Begoñako errepublika

**Begoñako Errepublika** (edo **Begoñako elizatea**) Bizkaian zegoen **Begoña** udalerriaren izen ofiziala izan zen 1925era arte, Uribe merindadean. Gernikako Juntetxean Begoñako ordezkarien aulkia 36.a zen.

Nagusiki baserri giroko udalerria zen, baina XIX. mendean fabrika garrantzitsuak sortu ziren Begoñan eta, esate baterako,  Boluetan kokatu zen 1841ean Bizkaiko lehendabiziko siderurgia-fabrika. Nekazaritzari dagoenez fruta-arbol, ganadu eta barazki-ortuez gain, mahasti ugari ere bazegoen Begoñan, eta txakolin asko egiten zen. Hortik dator udalerriak zuen ***Mahatserri*** ezizena, baita bertakoei ematen zitzaien *mahatsorri* izena ere. Dena dela zalantza eta txantxa badira oraindik "mahatsorri" izen horren atzean zer ote dagoen argitzerakoan: mahats-orria ala mahats-zorria?

## Geografia 
### Kokapena eta inguru naturala 
#### Kokapena 
Egungo Bilboko hiru barrutik osatzen zuten Begoñako errepublika XX. mendeko hasieran: Uribarri, Otxarkoaga-Txurdinaga eta Begoña. Horiez gain, Ibaiondo barrutiko gune aldapatsuak ere Begoñakoak izan ziren 1870era arte: Atxuriko zati bat, Olleriak, Zabalbide hasierako zatia (egungo Santutxu kaleraino), Iturribide, Begoñako galtzadak, Begoñaibarra (Campo Volantin), Tiboli eta Kristo kaleak. 

Berez, historian urrutiagora joanda, Begoñako lurretan sortu zen Bilbo 1300an; Begoña herria aipatu zuten Bilbo sortzeko Hiri-gutunean ("Carta Puebla"). argi dago, beraz, Begoña lehenagotik ere bazela. 

#### Mendiak 
Begoña Bizkaiko Bilbo eskualdean dago, Artxandako mendilerroaren magaletan kokatuta dago ibaizabal ibairaino. Orokorrean erliebea malkartsua da., eta mendilerro horretako mendi nabarmenenak hauek dira: Artxanda (252 m.), Meazabal-Egirleta-Santo Domingo (292 m.), Iturritxualde-Avril (383 m.), Guribikolanda-Mugarrieta (352 m.),  Mikoleta-Santa Marina (273 m.),  Orueta (180 m.), Artagan (130 m.), eta Arbolantxa (130 m.). Berdel, Errekako, Atxeta, Larrakoetxe, Arabella, Ugarte, San Agustin, Iturribide, Bosque, Garai-Matalobos, Urgorri (edo Larratundu), Ugerleku eta Azkaraibeko (edo Mikoleta, muga Etxebarrirekin). 

Erreka horietako batzuk asfalto azpian desagertu dira gaur egun. Esaterako, Matalobos erreka 1960ko hamarkadako urbanizatze masiboan desagertu zen; errekaren ibilbidea egungo Txurdinaga auzoan dagoen Gabriel Aresti kalea zen, eta oraingo kiroldegitik pasatzen zen Boluetaraino. Gaur egun kale horien azpitik kanalizatuta dago Matalobos erreka. 
[erdian|thumb|480x480px|Begoñako Errepublikako errekak
## Historia 
Bilbo sortu baino lehenagotik ere bazegoen Begoña. [Bilbo hiribildua Begoñako lurretan sortu zuten 1300. urtean Ibaizabal ibaia (Nerbioi ibaia esaten zitzaion lehen) itsasoko urekin batzen zen meandroan. Hiribildua 1300eko ekainaren 15ean sortu zen, hala adierazten baitu Bilboko Uriaren eraketa gutunak. Akta horretan inguruko lur guztiak "ematen" zaizkio Bilbo sortu berriari; baina hori kontraesan nabarmenean zegoen Begoñako, Deustuko eta Abandoko elizateen eskubideekin. Mendeetako eztabaida ireki zen gai horri buruz.
[erdian|thumb|480x480px|Bilbao, Begoña, Abando eta Deustu 1544an. Begoñako Eliza eta Santa Klara kalea ([Zabalbide (Bilbo)|Zabalbide) ikusten dira.]]
[thumb|300px|[Begoñako basilika eta Begoñako errepublikako udaletxea (egun eraitsia) 1920an.]]
Loiu barrutian «*Vecunienses hoc munierunt* (Vecuniarrek hau egin zuten)» dioen inskripzioaren berri eman zuen Gabriel Henaok XVII. mendean. Vecunienses hori begoñatarrak aipatzeko latinezko antzinako forma bat zela uste izan da. Emil Hübnerrrek inskripzio faltsutzat eman zuen arren Miguel Unzueta eta Fernando Fernández arkeologoek benetakoa dela defendatu izan dute eta Vecunia izena zelta hizkuntza batekin lotzen dute.

Uribeko merindadeari zegokion udalerria zen. Lur haietan zeuden Santo Domingo eta San Justo ermitak, bai eta Uribarriko Kristoren, San Joakinen eta Boluetako Santa Anaren eta Paulako San Frantziskoren ermitak ere. 1500. urtean Cueto lizentziatuak egindako apeoan ikusten denarekin bat, errepublikaren barruan zeuden auzoak hauek ziren:  Artazuriña, Zurbaran Behekoa eta Zurbaran Goikoa, Otxarkoaga eta Lonzoño, Zuazo Goiri, Larrakoetxea, Iturriaga eta Uribarri de Yuso. Toki hartako biztanleek landa-bizitza lasaia zuten; gehienak, nekazariak eta txakolin-egileak, San Gregorio Naciancenoren kofradian bilduta zeuden.]]1700 -  Felipa Villachica zen basilikako freira. Bera izan zen azkena, Trentoko kontzilioak (1563) horrelako karguak debekatu zituen eta.
* XVII. mendea - «*Vecunienses hoc munierunt* (Vecuniarrek hau egin zuten)
* 1784 - Begoñako elizatean 226 sutondo ("fogera") zeuden, bost auzotan banatuta: Begoña edo Otxarkoaga, Kaltzadak, Atxuri, Bolueta eta Uribarri. 
#### 1800 
* 1800 - 1.577 biztanle ditu Begoñak.
* 1870 - Bilbok Begoñarekin mugan zituen hainbat lur anexionatzen ditu: Atxuriko zati bat, Olleriak, Zabalbide hasierako zatia, Iturribide, Begoñako galtzadak, Begoñaibarra (Campo Volantin), Tiboli eta Kristo kaleak.
* **1872 - 1876: Bigarren Karlistaldia.**
* 1878 - Etxebarria fabrika (1878-1982), Tabako fabrika (1878-1936) eta Larreagaburuko meategia irekitzen dira.
* 1880 - erromesaldi jendetsua Begoñako Basilikaraino.
* 1889 - Martxoaren 8an emakume zigarrogile matxinatu egin ziren Tabako Fabrikan.
* 1889 - 2.561 biztanle ditu Begoñak. 29 urte lehenago baino dezente gutxiago; arrazoiak lau dira karlistaldia, emigrazioa, izurriteak eta Bilbok kendutako auzoak.

#### 1900 
[thumb|250x250px|Begoñako auzoak 1902an A. Garcíaren arabera.
* **1924 - [Primo de Riveraren diktadura Euskal Herrian|Primo de Riveraren diktadura hasten da, 1930era arte iraun zuen. Ekitaldi publikoetan euskara erabiltzea debekatu zen.**
* 1925 - Bilbok Begoña osoa anexionatzen du. Deustu eta Lutxana ere bai.thumb|Begoña eta Deustu elizateak Bilbora anexionatzeko erret agindu ofiziala. Sinatzaileak: Alfonso XIII, Miguel Primo de Rivera. Presidencia del directorio militar.

Fitxategi:Begoña 1925-2.jpg
Fitxategi:Begoña mapa 1925-7.jpg
Fitxategi:Begoña 1925- Santutxu-Bolueta.jpg
Fitxategi:Begoña mapa 1925 - Legenda.jpg

* 1936 - Santutxuko Tabako Fabrika ixten dute.
* **1936 - Espainiako gerra zibila pizten da.**
* 1937 - Ekainaren 19an armada frankistak hartzen du Bilbo eta Begoña. Euskaraz hitz egitea debekatu zen. 1938an erregistro publikoetatik ezabatu zuten.eta geroago esparru publiko guztietatik ere bai.
* 1946 - ASUA Tailerra irekitzen dira. Geroago Talleres Mecánicos Artagan izango zen 1990era arte.
* 1957 - Errepublika etxea eraitsi zuten Zumalakarregi etorbideko tunelak egiteko.
* 1960 - 3.672 etxebizitza eraiki ziren Otxarkoagan, urtebete eta erdian.
* 1961 - Jordi Grau zuzendariaren *Ocharcoaga laburmetraia eta Otxarkoagako Auzo-Elkarteak egindako Otxarkoaga. El nacimiento de un nuevo Bilbao.*
* 1964 - Karmelo ikastola sortu zuten. Geroago etorri ziren Artxandape (1967) eta Begoñazpi (1970).
* **1979 - Diktadura frankistaren ondoko lehen udal hauteskundeak Bilbon.**
* 1982 - Etxebarria fabrika ixten da.
* 1983 - Bilboren kudeaketa 8 barrutietan antolatzen da, eta hiru barrutitan banatzen da Begoñako errepublika :  Uribarri (02 barrutia, Begoñaibarra, Matiko-Loruri, Uribarri, Zurbaran-Arabella), Otxarkoaga/Txurdínaga (03 barrutia), eta Begoña barrutia (04 barrutia; Santutxu, Bolueta eta Begoña auzoa).
* 1998 - Euskarazko Berton aldizkaria sortzen du Asapala kultura-elkarteak.

#### 2000 
* 2003 - 125.000 biztanle ditu Begoñak.
* 2024 - 117.796 biztanle ditu Begoña, 2003an baino 7.000 gutxiago.
* 2024 - Anexioaren 100. urteurrenean hainbat ekitaldi antolatu ziren Begoñan eta Deustun elizate haien nortasuna Bilbo barruan ere bizirik dirauela erakutsi eta ospatzeko.

Fitxategi:Bilboko barrutietan Begoñako Errepublika.svg|2024ko Bilboko barrutien mapan hiru dira Begoñakoak (urdinez): Uribarri, Otxarkoaga-Txurdinaga eta Begoña (Begoñalde-Santutxu)

## Demografia 
Bilbo inguruko beste herri batzuetan bezala, Begoñak hazkunde izugarria izan zuen XX. mendearen bigarren erdialdean. Hala ere, kasu honetan hazkunde nagusia hamarkada bat geroago gertatu zen, 1960ko hamarkadatik aurrera, Bilboko itsasadarreko herri asko ordurako hainbat urtetako hazkunde handia jasaten ari zirenean. Gainera, inguruko beste herri horietan ez bezala, 1980ko hamarkadako krisialdi ekonomikoak ez zuen populazioaren gainbehera eragin, eta hazkundeak, motelago bada ere, jarraitu egin zuen XX. mendearen bukaera arte. XXI. mendearen lehen hamarkadan biztanleria egonkortu eta jaisten hasi zen.

Hazkuntza demografikoaren adibide argienak Santutxu eta Otxarkoaga auzoak dira.

* Eustaten arabera, Santutxu auzoak guztira 30.576 biztanle zeuzkan 2023. urtean. Udalak dituen datuen arabera, 31.133 biztanle ziren 2021. urtean. 80,68 hektareako azalera izanik, biztanle dentsitate gehienetarikoa duen Bilboko auzoa da Ametzolako auzoarekin batera. Solokoetxe eta Iturralde auzoak Santutxun kontutan hartzen badira, 2018 urtean Santutxu Europako biztanleria-dentsitate handieneko inguruetako bat da.
* 1950eko hamarkada bukaeran, San Ignazio auzoko txaboletako biztanleei etxebizitza berriak emateko asmoa erakutsi zuen orduko erregimen frankistak. Horretarako, Otxarkoaga eta Astrabuduako auzoak eraiki ziren. Ehunka etxebizitza, material merkeez eraikiak, eta altuera ezberdinetako blokeetan banaturik. Otxarkoagan, guztira 3.672 etxebizitza eraiki ziren, urte eta erdiko epean. Etxebizitza-poligonoaren plan partziala 1959an idatzi zen, eta auzoaren eraikuntza 1964an inauguratu. *Ocharcoaga laburmetraia (1961)* Jordi Grau kataluniar zuzendariak egin zuen 1961ean, Otxarkoaga auzoko sorrerari buruz.
Fitxategi:Eulalia_de_Abaitua_y_Allende-Salazar_Eulalia2.jpg
Fitxategi:Eulalia_de_Abaitua_y_Allende-Salazargroup.jpg
Fitxategi:Eulalia_de_Abaitua_y_Allende-Salazar.jpg|Eulalia Abaitua

### Biztanleriaren bilakaera 
1784an Begoñako elizatean 226 sutondo ("fogera") zeudela idatzi zuen Juan Ramon Iturrizak. XX. mendean zehar Begoñako biztanleria 25 aldiz handiago izatera ailegatu zen, 5.000 bizilagun izatetik 125.000 izatera pasa zen. 2003az geroztik biztanleria egonkortu zen eta jaitsiera txiki bat izan da hurrengo 20 urtetan, 2024an 117.796 biztanle zeuden.  

### Biztanleak auzoen arabera (2024) 
Eustaten arabera ondokoak dira Begoñako errepublikako auzoen biztanle kopuruak 2024an.]]
[thumb|[Feliciano Rekalde (1850-?)]]
Hauek izan ziren Begoñako azken alkateak:

### Begoñako azken alkatea, Federiko Eskauriaza 
[thumb|182x182px|[Abandoko elizatea|Abandoko elizateko armarria.]]
Miguel Primo de Riverak 1923ko irailaren 13an Espainian estatu kolpea eman ondoren udal hauteskundeak antolatu ziren; hurrengo hilabetean, urriaren 2an, Begoñako azken udal-batza osatu zuten honako hamabost zinegotziekin ("Bokal jaun andreak",  ): Mariano Díaz, Víctor Ugarriza, Federiko Eskauriaza, Gregorio Urkaregi Otxandiano, Calixto Santamarina, Jose Antonio Gisasola, Jenaro Lumbreras, Ernesto Allende, Andrés Mota, Joaquín Gómez, Antonio Soloaga, Anastasio Gardiazabal, Adolfo Yturriozbeitia, Félix Juan Pereda y Antonio de la Cuesta. 
[thumb|182x182px|[Deustuko elizatea|Deustuko elizatearen armarria.]]
Hamabost "zinegotziok" aho batez, guztien adostasunez, Federiko Eskauriaza aukeratu zuten alkate, anexioaren aurka ekin nahian. Handik 10 hilabetera, 1924ko abuztuan, anexio-prozesua geldiezina izango zela ulertuta, Eskauriaza alkateak "egun batzuetarako" utzi zuen kargua, eta Ernesto Allendek bihurtu zen jarduneko alkatea. Azkenean jarduneko alkate jarraitu zuen anexioa gauzatu arte, Eskauriazak ez baitzuen parte hartu nahi urte bukaeran egin zen botere-aldaketa inposatu hartan. Geroago, 1846an, labe garaia jarri zen martxan; horretarako burdin-mea Ollargan meategitik (gertu zegoen, Ibaizabal ibaiaren beste aldean) eta egur-ikatza inguruko basoetatik ekarri ziren.

Begoñako elizatea gune industrial bihurtu zen lehen karlistaldia bukatu ondoren; Santa Ana de Bolueta fabrika ireki zen urte berean, aduanak Ebrotik kostalderaino eraman ziren. Burdin-lingoteen bigarren fusioa egiten hasi zen 1843tik aurrera, hasieran Ingalaterratik ekarritako mearekin, eta Asturiastik ekartzen zen ikatz begetala erabiliz berotzeko, Ibaizabalen egindako presaren indar hidraulikoa ere baliatu zuten. Fabrika hartan eraiki zen, adibidez, 1847ko Areatzako zubia osatzeko behar izan ziren pieza guztiak. 1889an elizateko biztanleen laurdena baino gehiago Boluetan bizi zen, funtsean Santa Ana fabrikari eta ostalaritza-establezimenduei lotuta; Begoña osoko biztanleak 2561 ziren eta Boluetakoak 711.

Labe garaiak 1925ean itxi zituzten, eta negozio berrien bilaketan, 1927an, mineralak eta zementua ehotzeko burdinazko bolak egiten hasi ziren. Bi urte geroago, filial bat sortu zuten, *Fundición Bolueta*, batez ere ijezketa-zilindro epelak galdatzen zituena, Belgikako kolaborazio teknikoarekin.
Fitxategi:Santa Ana de Bolueta c 1860.png|*Santa Ana de Bolueta*, 1860 inguruan
Fitxategi:Otxandiokoen etxea, Boluetan 1880 inguruan.png|*Otxandiokoen etxea*, 1880 inguruan
Fitxategi:Santa Ana de Bolueta c 1890.jpg|Santa Ana de Bolueta, 1890 inguruan
Fitxategi:Santa Ana de Bolueta 1901.png|Instalazioak handitzen, 1901 inguruan

XX. mendeko hirurogeiko hamarkadaren erdialdean, Fundicion enpresaren nabe industrialak handitu zituen eta horretarako ehun urtez fabrikako langileen etxebizitza izandako hainbat eraitsi zituzten. Gainera, ZubiBerriaren (Puente Nuevo) eta Azbarreneko trenbideko zubiaren artean, bola forjatuen fabrika berri bat jarri zuten. 2005ean Fundicion enpresaren lantegi zaharrak bota zituzten, eta zortzi urte geroago gauza bera egin zuten bola-fabrikarekin, Trapagaranera eramanda. Hala ere, 2013an, Boluetan zituzten lantegiak berriro aktibatu ziren, eta bertan doitasunezko piezak egiten jarraitzen dute.
erdian|thumb|580x580px|Bolueta 2025ean ezkerraldean, Etxebarritik ikusita. Santutxu Txurdinaga eta Otxarkoaga  auzoak ere ikusten dira.

### Etxebarria fabrika (1878-1982) 
1878an Federiko Etxebarriak elizatearen erdigunean Txakilante edo Rekalde izeneko txakolin-baserria (eta haren arloak) erosi zuen fabrika jartzeko.  San Agustin komentua egon zen lekutik gertu zegoen. Federiko Etxebarriak, bere aita José Etxebarria Azkoagarekin eta bere anaia gaztearekin egin zuen erosketa. Begoñako Basilikatik hurbil eta desnibel batean kokatuta zeuden lurrak; lur horien alde baxuena Udalaren Gas Fabrikari saldu eta ondoko beste batzuk ere erosi zituen, familiak latorrizko ijezketa eta estanpazio tailer apal bat eraikitzeari ekin zion, ondoren zabaldu egin zena galdaragintza eta bainu galvanizatuak fabrikatzeko.[thumb|[Etxebarria parkea|Etxebarria Parkea eta bere tximinia.]]1885 inguruan, Federico eta José Etxebarria Rotaetxe, *Echevarría Hermanos* (euskaraz: Etxebarria anaiak) konpainiako kideak, aitaren negozio industrialen ardura hartu zuten (1896an hil zen). Baina laster, Federiko Etxebarriak proiektu berriak abiatuko zituen. Horrela, Juan Zurikaldai-rekin batera, lursail berriak erosi zituen Echevarría Hermanos enpresaren izenean, eta, Rekaldeko fabrika handitu ondoren, 1886an hasi zen ferratzeko iltzeen fabrikazio mekanikoa egiten, mundu guztian komertzializatuko zuena. 1894an, Rekaldeko fabrikaren jabe gisa, lankidetza teknikorako kontratua sinatu zuen Frederick Siemens-ekin, eta, horri esker, estatu osoan muntatutako Siemens altzairuzko lehen labea jarri zuen, hainbat ijezketa-trenez gain. Fabrikaren jatorrizko gunea zabaltzen hasi zen, Bilbokoa zen Mallonako hilerriko mugaraino. Lehen Mundu Gerraren garaian, HEVA altzairuak estatu mailako lehen altzairu bereziak patentatu zituen.104 urteko historia izan zuen "Echevarria Fabrika"-ren lekukoa da gaur egun Etxebarria Parkean geratzen den tximinia. 
Fitxategi:Etxebarria Fabrikako Tokiak Euskal Museoa 20181216 121412.jpg|Fabrikako tokiak eta argazkiak
Fitxategi:Begoña Echevarria Erakusketa Euskal Museoa 2018 09.jpg|Langileen arropak
Fitxategi:Begoña Echevarria EuskalMuseoa 20181216.jpg|Langileen argazkia (1896)
Fitxategi:Etxebarria Fabrikako langileak 1896.png|Beharginak 1896an
Fitxategi:Etxebarria Fabrikako Tokiak Euskal Museoa 20181216 121400.jpg|Fabrikako tokien zerrenda.

### Tabako fabrika (1878-1936) 
Santutxun tamaina ertaineko tabako-fabrika bat egon zen 1878tik 1936ra. Izan ere, XIX. mendearen amaierako modernizazioa iritsi zenean, tabako-kontsumoa asko zabaldu zen, estatusaren eta sozializazio positiboaren seinale gisa, eta ia mende batez iraun du tabako-kontsumo horrek gaur egun arte. Tabako-produktuetan gero eta kontsumo handiagoa zuen Bilbo hiria hornitzen saiatu zen orduko fabrika hura. 1878an sortu zuten "Tabakalera" Santutxun, egun Untzeta Parrokoa kaleko etxebizitza multzoa dagoen tokian. Gerra zibila baino lehentxeago itxiko zuten gero, 1936ko apirilean. Zuzendaritzakoak gizonak izan arren gainontzeko beharginak emakumeak ziren, 1895ean fabrikan baziren 529 emakume langile ("zigarrogileak", "cigarreras"). Gehienak Atxuri, Ollerias edo Miribillan bizi ziren, eta beste asko itsasadarraren beste aldean: San Frantzisko, Bilbo Zaharra eta Zabala inguruan. 

Zura ebaki eta lantzeko makinak fabrikatzen zituzten, bi aldiko motordun motozerrak, gasolinazkoak, eta eurek egiten zituzten pieza guztiak, atzerriko modeloetatik abiatuta. Sozietatea desegin ondoren, 1946an, Joaquin Arrutik eta José Urrutiak *Artagan tailerrak* inauguratu zituzten Zabalbide kaleko 110ean, Santa Klara komentuarekin eta Aurrekoetxea familia bizi zen Mazuztegi baserriarekin artean (egungo Haro plazatik gertu). Gasolinaz eta elektrizitatezko motordun motozerrak egiten jarraitu zuten, baita iltzeak eta horien osagarriak egiteko makina sorta zabalagoa ere; enkarguz egindako makina edo edozein pieza ere. Zumalakarregi etorbideko trazadura berria egin zutenean, errepide berriak lantokia bitan banatu beharko zuenez, 1965 inguruan, tailerrak Boluetara eraman zituzten. Eta 1925ean, Begoña bera ere, Bilbori anexionatu zitzaion, Bilbok irentsi zuen. Egirleta/Santo Domingo eta Azkarai auzuneetan alegia. Ahotsak.eus webguneak 176 bideo labur jaso ditu Bilbo inguruko euskararekin (Buia, Begoña eta Larraskitu).

Begoñako erdaldunek euskaratik hartu dituzten hitz batzuk dira hauek: 
Artaburu --> Artaburu (Atontado) ;
Begitxindor  --> Berichindor (Orzuelo) ;
Bihotzerre--> Biocherre (Ardor de estómago) ;
Goitibehera --> Goitibera ;
Iturri --> Iturri (chapa). Botiletako iturriekaz jolastea ;
Kakanarru --> Cacanarro (pequeño) ;
Karramarro --> Carramarro;
Karrejo  --> Carrejo (pasillo).  ; Koitadu, gisajo --> Coitau guisajo ;
Nekatuta --> Neque (cansado). Nekatuta egotea.
Potxingo, Putzutxua --> Pochingo (charco, pozo) ;
Sekulebedar ,sekula-belar --> Seculebedar (Trébol) ;
Sirimiri --> Chirimiri.  ;
Sugandila --> Sogalinda;
Txinbera --> Chimbera. (Txoritxuak ehizateko arma) ;
Txinger, txingar --> Chinguer (tizón) ;
Txiripaz --> Chiripa (Casualidad) ;
txirlorea (egurrarena) --> Chirlora (Viruta) ;
Txirta txoria --> Chirta (bisbita-anthus sp.) ;
Txita (oilo kumea) --> Chita (pollita) ;
Txitxi --> Chicha (Carne, fuerza) ;
Txitxipozo --> Chichipozo (pozo séptico) ;
Txonta txoria --> Chonta, chonta real (pinzón)  ;
Txoriburu --> Choriburu (ligero de cascos) ;
Txotxolo -->Chocholo (atontado) ;
Zabor --> Zaborra (basura) ;
Zapaburu --> Zampaburu, (renacuajo)  ;
Txatar --> Chatarra;
Zibo --> Chimbo (Columpio) ;
Ziraun --> Sirun (sugetxoa).  ;
zirriak egin --> Sirri (caricia). Kasu askotan erdal hiztunak ez daki hitz hori euskaratik datorrela.

### Euskararen erabileraren bilakaera XIX. mendeaz geroztik 
Begoña herri euskaldun hutsa zen 1844 urte aldean. Euskararen erabilera murriztarazia edo debekatua izan zen aginduen bidez 1880an eta 1938an. Eta adibidez, Begoña herri euskalduna zenean 1916an (euskaldun hutsak baziren, zahar eta gazte), elizan erdaldunik ez zegoenean ere mezak-eta erdaraz egin behar ziren. Parrokoa Juan Cruz Untzeta izan zen garaian (1881-1921, Bigarren Karlistadiaren ondoren) galera handia izan zen Begoñako basilikan. Evaristo Bustintzak, Kirikiñok, 1916an Euzkadi egunkarian idatzi zuen horretaz.

1920ko erroldaren arabera, Bilboko biztanleriaren % 20 euskalduna zen. Ekonomia eta hizkuntz politika frankistek euskararen egoeraren gaiztotzea areagotu zuten, Bizkaira Espainiatik erdaldun-olde ugariak etorri ziren eta. Bilbon 1981ean, berriz, % 6 bakarrik ziren euskaldunak. eta Ikastolak eta gau-eskolak sortu ziren gero.

Eustatek emandako 2006ko datuen arabera, mahatsorrien laurden bat-edo euskalduna zen, zehazki 24.734 pertsona (% 23), Bilbo osoko % 24,3 baino ehuneko apur bat baxuagoa, beraz. Kopuruari dagokionez, Santutxu, Txurdinaga eta Uribarri auzoek euskal hiztun gehien ematen dituzte (14.500 hiritar inguru), baina ehunekoei dagokienez, Otxarkoagako baserri-eremua, Loruri, Castaños eta Begoña diraeuskaldunenak.

### Euskararen indarguneak Begoñan 
##### Hedabideak 
[thumb|260x260px|[Anaitasuna (aldizkaria)|Anaitasuna aldizkaria. Imanol Berriatuak hiztegitxo bat gehitzen zuen azken aurreko orrian.]]
*Anaitasuna* aldizkari aitzindariak Santutxun izan zuen egoitza nagusia. Imanol Berriatuak sortu zuen euskarazko aldizkari orokor hura eta 1953ko ekainetik 1982ko apirilera argitaratu zen.

Berton hilabetekaria Batana Batu kultur elkarteak argitaratu zuen 1998tik 2014ra bitarte. Bere azken urteetan ia 2.000 etxetara heltzen zen, Asapala Kultur Elkartearen eskutik. Otxarkoaga, Begoña, Santutxu, Txurdinaga, Uribarri eta inguruetako albisteak argitaratzen zituen paperezko herri-aldizkari honek. Edizio digitala 2005tik 2012ra Asapala Kultur Elkartearen webgunearen egituraz baliatuta plazaratu zen. 2012tik 2014ra bitarte Bertonaldizkaria blogak zabaldu zuen aldizkariaren bertsio digitala eta 2014az gero Uriola plataforma bidez argitaratzen hasi zen.

*Santutxu y +*: doako hilabetekaria da Santutxu, Begoña, Bolueta, Txurdinaga, eta Otxarkoagako albisteekin.

##### Gau-eskolak 
alt=|thumb|440x440px|Santutxuko gau-eskolako sortzaileetako batzuk (Arg.: Uriola, Joseba Basterra)
Pertsona helduei euskara irakasteko lehenengo gau-eskoletako bat izan zen Santutxukoa 1966an. Euskara modu komunikatiboan eta praktikoan irakasteko *Euskalduntzen* eta *Alfabetatzen* liburuak bertan sortu ziren. Ordura arte erabili zen "Euskara ire laguna" liburua agortu zenean, euskara batu berri hura ikasteko metodologia berritzaile bat sortu zuten. Modu autodidaktan, talde-lanean, eta Imanol Berriatuaren gidaritzapean asmatu zuten metodoak arrakasta lortu zuen gero, eta hainbat gau-eskoletan erabili izan zen hainbat urtez.  Lehenengo gau-eskola haren sortzaileen artean hauek ibili ziren: Joseba Arrieta, Patxi Uribarren, Martin Basterra, Joserra Etxebarria, Tasio Erkizia, Joseba Basterra...
ezkerrera|thumb|Korrikaren zain (1982)
Geroago, 70eko hamarkadako bukaeran, beste auzoetan ere sortu ziren gau eskolak. Begoña-Txurdinagan, esaterako, basilikako lokaletan antolatu zuten hasieran. eta urte batzuk geroago, Txurdinagan. Gau-eskola hartako sortzaile eta irakasleen artean hauek hauek aritu ziren, besteak beste: Nekane Aramendia, Txelu Nieva, Jon Landeta, Ander Ros, Patxi Ros, Kepa Sarasola, eta Imanol Murua.

.

##### Ikastolak 
Karmelo ikastola, Begoñazpi ikastola eta Artxandape ikastola Euskal Herri mailako lehenengoetakoak izan ziren 1970eko hamarkadan. 2015an irakaskuntza-munduan aitzindaria izateagatik Lauaxeta saria eman zien Bizkaiko Foru Aldundiak ikastola horien sortzaile batzuei:  Joseba Arrieta, Josu Meabe, Josune Zearra eta Sabin Zubiri.

##### Santutxuko bertso-eskola 
Santutxuko bertso-eskola beteranoenetako bat da, Bilboaldeko nagusia dena. 

#### Euskaltzainak 
[thumb|[Eneko Barrutia|Eneko Barrutia, arrantzaleen hitzen biltzailea (K-Toño).]]
Mahatsorrien artean badira bederatzi euskaltzain hauek:

# Xabier Kintana (1946), idazlea eta euskaltzaina. 1966an euskaltzain urgazle izendatu zuten, eta 1993ko urriaren 29an, euskaltzain oso. 1994an egindako sarrera-hitzaldian, Bilbok euskararen bizitzan izan duen eragina azaldu zuen. Euskaltzaindiko idazkaria da 2002ko otsailaren 22tik. Gainera, 2009ko martxoaren 21ean, Academia de l'Aragonésko ohorezko akademiko izendatu zuten.
# Patxi Uribarren (Aramaio, 1942), 1971z gero euskaltzain urgazle izan da, 2008ko irailaren 26an euskaltzain oso izendatu zuten arte, Henrike Knörrek utzitako tokia betetzeko. "Izan zirelako gara, eta garelako izango dira” izeneko sarrera hitzaldia irakurri zuen Aramaion 2010eko maiatzaren 28an. 2017an Euskaltzaindiak euskaltzain oso emeritu izendatu zuen Joan Mari Torrealdairekin batera.
# Miren Agur Meabe (Lekeitio, Bizkaia, 1962) idazlea, irakasle eta euskaltzaina. Euskaltzain urgazle izendatua 2006ko maiatzaren 26an, eta 2022ko otsailaren 25ean euskaltzain oso izendatu zuen Euskaltzaindiak, Donostian egin zuen osoko bilkuran; Xabier Kintana euskaltzain emerituaren tokirako. Egun, literatura-sorkuntzan, itzulpengintzan eta idazkuntzari lotutako jardueretan ari da buru-belarri. Idazle gisa, arlo bitan da ezaguna: poesian eta haur eta gazte literaturan. Landu ditu beste genero batzuk ere: ipuingintza eta eleberria, adibidez.
# Karmelo Etxenagusia (Iurreta, 1932- Begoña, 2008). Euskaltzain urgazle izendatu zuten 1965eko irailaren 24an, eta ohorezko euskaltzain 1998ko apirilaren 24an.
# Iñaki Gaminde, (Errekalde, Bilbo, 1958), EHUko irakaslea eta EUDIA taldeko kidea izan da 2018an erretiratu arte. Euskaltzain urgazle  1996ko martxoaren 29tik. Mendebaleko euskara edo bizkaieraren hiztegia eta gramatika biltzen ibili zen herriz herri. *Bizkaieraren fonotekea* sortu zuen.
# Martin Orbe (Errigoiti, 1934), ohorezko euskaltzain izendatu zuten 2014an.
# Jose Ramon Etxebarria, (Gernika, 1948), Euskaltzain urgazle izendatu zuen Euskaltzaindiak 2006ko maiatzaren 26an. Euskaltzain ohorezko izendatu zuen Euskaltzaindiak 2024ko maiatzaren 31n.
# Gotzon Lobera (Barakaldo, 1959) Bizkaiko Foru Aldundiko euskara-gaztelaniako itzultzailea izan zen 1984tik 2024raino. Bertan eta gero Eusko Jaurlaritzan Hizkuntza-normalizaziorako zuzendaria ere izan zen. Euskaltzain urgazle 2018ko uztailaren 20tik. Euskaltzaindiaren barruan Sustapen batzordean ziharduen 1989az geroztik eta Euskara Batuaren Eskuliburua batzordean 2025tik. 
# Eneko Barrutia (1966), terminologian eta lexikografian aditua izanik, Euskaltzain urgazle izendatu zuten 2021eko azaroaren 26an, nahiz eta Euskaltzaindiaren barruan Corpus batzordean ziharduen 2013az geroztik ere.

Fitxategi:Xabier Kintana 2013.jpg|Xabier Kintana
Fitxategi:Patxi Uribarren euskaltzain aramaioarra.jpg|Patxi Uribarren
Fitxategi:Miren Agur Meabe.jpg|Miren Agur Meabe
Fitxategi:Karmelo Etxenagusia.jpg|Karmelo Etxenagusia
Fitxategi:Iñaki Gaminde - 2024 - 01.jpg|Iñaki Gaminde
Fitxategi:Martin Orbe Berton aldizkaria 028.jpg|Martin Orbe
Fitxategi:Jose Ramon Etxebarria ingeniaria 2010ean.jpg|Jose Ramon Etxebarria
Fitxategi:Gotzon Lobera EJ 2014.jpg|Gotzon Lobera
Fitxategi:Eneko Barrutia 2008 - Bizkaie irratia 02.jpg|Eneko Barrutia  

## Txakolindegiak 
[thumb|Txakolindegi-giroa Begoñari buruzko Erakusketa ([Bilboko Euskal Museoa, 2018)]]
Kalea nagusitu zen Begoñan XX. mendean, eta gaur egun ez dago txakolindegirik. Familia bik txakolin "garratza" egiten dute oraindik baina ez dute saltzen, etxekoen artean edaten da.
* Otxarkoagako bidean Feliciano Rekalde (La Corrala), Madariaga, Teles, Txopoli, Artetxe (Isabel Añabeitia, Melchor eta Zenobia *La Rubia),* Lozoño, Larrakoetxe, Fidel Elorriaga, Plazakoetxe, Gazteluiturri (Andresa Gaztelu), eta Santiago Maguregi (Luisa Beldarrain),
* Artxandan Isidro Aurrekoetxea, Simón Lozano,  Martzel Bilbao, Valentín Eguskizaga (Mendikoetxe, Sanroke bidean),eta *Pantoa* (Máximo Gorostiola, Iketxas, Zamudio),
* Uribarrin Abasolo eta Montaño,
* Trauko bidean Patillas (Gervasio Bilbao eta Eleuteria Agirre, Etxerre baserrian), eta Larrazabal (José Julián Urrutia).[ezkerrera|thumb|[Folle-blanche|Folle blanche motako mahats mordo bat.]]thumb|Begoñako txakolindegietako edalontzi tipikoa
"Folle-blanche" motako mahatsa (Mune mahatsa) erabiltzen zuten garai hartan eta mahats mota bera erabiltzen dute oraindik azken bi familia txakolingileek, batzuetan "Courbu Blanc" motarekin ere nahastuta, "hondarribi zuri" gisa ezagutzen dena. Mota bereko "Folle noir" mahatsarekin txakolin beltza edo gorria lortzen da. 

Begoñako txakolindegietan kanpai-forma berezia zuen edalontzia orokortu zen. Horrek badu bere azalpena. XIX. mendean Espainiako errege-erreginen bat Bilbo bisitatu zuenean,  Bilbon jai handia antolatu zen. Zezenketak izan ziren, erraldoi eta ipotxak (buruhandiak) itsasadarrean zehar dotore apaindutako txalupa batean jaitsi ziren, eta Plaza Barria Venezia txiki bat bilakatu zen urez beteta, gondolekin eta guzti, girlanda ugarirekin, eta argiztapen ikusgarria lortu zuten olio-lanpara gisa kristalezko ontzi txiki ugari jarriz. Erret-bisita bukatuta ontziak erretiratu eta Abusuko udal-biltegira eraman zituzten. Udaletxean ez zekitenez material horrekin zer egin behar zen, txakolindegia zuten udal langile batzuek hartu zituzten edalontzi gisa zelanbait erabili ahal izateko. Harrezkero, mota horretako edalontzi berriak egin behar izan zituztenean, aurrekoen eredu berarekin eskatu zituzten..
erdian|thumb|530x530px|Begoñako txakolin-pitxarrak, Gregorio Urkaregiren bildumakoak.

## Herri-mugimenduak 
### Santutxuko herri-mugimenduak 
* *Santutxuko Familia Elkartea*. 1967an sortu zuten hainbat auzkideren artean (Javi Perez, Javi Magaña, Alberto Salvador…) hirigintza duina herritarren mobilizazioen bidez lortzeko asmoz: espaloiak eta kaleen asfaltatua lortzeko, kiroldegi egokiak eraikitzeko...
* *Uriola.eus* Bilboko auzoetako euskarazko komunikabide digitala da. Tokiko albisteak eskaintzen ditu euskaraz eta, gainera, euskaldunon eta herri mugimenduko eragileon topaleku birtuala ere bada, albisteak eta agenda trukatzeko lekua.
* *Bizit Santutxu*: crowdfundingerako gunea (mikromezenazgo).
* *Santutxuko Merkatarien Elkarteak* 25 urte baino gehiago daramatza auzoko merkataritzaren aldeko lanean.

### Otxarkoagako herri-mugimenduak 
* A.F.O. Otxarkoagako Familia Elkartea / Asociacion de Familias de Otxarkoaga. 1968an sortu zen. Otxarkoagako auzo-elkarte nagusia da. Auzoko etxe guztien berrizteko eskatu eta lortu zuen, 25 urteko lanak behar izan ziren auzoa berrizteko. 1978an AFOkide ziren 20 lagun Bilboko udaletxean itxialdi bat egin zuten, alokairu-saria igotzen zitzaielako eta auzoaren arazoengatik. Udaletxetik aterarazi zituztenean manifestazio batean bildu ziren auzoko 300 lagun orduko Gobernu Zibileraino (Bilboko Plaza eliptikoan).
* Kaiene
* Harrobia Eskena
* La Caldera (Musika Elkartea)
* Txirula Kultur Taldea
* AMUGE (Asociación de MUjeres Gitanas de Euskadi)
* Tendel
* Tular irratia
* Basasagu
* Sukabi gazte lokala
* Otxarkoagako gazte topagunea

### Uribarriko herri-mugimenduak 
* Aletu Uribarriko Emakumeen Elkartea
* *Gure Etxea* Uribarriko Auzo Elkartea

## Kultura 
### Kultur Elkarteak 
* thumb|300x300px|*Begoñako Plazako eskolako mutilak 1930ean edo.**Aixeberri* *konpartsa*
* *Aldapan Gora* Uribarriko Kultur Koordinakundea
* [thumb|250x250px|[Asapala Kultur Elkartea|Asapala Elkartekoak (2000).]]Asapala Kultur Elkartea (1993) Santutxun jaiotako euskara elkartea, *Berton* aldizkaria argitaratzen zuen, besteak beste.
* Bego-Oña dantza taldea 1974an sortua zen. Nagusien taldea jardunean egon zen zazpi urtez, gero umeen taldeak jarraitu zuen beste urte batzuetan. 1974an taldea sortu baino lehen Arabella auzoan ume talde bat ibili zen dantzan 1969tik Bego-Oña izenarekin.
* Begoñako Eskolania. Begoñako eskolako umeen abesbatza.
* Bizkaiko Abesbatzen Astea. 1974az gero urtero basilikan antolatzen den kontzertu sorta.[thumb|[Begoñako Eskolania abesbatzako umeak 1970eko hamarkadan|250x250px]]
* Berton aldizkaria (1998-2017), Mahatserriko euskarazko hilabetekaria
* Euskeria abesbatza. 1978an sortua Estitxu Arregi zuzendariarekin, Bilboko San Anton abesbatza bi abesbatzatan banandu zenean.
* Euskeria Abesbatza (Santutxu). 1978an sortutako Santutxuko abesbatza euskaltzale eta abertzalea izan zen.
* Garaizarko Mahatsorriak (1987), gizonezko abesbatza Txelu Etxebarria Goirik 1987an sortu zuen *Garaizarko Lagunak abesbatza* Txurdinaga aldean. Geroago, 1992an  Garaizarko Mahatsorriak bihurtuko zena.
* Gaztedi Dantzari Taldea (1951), Santutxuko taldea Bizkaian martxan jarraitzen duen euskal dantza taldeetarik beteranoena da. 1951 urtean sortu zen. Joseba Arrieta, Aita Txanton Goiria, Josu Meabe eta Mardones izan ziren sortzaileetako batzuk. Dindirri dantza taldearen laguntza teknikoa izan zuten (Txelu Etxebarria izan zen laguntzaileetako bat). Bizkaiko dantzekin hasi ziren, eta gerora gainerako lurraldeetara jo zuten, han-hemengo dantzak ikastera.
* Begoñako *Gaztegunea*: Santutxu, Begoña y Boluetako 13 eta 17 urte arteko gazteentzako gunea.
* Gozaldi Eskaut Taldea Uribarrikoa.

* Jatorki abesbatza, Andoni Arregi zuzendariarekin eratu zuten hasierako taldea Bilboko San Anton abesbatza bi abesbatzatan banandu zenean. Geroago  Marian Urkiola aritu da zuzendari.
* Jatorki abots zuriak,  emakumez osatutako abesbatza.
* Kaixo (Bilboko konpartsa), Zurbaranbarri auzoko konpartsa.
* Karmela lokal autogestionatuak. Lehenago izandako Karmelo ikastolako lokaletan antolatua, Fika kalean.
* Mahats-Herri konpartsa (1978-1981), Begoñako konpartsa eta fanfarrea. Konpartsak Bilboko lehen aste nagusietan eta ihauterietan parte hartu zuen (1978-1981). Konpartsako sortzaileen artean beste elkarte hauek ere egon ziren: Ugarteburu kaleko kartoizko banda, Arabella eta Bost Batean-ekoa, Otxarkoagako abesbatza...
* Pa...Ya konpartsa eta kultur elkartea[thumb|300x300px|[Uribarri (konpartsa)|Uribarri konpartsa Begoñako jaitsieran, Zabalbide kalean, Bilboko Aste Nagusia 1982an]]
* Salbatzaile Dantza Taldea (1978) , Kastaños auzokoa.
* Santutxu Kantari. Auzotarrek kalean euskal kantak taldean abesteko ekimena. Tasio Erkizia da antolatzaileetako bat.
* *Sama Siku* (1979), Bilboko Aste Nagusian hasierako urteetan konpartsa eta fanfarre moduan aritu zen. 1980an konpartsa desegin zutenean, fanfarre bere kabuz geratu zen. Harrezkero, hainbat ekitalditan parte hartu dute, pribatu nahiz publikoetan.
* Sorgintxulo, Santutxuko lehenengo gaztetxea, Karmelo komentuko lokaletan egon zen.
* *Sustraiak*, emakumezko abesbatza.
* Tanttaka Euskara Taldea (2004), Uribarri auzoko Euskara Taldea.
* Uribarri (konpartsa) (1979), Uribarri auzoko konpartsa.
* Uribarriko Gazte Konpartsa.

### Monumentuak 
#### **Eskulturak** 
*Bernabe Garamendi eskulturearen omenez mausoleo neoklasiko bat jarri zuten Begoñako hilerrian. Garamendiren diszipuloa izan zen Higinio Basterrak egin zuen Bernabe Garamendi oraindik bizirik zegoela, eta hori izan zen Basterraren lehenengo obra garrantzitsua. Monumentuaren goi aldean aingeru iragarle bat dago, hatz bat zerurantz zuzenduta duela.
*Bere etxea eskola bat egiteko Begoñako herriari oparitu ziola-eta, Garamendiri omenaldia egiteko beste monumentu bat egin zuen Higinio Basterrak, Begoñako errepublikak eskatuta. 1907an inauguratu zuten, Begoñan bertan jarri zuten, basilikatik oso gertu, udaletxearen eta eskultoreak emandako eskolen artean. Eskultura hori lan erromantikoa da, haurraren irudian lirismo sentiberaz betea eta artistaren erretratu espresionistan aztertzeko gaitasuna. 1960eko hamarkadan udaletxea eta eskola hori bota zituztenean (Zumalakarregi hiribideko tunelak egiteko) eskultura Uribarriko eskolara eraman zuten, atari nagusian ikus daiteke.

Fitxategi:Uribarriko eskola 3.jpg
Fitxategi:Uribarriko eskola 4.jpg
Fitxategi:Bernabe Garamendi.jpg

#### **Elizak** 
* Begoñako Basilika
* Karmeloko eliza, Santutxun Santutxun, desagertua).
* Zubizuri (1997). Ipar-ekialdetik Uribarriko Gazteleku auzoa (Kastaños) eta hego-mendebaldetik Uribitarte auzoak elkarlotzen ditu.  inezkoentzako zubi honek.1997ko maiatzaren 30ean zabaldu zen.
* Salbeko zubia (1972). Iparraldetik Matiko eta Gazteleku auzoak eta hegoaldetik Abando auzoko Bilboko zabalgunea eta Abandoibarra guneak lotzen ditu. 1972ko urtarrilaren 9an zabaldu zen.

#### **Beste eraikin batzuk** 
*[thumb|[Begoñako igogailua|Mallonako igogailua]]Mallonako igogailua (1943), Bilboko Areatzako Itxapropena kaletik Mallonako futbol-zelaira igotzeko modu erraza.
*Iturribide-Zabalbide igogailua
*Artxandako funikularra
*Zabalbideko frontoia
*Artagan antzokia (1957-1987, Zabalbide 31). 1.300 eserleku zituen. Barietate-antzerki gisa ere funtzionatu zuen. Espetxe hartan Sabino Arana, Pilar Kareaga Bilboko alkatea eta Ramon Rubial izan ziren preso.[thumb|[Santutxu auzoan udalak jarritako irudi publikoa. "ORUE TXALETA (espetxea 1937-1942). Frankismoak Bilboko kartzeletan errepresaliatutako emakumeen omenez."]]
*Orue txaleta. Pompeu Fabra bizi izan zen txalet horretan 1908 eta 1912 urteetan. 25 urte geroago, Orue Txaleteko Emakumeen Kartzela 1937 eta 1942 urte artean emakumeei zuzendutako espetxe frankista izan zen. Larrinagako espetxearen masifikazioa arintzeko egokitua, 16 eta 86 urte arteko 3.000 emakume inguru igaro ziren espetxetik. Geroago Santa Marta klinika egon zen txalet horretan 1970eko hamarkadara arte. Etxebizitza bloke handiak eraiki zirenean.]]
Gaur egun 25. zenbakidun portalea dagoen lekuan, 1869an, “Zabalbideko Pilotalekua” inauguratu zen, oraindino Begoñako Errepublika zen hartan. Alboko horma etxekoa omen zen eta frontisa zuen, Bilbon, esaterako, XIX. mendeko urte askotan Pilota kalean zegoen pilota-leku publiko bat, harresiko hormaren bat erabilita ziur aski. Herri guztiek eraldatu zituzten herrietako pilota plazak, herrietako pilotalekuak  
[thumb|[Pala (pilota jokoaren aldaera)|Pala pilota-aldaera Zabalbide frontoian sortu omen zen XIX. mendean.]]
Garai hartako diseinu berritzailea zuen "ezker-pareta" motako pilotaleku berri hark. Bertan sortu zen pilotako pala jokoa frontisaren ezkerraldean bigarren pareta zeukala. Orduan ezarri zituzten pilota garaikidearen ezaugarriak eta jokatzeko moduak. Joko luzea (aurrez aurrekoa, laxoa edo errebotea, adibidez) gainbeheran sartu zen eta gaur ezagutzen ditugun joko mota nagusiak (esku huska, pala, zesta modu desberdinak…) finkatu ziren orduan. Prozesu horretan Bilbo aldeak zer esan handia eduki zuen, bertako pilotaleku berrien inguruan ibili zirelako hala pilotaririk onenak nola zaletu ugari.

Begoñako Errepublikako frontoi hura gutxi iraun zuen baina. Zazpi urte geroago suntsitu baitzuten Bigarren Gerra Karlistan Bilbok jasandako bonbardaketetako batean. Hamar urte geroago berreraiki zuten, eta gainera bolatokia eta txakolindegia zeuden alboan. eta txinboek (bilbotarrek). Azken horiek Zazpi Kaleetatik igotzen ziren pilotan edo boloetan jokatzera eta bertan txakolina eta sagardoa edatera.

*Begoñés* ezizena erabili zuten Begoñako pala jokalari batzuek, Zabalbideko frontoiarekin lotura estua eduki zuten, nahiz eta gero karrera profesionalak Bilbon, Madrilen, Habanan edo Mexikon egin zituzten. Lehenengo lauak anaiak izan ziren (Juan, Miguel, Rafael eta Higinio Gisasola Bilbao) eta ondoren Higinioren semeek eman zioten segida leinuari. Bigarren Karlistaldiaren ostean gerran jasandako kalte handiak konpondu eta berriro jarri zuen erabilgarri (1879). Orduko pilotaleku berrien aldean laburra zen Zabalbidekoa, beren-beregi esku pilotan jokatzeko egokia. Bertan trebatu ziren Antonen lau seme, bera eta *aitita* maisu zituztela.

Frontoia behera bota zuten Gerra Zibilaren ostean etxebizitzak egiteko. Nahiz eta 10 urtez Kataluniatik urrundu zen, urte haietan filologiarako dedikazioa areagotu egin zuen. Pompeu Fabrak idatzi zuen gramatika osatuena 1912an argitaratu zuen, hau da, Begoñan bizi izan zen azken urtean. eta geroago Santa Marta klinika ere 1970eko hamarkadara arte. Etxebizitza bloke handiak eraiki zirenean. bertan kokatu zen Karmelo ikastolaren zati bat 1978tik 2014ra arte, Orue jauregian egon zen tokian bertan, gutxi gora behera. Beraz, toki horretan lan handia egin zuen Fabrak katalana berreskuratzeko, eta, kasualitatez edo, toki horrexetan lan aitzindaria egin zuen Karmelo ikastolak euskara berreskuratzeko.

## Hilerria 
[thumb|270x270px|[Begoñako hilerria.]]
Begoñako errepublikaren lekuko garrantzitsuenetako bat Begoñako hilerria da. 1813an zabaldu zuten, hildakoak elizetatik kanpo lurperatzera behartu zutenean. Bilboko hilerri zaharrena da. 1943an lurperatu zuten azken hildakoa lurpeko hobietan; 2003an panteoietan. 2006an itxi zuten. 

2021ean 'Begoñako Argia' proiektua martxan jarri zuten, Begoñako hilerria kendu eta parke bat egiteko asmoz. Parkea sortu aurretik, ordea, bertako hezurrak atera, aztertu eta sailkatu zituen Aranzadi zientzia elkarteak. Hilerriko gainerako elementuak ere aztertu zituzten arkeologia, biologia eta antropologiaren ikuspuntuetatik. Proiektua 2022ko abuztuan bukatu zen 4.700 gorpu lurpetik atera ostean. 

Aranzadiko historialariek erakundeetako artxiboak aztertu zituzten. 1936ko gerran hil eta Begoñan lurperatutako 40 lagunen zerrenda osatu zuten; gehienak, 1937an hilak. Anartz Ormaza arkitekto eta Aranzadiko kidea izan zen proiektuaren koordinatzailea. Garai bakoitzean hilobietan zer eratako harriak erabili ziren ere aztertu zuten, Laura Damas EHUko Geologia Fakultateko ikertzailearen zuzendaritzapean.

## Bilbok behartuta anexionatu zituen Begoña eta Deustu 1925ean 
Bilbok mendeetan zehar Begoñak baino hazkuntza askoz handiagoa izan zuen populazioan, botere ekonomikoan eta politikoan. Eta horren ondorioz Bilbok **Begoña udalerria** anexionatu zuen 1925. urtean Primo de Riveraren diktaduraren garaian. Ordura arte Begoñako udalerriak botoa eta jarlekua zeukan Bizkaiko batzar nagusietan, eta 36. jarlekua betetzen zuen. XIX. mendearen erdialdean, auzoak 5.000 biztanle inguru zituen, sakabanatutako etxebizitzetan bizi zirenak.

### 1924ko tramiteak eta erresistentzia 
thumb|Begoñako errepublikaren baserrialdeko guardiak (Bilboko Euskal Museoa, 2018)
Anexioa ez zen borondatezkoa izan. Zazpi hilabeteko erresistentziaren ondoren, Deustu, Begoña eta Erandioren aldetik, 1924ko urriaren 29an, anexioa 55 Errege Dekretuaren bidez ezarri zen. Ez zen kontuan hartu elizateen oposizioa, eta ez zen erreferendumik egin, elizateak eta hiria anexioaren aldekoak ziren ala ez jakiteko.
erdian|thumb|450x450px|Begoña eta Deusturen anexiorako Juntakideak La Unión Patrióticako presidenteak izendatu zituen (La noche, 1924-12-31)

### 1925eko lehen eguneko ekitaldiak 
1925eko lehen egunean Bilboko Udalbatza (hamazazpi automobilekin eta mazero, klarinete eta atabalari ugarirekin) ibilbide bat egin zuen, eremu berriak berganatzeko hasieran Lutxanako zubira (Erandio) joan zen eta, ondoren, Deustuko eta Begoñako udaletxeetara. Hiru toki horietan lurralde-eremuaren jabetza hartu zuen. Begoñan, botere-eskualdaketa Errepublikaren Etxean gauzatu zuen César Ballarín gobernadore berriak. Hark, jarduneko alkate Ernesto Allenderen alkate-makila hartuta, Moyuari eman zion. Allendek sortutako haserreak ahazteko eta anexionatuekiko errespetua eskatu zuen. Balkoira atera ondoren segizioa basilikara joan zen, Deustuko, Begoñako eta Bilboko zutoihalak aurretik zihoazela, han zain zegoen basilikako patroia, Vargasko markesa, eta parrokiako kabildoa —Bernardo Astigarraga buru zuela—, Salbea kantatzeko. Atxikitze-ekitaldiak Atxurin amaitu ziren geroago, Hiri-Gutuna irakurrita Diego López Harokoaren estatuaren aurrean, aldamenean anexionatuen zutoinak eta hagak kokatu zirela. El Noticiero Bilbaíno egunkariak erlikia gisa aipatu zituen anexionatuen ikur horiek Udaletxera eraman eta beira-arasa batean gorde ziren. Gaur egun, Begoñako zutoihala, Abandokoaren ondoan, Bilboko Udaletxeko eskaileretan dago, 1890ean Amadeo Deprit Quinet kristalgin belgiarrak egindako kolorezko beirateen parean, Areto Arabiarrean.

## Mahatsorri ospetsuak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
* "BEGOÑA 1924-2024". Hektor Ortega. Pa Ya konpartsak antolatutako hitzaldia (Otxarkoaga, 2024-03-22). Ikus hitzaldiaren aurkibidea Uriola.eus atarian 
* *Txio Ta Txio 2024 –Mundu bat Bilbo gabe. Bilbao Kultura. &#x20;(2024-10-31).*&#x20; Hogei  bideo txiki (Bideo txioak edo) Begoña eta Deusturen anexioari buruz: 1 3:28 Begoña sin Bilbao; 2 3:36  Deusto sin Bilbao; 3 2:43 Las élites; 4 1:48  Denak ez zeuden ados; 5 2:36  Dos anexiones distintas; 6 3:27  Bilbo hain zen txikia; 7 3:51  ¿Por qué Bilbao, por qué?; 8 3:10  Espazioaren garaipena; 9 3:18  Botxo baino gehiago, botxito; 10 2:08  Repúblicas no republicanas; 11 2:10  Mundu bat Bilbo gabe; 12 0:32 Anexiones 2; 13 0:32 Anexioak 2; 14 0:20 Anexiones; 15 0:19 Anexioak; 16 0:15 Julio Anteiglesias 3; 17 0:16 Julio Anteiglesias 2; 18 0:16 Julio Anteiglesias 1; 19 3:37 Deustuk ez zuen nahi; 20 3:33  Begoñak ez zuen nahi 
* Berton aldizkariko ale gehienetan, 10. orrialdeko "Begoña eta Euskerea" atalak informazio histokiko ugari argitaratu zituen ditu aspaldiko Begoña udalerriaz.
*  Begoñako Errepublikako udal funtsak / Fondo Municipal de Begoña
* pa..ya konpartsa
* Aixeberri konpartsa
* Santutxu zaharra, imágenes del Santutxu antiguo Argazki zaharretako bloga.
* Ortega, Hektor, «Begoña kategoria» *Uribitarteko paperak* blog*ean. Abando, Begoña, Bilbo eta Deustuko historia.*
* Uriola-Santutxu Santutxu auzoa Uriola komunikabide digitalean.
* Uriola-Begoñaldea Begoñalde auzoko albisteak Uriola komunikabide digitalean
* Uriola-Otxarkoaga-Txurdinaga Txurdinaga eta Otxarkoaga auzoak Uriola komunikabide digitalean.
* Uriola-Uribarri Uribarri auzoa Uriola komunikabide digitalean.
* «Bilbao.eus, 02 Barrutia: Uribarri»&#x20; Begoñaibarra, Matiko-Loruri, Uribarri, Zurbaran-Arabella *www.bilbao.eus*
* 
* «Bilbao.eus, 04 Barrutia: Begoña. Begoñako Barrutiko kontseilua»&#x20;Santutxu, Bolueta eta Begoña auzoa.  *www.bilbao.eusB*
* Begoña-Bilbo-Abando eta inguruak. 1811 Gge Bois St Lys, Capitaine adjudant major de la place de Vittoria. Bilketa - Gallica
* Abesbatza kontzertua: DEUSTU + BEGOÑA Anexioen 100. urteurrena Deustoarrak Abesbatza, Garaizarko Matsorriak eta Otxote Bilbo Argia (Begoñako basilika, 2024-11-23)