Mendebaldeko ehiztari-biltzaileak

[thumb|upright=1.6|Ehiztari-biltzaileen jatorri genetikoa Europan k.a. 14000 eta 9000 artean, mendebaldeko ehiztari-biltzaileen (WHG) eremu nagusia urdinez. Zenbaki indibidualak [Laginketa (estatistika)|laginketa-data kalibratuei dagozkie.]]

Arkeogenetikan, **mendebaldeko ehiztari-biltzaileak** ( edo **WHG**) edo **mendebaltar ehiztari-biltzaileak**, **mendebaldeko Europako ehiztari-biltzaileak**, **Villabruna taldea** edo **Oberkassel taldea**, giza talde genetiko bat dira, erdialdeko eta mendebaldeko Europan zehar hedatu dena, Karpatoetatik ekialdera Britainiar uharteetaraino mendebaldean, Böllingen berotze globaletik aurrera, duela 14600 urte inguru. Europako Epipaleolitoko eta Mesolitikoko ehiztari-biltzaileak ziren.

Eskandinaviako ehiztari-biltzaileekin (SHG) eta ekialdeko ehiztari-biltzaileekin (EHG) batera, mendebaldeko ehiztari-biltzaileak glaziazio ondoko Europako hiru talde genetiko nagusietako bat dira. WHG eta EHGen arteko muga Danubioko deltatik hegoaldera eta Lituaniaraino iparraldera hedatzen zen. SHGek, berriz, WHG eta EHGren nahasketa ia berdina adierazten dute.

Europako populazio nagusia Mesolitikoan, WHGak ondoz ondoko bi populazio hedapenekin ordezkatuak izan dira, lehenik Neolitoaren hasieran hasierako europar nekazariena (EEF) eta gero Neolitoaren amaieran indoeuroparrena. Nekazariek ehiztari-biltzaileak ordezkatu zituzten Neolitoan zehar, eta, gero, fusio horretatik sortutako populazioak estepa pontikotik (edo estepa ponto-kaspiarretik) (WSH) zetozen artzainek ordezkatu zituzten, eta horren ondorioz, Europako populazioen artean WHGen antzinako osagaia are gehiago murriztu zen. Gaur egun, ekialdeko Baltikoan eta iparraldeko Europar Errusian WHG ondorengoen populaziorik altuena dago (%35eraino).

## Definizioa 
Mendebaldeko ehiztari-biltzaileek (WHG) antzinako leinu arkeogenetiko ezberdin osatzen dute, europar moderno gehienen arbasoak direnak. Europar gehienak WHG, EEF eta WSHren nahasketa gisa modelatu daitezke, proportzio aldakorretan. Hasierako europar nekazariak (EEF) gehienak mendebaldeko anatoliar jatorrikoak ziren. Neolitoaren hasieran Europan hedatu zirenean, EEFek pool genetikoa menderatu zuten Europa osoan, iparraldeko Europan izan ezik.

## Hedapena Europan zehar (duela 14600 urte inguruan) 
Uste da WHGak duela 14.600 urte inguru zabaldu zirela Europan, Böllingen klima interestadioan, Azken Maximo Glaziarraren ondorengo lehen beroaldian. Populazio aldaketa handia dakarte Europan, Balkanetako edo Anatoliako aterpeetatik.

## WHGren jatorria 
Uste da WHGen eta EHGen arbasoak ekialdeko eurasiarretatik banandu zirela 40.000 urte inguruan BP eta antzinako iparraldeko eurasiarretatik (ANE) 32.000 urte BP baino lehen (Janako historiaurreko aztarnategiaren datazio estimatua), azken hauek, bereziki, 24.000 urte BP inguruko «Malta'tako mutikoa» adibide zutelarik.

Vallini *et al.* (2022), Eurasia mendebaldeko leinuen banaketa eta sakabanatze ereduak ez zirela 38.000 BP urte baino lehenagokoak. Hasierako Goi Paleolitoko ale europarrik antzinakoenek, hala nola Zlatý kůňekoak eta Ranisekoak (45000 BP urte baino gehiago), Peștera cu Oasekoak (40000 AP) eta Bacho Kiroko leizekoak (45000 AP), ez zuten inolako loturarik antzinako mendebaldeko eurasiarrekin, baina bai antzinako ekialdeko eurasiarrengandik hurbilago zeudenekin, edo biak baino posizio basalean zeudenekin.

WHGek kidetasun handiagoa erakusten dute Ekialde Hurbileko populazio zahar eta modernoekin Goi Paleolitoko europarrekin baino, hala nola gravettiarrekin. Antzinako Ekialde Hurbileko populazioekiko kidetasunak gora egin du Europan Böllingen, WHGen (Villabruna edo Oberkassel taldeak) hedapenarekin lotuta. WHG eta Ekialde Hurbileko populazioen artean noranzko biko fluxu genetiko baten frogak ere badira 15.000 BP urtetan.

WHGei lotutako hondarrak nagusiki giza Y kromosomaren I haplotaldekoak (I-M170) dira, C haplotaldearen (C-F3393) maiztasun txikiagoarekin (bereziki C-V20/C1a2 kladoarena), Errusiako Goi Paleolitoko aztarnen artean aurkitu ohi dena, Kostenki-14 eta Sungir kasu. C-V20 aita-haplotaldea oraindik presente dago Espainia modernoan bizi diren gizonen artean, mendebaldeko Europan leinu horren presentzia luzearen lekuko. Haien kromosoma mitokondrialak U5 haplotaldearenak ziren batez ere.

2023ko martxoan Nature aldizkarian argitaratutako ikerketa genetiko batean, autoreek WHGen arbasoak epigravettiar kulturari lotutako populazio gisa deskribatzen dituzte, duela 14000 BP urte inguru madeleine kulturari lotutako populazioak neurri handi batean ordezkatu zituztenak (madeleineari lotutako banakoen arbasoak gravettiar, solutrear eta aurignac kulturei lotutako populazioak ziren). Azterketan, WHG ondorengoari "Oberkassel jatorrikoa" deitzen zaio, lehen aldiz Alpeetako iparraldean aurkitua Oberkasselgo leku eponimoan 14.000 BP urteko bi gizabanakorengan, villabrunar ondorengoaren nahasketa gisa modelatua izan daitekeena (bera modelatua Věstoniceko klusterrari lotutako leinu baten eta Kostenki-14 eta Goyet Q116- gizabanakoen antzinako leinu baten arteko nahasketa gisa), eta Goyet-Q2 leinu bat Europan aurkitutako banakoei lotua azken maximo glaziarra baino lehen.]]

## Elkarreragina beste herriekin 
[thumb|[Cheddarko Gizona, k.a. IX. milurtekoaren erdialdetik amaierara arte datatua, Britainia Handian aurkitua, mendebaldeko beste ehiztari-biltzaileen antzeko genotipoa zuen.]]

Halaber, WHGek Europako mugetan zeuden herrien ondorengotza ekarri zutela egiaztatu ahal izan da, hala nola lehen nekazari anatoliarrak eta ipar-mendebaldeko afrikarrak, baita Europako beste talde batzuk ere, hala nola Ekialdeko ehiztari biltzaileak (EHG). WHGen eta EHGen arteko harremana ez da oso erabakigarria.

2014ko ikerketa honek WHG eta EEFren arteko nahasketa genetiko baten ebidentziak aurkitu ditu Europa osoan, EEFren ekarpenik handiena Mediterraneo aldeko Europan (bereziki Sardinian, Sizilian, Maltan eta judu ashkenazien artean), eta WHGren ekarpenik handiena iparraldeko Europan eta euskaldunen artean.

2014az geroztik, beste ikerketa batzuek EEFren eta WHGren arteko gurutzaketen taula findu zuten. 2017an egindako azterketa batean, Hungaria, Alemania eta Espainiako garai kalkolitiko eta neolitikoetako 180 DNA datu multzo zaharretan, mestizaje aldi luze baten frogak aurkitu zituen. Nahasketa eskualde mailan gertatu zen, ehiztari-biltzaileen tokiko populazioetatik abiatuta, eta, beraz, hiru eskualdeetako populazioak (Alemania, Iberia eta Hungaria) genetikoki bereizgarriak ziren Neolitiko garaiko fase guztietan, WHG etorki ratio gero eta handiagoarekin, denboran zehar nekazari populazioekiko. Honek iradokitzen du, lehen nekazarien hasierako hedapenaren ondoren, ez zela gehiago distantzia luzeko migraziorik izan nekazaritzako populazioa homogeneizatzeko bezain inportanteak, eta nekazarien eta ehiztari-biltzaileen populazioak bata bestearen ondoan egon zirela mende askotan zehar, etengabeko nahasketarekin k.a. V. milurtean zehar K.a. IV. milurtekoraino (lehen kontaktuan nahasketa gertakari bakar bat baino gehiago). Nahasketa-tasak geografikoki aldatzen ziren; Neolitikoaren amaieran, Hungariako nekazarien WHG jatorria % 10 ingurukoa zen, Alemanian % 25 ingurukoa eta Iberiar penintsulan % 50ekoa.

Kalkuluen arabera, WHGek % 20 eta % 30 artean lagundu zuten EEF talde neolitikoen ondorengotzan Europa osoan.

## Itxura fisikoa eta osasuna 
WHGek "diabetesa eta alzheimerra izateko arriskua duten aleloak" zeramatzatela dioten ikerketak daude.

David Reich-en arabera, DNA analisiak erakutsi zuen mendebaldeko ehiztari-biltzaileek azal iluna, ile iluna eta begi urdinak zituztela. Azal iluna Afrikaz kanpoko jatorri berri samarraren ondorio zen (*Homo sapiens*eko populazio guztiek hasieran azal iluna izan zuten), eta begi urdinak, berriz, OCA2 genearen aldaketa baten ondorio ziren, irisaren despigmentazioa eragin zuena.

2020ko ikerketa baten arabera, Anatoliako mendebaldeko hasierako europar nekazarien etorrerak (EEF), K.a. 6.400 ingurutik aurrera, eta Brontze Aroan estepa pontikoetako artzainen etorrerak, Europako populazioen bilakaera azkarra eragin du, azal eta ile argiagoetarantz.

Indianapolisko Purdue Unibertsitateko Susan Walsh genetistak, *Cheddar Man* proiektuan lan egin zuenak, «ez dugula bere azalaren kolorea ezagutzen» dio. Johannes Krause biokimikari alemaniarrarentzat, Leipzigeko Antropologia Ebolutiboko Max-Planck Institutuko Arkeogenetika Saileko zuzendariarentzat, ez dakigu mendebaldeko ehiztari-biltzaileen azalaren koloreak antz handiagoa ote duen gaur egungo Afrika erdialdeko biztanleenarekin edo eskualde arabiarreko biztanleenarekin. Ondorengo europar populazioen larruazal argiaren erantzule den mutazio ezagunik ez zutela soilik ziurra da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak