open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Carl Maria von Weber

**Carl Maria Friedrich Ernst von Weber** (Eutin, Holstein, Alemania, 1786ko azaroaren 18 edo 19a - Londres, Ingalaterra, 1826ko ekainaren 5a) musikagilea, orkestra-zuzendaria eta piano-jotzailea izan zen. Weberrek Alemaniako operaren oinarriak ezarri zituen; libreto gehienak alemanez idatzita zeuden, eta askotan alemaniar historian oinarritu zen operak idazteko. Bestalde, opera erromantikoaren sortzailetzat hartzen da.

## Bizitza 
M. Haydnekin egin zituen ikasketak Salzburgon. Hamahiru urterekin lehen opera idatzi zuen, eta hamazazpi zituela Breslauko antzokiko musika-zuzendari izendatu zuten. 1803. urtean Vienan G. J. Voglerren ikasle izan zen. Hiri askotan lan egin zuen kapera maisu gisa: Breslau, Karlsruhe, Mannheim, Darmstadt, Munich eta Pragan.

1813-1816. urteetan Pragako opera zuzendaria izan zen. 1817-1821. urteetan, *Der Freischütz* (*Isileko ehiztaria*) idatzi eta aurkeztu ondoren, garai hartako musikagile ezagunena izan zen.

Beste lan aipagarri batzuk ditu: *Abu Hassan *(1810-1811), *Euryanthe* (1822-1823), *Die Drie Pintos* (1820. urtean hasia), *Oberon* (1825-1826); *Turandot *(1809) eta *Preciosa* (1820); *Eskoziarrak* (1802), *Valsean egiteko gonbitea* (1819).

## Erreferentziak
Isaac Stern

**Isaac Stern** (, ; Kremenets, Ukraina, 1920ko uztailaren 21a - New York, Ameriketako Estatu Batuak, 2001eko irailaren 22a) biolin-jotzailea izan zen.

Ukrainan jaioa, estatubatuar herritartasuna zuen, gurasoak San Frantziskora (Ameriketako Estatu Batuak) joan baitziren Sternek urtebete zuela. Biolina Naoum Blinderrekin eta Louis Persingerrekin landu zuen, eta hamabost urte zituela eman zuen lehenengo kontzertua (Brahmsen biolinerako kontzertua San Franciscoko Orkestra Sinfonikoarekin). New Yorken Pierre Monteuxen zuzendaritzapean jo ondoren, errezital ahaztezina eskaini zuen Carnegie Hallen. Gerra ondoren, bira bat egin zuen Europan zehar, eta Luzerna, Prades eta Edinburgoko jaialdietan jo zuen. Ganbera-musikan ere nabarmendu zen, Pablo Casalsek Leonard Rose eta Eugène Istominekin osatu zuen hirukotean. Maisutasun handiz jo zituen Bach, Vivaldi, Bartok, Prokofiev eta Stravinskiren lanak, eta Mozart, Beethoven, Paganini, Mendelssohn, Txaikovski, Brahms eta Bruchen pianorako kontzertuak ere sartzen zituen bere errepertorioan. Teknika liluragarria eta doinu indartsu eta beroa ziren Sternen ezaugarriak, eta XX. mendeko biolin-jotzaile handienetako bat bihurtu zen trebetasun horiei esker.

## Erreferentziak
Louis Pouzin

**Louis Pouzin** (Chantenay-Saint-Imbert, Nièvre, 1931ko apirilaren 20a) frantziar informatikaria da.

Eskola Politeknikoan ikasketak egin ondoren, industrian lan egin zuen lehenbizi, eta MIT Institutuan, gero. Han, Fernando Corbatók zuzendutako MAC proiektuan, Multics sistema prestatzeko lanean, parte hartu zuen (1965-1967), eta *shell* kontzeptua azaldu zuen, sistemako eta haren inguruko aginduen hizkuntza izendatzeko. Multics sistema aitzindaria izan zen, eta sistema hartako ideia asko gaur egungo Unixen aurki daitezke. 1971tik 1976ra, CYCLADES proiektua zuzendu zuen INRIA informatika-ikerketetako erakundean. Proiektu horri esker, Pouzinen taldea nagusi izan zen orduan sortzen ari zen ordenagailu-sareen alorrean. 1976tik 1980ra, INRIAko proiektu pilotuak zuzendu zituen Louis Pouzinek, eta CNET telekomunikazio-erakundean sartu zen gero, non sareen alorreko ikerketak bultzatu baitzituen. 1992az geroztik, aholkularitzan eta irakaskuntzan aritu da. Erretiroa hartu eta gero, NLIC Ama Hizkuntzaren Interneteko Partzuergoko Administrazio Batzordearen zuzendari izendatu zuten, eta Interneteko eleaniztasunaren defendatzaile da. 2003an, Ohorezko Legioko zaldunaren intsignia eman zioten.

## Erreferentziak
Pergamino

thumb|alt=|Gizon bat pergaminoak prestatzen (XVI. mendea)

**Pergaminoa**, halaber **larrutx** edo **larrukia**, idazteko edo liburuak josteko prestatu den abere-larruzko oinarria da. Pergaminoa K.a. II. mende inguruan asmatu zen; aurretik ere erabili zen larrua idazteko, baina orduan hasi ziren teknika eta trataera berriak erabiltzen, orriaren bi aldeetan idazten eta bildukinak egin beharrean pergaminozko kodexak edo liburuak egiten. X. mendetik mendebalean papera erabiltzen hasi zen arte, XIV. mende ingurua arte, idazteko gehien erabili zen gaia izan zen.

Pergaminoak egiteko ardi, ahuntz edo bigantxa larrua erabiltzen da batez ere; larrua urez bustitzen da eta gero karea ematen zaio ilea aska dadin eta ondoren garbitu, tenkatu eta leundu egiten da. Animalia jaioberrien larruz egindako pergamino leunei *vitela* izena eman ohi zaie; halakoak ziren antzinakoenak, baina geroago, eskaera handia zela eta, pergamino zabarragoak egiten hasi ziren. XII. mendean pergamino malgu leuna hasi zen erabiltzen berriro. Konstantinoplan purpuraz tindaturiko eta urrez eta zilarrez apaindutako pergaminoak egin ziren; ohitura hori Erdi Arora arte gorde zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera
* Behi-larruzko liburu
* Portulano.
* Kartulario.

## Kanpo estekak
Walter Schottky

**Walter Hermann Schottky** (Zürich,  - Pretzfeld, Mendebaldeko Alemania, ) alemaniar fisikaria izan zen. Rostocken irakasle izan zen, eta 1927 urteaz geroztik Siemens Halske enpresan lan egin zuen. Goritasunezko elektroiei, hodiei, erdieroaleei, elektroakustikari eta termodinamikari buruzko lan ugari egin zituen. 1915ean tetrodoa aurkitu zuen eta 1919an haren izena duen efektua; 1935ean kristal sareetan gertatzen diren akatsak aurkitu zituen; erdieroaleak diren eraikuntzako zenbait gai ere garatu zituen.

## Erreferentziak
Richard Steele

Sir **Richard Steele** (Dublin, Irlanda, 1672ko martxoaren 12an bataiatua - Carmarthen, Gales, 1729ko irailaren 1a) Irlandako idazlea eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Ikasketak Charterhousen eta Oxforden egin zituen eta han ezagutu zuen Addison idazlea, gerora adiskide eta lankide izan zuena. Gudarostean sartu zen, baina 1705ean utzi zuen.

1709an *The Tatler* egunkaria sortu zuen; 1712an Addisonentzat lan egin zuen *The Spectator* egunkarian eta 1713an eta 1714an *The Guardian* eta *The Englishman* egunkarien zuzendari izan zen.

Politikaren alorrean, *whig* alderdiko kide izan zen, 1713ean diputatu hautatu zuten baina 1714an legebiltzarretik bota zuten. Jurgi I.a errege zela Drury Lane antzerkiko zuzendari izendatu zuten. Prosa, antzerkia eta kazetaritza idatzi zituen; sentimenduen komediaren sortzaileetako bat izan zen eta literatura-kazetaritzaren oinarriak jarri zituen.

Idazlanak: *The Christian Hero* (1701, *Heroi kristaua*), saiakera; *The Lying Lover* (1704, *Maitale gezurtia*), *The Tender Husband *(1705, *Senar samurra*), *The Conscious Lovers *(1722, *Maitale kontzienteak*), Terentzioren, Corneilleren eta Molièreren eragina duten antzerki lanak.

## Erreferentziak
Étienne Borne

**Étienne Borne** (Manduel, Gard, 1907ko urtarrilaren 22a - La Celle-Saint-Cloud, 1993ko ekainaren 14a) frantses filosofoa izan zen.

1926an goi-mailako eskolan sartu zen eta han ezagutu zituen Raymond Aron, Jean-Paul Sartre eta Simone Weil. 1930ean filosofiako oposizioa lortu zuen. Irakasle-lanaz gainera, hainbat aldizkari kristau-demokratetan idazten zuen: *L´Aube*, *Sept, Temps présent, Esprit*. Nazismoaren eta faxismoaren kontra agertu zen, eta frankismoaren kontra egin zuen. Alderdi demokrata-kristauaren kide gisa izan zuen eragin gehien Bornek. Demokrazia kristauaren ideia berritzen saiatu zen. Haren iritziz kristautasuna baliagarri izan daiteke alderdi demokratiko baten oinarri gisa; bestalde, kristau demokraziak ez du klerikala izan behar, izan ere, elizaren aparatuetatik independente baita. Horrez gainera, onartzen zuen kristauak beste talde politikoetan parte hartzea. Azkenik, onartzen zuen kristau demokraziak arrazoi izan zuela zenbait erabaki politikoetan: nazismoari uko egitea, komunismoa baztertzea, mesfidantza liberalismo ekonomikoari eta sozialismo estatikoari buruz, tokian tokiko elkarteak eta taldeak sustatzea.

## Erreferentziak
Antonio Mingote

**Antonio Mingote Barrachina** (Sitges, Bartzelona, Katalunia, 1919ko urtarrilaren 17a - Madril, 2012ko apirilaren 3a) gaztelaniazko idazlea, marrazkilaria, umorista eta Espainiako Errege Akademiako kidea izan zen. Zenbait eleberri —*Las palmeras de cartón* (1948), *Los revólveres hablan de sus cosas* (1953), *Adelita en su desván* (1991)—, ipuinak eta antzezlanen bat edo beste —*El oso y el madrileño* (1973)— idatzi zituen, baina umorezko marrazkilari gisa egindako lan handiagatik da ezaguna eta ospetsua.

Kazeta eta egunkari askorentzat egin zuen lan, *La Codorniz* aldizkariarentzat eta *ABC* egunkariarentzat, besteak beste, eta dibulgazio historiko-umoristikoko liburu asko argitaratu zituen: *Historia de la gente* (1955), *Historia de Madrid* (1961), *Historia del traje* (1963), *5 años de Madrid* (1978), *El mus: historia, reglamento, técnica, vocabulario* (1980), *Mingoterapia* (1994) eta *Pierna creciente, falda menguante*.

Gainera, antzerkirako eszenografiak eta jantzietarako ereduak egin zituen, margolanak, eraikuntzetarako muralak, zinema eta telebistarako gidoiak eta abar. Mingoteren estilo grafiko eta literarioan sotiltasuna eta ironia nabarmentzen dira. Marrazki-lerro azkar eta zehatzen bidez, maisu izan zen nortasuna eta ideologia deskribatzen.

Mingotek sari ugari jaso zituen, hala nola, Elisabet I.a Katolikoaren Ordena (1961), Lanaren Urrezko Domina (1996), "Quevedos" Umore Grafikoko Iberoamerikako Saria (1998), Arte Ederretako Merituaren Urrezko Domina (2002), Luca de Tena saria (2002) eta FAPEren Espainiako Kazetaritza Sari Nazionala (2003). 1988tik Real Academia Españolako kidea izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Mingote 1919-2012 Abc.es
David Salle

**David Salle** (Norman, Oklahoma, AEB, 1952ko irailaren 28a) estatubatuar margolaria da.

## Biografia 
Kaliforniako Arte Institutuan egin zituen ikasketak (1970-1975). Gero, New Yorkera joan zen bizitzera, eta 1980 inguruan hasi zen aintzat hartua izaten, Mary Boone arte-salerosleak ezagutarazi zuenean.

Irudiak eta hitzak modu konplexu eta sarritan misteriotsuen bidez elkartuz egindako lanengatik da ezaguna. Margolanok esanahiak eta istorioak iradokitzen dituzte, baina interpretatzen zailak dira. Salle artista postmoderno eta neoespresionistatzat hartu izan dute, baina nekez sailka daiteke mugimendu jakin batean. Erabiltzen dituen irudietako asko herri-kulturatik hartuak dira, marrazki bizidunetatik eta iragarkietatik, esate baterako. Collage teknika erabiltzen du sarritan, baina paper-zatiez eta argazkiez gainera, bestelako objektuak ere itsasten ditu, hala nola zeramika-poteak eta hautsitako aulki-hankak. Margolan horietako askok emakume biluziak irudikatzen dituzte, zeinak pornografikotzat har baitaitezke, kritikari batzuen esanean. Margolanez gainera, argazkiak, filmak eta eskulturak ere egiten ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  David Salle Studio webgunea
Heinrich Rohrer

**Heinrich Rohrer** (Buchs, Sankt Gallen kantonamendua, 1933ko ekainaren 6a - Wollerau, Schwyz kantonamendua, 2013ko maiatzaren 16a) suitzar fisikaria izan zen.

Zuricheko Teknologiako Suitzar Institutuan egin zituen ikasketak, eta han lortu zuen doktoregoa. 1961etik 1963ra, Estatu Batuetan lan egin zuen, New Jerseyko Rutgers Unibertsitateko ikertzaile gisa. Gero, IBM etxeak Zurichen duen ikerketa-laborategian hasi zen lanean. Han ari zela sortu zuen STM mikroskopioa, tunel-efektuko lehenengo mikroskopio elektronikoa, Gerd Binnig lankidearekin batera. Tresna horri esker iker daiteke gainaldeen egitura eta antzeman daitezke maila azpiatomikoko xehetasunak. Mikroskopio horretan, atomoetan agertzen diren elektroiak baliatu, eta tentsio handiak erabili zituzten Roherrek eta Binnigek, material baten gainaldearen eta mikroskopioaren zundaren artean korronte elektrikoa sortzeko eta materiala osatzen duten atomoen erliebe-mapa teknika berezi baten bidez lortzeko. 1986an, Rohrerrek eta Binnigek Fisikako Nobel saria eskuratu zuten lan horri esker. Ernst Ruskak ere jaso zuen sari hori, 1932an lehenengo mikroskopio elektronikoa egin izanagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Douglas Osheroff

**Douglas Dean Osheroff** (Aberdeen, Washington, Ameriketako Estatu Batuak, ) estatubatuar fisikaria da.

## Bizitza 
Fisika-ikasketak egin zituen Kaliforniako Teknologia Institutuan. 1972tik 1987ra, Bell laborategietan lan egin zuen. 1987an, Fisikako eta Fisika Aplikatuko katedra atera zuen Stanford Unibertsitatean. Superfluidotasuna 1930ean aurkitu zen, helio 4an. Zientzialariek uste zuten helio 3ak ez zuela superfluido gisa jokatuko.

Osheroff ikasle zela hasi zen helio 3arekin lanean, David M. Lee eta Robert C. Richardson fisikariekin batera. Hiru zientzialariok ez ziren superfluidotasuna ikertzen ari, isotopo horren ezaugarri magnetikoak baizik, oso tenperatura hotzetara eramanez. Hala ere, Osheroffek helio 3an presio-aldaketak sumatu uste zituen, eta isotopoa superfluido bihurtu zela pentsatu zuten zalantzarik gabe bai berak bai eta beste bi lankideek ere. Zientzialariek ez zituzten aintzat hartu emaitzok, harik eta hurrengo urtean beste zientzialari batzuek berretsi zituzten arte. Helio 3aren superfluidotasuna aurkitzeagatik, Osheroffek, Leek eta Richardsonek Fisikako Nobel saria irabazi zuten 1996an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Morton Gould

**Morton Gould** (Richmond Hill, New York, 1913ko abenduaren 10 &ndash; Orlando, 1996ko otsailaren 21a) estatubatuar orkestra zuzendari eta musikagilea izan zen.

Musika kultuaren eta jazzaren arteko sintesia egiten saiatu zen. Bere obretan herri musikako abestiak, espiritualak eta jazza tartekatu zituen. Irratian piano-jotzaile gisa aritu zen, eta klasikoei buruzko irratsaio bat gidatu zuen. Bere lehenengo obrak *Spirituals* (1941), orkestra eta balleterako, eta *Fall River Legend* (1948) balleta egitura formalez eta harmonia bakunez eginak dira. Aurreragoko lanak abstraktuagoak dira, konplexuagoak. *Venice* obrak (196), orkestra eta bandarako, XVII. mendeko veneziar musika imitatzen du kontrapuntuzko teknikan eta orkestraren banaketan. Broadwayko ikuskizunetarako, Hollywoodeko filmetarako eta telebista saioetarako musika egin zuen. Halaber, *Chorale and Fugue in Jazz Cowboy Rhapsod* eta *Foster Gallery* idatzi zituen, Stephen Fosterren musika oinarritzat harturik. *Porgy and Bess* operatik suite bat aterata, musika tresnetarako moldatu zuen. Zenbait kontzertu idatzi ditu, eta *Sinfonietta Latinoamericana* bat ere bai.
## Erreferentziak
Grigori Zinoviev

**Grigori Jevseievitx Apfelbaum**, ezagunagoa **Grigori Jevseievitx Zinoviev** gisa (,  ahoskatua; Elisavetgrad, Errusiar Inperioa, 1883ko irailaren 23agreg./irailaren 11jul. - Mosku, Sobietar Batasuna, 1936ko abuztuaren 25a), sobietar politikaria izan zen.

## Bizitza 
Hamazazpi urte zituela alderdi sozialdemokratan sartu zen eta eragin handia izan zuen San Petersburgoko boltxebikeen antolakuntzan. 1905ean, iraultzaren ondoko errepresioaren kariaz, erbesteratu behar izan zuen. Kamenevekin bat eginik, 1917ko urrian matxinada armatua abiaraztearen aurkakoa zen eta iraultzaren ondoren (azaroa) mentxebikeekin eta sozialista-iraultzaileekin batera gobernua osatzearen alde azaldu zen.

Alderdiko batzorde zentraleko kidea, III. Internazionalaren (Komintern) sortzaileetarikoa eta haren idazkari nagusia (1919-1926). Leninek aldarrikatu gerra-komunismoaren alde eta Trotskik proposaturiko sindikatuen nazionalizazioaren aurka azaldu zen. 1923an, Lenin gaixo zela, Stalinekin eta Kamenevekin batera, alderdiko buruzagi izan zen. 1926an, Trotskirekin bat egin zuen Stalinen industria politikari kontra egitearren. 1934ko Purga Handian alderditik kanporatu zuten eta Sergei Kirov hil zuelako salaketapean (1935), Moskun epaitu eta hilarazi zuten.

## Zinovievek eta Kamenevek beren erruduntasuna aldarrikatu zuten 
Ziur asko Stalinen aginduz era basatian torturatua izan eta gero, zera aitortu zuen Zinovievek:

## Erreferentziak
Józef Ignacy Kraszewski

**Józef Ignacy Kraszewski** (Varsovia, Polonia, 1812ko uztailaren 28a - Geneva, Suitza, 1887ko martxoaren 19a) poloniar idazlea izan zen.

Literaturako genero guztiak, kazetaritza, arkeologia eta historia landu zituen eta Poloniako idazle eta nobelagile erromantiko nagusienetakoa izan zen.

## Biografia 
Vilniusko unibertsitatean egin zituen ikasketak eta preso hartu zuten 1830. urtean Errusiako agintarien aurka jo zuelakoan, eta aske utzi zuten 1832an.

*Ateneum* aldizkaria argitaratu zuen 1841-1852. urteetan eta *Gazeta Codzienna* izeneko egunkaria 1859-1862 bitartean. Erbestera jo behar izan zuen 1863an, Poloniako agintaria iraindu zuelakoan, eta Alemaniako Dresdengo hirira joan zen.

1883an, atxilo hartu zuten Frantziaren aldeko espioitza lanak egina zatekeela eta, eta hiru urte eta erdiko espetxe-zigorra ezarri zioten Magdeburgon. 1885ean aske utzi eta Suitzara jo zuen ondokoan.

Nabari du Kraszewskik frantses idazleen eragina bere eleberrietan.

Obra nagusiak: *Poeta i Swiat *(1839, *Poeta eta mundua*), *Zygmuntowskie czasy* (1846, *Segismundoren garaian*), *Chata za wsia* (1853, *Herri bazterreko etxola*), *Powiesc bez titulu *(1855, *Izenbururik gabeko eleberria*).

## Erreferentziak
Nikolai Trubetskoi

**Nikolai Sergeievitx Trubetskoi** (,  ahoskatua; Mosku, Errusia, 1890eko apirilaren 16a - Viena, Austria, 1938ko ekainaren 25a) errusiar hizkuntzalari bat izan zen.

## Biografia 
Aristokraziako familia batean jaio zen. Hamabost urte zituela etnografia, soziologiako eta historiako artikuluak argitaratu zituen. Unibertsitatean hizkuntza indoeuroparren gramatika konparatua ikasi zuen. Kaukasoko hizkuntzak ikasi zituen, eta gero, Leipzigen, sanskritoa eta hizkuntza avestikoa.

Irakasle izan zen Moskun, eta Iraultza ondoren Rostoven, Istanbulen, Sofian eta, azkenik, Vienan. Ferdinand de Saussure eta Baudouin de Courtenay hizkuntzalarien jarraitzailea zen; harreman handia izan zuen Roman Jakobson hizkuntzalariarekin eta Pragako eskolaren lanetan parte hartu zuen. 1928tik aurrera fonologia izan zuen azterketa eta lan guztien ardatza. Trubetskoi izan zen hizkuntzaren alderdi fonetikoa sistematizatu eta fonemaren definizio zientifikoa eman zuen lehena. Fonemak oposizio bidez sailkatu zituen eta horien tipologia finkatu zuen; alegia, estrukturalismoa hizkuntzaren alderdi fonikoari aplikatu zion. Fonologiaren oinarriak jarri zituen eta teoria bakartuak bateratu eta sistematizatu zituen.

## Erreferentziak
Kees van Dongen

**Kees Van Dongen** (Delfshaven, Rotterdam, Herbehereak, 1877ko urtarrilaren 26a - Monte Carlo, Monako, 1968ko maiatzaren 28a) jatorri holandarreko frantziar pintorea izan zen.

1897az gero Parisen bizi izan zen. Bizibidea ateratzeko, beste lanbide askoren artean, karikaturak eta umorezko irudiak egin izan zituen kafetegietan eta aldizkari satirikoetan (*L´Assiete Beurre*, *Le Rive, L´Indiscret*). 1904an erakutsi zituen lehen aldiz bere margolanak jendaurrean, Vollard etxean; koadro gehienak ikuspegiak ziren, inpresionistak *(Delfsahaveneko ikuspegia, Ortzadarra, Hodeiak, Galetteko errota)*. 1906. urte aldera ordea, fauvismoaren eraginez, kolore biziak erabiltzen hasi zen eta higikunde horretako margolari ezagunenetako bat izatera iritsi zen. Oso estilo berezia zuen, bizia, oldarkorra ere bai, ikuslea bete-betean jotzen zuena. Burgesiako jendearen erretratuak egin zituen, emakumezkoenak gehienbat, eta *Belle Époque* garaiko lekukotasuna eman zuen bere obretan (Boni de Castellane, Edmonde Guy, Anna de Noailles, Maurice Chevalier). Bestalde liburu batzuetarako irudiak ere egin zituen (*Mila gau eta bat gehiago*, Marcel Prousten obra osoak).

## Erreferentziak
Jaime Miláns del Bosch

**Jaime Miláns del Bosch Ussía** (Madril, 1915eko ekainaren 8a - *ibidem*, ) espainiar militarra izan zen. Tradizio militarreko familia batean hazia, karrera Toledoko Infanteriako Akademian hasi zuen, 1934an. Espainiako Gerra Zibilean parte hartu zuen, eta zauritu egin zuten Toledoko gotorlekuaren defentsan. Gerran legioko ofizial gisa borrokatu zen. 1941ean, Dibisio Urdinean parte hartu zuen, Bizargorri Operazioan. Buruzagi gisa, agregatu militarra izan zen Espainiako enbaxadetan Argentina, Uruguai, Txile eta Paraguain. 1971n, jeneral izendatu zuten eta Brunete Dibisio Korazatuko XII Brigadaren buruzagitza eman zioten. 1977an, teniente jeneral izendatu zuten, eta aurrerantzean III. Eskualde Militarreko Kapitaina Nagusiaren buru izan zen, Valentzian. 1981eko otsailaren 23ko kolpe militarra prestatu zuten buruzagietako bat izan zen, eta egun hartan Valentzian salbuespen egoera dekretatu zuen. 1981eko martxoan auzipetua izan zen, kolpean parte hartu zuten beste hogeita lau militarrekin batera: 26 urteko kartzela zigorra ezarri zioten eta gudarostetik bota zuten. 1991n, 75 urte zituela, kartzelatik irten zen.

## Erreferentziak
Jacques Henri Lartigue

thumb|270px|Jacques Henri Lartigue Arte Zentrua, L'Isle Adamen.
**Jacques Henri Lartigue** (Courbevoie, Frantzia, 1894ko ekainaren 13a - Niza, Frantzia, 1986ko irailaren 12a) frantses argazkilaria izan zen.

## Biografia 
Zazpi urte zituela hasi zen argazkilaritzan, argazkizale porrokatua zuen aitak argazki-kamera bat oparitu zionean. Familia aberatseko semea zen; *Belle Epoque* garaiko glamour dotorea ezagutu zuen bere inguruan, eta inork baino hobeto betikotu zuen ingurune sofistikatu hura. Geroago mugitzen ziren gauzek erakarri zuten, batez ere lasterketetako automobilek, eta hegazkintzaren lehen saioak islatu zituen bere lanetan.

Antzerkiarekin eta zinemagintzarekin loturiko lanak egiteaz gainera, margolaria ere izan zen Lartigue, eta, besteak beste, Marlene Dietrich eta Greta Garboren erretratuak pintatu zituen. 1963an, New Yorkeko Arte Modernoaren Museoak Lartigueren erakusketa handi bat eskaini zuen, eta 1980an *Bonjour, monsieur Lartigue* izeneko atzera begirako erakusketa antolatu zen Parisko Grand Palaisen.

Lartigueren lanen artean aipagarriak dira: zuri-beltzean egindako "Frantziako Automobil Klub-aren Sari Nagusiko lehiakidea" (1912), "Argazkiak zigarro eta guzti" (1927) eta "Modaren argazkia" (1980).

## Erreferentziak
Txibtxa

**Txibtxa** edo **muiska** Kolonbiako Andeetan, Ekialdeko mendilerroan, bizi den herria eta zibilizazioa izan zen, espainiarrek konkistatu eta ia-ia suntsitu zutena.

Espainiarrak Amerikara iritsi zirenean, txibtxak bost estatu txikitan banaturik zeuden, baina hizkuntza, erlijioa eta ohiturak berberak zituzten guztiek. Txibtxek kultura-maila handia lortu zuten, baina ez zuten idazkera ezagutzen. Artoa, patata, mandioka, kotoia eta tabakoa landatzen zuten eta gatza ustiatzen zuten. Gatza saltzera Peruraino eta Panamako istmoraino joaten ziren, urrearen truke. Oso trebeak ziren urrea lantzen. Zeramika-, eskultura- eta ehungintza-lan bikainak egiten zituzten. Txibtxek jainko asko gurtzen zituzten (eguzkia, ilargia eta zeruko argizagiak, besteak beste). Buruzagi berria hautatu behar zutenean, zeremonia bat egiten zuten eta buruzagi berria aintzira sakratuan murgiltzen zen, gorputza urre hautsez estalita; hortik sortu zen espainiarren artean El Doradoko kondaira. Jiménez de Quesadak konkistatu zuen txibtxen lurraldea 1536-1541. urteetan.

Azteka, Maia eta Inkekin batera, kulturalki Amerikako kontinenteko herrialderik aurreratuena zen. Espainiarren konkistaren garaian 500.000-3.000.000 tarteko herrialdea osatzen zutela uste da. Gaur egun 2005ean, Barne Ministroak egindako egindako zentsuaren arabera 14,051 Txibtxa bizi dira Kolonbian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Laura Penagos Muiska jatorrizko euskalduna. Txapela Buruan, HamaikaTB, 2020

## Kanpo estekak
Taslima Nasrin

**Taslima Nasrin** (; Mymensingh,  -) bangladeshtar idazle eta sendagilea da.

## Biografia 
Familia musulman kontserbadore batean jaio zen. Aita medikua zuen, eta ikasketa horiek aukeratu zituen berak ere. Nolanahi ere, literaturan egindako lanagatik da, gehienbat, ezaguna. Emakume honen idazlanei Rabindranath Tagore, Virginia Woolf eta Simone de Beauvoirren eragina sumatzen zaie.

Eleberri eta poemetan, Indiako kasten arteko desberdintasunak eta gizon-emakumeen arteko eta aberats eta pobreen arteko desberdintasunak salatzen ditu, gizarteko tabu guztiak —erlijiosoak nahiz sexualak— kritikatzen ditu, eta nabarmen uzten du bere herrialdeko emakumezkoek pairatzen duten egoera.

Bangladeshko mugimendu feministaren buruetako bat da. Idatzi dituen lan askok agintari politiko eta erlijiosoen protestak eragin dituzte, eta biraogiletzat hartu izan dute. Heriotza-mehatxupean ere egon izan da.

Lanik aipagarrienak hauek ditu: *Shikore Bipul Khudha* poema erotikoen bilduma (1986), *Nirbachita Kalam* (1991, *Zutabe hautatuak*), *Lajja* (1993, *Lotsa*), *Nupurren arreba* (1999). Suedian bizi da 1999az geroztik.

## Ikus, gainera 
*  Jahanara Arzu
*  Shamim Azad
*  Anwara Bahar Chowdhury
*  Kamini Roy

## Iruditegia 

File:Taslima nasreen.jpg
File:Taslima Nasrin receiving Ananda Award in 2000.jpg
File:Taslima Nasrin5.jpg
File:Taslima Nasrin (1874907985).jpg
File:Taslima Nasrin 2019.jpg
File:Taslima Nasrin and K. Satchidanandan at KLF-2016 09578.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Taslima Nasrinen webgunea
Zhores Medvedev

**Zhores Medvedev** (Tbilisi, Georgia, Sobietar Batasuna, 1925eko azaroaren 14a - Londres, 2018ko azaroaren 15a) errusiar biologoa izan zen, Roy Medvedev historialariaren ospetsuaren anaia bikia.

## Bizitza 
Medikuntzako ikasketak egin zituen, eta genetika eta gerontologiako alorretan sakondu zituen gero. 1970ean, *Eromen kontu bat* obraren erredakziorako informazio-bilketa egiten ari zela, Kalugako erietxe psikiatriko batean sar zezatela lortu zuen, indarrean zegoen erregimen politikoko disidenteei ematen zitzaien tratua bertatik bertara ezagutu ahal izateko.

1973an Britainia Handira erbesteratu zen, eta 1979an, bere herritartasunari uko eginda, aberrigabe bihurtu zen. Geroago, baina, britainiar herritartasuna eskatu zuen, eta onartu zioten.

Lan nagusiak, gorago aipatutakoaz gainera: *Garapen molekular genetikoaren mekanismoak* (1968), *T. D. Lisenkoren goraldia eta erorikoa* (1969), *Hamar urte geroago* (1973), *Sobietar zientziak* (1978), *Uraletako hondamendi nuklearra* (1979), azken bi sobietar buruzagien biografiak, *Andropov* (1983), *Gorbatxov* (1986), eta *Txernobilgo ondarea* (1990), 1986ko apirilean Ukrainako hiri horretan gertatutako hondamendi nuklearraren inguruko kezkei buruzkoa.

## Erreferentziak
Ugo Foscolo

**Ugo Foscolo** (Zante, 1778ko otsailaren 6a - Turnham Green, Londrestik hurbil, 1827ko irailaren 10a) italiar idazlea izan zen. Aita Veneziakoa zuen, ama, berriz, Greziakoa. Foscolok haurtzaroa Dalmazian igaro zuen, eta ondoren Veneziara joan zen (1794); idazle klasikoak eta modernoak irakurri zituen eta literaturarekiko zaletasun handia izan zuen. Borroka abertzaleek erakarririk, Napoleonen Europak liluratu zuen (*Ode a Buonaparte liberatore*, 1797), eta Massenarekin austro-errusiarren kontra borrokan jardun zuen, eta ondoren Suitzara (1814), eta azkenik, Londresa (1816) erbesteratu zen. Foscoloren obrak erromantizismo aurreko sentiberatasuna du, antzinako edertasunaren jaierari loturik. *Ultime Lettere di Jacopo Ortis* (1799) obran *Risorgimento* garaiko borrokak goretsi zituen. *Dei Sepolcri* (1806) poema luzean, hildakoenganako jaierak maitasuna luzarazten duela azaltzen du. *Le Grazie* (1813) obra amaitu gabean Venus, Vesta eta Pallas jainkosak zeruaren eta lurraren arteko bitarteko gisa aurkezten ditu. Foscolo, bere erritmo berriekin, Italia modernoko olerkarien aitzindaria izan zen.

## Erreferentziak
Luis Echeverría Álvarez

**Luis Echeverría Álvarez** (Mexiko Hiria, Mexiko, 1922ko urtarrilaren 17a - Cuernavaca, 2022ko uztailaren 8a) politikaria izan zen, Mexikoko lehendakari izana (1970-1976).

Partido Revolucionario Institucional (PRI) alderdiko kide izan da 1940tik aurrera. Hainbat kargu izan ondoren (Prentsa eta Propaganda Saileko zuzendaria, Finantzako zuzendaria eta Gobernuko ministro), Mexikoko lehendakari hautatu zuten 1970ean. 1968an, Barne Ministerioko idazkari zelarik, ehunka ikasle hil zituzten Hiru Kulturetako plazako sarraskian. 1976 arte izan zen Mexikoko lehendakaria. Ez Estatu Batuen, ez Errusiaren alde zeuden herrien erakundea bultzatu zuen. Presidente-kargua utzi zuenean (1976), Mexikoko enbaxadore izendatu zuten UNESCOn (1979 arte). Urte horretan, Australiara eta Zeelanda Berrira bidali zuten ordezkari diplomatiko gisa. Ondoren, Hirugarren Munduko Ikerketa Ekonomiko eta Sozialen Zentroko zuzendari izan da Mexikon. 1998an, Tlatelolcoko ikasle-hilketa ikertzen zituen legebiltzarreko biltzarraren aurrean deklaratu behar izan zuen. Harrezkero, zenbait aldiz eraman dute auzitara, genozidioa leporatuta. Giza Eskubideen Latinoamerikako Elkarteko (ALDHU) presidente izan da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eugène Viollet-le-Duc

**Eugène Emmanuel Viollet-le-Duc** (Paris, 1814ko urtarrilaren 27a - Lausana, 1879ko irailaren 17a) frantziar arkitekto eta teorialaria izan zen, estilo neogotikoko garrantzitsuena.

## Bizitza 
Parisen ikasketak egin ondoren, Italian izan zen eta geroago Frantzian zehar ibili zen bertako eraikin eta monumentuak aztertzen. Frantziako Erdi Aroko eraikin asko konpondu zituen. Lan haiei eta arkitekturaz idatzitako kritika eta historia-lanei esker egin zen ospetsu. Eraikinen jatorrizko ezaugarriak gordetzeko ahaleginak egin zituen, baina gero diseinu eta osagai berriak erabiltzen hasi zen. Zioenez, eraikinak konpontzeko, egoera baino gehiago, haien osagaien eta formen iturburu izan bide ziren arkitekturako printzipioak kontuan hartu behar dira. Printzipio horietan oinarriturik egindako lanengatik kritika ugari jaso zituen, eraikinak jatorrizko egitura eta forma galtzen zuela baitzioten zenbait adituk.

Euskal Herrian, Abadia jauregia, Anton Abadia jaunaren egoitza, eraiki zuen Hendaian.

## Lanak 
[thumb|280px|San Nikolas eliza, [Munster (Moselle)|Munster]]
### Zaharberritzeak 
* **Eraikin erlijiosoak** :
** Cathédrale Saint-Étienne d'Auxerre
** Cathédrale Notre-Dame d'Amiens
** Basilique Sainte-Marie-Madeleine (Vézelay)
** Église Notre-Dame de Saint-Père
** Notre-Dame katedrala (Paris), Jean-Baptiste-Antoine Lassusekin
** Saint-Denisko basilika (Paris)
** Sainte-Chapelle (Paris), Félix Duban eta Jean-Baptiste-Antoine Lassusekin
** Collégiale Notre-Dame (Poissy)
** San Nikolas eliza, (Munster)
** Collégiale Notre-Dame de Semur-en-Auxois
** Basilique Saint-Nazaire (Carcassonne)
** Cathédrale Saint-Michel (Carcassonne)
** Basilique Saint-Sernin (Toulouse)
** Cathédrale Notre-Dame-de-l'Assomption (Clermont)
** Cathédrale Notre-Dame (Lausanne)
** Saint-Maurice katedrala (Mirepoix)
** Chartreuse Notre-Dame-des-Prés (Neuville-sous-Montreuil)
** Église Saint-Martin de Beaune-la-Rolande
** Sainte Catherine kapera, Estrasburgoko katedrala
* **Herriko etxeak** :
** Saint-Antonin-Noble-Val (Tarn eta Garona)
** Narbona (Aude)
** Compiègne (Oise)

[thumb|300px|eskuinera|[Carcassonneko harresia]]
* **Gazteluak eta jauregiak** :
** Cité de Carcassonne (Aude)
** Château de Roquetaillade (Gironda)
** Château de Pierrefonds (Oise)
** Château de Coucy (Aisne)
** Château d'Antoing (Hainaut, Belgika)
** Château de Pupetières (Isère, Rhône-Alpeak)
** Château des Tours (Gironda)
** Château d'Eu (Itsas Sena)

### Eraikin berriak 
* Château du Tertre Ambrières-les-Vallées (Mayenne)
* Abadia jauregia (Hendaia)
* Château de la Flachère (Rodano, Rhône-Alpeak)
* Remparts d'Avignon
* Église Saint-Gimer de Carcassonne
* Église écossaise de Lausanne
* Château de Montdardier (Gard)
* Château Jacquesson, Châlons-en-Champagne
* Saint-Léonard kriptako aldarea, Wawelgo katedrala
* Saint-Denys-de-l'Estrée, Saint-Denis

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hubert de Givenchy

**Hubert James Marcel Taffin de Givenchy** (Beauvais, Oise, 1927ko otsailaren 21a - 2018ko martxoaren 10a) frantziar moda diseinatzailea izan zen. Givenchy moda-etxearen sortzailea izan zen.

## Bizitza 
1945ean, Parisko Arte Ederren Eskolan sartu zen, eta Jacques Fathekin hasi zen lanean. Gero, Robert Piguetekin ikasi zuen, ondoren Lucien Lelongekin, eta, azkenik, Elsa Schiaparellirekin, zeinarekin lan egin baitzuen lau urtez. 1951n, Parisa aldatu zen, eta hurrengo urtean aurkeztu zuen lehen bilduma, Bettina modeloarekin. Givenchyk Bettina izena jarri zion, hain zuzen ere, berak asmatu eta ospe handia lortu zuen alkandora bati. Modelo harekin egindako lanak berehalako ospea eman zion, eta *prêt-à-porter* denda bat zabaldu zuen 1954an.

Hubert de Givenchyk Balenciaga maisuaren zenbait bezero ospetsurentzat lan egin zuen. Maisuaren tradizio klasizistaren jarraitzaile izan zen, eta jantzi dotore, soil, eroso eta klasikoak egin zituen, oro har, garaian garaiko bitxikeriak alde batera utzirik. Jantziak ez ezik, lurrinak ere sortu zituen Givenchyk, hala nola *Interdit* eta *De* (1957), *Givenchy III* (1970), *Ysatis* (1968) eta *Amarige* (1991) emakumezkoentzat, eta *Monsieur de Givenchy* eta *Vetyver* (1959) gizonezkoentzat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ernst Jünger

thumb|240px|Ernst Jünger, ezkerrean, 1986an.

**Ernst Jünger** (Heidelberg, Alemania, 1895eko martxoaren 29a - Wiflingen, 1998ko otsailaren 17a) alemaniar eleberrigilea izan zen.

## Biografia 
Hamazazpi urte zituela sortetxea utzi ondoren, Atzerriko Legioan Afrikan barrena ibili eta Lehen Mundu Gerran aritu zen.

Ideologia nihilista baten ildotik abiatu zen orduan eta gerra, odolaren eta izpirituaren batasun magikoa bideratzen duen estetika helburutzat jo zuen hasierako obretan: *In Stahlgewittern* (1920, *Altzairuzko ekaitza*), *Der Kampf als inneres Erlebnis* (1922, *Gerra, gure ama*), *Feuer und Blut *(1926, *Sua eta odola*).

Hitlerren aldekoa ez zen arren, makinismoaren eta nazio-iraultzaren alde argitara eman zituen idatziez baliatu ziren naziak propaganda egiteko; hala ere Jüngerrek nazismoa obra batzuetan kondenatu egin zuen: *Auf den Marmorklippen *(1939, *Marmorezko amildegien gainean*), *Der Friede* (1943, *Bakea*, autobigrafia oharren bilduma) eta *Heliopolis* (1949). Eztabaidagai izan da beti Jünger eta askok leporatu diote joera garbirik agertu ez izana.

Azken obretan, gizabanakoaren papera nabarmendu zuen, diktadura eta masa guztien aurrean: *Gläserne Bienen* (1957), *Aladins Problem* (1983).

1989an Honoris causa doktore izendatu zuten Jünger Euskal Herriko Unibertsitatean. Gertaerak gogoeta eragin zuen bere egokitasunaz.

## Erreferentziak
Ismael Quiles

**Ismael Quiles Sánchez** (Pedralba, Valentzia, 1906ko uztailaren 4a - Buenos Aires, 1993ko otsailaren 8a) Espainiako filosofoa izan zen. Jesusen Lagundian sartu zen eta filosofia-ikasketak egin zituen Máximo de Sarriá eskolan, Bartzelonan. 1932an Argentinara bidali zuten, eta han bizi eta lan egin zuen aurrerantzean. Filosofia-eskolak eman zituen San Miguel eta Salvadorreko unibertsitateetan, eta Salvadorreko errektorea ere izan zen. Tomista zen funtsean haren filosofiaren ideia, baina elementu berriez jantzia eta arindua. Maurice Blondel, Gabriel Marcel eta Karl Jaspers bezalako pentsalarien eragina izan zuen, baina batez ere, Martin Heideggerrena. Gizakiaren existentziaz egin zuen azterketan, existentziaren bakartasuna eta zehaztasuna nabarmendu zuen bereziki, esperientzia tragiko banakoan. Heideggerren existentzialismoaren kontrara, "insistentzia" ideia proposatu zuen. Budismoa laket zitzaion, eta arrazionalismo moderatu eta tolerante baten alde egin zuen. Lanik aipagarrienak: *La persona humana* (1942); *Filosofía de la Religión* (1949); eta *Tres lecciones de metafísica Insistencial *(1961).
## Erreferentziak
Kiko Veneno

**José María López Sanfeliu** (Figueres, Girona, ), **Kiko Veneno** ezizenaz ezaguna, espainiar musikaria da.

## Biografia 
Aita militarra zuen, eta Andaluziara bidali zuten, Kikok bi urte zituela. Andaluzian hazi eta hezi zen. Filosofia-ikasketak egin zituen, eta unibertsitatean kantatu zuen lehen aldiz, 1971n, greba baten kariaz. Geroago, Raimundo Amador eta haren inguruko musikariak ezagutu zituen, eta Veneno taldea izango zena osatzen hasi ziren, bien ekimenez. 1977an, CBS etxearentzat grabatu zuten, Madrilen, beren lehen diskoa, *Veneno*, eta arrakasta handia izan zuten. Hala ere, taldeak ez zuen urtebete iraun, Kiko eta Raimundo elkarrekin haserretu zirelako. 1981ean agertu zen berriro Kiko Veneno, eta *Seré mecánico por tí* diskoa grabatu zuen hurrengo urtean. Geroztik egindako disko arrakastatsuena *Échate un cantecito* (1992) izan zen, Santiago Auserón (Juan Perro) musikariaren laguntzarekin grabatua. Beste zenbait lan aipagarri: *Si tú, si yo* (1984), *Pequeño salvaje* (1987), *El pueblo guapeao* (1989), *Está muy bién eso del cariño* (1995), *Punta Paloma* (1997) eta *Puro Veneno* (1998). Azken diskoa *Dice la gente* du (2010).

## Diskografia 
### Veneno 
* *Veneno* (1977).
* *Si tú, si yo* (1984).
* *El pueblo guapeao* (1989).

### Kiko Veneno 
* *Seré mecánico por ti* (1981).
* *Pequeño salvaje* (1987).
* *Échate un cantecito* (1992).
* *Está muy bien eso del cariño* (1995).
* *Punta Paloma* (1997).
* *Puro veneno* (1998)
* *La familia Pollo* (2000).
* *El hombre invisible* (2005)
* *Dice la gente* (2010).
* *Sensación térmica* (2013)
* *Doble Vivo* (2016).

### Kiko Veneno eta Martín Buscaglia 
*El Pimiento Indomable* (2013 eta 2014)

### Kiko Veneno eta Pepe Begines 
* *Gira mundial* (2002)

### G-5 
* *Tucaratupapi* (2007), Tomasito, Muchachito eta Los Delinqüentes (Ratón eta Canijo) musikariekin batera.

### Bildumak 
* *Aventuras y Desventuras de Kiko Veneno* (1994)
* *Pata palo* (2000)
* *Un ratito de gloria* (2001)
* *El mejor veneno* (2008)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Kiko Venenoren webgune ofiziala
Bettino Craxi

**Bettino Craxi** (Milan, 1934ko otsailaren 24a - Hammamet, 2000ko urtarrilaren 19a) italiar politikaria izan zen. Italiako Alderdi Sozialistan (PSI) gazterik hasi zen militatzen, eta alderdiko batzorde zentraleko kide zen 23 urterekin. Diputatu hautatu zuten 1968an, eta PSIko presidente 1976an, alderdiak botoen % 10 ere lortzen ez zuen garaian.

Alderdia berregituratu egin zuen, komunisten aurkako estrategiari ekin, eta 1983an Lehen ministro kargua eskuratu zuen. Agintera heltzean komunisten baztertze-politikari eutsi zion, eta Kristau Demokraziarekin osatu zituen koalizio-gobernuak. Sindikatuek gogor erantzun zioten bere politika ekonomikoari, eta greba asko egin ziren bere agintaldian. 1987an dimititu egin zuen, kristau-demokratekin izandako desadostasunengatik. 1993an utzi egin zuen PSIren gidaritza, hainbat ustelkeria kasutan nahastu baitzuten, eta Tunisiara alde egin zuen. Erbestean zegoela hamalau urteko espetxe zigorra ezarri zioten Italiako epaileek, ustelkeriagatik. 1998an indargabetu egin zuen Italiako Auzitegi Gorenak bere kontrako epai larriena. Erbestean, Tunisian, hil zen, 2000. urtean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Narciso Ibáñez Serrador

**Narciso Ibáñez Serrador** —*Chicho Ibáñez Serrador* eta *Luis Peñafiel* izen-deiturez ere ezaguna— (Montevideo, Uruguai, 1935eko uztailaren 4a - Madril, 2019ko ekainaren 7a) zinema- eta telebista-zuzendaria izan zen. Uruguain jaioa, Espainian bizi zen 1947az geroztik. Telebistarako egin zituen saioek ospe handia eman zioten. Bereziki aipagarriak ditu *Un, dos, tres... responda otra vez* —lehen garaikoa (1972-1978) izan zen arrakastatsuena, nahiz eta gero (1982tik 1988ra eta 1991tik 1994ra) jarraipena izan zuen— eta *Hablemos de sexo* (1990), non maisutasun handiz bildu baitzituen dibertsioa eta pedagogia, umorea, erotismoa eta kultura.

## Bizitza 
Gurasoak antzezleak zituen, eta antzerki-lanak idazten hasi zen. Geroago, ordea, zinemarako eta telebistarako idatzi zuen. RTVEren hasieran, *Historias de la frivolidad* (1967) egin zuen, zeinetan erotismoaren eta zentsuraren arteko historian zeharreko borrokari buruzko ikuspegi umoretsua eskaintzen baitzuen. Aitzitik, *Historias para no dormir* (1970) saioan beldurrezko istorioak kontatzen ziren. Zineman, aldiz, *La residencia* (1969) eta *¿Quién puede matar a un niño?* (1976) beldurrezko filmak zuzendu zituen. Berrikiago, eta RTVErentzat betiere, *Waku-Waku* (1990) eta *El semáforo* idatzi eta zuzendu zituen.

## Erreferentziak
Joaquín Sanz Gadea

**Joaquín Sanz Gadea** (Teruel, Espainia, 1930eko ekainaren 30a - Madril, 2019ko maiatzaren 25a) espainiar sendagilea izan zen.

## Biografia 
Salamancan, Parisen eta Madrilen egin zituen ikasketak. 1961ean, Kongora joan zen, Osasunaren Mundu Erakundeak Kongo Operaziorako hautatu zuelako. Lehenbizi, Butara joan zen (Stanleyvilleren iparraldean), eta Lumumbako klinikaren ardura hartu zuen bere gain. Hamahiru hilabete geroago, Klinika Nazionalera eta Elizabeth Erreginaren Klinikara bidali zuten, zuzendari gisa. Halaber, Malekeko legenardun-ospitaleko zuzendari izan zen (Stranleyvillen) 1962an. Geroago, Basoko hirira bidali zuten. 1964ko udan, Kongoko gerra piztu zenean, Stanleyvilleko Rive-Gauche erietxean aritu zen. Urte haietan, lan handia egin zuen Espainiatik plasma eta ebakuntzetarako tresneria lortzeko. Kirurgia-zerbitzuko buru izan zen Matadiko Onatra Erietxean (Kongo).

1966an, Bakearen Nobel sarirako izendatu zuten. Hura ez, baina beste sari asko jaso zituen, 1998ko Elkartasunaren Asturiasko Printzea saria, besteak beste, Nicolás Castellanos, Vicente Ferrer eta Muhammad Yunusekin batera.

## Idazlanak 
Artikulu asko idatzi zituen, eta zenbait liburu, hala nola hau: *Lo que todo saharaui debe saber sobre el tracoma* (1975).

## Erreferentziak
Ruud Lubbers

**Rudolphus Franciscus Marie "Ruud" Lubbers** (Rotterdam, Herbehereak, 1939ko maiatzaren 7a - Rotterdam, 2018ko otsailaren 14a) Herbehereetako politikaria izan zen.

## Biografia 
Herbehereetako lehen ministro izan zen 1982tik 1993ra. Hiri horretako Erasmus Unibertsitatean graduatu zen, eta bere familiaren *Lubbers Hollandia* ingeniaritza-lantegian lan egin zuen 1963az geroztik. Zentro-eskuineko Alderdi Kristau-demokratako kide egin zen, eta Langileen Federazio Kristauko eta Ingeniaritza Mekanikoko eta Elektrikoko Industrien Federazioetako zuzendaritza-batzordeetako kide izan zen.

Ekonomiako ministro izan zen 1973tik 1977ra koalizioko gobernu batean, eta, orduz geroztik, legebiltzarreko kide izan zen. 1978an, Alderdi Kristau-demokratako buruzagitza hartu zuen. 1982ko azaroan, lehen ministro izendatu zuten, eta Askatasunerako eta Demokraziarako Herriaren Alderdiarekin osatu zen koalizioko buru izan zen. 1989an, beste koalizio bat osatu zuen Lanaren Alderdiarekin (zentro-ezkerraldeko sozialista), eta 1993ra arte iraun zuen koalizio horrek.

Lehen ministro izan zen bitartean, Herbehereetako ekonomiaren liberalizazioa bultzatu zuen, eta Europar Batasuna sendotzeko prozesuan parte hartu zuen. 2001ean, Errefuxiatuentzako Nazio Batuetako goi-komisario izendatu zuten, eta kargu horretan jardun zuen 2005era arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Steven Weinberg

**Steven Weinberg** (New York, AEB, 1933ko maiatzaren 3a - Austin, Texas, 2021eko uztailaren 23a) estatubatuar fisikaria izan zen.

## Biografia 
Cornelleko Unibertsitatean egin zituen ikasketak. Fisika Atomiko Teorikoaren Ipar Institutuan izan zen urtebetez Kopenhagen, eta 1957an eskuratu zuen doktoregoa Princetoneko Unibertsitatean. Eskolak eman zituen Berkeleyko Unibertsitatean (Kalifornia), Massachusettseko Teknologia Institutuan eta Harvardeko Unibertsitatean 1973tik aurrera.

1967an, zatiki azpiatomikoen arteko interakzio elektromagnetikoari eta ahulari buruzko gertaera ezagunak batzen zituen hipotesia adierazi zuen, Abdus Salam pakistandar fisikariarekin batera. Aurrerago, bateratze-hipotesia delakoa esperimentu bidez frogatu zen, eta espero ziren emaitzak lortu ziren, beste hipotesi batzuekin ez bezala. 1979an, Fisikako Nobel saria jaso zuten bi fisikariek, Sheldon Lee Glashow estatubatuarrarekin batera, oinarrizko zatikien interakzioak ulerrarazteko egindako ekarpenengatik. Kosmologiaren alorrari dagokionez, "Grabitazioa eta kosmologia" liburua argitaratu zuen 1972an, gai horri buruzko obra garrantzitsu eta funtsezkoenetakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean Dorst

**Jean Dorst** (Mulhouse, Frantzia, 1924 &ndash; Paris, Frantzia, 2001) frantses zoologoa izan zen, ornitologian espezializatua.

## Biografia 
Parisko Historia Naturaleko Museo Nazionaleko irakasle eta Zoologia Laborategiko zuzendari izan zen. Museo horretako zuzendari ere izan zen 1976tik 1985era. 1973an, Zientzia Akademiako kide hautatu zuten.

Hainbat lan idatzi zituen historia naturalari buruz, besteak beste, ''L'Univers de la vie* (1975, *Bizitzaren unibertsoa*) eta *La Force du vivant* (1979, *Biziaren indarra*). Nolanahi ere, hegaztiei buruzko lanak idatzi ditu, batez ere: *Les Migrations des oiseaux* (1956-1962, *Hegaztien migrazioak*), *la Vie des oiseaux* (1972, *Hegaztien bizitza*), *Les Oiseaux ne sont pas tombés du ciel* (1995, *Hegaztiak ez dira zerutik erori*).

Dorsten lan nagusia *Avant que la nature meure* (*Natura hil baino lehen'') lana da, 1965ean argitaratua eta hamazazpi hizkuntzatara itzulia. Lan horretan, gizakiaren jarduerek izadian eragin dituzten hondamen guztiak aipatzen ditu, hasi desagertu diren edo desagertzeko zorian dauden animalietatik eta kutsadura arte. Lan hori oso lagungarria izan zen mugimendu ekologista sortzeko.

## Erreferentziak
Ralph Abernathy

**Ralph David Abernathy, Sr.** (Linden, Alabama, Ameriketako Estatu Batuak, 1926ko martxoaren 11a - Atlanta, Georgia, Ameriketako Estatu Batuak, 1990eko apirilaren 17a) apaiz baptista eta eskubide zibilen aldeko buruzagia izan zen.

## Bizitza 
1948an artzain baptista ordenatu, 1950ean Alabaman matematikan lizentziatu eta 1951n soziologiako doktoregoa lortu zen Atlantako Unibertsitatean. Urte horren amaieran, Montgomeryko eliza baptistaren artzain bilakatu zen Alabaman. Martin Luther Kingekin batera, beltzentzat berdintasuna lortzea helburu zuten hainbat erakunde sortu zituen Estatu Batuetan; haren laguntzailerik gertukoena izan zen Abernathy 1950eko hamarkadaren bukaeran, eta 60koaren hasieran egin ziren eskubide zibilen aldeko kanpainetan. 1961ean Georgiako Atlantan aritu zen artzain-lanetan. King eta Abernathy sarritan kartzelatu zituzten desobedientzia zibileko ekintzengatik. 1968an Luther King hil zutenean, Abernathyk Southern Christian Leadership Conference (SCLC) erakundearen lehendakaritza hartu, eta Estatu Batuetako beltzen eskubide zibilen aldeko kanpainetan lan egiten jarraitu zuen. 1977 arte izan zen SCLCren lehendakari. 1989an bere autobiografia argitaratu zuen.

## Erreferentziak
Vedanta

**Vedanta** brahmanismoaren sei eskola nagusietako bat da, gehienbat *Upanishad*etan oinarritzen dena. Barne-eskolen artean aipatzekoak dira Sankararen (K.o. 788-820) eskola ez dualista (*advaita*), espirituaren askatasuna Brahmaren ezagutzaren bidez lor daitekeela dioena; Ramanujaren (1017-1137) eskola ez dualista, debozioa salbabide gisa proposatzen zuena, eta Madhvaren (1197-1276) Vedanta dualista, mundua, arimak eta Jainkoa beti bereizirik dauden izakiak direla dioena. Eskola horiek guztiek badituzte, hala ere, zenbait sineste guztientzat berdinak direnak: nortasunaren (*samsara*) transmigrazioa; pizkundearen zirkuluari ihes egin nahia; Vedaren nagusitasuna; Brahmanaren munduaren kausa materiala eta instrumentala biak batera direla; nortasuna dela bakoitzaren egintzen eragilea eta haien ondorioen pairatzaile edo hartzailea. Vedanta tradizio bizia da oraindik ere, eta eragin handia du Indiako kulturan eta erlijioan. Garrantzi handiko Vedantaren jarraitzaile eta pentsalari modernoak izan dira Swami Vivekananda, Aurobindo Ghose eta Sarvepalli Radhakrisnan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak