open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Done Martiriko zubia

**Done Martiriko zubia** Zaraitzu ibaxako Otsagabia udalerrian harrizko zubi bat da, Zatoia ibaiaren gainean.

## Zubia 
Otsagabiko zeharkarrikak zeharkatzen du zubi hori.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Otsagabia
* Zatoia

## Kanpo estekak
Ithkuil

**Ithkuil** John Quijadak 1978tik 2004ra bitartean eraikitako hizkuntza da. "Ithkuil" izena *Iţkuîl* hitzaren erromanizazioa da, eta hizkuntza horretan gutxi gorabehera "hizkuntza baten irudikapen hipotetikoa" esan nahi du. Ithkuila *a priori* hizkuntza baten eta giza pentsamenduaren maila berri bat adierazteko diseinatutako hizkuntza logiko baten nahasketa da, eta giza hizkuntza naturaletan dauden anbiguotasun eta zehaztasun semantikoak minimizatzen saiatzen da. Quijadak erakutsi duenez, hizkuntza naturaletan baino hitz gutxiagorekin egin daiteke mezua ithkuil-en. Ithkuilak gramatika, fonologia eta ortografia aberatsa ditu, 3.600 karaktereko idazketa-sistema barne. Jakina, inork ez du erabat menderatzen hizkuntza hori. 

2007an, Quijadak hizkuntzaren lehen berrikuspena egin zuen, ithkuilari buruzko iritzia dela eta kexak jaso ondoren. Erreforma horrek «Ilaksh» hizkuntza izena hartu zuen.

2004an —eta berriz ere 2009an, ilaksh-a merkaturatu ondoren—, ithkuila hizkuntza errusiarreko "*Computerra*" zientzia eta teknologiaren magazin ezagunean aurkeztu zen. 2008an, hizkuntza artifizial onenaren Smiley Award saria irabazi zuen.

Bigarren eta behin betiko berrikuspena ('ofiziala') 2011ko uztailaren 15ean egin zen, eta "ithkuil" ere deitu zitzaion, jatorrizko izenari jarraipena emanez. Erreforma horren zati handi bat bat dator 2004an kaleratutako ithkuilaren jatorrizko bertsioarekin, eta erreformaren artikuluan adierazten du zer zati datozen bat jatorrizko bertsioarekin eta zein ez.

## Eraginak 
thumb|Ithkuil testu baten adibidea: "Tram-mļöi hhâsmařpţuktôx" idatzi da. Euskaraz, "Alderantziz, uste dut azkenean mendi lerro malkartsu honetako bideak nonbait amaitzen direla gerta daitekeela."
Eragin gisa, Quijadak honako hauek aipatzen ditu: Abkhazieraren aditz-konplexuen morfofonologia, Amerikako hizkuntza indigena batzuen aditz-motak, niger-kongoar hizkuntzen aspektu-sistema, euskararen eta iparekialdeko hizkuntza kaukasikoen kasu nominalaren sistema, wakash hizkuntzen sistema enklitikoa, tzeltzal eta guguyimidjir hizkuntzen orientazio posizionala, hiru kontsonanteetako erroen morfologia semitikoa eta Suzette Elginek diseinatutako laadan hizkuntzaren kategoria positiboak.

## Kanpo estekak
An Cliseam

**An Cliseam**, ingelesez **Clisham**, Eskoziako Kanpoko Hebridak uhartedian dagoen mendi bat da, Lewis eta Harris uhartean. 799 metroko garaiera du.

Kanpo Hebridetako mendirik garaiena da.
Pikatua

**Pikatua** Zaraitzu ibaxako Otsagabia udalerriko etxalde bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioak eskualdean.

## Eraikinak 
* Abodi-Zaraitzu, eski-nordikoaren estazioa.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Otsagabia
* Zaraitzu

## Kanpo estekak 
* Otsagabiko Udalako webgune ofiziala
Ben More (Crianlarich)

**Ben More**, Eskoziako gaeleraz '''A' Bheinn Mhòr''', literalki "Mendi Handia", Eskoziako Lur Garaietan dagoen mendi bat da, Argyll eta Bute lurraldean.  1.174 metroko garaiera du.

Crianlarich udalerritik hurbil dago, eta Stob Binnein mendiaren alboan.
Otsagabiko dantzak

[thumb|Otsagabiko dantzari bat, [San Telmo Museoa|San Telmo Museoan]]
**Otsagabiko dantzak** Nafarroa Garaiko Otsagabia herriko dantza tipikoa da. Hasiera batean, Muskildako Andre Mariari laguntzeko, irailaren 17an, herriko jaiak bezalako beste ekitaldi batzuetara zabaldu ziren. Elementu hauek dituzte bereizgarri: kideen izaera maskulinoa, dantzari-kopuru bikoitia eta horiek egiteko makilen erabilera.

## Historia 
Hainbat data daude (1539, 1634 eta 1666) Otsagabian juglareek eta dantzariek parte hartu zuten festen berri emateko, bertako sorginek eta sorginek bultzatutako jai-topaketa bat bezalako arrazoi desberdinengatik; Nafarroa Behereko eta Zuberoako lurraldeko biztanleek Muskildako Andre Mariari egindako deboziozko bisitaren berri ematen da, beren jaiotzarako opariak eskatzeko.

Hala ere, 1695. urtean, Otsagabiko, boboko, danborreko eta juglarreko dantzarien izenak –dantza-maisu gisa– eta emanaldiaren egun zehatza, esplizituki adierazten dituen lehen datu idatzia emango da. Otsagabiko Udalako Kontu Liburuek erakusten dutenez, datu zehatz horretatik abiatuta, udalak dantzariei ardoa, haragia edo beste edozein sukaldaritza-elementurekin eskertzen zien dantzetan emandako "instrukzioagatik", irailaren 8a baino lehen, XVIII. eta XIX. mendeetan.

Era berean, Muskildako Kontu Liburuak Ama Birjinaren egunean dantzarien dantzetarako musikaria bilatzeko misioetan egiten ziren ordainketak azaltzen ditu, baita dantzarientzako ordainketa ere, dantzariak janzkera, kaskabilo, konponketa eta jantzietarako hainbat partidatan xehatuta. Aipatutako kontu-liburuetan dokumentatutakoaren edukia eta tonua kontuan hartuta, begi bistakoa da Otsagabiko dantzarien erritualizazioa eta lekua, Natibitate eguna, baita jaiaren aurreko saiakera-eguna ere, XVII. mende amaieratik.

## Dantzak 
Irailaren 6an, Otsagabiko dantzariek, Muskildako Seroraren etxetik, herriko Natibitate egunean eta bezperan dantzatuko dituzten dantzetarako erabiliko duten arropa biltzen dute.

Zortzi dantzariak eta boboa, Zaraitzuko janzkiaz jantzita, dantzak egiteko berezko elementuz hornitua, hilaren 7ko arratsalde erdian, maiordomoaren etxean biltzen dira askarirako. Askariaren ondoren, eta Etxezainari opari gisa, dantzariek makiletako bat (edozein) eta Jota dantzatzen dituzte. Maiordomoaren agurra ahoz eta osasun ona opatuz egiten da.

1970eko hamarkadaren aurretik, dantzari-taldeak beste egoitza batzuk bisitatzen zituen (parrokoaren etxea, laguntzaileen etxea); gaur egun, agintari zibilak ateratzen dira dantzarien topaketara, Ertaroko zubian, prozesioan herriko elizara, Salbean parte hartzera. Elizara doanean bezala, segizioa plazara iristen da. Bertan dantza guztiak egiten dira (*Enperadorea*, *Katxutxa*, *Dantza*, *Modorro*, *Pañuelo* eta *Jota*). Jarduera horretarako, agintari gehienek eserlekuak eta lehentasunezko lekua dituzte plazan.

Plazako dantzak amaitzean, segizioak Patronatuari (alkateak ordezkatuta) eta maiordomoari laguntzen die beren etxeetaraino. Alkatearen etxea etxeratze-agindua da dantzarientzat. Hurrengo egunera arte koadro koreografikoa apurtu egingo da.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Otsagabia
* Euskal dantza

## Kanpo estekak
Lahar

**Laharra** edo **sasia** masustak ematen dituen landarearen izen arrunta da. Euskal Herrian, bi dira izen hau duten espezie nagusiak:
* *Rubus fruticosus*
* *Rubus ulmifolius*
Pekingo Opera

[thumb|*Agur nire konkubinari* operaren errepresentazio bat, [Agur nire konkubinari (filma)|film ezagun baten motiboa.|300x300px]]
thumb|Aktore bat gorriz, pertsonaia ausart eta leial baten adierazgarri.
**Pekingo Opera** (txineraz: 京剧 **jīngjù** edo 京戏 **jīngxì**) Txinako opera mota klasiko bat da, XIX. mendearen erdialdean hasi zena zabaltzen, eta Qing dinastiaren gortean oso ezaguna egin zena. Txinako kulturaren adierazpen handienetakotzat hartzen da. 

2010eko azaroaren 16an, Unescok Pekingo Opera Gizateriaren Kultura Ondatre inmaterial izendatu zuen.

## Historia 
Pekingo Opera deitzen dioten arren, Anhui eta Hubei probintzietan du jatorria. Elkarrizketa asko bi eskualde horietako dialekto zaharretan egiten dira. Pekingo opera 1790. urtean sortu zela uste da. Antzerki talde batek Qianlong enperadoreari eskaini ziolarik antzezpen bat bere 8. urtebetetzea ospatzeko. Hasiera batean, opera mota hau gortean baino ez zen antzezten, eta ez zen ikuskizun publiko bihurtu geroago arte.

## Pertsonaiak 
Pekingo operak lau pertsonaia-mota ditu oro har, hiru gizonezko eta bat emakumezkoa:

* **Jing**: Borondate indar handia duen gizonezko pertsonaia. Erraz ezagutzen da, beti makillaje gehiegi duelako.
* **Sheng**: Hiru aldaera dituen gizonezko pertsonaia: *Sheng gerlaria*, *Sheng gaztea* eta *Sheng nagusia*.
* **Ch’ou**: Gizonezko pertsonaia. Obrako bufoia da.
* **Tan**: Emakumezkoen pertsonaia. Pertsonaia honek ere hainbat aldaera ditu: *Tan nagusia*, *Tan lorea* (neska gazte alaia eta lotsagabea), *Tan berdea* (emakume gaztea eta zuzentasun handikoa) eta *Zaldi eta eztapadun Tan* (borroka kaligrafia bezain ondo menderatzen duen emakumea).

### Genero kontuak 
Rol hauek, baita Tan emakumezkoenak ere, gizonezkoek bakarrik egiten zituzten tradizionalki, eta debekuak ere bazeuden. Hala ere, 19. mende amaieran emakumezko antzezleak ere ikusten hasi ziren, baita gizonezkoen rolean. Emakumezkoentzako debeku ofiziala 1912. urtean amaitu zen, baina 20. mendetik aurrera ere ohiturazkoa izan da gizonezko antzezleak aritzea Tan rol femeninoan, batzuk horretan berezituta ere, Agur nire konkubinari filmak erakutsi zuen bezala.

### Iruditeria 
Aktoreek erabiltzen duten jantzien kolorea ere garrantzitsua da roletan. Kolore beltzak izaera ausarta adierazten du; zuriak pertsona gezurti bat irudikatzeko balio du; urdinak pertsonaia hotz eta kalkulatzaile bat adierazten du; eta gorria pertsonaia ausart eta leialetarako erabiltzen da. Urre koloreko eta zilar koloreko koloreak jainkoak irudikatzeko erabiltzen dira. 

Pekingo operaren argumentuak askotarikoak dira: gorteko intrigetatik hasi eta balentria militarretaraino. Musikak, keinuek, akrobaziek eta kantuek; guztiek dute garrantzia antzezpenean. Emanaldi batzuek sei ordu ere iraun dezakete.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jalal-Abad

**Jalal-Abad** (, *Calal-Abat/Jalal-Abat*, جالال-ابات) Kirgizistango hiria da, Jalal-Abad eskualdeko hiriburua. Herrialdearen hego-mendebaldean dago, Ferganako haranaren ipar-ekialdeko muturrean. 112.997 biztanle zituen 2021ean.

## Klima 
Uda beroko klima kontinentala du, *Dsa* Köppen klima sailkapenaren arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Naryn

**Naryn** (; mongolieraz: ᠨᠠᠷᠢᠨ, Нарийн, *Nariin*) Kirgizistango hiria da, Naryn eskualdeko hiriburua. Herrialdearen erdialdean dago, Naryn ibaiaren ertzean. 41.178 biztanle zituen 2021ean.

## Klima 
Estepako klima hotza du, *BSk* Köppen klima sailkapenaren arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emilio Izaguirre

**Emilio Arturo Izaguirre Girón** (1986ko maiatzaren 10a) Hondurasko futbolari profesionala da, Marathón eta Hondurasko selekzioan ezker atzelari gisa jokatzen duena.

FC Motaguan hasi zuen bere ibilbidea, eta zazpi urtez egon zen. 2010ean, Celtic eskoziar klubak 650.000 £ gastatu zituen hura fitxatzeko. Izaguirrek hiru jokalari nagusi sari irabazi zituen Eskozian egin zuen lehen denboraldian. Lehiaketa guztietan 250 partida baino gehiago jokatu zituen Celtic-en, eta sei liga titulu jarraian irabazi zituen klubean bere lehen sasoian, eta beste liga titulu bat bigarren aldi baterako sartu zenean.

2007an egin zuen debuta Hondurasen, eta 100 txapel baino gehiago irabazi ditu. Bi Munduko Txapelketan eta 2007ko Urrezko Kopan jokatu du.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Jasmin (Parisko metroa)

**Jasmin** Parisko metroaren geltokia da, Paris udalerriko 16. barrutian kokatuta dagoena.

## Ikus, gainera 
* Parisko metroa
* Parisko metroaren geltokiak
* 9. linea (Parisko metroa)
* Jacques Jasmin

## Kanpo estekak 
*  RATPko web gunea
*  Île-de-France Mobilitésko web gunea
El Mirongo Dama Gorria

thumb|Indusketak El Mironen.
**El Mirongo Dama Gorria** Goi Paleolitoko (Madeleine aldia) ehorzketa bateko emakume baten hondakinak dira eta El Mirón leizean aurkitu zuten, Kantabriako ekialdean.

Aurkikuntza 2015. urtean egin zen publiko. Arkeologo taldeak 2010ean kareharrizko bloke handi baten atzean espazio estu bat esploratu zuten kobaren barruan, eta han dama gorria aurkitu zuten.

## Ezaugarriak 
Emakumearen adina 35 eta 40 urte bitartekoa dela kalkulatzen da. Haren hezurrak okrez estalita zeuden, burdinaz egindako pigmentu gorri batez, beraz, eta hortik eman zaion izena. Erradiokarbono frogek diote emakumea duela 18.700 urte lurperatu zutela.

Garezurra eta hezur batzuk falta ziren, baina hezurdurak ez zuen beste manipulazio trazarik. Horrek adierazten du hil ondoren behar bezala lurperatu zutela. Arkeologoaren arabera, okre-pinturak eta kareharrizko blokeak bere hilobiaren markatzaileak ziren. Gainera, horman V formako seinale bat zegoen grabatua, emakume baten ehorzketa adierazten duena adituen ustez. Hankako hezur batean haragijale batek (zakur edo otso baten tamainakoa) hezurra hozkatu zuen haragia deskonposatu ondoren, eta seguruenik gizakiek gertaera horren ondoren garezurra eta hezur luze batzuk kendu egin zituzten. Leize hatrtako gizakiek hileta-errituak zeuzkatela aditzera ematen du guztiak.

### Kokapena 
Euskal Herriko eta gertuko ehorzketa paleolitikoak, El Mirongoa ekialdean eta mendebaldekoa, Loizuko Gizonarena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean Duvieusart

**Jean Pierre Armand Ghislain Marie Duvieusart** (Les Bons Villers, 1900eko apirilaren 10a - Charleroi, 1977ko urriaren 10a) belgikar politikaria izan zen. Belgikako lehen ministroa izan zen 1950eko ekainetik abuztura.

1944an aukeratu zuten Diputatuen Ganberako kide, eta 1949. urtera arte egon zen bertan, urte horretan Senatura igaro baitzen. Ekonomia Gaietarako ministro izan zen 1947tik 1950era eta 1952tik 1954ra. 1950eko ekainaren 8an izendatu zuten lehen ministro, baina bi hilabete geroago dimisioa eman zuen, Leopoldo III.a erregeak abdikazioa egin ondoren. Europako Parlamentuko presidente izan zen 1964 eta 1965 artean.

1965ean Alderdi Sozial Kristaua utzi eta Valoniar Berrelkartzearen eta Bruselako Fronte Demokratikoko presidente bihurtu zen.

## Kanpo estekak
Kurgan (argipena)

**Kurgan** izenak hainbat adiera du:

* **Kurgan** ehorzketa mota, Eurasiako estepetako tumulua; eta honekin lotuta:
** **Kurgan hipotesia**.
* **Kurgan**, Errusiako oblast edo eskualdea, eta bertan:
** **Kurgan** hiria.
* **Kurgan-Tiube** edo **Kurghonteppa**, Tajikistango hiria.
Califato ¾

**Califato ¾** edo **Califato 3×4** Andaluziako musika talde bat da. Bere abestiek Andaluziako musika tradizioko elementuak rock, elektronika eta punk bezalako genero modernoekin nahasten  dituzte.  Beren estiloari “folklore futurista” deitu diote. 

Euren abestietan sorterriari buruzko aipamen ugari egiten dituzte, eta joera andaluzista nabarmena dute. Kultura eta idiosinkrasia flamenkoa berrasmatzen dituzte "errespetuzkoa eta lotsagabea" den ikuspegi batetik. Haien abestien letrak, baita izenburuak ere, Êttandâ pal andalûh liburuan idatzita daude. Ideia horiek taldeak argitaratutako manifestu batean islatu ziren.  Beren abestiek kultur erreferentzia ugari biltzen dituzte: Kurt Savoy-en *western* txistuak, Genesis P-Orridgeraino eta *found sounds*, hala nola, metxero baten zarata edo edari nahasi batean isurtzen den izotza. Haien ustez «dena nahasteko aurreiritzirik eza da. Ez dago goi edo behe kulturarik, dena batera dago. Eta denak dira erreferentziak. Hori aldarrikatzen dugu guk».  3/4 konpasa ('hiru bider lau' ahoskatua, ez 'hiru laurden')  flamenkoaren konpasetako bat da, 6/8 eta 12/8rekin batera.

2020an BBK (Bilbo), Sònar (Bartzelona) eta Sound Isidro (Madril) jaialdien *line-up*aren parte gisa iragarri ziren, koronabirusak eragindako pandemiak bertan behera utzi aurretik. Bere azken diskoa, *La Contraçeña*, 2021eko otsailaren 28an argitaratu zen, Andaluzia Egunean.

## Kideak 
* 'The Gardener' Manuel Chaparro, ahotsa

* 'Esteban Bove', Esteban Espada, baxua

* 'S Curro', Curro Morales, gitarra eta ahotsa

* Rosana Pappalardo, ahotsa

* 'Serokah' Sergio Ruiz, teklatuak

* Guille Iniesta, gitarra flamenkoa eta zuzeneko musikaria

* Lorenzo Soria (elektronika)

* 'Diogenes digitala' Diego Caro, proiekzioak

## Diskografia 
### Albumak eta EPak 
* ''L'ambôcca* (2018)
* *Porte de la Cânne* (2019)
* *In bûcca and câttura*, EP (2020)
* *Ruina*, EP (2020)
* *La Contraçeña*(2021)

### Bakarkakoak 
* *Camino de Aghmat* (2019)
* *Buleríâ del aire acondiçionao* (2019)
* *Fandangô de Carmen Porter*(2020)
* *Çambra del Huebê Çanto* (2020)
* *La bía en roça*(2021)
* *Te quiero y lo çabê'' (2021)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Califato 3/4ren webgunea 
* Califato 3/4ren Denda 
* Califato ¾ BandCamp-en
* Califato ¾ Facebooken
* Califato 3/4 Instagram-en
* Califato ¾ SoundCloud-en
* Califato ¾ YouTuben
Getty Center

**Getty Center** () Los Angelesko Brentwood auzoko Getty Center Drive etorbidean dago. Getty Centerrek campus gisa funtzionatzen du, eta bertan J. Paul Getty Museoaren egoitza nagusia, Getty Fundazioa, Ikerketa Institutu bat, Kontserbazio Institutu bat eta Getty Fideikomisoa daude, baita auditorio baten eta zenbait lorategi-instalazioak ere.

Zentroaren izena Jean Paul Getty (1892-1976) estatubatuar enpresari eta filantropotik dator, J. Paul Getty Trust izeneko fideikomisoari funts handiak, bere arte-bilduma pribatua eta Pacific Palisades auzo kotizatuan kokatutako erromatar estiloko villa eman zizkiona. Enpresari horrek 1930eko hamarkadatik aurrera eskuratu zuen bere arte-bilduma, modu informalean bada ere, eta dohaintza egin zuenetik aurrera hasi zen bere bilduma sistematikoki hazten.

1974an bere jauregi-museoan J. Paul Getty Museoa inauguratu zuen. Greko-erromatar artearen bildumak gordetzen ditu, Ponpeia eta Herkulano hiri zaharretan inspiratutako arkitektura estiloarekin bat etorriz.

Richard Meierrek diseinatu eta 1997an inauguratutako Getty Center Los Angelesen ireki zuenean, ia bilduma artistiko guztiak lekuz aldatu ziren, Malibuko bere villa horretan dauden pieza greziarrak eta erromatarrak izan ezik. Getty Centerrako sarrera doakoa da,  bisitarientzako tarifa bakarra aparkatzea da.

## Kanpo estekak
1958ko Venezuelako estatu-kolpea

**1958ko urtarrilaren 23ko estatu-kolpeak** Venezuelako Marcos Pérez Jiménez jeneralaren diktadurarekin amaitu zuen. Marcos Pérez Jiménezek herrialdea utzi behar izan zuen: Dominikar Errepublikara joan zen presidente-hegazkinean.

## Gertakariak 
thumb| La Vaca Sagrada (Behei Sakratua), Pérez Jiménezen presidentetzarako hegazkina. Dominikar Errepublikara ihes egiteko erabili zuen.
1958ko urtarrilaren 1ean, Marcos Pérez Jiménez-en aurkako lehen matxinada saiakera gertatu zen. Hugo Trejo koronelak zuzendutako mugimenduak Caracas eta Maracayko goarnizioetako ofizial ugariren parte hartzea izan zuen, batez ere, Aire Armadakoak. Altxamendu militar honek porrot egin zuen eta bere buruzagi nagusiak atxilotu zituen gobernuak. Hala ere, urtarrilaren 1etik aurrera, diktaduraren barne krisia larriagotu zen. Indar armatuetan matxinada berriak gertatu ziren eta herri-mugimendua indar handiagoarekin agertu zen diktadorearen aurkako borrokan. Gizarte sektore askok aktiboki bat egin zuten borrokan: intelektualak, medikuak, abokatuak, irakasleak, ingeniariak etab. Erregimena salatzeko manifestuak sinatu zituzten. Horrek armadaren prestigio galera ekarri zuen erregimenaren gehiegikeriekin konprometituta agertzen zirelako. Kaleetan manifestazioak eta istiluak ugaritu ziren.

Urtarrilaren erdialdean, Junta Abertzaleak *(Junta Patriótica)* greba orokorrera deitu zuen hilaren 21erako. Urtarrilaren 21ean prentsa greba hasi zen, eta handik ordu batzuetara, Junta Abertzaleak deitutako greba orokorra. Greba bete-betean gauzatu zen eta Caracasko leku askotan liskarrak izan ziren gobernuko indarrekin. Hilaren 22an, goi-mailako buruzagi militarrak Akademia Militarrean bildu ziren egoera aztertzeko. Haien deliberazioak Perez Jiménezen dimisioa eskatzen duen Gobernuko Junta Militar bat eratuz amaitzen dira. Hilaren 22ko gauean, Itsas Armada eta Caracasko Guarnizioa diktaduraren aurka mintzatu ziren. Pérez Jiménezek, Indar Armatuetan laguntzarik gabe, urtarrilaren 23ko egunsentian ihes egin zuen La Carlota aireportutik, Santo Domingora bidean .

Pérez Jimenezen ordez, Wolfgang Larrazábal kontralmiranteak zuzendutako Kontseiluak hartu zuen boterea. Pérez Jiménezek Dominikar Errepublikara ihes egin zuen, gero Espainiara joan zen bere familiarekin, Francisco Francok babestuta.

## Erreferentziak 
* Lucca, Rafael Arráiz (2007ko maiatzea).  Fanuel Hanán Díaz; Lisbeth Cabezas, ed. Historia Contemporánea de Venezuela. Primer año del ciclo diversificado de la Educación Media. (lehen edizioa). Caracas: Larense. 

## Kanpo estekak
1970eko Bhola zikloia

**1970eko Bhola zikloia**  zikloi tropikal suntsitzailea izan zen. 1970eko azaroaren 13an Ekialdeko Pakistan (egungo Bangladesh) eta Mendebaldeko Bengala estatua (India) jo zituen. Inoizko zikloi tropikalik hilgarriena izan zen, eta garai modernoetako hondamendi natural suntsitzaileenetako bat. Kalkuluen arabera, 500.000 pertsona inguru hil ziren ekaitzean, batez ere Gangesen deltako beheko lurren zati handi bat urez bete zuen itsaski ziklonikoaren ondorioz. Ekaitz hau 1970eko Indiako ozeanoko zikloien denboraldiko seigarren ekaitz ziklonikoa izan zen, baita denboraldi horretako indartsuena ere, Saffir-Simpson urakanen eskalako 4. mailako indarra lortuz.

Zikloia, Hego Txinako itsasoan sortu eta gero Malakako penintsulara lekualdatu zen Nora tifoitik sortu zen. Bengalako golkoan aurrera egin ahala, Noraren geldikinek badiaren erdian depresio berri bat sortzen lagundu zuten. Zikloia azaroaren 8an sortu zen, eta iparralderantz mugitu zen indartzen ari zen bitartean. Hilaren 12an 185 km/h-ko gailurrera iritsi zen, gau hartan bertan Ekialdeko Pakistango kostaldean lurra jotzeko. Itsaski ziklonikoak kostaldeko uharte asko suntsitu zituen, mapatik herri osoak ezabatuz eta eskualde osoan uztak suntsituz. Gehien kaltetutako eskualdeak, Bangladeshko Barisal estatuko Tazumuddin upazila, egun bakar batean biztanleriaren %45 galdu zuen.

Bai tokiko buruzagi politikoek bai nazioarteko hedabideek hondamendiaren ondorengo laguntza humanitarioko operazioeengatik Pakistango gobernua gogor kritikatu zuten. Oposizioak, Awami Ligak, garaipen ikaragarria lortu zuen estatuan, eta hau, Ekialdeko Pakistan eta gobernu zentralaren arteko etengabeko ezinegonarekin batera, Bangladeshko Askapen Gerra eragin zuten, Bangladeshko Estatuaren sorrerarekin amaitu zena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Djennéko Meskita Handia

**Djennéko Meskita Handia** () buztinez egindako munduko erlijio-eraikin handiena da, baita pieza bakarreko material honen egiturarik handiena ere. 75 × 75 metroko azalerarekin (5.625 m²), sudan-saheliar arkitekturaren gailurtzat jotzen dute. Meskita Djenné hiri txikiko erdigunean dago, Malin, Niger ibaiaren barneko deltan. Afrikako monumenturik ezagunenetako bat da eta 1988az geroztik UNESCOren Gizateriaren Ondare den Djennéko Alde Zaharraren parte.

## Historia 
Djennéko lehen meskita 1180 eta 1330 artean eraiki zutela ziurra da. 1620an Es-Sadi meskitako imanak 1180an Koi Konboro sultana islamera bihurtu zela idatzi zuen. Gero bere jauregia eman eta fededunentzat Djennéko lehen meskita eraikiarazi zuen. Ondoren, dorrea eta horma gehigarri bat eraiki zituzten, eta, gaur egun, 1240. urtekotzat hartzen dugu.

Amadu Hammadi Bubuk (Seku Amadu ere deitua), Massinako Inperioaren sortzaileak, 1834an meskita zaharra, 600 urtekoa, eraisten utzi zuen, etengabeko euri baten ondorioz denbora gutxian gertatu zena. Orduan meskita hori, jauregi batetik sortua, oparoegia eta luxuzkoegia zela pentsatu zuen. Jatorrizko eraikinetik geratu zen zati bakarra tokiko liderren hilobiak dituen esparrua da. Bigarren meskita 1896 inguruan eraiki zuten berriz, plano zaharretan oinarrituta, oraingoan itxura apalagokoa. Berriro eraitsi zuten, gaur egun dagoen meskita eraikitzeko. Meskita, itxura eta tamaina aldetik, lehenengoaren antzekoa izan zen. Gaur egungo Meskita Handiaren eraikuntza 1906an hasi eta 1907 eta 1909 artean amaitu zuten. Ismaila Traoré, igeltseroen gremioko presidenteak bere eraikuntza zuzendu eta gainbegiratu zuen. Garai hartan, Djenné Mendebaldeko Afrika Frantsesaren parte zen, eta frantziarrek meskita eta inguruko madrasa eraikitzeko laguntza ekonomiko eta politikoa eskaini ahal izan zuten.

Maliko meskita askok instalazio elektrikoak eta sanitarioak dituzte. Kasu batzuetan, fatxada azulejoz estaltzen dute, eta horrek eraikinaren itxura historikoa hondatu du eta eraikinaren egitura-osotasuna kolokan jarri du. Djennéko Meskita Handiak megafonia-sistema bat izan badu ere, Djennéko herritarrek eraikinaren beste modernizazio batzuei aurre egin diete.

Teilatuan eta otoitz-eremua *Vogue* aldizkariko moda-irudien saio baterako erabili zutenez, Meskita Handia musulmanak ez zirenentzat itxi egin zuten. Emakume erdi biluzizko argazkiak hartzea aldizkariak tokiko liderrekin egindako akordioaren urraketatzat hartu zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ekialdeko Pakistan

**Ekialdeko Pakistan** (; ) 1955 eta 1971 artean existitu zen Pakistango probintzia bat izan zen. Ekialdeko Pakistan 1947an India britainiarra izan zen plebiszitu batek sortu zuen Bengalako probintziatik abiatuta. Ekialdeko Bengalak Pakistanekin bat egin eta Ekialdeko Bengala izeneko Pakistango probintzia bihurtzea erabaki zuen. 1955ean Ekialdeko Bengalari Ekialdeko Pakistan izena eman zioten, eta, geroago, 1971n -Bangladeshko Askapen Gerra odoltsuaren ondoren- nazio independente bihurtu zen, Bangladesh izenarekin ezagutzen dena.

## Kanpo estekak
Kurgan (ehorzketa)

thumb|Kurgan eszita konplexu bat.
thumb|Kurgan sinple bat.
thumb|Indusketaren aurretik gaur egunean kurgan batek izan dezakeen itxura, Errusiako adibidea.
**Kurgana** ehorzketa mota bat da, hilobi baten gainean artifizialki egindako lurrezko eta harrizko muinoa da. *Kurgan* hitza turkiar jatorrikoa da, jatorrian "gotorlekua" esan nahi duena, baina gero errusiar arkeologian erabiltzen zelarik *tumuluak* adieraztera pasatu zen, bereziki Eurasiako estepetako kontestuan. 

## Ezaugarriak 
Kurganak Brontze Arokoak dira tipikoki, eta batez ere Altaiko mendigunetik Kaukasoraino, eta are Errumaniaraino eta Bulgariaraino iristen dira kulturalki. Hala ere, kurganak Eneolitotik hasi ziren eraikitzen, eta tradizioak jarraitu zuen Burdin Aroan, eta are Antzinate klasikoan eta Erdi Aroan, tradizio zahar aktibo batzuk Siberiako hegoaldean eta Erdialdeko Asian ezagutu dituztelarik historialariek.

Oro har, esferaerdiko forma dute, nahiz eta batzuetan oinarriak obalak edo angeluzuzenak izan daitezkeen. Tamaina aldetik, 0,3-0,6 m eta 20 m arteko altuera izan dezakete, eta 3-4 m eta 100 m arteko diametroa oinplanoan. Tumuluaren azpian, gizon garrantzitsuen ehorzketa mota desberdinak egon daitezke, sinpleak zein egituradunak: putzu*, hobi, zista, katakonba eta egurrezko ganbera izan zezketen. Isolatuta egon daitezke, baina askotan oso hilobi ugaritako taldetan biltzen ziren. Ezagunak dira "kurganez" osatutako nekropoli familiarrak, errenkadetan, zirkulu zentrokideetan eta abarretan egindako ehorzketak dituztenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sadurní, J. M.  ( 2024ko otsailaren 09) “Hallan un kurgan de 2.000 años de antigüedad en Siberia”. Arqueología de las estepas. N*ational Geographic. Historia*
Doneaneko alaba

***Doneaneko alaba*** Juan Kruz Igerabide idazle adunarraren liburua da. 2021ean argitaratu zen, Alberdania argitaletxearen eskutik. Antiheroi baten eleberria da, haren biografia mitologia klasikoaren pasarte ugarirekin lotuta. Orokorrean biolentziaren eta errepresioaren ondorioak aztertzen ditu. Mendekuaren gaia ere lehen planoan dago.

## Argumentoa 
Eleberri honetako narratzailearen bizialdia eta Doneane baserriko alabarena 36ko gerran gertaturiko pasarte latz batzuek txirikordatzen ditu. Gertaerak ondo identifikatzen ez den herrian (Aduna, Andoain edo inguruko beste bat izan daiteke) eta Gasteizen zein Donostian garatzen dira. 

Narratzaileari, unibertsitateko literatura-irakasle eszeptiko eta ozpindu bihurtua, bizimodua aldatuko zaio Doneaneko alaba gazte eta poeta ezagutzen duenean; tartean, pertsonaia ugari gurutzatzen dira, fikziozkoak eta historikoak (Txillardegi, Koldo Mitxelena, Antonio Zavala), aurrera doan bizimodu normalaren azalaren pean gerraren zauriak ezkutatu ezinik. Maitasunak, tragediak, ezinak, bizi-pozak elikatzen ditu pertsonaiak, eta gizarte-gatazken oihartzunak sartzen dira narrazioaren zirrikituetatik, gizakiaren ondare mitologiko basatiaren errainu behin eta berrizkoak. Liburua erreketek burututako herriaren okupazioarekin hasten da. Ondoren, afektaturiko pertsonaien bizitzak ezagutuko ditugu, gerran gertatutakoekin erabat baldintzatuta.

## Pertsonaiak 
Ugari dira. Hona hemen batzuk:
* Ttako irakaslea: herrena, amorruz beteriko pertsonaia da. Protagonista da eta eleberria hilobari idazten dion kronika luze bat da. Ttako ez da bere benetako izena: herrian horrela deitzen diote eta ez zaio gustatzen. Liburuaren azken horrialdetan bere benetako izena ezauguko da: Luzio.
* Ttakoren aita: pertsona tradizionala eta erlijiosoa, taberna baten jabea.
* Noni: adineko emakumea, Ttakoren amorantea. 
* Unanue "Gorriti": Errekete frankisten burua, krudela eta kriminala. Bere ekintzek betiko markatu zien Doneane baserriko familiari. 
* Austin Txiki: Doneane baserriko jabea. Gerra hasieran "Gorriti" hil nahi zuen.
* Mikaela: Austin Txikiren emaztea, gerran burua galdu zuen. Gorritiren biktima izan zen.
* Jonane: erizaina eta poeta, bera da Doneaneko alaba.
* Pello: Doneaneko semea. ETA erakundeari dirua lapurtu dio eta ezkutuan dabil.
* Pinpilinpauxa: unibertsitateko irakaslea, Ttakorekin oheratzen da; harekin oso harreman zaila zuen hasieran.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Diario Vasco* egunkarian agertutako komentarioa.
* EITBko elkarrizketa egilearekin.
Sanité Bélair

**Suzanne Bélair**, baita ere **Sanité Bélair** (Verrettes, 1781-1802ko urriaren 5), Haitiko iraultzailea izan zen, Toussaint Louvertureren armadan tenientea. Haitiko Iraultzan hartu zuen parte. Frantziako armadak heriotz-zigorra ezarri zion. 

## Biografia 
Jaiotzez *affranchi* bat zen, hau da, esklabo askatua. 1796an Charles Bélairrekin ezkondu zen. Belair brigadako komandantea zen eta, ondoren, jenerala, Haitiren independentziaren aldeko borrokan. Emakumeek ere borrokan parte hartu zuten. Sanité, bere aldetik, hasieran sarjento izan zen eta Saint Domingue espedizio frantsesari aurre egiteko unean, teniente. Frantseak errebolta itzaltzeko uhartean zabaldu ziren.

Faustin Répussardek zuzendutako armada frantsesaren zutabeak jazarri zituen, eta Sanité bere bikotekidearekin Artibonito departamenduan babestu ziren. Répussardek ezusteko eraso bat egin zuen Corail-Mirraulten, eta Sanité harrapatu zuen. Charlesek, orduan, emaztearengandik ez banantzeko bere burua entregatu zuen. Biak hiltzera kondenatu zituzten: gizona fusilatu egingo zuten, eta Sanité, emakume izateagatik, burua moztuko zioten. Saniték bere senarraren exekuzioaren lekuko izan zen, eta hark ausardiaz hiltzeko esan zion; gero, senarra bezain lasai joan zen bere heriotzara, eta ez zuen bendarik erabili begietarako. Harrapatzean, burua moztuko ziotela mehatxu egin ziotenean, heriotza ohoragarri bat onartu zuen, mosketearekin, eta ahoa estali baino lehen, oihu egin zuen: A ba esclavaj! («Gora askatasuna, behera esklabotza !»).

Beste hiru emakumekin (Catherine Flon, Cécile Fatiman eta Dédée Bazile) Haitiko Iraultzaren benetako heroia izan zen. 2004an bere irudia hamar gourderen bileteetan jaso egin zen, Haitiren berrehun urtemuga oroitzeko sailan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Mémoire de Femmes: Sanité Bélair.
Cristobal Altube

'*Cristobal Altube Bergara *Txindurri'''* (Aretxabaleta, Gipuzkoa, 1898ko uztailaren 10a - Madril, Espainia, 1951ko maiatzaren 16a) opera abeslaria eta tenorra izan zen. Munduko antzoki onenetan abestu zuen eta kantu klaseak ere eman zituen Madrilgo kontserbatorioan. Garaiko tenore dramatiko ezagunenetakoa izan zen.

## Biografia 
### Gaztaroa 
Aretxabaletan jaio zen baina Cristobalek bi urte zituela familia Arrasatera aldatu zen, Iturriotz kalera. Aita aretxabaletarra zuen eta ama bergararra. Haurra zela familiak Kurtzebarri mendiaren magaleko baserri batera bidali zuen morroi eta artzain lanetan ibili zen. Ondoren Arrasateko Unión Cerrajera lantegian hasi zen lanean eta Erdiko kaleko "Zirkulu Tradizionalistan" egon zen apopilo, Artzamendi sendiarekin. Orduan hasi zen parrokiako abesbatzan kantatzen eta "Zirkulu Tradizionalistan" dantzari ere aritu zen.

### Musika ibilbidea 
Soldadutza egitera Madrilera joan zen. Diotenez kuartelean antolaturiko kontzertu batean "Marina" abestu zuen eta Alfontso XIII.a erregea liluraturik utzi zuen. Berehala Madrilgo Kontserbatorioan izena emateko agindu zion eta kantu diziplina ikasi zuen. Ignacio Tabuyo gipuzkoar baritonoa izan zuen kantu irakasle. 
[250px|thumb|[Madrilgo Goi Mailako Errege-Musika Kontserbatorioa|Madrilgo Musika Kontserbatorioa.]]

1921. urtean Milanera ikasketak egitera joateko Gipuzkoako Foru Aldundiaren beka bat eskuratu zuen. Unión Cerrajerako Heriberto Azkoagak eta Agustin Mendizabalek ere dirulaguntza bat eman zioten Milanen ikasketak egiten jarraitzeko. Raffaele Grani tenore italiarraren ikaslea izan zen. Lizeoan bertan euskaldunek konposaturiko operak ere kantatu zituen, *Mendi-mendiyan* (Jose Maria Usanditzagarena) eta *Amaya* (Jesus Guridirena). Euskal Herrian ere abestu zuen, aipatzekoa da 1940ko irailaren 17an Donostiako Victoria Eugenia antzokian egindako interpretazioa. Garaiko egunkariek "Otelo ahaztezina eta tenore ahaztezinagoa" izenburua jarri zioten gau hartako kronikari. 1950. urtean *Articulación de la voz humana* ("giza ahotsaren artikulazioa") liburua argitaratu zuen.

1951. urtean hil zen 53 urte zituela, bularreko angina baten eraginez. Azkenengo emanaldia Palma Mallorcakoan egin zuen *Tosca* abestuz.

## Operak 
70 operatik gora zeuzkan bere errepertorioan. Gehien abestu zituenak honako hauek izan ziren:

* *Aida*
* *Sanson eta Dalila*
* *Andrea Chénier*
* *Tannhäuser*
* *Walkiria*
* *Patuaren indarra*
* *Pailazoak''

## Sariak 
* Emilio Mesejo Antzerki Saria (1950)

## Omenaldia 
1946. urtean Aretxabaletako herriak omenaldia egin zion Cristobal Altube Euskal Herrira kantatzera etorri zela aprobetxatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leah Manning

Dame **Elizabeth Leah Manning** (**Perrett** jaioa; Droitwich Spa, Worcestershire, 1886ko apirilaren 14a &ndash; Elstree, Hertfordshire 1977ko irailaren 15a) politikari britainiarra izan zen.1937ko maiatzean, Espainiako Gerra zibilean ia 4.000 haur eraman zituen Santurtziko portutik Ingalaterrara Habana izeneko itsasontzian, Eusko Jaurlaritzarekin izandako lankidetzan.

## Biografia 
### Lehen urteak 
St John's School-en hezi zen lehen urteetan Bridgwater-en eta ondoren Homerton Collegen (Cambridge). Cambridgeko irakasle bihurtu zen, eta Hugh Dalton gradu-laguna ezagutu zuen eta Fabian Elkartearekin eta Alderdi Laborista Independentearekin bat egin zuen. Bere eskola hiriko eremu pobre batean zegoen, eta hiriko agintariei presioa egin zien osasuna hobetzeko doako esnea eman ziezaien umeei, Cambridgeko Merkataritza Kontseiluan zuen posizioa erabiliz arazoa planteatzeko.

### Politikari 
Leah Alderdi Laborista ingeleseko kidea izan zen. 1930ean, Irakasleen Batasun Nazionaleko lehendakari hautatu zuten. 1936ko Espainiako Gerra Zibilean, euskal haurrak errefuxiatu gisa ebakuatzeko Gobernu Britainiarrarekin kudeaketak hasi zituen pertsona izan zen. 

Hezitzaile entzutetsua, *National Joint Committee for Spanish Relief* Espainiako Errepublikako gobernuari laguntza humanitarioa emateko erakundea izan zena bultzatu zuen. Batzorde horren buru Atholleko dukesa izan zen, eta Leah Manning bidali zuen Bilbora. Harekin batera, Edith Pye Batzordeko kidea eta ebakuatuko ziren adingabeen osasun-azterketaz arduratu zen mediku-taldea ere izan ziren. Guztira 4.000 haur atera ziren eta beraiekin batera 95 andereño, 120 laguntzaile, 15 abade  eta bi sendagile, Agirre Lehendakariak berak agurtu zituenak. Leah Manning 1938an itzuli zen Euskal Herrira, Britania Handiko sendagileek ospitaleetan eskaintzen zuten laguntzaren gaineko txostena idazteko.

## Aitortzak 
ezkerrera|thumb|150px|Bilboko Mrs. Leah Manning lorategiak.

* Manning Britainiar Inperioaren Ordenaren komandante izendatu zuten 1966an.

* Omenaldi gisa, 2002. urtetik, Bilboko Txurdinaga auzoko plaza batek bere izena darama. Birjinetxe ikastetxe publikoaren eta Gabriel Aresti etorbidearen arteko tartean dago. Plazak “W” itxurako kirol zirkuitua dauka, gimnasiarako hainbat tresnaz eta tresna bakoitzarekin egin daitezkeen ariketei buruzko panelez hornitua.
* Cambrigde Unibertsitateko Homerton Collegeko gela bati  Leah Manning izena jarri zioten haren omenez.
* Cambrigde Unibertsitateko Homerton Collegek, Leah Manning-ek emakumeen eta haurren eskubideen alde egindako lan bikainagatik plaka bat jarri zuen haren oroitzapen eta omenez. 

## Azken urteak 
Manning aktibo egon zen hezkuntza-lanean eta bere autobiografia (A Life for Education) 1970ean argitaratu zen. Azken urteak, 91 urte zituela hil aurretik, NUT Home-n igaro zituen erretiratutako maisu-maistrentzako etxean, Elstreen (Ingalaterra)

## Erreferentziak
Lamarck–Caulaincourt (Parisko metroa)

**Lamarck–Caulaincourt** Parisko metroaren geltokia da, Paris udalerriko 18. barrutian kokatuta dagoena.

## Ikus, gainera 
* Parisko metroa
* Parisko metroaren geltokiak
* 12. linea (Parisko metroa)

## Kanpo estekak 
*  RATPko web gunea
*  Île-de-France Mobilitésko web gunea
Celia Rico Clavellino

**Celia Rico Clavellino** (Constantina, Sevilla, 1982) sevillar gidoilaria, zinema-zuzendaria eta ekoizlea da.

## Bizitza 
Celia Rico Sevillako Constantina herrian jaio zen 1982an. Sevillako Unibertsitatean Ikus-entzunezko Komunikazioan lizentziatu zen eta *Séneca* beka batekin Bartzelonara joan zen Literaturaren Teoria eta Literatura Konparatua ikastera Bartzelonako Unibertsitatean.Gero, *Script Editing eta Ikus-entzunezko Proiektuen Garapena* graduondokoa eta *Teoria, Film-azterketa eta Zinema-dokumentazio* doktoretza egin zituen.

### Ibilbidea 
Lanbide hastapenak talde tekniko hauetan izan zituen: Pablo Berger-en *Blancanieves*, Antonio Chavarríasen *Dictado*, Román Parradoren *14 Days with Victor* edo José Luis Guerínen *Guest* filmeetan. 

2012. urtean zuzendari hasi zen *Luisa no está en casa* lanarekin, Malagako Zinemaldian eta Valladolideko Nazioarteko Zinema Astean hautatua eta erakutsia izan zena. 2016. urtean, *Quatretondeta* filmean gidoilari hartu zuen parte. Lan hori hurrengo urtean, 2017an, Goya sarietarako izendatua egon zen. 2019an Gaudí Sarietan gidoi onenaren saria irabazi zuen *Viaje al cuarto de una madre* filmarekin. Lan handi horretan gidoilaria ez ezik, zuzendaria ere izan zen. 

2024an *Los pequeños amores* estreinatu zuen. *Viaje al cuarto de una madre* lanak etxetik alde egin nahi duen alaba baten eta haren amaren arteko harremana kontatu zuen. *Los pequeños amores*-ek, aldiz, alde egin zuen eta denboraldi baterako itzuli behar izan zuen alabaren eta bere amaren artekoa erretratatu zuen. Martxoaren 24an estrainatu zen zinemetan eta Malagako Zinemaldiko lehiako filma izan zen.

## Filmografia 
* 2012: *Luisa no está en casa* 
* 2018: *Viaje al cuarto de una madre*
* 2019: Gidoi onenaren saria Gaudí Sarietan.
* 2019: Idazle Zinematografikoen Zirkuluko Zuzendaritza Errebelazio Zuzendari Hoberenaren Domina.
* 2019: *Ex aequo* filmik onena Asecan Andaluziako Zinemako Idazleen Elkartearen 31. sarietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa *CELIA RICO CLAVELLINO* 2018ri - Donostiako Zinemaldia
* Elkarrizketa Celia Rico Clavellinori, *ama baten gelarako* bidaiaren zuzendariari
Catalina Martin-Chico

**Catalina Martin-Chico** (Madril, 1969) madrildar fotokazetaria da, Ekialde Hurbilean espezializatua.

## Biografia 
Catalina Madrilen jaio zen, baina 13 urte zituela, gurasoekin Frantziara joan zen. 2008an New Yorkeko Nazioarteko Argazkigintza Zentroan amaitu zituen argazki-ikasketak. Parisen bizi da. Fotokazetaritzan egin zuen lehen lana 2007an izan zen, Yemenera bidaiatuta, herrialde hartako iraultzari buruzko informazioa emateko eta *Premier km2 de liberté: place du Changement,* Sanaa, Yemen, erakusketan erakutsi zuen.

Bere artearen bidez, Frantziako eta atzerriko gai eta gatazka sozialak ekarri ditu gogora. Bere lana Frantziako eta atzerriko prentsan argitaratu da (Le Monde, GEO, Der Spiegel, New York Times, Marie-Claire, Elle, Le Figaro, L’Obs...). 2013an Saint Martin uharteari buruzko informazioa emateko, *Saint-Brieuc-eko Photorreporte*r beka lortu zuen. 2016. urtean, Irango azken nomadei buruzko erakusketa antolatu zuen. 2017an, *Le monde suspendu des Amish* (*The Hanging World of the Amish*) lanak amish komunitate erlijiosoko kideen bizitza kontatu zuen, une horretan Pensilvaniako eta Indianako estatuetan modernitate osotik bereizita bizi ziren anabautista zorrotzak. Lan hori ''Les femmes s'exposent* jaialdiaren lehen edizioan azaldu zuen, Houlgaten (Normandia).

2019an, *Kolonbia (Re)Birth* erreportajeagatik, *Urteko* World Press Photorako izendatu zuten, eta bigarren saria lortu zuen *Erreportaje Grafikoak Gai Garaikideen* atalean.*Emakumezkoen* *Canon 2017 Fotokazetari saria* irabazi zuen, Kolonbiako FARCetako borrokalari ohiei buruzko proiektuarengatik. Bere irudietan, bake-prozesua eta nazioaren berpizkundea aztertu zituen, gudari erreboltari ohien arteko haurdunaldiak areagotuz. Borrokalari horiei debekatu egin zitzaien FARCen 53 urtetan. 300 emakume-soldadu ohi haurdun geratu ziren.

Bere lana *Visa pour l'Image* jaialdiaren 2018ko edizioan erakutsi zen.2000 hamarkadatik Morbihaneko (Frantzia) *La Gacillyko Argazki Jaialdian'' ere izan da ikusgai. Yemengo iraultza kontatzen parte hartzeagatik CICRren (Gurutze Gorriaren Nazioarteko Batzordea) Visa d'Or Humanitaire saria jaso zuen. Lan hori ''Visa pour l'image Photojournalism* *Nazioarteko Jaialdian* erakutsi zen.

## Sariak 
* 2017an, Emakume Fotokazetari Kanonaren Saria, Perpignango *Visa pour l'image* jaialdian.
* 2019an, *Kolonbia (Re)Birth* erreportajearekin, *Urteko* World Press Photorako izendatu zuten, eta bigarren saria jaso zuen *Erreportaje Grafikoak Gai Garaikideen* atalean.
* 2017an*,'' Emakumezkoen Canon Fotokazetari saria irabazi zuen, Kolonbiako FARCetako borrokalari ohiei buruzko proiektuarengatik.
* Yemengo iraultza kontatzeagatik CICRren (Gurutze Gorriaren Nazioarteko Batzordea) Visa d'Or Humanitaire saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Katalina Unibertsala-Chicoren bloga
Merrick (Galloway)

**Merrick**, Eskoziako gaeleraz '''A' Mhearag''', literalki "Hatza", Eskoziako Galloy Muinoak mendikateko Awful Hand mendilerroan dagoen mendi bat da, Dumfries eta Galloway konderrian. 843 metroko garaiera du.
Govert Flinck

**Govert Teuniszoon Flinck** (Kleve, 1615eko urtarrilaren 25a - Amsterdam, 1660ko otsailaren 2a) herbeheretar Urrezko Aroko margolaria izan zen.

Leeuwardenera bidali zuten ikastera, eta bere lagun Jacob Adriaensz Backerrekin batera margolari egitea erabaki zuten. Urte askoan Rembrandten estilo berarekin lan egin zuen. Hala ere, gai historikoen margolari gisa Rubensen estiloa hartu zuen eta mandatu ofizial asko jaso zituen, batez ere Kleveko dukerriko gortetik. 1652az geroztik Amsterdamgo herritarra izan zen, eta han oinordeko aberats batekin ezkondu zen.

## Iruditegia 

Portrait of Susanna van Baerle (1622-1674).jpg|*Susanna van Baerleren erretratua* (1655)
Rembrandt als herder met staf en fluit Rijksmuseum SK-A-3451.jpeg|*Rembrandt artzaina makilarekin eta txirularekin*
Rembrandt Harmensz. van Rijn 076.jpg |*Paisaia obeliskoarekin*
Officieren en andere schutters van wijk XVIII in Amsterdam onder leiding van kapitein Albert Bas en luitenant Lucas Conijn Rijksmuseum SK-C-371.jpeg|*XVIII. barrutiko milizia-konpainia, Albert Bad kapitainaren agindupean* (1645) (Rijksmuseum, Amsterdam)
Govert Flinck - Aankondiging aan de herders.jpg|*Aingeruak Kristoren jaiotza iragartzen artzainei* (1639), Louvre
Isaak zegent Jakob Rijksmuseum SK-A-110.jpeg|*Isaak Jakob bedeinkatzen* (1638)

## Kanpo estekak
María Teresa Ruiz Cantero

**María Teresa Ruiz Cantero** (Melilla, XX. mendea)  melillar ikertzailea da, prebentzioaren eta osasun publikoaren arloan espezializatua  generoaren ikuspegian. Alacanteko Unibertsitateko Medikuntza Prebentiboko eta Osasun Publikoko katedraduna da.

## Bizitza 
Ruiz Cantero Medikuntza eta Kirurgiako lizentziaduna eta doktorea da, eta Osasun Publikoko masterra du. Alacanteko Unibertsitateko Medikuntza Prebentiboko eta Osasun Publikoko katedraduna ere bada.

### Lan ibilbidea 
Epidemiologia eta Osasun Publikoko Sareko Ikerketa Biomedikoaren Zentroko (CIBERESP) Osasunaren Determinatzaile Sozialen Taldeko ikertzailea, 2006an sortu zenetik.

1997. urtera arte Medikuntzako irakaslea izan zen Alacanteko Unibertsitatean. 2019an, *Genero-ikuspegia medikuntzan* lana argitaratu zuen. Monografiko horretan, gaixotasunen ikerketan, diagnostikoan eta ondoren medikuntzaren hainbat adarretan (kardiologia, pneumologia, pediatria…) esku hartzen duten genero-joerak aztertzen dira.

#### Genero bereizkeria 
Ruiz Canteroren iritzian, gizonen eta emakumeen arteko diagnostikoetan eta tratamenduetan bereizkeria dago, bi sexuen artean oso alde nabarmenak daude osasun-arretan, eta horrek agerian utzi du, oro har, emakumeen osasun-arretan atzerapen handiagoa dagoela. «Genero-desberdintasun ugari daude saiakuntza klinikoetan. Emakumeak ez daude ordezkatuta.» Emakumeen eta gizonen arteko desberdintasun horiek, Ruiz Canteroren arabera, minaren larritasuna adierazteko, hautemateko eta baloratzeko ere erabiltzen dira.

María Teresa Ruizek lan kolektiboetan parte hartu du, hala nola, *Ezagutza zabaltzea emakumeen azterketetan: botere eta herritartasun dinamika eta estrategiak,* *Indarkeria osasun publikoko arazo gisa, komunikabideak eta osasuna. Medikalizaziotik irudimenezko gaixotasunetara. Genero-interesak, osasun publikoko politikak: helburuak eta xedeak ezartzea,* besteak beste.

## Lanak 
* *Medicina*
* *Perspectiva de género en medicina,* 2019*.*​
* *Sesgos de género en la atención sanitaria.*
* *Mujeres y ensayos clínicos.*
* *Medicina: guías para unha docencia universitaria con perspectiva de xénero.* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Broad Law

**Broad Law**, Eskoziako Manor Hills mendilerroan dagoen mendi bat da, Scottish Borders konderrian. 840 metroko garaiera du.
Estilo arkitektoniko

[thumb|320px|*Arkitektoaren ametsa*, [Thomas Cole, 1840, olio pintura.]]
**Arkitektura estiloa ** edo **estilo arkitektonikoa** eraikuntza baten joera artistikoa identifikatzen duten ezaugarrien multzoa da. Arkitekturaren historian, eraikin edo eraikuntza bat historikoki identifikagarri egiteko erabiltzen dira estilo arkitektonikoak.

Estiloen sailkapena definitzeko, hainbat elementu aintzat hartzen dira, hala nola elementu arkitektonikoen formak, eraikuntza-metodoa, erabilitako eraikuntza-materialak, baliatutako koloreak, barne-antolakuntza edo eskualdeko izaera.

Arkitektura gehiena denboran zehar aldatzen joan den estiloen kronologiaren arabera sailka daiteke, moda aldakorrak, sinesmenak eta erlijioak islatuz, edo estilo berria posible egiten duten ideia, teknologia edo material berrien agerpena islatuz.

## Kontzeptuaren historia
XIX. mendean, artearen historia hasiberrian, ikerlarien kezka nagusi bat izan zen arkitektura lanak garaika sailkatzeko eskemak eraikitzea. Estiloen teoria zabalari buruz alemanezko idazle eta ikerlariak izan ziren, horien artean Carl Friedrich von Rumohr, Gottfried Semper eta Alois Riegl, bere 1893ko *Stilfragen * lanarekin, eta XX. mendean eztabaidak aurrera jarraitu zuen, besteak beste, Heinrich Wölfflin eta Paul Frankl adituekin.

Paul Jacobsthal eta Josef Strzygowski historialariek, besteak beste, Rieglen teoriak jarraitu zituzten, eta eskema handiak proposatu zituzten denboran eta espazioan zehar estilo-elementuen transmisioa arakatzen zituztenak. Artearen historia mota honi * formalismo* deritzo, artearen figurak eta formak aztertzen baititu.

Semper, Wölfflin eta Frankl, eta geroago Ackerman, «erromaniko» eta «gotiko» hitzak sortzen lagundu zuten, hasieran arkitektura estiloak deskribatzeko. Bi estiloen arteko aldaketa askoz argiagoa eta definitzeko errazagoa zen, besteak beste, arkitekturan estiloa errepikatzea errazagoa delako, arau batzuei jarraituz, pintura bezalako beste arte figuratibo batzuetan baino. Horregatik, hasiera batean arkitektura-aldiak deskribatzeko sortutako termino asko, gerora, ikusizko arteen beste arlo batzuetan aplikatu ziren askotan, eta, gero, baita musikan, literaturan eta kultura orokorrean ere. 

## Erreferentziak
## Ikus, gainera
*Artearen historia
*Arkitekturaren historia

## Kanpo estekak
*Artearen teoria eta historia - oinarrizko kontzeptuak - apunteak Unibertsitatea.net webgunean (noiz kontsultatua: 2022-1-16)