José Amador de los Ríos

thumb|280x280px|José Amador de los Ríos, Antonio María Esquivel-ek Los *Poetas* contemporaneosen erretratua - Prado Museoa, Madril
**José Amador de los Ríos** **y Serrano** (Baena, 1816ko urtarrilaren 1a &ndash; Sevilla, 1878ko otsailaren 17a) historialari, literatura-kritikari eta arkeologo espainiarra izan zen.

## Biografia 
José Amador de los Ríos y Serrano 1816ko urtarrilaren 1ean jaio zen Baenan, María del Carmen Serranoren eta José de los Ríos eskultorearen semea. Klase ertaineko eta oso kultura handiko familia batean hazi zen. Anaia gazteena Demetrio de los Ríos izan zen, arkitekto eta arkeologoa, Blanca de los Ríosen eta Nostenchen aita, idazle ezaguna.

Kordoban, Humanitateak eta Filosofia ikasi zituen Asunción ikastetxean eta San Pelagioko Kontziliar mintegian. 

1832an, aita Errege Lekuen eskultore gisa erabili zuten, eta familia Madrilera joan zen bizitzera. San Isidroko Errege Ikasketetan segitzen du eta San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademian matrikulatzen da Federico de Madrazorekin pintura ikasteko. Orduan poesia idazten du eta Espainiako kronikak eta Juan de Marianaren *Historia* irakurtzen ditu. Frantziako eta Italiako hizkuntzak eta literatura aztertzen ditu Madrilgo Ateneoan, José Madrazorekin  eta Alberto Listarekin. Antzerkiari buruzko 1836-37 ikasturteko eskoletan, *Espainiako Literaturaren Historia* bat egiteko ideia bururatu zitzaion, 1841-42an argitaratu zuen iSimonde de Sismondi *suitzarraren Histoire de la Littérature du* Midiren (Paris 1813) zati espainiarra itzuliz eta zabalduz.

Fernando vii.a 1833an hil zenean, haren aita, gizon geldiezina, berrogeita zazpi urterekin hasi eta Bide laguntzaile karrera amaitu zuena, berriro joan behar izan zen 1837an Sevillara. Hiri horretan, José Amadorrek Colombina Liburutegiaren funtsak aztertu zituen, era guztietako kodize historiko eta literarioak ikertuz. Era berean, hizketaldietan parte hartu zuen eta Manuel María del Mármol Sevillako maisu eta aholkulariari esker, Sevillako Errege Letra Onen Akademiaren ohorezko akademiko izendatu zuten 1839an. Urte hartan bertan argitaratu zuen bere lehen liburua, Poeta hautatuen bilduma, Juan José Buenorekin. 

1840an María Juana Fernández de Villaltarekin ezkondu zen. Harekin lau seme-alaba eta alaba bat zituen, Isabel Matilde, Francisco Fernández eta Gonzálezekin ezkondua, Madrilgo Unibertsitate Zentraleko eruditua eta errektorea. Beste laurak Alfontso dira; Gonzalo, Ramiro Rodrigo, idazlea, historialaria, orientalista, abokatua, akademikoa, Museo Arkeologikoko zuzendaria, Zuzenbide Fakultateko eta Jurisprudentzia Akademiako irakaslea.

1842an Baenako Adiskideen Elkarteko bazkide izendatu zuten eta Kordobako Errege Elkarte Patriotikoak bazkide gisa hartu zuen 1844an. Urte horretan *Sevilla pintoresca* argitaratu zuen, hiriko monumentu garrantzitsuenak biltzen dituena, eta *Empeños de amor y honra* komedia estreinatu zuen. 1845ean *Toledo pintoresca* eta Ikasketa Planeko Zuzendaritzako lehen ofizial gisa argitaratu zituen, Espainiako probintzia guztietan bigarren hezkuntzako institutuak sortzea bultzatuz.

José Amadorrek 1848an hasi zuen irakasle-karrera. Urte horretan Madrilgo Unibertsitate Zentraleko Filosofia eta Letren Fakultateko Literatura Katedra lortu zuen, eta han Antonio Cánovas del Castillo, Emilio Castelar, José Canalejas, Leopoldo Alas "Clarín" edo Marcelino Menéndez Pelayo izan zituen ikasle. 

1848an Espainiako juduei buruzko azterlan historiko, politiko eta literarioak argitaratu zituen, eta hainbat hizkuntzatara itzuli zen. Historiako Errege Akademiako euskaltzain oso hautatua da. Pedro José Pidal (1800-1865), Gobernazio ministroa, bere lagun eta babeslea den Angel de Saavedra, Rivas dukearen laguntzarekin, Monumentuen Batzorde Nagusiko idazkari izendatu zuten. Idazkariarekin batera, berrogeita sei liburuki luze argitaratu zituen. Juan Valerarekin adiskidetu egiten da, baita Alberto Lista, Alejandro Dumas, Alejandro Herculano eta Prosper Meriméerekin.

Literaturan doktore 1850ean, 1851n, Historiako Errege Akademiak Indietako, uharteetako eta Oviedoko Gonzalo Fernández de Oviedoren Ozeanoko itsasoko lurralde irmoaren historia orokorra eta naturala argitaratzeko agindu zion. 1856an amaitu zuen. Horrez gain, Santillanako Markes *Iñigo López de* Mendozaren lanak argitaratu zituen, lau liburukitan biografia, ohar eta iruzkinekin, eta 1855ean argitaratu zituen. 1853an, Grazia eta Justizia Ministerioak atzerriko literaturako katedradun izendatu zuen, eta 1856an, antzokien zentsore izendatu zuten. Kargu hori dohainik bete zuen bost urtez, 1861 arte. 

Unibertsitate Zentraleko dekano izendatu zuten 1857an, eta hori aprobetxatu zuen artxibo eta liburutegi nazionaletatik eta atzerrikoetatik bidaia batzuk egiteko. 1867an errektoreorde eta 1868an errektore hautatu zuten. Denbora gutxian "La Gloriosa"k kargutik kendu zuen, bi urte pasata bere katedra berreskuratu zuen. Instrukzio Publikoaren ikuskatzaile orokorra ere izan zen 1856 eta 1861 artean. Azken urte horretan, *Historia crítica de la literatura española* lanaren lehen liburukia argitaratu zuen, literatura latinoari eta bisigodoaren garaiko poesiari eskainia eta Isabel ii.a erreginak ordaindua, harekin audientzia ugari zituen-eta. 1859an, San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademian sartu zen, "*De la arquitectura mudéjar*" hitzaldiarekin; horretan lehen aldiz erabili zen terminoa bere *Toledo pintoreskoan* (1845) aipatzen zuen arte-mota bat sailkatzeko. 

1860an *Historia de la Villa y Corte de Madrid* lau liburukitan hasi zen, 1864ko azkena, Juan de Dios de la Rada y Delgado eta Cayetano Rosellekin batera. 

Union Liberaleko  kidea, politika aktiboan parte hartu zuen: Gorteetako diputatu izan zen 1863an, baina urtebete baino gutxiago jardun zuen horretan. 

1868an Espainiako Museo Arkeologiko Nazionaleko zuzendari hautatu zuten, baina "La Gloriosa"ren ondoren dimisioa eman zuen, abenduaren 4an Unibertsitateko errektore kargutik kendu zutelako; haren seme Rodrigo postu horretan egongo zen gero. Aprobetxatu zuen Espainian eta Portugalen juduen gizarte-, politika- eta erlijio-historiaz liburua hasteko. 1875-76 urteetan argitaratu zen, hiru liburukitan. 1870ean bere katedrara itzuli zen Juan Valera erakunde publikoetako zuzendariari esker. 1874an Instrukzio Publikoaren ikuskatzaile Orokor izendatu zuten. 1876an Alfonso eta Gonzalo seme-alabak hil ziren. Madrileko Elkarte Geografikoan bazkide fundatzaile gisa parte hartzen du, baina bere osasuna oso makal dago eta medikuak neurrigabeko lana uzteko agindu dio; Madril utzi eta Kordoba, Malaga eta Sevillara joan zen. Otsailaren 17ko goizean hil zen eta Unibertsitate Hispalenseko kaperan lurperatu zuten. 

Gizon polifazetikoa izan zen (poeta nahiko kaskarra, hiru drama historiko idatzi zituen, itzultzailea), baina antzinako literatura hispanikoaren historialaria, artearen historialaria eta arkeologoa izateagatik izan zen ezagunago. Pintore amateurra ere izan zen.

*Espainiako literaturaren historia kritikoa* zazpi liburukitan argitaratuak (1861-1865), Espainian jaiotako autore latindarretatik Errege Katolikoen garairaino aztertzen zituen. Metodologia positibista bati jarraituz, datuak, dokumentuak eta testuak biltzen ditu, baita iritzi kritikoak ere. Marcelino Menéndez Pelayok erabili zuen batez ere. Sarrera batean idazten du Espainiako literatura-historia baten existentziari dagokionez hutsune nabarmena zuela hasi zuela lan hori, eta une hartan diziplina horren Europako korronte nagusiak laburbiltzen dituela.
thumb|Amador de los Ríos.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Obras digitalizadas de José Amador de los Ríos Biblioteca Nacional de España
*  El Colegio Imperial y el Instituto de San Isidro
*  Biografia
*  Historia crítica de la literatura española liburuaren V liburukia