open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Santa Eulalia eliza (Biotzari)

**Santa Eulalia eliza** Erromantzatuko Biotzari kontzejuan XII. mendeko kristiau eliza bat da, erromaniko estiloan.

## Eraikina 
XII. mendeko eraikuntza erromanikoa da, eta geroago kapera bana gehitu zitzaizkion gurutzaduraren atalaren eta arkupe baten parean. Estalkiak oso zaharberrituta daude, habeartearen bi ataletan kanoi erdiko gangak, ilargixkak dituztenak, iraultzen dira, eta kaperetan eta burualdean kanoi erdiko gangak. Berezitasun bat dute: burualdearen eremuak tenpluaren gainerako zatiak baino altuera txikiagoa du. Kanpoaldean, portada babesten du. Arku zorrotza eta bi arkibolta ditu, XVIII. mendeko arkupe barrokoa. Barrualdean, XVIII. mendeko lehen erdiko erretaula barrokoa dago, garai hartako iruditeria herrikoiarekin; festoiez apaindutako salomondar zutabeak ditu, eta teilatupea, estipitez estalitako hegalen artean.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Biotzari
* Erromantzatua

## Kanpo estekak
Garbikundeko Andre Mariaren eliza (Domeñu)

**Garbikundeko Andre Mariaren eliza** Erromantzatuko Domeñu kontzejuan XII. mendeko kristiau eliza bat da, gotiko estiloan.

## Eraikina 
1200. urtea inguruko eraikin protogotikoa, erretaula erromanista bat buru duela, Gaspar Ramos eskultorearen eta Joan Ereta mihiztatzailearen artean egina XVII. mendeko lehen hamarkadetan. Emandako trazak Kristoren Pasioaren eta Ama Birjinaren Bizitzaren eszena erlibarioak kokatzen ditu, kanon luzeko irudiekin. Beste pieza aipagarri bat Birjina eseriaren eta Haurraren tailu bat da, bere zorroztasun eta frontaltasunagatik XIII. mende hasierako Erromanikoaren barruan sartzen dena.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Domeñu
* Erromantzatua

## Kanpo estekak
Biotzariko zubia

**Biotzariko zubia** Erromantzatuko Biotzari kontzejuan Erdi Aroko harrizko zubi bat da, Zaraitzu ibaiaren gainean.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Biotzari
* Zaraitzu ibaia

## Kanpo estekak
San Saturnino eliza (Usun)

**San Saturnino eliza** Erromantzatuko Usun lekuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
Harrizko eraikuntza gotikoa da, habearte bakarrekoa eta hiru atal eta burualdea burualde zuzenekoa dituena. Estalkia kanoi-ganga zorrotzez estalita dago, nabean fajoiak dituela, eta kapera nagusian kanoi-gangaz, gainerakoak baino garaiera txikiagoan. Ezagutzen ez den datan, kapera bana gehitu ziren burualdearen aurreko zatian, barruko eta kanpoko kanoi-gangaz estaliak, eta duela urte batzuk zaharberritu ziren.

Epistolaren aldetik sartzen da, zirkuluerdiko arkuko atea du, arkibolta molduratuak eta tinpanorik gabeak. Barrualdean, erretaula nagusia, taila eta tamaina txikikoa (XVIII. mendekoa), sakonki eraldatu da eta iruditeria modernoa txertatu da.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Usun
* Erromantzatua

## Kanpo estekak
Jose Areso

**Jose Areso** (Biotzari, 1797 &ndash; Donapaleu, 1878ko irailaren 8) nafar apaiza, misiolaria eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Martin Areso eta Maria Francisca Iribarren Egearen semea zen, eta Erromantzatuko bere jaioterrian eman zuen haurtzaroa, lehen urteetatik apaizgoaren aldeko joera sentituz. Iberiar Penintsulako Gerran Iruñeko Apaizgaitegiaren bizitza bideraezin bihurtzen zuenez, latinaren eta gramatikaren lehen nozioak ondoko Aizpurgi herrian jaso zituen, non bere erretoreak, Pedro Martinek, etorkizuneko apaizgaientzako irakaspena zuen. 1815ean Apaizgaitegian sartu zen; eta sei urteko ikasketen ondoren Uriz eta Lassaga gotzainak apaiztu zuen. Bi urte geroago, Biotzariko Abad izendatu zuten, eta kargu horretan hilabete batzuk baino ez zituen egin; izan ere, 1823ko abuztuan Irunberriko parrokian sartu zen, parrokoak hala eskatuta, onuradun gisa. Bere destino berrian ere denbora gutxi eman zuen, 1825eko irailaren 13an, Erriberriko Frantziskotarrek erretiroa hartu ondoren, San Frantziskoren Ordenan sartzea erabaki baitzuen. Bertan, Frantziako Ordenaren zaharberritzaile, misiolari herrikoi, Lur Santuko komisario eta idazlea izan zen.

Bere misio herrikoiek oroitzapenak utzi zituzten Uxuen (1826 eta 1828), Erriberrin (1827) eta 1831n Otsagabian, Uztarrozen, Mendigorrian, Legardan eta Larragan. Lehen Karlistaldiak bertan behera utzi zituen misiolari jarduera horiek, eta Mendizabalen desamortizazioa 1836an, komentuak ixtea eragin zuena, tartean Erriberrikoa, behartua izan zen frai Josek bere bizitzari beste norabide bat emateko.

Iparraldera joan zen, eta han misiolari jarraitu zuen. Baiona hiria, 1837 eta 1840 artean, bere pastoral arduraren lekuko izan zen. 1843an, Pauen atzerriratu zen Severo Andriani Iruñeko gotzainak misio bat enkargatu zion Bordelen. Baionara itzuli zen, eta han prentsa liberalak bere predikuak erantzun zizkion, Pauen beste batzuk bezala, eta, aldi berean, agente politiko izateaz akusatu zuten, Frantziako agintariek berek arbuiatutako salaketa.

Areso Aitak Baionatik hurbil dagoen Donapaleuko komentuan eman zituen bere bizitzako azken urteak. Biotzariko kobazulo batean egindako egonaldiak ere gogoratzen dira, non penitentzia egiteko erretiratzen zen.

## Erreferentziak 
* 

## Kanpo estekak
George M. Dallas

**George Miffin Dallas** (Filadelfia, 1792ko uztailaren 10a - *ibidem*, 1864ko abenduaren 31) estatubatuar diplomazialari eta politikaria izan zen. Ameriketako Estatu Batuetako 11. presidenteordea izan zen 1845etik 1849ra.

Abokatu lanetan aritu zen, Albert Gallatinen idazkari pribatua izan zen eta Altxor Sailean lan egin zuen. Filadelfiako Alderdi Demokratikoko fakzio bateko buruzagia izan zen eta James Buchanan buru zuen fakzioko oposiziogilea. 1828 eta 1835 artean Filadelfiako alkatea izan zen. Senatari ere izan zen 1831 eta 1833 artean. 1837tik 1839ra Martin Van Burenek Errusian enbaxadore izendatu zuen.

Presidenteorde izateko hautagaia izan zen 1844ko hauteskundeetan, James K. Polk presidente izateko hautagaiarekin batera. Hedapenaren aldekoa izan zen, eta Estatubatuar-Mexikar Gerra ostean Mexiko osoa anexionatzearen aldekoa. Bere azken kargua Erresuma Batuan enbaxadore izan zen 1856tik 1861era.
María José Vázquez

**María José Vázquez** (Bartzelona) GIB/HIESaren ekintzailea. REDVIH - Red Comunitaria sobre el VIH del Estado español eta ICW - Nazioartean GIBarekin bizi diren Emakumeen Komunitatearen lehendakari ohia. Observatorio de Derechos Humanos y VIH/Sida Red 2002-eko kidea.

## Biografia 
1995ean bere diagnostikoaren berri izan zuen, GIB+, eta 1997tik aurrera GIB-a eta emakumea lotzen dituzten gaien gainean egin du lan. Bartzelonako Actúa elkarteko “El Salón” emakumeentzako espazio aitzindarian parte hartu zuen. Ondoren, Creación Positiva elkartea sortzen lagundu zuen, GIB-a genero ikuspegiarekin lantzen hasi zen elkarte aitzindaria. ICW - International Community of Women Living with HIV eta  REDVIH - Red Comunitaria sobre el VIH del Estado español-eko lehendakaria izan zen, 2002an Bartzelonako XIV Conferencia Internacional del Sida delakoaren aurretik jaiotako elkartea. Aipatutako biltzarrean “Mujeres Adelante” elkartearen eskutik parte hartu zuen, emakumeak eta GIBaren inguruan hitz egiteko espazio berezitua. Observatorio de Derechos Humanos y VIH/Sida Red 2002-eko kidea.

GIBarekin bizi diren emakumeen baldintzak generoari lotuta daudela eta gutxi aztertu direla salatu du ekintzaileak:Todos sabemos que hay que usar el preservativo para evitar la infección, pero cómo se negocia no es igual en hombres y mujeres. Eso las pone a ellas en una situación de riesgo, porque si no lo puedes negociar, no lo puedes usar, aunque sepas que hay que hacerlo. (María José Vázquez, El País, 2002-12-01)2009an *Sanar a través de nuestras historias: las mujeres construyen la memoria histórica del VIH* proiektua sortu zuen, Jenifer Johnson eta Margarita Maragallekin batera eta MAC Aids Fund-en babesarekin, erkidego desberdinetako 20 emakume positiboren istorioak batu zituen publikazioa. eta *Màcula.* *La vida en blanc* proiektu artistikoa.

## Lanak 
##### Liburu kolektiboak: 
* Sanar a través de nuestras historias: las mujeres construyen la memoria histórica del VIH (2019)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*«Sanar a través de nuestras historias: las mujeres construyen la memoria histórica del VIH”
*2002an Bartzelonako XIV Conferencia Internacional del Sida
Helen Wills

**Helen Newington Wills**, **Helen Wills Moody** eta **Helen Wills Roark** ezkonduen izenez ere ezaguna (Centerville, Kalifornia, 1905eko urriaren 6a - Carmel-by-the-Sea, Kalifornia, 1998ko urtarrilaren 1a) estatubatuar tenislaria izan zen.

Emakumezkoen tenisean lehen postuan egon zen bederatzi urtez (1927-33, 1935, 1938) eta Grand Slameko 31 txapelketa irabazi zituen. Gainera, urrezko bi domina irabazi zituen 1924ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Palmaresa 
### Roland Garros txapelketa 
* Emakumeen banakakoa: 1928, 1929, 1930, 1932
* Emakumeen bikotekoa: 1930, 1932
* Bikote mistoa: 1928, 1929, 1932
### Wimbledongo txapelketa 
* Emakumeen banakakoa: 1927, 1928, 1929, 1930, 1932, 1933, 1935, 1938
* Emakumeen bikotekoa: 1924, 1927, 1930
* Bikote mistoa: 1929
### AEBetako Irekia 
* Emakumeen banakakoa: 1923, 1924, 1925, 1927, 1927, 1929, 1931
* Emakumeen bikotekoa: 1922, 1924, 1925, 1928
* Bikote mistoa: 1924, 2928

### 1924ko Udako Olinpiar Jokoak 
* Tenisa
** Emakumeen banakakoa: Urrezko domina
** Emakumeen bikotekoa: Urrezko domina Hazel Wightmanekin batera

## Kanpo estekak
Edward Weston

**Edward Henry Weston** (Highland Park, Illinois, 1886ko martxoaren 24a - Carmel Highlands, Kalifornia, 1958ko urtarrilaren 1a) estatubatuar argazkilaria izan zen.

21 urterekin Chicagotik Kaliforniara joan zen. Han xehetasun handiz egindako argazkien aitzindari bihurtu zen. Paisaien, izadi hilen, biluzien, erretratuen, generoko eszenen eta parodien argazkiak egin zituen. Bere argazkirik ospetsuenak Kaliforniako Point Lobosen egin zituen zuhaitz eta harkaitzei buruzkoak dira.

## Iruditegia 

Edward B. Weston, M.D., by Edward Weston.jpg|Edward B. Weston, M.D., argakilariaren aita
Edward Weston portrait 1916 07.jpg
Edward Weston, Figure in the Nude, 1918.jpg
Epilogue - Edward Weston (1919).JPG|thumb|*Epilogoa* (1919) Margrethe Mather
Edward Weston, Armco Steel, Ohio, 1922, MoMA.jpg|*Armco Steel*, Ohio, 1922
Tina Modotti with her arms raised - Edward Weston restoration.jpg|*Tina Modotti with her arms raise*d, c. 1921
Edward Weston, Refracted Sunlight on Torso, 1922.jpg|*Refracted Sunlight on Torso*, 1922
Edward Weston, Nude, Mexico, 1925.jpg|Edward Weston, *Biluzia, Mexico*, 1925

## Kanpo estekak
Orbita polar

thumb|200x200px|Orbita polarra
**Orbita polar** Lurraren ekuatorearekiko 90°-ko inklinazioa duen orbitari deritzo; hala, orbita-eredu hori duen sateliteak bi poloen gainetik igaroko da bira bakoitzean. Orbita polarrean sateliteak jaurtitzeko, espazio-anezka handiagoa behar da karga erabilgarri jakin bat altitude jakin batean jaurtitzeko, orbita ia-ekuatoriala altitude berean egiteko baino, Lurraren errotazio-abiadura askoz gutxiago aprobetxatzen baita orbita lortzeko. Jaurtitzeko gunearen kokapenaren eta orbita polarraren inklinazioaren arabera, jaurtitzeko ibilgailuak 460 m/s Delta-*v* ere gal dezake, Lurraren behe-orbitara iristeko behar den Delta-*v*ren %5, gutxi gorabehera. Orbita polarrak Lurreko behe-orbiten azpimota bat dira, 200 eta 1.000 kilometro arteko altitudearekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Deabururen zubia

**Deabururen zubia** Urraul ibarreko Irunberri udalerrian Erdi Aroko harrizko zubi bat da, Irati ibaiaren gainean. Donejakue bidearen ondare kontsideratua dago.

## Deskribapena 
Arku bakarra eraikitzea, gaur egun eraitsita dagoena. Irati ibaia Irunberriko arroilaren irteeran zeharkatzen du. Arkuak 8 metroko argia du, ibaiaren ohiko mailatik 15 metrora. 2 m-ko zabalera du. Frantziarrek hondoratu zuten 1812an. Elezaharren arrazoia izan da.

## Kondaira 
Zubiaren sorrera azaltzeko erabiltzen den historiaren arabera, arroilaren alde batean jauregi batean, gizon bat bizi zen. Gizon honek arroilaren beste aldean zegoen iturri batengana ura hartzeko, zubi moduko bat behar zuen. Gau batean deabrua agertu eta apustu bat egin zuten, deabrua goizean goiz zubia bukatua bazeukan, gizonak bere arima emango zion bestela zubia gizonarentzat izango zen bakarrik. Deabruak ez zuen zubia bukatu goizerako eta zubia gizonarentzat geratu zen.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Irunberri
* Irati ibaia

## Kanpo estekak
Mari Carmen Martínez Chamorro

**Mari Carmen Martínez Chamorro** (León, 1969) Hematología eta Hemoterapian espezializatutako medikua, Madrileko Quironsalud Unibertsitate Ospitaleko Hematologia zerbitzuaren zuzendaria. FLL - Fundación Leucemia y Linfoma elkarteko lehendakari ordea. CAR-T terapian espezialista.

## Biografia 
Esteban Martínez Reñones medikuaren alaba, León-en jaio zen.

Valladolideko Unibertsitatean Medikuntza eta Kirurgian Lizentziatu eta Madrileko La Princesa Unibertsitate Ospitalean Hematologia eta Hemoterapiako formakuntza jaso zuen Fernández-Rañada doktorearen eskutik. Madrileko Unibertsitate Autonomoan Medikuntza eta Kirurgia eremuko doktoretza lortu zuen. Madrileko Europar Unibertsitean irakasten du eta hainbat elkarteren kidea da, besteak beste, Fundación Leucemia y Linfoma eta Asociación Española de Hematología y Hemoterapia, bertatik "Marcos Fernández" ikerketa bekak ematen dituen komitearen parte izan da.

1997tik 2007ra Madrileko Ruber Klinikako Hematologia Kliniko eta Transplante Hematopoyetiko unitatearen erantzulea izan zen, egun Madrileko Quironsalud Unibertsitate Ospitaleko Hematologia zerbitzuaren zuzendaria. CAR-T terapian berezitua, zelula tumoralak artatzeko tratamendua.

## Sariak eta Aitortzak 
* 2021ean Vanitatis-ek Espainiako 50 emakume mediku onenetarikoen zerrandan sartu zuen
* Aparteko Lizentziatura Saria
*Medikuntza eta Kirurgia Ikasketak amaitzeagatik hirugarren sari nazionala

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Minbizia

## Kanpo estekak 
* FLL - Fundación Leucemia y Linfoma
* SEHH - Sociedad Española de Hematologia y Hemoterapia
San Bizente eliza (Murillo)

**San Bizente eliza** Erromantzatuko Murillo Berroia lekuan XIII. mendeko kristiau eliza bat da, gotiko estiloan.

## Eraikina 
Eraikin gotikoa (XIII. mendea), harrizkoa, habearte bakarrekoa eta burualdea burualde zuzena duena. Estalkia kanoi-ganga zorrotza da, fajoien gainean. Ebanjelioaren aldean, kanoi zorrotzeko gangaz estalita dagoen kapera bat dago.

Sarrera epistolaren aldetik egiten da, arku zorrotzeko ate batekin, krismoiz apaindua kanpoko arkiboltan. Dorrea oinaldean dago, habeartearen lehen atalean.

Barruan, Sengarizko parrokiatik lekualdatutako erretaula barrokoa dago. XVII. mendeko lehen hereneko beste erretaula bat izan zuen, Irunberriko tailerrean egina, Joan Eretak egina, gaur egun oraindik ere gurutzerik ez dagoena. Birjinaren irudia gotikoa da.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Murillo Berroia
* Erromantzatua

## Kanpo estekak
Laura Muir

**Laura Muir** (1993ko maiatzaren 9a) eskoziar distantzia ertaineko eta luzeko korrikalaria da. 2020ko Tokioko Olinpiar Jokoetako zilarrezko domina lortu zuen 1500 metroko proban, aurretik zazpigarren postua lortu zuen 2016ko Rioko Olinpiar Jokoetan 1500 metroko finalean. Munduko Txapelketan 1500 metroko finalean hiru lehen postu ditu , 2015ean bosgarren sailkatu zen, 2017an laugarren (non seigarren izan zen 5000 metroko proban ere), eta 2019an bosgarren postua lortu zuen. 2018ko Munduko Pista Estaliko Txapelketako domina bi aldiz irabazi zuen, zilarra 1500 metrotan eta brontzea 3000 metrotan, 1500 metroko 2018ko Europako txapelduna eta lau aldiz Europako Indoor Txapelduna, 2017an eta 2019an 1500m/3000m probak irabaziz.

Muirrek 2016ko uztailean hautsi zuen lehen aldiz Britainia Handiko errekorra 1500 metrotan. 2021ean 3:54,50eko egungo errekorra ezarri zuen Tokioko Olinpiar Jokoetan, eta horrek munduko 15 onenen artean kokatzen du. Gainera, 1000 metroko eta 3000 metroko europar errekorra hautsi zuen 2017an, eta Eskoziako errekorra hautsi zuen 800 metroetan 1:56,73rekin 2021ean. 4:18.03ko denborarik onena milan, munduko 20 onenen artean sartu zen denbora horrekin. Muir 1500 metroko Diamante Ligako irabazlea da bi alditan.
## Nazioarteko emaitzak 
ezkerrera|thumb| Muir (eskuinean) 2017ko Munduko Txapelketako 1500 metroko finalean
[thumb| Muir [Glasgow|Glasgowko 2019ko Barneko Europako Txapelketan]]
### Zirkuituko garaipenak eta tituluak 
* Diamante Ligako irabazlea (1500 m): 2016
* Diamante Ligako txapelduna (1500 m): 2018
** 2015 (1) (1500 m): Osloko Bislett Jokoak
** 2016 (2) (1500 m): London Anniversary Games, Parisko Topaketa
** 2018 [2]; (1) (1000 m): Birmingham Britainia Handiko Sari Nagusia ; (1) (1500 m): Bruselako Memorial Van Damme
** 2019 (2) (1500 m): Stockholm Bauhaus-Galan, Londresko Urteurrena
** 2020 (1) (1500 m): Stockholm Bauhaus-Galan
** 2021 [2]; (1) (1500 m): Gateshead Britainia Handiko Sari Nagusia ; (1) (800 m) Monaco Herculis

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dalilah Muhammad

**Dalilah Muhammad** (1990eko otsailaren 7a) atleta estatubatuarra da eta 400 metro hesietan dago espezializatuta. 2016ko Rioko Olinpiar Jokoetako txapelduna eta 2020ko Tokioko Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina lortu zuen, 2019ko Munduko Txapelketan urrezko domina lortu zuen, lehen munduko errekorra ezarriz 52,16 segundoko denborarekin. Muhammad historiako 400 m hesietako bigarren emakumezkoada, Sally Gunnell-en atzetik, munduko txapelketa eta Olinpiar Jokoak irabazi dituena eta munduko errekorra hautsi duena. 2019an, 4×400 metroko erreleboan urrezko domina, 2013 eta 2017ko Munduko Txapelketan zilarrezko dominak irabazi zituen.

Muhammad 400 m hesiak irabazi zituen 2007ko Gazteen Munduko Txapelketan, eta 2. postuan sailkatu zen 2009ko Panamerikar Junior Txapelketan. 2013, 2016 eta 2017ko Estatu Batuetako txapeldun nazionala eta bi aldiz Diamond Leagueko txapelduna ere izan zen. 51.58ko marka pertsonalarekin, 400 m hesietan garai guztietako bigarren emakume azkarrena da.

## Nazioarteko emaitzak 
### Marka pertsonalak 
### 400 m hesietako zirkuituko garaipenak eta tituluak 
* Diamante Ligako irabazlea (2): 2017,  2018 
** 2016 (2): Londres, Lausana
** 2017 (1): Brusela
** 2018 (3): Shanghai, Oslo, Zurich
** 2019 (2): Doha, Erroma
** 2021 (1): Eugene, EDO Prefontaine Classic (  )

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
J. Paul Getty Museoa

**J. Paul Getty Museoa**  (ingelesez, *J. Paul Getty Museum*) Kaliforniako  (AEB) estatuko arte museo bat da. Jatorri pribatukoa da eta bi egoitza ditu:

* Los Angelesko Getty Center
* Malibuko Getty Villa

Antzinatetik XX. mendera arteko artea du eta urtero 1.300.000 bisitari inguru jasotzen ditu. Beraz, Estatu Batuetako museorik bisitatuenetako bat da.

## Historia 
1974an, J. Paul Getty petrolio-industriaren magnateak jauregi galanta ireki zuen museo gisa Pacific Palisades-en, Malibutik gertu. Eraikin hau antzinako Herkulanoko (Vesuvio sumendiaren erupzio batek suntsitu zuen Erromatar Inperioko herria) Papiroen Villaren errekreazioa zen.

1997an J. Paul Getty Museoak bere kokapena aldatu zuen egungora, Brentwood (Los Angeles) eremuan eraikitako Getty Center-era, mila milioi dolarren kostuarekin. Pacific Palisadesko museoa greziar eta erromatar artearen bildumetarako gorde zen, eta Getty Villa izena hartu zuen. 2006an berritu zuten. Getty Zentroak gainerako bildumak biltzen ditu, baita ikerketa zentroak, hitzaldi-aretoa eta J. Paul Getty Trust-en egoitza administratiboa, museoa eta beste jarduera batzuk kudeatzen dituen patronatu edo fundazioa (hainbat herrialdetako ikerketa eta zaharberritze lanak barne).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Museoaren webgune ofiziala
Australian Broadcasting Corporation

**Australian Broadcasting Corporation** edo **ABC** Australiako irrati-telebista publiko korporazio bat da. 1932an eratu zen, irrati publiko emisioak 1923an hasita zeudelarik; telebista emisioak 1956an hasiko ziren. Bost telebista-kate (ABC TV, ABC TV Plus, ABC Me, ABC Kids eta ABC News) eta hainbat irrati-kate (besteak beste lau kate nazional, 54 tokiko kate, eta nazioarteko kate bat) igortzen ditu. 

Australiako irrati-telebista publiko estatusa Special Broadcasting Service-ekin partekatzen du. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  ABCren webgunea
Nora Salbotx

**Nora Salbotx Alegria** (Iruñea, Nafarroa, 1973ko uztailaren 10a) nafar irakaslea eta idazlea da.
thumb|180px|Amaiurko eskola
[thumb|180px|Nora Salbotx [Durangoko Azoka|Durangoko Azokan, 2024]]
## Biografia 
Magisteritzan eta Psikopedagogian graduduna da. Halaber, Hezkuntza eta Komunikazioan graduondoko-ikasketak ditu. Mondragon Unibertsitateko eta Nafarroako Unibertsitate Publikoko irakasle ohia, gaur egun Amaiurko eskolako zuzendaria eta maistra da. LAB sindikatuko ordezkari aritu izan da.

2021eko *Covid-19aren liburu zuria* idatzi zuen lantaldean parte hartu zuen. 

Hezkuntza publikoa, burujabe eta feminista defendatzen du.

## Bideoak 
* *Hik Hasi: COVID-19-aren ondorengo eskola pentsatzen.*

* *Katakrak: IRAKASKUNTZA COVID19aren PARADIGMAN.*

* *Hezkuntza Librezale: Burujabetza teknologikorako hezkuntza irudikatzen.*

* *EHbildu: udaletik, eskolatik, herrigintzatik, ... herri hezitzaileak sortzen.*

* Oinherri:Pandemia osteko herri hezitzaileak.

* Iratzar-Txalaparta: Askatu edo moztu. Euskal hezkuntzagintzaren erronka zahar eta berriak.

* Iparra-Hegoa:Hezkuntza arauak Euskal Herrian.

* Iratzar kafeak - Hezkuntzaren harian: hegiak eta egiak.

* Ttap aldizkaria: Haurra subjektu politikotzat hartu behar dugu.

* Katakrak: Desigualdad escolar - 3 - D eredua, lorpenak eta erronkak.

## Artikuluak 
* Oiherri-Herri Hezitzailea: *Komunikazio gerrillaren aldeko manifestu posibleetako bat*.

* Gurasoeus: *Amatasun Gentrifikatuak.*
* Gurasoeus: *Don’t look up...ezta beheiti ere*! 
* Gurasoeus: *Only adults; ez-leku horiek*  

* Eusko Ikaskuntza: *Urteko galdera 20-21.*

* Galde: *Hitza hartzeko tenorea.*

* Gara: *Fite (29 urte barru), hezkuntzaren partida gaur delarik.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Nora Salbotx Twitter
* Eusko Ikaskuntzako Solasaldiak: Nora Salbotx / Hur Gorostiaga 05 (Bideoa, 2020)
* Plaza Hutsa-Hezkuntza (Bideoa, 2021)
* Elkarrizketa: *Dena berdin azaltzen saiatzen gara, gure gorputzak, bizipenak, ezberdinak izanda ere* Argia, 2023.10.15
Irunberriko monasterioa

**Irunberriko monasterioa** edo *Santa Magdalenako monasterioa* Nafarroa Garaiko Urraul ibarreko Irunberri udalerrian dagoen monasterio zahar bat da. 

## Historia 
XVI. mendearen amaieran eraiki zuten eta 1991ra arte mojek hartu zuten. Eliza XVII. mendekoa da, eta gurutze latindar formako oinplanoa du, nabean sei atal eta gurutzaduraren erdian kupula dituela. Kanpoaldean, portada zaharra nabarmentzen da. Zutabeek horma-hobia duen frontoi bat eusten dute, Santa Maria Magdalenaren irudia duena.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Irunberri

## Kanpo estekak
Lisabeko monasterioa

**Lisabeko monasterioa** edo *Santa Mariako eta San Saturninoko monasterioa* Nafarroa Garaiko Urraul ibarreko Irunberri udalerrian dagoen monasterio zahar bat da. 

## Historia 
X. mendean Santa Maria eta San Saturninori eskainitako monasterio bat zegoen, 1042an Gartzia IV.a Santxitz Leireko abadiari dohaintzan emandakoa, San Babil, Adantsako Santa Eugenia, Ugarrako Santa Maria, San Tirso, San Juan Aizpurgin gainean eta Zerenkanogoitiko beste eliza batekin batera. Hala Antso V.a Ramiritz erregeak nola Raimundo Leireko abade 1084an abantaila batzuk eskaini zizkieten bertako zitalei inguruko belardi edo pauleetan mahastiak ustiatzeko; hala ere, Irunberri hiribilduak jatorrizko herriguneko populazioa bereganatuko zuen. Bertan, 1450ean, Santa Magdalenaren izenpean, San Kristobal moja beneditarren monasterioa ezarri zen, Leiretik gertu, eta, ondoren, 1576an Irunberrikora lekualdatu zen. 1847an ermita bakarrik geratzen zen bertan.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Irunberri

## Kanpo estekak
Irunberriko udaletxea

**Irunberriko udaletxea** Irunberri nafar udalerriko udaletxea da.

Irunberriko Udalaren egoitza da eta Karrika Nagusian kokatuta da.

## Eraikina 
XV. mendearen amaieran eraikia, adreiluzko, harlangaitzezko eta harlanduzko materialak nahastuz egina. 1870 inguruan izandako sute baten ondorioz altxatu zuten. Karrika Nagusian dago, enparantzatik gertu. Bi solairu ditu, adreiluzko arkupea beheko solairuan, hiru arku eta paramentu zarpiatuz osatua. Berriki hobekuntza-lanak egin dira 12,9 milioiko aurrekontuarekin, Nafarroako Gobernuaren laguntzarekin finantzatuta. Udala alkateak eta zortzi zinegotzik zuzentzen dute.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Irunberri

## Kanpo estekak
Antillon etxea

**Antillon etxea** Nafarroa Garaiko Urraul ibarreko Irunberri udalerrian Erdi Aroko oinetxe jauregi bat da.

## Eraikina 
XVIII. mendeko jauregi barrokoa, baoak markoztatuz eta balkoiak saretuz egindako materialen konbinazio ugariko fatxada duena. XVIII. mendeko azken hereneko alabastro errokokozko armarria du.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Irunberri

## Kanpo estekak
Trinitateko baseliza (Irunberri)

**Trinitateko baseliza** Nafarroa Garaiko Urraul ibarreko Irunberri udalerrian Erdi Aroko kristiau baseliza bat da.

Leireko mendilerroaren hegoaldean, Harriaren eta San Adrianen labarretan, eta Irunberriko arroilaren gainean dago, XVI. mendean dokumentatuta. 1875ean tropa liberalen eta karlisten arteko bataila gertatu zen.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Irunberri

## Kanpo estekak
SIDALAVA Sariak

**SIDALAVA Sariak** HIESaren Aurkako Nazioarteko Egunaren harira SIDALAVA elkarteak ematen dituen sariak dira. 

## Saridunak 
Saridunen zerrenda:

* 2013an (4. Edizioa) SIDALAVA elkarteko hiru boluntarioei
* 2014an (5. Edizioa)
* 2015an (6. Edizioa)
* 2016an (7. Edizioa) Gasteizko Udalari, Gorka Urtanek jasoa
* 2017an (8. Edizioa)
* 2018an (9. Edizioa)
* 2019an (10. Edizioa) Pilar Ruiz de Larrea eta Naiara López de Munain kazetariak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* SIDALAVA - WEB
Munduko zazpi mirari naturalak

eskuinera|thumb|500x500px| Munduko zazpi mirari naturaletako bat duten herrialdeak.
**Munduko zazpi mirari naturalak** «mundu modernoko zazpi mirari berrien» zerrendan inspiratutako nazioarteko lehiaketa izan zen. Ekimena Bernard Weber suitzarraren eskutik etorri zen, New Open World Corporation (NOWC) erakundearen sortzailea, hasierako ekitaldiaren antolatzailea.

Proiektuak, hasierako fasean, guztira 454 izan zituen izendatua; ondoren, bigarren fase bat burutu zen eta bertan 261 hautagaik txanda gainditu zuten; horietatik 77 geratu ziren  horien artean aditu-epaimahai batek lehiaketaren azken fasean parte hartu zuten 28 finalistak aukeratu zituen. 

28 finalista horiek new7wonders.com markaren jabea den webguneak kontrolatutako bozketa irekira aurkeztu ziren, non baldintzak zehaztu eta argitaratu ziren eta kontsultaren bilakaera erakutsi zen. Azkenik, 2011ko azaroaren 11n, gehien bozkatu zituzten 14ak ezagutarazi zituzten, eta ordu batzuk beranduago «munduko zazpi mirari naturalak», behin-behinean aukeratuak. 7ak, azkenik, Puerto Princesa lurpeko ibaia, Jeju uhartea, Iguazuko ur-jauziak, Amazonia, Komodoko Parke Nazionala, Ha-Long badia eta Table Mountain izan ziren.  

## Zazpi mirari naturalak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* N7W lehiaketaren webgune ofiziala
Lolo Ferrari

**Ève Vallois**, ezagunagoa **Lolo Ferrari** izen artistikoaz, (Clermont-Ferrand, Frantzia, 1963ko otsailaren 9a - Grasse, Frantzia, 2000ko martxoaren 5a) frantziar dantzaria, abeslaria eta aktore pornografikoa izan zen.

## Filmografia 
**Le King de ces Dames* (1995)
**Big DD* (1996)
**Camping Cosmos* (1996)
**Double Airbags* (1996)
**Planet Boobs* (1996)
**Lolo Ferrari Special – The Biggest Tits in the World* (1997)
**Mega Tits 6* (1998)
*''Quasimodo d'El Paris* (1999)
**Der Generalmanager oder How To Sell A Tit Wonder'' (Steffen Jürgensek zuzendutako dokumentala) (2006)

## Kanpo estekak
Harriaren eta San Adrianen labarrak

**Harriaren eta San Adrianen labarrak** Nafarroa Garaiko Zangozerria eskualdean kokatutako labarrak daude, Leireko mendilerroaren lehengo mendiak mendebaldetik. Irunberri eta Ledea herrien artean dago, 2,90 kilometroko luzerarekin eta 2,55 kilometro koadroko azalerarekin. Zatirik sakonenetan, 75 metroko aldea dago mendiaren mailaren eta gailurrik altuenen artean.

Natura 2000 sarekoa da, Natura Erreserba gisa.

## Ezaugarriak 
Bere fauna-interesa Iberiar Penintsulako eremutik haratago doa, Europako sai arrearen ugalketa-gune nagusietako bat baita (477 bikote) eta sai zuriko 16 lurralde, belatz handiaren 5 bikote. Harrapari harkaiztarren komunitatea belatz erromesek, arrano beltzak eta ugatzek osatzen dute, azken hori ugaltzeko lurralde batekin. Bertan, sai zurien etzaleku garrantzitsu bat eta miru gorriko beste bat daude.

Hemen, espezie oso delikatuak berriz sartzen saiatzen dira, hala nola aztore-arranoa. Espezie horrek noizbehinka bisitak egiten ditu harkaitzetara, eta oraintsu arte habia egin du, eta berriro sartzen ari da.

Eremu ilunetan ezkiak, amildegiko baso mistoak, lizarrak, astigarrak, hurritzak, sahatsak, zumarrak, pagoak, hainbat motatako haritzak eta pinu gorriko pinudi naturalizatuak hazten dira, eta horien artean goroldio oso arraroa bizi da, buxbaumia viridis. Mendi-hegal eguzkitsuek, ordea, gorosti, erkametz, oihanpe eta ipuruz tindatzen dute beren paisaia: sabina, abaritza, ipar-ipurua.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Irunberriko arroila
* Leireko mendilerroa

## Kanpo estekak
Xabier Ortiz de Luzuriaga

**Xabier Ortiz de Luzuriaga** (Legazpi, 1984 &ndash; 2004ko maiatzaren 27a) mendi bizikletako txirrindularia izan zen. Auto istripu baten hil zen, 2004an. Euskadiko txapelduna izatera ailegatu zen baina goiz erretiratu zen. Bere lagunek mendi bizikletako lasterketa bat egiten dute bere omenean, urtero. Lasterketa, Xabier Ortiz de Luzuriaga BTT izena dauka.

## Palmaresa 
### 2001 
* 2. Arabako challengea
* 5. Hego Euskal Herriko Kopa.

### 2002 
* Euskadiko mendi bizikletako Txapelduna.
* 4. Open Diario de Navarrako sailkapen nagusian.
* Lizarra Klasikoa.
* 2. Julian Sport Sarian.
* 2. Bicihobby Sarian.
* 2. Lukin Sarian.

## Kanpo estekak
Miranda (Erromantzatua)

**Miranda** Erromantzatua ibarreko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Zangozerria eskualdean. Gaur egun Irunberri udalerrian dago, lur-zerrenda hori bi udalerrien artean trukatu baitzen.

1514n jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Irunberriko Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *mirandarrak* ziren.

## Izena 
*Miranda* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Miranda* (1694)
* *Miranda* (1721)
* *Miranda* (1860)
* *Miranda* (1905)
* *Miranda* (1996)
* *Mirande* (2000)

## Geografia 
Miranda Irunberri udalerrian zegoen historiki, baina Erromantzatua ibarran geografiki.

### Inguru naturala eta kokapena 
Erromantzatua Zangozako merindadeko udalerria da eta Nafarroako hiriburutik 46 kilometrora dago. Udaletxea Domeñun dago. Erliebe handiko ibarra da. Mendebaldeko tarteak lautada bat osatzen du, Longida, Urraulbeiti eta Urraulgoiti ibarretatik jarraitzen duena, nahiz eta azken kasu horretan Ugarrongo arroilak eten egiten duen.

### Klima 
Erromantzatuko klima azpimediterraneoa da, eta urteko batez besteko tenperatura 12,5&nbsp;°C ingurukoa da. Urteroko egun euritsuak 100 inguru dira, eta jausitako prezipitazioa 850mm-koa.

Basoa nahiko urria da, eta zuhaitz gehienak pinuak dira, Austriatik birlandaturiko zuhaitzak. Horrez gain, ameztiak eta zumeak ageri dira ibarreko gunerik lehor eta eguzkitsuenetan.

#### Estazio meteorologikoak 
Erromantzatuan ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Urraulbeiti pareko udalerrian, estazio bat dagoen Artieda kontzejuan, itsasoaren mailatik 456 metrora, Nafarroako Gobernuak 1954an jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erromantzatua
* Zangozerria
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Patti Page

**Patti Page**, **Clara Anne Fowler** jaioa (Claremore, Oklahoma, 1927ko azaroaren 8a - Encinitas, Kalifornia, 2013ko urtarrilaren 1a) estatubatuar abeslari eta aktorea izan zen.

Pop eta country musikako abeslaria izan zen,  ezagunena 1950eko hamarkadan; 100 milioi disko baino gehiago saldu zituen sei hamarkadako ibilbidean. Filmetan eta telebistako saioetan ere parte hartu zuen.

## Filmografia 
* *Elmer Gantry* (1960), Sister Rachel
* *Dondi* (1961), Liz
* *Blue Hawaii* (1961), Emakumea kanoan hoteletik gertu (kredituetan agertu barik)
* ''Boys' Night Out* (1962), Joanne McIllenny
* 2004: *The Patti Page Video Songbook*
* 2004: *Patti Page – Sings the Hits*
* 2005: * In Concert Series: Patti Page*

## Telebista 
* *Patti Page's Music Hall* CBS 1952-1953
* *The Patti Page Show* 1955–56
* *The Big Record Show* CBS 1957-1958
* *The Patti Page Oldsmobile Show* ABC 1958-1959
* *What's My Line?* (CBS, 1957ko irailaren 23a) 
* Appointment with Adventure* ("Paris Venture", CBS, 1956ko otsailaren 26a)
**The United States Steel Hour* ("Upbeat", CBS, 1957)
Yellowstone (ibaia)

**Yellowstone ibaia** Mendi Haritsuetan (AEB) jaiotzen den Missouri ibaiko ibaiadarra da, izen bereko parkearen eremuan. 1.080 km luze da. Montanako eta Wyomineko mendebaldeko zatia drainatzen du.

Ibaia bakarra AEBetako 48 estatu jarraietan (Alaska eta Hawai salbu alegia) ez dagoena bere bidean inon egokitua.

Inguruko amerindiarren hizkuntzetan *Wapiti oreinen ibaia* izenarekin ezagutua zen tradizionalki. Lehen kolonizatzailea ibaia deskribatzen Lewis eta Clark espediziokoak izan ziren 1806. urtean.

## Ur-jauziak 
Ibaiak Yellowstone aintzira uzten duenean, bi ur-jauzi ditu, Yelloswstoneko ur-jauziak, Upper Falls edo Goiko ur-jauzia lehenbizi (33 metrokoa), eta handiagoa gero, Lower Falls edo Beheko ur-jauzia (94 metro); ondoren arroila handi batean barneratzen da ibaia, Yellowstoneko Kanoi Handia edo *Grand Canyon of the Yellowstone* delakoa. Eta arroila hori uztean, beste ur-jauzi nabarmen bat dago, Tower Falls delakoa (40 metrokoa).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yellowstone (argipena)

**Yellowstone** izenak hainbat adiera du:

* **Yellowstone Parke Nazionala** AEBetan, eta geografikoki horrekin lotuta:
**Yellowstone konderria (Montana)
**Yellowstone aintzira
**Yellowstone ibaia
**Yellowstone ur-jauziak
**Yellowstoneko Kanoi Handia
**Yellowstoneko galdara, sumendi erraldoia.
**West Yellowstone, Montanako herri bat.

Gainerakoak:

* Yellowstone (telesaila) (2018-2021).
Yellowstone (telesaila)

***Yellowstone*** Taylor Sheridanek eta John Linsonek sortutako drama telesail estatubatuarra da, eta 2018ko ekainaren 20an estreinatu zen Paramount Network telebista katean. Protagonista nagusiak dira Kevin Costner (ekoizle exekutiboa ere bada), Wes Bentley, Kelly Reilly, Luke Grimes, Cole Hauser, Dave Annable eta Gil Birmingham dira. 

## Sinopsia 
Telesailak ganadu-arrantxo handi bateko familia deskribatzen du: eta familia horren interesak nola nahasten diren inguruan dituen, amerindiar erreserba batekin, lur-garatzaileekin eta beste enpresa interes batzuekin, eta Yellowstone parke nazionalarekin, politikak eta indarkeriak nahasten duen harreman zail bat.

## Aktoreak 
* Kevin Costner: John Dutton
* Luke Grimes : Kayce Dutton
* Kelly Reilly : Beth Dutton
* Wes Bentley : Jamie Dutton
* Cole Hauser : Rip Wheeler
* Kelsey Asbille : Monica Dutton
* Brecken Merrill : Tate Dutton
* Jefferson White : Jimmy Hurdstrom
* Gil Birmingham : Thomas Rainwater
* Denim Richards : Colby
* Forrie J. Smith : Lloyd
* Ian Bohen : Ryan
* Ryan Bingham : Walker
* Finn Little : Carter
* Wendy Moniz : Lynelle Perry
* Jennifer Landon : Teeter
* Kathryn Kelly : Emily
* Moses Brings Plenty : Mo 

## Kanpo estekak
Aspa marginata

***Aspa marginata*** itsas barraskilo espezie bat da, Bursidae familiako itsas moluskua..

## Merkantziaren izendapena 
*Aspa marginata*ren oskolak 20-40 milimetrokoak izan daitezke. Maskorrak oso lodiak dira, beix kolorekoak, gainazal leuna dute, sifoi-kanal sakona eta punta motza.

## Banaketa 
Mendebaldeko Afrikan, Senegalen eta Kanarietan aurki daitezke.

## Alderdi kulturalak 
Maskor fosilizatuak gizakiek eta neandertalek erabili dituzte apaingarri gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Toribio Garate

**Toribio Garate Zenarruzabeitia** (Ermua, Bizkaia, 1895ko apirilaren 27a –?) esku-huskako eta palazko euskal pilotaria izan zen, atzelari gisa jokatutakoa eta *Kantabria II.* bezala ezagutua.

## Bizitza 
Ermuko Artekalen jaio zen Jose Niceto eta Victoria Antonio senar-emazte ermuarren seme hau. Bera baino 11 urte zaharragoa zen anaia Bernardoren pausoak jarraituta, esku-huskako pilotan aritu zuen lehendabizi, palara pasatuz gerora. 

Bilboko Euskalduna pilotalekuan egin zuen debuta: 1912ko maiatzaren 11an, Otxoa lagun, Orobio eta Oñateri irabazi zien. Ermuko pilota eskolatik irtendako pilotari atzelari hau, Bilbon urte batzuk egin ostean, Madrilgo Zentral frontoira abiatu zen, 1917 urtean berriro itzultzeko Bilbora. 

Bartzelonako Principal Palace pilotalekuan jokatu zuen eta1922an Habanara joan zen, Palacio de las Luces frontoian arituz urte horretako otsailetik urrira. Handik bueltan Madrilera joan zen beste behin, bertako Jai-Alai pilotalekuan arituz aurrerantzean. Neguan frontoi madrildarreko pilotari koadroan jokatzen zuen eta udan Donostiako Modernoan. Honetan jokatu zuen hain juxtu bere azken partida, 1927ko apirilaren 23an Solozabalekin bikote, 46-50 galduz Gallarta III eta Pedro Agirreren kontra. 
thumb|Kantabria zeharbidea Ermuan, goitizen bereko anaia pilotarien omenez.

## Omenaldiak 
* 1927an erretiratu eta handik egun batzuetara Donostiako Moderno frontoiko kide pilotarien omenaldia jaso zuen
* bere sendiak tailerra izandako Ermuko plaza ondoko kale txikiari, bertako Udalak Kantabria Zeharbidea izena jarri zion, bere eta Bernardo anaiaren omenez

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santi Barranco

**Santiago "Santi" Barranco Medina** (Amurrio,  errepide eta mendi bizikletako txirrindulari ohia da. Bere ibilbidea mendiko bizikletan hasi zen.  Jubeniletako bigarren urtean, errepidera pasatu zen Ruta de Europa taldearekin.  23 urte azpiko kategorian berriz Olarra-Ercoreca taldean ibili zen eta azkenik, Eliteko lehen urtean (2002an) Saunier Duvalekin amaitu zituen errepideko bere urteak.  

Errepidea utzi eta berriro mendiko bizikletara pasatu zen 2003. urtean. Lehendabizi sortu berria zen Bikezona taldean eta 2005ean berriz, Seguros Bilbao taldearen sorrerarekin, berak hartu zuen bertako BTT modalitateko ardura. Hasiera batean txirrindulari gisa hasi zen beste hainbat kiderekin batera, eta pixkanaka taldean beste ardura batzuk hartzen hasi zen, 2011. urtean taldeko zuzendari bihurtu zen arte.

Seguros Bilbao taldeak 2016an egin zuen bere azken denboraldia baina bertatik, UCIko probetan pelotoian ikusi izan ditugun txirrindulari ugari atera dira. Izagirre anaiak, Omar Fraile, Jonathan Castroviejo eta Beñat Intxausti, besteak beste.

Urte gutxi batzuk egon zen txirrindularitza mundutik kanpo, BURGOS BH taldeak deitu zion arte. Haiekin mekanikari eta zuzendari lanak egin zituen, Espainiako Itzulian eta beste hainbat lasterketetan 2017tik 2023 arte. Urte hauetan, GELA PEDAGOGIKOan ere egon zen bertako neska taldean  laguntzen eta ARABAY talde mallorkarrarekin ere hainbat karrera egin zituen zuzendari gisa.

2024. urtean, EUSKALTEL EUSKADIko kirol zuzendari lanetan hasi da. 

## Palmaresa 
**1998**
* 8. Espainiako Txapelketan (Candanchu).
*1. Open La Rioja
*1. Open Euskadi Sub23 (Amurrio)
*1. Open Cantabria (Castro Urdiales)

**1999**
* 1. Euskadiko Txapelketa (Sub23)

**2000**
* 2. Antzuola Sarian

**2001**
* 1. Cos (Cantabria)
* 5. Gorla (Bergara)

**2003**
* 1. Euskadiko Open-a.
* 1. Orkoien
*3. Bovedan.

**2004**
* 2. Espainiako txapelketan - Team Relay proban (Euskadiko selekzioarekin)
* 2. Open Euskadi (Labastida)

**2005**
* 2. Izkue.
* 1. Euskadiko Txapelketa (Funes) 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Katalina Valoiskoa

**Katalina Valoiskoa** (Paris, 1401ko urriaren 27a - Londres, 1437ko urtarrilaren 3a) Ingalaterrako erregina ezkontidea izan zen 1420tik 1422ra.

Karlos VI.a Frantziakoa eta Elisabet Bavariakoaren alaba izan zen. 1420ean Henrike V.a Ingalaterrakoa erregearekin ezkondu zen. Hurrengo urteko abenduan Henrike VI.a Ingalaterrakoa jaio zen.

Katalina 1422an alargundu zen eta ondoren maitasun-harremanak izan zituen Owen Tudor galestarrarekin. Hortik sortu zen Tudor etxea.
Calisto Tanzi

**Calisto Tanzi** (Collecchio, 1938ko azaroaren 17a &ndash; Parma, 2022ko urtarrilaren 1a) italiar negozio-gizona izan zen, berak sortutako Parmalat enpresa italiarraren zortziehun milioi euro bidegabe erabiltzeagatik ezaguna. Tanzi izan zen Parmalaten sortzailea eta haren zuzendari exekutiboa.

Tanzik Parmalat sortu zuen 1961ean, unibertsitatea utzi ondoren. Parmalat 2003. urtean eraitsi zen 14 mila milioi euroko zuloarekin bere kontuetan, Europako porrot-kasurik handiena bezala ezagutzen dena.

## Epaiketak eta kartzelaratzea 
### Parmalateko iruzurra 
2008ko abenduan, Milango Auzitegi batek 10 urteko kartzela-zigorra ezarri zion Tanziri iruzurragatik. Tanzik apelatu egin zuen epaia, baina apelazio-auzitegiak berretsi egin zuen 2010eko maiatzean. *La Corte di Cassazione*k Tanziren  kondena 8 urte eta hilabetera murriztu zuen, eta, ondoren, 2011ko maiatzaren 5ean espetxeratu zuten.

### Parmalaten porrota 
2010eko abenduaren 9an, Parmako gorteak iruzurrezko porrotaren eta elkarte kriminalaren errudun aurkitu zuen Tanzi, eta 18 urteko kartzela-zigorra ezarri zion. Tanzik epaia apelatu zuen eta apelazio-epaiketa 2011ko abenduan hasi zen Bolognan.

### Parmatour-eko porrota 
2011ko abenduaren 20an, Tanzi beste 9 urterekin eta bi hilabeterekin kondenatu zuten, Parmatourren bankarrotak eraginda.

## Artelanak konfiskatzea 
2001ean, Forbes-en arabera, mila milioi inguru dolarreko dirutza garbia zuen. 2009ko abenduan, Italiako agintariek jakinarazi zuten Tanziren 19 artelan konfiskatu zituztela, eta beren lagunen etxeetan ezkutatu zituztela. Artelanak 100 milioi euro baino gehiago balio zutela ebatzi zen, tartean Picasso, Monet eta Van Gogh-en pinturak eta marrazkiak zituen. Tanzik ukatu egin zuen ezkutuan zegoen edozein artelanen jabe izatea. Parmako fiskal Gerardo Laguardiak esan zuen ofizialek berehala jokatu zutela pinturak konfiskatzeko, salgai jarri zituztela jakin ondoren. Agintariek esan zuten Stefano Strini, Tanziren suhia, artelanen ustezko erabilerak ikertzen ari zela.

## Ohoreak 
Tanzi *Cavaliere del Lavoro* izendatu zuten 1984an, eta Cavaliere di *Gran Croce Ordine*, berriz, Repubblica Italiarraren Meritoari (Ordenaren Gurutze Handiko zalduna Italiako Errepublikan) 1999an. Nolanahi ere, bi ohoreak kendu egin zituen Giorgio Napolitano presidenteak Parmalat kasuaren ondorioz - oraindik ere porrotarengatiko behin betiko kondena baino lehen -.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aberri Handia

**Aberri Handia** (, , ) Hispanoamerikako herriek, eta hedaduraz baita Latinoamerikako eta Karibeko herriek ere, partekatzen duten aberriari deritzo.

## Terminoa 
José Gervasio Artigas platatar politikariak eta militarrak zerabilen terminoa izan arren, Manuel Baldomero Ugarte argentinar idazleak eta politikariak zabaldu zuen *La patria grande* izenburuko liburuan, zeinean Hispanoamerikako herrialdeetan zehar Hispanoamerikaren batasunaren alde eman zituen diskurtsoak bildu zituen.

## Iruditegia 

Fitxategi:Hispanic America (orthographic projection).svg|thumb|250px|Hispanoamerikaren mapa
Fitxategi:Países de Iberoamérica.png|thumb|250px|Iberoamerikaren mapa

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bolibarianismo
* Bolibartar herrialdeak
* Latinoamerikar Batasuna

## Kanpo estekak
Paulo Garaialde

**Paulo Garaialde** Jauregizabal (Orendain, Gipuzkoa, 1922ko urtarrilaren 1a - Berastegi, 1982ko urtarrilaren 2a), taxilari eta EAJren zale gipuzkoarra zen. Triple A eskuineko erakunde terroristak bahitu eta hil egin zuen. Haren inguruko hilketak zurrumurru ugari zabaldu baziren ere, garaiko erakundeen axolagabekeriak garbi erakutsi zuen estatuko krimena izan zela.

## Biografia 
Jaiotzez, Orendaingokoa zen, eta taxista gisa Alegian lan egiten zuen. Iñaki Garaialde semeak horrela deskribitu zuen Berria egunkarian argitaratutako elkarrizketan: «Pertsona bat oso irekia, kontuetan eta berriketan aritzeko pertsona bat, abertzalea, jeltzalea, independentista. Oso elizkoia zen, fede handia zuen». 

Pauloren inguruan susmo txarrak eragin zituen gertaera bat eman zen. Hamar urte lehenago eraso bat jasan zuen. Taxia bonba batez lehertu zioten. ETAk hartu zuen bere gain atentatu hura, taxilaria «salataria» zela zabalduz. Urteak pasata, erakundeak familiari modu pribatuan jakinarazi zioten eraso hura «hanka-sartze» itzela izan zela. Urte haietan taxilariak ideologia guztien talde armatuen jo-mugan zeuden zeren eta asko asko poliziaren edo ETAren salataritzat salatuak izan baitziren. Asko ere hil egin zituzten.

## Gertaerak 
1982ko urtarrilaren 1ean desagertu egin zen, eta biharamunean haren gorpua aurkitu zuten, bi eskopeta tiro zituela, Plazaolako trenbide zaharraren ertzean, Berastegin. Lanean ari zela hil zuten; gauerdian dei bat jaso, eta haren arrastorik ez zen agertu hurrengo eguerdira arte. Horrela dio Iñaki Garaialdek: «Leitzarango ibarrean, basoaren erdian, oso leku apartatuan, haren gorpua aurkitu zuten bi pertsonak. Atestatuak dio bi pertsonak deklaratu zutela gorpu bat aurkitu dutela Leitzaranen. Atestatuetan ez da ageri bi pertsona horiek nortzuk ziren; ez zieten deklaraziorik hartu».

## Hilketaren arduradunen inguruko zalantzak 
Garaialdearen inguruko zurrumurruek eta garaiko egoerak benetako ke-gortina sortu zuen hilketaren inguruan. ETAren susmoa lehenengoa izan zen baina handik bi egunetara MULAk (Terrorismoaren Aurkako Aginte Bakarrak) hipotesia baztertu zuen. Ondoren, ardura Komando Autonomoen gainean erori zen. Urtarrilaren 4an, ordea, Triple A-k bere egin zuen atentatua, esanez oker bat izan zela, eta hilaren 6an, ukatu egin zuen. Ekainean, oso berandu, ETAren ezetza iritsi zen, egiletza ukatuz.

Susmoek, poliki-poliki, beste bide hartu zuten. Esaterako, auzia hilketa gertatu eta hilabetera itxi zuten. Apenas ikertu zen, eta kartutxoei buruzko azterketak ere ez ziren iritsi epaitegira. Automobila ere ez zen aztertu. Ikerketa lerro posible guztiak itxita geratu zen auzia. Datu adierazgarria: senidek prestatutako txostena 104 orrialde zituen; Guardia Zibilarena 15 orrialde.
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa Pauloren semearekin, *Berria*, 2022ko urtarrilaren 2an.
Dick Powell

**Richard Ewing "Dick" Powell** (Mountain View, Arkansas, 1904ko azaroaren 14a - Los Angeles, 1963ko urtarrilaren 2a) estatubatuar abeslari, aktore eta zinema zuzendaria izan zen.

## Filmografia 
### Aktorea 
**Blessed Event* (1932)
**Big City Blues* (1932), Radio Announcer (ahotsa) (kredituetan agertu barik)
**Too Busy to Work* (1932)
*''The King's Vacation* (1933)
**42nd Street* (1933)
**Gold Diggers of 1933* (1933)
**Footlight Parade* (1933)
**College Coach* (1933)
**Convention City* (1933)
**Wonder Bar* (1934)
**Twenty Million Sweethearts* (1934)
**Dames* (1934)
**Happiness Ahead* (1934)
**Flirtation Walk* (1934)
**Gold Diggers of 1935* (1935)
**Broadway Gondolier* (1935)
**Broadway Hostess* (1935) (kredituetan agertu barik)
**Page Miss Glory* (1935)
**A Midsummer Night's Dream* (1935)
**Shipmates Forever* (1935)
**Thanks a Million* (1935)
**Colleen* (1936)
**Hearts Divided* (1936)
**Stage Struck* (1936)
**Gold Diggers of 1937* (1936)
**On the Avenue* (1937)
**The Singing Marine* (1937)
**Varsity Show* (1937)
**Hollywood Hotel* (1937)
**Cowboy from Brooklyn* (1938)
**Hard to Get* (1938)
**Going Places* (1938)
**Naughty but Nice* (1939)
**I Want a Divorce* (1940)
**Christmas in July* (1940)
**Model Wife* (1941)
**In the Navy* (1941)
**Star Spangled Rhythm* (1942)
**Happy Go Lucky* (1943)
**Riding High* (1943)
**True to Life* (1943)
**It Happened Tomorrow* (1944)
**Meet the People* (1944)
**Murder, My Sweet* (1944)
**Cornered* (1945)
**Johnny O'Clock* (1947)
**To the Ends of the Earth* (1948)
**Pitfall* (1948)
**Station West* (1948)
**Rogues' Regiment* (1948)
**The Carpa Follies* (1949)
**Mrs. Mike* (1949)
**The Reformer and the Redhead* (1950)
**Right Cross* (1950)
**Cry Danger* (1951)
**The Tall Target* (1951)
**You Never Can Tell* (1951)
**Callaway Went Thataway* (1951)
**The Bad and the Beautiful* (1952)
**Susan Slept Here* (1954)

#### Film laburrak 
**The Road Is Open Again* (1933)
**Just Around the Corner* (1933)
**Hollywood on Parade No. A-9* (1933)
**And She Learned About Dames* (1934)
**Hollywood Newsreel* (1934)
**A Dream Comes True* (1935)
**Hollywood Hobbies* (1939)

### Zuzendaria 
**Split Second* (1953)
**The Conqueror* (1956)
**You Can't Run Away from It* (1956)
**The Enemy Below* (1957)
**The Hunters'' (1958)

## Kanpo estekak