Sara

**Sara** Lapurdiko hegoaldeko udalerri bat da, Ezpeletako kantonamenduan kokatua. Xareta elkartea osatzen du, Ainhoa, Urdazubi eta Zugarramurdi udalerriekin batera.

## Izena 
Euskarazko *Sara* eta frantsesezko *Sare* izenek itxura hauek izan dituzte frantses testuetan:
* *Sares* (XII. mendea, Baionako eskutitzak).
* *Sarre* (1650, *Gouvernement Général de Guienne et Guascogne et Pays circonvoisins* eskutitza).

### Auzoen izenak 
Sarak auzo hauek ditu:
* Haranburua (*Haramboure* XVIII. mendean, Baionako elizbarrutiaren kolazioetan; *Haramburua* 1863an, Raymondek aipatua Tontolo, Uzkain, Arraio eta Galerdi errekak, eta Lizunia erreka horren isurkideekin, Beherekobenta, Portua (Helbarrunek honekin bat egiten du) eta Hiruetako errekak (eta azken horren isurkide Urio eta Tonba errekak).

[thumb|400px|erdian|Sarako herrigunearen ikuspegia, [Atxuria menditik.]]

### Udalerri mugakideak 
* Senpere ipar-ekialdean
* Azkaine eta Urruña ipar-mendebaldean
* Bera mendebaldean
* Zugarramurdi hegoaldean.

### Herria 
[250px|eskuinera|thumb|[Jondoni Martine eliza (Sara)|Sarako elizako kanpaidorrearen idazkia: *Oren guziek dute gizona kolpatzen, azkenekoak du hobirat egortzen*]]
Eyalar (Ihalar) errebalean Santa Katalina ermita dago; tenplu horren inguruan herriko etxerik zaharrenak daude.

Saran nora ezean ibil­tzea gozamena da: etxe dotoreen fatxadetako anagrama eta idazkunei erreparatzea, eta xistera partida bat ikustea pilotaleku luze‑luzean. 1867ko plaka batean herriak Michel Miricuari eta Parisko bi andreri —*ur hunen ekartzaileak*— ur edangarria herrira ekartzea ordaindu izana eskertzen die.

Sarako elizak dorre trinkoa du eta, erlojuaren ondoan, Urruñako hausnarketaren antzekoa:

Hilerriaren ondoan, nabe bakarreko eliza handia dago. Koru hirukoitza du ohol­tzan. Hobi‑lauzazko zorupean ehortzi zuten 1644an Pedro Axular erretorea, euskal literaturako prosalari hoberentzat jotzen dutena eta *Gero* idatzi zuena. Presbiterioaren oinetan seroren hilobia dago, epitafio honekin:

Elizan zerbitzu osagarriak emateko langile edo laguntzailetzat hartu ohi diren serora horiek (horixe da, hain zuzen, atzerakoien planteamendua) goren mailan jarri dituzte Saran, lehentasunezko hilobia eman baitiete. Alboko horman gurtzen duten Kristoa, berriz, karlistadetan errefuxiatutako nafarrek 1836an zizel­katua eta oparitua da. Beste errefuxiatu bat Joxe Migel Barandiaran ataundarra izan zen; 1983an herriak ere omenal­dia egin zion, eta plaka batean jasota geratu da.

### Etxeak eta auzoak 
[thumb|300px|Sarako [etxe bat, gailurrarekiko asimetrikoa, kare zuriz zarpeatua eta zurezko elementuak margo gorriz babestuak]]
* Hariztegi
* Zugarramurdi
* Santa-Barba
* Urzotegi
* Ibantelli
* Larrun
* Plaza

## Historia 
Hego Euskal Herriarekin duen 32 kilometroko luzerako mugak (Zugarramurdi, Etxalar eta Bera udalerriak mugakide ditu) haren historian eragin handia izan du. 1693an, mugaz gaindiko lapurretaz babesteko, Luis XIV.ak arma-olak egiteko baimena eman zion herriari.

1790ean, Ainhoa, Azkaine eta Sara barnean hartzen zituen kantonamendu bateko buru izan zen, Uztaritzeko distrituaren mendekoa zena.

1794ean, Frantziar Iraultzaren ondorengo izualdian, Itsasuko 47 gazteren ihesaldiaren ondoren, *Osasun publikorako komiteak* (1794ko martxoaren 13 edo II. urteko haizekorraren 13ko dekretua), Ainhoa, Azkaine, Ezpeleta, Itsasu, Sara eta Zuraideko bizilagun guztiak (gizon, emakume eta ume) atxilotu zituen, eta mugatik hurbil zeuden udalerriak *communes infâmes* edo "udalerri zitalak" izendatu. Baina benetan, Baiona, Capbreton, San Bisentse eta Ondresko elizetan bilduak izan ondoren, deportatu zituzten, nahiko egoera txarrean gainera, Lot, Lot-eta-Garona, Gers, Landak, Behe Pirinioak (Bearnoko aldea) eta Hautes-Pyrénées departamenduetara.

[thumb|200px|eskuinera|[Luis XIV.a Frantziakoak Sarako herriari emandako oroigarria, 1693an saratarrek herria ausarki babestu baitzuten.]]

Itzulitakoan, deportatuek ondasun gehienak lapurtuta edota hautsita aurkitu zituzten, 1794ko irailaren 29 eta urriaren 1ean Uztaritzeko Direktorioak emandako dekretuen ondorioz. Horrela zioen dekretuak: «Sara, Itsasu, Azkaine, Biriatu eta Serres antzinako udalerriak, bertako biztanleak segurtasun orokorraren faboretan zortzi hilabetez deportatuak izan zirenak, ez dira landuak izan. Askatasuna berreskuratzen dutenak, beren etxeetara itzultzean, ozenki eskatzen dituzte jatekoak, gizonaren lehendabiziko beharra ase ezin dutelako: gosea». Ondasunak berreskuratzeko aski lan ere izan zuten, ebatsitakoa erregistratua ez, baizik arpilatua izan zelako.

Martin Iturbide auzapezak eta herriko beste 33 ordezkariek deportazioan izandako egoera azaldu zuen eskutitza bidali zieten agintariei. Honela zioen: *Despotismoz inguratutako eta askapenaren itzala mantendu zuen eskualdean jaioak (...) sutsu korrika egin genuen Frantziako herriaren eskubideak bere osotasunean berrezarri zituen zorioneko iraultzaren alde (...) Guk geuk Bidegurutzea (Senpere), Azkaine eta Sara artean dauden barrakoiak eraiki genituen (...) Sans-Culotteen kanpamendua altxatzeko eta beste lan publikoak burutzeko 3.000 egun baino gehiago eman ditugu. Horretarako adreilu eta egur pila bat eman ditugu (...) Eskatutako garau, zuhain, jantziak, gizonak prest eman ditugu (...) Gure atsekabe handienerako, gure azpiko lagunek gure neskatil asko prostituzioaren bitartez jatekorik bilatzera bultzatu dute; amei gosez eta egarriz hiltzen ari zirela esaten ikusi ditugu, taloak besterik ez zituztela; negarrez ikusten genituenean ez genekien zergatia eta misterioa jakitean egoera ikaratu egin gintuen (...) Sarako herritarren altzari eta eraikinak ez dira erregistratuak izan. Gure altzairu eta eraikin guztiak lapurtuak eta inguruko herrietara eramanak izan ziren. Biltegi ziurretan utzi beharrean, enkantetan salduak izan dira eta bestetan enkanterik gabe.*

1936-1953 bitartean Espainiako Gerra Zibiletik babestu asmoz, Aita Barandiaran ataundar etnologo ospetsua Saran bizi izan zen eta 1936an Sarako lezeak publikora aurkeztu zituen.

1978an Sarako herritarrak erreferendum batera deitu zituzten eta Larruna igo behar zuen errepide bat egiteari ezetz esan zioten. Horrek ziurrenik, Larrungo tren ttipiaren biziraupena ziurtatu zuen.

## Demografia 
Eskualdeko herri handienetakoa zen Sara XIX. mendean biztanle aldetik, 2.000 biztanle inguru baitzituen. Hala ere, XX. mendearen bigarren erdialdean ez zuen izan inguruko beste herri batzuek izan zuten hazkundea, eta XXI. mendearen hasieran izandako biztanle emendatzearen ondorioz, 2.500 izatera iritsi zen.

## Ekonomia 
XVII. mendean, Sarako udalerrian hazkundea gertatu zen. Sarako gizonak itsasora arrantza-lanetan joan ohi ziren, eta emakumeek, aldiz, laborantza lanak egiten zituzten. Azken hori luzaroan herriko ekonomiaren oinarria izan zen. Bertzalde, XVIII. mendean, Frantzia (Ipar Euskal Herria) eta Espainiaren (Hego Euskal Herria) mugak ongi ezarri edo zehaztu ziren, eta, geroztik, kontrabandoa hasi. Era berean, XIX. mendea arte jo zuen burdin meategi bat izan zen udalerrian. (Ahotsak proiekturako)]]

### Euskara 
Sarako udalerrian, nafar-lapurtera mintzatzen da, Sara-Ainhoa inguruko hizkera. Herrian euskaldunak asko dira. 1968an, 1.921 herritarretatik 1.850 euskaldunak ziren. Euskarazko esaera zahar batek zera dio: "Sara, astia".

### Literatura 
Sarako kultur mugimendurik garrantzitsuena da Sarako Eskola literatur mugimendu lapurtarra. Sarako, Donibane Lohizuneko eta Ziburuko apaizak frantziskotarren komentu batean biltzen ziren, euskarazko idazlanak prestatu zein eztabaidatzeko. Erlijioa izan zen gehienean landutako gaia.
thumb|Esteve Materraren liburua
Sarako Eskola taldea osatu zutenak ondorengo idazle hauek dira: Axular, Joanes Haranburu, Joanes Haraneder, Esteve Materra, Pierre Argaiñaratz, Silvain Pouvreau, Joanes Etxeberri Ziburukoa, Stephanus Hirigoiti, Klaberia, Gillentena, Hegi nahiz Voltoire.

Dena dela, hainbat adituk, hala nola Patxi Salaberrik, kolokan jartzen dute benetan «eskola» batez aritzeko aukera dugunik, hau da, haien artean benetako adiskidetasun harremanik ote zenik. Aditu haien ustez, garai bateko idazleak biltzeko etiketa bat baino ez da.

Pierre Lotik 1897ko *Ramuntcho* eleberri ospetsuko *Etchezar* fikziozko herria Saran oinarritu zuen.

### Jaiak 
* Sarako festak iraileko bigarren igandean ospatzen dira.
* Urtero, Pazko egunez, Euskal Herriko Idazleen Biltzarra ospatzen da.

## Mitologia 
Etsai edo deabrua zera izan zen, Sarako lezetan bizi zen herensugea. Bertan, eskola bat omen zuen, eta zientziak, arteak eta letrak irakasten zituen.
thumb|Mari eta bere semeak Mikelats eta Atarrabi Midjourneyek egina
Mariren seme biek, Mikelats gaiztoak eta Atarrabi zintzoak, eskola honetan ikasi zuten. Ikasketak bukatzean, Etsaiak zozketa lagun ikasleren bat aukeratu, eta betiko berarekin egon beharra zuen. Mikelatsek Sarako galsoroak erre nahi zituen. Atarrabik, Sarako apaiza zenak, otoitz egin eta uzta libratu zuen.

Sarako gazteek Zanpantzar izeneko lastozko manikia hausterre-eguneko gauean gurdi batean paseatzen dute herriko auzoetan, hileta baten plantak eginez. Batzuk doluzko jantzian, eta beste zenbaitzuk kandelak eramaten dituzte; guztiek, gerora, herriko plazan manikia erretzen dute.

## Ondasun nabariak 
* Sarako lezeak: Garbala auzoan daude, Sarako hegoaldean, harrobi baten aldamenean, Zugarramurdi udalerritik nahiz Zugarramurdiko lezeetatik oso hurbil eta Hego Euskal Herriko mugaren aldamenean.
* Larrungo tren ttipia eta San Inazio geltokia Saratik Azkainera doan D4 errepideko San Inazio mendigainean dago.
* Ihartze Artea etxea: XVII. mendekoa.
* Sarako Erdi Aroko galtzada: Galtzada horretatik Done Jakue Bidearen adar bat nahiz Pirinioak iparraldetik iragaten dituen GR 10 ibilbide luzea iragaten dira. Galtzada horren bi aldeetara Sarako otoiztegiak daude.
* Sarako otoiztegiak: herrian zehar guztira hamalau otoiztegi edo kapera daude, beste hainbat santuren omenez eraikiak. Gehienak Sarako Erdi Aroko galtzadaren bi aldeetan kokatuak. Otoiztegi horiek Sarako itsasgizon eta arrantzaleek eraikiak dira, bai arrantza ona izan edota ekaitzetatik bizirik atera zirelako.
* Sorginen ibilbidea: Ibilbide eder eta eroso hori Sarako leizeak eta Zugarramurdiko leizeen artean hedatzen da, biak lotuz. Kontrabandisten bidexka da eta 6,75 kilometroko luzera du. Urdinez margotutako pottoka zaldiez seinaleztatuta dago. Erraza eta laua da eta belardi eta basoen artean ibilaldi lasai eskaintzen du.
* Ortillopitz baserria: XVII. mendekoa da. Sarako historiaren eta euskal ohituren museoa edo erakustokia dauka.
* San Martin eliza: XVII. mende hasieran eraikia, garai batean bertako apaiza "Axular" idazle ospetsua izan zen. Hilerriak eliza inguratzen du, baina 1804. urtera arte eliza barneko hilobietan lurperaketak egin ziren, Axular bera ere bai.
* Sarako herriko etxea: Herriko plaza nagusian dago.
* Santa Katalinako kapera: XVII. mendean eraikia, 1481ko eraikin baten fundazioen gainean. Napoleon III.ari eta Eugenia enperatrizari eskaini zien 1867ko urriaren 6an udal batzarrak.
* Euskal pastizaren museoa: Antzinako sukaldaritzako tresnek eta lanabesek, kalitateko osagaiek, jatorrizko errezetek eta etxeko gozogintzak bat egiten dute ohiko postre horren lanketaren bitartez bisitariaren dastamena eta usaimena pizten dituen bisita atseginean.
* Koralhandi fortea Muizko lubakian XIX. mendeko hasierakoa.
* Santa Barbara Fortearen aztarnak, XIX. mendeko hasierako gotorlekua 
* Madalena baselizako fortea, XIX. mendeko hasierako gotorlekua 
* Etxola animalien parkea: Animalien parke horretako bi hektareatan 300 etxe-abere ikus daitezke.
* Olhaldea zalditegia: Aukera eskaintzen du zaldiz paseoak egiteko, baita Xaretaren txoko magikoak aurkitzeko hainbat ekintza ere.

## Saratar ospetsuak 
* Joanes Ibarrola Saran jaio zen, XV. mendean; *utriusque iuris* doktorea da. (zuzenbide zibil eta zuzenbide kanokikoan doktorea), Erruango legebiltzarrean kontseilari, ondoren Bordelen, beste hainbaten artean 1520n erregearen aginduz Zuberoako Ohitura idatzi zuen.
* Bertrand Lahet, XV. mendean Saran jaioa, Baionako apezpikua izan zen 1504tik 1519 arte.
* Pedro Agerre *Axular*, Urdazubin ustez 1556n jaioa eta Saran 1644n hila, *Gero* aszetika liburu ospetsuaren idazlea eta euskararen kodifikaziorako urrats garrantzitsua egin zuena.
* Kristobal Harizmendi, sortzez Sarakoa izan zen euskal idazle eta itzultzailea.
* Joanes Etxeberri (1668-1749), euskal idazlea.
* Joanes Haranburu (XVIII. mendea), euskal idazlea.
* Madeleine Larralde (1759-1794), martiria.
* Martin Irigoien Olagarai (1821 - ????), birritan Argentinako presidentea izan zen Hipólito Yrigoyenen aita.[thumb|[Joan Batista Elizanburu|Elizanburu]]
* Joan Batista Elizanburu (1828-1891), Sarako Piarresene etxean jaioa, kapitaina eta poeta.
* Wentworth Webster (Uxbridge, 1828 - Sara, 1907), apaiz anglikanoa, Lapurdiko kondairen biltzailea.
* Martin Etxeto (1834-????), bertsolaria.
* Laurent Diharasarri (1848-1902), euskal idazlea eta itzultzailea.
* Augustin Etxeberri (1849-????), euskal idazlea.
* Alberto Palacio Elizaga (1856-1939), Saran jaioa, Getxo eta Portugalete lotzen dituen Bizkaiko Zubia (1893) diseinatu zuen.
* Pedro Garmendia (1875-1945), ilustratzaile eta ikertzailea. 
* thumb|Kattalin AgirreMixel Dargaitz (1892-1956), bertsolaria.
* Maddi Ariztia (1897-1972), euskal idazlea.
* Kattalin Agirre (1897- 1992) mugalaria.
* Mayi Elizaga (1899-1941),  idazlea.
* Jean Lemoine (1913-????), pilotaria.
* Bittor Iturria (1914-1944), pilotaria eta soldadua.
* Jean Fagoaga (1928), sendagilea, politikaria eta pilotaria.
* Amaiur Blasco (1994), idazle, poeta.
* Haira Aizpurua (2006), bertsolaria.

## Saran bizi izandako jendea 
* Axular
* Aita Barandiaran (1889-1993), ataundar antropologoa 1936-1953 bitartean Sarako Bidartea auzoan bizi izan zen.

## Bisitari ospetsuak 
* Winston Churchill
* Pierre Loti

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Xareta
* Lapurdi Garaia

## Kanpo estekak 
* Sarako herriko etxea edo udala
* Xareta
* "Ttipi-ttapa" eskualdeko hedabidea