open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Transmisoginia

thumb|Kontzeptua Julia Seranok sortu zuen.

**Transmisoginia** transfobia eta misoginia lotzen dituen kontzeptua da. Julia Seranok sortu zuen terminoa *Whipping Girl* 2007ko liburuan. Trans emakumeek eta bitarrak ez diren pertsonek genero-espektro transfemeninoan duten diskriminazio bakarra deskribatzeko erabili zen, «feminitateak maila baxuago duelako eta maskulinitatearen onurarako existitzen delako».  

Transfobiak areagotu egiten du trans emakumeek aurrez aurre duten misoginia (eta alderantziz). Transmisoginia, oro har, gizonak emakumeak baino gehiago direlako sinesmen sozialaren ondorio gisa ulertzen da. 

## Transfobia eta transmisoginia 
Transmisoginia ez da transfobia bezalakoa, transmisoginia trans emakumeen diskriminazioan oinarritzen baita bereziki. Transfobia termino orokorragoa da, eta pertsona transgenero guztiekiko diskriminazio- eta zapalkuntza-espektro handiagoa azaltzen du, haien generoa edozein izanik ere.

## Bibliografia 
* Gill-Peterson, Jules (2024). *A Short History of Trans Misogyny*. London: Verso Books. ISBN 978-1-80429-162-7. OCLC 1371584979.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Transfobia
* Misoginia
* Intersekzionalitate
* Diskriminazio
* Feminista Muturreko Trans-Baztertzaileak

## Kanpo estekak
Kaarlo Castrén

**Kaarlo Castrén** (Turtola, 1860ko otsailaren 28a – Helsinki, 1938ko azaroaren 19a) finlandiar politikaria izan zen. Finlandiako lehen ministroa izan zen 1919an.

1887an Zuzenbidean graduatu zen, 1888tik 1892ra Finlandiako senatuko finantza sailean lan egin zuen eta 1888tik 1892ra abokatu bulego batean lan egin zuen. 1892tik 1904ra Kansallis-Osake-Pankki bankuko zuzendaritza kontseiluko kide izan zen eta 1916an bertako zuzendari izendatu zuten.

Alderdi Nazional Aurrerakoiko kide izan zen. 1908tik 1909ra senatari izan zen eta 1918ko azaroan Finantza ministro izendatu zuten. Lehen ministroa izan zen 1919ko apiriletik azarora. Gobernuak Finlandia errepublika bihurtzea proposatu zuen, eta proposamena onartu ondoren, gobernua desegin egin zen.
Miren Altuna Azkargorta

**Miren Altuna Azkargorta** (Zarautz, Gipuzkoa, 1988) mediko neurologoa da eta esperientzia zabala du Alzheimer gaixotasunean eta beste dementzia neurodegeneratiboetan laguntza eta ikerketan.

Medikuntzan graduatua da Euskal Herriko Unibertsitatean, eta neurologiako egoiliarra izan zen Iruñean, Osasunbidean. Handik Herrialde Katalanetara joan zen, Bartzelonako Sant Pau ospitalera. Batez ere ikerketa lanak egin zituen narriadura kognitiboari buruz, populazio orokorrarekin, eta, zehazki, Downen sindromea dutenekin. 2022an itzuli zen Euskal Herrira, Cita Alzheimer Fundaziora; 2023an, Cita Alzheimer Fundazioak Osakidetzarekin bat egin zuen. 2025etik, Osakidetzan ari da, narriadura kognitiboaren kontsultan eta neourologia orokorrean, Gasteizen, eta ikerketa egiten du Cita Alzheimer Fundazioan eta Bioaraban.

## Alzheimer-en gaixotasunaren ikertzailea 
Medikuntzan eta Kirurgian lizentziatua eta Neurologian, Osasun Zientzietan espezialista izanik 2021ean doktore-tesia defendatu zuen Nafarroako Unibertsitate Publikoan. Navarrabiomedeko ikerlari eta Nafarroako Ospitale Guneko neurologo Maite Mendioroz Iriarte-ren zuzendaritzapean egindako tesiaren izenburua hau izan zen:"Identificación de biomarcadores epigenéticos en la enfermedad de Alzheimer“  ().  Tesiak Gipuzkoako Medikuen Kolejioaren tesi onenaren saria jaso zuen 2022an.

Alzheimer-en gaixotasuna Down-en sindromearen barnean ikertzen du. Down-en sindromea (DS) penetrantzia osoa duen genetikoki zehaztutako Alzheimer-en gaixotasunaren (AG) sortzaile da. Memoria ardatz nagusi duen narriadura kognitiboa da abiapuntu ohikoena. Bizi-itxaropenak 60 urte gainditzearen ondorioz, AGaren garrantzia nabarmen handitu da DSaren barnean. Diagnostiko goiztiarra egitea posible da gainerako AG kasuetan bezalaxe, nahiz eta horretarako ezinbestekoa den azterketa neurologiko eta neuropsikologiko espezializatu bat egin ahal izatea. Narriadura kognitiboa dagoela zehaztu ostean, biomarkatzaileek diagnostikoa bermatzen laguntzen dute gainerako AG kasuetan bezalaxe. Horrek AGaren sintomak tratatzea ahalbidetzen du eta baita AGari loturik sarritasun handiagoarekin ageri diren beste osasun-arazoenak ere (epilepsia eta lo-arazoak, esaterako). Diagnostiko eta tratamendu goiztiar eta egokiek DSa duten pertsona eta haien zaintzaileen bizi-kalitatea hobetu dezakete.

## Sariak 
* 2022: Tesi onenaren saria eman zion Gipuzkoako Medikuen Elkarteak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Osasun-zientziak
* Osagaiz aldizkaria

## Kanpo estekak
S/2025 U 1

**S/2025 U 1** Uranoren sateliterik txikietako bat da, 8 eta 10 kilometro arteko diametroarekin. 2025eko abuztuaren 19an aurkitu zuen Maryame El Moutamidek zuzendutako astronomo taldeak James Webb teleskopioaren NIRCam irudiak erabilita. Uranoren erdigunetik 56.250 kilometrora orbitatzen du, Ofelia eta Biancaren orbiten artean, eta 9,6 lurreko ordu (0,402 egun) behar ditu orbita oso bat egiteko. Uranoren barnealdeko beste sateliteek bezala, ibilbide ia zirkularra du Uranoren plano ekuatorialean. Bere tamaina txikia dela eta, ezinezkoa da Hubble espazio teleskopioaren edo *Voyager 2* zundaren irudietan agertzea. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maryame El Moutamid

**Maryame El Moutamid** (1984) marokoar emakume astrofisikaria da.

Marokoko Essauira hirian baxoa gainditu eta gero, Frantziara joan zen ikastera. 2003an Paris-Diderot Unibertsitatean lizentziatu zen. Horri jarraiki, Astrofisika eta Planeta Zientzei buruzko doktore tesia idatzi zuen, zeruko mekanika arloan espezializatuz. Delako satelitea Uranoren 29. satelitea da.

## Lanak 
### Tesiak 
* *Etude analytique et numérique des Resonances de Moyen Mouvement: Application à la dynamique des petits satellites de Saturne* (2013, tesi-zuzendariak: Bruno Sicardy eta Stefan Renner)

## Aitortzak 
Nazioarteko Astronomia Elkarteak 2000 HB97 asteroideari 27539 Elmoutamid izena eman zion bere omenez, honek espazioaren ikerketari egindako ekarpenei esker oneko aitortza emanez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Halaf kultura

**Halaf kultura** kultura arkeologiko bat da, Mesopotamia Garaiko (Mesopotamia iparraldea),  VIII. mendearen amaieratik VII. milurteko BPra bitarteko aldian (K.a. VI amaiera eta V. milurtekoak). Tell Halaf aztarnategiko izena eman zaio, han egin ziren lehen indusketak direla eta. Denbora askoan ezagutu da XX. mendeko 20ko eta 30eko hamarkadetan egindako indusketa-multzo bati esker; indusketa horiei esker kulturaren ezaugarri nagusiak zehaztu ahal izan ziren, bai maila materialean nola ekonomikoan eta sozialean ere. Zeramiken forma eta apaindura motiboen katalogo bikainak bildu dira. Arkitekturan, eraikin zirkular (*tholoi*) berritzaileek eta ekonomiaren arloan,  nekazaritza eta abeltzaintza funtsezko oinarri ekonomiko gisa izateak ezaugarritu dute kultura hau luzaroan.

Halafen agertu eta azkar hedatu zen Irak iparraldean, Siria iparraldea eta Turkia hego-mendebaldean. Eremu handi horretan, izen handiko kokalekuak aurkitu ziren eta elementu material komunak partekatzen zutela, bereziki zeramiko margotu bereizgarri bat.
## Zeramika 
[thumb|Halaf kulturako zeramikazko pitxer globular bat. K.a. 6000-5000. [Ashmolean Museoa|Ashmolean]]Naolitoko kultura genienetan bazela, hobe ezagutzen den ezaugarria bere zeramika da. Halaf zeramika burdina ugariko koloreekin margotu zuten, kaltzita gutxi zuen eta akabera oso fina; patroiak kolore ilun edo gorrixketan margotzen ziren. Duela denbora gutxi, ikertzaile batzuek Mesopotamia hegoaldeko Halaf patroien eta Obêid kulturako fase zaharrenen arteko loturak azpimarratu zituzten.

Forma landuak dituzte, eta ohikoenak ertz irekiko ontzi giladunak dira, oin luzeko kopak eta pitxer globularrak dira. Dekorazioa aberatsa da eta margotutako motiboengatik bereizten da, hasieran, gorria edo beltza zena eta fase berrienetan kolore askotarikoa, hondo krema edo arrosa kolorekoa. Ontzi ia osoa estaltzen du dekorazioak, eta hainbat motibo dituzten zerrendetan biltzen da, hala nola triangeluak, gurutzeak, zirkulu txikiak eta festoiak, baita loreak, geldirik dauden hegaztiak, gazela lokartuak eta bukraneoak ere.
thumb|Oin luzeko kopa. K.a. V. milurtekoa. Bagdadeko museoa
[erdian|thumb|Tel Halaf kulturako zeramikazko iruditxoak. K.a. 550. [British Museum.]]

## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria 
## Kanpo estekak
Iraia Guillenea Iriarte

**Iraia** **Gillenea Iriarte** (Bera, Nafarroa Garaia, 1999) argazkilaria, ilustratzailea eta Gure Txokoa taldeko dantzaria da.2025ean Berako jaietako irudiaren egilea izan zen.

## Bizitza 
### ilustratzaile 
2025ean Berako jaietako irudiaren egilea izan zen. Irudi hori etxez etxe banatu zen programaren azalean ere txertatu zen. 400 Euroko saria jaso zuen.Ez zen izan ordea, bere lan bat agertzen zen lehen aldia, 2019an bigarren postua lortuta programaren kontrazalean agertu baitzen.

Irudi bakarrean sanestebanetako esentzia biltzen saiatu zela adierazi zuen beratarrak: «Erraldoiak, danborra jotzen dutenak, dantzariak, herritarrak besta giroan… Bestetako egun batean pasatzen dena marrazki bakarrean ikusten da». Digitalki osatu zuen lana, eta gaiak berak eskatzen duen bezala, «bestetako dena biltzen» saiatu zen. «Garrantzia eman nahi nien Berako dantzariei, giroari, haurrei, helduei…Aunitzetan besta gauekoarekin bakarrik lotzen baitugu» gehitu zuen. 

Ohituratzat du Iraiak Berako jaietako azal lehiaketara lanen bat aurkeztea, baina ez zuen espero aurtengoan irabazle izatea: «Lanarekin gustura gelditu nintzen, eta sorpresa hartu nuen irabazlea nintzela erran zidatenean. Ilusio handia egiten dit Berako etxe denetan nire lana egonen dela jakiteak». Ohoretzat jo zuen lortutakoa. 

Ilustrazioa prestatzeko astebeteko epea izan zuen Gilleneak, «nahiko berandu» enteratu baitzen lehiaketaz: «Aste oso batean egunero hartu nituen bizpahiru orduz marrazteko», azaldu zuen.

### Argazkilari 
Ilustrazioak eta kartelak egiteaz gain, argazkigintzan murgildua dago Gillenea aspaldiko urteetan. «Donostian argazkigintzari buruzko ikasketak egin nituen eta gerora praktikatzen eta sare sozialetan informazio bilatzen ikasi dut gaur egun dakidana». Gustura aritzen da argazkiak egiten eta argi dio argazki batean inportanteena «transmititu nahi duzun hori jakitea» dela: «Argazki bat mila aldiz hobea da naturala denean, edo momentu bereziren bat harrapatu eta zerbait sentiarazten dizunean».

Argazki saioak egin ohi ditu eta horixe transmititzen saiatzen da, «norbera den bezalakoa erakustea, inolako beldurrik eta lotsarik gabe». Hori lortzea, ordea, batzuetan kostatu egiten dela onartu du, aunitzek hasieran kamerari «beldurra» izaten diotelako: «Hala ere, gero, jendea lasaitu egiten da, eta saio bukaeran aipatzen dute uste baino hobeto egon direla eta emaitza polita dela»

### Dantzari 
Gure Txokoa Dantza Taldean aritzen da dantzan, eta uztaila bereziki hilabete lanpetua izaten dute entseguetan.

Dantzari izateak bestak bertze modu batean bizitzeko aukera ematen dio Iraiari, eta dantzatzen den une horiek dira bestetan maiteen dituenak, «abuztuaren 3ko goiza», bereziki. «Sentsazio aski berezia da; ez dut inon bertze horrelakorik sentitu», deskribatu du plazara ateratzean sentitzen duena. Dantza horien artean, badu bat, bereziki gustuko duena: «Bordoi dantzarekin hunkitzen naiz gehien, aunitz sufritzen dut, fisikoki gogorra delako, baina plazan zaudela barrenak aunitz mugitzen zaizkizu». 

Dantzari jantziarekin batzuetan, eta xuri-gorriz bertzeetan, baina bestetan karrikan ibiltzen da Gillenea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Miriam Gutiérrez

**Miriam Gutiérrez Parra** (Torrejón de Ardoz, Madril Erkidegoa, 1983ko otsailaren 21a) lorezaina, politikaria eta boxeolari profesionala da, eta 2019an Munduko Boxeo Elkarteko emakumezkoen pisu arineko txapelduna izan zen. 2020 urteko irailean, *The Ring* aldizkariak munduko bosgarren pisu arin aktibo onena bezala sailkatu zuen.''''*
thumb|Miriam Gutierrez pisu arineko Europako txapeldun izendatu zen.
thumb|Miriam Gutiérrez  Atleti en Femenino, 2025

## Bizitza 
14 urterekin hasi zen full contact-arekin, abduktorea apurtu eta boxeora pasatu zen arte. 19 urterekin haurdun geratu zen eta krisi bat izan zuen. Zortzi hilabeteko haurdun zegoenean, bikotekide ohiaren jipoia jaso zuen, eta ondorioz, erditzea aurreratu zitzaion. Jipoiaren ostean urte eta erdiz desagertuta egon eta gimnasiora itzuli zen.

Jeronimo García kirolariaren ikaslea da, eta genero-indarkeriaren biktima gisa egoera gainditzen lagundu zion. Indarkeriaren biktima diren emakumeei laguntzen baitie Gutiérrezek. Lorezaintzako ofiziala da, Jero García Fundazioko *Sport VS Violence'' programako hizlaria, Europako boxeo-txapelduna eta WBA Gold-eko txapelduna. Mainfor Soluciones Tecnologías y Formación S.L.k emandako titulua du, Bitartekaritza Zibil, Merkataritza eta Familiarreko Espezialista titulua, eta Torrejon de Ardozeko Udaleko bosgarren alkateordea eta Emakumearen zinegotzia da.

### Ibilbide profesionala 
Bere lehenengo borroka amateur mailan 2009 urtean izan zen. Gutiérrezek 2017 urteko martxoaren 31n egin zuen debut profesionala, eta garaipen bat lortu zuen, aho batez (UD) Vanesa Caballerori egindako bost roundetan, Madrilgo Gran Casinoan, Torrelodonesen (Espainia). 2020 urteko azaroan, aho batez galdu zuen (100-89, 100-90, 99-91), nahiz eta inoiz ez zuen amore eman 34 urteko aurkari baten aurka, zeinak kolpetan gainditu eta 10 round-etako laugarrenean lurrera bota baitzuen. Ordura arte, Londresen galdu barik zegoen.

### Boxeo profesionalaren erregistroa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Katie Taylor vs Miriam Gutiérrez
*Página personal
Ziborio (arkitektura)

**Ziborioa** eliz arkitekturako elementu bat da, eraikin txiki bat da tenpluaren barruan, baina batzuetan objektu higigarri bat izan daitekeena, estaltzen duena alde irekiekin aldare bat, erlikia-ontzi bat edo, espezifikoki, tabernakulua (non ostia sakratuak ziborio deritzoten beste ontzi batzuetan egon daitezkeen hain zuzen). Ziborioak zutabe batzuen gainean jarritako estalpe baten forma dute. Zurezkoak, metalezkoak edo harrizkoa izan daitezke.

Termino hau batez ere  Erdi Aroko munduaren aurreko garairako erabiltzen da. Erdi Arotik aurrerakoei baldakinoak esan ohi zaie eliza katolikoetan. Era berean baldakinoak errezel batekin lotu ohi dira tipologikoki, palio finko baten gisara, eta ziborioak egituraz arkitektonikoagoak izan.

## Iruditegia 

Fitxategi:Loire_Maine_Angers4_tango7174.jpg|Angersko katedralekoa.
Fitxategi:Grenoble-Notre-Dame-ciborium.jpg|Grenobleko katedralekoa.
Fitxategi:Chapel_of_our_Lady_of_the_Rosary_of_Santi_Giovanni_e_Paolo_(Venice).jpg|San Zanipolo (Venezia).
Fitxategi:Roma-san_giovanni07.jpg|San Joan Laterangoaren basilikakoa, Erroma.
Fitxategi:Roma-sanpaolo3.jpg|San Paulo Harresiz Kanpokoa, Erroma.
Fitxategi:Pamplona Catedral de Santa María Baldaquino de la Virgen.jpg|Iruñeko katedralekoa, neogotikoa, 20. mendekoa.
Fitxategi:Baldachin_petersdom.jpg|San Petriren baldakino edo ziborioa, Vatikanoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jekaterina Xelekhova

**Jekaterina Xelekhova** (, transkripzioa *Jekaterina Schelechowa*, transliterazio zientifikoa ''*) 1995eko azaroaren 29an Kaliningradon jaiotako Errusiako opera abeslaria da.

## Bizitza eta lana 
Jekaterina Xelekhovak haurtzarotik jaso zituen abesbatza ikasgaiak eta errusiar haur abestien album batean abestu zuen.  Bere familia Kanadara joan ondoren 2002an  Hamiltonen (Ontario) bizi izan zen. Batxilergoan, Torontoko Royal Conservatory of Music-an ikasi zuen. 2014tik aurrera, Milango Kontserbatorioan ikasi zuen, eta han opera interpretazioan lizentziatura eta masterra egin zituen. 2020an, inprobisazioa, ahots teknika hedatuak eta herri musika ikasi zituen Mexikon. 

Xelekhovak Kanadako eta Italiako opera etxeetan abestu du, besteak beste, Barlassinako Antonio Belloni Antzokian hainbat paper  eta Alessandriako Alessandrino Antzokian Gildaren papera *Rigoletto* antzezlanean 2023an. *Italia's Got Talent* 2021ean egindako emanaldiari esker bilakatu zen ospetsua. Bideo hau 100 milioi aldiz baino gehiago ikusi da. *Era* frantziar new-age taldeko kidea ere bada eta hainbat grabazio argitaratu ditu streaming plataformetan. *iSing Opera Academy*-rekin lankidetzan, Txinako hainbat hiritako bira batean aritu zen 2019an.

2014an "Katya" izenpean, kaleratu zuen bere lehen albuma, *Moonlight*.

## Diskografia 
* *Katya: Ilargi-argia'' (Marquis Klasikoak; 2014)

## Kanpo estekak 
* Jekaterina Xelekhovaren webgunea

## Erreferentziak
Juan José Moreno Cuenca

**Juan José Moreno Cuenca**, ezizenez **El Vaquilla**, (1961eko azaroaren 19a, Bartzelona, Katalunia - 2003ko abenduaren 19a, Badalona, Katalunia), ijito etniako kataluniar gaizkile bat izan zen.

## Biografia 
Bere aita Juan José Ugal, semea jaio lehenagotik L'Hospitalet de Llobregat udalerriko La Torrassa auzoan Goardia Zibilari aurre egitean hil zen. Garai hartan familia Sant Boi de Llobregat udalerriko Cinque Roses auzora bizitzera joan zen. Bere delitu ibilbidea 9 urterekin bere familiarekin Bartzelona hiriburuko El Camp de la Bota auzora lekualdatzean hasi zuen. Autoak ohostu eta haiekin abiadura handiz poliziarengandik ihes egitean ospetsu bilakatu zen, horretarako burkoak eta trikimakoak erabiltzen zituen, adingabea izanik oinekin ez baitzen pedaletara ailegatzen.

Urte batzuk geroago, 13 urterekin, lapurretako batean pertsona bat hil zuen, emakume bati bere poltsa ebatsitzean hura erori eta autoarekin gainetik pasatzean.

Azkenean Sant Adrià de Besòs udalerriko La Mina auzoan bizitzen jarri zen, bere anai-arrebetako barzuekin biziz.

Heroinarekiko bere adikzioaren ondorioz GIBaz kutsatu zen. Orduan gaur egungo botika aurrerapenik ez zegoenez HIESa izateko arriskua ekarri zion. 15 urterarte erreformatorioetan ohikoa zen, adin horrekin Bartzelonako Modelo espetxean kartzelsratu zuten arte. 1984an Kazetaritza eta Zuzenbidea ikasi zituen; konplizeak bilatzen zituen, «hitz jarioa zuen eta begiarekin keinua egiten zuen». Geroago Mutziako espetxera lekualdatu zuten, Sangonera la Verden. Bartzelonara itzuli aurretik Monteagudo udalerrian bizi izan zen.

2003ko abenduaren 19an Badalonako Can Rutiko ospitalean zirrosiaren ondorioz zendu zen. 42 urte zituela eta espetxetik 3 urte barru, 2007ko.otsailsten 3an, ateratzear zela. Bai Juan José nahiz bete ama, Rosa Cuenca Navarro, eta Antonio, Julián, Miguel eta Isabel anai-arrebak, Gironako hilerriko familiaren hilerrian lurperatuak daude.

## Zinema 
1985an José Antonio de la Lomak zuzendutako *Yo, «el Vaquilla»* filma antzeztu zuen, Juan José Moreno Cuencak berak idatzitako liburuan oinarritua eta Raúl García Losada aktoreak protagonizatua, eta Xavier Vinader kazetariak ere bereburua antzeztuz.
Biarritz Jai Alai

**Bisrritz Jai Alai**, Lapurdiko Biarritz udalerrian dagoen zesta punta pilotaleku bat da. Aguilera Kirolgunean dago, Cino de Ducal karrikaren 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Zesta Punta Bisrritz
La Maison Basque hotela

**La Maison Basque**, , Lapurdiko Biarritz hirian dagoen luxuzko hotel bat da. 

1924-1927an Marcel William arkitektoak eraiki arazi zuen, aurrez bazegoen Russie hotelaren solairuan.
Pierre Forsans lorategia

**Pierre Forsans lorategia**, Lapurdiko Biarritz hirian dagoen lorategi publiko bat da.

Pierre Forsans frantziar politikariaren omenezko izena darama.
Kisi (herria)

**Kisi** mendebaldeko Afrikako talde etnolinguistikoa da. Gineako laugarren talde etniko handiena osatzen dute, biztanleriaren % 6,2 dena. Kisiak Liberian eta Sierra Leonan ere bizi dira. Kisieraz hitz egiten dute, Niger-Kongo hizkuntzen familiako Mel adarrekoa. Kisiak oso ezagunak dira saskiak egiteagatik eta ehungailu bertikalen gainean ehuntzeagatik. Antzinako garaietan, gainera, ospe handia zuten burdinoletan trebeak zirelako, bere lurrek burdin meategi aberatsak baitzituzten. Kisi errementariek "kisi penny" ospetsua sortu zuen.

## Historia 
Kisi tradizioaren arabera, XVII. mendea baino lehen, Niger Garaia eskualdean bizi ziren. Ustez, Fouta Djalondik hegoaldera bizi ziren jalunka herriak kanporatu zituen arte. 1600etik aurrera, mendebalderantz migratu zuten, limbak kanporatuz, baina kurankoen mehatxupean zeuden etengabe.

Ginean zeudela, Kissi Kaba Keita gerlariak lortu zuen kisi erresuma asko batzea bere agindupean eta frantziar konkistari aurre egitea urte askoan. Frantziar erasoen aurretik, Morigeko kurankoak eta Yombiroko leleak suntsitu zituen. Frantziarrak iritsi zirenean, 1892an, beren buruak defendatzen utzi behar izan zien herrialde bakoitzeko buruzagi autonomo samarrei. Frantziarren nagusitasun teknologikoa zela eta, Kissi Kabak gerrillen taktikara jo zuen batez ere, honela bere erresumaren konkista atzeratuz. Hala ere, 1893an konturatu zen bere erresistentziak porrot egingo zuela, eta frantziarren mende jarri zen, Kisi iparraldeko lurraldeko buruzagi gisa ezagutu baitzuten. Hala eta guztiz ere, frantsesekin zuen harremanak okerrera egin zuen pixkanaka, bere zenbait buruzagitzatan aurkariak izendatuz eta, azkenik, Sigirin exekutatu zuten.

## Erlijioa eta sinesmen espiritualak 
Kisi asko kristautasunera bihurtu diren arren, gehienek beren erlijio etniko tradizionala praktikatzen jarraitzen dute. Kisien artean ohikoa da arbasoak gurtzea edo hildako ahaideei otoitz egitea. Kisi herriak esteatitazko irudi eta buru zizelkatu asko egin zituen europarrekin harreman koloniala izan aurretik. Ez dago argi zergatik egin zituzten; aditu batzuek diote arbasoen gurtzaren parte direla, eta beste batzuek, berriz, jainkoak ordezka ditzaketela nekazaritza-errendimendua handitzeko. Kopuru handia ikus daiteke British Museumen bilduman.

## Foryoh
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bellvitge

'''''', Kataluniako L'Hospitalet de Llobregat udalerriko auzo bat da.

2019an 24.861 biztanle zituen.
Trinitario Ruiz Capdepón

**Trinitario Ruiz Capdepón** espainiar abokatu, kazetari eta politikari bat izan zen. Maria Kristina Habsburgo-Lorenakoaren erregeordetzan, Itsasoz Haraindiko ministro, Barne Arazoetako ministro eta Grazia eta Justizia ministro izan zen.

## Biografia 
1836ko abuztuaren 20an jaio zen Orihuelan, Alacanten. Zuzenbidean lizentziatu zen Valentziako Unibertsitatean 1858an eta doktoretza lortu zuen 1859an. Bere ibilbide politikoa Batasun Liberalean hasi zuen, *La Unión* eta *El Valenciano* egunkariak zuzentzen zituen bitartean.

1868ko Iraultzan, Valentziako Junta Iraultzailean parte hartu zuen, Alderdi Konstituzionala sortuz, eta harekin parte hartu zuen 1869ko hauteskundeetan, Kongresuan eserleku bat lortuz Játivako barruti valentziarraren alde.

Bi egunkari berri sortzea sustatu ondoren, *El Diario de Valencia* eta *El Constitucional*, Alderdi Liberalera batu zen eta beste eserleku bat lortu zuen Játivan 1871ko eta 1872ko apirileko hauteskundeetan. Hurrengo hauteskundeetan hautatua izan ez ondoren, berriro irabazi zuen 1879an, eta 1881ean, berriro ere diputatu gisa eserleku bat lortu zuen, oraingoan Alacanteko hauteskunde barrutian. Berriro eserlekua irabazi zuen 1886 eta 1903 artean egindako ondorengo hauteskundeetan, urte horretan bizitza osorako senatari gisa sartu zen Senatura.

Itsasoz Haraindiko ministro izan zen 1888ko ekainaren 14tik abenduaren 11ra, Sagastak zuzendutako gobernu batean, eta berehala Barne Arazoetako ministro kargura igaro zen Alderdi Liberaleko buruzagiak eratutako hurrengo gobernuan, 1890eko uztailaren 5era arte karguan egonez. Posta Zerbitzuaren Kidegoa ezartzeko prozesuan nabarmendu zen. 1893ko uztailaren 6an, Sagastak kabinete berri batean sartzeko deitu zuen Grazia eta Justizia ministro gisa, 1894ko azaroaren 4ra arte izan zuen kargua, dimisioa eman eta Barne Arazoetako ministroa berriro hartu zuen arte 1895eko martxoaren 23ra arte. Azkenik, 1897ko urriaren 4tik 1899ko martxoaren 4ra bitartean, hirugarren aldiz izan zuen Barne ministro kargua.

Valentziako Gobernadore Zibila (1881) eta Espainiako Bankuko Gobernadore (1905-1906) ere izan zen.

Madrilen hil zen 1911ko otsailaren 13an.

## Kanpo estekak
Caamaño (Porto do Son)

**Santa María de Caamaño**, Espainiako ipar-mendebaldeko Porto do Son udalerrian dagoen parrokia bat da, Galiziako Coruñako probintzian.

2020an 220 biztanle zituen.
Abelleira (Muros)

**Santo Estevo de Abelleira**, Espainiako ipar-mendebaldeko Muros udalerrian dagoen parrokia bat da, Galiziako Coruñako probintzian.

2021ean 480 biztanle zituen.
San Salvador (Poio)

**San Salvador de Poio**, Espainiako ipar-mendebaldeko Poio udalerrian dagoen parrokia bat da, Galiziako Pontevedrako probintzian.

2022an 7.642 biztanle zituen.
Raxó (Poio)

**San Gregorio de Raxó**, Espainiako ipar-mendebaldeko Poio udalerrian dagoen parrokia bat da, Galiziako Pontevedrako probintzian.

2022an 1.218 biztanle zituen.
Ángel Fernández Franco

**Ángel Fernández Franco**, ezizenez **El Torete** edo **El Trompetilla**, (1960ko urtarrilaren 22a, Bartzelona, Katalunia - 1991ko otsailaren 26a, Monteagudo, Murtzia), ijito etniako kataluniar gaizkile bat izan zen.

*Perros callejeros* (1977) filmean antzeztean ospetsu egin zen.
Tal (Muros)

**Santiago de Tal**, Espainiako ipar-mendebaldeko Muros udalerrian dagoen parrokia bat da, Galiziako Coruñako probintzian.

2018an 421 biztanle zituen.
Juan Navarro Reverter

**Juan Navarro Reverter** basogintzako ingeniari, idazle eta politikari espainiarra izan zen. Ogasun ministro izan zen Maria Kristina Habsburgo-Lorenakoaren erregeordetzan eta Alfontso XIII.aren erregealdian, eta aldi berean Estatu ministro ere izan zen.

## Biografia 
thumb|*En el circo político,* 1912ko apirila
Merkatari familia bateko kidea, hasieran Alderdi Liberal Fusionistakoa izan zen eta geroago Cánovasen Alderdi Kontserbadorean sartu zen, harik eta, 1897an Cánovas hil zenean, alderdia utzi zuen arte, Francisco Silvelak hartutako alderdiko lidergoarekin desadostasunagatik.

1903an bizitza osorako senataria izan zen, eta Ogasun ministro izan zen Cánovasek zuzendutako gobernuan, 1895eko martxoaren 23tik 1897ko abuztuaren 8ra arte. Alfontso XIII.aren erregealdian, beste hiru alditan izan zuen ministro-kargua: 1906ko uztailaren 6tik azaroaren 30era bitartean, José López Domínguezek zuzendutako gobernuan; 1906ko abenduaren 4tik 1907ko urtarrilaren 25era arte aritu zen Antonio Aguilar y Correak zuzendutako kabinete batean; eta 1912ko martxoaren 12tik abenduaren 31ra arte José Canalejas, Manuel García Prieto eta Romanonesko kondeak zuzendutako gobernuetan. Estatuko ministro gisa ere aritu zen Romanones kondeak zuzendutako kabinete batean, 1912ko abenduaren 31tik 1913ko ekainaren 13ra. Estatu Kontseiluko presidente gisa ere aritu zen.

## Familia 
Teresa Gomis y Ferrerrekin ezkonduta, Juan eta José Navarro-Reverter Gomisen gurasoak ziren.

## Kanpo estekak
Arante (Ribadeo)

**San Pedro de Arante**, Espainiako ipar-mendebaldeko Ribadeo udalerrian dagoen parrokia bat da, Galizia erkidegoko Lugoko probintzian.

2020an 183 biztanle zituen.
Redes (Ares)

**Redes**, Espainiako Ares udalerrian dagoen Caamouco parrokiako herri bat da, Galizia erkidegoa eta Coruñako probintzian.

2012an 808 biztanle zituen.
Burela (Burela)

**Santa María de Burela**, Espainiako ipar-mendebaldeko Burela udalerrian dagoen psrrokia bat da, Galizia erkidegoko Lugoko probintzian.

2024an 9.454 biztanle zituen.
A Ponte Maceira (Agrón)

**A Ponte Maceira**, Espainiako ipar-mendebaldeko Ames udalerrian dagoen Agrón parrokiako herrixka bat da, Galizia erkidegoko Coruñako probintzian.

2018an 23 biztanle zituen.
Agrón (Ames)

**San Lourenzo de Agrón**, Espainiako ipar-mendebaldeko Ames udalerrian dagoen parrokia bat da, Galizia erkidegoko Coruñako probintzian.

2018an 15 biztanle zituen.
Santo Estevo de Ribas de Sil (Nogueira de Ramuín)

**Santo Estevo de Ribas de Sil**, Espainiako ipar-mendebaldeko Nogueira de Ramuín udalerrian dagoen parrokia bat da, Galizia erkidegoko Ourenseko probintzian.

2023an 68 biztanle zituen.
Melania Sorroche

**Melania Sorroche Torres** (Manresa, Bartzelona, Katalunia, 1990eko uztailaren 26a) boxeolari profesionala da, eta oilar pisuko EBU gerrikoa lortu zuen 2018an. BoxRec-en duen pisuaren Top-20an egon da.

## Bizitza 
1990 urteko uztailaren 26an jaio zen Manresan, Bartzelonako udalerrian. 2012 urtean hasi zen boxeo profesionalean.

## Ibilbidea profesionala 
### Debuta 
Sorrochek 2012ko maiatzaren 20an egin zuen debuta Filipa Monteiroren aurka, puntukako garaipena lortuz.

### Oilar pisuko WBA titulua 
###### Sorroche vs. Rivas 
2016 urteko ekainaren 18an Sorrochek Mayerlin Rivasen aurka jokatu zuen oilar pisuko WBA titulua. Ekitaldia Venezuelan izan zen, non Sorrochek galdu zuen (97-92, 96-93 eta 94-95).

### Oilar-pisuko EBU titulua 
###### Sorroche vs. Brace 
2017 urteko abenduaren 15ean Sorrochek Ashley Brace galestarraren aurka jokatu zuen oilar pisuko EBU titulua. Borrokaren emaitza, hasiera batean, 97-93, 96-94 eta 96-95 izan zen, Melania Sorrocheren alde; hala ere, gero puntuazioak nahastuta zeudela adierazi zen, eta borroka baliogabetzat jo zen.

###### Sorroche vs. Pérez 
2018 urteko martxoaren 16an, Sorrochek Davinia Pérezen aurka jokatu zuen EBU oilar pisuko txapelketan. Hamargarren roundean irabazi zuen borrokaldia, knock-out teknikoz.

###### Sorroche vs. Gonzáalez 
2019 urteko azaroaren 30ean Sorrochek oilar pisuko bere EBU txapelketa defendatu zuen Violeta Gonzálezen aurka, borrokaldia irabazi zuen knock-out bidez zortzigarren roundean.

## Errekor Profesionala 
## Sariak eta aitortzak 
* Oilar pisuko EBU txapelduna
* ESPABOXeko 2014ko emakumezkoen borrokalaria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lukrezia Lorenzo Medici

**Lukrezia Maria Romola Lorenzo Medici** (Florentzia, 1470eko abuztuaren 4a – ibidem, 1553ko azaroaren 15a) printzesa izan zen, Lorenzo Medici Handiaren eta Clarisa Orsiniren alaba.

## Bizitza 
Lorenzo Mediciren eta bere emazte Clarisa Orsiniren lehen alaba izan zen, 1470eko abuztuaren 21ean Lukrezia Maria Romola izenarekin bataiatu zena.

Jaio eta gutxira Sandro Boticellik erretratatu zuen *Magnificat-eko Ama Birjinan*, non Jesus Haurra bezala agertzen den amonaren besoetan (Madonna bezala) eta aita eta osaba-izebek inguratuta, aingeru bezala irudikatuta. 

1486ko irailaren 10ean Jacobo Salviatirekin ezkondu zen. Lukrecia hamar haurren amona izan zen, eta, garaia kontuan hartuta, nagusi hil zen, 83 urterekin.

## Ezkontza eta seme-alabak 
Jacobo Salviatirekin ezkontzatik, 10 seme-alaba jaio ziren. Horietako batzuk oso garrantzitsuak izan ziren Florentziako, Italiako eta Errenazimentu osoko historiarako:

* Giovanni Salviati, (1490 - 1553), kardinala;
* Lorenzo, (1492 - 1539), senatari eta merkataria;
* Pedro, patrizioa;
* Helena (c. 1495 - 1552), Pallavicino Pallavicino markesarekin ezkondua eta Aragoiko Jakobo V.a Appianokoa printzearekin bigarren aldiz ezkondua;
* Bautista (1498 - 1524);
* Maria Salviati (1499 - 1543),  Joan Medicirekin (Giovanni delle Banda Nere) ezkondua, ezkontza horrekin Medicitarren adar nagusiak lotuz, Cosimo I.a Mediciren ama izan zen;
* Frantziska, (1504 - ? ), Piero Gualterottirekin ezkondua eta Oktabiano Medicirekin, Leon XI.a Aita Santuaren ama, bigarren aldiz ezkondua;
* Bernardo Salviati (1508 - 1568), kardinala;
* Alamanno (1510 - 1571), patrizioa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* (en inglés) Fuente: Archivos en línea de documentos sobre la familia Médici
Paiva Couceiro

**Henrique Mitchell de Paiva Cabral Couceiro** (Lisboa, 1861ko abenduaren 30a – *ibidem*, 1944ko otsailaren 11) portugaldar militar eta politikaria izan zen. Iparraldeko Monarkiako lehen ministroa izan zen 1919an.

Militar baten eta katolizismora bihurtutako irlandar emakume protestante baten semea izan zen, eta integrismo katolikoko giroan hezi zen. Akademia Militarrean sartu zen eta 1881 eta 1884 artean artilleria ikastaroa egin zuen.

1889an Angolara iritsi zen eta bi urtez barnealdeko lurraldea okupatzeko hainbat kanpainatan parte hartu zuen. Aldi baterako Espainiako Legioan sartu eta Rifen borrokatu zen eta 1895ean Mozambikeko kanpainetan parte hartu zuen.

1906tik 1907ra diputatu izan zen, eta 1907tik 1909ra Angolako gobernadore. 1910ean Portugalgo Errepublika aldarrikatzearen aurka agertu zen, eta 1911, 1912 eta 1919an monarkiaren erasoaldiak zuzendu zituen. Iparraldeko Monarkiako lehen ministroa izan zen 1919ko urtarrilaren 19tik otsailaren 13ra. Erregimen horren porrotaren ondoren, Espainian erbesteratuta egon zen 1920tik 1924ra eta 1937tik 1939ra.
Maria Cosimo Medici

**Maria Lukrezia** **Medicikoa** (Livorno, Italia, 1540ko apirilaren 3a – ibidem, 1557ko azaroaren 19a), noblea izan zen, Florentziako II. dukearen alaba, Cosimo I.a Medici, eta bere emaztea, Leonor Álvarez de Toledo, Napoliko erregeordearen alaba.

## Bizitza 
### Lehen urteak 
[thumb|Emakume ezezagun baten eta haur baten erretratua, [Bronzino|Bronzinok egina. Maria Medici dela uste da, Antonio neba gaztearekin. Biak gazte hil ziren.]]
Cosimo-k alaba naturala bazuen ere, Bia Medici, Maria izan zen Leonor Álvarez de Toledo aristokrata espainiarrarekin ezkontzatik jaio zen lehena, hamaika seme-alaba legitimoetako hain zuzen ere.

Cossimo eta Leonorren ondorengotza, ugaria izan arren, ez zen zorionekoa izan: hiru haur haurtzaroan hil ziren, lau (Maria barne) nerabezaroan, eta bi ziurrenik gaztaroan erailak. Neba zaharrena, Frantzisko, egoera misteriotsuetan hil zen 46 urte zituela eta seme-alaba ez-legitimoak baino ez zituen utzi, Fernando I.a Medicikoa baino ez zen geratu leinuarekin jarraitzeko.

Maria benetako printzesa bezala hezia izan zen bere haurrideekin batera, bere gurasoekin Palazzo Vecchion bizi izan zen, non bere aitak ezarritako handitasuna Florentziarentzat guztiz ezohikoa zen. Tutoreen artean Pierfrancesco Riccio eta Antonio Angeli da Barga izan zituen, eta kronistek espainieraz arintasunez hitz egin zezakeela jakinarazi zuten, hainbat irakaslek eta amak berak irakatsita.

### Ezkontza eta heriotza 
Txikitatik ezkontza antolatua izan zuen, Ekialdeko Alfontso II.arekin konprometitu baitzuten, baina ezkontza ez zen inoiz zehaztu, Mariari malariak eraso egin baitzion eta 1557 urtean hil baitzen, 17 urte zituela, Livornon. Alfontso ahizpa Lukreziarekin ezkondu zen orduan, eta senarrak Lukrezia pozoitu egin zuela uste da.

Haren gorpuzkiak Fortezza di Livornoko otoiztegian lurperatuta daude.

## Erretratua 
Zortzi urte inguru zitueneko Agnolo Bronzinok egindako Mariaren erretratu eder bat geratzen da, Ufizzitarren galerian gordetzen dena. Cosmeren semeen erretratuen artean, berea da solemneenetako bat, oso adierazpide serioarekin eta jantziaren zein atzealdearen kolore ilunak nabarmenduz agertzen baita, aurpegi argiarekin kontraste handia egiten duena. Harribitxiz ederki apaindua, bere leinuaren kokapen nagusia azpimarratzen duten perlak nabarmentzen dira, sasoiko modaren lekuko direnak.

## Arbasoak 
**Maria Cosimo Madiciren familia**

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Fuente: Archivos en línea de documentos sobre la familia Médici
Cedofeita (Ribadeo)

**Santa María Madalena de Cedofeita**, Espainiako ipar-mendebaldeko Ribadeo udalerrian dagoen parrokia bat da, Galizia erkidegoko Lugoko probintzian.

2020an 124 biztanle zituen.
Couxela (Ribadeo)

**Santiago de Couxela**, Espainiako ipar-mendebaldeko Ribadeo udalerrian dagoen parrokia bat da, Galizia erkidegoko Lugoko probintzian.

2020an 96 biztanle zituen.
Ribadeo (Ribadeo)

**Santa María do Campo de Ribadeo**, Espainiako ipar-mendebaldeko Ribadeo udalerrian dagoen parrokia bat da, Galizia erkidegoko Lugoko probintzian.

2020an 6.856 biztanle zituen.
Cabarcos (Barreiros)

**San Xulián de Cabarcos**, Espainiako ipar-mendebaldeko Barreiros udalerrian dagoen parrokia bat da, Galizia erkidegoko Lugoko probintzian.

2019an 284 biztanle zituen.
San Cosme (Barreiros)

**San Cosme de Barreiros**, Espainiako ipar-mendebaldeko Barreiros udalerrian dagoen parrokia bat da, Galizia erkidegoko Lugoko probintzian.

2019an 1.011 biztanle zituen.
Mirari Gotxi Olartekoetxea

**Mirari Gotxi Olartekoetxea** (Amurrio, Araba, 2008ko abenduaren 28a) txirrindularia da.Baqué Movistar Team taldean dihardu.

## Palmaresa 
**2024**

* Mirari Gotxi Espainiako txapelduna izan zen taldekako erlojuaren aurka Euskadiko selekzioarekin, Avilésen (Asturias) jokatu zen proban, Taldekideak: Naxara Odriozola, Elena Cuenca eta Maialen Narbona izan zituen.
* Ziklo-kroseko Espainiako Kopa irabazi zuen Alcobendasen, Irene Garciaren aurretik.
* Esprintean gailendu zen EMAKUMEEN AIARAKO BIRAko lehen etapan, Laudion.

**2025**

* Aiarako Birako lehen etapa irabazi zuen.
* Santoñako proban txapeldun.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mirari Gotxi Aiarako Emakume Birari buruz mintzatu da, asteburuan irabazi ostean  Araialdea.eus 2025.07.30 (bideoa)
Leonid Gaidai

**Leonid Iovitx Gaidai** (1923ko urtarrilaren 30 - 1993ko azaroaren 19) sobietar zinema zuzendaria, gidoigilea eta aktorea izan zen, komedian aritu zena. Sobietar Batasunean arrakasta handia izan zuen, publikoaren aldetik oso maitatua baitzen. "Sobietar komediaren erregea" ezizena du.

## Filmografia 
* 1956, *Dolgui put* ("Bide luzea").
* 1958, *Véter* ("Haizea"), aktorea.
* 1958, *Zhenij s togó sveta* ("Beste munduko mutil laguna").
* 1960, *Trizhdi voskresshi* ("Hiru aldiz berpiztua").
* 1960, *V putí* ("Bidean"), aktorea.
* 1961, *Samogónschiki* ("Destilatzaileak").
* 1961, *Pios Barbós i neobychni kros* ("Barbós txakurra eta lasterketa harrigarria").
* 1962, *Delovye liudi* ("Negozio gizonak").
* 1965, *Operatsia Y i druguie prikliuchéniya Shúrika* (""Y" Operazioa eta Xuriken beste abentura batzuk" ).
* 1966, *Kavkázskaya plénnitsa ili Nóvye prikliuchéniya Shúrika* ("Kaukasoko bahitua").
* 1968, *Briliántovaya ruká* ("Diamantedun besoa").
* 1971, *12 stúliev* ("Hamabi aulkiak").
* 1973, *Iván Vasílievich meniáyet proféssiyu* ("Ivan Vasilievitxek lana aldatu du").
* 1975, *Ne mózhet byt* ("Ezinezkoa!").
* 1977, *Inkógnito iz Peterburga*. ("Petersburgon ezkutuan")
* 1977, *Risk - blagoródnoye delo*, aktorea.
* 1980, *Za spíchkami* ("Poxpoloengatik").
* 1982, *Sportlotó-82*.
* 1985, *Opasno dlia zhizni*
* 1989, *Chastny detektiv, ili Operátsiya Kooperátsiya*
* 1992, *Na Deribásovskoi joróshaya pogoda, ili Na Braiton-Bich opiat idut dozhdí*  ("Eguraldia ona da Deribasovskaia kalean, edo Brighton Beachen berriro ari du euria") 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cangas (Foz)

**San Pedro de Cangas**, Espainiako ipar-mendebaldeko Foz udalerrian dagoen parrokia bat da, Galizia erkidegoko Lugoko probintzian.

2019an 796 biztanle zituen.

## Tren geltokia 
* Cangas de Fozko geltokia
Ikasgai

[thumb|*Ikasgai zaila* (1884), [William-Adolphe_Bouguereau.]]
**Ikasgaia** edo **lezioa** denbora egituratu bat da, zeinean ikaskuntza gertatzea nahi den. Ikasle batek edo gehiagok irakasle baten irakaskuntza jasotzea dakar. Euskaltzaindiak horrela definitzen du ikasgaia: "Ikasliburu edo ikasbide bat banatzen den zati edo gai bakoitza". 

Ikasgai bat testu-liburu baten atal bat izan daiteke (inprimatutako orrialdeaz gain, multimedia ere izan dezake), edo, maizago, denbora-tarte labur bat, ikasleei ikasgai jakin bat irakasteko edo jarduera jakin bat nola egin erakusteko. Ikasgaiak, oro har, ikasgela batean ematen dira, baina ikaskuntza-ingurune kokatu batean ere eman daitezke.

Zentzu zabalagoan, ikasgaia ikasle batek lehen ezezaguna zitzaion gai bati buruz bereganatzen duen ideia da. Ikasgai hori planifikatua edo ustekabekoa izan daiteke, atsegina edo mingarria. «Norbaiti lezio bat ematea» lagunarteko esamoldeak pertsona bat zigortzea edo errieta egitea esan nahi du, berriz egin ez dezan ziurtatzeko egin duen akats batengatik. Ikasgaiak ere entretenigarriak izan daitezke. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Istinkari

**Istinkaria** ontzigintzan kroskoko egurren artean kalamuzko iztupa eta bikea sartzen duen langilea da, ura sar dadin ekidin eta ontzia iragazgaitza egiteko helburuarekin. Gaur egun produktu sintetikoak erabili ohi dira ekintza horretara. Itsasontzien mantenurako ogibide ezinbestekoa da, eta iraganean itsasontzi gehienek bat zuten. 

## Kanpo estekak
Berchtesgadengo parke nazionala

**Berchtesgadengo parke nazionala** () Alemaniako parke nazional bat da, 1978an sortua, Bavaria estatuan kokatua. Alpeetako Alemaniako parke nazional bakarra da. 213,64 km²-ko azalera du, eta "Berchtesgaden Biosferaren Erreserbaren" zati da, 1990etik UNESCOk onartua.

Berchtesgadengo parke nazionalak Ramsau bei Berchtesgaden eta Schönau am Königssee udalerrien barruan dago. Austriako Salzburgo probintziarekin mugatzen du ekialdean, hegoaldean eta hego-mendebaldean. Ekialdeko iparraldeko aurre-Alpeetako mendigunean kokatzen da.

Ramsau udalerriaren aldean, Blaueis glaziarra dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wassoulouko Inperioa

**Wassoulouko Inperioa**, batzuetan **Mandinga Inperioa** deitua, mendebaldeko Afrikako inperio laburra izan zen (1878-1898), gobernari zen Samory Turé diularen konkisten ondorioz sortua eta frantziar armada kolonialak suntsitua.

1864an, El Hadj Omar Tall tukulor etniako gobernaria Bandiagaratik gertu hil zen, garai hartan nagusi zen Tukulor Inperioa oinordekorik gabe zegoen eta bere semeek bere zatiengatik borrokari ekin zioten, federazio berri eta ahuldu bat sortuz. Horien artean, arrakastatsuena, zalantzarik gabe, Samory Turé izan zen, gaur egun Gineako hego-mendebaldea den horretan bere erresuma sortu zuena.

## Armadaren antolaketa 
Samoryren armada europar su-armekin eta unitate iraunkorren egitura konplexu batekin ongi hornituta zegoen. Bere armada "sofa" infanteriako unitate batean (infanteriako mandinga, gehienetan esklaboak) eta zalditeriako unitate batean banatuta zegoen. 1887an, Samoryk 30.000-35.000 infanteria-soldadu eta 3.000 zalditeria-soldadu inguru izan zitzakeen. Infanteria "si" edo "kulu" bezala ezagutzen diren 10-20 gizoneko unitateetan banatu zen. Zalditeria "sere" izeneko 50 zalduneko taldetan banaturik zegoen. "Kulu" horiek Kun-Tigui baten agindupean zeuden, buruzagi esan nahi zuena. Hamar kuluek "bolo" bat osatzen zuten (100-200 gizon). "Bolo"a, banbara hizkuntzan, "beso" gisa itzultzen dena, infanteriako unitate bat baino ez zen izan. Bolo kun-tiguiak unitate hau zuzentzen zuen.

## Hedapena 
Samoryren kanpainak, lehenik eta behin, bere bizilagunak, bereté eta cisse etniakoak, menderatu zituen eta gero Wassoulou eskualde osoa (gaurko Ginea eta Maliko arteko muga). 1876an, Bure urre-meatzeak hartu zituen, eta 1878rako, bere burua ofizialki Wassoulouko inperio berriko *faama* (enperadore) aldarrikatzeko bezain segurua zen.

Ondorengo konkisten artean, Kankan, diula herriko funtsezko merkataritza-gunea, eta orain Sierra Leona eta Boli Kostako iparraldeako eskualdeak zeuden.

Samoryk konkistaturiko herri animistak islamera bihurtzera behartu zituen, fededun guztien buru zen *almami* () titulua aldarrikatuz, 1884an. Erlijiozkoak ez diren gaietan, ordea, konkistatutako herrietako tradizio eta tokiko erakunde gehienak gorde zituen, *faama* (enperadore) titulua erabiliz.

## Gerra mandingak 
1880tik hil zen arte, Samoryren anbizio politikoak frantsesen hedapenaren aurka agertu ziren. Armada kolonialarekin borrokan sartu zen, hainbat alditan garaituz tartean, 1882ko apirilaren 2an, Woyowayankon, frantziar artilleria astunaren aurrean.

Hala ere, Samory zenbait itun sinatzera behartu zuten, 1886 eta 1889 artean frantsesei lurraldea utziz. Samory erretiratze egonkor bat hasi zen, baina gertuko afrikar armada batzuen erorketak, bereziki Tieba Traorérena Sikasso bere hiriburuan, armada kolonialari bere indarren aurka eraso kontzentratua jaurtitzea ahalbidetu zion. 1898ko irailaren 29an, Henri Gouraud komandante frantsesak harrapatu eta Gabonera erbesteratu zuen, Wassoulouko inperioaren amaiera adierazi zuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amaia Karrere

**Amaia Karrere** (Baiona, Lapurdi, 1997) marrazkilaria, ilustratzailea eta komikigilea da.

## Bizitza 
Artista familia batean jaioa, Amaiak artea, antzerkia eta musika ikasi zituen txikitatik. Baionako arte eskolara joan ondoren, L 'enfance de l' art elkartean ikasi zuen Jean-Yves Roques eta Daniela Maitiarekin. Eragin handia izan dute Amaiaren karreran. Marrazketa lanbidetzat hartzea aholkatu zioten eta, horren ondorioz, Amaia komikigintza ikasten hasi zen Bruselako Saint-Luc eskolan. Bestalde, aita musikaria zuenez eta ama antzerki-artista, musika eta antzerkia ikasi zituen Peio Anido eta Sophie Banconekin, besteak beste.

## Sorkuntza 
2015ean Euskal Idazleen Elkarteak jakitera eman zuen Amaia Carrere ilustratzailea hautatu zutela Hendaia eta Pasaia artean sorkuntza egonaldia egiteko. Lehenik Hendaiako Nekatoenea baserrian eta, ostean, Pasai Donibaneko Hugoenea etxean.

XVII. mendeko sorginkeria, sinesmen herrikoiak eta tradizioak oinarri hartuta, garai hartako imajinarioa gaur egungo (2025) begiradatik berrirakurtzea da aurtengo egonaldirako hautatua izan den proiektuaren xedea. Euskal mitologiaren elementuak abiapuntu hartuta, abentura giroko komiki bat sortzeko asmoa du Amaiak. Bere helburua:*Mitologiaren kode tradizionalak berreskuratuz, baina narrazio berritzaile baten bidez. Mito zaharrak kontakizun berrietan biziberritu eta gaur egungo haur eta nerabe irakurleengana hurbiltzea.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://amaia-carrere.com/
Heidi, katamotzaren erreskatea

***Heidi, katamotzaren erreskatea*** (*Heidi - Die Legende vom Luchs*, jatorrizkoan) 2025eko 3D animaziozko film alemaniarra da, Tobias Schwarz eta Aizea Rocak zuzendua. Johanna Spyriren Heidi klasikoan inspiraturiko abentura berri hau Hego Euskal Herriko zinema tokietan 2025eko abuztuaren 22an estreinatu zuten, gaztelaniaz eta euskaraz.

## Sinopsia 
Heidi zoriontsu bizi da aitonarekin batera Suitzako Alpeetan, naturan bete-betean eta mendian aske. Uda kostaldean pasatzeko gonbita jasoko du; ilusioa egiten dio hara joateak, baina, zaurituta dagoen katamotz bat aurkituko du eta dena aldatuko da. Hari laguntzeko prest dago eta, Pello lagun-minaren laguntzarekin, katamotza zainduko du eta familiarengana eramanen du mendian. Hala ere, maite duten guztia arriskuan jarriko du anbizio handiko enpresari batek: zerrategi bat eta katamotz-tranpak jarri nahi ditu mendian. Heidik natura eta bere etxea babestu beharko ditu zirraraz eta paisaia ikusgarriz josita dagoen eta ingurumen-mezu indartsua darion istorio batean.

## Kanpo estekak 
## Erreferentziak
Alexandre Bóveda

**Alexandre Bóveda Iglesias** (Ourense, Galizia, 1903ko ekainaren 4a - A Caeira, Galizia, 1936ko abuztuaren 17a) galiziar politikaria eta ekonomialaria izan zen, Espainiako Bigarren Errepublikaren garaian intelektual galegozalerik itzaltsuenetakoa izan zen Galizian. Partido Galeguista alderdi politikoaren sortzaileetako bat eta kide nabarmena izan zen.

1936ko abuztuaren 17an fusilatuta hil zuten frankistek Poio udalerriko A Caeira herrian, 33 urte zituela.

1942az geroztik, urtero abuztuaren 17an *Día da Galiza Mártir* (Galizia Martiriaren Eguna) ospatzen da Bóvedaren omenez, askatasuna eta bere ideiak defendatzeagatik martiri bihurtu zutena.

## Ikus, gainera 
* *Día da Galiza Mártir*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Pedro de Benquerencia (Barreiros)

**San Pedro de Benquerencia**, Espainiako ipar-mendebaldeko Barreiros udalerrian dagoen parrokia bat da, Galizia erkidegoko Lugoko probintzian.

2019an 415 biztanle zituen.