open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jack Nicholson

eskuinera|thumb|Nicholson (1976)

**John Joseph "Jack" Nicholson** (Neptune City, Ameriketako Estatu Batuak, New Jersey, 1937ko apirilaren 22a) aktorea da, pertsonaia ilun, neurotiko eta, batzuetan, umoretsuak egiteagatik ezaguna.

Oscar Sarietarako hamabi aldiz izendatu dute, eta hiruretan irabazi du. Ezein gizonezko aktorek ez du hainbeste izendapenik jaso. Meryl Streepek baino ez du gainditzen, hamalau izendapen (eta bi garaipen) izan baititu. Walter Brennanekin, Akademiako sari gehien jaso dituen gizonezko aktorea da. Katharine Hepburnek bakarrik irabazi ditu lau sari. Bera eta Michael Caine dira 1960ko hamarkadaz geroztik hamarraldi guztietan Oscar sarietarako izendatuak izan diren aktore bakarrak.

Zazpi Urrezko Globo Sari ere jaso ditu, baita 2001ean Ohorezko Kennedy Center bat irabazi ere, eta gizonezkoen interpretazioaren saria (Cannesko Zinemaldia), 1974an, Hal Ashbyren *The* *Last* *Detail* filmagatik.

## Oscar Sariak 
* 1969 - Izendapena- Gizonezko bigarren aktore onenaren Oscar Saria - *Easy Rider*
* 1970 - Izendapena- Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria - *Five Easy Pieces*
* 1973 - Izendapena- Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria - *The Last Detail*
* 1974 - Izendapena- Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria- *Chinatown*
* 1975 - Irabazi- Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria- ''One Flew Over the Cuckoo's Nest*
* 1981 - Izendapena- Gizonezko bigarren aktore onenaren Oscar Saria- *Reds*
* 1983 - Irabazi- Gizonezko bigarren aktore onenaren Oscar Saria- *Terms of Endearment*
* 1985 - Izendapena- Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria- *Prizzi's Honor*
* 1987 - Izendapena- *Ironweed''
* 1992 - Izendapena- Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria

## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke filma bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

### Pantailaratu dituen paperak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*    McGilligan, Patrick: Jack's Life: A Biography of Jack Nicholson. Nueva York, W. W. Norton & Company, 1996. ISBN 9780393248418

## Kanpo estekak 
* IMDB 
* Webgune ofiziala
Ni

thumb|Norberaren pertzepzioa eta kontzientzia duen subjektu baten irudikapen alegorikoa.

**Ni** da lehen pertsona singularraren euskal izenordaina, hiztuna norbera dela adierazten duena. Izenordain forma indargarriak ditu euskaraz, **neu**, **nihaur** eta **nerau**, hiruak euskara batukoak, ergatiboarekin *neuk, nihaurk* eta *nihaurrek* (biak zuzen), *neronek* liraketeenak.

Era berean, **nia**, ohikoan artikuluarekin erabilia euskaraz, kontzeptu filosofiko eta psikologikoa da, norberaren pertzepzioa eta kontzientzia duen subjektuaren adierazpena.

## Filosofia 
Kontzeptu filosofikoak hainbat adiera izan ditu historian zehar:

# Pertzepzio, gogo-irudi, pentsamendu, sentimen eta egintza guztien subjektua (teoria subjektiboa, San Agustin, Kant).
# Gai ez-materiala (substantziaren teoria, Berkeley, Descartes, J.S. Mill).
# Pertzepzioen eta ideien bilduma edo konbinazioa (konplexutasunaren teoria, Hume, Husserl).

## Psikologia 
Gizabanakoaren batasunaren eta identitatearen kontzientzia; giza gogoaren ahalmenen euskarria, pertzepzioaren eta kontzientziaren zentroa eta esperientzia afektiboaren eta intelektualaren gune subjektiboa. Ni-ak bai kontzientzia egoera askotarikoen aldiberekotasuna eta jarraitasuna eta bai fenomeno afektibo, intelektual eta aktiboak biltzen ditu multzo batean.

Freuden teoria psikoanalitikoan, ni-a psikearen egitura hirukoitzaren sistema funtzionaletako bat da, zera inkontzientearekin eta super ni etikoarekin batera. Ni-ari kanpoko mundua eta barneko mundua, bai eta super ni-a eta zera harremanetan jartzea dagokio. Ni-a, beraz, kanpoko munduaren, libidoaren (zera) eta zorroztasunaren (super ni-a) eragin eta arriskupean dago eta gizakiari dagokio, azken batean, mendetasun horietatik askatzea eta gainditzea eta bere buruaren jabe egitea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teta

eskuinera|thumb|Teta letra

**Teta** alfabeto grekoaren zortzigarren letra da. **Θ** (larriz) eta **θ** (xehez) idazten da.

## Kanpo estekak
Charlot

**Charlot** (jatorriz frantsesa zen eta euskarara pasatu zen hitza; jatorrizko ingelesez pertsonaia ***The Tramp***- - baita) Charles Chaplinen pertsonaiarik gogoangarrienetakoa eta zinema mutuaren garaiko ikono mundiala da.

Chaplinek *Charlot* pertsonaia trakets eta xalo gisa irudikatzen du, baina bihotz onekoa, eskuarki arlote bat, zaldun baten portaera eta duintasunarekin jokatzen ahalegintzen dena, bere benetako gizarte-maila gorabehera. Hala ere, edozein lan hartzeko prest dagoen arren, bere maltzurkeria erabiltzen du bizirauteko behar duena lortzeko eta bere bihurrikeriak jasaten ez dituzten agintariengandik ihes egiteko. *Charlot* Chaplinen zinema mutuaren garaiko pertsonaia bereizgarria da eta *The Kid* (1921), *The Gold Rush* (1925), *City Lights* (1931) eta *Modern Times* (1936) film laburretan agerpen gogoangarriak egin zituen. Chaplinek erretiratzea erabaki zuen bere lehen film mintzatuarekin, *The Great Dictator* (1940), eta, hala ere, bere funtsezko ezaugarriak bizargin judu baten irudian proiektatu zituen berriro, pertsonaia klasikoarekin antzekotasun handiak dituena, oraingoan garaiko autoritarismo gorenaren biktima: faxismoa. Pertsonaia ez da Chaplinen ondorengo ekoizpenean berriro agertuko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gipuzkoako ibaiak

[thumb|250px|Bidasoa [Txingudin]]
[thumb|250px|Urumea [Donostian]]
[thumb|250px|Urola [Zestoan]]
[thumb|250px|Oria [Tolosan]]
**Gipuzkoako ibaiak** ibilbide labur eta arro txikikoak dira, iturburuen mendiak itsasotik hurbil baitaude. Emari handiko eta iraunkorrekoak dira, euri asko eta sarri egiten baitu.

Ekialdetik mendebalderuntz:

* Bidasoa
* Oiartzun
* Urumea
* Oria
* Urola
* Deba

## Ibai nagusiak 
### Bidasoa 
Bidaso ibaiak iturburua Nafarroan du, 710 m-ko garaieran. Gipuzkoan Endarlatsan sartu eta 9 km egiten ditu Lapurdirekin mugan. Ibaian gora ibar estua da, itsasoratze aldean zabalduz eta Hendaia, Hondarribia eta Irun kokatzen diren eremu laua sortuz. Itsasoratzean Txingudi badia dago, Hondarribiko eta Ondarraitz hondartzek itsasotik babesten baitute.

### Oiartzun 
Oiartzun ibaia 15 km luze den ibai laburra da, Aiako Harrian jaio, Errenteria igaro eta Pasaiako badian isurtzen dena. Malda handiko ibaia da (milako 45,3) eta, horregatik, sedimentu kopuru handia garraitzen du eta badiara eramaten.

### Urumea 
Urumea ibaia Leitzan du iturburua 710 m-ko garaieran eta 53 km luze da. Hernanin Añarbe ibaiaren urak jaso eta Donostian itsasoratzen da, Urgull eta Ulia mendien artean, Gros auzoko hondar eremuak sortuz (Zurriola).

### Oria 
Oria ibaia da Gipuzkoan luzeena (80 km) eta arro hidrologiko handienekoa. Lizarratetik hurbil du iturburua, Aizkorriko mendilerroan, 660 m-ko garaieran. Hainbat ibaiadar ditu: Leitzaran, Berastegi, Amezketa, Araxes, Amundarain, Agauntza eta Urtsuaran. Orion itsasoratu aurretik, herri hauek zeharkatzen ditu: Zegama, Segura, Olaberria, Beasain, Ordizia, Legorreta, Alegia, Tolosa, Villabona, Andoain, Lasarte-Oria eta Usurbil.

### Urola 
Urola ibaia Legazpitik hurbil du iturburua, Aizkorriren iparraldeko magalean 720 m-ko garaieran. Urrestilla eta Errezil ibaiadarrak ditu eta honako herri hauek zeharkatzen ditu Zumaian itsasoratu baino lehen: Zumarraga, Urretxu, Azkoitia, Azpeitia,Zestoa eta Aizarnazabal.

### Deba 
Deba ibaia 825 m-ko garaieran du iturburua, Elgetako Eizmendin. 58 km luze da eta ibaiadar ditu Ego, Aramaio eta Arantzazu ibaiak. Izen bereko herrian itsasoratzen da, Deban, eta herri hauek zeharkatzen ditu: Leintz Gatzaga, Aretxabaleta, Eskoriatza, Arrasate, bergara, Soraluze, Elgoibar eta Mendaro.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko ibaiak

## Kanpo estekak
Arangoiti

**Arangoiti** zenbait lekuren izena izan daiteke:
# **Arangoiti**: Bilboko auzoa.
# **Arangoiti**: Altsasuko auzoa.
# **Arangoiti**: Nafarroako mendia.
Cervera

**Cervera** zenbait lekuren izena izan daiteke:

##  
* **Cervera**: Arabako mendia.

##  
* **Cervera**: Lleidako probintziako udalerria.

##  
* **Cervera de la Cañada**: Zaragozako probintziako udalerria.

##  
* **Cervera del Maestrat**: Castelloko probintziako udalerria.
Elexalde (Getxo)

**Elexalde** edo **Andra Mari** Getxoko auzoetariko bat da, udalerriko zaharrena eta populaziorik txikiena duena. 2001ean 14.519 biztanle bizi ziren bertan.

## Historia 
Uribe merindadeko elizatea izan zen. XII. mendean Andra Mariko monasterioaren inguruan hainbat kolono bizitzera joan ziren. Elizateak bi errexidore zituen Gernikako Juntetxean, 47. eserlekuarekin. Garai hartan hainbat nekazari, abeltzain, arrantzale eta errotari bat zeuden.

Arrantzaleak Algortakoak ziren, ondoko auzokoak.

Denborarekin Algortako biztanleria hasi eta bere kontrola handiagotu zuen. 1779an Andra Mari eliza berreraiki zen.

1990eko hamarkadako igoera demografikoa dela-eta hainbat etxe eraiki ziren bertan. Horrek igoera demografiko handia ekarri zuen eta gaur egun ere ekartzen du.

## Demografia 
## Ondarea 
* Aixerrota
* Andra Mari eliza
* Galeako fortea

## Kultura 
### Jaiak 
Auzoko jaiak San Isidroak dira eta beraz maiatzaren 15aren inguruan ospatzen dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Getxo

## Kanpo estekak
Lamindao

**Lamindao** Bizkaiko hego-ekialdeko auzo bat da, Dima udalerrikoa.

## Demografia 
## Ondarea 
* Petralanda baserria
* Agiriñao
* Txorietxe
* Iturrikoetxe

## Kanpo estekak
Olazabal

**Olazabal** Dimako auzoa da (Arratia, Bizkaia). 

## Demografia 
## Hizkuntza 
Euskara hitz egiten da, bizkaiera; euskaldunak, % 95.

## Ondasun nabarmenak 
Aipagarriak dira San Roke eta San Migel Txiki ermitak.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ugarana (Dima)

**Ugarana** Dimako auzoa da. Dimako auzoburua da, bertan kokatzen da udaletxea eta eliza nagusia.

## Mugakideak 
Ipar-mendebaldean Igorre, ipar-ekialdean Bikarregi, hego-ekialdean Bargondia eta hego-mendebaldean Olazabal mugakide ditu.

## Demografia 
## Ondarea 
* **San Pedro** apostol eliza.
* **Pietatea**ren baseliza.
* **Hilerria**.

## Ikus, gainera 
* Ugarana (ibaia)
* Ugaran (Amoroto)

## Kanpo estekak
Butroe (auzoa)

**Butroe** Gatikako auzoa da. Butroeko gaztelua bertan dago.

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Gatika

## Kanpo estekak
Zurbao

**Zurbao** izena duten tokiak hauek dira:
# **Zurbao:** Bizkaiko Gatika udalerriko auzoa.
# **Zurbao:** Arabako Arratzua-Ubarrundia udalerriko herria.
Indusi (Dimako auzoa)

**Indusi** Dimako auzoa da. Baltzolako leizetara igotzeko puntuetako bat da, Jentilzubitik igaroz.

## Demografia 
## Ondarea 
* **Zamakola**ko errota.
* **Errotazar**reko zentral hidrolektrikoa.

## Kanpo estekak
Sertutxa

**Sertutxa** edo Garai-Sertutxa Gatikako (Bizkaia) auzoa da. Bertan daude udaletxea, herrigunea, eta kultur etxea.

## Demografia 
## Sertutxa edo Zertutxa abizenaren etimologia 
Sertutxa edo Zertutxa
Artadia; "ARTEA" hitz errodun bezala hartuz, "-TZA" ugaritasun atzizkia gehiturik eta S protesikoarekin.

Sertutxa Gatikako izen bereko auzotik datoz, Bizkaiko jaurerrian. 1704 urteko datuen arabera izen horrekin 10 baserri zeuden; 1 Sopelan (gaur egungo Sertutxa kalea dagoen tokian), bestea Gorlizen eta 8 Gatikan.
Urte berean Begoña auzora (Bilbo) zabaldu zen, Madrilera 1707. urtean eta Mexikora ondoren Gatikan jaiotako Francisco de Sertucha Basaldua, "Capitan de Dragones del presidio de Veracruz" karguarekin joan zenari esker.

Armak:
Ezkutu zatitua: 1. Zilar kolorezko atzekaldean gurutze huts loreduna, 1202an Tolosako Navaseko Borrokan parte hartzeagatik irabazia. Urre kolorez zortzi makal hosto berde.

## Ikus, gainera 
* Gatika

## Kanpo estekak
Bolibar (Ziortza-Bolibar)

**Bolibar** Bizkaiko Ziortza-Bolibar udalerriko herriburua da. 2004 arte Markina-Xemeingo auzoa izan zen.

2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 146 biztanle ditu.

## Mugakideak 
Ziortza-Goierria hego-mendebaldean, Zeinka-Zearregi ipar-mendebaldean, Aulestiko udalerria, Iruzubieta eta Arta auzuneak ekialdean eta Mallabiako udalerria hegoaldean mugakide ditu.

## Demografia eta biztanleria 
## Kultura 
### Ondarea 
* Santo Tomas eliza: X. mendekoa baina XVII-XVIII. mendeetan berreraikia, nabe bakarrekoa da eta erretaula neoklasikoa du.
* Bolibartarren jauregia (XVI. mendea).
* Simón Bolívar Museoa (Errementarikua baserria).
* Simón Bolívarren eta Longa Jeneralaren oroitarriak.

### Jaiak 
* Abenduaren 21ean San Tomas.
* Ekainaren 24an San Joan Bataiatzailea.

## Argazki galeria 
## Ikus, gainera 
* Lea Artibai

## Kanpo estekak 
* Ziortza-Bolibarko udal webgunea
Iturreta (Markina)

**Iturrieta** Markina-Xemein udalerriko auzoetariko bat da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 75 biztanle ditu.

## Demografia eta biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Markina-Xemein

## Kanpo estekak
Larruskain-Amalloa

**Larruskain-Amalloa** Markina-Xemein udalerriko bi auzo ezberdin dira. 2001ean 111 biztanle zituzten bien artean.

## Ondarea 
Amalloako San Joan eliza, herriko tradizioaren arabera, Xemeingo lehen eliza izan zen.

## Jaiak eta ospakizunak 
* Ekainaren 24an, San Joanen omenezko jaiak ospatzen dira.

## Ikus, gainera 
* Larruskain
* Amalloa
* Markina-Xemein

## Kanpo estekak 
*  Markina-Xemeingo udalaren webgunea.
Zeinka-Zearregi

**Zeinka-Zearregi** Ziortza-Bolibar udalerriko auzoetariko bat da, Bolibarretik Munitibarrerako bidean eskuinera dagoena. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 105 biztanle ditu.

## Demografia eta biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Lea Artibai
* Ziortza-Bolibar

## Kanpo estekak
Ziortza (argipena)

**Ziortza** izenak adiera zenbait ditu:
* Ziortza-Bolibar, Bizkaiko udalerria;
** Ziortza-Goierria, Ziortza-Bolibarko auzoa;
* Ziortzako monasterioa, zistertarren monasterioa Ziortza-Bolibarko gain batean;
* Ziortza, euskal emakume izena;
* Ziortza, 451 m, Andatzako mendilerroaren mendia;
* Ziortza Gazte Elkarteak, Usurbilgo aisialdi-taldea.
Larruskain

**Larruskain** Markina-Xemein udalerriko auzoetariko bat da. Aramalloa ibaia auzo hontan jaiotzen da eta Artibai ibaian isurtzen ditu bere urak.
thumb|San Inazio eliza

## Ondarea 
* San Inazio baseliza.

## Jaiak eta ospakizunak 
* Uztailaren 31n, San Inazioren omenezko jaiak ospatzen dira.

## Ikus, gainera 
* Larruskain-Amalloa
* Markina-Xemein

## Kanpo estekak 
*  Markina-Xemeingo udalaren webgunea.
Aratzuri

thumb|Aratzuri 2020-11-5
**Aratzuri** Oltza zendeako kontzejua da. 1857ko errolda arte berezko udalerria izan zuen.

2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 396 biztanle zituen, udalerriko bigarren populatuena izanik, Ororbia eta gero eta Ibero baino lehen. Bertan daude Aratzuriko gaztelua eta eliza erromanikoa.

## Historia 
1977ko abuztuan herri honetan Askatasunaren martxaren amaierako ekitaldi erraldoia ospatu zen.

## Ondarea 
Aratzuriko gaztelua XV. mendean eraiki zuten, eta XVI.ean berreraiki behar izan zuten, suntsituta gelditu eta gero. 1966an monumentu izendatu zuten. Gaur egun, jabego pribatua da, eta herriko ondare nagusia.

## Demografia eta biztanleria 
## Klima 
[thumb|ezkerrera|[Aratzuriko gaztelua.]]

## Azpiegitura eta garraioak 
La Pamplonesa autobus konpainiak Aratzuri Iruñearekin batzen du. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:

* Etxauri - Ibero - Ororbia - Orkoien eta Iruñea

Konpainia berdinaren beste linea batek Iruñea eta Ibero bitartekoa, honako ibilbidea egiten du:

* Ibero - Izkue - Lizasoain - Ororbia - Aratzuri - Orkoien eta Iruñea

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Iruñerria

## Kanpo estekak
Arta

**Arta** Ziortza-Bolibar udalerriko auzoetariko bat da. 2001ean 87 biztanle zituen.

## Ondarea 
San Pedro baseliza XVI. mendearen hasieran eraiki zen, baina egituraren egoera txarra zela eta eraitsi egin zuten 1847an. Baselizak laukizuzen itxurako oinarria dauka. Aurrealdeko horman, XI. mendeko leiho mozarabiar bat dago. Sarreran oinetan zabaldutako ojibal arku bat dago.

Baselizaren inguruan haritz baso bat dago, eta eskualdeko bistez goza daiteke.

## Ikus, gainera 
* Lea Artibai

## Kanpo estekak
Ororbia

thumb|Ororbia 20-11-12
thumb|Ororbia Udaletxea
**Ororbia** Oltza zendeako herriburua eta kontzejurik populatuena da. 1857ko errolda arte berezko udalerria izan zuen.

2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 542 biztanle ditu.

## Inguru naturala eta kokapena 
Ororbia Iruñerriko mendebaldean dago, Oltza Zendearen udalerriko erdigunetik hego-ekialdera. Mendebaldean Izkue, Artazkotz eta Ibero kontzejuekin, hegoaldean Baternain (Zizur) kontzejuarekin, mendebaldean Aratzuri kontzejuarekin, eta ipar-ekialdean Itza Zendearekin egiten du muga.

## Demografia eta biztanleria 
## Azpiegitura eta garraioak 
La Pamplonesa autobus konpainiak Ororbia Iruñearekin batzen du. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:

* Etxauri - Ibero - Ororbia - Orkoien eta Iruñea

Konpainia berdinaren beste linea batek Iruñea eta Ibero bitartekoa, honako ibilbidea egiten du:

* Ibero - Izkue - Lizasoain - Ororbia - Aratzuri - Orkoien eta Iruñea

## Ikus, gainera 
* Iruñerria

## Kanpo estekak
Patxi Izko

**Francisco José Izko Ilundain** (Gatzolatz,  - Iruñea, 2023ko apirilaren 21a) nafar enpresaburua eta Osasunako presidentea izan zen. 2002n hartu zuen kargua, hauteskundeetan garaile atera ondoren. Lehenengo urtetik, Javier Aguirre ekarri zuen taldea entrenatzeko. Biek lorpen handiak egin dituzte Osasunan, besteak beste Espainiako Errege koparen finala jokatzea (2005ean) eta Champions Leaguerako postuetan sailkatzea (2006an). Ez zen istilurik falta izan 2005. urte amaieran Nafarroako Gobernuarekin El Sadar futbol zelaiari Reyno de Navarra izena ematea adostu zuenean. 2006an ere, presidentziarako berriro aurkeztu zen Patxi Izko. Inork beraren kontra lehiatu nahi ezean, hauteskundeak automatikoki irabazi zituen. 2012an kargua utzi zuen.
Cervera (Katalunia)

**Cervera** Kataluniako udalerria da, Segarra eskualdeko hiriburua dena eta Lleidako probintzian ere kokatua. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 9.328 biztanle zituen.

## Klima 

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Lleidako udalerrien zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Ibero

thumb|Ibero 2020-11-5
thumb|Ibero 2020-11-5
**Ibero** Oltza zendeako (Nafarroa) kontzejua da. 1857ko errolda arte berezko udalerria izan zuen. 393 metroko altueran kokatuta dago, Legin mendiaren azpian (444 m) eta herrian Arakil (ibaia)k bat egiten du Argarekin. Lizarratik 36.5 kilometrotara dago, eta Iruñeatik 12.9 km-tara.

Iparraldean Izkue eta Ororbia, hegoaldean Larraia eta Paternain, ekialdean Gazolatz eta Barañain eta mendebaldean Etxauri eta Otazu (Etxauri) herri mugakide ditu.

2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 213 biztanle ditu.

## Kale izendegia 
* Arakil
* Arzenegi
* Izpea
* Larreberri
* Lubia
* Murubia
* San Juan
* Zorrola

## Demografia eta biztanleria 
## Ondarea 
### Eraikin zibilak 
* *"El fuerte"* edo *"El palacio"*: Erdi Aroko jauregia, herriko goiko aldean kokatua.
* Herrigunean dago XIX. mendean eraikitako pilotalekua, 2017ko abuztuan "Juan Martínez de Irujo-Toki Alai" izena hartu zuena.

### Erlijio-ondarea 
* San Pedro: XV. mendeko eliza zaharra, gaur egun hondatuta dagoena.
* Jasokundearen parrokia berria: XIX. mendean eraikia.
* Garai batean herriak bost baseliza eduki zuen, San Andres, San Pedro, San Martin, San Bartolome eta Santo Tomas. Gaur egun bat bera ere ez da gelditzen.

## Azpiegitura eta garraioak 
La Pamplonesa autobus konpainiak Ibero Iruñearekin batzen du. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:

* Etxauri - Ibero - Ororbia - Orkoien eta Iruñea

Konpainia berdinaren beste linea batek Iruñea eta Ibero bitartekoa, honako ibilbidea egiten du:

* Ibero - Izkue - Lizasoain - Ororbia - Aratzuri - Orkoien eta Iruñea

## Iberotar ezagunak 
* Nicolás Ollo Bidaurreta (1816-1874), jeneral karlista.
* Ramon Goikoetxea *"Evangelista de Ibero"* (1873 - 1909), fraide euskaltzalea.
* Juan Martinez de Irujo (1981), pilotaria.

## Ikus, gainera 
* Iruñerria

## Kanpo estekak
Ipurbeltz

**Ipurbeltz** euskarazko komikien aldizkaria izan zen. 1977an sortu zen eta 2008an desagertu. Argitalpena haur eta gazteei zuzenduta zegoen, eta helburua euskal gizartean euskararen zabalkundea bermatzea zen komiki eta literaturaren bidez. Ikusager argitaletxeak, Euskadi Sioux aldizkariak edo Habeko Mik komiki-hilabetekariak bezala, bertako komikiaren garapena sustatu zuen horrela.

## Ibilbidea 
Aldizkaria 1977an jaio zen Donostian, ikastolen eta euskararen transmisioan, Trantsizioaren garaian. Prentsa eta irratiaren jaiotzarekin batera, komiki hau guztiz euskaraz sortu zen, euskara batuaz. Honekin merkatuaren salmentan hainbat komiki partekatzen hasi zen. Hasieran bere intentzioa komikiak egitea izan arren, laster hasi ziren eskola mailarako istorioak eta ipuinak idazten.

Erein argitaletxeak argitaratu zuen eta bere bizitan partaide asko izan zuen: Anjel Lertxundi, Antton Olariaga, Jesus Lucas, Tomas Hernández Mendizabal, Jon Zabaleta, Antton Dueso, Alazne Rivero, Miguel Berzosa, Manu Ortega, besteak beste.

Iraun zuen 31 urtetan 362 zenbaki kaleratu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Ipurbeltz
Erdara

**Erdara** euskara ez den edozein hizkuntza da; bereziki, gaztelania Hego Euskal Herriko euskaldunentzat, eta frantsesa Ipar Euskal Herrikoentzat. Berez, «hizkuntza arraroa edo atzerrikoa» esan nahi du, inor edo ezer gutxiesteko asmorik gabe. Hitz elkarketan, ***erdal*** forma hartzen du maiz (adibidez: *erdal idazleak* —erdaraz idazten dutenak—, *erdal musika* —erdaraz kantatzen dena—, eta abar). Eta euskaraz jakin gabe erdaraz badakitenei ***erdaldun*** deritze.

*Erdara* hitzak euskara ez beste hizkuntza guztiak izendatzeko balio duen arren, euskaldunek hurbilen dituzten erdal hizkuntzak aipatzeko erabili ohi dute gehien-gehienik. Horrenbestez, Hego Euskal Herrian gehienetan gaztelaniaren sinonimo da *erdara;* eta Ipar Euskal Herrian, ordea, frantsesarena.

## Erdarakada 
Erdarakada da euskaraz erabilitako hitza edo esamoldea, erdararen eraginez euskararen ohiko arauak betetzen ez dituena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskaldun zahar
* Euskaldun berri

## Kanpo estekak
Trento

**Trento** (italieraz  edo  ahoskatua; ladinoz eta ; ,  ahoskatua; zinbrieraz: *Tria*; móchenoz: ''Trea't*; ; ) Italia iparraldeko hiria da, Trentino-Adige Garaia eskualde autonomoko eta izen bereko probintziako hiriburua. Bolzano hiriaren hego-mendebalean, Adige ibaiaren ertzean, kokatzen da, mendiek inguratua. Merkataritza, turismoa eta industria (janari industria, ehungintza, zurgintza, makineria) dira ekonomia jarduera nagusiak.

Mundu osoan ezaguna da bertan Trentoko Kontzilioa (1545-1563) egin zelako, protestantismoari (luteranismoari) aurre egiteko Kontraerreforma hasi zuena, *Trentoko Aginduak* aldarrikatuz.

## Mugakideak 
Trentok honako udalerri hauekin egiten du muga:
 

## Klima 
## Ondarea 
thumb|ezkerrera|250px|San Vigilio katedrala

Monumentu ugari ditu. Aipagarriak dira Teodorikoren garaiko harresiak, XIII. mendeko katedral erromaniko-lombardiarra, Santa Maria Nagusiaren eliza, Buonconsiglioko gaztelua eta Pretorearen jauregia.

## Historia 
*Tridentum'' hiri zaharrari dagokio; K.a. 222. urtean egin zen erromatarra. XI. mendean hiri aske eta inperiala bihurtu zen, Trentoko printze-apezpikuek gobernatzen zutela. Bavariaren mende zegoen 1805ean eta 1809-1814 urteetan Alto-Adigeko hiriburua izan zen. 1918. urtean Italiako hiri bihurtu zen.

### Trentoko kontzilioa 
Eliza Katolikoaren XIX. kontzilio ekumenikoa, Kontrarreformaren doktrinaren adierazpen nagusia izan zena. Paulo III.a aita santuak deitu zuen Karlos V.aren eskariz, erreforma protestantearen aurrerapenei aurka egitearren. Kontzilioa hiru alditan bildu zen: 1545-1549, 1551-1552 (Julio III.ak deitua), 1562-1563 (Pio V.arekin). Dotrina katolikoaren oinarrizko puntu guztiak aztertu eta zehaztu zituen: Biblia, sakramentuak, hezkuntza, meza santua, apaizgoa, erlikiak, eliz jaiak, etab. Kontzilioaren ondorioz, halaber, erakunde eklesiastiko gehienak berriztatu ziren.

## Hiri eta herri senidetuak 
*  - 1966
*  - 1987
*  - 1987
*  - 2002

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barinaga

**Barinaga** Markina-Xemein udalerriko auzoetariko bat da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 132 biztanle ditu.
thumb|288px|Airetiko ikuspegia

## Demografia eta biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Markina-Xemein

## Kanpo estekak
Erdarakada

**Erdarakada** euskaraz mintzatzean beste hizkuntza bateko esaldiak hitzez hitz itzultzean egiten den akatsa da, hots, euskarazko barbarismoa. Erdaraz jakin gabe ezin uler daitezkeen esaldiak dira erdarakada garbienak eta, sintaxiaren aldetik, erdarazko egituren araberakoak garrantzi handiagokotzat jo ohi dira, hitz mailan geratzen direnak baino. Jatorria edozein hizkuntza izan daitekeen arren, euskarak gertuen dauzkan hizkuntzetatik datozenak ohikoenak dira: gaztelaniatik Hego Euskal Herrian eta frantsesetik, Ipar Euskal Herrian.

## Adibideak 
Hona hemen gaztelaniatiko erdarakada batzuen adibideak:

* *Mikel **le ha tomado el pelo** a Ane.*
** Mikelek **ilea hartu dio** Aneri (erdarakada).
** Mikelek Aneri **adarra jo dio** / Mikelek Aneri **ziria sartu dio** (ongi).

* *Te **echo en falta**.*
** **Faltan botatzen zaitut** (erdarakada).
** **Zure falta sumatzen dut** / **Zure falta nabari dut** / **Zure hutsunea nabaritzen dut** / **Zure mina dut** (ongi).

* ***¿Está** Jone **por aquí?***
** **Dago** Jone **hemendik?** (bi erdarakada).
** Jone **hemen (al) da?** / Jone **hemen (al) dago?** (ongi).

* *En Bizkaia se dio un gran desarrollo industrial.*
** Bizkaian **garapen industrial handi bat** **eman zen** (bi erdarakada).
** Bizkaian **garapen industrial handia** **izan zen** / **gertatu zen** (ongi).
Frantsesetiko batzuk:
* ***Je pense à toi**.*
** **Zuri pentsatzen dut** (erdarakada).
** **Zutaz pentsatzen dut** / **Zuregan pentsatzen dut** (ongi).

* *Le gouvernement **te paye**.*
** *Gobernuak **pagatzen zaitu** (erdarakada).
** Gobernuak **ordaintzen dizu** / Gobernuak **pagatzen dizu** (ongi).

* ***Elle est arrivée** hier.*
** Atzo **arribatu da** (erdarakada).
** Atzo **arribatu zen** / Atzo **iritsi zen** / Atzo **heldu zen** / Atzo **ailegatu zen** (ongi).

* ***Un grand merci** à tous.*
** **Milesker handi bat** guztiei (erdarakada).
** **Milesker** guztiei / **Esker mila** guztiei / **Eskerrik asko** guztiei (ongi).

* ***Tu aimes** le vin ?*
** Ardoa **maite duzu?** (erdarakada).
** Ardoa **gustatzen (al) zaizu?** / Ardoa **atsegin (al) duzu?** / Ardoa **atsegin (al) zaizu?** / Ardoa **laket duzu?** (ongi).

## Ikus, gainera 
* *Erdarakadak* (Gotzon Garateren liburua)

## Kanpo estekak 
* Erabilera makurrak eta erdarakadak, *hiru.eus * webgunean.
XIV. mendea

**XIV. mendeak** 1301etik 1400. urtera bitarteko iraupena du, biak barne.

## Gertaerak 
### Afrika 
* Senegal, dinastia pagano batek boterean zegoen dinastia musulmana gainditu eta mende batez iraun zuen.
* Bartolomeo de Tivoli eta beste domingotar batzuk Dongolan kokatu ziren, Nubian. Garai beerean, Leone Vivaldi genovarra Abisiniara iristen saiatu zen, baina ezin izan zuen.
* Pate merkataritza postu arabiarraren gailurra Ekialdeko Afrikan.

### Amerika 
* Chimú erresumaren oparotasuna, Peruko iparraldeko kostaldean (1300-1440), hiriburu Chan Chan zuela 20mk² eremuarekin.
* Cuzco fundatu zen.
* 1325: Mexikek Tenochtitlán (egungo Mexiko Hiria) sortu zuten Texcoco aintziraren erdian.

### Asia 
* 1336: Vijayanagara Inperioa sortu zen India hegoaldean
* 1368: Txinan Yuan dinastia amaitu eta Ming dinastia hasi zen.
* 1300 eta 1600 artean, Bhutanen gatazka ugari izan ziren bertako eliteen artean, botere erlijiosoa Dharma raja batek eta botere politikoa Deb raja batek hartu arte.
* Tanjung Tanah eskuizkribuan Sumatra uharteko Kerinci erresumaren deskribapena agertu zen.

### Europa 
* Pandemia izugarri batek, Izurri Beltzak, Europako biztanleriaren herena hil zuen.
* Ehun Urteko Gerra.
* Ijitoak (Rom etniakoak) Europara iritsi ziren, Greziara batez ere. XVI. mende hasieran Europako herrialde guztietara hedatu ziren, Errusia, Eskandinavia, Britainiar uharteak eta Espainia barne.
* Erroman Mendebaldeko Zisma hasi zen.
* 1305: Klemente V.a aita santuak Egoitza Santua Erromatik Avignonera eraman zuen.
* 1385: Polonia eta Lituania batu egin ziren Vladislav II.aren agindupean.

### Ozeania 
* Zeelanda Berriko iparraldeko uhartean biztanleria handitu zen eta gerra endemikoak sortu. Maoriek hainbat espezie ehizatu zituzten desagertzeraino, moa hegazti erraldoia esaterako. Hegoaldeko uhartean biztanleria txikitu eta bizilekuak urritu ziren.

## Pertsona nabarmenak 
* Tamerlan (1336-1405) buruzagi militar eta politikoa
* Petrarca (1304-1374) idazle, olerkari eta humanista
* Gilen Ockhamgoa (1280/1288 - 1349) fraide frantziskotarra eta filosofo eskolastikoa
* Ibn Khaldun (1332-1406) historialari eta filosofoa
* Karlos II.a Nafarroakoa (1332-1387) Nafarroako errege
* Giovanni Boccaccio (131 -1375) idazle eta humanista
* Giotto (1267?-1337) margolari eta arkitektoa
* Dante Alighieri (1265-1321) idazlea
* Marco Polo (1254-1324) bidaiaria

## Kanpo estekak
XII. mendea

**XII. mendeak** 1101etik 1200. urtera bitarteko iraupena du, biak barne.

## Gertaerak 
### Amerika 
* Thule kultura (1100-1600) ekialderantz hedatu zen Amerika artikoan, eta Groenlandia eta Siberia ekialdeko eskualdea menperatu. Egungo inuitak kultura honen oinordekoak dira.
* Tolteken kulturaren gainbehera.

### Afrika 
* Ifé zibilizazioak egungo Nigeria hego-mendebaldean garatu ziren.
* Zandj kostaldean, egungo Tanzanian, Kilwako sultanerriak abantaila hartu zuen beste arabiar eta persiar hirien gainean XIV. mendera arte.
* Sadi dinastiak, jatorriz Arabiakoa, Marokon kokatu zen.

### Asia 
* Polonnaruwa hiriak Anuradhapura ordezkatu zuen Zeilango hiriburu.
* Japonian, Genpei Gerrak Heian Aroaren amaiera eta Kamakura Aroaren hasiera markatu zuen.
* Mongolian, mongolen lehen estatuak eratzen hasi ziren.
* Erdialdeko Asian barrena bidaian joan ondoren, Benjamin Tuterakoa izan zen Mendebaldeko kulturan Tibet aipatu zuen lehena.
* David IV.a Georgiakoak herri turkikoak kanporatu eta Georgiako Erresuma ezarri zuen.
* Gurutzadak: bigarrena (1146-1149), hirugarrena (1187-1192) eta laugarrena (1198-1204)

### Europa 
* 1119: Tenpluko Ordena sortu zen.
* 1120 eta 1190 artean, arabiar zientzien aurkikuntza garaia izan zen (aritmetika, aljebra, astronomia, medikuntza, kimika): Al Khuwarizmi, Avizena, Al Gazali eta antzinako greziarren itzulpenak, batez ere, Aristotelesenak, Euklidesenak eta Ptolomeorenak.
* Ingalaterrako Gerra Zibila (*Anarkia*).
* 1146: Eugenio III.a aita santuak Bigarren Gurutzada egiteko deia egin zuen.
* 1187: Gregorio VIII.a aita santuak Hirugarren Gurutzada egiteko deia egin zuen.
* 1180: Donostia hiribildua fundatu zen
* 1198: Inozentzio III.a aita santuak Laugarren Gurutzada egiteko deia egin zuen.

## Kultura 
* Arkitektura gotikoa sortu zen.
* Angkor Wat tenplu-hiria eraiki zen.

## Pertsona nabarmenak 
* Bhaskara II.a matematikaria
* Leonardo Fibonacci matematikaria
* Alfontso I.a Nafarroakoa (1104–1134)
* Gartzia V.a Berrezarlea (1134–1150)
* Antso VI.a Jakintsua (1150–1194)
* Antso VII.a Indartsua (1194–1234)

## Kanpo estekak
XI. mendea

**XI. mendeak** 1001etik 1100. urtera bitarteko iraupena du, biak barne.

## Gertaerak 
### Afrika 
* Zimbabwe hiriko lehen erakinak altxatzen hasi omen ziren.
* Ghanako Erresumaren gailurra
* Mossiak estatu aristokratikoak eratu zituzten Volta ibaiare, goiko eta erdiko ibarretan.

### Amerika 
* Chimú Inperioaren jaio zen egungo Perun (1000-1460).
* Kondairaren arabera, Manco Cápac-ek Inka Inperioa sortu zuen.

### Asia 
* Tibetera misiolari budistak iritsi ziren Indiatik.)
* Indian, Rom etniakoen migrazio garrantzitsuak izan ziren, ziur asko inbasio musulmanak zirela-eta. Horrela, Iran zeharkatu zuten, Asia Txikirantz eta Bizantziar Inperiorant.
* Sumatra mendebaldeko kostan dagoen Barus-en merkatari tamulen liga agertu zen.
* Gurutzadak: Lehen Gurutzada (1096-1099).

### Europa 
* 1031 : Kordobako Kaliferri Omeiarraren erorialdia. Al Andalus zatitu zen eta kristauek Toledo bereganatu (1085).
* 1066 : Hastingseko gudua, Gilen I.ak Ingalaterrako konkista hasi zuen.
* 1095eko azaroaren 27a: Clermonteko Kontzilioa amaitzean, Urbano II.a Aita Santuak Lehen Gurutzada egiteko deia egin zuen.

### Ozeania 
* Māori Aro Arkaikoa egungo Zeelanda Berrian (1350an amaitu).
* Pazko uharteko estatuak altxatzen hasi ziren (1600 inguruan amaitu).

## Pertsona nabarmenak 
* Gartxot, Itzaltzuko bardoa (h.1110).

## Kanpo estekak 
## Erreferentziak
X. mendea

**X. mendeak** 901etik 1000. urtera bitarteko iraupena du, biak barne.

X. mendea Europako historian behe-puntutzat hartzen da. Txinan ere nahasmen politikoko garaia izan zen. Mundu musulmanean ordea, kulturaren gailurra izan zen, batez ere Iberiar penintsulan ezarri zen Kordobako Kaliferrian. Gainera, X. mendea Bizantziar eta Bulgariar Inperioen gailurra izan zen.

## Gertaerak 
### Afrika 
* 909 inguru: Fatimitar Kaliferria sortu zen gaurko Algeria ekialdean.
* 948 inguru: Nri Erresuma hasi zen gaurko Nigeria hego-ekialdean.
* 980 inguru: Al-Azhar Unibertsitatea ezarri zen Kairon
* Nubiako erresuma kristaua oparotasunaren eta botere militarraren gailurrera iritsi zen.

### Amerika 
* Beterri erdialdeko Maia zibilizazioa gainbehera egin zuen. Maien Aro klasikoaren amaiera eta Maien Aro klasiko ondokoaren hasiera.
* Tolteka zibilizazioaren gorakada gaurko Mexikon
* Anasazi kulturaren urrezko aroa (II. Pueblo Aroa)
* Mississippiko kultura hasi zen gaurko Estatu Batuen hegoaldean

### Eurasia 
* 965: Kieveko Rusak Khazaria eraso eta garaitu zuen.

#### Asia 
* Tenplu budistak eraikitzen hasi ziren Bagan hirian, gaurko Birmanian
* 919: Bolbora lehen aldiz erabili zen gudu batean (Lang-shan Jiang guduan) Txinan.
* 910: Txola dinastiako Parantaka I.ak Pandyan erresuma India hegoaldetik Sri Lankara egotzi zuen.
* 928: Ziyarida dinastia Persia iparraldean ezarri zen.
* 936: Goryeo dinastiak Ondoko Hiru Korear Erresumak batu zituen.
* 993: Yemengo kapitain Abu Himyarita itsasgizona Guangzhou-ko portua ikuskatu zuen.
* Seljukarrak islamdu ziren.

#### Europa 
* Gizatalde bikingoak Frantzia iparraldean kokatu ziren.
* Cluny fundatu zen, lehen ordena monastiko federatua
* 917: Bulgariarrek bizantziar armada deuseztu zuten Akelooko Guduan, Erdi Aroko gudu odoltsuenetakoan.
* Magyarren (Hungariarren) zalditeriak zenbait sarraldi egin zituen Mendebaldeko Europan (47 sarraldi Alemanian, Italian eta Frantzian, 899–970)
* 966: Mieszko I.a, Poloniako lehen dukea, kristautu zen
* Moravia Handiaren gainbehera
* Erdi Aroko kroaziar estatua Kroaziar Erresuma bihurtu zen, Tomislav erregearen mendean.
* Elur-oreinak eta hartzak Britainiar Uharteetatik desagertu ziren.
* Lehoia Europa osotik desagertu zen, azkenekoak Kaukasoan zeudela.

### Ozeania 
* Tu'i Tonga Inperioa sortu zen gaurko Tongan

## Pertsona garrantzitsuak 
* Abderraman III.a (889 – 961) Kordobako kalifa
* Antso III.a Gartzeitz Nagusia (992 - 1035) Iruñeko errege
* Erik Gorria (950-1003) itsasgizon bikingoa
* Huges Capet (940 inguru - 996) kapetar leinuko lehenengo Frantziako errege
* Nizeforo II.a Fokas (913-969) Bizantzioko enperadore

## Kanpo estekak
IX. mendea

**IX. mendeak** 801etik 900. urtera bitarteko iraupena du, biak barne.

## Gertaerak 
### **Zientzia eta teknologia** 
### Gertaerak 
### Kultura 
### Pertsona nabarmenak 
## Kanpo estekak
I. mendea

**I. mendeak** 1etik 100. urtera bitarteko iraupena du, biak barne.

## Gertaerak 
## Pertsona nabarmenak 
* Heron Alexandriakoa, matematikaria.

## Kanpo estekak
0ko hamarkada

[thumb|300px|Ipar hemisferioa [I. mendearen hasieran.]]
**0ko hamarkada**k 1etik 9. urtera bitarteko iraupena du, biak barne. Ez dago zero urtea, ez Gregoriotar egutegian ezta ere Juliotar egutegian.

## Gertaerak 
* Teutoburgoko oihaneko gudua: Erromatarraren harrokeriaz nazkaturik, germaniarrek Arminiorengan topatu zuten agintari ahaldun bat. Eta berau izan zen germaniar gudarostea Varoren erromatar legioen aurka bidali zuena. Gudaldia Teutoburg basoan gertatu zen. Erromatarrak, segada batean erori ziren, eta hiru legioak, txiki-txiki eginda geratu ziren.
* Tiberiok garaipen sonatuak lortu zituen Germanian
* Gaio Zesar eta Lucius Aemilius Paullus kontsul izendatu zituzten.
* Japonian Ise santutegi handia eraiki zuten.

## Kultura 
* Ovidiok *Metamorphoseon libri* (K.o. 2) idatzi zuen.

## Pertsona nabarmenak 
* Lucius Junius Moderatus, *Columela*, Cádizen jaiotako nekazarien inguruko gaiei buruzko idazle erromatarra. 70. urtearen inguruan hil omen zen.

## Kanpo estekak
40ko hamarkada

**40ko hamarkada**k 40etik 49. urtera bitarteko iraupena du, biak barne.

## Gertaerak 
* 40: Vardanes I.a Partiako errege bilakatu zen.
*41: Klaudiok Kaligula ordezkatu zuen erromatar enperadore gisa.
*43: Aulo Plauzio erromatar jeneralak, lau legiorekin, Britania inbaditu zuen. Londinium hiria eratu zuten.
* 41 eta 48 artean: Baelo Claudia  *municipium civium Romanorum* izendatu zuten.
* Klaudioren agintaldian, hispaniar txanpon etxeak bere ekoizpena eten zuten.
### Zientzia eta teknologia 
### Gertaerak 
### Kultura 
* Judean Mateoren Ebanjelioa idatzi zuten.
*Pomponio Melak *De Chorographia* idatzi zuen.

### Pertsona nabarmenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elhuyar (aldizkaria)

***Elhuyar*** —lehen, ***Elhuyar Zientzia eta Teknologia***— Elhuyar Fundazioak hiru hilez behin kaleratzen duen zientzia eta teknologiari buruzko euskal aldizkaria da.

## Historia 
Hainbat etapa jaso ditu aldizkariaren historiak:

Fitxategi:Elhuyar Harluxet 1975.png
Fitxategi:Ordenadorea Eskema Harluxet 1975.png
Fitxategi:Informatika hiztegitxo Harluxet 1975.png
Fitxategi:Ordinatorearen memoria - Rene Haluxet -1978.png

### Aldizkari zientifiko bihurtzea (1981) 
1974. urtean sortu zenean *Elhuyar aldizkaria* izena zuen, baina 1986an haren ordez *Elhuyar Zientzia eta Teknika* izena hartu zuen. Lehenago 1981ean, 25. zenbakiko editorialean esan zuten helburua bete eta euskarak zientzia gaiez jarduteko balio zuela erakutsi zutela. Orduan etorri zen aldaketa. Alderdi linguistikoak pisua galdu zuen, eta zientzia edukiei eman zieten garrantzia, aldizkaria berritu.

Dibulgazioko aldizkariari eutsi zioten *Elhuyar Zientzia eta Teknologia* izenarekin, eta hori da egungoaren arbaso zuzena.

### Dibulgaziorako hilabetekaria (1996-2015) 
2002an atera zen dibulgaziorako diseinu berri batekin atal-hauekin: Albiste laburrak, elkarrizketa, erreportajea sakonean, analisia. *Gai librean* atala zen beste zientzia-argitalpenengatik desberdintzen zuena. Ikertzaileek beraiek artikuluak bidaltzen zituzten argitaratzeko. 

### Webgunea (2001etik) 
2001ean hasi ziren Internetekin. Aldizkariko edukiak daude, baina papereko aldizkariaren edukiak osatzeko aprobetxatzen dute. Elkarrizketen bideoak, argazkiak, audioak, eduki multimedia eta elkarrizketen bertsio luzeak eskaintzen dituzte.

2014an Elhuyarreko Hizkuntza eta Teknologia unitateak, EHUko Aholab taldearekin elkarlanean, webguneak entzuteko teknologia garatu zuen. Horrela, erabiltzaileek *Elhuyar* aldizkariko webgunea eta *www.zientzia.net*-eko  (zientzia.eus geroago) edukiak euskaraz entzuteko aukera aprobetxatu zuten. Erreportajeak eta albisteak entzutean, erabiltzaileak emakumearen edo gizonaren ahotsarekin entzuteko aukera zuten.

### Dibulgaziorako diseinu eta formatu berria (2017tik) 
2015ko martxoan, egoera ekonomikoak behartuta (Eusko Jaurlaritzak euskarazko hedabideentzako laguntzak ebazteko irizpideak aldatu zituen), aldizkariak maiztasuna murriztuko zuela iragarri zuen. Hilabetekari izatetik hiru hilero argitaratzera pasatu zen. Orduan *Elhuyar* aldizkariaren paperezko bertsioak 1.475 harpidedun zituen eta Interneteko guneak 23.000 bisitari desberdin izan zituen 2015ean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ana Galarraga
* Aritz Trueba
* CAF Elhuyar sariak
* Elhuyar Fundazioa
* Norteko Ferrokarrilla
* Teknopolis

## Kanpo estekak 
* *Elhuyar zientzia eta teknologia aldizkaria* 
* Elhuyar Fundazioa
* *Elhuyar zientzia eta teknologia* inguma datu-basean (1995tik aurrera, 2.400tik gora artikulu)
* «Elhuyar aldizkari zientifikoaren 532 artikuluak (1974-1996). Inguma - Euskal komunitate zientifikoaren datu-basea»&#x20;*www.inguma.eus*
GEU

***GEU*** Arabako euskal hilabetekari bat izan zen. Euskarari eta euskal kulturari loturiko gaiak jorratzen zituen, Arabakoak eta Euskal Herrikoak batik bat. Hilero 3.000 ale inguru argitaratzen zituen, 2009ko abenduan iragarritako etenaldi arte.

## Historia 
1992an sortu zen GEU Elkartearen ekimenez, aldizkariak *GEU Gasteiz* izena zuela. Aldizkariaren aurkezpen testuak honela zioen: «argi utzi nahi dugu euskara indartu eta zabaltzearekin batera, Gasteizko gizarte-bizitza, bertako gora-beherak, arazoak, gertaerak, etab. jasotzea dela gure asmoa [...].»

85. zenbakiaz gero, *GEU* izenera aldatu zuten. Eduki anitzak jorratzen zituen, besteak beste, kultura, euskalgintza, bidaiak, artea, umorea eta historia. Azalak eta zenbaki bereziak izan ezik, zuri-beltzez argitaratzen zuten. 2007ko maiatzean 15 urte bete zituen 173. zenbaki berezi eta koloredunaren argitalpenarekin.

Zuzendaria Estitxu Breñas Gonzalez de Zarate zen.

### Etenaldia 
2009ko abenduan aldizkariaren argitaratzea eten egingo zutela iragarri zuten, batez ere arazo ekonomikoengatik.

## Ikus, gainera 
* Alea (aldizkaria)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskarazko aldizkarien zerrenda

## Kanpo estekak
Getaria (argipena)

**Getaria** Euskal Herriko bi herriren izena da:
* **Getaria**: Gipuzkoako kostaldeko udalerria.
* **Getaria**: Lapurdiko kostaldeko udalerria.
TMEO

**TMEO**, Gasteizen sortutako umorezko aldizkaria da. Ezten Kultur Taldeak argitaratzen du eta aldizkariaren sorreratik, 1987, bi hilero kaleratzen ditu aleak. Aldizkari hau, bere umore eskatologiko eta satira politikoengatik ezaguna da.

## Sorrera 
Hamelín (Iruña) eta Octopus (Gasteiz) desagertutako fanzineen lankideen batzearekin sortu zen TMEO aldizkaria.

## Datuak 
XXI. mendeko hasieraren datuen arabera, Euskadin plazaratzen diren komiki aldizkarietatik arrakastatsuena da.

## Lankideak 
thumb|TMEO Durangoko Azokan (2016)
eskuinera|thumb|Mauro Entrialgo
Lankideen gehiengoa Euskal Herrikoa da. Honako hauek dira haien izen edo goitizenak:

* Luis Durán
* Mauro Entrialgo
* Alvarez Rabo
* Bernardo Vergara
* Mikel Valverde
* Alvarortega
* Ernesto Murillo
* Santi Orue
* Ata
* Piñata
* Abarrots
* Tamayo
* Larry
* Roger
* Manolito Rastaman

Lankide hauetariko batzuk El Jueves eta desagertutako Vibora aldizkarietan parte hartu dute ere.

## Sariak 
Birritan irabazi dute fanzinerik onenaren saria Bartzelonako Komiki Azoka 1990 eta 2001 urteetan. 1989. urtean Grenobleko komiki erakusketan fanzinerik onenaren saria irabazi zuten.

## Ikus gainera 
* El Jueves

## Kanpo estekak 
*  TMEO aldizkaria
Darwin Domina

**Darwin Domina** Royal Societyk bi urtean behin ematen duen saria da, biologiaren alorrean egindako lanak saritzeko. Batzuetan ikertzaileak diren senar-emazte bikoteei eman diote. Charles Darwinen omenez ematen da.

## Saridunak 
* 2024 Paul Sharp
* 2023 Peter Campbell
* 2022 Martin Embley
* 2021 Dolph Schluter
* 2020 Robert Martienssen
* 2019 Peter Holland
* 2018 Bill Hill
* 2016 Caroline Dean
* 2014 John Sutherland
* 2012 Timothy Clutton-Brock
* 2010 Bryan Clarke
* 2008 Geoff Parker
* 2006 Nick Barton
* 2004 Enrico Coen eta Rosemary Carpenter
* 2002 Peter eta Rosemary Grant
* 2000 Brian Charlesworth
* 1998 Michael Gale eta Graham Moore
* 1996 John Sulston
* 1994 Peter Lawrence
* 1992 Motoo Kimura
* 1990 John Harper
* 1988 W.D. Hamilton
* 1986 John Maynard Smith
* 1984 Ernst Mayr
* 1982 John Heslop-Harrison eta Yolande Heslop-Harrison
* 1980 Sewall Wright
* 1978 Guido Pontecorvo
* 1976 Charlotte Auerbach
* 1974 Philip Sheppard
* 1972 David Lack
* 1970 Charles Sutherland Elton
* 1968 Maurice Yonge
* 1966 Harold Munro Fox
* 1964 Kenneth Mather
* 1962 George Gaylord Simpson
* 1960 Edred John Henry Corner
* 1958 Gavin de Beer
* 1956 Julian Sorell Huxley
* 1954 E.B. Ford
* 1952 J.B.S. Haldane
* 1950 Felix Eugen Fritsch
* 1948 R.A. Fisher
* 1946 D’Arcy Thompson
* 1944 John Stanley Gardiner
* 1942 David Meredith Seares Watson
* 1940 James Peter Hill
* 1938 Frederick Orpen Bower
* 1936 Edgar Johnson Allen
* 1934 Albert Charles Seward
* 1932 Carl Erich Correns
* 1930 Johannes Schmidt
* 1928 Leonard Cockayne
* 1926 Dukinfield Henry Scott
* 1924 Thomas Hunt Morgan
* 1922 Reginald C. Punnett
* 1920 Rowland H. Biffen
* 1918 Henry Fairfield Osborn
* 1916 Yves Delage
* 1914 Edward Bagnall Poulton
* 1912 Francis Darwin
* 1910 Roland Trimen
* 1908 August Weismann
* 1906 Hugo de Vries
* 1904 William Bateson
* 1902 Francis Galton
* 1900 Ernst Haeckel
* 1898 Karl Pearson
* 1896 Giovanni Battista Grassi
* 1894 Thomas Henry Huxley
* 1892 Joseph Dalton Hooker
* 1890 Alfred Russel Wallace

## Ikus, gainera 
* Darwin sariak

## Kanpo estekak 
*  Royal Society: Darwin Medal
0

**0 urtea** ez da existitzen. Jesukristoren jaiotza 1 urtea dela kontsideratzen da.

**0 urtea** Gregoriotar egutegia eta aurretiko Juliar egutegian ez zen sortu eta gaur egun ere lehenengo urtea 1 dela kontsideratzen da.

Gertakari honek milurtekoen hasiera *001*etik bukatzen duten urteetan izatea da (adibidez 2001eko urtarrilaren 1a izan zen 3. milurtekoaren hasiera).

## Kanpo estekak
Priestley Domina

Priestley Domina Amerikako Kimika Elkarteak (ACS) ematen duen saria da kimikaren alorrean eginiko ikerketei. 1922tik aurrera ematen da Joseph Priestleyren omenez, oxigenoaren aurkitzailea.

Hasieran batean hiru urtean behin ematen zen domina, baina 1944tik aurrera urtero ematen da.

## Saridunak 
### 1920ko hamarkada 
* 1923 Ira Remsen
* 1926 Edgar F. Smith
* 1929 Francis P. Garvan

### 1930eko hamarkada 
* 1932 Charles L. Parsons
* 1935 William A. Noyes
* 1938 Marston T. Bogert

### 1940ko hamarkada 
* 1941 Thomas Midgley, Jr.
* 1944 James B. Conant
* 1945 Ian Heilbron
* 1946 Roger Adams
* 1947 Warren K. Lewis
* 1948 Edward R. Weidlein
* 1949 Arthur B. Lamb

### 1950eko hamarkada 
* 1950 Charles A. Kraus
* 1951 E. J. Crane
* 1952 Samuel C. Lind
* 1953 Robert Robinson
* 1954 W. Albert Noyes, Jr.
* 1955 Charles A. Thomas
* 1956 Carl S. Marvel
* 1957 Farrington Daniels
* 1958 Ernest H. Volwiler
* 1959 H. I. Schlesinger

### 1960ko hamarkada 
* 1960 Wallace R. Brode
* 1961 Louis P. Hammett
* 1962 Joel H. Hildebrand
* 1963 Peter J. W. Debye
* 1964 John C. Bailar, Jr.
* 1965 William J. Sparks
* 1966 William Oliver Baker
* 1967 Ralph Connor
* 1968 William G. Young
* 1969 Kenneth S. Pitzer

### 1970eko hamarkada 
* 1970 Max Tishler
* 1971 Frederick D. Rossini
* 1972 George B. Kistiakowsky
* 1973 Harold C. Urey
* 1974 Paul J. Flory
* 1975 Henry Eyring
* 1976 George S. Hammond
* 1977 Henry Gilman
* 1978 Melvin Calvin
* 1979 Glenn T. Seaborg

### 1980ko hamarkada 
* 1980 Milton Harris
* 1981 Herbert C. Brown
* 1982 Bryce Crawford, Jr.
* 1983 Robert S. Mulliken
* 1984 Linus Pauling
* 1985 Henry Taube
* 1986 Karl A. Folkers
* 1987 John D. Roberts
* 1988 Frank H. Westheimer
* 1989 George C. Pimentel

### 1990eko hamarkada 
* 1990 Roald Hoffmann
* 1991 Harry B. Gray
* 1992 Carl Djerassi
* 1993 Robert W. Parry
* 1994 Howard E. Simmons
* 1995 Sir Derek H. R. Barton
* 1996 Ernest L. Eliel
* 1997 Mary L. Good
* 1998 F. Albert Cotton
* 1999 Ronald Breslow

### 2000ko hamarkada 
* 2000 Darleane C. Hoffman
* 2001 Fred Basolo
* 2002 Allen J. Bard
* 2003 Edwin J. Vandenberg
* 2004 Elias J. Corey
* 2005 George A. Olah
* 2006 Paul S. Anderson
* 2007 George M. Whitesides
* 2008 Gabor A. Somorjai
* 2009 M. Frederick Hawthorne

### 2010eko hamarkada 
* 2010 Richard Zare
* 2011 Ahmed Zewail
* 2012 Robert S. Langer
* 2013 Peter J. Stang
* 2014 Stephen J. Lippard
* 2015 Jacqueline Barton
* 2016 Mostafa El-Sayed
* 2017 Tobin J. Marks
* 2018 Geraldine L. Richmond
* 2019 Karl Barry Sharpless

### 2020ko hamarkada 
* 2020 JoAnne Stubbe
* 2021 A. Paul Alivisatos
* 2022 Peter B. Dervan

## Ikus, gainera 
* Joseph Priestley

## Kanpo estekak 
*  Priestley Medalen webgunea
130eko hamarkada

**130eko hamarkada**k 130etik 139. urtera bitarteko iraupena du, biak barne.

## Gertaerak 
### Zientzia eta teknologia 
### Gertaerak 
### Kultura 
### Pertsona esanguratsuak 
## Kanpo estekak
1000ko hamarkada

**1000ko hamarkada** 1000. urtetik 1009.era bitartekoa da, bi urte horiek barne.

## Gertaerak 
## Kanpo estekak
1010eko hamarkada

**1010eko hamarkada**k 1010etik 1019. urtera bitarteko iraupena du, biak barne.

## Gertaerak 
## Kanpo estekak
1030eko hamarkada

**1030ko hamarkada**k 1030etik 1039. urtera bitarteko iraupena du, biak barne.

## Gertaerak 
## Kanpo estekak