open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Errege (xakea)

**Erregea** (♔♚), xakean piezarik garrantzitsuena da, arerioak berau atzemanez gero partidaren amaiera eta galera suposatzen baitu. Gutxi gorabehera 20 puntuko balioa du, halera aurrez aipatutako arrazoiarengatik balioezina den pieza da.
100px|thumb|ezkerrera|Errege zuria.

Xake irekieran jokalari bakoitzak bere lehen lerroan errege bana du, damaren eta alfilaren artean kokatua, **E1** eta **E8** laukietan.

Erregea bai bertikalki, horizontalki nahiz diagonalki laukika mugitu daiteke. Salbuespena dorrearekin batera burututako endroke mugimendua da.

Partidan zehar erregea ezin daiteke arerioaren piezen mehatxupean egon, erasotua izanez gero, ondorengo mugimenduan babesleku izango den lauki batean kokatu beharra dago.

Ez da derrigorrezkoa arerioaren erregeari mehatxatzean *Xake!* esanaz iragartzea.

## Jatorria 
Antzinaroan Xakearen aintzindaria den chaturanga jokoa bereganatu zutenean, gaur egun errege izendapenaz ezagutzen den piezari beren estatuburuaren izena eman dioten, Xah delakoa. Kargu honetatik Xake izena eratorri zen, bai eta pertsierazko *Shah Mat* (*errege atzemana*) esaldia ere, hortik gaur egungo *xake mate* esaldira eratorri zen.

## Kanpo estekak
Pambreko gaztelua

**Pambreko gaztelua** (galizieraz *Castelo de Pambre*), Espainiako Lugoko probintziako Palas de Rei udalerriko Pambre parrokian dagoen gaztelu bat da. Pambre ibaiaren gain dagoen 44 metro garaierako muino batean dago.

XIV. mendean Gonzalo Ozores de Ulloa jauntxoak eraikirazi zuen. 1484an jabetza Monterreiko kondeen eskuetara igaro zen.

## Kanpo estekak
Clotilde jantzi beltzarekin

***Clotilde amb vestit negre*** (gaztelaniaz: *Clotilde con traje negro*) XX. mende hasierako Joaquin Sorolla margolari valentziarraren erretratu ezaguna da. Margolanaren protagonista bere emaztea da, Clotilde García del Castillo, Sorollaren margolan askoren musa. New Yorkeko Metropolitan Museum of Arten ikus daiteke.

## Historia 
Sorollak margolana 1906an egin zuen. 1909an Sorollak New Yorkeko Hispanic Society of American egin zuen erakusketan lan hau ere bertan zegoen. Erakusketa hartan Metropolitan Museum of Art erakundeak erosi zuen. Bitxikeri bezala, artistak margotu zuenaren momentu baten argazkia gordetzen da.

## Descripció 
olioa mihisaren gaineko teknika erabiliz, Sorollak beltzez bere emaztea margotu zuen lan honetan. Nahiz eta nagusia den kolorea, ez da obra triste bat, dotorea baizik. Margolanean Sorollaren Madrilgo etxea ikus daiteke. Argiak emakumearen goiko aldea argitzen du, batez ere bular aldea eta gerriko aldean daraman arrosa horia, aurpegia ez hainbeste. Atzean artistaren beste margo bat ikus daiteke, *Emakume santua otoitz egiten* (*Santa en oración*). Clotilderen eskua aulki luze eta gorri batean dago jarrita. Gorri kolore horrek ere kontraste handia eragiten du margolan osoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Margolanari buruzko komentarioa eta argazkia.
Iraunkorra (xake partida)

**Iraunkorra**, 1852an Berlin hirian Adolf Anderssen eta Jean Dufresne xakelariek jokatutako xake partida ezagun bat da.

*Hilezkorraren* antzera partida guztiz informala izan zen.

## Anotazio algebraikoa 
eskuinera|Jokaldien sekuntzia
**Zuriak:** Adolf Anderssen - **Beltzak:** Jean Dufresne, Berlin, 1852.

* **1.** e4 e5
* **2.** Cf3 Cc6
* **3.** Ac4 Ac5
* **4.** b4!? Axb4
* **5.** c3 Aa5
* **6.** d4! exd4
* **7.** 0-0 d3?!
* **8.** Db3! Df6
* **9.** e5 Dg6
* **10.** Te1 Cge7
* **11.** Aa3 b5?!
* **12.** Dxb5 Tb8
* **13.** Da4 Ab6
* **14.** Cbd2 Ab7?!
* **15.** Ce4 Df5?
* **16.** Axd3 Dh5
* **17.** Cf6+!! (17. Cg3 +-)
* **17...** gxf6
* **18.** exf6 Tg8!
* **19.** Tad1!? (19. Ae4 +-)
* **19...** Dxf3? (19... Tg4!, 19... Ad4! =)
* **20.** Txe7+! Cxe7!? (20... Rd8)
* **21.** Dxd7+!! Rxd7
* **22.** Af5+ Re8
* **23.** Ad7+ Rf8
* **24.** Axe7#!

## Kanpo estekak
Dama (xakea)

**Dama**, **Anderea** edo **Erregina** (♕ ♛), xakean pieza nagusi bat da, erregearenaren ondoren garrantzitsuena. Balio absolutuaz aldiz, denetan baliotsuena da, gutxi gorebehera bederatzi eta hamar peoien balioa du. Normalki, eta salbuespenak-salbuespen, ez da xake irekieran erabiltzen, amaierako fasean baizik, dorrea bezala erregearen laguntzaz arerioaren erregea menpean hartzeko gai baita.
100px|ezkerrera|thumb|Dama.
Damak pieza guztien artean mugimendu aniztasun gehiena duena da: zutabe eta lerroetan nahiz diagonaletan harat-honata nahierako lauki kopuruan mugitu baidaiteke, bai aurrera nahiz atzera, nahiz alboetara, hortik duen berebiziko balioa. Alegia, dorrea, alfila eta peoien mugimenduen batura. Dama baten galerak xake partida batean sekulako galera suposatzen du, erregearen galerak bakarrik gainditua. Beste piezak jateko eurak dauden laukian ezartzen da. Pieza izendatzeko orduan euskaraz ez da Erregina erabiltzen, partida apuntatzeko orduan Erregearen izenarekin ez nahasteko, horregatik Dama edo Anderea deitzen zaio.

Xake partida baten hastapenean jokalari bakoitzak dama bana du, bere lehen lerroan erregea eta alfilaren artean ezarria, **D1** eta **D8** laukietan.

Xakearen aintzindariak diren chaturanga eta shatranj jokoetan ez zegoen damarik, bisir, aholkulari edo ministroa baizik (persieraz وزیر *wazir*, errusieraz ферзь *ferz*).

Damaren gehitzea Erdi Aroan Europan jazo zen eta pixkanaka, ez bat-batean. XIII. menderako Europa osora hedatu zen eta XV. mendean jada gaur egun dauzkan mugimenduak bereganatu zituen, nahiz eta peoia dama bilakatzeko aukera oraindik ere mugatua izan.

## Kanpo estekak
Xake itsu

[eskuinera|thumb|350px|[Paul Morphy estatubatuarra xake itsuan jokatuz.]]
**Xake itsua**, xakearen aldaera bat da. Xake-taula ikusi gabe jokatzen da, hortaz jokalari bakoitzak partida bere gogoan irudikatu eta jolastera derrigortua dago.

Britainiar Museoko agiri baten arabera, erregistratutako lehenbiziko xake itsu partida, 970ean Joseph Techelebi greziar bidaiariak xake itsuan jokatu eta irabazteko zuen erraztasunak xakelariak txunditu zituenekoa da. Ziotenez, Telechebik Italia, Pertsia eta ekialdeko herrialdeetan barna bere xakelari ospea hedatzen jardun omen zuen.

Arabiar kronikarien arabera, Said Ben Yugair Al Kufi (820an zendua) jokalariak ere xake itsuan jokatzen omen zuen.

## Kanpo estekak
Xake-maisu

**Xake-maisua**, xakean gainontzeko aditu mailako arerioak garaitzeko adina gaitasun duen jokalaria da. Xakelarien artean maiz titulua *maisu* izendapenara laburbiltzen da, zentzua testuinguruaren arabera argia baita. Xakearen erregistroaren hasieratik jada, eta xake erakunde eta federazioaren ezartzearekin batera, *maisu* titulua iritzietan bakarrik oinarritua dago. Jokoan bere gaitasuna agerian uzten zuten jokalariek *maisu* titulua bereganatzen dute.

## Kanpo estekak
Philidor defentsa

**Philidor defentsa**,xakean **1. e4. 2.... d6** hasiera bati erantzuteko jokaldi bat da. François-André Danican Philidorrek sortu zuen.

Jokalari hasiberriek ere maiz nahigabean burutzen duten jokaldia da. Irekiera ona dela esaten da, batez ere defentsa estrategia sinple eta erraz bat behar duten jokalarientzat, Frantziar Defentsaren zailtasunarekin ohituta ez badaude. Hala ere, ez da oso irekiera ohikoa txapelketa garaian, pasibotzat hartzen baita. Lehen Mundu Gerraren ostean ia desagertu zen partida profesionaletatik, baina gaur egun ohikoagoa da, batez ere online partida oso azkarretan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hilezkorra (xake partida)

**Hilezkorra**, 1851ko ekainaren 21ean Londresen Adolf Anderssen eta Lionel Kieseritzky xakelariek jokatutako xake partida ezagun bat da.

## Partidaren garapena 
## Kanpo estekak
Siziliar defentsa

Xakean, **Siziliar defentsa** erregearen peoiaren irekiera hasiera erdirekiari egiten zaion ohiko erantzun bat da:

# e4 c5 

Zurien lehen mugimendua 1.e4 baldin bada, orduan hau da emaitzarik ohikoena eta puntuaziorik altuena ematen duena. Hala ere, irekiera estatistikoki hobea da 1.d4 egitea, Siziliar defentsak oso emaitza ona ematen duelako 1.e4 aurrean. *New in Chess* aldizkariak 2000. urtean adierazi zuen 1.d4 bezala hasi ziren 296.200  jokoen %56,1etan zuriek irabazi zutela, baina 349.855 partida hasi ziren 1.e4-rekin eta %54,1etan irabazi zuten zuriek, batez ere Siziliar defentsak arrakasta %52,3ra jaitsi zuelako 145.996 jokotan. Maisuen %17ek jokatutako partidetan eta *Chess Informant* datubasearen %25ean Siziliar defentsa erabili zen. 

Izendapena, XVIII. mendean Jacob Henry Sarratt xakelariak defentsaren asmatzailea Pietro Carrera siziliar apaiza izan zelako esamesa hedatzetik datorkio.

1834an Louis-Charles Mahé de La Bourdonnais frantziarrak Alexander McDonnell iralndarraren aurka arrakastaz erabili zuen arte defentsa eskasatzat jotzen zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Siziliar defentsa, Alapin bariazioa

## Kanpo estekak
Café de la Régence

**Café de la Régence**, Frantziako Paris hiriburuko kafetegi bat izan zen. Ospea XVIII. mendea eta XIX. mendean Europa osoko xakelari onenen bilgunea izateagatik datorkio.

Kafetegi honetan honako xake-maisu hauek jokatu zuten:

* &nbsp; Paul Morphy
* &nbsp; François-André Danican Philidor (batzutan Benjamin Franklinen elkartzen zen)
* &nbsp; Legall de Kermeur (Philidorren xake-irakaslea)
* &nbsp; Jules Arnous de Rivière
* &nbsp; Adolf Anderssen
* &nbsp; Samuel Rosenthal
* &nbsp; Pierre Charles Fournier de Saint-Amant
* &nbsp; Lionel Kieseritzky

1681ean Parisko Errege Jauregitik hurbil ireki zen.

1844ko abuztuaren 24ean Karl Marx eta Friedrich Engels komunismoaren sortzaileak bertan topo egin zuten.

Hainbat lekua aldatze ondoren, 1916an Marokoko Turismo Bulegoak ordezkatu zuen.

## Kanpo estekak
Konbinazio (xakea)

**Konbinazioa**, xakean erlatiboki luzea den mugimendu sekuentzia bat da, maiz arerioa irabazteko inongo aukerarik gabe utzi eta konbinaziogilea garaipen emaitza batera bideratzen duena. Xake partida bateko une askotan, jokalari bakoitzak zenbait aukera dituzte, egitasmo bat estrategia terminoetatik haratago egi bilakatzen zail egiten dutenak. Aldiz, konbinazioek, edozein defentsaren aurka zenbateko abantaila zehazki kalkulatzea ahabilderatzen duten adina derrigortuak dira. Normalki, konbinazio bat gauzatu aurretik zenbait mugimendu zehazki azetertzea komenigarria izaten da, bestela hasierako sakrifizioak ez luke ezertarako balioko.

Konbinazio bat normalki oinarrizko xake-taktiketatik abiatuta eraikitzen da, tartean sardeska, hiltzaketa, ziztaketa eta ageriko erasoa.

## Kanpo estekak
Louis-Charles Mahé de La Bourdonnais

**Louis-Charles Mahé de La Bourdonnais** (1796, Réunion &ndash; 1840ko abenduaren 13a, Londres) frantziar xakelari bat izan zen. XIX. mendeko xakelari onenetakoa izan zen.

Alexandre Deschapelles xakelari aberkidea irakasle izan zuen, hark intuizioz modu jokatzen zuen, eta La Bourdonnaisek denbora gutxiren buruan irabaztea lortu zuen.

1834an Alexander McDonnell irlandar xakelariarekin maiz jokatu zuen, denera 88 partidetan, horietatik 44 frantziarrak irabaziz, 30 galduz eta 14 berdinketan amaituz. McDonnellek mugimenduak burutzeko denbora asko hartzen zuenez, La Bourdonnaisek bere esperoaldietan alboko geletara joan eta beste aurkariekin diruaren truk jokatzen zuen, eta McDonnellek bere mugimendua burutzean, La Bourdonnais irlandarrarekin zuen partida nagusira itzultzen zen. McDonnelli irabazi ostean, Parisera itzuli eta *Le Palamède* izeneko xake lehenbiziko aldizkaria sortu zuen.

Bere joko estiloak bi ezaugarri nagusi zituen: analisiak burutzeko azkartasuna eta xakerako zaletasun atsekaitza. Azkar jokatu arren, bere analisiak zorrotzak eta zehatzak izaten ziren.
Linaresko Xake Txapelketa

**Linaresko Nazioarteko Xake Txapelketa**, Espainiako Jaengo probintziako Linares udalerrian urtero burutzen zen xake txapelketa izan zen.

1978an sortu zen eta 1988-2010 artean urtero jokatu zen (2006ko ekitaldia ezik). 2010ean jokatu zen azken aldiz, arazo ekonomikoak zirela eta.

## Irabazleak 
* 1978  Jaan Eslon
* 1979  Larry Christiansen
* 1981  Anatoly Karpov eta  Larry Christiansen
* 1983  Boris Spassky
* 1985  Ljubomir Ljubojević eta  Robert Hübner
* 1988  Jan Timman
* 1989  Vassily Ivanchuk
* 1990  Garry Kasparov
* 1991  Vassily Ivanchuk
* 1992  Garry Kasparov
* 1993  Garry Kasparov
* 1994  Anatoly Karpov 
* 1995  Vassily Ivanchuk
* 1997  Garry Kasparov
* 1998  Viswanathan Anand
* 1999  Garry Kasparov
* 2000  Vladimir Kramnik eta  Garry Kasparov
* 2001  Garry Kasparov
* 2002  Garry Kasparov
* 2003  Péter Lékó ( Vladimir Kramniken puntuaketa berdinarekin; tiebreak bidez irabazia)
* 2004  Vladimir Kramnik
* 2005  Garry Kasparov ( Veselin Topaloven puntuaketa berdinarekin; tiebreak bidez irabazia)
* 2006  Levon Aronian
* 2007  Viswanathan Anand
* 2008  Viswanathan Anand
* 2009  Alexander Grischuk ( Vassily Ivanchuken puntuaketa berdinarekin; tiebreak bidez irabazia)
* 2010  Veselin Topalov

## Kanpo estekak
Xake erromantiko

**Xake erromantikoaren eskola** ala **xake erromantikoaren aroa**, konbinazio harrigarrien bidez xakean edertasunba bilatzen duen joko-estiloa da. 1830-1880 artean jokatu zen, garai honetan xake joko irekia ez zen beste joko-estilorik ez zen jokatzene, eraso eta kontraeraso etengabeekin, nork jokaldi eder eta harrigarriena egingo. Amaiera partidaren zatitzat besterik ez zen hartzen, aurrez konbinazio harrigarre baten bidez irabazi ez bazen.

Kurioski, xake erromantikoaren eskola, guztiz antierromantikoak ziren François-André Danican Philidor xakelariaren irakaspenetan oinarrituz garatu zen, baina XIX. mendean zehar erromantizismoaren bilakaerarekin batera, genioaren eta origiltasunaren kultua gizarte osora hedatu zen. Ez zen xakearen atzerakada bat, klasikoen berreskuratze bat baizik.

La Bourdonnais eta McDonnellen arteko partidek joera hau definitiboki ezarri zuten, nahiz eta xake erromantikoaren xakelari nabarmenenak Adolf Anderssen, Joseph Henry Blackburne, Lionel Kieseritzky, Paul Morphy, Daniel Harrwitz, Johannes Zukertort, Howard Staunton, Pierre Charles Fournier de Saint-Amant eta abar izan.

## Kanpo estekak
Euskaldun berri

**Euskaldun berria** lehenbiziko hizkuntza erdaraz ikasi eta haurtzaroa ondoren euskaraz ikasi duen euskalduna da, alegia, haurtzaroan familia ala eskola bidez ama hizkuntza gisa ikasi ez duen edo ikasi ahal izan ez duen euskalduna.

Alderantziz, euskaldun zaharra familia transmisio bidez edota erdaldun familia izan ez arren, eskolan haurtzaroan lehen hizkuntza gisa ikasitako euskalduna da, ondoren edota euskararekin batera beste erdal hizkuntzak ikasita.

## Emendatzea 
alt=|thumb|260x260px|Euskara ikasteko *Euskalduntzen* metodo berritzailea (1972).
1980ko hamarkadatik aurrera heldu asko eta askok euskara ikasi du, horiek dira euskaldun berriak. *Euskaltegi* izena esleitu zien helduak euskalduntzea helburu zuten ikastegiei. Ordu arte eskolak erdaraz izaten ziren maiz, eta oso ikuspuntu erabat gramatikalaz bideratuak. Harrezkero eskola guztiak euskaraz emateten dira, elkarrizketa eta komunikazioa sustatuz. *Euskalduntzen* eta *Hitz egin!* euskara ikasteko liburuek hobekuntza nabaria ekarri zuten. Euskaldunen kopuru handia osatzen dute gaur egun euskaldun berriek, nagusiki erdara nagusi den eremu eta hiriguneetan, *Euskaldun berriaren balada* abestiko Barakaldon bezala. XXI. mendearen hasieratik beste herrialdeetako etorkinen iritsierarekin berriro indartu da euskalduntzearen beharra.

Euskaldun berrien seme-alabak, jada gurasoengandik euskararen transmisioa berreskuratu eta lehen hizkuntza dutenez, euskaldun zaharrak dira. Aldiz, euskaldun zaharren seme-alabak izan eta haiek irakatsi ez edota ikasi ahal izan ez izanaren ondorioz, euskararen familia transmisioa eten ondoren, euskaltegi edo ikastetxeetan bigarren hizkuntz gisa ikasitakoak euskaldun berriak dira.

## Aitortza 
* Euskaldunberri plaza: Gasteizen euskaldun berrien omenezko plaza bat da.
* Euskaldun Berriaren Kioskoa: Oiongo plazako kioskoa euskaldun berrien omenez izendatu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskaldun zahar

## Kanpo estekak
Fianchetto

**Fianchetto** (italieraz *zuritxo*, ahoskera *fianketo*), xakeren taktika bat da. Berez, alfilaren garapen mota berezi bat da.

Honetan datza: zaldunaren zutabeko peoia mugitu eta alfila hark lagatako laukian ezartzea. Jokaldi hau burutu daiteken laukiak b2, g2, b7 edo g7 dira, honela alfilak bere eragina bi diagonal nagusietara hedatzen du. Fianchetton dagoen alfilaren aldean endrokea jazoz gero, bi posizioak elkarren osagarri dira, alfila eta erregea elkar defendatzen diren egitura bat osatuz. Lotura duen beste posizio bat Fianchetto areagotua da, honetan fianchettoa egiteko behin zaldunaren peoia aurreratu eta gero, alfila dagokion dorrearen zutabea jartzen da.

Fianchettoa ohikoa da xake irekiera askotan: indiar erregea, indiar erregina, kataluniarra, siziliarraren heresugearen aldaera, herbeherearraren Lenigrado aldaera eta abar.

## Kanpo estekak
Kataluniar irekiera

**Kataluniar irekiera**, xakearen hasiera erdireki bat da. Honako hiru mugimendu hauek ezaugarri ditu:

1.d4 Zf6 2.c4 e6 3.g3

Hasiera honen asmoa erregearen aldean fianchettoa egitea da.

Hasiera hau 1920ko hamarkadan Savielly Tartakower poloniar xakelariak Sitgesko xake txapelketa batean sortu zuen.

## Kanpo estekak
Emakumea uhinetan

***Emakumea uhinetan*** () 1868an Gustave Courbetek margotutako olio-pintura da. Egun New Yorkeko Metropolitan Museum of Arten dago.

Margolan honetan errealismoa nabaria da, esaterako haragiaren tonu errealistan edo besapeko kendutako ilearen aztarnan. Gauza bera uretan ikusten da, hau da, bitsaren eta itsas uhinen errealismo handia.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak 
* :Metropolitan Museum of Art webguneko informazioa.
Steve Miller

**Steven Haworth Miller** (Milwaukee, Wisconsin, 1943ko urriaren 5a) estatubatuar abeslari eta gitarra-jotzailea da, Steve Miller Bandako liderra.

## Diskografia 
**Steve Miller Band**
* *Children of the Future*, 1968
* *Sailor*, 1969
* *Brave New World*, 1969
* *Your Saving Grace*, 1970
* *Number 5*, 1970
* *Rock Love*, 1971
* *Recall the Beginning...A Journey From Eden*, 1972
* *The Joker*, 1973
* *Living in the U. S. A.*, 1973
* *Fly Like An Eagle*, 1976
* *Brook of Dreams*, 1977
* *Circle of Love*, 1981
* *Abracadabra*, 1982
* *Italian X-Rays*, 1984
* *Living in the 20th Century*, 1986
* *Born 2 B Blue*, 1988
* *Wide River*, 1993
* *Bingo!, 2010
* *Let Your Hair Down'', 2011
Suspiria (2018ko filma)

***Suspiria*** (latinez  ahoskatua, eusk: " hasperenak") 2018ko Luca Guadagnino italiar zinema zuzendariaren beldurrezko filma da, Dario Argentoren izen bereko filmean oinarrituta.

## Argumentua 
Susie Bannion dantza ikaslea da Berlinen. Eskolak hasi eta berehala, ikaskide ohi bat hilik agertuko da. Eskolaren gaineko susmoa izaten hasiko da Bannion, uste baitu nolabait hilketa horrekin zerikusia dutela hango arduradunek.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Waco (telesail laburra)

**Waco**, 1993ko Wacoko setioa eta Davidiar sektan oinarritutako estatubatuar telesail labur bat da. 2018ko urtarrilaren 24an Paramount Network katean estreinatu zen. 50 minutu inguruko 6 atalez osatua dago.

## Argumentua 
1993ko Wacoko setioan Davidiar sektakideak eta FBIko agenteak elkarren artean borrokatu eta tragedian amaitu zen.

## Aktoreak 
### Nagusiak 
* Michael Shannon: Gary Noesner
* Taylor Kitsch: David Koresh
* Andrea Riseborough: Judy Schneider
* Paul Sparks: Steve Schneider
* Rory Culkin: David Thibodeau
* Shea Whigham: Richard Decker
* Melissa Benoist: Rachel Koresh
* John Leguizamo: Jacob Vazquez
* Julia Garner: Michelle Jones
* Glenn Fleshler: Tony Prince

### Noizbehinkakoak 
* Demore Barnes: Wayne Martin
* Duncan Joiner: Cyrus Koresh
* Annika Marks: Kathy Schroder
* Tait Fletcher: Brad Branch
* Vivien Lyra Blair: Serenity Jones
* J.B. Tuttle: Davey Jones
* Camryn Manheim: Balenda Thibodeau
* Darcel Danielle: Sheila Martin
* Cayen Martin: Jamie Martin
* Eric Lange: Ron Engelman
* Michael Hyland: Walter Graves
* Rich Ting: Lon Horiuchi
* Christopher Stanley: Edward Wiggins
* Andy Umberger: Perry Jones
* Eli Goodman:Barry Skinner
* Ryan Jason Cook: Derek Ludlow
* Kimberly Kiegel: Catherine Matteson
* Kimberly Bigsby: Jaydean Wendell
* Kenneth Miller: Mike Schroeder
* Stephanie Kurtzuba: Carol Noesner
* Steven Culp: Jeff Jamar
* David Grant Wright: James Tabor

### Gonbidatuak 
* Hans Christopher: Randy Weaver
* Marianna Gallegos: Vicki Weaver
* Samuel Kamphuis: Sammy Weaver
* Vic Browder: Bo Gritz
* Nick Wilding: Timothy McVeigh
* Sarah Minnich: Sharon Wheeler
* Rex Linn: Dick DeGuerin
* Jon Kristian Moore: Jack Zimmerman
* Connie Ventress: Janet Reno

## Ikus gainera 
* 1993ko Wacoko setioa

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Robin Hood (2018ko filma)

***Robin Hood*** 2018ko Otto Bathurst britainiar zinema zuzendariaren abenturazko filma da, Robin Hood istorio ezagunaren gainean oinarrituta.

## Argumentua 
Robin of Loxley ustelkeriaz beteta dagoen Ingalaterrako koroaren kontra borrokatuko da.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Louis Proust

**Joseph Louis Proust** (Angers, 1754ko irailaren 26 - Angers, 1826ko uztailaren 5) frantziar kimikari eta farmazialari bat izan zen, kimika modernoaren sortzaileetako bat bezala ere ezagutzen dena. Proportzio konstanteen legea (Prousten Legea izenaz ere ezagutzen dena) adierazi izanagatik ere ezaguna da Proust, lege estekiometriko hau gaur egungo kimikaren oinarrietako bat da.

Kimika-irakasle izan zen Bergarako Errege Mintegian. Garai hartan argitaratu zuen *Introducción al curso de química* , eta baita hiru ohar ere —espatu astunei, kobaltoari eta behazunaren osaerari buruz— Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko Batzar Orokorren Laburpenetan. Berari zor zaio, halaber, Bergarako *Laboratorium Chemicum* izan zena antolatu eta martxan jartzea.

## Biografia 
Louis Proust 1754ko irailaren 26an jaio zen Angers-en, Frantzian. Aitak botikari gisa aritu zen Angersen. Louisek aitaren dendan kimika ikasi zuen eta gero Parisera joan zen Pitié-Salpêtrière Ospitaleko botikari buru izateko. Pilâtre de Rozier aeronauta ospetsuarekin ere kimika irakatsi zuen.

Karlos IV.aren eraginpean Proust Espainiara joan zen. Han Segoviako Kimika Eskolan eta Salamancako Unibertsitatean irakatsi zuen. Napoleonek Espainia inbaditu zuenean, Proust-en laborategia erre zuten eta Frantziara itzultzera behartu izan zuten. 1826ko uztailaren 5ean hil zen Angersen, Frantzian. Proustita minerala (Ag3AsS3) da bere omenez izendatua.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Antoine Lavoisier
* Proportzio konstanteen legea
* Kimikaren historia
* Estekiometria

## Kanpo estekak 
* Oinarrizko konstanteak eta hauetan Proustek izan zuen eragina.
* Prousten biografiari buruzko informazio gehiago. (*Gaztelaniaz*)
* Prousten biografia laburra. (*Ingelesez*)
Kursk (filma)

***Kursk*** 2018ko Thomas Vinterberg daniar zinema zuzendariaren film dramatikoa da, Robert Mooreren *A Time to Die* liburuan oinarrituta.

## Argumentua 
Barents itsasoan K-141 urpekari nuklear errusiarra hondoratu egin zen 2000. urteko abuztuan. 118 militar zeuden barruan, eta guztiak hil ziren.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ralph Breaks the Internet

***Ralph Breaks the Internet*** 2018ko Rich Moore eta Phil Johnston estatubatuar zinema zuzendarien animaziozko film komikoa da. 2012ko *Wreck-It Ralph* filmaren jarraipena da.

## Argumentua 
Joko aretoetatik atera eta Interneteko mundu ezezagunean murgilduko dira Ralph eta Vanellope filmeko protagonistak. *Sugar Rush* bideo-jokorako falta duten pieza baten bila ari dira. Vanelloperen bideo-jokoa da. Interneteko biztanleen laguntza beharko du bikoteak mundu arriskutsu horretan ibiltzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amanita eliae

***Amanita eliae*** *Amanitaceae* familiako perretxiko ez jangarria da. Udazkenean eta neguan topatu daiteke koniferetan. Jangarritasuna zalantzagarria.

Sinonimoak: *Amanita godeyi*, *Agaricus eliae*, *Lepiota eliae*, *Amanitopsis godeyi*, *Pseudofarinaceus godeyi*, *Vaginata godeyi*, *Amanita cordae*, *Amanita gemmata var. eliae*, *Amanita gemmata f. godeyi*, *Amanita gemmata f. cordae*, *Amanita junquillea f. godeyi*, *Amanita junquillea f. cordae*, *Amanitaria eliae*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 6 eta 8 cm arteko diametrokoa. Hasieran esferikoa, gero ezkila antzekoa, ondoren laua erdian titi txiki bat duela eta ertza mehea eta ildaskatua. Azala hezea eta kolore argikoa, erdian krema zuriz tindatzen da eta azkenean denean beix-arrosa edo haragi kolorekoa. Mintzezko plaka mehe batzuk daramatza eta gero grisak, erraz bereiz daitezkenak.

**Orriak:** Libreak, zurixkak, krema eta arrosa erreflexuekin.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Luzanga, zilindrikoa eta sustrai antzekoa duena. Zurixka da, apur bat felpa itxurakoa eta ia beti luzetara pitzatua. Sakon sartzen da lurrean, sustrai bat bezala.

Eraztuna mintzezkoa, hauskorra, itsatsia, kolore zurikoa eta tindu gorrixkak dituena eta orri estu eta libre batekin.

Bolba txikia edo bat ere ez, batzuetan mintzezko burletak dirudite oinaren oinarrian.

**Haragia:** Zuria izokin kolorez tindatua diskoaren azpian. Nahiko samurra eta apurtu egiten da ezpalak bezala. Usain eta zapore nabarmenik gabe.

**Etimologia:** Amanita grekotik dator eta Zilizia eta Siria arteko mendiari egiten dio erreferentzia, han oso ugariak ziren eta. Grezieraz beste esanahi bat ere badu, perretxikoa, kontzeptu orokor gisa.

## Jangarritasuna 
Ez da kontsumitzen eta bere jangarritasuna oso zalantzagarria da.

### Nahasketa arriskua 
Bere itxura eta bere bolbaren hauskortasunagatik nahastezina.

## Sasoia eta lekua 
Udaberri eta udan hostozabalen baso hezeetan eta lurzoru buztintsuetan hazten da.

### Banaketa eremua 
Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emakumea papagaiarekin

***Emakumea papagaiarekin*** (frantsesez: *La Femme au perroquet)*) 1866an Gustave Courbetek margotutako olio-pintura da. Egun New Yorkeko Metropolitan Museum of Arten dago.

## Historia 
Margolana 1866an Parisko Saloian aurkeztua izan zen. Saloi horretan *La femme au Perroquet* izenburuarekin aurkeztu zen eta horrela gelditu da. Nahiz eta pertsona kontserbadoreenek gogor kritikatu, arrakasta dezente lortu zuen, ziur aski akademizismoko estilotik urruntzen ez zelako. Hau ikusteko erakusketa berean aurkeztutako beste lanekin konpara dezakegu, esaterako Alexandre Cabanelen *Naissance de Venus* edo William-Adolphe Bouguereauren *Les baigneurs*. Lan horietan emakumearen gorputza oso idealizatuta agertzen zaigu.

## Deskribapena 
Bruno Foucarten ustez margolan hau «Coulbertek egindako biluzi landuena eta konplexuena da". Emakume gaztea izara zurien gainean etzanda agertzen da. Bere jarrerari esker, nahiz eta erabat biluzik egon, hankartea ezkutatua gelditzen zaio; perspektiba horrek, halaber, neskaren edertasuna handitzen du. Ilea, beltza, nahasia du eta horrek eszenaren erotismoa indartzen du. Fondoa iluna da eta neskaren gorputza oso zuria; bien arteko kontrastea eragiten du horrek. Emakumeak eskerreko eskua altxatuta du eta haren gainean papagaia pausatu da. Hegaztien koloreak biziak dira baina testuinguruan itzalita gelditzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak 
* :Metropolitan Museum of Art webguneko informazioa.
Donostia Hiria Nazioarteko Xake Txapelketa

**Donostia Hiria Nazioarteko Xake Txapelketa**, Gipuzkoako Donostia hiriburuan urtero martxoaren bigarren erdialdean ospatzen den xake txapelketa bat da. Anoeta kirolgunean dagoen Karmelo Balda pilotalekuan jokatzen da.

1977an jokatzen hasi zen.

## Kanpo estekak 
* Webgunea
Artzain mate

**Artzain matea** edota **Artzain xake matea**, xakean ero matearen ondoren xake matea emateko modurik azkarrenetakoa da, eta zuriaren lau mugimendu eta beltzaren hiru mugimendurekin gauzatzen da.

Artzai mateari batzuetan lau mugimenduko xake-matea ere esaten zaio, nahiz eta badiren beste modu batzuk xake-matea lau mugimendutan emateko.

## Mugimenduak 
thumb|300px|*Artzain matearen* gauzatzea ikusgai.
Jokaldi honen ondoren gauzatzen da:

# e4 e5
# Dh5 Zc6??
# Ac4 Zf6
# Dxf7++

Mate patroi bera hainbat bariazioen bidez lor daiteke. Adibidez, zuriek 2. Ac4 joka dezakete. Bariazio guztietan, oinarrizko ideia bera da: dama eta alfila koordinatuta f7 gelaxkaren erasora begira jartzea.

## Kanpo estekak
Joko erdi (xakea)

**Joko erdia**, xakean irekieraren ondoren doan joko fasea da. Honetan jokalari bakoitzak aurkariaren erregeari xake matea eman edota abantailadun amaiera bat lortzeko helburuz piezak mugitzen ditu.

## Kanpo estekak
Ero mate

**Ero matea**, **Eroaren matea**, **Xake mate eroa** edo **Eroaren xake matea**, xakean hiru mugimenduetan burutzen den xake matea da, ondorioz xakean gauzatu litekeen xake mate azkarrena da. Eroaren mateak izena zuriek zeharo gaizki jokatuta bakarrik gauzatu litekelako jasotzen du, hots, ero baten moduan jokatuta. Hasiberriek ere halako xake matea jasotzea ia ezinezkoa da.

Adibidez, mugimendu hauek eroaren xake matea ahalbideratzen dute:

:1.f3 e5
:2.g4 Dh4++

## Garapena 
.

## Kanpo estekak
Amaiera (xakea)

**Amaiera**, xakean irekieraren eta joko erdiaren ondoren datorren partidaren amaierako fasea da. Fase honetan jada xake-taulan pieza gutxi gelditzen dira eta jada amaiera badatorrela argi ikusten da. Maiz, ongi gauzatzea gehien kostatzen den fasea da.

Amaiera hiru kasu hauekin ematen da:

* Jokalarietako batek xake matea gauzatu eta partida irabazten du.
* Jonakarietako batek partida utzi eta galdu egiten du.
* Jokalariek berdinketan amaitzen dute.

## Kanpo estekak
Proportzio anizkoitzen legea

**Proportzio anizkoitzen legea** John Dalton zientzialariak 1803an adierazi zuen lege estekiometriko bat da. Kimikan oso erabilia da, izan ere, arlo honetako oinarrizko legeetako bat dugu. Louis Joseph Gay-Lussac kimikari eta fisikari frantziarrak frogatu zuen. Hainbat modutan adierazi daiteke, kasuaren arabera, jarraian ohiko era bat: «Bi elementu konposatu bat baino gehiago eratzeko konbinatzen direnean, konposatu horietan dituzten proportzioek zenbaki txiki osoen erlazioa mantentzen dute».

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kimikaren historia
* Estekiometria
* Proportzio finkoen legea
* Masaren kontserbazio legea

## Kanpo estekak
Colbertismo

thumb|Jean-Baptiste Colbert.
**Colbertismoa** XVII. mendeko eskola ekonomikoa izan zen, elaborada por Jean-Baptiste Colbertek- Luis XIV.aren *Contrôleur général des finances* (finantza-ministroa)- landu eta bultzatu zuena. Colbertismoa merkantilismoaren aldaera bat eta teoria ekonomiko bat baino jardute ekonomikoen multzo bat da.

Frantzian 1661 eta 1683 artean aurrera eraman zuten baina Colberten ondoregoek teoriari eutsi zioten.

Estatuko finantzen egoera hobetzearren Colbertek bideraturiko neurriek hasieran inolako fruiturik eman ez bazuten ere, abiarazi zuen eraberritze fiskalak, administrazio berrantolaketak eta, batez ere, ekonomian egin zituen egitasmoek estatuko ekonomiaren planifikazio eraginkorra ekarri zuten. Babes neurriak ezarriz, industria eta merkataritza indartu zituen, estatuaren mendeko lantegiak sortu, Ekialdeko Indietako konpainiak babestu, ur eta oihan zerbitzuak arautu, eta Europan ordu arte ezagutzen ez zen errepide sarea osatu zuen. Berez, colbertismoaren ideia nagusia herrialdeko ondasunak bultzatzea zen, izan ere, ondasun hauen bidez Estatuaren gastuak finantzatzen zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berdinketa (xakea)

**Berdinketa**, xakean bi jokalariek partida bat berdinduz amaitu dutela adierazteko izendapena da. Txapelketetan emaitza honekin jokalari bakoitzak puntu erdi bana jasotzen du.

1867. urtera arte berdinketan amaitutako partidak berriz jokatu beharra zegoen. 1867ko Parisko txapelketak berdinketan amaitu eta errepikatu beharreko partida asko izan zituen, eta honek antolatzaileei arazoak sorrarazi zizkien. 1868an Britainiar Xake Elkarteak erabaki zuen berdinketan amaitutako partidetan jokalari bakoitzak puntu erdi jasoko zuela.

Goi mailako partidetan berdinketa portzentajea %35era irits daiteke. Xake programen arteko partidetan, berriz, %36ra.

## Kanpo estekak
Txaturanga

**Txaturanga**, sanskritoz चतुरङ्ग; *caturaṅga*, antzinako Indiako estrategia joko bat da. Itxuraz, xakea bertatik eratorria da. Izenak hitzez hitz "lau gorputz-adar" esan nahi du, *catur* ("lau") eta *anda* ("gorputz-adar"), alegia, gudaroste bat osatzen duten lau atalak: oinezkoak, zaldizkoak, elefanteak eta gurdiak. Haren erreferentzia zaharrena K.a. III. mendeko *Majábharata* erlijio-epika idazlanean aipatzen da.
[thumb|340x340px|[Krishna eta Radha txaturangan jokatuz.|erdian]]
## Kanpo estekak
Jaione Valle

**Jaione Valle Turrillas** (Iruñea, 1977) nafar ikerlaria da, biomedikuntzan aditua dena. Nafarroako Unibertsitatean biologia ikasi ondoren, doktore izendatu zuten Nafarroako Unibertsitate Publikoan *The role of the global regulators SarA and oB in Staphylococcus aureus biofilm formation* tesiari esker.
Marisa Ziritza

**Maria Isabel "Marisa" Ziritza Coscolín** (Donostia, 1946) gipuzkoar kazetaria da. Madrilgo Complutense Unibertsitatean kazetaritza ikasi ondoren, Europa Press agentzian, El Diario Vascon eta RTVEn lan egin du.
Maria Gembero-Ustarrotz

**Maria Gembero-Ustarrotz** (Iruñea,Nafarroa Garaia, ) nafar historialaria, musikologoa eta irakaslea da. 

## Biografia 
Iruñekoa da, eta Nafarroako musikan aditua. Prestakuntza jaso zuen eta Historian lizentziatu zen Nafarroako Unibertsitatean 1981ean, eta urte horretan bertan lortu zuen Iruñeko "Pablo Sarasate" kontserbatorioan pianoko titulu profesionala. Hamar urte geroago, 1991n, Musikologian doktoratu zen Granadako Unibertsitatean, *La música en la catedral de Pamplona en el siglo XVIII* izeneko tesiarekin, unibertsitate berak 1992an argitaratua. Pianoko karrera amaierako saria jaso zuen, eta lizentziaturako aparteko saria eta Rafael Mitjana (1992) Ikerketa eta Ikasketa Musikologikoaren Saria ere jaso zituen.

1982tik 1991ra bitartean, Iruñeko Pablo Sarasate Kontserbatorioan aritu zen pianoko irakasle eta Musikaren Estetika eta Historiako katedradun, eta 1991tik 2007ra Granadako Unibertsitateko Historia eta Musika Zientzietako irakasle. Aldi berean, ganbera-musikako kontzertu asko eskaini ditu eta Iruñeko katedraleko musika-kaperak, Santa Cecilia orkestrak eta Nafarroako Goi Mailako Musika Kontserbatorioak garatutako jardueretan hartu du parte.

2007tik, Ikerketa Zientifikoen Kontseilu Nagusiko (CSIC) zientzialari titularra da Milá eta Fontanals erakundean, Musikologia arloan. Bere ikerketa-ildoak Espainiako musikaren historia (XVI.-XIX. mendeak) eta Espainiaren eta Hispanoamerikaren arteko harremanak garai kolonialean, Espainiako musika-ondarea eta Nafarroako musikaren historia dira. Proiektu hauek landu ditu: "*Libros de polifonía hispana (1450-1650): catálogo sistemático y contexto histórico/ Polifonia hispanoko liburuak (1450-1650): katalogo sistematikoa eta testuinguru historikoa"* eta "Fondo de Música Tradicional de la Institución Milá y Fontanals/ *Milá Erakundeko Musika Tradizionaleko Funtsa eta Fontanals*".
* *La formación musical de Sebastián de Alberro (1722-1756)*
* *La música en Navarra en el siglo XVIII: estado de la cuestión y problemática para su estudio*
* *La música de los espectáculos públicos pamploneses del siglo XVIII*
* *La música en la catedral de Pamplona durante el siglo XVIII*
* *El patronazgo ciudadano en la gestión de la música eclesiástica: la parroquia de San Nicolás de Pamplona (1700-1800)*
## Erreferentziak
Maria Eugenia Iparragirre

**Maria Eugenia Iparragirre Bemposta** (Irun, ) gipuzkoar maistra eta politikaria da. 18 urtez irakasle izan ondoren, 2006an udal-hauteskundeetara aurkeztu zen EAJren zerrendetan. 2011n senatari hautatu zuten, X., XI. eta XII. legegintzaldietarako senatari lanetan jardun zuen Gipuzkoan. Hainbat ardura politiko izan ditu, Irungo Udalean zinegotzi gisa. Gero, Senatuko Mahaiko hirugarren idazkaria izan da. 2022an itzuli zen irakaskuntzara.

### Lan ibilbidea 
#### Irakasle 
Ikasi zuen eskola berean, El Pilar ikastetxean, irakasle aritu zen, eta Hezkuntza Kontseilaritzan aholkulari gisa ere pasatu zen administraziotik.

2022an, Maria Eugenia Iparragirre, Kristau Eskolako zuzendari nagusi lanetan hasi zen. Elkarteak 75 erakunde erlijiosoetako 125 euskal ikastetxe biltzen zituen, 90.000 familia eta 7.000 hezitzaile lanean.

Irakaskuntzara itzuli eta 2022an Kristau Eskolako zuzendari nagusi lanari ekin zion, Mikel Ormazabal ordezkatuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Teresa Lozano

**María Teresa Lozano Imizkotz** (Iruñea, 1946ko uztailaren 31a) nafar matematikaria da. Topologia eta Geometriako ikerketan aitzindari den. 

Berrogei urtetik gora daramatza 3. dimentsioko barietateen teorian. Zientzia Zehatz, Fisika eta Naturalen Errege Akademiaren kidea da.

## Biografia 
Txikitatik izan zuen zientzia-irakasgaietarako erraztasuna, eta geometria eta matematika gustatzen zitzaizkion. 

Bere lehen asmoa Fisikako karrera ikastea izan zen (Zaragozara edo Madrilera joateko beka bat lortuz gero) edo bizi zen herrian bertan, Iruñean, zientzietako karreraren bat ikastea. Baina Matematikako Lehen Olinpiadetan Matematikako karrera ikasteko beka batekin saritua izan zenez, erabakigarria izan zen. Ondoren, bidea berez egin zuen, baina ahalegin handiarekin, irmotasunez eta zailtasunak gainditzeko familiaren laguntzarekin.

Lozanok 1969an lizentziatu zen Zientziatan, Matematika sailean, Zaragozako Unibertsitatean, eta 1974an doktoratu zen unibertsitate horretan bertan, tesi honekin:  *Morfismo baten segida espektrala K-puntu kritikoekin, Topologia Algebraikoaren esparruan kokatua*, José Luis Viviente Mateuk zuzendua. 

1970ean Julio Abad Antoñanzas fisikariarekin ezkondu zen (1945-2008). Hiru seme-alaba izan zituzten: Iñaki, Pablo eta Maite. 

## Lan ibilbidea 
1969tik 1976ra irakasle laguntzailea izan zen Zaragozako Unibertsitatean. 1976tik 1978ra Honorary Fellow izan zen Wisconsineko unibertsitatean (Estatu Batuak). 1978tik 1990era irakasle laguntzaile numerarioa izan zen Zaragozako Unibertsitatean. 1990ean Geometria eta Topologiako katedradun bihurtu zen, Zaragozako Unibertsitateko Zientzia Fakultateko lehen katedraduna. 1999tik 2001era Zaragozako Unibertsitateko Matematika Departamentuko zuzendaria izan zen.

Topologiaren eta geometriaren ikerkuntzan nazioartean erreferente da. Bere ekarpenetako batek RSME-Imaginary proiektuan parte hartzea barne hartzen du. Proiektu horrek ehun urte baino gehiagoko eredu matematikoak berreskuratu eta katalogatzea bilatu  zuen.

Bere karguen artean hauexek aipa daitezke: Zaragozako Unibertsitateko Unibertsitate Klaustroko lehendakariordea (2000-2002) edo Zaragozako Unibertsitateko Aholku Batzordeko kidea (2004-2016).

2006tik, Zientzia Zehatz, Fisiko eta Naturalen Errege Akademiakoa da, eta, 2016an, Espainiako Matematikako Errege Elkartearen Domina jaso zuen.

## Lanak 
Haren ekarpen batzuk, José María Montesín-Amilibia, Hugh M. Hilden eta Charles W. Whitten, korapiloen eta hiru dimentsioko barietateen teoriari buruzkoak, matematikan oinarrizko ezagutza duten zenbait lanetan sartu dira.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1964-1969: Matematikako lizentziatura ikasteko beka. Lehen Espainiako Matematika Olinpiada irabazi zuen Zaragozako barrutian

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
* Korapiloak eta hiru dimentsioko barietateak. Sarrera-hitzaldia:
* Emakumeak zientzian (Aragon TV - 2017/02/09, 4. kap.) 45).
* Zuzendutako artikuluak eta tesiak
* RSME-Imaginary proiektua
* Espainiako Topologia Sarearen orri ofiziala
Arabako Probintzia-Auzitegia

[thumb|[Gasteizko justizia jauregia, probintzia-auzitegiko egoitza.]]

**Arabako Probintzia-Auzitegia** Araban eskumena duen auzitegia da, bi sail (zibila (1) eta penala (2)) dituena.

Gasteizko justizia jauregian egoitza du eta 2010etik aurrera, Mercedes Guerrero bere presidentea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Euskaldun zahar

**Euskaldun zaharra** haurtzaroan familiaren edo eskolaren bidez euskara lehen hizkuntzatzat ikasi duen euskalduna da. Euskaldun zaharrak, euskaraz gain, haurtzaroan beste hizkuntzaren bat edo batzuk ere ikasi ohi ditu. Euskaldun zaharra izatearen gakoa haurtzaroan euskara ikasi izana da.

XX. mendearen bigarren erdialdeaz geroztik, ez da euskaldun zahar elebakar helduren kasurik ezagutzen, Hego Euskal Herrian euskaldunak euskaraz gain gutxienez gaztelaniaz eta Ipar Euskal Herrian frantses edo gaskoieraz ongi ala gaizki mintzatzeko gai baitira.

Badaude, eremu oso euskaldunetan haurtzaroan euskaraz ikasi eta urte batzuez hizkuntza horretan baizik mintzatzeko gai ez diren haur euskaldun elebakarrak, edota euskara hutsezko haurtzaindegietara joan diren haurrak, Galesen galesa lehen hizkuntzatzat ikasi eta haurtzaroko urte batzuez galesez bakarrik mintzatzen dakiten haur galestarren antzera. Urte gutxiren buruan, ordea, gutxienez bigarren hizkuntza bat ikasi eta mintzatzeko gai dira, dela eskolan irakasten dietelako, dela kalean nahiz hedabideetan entzuten dutelako.

Aldiz, haurtzarotik aurrera euskaraz ikasitako euskaldunek euskaldun berri izendapena jasotzen dute. Euskararen irakaspenaren indartzearekin batera erdaldun nahiz euskaldun berrien seme-alabak diren euskaldun zaharren fenomeno soziologikoa ere jazo da, iraganean hain ugari ziren guraso euskaldun zaharren seme-alaba erdaldunen fenomenoa jasotzen zen bezala, bai gurasoak euskaraz irakatsi ez zietelako, bai eskolan erdaraz bakarrik irakatsi zietelako.

## Ikus, gainera 
* Euskaldun berria

## Kanpo estekak
Savielly Tartakower

**Savielly Tartakower**, errusieraz Савелий Григорьевич Тартаковер, (Rostov Don, 1887ko otsailaren 22a - Paris, 1956ko otsailaren 4a) Errusian jaiotako poloniar xakelaria izan zen.

Kataluniar irekieraren sortzailea da.

1940ko hamarkadan Frantzian bizitzen jarri zen eta Bigarren Mundu Gerra amaitu eta Polonian komunismoa nagusitu zenean, frantziar herrialdetasuna bereganatu zuen.

## Esanak 
* "Beti da hobe arerioaren piezak sakrifikatzea".
* "Isolatutako peoi batek taula osora atsekabea hedatzen du".
* "Hanka-sartzeak hortxe taulan daude, gauzatzeko prest".
* "Partidaren irabazlea azkenaurreko akatsa egiten duen hura da".
* "Jokaldia hor dago, baina ikusi egin behar". (Horowitz 1971).
* "Taktika zerbait egiteko dagoenean zer egin jakitean datza. Estrategia ezer egitekorik ez dagoenean zer egin behar den jakitean".
* "Dorre eta peoiak bakarrik dituzten amaierak berdinketaren parekide dira". Noski, hau ez da literalki egia; Tartakowerrek dorre eta peoiez osatutako abantaila txiki batean oinarritutako partida amaiera bat garaipenean bukatzeko zail duenari buruzko erdi txantxetan erdi serio egindako aipamena da.
Emakume gazteak Senaren ertzean (uda)

***Emakume gazteak Senaren ertzean*** (frantsesez: *Les Demoiselles des bords de la Seine (été)*) 1856an Gustave Courbetek margotutako olio-pintura da. Egun Parisko Petit Palais museoan dago. Couberten margolan ezagunetariko bat da.

## Historia 
1860ko hamarkadan emakumezko biluzien irudi bikainak egin zituen, errealismoaren joerari jarraituz horiek ere. 1853an eskandalu handia sortu zuen, *Bainu-hartzaileak* obrarekin, eta 1875ean, berriz, *Emakume gazteak Senaren ertzean* margolanarekin. Bigarren obra horretan inpresionismoaren ezaugarrien iragarle izan zen Courbet, eta joera horren beraren erakusgarri izan ziren azken hamarraldian margotu zituen paisajeak, itsasertzeko eszenak, ehiza irudiak eta animaliak.

Margolan hau 1856 eta 1857an egin zuen Coubertek. Parisko Saloian aurkeztu zuen. Étienne Baudry (1830-1908)k, Couberten laguna eta mezenasek erosi zuen. Ondoren, margolariaren alaba zen Juliette Courbeten eskuetara pasa zen eta honek, 1906an, Frantziako estatuari eman zion..

## Deskribapena 
Dimentsio handietako paisaia da. Bertan bi emakume gateak belardi batean etzanda daude, ibaiaren ertzean eta zuhaitz batzuen itzalean. Bi emakume horietatik ikuslearen gertuago dagoena, zehaztasuna handiago erakusten du. Soineko zuri bat du jantzita, begiak erdi irekita ditu eta ikusleari zuzenean begiratzen dio. Besteak soineko gorria du eta lore sorta bat du altzoan. Buruan txanoa du eta urrutira begira dago. Zuhaitzen azpian txano loredun bat ikusten da.

Izenburuak udan daudela adierazten du. Izenburuak ere ezkondu gabeak direla esaten digu ("demoiselles"). Ibaia Sena da. Ibaiaren ertzean, bestetik, objektu askokin beteta txalupa bat ikusten da. Zuhaitzak Quercus dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Metropolitan Museum of Art webguneko informazioa.
Nekane San Migel

**Miren Nekane San Migel Bergaretxe** (Arrasate, 1953) gipuzkoar magistratua da. 1976an abokatu moduan lan egiten hasi zen eta 1991n epaile bilakatu zen. Egun Bizkaiko probintzia-auzitegian dabil.
Guyana: Crime of the Century

**Guyana: Crime of the Century** ala **Guyana: Cult of the Damned** (euskaraz *Guyana: Mendeko Krimena* ala *Guyana: Maadarikatuen Kultua*), 1979ko René Cardona Jr. mexikar zinema zuzendari eta gidoilariak zuzendu eta idatzitako drama film bat da. 1978an Jim Jones erreberendoa eta Herriaren Tenpluak Guyanan eragindako suizidio masiboan oinarritua dago. Stuart Whitman, Gene Barry, John Ireland, Joseph Cotten, Bradford Dillman eta Yvonne De Carlo aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1977. urtearen hasiera, AEBetako San Frantzisko hiria. James Johnson (Stuart Whitman) sektaburuak bere kideekin batera Hego Amerikako Guyana herrialdera lekualdatzea erabaki du. Bertan, gortorleku bat eraikiko dute. Han bere kideei nahi dituen gehiegikeri guztiak egingo dizkie, hauek torturatuak ala erailak ez badute izan nahi bere arauak zorrotz bete beharko dituzte. Kanpotik ikusita, erlijio komunitate baketsua dirudi, baina barnetik infernu latza da.

Lee O'Brien (Gene Barry) estatubatuar kongresista eta kazetari talde batek komunitatea bisitatu eta sekta ikertzea erabakiko dute, bertan izuikara sinestezina topatuz.

## Aktoreak 
* Stuart Whitman: James Johnson erreberendoa
* Gene Barry: Lee O'Brien kongresista
* John Ireland: Dave Cole
* Joseph Cotten: Richard Gable
* Bradford Dillman: Gary Shaw doktorea
* Jennifer Ashley: Anna Kazan
* Yvonne De Carlo: Susan Ames
* Nadiuska: Leslie Stevens
* Tony Young: Ron Harvey
* Erika Carlsson: Marilyn Johnson
* Robert DoQui: Oliver Ross
* Hugo Stiglitz: Cliff Robson
* Carlos East: Mike Sheldon

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
David Koresh

**David Koresh**, jaiotzez **Vernon Wayne Howell** (Houston, Texas, 1959ko abuztuaren 17a - Wacoko setioa, 1993ko apirilaren 19a), Davidiar sektaren burua izan zen, berak bere burua nahiz erlijio talde horretako kideek profetatzat zuten.

1993ko Wacoko setioan hil zen, bertan jazotako sutearen ondoren Koresh, eta 54 heldu eta 21 haur hilak topatu ziren.
Jim Jones

'*James Warren *Jim* Jones*' (1931ko maiatzaren 13a, Crete, Indiana &ndash; 1978ko azaroaren 18a, Jonestown, Guyana) erlijio buru bat izan zen. Mundu osoan Herriaren Tenplua sektaren sortzaile eta buru izateagatik ezaguna da.

1978ko azaroaren 18an Guyanako Jonestown herrian bere aginduz eragindako sektakideen suizidio masiboan hil zen.

## Zinema 
* *Guyana: Crime of the Century* (1979, *Guyana: Mendeko Krimena*)
Davidiarrak

thumb|250px|eskuinera|Davidiarren bandera.
**Davidiarrak**, **Adar Davidiarra** edota **Adarra** (ingelesez *Davidians*, *Branch Davidians* edota *The Branch*), AEBetako erlijio-talde apokaliptiko eta protestante bat da, askok sektatzat dute. 1955ean Zazpigarren Eguneko Davidiar Adbentisten targo batetik sortua izan zen. Taldeak hasiera batean Benjamin Roden buru izan zuen, baina batez ere David Koresh buru zutela hedatu eta ezagun egin ziren.

Texasko Mount Carmel Centerren egoitza zuten, Waco hiritik hurbil.

Davidiarrek Bibliak iragartzen duen azken auziaren garaian eta Kristoren Bigarren Etorreraren atarian bizi zirela uste zuten. Bestalde, Koreshek emazte eta seme-alaba ugari izan zituen, emazteetako batzuk adingabeak. Gainera, taldeak berez AEBetan dagoen armazalekeria muturreraino eraman zuen, beren buruak AEBetako Gobernua eta Armadaren eraso batetik defendatzeko asmoz, horregatik bere egoitzan sekulako armategia zuten.

1993ko Wacoko setioa eta sarraskiaren ondorioz mundu osoko albistegietan agertu eta ospea bereganatu zuten.

## Kanpo estekak
Mikel Laboa plaza (Donostia)

[thumb|[Mikel Laboaren omenezko plaka, Mikel Laboa plazan.]]
**Mikel Laboa plaza**, iraganean **Gorgatxo plaza**, Gipuzkoako Donostia hiriburuan dagoen plaza bat da. Izena Mikel Laboa euskal kantautorearen omenez darama.

Antigua auzoan dago, Antiguoko pilotalekuaren alboan.

2018ko abenduaren 1ean inauguratu zen. Inagurazio ekitaldi bat egin zen, aurrez aipatu dugun egunean, izan ere, egun horretan hil zen Mikel Laboa euskal abeslaria. Aurrez Gorgatxo izena zuen plazak, baina hemeretzi kultur erakunde eta elkarteren babesari esker, Donostiako Udalari izen aldaketa gauzatu zezan eskatu zitzaion, erakunde honek onartu eta beraz, 2018ko abeduaren 1etik aurrera plazak ofizialki izena aldatu zuen.

Hala ere, Gorgatxo toponimoa ez da Donostiako kale izendegitik ezabatu, Arantzazu auzunearen inguruan dagoen izenik gabeko eremu bati ezarri baitzaio.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mikel Laboa
* Donostia
* Antigua
* Euskal kantariak

## Kanpo estekak