open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tarvantovaarako Eremu Basatia

**Tarvantovaara Eremu Basatia** (finlandieraz: *Tarvantovaaran erämaa-alue*; iparraldeko samieraz: *Darvvátvári meahcceguovlu*) Enontekiö udalerriko eremu basati bat da. Ipar Finlandiako eremu basati hau, 1991. urtean sortu zen eta, gaur egun, 670 km²-ko azalera dauka. Leppäjärvi herrixkaren mendebaldean eta Kaaresuvanto herrixkaren iparraldean dago, Norvegiako mugan. Mugaz gertu, eremu hauetan eta bertako tunturietan ospetsua den tundra eremua nagusitzen da.

Eremu Basatia Enontekiöko gainontzekoetatik bereizten duten ezaugarrietako bat bere pinudiak dira. Izugarrizko baso eremu zabala osatzen dute pinuek; hala ere, iparraldeko eremua zingira eta urkidien esku dago .

## Berezitasunak 
Eremu Basatia Enontekiöko gainontzekoetatik bereizten duten ezaugarrietako bat bere pinudiak dira. Izugarrizko baso eremu zabala osatzen dute pinuek; hala ere, iparraldeko eremua zingira eta urkidien esku dago .

## Landaredia 
Lehen aipaturiko zuhaitzez gain, hainbat landarek osatzen dute inguru zingiratsuak, haien artean, harrautsi loreak.

## Fauna 
Honez gain, hegazti kopuru eta espezie anitz dago eremu honetan; ipar-belatzak, arrano beltzak eta txirri hankalaburrak, esaterako. Bestalde, hartz arrea, otsoa, ipar-katamotza, jatuna eta azeri artikoak bezalako Finlandiako harrapari handienak bertan aurki daitezke .

Arrantzari ugari ikus daiteke bertako ibaietan arrantzan uda partean, ohiko igarabez edo urtxakurrez gain.

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
* Tarvantovaara Eremu Basatia 

## Erreferentziak
Hindu Kush

thumb|250px|Afganistango mendiak.
**Hindu Kush** (persieraz هندوکش) Afganistan eta Pakistan artean kokaturiko mendikatea da. Pamir mendien, Karakorum mendikatearen eta Himalaien mendebaldeko aldea da. Pamir mendietatik Wakhan haranak banatzen du, Kabul ibaiak bere hegoaldeko aurpegiko ura jasotzen du.

## Izena 
Normalean *Hindu Kush* Kabul eta Helmand ibaiak eta Amu Daria artean dagoen mendilerroa deitzeko erabiltzen da, edo, bereziki Kabuletik ipar-mendebalderantz dagoen mendilerroa.

Sanskritoz Hindu Kush *Pāriyatra Parvat* deitzen da. Persieraz *Hindu* Indus haranaren biztanleei deitzeko erabiltzen da eta *Kuh* mendia esan nahi du.

## Mendiak 
[thumb|250px|Hindu Kush [satelite batetik ikusita.]]
Hindu Kush mendilerroaren batez besteko altuera 4.500 metrokoa da. Hindu Kush mendiek 966 kilometroko luzera eta 240 kilometroko zabalera dituzte. Horietatik 600 kilometroak baino ez dira Hindu Kush propioa, bestea Koh-e Baba, Salang mendiak, Koh-e Paghman, Spin Ghar, Suleiman mendilerroa, Siah Koh, Koh-e Khwaja Mohammad eta Selseleh-e Band-e Turkestan izenez ezagunak dira.

Eskualdeko ibai nagusiak: Helmand, Hari eta Kabul ibaiak dira.

Ekialdeko Hindu Kush, baita Hindu Kush Handia izenaz ezaguna, iparraldeko Pakistan eta Afganistango Nuristan eta Badakhshan probintzietan dago. Hona hemen mendilerroaren mendirik altuenak:

* Tirich Mir (7.699 m)
* Noshaq (7.492 m)
* Istor-o-Nal (7.403 m)
* Saraghrar (7.338 m)

Shakhaur mendia (7.116 m) 1976an euskal espedizio batek lortu zuen igotzea, lehenengo zazpimilakoa izan zena euskal alpinismoaren historian.

## Militarren agerrera 
Hindu Kushen egoteko lehendabiziko armada ezaguna Alexandro Handiarena zen; Gerra Hotzan, sobietarrak eta mudjahidinak, eta, gaur egun, talibanak, Al Qaeda eta estatubatuar tropak daude.

## Eskualdeko Islam aurreko tribuak 
* Shinak
* Yeshkunak
* Neemchak
* Koliak
* Paluak
* Gawareak
* Yeshkunak
* Kramminak

## Ikus, gainera
* Euskal Herriko alpinismoaren historia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*The Hindu Kush Himalayan Region.
Japoniako Alpeak

Japoniako mendikate nagusiak dira, Honshu uhartea zeharkatzen dutenak. Izena William Gowland arkitektoak jarri zien XIX. mendeko bigarren erdialdean, eta Walter Weston misiolariak zabaldu zuen.

Japoniako Alpeen 3 mendikateak honako hauek dira: Hida mendiak (飛騨山脈) iparraldean, Kiso mendiak (木曽山脈) erdialdean eta Akaishi mendiak (赤石山脈) hegoaldean.

Badituzte 3.000 m baino altuagoak diren gainak, herrialdeko altuenak Fuji mendiaren ondoren. Altuenak Akaishi mendietako Kita-dake (3.193 m) eta Hida mendietako Hotaka-dake (3.190 m) dira. Naganoko prefekturan dagoen Ontake sumendia (3.067 m) erromesaldizko lekua da eta bitan izan ditu erupzioak berrikitan: 1979an eta 1980an.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Japoniako geografia
* Asiako geografia

## Kanpo estekak
Christie's

thumb|Cristie's enkate etxea New Yorken.
'''Christie's''' ospe handiko enkante etxea da.

1766ko abenduaren 5ean James Christie-k sortu zuen Londonen (Ingalaterran) eta berehala lortu zuen arrakasta.

Azken urteetan egin dituen enkanteetako batzuk hurrengoak dira: Vincent Van Gogh, Pablo Picasso, Leonardo da Vinci, Rembrandt, Napoleon Bonaparte edo Lady Diren obrak edo beraienak izan diren gauzak.

Eztabaida piztu da gizartearen kultur ondarea kontsideratu den hainbat objektu sartu duenean enkantean, kolekzio partikularretan bukatuko baitute hauek eta ez denon eskura.

1823. urteaz geroztik, egoitza nagusia King Street-en dago, St. James's, baina mundu guztian ditu filialak: New York, Paris, Geneva, Erroma, Milan, Los Angeles, Amsterdam, Hong Kong, Singapur, Bangkok...

## Kanpo estekak
Freikorps

[thumb|300px| paramilitar armatuak, [Berlin 1919an.]]
**Freikorps** () izena armada boluntarioei deitzeko erabili zen hasiera batean, baina bi gerra handien artean izan ziren talde paramilitar faxistek eman zieten ospea.

Lehenengo Freikorpsak Frederiko II.a Prusiakoak erabili zituen Zazpi Urteko Gerran eta Napoleonen gerretan ere ikus ditzakegu. Ez ziren armada erregularraren gustuko eta erantzukizun handirik gabeko lanak esleitzen zizkieten.

Hala ere, Freikorpsen esanahia aldatzen joan zen eta 1918ko azaroko iraultzaren ondoren, erakunde paramilitar faxistak izendatzeko erabiltzen hasi zen. Weimar Errepublika garaian haietako talde ugari ezin etsirik zeuden, gerra galdu izana ezin baitzuten irentsi. Gainera, espartakisten altxamendua piztu zenean, Gustav Noske defentsa ministroak Freikorpsen bortizkeria erabili zuen hura itzaltzeko, 1919ko urtarrilaren 19an Karl Liebknecht eta Rosa Luxemburg hil zituztenean.

Freikorps asko izan ziren Baltiko, Silesia eta Prusian Lehen Mundu Gerraren ondoren. 1920an ofizialki desegin zituzten, baina kide ohiek 1923ko estatu kolpean parte hartu zuten eta, gero, alderdi naziko lider asko Freikorps ohiak ziren, Ernst Röhm bezala, Sturmabteilungeko (SA) buruzagia izan zena edo Rudolf Höß, Auschwitzeko komandantea izan zena. Gehienek Hitlerri lagundu zioten, baina askok ezin zuten ahaztu 1919 eta 1920an ez zutela komunisten aurkako borroketan parte hartu.

## Kanpo estekak
Espartakisten Liga

**Espartakisten Liga** () Lehen Mundu Gerra amaieran Alemanian antolatu zen mugimendu iraultzaile marxista bat izan zen. Karl Liebknecht, Rosa Luxemburg edo Clara Zetkin ziren sortzaileetako batzuk.

1918a izan zen bere garai handiena, Alemanian iraultza piztu zenean Errusiako boltxebikeen antzeko zerbait lortu nahian. Espartako izena eman zioten, Erromako esklaboen iraultza lideratu zuenaren omenez. 1918ko abenduan, Komintern-ekin egin zuen bat eta Alemaniako Alderdi Komunista izena hartu zuen (KPD - Kommunistische Partei Deutschlands).

1919ko urtarrilaren 1ean, Espartakisten Ligak edo KPDk iraultza komunista txiki bat egin zuen, Luxemburg eta Liebknecht aurka bazeuden ere, langileen laguntza ez zutelako bateratzea lortu. Alemaniako Alderdi Sozialdemokratak, armadak eta talde paramilitar ultraeskuindarrek, Friedrich Ebert kantzilerra buru, erraz lortu zuten iraultza espartakista itzaltzea. Karl Liebknecht, Rosa Luxemburg eta beste asko erori ziren betirako Freikorpsen bortxakeriaren azpian, gorpuak errekan agertu ziren eta hurrengo asteetan ere heriotzak eragiten geratu gabe jarraitu zuten.

Lehen esan bezala, Espartakisten Ligaren hondarrak Alemaniako Alderdi Komunistan (KPD) bildu ziren eta bere egunkariak *Die Rote Fahne* (Bandera Gorria) bizirik jarraitu zuen.

## Kanpo estekak
Kurt Gerstein

thumb|260px|Gersteinen eskuidatzia

**Kurt Gerstein** (Münster, 1905eko abuztuaren 11 &ndash; Paris, 1945eko uztailaren 25) militar alemaniarra zen.

Waffen-SS-ko garbitasun institutuaren kide izan zen eta, jakinaren gainean ez bazegoen ere, Belzec eta Treblinkako kontzentrazio-esparruetan eginiko jendetzen hilketan hartu zuen parte. Hasiera batean, *zyklon B* gasa tifusa gelditzeko erabiltzen zelakoan zegoen, Holokaustorako zela sumatu gabe. Jakin zuenean, Vatikanoraino zabaldu nahi izan zuen, baina ez zioten kasurik egin. Suediar diplomatiko bati ere egin ahalak egin zizkion Alemanian gertatzen ari zena zabaltzeko, baina ez honek eta ez Pio XII.a Aita Sainduaren ingurukoek ez zuten nazioarteko gizartea informatzerik lortu.

1945en Gerstein Txostena idatzi zuen nazien kontzentrazio-esparruen helburuaren testigantza eginez. Idatzi eta berehala, bere buruaz beste egin zuen.

## Ikus, gainera 
* *Amen.*, Costa-Gavrasek zuzenduriko pelikula.
Emilie de Ravin

**Emilie de Ravin** (Mount Eliza, Australia, 1981eko abenduaren 27a) aktorea da.

## Bizitza 
Oso gaztetatik balleta ikasten ibili ondoren, hamabost urterekin, Australiako ballet eskola entzutetsu batean sartzea lortu zuen. Bitartean, aktore ikasketak egin zituen, eta Australiako telesail batean bere karrera profesionala hasi zuen. Urte batzuk geroago, AEBetara joan zen bizitzera, eta han telebista eta zinemarako hainbat lanetan parte hartu zuen.

## Aktore lanak 
### Zinema 
* *Brick* (2005), Rian Johnson
* *Santas slay* (2005), David Steiman
* *The hills have eyes* (2006), Alexandre Aja
* *The perfect game* (2008), William Dear

### Telebista 
* *Beastmaster* (1999)
* *Roswell* (2000)
* *Carrie* (2002)
* *Navy NCIS: Naval Criminal Investigative Service* (2003), atal bat
* *The handler* (2003), bi atal
* *CSI Miami* (2004), bi atal
* *Lost* (2004)
* *Once upon a time* (2012-)
* *Air Force One is Down* (2013)

## Kanpo estekak 
* «Emilie de Ravin», IMD.
Katey Sagal

**Katey Sagal** (Hollywood, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, 1954ko urtarrilaren 19a) aktorea da.

## Biografia 
1970eko hamarkadatik telebistarako paper txiki askotan parte hartzen hasi zen baina ospea *Married... with children* telesailarekin lortu zuen 1990eko hamarkadan. *Peg Bundy* etxekoandrearen papera egiten hamar urte igaro zituen.

## Filmografia 
### Zinema 
* *Maid to order* (1987) - Amy Holden Jones
* *The good mother* (1988) - Leonard Nimoy
* *Dropping out* (2000) - Mark Osborne
* *Following Tildy* (2002) - Jonathan Schmock
* ''I'm Reed Fish'' (2006) - Zackary Adler

### Telebista 
Telesailetan agerraldi txiki piloa izan ditu. Hauek dira protagonista gisa egin dituen lanak eta agerraldi esanguratsuenak:
* Columbo: Candidate for Crime (1973)
* Married... with children (1987-1997)
* Futurama (1999-2003)
* 8 Simple Rules... for Dating My Teenage Daughter (2005)
* Lost (2004) - 2 atal
* Boston Legal (2006) - 5 atal
* The Shield (2005) - 2 atal
* Futurama: Bender's Big Score (2007)
* Futurama: The Beast with a Billion Backs (2008)

## Kanpo loturak 
* Webgune ofiziala
Arabiako basamortua

**Arabiako basamortua** () Mendebaldeko Asiako eremu lehor zabala da, Yemendik Persiar golkoraino eta Omandik Jordania eta Irakeraino hedatua, Arabiar penintsula ia osorik hartzen duena. 2.300.000 kilometro koadroko eremua dauka. Gehiena Saudi Arabian izan arren, baditu zati batzuk Jordania, Irak, Qatar, Kuwait, Oman, Yemen eta Arabiar Emirerri Batuetan. Hegoaldean Rub al-Khali dago, munduko erg edo hondar eremurik zabalena.

Klima zeharo lehorra da, basamortuko klima beroa (*BWh*) Köppen sailkapenaren arabera. Udako tenperatura beroenak 40-50&nbsp;°C artekoak izaten dira eta neguko hotzenak 5-15&nbsp;°C artekoak. Batez besteko prezipitazioa 100 mm ingurukoa da (50 mm baino gutxiago tokirik idorrenetan).

Herri, hizkuntza eta kultura ezberdinetako jendeak bizi dira basamortuan. Arabiarra da talde etnikorik handiena, eta arabiera mintzairarik erabiliena. Erlijio nagusia Islam sunita da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Puljuko Eremu Basatia

**Pulju Eremu Basatia** (finlandieraz: *Puljun erämaa-alue*; iparraldeko samieraz: *Buljju meahcceguovlu*) Enontekiö eta Kittilä udalerrien artean dagoen eremu basatia da. Beste natura eremu babestu askok inguratzen dute; hala nola, Lemmenjoki eta Pallas-Yllästunturi parke nazionalek eta Hammastunturi, Pöyrisjärvi eta Tarvantovaara eremu basatiek. Iparraldean, berriz, Øvre Anarjohka parke nazional norvegiarra dago.

Eremu basati hau, bere zingira eta mendixkengatik da ezaguna; honela, udetan zingiretako masusta ugari dagoela aprobetxatuz, bisitari asko iristen da bertako paduretara. Bertako naturaz gozatzeko iristeko bide ohikoena Nunnanen Enontekiöko herrixkatik eta Pulju herrixkatik da .

Izena, antzinatik samitarrak euren elur-oreinak hazten dituzten lekutik datorkio, Pulju mendixkatik, hain zuzen.

## Landaredia 
Lehen esan bezala, zingira kopuru asko dago eremu guztian zehar eta, batez ere, hauen eta hegoaldeko tunturi txikitxoen inguruan antolatzen dira landareak. Zuhaitz eta baso nagusiak, nahastuta dauden urkidiak eta izeidi gorriak dira.

## Fauna 
Bisoi amerikarrak, erbinude zuri eta arruntak bezalako harrapari txikiak dira gehiengo lurralde hotz honetan. Hala ere, ipar-katamotzak, jatunak, hartz arreak eta otsoak bezalako harrapari handiagoak ere ikus daitezke inguruetan .

### Hegaztiak 
Eremu zingiratsuek, txirri antzeko hegazti-espezie asko erakartzen dituzte eta bertara gerturatzen diren bisitariek, hala nola, urre txirri arrunten doinuaz gozatzeko aukera izaten dute. Borrokalariak ere ikus daitezke euren luma dotoreekin uda garaian, kuliska pikarta, zingira-hontza eta mirotz zuria bezalako beste hegazti-espezieen konpainian.

Oro har, herrialde osoko hegazti klase desberdin gehien dagoen inguruetako bat da; basoilarrak, Enontekiöko eskandinaviako lagopodo ospetsuak eta ahatebeltzak, ahatebeltz hegalzuriak, murgilari handiak eta, ustez, Finlandiako hegazti ederrena den zerra txikiak bezalako ur-hegazti espeziak agertzen dira, esaterako, zingira inguruetan. Hego mugimendu motzak egiten dituzten belatz txikiak eta arrano beltzak bezalako harrapari beldurgarriak, bestalde, biribilak egiten ibili ohi dira zeru zabalean .

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
* Pulju Eremu Basatia 

## Erreferentziak
Karakum

**Karakum** (turkmenieraz: *Garagum*; errusieraz: *Каракумы*; kazakheraz: *Қарақұм*) Erdialdeko Asia basamortua da. Bere 350.000 km² azalerak Turkmenistango %70a betetzen du. Bere izena “harea beltza” esan nahi du.

Ekialdean Kaspiar Itsasoa, iparraldean Aral itsasoa eta Amu Daria ibaia eta ipar-ekialdean Kyzyl Kum basamortua ditu. Hegoaldean Hindu Kush mendilerrotik datozen Murghab eta Tejen ibaiak ditu.

Munduko ubidearik handienak basamortua zeharkatzen du, 1.375 km luzera duen Qaraqum ubidea.

Mary eta Tejen oasietan kotoia hazten da. Petrolioa eta gas biltegiak ere baditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Taklamakan

**Taklamakan** (; ; ), batzuetan **Takla Makan**, Erdialdeko Asiako hareazko basamortua da, munduko zabalenetako bat, Txinako Xinjiang lurralde autonomoan dagoena.

## Izena 
*Makan* pertsierazko hitza da, "lekua" esan nahi duena. *Takla* hitzaren esanahia ez da horren argia. Aditu batzuen ustez, uigurrerak harturiko pertsierazko mailegua da, eta "bertan behera utzi, atzean laga" esan nahi du. Beste azalpen baten arabera, turkieratik etor liteke, eta "hondakinen eremua" esan nahiko luke. Herri etimologiaren arabera, berriz, "itzulera gabeko puntua" edo "sartu eta ez zara inoiz irtengo" da esanaia. "Heriotzaren itsasoa" ezizena ere sarritan erabiltzen da.

## Geografia 
Taklamakanek Tarim arro endorreikoaren erdialdea hartzen du. Munduko bigarren hareazko basamorturik handiena da; 337.000 kilometro koadroko azalera, 1.000 kilometroko luzera eta 400 kilometroko zabalera ditu. Duna mugikorrek azaleraren %&nbsp;85 estaltzen dute.. Hegoaldean Kunlun mendiak ditu, eta mendebaldean eta iparraldean Pamir eta Tian Shan mendilerroak. Mendebaldean eta hegoaldean 1.200-1.500 metroko garaiera du, eta iparraldean eta ekialdean 800-1.000 metrokoa, Lop Nor eremu zingiratsu gazian, hain zuzen ere.
* Iparraldeko oasi-hiriak: Turfan, Kucha, Kashgar...
* Hegoaldeko oasi-hiriak: Loulan, Miran, Hotan...

## Azpiegiturak 
Azkenaldian, Txinak autopista bat egin du hegoaldeko Hotandik iparraldeko Luntaira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tarim arroa

## Kanpo estekak
Karl Liebknecht

**Karl Liebknecht** (Leipzig, Alemania, 1871ko abuztuaren 13a - 1919ko urtarrilaren 15a) politikari sozialista alemaniarra eta Alemaniako Alderdi Komunistaren sortzaileetako bat izan zen.

## Biografia 
Aita Wilhelm Liebknecht iraultzailea izan zuen, Alemaniako Alderdi Sozialdemokrata (SPD) sortu zuenetako bat. Aita kartzelan, haurtzaroa miseria gorrian izan zuen eta ez zuen eskolaratzerik izan. Hala ere, Karlek bere kasa ikasi zuen, alderdiak unibertsitatea ordaindu zion arte. Zuzenbidea eta Ekonomia ikasi zituen eta sozialistekin aritu zen gazte-gaztetatik.

Soldadutza egin eta gero Zuzenbidea ikasten hasi zen Westfalian. Nekazari talde bat defendatu zuen, Alemanian komunismoa ezarri nahi zutela-eta. SPD-ko kide, 1907an Stuttgarten Gaztedi Sozialisten Erakundeen Nazioarteko Batasuna sortu zuen eta *Militarismoa eta anti-militarismoa* liburua idatzi zuen. Atxilotu egin zuten eta 1908an, kartzelan zegoen bitartean, eserlekua lortu zuen Prusiako diputatu ganberan eta 1912an Reichstagerako hautatu zuten.

Lehen Mundu Gerra hasi zenean, Alemaniak parte hartzearen kontra agertu zen eta politiko askorekin haserretu zen, bere alderdi berekoak zirenekin eta guzti. Armadara joan beharrean izan zen eta lurperatze lanetan aritu beharra izan zuen errusiar frontean. Sekulako trauma eragin zion lanbide honek eta lizentziatu egin zuten horregatik.

Rosa Luxemburg eta Clara Zetkin ezagutu zituen eta SPDren talde erradikalenari eman zien hasiera: Espartakisten Ligari. Liebknecht-ek idatzitako artikulu batzuetan Espartaco ezizena erabili zuen sinatzeko eta hortik datorkio izena taldeari.

Bere alderdikoekin haserre, 1916ko urtarrilaren 1ean bota egin zuten SPDtik.

Gerraren aurkako manifestazio batean atxilo hartu zuten Rosa Luxemburg-ekin batera eta, traizio salaketen aurrean, bi urtetarako bortxazko lanak egotzi zizkioten.

1918an Alemanian Azaroko Iraultza lehertu zen eta Liebknecht askatu egin zuten iraultzaileak baretzearren. Baina gutxiengo bat zen bere taldea eta gehienek SPDkoak ziren. Orduantxe, Rosa Luxemburg eta beste erradikal batzuekin batera, sortu zuten Alemaniako Alderdi Komunista.

1918ko azaroan Weimar Errepublika aldarrikatu zenean, Friedrich Ebert sozialdemokratak osatu zuen behin-behineko gobernua. Liebknecht ez zegoen ados eta Altxamendu Espartakista lideratu zuen 1919an. Aurrez-aurreko batean atxilotu zituzten Liebknecht eta Rosa Luxemburg eta kartzelara iritsi baino lehen erail egin zituzten.
Wilhelm Liebknecht

**Wilhelm Liebknecht** (Giessen, 1826ko martxoaren 29 &ndash; 1900eko abuztuaren 7) politiko sozialista alemana izan zen.

1869an sortu zuen, beste batzuekin batera, Alemaniako Alderdi Sozialdemokrata.

Filosofia, Teologia eta Filologia ikasi zituen eta parlamentaria izan zen Reichstag-en 1867tik 1870ra eta 1874tik 1900era. Frantzia eta Prusiaren arteko gerraren aurka agertu zen eta urte pare batean kartzelan sartu zuten 1848 iraultzen ondoren. *Demokratisches Wochenblatt* argitaratu zuen.

Karl Liebknecht eta Theodor Liebknechten aita izan zen.
Zetaren bidea

eskuinera|thumb|200px|Erromako menade zetaz jantzita.
**Zetaren bidea** Asia eta Europa arteko merkataritza-bide sarea zen. Bidea antzinako Chang'an (gaur egungo Xi'an) Txinako hiriburutik Antakya edo Konstantinopolisera (gaur egungo Istanbul) zihoan.

Bere izena eramaten zuen merkatugai nagusitik zetorkion: zeta. Hau Txinan baino ez zen ekoizten eta antzinako Erroman modan zegoen. Hala ere bide beratik beste merkatugai asko eramaten ziren: harri eta metal bitxiak, artile edo liho bezalako oihalak, anbarra, bolia, laka, ongailuak, beira, koralak eta abar.

Izena von Richthofen baroiak 1870ean jarri zion:  ()

## Hasiera 
Han dinastiaren Wu enperadoreak K.a. 138an Erdialdeko Asiako Hunoen aurka. Hori zela eta, elkarrekiko merkataritza harremanak ere hasi ziren. Artean Partia zegoen, Marko Lizinio Kraso erromatarrak k. a. 53an eraso zuena. Erromatarrek hantxe aurkitu eta etxera eraman zituen aipatutako merkatugaiak.

Hala ere, berrehun urte lehenago bazegoen zetaren itsas-bide bat, *Nanhai I* itsasontzia aurkitzean ikusi zenez.

## Sarea 
[300px|thumb|[Asiako merkataritza bideak Erdi Aroan.]]
Erroma-Xi'an ardatza mugak sortzen bazituen ere, bitartean milaka bidea zeuden Asiako eskualdeen artean: horrela Turkia eta Siria, Irak eta Persia edo Kaukaso eta India eta Txinako mugak. Horrela merkataritza-hiriak sortu ziren bidearen bazterretan, hala nola, Ferganako haranekoak (Bukhara, Khiva edo Samarkanda) edo Taklamakan basamortuaren oasietan sortuak (Kashgar, Yarkant edo Hotan).

Bidean merkatugaiak ez ezik lapurrak ere ibiltzen ziren. Horiek zailago egiten zuten jadanik luzea eta latza zen ibilbidea. Hori zela eta, antzinako Erroman zeta oso garestia zen, Plinio Zaharrak adierazi zuen bezala. Bidetik ere, budismoa hedatu zen Indiatik Txinara.

## Gainbehera 
Txinako dinastia berriek- Tang eta Sung Yuan, VII. mendetik XIV. mendera aritu zirenak- politika aldatu ziren. Gainera Mongoliatik etorritako tribuek arriskutsuagoa egin zuten bidaia eta Europako Erdi Aroa ez zen antzinako Erroma bezain aberatsa ere.

Baina benetako bukaera XV. mendean zen, nabigazioaren berrikuntzek eta inperio berrien sorrerak (Mogol Inperioa edo Otomandar Inperioa) pixkanaka pixkanaka Zetaren bidea itzali zuten.

## Marco Polo 
Nahiz eta Marco Polo bidea egiteko lehendabiziko europartzat hartu, bere osaba Mafiok eta bere aita Nicolo Polok jadanik egina zuten ibilbidea Marcok egin baino lehen. Benetan Marco Polok eman zion ospea bideari "*Il Milione*" bere liburuan.

## Kanpo estekak
Pöyrisjärvi (aintzira)

**Pöyrisjärvi aintzira**, Enontekiö udalerri finlandiarrean dagoen aintzira handi bat da. Hondarrezko duna ikusgarriak ezagunak dira Finlandia osoan, eta aintzira parte den Pöyrisjärvi Eremu Basatiari izena ematen dio. Bertan, laponiako berdantza, bernagorria, luma dotoreko borrokalaria, elur-hontza, eper zuria, istingorra, kaskabeltz handia, kuliska, laponiako kaskabeltza, larre-buztanikara, negu-txirta, okila, txirria, txirritxoa, txoka, txonta, urrezko txirria, urretxindor abeslaria, zapelatza eta zerra dotorea bezalako hegaztiak aurki daitezke .

Ur-hegazti espezieen artean, basahateak, herrialdeko euro bateko txanponetan agertzen diren beltxargak eta antzara ospetsuez gain, ahatebeltzak dira nagusi.

Landareei dagokienez, bioletak, udazken garaian harrotasunez gailentzen diren azeri-mahatsak eta ahabia gorriak bezalako lore-espezieak dira aintzirako duna ospetsuetan nagusi.

Aintzira inguruan aurkitzen diren animalia ugaztunen multzoa azeri artikoen kopuru urriak, hartz arreak, ipar-katamotzak, jatunak eta otsoak osatzen dute. Bestalde, harrapari txikiak bisoi amerikarrak, erbinude zuriak eta lursaguak dira esaterako .

Aintzira handia denez, hainbat uharte ditu, ezagunena Turvekammi izenekoa da. Oso ezaguna da arrantza munduan; izan ere, bertan, laponiako amuarrain artiko eta amuarrain marroi handienak arrantzatzera uda partean etorri ohi diren arrantzaleen kopurua handia da. Ura, aintziran jaiotzen den Pöyrisjoki ibaiak garraiatzen du Bothniako Golkoraino.

## Ikus, gainera 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ounasjärvi

**Ounasjärvi aintzira**, Enontekiön, Finlandia iparraldeko udalerrian dagoen aintzira bat da, Hetta hiriburuaren magalean hain zuzen. Herrixka, aintziraren hertzean antolatzen da eta bertara, ur-kirolak praktikatu eta Pallas-Yllästunturi Parke Nazionalera joan nahi dituzten turista asko gerturatu ohi da urtero.

Pallas-Yllästunturi Parke Nazionalean, herrialde osoko hegazti-espezie gehienak dute habia, eta uda partean, 150 hegazti-espezie ezberdin baino gehiago batzen dira basoetan. Batetik, negua bertan igarotzen duten eper zuriak, eskinosoak, kaskabeltz borealak eta mokokerrak daude; eta bestetik, udaberri partean etortzen diren buztanzuri eta elur-berdantza dotoreak .

Ugaztun handi asko dago ere; hartz arreak, ipar-katamotzak, jatunak, otsoak eta altze nagusiak esaterako .

## Ikus, gainera 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Periläjärvi

**Periläjärvi** aintzira Finlandiako Enontekiö udalerrian dagoen aintzira bat da. Pöyrisjärvi Eremu Basatiaren mugan dago, Ounasjärvi aintziratik eta Hetta hiriburutik hurbil. Nahiz eta aintzira ez dagoen babestutako eremu batean, bertan, hegazti babestu asko aurki daiteke; hala nola, borrokalariak, istingor arruntak, kuliska pikartak, mendebal-txori mokomeheak, laponiako berdantzak, elur-berdantzak, elur-hontzak, eper zuriak, txirri lepokodunak, zapelatz galtzadunak, larre-buztanikarak, mendi-txontak, negu-txirtak, papourdinak, txirritxo handiak, txoka gorriztak, urre txirri arruntak, ahate gorriztak, ahatebeltzak, beltxarga oihulariak, zerra txikiak eta antzara hankagorriztak, hankahoriak, muturzuriak eta nanoak.

Beste ohiko biztanle batzuk azeri zuri eta gorriak, bisoi amerikarrak, elur-orein etxekotuak, erbinude arrunt eta zuriak, hartz arreak, ipar-katamotzak, jatunak eta otsoak dira .

Vuontisjärvi eta Tuolpajärvi iparraldean **Periläjärvi** aintziraren bizilagun nagusiak dira. Ura Ounasjoki ibaiaren bidez husten da, azkenik, Botniako Golkoraino iristeko.

Aintzira oso ezaguna da arrantza munduan; izan ere, bertan, amuarrain marroi eta laponiako amuarrain artiko handienak arrantzatzera uda partean etorri ohi diren arrantzaleen kopurua handia da. Gutxi gorabehera, azarotik ekainera izoztua egon ohi da aintzira eta bertako uhartea zuhaizti txiki bilakatzen da lurzoru izoztuaren gainean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muotkajärvi aintzira

**Muotkajärvi aintzira** (iparraldeko samieraz:*Muotkejávri*), Enontekiö udalerrian dagoen aintzira da. Aintzira finlandiar honen hertzean, izen bera duen herrixka bat dago, Enontekiöko aireportua eta iparraldeko sauna onenak dituena. Ounasjärvi aintziratik hurbil dago, eta honenbestez, bere hertzean dagoen Hetta hiriburutik. Enontekiö udalerriaren bihotzean dago, Pallas-Yllästunturi Parne Nazionalaren mugatik oso gertu. Herrialde osoko hegazti-espezie gehienak dute habia inguruetan, eta uda partean, 150 hegazti-espezie ezberdin baino gehiago batzen dira basoetan. Batetik, negua bertan igarotzen duten eper zuriak, eskinosoak, kaskabeltz borealak eta mokokerrak daude; eta bestetik, udaberri partean etortzen diren buztanzuri eta elur-berdantza dotoreak .

Ugaztun handi asko dago ere; hartz arreak, ipar-katamotzak, jatunak, otsoak eta altze nagusiak esaterako .

Bere urak, bizilagun duen Ounasjärvi aintzirarenak bezala, Ounasjoki ibaian isurtzen dira, handik Kemijoki ibaira joateko eta azkenik, Bothniako Golkoan amaitzeko. Aintzira, arrantza-leku ospetsua da inguruetan, laponiako amuarrain artiko, amuarrain marroi eta izokin arrain asko baitago bertako ur emankorretan.

## Ikus, gainera 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vibrio

**Vibrio** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, kakotx itxura dutenak (bazilo okerrak). Anaerobio fakultatiboak dira eta flageloen bitartez mugitzen dira. Ez dute esporarik sortzen.

Genero honetan 20 espezie baino gehiago daude, gehienak uretan bizi direnak (ur gazitan zein gezetan). Espezie eta serotipo gehienak saprofito ez-kaltegarriak badira ere, *Vibrio* batzuk lehen mailako patogenoak dira: *Vibrio cholerae* (koleraren eragilea), *Vibrio parahaemolyticus* eta *Vibrio vulnificus* dira esanguratsuenak.

Vibrioen ezaugarri biokimiko nagusiak honako hauek dira:

* anaerobio fakultatiboak: O/H: (+/+)
* oxidasa (+)
* katalasa (+)
* glukosa hartzitzen dute gasik sortu gabe
* ureasa (-)
* indol (+)

Laborategian hazteko medio hautakorrak erabiltzen dira. Medio hauek gatz konzentrazio handiak dituzte (*Vibrio* halofiloa baita) eta pH alkalinoa (7,5-9). Mikrobioak ez ditu eskaera nutritibo zorrotzak, ondo haziz hazkuntza-inguru arruntetan.

## Patogenia 
Vibrio patogenoek hesteetako gaixotasunak eragiten dituzte, batzuetan oso larriak. Gaitz hauek aho-bidetik harrapatzen dira, bakterioz kutsatutako ur eta janariak irensterakoan.

Patogeno garrantzitsuenak honako hauek dira:

* *Vibrio cholerae*, koleraren eragilea. Robert Koch-ek aurkitu zuen 1884 urtean, kolerak jotako gaixoen gorozkietan. Bakterio honek flagelo luze bat dauka, bakterioari abiadura oso handia ematen diona (*V. cholerae* da bakteriorik azkarrena, segundo batean 50 aldiz bere gorputzaren luzera korritzen baitu)

* *Vibrio parahaemolyticus*, gastroenteritis sortzen duena. Bakterio honekin kutsatutako arrainak eta itsaskiak irentsitakoan agertzen da gaitza. Ur gazitan bizi da.

* *Vibrio vulnificus*, aurrekoaren antzeko ezaugarriak dituena. Gastroenteritis eragiten du kutsatutako arraina jaterakoan.
Sanjuanada

**Sanjuanada** Espainiako gobernua aldatzeko ahalegin bat izan zen. 1926ko ekainaren 24ko gauerako prestatu zen eta hortik datorkio izena.

Miguel Primo de Rivera eraitsi nahi zuten eta Aguilera jenerala jarri gobernu lehendakari. Valeriano Weyler eta Aguilera jeneralek lideratu zuten eta Riquelme, Batet eta Gil Dolz del Castellarren laguntza izan zuten, besteak beste.

Berehala atxilotu zituzten buruzagiak eta sanjuanadak porrot egin zuen.

Iraultzaileen kontrako epaiketa egon zen, ondorio larririk gabe, baina. Sanjuanada eragotzi bazen ere, hura eragin zituen arrazoiak ez ziren desagertu, eta urte gutxitan Primo de Riverak dimisioa aurkeztu behar izan zuen.

## Kanpo estekak
Orga joko

thumb|200px|Orga-jokoa.

**Orga jokoaren** funtsa orga bati ahalik eta bira gehien emanaraztea da. Orga lurrari lotuta dago mutur batean. Jokalariak orgari atzeko aldetik heldu behar dio eta birak eman behar dizkio, orgaren gurpilak lurra ukitu gabe.

## Kanpo estekak 
*  Orga jokoa www.eke.org webgunean
*  Orga jokoa www.herri-kirolak.org webgunean
Gauerdiko eguzki

[200px|eskuinera|thumb|**Gauerdiko eguzkia** [Norvegian.]]
**Gauerdiko eguzkia** iparraldeko eta oso hegoaldeko latitudeetan gertatzen den fenomeno bat da. Eguzkiak, egunean 24 orduz irauten du argitzen ezkutatu gabe eta latitudearen arabera, uda oso bat edo egun bakarra irauten du. Islandia, Norvegia, Suedia, Finlandia, Errusia, Kanada eta Alaska herrialdeetan eta Antartika kontinentean gertatzen da fenomeno hau.

Gertaera honen aurkakoa, Gau polarra, neguan gertatu ohi da eta eguzkia agertu gabe egoten da egunetan.
## Fenomenoaren azalpena 
Lurak eguzkiaren inguruan birak ematen ditu baina lurraren errotazio ardatza okertuta dago. Hori dela eta, udako hilabeteetan, ipar poloa inklinatuta gelditzen da eta aste batzuetan zehar ez da eguzkia sartzen 

alt=Gauerdiko eguzkia lofoten irletan|thumb|320x320px|Soleil de minuit - Lofoten

## Fenomenoa hobeto ikusten diren tokiak 
Laponia, Islandiako iparraldea, San Petersburgo,Feroe irlak eta Svalbard irlak dira hobeto ikusten diren tokiak besteak beste.

Swalbard Noreguako irla bat da non fenomeno hau gehien gertatzen den lekua da. Eguzkia, ez da sartzen Apirilaren 20tik Uztailaren 22ra arte.

## Efektu negatiboak 
Fenomeno honek ere animalietan eta pertsonetan efektu negatiboak dakarza.

### Animaliak 
Animaliak, gure erloju biologikoari eskker oriantztzen dira 24 orduro. Eguzki argia egunean 24 orduz ematen badu, haien bihotz-erritmoa zailtasunak izan ditzake eta desorentazioak izan dezakete.

Elur oreinak adibidez, ez dute haien erloju biologikoa erabiltzen. Hau da, eguzki argira erreakzionatzen dute baina haien bizimodua aldatzen dute egun berezi hoiretan. Hau ere gertatzen da hainbat animaliekin, Katagorriak, arratoiak eta saguak besteak beste. Hauek haien erritmo zirkadianoak aldatu dute hibernazioa aprobetxatuz. Honek milaka urteko animalien ebuluzioarengatik esker da 

### Pertsonak 
Gure egokitzapena ez da beste animaliena bezain nabaria. Lurreko poloetatik hurbil bizi diren biztanle gehienak udako eguzki-argira egokitzen dira. Horrela, melatoninarekiko sentikortasuna, gure erritmo zirkadianoaren hormona nagusia, aldatu egiten da urteko aldiaren arabera, gehiegizko argiaren aurrean ekoizpena orekatzeko 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gau polar

[thumb|250px|eskuinera|Arratsalde goiztiarra gau polar batean, [Tromsø, Norvegia.]]
**Gau polarra** oso iparraldeko eta hegoaldeko latitudeetan gertatzen den fenomenoa da. Gauerdiko eguzkiaren kontrakoa da, eta neguan da ohikoa. Bertan, eguzkiaren argia agertu gabe egunak iraun ditzake. Ez da gauerdiko eguzkia bezain ohiko goragoko latitudeetan gertatu ohi baita; hala nola, Norvegia, Alaska, Kanada eta Errusia oso iparraldean, Finlandiako bi udalerritan eta Antartika kontinentean.

## Kanpo estekak
Zingira

[thumb|250px|eskuinera|Lütt-Witt Moor, zingira [Schleswig-Holstein estatuan (Alemania).]]
**Zingira** edo **istinga** berritzen ez den ur geldizko eremu ez oso sakona, naturala zein artifiziala da zingira; gutxi-asko, iraunkorra sakonera gutxiko ur eremua da, non landareak hazten diren. Hezegune eta eremu lehorren arteko transiziotzat jotzen dira. Sarritan zingiretan zohikatza sortu ohi da.

Izan ere, zingiretako ura berotu egiten da urtaro beroetan eta, argia hondoraino iristen denez, landareak haz daitezke uraren hondoan. Landaredia da zingiren ezaugarri bereizgarria, urteroko uholdeek bustiriko lurrean haz daitezkeen zuhaitz espezieez osaturiko oihanak ageri baitira bertan. Paduretan ez bezala, zingiretako flora nagusia ez dira landare belarkarak, enbor zurkaradun zuhaitzak baizik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zohikaztegi
* Aintzira
* Urmaela
* Padura

## Kanpo estekak 
* Zingira kontzeptua eta aldaerak Ahotsa.eus webgunean.
Antonio de Eslava

**Antonio de Eslava** (Zangoza, 1570 inguru- 1640 inguru), XVII. mendeko erdaraz idatzi zuen idazle nafarra zen.

## Biografia 
Gutxi dakigu bere bizitzari buruz. Bere anaia, Juan de Eslava, Valladolideko katedralaren razionatzailea zen. Nahiz eta bere bataio-agiria ez den aurkitu, Antonio de Eslavaren jaiotza 1570 inguru zela suposatzen da. Bere izena 1603 urterako lau egun baino ez zirenean, Zangozako erroldarako eskritura batean agertzen da:

*Noches de Invierno* bere liburuaren hasieran adierazten duenez, gizon kuxkuxero eta asko irakurtzen zuena zen:

## Lana 
Bere estiloak bizantziar eleberria eta morisko eleberria zaldizko eleberria eta artzain eleberriarekin batzen zituen. Iturriak *I Reali di Francia* (XIV eta XV. mendeetakoa) eta Ludovico Dolceren *Le prime impresse del Conte Orlando* (1572) zituen. Idatzi zuen liburua *Parte primera del libro intitulado Noches de Invierno* (Iruñea: Carlos de Labayan, 1609) zen. Gertaerak, Venezian dira eta 11 elkarrizketan Leonardo, Fabricio, Silvio, Albanio eta Camila andrea agertzen dira. Jardundako gaiak filosofia morala, historia eta zientzia naturala dira.

Batzuen ustez, bere eleberriak William Shakespeareari *The Tempest* idazteko iradoki zion. Textua ez dago gaztelaniaz idatzia baizik eta nafar-aragoieraz.

*Parte primera del libro intitulado Noches de Invierno* liburuak arrakasta handia izan zuen. 1610ean bigarren edizioa prestatu zen eta hurrengo urteetan beste edizioak agertu ziren Brusela, Viena eta Nürembergen.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko erdal idazleak
* Nafarroako idazleak
Pierre Loti

**Louis Marie Julien Viaud** (Rochefort, Itsas Charente, 1850eko urtarrilaren 14an - Bakar Etxea, Hendaia, 1923ko ekainaren 10ean) Euskal Herrian bizi zen marinel eta idazle frantziarra zen. Ezizena **Pierre Loti** zuen.[thumb|eskuinera|"[Bakar Etxea|Bakhar Etchea", Pierre Lotiren etxea Hendaian,|alt=|ezkerrera]]

1881an, Bidasoan zegoen Javelot kanoiontzi kostazaineko komandante izendatu zutenean, Hendaian ezarri zuen bere bizilekua. Geroago haren obra, bereziki *Ramuntcho*, izugarri inportantea izan da Euskal Herriaren irudi zehatz bat ezagutarazi, bultzatu eta modan ipintzeko; gogoan izan harrezkero eta zenbait hamarkadatan Lapurdiko kostaldea (Biarritz, Donibane Lohizune, Getaria...) noble, artista eta abar askoren bisitalekua bihurtu zela. Dena dela, J. Casenave-k hainbat konplimenduren artetik, funtsezko kritika egin zion 1897an Lotiren *Ramuntcho* eleberriari. Aitortzen du Euskal Herriko bazterrak eta jendeak guztiz ederki integratu dituela liburuan, baina euskal nortasunaren funtsa integratzen huts egin zuela ezin bestez, Loti ez baitzen euskalduna.

Frantziako Ontziteriaren ofiziala izanik, bidaiek bere nobelei iradoki zieten, hala nola, ''Pêcheur d'Islande*, *Au Maroc*, *Le* *Mariage de Loti*, *Un Pèlerin d'Angkor*,* Vers Ispahan*... Turkiarako haren mirespena ere ezaguna zen.

*Académie française'' erakundearen kidea zen, non 13. eserlekua zuen 1891tik 1923ra.

Hendaiako bere bizilekua zen Bakar Etxea eraikinean zendu zen (Bakar Etxea: ma petite maison solitaire). Hendaiako etxea Lotik 1894ko azaroaren 12an erosi zuen. 1923ko ekainaren 10ean hor hiltzen da : Hilabete luzeak bazeramatzan eri, dio Louis Barthouk, eta behar bada heriotza hurbil senti zuelako indar handiak egin zituen Euskal Herriko bazterren berriz ikusteko...". Saint Pierre d'Oléronen hobiratu zuten, "Irla"-n, "Pierre Loti" karrikan, 19 zenbakian. Haren hil-kutxa irekirik ehortzia zuten "gorputza lurrari hobekiago eta lasterrago nahastekatua izan dadin". Islamari dioen maitasunez.

## Azkaineko ohiko bisitaria 
thumb|Jean Pierre Borda azkaindarra (1891), **Lotiren** laguna eta Ramuntcho pertsonaiarako inspirazioa.
Azkaineko hotelera joaten zen maiz, Jean-Pierre Borda "Otharre" pilotariaren etxera. Hoteleko leihotik ikusten zituen pilota partidak Azkaineko plazan, hurbildik segitu zituen hango joan-etorriak: jendeen sar-jalgitzeak, ahokoak, seroren urratsak... Bere begien aurrean zituen, Elizaldean, Lakarratarrak, orduko xistera egile bakarrak.(1924, hilondokoa)
* *Journal Intime* (1878-1885), 2 bolumen
* *Correspondence Inédite* (1865-1904)

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko erdal idazleak
* Lapurdiko idazleak

## Kanpo estekak 
* Lotiren oroimenez Hendaian.
* Piarres Larzabalen *Pierre loti eta gu* artikulua "klasikoen gordailuan".
* *Ramuntxo* pastoralaz Berrian.
* Toribio Altzagaren *Ramuntxo*.
* Joseba Aurkenerena: Otharre pilotaria herriaren gogoan.https://www.kazeta.eus/eu/info_kz/20210416/otharre-pilotaria-herriaren-gogoan
*  *Maison Pierre Loti*, Rocheforten, bere museoaren webgune ofiziala.
*  Pierre Lotiren liburuak Google Booksen.
Kunlun mendiak

**Kunlun mendiak** () Asiako mendilerrorik luzeenetariko bat da, 3.000 km baino gehiago dituena.

## Geografia 
Txinako mendebaldeko mugatik gertu dago, hegoalderantzako bidean, pamir mendien ondoan, gero ekialderantz jotzen Tibet iparraldeko mugara arte. Tarim arroaren hegoaldean dago, Taklamakan eta Gobi basamortuetaraino. Mendilerroak 6.000 metro baino altuagoak diren 200 mendigainak ditu. Mendirik altuenak Kongur Tagh (7.719 m.), Dingbei (7,625 m.) eta Muztagh Ata (7.546 m.) izanik.
thumb|250px|Kunlun pasabidea.
 
Bere hegoaldeko aldeak Yangtze eta Huang He ibaien arroak betetzen ditu.

## Fauna 
Kunlun mendietan kokatzen dira desagertzeko zorian dauden jak basatien populaziorik garrantzitsuenetarikoak.

## Mitologia 
Kunlun mendiak taoismoaren paradisutzat dituzte. Kondairak dio paradisua ikusteko lehendabizikoa Zhou dinastiaren Mu erregea (K.a. 1001-K.a. 947) zela. Hantxe Huangdiren, Enperadore Horia mitikoaren, Jadezko Jauregia aurkitu zuen eta baita Xiwangmu, Mendebaldeko Ama Erregina.

## Ikus, gainera 
* Asiako geografia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fluxus

**Fluxus** (latinez, *fluxu* esan nahiko luke) mugimendu artistikoa da.
thumb| 1963an George Maciunasek prestatutako Fluxus Manifestua.
"Fluxus-arte-dibertsioa sinplea behar du, entretenigarria eta handinahirik gabea, teknika berezien erabileraren beharrik gabe, entsaiatu beharrik ez eta balio komertzialik ere ez" (George Maciunas).

60 eta 70.eko hamarkadetan izan zuen arrakasta handiena. Ohiko artelana merkantzia izatearen aurka azaldu zen eta antiarte bezala definitu zuen bere helburua.

1962an George Maciunas (1931-1978) izan zen bere hasierako antolatzaile informala eta AEB, Europa edo Japonian izan zituen adierazpen artistikoak.

Ameriketan eta Europan John Cage izan zen eragin handiko bultzatzaile, **arte total**aren bila beti ere.

Dada bezalaxe, Fluxus zaila da definitzen edo kategorizatzen.

Filiouren hitzetan, "*espirituaren egoera da eta pentsatzeko, adierazteko eta aukeratzeko erabateko askatasuna suposatzen du. Esan daiteke Fluxus ez zen izan, ez dakigu noiz jaio zen eta ez dago bukatzeko arrazoirik*". Gainera, Filiouk Fluxus eta arte kontzeptuala ez direla gauza bere uste du eta Duchamp-en proposamena alderantziz jartzen du. Harek eguneroko gertakizuna artearen barruan sartzen badu, Filiouk artea eguneroko gertakizunean desegiten dela uste du.

## Fluxus mugimenduarekin lotuta egon diren artistak 
## Kanpo loturak 
* Fluxus.org
* Fluxus hitz gutxitan.
* Fluxus Museoa Potsdamen (Alemanian)
* Vostell Museoa
* fluxus debris! @ art / not art
* The Fluxus Performance
* The Fluxus Blog
* Archives of The Fluxlist
* Forty Years of Fluxus, essay by Ken Friedman
* Fluxus Heidelberg Center
* The Copenhagen Fluxus Archive, Knud Pedersen collection
* Al Hansen Material
* The FluxCase
* Fluxlist Europe
* UBUWEB: 37 Short Fluxus Videos MPEG
* Archivio Bonotto, Fluxus - Zaj. Poesia Visuale, Concreta e Sonora
Oltza

**Oltza** Iruñerrian izen bereko toki asko izan daiteke:

# Oltza: zendea, entitate administratibo historikoa.
# Oltza: udalerria.
# Oltza: kontzejua, herria.
# Oltzako larrean, Gipuzkoa- Araba partzuergoan.

## Ikus, gainera 
* zendea
Zufre

**Zufre** Huelvako probintzian dagoen udalerri andaluziarra da. 450 m-ko altueran eta Huelvatik 131 km-tara kokaturik, 2007ko datuen arabera 987 biztanle zituen 341 km²-tan banaturik.

## Kanpo estekak
Cortegana

**Cortegana** Huelvako probintzian dagoen udalerri andaluziarra da. 673 m-ko altueran eta Huelvatik 121 km-tara kokaturik, 2007ko datuen arabera 4.977 biztanle zituen 174 km²-tan banaturik.

## Kanpo estekak
Cartaya

**Cartaya** Huelvako probintziako (Andaluzia) udalerri bat da. Itsas mailatik 26 metro gorago dago, eta Huelvatik 35 kilometrora. 2011n 19.044 biztanle zituen, eta guztira 226,4 kilometro koadro ditu.

## Kanpo estekak 
*  Cartayako udalaren webgunea
* CartayaWeb.com
*  Cartaya posta kodea.
Emmy Rossum

**Emmanuelle Grey Rossum** (New York City, New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1986ko irailaren 12 - ) aktore estatubatuarra da.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
*  Bere webgunea emmyrossum.com
*  IMDB
Manolo Blahnik

**Manolo Blahnik** (Santa Cruz de La Palma, 1942ko azaroaren 27a, -) ospe handiko zapata diseinatzale kanariarra da eta bere izena eman die sortu dituen zapatei.
200px|thumb|Manolo Blahnik zapatak erakusgai.

Manoloren aita txekiarra da eta ama, berriz, La Palma uhartekoa. Arkitektura eta literatura ikasi zituen Genevan, baina dena bertan behera utzi zuen Parisera joan zenean arte ikasteko asmoz.

1970ean Londonen jarri zen bizitzen eta argazkilari lanak egin zituen Sunday Timesentzako. Pixkanaka modan sartu zen eta Eric Boman edo Paloma Picasso zituen bere lagunen artean. 1971n Diana Vreeland ezagutu zuen, Vogue USAren editorea eta honek bultzatu zuen egungo diseinatzaile lanetara.

1973an Londonen, Old Church Street Chelsean, bere lehen zapata denda ireki zuen, **Zapata**.

Gaur egun, bere zapatak 500$ eta 2900$-en artean ordaintzen dira.

## Kanpo estekak 
* Manolo Blahniken biografia ingelesez
* Espainian irekitako denda
* Manolo batzuk
Venta Laperra (leizea)

**Venta Laperrako leizea** Karrantzan (Bizkaia) dagoen haitzuloa da. Ezaguna da batez ere lau bisonte eta hartza baten labar-pinturak direla-eta, K. a. 25000an, Goi Paleolitoko Gravetiar bukaeran edo Solutrear hasieran datatuak.

1904an labar-artearen lehen aur­kikun­tza egin zen Euskal Herrian: irudi bat, kobazuloaren sarreran bertan. Bi urte beranduago, Breuilek beste lau irudi gehiago aur­kitu zituen: buruzagirik gabeko hiru bisonte azefalo, hatz oso bat, zehaztasun gutxiko bobido bat eta lerro-segida ulertezin bat. Hai­tzean halakoxe sakontasuna duen grabatu batez eginak daude. Grabatu hauen ezaugarri bereizgarria honetan da­tza: kobazuloaren sarreran zeudela eta eguz­kiaren argitan ikus daitez­keela. Gure herrian aur­kitu ditugunen artean, zaharrenak eta Auriñaciense aldiari dagoz­kionak dira. Apellanezi gertakari honek zera pen­tsarazten dio, Paleolito aldi an­tzinakoetan, Kantabriako artea, Euskal Herriko sartalderaino zetorrela, beste arte formula ba­tzuk (piriniotarrak) hartu ahal izateko edo bere-bereak sor­tzeko, Herria libre utziz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Venta Laperrako leizeari buruzko Bizkaiko Foru Aldundiaren orria 

## Kanpo estekak
Saskia Sassen

**Saskia Sassen** (Haga, Herbehereak, 1949ko urtarrilaren 5) soziologo, hirigile eta ekonomilari amerikarra da. Globalizazioa eta migrazioari buruz egindako azterketengatik ezaguna da.

Gaur egun Columbiako Unibertsitateko eta Londresko Ekonomia Eskolako soziologia irakaslea da. Richard Sennett soziologo eta historialariarekin ezkonduta dago.

## Kanpo estekak 
*  Saskia Sassenen webgunea
Deustuko Gazte Lokala

**Deustuko Gazte Asanblada** Deustoko Luzarra kaleko 1.zenbakian kokatuta dago. Bilboko Okupazio Mugimenduko partaide da, besteak beste, Kukutza III eta Zazpikatu Gaztetxearekin batera.

## Historia 
Elkarte honen historia orain dela urte batzuk hasi zen, Deustuko gazteentzat asanblada bat sortzea beharrezkoa zela ikusi zenean. Gazte guztiei deialdia egin, eta behin eta berriz bildu ondoren azkenean 1989.urteko Otsailaren 28an Gazte Asanblada sortu zuten helburu batzuk lortu nahian; hauen artean garrantzitsuena kultura alternatibo bat lortu eta eskaintzea zelarik, beti ere eurek autogestionatutakoa. Ideia hauek guztiak abian jartzeko lokal baten beharra ikusi zen eta udalarekin kontaktuan ipini ziren. Hainbat bilera egin ondoren udalak lokal bat konpontzeko konpromisoa hartu zuen, baina alkate aldaketa zela eta konponketa hauek bukatzen zeudelarik promesa guztiak bertan behera geratu ziren. Gauzak nola zeuden ikusirik okupazioa izan zen hauen irteera, beraz, 1991ren Ekainaren 21ean Luzarra kalean zegoen merkatu zaharra okupatu zen, honela sortu zen Deustuko Gazte Lokala.

2008 urtean Gazte Lokalaren parean zegoen Txoridenda eraikina okupatu zen, Gazte Lokalak zeuzkan muga fisikoak zirela medio. Udalarekin akordio batera iritsi eta bi eraikinen kudeaketa gauzatzeko.

2017 urtean Bilboko udalak aurre abisurik gabea akordioa hautsi eta Deustuko Gazte Lokala desalojatzeko agindua eman zuen https://web.archive.org/web/20171129153844/http://www.eitb.eus/es/noticias/sociedad/videos/detalle/5100629/video-el-gaztetxe-deusto-podria-ser-desalojado-proximos-dias-/. "Gazte Lokala DEFENDA DEZAGUN" kanpaina abiarazi zuten gaztetxeko kideek, eta zenbait hilabeteko tentsioaren ostean, udal hauteskundeak gerturatu ahala eta auzoan zuen babesa ikusita, Bilboko udalak bere asmoak baztertu zituen.

## Ikus, gainera 
* Autogestio
* Bilboko Okupazio Mugimendua
* Bilbo Zaharreko Gaztetxea
* Gaztetxe
* Okupazio

## Kanpo estekak
Desordutan

**Desordutan** 2005ean, Tolosako hiru lagunek sortutako taldea da.

## Ibilbidea 
Txus, Iñigo eta Gorkak sortu zuten proiektu akustiko bat da, gitarra akustikoa, baxua eta bateriaz baliatuz. Beranduago, bigarren gitarra-jotzailearen etorrerarekin (Egoitz) hirukoa pop-rock bandan bilakatu zen. Beranduago berriz, lan kontuak zirela medio, Gorkak erreleboa Juleni pasa behar izan zion. Hasieratik azpimarratu nahi izan ditu laukoteak abestien doinu eta melodiak; letra eta poema landuak doinu melodikoez eskeiniak…baino base rockeroa baztertu gabe.

Lehen kontzertua 2006ko apirilean eman zuten Tolosako Bonberenean. Urte horretako abenduan bertan, lehen maketa grabatu zuten Tolosako Bonberenean, Screech eta Etxebe teknikari zirelarik. Nahasketaz Karlos Osinaga ‘Txap’ arduratu zen. Lagun artean egindako lan hau ‘DESORDUTAN’ izenarekin kaleratu zuten eta autoekoiztua izan zen. ‘Ordularien’ lehen maketa honek makina bat kontzertu eskaintzeko aukera eman die azken urte hauetan, eta baita bandak bere nortasuna eta norabidea definitzeko ere. Hasieran anekdotikoa zen haizezko instrumentuen laguntza esaterako, orain taldearen baitan funtsezkotzat hartu daiteke, batik bat zuzenekoetan. Esan beharra dago, taldekideek beste formatu musikaletan ibiliak direla eta badutela nolabaiteko esperientzia beste taldetan: kamara orkestra, txaranga, musika banda, kolaborazioak beste rock taldeekin… Lanaren helburua, taldearen musika hedatu eta zuzeneko gehiago eskaini ahal izatea alegia, ez dute amaitutzat jotzen eta dagoeneko kanta berriak eta zuzeneko formatu ezberdinetan ari dira lanean ate gehiago irekiko lizkieken lehen diskari begira.

## Partaideak 
* Joseba Aranburu, txus;
* Iñigo Karrera;
* Egoitz Ezkerra;
* Julen Goikoetxea

## Diskografia 
* *Desordutan* (2006, maketa)
* *Eromena zor dizut...* (2009)

## Kolaborazioak 
* *Oinarria eraikitzen. Irura, Kilometroak 2008* (2008)

## Kanpo estekak 
*  Taldearen webgunea.
*  Taldearen myspace webgunea.