Eusebio Maria Azkue

**Eusebio Maria de los Dolores Azkue Barrundia** (Lekeitio, Bizkaia, 1813ko apirilaren 13a – *ib.*, 1873ko azaroaren 11) euskal idazlea izan zen. Resurreccion Maria Azkue hizkuntzalariaren aita. Matematikazale, nautika irakasle eta olerkaria zen, «poeta aratza, herrikoia izateari utzi gabe».

## Biografia 
Aita, Juan Jose Azkue Zalbidegoitia, Zamudion jaioa zen 1785ean; haren familia Arrigorriagakoa zen. Ogibidez medikua, Lekeition lan egin zuen eta bertan ezkondu zen 1810ean, Maria Ignacia Barrundia Atxabal lekeitiarrarekin. Hain zuzen ere Eusebio Lekeition jaio zen, baina aitaren lana zela eta hainbat herritan bizi izan zen familia: 1818an, Bakion zeuden, eta 1825ean Zamudion. 

Eusebiok bigarren ikasketak Bilboko frantziskotarretan egin zituen; han formakuntza klasikoa jaso zuen: latina, filosofia, erretorika, bere idazlanen iturri izango ziren erdal idazle klasikoei buruzko jakinduria sakonduz. Hemen ikaskide izan zuen Jose Antonio Uriarte arrigorriagarra, handik urte askotara bere olerkien biltzaile izango zena.

Lehen Karlistaldian Carlos Maria Isidro pretendientearen alde borrokatu zen isabeltarren aurka. Gerra amaituta, Azkuek ez zuen Marotoren hitzarmena ontzat hartu. Laureana Txorierrikoa zen, gozogile baten alaba. Azkuek kurrikuluma aurkeztu zuen. Eskola hau Uribarren eta Abaroa herriko aberatsek bultzatutakoa zen, baliabide gehiagorekin, eta soldata Mundakan baino 4 aldiz handiagoa zen. Pilotu izateko Eskola Ofiziala izendatu zuten, eta Bilboko Institutuko Zuzendaria zen azterketa buru. Berarekin batera, eskolako irakasle bi batzen ziren eta II. Gerrate Karlista piztu arte, Eusebio Azkue izan zen lan hau betetzen zuenetako bat;

## Literatura 
Eusebio Azkuek mota guztietako olerkiak idatzi zituen: onerazpenekoak (deboziozkoak), ipuinak, jolasgarriak, kondairazkoak, irrigarriak, ziri-bertsoak (epigramak), pozgarriak eta benetakoak. Bertatik ezagutzen zuen euskaldunen bizitzaren alderdiak deskribatu zituen modu koloretsuz, epigrametan eta satiretan halako malezia kutsu bat erakusten duelarik. Estiloari dagokionez, XVIII. mendeko neoklasizismoan oinarritzen da, baina XIX. mendeko erromantizismoaren eragina ere nabarmena da. Eusebio Azkuek zuzenketa asko egiten zizkien bere idazlanei, eta haren eskuz kopiatutako hainbat material banatu zuen bere lagun euskaltzaleen artean. Horretara, bere idazlanak sakabanatuak egon dira urte askotan. Nahiz eta bilduma batzuk mardulagoak izan besteak baino (haien artean "*Euskarazko versoak neurri ascotan apaindubak. Imini dituzana da Eusebio M. Dolores Azcuecoa, 1861garren urtian*" izenekoa), batek ere ez zituen bere bertso guztiak bildu.

## "Euzkadia" 
Eusebio Maria Azkueren lanaren motibazio nagusietako bat euskara edozer adierazteko baliabide zela erakustea izan zen. Antzinako erregimenean literaturaren eta artearen alorra alegorikoki irudikatzeko Parnaso mendia aipatzea ohikoa zen bezala, Azkuek estatuaren diskurtsoari eta nazio identitateari erantzun nahi izan zion mitologia klasikoaren ideiak hartuz, Parnaso mendiarekin lotutako istorioak eratuz eta bertako musen artean (Zeus eta Mnemosyneren alabak) "Euzka" izeneko beste musa bat asmatuz. Hari eskeinitako poema epiko bat ere sortzen hasi zen, amaitu gabe utzi zuena, lehen kantuko ia mila bertso lerroak idatzi ondoren. "Euzkadia" da musa euskaldunari buruz idatzitako bertso sail honen izenburua, *Iliada*, *Eneida* eta halakoekin analogiaz, baina artikulua itsatsita (Euzkada + a > Euzkadia bihurtuz, mendebaldeko euskalkiaren deklinatzeko eran). Aditu batzuen arabera, Azkueren olerki hau Sabino Aranak asmatutako "Euzkadi" terminoaren oinarrian egon daiteke.

"Euzkadia" poema Zarauzko frantziskotarren komentuan gordetzen den eskuizkribuan aurkitzen da. Uriarteren "Poesia Bascongada" eskuizkribuan agertzen den bertsioa (hainbat *zuzenketarekin*, "Euscaradija" izenburutik hasita) honen kopia izan daiteke. E. M. Azkueren beste bildumetan ez da agertzen poema hau, eta R. M. Azkuek ere ez omen zuen hasieran ezagutzen, "Parnasorako Bidea" bilduman ez baitzuen sartu (gerora ezagutu zuen). eta Luis Villasante euskaltzainburu zirela. Eusebio Erkiagak hitzaldia eskaini zion Eusebio Azkueri, aurreko omenaldia gogoratuz:

2013an, bere jaiotzatik 200 urte bete zirenean, Euskaltzaindiak eta Lekeitioko Udalak jardunaldi bat antolatu zuten. Bertan, Azkueren lanaren zenbait ikerlarik hitzaldiak eman zituzten: Jon Kortazar, Josu Bijuesca eta Xabier Altzibar.

## Bibliografia 
* Azkue, Eusebio M. *Parnasorako bidea* (1979, *Hordago*)

* Azkue, Eusebio M. *Euskarazko vertsoak* (1991, *Labayru*)

* Eusebio Erkiaga, "Bizkaiko olerkari bat: Eusebio Maria Dolores Azkue Barrundia" *Olerti*, I, 67-79. (1961)
* Eusebio Erkiaga, "Eusebio Maria D. Azkue gizon eta idazle" *E*, (1973)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* «Eusebio Maria Azkue», *Literaturaren Zubitegia*.