open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dominik Moll

**Dominik Moll** (Bühl, 1962ko maiatzaren 7a - ) franko-alemaniar zinema zuzendari eta gidoigilea da.

## Biografia 
Aita alemaniarra du eta ama frantsesa. Lehenengo urteetan Baden-Badenen hazi zen.

1993an bere lehen film luzea estreinatu zuen, *Intimité*, Jean-Paul Sartreren ipuin batean oinarrituta.

2000. urtean, *Harry, un ami qui vous veut du bien*, idatzi eta zuzendu zuen. Cannesko Zinemaldian lehiatzeko aukeratutako thriller honek lau César Sari jaso zituen hurrengo urtean, Mollentzat Zuzendari Onenarena barne.

2005ean *Lemming* fantasiazko thrillerra zuzendu zuen Charlotte Gainsbourg, André Dussollier eta Charlotte Ramplingekin, Canneseko 58. Zinemaldia inauguratu zuena.

2011n, Matthew Gregory Lewisen izen bereko eleberrian oinarritutako *Le Moine* zuzendu zuen, Vincent Cassel rol nagusian zela.

Feminizidioen gaiari buruzko *La Nuit du 12* filma lehiaketatik kanpo aukeratu zuten Cannesko 75. Zinemaldian, eta film onenaren eta zuzendari onenaren Cesar saria jaso zuen 2023an.

## Filmografia 
### Zuzendaria 
#### Zinema 
* 1987 : *Le Gynécologue et sa secrétaire* (film laburra)
* 1993 : *Intimité*
* 2000 : *Harry, un ami qui vous veut du bien*
* 2005 : *Lemming*
* 2011 : *Le Moine*
* 2016 : *Des nouvelles de la planète Mars*
* 2019 : *Seules les bêtes*
* 2022 : *La Nuit du 12*
* 2025 : *Dossier 137*

#### Telebista 
* 2013 : *Tunnel*, 2 atal
* 2019 : *Eden*, 6 atal

### Gidoigilea 
Bere lanez gain, honakoak:
* 2010 : ''L'Autre Monde*, Gilles Marchandena
* 2017 : *Dans la forêt'' , Gilles Marchandena

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anne Primout

**Anne Angèle Primout,** sortzez **Angela Anna Dupont** (Azazga, Aljeria frantsesa, 1890eko urriaren 5a – Perpinyà, Ekialdeko Pirinioak, 2005eko martxoaren 26a) frantziar ehun urteduna izan zen, supermendeurrena, 114 urte eta 172 egun bizi izan baitzen. 2002ko apirilaren 18an, Frantziako pertsona zaharrena bihurtu zen.

= Bizitza =
Familiako ama diskretu honek, bere bizitza 91 urteko alabarekin amaitu zuen Perpinyàn, Frantzia estatuko Ekialdeko Pirinioetako udalerria; Roselló eskualdeko hiriburua, Ipar Katalunia. Heriotza  bere bilobaren senarrak, Jean-Louis Martik, iragarri zuen. 2002ko apirilaren 18an Germaine Haga hil zenean, Frantziako zaharrena zela onartu zen. Europako zaharrena eta munduko seigarren zaharrena ere zan zen, baita Aljeriako jatorrizko pertsona zaharrena eta Afrikako natiboen zaharrena ere, Adelina Dominguesen ostean (11 egun gehiago bizi izan zen). Gero, Camille Loiseau izan zen frantses zaharrena.

= Adin errekorrak =
Besteak beste, errekor hauexek izan ditu:

* 2002ko apirilaren 18an, Frantziako pertsonarik zaharrena 
* 2002ko apirilaren 18an, Europako pertsonarik zaharrena
* 2002ko apirilaren 18an, munduko seigarren pertsonarik zaharrena 
* 2002ko apirilaren 18an, Aljeriako jatorrizko pertsona zaharrena 
* 2002ko apirilaren 18an, Afrikako natiboen arteko bigarren pertsonarik zaharrena
* Hiru mendetan bizi izan zen pertsonetako bat

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zerrenda: Bizirik dauden munduko pertsonarik zaharrenak

## Kanpo estekak
Azido perazetiko

**Azido perazetikoa** konposatu organikoa da C2H4O3 formula duena, perazidoen klasekoa. Likido kolorgea da. Uretan disolbagaitza da, baina disolbagarria ohiko etanoletan eta dietil eterretan. Korrosiboa, toxikoa eta sukoia da.

## Sintesia 
Azido perazetikoa komertzialki disoluzioan prestatzen da. Azido perazetikoz, hidrogeno peroxidoz, azido azetikoz eta urez osatutako disoluzioak azido azetiko glaziala hidrogeno peroxidoarekin erreakzionatuz sortzen dira, azido mineral bat katalizatzaile moduan usatuz. Fabrikazio-prozesuan hidrogeno peroxidoaren eta azido azetikoaren kontzentrazioa eta kantitatea kontrolatuz gradu espezifikoak lortzen dira. Azido perazetiko komertzialen gradua, hots perazidoaren kontzentrazioa,  % 0,3 eta % 40 artean egoten da.

: H2O2 + CH3CO2H ⇌ CH3CO3H + H2O

## Erabilera 
Azido perazetikoak anitz erabilera ditu: paperaren eta ehunen zuritzaile, polimerizazio-katalizatzaile, fungizida, agente oxidatzaile, esterilizatzaile eta desinfektatzaile besteak beste.

## Toxikotasuna 
Azido perazetikoa oxidatzaile sendoa da eta begiak, larruazala eta arnas aparatua narritatzen ditu. Halaber, irentsiz gero toxikoa da eta heriotza eragin dezake.

## Erreferentziak
2026ko Gaztela eta Leongo Gorteetarako hauteskundeak

**2026ko Gaztela eta Leongo Gorteetarako hauteskundeak** 2026ko martxoaren 15ean egin ziren, Gaztela eta Leongo XII. Legealdiko 82 prokuradoreak hautatzeko. Hauteskunde hauek legegintzaldia modu naturalean amaitu ondoren deitu ziren, 2022ko hauteskunde aurreratuen ondoren.

Lehen aldiz historian, Gorteek 82 eserleku izan zituzten, Segoviak prokuradore bat irabazi baitzuen biztanleriaren datuen ondorioz (lehen 81 ziren).

## Aurrekariak 
Alfonso Fernández Mañuecok (PP) agindu zuen 2022tik, Voxekin koalizio-gobernuan. Legealdia egonkortasun erlatiboan igaro zen, nahiz eta tentsio puntualak egon ziren bi alderdien artean. Ezkerrean, Luis Tudancak PSOEren lidergoa utzi zuen eta Carlos Martínez Mínguezek, Soriako alkateak, hartu zuen lekukoa hautagai gisa.

## Hautagaiak 
* **PP**: Alfonso Fernández Mañueco.
* **PSOE**: Carlos Martínez Mínguez.
* **Vox**: Carlos Pollán.
* **UPL**: Alicia Gallego.
* **Soria ¡Ya!**: Ángel Ceña.

## Emaitzak 
Eskrutatutako % 95arekin, PP izan zen alderdi bozkatuena, eserlekuetan gora eginez baina gehiengo osotik (42) urrun geratuz. PSOEk emaitzak hobetu zituen aurreko bozketa katastrofikoaren aldean, eta Voxek hirugarren indarra izaten jarraitu zuen.

## Ondorioak 
Emaitza hauen ondoren, Alfonso Fernández Mañuecok gobernua osatzeko akordioak bilatu beharko ditu. Berriro ere, Voxen babesa (14 eserleku) funtsezkoa izango da gehiengo osoa (42) lortzeko, bi alderdien baturak 48 eserleku ematen baititu. Ezkerreko indarrek (PSOE eta plataforma txikiak) ez dute gobernua aldatzeko adina indar lortu.

## Kanpo estekak
Luciano Martínez

**Luciano Martínez** (Quintana del Marco, Leongo probintzia, ? – 2026ko martxoaren 15a) Gaztela eta Leongo politikari sozialista izan zen. Quintana del Marcoko alkate eta Leongo probintziako diputatu karguak bete zituen PSOE alderdiarekin.

## Ibilbide politikoa 
Martínez Quintana del Markoko alkate izan zen urte askotan zehar, udalerriko kudeaketan figura garrantzitsua bihurtuz. Bere agintaldia 2006an amaitu zen. Tokiko alkatetzaz gain, Leongo Probintziako Diputazioan (gaztelaniaz: *Diputación de León*) diputatu gisa aritu zen, probintzia mailako politikan eraginez.

Bere ibilbidean zehar, landa-eremuko garapenaren eta bere herriko azpiegituren aldeko lanean nabarmendu zen.

## Heriotza 
2026ko martxoaren 15ean hil zen. Haren heriotzaren berri ematean, tokiko hedabideek eta alderdikideek bere konpromiso politikoa eta Quintana del Marco herriari eskainitako dedikazioa azpimarratu zuten.

## Ikus, gainera 
* Quintana del Marco
* Espainiako Langile Alderdi Sozialista

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bralea

[thumb|[Xorrotxa, laboraria eta laborarisa dantzan.]]
[thumb|[Barkoxeko maskarada. 2009.]]
**Bralea**, **bralia** edo  **balien jauztia** Zuberoako maskaradako dantza nagusi a da. Gorriek nagusien aurrean dantzatzen dituzten urratsez osatu egiten da bralia.

 

Dantza bera hiru zatitan banatzen da, kontrapasa, ‘braletik jauztia’ eta ‘karakoltzia’. Kontrapasean denek batera jauzi edo muxiko bat dantzatzen dute eskuetatik helduta, doinu eder baten laguntzaz. ‘Braletik jauztian’ aitzindariak banan-banan pausu ezberdinak lotuz doaz, dantzariek ahalegin guztiak eginez dakizkiten pausurik zail, ikusgarri eta ederrenak lotuz. ‘Karakoltzian’ entseinariak, jaunak eta laborariak dantza pausu ezberdinak eginez bralia mugiaraziko dute mutur bietatik.

Dantza hau arratsaldeko emanaldian egiten da. Honetan, korru zabal bat osotzen da, mutur bietan jauna eta laboraria kokatuz. Beraien artean entseinaria sartzen da, dantzan zehar korrua gidatuko duena izanik, eta bitartean aitzindariak barneko korru bat sortzen dute. Dantza honetan herritar eta ikusleen partaidetza bilatzen da, buhame eta kauterek ikusleen artean batzuk aukeratu eta korruan sartzen baitituzte. Aipamen berezia merezi dute jauna eta laborariaren aldamenean kokatzen direnek, berauek ohorezko gonbidatuak baitira. 1904an Altzürüküko gazteek maskarada Zihigara eraman zutenean gertatu ziren liskarrak gogoratu ditu. Zamaltzainari zaldi apurtu zioten: "zer behar duk, gure neskak hartu??". Hamar urteren buruan, altzürükütarrek ordaina eman zieten zihigarrei, maskarada Altzürüküra eraman zutenean. Branlea urrats edo pauso xumea ezkerreko edo eskuineko euskarri soil bat da, denbora musikal batean, bi denborako euskarri hirukoitz bat, ezker-eskuin edo eskuina-ezker-eskuin...

## Erreferentziak 
## Kanpoko estekak 
* Atharratzeko bralea.
* Sohüta-Hokiko maskaradak 2016 Bralea: kontrapas eta brale jauztea.
* Ekin Dantzari Taldea - Bralia kontrapas.
* Bralea doinua.
* Bralea dantzatzen Biarritzeko Casinoaren aurreko plazan.
Someone to Watch Over Me (filma)

***Someone to Watch Over Me***, , 1987ko Ridley Scott britainiarrak zuzendutako amodiozko thriller neo noir film bat da. Tom Berenger, Mimi Rogers eta Lorraine Bracco aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
New York, Mike Keegan (Tom Berenger) ezkonduta dagoen eta emaztearekin bizimodu zoriontsua daraman poliziari, Claire Gregory (Mimi Rogers), Manhattango emakume aberats eta erakargarria babesteko ardura eman diote, hilketa baten lekukoa izan baita. Epaiketa jazo aurretik, hiltzailea Claire erailtzen saiatuko da. Keeganen zaintzak eta bien elkarbizitzak, oharkabean, polizia eta lekukoaren arteko erakarpena eragingo du.

## Aktoreak 
* Tom Berenger: Mike Keegan
* Mimi Rogers: Claire Gregory
* Lorraine Bracco: Ellie Keegan
* Jerry Orbach: Garber tenientea
* John Rubinstein: Neil Steinhart
* Andreas Katsulas: Joey Venza
* Daniel Hugh Kelly: Scotty
* Harley Cross: Tommy
* Tony Di Benedetto: T.J.
* Jim Moriarty: Koontz
* Mark Moses: Win Hockings

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Barrikadak (Zuberoako maskaradetako dantza)

[thumb|[Larraineko maskarada 2010. Txerrero, kantiniersa, txerrero, gatüzain eta zamaltzain dantzan; goizeko barrikadak dantzatzen.]]
**Barrikadak** Zuberoako maskaradetan goizean zehar burutzen diren dantzak dira, herrian sartzeko erritual bat osotuz. Honela, ibilbidearen hainbat puntutan herriko jendeak barrikadak egiten ditu, kortejuari harrera eginez. Puntu hauetako bakoitzean kortejuak gelditu egin behar du, dantzariek banan-banan dantzatzen dutelarik. Guztiek dantzatu ostean xirulariek buhameen martxa jotzen dute, beltzeria oihu eta saltoka hasiz barrikada apurtu eta giza piloa sortzen dutelarik. Une horretan barrikada hautsia dela esan daiteke.

[ezkerrera|thumb|[Idauze-Mendiko maskarada 2015. Xorrotxak agur koplak kantatzen beltzeriak barrikada hautsi eta gero.]]
Barrikada hautsi ondoren xorrotxek agur kopla batzuk kantatzen dituzte, herritarrek ongietorria ematen dietelarik, kantu edo antzezpenen bat gauzatuz, eta ardo, gaileta edo antzekoak eskainiz. Honen ondoren kortejuarekin jarraitu egiten da, barrikada bakoitzean aurrekoa errepikatuz, herri barneraino iritsi arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Atharratze: Maskaradak 2013. Barrikadak eta Aitzina Pika. *Dantzan.eus*.
* Larraineko maskarada 2010. Barrikadak. *Dantzan.eus*.
Leonides Bayón

**Leonides Bayón Martínez** (Quintana del Marco, Leongo probintzia, 1955eko abuztuaren 7a – 2026ko martxoaren 15a) Gaztela eta Leongo politikari sozialista izan zen. Gradefesko alkatea izan zen hainbat legegintzalditan zehar, PSOE alderdia ordezkatuz.

## Ibilbide politikoa 
Bayón politikari esanguratsuenetako bat izan zen. Urte luzez herriko alkatetzan jardun zuen, eta Luciano Martínezekin batera, herriko alderdi sozialistaren zutabe nagusietako bat izan zen. 

Bere kudeaketan, landa-eremuko zerbitzuak mantentzearen eta udalerriaren garapenaren aldeko lanean nabarmendu zen. Herrian oso pertsona estimatua zen, bere hurbiltasunagatik eta herrigintzan erakutsitako konpromisoagatik.

## Heriotza 
2026ko martxoaren 15ean hil zen. Egun berean zendu zen Luciano Martínez, Quintana del Marcoko beste alkate ohi eta alderdikide historikoa. Gertaera honek zirrara handia eragin du herrian, bi buruzagi sozialistak egun berean galdu baitituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
At Play in the Fields of the Lord

***At Play in the Fields of the Lord***, , 1991ko Héctor Babenco argentinar-brasildarrak zuzendutako epika eta abenturazko drama film bat da. Peter Matthiessen estatubatuar idazlearen *1965eko izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago. Tom Berenger, John Lithgow, Daryl Hannah, Aidan Quinn, Tom Waits eta Kathy Bates aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Misiolari kristau talde bat niaruna herriko kideak ebanjelizatzeko asmoz Amazoniako oihanean barneratu eta bizitzen jarriko dira. Bitartean, Lewis Moon (Tom Berenger) eta Wolf (Tom Waits) mertzenarioak bertako agintari militarrek behartuta tribua sarraskituko dute. Gertakarien talkak planetako txoko honetako eremu garrantzitsu baten suntsiketa eragingo du.

## Aktoreak 
* Tom Berenger: Lewis Moon
* John Lithgow: Leslie Huben
* Daryl Hannah: Andy Huben
* Aidan Quinn: Martin Quarrier
* Kathy Bates: Hazel Quarrier
* Tom Waits: Otso
* Stênio Garcia as Boronai
* Nelson Xavier: Aita Xantes
* José Dumont: Guzman komandantea
* Niilo Kivirinta: Billy Quarrier

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Mitoyo Kawate

**Mitoyo Kawate** (japonieraz: **川手 ミトヨ**, Hepburn: **Kawate Mitoyo**; Hiroshima, Japonia, 1889ko maiatzaren 15a – ibidem, 2003ko azaroaren 13a) japoniar ehun urtedun nekazaria izan zen, supermendebetekoa, 114 urte bizi izan baitzen. 2003ko urriaren 31tik 2003ko azaroaren 13ra munduko pertsonarik zaharrena izan zen. *Hibakusha* izan zen, 1945ean Bigarren Mundu Gerran Hiroshiman bonbardatu zuten bonbardaketa atomikoaren erradiazio-esposiziotik bizirik ateratako adineko pertsona.

## Bizitza 
Kawate Hiroshima prefekturako Aki barrutian (gero Hiroshima hiriko Higashi barrutia) Umakin jaiotako japoniarra da. Japonian nekazari gisa lan egin zuen 100 urte bete arte. Lau seme-alaba izan zituen. 

### Hibakusha 
Hibakusha izan zen, 1945ean Bigarren Mundu Gerran Hiroshiman bonbardatu zuten bonbardaketa atomikoaren erradiazio-esposiziotik bizirik atera zen eta.

### Heriotza 
2003ko azaroaren 13an hil zen jaioterrian, Hiroshiman, pneumonia baten ondorioz. Hil zenean, Puerto Ricoko Ramona Trinidad Iglesias-Jordan de Soler   izan zen hurrengo munduko pertsonarik zaharrena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zerrenda: Bizirik dauden munduko pertsonarik zaharrenak

## Kanpo estekak
Lirika galaiko-portugesa

thumb|Martín Codaxen abestia Vindel pergaminoan.

**Lirika galaiko-portugesa** Erdi Aroan garatu zen, batez ere XII. eta XIV. mendeen artean, galaikoportuges hizkuntzaz, ondoren portugesa eta galego modernoa eratorri ziren hizkuntza primitiboa. Aipatzen diren poeta gehienak Galiziatik eta Portugalgo iparraldetik zetozen arren, Iberiar penintsulako beste leku batzuetako poeta ugarik ere landu zuten; penintsulako adibiderik nabarmenena Alfontso X.a Jakituna izan zen, *Cantigas de Santa Maria*, galaiko-portugesez idatzi zituena. Galaiko-portugesa funtsezko hizkuntza izan zen Gaztelako lirika kultuan XIII. eta XIV. mendeetan.

## Egileak 
170 egileen lanak ezagutzen dira, baina, askotan izenak bakarrik. Hauek dira trobadore batzuk:

* Alfontso X.a Jakituna
* Airas Nunez
* Bernal de Bonaval
* Don Denis
* Don Duarte
* Johan Garcia de Guilhade
* Meendinho (koblakaria)
* Martín Codax
* Pai Gómez Chariño
* Paio Soares de Taveirós
* Pedro Amigo
* Pero da Ponte
* Pero Meogo
* Johan de Cangas

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Cantigen bilduma.
Kamato Hongo

**Kamato Hongo** (japonieraz: **本郷かまと**; Hepburn: **Hongo Kamato**; Tokunoshima, Japonia, 1887ko irailaren 16a – Kagoshima, Kyushu uhartea, Japonia, 2003ko urriaren 31) japoniar ehun urteduna izan zen, supermendenbetekoa, 116 urte bizi izan  baitzen. 2002ko martxotik hil zen arte, munduko pertsonarik zaharrentzat hartua izan zen. Hala ere, Errekorren Guinness Liburuak izena kendu zion 2012ko edizioan. 

## Bizitza 
Kamato Hongo bere jaiotze aktan **Kamato Kimura** izenez erregistratu zen Isenen, Tokunoshimako uharte txikian, non Shigechiyo Izumi gizonezkoa ere bizi zen, 1893 inguruan. Hongok zazpi seme-alaba izan zituen (hiru alaba eta lau seme) 1909 eta 1933 artean. Geroago, Kagoshimara (Kyushu) joan zen bizitzera, bertan bere alabarekin bizi zen eta. 1999an Denzo Ishisaki gizonezko irakaslea hil ostean, Japoniako pertsonarik zaharrena izan zen. Hongok ospe handia lortu zuen eta bere bizitza luzea argudio, marketineko objektu asko saldu ziren (oihalak, giltzatakoak, telefono txartelak, etab.). Japoniako telebistan ere agertu zen behin baino gehiagotan.

### Heriotza 
Kagoshiman (Kyushu) eman zuen ondorengo bizitza, eta hil baino hilabete bat lehenago ospatu zituen 116 urteak. Pneumonia baten ondorioz hil zen.

## Bizitza luzearen uhartea 
Kyushun beste supermendebeteko batzuk ere bizi izan  dira, hala nola, bera baino hilabete lehenago hil zen Yukichi Chuganji gizonezkoa. 2007ko urtarrilean, Yone Minagawa Kyushuko uhartetarrak munduko pertsonarik zaharrenaren titulua lortu zuen, eta Tomoji Tanabe, Kyusshu-n bizi zenak, gizonezko titulua hartu zuen, beraz, Kyushu "bizitza luzearen uhartea" izenez ezagutzen da.

## Kasuaren egiazkotasunari buruzko eztabaida 
Belgikako Michel Poulain demografoak Kamato Hongoren familia erregistroak aztertu zituen. Bertan, familiaren bigarren alaba bezala agertzen da, eta bosgarrena, seme-alaba guztiak kontatuz gero, baina beste ziurtagiri batzuen arabera, laugarren postuan egongo zen, bere ahizpa Meto (1887ko otsailean jaioa) eta bere neba Fukuyamaren (1890eko ekainean jaioa) artean. Hala ere, Poulainen arabera, Kamato Hongo ezin izan zen 1887ko irailean jaio, horrek amarentzat bi jaiotza suposatuko baitzituen zazpi hilabetetan, oso gertagaitza dena. Beraz, Kamato Hongoren jaiotza 1893an finkatzen du, zenbait dokumenturen arabera Yoshimi Kimura eta Utokane Nagaharusaimotoren semeen artean bosgarren tokian jarriz. Hongok 112 urte inguru izango zituen ziurrenik hil zenean, 116 beharrean. Horrek esan nahi du segur aski Hongo ez zela inoiz izan bere garaian munduko edo Japoniako pertsonarik zaharrena.

## Ikus, gainera 
* Bizitza-luzera
* Zerrenda: Bizirik dauden munduko pertsonarik zaharrenak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2026ko Milan-San Remo

**2026ko Milan-San Remo** txirrindularitzako lasterketa klasiko honen 117. edizioa izan zen. 2026ko martxoaren 21ean egin zuten Pavia eta San Remo artean, 298 kilometroko ibilbidearekin. Lasterketa hau, UCI World Tour 2026ko 8. proba izan zen.

Garailea UAE Emirates XRG taldeko Tadej Pogačar esloveniarra izan zen,

Lehenbiziko euskalduna Alex Aranburu gipuzkoarra izan zen, hamabigarren amaitu zelarik.

## Taldeak 
## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Danielle Scott

**Danielle Scott** (Melbourne, Australia, 1990eko martxoaren 7a) estilo libreko eskiatzaile australiarra da, aireko eskian espezializatua. Scottek Australia ordezkatu zuen 2014, 2018 eta 2022ko eta 2026ko Neguko Olinpiar Jokoetan. Azken joko hauetan, zilarrezko domina bat irabazi zuen. Zilarrezko domina bat irabazi zuen 2023ko FIS Freestyle World Ski Championships txapelketan, zilarrezko domina bat 2017ko FIS World Ski Championships txapelketan eta brontzezko domina bat 2013ko FIS Freestyle World Ski Championships txapelketan. Scotti Gimnasia Artistikorako beka bat eskaini zioten 7 urte zituela Australiako Kirol Institutuan, Australiako Kirol Institutuan beka bat eskaini zioten kirolari gazteena izanik.

## Emaitzak 
### Neguko Olinpiar Jokoak 
### Munduko Txapelketako emaitzak 
### Munduko Kopako emaitzak 
Emaitza guztiak Nazioarteko Eski Federazioak (FIS) ematen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shao Qi

**Shao Qi** (Txina, 2001eko uztailaren 10a) aireko jauzietan espezializatutako akrobaziazko eskiatzaile txinatarra da. 2022 eta 2026ko Neguko Olinpiar Jokoetan Txina ordezkatu zuen.

## Karrera 
2018-19 FIS Freestyle Munduko Kopan, Shaok bere karrerako lehen Munduko Kopako podiuma lortu zuen 2019ko urtarrilaren 19an, bigarren postuan amaituz aireko jauzien ekitaldian.

2025eko FIS Freestyle Ski World Championships txapelketan lehiatu zen eta finaletara aurreratu zen, seigarren postuan amaituz. 2026ko urtarrilean, 2026ko Neguko Olinpiar Jokoetan Txina ordezkatzeko hautatu zuten. Brontzezko domina bat irabazi zuen aireko jauzien ekitaldian 101,90eko puntuazioarekin.

## Emaitzak 
### Neguko Olinpiar Jokoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Lyongo artxidiozesia

**Lyongo artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren frantziar artxidiozesia da. II. mendean ezarri zen elizbarruti gisa, III. mendean artxidiozesi mailara igo zen, 1822ko urriaren 6an Lyon-Vienneko artxidiozesia izena hartu zuen eta 2006ko abenduaren 15ean aurreko izena berreskuratu zuen. Artzapezpikuaren egoitza Lyonen dago. Egun artzapezpikua Olivier de Germay da.

## Ordinarioak 
### Lyongo artzapezpikuak 
### Lyon-Vienneko artzapezpikuak 
### Lyongo artzapezpikuak 
* Philippe Barbarin (2006-2020)
* Olivier de Germay (2020-)

## Artzapezpiku lagunkidea 
* Jean-Marie Villot (1959-1965)

## Apezpiku laguntzaileak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Betrayed (1988ko filma)

***Betrayed***, , 1988ko Costa-Gavras greziar-frantziarrak zuzendutako espioitza thriller film bat da. Debra Winger, Tom Berenger, John Heard eta John Mahoney aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Mendebalde ertaineko eremu pobretu eta ultrakontserbadore batean, Cathy Weave (Debra Winger), FBIko agentea Texasko Katie Philips uzta biltzailearen nortasun faltsuaz eskuin muturreko erakunde batean knfiltratzen ahaleginduko da. Cathy betebehar horretan ari dela, Gary Simmons (Tom Berenger) lurjabea eta baserritarra ezagutu eta berataz maiteminduko da. Beren lehen topaketetan Cathyri Gary gizaseme zintzoa eta erakargarria dirudi, baina gerora eskuin muturreko erakunde armatu horretako kidea dela jabetuko da.

## Aktoreak 
* Debra Winger: Cathy Weave, FBIko agentea / Katie Philips
* Tom Berenger: Gary Simmons
* John Heard: Mike Carnes, FBIko agentea
* Betsy Blair: Gladys Simmons
* John Mahoney: "Shorty"
* Ted Levine: Wesley "Wes" John Bond
* Jeffrey DeMunn: Bobby Flynn
* Albert Hall: Al Sanders, FBIko agentea
* David Clennon: Jack Carpenter
* Richard Libertini: Sam Kraus
* Timothy Hutton (*kameoa*): Feriako malabarista
* Ralph Foody: Lyle
* Robert Swan: Dean
* Stephen E. Miller: Buster
* Maria Valdez: Rachel Simmons
* Brian Bosak: Joey Simmons

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Josef Ospelt

**Josef Ospelt** (Vaduz, 1881eko urtarrilaren 9a – *ibidem*, 1962ko ekainaren 1a) liechtensteindar kazetari eta politikaria izan zen. Liechtensteingo gobernadore izan zen 1913ko abendutik 1914ko apirilera eta 1921eko martxotik urrira, eta lehen ministroa izan zen 1921eko urritik 1922ko maiatzera.

Eskola amaitzean, Carl von In der Maurren gobernuko aholkulari gisa lan egin zuen. 1913an Maur hil ondoren, Ospeltek gobernadore lanak hartu zituen 1914ko apirilera arte. 1918an, Herritarren Alderdi Aurrerakoiaren sortzaileetako bat izan zen, eta, ondoren, *Liechtensteiner Volksblatt* egunkariko presidente izendatu zuten.

1921eko martxoan Liechtensteingo gobernadore izendatu zuten berriro, Josef Peerrek dimisioa eman ondoren. Konstituzio berri bat idazteko aholku-batzordeko kide izan zen, eta 1921eko urriaren 5eko Konstituzioaren sinatzaileetako bat izan zen.

Konstituzio berrian gobernadore kargua lehen ministro bihurtu zen, eta Ospelt lehen ministro izendatu zuten. 1922ko apirilean dimisioa eman zuen, Alderdi Sozial Kristauak hauteskundeak irabazi ondoren.

Dimisioaren ondoren, aseguru-agentzia bat ezarri zuen Vaduzen. Liechtensteingo Elkarte Historikoaren sortzaileetako bat izan zen, eta Vaduzeko Mahastizainen Elkarteko kide izan zen. Saiakuntza historikoak argitaratu eta indusketa arkeologikoak egin zituen herrialdean, eta Liechtensteingo Museo Nazionalaren laguntzailea izan zen.
2026ko Kataluniako Volta

**2026ko Kataluniako Volta** Kataluniako Volta etapakako lasterketaren 105. edizioa izan zen. Martxoaren 23 eta 29 bitartean jokatu zen. Sant Feliu de Guíxols eta Bartzelona lotu zituen, guztira 1.081,01 km eginez  zazpi etapatan banaturik. UCI World Tour 2026ko bederatzigarren proba izan zen.

Garailea Visma taldeko Jonas Vingegaard danimarkarra izan zen.

Sailkapen orokorreko lehenbiziko euskalduna Mikel Landa arabarra izan zen, hamabosgarren amaitu zelarik.

## Talde parte-hartzaileak 
## Ibilbidea 
## Etapak 
### 1. etapa 
### 2. etapa 
### 3. etapa 
### 4. etapa 
### 5. etapa 
### 6. etapa 
### 7. etapa 

## Azken sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
### Puntukako sailkapena 
### Mendiko sailkapena 
### Gazteen sailkapena 
### Taldekako sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Colocci-Brancuti kantutegia

***Colocci-Brancuti Kantutegia***, baita ere ***Liburutegi Nazionalaren Kantutegia***, Galiziako Erdi Aroko kantika galaikoportugesak kontserbatu diren hiru kantutegietako bat da. XVI. mendearen hasierako kopia da eta 1567 konposizio ditu, 335 foliotan banatuta.

## Historia 
1878an Anconako (Italia) Paolo Brancuti di Cagli kondearen liburutegian aurkitu zutelako eta A. Colocci humanistaren jabetzakoa izan zelako jaso zuen izen hori. Lisboako Portugalgo Liburutegi Nazionalaren kantutegia ere deitzen zaio, erakunde horrek 1924an erosi baitzuen.

Ezagutzen diren Galaikoportugesez idatzitako hiru kantutegietatik, kantiga gehien biltzen dituena da hau. Espezialistek XIV. mendearen lehen erdian Pedro Portugalgoak, Barcellosko kondeak, bildu zituela pentsatzen dute. 

## Edukia 
Kantika genero guztiak daude irudikatuta: amodiozkoak, adiskidearen hitz minezkoak eta isekazkoak. Baliteke bai kantutegi hau Vatikanoko Liburutegian dagoen aurreko eskuizkribu baten kopia izatea. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Liburua Portugalgo Liburutegi Nazionalean.
Perazido

thumb|240x240px|Peroxido organikoen formula orokorra azido karboxioikoarenarekin konparatuta
**Perazidoak** edo **peroxiazidoak** -OOH funtzio-taldea duten azidoak dira. Bi mota daude: azido mineralen deribatuak, azido persulfurikoa (H2SO5) adibidez eta azido karboxilikoen deribatuak azido perazetikoa (CH3COOOH) etsenplurako. Oxidatzaile sendoak dira.

Perazidoak sintetizatzeko azidoak hidrogeno peroxidoz oxidatzen dira.

H2SO4 + H2O2  H2SO5 + H2O

CH3COOH + H2O2  CH3COOOH + H2O

## Erreferentziak
Azido mineral

**Azido minerala** edo **azido ez-organikoa**  konposatu ez-organiko batetik eratorritako azidoa da, uretan disolbatzen denen hidrogeno ioiak (H+) eratzen dituena. Azido mineralek ez dute karbono-atomorik beren konposizioan, eta azido organikoek, berriz, bai. Salbuespena azido karbonikoa (H2CO3) da, azido mineraltzat jotzen baita, nahiz eta karbonoa izan.

Azido mineralak bi multzo handitan banatzen dira:

* *Hidrazidoak.* Hidrogenoa zuzenean atomo nagusiari lotuta dago; azido klohidrikoa (HCl) adibidez
* *Oxazidoak*. Hidrogenoa oxigeno bati lotuta dago, hots OH taldea ageri da; azido nitrikoa (HNO3) etsenplurako.

## Erreferentziak
Asiento

thumb|260px|1713ko *asiento de negros* bat.
***Asiento*** () bake-itun batzuetan sartzen zuten dokumentu bat izan zen, zeinaren bidez merkatari-talde batek merkataritza-bide edo produktu baten gaineko monopolioa jasotzen baitzuen. Estankoa bezala, *asiento*a Espainiako Koroak emandako lizentzia bat izaten zen, non merkatari talde batek- eta ez gizabanako batek- merkataritza-bide edo produktu baten monopolioa jasotzen zuen.

Testuinguru komertzial batean, "kontratua, akordio komertziala" esan nahi du asientok (gaztelaniazko  aditzetik- -, eta era berean latinezko  aditzetik ekarria). Georges Scelleren hitzetan, "Espainiako zuzenbide publikoko termino bat, Espainiako gobernuaren eta partikularren artean onura publikorako egindako kontratu guztiak izendatzen zituena" izaten zen.

Kasu askotan, eskala-ekonomien kasuan, finantziazio moduko *asiento* baten emaitza konpainia pribilegiodun () bat zen, hau da, bere jarduerek Estatuaren babesa zuten pribilegio berezi baten bidez merkataritza-konpainia bat; pribilegio horrek, beti erabateko monopolioa ez izan arren, berezko monopolio bat ezartzen zuen Estatuaren esku. Konpainia pribilegiodunak XIV. mendean jaio ziren Italian, Genovako Konpainia sortuz; gero, Ekialdeko Indietako Britainiar Konpainia, Mendebaldeko Indietako Herbeheretar Konpainia edo Sevillako Indietako Kontratazio Etxea nabarmendu ziren.

*Asiento*ak bake-itun batzuetan sartu ziren. *Asiento*rik eztabaidagarriena "*asiento de negros*" izenekoa izan zen, esklabo-trafikoaren monopolioa ezartzen baitzuen, baina "tinduen eta koloreen *asiento*a" ere egon zen (geroago estanko bihurtua), besteak beste.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lausanako Eskola Politekniko Federala

**Lausanako Eskola Politekniko Federala** (**EPFL**; ) Suitzako hiri horretako unibertsitate publikoa da. Kontseilu Federalak 1853an sortu zuen, honako helburu hauekin:

* Ingeniariak eta zientzialariak prestatzea.
* Zientzia eta teknologiako bikaintasuneko zentro nazionala izatea.
* Komunitate zientifikoaren eta industriaren arteko interakzio-puntua izatea.

Suitzako eremu germano-hiztunean antzeko erakunde bat dago: Eidgenössische Technische Hochschule Zürich (ETH Zurich edo ETHZ) hain zuzen ere.

2024an, EPFLk 130 herrialdetako 14.012 ikasle matrikulatu zituen. EPFLn afiliatutako ikasle, fakultate eta ikertzaileen artean Nobel saridun bat, bi Fields dominadun, bi Pritzker saridun eta Turing saridun bat daude. EPFLk hiri-campus bat du, Léman aintziraren ondoan, eta bertan daude EPFL Innovation Park, unibertsitateko ikerketa-zentroak eta atxikitako laborategiak.

## Kanpo estekak 
* Lausanako Eskola Politekniko Federalaren webgunea
Bayamón

**Bayamón** Puerto Ricoko Estatu libre elkartuko udalerria da. Iparraldeko kostaldeko haranean dago, Aguas Buenas y Comeríoren iparraldean, Toa Baja eta Catañoren hegoaldean, Guaynaboren mendebaldean eta Toa Alta eta Naranjitoren ekialdean. Hamabi barrutitan eta Bayamon herrian zehar hedatzen da, hau da, udalerriko erdigune administratibo eta biztanlegune nagusia dena.

Puerto Ricoko hiririk handienetako bat da, eta uharteko metropoli-barrutian dago. San Juan, Guaynabo, Cataño, Toa Baja, Carolina eta Trujillo Alto udalerriekin partekatzen du metropoli eremuko bere egoera. Ponce, Aguadilla eta Mayagüez udalerrietan ez bezala, ez du aireporturik, San Juanetik, Irlako hiriburutik, hurbil dagoelako.

## Etimologia 
Bere izena Bahamón izeneko herriko jauntxo batengandik datorrela uste da. Beste batzuek diote izena "Bayamon" tainerazko hitzetik eta (Bayamon ibaia) hiria zeharkatzen duen ibaietako baten izenetik datorrela. *El Pueblo del Chicharrón* edo *Ciudad de las Ciencias* ezizenekin ere ezagutzen da, herri horretan *Zientzien parkea* dagoelako Bayamonen.

## Jaialdiak eta ekitaldiak 
* Santa Kruz zaindariaren jaiak - maiatza
* Jose Celso Barbosaren jaiotza - uztaila
* Txitxarroi Jaialdia - uztaila
* Artisau Jaialdia - uztaila

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Baiona Historikoa*, Ramón Luis Rivera, 1986, Plangintza Bulegoa, Baiona Udalerria, Baiona, Puerto Rico

## Kanpo estekak 
* Bayamon en el Directorio de PR.Com
* Municipio de Bayamón
* Directorio de Bayamon
* Museo de Arte de Bayamón (MAB)
Merkataritza-bide

thumb|330x330px|Espainiar Inperioaren (zuriz) eta Portugaldar Inperioaren (urdinez) XVI. mendeko merkataritza-bideak
**Merkataritza-bideak** salgaien ekoizpen-zentroen eta kontsumo-merkatuen arteko lotura geografikoak dira.

Nazioarteko bideak, horien esplorazioa eta ustiapena, historiako aurkikuntza eta bidaia handien benetako arrazoiak dira, Zhang Qian, Erik Gorria, Leif Eriksson, Zheng He edo Marco Polorekin, hasita eta, Vasco de Gama edota Kristobal Kolon bezalako bidaiariarenak, besteak beste. Halaber, bultzada handiak izan dira nabigazioaren eta lurreko eta aireko garraioaren zientziarako eta teknologiarako. Merkataritza-bide berrien beharrei esker, iparrorratzak, sestanteak, erlojuak bezalako objektuak eta kartografia bera ere sortu ziren.

## Merkataritza-bide historikoak 
Merkataritza-bide historikoen artean honakoak nabarmentzen dira:

* Intsentsuaren Bidea: Mediterraneoko mundua Asiarekin lotzen zuen merkataritza ibilbide zaharra zen, itsasoz zein lurrez, Egipton zehar, Itsaso Gorriaren bidez, Indiaraino.
* Zetaren Bidea Txinan sortu eta mundu islamiarrera eta hortik Europara abiatzen zen. Basamortuko lekuetatik ibiltzeak gamelu eta zaldien karabanentzako bideak sortzen zituen.
* Trans-Saharar merkataritza: Saharaz hegoaldeko Afrika eta iparraldeko Afrika Saharako basamortuan barrena lotzen zituen merkataritza-bideen sarea izan zen.
* Espezia merkataritza: Espeziek Txinarekin, Indiarekin eta Ozeaniarekin lotzen zuten, lehorrez lehenik, eta itsasoz gero.
* Lurmuturreko Bidea, Indiarako itsas-bidea ere deitua, 1498an aurkitu zuen Vasco da Gamak, Indiarako itsas bidea aurkitzeko espedizioaren buru izan zena. Ibilbidea Portugaldik Indiako Ozeanoko Asiako kostalderaino hedatzen da.
* Merkataritza triangeluarra: Honek hiru kontinente lotzen zituen: Europa, Afrika eta Amerika. Ibilbide komertzial hori afrikar esklaboen, kotoiaren eta beste lehengai batzuen, eta ehunen eta manufakturatutako beste produktu batzuen garraioan ezaugarritu zen.
* Manilako galeoia. Espainiak Amerikan eta Asian zituen lurraldeak Europarekin lotzen zituen. Historiako uneren batean, produktuak eta salgaiak Filipinetan ekoizten ziren normalean, eta, gero, Acapulcora (Mexiko) eramaten ziren itsasontziz. Han, bertako produktuekin gehituta, Veracruzeko portura joaten ziren lehorretik. Ondoren, Habanara edo Espainiara bidaltzen ziren.
* Brouwerren bidea: Hendrik Brouwer esploratzaile nederlandarrak aurkitu zuen 1611n, eta Europatik Asiako hego-ekialderainoko nabigazio-denboraren erdira murriztu zuen. Ibilbideak Amsterdam, Lurmutur Hiria, Batavia eta Galle lotzen zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lausanako Unibertsitatea

**Lausanako Unibertsitatea** (**UNIL**; ) Suitzako hiri horretako unibertsitate publikoa da. Hiru campusetan banatuta dago: Dorigny, Bugnon eta Epalinges, guztiak Lausana inguruko eskualdean. 1537an sortu zuten Teologia Protestanteko eskola gisa, aurreko urtean Bernak Vaud konkistatu zuenean, eta 1890etik aurrera unibertsitate izendatu zuten. Gaur egun zazpi fakultatek osatzen dute: teologia, zuzenbidea, letrak, politika eta gizarte zientziak, ekonomia eta enpresa zientziak, lurraren eta ingurumenaren zientziak, eta baita biologia eta medikuntza ere.

10.700 ikasle eta 2.200 ikertzaile inguru ditu.

EPFLarekin batera, Dorignyko UNILaren eremuak (non bere azpiegitura gehienak dauden) campus zabala osatzen du Léman aintziraren ondoan.

## Kanpo estekak 
* Lausanako Unibertsitatearen webgunea
Nikotinamida

**Nikotinamida** konposatu organiko aromatiko heteroziklikoa da C6H6N2O formula duena, piridinaren deribatua eta amiden klasekoa. Solido zuria da. Disolbagarria da uretan, etanolean eta kloroformotan. Narritagarria da.

Nikotinamida produktu naturala da, B3 bitaminaren formetako bat baita; bestea niazina edo azido nikotinikoa da. Landare- zein animalia-janarietan ugaria da: legamietan, onddoetan, frutan, lekaleetan, esnean, gibelean eta okelan, besteak beste. 

## Sintesia 
Metodo ugari dago nikotinamida sintetizatzeko. Adibidez sintetiza daiteke azido nikotinikoa amoniakoz tratatuz amonio-gatz bat katalizatzaile moduan erabilita.

## Erabilera 
Nikotinamina elikagai-osagarri gisa baliatzen bai giza eta baita animalia-elikaduran ere. Kosmetikako produktuetan ere usatzen da, ile-leugarrietan esaterako.

Nikotinamida Munduko Osasun Erakundearen Funtsezko sendagaien zerrendan dago.

## Erreferentziak
Smiljan Radic

**Smiljan Radic Clarke** (Santiago, 1965eko ekainaren 21a) txiletar arkitektoa da.

1989an Txileko Unibertsitate Katoliko Pontifikalean lizentziatu zen eta ondoren Università Iuav di Venezian historia ikasi eta Europan zehar bidaiatu zuen.

1995ean Santiagon hasi zen lanean. Bizitegi-eraikinak, kultura-erakundeak eta aldi baterako instalazioak diseinatzen ditu. Zementua, harria, egurra, kristala eta kristalezko zuntza bezalako materialak erabiltzen ditu. Bere proiektuek eraikinek inguruetako paisaiekin eta ingurumen-egoerekin dituzten harremanak nabarmentzen dituzte.

2026an Pritzker Saria irabazi zuen.

## Lanak 
* Concurso Público Internacional de Anteproyectos Torre Antena Santiago, Gabriela Medrano eta Ricardo Serpellekin batera (Santiago)
* Restaurant Mestizo, Parque Bicentenario (Santiago)
* Barrio Cívico de Concepción (Concepción, Txile)
* Teatro Biobío, Gabriela Medrano eta Eduardo Castillorekin batera (Concepción, Chile)
* Casa de cobre 2 (Talca, Txile)
* Casa chilena 1 y 2 (Rancagua, Txile)
* Casa Pite, 2005 (Papudo, Txile)
* Bodega Viña Vik (Millahue, Txile)
* Chile Antes de Chile, extensión del Museo Chileno de Arte Precolombino, 2013 (Santiago)
* Pabellón 2014 de la Serpentine Gallery (Londres, Ingalaterra)
* Nave, 2015 (Santiago, Txile)
* Casa Prisma, 2020 (Conguillío, Txile)
* London Sky Bubble, 2021 (Londres)
* Pabellón Guatero, XXII Bienal de Arquitectura de Chile, 2023 (Santiago)

## Iruditegia 

Fitxategi:Serpentine Gallery Pavilion, July 2014 (10).JPG|Serpentine Gallery Pavilion
Fitxategi:Bodega y viñedos VIK.jpg|VIK Upeltegia
Fitxategi:Bodega VIK espejo de agua.jpg|VIK Upeltegia, igerileku islatzailea
Fitxategi:Interior bodega VIK.jpg|VIK Upeltegia, barnealdea

## Kanpo estekak
Mar Camacho Martí

**Mar Camacho Martí** Rovira i Virgili unibertsitateko irakaslea da. 

Bere ikasketen bukatu ondoren 2006an doktore tesia egin eta irakurri zuen Merce Gisbert Cervera irakasleak zuzenduta, Informazio eta Komunikazioaren inguruan; honela zuen izenburua: *Irakasleen prestakuntza Informazio eta Komunikazio Teknologien ezarpenetan oinarrituta -* *Theacher Training In ICT-Based Learning Settings*  

2019an Inside a 3D simulation: Realism, dramatism and challenge in the development of students’ teacher digital competence artikulua argitaratu zuen Rovira i Virgiliko beste irakasle batzuekin batera. 

## Kanpo estekak 
Camacho irakaslearen profil profesionala LinkedInen: https://www.linkedin.com/in/marcamacho/

Camacho Marti ikerlariaren ekoizpen zientifikoa DialNeten: https://dialnet.unirioja.es/servlet/autor?codigo=3238057

Camacho ikerlariaren ORCID: https://orcid.org/0000-0002-1660-4787

Camacho Martíren Scopus profila: https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=55658632600

Camacho, Mar Zientzien webean: https://www.webofscience.com/wos/author/record/D-6834-2012

Camatxoren tesiaren testua RiV Unibertsitateko atarian: https://www.tdx.cat/handle/10803/8919#page=1

## Erreferentziak
Mendebaldeko Indietako Herbeheretar Konpainia

**Mendealdeko Indietako Herbeheretar Konpainia** () itsas-merkataritza konpainia pribilegiodun bat izan zen, XVII. eta XVIII. mendeetan jardun zuena. Fundatzaileen artean Reynier Pauw, Willem Usselincx eta Jessé de Forest zeuden.. 1621eko ekainaren 3an, Zazpi Herbehere Batuen Errepublikak gutun bat eman zion Holandarren Antilletan monopolio komertzial bat izateko, eta Herbehereek Atlantikoko, Brasilgo, Karibeko eta Ipar Amerikako esklabo-merkataritzan parte hartzeari buruzko jurisdikzioa eman zion. Konpainiak lan egin zezakeen eremua mendebaldeko Afrika (Kantzer tropikoaren eta Esperantza Oneko lurmuturraren artean) eta Amerika zen, Ozeano Barea eta Ginea Berriaren ekialdeko zatia barne. Gutunaren helburua merkatariek ezarritako merkataritza-postuen arteko lehia, bereziki espainiarra edo portugaldarra, ezabatzea zen. Konpainia instrumental bihurtu zen herbeheretar kolonizazioan, neurri handi batean Amerikako kolonizazio iragankorrean (Herbeherea Berria barne), XVII. mendean. 1624tik 1654ra, nederlandera-portugaldar gerraren testuinguruan, Mendealdeko Indietako Herbeheretar Konpainiak portugaldar lurraldea mantendu zuen Brasilgo ipar-ekialdean, baina herbeheretar Brasildik kanporatuak izan ziren erresistentzia gogor baten ondoren.

Hainbat hondamendiren ondoren, Mendealdeko Indietako Herbeheretar Konpainia berrantolatu eta beste gutun bat eman zen 1675ean, neurri handi batean Atlantikoko esklabo merkataritzan zuen nagusiatasunaren ondorioz. Bertsio "berri" honek mende bat baino gehiago iraun zuen, laugarren anglo-nederlandar gerraren ondorenera arte, non bere aktibo gehienak galdu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mihiaren mapa

thumb|Mihiaren maparen eskema, biologian maiz irakasten den mito bat. Maparen arabera, 1 zonak mikatza, 2ak mingotsa, 3ak gazia eta 4ak gozoa dastatzen du.
**Mihiaren mapa** edo **zaporeen mapa** oso zabalduta dagoen ideia okerra da, zeinen arabera mihiaren eremu ezberdinak baitira oinarrizko zapore ezberdinen erantzule bakarrak. Mihiaren eskema baten bidez ilustratzen da, non zapore bakoitzerako mihiaren zati jakin batzuk identifikatzen diren. Kontzeptu hori eskola batzuetan irakasten da, baina ez da zuzena; dastamen-sentsazio guztiak mihiaren edozein aldetatik etor daitezke, nahiz eta zati batzuk sentiberagoak izan zapore jakin batzuekiko.

## Historia 
Mapa horren oinarrian dagoen teoriaren jatorria Edwin Boring Harvardeko psikologoak 1942an idatzitako liburu batean dago, eta liburu horrek artikulu aleman baten itzulpena zekarren: *Zur Psychophysik des Geschmackssinnes* (*Gustuaren psikofisika*), Dirk P. Hänigena, 1901ean idatzia. Boringek berriro marraztu eta normalizatu zituen jatorrizko artikuluaren grafikoak, mihiaren atal desberdinen gustu-atalaseak erakustea helburu zutenak. Bertsio birnormalizatuak gaizki interpretatu zituzten beste autore batzuek, eta iradoki zuten ez zegoela sentipenik kurbek minimo bat erakusten zuten tokian, eta sentsazio maximo bat zegoela kurbek maximo bat erakusten zuten tokian, bien arteko aldea benetan oso txikia zenean. Interpretazio oker horrek iradoki zuen mihiaren zati bakoitzak zehazki oinarrizko zapore bat sumatzen duela.

Artikuluak desberdintasun minimoak erakusten zituen mihi osoan atalaseen detekzio mailetan, baina desberdintasun horiek gero testuingurutik atera ziren eta atalaseen sentikortasunean zegoen alderik txikiena gaizki interpretatu zen testu-liburuetan, sentsazioaren desberdintasun gisa. 1990eko hamarkadaren amaierara arte, mihiaren maparekin egindako esperimentuak tresna didaktiko bat ziren lehen hezkuntza zein bigarren hezkuntzako biologia klaseetan. Ikasleei hainbat zaporetako paper zerrendak ematen zitzaizkien eta zapore bakoitza non nabaritu behar zen adierazten zitzaien. Ondoren, laborategiko kidearen mingainaren hainbat gunetan zapore tira horiek ukitu eta sentsazioaren emaitza (zuzena) idazteko eskatzen zitzaien.

Baliteke mihiaren zati batzuek zapore bat besteek baino lehenago detektatzea, baina zati guztiak dira gai zapore guztien ezaugarri sentsorialak transmititzeko. Sentikortasun-atalasea aldatu egin daiteke mihiaren hainbat aldetan, baina ez sentsazioaren intentsitatea. Artikulu berean, dastamen-papilen banaketa-diagrama bat ere bazegoen, «dastamen-gerriko» bat erakusten zuena.

1974an, Virginia Collingsek berriz ikertu zuen gaia, eta zapore guztiak mingainaren alde guztietan daudela berretsi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Grace Clawson

**Grace McCalmont Clawson**, sortzez **Taylor** (Londres, Erresuma Batua, 1887ko azaroaren 15a **–**  Florida, Ameriketako Estatu Batuak, 2002ko maiatzaren 28a) britainiar-estatubatuar ehun urtedun emakume bulegaria, supermendebetekoa, 114 urte eta 194 egun bizi izan baitzen. Ameriketako Estatu Batuetako pertsonarik zaharrena izan zen eta 2002an, munduko pertsonarik zaharrena aste batzuetan zehar.

Luzaroan uste izan zuen 1889an jaio zela, harik eta bere familiak jaiotza-agiria Erresuma Batutik agindu eta Clawson, berez, uste zuena baino bi urte zaharragoa zela jakin zuen arte. Hori jakin aurretik, Grace Clawsonek umorez ospatu zuen 100 urte bete zituela 1989an, berez 102 urte bete zituenean.

## Bizitza 
Erresuma Batuko hiriburuan, Londresen jaio zen, baina haren familiak Kanadara emigratu zuen gero, Montrealera (Quebec). Nerabe zela, gurasoak dibortziatu egin ziren, eta 1917an Ray Clawsonekin ezkondu zen. Bi alaba izan zituen, Violette eta Gladys, eta 1950ean alargundu zen. Bulego batean lan egin zuen.

95 urte zituela, 1982. urtean Grace Clawson Floridako estatura joan zen Ameriketako Estatu Batuetara, Gladys alaba gazteenari jarraitzeko. Violette eta Gladys alabak bera baino lehenago hil ziren 83 eta 79 urterekin, hurrenez hurren. Hainbat ondorengo izan zituen  5 biloba, 14 hereniloba eta 11 hereniloben umeak.* 

2002ko martxoaren 18an, Maud Farris-Luse estatubatuar kidea hil zenean, munduko pertsonarik zaharrena izan zen bi hilabete geroago hil zen arte. Garai hartan ez zen Munduko Pertsonarik Zaharrena bezala onartua izan, bere adina Gerontologia Ikerketa Taldeak (GRG) balioztatu zuelako hil ondoren eta Kamato Hongoren adin aldarrikapena 2012ra arte onartua izan zelako, gero GRGk bere onarpena kendu zuen. 

## Adin errekorrak 
* 2002an, munduko pertsonarik zaharrena
* Hiru mendetan bizi izan zen pertsonetako bat

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zerrenda: Bizirik dauden munduko pertsonarik zaharrenak

## Kanpo estekak
Homozisteina

**Homozisteina** konposatu organikoa da C4H9NO2S formula duena, aminoazidoen klasekoa eta tiol ordezkatziale bat duena. Bi esteroisomero ditu: *L*-homozistina eta *D-*homozisteina. Solidoa da. Narritagarria da.

*L*-Homozisteina produktu naturala da eta metioninaren metabolismoan parte hartzen du besteak beste. Halaber zelulen metabolismoan metilo taldeen transferentzian ere parte da.

## Erreferentziak
Europaren bahiketa (Vallotton)

***Europaren bahiketa*** () Félix Vallotton margolari frantziar-suitzarraren mihise gaineko olio-pintura da, 1908an sortua. Gaur egun, Bernako Arte Ederren Museoan dago. XX. mendearen hasieratik, Félix Vallotton gero eta gehiago arduratu zen gai mitologikoko pinturez. Mihise hau 1908ko Udazkeneko Aretoan erakutsi zen, Parisko Grand Palaisen.

## Mitoa 
Lan honen oinarrian Publio Ovidioren *Metamorphoseon libri*an jasotako Antzinako Greziaren kondaira dago. Ovidiok kontatzen duen arabera Europa Tiroko emakume feniziar bat zen, Europa kontinenteari bere izena emango ziona. Zeus jainkoak, zezen zuri bihurturik, Europa limurtu zuen, eta Kretara eraman; orduan, Zeusek bere jainkotasuna azaldu zion, eta Europa Kretako lehenengo erregina bilakatu zen. Europarekin Zeusek hiru seme izan zituen: Minos, Radamantis eta Sarpedon.

## Deskribapena 
Hemen Europa neska ilehori biluzi bat da, bizkarrez ikusia, itsasoan zezenaren adarrei eusten diena; zezenari begiak besoaz estaltzen dizkio. Bere hanketako bat Zeusen bizkarrari heltzen dio, bestea uretan sartzen den bitartean.

Atzealdean, ezkerrean, mendi baten silueta zeru ilunabar baten kontra irudikatzen da; eskuinean, berriz, hodei handi bat ikusten da. Uretan zezen bihurtutako jainkoaren urrats bizkorra itsas apar fin batek markatzen da. Emakumearen gorputz arrosak zezenaren iluntasunarekin kontrastatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trans500

**Trans500** Ameriketako Estatu Batuetako zinema pornografiko transexualeko ekoiztetxea eta estudioa da. 2011n Miamin sortua eta 2013an ezagutzera emana, egoitza bertan du. 

## Historia 
Industria pornografikoko emakumezko aktore transexual nagusiekin lan egin izan du, horien artean: Aubrey Kate, Korra Del Rio, Domino Presley, Chanel Santini, Carla Novaes, Natalie Mars, Wendy Williams, Jonelle Brooks, Kylie Maria, Vaniity, Eva Lin, Venus Lux, Natassia Dreams, Sarina Valentina, Sunshyne Monroe, Sienna Grace, Foxxy, Chelsea Marie, Tiffany Starr eta Jessy Dubai, besteak beste.

2015eko ekainean Bruce Jennerrek, Kris Jennerren senar ohiak, *Vanity Fair* aldizkariaren azalean Caitlyn Jenner izenaz bere burua aurkeztu ondoren, Trans500ek aukera baliatu zuen eta urte hartako abuztuan *Kaitlyn Gender* izenburuko  egokitzapen propioa iragarri zuen, zeinean Jonelle Brooks aktoreak Caitlyn Jennerren posea imitatzen zuen. Istorioaren erabilerari eta atzeko planoari buruzko polemika egon bazen ere, filmak 2016ko XBIZ saria irabazi zuen Argitalpen Transgenero Onenaren kategorian eta Transgender Erotica Awards saria DVD Argitalpen Onenaren kategorian.

*American TGirl Sex*, *Black Shecock Strokers*, *Carla Novaes Uncut*, *Meet The Monsters*, eta *Transsexual Threesomes* bezalako izenburu independenteez gain, Trans500 beste serie batzuengatik ere da ezaguna, hala nola *Big Booty T Girls*, *Monstercock Trans Takeover*, *Transsexual Sexcapades* eta *TS Cock Strokers*.

2013an filmak ekoizteari ekin zionetik 500 film baino gehiago ekoitzi ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala