open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ramón María Narváezen laugarren gobernua

**Ramon Maria Narváezen laugarren gobernua**, 1849ko urritik 1851ko urtarrilera arte, Espainiako Ministroen Kontseiluko laugarren agintaldia izan zen. Aldi horretan, Elisabet II.aren erregimena sendotzeko eta herrialdearen egonkortasun politiko eta soziala mantentzeko politikak ezartzen jarraitu zuen Narvaezek.

Bere gobernua administrazio-arrazionalizazioan eta boterearen zentralizazioan zentratu zen, 1845eko urtarrilaren 8ko Legean, probintzia- eta toki-administrazioari buruzkoan, islatu zen bezala. Guardia Zibila ere sortu zen 1844an, ordena publikoa mantentzeko. Gainera, Egoitza Santuarekin desamortizazioari buruzko akordioa lortu zen.

## Kabinetea 
## Kanpo estekak
Gideon Mantell

**Gideon Algernon Mantell** (Lewes, 1790eko otsailaren 3a – Londres, 1852ko azaroaren 10a) ingeles obstetra, geologo eta paleontologoa izan zen.

Medikuntza ikasi zuen Londresko Zirujauen Errege Ikastetxean eta mediku lanetan aritu zen Lewesen. 1816an Mary Ann Woodehouserekin ezkondu zen.

Geologiaz eta animalien eta landareen fosilez interesatu zen. 1822an, bere emazteak edo berak Iguanodoneko lehen hortz fosilak aurkitu zituzten. Ondoren, animaliaren eskeletoaren zati handi bat aurkitu zuen. Iguanodonaren egitura eta bizitza aurkitzeko saiakera izan zen dinosauroen azterketaren jatorria. Ingalaterra hegoaldeko Kretazeoari buruzko lan garrantzitsuak ere egin zituen.

1833an Brightonera joan zen, hitzaldiak eman zituen eta bere etxea museo bihurtu zuen. 1838an bere bilduma British Museumi saldu zion. 1839an Mary Ann Mantellek senarra abandonatu zuen.

Gideonek min handiak izan zituen eskoliosiagatik, baina lanean jarraitu zuen hil zen arte opio-gaindosi baten ondorioz.

## Lanak 
**The Fossils of the South Downs*. Royal 4to,Royal 4to is a paper size. It produces a fairly large book, with pages of 10 by 12.5 inches (250 by 320 mm) untrimmed.
* *Outlines of the natural history of the environs of Lewes*. 4to, 24pp, 3pl. Lewes, 1824.
* *Illustrations of the Geology of Sussex*, containing figures and descriptions of the fossils of Tilgate Forest. Royal 4to, 20 plates, £2. 15s. 6d. 1827.
**The Geological Age of Reptiles*. In Jameson's Edinburgh Philosophical Journal, 1831, Vol. 11, pp. 81–85
**A Narrative of the Visit of their most Gracious Majesties William IV and Queen Adelaide, to the Ancient Borough of Lewes, on the 22nd of October 1830*. London: Lupton Relfe, 1831.
**The Geology of the South-East of England*. 8vo, with coloured maps, sections, and numerous plates, £1. 1/-. 1833.
**Thoughts on a Pebble*. 1836. 8th edition, 1849
**The Wonders of Geology* or, a familiar exposition of geological phenomena: being the substance of a course of lectures delivered at Brighton. 2 vols, London, 1838. Lithographic plates drawn by his wife. Data from 4th ed of 1840: vol 1: 428p, frontis & 4 plates; vol 2: pages 429-795 plus appendix, glossary and other material, coloured frontis & 10 coloured plates, most drawn by his wife. Mantell's most extensive work.
**The Medals of Creation*. 2 vols, 1844.
*''A Day's Ramble in and about the Antient Town of Lewes*. London: Henry G. Bohn, 1846.
**Thoughts on Animalcules*. small 4to, 144p, 12 coloured plates. London: Murray, 1846. 1850 title: *The invisible world revealed by the microscope or, thoughts on animalcules*.
**Geological Excursions round the Isle of Wight and along the adjacent Coast of Dorsetshire*. 1847.
*
**Petrifactions and their teachings''. 1851.

## Kanpo estekak
Giovanni Losi

**Giovanni Losi** (Caselle Landi, Italia, 1838ko azaroaren 29a - Al-Ubayyid, Sudan, 1882ko abenduaren 27a) Erromatar Eliza Katolikoko apaiza eta misiolaria izan zen, Comboniar Misiolarien kongregaziokoa, Daniel Comboniren konfesorea eta adiskidea, eta Sudango hainbat erlijio-misioren buruzagia.

## Bizitza 
ezkerrera | thumb | Aita Losi, 1880. urtearen inguruan, Sudango misioan.

[ezkerrera | thumb |Giovanni Losi aitari eskainitako kaleko plaka, haren jaioterrian, [Caselle Landin (Italia).]]

Caselle Landin jaio zen, 1838an, eta egun berean bataiatu zuten parrokia elizan. Ondoren, Piacenzako apezpiku seminarioan sartu zen, eta 1862an apaiz ordenatu zuten. Hamar urte geroago, Veronako Misiolari Institutuan sartu zen, Combonik sortua, eta hurrengo urtean harekin joan zen Sudana.

Al-Ubayyideko misioaren buru izan zen 1878 arte. Hango biztanleak musulmanak ziren, eta haiekin harreman txarrak izan zituen. Sudanen egon zen bitartean, Luigi Bonomi anaiarekin batera, nubierazko katixima bat eta lehen nubiera hiztegia argitaratu zituen; ordu arte Mendebaldean ezezaguna zen hizkuntza hori. 1881ean, Comboni hil zenean, Erdialdeko Afrikako misio osoko bitarteko nagusi izendatu zuten.  Eskorbutoz gaixotuta, 1882ko abenduaren 27an hil zen, 44 urte zituela.

Bere jaioterri Caselle Landin, eliza inguratzen duen eta zelaietara eramaten duen kalea hari eskainia dago.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Bonfanti, Giuseppe (1998). Caselle del Po - Caselle Landi, un paese sul Po (en italiano) I. Caselle Landi: Comune di Caselle Landi. 

## Kanpo estekak 
*  [«LOSI, Giovanni»](https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-losi_(Dizionario-Biografico)/), *Enciclopedia Treccani*
Laverne Bryan

**Laverne Bryan** (1965eko maiatzaren 17a) atleta da. Antigua eta Barbuda ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Afia Charles

**Afia Charles** (Greenbelt, 1992ko uztailaren 22a) atleta da. Antigua eta Barbuda ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ruperta Charles

**Ruperta Charles** atleta da. Antigua eta Barbuda ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Willem van Haecht

**Willem van Haecht** (Anberes, 1593ko azaroaren 7a - Ibidem, 1637ko uztailaren 12a) Barrokoko margolari flandiarra izan zen kabineteak margotzen espezializatua. Tobias Verhaecht paisaigilearen semea omen zen. Gaztea hil zen 43 urte zituelarik.

## Biografia 
[thumb|[Jan van Eyck margolariaren *Emakumea bainatzen* galdutako lana, *Cornelis van der Geest-en pintura-kabinetea*n jasota dago.]]
Anberesen bataiatua 1593ko uztailaren 11n, iturri batzuen arabera aita Tobias Verhaecht, paisaiagilea eta Rubensen irakaslea zen eta ama Susana van Mockenborch. Aitapontea Rubensen lehengusu bat izan zen. Aitaren ikaslea, Frantzian eta Italian zehar bidaiatu zuen 1626an Anberesko San Lukas artista elkartean izena eman aurretik. Hemen Cornelis van der Geest-en zerbitzura lan egin zuen, bere margolan bildumaren kontserbatzaile bezala, eta bere egoitza mezenasen beraren etxean finkatu zuen, non 1637ko uztailaren 12an hil zen. 

Bere ospea bi pintura-kabineteri zor dio — *Cornelis van der Geest-en pintura-kabinetea* (Anberes, Rubenshuis) eta *Apelesek Kanpaspe margotzen* (Haga, Mauritshuis) —. Autore askorentzat generoaren gailurrean kokatzen dira biak, irudikatutako lanen aniztasunagatik eta konposizioaren konplexutasunagatik. Bi lan hauetan informazio handia azaltzen da, esaterako, Jan van Eyck margolariaren *Emakumea bainatzen* galdutako lana.

## Iruditegia 

Image:
The_Gallery_of_Cornelis_van_der_Geest.JPG|*Cornelis van der Geest-en pintura-kabinetea* (1628).
Willem_van_Haecht_(II)_-_Apelles_painting_Campaspe_-_2.jpg|*Apelesek Kanpaspe margotzen*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Willem van Haecht en Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie (RKD)
Priscilla Frederick

**Priscilla Frederick** (Queens, 1989ko otsailaren 14a) atleta da. Antigua eta Barbuda ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
James Grayman

**James Grayman** (1985eko urriaren 11) atleta da. Antigua eta Barbuda ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Calvin Greenaway

**Calvin Greenaway** (1948ko maiatzaren 11 - 2016ko urtarrilaren 14a) atleta zen. Antigua eta Barbuda ordezkatu zuen 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Bautista Aznar-Cabañas

**Juan Bautista Aznar y Cabañas** almirante eta politikari espainiarra izan zen. Alfontso XIII.aren monarkiaren Ministroen Kontseiluko azken presidentea izan zen, Bigarren Errepublika ezarri aurretik.

## Karrera militarra 
Karrera militar bikain baten ondoren, Kubako Santiagoko itsas guduan parte hartu zuen María Teresa infantaren hirugarren komandante gisa, Cervera almirantearen intsignia ontzia, eta Marokon garatutako kanpainetan espainiar eskuadraren agindupean izan zuen papera, bereziki Axdirren birkonkistan zehar itsas artilleriarekin laguntzeari dagokionez, eta politikan sartu zen Primo de Riveraren estatu-kolpea baino hilabete batzuk lehenago, 1923an Manuel García Prietoren gobernuarekin Itsas Armada ministro gisa izan zuen eginkizunaren aurka. 1928ko urriaren 30ean Espainiako Armadako kapitain jeneral izendatu zuten.

Almirante gradua lortu ondoren, 1931ko otsailean Dámaso Berenguer jenerala ordezkatzeko deitu zuten, Alfontso XIII.aren monarkiaren azken gobernua izango zenaren buruzagi gisa.

## Gobernuko presidentea 
Aznar almirantearen kabinetean bi korronte monarkiko kontrajarri zeuden: de la Ciervak (goi burgesia) ordezkatzen zuen korronte «gogorra», eta korronte «biguna edo transigentea», errepublikarrekin ituna egiteko prest, une horretan Madrilgo Modelo kartzelan, Romanonesko kondeak ordezkatuta. Erdian, Agintaritza Ministerioaren ardurapean, José María de Hoyos y Vinent de la Torre O 'Neill, Hoyoseko markesa zeuden. Gerrako ministro gisa Dámaso Berenguer jenerala zegoen, aurreko gobernuburua izandakoa, Bugallal Araujo kondea "la Cierva" taldean, eta Sanjurjo jenerala Guardia Zibilaren zuzendari nagusi gisa. Kabineteko gainerako kideak Maurako dukea, Jose Rivera Alvarez-Camero almirantea eta Ventosa eta Gascon eta Marin enpresariak ziren.

La Cierva eta Bugallal monarkiak errepublikari edozein bide erabiliz aurre egin behar ziolako jarreran zeuden, baita Guardia Zibila erabiliz ere. Sanjurjok aurka egin zuen, 1931ko apirilaren 12ko hauteskundeetan errepublikanoek lortutako garaipen erlatiboa egiaztatu ondoren, "errepublikano ilustratu antimonarkikoen" talderik garrantzitsuena zena. Apirilaren 13ko goizeko hamar eta erdietan Aznar Madrilgo Ekialdeko Jauregian sartu zen Ministroen Kontseilua egiteko. Kazetariek gobernu-krisirik ote zegoen galdetu ziotenean, Aznar-Cabañasek erantzun zuen:

Romanonesko kondea, errepublikanoekin trantsizioko gobernu bat sortzeko transakzio batera iristen alferrik saiatu ondoren, Alfontso XIII .a erregeak Espainiatik alde egitearen aldekoa zen, eta monarkak erabaki hori hartu zuen.

1933ko otsailaren 19an hil zen, Madrilgo Serrano kaleko 28. zenbakiko bere etxean.

## Kanpo estekak
Zabu Erraldoia

**Zabu Erraldoia** (,  ahoskatua) izaera erlijiosoa duen monumentu bat da Phra Nakhon barrutian (Bangkok) dagoena, Wat Suthat tenpluaren aurrean. Brahma jainkoaren omenezko zeremonia batean erabili izan zuten zabuka arituz zenbait fededun bertan. Bangkokeko atrakzio turistikoetako bat da.

## Zabuaren zeremonia 
Zabuaren zeremonia Ilargi Urte Berriarekin batera egiten zen, Indiatik eraman zutelarik ohitura Thailandiara hinduistek. Zabuak toki batean baino gehiagotan jartzen ziren, baina Bangkokeko erraldoia da handiena, eta zeremonia ezagunena zuena.

Erreferentzia egiten zion erritoak Brahma jainkoak mundua sortu zuen uneari. Itsasoa eta bi mendi zabal sortu zituelarik, haien sendotasuna frogatzeko Shiva jainkoari deitu zion Brahmak, eta honek oin bana mendi tontor bakoitzean jarri zuen. Froga osatzeko *naga* suge sakratuen erregeari deitu zioten, honek mendiak astindu zitzan. Naga erregeak mendietara sokekin lotuta, mendiak astindu zituen, hiru astindualditan esaten denez. Shivak lurrikarei oinekin tinko eutsi zien orekan, baita oin bakarraren gainean ere, munduko lurrak ondo eta sendo eginak zirelako froga emanez. 
erdian|thumb|507x507px|Zabuaren zeremonia (beste zabu batean).

Alegia horren berregiketa izaten zen Triyampawai esaten zioten zeremonia. Lau gizon, *naliwan* deituak, *naga* sugeen sinbolo diren kapelekin, taula batean jartzen zituzten zabuka, eta banbuzko makila batean gertu zartzen zieten amu batetik zilarrezko txanponak hartu behar zituzten hortzekin. Hiru taula desberdinetan 12 naliwan aritzen ziren zeremonia bakoitzean.

## Historia 
Zabu Erraldoia 1784an eraiki zen Rama I.a erregearen aginduz, Devasathan tenpluaren aurrean, eta hasieratik erabili zen zeremonia batzuetan zabuka aritzeko fededunak. Rama II.aren erregealdian, zeremonia eten egin zen, tximista batek zabuaren egitura kaltetu zuelako. 1920an berritu egin zuten, eta gaur egungo kokalekura eraman, gas lantegi baterako lekua egiteko. Zeremonia 1935. urtera arte egin zen toki berrian. Istripu hilgarri zenbait gertatu ondoren hartu zen erabakia.

### 21. mendeko zabua 
Beste berrikuntza bat 1959an egin zen, eta 45 urtez elementuen eraginpean egon ondoren, egurrezko zutabeak kaltetuta zeudela ikusi zuten, berrikuntza osoa eskatzen zutenak. Jatorrizko zabuko enborrak Bangkokeko Museo Nazionalean gorde zituzten eta teka zuhaitzaren enbor berriekin egin zen berrikuntza 2005 eta 2006 artean.

Teka zuhaitzen sei enbor erabili zituzten. Zabuaren bi zutoin nagusikoak, 3,5 m baino gehiago dira zirkunferentzian eta 30 m baino gehiago altueran. Beste lau enbor euskarrirako erabiltzen dira, eta 2,30 metroko zirkunferentzia eta 20 metroko altuera dute. 2006ko abenduan amaitu zen lana eta zabua Bhumibol Adulyadej erregea buru zela inauguratu eta sagaratu zen ofizialki 2007ko irailean. 

2005ean, Zabu Erraldoia eta Wat Suthat tenplua UNESCOren Gizateriaren Ondarerako hautagaitza gisa proposatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Omphalina galericolor

***Omphalina galericolor*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Omphalia galericolor* (Basionimoa).

## Deskribapena 
**Kapela:** 0,5 eta 2,5 cm bitarteko diametrokoa, ganbil-unbilikatutik, laura erdiko depresioarekin, garbi ildaskatua ertzean, okre antzekotik arre kolorera, arre-gorrixkara argitzeko joerarekin. Gainazala ilaundun samarra.

**Orriak:** Zabal, dekurrenteak, ertzerantz urkilatuak, bereizgarria. Zurixkak edo okre samar koloreko zurbilak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Zilindrikoa, erregularra, batzuetan pixka bat loditua oinarrian, kapelaren kolorekoa edo zurbilagoa, leuna.

**Haragia:** Hutsala.

**Etimologia:** *Omphalina* terminoa grekotik dator, zilbor txiki, esan nahi duen "omphalos" hitzetik. *Galericolor* epitetoa berriz, Galera baten antzeko kolorea duelako du.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

## Sasoia eta lekua 
Azarotik urtarrilera. Itsas kostaldeko lurzoru hareatsuetan, goroldiotan.

### Banaketa eremua 
Batez ere Belgika‎ eta Herbehereak. Ameriketako Estatu Batuak, Svalbard, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nona Sobo

**Mariona Soley Bosch,** ezagunagoa **Nona Sobo** izenez (Thailandia, 2000ko martxoaren 2a) Kataluniako aktorea eta modeloa da, Bartzelonan, Caldas de Montbuyn bizi izan dena.

## Bizitza 
Thailandian jaio zen eta, Caldas de Montbuiko familia batek adoptatu zuen, Vallés Oriental eskualdean, Bartzelonatik hurbil, eta Katalunian hasi zen modelo lanetan.

### Aktore ibilbidea 
Bereziki ezaguna egin zen Telecincok eta Netflixek 2022an emititu zuten nazioarteko arrakasta izan zuen *Entrevías* telesailean egindako lanarengatik. Madrilgo *Entrevías* auzoan kokatuta zegoen telesaila.

Paper nagusietako bat izan zuen: Irene, Tirsoren biloba (Jose Coronadok antzeztua) eta Nelson pertsonaiaren neska-laguna (Felipe Londoño aktore kolonbiar gazteak antzeztua).

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lichenomphalia alpina

***Lichenomphalia alpina*** *Hygrophoraceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus umbelliferus var. flavus*, *Omphalia alpina*, *Cantharellus dovrefjeldiensis*, *Omphalia umbellifera var. flava*, *Omphalia flava*, *Omphalina flava*, *Omphalia luteovitellina*, *Omphalina luteovitellina*, *Clitocybe luteovitellina*, *Gerronema luteovitellinum*, *Omphalina alpina*, *Gerronema alpinum*, *Botrydina luteovitellina*, *Phytoconis luteovitellina*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 0,5 eta 2 cm bitarteko diametrokoa, ganbil unbilikatutik zabalduagora eta baita lautua ere, ia leuna, ertzean luze ildaskatua, hori bizi kolorekoa eguraldi hezean eta hori zurbila lehorrean.

**Orriak:** zurixka-horixkak, zabal, garbi dekurrenteak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Zilindrikoa, zuzena edo okerra, horia baina  kapela baino zurbilagoa.

**Haragia:** Hutsala.

**Etimologia:** *Omphalina* terminoa grekotik dator, zilbor txiki, esan nahi duen "omphalos" hitzetik. Luteovitellina epitetoa  kolore horiagatik du.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Lichenomphalia hudsoniana*-k eta Omphalia grossulak izan dezakete antza.

## Sasoia eta lekua 
Gune subalpinoetan eta alpinoetan naiz iparraldeagoetan, likenetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Groenlandia, Islandia, Svalbard, Europa, Errusia, Mongolia, Japonia, Australia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aizkora Rekords

**Aizkora Rekords** Bergaran, 2024an sortutako musika talde bat da. Taldeak hainbat generoko abestiak ditu, Trap estilotik Reggaera.

## Taldekideak 
* Mikel Unamuno. *Ahotsa, Panderoa.*
* Aratz Domenech. *Ahotsa, Produkzioa.*
* Oihan Alberdi. *Ahotsa, Bongoak.*
* Gorka Domenech. *Ahotsa, Gitarra.*

## Diskografia 
#### Singleak 
* *Juanito Oiartzabal* (2024)
* *Gormiti* (2024)
* *Hartzak* (2024)

## Kanpo estekak
Albert Van Vlierberghe

**Albert van Vlierberghe** (Belsele, Sint-Niklaas, 1942ko martxoaren 18a  - 1991ko abenduaren 20a) txirrindulari belgikarra izan zen, profesionala 1966 eta 1980 artean.

Kirol lorpenik aipagarrienak, Frantziako Tourreko hiru etapa garaipen eta Italiako Giroko beste hiru izan ziren..
 
## Palmaresa 
## Sailkapen orkorra Itzuli Handietan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Albert van Vlierberghe - *Sitiodeciclismo.net*
Baztan (ibaia)

**Baztan** Bidasoa ibaiaren goiburua da, Nafarroa Garaian dagoena. Baztan eta Bertizarana zeharkatzen dituenean hartzen du izen hori, Erratzun jaiotzen denetik Doneztebera bitarteko ibilbidean. Hortik aurrera, Bidasoa izena hartzen du, Galbaraialde ibaiarekin elkartzerakoan.

## Deskribapena 
Izpegi errekak Izpegiko mendatetik eta Hauza mendiaren hegalean dagoen Istauz sakanetik gertu bat egiten duen lekuan sortzen da. 26,8 kilometro luze da, Erratzu eta Doneztebe artean, herri honetan Malerrekatik heldu diren Ezkurra eta Ezpelura ibaien elkartzea den Galbaraialde ibai motzarekin elkartzean Bidasoa izena hartzen baitu. 

## Ibilbidea 
Erratzu inguruan jaiotzen da, Elbete, Elizondo, Lekaroz, Irurita, Arraioz eta Oronoz-Mugairitik herri baztandarretatik igaroz, gero Bertizaranan sartu eta Oieregi, Narbarte eta Legasa igaro ondoren Doneztebera iritsi eta Galbaraialde ibaiarekin elkartzean Bidasoa izena hartuz.

## Uholdeak 
1913ko ekainaren 2an, euri-jasen ondorioz, ibaiak gainezka egin zuen, eta kalte material handiak eragin zituen ibaiertzeko herrietan, eta hainbat pertsona hil ziren. 2014ko uztailaren 4an, 100 urte baino zertxobait geroago, uholdeak izan ziren berriro antzeko arrazoiengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stennesseko Harkaitzak

**Stennesseko Harkaitzak**, edo **Stennesseko Harriak**, Eskoziako Orkadak uharteetan dagoen monumentu neolitiko bat da. Stenness eta Harray aintziren hegoaldeko muturrarekin bat egiten duen ibai baten hegoaldeko erriberako muino batean dago. Izena antzinako hitz nordiko batetik dator eta "lurmutur harritsua" esan nahi du. Gaur egun, zenbait zubik zeharkatzen dute erreka hori, baina, antzina, harrizko galtzada batetik bakarrik zeharka zitekeen. Brodgarreko Eraztuna gutxi gorabehera 1,2 km ipar-mendebaldera dago, ibaiaren beste aldean eta bi aintziren artean eratutako istmotik gertu. Maeshoweko ganga-formako hilobia ere 1,2 km ekialdera dago, eta Stennessen inguruan antzeko beste monumentu batzuk aurki daitezke; badirudi horrek adierazten duela eremu horrek garrantzi erritual berezia zuela. Stennesseko harkaitzak eta gertuko gainerako monumentu neolitikoak, tartean Skara Brae herrixka, Gizateriaren Ondare izendatu zituen Unescok 1999an.

Monumentuko arrokak harrizko bloke meheak dira, gutxi gorabehera 300 mm-ko lodierakoak. Lau edo bost metro arteko altuera zuten, eta, hasiera batean, 32 m inguruko diametroa zuten 12 harkaitzez osatutako elipse bat osatzen zuten, hobi batek inguratutako 44 m-ko gainazal lau batean. Lubakia harkaitzean ebakita dago, 2 metro sakon eta zazpi metro zabal da, eta lurrezko lubeta batek inguratzen du, eta sarrera bakarra du iparralderantz. Sarrera Harray aintziraren ondoan aurkitu berri den Barnhouse kokaleku neolitikorantz lerrokatuta dago. Harrietako bat, *Watch Stone* edo "zelatari harria" bezala ezagutzen dena, zirkulutik kanpo kokatzen da, ipar-mendebaldean, eta 5,6 m-ko altuera du. Badira beste harri txikiago batzuk ere, hala nola zirkuluaren erdian dagoen harri karratu bat, non zeramika, hezur eta ikatz arrastoak aurkitu diren; hobian animalien arrastoak ere aurkitu dira. Zeramika hondakinek, gainera, Skara Brae-rekin eta Maeshowerekin lotzen dute monumentu hori, eta horrek, beste hainbat zantzurekin batera, pentsarazten du monumentu hori K.a. 3000. urtekoa dela.

Stennesseko harkaitzen zirkulua XVIII. mendera arte jainko eskandinaviarrekin lotutako tradizio eta errituekin lotuta egon zen. Walter Scottek 1814an bisitatu zuen lekua, baina handik gutxira baserritar batek harkaitzak kentzea erabaki zuen, 1814ko abenduan Odineko Harria suntsitzen hasi zelarik. Haren jardunak arbuio handia eragin zuen, eta, horregatik, arroka bat suntsitu eta beste bat eraitsi ondoren gelditu zen baserritarra, eta, gerora, zirkuluaren barrualdea zehaztasunik gabe berreraikitzearekin batera, berrezarri egin zuten, 1906an. Gainerako harriek denbora igaro ahala iraun dute bizirik, eta Brodgar edo Stonehenge eraztunaren antzeko egitura sortu dute.

Loreena McKennitt abeslariak *Parallel Dreams* albumeko *Standing Stones* abestian maitasun-istorio bat kantatzen du, eta Neolitoko monumentu hori du abiapuntu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Endaraerreka

**Endaraerreka** Euskal Herriko erreka da, Bidasoaren ezkerraldeko adarra, Nafarroa Garaia eta Gipuzkoan zehar doana. 11,3 kilometro luze da, eta 19,32 kilometro koadroko arroa dauka.

## Geografia 
Lesakan du iturburua, Bianditz mendiaren ekialdeko isurialdean. Beheko aldean, 4 kilometroz, Nafarroa eta Gipuzkoaren arteko muga egiten du, Endarlatsan Bidasoarekin bat egin baino lehen. 

Endaraerrekaren arroan bi urtegi daude: Domiko eta San Anton.

## Fauna 
Izokin arruntaren presentzia nabarmentzen da. Lehenago kantauriko isurialde osoan ugaltzen zen espezie hori, baina egun haren populazioak asko murriztu dira. Horretaz gain, amuarrain arruntak, aingirak eta zarboak ere badaude. Arrainak ez diren espezieen artean, Pirinioetako desmana eta ur-zozoa dira aipagarrienak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pierre de Vieille-Bride

**Pierre de Vieille-Bride** edo **Vieille-Brioude** (c. 1200 – Margat gaztelua, 1242) Ospitaleko Zaldunen 18. Maisu Handia izan zen 1240tik hil zen arte.

1216ko otsailean Ordenako kide zen. Komandante Handia izan zen 1237ko uztailaren 18tik 1239ko apirilera bitartean, eta Bertrand de Compsen oinordeko aukeratu zuten Maisu Handi gisa 1239 eta 1240 urteen artean.

1239an Baroien Gurutzadan Tibalt I.a Nafarroakoa lagundu zuen eta azaroaren 13an Gazako guduan porrota jasan zuten. 1240an, Damaskoko emirrak eskainitako lurralde batzuk itzultzea onartu zuen.

Tibalt joan ondoren, 1240ko urrian, gurutzatu ingelesak iritsi ziren, Rikardo Kornualleskoak zuzenduta. 1241ean Ayyubtarren dinastiarekin hitzarmen bat sinatu zuten eta Rikardo Ingalaterrara itzuli zen. Rikardo joan ondoren, gatazka bat hasi zen Ospitaleko Zaldunen eta Tenpluetako Zaldunen artean.

## Hilobia 

Crusader halls IMG 2914.JPG
Crusader halls IMG 2913.JPG

Akren aurkitutako hilobiaren hilarriak epitafio hau du:

☩ ANNO ⠇AB ⠇INCARNACIONE ⠇DOMINI ⠇M ⠇CC ⠇XL ⠇II ⠇OBIIT ⠇FRATER ⠇PETRUS ⠇DE ⠇VETERI ⠇BRIVATO ⠇
OCTAVUS ⠇MAGISTER ⠇SANCTE ⠇DOMUS ⠇HOSPITALIS ⠇IERUSALEM ⠇POST ⠇OCCUPATIONEM ⠇SANC 
TE ⠇TERRE ⠇XV ⠇KLS ⠇OCTOBRIS ⠇CUIUS ⠇AIA ⠇REQUIESCAT ⠇IN ⠇PACE ⠇AMEN ⠇⚜ CUIUS ⠇TEMPORE ⠇COMES ⠇
MONTIS ⠇FORTIS ⠇ET ⠇ALII ⠇BARONES ⠇FRANCIE ⠇A CAPTIVITATE ⠇BABILONIE ⠇LIBERATI ⠇FUERUNT ⠇DUM ⠇RICH 
ARDUS ⠇COMES ⠇CORNUBIE ⠇CASTRUM ⠇ERIGERET ⠇ASCALONE ⠇

## Kanpo estekak
Vilvoordeko Sari Nagusia

**Vilvoordeko Sari Nagusia** (nederlanderaz: *Grote Prijs Stad Vilvoorde*) urtero apirilean Flandriako Brabante eskualdean dagoen Vilvoorde hiriaren inguruan jokatzen zen egun bakarreko txirrindularitza lasterketa klasiko bat izan zen.

1931an sortua, hasieran txirrindulari independeentzako proba zen, harik eta partaidetza  profesionalentzako zabaldu zen. Garaileen artean aipatzekoak dira Éloi Meulenberg, Theo Middelkamp, Briek Schotte, Rik Van Looy eta Harm Ottenbros, Munduko errepideko txapeldunak izandakoak. 1965eko ekitaldian, Eddy Merckx txapeldun handia gailendu zen, honako hau, bere ibilbidean zehar lortutako 426 garaipenen artean, lehenbizikoa izan zelarik.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
*
1974ko Ziklo-kroseko Munduko Txapelketa

**1974ko Ziklo-kroseko Munduko Txapelketa** urte hartako otsailaren 24an egin zuten Beran. Gizonezkoentzako bi lasterketa egin zituzten.

## Podiumak 
## Emaitzak 
### Eliteen sailkapena 
### Amateuren sailkapena 
## Domina-taula 
## Kanpo estekak
Georges Vandenberghe

**Georges Vandenberghe** (Oostrozebeke, 1941eko abenduaren 28a - Brujas, 1983ko abenduaren 23a) txirrindulari belgikarra izan zen, profesionala 1963tik 1972ra

Zazpi aldiz hartu zuen parte Frantziako Tourrean jarraian, 1965tik 1971ra. 1966ko ekitaldian hamahirugarren etapa irabazi zuen eta 1968an liderraren Maillot horia 11 egunetan jantzi eta sailkapen orokorreko 18. postuan amaitu zen.

Vanderberghe, Brujasen 1983ko irailaren 23an hil zen, 41 urte besterik ez zituelarik, aneurisma baten ondorioz eta Dudzelen dago lurperatuta

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan eta Munduko txapelketan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  
* Georges Vandenberghe - *Sitiodeciclismo.net *
Kris (argipena)

**Kris** izenak hainbat adiera du:

* **Kris (filma)**,  1946ko Ingmar Bergmanen filma.
* **Kris (arma)**, sastakai mota bat.
* **Kris**, pertsona-izen epizenoa, adibidez pertsona hauena:
** Kris Kristofferson, aktorea (1936-2024)
** Kris Jordan, politikari estatubatuarra (1977-2023).
** Kris, Kristina Dörfer, abeslari alemanaren izen artistikoa.
1979ko Nafarroako Sari Nagusia

**XIII.** Nafarroako Sari Nagusia Nafarroa Garaian egindako txirrindulari lasterketa izan zen. 1979ko apirilaren 14an, larunbata, jokatu zen.

Ibilbidea 187 kilometroko luzera izan zuen eta hiru mendate igo ziren: Lezaun, Erreniega eta Etxauri.

Garailea Juan Fernández Martín espainiarra izan zen, Lizarrako helmugako sprintean Miguel Mari Lasa gipuzkoarrari gailendu zitzaiolarik.

## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lekuak eta Tokiak

**Lekuak eta Tokiak** Bilbon dagoen eskultura publiko bat da, bi kaiku erraldoi hormigoiz eginak, eta estalki zeramikoarekin. Angel Garraza artista nafarraren 2002ko lana da. Kaiku bat, urdina, zutik dago, eta marroia albo batean etzana. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lagun desegokiaren parabola

[thumb|250px|*Auzokide desegokia*, [William Holman Hunt (1895).]]
[thumb|250px|[Jan Luykenen grabatua. Parabolaren amaiera erakusten du.]]

**Lagun desegokiaren parabola** Jesus Nazaretekoaren parabola bat da, Lukasen *Ebanjelioa*n aurkitzen dena. Epaile bidegabearen parabolarekin antzekotasuna du.

## Testua 
Lukasen Ebanjelioak horrela dio:

## Azalpena 
Parabola hau Jesusek Gure Aita otoitza irakatsi eta berehala agertzen da Lukasen; beraz, Jesusek bere ikasleei otoitz egiteko moduari buruz ematen dien irakaskuntzaren zati gisa ikus daiteke. Epailearen eta alargunaren parabolak antzeko mezu bat gordetzen du. 

Jesusek parabola hasteko erabiltzen dituen hitzak desberdinak dira grezieraz. I. Howard Marshall-en ustez horrek Jesusen hitz egiteko era berezia erakutsiko luke.

## Artean 
Parabola honen hainbat irudikapen daude, ospetsuena William Holman Hunten *Auzokide desegokia* (1895) delarik, Australiako Victoriako Galeria Nazionalean jasoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kris (arma)

**Kris,** **keris** edo **kalis** izenez ezagutzen da Indonesia, Malaysia, Brunei, hegoaldeko Thailandia eta hegoaldeko Filipinetako daga edo sastakai bereizgarri eta asimetrikoa da. Sigi-saga bihurritzen den labain-ahoak identifikatzen ditu krisak.

Arma izateaz gain, objektu errituala da. Erabili izan dituzten herrien sinesmenetan uste izaten da krisek esentzia edo presentzia bat dutela, eta labain-aho batzuk zorte onaren eramaileak direla.
erdian|thumb|480x480px|Filipinetako mairuen kris bat, eta zorro bereizgarri bat, Donostiako San Telmo Museoko bildumakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teuvo Aura

**Teuvo Ensio Aura** (Ruskeala, 1912ko abenduaren 12a – Helsinki, 1999ko urtarrilaren 11) finlandiar politikaria izan zen. Finlandiako lehen ministroa izan zen 1970ean eta 1971tik 1972ra.

Hasieran Alderdi Progresista Nazionaleko kide izan zen, eta hura desegin ondoren, Liga Liberaleko buruetako bat izan zen. 1965ean Ligak bat egin zuen Alderdi Popularrarekin Alderdi Liberal Popularra osatzeko.

Barne ministroa izan zen Vieno Johannes Sukselainenen gobernuan 1957an. Urho Kekkonenen gobernuetan Merkataritza eta Industria ministro (1950-51 eta 1953) eta Justizia ministro (1951) izan zen. Gainera, Helsinkiko alkate izan zen 1968tik 1979ra.

Lehen ministro izan zen 1970eko maiatzaren 14tik uztailaren 15era eta 1971ko urriaren 29tik 1972ko otsailaren 23ra.
1953ko Ziklo-kroseko Munduko Txapelketa

**1953ko Ziklo-kroseko Munduko Txapelketa** urte hartako martxoaren 8an egin zuten Oñatin. Gizonezkoentzako lasterketa bakarra egin zuten.

## Podiumak 
## Emaitzak 
## Domina-taula 
## Kanpo estekak
Lotura bikoitz

Kimikan **lotura bikoitza** bi atomoren arteko lotura kobalente mota bat da zeinetan lau lotura-elektroi elkarbanatzen diren. Lotura bikoitz ohikoenak karbono-atomoen arteko izaten dira, alkenoetan eta ariloetan esaterako. Alabaina bi atomo klaseren artekoak ere usu dira. Adibidez karbonilo funtzio-taldean (C=O) karbonoak eta oxigenoak elkarbanatzen dituzte elektroiak, konposatu azoikoetan bi nitrogenok (N=N), iminetan nitrogenoak eta karbonoak (C=N) eta sulfoxidoetan sufreak eta oxigenoak (S=O). Formuletan bi lerro paralelok edo berdin zeinuak (=) adierazten dute lotura bikoitza.

Alexander Butlerov kimikari errusiarrak sartu zituen lotura bikoitzak notazio kimikoan.

Kate karbonatu batean lotura bikoitzak eta bakunak txandakatzen badira, lotura bikoitzak konjugatuak direla esaten da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lotura bakun
* Lotura hirukoitz
* Lotura kobalente

## Kanpo estekak
Laura Ramos

**Laura Ramos Hernández** (Habana, Kuba, 1978ko ekainaren 30a) kubar aktorea da. Ezaguna egin da Espainian, batez ere, *Entrevías* telesailean. 

## Bizitza 
Habanako Arte Eskola Nazionalean Arte eszenikoetan graduatu zen.

## Filmografia 
Besteak beste, lan hauexetan hartu du parte:

### Telebista 
### Zinea 
### Antzerkia 
## Sariak 
## Erreferentziak
Lotura hirukoitz

Kimikan **lotura hirukoitza** atomoen arteko lotura kobalente mota bat da, non atomoek hiru elektroi-bikote partekatzen baitituzte. Lotura hirukoitzak lotura bakunak eta lotura bikoitzak baino sendoagoak dira. Formula kimikoetan hiru linea paraleloz (≡) irudikatzen da.

Lotura hirukoitz ohikoetan nitrogeno molekularrean ageri da (N2). Bigarren ohikoena bi karbono-atomoen artean agertzen da alkinoetan. Beste funtzio-talde batzuk ere lotura hirukoitzak dituzte, zianuroak eta isozianuroak esaterako. Molekula ez-organiko batzuk hala nola difosforoak eta karbono(II) oxidoak lotura hirukoitza dute.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lotura bakun
* Lotura bikoitz
* Lotura kobalente

## Kanpo estekak
EU-Alert

**EU-Alert** termino generiko bat da, herritarren telefono mugikorretara larrialdi edo hondamendi natural garrantzitsu baten berri emateko Europako alerta publikoen sistemarentzat.

*Cell Broadcast* teknologia erabiltzen da gune zehatz bateko mugikorretara mezu masiboak bidaltzeko, erabiltzaileen pribatutasuna errespetatuz.  
thumb|Espainian telefono batera bidalitako probako alerta-mezua

## Erabilera Europako herrialdetan 
erdian|thumb|628x628px|EU-Alert sistemaren inplementazio-egoera (2025ko uztaila)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Frantziako sistemaren web-orria (frantsesez): FR-Alert https://fr-alert.gouv.fr/
* Espainiako sistemaren web-orria (gaztelaniaz): ES-Alert https://www.proteccioncivil.es/coordinacion/redes/ran/public-warning-system
* Alemaniako sitemaren web-orria (alemanieraz): DE-Alert / Cell Broadcast https://www.bbk.bund.de/DE/Warnung-Vorsorge/Warnung-in-Deutschland/So-werden-Sie-gewarnt/Cell-Broadcast/cell-broadcast_node.html
Lotura bakun

Kimikan **lotura bakuna** edo **lotura sinplea** atomoen arteko lotura kobalente mota, non atomoek elektroi-bikote bat konpartitzen baitute. Lotura bakun ia denak sigma loturak dira. Notazio kimikoan linea batez irudikatzen da lotura sinplea.

Lotura bakunak ohikoenak dira konposatu kimikoetan. Agertzen dira molekula txiki eta sinpletan, kloro (Cl2) eta hidrogeno (H2) molekularrean adibidez, katea luzeko pentanoaren (CH3CH2CH2CH2CH3) moduko alkanoetan eta klorofila bezalako molekula konplexuetan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lotura bikoitz
* Lotura hirukoitz
* Lotura kobalente

## Kanpo estekak
Araceli González Campa

**Araceli González Campa** (Madril, XX. mendea) madrildar kazetaria da, Espainiako irratietako aurkezle eta esataria. Ezaguna egin zen, batez ere, *Clásicos populares* saioan*,* edo 10 pelis (2011) eta El conciertazo (2000) lanengatik.

## Lan ibilbidea 
Araceli González Campa ezaguna da, Fernando Argentarekin batera, Espainiako Irrati Nazionaleko *Clásicos populares* irratsaioaren aurkezlea izan zelako. González Campa 1984an hasi zen saioan, eta bertan parte hartu zuen 2008an aurrejubilatu zen arte.

Radio Clásica de Radio Nacional de España irratian ere aurkeztu zituen saioak, *Correo del oyente* (aurretik, *Buzón del oyente*) izenekoan, adibidez, non irrati horretako entzuleek eskatutako lanak emititzen ziren. González Camparen aurretiko erretiroaren ostean, Roberto Mendes hasi zen saioa aurkezten. Izena aldatu eta *Música a la carta* jarri ostean, besteak beste, Mercedes Puentek, Cristina Morenok eta, 2021etik, Amaya Prietok zuzendu eta aurkeztu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ramón María Narváezen bosgarren gobernua

**Ramón María Narváezen bosgarren gobernua**, 1856ko urritik 1857ko urrira arte, Espainiako Ministroen Kontseiluko presidente gisa izan zuen bosgarren agintaldiaren zati bat izan zen. Garai horretan, Narváezek erregimen isabeldarra eta egonkortasun politikoa sendotzeko politikarekin jarraitu zuen. Bere gobernua ordena eta bake soziala mantentzean zentratu zen, baita herrialdea modernizatzeko erreforma administratibo eta ekonomikoak bultzatzean ere.

## Kabinetea
Carmina Merodio Hoyos

thumb|298x298px|Saturrarango emakumeen kartzelaren oroitarria
**Carmina Merodio Hoyos** (Panes, Asturias, 1920ko urriaren 21a - Mutriku, Gipuzkoa, 2006ko abenduaren 25a) 16 urte zituela, atxilotu eta Saturrarango Emakumeen kartzelara eraman zuten. Bost urte egin zituen preso.

## Espetxealdia 
### Kartzelako bizimodua 
Saturrarango kartzelako egunerokoa bazkaltzeko dilistak izaten zituztela eta afaltzeko zopa kontatzen zuen. Denbora libre asko izaten zuten eta kanpotik janaria eramaten zietenentzat eskulanak egiteko aprobetxatzen zuten.Gerraren amaieraz eta Francoren garaipenaz kartzelan enteratu ziren. Inguruko herrietako biztanleek Mutrikuko eta Ondarroakoak, oso inplikazio handia erakusten zuten presoei laguntzeko orduan, janaria eramaten zieten behin baino gahiagotan.

Denbora librean esku lanak egiteaz gain, klaseak ere jasotzen zituzten beste preso batzuengandik, maistra asko baitzegoen kartzela hartan.

Heriotza bat baino gehiago gertatzen ziren espetxean eta emakume edo umeren bat hiltzen zenean, zaborraren gurdiarekin jasotzen zuten gorpua. Saturrarango kartzelako erietxea kartzelatik aparte zegoen, baina oso umela zen. Behin medikuarengana joan zen Carmina tuberkulosia zuelakoan eta erantzuna izan zen birikak oso ondo zituela, betidanik artoz elikatu zelako. 

### Mojak 
Presoen artean, moja batzuek fabore sexualen truke onurak ematen zituztela entzuten zen.Behin mojek Carmina eskutitz gabe zigortu zuten, bi asturiar emakume heldu babesteagatik. Sor Ana moja gaiztoa zela zioen.

Lapurretan ere egiten zuten. Presoentzat eta jaioberrientzat ingurukoek eraman zituzten elikagaiak, saldu egiten zituzten. Kartzelako zuzendaria eta Ama Nagusia bota egin zituzten ustelkeriagatik.

### Kartzelari agur 
Carmina Saturrarango kartzelatik irten zenean, Sagrario ahizpa barruan gelditu zen eta agurra oso gogorra egin zitzaien biei, bazekitelako han barruan egotea zer zen. Mutrikuko etxe batean neskame lanetan hasi zen, ahizparengandik gertu egoteko.Gero, Irungo etxe batean ere jardun zuen neskame, baina etxe hartan gosea pasatzen zuen. Beste lan bat topatu zuenean, etxeko emakumeak ez zion ordaindu nahi izan eta ez zion errazionamendu kartila eman nahi, baina azkenean lortu zituen.

Mutrikura ezkondu zen Jesus Eizagirre Burgañarekin. Bikoteak bi alaba izan zituen Marije eta Mari Mar. Carmina 2006ko abenduaren 25ean hil zen Mutrikun.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cejhae Greene

**Cejhae Greene** (Saint John's, 1995eko urriaren 6a) atleta da. Antigua eta Barbuda ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anthony Henry

**Anthony Henry** (1967ko urtarrilaren 9a) atleta da. Antigua eta Barbuda ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cuthbert Jacobs

**Cuthbert Jacobs** (1952ko urtarrilaren 5a) atleta da. Antigua eta Barbuda ordezkatu zuen 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Josefa Pimentel Téllez-Girón

**María Josefa de Borja Pimentel eta Téllez-Girón**, Benaventeko XII. dukesa (Madril, 1752ko azaroaren 26a - *ibidem*, 1834ko urriaren 5a) madrildar aristokrata, Osunako dukesa ezkontidea, *salonnière* eta Goya margolariaren mezenas izan zen, baita beste artista, idazle eta zientzialari batzuena ere.

Espainiako Ohorezko eta Merezimenduzko Damen Batzordeko lehen presidentea izan zen. Elkarte filantropiko femenino hori Karlos III.a Espainiako erregeak sortu zuen 1787an, Argien garaian, Madrilen.

## Bizitza 
Francisco Alfontso Pimentel Borja eta María Faustina Téllez-Girón Pérez de Guzmánen alaba izan zen. Jaiotzez Benaventeko kondesa-dukesa izan zen eta 1771ko abenduaren 29an bere lehengusu Pedro de Alcantara Téllez-Girón Pacheco, Osunako IX. dukearekin ezkondu zen.

Dukesak Madrilgo literatur areto garrantzitsuenetako bat izan zuen, eta XVIII. mendeko aristokrata ilustratuen pertsonifikazio bihurtu zen. Ildo horretan, Real Sociedad Económica Matritense taldean sartu zen lehen bi emakumeetako bat izan zen. Emakumeak onartzeak sortu zuen polemikaren aurrean, Ohorezko eta Merezimenduzko Damen Batzarra (1787) eratu zen Matritentsean, eta bertako lehen presidentea izan zen.

Sostengu fidagarriak aurkitu zituen emakumeen matritense talde horretan eta bere senarrarengan, Francisco José de Goya  Lucientes margolariarengan, zeinak gustu artistiko aurreratuek bereizten zuten. Dukesak *Los caprichos* izeneko grabatu saileko lehen karpetetako bat eskuratzeaz gain, ziur asko gero ospetsuak izan diren kabineteko koadroen bi serie enkargatu zizkion margolariari, horien artean sorginkeriazko eszena multzo bat, zeinetan *El aquelarre* (1798) olio-pintura (Madrilgo Lazaro Galdiano Museoa) eta *Vuelo de brujas* (Pradoko Museoa) nabarmentzen diren.

Goyak egin zion erretratu ospetsu batean (March bilduma), dukesa zutik agertzen da, erretserba prestu jarrerarekin, publikoarengana jiratuz. Maria Antonieta erreginak sasoi hartan Parisen hasitako modari jarraitzen zioten haren jantziek. Goyaren beste koadro batek (Prado museoa) familia dukal osoa erretratatu zuen.

Madrilgo El Capricho parkearen sortzailea izan zen, bere aisialdirako hiribilduarentzat desio pertsonal bat, gero Madrilgo hiribilduko ondarerik aberatsenetako bat izan dena.

## Ondorengotza 
María Josefa de Borja Pimentelek, ezkonduta egon zen bitartean, gutxienez bederatzi seme-alaba izan zituen, eta horietako lau haurtzaroan hil ziren:

# José María Téllez-Girón eta Alfontso-Pimentel (1775eko martxoaren 20a - 1775eko maiatzaren 12a), Mayorga kondea eta Lombayko markesa.
# [thumb|ezkerrera|*Manuela Isidra Téllez-Girón Pimentel*, etorkizuneko Abrantesko dukesa, Agustín Esteve Marqués margotua, 1797, [Pradoko Museoa.|320x320px]]Ramón José Téllez-Girón eta Alfontso Pimentel (1777-1777ko urtarrilaren 7a - 1777ko abuztuaren 22a), Mayorga kondea eta Lombayko markesa.
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Marichalar, Antonio (2012). *Riesgo y ventura del duque de Osuna*. Madril: Visor Libros, D.L. ISBN 8498950899. 
* Paloma Fernández-Quintanilla. Osunako IX. Dukesa, Karlos III.aren Gortean ilustratua. Doce Calles. argitaletxea 2017.

## Kanpo estekak
Contumyces vesuvianus

***Contumyces vesuvianus*** *Rickenellaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus vesuvianus* (Basionimoa), *Omphalia vesuviana*, *Omphalina vesuviana*, *Jacobia vesuviana*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Oso txikia, 0,5 eta 1,5 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, oso deprimitu-inbutu formakoa. Ertza hasieran biribildua, gero inkurbatua, ildaskatua. Kapelaren azala lehorra, matea, hezetasunarekin ildaskatua eta pixka bat pruinaduna lehorrean, laranja kolorekoa (bizia hezetasunean eta zurbilagoa lehorrean).

**Orriak:** Zabal samar, garbi dekurrenteak, zuritik zuri-krema-horixkara doan kolorekoak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Ez da kapelatik bereizten, liraina, zuzena edo okerra, zilindrikoa, fin-fin belusatua, sendoa, erraboildun samarra, laranja kolorekoa (kapela baino pixka bat argiagoa).

**Haragia:** Laranja kolorekoa, oso urria, usain eta zaporerik gabea. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:** *Omphalina* terminoa grekotik dator, zilbor txiki, esan nahi duen "omphalos" hitzetik. *Vesuviana* epietoa hazten den eremuagatik du.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Omphalina pyxidata*, txikiagoa da, kolore apalagoa eta iparraldeko banaketa du. *Loreleia marchantiae* ere txikiagoa da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean eta neguan. Bakarka edo talde txikietan. Kolore deigarria izan arren, ezkaien azpian ikusi gabe uzten da.

### Banaketa eremua 
Iberiar penintsulako hegoaldea, Korsika, Sardinia, Grezia eta Turkia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sylvia Chang

**Ai-chia Sylvia Chang**, ezagunagoa **Sylvia Chang** izenez (tradizionala: 張艾嘉 ; sinplifikatua: 张艾嘉; pinyin: Zhāng1 Ài4 jiā1; jyutping: Cheung Ngaai Ga; Chiayi, Taiwan, 1953ko uztailaren 21a) txinar aktorea, idazlea, zinema ekoizlea, zinema zuzendaria eta gidoilaria da. Ezaguna egin zen, batez ere, *Xiang ai xiang qin* (2017), *Er shi san shi si shi* (2004) eta *Zui ai* (1986) filmeekin.

1992an eta 1994an, Berlingo 42. Nazioarteko Zinemaldian epaimahaikideetako bat izan zen.

### Zuzendari 
### Aktore 
### Zuzendari 
### Idazle 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1978ko Nafarroako Sari Nagusia

**XII.** Nafarroako Sari Nagusia Nafarroa Garaian egindako txirrindulari lasterketa izan zen. 1978ko martxoaren 24an, ostirala, jokatu zen.

Urte honetako proba, bi sektoreetan banandu zen. Goizean erlojupeko igoera jokatu zen eta arratsaldean 161 kilometroko luzera izan zuen errepideko proba.

Erlojupeko proban Eulalio García gailendu zen eta errepideko proban Miguel Mari Lasa gipuzkoarra atera zen garaile. Azken honek sailkapen orokorra ere eskuratu zuen.

## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xerula melanotricha

***Xerula melanotricha*** *Physalacriaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus collariatus*, *Collybia longipes var. badia*, *Collybia badia*, *Xerula fraudulenta*, *Xerula badia*, *Oudemansiella fraudulenta*, *Oudemansiella badia*, *Oudemansiella melanotricha*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 7 cm  bitarteko diametroarekin, erdi-esferikotik zabalduagora edo pixka bat kanpai itxurakoa gainazal lehorrarekin, erdian zimurtua, begi bistako ile txikien bidez feltro-belusatua, arre kolorekoa.

**Orriak:** Zabal eta orritxoekin, biribildu-libreak, nahikoa zabalak, esnearen kolore zurikoak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Zuzena, luzea, zurruna, goialdean mehetua edo loditua, oinarrian puztua sustrai luze baten mehetuaz, kapelaren kolorekoa eta kapela bezala apaindua; luzeratarako marrak ere izan dezake.

**Haragia:**  Zuria, hutsala, zuntzezkoa hankan. Usaingabea eta zapore gozokoa, mingotsa ez.

**Etimologia:** *Oudemansiella* hitza Corneille Antoine Jean Abrahan Oudemans mikologoaren omenez eman zitzaion. *Badia* epitetoa kapelaren eta hankaren arre koloreagatik du.

## Jangarritasuna 
Jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Oudemansiella longipes* delakoaren oso antzekoa da, honek kolore argiagoa du eta haragi mikatza. 

## Sasoia eta lekua 
Hostozabalen basoetan.

### Banaketa eremua 
Euskal Herria, Alpeak, Austria‎, Eslovenia‎, Serbia‎, Espainia‎, Frantzia, Italia‎, Alemania‎‎, Polonia‎, Serbia, Grezia‎, Pirinioak, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sharron Weber

**Sharron Webber** (Hawaii, 1948) hawaiiar surflaria da.

1963an Honolulun surfa egiten hasi zen hamabost urterekin. 1965ean Hawaiiko estatuko bere sei txapelketetatik lehena irabazi zuen. 1968an munduko txapeldunordea izan zen eta 1969an Estatu Batuetako txapelduna.

1970ean Australian jokatutako emakumezkoen Munduko Surf Txapelketa irabazi zuen eta 1972an Nazioarteko Surf Federazioak antolatutako txapelketan garaipena errepikatu zuen. 1974an Durbanen antolatutako txapelketan parte hartzeari uko egin zion Hegoafrikako apartheid politikaren ondorioz eta surf lehiaketetatik erretiratu zen.

2013an surfaren ospearen pasealekuan sartu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1981eko Ziklo-kroseko Munduko Txapelketa

**1981eko Ziklo-kroseko Munduko Txapelketa** urte hartako otsailaren 21ean eta 22an egin zuten Tolosan. Gizonezkoentzako hiru lasterketa egin zituzten.

## Podiumak 
## Emaitzak 
### Eliteen sailkapena 
### Amateuren sailkapena 
### Juniorren sailkapena
## Domina-taula 
## Kanpo estekak
Fairuza Balk

**Fairuza Balk** (Point Reyes, Kalifornia, 1974ko maiatzaren 21a) estatubatuar aktore, musikari eta artista bisuala da.

Kalifornian jaio zen, rock psikodelikoko musikari baten eta sabeleko dantzari baten alaba. Amarekin bizi izan zen Michiganen bi urte bete arte, eta gero Vancouverrera joan ziren. Han, Fairuza sei urtez hasi zen antzezten. Londresen eta Parisen ere bizi izan ziren Vancouverrera itzuli aurretik. Zineman 1985ean hasi zen eta blockbuster-etan eta zinema independentean antzeztu du neska gotikoen pertsonaiekin.

## Filmografia 
## Kanpo estekak
Warisha Moradi

**Warisha Moradi,** ezaguna **Ciwana Sine** izenez (Sine, Sanandaj, Kurdistan, XX. mendea) feminista eta preso politiko kurdua da. 2024ko azaroaren 10ean Warisha Muradiren abokatuei heriotza epaia jakinarazi zieten.

## Ibilbidea 
### Atxiloketa 
Moradi Sanandajeko (Kurdistango probintzia) Ekialdeko Kurdistango Emakume Askeen Elkarteko (KJAR) kidea da. Kermanxahen jarduera politikoetan eta antolaketa-jardueretan parte hartu ondoren, 2023ko abuztuaren 1ean Sanandajeko sarreran Inteligentzia Ministerioak atxilotu zuen. Irango erregimenaren epailetzak "Jainkoarekiko etsaitasuna" eta "Estatuaren aurkako matxinada armatua" leporatu zizkion.

Berlingo KJAR Batzordeak gose greba hasi zuen Warisha Moradiren eta Iranen heriotzara eta kartzela zigor luzeetara kondenatutako preso politikoen alde.

### Heriotza zigorra 
2024ko azaroaren 10ean Warisha Muradiren abokatuei heriotza epaia jakinarazi zieten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dale Jones

**Dale Jones** (1964ko martxoaren 12a) atleta da. Antigua eta Barbuda ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan, 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak