Baptismo

thumb|Kegwortheko eliza baptista
**Baptismo** doktrina erlijioso protestantea da (nahiz eta baptistek berek ez dute sailkapen hau onartzen). Doktrina honen arabera, haurrak ez, baizik eta soilik helduak bataiatu behar dira, aurrez fedea eta damua aitortuta.

Historialariek lehenengo eliza "baptista" 1609an Amsterdamen agertu zela diote, John Smyth ingelesa artzain moduan zuena. Egun 125 milioi kide inguru ditu.

## Sorkuntza 
Eliza bataiatzaileen jatorria John Smyth eta Thomas Helwys ingelesek Amsterdamen hasitako mugimendu batean dago. Puritanoekin eta kongregazionalistekin partekatutako sinesmenak zirela eta, 1607an Holandara erbesteratu ziren jarrera bibliko bera zuten beste fededun batzuekin. Uste dute Biblia izan behar dela gida bakarra, eta sinestunaren bataioa dela Idazteunek eskatzen dutena. 1609an, mugimenduaren fundaziotzat hartzen den urtean, fededunak bataiatu eta lehen eliza bataiatzailea sortu zuten.

1611n Helwysek Amsterdamgo Holandako Ingeles Iraunkorren Fede-adierazpena bataiatu zuen. 1612an itzuli zen Ingalaterrara, Spitalfieldsen, Londresko ekialdean, eliza bataiatzaile orokor bat sortzera. Urte berean, hiru lan garrantzitsu argitaratu zituen: arminianismoaren aldeko argumentu bat (Jainkoaren hitza eta obrengatik egindako froga labur eta sinple bat, Jainkoaren dekretua ez dela bekatuaren kausa edo ezein gizakiren kondena, eta gizaki guztiak Kristok berrerosiak direla; eta, era berean, ez dela umeei buruzko adierazpen garrantzitsu bat baino gehiago kondenatzen); Liburu hau erlijio askatasunaren lehen arrazoietako bat da Ingalaterran eta Galesen. Helwysen ustez, erlijio askatasuna guztiontzako eskubidea da. Liburu honetan dio monarkiaren boterea ere Jainkoaren menpe dagoela. Ingalaterrako Jacobo I.ak eta Eskoziako VI.ak kartzelara bidaliz erantzun zioten, eta han egon zen 1616an hil zen arte. Mugimenduan lagundu zuen beste teologo bat John Spilsbury artzain ingelesa izan zen, fededunaren bataioaren doktrina garatu zuena, eta 1638an Londreserako lehen eliza bataiatzailea sortu zuela uste da.

1638an, Roger Williams artzain ingelesak Amerikako Lehen Eliza Bateratzailea sortu zuen Providencen (Rhode Island). 1644an, 1644ko Fe Bataiatzailearen Aitormena 7 eliza bataiatzailek argitaratu zuten Londresen. 1689an, Bautista Erreformatuek 1689ko Fede Aitorpen Bataiatzailea onartu zuten, eta misiolari erakundeek mugimenduaren garapena sustatu dute beste kontinente batzuetan. Ingalaterran, Bataiatzaile Misiolari Elkartea sortu zen 1792an Ketteringen, Ingalaterran. Estatu Batuetan, Nazioarteko Ministerioak sortu ziren 1814an, eta Nazioarteko Misioen Batzordea 1845ean. 1905ean sortu zen Bataiatzaile Mundu Aliantza, hainbat herrialdetako 24 izendapen bataiatzailek sortua Londresen, Bataiatzailearen lehen Mundu Biltzarrean.

## Sinesmenak 
Eliza bakoitzak fede-konfesio partikular bat du, eta komuna izen bateko kidea bada. Teologia bataiatzailea teologia ebanjeliko bat da. Hark fededunen Elizaren doktrinari eta fededunaren bataioari berrekiten die. Ingalaterrako Eliza Bautistek argitaratutako 1644ko Fede Bataiatzailearen Aitormena adibide bat da. Gertutasun teologiko hori ere irudikatuta dago bataio nazionalen afiliazioan.
thumb|Bataio baptista: bataiatua, erdiko mutila, guztuz sartuko dute uretan laguntzaileek.
Mugimendu bataiatzaileak korronte teologiko ebanjeliko ezberdinak biltzen ditu, eta horietako nagusiak fundamentalismoa, kontserbadorea, karismatikoa, moderatua, liberala dira.

Izendapenek eta elizek eskumikua erabiltzen dute azken baliabide gisa, komunitatearen fede-aitortzarekin ados ez dauden sinesmen edo jokabideez damutu nahi ez duten kideentzat.

Izena hartzen dute gorputz osoko uretako inmertsioa praktikatzen dutelako, horrelako bataioari ezinbestekoa deritzotenez. Uste dute halaber Estatua eta Eliza banatuta egon behar direla (beste ebanjeliko batzuek ez bezala), baina ikuspegi moral garaia espero dute agintearen aldetik.

## Antolaketa 
Eliza bataiatzaile guztien antolaketa- eta gobernu-sistema kongregazionala da, eta horrek autonomia ematen die tokiko eliza bataiatzaileei, izen horri dagozkion mintegietan trebatutako artzainek zuzentzen baitituzte. Lehen pastorala esaten zitzaion, eta kongregazio osoak edo, gehienbat, elizako kide ofizialek bermatzen dute. Elizak antolakunde, elkarte eta konbentzioetan elkartzen dira maiz. Era berean, erakunde nazional askok osatzen dute Munduko Aliantza Bateratzailea. Egia esan, bataiatzaileek Jainkoaren emazte ikusezintzat jotzen dute Kristoren Eliza, mundu osoko benetako fededunek osatua, Jainkoak bakarrik ezagutzen eta tratatzen duena, nahiz eta eliza bataiatzaile askotan ez diren onartzen beste izen kristau bateko kideak jaunartzera, murgiltze bidez bataiatu ez badira. Eliza asko dira, halaber, misiolari, humanitario eta teologiko arteko harreman kooperatibo baterako nazioko eta nazioarteko izena duten kideak.

## Sexualitatea 
Sexualitateari dagokionez, bataio-eliza batzuek purutasun-itun bat sustatzen dute kristau bataiatzaile gazteen artean. Kristau ezkondu arte sexu-abstinentziarako zeremonia publiko batean parte hartzera gonbidatuta daude. Itun hori, sarritan, kastitate-eraztun batek sinbolizatzen du. 1993an Hegoaldeko Konbentzio Bataiatzaileak sortutako *True Love Waits* bezalako programak konpromisoak babesteko garatu dira.

Eliza bataiatzaileetan, gazte helduak eta ezkondu gabeko bikoteak goiz ezkontzera animatzen dira, Jainkoaren borondatearen arabera sexualitatea esperimentatzeko. Liburu batzuk gaian espezializatuta daude, esate baterako, 1976an Tim LaHaye artzain bataiatzaileak eta bere emazte Beverly LaHayek argitaratutako *El acto matrimonial: la belleza del amor sexual* liburua.

## Kultua 
Eliza Bateatzaileetan, gurtza Elizaren bizitzaren zati bat da eta laudorioa (musika kristaua), adorazioa, Jainkoari otoitzak, Biblian oinarritutako sermoia, eskaintza eta aldian-aldian jaunartzea barne hartzen ditu. Eliza askotan, haurrentzako kultu egokituak daude, baita nerabeentzat ere. Otoitz bilerak ere astean zehar egiten dira.

### Kulturako lekuak 
Gurtza tokiei "eliza eraikinak", "Otoitz gelak" edo "tenpluak" deitzen zaie. Arkitektura soila da eta gurutze latindarra eliza bataiatzaile baten eraikinean ikus daitekeen ikur espiritual bakarretako bat da, non dagoen identifikatzen duena. Batzuetan, kultu-tokiari "campus" deitzen zaio. Kultu batzuk erlijio-sinbolo gutxi dituzten auditorioetan edo erabilera anitzeko aretoetan egiten dira.

## Hezkuntza 
Eliza bataiatzaileek lehen eta bigarren mailako eskolak, ikastetxe biblikoak, kolegak eta unibertsitateak ezarri zituzten 1680ko hamarkadan Ingalaterran, hainbat herrialdetan jarraitu aurretik.

## Eztabaida 
1963ko "strength to Love" liburuan, Martin Luther King artzain bataiatzaileak eliza bataiatzaile batzuk kritikatu zituen beren antiintelektualismoagatik, bereziki artzainen arteko formazio teologikorik ezagatik.

2018an, Russell D. Moore teologo bataiatzaileak Estatu Batuetako eliza bataiatzaile batzuk kritikatu zituen moralismoagatik, bekatu pertsonal batzuen gaitzespena nabarmenduz, baina isilean, herri osoak, arrazismoa kasu, sufriarazten dituzten bidegabekeria sozialei buruz. 2020an, Ipar Amerikako Fraternitate Bataiatzaileak, Munduko Aliantza Batatzailearen eskualdeak, konpromiso ofiziala hartu zuen gizarte-bidegabekeriarekin, eta sistema judizialaren aurkako iritzia eman zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak