Ophrys scolopax

***Ophryx scolopax*** *Orchidaceae* familiako orkidea espezie bat da. *Orchidinae* azpi-tribuko monopoidal eta lurreko orkidea azpiespezie bat da. Eper orkidea edo oilagor orkidea deitzen zaie.

**Etimologia**
Ikus: *Ophrys*.

## Sinonimoak 
* *Arachnites speculum* Tod. (1842)
* *Ophrys holoserica* ssp. *scolopax* (Cav.) H. Sund. (1975)
* *Ophrys fuciflora* ssp. *scolopax* (Cav.) H. Sund. (1980)

## Habitata 
thumb|Ophrsys scolopax scolopax, lore zurtoina, Algarvekoa (Portugal)
Lurreko espezie monopoidal hau Mediterraneo osoan (Iberiar penintsula, Frantziako hegoaldea, eta Korsika, Italia) banatuta dago, Salamancako Arribes del Duero eskualdean, Hungarian eta Hego Kaukasoan Belardi, garriga, sastrakadietan eta basoetan bizi da. 25 eta 30 cm bitarteko altuerara iristen dira.

## Deskribapena 
thumb|Ophrys scolopax
Orkidea hauek udan lo egoten dira lurpeko tuberkuluetatik erraboil tuberkulu gisa, janari erreserba bat bezala balio duena. Udaren amaieran eta udazkenean hosto-erroseta bat garatzen du. Tuberkulu berri bat ere garatzen hasten da hurrengo udaberrira arte, tuberkulu zaharra poliki-poliki hil egiten da. Hurrengo udaberrian lore-zurtoina garatzen hasten da, eta loraldian zehar hostoak zimeltzen hasten dira.

*Ophrys* orkidea gehienak onddo sinbionte baten menpe daude, hau dela eta, bi hosto txiki alternoak bakarrik garatzen dituzte. Sinbiosi hori dela eta ezin dira transplantatu. Oinarriko hosto txikiek erroseta bat osatzen dute, lurraren arrasean itsatsita. Identaziorik gabeko lantzeolatu biribilduak dira, eta kolore berde urdinxka izaten dute. Udazkenean garatzen dira eta neguko izozteetan bizirik iraun dezakete.

*Ophrys scolopax* orkidea lurreko orkidea bat da, lur azpiko tuberkulu globular txiki bat du, hortik ateratzen da lore-zurtoin tentea, bakuna eta adarrik gabea, 30 cm ingurukoa. Loreek labelo handi bat dute. Labeloa trilobulatu marroi iluna da, erdiko lobulu belusatua, obalatua, luzanga eta sabelduna. Erdiko lobulua eranskin triangeluar horixka bat du. 13 mm-tik 18 mm-ra bitarteko labeloak hiru lobulu ditu, eta alboetako bi triangeluarrak pixka bat aurreratz jiratuta daude, ile fin eta zetadunekin, intsektu-elitroak imitatuz. Tarteko lobulua glabroa da, eta alboetakoak baino handiagoa; bertan, espekular eremua urdin-kobalto kolorekoa da, ertz zurixkarekin.

Aldaera honek tamaina berdineko bi alboko sepalo ditu, hirugarrenak apur bat aurrera egiten du. 7 mm inguruko luzera eta kolore uniforme lila duten hiru sepalo. Petalo barnekoenak sepaloak baino askoz txikiagoak dira, estuak eta zorrotzak (intsektu baten antenak imitatzen dituzte), baina sepaloen kolore lila berekoak, eta kontraste handia egiten  dute labeloetako tonu ilunekin. Bi eta hamar lore artean hazten dira lore-zurtoinean, oinarriko hostoekin. Loreak paregabeak dira, ez bakarrik beren kolore ezohiko edertasun, kolore gradazio eta aparteko formengatik, baita intsektuak erakartzen dituzten asmamenagatik ere. Bere labeloak erle baten sabelaldea imitatzen du kasu honetan. Espezie hau oso aldakorra da bere patroietan eta kolore mailan. Martxoaren erdialdetik apirilera loratzen dira.

Sugestio bisual horrek barne-barneko erakargarri gisa balio du. Polinizazio mimiko hori areagotu egiten da, intsektu emeak araldian izaten duen usaina sortzen baitu. Feromona horiek intsektua ikertzera hurbiltzen dute. Aldi jakin batean bakarrik gertatzen da hori, hau da, arrak araldian daudenean eta emeak oraindik kopulatu gabe daudenean. Intsektua hain dago asaldatuta, lorearekin kopulatzen hasten da. Honi “pseudocopulation” deitzen zaio, sendotasuna, leuntasuna eta labeloaren ile belusatuak dira intsektua lorean sartzeko pizgarririk handienak. Polinia intsektuaren buruan edo sabelaldean  itsasten da. Beste lore bat bisitatzen duenean, poliniak estigma jotzen du. Poliniaren harizpiak, garraiatzean, lekuz aldatzen dira, polen-ale zereoek estigma jo ahal izateko moduan, horixe baita ugalketaren fintze-maila. Harizpiek posizio berria hartzen ez badute, baliteke poliniak orkidea berria ez ernaltzea. Orkidea bakoitzak bere intsektu polinizatzailea du, eta espezie polinizatzaile horren menpe dago erabat bizirik irauteko. Are gehiago, litekeena da ar engainatua ez itzultzea, eta espezie bereko landareak ere baztertzea. Horregatik guztiagatik, *Ophrys* populazioaren %10 inguru baino ez da polinizatzen. Hau nahikoa da *Ophrys* populazioa zaintzeko, kontuan hartzen bada ernaldutako lore bakoitzak 12.000 hazi ñimiño sortzen dituela.

## Subespezieak 
** *Ophrys scolopax ssp. cornuta* : (Hungariatik Turkiara).  
** *Ophrys scolopax ssp. heldreichii* (Greziatik SWra. Turkia, Ziipre)  
** *Ophrys scolopax ssp. scolopax* (Mediterraneotik Kaukasora)  

## *Ophrys scolopax-*aren hibrido naturalak 
* *Ophrys × aghemanii* (*O. scolopax subsp. cornuta* × *O. turcomanica*) (Iran).  
* *Ophrys × anomala* (*O. maxima* × *O. scolopax* ssp. *heldreichii*) (Kreta)  
* *Ophrys × bastianii* (*O. magniflora* × *O. scolopax* ssp. *scolopax*) (Europa)  
* *Ophrys × bergonii* (*O. saratoi* × *O. scolopax* ssp. *scolopax*) (Europa)  
* *Ophrys × bernardii* (*O. aveyronensis* × *O. scolopax ssp. scolopax*) (Europa)  
* *Ophrys × carpinensis* (*O. biscutella* × *O. scolopax* ssp. *cornuta*) (Italia).  
* *Ophrys × composita* (*O. scolopax* × *O. tenthredinifera*) (Frantzia)  
* *Ophrys × delphinensis* (*O. argolica* × *O. scolopax* ssp. *cornuta*) (Greziako hegoaldea).  
* *Ophrys × duvigneaudiana* (*O. araneola* × *O. scolopax* ssp. *scolopax*) (Frantzia)  
* *Ophrys × kohlmuellerorum* (*O. scolopax* ssp. *scolopax* × *O. sulcata*) (Frantzia)  
* *Ophrys × minuticauda* (*O. apifera* × *O. scolopax*) (Frantzia, Sardinia).  
** *Ophrys × minuticauda nothosubsp. donorensis* (*O. apifera* × *O. scolopax* ssp. *conradiae*) (Sardinia).  
** *Ophrys × minuticauda nothosubsp. minuticauda* (Frantzia)  
** *Ophrys montserratensis nothosubsp. neoruppertii* (*O. bertolonii* × *O. scolopax*) (Frantzia).  
* *Ophrys × nelsonii* (*O. insectifera* × *O. scolopax*) (Frantzia).  
* *Ophrys × neorupperti* (*O. aurelia* × *O. scolopax* ssp. *scolopax*) (Frantzia)  
* *Ophrys × olbiensis* (*O. bombyliflora* × *O. scolopax*) (Frantzia).  
* *Ophrys × peltieri* (*O. scolopax* × *O. tenthredinifera*) (Afrikako iparraldea).  
* *Ophrys × philippei* (*O. scolopax* × *O. sphegodes*) (Europako hegoaldea).  
* *Ophrys × regis-minois* (*O. cretica* × *O. scolopax* ssp. *heldreichii*) (Kreta)  
* *Ophrys × samuelii* (*O. drumana* × *O. scolopax* ssp. *scolopax*) (Frantzia)  
* *Ophrys × vicina* (*O. holosericea* × *O. scolopax*) (Frantzia, Sardiniako hego-mendebaldea).  
** *Ophrys × vicina nothosubsp. corriasiana* (*O. holosericea* ssp. *chestermanii* × *O. scolopax* ssp. *conradiae*) (SW. Ce)  

* *O. turcomanica* (Iran).  
* *Ophrys × anomala* (*O. maxima* × *O. scolopax* ssp. *heldreichii*) (Kreta)  
* *Ophrys × bastianii* (*O. magniflora* × *O. scolopax* ssp. *scolopax*) (Europa)  
* *Ophrys × bergonii* (*O. saratoi* × *O. scolopax* ssp. *scolopax*) (Europa)  
* *Ophrys × bernardii* (*O. aveyronensis* × *O. scolopax ssp. scolopax*) (Europa)  
* *Ophrys × carpinensis* (*O. biscutella* × *O. scolopax* ssp. *cornuta*) (Italia).  
* *Ophrys × composita* (*O. scolopax* × *O. tenthredinifera*) (Frantzia)  
* *Ophrys × delphinensis* (*O. argolica* × *O. scolopax* ssp. *cornuta*) (Greziako hegoaldea).  
* *Ophrys × duvigneaudiana* (*O. araneola* × *O. scolopax* ssp. *scolopax*) (Frantzia)  
* *Ophrys × kohlmuellerorum* (*O. scolopax* ssp. *scolopax* × *O. sulcata*) (Frantzia)  
* *Ophrys × minuticauda* (*O. apifera* × *O. scolopax*) (Frantzia, Sardinia).  
** *Ophrys × minuticauda nothosubsp. donorensis* (*O. apifera* × *O. scolopax* ssp. *conradiae*) (Sardinia).  
** *Ophrys × minuticauda nothosubsp. minuticauda* (Frantzia)  
** *Ophrys montserratensis nothosubsp. neoruppertii* (*O. bertolonii* × *O. scolopax*) (Frantzia).  
* *Ophrys × nelsonii* (*O. insectifera* × *O. scolopax*) (Frantziia).  
* *Ophrys × neorupperti* (*O. aurelia* × *O. scolopax* ssp. *scolopax*) (Frantzia)  
* *Ophrys × olbiensis* (*O. bombyliflora* × *O. scolopax*) (Frantzia).  
* *Ophrys × peltieri* (*O. scolopax* × *O. tenthredinifera*) (Ipar Afrika).  
* *Ophrys × philippei* (*O. scolopax* × *O. sphegodes*) (Europako hegoaldea).  
* *Ophrys × regis-minois* (*O. cretica* × *O. scolopax* ssp. *heldreichii*) (Kreta)  
* *Ophrys × samuelii* (*O. drumana* × *O. scolopax* ssp. *scolopax*) (Frantzia)  
* *Ophrys × vicina* (*O. holosericea* × *O. scolopax*) (Frantziako hego-mendebaldea. Sardinia).  
** *Ophrys × vicina nothosubsp. corriasiana* (*O. holosericea* ssp. *chestermanii* × *O. scolopax* ssp. *conradiae*) (Sardiniako hego-mendebaldea)  

## Galeria 
  
Fitxategi:Ophrys scolopax bat.jpg  
Fitxategi:Ophrys scolopax bi.jpg  
Fitxategi:Ophrys scolopax hiru.jpg  
  

## Erreferentziak 
* Leroy-Terquem, Gerald and Jean Parisot. *Orchids: Care and Cultivation.* London: Cassel Publishers Ltd., 1991.