open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Johann Gottfried Herder

**Johann Gottfried Herder** (Mohrungen, Ekialdeko Prusia, gaur egun Varmia-Mazuriako voivoderria, Polonia, 1744ko abuztuaren 25a - Weimar, 1803ko abenduaren 18a) alemaniar filosofo eta idazlea izan zen.

## Bizitza 
Königsbergeko Unibertsitatean ikasi zuen eta Kanten ikaslea izan zen, gero maisuaren ideietatik aldendu bazen ere. Ministro protestante egin zen. Frantziara egindako bidaian entziklopedistak ezagutu zituen (1764). Mintzairaren eta literaturaren inguruko gogoeta eginik, herriaren sena goretsi eta literatura nazional baten premia azaldu zuen. Ideia horiek eragin garbia izan zuten Goetherengan eta *Sturm und Drang* mugimenduaren eraketan. *Volkslieder* (1778-1779, «Europako herri kantak») bildu, itzuli eta argitaratu zituen.

Filosofia historiko alemaniarrari hasiera eman zion bere idazlan kritikoetan. Bertan, giza zibilizazio-motak ikertzen ditu, herrietako hizkuntzak eta kulturak, ingurumenaren eta testuinguru historikoaren arabera aztertuta: *Abhandlung über den Ursprung der Sprache* (1770, «Hizkuntzaren jatorriari buruzko tratatua»); *Ideen zur Philosophie der Geschichte der Menschheit* (1784-1791, «Gizadiaren historiaren filosofiari buruzko ideiak»); *Älteste Urkunde des Menschengeschlechts* (1793-1798, «Gizadiaren aurrerapenari buruzko gutunak»)

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Azurmendi, Joxe (2007): *Volksgeist. Herri gogoa*, Donostia, Elkar, .
* Uribarri, Ibon (2008): "Herder, Johann Gottfried" in *Filosofiaren historia*, Donostia, Elkar, .

## Ikus, gainera 
* Goethe
* Nazionalismo

## Kanpo estekak 
* *Hizkuntzaren jatorriari buruzko tratatua* EHUren webguneko Klasikoak bilduman.
Bedrich Smetana

**Bedrich Smetana** (,  ahoskatua; Litomyšl, 1824ko martxoaren 2a - Praga, 1884ko maiatzaren 12a) musikagile erromantikoa eta pianista izan zen. Txekiar musikaren sortzailetzat hartzen da. Smetanaren musikan herri-ikuspegiak tartekatzen dira bohemiar bizimodu, kantu eta dantzekin.

## Bizitza 
Sei urte zituela eman zuen lehen piano-kontzertua. 1848. urtean musika-eskola bat sortu zuen Pragan Liszten laguntzarekin. Hungariar musikagilearen adiskidetasunak eragin handia izan zuen Smetanaren bizitzan. 1856-1861. urteetan Göteborgeko elkarte filarmonikoaren zuzendari izan zen, eta 1866-1874. urteetan Pragako Herri Antzokiaren orkestrako zuzendari. 1874. urtean erabat gorra geratu zen, eta kargu guztiak utzi zituen.

## Lanak 
Lan aipagarriak ditu, besteak beste: operak: *Brandenburgotarrak Bohemian* (1866); *Andregai saldua* (1866); *Dalibor *(1868); *Bi alargunak* (1874); *Musua *(1876); *Sekretua* (1878); *Libuse* (1881); *Deabruaren horma* (1882); poema sinfonikoak: *Rikardo III *(1858); *Wallensteingo eremua* (1859); *Nire aberria* (1874-1879), sei poema sinfonikoko zikloa, *Moldova* famatuarekin; ganbera-musika: harizko tresnetarako bi kuarteto, piano eta harizko tresnetarako hirukote bat, eta bohemiar herri-dantzak pianorako.

## Erreferentziak
Roger de Lauria

thumb|alt=1=Monumento a Roger de Lauria en la Rambla Nova de Tarragona (Cataluña, España)|260px|Roger de Lauriaren monumentua, Bartzelonan.

**Roger de Lauria** (; Lauria, Basilicata, 1245eko urtarrilaren 17a - Valentzia, 1305eko urtarrilaren 19a) Aragoiko eta Siziliako erreinuen zerbitzuan lan egin zuen militarra izan zen, jatorriz italiarra. Itsas gudu garrantzitsuak irabazi zituen frantsesen aurka, 1282ko Siziliar bezperen ondoren.

## Bizitza 
Roger de Lauria Kataluniako gortean hezi zuten 1262tik aurrera eta 1283an izendatu zuen Petri III.a Aragoikoak Aragoiko itsas armadako buru, aragoiarrak Siziliaz jabetu ondoren. Frantsesak garaitu zituen Maltan (1283) eta Napoliko badian (1284), eta Katalunian sartu zen Filipe III.aren frantses gudarostea handik itzularazi zuen 1285ean.

1287an Siziliara jo zuen Jakue II.a, bertako erregearen alde, eta Napoliko erregea menderatu zuen urte hartan. 1291n Jakue Aragoiko errege izendatu zuten, eta Roger de Lauria haren anaia Frederikorekin geratu zen Sizilian, Jakue II.arengandik urrun. 1298an, berriro adiskidetu zen Jakue erregearekin eta Frederiko Siziliako erregearen gudarostea menderatu zuen Orlando eta Ponsako guduetan. 1302an, Caltabellotako bakeak eman zion amaiera bi errege horien arteko gerrari eta Valentziako lurretara erretiratu zen Roger de Lauria.

## Erreferentziak
Irène Joliot-Curie

**Irène Joliot-Curie**, jaiotzez **Irène Curie**, (Paris (Frantzia), 1897ko irailaren 12a - Paris (Frantzia), 1956ko martxoaren 17a) frantziar fisikari eta kimikaria izan zen eta, 1935ean, Kimikako Nobel saria lortu zuen.

## Biografia eta lorpenak 
Irène Joliot-Curie Parisen (Frantzia) jaio zen, 1897ko irailaren 12an. Gurasoak Pierre eta Marie Curie (Fisikako Nobel saria 1903an eta Kimikakoa 1911n) izan zituen.

Parisko zientzia-eskolan egin zituen fisika eta kimikako ikasketak. Polonioaren alfa izpiei buruzko tesiarekin doktoretza lortu zuen. Zenbait erietxetako erradiologia sailetan egin zuen lana Lehen Mundu Gerran, eta gero amaren laguntzaile izan zen Parisko Erradiologia Institutuan.

Frantziako lehen pila atomikoa egiten lagundu zuen eta Orsayko Fisika Nuklear zentroko planoak ere egin zituen; haren azterketak oso garrantzitsuak izan ziren fisika nuklearraren garapenerako.

1926an, lankide zuen Frédéric Joliot-Curie zientzialariarekin ezkondu zen eta bikoteak erabaki zuen aurrerantzean erabiltzea Joliot‐Curie abizenak. Bi seme-alaba izan zituen, Helena eta Pierre Langevin-Joliot.

1934an egin zuten Joliot-Curie senar-emazteek bere lanik garrantzitsuena elementu erradioaktiboak artifizialki sortzean. 1934an, leuzemiak hil zuen Marie; garai hartan oso ohikoa zen gaixotasun hau, erradiazioari ez baizitzaion behar adinako arreta eskaintzen.

1935ean biek Kimikako Nobel saria eskuratu zuten eta urte berean Zientziarako Fundazio Nazionaleko ikerketa saileko lehendakari izendatu zuten.

1936an Estatuko Zientzia Ikerketarako idazkariorde izan zen.

Ideia komunistak zituela-eta, 1951n Energia Atomikoko Frantziako Batzordetik bota zuten. Bakearen aldeko Nazioarteko Batzordeko eta Frantziako Emakumeen Batasunerako Batzorde Nazionaleko kide izan zen.

Irène Joliot-Curie 1956ko martxoaren 17an hil zuen leuzemiak. Śenarra, berriz, 1958ko abuztuan hilko zen.

## Ikerketa zientifikoak eta aitortzak 
Irène Joliot-Curiek bere senarrarekin bat eman zion hasiera fisika nuklearraren arloko ikerketari eta ikerkuntza horretan atomoaren egiturak eta nukleoaren proiekzioa ikertu zituzten.

Funtsezkoa izan zen 1932an aurkituko zen neutroiarentzat.

1935ean, amaren pausuei jarraituz, senar-emazteek jaso zuten Kimikako Nobel saria.

Ez Marie Curie, ezta Irène Joliot-Curie ire, ez zituzten sekula Frantziako Zientzia Akademian onartu. Bai, ordea, Frédéric Joliot, Ireneren senarra. Horrela dio Ireneren alaba den Helenak:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Biografia Nobel Sarien webgunean
Ruhola Khomeini

**Ruhola Khomeini** —jaiotza-izena: **Ruhola Musavi Suhufu Ibrahima Musa Khomeini**— (,  ahoskatua; Khomein, Iran,  - Teheran, Iran, ) politikaria eta Irango xiiten buruzagia izan zen.

## Bizitza 
Arak, Isfahan eta Qum hirietako erlijio-eskoletan ikasketak egin eta ulema egin zen 27 urte zituela. Reza Khan shaharekin istilu politikoak izan zituen 1941ean eta Mossadeghen alde agertu zen 1953an. Atxilotuta egon ondoren, 1964an askatu zutenean, berriro aurre egin zion shahari. Turkiara erbesteratu zuten horren ondorioz. Handik irakiar Najaf hiri santura joan zen, 1978 arte. Khomeiniren mezua indar handiz zabaltzen hasi zenez, hango gobernuak Frantziara bidaltzea erabaki zuen. Hala ere, Frantziatik gidatu zituen shaharen aurkako ekintzak, eta shahak atzerrira ihes egin behar izan zuen. Orduan itzuli zen Khomeini Iranera (1979).

Bazarganen agindupeko gobernua osatu zuen, iraultzaren buruzagia izan zen eta Irango Islamiar Errepublika ezarri. Aginpide handia eman zion horrek, baita neurri latzak ezartzeko aukera ere (jendea fusilatu, Estatu Batuetako jatorriko pertsonak bahitu, eta abar). Erlijio-burua izan zen, eta bere esku izan zuen Irango politika.

Gaur egun, haren gorpua Ruhola Khomeiniren mausoleoan dago.

## Ikus gainera 
* Ruhola Khomeiniren mausoleoa

## Erreferentziak
Steve Martin

**Steve Martin** (Waco, Texas, 1945eko abuztuaren 14a) estatubatuar antzezlea eta gidoigilea da. Zinema-antzezle gisa da, batez ere, ezaguna, baina Emmy saria irabazi zuen 1960ko hamarraldi amaieran *Smothers Brothers Comedy Hour* sailerako idatzitako gidoiengatik.

## Biografia 
Umorezko saioetan hasi zen antzezle, hark idatzitako testuak interpretatuz; 1970eko hamarraldiaren erdialdera egin zen ezaguna, telebistako agerpenei esker, *Saturday Night Live* saioari esker batez ere.

Zinemagintzari dagokionez, 1980ko hamarraldian lortu zuen ospea. Lehenengo pertsonaia ezaguna *The Jerk* (1979, gidoia idazten ere parte hartu zuen) filmean egin zuen, eta handik bi urtera lortu zuen erabateko ospea Herbert Rossen *Pennies from Heaven* ("Zerutik eroritako sosak") tragikomedia musikal umore beltz garratzarekin. Ondoren *Little Shop of Horrors* filmean lan egin zuen eta 1987an *Roxanne* interpretatu zuen (berak idatzi eta Fred Schepisik zuzendua). Azkenik, aipatzekoak dira, besteak beste, "Bezero hilak ordaindu beharrik ez" (1982an lankidetzan sortua eta Carl Reinerrek zuzendua), "Planes, Trains and Automobiles" (1987) John Hughesena, "Three Amigos" (John Landis) eta Ron Howarden "Etxe baketsua, batzuetan!" (1989).

## Erreferentziak
Joaquín Ruiz-Giménez

**Joaquín Ruiz-Giménez Cortés** (Hoyo de Manzanares, Espainia, 1913ko abuztuaren 2a - Madril, 2009ko abuztuaren 27a) espainiar politikari, abokatu eta kazetaria izan zen.

## Biografia 
Ministro liberal baten semea zen. Oso gazterik hasi zen ikasle katolikoen taldeetan lanean, harik eta ikasle katolikoen lehendakari bihurtu zen arte. Frankismoaren garaian, buruzagi kristau-demokrata ezaguna izan zen. Besteak beste, Instituto de Cultura Hispánica (1946-1948) erakundearen zuzendari izan zen, eta Vatikanoaren enbaxadore (1948), 1953ko Konkordatuaren Elkarrizketetan. 1951n, Hezkuntza Nazionaleko ministro izendatu zuten. Oro har, erregimenarekiko ezadostasunak izan zituen, eta, ikasleekin gertaturiko gorabehera batzuen ondorioz, liskarrak izan zituen Gobernazioko ministroarekin. Gobernuari arazoak sortu zizkionez, kargutik kendu zuten 1956an. 1961ean, Francok Movimiento zelako mekanismoko aholkulari nazional izendatu zuen. 1963an, *Cuadernos para el Diálogo* aldizkaria sortu zuen, eta bera buruzagi zuten kristau-demokrata aurrerazaleen protestak kaleratzeko baliatu zuen diktaduraren azken urteetan.

1977ko hauteskundeetan emaitza onik lortu ez zuenez, bertan behera utzi zuen politika, baina herritarren defendatzaile izan zen 1982tik 1988ra.

## Erreferentziak
Hans Selye

**Hans Hugo Bruno Selye** (hungarieraz: *Selye János*; Viena, 1907ko urtarrilaren 26a - Montreal, 1982ko urriaren 16a) Austrian jaiotako hungariar medikua izan zen. Vienan jaio eta Pragan hezi zen. Oso haurtzaro gogorra izan zuen, Bigarren Mundu Gerra zela-eta, eta zenbait herrialdetan zehar ibili zen. 1945-1976 bitartean Montrealgo Medikuntza eta Kirurgia Esperimentaleko Institutuko zuzendaria izan zen. Unibertsitatean erretiroa hartu ondoren, Estresaren Nazioarteko Institutua sortu zuen 1977an. Seyle endokrinologian nabarmendu zen, eta bereziki azpimarratzekoak ditu estresari eta eritasunei buruz egindako lanak. Egokitze Orokorraren Sindromearen teoria osatu zuen, arratoiekin esperimentuak egin ondoren, eta eztabaida ugari sortu zituen teoria harekin. Izan ere, Selyek zioenez, estresak garrantzi handiko zeregina du eritasunen bilakaeran. "Estres eragileei" (hau da, edozein eratako estimuluei) ezin aurre eginak, "egokitze eritasunak" sor ditzake (ultzerak, odol presio garaiegia, etab.). Gaur egun bere teorien ordez estresaren eredu kognitiboak hartzen dira aintzat, baina ezin uka daiteke ekarpen garrantzitsuak egin zituela. *The Stress of Life* (1956, *Bizitzaren estresa*) lana idatzi zuen.

## Erreferentziak
Jean Bourgain

**Jean, Bourgain baroia** (Ostende,  - Bonheiden, 2018ko abenduaren 22a) belgikar matematikaria izan zen.

1975ean, ikerketarako beka bat jaso zuen, eta Bruselako Unibertsitate Librean egin zuen doktoregoa. 1981ean, beka bukatu zitzaionean, irakasle izendatu zuten unibertsitate horretan bertan, eta postu horretan aritu zen 1985era arte. Zenbait sari jaso zuen egindako ikerlanei esker, Empain saria (1983) eta Salem saria, besteak beste. 1985ean, Belgikako sari zientifiko garrantzitsuena, Damry-Deleeuw-Bourlart, eman zioten. Urte berean, Bourgainek bi postu onartu zituen: bata, Illinoisko Unibertsitatean (AEB) eta, bestea, Bures-sur-Yvette-ko Zientzia Institutuan (Frantzia). Akademia Frantsesak Langevin saria (1985) eta E. Cartan saria (1990, Frantziako garrantzitsuena) eman zizkion. 1994ko Zuricheko Nazioarteko Matematikarien Kongresuan, Bourgainen lanak merezi zuen ohorea jaso zuen, Fields domina eman ziotenean. 1988an, matematikako irakasle izan zen Jerusalemgo Judu Unibertsitatean, eta Caltechen (AEB) garrantzi handiko postu bat bete zuen 1991n. Frantziako Institutua utzita, Princetonen hasi zen lanean 1994an. Bourgainek ekarpen ugari egin zituen analisiaren arlo askotan.

## Erreferentziak
Delos

**Delos** Greziako uhartea da, Zikladeetako txikiena. 3,4&nbsp;km2 eta 14 biztanle (2001).

## Historia 
Erlijio-gune garrantzitsua izan zen K.a. XIV. mendetik aurrera, joniarrak Atikan sartu zirenetik, batez ere. Delos uharteak lehen mailako lekua hartu zuen Greziako historian. Atenasen mendean egon zen K.a. VI. mendetik aurrera, Delos merkataritza-gune handia izan zen, eta mediarrekiko gerren ondotik (K.a. 477) bertan egokitu zen lehen itsas konfederazioa.

K.a. 454. urtean, ordea, pribilegio guztiak kendu zizkioten. K.a. 315. urtean burujabetza lortu zuen, eta K.a. 166. urtean erromatarrek Atenasen mende ezarri zuten berriro ere. Urte oparoen ondoren, Delos itsas jendearen esku egon zen, eta bizantziarrek, eslaviarrek eta arabiarrek inbaditu ondoren (VI-VII. m.), galdu zen betiko.

Delos uhartean hiltzeko debekua ezarri zen K.a. V. mendetik aurrera. Uhartea antzinako greziarrentzat inguru sakratua zen eta garbia mantentzeko neurri desberdinak hartu zuten, horrela jainkoei otoitz egiteko leku segurua izaten jarraituko lukeela. Antza, neurria, K.a. V. mendean hartu zen. K.a. VI. mendean Pisistrato, Atenasko tirano ospetsua izan zen tenplu inguruko hilobi guztiak kentzeko agindua eman zuena. V. mendean Delfosko orakuluak uharte osotik gorputz guztiak kentzeko agindua eman zuen eta hiltzeko edo jaiotzeko debekuak ezarri zituen.

XIX. mende bukaeran (1873) hasi ziren indusketei esker, Antzinako Greziako arkeologia-gune garrantzitsuenetakoa azaleratu zen Delosen (Apoloren tenplua, agorak edo plazak, Aintzira Sakratuaren inguruko monumentuak, Kynthos mendiko santutegiak, antzokia eta heleniarren garaiko auzoa).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Luis Guerra

**Juan Luis Guerra Seijas** (Santo Domingo, 1957ko ekainaren 7a) dominikar abeslari eta musikagilea da. Arrakasta handia izan du XX. mende amaieran eta XXI. mende hasieran. Berak egiten duen musika estilo-nahasketa bat da: Karibeko erritmoak, merengea eta Afrikako musika uztartzen ditu.

1980an, Bostonera joan zen, Berklee College of Music eskolan jazza eta konposizioa ikastera. Urte horietan, munduko rock-taldeen eragina izan zuen: The Beatles, The Rolling Stones, Pink Floyd, Chick Corea piano-jotzailea eta Pat Metheny gitarra-jotzailearena, besteak beste. 1981ean, Santo Domingora itzuli zen, eta 4.40 taldea sortu zuen. Grabatu zuen lehen diskoak —*Soplando* (1982)— ez zuen arrakasta handirik izan. Hurrengo lanetan, *Mudanza y Acarreo* (1985) eta *Mientras más lo pienso... tú* (1987), erritmo tradizionalagoak erabili zituen, aurreko diskoko merenge dominikarraren eta jazzaren arteko nahasketa utzita. Hurrengo lana, *Ojalá que llueva café* (1989) diskoa, izan zen Guerraren izena mundu osora zabaldu zuena. 1991n, Grammy saria irabazi zuen *Bachata Rosa* (1990) diskoarengatik. Geroztik, *Areíto* (1992), *Fogaraté* (1994), *Ni es lo mismo ni es igual* (1998), *Para ti* (2004), *La Llave De Mi Corazón* (2007) eta *A Son De Guerra* (2010) diskoak grabatu ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Juan Luis Guerraren web-orria
Piarres Ihartze

**Piarres Ihartze Bidassouet** —frantsesezko grafian, ''Pierre d'Iharce de Bidassouet*— (Hazparne, Lapurdi, 1765 &ndash; 1843) apaiz katolikoa eta frantsesezko idazlea izan zen.

## Bizitza 
Filosofia eta teologiako ikasketak egin ondoren, apaizgaitegia utzi behar izan zuen 1790ean. Hazparnera itzulirik, frantsesez metodo bat idatzi zuen haurrek latinez eta euskaraz idazten ikas zezaten. Apaiz egin zen 1792an, eta Hego Euskal Herrira igaro zen, frantses iraultzaileengandik ihesi. 1794an, Galiziako Compostelako Donejakuera joan zen, eta lurralde haietan egon zen zazpi urtez.

## Lanak 
Oso ezaguna da 1825ean Parisen argitara eman zuen obra: *Histoire de Cantabres ou des prémiers colons de toute l'Europe, avec celle des Basques, leur descendents directs, qui existent encore, et leur langue asiatique-basque, traduite et réduite aux principes de la langue française*. Harenak dira, halaber, *Lettre d'un ecclésiastique du Diocèse de Bayonne à son Evêque* (1833), *Recherches sur l'origine véritable et réelle des Escu-alde-duns, par syncope Escualduns, anciennement Guiçons (hommes) cantabres et aujourd'hui généralement Basque français, espagnoles* (1834) eta *Aventures piquantes de M. l'abbé d'Iharce de Bidassouet, écrites par un de ses éleves'' (1835) idazkiak.

## Erreferentziak
Darius Milhaud

**Darius Milhaud** (Aix-en-Provence, 1892ko irailaren 4a - Geneva, 1974ko ekainaren 22a) frantses musikagilea izan zen. XX. mendeko frantses musikagile aipagarrienetako bat da, Seiak izeneko frantses musikagile gazteen taldekoa. Politonalitatea landu zuelako da batez ere ezaguna; bestalde, Brasilgo musikaren eta jazz-aren elementuak bateratu ditu bere obran. Parisko kontserbatorioan egin zituen ikasketak Paul Dukas eta Vincent d´Indy-rekin. 1940. urtean Oaklandeko Mills Collegeko irakaslea izan zen eta 1947tik aurrera Parisko kontserbatoriokoa. Laurehun lan baino gehiago utzi zituen, irratirako eta filmetarako idatzi zituenak barne. Lan nagusiak ditu: *Les malheurs d´ Orphée *(1924, *Orfeoren zoritxarra*), *Le pauvre matelot* (1926, *Marinel gizarajoa*, Cocteauren libretoa), *Christophe Colomb* (1928, *Claudelen libretoa*) eta *Bolívar* (1935-36) operak; pianorako *Saudades do Brazil* (1920-21), *Estudioak* (1923) eta *Automne* (1932, *Udazkena*); orkestrarako sonata eta sinfonia ugari idatzi zituen. Ballet aipagarria du *La création du monde* (1923, *Munduaren sorkuntza*). Azken lanak: *Bakea lurrean *(1963) oratorioa, *San Luis Frantziako Errege* (1970) eta *Egiptoko momiak* (1972).

Maria Teresa Prieto konposagileak (1896-1982) berarekin ikasi zuen Californian.

## Erreferentziak
Adolf Muschg

**Adolf Muschg** (Zollikon, 1934ko maiatzaren 13a) suitzar idazle eta literatura irakaslea da.

## Bizitza 
Ingeles Filologia, Aleman Filologia eta Filosofia Zürich eta Cambridgeko Unibertsitateetan ikasi zituen. Japonian, Amerikan eta Alemanian ibili ondoren, Zurichera itzuli zen, hiri horretako Unibertsitate Politeknikoko Literatura Alemaniarreko katedran aritzeko. Alderdi Sozialdemokratikoko kide zen, eta konstituzioa berrikusarazi zuen. 1975ean, legebiltzarrerako aurkeztu zen. Lehenengo eleberria *Im Sommer des Hasen* (1965, *Erbiaren udan*) izan zen. Gaur egungo gizarteari eta 68ko ondorioei buruzko bi satira idatzi zituen, *Gegenzauber* (1967, *Sorginkeriaren kontrakoa*) eta *Mitgespielt* (1969, *Erdizka jokatua*), eta, gero, 68aren ondorioak jasaten dituen Suitza aurkezten zuen, *Albissers Grund* (1974, *Albissersen arrazoiak*) lanaren bidez. *Baiyun oder die Freundschaftsgesellschaft* (1980, *Baiyun edo lagunartearen gizartea*) lanean, Txinan dagoen suitzar-talde baten esperientziak kontatzen ditu; taldeko horretako kide bat hil egiten da bat-batean, eta gainerakoak erruduntasunari eta akatsei buruz egiten dute gogoeta. Muschgek hainbat eleberri idatzi ditu, banpiroei buruzko *Das Licht und der Schlüssel* (1984, *Argia eta giltza*), besteak beste, eta baita saiakerak, antzerkia eta irratsaioak ere.

## Erreferentziak
Manuel Elkin Patarroyo

**Manuel Elkin Patarroyo Murillo** (Ataco, Tolima, Kolonbia, 1946ko azaroaren 3a - Bogota, 2025eko urtarrilaren 9a) kolonbiar sendagilea izan zen.

Malariaren aurkako txertoaren aurkitzailea izan zen.

## Biografia 
Medikuntza- eta kirurgia-ikasketak egin zituen Kolonbiako Unibertsitate Nazionalean. Ikasle-garaitik, immunologia- eta birologia-alorretan aritu zen, batez ere. 1967tik 1980ra, Yale Unibertsitatean, Stockholmeko Karolinska Institutuan eta Rockefeller Unibertsitatean aritu zen ikasketak sakontzen.

Bogotan, laborategi txiki bat zabaldu zuen, eta laborategi hura Kolonbiako Immunologia Institutu bihurtu zen aurrerago. 1978an, txertoei buruzko lanak egiten hasi zen, eta malariaren aurkako txertoa aurkitu eta arrakastaz frogatu zuen 1986-1988an. Hasieratik bukaeraraino laborategian sortutako lehen txertoa da malariaren kontrakoa. Latinoamerikan 30.000 pertsona txertatu ziren txertoaren eraginkortasuna frogatzeko: erien % 50 sendatu zen, baina bost urtez beherako haurren % 77.

Ikertzaile gisa egin duen lan handia dela eta, sari ugari jaso zuen, Zientzia eta Teknika Ikerkuntzako 1994ko Asturiasko Printzea saria, besteak beste. Tuberkulosiaren eta HIESaren aurkako txertoak lortzeko lanean ere aritu zen. Kolonbiako Immunologia Institutuko zuzendaria izan zen.

## Erreferentziak
Jorge Bolet

**Jorge Bolet** (Habana, Kuba, 1914ko azaroaren 15a - Mountain View, Kalifornia, AEB, 1990eko urriaren 16a) Kuban jaiotako estatubatuar musikagilea izan zen.

## Biografia 
1926-1935 urteen bitartean Filadelfiako Curtis Institutuan egin zituen ikasketak eta XX. mendeko musikagile nagusiak izan zituen irakasle: Josef Hofmann, Leopold Godowsky, David Saperton, Moriz Rosenthal. Ondoren Parisen eta Vienan jarraitu zituen ikasketak. Estatu Batuetara itzuli zenean orkestra-zuzendaritzaren alorrean hasi zen lanean Fritz Reinerrekin. Ondoren irakasle eta diplomatiko karrera hasi zuen. Curtis Instituten Rudolf Serkinen laguntzaile izan zen (1939-1942), Indian School of Musicen irakasle aritu zen (1939-1942), ondoren Bloomingtoneko Unibertsitateko irakasle izan zen eta 1977an Curtis Instituteko zuzendari. Aldi berean, Kubako enbaxadako kultura agregatua izan zen Washingtonen (1942-1945), eta amerikar kuartel orokorreko musika zuzendari Tokion. Hiri horretan egon zen bitartean *Mikado* opereta zuzendu zuen. Boléten errepertorioa Liszten eta Chopinen oinarritzen da. 1972. urtea arte etenaldi bat izan zen Boléten kronologian; urte horretan Carnegie Hallen arrakasta handiko errezital bat eskaini zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vladimir Atlantov

**Vladimir Andreievitx Atlantov** (; Leningrad,  -) Errusiar opera-abeslaria da. Tenorra, Andrei Petrovitx kantariaren semea zen. Gaztetatik nabarmendu zitzaizkion kanturako dohainak, eta hogei urte bete aurretik sartu zen Kirov Antzokiko konpainian. Gero, Bolshoi Konpainian sartu zen, urte batzuetan Milanen ikasi ondoren. Antzoki ospetsuetako eskaerak izan zituen laster: Milango La Scala, New Yorkeko Metropolitan eta Parisko eta Vienako operetakoak, besteak beste. Protagonista ospetsu askoren paperak eginez nabarmendu da: Alfredorena, Verdiren *La Traviata*n; Don Joserena, Bizeten *Carmen*en; Otelorena, Verdiren izen bereko operan; eta Mario Cavaradosirena, Pucciniren *Tosca*n. Opera errusiarretako tenor-paper nagusiak ere egin ditu, Txaikovskiren *Eugene Onegin* eta *Piketako Dama* eta Mussorgskyren *Boris Godunov* obretan. Wagnerren obrekin edo baritonoen errepertorio arinagoekin ere aritu izan da; lehenengo kasuan, *Walkiria*n Siegmunden papera betez; bigarrenean, aldiz, Verdiren *Don Carlo* obran, Rodrigo de Posarena eginez. 1966an, Txaikovski Lehiaketako urrezko domina lortu zuen, eta, hurrengo urtean, Montreal eta Sofiako lehiaketetako lehen sariak.
## Erreferentziak
Sugar Ray Leonard

**Sugar Ray Leonard** (Wilmington, Ipar Carolina, AEB, 1956ko maiatzaren 17a) estatubatuar boxeolaria da.

## Biografia 
Sugar Ray Robinson ospetsuaren ohorez hartu zuen *Sugar* goitizena. Urrezko domina erdietsi zuen welter pisuan 1976ko Montrealgo Olinpiar Jokoetan. Diru-premiak boxeolari profesional egitera behartu zuen 1977an, eta WBC Munduko Boxeo Kontseiluaren Welter Pisuko Munduko Txapelketa irabazi zuen 1979an, Puerto Ricoko Wilfred Benítez mendean hartuz.

1980an, Roberto Durán panamarrak kendu zion txapela, baina urte berean berreskuratu zuen ordaineko borrokaldian. 1981ean, WBA Munduko Boxeo Elkartearen welter eta superarin pisuetako munduko txapelketak bereganatu zituen. 1982an, erretina askatuta, utzi egin zuen boxeoa, baina 1984an berriro itzuli, eta Erdi Pisuko Munduko Txapelketa irabazi zuen 1987an, Marvin Haglerren aurka. 1988an, WBCren Supererdi eta Superastun Pisuetako Munduko Txapelketak bereganatu zituen; hala, bost mailatako txapelketak irabazten zituen lehen boxeolaria bilakatu zen.

1997an, munduko txapelketarako borrokaldia galdu, eta erretiratu egin zen. Profesionaletan egin zituen borrokaldietan, 36 garaipen lortu zituen, eta 3 bakarrik galdu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Sugar Ray Leonarden webgunea
Mike Figgis

**Mike Figgis** (Carlisle, Ingalaterra, 1948ko otsailaren 28a) Erresuma Batuko zinema zuzendari, gidoigile eta musikagilea da. Oscarretarako bi izendapen izan zituen *Leaving Las Vegas* filmean egindako lanarengatik.

## Bizitza 
Haurtzaroa Kenyan eman zuen. Familiarekin Londresera joan zen gero, eta antzerki eta publizitaterako zaletasuna sortu zitzaion han. Newcastlen jarraitu zuen ikasten, eta rock-talde bat osatu zuen Brian Ferryrekin. 1980an, bere antzerki-taldea eratu zuen: The Mike Figgis Group. Talde horrekin, *Slow Fade* lana sortu zuen, geroago oinarri gisa erabili zuena bere lehen filmerako. Antzerkian eta telebistan ere lan egin zuen.

1984an, *The House* zuzendu zuen eta. Lehen filma, *Stormy Monday*, jazz- eta blues-erritmoan kontatutako istorioa da. Film hark Hollywoodeko ateak ireki zizkion, eta Melanie Griffith, Sting eta Tommy Lee Jonesekin lan egin ahal izan zuen han. *Internal Affairs* izan zen hurrengo filma, Andy García eta Richard Gere antzezle zituenak. Horren ondoren, *Liebestraum* egin zuen, Kim Novak antzezlearen azken filma. Bere film askotarako musika ere idatzi du. Ondorengo filmak izan ziren *Mr. Jones* (1993, Richard Gere protagonista duena), *Browning bertsioa* (1994), *Leaving Las Vegas* (1995), *Timecode* (2000), *The Battle of Orgreave* (2001) eta *The Co(te)lette Film* (2010).

## Filmografia 
* *The House* (1984)
* *Stormy Monday* (1988)
* *Internal Affairs* (1990)
* *Women & Men 2* (1991)
* *Liebestraum* (1991)
* *Mr. Jones* (1993)
* *The Browning Version* (1994)
* *Leaving Las Vegas* (1995)
* *Flamenco Women* (1997)
* *One Night Stand* (1997)
* *The Loss of Sexual Innocence* (1999)
* *Miss Julie* (1999)
* *Timecode* (2000)
* *Hotel* (2001)
* *The Battle of Orgreave* (2001)
* *Ten Minutes Older: The Cello* (2002) - *About Time 2* atala
* *The Blues* (2003) – *Red, White, And Blues* episodioa
* *Cold Creek Manor* (2003)
* *The Sopranos* – *Cold Cuts* episodioa (2004)
* *Co/Ma* (2004)
* *Love Live Long* (2008)
* *The Co(te)lette Film* (2010)
* *Suspension of Disbelief* (2012)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Mike Figgis, imdb.com
*  Mike Figgis, screenonline.org.uk
Frans Eemil Sillanpää

**Frans Eemil Sillanpää** (Hämeenkyrö, Finlandia, 1888ko irailaren 16a - Helsinki, Finlandia, 1964ko ekainaren 3a) finlandiar idazlea izan zen.

## Biografia 
Laborari-familiakoa zen, eta natura-zientzietako ikasketak egin zituen Helsinkin. 1913an jaioterrira itzuli eta idazten hasi zen.

Lehen eleberrian, *Elämä ja aurinko* (1916, *Bizitza eta Eguzkia*), bi gazte maiteminduren udaldia deskribatzen du, baina pertsonaiak, funtsean, izadiaren agerpena besterik ez dira.

Finlandiako gerra zibilak (1918) eragin zion zirrara bere eleberririk mamitsuenaren iturburu izan zen: *Hurskas kurjuus* (1919, *Miseria Santua*), gerraren zurrunbiloan harrapaturiko nekazari xume baten historia kontatzen duena. Eleberri laburrez osaturiko liburuak argitaratu ondoren Finlandiatik kanpo ezagunena den eleberria idatzi zuen: *Nuorena nukkunut* (1931, *Loak gazterik hartu zuen*), neska gazte baten bizitza laburraz eta hartan pairatuaz diharduena. Eleberri horretan eta garai bereko gainerakoetan M. Maeterlincken mistizismoaren eragina nabarmentzen da.

Sillanpäären beste zenbait eleberri: *Miehen tie* (1932, *Gizon baten bidea*); *Ihmiset suviyössä* (1934, *Gizakiak udako gauean*), eleberri poetikoa.

1939an Literaturako Nobel saria eman zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisco Cabarrús

**Francisco Cabarrús Lalanne** (Baiona, 1752ko urriaren 8a - Sevilla, 1810eko apirilaren 27a) euskal jatorriko Espainiako ministroa eta finantza-gizona izan zen. Karlos III.aren erreforma-politikan esku hartu zuen, eta San Carlos Bankua sortu zuen (1782). Caracasko Gipuzkoar Errege Konpainiako akzioduna eta zuzendaritza-batzordeko kidea izan zen. Teresa Cabarrúsen aita zen, eta Pierre-Étienneren anaia.

Gipuzkoar Konpainia hura deuseztatu eta Asiarekiko merkataritzan arituko zen beste konpainia bat sortzea proposatu zuen, 1784an, San Carlos Bankuko konpainiaren gordailuak baliatuz. Handik urte betera, hogeita bost urtez Asiarekiko merkataritzaren monopolioa izan zuen Filipinetako Konpainia bilakatu zen. San Carlos bankutik Mexikotik zetorren zilarraren kontrabando negozio bat antolatu zuen, "Txanponaren Etxea" () deitzen zen kontrabandista sare baten bidez zilarra Cádiztik Baionara ateratzen zuen.

1789. urtean konde-titulua eskuratu zuen. Ideia entziklopedisten aldekoa zen. Bere etsaiek Inkisizioaren aurrean salatu zuten, eta bi urtez egon zen espetxean (1790-1792), Godoyk askatu zuen arte; bere aurkako salaketa 1788an Frantziako zor publikoa erostea izan zen. 1797. urtean, Espainiaren ordezkari ahaldun izendatu zuten Europako bake-bilkuretan. 1798. urtean, Finantza Batzordeko buru izendatu zuten, eta, Espainiako ekonomiaren krisia gainditzearren, eliza-ondasunen desamortizazio-prozesua bizkortu zuen.

1800. urtean, berriz, gortetik urrundu zuten, beste frantsestu asko bezala. 1808an, Fernando VII.ak politikan aritzeko baimena eman zion. Handik hilabete gutxira, Josef Bonaparteren gobernuko dirubideetako idazkaria izan zen.

## Erreferentziak
José María Rodero

**José María Rodero Luján** (Madril, Espainia, 1922ko abenduaren 26a - 1991ko maiatzaren 14a) antzezlea izan zen. Rodero antzerkiko interprete bikaina izan zen, eta zinemagintzan arrakasta handirik lortu ez bazuen ere, antzerkirako zuen trebetasun bera erakutsi zuen telebistarako egindako lanetan ere. Espainiako antzezlerik onenetakotzat hartua da, XX. mendearen bigarren erdiari dagokionez batez ere, eta oso izen ona izan zuen ikusleen eta kritikaren artean; kritikak sarritan nabarmendu izan zuen bere ahots gozoa, erregistro ugari antzezteko aproposa, eta agertokian erakusten zuen trebetasun, gizatasun eta handitasuna.

## Bizitza 
Ingeniaritza agronomoko ikasketak hasi zituen, baina bertan behera utzi eta antzerkian murgildu zen buru-belarri. Horrela hasi zen lanean Compañía del Teatro Español eta María Guerrero konpainietan, besteak beste, harik eta azkenik bere konpainia osatu zuen arte, bere emazte Elvira Quintilla antzezlearekin.

## Lanak 
Lan asko egin zituen aipatzeko modukoak, baina bereziki azpimarratzekoak ditu *Luces de bohemia* (1920), *Calígula* (1945) eta *Los emigrados* (1974). Jorge Márquezen *Hazme de noche un cuento* obraren estreinaldia prestatzen ari zen hil zenean.
## Erreferentziak
Elisha ben Abuyah

**Elisha ben Abuyah** (; Jerusalem, I. mendea) bere fedeari uko egin zion irakasle judua izan zen. Mendeetan zehar, bera izan da judu heretikoen eredu nagusia. Talmud liburuan zeharka baizik ez dute aipatzen, eta *Aher* izenaz beti (hebreeraz «bestea»). Fedearen ageriko ukapen horrek min handia eragin zuen juduen artean, Palestinan lege-judua irakasten zuten 200 *tanna* edo maisu nagusien artekoa baitzen. Etxe oneko semea zen; txikitatik hasi zen irakasle-ikasketetan, baina *tanna* bihurtu ondoren uko egin zion ortodoxia hari. Talmuden arabera, Elishak saldu egin zituen bere herrikideak, Hadriano Erromako enperadoreak juduen aurkako jazarpenari ekin zionean. Talmud liburuan Elishari buruz agertzen diren datuak ez dira batere garbiak; datu batzuen arabera, kultura eta filosofia grekoetan barrena abiatu zen. Beste pasarte batzuek bi jainkoengan sinisten zuela adierazten dute, beste hainbatek kristau bihurtu zela diote, eta, azkenik, bada gnostikoekin harreman estuak izan zituela adierazten duenik. Dena den, Elisharen apostasiaren jatorria misterioz betea ageri da gaur egun ere, argi dago Elisharen jokaera hark eragin handia izan zuela bere garaian.

## Erreferentziak
Dimitrios I.a Konstantinoplakoa

**Dimitrios I.a Konstantinoplakoa** (Istanbul, Turkia, 1914ko irailaren 8a - *ibidem*, 1991ko urriaren 2a) elizgizona izan zen, Konstantinoplako aitalehen ekumenikoa 1972tik 1991 arte.

## Bizitza 
Greziar klasizismoko ikasketak egin zituen. 1931n Marmara itsasoaren ondoko Halki monasterio kristau-ortodoxoan sartu zen. Diakono egin zutenean (1937), zenbait hiritan bete behar izan zuen bere kargua: Grezia ipar-ekialdean (1937-1938), Istanbulgo behe-auzoetan (1939-1945) eta Teheranen (1945-1950). 1964an Konstantinoplako patriarkaren laguntzaile izendatu zuten Turkiako hiriburuan, eta urte berean metropolitano (artzapezpiku) egin zuten. 1972an Turkiako eskualdeko metropolitano bihurtu zen, eta urte hartan bertan Konstantinoplako Patriarka aukeratu zuten. Orduan hartu zuen Dimitrios I.a izena. Pobrezia hartu zuen kristau-fedearen ikurtzat. 1980an eliza katoliko-erromatarraren buru Joan Paulo II.arekin elkartu zen, bi elizen arteko harremanak hobetzeko elkarrizketa-saio bati hasiera eman nahian, baina azkenean elkarrizketak bertan behera geratu ziren. Vatikanoaz gainera, Britainia Handia eta Sobietar Batasunera ere joan zen, bertako elizetako buruekin elkarrizketatzera. Ez zuen haiekin akordiorik lortu, baina harreman onak izatera iritsi ziren. 1987an, Vatikanora bidaiatu zuen, eta Joan Paulo II.ak San Petri basilikan hotsandiko ekitaldi batekin egin zion harrera.

## Erreferentziak
Tomàs Garcés

**Tomàs Garcés i Miravet** (Bartzelona, Katalunia, 1901eko urriaren 9a - 1993ko azaroaren 16a) katalan olerkari eta kazetaria izan zen.

## Biografia 
Legeak ikasi zituen arren, kazetaritzan eta literaturan jardun zuen buru-belarri.

Kazetaritzari dagokionez, hainbat aldizkari eta argitaldarirentzat lan egin zuen, adibidez, *La Publicitat*, *Revista de Catalunya* eta ''Serra d'Or*. Halaber, *Quaderns de Poesia*ren sortzaile izan zen. 1922. urtean *Vint cançons* (*Hogei abesti*), Juan Ramón Jiménezen eragina nabarmen agertzen duen obra, eman zuen argitara. Joera horri berari jarraituz idatziak dira, orobat, *L'ombra del lledoner*, 1924; *El Somni* (1927, *Ametsa*), *Paradís* (1931, *Paradisua*) eta *El senyal* (1935, *Seinalea*). Geroagoko obretan aipagarriak ditu *Viatge d'octubre* (1955, *Urriko bidaia*), *Quaderns de la Selva* (1962, *Oihaneko liburuak*, hitz lauz idatzitako obra) eta *Plec de poemes* (1972, *Poema bilduma*).

Bestalde, kritika literarioko liburuak eta saiakerak ere idatzi zituen, esaterako *Paisatges i lectures* (1926, *Paisaiak eta irakurgaiak*), *Notes sobre poesia* (1933,* Poesiari buruzko oharrak*) eta *Sobre Salvat-Papasseit y otros escritos* (1972, *Salvat-Papasseiti buruz eta beste zenbait idatzi'').

## Erreferentziak
Ignazio Silone

**Ignazio Silone**, jaiotza-izenaz **Secondo Tranquilli**, (Pescina, Aquila, Italia, 1900eko maiatzaren 1a - Geneva, Suitza, 1978ko abuztuaren 22) italierazko idazlea izan zen.

## Bizitza 
Ikasketak apaizgaitegian egin zituen, harik eta 1915ean izandako lurrikara baten ondorioz aita eta bost anaia hil zitzaizkion arte. 1921ean Italiako Alderdi Komunistaren sortzaileetako bat izan zen, eta Togiattirekin batera alderdiaren ordezkari Moskun. Faxisten kontrako borroketan esku hartu zuen. Estalinismoa ez zuen onartu, eta 1930ean Alderdi Komunista utzi zuen. 1930etik 1945era Suitzan bizi izan zen; han ekin zion literaturari eta, ondorioz, Siloneren idatziak kanpoan aberrian baino lehenago ezagutu ziren.

Lehen eleberriak, partez bederen, autobiografikoak dira, eta haietan bere eskualdeko nekazarien bizitza eta borrokak deskribatu zituen modu errealistan, satira soziala nabarmena dela: *Fontemara* (1930); *Pane e vino* (1936, *Ogia eta ardoa*); *Il seme sotto la neve* (1942, *Hazia elurpean*). Geroztikako eleberrietan berriro Italiako hegoaldeko gizarte-gatazkak eta bere kezka espiritualak azaleratu zituen: *Une manciata di more* (1954, *Masusta eskukada bat*); *Il segreto di Luca* (1956, *Lukasen sekretua*).

## Erreferentziak
Hannes Alfvén

**Hannes Alfvén** (Norrköping, Suedia, 1908ko maiatzaren 30a - Djusholm, Suedia, 1995eko apirilaren 2a) suediar astronomo eta fisikaria izan zen.

Fisikako Nobel saria jaso zuen 1970. urtean plasmei (ioi positibo eta negatiboak dituzten gasei) eta plasma horiek eremu magnetiko eta elektrikoetan duten portaerari buruz egin zituen ikerketengatik. Oinarrizko fisika, astronomia, astrofisika eta kosmologia landu ditu. Aurora polarraren fenomenoa, eguzkiak eta lurraren eremu magnetikoak jaulkitzen dituzten partikulen elkarreraginaren bidez azaltzen duen teoria bat proposatu zuen. Marte eta Jupiterren artean planeta bat sortzeko saioak huts egin ondoren gelditu ziren hondakinak izan daitezkeela asteroideak iradoki zuen. Unibertsoa materiaz adina antimateriaz osatuta dagoela bermatzen duen teoria bat garatu zuen. Eguzki-sistemaren barruan momentu angeluarraren banaketa azaltzen saiatu direnetako bat izan zen.

"Alfvénen uhinak" aurkitu zituen: plasmetan uhin magnetohidrodinamikoak zeudela iragarri zuen 1942. urtean. Bere ideiak izarretako plasmei eta izarretako erreaktoreei aplikatu zaizkie, eta bultzada handia eman diete plasma-konfinamendu magnetiko deiturikoaren bidez fusio nuklear kontrolatua egiteko ikerketei.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kon Ichikawa

japoniar zinema-zuzendaria izan zen.

1933an, Kiotoko J.O. estudioetako animazio-sailean hasi zen lanean, eta panpina artikulatuak filmatzeko teknika ikasi zuen han. Gero, zuzendari-laguntzaile gisa lanean hasi, eta Tokiora joan zen. Han, Natto Wada gidoigilea ezagutu eta esposatu zuen. Lan asko egin zuten elkarrekin, eta Nattok idatzi zizkion bere filmetarako gidoirik onenak. 1946an hasi zen filmak zuzentzen, baina 1956an egin zuen lehen maisulana: *Harpa birmaniarra*, budismo-kutsuko gerraren aurkako filma; arrakasta handia izan zuen nazioarteko zinema-jaialdietan. 1959an, gai berari heldu zion film are gogorrago batean. *Sua lautadan* (1959) zuen izenburua film hark, eta Filipinetako gerraren miseriak kontatzen ditu oso modu gordinean. 1963an, *Antzezle baten mendekua* egin zuen, eta 1965ean *Tokioko Olinpiar Jokoak*, joko haietako film ofiziala. 1980ko hamarkadan, zenbait film egin zituen gazteentzat, esate baterako, *Horda basatiak* (1980), komiki ezagun batean oinarrituta eta irudi erreala eta marrazki bizidunak nahastuz, eta *Ilargiko printzesa* (1987), herri-ipuin batean oinarritua.
## Erreferentziak
Argos (Grezia)

**Argos** (grezieraz: Ἄργος, *Árgos,*  ahoskatua) Greziako herria, Argolidan, Nauplion ondoan, 29,228 biztanle (2001). Arkeologi-leku garrantzitsuak ditu: antzokia (K.a. IV-III. m.), agora, odeoia, bainuetxe erromatarrak eta Erdi Aroko hiria, antzinateko akropoliaren gainean.

Argos Greziako hiri zaharrentzat hartu zuten antzinatean. Argos zaharra izena eman zion Homerok akaziarren inperioari, Argos pelasgiarra, Tessalia zen bitartean. Argos hiria antzinateko mito greziar klasiko askoren kokagunea da.

## Historia 
Mizenas eta Tirinto hirien itzalpean egon ondoan (K.a. 1650), Argos doriarren aurka altxatu eta Argolidako hiriburu bihurtu zen, berriz ere. Espartako lazedemoniarren aurkako gudu guztietan parte hartu zuen, zori hoberik gabe askotan. Mazedoniarren esku (K.a. 229) Akaiako Ligako kide izan zen. Erromatarren ondotik (K.a. 146tik aurrera), nolabaiteko garrantzia gorde zuen bizantziarren garaian. Godoen eskuetan egon zen III. eta IV. mendeetan. XIII. mendean Laugarren Gurutzadaren ondorioz fundatu zen Akaiako printzerriko hiri nagusia izan zen (1204, Gilen I.a). Greziako lehen biltzar nazionalak han egin zuen lehen bilkura (1821).

## Herri eta hiri senidetuak 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Fawzia Alashmawi

**Fawzia Alashmawi** (; Alexandria, ?) egiptoar idazlea da. Gaztetan alde egin zuen Egiptotik, eta Genevan finkatu zen, Suitzan. Arabierako eta islamiar ikasketetako irakaslea da Genevako Unibertsitatean 1979az gero. 1983an Suitzako Unibertsitateko arabiera eta islamiar zibilizazioko doktoregoa eskuratu zuen. Alashmawik hainbat ekimenetan parte hartu ohi du bere erroak eta jatorri egiptoarra defenditzearren; besteak beste, Islama eta Mendebaldeko Geneva elkarteko, Suitza eta Kultura Islamiarra Elkarteko, eta Suitzako Egiptoar Elkarteko kidea da. Bere literatura-lanetan ere bere jaioterriaren mirespena nabarmentzen du. Obra aipagarriak ditu, ingelesez, *Emakume musulmanen estatusa* (1994), *Mediterraneo aldeko 7 herrialdetako historiako testuliburuen ikerketa* (1996), *Musulmanen ahotsa Suitzan* (1997) eta abar; frantsesez, berriz, *Juduen rola Medinan* (1971), *Emakumeak Egiptoko gizarte garaikidean* (1985), *Fundamentalismoa islamean* (1988), *Testuliburuen ikerketa konparatiboa* (1996); eta arabieraz, *Arabiar ospetsuak: Ibn Battuta esploratzailea* (1986), *Atzerritarrak etxean* (1995), *Alexandria 60* (1996), *Zazpi nesken elezaharra* (1998).
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manfred Bieler

**Manfred Bieler** (Zerbst, Saxonia-Anhalt, Alemania, 1934ko uztailaren 3a - Munich, Alemania, 2002ko apirilaren 23a) alemaniar idazlea izan zen.

## Biografia 
Dessauko Philanthropinumen ikasi eta gero, Alemaniar literatura ikasi zuen Humboldt Unibertsitatean, Sortaldeko Berlinen. Idazle Alemaniarren Elkartean lan egin zuen, eta irratirako gidoiak idazten hasi zen 1957an. Eleberri satiriko bat izan zen Bielerren lehen liburu ospetsua: *Das Kaninchen bin Ich* (1963, "Neu naiz untxia"). Alemaniako Errepublika Demokratikoan debekatu egin zuten, eta 1969an argitaratu zuen Errepublika Federalean, *Mari Morzeck* izenburuarekin.

1965ean, Pragara aldatu zen Bieler, eta herritartasun txekiarra hartu zuen. Pragako Udaberriak porrot egin zuenean, Munichen kokatu zen familiarekin. 1973an, Bavariako Arte Ederren Akademiako kide izendatu zuten. Alemaniako bi aldeetan berari gertatutakoak eta bi Alemanien historiaren ikuspegi kritiko zorrotza izan dira Bielerren gai nagusiak.

Besteak beste, kontakizun eta eleberri hauek idatzi zituen: *Der Mädchenkrieg* (1975, "Nesken gerra"), *Der junge Roth* (1968, "Roth gaztea"), *Der Kanal* (1978, "Ubidea"), *Der Bär* (1983, "Hartza") eta *Still wie die Nacht* (1989, "Gaua bezain lasai") liburu autobiografikoa. Irratirako eta telebistarako gidoi ugari ere idatzi zituen.
## Erreferentziak
Léon Blum

**Léon Blum** (Paris, Frantzia, 1872ko apirilaren 9a - Jouy-en-Josas, Frantzia, 1950eko martxoaren 30a) idazlea eta politikaria izan zen.

## Bizitza 
Hasieran literatura eta antzerki-kritika idatzi zuen. 1902an Frantziako Alderdi Sozialistan sartu zen, Jaurèsekin batera, eta ''L'Humanité* aldizkarian lan egin zuen. Tourseko batzarrean (1920), II. Internazionalari atxiki zitzaion eta boltxebikeen kontrako gutxiengoaren barnean kokatu zuen bere burua.

Fronte Popularraren lehen gobernuburua izan zen (1936ko ekainetik 1937ko ekainera). Agintaldi horretan, 40 lan-orduko astea, opor ordainduak eta beste zenbait gizarte hobekuntza ezarri ziren. Espainiako gerran esku ez hartzearen aldeko politikak zatiketa sorrarazi zuen ezkerreko alderdietan eta gobernua erorarazi zuen. 1940an Vichyko gobernuak atxilotu zuen eta 1943an Buchenwaldera eraman zuten. Askatu ondoren, gobernu buru zela, IV. Errepublikako erakunde konstituzionalak plazaratu zituen.

Presondegian idatzitako *À l'échelle humaine* (*Gizakiaren neurrira'') lanak (1946an argitaratua) Blumen pentsamendu politikoa azaltzen du; marxismoaren funtsezko tesiak sartaldeko kultura burgesaren oinarri moral eta intelektualekin adosteko saioa da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Voltaire (Parisko metroa)

## Kanpo estekak
Federico García Moliner

**Federico García Moliner** (Borriana, Castelló, Espainia, 1930eko martxoaren 4a – *ibidem*, 2025eko abuztuaren 14) fisikaria izan zen.

## Bizitza 
Madrilgo Complutense Unibertsitatean egin zituen ikasketak. Zientzia Fisikoetako lizentzia atera zuen 1954an, eta doktoregoa, Cambridgeko Unibertsitatean (1958an) eta Madrilgoan (1960an). CSICen hasi zuen ibilbide profesionala, eta Illinoisko Unibertsitateko irakaslea izan zen 1961etik 1964ra. Bestalde, Madrilgo Unibertsitate Autonomoko katedraduna izan zen 1974tik 1979ra. Gai solidoen fisikaren inguruko azterketen aitzindaria izan zen Espainian, eta haren lanek ospe handia izan dute mundu guztian. Bereziki aipatzekoa da *Gainazaleko Greenen funtzioak* izeneko obra, funtzioen gainezartze-metodoa deskribatzen duena: gai solidoaren propietateak beren atomoen eta elektroien propietateen arabera aztertzen ditu, eta ezinbestekoa da gaur egungo elektronikaren garapenerako. Molinerren ikerketak Espainian eta beste herrialde batzuetan eman dira argitara.

Nabarmentzekoa du, batez ere *Introduction to the Theory of Solid Surfaces* (1979, *Gainazal solidoen teoria*) liburua, oinarri-oinarrizko obra solidoen fisika ikasi nahi dutenentzat. 1992an, Ikerketa Zientifiko eta Teknikoko Asturiasko Printzea saria eman zioten egoera solidoko fisikari egindako ekarpenengatik. Castellóko Jaume I.a Unibertsitateko katedraduna izan zen, eta han egitura erdieroale kuantikoak ikertu zituen.

## Erreferentziak
Hussein Ali Montazeri

**Hussein Ali Montazeri** (; Najafabad, Isfahan probintzian, 1922ko irailaren 22a - Qom, 2009ko abenduaren 19a) irandar irakaslea eta xiiten buruzagia da izan zen.

Isfahaneko Teologia Eskolan ikasi zuen, eta Zientzia eta Filosofiako irakaslea izan zen Qomeko Teologia Eskolan. 1960ko hamarraldian, Khomeini imanaren ikasle izan zen. 1963an, xahren nekazari-erreformaren istiluetan, atxilotu egin zuten. Hurrengo urtean, Khomeini buruzagia bisitatu zuen Iraken. Handik itzuli zenean, atxilotu egin zuten berriz ere, eta Irango nekazari-inguruetara bidali zuten 1963-1964an. 1980an, Qomera itzuli zen, eta irakasle gisa lan egiten zuen han. 1985ean, Khomeini imanaren jarraitzaile ofizial izendatu zuten. Baina zenbait apaizek atzera bota zuten, erlijioaren hierarkian beheregi zegoelako. Hala, saiatu zen erlijio-liburuak irakurtzen eta Korana erakusten, buruzagien piramidean gorantz egiteko asmoz. Alderdien konstituzioaren aldeko agertu zen, islamismoaren barruan betiere, eta baita hauteskunde libreen eta iritzi-askatasunaren alde ere. Bere herrialdeko gobernuaren aurrean jarrera kritikoa izan baitzuen, Jakintsuen Biltzarra uztera behartu zuten. 1997an, etxean atxilotuta egotera behartu zuten Khamenei aiatolah kritikatzeagatik, eta 2003ra arte egon zen egoera horretan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pedro Zarrabeitia

**Pedro Zarrabeitia Miñaur** (Bilbo, 1939ko irailaren 1a - 2018ko apirilaren 3a) bizkaitar argazkilaria eta idazlea zen. Lanbidez ingeniaria zen, baina gaztetatik argazkizale zelarik, 70eko hamarkada-amaieran heldu zion argazkigintzari. Lehen erakusketa Zarautzen egin zuen 1977an, eta 1980an Bilboko Arte Ederren Museoan erakusketa bat eskaini zitzaion lehenengo argazkilaria bilakatu zen. Urte berean, *Estudios de color* izeneko liburua argitaratu zuen. 1983an, Eusko Jaurlaritzaren beka bati esker osatu zuen bere prestakuntza. Euskal Herrian zein Espainiako hainbat hiritan aurkeztu zituen bere lanak, baita atzerrian ere, Montréalen, Chicagon eta Denverren, besteak beste, eta sari ugari lortu zituen: Arteder, San Prudentzio Saria, Argizaiola, Bilbo Hiria, Gaudí domina... 1975ean Algortan sortutako Irudi Taldearen bultzatzaile eta, hainbat urtez, lehendakari izan zen, eta argazkigintzari emandako Irudi galeriaren sorreran ere parte hartu zuen 1989an. Getxoko Irudi Taldea argazkilari-kolektiboaren sortzaile eta bultzatzailetako bat da. Bere liburuen artean aipagarriak ditu *Mobiliario urbano*, lehen aipatutako *Estudios de Color*, *La ciudad envuelta*, *Expresión mural en Bizkaia*, *Florilegios*.

## Erreferentziak