Ludwig van Beethoven

**Ludwig van Beethoven** (Bonn, Alemania, 1770eko abenduaren 16a - Viena, Austria, 1827ko martxoaren 26a) alemaniar musikagilea, orkestra zuzendaria eta piano-jotzaile birtuosoa izan zen, klasizismotik erromantizismorako aldaketaren aitzindari nagusietakoa, eta haren ondareak eragin erabakigarria izan du arte horrek gerora izan duen bilakaeran. Beethovenen lanen artean, nabarmentzekoa da *Bederatzigarren Sinfonia*, Europar Batasunak ereserkitzat hartua.

Vienako klasizismoaren azken ordezkari handia izanik (Christoph Willibald Gluck, Joseph Haydn eta Wolfgang Amadeus Mozarten ondoren), Beethovenek Erromantizismoaren musika zabaltzea lortu zuen, XIX. mendeko musika-lan askotan eraginez. Haren artea genero askotan adierazi zen, eta nahiz eta nazioarteko ospearen iturri nagusia sinfoniak izan, bere eragina bereziki esanguratsua izan zen pianorako eta ganbera-musikarako obretan.

Bere lanek genero hauek daude: Piano (pianorako hogeita hamabi sonata), ganbera (zortzi eta bi kide bitarteko talde instrumentalentzako obra ugari), Kontzertua (pianorako, biolinerako eta hirukoterako kontzertuak), erlijioso (bi meza, oratorio bat), Lied, musika intzidentala (*Fidelio* opera, ballet bat, antzezlanetarako musikak) eta orkestra. Genero horietan, bederatzi sinfoniak hartzen dute leku nagusia.

## Bizitza 
### Lehenengo urteak 
[thumb|ezkerrera|Beethovenen jaiotetxea, [Bonn hiriko Bonngasse kaleko 20.ean; gaur egun, Beethoven-Haus museoa da.]]

1770eko abenduaren 16an jaio zen. 1795ean arrakasta handia lortu zuen Vienako entzuleen aurrean aurkeztean, eta urtebete geroago Nurenbergen, Pragan, Dresdenen eta Berlinen eman zituen kontzertuetan, Frederiko Gilen I.a Brandeburgokoaren aurrean jo zuelarik azken horretan.

### Gorreria eta garai distiratsua 
thumb|ezkerrera|Rudolf artxidukea, Beethovenen babesle.
1796an, gorreriaren lehen sintomak sumatu zituen. Eritasun hori areagotuz joan zitzaion; harik eta 1819an, erabatekoa gertatu zen arte. Haren lagunen artean, aipatzekoak dira Brunswick familia, Amenda eliz zuzendaria, Schuppanzigh biolin-jotzailea eta Schindler orkestra zuzendari eta geroago haren biografoa izango zena. Garai distiratsu hartan egin zituen bere lehen lan bikainak: *Pianorako sonatak*, *Patetika* deiturikoa horien artean dela (1799); *Lehen sei hari kuartetoak* (1800); *Cuasi una fantasia* edo *Ilargi zuria* sonata (1802); *Piano eta biolinerako sonata* edo *Kreuzeri sonata* (1802). 1803an *Bigarren Sinfonia* argitsua egin zuen, Haydn eta Mozartengandik hain hurbil dena, eta jadanik Beethovenen izpiritua garbi erakusten duena.

Waldstein kondeak, zeinari eskaini baitzion *Aurora* izena duen 21. sonata, garai hartako Vienako jende hautatuen aurrean ezagutzera eman zuen. Hala, 1809an, Rudolf artxidukeak, Lobkowitz dukeak eta Kinsky jaunak bizimodua ziurtatu zioten errenta baten bidez.

thumb|*Bosgarren Sinfonia*, op. 67.
1802tik (*Hirugarren Sinfonia*) 1812ra (*Zortzigarren Sinfonia*) doazen hamar urteetan, Beethovenen artea hedatu eta aberastu egin zen. Garai hartan, amodiozko adiskidetasunak argitua (Teresa eta Josefina von Brunswik, Maria von Erdödy, Bettina Brentano) eta etsipenak ilundua (Avalia von Sebald, Teresa Malfatti), lan bikain asko eman zuen argitara, hala nola *Piano*, *biolin eta biolontxelorako kontzertu hirukoitza* (1804); Sonata *op*. 57, *Appassionata* deiturikoa (1804); *Fidelio*, Beethovenen opera bakarra eta arrakasta handirik gabe jokatua (1805); *Laugarren Sinfonia* (1806); *Laugarren piano kontzertua* (1806); *Coriolan* obertura (1807); *Koru*, *orkestra eta pianorako fantasia* (1808); *Bosgarren* eta *Seigarren Sinfoniak*, azken hori *Pastorala* ere deitua (1808); Sonata *op*. 81, *Agurrak* deitua (1809); *Bosgarren piano kontzertua* (1810); *Egmont* obertura (1810); *Piano*, *biolin* *eta biolontxelorako* *trioa* *op*. 97, *Artxiduke *ere deitua; *Zazpigarren* eta *Zortzigarren* *Sinfoniak* (1812).

### Isiltasun eta gaixotasun aroa 
[thumb|Beethoven 1815ean, [Joseph Willibrod Mählerrek eginiko erretratua.]]
Goetherekin elkartu zen 1812ko udan, eta, topaketak etsita, *Maite hilezkor-*ari gutun bitxia idatzi zion, eta isiltasun aldian sartu zen. Gaixorik, heriotzak kezkatua eta estutasunak pairatuz, Karl ilobaren heziketa hartu zuen bere gain anaia hiltzean (1815), eta eginbehar horrek buruhausteak areagotu zizkion. Bitartean, arian-arian, Rossiniren eta, oro har, italiar musikaren alde lerratu zen Vienako musikazaleen faborea. Aldizka etsipenean eroria bazirudien ere, aurrerantzean, bere lanean zuen fedea erakutsiz, etorkizuneko gizonentzat idatzi zuen musika.

Gorreria eta bakartasunaren horma bikoitzaren barnean, azken urteetan, musikaren historian idatzi diren lan miresgarrienetako batzuk egin zituen, XIX. mendeko musikaren bilakaera bideratu zutenak. Beethovenen aro honi dagozkion lanik nabarmenenak dira: azkeneko bost sonatak, *Sonata Handia* *op*. 106, *Hammerklavier* (1818) tartekoa delarik; *Missa Solemnis* (1822); *Diabelliren bals bati buruzko 33 bariazioak* (1823); *Bederatzigarren Sinfonia* (1824) eta azken sei kuartetoak (1824-1826). Estuasunek larritua eta osasun aldetik arras eroria, azken urtea tragikoa izan zen Beethovenentzat. 1827ko martxoaren 26an hil zen; Vienak hileta ikusgarriak eskaini zizkion.

## Heriotza
thumb|350px|ezkerrera|1827ko martxoaren 29an egin zen Beethovenen hileta-elizkizuna, eta 20.000 pertsona baino gehiago bertaratu ziren.
thumb|Beethovenen hilobia Vienako Zentralfriedhof-en (Erdiko hilerria)
Hurrengo egunean, 1827ko martxoaren 24an, Beethovenek oliadura eta komunioa jaso zituen, erritu katolikoaren arabera. Aipatzekoa da Beethovenen sinesmen pertsonalak ez zirela oso ortodoxoak izan. Arratsalde hartan bertan, koman sartu zen berriro ez esnatzeko bi egun beranduago arte. Nikolaus Johann anaiak, koinatak eta Anselm Hüttenbrenner miresle baldintza gabeak lagundu zioten azken uneetan, bada, lagun bakanak hilobi baten bila joanak baitziren. Haren azken hitzak Rhingo ardoari zuzenduak izan ziren (enkarguaren zain luzaro egon ondoren etorri eta musikariaren osasunean ondorio onak izango zituela espero zena): «Beranduegi, beranduegi...».​ Hüttenbrennerrek honela kontatu zituen konpositorearen azken uneak 1827ko martxoaren 27an:

thumb|Beethovenen hil-maskara, Josef Danhauserrek egina.
Hil eta hiru egunera izan zen hileta, martxoaren 29an. Trinitate Santuaren elizan ospatu zen, Beethovenen etxetik pare bat etxaditara, eta, bertan, Wolfgang Amadeus Mozarten *Requiem* re minorrean interpretatu zen. Hiletara 20.000 pertsona baino gehiago hurbildu ziren, horien artean Schubert, haren miresle handia. Franz Grillparzer poetak idatzi zuen hileta-otoitza, Heinrich Anschütz aktoreak irakurri zuen Währing-eko hilerriaren atarian, gaur egun Schubert Park.

Bere idazmahaian, 1802an idatzitako Heiligenstadt-eko testamentua aurkitu zen, non bere anaiei bere samintasun sakonaren zergatia azaltzen dien. Bere «maitale hilezkorrari» zuzendutako maitasun-gutun lazgarria ere aurkitu zen, zeinari «nire aingerua, nire osotasuna, nire ni bera» deitzen dion.

## Heriotzaren arrazoiei buruzko ikerketak
[thumb|ezkerrera|Beethovenen ile-sorta baten eta bere garezurraren zati baten azterketa batzuen ondorioz, [berun-kontzentrazio altuak aurkitu ziren.]]
Bere bizitzan zehar, Beethovenek mediku asko bisitatu zituen bere gaitz fisikoak sendatzeko, hala nola digestio txarra, abdomeneko min kronikoa, zirrosi hepatikoa, nefropatia, pankreatitis kronikoa, suminkortasuna, depresioa eta etiologia frogaturik ez duten beste sindrome batzuk, esaterako, gastrointestinalak, bronkioetakoak, artikulazioetakoak eta begietakoak.​ Lagun bati idatzitako gutun batean adierazi zuen bere gorpuzkiak, hil ondoren, bere gaixotasunaren zergatia zehazteko eta beste batzuek bere sufrimendu bera jasan ez zezaten erabiltzeko desioa. Hil zenetik, ​1827an, berrogeita hamasei urte zituela, espekulazio eta ikerketa asko izan dira haren gaitz anitzen eta heriotzaren arrazoiei buruz, baina ez dute lortu patologia sistemiko bat zehaztea, behintzat beren sindrome gehienak esplikatzeko. Urdaileko arazoak eta hogei urterekin izan zuen nortasun-aldaketa bat datoz berun bidezko pozoitzearen diagnostikoarekin.​ Hala ere, lagun leialen zirkulu intimo bat izan zuen bere bizitza osoan, agian, bere nortasun ospetsuaren sendotasunak erakarrita. Bizitzaren azken aldera, Beethovenen lagunak lehian aritu ziren konpositoreari bere ezintasun fisikoak arintzen laguntzeko.

Beethovenek agintearenganako eta klase sozialen sistemarekiko sentitzen zuen mespretxuaren ebidentzia ugari daude. Entzuleak elkarrekin hitz egiten hasten baziren edo erabateko atentzioa jartzen ez bazuten, gelditu egiten zuen piano emanaldia. Gizarte-ekitaldietan, uko egiten zion interpretatzeari, aldez aurretik jakinarazi gabe gonbidatzen bazuten. Azkenean eta liskar askoren ondoren, Rudolf artxidukeak oinarrizko etiketa-arau batzuk ezarri zituen gortean, Beethoveni eragiten ez ziotenak.

Pianorako obra ugari konposatu zituen, horien artean pianorako hogeita hamabi sonata eta bere beste obra batzuen moldaketak (piano bakarrerako edo piano bikoterako) barne. Pianoa akonpainamendu-tresna gisa erabiltzen duen obretan biolinerako hamar sonata, biolontxelorako bost sonata eta korno frantseserako sonata bat daude, baita lied ugari ere.

### Filatelia eta numismatika
Mundu osoko herrialdeetako karta-posta, posta-zigilu eta bestelako dokumentu filateliko eta numismatiko ugari daude Ludwig van Beethovenen omenez. Alemania da herrialde emankorrena guztien artean, Frantzian, Monakon, Austrian, Afrikako hainbat herrialdetan eta Hego Amerikan, besteak beste, igorritako posta-zigilu dauden arren. Guztira berrehun posta-zigilu inguru daude alemaniar konpositoreari eskainiak. ​Beethoven hainbat txanpon eta dominatan ere agertu da, kasu askotan bere jaiotzaren urteurrenen harira, heriotzaren harira edo jaioterrian, Bonnen, izandako gertakari aipagarriren bat oroitzeko sortutakoak. Txanpon edo domina horiek Europa osoko, Estatu Batuetako edo Asiako herrialdeetan egin dira.

### Zinema, antzerkigintza eta telebista
Konpositorea askotan erakutsi izan da biografikoki zineman, antzerkian eta telebistan. Hauek dira horietako batzuk:
* Emanaldiak 1909an hasi ziren Victorin-Hippolyte Jasset idazle eta zuzendari frantziarraren film mutu batekin, *Beethoven* izenburu eta Harry Baur protagonista zuena.
* Konpositoreari buruzko hurrengo filma, *Beethovenen bizitza* (Das Leben des Beethoven), alemaniarra izan zen, eta 1927an filmatu zen Hans Outto Löwensteinek zuzenduta.
* 1936an, Abel Gance idazle eta zuzendari frantziarrak  konpositorearen beste film bat egin zuen *Beethovenen maitasun handi bat* (Un grand amour de Beethoven), non, Harry Baur izan zen, berriz ere, konpositorearen papera jokatu zuena.
* Walt Disneyk Seigarren sinfonia, *Pastorala*, ilustratu zuen *Fantasia* filmaren une batean.
* Beethoven 1977-1978an *Manga Ijin Monogatari* izeneko animazio japoniar serie bat,​ Beethovenen bizitzari buruzko film labur bat egin zuen.
* 1985ean, *Beethovenen iloba* (Le Neveu de Beethoven) agertu zen.
* 1992an, telebistarako film bat, *Beethoven goiko pisuan bizi da* (Beethoven Lives Upstairs) Emmy sariaren irabazle izan zen.
* 1994an, Bernard Rose zuzendariak *Maite hilezkorra* (Immortal Beloved) egin zuen konpositorearen paperean Gary Oldman zela.
* 2006an, Agnieszka Holland zuzendariak *Beethoven kopiatzen* (Copying Beethoven) ekoitzi zuen, protagonista Ed Harris zela.
* Urte berean, Zinematografiako Panrusa Guerásimov Unibertsitateak *Beethovenen musikarengatik hildako gizon baten fantasia* (Фантаэия о мертвом человеке на музыку Бетховена) marrazki bizidunetako film laburra ekoitzi zuen, Mariya Litvínovak (Мария Литвинова) zuzenduta.
* Gainera, bere musika berrehun eta berrogeita hamar pelikula eta telebista saiotan baino gehiagotan erabili izan da.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* , Jan. *Beethoven*. Barcelona, Acantilado, 2017.
* 

## Kanpo estekak