open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Geely

**Geely** (ofizialki **Zhejiang Geely Holding Group Co. Ltd**) jatorri txinatarreko autoak ekoizten dituen enpresa multinazionala da, eta Hangzhou hirian du egoitza. 

## Markak 
Marka hauekin egiten ditu automobilak bidaiarentzako: Geely Auto, Volvo, Lynk & Co, PROTON eta Lotus Cars. Ibilgailu komertzialak ere ekoizten eta saltzen ditu, London EV Company eta Yuan Cheng New Energy Commercial  markekin.

Geely Volvo ekoizle suediarraren jabea da 2010etik, enpresa hori Ford Motor Companyri erosi zionnetik. Beste eragiketa batean, The London Electric Automóvil Company taxi-fabrikatzaile britainiar osoa erosi zuen 2013. urtean. 2017. urteko ekainean, Malaysiako PROTON Holdings automobil-enpresaren kapitalaren %49,9 erosi zuen Geelyk. Akordioa aurrerapauso garrantzitsua izan da Txinako automobil fabrikatzailearentzat, irabazi handiko ASEAN eskualdean sartzeko. Lotus Cars automobil-fabrikatzaile britainiarrean ere % 51ko partaidetza hartu du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Heinrich Brüning

**Heinrich Aloysius Maria Elisabeth Brüning** (Münster, 1885eko azaroaren 26a - Norwich, Vermont, 1970eko martxoaren 30a) alemaniar politikaria izan zen. Alemaniako kantzilerra izan zen 1930etik 1932ra.

Filosofia, historia, alemana eta zientzia politikoa ikasi zituen Estrasburgon, Londresen eta Bonnen. Infanteriako teniente gisa parte hartu zuen Lehen Mundu Gerran 1915 eta 1918 bitartean, eta bere adoreagatik kondekoratu zuten.

1924an Zentroko Alderdira batu zen eta Reichstageko kide hautatu zuten. Bertan, finantzetan aditu gisa ospea lortu zuen. 1930eko martxoaren 29an kantziler izendatu zuten eta Depresio Handiaren ondorioei aurre egin behar izan zien. Kreditua murriztu eta soldatak jaitsi zituen, eta, beraz, klase ertainaren artean oso ezohikoa bihurtu zen. Reichstagen babesa galdu ondoren, larrialdiko dekretuen bidez gobernatu zuen, presidentearen agintaritzak lagunduta. 1932ko maiatzaren 30ean dimititu zuen.

1934an Alemaniatik ihes egin eta Estatu Batuetara joan zen bizitzera. Han irakasle aritu zen Harvarden.
Institut des hautes études de Défense nationale

**Institut des hautes études de Défense nationale** (IHEDN), defentsarako ikerketa, hezkuntza eta ezagutza eta kontzientzia sustatzeko Frantziako erakunde akademiko publikoa da, 1936an Raoul Castex almiranteak sortua. Jatorriz, *Collège des hautes études de défense nationale* izan zen eta 1948an institutu izendatu zuten. Jatorrizko prestakuntza nazionalera eskualdeetako saioak (1954), nazioarteko saioak (1980), adimen ekonomikoko zikloak (1995) eta beste mintegi batzuk gehitu ziren. 1997an, Institutua administrazio publikoko erakunde bihurtu zen Lehen Ministroaren agintepean. 

## Lizentziatu ospetsuak 
* Bertrand Soubelet, lapurtar militarra da, Frantziako Jendarmeriaren jenerala dena

## Kanpo estekak
Jungle Cruise (filma)

***Jungle Cruise*** (euskaraz *Oihan Gurutzaldia*), 2021eko Jaume Collet-Serra kataluniarrak zuzendutako fantasia eta abenturazko komedia film bat da. Dwayne Johnson, Emily Blunt, Édgar Ramírez, Jack Whitehall, Jesse Plemons eta Paul Giamatti aktoreek antzeztu zuten.

Walt Disneyren izen berdineko jolas-parkean oinarritua dago.

## Argumentua 
XVI. mendea, Lope Agirre euskalduna buru duten espainiar abenturazale talde bat Amazonian Ilargi Malkoak deritzon kondairazko zuhaitz baten bila dabiltz, haren hostoek edozein gaixotasu eta sendatu zauri eta madarikazio guztietatik libratzeko gaitasuna baitu. Taldekide gehienak oihanean hiltzen doaz baina bertako tribu bateko kideek biziraun duten abenturazaleak salbatu eta zuhaitz horren hostoak erabiliz sendatu egingo dituzte. Espainiarrek tribukoei zuhaitza non dagoen esatera derrigortu eta haiek ezer esaten ez dutenez, tribuaren herria sarraskituko dute. Tribuko buruzagiak espainiarrak oihanean betiko bizi daitezen madarikatuko ditu. 

1916, Lehen Mundu Gerra bete-betean dela, Frank «Skipper» Wolff (Dwayne Johnson) Amazoniako ibaian barna dabilen txalupa bateko kapitain karismatikoa da. Bertan, Amazonas ibaian oztopo eta arrisku ugari egon arren, Frankek bere txalupan Lily Houghton (Emily Blunt) zientzialaria eta hare anaia McGregor Houghton (Jack Whitehall) eramango ditu. Bere misioa ahalmen sendagarriak dituen zuhaitz bat topatzea izango da, hain zuzen ere, XVI. mendean espainiarrak bila zebiltzan Ilargi Malkoak zuhaitza. Noski, beren helburura iristea ez zaie erraza izango, gainera Joachim printzea(Jesse Plemons) buru duen alemaniar espedizio bat ere zuhaitz horren bilaketan haiekin lehiatuko dira.  

## Aktoreak 
* Dwayne Johnson: Frank «Skipper» Wolff kapitaina
* Emily Blunt: Lily Houghton doktorea
* Jack Whitehall: MacGregor Houghton
* Édgar Ramírez: Lope Agirre
* Jesse Plemons: Joachim printzea
* Paul Giamatti: Nilo Nemolato
* Veronica Falcón: Sam
* Dani Rovira: Sancho
* Quim Gutiérrez: Melchor
* Andy Nyman: Sir James Hobbs-Coddington

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Aslan Karatsev

**Aslan Kazbekovich Karatsev** (; ; 1993ko irailaren 4a) errusiako tenislari profesionala da. 2021eko azaroaren 8an munduko 15. postuan  ATPren bakarkako sailkapenean, bere posurik gorena eta 2021eko azaroaren 8an 89. postua lortu zuen binakako sailkapenean.

2021eko otsailean, Karatsev-ek Australiako Irekirako kanporaketak gainditu zituen. 114. postuan sailkatu zegoelarik sailkatu zen Australiako Irekira eta, Diego Schwartzman 8. sailkatua, Félix Auger-Aliassime 20. sailkatua eta Grigor Dimitrov 18. sailkatua garaitu zituen finalerdietara iristeko. Karatsev Grand Slameko debutean finalerdietara iristen den Open Erako lehen gizona da.

