Nasa yuwe

**Nasa yuwea** edo **paeza** Kolonbiako hego-mendebaldean hitz egiten den hizkuntza bat da.

Bereziki Cauca departamentuan hitz egiten den arren, Tolima, Huila, Meta, Valle del Cauca, Putumayo eta Caquetá departamentuetan ere mintzatzen da. Caucan Erdiko Mendikateko Totoró, Silvia, Caldono, Jambaló (*Baçukwe* nasa yuwez), Toribío (*Tuunxiwxu* nasa wuwez), Caloto, Santander de Quilichao (*Kliçxaw* nasa yuwez), Páez eta Inzá udalerrietan, eta Mendebaldeko Mendikateko Morales eta Buenos Aires udalerrietan hitz egiten da (Rojas, 2002; Corrales eta Perdomo, 2007). Horietako %40, gutxi gorabehera, jatorrizko hizkuntzaren hiztuna da. Elebakarrak nasa nagusien artean baino ez daude.

Hiztun-kopuruaren arabera, Kolonbiako jatorrizko hizkuntzen artean bigarrena da, wayuuaren ostean eta enbereraren aurretik.

Gaur egun badute alfabeto edo sistema ortografiko estandarra, alfabeto latinoan oinarritua. Sistema ortografiko hori 2001ean onartu zuten CRIC (Consejo Regional Indígena del Cauca) erakundeak eta beste zenbait elkartek (Rojas, 2002), zeinu-hizkuntzaz eta gaztelaniaz gain. Aniztasun hori Kolonbiako Konstituzio Politikoan onartuta dago, 10.artikuluan biltzen baitu *“Gaztelania da Kolonbiako hizkuntza ofiziala. Talde etnikoen hizkuntza eta dialektoak ere ofizialak dira euren eskualdeetan”*. Horregatik, nasa yuwea ere koofiziala da bere lurraldean. Gainera, 2010.urtean Jatorrizko Hizkuntzen Legea (1381 zenbakiduna, 2010) onartu zen eta honen *“helburua tradizio linguistiko propioa duten talde etnikoen hizkuntza eskubide indibidual eta kolektiboen aitorpena, babesa eta garapena bermatzea da”* eta lege honek berak jatorrizko hizkuntzen eta gaztelaniaren erabilera-eskubideari buruzko 5. artikuluan dio *“jatorrizko hizkuntzetako hizkunek eskubidea izango dute elkarren artean euren hizkuntzetan komunikatzeko, berdin alor publiko edo pribatuan, herrialdearen hedadura osoan, ahoz zein idatziz, jarduera sozial, ekonomiko, politiko, kultural eta erlijioso guztietan*” (Garabide, 2018; Idiazabal, 2017).

Halere, ofizialtasun-estatusa teorikoa baino ez da, praktikan ez baitzaio inolako erraztasunik eskaintzen.

## Sailkapena 
Nasa yuwea zein hizkuntza-familiatakoa den eztabaidagarria da. Uricoecheak (1877) nasa yuweak kitxua bezalako andear hizkuntzekin zituen harremanak nabarmendu zituen, bereziki gramatika eta morfologiagatik, nahiz eta gaur egun proposamen hori erabat baztertua izan den.

Paul Rivetek eta beste batzuek txibcha bezala sailkatu zuten, baina Adolfo Constenla Umañak txibcha hizkuntza ez dela egiaztatu zuen.

Oraintsuago, makro-txibcha filoaren kidea dela proposatu da, familia barbakoarrarekin nolabaiteko harremana izan lezakeela uste izan baita, awá, guambiano, cayapa, colorado, andakiarekin eta agian beste batzurekin batera.

Beste aditu batzuk familia "paezana" proposatzen dute (Kaufmann, Key, Greenberg) edo "barbakoana-paezana". Hala ere, egiturari eta lexikoari dagokionez, nasa yuwea eta barbakoa oso ezberdinak dira, eta antzeko forma lexikoak mailegu linguistikoen ondorio izan litezke, hizkuntza horien hurbiltasun geografikoa dela eta.

Kokapen geografikoan oinarritutako mailegu lexikoak aipatzen ditu Jolkeskyk (2016) ere txibtxa, barbakoa, txoko, tukano, andaki eta kofan hizkuntzekin alderatuta. Makro-txibcha proposamenaren ildo beretik, Greenbergek (1987) makrofamilia txibtxano-paezana proposatzen du.

Beste batzuentzat (Gordon, 2005) hizkuntza beregaina da, nahiz eta andakiarekin eta agian desagertutako beste hizkuntza batzurekin duen harremana onar daitekeen (Adelaar eta Muysken, 2004).

Campbellek eta Grondonak (2012: 100) honakoa diote: *"Ez dago adostasunik paezanoari buruz, eta iritziak nabarmen aldatzen dira. Normalean, panikitarekin (Kolonbia) batera kokatzen da, izatez, hizkuntza honetako dialekto bat eta desagertutako panzaletasunari buruzko daturik ez dagoenez, sailkapenak ez du oinarri linguistiko errealik* *(Loukotka, 1968:245; Constenla, 1991; Adelaar eta Muysken, 2004:619)*".

Hizkuntzalari askok gaur egun nasa hizkuntza isolatutzat jotzen duten arren, Jolkeskyk (2016) liburua, zein atazetan oinarritutako metodologia komunikatiboa du sorburu. Ekimena Tuunxiwxu-Toribio udalerriko nasa yuweren sustatzaileek burutu dute, Euskal Herriko adituek lagundurik. Izan ere, hainbat herritarrek euren jatorrizko hizkuntza berreskuratzeko gogoa izanik, gau-eskola saioak antolatzen ari dira azkeneko hamarkadan.

Hezkuntzaren arloan *Programa de Educación Bilingüe Intercultural* (PEBI) da erakunde indigenek azkeneko 30 urteetan bultzatu duten ekimena, nahiz eredu honetan nasa yuwe hizkuntza gehienez 2 orduz astero irakasten den. Baina azkeneko hamarkadan jaio dira, lurralde nasan zehar, hainbat murgilketa-eredu pilotu, ume txikiak nasa yuwe hizkuntzan, kulturan eta kosmobisioan hezteko. Izen diferenteak dituzten esperientzia pilotu horiek (*wasakkwewe’sx, fxiw yat,* eta abar) koordinatze-lanetan ere ari dira, estatuaren inolako laguntza barik eta erakunde indigenen aurrekontu murritzen laguntzaz.

Irratietan ere badituzte saioak jatorrizko hizkuntzan, hala nola, *Radio Payuumath* eta *Radio Nasa* irratietan.

## Deskribapen linguistikoa 
Atal honetan nasa yuwearen deskribapen linguistikoa egiten da fonologia, morfologia eta sintaxia eta hiztegia azpigaietan pixka bat sakonduz.

### Fonologia 
Nasa yuweak 4 bokal ditu oinarrian (i, e, a, u), baina horiek ahokariak edo sudurkariak izan daitezke (a/ä, e/ë, i/ï, u/ü), eta guzti horiek luzeak (aː/äː, eː/ëː, iː/ïː, uː/üː), aspiratuak (ah/äh, eh/ëh, ih/ïh, uh/üh) edo glotariak (a’/ä’, e’/ë’, i’/ï’, u’/ü’) ere izan daitezke. Horregatik, estandarrean 32 bokal dituela esaten da (Rojas 1998, 2002).

Kontsonanteei dagokienez, hizkuntzak 37 fonema ditu. Nasa yuwea bereziki aberatsa da fonema bustietan (palatalizatuetan), 19 baititu. Hasperenduak ere 8 ditu, horietako lau bustiak izanik[8] (Rojas, 1998).

Rojasek ez ditu kontsonante hauek jasotzen: , kʲʰ, ⁿgʲ

Herskari presudurkariek sudurkariren bat (m, n, ɲ) dute aurrean.

### Idazkera eta ahoskera bateratuz 
Euskaldunentzako lagungarri izan daiteke jakitea x hizkiak zera adierazten duela, aurreko hizkia (fonema) busti egiten dela (goiko taulan adierazita /ʲ/ sinboloarekin). Horrela, ç hizkiak gure tz hotsa bezalatsu da; çx hizkiek, ostera, gure tx-ren berbera adierazten dute; lx, nx eta sx gure il/ll, in/ñ eta x dira; tx gure ts hotsaren antzekoa da; dx gure dd bezalakoa da. Gainerako bustiak ez ditugu gurean.

Bestalde, kontu handia izan behar da b, d, g eta z hizkiekin, bi fonemadun hizkiak baitira, mb, nd, ng, nz, hurrenez hurren. Gainera, z ahostuna da, ez ahoskabea, gurea bezalakoa.

J hizkiak beti hots gogorra adierazten du. W eta y hizkiak erdi bokalikoak dira; w egundo ezin da gure b bezala ahoskatu.

H, p, t, k, m, n, s eta l gure antzekoak dira, baina gainerakoek ikasi behar izaten ditugu euskaldunok.

### Gramatika eta sintaxia 
Perpausaren hitz-hurrenkera subjektua-objektua-aditza da, eta zaila da hurrenkera hori apurtzea, beste hurrenkeraren bat egoera berezietan soilik egin daitekeelako. Adjektiboa izenaren ondoren jartzen da.

Izenak eta izen-sintagmak atzizkien bidez deklinatzen dira, hizkuntza postposizionala baita. Postposizio-marken bidez akusatiboa (eta datiboa), destinatiboa edo benefaktiboa, soziatiboa, instrumentala, 4 inesibo, alatiboa eta elatiboa adierazten dira.

Subjektua aditzak edo posizioak seinalatzen du. Plurala kolektiboaren markaren bidez adierazten da: *-we’sx* (*nasa/nasawe’sx*).

Aditz-morfologia oso konplexua eta aberatsa da, pertsona, aspektua, denbora eta hainbat modu adierazten baititu aditzak. Gainera, ezeztapena, baieztapena, balizkoa, galdera eta beste zenbait informazio ere bere gain biltzen du aditzak morfemen bidez. Adibidez: *Nasa Yuwe’s we’weth / Nasa Yuwe’s we’wemeth* (‘Nasa Yuwez mintzatzen naiz / ez naiz mintzatzen’)  

Nasa Yuweak ez du ‘izan’ aditzik, baina pertsona-marka izenei erantsi ahal zaie, hala nola, *We’peth*, ‘We’pe naiz’ esateko.

Perpausak topikoaren marka ere badu, eta mintzagaia adierazteko aditzaren pertsona-marka mintzagaiari eransten zaio, aditza erantziz.

Lehen eta bigarren pertsona singularreko izenordainak desberdinak dira genero femeninoetarako eta maskulinoetarako; haien plurala forma femeninotik dator bi generoetarako. Hirugarren pertsona neutroa da.

### Hiztegia 
Hurrengo taulako hainbat hitz Ä’skwe eta beste (2020) liburuetatik atera dira

## Nasak eta euskaldunak 
*Garabide Elkartea*k eta *EHU-UPVko Munduko Hizkuntza Ondarearen UNESCO Katedra*k 2011n izan zituzten lehen harremanak nasa herriarekin, Cauca Iparraldeko *Çxhab Wala Kiwe-ACIN* erakundearen *Nasa Yuwe Haria*rekin hain zuzen. Harremanok nasa yuwe eta euskara hizkuntzen biziberritzeari buruzko esperientziak eta jakituriak elkarrekin partekatzeko helburua dute, eta elkar-truke horri eta nasa herriaren erabakimenari esker gaur egun hainbat murgilketa-ereduko zenbait eskola pilotu eta helduei jatorrizko hizkuntza irakasteko metodo eta material sortu dira, besteak beste. Ibilbide hori Durangoko Udalaren laguntzari eta hainbat boluntarioen lanari esker gertatzen ari da.

2016an *Garabide Elkartea*k Cauca iparraldeko Tuunxiwxu-Toribio udalerriko *Centro de Educación, Capacitación e Investigación para el Desarrollo Integral de la Comunidad* (CECIDIC) erakundearekin hitzarmena sinatu zuen, eta ordutik hona *Gipuzkoako Foru Aldundiaren Nazioarteko Lankidetza*ren deialdian formazio-proiektuak aurkeztu eta eskuratu ditu urtero, beti ere *EHU-UPVko Munduko Hizkuntza Ondarearen UNESCO Katedra*ren laguntzarekin.

Nasa yuwe hizkuntzaren egoera larria da, etxeko hizkuntza-transmisioa oso etena dagoelako, baina itxaropena sortu da, esperientzia horiek arrakasta izan dutelako eta apurka-apurka prestigioa ari delako irabazten jatorrizko hizkuntza eta kulturaren ekimenak (Larrañaga, Mendizabal eta Barreña, 2020).

XXI. mendean nasa yuwearen egoera hobetuz doa, eta hobekuntza horren atzean dauden eragileen artean, *CECIDIC* eta *Garabide* daude besteak beste.

*Garabide*k, *CECIDIC* eta *UPV/EHUko Munduko Hizkuntza Ondarearen UNESCO Katedra*rekin batera, nasa yuwe hizkuntzaren biziberritzean lan egin du *Hizkuntza Biziberritzeko Estrategiak Diplomatura Nasa komunitatean aplikatuta* diplomatura 2018an garatuz, eta unibertsitate-mailako *Nasa Yuwe hizkuntzaren biziberritzeko prozesuetarako kudeaketarako formazio teknikoa* 2019-2020ko biurtekoan, besteak beste (Larrañaga, Mendizabal eta Barreña, 2020).

Garabideren eskutik sortutako kooperazio linguistiko proiektu hauei esker, nasa herriaren eta euskaldunen arteko loturak sortu dira. Eta nasa yuwea Euskal Herrira ailegatu den moduan, euskara ere, nasa herrira iritsi da ahotsak.eus-eko “101ELE” proiektuan ikus daitekeen moduan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* “Hizkuntza indigenak Ama Lurra zaintzen” liburua bai euskaraz, bai nasa yuwez. Garabide elkartearen, Easo Politeknikoaren eta EHUko Munduko Hizkuntza Ondarearen Unesco-Katedraren arteko elkarlanaren ondorioz argitaratua den liburua (2020/12/04)