open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Berat eta Gjirokastërreko hirigune historikoak

**Berat eta Gjirokastërreko hirigune historikoak** () Albaniako hegoaldeko Berat eta Gjirokastër hirietako alde zaharrak barne hartzen ditu. UNESCOk Gjirokastër Gizateriaren Ondarearen zerrendan sartu zuten 2005ean, eta Berat, berriz, 2008an gehitu zuten kokalekuaren luzapen gisa. Otomandar garaiko ezaugarri arkitektonikoen adibide bakan gisa daude inskribatuta.

Berat, askotan, Mila Leihoetako hiria ere deitua, Albaniako altxor arkitektonikoetako batentzat hartzen dute. Iliriar, greziar, erromatar, bizantziar eta otomandarren aztarnak oraindik ere nabariak eta ongi kontserbatuak dira hirian, gaztelu eta luxuzko etxeekin, eliza eta meskita zaharrekin eta horma-irudi harrigarriekin eta ikonoekin. Mendeetan zehar, Berat hainbat erlijio eta komunitate elkarrekin bizi ziren lekua izan zen.

Gjirokastër, harrizko hiria ere deitua, Drino ibaiaren haranaren alde malkartsuan hedatzen da, paisaia historikoari begira, alde guztietatik mendiz markoztatutako harrizko arkitektura ikusgarriarekin. Albaniako beste hiri gehienetan bezala, Gjirokastërek, aurretik eskualdea konkistatu zuten hainbat zibilizazioren altxor arkitektonikoak ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlo Acutis

**Carlo Acutis** edo **San Karlos Acutis** (Londres, 1991ko maiatzaren 3a - Monza, Italia, 2006ko urriaren 12a) ikasle italiarra eta informatikako programatzaile zaletua izan zen, mundu osoan onartutako mirari eukaristikoak eta agerraldi mariarrak dokumentatzeagatik ezaguna. Informazio hori guztia leuzemiak hil aurretik sortu zuen webgune batean katalogatu zuen. Eliza katolikoak santu gisa gurtzen du.

## Biografia 
1991n Londresen jaioa, guraso italiarrak zituela, Carlo Milanen hazi zen, eta han gaztetatik erakutsi zuen teknologiarako talentua. Programazioa bere kabuz ikasi zuen eta bere ordenagailu trebetasunak erabili zituen mirariak eta fede katolikoaren beste alderdi batzuk sarean dokumentatzeko. 

Carlo M3 motako leuzemiaz gaixotu zen 2006ko urriaren hasieran. Gaixoen oliadura eskatu zuen eta diagnostikoa egin eta hiru egunera, 2006ko urriaren 12an, Monzako (Italia) San Gerardo Ospitalean hil zen. Bere gaixotasunaren berri izan baino lehen, Carlok bideo bat grabatu zuen, eta bertan esan zuen, hiltzen bazen, gustatuko litzaiokeela Asisen lurperatzea. Horregatik lurperatu zuten han.

Asisko beirazko hilobi batean erakusten den bere gorpuak ehunka mila bisitari erakartzen ditu urtero. Bere ospea "ziber-apostolua" gisa denborarekin hazi egin zen.

## Carlo Acutisen mirariak 
2006an leuzemiaz hil ondoren, Elizak bi mirari egotzi zizkion Carlori. Lehenengoa pankreako malformazio bat zuen haur brasildar bat sendatzea izan zen, eta bigarrena, berriz, istripu bat izan zuen Costa Ricako ikasle gazte bat. Bi kasuetan, senideek Carlorengana jo zuten laguntza eske.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Carlo Acutisek egindako Mirakuluen zerrenda webgunea.
* :Carlo Acutis santuari eskainitako webgunea.
Rrajcë

**Rrajcë** Albaniako erdialdeko herria eta udalerri ohia da, Elbasan konderriaren parte dena. 2015etik aurrera Prrenjas udalerriaren parte da. 2019an 12.121 bizntale zituen. Honako herrixkak ditu bere barnean: Rrajcë Fushë, Sutaj, Skenderbe, Skenderbe Bardhaj, Urakë, Katjel eta Kotodesh. Shebenik-Jabllanicë Parke Nazionalaren ondoan dago eta UNESCOk ondoko basoa Gizateriaren Ondare izendatu zuen, Karpatoetako eta Europako beste eskualdeetako pagadi primarioak eremuaren barnean.

Bere kokapen geografikoagatik, herriak eslaviar iragana du. Vasil Kanchoven arabera, 1900ean 840 bulgariar musulman bertan bizi ziren. XXI. mendearen hasieran, Klaus Steinke eta Xhelal Ylli hizkuntzalariak saiatu ziren herrian oraindik eslaviarren presentziarik ba ote zegoen jakiten, baina aurkitu zuten tokiko egungo biztanle guztiak, baita zaharrenak ere, albaniar hizkuntzako musulmanak ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sigeriko II.a Essexekoa

**Sigeriko II.a** Essexeko balizko azken erregea izan zen, noizbaiten 829 eta 837 artean. Bere agintea Wessexeko erresumak lurrak konkistatu ostean agertzen zaigu agirietan, ondorioz matxino edo erreibindikazio bezala identifikatzen da. Ziurrenik aurreko erregeen oinordekoa zen. Wiglam Merciakoaren gortearen parte izan zen.

## Erreferentziak
Gashi (ibaia)

**Gashi** () Albania iparraldeko ibaia da. 27  km luzera du eta haren arroa 300 km² ditu. Natura erreserba izendatua, Europako gerriko berdearen parte da. UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen, Karpatoetako eta Europako beste eskualdeetako pagadi primarioak eremuaren barnean.

Bertoko klima azpiartikoa eta ozeanikoa da, uda epelak izaten ditu eta, oro har, negu hotzak. Basoek eskualdeko eremu gehiena hartzen dute. Eskualdea Balkanetako baso mistoen barruan dago, eta Dinariar Alpeetan, berriz, hostozabalen baso misto epeleko biomaren lehorreko ekoeskualdea. Ibaia, bereziki, bere flora eta fauna aniztasunagatik da ezaguna, eta bertako arro osoa drainatzen duten zingira eta ubidez inguratua dago, Albaniar Alpeen barruko Malësia eta Gashit eskualdea kasu, Adriatiko itsasoan amaitzen dena. Basoek hartzen dute azalera osoaren gehiengoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chiclayoko elizbarrutia

**Chiclayoko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren perutar elizbarrutia da. 1956ko abenduaren 17an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Chiclayon dago. Egun apezpikua Edinson Edgardo Farfán Córdova da.

## Ordinarioak 
* Daniel Figueroa Villón (1956-1967)
* Ignazio Maria Orbegozo Goikoetxea (1968-1998)
* Jesús Moliné (1998-2014)
* Robert Francis Prevost (2015-2023)
* Edinson Edgardo Farfán Córdova (2024-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Jesús Moliné (1997-1998)

## Apezpiku laguntzailea 
* Luis Sánchez-Moreno Lira (1961-1968)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Offa Essexekoa

**Offa** Essexeko erregea izan zen. D. H. Kirbyk bere agintaldia 705etik 709ra kokatzen du. Simon Keynesek 694 ingurutik 709ra bitartekoa jartzen du, Erromara peregrinazio batera joan zen arte, eta han hil zen monje lanetan arituz, Merciako Cenred erregearekin batera. Agian, Swaefredekin ko-errege izan zen. Sigehearden semea zen, 709 inguruan ere hil zena.

Bedaren *Historia ecclesiastica gentis Anglorum*-en arabera, Offa "gazte eder eta atseginena, eta bere herri guztiak errege izatea biziki desiratzen zuen. Berak ere, antzeko dedikazioz, emaztea, lurra, senideak eta herria utzi zituen, Kristorengatik eta Ebanjeliorengatik, bizitza honetan ehun aldiz jasotzeko eta etorkizuneko munduan bizitza betirako lortzeko. Gainera, Erromako leku santuenetara iritsi zirenean, tonsura jaso eta bizimodu monastiko bat hartuta, zeruko aingeru bedeinkatuen irudia ikusteko desiratutako ikusmena lortu zuen." hala deskribatu zuen.

Warwickshire-ko lur bati buruzko agiri bat (S64) hari egozten zaio, nahiz eta bertan Merciako errege bezala deskribatzen duten Essex baino. Baliteke kopia oker bat izatea, Cenred Merciako erregearen agiri autentiko batean oinarritua. S 1784 karta baten bidez, 704-709 ingurukoa eta litekeena benetakoa, Offak Hemel Hempstead-eko lurra ematen dio Waldhereri, Londresko gotzainari.

Bere ondorengoa Saelred izan zen, Sledd errege zaharraren odolezko ondorengo zuzena.

## Erreferentziak
Callaoko elizbarrutia

**Callaoko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren perutar elizbarrutia da. 1967ko apirilaren 29an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Callaon dago. Egun apezpikua Luis Alberto Barrera Pacheco da.

## Ordinarioak 
* Eduardo Picher Peña (1967-1971)
* Luis Vallejos Santoni (1971-1975)
* Ricardo Durand Flórez (1975-1995)
* Miguel Irizar (1995-2011)
* José Luis Del Palacio y Pérez-Medel (2011-2020)
* Luis Alberto Barrera Pacheco (2021-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Miguel Irizar (1989-1995)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Javier Del Río Alba (2004-2006)
* Miguel Ángel Contreras Llajaruna (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nydia Erika Bautista

**Nydia Erika Bautista de Arellana** (Bogota, 1954ko urriaren 29a – Guayabetal, 1987ko abuztuaren 30a) soziologoa, ekonomialaria eta M-19ko militantea izan zen, Kolonbiako estatuak desagertua.

## Bizitza 
Bogotan jaioa, Kolonbiako Unibertsitate Nazionaleko soziologoa. *El Aquelarre* egunkaria zuzendu zuen eta 1984an Irrati eta Telebista Institutu Nazionaleko (INRAVISIÓN) sindikatuan aktiboki parte hartu zuen. 1986an, Armada Nazionaleko Hirugarren Brigadako militarrek atxilotu zuten Santiago de Calin, bi astez torturatua izan zelarik, eta 1982tik apirilaren 19ko Mugimenduarekin lotura zuela dioen adierazpena sinatzera behartu zuten.

## Desagerpena eta hilketa 
1987ko abuztuaren 30ean, Armada Nazionaleko XX. Brigadako militarrek atxilotu eta desagertu zuten Bogotako Casablanca auzoan. Ondoren, Quebrada Blanca bidezidorrera eraman zuten Guayabetalen (Cundinamarca), eta bertan atxiki, eraso egin eta sexualki bortxatu zuten. Gorpua hamahiru egun geroago aurkitu zuten, Bogotá-Villavicencio bidean, deskonposizio egoeran. Bere familiak, bereziki bere ahizpa Yanette Bautistak, hiru urtez borrokatu zuen non zegoen jakiteko, eta prozesuan mehatxatu eta erbestera joaten behartu zuten.

1991n, XX. Brigadako Charry Solano Inteligentzia eta Kontrainteligentzia Batailoiko kide zen Bernardo Alfonso Garzon sarjentuak Bautistaren desagerpenean bere unitatearen parte-hartzea onartu zuen. Álvaro Velandia Hurtado koronelaren onespen eta zuzendaritzapean gertatu zen. Koronel hori Bahitzaileen Heriotza (MAS) bezalako talde paramilitarrei lotuta egon zen, 1995eko irailera arte sindikatua, urte horretan kondekoratua izan zelarik. 1997rako kargugabetu egin zuten, eta 2006an prozesu penala itxi egin zuten. 2009an, berriro kargugabetu zuten. 2011n, kargugabetzea bertan behera utzi zen, itzulketa lortuz, eta 2012an, Estatu Kontseiluak itzulketa ezeztatu zuen. 2017an, Justizia Gorte Gorenak bere kasuaren ikerketa berriro irekitzeko demanda bat onartu zuen. Julio Roberto Ortega Araque, Luis Guillermo Hernández González eta Mauricio Angarita ofizialordeak ere aipatu dituzte desagertzearen erantzule gisa. Bere krimena zigorgabetasunean mantentzen da.

1997an, bere familiak *Nydia Erika Bautista Fundazioa* sortu zuen. Fundazio honek ikuspegi integral eta parte-hartzailea du desagertze behartuaren biktima izan diren emakumeen eta senideen eskubideak babesteko, bai eta Kolonbia bakean eta desagerturik gabe eraikitzen laguntzeko gai diren subjektu gisa ahalduntzeko ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Nydia Erika Fundazioaren web orria

* La Fundación Nydia Érika Bautista: mujeres dedicadas a ser #BuscadorasDeVerdadYJusticia
Tito Fuentes

**Ismael Fuentes de Garay** (Mexiko Hiria, 1974ko irailaren 6a), ezagunagoa **Tito Fuentes** izen artistikoaz, mexikar abeslaria eta gitarra-jotzailea da, Molotov musika taldeko kide izateagatik ezaguna.

Molotov musika taldearen abestirik ezagunenetako batzuen egilea da; hala nola, *Voto Latino*, *Puto*, *El Mundo*, *Here We Kum* eta *Yofo*, besteak beste.

2025ko martxoaz geroztik atsedenaldian dago osasun-arazoak zirela eta.

## Diskografia 
### Molotovekin 
* *¿Dónde Jugarán Las Niñas?* (1997)
* *Molomix* (1998)
* *Apocalypshit* (1999)
* *Dance And Dense Denso* (2003)
* *Con todo respeto* (2004)
* *Eternamiente* (2007)
* *Desde Rusia con amor* (2012)
* *Agua Maldita* (2014)
* *MTV Unplugged: El Desconecte* (2018)
* *Sólo D’Lira* (2023)

### Los Odio!rekin 
* *Los Odio!* (2010)

### Bakarkakoak 
* *El Ocaso* (2017)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chulucanasko elizbarrutia

**Chulucanasko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren perutar elizbarrutia da. 1964ko martxoaren 4an ezarri zen lurralde prelatutza gisa eta 1988ko abenduaren 12an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Chulucanasen dago. Egun apezpikua Cristóbal Bernardo Mejía Corral da.

## Ordinarioak 
### Chulucanasko prelatua 
* Juan Conway McNabb (1964-1988)

### Chulucanasko apezpikuak 
* Juan Conway McNabb (1988-2000)
* Daniel Thomas Turley Murphy (2000-2020)
* Cristóbal Bernardo Mejía Corral (2020-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Daniel Thomas Turley Murphy (1996-2000)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gijóngo Bandera

**Gijónko Bandera** Asturiasko Gijón hirian antolatu izan zen traineru estropada da. Ez zuen jarraitasunik izan.

## Palmaresa 
## Kanpo estekak 
* Traineras.es webguneko informazioa
Tecapa sumendia

**Tecapa sumendia** Alegria udalerrian dago, Usulután departamenduan, El Salvadorren. 1.593 metroko altuera du, eta Sierra Tecapa-Chinameca mendilerroaren parte da.

Bere kraterrak Alegriako urmaela dauka, iturri termalek eta fumarolek inguratuta. Leku hau erakargarri turistikoa da, eta Gabriela Mistral poetak "Esmeralda de América" bezala bataiatu zuen. Gainera, sumendiaren magalean, iparraldean, "El Bufadero", "Tronador", "Tronadoritos", "Loma China" eta "El Pinar" izenez ezagutzen diren fumarolak daude.
thumb
Alegria hiritik Alegriako urmaelera doan errepidea 1928ko abenduaren 29an inauguratu zuen Pío Romero Bosque lehendakariak. Urmaelaren ertzean, Alegriako herritarrek eta tokiko agintariek adarkada artistiko bat egin zuten, eta ekialdeko bizilagun asko bildu ziren presidenteari eta haren segizioari laguntzeko, gobernuari, lanen ardura zuen batzordeari eta tokiko agintariei eskerrak emateko bide berriagatik. 

## Geologia 
Tekapa-sumendia dagoen eraikin zaharra bi erupzio leherkor bolkanikotan zehar igaro da, Berlin hirian, galdara bolkaniko zahar bat dago, duela 100,000 eraikin bolkaniko zaharraren erupzioaren emaitza izan zena. Gaur egungo Tecapa sumendiaren eraikina apar-harri arrosa dazitikoaren erupzioaren ondoren sortu zen. Erupzio pliniar leherkorra izan zen, eta 7.8 km³ T 6efra bota zituen. IEV 5.9 erupzioa izan zen.

Azken erupzio leherkorra K.a. 61,000 ingurukoa izan zen, Pliniar erupzio handia izan zen, 32 km-ko erupzio-zutabera iritsi zena, erupzioaren eiekzioa Tefraren 10.4 km³-koa izan zen, eta hau IEV 6 erupzioaren ezaugarria da.

Erupzio gehiago ez dira ezagutzen, baina eraikin bolkanikoa faila baten luzeran zehar handituz joan da, inguruan dituen zepa konoen ondoan.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Ministerio de Cultura y Comunicaciones (1986). Geografía de El Salvador, Tomo II, L-Z. San Salvador: Departamento de Publicaciones. 

## Kanpo estekak
Trujilloko artxidiozesia

**Trujilloko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren perutar artxidiozesia da. 1577ko apirilaren 15ean ezarri zen elizbarruti gisa eta 1943ko maiatzaren 23an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Trujillon dago. Egun artzapezpikua Alfredo Vizcarra da.

## Ordinarioak 
### Trujilloko apezpikuak 
### Trujilloko artzapezpikuak 
* Juan Gualberto Guevara (1943-1945)
* Aurelio Macedonio Guerrero (1946-1957)
* Federico Pérez Silva (1957-1965)
* Carlos Jurgens Byrne (1965-1976)
* Manuel Prado Perez-Rosas (1976-1999)
* Miguel Cabrejos Vidarte (1999-2025)
* Alfredo Vizcarra (2025-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* José Higinio Madalengoitia y Sanz de Zárate (1840-1846)
* Alfonso Zaplana Bellizza (1952-1957)
* Luis Baldo Riva (1969-1977)
* José Javier Travieso Martín (2009-2014)
* Timoteo Solórzano Rojas (2018-2022)
* Francisco Castro Lalupú (2020-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Birmingham Hiriko Aretoa

**Birmingham Hiriko Aretoa**, , Ingalaterrako Birmingham hirian dagoen kontzertu areto bat da, Mendebaldeko Midlands konderrian. Victoria Square plazan dago.

1832-1834 artean eraiki zen eta Joseph Hansom eta Edward Welch arkitektoek diseinatu zuten. 1.086 ikusleentzako edukiera du.

## Kanpo loturak 
* Webgunea
Victoria Square (Birmingham)

**Victoria Square** edo **Viktoria Plaza**, Ingalaterrako Birmingham hiriaren erdigunean dagoen oinezkoentzako plaza publiko bat da, Mendebaldeko Midlands konderrian.

Viktoria Erresuma Batukoa erreginaren omenezko izena darama eta Chamberlain Square plazaren aldamenean dago.

## Eraikinak 
Plaza honetan honako eraikin nabarmenak daude:

* Chamberlain Memorial
* Birminghameko udaletxea
* Birminghameko Museoa eta Arte Galeria
* Birmingham Hiriko Aretoa
Vivien Sansour

**Vivien Sansour** (Jerusalem, 1978) palestinar artista bisuala, kontserbatzailea da, *Palestine Heirloom Seed Library-* sortzailea. Bere nazioarteko lanak artearen, aktibismoaren, botanikaren eta kontserbazioaren arteko zubi-lana egiten du. BBCk aurkeztu du bere lana  eta Victoria and Albert Museum-eko (Erresuma Batua), Chicagoko Arkitektura Biurtekoan eta Veneziako Biurtekoan egindako erakusketetan eta ekitaldietan hartu du parte. 

## Bizitza 
Sansourrek AEBn eta Zisjordaniako Beit Jalaren artean eman  zuen haurtzaroa, eta hantxe sortu zitzaion dibertsitate biologikoarekiko interesa. 2021-2022an, Sansour Gatazka eta Bake ikertzailea izan zen Harvard Unibertsitatean. Bard College-ko Humanitate Esperimentalen saileko kide artistiko ospetsua da.

## Proiektuak 
*Palestinako Heirloom Hazien Liburutegiak* (2014) arriskuan dauden hazien ondarea eta barietateak zaintzen eta sustatzen ditu, baita Palestinako ohiko nekazaritza-jarduerak ere. Metodo horien bidez, era berean, historia kulturalak eta haiekin lotutako identitateak zaindu eta partekatzen dira.

*The Travelling Kitchen*, (2018) Palestinako Heirloom Hazien Liburutegiaren luzapen bat da, Ayed Arafah-rekin elkarlanean eratua. Artelanak, automobil baten atzealdean dagoen sukalde mugikorrak, agroekologiari, elikagaien ondareari eta soroen eta sukaldeen arteko harremanei buruzko elkarrizketak zabaltzen ditu.

''Zaree'a: Esiah Levyren obraz eta ondareaz*, Londres, 2019. Esiah Levy ekintzaile eta hazien aurreztaile britainiarra izan zen, eta haziak trukatzeko proiektu bat sortu zuen, hazi organikoak mundu osoan banatzen zituena. Sansourrek harekin lan egin zuen 2019. urtean, Londresko Delfina Fundazioko egoitza batean, Politics of Food denboraldiaren parte gisa, bere lanari buruzko pelikula bat sortu zuen.

## Argitalpenak 
* Vivien Sansour eta Alaa Tartir (2014) *Nekazari palestinarrak: azken erresistentzia gotorlekua*, Al-Shabaka, Palestinako politika sarea.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Noura Al Khasawneh (2021) *Vivien Sansour: Las semillas del cambio*, Antenas: La revista de la naturaleza en la cultura visual, 2021, 53 zenbakia
* Osman Latiff (2021) *Paisajismo de la 'otredad' y marcos desafiantes de la 'nada' en la Palestina contemporánea, en Navegando la guerra, la disidencia y la empatía en los países árabes/estadounidenses*. Relaciones S, Springer 
* Anne Meneley (2020) *Esperanza en las ruinas: semillas, plantas y posibilidades de regeneración, medio ambiente y planificación* E: liburukia 4:1
* Anne Meneley (2021) *Comer salvaje: acoger el patrimonio alimentario de Palestina, PoLAR: Revisión de antropología política y jurídica,* liburukia 44:2
* Hubert Murray (2021) *El paisaje como resistencia en Cisjordania'', Places Journal <

## Kanpo estekak
Nicole Châtillongoa

**Nicole Châtillongoa** (Vers, Frantzia, c. 1424 – c. 1480ko urtarrilaren 3a) aristokrata izan zen,  Limogesko bizkondesa eta Penthièveko kondesa 1454-1479 bitartean. Charles de Châtillon Avaugourreko jaunaren eta Isabeau de Vivonneren alaba,. Bere osaba Jean de Châtillonen oinordekoa izan zen, Jean de L'Aigle izenekoa, 1454an.

## Biografia 
Ondorengorik gabe hil ziren bi osaben oinordekotza batu zuen, baina Jean de L'Aiglek bere nebaren alde egin zuen testamentua, Gilen Châtillon-Bloiskoa, Limogesko bizkonderrirako. 1480ko urtarrilaren 3an saldu zizkion 50.000 libratan, Bretainiaren gaineko eskubideak Luis XI.a Frantziakoari.

## Ezkontza eta ondorengotasuna 
1437. urteko ekainaren 18an ezkondu zen Joan II.a Brossekoarekin, Penthièveko kondearekin (1423-1482), eta sei seme-alaba izan zituen:

* Jean III.a Brossekoa (?-1502), Penthièvreko kondea,
* Antoine, 1502an Jeanne de La Prayerekin ezkondua,
* Paule Brossekoa (1450-1479 inguruan), 1471ko abuztuaren 30ean ezkondua, Boussaceko gazteluan, Joan Borgoinakoa Brabanteko dukearekin,
* Claudine Brossekoa (1450-1513), 1485eko azaroaren 11n ezkondua, Moulinsen, Filipe II.a lurgabearekin, Savoiako dukea,
* Bernarde Brossekoa (1450-1485 inguruan), 1474ko urtarrilaren 6an ezkondu zena Gilen VIII.a Montferratekoarekin, Montferrateko markesarekin,
* Elena Brossekoa (?-1484), 1483an Bonifazio III.a Montferratekoarekin ezkondua, Monferrateko markesa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bretainiako dukerria

## Kanpo estekak
Cajamarcako elizbarrutia

**Cajamarcako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren perutar elizbarrutia da. 1908ko apirilaren 5ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Cajamarcan dago. Egun apezpikua Isaac Circuncisión Martínez Chuquizana da.

## Ordinarioak 
* Francisco de Paula Groso (1910-1928)
* Antonio Rafael Villanueva (1928-1933)
* Giovanni Giuseppe Guillén y Salazar (1933-1937)
* Teodosio Moreno Quintana (1940-1947)
* Pablo Ramírez Taboado (1947-1960)
* Nemesio Rivera Meza (1960-1961​)
* José Dammert Bellido (1962-1992)
* Ángel Simón Piorno (1995-2004)
* José Carmelo Martínez (2004-2021)
* Isaac Circuncisión Martínez Chuquizana (2021-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Salvador sumendia

**San Salvador sumendia** (Quezaltepeque sumendia nahua-pipilentzat) El Salvadorreko erdialdean dago. Quezaltepeque, San Juan Opico, Colón eta Santa Tecla barrutiak hartzen ditu La Libertad departamenduan, eta Nejapa San Salvador departamenduan, Ingurumen Ministerioaren arabera, sumendi honen erupzio mota Plinianoa edo (IEV-5) (Kataklismikoa) Sumendi Eztandagarriaren Indizean da.

Ikerketa geologikoen arabera, sumendiak 1000 m-ko altuera galdu zuen du*el*a 60 000 urte gertatutako sumendien erupzioen ondorioz. Gaur egun, bi tontor ditu: bata, *El Picacho* izenekoa, 1.959,97 m-koa, garaiena; eta bestea, 1,5 km-ko zabalerako krater nagusia, *El Boquerón* izenekoa, 1.839.39 m-ko altuera duena. Beste krater ez-aktibo batzuk daude tontor horien inguruan:

* **La Joya**.
* **Puerta de la laguna**.
* **El Jabalí**. Sumendi gazte eta inaktiboa.
* **Maar de Chanmico**.
* **Boqueroncillo**.
* **Los Chintos**.
* **El Playón**.
* **Laguneta la Caldera**.

1982ko irailaren 19an, luizi bat irristatu zen El Picachotik El Níspero quebredara, eta 500 bat hildako eta 159 etxebizitza baino gehiago suntsitu zituen Montebello, San Mauricito, El Triunfo, Lotificación San José eta San Ramón herrietan. Herri kulturan hondamendi hau *El Deslave de la Montebello* bezala ezagutzen da. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Ministerio de Cultura y Comunicaciones (1986). Geografía de El Salvador. San Salvador : Departamento de Publicaciones. 
*  Ministerio de Obras Públicas (1986). Diccionario Geográfico de El Salvador, tomo II. San Salvador : Instituto Geográfico Nacional. 

## Kanpo estekak
Chimboteko elizbarrutia

**Chimboteko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren perutar elizbarrutia da. 1962ko azaroaren 26an ezarri zen lurralde prelatutza gisa eta 1983ko apirilaren 6an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Chimboten dago. Egun apezpikua Ángel Ernesto Zapata Bances da.

## Ordinarioak 
### Chimboteko prelatuak 
* James Burke (1965-1978)
* Luis Bambarén (1978-1983)

### Chimboteko apezpikuak 
* Luis Bambarén (1983-2004)
* Ángel Simón Piorno (2004-2022)
* Ángel Ernesto Zapata Bances (2022-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Birminghameko Museoa eta Arte Galeria

**Birminghameko Museoa eta Arte Galeria**, , Ingalaterrako Birmingham hirian dagoen museo eta arte areto bat da, Mendebaldeko Midlands konderrian. Victoria Square plazan dago.

Bertan arte eder, zeramika, metalgintza, bitxigintza, historia natural, arkeologia, etnografia eta bertako historia eta industria iraultzari buruzko bildumak ikusgai daude.

1885ean inauguratu zen.

## Kanpo loturak 
* Webgunea
Huarazko elizbarrutia

**Huarazko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren perutar elizbarrutia da. 1899ko maiatzaren 15ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Huarazen dago. Egun apezpikua José Antonio Alarcón Gómez da.

## Ordinarioak 
* Ezechiel Francisco Soto (1901-1903)
* Mariano Holguín (1904-1906)
* Pedro Pascuál Farfán (1907-1918)
* Domingo Juan Vargas (1920-1936)
* Jacinto Valdivia Ortiz (1940-1956)
* Teodosio Moreno Quintana (1856-1971)
* Fernando Vargas Ruiz de Somocurcio (1971-1978)
* Emilio Vallebuona Merea (1978-1985)
* José Ramón Gurrutxaga (1987-1996)
* Ivo Baldi Gaburri (1999-2004)
* José Eduardo Velásquez Tarazona (2004-2024)
* José Antonio Alarcón Gómez (2024-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Luigi Zanzottera (1969-1970)
* José Eduardo Velásquez Tarazona (1994-2000)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Huariko elizbarrutia

**Huariko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren perutar elizbarrutia da. 1958ko maiatzaren 15ean ezarri zen lurralde prelatutza gisa eta 2008ko apirilaren 2an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Huarin dago.

## Ordinarioak 
### Huariko prelatuak 
* Marco Libardoni (1958-1966)
* Dante Frasnelli Tarter (1967-2001)
* Antonio Santarsiero Rosa (2001-2004)
* Ivo Baldi Gaburri (2004-2008)

### Huariko apezpikuak 
* Ivo Baldi Gaburri (2008-2021)
** Aulki hutsa (2021-)

## Apezpiku laguntzailea 
* Giorgio Barbetta (2019-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ines Borgoinakoa (1407-1476)

**Ines Borgoinakoa** (1407 –1476ko abenduaren 1a) kondesa izan zen. 

## Bizitza 
Joan I.a Borgoinakoaren (1371-1419) eta Margarita Bavaria-Straubingkoaren alaba izan zen. Bere amaren aldeko aitona-amonak Alberto I.a Bavariakoa eta Margarita Briegekoa izan ziren.

### Ezkontza 
Ines Karlos I.a Borboikoarekin (1401-1456)  ezkondu zen 

### Ondorengoak 
11 seme-alaba izan zituen:

* Joan II.a Borboikoa, Borboiko Dukea (1426-1488)
* Maria Borboikoa (1428-1448), Joan II.a Lorrenakoarekin ezkondua
* Felipe Borboikoa, Beaujeu-ko jauna (1430-1440)
* Karlos Borboikoa, Lyongo Artzapezpiku kardinala eta Borboiko Dukea (1434-1488)
* Isabel Borboikoa (1436-1465), Karlos I.a Borgoinakoarekin ezkondua
* Luis Borboikoa, Liejako printze-apezpikua (1438-1482)
* Margarita Borboikoa (1438-1482), Felipe II.a Savoiakoarekin ezkondua
* Pedro Borboikoa, Borboiko Dukea (1439-1503)
* Katalina Borboikoa (1440-1469), Adolfo Guerldorekin ezkondua
* Joana Borboikoa (1442-1483), Joan Orangekoarekin ezkondua
* Jaime Borboikoa, Montpensierreko kondea (1445-1468)

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Vaughan, Richard (1975). Valois Burgundy. Allen Lane.
## Kanpo estekak
Marguerite Borboikoa (1438-1483)

**Marguerite  Borboikoa** (Marguerite Berrykoa edo Marguerite Bressekoa; Moulins, Frantzia, 1438ko otsailaren 5a – Pont-d'Ain, Frantzia, 1483ko apirilaren 24a)  Borboi etxeko aristokrata frantsesa izan zen eta dukesa ezkontidea.

## Bizitza 
Marguerite Karlos I.a Borboikoaren eta Ines Borgoinakoaren alaba zen, eta Joan II.a Borboikoaren eta Pedro II.a Borboikoaren arreba, Borboiko ondorengo dukeak. 

1472. urteko apirilaren 6an ezkondu zen, Moulinsen, Felipe Bresseko kondearekin (*Felipe lurrik gabea*), Savoia etxekoa, 1496an Savoiako dukea bihurtu zena. Konpromezu horretarako akordioa Toursen sinatu zen 1471. urteko urtarrilaren 6an.

Hiru seme-alaba izan zituzten:

* Luisa Savoiakoa (1476-1531) Frantzisko I.a Frantziako erregearen ama izan zen.
* Jeronimo (1478 - 1478).
* Filiberto Ederra (1480-1504) bere aitaren oinordekoa izan zen Savoiako tronuan.

Marguerite, bere seme Filibertorekin eta bere emazte Margarita Austriakoarekin, Bourg-en-Bresse-ko antzinako Brou-ko Monasterioan hilobi eder batean dago.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Hand, Joni M. (2013). Women, Manuscripts and Identity in Northern Europe, 1350-1550. Ashgate Publishing Limited.
* Knecht, R.J. (1982). Francis I. Cambridge University Press.
* François Rouget: *Marguerite de Berry et sa cour en Savoie d’après un álbum de vers manuscrits*. In. Revue d’histoire littéraire de la France. Jg. 106, Nr. 1, 2006, 

## Kanpo estekak
Elorriaga erretaula

**Elorriaga erretaula** edo **San Barnaberen kaperako erretaula**,  Zumaiako San Pedro elizan dagoen erretaula flandestar bat da, bost margolanez osatutako triptiko bat, 16. mende hasierakoa.

## Historia 
1504. urtean elizak Zumaiako familia aberats biri esleitu zizkion bi kapera elizan.  Ezkerrekoa, San Antonen kapera, Sasiola familiak eskuratu zuen, eta han bada beste triptiko bat.  

Eskuineko kapera, Juan Martinez Elorriaga armadorearen familiak hartu zuen eta han dagoen erretaula Elorriaga izenez ezaguna da horregatik. Elorriagak kaperaren neurriak hartuta egin zuen bidaia Flandesera, eta bere erretratu bat ere eraman zuen. Emaztea irudikatzeko modelo bat aukeratuko zuen han, uste denez; eta margotutako guraso horien antzarekin eginak daude seme-alabak, erretaularen erdiko panel handi eta nagusian, Kristoren gurutziltzattuaren oinetan Elorriaga baitaude familiakoak belauniko otoitz egiten, San Pedro, San Barnabe eta Santa Katalinaren babespean. Bruselako lantegi batean eginiko lana dela uste da. 

## Ikonografia eta lotura estilistikoak 
Alboetan Kristoren Pasioa ageri da: Baratzeko otoitza, Kalbariorako igoera, Pietatea eta Berpizkundea ikusten dira. Ateak ixterakoan, Deikundea azaltzen da, margoetako batek erdiko eszenako paisaia bera erakusten duelarik.

Obra 1510. urtearen inguruan datatu da, eta bere irudiek lotura argiak erakusten dituzte maisu flandestar ezagunek marraztutakoekin. Adibidez, ezkerreko panel irekiko kalbarioa, Kristo eta bere inguruko Zireneo eta soldadua, oso antzekoak dira Santa Godelivaren elezaharraren maisuaren lan batzuetan ikusten diren pertsonaiekin, bereziki Gesaltzako triptikoan eta Mirafloresko Kartusiako Kalbarioaren triptikoan ikusten direnekin.

Erdiko panelean ikusten den Gurutziltzaketaren eszena da Rogier van der Weydenen Vienako Gurutziltzaketaren Triptikokoaren antzekoa, eta are gehiago, pertsonaien jarrerak kalko bat dira Bernako triptiko batekin alderatuta. Hala ere, ez da Van de Weydenen lantzat hartu behar Zumaiakoa, 1440 inguruko lanak baitira harenak, Zumaiakoa egin baino 70 bat urte lehenagokoak.

Hugo van de Goes margolariaren ereduari (Vienako Kunsthistorischesen dagoen lan bati) jarraitzen dio, duda barik, Kristoren Erostaren irudiak, eskumako panelkoak. Eta Kalbarioko bidean dagoen Andre Mariak, Ama Birjinaren Van der Goesen margo batzuk gogora dakartza halaber.

Atzeko paneletan dauden irudien konexioak ere aipatu dira. Lotura hauengatik eta beste seinale batzuengatik, Allende Salazar adituak Jan Joest de Calcar jotzen du egiletzat, 1519an hil zen margolari flandestarra, Eusko Jaurlaritzak momunemtu izendatu zueneko garaiko dokumentazioak, aldiz, ez du Calcarren egiletzat ziurtzat ematen, eta aipaturiko autore horien guztien jarraitzaile anonimo bat hobesten du, 1505-1510 urteen artean lan egin zuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Udakorriaga

**Udakorriaga** **edo Iruitta(Iruerrieta),**  Gipuzkoako erdialdeko mendi bat da, Beasaingo Antzizar auzoko hiru mendietako bat, Goierri eskualdean dago . 366  metroko garaiera du. 

Udakorriagako gainetik gertu gaude jada, Iruitta izenez ezagutzen dena (Iruerrieta). Hemen, Beasain, Idiazabal eta Ormaiztegiko  mugarteak bereizten dituen mugarria dago. Hiru herri hauen arteko mugak markatzen dituen mugarriak hiru angeluko sekzioa du. Herri bakoitzari dagozkion hasierako hizki eta zenbakiak ditu hiru alboetan.

Iruittako mugarri hau abiaburu hartuta, Beasain eta Idiazabal bereizten dituen mugartea ekialderantz jaitsiko da, bihurritu txiki bat salbuetsita, zuzen-zuzenean Olaberriko Iurre auzoan dagoen Oria ibaiaren haran hondora iritsiko dena.

Iparraldeko hegalean Larrebarren erreka jaiotzen da, Ormaiztegi eta Beasain arteko muga izango dena, harik eta bere urak Eztanda ibaian isuri arte.

## Abiapuntuak 
* Beasaindik igoz gero, Antzizarreko edo Salbatoreko auzoetatik, hondatutako Errezkarate baserrira heltzean, hegoaldera doan bidetik jarraituz bidegurutze batera iristen da, eta han hego-mendebalderako bidea hartuz mendi-hegaletik tontorreraino iristen da.

* Idiazabaldik , Urkizu auzora igo ondoren, ipar-ekialderantz egin behar da hutsik dagoen Iruitta baserriraino eta handik 200 metro bakarrik geldituko dira gailurrera heltzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lara Pulver

**Lara Pulver** (Southend-on-Sea, Essex, Erresuma Batua, 1980ko irailaren 1a) britainiar aktorea da. Ezaguna da *Spooks* telesailean fikziozko Erin Watts pertsonaia, *Sherlock* telesailean Irene Adler fikziozko detektibea eta ''Da Vinci's Demons* telesailean Clarice Orsini italiar noblea antzezteagatik.

## Bizitza 
Lara Pulverrek, 1994 eta 1998 urteen artean, arte dramatikoa ikasi zuen *National Youth Music Theatre*, "NYMT" delakoarekin. 2000. urtean Doreen Bird College of Performing Arts eskolan graduatu zen, eta dantza eta antzerki musikala ikasi zituen.

2007. urtean Joshua Dallas aktorearekin ezkondu zen, baina 2011. urteko abenduan Joshek bananduta zeudela esan zuen eta handik gutxira dibortziatu egin ziren.

2012. urtean, Raza Jaffrey aktore britainiarrarekin hasi zuen harremana, eta 2014. urtean bikoteak konpromisoa hartu zuela jakinarazi zuen. Bikotea 2014ko abenduaren 27an ezkondu zen. 2017ko otsailean, bikoteak ongietorria eman zion Ozias Jaffrey izeneko bikotearen lehen semeari. 2020ko irailean iragarri zuten bigarren haurtxoa ere bidean zela.

## Ibilbidea 
2007. urtean, Laurence Oliver sarietako musikal batean emakumezko aktore onenaren atalean izendatu zuten, *Parade* antzezlanean Lucille Frank pertsonaiaren interpretazioarengatik. 2008an *Act One - Songs from the Musicals of Alexander S. Bermange* CDrako abesti bat grabatu zuen, West End-eko aktoreek grabatutako 20 abestiz osatutako albuma. 2009. urtean egin zuen debuta telebistan, *Robin Hood* telesailaren hirugarren denboraldira pertsonaia errepikaria izan zenean, non Isabella of Gisborne bilaua interpretatu zuen.

2010ean, *True Blood* telesail estatubatuarraren hirugarren denboraldiko zenbait ataletan gonbidatu gisa agertu zen, eta Claudine Crane interpretatu zuen. Urte horretan bertan *Language of a Broken Heart*, *The Special Relationship* eta *Legacy* filmetan agertu zen. 2011. urteko apirilean iragarri zen *Spooks* telesail britainiar arrakastatsuaren hamargarren denboraldian hartuko zuela parte, eta bertan Erin Watts espioi berriaren papera egin zuen 2011ko urriaren 23ra arte. 2012. urtean *Sherlock* telesailean agertu zen, eta Irene Adler pertsonaia interpretatu zuen bertan. Kapitulu horretan Larak biluzi bat egin zuen. 2013. urtean, *Da Vinci's Demons* telesaileko aktore nagusia izan zen, eta Clarice Orsini italiar noblearen papera egin zuen 2015ean telesaila amaitu arte. *Skins* telesailaren zazpigarren eta azken denboraldian ere gonbidatu gisa agertu zen eta Victoria pertsonaia antzeztu zuen. 2014. urtean *Fleming: The Man Who Would Be Bond* minisailaren zerrendara batu zen, eta Ann O’Neill interpretatu zuen bertan. 2015. urteko irailaren amaieran, *Underworld: Next Generation'' filmaren zerrendara batu zela iragarri zuten.

## Filmografia 
### Telebistako serieak 
### Filmak 
### Bideojokoak 
### Antzerkia 
## Sariak eta izendapenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erin Watts

**Erin Watts** (Erresuma Batua) fikziozko pertsonaia da, espioietan oinarritutako *Spooks* izeneko telesail britainiarrean agertzen dena. Lara Pulver aktoreak interpretatu zuen pertsonaia hori 2011ko irailaren 17tik 2011ko urriaren 23an telesaila bukatu zen arte. Larak Erin interpretatu zuen berriro 2015eko maiatzaren 8an estreinatu zen *Spooks: The Greater Good* filmean.

## Aurrekariak 
Harry ordezkatzeko Ataleko Buru bihurtu baino lehen, Erinek Bitarteko Nagusia izan zen, D atalera heldu zenean Erinek Calum Reed ofizial eta teknikari berria ekarri zuen berekin.

## Denboraldiak 
### Hamargarren denboraldia 
Erin Watts igoera meteoriko batean zegoen, baina hala ere ez zuen bere posizioa aprobetxatzen. Bere lana ahalik eta ondoen eta ahalik eta gaitasun onenarekin egitea interesatzen zitzaion. Buruzagi handia zen, azkarra, ausarta, eta arriskua dagoenean laguntzeko prest zegoena, bi aldiz pentsatu barik. Hala ere, fede haustezin batek bultzatu zuen, eta egunero aurre egiten zion inguruan ikusten zuenari. Bizitza normal eta zoriontsua bizi zezakeela eta aldi berean espioia izan zitekeela uste zuen. 

### *Spooks: The Greater Good* 
2015. urtean, Erin Harryrekin elkartu zen, Ruth Eversheden hilobia bisitatzen zuen bitartean, Adem Qasimek CIAtik ihes egitea lortu ostean. Qasimek Londresen aurkako erasoa prestatzen ari zela uste zuen Erinek, eta ezkutuan bidali zuen Qasimen ziegan infiltratzeko. MI5ean zuen etorkizun zalantzagarriarekin, Harryk arriskutik urruntzeko agindu zion Erini, ez baitzuen nola babestu.

Harryk Qasimi jarraitzea erabaki zuen, baina hura aurkitu zuenean konturatu zen Erinen benetako identitatea aurkitu zuela. Qasimek urdailean tiro egin zion Erini, eta Harryri hiltzeko agindu zion, bere sufrimendua arintzeko, edo bestela Erinen heriotza mingarri eta motela grabatuko zuen, familiak ikus zezan. Harryk, ordea, ez zuen Erin hil nahi. Erinek pistola hartu eta bere buruari tiro egin zion eta Harryri esan zion ez zuela nahi alabak era horretan hiltzen ikusterik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* BBC One | Spooks Official Website > Character > Erin Watts
Aierdi (mendia)

**Aierdi** Gipuzkoako erdialdeko mendi bat da, Beasain , Lazkao eta Olaberriko udalerrien mugan kokatua, Altamira baserriaren hego-ekialdean, Goierri eskualdean. 313 metroko garaiera du. 

Iparraldeko mazelan, Altamira baserritik gertu, Ariztialdeko erreka sortzen duen iturburua dago, gero Zagaitz erreka izenez ezagutzen dena. 

## Abiapuntuak 
* Olaberriatik autoz, Garitain baserritik. 
* Beasaingo Ugartemendi auzotik gora,  Altamira auzoko Zunzunegi eta Altamira baserrietatik.
* Baserrietatik garai batean Beasaina oinez jaisteko erabiltzen zuten bidea, Zaldizurretatik, gaur egun N-1 errepidetik gora doana. 

## Oharra 
Basaburu izenez ere agertzen da toki batzuetan, baino Beasaingo Mugarriak liburuko informazioan eta liburuaren dokumentazioan oinarrituz, tontor honen toponimoa Aierdi bezala jasotzen da. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yeshey Zimba

**Yehey Zimba** (, , 1950eko urriaren 10a – 2024ko irailaren 9a) bhutandar politikaria izan zen, bi aldiz lehen ministro izandakoa.

North Point Schoolen eta St. Joseph 's College, Darjeeling, eta Ekonomian graduatu zen Wisconsin-Madisongo Unibertsitatean.

Bhutan Errege Agintaritza Monetarioko zuzendaria izan zen 1998tik 2002ra, eta Finantza ministroa 1998tik 2003ra. Ondoren, Merkataritza eta Industria ministro izendatu zuten. Gainera, Parlamentuko kide eta Lan ministro izan zen.

Bi aldiz izan zen lehen ministro, 2000tik 2001era eta 2004tik 2005era.
Eduard Müller

**Eduard Müller** (Dresden, 1848ko azaroaren 12a – Berna, 1919ko azaroaren 9a) suitzar abokatu, epaile, militar eta politikaria izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1899, 1907 eta 1913an.

Alemanian jaio eta Suitzan bizi izan zen 1849tik. Teologia ikasketak hasi zituen Genevan eta hiru urte geroago utzi zituen. Zuzenbidea ikasi zuen Bernan, Leipzigen, Heidelbergen eta Parisen, eta 1872tik abokatu lanak egin zituen. Gainera, epailea, editorea eta militarra izan zen.

Politikan Alderdi Erradikal Demokratikoko kide izan zen. Bernako alkate (1888-1895), Suitzako Kontseilu Nazionaleko presidente (1890-1891) eta Suitzako Kontseilu Federaleko kide (1895-1919) izan zen. Justizia eta Polizia eta Militar sailak zuzendu zituen. Kode Zibila aldarrikatzea eta armadari buruzko konstituzioko artikuluak berrikustea lortu zuen.

Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1899, 1907 eta 1913an.
Lola Josa

**Lola Josa** gaur egun Bartzelonako Unibertsitateko Urrezko Mendeetako katedraduna da. Espaniar filologoa eta idazlea da, San Juan de la Cruzen mistikan, antzerki klasikoan eta XVI eta XVII mendeetako hizkuntza poetiko eta musikalaren arteko erlazioan aditua da. *La medida del mundo. Palabra y principio femeninos]* liburuaren egilea (Athenaica, 2022, 2. edizioa).
Charlotte Riley

**Charlotte Frances Riley** (Stockton-on-Tees, Ingalaterra, 1981eko abenduaren 29a) britainiar aktorea da.

## Bizitza 
### Hasierak 
Riley Grindonen (Stockton-on-Tees, Ingalaterra) jaio zen. Teessideko eskolara joan zen 9 urtetik 18 urtera arte. Durhameko Unibertsitatean ikasi zuen 2000. urtetik 2003. urtera, eta bertan antzerki obra askotan hartu zuen parte. Ingeles eta Hizkuntzalaritzako gradua lortu zuen, baina arte dramatikoan izan zuen benetako prestakuntza Londresko Musika eta Arte Dramatikoen Akademian izan zen, 2005 urtetik 2007 urtera.

### Bizitza pertsonala 
Riley georgiar arkitekturako etxe batean bizi da 2013tik, Londresko hego-mendebaldean, Richmonden, senarrarekin, Tom Hardy aktore ingelesarekin, biok izandako bi haurrekin eta Tomen seme zaharrenarekin (aurreko harreman batekoa). Bikoteak harreman sentimentala hasi zuen 2009an, *Wuthering Heights* set-ean elkar ezagutu ostean; 2010. urteean konprometitu ziren eta 2014. urteko uztailaren 4an ezkondu ziren Frantzia hegoaldean eta bi ume dituzte; lehen umea 2015eko urrian jaio zen eta bigarrena, Forrest Hardy, 2018ko abenduan.

*Wuthering Heights* (2009) filmean elkar ezagutu osten, *The Take* eta *Peaky Blinders* telesailetan ere elkarrekin jardun zuten.

## Aktore ibilbidea 
### Ibilbidea 
2004. urtean, Rileyk The Sunday Times egunkariko dramaturgiaren saria irabazi zuen *Shaking Cecilia* lanarekin, Tiffany Woodekin batera idatzi zuena. 2011. urtean, Anna interpretatu zuen BBC Radio 4n, *Anna of the Five* Towns-en Helen Edmundson-en moldaketan. *Edge of Tomorrow* filmean agertu zen, eta Tom Cruise eta Emily Blunt ditu protagonista. Michael Wynneren The Prioryren Royal Court Theatre antzokiko ekoizpenaren agertokian ere agertu zen. *London Has Fallen* filmeko protagonistetako bat izan zen, eta MI6ko agente baten papera egin zuen: Jacqueline Marshall. Arabella Strange ere interpretatu zuen Jonathan Strange & Mr Norrellen minisailaren egokitzapenean. 2018an, BBCren *Press* draman paper nagusi bat lortu zuen, lehen denboraldiaren ondoren bertan behera utzi zutena. 2019ko Gabonetan, Rileyk Lottie / Ghost of Christmas Present rola interpretatu zuen BBCren *A Christmas Carol* serie txikian, izen bereko Charles Dickensen nobelan oinarritua. Amazonen hurrengo bideo sailean agertu zen Prime Video *The Peripheral*.

### Filmografia 
#### Zinea 
#### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Azi (eskriba)

**Azi** (*floruit* K.a 2500) Ebla Brontze Aroko hiri garrantzitsuko eskriba bat izan zen. Bere izena zenbait buztinezko taulatxotan agertu da, bere bizitzari buruz informazio asko ulertzea balioztatu duena.

## Karrera 
Ikasle bezala hasi zen eta zenbait azterketa gainditu behar izan zituen eskriba bihurtzeko. Irakasle oso ona zen, taulatxotan *dub-zu-zu* ("taulatxoak ondo ezagutzen dituena") bezala deskribatuta agertzen bait da. Azkenik Eblako Erresuman maila altuko administratzaile eta burokrata bihurtu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eblako taulatxoak

**Eblako taulatxoak** 1.800 buztinezko taulatxo osok, 4.700 zatiz, eta milaka apur txikiz osatutako bilduma dira, antzinako Eblako (Siria) hiriko jauregi-artxiboetan aurkitutakoak. Taulak Paolo Matthiae arkeologo italiarrak eta bere taldeak aurkitu zituzten 1974-1975ean, Tell Mardikh-eko hiri zaharrean egindako indusketetan. Taulak, eroritako apaletan aurkitutakoak, garai hartako buztinezko etiketak zituzten oraindik, erreferentzia egiteko lagungarri. Guztiak K.a. 2500 ingurutik hiria suntsitu zen arte (K.a. 2250 inguruan) datatu dira. Gaur egun, taulak Alepo, Damasko eta Idlibeko museotan gordetzen dira.

Taulatxoak nagusiki bi hizkuntzatan idatzita daude; ezaguna den Sumerrera, eta Sumerogramaz idatzitako, Sumeriar Kuneiformeko, Eblera; momentu hartara arte ezezaguna.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eblera

**Eblera** edo **Paleosiriera**, ekialdeko semitar jatorriko desagertutako hizkuntza bat da, K.a. 3. milurtekoan Siriako iparraldean erabili zena. Antzinako Eblako hiriaren izenetik dator izena, gaur egungo Siriako mendebaldean dagoena, Idlib inguruan. Hizkuntzaren aldaerak Marin eta Nagar antzinako hirietan ere hitz egiten ziren.

Hizkuntza Eblan aurkitutako kuneiforme taulatxoen bidez ezagutzen da.

## Erreferentziak
Sephora

**Sephora** zaintza pertsonaleko eta edertasuneko denden frantziar multinazional kate bat da. Ia 300 markarekin, bere marka zuriekin batera, Sephorak edertasun produktuak eskaintzen ditu, besteak beste, kosmetika, larruazala zaintzeko produktuak, gorputza zaintzeko produktuak, lurrinak, azazkalen kolorea, edertasun tresnak eta ilea zaintzeko produktuak.

Enpresa Limogesen sortu zen 1969an eta gaur egun Parisen du egoitza nagusia. Sephora LVMH luxuzko konglomeratuak erosi zuen 1997an. Izena Sefora (grezieraz: Σεπφώρα, Sepphōra) Moisesen emaztearen grezierazko ortografiatik dator.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sephora
Julie White (aktorea)

**Julie White** (San Diego, Kalifornia, AEB, 1961eko ekainaren 4a) estatubatuar aktorea da. Ezaguna da ABC *Grace Under Fire* telesailean egindako lanarengatik.

## Bizitza 
White Kalifornia estatuko San Diego hirian jaio zen. Sue Jane eta Edwin White izan ziren gurasoak. Familia laster Austinera (Texas) joan zen bizitza hobe baten bila. Hantxe hasi zen Julie paper txikiak egiten. Gerora, paper horiek baliagarriak izan zitzaizkion eskola-lanen egileek New Yorkera zortea probatzera joateko aholkua eman ziezaioten, bere talentu handiari esker. Bigarren hezkuntza bukatu ostean aktoretzarekin jarraitzea erabaki zuen eta Fordhameko Unibertsitatean eman zuen izena.

### Aktore ibilbidea 
Julie White talentu handiko aktorea izan da antzerkian zein telebistan. Besteak beste, *Absurd Person singular*, *Money and Friends*, ''Marvin's Room*, *Largo* *Desolato* edo *On the Verge* filmetan jardun zuen.

Broadwayn, White Wendy Wassersteinen ekoizpen batean agertu zen, *The Heidi Chronicles* (1995), izen bereko antzezlanaren telebistarako egokitzapena. Besteak beste, Jamie Lee Curtis, Tom Hulce, Peter Friedman eta Eve Gordon aktoreekin lan egin zuen, eta 90eko hamarkadako telebistarako film arrakastatsuenetako bat izan zen.

Julie Whitek *Grace Under Fire* izeneko telesail arrakastatsuan hartu zuen parte. Julie 1993an sartu zen taldean eta lehen lau denboraldietan agertu zen. Azkenekoan, ordea, ez zen agertu, Brett Butler telesaileko izarrarekin izandako liskarren ondorioz.

2006. urtean, kritika onak jaso zituen eta antzezlan batean emakume interpretazio onenaren Tony saria irabazi zuen, *The Little Dog Laughed* antzezlanean Diane agente ironikoaren papera egiteagatik.

Gero, Whitek agerraldi batzuk izan zituen telesail arrakastatsuetan, hala nola *Six Feet Under*, *Law & Order: Special Victims Unit*, *Desperate Housewives* edo *Cavemen*.

2007. urtean *Transformers* film arrakastatsuan jardun zuen, Judy Witwicky pertsonaia, Sam Witwickyren (Shia LaBeouf aktorea) amaren papera eginez.

2009. urtean HBOren jatorrizko *Taking Chance* filmean agertu zen, Kevin Bacon protagonista zuena.

2009. urtean papera errepikatu zuen *Transformers: Revenge of the Fallen* (euskaraz *Transformers: Erorien Mendekua*) edo *Transformers 2* izenarekin ere ezaguna, eta  2011. urtean saga horretako *Transformers 3* izenarekin ezagunagoa den  *Transformers*: *Dark of the Moon* (euskaraz *Transformers: Ilargiaren Iluntasuna*) filmean.

Gero, telebistako *Go On'' komedian hartu zuen parte, non Anne pertsonaia antzeztu zuen.

## Filmografia 
Besteak beste, lan hauexetan hartu du parte:

### Zinea 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* http://www.megasitio.org/2009/07/31/julie-white.html
* http://www.decine21.com/Perfiles/Julie-White
Aza Takho-Godi

**Aza Alibekovna Takho-Godi** (; Makhatxkala, 1922ko urriaren 26a – 2025eko irailaren 8a) sobietar eta errusiar filologoa izan zen.

## Bizitza 
Aza Takho-Godi Makhatxkalan jaio zen 1922ko urriaren 26an. Aita Alibek Takho-Godi zuen, Dagestango iraultzaile nabarmena, 1937an erreprimitu eta fusilatua, eta ama, berriz, Nina Takho-Godi (Semionova), Mordoviako lan-esparruetan bost urte eman zituena.

1944an Moskuko Estatu Unibertsitate Pedagogikoko Filologia Fakultatean graduatu zen. 1948tik 1949ra Kieveko Taras Xevtxenko Unibertsitate Nazionalean irakatsi zuen, 1949tik 1957ra Moskuko Eskualdeko Institutu Pedagogikoan

26 urte zituela, Aleksei Losev (1893-1988) filosofo eta filologoa eta bere emazte Valentina ezagutu zituen, eta haien eraginpean kristau bihurtzea erabaki zuten, Natalia bataio-izena hartuz. Valentina 1954an hil ondoren, formalki ezkondu zen Alexei Losevekin, zeina, bere lehen emaztea bezala, ezkutuko monje ortodoxoa zen.

2022ko urriaren 26an 100 urte bete zituen, eta egun hartan Zirilo I.a patriarkak Olga Printzesaren Ordena eman zion. 2025eko irailaren 8an hil zen, 102 urte zituela.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1922: Moskuko Estatu Unibertsitateko meritu oneko irakaslea
* 2012: Santa Eufrosina ordena (I. klasea)
* 2022: Olga Printzesaren Ordena (I. klasea)
* 2022: Aleksandr Solzhenitsin saria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak