Idea Vilariño

**Idea Vilariño** (Montevideo, 1920ko abuztuaren 18a - *ib*., 2009ko apirilaren 28a) *45eko Belaunaldia* (Generación del 45) izeneko idazle taldeko kide zen. Uruguaiko poeta, saiakera eta literatur kritikaria izan zen, baita itzultzailea, musikagilea eta irakaslea ere.

## Biografia 
Klase ertain eta kultuko familia batean jaio zen, non musika eta literatura presente zeuden. Aita, Leandro Vilariño (1892-1944), poeta izan zen, nahiz eta bizi zela ez zuen argitaratu. Numen, Poem, Azul eta Alma neba-arrebek bezala, musika ikasi zuen Ideak. Amak oso ondo ezagutzen zuen Europako literatura, eta aita anarkista ezaguna zen.

Hezitzaile gisa, Bigarren Hezkuntzako Literaturako katedraduna izan zen 1952tik harik eta 1973ko estatu kolpera arte. Sistema demokratikoa berreskuratu ondoren, 1985az geroztik Uruguaiko Literatura irakaslea izan zen Uruguaiko eta Latinoamerikako Literatura Sailean Errepublikako Unibertsitateko Humanitate eta Zientzien Fakultatean .

Oso gaztetatik idatzi zuen, eta bere lehen poema helduak 17 eta 21 urte artean egin zituen. Bere lehenengo lan poetikoa, *The Supplicant*, 1945ean argitaratu zuen, bere izenarekin. Ondorengo urteetan Nazioartean aitorpenak eta hainbat sari jaso zituen. Bere poemak esperientzia intimo, trinko eta kezkagarri batez markatuta daude, beti ere oso koherenteak. Adituek bere haurtzaroan izandako etengabeko osasun arazoei egozten diete ukitu hori.

Gaztetatik jasandako asma arazoak eta ekzemak, 16 urte zituela familia nukleotik alde egitera behartu zuten. Emozionaltasuneraino hedatu zen hauskortasun fisikoa eta sentikortasun berezi batekin hornitu zuen. Gurasoen eta anaia nagusiaren heriotza goiztiarrak ez zion batere lagundu eta dolua etengabeko bihurtu zen bere bizitzan.

thumb|200x200px| Idea Vilariño 1983an bere idazmahaian.
1945etik 1950era artistikoki sortu ziren era askotako idazleen belaunaldia integratu zuen, 45eko belaunaldia izena hartu zuena. Bertan honako hauek ere koka daitezke: Juan Carlos Onetti, Mario Benedetti, Sarandy Cabrera, Carlos Martínez Moreno, Ángel Rama, Carlos Real de Azúa, Carlos Maggi, Alfredo Gravina, Mario Arregui, Amanda Berenguer, Humberto Megget, Emir Rodríguez Monegal, Gladys Castelvecchi eta José Pedro Díaz.

Literatur ekimen ugaritan parte hartu zuen. Bereziki *Clinamen* eta *Número* aldizkariaren sortzaileen artean egon zen 1945-1955 bitartean (Juan Ramón Jiménez ezagutu zuen orduan); eta *March*, *La Opinion*, *Brecha*, *Asir* eta *Text critical* bezalako beste argitalpenetako kolaboratzaileen artean ere aurkitu zen.
Bere itzulpenak ere aitortu dira, horietako batzuk (esaterako, Shakespeareren antzezlanekin egin zituenak) Montevideoko antzokietan antzeztu dira.

1997an Rosario Peyrouk eta Pablo Roccak elkarrizketatu zuten. Handik sortu zen *Idea* dokumentala, Mario Jacoben zuzendaritzapean, eta 1998ko maiatzean estreinatu zen.

Bere lana hainbat hizkuntzatara itzuli da, hala nola italierara, alemanera eta portugesera.

Konpositore gisa, Uruguaiko musika herrikoiaren lau abesti enblematiko aipa daitezke: *A una paloma* (Daniel Viglietti-k musikatua ), *La canción y el poema* (Alfredo Zitarrosa-k musikatua), *Los oriental* eta ''Ya me voy pa 'la guerrilla* (Los Olimareños-en eskutik musikatua).

2004an Letren Konex Mercosur Saria jaso zuen, Argentinako Konex Fundazioak emana, eskualdeko idazlerik eraginkorrena izateagatik.

Montevideon hil zen 2009ko apirilaren 28an, 88 urte zituela, hesteetako eta arterietako oklusio batengatik egin zioten ebakuntza gainditu ez zuenean.

Gaur egun, bere lanaren originalak sakabanatuta daude; zazpi hamarkada baino gehiagoz bere poemak kopiatu zituen koadernoak Princetongo Unibertsitateko artxiboan saldu ziren, bere borondate espresuaren aurka.

## Lana 
### Poesia 
* *La Suplicante* (1945).
* *Cielo Cielo* (1947).
* *Paraíso perdido* (1949).
* *Por aire sucio*
* Nocturnos(1955).
* *Poemas de amor* (1957).
* *Pobre Mundo* (1966).
* *Poesía* (1970).
* *No* (1980).
* *Canciones* (1993).
* *Poesía 1945 - 1990* (1994).
* *Poesía completa* (Montevideo. Cal y Canto 2000).
* *Ultima Antologia* (Montevideo. Cal y Canto 2004)

### Saiakera 
* *Grupos simétricos en la poesia de Antonio Machado* (1951)
* La rima en Herrera y Reissing (1955)*Grupos simétricos en poesía* (1958)
* *Las letras de tango* (1965).
* *El tango cantado* (1981).

### Itzulpenak 
* Raymond Queneau: *El rapto de Ícaro*, Buenos Aires, Losada, 1973
* Jacques C. Alexis: *Romancero de las estrellas*, Montevideo, Arca, 1973
* William Shakespeare: *Hamlet, príncipe de Dinamarca*, Montevideo, Ediciones de la Banda Oriental, 1974.
* Andrew Cecil Bradley: *Macbeth, la atmósfera, las brujas*, Montevideo, Editorial Técnica, 1976.
* Guillermo Enrique Hudson: *Allá lejos y hace tiempo*, Caracas, Biblioteca Ayacucho, 1980 (Jaime Rest-ekin elkarlanean).
* Christine Laurent: *Transatlántico* (André Tachiné eta Philippe Arnaud egokitzapena. Idea Vilariñok frantsesetik itzulia). Montevideo, Trilce, 1996.

## Idea Vilariño eta Juan Carlos Onetti 
Idea Vilariñoren lan askok Juan Carlos Onetti idazlearekin izan zuen maitasun harreman ekaitza islatzen dute. Gaur egun ez da zaila lekukoen eta lagunen testigantza anitzak, elkarrizketak eta korrespondentziak pasioz beteriko istorioaren zatiak berreskuratzen dituztenak aurkitzea. Vilariñoren grina eta errezeloa bat datoz Onettiren herabetasunarekin eta urduritasunarekin. Bi pertsonaia gogor eta indartsu erakarri zituzten. Ideia berberak limurtu zuen uneari egiten dio erreferentzia: “bere *buruarekin onenarekin seduzitzen ari ninduen eta hainbeste non sinetsita nengoen zazpigarren miraria zela.* *Gau horretan bertan maitemindu nintzen.* *Maitemindu nintzen, maitemindu nintzen, maitemindu egin nintzen ".*

Poeta uruguaiarraren *Poemas de Amor* lanak, era berean, ezin hobeto islatzen du Onettiren zalantza. Adierazgarrienetako bat *Ya no* izenekoa da. Izan ere, harremanaren erdian, beste emakume batekin ezkontzeko utzi zuen Onettik Idea. Dorothea Muhr-ekin ezkontzeko, bere egunak amaitu arte berarekin egon zen emakumearekin.

Hala ere, loturak ez zuen bien arteko amodioa amaitu, baina zalantzak, zeloak eta beldurra eragin zituen. Paradoxikoki, Dorotheak berak ezagutzen zuen egoera. Elkar ikusi zuten azken aldia 1974an ospitalean izan zen. Idea gelara sartu zenean, emazteak bakarrik utzi zituen, eta Ideak gogoan du bilera hura: « *Jaiki eta ukitu nahi nion, masaila ukitu nirearekin.* *Apenas iritsi nintzen beregana etsi ninduen indar desesperatuarekin eta musukatu ninduten eman didaten musurik handiena, izugarrienarekin, inoiz emango didatenarekin, eta bere musua hasi bezain laster, negar egin zuen, musu horren atzetik negarrez hasi zen, ondoren hil beharko nintzatekeen* ”.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Ideia: bizitza idatzia* (album liburua. Elkarrizketak, bere egunkari pertsonaleko zatiak eta gutunak ditu. Montevideo, Cal y Canto and Academia Nacional de Letras, 2007,  ).
* Rosario Peyrou, Prologue to *Flying blind'', Visor, Madril, 2004,  egileak egindako antologia.

## Kanpo estekak 
* Biografía
* A media voz
* Documental sobre Idea Vilariño