Fikotoxina

**Fikotoxinak** (grekeratik, *phykos*, “alga”, *toxikon*, “toxina”) zianobakterioak eta alga eukariotoak barneratzen dituen " alga " izeneko talde polifiletikoak, gehienbat Dinophyta dibisioak, ekoizten dituen kimiko konplexu alelopatikoak dira, bidezidor metaboliko sekundarioetatik eratorriak direnak. Orokorrean, metabolito sekundario hauek ez dira kaltegarriak ekoizlearentzat, bai ordea izaki arrotzentzat; izan ere, haien funtzio nagusia harrapakari, bizkarroi eta leihatzaileen aurka egitea baita. Gehienak neurotoxinak dira.

Dinoflagelatuak dira fikotoxinen ekoizle nagusiak; hala ere, toxinak sortzen dituzten diatomeo, zianobakterio, haptofito eta errafidofizeoak bezalako alga-organismoak ere ezagutzen dira. Alelokimiko hauek kopuru txikietan ekoizten dira, hauen sintesiak gastu energetiko handia suposatzen baitu.
Fitxategi:Lyrella_hennedy_1600x_contrast_invertion.jpg|Diatomeoa (*Lyrella*)
Fitxategi:HaptonemaChrysochromulinaFL.jpg|Haptofitoa (*Haptonema* sp)
Fitxategi:Ceratium_furca.jpg|Dinoflagelatua (*Ceratium* sp)
Fitxategi:CSIRO_ScienceImage_4203_A_bluegreen_algae_species_Cylindrospermum_sp_under_magnification.jpg|Zianobakterio (*Cylindrospermum* sp)

[thumb|Marea gorria fenomenoa 2017. urtean [Iwaki (Fukushima)|Iwakiko portuan]]
Kontzentrazio jakinetan toxina hauek kalte ekologiko handiak sor ditzakete. Hau, baldintza eutrofikoetan sortutako *bloom* izeneko alga-loraldietan ematen da hain zuzen ere, non toxinak masiboki sintetizatzen diren, marea gorria fenomenoa sortuz esaterako. Fenomeno hauek betidanik gertatu arren, geroz eta ugariagoak dira klima aldaketaren ondorioz, tenperatura aldaketa baita hauek erregulatzen dituen faktoreetako bat, besteak argitasuna, gazitasuna eta uraren turbulentzia izanik. Efektuak zenbaitetan antzemanezinak izan arren, fitoplanktonaren banaketa geografikoa guztiz aldatzeko potentziala eduki dezakete. Gainera, fikotoxina hauek kate trofikoan pila daitezke, arrain, muskuilu eta bestelako itsaskien bidez gizakiraino iritsiz. Hala, haiek eragiten dituzten ondorioak oso kaltegarriak dira ekonomia, ingurumen eta osasun-arloetan.

Urtean 6000 biztanle izaten dira intoxikatuak, hilkortasun-tasa %1’5-ekoa izanik; hau handiagoa da arrain, itsas-ugaztun eta hegaztietan ordea.

## Efektuak organismoarengan 
### **Toxina diarreikoak** 
**Azido okadaikoaren** taldeko fikotoxina hauek, pektenotoxinak esaterako, *Dinophysis* eta *Prorocentrum* generoetako alga dinoflagelatuek sortzen dituzte. Hauek beherako eta goragaleak sortzen dituzte ingeritu eta handik 2 ordu eta 30 minutura. Sintomek bizpahiru egun irauten dituzte, orokorrean sekuelarik utzi gabe. Hildakorik ez da erregistratu, kontzentrazio oso altuak behar baitira gizaki bati heriotza eragiteko.

Europar Batasunean giza-kontsumoari dagokionez, muskuiluetan topa daiteken toxina hauen kontzentrazio maximoa erregulatuta dago, pektenotoxinena 1mg/kg-ko izanez. Beste azido okadaikoaren toxinen kontzentrazio maximoa aldiz, 100µg/kg dira.

Saxitoxinak hiru kategoriatan daude sailkatuta haien toxizitatearen arabera, altuenetik baxuenera hurrenez-hurren: karbamatoak, dekarbomoiloaren deribatuak eta N-sulfokarbomoiloak. Hauen mekanismoari dagokionez, Na+ ioien gurutzatzea ekiditen dute nerbio eta muskulu zelulen kanaletan; ondorioz, efektu neurologikoa emango da.

Europar Batasunak giza-kontsumora bideratutako itsaskietan onartzen duen paralisi-toxina kontzentraziorik handiena 800µg/kg dira, ekorketa mikroskopio elektronikoan]]
Nagusiki, **ziguatoxina** eta **maitoxinek** eragiten duten janari-intoxikazioari deritzo, palitoxinak eta azido okaidaikoa haren errudunak izan daitezken arren. Intoxikazio hau endemikoa da gune tropikal eta subtropikaletan, toxinak bertako koral-uharriekin osatuz sinbiosian bizi  diren dinoflagelatu espezieek ekoizten baitituzte, hauek arrainek irentsiz eta kate-trofikoan pilatuz, gizakia kutsatuz; hala ere, hauek eragindako heriotza-tasa oso baxua da, %0,1-1 artekoa delarik. James Cook kapitaina izan zen ziguatoxina bidezko intoxikazioaren lehen deskribapen klinikoa egin zuena 1774. urteko Kaledonia Berriko expedizio batean.

## Toxina-taldeak 
## Efektu ekologikoak 
### **Larrekaritzaren aurkako efektuak** 
Fikotoxinek larrekaritza eragozten dute, larrekaria uxatuz, antzu bilakatuz edo haren heriotza bera eraginez. Esaterako, aldehido poliasegabeak dituzten diatomeotaz elikatzen diren kopepodoek erruten dituzten arrautzen eklosio-arrakasta baxuagoa da, aldehido hauen irensteak enbrioi-garapena gelditzen du eta. Horrek, diatomeoetaz elikatzen diren etorkizuneko kopepodoen populazioa murrizteko eta aldi berean, hainbeste diatomeo jaten ez dituzten kopepodoen biziraupena sustatzeko aukera emango du, algarentzat onuragarri izanez.

Hala ere, zenbait larrekariek mekanismo berriak garatu dituzte hauen aurka. Adibidez, sasitoxinak ekoizten dituen *Alexandrium* sp. toxigenikoa eta morfologikoki antzekoa den *Alexandrium* sp. ez-toxigenikoa bereizteko gai diren hiru kopepodo espezie ezberdin ezagutu dira. Espezie horiek Alexandrium sp. ez -toxigenikoa nagusiki larretzen dute, sasitoxina-ekoizlea saihestuz.

### **Efektu antimikrobianoak** 
thumb|*Amphidinium sulcatum* ur gezatako dinoflagelatua, haren toxinek antifungiko bezala jokatzen dute.
Fikotoxinen ekoizpena oso baliagarria izan daiteke, bakterio parasitiko edota bakterio algizida heterotrofikoen aurka. Baita onddoen aurka ere, *Amphidinium* dinoflagelatu generoak anfidinola toxina antifungikoa sintetizatzen baitu. Bestalde, azido akrilikoaren ekoizpenak bakterio arrotzak fitoplanktonetik urrun mantentzeko ere balio dezake kontzentrazio diluituagoetan.

Beste adibide gisa *Pseudo-nitzschia multiseries* diatomeoaren azido domoikoaren ekoizpena hobetzea lortu izan da, bakteria bat kultibo medioan barneratuz. Izan ere, bakteriarik gabeko *P. multiseries* medio anoxikoan, azido domoikoaren eraketa murriztuagoa zen bakterioa agertzen zen medioan baino. Hala, ondorioztatu da toxina diatomeoaren bakterioen aurkako defentsa dela.

*Alexandrium* generoko beste zenbaitek bestelako fitoplanktonen hazkuntza erratioa murrizten duen toxinak sor ditzakete, fitoplankton komunitateen konposizioa aldatuz, espezie batzuen kopurua toxina hauen ondorioz murriztua izango baita.

*Karenia brevis* dinoflagelatuak sortutako exudatu kimikoak, lehiakide diren espezieen hazkuntza erratioa murrizten du. Kasu batzuetan heriotza eragin liezaieke, eraginkortasun fotosintetikoaren gutxipenaren edo mintzaren iragazkortasunaren handipena dela eta.

## Euskal Herrian 
thumb|233x233px|*Ostreopsis ovata* alga, argi mikroskopio optikoan
Historia osoan zehar euskal kostaldean zenbait alga-loraldi egon dira, hauek ekoiztutako toxinen presentzentziak kostaldeko herritarren, zeintzuk garai batean batez ere arrantzari esker bizi baitziren, bizimodua bloom-ak irauten zuen bitartean kaltetuz.

Egungo kasurik berriena Donostiako kostan emandako 2021eko iraileko loraldia da, zeinaren protagonista *Ostreopsis ovata* alga dinoflagelatua izan baitzen. Espezie honek, nagusiki bentikoa izan arren, ur-azalera gora egiten du loraldietan, palitoxinak, hau da, azalean narritadura eragiten dituzten toxinak askatuz. Gertakariaren ondorioz, hiriko hiru hondartzetan bainatzea eragotzi zen zenbait egunez, Zurriola hondartza kaltetuena izanez. Honen harira, 2022. urtean, jaurlaritzak, Euskal Herriko Unibertsitateko (UPV/EHU) adituen laguntzaz, kontrol hobeak ezarri zituen *Ostreopsis-*en aurka, baita haien eboluzioa euskal kosta osoan zehar ikertu ere.

Iparraldean ere, urte berean, abuztuak 8an zehazki, *Ostreopsis* generoko beste alga batek ere, *Ostreopsis siamesis*-ek hain zuzen ere, hondartzen itxiera eragin zuen Biarritz, Bidarte, Getaria eta Donibane Lohizune udalerrietan. Hasiera batean ordea, erruduna *O. ovata* izan zela pentsatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak