open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Justizia jauregia (Valentzia)

**Justizia jauregia** edo **Juustizia Auzitegi Gorena**, Espainiako Valentzia hirian dagoen jauregi neoklasiko bat da, Valentziako Erkidegoan.

1758-1802 artean Karlos III.a Espainiakoare aginduz **Errege Aduana Erzea** izenez eraiki zen.

XVIII. mendean Valentziara itsasoz etorritako merkataritza guztia bideratzen zuen. 1828-1924 artean tabako fabrika izan zen.
Xabier Amatria

**Xabier Amatria Cuesta** (Bilbo, 1958) kazetaria administrazioan lan egin du, bereziki Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundean, euskararen presentzia administrazioan indartzeko helburuarekin.

## Biografia 
Aita Andosillakoa eta ama Poteskoa, biak gerrak Bilbora eraman zituen. Bera bilbotar petoa da. Deustuko La Sallen izan zuen euskararekin lehen kontaktua. Kazetaritza ikasketak egin zituen 1982an, lehen promozioan; ondoren Radio Vitoria aritu zen eta hainbat ikasketa burutu zituen: Itzulpen Masterra, 1992an, HIZNET Hizkuntza Plangintza Graduondoa, 2007an, Goi-zuzendaritza Publikoa Masterra, 2013an... Hasieran HABE euskaltegietan lan egin zuen; ondoren Eusko Jaurlaritzaren Lakuako egoitza nagusian egin zuen 1994az geroko laneko bizia, IVAPen Euskara Zerbitzuaren barruan, Normalizazio eta Prestakuntza Atalean. Erretreta 2024an hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* [Miel Anjel Elustondo(https://eu.wikipedia.org/wiki/Miel_Anjel_Elustondo)k Xabier Amatriari egindako elkarrizketa, Administrazioa Euskaraz, 126.zk., 2024ko urria, 30-33.or.]
Anne Rearick

**Anne Rearick** (Idaho, AEB, 1960) argazkilari estatubatuarra da.

## Biografia 
26 urte zituenetik da argazkilaria, eta autodidakta gisa hasi zen. Aldi berean, zinema eta argazkilaritza irakasten ditu Boston inguruko eskola batean, Massachusetts College of Art-en, non bera ere bertan graduatu zen.

Argazkilaritza argentikoa lantzen du, zuri-beltzean eta formatu karratuan, eta berak egiten ditu bere handitzeak. Erretratuak gustuko ditu, baina tonu, ehundura, forma eta argiarekin jolasten argazkiak ateratzea ere gustatzen zaio.

Bere lehen proiektuak bi urte iraun zuen, eta bertan ama ezkongabe baten eta bere alabaren eguneroko bizitzaren argazkia atera zuen.

Bere gaiekin loturak sortzeko denbora hartzea gustatzen zaio, argazkiak egiten dituen herrialdeetan murgiltzea: Hegoafrikako udalerrietan, Ipar Euskal Herrian, Eskoziako landa komunitateetan, Italian, Sète hiriko biztanleak.

Bere lana, sentibera eta humanista, argazkilaritza dokumentala da, Dorothea Langeren tradizioan.

2003an, Guggenheim beka jaso zuen afizionatuen boxeoari buruzko serie baterako. Roger-Pic sariaren eta European Mosaique sariaren irabazlea da (Luxenburgo). Bere argazkiak Frantziako Bibliothèque nationale, Luxenburgoko Centre national de l'audiovisuelen eta San Frantziskoko Arte Modernoko Museoaren nazioarteko bilduma publikoetan daude jasota.

1993tik, Agence Vu-ko kide da, eta Parisko Clémentine de la Féronnière galeriak ordezkatzen du.

## Erakusketak 
* ''Chroniques d'un township'', 2014, Visa pour l'image argazki-kazetaritza jaialdia, Roger-Pic saria jaso zuen erakusketagatik.
* ''La France vue d'ici* erakusketa kolektiboa, 2017, Sèteko ImageSingulières jaialdia
* *Habiter* erakusketa kolektiboa, Cergy-Pontoiseko Festival du Regard jaialdia, 2019ko maiatzaren 24tik uztailaren 14ra, EDF dorrea.
* *Gure bazterrak*, 2024ko iraila-urria, Miarritzeko mediateka
* *Gure bazterrak*, 2024ko azaroa, Okendo kultur etxea

## Argitalpenak 
* *Anne Rearick (miresicoletea)*. Bernardo Atxaga, Gabriel Bauret, Christian Caujolle. Atlantika, 2003.
* *Township*. Editions Clémentine de La Féronnière, 2016.
* *Sète #17*. Argazkiak Anne Rearick, Christian Caujollen testua. Le Bec en l’air-CéTàVoir, 2017.
* *La France vue d'ici'', kolektiboa. Editions de La Martinière -ImageSingulières-Médiapart, 2017.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa:Jendearen edertasuna, argitasuna, zentzumena eta geruza anitzeko irudiak ditut maite  Berria, 2024.11.03

* Webgune pertsonala
* Vu agentziaren webgunea
Trantsektu

thumb|Trantsekzioan ari diren ikerlariak, erreka zeharkatzen.
**Trantsektua** ingurune bat ikertzeko egiten den trantsekzio prozeduraren emaitza da. Prozedura honek azterketa ekologikoetan du jatorria, non ikertu nahi den ingurunea (oihan bat, adibidez) norabide jakin batean zeharkatzen den, aztertu nahi diren gaien gaineko datuak zenbatuz eta errejistratuz.

## Prozedura 
Trantsektu batean, behatzailea aldez aurretik erabakitako bidean aurrera doa. Zeharkaldian zehar, intereseko datuak jasotzen ditu: gertakariak zenbatu, bidetik haienganako distantzia... ikertu nahi den objektuaren arabera. Ostean, prozedura estatistikoen bidez, emaitza hauekin ingurune osoko azaleran egongo den balioaren estimazio bat egiten da. Horrela, objektuen dentsitate erreala kalkulatu daiteke.

## Aldaerak 
[thumb|Trantsektu bat egiten, Backhouse Tarnen ([Tasmania), erretako baso baten mugetan gertatu diren aldaketak neurtzeko.]]
Objektuaren ugaritasuna zenbatesteko (animali edo landare espezieak, adibidez), hainbat trantsekzio metodo erabil daitezke, hala nola banda-trantsektuak, lerro-trantsektuak, gerriko-trantsektuak, puntu-trantsektuak, gradiente trantsektuak edo lerro kurbatuen transektuak.

## Aplikazioak 
Esan bezala, trantsekzioa ohiko teknika da ingurumen ikerketetarako, eta hala Nafarroa Garaiko hezeguneak eta Eibarko eta Ondarroako hegaztiak ikertzeko teknika arrunten artean aipatua ikus dezakegu.

Itsasoan berriz, klima aldaketak itsas azpiko landareengan izandako eragina edo ugaroiko zaborraren ezaugarriak ikertzeko erabili izan da.

Era berean, natura hezkuntza eta sentsibilizazio ekimenetan herritarrekin lantzeko baliabide ona da. Adibideak ditugu Gasteizko Udalak sustatutako kontserbazio programa, edo Tolosaldeko Biodibertsitate Guneak ibilgailuek hildako fauna basatiaren jarraipen eta monitorizaziorako duena.

Ingurumen arloaz aparte, kontzeptua hirigintzan edo arkeologian ere erabiltzen hasia da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maixan Arbelbide

**Maixan Arbelbide** (Heleta, 1933 - 2024ko urriaren 27a) Ipar Euskal Herrian zein kanpoan borroka feminista, abertzalea eta ekologista eramaten aitzindari izan zen. Nora Arbelbide bere iloba da.

## Biografia 
Militante historikoa, gazte gaztetatik hainbat borrokatan inplikatu eta bizi osoa horiek aitzina eramaten pasa baitzuen. Bide luzea egin zuen, nagusiki, feminismoan. Ama feminista zuen familia batean sortu zen. Alaba zaharrena izanez, etxaldearen segida hartzeko aukera bazuen, baina serora izateko hautua egin zuen, Nora Arbelbidek azaldu duenez. Baina bizi baldintzak zirela-eta, «sufritzen ahal duzu eta gelditu sufritzen. Berak ukan zuen indar hori errateko: ezin da, joaten naiz». Hain zuzen, neskame joan zen. Ondotik, Pabera (Biarnoa) mugitu zen, fabrika batean lan egiteko, baina protesta mugimenduari lotu eta grebak egiteagatik kanporatu zuten. «Emazte bezala jasan ditu arazo batzuk, errepresio batzuk, emazte izateagatik, eta beti ukan du bururaino borrokatzeko indarra, errateko "ez da normala eta behar da borrokatu". Bazuen haserrea injustizien kontra eta haserre hori bilakatzen zuen ekintza», azaldu du bere ilobak. 

Euskal Herritik kanpo 30 urte iraganik, «herriminez» itzuli zen sorterrira. Baionan bizi zen, baita hango elkarte bizian engaiatu ere. Emazte gisa bizitako sufrimenduen neurrira inplikatu zen, baina ez soilik. Bizi! mugimendu ekologistaren sortzaileetako bat izan zen, eta Abertzaleen Batasuneko (AB) kide.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Andrea Ibarra eta Goizeder Taberna: "Azken hatsa eman du Maixan Arbelbide militante feminista sutsuak", *Kazeta*, 2024/10/28.
Puxika (argipena)

**Puxika** terminoak hainbat adiera du:

* **Puxika** edo **maskuria**, gernua biltzen duen ugaztunen anatomiako organoa.
* **Puxika (jostailua)** edo **globoa**, airez puzten den jostailuzko pilota.
* **Puxika (zigorra)** edo **maskuria**, airez puztutako txerri-puxika, jai batzuetan ikusleak jostaketan jotzeko tresna.
Urtzi Alea

**Urtzi Alea Lamborena** (Muskiz, Bizkaia, 1992) bizkaitar irakasle, gizarte-hezitzaile eta politikaria da.

2021. urtetik Muskizeko Udaleko zinegotzia da. Horrez gain, udal gobernuko kidea ere bada, zinegotzi delegatu moduan.

Hezkuntza, Gazteria eta Jaien zinegotzi delegatua izan zen (2021-2023)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Eneritz Mancisidor

## Kanpo estekak
Txus Romón

**Jesús Mª Romón Martínez**, **Txus Romón** izenez ezagutua (Muskiz, Bizkaia, 1975eko abuztuaren 3a) bizkaitar fisioterapeuta, kirolari eta politikaria da.

2019. urtetik Muskizeko Udaleko zinegotzia da. Horrez gain, udal gobernuko kidea ere bada, zinegotzi delegatu moduan.

Gizarte Ekintzako zinegotzi delegatua izan zen (2019-2023)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Urtzi Alea

## Kanpo estekak
Eukene Galarraga

**Eukene Galarraga Urbina** (Portugalete, Bizkaia,  -) bizkaitar publizista eta politikaria da.

2023. urtetik Portugaleteko Udaleko zinegotzia da, Euzko Alderdi Jeltzalearen partez.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Eneritz Mancisidor

## Kanpo estekak 
* Eukene Galarraga. Portugaleteko udaleko zinegotziak
Roberto Berrocal

**Roberto Berrocal** (Santurtzi, Bizkaia, 1978) euskal piano-jotzaile, musika zuzendari eta musikaria da.

Santurtzin jaioa. 16 urte zituela Ortuellara joan zen bizitzera. Santurtziko Kontserbatorioan eta Bilboko Goi Kontserbatorioan ikasia. Gero AEBn trebatua, University of South Carolina unibertsitatean eta Bostoneko New England Conservatory-an. Gaur egun Miamin bizi da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Asti Leku Ikastola

## Kanpo estekak 
* Roberto Berrocal.
Eskolunbe Puente

**Eskolunbe Puente Matanzas** (Santurtzi, Bizkaia,  -) euskal kirolari, atleta eta kirol-entrenatzaile bat da.

2014an emakumezko kirolari nabarmenduaren saria eman zion Santurtziko Udalak.

## Bizitza 
Santurtzin jaioa. Santa Barbaran (California) bizi izan zen eta Santa Barbarako Unibertsitateko atletismo taldearen entrenatzailea izan zen bi urtez.

2019an ETB2ko *El Conquistador del Fin del Mundo* programan hartu zuen parte.

Horrez gain, Leie Meie musika-taldearen kidea da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Asti Leku Ikastola

## Kanpo estekak
Louis Charles Breguet

**Louis Charles Breguet** (Paris, 1880ko urtarrilaren 2a – Saint-Germain-en-Laye, Frantzia, 1955eko maiatzaren 4a) hegazkinen diseinatzaile eta eraikitzaile frantziarra izan zen, hegazkintzaren aitzindarietako bat.

## Biografia 
[ezkerrera|thumb|Breguet-Richet giroplanoa (1907). [Paris|Parisko Arte eta Lanbideen Museoa.]]
[ezkerrera|thumb|Breguet-en biplanoa ben (1911) [Paris|Parisko Arte eta Lanbideen Museoa.]]
*Breguet erloju-konpainia* sortu zuen *Abraham-Louis Breguet* (1747-1823) asmatzailea suitzarraren hereniloba zen eta  telegrafo elektrikoaren garapenean lagundu zuen *Louis Breguet* fisikariaren biloba (1804-1883).

1902an, Eugène Girardet margolariaren Nelly alabarekin ezkondu zen. Bost seme-alaba izan zituzten.

1905ean, Jacques anaiarekin batera, eta Charles Richetek gidatuta, hego malguak zituen eta helikopteroaren aurrekaria izango *giroplano* izeneko aireontzian egiten hasi ziren. 1907an, aurreneko aldiz igo zuten pilotatutako ontzi hegalari bertikal bat. 1909an, *Breguet Type I* izeneko lehen hegal finkodun hegazkina eraiki zuen. Hegazkinak arrakastaz egin zuen hegan Reimsen izan zen *Abiazio Aste Nagusian* erori aurretik. 1911n *Société anonyme des ateliers d’aviation Louis Breguet* sortu zuen, eta 1912an bere lehen hidroplanoa eraiki zuen. 

Lehen Mundu Gerran eta 1920ko hamarkadan frantsesek erabili zituzten errekonozimendu hegazkinen garapenagatik da bereziki ezaguna Breguet. *Breguet 14* hegazkinarekin  metalezko hegazkinak egiten aitzindarietako bat izan zen, motor bakarreko eguneko bonbardatzaile bat, agian bere garaiko gerra hegazkin frantziar erabilienetako bat. Aluminiozko egitura-elementuz erabat eraikitako egitura zuen. Eredu hau, tropa frantsesek erabiltzeaz gain, Espedizionario Amerikarraren hamasei eskuadroiek ere erabili zuten. Horrelako aireontzi batek rol nabarmena izan zuen Nevil Shute idazlearen "So Disdained" 1927ko suspensezko eleberriaren argumentuan.

1919an, gerora Air France airelinearen base izango zen *Compagnie des Messageries Aériennes* sortu zuen.

Urteen joan-etorrian, hainbat errekor ezarri zituzten haren hegazkinek. Breguet hegazkin batek egin zuen Hego Atlantikoko geldialdirik gabeko lehen bidegurutzea, 1927an. Beste hegazkin batek 7 200 km-ko hegaldia egin zuen Ozeano Atlantikoan zehar 1933an, ordura arte Atlantikoan izandako eskalarik gabeko hegaldirik luzeena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Cánovas del Castilloren zazpigarren gobernua

**Antonio Cánovas del Castilloren zazpigarren gobernua**, 1895eko martxotik 1897ko abuztuan hil zuten arte, Espainian sendotze eta egonkortasun politikorako garaia izan zen. Denbora horretan, Canovas del Castillok bi alderdiko sistema indartzeko eta bake soziala mantentzeko politikak ezartzen jarraitu zuen.

Hala ere, agintaldia modu tragikoan eten zen 1897ko abuztuaren 8an, Michele Angiolillo anarkista italiarrak Arrasateko bainuetxean (Gipuzkoa) hil zuenean. Ekitaldi horrek eragin handia izan zuen Espainiako gizartean, eta aro baten amaiera ekarri zuen Espainiako politikan.

## Kabinetea 
## Kanpo estekak
Bertha Hirsch Baruch

thumb|Bertha Hirsch Baruch
**Bertha Hirsch Baruch** Alemanian jaiotako idazle estatubatuarra zen, gizarte langilea eta sufragista.

Alemaniako Posen probintzian jaio zen Baruch. Aitarekin, New Londonera, Connecticut-era, migratu zuen 1876an. Baruchek poesia idatzi zuen nerabe zela, eta Rose Hawthorne Lathrop-ek akuilatu zuen bere ahalegin literarioetan.

Baruch aktibo zebilen emakumeen mugimendu sufragistan. 1905ean, Los Angelesko Sufragioaren Elkarteko konderriko lehendakari bihurtu zen, bi konbentzio ospatu zirenean:

* Emakumearen Parlamentua, urriaren 10 eta 11, eta
* Urriaren 12ko Sufragio Parekidearen Ligako konderriko hitzarmena.

1908an, Los Angelesko Emakume Juduen Kanpo Laguntzarako Elkarteko diruzain bihurtu zen Baruch. Club Optimist-aren sukurtsal bat hasi zen Los Angeles-en, eta erakundean kargua hartu zuen hirugarren emakumea izan zen.Baruch Emakume Juduen Kontseilu Nazionaleko Los Angeles-eko sukurtsalaren sortzailea ere izan zen.

*Dress as a Social Factor* (Jazkera gizarte-faktore gisa) argitaratu zuen 1912an.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Knoles, Tully C. "What Is Nationality?"(*Zer da nazionalitatea?) *Kalifornia Hegoaldeko Elkarte Historikoaren urteroko argitalpena* 10, ez. 3 (1917): 5-12. Kontsulta 2020ko martxoaren 22an. doi:10.2307/41168739.

## Kanpo estekak
William Hale (asmatzailea)

**William Hale** (1797ko urriaren 21a - 1870eko martxoaren 30a) britainiar asmatzailea izan zen, suzirien diseinuan aitzindaria.

Hale nació en Colchester, Inglaterra en 1797. Fue autodidacta, a pesar de que se piensa que su abuelo, el educador William Cole, pudo haberle instruido. En 1827 obtuvo su primera patente; y fue el ganador de una Medalla de Oro de primera clase de la Royal Society of Arts en París por su artículo sobre un barco que utilizaba de forma temprana un sistema de propulsión a chorro.}

## Biografia 
ezkerrera|thumb|Hale suziri baten planoa
Hale Colchesterren (Ingalaterra) jaio zen 1797an. Autodidakta izan zen, bere aitonak, William Cole hezitzaileak, irakatsi ziola uste den arren. 1827an bere lehen patentea lortu zuen; eta Parisko Royal Society of Arts delakoaren lehen mailako Urrezko Domina bat irabazi zuen, txorrotako propultsio sistema bat goiz erabiltzen zuen ontzi bati buruzko artikuluagatik.

## suziri-lantegia 
1844an, Halek suziri birakariaren forma berri bat patentatu zuen, Congreveren aurreko suziriaren diseinua hobetzen zuena. Hale-k diseinutik hagaxka egonkortzailea kendu zuen, alboko tobera-sistema batez ordezkatuz, zeinak suziriaren gorputzari errotazio-mugimendu bat ematen zitzaion, hegaldian egonkortasuna hobetuz.

Suziri horiek 60 libra (27 kg inguru) arteko pisua izan zezaketen, eta sortzen zuten zaratagatik eta su hartzen zutenean suziri handi bategatik ziren ezagunak.

Hale suziriak lehen aldiz erabili zituen AEBetako Armadak 1846-1848ko gatazka mexikar-estatubatuarrean. Armada britainiarrak Krimeako Gerran suziri hauekin esperimentatu zuen arren, 1867ra arte ez ziren ofizialki erabili.

## Eponimia 
* Hale ilargi-kraterrak izen hori darama bere oroimenean, George Ellery Hale (1868-1938) abizen bereko astrofisikari estatubatuarrarekin partekatutako ohorea.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Frank H. WinterThe First Golden Age of Rocketry: Congreve and Hale Rockets of the Nineteenth Century (Washington and London: Smithsonian Institution Press, 1990), 321p. Illus. ISBN 0-87474-987-5

## Kanpo estekak
Royal Society of Arts

**Royal Society for the Encouragement of Arts, Manufactures and Commerce** (euskaraz **Arteak, Manufakturak eta Merkataritza sustatzeko Errege Elkartea**), **Royal Society of Arts** edo **RSA** siglak izenaz ezagunagoa, gobernuz kanpoko erakundea da, 1754an sortua. bere bazkideen harpidetzaren, babeslearen eta pertsona fisikoen, enpresen eta ongintzako fundazioen dohaintzen bidez finantzatzen da. Benjamin Franklin, Adam Smith, William Hogarth, John Diefenbaker, Stephen Hawking eta Charles Dickens dira taldeko kide aipagarrienak. 1847an eman zioten errege-gutuna.

RSA elkarte erradikala izan da, statu quo-a desafiatu eta bere inguruan mundua aldatzen *saiatu* dena. Bere ideia, ikerketa eta bere 27.000 kideen bidez, giza gaitasuna ulertzea eta hobetzea bilatzen du, gaur egungo errealitatearen eta pertsonek mundu hobea lortzeko duten nahiaren arteko tartea ulertzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* RSA United States
Aska (meteorologia)

[thumb|right|300 px|[Ozeano Atlantikoan zehar 9000 km-ko luzera ipar-atlantikoko aska zabala, 2012-12-12]]

**Aska** edo **aska barometrikoa** Lurraren azalean ingurua baino presio baxuagoa daukan atmosferako eskualdea da. Presio-maila berean V-erako isohipsa-sistema ia-paralelo gisa azaltzen da, eta alde ahurra behe-presioetarantz zuzendua du.

Terminoaren zentzu meteorologikoari dagokionez (ez da termino klimatikoa), aska eremu ezegonkorra da, eta airea, inguruko antizikloi-guneetan baino askoz ere hezeagoa eta beroagoa, igo egin behar da; izan ere, antizikloiak lurraren mailan sartzen dira, ibarbidearen alde banatan falka bat bezala, tenperatura txikiagoa duelako eta, ondorioz, dentsitate handiagoa duelako. Zentzu hertsian, aska garaiera jakin batean baino ez da agertzen, eta tenperaturaren alderantzikatzearen fenomenoa eragiten du; izan ere, itsasoaren mailan, airea altuagoa baino hotzagoa eta trinkoagoa da. Askan aire hezea eta beroa igotzeak garapen bertikal handiko hodeiak sortzen ditu, eta euri handiak eta, batez ere, iraunkorrak egiten ditu. Askei lotutako behe-presio barometrikoak fronte bero baina geldikor moduko baten baliokideak dira, eta hortik dator euriek irautea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maskuri (argipena)

**Maskuri** terminoak hainbat adiera du:

* Maskuri edo **puxika** gernua biltzen duen ugaztunen anatomiako organoa.
* **Maskuri** edo **puxika**, airez puztutako txerri-puxika, jai batzuetan ikusleak jostaketan jotzeko tresna. Hedaduraz, buruhandia, haiek erabiltzen baitute.
* Maskuri dantza, Hernaniko Azeri Dantza izendatzeko modua.
Mesoeskalako konbekzio-sistema

[thumb|right|300 px|[Cumulonimbus arcus bat, borraska berehalakoa denaren adierazlea]]
**Mesoeskalako konbekzio-sistema** ekaitz-multzo bat da, banakako ekaitzak baino eskala handiagoan antolatzen dena. Zikloi estratropikalak baino txikiagoa da, eta normalean hainbat orduz edo gehiagoz irauten du. Mesoeskalako konbekzio-sistema baten hodeien eta prezipitazioen patroi orokorrak forma biribila edo lineala izan dezake, eta sistema meteorologikoak barne hartzen ditu, hala nola zikloi tropikalak, depresio-lerroak, laku efektuko elurteak, depresio polarrak eta mesoeskalako konbekzio-konplexuak, eta, oro har, fronte meteorologikoetatik gertu sortzen da. Lur gaineko urtaro beroan sortzen den tipoa Ipar eta Hego Amerikan, Europan eta Asian ikusi da, eta arratsaldeko eta gaueko azken orduetan aktibitate maximoa izan du.

Tropikoetan garatzen diren mesoeskalako konbekzio-sistemek Tropiko Arteko Konbergentzia Eremua edo ekuatore-askak erabiltzen dituzte garatzeko gune gisa, normalean udaberriaren eta udazkenaren arteko urtaro beroaren barruan. Salbuespena da laku efektuko elurteak, aire hotza ur-masa bero samarretan zehar mugitzen delako sortzen direnak, eta udazkenetik udaberrira bitartean gertatzen direnak. Depresio polarrak mesoeskalako konbekzio-sistemaren bigarren mota berezi bat dira, eta latitude altuetan sortzen dira urtaro hotzean. Jatorrizko mesoeskalako konbekzio-sistema hiltzen denean, ekaitzak sor daitezke gerora, mesoeskala geldikorreko konbekzio-zurrunbiloarekin lotuta. Mesoeskalako konbekzio-sistemak garrantzitsuak dira Ameriketako Estatu Batuetako Ordoki Handietan duten klimatologia plubiometrikorako; izan ere, urtaro beroko urteko prezipitazioen erdia inguru ematen diote eskualdeari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adolf Abel

**Adolphe "Adolf" Gaston Abel** (Paris, 1882ko azaroaren 27a — Bruckberg, 1968ko azaroaren 3a) alemaniar arkitektoa izan zen.

Doktoretza egin zuen Municheko Teknologia Unibertsitatea]]n, eta irakasle izan zen Stuttgarteko Unibertsitatean eta Darmstadteko Teknologia Unibertsitatean. Koloniako Hiri Plangintzako zuzendaria ere izan zen.

## Lanak 
* RheinEnergieStadion, Kolonia
* Rin Garapenako Bankua, Kolonia.
* Zubiak, Kolonia-Muelheim y Mannheim.
* Untertürkheimgo urtegia, 1923-1927.
* Koloniako Unibertsitatea, 1930-1936.
* Liederhalle Auditoriuma, Stuttgart, 1954-1956, Rolf Gutbrodekin batera.

## Kanpo estekak
Bergantes

edo   Iberiar Penintsulako ibai bat da, Guadaloperen ibaiadarra dena.

## Geografia 
Bere ibilbidea luzea ez den arren (60 kilometro gutxi gorabehera) eta arro txiki samarra duen arren, emari handia du neguan, iparraldeko mendialdearen itzalpean dagoen gune hidrologikoan euri asko egiten duelako. Cantavieja edo Cantavella ibaia eta Caldes edo Calders ibaia, Teruelgo probintzian sortzen direnak, Forcall herrian elkartzen dira Bergantesekin. Bergantesek Guadalope ibaiarekin bat egiten du Calandako urtegia baino lehentxeago.

## Ekologia 
Ibaiak  askotariko flora eta fauna ditu, amuarrainak, ibai-karramarroak eta igarabak barne.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Corten altzairu

**Corten altzairua**, azaleko eragindako herdoiltzea duen altzairu mota bat da. Batez ere arkitekturan, paisajismoan, eraikuntzan eta kanpoko eskulturan erabiltzen da, bere itxuragatik eta baldintza atmosferikoekiko erresistentziagatik. Corten altzairuaren herdoiltzea sei hilabetean egiten da berez, eta gero denboran zehar egonkortu egiten da, baina profesional batzuek herdoiltze azeleragailua erabiltzen dute gainazala ordubete baino gutxiagoan herdoila lortzeko.

*Corten* hitzaren jatorria izen berezi bat da, hasieran altzairu mota hau merkaturatzean COR-TEN deitzen baitzen, materialaren bi ezaugarri nagusien arabera: "CORrosion resistance and TENsile strength", euskaraz "herdoiltze babesa eta trakzio indarra".

## Historia
Corten altzairua *United States Steel Corporation* enpresak patentatu zuen 1933an, eta aleazio txikiko altzairu gisa jaurti zuen, %0,2-0,5 kobrez, %0,5-1,5 kromoz eta %0,1- 0,2 fosforoz. Urteetan zehar, konposizioak aldaketa batzuk izan ditu, hala nola nikela %0,4 sartzea, fosforoa %0,04ra murriztea eta erresistentzia mekanikoa hobetzeko gai diren beste elementu batzuen kantitate txikiak gehitzea. Gaur egun, corten altzairuak lor daitezke 580 MPa arteko erresistentzia batekin.

## Ezaugarriak 
'' (Eduardo Txillida eskultorearena, 1977). Lurrean herdoil-orbanak ageri dira.]]
Corten altzairua herdoiltzean, urarekiko eta ur-lurrunarekiko iragazgaitza den oxido-geruza bat sortzen da gainazalean, zeinak eragozten duen herdoiltzeak barrualderantz jarraitzea. Horrela, azaleko herdoila babes bihurtzen da atmosferaren korrosioaren aurrean eta, beraz, ez da beharrezkoa izaten bestelako babesik aplikatzea, hala nola galvanizazioa edo pintura.

Corten altzairuak kobre, kromo eta nikel eduki handia du, beste altzairu motekin alderatuta, bere kolore laranja-gorrixka bereizgarria hartuz. Kolore horren tonua aldatu egiten da produktuaren oxidazioa handia edo txikia den arabera, eta marroi ilunerantz lerratzen da altzairua giro erasokorrean badago, adibidez aire zabalean badago. Aire zabalean erabiltzeak desabantaila bat du: urarekin azaleko herdoil partikulak askatzen dira, esekita geratzen eta herrestan eramaten. Ondorioz, altzairuaren azpiko edo inguruko  materialak zikindu egiten dira eta oso zaila izanten da herdoil-orbanak kentzea. Giro oso erasokorretan (kostaldean, industrialdeetan...), corten altzairua azkarrago herdoil daiteke  eta horregatik korrosioaren aurkako tratamendua aplika dakioke, gehigizko korrosioa saihesteko.

Ikuspegi artistikotik, eskultoreek asko balioesten dituzte cortenaren kolore bereizgarria eta ezaugarri kimikoak. Besteren artean, Jorge Oteiza, Eduardo Txillidak eta Richard Serra artistek maiz erabiltzen dute beren lanetan. Dituen ezaugarri estetiliengatik eta mantentze urriagatik, asko hedatu da bere erabilera eraikinen fatxadetan, paisajismo-elementuetan eta hiri-altzarietan.

## Ikus, gainera
*Patina

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1356ko Lisboako lurrikara

**1356ko Lisboako lurrikara** Mercalli eskalan VII. gradukoa (Oso nabarmena) izandako lurrikara izan zen. Abuztuaren 24an gertatutakoa, epizentroa San Bizente lurmuturraren hego-mendebaldean kokatu zen, eta hegoaldeko Portugalen eta mendebaldeko Andaluzian nabaritu zuten. Espainiako historiako lurrikararik garrantzitsuenetako batentzat jotzen dute, eta Sevillak kalte larriak jasan zituen. Giraldatik lau bola eta katedraletik kanpandorrea erori ziren. Lisboak ere kalte handiak izan zituen. Erreplikek urtebete iraun zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Minora Kibbe

**Minora  Kibbe,** sortzez **Minora Ellis** (Nevada, Ameriketako Estatu Batuak, 1863 - 1949ko martxoaren 14a). Bere gurasoak Benjamin F. Ellis eta Allis P. Ellis ziren. 1870erako familia San Frantziskora joan zen.  Kaliforniako erreformatzaile soziala eta sufragista izan zen. 1908an  San Frantzisko eremuko eskola-kontseilurako aurkeztu zen, eta 1918an Kaliforniako Estatu Biltzarreko 36. barrutirako ere.  

## Hezkuntza 
Kibbe Cooper Medical Collegera joan zen San Frantziskon,  Stanford Medicine -aren aurrekaria, eta medikuntza Heidelberg-en (Alemania) ere ikasi zuen.  Kibbe-k medikuntza urte askotan ikasi ondoren, Johns Hopkins Unibertsitatean medikuntza doktore titulua osatu zuen.

## Kargurako hautagaitza 
Kibbe-k 1918an  Kaliforniako Asanbladan postu batera aurkeztu zen. Kaliforniako emakumeen eskubideen aldeko ekintzaileek antolatutako ahaleginaren zati bat zen, estatu osoko barruti guztietatik emakume batek Asanbladan postu bat lortzeko aukera izan zezan.

## Aktibismo politikoa 
Kibbe Kaliforniako sufragista ezaguna izan zen, eta emakumeen sufragioaren inguruko hitzaldiak eman zituen maiz.  1904an Kibbe-k berrogeita-lehen garren Barrutiko Berdintasun Politikoaren Klubeko presidente jardun zuen.Kaliforniako Sufragioko Berdintasun Elkarteko  batzorde exekutiboan ere lan egin zuen. Kibbe-k hainbat bileratan parte hartu zuen, eta Susan B. Anthony-ren hitzaldia entzuteko aukera izan zuen baita San Frantziskon 1905ean  egindako batean ere. Bilera horretan berak beste sufragista askorekin antolatu zen, Mary Sperry barne. 1911ko abuztuan hitzaldi bat eman zuen Oakland-en, urte hartan Kaliforniako boto-papereko sufragioaren zuzenketari buruz.Selina Solomons Kaliforniako sufragistak bere aktibismoa goraipatu zuen *"How We Won the Vote in California."* (Nola irabazi genuen botoa Kalifornian) liburuan.

## Bizitza pertsonala 
Kibbe Unionville-n jaio zen, Nevada-n. George Rollo Kibbe-rekin 1888ko ekainaren 18an ezkondu zen eta seme bat zuen, 1906ko apirilaren 18an jaio zan, 1906ko lurikarraren egun bi  ondoren George Davis jaioa eta Margaret Davis zen bere ama, Kibbetarren neskame bat. Kibbe Doktoreak ekarri zuen haurra erditzean eta halan agertzen da jaiotza erregistroan.  Margaret-en senarrak bera utzi zuen ezkondu eta laster haurdun geratu zenean. George jaio eta hiru hilabete geroago, Margaret itxi zuen George Kibbe-ekin eta Washington-era joan zen.  Denbora bat geroago Kibbe-i idatzi eta George adoptatzeko baimena eman zien 1907ko ekainean epaile batek onartu zuen eskaera eta George Davis, George Ellis Kibbe bihurtu zen    

## Ikus, gainera 
* Kaliforniako sufragisten zerrenda
* National American Women's Suffrage Association (Estatu batuar emakume sufragista elkarte nazionala)
* Emakumeen sufragioa Kalifornian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Konposatu organoiodatu

Kimikan **konposatu organoiodatuak** dira karbono-iodo lotura kobalenteak dituzten konposatuak. Kimika organikoko erreakzioetan ohikoak dira baina naturan ez. Tiroxina eta triiodotironina hormonak diraa organoiodatu naturalen artean ezagunenak, izan ere guruin tiroideoak ezinbestekoa ditu egoki funtzionatzeko.

## Ezaugarri orokorrak 
Karbono-iodo lotura da karborno-halogeno loturen artean ahulena. Loturaren sendotasuna halogenoen elektronegatibotasunarekin lotuta dago; beheranzko orden  F > Cl > Br > I. Ordena horrek atomoaren erradioari ere segitzen dio. Haluroen artean ioduroak dira normalean talde ateratzaile egokienak.

## Sintesia 
### Iodoz 
Konposatu asegabeak iodo hutsa usatuz ioda daitezke.

: RHC=CH2 + I2 → RHIC-CIH2

Erreakzio hau iodo-indizea neurtzeko erabiltzen da zeinek adierazten duen koipe, gantz eta antzekoen asegabetasun-maila.

#### Ioduroz 
Ioduro anioia nukleozale egokia da eta kloruroak, tosilatoak, bromuroak eta beste talde batzuk desplaza ditzake, Finkelsteinen erreakzioan adibidez.

C6H5N^+2 + KI ->,C6H5I + K^+ +N2

Alkoholak ioduro bihur daitezeke fosforo triioduroa baliatuz.

PI3 + 3 CH3OH -> 3 CH3I + H3PO3

## Erabilera 
Konposatu organoiodatuek ez dute erabilera zabalik industrian, nitxo-erabilera batzuk aparte. Laborategiko sintesi organikoan ohiko bitarteko produktuak dira karbono-iodo loturaren ahuldadea medio.

Metil ioduroa bitarteko produktu inportantea da azido azetikoaren eta anhidrido azetikoaren  ekoizpen industrialean. Iobersola kontraste gisa usatzen da X izpiko erradiografietan. Eritrosina elikagaigintzan erabiltzen den koloratzailea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elizabeth Sabine

**Elizabeth Sabine** (Londres, 1923ko urria – Los Angeles, 2015eko abenduaren 7a) ahots irakaslea izan zen, batez ere ezaguna heavy metaleko rock taldeekin egindako lanagatik, 1975 eta 1990eko hamarkada arte.

2003an *Lifetime Achievement Award* (‘Bizitza Osoko Lorpen Saria’) jaso zuen Los Angeleseko Musika Sari banaketan egindako lan horrengatik.

## Biografia 
Elizabeth Sabine Australian hazi zen.

Hasieran, telebistan ibili zen lanean eta, ezaguna bihurtu zen, *In Melbourne Tonight* (‘Melbuornen gaur gauean’) zuzeneko barietate telebista saioan abeslari lanetan aritu zenean.

1974an, Los Angelesera joan zen bizitzera eta, han, Robert Mazzarella kantu irakasle eta opera tenorearekin adiskide egin zen. 

1970eko hamarkada bukaera aldera, Elizabeth Sabine konturatu zen, rock gogorreko eta heavyko musikan aritzen ziren abeslarien ahots teknikak hobetzeko gaitasuna zuela eta bere metodoarekin musika mota horietarako ahots gaitasunak azkarrago eta errazago lor zitezkeela. Hori horrela, artista nabarmenak izan zituen ikasle: esate baterako, Axl Rose Guns N' Roses taldeko abeslaria; Dave Mustaine Megadeth taldeko hasierako kidea; baita Malice eta Sugartooth taldeko kideak. Horregatik, ‘Heavy Metal Grandma’ edo *Heavy Metalaren Amona* ezizena jaso zuen. 

Aktore gisa ondo hitz egitean ahotsa ondo erabiltzen irakatsi zien ere hainabt aktoreri: Priscilla Presley-ri, Chuck Norris-i, eta abarri.

2008an, Barren Cross rock taldea musikara itzuli zen abeslari berriarekin: Dean Kohn, Sabineren ikaslea izan zena bi urtez. Ikasle gehiago ere izan zituen: Krickett & Pepper abeslari eta konpositoreak; abeslari eta kontzertu sustatzaile Gabe Reed; Cypress Hilleko B-Real; etab.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elizabeth Sabine-ren webgune ofiziala
* Jon Pageten webgune ofiziala Elizabeth Sabinerekin argazkia
* Elkarrizketa eta erreportajea.
The Shambles

**The Shambles**, Ingalaterrako York hirian dagoen kale ikoniko eta historko bat da, Iparraldeko Yorkshire konderrian.

Jatorriz, Erdi Aroko arkitektura mantendu duen kale bat da, batzuk XIV. mendean datatzen dute. Lurzorua galtzadarrizkoa du eta kalearen ni aldetara bilbadura duten eraikin ugari daude.
Emily Bovell

**Emily Bovell** (Londres, 1841eko otsailaren 21a - Niza, 1885eko apirilaren 2a) mediku eta Edinburgoko Zazpiak jatorrizko kideetako bat izan zen.Graduatu ondoren, New Hospital for Women zentroan lan egin zuen Marylebone Roaden, Londresen eta Parisen.Frantziako gobernuak  ''l'ordre des Palmes académiques'' (Las Palmas Akademikoen Ordena) eman zion medikuntzan egindako zerbitzuengatik. 

## Bizitza 
Bovell 1841eko otsailaren 21ean jaio zen Londresen, Sarah Louisa (Jones ezkongabea) eta John Roach Bovellen (1803–1852) alaba.  Londresko Queens Collegen ikasi zuen, non denbora batez matematikako tutore izan zen. Queen 's Collegeko ikasle garaikideen artean  Sophia Jex-Blake zegoen, geroago Edinburgoko Unibertsitatean berarekin ikasi zuena.

"Edinburgoko zazpietako" bat da (Mary Anderson, Matilda Chaplin, Helen Evans, Sophia Jex-Blake, Edith Pechey eta Isabel Thorne), baina 1869ko matrikula-erregistroetan eta 1869/70 ikasturtean Edinburgoko Unibertsitateko sari-zerrendetan  bere izena ez da agertzen (gainerako emakume ikasleak han agertzen dira). 1870eko amaieran, Katharine Russell Amberley bizkondesak babestutako beka bat irabazi zuen, eta bere obituarioak dio Sophia Jex-Blake eta beste batzuekin bat egin zuela Edinburgoko Unibertsitatean, 1871n medikuntza ikasteko.1873an Parisera joan zen ikasketak jarraitzera, Edinburgon jarraitzea ezinezkoa izan zenean, eta azkenik Parisen doktore graduatu zen 1877an.Bere tesiaren gaia *Congestive Phenomena following Epileptic and Hystero-epilectic Fits*  (*"Epilepsia eta histeriaren osteko fenomeno kongestiboak.-Atake epilektikoak"*) izan zen.

## Ibilbide profesionala 
Bere senarra, William Allen Sturge medikua, Parisen ezagutu zuen 1877an, eta elkarrekin itzuli ziren Londresera; irailaren 27an ezkondu ziren, Paddingtongo St Saviour's elizan. Ordutik aurrera, kontsultategi bat ezarri zuten elkarrekin Wimpole Streeten, eta Bovellek Queen's Collegerekin zuen harremana berritu zuen, fisiologia eta higieneari buruzko hitzaldiak emanez eta emakumeei anbulantziei buruzko eskolak emanez.Bere bost ahizpek emakumeen goi-mailako hezkuntzaren aldeko kanpaina egin zuten, Emily Sturgek barne. Medikuntza lanbidean egindako ekarpena aitortzeko, 1880an, Frantziako Gobernuak ''Officier d 'Academie'' saria eman zion, emakumeei gutxitan ematen zaien saria.

## Heriotza eta legatua 
1884an, bere biriketako gaixotasuna larriagotu egin zen eta 1885eko apirilean hil zen. Nizako (Frantzia) Sainte Margaritako hilerrian dago lurperatuta.

Bere senarrak laborategi bat sortu zuen Queen's College Harley Streeten, eta Bovell-Sturge laborategia deitu zion. Edinburgoko zazpiak literaturan eta historian gogoratzen dira, eta plaka bat dute Edinburgon.

Edinburgoko Zazpiek MBChB saria jaso zuten, medikuntza eta kirurgian lizentziatuak, hil ondorengo ohorezko saria Edinburgoko Unibertsitateko McEwan Hallen 2019ko uztailaren 6an.  Edinburgoko Medikuntza Eskolako ikasle talde batek beraien izenean jaso zituen ziurtagiriak, Edinburgoko Unibertsitateak zazpi medikuen lorpenak eta garrantzia oroitzeko antolatutako ekitaldi sorta bateko lehena izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Malvarrosa hondartza

**La Malvarrosa hondartza**, valentzieraz *Platja de la Malva-rosa*, Espainiako Valentzia hirian dagoen hondartza bat da, Mediterraneo itsasoa eta Valentziako Erkidegoan.

1.800 metro luze eta 60 metro zabal ditu.
Saler hondartza

**Saler hondartza**, valentzieraz *Platja del Saler*, Espainiako Valentzia hirian dagoen hondartza bat da, Mediterraneo itsasoa eta Valentziako Erkidegoan.

4.900 metro luze eta 35 metro zabal ditu.
Manises plaza

**Manises plaza**, valentzieraz *plaça de Manises* eta gaztelaniaz *plaza de Manises*, Espainiako Valentzia hiriaren erdialdean dagoen plaza bat da, Valentziako Erkidegoan. 

Bertan, Valentziako Generalitatearen jauregia dago.
Ali Bakhta

**Ali Bakhta** (1961eko abuztuaren 13a) atleta da. Aljeria ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mohamed Khaled Belabbas

**Mohamed Khaled Belabbas** (L'Haÿ-les-Roses, 1981eko uztailaren 4a) atleta da. Aljeria ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aïssa Belaout

**Aïssa Belaout** (1968ko abuztuaren 12a) atleta da. Aljeria ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zeni Pereira

**Zenith Pereira de Castro** (Salvador da Bahia, 1924ko abenduaren 9a – Rio de Janeiro, 2002ko martxoaren 21a), ***Zeni Pereira*** izenez ezagunagoa, brasildar aktorea izan zen.

## Bizitza 
Amarina de S. Pereira Nabucoren alaba zen. Salvador da Bahian jaioa, familiarekin Rio de Janeirora joan zen bizitzera, oraindik umea zela. 14 urterekin, Mayrink Veiga irratiko programetan abesten hasi zen. Arte eszenikoetan graduatu zen eta 1948an debuta egin zuen Nelson Rodriguesen *Anjo Negro* antzezlanean. 1950eko hamarkadan Beltzen Antzoki Esperimentalean sartu zen Ruth de Souza eta Léa Garciarekin batera. Aldi berean, herrialdeko lehen telebista-katea ireki zenean, telesailetan ere antzezten hasi zen. 1955-1956 urteetan izeba Nastácia antzeztu zuen *Sítio do Picapau Amarelo* haurrentzako telesailaren Rio de Janeiroko bertsioan. 1969an telenobela batean debutatu zuen, TV Tupi kateko *O doce mundo de Guida*n. Hala ere, bere paperik ezagunena *Escrava Isaura* telenobelako Januária izan zen.

2002ko martxoaren 21ean hil zen Rio de Janeiron, istripu zerebrobaskular baten ondorioz, 77 urte zituela.

## Lanak 
### Zinema 
### Telebista 
### Antzerkia 
* *Anjo Negro* (1948)
* *Aruanda* (1949-1950)
* *Paiol Velho* (1951)
* *Amanhã Será Diferente* (1952)
* *O Anjo* (1956)
* *Orfeu da Conceição* (1956)
* *O Pagador de Promessas* (1962)
* *Vamos Brincar de Amor em Cabo Frio* (1964-1965)
* *Memórias de Um Sargento de Milícias* (1966)
* *O Pagador de Promessas* (1979)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eva Saldaña

**Eva Saldaña Buenache** (Madril, 1977) madrildar biologoa, ekologoa eta ingurumen ekintzailea da, eta 2021ean Espainiako Greenpeaceko zuzendari izendatu zuten.

## Bizitza 
Saldaña Espainiako hiriburuan jaio zen 1977an. Zientzia biologikoetan lizentziatu zen Madrilgo Unibertsitate Autonomoan, eta ekologian espezializatu zen. Sistema konplexu iraunkorren diseinua ikasi zuen Gaia Education-en, eta ESADEn eta ACG/VitalWorks-en lidergoa eta erakundeak garatzen trebatu zen. 2012an, erakunde horretako mobilizazio-zuzendari lanetan hasi zen, eta bere aktibismo-zentroa sortzeko arduraduna. Mekong eta Buthan eskualdean, TOA (Towards Organic Asia) sarea sortzen lagundu zuen Saldañak.

2021ean, Espainiako Greenpeaceko zuzendari exekutiboa izendatu zuten, eta Mario Rodriguezen lekua hartu zuen karguan.

## Lanak 
* Saldaña, Eva. 2020. *No hay planeta B.* *Cuidemos la vida en la tierra* (Ez dago B planeta. Zain dezagun lurreko bizitza.  Arg. Beascoa ISBN 9788448854621.

## Aintzatespenak 
* 2022an, Espainian jasangarritasunaren arloan eragin handiena zuten 10 pertsonen artean sartu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Telmo (argipena)

**San Telmo** izenak hainbat adiera du:

* **Erasmo Formiakoa** da **Telmo** izenez ezagutzen den santu kristau bat.
* **Pedro González Telmo**, 13. mendeko santu kristau gaztelaua ere San Telmo izenez da ezaguna. 
* **San Telmo Museoa**, Donostiako museo bat.
* **San Telmo sua**, ekaitz elektriko batzuetan sortzen den fenomenoa.
* **San Telmo baseliza**, Zumaian.
* **San Telmo (Argentina)**, Buenos Airesko auzoa.
* **San Telmo Jauregia**, Andaluziako Juntaren egoitza Sevillan.
Sofia Crespo

**Sofia Crespo** (Argentina, 1991ko apirilaren 7a) argentinar artista bisuala da, eta bizitza organikoa eta haren bilakaera aztertzen ditu adimen artifizialaren bidez. 

## Bizitza 
Argentinan jaio zen, baina Lisboan bizi eta lan egiten du. Entangled Others bikote artistikoko kidea da.

### Lan ibilbidea 
Bere lanak bizitza organikoak bere burua zelan imitatzen duen aztertzen du adimen artifizialeko (IA) mekanismoen bidez, teknologia bere jatorri organikoetatik bereizita dagoen ideiari desafioa eginda. Crespok EIren irudien eraketaren eta giza sormenaren arteko antzekotasunak aztertzen ditu, eta zalantzan jartzen du EIk praktika artistikoak eraldatzeko duen potentziala. Ikaskuntza automatikoko teknikak erabiltzen dituzten artistek eboluzioan duten paperarekin ere konpromiso handia du.

Besteak beste, Kunstverein Hannover (Alemania) eta Fotomuseum Winterthur (Suitza) erakundeetan erakutsi dute haren lana, baita Times Square espazio publikoan ere.

2022an, Entangled Others-en Swim (2022) Buffalo AKG Art Museum-en bilduma iraunkorrera gehitu zitzaion. Lanak Kleeren ideia nagusia hartu zuen, “ibiltzeari ildoa ateratzea”, eta harago eramaten du, arlo digitalera hain zuzen ere.

2024an, Batlló etxeak Crespo gonbidatu zuen bere fatxadan mapping bat egitera, etxeko sormen unibertsoan inspiratuta. Mapping-ak, “Structures of Being” izenekoak, natura sormen infinitu baten prozesu ebolutibo gisa aurkezten du, Antoni Gaudí zelan inspiratu zuen erakutsiz. Proiekzioa kontenplaziozko bidaia bat da, Batlló Etxean dauden material, izaki eta fenomeno naturaletan murgilduz bizitzaren bilakaeran zehar.

Besteak beste, MIT eta Oxfordeko Adimen Artifizialeko Elkartea erakundeetan hitzaldiak eman ditu. 

## Sariak eta aintzatespenak 
Crespok hainbat sari jaso ditu, hala nola Falling Walls – Art & Science (2022), RE:HUMANISM (2021) eta AI Newcomer Award. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lactarius quieticolor var. hemicyaneus

***Lactarius quieticolor var. hemicyaneus*** *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Lactarius hemicyaneus* (Basionimoa), *Lactarius quieticolor var. hemicyaneus*, *Lactarius deliciosus var. hemicyaneus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 7 cm bitarteko diametrokoa, ertza beherantz biribildua, ganbila, erdian pixka bat hondoratua, gorrixka zurbil kolorekoa, gero arre iluna, ertzean eremu zirkularrekin markatua, pruinadun zuria.

**Orriak:** Estu, erregularrak, itsatsiak, azenario-grisaxka kolorekoak.

**Hanka:** Labur samarra, zilindrikoa, kapelaren kolorekoa, laranja koloreko orbanekin, pruinaduna, laster berdez zikindua, edo ardo kolorekoa zulatzen duzun tokian.

**Haragia:** Trinkoa, min samarra, azidoaren usain pixka batekin, urdinxka-berde kolorekoa kapelan, laranja kolorekoa oinean, gero berdexka kolorea hartzen du. Deskribatutako koloreak latexak ere baditu, ebakitzean ikusten da.

'*Etimologia*:'''* *Lactarius* terminoa "lac" "lactis" esnetik dator, esneari dagokio. Latex-a jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean. *Hemicyaneus* epitetoa grekotik dator, erdi bana, esan nahi duen “semi” hitzetik, eta turkesa kolorea, esan nahi duen “cyaneus” hitzetik. Latexak dituen bi koloreengatik.

## Jangarritasuna 
Jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Latex laranja edo gorria duten *Lactarius''-en barnean dago, espezie ezagunak eta gastronomikoki estimatuak, espezie hau besteak baino jangarri kaskarragoa da.

## Sasoia eta lekua 
Pinuen azpian.

### Banaketa eremua 
Norvegia‎, Suedia‎, Finlandia‎, Pirinioak (‎Espainia‎, Frantzia), Belgika‎, Herbehereak‎.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gonzalo Aja

**Gonzalo Aja Barquín** (Matienzo (Kantabria), 1946ko uztailaren 13a) txirrindulari espainiar ohia da, profesionala 1970 eta 1979 artean.

## Kirol ibilbidea 
Amateurretan, «Horno San José» taldean bi denboraldi eman zituen eta hortik Ferrys taldera joan zen, non Palentziako Itzulia irabazi zuen 1967an.

Karpy taldean pasatu zen profesionaletara, non Julio San Emeterio zen Kirol zuzendaria zen eta talde honetan hiru denboraldi eman zituen.

1973an Kas talderekin hiru urteko kontratua sinatu zuen, non bere mailarik onena eman zuen. 1974an Suitzako Itzuliko bi etapa irabazi zituen. Urte horretako Frantziako Tourreko ustekabeetako bat izan zen. Sailkapen orokorreko bigarren sailkatua izan zen zazpi jardunalditan, harik eta Saint Laryn amaitu zen mendiko etapan «eroriko susmagarri bat» izan zen arte (non belgikar txirrindulari batek aldamenetik jo zion), amaitzeko bost egun falta zirenean. Erorikoaren ondorioz, sailkapeneko 5. postura jaitsi zen.

1976an Teka taldearekin fitxatu zen bi denboraldietarako, non Levanteko Itzulia eskuratu zuen

Kirol ibilbideko azken bi urteak, «Novostil-Helios» taldean eman zituen.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  
* Gonzalo Ajaren emaitzak Frantziako Tourrean
* Nace "Los Repechos del Asón", una marcha con 5 puertos de montaña y como homenaje a Gonzalo Aja
Lactarius intermedius

***Lactarius intermedius*** *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus intermedius* (Basionimoa), *Lactarius intermedius*, *Lactarius cilicioides var. intermedius*, *Lactifluus intermedius*, *Lactarius citriolens var. intermedius*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 7 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, erdian zertxobait hondoratuta, inbutu formara iritsi gabe. Ertz leunak, ile gabeak eta kizkurtuak. Kapelaren azala glabroa, eremu zirkularrik gabe, hori-krema kolorekoa gaztetan, zahartzean zurbilagoa (azalean orban okre-arrexka kolorekoak)

**Orriak:** Azpi-dekurrenteak, nahiko zabal, zuri-krema kolorekoak tonu arrosekin, espora-jalkinaren ondoren hori bihurtzen dira.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Motza (3-4), lodia, sarritan okertua, latza, sakonera gutxiko zulotxoekin baina ez eskrobikulatua, zuri-okre kolorekoa, latexa min samarra, zuria (horitu egiten da aireak ukitzean)

**Haragia:** Oso trinkoa, zuria (latexak horitu egiten du), potasarekin urdin bihurtzen da. Fruta usaina du eta zaporea mingotsa eta pikantea, ez gozoa.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac" "lactis" esnetik dator, esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean. *Intermedius* epitetoa, antzeko bi espezieren tartekoa delako.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea. Ez du balio gastronomikorik, garratza, pikantea da.

### Nahasketa arriskua 
**Lactarius scrobiculatus*, ezti-kolorekoa da (ilunagoa), ertz iletsua, kapelaren azala eremu zirkularrekin eta horia da hasietatik, oso iletsua, potasarekin gris-urdinxka kolorea hartzen du eta pinuen azpian ateratzen da (ez izeietan).
**Lactarius  aquizonatus*  (eremu zirkular nabariagoekin)

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Izei zurien azpian. Izeien eta pagoen baso mistoetan.

### Banaketa eremua 
Alpeak, Austria‎, Eslovenia‎‎, Espainia‎, Frantzia, Italia‎, Alemania‎‎, Polonia‎‎, Grezia‎, Pirinioak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anna Barykova

**Anna Pavlovna Barykova** ()  (San Petersburgo, 1839ko abenduaren 22a–Rostov Don, 1893ko maiatzaren 31a) Errusiar Inperioan jaiotako emakume poeta eta itzultzailea izan zen. 

## Biografia 
Bere jaiotzezko izena Ana Pavlovna Kamenskaia zen, Maria Kamenskaia eta Pavel Kamenskiren alaba. Fiodor Petrovitx Tolstoi margolariaren biloba zen, azken hau Aleksei Konstantínovich Tolstoiren osaba. Bi aldiz ezkondu zen eta lau seme-alaba izan zituen. Lev Tolstoyren argitaletxearentzat lan egin zuen itzultzaile gisa.

Poeta gisa, ezaguna egin zen tsarra satirizatzen zuen bertso-libelo batengatik, eta hirietako miseriari eskainitako poesia liburu batengatik; horri esker eta aberatsen berekoikeria kritikatzeagatik errusiar sektore iraultzaileen begikotasuna irabazi zuen. Bere lehen poesia liburukia, *Ene Musa* (Стихотворенія), 1878an argitaratu zen, ia 40 urte zituela. Bere idazlanak zirela eta atxilotua ere izan zen.

Bere bizitzaren amaieran, Lev Tolstoiren ideia erlijiosoekin eta Tolstoi inguruko mugimenduarekin bat egiten hasi zen, begetarianismo eta indarkeria-eza defendatuz. Tolstoiren jarraitzailea zen Vladimir Txertkoven adiskidea izan zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak