Kolonaurreko astronomia

**Kolonaurreko astronomiak** Amerikan bizi ziren herriek zientzia hori nola garatu zuten ikertzen du, Kristobal Kolon kontinente hartara iritsi aurretik eta ondoko europar kolonizazioa baino lehen.

Amerikar zibilizazioek oso garapen-maila desberdinak zituzten: batzuk teknika eta zientzia oso garatuak zituzten, eta zenbait zibilizazio jadanik galduk gizarte- eta teknika-egitura konplexua zuten. 

Behaketaren bidez ortzia aztertzea eta mitoekin elkarlotzea prozesu garrantzitsua da industriaurreko herrien mundu-ikuskerak egiteko, eta, ezbairik gabe, zeregin nabaria izan zuen kolonaurreko Amerikako zibilizazio konplexuenetan. Azterketa hori garapen tekniko eta ekonomikorako oinarria izan zen, nekazaritzako lanei buruzko jarraibideak eman baitzituen eta, hala, bere ekoizpenaren bidez, ikerketara bideratutako "kasta" bat mantendu baitzuen.

## Maiak eta beren egutegiak 
Maiek, konkista espainiarra baino lehen Yucatanen, Guatemalan eta halaber eta Belizeko, Hondurasko eta El Salvadorko eskualde batzuetan bizi zen herria, astronomia-behaketetan garapen-maila handia zuten; beren mitoekin eta mundu-ikuskerarekin bete-betean sartzen ziren egutegi zehatzak osatzeko zerabiltzatenak.

Maien egutegia ilargi berritik ilargi betera doazen Ilargiaren ziklo sinodikoak izenekoetan oinarritzen da. Baina gogoratu behar da ziklo sinodikoak Ilargia Lurretik ikusten den bezala neurtzen duela: ez da gauza bera Ilargitik. Ilargiaren beste zikloari ziklo siderala esaten zaio, hau da, Ilargia zeruan leku batean agertu eta leku horretan bertan berriro agertzen den neurria. Ziklo sinodikoak 29 egun eta erdiko neurri irregularra du; egutegi sideralak, 27 egun baino gehixeagokoa; beraz, 27 egun eta 29 egun bitartean, tarteko puntua 28 da.

Maien urte berria udako solstizioan hasten da, uztailaren 26an, Sirius izarra Eguzkiarekin konjuntzioan igotzen den egunean, eta hurrengo urteko uztailaren 24an amaitzen da (364 egun).

Egutegiak hamahiru ilargi ditu, 28na egunekoak, 7 eguneko lau astetan banatuta.

Lehen astea gorria da, ezagutza hasten du; bigarrena zuria da, fineziari dagokio; hirugarrena transmutatzeko urdina da; eta laugarrena, horia, umotzekoa.

*Haab*-ak, maien "urteko kontuak", eguzki urtea neurtzen du eta hogeina eguneko hemezortzi hiletan kontatzen du, baina urteko azken 5 egunak, *Uayeb* izenekoak, zorigaiztokoak, oporretakoak eta erregistro kronologikoetatik baztertuak hartzen ziren, data jartzen bazitzaien ere.

Hainbat zientzialarik eztabaidatu dute maien egutegia gregoriarrena baino zehatzagoa ote den, *Haab* zehatz-zehatza delako.

## Inkak eta Eguzkiaren gurtza 
Eguzkiak eta haren gurtzak Antzinateko kulturetan nonahikoak dirudite, zalantzarik gabe astro erregeak "nekazaritza-egutegian" betetzen duen rolagatik. Inkek Eguzkia gurtzen zuten, batez ere uzta oparoak eman ziezazkien. Indar menderatzailea zen, eta prestigioaren eta boterearen ikurra.

Perun, inken inbasioen ondorioz, Eguzkiaren gurtza ofizialdu egin zen. Eguzkia biziki gurtzen zuten, gobernariak haren seme-alabak zirela esateraino: beren erlijioa gerraren bidez menperatzen zituzten herri guztiei eramaten zieten.

Eguzkia (*inti*, kitxuaz), izpiz inguratutako urrezko disko handi batez irudikatzen zutena, tenplu urrez erabat estalietan gurtzen zuten, Cusco hiriko Qorikancha ("urrezko patioa") kasu. Artoa Eguzkiaren malkoak zirela ere esaten zuten, arto lehorrak duen urre koloreagatik. Beraz, artoaz egindako edaria eskaintzen zitzaion Eguzkiari: txitxa.

Eguzkiaren gurtzak *Inti Raymi* Eguzkiaren Festan zuen une gorena: egun ere urtero, ekainaren 24an, Cuzco hirian egiten da.

Kronikari batzuek diotenez, inkek eklipseak iragar zitzaketen.

## Anasaziak eta SN 1054 supernoba 
SN 1054 supernoba bat da, eta 1054an erraz ikusi zen Lurrean. Txinatar eta arabiar astronomoen arabera, nabaria izan zen egun argitan 23 egunean eta 653 gauean ikusi zen, uztailaren 4tik aurrera. Segur aski, II motako supernoba bat izan zen.

Uste denez, anasazi Ameriketako herri indigenak (gaur egungo AEBetako hego-mendebaldean), SN 1054 ikusi eta erregistratu zuen. Anasaziek sinbolo misteriotsuak marrazten zituzten eta eguzkiaren joan-etorriei erreparatzen zieten. Haien eskulanetan, zeruaren mapa bat irudika bide lezaketen petroglifo bat dago, zeruko fenomeno hori barne, Cañón del Chaco komunitateko harkaitz batean.

## Nazcako lerroak 
Toriobio Mejía Xesppe perutarrak aurkitu zituen 1926an, eta, ondoren, Paul Kosok zientzialari estatubatuarrak zehaztu zuen lurrean egindako marrazki ikusgarri eta izugarri horiek egutegi astronomiko handi bat direla: mendebaldeko konkistaz geroztik ohartzeke egon ziren.

Hogeita hamar geoglifotik gora dira, Peruko basamortuko panpetan (Palpa, Ingenio, Nazca eta Socos) dauden animalia, geometriko eta gizakien irudiak irudikatzen dituztenak. Gutxi gorabehera 450 km²-ko azalera dute. Lurretik bi pertsonak egin zitzaketen, hesola eta sokekin ildoak sortuz eta gero irudiak nabarmentzen dituen hareharri zurixkaz betez.

1941ean, Kosok bere jaioterrira itzuli zen, baina aurretik Maria Reicheri, ikerketetan lagundu zionari, bera deszifratzen hasia zen marrazkien azterketan segitzeko iradoki zion. Reichek lan horretan igaro zuen bere bizitza. Haren ustez, lerrook Peruko antzinako astronomoek erabiltzen zituzten, eguzki eta ilargi egutegi erraldoi bat balira bezala, hondarretan eta bertakoen kondaira eta mito lausoetan babestuta.

2006ko apirilean Japoniako Yamagata unibertsitateko zientzialariek Nazcan beste ehun geoglifo identifikatu zituztela iragarri zuten. Zoritxarrez, horietako batzuk egoera txarrean daude, ingurua zeharkatzen duen kamioien zirkulazioa dela kausa.

### Datazioa 
Persis B. Clarkson eta Ronald I. Dorn buru duen zientzialari-taldeak datazio-metodo berri bat jarri du praktikan: arrokaren bernizean harrapatutako tamaina milimetrikoko material organikoen karbono 14 kopurua aztertzea. Berniz hori harrien gainazalean klima oso lehorretan eratzen den geruza bat da. Neurketa hori egiteko, karbono 14ko masa-espektrometro bat erabili zuten. Analisi horien datek K.o. 550 eta 650 urte bitartean kokatzen dituzte lerro eta irudi horietako asko, hau da, Tarteko Aldi Goiztiarreko Nazka Goiztiarrean. Uste da, gainera, marrazki kopuru itzela dela eta, luzaroan eraiki behar izan zela. Bere neurri perfektua eta tamaina erraldoia, harmonia eta oreka geometrikoa nabari dira, batez ere animalien irudietan.

### Hipotesiak 
Hainbat azalpen sortu dira Nazcako Lerroen jatorriaz. Antzinako jainkoek hegazti bihurtu eta hegan egiteko zuten gaitasunak azaltzen du zergatik dauden irudiak eta lerroak airetik hobeto miresteko eginda. Zeramikan jainko hegodunen eta beste jainko batzuen marrazki ugari daude, hegorik gabekoak izanik ere, hegan egiteko posizio argian daudenak. 

Johan Reinhaed-en ustez, marrazkiak uraren jainkoen omenez egin ziren, nazcetarren iritziz muinoak euriaren agerpenaren kausa baitziren. Nazcako ibaiak urtaroak dira, eta lehorrak daude ia urte osoan. Beraz, ur-iturri seguru batez hornitzeko, antzinako nazcatarrek lurpeko ubide-sare harrigarri bat eraiki zuten, zorupeko ura hartu eta soroetaraino eramaten zuena. Sistemak egun ere funtzionatzen du, eta ekartzen dituen urek soro ugari ureztatzen dituzte. Kanal horietako asko muino batzuen barruan hasten dira. Horregatik, Nazcako figurei uraren kontrola egoztea urrats logikoa eta naturala izan zen.

Hala ere, Maria Reicherena azalpenik funtsezkoena da, lau hamarkada baino gehiagoz aztertu baititu, eta egutegi astronomikoa dela dio.

### Maria Reiche Neumannen iritzia 
*Pentsatzekoa da egileek ezin bazuten hegan egin ,(...) hegalariak deituko baitzieten, irudimenean bakarrik hauteman zezaketela beren lanen itxura... aldez aurretik planeatu eta marraztu bide zituzten, eskala txikiagoan* —zioen Reiche doktoreak.

Halaber esan zuen astronomia oso ongi garatu eta landu zutela antzinako andetarrek, eta maila zientifiko handia lortu zutela Peruko kostaldean. Horrela bakarrik uler daiteke egutegi astronomiko handia osatzen duten geoglifo horien perfekzioa. Are gehiago, eskala bat bestearen atzetik irudikatu eta proiektatzeko, kontzeptu abstraktu konplexuak eratzeko gai den eta arrazoitzeko gaitasun bikaina duen gogamena behar da.

Reichek honela deskribatzen ditu irudi nagusietako batzuk:

**Tximinoa**. Irudi ospetsu hori, arkeologoen ustetan garrantzitsuenetakoa, 135 m ingurukoa da. Bertan, bederatzi hatz eta isats kiribildua dituen tximino bat ageri da. Haren esanahiari buruzko hipotesi zabalduena espezialisten artean Hartz Nagusia irudikatzen duela da.

**Txori erraldoia**.  Irudi horrek tamaina handiko hegazti bat erakusten du. Haren mokoa ekainaren erdialdean jaiotzen ari zen Eguzkirantz begira dago (beraz, adituek uste dute Inti Raymi, Eguzkia gurtzen duten inken jaia, iragartzeko funtzioa zuela), eta suge baten antzeko lepoa du. Diseinua 300 m luze da eta 54 m zabal.

### Nazcako Lerroak eta sasizientzia 
Lineen manufaktura azaltzeko "hipotesi" bila, Erich von Däniken hotelari suitzarrak *Jainkoen erantzuna* liburuan adierazi zuen —egiazko oinarri askorik gabe— ontzi estralurtarrentzako lurreratzeko seinale eta bideak direla.

## Bibliografia osagarria 
* *The Secret of the Incas - Myth, Astronomy, and the War against Time*, William Sullivan, Crown Publishers, Inc.413. orr.  ISBN: 0-517-59468-4
* *Cosmovisión Andina - Aspectos Astronómicos*, Manuel de la Torre Ugarte Bustos.

## Kanpo estekak 
* SN 1054ren balizko petroglifo anasazia