open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karita Mattila

**Karita Mattila** (Somero, Finlandia, 1960ko irailaren 5a) finlandiar sopranoa da, bere belaunaldiko kantu lirikoaren adierazgarri handienetako bat. Soprano liriko dramatiko gisa, Verdi, Puccini, Mozart, Richard Strauss eta Wagnerren pertsonaiak nabarmentzen dira.

Cardiff Singer of *The World* lehen saria irabazi zuen 1983an, eta Helsinkiko *Sibelius Akademian* graduatu zen. Han Liisa Linko-Malmiorekin ikasi zuen. Ikasketekin jarraitu zuen Londresen, Vera Rozsa mitikoarekin, Kiri Te Kanawa, Anne Sofie von Otter eta beste kantari ospetsu batzuekin.

## Biografia 
Mattila Londresko Covent Garden Royal Opera Housen hasi zen, 1986an, Wolfgang Amadeus Mozarten *Cosi fan Tutten* Fiordiligiren paperean. 1990eko martxoaren 22an egin zuen debuta Housen, Donna Elvira gisa, *Don Giovannin*. Orkestrarik onenekin eta munduko opera-antzokirik onenetan agertzen da maiz, besteak beste, New Yorkeko Metropolitan, Londresko Royal Opera House, Parisko Théâtre du Châtelutset eta Opéra Bastille, Chicagoko Lyric Opera, San Franciscoko Opera, Houston Grand Opera, Vienako Estatu Opera/ Wiener Staatsoper, Salzburgoko Jaialdia eta Berlingo Deutsche Oper.

1995ean arrakasta handiz hasi zen Buenos Aireseko Colon Antzokian Simón Boccanegrarekin, José Van Dam, Lando Bartolini eta Ferruccio Furlanettorekin, Giancarlo del Monaco antzezlanarekin eta Miguel Ángel Veltriren zuzendaritzapean.

Nabarmentzekoa da Claudio Abbado, Sir Colin Davis, Simon Rattle eta Donald Runnicles orkestra-zuzendariekin izandako lankidetza.

Ez du urtean 60 emanaldi baino gehiago kantatzen. 2004an, Metropolitan Operan Salomé rola egin zuen lehen emanaldiak sentsazioa eragin zuen Richard Straussen operan. Bere "Káťa Kabanová" jarraitzaileak *New York Pressean hauxe idatzi zuen*: "*Milurtekoaren garaiko Metropolitan Operaren historia idazten denean, Karita Mattilak kapitulu oso bat mereziko du.*"Nazioartean ezaguna da, aktore eta abeslari bikaina delako, eta rol bakoitzak intentsitate berezia duelako. Rol ezagunenak *Jenufa*, *Katya Kabanova*, Salome, Leonora, *Arabella*, *Donna Anna*, *Donna Elvira*, Fiordiligi eta *Tatiana* dira.

Chevalier des Arts et des Lettres (2003) izendatu zuten, Frantziako kulturaren omen handiena.

## Errepertorio nagusia 
## Diskografia nagusia 
**Errezitaldiak**

**Opera osoak CDan eta DVDan:**

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1983an Cardiff Singer of *The World* lehen saria irabazi zuen. 
* 2003an Chevalier des Arts et des Lettres izendatu zuten, Frantziako kulturaren omen handiena.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak 
* Doinuren Hiria
* Karita Marittaren hainbat bideo kantatzen

* Dvoraken Rusalka operaren ilargirako kanta

* Sweetheart kantatzen Salminenen omenez

* Lohengrinen Elsa Parisko Operan
Raymond Goethals

**Raymond Goethals** (Forest, 1921ko urriaren 7a - Brusela, 2004ko abenduaren 6a) belgikar futbolari eta futbol entrenatzailea izan zen.

Belgikako hainbat taldetan jokatu zuen atezain, eta 1957tik entrenatzen aritu zen. 1968tik 1976ra Belgikako selekzioko entrenatzailea izan zen. Belgikako, Frantziako, Portugalgo eta Brasilgo taldeak ere entrenatu zituen. Bere arrakastarik handiena Olympique Marseilla 1983ko Europako txapeldun bihurtzea izan zen.

## Palmaresa 
### Entrenatzailea 
**Anderlecht**
* Europako Futbol Errekopa: 1977–78, txapeldunordea: 1976–77
* UEFAren Europako Superkopa: 1976, 1978
* Belgikako futbol kopa: 1987–88, 1988-89, txapeldunordea: 1976-77
* Amsterdamgo txapelketa: 1976
* Parisko txapelketa: 1977
* Jules Pappaert Kopa: 1977
* Trophée national du Mérit sportif: 1978
* Bruges Matins Txapelketa: 1988

#### Sao Paulo 
* Brasildar futbol txapelketako A Seriea: txapeldunordea: 1981

**Standard Liège**
* Belgikako futbol liga: 1981–82, 1982–83
* Belgikako futbol superkopa: 1981, 1983
* Europako Futbol Errekopa: txapeldunordea: 1981–82
* UEFAko Intertoto Kopa: 1982

#### Girondins Bordeaux 
* Frantziako futbol liga: txapeldunordea: 1989–90

**Marseille**

* Frantziako futbol liga: 1990–91, 1991–92
* UEFAko Txapeldunen Liga: 1992–93, txapeldunordea: 1990–91
* Frantziako futbol kopa: txapeldunordea: 1990-91

**Belgika**
*Europako Futbol Txapelketa: brontzezko domina 1972

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aner Peritz

**Aner Peritz Manterola** —goitizenez **Euzkitze**— (Zarautz, Gipuzkoa, 2002ko urriaren 5a) bertsolaria da. Jendaurrean aritzen da beste zenbait jardunetan ere: *eRRe* emankizunean, *Berezkoa Ta Naturala* podcastean (*Argia*) eta *Berria*n zutabegile. Transgeneroa eta ekintzaile transfeminista da.

Gasteizen (Araba) bizi da, Euskal Herriko Unibertsitatearen Arabako campusean Euskal Ikasketetako gradua egitera joan zenetik,

## Ibilbidea 
2018 eta 2019an Gipuzkoako eta Euskal Herriko eskolarteko txapelketatan txapeldunordea izan zen. 2020an Gipuzkoakoa irabazi zuen. Bertsolari gazteentzako hainbat saritan hartu du parte eta Xenpelar eta Lizardi sariak irabazi ditu.

2022an, *eRRe* ikuskizunean hartu zuen parte, Oihana Aranarekin, Haizea Aranarekin eta Leire Vargasekin batera. Bertsolari gazteek sorturiko ikuskizuna izan zen, eta Edurne Azkarate zen zuzendaria.

2023an, *Azken oturuntza* ikuskizun «hibridoa» aurkeztu zuen, Haizea Aranarekin, Oihana Aranarekin eta Leire Vargasekin batera.

2022ko Bertsolari Txapelketa Nagusiaren harira, *Argia*ko *Berezkoa Ta Naturala* podcasta hasi zuen, Haizea Aranarekin, Oihana Aranarekin eta Leire Vargasekin batera. 2023an, podcasta berrartu zuen laukoteak, Señora Sariketaren jarraipena egiteko. 2024an "bertsoa albo batera utzita" azaldu ziren aurkezleak, astero kulturgile gonbidatu batekin eta kolaboratzaile berriekin.

