open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lactarius pubescens

***Lactarius pubescens*** *Russulaceae* familiako onddo bat da. Nahiko ohikoa Euskal Herrian. Kolikoak eta digestio-nahasmenduak eragiten ditu.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 10 cm arteko diametrokoa, erdian hondoratua eta ertza biribilkatuta eta iletsua. Kapela zuri-arrosa kolorekoa eta zonatu gabea, erdialdea ez da iletsua, leun samarra baizik.

**Orriak:** Estu eta orritxo ugarirekin, apur bat dekurrenteak, zurixkak edo arrosa zurbil kolorekoak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 3-5 x 1-2 cm-koa, kapelaren kolore berekoa, zilindrikoa, oinarrirantz mehetua, batzuetan zulotxo batzuekin.

**Haragia:** Lodia, zuria, garratza. Latexa zuria, "potasa cáustica"-rekin hori-laranja kolorea hartzen du eta zapore garratza du.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac", "lactis" esnetik dator, esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean. *Pubescens* epitetoa latinetik dator, "pubis" hitzetik, hau da, kokotseko ile nerabea, iletsua.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria. 

### Nahasketa arriskua 
*Lactarius mairei* delakoarekin nahas daiteke, baina hori-lehoi kolore fuerteagoa du eta *Quercus* basoetan ateratzen da. Baita *Lactarius scoticus* espeziarekin ere, hau txikiagoa da eta okre-lehoi kolorea du.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean, urkien azpian, batez ere lorategietan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Txile, Groenlandia, Islandia, Kanariak, Svalbard, Europa, Errusia, Kazakhstan, Himalaiako eremua, Mongolia, Hego Korea, Japonia, Txina, Thailandia, Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Europako Batzorde Olinpikoak

**Europako Batzorde Olinpikoek** (, *EOC*) estatu-batzorde olinpikoen aterkiaren papera egiten dute. Egoitza Erroman du, Italian, eta Europako 50 Batzorde Olinpiko Nazionalek osatzen dute. Besteak beste, EOCak hiru kirol-ekitaldi handi antolatzen ditu. Horiek dira Gazteriaren Europako Jaialdi Olinpikoa, Europako Estatu Txikien Jokoak eta Europako Jokoak.

EOCak ez du inolako loturarik Europako Txapelketak izeneko kirol anitzeko beste ekitaldi batekin. Europako berariazko kirol elkarte batzuek antolatzen dituzte azken horiek.https://ehkirola.eus/category/euskal-selekzioa/ko 

Ez da inoiz sortu euskal batzorde olinpikorik. Euskal Kirolariek Frantziako eta Espainiako batzordeen bidez parte hartzen dute. Hala ere badira Euskal Herri mailan antolatutako kirol-selekzioak.

## Estatu kideak 
Hurrengo taulan Nazioarteko Batzorde Olinpikoa (COI) diren erakundeak zein urtetan onartu ziren adierazten da, sortu zen urtea ez bada.

### Lehengo kideak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Otto Stolz

**Otto Stolz** (Hall in Tirol, 1842ko maiatzaren 3a &ndash; Innsbruck, 1905eko azaroaren 23a) austriar matematikaria izan zen.

Stolz analisi matematikoari eta infinitesimalei buruzko lanengatik da ezaguna. Stolz–Cesàro teoremari ematen dio izena. 

## Biografia 
Otto Stolz psikiatra ospetsu baten semea zen.  Gaztaroa Hall in Tirolen igaro zuen, Innsbrucketik 10 kilometro ekialdera dagoen herri batean. Han frantziskotarren ordenari lotutako erakunde batean hasi zituen ikasketak. Innsbruckeko *Akademisches Gymnasium*-en jarraitu zuen bere prestakuntza. Geroago Fisika ikasi zuen hiri berean. 1863an Vienara joan zen bizitzera, eta 1864an Matematikan doktoratu zen, Geometriari buruzko tesia burutuz.

1869tik eta bi urtez Berlinen kokatu zen Karl Weiersstraß, Ernst Eduard Kummer eta Leopold Kronecker matematikariekin ikasteko. Analisi matematikoari buruzko lehenengoaren teoriek eragin handia izan zuten harengan. 1871n Alfred Clebsch eta Felix Klein-en hitzaldietara joaten zen Göttingengo Unibertsitatean (Göttingen). Harrezkero, geometria analitiko eta aljebraikoari, trigonometria esferikoari, analisi errealari eta, bereziki, serieen, limiteen eta integrazioaren teorian konbergentzia-problemei buruzko elkartruke epistolarra izango zuen Kleinekin. 

1872ko uztailean Innsbruck-eko Unibertsitateko Matematikako katedradun izendatu zuten. Geroago Austriako Zientzia Akademia Inperialeko kide izango zen. 1905ean hil zen, *Einleiitung in die Funktionentheorie* (Funtzioen Teoriaren Sarrera) lana amaitu eta gutxira.

Bere semea, Otto Stolz historialaria, Tiroleko historian eta folklorean espezialista zen.

## Argitaratutako lana 
* *Vorlesungen über allgemeine Arithmetik*, Leipzig 1885/86 (Aritmetika orokorrari buruzko hitzaldiak).
* *Grössen und Zahlen*, 1891 (Magnitude eta Kalkulua).
* ''Leçons nouvelles sur l'analyse infinitésimale et ses applications géométriques*, 1894. urtean bere lehen zatia, *Principes généraux* (Printzipio Orokorrak), liburu sorta bat. Ondoren, *Étude monographique des principales fonctions d'une seule variable* (Aldagai bakar baten funtzio nagusien azterketa monografikoa, 1895) eta beste bi liburuki etorri ziren.
* *Grundzüge der Differential- und Integralrechnung*, Leipzig 1893/96 (Kalkulu diferentzial eta integralaren oinarriak).
* *Theoretische Arithmetik*, 1902, J.A. Gmeiner ( Aritmetika Teorikoa) bere ikaslearekin batera.
* *Einleitung in die Funktionentheorie*, Leipzig 1905, J.A. Gmeinerrekin batera. (Funtzioen teoriarako sarrera).
* *Jahresberichte der Deutschen Mathematiker vereinigung'', J. A. Gmeiner-ekin batera, 1906.
* (B. Bolzanoren garrantzia kalkulu infinitesimalaren historian)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Devin Toner

**Devin Toner** (Moynalvey, Meath konderria, 1986ko ekainaren 29a)  irlandar errugbilaria da, bigarren lerroko postuan aritzen dena. 2009, 2011, 2012 eta 2018an, Europako kopa irabazi zuen Leinster Rugby taldearekin. Irlandako selekzioko kidea 2005etik, hiru aldiz irabazi du Sei Nazioen Txapelketa: 2014an, 2015ean eta 2018an.

## Palmaresa 
### Leinster 
* Pro 12/Pro 14: 2008, 2013, 2014, 2018, 2019, 2020, 2021
* Europako kopa: 2009, 2011, 2012, 2018

### Irlandako selekzioa 
* Sei Nazioen Txapelketa 
** Irabazlea: 2014, 2015, 2018
** Grand Slam: 2018
** Triple Crown: 2018

### Ireland Wolfhounds 
* Churchill Cup: 2009

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Störmer (kraterra)

**Störmer** Ilargiaren alde ezkutuko talka krater bat da. Ilargi-gainazalaren iparraldean dago, Olivier kraterraren hego-ekialdean eta van Rhijn-en iparraldean.

Formazio nahiko berria da, geroko talken ondorioz meteorizazio edo higadura handirik jaso ez duen erliebearekin. Karelaren ertza argi eta garbi zehaztuta dago, eta barruko horma terrazatuta agertzen da bere ipar-mendebaldeko aldean. Barneko zorua nahiko laua da, eta erdialdean gailur bikoitza du.

*Störmer P* satelite kraterra krater nagusiaren ertzaren kanpoaldean dago lotuta, bere hego-mendebaldeko aldean.

Carl Størmer, norvegiar matematikari eta aurora polarren ikerlariaren omenez du izena .

## Kanpo estekak
Eusko Ami

***Ami Vasco*** izenburuaz, ondoren ***Eusko Ami*** gisa euskaratuta, 1906. urtean Iruñean eta Iber zein Ibero'tar Ebangelista ezizenez, euskal nazionalismoaren aldeko liburuxka ospetsua eman zuen argitara Ramon Goikoetxea kaputxinoak. Liberalen aurkakoa bazen ere, ez zuen integrismoaren edo karlismoaren bidetik jo. *Gipuzkoarra* aldizkarian idatzi zuen. Laster nazionalismoak bere oinarrizko katixima moduan hartu zuen.

## Edukia 
Liburuxka katixima moduan idatzita dago, hau da, galderen erantzun zehatzen bitartez; guztiak 104 galdera eta ondorio bat dira. Jatorrizko testu osoa gaztelaniaz dator eta edukien aldetik lehenengo EAJren oinarri ideologikoak biltzen ditu: "Jaungoikoa eta lagi zarra". Lanak berragitalpen asko ezagutu zuen, azkenak Gerra Zibilaren ondorengo erbestean. Esaterako, Argentinako Ekin argitaletxeak sakelako liburu gisa 1958an plazaratu zuen; bi bertsio egin zituzten, euskarazkoa zein gaztelaniazkoa. Gerra ondorengo urteetan liburu txikiak egin ziren batez ere errepresioa sahiesteko. Ekin argitaletxeak Argentinan horrelako liburuxa landu zituen, gainean eramateko eta desagerrarazteko errazak.  

XX. mendeko bigarren zatian liburuaren ospea galduz joan zen, batez ere bere oinarri arrazisten eta ultrakatolikoen ondorioz.

## Kapituluak 
# "Abenderria"
# "Laterria"
# "Abertzaletasuna"
# "Aberria"
# "Aberriarenganako bearkiak"
# "Eusko abertzaletasuna (Endari buruz)"
# "Eusko abertzaletasuna edestiari buruz"
# "Euzko Alderdi Abertzalea"
# "Lege Zar edo Fuero zale alderdiak"
# "Karlatarren alderdia"
# "Azken gertaera nagusienak"
# "Urenburutzat ameriketarron eritzia" (Buenos Airesen gehitua)

## Bibliografia 
* *Ami vasco*. Bilbo: E. Arteche inprimategia, 1906.
* *Eusko ami*. Buenos Aires, Ekin argitaletxea, 1958.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Atxilotu eta Desagertutako Nazio Batuen Langileei Elkartasuna Adierazteko Nazioarteko Eguna

Nazio Batuek martxoaren 25ean ospatzen dute **Atxilotu eta Desagertutako Nazio Batuen Langileei Elkartasuna Adierazteko Nazioarteko Eguna**.

## Historia 
1985ean, Ekialde Hurbileko Palestinar Iheslariei Laguntzeko Nazio Batuen Agentziarentzat (UNRWA) lan egiten zuen Alec Collett kazetari ohiaren bahiketaren urteurrena ospatzen da. Haren gorpua 2009an Bekaa-n aurkitu zuten, Libanon. 

Nazio Batuen, sorkuntzaz geroztik, etai martxoaren 2022ra 4.197 langilek galdu dute bizia, horietatik, 1.090 "beste baten maltzurkeria dela eta", 1.432 gaixotasun batengatik, 1.371 istripu batengatik eta 304 beste arrazoi batzuengatik. Gehiengoa, hiru laurdena, funtzionario militarra zen. Ole Bakke, a Norvegiarra izan zen lehena 1948ko ekainean Palestinan ari zela, bigarrena, bi hilabete beranduago, Palestinan ere, Count Folke Bernadotte Suediarra.

Gerora, langileen segurtasunerako hainbat neurri hartu ditu Nazio Batuak. Lehenengoa 1993an, Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluan langileen segurasunerako lehenengo ebazpena onartu zenean (A/RES/868). Ondoren, 1994ko abenduaren 9an, Nazio Batuen Batzar Nagusiak Nazio Batuen langileen eta lotura duten langileen segurtasunerako Hitzarmena (A/RES/49/59) onartu zuen. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nazio Batuen Segurtasun Kontseilua
* Nazio Batuen Batzar Nagusia
* Dag Hammarskjöld Domina
* Bakea Mantentzeko Nazio Batuen Langileen Nazioarteko Eguna

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* Nazio Batuen Langileen eta bestelako langileen Segurtasunerako Hitzarmena (gaztelaniaz)
Van Rhijn (kraterra)

**Van Rhijn** antzinako ilargi-inpaktu krater bat da, Ilargiaren alde ezkutuko ipar hemisferioan dagoena, Störmer krater handiagotik hegoaldean eta De Moraesetik ipar-ekialdean.

Krater honen kanpoaldeko ertza oso higatua izan da inpaktuen ondorioz, krater txikiagoekin ertzaren ipar-ekialdeko, ipar-mendebaldeko eta hego-ekialdeko zatietan. Ertzaren profila leundu eta biribildu egin da, eta horren ondorioz, kraterra gainazalaren gaineko sakonune bat besterik ez da. Barneko zorua nahiko laua eta ezaugarririk gabekoa da, inpaktu nabarmenik gabea.

## Kanpo estekak
Esklabotzaren Biktimak eta Atlantikoazgaineko Esklabuen Salerosketa Gogoratzeko Nazioarteko Eguna

**Esklabotzaren Biktimen eta Esklaboen Salerosketa Transatlantikoa** **Gogoratzeko Nazioarteko Eguna** Nazio Batuen nazioarteko behaketa bat da, 2007an izendatua, eta urtero, martxoaren 25ean markatua. 

Atlantikoko esklabo merkataritzaren ondorioz hil zirenak gogoratzen ditu. Salerosketa horri "historiako giza eskubideen urraketa okerrena" deitu izan zaio, eta 400 milioi gizon, emakume eta haur baino gehiago izan ziren biktimak.

## Historia 
2008an ospatu zen lehenengoz, "Isiltasuna hausten, ahantz ez dakigun" lelopean. 2015eko gaia "Emakumeak eta esklabotza" izan zen. Arrazismoaren eta egungo aurreiritzien arriskuez kontzientziatzeko eguna da ere.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Atlantikoko esklabo merkataritza
* Esklaboen Salerosketaren eta Abolizioaren Nazioarteko Eguna
* Esklabotzaren Aboliziaren Aldeko Nazioarteko Eguna

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* Esklabotzaren Biktimen Oroimenaren Nazioarteko Eguna eta Esklaboen Salerosketa Transatlantikoa
Garapena eta Bakearen aldeko Kirolaren Nazio Batuen Bulegoa

**Garapena eta Bakearen aldeko Kirolari** **buruzko Nazio Batuen Bulegoa** (ingelesez, **UNOSDP**). 2001etik 2017ra bitartean indarrean egondako bulegoa izan zen. 

## Historia 
2001ean, Kofi Annanek Nazio Batuek garapena eta bakea lortzeko bultzatutako kirolari lotutako ahalegin desberdinak koordinatzeko bulegoa sortu zuen. 2017ko maiatzaren 4ean ordea, Antonio Guterres-ek bulegoa itxi zuen.

### Garapena eta Bakearen aldeko Kirolaren Nazio Batuen Aholkulari Berezia 
Bulegoaren lehenengo Aholkulari Berezia Adolf Ogi suitzarra izan zen, bigarrena ordea Wilfried Lemke alemaniarrak. Lemke, Ban Ki-Moon-ek izendatua, bulegoa itxi arte mantendu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Garapena eta Bakearen aldeko Kirolaren Nazioarteko Eguna

## Kanpo estekak 
* (artxibatua)
* Apirilaren 6a - Nazio Batuen Garapenerako eta Bakerako Kirolaren Nazioarteko Eguna
* Panatloia, joko garbiaren aldeko nazioarteko mugimendua, 1951n sortua, UNESCOren laguntzarekin
* 21 kirolariak - Kirolari aplikatutako 21. programa
1994ko Ruandako Genozidioari Buruzko Hausnarketarako Nazioarteko Eguna

2004an Nazio Batuek apirilaren 7an, **1994ko Ruandako Genozidioari Buruzko Hausnarketarako Nazioarteko Eguna** urtero ospatzea adostu zuten.  

## Historia 
Ruandako genozidioa 1994ko apirilaren 7an hasi zen, eta 100 egunez mantendu zen. Nazio Batuek, 58/234 Ebazpenaren bitartez Nazioarteko Eguna  adostu zuten.

Nazio Batuetako estatu kide guztiei dei egin zitzaien minutu bateko isilunea egiteko biktimen oroimenean, ekitaldiak egin ziren hainbat hiri garrantzitsutan, hala nola Kigali, Ruanda, New York, Estatu Batuak, Dar-es-Salaam, Tanzania eta Geneva, Suitza. Nazioen Jauregian, Kofi Annan, Nazio Batuen idazkari nagusiak, etorkizuneko genozidioak saihesteko neurriak eskatu zituen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ruandako genozidioa
* Genozidioari aurrea-hartzeko Aholkulari Bereziaren Bulegoa

## Kanpo estekak 
* Ekimenaren weborri ofiziala
* 58/234 Ebazpena
* Kofi Annan-en hitzaldiaren testua
Garapena eta Bakearen aldeko Kirolaren Nazioarteko Eguna

**Garapena eta Bakearen aldeko Kirolaren Nazioarteko Eguna** (ingelesez, IDSDP) kirolak aldaketa soziala, garapen komunitarioa eta bakearen alde izan dezakeen boterearen gaineko ulermena sustatzeko eguna da. Nazio Batuen Batzar Nagusiak sortu zuen, 2013ko abuztuaren 23an, eta 2014ko apirilaren 6tik Nazioarteko Olinpiar Batzordearen babesa du.

## Historia 
Garai modernoko lehen Olinpiar Jokoen data gogoratzen du, 1896an ospatu zirenak Atenasen, Grezia.

2013ko abuztuaren 23an, Nazio Batuen Batzar Nagusiak, 67/296 Ebazpenean, **apirilaren 6a** "Garapena eta Bakearen aldeko Kirolaren Nazioarteko Eguna" aldarrikatzea erabaki zuen. Nazio Batuek, ospakizun horren bidez, estatuak, Nazio Batuen sistema eta, bereziki, Garapenerako eta Bakerako Kirolari buruzko Nazio Batuen Bulegoa, nazioarteko erakunde egokiak eta nazioarteko, eskualdeko eta nazioko kirol erakundeak, gizarte zibila, gobernuz kanpoko erakundeak eta sektore pribatua barne, gonbidatzen ditu egun honen alde egitera.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Olinpiar Jokoak
* Nazioarteko Olinpiar Batzordea
* Garapena eta Bakearen aldeko Kirolaren Nazio Batuen Bulegoa

## Kanpo estekak 
* Garapena eta Bakearen aldeko Kirolaren Nazioarteko Eguna - NBE
Acta Mathematica

***Acta Mathematica*** Gösta Mittag-Leffler matematikari eta enpresaburu suediarrak 1882an sortutako matematika-aldizkari zientifikoa da, eta fundatzailearen izena daraman institutuak argitaratzen jarraitzen du. 

Aldizkaria bere arloko ospetsuenetako bat da eta argitaratzen duen institutua, Suediako Zientzien Errege Akademiakoa izanik, 1916an sortu zen. Mittag-Leffler bera izan zen bere lehen editorea 1927an hil zen arte. Haren hurrengo editoreak matematikari suediarrak izan dira beti.

Bere historiako atal nabarmenena 1889ko urrian gertatu zen, Henri Poincaréren artikulu bat argitaratu zuenean. Suediako Oskar II.a erregeak emandako sari bat irabazi arren, akats larri bat izan zuen, Lars Edvard Phragmén argitalpen-idazkariak aurkitu zuena eta erabat baliogabe egin zuena. Mittag-Lefflerrek eta Poincarék berak lortu zuten aldizkariaren kopia guztiak kentzea eta artikulu oker hori gabe berriro argitaratzea. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Barrow-Green, June. «Oscar II's 60's Birthday Competition». A: Poincaré and the Three Body Problem (en (anglès)). American Mathematical Society, 1997, p. 49-70. . 
* 

## Kanpo estekak
Nazioen Jauregia

**Nazioen Jauregia** () Nazio Batuen Genevan duten Bulegoaren egoitza da. 1929. eta 1938, urte bitartean eraiki zuten, Nazioen Ligaren egoitza izateko. 1946az geroztik, Nazio Batuen Bulegoaren egoitza izan da, hau da, Nazio Batuen Idazkari Nagusiak Suediako agintariekin egoitza-akordioa sinatu zuenean, nahiz eta Suitza ez zen Nazio Batuetako kide izan 2002ra arte.

## Historia 
### Nazioen Ligaren proiektua 
Eraikina diseinatzeko arkitektoen lehiaketa bat sustatu zuten. Bederatzi arkitektoz osatutako epaimahai batek 377 proiekturen artean: Hendrik Petrus Berlage, Victor Horta, Josef Hoffman, Charles Lemaresquier, John James Burnet, Attilio Muggia, Ivar Tengbom, Carlos Gato eta Karl Moser hautatu zituzten.  Epaimahaiak ezin izan zuen aukeratu irabazle bakarra. Azken finean, sarrera nagusien atzean zeuden bost arkitektoak aukeratu zituzten azken diseinu batean laguntzeko: Suitzako Julien Flegenheimer, Frantziako Camille Lefèvre eta 1x-Paul Nénot, Italiako Carlo Broggi eta Hungariako Joven Vágó. Ligako kideen dohaintzak barruan erabili ziren.

Bukaeraren unean (1936), Jauregia Europako bigarren eraikin-multzo handiena izan zen, Versaillesen ondoren (440,000 m3 vs. 460.000 m3.

### Nazio Batuek eraikina handitzea 
Eraikinari bi luzapen gehitu zitzaizkion, eraikinaren azalera erabilgarriaren tamaina nabarmen handitu zutenak. 1950 eta 1952 artean, hiru solairu gehitu zitzaizkion "K" eraikinari, eta "D" eraikina Munduko Osasun Erakundea aldi baterako hartzeko eraiki zen. "E" eraikina (edo eraikin berria) 1968 eta 1973 artean gehitu zen hitzaldi-zentro gisa (11 hitzaldi-areto gehigarri eta 380.000 m3-ko bolumen gehigarria), eta horrek 34 hitzaldi-areto ditu guztira. Gehikuntzekin, guztira 853.000 m3.

1988ko abenduan, Yasser Arafat entzuteko, Nazio Batuen Batzar Nagusiak 43. bilkura-aldia New Yorkeko Nazio Batuen Egoitzatik Nazioen Jauregira mugitu zen.

## Deskribapena 
Jauregia Ariana parkean dago, eta 1890ean  etxeak utzi zion Geneva hiriari, hainbat baldintzatan: i.a., parkea beti dago jendearentzat eskuragarri eta parkean lurperatuta. Parkeak 1668ko txaleta ere badu.[thumb|Ariana parkea, atzean [Léman|Geneva lakua duela.]]Jauregiaren fundazio-harriaren azpian denbora-kapsula bat dago. Bertan, Nazioen Ligako estatu kideen izenak, Ligako Itunaren kopia eta Ligako Hamargarren Batzarrean ordezkatuta dauden herrialde guztietako erakusketa-txanponak aipatzen dira. Brontze zilarreztatuan iritsi zen Jura mendiekin Nazioen Jauregia erakusten zuen domina.

Eraikina Genevako lakutik pasatzen da eta Alpe frantsesen ikuspegi argia du.

## Irudi-galeria 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Kuntz, Joëlle (2011). Geneva and the call of Internationalism: A History.

## Ikus, gainera 
* Nazio Batuen Egoitza New Yorken

## Kanpo estekak 
* Genevako Nazio Batuen Bulegoa
* [Nazioen Jauregia](http://www.unog.ch/80256EE600581D0E/(httpHomepages)/BCE0EBD8DCE4470C80256F040067307C?OpenDocument)
Olatz Altuna Zumeta

**Olatz Altuna Zumeta** (Usurbil, Gipuzkoa, 1971ko uztailaren 31) gipuzkoar soziologo eta soziolinguista da. Euskararen egoera soziolinguistikoa ezagutzeko metodologien eta datuen azterketan aditua da.

## Bizialdia 
thumb|260x260px|Kale-erabilera 2016an. Olatz Altuna
Soziologian eta Zientzia Politikoetan lizentziatua Euskal Herriko Unibertsitatean. Hizkuntza Plangintza graduondoko (HIZNET) irakaslea. Soziolinguistika Klusterrean dihardu euskara biziberritzeko ikerketa, garapen eta berrikuntza proiektuetan. Euskal Herriko Hizkuntzen Erabileraren Kale-Neurketaren koordinatzailea eta zuzendaria da 1997tik.
[thumb|260x260px|Euskararen kale-erabilera Gipuzkoan (1999-2016)

## Lanak 
### Liburua 
2001ean *[Euskalkia eta hezkuntza* liburua argitaratu zuen Euskal Herri osoko hainbat aditurekin batera (Xole Aire, Olatz Altuna , Estibaliz Amorrortu, Xabier Amuriza, Ane Barruso, Begoña Bilbao Bilbao, Juan Martin Elexpuru, Gillermo Etxeberria, Gurutze Ezkurdia , Iñaki Gaminde, Juan Luis Goikoetxea, Xabier Isasi, Martta Laco, Julian Maia, Oihana Munduate, Fernando Olabarrieta, Karmele Perez , Alazne Petuya, eta Margarita Rekarte).

### Artikuluak 
Hainbat artikulu argitaratu ditu soziolinguistikaz, gehienak BAT aldizkarian baina Euskaltzaindiaren EUSKERA aldizkarian ere badira batzuk. Hauek dira horietako :artikulu batzuk:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko Kale Erabileraren Neurketa
* Iñaki Larrañaga
* Sagrario Aleman
* Kike Amonarriz
* Joshua Fishman
* Rafael Ninyolesena
* Jose Maria Sanchez Carrion
* SIADECO
* SIADECOren lan soziolinguistikoak

## Kanpo estekak 
* Kafe Garaia 01 Olatz Altuna Zumeta(Noauatb-Youtube, 2021-06-23) NOAUA! aldizkariaren lehen zuzendaria izan zen.
Archives des Sciences Physiques et Naturelles

***Archives des Sciences Physiques et Naturelles***, (**Arch. Sci. Phys. Nat.** laburtua),  Genevako Unibertsitateak zuzendutako ilustrazio eta deskribapen botanikoen aldizkaria zen. 1846tik 1947ra 5 serietan argitaratu zen. *Bibliotheque Universelle de Geneve* izan zen aurretik eta *Bibliothèque universelle* ondoren.

## Argitalpenak 
* 1. seriea: liburukiak: 1-36, 1846-57;
* 2. seriea, liburukiak: 1-64, 1858-78;
* 3. seriea, liburukiak: 1-34, 1878-95;
* 4. sorta, liburukiak: 1-46, 1896-1918;
* 5. sorta, liburuxka: 1-29, 1919-47

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* IPNIn
Bakea Mantentzeko Nazio Batuen Langileen Nazioarteko Eguna

**Bakea Mantentzeko Nazio Batuen Langileen Nazioarteko Eguna**, maiatzaren 29an ospatzen da, langileon profesionaltasun-, dedikazio- eta adore-maila handiagatik, eta bakearen kausan beren bizitza galdu dutenak oroitzeko".

## Historia 
Nazio Batuen Batzar Nagusiaren 57/129 Ebazpenak, 2002ko abenduaren 11n, Ukrainako Bakea Mantentzeko Langileen Elkarteak eta Ukrainako Gobernuak Nazio Batuen Batzar Nagusiari egindako eskaera ofizialaren ondoren, eta 2003an egin zen lehen aldiz. Maiatzaren 29an, 1948an, Tregua Zaintzeko Nazio Batuen Erakundea (ingelesez, UNTSO) sortu zeneko urteurrena ospatu zen. Erakunde hori Nazio Batuen bakeari eusteko lehen misioa izan zen, 1948an izandako Arabiar eta Israelgo gerraren osteko su-garaia ikuskatzeko.

Bakearen Mantentze-lanetako Langileen Egun Nazionala abuztuaren 9an ospatzen da Kanadan, Siriak bidaiarien hegazkin zuri bat, NBEren zigilua zuena, bota zuenean, bizia galdu zuela gogoratzeko.

2009an, Nazio Batuek arreta berezia jarri zioten emakumeek bakeari eusteko duten zereginari eta beharrari, bai jarraitu beharreko eredu gisa, bai horietako bakoitzerako berariazko gaitasunak lortzeko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
*Nazio Batuen kasko urdin
*Dag Hammarskjöld Domina

## Kanpo estekak 
* Nazio Batuen bakeari eusteko webgunea
* Nazio Batuen Bakeari Eusteko Beteranoen Kanadako Elkartea
* FNUOSen webgune ofiziala
* Armada austriarraren webgune ofiziala – FNUOS (alemana)
* Armada austriarra – FNUOS (alemana)
* UNIKA
Dag Hammarskjöld Domina

**Dag Hammarskjöld Domina** Nazio Batuen bakeari eusteko operazio batean ari direla bizia galtzen duten langile militarrei, poliziari edo zibilei emandako hil ondoko saria da. Dominak Hammarskjöld-en izena darama, Nazio Batuetako bigarren idazkari nagusia, 1961eko irailean Zambiako hegazkin-istripu batean hil zena.

## Historia 
1997ko uztailaren 22an, 3802. bilkuran, Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluak aho batez onartu zuen 1121 Ebazpena, eta bertan ezarri zuen Dag Hammarskjöld Domina. Ebazpenean, Segurtasun Kontseiluak Nazio Batuetako idazkari nagusiari ere eskatu zion domina emateko irizpideak eta prozedurak ezar zitzala. Lehen dominak 1998ko urrian eman ziren.

### Irizpideak 
2000ko abenduaren 1ean, Kofi Annan Nazio Batuetako idazkari nagusiak domina emateko arauak argitaratu zituen. Nazio Batuen bakeari eusteko operazio batean zerbitzuak ematen dituzten bitartean bizia galtzen duten militarrei, poliziari edo zibilei ematen zaie saria, baldin eta heriotza jokabide-faltagatik edo delitu-egintzengatik ez bada. 2001etik aurrera, Nazio Batuak dozenaka domina ematen hasi ziren hilero Nazio Batuetako bakea mantentzeko langileentzat, 1948 eta 2001 bitartean hil baitzuten. 2001az geroztik, urteko domina zeremoniak egin dira aurreko urtean Nazio Batuen bakea mantentzeko lanetan hil zituztenentzat. Ospakizuna maiatzaren 29an izango da, Nazio Batuen Bakea Mantentzeko Langileen Nazioarteko Egunean.
* 2009an, 2008an hildako Nazio Batuetako 132 bakegileei eman zitzaien domina.
* 2019an, Jitendra Kumar ofizial indiarrak eta 119 gizonek eta emakumek hil ondorego domina jaso zuten. Kumar Kongoko Errepublika Demokratikoan ari zen lanean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elkarrekin (koalizioa)

:*Orri hau 2021ean Macronen inguruan sortutako Ensemble koalizioari buruz da. *Ensemble!* alderdi ezkertiarrari buruz irakurtzeko, joan Elkarrekin! (alderdia) orrira.*

**Elkarrekin** edo **Elkarrekin herritarrak** ( edo *Ensemble citoyens*) Emmanuel Macron Frantziako Presidentearen inguruan sortutako hauteskunde koalizioa da. Koalizioa 2022ko hauteskunde legegileei begira sortu zen 2021eko azaroaren 29an, eta zentro eta zentro-eskuineko zenbait alderdik osatzen dute. Koalizioaren alderdi nagusiak Errepublika Martxan (Macronen alderdia), Mugimendu Demokrata, Horizons eta Agir dira.

Richard Ferrand da koalizioaren presidentea, eta bi presidenteorde dauzka: François Bayrou and Édouard Philippe. Stanislas Guerini da idazkari nagusia.

## Kanpo estekak
Elske Smith

**Elske van Panhuys Smith** (1929) holandar-estatubatuar astronomoa, administratzaile akademikoa eta astronomiari buruzko liburuen egilea da. Emakumeen aurkako diskriminazioaz ere hitz egin du akademian.

## Biografia 
Smith 1929an jaio zen Monakon, Holandako diplomatiko baten alaba gisa. Bere bizitzako lehen urteak Austrian igaro zituen Herbehereetara, Venezuelara, Costa Ricara joan aurretik, eta azkenik, 1943an, AEBetako Bostonera. Bostonen geratu zen batxilergoko eta unibertsitateko ikasketak bukatzeko, bere aita kargu gehiagotara joan baitzen. Radcliffe College-n astronomia ikasi zuen, lehen urteko lagun baten bitartez horretan interesatu ondoren, eta Bart Bok astronomo holandar-amerikarraren eta Harlow Shapleyren tutoretza jaso zuen. Harvard Unibertsitatean egon zen bere senarrarekin, Harry Smith, Bok-ekin izar arteko polarizazioari buruzko graduondoko ikasketak egiteko.  Doktoregoa egin zuen. 1956an.

Bi gorputzen problemari soluzio egokia aurkitzeko zailtasunen ostean, Smith eta bere senarra izarren astronomiatik eguzki astronomiara pasatu ziren, orduan modaz kanpo, Sacramento Peak-eko Eguzki Behatoki Nazionalean posizio bateratuak lortzeko, berea hasieran lanaldi partzialean. Urtebeteren buruan, hango postua lanaldi osoko bihurtzeko gai izan zen. Zazpi urte beranduago, 1960ko hamarkadaren hasieran, Boulder-era (Colorado) joan ziren bizitzera, bere senarrak Arauen Bulego Nazionalean postu bat har zezan; Laborategiko Astrofisikako Institutu Bateratuan ikertzaile izan zen. Berriro joan ziren, urtebete geroago, Washington DC-ra, non bere senarrak NASAn postu bat zuen; Marylandeko Unibertsitateko (College Park) irakasle bihurtu zen, eta ikerketan baino gehiago astronomiaren hezkuntzan zentratzen hasi zen.

Marylanden, bere lana administrazio akademikora aldatu zen, hasieran astronomia programako zuzendari jardunean eta, azkenean, errektoreorde laguntzaile gisa. Virginia Commonwealth Unibertsitatera joan zen humanitate eta zientzietako dekano gisa, hamabi urtez izan zuen kargua, eta, ondoren, erretiroa hartu aurretik, ingurumen-ikasketetako programa berri baten zuzendaria izan zen.

## Liburuak 
Smithen liburuak honako hauek dira:

* *Solar Flares* (Henry J. Smith-ekin, Macmillan, 1963) [4]
* *Introductory Astronomy and Astrophysics* (Kenneth C. Jacobs-ekin, Saunders, 1973) [5]

## Errekonozimendua 
Smith Zientziaren Aurrerapenerako Amerikako Elkarteko kide izendatu zuten 1966an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elkarrekin (argipena)

**Elkarrekin** hitzak hainbat gairi egin ahal dio erreferentzia:

* Elkarrekin: Frantziako hauteskunde koalizio zentrista.
* Elkarrekin!: Frantziako alderdi politiko ezkertiarra.
* Elkarrekin Ahal Dugu: Espainiako hauteskunde koalizioa.
* Elkarrekin Podemos: Euskal Autonomia Erkidegoko hauteskunde koalizioa, Elkarrekin Ahal Duguren adarra.
* Elkarrekin-Together: 2017ko film dokumentala.
Lars Edvard Phragmén

**Lars Edvard Phragmén** (Örebro , 1863ko irailaren 2a - Stockholm, 1937ko martxoaren 14a) Suediako matematikaria izan zen, Acta Mathematica aldizkariko erredakzio idazkaria izan zena.

## Biografia 
Phragmén Örebro Institutuko matematika irakasle baten semea zen, Stockholmetik 200 bat kilometro mendebaldera. 1882an Uppsalako Unibertsitatean sartu zen, baina hurrengo urtean Stockholmera joan zen bizitzera, non Gösta Mittag-Lefflerren dizipulua izan zen, eta horrek harengan potentzial handia aurkitu zuen, 1888an Acta Mathematica bere aldizkariko erredakzio idazkari kargua eman baitzion. Hurrengo urtean, ekarpen garrantzitsua egin zuen Henri Poincaréren hiru gorputzen problemari buruzko artikulu batean akats larri bat aurkitzean.

Sofia Kovalévskaia (1891) hil ondoren, Stockholmeko Unibertsitatean aritu zen matematikako irakasle, baina 1904an irakaskuntza utzi zuen aseguruen negozioan sartzeko.  1904tik 1908ra aseguru-ikuskaritzako zuzendari izan zen eta 1908tik aurrera Suediako aseguru-etxe garrantzitsu bateko lehendakaria izan zen.  Aktuario suediarren elkarteko lehendakaria ere izan zen.

Haren ekarpen garrantzitsuenak analisi konplexuan oinarritzen dira, eta, batez ere, Phragmén-Lindêlöf printzipioak gogorarazten ditu, funtzio holomorfo baten mugak frogatzeko.  Phragmének matematika aktuarialaz  ere arduratu zen, bai eta botoak hauteskunde-hautagaiei eraginkortasunez esleitzeaz ere. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* Gårding, Lars. Mathematics and Mathematicians. Mathematics in Sweden before 1950. (ingelesez).  American Mathematical Society, 1994. . 
* 
* 

## Kanpo estekak 
* O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F. «Lars Edvard Phragmén» . MacTutor History of Mathematics archive.   School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland. 
*  
*  
*  (norvegieraz)
Caspar Wessel

**Caspar Wessel** (Vestby, Dröbak inguruan, Norvegia, 1745eko ekainaren 8a &ndash; Kopenhage, Danimarka, 1818ko martxoaren 25a ) norvegiar-daniar matematikaria izan zen.

## Biografia 
Jonas Wessel-en aita eta aitona elizan ministroak ziren. Amak, Marie Helenek, hamalau seme-alaba izan zituen, eta horietatik Caspar seigarrena izan zen.

Caspar Christianiako (gaur egun Oslo) katedraleko eskolara joan zen anaia nagusietako birekin batera, Johan Herman Wessel eta Ole Christopher Wessel. 1761ean Danimarkako Kopenhageko Unibertsitatean sartu zen, garai hartan Norvegian unibertsitaterik ez baitzegoen, eta Zuzenbidea ikasi zuen.

1762an, anaia, Ole Christopher Wessel, Danimarkako Zientzia eta Letren Errege Akademiaren (Kongelige Danske Videnskabernes Selskab) proiektu baten ikuskatzaile gisa eskatu zuten Danimarkaren posizioa triangeluatzeko. 1764an Caspar bere anaiaren laguntzaile gisa sartu zen proiektuan.

### Ekarpenak 
1782ko maiatzean Wessel Danimarkako Errege Akademiarekin egindako lanetik askatu zuten, Oldenburgoko dukerriaren azterketa trigonometrikoa egin ahal izateko. Wessel Oldenburgeko azterketan lan egin zuen 1785eko udara arte, Danimarkako Errege Akademiarekin lan egitera itzuli zen arte. Metodo matematiko gero eta sofistikatuagoak garatu zituen, eta 1787an idatzi zuen txosten batean guztiz azaldu zituen. Txosten horrek jada Wessel-en ekarpen matematiko bikaina jaso zuen, hau da, zenbaki konplexuen interpretazio geometrikoa.

1796rako, Wessel-ek Danimarkaren triangulazioa amaitu zuen eta lortutako datuak erabili zituen herrialdeko lehen mapa zehatza egiteko. Urte berean, zenbaki konplexuen interpretazio geometrikoa adierazten zuen matematikako lehen dokumentua eta bakarra idatzi zuen eta Danimarkako Errege Akademiaren bilera batean aurkeztu zuen 1797ko martxoaren 10ean. Dokumentu hori 1799 arte ez zen argitaratu.

### Azken egunak 
Wessel-ek Danimarkako Errege Akademian zuen lana utzi zuen 1805ean, 60 urte zituela. Danimarkako Errege Akademiaren zilarrezko domina jaso zuen bere lan eta mapengatik. 1815ean Dannebrog-en Ordenan zaldun izendatu zuten.

## Kanpo estekak
Pieter Johannes van Rhijn

**Pieter Johannes van Rhijn** (1886ko martxoaren 24a &ndash; 1960ko maiatzaren 9a) holandar astronomoa izan zen.  26 urtez IAUko buru izan zen.

## Biografia 
Van Rhijn Goudan jaio zen. Groningenen egin zituen ikasketak, Sterrenkundig Laboratorium-a (Kapteyn Astronomia Institutua) zuzendu zuen hirian. Geroago, Nazioarteko Astronomia Elkartearen buru izan zen (1932-1958) mende laurden baino gehiagoz.

Groningen hil zen.

## Eponimia 
* Van Rhijn ilargi-kraterrak izena du bere oroimenez. 
* Van Rhijn (2203) asteroideak ere bere izena gogoratzen du. 

## Erreferentziak 
## Iturriak 
* Stamboom geslacht Van Rhijn (nederlanderaz)
* Biografia van Rhijn, Pieter Johannes van (nederlanderaz)

## Kanpo estekak
Elkarrekin! (alderdia)

:*Orri hau Ensemble! alderdi politiko ezkertiarrari buruz da. *Ensemble* Macronen koalizioari buruz irakurtzeko, joan Elkarrekin (koalizioa) orrira.*

**Elkarrekin!** (), ofizialki **Elkarrekin! Ezkerreko alternatiba ekologista eta sozial baten alde** deitua (), Frantziako alderdi politiko ezkertiarra da. Alderdia 2013ko azaroaren 23-24an aurkeztu zen Saint-Denis hirian, eta hainbat alderdi eta erakunde ezkertiarren bategitetik sortu zen: Alternatiboak, Konbergentziak eta Alternatiba, Alternatiba Ekologiko eta Sozial baten aldeko Federazioa, Ezker Antikapitalista, Ezker Unitarioa alderdiko militanteen gehiengoa, eta zenbait pertsonalitate independente.

2008an sortutako Ezkerreko Frontea koalzizioaren hirugarren indarra izan zen, Frantziako Alderdi Komunistaren eta Ezkerreko Alderdiaren atzetik. Alderdiaren helburu nagusiak honako hauek dira: ezkerraren indartzea eta zabaltzea; murrizketen eta zapalkuntza guztien aurkako borroka; herri mugimenduekin elkarlana eta adiskidetzea bultzatzea; eta eraldaketa sozial eta ekologikorako proiektu baten osaketa gizarteak kapitalismoa gainditzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rodrigo Agerri

**Rodrigo Agerri Gascón** (Ribaforada, Nafarroa) Euskal Herriko Unibertsitateko ikertzailea da. Informatika Fakultatean lan egiten du 2016tik, Hitz Zentroaren barruan integratuta dagoen Ixa Taldean, Ramón y Cajal beka batekin 

## Ikasketak eta doktorego-tesia 
Informatikako doktoretza lortu zuen Londresko Unibertsitatean (2007), harrezkero Hizkuntzaren Prozesamenduan jardun du hainbat erakundetan Britainia Handian eta Euskal Herrian, Europako Batzordeak, Erresuma Batuko ikerketa-kontseiluek, Espainiako Zientzia Ministerioak eta Eusko Jaurlaritzak finantzatutako 20 ikerketa-proiektutan baino gehiagotan parte hartu du. Europako SUMAT proiektuaren koordinatzaile teknikoa izan zen eta Torres Quevedo ikerketa-beka bat eman zioten lehenago.

## Ikertzailea 
2022an OPENMINTED Tender proiektuko ikertzaile nagusia izan zen, eta COST ekintzaren barruan Lan Taldeko burua. “DeepReading: DeepReading: Mining, Understanding, and Reasoning with Multuele Content” proiektuko arduraduna da German Rigaurekin batera, Espainiako Zientzia Ministerioak finantzatutako proiektua.

Agerriren ikerketaren ardatzak Semantika Konputazionala eta Informazioaren Erauzketa dira (Entitateen izenen ezagutzea, Iritzi Meatzaritza, Albiste Faltsuak eta Posturaren Detekzioa (*Stance Detection*)...), bereziki ikuspegi eleaniztunetan eta linguistikoetan. 

IXA pipes analizatzaileen sortzaile eta garatzaile nagusia da **Agerri**, hizkuntza-prozesamendurako prest dagoen tresna multzo eleanitza da hori. 

Halaber, Apache Software Foundation-en OpenNLP proiektuan parte hartzen du proiektu-kudeatzaile gisa. Elkarte hori dela eta, Google Summer of Code (GSOC) erakundeko aholkularia ere izan da.

Oiartzun garrantzitsua du bere lanak nazioartekoan, 1.000 aipamen baino gehiago dira beste argitalpen zientifikotan Agerriren argitalpenek lortu dutenak.
[erdian|thumb|600x600px|Testuak automatikoki analizatzeko [IXA pipes|Ixa-pipes tresnen arkitektura.]]

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Donostiako Informatika Fakultatea

## Kanpo estekak 
* Webgune pertsonHitz Zentroa
* Webgune pertsonalaGithub
* Rodrigo Agerri ACL anthology,.20 artikulu argitatuta Association for Computational Linguistics elkarteko kongresuetan
* «Rodrigo Agerri»&#x20;*scholar.google.com*
Eskuinaren eta Zentroaren Batasuna

**Eskuinaren eta Zentroaren Batasuna** (), **UDC** laburtuta, Frantzian eskuineko eta zentro-eskuineko alderdi nagusiek osatutako hauteskunde koalizioa izendatzeko erabiltzen den deitura da.

Bosgarren Errepublikan zehar, alderdi Gaullista nagusiak eskuineko zein zentroko alderdi txikiagoekin hainbat koalizio osatu ditu, Nazio Biltzarrean edota beste instituzioetan gehiengo osoa lortzeko.

Koalizioa osatu zen azken aldia 2022ko hauteskunde legegileetarako izan zen, Errepublikanoak, Demokrata eta Independenteen Batasuna eta Zentristak-Zentru Berria artean adostuta.

## Koalizio ezberdinen kronologia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hospitality Club

**Hospitality Club (HC)**, literalki abegi kluba esan nahi duena, internet bitartez ezagutzen den komunitatea da. Webgunea: hospitalityclub.org da. Helburu nagusia, bidaiariak laguntzea izan da beti. Couchsurfing erakundeak ospea hartu zuenean, garrantzia galdu zuen, baina, gaur egun, irekita jarraitzen du eta mota horretako bigarren komunitate handiena dela esaten da. 

Erabiltzaileek webgunean erreferentziak utzi ditzakete.

## Historia 
Ideia berdintsua izan zuten erakundeak sortu ziren XX. mendeko bigarren erdian eta XXI. mendeko lehen urteetan. Hauetako bat Polonian sortu zen: Hospex erakundea (gaur egun desagertua). Hitchhiking community izan zen mota horretako beste erakunde bat (baita gaur egun desagertua ere). 

Erakundea, Veit Kuhne deituriko ikasle batek sortu zuen 2000ko uztailean. Lehen urteetan denbora asko irauten zuen pertsona berri batek erakundean sartzeko eta lehenengo bi edo hiru urteetan komunitateak ehundaka pertsona besterik ez zituen izan. Claudio Pachiegak sistema hobetu zuen 2002 urtetik aurrera. Sei urte geroago, komunitateak 155.000 erabiltzaile zituen. 2013 urtean, 200 herrialde desberdinetako 500.000 erabiltzaile inguru zituen. Milioi bat pertsona elkartzeko helburu dauka orain komunitateak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bibliothèque Universelle de Genève

***Bibliotheque Universelle de Geneve***, (**Biblioth.** **Universelle Geneve** laburtua),  Suitzan argitaratzen zen ilustrazio eta deskribapen botanikoen aldizkaria zen. 1836-45 urteetan 60 ale argitaratu ziren. Aurretik *Bibliotheque Universelle des Sciences, Belle-Lettres, et Arts,... Sciences et Arts* izena zuen, eta *Biblioth. Universelle Rev. Suisse* aldizkariak ordezkatu zuen*.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* IPNIn
Anne de Chantraine

**Anne de Chantraine** (1605 &ndash; 1622ko urriaren 17a) XVII. mendeko sorgin-ehizan sorgina izatearen akusaziopean bizirik erre zuten emakume gaztea izan zen.

## Biografia 
Anne de Chantraine 1605ean jaio zen. Sorginkeria egotzita prozesatu zuten hamazazpi urterekin, eta bizirik erre zuten 1622ko urriaren 17an Waret-la-Chausseen (Lieja, Belgika) edo agian Frantzian. Hainbat lan egin dira frantsesez, eta haren historia TIME bezalako aldizkarietan berraztertu da.

## Herri-kulturan 
Anne de Chantraine bulgarizazio bihurtu da Nightmare/Atmosferear-eko jokalariaren pertsonaiaren bidez, joko interaktiboa seriean, sorgina izanik telesailean, eta denetan agertuz, bi jokotan izan ezik. Serieko hirugarren instalazioan ere bera ageri da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pertsonen Aurkako Minen Debekurako Nazioarteko Kanpaina

**Minak Debekatzeko Nazioarteko Kanpaina** (*International Campaign to Ban Landmines - ICBL* ingelesez) pertsonen kontrako minak eta barreiatze-bonba debekatzeko lan egiten duten 70 herrialdetan dagoen sare globala da.

## Historia 
Koalizioa 1992an eratu zen, sei erakundek (Human Rights Watch, Medico International, Handicap International, Physicians for Human Rights, Vietnam Veterans of America Foundation eta Mines Advisory Group) batera lan egitea erabaki zutenean minak debekatzeko. Egun 1.400 erakunde inguru biltzen ditu, tokian, estatuan eta nazioartean pertsonen kontrako minekin amaitzeko lan egiten dutenak. Horien artean, emakumeen, haurren eta gerrako beteranoen interesak babesten dituzten lan-taldeak eta erakundeak daude, baita giza eskubideen aldeko talde laiko eta erlijiosoak ere. 

Hasieratik, Jody Williams kanpainaren buru eta bozeramaile bihurtu zen, Diana Galeskoaren babesarekin.
### Ottawako Hitzarmena 
1997an, kanpainan bildutako erakunde, Nazio Batuen agentziek, gobernuek, komunitateek eta gizarte zibilak lehen helburua lortu zuten: Ottawako Ituna sinatzea, minak erabiltzea debekatzen duena. Itunak arrakasta izan arren (156 herrialdek sinatua), Estatu Batuak, Txinako Herri Errepublika edo Errusia bezalako nazio garrantzitsu batzuek oraindik ez dute sinatu.[thumb|350x350px|Urdinez, [Ottawako Ituna sinatu duten estatuak.]]

Urte berean, Kanpaina bera eta haren erakunde nagusia, ICBL, eta Jody Williams, garai hartako koordinatzailea, Bakearen Nobel Saria jaso zuten.

## Sariak eta Aitortzak 
1997ko Bakearen Nobel Saria

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ottawako Ituna
* Armagabetzeari lotutako gaiei buruzko Nazio Batuen Bulegoa
* Pertsonen kontrako minen arriskuaz eta minei lotutako ekintzei bideratutako Informazioaren Nazioarteko Eguna

## Kanpo estekak 
* Nobel Saridunaren 1997ko Bakearen Nobel saridunaren orri ofiziala (ingelesez)
* Minak Debekatzeko Nazioarteko Kanpainaren orri ofiziala (ingelesez)
Armagabetzeari lotutako gaiei buruzko Nazio Batuen Bulegoa

**Armagabetzeari lotutako gaiei buruzko Nazio Batuen Bulegoa** (ingelesez, **UNODA**) NBEko Idazkaritzaren erakundea da. 1997ko uztailean, Kofi Annan-ek bulegoaren sorrera aurkeztu zuen Batzar Nagusian.

Arma nuklearrak, suntsipen handiko armak, arma kimiko eta biologikoen garapena mugatzea eta armagabetzea sustatzea du helburu. Era berean, arma konbentzionalen eremuan desarmatzeko ahaleginak sustatzen ditu, batez ere, lurreko mina eta su arma txikietan, horiek izaten baitira gaur egungo gatazketan ohikoenak direnak.

2017ko maiatzaren 1etik, Japoniako Izumi Nakamitsu da bulegoaren zuzendaria .  

## Historia 
1961eko 1653 Ebazpenean ("Arma nuklearrak eta termo-nuklearrak erabiltzeko debekuari buruzko adierazpena"), NBEko Batzar Orokorrak adierazi zuen arma nuklearrak erabiltzeak "gerraren irismena ere gaindituko zuela, eta sufrimendua eta suntsiketa eragingo ziela gizateriari eta zibilizazioari, eta, beraz, nazioarteko zuzenbidearen arauen eta gizateriaren legeen aurkakoa dela".

Hasiera batean, 1982an, Nazio Batuen Armagabetze Gaietarako Bulegoa sail gisa sortu zen. 1992an, Armagabetze Gaietarako Zentro bihurtu zen, NBEko Gai Politikoen Departamentuaren mende eta 1997. urtearen amaieran, Armagabetze Gaietako Saila izan zen berriro.

Ondoren, 2007an, Ban Ki-moon jakinarazi zuen Brasilgo Sergio Queiroz Duarte izendatu zuela Armagabetze Gaietarako goi-ordezkari, alboko idazkari nagusiaren mailan. Hori dela eta, saila Nazio Batuen Desarme Gaietarako Bulego bihurtu zen.

### Ordezkarien zerrenda 
## Antolaketa 
UNODAren helburu nagusiak armagabetze nuklearra eta ez ugaltzea sustatzea dira; gainera, gatazka bat bukatzean desarmatzeko neurri praktikoak garatzen eta aplikatzen laguntzen du, bai eta gizarte zibilean parte hartzen duten gizabanakoak berriro sartzen ere.

Bulegoa bost azpiatalek osatzen dute: Desarmerako eta Konferentziari Laguntzeko Batzarreko Idazkaritzaren Azpiatala (Geneva), Masan Suntsitzeko Armen Azpiatala (ADM), Arma Konbentzionalen Azpiatala (desarmatze praktikoa barne), Informazio eta Zabalkunde Ekintzen Azpiatala (IOB) eta Eskualdeen Armagabetzearen Azpiatala (RBD) Azken honek hiru zentro ditu:
* Nazio Batuen Eskualdeko Zentroa Afrikako Bakea eta Armagabetzerako (UNREC)
* Nazio Batuen Eskualdeko Zentroa Asia eta Pazifikoko Bakea eta Armagabetzerako (UNRCPD)
* Nazio Batuen Eskualdeko Zentroa Latinoamerika eta Karibeko Bakea eta Armagabetze eta Garapenerako (UNLIREC)

## Ikusi ere 
* Pertsonen Aurkako Minen Debekurako Nazioarteko Kanpaina
* Pertsonen kontrako minen arriskuaz eta minei lotutako ekintzei bideratutako Informazioaren Nazioarteko Eguna
* Ottawako Ituna

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Weborri ofiziala UNODA
* Desarmeari buruzko urtekaria
Pertsonen kontrako minen arriskuaz eta minei lotutako ekintzei bideratutako Informazioaren Nazioarteko Eguna

Lurreko minak eta gerrako lehergaien honakinak mehatxu larria dira pertsonen segurtasun, osasun eta bizitza, edo garapen sozial eta ekonomikorako. Horregatik, 2005eko abenduaren 8an, Nazio Batuen Batzar Nagusiak 60/97 Ebazpenean adierazi zuenez, apirilaren 4a, **Pertsonen kontrako minen arriskuaz eta minei lotutako ekintzei bideratutako Informazioaren Nazioarteko Eguna**.

## Sariak eta Aitortzak 
* 1997an Bakearen Nobel Saria

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ottawako Ituna
* Zenbait Arma Konbentzionalei buruzko Hitzarmena
* Armagabetzeari lotutako gaiei buruzko Nazio Batuen Bulegoa (UNODA)
* Pertsonen Aurkako Minen Debekurako Nazioarteko Kanpaina

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Giza Hegaldi Espazialaren Nazioarteko Eguna

**Giza Hegaldi Espazialaren Nazioarteko Eguna** Yuri Gagarinen (SESB) lehen hegaldi espazialaren urteurrena ospatzen du, apirilaren 12an. Nazio Batuen Batzar Nagusiaren 65. bilkura-aldian aldarrikatu zuen, 2011ko apirilaren 7an, hegaldiaren 50. urteurrena baino egun gutxi batzuk lehenago.

Sobietar Batasunean, apirilaren 12an, Kosmonauten Egun gisa ospatu zen 1963tik, eta oraindik ere Errusian eta Estatu postsobietarr batzuetan ikus daiteke. Yuriren Gaua, "World Space Party" ere esaten zaiona, Ameriketako Estatu Batuetan 2001ean hasi zen, Gagarinen hegaldiaren 40. urteurrenean.

Egun horretan, halaber, *Columbiako* LOG-1 transbordadore espazialaren lehen jaurtiketa ere ospatzen da, 1981eko apirilaren 12an, gizakiaren lehen hegaldi espaziala baino 20 urte geroago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Espazioaren Konkistatzaileen Monumentua
* Espazioko lasterketa
* Espazioaren esplorazioa

## Kanpo estekak
Fistula Obstetrikoarekin Amaitzeko Nazioarteko Eguna

Nazio Batuen Batzar Nagusiak maiatzaren 23a **Fistula Obstetrikoarekin Amaitzeko Nazioarteko Eguna** aldarrikatu zuen.

### Fistula Obstetrikoarekin Amaitzeko Nazioarteko Eguna 
2012an, 67/147 Ebazpenean, Nazio Batuen Batzar Nagusiak **Fistula Obstetrikoarekin Amaitzeko Nazioarteko Eguna** aldarrikatu zuen. "Batzar Orokorrak nazioarteko komunitateari dei egiten dio urtero nazioarteko eguna erabil dezan kontzientzia sortzeko eta fistula obstetrikoaren aurkako neurriak nabarmen areagotzeko".

Nazio Batuen Populazioaren Funtsa (UNFPA) eta erakunde elkartuek 2003. urtean jarri zuten abian fistula kentzeko kanpaina, eta Afrikako, Asiako eta eskualde arabiarreko 50 herrialdetan dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emakumearen Nazioarteko Eguna
* Emakumeen Mutilazio Genitalerako Zero Tolerantziaren Eguna
* Osasunaren Mundu Eguna
* Nazio Batuen Populazioaren Funtsa

## Kanpo estekak 
* Fistula obstetrikoarekin amaitzeko nazioarteko egunaren gune ofiziala
Fuschia Anne Ravena

**Fuschia Anne Ravena** (Cebu Hiria, Filipinak, 1995eko ekainaren 13a) filipinar emakumezko edertasun modelo transgeneroa da. 2022ko martxoaren 6an Filipinetako emakume transgeneroentzako Miss International Queen Filipinak 2022 edertasun-lehiaketa irabazi zuen. Garaipen horri esker, nazioarteko Miss International Queen 2022 lehiaketan parte hartzeko sailkatu zen. 2022ko ekainaren 25ean Miss International Queen 2022 hautatu zuten, erreginaren koroa Valentina Fluchairerengandik jasoz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak