open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Galtzari

**Galtzaria** galtzerdiari eusteko erabiltzen den emakumezko eta gizonezko azpiko arropa da. Hankaren inguruan eta galtzerdiaren gainean jartzen den zinta elastikoa da. Normalean larruz edo oihal sendoaz egina dago.

Gaur egun, galtzariaren erabilera eskasa da eta apaingarri bihurtu da galtzerdiek beren galtzariak dauzkatelako.

Euskal Herrian, euskal dantzari batzuek eraman beharreko osagarria da.

## Ikus, gainera 
* Galtzariaren Ordena
* Galtzari-eusteko
* Galtzerdi
* Panti

## Kanpo estekak
Aran (argipena)

**Aran** hitzak zenbait adiera ditu:

* aran, aranondoaren fruitua;
* Aran, Lleidako (Katalunia) harana; Okzitaniako hizkuntzaz.
* Aran uharteak, Irlandako Errepublikako uharteak.

## Ikus, gainera 
* Haran edo ibarra.
* Harana, Arabako udalerria.
* Arhan ibaia (inoiz Harana idatzia), Nafarroa Behereko eta Lapurdiko ibaia.
Ureta

**Ureta** Erroibar ibarreko etxalde bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioak eskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak *uretarrak* dira.

## Izena 
*Ureta* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Ureta* (1245)
* *Urcia* (1268)
* *Uireta* (1275)
* *Hureta* (1280)
* *Ureta* (1327)
* *Uret* (1330)
* *Hureta* (1428)
* *Vreta* (1532)
* *Ureta* (1532)

### Etimologia 
*Ureta* toponimoa izen gardena da. *Ur* eta *eta* (kokapen atzizki plurala) hitzeten arteko elkarketa da. "Uren lekua" bezala birformulatu liteke.

## Geografia 
Ureta Erroiberran dago.

### Ingurune naturala eta klima 
Erroiberraren azalera handia dela eta bi klima ezberdin daude, iparraldeko klima azpiatlantiarra, pagadi ugari eta urte osoko prezipitazioekin, eta hegoaldeko klima azpimediterraneoa, basa pinuekin eta uda garaiko bi hilabete idorrekin. Urteko batez besteko prezipitazioak 1 200 mm dira hegoaldean, eta 2 000 mm ibarraren iparraldean. Batez besteko tenperatura 7 eta 10 gradu bitartekoa da.

Urteroko egun euritsuak 120 izaten dira ibarraren hegoaldean eta 140-150 egun iparraldean. Gunerik menditsuenetan egun euritsuak 150 baino gehiago izan daitezke.

#### Estazio meteorologikoak 
Erroiberran dagoen Aurizperri kontzejuan, itsasoaren mailatik 871 metrora, Nafarroako Gobernuak 1972an jarritako estazio meteorologikoa dago.  Gainera, 1975an, beste estazio meteorologiko bat inauguratu zen Erro kontzejuan, itsasoaren mailatik 672 metrora. Erroko estazioa da Uretarako balio egokienak ematen dituena, hurbilen dagoena baita.

## Hirigintza 
### Kaleak 
Herriak kale bakarra ditu:

* Ureta karrika

### Etxeak 
Herriak 11 etxe ditu:

## Kultura 
### Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Erroibarko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinio ibarretik Esteribar eta Artzibar ibarrekin hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Erroiberrak nafarrera euskalkian sailkatu zituen.

Uretako azpieuskalkia erroibarrera da, eta, zehazki, Iparerroibartar aldaera. 2007ko udazkenean, 3 euskaldun behintzat baziren Zilbetin eta Uretan, baina horietako bat besterik ez zen 50 urtetik beherakoa.

#### Euskararen Foru Legea 
Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legeari jarraituz, Erroibar eremu euskalduneko udalerria da. 2001eko erroldan, herritarren %&nbsp;24,01ek zekien euskaraz.

## Ondasun nabarmenak 
* Done Ibaneko eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.
* Uretako jauregia, Erdi Aroko jauregi noblea.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erroibar
* Pirinioak
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Erroibarko Udalako webgune ofiziala
Kuala Lumpur

**Kuala Lumpur** (malaysieraz: *Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur*; txineraz: 吉隆坡联邦直辖区; tamileraz: கோலாலம்பூர்) Malaysiako hiriburua da, 1854-1857an sortua.

2005eko datuen arabera, hiriak 1.809.699 biztanle zituen; gune metropolitarrak, ordea, 7,2 milioi biztanletik gora ditu.

## Klima 

 

## Geografia 
[thumb|ezkerrera|200px|[Petronas dorre bikiak|Petronas Dorre Bikiak gauez.]]

Malaysiako sartaldean dago Kuala Lumpur, Kelang eta Gombak ibaien elkargunean.

## Biztanleak 
Biztanleen erdiak txinatarrak dira; laurden bat malaysiarrak, eta gainerakoak Indiako etorkinak eta beste jatorri batzuetakoak.

## Historia 
1857an sortu zuten hiria eztainu meatzetako txinatar meatzariek. 1890ean Selangor estatuko hiriburu izendatu zuten, eta Malaysiak 1957an burujabetza eskuratzean herrialde osoaren hiriburu izendatu zuten. 1974an, Selangorreko estatutik bereizi eta lurralde federal berezia eratu zen Malaysia barnean, 240 km2-ko eremua duena.

## Ekonomia 
Hauek dira Kuala Lumpurren aberastasun iturriak: eztainu, ikatz eta burdin meatzeak, kautxua.

Garrantzi handiko bidegurutzea da.

### Ekipamenduak 
* Nazioarteko aireportua.
* Unibertsitatea.

## Ondasun nabarmenak 
* Petronas Dorre Bikiak: 452 metroko etxe orratz bikiak, *zeruzubi* batez lotuak. 1998 eta 2004 artean munduko etxe orratzik garaienak izan ziren.

## Herri eta hiri senidetuak 
*  **Medellín**, Kolonbia
*  **Ankara**, Turkia
*  **Casablanca**, Maroko
*  **Delhi**, India
*  **Ispahan**, Iran
*  **Malaka**, Malaysia
*  **Guadalajara**, Mexiko
*  **Mashhad**, Iran
*  **Trujillo**, Peru
*  **Osaka**, Japonia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Kuala Lumpurri buruzko informazioa Malaysiako gobernuaren webgunean.
Kaohsiung

**Kaohsiung** (txineraz: 高雄市), Taiwango hiri bat da. 154 kilometro karratuko azalera dauka eta 2006ko datuen arabera 1.514.706 biztanle.

## Klima 

## Ekonomia 
Metalurgia, petrokimika eta petrolio findegiak ditu. Arrantza ontzidi garrantzizkoa.

## Historia 
Arrantzale portu txiki bat izan zen 1895ean japoniarrek hartu zuten arte. Harrezkero merkataritza portu garrantzitsua izan zen, eta portu militar gisa ere garrantzi handia izan zuen. Ontzi eta industria eraikuntzak hondatu egin ziren Bigarren Mundu Gerran, baina Txinako gobernuak 1945etik aurrera berriro egin zituen. Gaur egun Taiwango portu nagusia da Kaohsiung.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Kaohsiungeko udalaren webgunea.
Ttipi-Ttapa Telebista

**Ttipi-Ttapa Telebista** Bortziriko tokian tokiko telebista katea izan zen, euskaraz eginda eta Ttipi-Ttapa komunikazio-taldeak abiaturik. 2009 hasieran, "Nafarroako eta Espainiako Gobernuek telebistaren egoera legeztatu eta emisiorako lizentzia eskuratzeko aukerarik gabe utzi ondotik" emanaldiak eten zituen.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko hedabideak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Apezetxea, Pello *Ttipi-Ttapa telebista itxi dute*, argia.com
Ibar

[thumb|[Erronkaribar (Euskal Herria), Belaguatik]]
**Ibar**ra edo **haran**a lurrazaleko sakonune bat da, forma luzekoa eta ibai edo glaziar baten higadurak sortua. Inklinatua da, itsasorantz, laku baterantz edo arro baterantz.

## Euskalkietako izenak 
Esanahi honetarako, euskara batuko izen egokienak *ibar* eta *haran* direla arautu du Euskaltzaindiak. Euskalkietan, beste hainbat izen erabiltzen dira, hala nola *naba*, *iberra*, *mendibitarte*, *balle*, *sakon*, *errekabitarte*, *menditarte*, *mendisakon*, etab.

## Tipologia 
Ibarren sailkapena jatorriaren arabera (Lurrekoak, Ilargikoak, Martekoak eta abar) edo zabaleko ebaketaren arabera sailka daitezke:
* V itxurako ibarra (isurialdeetan euriaren higadurak sortua)
* arroila itxurako ibarra (ibaiaren higadura handiak sortua)
* U itxurako glaziar harana (glaziarraren higadurak sortua)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arro hidrologiko
* Arango harana

## Kanpo estekak
Kuwait (hiria)

**Kuwait** () izen bereko herrialdeko hiriburua da. 96.100 biztanle daude hiri barruan (2005eko zenbatespena), eta 2,3 milioitik gora inguruko metropolitar gunean.

## Barrutiak 
## Klima 

## Herri eta hiri senidetuak 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Galeria 

Image:Kuwait City cropped.jpg|Hiria Shuwaikhetik ikusia
Image:Kuwait highway.jpg|Autopista
File:Marinetimemuseum.jpg|Al-Hashemi-II Itsas Museoa
File:The Avenues Kuwait.jpg| Azoka
File:Kuwait - Aqua Park.jpg|Aqua Park
File:Kuwait city skyline.jpg| Hiriko *skyline*
File:Kuwait Stock Exchange.jpg|Kuwaiteko Burtsa
File:Sciencemuseumkuwait.jpg|Zientzia eta Historia Naturalaren Museoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Onega (aintzira)

**Onega** (,  ahoskatua; ; livvieraz: *Oniegujärvi*; ) ur gezako aintzira da, ipar-mendebaldeko Errusian dagoena. Jatorriz glaziarrek sortutakoa da, eta izozturik egoten da ia urte erdiz. Europako aintzira handienetan bigarrena da, eta munduko hamazazpigarrena.

## Geografia 
Onegak 9.890 kilometro koadroko eremua du, eta 120 metro sakon da lekurik sakonenean. Mendebalde, iparralde eta ekialdeko ertzak Kareliako Errepublikan daude, hego-mendebaldekoa Leningrad oblastan, eta hegoaldekoa Vologda oblastan. Petrozavodsk, Kareliako Errepublikako hiriburua, mendebaldeko ertzean dago.

Aintziran 1.369 uharte daude (250 kilometro koadroko eremua). 58 ibai isurtzen dira bertara; nagusiak Shuya, Suna, Vodla, Vytegra eta Andoma dira. Hustubidea, berriz, Svir ibaia da, Kareliako hegoaldeko muga egiten duena; Onegaren hego-mendebaldeko kostaldetik Ladoga aintzirara doa. Aintzira nabigagarria da, Itsaso Zuria-Baltiko ubidearen zati.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Altzate

**Altzate** Berako (Nafarroa) auzoa da, Ibardingo mendatearen bidean kokaturik, Urruña eta Azkaineranzkoan.

1842ko erroldak Berako udalerriari *Vera y Alzate* deitzen dio, auzo hau gogoan.

## Itzea 
Auzo honetan dago Itzea etxea, Pio Barojaren familiak bizitoki hartu zuena.

## Kanpo estekak
Illekueta

**Illekueta** Berako (Nafarroa) auzoa da.

## Ikus, gainera 
* Bera

## Kanpo estekak 
*  Illekuetaren argazkia, XX. mendearen hasierakoa.
*  Illekuetaren argazkia, XX. mendearen amaierakoa.
Ttipi-Ttapa

:*Artikulu hau herri aldizkariari buruzkoa da; ibiltzeko era gaitzat duena beste hau da: tipi-tapa.*

**"Ttipi-Ttapa"** Nafarroako Mendialdeko euskarazko aldizkaria da. Baztan, Bertizarana, Bortziriak, Leitzaldea, Malerreka, Sara, Senpere, Urdazubi eta Zugarramurdiko informazioa biltzen duena. Egoitza nagusia Lesakan dauka.

## Aldizkaria 
Paperezko aldizkariarekin batera agerkari digitala eskura dago interneten noiznahi eta nonahi irakurtzeko.

Euskal Herriko komunikabideen artean bere edukiak interneten zintzilikatu zituen lehena izan zen *Ttipi-Ttapa* aldizkaria 1996an. Gaur egun 6.000 aleko tirada eta 29.000 irakurle inguru ditu (2018ko ekaineko datuak, CIES).

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko hedabideak
* Euskarazko aldizkarien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Ttipi-Ttaparen webgunea
* "Tokikom" atarian
Ibardin

**Ibardin** Nafarroa eta Lapurdi artean dagoen mendatea da, Bera alde batetik eta Azkaine eta Urruña bertzetik lotzen dituena. Gaina 317 metrotan dago.

Bizkaiko golkotik atera eta lehendabiziko Pirinioetako mendatea da, Urruñatik RD-404 (oinez GR 10) eta Beratik C-131 errepideak erabiltzen zeharkatu daitekeena.

Mugako tokia izanda, bertan 20 *benta* edo denda inguru kokatu dira: alkohola, Baionako xingarra eta abar saltzen dituztenak.

## Larhun
Ibardingo mendatea ohiko abiapuntua da Larhun mendira (905 m) igotzeko. 2 ordu eta 45 minutuko ibilaldia da igoera.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendateak

## Kanpo estekak
Ernazko lepoa

**Ernazko lepoa** edo **San Martiko Harria** Nafarroa Garaia, Zuberoa eta Bearno artean kokaturik dagoen mendatea da, Izaba alde batetik eta Urdatx eta Ereta bertzetik lotzen dituena.

Gaina 1.750 metrotan dago, San Martiko Harria izeneko tokian. Arlas mendiaren ondoan dago eta mendebaldean San Martiko osina du.

## Ikus, gainera 
* Belagua
* Euskal Herriko mendateen zerrenda

## Kanpo estekak
Belagua

**Belagua** Nafarroa Garaiko ibar txiki bat da, Belagua ibaiaren bideari jarraituz.

Ibarra Erronkaribar ibaxaren iparekialdeak osatzen dute.

## Deskribapena 
Erronkariko ibaxaren burualdea da, Belagua ibaia zeharkatzen duen bitartean. Bere morfologia glaziar-haran batena da. Lautada zabal bat du hondoan, buztinezko alubioi finez beteta, obturazio morrenikoko aintzira-faseari dagozkionak. Ia haran osoan nagusi den flysch eozenikoaren gainean modelatu da gehiena, goiko kretazikoko tuparriak eta kalkoeskistoak izan ezik. Horiek Maceko amildegitik, ibaiaren ezkerraldetik, Larrako plataformari eusten dioten kareharri kretazikoen malkarreraino hedatzen dira.

Gailur garrantzitsuek inguratzen dute ibarra, besteak beste, Larrondo (1703 m), Kartxela (1982 m), Lakhura (1847 m), Txamantxoia (1945 m) eta abarrek.

## Klima 
Klima azpiatlantiko menditarra du, baina tontor horietan alpetar erako baldintzak daude. Prezipitazioak ugariak dira eta laino ugari, berrikuntza luzea eta tenperatura hotzak neguan eta leunak udan. Belardiak eta patata-zelaiak haranaren hondoan daude, baina aberastasun handiena honako baso hauek osatzen dute: basoko pinua hego-mendebaldean eta pagadi zabalak izeiarekin gainerakoan. Gaur egun ere, Txamantxoiaren eta Aztaparretako lepoaren artean, Nafarroako pagadi-izeidia ikus daiteke, nobleena eta birjinena, eta ziurrenik Pirinioetakoa.

## Aterpetxea 
ezkerrera|thumb|Belaguako aterpetxe berritua
Angel Oloron izeneko aterpetxea hainbat urtez martxan egon da, abiapuntu ederra izanda hala ipar eskia nola mendi ibilbideak egiteko. 1.428 metroko altueran kokatuta dago. 2020an inauguratu zuten atzera ere, guztiz berrituta.

## Larra-Belagua 
## Inguruko mendiak 
Alde batean, Kartxela eta bestetik Txamantxoia mendiak ditu, besteak beste.

Bestela, Belabartzerako ataria da Belagua, Ansoko ibarreranzko eta Hiru Erregeen Mahaia edo Petretxema mendietaranzko bidean.

## Trikuharriak 
Bazter honetan historiaurreko aztarnak badaude, orduko garaietatik gizakia bertan bizi izan delako seinale. Gaur egun trikuharri ikusgai daude ibarraren mendebaldean.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Belaguako mendatea
* Belagua ibaia

## Kanpo estekak
Nikaragua aintzira

**Nikaragua aintzira** (gaztelaniaz: *Lago de Nicaragua*) edo **Cocibolca aintzira** (nahuatlez: *Cocibolca*, «itsaso geza»), *Mar Dulce*, *Gran Lago*, *Gran Lago Dulce* eta *Lago de Granada* ere deitua, Nikaraguan kokaturiko ur gezako aintzira da. 8.264 km²ko eremuarekin, Erdialdeko Amerikako aintzirarik handiena eta munduko hemeretzigarrena da.

## Geografia 
Cocibolca aintzira Nikaraguako hego-mendebaldean dago, Granada , Rivas, Río San Juan, Chontales y Boacoko departamenduek inguratua. 148 km luze eta 55 km zabal da. Elipse antzekoa da eta ipar-mendebaldetik hego-ekialdera luzatzen da. Sakonera handiena, 45 m ingurukoa da. Tipitapa ibaiak Managuako aintzirarekin lotzen du. Hustubidea, berriz, San Juan ibaia da, Karibe itsasoarekin lotzen duena. Hori dela eta, aintziraren ertzean dagoen Granada itsas portutzat hartu ohi da. Aintziran barrena, piratek hirutan eraso zuten hiri hori.

Aintzirak uharte asko ditu (1.000tik gora). Nagusiak Ometepe eta Zapatera uharteak eta Solentiname uhartedia dira. Solentinamen Ernesto Cardenal nikaraguar teologo eta poetak bere komunitatea ezarri zuen. Hamaika barne portu ditu, horien artean Granada hirikoa.

Antzina Managua eta Nikaragua aintzirak Ozeano Bareko kostaldeko sarguneak ziren eta, sumendiek eragindako material pilaketaren kariaz, kostaldetik urrundu ziren; horrenbestez hango espezie batzuk ur gezetan bizitzera egokitu diren itsas arrainak dira, hala nola *Carcharhinus leucas* marrazoa eta *Pristis perotteti* zerra-arraina.

## Historia 
Panamako kanala eraiki baino lehenago, Cornelius Vanderbilten garraio konpainia zen Ozeano Atlantikotik Ozeano Barera iristeko bide bakarra, Rivasko istmoren bitartez. 1916ko Bryan-Chamorro Itunak Estatu Batuentzat ziurtatu zuen Nikaraguako kanala eraikitzeko eskubideak. Ideia, noizbehinka agertu arren, ez zen inoiz gauzatu. 2014an, ordea, Nikaraguako gobernuak, Cocibolca aintziratik barrena bi ozeanoak lotuko dituen 286 kilometroko kanala eraikitzeko baimena eman zion Hong Kongeko enpresa bati.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Athabasca aintzira

**Athabaska aintzira** (ingelesez *Lake Athabasca*, creeraz *aðapaskāw* edo "landare asko dituen [lekua]") Saskatchewango ipar-mendebaldeko eta Albertako ipar-ekialdeko aldean kokaturiko aintzira da, 58° eta 60° N artean. Kanadako aintzirarik handienetan zortzigarrena da, eta munduko handienen zerrendan hogeigarrena.

Aintzirak 7.850 km² area, 283 kilometroko luzera eta 50 kilometroko zabalera ditu. Lekurik sakonena 124 metrotara dago. Bere urak iparralderako bidea hartzen dute Esklaboen ibaia eta Mackenzie ibaiaren arroen bitartez, Ozeano Artikora heltzeko.

Fort Chipewyan, Albertan dagoen europar herrixkarik zaharrena, aintziraren mendebaldeko kostalde txikian dago, Esklaboen ibaiaren iturriaren ondoan.

Uranio eta urre meatzaritzak iparraldeko kostaldean Uranium City sortu zuen eta aintzira pozoitu ere, 1980ko hamarkadan azken meatzea itxi arte.

## Ikus, gainera 
* Munduko aintzira handienen zerrenda

## Kanpo estekak
Fernando Arretxe

**Fernando Arretxe Kaminondo**, pilota arloan **Arretxe I.a** deituraz ezaguna (Luzaide, Nafarroa Garaia, 1961eko abuztuaren 19a), esku huskako pilotari profesional ohia da. Atzelari jokatzen zuen.

1981eko urriaren 22an, Iruñeko Labrit pilotalekuan debutatu zuen. 1986an bigarren mailako buruz buruko txapelketa irabazi zuen. Oso kirol ibilbide luze eta arrakastatsua izan zuen. Buruz buruko txapela bi aldiz, lau eta erdikoa behin eta binakakoa hirutan lortu zituen. Eskulari, Reur, Asegarce, Frontis eta Garfe enpresetan aritu zen.

Haren seme Iker Arretxe (Arretxe II.a) ere esku huskako pilotaria da.

## Palmaresa 
* Buruz buruko txapelduna: 1994 eta 1997an.
* Buruz buruko txapeldunordea: 1996 eta 1999.
* Lau eta erdiko txapelduna: 1996an.
* Binakako txapelduna: 1990, 1991 eta 1994an.
* Binakako txapeldunordea: 1989, 1993 eta 1996an.

### Buruz Buruko Txapelketa Nagusiko finalak 
(1) 1999an bi txapelketa jokatu ziren, ASPE eta Asegarce enpresak ados jarri ez zirelako.

### Lau eta erdiko finalak 
### Binakako finalak 
(1) 1992-93an bi txapelketa nagusi jokatu ziren, Unidas-Reur eta Asegarce enpresak ados jarri ez zirelako.

## Erreferentziak
Opakuako mendatea

**Opakuako mendatea** Arabaren ipar-ekialdean dago kokatuta, Opakua (Agurain) eta Kontrasta (Harana) herrien artean. Arabako lautada eta Araba hegoaldeko lurren arteko mugan dago. Gaina 1.020 metroko altueran dago.

Mendatearen gainaren inguruan Iturrietako mendilerroaren 1.000 metro inguruko mendiak ageri dira, Entziaren barruan daudenak. Iparraldean, Muniaingo mendatea eta Peña Roja (1.067 m ) daude, mendebaldean Arrigorrista (1.151 m) eta Alanguako lepoa, hegoaldean Los Tasugos tontorra, Urgutxi, Uraskako lautada, Iturrieta gaina eta Los Tileseko gaina eta ekialdean El Mojón-eko gaina eta Larraonako mendatea.

Gasteiz eta Lizarra arteko errepidea gain honetatik igarotzen da, Ameskoetatik barrena. 

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendateak

## Kanpo estekak 
*"Puerto de Opakua (Alava) circular por Laberinto de Arno y Camino Ignaciano".
Lizuniaga

**Lizuniaga** Nafarroako Bera udalerriko lursailetan kokatua dago mendatea da, Lapurdiko mugatik 500-600 metrora. Alde batetik Nafarroako Bera udalerria eta bertzetik Lapurdiko Sara udalerria lotzen ditu. 236 metroko garaiera du.

Berez, Nafarroa eta Lapurdiren arteko muga ez dago gain honetan, Beratik Sarako norantzan gain honetara igo eta jeitsierako bihurguneea igaro ondoren basogune batean seinalez adierazi dago, Lizuniagako mendatetik 500-600 metro ingurura.

## Lizuniagako igoera 
Urtero urriaren 25aren inguruan, Lizuniagako mendaterako igoera antolatzen da. Korrikalariek 4.9 kilometroko ibilbidea egiten dute, mendatearen gaineraino.

## Larhun
Lizuniagako mendatea ohiko abiapuntua da Larhun mendira (905 m) igotzeko. 2 ordu eta 15 minutuko ibilaldia da igoera.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendateak

## Kanpo estekak
Izpegi

**Izpegi** Nafarroa Garaiaren eta Nafarroa Beherearen arteko mendatea da, Erratzu (Baztan) alde batetik eta Baigorri bertzetik lotzen dituena. Auza eta Buztanzelai mendien artean dago. Itsas mailatik 672 metro gorago dago gaina.

## Inguruko mendiak 
Izpegi ohiko abiapuntua da Auza (1.305 m) eta Iparla (1.049 m) mendietarat igotzeko.

## Historia 
1794ko ekainaren 3an, Konbentzio Gerran zehar, Jacques Léonard Mullerrek zuzenduriko Mendebaldeko Pirinioetako Armadak mendatean bertan espainiar gudarosteen erasoa jasan zuen.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendateak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urduñako mendatea

**Urduñako mendatea** Amurrio Araba eta Urduña (Bizkaia) lotzen ditu Burgosko probintziarekin (Berberana).
thumb|Mendateko igoera errepidea airetik ikusita.
Urteetan bide nagusia izan da Euskal Herria eta Gaztelaren artean. Gaur egun ordea, trafikoa nahiko gutxitu da, eta mendatea bigarren mailako errepide sareari dagokio.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendateak

## Kanpo estekak
Eskutxi

**Eskutxi** Arabako ipar-mendebaldean dagoen mendia da, Gorobel mendilerroan eta Aiaraldean kokatutakoa.

1.180 metroko altueran dugu tontorra. Mendilerroko punturik gorena da.

## Ikus, gainera 
* Arabako mendiak

## Kanpo estekak
Ungino

**Ungino** Arabako ipar-mendebaldean dagoen mendia da, Gorobel edo Salbadako mendilerroan eta Aiara udalerrian (Aiaraldean) kokatutakoa.

1.105 metroko altueran dugu tontorra.

## Ikus, gainera 
* Arabako mendiak

## Kanpo estekak 
* Ungino *luberri.net* webgunean
Tologorri

**Tologorri** edo **Iturrigorri** Arabako ipar-mendebaldean dagoen mendia da, Gorobel mendilerroan eta Aiaraldea eskualdean kokatua. 1.068 metroko altueran du tontorra. Iturrigorri izena gailurretik gertu dagoen iturburu batetik datorkio.

Ohiko igoera Lendoñogoitin hasten da. "Ibilbide beltza" izenekoa da gailurrerako biderik erabiliena.

## Ikus, gainera 
* Arabako mendiak

## Kanpo estekak
Arre (argipena)

**Arre** esanahi desberdineko hainbat gauza izan daiteke:

* Arrea, kolorea.
* Arre, Nafarroa Garaiko Ezkabarte udalerriko kontzejua.
* Arre, Italiako Paduan dagoen herria.
* Arre, Frantziako Gardeko komuna.
Robert Laxalt

**Robert Laxalt** (Alturas, Kalifornia, AEB, 1923ko irailaren 25a - Reno, Nevada, AEB, 2001eko martxoaren 23a) euskal jatorriko estatubatuar idazlea izan zen. Ameriketako Estatu Batuetako Kongresuko Liburutegiaren aholkulari izan zen euskal kulturaren alorrean. Eusko Ikaskuntzaren programa bultzatu zuen Nevada Renoko Unibertsitatean. University of Nevada Press sortu zuen, eta 1964tik aurrera idatzi zituen liburuetatik gehienak bertan argitaratu zituen.

*Sweet Promised Land* (1957), Laxalten lehendabiziko liburua (eta ezagunena), bere aita Dominiqueren historian oinarritzen da. Dominique euskalduna zen, eta Nevadara emigratu zuen gaztetan. Han 47 urtez artzain aritu zen, eta ondoren bere sorterrira itzuli zen. Liburuak oso harrera ona izan zuen Nevadan eta inguruko estatuetan, eta euskal jai asko sortzea ekarri zuen.

Roberten anaia, Paul Laxalt, politikaria zen, 1967 eta 1971 artean Nevadako gobernatzaile eta 1974tik 1987ra Estatu Batuetako senatari izandakoa.

Monique alaba idazlea da, eta 1993an *The Deep Blue Memory* liburua, Estatu Batuetako euskal herritar artzainen giroan oinarritua, argitaratu zuen.

## Lanak 
* *The Violent Land: Tales the Old Timers Tell* (1950)
* *Sweet Promised Land* (1957)
* *A Man in the Wheatfield* (1964). Amerikako Liburutegien Elkarteak Ameriketako urte horretako fikziozko 6 liburu onenen artean sartu zuten.
* *Nevada* (1971)
* *In a Hundred Graves: A Basque Portrait,* (1972)
* *Nevada: A Bicentennial History,* (1977)
* *A Cup of Tea in Pamplona,* (1985). 1985eko Pulitzer Sarirako proposatua, fikziozko kategorian. *Kafea hartzea Iruñean* bezala euskaratuta, 1986an.
* *A Basque Hotel* (1989). Pulitzer Sarirako proposatua.
* *A Time We Knew: Images of Yesterday in the Basque Homeland,* (1990)
* *The Child of the Holy Ghost* (1992)
* *A Lean Year and Other Stories* (16 istorio labur), (1994)
* ''The Governor's Mansion* (1994)
* *Dust Devils* (1997)
* *A Private War: An American Code Officer in the Belgian Congo,* (1998)
* *The Land of My Fathers: A Son's Return to the Basque Country,* (1999)
* *Time of the Rabies,* (2000)
* *Travels With My Royal: A Memoir of the Writing Life,'' (2001eko maiatza)

## Kanpo estekak 
* Laxalten biografia laburra
* "Robert Laxalt: A Basque Pioneer in the American Literary West" (PDF)
* Nevadako euskaldun baten literatura ezkutua (PDF)
Nevadako Unibertsitatea

**Nevadako Unibertsitatea** edo *University of Nevada* hurrengo unibertsitateak dira:

* **Nevada Renoko Unibertsitatea**: *University of Nevada, Reno* (*UNR*)
* **Nevada Las Vegasko Unibertsitatea**: *University of Nevada, Las Vegas* (*UNLV*)

## Izenaren esanahia 
Dena den, **Nevadako Unibertsitatea** **Nevada Renoko Unibertsitateari** deitzen zaio. 1874an sortua izan zen eta 1969an izenez aldatu zuen hegoaldeko unibertsitatea, **Nevada Las Vegasko Unibertsitatea**, sortu zenean.
Saroi Jauregi

**Saroi Jauregi Aiestaran** (Zaldibia, Gipuzkoa, 1978ko maiatzaren 31) euskarazko hizkuntza zuzentzailea, Gipuzkoako Bertsozale Elkarteko lehendakaria, bertsolaritzan gai-jartzailea eta telebista aurkezlea da.

Euskal Filologian lizentziatua da, eta hizkuntza zuzentzaile lan egiten du Elhuyar Fundazioan. ETB 1eko *Hitzetik Hortzera* saioan aurkezle gisa lan egin zuen 2005etik 2009ra.

Bertsolaritzaren munduan bertsolari lanetan izan da, eta 1999az geroztik bertsolaritzako gai-jartzailea izan da. Bere gai-jartzaile ibilbidea Gipuzkoako Herri Arteko Txapelketan hasi zuen urte horretan. Urteetan zehar horrelakoetan lan egiteagatik nahiko ezaguna egin da bai gai-jartzaile baita gai-emaile modura. Gipuzkoako Bertsolari Txapelketan eta Bertsolari Txapelketa Nagusian ere aritu da. 2010etik, Gipuzkoako Bertsozale Elkarteko lehendakaria da, eta, horrenbestez, baita Euskal Herriko Bertsozale Elkarteko zuzendaritzako kidea ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Saioa Jauregi Bertsolaritzaren datu-basean
*  Saroi Jauregiri elkarrizketa ARGIA astekarian
*  Elkarrizketa *Argia*n (2011-3-20)
*  Saroi Jauregi Gipuzkoako Bertsolari Txapelketan
Azazetako mendatea

**Azazetako mendatea** Arabaren ekialdean dago kokatuta, Burgu eta Azazeta (Arraia-Maeztu) herrien artean. Gaina 887 metroko altueran dago.

Gasteiz eta Lizarra arteko errepidea gain honetatik igarotzen da.

## Gerra Zibila 
1937ko martxoaren 31n Azazetako sarraskia deritzona burutu zen: frankistek, Gasteizko kartzelan zeuden preso sozialista eta abertzaleak bertatik atera, eta Azazetako mendatera eraman zituzten, bertan tiroz hilez. Guztira, hamazazpi pertsona erail zituzten, tartean errepublikako Gasteizko alkate izandako Teodoro Gonzalez de Zarate.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendateak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Azazetako mendatean fusilaturiko pertsonei 2007an eginiko omenaldia Ahaztuak elkartearen webgunean.
Bideo digital

**Bideo digitala** bideoaren eboluzio bat bezala ikusi dezakegu bideo digitala. Teknologikoki aurrerapen handia izan du Interneti esker, azken urteetan.

## Kanpo estekak
Xabier Azanza

**Xabier Azanza Arbizu** (Bilbo, 1964ko ekainaren 3a) Euskararen Nafar Institutuko (ENAI) zuzendaria da 2007ko abenduaz geroztik.

Jaiotzez bizkaitarra bada ere, aspalditik Nafarroan bizi da. 2002tik Nafarroako Ikastolen Federazioaren lehendakari izan zen. Ikasketaz, lan harremanetako diplomatua eta zuzenbidean nahiz lanaren zientzietan lizentziatua da. Halaber, 2002az geroztik Mondragon korporazioan Jangarria enpresaren giza baliabideetako zuzendari izan zen.
Bideo

**Bideoa** irudiak mugimenduan grabatzen dituen sistema da. Telebistaren kume bat bezala kontsideratu daiteke.
Etimologikoki, latinetik dator, *videre* aditzetik hain zuzen ere, eta bere esanahia "*nik dakusat*" da.

## Historia 
Hasieran zinemako euskarri berdina erabiltzen bazen ere, bideoak askatasun eta arintasun handia eskaini zion telebistari.
Ondoren etxeetara ere heldu zen teknologia hau. *Video Home Sistem* delakoarekin, (VHS)arekin, 1980ko hamarkadan, futboleko nazioarteko lehiaketak eta olinpiaden zabalkundeari lotuta, telebista berriekin batera, etxe gehienetara zabaldu zen tresna hau: ia-ea ezinbestekoa zen famili moderno batean bideoa edukitzea.

XXI. mendean bideoak batez ere Internetaren bidez argitaratu eta partekatu egiten dira. Bideoak argitaratzeko, munduarekin partekatzeko, badaude euskarri informatiko zentralizatu boteretsuak munduan, YouTube eta Vimeo bezalakoak, eta baita deszentralizatu eta federatuak ere PeerTube bezalakoak.

Dena den, XXI. mendean sakelako telefono adimentsu gehienek badute bideoak grabatzeko aukera eta bideo asko argitaratu gabe sare sozialen bidez partekatzen dira.

## Formatuak 
Hainbat formatu egon badaude ere, eta beraien arteko lehia eta konpetentzia, gaur egun ia sistema guztiek bideo digitalera jo dute.

Wikimedia Commonsen, esate baterako, .webm eta .ogv formatu irekiak dira gaur egun gehien erabiltzen diren formatuak.

Formatu ohikoak, oso zabalduak: .mp4, .avi, .mkv...

## Ikus, gainera 
* Bideo edizioa.
* Ikus-entzunezko komunikazioa.

## Kanpoko loturak 
* *TBX.eus*, euskaldunok sarean ikusten ditugun bideoen sailkapen automatiko eta jarraitua egiten duen zerbitzua.

## Kanpo estekak
VHS

**VHS**, **Video Home System** esaldiaren akronimoa, etxerako bideo sistema analogikoa da, 1980 eta 1990eko hamarkadetan bideo grabatzeko estandar zabalduena izan zena. Bideoaren euskarri fisikoa kasete edo plastikozko kaxa batean bilduriko bideo-zinta zen, 2 orduko gehienezko iraupena zuena. 1976 urtean merkaturatzen hasi zen JVC enpresa, urtebete lehenago Sonyk atera zuen Betamax sistemarekin lehiatzeko. Phillips etxearen **Video 2000** sistemarekin ere lehiatu zen. Betamax sistemak pretazio teknologiko hobeak eskaintzen zituen arren, enpresa gehienek VHS estandarra bereganatu zuten, bere bideo-grabagailuak eta grabaturiko bideo-zintak ekoizteko. Betamax sistemarekin izandako lehia historian izandako marketin-kasu nabarmen eta interesgarri moduan aurkezten da.

## Kanpo estekak 
* VHS eta Beta sistemei buruz ARGIA astekarian
Boli Kostaren banaketa administratiboa

thumb|300px|Boli Kostako eskualdeak
**Boli Kostaren banaketa administratibo** 19 eskualdetan egiten da:

 Agneby
 Bafing
 Bas-Sassandra
 Denguele
 Dix-Huit Montagnes
 Fromager
 Haut-Sassandra
 Lacs
 Lagunes
 Marahoue

 Moyen-Cavally
 Moyen-Comoe
 N'zi-Comoe
 Savanes
 Sud-Bandama
 Sud-Comoe
 Vallee du Bandama
 Worodougou
 Zanzan

Horretaz gain eskualdean barrutietan banatzen dira, guztira 58.

## Kanpo estekak
Agneby

**Agnéby** Boli Kostako 19 probintzietako bat da. Bere hiriburua Agbeville da. 9.080 kilometro koadroko azaleran 822.592 biztanle ditu.

## Kanpo estekak
Bafing (eskualdea)

**Bafing** Boli Kostako 19 eskualdetako bat da. Bere hiriburua Touba da. 8.720 kilometro koadroko azaleran 203.608 biztanle ditu.

## Kanpo estekak
Bas-Sassandra

**Bas-Sassandra** Boli Kostako 19 probintzietako bat da. Bere hiriburua San-Pedro da. 25.800 kilometro koadroko azaleran 1.202.761 biztanle ditu.

## Kanpo estekak
Otolemur

***Otolemur*** Galagidae familiako generoetako bat da. Primate estrepsirrinoak dira eta guztira 3 espezie deskribatu dira:
* *Otolemur crassicaudatus*
* *Otolemur monteiri*
* *Otolemur garnettii*
Galagidae

**Galagidae** familia, modu orokorrean **Galago** izenarekin ezagutzen direnak (Hegoafrikan **nagapies** izena dute, Afrikaanseraz *gaueko tximino txikiak* esan nahi du), primate estrepsirrino txikiak eta gautiarrak dira. Lorisidae familiarekin harreman handia dute.

Galagoak adarren artean oso azkar mugitzen dira. Begi handiak dituzte gauean ondo ikusi ahal izateko, lepauztai sendoa, entzumen oso ona eta mugitzen laguntzen dieten isatsa luzeak. Ebakortzak pektinatuak dira. Batez ere intsektuak eta animalia txikiak jaten dituzte eta batzuetan fruituak eta erretxina. Euren hortzeri-formula honakoa da:

Jaiotzen direnean begiak erdi-itxiak dituzte eta euren kabuz mugitzeko zailtasunak dituzte. Egun batzuen bueltan amak kumeak euren ahoan eramaten ditu eta adarretan uzten ditu elikatzen den bitartean.

Emeek euren lurraldea mantentzen dute baina kumeekin partekatzen dute. Arrek euren amen lurraldeak uzten dituzte nerabezaroan baina emeam bertan geratzen dira, senideak diren emeen talde trinkoak eratuz. Ar helduek euren lurrak dituzte, batzuetan emeen elkarteen lurrekin bat egiten dutenak. Ar horrek eme guztiekin izango ditu sexu-harremanak. Arren lurraldean ez badako emerik mutil-zaharren taldeak sortzen dituzte.

Euren bizi itxaropena 10 urte ingurukoa da.

## Sailkapena 
## Ikus, gainera 
* Strepsirrhini
* Lorisiformes
Otolemur crassicaudatus

***Otolemur crassicaudatus*** Galagidae familiako *Otolemur* generoko primate estrepsirrino bat da. Ingeleraz erabiltzen denaren itzulpena **Galago Handia** litzateke. Angola, Tanzania, Kenya eta Somalian bizi dira.

Buru biribildua dute mutur labur eta zabal batekin. Belarriak oso luzeak dira eta begiak bere ahaideetan baino txikiagoak. Larruaren kolorea aldakorra da, grisetik marroi ilunera. Argiagoak direnak normalki zonalde idorretan bizi dira eta ilunagoak direnak ur gehiago dagoen zonaldetan. Luzeran, 26 eta 47 zentimetro arteko tamaina dute (batez beste 32 cm), eta isatsak beste 29 eta 55 cm bitarte neurtzen du. Pisua, berriz, 0,5 eta 2 kg artekoa izan ohi dute.

## Ikus, gainera 
* Galagidae
Otolemur garnettii

***Otolemur garnettii*** Galagidae familiako *Otolemur* generoko primate estrepsirrino bat da. Ingeleraz erabiltzen denaren itzulpena **Iparraldeko Galago Handia** litzateke. Afrika hegoekialdean bizi da.

22 eta 34 zentimetro arteko tamaina dute eta 500etik 1200 gramorarteko pisua. Isatsa 30etik 44 zentimetrora neurtzen du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Galagidae
* *Otolemur crassicaudatus*
Loki (anatomia)

**Lokia** edo **baldokia** belarri, masail eta begi arteko garezurreko aldea da. Loki-hezurrak babesten du.

Gizakiak bi loki hezur ditu, buruaren ezker aldean bat eta eskuin aldean bestea. Loki hezurraren zati nagusiak hiru dira: ezkataduna, mastoidea eta haitz hezurra. Bizitzaren bigarren urtearen erdialdean egiten dute bat hiru zati horiek. Hiru apofisi ditu: mastoidea, zigomatikoa eta estiloidea. Loki hezurra buruko hezur hauekin giltzatzen da: parietalarekin (goitik); garondo hezurrarekin (atzetik); esfenoide eta masailezurrarekin (aurretik); eta beheko masailezurrarekin (behetik). Buruko eta lepoko gihar ugari lotzen zaizkio loki hezurrari (loki giharra, garondo giharra, esternokleidomastoideoa, maseteroa, etab.).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
LOGSE

**Espainiako Hezkuntza Sistemaren Antolamendu Orokorraren Lege Organikoa** —**LOGSE** gaztelaniazko siglez ezagunagoa— (jatorrizko izena, gaztelaniaz: *Ley Orgánica de Ordenación General del Sistema Educativo*) 1990eko urriaren 3an onartutako Espainiako hezkuntza lege bat izan zen, garai hartan Espainiako Gobernua zeukan PSOEren eskutik sortua. Lege horrek aurreko Espainiako Hezkuntza Lege Orokorra ordezkatu zuen. 2006an, Espainiako Hezkuntza Lege Organikoak (**LOE**) indargabetu zuen.

## LOGSEren ekarpen nagusiak 
* Espainiako hezkuntzaren deszentralizazioa ekarri zuen lehenengo hezkuntza legea izan zen. Horrela, ikastetxeek beren curriculumetako edukien parte handi bat idazteko gai izan ziren.
* Derrigorrezko hezkuntza 16 urte arte luzatzea eta bigarren hezkuntzak lau ikasturte izatea ezarri zuen.
* Batxilergoa bi alditan banatu zen. Lau modalitate sortu ziren: Arteak, Teknologikoa, Osasun Zientziak eta Humanitateak. Horietako bakoitza pasatzean, unibertsitateko ikasketa jakin batzuk egiteko aukera ematen zuen, selektibitatea gaindituz gero.
* Ikasketa artistikoen gehikuntza sistema orokorra ezarri zuen.
* Ikastetxeetako kontseiluek zuzendaria hautatzeko aukera izatea ekarri zuen.
* Ikasmaila automatikoki gainditzeko bidea ezarri zuen. Horrekin, ikasleen ahaleginari balioa kendu zion.

Hezkuntza sistema zabala izatea zuen helburu, baina ez zuen lortu, Espainian 1990eko hamarkadan gizarte aldaketa asko izan baitziren.

## Kanpoko loturak 
* **LOGSE** - ***1990**-10-3* - Espainiako Hezkuntza Sistemaren Antolamendu Orokorraren Lege Organikoa.
* **LOE** - 2/**2006** Lege Organikoa, maiatzaren 3koa, Hezkuntzari buruzkoa.
* **LOMCE** - 8/**2013** Lege Organikoa, abenduaren 9koa, hezkuntzaren kalitatea hobetzekoa.

 

## Kanpo estekak
Curriculum (hezkuntza)

[thumb|*Curriculum* hitza [latinetik munduko hainbat hizkuntzetara hedatu den hitza da, pluralean: *curricula*.]]
Hezkuntzan, **curriculuma** ikaskuntza-prozesu bat osatzen duten helburu, gaitasun, metodo eta ebaluazioen multzoa da. Hezkuntza-proiektua dela kontuan hartuz, curriculuma hezkuntzaren antolaketaren funtsa da eta, beraz, kontzeptu konplexua da, besteak beste, gizartearekiko loturak, pedagogia-sistemaren ezaugarriak eta hezkuntzaren praktika eta bilakaera bera islatzen dituena. Batzuen iritziz, curriculuma hezkuntza-prozesua guztiz *zehaztu* egiten duen agiria da (zer, nola eta noiz irakatsi eta ebaluatu); beste batzuen iritziz eta modu orokorrago batez, curriculuma eskolak eskaintzen dituen ikaskuntza-esperientzia guztien multzoa da, agiri batean zehaztuta ez badaude ere, *curriculum ezkutu* bat osatuz .

## Curriculum motak 
Curriculuma **irekia edo itxia** izan daiteke. Curriculum irekiak helburu orokorrak bakarrik planteatzen ditu eta ikaskuntzaren uniformetasunari uko eginez, hezkuntza-egoera bakoitzean egokitzen da, ikasketa-prozesuaren emaitzei begiratuz batik bat eta ebaluazio jarraitu bati jarraiki. Curriculum itxiak, berriz, aurrez ezarritako helburu, eduki eta bitartekoak biltzen ditu, modu homogeneo batez eta programa zehatz eta aldaezin bati jarraiki.

## Curriculumaren historia 
[thumb|1576ko irakasgaien zerrenda. [Leidengo Unibertsitatea.]] 
Antzinako Grezian eta Erroman aurki daitezke curriculum kontzeptuaren lehenengo aztarnak. Esaterako, pitagorikoek gizon heziak aritmetika, astronomia, geometria eta musika ikasi behar zituela ezarri zuten. Lau arlo hauek Erdi Aroko unibertsitateetan *quadrivium* izenekoa osatu zuten, gramatika, dialektika eta erretorika osatzen zuten *trivium* delakoaren ondoren. 1633 urtean, *curriculum* hitza Glasgowko unibertsitatean aipatzen bada ere, 1918an hartuko zuen *curriculum* hitzak bere protagonismoa, Franklin Bobbit *The curriculum* liburua argitaratzean. Egile honek industria eta hezkuntza parekatu egin zituen, hezkuntza ere moldeztaketa zela aipatuz eta horretarako curriculumaren eraginkortasuna proposatuz. Ildo horretatik, hezkuntzaren ikuspegi produktibista defendatu zuen:

1949 urtean Ralph W. Tyler hezitzaileak *Basic Principle of Curriculum and Instruction* liburua idatzi zuen, curriculumaren zientifikotasuna nabarmendu eta bera diseinatzeko tresna teknikoak erabili behar zirela defendatu zuen.

Horrela, eskola bertako ikasleekin batera dena aurreikusi eta planifikatuta eduki behar duen gune moduan defendatu eta irakasleek ere eginkizun horretan jardun behar dute, aldaketarako inongo aukerarik gabe, teknikari soil gisa. Aldi berean, eskolaren kontrol mekanismoak indartzen hasi ziren. Tyler izan zen, bestalde, curriculumaren alde instrumentala, aurrez zehaztutako helburuak lortzeko bitarteko gisa, garatu zuen lehena. Ikuspegi hau jarraitu zuen Hilda Taba pedagogoak 1962an.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Irene LÓPEZ-GOÑI, Jesús M. GOÑI ZABALA. *Hacia un currículum guiado por las competencias. Propuestas para la acción*. 2015. 978-84-9769-293-9

## Kanpo estekak 
* EAEko Curriculum Dekretuak.
* EAE. Curriculuma (Interneteko ataria).
Nessus

**Nessus** sistema eragile batzuen ahultasunak eskaneatzeko erabiltzen den programa da. Bere funtsa nessusd da, Nessus-en daemon edo deabrua, zeinak helburu sistemaren eskaneatzea burutzen duen. Honek informazioa nessus bezeroari bidaltzen dio (zeina kontsola edo GUI bat izan daitekeen) eta honek azterketaren gorabeherak bistaratzen ditu. Kontsola bidez nessus programatua izan daiteke eskaneatze hauek burutzeko cron komandoaren bidez.

## Historia 
Nessus proiektua Renaud Deraison-ek sortu zuen 1998an interneten erabiltzaileei doakoa eta erabilerraza zen urruneko segurtasun eskaner bat emateko. Gaur egun “Nessus” bere motako produktuetan onenetarikoa da, eta informazioaren segurtasuneko organizazio profesionalek bermatzen dute.
2005eko urriaren 5ean Tenable Network Security-k, Renaud Deraison-ek sortzen lagundu zuen konpainiak, Nessus 3 software itxi bihurtu zuen. Hala ere, badago eskuragarri software aske moduan inplementatutako bertsioa, OpenVAS erakundearen eskutik.

## Nessus-en gaitasunak 
* Edozein tamainako konputagailu eta zerbitzariekin bateragarria da.
* Segurtasun zuloen detekzioa host lokal eta urrunekoetan.
* Segurtasun eguneraketa eta adabakien detekzioa.
* Eraso simulatuak ahulezia lokalizatuei.
* Segurtasun frogen exekuzioa ingurune neurridunetan.
* Programatutako segurtasun auditoretzak.

## Funtzionamendua 
Ohiko eragiketa burutzerako garaian, nessus-ek portuak eskaneatzen ditu nmap bidez edota bere portu eskaneatzaile propioa erabiliz. Hauek irekitako portuak zeintzuk diren aztertzen dute eta geroago hainbat exploit saiakera egiten dira makinaren kontra. Ahultasun-probak (plugin zerrenda luze batean eskuragai daudelarik) NASL (Nessus Attack Scripting Language) lengoaian idazten dira, scripting lengoaia optimizatu bat sareartean aritzeko.

Horrez gain, eskaneaketaren emaitzak esportatuak izan daitezke formatu desberdinetan: testu soila, XML, HTML eta LaTeX. Emaitzak ezagutza base batean ere gorde daitezke etorkizuneko proben erreferentzia gisa jarduteko.

Nessus-en ahultasun proba batzuek zerbitzuen edota sistema eragileen hondaketa eragin dezakete. Erabiltzaileak hau galarazi dezake *"unsafe test"* (proba ez-seguruak) aukera desgaituz eskaneatzea egin baino lehen.

## Ikus,gainera 
* Exploit

* Honeypot

## Kanpo estekak 
*  Nessus-en webgune ofiziala
*  Tenablesecurity enpresaren webgunea
*  OpenVAS-en webgunea
Niagara (ibaia)

**Niagara** (ingelesez: *Niagara River*) Ipar Amerikako ibaia da, 56 kilometro luze, iparraldetik hegoaldera Erie aintzira eta Ontario aintzira batzen dituena. Kanadako Ontario eta Estatu Batuetako New York estatuen arteko muga egiten du.

Ibaiaren ibilbidean daude munduan famatuak diren Niagarako ur-jauziak. Adituek diote ur-jauziak bere jatorrizko lekutik hamaika kilometro mugitu direla. Niagara konderria ibaitik hartzen du bere izena.

Bere uretan zenbait bataila egin ziren bai Zazpi Urteko Gerran bai Estatu Batuetako independentzia gerran.

## Hiriak 
Bere ertzetan dauden herri guztiak hauek dira:

* Buffalo (New York)
* Fort Erie (Ontario)
* Lewiston (New York)
* Grand Island (New York) (uharte batean)
* Niagara Falls (New York)
* Niagara Falls (Ontario)
* Niagara-on-the-Lake (Ontario)
* North Tonawanda (New York)
* Porter (New York)
* Queenston (Ontario)
* Tonawanda (New York) (hiria)
* Tonawanda (New York) (herria)
* Wheatfield (New York)
* Youngstown (New York)

## Kanpo estekak
Manitoulin uhartea

**Manitoulin uhartea** (,  ahoskatua, jatorriz **Ekaentouton**) Huron lakuko uhartea da, Kanadako Ontario probintzian. 2.766 km² area du, hau da Luxenburgo baino handiagoa da, eta ur gezako laku batean dagoen uharterik handiena. 2001ean 10.603 biztanle zituen, hau da, biztanle dentsitatea ia 4 bizt/km² da.

Uhartearen barruan 80 laku daude, batzuk bere uharte propio dutenak. Horien artean, Manitou lakua dago, ur gezako laku batean dagoen irla batean dagoen lakurik handiena delarik.

Manitowaning hiria, 1837an eratua, uhartean lehendabiziko europar herrixka zen.

Manitoulin ojibweraz espirituetako uhartea esan nahi du. Anishinaabe herriarentzat, hau da *Ojibwe*, *Odawa* eta *Potawatomi* tribuentzat uhartea leku sakratua zen.

## Kanpo estekak 
* Uhartearen Webgune ofiziala
José Ametzola

**José Ametzola Aspizua**, (Izarra, Urkabustaiz, 1874ko urtarrilaren 9a – Cercedilla, 1922), ezagunagoa ***Ametzola*** abizen soilez, 1900eko Udako Olinpiadetan parte hartu eta Francisco Villotarekin batera urrezko-domina irabazi zuen pilotaria izan zen. Partida bakarra jokatu zuten Etxegarai eta Maurice Durquettyren aurka.

Bilbotarra, Olinpiar Jokoetan domina bat irabazi zuen Euskal Herriko lehenengo kirolaria izan zen.

## Biografia 
Aita José Ametzola Viriga zuen. Hau, Etxebarriko semea, non oraindik Ametzola jauregia zutik dirauen, Hullera Vasco-Leonesa enpresaren sortzailea izan zen. Beste enpresa batzuk ere sortu zituen, batez ere, meatzaritza-enpresak. Josek beste bost anai-arrebak izan zituen, tartean Baltasar Ametzola, guztiek politikari ekin ziotenak.

Nahiz eta Izarran (Urkabustaiz) jaioa izan, Bilbon bizi zen eta aitaren partetik dirutza jarauntsi zuen. Gaztetan puntista amateurra, eta gero Banco de Bilbaoren batzordekide eta antzerki eta zezenketa-enpresaburua ere izan zen.

José Bizkaiko Partido Liberal-Conservador buruzagi nagusienetariko bat izan zen, 1914an Durangoko diputatua izandakoa. Hauteskundearen emaitzak ez ziren Esteban Bilbao karlistak onartuak. Hori zela eta, zenbait liskar izan ziren Ametzolaren jarraitzaile eta erreketeen artean. Hauek kontserbadore batzuk zauritzeagatik atxilotuak izan ziren eta hautaketa aurka egitekotan izan zen Bizkaiko Hauteskunde Batzordeak. Hala ere, honek Ametzola berretsi eta 1916 arte izan zen Madrilen. 1920an Alfontso XIII.a Espainiakoak *aitoren seme* () izendatu zuen, monarkia babesteagatik.
 
Ametzola gazte hil zen, tuberkulosiak jota, Madrilgo Cercedillako erietxean, 1922an —48 urte zituen—, Teresa Garai alargun utzita. Bi seme-alaba izan zituzten: Jose eta Soledad. Emaztearen familiaren panteoian lurperatuta dago, Artziniegako hilerrian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Amezolari buruzko artikulua Olimpismo2007 blogean.
Pitching

**Pitching**a bideo edo film bat sortzeko prozesuan dagoen urrats garrantzitsu bat da. Gidoigileak ekoizpen etxeetako produktoreen aurrean egiten duen aurkezpenari deritzo pitching.

Gidoia egin ondoren, produktoreei lana egiten hasi baino lehen, saltzeko unea. Baseballeko jokoaren metafora bat da: pitcher-ak bola jaurtikitzen duenaren irudia hatzen du. Catcherrak hartu beharko luke bateatzaileak jo gabe. Hau da, kudeatzaile ekonomikoak kanporatu baino lehen, aurkezpen arin honen helburua zera da: produktoreak bere eskuetan har dezala, dirua gastatzeko prest agertuz.

## Kanpo estekak
Suhi

thumb|Ama bat suhiari ongietorria ematen Indiako ezkontza batean.
**Suhia** (edo **suina**), pertsona bati dagokionez, alabaren senarra da.

## Historia 
Zuzenbide erromatarrean aitaginarrebak bere suhia adoptatu ahal zuen eta, kasu horretan, senarra eta emaztea anaia-arrebak izatera pasatzen ziren. Kasu honi *incestum* *superveniens* izena ematen zitzaion, hau da, "gainetorritako intzestua". Ezkontza nuloa izatera pasatzen zen.

### Etimologia 
Aitzineuskaraz: **suni* Koldo Mitxelenaren ikerketen arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Troiako Zaldia

:*Artikulu hau troiako zaldiari buruzkoa da, beste esanahietarako ikus: Troiatar (argipena)*
thumb|250px|Troiako Zaldiaren maketa (Troian ikusgai)
**Troiako Zaldia** Homeroren *Odisea* eta Virgilioren *Eneida*n agertzen den objektua da. Troiako hiria setiatua zuten greziarrek, baina ezin ziren bertan sartu. Orduan Ulisesek (Odiseo greziarrentzat) zaldi erraldoi bat eraiki zuen eta bertan utzi, Troiatarrek jainkoen opari gisa hartu eta hiri barnera sar zezaten. Barnean Greziarren gudari hoberenak izkutatu ziren eta gauean ateak ireki eta barrutik erasotu zuten hiria, Troiako Gerra bukatuz.

Homeroren *Iliada*n, Troiako Gerraren azken pasarteak kontatzen badira ere, gerra beraren amaiera eta hori posible egin zuen Troiako Zaldiaren pasartea ez dira kontatzen. Pasarte hori *Odisea*n azalduko da laburki. *Odisea* K.a. VIII. mendean idatzi zen. *Eneida*, aldiz, K.a. 29. urtean eta K.a. 19. urte artean idatzi zen.

## Troiako Zaldia *Odisea*-n 
Altzinooren jauregian dagoela Ulisesek Demodoko aedoari eskatzen dio Troiako Zaldiaren pasartea kanta dezan:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisco Villota

**Francisco Villota Baquiola** (Madril, 1873ko azaroaren 18a - ) 1900eko Udako Olinpiadetan parte hartu eta Jose Amezolarekin batera urrezko domina irabazi zuen pilotaria izan zen. Espainiar lehenengo kirolaria izan zen domina bat irabazten. Partida bakarra jokatu zuten Etchegaray eta Maurice Durquettyren aurka.

Bere nortasuna ezezaguna izan da orain dela gutxi arte. 2008. urtean Fernando Arrechea Rivas ikertzaileak argitaratu du Villotaren izena *Francisco* zela eta mende hasierako Madrilgo pilota-zale ezaguna izan zela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lehenbizkai

**Lehenbizkai** Sarako udalerriko auzunea da, baserriz osatua, herrigunearen hegoaldean. Bertatik igotzen da Lizuniagara eta GR-10a igarotzen da. Turismorako hainbat leku daude, kanpin bat, adibidez, eta hainbat landetxe.

## Ikus, gainera 
* Sara

## Kanpo estekak 
* Lehenbizkai bidea, Google Street View-n.