2024an, lehen aldiz parte hartu zuen Gipuzkoako Bertsolari Txapelketan. Udaberrian sailkapen fasea jokatuta, udazkeneko fasera igaro zen. Finaleraino iristea lortu eta bosgarren postua eskuratu zuen zarauztarrak Illunben. Txapelketan zehar sareetan zeresana eman zuten bertsoak utzi zituen Peritzek. Oihartzun handia izan zuen Zarauzko final-aurrekoan Aner Euzkitzek kantatutako hasierako agurrak. TikToken milioika bistaratze izan zituen, eta Euskal Autonomia Erkidegoko ETB 2ko nahiz Espainiako Erresumako Telecincoko gaztelaniazko albistegietan agertu zen; jendeak eskola jazarpenaren aurkako bertsotzat hartu zuen, nahiz eta ez zen hori Anerrek zuen asmoa.
** Txapeldunordea (2): 2018, 2019
* Euskal Herriko Eskolarteko Bertsolari Txapelketa 
** Txapeldunordea (2): 2018, 2019
* Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa:
** Bosgarrena (1): 2024
* Lizardi Saria 
** Txapelduna (1): 2022
* Bertxhori sariketa:
** Txapelduna (1): 2022 (Bittori Elizalderekin batera)
* Señora sariketa 
** Txapeldunordea (1): 2022
* Zarauzko Kopla Txapelketa 
** Txapelduna (1): 2023
* Basarri saria
** Txapelduna (2): 2022, 2023
* Osinalde saria
** Txapelduna (1): 2024

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aner Peritz "Euzkitze" Bertsozale.com webgunean.
* Aner "Euzkitze" - kamiKaZeaK Bideoa, 2023
Birgitta von Otter

**Ebba Birgitta von Otter** (Budapest, Hungaria, 1939ko urtarrilaren 7a) hungariar-suediar kazetari, idazle, saiogile eta biografoa da.

## Biografia 
### Familia 
Suediako aristokraziako familia bateko kidea, Fredrik von Otter suediar lehen ministroaren (1833-1910) birbiloba, Göran von Otter baroi eta diplomatikoaren alaba da (1907-1988). Hark Belzec-en eta Treblinkan nazien ankerkeriak salatu zituen Suediako gobernuan, Kurt Gerstein-ekin 1942an, kasualitatez egon ondoren.

Budapest, Bonn, Londres eta Stockholmen artean hazi zen. Lau neba-arrebetatik nagusiena da. Neba-arrebak Casten von Otter soziologo eta saiogileak (1941), Mikael von Otter (1945) eta Anne Sofie von Otter opera abeslari mezzosoprano ezaguna dira.

Lehen ezkontzan diplomazialari batekin ezkondu zen, eta harekin hiru seme-alaba izan zituen.

### Lanak 
Bere aitaren biografia, *Minbiziaren itzala* *(I cancerns skugga: ett år av förtvivlan och hopp)* arrakastatsua idatzi zituen, baita senarraren gaixotasunari eta Alzheimer gaitzari buruzko beste saiakuntza batzuei buruz ere.

## Argitalpenak 
* *Glomskans flod*. ISBN ά91-1-959021-3 - 
* *Navelsträngar och* narrspeglar. Stockholm: Alba, 1991. .
* *Kvarlevor*. ISBN ά91-85567-59-1
* I cancerns skugga: ett år av förtvivlan och hopp  Stockholm: Ekerlid, 2003
* Personligt meddelande (eleberria)  Stockholm: Alba, 1989
* Snöängel (eleberria)  (inb) Stockholm: Norstedt, 2000

## Erreferentziak
## Kanpo estekak 
* 65 urteko artikulu suediarra
L'Histoire du soldat

'''''*** (***Soldaduaren istorioa'''*) antzerki-obra bat da, hiru aktorez, dantzari batez (edo gehiagoz) eta musika zazpikote batez "irakurria, joa eta dantzatua" (*lue, jouée et dansée*) izateko. Igor Stravinskik eta C. F. Ramuz suitzar idazleak kontzebitu zuten obra, Alexander Afanasyev etnografoak zuen kondaira errusiarren bildumako istorio batean oinarrituta.

Libretoak bere bibolina ongizate ekonomiko amaigabe baten truke deabruari saltzen dion soldadu baten parabola kontatzen du. Musika bibolinerako, kontrabaxurako, klarineterako, fagoterako, kornetarako (askotan tronpeta batez ordeztua), tronboirako eta perkusiorako dago idatzia, eta istorioa hiru aktorek kontatzen dute: bat soldadua da, beste bat deabrua eta hirugarrena narratzailea. Azken honek beste bigarren mailako pertsonaia batzuk ere interpretatzen ditu. Azkenik, dantzari batek printzesaren paper mutua betetzen du, beste dantzari batzuengandik lagunduta egon dezakelarik.

Ramuzen jatorrizko testua frantsesez dago idatzia, baina ingelerara itzulia izan zen Michael Flanders eta Kitty Blacken eskutik, baita alemanierara Hans Reinharten eskutik ere.

Obra osoaren interpretazio batek ordubete inguru iraun dezake.

Musika konpas irregularrez betea dago, beraz normalean zuzendari batekin interpretatu ohi da, nahiz eta musikari batzuek gabe jotzea erabakitzen duten. Obra Lausanan estreinatu zen 1918ko irailaren 28an, Ernest Ansermetek zuzenduta. Edward Clark zuzendari britainiarrak, Stravinskiren laguna eta Errusiar Balletetan Ansermeten zuzendari laguntzaile ohia izanik,  *L'Histoire du Soldaten'' estreinaldi britainiarra burutu zuen 1926an Newcastle upon Tynen, eta jarraian beste hiru emanaldi eman zituen Londresen 1927ko uztailean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vera Rozsa

**Vera Rodzsa** edo **Vera Rozsa-Nordell** (Budapest, Hungaria, 1917ko maiatzaren 16a – Londres, 2010eko urriaren 15a) kantu-maistra eta abeslari ospetsua izan zen. Bigarren Mundu Gerran jasandako gabezien ondorioz arnasketa-teknika berezia garatzea lortu zuen. 1954az geroztik Ingalaterran bizi izan zen kantu-maistra hungariar ospetsua izan zen.

## Biografia 
### Gerra eta ondorioak 
Zoltán Kodály konpositorearen ikaslea izan zen, eta naziek Hungarian juduak jazartzen lagundu zion. Lehen senarra Holokaustoan hil zen.

Bakarlaria izan zen Budapesteko Hungariako Opera Nazionalean eta, ondoren, Vienako Estatuko Operan, eta birika bat galdu zuen Bigarren Mundu Gerran pasatutako gabeziengatik. Horri esker, oso ospetsu egin zuen arnasketa-teknika bat garatu zuen.

Alarguna zela, Ralph Nordell ingelesarekin ezkondu zen, eta 1954az geroztik Londresen bizi izan zen.

### Kantu-irakasle 
Musika-akademia handietan eskola magistralak eta konposizioak ematera gonbidatu zuten; besteak beste, Londresko Royal Manchester College of Music eta Guildhall School of Music and Drama.

Ikasle famatuenen artean Sarah Walker, Kiri Te Kanawa, Ileana Cotrubacoa, Karita Mattila, Jyrki Niskanen, Teresa Stratas, Dorothea Röschmann, Tom Krause, Anne Sofie von Otter, Anne Howells, Anthony Rolfe-Johnson, Ildikó Komlósi, François Le Roux eta abar. Maria Callasek harekin lan egin nahi izan zuen hil baino lehentxeago.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1991n Britainiar Inperioaren Ordenako ofizial izendatu zuten.
* 1997an, Tiina Maija Lehtonen zinemagile finlandiarrak bere bizitzari buruzko dokumentala egin zuen: *Vera Rozsa, izarren ama*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Vera Rodza kantatzen hainbat bideotan

* Dokumentala
Anthurium

***Anthurium*** landare loredunen genero bat da, Araceaearen familia barrukoa. Jatorriz Amerikako eremu tropikal eta azpitropikaletakoa da, Mexikotik Argentinararte zabaltzen dena. Dagoeneko 600 eta 800 espezie artean deskribatu dira, baina urtero aurkitzen dira berriak eta Araceae familian dagoen genero zabalena eta konplexuena da. Landare apaingarri gisa erabiltzen da.

## Taxonomia 
Costa Rican aurkitu zen lehenengoz. Heinrich Wilhelm Schott botanikari austriarrak deskribatu zuen aurrenekoz 1829an.

## Deskribapena 
Landare hostoerorkorrak dira, belarkarak edo zurkarak, tenteak edo igokariak, oso talde anitza da. Gehienak epifitoak dira, beste landare baten gainean bizi direnak. Hostoak oso apaingarriak dira, gogorrak eta lodiak, handiak, obalatuak eta geziaren puntaren itxurakoak. Bitxia da duten *espadize* tentea, han kokatzen dira inflorezentzia txiki ugariak.

Espadizeko lorretatik sortzen diren fruituak baia zukutsuak dira. Kolore desberdinak ditu espezie bakoitzak, baina orokorrean bi hazi izaten dituzte barnean.

Landare pozoitsuak dira, kaltzio oxalatoa metatzen dutelako. Landarearen izerdia narriagarria da azalarentzako eta begientzako.

## Erabilera 
Lorategietan apaigarri gisa erabiltzen dira. *Anthurium* generoko landareek duten hosto koloretsuengatik eta batez ere espadizearengatik erakarrita hasi ziren landatzen. Klima hotzetako tokietan etxe barruko landareak izaten dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oliver Wendell Holmes

**Oliver Wendell Holmes** (Cambridge, Massachusetts, 1809ko abuztuaren 29a - Boston, 1894ko urriaren 7a) estatubatuar sendagile, olerkari eta saiakeragilea izan zen.

1829an Harvarden graduatu zen eta aldi batez zuzenbidea ikasi zuen Medikuntza ikasketetara aldatu aurretik. Parisko medikuntza eskoletan ikasi ondoren, 1836an Medikuntzako doktore titulua jaso zuen Harvardeko Medikuntza Eskolan. Harvarden eta Dartmouthen irakasle izan zen eta lanbidean erreformak egin zituen.

Adin txikitan hasi zen olerkigintza idazten. Bostongo elite literarioak lagunduta (Ralph Waldo Emerson, Henry Wadsworth Longfellow, James Russell Lowell, arrasto handia utzi zuen XIX. mendeko literatur munduan. Bere lan asko *The Atlantic Monthly* aldizkarian argitaratu zituen. Bostongo eremutik atera zituen bere laneko gai asko, eta tonu umoretsuz jorratu zituen.

## Lan hautatuak 
;Olerkigintza
* *Poems* (1836)
* *Songs in Many Keys* (1862)

;Saiakuntza medikoak eta psikologikoak
* *Puerperal Fever as a Private Pestilence* (1855)
* *Mechanism in Thought and Morals* (1871)

;Table-talk liburuak
* *The Autocrat of the Breakfast-Table* (1858)
* *The Professor at the Breakfast-Table* (1860)
* *The Poet at the Breakfast-Table* (1872)
* *Over the Teacups* (1891)

;Eleberriak
* *Elsie Venner* (1861)
* *The Guardian Angel* (1867)
* *A Mortal Antipathy* (1885)

;Artikuluak
* "The Stereoscope and the Stereograph", *The Atlantic Monthly*, (1859)
* "Sun-painting and sun-sculpture", *The Atlantic Monthly*, volume 8 (1861eko uztaila)
* "Doings of the sun-beam", *The Atlantic Monthly*, volume 12 (1863ko uztaila)

;Biografiak eta bidaia-liburuak
* *John Lothrop Motley, A Memoir* (1876)
* *Ralph Waldo Emerson* (1884)
* *Our Hundred Days in Europe* (1887)

## Kanpo estekak
Atlas Novus

***Atlas Novus*** edo ***Atlas Maior***, ondorengo edizioetan bezala, mundu mailako atlas da. Proiektua Willem Blaeuk sortu zuen eta haren semeak, Joan Blaeuk, bildu zuen. 1665ean osatu zen. Jatorrizko lanak 11 liburuki, latinez, eta 594 mapa zituen.

*Theatrum Orbis Terrarum, sive, Atlas novus* izenburu osoa zen eta edizioaren jatorriari zegokion. Abraham Orteliusen 1570eko *Theatrum Orbis Terrarum* aurreko lan batean oinarrituta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Theatrum orbis terrarum sive atlas novus in quo tabulae et descriptiones omnium regionum. Blaeu, Willem Janszoon (1571-1638). Miguel de Cervantes Liburutegi Digitalean jasotako bertsioa.
Oskar Schlemmer

**Oskar Schlemmer** (Stuttgart, 1888ko irailaren 4a - Baden-Baden, 1943ko apirilaren 13a) alemaniar margolari, eskultore, diseinatzaile eta koreografoa izan zen, Bauhausekin elkartua.

Stuttgarteko Arte Aplikatuen Eskolan eta Arte Ederren Akademian ikasi zuen. 1910etik 1912ra Berlinen egon zen eta berriro Stuttgarten Adolf Hölzelen ikaslea izan zen, kubismoagatik inpresionismoa alde batera utziz. Lehen Mundu Gerran zauritu egin zuten.

1919an pintura eskulturagatik aldatu zen eta arte modernoa Stuttgarteko Arte Ederren Akademiaren curriculumean sartu zuen. 1920an Walter Gropiusek Weimarko Bauhauseko horma irudi eta eskultura sailak zuzentzeko agindu zion. 1923an antzerki tailerreko zuzendari izendatu zuten eta bere ideia konplexuek eragin handia izan zuten. 1929an Eskolaren politizazioagatik dimititu zuen eta Breslauko Arte Akademian lana lortu zuen.

Nazioartean bere lanik ezagunena *Triadisches Ballet* izan zen. Antzezlan honetan aktoreak giza gorputzaren irudikapen geometriko bihurtzen dira.

1929ko kraxak eragindako finantza-krisiaren ondoren, Breslauko Akademia utzi zuen, eta irakasle lana aurkitu zuen Berlinen, nazien presioek dimisioa ematera behartu zuten arte. Bere lana arte endekatutzat jo zen. Bigarren Mundu Gerran *Institut für Malstoffe*-n egin zuen lan, Wuppertalean, Willi Baumeisterrekin eta Georg Mucherekin.

## Iruditegia 

Relief H-6 PA by Oskar Schlemmer, Tut Schlemmer, Edition 1 of 7, 1919, cast nickel - Museum für Angewandte Kunst Köln - Cologne, Germany - DSC09570.jpg|"Tut Schlemmer" (1919), Museum für Angewandte Kunst Köln
Bauhaus-Signet.svg|Bauhausen logoa (1922)
Stuttgart - Neue Staatsgalerie (35906597895).jpg|Triadisches Balletten jantziak (1922)
Grammofono portatile - Museo scienza tecnologia Milano 07940.jpg|Gramofonoa 1928
Oskar Schlemmer - Bauhaustreppe 1932.jpg|*Bauhaustreppe* Bauhausen eskailera, 1932, Museum of Modern Art, New York

## Kanpo estekak
Atzapar puntagorri

**Atzapar puntagorria** (*Ramaria botrytis*) *Gomphaceae* familiako onddo bat da. *Ramaria* generoan, hau da kalitate gastronomiko handiena duena. Ale zaharrak ez dira kontsumitu behar, *Ramaria* generoko espezietan ohikoak diren ondorio laxanteak izan ditzake. 

Sinonimoak: *Clavaria botrytis*, *Clavaria rubescens*, *Ramaria acroporphyria*, *Clavaria sculpta* 

## Deskribapena 
**Kapela:** 6-12 cm garai eta 8-16 cm zabal. Adarkatutako zuhaixka sendo baten itxurakoa. Enborraren azala kolore zurixkakoa da, eta arrosa-purpurakoa adarren muturretan, lehen begiratuan, kolore arrosa-purpura kolorekoa da.

**Himenioa:** Adarren azalera osoa estaltzen du.

**Hanka:** Lodia, enbor erraldoi baten itxurakoa, batzuetan altuera baino zabalera handiagoa izaten du, lehenbizi zuria, gero horixka samarra.

**Haragia:** Zurruna, zuria, usain eta zapore atseginekoa.

**Etimologia:** *Ramaria* terminoa, latinetik dator “ramus” hitzetik, adar, esan nahi du. *Botrytis* epitetoa, grekotik dator, mahats-mordoa esan nahi duen "botrys" hitzetik, Bere itxuragatik.

## Jangarritasuna 
Beste *Ramaria* batzuk baino kalitate hobeko jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Ramaria formosa* (purgatzailea) delakoarekin, karpoforoak hiru kolore dituelako ezagutzen da: zuria enborrean, izokin kolorea adarretan eta horia puntetan. *Ramaria elegantissima* espeziearekin, guztia kolore arrosa biziko kolorekoa. *Ramaria rufescens*, *Ramaria botrytis*-aren aldaera bat da, eta adarren muturrak ez ditu arrosak, baizik gorri-ardo kolorekoak. *Ramaria botrytis*-aren *parvula* aldaera, txikia eta gorri-purpura kolorekoa da, oinaren oinarria izan ezik, hura ia zuria baita.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, hostozabalen baso ilunetan. Ez da oso ohikoa, ez ugaria.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Txile, Europa, Errusia, Himalaiako eremua, Japonia, Papua Ginea Berria, Australia.

## Espeziearen egoera 
Aranzadi Elkartearen arabera, atzapar puntagorria desagertzeko arriskuan dauden onddoen eusko-kantauriar Zerrenda Gorrian dago. Azken urteotan mikologia adituek onddo batzuen beherakada kuantitatibo eta kualitatibo handia egon dela ohartarazi dute. Adituen esanetan, egoera honek hainbat eragile ditu, tartean klima aldaketa, pestiziden erabilera eta bilketa masiboak.

## Galeria 

Fitxategi:Atzapar puntagorriak.jpg|Atzapar puntagorriak.
Fitxategi:Atzapar puntagorriak azpitik.jpg|Atzapar puntagorria azpitik.
Fitxategi:Atzapar puntagorriak goitik.jpg|Atzapar puntagorriak goitik.
Fitxategi:Ramaria botrytis 4.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Espiritu Santuko katedrala (Quetzaltenango)

**Espiritu Santuko katedrala** edo **Los Altosko katedrala** Gaztelako konkista ondoren altxatutako eraikina da. Gaztelarrek hiri bera Espiritu Santuari eskaini zioten. Hau Tecun Uman kondairazko heroi indigenari garaitu ondoren izan zen. Eraikina 1532 urte ingurukoa da. 

## Historia 
Eliza hau Quetzaltenangon sortu zen lehenetarikoa da, eta Quetzaltenangoko irudi gurtuenetako bi ditu: Jainkozkoa Epailea Justua eta Arrosarioko Ama Birjina. Bi irudiak prozesioan ateratzen dira Ostiral Santuan eta urriko jaietan, hurrenez hurren.

Gaur egungo katedralak hiru aldaketa ezagutu ditu gutxienez, eta azkenekoan bakarrik fatxada utzi zen. Horregatik, kanpotik, bi eliza desberdin direla ematen du, nahiz eta bakarra izan.

## Kondaira 
Kondairak dioenez, Antigua Guatemalatik lurrikara katastrofiko baten ondoren Nueva Guatemala de la Asunciónera zeramatela Arrosarioko Ama Birjinaren irudiak Quetzaltenangon geratzea erabaki zuen. Ordutik, Arrosarioko Ama Birjina hiriko zaindaria da. Arrosarioko Ama Birjinaren irudia Aldare Nagusian zegoen, baina geroago, katedralaren barruko kapera batera eraman zuten.

## Iruditegia 

Image:
Cathedral_of_Quetzaltenango_(Form_-_UP).JPG|Ikuspegi orokorra.
Quetzaltenango_Cathedral_Colonial_facade.jpg|Fatxada koloniala.
Guate_Sep-Oct_2010_066.jpg|Katedralaren fatxada berria.
Interior_of_Cathedral_-_Quetzaltenango_(Xela)_-_Guatemala_-_02_(15776547739).jpg|Barruko ikuspegia.
Virgen_del_Rosario_de_Quetzaltenango.jpg|Arrosarioko Andre Maria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Espiritu Santuko katedrala Wikiguate webgunean.
Tikal Futura

**The Grand Tikal Futura Hotel** erabilera desberdinak eskaitzen dituen eraikin konplexua da. Guatemalako Hiriaren 11. zonaldean dago. Multzoan hotel bat, zinemak, bulegoak, aparkalekuak eta abar eskaintzen ditu. Eraikinaren diseinua Pemueller-Cohen diseinu-enpresak egin zuen. Hiriko eraikin garaiena izan zen Premiere Club eraiki baino lehen. Estatuko seigarren eraikin garaiena da gaur egun. 1996 eta 1997 artean altxatu zen. Bere diseinu arkitektonikoak maien kulturako elementuak ditu, hala nola jadearen erabilera, piramide formazioak eta animalia motiboak. Izenak Tikal hiri historikoari erreferentzia egiten dio.

## Datuak 
* Garaiera nagusia: 75 m.
* Solairuak: 20 lurraren gainean eta beste bi lur azpian
* Erabilera: Mistoa
* Eraikitze urtea: 1996-1997

## Iruditegia 

Image:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tikal

## Kanpo estekak
Jabier Pikabea

**Jabier Pikabea Aizpurua** (Ezpaldi baserria, Aginaga, Usurbil, 1941eko otsailaren 8a)
euskaltzale, idazle eta abeslaria da. Humanitateak eta Filosofia ikasketak egin zituen gaztetan. 

Bere ekinbide militantea ikastolak sortzen, Euskal Herrian Euskaraz, UEMAn eta abarretan burutu du.

Usurbilgo Udalean zinegotzia izan zen Herri Batasuna (1995-1999) eta ondoren Euskal Herritarrokekin (1999-2003)
* Aginaga: Errioko jarduerak eta bertako hiztegia (Eusko Ikaskuntza, 2005). 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giorgi Margvelaxvili

**Giorgi Margvelaxvili** (; Tbilisi, 1969ko irailaren 4a) georgiar politikaria izan zen. Georgiako presidentea izan zen 2013tik 2018ra.

Filosofia ikasi zuen eta Gai Publikoetarako Georgiako Institutuko errektorea izan zen. 2012ko urrian Hezkuntza eta Zientzi ministro izendatu zuten. 2013an Georgiaeko presidente hautatu zuten. Konstituzio berriarekin presidenteak botere asko galdu zituen lehen ministroaren eta parlamentuaren mesedetan. Hala ere, politika moderatua inposatzen saiatu zen.
Arto-gurutzeak

[thumb|250px|Arrasateko [San Frantzisko komentua (Arrasate)|San Frantzizkoko Komentuaren Santo Kristo.]]
thumb|250px|Vera Kruzeko kapera Lekeition.
**Arto-gurutzeak** edo **Arto-kristoak** arto-orez egindako  Jesu Kristoren irudikapenak dira, artoaren kanaberaren muina erabiliz. Artoaren kanaberarekin orea Mesoamerikako zenbait eremutan egiten zen, batez ere Mexikoko Michoacan estatuan eta Guatemalan. Mota horretako arte herrikoiaren hainbat adibide daude, batez ere Espainian eta Mexikon bertan. Euskal Herrian ere badira horrelako gurutzeak. Teknika konkistaren aurrekoa da eta birrindutako arto-kanaberaren muineko orea moldeatuz egiten zen.

## Historia 
1492. urtean hasitako prozesu ebanjelizatzailetik abiatuta, Latinoamerikako arte kristaua, batez ere Mexiko, Peru, Ekuador eta Guatemalako zonaldeetan, bi eragin ezberdinen ondorioz sortu zen: kolonial aro osoan kontinentera eramandako espainiar ereduak, eta hispaniar aurreko jainkoen irudikapenean erabilitako indigenen moduak; azken horien artean, bertako materialekin egindako figurak modelatzea dago, hala nola Michoacán eta Mendebaldeko Mexikon arto-orea, batez ere. Ondoren, teknika artistiko hori Latinoamerikako beste herrialde batzuetan ere erabili zuten.

Mexikoko Michoacan eskualdeko indigenek, purepetxek (espainiar konkistatzaileek taraskoak deituak), teknika honen bidez egiten zituzten beren jainkoen eskulturak. Prozedura honen helburua zen eskultura mota hauek gudu-zelaira eraman ahal izan haien arintasunari esker.

Espainiarren etorrerarekin, debekatu egin zen irudikapen pagano horiek egitea, baina teknikak iraun egin zuen, kolonizatzaileek ekarritako erlijio berrira egokituta, katolizismora. Hortik aurrera, Santuen, Birjinen eta, batez ere, Kristoren irudiak egiten hasi ziren teknika honen bidez.

Une horretatik aurrera, indigenek egindako iruditeria kristaua inportatzen hasi zen Europako herrialdeetara, hala nola Espainiara. Espainian bertan, Kanariar Uharteak dira mota horretako kristorik gehien duten eskualdeak, eta hamar dira guztira. Logikoa da, artxipelago hau "lotura-zubia" baitzen hiru kontinenteren artean: Europa, Afrika eta Amerika.

## Adibideak 
###  
* Mexicaltzingoko Penitentziaren Kristoa.
* Tuxpango (Jalisco) Barkamenaren Kristoa.
* Ixtapalucako Mirakuluen Jauna.

###  
* Vera Cruzeko Kristoa, Lekeitio, Bizkaia.
* San Frantzizkoko Komentuaren Santo Kristo, Arrasate, Gipuzkoa.

###  
* Zacatescako Kristo Santua, Montilla (Córdoba)
* Icod de los Vinosko Kristo hila (Kanariar Uharteak)
* Teldeko Kristoa, Telde, Kanaria Handia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zsigmond Móricz

**Zsigmond Móricz** (Tiszacsécse, 1879ko ekainaren 29a - Budapest, 1942ko irailaren 4a) hungariar idazlea izan zen.

1899an Debrecenen teologia ikasten hasi zen, baina handik hilabete gutxira zuzenbide ikasketak egitera aldatu zen. 1903tik 1909ra *Az Újság* egunkarian kazetari aritu zen. Gobernu iraultzailearen garaian, Vörösmarty Akademiako presidenteordea izan zen, eta gobernua erori ondoren, bere antzezlanak antzerki nazionalean antzezteari utzi zioten. Ordutik aurrera bere lanak *Nyugat* aldizkari literarioan argitaratu ziren.

Bere lanetan Hungariako nekazarien bizitzak eta pobrezia islatu zituen errealismo sozialistaren estiloaren barruan.

## Lanak 
* *Kivilágos kivirradtig* (1924)
* *Légy jó mindhalálig* (1920)
* *Úri muri* (1928)
* *Rokonok* (1932)
* *Hét krajcár* (1907)
* *Az ezüstkirály sípja. Iromba J*
* *Sárarany* (1911)
* *Az Isten háta mögött* (1911)
* *Árvácska* (1941)

## Kanpo estekak
José Espinosa y Tello

**José Espinosa y Tello** (Sevilla, 1763ko martxoaren 25a - Madril, 1815eko irailaren 8a) espainiar marinela, kartografoa eta astronomoa izan zen. 

## Biografia 
Miguel Espinosa Águilako kondearen eta Portugalgo Isabel María Telloren semea zen. 

Cayetano Valdés eta Dionisio Alcalá Galianorekin batera Nutkako espedizioan parte hartu zuen. José Mazarredoren laguntzaile izendatu zuten, beraz, Espainiara itzuli zen 1794an. Itsasoko Zuzendaritza Nagusiko idazkari eta Hidrografia Zuzendaritzako buru izan zen 1797tik aurrera. Napoleonen inbasioaren ondoren Londresera bidali zuten eta bertan itsas-karten bilketa eta inprimaketa agindu zuen. Madrilera itzuli zenean Gordailu Hidrografikoaren kudeaketaz arduratu zen . 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Nabigatzaile espainiarrek munduko hainbat lekutan egindako behaketa astronomikoei buruzko memoriak, Madrilgo Lan Hidrografikoen Zuzendaritzak Josef Espinosa y Tellok aginduta (Madril: Imprenta Real) argitaratutako marea-karten eraketarako oinarri izan direnak.*, 1809). Kopia digitalizatua BDHn
San Felipe de Lara gaztelua

**San Felipe de Lara gaztelua** Livingston udalerrian dagoen gotorleku bat da, Guatemala ekialdeko Dulce ibaiaren eta Izabal aintziraren ahoan. Gaztelu honek hiru funtzio zituen: gotorleku militarra, espetxea eta aduana-zentroa izatea. Funtzio horiez gain, gazteluak hainbat upategi ditu, Guatemala eta Espainiaren arteko merkataritza-trukerako gune gisa balio zutenak. Bere eraikuntzatik gehien nabarmentzen dena Bustamanteko Dorrea da. Hemeretzi kanoi ditu — hamazazpi burdinazkoak eta bi brontzezkoak —.

## Historia 
Jatorriz, Espainiak merkaturatu eta Europara eraman nahi zituen produktu ugari aurkitu zituen Erdialdeko Amerikan. Haren sistema merkantziak zuzenean Espainiara eramatea izan zen lehenik, eta hortik Europako gainerako herrialdeekin batera merkaturatzea. Horren ondorioz, laster, bukanero eta pirata sareak sortu ziren, eta Dulce ibaitik, Guatemalatik irteten ziren espainiar ontziei eraso egin zieten. Modu horretan, Filipe II.a Espainiako erregeak gotorlekua eraikitzea agindu zuen, horrela piratak indargabetzeko; gotorlekua hamabi soldaduk eta hamabi artilleria-piezak babestuko zuten. Hala ere, Ingalaterrako, Probintzia Batuetako eta Portugalgo piratak Dulce ibaian sartu eta dorrea suntsitu zuten 1604an. Geroago, Pedro de Bustamante kapitainak berreraikitzea agindu zuen eta dorrea bere abizenarekin bataiatu zuen.

Egungo gaztelua 1651n eraiki zuten, Izabal lakuaren bokalean, Antonio De Lara y Mogrovejoren aginduz. Azken horrek egungo izenarekin bataiatu zuen, erregearen omenez. Dulce ibaiak Izabaleko aintzira Karibe itsasoarekin lotzen du, eta piraten eraso errepikatuen eraginpean egon da XVI. mendean, baita XVIII. arte ere.

XIX. mendean, Erdialdeko Amerikako beste portu batzuk garrantzitsuagoak izan ziren, eta esportazioek behera egin zuten. Horren ondorioz, Dulcek garrantzi ekonomikoa galdu zuen eta gaztelua 1817an abandonatu zuten. XIX. mendean, Belgikako kolonia batek Santo Tomas de Castilla garatu zuen Rafael Carrera jeneralaren gobernuan. Hark eman zien eremua betiko, eta mende amaierako gobernu liberalek Puerto Barrios eraiki zuten, eta, ondorioz, merkataritza Karibe kostaldera joan zen.

1955ean, hondakinak erakarpen turistiko bat zirenean, Francisco Ferrús Roig arkitektoak berreraiki zuen, eta egituraren historiako gertaerak sakon ikertu zituen. Bere erakargarritasun turistikoa dela eta, San Felipe gaztelua Guatemalako Turismo Institutuaren ardurapean dago. Egiturak kalteak jasan zituen turisten bisita etengabeen ondorioz, eta, ondorioz, Antropologia eta Historia Institutuak zaharberritze proiektu batean parte hartu zuen 2001ean. Gaur egun, 2002. urtetik, Unescoren Gizateriaren Ondarearen zerrendetan sartzeko proposatuta dago.

## Iruditegia 

Image:
Castillo de San Felipe de Lara in Guatemala 02.jpg|Kanoiak.
Castillo de San Felipe de Lara in Guatemala 04.jpg|Ikuspegi orokorra.
Castillo de San Felipe at the narrows of Lk Izabel (6995994233).jpg|Zubia.
12021142Em0007 Arrivée à San Felipe.jpg|Sarrera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
XNXX

**XNXX** bideo pornografikoak ikusteko eta partekatzeko webgune bat da. 1997an sareratuta, egoitza Parisen du, baina Montrealen, Tokion eta Newarken ere bulegoak eta zerbitzariak ditu. Similarweb webguneak esan zuen XNXX munduko hamalaugarren webgunerik bisitatuena izan zela 2022ko uztailean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chaturbate

**Chaturbate** web kamerekin grabatutako emanaldiak eskaintzen dituen webgune pornografiko bat da. Webgune horretan modeloek edo bikoteek biluziak eta sexu-jarduerak egiten dituzte zuzenean. Adibidez, stripteaseak eta solasaldi erotikoetatik hasita sexu-jarduera esplizituagoetaraino, hala nola sexu-jostailuekin masturbatzea. 

Webguneko edukiak sei kategoriatan sailkatuta daude: emakumezkoen kamerak, gizonezkoen kamerak, bikoteen kamerak, transgeneroen kamerak, saio pribatuak eta zelatatzeko saio ezkutuak. Generoaren arabera sailkatutako saioak dohakoak dira. Saio pribatuak eta zelatatzeko saio ezkutuak, aldiz, ordainpekoak dira. Zelatatzeko saio ezkutuetan modeloek eta ikusleek ezin diote elkarri eragin eta horregatik saio pribatuak baino merkeagoak dira. 

Chaturbate ingelesezko *chat* (txat) eta *masturbate* (masturbatu) hitzen elkarketa da. Ikusleek ikuskizunak dohainik ikus ditzakete, saio pribatuak izan ezik. Hala ere, zenbait sexu jarduera ikusteko ikusleak eskupeko () delako ordainketa egin dezake eduki hori ikusi ahal izateko.

## Kanpo estekak
Yvonne Rainer

eskuinera|thumb|280px|Yvonne Rainer Prentsaurrekoan, Ludwig Museoan (Kolonia, Alemania) Raum, Körper, Sprache erakusketaren inaugurazioa, 2012
**Yvonne Rainer** (San Frantzisko, Kalifornia, AEB, 1934ko azaroaren 24a) dantzari, koreografo eta zinemagile esperimental estatubatuarra da. Batzuetan, haren lana arte minimalista gisa sailkatzen da. Rainer New Yorken bizi da eta bertan lan egiten du. Urtebete San Francisco Junior Collegen egon eta Martha Graham Center of Contemporary Dance-n trebatu ondoren, Rainer Judson Dance Theater mugimenduko pertsonaia nabarmen gisa ezagutarazi zen. Dantza- eta ikusmen-eremuak aise gurutzatu zituen dantzari eta artistak. 

### Zinema 
1975ean, batez ere iraupen ertain eta luzeko filmak egiten hasi zen, narrazio-kodeak berrinbertitzeko. Haren filmek, gero, aldaketa feminista nabarmena hartu zuten, eta gai hauek aztertu zituzten, besteak beste: terrorismoa (Journeys from Berlin/1971, 1980), menopausia (Privilege, 1990) eta gaixotasuna (MURDER and murder, 1996). 2000-2006 bitartean, Rainer koreografiara itzuli zen eta lan probokatzaile eta harrigarriak egiten jarraitu du.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1990ean, MacArthur Fellows Program (edo Genius Grant) saria eman zioten Rainerri dantzan egindako ekarpenengatik.
* 2015ean Arte Garaikideetarako Fundazioaren Merce Cunningham saria jaso zuen.
* 2017an Estatu Batuen beka bat jaso zuen . 
* 1969an Guggenheim beka  jaso zuen.
* 1988an beste Guggenheim beka bat  jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luxenburgoko estadioa

**Luxenburgoko estadioa** (luxenburgeraz: *Stadion vu Lëtzebuerg*; frantsesez: *Stade de Luxembourg*) Luxenburgoko Dukerri Handiko estadio nazionala da, Luxenburgo hiriburuko Gaasperech auzoan. Estadioan Luxenburgoko futbol- eta errugbi-selekzio nazionalak arituko dira, eta UEFAko 4. kategorian sartuko da, nazioarteko partidak hartzeko.

## Historia 
Estadioaren diseinua Beng Architectes Associés arkitektura luxenburgoko estudioak egin zuen, *Gerkan, Marg und Partner* alemaniar enpresarekin batera, egoitza Hanburgon duela. Bi konpainiek aurkeztutako eredua Luxenburgoko Kirol Ministroak eta Luxenburgoko alkateak aukeratu zuten 2014ko irailean, beste 24 proposamenen gainetik. Hiriko zinegotziek aho batez onartu zituzten eraikuntzaren azken diseinua eta planoak, 2016ko abenduaren 5ean.

Jokalekua jartzeko lanak 2017. urteko martxoan hasi ziren, eta estadioa eraikitzeko lanak, berriz, 2017ko abuztuaren 21etik aurrera hasi ziren. Ondoren, inaugurazio-ekitaldia egin zen Lydie Polfer alkatearen aurrean, 2017ko irailaren 18an. Obrak 2019ko urrian bukatu behar ziren, 61,1 milioi euroko hasierako kostu zenbatetsiarekin, eta Kirol Ministerioak eta Luxenburgoko udalerriak 40 milioi euro eman zituzten. Hala ere, eguraldi txarragatik eraikuntzaren atzerapenak zirela eta, estadioa 2020ra arte atzeratu zen. Eraikuntza-kostuak 80 milioi euroraino igo ziren, eta Luxenburgoko administrazioak gainkostua ordaindu zuen. Estadioa 9386 ikusle hartzeko diseinatuta dago, kirol-ekitaldietarako eserleku guztiz estaliak dituztenak, eta 15 000 ikusle hartzeko gaitasuna du kontzertuetan. Tribuna nagusia eremuaren hegoaldean dago. Futbol eta errugbiko egoitza gisa duen helburu bikoitzari aurre egiteko, aldian behingo kontzertuez gain, estadioak soropil hibridoko jokalekua izanen du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Luxenburgo
* Luxenburgoko hiria

## Kanpo estekak
Dorothea Röschmann

thumb|260px|Mari-Claude Chappuis eta Maragond mit Dorothea Röschmann als Florindain in Fierrabras an der Mailänder Scala
**Dorothea Röschmann** (Flensburg, Alemania, 1967ko ekainaren 17a) alemaniar opera abeslari sopranoa eta aktorea da. 

## Hezkuntza eta bizitza goiztiarra 
Röschmannek Hochschule für Musik und Theater Hamburgen ikasi zuen, Barbara Schlick-en babespean, Bremengo *Akademie für Alte* Musik-en, gero Los Angelesen, New Yorken, Tel Aviven, eta Londresko Vera Rodzsaren babespean. Lieder abeslari eta kontzertu-abeslari gisa aritu da lanean, bai Alemanian bai atzerrian, 1986az geroztik. 1995ean nazioarteko aintzatespena lortu zuen, Salzburgoko Zinemaldian debuta eginda, Susannaren papera abestu baitzuen *Le Nozze di Figaron*, Nikolaus Harnoncourtek zuzendua, eta Luc Bondyk eszenaratzea.

* Berliner Kammersängerin 2016.
* 2017an Grammy saria jaso zuen.  Ahots Bakarrerako Klasiko Albumerako (Schumann & Berg, Mitsuko Uchida, Decca).

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
* Bideoa: The Marriage of Figaro – Dove sono (Dorothea Röschmann, The Royal Opera)
* Bideoa: Dorotea Röschmann kantatzen hainbat bideotan
Ana Kievekoa

**Ana Kievekoa** edo **Ana Jaroslavna** (Kiev, 1025-1036 &ndash; 1075-1079) Frantziako erregina ezkontidea izan zen 1051tik 1060ra.

Jaroslav I.a Kievekoa eta Ingegerd Olofsdotter Suediakoaren alaba izan zen. 1051ko maiatzaren 19an Henrike I.a Frantziakoa erregearekin ezkondu zen eta Reimseko Katedraleko erregina koroatu zuten. Ezkondu ziren bederatzi urteetan hiru seme izan zituzten (Filipe I.a Frantziakoa, Roberto eta Hugo Vermandoiskoa).

1060an Henrike erregea hil zen eta Ana erregeorde bihurtu zen bere seme adingabearen izenean. Ondoren, Ralf IV.a Valoiskoarekin ezkondu zen.

## Genealogia
Allende (meteoritoa)

***Allende*** meteoritoa da Lurrean aurkitutako kondrita karbonikorik handiena. Bolidoa 1969ko otsailaren 8an ikusi zen, 01:05ean, Mexikoko Chihuahua estatuaren gainetik. Mexikar herrixka batean erori zen. Atmosferan desegin ondoren, haren zatiak biltzeko bilaketa sakona egin zen; beraz, gaur egun, «historiako meteoritorik aztertuena» da.

## Erortzea 
Uste da jatorrizko arrokak automobil baten tamaina izan behar zuela, Lurreko atmosferan sartu zenean, 15 kilometro segundoko abiaduran. 1969ko otsailaren 8ko goizeko lehen orduan, Mexikoko iparraldean, Pueblito de Allendetik gertu (izen bereko jurisdikzioko herri bat), bolido handi bat hurbildu zen hego-mendebaldetik eta zerua piztu zuen dozenaka kilometroko ibilbidea deskribatuz. Airean desegin zen, baina milaka zati iritsi ziren lurrera. Fenomeno hori ohikoa da arroka handiak atmosferan erortzean, airearekiko erresistentziaren bat-bateko haustura-efektua dela eta. *Allende* meteoritorik banatuenetako bat bihurtu da, eta arroka-kopuru handia ematen du azterketarako, orain arte ezagutzen den beste edozein kondrita karbonazeotatik oso gainetik.

## Sailkapena 
Kondrita karbonazeoen taldean sailkatutako meteoritoa da, eta mota horretako handiena da. Mota horretako meteoritoak interes zientifiko handikoak dira, eguzki-sistemaren jatorri berekoak baitira. Allende erori aurretik, mota horretako meteoritoak arraroak ziren.
2012an, mineral berri bat aurkitu zuten Allenden, titanio oxido bat, eta pangüita izena eman zioten. Ez da mineral bakarra, allendeita ere bertan aurkitu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Allende Meteorite at the Smithsonian Institution 
*  The Meteoritical Society
Poeta txiroa

***Poeta txiroa*** (alemanez: *Der arme Poet*) Carl Spitzwegek 1839an eginiko olio-pintura da. Hiru bertsio ditu. Ustezko lehen bertsioa jabetza pribatukoa da eta lehen Nurenbergeko Germanisches Nationalmuseum-en maileguan zegoen. Gaur egun ezagunena den bertsioa Neue Pinakothek-en dago. Beste bertsio bat Berlinen egon da. 1976an Frank Uwe Laysiepenek lapurtu zuen arte kanpaina politiko batean, baina zenbait ordu igaro ondoren itzuli zuen. 1989an, berriz, arte lapurrek lapurtu zuten Spitzwegen beste obra batekin (*Maitasun gutuna*), eta oraindik berreskuratu gabe daude.

## Deskripzioa
Idazle bat ageri da bere ganbaran. Gela txikia ezkerreko leiho txiki batek argitzen du. Eskuinaldeko teilatu habeetatik aterki bat zintzilikatzen da, ohea babestearren teilatutik isurtzen den hezetasunetik. Irudiaren eskuineko ertzean gelako atea ikus daiteke. Atearen parean, baldosa berdeko sutegi bat dago, surik gabe. Irudikatutako idazleak ez du oherik. Horren ordez, koltxoi bat dago lurrean hormaren kontra, non poeta gizajoa bata jantzita baitatza, gau-kapela buruan duela. Belaun gainean eskuizkribu-orri batzuk ditu.

Koltxoiaren aurrean liburu lodiak eta tintontzi bat duten bi kutxa daude. Muturrean zutik dagoen liburuaren bizkarrean latinezko hitzak daude: "Gradus ad Parnassum", zeina Johann Joseph Fux konpositore austriarraren lan teoriko nagusiaren izenburua baita edo, ziur aski, Paul Aler jesuitak Kolonian 1702an argitaratutako latinezko bertsoak idazteko jarraibideak. Baldosa berdeko sutegian, itzalitako kandela bat daukan botila bat dago, eta ondoan konketa bat. Haien gainean, eskuoihal bat zintzilik dago soka batetik.

Tximinian kapela bat zintzilik dago. Sutegiko zuloan, paper-orriak daude, latinezko "Operum meorum fasciculum III" izenburua dutenak ("Nire lanen hirugarren sorta"). Bota bakarra dago sutegi aurrean. Sutegiaren ezkerraldean lapiko bat dago, eta ondoko horman, bata bat zintzilik. Bastoi bat bermatuta dago ezkerraldeko hormaren kontra. Leihoaren atzean teilatu elurtuak daude. Hotza egiten duen seinale. Poeta, ordea, hain da pobrea, ezen ohean gelditzen baita bere burua pixka bat epeldu nahian. Bere lanak errez gero bakarrik berotu dezake bere burua.

## Kanpo estekak
Amanita mairei

***Amanita mairei*** *Amanitaceae* familiako onddo espezie bat da. Jangarri delikatua, kozinatuta kontsumitu behar da. Gordinik toxikoa da. *Amanita vaginata* delakoen taldekoa da. Antza denez, *Amanita* hau oso ugaria da Afrikako iparraldean, ez ordea, Europan. Donostia inguruan agertzen da.

## Deskribapena 
**Kapela:** Gris zilarreztatua, 6 eta 10 cm arteko diametrokoa, ertza gogor ildaskatua, bertan batzuetan errezel zuriaren hondarrak daude.

**Orriak:** Nahiko estu, zuriak eta libreak, kapelaren ertzerantz pixka bat sabeldunak.

Orri libreak: oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak

**Hanka:** Eraztunik gabe, *vaginata* taldeko guztiak bezala. subzilindrikoa, zuria, sendoa, geruza lodi eta pruinadun batez estalita dago eta batzuetan bolbaren hondarrak eramaten ditu.

**Bolba:** Zuria, horitu egiten da ukitzean, lodia eta luzetarako arraildurekin, goiko ertza oinetik nahiko urrun duela.

**Haragia:** Zuria, lodia, usain eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Amanita* terminoa grekotik dator eta Silizia eta Siria arteko mendiari egiten dio erreferentzia, han oso ugariak ziren eta. Grezieraz beste esanahi bat ere badu, perretxikoa kontzeptu orokor gida. *Argentea* epitetoa latinetik dator, zilarra esan nahi duen  "argenteus" hitzetik. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Jangarria, *vaginata* taldeko *Amanita* guztiak bezala.

### Nahasketa arriskua 
*Amanita vaginata var. plumbea* aldaerarekin nahas daiteke, baina honek oin sendoagoa du, mataza zurixka batzuekin estalita dago eta bolba lodia du.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean hostoerorkorren basoetan.

### Banaketa eremua 
Europa, Quebec eta Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kukumelo gris-marroi

**Kukumelo gris-marroia** (*Amanita umbrinolutea*) *Amanitaceae* familiako perretxiko espezie bat da. Autore batzuek jangarritzat jotzen dute, *Amanita vaginata* (batez ere *plumbea* aldaerarekin) delakoekin duen hurbiltasunagatik, baina, egia esan, ez da burutu balizko toxikotasunaren azterketa, beraz, kontuz ibiltzea gomendatzen da.

Sinonimoa:  *Amanita vaginata var. umbrinolutea*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 10 eta 14 cm arteko diametrokoa. Hasieran kanpai itxurakoa, gero zabaldu egiten da eta amaieran ia laua, erdian titi txiki batekin. Ertza oso ildaskatua du, horixka itzaltsua, horrek ematen dio *umbrinolutea* izena. Zerbait marroi-berdexka izan daiteke, eta ilunagoa titian eta argiagoa ertzean. Ildaskak amaitzean, koroa biribil ilun bat du, hezetasunean nabarmenagoa dena.

**Orriak:** Libreak, estu, desberdinak, zuriak, batzuetan ertzean beltzez punteatuak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Garaia, hauskorra, zurixka, gris-marroi koloreko maluta edo ezkata txiki batzuekin. Biztan ez du eraztunik, *Amanitopsis* guztiek bezala.

**Bolba :** Mintzezkoa, lodia, eta zorro luze baten itxurakoa, zuri krematsua da eta, goialdean, bizpahiru lobulutan irekitzen da, hasieran zuriak eta gero arrosak.

**Haragia:** Mehe samarra, zurixka, usain eta zapore gutxikoa, baina atsegina.

**Etimologia:** Amanita terminoa grekotik dator eta Zilizia eta Siria arteko mendiari egiten dio erreferentzia, han oso ugariak ziren eta. Grezieraz beste esanahi bat ere badu, perretxikoa kontzeptu orokor gisa. *Umbrinolutea* epitetoa latinetik dator, arre esan nahi duen "umbrinus" hitzetik eta hori esan nahi duen "luteus" hitzetik. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Jangarri ona da, baina hauskorra, eta ez da gordinik jan behar.

### Nahasketa arriskua 
*Fuscolivacea* aldaerak ez darama kapelan koroa bereizgarririk eta mendiko izeietan bizi da.

## Sasoia eta lekua 
Udaberritik udazkenera ateratzen da, ugaria, batez ere izeietan eta antzeko espezieen azpian. Hostoerorkorren azpian, txilardietan eta belardietan ere bai.

### Banaketa eremua 
Espainia, Frantzia, Alemania eta Polonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guatemala Hiriko katedrala

**Guatemalako Santiago Katedral Basilika Metropolitarra** Guatemalako hiriburuan dagoen katedrala da. Guatemalako Errepublikaren eliza ama da. 1743tik 1913ra Ertamerikako Katedral Primada deitua izan zen,  istmoko metropolitar bakarra izan baitzen. Konstituzio Plazaren ekialdeko aldean dago, Guatemala Hiriko Zentro Historikoan.

Eraikina 1782 eta 1815 artean eraiki zen, eta dorreak 1867an osatu ziren; neoklasikoaren berezko elementuak ditu. Lurrikara ugari jasan ditu eta, ondorioz, kalte handiak izan ditu; hori eraikinaren ezaugarriei esker izan da: metro bat baino gehiagoko lodiera duten hormen eta zutabeen lodieragatik. 1917ko eta 1976ko otsailaren 4ko lurrikara suntsitzaileek kalte handia egin zioten; 1917-1918ko sismoek garai hartan zuen kupula eliptikoa kolapsatu zuten. Katedralaren aurrean hamabi idulki daude, eta horietan hamabi apostoluetako bakoitzaren bi metro baino gehiagoko altuera zuten estatuak zeuden; 1917ko lurrikarak estatua horiek suntsitu zituen.

Katedralak Alemaniako Walcker etxeko XX. mendeko gelditzen den tubular organo (Organo Opus 2534) bakanetako bat du, 1937koa.

## Iruditegia 

Fitxategi:Pasillo de la Catedral Metropolitana de Guatemala.jpg|Barruko korridorea
Fitxategi:Arco y pintura de la Catedral de Guatemala.jpg|Arku eta margolanak
Fitxategi:Cúpula de la Catedral de Guatemala.jpg|Kupula
Fitxategi:Altar of the Guatemala city cathedral.jpg|Aldarea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Katedralari buruzko bideoa.
* :Katedralaren historia.
Obelisko (Guatemalako Hiria)

**Obelisko** edo **Independentziako Gizon Itzaltsuen Monumentua** Guatemalako Hirian dagoen monumentua da.

## Historia 
1935ean eraiki zen Jorge Ubico diktadorearen agindupean. Rafael Pérez de Leónek diseinatu zuen. Monumentuak Ertamerikaren independentzia ospatzen du. Harrizko egitura da, 18 metroko garaiera eta 221 tonakoa, "Obelisko plaza" izeneko biribilgune erraldoi batean dago, non Erreforma etorbidea, Los Proceres bulebarra, Las Américas etorbidea eta Boulevard Liberación elkartzen diren. La Reforma jauregi neoklasikoa leku horretan egon zen, 1917/1918ko lurrikarek suntsitu zuten arte.

1950ean, Juan Jose Arevalo presidente zela, askatasun-gar bat ezarri zen zutabean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pastel de nata

''''''''* (portugesezko ahoskera: [pɐʃˈtɛɫ dɨ ˈnatɐ]; ; plurala: *pastéis de nata*, [pɐʃˈtɛjʃ dɨ ˈnatɐ]) edo *''''''* (; plurala: *pastéis de Belém*) arrautzazko pastel bat da, kanela hautsez estalia, Portugalen sortua.  euskaraz krema opila  bezala deitu dezakegu. Opil hauek Portugalen jatorria duten 8 cm inguruko opilak dira. Portugaldik kanpora, oso zabalduta dago Mendebaldeko Europan, Asian eta Portugalen kolonia izandako herrialdeetan. Pastel honen oinarria hostorearekin prestatzen da, eta ondoren labearen beroarekin arrautzarekin mamitzen da. Epelak edo hotzak jaten dira.

## Errezeta 
Sukaldaritza_liburua/Errezetak/Krema_opila

## Kanpo estekak 
*  *Pastéis de Belém'' («Belémgo pastelak»), webgune ofiziala.