open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yǒnglè

Jaiotza-izena **Zhu Di**, "zoriontasun, dohatsutasun betiko" adierazten duen **Yǒnglè** goitizena hartu zuen. Txinako Ming dinastiako hirugarren enperadorea (Nanjing, 1360 &ndash; Pekinerako bidean, 1424). Haren erreinaldian (1403-1424) herrialdeak aurrerapen nabarmena egin zuen. 1409an hiriburua Nanjingetik Pekina aldatu zuen, eta eraikuntza berri asko egin zituen han. Annam konkistatu zuen (1406) eta Mongoliaren aurkako zenbait eraso antolatu zituen. Haren mendean, halaber, itsas espedizio handiak egin ziren hala Hegoaldeko Itsasoetara, Indonesiara eta Indiako itsasora.
## Erreferentziak
Glizina (aminoazidoa)

**Glizina** konposatu organikoa da C2H5NO2 formula duena aminoazidoen familiakoa. Aminoazido proteinogeno ez-esentziala da. Solido zuria da. Proteina askoren osagaia da eta glioxilatotik metaboliza daiteke.

Glizina kodoi guztien bidez aiderazten da.

Sintesi organikoan erabiltzen da, adibidez, glifosato herbizidaren sintesian.

## Prestakuntza 
Hidrolizatutako proteinetatik lor daiteke glizina. Alabaina sintiesi kimikoa ere balia daiteke. Bi manera nagusi daude. Lehenean azido kloroazetikoa amoniakoarekin erreakzionarazten da.

ClCH2COOH + 2NH3 -> NH2CH2COOH + NH4Cl

Bigarrena Strecker-en sintesia da, hots, aminoazidoa sintetizatzeko aldehido bat azido zianhidrikoarekin eta amoniakoarekin erreakzionaraztea. Glizinaren kasuan formaldehidoa baliatzen da.

470x470px|Strecker-Synthese Übersicht V3

## Funtzio fisiologikoa 
Glizinaren funtzio nagusia proteinen aitzindari gisa jokatzea da. Proteina gehienek glizina-kantitate txikiak baino ez dituzte izaten, baina kolagenoa salbuespen nabarmena da; izan ere, kolagenoaren helize-egitura osatzeko prozesuan behin baino gehiagotan erabiltzen da, hidroxiprolinarekin batera. Kolagenoak, gutxi gorabehera, % 35 glizina du.

Glizina neurotransmisore-inhibitzailea da nerbio-sistema zentralean, bereziki bizkarrezur-muinean, garun-enborrean eta erretinan.

Goi-mailako eukariotoetan, azido δ-aminolebuliniko, porfirinen funtsezko aitzindaria, glizinatik eta sukzinil-CoAtik abiatuta biosintetizatzen du ALA sintasa entzimak. Glizinak purina guztien C2N azpiunitate zentrala ematen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Flaxman

thumb|260px|alt=Odysseus, bewailing the fate of his companions, begs Circe to restore them to their original shape|*Odisea eta Zirtze* (1810), John Flaxman

**John Flaxman** (York, 1755eko uztailaren 6a - Londres, 1826ko abenduaren 7a) eskultore, diseinatzaile eta grabatzaile ingelesa izan zen. George Romney eta William Blakerekin bat egin zuen, eta erliebeak eta dominetako erretratuak egin zituen. Erroman egin zuen egonaldi batean, Winckelmannen teoria neoklasikoen eragina izan zuen. Ospe handia izan zuen Europa osoan, eta monumentu askotan egin zuen lan (Nelsonen hilobia, Westminster abadia). Ontzi grekoetatik hartu zituen gaiak, *Iliada* eta *Odisearen* argitalpenak apaintzeko (1793).

## Erreferentziak
Hipposideros sumbae

***Hipposideros sumbae*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros sumbae'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Milton Nascimento

**Milton Nascimento** (Rio de Janeiro, 1942ko urriaren 26a), izengoitiz ***O anjo preto do Brasil***, brasildar abeslari eta musikagilea da.

## Biografia 
Gazterik hasi zen dantza-aretoetan musika jotzen eta abesten, baina benetako arrakasta 1967an iritsi zitzaion, Nazioarteko II. Kantu Txapelketa *Travessia* kantarekin irabazi zuenean. 1963an, *Paz do amor que vem* kanta konposatu zuen Marcio Borgesekin batera. Bere lana ezaguna da, Brasilen ez ezik, baita Estatu Batuetan ere.

## Erreferentziak
Papilionoidea

**Papilionoidea** lepidopteroen ordenako superfamiliako tximeletez esaten da.

Tximeleta mota handiak dira, egunezkoak. Sei zangoak ondo garatuak dituzte; palpoak, aldiz, oso laburrak eta atzeko hegoak arantza-itxurako isats bat dutenak. Kolorez hori-beltzak izaten dira, baina tarteka orban gorriak, urdinak eta marroiak ere badituzte. Hegoak gora aldera eta elkarren kontra tolestuak edukitzen dituzte geldirik daudenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Burton Richter

**Burton Richter** (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1931ko martxoaren 22a – Stanford, Kalifornia, 2018ko uztailaren 18a) estatubatuar fisikaria izan zen. 1967. urtea ezkero, Stanford Unibertsitateko irakasle eta ikertzaile zen. Materia osatzen duten oinarrizko partikulei buruzko lan asko egin zituen, eta berak diseinatu eta zuzendu zuen Stanford Unibertsitatean partikula-azeleragailuaren eraikuntza 1974an, zeinak erresonantziak aurkitzen lagundu baitzuen. 1976an, Fisikako Nobel saria eman zieten berari eta S. Tingi, azken horrek gauza bera aurkitu baitzuen bere aldetik Brookhavenen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leonardo Rucabado

**Leonardo Rucabado Gómez** (Castro Urdiales,  - *ibidem*, ) kantabriar arkitektoa izan zen. Lehen ikasketak Bilbon amaitu ondoren, Bartzelonara joan zen Arkitektura eta Ingeniaritza Industrialak egitera. 1900. urtean itzuli zen Bilbora, eta Severino Atxukarro arkitektoaren zuzendaritzapean hasi zen lanean. Madrilgo San Fernandoko Arte Ederretako akademiakide izendatu zuten, 1912. urtean. Harenak dira Indautxun, Zornotzan, Portugaleten, Negurin eta Kantabriako hainbat hiritan eginiko etxe eta jauregiak.

## Erreferentziak
Marco Girolamo Vida

**Marco Girolamo Vida** (Cremona, Italia, 1485 &ndash; Alba, Piemonte, Italia, 1566ko irailaren 27a) prelatua eta humanista izan zen. Albako apezpikua izan zen. Trentoko Kontzilioan esku hartu zuen, eta *Constitutiones synodales* erlijio-lana idatzi zuen, Kontrarreformaren printzipioak azaltzen zituena. Leon X.ak eskatuta, Kristoren bizitzari buruzko poesia-bilduma bat idatzi zuen (1527, *La Christiade*). Kintiliano, Zizeron eta Horazioren ereduei jarraituz, *De Arte poetica* (1527, *Poesiaren artea*) poesia-bilduma ere idatzi zuen, eta arrakasta handia izan zuen.

