Krispeta

thumb|Krispetak
**Krispeta** edo **kruspeta** artoaren zenbait aldaeratik abiatuz egiten den janaurrekoa da.

Arto-haziaren azal gogorrak, haziaren endospermo gogor eta fekuladuna gordetzen du %14-20 hezetasunarekin, lurrun bihurtzen dena berotzen denean. Lurrunaren presioak gora jarraitzen du, azala hautsi arte, mamiaren jatorrizko tamaina 20-50 aldiz zabaltzea ahalduz eta, azkenik, hoztuz.

Zenbait arto barietate (*Zea mays var. everta*, da ohikoena) erabilpen honetarako landatzen dira.

## Historia 
Duela 10.000 urte inguru artoa etxekotu zen orain Mexiko denean. Arkeologoak krispetak milaka urtez ezagutzen direnaz ohartu ziren. Mexikon, esate baterako, K.a. 3600 garaiko krispeta arrastoak aurkitu ziren.

Hernán Cortés Amerikara iritsi zenean (1519) krispetek azteken artean zuten garrantziaz ohartu zen, jateaz gain, arropa eta apaingarriak egiteko ere erabiltzen zituzten. 

1612. urtearen inguruan, esploratzaile frantziarrek Irokes indiarrek hare beroa buztineko lapikotan erabiliz artoa lehertzen zutela dokumentatu zuten. Halaber, Irokesek afari batean zehar, garagardoa eta krispetaz eginiko zopa jan zutela esan zuten.

Estatu Batuetan, Cretors izeneko gozo saltzaile batek lurrinezko makina bat asmatu zuen intxaurrak erretzeko eta makina bera erabili zuen krispetak egiteko 1890ean. Mendea aldatzerako, Cretorsek krispetak egiteko lurrunezko makinaz hornitutako karroak kaleetan zabaldu zituen, Ordurako, krispetak antzoki eta zinemarekin lotua zegoen eta telebistaren hedatzearekin krispeten beherakada etorri zen 1950eko hamarkadan. 

Haziaren olioa eta ura berotzen diren heinean, hezetasuna lurrun presioan bihurtzen da. Baldintza hauetan alearen barruko almidoia bigundu eta malgu eta likatsu izatera aldatzen da. Lurrunaren barne presioak handitzen jarraitzen du azalaren haustura puntua lortu arte: 930 kPa-ko presioa eta 180° C-ko tenperatura.

## Prestaketa 
Krispetak olio edo guriñaz prestatu ahal dira; sartai edo lapiko batean jarri eta txigortu egiten dira (normalean landare olioan) eztanda egin arte. Leherketak krispetak urrutira bota ditzakenez, arrunki tapadun ontzi batean prestatzen dira. Leherketan zehar, krispetek kolpetze eta soinu berezia sortzen dute, berezko usainarekin batera.

Badira mikrohuinean egiteko krispetak, modu berezian tolestutako paperezko poltsa batean saltzen dira, barruan egosteko beharrezkoa duten olio eta gatzarekin.

Orokorrean gatza eta guriñaz lagunduta jaten dira, edo karameluz estaliak, baina badira beste errezeta ugari txokolate, kurri eta abarrekin prestatzeko. Litxarreria hau oso gogokoa da zinema ikusleen artea eta, mundu osoko etxe eta zinematan zabaldua dago.

Fitxategi:Popcorn - Studio - 2011.jpg|
Fitxategi:Popcornopolis cheddar cheese popcorn 1.JPG|Krispetak gaztakin
Fitxategi:Doc popcorn - m.o.a. - paper antler 0034.jpg|Hainbat zaporetako krispetak
Fitxategi:Popcorn (2609202064).jpg|Krispeta gehigarririk gabe
Fitxategi:Vegan Caramel Popcorn & Almonds (4442725044).jpg|Gozokidun krispetak

## Nutrizo-balioak 
Krispetak zuntz eta antioxidatzaile naturaletan kopuru altukoak dira. Kaloria eta gantz gutxikoak eta azukre eta gatzik gabeak. [27] Horrek kaloria, gantz edo sodio murrizketa dietetikoak dituen jendearentzat erakargarriak bihurtzen ditu. Zaporearen mesedetan, ordea, koipe, azukre eta gatz kopuru handiak gehitzen zaizkie sarritan, dieta murriztua dutenentzat aukera txarra bilakatuz.

## Ikus gainera 
* Arto erregosi edo *kikoak*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak