open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kraft Foods

**Kraft Foods Inc.** (ingelesez  ahoskatua) New Yorkeko burtsan kotizatzen zuen kontsumorako elikagaiak ekoizten zituen enpresa izan zen. Enpresa Northfieldetik dator, Chicagotik gertuko herri batetik.

2007an, Kraft Foods Grupo Altriatik banandu zen, Philip Morris tabako-enpresaren jabea. 2012an, Kraft Foods Inc. bi konpainia indibidualetan banatu zen: Kraft Foods Group eta Mondelēz International. Mondelēz International snack konpainia legez Kraften oinordekotzat hartzen da, eta janari konpainia Kraft Foods Group izendatu zuten, ondoren Kraft Heinzen integratu zena.

Cadbury, Jacobs, Kraft, LU, Maxwell House, Milka, Nabisco, Oreo, Oscar Mayer, Philadelphia, Trident eta Tang enpresako marka nagusiak ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kyocera

Japoniako Kyoto hiriko elektronika osagaietan espezializatutako korporazio multinazional bat da.

Kazuo Inamorik 1959an  sortu eta, hasiera batean, telebistetarako izpi katodikozko hodiak estaltzeko material zeramikoen fabrikazioari lotuta zegoen, konpainiaren lehen kontratu garrantzitsua Matsushita Electronics Industries (geroko Panasonic) izan zen. 1982an egungo izena hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
James Hilton

**James Hilton** (Leigh, Lancashire, 1900eko irailaren 9a - Long Beach, Kalifornia, 1954ko abenduaren 20a) britainiar eleberrigile eta gidoigilea izan zen.

Ingeles literatura ikasi zuen Cambridgeko Unibertsitatean eta han idatzi zuen lehen eleberria. Graduazioaren ondoren, kazetari aritu zen The Guardian eta The Daily Telegraph egunkarietan. 1931n lortu zuen lehen salmenta arrakasta bere eleberriekin. Ordutik aurrera, bere hainbat eleberrik salmenta izugarriak lortu zituzten eta film bihurtu ziren.

## Lanak 
### Eleberriak 
* *Catherine Herself* (1920)
* *Storm Passage* (1922)
* *The Passionate Year* (1924)
* *Dawn of Reckoning* (AEBetako izenburua: *Rage in Heaven*) (1925)
* *Meadows of the Moon* (1926)
* *Terry* (1927)
* *The Silver Flame* (AEBetako izenburua: *Three Loves Had Margaret*) (1928)
* *Murder at School* (AEBetako izenburua: *Was It Murder?*) (1931)
* *And Now Goodbye* (1931)
* *Contango* (*Ill Wind*) (1932)
* *Rage in Heaven* (1932)
* *Knight Without Armour* (AEBetako eleberria: *Without Armor*) (1933)
* *Lost Horizon* (1933)
* *Goodbye, Mr. Chips* (1934)
* *We Are Not Alone* (1937)
* *Random Harvest* (1941)
* *So Well Remembered* (1945)
* *Nothing So Strange* (1947)
* *Morning Journey* (1951)
* *Time and Time Again* (1953)

### Ez-fikziozkoa
* *Mr. Chips Looks at the World* (1939)
* *The Story of Dr. Wassell* (1944)
* *H.R.H.: The Story of Philip, Duke of Edinburgh* (1956)

### Ipuinak 
* "The Failure" (1924)
* "Twilight of the Wise" (1936)
* "The Bat King" (1937)
*"It's a Crazy World" (1937)
* "From Information Received" (1938)
* "The Girl Who Got There" (1938)
* *To You, Mr Chips!* (collection) (1938)
* "You Can't Touch Dotty" (1938)

### Antzezlanak 
* *And Now Goodbye* (Philip Howardekin) (1937)
* *Goodbye, Mr. Chips* (Barbara Burnhamekin) (1938)

### Gidoiak 
* *Camille* (1936)
* *We Are Not Alone* (1939)
* *Lights Out in Europe* (1940)
* *Foreign Correspondent* (1940)
* *The Tuttles of Tahiti* (1942)
* *Mrs. Miniver* (1942)
* *Forever and a Day* (collaboration) (1943)

## Kanpo estekak
Schindler Aufzüge

**Schindler Aufzüge AG** Ebikon egoitza duen suitzar enpresa multinazionala da, igogailuak eta eskailera mekanikoak egiten dituena. Enpresak Suitzako balore-burtsan kotizatzen du.

1874an Suitzan sortutako enpresak mundu osoko 60.000 pertsona baino gehiagori ematen die lana, eta bost kontinenteetan mila salmenta-puntu baino gehiago ditu. Schindler eskailera mekanikoen munduko fabrikatzaile handiena da, eta igogailuen bigarren fabrikatzailea Otis Elevator Company aurkari estatubatuarraren atzetik. Schindlerrek egunero 900.000 pertsona baino gehiago lekualdatzen ditu bere mugikortasun sistemekin.

## Kanpo estekak
Otis Worldwide

**Otis Worldwide Corporation**, lehen **Otis Elevator Company** deitua, Farmington herrian egoitza duen estatubatuar enpresa multinazionala da, igogailuak eta eskailera mekanikoak egiten dituena.

1853an Elisha Graves Otisek New Yorkeko Yonkersen sortu zuen enpresa. Konpainia aitzindaria izan zen Otisek asmaturiko igogailuetarako segurtasun-sistema bat garatzen, mekanismo bat erabiltzen duena igogailuaren orga bere lekuan gelditzeko kableek edo poleek (edo polipastoak) huts egiten badute. Otisek egindako garapenei esker, jasogailu seguruen sistemak zituzten etxe orratzak eraiki ahal izan ziren.

Otisek Eiffel Dorrea, Empire State Building, World Trade Center, The Twilight Zone Tower of Terror, Petronas Dorre Bikiak, CN Dorrea, Skylon Dorrea eta Burj Khalifa bezalako eraikin ospetsuenetan igogailuak jarri ditu. United Technologiesek 1976an erosi zuen baina 2020an, berriro, konpainia independente bilakatu zen.

## Kanpo estekak
ThyssenKrupp

**ThyssenKrupp AG** (alemanez  ahoskatua) alemaniar siderurgia-industriako enpresa bat da, altzairua galdatzen eta forjatzen herrialdeko enpresarik garrantzitsuena dena.

Enpresa transnazional honek hiru dibisio korporatiboren bidez jarduten du: altzairua, inbertsio-ondasunak eta zerbitzuak. Lehenengoak eraikuntzako altzairua eta altzairu herdoilgaitza ekoizten ditu. Bigarren dibisioa, berriz, hiru segmentutan banatzen da: igogailuak, automobilgintza (mihiztatzeko zatiak) eta teknologia (erremintak, findegietarako produktuak eta ate industrialak). Hirugarren dibisioa ingeniaritzako produktuen manufakturaz arduratzen da.

Bilboko metrorako eta Renferako igogailuak egiten dituen enpresetako bat da. 2004. urtea baino lehen instalatutako igogailu gehienak hidraulikoak ziren, hau da, pistoi batek mugitzen zituen, gaur egun instalatuta dauden igogailuak ez bezala, makina-gelarik gabeko trakziozkoak baitira.

Egoitzak Essen eta Duisburg hirietan daude. 1999an sortu zen, Thyssen AG eta Krupp metalurgia-enpresa alemaniarren fusiotik abiatuta.

Gaur egun 8 ekoizpen planta ditu: Ilsenburg eta Chemnitz, Alemania; Eschen, Liechtenstein; Dalian eta Changzhouu, Txina; Danville, AEB.; Sagunto, Espainia; eta beste bat  Pocos de Caldas, Brasil. Konpainiaren bezero nagusiak hauek dira: Ford, Volkswagen, Mercedes-Benz eta BMW.

## Kanpo estekak
Entrambosríos

**Entrambosrios** edo **Entrambosrios de Sotoscueva** Burgosko herri bat da, Gaztela eta Leongo, Merindadeen eskualdean kokatuta. Eskualdeko hiriburutik eta barruti judizialetik 22 kilometrora dago, Villarcayo de Merindad de Castilla la Vieja eta Burgosetik 103 kilometrora.

2018ko udal-erroldaren arabera, udalerriak 42 biztanle zituen.

## Etimologia 
Ebroren ibaiadar diren bi ibai ezberdinek inguratzen dute herria. Batek herriaren izena darama: Arroyo de Entrambosrios.

## Historia 
1787ko Floridablancako Erroldan toki izendatu zuten Valle de Sotoscuevako alderdiaren barruan, beste bostekin batera Sotoscuevako Merindadea osatzen zutenak, Gaztela Zaharreko Merindadeen korrejimenduan, Burgosko Intendentziaren barnean 1785 eta 1833 bitartean. Bere jurisdikzioa errege-erreginarena zen eta auzo-alkatea zuen.

Espainiako Independentzia Gerran, herriko hainbat biztanlek parte hartu zuten bataila garrantzitsuenetako bat sortu zen: Espinosa de los Monteroseko bataila.

Espainiako Gerra Zibilak eragin handia izan zuen herrian, Espainiako herri askotan gertatu zen bezala. Herriko hainbat tokitan datu historikoak, testigantzak eta biktimen izenak daude bilduta.

XX. mendearen bigarren erdian hirietarako exodoa gertatu zen, non biztanle asko hirira joan ziren lanera, besteak beste, Bilbora, Madrilera edo Asturiasera. Bilbao - La Robla trenbideak eragin handia izan zuen Bizkaiko hiriburuaren industrializazioaren garai historiko honetan.

## Intereseko lekuak 
### San Bizente Martiriaren eliza 
Elizaren kaleari jarraituz, herriaren kanpoaldean, Entrambosrios eliza dago, San Bizente Martiriaren izenpean eta San Bartolome patroi duela.

### Boloa-jokoa 
Bertakoek horrela deitua, 1878ko bolatoki bat da (probintziako zaharrenetakoa) eta Pedro Martinez jaunak ordaindu zuen. Jatorrian, Hiru Ohol Boloak jolasteko eraiki zen.Hiru Ohol tradizional hori, gaur egun ere, helburu horrekin erabiltzen da, herriko jaietan beste askotan bezala.

### Ojo Guareñako leizeak 
Ojo Guareña herritik gertu dagoen konplexu karstiko bat da, 110 km galeria baino gehiagoz osatua. Gaztela eta Leongo gobernuak Monumentu Natural izendatu zuen 1996an. Kobak Koniazenseko material karbonatikoetan sortu ziren eta marga iragazgaitzen gainean daude. Iberiar penintsulako hirugarren sistema karstikorik handiena da.

## Herriko jaiak 
Eliza, San Bizente Martiriaren izenpean dago. Hala ere, herriko zaindaria San Bartolome da, eta, beraz, herriko jaiak abuztuaren 24tik, zaindariaren egunetik, gertuen dagoen asteburuan ospatzen dira. Egun horretan meza bat ospatzen da eta ondoren erromeria, non San Bartolomeren estatua bat eramaten den herriko kaleetan zehar. 

## Kanpo estekak
Europako Neutroien Espalazio Iturria

**Europako Neutroien Espalazio Iturria** ( edo **ESS** siglekin ere ezaguna) diziplina anitzeko ikerketa-zentro bat da, munduko neutroi-iturririk indartsuena erabiliko duena. Instalazioa Lunden (Suedia) eraikitzen ari dira. Europako hamahiru herrialdeen proiektu bateratua da. Eraikuntza 2025erako amaituta egotea aurreikusten dute.

ESSk neutroiak sortuko ditu espalazio-prozesuaren bidez (prozesu horretan gorputz batek zatiak igortzen ditu inpaktu baten edo estresaren ondorioz), tenperatura baxuan helio likidoarekin mantendutako wolframiozko bloke birakari batean protoi azeleratuen inpaktuaren bidez. Neutroiak hainbat material ikertzeko estazio esperimentaletara garraiatzen dira, arlo zientifiko eta teknologiko askotan aplikatzeko. Zehaztapenen arabera, ESSren neutroi-sortak 30 aldiz distiratsuagoak izango dira antzeko beste iturri batzuetan sortatutakoak baino.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gruppo TIM

**TIM S.p.A.** (lehen **Telecom Italia S.p.A.**), **Gruppo TIM** ere deitua, italiar telekomunikazio-enpresa da. 1994an sortu zuten hainbat telekomunikazio-konpainia publiko batu ondoren, haietako garrantzitsuena Società Italiana per l'Esercizio Telefonico p.A. (SIP), Italian monopolioa zuen telefono-operadorea. 2016an egungo izena hartu zuen.

Enpresaren akzioak Italiako burtsan salerosten dituzte. Italiako Estatuak "Urrezko akzioa" erabili du TIMen gainean 2017az geroztik. Horri esker, Gobernuak hainbat ekintza egin ditzake herrialdearen interes estrategikoei dagokienez. TIM Groupek filial bat ere badu Brasilen, TIM Brasil izenekoa, 72,6 milioi bezero dituena.

## Kanpo estekak
Enrique Aja

**Enrique Alberto Aja Cagigas** (Pontones, 1960ko martxoaren 23a - ) espainiar txirrindulari ohia da, profesionala 1983tik 1992ra.

## Kirol ibilbidea 
Hamaika urterekin hasi zen txirrindularitzan. Amateurretan Covimasa taldean aritu zen lehenbizi eta geroago Reynolds taldera pasa zen. 1982ko Bizkaiko Bira irabazi ostean, profesionaletara pasatzeko aukera eskaini zioten. Reynoldsen hiru urte eman ostean, Teka talde kantabriarrarekin fitxatu zen (garai hartako punta-puntako taldea zela eta).
Bere ibilbidean taldeko liderren laguntzaile lanetan aritu zen beti. Ajaren hitzetan, txirrindulariak bi kategoriatan sailkatzen dira: irabazteko gai direnak eta irabazten laguntzen dietenak (Ajak bigarren taldean ikusten zuen bere burua).

## Palmaresa 
### Amateurra 
**1980**
* 2. Manuel Galera Memorialan
**1981**
* Cinturón a Mallorca
**1982**
* Bizkaiko Bira
* 3. Cinturón a Mallorcan

### Profesionala 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
—: ez zuen parte hartu 
UT: utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Skylon dorrea

**Skylon Dorrea** () Kanadako Niagara Falls hirian dagoen behatoki dorrea da. Niagarako ur-jauziak mendean dituena. Eraikuntza 1964ko maiatzean hasi eta 1965eko urriaren 6an inauguratu zuten.

Eraiki zutenean 7 milioi estatubatuar dolar kostatu zen, Skylon dorrea Niagara International Centre izeneko elkarte pribatu baten jabetzakoa zen, eta Hershey Foodsen Charles Richard Reesek finantzatu zuen. Canadian Pacific Hotels (CPH) kontratatu zuten dorreko jatetxe eta aretoak ustiatzeko.

## Kanpo estekak
INTA-255

**INTA-255** Espainiako INTAk garatutako lehen suziri-zunda izan zen, Bristol Aerojet konpainia ingelesaren laguntzarekin, 1966 eta 1969 artean..INTA-255 15 kg-tik 150 km-ra arteko karga igotzeko gai zen, eta Mach 6,4 abiadura maximora irits zitekeen.

Hiru INTA–255 jaurti ziren, denak El Arenosilloko Esperimentazio Zentrotik, eta hirurak arrakastaz atera ziren. Lehenengoa, kohete azeleratzaileak probatzeko maketa bat baino eez zena, 1969ko uztailaren 19an jaurti zen; bigarrena, 1969ko abenduaren 20an prototipo bat; eta hirugarrena eta azkena, bigarren prototipoa, 1970eko abenduaren 22an. INTA-255 baliagarria izan zen ondoren etorri zen INTA-300 anbizio handiagoko suziria sortzeko.

## Jaurtiketak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carastako aztarnategia

**Carasta** herri hustu bat da, Carasta muinoan eta gaur egun Erriberagoitia udalerriko Caicedo-Sopeña kontzejuan dagoena, Araban. Aztarnategiari muinoaren izena eman zaio, arkeologian ohitura denez.

Mendian, garai ezberdinetan, eta besteak beste, txanponak, lantzak, gerriko belarriak eta ehotzeko harriak aurkitu dira, erromatarren garairako identifikatu izan direnak..

Aztarnategi arkeologiko gisa, aspaldi ezagutzen da. Espainiako Historiaren Errege Akademiaren Hiztegian aipatzen da, non kanpaleku erromatar bat bezala deskribatzen baita.

Erromatarren garaitik behintzat okupatuta egon zen, bere lurretan aztarna ugari aurkitu baitituzte.  Zilarrezko inkrustazioak dituen lantza bat ere topatu dute. Damaskinatu motako dekorazioa (motibo lerromakurrak edo otso-hortzak) dituen lantza hori Arabako Arma museoan dago gaur egun. lantza hori ez da batere ohikoa euskal Herrian. 1025az geroztik dago dokumentatuta (Donemiliagako goldean aipatzen da) eta XIX. mendean Erriberako Ermandadearen parte zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Filloy Nieva, Idoia (1990) "Memoria de la I campaña de sondeos estratigráficos en el yacimiento de Carasta (Caicedo Sopeña, Álava), 1990", *Estudios de Arqueología Alavesa*, 17 lib., 7-36.
* Filloy Nieva, Idoia (1991), "Poblado de Carasta (Caicedo Sopeña)", *Arkeoikuska*, , 58-62.
* Filloy Nieva, Idoia (1992), "Poblado de Carasta (Caicedo Sopeña)", *Arkeoikuska*, 88-97.
* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko kastroak

## Kanpo estekak
Vianako udaletxea

**Vianako udaletxea** Nafarroa Garaiko Viana herrian dago. XVII. mendeko eraiki zibila da. Fatxada harmoniko eta soilki apaindua, estilo barroko frantses, arrazionalista eta klasikokoa da.

## Historia 
Foruen plazaren mendebaldean dago, elizaren ondoan. Eraikina Juan Raón arkitekto frantsesak diseinatu zuen XVII. mendean. Obra Calahorrako Domingo eta Juan Descobaza obra-maisuei esleitu zitzaien, zilarrezko 4000 ezkututan. Ziuraski 1688an eraikitzen amaitutako udaletxeak, estilo barrokoko fatxada dauka, erdi puntuko arkudun galeria baten gainean altxatua. Eraikuntzaren bigarren zatian, balkoi korritua dago eta alboetan bi dorre. Fatxadak, bestetik ere, Espainiako Erresumaren armarri historikoa ere erakusten du.

## Maria Magdalena 
Udaletxeko bilkura-aretoan Santa Maria Magdalena hiriko zaindariaren bustoa eta erlikia-ontzia dago. Erlikia Najerako Santa Maria monasteriotik dator eta 1688an bere abadeak frai José Pérez de Lanciego vianesa laga zuen. Santuaren irudia Francisco Añoa y Busto Zaragozako artzapezpikuak 1750ean bere jaioterriari egindako oparia izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Udalaren webguneko informazioa.
Ana Vidović

**Ana** **Vidović**  (Karlovac, Kroazia, 1980ko azaroaren 8a) kroaziar gitarra- jotzaile klasikoa da, haur prodijioa. Estatu Batuetan bizi da. Nazioarteko hainbat sari eta lehiaketa irabazi ditu mundu osoan.

## Biografia 
Bost urte zituela hasi zen gitarra jotzen, Viktor nebak inspiratuta. Hamahiru urte besterik ez zituela, Zagrebeko Musika Akademia Nazional entzutetsura joan zen ikasle gazteena izan zen. Istvan Romer irakasleak irakatsi zion. Vidoviardek Europan zuen izen onari esker, *Peabody Kontserbatorioan* (Baltimore, Maryland, Estatu Batuak) ikasteko gonbita jaso zuen. Manuel Barrueco lubarrarekin ikasi zuen, eta 2003ko maiatzean graduatu zen. Orduz geroztik Estatu Batuetan bizi izan da.

## Lan ibilbidea 
Vidovic Estatu Batetara joan zenean, tutore pribatu gisa lan egiten hasi zen.

Vidovicek Jim Redgate gitarra jotzen du esklusiban, eta esan du: *"Hura lortu eta harekin jotzen hasi nintzenean, berehala jakin nuen hau zela denbora luzez ukitzen egon nahi nuen instrumentua"*. 

Croatia Recuerdos, BGS eta Naxosek argitaratutako sei CD kaleratu ditu eta Miel Bayren argitalpenen bidez argitaratutako bi DVD kaleratu ditu, gutxienez.

## Discografia 
; CDak

* *Ana Vidovic*, Croatia Records, 1994
* *Ana Vidović - Guitar*, BGS Records (BGCD 103), 1996
* *The Croatian Prodigy*, BGS, 1999
* *Guitar Recital*, Naxos Laureate Series (8.554563), 2000
* *Ana Vidovic Live!*, Croatia Records, 2001
* *Federico Moreno Torroba Guitar Music Vol. 1*, Naxos (8.557902), 2007

; Bideoak

* *Mel Bay Presents – Ana Vidovic – Guitar Virtuoso*, Mel Bay Publications Inc. (MB21186DVD), 2005
* *Mel Bay Presents – Ana Vidovic – Guitar Artistry In Concert*, Mel Bay Publications Inc. (MB21991DVD), 2009
* *Recuerdos de la Alhambra* de Francisco Tàrrega.

[ezkerrera|thumb|225x225px|Estatu Batuetako [Sharon Isbin, Kroaziako Ana Vidovic eta Txinako Xuefei Yang gitarra-joleak, Munduko gitarra jaialdian, Paraguaiko Asunción Kulturgunea, 2011]]

## Sariak 
Vidovcek sari eta lehiaketa ugari irabazi ditu mundu osoan. Besteak beste, lehen sariak Albert Agustín Nazioarteko Lehiaketan (Bath, Ingalaterra), Fernando Sor Erroman (Italia) eta Francisco Tárrega Benicasimen (Espainia). Lehenengo beste sari batzuk hauexek dira: Artista Gazteentzako Eurovisión Lehiaketa; Italiako Mauro Giuliani Saria; Belgikako Gitarraren Udaberria eta New Yorkeko Artista Gazteen Nazioarteko Entzunaldia.

Bere nazioarteko ibilbidean, emanaldi ugaritan parte hartu du, besteak beste, Londres, Paris, Viena, Salzburgo, Bartzelona, Erroma, Budapest, Txina, Varsovia, Tel Aviv, Oslo, Kopenhage, Toronto, Baltimore, San Francisco, Knoxville, Houston, Austin, Dallas, St Louis, Jakarta, Caracas, Asuncion eta  Mexiko.

## Erreferentziak 
## Kanpo esteka 
* Sitio web personal de Ana
* Entrevista en la revista Tokafi Guitar Magazine en 2007
* Entrevista en NYCGS en 2007
* Entrevista en Inside Connection año 2007
* Entrevista en Urban Guitar Magazine año 2006
* Entrevista en Guitarra Magazine año 2005
* Canción en vivo en el Kennedy Center año 2004
* XII Festival Internacional de guitarra Sinaloa 2012
Neda Razavipour

**Neda Razavipour** (Iran, 1969) argazkilari eta performer irandarra da. Luzernan eta Teheranen bizi eta lan egiten du.

## Biografia 
Neda Razavipour 1969an jaio zen, eta Parisko École Nationale Supérieure des Arts Décoratifs  eskolan ikasi zuen. Luzernan eta Teheranen bizi eta lan egiten du.

2012an, Parisko Nazioarteko Unibertsitate Hirian bizi zen. Ordena eta kaosa elkarrekin existitzen diren une zehatzaz agertzen du interesa, egonkortasunaren eta ezegonkortasunaren mugez.

2014an, *Oscillation*-ek egunerokoaz dihardu. Baxera ederra du inguruan: opalina, zeramika, portzelana, beira, kristala, horien hautsak kendu eta komodan gordetzen ditu. Apurketaz, kraska-zartaz egindako soinu-banda batek gero etorriko dena iragartzen du. Neda Razavipourrek kontu handiz ixten ditu ateak, komoda hartu, altxatu eta kraska sorgor batean botatzen du. Gero, hondarrak bildu, sailkatu eta komodan jartzen ditu berriz. Agertoki bera errepikatzen da.

2007 eta 2009 artean egindako ''L'Ange écorché* serierako, biluzik agertzen da, bizkarrean finkatutako aingeru-hego gorriak edo zuriak dituela. Abiarazgailua dauka eskuan. Argazki bakoitza errealitatearen eta ametsaren artean kokatzen da, doi-doi ukituz apaindura, ikonoa .

2023ko *l’Espace entre deux* eta *Edge of Chaos* lanetan, soineko orbangabe bat erabiltzen du obra-hondakinak, baxera hautsia dituela: iraganeko performanceetako objektuak.

## Erakusketak 
* *Notes* *of* *A* Housewife, Iranian Artists Forum, Teheran, 2005
* *Flayed* *Angel*, Igreg Gallery, Teheran, 2011
* *Edge of Chaos*, Etemad Gallery, Teheran, 2014
* *Oscillation*, Etemad Gallery, Teheran, 2015
* *Daily Notes* *2007-2010'', Dastan's Basement Gallery, Teheran, 2018

* *Musical* *Chairs*, Performance, Kulturhaus Helferei, Zurich, 2021

* *Gestures not to be forgo\en*, series of Performances, Lucerne and Zurich, 2022
* *Les Trésors du Temps*, Trudelhaus, Baden, 2022
* *l’Espace entre deux*, Salon/H, Paris, 2023

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gerra
* Kazetaritza
* Fotokazetaria

## Kanpo estekak
Aitziber Ugartemendia Zubeldia

**Aitziber Ugartemendia Zubeldia** (Andoain, Gipuzkoa, 1978ko urriaren 1a &ndash; Donostia, 2023ko abenduaren 16a) Katxiporreta konpainiako bazkideetakoa zen, eta bulego ardurak zeramatzan. Kultura eta Hezkuntza Saileko zinegotzi arduraduna izan zen, 2011-2015 agintaldian Andoaingo udalean.

## Bizitza 
250px|thumb|Aitziber Ugartemendia Axeri dantza taldekoekin
250px|thumb|Aitziber Ugartemendia Sorgin Jaiak taldekoek Katxiporretari egindako omenaldian 
### Herrigintza 
Axeri dantzan, euskalgintzan eta kulturgintzan, oro har, jardun zuen bere ibilbidean. Azkeneraino laguntzeko prest agertu zen, gainera. Axeriekin, esaterako, 2023ko udan Donostiako jaietan egin zuten dantza emanaldian jantziez arduratu zen. Ordurako, gaixotasunak bere gain zuen eragina nabarmena zen arren.

Borobilean Elkartearen bultzatzaile eta sortzailetako bat ere izan zen.

#### Politika 
2011ko udaberrian azken unean Bildu koalizioak Udal hauteskundeetara aurkezteko aukera izan zuen. Andoaingo hautes-zerrenda hura Ana Carrerek ireki zuen, eta Aitziber Ugartemendia lehen postuetan zen. Haiek irabazi zituzten hauteskundeak, eta Bildurena izan ziren alkatetza eta aginte-postuak. Ugartemendiak Kultura eta Hezkuntza Saileko zinegotzi ardurak hartu zituen. Lekukoa gertuko lagunari eman zion, Esti Mujikari, beraz. Aipagarria da, agurreko plenoan, udal ordezkari politiko guztien aldetik jaso zituen hitz goxoak.250px|thumb|Aitziber Ugartemendiaren lagunen eskela
#### Lanbidea 
Katxiporreta konpainiako bazkideetakoa zen, eta hark zeramatzan bulego ardurak. Ekainean, Lasarte-Oriako jaietan, omenaldi berezia jaso zuten. Bertan izan ziren konpainiako kide ugari, baita garai batean aritutako lankideak ere. Hantxe izan zen Aitziber Ugartemendia, eta pailazoek egin bezala hark ere eskertza adierazi zien bertaratu zirenei.

## Heriotza 
Gaixotasun luzea pairatu ondoren hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: Aitziber Ugartemendi, minbiziaz Antxeta.media.eus
Cividadeko herri harresitua

**Cividadeko herri harresitua** Cividad izeneko muinoan dagoen Burdin Aroko harresitu garai bat da, Angostina kontzejuan, Bernedo udalerrian. Kastro honetatik, 150 m beherago, Ega ibaiak egiten duen bide estuan zeharreko igarobidea kontrolatzen zen, eta altura horretatik lurraldearen zati handi bat kontrolatzen zuten.

Babes naturala ahulagoa zen tokietan, harresi sendo bat eraiki zuten, forma erdizirkularrekoa, nahiz eta gaur egun hura suntsitu izanaren ondoriozko hondakinek estalita dagoen, pentsa liteke 3 m-ko zabalera eta 755 m-ko luzera izango zituela. Harresi honen ipar-mendebaldean arrokan zulaturiko babes-hobia eraiki zuten, 12 m-ko zabalera eta 1,5 eta 3 m arteko sakonerakoa. Puntu horretan egongo zen, segur aski, kastrorako sarrera. Eremuaren barruan jendea hartzeko eraikuntzak jaso zituzten. 30.624 m2ko azalera zuela kalkulatzen da. 

Kastro hau Burdin Aroaren hasieran egina izango da segur aski, K.a. IX. mende inguruan, eta bertako bizimoduak inguru hau erromanizatzen hasi ziren arte iraungo zuen.

Iñigo García Larreinak ikerlariak beroien iparraldeko mugan kokatzen du, beroiek eta autrigoiek banatzen zituen herri gotortuen lerro bateko osagai.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko kastroak

## Kanpo estekak
Miguel Auria

**Miguel Auria Olazabal** (Iruñea, Nafarroa Garaia, 2005eko apirilaren 6a) Euskal Herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Erdilari postuan aritzen da. Jatorrizkoa duen Txantrean hasi zen futbolean, Oberenara joan aurretik. 2016an Osasunako harrobira batu zen.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Carlos Lumbreras

**Carlos Lumbreras Solano** (Sarriguren, Eguesibar, Nafarroa Garaia, 2005eko otsailaren 20a) Euskal Herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Aurrelari postuan aritzen da. Osasunaren harrobian hezia, lehen taldearekin izan da deitua 2024/25 denboraldian.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Ailetz Lasa

**Ailtez Lasa Lizarraga** (Ziordia, 2000ko martxoaren 15a-) nafar txirrindularia da. 

Laboral Kutxa talde afizionatuan zegoelarik, 2022ko udan Euskaltel-Euskadirekin  *stagiaire* moduan lehiatzeko aukera izan zuen.

2025ean profesionaletara pasatu zen AP Hotels & Resorts-Tavira-SC Farense talde portugaldarrean.

## Palmaresa 
**2016** (junior)
* Arabako erlojupeko txapelketa
* 2. Euskal Herriko errepideko txapelketan
**2021**
* Dorletako Ama Saria
* 2. San Martin Proban
* 4. Euskaldun Txapelketan
* 5. Altsasuko Sarian
**2022**
* 4. Andra Mari Sari Nagusian
* 4. Udaberri Sarian
* 5. Xanisteban Sarian
* 5. Altsasuko Sarian
**2023**
* Andra Mari Sari Nagusia
* San Juan Sari Nagusia
* 2. Jose Mari Anza Memorialan
* 2. San Martin Proban
* 5. Lehendakari Txapelketan

## Taldeak
* Quesos Albéniz - (2015-2018)
* Laboral Kutxa - (2019-2023)
* Telco,m-On Clima-Oses - (2024)
* AP Hotels & Resorts-Tavira-SC Farense - (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Ailetz Lasa - *Firstcycling.com*
Dario Cologna

**Dario Cologna** (1986ko martxoaren 11) eskiatzaile suitzarra da. Munduko Kopako lau garaipen nagusi ditu, urrezko lau domina olinpiko, Munduko Txapelketako urrezko domin bat eta Ski Tourraren lau garaipen bere ibilbidean.

2021eko azaroaren 3an, iraupen-eskitik erretiratuko zela iragarri zuen 2021–2022 denboraldiaren ondoren.

## Iraupen-eskiaren emaitzak 
Emaitza guztiak Nazioarteko Eski Federaziotik (FIS) atera dira.

### Olinpiar Jokoak 
* 4 domina – (urrezko 4)

### Munduko txapelketak 
* 3 domina – (urrezko 1, zilarrezko 2)

### Munduko Kopa 
* 8 titulu 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Pedroren erorkinak (Viana)

thumb|250px|Erorkinen beste ikuspegia.

**San Pedro** Nafarroa Garaiko Viana herrian dagoen XIII. mendeko eliza gotikoaren hondakinak dira. Hiru habearte ditu eta abside interesgarria du, Iruñean dagoen San Zernin elizaren antzekoa. Portada XIII. mendekoa da. Vianan altxatu zen lehen eliza izan zen.

## Historia 
Bere izena, beharbada, XI. mendeko monasterio beneditar zahar batetik dator, hiritik gertu egon zena eta gaur egun desagertu dena. Vianan altxatu zen lehen eliza izan zen.

Lehen Karlistaldian liberalek eliza okupatu eta kaserna gisa zuten eta, ondorioz, oso gaizki gelditu zen. 1844an ia erabat erori zen. Gaur egun hondakinak indartu egin dira eta Serrateko lorategiak zein hilerria berreskuratu dira bisitariei irekitzeko. Elizaren beste elementuak ere berreskuratu egin dira. Horrela 2009an sotoak eta eliza ondoko aretoa berringuratu ziren; halaber, eraikinaren harriak garbitu eta indartu egin ziren. 2010ean albo bateko habeartean zeuden gotiko eta neoklazistak diren freskoak aurkitu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Udalaren webguneko informazioa.
Cornudilla

**Cornudilla** Burgosko probintziako herri espainiarra da, Gaztela eta Leongo autonomia-erkidegoan. Oña udalerrikoa da eta izen bereko herritik 7 kilometrora dago. Cornudilla Bureba eskualdearen iparraldean dago. 

1981eko erroldaren eta aurrekoaren artean, udalerri hori desagertu egin zen 09238 udalerrian (Oña) sartu zelako.

## Administrazioa eta politika 
Cornudilla Oñako udalerriko Toki Erakunde Txikia (Pedania) da. Cornudillako Administrazio Batzarra arduratzen da herriko gobernuaz, eta hiru zinegotzik osatzen dute: alkatea, alkateordea eta beste zinegotzi bat. Hauek dira 2023-2027 legegintzaldiko zinegotziak:

Hau da Cornudillako alkateen legegintzaldi bakoitzeko zerrenda 1979ko udal-hauteskundeetatik:

## Historia eta monumentuak 
885eko urtarrilaren 31n, Najerense Kronikan jasotako berriaren arabera, Diego Rodríguez Porcelos kondea hilik erori zen Cornutan, hau da, Kornudilla. Erdi Aroan, herria Oñako San Salbatore monasterioaren menpe egon zen, Fernando I.a Leongo erregeak monasterioari Kornudilla hiribildua eman ondoren. Dohaintza hori hainbat handikik berretsi zuten, horien artean Gonzalo Salvador kondeak.

Aurretik, udalerri propioa izan zen, baina 1980az geroztik, oñatiar herri bat bihurtu zen. 

Bere monumentuen artean, parrokia-eliza nabarmentzen da.

## Kanpo estekak
Quintanilla cabe Rojas

**Quintanilla cabe Rojas** Burgosko Rojas udalerriko herria da, Gaztela eta Leongo Autonomia Erkidegoan (Espainia).

## Kokapena 
Honako herri hauekin muga egiten du:

* Ipar-ekialdean Movilla.
* Ekialdean Piernigasekin.
* Hegoaldean Rojasekin.
* Ipar-mendebaldean, Llano de Bureba.

## Leku turistikoak 
### Gerra tankea
thumb|217x217px|herriaren armarria
Bertan, M-60 A3E borroka-tanke bat ikusi dezakegu. Ibilgailu korazatua Espainiako Armadak utzi zuen, erabat desarmatuta. Anezka-jaurtigailuak kontserbatzen dira, nahiz eta bere bi metrailadoreak desmuntatu ziren, eta 105 mm-ko kanoi nagusia baino ez du, zorro termikoak kontserbatzen dituena.

Borroka-orga 2014ko irailean jarri zen herriaren gaineko muino batean eta herritik 200 metrora dago gutxi gorabehera. 

### Goi Erdi Aroko nekropolia
Herriaren erdialdean Andre Mariaren Jasokundeari eskainitako parrokia dago, eta ondoan nekropolia.

2004an izan zen kasualitatez hilobi batzuk aurkitu zituztenean, hurrengo urteetan baloratu zituztenak.

## Biztanleria 
INEk 2022ko urtarrilaren 1ean argitaratutako datuen arabera, Quintanilla Caberrojaseko biztanle kopurua 14 izan zen, 2021ean baino 1 biztanle gutxiago.

## Kanpo estekak
Elisabet Kristina Brunswick-Wolfenbüttelgoa

**Elisabet Kristina Brunswick-Wolfenbüttelgoa** (Brunswick, 1691ko abuztuaren 28a - Viena, 1750eko abenduaren 21a) Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperatriz ezkontidea izan zen 1708tik 1740ra.

Luis Rodolfo Brunswick-Wolfenbüttelgoa eta Kristina Luisa Oettingen-Oettingengoaren alaba izan zen. Erlijio protestantea izanik, 1707an katolizismora bihurtu zen, Karlos VI.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoarekin ezkontzeko. Ezkontza 1708an izan zen Bartzelonako Santa Maria del Mar basilikan. Karlos Vienara joan zen 1711n, enperadore bihurtzeko, eta Elisabet Bartzelonan geratu zen Kataluniako gobernadore nagusi gisa, 1713an borboien aurka porrot egin zuen arte.

Vienara itzulita, enperatriz, Bohemiako eta Hungariako erreginaren eta Austriako artxidukesa ezkontidearen funtzioak bete zituen. Musikan eta ehizan nabarmendu zen. Maria Teresa I.a Austriakoa enperatrizaren ama izan zen eta 1740an alargundu zen.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Blessd

**Stiven Mesa Londoño (**Antioquia  Kolonbia  2000ko urtarrilaren 27a), Blessed izenez ezaguna, kolonbiar abeslaria da.

2021eko urrian kaleratu zuen bere lehen albuma, **"Hecho en Medellin"** izenekoa. Albumeko abestirik ezagunena **"Medallo"** izeneko abestia izan zen, 290 milioi erreprodukzio baino gehiagorekin Youtuben. 2022ko azaroan "Siempre Blessd" izeneko bere bigarren albuma kaleratu zuen jatorriari erreferentzia eginez. Bertan, **"Ziploc"** izeneko trap bat dago, Cali hiriko artista batekin, "Pirlo" izenekoa, Kolonbian 1 zenbakira iritsi zen eta 25 milioi erreprodukzio baino gehiago ditu YouTuben.

2020ko urrian kaleratu zuen Blessd taldeak "Ostiral Soziala" abestia, Alexis, Yomo, Amaro eta Xantos puertorricar artistekin. Abestia Kolonbiako irratietako lehena bihurtu zen oso denbora gutxian. 2020ko azaroan, Blessd eta Ryan Castrok **"Lejanía"** abestia kaleratu zuten. Abestiak arrakasta izan zuen, ez bakarrik Medellinen, baita Kolonbia osoan eta Costa Rican ere.

2021eko urtarrilean **"Imposible"** abestia kaleratu zuen. Maluma Blesdsekin harremanetan jarri zen remix baterako abestiarekin bat egiteko. Remixa The Prodigiez ekoiztetxeak ekoitzi zuen eta 2021eko maiatzean atera zen.

2021aren amaieran, New Jersey, Massachusetts eta Floridako ikuskizunekin osatu zuen bere lehen bira Estatu Batuetan. Europan zehar ere bira egin zuen, Madril, Bartzelona, Paris, Malaga eta Bilboko agertokietan kantatuz.

2022ko urtarrilean Lo Nuestro sari baterako izendatu zuten "Gizonezko Artista Errebelazioa" kategorian, eta Billboardek 22 "artista latinoen" artean nabarmendu zuen 2022an.

Bere inspirazioei buruz galdetu ziotenean, Blesdsek sinesgarritasuna ematen dio Arcangel abeslari eta rapero estatubatuarrari. Entzuten hazi ziren artista kolonbiarrengan ere inspiratzen da, hala nola Diomedes Díaz vallenato-abeslaria eta Joe Arroyo saltsa-abeslaria.
Nicolás Alustiza

**Nicolás Alustiza Goenaga** (Zumarraga,  - ) gipuzkoar txirrindularia da, profesionala 2024tik aurrera.

## Kirol ibilbidea
Txirrindularitzan gaztetan hasi zen Goierri Txirrindulari Eskolan.
2021ean, zortzi lasterketa irabazi zituen juniorretan (19 urtez azpiko mailan) eta ondoren, afizionatuetako Laboral Kutxa taldearekin fitxatu zen. 

2023ko denboraldi ederra osatu zuen Euskal Herriko zirkuituan, lau garaipen eta zenbait ohorezko postu lortuz. Emaitza on hauei esker, Euskaltel-Euskadi taldeak bi urterako lehen kontratu profesionala eskaini zion.

Mondragon Unibertsitatean Ingeniaritza ikasketak egiten ari da.

## Palmaresa 
**2021** (junior)
* Egia Zumy Saria
* Elkartu Nahi Saria
* Segurako Saria
* San Juan Saria
* Liernia Proba (errepideko eta erlojupeko lasterketak)
* Mikel Deunaren Saria
**2023**
* Eusebio Vélez Saria
* San Juan Sari Nagusia 
* Antzuola Saria
* Iturmendi Saria
* 2. Jesús Pereda Memorialean
* 4. Santikutz Klasikan
* 4. Euskaldun Txapelketan
* 5. Lazkaoko Proban

## Emaitzak lasterketa nagusietan 
### Itzuli Handiak 
### Beste Itzuliak 
—: ez zuen parte hartu 
UT: utzi, ez zuen amaitu

## Taldeak
* Goierriko T.B. - (2021)
* Laboral Kutxa - (2022-2023)
* Euskaltel-Euskadi - (2024-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Nicolás Alustiza - *Firstcyling*
Niels Gade

**Niels Wilhelm Gade** (Kopenhage, 1817ko otsailaren 22a - *ibidem*, 1890eko abenduaren 21a) daniar musikagile, orkestra-zuzendari, piano-jotzaile, organo-jotzaile eta irakaslea izan zen.

Danimarkako Errege Orkestran biolinista gisa hasi zen eta bere lehen konposizioak ere berarekin estreinatu zituen. Bere sinfoniaren arrakastari esker, erregearengandik beka bat jaso zuen eta Leipzigen eta Italian ikasi zuen.

Mendelssohnen lanak zuzendu zituen eta Robert Schumann eta Robert Franzen laguna izan zen. Danimarkan, Kopenhageko Musika Elkarteko zuzendari izendatu zuten, eta Holden elizako organista eta Kontserbatorioko zuzendari ere izan zen. Edvard Grieg eta Carl Nielsenen irakaslea izan zen. Peter Emilius Hartmannekin batera, Danimarkako Urrezko Aroko musikari garrantzitsuenetako bat izan zen.

Zortzi sinfonia, biolin kontzertu bat, ganbera musika, organo eta pianorako obrak eta kantatak konposatu zituen. Nazionalismo erromantikoaren estilokoak, batzuk Danimarkako folklorean oinarrituta daude.

## Kanpo estekak
Biomedikuntza

**Biomedikuntza** medikuntzaren arloetako ezagutza eta ikerketa biltzen dituen terminoa da, hala nola onkologia, dermatologia, osteologia, erreumatologia, endokrinologia, epidemiologia, neurologia, psikiatria, kardiologia, pneumologia, oftalmologia, gastroenterologia, urologia, otorrinolaringologia, estomatologia, kirurgia, ginekologia eta obstetrizia, eta biologiaren esparruko diziplinak, hala nola biokimika, biologia molekularra, mikrobiologia, bakteriologia, birologia, parasitologia, immunologia, histologia, genetika, zitologia, enbriologia, anatomia, fisiologia, patologia, ingeniaritza biomedikoa, bioingeniaritza, bioteknologia, zoologia, botanika eta farmakologia.

Biomedikuntza medikuntzaren praktikarekin lotzen da, eta natur zientzien printzipio guztiak aplikatzen ditu praktika klinikoan, prozesu fisiopatologikoak aztertuz eta ikertuz, interakzio molekularretatik organismoaren funtzionamendu dinamikora, biologian, kimikan eta fisikan aplikatutako metodologien bidez.

Horrela, farmako berriak sortzen dira, ez hain toxikoak, eta gaixotasunen diagnostiko goiztiarra eta horien tratamendua hobetzen dira.

## Teknikak 
* Western Blot
* Southern Blot
* Northern Blot
* Lab on a chip

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Osteologia

[thumb|300px|Osteologia Konparatuaren Aretoa, [La Platako museoa.]]
**Osteologia** hezur-sistemaren, oro har, bai eta sistema hori osatzen duten hezurren azterketa zientifikoa egiten duen zientzia da. Anatomia, antropologia eta paleontologiaren azpidiziplina bat da, hezurren, elementu eskeletikoen, hortzen, mikrohezurren morfologiaren, funtzioaren, gaixotasunaren, patologiaren, osifikazio-prozesuaren (molde kartilaginosoetatik) eta hezurren erresistentzia eta gogortasunaren (biofisika) azterketa zehatza egiten dituena.

Osteologoek sektore publikoan eta pribatuan lan egiten dute, museoen aholkulari gisa, ikerketa-laborategietarako zientzialari gisa, ikerketa medikoetarako zientzialari gisa edota testuinguru akademikoan erreprodukzio osteologikoak egiten dituzten enpresentzat.

Osteologia eta osteologoak ez dira osteopatiaren eta osteopaten praktika sasizientifikoarekin nahastu behar.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estomatologia

**Estomatologia** aparatu estomatognatikoko gaixotasunen diagnostikoan, prebentzioan eta tratamenduan aritzen den espezialitate medikoa da. Horren barruan sartzen dira hortzak, periodontoa, goiko eta beheko masailezurrak, loki barailetako giltzaduraa eta ahoko mukosaren lesioak.

Medikuntzan ahoak duen garrantzia lehen medikuntza-idazki ezagunenetatik ezagutzen dugu. Adibidez, Hipokratesek, Galenok eta beste batzuek "osasunaren barometrotzat" hartu zuten mihia, eta mihiaren diagnostiko eta pronostikoaren garrantzia azpimarratu zuten. Hala ere, nahiko espezializate berria da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Osifikazio

[thumb|right|300 px|[Osteoklastoek hezurra hausten dute, eta osteoblastoek berreraikitzen dute. Bi zelula-mota horiek zitokinen (TGF-β, IGF) bidez komunikatzen dira.]]
**Osifikazioa** edo **hezurtzea** hezur-ehuna sortzeko prozesu histologikoa da. Ehun konektibotik abiatzen da beti, zuzenean hasikin fibroso batetik (mintzezko osifikazioa, osifikazio periostikoa), edota kartilagozko molde baten gainean eratzen da hezurra (osifikazio endokondrala).

Sendatzen den haustura batean, prozesurik ohikoena osteogenesi endokondrala da, adibidez, igeltsuarekin tratatutako hezur luzeen hausturetan; aldiz, erredukzio irekiarekin eta metalezko plaka eta torlojuen bidez egonkortzearekin tratatutako hausturetan, baliteke mintzen barneko osteogenesia egotea.

Osifikazio heterotopikoa hezur-ehun atipikoa sortzeko prozesu bat da, hezurretatik kanpoko leku batean. Kaltzifikazioa askotan osifikazioarekin nahasten da. Kaltzifikazioa kaltzioz eta kristalez egindako gatzen eraketaren sinonimoa da zelulen eta ehunen barruan. Osifikazioan gertatzen den prozesu bat da, baina ez alderantziz.

Hezurraren garapena eragiteko mekanismo zehatzak oraindik ez daude argi, baina nolabait hazkunde-faktoreekin eta zitokinekin lotuta dago.

## Eboluzioa 
Hezurrak ornodunetan izan duen bilakaerari buruzko hainbat hipotesi proposatu dituzte. Hipotesi baten arabera, hezurra mineralak biltzeko eboluzionatu zuten ehunez garatu zen. Zehazki, kaltzio mineralak gordetzen dituen ehuna kartilagoa da, eta hezurra kaltzio kartilago horren exaptazio ebolutiboa da. Hala ere, beste aukera batzuk hezur-ehuna hesi osmotiko gisa edo babes-egitura gisa hartzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Periodonto

Hortzak **ehun periodontal**ez edo **periodonto**z inguratuta daude. Funtzio desberdinak bete ahal izateko beharrezko euskarria ematen dute. Periodontoa osatzen duten ehunak honako hauek dira: oia, lotailu periodontala, zementu erradikularra eta hezur albeolarra. Periodontoa sistema estomatognatikoaren parte da.

## Garapena eta hazkundea 
Periodontoa, haurtzaroko eta pubertaroko etapetan, etengabe birmoldatzen ari da, esfoliatu eta hortzak erupzionatzen hasten baitira. Horrek ezin dela egon periodonto normal baten deskribapen egonkorrik esan nahi du, pertsona bakoitzaren adinaren arabera aldatuko baita.

## Sailkapena 
Periodontoa osatzen duten ehunak honela banatzen dira:
* Babes-periodontoa. Txertatze-periodontoa babesteaz arduratzen diren ehunak dira. Oiak eta lotura-epitelioak osatzen dituzte.
* Txertatze-periodontoa. Hortza albeoloan mantendu eta eusteko ehunak. Zementuz, lotailu periodontalez eta hezur albeolarrez osatuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1998ko Bizkaiko Bira

**1998ko Bizkaiko Bira** lasterketa honen XXVIII. ekitaldia izan zen. Garailea, Paul Bertino italiarra izan zen, Ceramiche Pagnoncelli taldekoa.

## Taldeak 
Ceramiche Pagnoncelli

Banaka

Banesto

## Sailkapen nagusia 
|}

## Kanpo estekak
Sistema estomatognatiko

**Sistema estomatognatikoa** funtzio fisiologiko komun jakin batzuk betetzeko elkarrekin erlazionatzen diren egitura, organo eta ehunen multzoa da. Funtzio fisiologiko hauek murtxikatzea, deglutitzea, hitz egitea, arnasa hartzea, irribarre egitea, aurpegiko adierazpen batzuk barne (aurpegiaren erdiko eta beheko herenak) ahalbidetzen dituzte.

Garezur-zerbiko-aurpegiko eremuan dago, eta muga anatomikoak plano sagitalean ditu: behetik, oinarri gisa, hioidea, eta, goialdean, hezur malarra eta goiko masailezurra, atzeko aldeko mugarik gabe; nerbio-sistema zentrala eta ikusmen-sistema alde batera utzita.

Normalean, odontologoaren edo dentistaren interbentzio-eremua aipatzen denean aipatzen da sistema hori. Haren ekintza-eremu nagusia ahoa eta alboko ehunak dira.

## Osaera 
Honako hauek osatzen dute sistema estomatognatikoa:
* Ezpainak
* Mihia
* Hortzak
* Oiak
* Masailak
* Ahosabaia
* Amigdalak
* Orofaringea
* Listu-guruinak
* Ahoaren zorua
* Frenuluak
* Masailezurrak
* Gongoil linfatikoak
* Sinu paranasalak
* Loki barailetako giltzadura
* Baita hezurrak, muskuluak, larruazalpeko ehun zelularra (ehun adiposoa) eta aurpegiaren erdiko eta beheko herenen azala ere.

## Aparatu estomatognatikoko gaixotasunak 
Aparatu oso zabala denez, ehunka gaixotasun izan ditzakeela, hala nola txantxarra, gingibitisa, faringitisa, ezpainetako herpesa, ahoko kandidiasia, adenopatia edo neoplasia onbera edo gaiztoak, etab. Ahoko egitura batzuk digestio-aparatuaren parte ere badira, eta beste batzuk arnas aparatuarenak.

Aparatu estomatognatikoko gaixotasunen tratamenduaz arduratzen diren osasun-profesionalak honako hauek dira: odontologo edo estomatologoak, aurpegi-masailetako kirurgia-dentistak, otorrinolaringologiako mediku espezialistak, logopeda, foniatra edo fonoaudiologoak terapia miofuntzionalarekin edo hizketarekin lotuta, onkologoak minbizi-prozesu bat tratatu behar denean, neurologoak nerbio periferiko bati eragiten dion alterazio bat dagoenean, eta ezpainean agertzen diren lesioak tratatzen dituzten dermatologoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
KG Mobility

**KG Mobility Corporation** (), **KGM** laburtua, Hego Koreako automobil-fabrikatzailea da, egoitza nagusia Seulen duena. 1954an sortua, konpainiak **SsangYong Motor Company** izena hartu zuen 1988an, 1986an SsangYong Taldea chaebolk erosi ondoren. Daewoo Motorsek, SAIC Motorek eta Mahindra & Mahindrak SsangYong erosi zuten. 2022an, KG Groupek erosi zuen enpresa, eta 2023ko martxoan hartu zuen egungo izena.

## Egungo modeloak
## Kanpo estekak
Marthe Vogt

**Marthe Louise Vogt** (Berlin, Alemaniar Inperioa, 1903ko irailaren 8a &ndash; La Jolla, Estatu Batuak, 2003ko irailaren 9a) alemaniar neurozientzialari ezaguna izan zen, neurotransmisoreek garunera, bereziki epinefrinarena, duten rola ulertzeko egin zituen ekarpen garrantzitsuengatik.
## Bizitza pertsonala 
[ezkerrera|thumb|260px|[Marguerite Vogt eta Marthe ahizpen dokumentua]]
Marthe Vogt Berlinen jaio zen, Cécile Vogt-Mugnier eta Oskar Vogt neurozientzialari ezagunen alaba zen, besteak beste Vogt-Vogt sindromearen aurkitzaileak. Marguerite Vogt biologo eta birologoa ahizpa gaztea izan zen, poliomielitisari eta minbiziari buruz egindako ikerketengatik ezaguna. Familia-giroan hazi zen, eta zientziarekiko interesa piztu zitzaion.

Judua ez izan arren, alderdi naziak boterera egindako igoerak Alemania uztera bultzatu zuen eta 1935ean Londresera joan zen Rockefeller beka baten laguntzarekin. Hurrengo 30 urteetan, Cambridgen, Londresen eta Edinburgon egin zuen bidea. 1960an Cambridgera itzuli zen Babraham Instituteko Farmakologia Unitateaz arduratzeko. 1968an jubilatu zen.

Britainia Handian, Alemaniako juduei eta Frankoren zapalkuntzako errefuxiatuei lagundu zien herrialdean bizitzen. Erakunde antinuklearretako kidea zen eta kontzientziako presoen aldeko kanpaina egin zuen.

## Ekarpen nagusiak 
1936. urtean, lan bat argitaratu zuen, eta bertan azaltzen zen nerbioetako azetilkolinak muskuluei nola jariatzen dien eta nerbio-sistemaren jarduera sinaptikoan nola eragiten duen. Denerbazioaren ondorioak, transmisorearen deplezioa eta plaka motorearen mailako nerbio-bulkada blokeatzen duen kurarinaren efektua ere deskribatu zituen. Hala, Vogtek osatzen zuen taldeak mugimenduaren oinarri kimikoak identifikatu zituen. Urte hartan bertan  eman zioten Henry Hallett Daleri.

Wilhelm Feldberg-ekin batera, 1948an artikulu bat argitaratu zuen, sistema kolinergikoak garunean duen banaketa frogatzeko, eta azetilkolina garuneko neurotransmisorea dela frogatu zuen. Haren ekarpenak itxaropena piztu zuen garuneko alterazioak substantzia kimikoekin tratatzeko.

1954an, funtsezko lan bat argitaratu zuen, eta frogatu zuen garunari alergia zioten bitartekariak zeudela. Odolean adrenalina zegoelako ezin zen hori azaldu. Adrenalinaren eta noradrenalinaren kontzentrazioa deskribatzen zuen nerbio-sistema zentraleko hainbat ataletan, egoera normalean eta botikak eman ondoren. Lan horrek ateak ireki zizkion botika berriak ikertzeko, antidepresiboak bereziki.

## Sariak eta aintzatespenak 
Marthe Vogtek aitorpen ugari jaso zituen bere bizitzan zehar erakunde zientifikoen eskutik:

* Arte eta Zientzien Amerikako Akademiako ohorezko kidea.
* 1937tik Farmakologiako Elkarte Britainiarreko kidea.
* Psikofarmakologiako Elkarte Britainiarreko kidea.
* Royal Societyko domina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* British Pharmacological Society
* British Association for Psychopharmacology