open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Samianigo

**Samianigo** aragoieraz edo **Sabiñánigo** gaztelaniaz Huescako iparraldean dagoen herria da, probintziako seigarren populatuena dena. Alto Gállegoko eskualdearen hiriburua eta herri nagusia da.

9.023 biztanle zituen 2005ean.

Mugakide hauexek ditu: Iparraldean, Biescas eta Yebra de Basa herriak, ekialdean Fiscal eta Boltaña, hegoaldean Las Peñas de Riglos, hego-ekialdean Somontano de Barbastro eskualdea eta mendebaldean Jaca, Caldearenas eta Villanúa.

## Udalerria osatzen duten herriak 
Gaur egun **Samianigo** udalerriak honako herri hauek barne hartzen ditu:

Abellada, Abenilla, Acumuer, Aineto, Alavés, Allué, Arguisal, Arraso, Arruaba, Arto, Artosilla, Aspés (edo Azpe), Asqués, Asún, Atós Alto, Atós Bajo, Aurín, Bara, Barangua, Belarra, Bentué de Nocito, Bolás, Borrés, Campares, Cañardo, Cartirana, Castiello de Guarga, Castillo de Lerés, Ceresola, Fablo, Fenillosa, Gésera, Gillué, Grasa, Hostal de Ipiés, Ibirque, Ibort, Ipiés, Isín, Isún de Basa, Jabarrella, Laguarta, Lanave, Lárrede, Larrés, Lasaosa, Lasieso, Latas, Latrás, Layés, Molino de Escartín, Molino de Villobas, Ordovés, Orna de Gállego, Osán, Pardinilla, El Puente de Samianigo, Rapún, Samianigo Alto, San Esteban de Guarga, San Román de Basa, Sandiás, Santa María de Perula, Sardas, Sasal, Satué, Secorún, Senegüé, Solanilla, Sorripas, Used, Villacampa eta Yéspola.

2009an herri guzti horiek 1.021 biztanle batzen zituzten.

## Inguru naturala 
Gallego ibaia ondotik igarotzen da.

## Klima 1 

## Kultura 
Udalerrian aragoierazko hiztunak bizi dira.

## Kirola 
Udalerri hau Quebrantahuesos txirrindularitza lasterketa ospetsuaren abiapuntua da.

## Iruditegia 

Fitxategi:Samianigo plaza de España.jpg|Espainiako enparantza, udaletxea eta Kristo Erregeren eliza
Fitxategi:Santa Orosia y Oturia.jpg|Santa Orosia eta Oturia mendiak Samianigotik ikusita
Fitxategi:Samianigo train station.jpg|Trengeltokia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Samianigoko Udalaren webgunea
Tenako ibarra

**Tenako ibarra** (; ) Huescako probintziaren iparraldean dago kokatuta, Gállego Garaia eskualdean.

Sallent de Gallego udalerri nagusia da.

## Udalerriak 
### Sallent de Gallego 
Sallent herrigunez gain, Formigal, Lanuza, Escarrilla, Sandiniés eta Tramacastilla de Tena herriek ere osatzen dute udalerria.

### Beste udalerriak 
Piedrafita, El Pueyo de Jaca, Panticosa, Hoz de Jaca eta Búbal.

## Kultura 
Aragoiera da zonalde honetako jatorrizko hizkuntza zen, tensinera edo *tensino* eta *panticuto* dialektoekin, fablaren erdialdeko dialektoaren barruan kokatutakoak. Berezitasunen artean, "ll" hizkiaren ordez "ch" erabiltzea dago, bertako toponimian topatzen diren Espeluncie**ch**a, Castie**ch**o, Co**ch**ata edo Va**ch**ato kasuetan bezala (Espelunciella, Castiello, Collata eta Vallatoren partez).

Bestela, uztailero Pirineos Sur izeneko musika jaialdia antolatzen dute 1992tik ondoko Lanuzako urtegian, Sallent de Gallego herriaren ondoan.

## Inguru naturala 
Orografia dela-eta, Erdialdeko Pirinioen inguruan egonda, eskualdea Balaitus (3.151 m), Frondella (3.071 m), Arriel haitza (2.824 m), Pico de Pallás edo Palas (2.974 m), Gran Facha (3.005 m), Garmo Negro (3.051 m), Erdiko Infierno (3.082 m) edo Pondiellos Orratza (3.011 m) mendietarako sarbidea da. Aipatzekoa da Sallenten atzean gelditzen den Foratata haitza (2.295 m) halaber, haginaren forma duena.

Halaber, Gállego ibaiak zonaldea zeharkatzen du, Aguas Limpia, Caldarés eta Escarra ibaiadarrekin. Hidrografiari dagokionez, aipatzekoak dira Lanuza, Respomuso, Búbal, Escarra, La Sarra, Bachimaña eta Brazatoko urtegiak. Laku natural edo ibon ezagunak dira "Ibones Azules" eta Pondiellosekoak.

## Irudi galeria 

Mapa_situación_tensino.svg|Tensinera dialektoaren mapa
Val de Tena, provincia de Uesca.jpg|Udazkeneko paisaia.

## Ikus, gainera 
* Haran

## Kanpo estekak 
* Ibarraren webgunea
* Pirineos Sur jaialdiaren webgunea
Zaraitzu (ibaia)

**Zaraitzu** Euskal Herriko ibai bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. 54,39 kilometro luzerarekin, Otsagabiko Iribarren auzoan jaiotzen da, Anduña eta Zatoia ibaiek bat egin zutenetik, 748 metroko altueran, eta Irati ibaian isurtzatzen da, Irunberri udalerriko Biezkas lekuko inguruan, 415 metroko altueran.

Ibilbidean zehar, 533 kilometro koadroko arroko urak jasotzen ditu, eta Aizpurgitik igarotzean 8,541 metro kubiko segundoko batez besteko emaria hartzen du segundoko. Kopuru hori, oro har, 0,862raino jaisten da abuztuan, euri gutxien egiten duenean, eta otsailaren 16,554ra igotzen da, hilabete horretan euria eta elurteak ugariagoak baitira.

Bere ibilbidean, Zaraitzu eta Erromantzatua ibarrak zeharkatzen ditu.

## Ibilbidea 
### Ibaiadarrak 
*Zaraitzu* ibaia osatzen duten ibaiak:
* Anduña (ezkerraldea)
* Zatoia (eskuinaldea)

*Zaraitzu ibaia* bezala:

* Martako erreka (eskuinaldea)
* Arbeko erreka (ezkerraldea)
* Lezeranako erreka (eskuinaldea)
* Txangaberroko erreka (eskuinaldea)
* Xoxoko erreka (ezkerraldea)
* Arzurreko erreka (ezkerraldea)
* Zardaiako erreka (eskuinaldea)
* Lisisoko erreka (eskuinaldea)
* Olzabarrankoa (ezkerraldea)
* Aranburuko erreka (eskuinaldea)
* Aranegiko erreka (ezkerraldea)
* Malluko erreka (eskuinaldea)
* Beotegiko erreka (ezkerraldea)
* Zaldaña ibaia (eskuinaldea)
* Sartzeko erreka (ezkerraldea)
* Xabroze ibaia (ezkerraldea)
* Ugaldea ibaia (ezkerraldea)
* Itzalleko erreka (eskuinaldea)
* Ganaltzeko erreka (eskuinaldea)
* Mauseko erreka (ezkerraldea)
* Isusako erreka (eskuinaldea)
* Atxurriko erreka (eskuinaldea)
* Broxazeko erreka (ezkerraldea)
* Arnaliko erreka (eskuinaldea)
* Gurkueiko erreka (eskuinaldea)
* Burreizko erreka (ezkerraldea)
* Zelaiko erreka (ezkerraldea)
* Benasako erreka (ezkerraldea)
* Arrakasko erreka (eskuinaldea)
* Zerrenkaoko erreka (eskuinaldea)
* Egurtzao ibaia (eskuinaldea)
* Botzorlo erreka (ezkerraldea)
* Baldelako erreka (ezkerraldea)
* Kubilarreko erreka (ezkerraldea)
* Karrero erreka (eskuinaldea)
* Barrancogrande erreka (ezkerraldea)
* Orradreko erreka (eskuinaldea)
* Fontariko erreka (eskuinaldea)
* Zelbako erreka (ezkerraldea)
* San Adriango erreka (ezkerraldea)

### Zeharkatutako herriak 
* Otsagabia
* Ezkaroze
* Orontze
* Ezpartza
* Ibiltzieta
* Sartze
* Erripalda
* Gorza
* Izize
* Galoze
* Uskartze
* Ustaize
* Nabaskoze
* Aizpurgi
* Isu
* Usun
* Adantsa
* Irunberri

### Nabarmendutako zubiak 
* Ezkarozeko zubia
* Orontzeko zubia
* Ezpartzako zubia
* Gorzako zubia
* Uskartzeko zubia
* Ustaizeko zubia
* Nabaskozeko zubia
* Biotzariko zubia
* Sielvako zubia
* Ahuntzen zubia

## Irudiak 

Fitxategi:Zubia III.jpg|Orontzeko zubia
Fitxategi:Espartza ikuspegia.jpg|Ibaia Ezpartzan
Fitxategi:IMG-Salazar ibaia neguan.jpg|Ibaia Aizpurgiko arroilan
Fitxategi:Foz de Arbayún río cerca.jpg|Ibaia Arbaiungo arroilan
Fitxategi:Irunberri salazar.JPG|Ibaia Irunberrin

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Irati
* Nafarroa Garaiko ibaiak
* Euskal Herriko ibaiak

## Kanpo estekak
Neutralizazio

**Neutralizazioa** (edo **neutraltzea**) gertakari fonetiko bat da. Honen bidez fonema bik bere tasun batzuk galtzen dituzten testuinguru batzuetan (edo guztietan) bietako bat edo hirugarren bat bezala ahozkatuz (artxifonema).

Euskaraz ezaguna da bizkaieraz eta gipuzkeraren eremu txiki batean gertatzen den txistukarien neutralizazioa, /s/ eta /š/ biltzen dituena, biak /š/ gertatuz. Era berean /ts/ eta /tš/-k bat egiten dute /ts/ren alde.

Katalanez ere, ekialdeko blokean bokalen neutralizazioa gertatzen da: azentudun posizioan zazpi bokal ager daitezkeen arren, azentugabekoan hiru baino ez dira agertzen.

## Kanpo estekak
Gállego Garaia

eskuinera|thumb|300px|Eskualdearen kokapena Aragoiren barruan.

**Gállego Garaia** (gaztelaniaz *Alto Gállego*, aragoieraz *Alto Galligo*) Huescako iparraldeko eskualdea da, Aragoiko Pirinioetan (Espainia) eta Frantziaren mugakidea. Haren barruan Tenako ibarra, Tierra de Biescas eta Sarrablo izeneko lurralde historikoak daude.

Ia 1.360 km2-ko azalera du eta 2006an 13.457 biztanle zituen (9.89 biz/km2). Hiriburu eta herri nagusia Sabiñanigo da.

## Geografia 
### Mugakideak 
Eskualde mugakide hauexek ditu: iparraldean, Pirinio Garaiak eta Pirinio Atlantikoak departamendu frantziarrak; mendebaldean, Jacetania; ekialdean, Sobrarbe eta Somontano de Barbastro; eta hegoaldean, Hoya de Huesca.

### Ingurune naturala 
Gallego ibaiak eskualdea zeharkatzen du eta izena ematen dio. Erdialdeko Pirinioak ditu iparraldean, Balaitus (3.144 m) eta Gran Facha (3.005 m) tontorrik altuenak izanda. Halaber, Panticosa eta Formigalgo eski-pistak bertan daude.

## Udalerriak 
* **Sabiñanigo**: 9.023 biztanle (2005).
* Biescas: 1.312.
* Sallent de Gallego (Tenako ibarra): 1.227.
* Panticosa: 647.
* Caldearenas: 252.
* Yebra de Basa: 166.
* Hoz de Jaca: 85.
* Yésero: 77.

## Kultura 
### Aragoiera 
Aragoieraren erdialdeko aldaera da eskualdeko jatorrizko hizkera, azken hamarkadetan gaztelania hizkuntza nagusia bada ere. Sobrepuertoko ingurunean garapen hobea du, baita Pandicosa aldean ere (*panticuto* aldaera).

### Ondare arkitektonikoa 
Arte erromanikoaren hainbat adibide ditugu eskualdean, besteak beste Sant Per de Larrede, Sant Martín d'Oliván, Sant Chuan de Busa, Santa Olaria d'Orós Baixo, Nuestra Sinyora de l'Asumpción de Pandicosa eta Sant Andreu de Satué-ko elizak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   Eskualdeko webgune ofiziala
*  Eskualdeko mapa
Abodi mendilerroa

**Abodi** Nafarroa Garaiko ipar-ekialdeko mendilerroa da, mendebaldeko Pirinioen aurrean dagoena, eta Iratiko ingurunea Aezkoa eta Zaraitzu ibarretatik banatzen duena. Mendebaldeko muturrean Taplako gaina eta ekialdekoan Ollokiako lepoa ditu, eta tartean Alforjas-etako pausoa.
Irati ibaia bere beheko aldean eta Anduña erreka ekialdearen muturrean sortzen dira. Mendilerroan dagoen Abodi mendiak ematen dio izena mendilerroari.

## Tontorrak 
Gora-behera handirik gabeko mendilerro laua da, 10 tontor 1.100-1.550 metro ingurutan kokatuta dituena, mendebaldetik ekialdera hauek direlarik:
# Abodi, 1.531 m 
# Abodi Mendebaldea, 1.496 m 
# Idorrokia, 1.491 m 
# Arrizabala edo Dukea, 1.481 m 
# Goñiburu, 1.461 m 
# Gaztanbidea, 1.460 m 
# Cruz de Osaba, 1.438 m 
# Bizkarraundi, 1.426 m 
# Auztarri, 1.412 m 
# Goñiburu Txikia, 1.403 m 
# Martxate, 1.403 m 
# El Cerrillar, 1.391 m 
# Berrendi, 1.351 m 
# Ugaibel, 1.243 m 
# Bonbagaina, 1.188 m  (Abaurreko mendi-oinak)
# Harri Eder Gaina, 1.175 m 
# Ugatreina, 1.171 m  (Abaurreko mendi-oinak)
# Itzagibel, 1.169 m  (Abaurreko mendi-oinak)
# Gazteluzar, 1.156 m  (Abaurreko mendi-oinak)
# San Miguel, 1.138 m 
# Goimendi, 1.131 m 
# Petxuberro, 1.096 m 
# Gazteluaundi, 1.081 m  (Abaurreko mendi-oinak)
# Artatxo, 1.078 m 
# Muskilda, 1.071 m 
# Mitxiliburua, 1.063 m  (Abaurreko mendi-oinak)
# Gaztelutxipia, 1.061 m  (Abaurreko mendi-oinak)
# Aixkourrua, 1.024 m 

## Pausoak 
Esan bezala, hiru *pauso* edo igarobide zeharkatzen dute mendilerroa: Mendebaldean, **Tapla**ko mendate txikia Otsagabitik Iratira doan errepidean dago, Aezkoako haranean. Bertatik mendebaldeko tontorretara irits daiteke, Idorrokia, Goñiburu, Bizkarraundi, Berrendi eta Auztarrira alegia.

**"Alforjas"**etako igarobidea oinez zeharkatzen da Muskilda edo Otsagabi aldetik, Zaraitzun, eta artzainek tradizionalki erabilitakoa izan da, izena hortik datorkiola. Pauso honetatik Arrizabala, Abodi eta Abodi Mendebaldea tontorretara erraz ailegatzen da.

Azkenik, ekialdean **Ollokia**ko lepoa Otsagabitik Larraineranzko errepidean dugu, eski estazioaren sarbidean. Hortik aise iristen da Gaztanbidea mendira.

