Durangoko bonbardaketa

**Durangoko bonbardaketa** nagusia 1937ko martxoaren 31n burutu zuten Italiako *Aviazione Legionaria*ko hegazkinek. Bonbardaketak 213 hildako eragin zituen Durangon, Gerediaga elkarteak 2024an zabaldutako azterketa zehatzaren arabera, zeinean 2001ean egindako ikerketa bateko kopurua (334 biktima) zuzendu ahal izan zen. Guztira, hegazkinek 281 bonba baino gehiago jaurti zituzten, hau da, denera 14.840 kilo inguru lehergailuetan. 

## Aurrekariak 
1936ko gerran aireko eraso gogorra jasan zuen lehenengo herri euskalduna Otxandio (Bizkaia) izan zen. Uztailaren 22an, goizean izan zen Otxandioko bonbardaketa, herriko jaietan, 57 pertsona geratu ziren Andikonako plazan hilda.

Populazio zibilaren aurkako hegazkin-erasoak beste leku batzuetan ere egin ziren: Irun, Donostia... baina gogorrenak Durango eta Gernikakoak izan ziren.

Garai hartan, Durango Bizkaiko hiri garrantzitsuenetako bat zen: 8.797 biztanle erroldatuta zeuzkan. Gerra hasi zenean, alkatea karlista zen, Adolfo Uribasterra. Tradizionalistek zortzi zinegotzi zeuzkaten udaletxean; Alderdi Jeltzaleak, hiru; eta Fronte Popularrak, bi.

Hiriak ez zuen aireko erasoen kontrako babesik bonbardeketen sasoian.

### 1936ko irailaren 25eko bonbardaketa eta mendekuzko hilketa 
1936ko irailaren 25ean Gasteiztik heldutako hegazkinek hainbat bonba jaurti zituzten Durangon 11:00k aldera. Haietako bat Ezkurdi pilotalekura jausi eta bertan ziren Gipuzkoa aldeko iheslarien artean 12 hildako eta zauritu asko eragin zituen. 

Iheslari eta milizianoek mendekua hartu zuten. Juventudes Socialistas Unificadas taldeko Rusia bataloiko kideak Ermodon zegoen herriko kartzelara joan, presoak atera eta Santi Kurutzeko kanposantuan tiroka hil zituzten. Guztira 22 preso hil zituzten, gehienak uztailaren 18an altxatzeko prest zeuden erreketeak. 

### Planifikazioa 
Durangoko bonbardaketa Bizkaiaren kontrako erasoaldiaren planifikazioaren barruan egindako erasoa izan zen: lau horma eta aldare nagusia besterik ez zen geratu. Meza zen; Rafael Villalabeitia abadea, ostien kopa eskuan, komunioa ematen ari omen zen meza-mutila alboan zuela, eta Kirikiño Batailoiko gudari bat ari zen memento hartan jauna hartzen. Elizaren babespean zeudela sinistuta zeuden: elizaren sabaia, arkuak, habeak, koroa, organoa, koloretako beirateak... dena gainera etorri eta gero, hondakinen azpitik 50 bat atera zituzten hilda, emakumeak asko, baina gudariak ere bai, bertan meza entzuten zeuden 18 gudari hil zirelako.
 
Andra Maria elizan ere meza zen. Carlos Morilla abade asturiarra ari zen meza ematen, eta bertan hil zen. Sagaratzearen unea zen, kaliza gora zuela erori zen sabaia koroarekin eta horma batzuekin batera abadearen eta jendearen gainera.
 
Andra Mariako arkupean merkatua zen, eta haren gainera ere jausi ziren bonbak.
 
Santa Susana komentuan 11 moja agustindar hil ziren, eta haientzat lanean zebilen neska bat ere bai, mojak bertako txabola barruan babestu eta lehergailuetako batek haraxe jota. Komentuaren alboko etxeak ere erdi hondaturik geratu ziren, teilatu hondatu eta horma kaltetuekin.
 
Hegazkinek Durango gainetik hegaldi bakarra eginik pasatu ziren, 1.500 metroko altueratik bonbak jaurtiz. Bonbaketari italiarrek bonbardaketa fotografiatu egin zuten, gainera, argazki panoramiko eta planimetrikoez. Argazki horietako bat ezagutzen da, hiria leherketa-onddoz josirik ikusten dena. Bonbardaketa amaiturik, ehiza-hegazkinak 400 bat metrora jaitsi eta jendea metrailatzen hasi ziren.

Apirilaren 8an, George L.Steer egon zen Durangon eta lehenengo *Times* egunkarian eta gero *The Three of Gernika* liburuan honela idatzi zuen:

Maiatzaren 17an, Jose Artetxe idazlea, jeltzale ohia, erreketeekin sartu zen Durangora eta ospitaleko erizain baten ahotik entzun zuen bonbardaketaz. Munduaren amaiera ematen zuela esan zion erizainak. Eta hildako gehienak eskumakoak zirela...

Claude G.Bowers, Ameriketako Estatu Batuetako kontsularen memorietan Ezer egin bazuten, gune militarren kontrako erasoa izan zen, eta gainerako guztia propaganda gorria litzateke. Ricardo de la Ciervak, esate baterako, 1970. urtean esan zuen Gernikan 12 pertsona baizik ez zirela hil.

Nurenbergeko epaiketan, 1934az geroztik Alemaniako Aireko Indarraren ministro izandako Hermann Göringi Gernikakoa bezalako bonbardaketak zergatik egin ziren galdeturik, hiri bonbardaketa haiek *Luftwaffe*rentzat probaleku modukoak izan zirela erantzun zuen. Eta froga ariketa haien biktimak aipatu zitzaizkionean, honela erantzun omen zuen:

Espainian ez da inongo epaiketarik ez ikerketa ofizialik egin gertakari horiek argitu, zehaztu edota beren lekuan jartzeko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gerra Zibila Euskal Herrian
* Gernikako bonbardaketa
* Otxandioko bonbardaketa

## Kanpo estekak 
*  Durangoko Bonbardaketa *Joseba Sarrionandia*
*  Dokumentala. Bideoa Durango, isildutako bonbardaketa eitb nahieran