Intsumisio mugimendua Euskal Herrian

thumb|Intsumiso presoak Iruñeko espetxean, *Intsumisioa aurrera* dioen pankarta batekin.
**Intsumisio mugimendua Euskal Herrian** Espainiako eta Frantziako indar armatuek deitutako nahitaezko soldadutzan parte hartzeari uko egiteko intsumisio-mugimendu soziala izan zen; 1980ko eta 1990eko hamarkadetan nabarmen izan zen, eta bi herrialdeetan soldadutza amaitzea lortu zuen. Espainian izan zen mugimenduaren zatirik handiena Euskal Herrian garatu zen. Mugimendu horrek ehunka gazte kartzelara eraman zituen, eta herri askotan elkartasun-taldeak sortu ziren.

Euskal Herrian, eta bereziki Nafarroa Garaian, historikoki, soldadu joatearen aurkako mugimendu zabala egon da. XIX. mendean hainbat buruhauste sortu zituen egoera horrek, eta Bigarren Karlistaldia amaitu arte ez zen nahitaezkoa izan Araba, Bizkaia eta Gipuzkoarentzat soldaduekin parte-hartzea. XX. mendearen amaieran NATOren aurkako, gerraren aurkako eta bakearen aldeko mugimenduei gehitu behar zaio euskal gatazkaren baitan Espainiako indar armatuetan parte hartzeak sortzen zuen sentimendua. Kontzientzia-eragozpen kanpaina txiki batetik abiatuta, Mugimendu intsumituan bakezaleak, antimilitaristak zein ezker abertzaleko militanteak batu ziren, bi hamarkadetan herri askotako sentimendua irauliz.

## Aurrekari historikoak 
### Espainiako Armadaren eraketa 
[thumb|*Kubara, sei mila [Espainiako erreala|erreal ez edukitzeagatik*. Kintak saihesteko dirurik ez izatearen drama, 1885eko irudi batean.]]
Espainiako Indar Armatuak, Europako indar armatu gehienek bezala, armada profesionala izan zuen XV. mendetik aurrera, normalki kargua ematen zitzaion aitoren semeren batek biltzen zituen bere soldaduekin. XVIII. mendetik aurrera, sistema horrek arazoak izan zituen eta bi figura sortzen ziren: *leba ondratua*, udal bakoitzak izendatzen zituen herritarrekin, zozketaz; eta *leba derrigortua*, berariaz kondenatutako herritarrekin. Argien Mendean sistema hori aldatu eta *kintak* deitzen hasi ziren, gerrateetan bereziki. Kinta haietatik salbuetsita zeuden kleroa eta noblezia eta Katalunian eta Hego Euskal Herrian zentsatutakoak. Sistemak emaitzak ematen zituela eta, 1770ean *Ordenanza para el Reemplazo Anual* argitaratu zen, kinta erregularrak ezartzen zituena. Sistema hori Prusiako ereduan oinarrituta zegoen, Karlos III.a Espainiakoak imitatu nahi zuen eredua. 1808an nobleziaren eta kleroaren salbuespena kendu zen, eta aukera eman zen diruaren truke soldaduskatik libratzeko; horrela, familia askok euren dirua galdu zuten seme bat ez galtzeko, harik eta 1912an aukera hori kendu zen arte.

### Lebaren aurkako tentsioa 
Nafarroan tentsioa nagusi izan zen kinta horien aurka. Nafarroako Foruak zioen nafarrek soilik parte hartuko zutela Gorteek baimenduta (*Abizena* deituriko prozeduraren bidez) edo Nafarroa baldin bazen inbadituta. Gainera, Erdi Arotik, lau probintzietako herritarrei ogia eman behar zitzaien hiru egun baino gehiago ateratzen baziren gerrara, eta horregatik ez ziren normalki frantsesen aurka joaten behin muga zeharkatuta, Espainiako erregearen haserrerako: *Bizkaiko, Gipuzkoako, Arabako jaurerriek eta Nafarroako Erresumak euren arteko paktu bat dutela ematen du, eta horregatik batzuek herrialde hauei deitzen diete Espainiako probintzia batuak*. Nafarroak, normalki, ez zituen eskatutako soldaduak bidaltzen, eta egiten zuenean, kexa handiekin izaten ziren. 1653an Kataluniara 500 soldadu eskatu zitzaizkion Nafarroari Segalarien Gerran parte hartzeko; bidean gehienek desertatu zuten, iritsi aurretik. 1770eko hamarkadan hainbat tentsio une izan ziren, bi urtean behin, eskatzen ziren soldaduen eta foruen interpretazioaren artean, zein maila orokorrean.

Konbentzioaren Gerran Nafarroak leba egin zuen, azken finean Nafarroako hainbat herri okupatuta zeuden eta Foruak hori soldaduak eskatzeko argudioa zela adierazten zuen. Baina prozesu hori ez zen egin kinten bidez, horrek arazo politikoak eragingo zituelako. 1806an Nafarroak (Hondarribia, Pasaia eta Lezo kenduta), 220.011 biztanle zituen eta, beraz, 1.496 soldadu bidali behar zituen, baina noblezia kanpo geratzen zen: Baztanek, Zaraitzuk eta Erronkarik bere biztanle gehienak noble gisa erroldatu zituzten, eta, gainera, Diputazioak lortu zuen soldadu guztiak ordainketa baten bidez aldatzea. Fernando VII.aren erregealdian egondako lehen leban Nafarroak kriminalak bidaltzeko eskaria egin zuen, eta onartu zioten. Baina egoera hori 1841ean amaitu zen Nafarroan eta 1876an Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, baina Nafarroak negoziazio hobea egin zuen, eta eskubide batzuk mantendu. Hala ere, Nafarroa Behereako herritarrek ez zuten parte hartzen, Lapurdi eta Zuberoakoek parte hartzen zuten arren.

Frantziako Iraultzaren ondorioz, armadaren izaera aldatu zen. 1789an, iraultzaren bizian, erabaki zuten armada soilik boluntarioz osatuta egongo zela, "nazio libre" batek merezi zuen bezala. Hala ere, 1792an Frantziako Nazio Biltzarrak gerrara joateko deia egin zuen. Aldaketa nagusia izan zen lehenago "erregea" eta "erlijioa" izan zirela gerrarako arrazoiak eta, kasu horretan, lehen aldiz Aberria aldarrikatu zela. Ipar Euskal Herriko biztanleentzat aldarri hori ez zen erakargarria, eta Baigorri izan zen boluntarioak aurkeztu zituen bakarra, Jean Isidore Harizperen eraginez Euskal Ehiztariak sortu zuena. Hala ere, Ehiztari boluntario horietako batzuek muga pasa eta desertatu zuten, Itsasuko 47 soldaduk egin zuten bezala. Beste gazte askok euren burua mutilatzen zuten, behatz bat moztuta edo hortz batzuk kenduta (beharrezkoa zena munizioa prestatzeko); gaixotasun infekziosoak zituztenek euren zerbitzuak eskaintzen zituzten beste batzuk soldadu joatetik libratzeko. Hego Euskal Herrian soldadu joan nahi ez zuten asko ibili ziren; horietako batzuk, apaizak bereziki, hartu zituen Joan Antonio Mogelek etxean, eta eurei buruz hitz egiten du *Peru Abarka* lanean. Bere  bertso horren zatia dago, eta badira beste batzuk, *Sarako ihesliarren kantua* bezalakoak. Egoera horretan, Lehen Mundu Gerran soldadu joateko dei orokorrean intsumiso kopurua handia izatea espero zuen Frantziako Gobernuak, baina emaitza uste baino txikiagoa izan zen, deitutakoen % 1,5 baino ez. Gerra hotsak entzun bezain pronto, manifestazio batzuk izan ziren Frantzian, baina lasaitasuna izan zen nagusi Ipar Euskal Herrian. Baionan, uztailaren 30ean, gatazka egon zen bakearen alde eta gerraren aurka  eta gerraren aldeko abertzaleen artean.

Gerra, ordez, latza izan zen, eta frontean zeudenen desertziorako aukera mozteko Frantziak bere soldaduetako batzuk fusilatu zituen, tartean Pierre Etxeberri eta Louis Mardochée Lévy euskal herritarrak. Lehen baimenak etorri zirenean, soldadu askok desertatu eta ez ziren itzuli, baina horien aurkako neurriak zorrotzak ziren, eta zailak Frantzia erdialdean bizi zirenentzat: mugatik gertu desertzioa errazagoa zen. Frantzian desertzioa % 1,5 inguru zen, baina Pirinioetan % 4, eta Ipar Euskal Herria barne hartzen zuen Behe Pirinioak departamenduan % 17,06. Departamenduan, guztira, 14.355 intsumitu eta 948 desertore izan ziren, 1914an Frantzia osoko intsumituen % 6,53. Hala ere, intsumitu horietako askok jada lehenago ihes egin zuten Euskal Herritik: askok mugaz bestaldera, batzuek Ameriketara (departamentuko 4.000 inguru bizi ziren Ameriketan 1917an), eta baziren ere arrantzale edo abeltzainak, muga erraz zeharkatzen zutenak. Beheko taulan ikusten denez, Behe Pirinioetako barrutietan egondako intsumitu (% 60) eta desertore gehienak (% 90) euskal barrutietakoak ziren:

thumb|Desertore bati buruzko txostena, 1916.
Nafarroara ihes egiten zutenen artean egoera erraza izan ohi zen, askok senideak baitzituzten mugaren beste aldean, eta lana zein etxea aurkitzea posible zelako. Baztanen, bereziki karlismoari lotutakoek, Alemaniarekiko sinpatia zuten eta erraz hartzen zituzten Lapurdi eta Nafarroa Behereko intsumituak. Jendarmeriak 1916an egindako txosten baten arabera, Baigorriko eta Donibane Garaziko kantonamenduan intsumituen kopurua nabarmena zen Pepe Beunza valentziar kontzientzia eragozlearen kasuaren ostean, hainbat talde sortu ziren han-hemenka ideia hori garatzeko, tartean Bilbon eta Iruñean. Euren ideia soldaduskaren ordez ordezko lan boluntarioak egitea zen, hasiera batean; baina, 1977ko Espainiako Amnistia Legearen ostean, talde finko gisa osatu ziren MOCen, nabarmen Bilbon. Pertzepzio horretan lagundu zuen Katalunian Can Serrako kontzientzia eragozle taldeak, 1975ko Gabonetan elizetan irakurri zen manifestu baten egileak. Kontzientzia-eragozpen mugimendu honek bakearen kulturan eta antimilitarismoan sakondu zuen, eta lehenengo hazia jarri zuen ondoren etorriko zen borrokarentzat. Nafarroan, Jainko Hitzaren Misiolariak izeneko taldeko kide batzuk hasi ziren ere ildo horretan mugitzen eta gerora hainbat josulagun gehitu zitzaizkien, guztiak unibertsitateko ikasleak. Urte horretan bertan lehenengo ekintzak izan ziren Bilbon, kartelak pegatuz eta kintoei informazioa banatuz. Lehen atxilotuak eta espetxeratuak izan ziren jada egun horietan. 1980ko hamarkadatik aurrera KEM-MOC War Resisters' International erakundearen parte zen eta Rafael Sainz de Rozas bilbotarra izan zen erakundearen ordezkaria nazioarteko bilkura horretan.

Lehen KEM-MOC honek taldeak zituen Bilbon, Donostian eta Gasteizen, eta bertan mota guztietako taldeak zeuden, baita mugimendu antinuklearreko, ekologismoko, oinarrizko kristauetako edo CNTko kideak ere. Hala ere, 1980ko hamarkadak aurrera egin ahala, hau aldatu zen eta soilik kontzientzia eragozleak zirenak zeuden bertan. Gutun Kolektiboa Espainiako *Consejo Nacional de la Objeción de Conciencia* erakundeari bidaltzen zitzaion eta, hainbeste izanda, instituzioa paralizatu zen, guztiei eragozpena onartuz; laster hasi zen arrakala horretatik milaka objektore berri iristen. 1981tik aurrera NATOren aurkako mugimendua indartzen hasi zen, eta horrek MOC definizio antimilitaristara eraman zuen, 1986an Madrilen egin zen kongresuan onartu zen bezala. Gainera, bai Mili KKren barruko kideek zein KEM-MOCen zeudenek aliantza sendoagoak eratu zituzten NATOren aurkako plataformetan metatutako ehunka kolektiboekin, euren oinarria zabalduz. Erreferendumean Espainia NATOn integratzea erabaki zen, baina Hego Euskal Herrian ezezkoak irabazi zuen, nabarmen. Behin Espainian NATOn egonda, Espainiako Auzitegi Konstituzionalak kontzientzia-eragozpen legea onartuta eta 1986ko Espainiako hauteskunde orokorretan berriro gehiengoa lortuta, ordezko gizarte-zerbitzua arautzen hasi ziren.]]
PSOEren legearen gainean egindako irakurketen, kontzientzia-eragozpen eta intsumisioaren arteko eztabaidaren eta norberaren hautu politikoen arabera, mugimendua dibertsifikatzen joan zen, gero eta jende gehiago erakarriz. Eztabaidak oso zabalak ziren, eta esparru guztietan ematen ziren; adibidez, 1980an emakumearen papera zein izan zen eztabaidatzen zuten Nafarroako kontzientzia eragozle talde batek Gizaki Berriaren aldeko hautua egin zuten, eta, tarte batez Usotzen izan eta gero. Hurrengo urtean Nafarroako hainbat kontzientzia-eragozlek Txantreako Eskola-Lantegia sortu zuten, euren kabuz ordezko gizarte-zerbitzua eskaintzeko eta Argiñaritzen batzar bat egiten da irailean.

### Jarrairen ibilbidea 
thumb|Txomin Unzaga Jarraiko militante intsumisoa protagonistatzat zuen kartela.
1990ean Espainian zeuden 1.383 intsumituen erdia (% 52) Hego Euskal Herrikoak ziren Hala ere, militante gehienek ez zuten ondo ikusten soldadutza, eta intsumisioaren alde egiten zuten, Jarrairen barnean kontraesan handia sortuz; eztabaida horren baitan, Jarraiko militanteek euren erabakiaren ondorioak jaso zituzten; adibidez, epaitegi militar batek Txomin Unzaga laudioarra Langraizeko kartzelara bidali zuenean, Jarraik bere aldeko kartela egin zuen, *Euskal Lehengaia* izeneko kanpainaren barruan.

Mugimendu antimilitaristaren eraginez intsumisioaren aldeko mugimendua nagusitu zenean, eztabaida batzuen ondorioz, 1993ko azaroaren 20an iritzia aldatu eta intsumisioa babestu zuen, . Jarrairen eta Herri Batasunaren sarrera honek nabarmen igo zuen intsumituen kopurua eta indar soziala, baina KEM-MOCekin eztabaidak piztu zituen, lehenengoek euskal gatazkan zuten jarrera militaristatzat baitzuten. Edonola ere, 1990eko hamarkadan Herri Batasuna saiatu zen beste talde batzuekin batera intsumisioaren bidean aurrera joaten, arrakastaz eremu batzuetan, eta mesfidantzaz beste batzuetan.

### Ipar Euskal Herrian ere, intsumisioa 
[thumb|Manifestazioa [Baionan intsumisioaren alde.]]
thumb|Patxaren kartel bat intsumisioari buruz.
Lehen Mundu Gerraren ostean, frantziar nazionalismoa sendotzeko hainbat neurri hartu zituen Frantziak, eta ohikoa bilakatu zen *Morts pour la Patrie* horren baitan Frantziako Armadara joatea, baita euskaldunentzat ere. Hala ere, Aljeriako gerran berriro piztu zen kontzientzia eragozpenaren mamua, eta 1963an hori arautu zuen Frantziak. Hortik aurrera, hainbat kontzientzia eragozle aritu ziren han-hemenka, hazia ereiten. Hainbat Zuberoan izan ziren, eta hortik ere eratorri zen beranduago hedatuko zen mugimenduaren parte.

Lehen intsumituak modu autonomoan aritu ziren Ipar Euskal Herrian. 1986an Txetx Etxeberrik uko egin zion soldaduska egiteari; handik hiru urtera atxilotu zuten eta 30 egun gose greban egon ostean, askatu zuten, inongo kargurik gabe. Baina lehenengo kanpaina Patxa erakundeak bultzatu zuen 1991ko irailaren 19an egindako prentsaurreko baten bidez. Bertan, Jean François Lefort *Lof*, Nikolas Padrones eta Erik Lexardoik iragarri zuten intsumitu izango zirela, Patxak bide hori urratzeko erabakiaren baitan. Patxak harremana zuen bai Kakitzatekin bai eta Jarrairekin, eta parte hartu zuten 1991n Jarraik egindako kongresuan; bertan intsumisioa ere babestu zuten, eta eragina izan zuen Hego Euskal Herrian ematen zen eztabaidan. Urte horretako abenduaren 17an Patxak lehenengo manifestazio nazionala deitu zuen intsumituak babesteko, eta Hego Euskal Herriko militante ugarik ere parte hartu zuten. Hiru kideak atxilotu zituzten, eta hainbat hilabete pasa zituzten espetxean; horrek, babesa sortzeaz gain, kontzientzia eragozle eta intsumitu gehiago sortu zituen, eztabaida ireki zelako. Frantziak, hala ere, espetxea amaitu ostean, berriro deitzen zituen gazteak soldaduskara. Kitu Laskarai, adibidez, bi aldiz izan zen preso intsumisioagatik; eta horregatik Frantzia osotik babesa izan zuen, azkenean amnistia eman zioten arte. Preso sartu zen azken intsumitua Alain Cazaux *Ponpon* izan zen. Kanpainak sustengua handitu zuenean MAIA (Militarismoaren Aurka, Intsumisioaren Alde) mugimendua sortu zen, ondoko urteetan intsumitu gehiago ekarriz.

1996ko otsailaren 22an derrigorrezko soldaduskari amaiera eman zion Jacques Chiracek. Horren ostean mugimendu antimilitarista husten joan zen, baina ereindako bideak beste izaera batzuk hartu zituen, adibidez Demokrazia Euskal Herriarentzat desobedientzia zibil mugimenduaren bidez.

### 4 urte, 2 hilabete, egun 1 
thumb|Intsumisioaren aldeko manifestazio bat. Ohikoa zen militarrez janztea, parodiak egiteko.
1989an lehen intsumituak aurkeztu ziren. Otsailaren 20an 57 intsumitu gobernu militarretan aurkeztu ziren Espainia osoan modu koordinatuan, horietatik 10 Nafarroan. Apirilean eta maiatzean beste hiru aurkezpen izan ziren, eta guztietan izan zen nabarmena nafarren parte-hartzea, baita lehenengo atxilotuen artean ere. Atxiloketa eta espetxeratze horiek arazo bilakatu ziren gobernuarentzat, elkartasuna handitzen baitzen eta intsumisioaren mezua indartzen baitzen. Lehenengo intsumitu presoen artean zeuden Juanjo Armendariz, Gonzalo Mateo, Fermín Palomo, Xavier Zurbano edo Joseba Lazkano bezalako izenak, laster ezagun egin zirenak mobilizazioetan. Urte horretan Bizkaian 207 intsumitu zeuden, Gipuzkoan 197, Nafarroan 182 eta Araban 96; lehenengo hiruak ziren estatu osoan intsumitu gehien zituzten probintziak. Uda horretan kartzelan zeuden presoak matxinatu ziren, *Giltzapeko Paranoiak* aldizkaria egiten hasi ziren, baina Espainiako Gobernuak erantzun zuen eta zazpi presori sakabanaketa ezarri zien, Nafarroako Gobernua kexatu arren, eta Espainian soldaduskari intsumisioa egin zioten 5.500 gazte ingurutik 3.500 Euskal Herrikoak ziren. Berako eta Lezoko udalak izan ziren pauso hori ematen lehenengoak, gune desmilitarizatu izendatuz euren udalerriak.

Hego Euskal Herriko 520 udalerrietatik 140k onartu zituzten intsumisioaren aldeko adierazpenak garai hartan. Gasteiz eta Bilboko udalak, besteak beste, intsumisioaren aldeko jarrera erakustera mugatu ziren, eta gazteei kontzientzia eragozpena agertzera animatzera. Ordea, aipatu 140 udal horien erdiek baino gehiagok desobeditzearen alde egin zuten. Ondorio argia izan zuen: 1999. urtean, Espainiako Defentsa Ministerioak 73 udalen aurkako auzibideak zituen martxan, eta, ordurako, hainbat alkatek auzitegietara joan behar izan zuten, baina konpromiso hori bi urte aurreratu zuen, 2001eko abenduaren 31ra. Izan ere, iritzi publikoa ez zen intsumisioa zigortzearen aldekoa: 1994an espainiarren % 15 zen zigorraren aldekoa, baina Hego Euskal Herriko herritarren % 1,1 soilik.

2020an Lander Garrok zuzendutako 2 *urte, 4 hilabete* dokumentala estreinatu zen. Protagonisten artean, Gaizka Aranguren, Juan Kruz Lakasta eta Tonino Carotone intsumituak daude.

2021eko otsailaren 16an Nafarroako Gobernuak intsumisioari eta objekzioari buruzko 6.000 artxibo baino gehiago digitalizatu eta aske utzi zituen, AHMOCIN biltegian

## Intsumisioa kulturan 
Kontaezinak dira Euskal Rock Erradikala pizten ari zen garaian sortutako intsumisioari buruzko abestiak. Gainera, tarte ezberdinetan egondako eztabaidak ere jaso izan dira abestietan. Adibidez, Pikutara taldearen kanta batek (*Soldaduska honi ez*) intsumisioaren aurrean Jarraik izan zuen ideia ondo azaltzen du. Kojon Prieto y los Huajolotes nafar taldearen *Insumisión* kanta, soldaduskaren aurkako ereserki moduko bat bihurtu zen Hego Euskal Herrian 1990eko hamarkadan. KEM-MOCek bildumak argitaratu zituen, abesti sortekin, tartean Euskal Herriko hainbat talderenak: MCDren *Popatik hartzera*, Julio Kagetaren *Mili no*, Parabellumen *Kuerpo a Kuerpo*, Flitterren *Insumisión* edo Barricadaren *Invitación a la pesadilla* bezala. *Intsumisioa* izeneko abestia egin zuen Lin Ton Taun taldeak, , Bittor Aiapek 1995ean eta Eganek 1994an. 1996an Oskorrik Jon Sarasuaren hitzak zituen *Intsumisoarena* abestia argitaratu zuen.

Bestela, Lander Garrok 2020an *2 urte, 4 hilabete eta egun bat* dokumentala estreinatu zuen, intsumisioari buruzkoa. Protagonisten artean, Gaizka Aranguren, Juan Kruz Lakasta eta Tonino Carotone daude.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* Antimilitarismo
* Bakearen kultura
* Intsumisio mugimendua Espainian

## Kanpo estekak 
* AHMOCIN - Nafarroako Gobernuaren intsumisioari eta kontzientzia eragozpenari buruzko dokumentazio webgunea.
* Sin Kuartel Bilboko Talde Antimilitarista.