open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rosetta

**Rosseta** edo **Raxid** (arabieraz رشيد‎ *Rašīd*) Egiptoko iparraldeko hiri eta portua da. Nilo ibaiaren bokalean dago, deltaren ipar-mendebalean (Buhairah, Egipto Beherea). Meskitak eta kristau elizak (ortodoxo grekoak eta koptoak).

## Historia 
*Bolbitinic* hiria zegoen bertan Antzinako Egipton. K.o. 800. urtean, Harun ar-Rashid kalifak sortu zuen hiri berria. Portu garrantzitsua izan zen XVIII. mendean Alexandria berriro gorpuztu zen arte. 1799. urtean, "Rosetta" izeneko harri ospetsua aurkitu zuen Napoleonen armadako ofizial frantses batek: *Rosetta harria*.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hans Jurgen Eysenck

**Hans Jurgen Eysenck** (Berlin, Alemania, 1916ko martxoaren 4a - Londres, Ingalaterra, 1997ko irailaren 4a) britainiar psikologoa izan zen, jatorriz alemaniarra.

## Biografia 
Alemanian, Frantzian eta Erresuma Batuan ikasi zuen, eta Londresko Unibertsitatean atera zuen doktoregoa. Hiri hartan igaro zituen bere bizitzako urte gehienak; 1942tik 1945ra artean psikologo gisa jardun zuen Mill Hill Emergency Hospitalen, eta 1945etik aurrera Londresko Unibertsitateko Maudsley erietxeko Psikiatria Institutuan egon zen.

Izaerari buruz egindako ikerketek eman zioten ospea, eta bere izena daraman izaeren inbentarioa edo sailkapen-sistema asmatu zuen, Carl Jungen teorietan oinarriturik. Garrantzi handia eman zien izaera ezaugarritzen duten eragile biologikoei, eta izaera-mota bakoitza ezaugarritzen duten eragile fisikoak antzematen ahalegindu zen. Izaera aztertzeko eta adimena neurtzeko hainbat saio asmatu zituen, psikologia genetikoan oinarrituak. Bere ikerketei kritika asko egin zizkioten, determinismo biologikoa muturrera eramaten zuela-eta. Bestalde, neurosiaren tratamenduan terapia konduktista erabiltzen aitzindaria izan zen.

Eysenckek 50 lanetik gora argitaratu zituen, besteak beste, *Dimensions of personality* (1947, "Nortasunaren dimentsioak"), *The biological basis of personality* (1967, "Nortasunaren oinarri biologikoak"), *The measurementt of personality* (1976, "Nortasunaren neurketa") eta *Personality and individual differences* (1985, "Nortasuna eta banakako diferentziak").
## Erreferentziak
Juan Eugenio Hartzenbusch

**Juan Eugenio Hartzenbusch Martínez** (Madril,  - *ib.*, ) espainiar idazlea izan zen. Aita alemaniarra zuen, lanbidez zurgina. Liberal zelako salaketapean, aitaren ondasunak konfiskatu zitzaizkion 1823an, eta hargatik Hartzenbuschek ikasketak eta zurgin-lanak aldizkatu behar izan zituen. Hitz neurtuzko antzerki-lanak egiten aritu zen gehienbat. Erabat antzerki erromantikoaren barruan, *Los amantes de Teruel* (1837, *Teruelgo maitaleak*) obrak arrakasta handia lortu zuen. Drama historikoaren ildo horretatik beste obra batzuk egin zituen: *Doña Mencía* (1839), *Alfonso el Casto* (1841), *La jura de Santa Gadea* (1845, *Santa Agatako zina*), idazlearen ustez bere lanik aipagarriena. Bere garaiko frantses antzerkiaren egituraz baliaturik, aztikeriazko komediak ere ondu zituen: *La redoma encantada* (1839), *Los polvos de la madre Celestina* (1840). Zarzuela, vaudevillea eta sainetea landu zituen. *La visionaria* (1840), *La coja y el encogido* (1842), *Juan de Viñas* (1844) lanetan, bizitasun eta errealismo handiz, ohiturak izan zituen kontagai. Arrakasta handia lortu zuen *Fábulas* (1848, *Alegiak*) poema-bildumarekin. Bestalde, Hartzenbuschen literatura obrak beste alderdi batzuk ere baditu: azterketa kritikoak; itzulpenak; ohiturazko artikuluak; Espainiako teatro klasikoaren argitalpenak; kontakizunak. Espainiako Errege Akademiako (Real Academia Española, RAE) kidea (1847) eta Espainiako Nazio Liburutegiko zuzendaria (1862) izan zen.
## Erreferentziak
Jose Antonio Sistiaga

**Jose Antonio Sistiaga Mosso** (Donostia, 1932ko maiatzaren 4a - Donibane  Lohizune, 2023ko ekainaren 25a) gipuzkoar margolaria eta zinemagile esperimentala zen. Bere garaian euskal artegintzaren abangoardia bildu zuten *Gaur* eta *ZAJ* taldeetako kide izan zen.

## Bizitza 
Parisen egin zituen pinturako ikasketak. 1958. urtean egin zuen lehen erakusketa, pintura figuratibo eta abstraktuekin. 
1962ko uztailean Amable Ariasek hartu zuen Gipuzkoako Artisten elkartearen lehendakaritza eta Esther Ferrer eta Jose Antonio Sistiaga lagunak zituela, tokia arautu gabeko sorkuntzarako abagunea eskaintzen zuenez, han arte-irakaskuntza berritzeari ekin zion Sistiagak. Ildo beretik, 'Ostegunetako akademia' haurrentzako adierazpen libreko lantegiak ireki zituen Esther Ferrerrekin 1968 arte, Celestin Freinet (1896-1966) frantziar pedagogoaren teorian inspiratuta, haurren arteko lankidetzan oinarrituta. Elorrion eskola pilotuan parte hartu zuten.

*Gaur* Euskal Artisten Elkartea sortu zuen 1966. urtean Txillida, Oteiza, Mendiburu, Ruiz Balerdi, Basterretxea, Zumeta eta Amable Ariasekin batera.

Berrikuntzaren bidea jorratzen jarraitu zuen azken urteotan ere. Ipar Euskal Herrian bizilekua eta lan-lekua harturik, alor asko tartekatzen zuen, pintura eta zinemagintza esperimentala, besteak beste. 1999an Madrilen erakutsi zituen azken urteotako lanak olioa eta tinta erabiliz, kolorea zela nagusi. Zinemagintzari dagokionez, hamar bat film egin zituen, gehienak pinturazkoak, nahiz eta dokumentala ere landu zuen.

## Lanak 
Margolan nagusiak *Estructura abierta* (1958), *Retrato mágico, mujer y espejo* (1959), *Espacio y Energía* (1961), *Las cuatro estaciones* (1970), *Serie Retorno al Bosque* (1970) eta *Otro paisaje vasco* (1977-1979) dira.

Zinemagintza alorrean, kamararik gabeko zinema landu zuen eta ondoko filmak sortu zituen:
* *...ere erera baleibu izik subua aruaren...* (75 minutuko iraupena) 1968 urtean
* *Impresiones en la alta atmósfera*
* *En un jardin imaginado*, Amable Arias margolariari eskeinia, 14 minutuko iraupena 1991
* *Paisaje inquietante-nocturno* Remigio Mendiburu eskultorearen omenez, 14') 1991

Egin zuen film luze bakarra, *Ere erera baleibu izik subia aruaren* izenburuduna, 1968koa, eskuz margotutako film luze artistiko esperimental bakartzat jotzen da oraindik ere, eta 1970. urteaz geroztik hainbat jaialdi, museo eta filmategitan erakutsi da. 2000. urtean Parisko Georges Pompidou Zentroak erosi zuen filma.

2017ko kartela egin zuen Durangoko Azokarako.

Fitxategi:Jose Antonio Sistiaga De Rerum Natura.jpeg|Jose Antonio Sistiaga De Rerum Natura erakusketa
Fitxategi:Sistiaga Lezo Urreiztieta.jpeg|“Omenaldia Lezo Urreiztietari (Uhin eta Hodei)” 
[alt=|ezkerrera|thumb|424x424px|**Remigio Mendiburuz** mahaingurua batean [Rikardo Ugarte, Nestor Basterretxea, Felix Maraña eta Jose Antonio Sistiaga (Euskaldunon Egunkaria, 2001).]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Beñat Parrak Sistiagarekin egindako elkarrizketa, 2022ko otsailaren 4an, *Irutxuloko Hitzan*.
Antero de Quental

**Antero de Quental** (Ponta Delgada, Azoreak, Portugal, 1842ko apirilaren 18a - Ponta Delgada, 1891ko irailaren 11a) portugesezko olerkaria da.

## Bizitza 
Zuzenbideko ikasketak egin zituen Coimbrako Unibertsitatean. Gaztetan sozialismoaren eragin handia izan zuen, Proudhonen sozialismo utopikoarena, batez ere. Hala, sozialismoaren bultzatzaile nagusietako bat izan zen Portugalen. Questão Coimbra deitutako eztabaidetan parte hartu zuen; eztabaida haietan idazle gazteek, Antero de Quental, Teófilo Braga eta Eça de Queiroz buru zirela, Portugalgo idazle eta pentsamolde zaharkituen aurka jardun zuten.

Gero, Quental Lisboara bizitzera joan zen, eta Lisboako Kasinoko Jardunaldi Demokratikoetan parte hartu zuen (1871); jardunaldi edo hitzaldi haien helburua literatura eta gizartea modernizatzea eta Europako kultura Portugalen sartzea zen; hori izan zen, hain zuzen, Antero de Quentalen gaztetako ahaleginen xede nagusia.

Bere bizitzaren azken aldian tuberkulosiak jo zuen; hala, bizitzaz etsita, budisten mistika panteistaren eta alemaniar pentsalari ezkorren eragina (Schopenhauerrena eta Hartmannena, bereziki) bere eginik, atsekabearen metafisika sortu zuen. Gizonak aske izateko zuen bide bakarra heriotza zela etsita zegoen, eta 1891n bere buruaz beste egin zuen.

Haren obra aipagarriak: *Primaveras Românticas* (1872), *Odes modernes* (1864), *Sonetos Completos* (1885), *Carta autobiógrafica, Hino da manhã* eta *Elogio da morte*.

Antonio Tabucchiren "Porto Pimeko dama" liburuan agertzen den "Antero de Quental, bizitza bat" kontakizunean de Quentalen bizitzaren pasarte batzuk agertzen dira..

## Erreferentziak
Gilles Hénault

**Gilles Hénault** (St. Majorique, Quebec,  - Montreal, Quebec, ) kanadar poeta, kazetari eta arte-kritikaria izan zen.

## Biografia 
Montrealen egin zituen ikasketak, baina diru-arazoak zirela eta, bertan behera utzi behar izan zituen. Gero, bere kabuz ikasi zuen. *Le Jour* (1939), *Le Canada* (1940-1942) eta *La Presse* egunkarietan arituz ikasi zuen kazetari-ofizioa. Irratian ere lan egin zuen zenbait aldiz, eta baita *Le Devoir *egunkarian ere, Artea eta Letrak sailaren zuzendari gisa (1959), *Le Nouveau Journal* egunkarian, nazioarteko iruzkingile gisa (1961), *Royal Commission on Bilingualism and Biculturalism* erakundean (1962-1963), eta Antzerki Eskola Nazionalean, inprobisazio-irakasle gisa (1964). 1966an Montrealgo Arte Museoko zuzendari izendatu zuten. 1973tik aurrera, idazle eta itzultzaile autonomo gisa aritu zen.

Haren poesiek hizkuntzarekiko kezka handia erakusten dute, perfektuak dira formetan, eta aberatsak irudi harrigarrietan. Montrealgo pintoreen (*Les Automatistes* izenez ezagunak) eta surrealismoaren eragina gorabehera, bere poesia ezin argiagoa eta ulergarriagoa izan zen beti. Lan nagusiak: *Théâtre en plein air* (1946, "Antzerkia kanpoan"); *Totems* (1953, "Totemak"); *Voyages au pays de mémoire* (1959, "Bidaiak memoriaren herrialdera"); *Sémaphore* (1962, "Semaforoa"). *Signaux pour les voyants* (1972) lanean aurreko guztia bildu eta argitaratu gabe zeuzkan zenbait lan tartekatu zituen.

## Erreferentziak
Henri-Pittier Parke Nazionala

**Henri-Pittier Parke Nazionala** (gaztelaniaz: *Parque nacional Henri Pittier*) Venezuelako parke nazionala da, Kostaldeko mendikatearen mazelan. Mendi horiek Karibe itsasotik Pico Cenizaraino iristen dira, eta goreneko garaiera 2.435 m-n dute. Parke Nazionala 1937an sortu zen, eta 107.800 ha hartzen ditu. Iparraldeko isurialdean ekosistema tropikaleko inguru aberatsa du. 400 m bitartean akazia- eta kaktus-sabanak daude; 800 metrora hosto galkorreko basoak (urtaro heze-lehor txandakatzera egokituak); 800-1.000 metro bitartean, baso euritsu tropikala eta ondoren, 2.000 metrora, baso tropikala, laino-basoa. Azkenik, baso subtropikala dago. Hegoaldeko isurialdean, 1.600 metro bitartean, iparraldekoaren banaketa berdina dago, eta hortik gora belardi handiak eta plantazio zabalak daude basoen ordez. Henri-Pittier Parke Nazionalak habitat-mota asko biltzen ditu, aipatutako baso tropikalez gainera, itsasbazterrak (mangladiez beteak), inguru epelak, eta Valencia aintzira. Laino-basoan garaiera handiko zuhaitzak dira nagusi (*Gyranthera caribensis*). Horrez gainera, iratzeak, orkideak eta bromeliazeoak ugariak dira. Animaliei dagokienez, era askotako animaliak daude. Ugaztunak ugari dira, gehienbat tximino oihularia, kaputxino marroiak eta hiru hatzeko nagiak. 530 hegazti-mota daude, 30 kolibri, 58 tiranido, tukanak, manakiak, eta abar. Henri-Pittier Parkea Hego Ameriketako zaharrenetakoa da, eta luberriko zenbait gune daude bertan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kazirangako Parke Nazionala

**Kazirangako parke nazionala** (assameraz: কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, ,  ahoskatua) Indian, Assamen, dagoen parke nazionala da, Asiako zaharrenetakoa.

1908an sortu zen, eta Indiako interesgarrienetako bat da, errinozero adar-bakarrak (*Rhinoceros indicus*) bizi baitira bertan. Errinozero-mota hori galtzeko arriskuan dago, galtzeko arrisku handiena duten animalietako bat da.

Parkeak 42.900 ha-ko eremua du, eta Brahmaputra ibaiaren ezkerraldean dago. Garaiera txikiko ordokia hartzen du, batez beste itsas mailatik 76 m-ra, eta habitat zingiratsuak babesten ditu bereziki. Ibarreko landareen artean nagusiak anfibioak dira, kariak (*Phragmites karna*) eta *Saccharum* generoko banbuak, 6 m-tik gorakoak. Horrez gainera, hainbat errekaren bazterretan akazia-basoak daude. Ugaztunen artean, Indiako errinozeroez gainera, Asiako elefanteen (*Elephas indicus*) eta bufalo basatien samaldak (*Bubalus bubalus*) bizi dira bertan, eta horiez gainera zingira inguruetako ugaztun bereziak daude, Indiako bisoia, hainbat orein-mota, kokondoetako hartzak eta Himalaiako hartz beltzak, hainbat zerri basati, bereziki basurde pigmeo berezia (*Sus sylvanus*). Primateen artean makakoak eta langurra (tximino handia, ile beltzekoa, eta aurpegian ile luzea duena) dira nagusiak. Hegazti ugari daude, mota desberdin askotakoak, baina aipagarrienak hauek dira: arrano arrantzalea, Pallaseko pigargoa, hainbat zikoina-mota eta uretako beste hegazti batzuk, hala nola, lertxun beltza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pavel Aleksandrov

**Pavel Sergeievitx Aleksandrov** (Bogorodsk, Errusia, 1896ko apirilaren 25a (juliotar egutegian) edo maiatzaren 7a (gregoriotar egutegian) - Mosku, 1982ko azaroaren 16a) errusiar matematikaria izan zen. Lehenengo ikasketak Smolensken egin zituen, eta 1913an graduatu zen. Moskuko Unibertsitatean Stepanovekin ikasi zuen, eta hark bultzatuta Jegoroven mintegietara joan zen. 1915ean bere lehen froga garrantzitsua aurkeztu zuen. 1920-1921 urteak Smolensken igaro zituen, unibertsitatean eskolak ematen. Urte haietan Urysohn matematikaria ezagutu zuen, eta handik aurrera lankide izan ziren. Ikasketak bukatu ondoren, Moskuko Unibertsitateko irakasle hautatu zuten, eta bertan topologia, analisia eta Galoisen teoria irakatsi zituen. Urysohnekin batera, Hausdorff, Fréchet eta beste matematikari batzuek topologiaren arloan sortutako teoria aurrera eraman zuen. Besteak beste, espazio trinkoen kontzeptua asmatu zuten. 1926etik aurrera Hopfen lankide izan zen, eta 1927-1928 ikasturtea Princetonen eman zuten; bertan Lefschetz, Veblen eta Alexander matematikariekin lan egin zuten. 1929an, Moskuko Unibertsitateko matematikako irakasle izendatu zuten. 1935ean *Topologia* izeneko liburua argitaratu zuen. Horrez gainera, Aleksandrovek 300 argitalpen zientifiko egin zituen; topologiako kontzeptu ugari asmatu zituen eta homologiaren teoriaren hastapenak ezarri zituen. Lan horrengatik guztiagatik ohore asko jaso zuen; elkarte eta akademia askotako kide izan zen, eta Stalin saria ere jaso zuen (1943).

## Erreferentziak
Susan Faludi

**Susan C. Faludi** (New York, AEB, 1959ko apirilaren 18a -) Ipar Ameriketako idazle eta kazetari feminista da.

## Biografia 
Harvard Unibertsitatean ikasi zuen, eta unibertsitatean bertan hasi zen kazetari-lanetan, ikasleen *The Harvard Crimson* aldizkari ezagunaren zuzendari gisa.

1991n *Erreakzioa: emakume modernoaren kontrako gerra ezkutua* liburua argitaratu zuen. Liburu horrek sekulako arrakasta izan zuen, eta ikaragarrizko ospea eman zion Faludiri. Kritikarien elkarteak ematen duen National Book Critics Circle saria irabazi zuen liburu horrekin, eta Faludi *Time* aldizkariaren azalean agertu zen Gloria Steinem lider feminista ospetsuaren aldamenean.

Liburua argitaratu aurretik eta ondoren, Faludik kazetari- eta erredakzio-lanak egin zituen hainbat egunkaritan: *Miami Herald* (1981-1982), *Atlanta Constitution* egunkariaren igandeko gehigarria (1983-1985), *San José Mercury News* egunkariaren igandeko gehigarria (1985-1989) eta *Wall Street Journal* (1990-1992). Azken horretan Safeway konpainiaren erosketari buruz argitaratutako istorio batekin 1991ko Pulitzer saria irabazi zuen.

1988. eta 1990. urteen bitartean Stanfordeko Unibertsitateko Emakumeari eta Sexuari buruzko Ikerketetarako Institutuko kide izan zen. Institutu hori ikasle eta idazleei laguntza eskaintzen zien bulego feminista bat zen. 1992an *Journal* utzi eta *Knight* kazetaritza-beka ospetsua lortu zuen, bigarren libururako ikerketak egiteko. 2008-2009 urteetan, Falaudi Radcliffe Institutuko kide izan zen.

## Liburuak 
* *Backlash: The Undeclared War Against American Women* (1991) National Book Critics Circle Saria
* *Stiffed: The Betrayal of the American Man* (1999)
* *The Terror Dream* (2007) 2001eko irailaren 11ko atentatuak eta hauen eragina aztertzen duen liburua.

## Erreferentziak
Ruslan Khasbulatov

**Ruslan Imranovitx Khasbulatov**, errusieraz Руслан Имранович Хасбулатов (Grozni, Txetxenia, 1942ko azaroaren 22a - Olgino, 2023ko urtarrilaren 3a) errusiar politikari eta ekonomialaria izan zen.

## Biografia 
1970ean Ekonomia zientzietako doktore titulua atera zuen. Irakaskuntzan aritu zen urte askoz. 1990eko martxoan Diputatuen Kongresurako diputatu aukeratua izan zen eta urte bereko ekainean, Sobiet Gorenaren lehendakariorde. 1991ko abuztuan ganberaren behin-behineko presidente eta hautagai erreformista hautatu zuten diputatuek. 1991ko estatu-kolpe saioaren ondoren Alderdi Komunista uztea erabaki zuen. 1991ko urrian, Diputatuen Kongresuak Errusiar Federakundeko Sobiet Gorenaren lehendakari aukeratu zuen. Behin eta berriz leporatu zitzaion Khasbulatovi diru publikoak xahutzea eta despota jarrerak izatea. Berak gogor kritikatu zituen Egor Gaidar liberalak abiarazitako erreforma ekonomikoak, Estatuaren monopolioak desegin baino lehen prezioak liberalizatu izana, batik bat, bere esanetan horren ondorioz jaitsi baitzen errusiarren bizi-maila modu jasanezinean. 1993ko urriko istiluak zirela-eta, Parlamentuaren lehendakari-kargutik kendu eta espetxeratua izan zen; istiluen eragileetako bat izana leporatu zitzaion. 1994an amnistiarekin espetxetik atera eta berehala, politika utziko zuela jakinarazi zuen.

Ekonomiari buruzko hogei bat liburu idatzi zituen, batzuk atzerrian ere argitaratu direnak, Austrian, Italian eta Indian esate baterako, eta baita artikuluak eta bestelako argitalpen zientifikoak ere.

## Erreferentziak
Alexandre Kojève

**Alexandre Kojève** (jaiotza-izena: *Alexandre Kojevnikov* ; Mosku, 1902ko apirilaren 28a - Brusela, 1968ko ekainaren 4a) errusiar jatorriko frantziar filosofoa izan zen.

Moskuko merkatari aberatsen semea zen, eta Vasili Kandinsky margolariaren iloba. 1917an, Errusiako Iraultza piztu zenean, kartzelatu eta heriotzara kondenatu zuten, baina, azkenean, familiaren eraginei esker, aske utzi zuten. Poloniara atzerriratu zen 1920an, eta ondoren Berlin, Erroma eta Heilderbergera. Han filosofiako ikasketak egin zituen, Karl Jaspers irakasle zuela. Budismoaz, islamismoaz, fisikaz eta matematikaz ezagutza handiak jaso zituen, bere *Filosofia paganoaren historia arrazoituari buruzko saiakera* liburuan ageri den moduan. 1926an Parisera joan zen. Garai hartan, Hegelen lanak bakarrik irakurtzeari ekin zion, eta bere burua marxistatzat aurkezten zuen. Klasiko bihurtu da Hegelen *Gogoaren fenomenologia*-ri egin zion iruzkina. Parisko Unibertsitatean Hegeli eta kultura orientalistei buruzko eskolak eman zituen, eta bertako intelektual nagusiak ezagutu zituen: Raymond Aron, Georges Bataille, Maurice Merleau-Ponty. 1944an, Bigarren Mundu Gerran borrokan zebilen arren, *Zuzenbidearen fenomenologia baten zirriborroa* idatzi zuen, baina ez zioten 1981 arte argitaratu, bera hil eta denbora luzera. Gerra ostean, Ekonomia eta Finantzako Ministerioan funtzionario postua eman zioten. Europa batzearen alde lan egin zuen beti, eta, hain zuzen ere, Merkataritza Taldearen bilera batean zegoela hil zen Bruselan.

## Erreferentziak
Waldemar Świerzy

**Waldemar Świerzy** (Katowice,  - Varsovia, ) poloniar marrazkigilea izan zen. Arte grafikoko ikasketak egin zituen bere jaioterrian. Diploma lortu ondoren, Varsoviara joan zen, eta han irakasle, antzerki-dekoratzaile, marrazkilari eta kartelgile gisa lan egin zuen (zirkurako kartelak batez ere). Alor horretan berebiziko trebetasuna erakutsi zuen; animalien irudien bidez afektibitatearen koloreak erakusten zituen. Gai horrek aukera ematen zion orekaren eta grabitatearen legeei erronka egiteko. 1960ko hamarraldian Estatu Batuetako *pop art* mugimenduak erakarri zuen bereziki. Bestalde, egin zituen erretratuetan nabarmen erakusten zuen inpresionismoa: *Tadeusz Rosewicz antzerkigilea, Witkiewicz marrazkigilea*. Jazz-musikagileei egindako erretratuetan, berriz Louis Armstrong (1980), Count Basie (1985), John Coltrane (1988), Thelonious Monk (1989), Stevie Wonder (1992), musikagilearen izaerari eusten zion, eta interpretatzen zuen musikaren garrantzia nabarmentzen zuen: Armstrong alde batetik marraztu zuen, izerdi-tantez beteta, eta hortz distiratsuetan tronpeta txiki baten isla ikusten zitzaiola. Bere erretratuak 1993an erakutsi zituen Chaumonteko arte grafikoetako nazioarteko topaguneetan. Bestalde, Świerzy ezaguna izan zen antzerkiko kartelgile gisa. Berari eman zioten Varsoviako Narodowy antzokirako egin ziren kartel guztiak erakutsiko zituen erakusketaren berri emateko ardura.

## Erreferentziak
Francis Poulenc

**Francis Jean Marcel Poulenc** (Paris, Frantzia, 1889ko urtarrilaren 7a – 1963ko urtarrilaren 30a) musikagilea eta piano-jotzailea izan zen.

## Bizitza 
Ricardo Viñesekin egin zituen piano-ikasketak, eta ikasleak musikarako zuen gaitasuna ikusirik, Milhaud, Satie, Auric, Jean Cocteau, Casella eta beste musikagile batzuekin jarri zuen harremanetan. 1920. urtean harmonia-ikasketak egin zituen Koechlinekin, eta 1921. urtean Milhaudekin joan zen Vienara, eta Schoenberg, Berg eta Webern ezagutu zituen han. 1935. urtetik aurrera, Pierre Bernac baritonoaren piano-jotzaile izan zen, eta Europan eta Estatu Batuetan zehar ibili zen.

Poulencen musikan Debussy, Satie, Stravinski eta Ravelen eragina nabaria da. Les Six taldeko partaide izan zen, eta taldearen helburuak zintzoen bete zituena. Denetan erromantizismoaren kontrakoena, bromazaleena eta estilo aldetik soilena izan zen. Musikagile sentikorra, antiakademikoa eta etorri handikoa izan zen.

Kantu-bildumak argitaratu zituen, haien artean, ''* (1919, *Bestiarioa*); *Figure humaine* (1945, *Giza irudia*) kantata; eliza-musika a cappella edo orkestrarako: *Meza* (1937); *Litanies à la Vierge noire* (*Letaniak Ama Birjina beltzari*); *Quatre motets pour un temps de pénitence* (*Lau motete penitentzia-aldirako*); *Stabat Mater'' (1951).

Hiru opera idatzi zituen, pianorako lanak, haizezko tresnetarako lanak, sonatak biolin eta pianorako, kontzertuak piano bat edo bitarako, klaberako kontzertu bat.

## Erreferentziak
Jean Paul

**Johann Paul Friedrich Richter**, ezagunagoa **Jean Paul** ezizenez (Wunsiedel, Bavaria, Alemania, 1763ko martxoaren 21a - Bayreuth, Bavaria, Alemania, 1825eko azaroaren 14a), alemaniar eleberrigilea izan zen.

## Biografia 
Jean-Jacques Rousseau idazleari zion begiramenez erabili zuen *Jean Paul* izengoitia. Ospe handia izan zuten haren obrek, XIX. mendearen hasieran. Ministro protestante baten semea zen, eta Leipzigen egin zituen teologiako ikasketak.

1787tik aurrera argitaratu zituen lehen kontakizun ospetsuak: *Auswahl aus des Teufels Papieren nebst einem nöthigen Aviso vom Juden Mendel* (1789, *Deabruaren paperen artean aukeraturiko pasarteak eta Mendel juduari buruzko informazio-txostena*), *Maria Wuz* (1790) eta *Die unsichtbare Loge* (1793, *Logia ikustezina*). *Hesperus* (1795) eleberriaz ospe handia jaso zuen; lan garrantzitsuak etorri ziren ondoren: *Blumen-, Frucht-, und Dornenstücke* (1796, *Lore-, fruitu- eta arantza-puskak*, *Siebenkas* heroiaren izenaz ere ezaguna), *Quintus Fixlein* (1796) eta *Titan *eleberri didaktikoa (1800-1803), bere maisulana.

1804an Bayreuth hirian hartu zuen bizilekua, eta garai bateko ideia neoklasikoetatik eta geroko erromantikoetatik urrundu zen, haien aldeko ilusioa galdurik, nahiz ez zuen umorea galdu: *Dr. Katzenbergers Badereise* (1809, *Katzenberg doktorea bainutegirako bidaia*) eta *Des Feldpredigers Schmelzle Reise Nach Flätz mit forgehenden Noten* (1809, *Gudarosteko kapilau Schmelzleren bidaia*).

Jarraitzaile asko izan zituen Europan.

## Erreferentziak
Irene Bau

**Irene Bau** (Madril, 1968ko urriaren 7a) bizkaitar antzezlea da. Madrilen jaio arren, oso umetan heldu zen Bilbora, eta han eman zuen haurtzaroa hogei urte zituela berriz Madrilera itzuli zen arte, hango Antzerki Eskola batean Arte Dramatikoa ikastera.

Euskal zuzendari gazteen film labur askotan parte hartu du, besteak beste Kepa Sojoren *Cien maneras de hacer pollo al txilindron* (1997) eta *Looking for Txentxo* (1998) goraipatuetan. 90eko hamarraldi hasierako hainbat film arrakastatsutan lan egin zuen Enrique Urbizuren *Cómo ser infeliz y disfrutarlo* (1993) eta Álvaro Fernández Armeroren *Todo es mentira* (1994) filmetan, esaterako; eta hurrengo urteetan ere jarraitu du zinemagintzan: Ernesto Telleriaren *Menos que cero* (1995), Fidel Corderoren *La fabulosa historia de Diego Marín* (1996) eta Paco Rodríguezen *Quince* (1997) filmetan, hain zuzen ere. Telesailetan ere lan egin du.

Baina bere esparrurik kutunena antzerkia da, eta horretan dihardu 1986tik gaur arte. Guztira hamaika lanekin parte hartu du, eta zuzendari ezagunenekin aritu da. 1992 eta 1996an, esaterako, Gerardo Mallak zuzenduriko *El Pícaro, aventuras y desventuras de Lucas Maraña* Fernando Fernán Gómezen lanean, eta Neil Simonek idatzitako *Bienvenida a casa* antzerki-lanetan lan egin zuen, eta 2000. urtean, kasu bietan Mercedes Lezcanoren zuzendaritzapean, Mercé Rodoredaren *Mujeres* eta J. Saundersen *Otoño en familia* antzeztu ditu.

## Erreferentziak
Georges-Louis Leclerc de Buffon

**Georges Louis Leclerc**, **Buffon Kondea** (Montbard, 1707ko irailaren 7a - Paris, 1788ko apirilaren 16a) frantziar zientzia-gizona eta idazlea izan zen. Legegizona izan zen hasieran; gero izadiaren zientziez interesatu zen, eta 1739an Erregearen lorategiko arduradun izendatu zuten. 

## Ibilbidea 
Buffonek beste zenbaitekin batera egindako *Histoire naturelle* (1749-1789) obra gaitzak (44 liburuz osatutako lana) hedapen handia izan zuen. Zientzia-ezagupena esperientziaren gainean eraiki nahiz, behaketa zorrotz baten ondotik animalien deskribapen zehatzari ekiten zion liburuan. Ildo horretatik, Lineok plazaraturiko moten sailkapenari kritika egin zion, mugatuegia zelakoan. Eboluzionismoaren aitzindari, animalia biziaren egonkortasunari eztabaidagarria iritzirik, izakien aurrerabide eta kateatzearen ideia adierazi zuen. 

Lurraren garapenaren inguruko ideia ausartak eman zituen: 75.000 urte zituela Lurrak, eta 40.000 urte lehenago hasi zela bertan bizitza. Hoztu aurretik Lurrak 90.000 urte iraungo zituela ere baieztatu zuen. Ikuspegi hauek elizarekin erlazio gorabeheratsua izatera eraman zuten.

Bestalde, idazketaz ere arduratu zen, idatzizko adierazpidea gaiari egokiro lotua egon behar zuela aldarrikatuz: *Discours sur le style* (1753).

Buffonen lana berehala hedatu zen Frantziatik kanpo. Euskalerriaren Adiskideak elkarteak bere ikasgaien artean sartu zuen, eta Bergarako seminarioan *Histoire naturelle* delakoaren lehen egokitzea (*Historia natural del hombre*, 1773) testuliburu gisa erabili zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Roberts, Jason. (2024). *Every living thing: the great and deadly race to know all life.* Random House ISBN 978-1-9848-5520-6.

## Kanpoko estekak
Cirilo Martínez Novillo

**Cirilo Martínez Novillo** (Madril, Espainia, 1921eko uztailaren 9a - 2008ko uztailaren 15a) margolaria izan zen.

## Bizitza 
Madrilgo Escuela de Artes y Oficios eta Escuela Superior de Pintura, Escultura y Grabado eskoletan egin zituen ikasketak. Garai hartan ezagutu zituen Daniel Vázquez Díaz eta Gaztelako paisaiaren tratamendu berezia ezaugarri zuen Escuela de Madrid taldeko zenbait kide. Zenbait aldizkari eta egunkaritako lankide izan zen.

Espainiako Gerra Zibilaren ondoren espetxeratu egin zuten, eta espetxetik atera zenean alfonbretarako zirriborroak egiten hasi zen Luis XV.a, XVI.a, Chippendale eta beste estilo batzuetako marrazkietan oinarriturik, eta ondoren Parisa bidaiatu zuen ikasketak sakontzera.

Martínezen lana figuratiboa da gehienbat; izadi hilak eta irudiak egin zituen lehenengo aldian, eta geroago paisaiagile gisa nabarmendu zen. Bere obrak Espainiako eta atzerriko bilduma pribatuetan eta Madrilgo Gaur Egungo Arte museoan, Bilboko Arte Ederretakoan eta abarretan daude ikusgai. Hainbat erakusketa egin ditu bere karreran zehar, bai bakarkakoak zein taldekakoak. Bakarkako lehen erakusketa 1947an egin zuen Madrilgo Buchholz galerian, eta geroztik aipagarriak ditu Parisko Galerie Eponekoa (1964), Zuricheko Galerie Burdeken egindakoa (1964) edota Suitzako Müller galeriakoa (1967). Talde-erakusketei dagokionez, hainbat erakusketa eta azokatan parte hartu du, adibidez Veneziako Biurtekoan (1950 eta 1954).

1990eko hamarkadatik aurrera, bere obran aldaketak izan ziren:

Bere bizitzako azken urteetan, eta osasun-arazoak izan arren, Martínez Novillok ezaugarri berriak txertatzen ditu bere sortze-prozesuan: paisaiak ordu arte erabili ez zituen nahasketa eta konbinazio berrietatik lortutako koloreekin margotzen ditu. Horixe azaldu zuen Juan Gris Galerian egindako erakusketan, azkena izango zena (2006):

Hil arte margotzen jarraitu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* www.martineznovillo.com, artistaren webgune ofiziala (biografia, obrak, bibliografia, etc.).
Manuel Hernández Mompó

**Manuel Hernández Mompó** (Valentzia, Katalan Herriak, 1927ko urriaren 10a - Madril, Espainia, 1992ko urtarrilaren 25a) Katalan Herrietako pintorea izan zen.

## Biografia 
Valentziako Arte Ederretako Eskolan ikasi zuen, 1943tik 1949ra bitartean. 1954tik 1957ra Parisen, Erroman eta Herbehereetan bizi izan zen, hurrenez hurren.

Bere pinturak hirietako paisaietan oinarritzen dira; denborarekin, ordea, askatasun handiagoa hartu zuen Mompóren lanak, joera abstraktuen eta informalismoaren eraginez.

1958an Juan March fundazioaren beka bat lortu zuen, eta mosaikoaren teknikaren inguruko ikerketak egin zituen. Espainiara itzuli zenean, Madrilen hartu zuen bizilekua, eta hiri horretan eta Eivissan eta Mallorcan bizi izan zen orduz geroztik.

1950eko hamarraldian gouachea eta olio-pintura landu zituen, batez ere, eta kaleetako gertakizunak, herri-jaiak eta abar landu zituen. Mediterraneoko argia zuriaren eta tonu argitsuen bidez adierazten zuen. Denborarekin, ordea, irudi horiek pintura abstraktuaren eragin nabarmena erakusten dute. 1968an Veneziako Bienalerako hautatu zuten, eta han UNESCO saria lortu zuen.

1970eko hamarraldian metakrilato gainean egindako pinturak landu zituen, batez ere, eta 1981. urtetik aurrera eskulturaren alorrean jardun zuen. 1984an Arte Plastikoen sari nazionala irabazi zuen.

Mompóren lanak mundu osoko museoetan ikus daitezke, Madril, Estatu Batuak, Paris, Sevilla, Valentzia, Londres, Gasteiz eta New Yorken, besteak beste.

## Erreferentziak
Manuel Garrido Jiménez

**Manuel Garrido Jiménez** (Granada, Espainia, 1925eko azaroaren 8a - Madril, 2015eko urtarrilaren 8a) filosofoa izan zen. Logika- eta filosofia-katedraduna Valentziako Unibertsitatean eta Madrilgoan.

## Bizitza 
1960 ondoko urteetan, bera izan zen logika formalaren zabaltzailea Espainian, zientziaren filosofiaz eta filosofia analitikoaz ekarpen ugari egiteaz gainera. Haren *Lógica simbólica* (1974, *Logika sinbolikoa*) logikako eskuliburu klasikoa bihurtu da. Horrez gainera, logikari eta zientziaren filosofiari buruzko saiakera ugari idatzia izan zen. Logikari buruzko kongresuak antolatu zituen, baita garrantzi handiko logikariak eta filosofoak erakarri ere: Strawson, Quine eta Davidson, besteak beste.

Bestalde, *Teorema* aldizkaria sortu zuen, logikaz eta zientziaren filosofiaz Espainiako unibertsitatean izan den lehenengo aldizkaria. Bere obran dedukzio logikaren prozesuei buruzko interpretazio originalak egiten ditu, zibernetikaren eta hizkuntza formalen ekarpenak aztertzen, eta bere errealitatearen teorian, materialismoa eta errealismo kritikoa elkartzen ditu, egungo zientzia naturalen eta formalen ekarpenetan oinarriturik.

Bestalde, aipagarria da atzerriko egileak zabaltzeko egin zuen ahalegina, Beth, Gadamer, Gödel, Habermas, Haecker, Leen, Lorenzen, Quine, Turing eta Woodegerren lanak itzuliz. 1955. urtetik aurrera, Madrilgo Jorge Santayana katedraren zuzendaria izan zen, eta Santayanaren obren gaztelaniazko edizio kritikoaren arduraduna.

## Erreferentziak
Sir Kenneth MacMillan

Sir **Kenneth MacMillan** (Londres, Ingalaterra, 1929 &ndash; 1992) balleteko dantzaria eta koreografoa izan zen. Royal Balleteko zuzendari izan zen 1977. urtetik hil zen arte.

Dantzari gisa hasi zen Sadler's Wells Ballet Schoolen, eta eskola horretako dantzari-taldean sartu zen 1946an. Handik hamar urtera, Royal Balleten hasi zen. 1970eko hamarraldia arrakasta handikoa izan zen MacMillanentzat, lan hauei esker: *Maitagarriaren musua* (1960), *Gonbidapena* (1960), *Udaberriaren sagarapena* (1962), *Ahizpak* (1963) eta *Lurraren kantua* (1965). 1966tik 1969ra bitartean, klasikoak eraman zituen eszenatokira, hala nola *Loti ederra* (1967) eta *Beltxargen aintzira* (1969).

1970an Frederick Ashtonen ordezko izan zen Royal Balleten, baina handik zazpi urtera utzi egin zuen kargua, konpainiako lehen koreografo-lanean bete-betean aritzeko. Garai horretatik aurrera MacMillanek koreografia ugari egin zituen, eta hainbat ballet osatu zituen. Bere konpainiarako egin zituen pieza dramatikoez gainera, beste asko Ballet Ramberterako, telebista eta zinemarako egin zituen, eta antzerkian, Ionescoren hainbat lan zuzendu zuen. Azken lanen artean kontuan hartzekoak dira, *Romeo eta Julieta* (1967) ballet dramatikoa, *Anastasia* (1971), *Manon* (1974), *Mayerling* (1978), *Isadora* (1981), *Heriotza-dantza* (1983) eta *Pagodetako printzea* (1989). 1983an Sir titulua eman zioten, eta American Ballet Theatreko kide artistikoa izan zen handik urtebetera.

## Erreferentziak
Tomás Marco Aragón

**Tomás Marco Aragón** (Madril, 1942ko irailaren 12a) espainiar musikagilea da.

## Biografia 
Biolin eta konposizio ikasketak egin zituen, eta zuzenbidean lizentziatu zen 1963an. Frantzian eta Alemanian osatu zituen musika-ikasketak, Boulez, Stockhausen, Ligeti, König eta Adornorekin. 1962az gero musika-konposizioan eta kritikan jardun du buru-belarri. Irakasle gisa lan egin du, besteak beste, Madrilgo Goi Mailako Kontserbatorioan, eta ikastaroak eman ditu Europako eta Amerikako zenbait unibertsitate eta zentrotan. 1981-1985 bitartean Espainiako Orkestra eta Koru Nazionalen Erakunde Autonomoaren zuzendari izan zen eta Gaur Egungo Musikaren Zabalkunderako Zentroarena ondoren. Alacanteko Gaur Egungo Musikako Nazioarteko Jaialdia sortu zuen, eta haren zuzendari izan zen 11 urtez. 1991-1995 urteetan Orkestra Nazionalaren Zuzendari teknikoa izan zen. Hurrengo urtean Madrilgo Erkidegoko Jaialdiaren zuzendari izendatu zuten. Hainbat sari irabazi ditu bere karreran zehar, besteak beste Musikako Sari Nazionala (1969), Parisko VI. Bi Urteko Ohorezko saria (1969) eta UNESCOren Sari Nazionala. Bere obren artean azpimarratzekoak dira *Selene* opera; *Llanto por Ignacio Sánchez Mejías* balleta; sei sinfonia; *Escorial*, *Pulsar *eta *Campo de estrellas* obra sinfonikoak; *Autodafé*, *Espacio sagrado*, *Concierto del agua* kontzertuak; ganbera-musikan, harirako lau kuarteto; piano, gitarra eta abarrentzako obrak.

## Erreferentziak
Mauricio Rosencof

**Mauricio Rosencof** (Florida, Uruguai,  -) gaztelaniazko idazle bat da.

## Bizitza 
Kazetari hasi zen lanean, eta antzezlea ere izan zen, baina 1960an bere lehen obra garrantzitsua, *El Gran Tuleque (Tuleque Handia),* estreinatu zenez gero, antzerkigintzan murgildu zen nagusiki, nahiz eta politikan ere aritu zen. Izan ere, gazteria komunisten batasunaren sortzailea eta Tupamaroen Nazio Askapenerako Mugimenduaren buruzagi izan zen.

1972an atxilotu eta torturatu egin zuten, eta 1973ko estatu-kolpean bahitu gisa hartu zuten beste zortzi presorekin batera; kanpoan gudarostearen kontrako erasorik izanez gero hil egingo zutela agindu zuten. Hamabi urte igaro zituen espetxean eta bizimodu lazgarria izan zuen; 1985ean aske utzi zuten, baina urte haietako bizipenak jaso zituen E. Fernández Huidobrorekin *Memorias del calabozo (Ziegako oroitzapenak)* izenburupean bildu zituen hiru liburukietan.

Bere antzezlanetan azpimarratzekoa da kontakizunetan sortzen dituen bikote kontrajarriak: poesia eta indarkeria, samurtasuna eta samina, kontzientzia eta eldarnioa. Gaztelaniaz idatzitako gaurko antzerkiko egile nagusietakoa da, eta bera da nazioartean ospe gehien duen uruguaitar idazleetako bat.

Hauek dira bere obra nagusiak: *La valija* (1961,* Maleta,*), *Los caballos* (1967,* Zaldiak*), *El saco de Antonio* (1985,* Antonioren zakua*) eta *El regreso del Gran Tuleque* (1987,* Tuleque Handiaren itzulera*)*.*

Egun, Montevideon bizi da eta 2005etik Montevideoko Udal Intendentziako Kultura Zuzendaria da. *Caras y Caretas* aldizkarian zutabegile gisa aritzen da.

## Obra 
* *Medio mundo* (2009)
* *Una góndola ancló en la esquina* (2007)
* *El barrio era una fiesta* (2005)
* *Leyendas del abuelo de la tarde* (2004)
* *Las cartas que no llegaron* (2003)
* *La margarita. Historia de amor en 25 sonetos* (1994)
* *El Vendedor de Reliquias* (1992)
* *Memorias del calabozo* (1989)
* *El regreso del Gran Tuleque* (1987)
* *El lujo que espera* (1986)
* *El combate del establo* (1985)
* *El saco de Antonio* (1985)
* *Los caballos* (1967)
* *Las ranas* (1961)
* *La valija* (1961)
* *El gran Tuleque* (1960)

## Erreferentziak
Jean Rouch

**Jean Rouch** (Paris, 1917ko maiatzaren 31 - Birni-N'Konni, Niger, 2004ko otsailaren 18a) frantziar etnografoa eta zinemagilea izan zen. "Cinéma vérité" izeneko mugimenduaren sortzaileen artean egon zen.

Zineman egin zituen lehenengo saioak bere etnografo-lanbidearen luzapen modukoak izan ziren, *Au pays des magies noires* (1947, *Magia beltzen herrialdean*) esaterako. Afrikar gizarteak Europarentzat ispilu bat direla eta Europak horietara begiratzen ikasi behar duela aditzera eman zuen zenbait lanetan: *Les Maîtres-Fous *(1955, *Maisu eroak*). Bi herrialdeen arteko harreman horretan (nahasia eta zaila) oinarri ziren Rouchen ondorengo filmak: *Moi un Noir* (1958, *Ni beltz bat*) eta *La Pyramide humaine* (1959, *Giza piramidea*). Lan dokumental horietan, Rouchek ez du besterik gabe arrazismoaren kontra egiten, aldiz, saiatzen da batzuen eta besteen arteko berdintasunak eta ezberdintasunak azaltzen. ''Chronique d'un été *(1960, *Uda baten kronika*) ez da errealitatea zuzen-zuzenean erakusten duen zinemaren adibide, baina frantses gizarteko hainbat sektoretako galdeketa etnografikoaren arauen bidez, liskarren, blokeoen eta bazterketen berri ematen da. *La Chasse au lion à l'arc *(1965, *Lehoiaren ehiza arkuarekin*) filmarekin Afrikara itzuli zen. Ondorengo lanetan, ordea, fikziozko osagaiak sartzen hasi zen, afrikar kontakizunetatik hartutako fabulak: *Jaguar* (1967), *Petit à petit* (1970, *Apurka-apurka*), *Cocorico Monsieur Poulet* (1977), *Madame l'eau* (1992, *Andre ura*), *la Vache merveilleuse *(1995, *Behi miragarria*). 2004. urtean, kotxe-istripu batean hil zen Nigerren.

## Filmografia hautatua 
* 1955: *Les maîtres fous*.
* 1955: *Les fils de l'eau*.
* 1958: *Moi, un noir*.
* 1959: *La pyramide humaine*.
* 1961: *Chronique d'un été*.
* 1962: *La punition*.
* 1964: *Les veuves de 15 ans*.
* 1965: *La chasse au lion à l'arc*.
* 1965: *La goumbé des jeunes noceurs*.
* 1966: *Batterie Dogon*. Éléments pour une étude de rythmes*.
* 1967: *Jaguar*.
* 1971: ''Tourou et bitti, les tambours d'avant*.
* 1972: *Horendi*.
* 1972: *Petit a petit*.
* 1974: *Cocorico M*. Poulet
* 1975: *Babatu, les trois conseils*.
* 1977: *Ciné-portrait de Margaret Mead*.
* 1979: *Bougo, les funérailles du vieil Anaï*.
* 1981: *Sigui-synthèse*.
* 1987: *La folie ordinaire d'une de cham''.

## Erreferentziak
Charles Vanel

**Charles-Marie Vanel** (Rennes, 1892ko abuztuaren 21a - Cannes, 1989ko apirilaren 15a) frantziar aktorea izan zen.

## Biografia 
Itsas eskolan hasi zen, baina, ikusmenean zuen akats bat zela-eta, ezin izan zen marinel hasi. Hamabi urte zituela, Parisen, Montparnasse Antzokira joaten hasi zen, eta antzezle izan nahi zuela ohartu zen. 1908an figurante gisa egin zuen debuta *Hamlet*en, eta 1911n kafetegi bateko mutiko baten papera egin zuen *Jim Crow* filmean. Gerraren ondoren, Firmin Gémieren taldean sartu zen, Antoine Antzokian, eta 1922an zinemara itzuli zen Robert Boudriozen ''L'Âtre* (*Sutondoa*) filmarekin. Hura izan zen garrantzizko lehenengo lana zineman, eta, harrezkero, ez zuen mundu hori utzi. Bere filmografiak berrogei titulu inguru biltzen ditu zinema mutuan, eta ehun eta hogei zinema soinudunaren hasieratik azken filma egin zuen arte, *Les Saisons du plaisir* (1987, *Atseginaren urtaroak*). Zineman batez ere gizon zintzo, hiritar onaren paperak egin zituen. Aipagarriak ditu: *Les Misérables* (1933, *Miserableak*), *Grand jeu* (1934, *Joko nagusia*), *L'Équipage* (1935, *Ekipajea*), *Les Pirates du rail* (1938, *Burdinbideko piratak*), *La Loi du Nord *(1940, *Iparraldeko Legea*), *Le ciel est à vous* (1943, *Zerua zuena da*), *Salaire de la peur* (1952, *Izuaren soldata*), *L'Aîné des Ferchaux* (1962, *Ferchauxtarren zaharrena*). Vanel bitan saiatu zen zuzendaritza-lanetan, *Dans la nuit* (1929, *Gauean*) eta *Affaire classée *(1931, *Zeregin amaitua'').

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dominique Garat Hiriarte

**Dominique Garat Hiriarte** (Uztaritze,  - *ibidem*, ) lapurtar politikaria izan zen. Familia burges bateko semea Larresoroko apaizgaitegian egin zituen lehenengo ikasketak, eta Bordelen zuzenbideko ikasketak. Bordelen ezkondu, eta han geratu zen 1761. urtetik aurrera. Politikoki monarkikoa bazen ere erreformazale gisa agertu zen. Era berean ilustratua, razionalista eta Hargin beltz sutsua ere izan zen. Bere burua katolikotzat aurkezten zuen baina Biltzar Nazionalean gogor egin zuen erlijio-ordenak ezabatzearen alde. Frantziako iraultzaren testuinguruan nabarmendu zen Garat, Euskal Herrirako eskumenak lortzeko ahaleginetan, bereziki. Garatarrak Uztaritzeko Mailia etxondoan bizi ziren, gero Garatenea deitua.

## Frantziako Iraultzan 
1789an, erregeak Estatu Orokorrak deitu zituen (1614tik ez zen horrelakorik gertatu) eta Dominique Garat Lapurdiko Hirugarren Estatuko ordezkari aukeratu zuten, Joseph anaiarekin batera. Estatu Orokor haiek Batzar Konstituziogile bihurtu zirenean, Frantziako erregearekin egoera politiko berriaren zer-nolakoak eztabaidatu behar zituen batzordeko kide aukeratu zuten.

Lapurdiko Biltzarraren aldeko sutsua izaki, euskaldunek eskubidez eta ez pribilegioz zituzten erakundeak zaintzen saiatu zen, baina Frantziako Batzarrak 1789ko abuztuan, herrialdeen arteko bereizkuntza guztiak ezabatu zituen. Alferrik saiatu zen Dominique Garat Lapurdiko burujabetasunaren alde, orobat Frantzia departamenduetan banatzea erabaki zelarik, Ipar Euskal Herriko lurraldeak batera eta bereiz elkartzeko proposamena egin zuenean (1790; Ipar Euskal Herria Bearnoko lurraldearen mende geratu zen).

Uztaritzera erretiratu ondoren, biziki salatu zituen iraultzaile berriek Lapurdin egindako bidegabekeriak eta girondarra izaki, espetxean eduki zuten Robespierre hil zen arte. 1794ko lapurtarren deportazioaren inguruko erantzukizunak argitzeko batzordeko kide izan zen. Uztaritzeko auzapeza izan zen eta irakaskuntza elebiduna bultzatu zuen.

## Errekonozimenduak 
* Begoñan Txomin Garat izena duen kale bat dago, Zabalbide kaletik Gabriel Aresti kalera jaisten dena.

thumb|ezkerrera|upright|alt=|*Erregeren gutuna, 1789ko apirilaren 27ko Estatu Nagusiak deitzeko, eta Lapurdirako araudia eta eranskina*
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
## Ikus, gainera 
* Étienne Polverel
* Nafarroa Behereko Gorteak
* Frantziako Iraultza
* Konbentzio Gerra
* Domingo Garat pastorala

* Lapurdiko deportazioa (1794)
* *Lurbinttoko ohoinak*
* *Azken agurraren negarra*
* Jacques Pinet
* Perkain pilotaria, Xan Inda
* Azantza pilotaria
* Azantza gazte pilotaria, Peio Sohrondo
* Jean Isidore Harizpe

## Kanpo estekak
Álvaro Pombo

**Álvaro Pombo García de los Ríos** (Santander, 1939ko ekainaren 23a) espainiar narratzaile, saiakeragile eta olerkaria da.

## Biografia 
Hainbat genero landu ditu, besteak beste olerkia, *Protocolos* (1973,* Protokoloak*), *Variaciones* (1977,*&nbsp;Bariazioak*) eta *Hacia una constitución poética del año en curso* (1980,* Urte honen osaera poetiko baterantz*) lanetan esaterako. Baina ospe gehien eman dion generoa fikziozko prosa da, zalantzarik gabe. Genero horretan azpimarratzeko lanak ditu *Relatos sobre la falta de substancia* (*Funsgabetasunari buruzko kontakizunak*), *El parecido* (*Antza*), *El hijo adoptivo* (*Sasiko semea*), *Los delitos insignificantes* (*Delitu hutsalak*), *Telepena de Celia Cecilia Villalobo* (*Celia Cecilia Villaloboren telepena*), etab. Zenbait sari irabazi ditu, adibidez Kritikaren Saria 1991n, *El metro de platino iridiado* (*Platino iridioztatuzko metroa*) obrarekin, eta Narratibako Sari Nazionala handik sei urtera, *Donde las mujeres* obrarekin. Hain zuzen ere, zaletasun handia erakutsi izan du beti emakumeak protagonista dituen narratibarako (batez ere erdi-mailako klaseko espainiar emakumeekiko), eta ezaugarri aipagarria du, orobat, azken urteetako lanetan ahozko literaturatik harturiko baliabideak erabili izana bere pertsonaien hizkera aditzera emateko; hala ere, horrek ez du bere diskurtsoa deuseztatu edo hutsaldu, bikain asmatu baitu lagunarteko hizkera eta bere diskurtsoaren azalpena uztartzen. 2004. urtean Espainiako Errege Akademian sartu zen. 2006. urtean Planeta Saria irabazi zuen "La fortuna de Matilda Turpin" eleberriarekin. Azken urteetan Unión Progreso y Democracia (UPyD) alderdiaren laguntzailea da, eta 2008. urteko hauteskundeetan Madrilgo Erkidegoko Senaturako hautagai-zerrendan lehenengoa izan zen, baina ez zuen senatari-akta eskuratu. 2011. urteko hauteskundeetan berriz aurkeztu zen.

## Obra 
### Narratiba 
* *Relatos sobre la falta de sustancia* (1977)
* *Los delitos insignificantes* (1980)
* *El héroe de las mansardas de Mansard* (1983) Herralde Eleberri Saria
* *El hijo adoptivo* (1984).
* *El parecido* (1986)
* *El metro de platino iridiado* (1990) Kritikaren Saria
* *Aparición del eterno femenino contada por S. M. el Rey* (1993)
* *Telepena de Celia Cecilia Villalobo* (1995)
* *Vida de San Francisco de Asís* (1996)
* *Donde las mujeres* (1996) Narratibako Sari Nazionala
* *Cuentos reciclados* (1997)
* *La cuadratura del círculo* (1999) Fastenrath Saraia
* *El cielo raso* (2001) Fundación José Manuel Lara Saria
* *Una ventana al norte* (2004)
* *Contra natura* (2005)
* *La Fortuna de Matilda Turpin* (2006) Planeta Saria
* *Virginia o el interior del mundo* (2009)
* *La previa muerte del lugarteniente Aloof* (2009)

### Poesia 
* *Protocolos* (1973)
* *Variaciones* (1977) El Bardo Saria
* *Hacia una constitución poética del año en curso* (1980)
* *Protocolos para la rehabilitación del firmamento* (1992)
* *Protocolos, 1973-2003* Poesías completas (2004)
* *Los enunciados protocolarios* (2009)

### Ipuinak 
* *Alrededores* (2002)

## Erreferentziak
Edorta Kortadi

**Edorta Kortadi Olano** (Tolosa, 1946ko apirilaren 13a) gipuzkoar arte irakasle, idazle, apaiz eta kritikaria da.

## Biografia 
Donostiako Apaizgaitegian ikasi zituen Humanitateak, Filosofia eta Teologia (1958-1971), Irungo Maisutza Eskolan Maisutza (1968), eta Bartzelonako Unibertsitate Zentralean Filosofia eta Letrak, Artearen Historia espezialitatean, (1971-1976). Diseinatzaile grafikoa eta publizista izanik, Euskal Kartelgintza eta Arte Grafikoak (1968-1976) mugimenduan hartu zuen parte. Haur-literatura eta -poesiari buruzko hainbat liburu diseinatu eta ilustratu zituen, eta haurrentzako poesia-liburuak ere idatzi zituen (Donostiako Kantil Poesia Saria eskuratu zuen). 1968. urtetik aurrera irakaskuntza, arte-kritika eta erakusketen antolakuntza tartekatu zituen, apaiz-lana alde batera utzi gabe. 1978an Eusko Ikaskuntzako Arte Saileko lehendakari izendatu zuten, eta 1982tik 1994ra erakunde horretako idazkari nagusia izan zen. Jose Migel Barandiaran Fundazioko idazkari nagusia ere izan zen 1979tik 1997 arte. Gaur egun Donostiako Santa Maria basilikaren parrokoa da eta Donostiako Elizbarrutiko museoko zuzendaria.

## Liburuak 
Kaleratu dituen liburuen artean daude:
* *Artegintza, artista, gizartea* (1979)
* *Gipuzkoako pintoreak* (1939-1979) (1979)
* *Arte Vasco-Euskal Artea* (1979)
* *Atlas de Euskal Herria. Euskal Herriko Atlasa* (1982)
* *Euskal Herria, realidad y proyecto *(1985)
* *Aranzazu, tradición y vanguardia. Arantzazu, tradizioa eta abanguardia* (1993)
* *Grafía vasca* (1994)
* *Juan Luis Goenaga (1969-1995)* (1995)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Auñamendi Enziklopedia.