Inés Suárez

**Inés Suárez** (Plasencia, Caceres, 1507 – Santiago, Txile, 1580) espainiar konkistatzaile, erizain eta militarra izan zen, Txileko Konkistaren garaian izan zuen paper garrantzitsuarengatik ezaguna. Pedro de Valdiviaren Txilerako espedizioan parte hartu zuen, eta lurralde hori zapaldu zuen lehen espainiarra izan zen. Gainera, gaur egungo Txileko Santiago (sasoi hartan, Santiago de Nueva Extremadura) hiriaren fundazioan parte hartu zuen eta 1541. urteko setio maputxean bere defentsan funtsezko figura izan zen.

## Bizitza 
XVI. mendeko kronikarien herentzia dira ia erabat haren historiatik ezagutzen diren zatiak, besteak beste, Pedro Mariño de Lobera eta Jeronimo de Bibar, Txileko lurretara espedizioa berarekin partekatu baitzuten.

### Haurtzaroa eta gaztaroa 
Inés Suarez Plasentzian jaio zen 1507. urtean. Jaio baino lehen, urdailarekin zerikusia zuen gaixotasun ezezagun ikaragarri batek, sasoi hartan sendabiderik ez zuenak, eragin zion amari, eta honek aitaren laguntza behar izan zuen Inés hazi ahal izateko. Aitona ebanista zen, Vera Cruz Kofradiako artisaua. Ama, jostun lanbidea erakutsi ziona, herri xehekoa zen. Bazuen ahizpa bat, Asunción izenekoa, bere lagun bakarra zena, Inés ez baitzen oso lagunkoia eta pertsonekin ez baitzen ondo konpontzen.

1526. urtean, 19 urte zituela, gero bere lehen senarra izan zen Juan de Málaga ezagutu zuen. Aitonaren eraginez ezkondu zen eta bikoteak ez zuen seme-alabarik izan.

### Ameriketarako bidaia 
1527 eta 1528 urteen artean, Joan, senarra, Panamara abiatu zen eta Inés Espainian geratu zen haren zain. Urteak pasatu ziren eta Venezuelatik baino ez zuen haren berririk jaso. 1537. urtean erregearen baimena lortu zuen eta Indietarantz abiatu zen senarraren bila joateko.

Urte horretan bertan, 30 urte baino gutxiago zituenean, Amerikara heldu zen senarraren bila. Hari buruzko informazioa, Salinasko Guduan hil zela baino ez zuen izan. Soldadu espainiar baten alarguna izatearen ordain gisa, Inések lur sail txiki bat jaso zuen geroago Cuzcon, eta bertan kokatu zen, baita indigenen enkomienda bat ere.

### Pedro de Valdiviaren kanpainarekin bat 
Cuzcon, Inések Pedro de Valdivia ezagutu zuen, Francisco Pizarroren landa-maisua eta gero Txileko konkistatzailea. Salinasko guduaren ostean (1538) itzuli berria zetorren Valdivia. Azken honen enkomienda Inésenarekin mugakidea zen. Oso litekeena da auzotasun horrek elkar ezagutzera eraman izana. Izan ere, hurrengo urtean, Inések Valdiviarekin batera joatea erabaki zuen, honek Txileko lurretara antolatu zuen espedizioan. Valdiviak Inésekin joateko baimena eskatu zuen, Pizarrok gutun bidez eman ziona, emakumeak etxeko zerbitzari gisa laguntzea onartuz (bestela Elizak bikoteari kontra egingo zion eta). Bidaian, Inések izaera kolaboratibo, solidario eta arretatsua erakutsi zuen. Bere bidelagunen artean, Tomas Thayer Ojedaren arabera, «izugarrizko ausardia eta leialtasuna zuen emakumea, diskretua, zentzuduna eta onbera, eta estimu handia zuen konkistatzaileen artean». Basamortuaren erdian ura aurkitu, tropak egarriz hiltzetik salbatu edo Valdiviaren aurkako konspirazio baten berri izateari esker, besteak beste, denon errespetua jaso zuen.

### Mapocho bailarara iritsi 
Hamaika hilabeteko bidaiaren ondoren (1540. urteko abendua), espedizioa Mapocho ibaiaren haranera igo zen, eta hantxe sortu zuten lurraldeko hiriburua inka gotorleku baten gainean, Santiago de Nueva Extremadura izenarekin. Bailara hori zabala, emankorra eta edateko ur ugarikoa zen. Hala ere, bertakoen etsaitasunaren aurrean, hiria bi muinoen artean (San Kristobal muinoa eta Santa Luzia muinoa) kokatu zen defentsarako, posizio militarrak antolatzea errazten zutenak.

### Santiago sortzeko lehen saiakera 
Muino Zuriaren goialdean inken gotorleku bat zegoen, pikuntxeak bizi ziren kokalekua zaintzen zuena. Behean, hego-ekialdeko magalean, gero La viñita eliza egon den tokian, Valdiviak Inés Suárez ezarri zuen, esamesak saihesteko. Heldu zenean, indigenen arteko gerra zibil baten erdian aurkitu zen eta, berak ezer gutxi egin zezakeen. Heldu eta gero, Santiago muino artean eraikitzea erabaki zuen. Inken Mapocho hiria aspaldidanik leku eguzkitsu eta sakratua zela jakin zuen.* Beraz, modu sinkretikoan horretaz baliatu zen, Mapotxoa zeharkatuz Santa Luciaren aginduz, eta inken hiria menderatzen zuen harkaitza izendatuz bere izenarekin.

### Santiagoren defentsa 
1541. urteko irailaren 9an, Valdivian, berrogei zaldizko eta tropa laguntzaile inkek hiritik alde egin zuten, Cachapoal inguruan maputxe indigenen matxinada bat geldiarazteko. Biharamun goizean, yanakondar gazte bat etorri zen, kokalekuaren inguruko basoak etsai ziren indigenez beteta zeudela esanez. Inési galdetu zionean ea uste zuen preso zeuden zazpi kuraka (horien artean Kollasuyoko gobernadorea, Quilicanta) bake seinale gisa askatu behar zirela, ideia txartzat jo zuen, erasorik izanez gero, preso zeuden buruzagiak su-etena hitzartzeko aukera bakarra izango ziren eta. Alonso de Monroy kapitainak, Valdiviak hiriaren buru utzi zuenak, Suárezen suposizioa egokitzat jo zuen eta gerra-kontseilua deitzea erabaki zuen.

### Hasiera 
Irailaren 11ko egunsentia baino lehen, Espainiako zaldizkoak hiritik irten ziren indigenei aurre egiteko. Hasiera batean, 8000 ziren, eta, gero, 20.000. Nahiz eta espainiarrek zalditeria eta arma hobeak izan, indigenek indar handiagoa zuten, eta iluntzean lortu zuten armada etsaiak atzera egitea, ibaia ekialderantz gurutzatuz, berriro plazan babesteko. Bitartean, indigenek, gezi su-eragileak jaurtiz, hiriaren zati handi bati su ematea lortu zuten, lau espainiar eta hainbat animalia hilda. Egoerak hain etsigarria zirudien, non Rodrigo Gonzalez Marmolejo bertako apaizak adierazi zuen gudua Epaiketa Eguna bezalakoa zela eta mirari batek baino ezin zituela salbatu.

### Quilicantaren heriotza eta bahitutako kurakak 
thumb|Inés Suárez Kilikantari burua moztendesugerketan.
Erasoan zehar, Inések zaurituak eta ahulduak artatu zituen, zauriak sendatuz eta etsipena adorez arinduz, borrokalariei ura eta janariak eramateaz gain, zaldizko bati zaldiz ibiltzen ere lagunduz, bere lesio larriengatik ezin baitzuen bakarrik ibili. Baina eginkizun erabakigarria bete behar zuen borrokan: zazpi kuraken heriotzan espainiarrentzat salbazio itxaropen bakarra ikusiz, Inések haiei burua moztu eta buruok indigenen artean botatzea proposatu zuen, haien artean izua eragiteko.

Gizon askok derrota ezinbestekotzat jotzen zuten eta planaren aurka azaldu ziren, buruzagi indigenak bizirik mantentzea bizirauteko aukera bakarra zela argudiatuz, baina Inések planarekin aurrera jarraitzeko asmoa agertu zuen; buruzagiak zeuden etxebizitzara jo zuen, eta Francisco Rubiok eta Hernando de la Torrek babesten zutena, exekuzio agindua emanez. Gertakariaren lekukoek kontatzen dutenez, De la Torrek, presoak nola hil behar zituzten galdetzean, Inésen erantzunaren bidez, «Modu horretan», guardiaren ezpata hartu eta lehenengoari berak moztu zion burua, Kollasuyoko gobernadore inkak, Quilikantak, eta gero bahitutzat hartutako kuraka guztiak, bere etxean atxikitzen zituenak bere eskuz, gero buru horiek erasotzen zietenei botata. Hala ere, Benjamin Vicuña Mackenna historialariak ukatu egin zuen Inés Suarezek egin zuela ekintza odoltsu hori.

Lekukotza baten arabera, «plazara atera eta soldaduen aurrean jarri zen, bere animoak hain gorespen handiko hitzez berotuz, ezen kapitain ausart bat balitz bezala tratatu baitzuten, eta ez burdinazko kota zuen soldaduz jantzitako emakume bat». Espainiarren kemena bizituta, hauek indigenen artean sortutako nahasmenduaz eta anabasaz baliatu ziren, jauntxoen buru lepatuak topatzean, erasotzaileak ihesean jartzea lortuz. Inések gudu horretan egindako ekintza, hiru urte geroago (1544), Valdiviak, saritu egin zuen kondekorazio bat emanda.

### Valdiviarekin batasun ez-legitimoa eta La Gascaren epaia 
thumb|Inés Suárezen kabinetea Maipúko Karmen Museoan.
Pedro de Valdiviak Marina Ortiz de Gaete zuen emaztetzat, Espainian bizi zena, baina Inés Suárezekin bizi zen inolako arazorik gabe. Harremana amaitu zen Perun Valdiviak epaiketa bat izan zuenean, zeinetan Suárez uzteko baldintzarekin absolbitu zuten. 1549. urtean Valdivia itzultzean, Rodrigo de Quirogarekin ezkondu zen, konkistatzaile ospetsua, gobernadore izatera heldu zena, bere emazteari gobernadore titulua luzatuz. 30 urtez egon ziren elkartuta. Ondorengo gertakarien argitan, Pedro de Valdivia eta Inés Suárezen arteko hamar urte baino gehiagoko legez kanpoko elkartzea ez zuten begi onez ikusten erlijioan oso sutsuak ziren auzotar batzuek, eta gobernadoreari egindako beste kritika batzuekin bat egiten zuen horrek.

Valdivia Perurantz abiatu zen 1548. urtean Geronimo Aldereterekin batera, laguntza eta gobernadore gisa finkatzeko Perun koroak zuen ordezkariaren aurrean. Pedro de la Gascarekin elkarrizketatu zen. Bere fideltasuna frogatu ostean eta Valdiviak berak Gonzalo Pizarro garaitu zuen Jakijahanako batailan esku hartu eta gero, bere estimua irabazi eta Txileko Kapitaintza Orokorreko gobernadore onartu zuen mugak finkatuta. 

Hala ere, Txiletik Valdiviarekin etsaitutako bizilagunen etorrerak bizileku-judizioa eragin zion Pedro de Valdiviari, hegoalderako bidea hartua baitzuen, eta Arequipatik itzuli behar izan zuen bere aurkako karguei aurre egitera, besteak beste, Inés Suárezekin legez kontra elkartzeari. Pedro de la Gasca erregeordeak, alegatuak entzun ostean, kargu guztietatik libratu zuen, Inés Suárezi zegokiona izan ezik. La Gascak Pedro de Valdiviari agindu zion Inés Suarezekin zuen harremana buka zezala, berak aukeratutako bizilagun batekin ezkontzeko aginduz, eta Marina Ortiz de Gaeterekin izan zuen legezko ezkontzari buruzko elizaren zuzentarauei jarraitzea gomendatuz. Erregeordeak, apaiza zenez, ezin zuen ezikusiarena egin harreman estramarital publiko eta nabarmen baten aurrean.

Horren aurrean, Valdiviak bere zaldun-hitza agindu zuen, emandako epaia behar bezala beteko zuela eta bere emaztea Amerikara ekarriko zuela. 1549. urtean Perutik itzuli ostean, La Gascaren epaiarekin adostutakoa onartu eta Suárezen eta bere kapitain onenetako baten, Rodrigo de Quirogaren, ezkontza konpondu zuen, bera baino urte batzuk gazteagoa zena. Ordurako Inések 42 urte zituen. Valdivia ohaidetzaz zigortu zuten. Valdiviak Geronimo de Aldereteri agindu zion, besteak beste, Espainiara itzultzea eta Marina Ortiz de Gaete, bere legezko emaztea, ekartzea. Baina emaztea ez zuen berriz ikusi, Valdivia Marina Ortiz Santiagora Garcia Hurtado de Mendozaren segizioarekin heldu baino lehen hil baitzen.

### Azken urteak 
Quirogarekin ezkondu ostean, bizimodu lasai eta erlijiosoa izan zuen Suárezek. Bere senarrarekin batera, Txilen pertsona nagusia izan zena, Mesedeetako tenplua eta Santiagoko Monserrat baseliza eraikitzen lagundu zuen. Ez zuten seme-alabarik izan, nahiz eta Rodrigo de Quirogak bazuen alaba mestizo bat, Inésekin ezkondu aurretik jaioa. 

### Heriotza 
Suarez 1580. urte inguruan hil zen, 75 urte zituela. Mesedeetako Basilikaren barruan lurperatuta dago, Santiagon.

## Kolonietako erizaintza-zainketak 
Txileko lehen erizaintzat hartzen da. Inés Suárezek aktiboki parte hartu zuen konkistan zauritutako soldadu espainiarren zaintzan. Lehen ospitalea Pedro de Valdiviak sortu zuen. Geroago, XVII . mendean San Joan Jainkoarenaren Ordenako anaien etorrera agertzen da, Ospitale hasiberrien administrazioaren eskutik.

## Erreferentzia kulturalak 
### Inés Suarez literaturan 
1964. urtean argitaratu zen, Enpresa Editorial Zig-Zag-en bidez, María Correa Morandéren *Inés... y las raíces en la tierra,* nobela historikoa. 1968. urtean, Josefina Cruz de Caprilek, *Doña Mencía la Adelantada* lanaren egileak, La Condoresa kaleratu zuen, oso gutxi ezagutzen den Inés Suárezen biografia nobelatua. 2006ko abuztuan, *Inés del alma mía* eleberria argitaratu zuen Isabel Allendek, Inés Suárezen irudiari buruzkoa. Inés Suárezen figurari buruzko beste nobela bat Jorge Guzmán-ek 1993an idatzitako *Ay mamá Inés - Crónica Testimonial* izenekoa da.

### Antzerkia 
2015eko "Xuarez" lana, Luis Barrales eta Manuela Infanterena eta Claudia Celedón eta Patricia Rivadeneira aktoreek antzeztuta.

### Zinea 
*La Araucana* (1971) filmean, Alonso Ertzilla Zuñigaren izen bereko poemaren egokitzapen libre batean, Inés Suérez Elsa Martinelli aktore italiarrak interpretatu zuen.

### Telebista 
2020. urteko uztailaren 31n Amazon Primek, RTVE eta Globomediarekin elkarlanean, *Ines del alma mía* seriea estreinatu zuen, Isabel Allenderen izen bereko eleberriaren egokitzapena.

### Operak 
Jose Guerra konpositore txiletarrak 1941ean estreinatu zuen *Inés Suárez* opera.

### Hirigintza 
Santiagoko Providentzia komunan, bere izena daraman parkea. 2017an, Inés de Suárez geltokia inauguratu zen, Santiagoko Metroaren 6. linearen parte dena. Horrelaxe izendatu zen, parke horretatik hurbil dagoelako. Horrez gain, Las Cabras komunan, Bernardo O'Higgins Askatzaile Orokorraren eskualdean, Santa Inés izeneko herri bat dago, eta Villa Inés de Suárez izeneko etxebizitza sozialak daude. Era berean, Valdiviako (Los Rios eskualdea) CORVI sektoreko populazio batek bere izena darama.

### Erreferentzia globalak 
Plasencian, Espainian, bere jaioterrian, bere izena duen ikastetxe bat dago. Valdivia hirian bada bere izena duen herri bat, XX. mendeko berrogeita hamarreko hamarkadaren amaieran eraikia. Bertan, San Pio X Parrokia dago.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Henderson, James D, Linda Roddy (1978). Ten notable women of Latin America. or. 23-48. OCLC 641752939. 

## Kanpo estekak