Edertasun

[eskuinera|thumb|Euren edertasunaz baliatuz [lamia izaki mitologikoek gizakiak erakartzen zituzten]]
**Edertasuna** izaki, leku, objektu edo ideia batek izan dezakeen ezaugarri bat da, zeinak gozamen, transzendentzia eta ongizate sentimenak sortzen dituen. Edertasuna duenari, eder deritzo. Ederra zer den eta edertasuna zer den bereizteko ahaleginetan aritu izan da filosofiaren baitan estetika deritzan atala oraindik guztiz argitzeke dagoen arazoa delarik. Edertasuna giza pertzepzio eta sentipenei loturik dago, bai eta giza kultura eta pentsamoldeei ere; eta zilegi da horren ondorio gizakion kultura eta molde guztiekin bat datorren definizioa gauzatzea, subjektibotasuna baita edertasunaren ezaugarrietako bat. Gizaki gehienek edertasuna harmonia, atsegin, osotasun, proportzio eta zuzentasun kontzeptuekin erlazionatzen dute, ederra denak ezaugarri horiek izan ohi baititu alderantzizkorik esan ez badaiteke ere.

## Orokorra
Edertasuna, artearekin eta gustuarekin batera, estetikaren gai nagusia da, filosofiaren adar nagusietako bat dena. Edertasuna, normalean, propietate estetiko gisa sailkatzen da, beste propietate batzuekin batera, hala nola grazia, dotorezia edo sublimea. Balio estetiko positibo gisa, edertasuna itsuskeriarekin alderatzen da, bere pareko negatibo gisa. Edertasuna, askotan, giza ulermenaren hiru oinarrizko kontzeptuetako bat gisa zerrendatzen da, egia eta ontasunaz gain.

Objektibistek edo errealistek edertasuna gauza ederren ezaugarri objektibo edo adimenarekiko independente gisa ikusten dute, subjektibistek ukatzen dutena. David Humek, adibidez, iradokitzen du gaitasun hori trebatu daitekeela eta adituen epaiak bat datozela epe luzera. Edertasunak funtsezko zeregina du artelanetan eta naturan eta edertasun askearen (*pulchritudo vaga*) artekoa. Gauza batek edertasun atxikia du bere edertasuna gauza horren kontzepzioaren edo funtzioaren araberakoa bada, edertasun askea edo absolutua ez bezala, edo argazki bat, ederra dena eraikin eder bat irudikatzen duelako baina, oro har, edertasunik ez duena bere kalitate baxuagatik.

## Objektibotasuna eta subjektibotasuna
Badirudi edertasunaren epaiek tarteko posizioa hartzen dutela epaiketa objektiboen artean –adibidez, pomelo baten masari eta formari buruzkoen artean– eta gustu subjektiboen artean –adibidez, pomeloak zapore ona duen ala ez buruzkoen artean–. Alde subjektiboa, berriz, «edertasuna ikuslearen begietan dago» gisako esaeretan adierazten da. Subjektibotasunak, berriz, adimenetik dependentea den edertasunaren existentzia ukatzen du.  Polikletosek kanonarekiko eta, beraz, edertasunarekiko zuen ikuspuntua formula aritmetiko sinple eta erlazio geometriko neurgarrietan oinarritzen zen, aldi berean. Horrenbestez, eskultura edertasuna plasmatzeko tresna gisa ulertzen zuen eskultore greziar horrek.
### Platon 
thumb|*Amazona mattei*, Phidias-en jatorrizko eskulturaren erreplika.
Platonek, edertasunaren kontzeptua ulertzeko, filosofo greziarraren ideien teoria orokorra garatu zuen, eta bertan *mimesis* kontzeptuak duen garrantzia ulertzea ere funtsezkoa da.

Ideien teorian, Platon harremanaturik dauden *mundu sentikorra* eta *Ideien munduz* arituko da. «Mundu sentikorra» zentzumenen bidez hauteman dezakeguna da, eta «Ideien mundua», ordea, zentzumenekin hauteman ezin duguna, mundu adigarria, alegia.

Ideien munduan, ez dago dualtasunik, ezta aldaketarik ere, *mundu sentikorrean* ez bezala, zeina itxurazko errealitatea den. Beraz, ideiak *mundu sentikorraren* abiapuntua dira azken batean, eta, alderantziz, *izate sentikorrak,* haien isla, *mimesis* prozesu baten bidez sortutakoak, alegia.

Ideien teorian *mimesis* edo imitazioaren kontzeptua ardatz nagusietakoa da. Baina, zer da *mimesis* edo imitazioa Platonen pentsamenduan?

*Irudi* hitzaren erabilera platonikoak bere imitazioaren teoriak zuen errealitatearen ikusmolde hierarkikoarekin zituen loturak erakusten ditu, non errealitate enpirikoa (mundu sentikorra) *izate absolutu* batera egiten den hurbilketa besterik ez den. Irudia imitatzen den objektu material horren hurbilketa da, inoiz ez benetako kopia bat. Hitz gutxitan, imitazioa edo *mimesis*a iradokizun edota ebokazio hori litzateke. Hori dela eta, Platonek behe mailakotzat jotzen du imitazioa, alde batetik, *izate*aren hierarkian *irudia*k duen lekuagatik, baita imitatzaileak objektua ongi ezagutu beharrean (alegia horren atzean dagoen ideia ezagutu beharrean) bere itxura soilik  ezagutzen duelako ere. Beraz, irudiaren imitazioan, pertzepzio sentsuala nahasia da, eta esperientzia optikoa egiarik gabekoa.

#### Ideien mundua: ongia eta edertasunaren garrantzia 
Unibertsoa artista jainkotiar batek sortutako artelan batekin alderatzen da pentsamendu platonikoan. Artista jainkotiar horrek, *demiurgo*a, mundu erreala itxuratzen du, ideien munduan oinarrituz *mimesi*aren bidez. *Demiurgoa*k sortutako mundu fisikoa eredu idealen mundua bezalakoa izatea ezinezkoa dela azaltzen du Platonek, nahiz eta ideien munduaren antzekoa izan, haietan oinarriturik baitago.

*Timeo*n, Ideien munduan aurkitzen diren ongia eta edertasuna, unibertsoari ordena eta zentzua ematen diotenak direla azpimarratzen du Platonek. Unibertsoa osatzen duten alderdiak ongia eta edertasunaren arabera ordenatzen dira *demiurgoa*ren adimenaren laguntzarekin. Baina unibertsoaren perfekzioa eta, horren eraginez, edertasuna, ez da ausaz ematen, *demiurgoa*ren adimenak ezarritako ordenaren eraginez baizik.

Izate, ontasun eta edertasunaren arteko identitate eta harreman bat ezarriko da. *Kosmos*a ederra izango da eredu dituen ideietara hurbiltzen den heinean, edertasunak beti duelako oinarrian gauzen *esentzia* (izatea), *xedea* (ontasuna) eta *forma* (edertasuna). Ikuspegi horretan, unibertsoak helburu jakin bat dauka, eta ordena batean mugituko da.

#### Gizakion helburua: edertasun eta ongiaren lorpena 
Filosofo greziarrak adierazten du gizakien nahi eta xede nagusiena edertasuna dela eta bizitzako erabakiak horren bila hartu beharko genituzkeela: edertasunaren kontenplaziotik ematen baitzaio izateari zentzua eta konplexutasuna.

Platonen etika azaltzeko, elementurik garrantzitsuenetarikoa *Eros-*aren kontzeptua da, horren bidez iritsiko garelako ongira eta edertasunera, maitasuna eta edertasuna baitira gizakiaren perfekzioaren bidea. Lehenengoak arima, adimena, ordena eta justizia azaleraztea izango du helburu, eta edertasunak, berriz, *Eros-ar*i sortzeko gaitasuna emango dio. Bere lanetan azaltzen duenez, mundu gizatiarreko edertasunarekin liluratzen da gizakia. Baina elementu material horietako edertasunean soilik murgilduta gelditu ordez, horien bidez, gizakiek guztizko edertasunarekin bat egiteko aukera dute, alegia, perfekzio moralera iristekoa, eta, horretarako, mundu batetik besterako bidaia egiteko, *Eros-*aren presentzia ezinbestekoa izango da.

Greziar filosofoak idatzitako elkarrizketa ezberdinetan, edertasunaren ezberdintzeak proposatzen ditu. *Errepublika* eta *Legeak*en jasotzen diren aipamenak aztertuta, Platonek gorputzaren eta arimaren edertasuna alderatzen dituela hauteman daiteke, gorputzaren edertasunak izaera negatiboa duelarik eta arimaren edertasunak perfekzioaren bidean jartzen gaituela azpimarratuz. Benetako maitaleak gorputz ederra bere *izate eder* horretan maite duela eta ez bere *gorputz izate*an argitu nahi digu Platonek ideia horretan, gorputz materikoa mundu fisikoari baitagokio eta arima, berriz, ideiei.

Edertasuna (ideia) topatzeko bidean, ongi eratutako arimaren parte-hartzea nahitaezkoa da oinarri idealen arabera (forma, armonia eta neurria) ordenatzen den heinean, pixkanaka edertasun maila garaiagoak kontenplatuz eta, ondorioz, arima bera ederra bilaka dadin elementu berriak agertzen doazelarik: batasuna eta ordena.

Jarreren edertasunari, gorputzaren edertasunari baino garrantzia handiagoa ematen zaio idatzi horietan, arima baita gorputz-materiari bizia ematen dion elementua, gorputzaren partaidetzarik gabe objektu hutsa litzatekeelarik. Ideia hori, nolabait, *Errepublika*n zegoen jasoa, Platonen lanen ondorengo berrirakurketetan antzematen denez, edertasuna bertutearekin eta, beraz, ongiarekin eta bizioa zatarkeriarekin lotu zuenean .

*Filebo* eta *Timeo* gogoetetan, Platonek, ordea, edertasuna era kuantitatibo batean aurkezten du.

*Timeo*n edertasuna izaera harmonikoaren kontzeptuarekin uztartzen du, eta, horren baitan, edertasun neurgarri batez hitz egiten du, elementu bakoitzaren arteko erlazioaren oinarrian zenbakia eta proportzioa daudela esanaz. Harmonia sortzen duen edertasunaren eredua erregulartasuna, errepikapen erritmikoak eta irudi simetrikoak izango dira horrela.

Beraz, arimaren formazioak ordena morala eta estetikoa lortzen doanean –alegia, edertasunerantz doan heinean–, ekintza ederrak egiten hasi, eta horiek dira bertutera eramango gaituztenak.

Laburbilduz, Platonen edertasun kontzeptua ideal batean oinarrituta dagoen kontzeptua da, arima eta ekintza harmoniatsu, neurridun, ordenatu eta bateratzaileen bidez lortuko dena. Gorengo ideia dena, hierarkikoki eta honetara iristea ia ezinezkoa dena zinez.

### Plotino 
Plotinok edertasunaren kontzeptuan sakondu zuen, eta, horretan, tarteka ikus-arteen inguruko planteamendu teoriak garatu zituen. Pentsamolde hori guzti bere lehen tratatuan bildu zuen, *Eneadas*en, metafisika eta mistika ere landu zituelarik bertan.

Neoplatonismoaren sortzailea izan zen heinean, Platonen ideietan oinarrituko da bere edertasunaren inguruko teoriak sortzeko (munduaren dualismoa kontuan hartuta). Nahiz eta Platonek bezala edertasuna ideia gorena balitz gisa ulertzen duen, bere idatzietan, edertasun enpirikoz ere hitz egingo du (Aristotelesen eraginez), eta, horretarako, ikus-arteez baliatuko da; izan ere, bere ustez, naturako gorputzak ederrak izan daitezke, baina edertasun hori formak atxikiko dio. Hala ere, azken elementu horiek ez dute inoiz guztizko edertasunik lortuko, materiak formari erresistentzia egingo baitio, hain zuzen ere. Gainera, Plotinoren ustez, edertasun hori formaren egilearengan soilik egongo da osotasunean, azken finean, artisauaren ariman ideia bera baitago, eta bertan ez du materiaren erresistentziarik izango. Puntu honetan, aldaketa nagusietako bat egongo da Platonen ikuspegiarekiko, izan ere berak mimesiarekiko ikuspegi negatiboa zuen, eta Plotinok, berriz, ikuspegi negatibo hori materiarengan izango du, eta ez mimesiaren kontzeptuan.

Bestalde, materian irudikatzen diren formek interes berezia izango dute filosofo klasikoarentzat, bitartekari lana egin ahal izango duelako gizakiarengana edertasuna (ideia) hurbiltzeko prozesuan. Izan ere, forma txertatzean, materiari edertasunaren ideia ere txertatzen zaio, nahiz eta hori bere osotasunean izan ez, aipatu moduan materiak ideia edo formari beti erresistentzia egingo diolako. Dena den, bitartekari-harreman horren alderdi arriskutsuaz ere ohartzen da, gizakia materialtasun horretan soilik gelditu daitekeelako, hain zuzen ere (Nartziso-ren mitoarekin alderatu daiteke).

Filosofo horren edertasunaren kontzeptuak iraultza edo aldaketa izugarria suposatu zuen, lehenago aipatutako Polikletosen ideien aurka argi eta garbi agertu baitzen. Alde batetik, simetriaren ideia guztiz baztertu zuen, Polikletosek, berriz, edertasunaren oinarrian ipini zuen. Beste aldetik, Plotinok aldarrikatuko du edertasuna sinplea dela eta ez konposatua; horren aurrean, osotasuna sortzen duten zati bakoitza ederra izan zitekeela esan zuen, zati horiek sinple edo partikularrak ere badirenean.

Platonen ideiak berreskuratuz, Plotinok, berriz ere, edertasuna ideia abstraktu moduan definituko du, eta ez zerbait neurgarria balitz bezala; beraz, edertasuna ez da modu matematiko baten bidez identifikatuko, arimaren bitartez baizik. Hain zuzen ere, bai arimak eta baita edertasunaren ideiak ere, ideien munduan baitute jatorria, eta, hala izanik, elkarri identifikatzeko gai dira Plotinoren pentsamenduaren baitan. Horrela, bada, arimak, edertasuna ikustean, berehala identifikatuko du, biak baitira esentziak, abstraktuak.

Horretaz gain, Platonen pentsamendutik berreskuratuko du edertasuna ontasunarekin parekatzeko ideia ere: ederra dena ongiarekin erlazionatuz eta, beraz, ideiarik garrantzitsuenekin lotuta, eta, alderantziz, itsusia dena gaiztakeriarekin erlazionatuz. Azkenik, esatekoa da edertasuna eta ontasuna gizakiok kanpotik hautemango ditugun ezaugarriak direla, ez baitaude izatez eta jaiotzez gizakiaren barnean.

## Oharrak
## Erreferentziak 
## Bibliografia
* 
* Liebelt, C. (2022), Beauty: What Makes Us Dream, What Haunts Us. Feminist Anthropology.

## Kanpo estekak 
* Erreportajea edertasunari buruz Argia astekarian.
* ALCINA FRANCH, J.: *Arte y antropología*, Madrid, Alianza, 1988
* BARASCH, M.: *Teorías del arte. De Platón a Winckelmann* (Fabiola Salcedo Garcés-en itzulpena), New York, New York University, 1985.
* BREHIER, E.: *La filosofía de Plotino* (Lucía Piossek Prebisch-en itzulpena), Argentina, Editorial Sudamericana, 1953.
* BRISSON, L.: *La oposición phúsis/tékhne en Plotino* (Maria Isabel Santa Cruz eta Maria Ines  Crespo-ren itzulpena), La Plata, Universidad Nacional de La Plata, 2003.
* GARCÍA ROMERO, F.: “El cuerpo de los atletas en la antigua Grecia”, *XII Seminario de Arqueología Clásica,* 2005
* KONSTAN, D.: “The Concept of Beauty in the Ancient World and its Reception in the West” (bertsio digitalizatua), *Nova Tellus,* 30. bol. 1 zbk., 2012.
* MARECHAL, L.: *Descenso y ascdenso del alma por la belleza*, Buenos Aires, Colección Pico y Piedra, 1984.