File:Vida, Marco Girolamo – Cremonensium orationes 3., 1550 – BEIC 15153098.jpg|*Cremonensium orationes III*, frontispiece, 1550

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Marcus Hieronymus Vida, *Poeticorum libri tres*, ed. Agnieszka Paulina Lew, serie XV, vol. 99, Klassische Sprachen und Literaturen, Peter Lang Verlag, Frankfurt am Main 2011, ISBN: 9783631580820
Bertha von Suttner

**Bertha Felicitas Sophie Freifrau von Suttner** (**Bertha von Suttner baronesa**, Praga,  - Viena, ) austriar idazlea eta bakezalea izan zen. Kinsky kondearen alaba. Bakezale sutsua izan zen. Berna (1892), Anberes (1894) eta Hanburgoko (1897) bake-biltzarrak bultzatu zituen. 1905ean, Bakearen Nobel saria eman zioten. Eleberri bakezaleak idatzi zituen. *Die Waffen nieder* (1889, *Behera armak!*) liburuagatik da ezaguna batez ere. Beste lan aipagarri batzuk: *Inventarium einer Seele* (1883, *Arima baten inbentarioa*) eta *Marthas Kinder* (1912, *Martaren semeak*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tarek Aziz

**Tarek Aziz** ( , **Mikhail Yuhanna** jaioa,  '**,  **', **Manuel Christo** bataiatua; Mosul, Irak, 1936ko apirilaren 28a -Nasiriya, 2015eko ekainaren 5a) irakiar politikaria izan zen. Arabiar nazionalista izan arren, Kaldear Eliza Katolikoaren kidea izan zen.

## Biografia 
Gaztetatik agertu zuen politikarako interesa. Saddam Hussein Irakeko lehendakariaren laguntzaile, Lehen Ministrorde eta Kanpo Arazoetako ministro izendatu zuten 1983an. 1988an, bere gain izan zuen su-etena negoziatzeko ardura Nazio Batuen Erakundearen babespean Iranen aurka deklaratutako gerran. 1990eko abuztuan, Irakek Kuwait inbaditu zuenetik 1991ko urtarrilean Irakeko Gerra lehertu zen arte, diplomazia-lan handia egin behar izan zuen.

Irakeko lehen ministrordea izan zen 2003ra arte. 2010ean, heriotza-zigorra ezarri zion Irakeko Epaitegi Gorenak, baina Jalal Talabani Irakeko presidenteak jakinarazi zuen ez zuela sinatuko Azizen heriotza-zigorra.

Nasiriya hiriko ospitale batean hil zen Tarik Aziz, uste denez espetxean bihotzeko bat jasan ondoren.

## Erreferentziak
Juan María Gelbentzu

**Juan María Gelbentzu Fernández** (Iruñea, Nafarroa, 1819ko abenduaren 27a - Madril, Espainia, 1886ko urtarrilaren 8a) Nafarroako organo-jotzaile eta pianista izan zen.

## Biografia 
Juan María Gelbentzu Fernández Iruñean jaio zen, Nafarroan, 1819ko abenduaren 27an.

Ardogintzan ari zen familian, Gelbentzu Iruñean ikasteko aukera izan zuen lehenengo eta Madrilen, gero. Aita organo-jotzailea izan zuen lehen irakasle. Pianon saria irabazi eta gero, Parisera joan zen eta Chopin, Sigismund Thalberg edo Liszt ezagutu zituen.

1841ean, Pedro Albénizen sustituzioa egin zuen organoan Madrilgo Errege kaperan eta Espainiako errege-familiari lotuta bizi izan zen beti, Elisabet II.a Borboikoa eta Frantzisko Asiskoa Borboikoaren alaben piano irakaslea izan zelarik. Urte horretan jauregian izan ziren kontzertuen antolakuntzan zer esan handia izan zuen.

Laster egin zen ospetsu Beethovenen eta Chopinen ganbera-musikaren interprete eta pianista gisa. Obra gutxi idatzi zuen: moteteak, zortzikoak eta melodiak.

1844ko azaroaren 13an, Franz Lisztekin batera jo zuen kontzertua 4 eskutara Príncipe antzokian, gaur Madrilgo Teatro Español denean.

Mijaíl Glinka konpositorearekin ere izan zuen harremana hau Madrilen izan zenean eta errusiar musikariaren konposizio pila gordeko du.

1863an, Madrilgo Kuarteto Elkartea sortu zuen Jesús de Monasteriorekin batera eta ohiko pianista izango zen bertan.

Lan zabala egin zuen, era berean, konpositore gisa, erromantizismoan hasi zen mugimendu berritzailean murgildurik. Zortzikoa eta jota erabili zituen erruz forma musikal kultu bilakatuz. Pianorako pieza intimistak nabarmentzen dira, *En la cuna (Canto para mi hijo)* edo *Romanza sin palabras* dira horren adibide.

San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademiako Musika ataleko kide izan zen eta Alfontso XII.ak Isabel Katolikoaren Ordenaren Gurutzea eman zion.

Gelbentzuren artxibo musikala Madrilgo Liburutegi Nazionalean kontserbatzen da

Iruñeak kale bat eskaini zion musikariari.

## Erreferentziak
Hipposideros thomensis

***Hipposideros thomensis*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros thomensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Fedro

**Fedro** — — (Mazedonia, K.a. 15 &ndash; K. o. 50) latinezko alegia-idazlea izan zen. Mutiko zela, preso hartu zuten, eta Erromara eraman zuten esklabo; Augustok liberto egin zuen.

Alegia-liburuak osorik latinera itzuli zituen lehenengo idazlea izan zen. Esoporen zenbait greziar alegia ianbo-bertsoetara egokitu zituen askatasun osoz. Gainerakoan, Fedroren estiloa pobrea zen irudi poetikoei zegokienez, eta bere epiteto gehienak konbentzionalak ziren. Irakasbide morala izaten zuten fabulek; batzuetan aipamen politikoak ere egiten zituen ausardiaz. Pertsonaia nagusiak animaliak agertzen zituzten fabulak oso ospetsuak egin ziren bai Europan bai ekialdean. XVIII. mendean, Fedroren hirurogeita lau fabula biltzen zituen eskuizkribua aurkitu zen Parman.

Ondoren, Vatikanon beste eskuizkribu bat aurkitu zen, eta 1831n argitaratu zen. Eta gero, beste hogeita hamar alegia berri aurkitu ziren Fedrok berak idatzitako moduan, ianbo-bertsoetan hain zuzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William Dampier

**William Dampier** (East-Coker, Somerset, Ingalaterra, 1652ko irailaren 5ean bataiatua - Londres, Ingalaterra, 1715eko martxoa) itsasgizona izan zen. Itsaslapurren buru jarri zen 1678an, eta Espainiaren mende zeuden Antilletako eta Mexikoko golkoko faktoriak birrindu zituen. Australia, Ginea Berriko itsasertzak eta Bretainia Berria esploratu zituen. 1699. urtean, itsasarte bat eta uhartedi bat aurkitu zituen, eta bere izena eman zien: Dampier itsasartea eta Dampier uhartedia. Bi obra eman zituen argitara: *Munduaren inguruko bidaia* (1691) eta *Munduaren inguruko bidaia berria* (1706).

## Erreferentziak
Leo McCarey

**Leo McCarey** (Los Angeles, Ameriketako Estatu Batuak, 1898ko urriaren 3a - Santa Monica, Ameriketako Estatu Batuak, 1969ko uztailaren 5a) zinema-zuzendaria izan zen. Zinema mutuan ikasi eta trebatu zen. Zaila egin zitzaion zinema ahostunean Stan Laurel eta Oliver Hardyrekin (*Argala eta Gizena*) egin zituen lan bikainen mailakoak lortzea. Komedia onak egin zituen Marx anaiekin, *Duck Soup* (1933, *Antzar zopa*), esaterako, eta Charles Laughtonekin (*Ruggles of Red Gap*, 1935, *Nobleziak dakar*). McCareyren zinemagintza gero eta atzerakoiagoa egin zen, hala mezuan nola forman.

