Endalar

**Endalar** edo **arkasats** (*Smilax aspera*) zurtoin igokari eta arantzatsuak dituen zuhaixka da, bihotz itxurako hostoak eta mulkotan bilduriko ale gorri edo beltzak ematen dituena. Huntzaren antzeko landare txikia da, *Smilax* generokoa.

## Deskribapena 
Zuhaixka honek zurtoin meheak ditu, kiribilkariak, metro bat edo bi luze eta arantzatsuak, hosto peziolatuak, txandakatuak, bihotz-formakoak eta iraunkorrak, loreak hori-krema kolorekoak dira galtzarbeko lukuetan, fruituak baia globular gorriak dira, ilarra bezalakoak, eta sustrai haritsuak eta ia zilindrikoak, medikamendu izerditsu eta arazgarrietan erabiltzen dira. Ohikoa da Amerikan eta Espainian. 

Fruituak hazi bat eta hiru artean ditu. Hosto bakoitzaren pezioloaren oinarrian bi kiribil daude. Fruitua ez da erabiltzen, bere sustraia eta hostoa da erabiltzen dena.

Ez da nahasi behar antzeko apo-mahatsarekin *(Tamus communis),* zeinaren fruituak pozoitsuak baitira: Erlojuaren orratzen noranzkoan kiribiltzen da, bere fruituak sei hazi ditu, eta ez du kiribilik.
thumb|Smilax aspera
Ez da nahastu behar  *Aisarum simorrhinum*-ekin ere, haren hostoek antzeko forma baitute.

## Banaketa eta habitata 
Afrika, Asia eta Europatik dator.( Beti behe-lurretan aurkitzen da, baso-mota askotan, basoetako orletan, sastraketan eta sasietan.

## Erabilerak 
thumb|Endalarra
Landare honen sustraietatik landarearen izen bereko garagardoa prestatzen da, sustraiko garagardoa ere deitua.

## Propietateak 
thumb|Ilustrazioa
Medikuntza tradizionalean, “odol biziotsua apaltzeko” bertutea aitortzen zitzaion landare honi. Hostoak edo sustraiak egosita, zirkulazio-aparatuko gaitzak tratatzeko erabiltzen da, hala nola tentsio altua eta zirkulazio-arazoak. Odolaren arazgarria denez, diaforetiko ona da (izerdia eragiten du) eta diuretikoa (likidoak kanporatzen ditu). Gainera kataplasma bat edo hostoak egosia azaleko hainbat gaixotasun tratatzen dira (dermatitisa, ekzema, psoriasia, alergiak, gangrena-ultzerak), eta, era berean, erreumatismoa eta hezueria arintzen ditu. Baita anorexia kasuetan ere, gosea estimulatzen baitu. Digestioa egiten laguntzen du.

Landarea toniko gisa ere erabiltzen da, eta ezaugarri afrodisiakoak dituelako Mexiko eta Amazonian, erekzioa areagotzeko  eta menopausiaren trastornoen tratamendua. Arnas gaixotasunen eta sifiliaren tratamenduan erabiltzen da. Are gehiago, Australian ikerketa bat egin dute, eta furostanola duela nabarmendu dute, minbizi-zelulen aurka ugalketaren aurkako jarduera indartsua duen substantzia. 

## Taxonomia 
Smilax aspera Carolus Linnaeus-ek deskribatu zuen Species Plantarum 2:1028-1029-n argitaratu zen. 1753. 

## Etimologia 
Smilax: izen generikoa, bere izena Crocus greziar mitotik eta Smilax ninfatik hartzen duena. Mito honek forma ugari dituen arren, beti lore bihurtutako gizon hilkor baten maitasun frustatu eta tragikoaren inguruan dabil, baita parra bihurtzen den basoko ninfa baten inguruan ere.

Aspera: zimurtsua esan nahi duen latindar epitetoa. 

## Sinonimoak 
* *Smilax	tetragona*	L.f.,	Suppl. Pl.: 427 (1782).
* *Smilax	mauritanica*	Poir.,	Voy. Barbarie 2: 263 (1789).
* *Smilax	rigida*	Sol.	ex Sm.	in A.Russell,	Nat. Hist. Aleppo, ed. 2, 2: 271 (1794).
* *Smilax	mauritanica*	Desf.,	Fl. Atlant. 2: 367 (1799), nom. illeg.
* *Smilax	excelsa*	Duhamel,	Traité Arbr. Arbust., nouv. ed., 1: 236 (1803), nom. inval.
* *Smilax	catalonica*	Poir.	in J.B.A.M.de	Lamarck,	Encycl. 6: 467 (1805).
* *Smilax	nigra*	Willd.,	Sp. Pl. 4: 773 (1806).
* *Smilax	variabilis*	Pers.,	Syn. Pl. 2: 618 (1807).
* *Smilax	capitata*	Buch.-Ham.	ex D.Don,	Prodr. Fl. Nepal.: 49 (1825), pro syn.
* *Smilax	maculata*	Roxb.	ex D.Don, Prodr. Fl. Nepal.: 49 (1825).
* *Smilax	sagittata*	Desv.	in W.Hamilton,	Prodr. Pl. Ind. Occid.: 58 (1825).
* *Smilax	sagittifolia*	Lodd.,	Bot. Cab. 18: t. 1799 (1832).
* *Smilax	pendulina*	Lowe,	Trans. Cambridge Philos. Soc. 4(2): 12 (1833).
* *Smilax	mauritanica var. vespertilionis*	Boiss.,	Voy. Bot. Espagne: 609 (1842).
* *Smilax	mauritanica*	Webb	& Berthel.,	Hist. Nat. Iles Canaries 2(3): 322 (1846), nom. illeg.
* *Smilax	picta*	K.Koch,	Dendrologie 2(2): 337 (1873).
* *Smilax	nilagirensis*	Steud.	ex A.DC.	in A.L.P.P.de	Candolle	& A.C.P.de	Candolle,	Monogr. Phan. 1: 167 (1878), pro syn.
* *Smilax	balearica*	(Willk.	ex A.DC.) Burnat	& Barbey,	Not. Voy. Bot. Balear.: 12 (1882).
* *Smilax	longipes*	Gand.,	Contr. Fl. Terr. Slav. Merid. 1: 28 (1883).
* *Smilax	saxicola* Gand., Contr. Fl. Terr.	Slav. Merid. 1: 28 (1883).
* *Smilax	mauritanica subsp. vespertilionis*(Boiss.)	K.Richt.,	Pl. Eur. 1: 234 (1890).
* *Smilax	goetzeana*	Engl.,	Bot. Jahrb. Syst. 30: 275 (1901).
* *Smilax	willkommii*	Gand.,	Bull. Soc. Bot. France 47: 124 (1901).
* *Smilax	brevipes*	Jord.	in C.T.A.Jordan	& J.P.Fourreau,	Icon. Fl. Eur. 3: 42 (1903), nom. illeg.
* *Smilax	conferta* Jord. in C.T.A.Jordan &	J.P.Fourreau, Icon. Fl. Eur. 3: 43 (1903).
* *Smilax	inermis* Jord. in C.T.A.Jordan &	J.P.Fourreau, Icon. Fl. Eur. 3: 43 (1903), nom. illeg.
* *Smilax	intricatissima* Jord. in	C.T.A.Jordan & J.P.Fourreau, Icon. Fl. Eur. 3: 44 (1903).
* *Smilax	oxycarpa* Jord. in C.T.A.Jordan &	J.P.Fourreau, Icon. Fl. Eur. 3: 43 (1903).
* *Smilax	peduncularis* Jord. in C.T.A.Jordan	& J.P.Fourreau, Icon. Fl. Eur. 3: 42 (1903), nom. illeg.
* *Smilax	platyphylla* Jord. in C.T.A.Jordan &	J.P.Fourreau, Icon. Fl. Eur. 3: 43 (1903).
* *Smilax	rettiana*	Willis	ex Livera,	Ann. Roy. Bot. Gard. (Peradeniya) 11: 103 (1928).

## Izen arruntak gazteleraz 
* alegra-campo,	bigorda, cerrajuda, salparrilla, salsa parrilla, salsaparrilla,	sarza de España, uva de perro, mermasangre, yedra, zaparrilla,	zarzamorisca, zarza morisca, zarzaparilla de España, zarzaparilla	del país, zarzaparrilla, zarzaparrilla blanca, zarzaparrilla común,	zarzaparrilla falsa, zarzaparrilla montaraz, zarzaparrilla morisca.	

## Oharrak 
#  Izen	zuzena eta sinonimoak definitzeko erabilitako bibliografia Kew-eko	Errege Lorategi Botanikoen wedgunean dago, eta honako hau da:

#* Ghazanfar,		S. (1977). Flora of Pakistan 107: 1-5. Department of Botany,		University of Karachi, Karachi.
#* Jafri,		S.M.H. & El-Gadi, A. (eds.) (1978). Flora of Libya 57: 1-81.		Al-Faateh University, Tripoli..
#* Tutin,		T.G. & al. (eds.) (1980). Flora Europaea 5: 1-452. Cambridge		University Press,		Cambridge.
#* Davis,		P.H. (ed.) (1984). Flora of Turkey and the East Aegean Islands 8:		1-632. Edinburgh University Press, Edinburgh.
#* Meikle,		R.D. (1985). Flora of Cyprus 2: 833-1970. The Bentham-Moxon Trust		Royal Botanic Gardens, Kew.
#* Hansen,		A. & Sunding, P. (1985). Flora of Macaronesia. Checklist of		vascular plants. 3. revised edition. Sommerfeltia 1: 5-103.
#* Karthikeyan,		S., Jain, S.K., Nayar, M.P. & Sanjappa, M. (1989). Florae		Indicae Enumeratio: Monocotyledonae: 1-435. Botanical Survey of		India, Calcutta.
#* Cowley,		E.J. (1989). Smilacaceae. Flora of Tropical East Africa: 1-4.
#* Rechinger,		K.H., Browicz, K., Persson, K. & Wendelbo, P. (1990). Flora		Iranica 165: 1-194. Naturhistorisches Museums Wien.
#* Noltie,		H.J. (1994). Flora of Bhutan 3(1): 1-456. Royal Botanic Garden,		Edinburgh.
#* Zhengyi,		W. & Raven, P.H. (eds.) (2000). Flora of China 24: 1-431.		Missouri Botanical Garden Press, St. Louis.
#* Dassanayake		(ed.) (2000). A Revised Handbook to the Flora of Ceylon 14: 1-307.		Oxford & IBH Publishing Co. PVT. LTD., New Delhi, Calcutta.
#* Kress,		W.J., DeFilipps, R.A., Farr, E. & Kyi, D.Y.Y. (2003). A		Checklist of the Trees, Shrubs, Herbs and Climbers of Myanmar.		Contributions from the United States National Herbarium 45: 1-590.
#* Danin,		A. (2004). Distribution Atlas of Plants in the Flora Palaestina		area: 1-517. The Israel Academy of Sciences and Humanities,		Jerusalem.

## Galeria 

Fitxategi:Smilax aspera bat.jpg
Fitxategi:Smilax aspera bi.jpg
Fitxategi:Smilax aspera hiru.jpg
Fitxategi:Smilax aspera lau.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak