open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Angel Kastrexana

**Angel Kastrexana Ginea** (Artziniega, 1901eko irailaren 5a - ?) Artziniegako oftalmologo bat izan zen. Bilboko Ospitale Militarreko atalburua izan zen, bai eta Oftalmologiako Institutu Nazionaleko okulista ere. Bere espezialitateko artikulu zenbakaitzak idazteaz gain, ondorengo lan monografikoak ere argitaratu zituen: E*l estrabismo*, *Pedagogía de los Ciegos*, *La Patología de la Esclerótica*, *La oftalmología a la luz libre de rayos rojos*.

## Erreferentziak
Urdoze

**Urdoze** (aragoieraz, gaztelaniaz eta ofizialki *Urdués*) Aragoiko Echo udalerriko herria da, Huescako probintzian dagoena.

## Demografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1-Propanol

**1-Propanola** edo **propil alkohola** (IUPAC: **Propan-1-ol**) alkohol koloregabea da, urarekin oso nahasgarria. Bere formula kimiko garatua CH3-CH2-CH2OH da. Isopropil alkoholaren isomero bat da. Naturan, fermentazioan agertzen da eta botika-industriak desinfektatzaile gisa erabiltzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Al Stewart

**Alastair Ian Stewart** (Glasgow, 1945eko irailaren 5a) eskoziar kantautore eta folk-rock musikaria da. 1960ko eta 1970ko hamarkadetako britainiar berpizkundearekin ospera jauzi egin zuen. Bere estiloa folk-rockeko abestiak eta historiako pertsonaiak eta gertaerak uztartzen ditu. Glastonburyko lehen jaialdian parte hartu zuen eta 1973an arrakasta izan zuen *The Year of the Cat* abestiarekin.

*The Year of the Cat* albumeko *On the Border* abestian euskal separatistak eta Rhodesia aipatzen ditu.
## Diskografia 
* **1967** Bed-Sitter Images
* **1969** Love Chronicles
* **1970** Zero She Flies
* **1970** The First Album
* **1972** Orange
* **1974** Past, Present And Future
* **1975** Modern Times
* **1976** Year Of The Cat
* **1978** The Early Years
* **1978** Time Passages
* **1980** 24 Carrots
* **1981** Indian Summer
* **1984** Russians & Americans
* **1988** Last Days Of The Century
* **1991** Chronicles... The best of Al Stewart
* **1992** Rhymes In Rooms "Live with Peter White"
* **1993** Famous Last Words
* **1995** Between The Wars
* **1996** Seemed Like A Good Idea At The Time
* **2000** Down In The Cellar
* **2002** Time Passages Live
* **2005** A Beach Full Of Shells
* **2008** Sparks Of Ancient Light
* **2010** Uncorked "Live with Dave Nachmanoff"
Genaro Sánchez Martín

thumb|260px|Genaro omentzen duen plaka.

**Genaro Sánchez Martín** (Segovia 1952-Sestao 1970eko apirilaren 27a) Alderdi Komunista Internazionaleko militante sestaoarra zen. Maiatzaren lehenaren bezperako egun batean goi-tentsioko dorre batean bere alderdiaren bandera bat ipintzen ari zela elektrokutatu, erori eta bertan hil zen.

## Biografia 
Genaro Segoviako probintziatik emigratu zuen Sestaora. Gazte zela Alderdi Komunista Internazionaleko (geroago PTE deituko zena) kide egin zen. 1970ko maiatzaren lehenaren aurreko astean alderdiak zenbait ekitaldi eta ekintza prestatu zituen. Apirilaren 27an Genaro eta beste bi kideek (Carlos Andres Pérez eta Nicolás Sánchez Martín, Genaroren anaia) alderdiaren bandera gorria, igitaia eta mailuarekin, Kuetoko auzoan zegoen goi-tentsioko dorre batean ipintzeko asmoa zuten. Genarok nabarmendu zuen bera igoko zela dorrera. Bandera ipini zuenean deskarga elektriko handi batek jo zuen eta lurrera erori zen. Nicolás izan zen bere anaia kolpearen ondorioz hil zela egiaztatu zuena. Genarok 25 urte zituen ezbeharra gertatu zenean.

Jose Antonio Agirre eta Lekube Kale Nagusiko 51. atariaren alboan plaka batek Genaroren izena gogoratzen du. Plakak ikurrina, bandera gorria eta *Por el pan, el trabajo y la libertad* esaldia ditu.

## Erreferentziak
Lepa Radić

**Lepa Svetozara Radić** (; Gašnica, Jugoslaviako Erresuma, 1925eko abenduaren 19a - Bosanska Krupa, Kroaziako Estatu Independentea, 1943ko otsailaren 8a) serbiar jatorriko jugoslaviar partisanoa izan zen. 1951n hil osteko Herriaren Heroiaren Ordena esker oneko bereizgarria eman zioten ardatzeko potentzien aurkako erresistentzia mugimenduan izan zuen eginkizunagatik.

Urkatuta erail zuten Bigarren Mundu Gerran zehar Alemaniako tropen aurka tiro egiteagatik. Hil aurretik, urkamendian zegoela, bahitzaileek bizia salbatzeko aukera eman zioten baldin eta bere kamaradak eta buruzagiak nor ziren ezagutarazten bazuen. Honek bahaitzaileen eskaintza onartu ez, eta erantzun zien ez zela traidore bat eta ezagutuko zituztela bere heriotzagatik mendeku hartzera joango zirenean.
La Roqueta uhartea

**La Roqueta uhartea**, , Mexikoko Acapulco hiriko badian dagoen uharte bat da, hiri horretako Caleta eta Caletilla hondartzetatik oso hurbil.

Hiria Ozeano Barearen olatualdi indartsuetatik babesten du. Gaur egun uhartea ingurune babesgune izendatzeko proiektua badago.
Seseen kultura

**Sese**, Pantelleria uharteko antzinako herria zen. Sesetarrak obsidiana ateratzeko iritsi ziren uhartera, garai hartan, ondasun preziatutzat hartzen zena, hainbat motatako erremintak egiteko erabiltzen baitzen.

K.a. II. milurtekoan, arrasto nabarmenak utzi zituzten Mursia aldean, non Mediterraneoko arro osoko historiaurreko harresirik handiena eta sese izeneko hilobiak eraiki zituzten.

## Bibliografia 
* NICOLETTI, Fabrizio eta TUSA, Sebastiano (2012): *Pantelleria. Scavo di un sese in proprietà Di Fresco e materiali da altri sesi scomparsi in contrada Mursia*, in Atti della XLI Riunione Scientifica dell'Istituto Italiano di Preistoria e Protostoria, Dai ciclopi agli ecisti. Società e territorio nella Sicilia preistorica e protostorica, San Cipirello (PA), 16-19 novembre 2006, Florentzia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Quebrada (Acapulco)

**La Quebrada**, Mexikoko Acapulco hirian dagoen 45 metro garaierako itsaslabar bat da.

## Jauziak 
Mundu mailan bertatik igerilariek beren buruak Ozeano Barearen uretara jauzi akrobatikoak eginez botatzen dituztelako ezaguna da. Usadio hau 1934an hasi zen egiten, batzutan jauzilariak itsaslabarraren goialdera suziriekin igo ohi dira. Jauzi hauen arriskua jauzilariek goialdetik olatuek itsas maila goratzen duten une zehatza kalkulatu beharrean datza, bestelakoan heriotza ziurra litzateke, itsas maila baxua izanik beheko arrokak agerian gelditzen baidira.

## Kanpo estekak
San Diego gotorlekua (Acapulco)

**San Diego gotorlekua**, Mexikoko Acapulco hiriko portuan dagoen gotorleku bat da, Guerrero estatuan.

XVII. mendean espainiarrek eraiki zuten, portua piraten erasoaldietatik babesteko helburuz. Gaur egun bertan edozeinek bisitatu dezakeen museo bat dago.
Ferrocarril Chihuahua al Pacífico

250px|eskuinera|thumb|Chepeko trena.
**Ferrocarril Chihuahua al Pacífico**, **Pazifikorako Chihuahua Burdinbidea** edo **Chepeko Trena**, Mexikoko ipar-mendebaldeko burdinbide linea garrantzitsu bat da. Barnealdeko Chihuahua estatuko izen berdineko hiria eta Ozeano Barearen kostaldeko Sinaloa estatuko Los Mochis hiria elkarlotzen ditu.

Bertako bidaiariez gain, turistek ere maiz erabiltzen duten garraiobidea da.

Denera 673 kilometroko ibilbidea egiten du, tartean Barrancas del Cobre arroila zeharkatuz.

## Ibilbidea 
250px|eskuinera|thumb|Chepeko trenaren ibilbidea.
* Chihuahua 
* Cuauhtémoc 
* '** (noizbehinkako eskala) 
* San Juanito 
* Creel 
* Divisadero 
* **' (noizbehinkako eskala) 
* Témoris 
* '** (noizbehinkako eskala) 
* El Fuerte 
* **' (FCPren antzinako loturagunea)
* Los Mochis 

## Kanpo estekak 
* Chepe (Chihuahua-Los Mochis bidaiari eta turistentzako trena)
Tarahumara mendilerroa

**Tarahumara mendilleroa**, Mexikoko Mendebaldeko Sierra Madreren zati den mendilerro bat da, Chihuahua estatuan. Izena Tarahumara amerindiar herriaren bizilekua izateagatik datorkio.

Chepeko trenaren lineak zeharkatzen du.
Acapulcoko katedrala

**Acapulcoko katedrala** edo **Andre Maria Bakarneren katedrala**, Mexikoko Acapulco hiriko katedral katolikoa da, Guerrero estatuan. Hiriaren bihotzean dago, Álvarez plazan.

Aurrez solairu berean eliza egon arren, gaur egungo eraikina 1900 eta 1950eko hamarkadaren artean eraiki zen.
Diana Rigg

Dame **Enid Diana Elizabeth Rigg** (Doncaster, 1938ko uztailaren 20a - Londres, 2020ko irailaren 10a) ingeles aktorea da. Antzerkian, telebistan eta zineman antzeztu zuen. *The Avengers* telesailean, '' On Her Majesty's Secret Service* filmean eta *Tronuen Jokoa* telesailean antzeztu zuen. Antzerkiko aktore karrera luzea ere izan zuen.

## Filmografia 
* *A Midsummer Night's Dream*, 1968
* *Mini-Killers*, 1969
* *The Assassination Bureau*, 1969
* *On Her Majesty's Secret Service*, 1969
* *Julius Caesar*, 1970
* *The Hospital*, 1971
* *Theatre of Blood*, 1973
* *A Little Night Music*, 1977
* *The Great Muppet Caper*, 1981
* *Evil Under the Sun*, 1982
* *Snow White, 1987
* *A Good Man In Africa*, 1994
* *Parting Shots*, 1999
* *Heidi, 2005
* *The Painted Veil, 2006
* *The Honourable Rebel*
* * Breath, 2017
* *Last Night In Soho, 2021
Pozole

[thumb|eskuinera|250px|[Guerrero estatuko eran sukaldatutako pozolea.]]
**Pozolea**, nahuatlez *pozolli*, *tlapozonalli*, «irakina» edo «apartsu», edo kahiteraz «arto egosi», Mexikoko gastronomiako plater bat da. Arto saldaz egina dago, honi eskualdearen arabera osagai ezberdinak gehitzen zaizkio, eta bigarren osagai nagusi bezala oilasko edo txerri haragia izan ohi du.
Universidade Federal de Goiás

**Universidade Federal de Goiás** (**UFG**) Goiâniako goi-mailako hezkuntza zentroa da.

Goiânian kokatuta dago, Goiás estatuan. Goiânia hirian sortu zuten 1960ean. 2012an bere ikasle kopurua 25.486koa zen.
## Ikus, gainera 
* Minas Gerais
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Lizar Begoña

**Lizar Begoña Madariaga** (Sopela, Bizkaia, 1996ko abenduaren 29a) bizkaitar poeta eta eleberrigilea da.

2020an Donostia Kultura III. Poesia Lehiaketa irabazi zuen *Aro beilegia* izeneko poesia-liburuarekin.2022an XXV. Igartza Saria irabazi zuen *Itzalkinak eguzkitan* eleberri proiektuarekin.

## Bizitza 
2014an, Arte Ederretako ikasketak hasi zituen Euskal Herriko Unibertsitatean, Ravennako Akademian (Italia) urtebeteko egonaldiarekin, eta 2019an graduatu zen. 2020an Arte eta Sorkuntza Masterra ikasketak egin zituen (UPV/EHU)., baina Euskara irakaslea dihardu lanbide gisa.eta idazten ere ari da buru-belarri, poesia eta artea josten, bere esanetan: Lelo hutsak baino, nahiago du gogoeta bultzatu, edo erantzunak irakurlearengan utzi: *“Ez zait gustatzen egitea poema bat panfleto bat izango balitz modura, nahiago dut galdera moduko bat plazaratzea. Eta hori da nire ustez poesiak eta arteak dutena, alde bakarreko zentzutik aldentzeko aukera”.*Aspaldi hurbildu zen poesiaren mundura; 16 urte zituela hasi zen lerro batzuk idazten, eta horretan jarraitu du. Eroso sentitzen omen da medio honetan. Haren ustez, oso zuzena da poesia; materia prima erabiltzen da, eta horrek jolasteko aukera ematen du. *Gepardo japoniarrak* izan zen bigarren poesia liburua.*"Hizkuntza eskultorikoki landu dut, paperean bertan hitzak modu zehatz batean antolatuta. Poesia bisualean oinarritu naiz honetan"*
thumb|250px|Lizar Begoña

## Argitalpenak 
### Poesia 
* *Aro beilegia* (2020, Balea Zuria)
* *Gepardo japoniarrak* (2022, Susa)

### Eleberria 
* *Mundu zitalaren kontra* (2024, Elkar)

## Sariak 
* 2020an Donostia Kultura III. Poesia Lehiaketa *Aro beilegia* izeneko poesia-liburuari.
* 2022an XXV. Igartza saria, *Itzalkinak eguzkitan* eleberri proiektuari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hitzen zoo libre bat dakar Lizar Begoña idazleak ondutako Gepardo japoniarrak poema liburuak. Bideoa, 
* Lizar Begoña, XXV. Igartza sariaren irabazlea Youtube, 2022
Barrancas del Cobre

**Barrancas del Cobre** edo **Cañón de Cobre**, euskaraz **Kobrezko Arroila**, Mexikoko Chihuahua estatuaren hego-mendebaldean dagoen arroila bat da, Mendebaldeko Sierra Madreko Tarahumara mendilerroan.

Arroila sistema hau hedaduraz (60.000 km²) AEBetako Coloradoko Arroila Handia baino lau bider handiagoa da eta sakoneraz bi bidez handiagoa.

Historikoki eta oraindik gaur egun ere, Tarahumara amerindiar herriaren bizilekua da.

Gaur egun Chepeko burdinbideak zeharkatzen du eta bertan Basaseachiko Ur-Jauziaren Parke Naturala dago.

## Ikus gainera 
* Chepeko trena
Christian Poncelet

**Christian Poncelet** (Blaise, Ardennes, 1928ko martxoaren 24a - Remiremont, 2020ko irailaren 11) frantziar politikari kontserbadorea izan zen. Diputatu (1962-1973), Europako Parlamentuko kidea (1979-1980), senataria (1977-2014), Remiremont-eko alkatea (1983-2001), Vosgeakeko Kontseilu Orokorrako lehendakaria (1976-2015) izan zen. Senatuko lehendakaria izan zen 1997tik 2008ra.

Ohorezko Legioko ofiziala eta Académie des sciences morales et politiqueseko kidea izan zen.
Sese (arkitektura)

**Sese** hil eraikin megalitiko mota bat da, K.a. II. milurtekoan eraikia, Pantelleria uhartean, Seseko kulturan.

## Historia 
Ezagunak diren sese guztiak Cimillia eta Mursia barrutietan eraiki ziren, gotorleku handi baten inguruan, Pantelleria uhartearen ipar-mendebaldean.
Guido Dalla Rosaren (1870) eta Francesco Saverio Cavallariren (1874) lehen ikerketen ondoren, Paolo Orsi arkeologoak frogatu zuen 1894an eta hurrengo urteen espedizioetan, seseak hilobiak zirela, monumentu batzuetan inongo lurperatzerik ukitu gabe aurkitu ez bazuten ere. Azken urteotan (1997-2008), Fabrizio Nicolettiren eta Sebastiano Tusaren ikerketei esker, sese berriak identifikatu ondoren, horietako bietan, lehen aldiz, hileta-objektuak aurkitu ziren.
Ehun sese inguru ezagutzen dira Pantelleriako lurraldean. Handiena Sese Grande edo Sese del Re izenekoa da, 5,58 metroko altuera duena.

## Egitura 
Seseak eraikuntza megalitikoak dira, oinplano zirkular edo eliptikokoak, eta maila markatuak dituzte, gainazal lau edo zeru batean amaitzen direnak. Perimetro osoan daude sarbideak (bitik hamaikara), eta horietako bakoitzak, trikuharri-korridore baten bidez, oinplano zirkularreko gelaxka batera darama, kupula zorrotz nabarmenarekin, ha da, ehorzketen egoitza.
Eraikuntza teknikak Frantzian, Erdi Neolitoan dauden muino batzuekin aldera daitezke, La Nògue, La Noguette, Calvadòs-en kasu.

## Bibliografia 
* NICOLETTI, Fabrizio eta TUSA, Sebastiano (2012): *Pantelleria. Scavo di un sese in proprietà Di Fresco e materiali da altri sesi scomparsi in contrada Mursia*, in Atti della XLI Riunione Scientifica dell'Istituto Italiano di Preistoria e Protostoria, Dai ciclopi agli ecisti. Società e territorio nella Sicilia preistorica e protostorica, San Cipirello (PA), 16-19 novembre 2006, Florentzia.
## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Pratoko katedrala

**Pratoko katedrala** () San Estebani eskainitakoa, Italiako Prato hiriko plaza nagusian dago.

## Historia eta ezaugarriak 
*Duomoa* Pratoko eliza zaharrenetakoa da. X. mendean San Ezteberen parrokia izan zeneko lekukotasunak daude. Borgo al Cornio izeneko Pratoko herrigune primitiboko eliza nagusia zen.

X. mendetik 15.era bitartean berregituratu zen, baina bere arkitekturak estilo jarraitu eta bateratua du, bere bolumen garbitasunagatik eta Pratoko marmol berdea (serpentina) erabiltzen duten kanpoko apainduraren bikromia dela eta.

Fitxategi:Duomo_di_prato,_view_04.JPG|Duomoa eta bere kanpandorrea.
Fitxategi:017PratoDuomo.JPG|Ate nagusia.
Fitxategi:Prato, Duomoko albo atea.jpg|Alboko ate bat.
Fitxategi:Duomo_di_prato,_interno,_veduta_dal_balcone_della_controfacciata_01.jpg|Barruko habeartea.
Fitxategi:Duomo di prato, balaustrata presbiteriale del xvii secolo 05.JPG|Aldare aldeko balaustradak.

## Donatelloren pulpitua 
Katedralaren aurrealdeko ertz atean, hego-ekialdera begira, eraikinaren berezitasun ikusgarri bat dago: kanpora begirako pulpitua Donatello eta Michelozzoren obra da, 1428 eta 1438 urteen bitartekoa. Marmolez, brontzez eta mosaikoz osatua, 210 cm garaiko egitura bat da. Aire libreko artelanak Donatelloren eskulturen erreplikak dira egun, jatorrizko erliebeak Pratoko Museo dell'Opera del Duomo delakoan daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urgatzi Kirol Kluba

**Urgatzi Kirol Kluba** Gasteizko Olabide ikastolako kirol taldea da.

## Kirolak 
Futbol taldeak Arabako Erregional Preferentea irabazi eta Hirugarren mailan jokatuko du 2020-21 denboraldian. Beste kirol batzutan ere aritzen da, saskibaloian esate baterako.

## Izenak 
Taldeak izena aldatu du historian zehar.
* 1973-2000: Club Deportivo Urgatzi
* 2000-2006: Urgatzi Kirol Elkartea
* 2007-2019: Lasarteko Olabide Ikastola Kirol Elkartea
* 2019- : Urgatzi Kirol Kluba

## Datuak 
2024-25 denboraldia barne.
* **Denboraldiak Lehenengo Mailan**: 0
* **Denboraldiak Bigarren Mailan**: 0
* **Denboraldiak Bigarren B Mailan**: 0
* **Denboraldiak Lehen Federazioan**: 0
* **Denboraldiak Bigarren Federazioan**: 0
* **Denboraldiak Hirugarren Mailan**: 1
* Denboraldiak Hirugarren Federazioan: 0
* **Emaitzarik onena**: 1.a (Arabako Erregional Preferentea, 2019-20 denboraldian)

## Azken urteak 
## Lorpenak 
* Arabako Erregional Preferentea (1): 2020

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Diana Zurco

**Diana Zurco** (Hurlingham, Buenos Aires, Argentina, 1980ko urriaren 12a) argentinar irrati-esataria eta telebista-aurkezlea da. 2020az geroztik *Televisión Pública* telebista katean egiten du lan.

## Bizitza 
Hurlinghamgo Cardenal Stepinac eskola katolikoan egin zituen bigarren hezkuntzako ikasketak. Ikasketak amaitu ondoren, zenbait ile-apaindegitan eta edertasun-zentrotan egin zuen lan. Egun batean, beste norabide bat hartu zuen eta esataritza ikasi zuen.

2014ko abenduan esatari nazional diploma lortu zuen ISERren.

2015ean esatari eta erredaktore hasi zen *Radio de la Ciudad* irrati kateko albistegietan.

2020ko martxoaren 16az geroztik *Televisión Pública* telebista kateko albistegietan egiten du lan aurkezle.
Gerriko Santua

[thumb|Gerriko Santua, [Mariaren eskuetatik Tomasenetara, Pratoko katedraleko margolan batean.]]

**Gerriko Santua**, italieraz *Sacra Cintola* edo *Sacro Cingolo*, Andre Mariaren Jasokundeari lotutako erlikia bat da, ustez Italiako Prato hiriko katedralean gordetzen dena.

## Kondaira 
Erlikiaren aipurik ez da ebanjelioetan, eta seguruenik jatorria du Erdi Aroko kondaira batean, Mediterraneo Ekialdean sortua izan daitekeena.

Elezaharrak dio Santo Tomas Apostoluak ez zuela ikusi Andre Mariaren Jasokundea, predikuan ari omen zen-eta Indian, eta itzuli zelarik eta kontatu ziotelarik, sinesgogor agertu omen zen, hala nola lehenago ere Jesusen berpizkundearekin. Orduan, Andre Maria agertu omen zitzaion zeruetatik jaitsia, eta bere jantzietatik gerrikoa askatu, eta hura Tomasi eskuetara erortzen utzi zion.

Kontaera alternatibo batzuen arabera, Tomas bera izan zen Jasokundearen lekuko bakarra, eta gerrikoa utzi zion Mariak zerura joan zeneko froga izan zezan. Beste bertsio batean, Jasokundearen unean Indian zen Tomas, baina Mariaren mirariz, magikoki etorri zen Olibondoen Mendira eta han berak jaso zuen askatutako gerrikoa. Tradizio batzuetan *Tomasen Gerrikoa* ere esaten zaio erlikiari.

## Toscanako tradizioa 
Motibo batean edo bestean, aldagaiekin, elezaharrak berebiziko indarra hartu zuen Erdi Aroko Toscanan, Florentzian eta inguruetan, eta errepresentazio asko daude artean. Florentziatik gertuen dagoen hirian, Praton, gerrikoa bera gordetzen 12. mendetik dela dio tradizioak. Pratoko merkatari batek Jerusalemen jaso omen zuen erlikia, eta hirira ekarri zuen 1141. urtean; Duomora donazioa 1171. urtean izan zen.

1312. urtean gertuko Pistoia hiriko Musciattino delako batek lapurtu egin zuen erlikia, baina harrapatu zutelarik Pratokoek, eskuak lotuta hiritik zaldi batetik arrastaka torturatu zuten, gero eskuak moztu, urkatu eta erre egin zuten.

*Gerriko Santua* Pratoko katedralean gordetzen da, eta urtean zenbait aldiz, hiriko apezpikuak herriari erakusten dio katedral honek hartarako propio eraikitako kanpoaldeko pulpitua erabiliz,Donatello eta Michelozzo artisten 15. mendeko maisulan ikusgarria eta eraikuntza bakana.

[thumb|500px|erdian|[Pratoko apezpikua Donatelloren pulpitutik Gerriko Santua erakusten.]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hera Hilmarsdóttir

**Hera Hilmarsdóttir**, **Hera Hilmar** izen artistikoaz ere ezaguna (1988ko abenduaren 27a) islandiar aktore bat da. 1990eko hamarkadan hasi zen lehen antzezlanetan parte hartzen, haurra zela. ''Da Vinci's Demons* telesailean izandako paperarengatik eta *Mortal Engines'' pelikulan Hester Shaw pertsonaia antzezteagatik egin zen ezaguna.

## Filmografia 
### Zinea 
### Telebista 
### Produktore gisa 
### Antzerkia 
## Kanpo estekak
Ocañako espetxea

thumb|250px|Espetxearen aurrean txongilari eskainitako monumentua dago.
**Ocañako espetxea**, gaur egun **Ocaña I espetxea** (), Ocañan (Toledon) dagoen espetxea da. Espainiako espetxe zaharrenetariko bat da. 1883an inauguratu zen. Ondoan Ocaña II espetxea dago, 1980an eraikia. Frankismo garaian oso espetxe gogorra izan zen eta hilarazteak eguneroko kontua izaten zen. Bereziki ezaguna tiroz presoak hil arazten zituen apaiz borreroa izan zen, *Ocañako apaiz beltza* eta *Apaiz borrero* gisa ezaguna.

## Historia 
Instalazioak 1883an inauguratu ziren eta lehen unetik garrantzi handia izan zuen. 1914an aldatu zuten eta preso arrunteen espetxetik helduentzako erreformatorioa bihurtu zuten. Espainiako Gerra Zibilean Errepublikako Gobernuan militar-ospitalea bihurtu zuten, fronteko zaurituak zaintzeko. Gerra behin amaituta berriro ere espetxea izan zen, Espainiako gogorrenetariko bat. Diktadura garaian Espainiako espetxe handienetariko bat izan zen, 15.000 preso izanik. Espetxe horretan Miguel Hernández idazlea entzerratu zuten 1940-1941ean; beste antifrankista ospetsua, Marcos Ana, 1944tik aurrera egon zen. Miguel Hernandez poesia irakasten zien beste espetxeratuei; horrela oso ezaguna den "El cura verdugo" poema idatzi zen; poemaren egilea ez dago oso garbi. Apaiz horren identitatea oraindik ez da argitu baina, dirudienez, tortura eta afusilamendu saioetan laguntzailea izaten zen. Tulio Riomesta-ren arabera espetxean gutxienez 1300 preso errepublikarrak erail zituzten.

Gaur egun bere kontserbazio egoera ez da ona, nahiko zaharkituta baitago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ocaña II espetxea

## Kanpo estekak 
* :Meggy Williams-en artikulua.
Ilargietan peritu

***Ilargietan peritu*** () Miguel Hernández idazle espainiarraren lehen poesia liburua izan zen. 1933an plazaratu zuen eta poetaren garai neogongorianoaren barruan kokatu behar da, hau da, Luis de Góngora poeta kulteranoaren estiloa berreskuratzen zuen garaian.

## Historia 
1933an plazaratuta, hitzaurrea Ramón Sijék, poetaren lagun minak idatzi zuen. Miguel Hernándezek lan hau prestatu zuen Madrilerako egindako bidaia baten ondoren, 1931ko abenduaren 31 eta 1932ko maiatzaren 15 artean. Bidaia horretan 27ko Belaunaldiaren lanak ezagutu zituen, urte horietan Gongoraren irizpideetan. Garai horretan ere surrealismoa bizi bizian zebilen Madrilen baina Hernandezek 1934 arte ez zuen mugimendu horren teoria jasoko, Vicente Aleixandre eta Pablo Neruda ezagutu arte, alegia. Dena dela, espezialista batzuek liburu honetan eragin surrealista ere aurkitu nahi izan dute, bereziki aipamen sexualetan.

## Egitura 
*Ilargietan peritu* 42 poema ditu. Estiloa, Gongoraren araberakoa, oso iluna eta zaila da. Egileak hizkuntzaren erabilera handia eta irudikatzailea erakutsi zuen. Gaiak eguneroko elementu eta objektuak dira, Hernándezen eskutik objektu artistikoak bilakatuta. Aukeratutako ahapaldi mota zortzidun erreala da, justu Gongorak *Fábula de Polifemo y Galatea* poeman erabili zuena.

## Euskarazko bertsioa 
Susa argitaletxeak bere *Munduko poesia kaierak* bildumaren seigarren zenbakian, 2014an, liburu honen poema batzuk kaleratu zituen. Obra osoa ez dago euskaratuta. Poema horien itzulpena Josu Landak egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Liburuaren euskararen bertsioa, Josu Landaren itzulpenaz.
* :"La simbología secreta de *Perito en Lunas*", Ramón Fernández Palmeral irakasleak egindako ikerketa.
* :"La fuerza expresiva de la poesía de Miguel Hernández", idazlearen obra batzuen aurkezpena, tartean *Ilargietan peritu*.
Villa Ortúzar (Buenos Aires)

**Villa Ortúzar** Argentinako Buenos Aires hiriburuko iparraldeko auzoa da. Auzoak ia 23.000 biztanle ditu (2001etik aurrera) 1,2 km²-ko azaleran. Biztanle-dentsitatea 19.200 biztanle/km² baino gutxiagokoa da eta, beraz, Buenos Aireseko batez bestekoaren gainetik dago, honek 13.500 biztanle/km² inguru baitu.

Villa Ortúzarrek La Pampa kaleak, Forest etorbideak, Elkano etorbidea, "General Urquiza" trenbideak, Campo etorbideak, Combatientes de Malvinas etorbideak eta Triunvirato etorbideak mugatuta dago.

## Historia 
1827an Chorroarín herria sortu zen gaur egungo Villa Ortúzar inguruan eta alemaniar etorkinak ere bertara joan ziren. Geroago Kanariar Uharteetako etorkinak ere etorri ziren. 1862ko apirilaren 26an, Santos Muguerza jaunak 26 lursail saldu zizkion Santiago de Ortúzar jaunari gaur egungo Triunvirato, Tronador, Thomas eta Elkano etorbideen artean. Jabe berriak errepideak jarri eta zuhaitzak landatu zituen. Inguru horretan etxea ere eraiki zuen beretzat. Usategi handiak direla eta, leku horri "Palomar de Ortúzar" ere esaten zaio.

Hilerria 1871an ireki zuten, eta zaldi tranbia 1875ean. 2003. urteaz geroztik, Villa Ortúzar hiriko lur azpiko sarearekin (B Subte) konektatuta dago.

Haren oroimenez, geroko lekuak Ortúzar izena hartu zuen. Apirilaren 26an auzoko eguna ospatzen dute.

Gaur egun, lorategiak eta eraikin garrantzitsuak dituzten etxe handiak aurki ditzakezu Inken etorbidean zehar, eta auzoko beste zenbait lekutan etxebizitza eraikin sinpleak eta baxuak aurkituko dituzu. Unibertsitate Teknologiko Nazionalaren zati bat ere auzoan dago.

## Kanpo estekak 
* Barriada: Villa Ortuzar
* Udalaren administrazioari buruzko informazioa
Poliςiaco avisua

***Poliςiaco avisua*** (gaur egungo grafiarekin, *Poliziako abisua*) 1842ko irailaren 4an Montevideoko (Uruguai) *Le Messager Français* egunkarian argitaratu zen euskarazko testu bat da, Amerikan argitaratu zen euskarazko testurik zaharrena. José Antuña Montevideoko buruzagi politiko eta polizialak sinatu zuen abisua, Uruguaiko Gerra Handiaren garaian. Egilea ezezaguna da. 2020ko irailaren 11an berraurkitu zen.

## Testuingurua eta helburua 
Informazioa ematea beste helbururik ez duen testua da, abisua izaki. Bertan, José Antuña buruzagi polizialak Uruguain bizi ziren euskaldunei zuzendu zien abisua, zeinetan adierazten zitzaien atzerritar gisa bereizi zitzaten kalean, beraien estatuko banderaren koloreak zituen bereizgarri bat eraman zezatela soinean. Izan ere, testua idatzi zen urtean Uruguai Gerra Handian murgilduta zegoen eta Montevideok Manuel Oribek zuzendutako bandoaren erasoa espero zuen berehalakoan. Eraso horri aurre egiteko Montevideon bizi ziren uruguaiarrak errekrutatzeari ekin zion Antuña kide zen bandoak, baina ez zuen arrakasta handirik lortu montevideoarren borondate faltagatik. Atzerritarrak ordea, gerran parte hartzetik salbuetsita zeuden. Hala, errekrutatzeari uko egiten zietenak atxilotzeko agindu zuen Antuñak, baina atzerritarrak atxilotzea ekiditeko (atzerritar ugari euskaldunak ziren), eskatu zitzaien kalean bereizgarri bat eramateko soinean.

## Testua 
## Euskalkia 
Argi dago idazlea Iparraldekoa dela, testuak erakusten dituen ezaugarrietatik ondoriozta baitaiteke:

* Lexikoarengatik: "chefa", "ainhits", "estranyer", "kokarda", etab. Gainera, Bizkaian eta Gipuzkoan hobesten den "orain" forma erabili beharrean "orai" forma erabiltzen du, baina forma hori Iparraldean erabiltzeaz gain, Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldean ere erabiltzen da.
* Fonologiagatik: hasperena "harmetan", "ichusten", "ainhits", "nahis", "herrico", eta erakusle guztietan.
* Ortografiagatik: zenbaitetan "ts" eta "s" darabil egun "tz" eta "z" idazten ditugun fonemetarako, frantsesaren ahoskeraren arabera ziurrenik.
* Gainerakoan, aditz- zein izen-morfologiak ekialde zabaleko hizkera bati dagozkio, baina zehaztasun handiagorik gabe.

XIX. mendearen hasieran lapurtar, baxenabartar eta zuberotarrek emigratu zuten gehienbat Uruguai aldera, baina 1839an Hego Euskal Herriko biztanleak ere hasi ziren Amerikako herrialde hartara joaten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oier Zarraga

**Oier Zarraga Egaña** (Getxo, Bizkaia, 1999ko urtarrilaren 4a) Lezamako harrobian hezitako Euskal Herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Erdilari antolatzaile moduan aritzen da. Bere jaioterriko Getxoko Arenasetik Athleticen harrobira batu zen 2009an. Baskonia eta Bilbao Athleticen jokatu ondoren, bere debuta egin zuen lehen talde zurigorrtian Gaizka Garitanoren eskutik 2020/21 denboraldian. 2023ko udan lekurik gabe geratu zen eta Italiara joan zen jokatzera, Udinesera alegia. 2024ko martxoan Euskal Herriko selekzioarekin egin zuen debuta Uruguairen aurka San Mamesen jokatutako partidan.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Tituluak 
* 2021 Superkopa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Roman von Ungern-Sternberg

**Roman Fiodorovitx von Ungern-Sternberg Baroia** (**Nikolai Robert Maximilian Freiherr von Ungern-Sternberg** jaioa, ; Graz, 1886ko urtarrilaren 10agreg./1885eko abenduaren 29ajul. - Novosibirsk, 1921eko irailaren 15a) **Ungern Baroia** bezala ezaguna, jeneral antikomunista Errusiako Gerra Zibilean eta Mongolia Txinaren aurka borrokatu zen gerra-jaun bat izan zen. Errusiar Inperioko gutxiengo baltikoko germaniarrarena zen. Errusiar Inperioa berrezarri nahi izan zuen monarkiko ultrakontserbadore bat izan zen. Ondoren Mongolen Inperioar berrezartzen saiatu zen Bogd Khanen agindupean. "Baroi Ero" edo "Baroi Odoltsu" ezizenarekin jaso zuen.

1921eko otsailean txinatarrak Mongoliatik bota zituen eta Bogd Khanen boterea berrezarri zuen. Ulan Batorren ordena mantendu zuen bere aurkeriaren aurkako indarkeriaren bidez. 1921eko ekainean Ekialdeko Siberia inbaditu zuen. Armada Gorriak harrapatu eta exekutatu zuen.
thumb|ezkerrera|300px|Ungern-Sternberg exekutatu aurretik

## Bibliografía 
* Bodisco Th. von, Dugin A., Evola J., Fernbach M., Freitag Y., Greiner A.W., Mutti C., Nesmelow A. 2007. *Baron Ungern von Sternberg – der letzte Kriegsgott*. Straelen: Regin-Verlag.
* Hopkirk, Peter (1986) *Setting the East Ablaze: on Secret Service in Bolshevik Asia*. Don Mills, Ont.
* Kamil Giżycki (1929). Przez Urjanchaj i Mongolje. Lwow – Warszawa: wyd. Zakladu Nar. im. Ossolinskich.
* Kuzmin, S.L. 2016. Theocratic Statehood and the Buddhist Church in Mongolia in the Beginning of the 20th Century. Moscow: KMK Sci. Press, .
* Maclean, Fitzroy (1974). *To the Back of Beyond*. Little, Brown & Co., Boston.
* Michalowski W.St. (1977). *Testament Barona*. Warszawa: Ludowa Spoldzielnia Wyd.
* Ossendowski, Ferdynand (1922) *Beasts, Men and Gods*. New York.
* Pozner, Vladimir (1938) *Bloody Baron: the Story of Ungern–Sternberg*. New York.
* du Quenoy, Paul. “Perfecting the Show Trial: The Case of Baron von Ungern-Sternberg,” *Revolutionary Russia*, 19: 1, June 2006.
* du Quenoy, Paul. “Warlordism à la russe: Baron von Ungern-Sternberg’s Anti-Bolshevik Crusade, 1917–1921,” *Revolutionary Russia*, 16: 2, December 2003
* Yuzefovich, Leonid. *Le baron Ungern, khan des steppes*
* Znamenski, Andrei (2011) *Red Shambhala: Magic, Prophecy, and Geopolitics in the Heart of Asia*. Wheaton, IL: Quest Books. 
* Paratico, Angelo *The Dew of Heaven* Cactus Moon, 2016.
* Ribo, N.M. [Ryabukhin, N.M.] n.d. *The Story of Baron Ungern Told by His Staff Physician.* Hoover Institution, Stanford University, CSUZXX697-A.
* Krauthoff, Berndt. "Ich befehle! Kampf und Tragödie des Barons Ungern-Sternberg." (Strife and Glory in English) — Bremen: Carl Schünemann, 1938.
Valle del Marcellino

**Valle del Marcellino** Villasmundotik gertu altxatzen da, Melilli udalerriaren zati bat, Sirakusa inguruan. Harana, Marcellino ibaiak landu zuen, Melilli eta Augusta zeharkatuz, Itsaso Jonikoan itsasoratzen dena, Megara Hiblea arkeologia gunearen hondakinen artean. Bere barnean, historiaurreko eta greziar garaiko ebidentzia garrantzitsuak daude: bertan, mendebaldeko greziar inportaziorik antzinakoenak aurkitu dira.

## Geografia 
Ibarra, ikuspuntu geologikotik, Iblei mendilerroko gune natural bat da. Itsasotik hiru kilometrora dago.

## Arkeologia 
Haranean, aztarna arkeologiko garrantzitsuak aurkitu dira, gaur egun, Sirakusako Paolo Orsi eskualdeko arkeologia museoan kontserbatuak. Haranak garrantzi handia izan du azken aldian, bai arkeologiarentzat, bai historiarentzat; izan ere, haren aztarnek ahalbidetu dutelako Siziliako greziarren eta herri indigenen arteko harremanen datazioa Sirakusaren kokapenaren aurretik baino urrunagora eramatea, eta, izatez, Marcellinoren aurkikuntzak Pitekusan aurkitutakoak baino are arkaikoagoak direla argudiatzen da, Mendebaldeko greziar koloniarik antzinakoena kontsideratua. Horri dagokionez, John Nicolas Coldstream arkeologoak honako hau adierazi zuen:

### Harana eta greziar kolonizazioa 
Marcellinoko haranak, uhartearen benetako kolonizazioa baino lehen, heleniar populazioekin pixkanakako hurbilketa bat egon zela baieztatu zuen. [6]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* La necropoli di Marcellino, 2020.09.11n kontsultaturik
* Le necropoli, 2020.09.11n kontsultaturik.
* Valle del Marcellino, galleria fotografica, 2020.09.11n kontsultaturik.
* John Nicolas Coldstream (en)
*
Nomadland

***Nomadland*** 2020ko Chloé Zhao txinatar zinema zuzendariaren film dramatiko bat da. Jessica Bruder kazetariaren *Nomadland: Surviving America in the Twenty-First Century* liburuan oinarritzen da. Frances McDormand, David Strathairn, Linda May, Charlene Swankie eta Bob Wells aktoreek antzeztu zuten.

2020ko Veneziako Mostran estreinatu zen eta Urrezko Lehoia irabazi zuen. Torontoko Zinemaldian Ikusleen Saria eskuratu zuen. Donostiako Zinemaldian ere Perlak sailean eman zen. Bi Urrezko Globo Sari irabazi zituen: Film dramatiko onena eta Zuzendari onena. Hiru Oscar Sari irabazi zituen: Film onena, Zuzendari onena eta Emakumezko aktore onena (Frances McDormand).

## Argumentua 
Nevadako landa-eremuko hiri batek pairatutako kolapso ekonomikoaren ondoren, Fernek bere kamioneta prestatu eta gizarte konbentzionaletik kanpo nomada moderno gisa bizitzeari ekingo dio. Filmean Linda May, Swankie eta Bob Wells benetako nomadak ageri dira, zeinak Fernen aholkulari eta adiskideak izango diren Mendebaldeko Estatu Batuetako paisaia zabalean zeharreko esplorazio horretan.

## Aktoreak 
* Frances McDormand: Fern
* David Strathairn: David
* Linda May: Linda, Fernen hiru aholkularietako bat
* Charlene Swankie: Swankie, Fernen hiru aholkularietako bat
* Bob Wells: Bob, Fernen hiru aholkularietako bat
* Peter Spears: Peter

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Patrick Rafter

**Patrick Michael Rafter** (Mount Isa, Queensland, 1972ko abenduaren 28a) australiar tenislari ohia da. 1999an ATPko lehen izatera iritsi zen. Bi Grand Slameko txapelketa irabazi zituen (bi AEBetako Irekia, 1997an eta 1998an). 2000n eta 2001ean Wimbledoneko txapeldunorde izan zen. 1999an Australiako binakako txapelketa irabazi zuen Jonas Björkmanekin. 1999an Davis Kopa irabazi zuen Australiako taldearekin.
1878ko Ekonomia Ituna

**1878ko Ekonomia Ituna**, teknikoki **28/02/1878 Errege Dekretua**, Araba, Bizkai eta Gipuzkoako gizarte eta ekonomia arautzen zituen agindua izan zen, *La Gaceta de Madrid*en 1878ko martxoaren 1ean agertua. Mendebaldeko euskal lurraldeetako foruak abolitzen zituen 1876ko uztaileko errege dekretua hartu zuen lege oinarritzat. Haren bidez, zortzi urterako lege erabakiak ezarri ziren, bertan zehaztuz zein ekonomia eta gizarte arlo garrantzitsutan eta nola egingo zizkieten mendebaldeko euskal lurralde horiek zerga ekarpenak estatu zentralari, baita diru zenbateko horiek zein ziren ere.

Dekretu hori gobernuak aldundi nagusiak behartuki desegin ondoren etorri zen, Bigarren Karlistaldia amaitzean Espainiako gobernuak Hego Euskal Herriari ezarritako gerra legea artean indarrean zela, gobernuaren armadak okupatuta. Trukean, probintziako aldundiak ezarri ziren, Espainiako Konstituzioaren arabera Espainia osoko probintzietan ezarritako estatuaren administrazio eta kudeaketa erakundeak. Bada, Espainiako gobernua haiekin ibili zen negoziatzen aldundi horiek ezarri zituztenetik akordio batera heltzeko: 1877ko azarotik 1878ko otsailera. Ekonomia Ituna 1886 arte luzatu zen, behin behinekoa izateko asmoz.

1878ko Ekonomia Ituna Euskal Herriko mendebaldeko euskal lurraldeek estatuarekin izan zuten lehena izan zen, eta ekonomia arautuagatik, dekretuko testuak zama ideologiko nabarmena du, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa Espainia konstituzionalean txertatzen baitzituen, herrialde horretako ohiko probintzia bihurtuz. Dekretuak aldez aurretik testuan aipatzen zuen lehen kintak egiaztatu zirela (zerbitzu militarrean euskal herritarrak besteekin nahastuz, ordu arte ez bezala), eta gobernuak indarkeriarik edo istilurik gabe bete zituela bere asmoak.

Era horretan, euskal lurralde horiek Espainiako probintziekin berdintzen zituen, ezartzen zuen kudeaketa eta formula artean beste probintzietatik desberdina zen arren, kupoaren mekanismoa zela eta. Sistema hori moldatzeko erreferentzia Nafarroari gerra ondoren ezarritako 19/2/1877 Errege Dekretua izan zen, "Tejeda-Valdosera Hitzarmena" ere deitua. Urteen buruan, eredu hori arrakastatsu gertatu zen ekonomia jarduera eta estatuarentzako diru sarreren aldetik, eta 1886an diputazio bakoitzak berritu egin zuen. Bost bider berritu zen horrelaxe 1937an Bizkaiak eta Gipuzkoak Ekonomia Ituna Espainiako Gerra Zibilean galdu zituzten arte.

## Ikus, gainera 
* Euskal Autonomia Erkidegoko Ekonomia Ituna
* Hego Euskal Herriko foruak

## Kanpo estekak 
* 28/02/1878 Errege Dekretua
Andre Mariaren Jasokundearen eliza (Villanañe)

**Andre Mariaren Jasokundearen eliza,** Villanañe herriko eliza da (Gaubea, Araba). Eraikitako euskal ondare nabarmen gisa katalogatua dago, gertu dituen Baronatarren dorretxea eta Villanañeko lorategien multzoa bezalatsu.

## Ezaugarriak 
Habearte bakarreko elizaa da eta burualde triangeluarra du, kanpoaldea harlandu txikiz egina dago. Hegalak indartzeko harlanduz egindako zortzi kontrahorma ditu.

Gurutze-ganga gotikoa du, antza, XVI. mendearen erdialdekoa da. Bertan sartzeko atea pizkundetar elementuz errematatua dago.

Korua pixka bat jasota dago, dorrearen azpian kokatuta dago eta koru-itxura baino lehendakaritzarena du. Badira eranskin batzuk, horien artean aipatzekoa da kanpandorrerako harlanduzko eskailera. Aldarearen ondoan adreiluz egindako kapera gangaduna dago baina ez du aparteko interesik. Bataiarria dagoen gela txikia hondoratuta dago.

Garai batean sakristia eta beste kapera bat ere izan zituen, baina hondatu egin ziren. Dorreak berria ematen du, zinkez estalitako kapitel berantiar batek errematatua dago. Duela urte batzuk izandako sute batek larri kaltetu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Villanañeko multzo eraikiaren lorategia

**Villanañeko multzo eraikiaren lorategia**, eraikitako euskal ondare nabarmen gisa katalogatutako lorategi bat da, Baronatarren dorretxea inguratzen duena Villanañe herrian (Gaubea, Araba). Dorretxeko patioak bezala, lorategiak eraikinaren bizitzeko baldintzak hobetzeko antsia irudikatzen du, baina, era berean, dorretxearen defentsa-izaerari eutsiz.

Lorategia burdinlanezko hesi batez eta harrizko pilastraz ilara batez egindako itxitura batek mugatzen du. Bertara sartzeko ate bi ditu, horiek ere burdinlanak dira, eta barruan bera gurutzatzen duten bideak ditu. Erdian harrizko iturri ba du.

Lorategiko jatorrizko landareak galdu egin ziren eta ez dago daturik bertan egon zen landarediaren berri izateko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paula Nenette Pepín

**Antonietta Paule Pepin-Fitzpatrick, Nenette** (Saint-Pierre eta Mikeleune, 1908ko apirilaren 9a - Buenos Aires, 1990eko azaroaren 14a), konpositore, piano-jole eta kanta-idazle frantziarra izan zen. **Pablo del Cerro** ezizenarekin sinatzen zituen bere lanak.

## Biografia 
Antonietta Paule Pepin-Fitzpatrick (Nenette) Saint-Pierre eta Mikeleune uhartean jaio zen, Kanadako kostalde atlantikoan kokatutako kolonia Frantziarrean. Aita, Emmanuel Victor Pepín, frantsesa zen, eta ama, Henriette Fitzpatrick, irlandar jatorria zuen kanadarra.

Lehen Mundu Gerra zela eta (1914-1918), Frantziara joan zen guraso eta, Jeanne Henriette, ahizpa nagusiarekin. Bertan, Caen de Normandia Kontserbatorioan musika ikasi zuen eta urrezko dominak irabazi zituen.

1926an, Jeanne Buenos Airesera abiatu zen dantza konpainia batekin, bertan ezkondu eta bizitzen geratu zen. 1928an, Jeannek aita eta ahizpa gonbidatu zituen eta Villa Ballester auzoan kokatu ziren.

Nenette, Musika Kontserbatorio Nazionalean jarraitu zituen piano ikasketa aurreratuak, Juan José Castro eta Pascual de Rogatis izan zituen konposizio eta harmoniako irakasle baita Isabel Aretz, ikerlari folklorikoa ere.

Maiz, bidaiatzen zen Argentinako hiri nagusietara musika klasikoko piano bakarlari. 1942an, Tucumanen, kontzertu baten ondoren antolatzaileek Argentina iparraldeko folk musika entzutera eraman zuten. Bertan, Atahualpa Yupanqui kantautore argentinarra (Héctor Roberto Chavero, 1908-1992) ezagutu zuen, Santiagoko gizon baten eta jatorri euskaduneko emakume baten semea. Gutun bidezko lagun arteko lotura mantendu zuten, eta lau urte geroago (1946) elkarrekin bizitzen hasi ziren. 

Urte hartan, semea izan zuten, Roberto *Koya* Chavero. Yupanquik jazarpena pairatu zuen garaian, Nenette semea zaintzeaz eta Yupanquirekin abestiak konposatzeaz arduratu zen.

Yupanquiren abesti ezagunen egilea izan zen, *Luna tucumana*, *El arriero va*, *El sorrel*, *Indiecito dormido*, *Chacarera de las Piedras*, *Vidalita Tucumana*, *Fall* *of Zamba* eta gaur munduan ospetsuak diren beste askoren *doinuak* . Baina garaiko matxismoaren testuinguruan, **Pablo del Cerro** ezizenarekin argitaratu behar izan zituen. Ezizenak, bere izena (Paule) eta gogoko zuen Argentiako Cerro Colorado (Kordobako probintzian) barnebiltzen ditu.

Bihotzeko baten ondoriz hil zen Buenos Airesen, 1990eko azaroaren 14an. Bere errautsak itsasora bota zituzten bere eskariz, jaioterrian, Saint-Pierre eta Mikeleunen.
* *Una mujer llamada Pablo*, Isbael Lagger-en biografian oinarritutako antzezlana.
* *Una mujer llamada Pablo*, Isabel Lagger-ek idatzitako biografia.

## Abestiak 
65 abesti ditu bere izenean. Atahualpa Yupanquirekin idatzi zituen abestien artean:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chloé Zhao

**Chloé Zhao** (jaiotzez: **Zhao Ting**; Beijing, ) txinatar zinema zuzendari, ekoizle eta gidoigilea da. Ameriketako Estatu Batuetan burututako lanegatik da ezaguna. 2020ko *Nomadland* filmagatik Veneziako Mostrako Urrezko Lehoia eta Zuzendari onenaren Oscar Saria irabazi zituen, besteak beste.

## Bizitza 
Zhao Pekinen jaio zen, baina nerabezaroa Brightonen (Erresuma Batua) igaro zuen. Mount Holyoke Collegen zientzia politikoak ikasi zituen, eta horren ondoren New Yorkeko Unibertsitateko zine zuzendaritza programa batean izena eman zuen.

Bere lehen filma *Songs My Brothers Taught Me* izan zen. 2015eko Sundanceko Zinemaldian estreinatu zen, Estatu Batuetako txapelketa ofizialaren barruan. Beranduago, Canneseko Zinemaldian berriz eman zen, Zuzendariaren hautaketaren atalean. Fortissimo Filmsek filma erosi zuen eta Diaphana Distributionek Frantzian estrenatu zuen.

Zhaoren komentarioak eta filmak Txinan zentsuratu edo estreinatu gabe utzi dituzte herrialdearen kritikak direla eta, baita bere Zuzendari Hoberena irabazi zuen Akademiako saria ere. 

Zhaok Marvel Zinema Unibertsoko superheroi filma zuzendu du, *Eternals* , 2021eko azaroan estreinatuko dena.

## Filmografia 
## Aitortzak 
* 2017an, Cannesko Zinemaldian saritu zuten *The Rider* filmagatik. 
* 2020an, Zhaok Urrezko Lehoia irabazi zuen Veneziako Mostran 
* 2020an ere, Publikoaren Saria Torontoko Zinemaldian *Nomadland* filmagatik. 
* 2021ean BAFTA Sarietan zazpi izendapenetatik, lau sari eskuratu zituen.. 
* 2021ean ere, 93. Oscar Sarietan, filmak sei izendapen eskuratu zituen guztira eta hiru sari irabazi zituen, Zhaok berak Film onenaren saria eta Zuzendari onenaren saria irabazi zituelarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cansoko itsasartea

**Cansoko itsasartea** (; ) Eskozia Berriko itsasartea da, Cape Breton uhartearen eta Eskozia Berriko penintsularen artean.

27 km luze da gutxi gorabehera, eta batetik hiru kilometro bitarteko zabalera du. Itsasartea St. George eta Chedabuctoko badiak elkar lotzen ditu.

Euskal arrantzaleek 1560ko hamarkada inguruan bisitatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josune Ilundain

**Josune Ilundain Iribarren** (Orkoien, Nafarroa Garaia, 1990ko urtarrilaren 6a) sortzailea, ekintzailea eta idazlea da.

## Biografia 
Euskal Herriko Unibertsitatean Kultura Ondasunak Kontserbatu eta Zaharberritzeko graduatua da eta Kultura Proiektu eta Espazioen Kudeaketako masterra du.

Nafarroako Artxibo Nagusirako dokumentu grafikoen zaharberritzaile gisa lan egin du, baita Jorge Oteiza Museoko Kontserbazio eta Didaktika zerbitzuetan ere. Gaur egun, Nafarroako Museoko Hezkuntza Departamentuan kolaborazio puntualak egiten ditu. *Hutsune* liburuaren egilea da eta *Hutsune bizi* egitasmoaren sortzailea.

## Lanak 
* *Hutsune* liburua (Greylock argitaletxea, 2020)

* *Hutsune bizi* egitasmoa. Mendukilo leizean. Aralarko barrunbeetan barna, zentzumenen bidezko txangoa bisitariek, testua, dantza, musika eta mitologia uztartzen dituen ibilbidean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Josune Ilundain. Instagram
* Josune Ilundaini elkarrizketa "Abstrazioaren garrantzia aldarrikatu nahi dut  Kultursharea (2020)
* elkarrizketa Josune Ilundaini elkarrizketa Euskal Herria irratia (2020)
Becky Siegel

**Becky Siegel** (Denver, Colorado, AEB, 1959) dantzaria, koreografoa eta zuzendaria da.

## Biografia 
### Formakuntza 
Bere heziketa New Yorken hasi zuen, non Martha Grahamekin, Merce Cunninghamekin eta Melissa Haydenekin ikasi zuen, besteak beste. Dantzarako lizentzia Columbia Unibertsitatean lortu zuen (New York), *Summa Cum Laude* graduatu zen eta dantzaren urteko lehen saria jaso zuen.

Siegelek Arte Eszenikoen Masterra du Madrilgo Rey Juan Carlos Unibertsitatean (Alicia Alonso Goi Mailako Dantza Institutua).

### Ibilbide profesionala 
Bizitza dantzan eman duela esaten du Beckyk. New Yorken ikasitakoarekin egin du bere ibilbidea, batez ere koreografo gisa, sortzea omen da gehien maite duena. Dantza ulertzeko ikasketek eraman dute dantzaren alde terapeutikora. Dantza garaikideari loturik egin du bere ibilbidea, eta dantzaren alor terapeutikoan sakondu du, muga fisikoak dituztenak oholtza gainera bultzatuz.

1994tik Tempomobile Compañía de Danzako zuzendaria da, eta horretarako hamabi ikuskizun sortu ditu, Espainiako eta Alemaniako hiri askotan aurkeztu direnak. Tempomobile taldearen errepertorioa Becky Siegelen eta musika garaikideko pertsonaia ezagunen arteko kolaborazioengatik da ezaguna: Sine Nomine Musika Tailerra, Kepa Junkera, Javier Paxariño, Mikel Errazkin, Paco Iglesias, Mikel Gaztelurrutia.

2013an, Siegelek Catulli Carmina (Carl Orff) Nafarroako Ganbera Koralaren ekoizpenerako koreografia sortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Becky Siegel. Linkidin

* Becky Siegel. FAcebook
Tangart

[thumb| Zurezko tangarra, XVI. mendeko *[Mary Rose* karrakan aurkitutakoa. ]]
**Tangart**-a (**tangarra**) edo **tanga** (**tangia**) landa-eremuan erabili izandako ontzi mota bat da, helduleku bakarrarekin.

## Erabilpenak 
Edatekoa denean, orokorrean handia eta zilindro forma zakarrekoa da, normalean metalezkoa (zilarra, peltrea) baina beste materialak ere arruntak izan dira, hala nola zura, zeramika edo larrua. Tangarrek estalki bat ere izan dezakete, eta beirazko hondoak dituztenak ere ohikoak dira.

Itsasoan, tangarrak marinelek ontzien barrena urez husteko erabili ohi izan duten tresna da. Tradizionalki egurrezkoa, XX. mende erditik aurrera, plastikoa ere erabili izan da (leungarri ontzi erdibitu bat berrerabiliz, adibidez).

## Historia 
Tangarra ("*tankard*" eta "*tanke*" erdarazko hitzen jatorri berekoa) jatorriz egurrezko edozein ontziri esaten zitzaion (XIII. Mendean). Geroago hartu zuen edateko ontziaren esanahia. 
## Adibideak 

Fitxategi:Terracotta tankard MET DP121207.jpg|Zipreko tangart zuria, K. a. 1600–1150 ingurukoa
Fitxategi:Tankard2.jpg|Estalkidun zeramikazko tanga txikia
Fitxategi:Pewter Tankard.jpg|Estainuzko tangarra.
Fitxategi:Stein Glass (Beer).svg|Beirazko tanga modernoa.
Fitxategi:A NORWEGIAN BURR-BIRCH TANKARD.jpg|XIX. mendeko Norvegiako tangarra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abdurrahman Wahid

**Abdurrahman Wahid**, **Abdurrahman ad-Dakhil** jaioa (Jombang, Java, 1940ko irailaren 7a - Jakarta, 2009ko abenduaren 30a) **Gus Dur** bezala ezaguna, Indonesiako 4. presidentea izan zen. Buruzagi erlijioso musulman izan zen eta Nahdlatul Ulama erakunde islamiarra zuzendu zuen. Suhartoren boteteri irtetean Nazio Esnatzearen Alderdia (PKB) sortu zuen. 1999an Indonesiako presidente hautatu zuten. Megawati Sukarnoputri presidenteorde hautatu zuten. Gehiengorik ez Batzarrean eta ustelkeriaz akusatuta, 2001ean larrialdi egoera ezartzen saiatu zen. Orduan Batzarrak Megawati presidente izendatu zuen.

## Kanpo estekak