2021eko martxoan, bere lehen ATP titulua irabazi zuen Qatar Open-ean Andrey Rublev-ekin binakakoan. Astebete geroago, komodin gisa, Karatsevek bere lehen ATP titulua irabazi zuen 2021eko Dubaiko Irekian, finalean Lloyd Harris hegoafrikarrari irabazita. Karatsev, sailkatu gabe egon eta finalera iristeko sailkatutako lau jokalari irabazi zituzten, Wayne Ferreira (1995) eta Thomas Muster-en (1997) taldera batu zen lorpen horretan. Ondorioz, ATP bakarkako sailkapeneko lehen 30en artean sartu zen bere ibilbide profesionalean lehen aldiz. 2021eko apirilaren 24an, Karatsevek Novak Djokovic munduko 1.a garaitu zuen bere etxeko kantxan Serbiako Irekian, finalera iristeko. 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, zilarrezko domina irabazi zuen Elena Vesninarekin batera bikote mistoan.

## Estatistikak 
### Bakarka 
*2021eko Rolex Paris Masters-aren ondoren.*

### Binaka 
## Final esanguratsuak 
### Grand Slam finalak 
#### Bikote mistoa: 1 (txapeldunordea) 
### Olinpiar finalak 
#### Bikote mistoa: 1 (zilarrezko domina) 
### ATP Masters 1000 
#### Binaka: 1 (txapeldunorde 1) 
## ATP tituluak (3; 2 + 1) 
### Banaka (2) 
### Binaka (1) 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karl Friedrich Louis Dobermann

**Karl Friedrich Louis Dobermannen** (**Tobermann** jaioa; 1834ko urtarrilaren 2 - 1894ko ekainaren 9) Doberman Pinscher txakur arrazaren lehen hazlea izan zen. Txakur-arraza hori Apolda hirian sortu zen, Saxe-Weimar-Eisenacheko dukerri handian, 1890 inguruan, gerra franko-prusiarraren ondoren.

Dobermannek tokiko zergen biltzaile izan zen, lan arriskutsua garai horretan, eta Apoldako txakurtegiaren arduraduna izan zen. Arraza askotako txakurrekin inguruan, arraza ezin hobea sortzea zen helburua, zerga-bilketan bera babesteko, hainbat eremu arriskutsu eta bidelapurrek eragin handia baitzuten. Txakur mota berri bat heztea proposatu zuen, bere iritziz indarra, leialtasuna, adimena eta ferozitatea ezin hobeto barnebilduko izango zena. Geroago, Otto Goeller eta Philip Grueningek arraza garatzen jarraitu zuten, gaur egun ikusten den txakurra izateko.

1894an Dobermann hil ondoren, alemanek Dobermann-pinscher arraza izendatu zuten bere ohorez, baina mende erdi geroago "pinscher"-a erori zen izenetik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Otto Sverdrup

**Otto Neumann Knoph Sverdrup** (Bindal, 1854ko urriaren 31 &ndash; Sandvika, 1930ko azaroaren 26a) norvegiar esploratzaile polarra izan zen.

1888an Fridtjof Nansen espedizioan Groenlandian zehar satu zen. 1895ean *Fram* itsasontziaren buru izan zen Nansen Ipar Polora iristen saiatzen zen bitartean. 1897an berriz ere *Fram*en ontziratu zen eta Groenlandia zirkumnabigatzen saiatu zen. Negua Ellesmere uhartean igaro behar izan zuen eta eskualdea esploratu zuen. 1899tik 1902ra beste hiru negu igaro zituen Ellesmere uhartean eta Sverdrup uharteak aurkitu zituen. Ondorengo urteetan Siberiako Artikoko eskualdeak esploratu zituen.

## Kanpo estekak
Rufino de Elizalde

**Rufino Jacinto de Elizalde** (Buenos Aires , 1822ko abuztuaren 16a - 1887ko martxoaren 13a) argentinar politikari eta diplomatikoa izan zen, Bartolomé Mitre eta Nicolás Avellaneda presidenteen atzerri ministroa.

## Biografia 
Rufino José de Elizalde militarraren eta Petrona Beláusteguiren semea, bere jaioterrian abokatu lizentziatu zen 1846an, bere lanarekin ikasketak ordainduz. Juan Manuel de Rosaren garaian foru diputatua izan zen eta bere alaba Manuelitaren hizketaldietara joaten zen. 

1862an, presidentetza hartzean, Mitrek atzerri ministro izendatu zuen. Lehen neurri garrantzitsua, Konfederazioaren enbaxadoreak Europan ordezkatu ondoren, Txile eta Perurekin egindako aliantza-itunak arbuiatzea izan zen, Europako interesei, batez ere ingelesei, men egiteko politika baten hasiera iragarriz. 

1877ko uztailean Nicolás Avellaneda presidentearen atzerri ministro izendatu zuen, baina bere jarduna oso marjinala izan zen. 1879ko urrian dimisioa eman zuen eta diputatu nazionala hautatu zuten. Carlos Tejedorren Buenos Airesko iraultzarekin bat egin zuen 1880an, eta Kongresutik kanporatua izan zen, eta horrela bere jardun publikoa amaitu zuen. 

Buenos Airesen hil zen 1887ko martxoaren 13an. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Peers

**John William Peers** (1988ko uztailaren 25a) Australiako tenislari profesionala da, binakakoan espezializatua.

2017ko Australiako Irekian bere lehen Grand Slam titulua irabazi zuen, non berak eta Henri Kontinenek gizonezkoen binakako proba irabazi zuten. Peers txapeldunorde izan zen Wimbledon Txapelketan eta AEBetako Irekian 2015ean Jamie Murrayrekin batera, eta 2019ko Australiako Irekian Kontinenekin. Gainera, bi aldiz Grand Slameko finalaurrekora iritsi da binakako mistoan.

Peers-ek 2017ko apirilaren 3an ATP binakako sailkapenean munduko 2. postua lortu zuen, eta 2012ko ekainean munduko 456. postua lortu zuen bakarkakoan. Peers-ek binakako 24 titulu irabazi ditu ATP Tourrean, 2016 eta 2017ko ATP Finalak barne, Masters 1000 mailan hiru, guztiak Kontinenekin. 2016az geroztik Australia ordezkatzen du Davis Kopan , eta 2016an eta 2020an Olinpiar Jokoetan ere lehiatu zen (2021ean ospatu zen arren), Peers eta Ashleigh Bartyk brontzezko domina irabazi zuten binaka mistoan.

Bere ama, Elizabeth Little, eta arreba, Sally Peers ere, tenislari profesional ohiak dira.

## Txapelketa nagusiak 
### Grand Slam txapelketak 
#### Binaka (1) 
### Urte amaierako txapelketak 
#### Binaka (2) 
### Masters 1000 
#### Binaka: (4) 
### Olinpiar Jokoak 
#### Bikote mistoa: 1 (brontzezko domina 1) 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elena Vesnina

**Elena Sergeyevna Vesnina** (1986ko abuztuaren 1a) errusiar tenislari profesionala da. Lau aldiz Grand Slam txapelduna da binakako lehiaketan, 2013ko Frantziako Irekiera, 2014ko AEBetako Irekiera eta 2017ko Wimbledon txapelketak irabazi baitzituen Ekaterina Makarovarekin, eta 2016ko Australiako Irekiko binakako mistoen titulua Bruno Soaresekin. 2018ko ekainean, Vesninak lehen postua lortu zuen emakumezkoen binakako sailkapenean. Bere ibilbide profesionalean bakarkako sailkapenean lortutako posturik gorena 13. postua da, 2017ko martxoan lortutakoa.

Vesninak Quebec hirian WTA txapelketan debutatu zuen. Bere denboraldi onenetako bat 2009koa izan zen, bere lehen WTAko finalera iritsi eta urte amaieran 24. postua lortuz sailkapenean. 2013an bere arrakasta errepikatu zuen, 21. postua lortuz sailkapenean uztailaren 22an. Ondoren, bere lehen WTA tituluak irabazi zituen Hobarten eta Eastbournen. Vesninak 2016an gorakada izan zuen, eta bere lehen Grand Slam finalaurrekoa egin zuen Wimbledonen. 2017an bere sasoi onarekin jarraitu zuen eta bere ibilbideko bakarkako titulurik handiena lortu zuen Indian Wells-en orain arte, bere lehen Premier Mandatory mailako titulua lortuz.

Vesnina binakako jokalaririk onenetarikoa izan da bere ibilbidean zehar, 2008tik denboraldi guztietan amaitu zuen 30 onenen artean sailkatuta, eta 2011tik denboraldi guztietan lehen hamarren artean. 2012ko maiatzean, Ekaterina Makarovarekin ohiko lankidetzan sartu zen, bikote nagusietako bat bihurtuz. Hamabi titulu irabazi zituzten elkarrekin, hiru Grand Slam titulu barne, 2016ko WTAko Finalak, baita Rioko urre olinpikoa ere. 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, zilarrezko domina irabazi zuen Aslan Karatsev- ekin batera bikote mistoen proban.
## Estatistikak 
#### Bakarka 
*2021eko Wimbledon Txapelketan zehar.*

#### Binaka 
eskuinera|thumb| Vesnina 2013ko Wimbledon Txapelketan

## Grand Slam tituluak 
### Binaka (3) 
### Bikote mistoak (1) 
## Olinpiar finalak 
### Binakakoa: 2 (urrezko domina 1) 
### Bikote mistoa: 1 (zilarrezko domina) 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Captain Ron

***Captain Ron*** (euskaraz *Ron Kapitaina*), 1992ko Thom Eberhardt estatubatuarrak zuzendutako komedia film bat da. Kurt Russell, Martin Short, Mary Kay Place, Meadow Sisto eta Benjamin Salisbury aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Chicago hiriko Harvey familiak, Martin aita (Martin Short), Katherine ama (Mary Kay Place) eta Caroline (Meadow Sisto) eta Ben (Benjamin Salisbury) seme-alabek garai batean Clark Gable aktorearen jabetzakoa izan zen kirolontzi zaharkitu bat ondorengotzan jaso dute. Horregatik, ontzia porturatua dagoen St. Pomme de Terre uhartetik Miamira bertan itsasoz joan eta hiri hartan jada saletzea erabaki dute. Baina itsasoan inongo eskarmenturik ez dutenez, itsas bidai burutzen laguntzeko Ron kapitain (Kurt Russell) xelebrea kontratatuko dute.

## Aktoreak 
* Kurt Russell: Ron Rico kapitaina
* Martin Short: Martin Harvey
* Mary Kay Place: Katherine Harvey
* Meadow Sisto: Caroline Harvey
* Benjamin Salisbury: Ben Harvey
* Sunshine Logroño: Armando jenerala (edota Emannuel Logrono)
* Jorge Luis Ramos: Armandoren itzultzailea
* J.A. Preston as Magistrate
* Tanya Soler: Angeline
* Raúl Estela: Roscoe
* Jainardo Batista: Mamba
* Dan Butler: Bill Zachery
* Tom McGowan: Bill
* Roselyn Sanchez: Clarisse
* Paul Anka: Donaldson, kirolontziko brokerra
* Shanti Kahn: Patti, Donaldsonen idazkaria
* Katherine Calzada: Barbara 
* John Scott Clough: Garth
* Marty Eli Schwartz: Enkargatua
* Craig Rondell: Carolinen senargaia
* [[C.M. Talkington (kredituetan Clement Talkington): Bizikleta mezularia

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Netnografia

**Netnografia** lineako ikerketa-metodo bat da, etnografian oinarritua, komunikazio digitaleko testuinguru garaikideetan gizarte-elkarreragina ulertzeko. Datu-bilketari, analisiari, ikerketaren etikari eta irudikapenari lotutako ikerketa-praktiken multzo espezifikoa da, eta behaketa parte-hartzailean oinarritzen dira.  

Netnografian, datuen kopuru handi bat sortzen da elkarrizketa publikoen aztarna digitaletatik, eta komunikazio garaikideen plataformetan erregistratzen dira, elkarrizketa horiek datu gisa erabiliz. Interpretaziozko ikerketa-metodo bat da, eta pertsonan behaketa antropologikorako teknika tradizionalak komunikazio digitalen bidez agertzen diren elkarreraginen eta esperientzien azterketara egokitzen ditu.

Netnografia terminoa "Internet" edo "sarea" eta "etnografia" konbinatzen dituen akronimoa da. Hasiera batean, kontzeptua Robert Kozinetsek garatu zuen 1995ean, *Star Trek* frankiziaren jarraitzaileek berari buruz linean izandako eztabaidak aztertzeko tresna gisa. Metodoaren erabilera merkatuaren ikerketatik eta kontsumitzailearen ikerketatik beste diziplina batzuetara zabaldu zen, besteak beste, hezkuntza, bibliotekonomia eta informazio-zientziak, turismoa, informatika, psikologia, soziologia, antropologia, geografia, hiri-azterketak, aisia- eta joko-azterketak, giza sexualitateari eta mendekotasunei buruzko ikerketa.

## Ezaugarriak 
Netnografiak Internet bidezko komunikazio eta elkarreraginen laginak konbinatzen ditu: testuzkoak, grafikoak, audioak, fotografikoak eta ikus-entzunezkoak. Ondoren, datuak aztertzen dira edukiaren analisiaren, ikusmen analisi semiotikoaren, elkarrizketen (linean eta aurrez aurre), sare sozialen analisiaren eta *big data*ko tresna eta teknika analitikoen bidez. Teknika horiek gai baten atzean historia emozionala aurkitzeko erabiltzen dira. Horrek bereizten du netnografia eta *big data*, zeina, askotan, makinaren (sentimenduen azterketa, hitzen hodeia) eta etnografia digitalaren edo antropologia digitalaren araberakoa baita. Termino horiek berdin erabiltzen dira maiz, baina desberdinak dira.

Netnografiaren eta etnografia digitalaren arteko aldea hainbat modutan ikus daiteke, baina nabariena helburuak zehaztutako motibazioa eta ikerketa-metodologia da. Netnografiaren arabera, Interneteko erabiltzaileak eguneroko bizitza funtsezkotik nabarmentzen den lineako komunitate bat dira; etnografia digitalak, berriz, mundu digitala soilik hartzen du aztergai, ikerketa etnografikoa osatzeko lerrotik kanpoko datu-bilketa zabaltzeko. Haien arteko esparru metodologikoa ez da desberdina izaten; izan ere, Netnografiak batez ere lineako teknika kualitatiboak erabiltzen ditu, eta, noizean behin, ikerketa kuantitatiboa erabiltzen du osagarri gisa; etnografia digitalak, berriz, kuantitatiboa (adibidez, sareen eta albo-hitzen azterketa) eta kualitatiboa (adibidez, sentimenduen eta edukiaren azterketa) konbinatzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Espermizida

**Espermizida** espermatozoideak suntsitzeko gai den substantzia da. Kontrazepzioko metodo gisa erabil daiteke, hainbat modutan prestatua (obulu baginalak, kremak, etab.). Normalean, kontrazepzio-hesiko metodoen eraginkortasuna handitzeko erabiltzen dituzte, hala nola gizonezkoentzako/emakumentzako preserbatiboak edo diafragma, edo bakarrik, baginako obuluetan. Osagai aktibo ohikoena nonoxinol-9 da, baina pertsona batzuk alergikoak dira. Bentzalkonio kloruroa, klorhexidina, menfegola, oktoxinol-9 eta sodio dokusatoa ere erabil daitezke.

Erabilera topikoko substantzia hauek ez dute GIBaren infekzioaren kontra babesten; aitzitik, baginan edo uzkian eragin dezaketen narritadurak GIBaren transmisiorako arriskua handiagotu dezake.

Behar bezala erabilita, eraginkortasun-maila % 91 ingurukoa da; aldiz, erabiltzaileak akatsen bat egiten badu, eraginkortasuna % 30era murrizten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Carlos Goyeneche

**Juan Carlos Goyeneche** (1913-1982) argentinar politikari nazionalista izan zen. Nazismoaren aldekoa, Bigarren Mundu Gerran Europara bidaiatu zuen, non Hirugarren Reich-eko eta italiar faxismoko hainbat pertsonaia garrantzitsu ezagutu zituen.

## Biografia 
1913ko urtarrilaren 6an Buenos Airesen jaioa  Arturo Goyeneche Buenos Airesko alkatearen semea eta Juan Idiarte Borda Uruguaiko presidentearen birbiloba zen. 1932an Kultura Katolikoko Ikastaroetan sartu zen.  *Ausland-Sicherheitsdienst-en*, Alemania naziaren atzerriko inteligentzia zerbitzuko laguntzaile estua izan zen.  Eskuin muturreko kazetari nabarmena izan zen, eta *Sol y Luna* aldizkariko —1938 eta 1943 artean argitaratua— zuzendaria izan zen   baita *Cabildo* aldizkariko zuzendaria ere.  Zehazki, bere idatzien antisemitismoagatik nabarmendu zen.  Goyenecheren ustez, nazioa definitzeko orduan Hispanitatea funtsezko elementua izan zen.  Argentinako Armadan koronela izan zenean Juan Perónek Goyeneche enplegatu zuen bere isilpeko agente gisa. 

1944ko urtarrilean Madrilen izan zen, eta Espainiako Hezkuntza Ministerioak irakasle titulua eta letretako doktoretza eman zizkion.  Goyenechek Bigarren Mundu Gerraren azken hilabeteak Espainian eman zituen eta Himmlerrekin harremanetan egon zen amaiera arte. 

Geroago Argentinara itzuli zen. 1955ean Perón kendu zutenean, Goyeneche ez zen bere adiskide on Pierre Daye Rosada Etxeko kultura eta prentsa idazkari izendatzea lortu baitzuen. Hala ere, Goyeneche eta Daye laster bihurtu ziren pertsona *non grata*, Pedro Eugenio Aramburuk filonaziak garbitzea erabaki zuenean.  Goyeneche 1960ko hamarkadan sortu zen Tacuara Mugimendu Abertzalearen jardueretarako erreferentzia ideologiko indartsua izan zen 

Buenos Airesen hil zen 1982ko urriaren 16an  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emakumeen preserbatibo

**Emakumeen preserbatiboa** sexu bidezko gaixotasun infekziosoen transmisioa saihesteko edota nahi gabe haurdun ez geratzeko erabiltzen den zorro-itxurako babesa da, emakumeen sexu-organoak estaltzeko diseinatutakoa; poliuretanozkoa edo nitrilozkoa izan ohi da. Emakumeen preserbatiboa 1992an agertu zen Erresuma Batuan eta Estatu Batuetan, eta berehala zabaldu zen haren erabilera Europan eta mundu osoan. Emakume osasuntsuek erabili dezaketa, eta % 99koa da haren eraginkortasuna.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agartala

thumb|300px|Uajjayanta jauregia.
**Agartala** (bengaleraz: আগরতলা) Indiako hiria da, Tripura estatuko hiriburu politiko eta komertziala. 

## Historia 
Agartala *Swadhin Tripura* printzerriaren hiriburua izan zen.  Krisna Kishore Manikia Maharajak (1830-1849) hiriburua Rangamatitik *Haveli Zaharrera* eraman zuen eta handik *Haveli Berrira*, hau da, Agartala, 1849an. Arrazoia inbaditzaileetik babestea izan zen baina baita ere Bengala Britainiarrekin hobeto komunikatzea. Agartala udalerria, bestetik, Chandra Manikyaren garaian sortu zen, 1871an. Geroago Bir Bikram Manikyak hiriaren planifikazioa antolatu zuen: kale berriak antolatu ziren, merkatuaren eraikina altxatu zen...

## Geografia 
Hiria haran batzuetan eraikia izan zen, 16 metro garaian, Haroa ibaiaren ondoan. Klimak ez ditu muturretako aldaketak izaten:
* Udan: martxotik ekainera: beroa
* Montzoia: uztailatik irailera: beroa eta hezetasuna
* Negua: urriatik otsailera: giro epela.

## Herriak 
Hauek dira udalerriaren nagusiak:

* Abhoynagar
* Agartala
* Amtali
* Arundhutinagar
* Banamalipur
* Bardowali
* Bhati Abhoynagar
* Bottala
* College Tilla
* Dhaleshwar
* Durjoynagar
* Gol Bazaar
* Gurkha Basti
* Indiranagar
* Joynagar
* Krisna Nagar
* Kunjaban
* Melarmath
* Nuevo Complejo Capital
* Radhanagar
* Ramnagar
* 79 Tilla
* Shibnagar

## Monumentuak 
Hauek dira ezagunenak:
* Lakshmi Narayan tenplua
* Agartala Jagannath Mandir
* Ujjayanta jauregia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tenperatura basal

**Tenperatura basala** edo **oinarrizko tenperatura** gorputzak atsedenean (normalean lo egitean) hartzen duen tenperaturarik baxuena da. Tenperatura basalaren metodoaren bidez, emakumeen hilekoaren zikloko egun emankorrak ezagutu daitezke.

Tenperatura basalaren metodoa hilekoaren zikloan zehar gorputzeko tenperatura tauletan erregistratzean datza, eta horri esker tenperaturaren desnibela ikus daiteke- 0,2 eta 0,5ºC artean- obulazioaren ondoren obulutegian progesterona jarioak eragindakoa. Obulazio osteko fase ez-emankorrari baino ez dio diagnostikatzen metodo honek. Obulazioaren aurreko fase nahiko ez-emankor bat zehazteko kalkulu bat gehitzen denean, zikloaren hasieran, metodo ziklo-termikoa da.

Beharrezkoa da galio edo galinstan-termometro bat erabiltzea, termometro digitalak baino zehatzagoak direlako. Zikloaren 5. egunean hasten da tenperatura hartzen, uzkitik edo baginatik, 3 minutuz. Edozein jardueraren aurretik esnatzean neurtzen da, gutxienez 3 orduz lo egin ondoren. Ordubeteko neurketaren aldaketak jasota geratuko dira; izan ere, ordubete geroago tenperatura hamarren bat igo daiteke eta ohikoa baino ordubete lehenago hamarren bat jaitsi. Gogoan izan behar da, halaber, tenperaturan eragina izan dezakeena, hala nola afari oparo bat, hotzeria, alkohola hartzea, gau-aldaketa, medikazioa hartzea, termometroa aldatzea, etab.

Gaueko txandak dituztenek atseden handiagoa hartu ondoren ikusten dute. Emakume bat gauez behin eta berriz jaiki behar denean, tenperatura neurtu baino ordubete lehenago atseden hartu beharko du. Haurdunaldia bilatuz gero, espezialistak eskatutako lehen testa tenperatura basalaren grafikoa izan ohi da; izan ere, bi tenperatura-maila eta maila altuaren iraupena obulazioaren eta obulazio-osteko gorputz horiaren kalitatearen adierazle dira.

Metodo antikontzeptibo naturala da. Hala ere, ez dugu bere akats-tasa ondo ezagutzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dimenhidrinato

**Dimenhidrinato** farmako antihistaminikoa, antikolinergikoa, antibertiginosoa eta antiemetikoa da, ahotik eta bide parenteraletik aktiboa. Kimikoki, dimenhidrinatoa difenhidraminaren ( % 55 difenhidramina du) eta 8-kloroteofilinaren deribatua da. Dimenhidrinatoa antiemetiko gisa erabiltzen dute, batez ere, haurdunaldiko hiperemesia eta hegazkinez edo itsasontziz egiten diren bidaiei lotutako goragaleak eta gorakoak prebenitzeko eta tratatzeko. Dimenhidrinatoa ez da eraginkorra kimioterapiak eragindako goragaleak eta okadak prebenitzeko eta tratatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galinstan

**Galinstana** galio, indio eta eztainuzko aleazio eutektikoa da.Giro-tenperaturan likidoa da, eta haren urtze-puntua – 19ºC-tan dago. Aleazioa osatzen duten metalen toxikotasun baxuaren ondorioz, ordezkapen ez-toxiko gisa erabiltzen da lehen merkurioak edo sodio-potasio aleazioek (NaK) jasotzen zituzten aplikazio askotan. Bere osaera honakoa da: % 68,5 Ga, % 21,5 In, % 10 Sn. Bere izena (galinstan) **gal**io, **ind**io eta **stan**num () kontrakzio bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Haurdunaldiko hiperemesi

**Haurdunaldiko hiperemesia** edo **	hiperemesi grabidikoa** haurdunaldian ohikoak diren gorakoak, oso ugariak eta denbora luzean irauten dutenak. Haurdunarengan oso ohikoak diren goragaleak eta gorakoak bezala, hiperemesia 5 aste inguruan agertzen da eta 20ak baino lehen konpontzen dira, eta, oro har, eragindako emakumeak elikagaiak eta likidoak modu desegokian jatea saihesten du.

Hiperemesis hitzak gorakoen gehiegizko kopurua esan nahi du, eta haurdunaldien % 0,3tik % 2ra bitartekoetan gertatzen da.

## Historia 
Gaitz fisiko hau nahasmendu psikologikoekin edota psikiatrikoekin nahastu izan da urteetan, eta arreta deitzeko estrategia zela ulertzen zuten medikuek, baita abortua gauzatzeko nahi ezkutua adierazten zuela ere.

1930. hamarkadan, haurdun zeuden emakumeak botaka egiten zutenean komunera lagundu edo konketa bat hurbildu beharrean gonbitoarekin uzten zituzten ohean eta emakumeek neurosia zutela ondorioztatzen zuten.  Ikerketarako diru laguntzak eta giza baliabideak HER Fundazioaren eta Hegoaldeko Kaliforniako Unibertsitatean dute jatorria. Momentuz ez da botikarik, baina ikertzen ari dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
HER Foundation
Ergastulo

thumb|Ponpeiako mosaikoa.
**Ergastulo** bat (latinez, ***Ergastulum*** (singularra), ***ergastula*** (plurala)) Antzinako Erromako hirietan zegoen espetxe mota bat zen. Han giltzapetuta egoten ziren jabea nolabait desatsegin edo iraintzen zuten esklaboak, zigortzeko eta haren portaera zuzentzeko. Salduak izan ez ziren gerrako presoak eta delituak egiten zituzten gizon libreak ere sar zitzaketen han. Han giltzapetuta zegoen presoari **ergastulo** deitzen zioten, eta, hedaduraz, hitz hori erabiltzen zen etxe bateko morroi eta esklaboen multzoa izendatzeko. Ergastalua ***ergastidarius*** izeneko konfiantzazko esklabo baten ardurapean zegoen.

Kartzela hauek, normalean, lur azpian eraikitzen ziren eta argia emateko leiho txiki batzuk besterik ez zituzten, eskuarekin iritsi ezin zen altueran. Ponpeian indusketak egin ondoren, horrelako lekuak aurkitu dira. Horien paretetatik ziriak ateratzen ziren presoei segurtatzeko, gelaxka barruan kateatuta egoten baitziren. Esklaboren batek jabeari eraso egiten bazion edo entzierrotik ihes egiten bazuen, lankideak zigortu egiten zituzten, nagusiari laguntzen ez ziotelako edo ihes egin ez zezaten. Kasu batean, 400 esklabo exekutatu zituzten, beren esklaboetako batek hildako jabe bati ez laguntzeagatik.

Nahiz eta espetxe horiek oso goiz aipatzen diren, garrantzia hartu zuten Erromatar Inperioaren konkisten bidezko hedapenetik aurrera. Gerrako presoak esklabo bihurtu ohi ziren, eta, normalean, espedizio militarretan armadei jarraitzen zieten saltzaileei saltzen zitzaizkien. Merkatariek erabiltzen zituzten *ergastulak* presoak gauetan gordetzeko behin betiko helmugarako bidaian, eta haiek esklabo-lanetan berriz hezten hasteko, haietako askok matxinadarako joerei eusten baitzieten. Helmugara iritsitakoan, esklabo izan zitezkeen patrizioek konfiantza ematen ez zietenak inguratzen zituzten gauez.

Esklabo horien zortea ez zen hobetu Hadrianoren garairaino, hark *ergastulak* indargabetu eta haien aldeko neurri batzuk eman baitzituen.

## Kanpo estekak
Jamnagar barrutia

**Jamnagar barrutia** Indiako barruti bat da, Gujarat estatuan.  biztanle ditu  kilometro koadrotan.

## Mugakideak 
Honako barrutiekin egiten du muga:

## Ikus, gainera 
* Gujarat

## Kanpo estekak
Giza gonadotropina korioniko

**Giza gonadotropina korionikoa** (**GGK**), haurdunaldian, korionean lehenik eta karenean ondoren jariatzen den hormona da, haurdun dagoen emakumezkoaren gernuan kanporatzen dena (haurdunaldiaren diagnostiko goiztiarra egiteko aukera ematen digu). Hormona honek gorputz horiaren formazioa eragiten du emakumezkoan, eta gizonezkoan barrabileko guruin interstiziala estimulatzen du. Nazioarteko unitateetan estandarizatua dago, terapeutikan erabiltzeko. GGK ere adin guztietako gizon eta emakumeen hipofisian sortzen da.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gorputz luteo

**Gorputz luteoa** edo **gorputz horia** guruin endokrinoa da, aldi baterakoa eta ziklikoa, obulazioaren ostean De Graafen folikuluko barneko tekako zelulen bizkarretik garatzen dena. Progesterona jariatzen duten luteinazko zelulak dira bere ezaugarri histologikoa eta horietatik datorkio izena.

Haurdunaldiaren kasuan, gorputz luteoa haurdunaldiaren hirugarren hilabetearen hasierara arte hazi egiten da, hormona-ekoizpenaren funtzioari eusten dio eta, ondoren, poliki-poliki desagertzen da.

Obulua ez bada ernaltzen, eta, beraz, giza gonadotropina korionikoak (GGK) erreskatatzen ez badu, gorputz luteoa 10 edo 12 egunetan desagertzen da, eta, ondorioz, hormona-ekoizpena gutxitzeak hilekoa askatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arturo Goyeneche

**Arturo Domingo Goyeneche** (Buenos Aires, 1877ko abuztuaren 4a - Ib., 1940ko azaroaren 29a) argentinar politikari antipertsonalista erradikala izan zen, 1938ko otsailaren 20a eta 1940ko azaroaren 26a bitartean Buenos Airesko alkatea izan zena, Roberto Marcelino Ortiz presidenteak izendatua. Diputatu nazionala ere izan zen, 1919 eta 1921 artean ganberako buru izateko heldu zen. 30eko hamarkadan zehar, zenbait "buruzagiren"  laguntzaz, hiriaren hegoaldeko lurraldean bere boterea eraikitzen hasi zen, La Boca auzoetako, orduan portuko lurraldeko,  prostituzioak kudeatzen zituzten hainbat pertsonaiekin lotuz, Erradikalismoaren eta enpresa britainiarrei lotutako eskirol handiputzen arteko aliantza bat ehunduz. 

Alkatea izan zen garaian, Buenos Airesko Obeliskoa eraistea agindu zuen ordenantzari betoa jarri zion, zuela denbora gutxi inauguratua baina biztanleek gaizki hartua.  1939an, ospitalea zabaltzeko lursail berriak eskuratu zituzten, baina, denbora gutxian, Arturo Goyeneche alkateak hainbat enpresariri saldu zizkien balioaren hamarren bat baino gutxiagoan, horregatik Ortiz presidentearen ingurua eta Buenos Airesko Batasun Zibiko Erradikaleko hainbat politikari ikertu ziren. 

Haren gorpuzkiak La Rekoleta hilerriko familiaren mausoleoan daude. Bere seme Juan Carlos joera naziak zituen politikaria izan zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
De Graafen folikulu

**De Graafen folikulua** ugaztunen obulutegian, garapen-bidean dagoen obulua eta folikuluko likidoa bere baitan dauzkan besikula da, folikulu-zelula anitzez inguratua. XVII. mendearen bigarren zatian Regnier de Graafek aurkitu, deskribatu eta bere izena eman zion. Folikulugenesiaren hirugarren eta azken etapa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alfa-fetoproteina

**Alfa-fetoproteina** (**AFP**) proteina bat da, normalean fetuan bere garapenean bakarrik sortzen dena. Helduetan agertzen denean, tumore-markatzaile gisa balio dezake. Likido amniotikoan AFP maila altuak agertzen badira, fetuaren garapenean akats bat dagoela adieraz daiteke. Normalean aholku genetikoa ematen da AFPren ohiko proba bat positiboa bada.

Alfa-fetoproteina maila normalak oso baxuak dira odol-plasman, nahiz eta haurdunaldian apur bat areagotu daitezkeen. Mailak handiagoak badira, prozesu patologiko baten sintoma izan daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iván Erquiaga

**Ivan** **Erquiaga** (Vivoratá, Buenos Aires probintzia, 1999ko martxoaren 26a) argentinar futbolaria da. Atzelari edo ezkerreko hegaleko gisa jokatzen du eta bere egungo taldea Club Atlético Huracán da. 

2018ko abuztuan Argentinako 20 urtez azpiko futbol taldean sartzeko deitu zuten. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alexis Zorbaren hitzak eta egintzak

***Alexis Zorbaren hitzak eta egintzak*** () Nikos Kazantzakis greziar idazlearen eleberria da, aurrenekoz 1946an argitaratu zena. Euskarazko bertsioa Elkarrek eman zuen argitara 2017an, Luis Berrizbeitiak itzulirik.

## Sinopsia 
1930eko hamarkada, Grezia. Narratzaileak, lehenbiziko pertsonan, bidaia batean ezagututako gizon miresgarri baten requiem modura aurkeztuko digun eskuizkribuan, berarekin bizi izandako irakaspenen eta gertakarien berri emango digu. Nobelan, oinarrian, narratzaileak Kreta irlara lignito meatze bat erreskatatzeko asmoz egiten duen joanaldi baten berri ematen digu. Bidearen hasieran, beste gizon bat ezagutuko du, Zorba, eta, haren nortasun erakargarriak sorginduta, bidean laguntzeko eskatuko dio. Horrela, Kretan meatzea ireki eta elkarrekin lanean hasiko dira, nahiz eta azkenean, proiektua bertan behera geratu eta bi lagunak banandu egingo diren. Filmak hiru Oskar sari irabazi zituen.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jauregi, Joannes *Biziminetan bapo*, *Berria*, 2021eko maiatzak 9, berria.eus
Arrietako bentak

**Arrietako bentak**  Artzibar ibarreko Zaragueta kontzejuko etxalde bat da, Arrieta kontzejuaren parean, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

Batzuetan *Zaraguetako bentak* izena hartzen dute; izan ere, nahiz eta Arrietatik Zaraguetatik baino gertuago egon, Zaragueta kontzejuerrian daude teknikoki.

## Historia 
Arrietako bentak dira ibarreko bakarrak, nahiz eta agian beste batzuk ere egon ziren Urrobin. Aspaldidanik zeuden bide zaharraren ertzean, eta segur aski gune garrantzitsuak ziren inguruko jendearentzat, trukeetarako, merkataritzarako, ahozko konponketetarako, eta baita zurrumurru eta festa inprobisatuetarako ere. Ohikoak dira Baztanaldean, baina inguru horretan ia salbuespena dira bidearen erdian egiten diren benten instalazioa.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Artzibar
* Pirinioaurrea
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Artzibarko Udalako webgune ofiziala
Kolasib barrutia

**Kolasib barrutia** Indiako barruti bat da, Mizoram estatuan.  biztanle ditu  kilometro koadrotan.

## Mugakideak 
Honako barrutiekin egiten du muga:

## Ikus, gainera 
* Mizoram

## Kanpo estekak
Adina meskita

**Adina meskita**  () Indiako Mendebaldeko Bengalaren Firozabaden dago, Malda barrutian. Bengalako sultana zen Sikandar Shahek 1373an eraikitzeari ekin zion edo horrela dio behintzat horma batean aurkitutako idazkun batek. Indiako azpikontinentearen Erdi Aroko meskita handiena izan zen. Egun erorkiak gordetzen dira eta garrantzi nazionalaren monumentuaren izendapena dute.

## Ezaugarriak 
Meskitaren neurriak gutxi gorabehera hauek ziren: kanpo aldetik 155 x 87 m. eta, barrutik, 122 x 46. Otoitz-gela 24 metroko zabalera ditu. Meskita holtzez egina dago, beheko aldean harriz estalita eta gainontzekoa adreiluz eginak. Eraikinaren izkinetan zutabe ildodunak ditu. Erdiko habeartea garaiago zen eta urrutitik ikus zezakeen.

## Egungo egoera 
Eraikina orokorrean erortzear dago. Dena dela, zati batzuk hobeto daude: mendebaldeko murrua, atzealdeko ataria... Horniduraren elementu batzuk ere ikus daitezke: mosaikoak, idazkunak, zutabeak... 

## Iruditegia 

Fitxategi:Adina Mosque at Malda district of West Bengal 13.jpg|Arkuak eta zutabeak Adina meskitaren barnealdean. Plataforma altxatua Sultanak otoitz egiten zuen errege-galeria zen. 
Fitxategi:Adina Mosque at Malda district of West Bengal 07.jpg|Meskitaren otoitz areto zentrala 
Fitxategi:Adina Mosque Malda (37).jpg|thumb|Ganesha idolo bat harrizko horman egina. 
Fitxategi:Wide view of tomb of Sikander Shah in Adina Mosque 01.jpg|Sikandar Shah sultanaren hilobia.
Fitxategi:Adina Mosque Malda (25).jpg|thumb|Arabesko

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urrobiko meategiak

**Urrobiko meategiak** Nafarroa Garaiko Urrobi herri hustuan kokatutako meategiak dira, Artzibar udalerrian.

## Historia 
Erabiltzen ditugun Urrobiko meatzeen lehen erreferentzia 1340koa da, eta adierazten du Paulo Giraldo florentziar meatzari teknikariak 617 libra zilarrezko eta kobrezko mineral atera zituela urte horretan. 1357an kobrea aurkitzeko saiakera berriak egin genituen inguruan, eta 1362 eta 1363 urteetan Florentziako Bracha meatze-maisua aurkitu genuen kobrezko meategi batean lanean. Karlos II.a erregeak Erroibar, Artzibar eta Aezkoa ibarrei astean behin meategira lanera joateko aginduko die, Bracharen aginduetara. 1392an erregeak meatzari alemaniarrei Urrobi eta Orotz-Beteluko meategi edo gune interesgarri batzuk, Lesaka, Bera eta Beruetekoez gain, ezagutzeko agindu zien. Urrobirenak hilabete gutxi batzuk baino ez omen zuen funtzionatu. Zonaldeko minen bilaketa 1408an agertu zen berriro dokumentazioan, Karlos II.a erregeak Artzibarren agindutako esplorazio-gastu berriekin.

Pascual Madotzek, joan den mendearen erdialdean, kobrea ateratzen zuten lauzpabost meategi txiki zeudela adierazi zuen. Gerora, meatze berriak lantzeko hainbat salaketa jarri ziren, baina ez dirudi asko iraun zutenik. 1990eko hamarkadaren hasieran, berriz ere prospekzioak egin ziren, beten aberastasun-maila ezagutzeko. Lusarretatik gertu, bide zaharraren ondoan *Meatze* eta *Meatzerrekaldea* toponimoak daude, eta ibaian behera, gaur egungo errepidearen ondoan *Olalde* eta *Olaldeko iturria* daude, XIV. eta XV. mendeetan aipatutako eremua adieraz lezakeena.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Urrobi
* Artzibar

## Kanpo estekak
Irvin Kershner

**Irvin Kershner**, **Isadore Kershner** jaioa (Filadelfia, 1923ko apirilaren 29a - Los Angeles, 2010eko azaroaren 27a) estatubatuar zinema eta telebista zuzendari, ekoizle eta aktorea izan zen.

Jatorri juduko familia batean jaio zen eta musika eta artea jorratu zituen. Musika, pintura eta fotograia ikasi zituen. Bigarren Mundu Gerran hegaldi-ingeniari izan zen Estatu Batuetako armadan.

Gerra ostean zinema munduan hasi zuen bere ibilbidea. Gidoilari, zuzendari, argazkilari eta editore gisa hasi zen film dokumentaletan, eta ondoren fikziozko filmetan aritu zen. *The Empire Strikes Back* filmaren zuzendaria izan zen.

## Filmografia 
### Zinema 
#### Zuzendaria 
#### Aktorea 
#### Ekoizlea 
### Telebista zuzendaria 
## Kanpo estekak
King Richard (filma)

***King Richard*** 2021eko Reinaldo Marcus Green estatubatuar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Richard Williams tenis entrenatzaile eta aita izateagatik egin zen ezagun; Venus eta Serena Williams tenis jokalarien aita izategatik, hain zuzen ere. Biak ala biak tenisaren historiako jokalaririk onenetakoak izan dira. Richard aitak garbi izan zuen alabak tenis izar izateko heziko zituela umetatik, eta hartarako metodo bat garatu zuen, ez arantzarik gabea.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Love Gets a Room

***Love Gets a Room*** 2021eko Rodrigo Cortés galiziar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Urtarrila da, 1942koa. Polonia osoko 400.000 judu hiriaren erdiko ghetto batean hesiturik bizi dira. Aktore talde batek obra bat prestatu eta taularatuko du, eta, aldi berean, hil ala biziko egoera bat biziko dute: ihes egiteko aukera bati heldu ala ez.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
UTC+04:51

**UTC+04:51** UTC baino 4 ordu eta 51 minutu gehiago zituen denbora-identifikatzaile bat zen. 

## Historia 
Ordu zona hau Bombay Ordua izan zen 1955ra arte. Urte horretan 39 minutu mugitu zen aurrera eta UTC+05:30 bilakatu zen, gaur egungo Indiako Ordu Estandarra, herrialde osoan erabiltzen dena.

## Kanpo estekak
Biskaxun

**Biskaxun** historiaurreko herrixka da, izen bereko mendiaren inguruan kokatua, Nafarroa Garaiko Artzibar udalerriako Gorraitz lekuan kokatuta, Euskal Herrian. Ikertu gabe dago, baina gainazalean Burdin Aroko zeramika arrastoak aurkitu dira. Begi hutsez ikusten da herrixka inguratzen zuen harrizko esparrua, mendi tontorrean perimetrala.

Ondare-balio handiak ditu; izan ere, bertako landaredi trinkoak edozein erasotatik babestu du, eta aztarnategitik pertsonak eta animaliak normaltasunez ibiltzea eragoztera iritsi da, harresiaren erorketaren korridorea izan ezik, zuhaitzik gabe baitago eta sastrakak ez baitira hain trinkoak.

## Deskripzioa 
Kastroa altuera estrategiko baten gainean dago, Irati eta Urrobi ibaien artean, Nafarroako Pirinioaldean. Bere kokapen nabarmenari esker, Pirinioetako ibar horiek osatzen dituzten korridore naturalen ikusizko kontrola lor dezake. Korridore horien bidez, Agoizko eta Irunberriko arroen arteko komunikazioa ezar daiteke, hegoaldean, Orreagako edo Urkuluko Pirinioetako igarobidearekin Akitaniarantz, iparraldean. Altuera absolutua eta erlatiboa duten arren, inguruan malkar arrokatsurik ez zegoenez, perimetro osoa inguratzen eta babesten duten defentsa artifizialak diseinatu behar izan ziren. Aztarnategiaren baldintza fisikoek eragotzi egiten dute lurrazaleko materialak kronologikoki adierazgarriak izatea. Hala ere, gotorleku motak Burdin Aroko esleipen kronokultural bat argi eta garbi ondorioztatzea ahalbidetzen du. Orain arte ez dugu beste datu arkeologikorik habitata epe hori igaro ondoren luzatu dela frogatzeko, eta ez dugu baztertzen erromatarren garaian edota Erdi Aroan leku hori herrixka gisa birgaitu izana, horrelako defentsa-habitatetan ohikoa den bezala.

## Defentsa-sistema 
Bere perimetro osoa harresi indartsu batek ixten du. Harresi horrek kareharri lokaleko harri kareztatuak ditu, silarrixkako aparailuan jarriak, hezurrez. Nahiz eta ez dituen bi paramentuak bistara erakusten, gehienez ere bi metroko zabalera izan dezakeela uste dugu, haien erorketaren dimentsioengatik. Barrunbearen sarrerari dagokionez, ez dakigu non dagoen, baina ipar-ekialdeko angeluan egon daitekeela uste dugu, amiltzeko sakonune txiki bat baitago.

## Aztarnak 
Landaretza trinkoak eragotzi egiten du azaleko prospekzioa arrakastaz egitea, lurzoruaren ikuspen ezagatik. Edonola ere, Burdin Aroko zeramika manufakturatuen sorta txiki bat jaso da.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Artzibar
* Euskal Herriko historiaurrea

## Kanpo estekak
Les Choses humaines (filma)

***Les Choses humaines*** 2021eko Yvan Attal franko-israeldar zinema zuzendariaren film dramatikoa da, Karine Tuilen izen bereko eleberrian oinarrituta.

## Sinopsia 
Fareldarrak bikote boteretsu bat dira. Claire saiakera idazle feminista da, eta Jean, berriz, frantses hizkuntzan aditua. Haien seme Alexi salaketa bat jarriko diote festa baten ondoren, bortxaketagatik, eta drama judizial bizi bat hasiko da. Sexu harreman adostuen eta bortizkeriaren arteko muga aztertzen du istorioak.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mazis

thumb|250x250px|Mazisa
thumb|270x270px|Intxaur muskatua oskolarekin, mazisarekin eta barneko fruituarekin
**Mazisa** intxaur muskatuaren zuhaitzaren (*Myristica fragans*) ariloa da (haziaren estalki mamitsua). 

Mazisa bereizteko, fruitua lehortzen uzten da hilabete batzuetan, eta ondoren azala zuritu eta trinkotasuna kentzen zaio. Ondoren, lehortzen uzten da, xafla moduan prentsatu ahal izateko. Lortutako produktuak kolore eskarlata du. 

"Muskata-lorea", "intxaur muskatuaren lorea" eta "mazis-lorea" deitzen zaio, baina izen hauek okerrak dira. Intxaur muskatua bera baino preziatuagoa izatera iritsi zen.

## Erabilerak 
Mazisa gehien erabiltzen dituzten gastronomiak indiar sukaldaritza eta txinatarra dira, bai plater gozoetan bai gazietan. Europan maiz ikusten da patata-purean eta, Italiako sukaldaritzan, hainbat pasta eta haragi-plateretan. Erdi Aroko sukaldaritzan azukre edo eztirako espezia gisa ere erabiltzen zen.

## Ikus gainera 
* Intxaur muskatua

## Kanpo estekak
Urrobi (Artzibar)

**Urrobi** Artzibar udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

1366n jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Urdirotz eta imizkotz kontzejuohietara pasa ziren.

Bertako biztanleak *urrobiarrak* ziren.

## Izena 
*Urrobi* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Vrroui* (1366)
* *Urroui* (1366)
* *Urrobi* (1534)
* *Urrobi* (1800)
* *Equita* (1966)
* *Urrobi* (1994)

## Geografia 
Urrobi Artzibarran dago.

### Inguru naturala eta kokapena 
Artzibar kokatzeko ez dago aho bateko akordiorik. Egia esan, Zaraitzu eta Erronkaribar ibarretan bezala, haran horien iparraldea Pirinioetakoa da, eta hegoalde Pirinioaurreatarra, klima eta landaretza aldaketa nabariarekin. Trantsizio-eremu bat da, eta bi espazioen muga edo muga hori Larrogain, Elke-Pausaran, Peñas Baxas eta Lareki mendien arteko irudizko lerro batekin markatu daiteke.

Artzibar ibarra berezia da, bitxia beharbada, eta Erdi Arokan galtzen da bere jatorria. Ez dio jarraitzen ibai baten inguruan garatzeko zonako arauari. Bi adar bereiz ditu, Irati eta Urrobi ibaien ibilbideei jarraituz, eta hirugarren adar erdi bortxatu bat Gurpegi errekaren inguruan. 

### Klima 
Udalerriko gunerik garaienetan izan ezik, Artzibar gehienean klima azpimediterraneoa nagusi da. Urteko batez besteko tenperatura 6 eta 12 gradu bitartekoa da (sei gradu mendietan eta hamabi herrigunean). Prezipitazioak 1 000 eta 1 600mm bitartekoak dira, betiere udaberrian eta udazkenean ugariagoak. Urteroko egun euritsuak 100-120 inguru izaten dira, eta azarotik apirilera ohikoa da elurra jaustea.

Baso-soiltze gogorra jasan dute Artzibar aldeko basoek. Pagoa, pinu basatia, haritza eta artea dira zuhaitzik ugarienak. Artea, arroilean eta ipar eta ipar-mendebaldeko mendietan hedatzen da batez ere. Birlandatutako pinuek 1 000 hektareatik gora hartzen dituzte, batez ere Austriatik ekarritako pinu lariziarrak dira.

#### Estazio meteorologikoak 
Artzibarren dagoen Orotz-Betelu udalerrian (ibarraren parte da geografikoki, baina ez administratiboki), itsasoaren mailatik 619 metrora, Nafarroako Gobernuak 1993n jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
Bere ikerketa ez da erraza, goiz jendez hustuta zegoelako, ofizialki behintzat, garai batzuetan meatzariek edo bidezainek erabili baitzuten, are gehiago, badirudi XIX. mendean Katea, bidesaria, leku horretan egon zela. Duela 50 urte errepide ondoan eraikin bat zegoen oraindik. Haien datuak inguruko herrien artean galtzen dira, Arrieta, Urdirotz, Imizkotz eta Zaraguetak ere modu batean edo bestean parte hartu baitzuten beren lurren erabileran. Horrela, Urrobiko meategiei buruz hitz egiten denean, batzuetan herri bat edo beste aipatzen da.

## Ondasun nabarmenak 
* Hezuduraren zubia, Urrobi ibaiaren gaineko Erdi Aroko zubia.
* Urrobiko meategiak, Erdi Aroko meategiak.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Artzibar
* Pirinioaurrea
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Artzibarko Udalako webgune ofiziala
Yvan Attal

**Yvan Attal** (Tel Aviv, 1965eko urtarrilaren 4a) franko-israeldar aktore, gidoigile eta zuzendaria da.

## Filmografia 
### Gidoilaria 
* 2001 : *Ma femme est une actrice*
* 2003 : ''Ils se marièrent et eurent beaucoup d'enfants*
* 2016 : *Ils sont partout''

### Zinema zuzendaria 
### Aktorea 
## Kanpo estekak
Paranoia Agent

japoniar anime marrazki bizidun telesail bat da, Satoshi Konek Wowowerako sortua.

## Sinopsia 
Lehen minutuetan, Konek Japoniako pitzaduren, sistema kapitalistaren eta produktibismoaren inguruko gogoeta sustatu nahi du, baina hori abiapuntua besterik ez da. Berehala egingo du pantailan agerpena batearen mutilak. Patinetan ibiltzen da nerabea, eta pertsonak kolpatzen hasi da gauez, urrezko bate tolestu batekin, euren arazoetatik aska daitezen. Eraso horien berri izan bezain laster, bi polizia agentek ikerketa bat abiatuko dute, nerabea atzemateko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak