Violeta Parra

**Violeta del Carmen Parra Sandoval, Violeta Parra**  izenez ezagunagoa (San Fabián edo San Carlos, Txile, 1917ko urriaren 4a - Santiago, 1967ko otsailaren 5a) txiletar folk egile abeslari, margolari, eskultore, brodatzaile eta zeramikagilea izan zen. Nicanor Parra olerkariaren arreba zen. Txileko folklorean oinarrituriko kantak, eduki sozialekoak, egin zituen. *Gracias a la vida* *(Eskerrak bizitza)* da haren abestirik ezagunena.

Gaztelerazko protesta kantarien aitzindaria izan zen. Bere abestietan eduki sozial eta politikoa agerikoa da. Txileko folklorea berreskuratzeko ahaleginean ekarpen nabarmena egin zuen, eta gero etorriko ziren artista askoren inspirazio iturri bilakatu zen. Hego Amerikan ospe handia izan zuen, eta Euskal Herrira eta Mendebaldeko Europako beste hainbat aldetara ere iritsi zen haren eragina. Oskorri taldeak *Violetaren martxa* ondu zuen haren omenez.

## Biografia 
### Jaiotza eta familia 
Ez dago argi non jaio zen, *Violeta Parra Fundazioak* San Fabián de Alicón, San Carlosen ekialdean jaio zela esaten dute. San Carlos herrikoek, ostera, euren herrian jaio zela defendatzen dute. Euren leku ofizialean eta herri sarreran ere *"Violeta Parraren jaioterria"* jarrita dago kartelean eta 1992tik Txileko Monumentu Historikoa den Violetaren etxea bertan dago, El Roble kalean, etxe hartan jaio omen zen eta. 2013an, Isabel Parrak, Violetaren alabak eta amaren ohorez Fundazioaren presidentea denak, San Carlosko etxea defendatu zuen, Fundazioaren sukurtsala izango zela esatean. 

ezkerrera|thumb|150px|Ama jostuna, Violeta Parra Museoa
Violeta, Nicanor Parra Alarcón eskola-maisuaren eta musikariaren (gitarrajolea eta biolinjolea) eta Rosa Clarisa Sandoval Navarrete jostun, ehule eta nekazari-kantariaren alaba izan zen. Bi ahizpa erdi izan zituen, Marta eta Olga Sandoval (bere amaren lehen ezkontzakoak, lehengusu batekin) eta beste zortzi  ahizpa-neba zituen: Nicanor (1914-2018), Hilda (1916-1975), Eduardo 'Lalo' (1918-2009), Roberto (1921-1995), Caupolicán 'Polito' (jaio eta hila 1924) , Elba 'Yuca' (1926-1981), Lautaro (1928-2013) eta Óscar (1930-2016).

### Haurtzaroa 
ezkerrera|thumb|240px|Violeta Parraren jaiotetxea
Haurtzaroa landan eman zuen batez ere. 1919 eta 1921 bitartean, familia Santiagon bizi izan zen, eta gero Lautarora joan zen, hegoaldera. 1927an Chillánera joan eta "Villa Alegre" herrian kokatu ziren. eta, 1932an, Violeta Santiagora joan zen bizitzera, neba zaharrenak gonbidatuta, Nicanor Parra etorkizuneko antipoetariak han ikasten baitzuen. Neskatoen Eskola Normalistan ekin zion ikasteari, baina ez zen gustura ibili, interesatzen zitzaiona kantua zelako eta ez eskola. Horregatik eskola utzi eta tabernetan, aisirako kintetan eta auzo gela txikietan hasi zen kantatzen, Hilda ahizparekin batera.

1935ean, bere ama eta neba-arrebak Santiagora iritsi ziren, eta elkarrekin *Quinta Normal* deituriko  komunan jarri ziren. 1937an, Violetak bere ibilbide artistikoa hasi zuen Avenida Matucanako *El Popular* jatetxean boleroak, korrituak, kuekak, rantxerak eta tonadak interpretatuz, Hilda, Eduardo eta Roberto ahizpa-nebekin batera; gero, baita aurrekoaren aurrez aurre zegoen *El Tordo Azul-*en ere. Bietan Luis Cereceda Arenas ezagutu zuen, Yungay Estazioko tren-gidaria. eta diru iturri bat izan zuen. 1949. urtean, bere alaba Carmen Luisa Arce Parra (2007an Bruselan hil zena) jaio zen. Urte hartan bertan, neskatoaren aitarekin ezkondu zen, Luis Arce Legton, altzari-langilea eta tenorea. eta horrek Varsoviako (Polonia) gazteentzako jaialdi batean aurkezteko aukera eman zion. Sobietar Batasuna eta Europako hainbat leku ezagutzeko aprobetxatu zuen bidaia. Bereziki probetxugarria izan zen Parisko egonaldia, han grabatu baitzituen lehen iraupen luzeko diska "*Guitare et chant: chants et danses du Chili"* (1956) eta hainbat konpilaziotan geroago argitaratu ziren hainbat abesti, Txileko folkloretik bildutako abestiak soilik biltzen zituztenak. Europan lortutako arrakasta ezezaguna zen Txileko edozein artistarentzat, eta Violeta inspirazioz eta sormenez bete zen. Parisen zegoela izan zuen Rosa Clara alabaren heriotzaren berri.

1957an itzuli zen Txilera, eta azaroan Ángel eta Carmen Luisa seme-alabekin joan zen Concepciónera, bertako Unibertsitate penkistak kontratatua. Han, hurrengo urtean, Arte Folklorikoaren Museo Nazionala sortu zuen eta gero Santiagora itzuli zen.

eskuinera|thumb|200px|kitarra Violeta Parra Museoan
Bere lau disko aldi horretan agertu ziren *Canto y guitarra* (1957), *Compañia de guitarra* (1958), *La tonada* eta *La cueca* (1959koak azken biak) EMI Odeonen etiketaren azpian, lehen konposizioetako batzuekin. Gai sozialez arduratutako abeslaria *Yo canto a la diferencia*, poesia-hamarren eta konposizioen eraikitzaile bikaina *Verso por desengaño* eta olerkien musikalizazioa *Cueca larga de los Meneses*, bere neba Nicanorrenak izan ziren. Zurezko gitarra batek lagunduta grabatu ziren diskoak eta, gaur egun, "deskontinuatuta" daude, baita *Toda Violeta Parra* (1961) eta *Violeta Parra* (1962) albumak ere.

Gainera, bere arte-jarduera dibertsifikatu egin zen, zeramiketan, olio-pinturetan eta arpillegietan lan egin baitzuen. Arte Plastikoen Txileko Azokaren lehen bi edizioetan aurkeztu zituen (1959 eta 1960). Denbora bat eman zuen arte herrikoi eta folklorikoko museo batean, berak Concepción Unibertsitatean sortzera bultzatu zuena, eta gero ia Txile osoan ibili zen, folklore-ikastaroak eskainiz.

### Argentinako eta Frantziako sasoia 
1961ean Violeta Argentinara joan zen, Joaquín Blaya gobernadorearen familiaren etxean bizi izan zen General Picon. Pampan, *El Alero izeneko* peñan kantatu zuen eta folklore, zeramika, pintura eta arpillera ikastaroak eman zituen. Buenos Airesera joan zen bere pinturak erakustera eta telebistan eta IFT antzokian abestera. LP bat grabatu zuen EMI Odeónentzat, debekatu eta banatu ez zena. Argentinako hiriburuan, 1962ko ekainean, Angel eta Isabel seme-alabekin eta Tita bilobarekin bildu zen. Helsinkira (Finlandia) abiatu ziren Gazteen eta Ikasleen VIII. Mundu Jaialdian parte hartzeko.

Ondoren, Sobietar Batasunean zehar ibili zen, Alemanian, Italian eta Frantzian, eta han kokatu zen, Parisen. Hantxe Barrio Latinon kantatu zuen , eta errezitaldiak eman zituen Unescoren Nazioen Antzokian; irratian eta telebistan abestu zuen bere seme-alabekin batera, arpillerak bordatu zituen eta alanbrezko eskulturak egin zituen.

1966an kaleratu eta seme-alabekin eta Alberto Zapicanekin grabatua, *Las últimas composiciones* diskoa "bere lan gorena eta bere testamentu musikala, non era superlatiboan erakusten baitu lortu zuen maisutza eta heldutasun artistikoa". Albumak bere himno humanitarioak ditu:  *Gracias a la vida, besteak beste,* Mercedes Sosa, Raphael eta Pedro Vargas artistek ere interpretatua (1977an, Telebista Nazionaleko agintariek bere garaipena debekatu zuten *La canción de todos los tiempos* programan, Gloria Simonettik interpretatua), eta *Volver a los 17*  Joan Manuel Serratek, Milton Nascimentok, Franco Simonek eta beste askok abestua, baita beste abesti garrantzitsu eta ezagun batzuek ere, hala nola *El rin del angelito, Pupila de águila, Cantores que reflexionan* eta *El Albertío,* azken hori Zapiani eskainia.

eskuinera|thumb|200px|Violeta Parraren hilobia
Margot Loyolaren arabera, Violeta Parrak zera esan zion: *Norberak erabaki behar duela heriotzaren unea  ... "Nik erabakiko dut noiz hil nahi dudan"*. Gutxienez hiru saialdi huts egin ondoren 1966an eta 1967an barbiturikoak irentsi eta zainak mozten saiatu zen,  bere buruaz beste egin zuen 49 urterekin buruan tiro bat emanda, Erreginaren karpan, 1967ko otsailaren 5eko 17:40an. Bere azken gutunean, Nicanorri zuzendua, hauxe idatzi zuen, besteak beste: "*Ez dut neure burua hiltzen maitasunarengatik, erdipurdikoen gainezkako harrotasunagatik baino"*. Bere heriotzaren berri izan zuenean, Pablo Nerudak hauxe adierazi zuen: "*Gizakiari eta jainkotasunari kantatzetik, boluntarioki zure isiltasuna zeure egin zuen, tristezia baino beste gaixotasunik gabe"*. Kapera bero bat bere karpan altxatu zen eta hileta bi egun geroago egin zen, Santiagoko Hilerri Nagusiko 31. galeriako nitxo batean lurperatu zutenean. Ondoren, gorpuzkiak Atxilotu Desagertuaren eta Betearazpen Politikoaren Memorialetik gertu eraman zituzten, hilerri berean, eta 2018an plazatxo bat eraiki zuten hilobiaren inguruan.

Askorentzat paradoxikoa da "*Gracias a la vida"* lanaren autoreak, existentziari himnoa idatzi eta urtebetera bere buruaz beste egitea; beste kritikari batzuek, berriz, depresio-aldartearen eta agur-kantaren isla hautematen dute hizkietan, musikalizazio-estiloan, erabilitako tonuetan eta gaien monotonian.

Hil ondoren, 1998an Gabriela Mistral domina eman zioten.

## Lanak 
Violetak bere bizitzan diska hauek plazaratu zituen:
* 1956: *Cantos de Chile (Presente/Ausente)*
* 1957: *El folklore de Chile, vol. I – Violeta Parra, kantua eta kitarra*
* 1958: *El folklore de Chile, vol. II – Violeta Parra kitarra lagun*
* 1959: *El folklore de Chile, vol. III – La cuecar Violeta Parrak aurkeztua*
* 1959: *El folklore de Chile, vol. IV – La tonada Violeta Parrak aurkeztua*
* 1961: *El folklore de Chile, vol. VIII – Violeta Parra osoan*
* 1962: *Violeta Parra en Argentina*
* 1962: *Los Parra de Chile* (Isabel y Ángel Parrarekin)
* 1965: *Recordando a Chile (una chilena en París)*
* 1965: *Carpa de La Reina* (interprete batzuk)
* 1966: *Las últimas composiciones*
Violeta Parrak argitaratu gabeko musika ugari utzi zuen, gero ezagutu duguna. Haren *Décimas autobiográficas*, Violetaren ahotsarekin grabatuak, Alercek 1976an argitaratutako LP batean bildu ziren (gero *Décimas y centésimas* zabaldu ziren); Warner Music Chilek 1999an atera zuen Genevan (*Violeta Parra Genevan*) emandako kontzertua eta haren *Gitarra konposizio bereziak*.

Musikari ekarpen garrantzitsua egiten dio Violetak Txileko musika-tradizioa berreskuratzean: jainkozko kantua (*El rin del angelito, Verso por una niña muerta*, adibidez), maputxea (*Qué sacado con quererte*), gitarra-jolea, haren nortasun-abestiak, eta abar, *Recquérica, Carta*.

### Filmografia 
### Banakako erakusketak 
* 1964: Exposición individual del cuerpo humano Louvre, París, Francia.
* 1970: *Recordando a Violeta Parra*. Instituto Cultural de Las Condes, Santiago.
* 2003: *Óleos de Violeta Parra*, Palacio Consistorial de la I. Municipalidad de Santiago, Chile.

### Erakusketa kolektiboak 
* Ferias de Artes Plásticas al aire libre, Museo de Arte Contemporáneo, Universidad de Chile, Santiago.
* 1959: Exposición pictórica en Buenos Aires, Argentina.
* Exposición en Ginebra, Suitza.
* 2010: Voces se unen con la canción «Gracias a la vida»Txileko lurrikarak kaltetutakoentzako dirua biltzeko

### Lanak bilduma partikularretan 
* *Velorio de angelito*, bordadoa telan, 27 x 41 cm
* *La hija curiosa*, oleoa egurrean 36 x 46 cm
* *El machitún*, oleoa egurrean, 31 x 46 cm
* *Contra la guerra*, bordadoa arpilleran, 144 x 192 cm
* *Combate naval I*, bordadoa arpilleran, 225 x 130 cm
* *El circo*, bordadoa telan
* *Árboles coloridos*, oleoa egurrean, 46 x 23 cm
* *La cantante calva*, 1960, bordadoa yute naturalean, 136 x 46 cm
* ''Leyendo 'El Peneca'*, 1965, oleoa egurrean 51 x 73 cm
* *Juicio final*, oleoa egurrean, 60 x 88,5 cm
* *Hombre con guitarra*, 1960, bordadoa telan, 134 x 89 cm

## Ondare artistikoa 
### Fundación Violeta Parra 
Bere seme-alaben ekimenez, artista eta kantautorearen irudia eta ondarea berreskuratzeko asmoz, 1992 *Fundación Violeta Parra* sortu zen

Vicuña Mackenna etorbideko 37an dago, Santiagon. Museoak, Violetaren obrari eskainitako aretoez gain, beste gune batzuk ere baditu, hala nola tailerrak, kontzertuak eta hitzaldiak. Sarrera doan da. idazle eta kazetari argentinarrarena eta Virginia Lago aktore argentinarrak 1993 eta 1994an interpretatua.

2011n, Andrés Woodek *Violeta se fue a los cielos* filma estreinatu zuen, Ángel Parraren izen bereko liburuan oinarrituta, eta Francisca Gavilánek interpretatua. ​ Filmak hainbat sari irabazi ditu, besteak beste, Sundance Jaialdiko Nazioarteko Sari Nagusia (2012ko urtarrila).​

2012an, *Violeta se fue a los cielos* miniseriea eman zen, Andrés Woodek zuzendutako eta Francisca Gavilán protagonista duen filmaren telebistarako egokitzapena. Chilevisiónek eman zuen, eta hiru kapitulu izan zituen; horietan, filmaren metraje estratik abiatuta, Violetaren haurtzaroa, haren lehen ezkontza eta Nicanor nebarekiko lotura sakontzen dira.

### Musika 
eskuinera|thumb|200px
eskuinera|thumb|200px|Violetaren seme-alabak, Isabel Parra (goian, 2006) eta Ángel Parra (behean, 2015) amaren musika indarrean mantendu nahi izan dute.
Hainbat kanta eskaini dizkiote Violetari:
* 1971 - *La violeta y la parra* - Jaime Atria
* 1980 - *Violetaren martxa* - Oskorri
* 1981 - *Cardo o ceniza* - Chabuca Granda
* 1997 - *Violeta Parra, texto y música* - Ángel Parra
* 2001 - *Después de vivir un siglo* - hainbat kantari
* 2004 - *Violeta* - Ángel Petisme
* 2006 - *Violeta se fue a los cielos* - Ángel Parraren albuma
* 2007 - *Mariposa de noviembre* - Luis Pastor
* 2008 - *Pascuala canta a Violeta* - Pascuala Ilabaca
* 2009 - *Violetas para Violeta* - Joaquín Sabina. *La carta*-ren adaptazio librea,  Mercedes Sosa argentinarrarekin  *Cantora, un viaje íntimo* diskoan grabatua (2009)
* 2010 - *Carta a Violeta Parra* - Silvio Rodríguez
* 2011 - Violeta in marchita - Alfredo Becker Carrasco
* 2016 - De nombre Violeta - Manuel García

Era berean, Angel Parra Orrego bilobak *antikuekak* biltzen zituen diskoa argitaratu zuen 1994an, eta Tita Parrak 1998an *Décimasen* jarraipena egin zuen, *Centésimas del alma* izenburupean.

*Aterciopelados* izeneko talde kolonbiarraren *Protesta kanta* abestiak Violeta Parra aipatzen du (*Oye* diskoan, 2006). Gustavo Cerati argentinarraren *Karaoke* abestiak  *La carta* abestiak sampling bat du (*Siempre es hoy* diskoan, 2002).

2003ko *Viña del Mar* jaialdian, Charly García argentinarrak *Demoliendo hoteles* abestiaren hitzak aldatu zituen: "*Yo fui educado con Parra y odiaba a la humanidad. Un día di gracias a la vida, y tuve mucho mucho mucho más*."

2018an, Nacho Vegas musikari espainiarrak *Violétika* izena jarri zion urte hartako diskoari, Violetaren ohorez eta "esdrújulak" tratatzeko moduaz.

Txileko hainbat musikarik Ángel eta Isabel seme-alabak, Víctor Jara, Quilapayún, Illapu, Patricio Manns, Los Jaivas, Inti Illimani (Violetaren bakarkako abesti-grabazioez gain, Luis Advis *Canto para una semilla* lana egin zuen, eta *Décimas autobiográficas* musikalizatu zituen. Álvaro Henricezek ekoitzitako rockean, besteak beste, Los Bunkers, Pettinellis, Lucybell, Javiera Parra (biloba), Chancho en Piedra eta Juanita Parra (Los Jaivas taldeko bateria) artistek hartu zuten parte, eta 2001ean argitaratu zen, *Después de vivir un siglo'' izenburupean. Myriam Hernández, Gloria Simonetti eta Luis Jara baladistek ere Violetaren musika jarri dute beren errepertorioetan.

Txiletik kanpo, grabaketetan zein zuzenean, Violeta Parraren abestiak, artista garrantzitsuek interpretatu dituzte, besteak beste:

* Argentina: Pedro Aznar, Facundo Cabral, Alberto Cortez, Charly García, León Gieco, Los Calchakis, Los Chalchaleros, Fito Páez, Ligia Piro, Mercedes Sosa.
* Bolivia: Savia Andina
* Brasil: Chico Buarque, Milton Nascimento, Elis Regina, Caetano Veloso
* Kanada: Michael Bublé
* Kolombia: Marta Gómez, Andrea Echeverri, Juanes, Shakira
* Hego Korea: Davichi
* Kuba: Issac Delgado, Pablo Milanés, Silvio Rodríguez
* Espainia: Baccara, Miguel Bosé, Luz Casal, Plácido Domingo, Rosario Flores, La Oreja de Van Gogh, Rosa León, Víctor Manuel, Oskorri, María Dolores Pradera, Raphael, Paloma San Basilio, Joaquín Sabina, Alejandro Sanz, Joan Manuel Serrat
* Euskal Herria: Aire Ahizpak
* AEB: Joan Báez, Faith No More, Kacey Musgraves
* Finlandia: Arja Saijonmaa
* Frantzia: Richard Clayderman, Holden
* Grezia: Nana Mouskouri, Danai Stratigopoulou
* Inglaterra: Robert Wyatt
* Irlanda: U2
* Israel: Yasmin Levy
* Italia: Gabriella Ferri, Laura Pausini, Franco Simone
* Mexiko: Pepe Aguilar, Óscar Chávez, Antonio Domínguez Hidalgo, Ana Gabriel, Hoppo!, Los Folkloristas, Natalia Lafourcade, Eugenia León, Tania Libertad, Fher Olvera, Guadalupe Pineda, Tehua, Chavela Vargas, La Santa Cecilia, Jesse & Joy
* Norvegia: Mari Boine
* Peru: Eva Ayllón, Susana Baca
* Dominicar Errepublika: Juan Luis Guerra
* Uruguai: Laura Canoura, Jorge Drexler, La Tabaré, Erwin Schrott, Daniel Viglietti, Montevideo Blues
* Venezuela: Soledad Bravo, Jesús Sevillano.

## Iruditegia 

Fitxategi:Casa Violeta Parra.JPG|Violeta Parra etxea
Fitxategi:100elles-20190624 Rue Violetta Parra - Rue de Lyon 153233.jpg|Violeta Parra kalea
Fitxategi:Calle Lastarria -mosaico Violeta Parra -fRF.jpg|Violeta Parraren mosaikoa, Lastarria kalea 
Fitxategi:25-09-2013 Parque Violeta Parra (9955690055).jpg|Violeta Parra parkea
Fitxategi:Grafiti del estallido 02.jpg|Grafitia
Fitxategi:Vuelve el cine de verano al Auditorio Violeta Parra y al parque de Comillas 10.jpg|Violeta Parra Auditorioa, udako zinea
Fitxategi:Museo Violeta Parra.jpg|Violeta Parra Museoa
Fitxategi:Museo Violeta Parra -exterior pajaritos f01.jpg|Museoa, txoriak kanpoan
Fitxategi:Museo Violeta Parra -acceso por RamonvCorvalan f01.jpg|Violeta Parra Museo-sarrera
Fitxategi:Inauguración del Museo Violeta Parra (21779913910).jpg|Violeta Parra Museoaren inaugurazioa
Fitxategi:Museo Violeta Parra 20171120 fRF08.jpg|Museoa
Fitxategi:Museo Violeta Parra 07.JPG|Museoa
Fitxategi:Mistral, Gabriela & Parra, Violeta 20180112 -GAM fRF02.jpg| Gabriela Mistral eta Violeta Parra
Fitxategi:Hijosilustreschillan.jpg|Chillán, seme-alaba ospetsuak (Violeta Parra, eskuinean,erditik beherantz)
Fitxategi:Mandataria inicia homenajes a Violeta Parra con estreno de “Canto para una Semilla” (30047742571).jpg|Violetaren omenaldia, " Canto de una Semilla"ren estreinaldian
Fitxategi:Mural feminista Gandia (1).jpg|Gandia, Mural feminista, Violeta Parra(eskuinean) 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Euskarari Ekarriak: Violeta Parra, ekarriak.armiarma.eus