Edmonia Lewis

**Mary Edmonia Lewis** (Greenbush, Rensselaer konderria, New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1844ko uztailaren 4a – Londres, Erresuma Batua, 1907ko irailaren 17a) estatubatuar eskultorea izan zen, bere karrera gehiena Erroman (Italia) garatu zuena. Nazioarteko ospea lortu zuen afro-amerikar eta amerikar natibo jatorrizko lehen emakume eskultorea izan zen.

Bere lanak Amerikako pertsona beltz eta indigenekin zerikusia duten gaiak bildu zituen, estilo neoklasikoko eskulturetan. Ameriketako Estatu Batuetako Gerra zibilean (Sezesio Gerra) agertu zen, eta XIX. mendearen amaierarako Estatu Batuetako korronte artistikoan nolabait parte hartu eta aintzatespena lortu zuen emakume ez-kaukasiar bakarra zen. 2002an, Molefi Kete Asante filosofo eta irakasleak *100 afroamerikar garrantzitsuenen* zerrendan jarri zuen Edmonia Lewis.

## Biografia 
Aita zerbitzari liberto afrohaitiar jatorrikoa zen eta  ehule eta saskigilea zen ama, Mississauga Ojibwe (Ipar Amerikako herririk handienetako batekoa zen, gaur egun Kanadan dagoena). Umetan umezurtz geratu zenean, bere ama-izebekin bizi izan zen, Niagarako ur-jauzietara joaten ziren turistei saskiak eta oinetakoak (mokasinak) saltzetik bizi irauten zuten. Neba zaharrena bizargin egin zen, eta gero Kalifornian urrezko meatzari bihurtuta, aurrera egin zuen. Horri esker, ikasketak ordaindu ahal izan zizkion Edmonia ahizpari eta 1856an, katolikoa bazen ere, eskola bataiatzaile abolizionista batean sartu zen. 

Hamabost urte zituela, Lewis Oberlin Collegen matrikulatu zen, eta artearen zale amorratua bihurtu zen. Hala ere, Estatu Batuetan ikasle afroamerikarrak onartzen lehena izan zen zentro horretan, diskriminazio zela eta, hainbat gertaera jasan zituen. Bi gelakide zuri pozoitu zituela esan zioten, faltsuki, eta, horregatik, jendetza zuri batek harrapatu eta jo egin zuen. Bi neskak suspertu egin ziren eta haren aurkako karguak artxibatu egin ziren azkenean, baina gertaera horrek, tarteko epai irmo bat zuenez, azken ikasturtean matrikulatzea eragotzi zion eta titulurik gabe utzi zuen.

### Lehen erakusketa 
Oberlindik pasatu ondoren, 1864an Bostonera joan zen. Han eskultore karrera egiten saiatu zen. Ezezko ugari jaso ondoren, Edward A. Brackett ezagutu zuen. Eskultore horren bezeroen artean zeuden garai hartako abolizionista ezagunenetako batzuk. Lewisek Brackettekin lan egin zuen 1864ra arte, banakako lehen erakusketa egin arte. Bere lanak omenaldia egin zien bere garaiko Gerra Zibileko abolizionista eta heroiei, besteak beste, John Brown eta Robert Gould Shaw koronelari.

### Italian askatasun handiagoa 
Harrera ona lortu zuen eta arrakastak Erromara eraman zuen. Italian, Edmonia Lewis artista erbesteratuen talde batekin elkartu zen eta bere estudio propioa ireki zuen. Denbora horretan, marmol edo haitzurdinean zizelkatzen hasi zen, eta afroamerikar eta natibo amerikarrekin lotutako gaiak eta naturalismoa izan zituen ardatz (*Minnehaha*, *Hiawatha*, *The Old Arrow Maker and his daughter*, *Agar*,  *Forever Free,* *Abraham Lincoln*). Estatu Batuetan geratu izan balitz, babesle abolizionistengan konfiantza izaten jarraitu beharko zuen, baina Erroman sormen-askatasun handiagoa eta jarrera ez hain arrazistak zituen.thumb|ezkerrera|246x246px|*La muerte de Cleopatra*, 1876,  Smithsonian American Art Museum-eko bildumakoaBere karrerako beste puntu gailen bat 1876an "Filadelfiako Mendeurreneko Nazioarteko Erakusketan" parte hartzea izan zen; horretarako, 1.400 kg inguruko pieza monumental bat sortu zuen, "*Kleopatraren heriotza"* izenekoa, Shakespearreren *Antonio eta Cleopatra* lanean oinarritua. Gero, 1878ko Chicagoko Estatuen arteko Erakusketan erakutsi zen, eta, azkenik, Blind John izeneko apustulari batek erosi zuen, Chicagoko kanpoaldean dagoen *Cleopatra* behorraren hilobia markatzeko. Ia ehun urte eman zituen han, Estatu Batuetako Posta Zerbitzuak lurra erosi eta Ciceron gorde zen arte. 1994an Forest Parkeko Elkarte Historikoko kide batek erosi eta Smithsoniano Institutuari eman zion, non  zaharberritu eta erakutsi egin zuten.
1877an, Ulysses Simpson Grant presidenteak erretratu bat eskatu zion, eta harentzat posatu zuen. Charles Sumnerren busto batekin lagundu zuen 1895eko Atlantako Erakusketarako. 1880tik aurrera ospea galdu zuen, baina marmolean sortzen jarraitu zuen, batez ere mezenas katolikoentzako erretaulak egiten.

ezkerrera|thumb|245x245px|Edmonia Lewisen hilobia (lehen), 2016
## Bizitza pribatua 
thumb|318x318px|Edmonia Lewisen hilobia berrituta, 2017
Inoiz ez zen ezkondu eta ez zuen seme-alabarik izan. 1901ean Londresera joan zen bizitzera. Hammersmithen hil zen, 1907ko irailaren 17an, eta Santa Mariako (Londres) hilerri katolikoan lurperatu zuten.

Smithsoniano arte amerikarreko museoan Lewisek 1864an idatzitako hauxe jasota dago: "*Ez dago baso librea bezain gauza ederrik edo gose zarenean arrain bat hartzea, zuhaitz baten adarrak moztea, sua egitea erretzeko, eta kanpoan jatea baino luxu handiagoa.* *Ez nintzateke hirietan astebete egongo, artearekiko zaletasunarengatik ez balitz*".

## Aintzatespenak 
* Otsailaren 1ean, Google Doodlek Askatasunaren Egun Nazionala zela aprobetxatu zuen Lewisi omenaldia egiteko,  bere Kleopatraren ondoan haren  argazkia jarrita.

## Iruditegia 

Fitxategi:Columbus by Edmonia Lewis (1865-1867).png| Edmoniaren *Columbus* lana, 1865-1867 ingurukoa
Fitxategi: SAAM-1983.95.181 2.jpg|Edmonia Lewisen *Anna Cabot Quincy Waterstone* lana, 1866
Fitxategi: Edmonia Lewis, "The Old Arrow Maker" 2008 15v1.jpg|Edmonia Lewisen *Gezi-fabrikatzaile zaharra* lana, 1866-1872 ingurukoa
Fitxategi:Bust of Dr. Dio Lewis by Edmonia Lewis (1868).png|Edminoa Lewisen *Dio Lewis* lana, 1868
Fitxategi:Edmonia lewis hiawatha.jpg|Edmonia Lewisen *Hiawatha* lana, 1868
Fitxategi: 'Indian Combat', marble sculpture by Edmonia Lewis, 1868.JPG|Edmonia Lewisen *Indiarrak borrokan*, 1868
Fitxategi:'Hiawatha's Marriage', marble sculpture by Edmonia Lewis, 1871.JPG |Edmunda Lewisen ''*Hiawatharen ezkontza* lana, 1871
Fitxategi:SAAM-1984.156 1.jpg|Edmonia Lewisen *Kupido gaixoa* lana, 1872-1876 ingurukoa
Fitxategi:Edmonia Lewis - Young Octavian.jpg|Edmoniaren *Octavio gaztea* lana, 1873 ingurukoa
Fitxategi:Wendell Phillips by Edmonia Lewis, 1871, marble relief, from the National Portrait Gallery - NPG-NPG 2012 89Phillipsprecon int.jpg|Wendell Phillips, Edmonia Lewisen lana, 1871
Fitxategi:Edmonia Lewis, hands of Gerrit Smith and his wife Ann Carroll Fitzhugh.jpg|Edmonia Lewisen lana, Gerrit Smithen eta haren emazte Ann Carroll Fitzhugh abolizionista, 1874
Fitxategi:Edmonia Lewis - Hagar.jpg|Edmonia Lewisen Testamentu zaharreko *Agar* lana, 1875
Fitxategi:Forever Free by Edmonia Lewis - The Met, 2022 - rear view.jpg|Edmunda Lewuisen *Libre betiko* lana (atzea)  
Fitxategi:Forever Free by Edmonia Lewis - The Met, 2022.jpg|Edmunda Lewuisen *Libre betiko* lana (aurrea) 
Fitxategi:HygeiabyEdmoniaLewis.jpg|Edmonia Lewisen *Hygeia* lana

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak