Allosaurus

***Allosaurus*** (grezieraz ἄλλος "desberdina"; σαῦρος "narrastia", beraz "narrasti desberdina") dinosaurio theropodoen genero zabala izan zen, Jurasiko Berantiarrean bizi zena, duela 155 eta 145 milioi urte artean.

Haragijale bipedo handia zen, 10 metrotako luzera eta 4'5 metrotako altuera hartzera irits zitekeena. Espezie tipoa, *Allosaurus fragilis*, Marshek deskribatu zuen 1877an. Ordutik espezie ugari izendatu diren arren gaur egun hiru baino ez dira onartzen, horietako bat Portugalen aurkiturikoa, *Allosaurus europaeus*.

## Aurkikuntzen historia 
### Hasierako aurkikuntzak 
XIX mendearen amaierako Hezurren Gerra garaian hainbat hezur aurkitu ziren eta hauei izen desberdinak eman zitzaizkien, horregatik zaila da *Allosaurus*-aren aurreneko aurkikuntza zehaztea. Ferdinand Vandeveer Haydenek deskribatu zuen 1869an *Allosaurus*-aren aurreneko hezurra, izen hori eman ez bazion ere. Middle Park (Colorado, AEB) haranean aurkitu zen eta bertako jendeak "harri bihurtutako zaldi apatxa" zela esaten zuen. Haydenek Joseph Leidyri bidali zion eta honek isatseko orno baten zatia zela identifikatu zuen. Garaian ezagutzen zen Europako dinosauro batekin erlazionatu zuen, *Poekilopleuron*-ekin, baina beranduago genero berezia ezarri zion, *Antrodemus* izendatuz.

1877an Morrison Formazioan dagoeneko hezurren bildumatxo bat egina zegoen; hiru orno zati, saihets zati bat, hortza, behatzeko hezur bat eta eskumako humero baten ardatza. Guztiak batera aztertu eta Othniel Charles Marshek genero berria deskribatu zuen, *Allosaurus* ("narrasti desberdina").

[thumb|250px|AMNH 5753 *Allosaurus*-aren hezurdura eraikia, *[Apatosaurus* baten isatsa jaten.]]
Hezurren Gerran Marsh eta Cope ari ziren lehian eta beren menpeko paleontologo ugarik *Allosaurus*-aren aztarnak zirenak aurkitu arren (Mudgek 1883an, Felchek 1883an, Hubbellek 1879an...) paleontologo nagusiek ez zituzten behar bezain ongi aztertu eta batzuetan kutxatan gorde ziren eta beste batzuetan genero berriak asmatu zituzten, hala nola, *Creosaurus*, ''Labrosaurus'**, Epanterias**'... *H. F. Hubbellek Como Bluff eremuan 1879an aurkituriko fosila kutxa baten sartu zuten eta aztertzeke gelditu zen. Cope hil eta hainbat urtetara Hubbellen fosila 1903an kutxatik atera eta ordurarteko theropodo baten hezurdura osoena zela ikusi zen. 1908an eraiki zuten Amerikako Historia Naturaleko Museoan eta AMNH 5753 izena eman zioten. *Apatosaurus* baten alboan kokatu zuten, haren isatsaz elikatzen, eta dinosauroen eszena ilustratuenetako bat da.

### Izenaren finkapena 
Aipaturiko izen aniztasunak zaildu egiten zuen generoaren azterketa. Samuel Wendell Willistonek 1901ean dagoeneko esan zuen izen gehiegi zirela eta esate baterako *Allosaurus*-aren eta *Creosaurus*-aren artean desberdintasun aipagarririk ez zegoela. 1920an Charles W. Gilmorek Leidyk aipaturiko *Antrodemus*-aren isatseko ornoa eta *Allosaurus*-aren ornoa bereiztu ezinak zirela aipatu zuen eta *Antrodemus* izen zaharragoa izanik hark lehentasuna zuela. Horrela beraz, hurrengo 50 urtetan *Antrodemus* izan zen generoa deskribatzeko erabili zen izena. 1976an James Madsenek *Allosaurus*-aren alde egin zuen *Antrodemus* deskribatzeko erabilitako orno zatia aztarna pobreegia zela iritzita.

### Cleveland-Lloydeko aurkikuntzak 
[thumb|250px|Cleveland-Lloyd harrobian ([Utah) aurkituriko *Allosaurus fragilis* bat, bertako museoan eraikia.]]
Cleveland-Lloyd harrobian (Utah, AEB) 10.000 hezur dituen ohe-fosil bat aurkitu zen. Hezur gehienak *Allosaurus*-arenak ziren, baina tartean baziren *Stegosaurus*-arenak eta *Ceratosaurus*-arenak ere. Guztira 76 hezurdura aurkitu ziren, horietatik 46 *Allosaurus*-arenak. Arraroa da hainbeste hezur toki berean aurkitzea, eta harrapari-harrapakin ratioan harrapariak nagusi izatea. Batzuek diote *Allosaurus*-ak taldean ehizatzen zuenaren froga dela, baina hau baieztatzea oso zaila da. Beste batzuen ustetan harraparientzako tranpa natural bat egon zitekeen bertan, putzu bat, harea mugikorrak... Hipotesi onartuenaren arabera, badirudi leku zingiratsua zela eta lehorte garaian animaliak ur bila joan eta harrapatuta gelditzen zirela.

1927tik aurrera tarteka hezurren bat agertu izan zen eta William J. Stokes-ek eremua aztertu zuen 1945ean. 1960an 40 erakundek bat egin zuten indusketak bultzatzeko eta 1960 eta 1965 artean jaso ziren aipaturiko hezur guztiak, hazkuntza, garezurraren konformazioa, ehiza metodoak, garuna eta azkenik bizitza taldekoia eta gurasoek kumeak nola zaintzen zituzten ikertu izan da.

250px|thumb|"Big Al" alea.
1991n Wyoming aldean "Big AI" (MOR 693) alea aurkitu zuen Kirby Siber gidari zuen Suitzako talde batek. Hezurduraren %95a jaso zen. 8 metrotako luzera zuen. 1996an talde berak "Big Al II" alea aurkitu zuen, aurrekoa baino egoera hobean aurkitzen zena. "Big AI II" *Allosaurus* gaztea zela ebatzi zuen, hazkuntzaren %87-ra iritsia zegoena. Hezur guztien artean 19 hautsita edo infekzioak jota zituen eta hori izan zitekeen haren heriotzaren arrazoia. Infekzioak sei hilabete gutxienez iraun zituen animaliarengan.

## Sailkapena 
### Espezieak 
Sei *Allosaurus* espezie izendatu izan dira historian zehar, *A. amplus*, *A. atrox*, *A. europaeus*, *A. fragilis*, *A. jimmadseni. 2020an Daniel Chure eta Mark Loewenek hiru espezietara mugatu zituzten guztiak: *A. fragilis* (espezie tipoa), *A. europaeus* eta *A. jimmadseni:

## Deskribapena 
### Tamaina 
thumb|450px|Hiru *Allosaurus* espezieen aldaerak gizakiaren tamainarekin alderatuta.
Theropoda taldeko dinosauro handi tipikoa zen, buru handia, lepo motza, isats luzea eta aurreko beso txikiak zituena. *Allosaurus fragilis'' da gehien aztertu den espeziea eta batazbeste 8'5 metrotako luzera zuen. Aurkituriko ale handiena 9'7 metro luze izatera iristi zen eta 2'3 tona pisatzen zituela estimatu da. "Big AI" alea *Allosaurus jimmadseni* espezieko gazte bati zegokiona txikiagoa zen eta 1500 kg inguru izango zituela kalkulatu da.

Inoiz *Allosaurus* gisa izendatu izan dira animalia handiagoak baina gaur egun beste genero batzuetak kokatu dira; *Saurophaganax* (OMNH 1708) alea 10'9 metrotako luzera hartzera iritsiko zen eta *Epanterias* (AMNH 5767) 12'1 metrotara.

David K. Smithek Cleveland-Lloyd harrobian aurkituriko *Allosaurus*-ak aztertu zituen eta Wyoming edo Coloradokoak baino txikiagoak zirela ohartu zen. Hezurrak ordea itxuraz oso antzekoak ziren. Espezie barneko bariazioak zirela ondorioztatu zuten ondorengo ikertzaileek, tartean Keneth Carpenterrek. 2020an Motani *et al.* taldeak argitaraturiko lanetan *Allosaurus*-en sexu dimorfismoa aipatzen da.

### Garezurra 
thumb|250px|*Allosaurus jimmadseni* espezieen garezurra, argazkia eta diagrama.
Garezurra eta hortzak proportzionalki txikiak zituen. Gregory S. Paul paleontologoak 845mm garezurraren jabearen luzera 7'9 metrotan kalkulatu zuen. Aurkituriko garezurren batazbesteko tamaina metro bateko luzerakoa da, baina 1'5 metro neurtzera irits zitekeela ere uste da. Beste theropodoek ez bezala begien gainetan adar txiki itxurako egiturak zituen, malko-hezurren luzapenak zirenak. Sudur-hezurraren gainean bi hezur luzakin lerro ere bazituen, itxura aniztasun handia zutenak. Egitura hauskorrak ziren edozein kasutan ere. Hala ere sendoak ziren, hiru hatz zituzten eta hauetan arranoen antzeko erpeak zituzten, handiak, gogorrak eta kurbatuak. Erdiko hatza besteak baino luzeagoa zen eta besteengandik bereizita zegoen. Atzeko hankak ez ziren *Tyrannosaurus*-aren hankak bezain luzeak eta ez zeuden lasterka egiteko hain ongi moldatuta. hanketako erpeak txikiagoak ziren eta apatx itxura zuten edota lehen aipaturiko aire sakuak. Aipaturiko ehuna arrautzak erruten dituzten txori emeetan aurkitzen da eta arrautzen oskola osatzeko kaltzioa ekoiztea du helburu. *Allosaurus*-aren sexua zehazteko datu garrantzitsua izan daitekeela ondorioztatu da. Ehun hori hezurrak jasandako patologia baten ondorioa izan zitekeela ere proposatu den arren, Tyrannosaurus-ean ere agertu izanak emea zela argi uzten du.

Gazteek hanka luzeagoak zituzten proportzioan helduek baino eta azkarragoak izago zirenez ehizatzeko estrategia desberdinak erabiliko zituztela ondorioztatu da. Gazteek harrapakin txiki eta azkarrak ehizatuko zituzten eta helduek berriz animalia handiei segadak egingo zizkieten.

### Elikadura 
[thumb|250px|*Allosaurus*-a *[Stegosaurus*-a erasotzen.]]
*Allosaurus*-a dinosauro handien harraparia zen. *Stegosaurus* batekin izandako borroka dokumentatu da, *Allosaurus*-aren isatseko orno batek *Stegosaurus*-aren isatseko adarrak eragindako zuloa dauka eta *Stegosaurus*-aren xaflak eragindako "U" itxurako zuloa garezurraren muturrean. Sauropodoen fosiletan bestalde *Allosaurus*-aren hortzen aztarnak aurkitu dira. Gregory Paulek 1988an esan zuen sauropodo gazteak erasotuko zituztela, garezur eta hortz txikiegiak baitzituen garai hartako sauropodo handiak hil ahal izateko.

Allosaurus-aren ikusmen binokularraren angelua oso txikia zen, 20º-takoa baino ez, gaur egungo krokodiloek baino zerbait txikiagoa, baina nahikoa zuten erasotzeko denbora eta distantzia kalkulatzeko. Besoak txikiak ziren baina gainerako teropodoek baino gaitasun handiagoa zuten distantzia batera harrapakina hartu eta estuki eusteko. Atzapar kurbatuak gainera haragian sartuko ziren.

### Garuna eta zentzumenak 
Krokodiloen antzerako garuna zuten egituraz. Garezurra horizontalki mantentzen zuten eta barne belarria ere krokodiloen antzekoa zen. Allosaurus-ek maiztasun baxuko soinuak hobeto entzuten zituzten soinu sotilak baino. Usaimen erraboilak handiak ziren eta usainak detektatzeko egokiak zirela uste da, baina usain horiek aztertzeko eremua nahiko txikia zen. Eremu erraldoi horretako sare trofikoaren maila gorenean zegoen. 

Morrison Formazioak klima erdi idorra zuen eta sasoi hezea eta sasoi lehorra bereizten ziren. Uholde-lautada zabala zen eta ibai ertzetan koniferoak eta iratze erraldoiak lerratzen ziren. Formazio honetan floraren fosil ugari aurkitu dira, alga berdeak, onddoak, goroldioak, azeri-buztanak, iratzeak, zikadak, ginkgoak... Animalia fosil ugari ere badaude, bibalboak, barraskiloak, arrain hegastunak, igelak, arrubioak, dortokak, muskerrak, krokodiloak, pterosauroak, ugaztun primitiboak. 

*Allosaurus*-az gain hainbat teropodo ere aurkitzen dira; *Ceratosaurus*, *Ornitholestes*, *Tanycolagreus* eta *Torvosaurus.* Sauropodoak ere ugari dira; *Haplocanthosaurus*, *Camarasaurus*, *Cathetosaurus*, *Brachiosaurus*, *Suuwassea*, *Apatosaurus*, *Brontosaurus*, *Barosaurus*, *Diplodocus*, *Supersaurus*, *Amphicoelias* eta *Maraapunisaurus*.

Allosaurus-aren inguruan *Apatosaurus*-a, *Camarasaurus*-a, *Diplodocus*-a eta *Stegosaurus*-a dira gehien agertzen diren dinosauroak.

Portugalgo Formazio Jurasikoan *Allosaurus*-aren eremua Morrison Formazioaren antzeko zen baina itsasoaren eragin handiagoa zuen.

## *Allosaurus*-a egungo kulturan 
*Tyrannosaurus*-aren ondoren *Allosaurus*-a da gehien ikusi den teropodo erraldoia. Museotan oso ohikoa da haren hezurdurak aurkitzea. Cleveland-Lloyd harrobian aurkituriko *Allosaurus*-ak 8 herrialdetako eta hiru kontinentetako 38 museotan daude. Ondoren egin diren bertsioetan ere hura da protagonista. BBC-ren *Walking with Dinosaurs* dokumentaletako bigarren eta bosgarren ataletan agertzen da eta protagonismo berezia du "Big Al's ballad" atalean. Bertan "Big Al"-en bizitzaren kronika egiten da. Discovery Channel katearen *Dinosaur Revolution* seriean ere agertzen da, Thomas Holtzek aurkitu zuen baraila-hezur hautsi batean oinarritua. Azkenik *Jurassic World: Fallen Kingdom* filmean ere agertzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak