Letren errepublika

[thumb|300x300px|[Voltaire (1694-1778), gutuneria oparo baten egilea —20.000 gutun inguru bizitzan zehar—, zeina oraindik gordetzen baita.]]
**Letren Errepublika** edo **Errepublika Literarioa** (Latinez *respublica literaria*) Europa eta Amerikako intelektualen komunitate zabala izendatzeko erabiltzen den izena da. XVII. mendearen amaieran eta XVIII. mendean sortu zen, eta honakoa da komunitatearen ezaugarri nagusietako bat: eskuz idatzitako gutunen erabilera sistematikoa. Gutun horiei esker, kideen arteko distantzia geografiko luzeak gainditu ahal izan zituzten, eta, gerora, kideen arteko harremanak dokumentatzeko baliagarriak izan dira (batzuetan xehetasun handiz). Hasieran gutunetan nagusi zen hizkuntza latina zen, baina denborak aurrera egin ahala, frantsesak garrantzia hartu zuen.

Ilustrazio garaiko intelektualek euren arteko komunikazioa sustatzeko zuten interesaren ondorioz sortu zen taldea. Aurrez aipatu moduan, XVII. mendean sortu zen nazioen arteko mugak gainditzen zituen jakintsu eta literatur pertsonaien komunitate autoproklamatu gisa, zeinak hizkuntza eta kultura desberdintasunak errespetatzen baitzituen. Ideia horietatik abiatuta, "errepublika metafisiko" baten oinarria osatu zuten. Garaiko gizarteak emakumeei ezarritako mugak zirela eta, letren errepublika oro har gizonek osatzen zuten. 

Eskuz idatzitako gutunen zirkulazioa beharrezkoa zen helburu hori bete ahal izateko, intelektualei bide ematen baitzien elkarrengandik distantzia handietara komunikatzeko. Letren Errepublikako herritar guztiek gutun bidezko korrespondentzia izan zuten XVII. mendean, elkarrekin artikulu eta liburuxka inprimatuak trukatuz, eta beste kide batzuk errepublikan sartu behar zituztela uste zutenez gero, posta hedatzen zuten.

Letren Errepublika kontzeptuaren lehen agerpena Francesco Barbaro humanista italiarrak Poggio Braccioliniri 1417ko uztailaren 6an bidalitako gutunekoa da. Esamoldea gero eta gehiago erabiltzen hasi ziren XVI. eta XVII. mendeetan, eta, beraz, azken mende honen amaieran, zenbait aldizkako argitalpen garrantzitsuren izenburuetan ere agertzen da. Gaur egun, ia aho batez onartzen da lehenengo aldiz Pierre Baylek itzuli zuela kontzeptua latinetik frantsesera *Nouvelles de la République des Lettres* izeneko bere egunerokoan, 1684. urtean. Hala ere, historialari batzuk ez datoz bat, eta, kontzeptuaren jatorria Platonen *Errepublika* lanean dagoela esan izan dute. Jatorria zehazteko zailtasunak daude, izan ere, beste kasu batzuetan gertatzen ez den bezala, letren errepublika bere kideen buruan bakarrik zegoen.

Historialariek letren errepublikaren garrantzia eztabaidatu zuten, Ilustrazioan zer nolako eragina izan zuen argudiatze aldera. Historialari anglo-amerikar gehienek, eztabaidan edozein abiapuntu dutela ere, honako hau onartzen dute aho batez: letren errepublika eta Ilustrazioa gertaera oso ezberdinak izan ziren.

## Akademiak 
ezkerrera|thumb|200x200px|Frantziako Institutuaren eraikina
XVII. mendearen lehen erdian ikerlarien komunitateak instituzionalizaziorako lehen urratsak ematen zituen, Parisen eta Londresen literatura-akademia eta zientzia-akademia iraunkorrak ezarriz. 1662an sortutako Royal Society zeinak ate irekien politikak zituen, bereziki garrantzitsua izan zen Ingalaterran letren errepublika legitimatu zedin. Royal Societyk bere estatutuak sortu eta gobernu sistema ezarri zuen. Bere buruzagi ospetsuena Isaac Newton izan zen, 1703tik 1727an hil zen arte presidentea. Beste kide aipagarri batzuk dira John Evelyn diarista, Thomas Sprat idazlea eta Robert Hooke zientzialaria izan ziren. Elkarteak nazioarteko zeregin nabarmena izan zuen, batik bat, aurkikuntza zientifikoen esleipenean.

XVIII. mendeko lehen hamarkadetatik aurrera, Europan akademiak sortzen hasi ziren. Bigarren erdian, ikuspegi instituzional berri bat izan zen letren errepublikarako, zeinak ia Europako hiri garrantzitsu guztietako kideak zituen —baita Filadelfian ere, Amerikako kontinentearen kasuan—. Pixkanaka, gero eta zentro akademiko espezializatuagoak sortzen joan ziren: kasurik nabarmenena Parisekoa da. Hala ere, aretoek gobernu-maila jakin bat eskatzen zuten; eta hori kontraesankorra suerta daiteke letren errepublikaren oinarriekin: elkarrekikotasunaren eta trukearen berdintasun-printzipioen teorian egituratu zelako.  Hala eta guztiz ere, onuragarriak izan ziren letren errepublikarentzako, izan ere, Paris letren errepublikaren hiriburu gisa ezarri zenean, letra frantseseko gizonek harreman epistolar tradizionalak aberastu zituzten ahozko harreman zuzenekin. Hau da, hiriburuan zeudenak elkartzen hasi ziren, eta Ilustrazioaren proiektuarekiko lankidetza zuzena izan zen.
[thumb|[Marie-Thérèse Rodet Geoffrin|Madame Geoffrinen ustezko erretratua, Marianne Loir-ek egina (National Museum of Women in the Arts, Washington, D. C.).]]
Saloiak literatura-erakundeak ziren, eta elkarrekintzarako etika berri batean oinarritzen ziren, eliteen arabera eraikitako etikan, beraz, leku hauek intelektualentzat egoten ziren irekita. Hala ere, 1770etik aurrera, saloien aurkako kritika erradikal bat sortu zen Jean-Jacques Rousseauk inspiratuta. Erradikal hauek funtzionatzeko era hori salatu zuten, eta idazle independenteak aldarrikatu zituzten; arlo publikoaz eta nazioen egoeraz arduratuko ziren pertsonak, hain zuzen ere.

## Inprenta 
Inprenta hedatzen hasi eta gutxira, letren errepublika prentsari estuki lotu zitzaion. 

*Nouvelles de la République des Lettres* izan zen Herbehereetan egin zen lehena, zeina oso aldizkari kritikoa izan zen. *Nouvelles de la République des Lettres* Pierre Baylek argitaratu zuen, 1684ko martxoan. Haren atzetik 1686an *Bibliothèque Universelle et Historique*, argitaratu zuen Jean Le Clerc teologoak. Hizkuntzei dagokienean, frantsesa eta latina nagusitu ziren, baina egon zen albiste-liburuen eta iruzkinen eskaera alemanez eta holandarrez ere.
[ezkerrera|frame|[Pierre Bayle, filosofo eta idazle frantsesa, *Dictionnaire historique et critique* delakoagatik ezaguna (4 liburuki, 1695-97).]]
Aldizkariek letren errepublikan negozioak egiteko modu berri bat sortu zuten. Aurretik inprimatutako liburuekin gertatu zen bezala, aldizkariek informazioaren zirkulazioa areagotu eta ugaritu egin zuten; eta, batez ere liburuen aipamenak zirenez (extraits izenekoak), ikaragarri handitu zen ikertzaileek beren komunitatean gertatzen ari zenaz zuten ezagutza. soziologo alemanaren lanaren eraginpean, Goodman-ek beste banaketa bat proposatu zuen, emakumeak benetako eremu publikokoak zirela definitzeko, gobernuak literatura-aretoetan, logia masonikoetan, akademietan eta prentsan egindako kritikaren bidez. Haren iritziz, Ilustrazioan, literatura-errepublikaren diskurtso-praktiken erdigunea elkarrizketa hezia eta gutunen idazketa zen, eta hura definitzen zuen gizarte-erakundea Parisko saloiak izan ziren.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* .
* 
* 
* 
* 
* 
* Habermas, Jürgen (1962). Strukturwandel der Öffentlichkeit. Untersuchungen zu einer Kategorie der bürgerlichen Gesellschaft. Múnich: Luchterhand. 
* Hazard, Paul (1935). La crise de la conscience européenne. París: Boivin. 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Pocock, John G. A. (1999a). Barbarism and religion: the Enlightenment of Edward Gibbon, 1737–1764 1. Cambridge: Cambridge University Press. 
* —— (1999b). Barbarism and religion: narratives of civil government 2. Cambridge: Cambridge University Press. 
* 
* 
* Bots, Hans; Waquet, Françoise (1997). La République des Lettres. París: Belin-De Boeck. 

## Kanpo estekak 
* Letren Errepublikaren diagrama historiko ilustratua, Stanford Humanities Center Unibertsitatea