judua kristautasunera aldatu zen, alegiaren arabera, eta Jerusalemgo apezpiku bihurtu Ziriako izenarekin.

Aldaera batek dio Helenak hildako emakume baten gorpua ekarrarazi zutela, eta hiru gurutzetatik batekin ukitzean, berpiztu egin zela, eta hortaz huraxe zela Kristorena, ikonografian agertu izan den piztuera kasua.  Beste bertsio batek dio beste aurkikuntza batek lagundu zuela identifikazioan:Titulus crucis delakoa aurkitutako gurutze batean omen zegoelako, eta huraxe zelako Kristorena. *Titulus* hori zen Pilatok gurutzeari jartzeko agindu zuen idazkuna, *INRI* zioena, *Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum,* Jesus Nazaretekoa Juduen Errege. Titulusaren bertsioa eman zuten Anbrosio Milangok (De obitu Theodosii 45) eta Joan Krisostomok.

Enperatrizak eta bere seme Konstantinok tenplu arranditsu bat eraikiarazi zuten aurkikuntzaren lekuan, Hilobi Santuaren Basilika izenekoa, eta bertan gorde zuten erlikia, baina parte bat iltze batzuk Konstantinorengana eraman zituen Helenak. 

## Aurkikuntzaren ondorengoak 
Hurrengo mendeetan, historia gehiagotan agertu zen kondaira: Alexandro Ziprekoaren *De inventatione sanctae crucis* lanean, Sokrates Eskolastikoaren *Elizaren Historian* eta, dotoretuta, Jacopo da Varazzek Legenda aurea liburuan 13. mendean.

IV. mendeko aurkikuntza, ikonografian, lotzen da sarri Gurutze Santuaren historiaren beste pasarte batekin. 613. urtean persiarrek Jerusalem inbaditu eta bizantziar agintea suntsitu zuten. Persiako Kosroes II enperadores sasandarrak Jerusalemgo apezpiku deportatua eta Gurutzea, beste erlikia batzuekin batera, Ktesifonte hirira bidali zuen, Bagdadetik gertu. Bizantziarren haserrea hain izan zen handia, ezen berehala ekin zioten gerrari persiarren aurka. 15 urteren buruan Heraklio Bizantzioko enperadoreak sasandarrak garaitu zituen, eta Gurutze Santua berreskuratu zuen. Prozesioan eraman ztuen gurutzea Konstantinoplara eta Jerusalemera gero urtebeteren buruan, non Hilobi Santuaren eliza berreraikitzeko ere agindu zuen.

Bi une edo gai horiek, Helenarena eta Herakliorena, ageri dira hainbat lanetan, hala nola Santa Helenaren erretaulan (Lizarrako Done Mikel elizan), eta Benetako Gurutzearen tauletan (Mirafloresko kartusia, Burgos).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak