Nyaya

***Nyāya*** (gutxi gorabehera "niaaia" ahoskatua, "errekursioa, araua, metodoa") hindu darshana edo doktrina ortodoxoetako bat da *(astika)*.

Epistemologian, nyāya-k ezagutzaren iturriak (pramāṇa) aztertzen ditu eta Nyāya Sūtra-etan oinarritzen da (K.a. VI. mendearen eta K.o. II. mendearen inguruan),  Indiako filosofian eragin handia izan zuen testua, eskola filosofiko desberdinen arteko epistemologia-eztabaida klasikoen oinarriak ezarri zituena. Nyāyak dio giza sufrimendua ezjakintasunetik sortzen dela eta askapena ezagutza zuzenaren bidez. Horregatik, ezagutza zuzenaren edo epistemologiaren iturriak ikertu zituzten. Nyāyak tradizionalki lau pramāṇa onartzen ditu ezagutza lortzeko bide fidagarri gisa: Pratyakṣa (pertzepzioa), Anumāṇa (ondorioa), Upamāṇa (konparaketa eta analogia) eta Śabda (hitza, iraganeko edo oraingo aditu fidagarrien testigantza).  Hala ere, horietako bakoitzaren bidez lortutako ezagutza baliozkoa izan daiteke edo ez. Zentzu batean, Nyāya da, zalantzarik gabe, Mendebaldeko epistemologiara gehien hurbiltzen den Indiako eskola, nahiz eta Nyāya idazleek beren lana helburu erlijioso espezifiko batekin egin zuten.

Metafisikan, Nyāyak errealismo filosofiko mota bat defendatu zuen.  Nyāya Sūtrak norberaren ezaren (anatta) teorien aurkako hinduismo klasikoen argudioak biltzen ditu.  Lanak Jainko sortzaile baten (Ishvara) aurka ere egiten du, Erdi Aroko hinduismoan funtsezkoa izan zen eztabaida bat. 

Eskola honen ekarpen garrantzitsu bat bere metodologia da, geroago Indiako beste eskola gehienek (ortodoxoak izan edo ez) onartu zuten logika sistema batean oinarritua.

## Izen sanskritoa 
* *nyāya*, AITS (Sanskritoaren Transliteraziorako Nazioarteko Alfabetoa) sisteman. 
* न्याय, sanskritoko devanagari idazkeran.
* Ahoskera:
** [njaːja] (IPA alfabetoaren arabera) sanskrito klasikoan,
** [njáːja] (IPA alfabetoaren arabera) hainbat hizkuntzatan
* Etimologia: Sanskritozko *ní* errotik dator, 'gidatu' esan nahi duena. *Ny-āya* hitz konposatuak 'errekurtsioa, araua, metodoa' esan nahi du eta maiz silogismo eta inferentzia gisa itzultzen da. Hedapenez, arrazoiketari, logikari edo giza adimena ekintza batzuetan gidatzen duen metodoari aplikatzen zaio, eta bereziki argudioetan eta desadostasunean.

## Arrazoia 
Pentsamendu eskola hau bi modutan ikus daiteke: logika eta epistemologia metodo gisa, edo Indiako erlijio pentsamenduaren parte gisa. Edozein kasutan, gnoseologia bat eta ontologia bat dakartza barne.

Izan ere, *Nyāya* espekulazio filosofikoaren eskola bat da, geroago metafisikari eskainitako sistema bihurtu zena. Eskola honen corpus nagusia K.a. II. mendean Gótama Aksha Pada jakintsuak idatzitako *Nyāya sūtra* izeneko testuetan aurkitzen da (nahiz eta batzuek uste duten *Nyāya sūtra* K.o. VII. mendean idatzi zela), Gótama hau (ez nahasi Gautama Buda santu ospetsuarekin) Aksha Pada (*akṣa* 'begiak' eta ''pāda 'oinak' esan'' nahi du) ezizena jaso zuen filosofoa izan zen, agian begiak oinetan finkatuta edukitzeagatik,  edo bere lanaren asmo errealistagatik. Gótama izenak 'idirik onena' esan nahi du (*go* 'behia, idia' eta *tama* 'onena').

Bere metodologia, beste eskola hinduista gehienek (ortodoxoak izan ala ez) hartu zuten sistema logiko-epistemologikoan oinarrituta dago, mendebaldeko zientzia, erlijioa eta filosofia, Aristoteles (K. a. 384-322) filosofo grekoaren logikan oinarritutzat har daitezkeen antzera.

Nyāya *Organon* (Aristotelesen lan osoak) baino  mende batzuk beranduagokoa da, baina Mendebaldean ez zen ezaguna izan 1828ra arte Kalkutan Irakaskuntza Publikoko Batzorde Nagusiak argitaratu ondoren, Vishua Natharen (XVII. mendekoa) iruzkin batekin batera. 525 prosazko sutra ditu eta bost irakurketatan banatuta dago, hainbat kapitulutan banatuta, irakurketa hauek bi zati bereizi eskaintzen dituzte: lehenengoa, guztiz dogmatikoa, irakurketa bakar batez osatuta dago, beste laurek bigarren zatia osatzen dute, polemikari eskainia dagoena, Gothamek bere doktrinak izan ditzakeen eragozpen guztiei irtenbideak emanez.

Logika-sistema hau emateko metodoa forma axiomatikoa da, eta bere abantaila nagusia zehaztasuna da.

*Nyāya*, ordea, mendebaldeko logika analitikotik bereizten da, hau ez baita bere baitan helburu bat duen logika bat, baizik eta bere helburua  edo askapena (sufrimenduarekiko) da.

Eskola horren arabera, baliozko kontzientzia lortzea da moka lortzeko ''* bakarra, eta, beraz, praxi soteriologikoa (berreroslea) ere bada.

Nyāyaren (*adhyáya*) lehen irakurketak hirurogei axioma ditu, Gotamaren dialektikaren funtsa eta oinarria helarazten dituztenak, betiko zoriontasuna agintzen dietenak irakasten duen doktrina osorik duten guztiei.

*Nyāya* tradizioan, benetako kontzientzia bakarra kontraesanen menpe ez dagoena da, fenomenoen (*mayaz* harago) atzean dagoen errealitatea  agerian uzten duena eta orduan bakarrik aurkez dezakeen errealitate fidagarri eta egiazko bat. Kontzientzia hori bakarrik kontsidera daiteke benetako kontzientzia, eta "memoriaren" eta "zalantzaren" aurkakoa da, baita arrazoiketa hipotetikoarena ere, hipotetikoa izanik, berez ziurgabea dena. Hala ere, jatorrizko *Nyāya* eskolak ez ditu zalantzak edo hipotesiak zuzenean baztertzen, baizik eta bigarren mailakotzat hartzen ditu, kontzientzia osoa lortzeko etapa gisa.

Beraz, teoria honen filosofoek lehenik ezagutza-iturri baliodunak identifikatu behar izan zituzten neke handiz (Descartesek *cogitoa* —pentsamendua— egoaren eta arrazoiketa ororen existentzia baieztatzeko abiapuntu gisa hartzera eraman zuen zalantza metodikoaren antzeko prozesu batean), iritzi faltsuak bereizteko aukera emango zieten ezagutza-iturri baliodunak. Horrela, lau bide *(pramana)* identifikatu ziren jakingarriaren kontzientzia lortzeko: pertzepzioa, inferentzia, analogia eta testigantza fidagarria. Hauetako bakoitzaren bidezko ezagutza, *Nyāya* eskolaren arabera, baliozkoa edo baliogabea izan daiteke; ondorioz, jakintsuek kasu bakoitzean faktore erabakigarriak identifikatu behar izan zituzten kontzientzia balioduna lortu zen ala ez frogatzeko. Horrek Mendebaldeko filosofia analitikoarenen antzeko (berdinak ez diren arren) azalpen-esparruak sortzea ekarri zuen.

## Nyāyaren teoria inferentziala 
Honetan, indukzio eta dedukzio konbinazio bat nabaritzen da, partikularretik partikularrerako igarobide baten bidez, orokorraren bidez (horrela, *nyāyaren* "silogismoek" alderdi tautologiko jakin bat dute, nahiz eta tautologian ez diren geratzen, baina erredundantziak ondorioztatzen dena berresteko balio du), adierazi den bezala, *nyāyaren* logikan ezagutza forma arrunt oro errealaren zati bat baino ez baita, erreala hasieran modu erlatibo batean aurkezten da, adibidez gure zentzumenek aldatuta.

Oinarrizko eskema inferentziala silogismo baten antza du eta honako hau da:

# *pratigña:* tesiak, egiaztapena behar du.
# *hetu:* motiboa, justifikazioa.
# *udharana:* adibidea (askotan analogiaz).
# *upadana:* berrespen pragmatikoa.
# *nigama:* inferentzia, ondorioa, hirugarren terminoan dagoeneko jasotako printzipio orokorraren aplikazioa.

Goian adierazitako bost urratsen adibide klasiko bat honako hau da:

# *pratigña:* "Sua dago mendietan"
# *hetu:* "Kea dagoelako."
# *udharana:* "Sua dagoen lekuan kea dago" (sukaldeetan ikusten den bezala).
# *upadana:* "Kea dago mendian".
# *nigama:'' "(Orduan) sua dago mendian."

Jakina, egungo logikarentzat, arrazoiketa inozoa dirudi, ez dirudielako beharrezkoa sua kearekin batera etortzea edo alderantziz; hala ere, adibide klasikoa finduz ("sua" eta "kea" bezalako adibideak birdefinituz), nyāya inferentzia-prozesua baliozkoa izaten jarraitzen du.

## Egia ikertzeko metodoak 
Gotamak egia ikertzeko 16 metodo gehitzen ditu:

# Ezagutza bitartekoak.
# Ikertzeko objektuak.
# Zalantza
# Helburua
# Aurrekaria
# Dogma
# Premisa
# Konfutazioa
# Baieztapena
# Diskrezioa
# Mehetasunak
# Hausnarketa
# Falazia
# Prebarikazioa
# Eragozpenak
# Argudioak.

Lau ezagutza-bide daude:

# Zentzumen-pertzepzioa
# Inferentzia
# Analogiak
# Testigantzak.

Benetako jakinduriaren iturria izan dadin, ezagutzaren 12 objektuak existitu behar dira:

# Arima
# Gorputza
# Zentzumenak
# Mundu fenomenologikoa
# Kontzientzia handiagoa
# Adimena
# Borondatea
# Akatsa
# Lurretik kanpoko estatuak
# Karma
# Mina
# Askatasuna.

## Notak 
## Kanpo estekak 
* AldeaMix.com     Indiako eskola ortodoxoak).
* YogaIntegral.biz (Indiako sistema filosofikoak).