open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eugene Richards

**Eugene Richards** (Dorchester, 1944ko apirilaren 25a) estatubatuar argazkilari eta kazetaria da.

Richardsek ingelesa eta kazetaritza ikasi zituen Bostongo Unibertsitatean eta ondoren argazkilaritza, Minor Whiterekin, Massachusettseko Teknologia Institutuan. Hogei urte zituela VISTA (Volunteers in Service to America) (Amerikaren zerbitzuko boluntarioak) elkarteko kide egin zen eta osasun publikoan lan egin zuen Arkansasen. Bost urtez biztanle beltzen bizi-baldintza negargarriak erakusten zituzten argazkiak egin zituen eta *Few Conforts or Surprises: the Arkansas Delta* (1973, *Kontsolamendu edo ezusteko gutxi: Arkansaseko delta*) lehen liburua argitaratu zuen. Bigarren liburua jaioterriari buruzko argazkiez osatua da, *Dorchester Days* (1978). Liburu hori amesgaizto baten antzekoa da azaletik bertatik hasita; hodei nuklear antzeko bat erakusten du etxe-ilara baten gainean: argazkiak oso gogorrak dira, haurtxoak garrasika, atso hilak, emakume handitua.

Richardsen liburu ezagunena, ordea, *Cocaine True, Cocaine Blue* izan da (1994, *Kokaina egia, kokaina urdina*); drogaren infernura jaitsi zen lan horretan, crack-aren mundura batez ere, eta New Yorkeko beltz eta hispaniar taldeek bizi dituzten egoerak erakutsi zituen. Azken liburua *American We* (1994) izan da, Estatu Batuetako bizimoduari buruzkoa. Richards Magnum agentziako kide izan zen (1994an utzi zuen) eta *Life* aldizkariko lankide. Zortzi liburu idatzi ditu eta hainbat sari irabazi (International Center for Photography, Eugene Smith saria, etab.). Richardsek eztabaida sortu izan du, eta beltzen inguruko erreportaje baten ondorioz, esate baterako, estremista zuriek erasotu zuten. Lehenengo emazteak, Dorothea Lynchek, bularreko minbizia izan zuen, eta Richardsek haren eritasunaren egunkaria idatzi zuen argazkiez hornitua. Emaztea hil eta hiru urtera *Exploding into Life* (1986) argitaratu zuen.

Magnum Photoseko eta VII Photo Agencyko kide izan da. Egun, New Yorken bizi da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Eugene Richardsen web-orria
Samivel

**Samivel** (Jaiotza-izena: **Paul Gayet-Tancrède** ; Paris, 1907ko uztailaren 11 &ndash; Grenoble, 1992ko otsailaren 18a) frantses diseinatzailea, margolaria eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Gaztetan eskiaren eta alpinismoaren inguruko marrazkiak egin zituen. Sail horretatik Delagrave argitaldariak zenbait irudi hartu eta *Sous l´Sil des choucas* (1931, *Belatxingen begipean*) umorezko bilduma argitaratu zuen. 1935ean *Gargantua et Pantagruel* argitaratu zuen. Ondoren Samivel bere testuak idaztera ausartu zen, eta hala sortu zuen Erdi Aroko giroko trilogia bat, *Goupil* (1936, *Azeria*), *Brun l´Ours* (1938, *Hartz arrea*) eta *Les Malheurs d´Ysengrin* (1939, *Ysengrinen zorigaitzak*) lanek osatua. Formatu handia hautatu zuen Samivelek lan horietarako eta, horri esker, perspektiba-efektuak, paisaia handiak, baso eta zelaiak eta argi-ilunak maisutasun handiz marraztu ahal izan zituen. 1935ean *Parade des diplodocus* (*Diplodocusen parada*) eta *Les Blagueurs de Bagdad* (*Bagdadeko adarjoleak*). Gerra garaian Paristik ihes egin zuen, eta bilduma bat egin zuen Lyongo IAC argitaldariarentzat: *François de France. Dumollet* (1946) umorezko sail erromantikoa trufa eta parodia kutsuaz helduagoentzako egindako lana du, eta haurrentzako estiloa *La Fontaine. 20 fables* (1944) eta *Train de fables* (1947, *Fabula-trena*) lanetan landu zuen bereziki. Erdi Aroko gaietan oinarritutako *Merlin-Merlot* eta *Le Joueur de flûte de Hamelin* (1942, *Hamelingo txirula-jotzailea*) obrak klasiko bihurtu ziren, eta behin eta berriro argitaratu dira. Gerraren ondoren, marrazteaz gainera, bere filmak aurkezteko hitzaldiak eta mendiari buruzko lanak egin zituen: *Contes à pic* (1951, *Tontorreko ipuinak*), *Hommes, cimes et dieux* (1984, *Gizonak, gailurrak eta jainkoak*), *Opéra de pics* (1986, *Tontorren opera*). Hala ere, haurrentzako liburuen egile eta marrazkigile gisa izan zuen Samivelek ospea.

## Erreferentziak
Wilfred Thesiger

**Wilfred Thesiger** (Addis Abeba, Etiopia, 1910eko ekainaren 3a - Croydon, Londres, Erresuma Batua, 2003ko abuztuaren 24a) britainiar esploratzailea izan zen.

## Biografia 
Aita Addis Abebako britainiar legioaren arduraduna zuen, aitona Chelmsford jenerala, eta osaba Indiako erregeordea. Zortzi urte zituela, familiarekin Ingalaterrara joan zen. Eskolan ez zioten oso harrera ona egin, eta bera ere ez zen inoiz ongi moldatu.

Hogei urte zituela, Etiopiako enperadorearen koroatze-ekitaldira gonbidatu zuten, eta ekitaldiaren ondoren, bertan geratzea erabaki zuen. Hogeita hiru urterekin espedizioa antolatu zuen danakil herriaren lurraldera, Etiopiako ipar-ekialdeko alderik basatienera. Espedizioan Awash ibaia aurkitu zuen.

1935ean Sudango administrazio-zerbitzuko lanpostu bat onartu zuen, eta Darfurreko barrutian bizi izan zen. Artzainen eskariz, piztiek abelburuak hiltzen baitzizkieten, ehizan hasi zen, eta bost urtean 70 lehoi hil zituen. Han egon zen denboraldian, Libiako basamortura sartu zen zenbait aldiz, hainbeste miresten zuen nomada-bizitza ezagutzera.

Bigarren Mundu Gerran, Patriotsekin batera, Etiopiako gerrilla italiarren mendetik askatzea lortu zuen. Aurrerago, Sirian, zalduneria-gudaroste bateko buruzagitza eman zioten, eta Egipton, britainiar eliteko aire-armadan sartzea lortu zuen. Gerraren ondoren, Omanen, oti-izurritea ikertzera joandako talde batean sartu zen, eta beduinoekin bizi izan zen bost urtez.

1946an, rajid leinuko gizon-talde baten buru, Arabiako hegoaldeko hareazko basamortu handia zeharkatu zuen. Basamortua zeharkatzen zuen hirugarren europarra izan zen. Aurretik, 1917an St John Philbyk eta 1930ean Bertran Thomasek zeharkatu zuten. Irakeko paduretako arabiarrak eta Kenyako sanburuak ere ezagutu zituen. Bidaia horien guztien kontakizuna hiru liburutan argitaratu zuen: "Arabiako padurak"; "Kenyako egunak"; eta "Arabiako hareak".

## Irudiak 

|WilfredThesiger
|WilfredThesiger
| WilfredThesiger
|Salim Bin Ghabaisha
|Salim Bin Kabina & WilfredThesiger
|WilfredThesiger
|WilfredThesiger
| WilfredThesiger
|Salim Bin Ghabaisha
|WilfredThesiger
|WilfredThesiger

## Erreferentziak
Ali Hassan Kuban

**Ali Hassan Kuban** (Aswan, 1929ko abenduaren 29a - 2001) egiptoar kantari, klarinete-jotzaile eta musikagilea izan zen. Zazpi urte zituela, gurasoek Kairora bidali zuten musika ikastera, eta besteak beste, klarinetea eta tar-a ikasi zituen. Gaztetan, zenbait folk taldetan jo zuen, turistentzat gehienbat. Zenbait urtez Kairoko Operako Orkestran jo zuen. 1957an Nubia Banda sortu zuen: tronpeta, saxofoia, klarinetea, akordeoia, gitarra, organoa, laut arabiarra, oud-a, duff-a, ohola eta perkusio afrikar arabiarra taldeez osatua zen banda hura. Berrogei urtean ez zuen musika tresnen egitura aldatu. Bere musika Nubiako musika tradizionalaren, arabiar eta egiptoar musika molde modernoen, eta musika sudandar autoktono eta zaharragoen arteko halako nahasketa bat da, folk nubiar modernoa deitua. Jotzen aritu den mende erdian zehar berrogeita hamar bat kantu besterik ez ditu egin, nahiago izan duelako pieza ezagunak jo eta ezagutarazi, etengabe berriak asmatzen ibili baino. 1960-1980 bitarteko urteetan bera izan zen ezteietara gehien deitzen zuten musikaria; kontuan izan behar da ezkontza arabiar batek sei edo zazpi egun hartzen dituela, eta berrehun-hirurehun lagun etengabe aritzen direla janean eta dantzan. Halako arrakasta zuen, zazpi talde hartu behar izan zituen bere zuzendaritzapean, eskari guztiei aurre egin ahal izateko. Egun berean eta hiri berean jotzeko eskariak zituenean, denak onartzen zituen, eta talde batetik bestera ibiltzen zen bezeroen nahiak asetzen. Mendebaldeko musikarien eragina ere jaso zuen, James Brownena batez ere. Kubanek James Brownen *soul*-a nubiar esentziarekin nahastu zuen, eta hala sortu ziren *jerk*-a edo *kaf*-a. 1993an, Berlinen, ezteietako errepertorioko hamabi abesti grabatu zituen, *Walk like a nubian* izeneko diskoan. 1995ean, Kairon, *Nubian magic *argitaratu zuen.

## Erreferentziak
Inder Kumar Gujral

**Inder Kumar Gujral** (Jhelum, egun Pakistan, 1919ko abenduaren 4a - Gurgaon, Haryana, 2012ko azaroaren 30a) Indiar politikaria izan zen.

Familia aberats eta ikasi batean hazi zen. Gurasoak, biak, India Britainia Handiaren manupetik askatzeko borrokatu ziren. Kristau eskola batean egin zituen lehen mailako ikasketak, Lahoreko Merkataritza Eskolan gero, Pakistanen, eta Punjabeko Unibertsitatean azkenik. 1930-1931 urteetan eta aurrerago ere, 1942an, kartzelan egon zen Indiaren askapenaren aldeko mugimenduan parte hartzeagatik. Gurasoak ere kartzelan sartu zituzten Bigarren Mundu Gerran, Britainia Handiaren aurkako ekintzetan parte hartzeagatik. 1959-1964 bitarteko urteetan New Delhiko Udal Batzordeko lehendakariorde izan zen. 1964an, Rajya Sabha deritzon Parlamentuko kide izendatu zuten lehen aldiz. Parlamentu horretako kideek 30 urte baino gehiago izan behar dituzte, eta legegintza-batzordeek hautatzen dituzte, ez herritarrek. UNESCOko indiar ordezkaritzaren burua izan zen 1970, 1972 eta 1974 urteetan, eta Nazio Batuen babespean antolatutako konferentzietakoa ere beste askotan, 1970eko hamarraldian. 1967-1976 urte-bitartean Indiako gobernuko ministro-batzordeko kide izan zen, eta bost sail desberdinetan aritu zen. Askotan frogatu zuen berak bere printzipioei begiratzen ziela, politika nagusiaren presioa gorabehera. 1975ean, adibidez, Informazio ministro zela Indira Gandhiren gobernuan, askatasun zibilik gabeko garai batean, kargutik kendu eta Moskura bidali zuten enbaxadore, albiste-buletinak zentsuratzeko aginduari uko egiteagatik. 1989an, Lok Sabha deritzon Parlamentuko kide hautatu zuten lehen aldiz (Lok Sabhako kideak herritarrek hautatzen dituzte zuzenean), eta parlamentari gisa kanpo-arazoez arduratu zen 1989-1991 urte-bitartean. 1992an berriro hautatu zuten Rajya Sabhako kide. 1997ko apirilean lehen ministro hautatu zuten, eta 1998ko martxora arte aritu zen kargu horretan.

1999ko hauteskundeetara ez zuen bere burua aurkeztu, eta politikatik erretiratu egin zen. Club of Madrid-eko kide izan zen; aipatu erakundea herrialde askotako presidente eta lehen ministro ohiak biltzen dituen irabazi-asmorik gabeko talde independentea da.

## Erreferentziak
Álvaro de Luna

**Álvaro de Luna** (Cañete, 1390 &ndash; Valladolid, 1453) Gaztelako militar eta politikaria izan zen. Gaztelako *kondestable* edo buruzagi nagusi izan zen Joan II.aren agintaldian. Aragoiko aitoren seme baten sasiko semea zen, baina haurra zela onez hartu zuten Gaztelako gortean.

Hasieran poeta eta idazle gisa ere ezagun egin zen arren, gudari eta politikari gisa ospe handiagoa lortu zuen. Joan II.aren konfidantzazko gizona bihurtu zen (1419, Joan II.a adin nagusira iritsi ondoren), eta 1422an Gaztelako *kondestable* zen. Aragoiko printzeak aurka izan zituen, eta 1427an gortetik kanpora zezatela erdietsi zuten arren, Alvaro de Luna nagusitu eta Aragoiko printzeak Gaztelako gortetik egoztea lortu zuen, Gaztelako jaunek lagunduta (1430). Jaun eta jabe jardun zuen ondoko urteetan.

1431n Higueruelako guduan musulmanak menderatu zituen, eta bere gogora hasi zen Gaztelako karguak banatzen. 1437an bere anaia, Juan de Cerezuela, Toledoko artzapezpiku izendatu zuten, eta erregearengandik Montalbango hiria eta gaztelua eskuratu zituen. Gaztelako indar handiko nobleak haserre bizian zeuden, eta Joan II.a Nafarroako erregekide eta Aragoiko erregegaiak Gaztelara jo zuen haien alde. 1439an Alvaro de Luna erbestera bidaltzea lortu zuten berriro, baina erregearen eta Gaztelako behe-mailako aitonen semeen laguntzaz, Olmedoko gerran menderatu zuten Alvaro de Lunaren osteek Gaztelako goi-mailako nobleen eta Aragoiko printzeen armada (1445).

Gaztelako koroa guztiz indartu zen garaipen hartatik aurrera, baina une hartan berean hasi zen Alvaro de Luna beti gehiago nahiaren gainbehera. Lagunik gabe geraturik eta haren bidegabekeriak nork eramanik ez zegoela, Alvaro de Luna, Alonso Perez de Vivero jaunaren hilketaren ondoren, preso hartu eta jendaurrean hil zuten Valladolideko plazan lepoa moztuta.

## Erreferentziak
Cazorla, Segura eta Las Villasko natura parkea

**Cazorla, Segura eta Las Villasko natura parkea** () Espainiako parke naturala da, Andaluzian dagoena.

214.336 hektareako eremua estaltzen du, Jaéngo probintziaren ekialdean, Guadalquivir Garaian.

## Babesa 
1979an ehiza-barruti nazionala izendatu zuten, eta 1986an parke natural. Baliabideak babesteko eta ordenatzeko bi arau horiei beste bi gaineratu behar zaizkie: hegaztien babesleku bereziarena (ZEPA, Zona de Especial Protección para las Aves) eta biosferaren erreserbarena. Parke naturalaren kategoria duen Espainiako espaziorik handiena da.

## Geografia 
thumb|Coto Ríos izeneko tokia.
### Hidrografia, orografia eta klima 
Guadalquivir eta Segura ibaiak, besteak beste, mendikate-multzo zabal horretan jaiotzen dira.

600 metro ditu mendi apalenak eta 2.107 metro garaienak (Empanada tontorrak). Adin eta mota desberdineko hareharriz eta kareharriz osatuta daude, eta baita margaz ere.

Zona horretan, 700 eta 800 mm ingurukoa da urtean jausten den euria, negua freskoa da (urtarrileko batez besteko tenperatura, 6&nbsp;°C) eta uda epela (udako tenperatura, batez beste, 25&nbsp;°C-tik gorakoa da).

### Landaredia 
Espainiako baso zabalena eta askotarikoena izatea du parke honek baliorik handiena. Bere urtegi eta ibaiekin edertasun handiko ingurua da gainera. Landare ugariena larizio pinua eta aleppo pinua dira. Artea ere nahiko usua da, beste mota batzuekin batera, txaparroarekin edota intsusarekin, esate baterako. Gune goietan larizio pinua, ipurua eta miterra dira nagusi. Ibai ertzeko motek, sahatsak, lizarrak, haltzak eta zumarrak, asko aberasten dute paisaia.

## Fauna 
Oso fauna aberatsa du, ugaztunek (basahuntzak, oreinak, basurdeak, mufloiak eta azeriak) eta hegazti harrapariek (arrano beltzak, sai arreak eta ugatzak) osatua.

## Bestelako ondarea 
Turismoarentzat erakargarriak gertatzen dira, era berean, historiaurreko leize-zuloak eta margolanak, eta herri iberiarren antzinako herrixkak, eta baita Cazorlako eta Hornosko gazteluak ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Meret Oppenheim

**Meret Oppenheim** (Berlin; 1913ko urriaren 6a &ndash; Basilea; 1985eko azaroaren 15a) artista eta argazkilaria izan zen, mugimendu surrealistan aritu zena.

## Biografia 
Berlingo Charlottenburg auzoan jaio zen, aita alemaniarra eta ama suitzarra izan zituen. 16 urterekin pintura ikasten hasi zen eta 19 urterekin Parisera joan zen Grand Chaumière Akademian ikastera. Hiri horretan, Alberto Giacometti eta Jean Arp ezagutu zituen, eta Salon des *surindépendants* erakusketa surrealistan parte hartzera gonbidatu zuten. Han, André Breton, Max Ernst eta Man Ray ezagutu zituen. Azken horrentzat, biluzi ezagunenetako batzuen argazkietako modelo jardun zuen.

1936an, bere lanik ezagunena egin zuen: «Larruzko gosari-jokoa». Surrealismoaren objektu ezagunenetako bat izatera iritsi zen, eta New Yorkeko Arte Modernoaren Museoak erosi zuen.

1945ean Wolfgang La Roche ezagutu zuen, eta harekin ezkondu zen lau urte geroago, eta Bernan jarri ziren bizitzen. 1954an, Picassoren antzezlanaren jantzien diseinuarekin itzuli zen arte-jarduerara: Daniel Spoerrik egin eta Bernan estreinatu zen «Le Désir attrapé par la queue (Buztanetik hartutako desira)». 1959an, erakusketa surrealista batean parte hartu zuen Parisen, *Festmahl* (Banketea) lanarekin, eta urre-koloreko aurpegidun emakume biluzi baten gorputz gainean jakiak erakutsi zituen.

Laurogeiko hamarkadatik aurrera, idazkiak argitaratzen hasi zen; hala 1981ean *Sansibat* argitaratu zuen, poema-multzoa, eta 1984an *Trou* arte-aldizkariarekin elkarlanean aritu zen, Bernako *Symbol des Wachsens und des Lebens*  iturriari buruzko artikulu bat argitaratuz, eta, handik gutxira, beste poema batzuk argitaratu zituen, *Husch, husch, der schönste Vokal entleert sich* izenburupean.Bihotzekoak jota hil ondoren, hainbat erakusketa kolektibo eta atzera begirakoak egin ziren, baina omenaldirik handiena *Meret Oppenheim* Saria izan zen, urtero Kultura Bulegoak berrogei urtetik gorako artistei ematen diena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Claudio Abbado

**Claudio Abbado** (Milan, Italia,  - Bolonia, Italia, ) musika-zuzendaria izan zen.

## Biografia 
Zortzi urte zituela jabetu zen musikarekiko zuen zaletasunaz, eta bere jaioterriko Giuseppe Verdi Akademian pianoko, konposizioko eta orkestra-zuzendaritzako ikasketak egin zituen. 1955ean Vienara joan zen Hans Swarowski zuzendariarekin ikastera. 1958. urtean Tanglewooden (Estatu Batuetan) Koussevitzky saria jaso zuen, eta Italiara itzulita Milango Kontserbatorioko ganbera-musikako irakasle izendatu zuten.

1960an aritu zen lehen aldiz zuzendari gisa bere hiriko Teatro alla Scala-n, eta hiru urte geroago hasi zen bere izena nazioartean entzuten, Mitropoulos Lehiaketan orkestra-zuzendaritzako lehen saria jaso eta Herbert von Karajanek Salzburgoko Jaialdian Gustav Mahlerren "Bigarren Sinfonia" zuzentzeko gonbita egin zionean. Huraxe izan zen Vienako Orkestra Sinfonikoarekin izan zuen lehen harremana; orkestra haren zuzendari gonbidatu izan zen 1971tik aurrera, eta zuzendari titularra 1986-1989 urte-bitartean.

1971. urte horretan bertan Vienako Mozartgemeinek Mozart domina eman zion, munduko antzoki eta kontzertu-areto onenetatik hasi zitzaizkion deitzen, betiere bere hiriari eskainiko bazizkion ere bere denbora eta ahalegin gehienak. 1968an Milango Scalako Operako musika-zuzendari izendatu zuten eta, horrez gainera, 1977-1979 bitartean, bertako zuzendari artistikoa izan zen. 1982an Scalako Orkestra Filarmonikoa sortu zuen; urte horietan lan handia egin zuen musikaren kultura gizarte osora zabaltzeko. 1989an, Herbert von Karajan hil zenean, Berlingo Orkestra Filarmonikoaren zuzendari izendatu zuten; 2002 arte aritu zen postu horretan.

2002an urdaileko minbizia diagnostikatu zioten, baina ebakuntza larri baten ondoren, sendatu egin zen. 2003an, Luzernako Jaialdiko Orkestra sortu zuen, eta bere kontzertuak oso txalotuak izan dira, batez ere Mahlerren sinfoniei eskainitakoak. Bere bizitzako azken urteetan zenbait gazte-orkestra ere sortu zituen.
ezkerrera|thumb|Urna hilobia 2024an Fex harana atzealdean.
2014ko urtarrilaren 20an, Claudio Abbado Bolonian hil zen laurogei urte zituela, minbiziaren aurkako borroka luze baten ostean. Abbadoren hilkorren aztarnak erraustu eta bere errautsen zati batekin urna bat lurperatu zuten Val Fex-eko XV. mendeko Fex-Crastako kaperaren hilerrian. Sils im Engadin/Segl udalerriaren zati bat da, Suitzako Grisonia kantonamenduko herri bat non Abbadok oporretarako etxea zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Claudio Abbado *Allmusic* webgunean
Günter Kunert

**Günter Kunert** (Berlin, 1929ko martxoaren 6a - Kaisborstel, 2019ko irailaren 21a) alemaniar idazlea izan zen.

1948an hasi zen bere lehenengo literatura-testuak (poema satirikoak eta kontakizun laburrak) argitaratzen. 1949an Alderdi Sozialistako kide egin zen, eta 1951n Bertolt Brecht ezagutu zuen. 1960ko hamarraldiaren hasieran, Kunertek zuen literatura-jarrera oso kritikatua izan zen, Alderdiak ezarritako ildotik irteten zelako. 1976an Alderditik bota egin zuten, W. Biermannen desnaturalizazioaren aurkako manifestua sinatzeagatik. Sorterritik irteteko baimena onartu zioten, eta harrezkero Errepublika Federalean (gaur egun, Alemaniako Errepublika Federala edo Alemania soilik) bizi izan da. Bere poema gehienetan faxismoa edozein unetan itzultzeko arriskuaz hitz egiten du: *Wegschilder und Mauerinschriften* (1950, *Afixak eta pintadak horman*). Aurrerago, eszeptizismo-kutsua hartu zuen: *Unterwegs nach Utopia* (1977, *Utopiara bidean*). Bere lehen eleberria, *Im Namen der Hüte* (1968, *Kapeluen izenean*), A. Döblinek hasitako tradizioarekin lotzen da: Henry pikaroak maitagarri baten oparia jasotzen du Alemaniako Zero Orduan, eta kapelua janzten duen bakoitzean, haren jabearen pentsamendua irakurtzeko gauza izango da; laguntza horri esker, bere aita judua hil zuen hiltzailearen bila hasten da. Antzeko fantasiak agertzen dira bere hitz lauzko obra laburretan ere: *Tagträume in Berlin und andernorts* (1972, *Egunargiko ametsak Berlinen eta beste zenbait lekutan*) eta *Kamera iluna* (1978). Jaso zituen sari ugarien artean, Heinrich Heine saria (1985) eta Hölderlin saria (1991) dira aipagarrienak. Azken urte horretan, bere borondatez, Berlingo Arte Akademia utzi zuen. Beste lan aipagarri batzuk: *Verspätete Monologe* (1981, *Bakarrizketa atzeratuak*), *Zurück ins Paradies* (1984, *Paradisura bueltan*), *Fremd daheim* (1990, *Arrotza etxean*) eta *Baum, Stein, Beton* (1994, *Zuhaitza, harria, asfaltoa*) saiakera-bilduma.

Kunertek era askotako lanak idatzi zituen, eta gaur egungo idazle garrantzitsuenen artean dago. Poesia lirikoaz gain, istorio laburrak, saiakerak, lan autobiografikoak, aforismoak, satirak, maitagarrien ipuinak, zientzia-fikziozkoak, gidoiak eta abar idatzi zituen. Horrez gain, margolaria eta artista grafikoa zen. Literaturako aldizkari askotan argitaratu zituen bere artikuluak, besteak beste, *Muschelhaufen* delakoan.

## Erreferentziak
Lockheed Martin

**Lockheed Martin** estatubatuar enpresa aeroespaziala, 1995 arte munduko aireontzi militar eta arma-fabrikatzailerik handienetako bat. 1995ean Martin Marietta enpresarekin batu zen, eta munduko armagintza-talderik handiena eratu zuen horrela.

1913an Loughead izeneko anaia irlandar batzuk ur-hegazkinak egiten hasi ziren, eta 1926an Allan Lougheadek Lockheed konpainia berria sortu zuen, eta harrezkero hegazkin militar eta zibil ugari egin ditu. Lehenengo hegazkinak, *Vega*-k, arrakasta handia lortu zuen. Ondorengoak ere garrantzitsuak izan ziren: 1930eko *Orion*-ek adibidez, helize-sistema berritzaile bat zuen. Handik gutxira finantza-talde batek bereganatu zuen konpainia. 1934ko *L.10 Electra* modeloak hamar bidaiari eraman zitzakeen, eta 1939ko *P-38 Lighting*-a Bigarren Mundu Gerrako hegazkinik ikaragarrienetako bat izan zen. 1950ean sortutako *Super Constellation L. 1049* merkataritzako hegazkina garraio-konpainia askorentzat eredu izan zen, erreaktorea iritsi arte. Hain zuzen ere Lockheed enpresak sortu zuen estatubatuar armadarako lehen borroka-erreaktorea.

Hamarkada horretan bertan beste zenbait modelo sortzeaz gainera, espioi-lanetarako hegazkinak egiteari ekin zion: *U-2* eta 1960. hamarraldiko *A-12 Blackbird* (geroago *SR-71* izenez ezagutua) modeloak adibidez. 1970ean aurkeztu zuen lehen merkataritzako erreakzio-hegazkina, *L-1011 TriStar*-a, baina arrakasta handirik izan ez zuenez, merkataritzarako hegazkinak egiteari utzi zion, eta armadarako borroka-hegazkinetara itzuli zen: 1980ko hamarraldian adibidez, *F-117A Nighthawk*-a egin zuten, gerra elektronikoan espezializatua, eta radarrari ihes egiteko teknologia berrienak zituena. Martin enpresarekin elkartu aurretik, Estatu Batuetako armadak ehiza-hegazkintzat aukeratutako *F-22* modeloa egiten parte hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roh Tae-woo

**Roh Tae-woo** (;  ahoskatua; Taikyu, Keisho-hokudo, Japoniaren menpeko Korea, gaur egun Hego Korea, 1932ko abenduaren 4a - Seul, 2021eko urriaren 26a) hegokorear politikaria izan zen. Herrialdeko presidentea izan zen 1988-1993 bitartean.

## Bizitza 
Familia apal batean sortu zen. Koreako Akademia Militarrean ikasketak egin ondoren, Vietnamgo Gerran jardun zuen 1960ko hamarkadan. Chun Doo-hwan jeneralaren adiskidea zen, eta haren alde agertu zen lehendakaria eraisteko matxinadan; horrela, Chun Doo-hwanek lehendakaritza eskuratu zuelarik, Rohk armada utzi eta gobernuko zenbait kargu eskuratu zituen. Agintean zen Justizia Demokratikoaren Alderdia (DJP) alderdiko lehendakari izendatu zuten 1985ean.

Chunen diktadura zapaltzailearen aurkako matxinada lehertu zelarik, sistema demokratikoa ezartzeko lehen urratsak egin behar izan zituzten. 1987an Chunek bere kargua Rohren esku utzi zuenean, herritarrek diktaduraren jarraipena etorriko zela uste izan bazuten ere, lehendakaritzarako hauteskundeak prestatzeko aukera emango zuten aldaketak egin ziren konstituzioan, eta Rohk oposizioaren eskaera gehienak onartu zituen.

1988an, Hego Koreako lehendakaritzarako lehenengo hauteskunde demokratikoetan, Roh Tae-woo bihurtu zen Korea herrialde zatituaren buruzagi. Beste zenbait ekimenez gainera, haren agintaldian, 1991n, Hego eta Ipar Korearen adiskidantzarako hitzarmena sinatu zuen. Bere alderdiaren eta beste zenbaiten bategitetik sorturiko Alderdi Demokrata Liberaleko buruzagitza bertan behera utzi zuen 1992an, eta 1993an bertan behera utzi behar izan zuen lehendakaritza, konstituzioak agintzen zuenez.

1996an, Roh epaitu eta espetxeratu egin zuten, eta Chun Doo-hwani heriotza zigorrra ezarri zioten, ustelkeriaz eta hainbat hilketaz eta estatu-kolpea eman izanaz salatu zituztelarik; baina 1997an, Kim Young-sam lehendakariak eta haren ondorengo izendaturiko Kim Dae-jungek aske utzi zituzten, nazio-adiskidantzarako urrats gisa.

## Erreferentziak
Kanon (artea)

[thumb|[Vitruviok proposatutako gizonaren kanona]]

**Kanon** giza gorputzaren edertasuna aztertzen duen araudia da. Kanonak gorputz-atalen irudikapenak gorde behar dituen proportzioak ezartzen ditu. Antzinateko egiptoarren artean pinturak eta eskulturak egiteko kanonen bat erabili bide bazen ere, greziarrei dagozkie ezagutzen diren lehen kanonak.

Hala, Polikletok bere idatzietan azaldu eta *Doriforoa* izeneko eskulturan gauzaturiko kanona ondoko eskulturaren eredu izan zen: gorputz osoak zazpi bururen luzera hartzen duen gizon gazte, sendo eta atletikoa. Gero, Lisiporen giza irudi estilizatuagoa izan zen Erromako arteak segitu beharko zuen kanona (gorputzaren luzera: zortzi buru). Vitruvio arkitekto erromatarrak giza neurriak eraikuntzara eraman zituen; haren ideiek eragin handia izan zuten Errenazimentuko artistengan.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Petrokimika

thumb|Singapurgo Jurong planta petrokimikoa.

**Petrokimika** petrolioaren deribatuen diren konposatuen azterketaz diharduen kimikaren adarra da, 1920 eta 1925 bitartean sortu zena. Konposatu horiek petroliotik edo gas naturaletik lortzen dira, *cracking* edo pirolisi bidez.

Petrokimika-konposatu nagusiak metanoa, etanoa, propanoa, etilenoa, azetilenoa, bentzenoa eta abar dira. Petrolioaren deribatuak izanik ere, erregai gisa erabiltzen diren nahasteak (gasolina, fuel-olioa...) ez dira hartzen gai petrokimiko gisa.

Gas petrokimikoekin alkoholak, zetonak eta glikolak ekoiztea lortu zenean, kimika alifatikoari bide berria zabaldu zitzaion. Bigarren Mundu Gerraz geroztik petrokimikak garrantzi handia hartu zuen mundu guztian, sintesi bidez lortutako kautxuaren eta lehergaien eskakizuna handia baitzen. Petrolioren deribatuak geroz eta ugariagoak dira, eta, hori dela eta, geroz eta garrantzi handiagoa du petrokimikak. Gai horiek kautxuaren industrian erabiltzen dira (autoen industrian batez ere), amoniakoaren industrian (ongarrien ekoizpenean bereziki), disolbatzaile eta plastifikatzaile gisa, eta plastikoak, koloratzaileak, lehergaiak, botikak eta abar egiteko.

Petrokimikak hiru prozedura-mota nagusi erabiltzen ditu, lehengaiaren arabera:

* Prozedura *alifatikoak*: etanoa, propanoa, etilenoa, propilenoa, butilenoa, azetilenoa, butadieno eta kate luzeko beste hidrokarburo alifatiko batzuk erabiltzen dituzte lehengai gisa. Horiek gas naturalaren edo petrolioaren crackinga tenperatura beroetan eginez lortzen dira.
* Prozedura *aromatikoak*: bentzenoa, toluenoa, xilenoa, naftalenoa eta beste hidrokarburo zikliko ase batzuk erabiltzen dituzte lehengai gisa.
* Prozedura *ez-organikoak*: amoniakoa, hidrogeno zianuroa, ikatzezko beltza eta sufrea erabiltzen dituzte; horiek geroz eta gehiago lortzen dira gas naturaletik.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
James Brooks (margolaria)

**James Brooks** (St Louis, Missouri, AEB, 1906ko urriaren 18a - Brookhaven, New York, AEB, 1992ko martxoaren 9a) estatubatuar margolaria izan zen.

## Biografia 
Aita saltzailea zuen, eta Jamesen gaztaroan, familia hara-hona ibili zen aitaren bidaiak zirela eta; horrela, Oklahoma, Colorado eta Texasen bizi izan zen, 1911tik 1922ra bitartean. Hegoaldeko Unibertsitate Metodistan egin zituen arteko ikasketak, eta Dallasko Arte Institutuan ikasi zuen, harik eta 1926an New Yorkera aldatu zen arte. Han, gauez osatu zituen bere ikasketak, Arteko Ikasleen Elkartean eta bere estudioan. Garai hartako obretan gai sozialak agertu zituen, eta kezka berezia erakutsi zuen 30eko hamarraldiko Ameriketako arkitekturaren gainbeherarekin eta dekadentziarekin.

Lehenengo lanekin hasi zen ospea irabazten; WPAren Arte Egitasmo Federalean lanean jardun zuen, sei urtetan egindako muralekin; aipagarriak ditu New Jerseyko posta-bulegorako murala, Long Islandeko liburutegi batekoa eta New Yorkeko Nazioarteko Itsas Portuaren eraikinerako bi urte eta erdiko proiektu bat. Gudarostean denboraldi bat igaro ondoren, New Yorkera itzuli zen, eta abangoardiako pintoreak ezagutu zituen han.

Picassoren eta Georges Braqueren kubismoaren eraginpean lan egin zuen, eta haien eraginez hasi zen "berriro pintatzen nola ikasi" asmatzen. Errealismoaren bidea utzi, eta abstrakzioan murgilduz joan zen pixkanaka. 1949an egin zuen bakarkako lehen erakusketa, eta hurrengo urteetan zehar, bere arteak espresionismo abstraktuaren anbiguotasun aberatsaren maisutasuna iritsi zuen.

Brooks sarritan izan da subkontzientearen olerkaritzat hartua, eta eragin handia izan du espresionismo abstraktuaren bilakaeran; bere karreran zehar, adierazkortasun handiko lanak egin zituen eta bere bilakaeran aldaketarako eta egokitzapenerako trebetasun aparta erakutsi zuen, bere artearen definizio berriak etengabe emanez.

## Erreferentziak
David Mamet

**David Mamet** (Chicago, Illinois, 1947) Estatu Batuetako antzerki-idazle, zuzendari eta gidoigilea da. Gaztetan familia-arazoak izan zituen, eta adituen ustez, garai hartako gertaera lazgarriek eraginda hartu zuen bere obretako gai nagusitzat gizakiaren alienazioa. Vermonteko Goddard Collegen lizentziatu zen, eta 1971-1973 urteen artean bertako antzerki-irakasle izan zen. Lotura estua izan zuen Chicagon sorturiko antzerki-mugimenduarekin. Bere lanetan Estatu Batuetako kulturako mitoen (arrakasta ekonomikoa, maitasuna, familia) biktima bihurturiko pertsonaiak dira protagonista, baina, gertaeren eta pertsonaien gainetik, arreta berezia eskaintzen dio Mametek hizkuntzari, elkarrizketari; sintaxi bikaina sortu du, eta erritmo biziko elkarrizketa lagunartekoa erabili du eta gogoetak txertatu ditu.

1975 inguruan lortu zuen ospea *Duck Variations* eta*Sexual Perversity in Chicago* antzerki laburrekin (1975) eta, batez ere, 1977an Broadwayn antzeztu zen *American Buffalo* amerikar kapitalismoak sustatzen dituen balioen hutsaltasuna nabarmentzen dituen obrarekin; azken lan horrekin harridura sortu zuen bere estetika ilun, hizkera garratz eta elkarrizketa gordinengatik. 1983an *Glengarry Glen Ross* estreinatu zuen Londresko Antzoki Nazionalean. Aipagarriak ditu, orobat, *A Life in the Theatre* (1977, *Bizitza bat antzerkian*), *Speed-the-Plow* (1988), *Oleanna* (1993) eta *The Cryptogram* (1995, *Kriptograma*), azken hau 1990eko hamarraldiko lan gehienak bezala, kutsu autobiografikokoa. Gidoigile eta zuzendari gisa lan egin du Hollywooden, eta bere lanak zinemarako egokitu ditu; azpimarratzekoak dira *The Verdict* (1982), *The Untouchables* (1987), *American Buffalo* (1996), *Glengarry Glen Ross* (1992) gidoiak eta egokitzapenak eta *House of Games* (1987), *Things Change* (1988), *Homicide* (1991), *The Spanish Prisoner* (1997), *Ronin* (1997) eta *Hannibal* (2001) filmak.

Azken urteetako lanei dagokienez, 2010ean, *Come Back to Sorrento* filmerako gidoia idatzi zuen, eta 2011n *The Anarchist* antzezlana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  David Mamet Internet Movie Database-ren web-orrian
Ruth Rendell

**Ruth Barbara Rendell** (Londres, Ingalaterra, 1930eko otsailaren 17a - Londres, 2015eko maiatzaren 2a) britainiar idazlea izan zen.

## Biografia 
Gazte-gaztetatik irakurle amorratua izan zen. Bigarren mailako ikasketak egin ondoren, kazetari gisa lan egin zuen lau urtez hainbat aldizkaritan. Ondoren, ipuinak eta eleberriak idazten hasi zen. Baina lehenengo lanak ez zituen berehalakoan argitaratu. 1964an argitaratu zuen *From Doon with Death*, bere lehenengo polizia-eleberria. Nobela honetan agertzen da lehen aldiz Wexford inspektore ospetsua. Lan horretan poliziak beren lana egiten ez ezik, beren bizitza pribatuan ere erakusten ditu, eta horrek kutsu errealista ematen dio lanari.

Rendellen lanetan hiltzaileak bestalde izaki arruntak dira, zenbaitetan baztertuak. Baina horien motibazioak ezagutzea da egilearen helburua. Bere kontakizunetan era guztietako gaiak lantzen ditu: bakardadea, familia arteko harremanak, maitasuna, intzestua, arrazismoa, langabezia. Dena dela, pertsonaien analisi psikologikoa da Ruth Rendell suspenseko lanak idaztera eraman zuen arrazoia. Alor horretan askatasun handiagoa sentitzen zuen. *Salomeren dantza* (1965) eta *Mamuak* (1963) lanetatik hasi eta *Krokotido txoria *(1993) lana bitartean, lan askorekin lortu zuen arrakasta alor horretan.

*Analfabetoa* (1977) lana hartzen da Rendellen maisulantzat. 1986. urtetik aurrera zenbait lan psikologiko ilun idatzi zituen. Garai berri hori aurrekoetatik bereizteko, **Barbara Vine** ezizena erabili zuen. *A Dark-Adapted Eye* (1986) eta ''Asta's Book* (1993, *Astaren egunkaria*) dira aldi horretako lanak.

Ruth Rendellek berrogei lan baino gehiago idatzi ditu, hamabost hizkuntza baino gehiagotara itzuli dira bere lanak, eta salmenta handieneko liburuen artean egon dira. Bestalde, hainbat sari irabazi ditu, hala nola, Frantziako Abenturako Eleberrien Saria, eta hainbat sari Estatu Batuetan Mystery Writers of America erakundearen eskutik. Baroisa titulua eman zioten 1997an.

Rendellen lanetako batzuk zinemara eraman izan dira; horien artean, Pedro Almodóvarren *Carne trémula'' filma (1997).

## Erreferentziak
Manuel Montero

**Manuel Montero García** (Bilbo, 1955eko irailaren 30a) bizkaitar historialaria eta irakaslea da, EHUren errektorea izandakoa 2000 eta 2004. urteen artean. Deustuko Unibertsitatean Historian lizentziatu zen 1977an, eta 1978an irakasle-lanetan hasi zen Unibertsitatean bertan. Doktoregoa ere Deustun lortu zuen (1987), eta hurrengo urtean Euskal Herriko Unibertsitatean hasi zen Historia irakasten, Komunikazio eta Gizarte Zientzien Fakultatean. 1995ean Gaur Egungoko Historiako katedra lortu zuen, eta 1997an Fakultate horretako dekano izendatu zuten. 90. hamarkadan politikagintzan ere aritu zen, besteak beste Democracia Socialista taldean. 2000ko martxoan Euskal Herriko Unibertsitateko Errektore hautatu zuten. Ermuko Foroaren sortzailea da, eta azken urteetan indarkeriaren aurkako borrokan nabarmendu da.

Historialari eta ikerlari bezala, XIX. mendearen bukaera eta XX.aren hasiera ikertu ditu gehienbat, eta arreta berezia jarri die Bilbo eta Bilboren inguruko herrien garapen industrialari. Hainbat egunkaritan, Bilboko *El Correo*-n gehienbat, Bilboren historiari eta egoera soziopolitiko orokorrari buruzko artikuluak argitaratu ohi ditu. Liburu asko argitaratu du, Euskal Herriari eta Bilbori buruzkoak gehienbat, besteak beste, *Historia del País Vasco: de los orígenes a nuestros días* (1995); *Historia contemporánea del País Vasco: de las Cortes de Cádiz a nuestros días* (1995), Fernando García de Cortázarrekin elkarlanean. *Crónicas de Bilbao y Vizcaya* izenburupean lau liburu bildu zituen 1997an: *El progreso de Bilbao*, *Acontecimientos decisivos en la historia del País Vasco*, *Vida cotidiana de los siglos XIX-XX* eta *Los negocios de Bilbao*. 2000. urtean *Viaje al país de los vascos. Una historia interminable* kaleratu zuen, 1991tik 1999ra idatzitako artikulu eta testuez osatua, Euskal Herriak bizi zuen egoerari buruzkoa. Lan gehiago ere egin ditu; berrienetarikoa: *La modernización capitalista. Ciclos económicos y desarrollo empresarial de Vizcaya entre 1891 y 1936 a través de la Bolsa de Bilbao* (2005, UPV/EHU).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manu Muniategiandikoetxea

**Manu Muniategiandikoetxea** (Bergara, 1966) gipuzkoar margolaria da.

Arte Ederretan lizentzia eskuratu zuen Euskal Herriko Unibertsitatean (1990), eta Donostiako Artelekun osatu zuen prestaketa bertan eginiko hiru urteko egonaldian. Berehala hasi zen beka, sari eta laguntzak eskuratzen. 1991n, esaterako, Gipuzkoako Artista Hasiberriei eskainitako saria irabazi zuen, baita Bizkaiko Foru Aldundiak deituriko "Bizkaiko Artea" lehiaketako hirugarrena ere. 1995ean Gipuzkoako Foru Aldundiaren Sorkuntzarako laguntza eta beka jaso zituen, baita Greziako *Germination* beka ere, besteak beste. 1996an lehenengo sariak irabazi zituen Lizarrako Pintura Bi Urtekoan eta Valentzian ematen den Bancaja Sarian.

1995ean egin zituen bere aurreneko bakarkako erakusketak, eta orduz geroztik, Euskal Herrian ez ezik, Espainiako zein atzerriko hainbat hiritan aurkeztu du bere lana, bakarka zein talde-erakusketetan. 2000. urtean, adibidez, Valentzian, Berlingo Art-Forum azokan, Madrilgo Arco Arte Garaikidearen Azokan, Iruñean, Bilbon, Bartzelonan eta Ourensen egon ziren bere lanak ikusgai, eta artearen merkatuan proiekzio handia lortu zuen. Sari eta ezagutza aldetik ere garrantzitsua izan zuen 2000. urtea: Caja de Madridek deitutako Generación 2000 deialdian lehenengo saria eskuratu zuen *Espacio con espejos* lanagatik, eta Eusko Jaurlaritzak deitzen duen Gure Artean banatzen diren hiru sari nagusietako bat lortu zuen, *Palés* izeneko lanarekin. Harrezkero lanean eta erakusketak egiten jarraitu du.

Bere lanetan ez zaie gai zehatz batzuei lotzen, baina azken urteotakoetan asko nabarmentzen dira hainbat objekturi buruzko sailak (aulkiak, eraikinak, kutxak...), objektu horiek ikuspuntu askotatik birsortuz, gehienetan kolorearen erabilera indartsuez eta ironia puntu batez, neurri handi zein txikitan. Teknologia berriak ere erabiltzen ditu bere lanerako.

## Erreferentziak
John William Strutt

**John William Strutt, Rayleigheko 3. baroia** (Langford, Essex, Ingalaterra, 1842ko azaroaren 12a - Witham, Essex, 1919ko ekainaren 30a) britainiar fisikaria izan zen.

## Biografia 
Cambridgeko Unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta 1879an unibertsitate hartako Fisikako katedra eskuratu zuen. 1887an Londresko Erregeren Institutuko Filosofia Naturaleko katedra bereganatu zuen. 1905etik 1908ra arte, Royal Society of London erakundeko lehendakaria izan zen, eta 1908an Cambridgeko Unibertsitateko kantziler izendatu zuten.

Fisikako alor guztietan lan ugari egin zituen: molekula batzuen neurriak mugatu zituen, hotsari, isurkarien eta gasen dinamikari, argiaren hedapenari, xafla meheen elastikotasunari, elektrizitateari eta beste gai batzuei buruz oinarrizko lanak egin zituen. Gasen dentsitateari buruz egin zituen neurketa zehatzei esker, eta William Ramsayrekin batera lan eginez, argon gasa aurkitu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gastón Baquero

**Gastón Baquero** (Banes, Kuba, 1914ko maiatzaren 4a - Madril, Espainia, 1997ko maiatzaren 15a) gaztelaniazko olerkari eta kritikaria izan zen.

## Biografia 
Gaztetan, Habanako Unibertsitatean agronomia ikasten ari zela, poema batzuk argitaratu zituen *Verbum* eta *Espuela de plata* aldizkarietan. Gainera, Europako eta Ipar Ameriketako literaturak liluraturik, T.S. Elliot eta beste idazle handi batzuen lanak itzuli zituen. 1943an *Información* egunkarian hasi zen lanean, itzultzaile gisa, eta geroago, *Diario de la Marina* egunkariko erredakzio-burua izan zen. *Clavileño* literatura-aldizkaria sortu zuen. Ospe handiko olerkari bilakatu zen, eta sari ugari jaso zituen. 1959an *Miami Herald* egunkarian idazten zuen, eta José Lezama Limak *Orígenes* aldizkariaren inguruan gidatzen zuen literatura-taldeko kidea zen; baina, iraultza gertatu zenean, Madrilera joan zen ihesi, eta han antolatu zuen bere jarduera intelektuala, hainbat egunkari eta aldizkaritan kulturaren inguruko artikuluak idatziz. Irakasle gisa, Literatura Hispanoamerikarra eta Ameriketako Historia irakatsi zituen Madrilgo Kazetaritza Eskola Ofizialean.

1993an nazioarteko omenaldia egin zioten Salamancan, eta 1994an, berriz, beste omenaldi bat egin zioten Habanako Unibertsitateko Arte eta Letren Fakultatean. 1995ean Salamancako Unibertsitate Pontifikalak haren lan guztiak argitaratu zituen. Gastón Baqueroren obrak bi gai nagusi ditu, mundua Jainkoaren obra gisa eta erbesteratuaren barneko drama, modernismoan sustraiturik. Poesia-liburu nagusiak: *Poemas* (1942), *Memorial de un testigo* (1966, *Lekuko baten oroitzapen-bilduma*) eta *Poemas invisibles* (1991, *Poema ikusezinak*). Saiakeraren arloan, berriz, aipagarriak dira *Escritores hispanoamericanos de hoy* (1961, *Gaurko idazle hispanoamerikarrak*), eta *Darío, Cernuda y otros temas poéticos* (1969, *Darío, Cernuda eta beste gai poetiko batzuk*).
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enrique Tábara

**Enrique Tábara Zerna** (Guayaquil, 1930eko otsailaren 21a - Buena Fe, 2021eko urtarrilaren 25a) ekuadortar marrazkigilea izan zen. Lehen mailako ikasketak Vicente Rocafuerte eskolan egin zituen eta lehenengo urteetatik erakutsi zuen Tábarak marrazteko zaletasuna. Hamabost urte zituela, Eskolarteko Marrazki Txapelketaren lehenengo saria irabazi zuen *Hombre picado por mosquito* lanarekin. 1946an Arte Ederretako Eskolan sartu zen, eta han Hans Michaelson alemaniarra izan zuen irakasle. 1950ean utzi zuen eskola, eta zenbait hilabetez Esmeraldasen bizi izan zen, errealismo sozialaren bidetik, itsas giroak eta emakumeak marrazten. Garrantzizko lehenengo erakusketa Guayaquilen egin zuen, 1951n. Lehen aldi horretako lanetan pertsonaia baztertuak agertzen dira batez ere, prostitutak adibidez.

Velasco Ibarra presidenteak diru-laguntza eman zion, Espainiara ikastera joateko. Bartzelonan Antoni Tapiesek zuzentzen zuen informalismoarekin izan zuen harremana. Garai horretako lanak pintura geometrikoaren mugak gainditzen ditu, baina alde batera utzi gabe bere jaioterriko tradizioekin lotura duten gaien bilaketa. Behin diru-laguntza amaitu zitzaionean, altzari-berritzaile gisa lan egin zuen Espainian eta ikasten jarraitu zuen. Hainbat erakusketa antolatu zituen Espainian eta Europan. 1960. urte inguruan, berak hala nahi gabe, Espainiako talde informalistako kidetzat hartu zuten. Urte horretan bertan, George Kasper suitzarrak (Lausanako arte-galeria bateko jabea) bost urteko kontratua egin zion lanak haren galerian saltzeko. Hitzarmena onartu bazuen ere, berehala apurtu behar izan zuen, emaztea ez baitzen ohitzen Suitzako bizimodura. Washingtonen erakusketa bat egin ondoren, 1964an Guayaquilera itzuli zen. Hurrengo urtean erakusketa bat egin zuen Quitoko Zentro Iparramerikarrean.

1975ean, Ekuadorko Banku Zentralak bere lan osoaren erakusketa bat antolatu zuen. 1980ko hamarkadaren erdialdera hostoak eta zuhaitzak sartu zituen bere lanetan. Hernán Rodríguez Castelo kritikariaren ustez, naturara itzultzea esan nahiko lukete elementu horiek.

Tábararen lanetako ezaugarrietako bat bilaketarako etengabeko grina izan da, zirkulu komertzialetik at betiere.

## Erreferentziak
Kim Young-sam

**Kim Young-sam** (;  edo   ahoskatua; Geoje, Korea, 1927ko abenduaren 20a - Seul, ) hegokorear politikaria izan zen, Hego Koreako presidentea 1993-1998 bitartean.

## Bizitza 
Seulgo Unibertsitatean egin zituen ikasketak. Bi urte geroago Legebiltzarreko kide hautatu zuten. Erreforma politiko demokratikoen alde egin zuen Park Chung-hee jeneralak aginpidea indarrez hartu zuenetik (1961). 1979an, Legebiltzarretik bota zuten Parken gobernua kritikatzeagatik, eta hura erail zutenean aginpidea hartu zuen erregimenaren pean ere etxean atxilotuta eduki zuten bi urtez.

1987an, ikasleen eta erdiko mailako klasearen etengabeko protestei aurre eginez, Chun Doo-hwanen gobernuak erreforma demokratikoak bultzatzea erabaki zuen. Kimek (Bateratze Demokratikoaren Alderdiko buruzagi nagusi) lehendakaritzarako hauteskundeetara aurkeztu zuen bere burua 1987an, baina Roh Tae-wook lortu zuen garaipena, Justizia Demokratikoaren Alderdiaren izenean. 1990ean, Kim Young-samek eta Roh Tae-wook Alderdi Demokratiko Liberala sortu zuten, bien alderdiak batuta, eta beste batzuen laguntzaz. Kimek erreforma ekonomikoa eta politikoa pixkanaka egitea eskatu zuen, herriaren parte handi baten babesaz. Roh Tae-woo ez baitzen aurkeztu, berak irabazi zituen hurrengo hauteskunde orokorrak; oposizioko buru Kim Dae-jungen aurretik geldituta, 1993ko otsailean hartu zuen aginpidea.

Ustelkeriaren aurka borrokatu zen, eta ekonomiaren liberalizazioa bultzatu zuen, herrialdearen hazkuntza-tasa handiari eutsi ahal izateko. Ipar Koreako buruzagi Kim Il-sungen heriotzaren ondoren, bi herrialdeen arteko harremanek hobera egin zuten. Kim Young-samen ahaleginik handiena, baina, Hego Koreako agintaritza zibilen eskuetan uztea izan zen. 1997ko abenduan Ipar eta Hego Koreako ordezkariak New Yorken elkartu ziren, lehenengo aldiz 1953. urteaz geroztik. 1998ko otsailean, Kim Dae-jungek, oposizioko buruzagi historikoak, irabazi zituen hauteskundeak.

## Kanpo estekak 
*  Kim Young-sam Democratic center, kyscd.org
*  Kim Young-sam Memorial Museum, kysarchives.or.kr
Alberto Girri

**Alberto Girri** (Buenos Aires, 1919ko azaroaren 27a - *Ib.*, 1991ko azaroaren 16a) argentinar olerkari, itzultzaile eta kontalaria izan zen.

Bere sorterrian egin zituen letretako ikasketak, eta idazle-lanetan murgildu zen buru-belarri. Hainbat sari eta beka eskuratu zituen, eta beka bati esker joan zen, hain zuzen ere, 1963an Estatu Batuetara bizitzera. Ingeles olerkigintzan aditua zen, eta alor horretan egin zituen itzulpen aipagarrienak, bai bakarka eta bai William Shand edo Carlos Viola Sotorekin elkarlanean. T. S. Eliot, Wallace Stevens, Edgar Lee Masters, John Donne eta Rabindranath Tagoreren obren antologiak eta bildumak eman zituen argitara. Bere olerkigintzari dagokionez, berriz, gaztelaniazko literaturaren baitan egile berrizalea izan zen; hizkuntza gordina erabili ohi zuen, hitz lauaren hurbilekoa, existentzialista eta zorrotza, zorroztasun formal handikoa eta sintetikoa. Bere lanetan existentziaren harrigarriaz eta tragikotasunaz, hitz poetikoaren eraginaz eta arrazoiaren mugez gogoeta egin zuen. Ingeleseko olerkari metafisikoen eragina, T. S. Elliotena eta bere garaiko argentinar idazleena (batez ere, Jorge Luis Borgesena) nabarmentzen da bere lanetan. 1946an eman zuen argitara lehenengo olerki-bilduma, *Playa sola* (*Hondartza bakartia*), eta haren ondoren idatzi zituen, besteak beste, *Trece poemas* (1949, *Hamahiru olerki*), *El tiempo que destruye* (1951, *Denbora suntsitzailea*), *Escándalo y soledades* (1952, *Eskandalua eta bakardadeak*), *El ojo* (1965, *Begia*), *Casa de la mente* (1968,* Adimenaren etxea*), *Los valores diarios* (1970, *Eguneroko balioak*), *Poesía de la observación* (1973, *Behaketaren olerkia*). Hitz lauz idatzi zituen, *Crónica del héroe* (1946, *Heroiaren kronika*), *Un brazo de Dios* (1966, *Jainkoaren beso bat*) eta *En la letra, ambigua selva* (1972, *Letra, oihan anbiguoa*).

## Erreferentziak