## Erreferentziak
Charles Wheatstone

[thumb|alt=Wheatstone's bridge circuit diagram|Wheatstoneren zubiaren [zirkuitu-diagrama.]]

**Charles Wheatstone** (Gloucester, 1802ko otsailaren 6a - Paris, 1875eko urriaren 19a) britainiar fisikaria izan zen. Musika-tresnak egiten zituen, eta Londresko King's Collegeko katedradun izendatu zuten, akustikari eta korronte elektrikoaren zabaltzeari buruz egindako lanei esker. Tresna ugari asmatu zituen (estereoskopioa, telegrafo elektriko mota bat, elkarrengandik urrun diren erlojuak sinkronizatzeko tresna eta abar), baina erresistentzia elektrikoa neurtzeko asmatu zuen lanabesari esker, Wheatstoneren zubia delakoari esker, da batez ere ezaguna.

## Erreferentziak
Pedro Roldán

**Pedro Roldán** (Sevilla, 1624 &ndash; Sevilla, 1699) espainiar eskultore barrokoa izan zen. Sevillako Eskolako azken eskultore handia izan zen.

## Biografia 
Sevillan jaio zen, baina Granadan ikasi zuen eskultore ofizioa, Alonso de Menaren lantegian. 1647an, Mena hil eta laster, Sevillara itzuli zen, eta han ezagutu zituen Juan Martínez Montañés eta José de Arce flandriar eskultorea. Azken honek eragin handia izan zuen maisu sevillarraren obran. 1666an agertu zen egilearen lehen obra handia, Sevillako Sagrarioko elizako erretaula. 1670-1673 bitartean, Karitatearen Erietxeko elizako erretaula nagusia ere egin zuen hiri berean.

1675etik 1690era, erretaulak alde batera utzi, eta estatuak egin zituen, batik bat. Garai hartakoak dira Jaéngo Katedraleko aurrealde barrokoko eskulturak. Aipagarriak dira, halaber, Montillako Santa Ana komentuko erretaula nagusiko eskulturak eta Sevillako San Bizente elizako *San Migel goiaingerua*, Écijako Santiagon dagoen *Hoben Ordainaren gurutziltzatua* (1680), Tenerifeko La Orotavako San Joan elizan dagoen *Kristo zigortua* eta, batez ere, Sevillako Nuestra Señora de la O parrokiako *Jesus Nazaretekoa*.

## Erreferentziak
Aragonito

thumb||alt=|Aragonitoa
Kaltzio karbonato kristaldua (CO3Ca), kristaltze-sistema erronbikoa duena. 2,95ko masa atomikoa eta 3,5 eta 4 arteko gogortasuna du. Kolorgea, zuria koloreduna, horia, ardo-kolorekoa, berdea, urdinxka, etab. izan daiteke. Beiraren distira du, gardena. Aragonitoaren kristalak hexagono-itxurakoak dira. Zenbait organismotan ere azaltzen da mineral mota hau, muskuiluen oskoletan eta zenbait algaren zelulen mintzetan adibidez. Aragoin aurkitu zen lehenengo aldiz, eta Valentzian eta Gaztelan ere azaltzen da.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elf Aquitaine

**Elf Aquitaine** frantziar enpresa izan zen, 1976an sortua, industria petrokimikoa eta beste zenbait industria-mota antolatzeko eta sendotzeko.

Industria petrokimikoez gainera, nikel- eta ikatz-meategiak ditu Frantzian, Ipar Ameriketan, Afrikan eta Australian.

Bestelako industria-motak ere sortu ditu; farmazia-gaiak, kosmetika-gaiak, plastikoak, ordenagailuak, eta abar.

Hasieran enpresa publikoa izan zen arren, pribatizatu egin zuten 1994ean. 2000. urtean, bat egin zuen Total enpresarekin, eta, harrez geroztik, TotalFinaElf du izena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Friedrich Ebert

**Friedrich Ebert** (Heidelberg, 1871ko otsailaren 4a - Berlin, 1925eko otsailaren 28a) alemaniar politikaria izan zen, Weimarko Errepublikako lehenbiziko presidentea.

## Bizitza 
1913an, Alemaniako Alderdi Sozialdemokratako lehendakari izendatu zuten, August Bebelen ordez. 1914an, jarrera nazionalistak aldeztu zituen. 1918an, Karl Liebknechtek eta Rosa Luxemburgek gidaturiko Espartakiarren Iraultza zapaltzen lagundu zuen. 1919ko otsailean, Gilen II.a kaiserrak agintea utzi ondoren eta Ebert behin-behineko gobernuko buru zela, Alemaniako Errepublika aldarrikatu berriko lehendakari izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estereoskopio

thumb||alt=|Estereoskopio modernoa, aireko irudiak ikusteko erabilia

**Estereoskopioa** bi dimentsioko irudi bikoitz bat giza garunean nahastu eta hiru dimentsioko irudi bakar gisa ikusteko tresna, hau da, gauzakiak erliebean ikustea bideratzen duen tresna. Bata bestetik hurbil dauden bi puntutatik ikuspegi beraren bi argazki ateratzen badira eta bi argazki horiek estereoskopioan elkarren ondoan jartzen badira, ikuspegi hori erliebean ikusiko da. Sir Charles Wheatstonek asmatu zuen estereoskopioa 1840an.

Geologian eta geografian asko erabiltzen da, hegazkinetatik ateratako era horretako argazkiak estereoskopioan behatuz errazago egin baitaitezke leku bateko azterketa geologiko, geografiko eta geomorfologikoak.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hipposideros turpis

***Hipposideros turpis*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros turpis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Paulo Zubiarrain

**Paulo Zubiarrain Otxotorena**, izengoitiz ***Paulo Txikia*** eta ***Hernani Txikia*** (Hernani, Gipuzkoa, 1912ko irailaren 26a - *ib.*, 2002ko apirilaren 4a) bertsolaria izan zen.

## Bizitza 
Gaztetan artzain, gero fabrikan langile, eta azkenik, zapatagin izan zen bizibidez. Oso gazterik hasi zen bertsotan. Tolosan egindako txapelketa batengatik, saioak izaten hasi zen; eta plaza franko egina da, Gipuzkoan eta Nafarroa Garaian batik bat.

1981ean, Bertsolari Elkarteak omenaldi bat eskaini zien berari eta Antonio Eizmendi *Loidi-Saletxe*ri.

Zahartzaroan, bertso-jartzeari ekin zion, eta bi liburu argitaratu zituen, harrezkero: *Ia kantuz bezala* (1985) eta *Gaziak eta gozoak* (1988).

## Idazlanak 
* *Ia kantuz bezala* (1985, Auspoa)
* *Gaziak eta gozoak* (1988, Auspoa)

## Erreferentziak
Lanza del Vasto

**Lanza del Vasto**, jaiotza-izenez **Giuseppe Giovanni Luigi Enrico Lanza di Trabia-Branciforte** (San Vito dei Normanni, Apulia, Italia, 1901eko irailaren 29a - Elche de la Sierra, Albazete, Espainia, 1981eko urtarrilaren 5a) italiar jatorriko pentsalari eta idazle frantsesa izan zen.

## Biografia 
Gandhiren ikasle izan zen; bortizkeriaren eta bizitza modernoak sortzen dituen mendekotasunen aurka agertu zen bere obretan: *Le pélerinage aux sources* (1944), *Vinoba* (1954), *Le chiffre des choses* (poema-bilduma, 1942), "Arima bizien goratzea" (saiakera, 1968) eta "Gizon askea eta basa astoak" (saiakera, 1969).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Navas de Tolosa

thumb|150px|Navas de Tolosa herriko oroitarria, izen bereko gudua gogoratzeko.
**Navas de Tolosa** Andaluziako herrixka eta alkate-auzoa da, egun Las Navas deituraz ezagunagoa. Jaéngo probintzian dago, La Carolina udalerrian. 519 biztanle ditu.

Navas de Tolosako gudua toki horretan gertatu zen. Errege kristauek (Alfontso VIII.a Gaztelakoa, Petri II.a Aragoikoa eta Antso VII.a Nafarroakoa) almohadeen kontra egin zuten borroka. Kristauak atera izan ziren garaile. Horren ondorioz, Sierra Morena eskuratu zuten (Andaluziako sarrera), eta, horrenbestez, Al-Andalus ia erabat konkistatzeko bidea ireki zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Taras Xevtxenko

**Taras Hryhorovytx Xevtxenko** (ukraineraz: Тара́с Григо́рович Шевче́нко) (Morintsy, Kieveko gubernia, Errusiar Inperioa, gaur egun Txerkasiko oblasta, Ukraina, 1814ko martxoaren 9agreg./otsailaren 25ajul. - San Petersburgo, Errusiar Inperioa, gaur egun Errusia, 1861eko martxoaren 10agreg./otsailaren 26ajul.) ukrainar poeta, margolari eta humanista izan zen . 1840an, *Kobzar* abesti herrikoian oinarrituriko lehen poema-bilduma eman zuen argitara. Hurrengo urtean, *Haidumakiarrak* poema epikoa idatzi zuen. 1846an "Zirilo eta Metodio anaidia", morrontzaren aurkako eta gizartearen berdintasunaren aldeko ezkutuko elkartearekin bat egin zuen. 1847ko apirilean atxilotu eta Kaspiar itsasoaren aldera deportatu zuten 1857ra arte. Ukrainar literaturaren aitatzat hartu ohi da. Bere obra nagusiak *Naimichkha*, *Zapovit* (1845), *Hamalija* (1844) eta *Maria* (1859) dira.

## Ikus, gainera 
* Zerrenda:Taras Xevtxenkoren margolanak eta marrazkiak

## Erreferentziak
Eleusis

**Eleusis** (; ) Greziako Atikako hiria eta portua zen, izen bereko badian. Demeterren eta Pertsefoneren santutegiko hondakinak gordetzen dira oraindik. Eskiloren jaioterria.

## Historia 
Atenasko hiriari lotu zitzaion K.a. VII. mendetik aurrera. Apaiz-hiri bihurtu zen, eta bertan ikasten zituzten atenastarrek erritu ezkutuak egiten zituzten; urtero ospatzen ziren hauek, *Eleusisko misterioak* izenekoak. K.a. XIV-XII. mendeetako nekazarien gurtza zaharretan zuten jatorria eta garrantzi handia zuten greziarren erlijioan.

## Ikus, baita ere 
* Ninnion taulatxoa
* Eleusis (mitologia)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fergana

**Fergana** (,  ahoskatua; ) Uzbekistango ekialdean dagoen hiria da, izen bereko probintzian kokatua. 1876an sortua, Kirgizistango mugatik gertu dagoenez, turismo asko erakartzen du. Ferganako haranako hegoaldeko muturrean dago, itsas mailatik 590 metroko altueran.

## Demografia 
## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gagaku

Japoniako antzinako gorteetako musika klasikoa da. Txina eta Koreatik iritsi zen Japoniara V. mendean, eta VIII. mendean indar hartu zuen gortean.

Gagaku musikaren emankizunek *kangen* (flautak, harizko tresnak eta perkusioa) izena dute, eta haiekin batera egiten diren dantzek, berriz, *bugaku*. Antzinako musika horren zenbait adibide gorde dira, eta iturri garrantzitsu dira, bai antzinako musika aztertzeko, eta bai Txinako dinastia aberatsenen garaiaren berri izateko (618-907).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Maria Goikoetxea Aizkorbe

**Jose Maria Goikoetxea Aizkorbe** (Bera, Nafarroa, 1924ko martxoaren 2a - Santander, 2017ko uztailaren 13a) apaiz redentorista eta nafar musikagilea izan zen.

## Biografia 
Organo ikasketak egin zituen Donostiako Kontserbatorioan, eta Erroman Kantu Gregorianoan eskuratu zuen lizentzia. Sevillan Musikaren Teorian irakasle izateko titulua eskuratu zuen. Piano, Organo eta Harmonia ikasketak sakondu zituen, Lizarran, Iruñean, Bartzelonan eta Erroman. Niños Cantores de Navarraren sortzaile izan zen. 1991, 1992 eta 1993an, Tolosako Nazioarteko Abesbatzen Lehiaketan, Haur Konposizio Koralaren Saria jaso zuen.

2005. urtean Goikoetxeak "Evocaciones" izeneko diskoa (CD) atera zuen, bere musika-lanen bilduma.

## Erreferentziak
Helgoland

**Helgoland** Ipar Itsasoko uharte txiki bat da (35 ha), Elba ibaiaren bokalean, Holsteingo itsasertzean. Itsasoak indarrez jotzen baitu, IX. mendetik lurraren lau bosten jan dizkio.

## Historia 
1714tik 1807ra arte Danimarkako parte izan zen; gero, Britainia Handiaren mende egon zen, harik eta 1890ean Alemaniari Zanzibarren truk eman zion arte. Bi mundu gerren artean, alemaniarrek uhartea gotortu eta itsasoko base nagusi bat ezarri zuten han.

thumb|ezkerrera|250px| Helgoland: kokapena
thumb|ezkerrera|250px| Helgoland
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Antonio Uharte

**Jose Antonio Uharte Jauregi** (Iruñea, 1892ko irailaren 11 - *ib.*, 1968ko irailaren 21a) nafar biolinista izan zen.

Pablo Sarasate maisuarekin ikasi zuen gaztetan, eta ondoren, Madrila joan zen biolin ikasketak amaitzera. 1911. urtean amaitu, eta lehen saria irabazi zuen. Ondoko urteetan, Vienan eta Londresen ondu zituen biolin ikasketak, eta Ipar Ameriketan eman zituen lehen kontzertuak. Europan ere arrakasta osoz jardun zuen, pianoak edo orkestrak lagundurik gehienetan. Iruñeko Musika Akademiako irakasle izan zen, bere jaioterrira itzuli zenean.

## Erreferentziak
Hipposideros vittatus

***Hipposideros vittatus*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros vittatus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Kanda Bongo Man

**Kanda Bongo Man** (Inongo, Kongoko Errepublika, 1955 -) Kongoko abeslari eta musikagilea da.

## Biografia 
*Soukous* izenez ezagutu den musika afrikarraren garapena bultzatu dutenetako bat da, eta musika horren estilo dinamikoagoa, dantzatzeko egokiagoa lortu zuen. Bella Mambo orkestrarekin ibili zen abeslari gisa. 1979an Parisera joan zen bizi izatera, eta bere musika ezaguna izaten hasi zen Europan.

Lanen artean ditu: *Iyole *(1981), *Maitasun eroa *(1984), *Kwassa Kwassa *(1988), *Zing Zong *(1991), *Soukous Central Parken *(1993).

## Erreferentziak
Victor de Persigny

**Jean Gilbert Victor Fialin, Persignyko dukea** (Saint-Germain-Lespinasse, Loira, Frantzia, 1808ko urtarrilaren 11 &ndash; Niza, Frantzia, 1872ko urtarrilaren 12a) frantses politikaria izan zen.

## Biografia 
Luis Napoleon Bonaparteren laguntzaile izan zen Estrasburgoko (1836) eta Boulogneko ekinaldietan (1840). 1851ko abenduaren 2ko estatu-kolpean parte hartu zuen. Napoleon III.ak Barne Arazoetako ministro izendatu zuen (1852tik 1854ra eta 1860tik 1863ra), eta Frantziako enbaxadore izan zen Londresen (1855-1858 eta 1859-1860). 1896an, haren *Mémoires* ("Oroitzapenak") argitaratu ziren.

## Erreferentziak
Pierre Louis Prieur

**Pierre Louis Prieur**, izengoitiz ***Prieur de la Marne*** (Sommesous, Xanpaina, Frantzia, 1756ko abuztuaren 1a - Brusela, Herbehereak —gaur egun Belgika, 1827ko maiatzaren 31) Frantziako politikaria izan zen. Ezker muturreko iraultzailea. Diputatua izan zen Frantziako Konbentzioan. Defentsa Batzordeko eta Salbamen Publikoko Batzordeko kide izan zen (1793). III. urteko Montagnarden Matxinadan parte hartu izanaz salatu zuten, eta ezkutuan ibili behar izan zuen IV. urteko amnistia onartu zen arte. Erregeren kontra agertu zela eta, erbestera alde egin behar izan zuen 1816an.

## Erreferentziak
Elizabeth Madox Roberts

**Elizabeth Madox Roberts** (Perryville, Kentucky, 1881eko urriaren 30a - Orlando, Florida 1941eko martxoaren 13a) Estatu Batuetako idazlea izan zen. Kentuckyko giroa agertu zuen kontakizun-liburuetan eta poemetan. Obra nagusiak hauek dira: *The Time of Man* (1926, *Gizonaren denbora*), *The Great Meadow* (1930, *Zelai zabala*), *The Haunted Mirror* (1932, *Ispilu sorgindua*) eta *Not By Strange Gods* (1941, *Ez atzerriko jainkoei*). Harenak dira, halaber, *Under the Tree* (1922, *Zuhaizpean*) eta *Song in the Meadow* (1940, *Kantua zelaian*) poema-bildumak.

## Lanak 
* ''In the Great Steep's Garden* (1915)
* *Under the Tree* (1922)
* *The Time of Man* (1926)
* *My Heart and My Flesh* (1927)
* *The Great Meadow* (1930)
* *A Buried Treasure* (1931)
* *The Haunted Mirror* (1932)
* *He Sent Forth a Raven* (1935)
* *Black Is My True Love's Hair* (1938)
* *Song in the Meadow* (1940)
* *Not by Strange Gods* (1941)
* *Flood'', (2012an argitaratua)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
George A. Romero

**George Andrew Romero** New York, 1940ko otsailaren 4a &ndash; Toronto, 2017ko uztailaren 16a) Estatu Batuetako zinemagilea izan zen. Antzerkian jardun zuen. Produkzio-etxe bat sortu zuen, publizitatea, erreportajeak eta telebistarako programak egiten zituena; horri esker, gero bere filmak egiteko baliatu zuen lantalde bat eta lanerako azpiegitura izan zituen. 1968an, *Night of the Living Dead* ("Bizidun Hildakoen Gaua") beldurrezko filma egin zuen, genero horretan klasiko bihurtu den filma. Geroztik egin zituen filmek bide horri eutsi zioten.

## Filmografia 
* 1968 : *Night of the Living Dead*
* 1971 : ''There's Always Vanilla*
* 1972 : *Season of the Witch*
* 1973 : *The Crazies*
* 1977 : *Martin*
* 1978 : *Zombi / Dawn of the Dead*
* 1981 : *Knightriders*
* 1982 : *Creepshow*
* 1986 : *Day of the Dead*
* 1988 : *Monkey Shines*
* 1990 : *Due occhi diabolici*
* 1992 : *The Dark Half*
* 2000 : *Bruiser*
* 2005 : *Land of the Dead*
* 2008 : *Diary of the Dead*
* 2009 : *Survival of the Dead''

## Erreferentziak
Alphonse Boudard

**Alphonse Boudard** (Paris, Frantzia, 1925eko abenduaren 17a - Niza, Frantzia, 2000ko urtarrilaren 14a) frantses eleberrigilea izan zen.

## Biografia 
Hizkera zuzena eta kementsua erabiltzen zuen bere idazkietan, argotez eta herri-mintzairaz hornitua.

## Lanak 
* *La métamorphose des cloportes* (1962)
* *Cinoche* (1974)
* *Le corbillard de Jules* (1979)
* *L´éducation d´Alphonse* (1987)
* *Mourir d´enfance* (1995) (Frantziako Akademiaren sari nagusia eman zioten eleberri horregatik)
* *Madame de... Saint Sulpice* (1996)
* ''L'Étrange Monsieur Joseph* (1998)
* *Chère visiteuse* (1999)
* *Les Trois Mamans du petit Jésus'' (2000). Georges-Simenon eta Georges Brassens sariak irabazi ditu honengatik.

## Erreferentziak
Marco Ferreri

**Marco Ferreri** (Milan, 1928ko maiatzaren 11 &ndash; Paris, 1997ko maiatzaren 9a) Italiako zinema zuzendaria, gidoigilea eta aktorea izan zen. Hasieran, neorrealismoko filmetan parte hartu zuen: *Il capotto *(1952), *Amore in città* (1953). 1957an, Espainiara joan eta bi film satiriko egin zituen: *El pisito* (1960), eta *El cochecito* (1961). Beste film batzuk: ''Una storia moderna: l'ape regina *(1962), *La Donna Scimmia *(1964), *La Marche nuptiale* (1966), *L´Audience *(1972),*La Grande Bouffe* (1973), *L´ultima donna *(1976), *Storie di ordinaria follia *(1981),* Il futuro è donna *(1984), *I love you* (1986), *La casa del sorriso* (1988), *Come sono buoni i bianchi* (1988), *La carne* (1991), *Diario di un vizio* (1993), *Nitrato d'argento'' (1997).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fotolitografia

thumb||alt=|Olata fotolitografiatuak
**Fotolitografia** irudi bat euskarri batetik bestera eramateko prozedura da. Marrazkiak eta irudiak litografia-harri batera edo offset-eko metalezko xafla batera igarotzeko prozedura fotografikoa eta prozedura horren bidez lortutako irudia. Jatorrizko irudiaren negatiboa egiten da lehenik, eta paper berezi baten gainean argitan uzten da gero. Ondoren, marrazkiari kolorea eman eta litografia-harri baten gainean jartzen da. Gaur egun, batez ere offset-eko xafla metalikoak erabiltzen dira, eta negatiboa zuzenean xafla horietan jartzen da.

Gaur egun, zirkuitu integratuak egiteko erabiltzen da erdieroaleen industrian, fotomaskara batean dagoen eredua siliziozko olata batera eramateko.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Simone Martini

**Simone Martini** (Siena,  - Avignon, 1344) italiar margolaria izan zen, XIV. mendeko Sienako eskolako kide aipagarrienetakoa.

Duccioren ikasle izan zen. 1319an Pisara joan zen eta 1340an Avignonera. Han Petrarka ezagutu, eta eskola bat sortu zuen beste margolari talde batekin. Irudi gotikoak margotu zituen, kolore biziz eginak. Lanik azpimarragarrienak dira *Maestà, Ama Birjina koroatua* (1315), *San Luis Tolosakoa Roberto Anjoukoa koroatzen* (1317) eta *Jesus tenplutik itzultzen* (1342).