## Monumentu megalitikoak 
thumb|Arrizabala zutarria
Mendilerroaren gandorrean zehar hainbat trikuharri (Gibelea, Idorrokia I, II eta III, Harriluze, Arburuas, Bortubizkarra, Gaztanbidea) eta zutarri topa daitezke, historiaurreko gizakia hor inguruan bizi zelako aztarnak direnak.

Inguruko mendietan ere antzeko aztarnak daude, eta Okabekoak hoberen kontserbatutakoak ditugu.

## Eski-pistak 
Abodiko ekialdeko muturrean, Otsagabitik Larrainera doan errepidean, Abodi-Zaraitzu eski nordikoaren pistetara sartzeko bidea dago.

## GR 11 ibilbidea 
Pirinioetako hegoaldeko isurialdea aldenik zeharkatzen duen GR 11 ibilbidea bertatik igarotzen da.

## Inguruko mendilerroak 
## Erreferentziak_ 
## Ikus, gainera 
* Nafarroako mendiak
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
Muskilda

[thumb|250px|[Muskildako Andre Mariaren baseliza|Muskildako baseliza ilunabarrean]]

**Muskilda** Nafarroa Garaiko ipar-ekialdeko mendi bat da (1.070 m), Otsagabiko iparraldean kokatua. Bertan dago izen bereko baseliza ere. Otsagabiaren eta Itzaltzuren arteko errepidean, 4. kilometroan dugu Muskildara igotzeko bidegurutzea.

Herritik abiatzen da ondo markatutako bide zaharra elizaren goialdetik, *via crucis* modukoa dena. Muskildatik bestela ateratzen dira bideak Abodiko mendilerrora joateko.

Azkenik, emakume nafar batzuk izen honekin bataiatuta daude, batik bat eskualdekoak.

## Baseliza 
Gailurrean, Muskildako Andre Mariaren baseliza dago, XIII. mendean hasitakoa erromaniko berantiarraren estiloan. Oinplano laukizuzenekoa da eta dorreko teilatua kono itxurakoa. Eraikin multzoa baselizak, kaperau etxeak eta eremutar etxeak osatzen dute, harresi batek inguratuak.

Baselizaren barruan, Muskildako Andre Mariaren zurezko irudia dago erretaulan, beharbada XIV.-XV. mendekoa dena. Jesus umea eserita dauka haren ezkerraldean.

Presbiterioa erdiko nabetik XV. mendeko burdinazko hesi batek banatuta dago. Nabearen alde bietan hormako margoak daude, azken urteotan erabat berriztatuak.

## Folklorea 
Honen ohorez, urtero irailaren 8an festa ospatzen dute, 8 dantzarik eta "Bobo" izeneko pertsonaiek 4 makil-dantza ("Emperador", "Katxutxa", "Danza" eta "Modorro"), "el Pañuelo" zapi-dantza eta "la Jota" egiten dutelarik. Halaber, "Pasacalles" egiten dute agintarien ibilaldietan eta Andre Mariaren prozesioan. Dantza hauek tradizio handikoak dira XVII. mendetik.
thumb|Muskildako zutabea
Ermitara iritsi baino lehen, ehun bat metrora, "Pilarea" dago. Landutako harrizko dorretxo bat da, lauangeluarra, lau metroko altuerakoa, eta gurutze batez amaitutako piramide formako teilatutxo batez errematatua dago. Aurpegi nagusian, Birjinaren irudia duen burdin hesidun leiho bat dago. "Tradizioak dio barruan haritza dagoela, eta haren gainean agertu zitzaion Ama Birjina Asa etxeko unairi". Tradizioaren arabera, Muskilda mendiko unai bati zezena galdu zitzaion, eta aipatutako haritzaren oinean aurkitu zuen, Ama Birjinaren irudi baten ondoan. Irudia parrokiara jaitsi zuten, baina biharamunean desagertu egin zen. Eta zezenak seinalatutako haritz berean aurkitu zuten berriz. "El Pilar" monumentuak inskripzio hau darama zizelkatuta: "Otxagabia hiribilduak Pilar hau eginarazi zuen 1654. urtean. Jesus Maria ".      

## Irudi galeria 

Fitxategi:Ermita de Muskilda (10).JPG|Baselizaren kanpoaldea
Fitxategi:Ermita de Muskilda (42).JPG|Ate nagusi erromanikoa
Fitxategi:Ermita de Muskilda (3).JPG|Ondoko eraikinaren atea (1671)
Fitxategi:Ermita de Muskilda (17).JPG|Barnealdea
Fitxategi:Ermita de Muskilda (16).JPG|Hormako margoak
Fitxategi:Ermita de Muskilda (13).JPG|Erretaula
Fitxategi:Virgen de Muskilda.JPG|Andre mariaren eta Jesus umearen irudia

## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *"De etnografía de Navarra"*. 85. liburukia "Askatasun Haizea" bildumatik. José Miguel de Barandiarán. Txertoa, 1987. isbn= 978-84-7148-197-9.

## Kanpo estekak
Aizkorriko mendilerroa

**Aizkorriko mendilerroa** Gipuzkoako hegoaldeko mendilerroa da, Oñati (Debagoiena) eta Zegama (Goierri) artean kokatua. Haren lurrek Aratz-Aizkorriko natura parkearen babesa dute. Ipar-mendebalderantz, Aizkorriko mendilerroaren jarraipena da Aloñakoa, mendebaldean ditu Urbiako zelaiak, hegoaldean Urkilla mendilerroa eta hego-ekialdean Aratz mendia.

Aizkorriko mendilerroan dago Gipuzkoako mendirik altuena: Aketegi.

## Mendiak 
Hauek dira mendilerroaren 3 tontor altuenak:
# Aketegi , 1.551 m 
# Aketegi erpina, 1.548 m 
# Illarrabeltxeko gaina, 1.533 m 
# Aizkorri edo Aitzgorri, 1.523 m  

# Aketegi , 1.551 m 
# Aketegi erpina, 1.548 m 
# Illarrabeltxeko gaina, 1.533 m 
# Aizkorri edo Aitzgorri, 1.523 m  
# Aitxuri, 1.508 m 
# Iraule, 1.507 m 
# Arbelaitz, 1.506 m 
# Tontorraundi, 1.484 m 
# Aiztontor Altuna, 1.454 m 
# Burnikurutz, 1.432 m 
# Kantoizulueta, 1.410 m 
# Azkolaundi, 1.373 m 
# Urdajamentu, 1.371 m 
# Artzanburu, 1.365 m 
# Adarraitz, 1.359 m 
# Lekunberri, 1.358 m 
# Artzanburutxiki, 1.356 m 
# Azkolatxiki, 1.352 m 
# Aizkorritxo, 1.344 m 
# Enaitz, 1.296 m 
# Burgalaitz, 1.282 m 
# Gorostiaran, 1.281 m 
# Pagomakurrako punta, 1.279 m 
# Ontzabertza, 1.273 m 
# Zabalaitz, 1.263 m 
# Elorrolako haitza, 1.253 m 
# Kalparmuño, 1.236 m 
# Peru-Aitz edo Peruaitz, 1.219 m 
# Petrinaitz edo Artzanasi, 1.217 m  (Araba eta Gipuzkoa arteko mugan)
# Liñategieta, 1.206 m 
# Lengokoaitz, 1.203 m 
# Belarriturriko punta, 1.197 m 
# Tellakaskueta, 1.179 m 
# Leizarrate, 1.053 m 
# Arranoaitz, 875 m 
# Altzola, 867 m 
# Elortxiki, 865 m 
# Arripillaeta, 864 m 
# Oamendi, 862 m 
# Oazurtza, 845 m 
# Urkimendi, 844 m 
# Otañu, 838 m 
# Eluztizain, 809 m 
# Pagaola, 799 m 
# Armuño, 794 m 
# Urietagaña, 791 m 
# Pikandiain, 788 m 
# Aizpuru, 787 m 
# Kortaburu, 783 m 
# Amutxanda, 769 m 
# Otañugorosoa, 761 m 
# Muñazorrotz Aundi, 752 m 
# Arratola, 738 m 
# Bederatzi Iturrieta, 732 m 
# Trikuetxeta, 724 m 
# Gaintzabal, 662 m 
# Agitamendi, 479 m 
# Aritamendi, 423 m 

## Erreferentziak_ 
[thumb|250px|[Kalparmuñobarrena trikuharria.]]
## Ikus, gainera 
* Aizkorri-Arazko natura parkea
* Brinkola-Zegamako Estazio Megalitikoa
* Aizkorriko Estazio Megalitikoa
* Gipuzkoako mendiak
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak 
* Aizkorri mendilerroa Youtuben.
UPTI kasua

**UPTI kasua** (errusieraz Дело УФТИ, *Delo UFTI*) Ukrainako Fisika eta Teknologia Institutuko zientzialari batzuen aurkako GUGB-ak fabrikaturiko kasu kriminala izan zen, 1935-37 urteen artean, Purga Handiaren unerik gogorrenetarikoan.

## Kanpo estekak
Irabiako uharka

**Irabiako uharka** Iratiko oihanaren erdialdean dagoen urtegia da, Orbaizeta eta Otsagabia udalerrien lurretan kokatuta (Aezkoa eta Zaraitzuko mugan, beraz). Irati ibaiaren emaria udan kontrolatzeko erabiltzen da, ibai horrek duen zentral hidroelektriko kopuru handia dela-eta (8 zentral, 40 kilometroko luzeran).

1922an eraiki eta 1940-1942 tartean berriztu zuten, 40 metroko horma eraikiz.

Urtegiak 14 hektometro kubikoko edukiera du eta erabilera hidroelektriko soilerako da, ez ureztatzeko.

## Itzulia 
9 kilometro baino pixka bat gehiagoko ibilbidea da urtegiari buelta osoa emanda joaten dena, gora-behera txikiak dituena (ia 50 metro eskaseko desnibelarekin). Bide gehiena pistatik doa, eta 2.5 ordu inguruko iraupena du. Abiapuntura iristeko, urtegiaren parkinera alegia, Orbaizetatik 3 kilometrotara ateratzen den pista batetik joan behar da, beste 8 km direla aparkalekuraino.

Beste bidezidor bat abiatzen da leku beretik, "Los Paraísos" izena dauka eta 4.6 kilometroko luzera dauka (110 metroko desnibela).

## Ikus, gainera 
* Iratiko Oihana

## Kanpo estekak 
* [Irabiako itzuliaz.](http://www.rutasnavarra.com/Rutas/Bosque-de-Irati-Vuelta-al-embalse-de-Irabia-(SL-NA-53C)_Parking-dela-Presa-Presa-Puente-Casa-Guardabosque-Muga-225-Paraiso-Parking_1224.html)
* "Los Paraísos" / Erlan bidezidorra.
Hizkuntza errepertorioa

**Hizkuntza errepertorioa** da hizkuntza komunitate bateko kideek pasiboki zein aktiboki eskura dituzten hizkuntz eta komunikazio baliabide guztiak (hizkuntza bateko edo gehiagoko aldaerak). Errepertorioaren aldaera horiek ez dira mugatzen euren jatorriengatik edo euren unitate estrukturalarengatik, baizik eta hizkuntz komunitate jakin batean duten erabilera edo eginkizunengatik. Soziolinguistikari ez zaizkio barruko mugak interesatzen, baizik eta hizkuntz desberdintasunek dakartzaten arazoak eta esanahi sozialak.

Hizkuntz errepertorioa deskribatzeko, honako elementuen arteko lotura erakutsi behar da: botere sozial eta politikoaren banaketa eta hitz egin eta idazteko modu zehatzen balioztatze eta ezarpena. Aipatutako bi faktoreak historikoki aldatzen dira. Kode edo aldaera bakoitzak azalduko du edo azaldu ahal izango du esanahi sozial jakin bat.

## Kanpo estekak
Unicode

alt=|eskuinera|216x216px
**Unicode** testu-karaktereak edozein hizkuntzatan informatikoki adierazteko balio duen kodifikazio-sistema standar erabiliena da. UNICODEko UTF-8 kodetze-modua erabiliena da egun. Alfabeto guztiak (latindarra, grekoa, zirilikoa‎, arabiarra...) erabiltzeko aukera eskaintzen du.

Sistema berri horren zabalpena orokorra da: beste kodifikazio-sistemak ordezkatzen ari da, horiek ezin baitituzte hainbat hizkuntzatako karaktere asko adierazi. Gaur egun, nazioarteko proiektu gehienetan erabiltzen den estandarra UTF-8 da; teknologia berri gehienek darabilte. Unicode Technical Committee (UTC) erakundeak kudeatzen du; hor, enpresa hauek parte hartzaileak dira: Microsoft, Apple, Adobe, IBM, Oracle, SAP, Google eta Yahoo!. Berkeley-ko Unibertsitateak ere esku hartzen du, bai eta zenbait akademikok eta profesionalek ere. 1991z Unicode Consortium eta ISO/IEC erakundeak ados jartzen dira karakteren kode berak erabiltzeko.

Lehenago, karaktere latinoentarako erabiltzen zen ASCII karaktere multzoan oinarrituta dago, hizkuntza guztien karaktereak kodetzea ahalbidetzearren 16 biteko eredu bat hartu zuen hasieran, kontrol-kodeak edo ihes-sekuentziak sartu beharrik gabe.
Fitxategi:074 - yue4 - moon.svg|Txinerako *yue* karakterea (U+6708)
Fitxategi:Letter A.svg|A letra latindarra (U+0041)
Fitxategi:Aum.svg|"Aum" (ॐ) (U+0950)

## Kodetze moduak. 
Unicode kodetze-balioak zenbaki osoen bidez identifikatzen dira. Bere arkitekturaren arabera, ordenagailuak 8, 16 edo 32 biteko unitateak erabiltzen ditu zenbaki oso horiek adierazteko. Unicoderen kodetze moduek arautzen dute alfabeto bakoitzeko karaktere bakoitzari zein balio dagokion.

Unicodek hiru kodetze-modu definitzen ditu UTF (Unicode Transformation Format: Unicoderen transformazio-formatua) izenaren pean.
* UTF-8: 8 biteko kodetzea, alegia byte batekoa, luzera aldakorreko ikurrak dituena.
* UTF-16: 16 biteko kodetzea, luzera aldakorreko ikurrak dituena eta oinarrizko plano eleanitzerako (BMPrako) optimizatua.
* UTF-32: 32 biteko kodetzea, luzera finkoko ikurrak dituena.

## Adibideak 
Hauek dira zenbait karaktere latindarri dagozkien Unicode zenbakiak

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Unicode karaktereen zerrenda
* ASCII
* RTF

## Kanpo estekak 
*  Unicode Consortium
Orein

**Oreina** ugaztun hausnarkarien taldea da, Cervidae familiakoa eta Artiodactyla ordenarena, adarrak dituena. Artiodaktilo basatien artean handienetarikoa da animalia hau, 100-200 kg-ko pisua daukana.

Orohar mundu guztian bizi dira, Antartika eta Australian izan ezik.

## Bizilekuak 
### Ameriketan 
Ipar Amerikan, talderik handienak Kanadan bizi dira, Mendi Harritsuetan eta Kostaldeko mendietan, Alberta eta Britainiar Kolunbia artean.

Han bost espezie topa ditzakegu: Karibua (elur-oreina Europan), altzea, orein kanadarra Virginiako oreina eta orein mandoa.

Hego Amerikan, aldiz, Patagoniako hegoaldeko muturrean topa ditzakegu huemul-ak, bertako espeziea.

### Asian 
Asian, batik bat Ipar Korea, Mantxuria (Txinako ipar-ekialdea) eta Ussuri eskualdean (Errusia).

### Afrikan 
Ipar Afrikan, Maroko eta Aljeriako Atlas mendietan eta Tunisian.

### Europan 
300px|eskuinera|thumb|Orein gorri emeak, Leioako Nekazaritza eta Abeltzaintza Azokan
Europan, orein gorria (*Cervus elaphus*) da espezierik ohikoena, eta, basa populazioez gainera, badira abeltzainek haragitarako hazitakoak ere.

Euskal Herrian, basa talderik handienak Gorbeia mendiaren aldean —Araba eta Bizkaia artean— eta Nafarroako mendietan —batez ere Iratiko oihanaren inguruan— bizi dira.

## Ikus, gainera 
* Elur-oreina edo Karibua
* Zeriniako oreina
* Aita Daviden oreina

* Zerrenda:Animalien hotsak

## Kanpo loturak 
* Oreinari buruz "Zientzia.net" webgunean
Txupinazo

[thumb|[Plentziako San Antolin jaietan txupina botatzen]]
**Txupinazoa** hainbat herritako jaietan ospakizunei hasiera emateko jaurti eta lehertarazten den suziria da, **txupina** izenekoa. Askotan udaletxeko balkoitik botatzen da.

Ospetsua da Iruñeko Sanferminetako txupinazoa, uztailaren 6aren eguerdiko 12:00etan botatzen dena da, hainbat telebista-katek zuzenean eman eta milaka lagun biltzen dituena. Euskal Herriko beste hainbat herritan ere txupinazo ospetsua da, hala nola Gasteizko Andre Maria Zuriaren jaietan abuztuaren 4aren arratsaldeko 18:00etan botatzen dena eta Bilboko Aste Nagusikoa txupineroaren eskutik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sallent de Gallego

**Sallent de Gállego** edo **Sallén de Galligo** (aragoieraz) Huescako iparraldean dagoen udalerria da, Alto Gállegoko eskualdean kokatutakoa. Halaber, Tenako ibarran herri nagusia da.

1.227 biztanle zituen 2004an, eta 1.444 2017an.

## Geografia 
### Mugakideak 
Iparraldean Laruns (Pirinio Atlantikoak), hegoaldean Biescas, ekialdean Panticosa eta mendebaldean Canfranc udalerri huescarrak mugakide ditu.

Sallent bestaldean duen Laruns herri mugakide frantziarrarekin senidetuta dago.

### Ingurune naturala 
Erdialdeko Pirinioen inguruan egonda, Sallent Anayet (2.545 m), Gran Facha (3.005 m) edo Balaitus (3.144 m) mendietarako sarbidea da. Izan ere, mendi hauek udalerriaren barruan daude. Peña Foratata (2.282 m) mendiaren itzalpean kokatzen da herria. Halaber, Gallego ibaiak Sallent zeharkatu ez ezik izena ere ematen dio.

## Herriak 
Sallent herriguneaz gain, Formigal, Lanuza, Escarrilla, Sandiniés eta Tramacastilla de Tena herriek ere udalerria osatzen dute.

## Kultura 
Uztailero Pirineos Sur izeneko musika-jaialdia antolatzen dute ondoko Lanuza herrixkan 1992tik. Izan ere, 1990eko hamarkada hartan Lanuza biziberritzeari ekin zioten, urtegia egin eta gero herria hustuta gelditu ondoren.

## Iruditegia 

Irudi:Penya Foratata y Sallent de Galligo.jpg|Udalerria Peña Foratata mendiaren itzalpena.
Irudi:Río Aguaslimpias (Sallent, Aragón).jpg|Aguaslimpias ibaia.
Irudi:IglesiaSallentdeGallego.JPG|Eliza.
Irudi:Dans les rues de Sallent de Gállego 2.jpg|Karrika.
Irudi:Dans les rues de Sallent de Gállego 3.jpg|Karrika.

## Kanpo estekak 
* Sallent de Gállego udalerriko udal webgunea 
* Herriari buruzko informazioa Ibarraren webgunean
* Pirineos Sur jaialdiaren webgunea
Henrike I.a Nafarroakoa

'*Henrike I.a, *Gizena*** (1244 &ndash; 1274ko uztailaren 22a) Nafarroako errege izan zen (1270-1274); eta, **Henrike III.a*' izenaz, Xanpaina eta Brieko kondea ere bai.

## Biografia 
### Infantea 
Aita Tibalt I.a eta anaia Tibalt II.a zituen. Petri anaia 1261ean hil zelarik, Nafarroako oinordeko bihurtu zen.

Tibalt II.a anaia haurrik gabe zegoen eta ongi negoziatu nahi zuen Henrikeren ezkontza. Lehenik, Henrike Biarnoko Gaston VII.aren alabarekin ezkonduko zela adostu zen 1265ean. Henrike gaztea, bitartean, andereño noble batekin maitemindu zen eta anaiaren proiektuen aurka oldartu zen (haur bat izan zuten).

Bere erreinaldian Nafarroako ekonomia asko hazi zen. Hala ere, 1259ko Parisko Itunak bere itsasoaren atea itxi zuen. Nafarroako Erresuma, Frantziako aliatua zena, Ingalaterra izan zuen Gaskoinian bere iparraldeko mugan.

Errege bakezalea izan zen eta ez zuen Filipe Gaztelako infantearen proposamenak onartu Filiperen anaia zen Alfontso X.a Gaztelakoaren aurka egiteko. 1270. urtean Filiperen alde egin zuen, Gaztelako Erresumak kendutako zenbait lurralde berreskuratzeko asmotan. Baina gero jarrera aldatu eta Tibalt semea Alfontsoren alaba batekin, Violante Gaztelakoarekin hain zuzen ere, ezkontzea adostu zuen.

Bere erreinaldiaren hirugarren urtean gizentasuna zela eta hil zenez, ezin da bere politikaz asko esan. Itxura denez, herri xumearekiko joera erakutsi zuen. 1266an, Nabarreria San Zernin eta San Nikolasetik banatzea onartu zuen (ikusi Iruñeko burguak). Lizarra, Los Arcos eta Viana hiribilduei eskubide eta foru eman zizkien eta nobleekin harreman onak izan zituen.

Hil zenean (dirudienez, loditasunagatik), Joana izeneko urtebeteko alabatxoa utzi zuen. 1273an bere lehensemea, Tibalt izenekoa Lizarrako gazteluko almena batetik eroria hil zitzaiolako. Iruñeko katedralean lurperatuta dago.

Dante Alighieriren *Jainkotiar komedia* liburuan agertu zen, Garbitokiko ateen aurren XIII. mendeko Europako beste erregeekin batera. Henrike ez da zuzenean aipatua baina bai zeiharka "aurpegi ederretakoa" edo "Frantziako izurriaren aitaginarreba" () ezizenez.

## Familia 
## Ezkontza eta seme-alabak 
Henrike ezkondu zen 1269an Artoisko Roberto I.a kondearen Zuria alabarekin.
Bi seme-alaba izan zituzten:
* Tibalt infantea (1270/1271-1273), haurtzaroan hila.
* Joana (1273-1305), Nafarroako erregina.

Alargundu eta gero Zuria berriz ezkondu zen Edmundo Lankasterkoarekin (1275).

Bestalde ezkondu baino lehenago, Henrikek gaztaroko maitalearekin seme bat utzi zuen:
* Joanes Enrikez (1266-1321), Lakarrako jauna.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nabarreriako Gerra
* Nafarroako erregeen zerrenda

## Kanpo estekak
Frantzisko I.a Nafarroakoa

'*Frantzisko I.a *Febo*** (Bearno, 1469ko apirilaren 18 &ndash; Paue, 1483ko urtarrilaren 30), Nafarroako errege (1479-1483) eta Foixko eta Bigorrako konde eta Bearnoko bizkondea izan zen (1472-1483).

## Bizitza 
Aita Gaston Foixkoa eta ama Leonor I.a Nafarroakoa izan zituen. Umea zela umezurtz geratu zen 1470eko azaroaren 23an, aita gaizki sendatutako zaurietatik hil zelako. Zauriak Libournen, Bordeletik gertu, egindako torneo batean izan zituen. Hurrengo urtean, Leonor amamak Joanes II.a Aragoikoa aitonatik Nafarroako jabetza izan zuen, Aragoiko Erresumaren ukapenaren truke.

1472an aitona Gaston IV.a hil zenean Frantzian titulu asko izan zituen. 1479an amama hil eta Nafarroako errege bihurtu zen. Joanes Foixkoak osaba koroa ere nahi zuen baina testamentua argia zen.

Bere pertsonarengan bete ziren Foix etxearen asmoak erregetzara iristeko. Aurretik, besteak beste, Matiasek huts egin zuen Aragoiko koroaz jabetzeko (1396an) eta Joanes I.ak zoritxarra izan zuen bere ezkontzarekin (1413an). Aldiz, 1479an, Frantziskok Nafarroako erregetza eskuratzen zuelarik, lurralde handi baten buruan kokatu zen:

400px|thumb|
Frantzisko Feboren lurraldeak 1479-an:
Amonaren aldetik:

Aitonaren aldetik:

Foixtarren aparte, garaiko beste leinu nagusia:

* Amona Leonor I.a Nafarroakoaren ondorengotza (1479):
** Nafarroako Erresuma
* Aitona Gaston IV.a Foixkoaren ondorengotza (1472):
** Bearnoko bizkonderri burujabea
** Foixko konderria
** Bigorrako konderria
** Marzango bizkonderria
** Castellbóko bizkonderria
** Andorrako jabetze partekatua

Bere lau urteko erreinaldi txikian ama Maddalen Frantziakoaren babesa izan zuen, bera baitzen erregeordea agaramontarren laguntzaz. Maddalenek tinko eutsi zuen Frantzia eta Gaztelako Erresumen presioa. Biek Frantzisko ezkondu nahi zuten Nafarroako Erresuma bereganatzeko. Piarres Foixkoak, Vannesko apezpikua eta Arlesko artzapezpikua zena, lagundu zuen bere iloba egoera hartan.

Halere, Nafarroan gerla zibila egoerak ez zion ematen aukera lurralde guzti hauen batasuna gauzatzeko. Itxaron zuen 1481eko abenduaren 9a arte, giroa baretu zelarik, Iruñeko katedralean Nafarroako koroa janzteko. Ondoko asteetan Nafarroako itzulia egin zuen eta Bearnora joan zen berriro 1482ko otsailean. Ez zen inoiz itzuli Nafarroara ustekabean hil baitzen Pauen 1483ko urtarrilaren 30ean, 15 urte zituelarik. Leskarreko katedralean lurperatu zuten.

## Familia 
## Ikus, gainera 
* Nafarroako erregeen zerrenda

## Kanpo estekak 

**Aurrekoa:**
**Leonor I.a**

50px**Frantzisko I.a**Nafarroako errege(1479-1483)

**Ondorengoa:**
**Katalina I.a**

**Aurrekoa:**
**Gaston IV.a**

50px**Frantzisko I.a**Foix-ko konde Bearnoko bizkonde(1472-1483)

**Ondorengoa:**
**Katalina I.a*'
Antonio I.a Nafarroakoa

**Antonio I.a**, (La Fère, 1518ko apirilaren 22a - Les Andelys, 1562ko azaroaren 10a) 1555-1562 bitartean Nafarroako errege ezkontidea izan zen.

## Bizitza 
1518ko apirilaren 22an jaio zen Pikardiako La Fère hirian. Gurasoak Vendômeko duke Karlos Borboikoa eta Alençongo dukearen alaba Frantziska Alençongoa zituen. 1537ko martxoaren 25ean, aita hil zelarik, Vendômeko duke eta Borboi etxeko buru bilakatu zen.

1548ko urriaren 20an, Moulins hirian, Nafarroako erregearen alaba zen Joanarekin ezkondu zen. Antonio, berriz, ez hainbeste. 1555eko maiatzean, emaztearen bidez,  Nafarroako errege bilakatu zen. Gaztelak Nafarroa okupatuta zuenez, 1558ko urrian, Antoniok antolatu zuen gudarostea Nafarroako gerla berpizteko. Baina kanpainak hasieratik porrot egin zuen, helburua zen Hondarribia gerlarako prest zelako.

1559ko abenduan, Antoniok bideratu zuen bidaia diplomatikoa. Entregatu behar zuen Frantziako printzesa Elisabet Espainiako mugan. Elisabet ezkondu behar zen Espainiako erregearekin. Antoniok Nafarroatik pasatuz entrega egitea erabaki zuen, baina Orreagan Espainiako delegazioak ez zion utzi aurrera segitzen.

1560ko abenduan, Frantziako Frantzisko II.a hil ondoren, erresumako buruzagia izendatua izan zen, Katalina Medici erregina laguntzeko. 1562ko martxoan, erlijio gerla edo gerla zibila piztu zen Frantzian. Nahiz eta anaia Luis protestanteen buruzagia izan, Antoniok, Dofinerriko gobernadorea eta erresumako armadaren teniente jenerala izanda, 1561ean errege-gudarostearen burua hartu zuen. Askotan aldatu zen erlijioz, benetako erlijio uste sendoak ez zituelako. Katolizismora itzuli zenean, emazteak utzi zuen. Emaztea higanoten alde egin zuenean, 1562an Vendômeko elizak arpilatzeko baimena eman zien eta Antoniok emaztea komentu batean sartzea saiatu zen eta Joanak Bearnora ihes egin zuen. Orduan, heretikoa zela salatu zuen eta baita arbuiatzea ere. Horrela, Filipe II.a Espainiakoaren laguntza nahi zuen bararentzat Bearno eta Nafarroa Beherea izateko.

1562ko urrian Rouen hiria setiatzen hasi zen. Han larriki zauritu zuten azaroaren 3an. Bere tropek lortu zuten hiriaren hartzea, baina 1562ko azaroaren 10ean Les Andelysen hil zen. Bost seme-alaba izan zituzten:
* Henrike (1551-1553), haurtzaroan hila.
* Henrike (1553-1610), Nafarroako eta Frantziako errege.
* Luis Karlos (1555-1557), haurtzaroan hila.
* Madalena (1556-1556), haurtzaroan hila.
* Katalina (1559-1604), Henrike II.a Lorrenakoa dukearekin ezkondua 1599an.

Luisa Béraudièrekoa, *"Rouet ederra"* ezizena zuena, maitalea izan zuen eta 1555ean seme bat izan zuten: Karlos III.a Borboikoa Rouengo artzapezpikua izango zena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nafarroako erregeen zerrenda

## Kanpo estekak 

**Aurrekoa:**
**Karlos I.a**

50px**Antonio I.a**Vendômeko dukea(1537-1562)

**Ondorengoa:**
**Henrike I.a**

**Aurrekoa:**
**Henrike II.a**

50px**Antonio I.a**Nafarroako erregea(1555-1562)eta**Joana III.a**Nafarroako erregina(1555-1572)

**Ondorengoa:**
**Joana III.a**
Garbitoki (erlijioa)

**Garbitokia**, halaber **garbilekua**, **garbitegia** edo **purgatorioa**, teologia katolikoaren sinesmen bat da. Horren arabera, bekatu larririk (Jainkoaren kontrako zuzeneko ekintzarik) ez dutenek, hau da, guztiz garbitu gabeko bekatuak soilik dituztenek, garbitokian penitentzia egin behar dute, ondoren Zerura joateko.

thumb|240px|Garbitokia

Garbitokian dauden arimak Zerura joango dira bere garaian; beraz, ez da Infernuaren atal bat, aparteko leku bat baizik. Garbitokiko arimen alde biziek egiten dituzten otoitz eta errukizko ekintzek garbitokian egin beharreko denbora labur dezakete. Purgatorioko arimek bi gaitz jasan behar dituzte:

* Aintzaren atzerapena: bekatuetatik guztiz askatu eta garbitu arte, ezin dute Jainkoaren Zoriontasuna aurrez aurre ikusi.

* Zentzumenen mina: idazle gehienek su berritzailea aipatzen dute, baina hori ez da dogmaren barruan sartzen.

## Kanpo estekak
Mirosław Trzeciak

**Mirosław Wojciech Trzeciak** (1968ko apirilaren 11) 1990eko hamarkadako Poloniako futbol aurrelaririk ospetsuenetakoa izan da. Lech Poznań , ŁKS Łódź, CA Osasuna eta Polideportivo Ejido taldeetan aritu da.

Poloniako talde nazionalarekin ere jokatu du. Erretreta hartu zuenetik, TBn ere jardun du. 2007ko urtarriletik, Legia Warszawako kirol garapenerako zuzendaria da.

## Kanpo estekak
Joan Paulo I.a

**Joan Paulo I.a** (latinez *Ioannes Paulus PP. I*), jaiotzez **Albino Luciani** (Canale d'Agordo, Veneto, 1912ko urriaren 17a - Vatikano Hiria, 1978ko irailaren 28a) Eliza Katolikoko aita santu izan zen 1978an, 33 egunez bakarrik.
thumb

XX. mendean jaiotako lehen aita santua izan zen, Giovanni Luciani eta Bortola Tanconen semea, lau haurretatik zaharrena. Hamar urte zituela ama hil zitzaion, Lehen Mundu Gerran pobrezia handia pasa ondoren. Aita bigarrenez ezkondu zen, emakume oso erlijioso batekin. Haren eta fraide kaputxino baten eraginez, apaiz izateko bokazioa loratu zitzaion. 1923an Feltreko seminario txikian sartu zen, baina ondoren Bellunokora joan eta bertan apaiztu zen 1935ean. Gero, Erromara joan zen Unibertsitate Gregoriarrean ikasketa teologikoak burutzera. Ikasketak amaitutakoan, jaioterrira itzuli zen parroko lanetara, Meategietako Institutu Teknologikoan irakasle lanetan zebilen bitartean.

"Irribarrearen aita santu" bihurtu aurretik (horrela gogoratzen dute askok) zeregin garrantzitsuak izan zituen: Bellunoko seminarioan errektoreorde izan zen, 1947an Unibertsitate Gregoriarrean teologiako doktoretza eskuratu zuen eta 1954a Bellunoko elizbarrutiko Bikario Orokor izendatu zuten. 1958an Joan XXIII.ak Vittorio Venetoko gotzain izendatu zuen, eta 1969ko abenduaren 15ean Paulo VI.ak Veneziako Patriarka izendatu zuen. Azkenik, 1973ko martxoaren 5ean kardinal izendatu zuten.

1978ko abuztuaren 26an Eliza Katolikoko 263. aita santu ofizial izendatu zuten. Izen konposatua hartu zuen lehen aita santua izan zen, bere aurretikoak (Joan XXIII.a eta Paulo VI.a) omentzeko eta beraiek egindako lanarekin segitzeko zuen nahia adierazteko. Joan Paulo I.aren etorrera elizaren eraberritze eta baikortasun egoera baten baitan izan zen. Baina haren nahiak ez ziren proposamen izatetik pasa, aita santu izendatu eta 33 egunera bihotzekoak jota hil baitzen (Vatikanoko bertsio ofizialaren arabera).

Haren heriotzaz asko idatzi da, askok konspirazio baten biktimatzat hartzen baitute. Zenbaiten iritziz, haren erreforma asmoak ez ziren Vatikanoko goi karguen gustukoak, eta teoria asko asmatu dira konplotaren inguruan, adituen artean adostasunik jaso ez duten arren. Hala ere, Vatikanoak uko egin zion autopsia egiteari, eta horrek susmo txarrak hedatzen lagundu zuen.

Joan Paulo I.a 2003tik beatifikazio prozesuan egon zen. Vatikanoaren arabera, mirari bat gertatu da harrezkero aita santu haren laguntzaz: italiar gizon bat minbizitik sendatu omen da.
thumb|eskuinera|Hilobia, San Petri Basilikan

Frantsisko aita santuak beatifikatu zuen 2022ko irailaren 4an.

## Erreferentziak
Roman Kosecki

**Roman Jacek Kosecki** (Piaseczno, 1966ko otsailaren 15a) Poloniako futbol jokalari ohia da. Bere kirol ibilbidean, Gwardia Warszawa, Legia Warsaw, Galatasaray, CA Osasuna, Atletico Madril, FC Nantes, Montpellier HSC, eta Chicago Fire taldeetan aritu da. Poloniako futbol selekzio nazionalarekin ere jardun du, eta 16 gol eskuratu ditu 69 partidatan, 1988 eta 1995 bitartean.
Jan Urban

**Jan Urban** (Jaworzno, 1962ko maiatzaren 14a) poloniar futbol jokalari ohia eta entrenatzailea da. Osasuna futbol taldean jokatu zuen 1989-1994 urteetan, eta geroago entrenatzailea izan zen 2014-2015 sasoiaren hasieran.

## Ibilbidea 
Hegoaldeko Poloniako meatzari familia xume batean jaio zen. 1985-1989 bitartean Górnik Zabrzen aritu zen. Talde horrekin hiru aldiz irabazi zuen Ekstraklasa eta behin Poloniako superkopa. 1989tik 1994ra Osasunako jokalari garrantzitsuenetako bat izan zen. 1990/1991ko denboraldia bikaina izan zen: taldeak laugarren postuan amaitu zuen liga, UEFA Koparako sailkapena lortuz, eta Urbanek 13 gol sartu zituen, horietako hiru Santiago Bernabeun, Osasunak Real Madrili 0-4 irabazi zion partida gogoangarrian. Urte horietan Osasunazaleen begiko bilakatu zen. 1993/1994 denboraldian, ordea, Osasuna bigarren mailara jaitsi zen, eta 1994ko abenduan Real Valladolidek Urban fitxatu zuen.

Poloniako futbol selekzio nazionalarekin ere aritu zen, eta 7 gol sartu zituen 57 partidatan. Mexikon jokatu zen 1986ko Munduko Futbol Txapelketan parte hartu zuen.

Iruñea eta Osasuna oso atsegin ditu eta, erretreta hartutakoan, bertan hasi zen entrenatzen. Lehenik gazteen Ohorezko mailako taldea zuzendu zuen, eta Osasuna B 2003-2005 bitartean. 2012tik 2013ra Legia Warsaweko entrenatzailea izan zen eta 2013an Poloniako Liga irabaztea lortu zuen.

### Jokalari ibilbidea 
### Entrenatzaile ibilbidea 
## Erreferentziak
Christian Doppler

**Johann Christian Andreas Doppler** (1803ko azaroaren 29, – 1853ko martxoaren 17) matematikari eta fisikari austriarra izan zen, eta gaur egun doppler efektu moduan ezagutzen dugunaren hipotesia plazaratzeagatik da famatua, zeina iturriarekiko mugitzen ari den behatzaile batek uhin baten maiztasun eta uhin-luzeraren neurketetan duen itxurazko aldaketa den.

## Bizitza 
Christian Doppler Salzburgen jaio zen eta aita igeltseroa zuen. Dena dela, ezin izan zuen azken honen bidea jarraitu, bere forma fisiko kaxkarra zela eta. Institutua bukatzean, astronomia eta matematika ikasi zituen Viena eta Salzburgen eta Pragako Eskola Politeknikoan (Gaur egun, Unibertsitate Tekniko Txekiarra) hasi zen lanean, non matematika eta fisikako irakasle titular moduan 1841etik aritu zen.

Urtebete beranduago, 39 urterekin bere lanik aipagarriena argitaratu zuen, Doppler efektuaren gainean (esate baterako, arin pasatzen ari den ibilgailu baten soinu aldaketa). Pragan irakasle modura egon zen denboran, fisika, astronomia eta matematikari buruzko 50 artikulu baino gehiago kaleratu zituen.

Pragako bere ikerkuntzak 1848ko martxoko istilu iraultzaileek eten zituzten, berak Vienara ihes egin zuenean. Bertan, Vienako Unibertsitateko Fisika Esperimentaleko Institutuaren buru egin zuten 1850ean. Vienako unibertsitatean egin zuen garaian, Franz Ungerekin batera, Gregor Mendel gaztearen (geroago genetika modernoaren aita izango zena) garapenean paper garrantzitsua izan zuen.

Biriketako gaixotasun baten ondorioz hil zen 1853ko martxoaren 17an Venezian 49 urte zituela.

## Kanpo estekak
Alconaba

**Alconaba** Soriako probintziako udalerria da. Soriatik, probintziako hiriburutik, 11 kilometrora dago. Udalerriak 52,05&nbsp;km²ko azalera dauka, eta 2006ko erroldaren arabera 165 biztanle bizi ziren herrian.

## Ikus, gainera 
* Soriako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Ambrosio Orbegozo

**Ambrosio Orbegozo Zubiria** (Bilbo, Bizkaia, 1797ko abenduaren 7 &ndash; 1864) bizkaitar politikari eta enpresaburua izan zen.

San Nikolas elizan bataiatu zuten, Gabriel Benito Orbegozo eta Maria Rita Ana Zubiriaren semea. Maria Josefa Florencia Bergaretxerekin ezkondu zen, eta hiru seme alaba izan zituzten. Bilboko estufa kaleko lehenengo zenbakian bizi ziren.

Lehen gerrate karlistan zehar, 1833. urtean, karlistek 33.750 erreal ordaintzera behartu zuten Ambrosio Orbegozoren enpresa, *Orbegozo hijos y Castañares* delakoa. Sutsuki defenditu zuen Bilbo karlisten setioarengandik, San Agustin komentuaren berreskuratzean lagunduz.

Gauzak horrela, Bilboko alkate aukeratu zuten 1835eko abenduan, karguan urriaren 10era arte egon zelarik. Ondoren beste bi agintalditan izan zen Bilboko alkate, 1844. eta 1850. urteetan. Politikoki foruzale liberal kontserbakorra izan zen, garai hartako burgesia bilbotarraren gehiengoa bezala.

Espainiako kontsula izan zen Belgikan.
Pilar Kareaga

**Pilar Kareaga Basabe** (Pilar Kareaga de Lekerika, ezkontzaz; Madril, 1908ko urriaren 26a - *ib.*, 1993ko ekainaren 10a) Bilboko alkatea izan zen (1969-1975).

## Biografia 
Neguriko familia batean alaba, haren gurasoak Pedro González de Careaga Quintana diplomatikoa eta Kadaguako kondea eta Concepción Basabe Zubiría ziren. Gaztea zelarik, ingeniaritza ikasi zuen Madrilen, —Escuela Técnica Superior de Ingenieros Industriales (Madrilgo Unibertsitate Politeknikoa)—, 1929. urtean, halako karrera ikasten Espainiako lehen emakumea izan zen. Espainan burdinbide bat eraman zuen lehen emakumea izan zen. Espainiako Bigarren Errepublikan Renovación Española alderdi monarkikoaren partaidea izan zen. Gerra hasieran errepublikaren aldekoek Larrinagako espetxea sartu zuten baina presoen truke baten ondoren libre gelditu zen. Valladolidera joan zen, orduan, eta handik Madrilera non FET y de las JONS alderdiaren zauritu frankistei laguntzeko sarean lan egin zuen.

Gerra bukatuta Bilbora itzuli zen, erakunde asistentzialetan hainbat kargu betetzeko. 1959an Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen partaidea egin zen. 1969. urtean Bilboko alkate egin zuten, Javier Ybarra Bergé ordezkatzeko. Esku gogorrarekin agindu zuen hiria, frankismoaren ideologiarik itxienarekin bat egiten zuen eta. Bere alkatetzak hiriaren hazkunderik handienarekin bat egin zuen, garapenkeriaren azken urteekin batera. 1970eko hamarkadaren hasieran Bilboko Alondegia eraisteko asmoa erakutsi zuen, bertan etxebizitzak eraikitzeko. Baina auzokoen presioek eraginda proiektua bertan behera geratu zen.

Sondikako aireportuaren ondoan bizi ziren bizilagunek eginiko protesten aurrean esandako esaldiak, famatu egin zuen, *"Aviados estaríamos los alcaldes, si dependiéramos de las opiniones de los vecinos"* (Ongi jaioak gaude alkateok, hiritarren iritziaren menpe bagaude). Garai hartan, Sondikako udalerria Bilboren zati zen.

1979ko martxoaren 26an, Getxon, ETAren atentatu bat jasan zuen, zaurituta gertatuz. Ondoren, Madrilera joan zen. Eskuin muturreko Fuerza Nueva alderdiaren sorreran parte hartu zuen. Madrilgo klinika batean hil zen, gibeleko arazoen ondorioz.

## Ikus, gainera 
* Bilboko alkateen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Makinista izandako lehen emakumea.
*  Auñamendi Entziklopedia
* Pilar Kareaga. Eusko-Ikaskuntza (2014).
Mikel González

**Mikel González de Martin Martínez** (Arrasate, Gipuzkoa, 1985eko irailaren 24a - ) *Gontxa* bezala ere ezaguna, euskal herritar futbolaria da, gaur egun Errealean defentsa moduan jokatzen duena. 1,88m neurtzen ditu eta 78 kilo pisatzen ditu.
 
2009-2010 denboraldian, Villareal B-ren aurkako partidan, bere lehenengo gola lortu zuen Realarekin, baloi bat buruz errematatu ostean. 2011-2012 denboraldian, Demidov eta Iñigo Martinez izan titularrak, txapelketa aurrera joan ahala Demidoven akatsen ondorioz, Mikel bihurtu zen defentsa titularra partido bikainak eginez, nahiz eta Malaga futbol taldearen aurka akats larria egin.

## Estatistikak 
*2020ko maiatzak 24an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Ikus, gainera 
* Errealeko futbolarien zerrenda

## Kanpo estekak 
* Jokalariaren profila Errealaren webgunean
*  Lopez Rekarte eta Mikel Gonzalez futbol jokalariak Arrasateko euskaltegian
*  Mikelen gunea
*  Elkarrizketa *Euskonews Gaztean*
Social Antzokia

**Social Antzokia** Basauriko kultura areto nagusia da, egitarauari dagokionez Bilbo Handia eta Bizkaiko garrantzitsuetarikoa.

## Historia 
1993ko maiatzaren 29an antzokiak berriztaturik ekin zion aro berriari, Basauriko Udal Kultur Etxeak bultzaturik. Aretoa Basauriko Udal Kultur etxeak kudeatzen du. Antzokiaren lehen hamabost urtean, 750 ekitalditik gora antolatu dira.
 
## Kanpo estekak 
*  Social antzokiaren webgunea
Euskarabila

**Euskarabila Kultur Taldea** Basauriko euskara elkartea da, Topagunearen federazioan barruan sarturik.

Haur eta gazteen arloan eta kultura arloan lan egiten du batez ere Euskarabila elkarteak. Herri mailako ekimenez gainera, begirale ikastaroak, Basauriko ipuin erotikoen lehiaketa etab. antolatu ohi ditu. 120 bazkide ditu elkarteak.

## Historia 
Elkartea 1996ko otsailaren 3an sortu zen, eta urtebete beranduago jendaurrean aurkeztu zen Ibaiganeko Kultur Etxean. Elkartearen helburuetako bat, euskara Basaurin normaltzea da, elkartea sortzeko arrazoietako bat hori izan zelarik.

## Lehiaketak 
1996tik *"Ipuin Erotikoen Lehiaketa"* antolatzen dute urtero.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Euskarabila elkartearen webgunea.
* Topagunea Euskara Elkarteen Federazioa
Arangioko mendilerroa

**Arangioko mendilerroa** edo "Etxaguengo Atxak" Arabako iparraldean dago, Aramaio eta Otxandio (Bizkaia) artean kokaturik.

Iparraldeko tontorra Ipizte da, Anbototik oso gertu, eta hegoaldekoa Oriol, Krutzetako mendatetik hurbil.

## Mendiak 
# **Oriol**, 1.132 m 
# Oriol Mendebaldea, 1.119 m 
# Santikurutz, 1.111 m 
# Ipizte, 1.062 m 
# Iruatxeta, 1.057 m 
# Gantzagako Atxa, 989 m 
# Allunpeko atxa, 906 m 
# Andasto edo Ipizte, 822 m 
# Erlan, 814 m 
# Andastoko atxak, 808 m 
# Isuskitzako atxa, 662 m 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arabako mendien zerrenda
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak