Diru-papera

## Sarrera 
Diru-papera zer den ulertzeko beharrezkoa da diruaren inguruko ideia bat izatea. Modu azkar batean esanda, diruak, txanpon metaliko batez, paper-zati batez, etab ordezkatuta, berezko balioa ez du beti izaten. Izan ere, bere balioa  jendeak bere gain jartzen duen garrantziaren araberakoa da trukerako, neurri-unitate eta aberastasun-biltegi baten modura. Diru horri esker, jendeak modu ez zuzen batean salduko ditu ondasunak eta zerbitzuak eta ondasunen prezioaren berri ematen laguntzen du (monetan eta ehunekoetan idatzitako prezioak zenbaki-kopuru bati dagozkio), eta gizabanakoei beren aberastasuna epe luzera gordetzeko modua ere ematen die.

Diru-paperenari dagokionez, herrialdeko paperezko dirua ofiziala da, ondasunak eta zerbitzuak eskuratzeari lotutako transakzioetarako banatzen dena. Paperezko diru horren inprimaketa herrialde bakoitzeko banku zentralak edo altxorrak arautzen du normalean (Europar Batasunaren kasuan, herrialde bakoitzaren gain egon beharrean batasun horren banku zentralaren gain dago), funtsen fluxua diru-politikarekin bat etortzeko.

## Mundu osoan erabili ohi diren diru-paper motak 
### Diru adierazgarria (“Representative Money”) 
Paper adierazgarriko dirua, haren atzean %100eko erreserba metalikoak dituen dirua dago.  Gobernuak erreserba horiek mantentzen ditu paperezko diruaren titularrentzat, hala eskatzen dutenean. Paper adierazgarriko diruaren adibide bat urrea eta Estatu Batuetako zilarrezko ziurtagiriak dira, altxorrean urrezko eta zilarrezko gordailu bermatuak izanik, edota, 1927an Indiak emandako urrezko ziurtagiriak.

### Diru-paper bihurgarria (“Convertible paper money”) 
Dirua paper bihurgarria saldo-diruagatik (“full-bodied money”) edo diru estandarragatik truka daiteke, diruaren titularrak eskatuta. Gobernuak ez du diru horren %100eko erreserbarik. Diru osoaren erreserba frakzionalak dirua itzultzeko berme gisa jarraitzen du, eta paperezko diru guztia ez da aldi berean dirua itzultzeko aurkezten.

### Diru-paper bihurrezina (“Inconvertible paper money”) 
Diru-paper mota hau ezin da trukatu saldo-diruagatik edo diru estandarragatik. Diru-agintariek (“monetary authority”) ez dituzte urrezko edo zilarrezko erreserbak gordetzen. Dirua gobernuaren promesa agindu idatziaren gainean ematen da. Urrea, zilarra edo beste herrialde batzuetako dirua gorde egin daitezke, dirua paperean igortzeko. Baina erreserba horiek ez dira mantentzen paper bihurrezineko diruaren titularrentzat. Gobernuak bere balioak edo idatzitako promesak berreskuratu ditzake. Paperaren berdina den dirua emanez banku zentralak ezeztatuko du. Diru-paper bihurrezineko adibideak lirateke Lehen Mundu Gerrako marka alemana (“Deutsche Mark”), Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibileko dolarrak, eta Frantziako Iraultzan zeharreko dirua.

### Diru fiduziarioa 
Diru fiduziarioa benetako balioa baino balio handiagoa duen dirua da. Diruaren benetako balioa alferrikakoa da. Herriak onartu egiten du, gobernuaren aginduz. Gobernuak balio nominala finkatzen du eta diru hori ez da diru estandarrarekin aldatzen. Truke-bitarteko gisa eta balio-estandar gisa erabiltzen da. Diru fiduziarioa paperezko dirua edo beste edozein salgaia izan daiteke. Baina garrantzitsuena da, balio erreala ez dela balio nominalaren berdina. Diru fiduziarioa mundu osoan erabiltzen da.

## Historia 
Diru-paperaren historia ulertzeko txekeak izan behar dira kontuan, banku batek edo baimendutako beste agintari batek jaulkitako ordain-agiri negoziagarri bat, eramaileari eskatzen zaionean ordaintzen zaion diru-paper mota bat dena. Izan ere, txekearen ideia hori paperezko ordainagiria bankuan aurkeztean diruz ordezkatua izatearena izan zen, eta hori izan zen  lehen billeteen sorrera.

Billeteak, historikoki, hau da, hasiera batean, banku komertzialek jaulkitzen zituzten bakarrik, eta legez behartuta zeuden legezko bideagatik trukatzera, hau da, txanponetan ordaindu ahal izatera (normalean urrezko edo zilarrezko txanponak, “urre-patroi” edo “gold exchange standard” deritzona), banku jaulkitzailearen kutxazain nagusira aurkezten zirenean. Gaur egun, diru nazional gehienek ez dute babesik metal preziatuetan edo lehengaietan, eta dekretu bidez baino ez dute balioa.

Lehen txartel ezaguna Txinan garatu zen lehen aldiz Tang eta Song dinastietan, VII. mendetik aurrera. Europan, txartelen kontzeptua XIII. mendean sartu zen lehen aldiz Marco Polo bezalako bidaiariekin.

Billeteak eta txekeak faltsutzearen aurkako borroka izan da azken mendeetan segurtasun-inprimaketako metodoen garapenaren bultzatzaile nagusietako bat. Hori dela eta, paperezko dirua segurtasun-ezaugarri berriak dituzten bertsio modernoagoekin eguneratzeko joera dago, eta faltsutzaileei legez kanpoko kopiak egitea zailtzen saiatzen da.

### Historiaren laburpena 
Diru-papera VII. mendean garatu zen lehen aldiz Tang Txina dinastian, nahiz eta errege-txanpon papera ez zen XI. mendera arte agertu, Song dinastian. Geroago, diru-paperaren erabilera Mongoliako Inperio osoan edo Yuan Txina dinastian zabaldu zen. 

Marko Polo bezalako esploratzaile europarrek XIII. mendean sartu zuten kontzeptua Europan. Napoleonek paperezko billeteak jaulki zituen 1800. urtearen hasieran. Eskudirutan egindako billeteak “jasotako balioa” kontuan mantendutako ordainagiri gisa sortu ziren, eta ez dira nahastu behar “ageriko baloreekin”, ondorengo garai  batean bihurtzeko promesarekin jaulkitako konpromiso-balioekin. Billeteak dirutzat hartzeak bilakaera nabaria izan du denboran zehar. Hasieran, dirua mota hau metal preziatuetan oinarritzen zuten. Billete batzuk zor-agiri edo kanbio-letratzat hartzen zituzten: aurkezpenean metal preziatuan norbaiti ordaintzeko promes moduan. 

Hala ere, erraz onartu ziren bere erosotasuna eta segurtasunagatik, adibidez, Londresen, XVII. mendearen azken urteetatik aurrera eta metal preziatuak moneta-sistematik kendu zirenean, billeteak diru fiduziario bihurtu ziren, komunitatearen fedean edo konfiantzan oinarritzen dena.

### Lehen paper txanpon txinatarra 
Billete motako lehen tresna Txinan erabili zen VII. mendean, Tang dinastian (618-907). Merkatariek gaur egun kanbio-letra deitzen dena egiten zuten handizkariei gordailu edo ordainagiri gisa, merkataritza-transakzio handietan kobrezko txanpon masa astunak erabiltzea saihesteko. Txanponak soka batean sar zitezkeen, baina merkatariak, oso aberatsak suertatzen baziren, ohartzen ziren soken sistema astunegia gertatzen zela erraz garraiatzeko, batez ere, transakzio handien kasuan. Arazo hori konpontzeko, txanponak konfiantzazko pertsona baten esku utz zitezkeen, eta merkatariak paper bat (ordainagiria) jasotzen zuen, pertsona horrengan jarritako diru-kopurua erregistratzeko. Pertsona horrengana paperarekin itzultzen zirenean, txanponak bueltatuz.

Benetako txanpon papera, "Jiaozi" izenekoa, ordainagiri hauetatik garatu zen XI. mendean, Song dinastiaren garaian. 960. urtean, Song gobernuak ez zuen kobrerik txanponak egiteko, eta zirkulazio orokorreko lehen billeteak jaulki zituen txanponekin batera erabiltzeko. Billete hauek gobernariaren promesa bat ziren, geroago beste baliozko zerbaitengatik trukatzeko, normalean espezieak. Gobernu zentralak laster ikusi zituen diru-papera inprimatzearen abantaila ekonomikoak, gordailu-ziurtagiri horien jaulkipenaren monopolioa zenbait gordailu-dendari emanez.

XII. mendearen hasieran, urte bakar batean jaulkitako billeteen kopurua 26 milioi txanpon kateko tasaren berdina zen. 1120ko hamarkadarako, gobernu zentralak estatuak emandako paperezko dirua ekoizten hasi zen, zurezko blokeekin inprimatuz, xilografia deritzon teknikaren bidez. Azken urteetan, bere gobernua finantzatzeko espezie gutxi zegoenez, txanpon-papera iraupen-mugarik gabe jaulkitzen hasi zen. Veneziar merkatariak (guztien artean ezagunena den Marco Polo) interesa adierazi zuten Txinako diru-papera batetik estatuak bermatzen zuelako eta bestetik iraupen-mugarik gabekoak izatearen ideiagatik.

### Esploratzaile eta merkatari europarrak 
Ibrahim ibn Yaquben 960. urtean Pragara egindako bisita bateko bidaia-egunkari baten arabera, oihal zati txikiak erabiltzen ziren merkataritza bide gisa, eta oihal horiek zilarraren aldean ezarritako truke-tasa zuten.

1150 inguruan, tenplarioek erromesentzako txartelak jaulkitzen zituzten. Erromesek baliozko objektuak uzten zituzten tokiko tenplarioen bulego batean, Lur Santurantz ontziratu aurretik, eta gordailuaren balioa adierazten zuen dokumentu bat jasotzen zuten. Lur Santura iristen zirenean, dokumentu hori balio bereko altxorraren funtsak jasotzeko erabiltzen zuten.

XIII. mendean, yuan mongoliarraren paper txanpon txinatarra Europan ezagutarazi zen, Marco Polo bezalako bidaiarien kontakizunen bidez.. Paper zati horiek guztiak urre edo zilar hutsezkoak bezala jaulkitzen ziren Italian eta Erdi Aroko Flandesen, segurtasun ezagatik eta distantzia luzeetan eskudiru kopuru handiak garraiatzeko ezintasunagatik, diru-merkatariak kanbio-letrak erabiltzen hasi ziren. Batzuek bankuko billete arrunten aurrekaritzat jotzen dituzte zor-agiri horiek, baina, batez ere, kanbio-letrak eta txekeak dira. "Bankuko billete" terminoa bankuko billeteetatik dator ("nota di Banco") eta XIV. mendekoa da; hasiera batean, banku batean (diru-kontu baten bidez) gordailututako metal preziatua (normalean urre edo zilarra) kobratzeko eskubidea aitortzen zion txartelaren titularrari. 

XIV. mendean, Europa osoan erabiltzen zen, baita Italiako hiri-estatuetako merkataritza-kolonietan, eta Europatik kanpo ere. Nazioarteko ordainketetarako, kanbio-letrarik eraginkor eta sofistikatuena erabiltzen zen ("Lettera di cambio"). Diru fisiko guztiak fisikoki lotuta zeuden diru “birtual” horrekin; tresna horrek kreditu gisa ere balioa izanik.

### Europako billeteen sorrera 
Ordainagiri horiek ordainbide gisa erabiltzeko aldaketa XVII. mendearen erdialdean gertatu zen, prezioen iraultzarekin, urrearen inflazio azkar samarrak diruaren funtzionamendua berriz ebaluatzea eragin zuenean. Londresko bankariak ordainagiriak ordaintzen hasi ziren agiriaren eramaileari, eta ez jatorrizko gordailugileari. Horrek esan nahi zuen billetea txanpon gisa erabil zitekeela urregilearen segurtasunean oinarrituta, eta ez aldi berean jaulkitako urregilearen kontuaren titularrarenean oinarrituta. Ordainagiriak laster bihurtu ziren agindu idatzi bat billetearen edukitzaileari zenbatekoa ordaintzeko. Billete horiek lehen billete modernotzat jotzen dira.

Dena den, Europako lehen saiakera 1661ean Stockholms Bancoren (Suediako banku zentralaren, Sveriges Riksbanken aurrrekariaren) eskutik etorri zen. Baina bere dirua kobrez egina zegoen eta eginda zegoen kobre beraren balioan oinarritzen zen, eta inguruko herrialdeetatik kobre asko etortzen ari zen prezio txikian. Hori dela eta, etengabeki bere dibisak handituz, kobre gehiago gehituz, joan ziren eta horien pisua horrekin batera handituz joan zen. Txanpon berrien pisu handiak ordainagirien truke-gordailutzera bultzatu zituen merkatariak, diru-paper dirua ordezkatuz azkenean. Baina hiru urte geroago, bankuak porrot egin zuen, paperezko dirua eskala handian inprimatuz diru artifizialaren hornidura azkar handitu ondoren.

### Txartelen jaulkipen iraunkorra 
Billete modernoa dirua adostasun sozial eta legalak zehazten duen kasuan oinarritzen da. Urrezko txanpon baten balioa merkatu aske batean ondasunak trukatzen dituen gizarte baten eskaintza eta eskari mekanismoaren isla besterik ez da, metalaren edozein jabetza intrintsekotik eratorri beharrean. XVII. mendearen amaieran, ikuspegi kontzeptual berri horrek billeteen jaulkipena suspertzen lagundu zuen.

Billeteen jaulkipen iraunkorra hasi zuen lehen bankua Ingalaterrako Bankua izan zen. 1694an ezarri zen Frantziaren aurkako gerra finantzatzeko dirua biltzeko, eta 1695ean billeteak jaulkitzen hasi zen bankua, billetearen ageriko balioa eramaileari ordaintzeko promesarekin. Hasieran, eskuz idazten ziren zenbateko zehatz batekin eta gordailuan edo maileguan jaulkitzen ziren. Kantitate edo kopuru finkoko notak jaulkitzeko urratsak ematen joan ziren pixkanaka, eta 1745ean 20 eta 1.000 libera esterlina bitarteko billete inprimatu estandarizatuak sortzen ziren. Baina onuradunaren izenik eta kutxazainaren sinadurarik behar ez zuten billeteak 1855era arte ez ziren agertu lehen aldiz. Estatu Batuetan, adibidez, 1862an hasi zen Estatu Batuetako gobernu federala txartelak, billeteak inprimatzen.

### Banku zentralak legezko erabilerako diru jaulkitzea 
Hasiera batean, bankuko billetea eramaileari egindako promesa bat besterik ez zen, gauzazko balioagatik trukatu ahal izango zuena, baina 1833an ezarri zen bankuko billeteak legezko erabileratzat hartuko zirela bake garaian. XIX. mendearen erdialdera arte, banku komertzialek beren billeteak jaulki zitzaketen, eta probintzietako banku-konpainiek jaulkitako billeteak txanpon mota komuna izan ziren Ingalaterra osoan.

### Txartelen jaulkitzea 
Oro har, banku zentrala edo altxorra da estatu edo diru-batasun baten barruan billeteak jaulkitzearen erantzule bakarra. Hala ere, hori ez da beti horrela izaten, eta historikoki herrialdeen diru-papera banku pribatuek erabiltzen zuten oso-osorik. Horrela, baliteke banku edo erakunde ezberdin askok billeteak jaulki izana herrialde jakin batean. Edozein inprimaketatan bezala, txartelak, diru-papera inprimatze-akatsak izan ditzakete. Billete gehienen kasuan, akats hauek aurki daitezke: ebaketa-erroreak, tximeleta-tolesen erroreak, ebaketa-erroreak, izen bikoitzeko erroreak, tolesturen erroreak eta lerrokatze-erroreak.

## Abantailak eta desabantailak 
Operazio hau historiako diru faltsifikaziorik handiena da, eta Bigarren Mundu Gerran gertatu zen. 1942an Alemania ekonomikoki eta militarki zapuztuta zegoen, eta naziek inflazioa erabili zuten salbatzeko.Reinhard Heydrichek, SSetako infanteriako ofizial batek, sortu zuen ideia. Planak milioika libra esterlina faltsu zirkulazioan sartzea zuen helburu, libra debaluatu eta britainiar ekonomia hondoratzeko inflazioren bidez.

1942ko erdialdean Reinhard Heydrich hil zuten, Bernhard Krüger komandantea ordezkatuz, hortaz, operazioa historiara pasatu zen, Bernhard Operazio gisa. Gero faltsifikazioak egiteko langileak aurkitu behar izan zituzten, inprimaketan, grabatuan, argazkigintzan eta paperean 142 aditu aurkitu zituzten Auschwitz eta Mauthausen kontzentrazio-esparrutan. Faltsifikazio-tailerra Berlindik Sachsenhausen esparrutara lekualdatu zen, eta bertan presoek faltsifikazioak egiteko makinarik eta materialik onenak izan zituzten. Gainera, pribilegiodun tratua izan zuten gainerako presoekiko. Faltsifikazio perfektua lortzeko gakoa paperean zegoen, denak berdin-berdina izan behar zuen planak funtziona zezan eta billete faltsuak britaniarrak oharkatu barik ekonomian sar zitzaten.

Bi urteren ondoren, formula zehatza aurkitu zuten: Hahnemühle fabrikako paper batek eta faltsifikatzaileen trebetasuna eta konstantzia izan ziren lehen 500 billeteak inprimatzeko gakoa, zikindu eta zahartu egin ziren eta Suitzako banku batera eraman zituzten, benetako billeteak zirela pentsatu baitzuten. Sachsenhauseneko fabrika modernizatu egin zen eta 5, 10, 20 eta 50 librako billeteen inprimaketa masiboa hasi zen. Milioi bat billete faltsu ateratzen ziren hilero Ingalaterrara, Suitzara eta Europako beste herrialde batzuetara inportazioen ordainketa, espioi alemanen soldata, urre-erosketak, armak, etab finantzatzeko. Guztira, 9 milioi billete fabrikatu ziren, ia-ia 135 milioi libra esterlinako balioarekin: billete faltsuen bolumena hain zen handia, ezen zirkulazioan zeuden billeteen % 15 baitziren. 

1944ko amaieran, Ingalaterrako Bankuko langile bat konturatu zen zenbaki eta serie-zenbaki bereko bi billete zeuzkala. Operazioa agerian geratu zen, baina agintari britainiarrak dilema baten aurrean zeuden: billete horiek zirkulatzen uzteak inflazioa handituko zuen eta hondamen ekonomikoa ekarriko zuen, bestalde, faltsifikazioak airatuz gero, Britainia Handiaren konfiantza finantzarioa zalantzan geratuko zen eta izua piztu zezakeen nazioarteko merkatuetan. Azkenik, Churchillek billete faltsuek zirkulatzen jarraitzea erabaki zuen, eta estatuko sekretu ezarri zuen.

Geroago, Dolarrarekin berdina egiten saiatu ziren, baina paper honen berezitasuna eta langileen boikotak lortu zuten alemaniarrak dolarra masiboki ez faltsifikatzea guda bukatu baino lehen. Batzuk badiote dirua langileek eraman zutela, beste batzuk Toplitz (Austria) aintzirara bota zituztela kaxetan billeteak eta inprimaketa xaflak. Egia edo gezurra izan ere, hainbat esploratzaile joan ziren aintzirara, non Austriako Gobernuak esplorazioak debekatu zituen 1963an.

## Suntsipena 
Billete bat zirkulaziotik erretiratzen da, manipulazioak eragindako eguneroko higaduraren ondorioz. Billeteak sailkatzeko makina batetik igarotzen dira benetakotasuna eta zirkulaziorako gaitasuna zehazteko, bestela, higatuta, zikinduta, kaltetuta, desitxuratuta, hondatuta edo apurtuta badaude, ez dira zirkulaziorako egokiak. 

Gai ez diren billeteak banku zentralera itzultzen dira, linean modu seguruan suntsitzeko, paper-birringailu baten antzeko zeharkako mozketa erabiltzen duten abiadura handiko makina batzuen bidez. Egindako mozketa ondorengo zatiak oso txikiak dira, 30mm² ingurukoak. Tamaina txiki horrek, normalean, 500 pieza ñimiño baino gehiagotan deskonposatzen du billete bat, eta gainera, billete askoren zatiak ere nahastu egiten direnez, puzzle gisa berregitea baztertzen du.

Ondoren, zati horiek konprimitu egiten dituzte, normalean forma zilindrikoan edo angeluzuzenean (horien manipulazioa ere errazten duena), gero horietaz libratzeko, bai zabortegi batean edota horiek errez. 1990eko hamarkadara arte, billete guztiak errausketa bidez suntsitzen ziren, baina horrek segurtasun akats larriak eragin zituen askotan, ez baita erraza suntsitu behar ziren guztiak suntsitu direla egiaztatzea. Ezintasun horrek billete asko berriz ere zirkulaziora bueltatzea eragin du, zenbaitetan erakunde ez legal eta arriskutsuen finantzaketaren parte ere izanik.

Txartel kutsatuak ere bilatu eta zirkulaziotik kentzen dira, batez ere gaixotasunak ez zabaltzeko. Kutsatzaile mota nagusiak mundu mailan honako hauek dira: gorpu batean aurkitutako billeteak, ur geldia, giza gorputz-jariakinek edo animaliek kutsatutakoak, hala nola gernua, goragaleak, gorakoak, odol infekziosoa, lehergai lehertuen ondoriozko hauts fin arriskutsuak, koloratzaile- eta/edo droga-paketea.

## Txartelak Neutralizatzeko Sistema Adimendunak 
Billeteak neutralizatzeko sistema adimendunak (ingelesezko IBNS siglekin ezagunak) billeteak baliogabetzen dituzten segurtasun-sistemak dira. Agente degradatzaile batekin markatu egiten dituzte, filmetako billeteen artean sartutako pintura bonben bertsio modernoa edo hobetua izanik. Markatutako billeteak (zikindutakoak) ezin dute erraz zirkulatu, erraz asko krimenaren agertokiarekin lotu daitezkeelako. Gaur egun, gehien erabiltzen den agente degradatzailea segurtasun-tinta berezi bat da, billetetik ezabatzen erraza ez den eta billetea bera suntsitu gabe kendu ezin dena, baina beste agente batzuk ere badaude. Gaur egun, IBNSak kutxazain automatikoetan, txikizkako salmenta-makinetan eta dirua garraiatzeko eragiketetan (“cash-in-transit”-etan) txartelak babesteko erabiltzen dira.

## Diruaren enkriptazio dinamiko eta adimenduna 
“Dynamic Intelligent Currency Encryption” (DICE) 2014an EDAQSek sartutako segurtasun-teknologia bat da, Erresuma Batuan egoitza duena, eta legez kanpokoak diren edo lapurtu diren urrutiko billeteak debaluatzen ditu. Teknologia txartel identifikagarrietan oinarritzen da (RFID txip bat edo barra-kode bat izan daitezke) eta segurtasun digitaleko sistema batera konektatzen da billetearen baliozkotasuna egiaztatzeko.

## Aktiboak konfiskatzea 
Estatu Batuetan, dirua legez kanpoko jarduera batetik datorrela susmatuz gero, dirua eta beste aktibo batzuk konfiskatzeko aukera ematen duten lege asko daude. Estatu Batuetako diru kopuru handi batek kokaina arrastoak eta legez kanpoko beste droga batzuk dituenez, ez da harritzekoa aireportuetan erregistratutako edo trafikoko arau-hausteengatik atxilotutako pertsona errugabeei drogak detektatzen dituzten txakurrekin eskudirutan duten dirua usaintzea eta, ondoren, dirua konfiskatzea, txakurrak drogak usaindu dituelako. Diruaren jabeak, orduan, diruaren jatorria frogatu behar du bere kontura. Dena den, arau mota hauek ez dute garrantzi bera munduko herrialde guztietan, gehienak Estatu Batuak baino malguagoak izanik.

## Txanpon paperaren bildumazaletasuna zaletasun gisa 
Txanpon paperaren bildumazaletasuna, edo notafilia, ez dago txanpon eta zigiluen bildumazaletasuna bezain hedatua, hala ere esan beharra dago, poliki-poliki hedatzen ari den zaletasuna dela. 1990eko hamarkadaren aurretik, billeteen bildumazaletasuna txanponen bildumazaletasunaren osagarri txiki samarra zen, baina billeteen enkanteek eta diru-paperaren gaineko kontzientzia publikoak gora egin izanak interes handiagoa sortu dute billete arraroekiko, eta, ondorioz, haien balioa handitu egin da. Billeterik baliotsuena 1890ean jaulkitako 1.000 dolarrekoa da, enkantean 2.255.000 dolarren truke saldu zena. Gainera, akats bereziak dituzten billeteak edo zenbaki jakinak dituztenak ere interes handia eragiten dute zaletuengan.

## Lanbideak 
Urteetan zehar, txartelak biltzeko modua posta bidezko merkatari mordoaren bidez izaten zen, eta salneurrien zerrendak eta katalogoak argitaratzen zituzten. 1990eko hamarkadaren hasieran, ohikoagoa zen billete arraroak enkanteen bidez txanpon eta dibisen erakusketa desberdinetan saltzea. Gaur egun, eBayk enkanteak gainditu ditu billeteen salmenta-bolumen handiagoari dagokionez. Hala ere, billete arraroak txanpon bakan konparagarriak baino askoz gutxiago saltzen dira oraindik. Mundu osoan zaletuen elkarte eta erakunde asko daude, hala nola “International Bank Note Society” (IBNS), gaur egun 90 herrialdetan 2.000 kide baino gehiago dituena.