## Bizitza 
Duccioren ikaslerik ospetsuena izan zen. Ezagutzen den bere lehen lana 1315ean egindako fresko bat da: *Maestà, Ama Birjina koroatua* (1315, Sienako Jauregi Publikoko Batzar Aretoa), eta Martinik berak berriztatu zuen 1321ean.

Giovanni Pisanok Sienako katedralerako egin zituen eskulturek, agi danean, eragin handia izan zuten Martiniren obran, eta Avignonera joaterako oso ongi ezagutzen zituen frantses gotikoko lan eder asko, esmalte, miniatura eta bolizko lanen bitartez. Batez ere, marra erabili zuen adierazpide nagusi gisa, eta guztiz modu finean interpretatu zituen hala gai sakratuak nola profanoak.

1317an hasi zen harremanetan anjoutarrekin, eta handik aurrera margotu zituen bi obra ospetsu: *San Luis Tolosakoa Roberto Anjoukoa koroatzen* (Capodimonteko museoa, Napoli) eta *San Martinen bizitzako pasarteak*, anjoutarren aldekoa zen Gentile di Montefiori kardinalaren eskariz, Asisko San Frantziskoren beheko basilikako freskoa. Zaldun santuaren bizitza pintatzeak bide eman zion Martiniri kontakizun sakratu hura elementu profano ugariz aberasteko.

1319tik 1325era bitartekoak dira Orvietoko katedralerako egindako poliptiko batzuk eta *Agostino Novello dohatsuaren bizitzako pasarteak* (Pinacoteca nazionale, Siena). 1333koa da, berriz, *Deikundea* izenekoa, Sienako katedraleko aldarerako egina, baina gaur Florentziako Uffizi Galerian dagoena. 1340an, Avignonera joan zen, Benedikto XII.a aita santuaren gorteko pintore gisa, eta han Petrarkaren lagun egin zen.

Azken garaikoak dira Aita Santuen Jauregiko fresko batzuk (gaur oso hondatuak), mundu osoko museotan barreiaturik dagoen *Orsini poliptikoa*, eta Liverpooleko Walker Art Galleryn dagoen *Jesus tenplutik itzultzen*. Aipagarria da, bestalde, *Gurutziltzatzea* (1350 aldean, Museo civico Amedeo Lia, La Spezia).

## Iruditegia 

Irudi:Maestà_di_simone_martini,_siena_palazzo_pubblico_1315-1321.jpg|*Maestà, Ama Birjina koroatua*, 1315, Jauregi Publikoa Siena
Irudi:Simone Martini 037.jpg|*Investitura di San Martino* freskoaren xehetasuna, 1322-1326, San Frantziskoren beheko basilika, Asis,.
Irudi:Simone Martini — Annunciation with St. Margaret and St. Ansanus.jpg|*Deikundea eta bi santu*, 1333, Uffizi Galeria, Florentzia
Irudi:Simone_Martini_-_Ritorno_di_Gesù_dal_Tempio.jpg|*Jesus tenplutik itzultzen*, 1342, Walker Art Gallery, Liverpool

## Erreferentziak
Fernando García Pañeda

**Fernando García Pañeda** (Bilbo, 1964) bizkaitar idazlea da. Kontakizun laburrak eta poemak idatziz sartu zen literaturaren munduan. Azken urteotan hiru eleberri argitaratu ditu: *Viento de guerra* (2002; 2007an *Las lágrimas de Eurídice* izenburuarekin berrargitaratua), azken karlistaldian girotua; *Kismet* (2006), Turkian kokatua, eta *Tres Gymnopedias* (2008). Gainera, kolaborazioak egiten ditu hainbat aldizkaritan, eta Istanbulgo *Shalom* astekariko kultur gehigarrian idazten du judu-espainieraz. *Territorio Enemigo* bloga dauka 2006. urtetik.

## Erreferentziak
Iturrondo

**Iturrondo** Burlata udalerriko industrialde bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Iruñerria eskualdean.

143 640 metro koadroko azalera du, gertuen dagoen hiritik, Burlatatik, 1,9 kilometrora dago, eta Iruñetik, 4,0 kilometrora. Itsas mailatik 433 metrora dago.

 (Iruñeko ingurubidea) errepidearen inguruan dago.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Burlata

## Kanpo estekak
Javier Garriz

**Javier Garriz Aiantz** (Mañeru, 1894ko abenduaren 3a - Iruñea, 1977) nafar apaiza eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Iruñeko apaizgaitegian eta Comillasko Unibertsitatean apaiz izateko ikasketak egin ondoren, Teologian, Zuzenbide Kanonikoan eta Zuzenbide Zibilean espezializatu zen, Zaragozako Unibertsitatean.

Obra nagusiak: *La villa de Garde en el valle del Roncal* (1923, *Gardeko hiria Erronkariko ibarrean*), *Don Antonio Garde Enciso, sacerdote* (1955, *Antonio Garde Enciso apaiza*) eta *La catedral de Pamplona* (1966, *Iruñeko katedrala*).

## Erreferentziak
Alpetar basahuntz

**Alpetar basahuntz**a (*Capra ibex*) artiodaktiloen ordenako bobidoen familiako animalia basatia da, oso adar luzeak dituena. 1,50 m inguru luze izan daiteke, eta 85&nbsp;cm garai. Ahuntzaren antza du, baina gorputz handiagokoa eta hanka-sendoagoa da. Adarrak metro bete ingurukoak izaten ditu, askoz laburragoak emeak arrak baino. Ile sarri trinkoa, kolorez gris gorrixka du. Alpeetan bizi da. Oso hurbileko ahaideak ditu Pirinio mendietan bizi den piriniotar basahuntza (*Capra pyrenaica*) eta Afrikako ipar-ekialdeak eta Asiako hego-mendebaldean bizi den nubiar basahuntza (*Capra nubiana*), antzina alpetar basahuntzaren azpiespezietzat hartuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hipposideros wollastoni

***Hipposideros wollastoni*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros wollastoni'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Krasnodar

**Krasnodar** (errusieraz: Краснодар,  ahoskatua), 1920 arte **Jekaterinodar** deitua, Errusiako hego-mendebaldeko hiri bat da, Krasnodar kraiaren zentro administratiboa. Kuban ibaiaren ertzean dago, Kaukaso mendilerroaren iparraldean. 2025an 1.154.885 biztanle zituen hiriak, eta 1,263 milioi biztanle *hiri okrug* delako metropoli eremuak.

Industria mekanikoa, kimikoa, petrolio- eta janari-industria dira ekonomia-jarduera nagusiak. Burdinbidegune garrantzitsua da. Katalina II.a Handiak sortu zuen hiria 1792an, eta Kuban aldeko kosakoen gune nagusi bihurtu zen ondoko urteetan.

## Klima 
Krasnodarrek klima azpitropikal hezea du, *Cfa* Köppen klima sailkapenaren arabera.

## Kirolak 
Errusiako lehen mailako bi talde ditu hiriak, FC Kuban Krasnodar eta FC Krasnodar.

## Herri eta hiri senidetuak 
* 
* 
* 
* 
* 

## Krasnodartar ezagunak 
* Alexandre Bondar (1972), idazlea
* Natalia Txernova (1976), gimnasta
* Tatyana Txernova (1988), heptatleta
* Pyotr Gavrilov (1900-1979), sobietar gerra-heroia
* Irina Karavajeva (1975), gimnasta
* Eduard Koksharov (1975), eskubaloi jokalaria
* Anna Netrebko (1971), opera abeslaria
* Gennady Padalka (1958), kosmonauta
* Lazaros Papadopoulos (1980), greziar saskibaloi jokalaria
* Andrei Shkuro (1887-1947), kontrairaultzailea
* Alexander Tamanian (1878–1936), arkitektoa
* Sergei Tiviakov (1973), xakelaria
* Inna Zhukova (1986), gimnasta erritmikoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Marcantonio Raimondi

thumb|260px|*Lukrezia*, Marcantonio Raimondi.

**Marcantonio Raimondi** (Bolonia, Italia, 1480 - Bolonia, 1534) italiar grabatzailea izan zen.

## Biografia 
Erroman egin zituen pinturako ikasketak, eta Rafael pintore handiaren ikasle izan zen. Rafael, Michelangelo, Bandinelli eta Julio Romanoren obrak berriro pintatu eta grabatu zituen. Raimondik lan gaitza egin zuen Italiako Pizkundeko artistak eta haien obrak Europan zehar ezagutarazteko.

Aipagarriak dira egilearen obran: "Lukrezia", "Inozenteen hilketa", "Parisen epaia", "Rafaelen ametsa" eta *Quos ego*.

## Erreferentziak
Suger

**Suger de Saint-Denis** (Chennevières-lès-Louvres,  - Saint-Denis, 1151ko urtarrilaren 13a) frantses fraide, politikari eta historialaria izan zen. Autore batzuek sentimendu nazional frantsesaren piztearekin ere lotzen dute.

## Biografia 
Luis VI.a Frantziakoaren ordezkari izan zen Erroman eta 1112ko eta 1123ko Letrango kontzilioetan parte hartu zuen. Luis VII.a erregearen kontseilaria izan zen eta erregeak Bigarren Gurutzadara joan behar izan zuenean Suger izendatu zuen erregeorde (1147-1149).

Saint-Denisko eliza berriro eraikitzeko agindu zuen eta historia lanak idatzi zituen, *Histoire de Louis Gros*, besteak beste.

## Erreferentziak
Carlos Trevilla

**Carlos Trevilla Acebo** (Villaverde Turtzioz, Bizkaia, 1946ko martxoaren 16a) sindikalista da. Teologia eta Maisutza ikasketak egin zituen. 1972an sartu zen UGT sindikatuan, eta hainbat kargu izan ditu; besteak beste, Formazioko idazkari eta Komunikazio eta Irudi idazkari izan zen UGT-Euskadi Exekutibaren hainbat agintalditan. 1998ko martxoan, UGT-Euskadiren VII. Kongresuan idazkari nagusi hautatu zuten, eta kargu hori izan du 2002 arte. Josu Frade ordezkatu zuen karguan. Babcock & Wilcox ondasun-ekipoko enpresan lan egiten du, Giza Baliabideen arloan. Ramón Rubial Fundazioko lehendakariordea da.

## Erreferentziak
Urfa

**Urfa** edo **Şanlıurfa**, (turkieraz  ahoskatua, , , , ), antzinean Edesa, Turkiako hego-ekialdeko hiria eta izen bereko herrialdeko (19.271&nbsp;km2 eta 603.000 biztanle) hiriburua da. 276.528 biztanle ditu.

## Klima 
## Ekonomia 
Nekazaritza-produktuen merkataritza eta industria (janari-industria, zurgintza) dira ekonomia-jarduera nagusiak. Zura, tabakoa eta esnekiak esportatzen ditu.

## Ondasun nabarmenak 
Monumentu aipagarriak ditu: hiriaren gaineko muinoan zegoen gotorlekuaren hondakinak, hiri zaharreko harresiaren arrastoak, XVII. mendeko madrasah-a eta Abd ar-Rahman-en meskita.

## Irudi galeria 

File:Urfaskyline.jpg|Urfa
File:Urfacastle.jpg|Urfako gotorlekua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nathan Isgur

**Nathan Isgur** (Houston, Texas, Ameriketako Estatu Batuak, 1947 &ndash; 2001) fisikaria izan zen. Torontoko Unibertsitatean egin zituen ikasketak eta 1974an lortu zuen doktoregoa. Berak eta bere lankideek erakutsi zuten kuantuaren indar kromodinamikoak funtsezkoak direla quarkak ulertzeko. Berak eta Gabriel Karlek proposatu zuten 1978an 3 quarken eredua, gaur egun oraindik ere protoiaren eta neutroiaren eredu estandarra dena. Steacie saria (1986), Herzberb domina (1984) eta Rutherford domina (1989) irabazi zituen.

## Erreferentziak
Karbala

**Karbala** (,  ahoskatua) Irakeko hiria da, Siriar basamortuaren ekialdeko ertzean, Bagdadetik 88 km-ra hegoalderantz. 572.300 biztanle (2003). Xiiten erromesgune garrantzi handikoa da.

## Historia 
Karbalako guduan, Yazid I.a kalifa omeiatarrak Hussein ibn Ali, Mahomaren biloba, menderatu eta hil zuen, 680. urtean. Gudu horren ondorioz sendotu zen islamaren barruan xiiten eta suniten arteko etena.

1802ko apirilaren 21ean, Abdelaziz ben Saudek, wahhabiten buruzagiak, Irak inbaditu eta Kerbala arpilatu zuen. Ikonoklastek, santutegiak suntsitu zituzten, horien artean Al-Hussein ibn Alirena eta bere mausoleoa. Gainera, 2.000 eta 3.000 biztanle artean hil zituzten.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oxido nitriko

**Oxido nitrikoa** edo **nitrogeno monoxidoa** kolorerik eta usainik gabeko gasa da, NO formula duena, Hales eta Priestley-ek 1772an aurkitua.

Giro-tenperaturan aireko oxigenoarekin erreakzionatu eta nitrogeno dioxidoa (NO2) eratzen du. Ez da sukoia eta nekez urtzen da uretan. Amoniakoa 500&nbsp;°C-tik gora katalisi bidez oxidatuz, ur-disoluzioan dagoen azido nitrosoa deskonposatuz edo arku elektriko bidez nitrogenoa eta oxigenoa elkarrekin erreakzionaraziz lortzen da. Oso toxikoa da, eta narritatu egiten ditu sudurzuloa eta begiak. Atmosferako kutsatzailea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rashi

**Salomon Isaak** (;  edo normalean **Rashi** akronimoaz ezaguna, (hebreeraz: רש"י, **RA**bbi **SH**lomo **I**tzhaki; Troyes, 1040ko otsailaren 22a – *ibidem* 1105eko uztailaren 13a) (Jaiotza-izena: *Rabbi Shlomo Yitzhaqi*) Frantziako erlijio-gizon judua izan zen. Alemanian, Proventzan eta Espainian eragin handia izan zuen rabbi eskola bat sortu zuen Troyesen 1070. urtean. Erlijio hutsezko gaietatik kanpora, balio handiko literatura- eta filologia-ekarpenak eskaini zituen, Bibliari eta Babiloniako Talmudei eginiko iruzkinetan. Tosafisten eskolak (*tosafoth* «eranskin edo glosa» hebreerazko hitzetik) garatu zuen Rashiren obra.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paul Signac

**Paul Signac** (Paris, 1863ko azaroaren 11 - Paris, 1935eko abuztuaren 15a) frantziar margolaria izan zen. Margolari inpresionisten lanen kopiak egin zituen hasieran, baina neoinpresionisten taldeko kide egin zen Georges Seurat ezagutu ondoren. Signac izan da neoinpresionismoaren ideiak eta oinarriak hobekien adierazi dituena. Ikuspegi-margolari bikaina zen, kolorea ezin hobeto menderatzen zuen, eta olio-pintura eta akuarela-teknikak erabili zituen. Lan aipagarri batzuk hauek dira: *Louis-Philipppe zubia*, *Gasometroak Clichyn* eta *Comblateko gaztelua*.

## Iruditegia 

File:Paul Signac Road to Gennevilliers.jpg|*Route de Gennevilliers*, 1883, Orsay museoa, Paris
File:Comblat-le-Chateau. Le Pré.jpg|*Comblat le Chateau. Le Pré.*, 1886, Museum of Art, Dallas
File:Paul Signac Dimanche.jpg|* Un dimanche*, 1888-1890, bilduma pribatua

## Erreferentziak
Arawak

thumb|298x298px|Arawak hizkuntzen banaketa
**Arawak** Hego Amerikako herri amerindiar batzuen izen generikoa da. Arawak herriak oso lurralde zabalean bizi ziren Floridako penintsularen hegoaldetik, Paraguaiko iparralderaino, Antilletan eta Karibe inguruan. Orinoko ibai bazterretik iritsi ziren, eta beste hainbat tribu eta herrirekin gudutan aritu ondoren, Antilletaraino ailegatu ziren. Arawak hizkuntza-familia Hego Ameriketako garrantzitsuena zen europarrak iritsi zirenean; 100 hizkuntza baino gehiago hartzen ditu. Gaur egun, oraindik hitz egiten dira batzuk Surinamen, Kolonbia eta Venezuelako kostaldean eta Amazonian eta Perun.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francesco Francia

**Francesco Francia**, jaiotzez **Francesco di Marco di Giacomo Raibolini** (Bolonia, 1450 ingurua - Bolonia, 1517ko urtarrilaren 5a) italiar margolaria izan zen.

## Biografia 
Boloniako Eskolako maisu nagusia izan zen XV. mendean. Ferrarako estiloaren eragin handia izan zuen. Lorenzo Costarekin aritu zen lanean. Peruginori jarraituz egin zituen azken aldiko lanetan, pertsonaia lasaiak irudikatu zituen, eta argiaren erabilera bikaina erakutsi zuen: "Anuntziazioa eta sei santu", "Santa Zeziliaren ezkontza" eta "Santaren hilobiratzea".
## Erreferentziak
Eliseo Gil

**Eliseo Gil Zubillaga** (Gasteiz, Araba, 1961) arkeologoa da. Hainbat artikulu zientifiko eta katalogo idatzi zitu Arabako arkeologiari buruz, batez ere erromatara garaiaren inguruan. beste ikerlarirekin batera liburu kolektiboetan ere parte hartu zuen. Berak zuzendutako Iruña-Veleiako indusketetan izandako ustezko faltsutzeen ondorioz egin da ospetsu eremu akademikotik haratago.

## Biografia 
Geografia eta Historian lizentziaduna EHUn. Indusketa- eta ikerketa-proiektuak zuzendu ditu Euskal Herriko arkeologia-gune zenbaitetan: Atxa (Gasteiz), Albeiurmendi (Durruma) eta Iruña-Veleia (Iruña Oka).

Eusko Ikaskuntzaren Arabako lehendakariorde aukeratu zuten 1993an, eta kargu horretan aritu zen 1996 bitartean. 1997tik aurrera Eusko Ikaskuntzako idazkariorde izan zen, hainbat urtez.

*Jakitez* programan irakasle da. *Onda Cero* eta *Radio Vitoria* irratietan Eusko Ikaskuntzak egiten duen irrati-saioaren koordinatzailea da. Hainbat lan argitaratu ditu.

## Argitalpen batzuk 
* "El núcleo de poblamiento postpaleolítico de Larrenke (Mijancas-Santude)". *Estudios de Arqueología Alavesa*, 11. Gasteiz, 1983. Instituto Alavés de Arqueología. Arabako Foru Aldundia.
* "La Romanización en Alava, valoración arqueológica". *Munibe* (Antropologia - Arkeologia), 42. zk., 327-336 orr. 1990. Donostia. ISSN 0027 - 3414 
* *Memoria de la intervención arqueológica en el yacimiento de San Juan (Salinillas de Buradón) 1992*, *Estudios de Arqueología Alavesa*, ISSN 0425-3507, 18.zk., 1993, 27-84 or.
*"El poblamiento en el territorio alavés en época romana", *Isturitz: Cuadernos de prehistoria - arqueología*, ISSN 1137-4489, 8.zk., 1997, 23-52 or.
* "Iconografía cristiana sobre sigillata tardía de Iruña/Veleia", *Isturitz: Cuadernos de prehistoria - arqueología*, ISSN 1137-4489, 9.zk., 1997, 817-821 or.
* "Testimonios en torno al termalismo de época romana en el territorio alavés" (Idoia Filloyrekin), *Termalismo antiguo: I Congreso peninsular: actas: Arnedillo (La Rioja)*, 1996ko urriaren 3tik 5era, 1997, , 391-400 or.
* *La romanización en Álava: catálogo de la exposición permanente sobre Álava en época romana del Museo de Arqueología de Álava* (Idoia Filloy-rekin batera), 2000, .
* Late Roman military equipment from the city of Iruña/Veleia (Álava,Spain) 
* "Testimonios arqueológicos en torno al mundo militar romano en Vasconia/Euskal Herria", *Arqueología militar romana en Hispania*, Ángel Morillo Cerdán (koord.), 2002, , 245-274 or.
* A. Iriarte, Idoia Filloy Nieva, Eliseo Gil Zubillaga: "Late Roman military equipment from the city of Iruña/Veleia (Álava,Spain)", *Journal of roman military equipment studies*,  ISSN: 0961-3684, 11. zk., 2000, 25-36 orr.
* "De bestias míticas y montañas infranqueables...: el largo proceso de ocupación de un territorio (desde la prehistoria al final del mundo romano)", *De Túbal a Aitor: historia de Vasconia*, Iñaki Bazan koordinatzailea, 2002, , 21-160 or.

## Erreferentziak
Dudley R. Herschbach

**Dudley Robert Herschbach** (Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, 1932ko ekainaren 18a) kimikaria da. Matematika- eta kimika-ikasketak egin zituen Stanfordeko eta Harvardeko unibertsitateetan. Molekula-sorta gurutzatuen teknika erabiltzen lehena izan zen (1961): abiadura eta energia jakinetara azeleratutako atomo (molekula edo ioi) sorta meheen artean talkak eragitean oinarritzen da teknika hori, gero talka horien emaitza aztertzeko. Alor horretan egindako ikerketengatik, Kimikako Nobel saria jaso zuen 1986an, Yuan T. Lee eta John C. Polanyirekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Liang Qichao

**Liang Qichao** (Hsinhui, Kwangtungeko herrialdea, 1873ko otsailaren 23a - Pekin, 1929ko urtarrilaren 19a) Txinako politikaria izan zen.

Guangxu enperadorearen aholkularia izan zen (1898) eta Txinako mendebaleko herrietako ereduari jarraitzearen alde agertu zen, baina Ehun Eguneko Berrikuntza aldiaren ondoren Japoniara erbesteratu behar izan zuen. 1911n itzuli zen Txinara eta liburu politiko-filosofiko ugari idatzi zituen konfuzianismoa gogor kritikatuz. Liang Qichaoren obrak eragin handia izan du Txina modernoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak