Artikutzako trena

**Artikutzako trena** (1894-1952) Artikutza eta Lezo-Errenteria batzen zituen bide estuko meatze eta baso-trena izan zen. Trenaren zeregin nagusia Artikutzan ustiatzen zen burdina,  kaolina, egurra eta egur-ikatza Norteko trenaren Lezo-Errenteriako geltokira eramatea zen. Ibilbide luzea egiten zuen Oiartzun zeharkatuz eta arrasto handia utzi zuen bailaran. Asko kosta zen trenbidea eraikitzea eta urte gutxi iraun zituen osorik martxan. 28,5 km. luzeko linea zen, 4 lokomotora zeuzkan eta baita 3 plano inklinatu ere. Urte gutxitan, arrasto asko utzi ditu trenak inguruko mendietan, artxiboetako paperetan eta herritar askoren memorian.  Industria-ondaretzat hartzen da. 2011tik historia berreskuratzeko lanetan dabil “Artikutzako Trenaren Lagunak” taldea.  

## Artikutza 
Artikutza osotasunean industrializatutako gunea izan zen XX. mendearen hasieran. Artikutzako etxaldea Nafarroako lurretan dago, Goizuetako lursailean, zehazki. 3.700 ha inguru ditu, eta 30 km-ko perimetroa. Gipuzkoa eta Nafarroaren arteko mugan dagoenez, Oiartzun, Lesaka, Arantza, Zubieta eta Beintza-Labaienekin egiten du muga. Lursaila Nafarroaren parte bada ere, Donostiako Udalarena da, izan ere, bere hiritarrentzako kalitatezko ura ziurtatzeko erosi zuen 1919an. Artikutza paisaia babestua da, 2004. urtean, Natura 2000 Sarearen (espezieak eta haien habitatak babestera bideratutako natur guneen Europako sarea) parte izatera pasa zen Artikutza Donostiako Udalak hala erabakita, baina Artikutzak errekurtso naturalen ustiapen gogorrak jasan zituen: meatze, egur eta ikatz ustiapenekin. Testuinguru horretan ezarri ziren materiala garraiatzeko trenak.

## Artikutzako trenaren garaiak 
XIX.- XX. mendeen artean sortu zen trenbidea, baina fase askotan eraiki zen. 

Ericeren proiektuaren ekarpen nagusia aurreko trenaren nolakotasunaren eta funtzionamenduaren berri ematea zen. Horri esker ziurta daiteke, adibidez, Artikutzan erabiltzen zen materiala Decauville markakoa zela. Oro har informazio ugari utzi zuen bere proiektuaren amaieran, bisitetan jasotako testigantzak eta argazkiak erantsi bai zituen bertan. Argazki horietako askok garai hartan muntatuta egongo ziren trenbideen inguruko informazioa ematen dute. 

Ericek guztiz aprobetxatu nahi izan zuen Artikutza, eta, horretarako zentzuzkoena tunel bat eraikitzea zela esan zuen. Tunelak Artikutza eta Karrika elkartuko zituen, 970 metro izango zituen eta 51.6454 pezetako kostua, baina garestiegia izateagatik, ez zen eraikitzera iritsi.

### 3. Garaia 
#### 1903-1905. Trena eraiki eta martxan jarri zen ibilbide osoan 
thumb|279x279px|Artikutzako lokomotora langileekin
Rafael Pikabeak 1903ko maiatzaren 24an erosi zuen Artikutzako etxaldea. 1903ko uztailean Pikabeak *Compañia Forestal de Articutza* sozietatea sortu zuen eta akziodunak bilatzen hasi zen diruarekin azpiegiturak egin ahal izateko. 1905ean inauguratu ziren bertako azpiegitura berriak. Bi tren zatiak lotzen ditu, hiru planoren bitartez, bi Oiartzualdean, eta bestea -hidraulikoa-, Artikutzaldean (Goizueta). Era honetan ibilbide osoa osatuta geratu zen (28,500 km). Ibilbidearen zati bakoitzean launa bapore tren-makina erabiltzen dira. Bakoitzean bat, lau ibilbide osoan.
thumb|269x269px|Krauss lokomotora Planoburun

Rafael Pikabeak egurra, burdina eta gainerako materialak ateratzeaz gain, kaolina ere ateratzen zuen Artikutzatik. Honekin batera, eta inguruari ahalik eta probetxu ekonomiko handiena ateratzearren, Gipuzkoako Foru Aldundiarekin egin zuen hitzarmena, non Altzibar eta Karrika auzoen artean dagoen ofita-harrobiaren materiala, bere trenekin garraiatuko zuen. Foru Aldundian lortutako dokumentuan honela jasota dago: *Ferrocarril de Articutza. Condiciones para el trasporte de piedra con destino a varias carreteras de La Provincia, desde las canteras de Olaburu en el barranco Aranburuco-erreca del barrio Alcibar en Oyarzun.* 1906.01.06. (Gipuzkoako Foru Aldundiko Funtsa).Artikutzako lurrek ez zituzten espero adina etekin eman lehenengo hilabeteetan eta hori ikusirik akzioak bilatzen saiatu zen Pikabea *Compañia Forestal de Articutza*-rentzako. 1905ean Jose Acillona Garai, Acillonako Markesak Artikutzako lurren erdiak erosi zizkion Pikabeari (apurka-apurka, gero eta eremu handiagoa saldu zion Acillonako Markesari). Acillonak 1906. urtean sozietate berri bat sortu zuen, aurrekoak deseginaz,  Pikabea albo batera uzteko: *Sociedad Explotadora de Articutza,* 1908. urtean desegin zena. 

Artikutzak zituen zorrak ikusita, epaileak lursailak bahitzea eta enkantean ateratzea erabaki zuen 1915. urtean. Enkantean, Esteban Acillonak erosi zuen lursaila (Jose Acillona Markesaren anaiak). 

### 4. Garaia   
#### 1923. Oiartzualdean. 
Gipuzkoako Foru Aldundiak tren esplanazioa alokatzen dio Donostiako Udalari eta berriro trena antolatzen du, Karrikako ofita-harrobiko zamalekutik Gabierrotara (Errenteria) harria eramateko. Diputazioaren Trenak arazorik gabe jardun zuen martxan 1923tik 1941. urtera arte.

#### 1941 – 1947  
* 1941etik 1947ra bitarte erabili zuen harrobia A.B.C.k. 
* A.B.C. konstruktorak alokatu eta erabiltzen du Gipuzkoako Diputazioaren trena, N-I errepideko lanak osatzeko. Bi diesel tren-makina erabiliko ditu. 
* A.B.C.k ez zuen Diputazioaren Henschel lokomotora erabili; berea zen diesel bi makina jarri baitzuen bagoiak mugitzeko. 
* A.B.C. enpresa Karrika-Gabierrotako trenbide zatia erabiltzera pasa zen.
* 1941. urtean, A.B.C.ri enkargatu zitzaizkion N1 errepidea egiteko lanak. Hori zela eta, A.B.C.k Diputazioak erabiltzen zuen Karrikako harrobia erabiltzeko baimena eskatu zuen, batez ere, harria ateratzeko. 

Diesel traktore handiarekin 7 egurrezko bagoietan jaisten zuten harri-karga Karrikako harrobitik Gabierrotara, eta egunean bi bidaia egiten zituzten: *“Punto muerton jeisten ginen Gabierrota aldera, eta modu horretan gasolioa aurrezten genuen; gero, gasolioa Gabierrotako gasolindegiko Rubiari saltzen genion”.* (Hilario Gaztelumendi galgatzaile izandakoaren testigantza).

## Bianditzetik Lezo/Errenteriako ibilbidea  
### Trena Planoburu-Bianditz bitartean 
thumb|239x239px|Trena Planoburutik Bianditz aldera abiatua
ezkerrera|thumb|194x194px|Bianditzeko tunela
Artikutza barneko trenarekin, materialak bertatik atera eta San Rafael planoraino eramaten ziren; bertan, planoan gora egingo zuten materialek altuera handia eskuratuko zuten. San Rafaelen, baina beste tren batek hartzen zuen materialen ardura, Planoburutik Gogorregiraino joaten zen, eta haraino eramaten zuen materiala. Bidearen zati asko berrantolatu eta berreraiki beharko zituzten: bideak zabaldu, kurbak ireki eta desnibela txikiagotu beharko zuten. Lan horietako bat, Bianditzeko lepoaren azpian, tunel bat irekitzea izan zen. Meatze-trenentzako tunelik handiena da Euskal Herrian: itsasoarekiko 675 m. altu dago. Horrez gain, hainbat plataforma, zubi eta pareta-multzo mantendu dira inguru horietan. Tunela zeharkatu eta berehala, Gogorregiko planoaren goiko aldera iristen zen lokomotora bere kargarekin, Oielekutik oso gertu.

### Gogorregiko plano inklinatua 
thumb|236x236px|Gogorregiko plano inklinatua
Plano inklinatu bat zegoen Gogorregin eta bertan zegoen trenaren bigarren ibilbide zatia. Trenak planoaren goiko aldera eramaten zituen Planoburun jasotako materialak, baina, gero, materialak planoan behera garraiatu behar ziren puntu gorenetik haren oinetaraino. Materialak, bagonetetan kargatuta, plano inklinatuan behera bidaltzen ziren; pisuari eta grabitate-indarrari esker, bakarrik joaten ziren beherantz eta, aldi berean, hutsik zeuden bagoiak gorantz tiratzea lortzen zen, beste aldean. Gordetzen den planoaren argazki bakarrak erakusten du, Gogorregiko behealdean,hainbat burdinbide zeudela maniobrak egin ahal izateko: bi pertsona egongo ziren horretarako, gutxienez. 

Funtzionamendua beste planoena bezalakoa zen. Goian, danborrak edo bobinak zeuden, eta horiek kablea biltzen zuten; galgatzailea ere bertan egoten zen galgari eragiten. Behean, bagoiak jaso, pilatu, ordenatu eta hutsik zeudenak berriro ere gora bidaltzen ziren eta, jarraian, hirugarren trenarekin egiten zen lotura.

## Berreskuratze lanetako iruditegia 

Fitxategi:Burdinbideak muntatzen.jpg|Burdinbideak muntatzen.
Fitxategi:Bagoneta saila.jpg|Bagoneta saila.
Fitxategi:Trenbidea basoan.jpg|Trenbide bidea basoan.
Fitxategi:Planoburu 2023.jpg|Planoburun.
Fitxategi:Planoburuko eremua.jpg|Planoburuko eremua.
Fitxategi:Makinetxea txukuntzen.jpg|Makinetxea txukuntzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Artikutzako trena liburua
* Artikutza naturaleza e historia, natura eta historia liburua
* Burnizko potoa komikia
* Ferrocarriles de España argitalpena
* Wikiloc. Artikutzako Trenbidea: Ibilaldi zatikatua. I.- Gabierrota (Errenteria) - Altzibar - Karrika - Zorrola - Danborre - Altzibar
* Wikiloc. Artikutzako Trenbidea: Ibilaldi zatikatua. II.- Eskas - Gogorregi - Urmendi - Oieleku - Eskas
* Wikiloc. Artikutzako Trenbidea: Ibilaldi zatikatua. III.- Eskas - Planoburu - Artikutza – Eskas
* Wikiloc. Artikutzako Trenbidea: Ibilaldi zatikatua. IV.- Artikutza - Elama - Otaran – Artikutza
* Wikiloc. Artikutzako Trenbidea: Ibilaldi zatikatua. V.- Arriurdineta - Elama - Goizarin - Arriurdineta

* PR-GI 1007 ibilbidea