open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Esne-gorri

**Esne-gorria** *(Lactarius salmonicolor)* *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da. Erdipurdiko janaria.  *Lactarius deliciosus* taldeko espezierik kaskarrena da. Tamaina handikoa da, ez du berde arrastorik kapelan, kolorez aldatzen ez den laranja koloreko latex-a du eta izeien azpian ateratzen da. Nahikoa arrunta da Nafarroako Pirinioetan, baina ez Euskal Herriko gainerako lekuetan.

Sinonimoak: *Lactarius rubrifluus*, *Lactarius subsalmoneus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 15 cm arteko diametrokoa, ganbila, ondoren laua, amaieran gingilduna eta hondoratua; laranja kolorekoa, batzuetan arrosa edo horixka eta ia inoiz ez zonatua; beherantz biribilkatuta, gero zabaldu egiten da.

**Orriak:** Estu, itsatsiak edo dekurrenteak, laranja zurbil kolorekoak, zauriak poliki-poliki beltz bihurtzen dira.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Hori-laranja kolorekoa, hutsa, zilindrikoa, askotan laranja bizi koloreko gorriune ilunagoekin.

**Haragia:** Laranja kolorekoa, eta ordu askotan kolore hau mantentzen du, gero ilundu egiten da, beltzerantz edo arrerantz aldatuz. Laranja koloreko latex-a, distiratsua, zapore gozoa.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac" "lactis" esnetik dator; esneari dagokio. Latex-a jariatzen duelako ebakitzean edo haustean. *Salmonicolor* epitetoa latinetik dator eta izokin kolorea esan nahi du. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Jangarria, baina *Lactarius deliciosus* baino gutxiago estimatua.

### Nahasketa arriskua 
*Lactarius deliciosus* delakoarekin, baina *Lactarius salmonicolor* espeziaren diferentzia nagusia kapelaren kolorearen uniformetasunean datza, haragiaren koloreak aldatu gabe jarraitzen du, azkenik belztu egiten da eta ez du tonalitate berderik hartzen. *Lactarius semisanguifluus* eta *Lactarius deterrimus* espezieekin ere nahas daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, koniferoen basoetan eta pagadietan, batez ere izei edo izei faltsuen azpian.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Europa, Errusia, Kaukasia, Israel, Himalaiako eremua, Txina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tex-Mex gastronomia

[thumb|300px|Tex-Mex plater eta osagai modernoen adibideak: artoa, tortilla chips, gazta, [takoak, saltsa, piperminak...]]
[thumb|300px|Kaleko janariaren saltzailea, [San Antonio (Texas)|San Antonion, 1939an.]]
**Tex-Mex gastronomia**, batzuetan **Tex-Mex** deitzen dena, Texasen bizi den mexikar jendearen sukaldaritza ohiturei eta platerei dagokie. Sukaldaritza ulertzeko bi estilo eta bi moduren fusioa da, baina ez oso desberdinak osagaiei dagokienez. Horrelako gastronomia mundu osoan zabaldu da.

## Izena 
Bere izenak Mexiko eta Estatu Batuen arteko mugari egiten dio erreferentzia, bereziki Texas estatuko eremuari. Batez ere janari mexikarra izan zen estatubatuarren ahosabaia asetzeko eboluzionatzen joan zena. Fenomeno hori nahiko orokorra da beste gastronomiekin ere, tokiko gustuetara egokitu behar izaten direla alegia.

## Osagaiak 
Mexikoko sukaldaritzaren ohiko osagaiak zein beste batzuk erabiltzen dira. Tex-Mex sukaldaritzaren ezaugarri nagusiak haragia (bereziki behia), frijituak eta espeziak ugari erabiltzea da, baita mexikar estiloko tortillak ere (artoarenak edo irinarenak), frijituan edo labean. Natxoak, krispy tacoak, krispy txalupak, chilia gaztarekin, Pipermina haragiarekin, pipermina gravy, arroz-tako, Arizonako papa eta fajitak, guztiak tex-mexen asmakizunak dira. Bustitzeko aperitibo gisa erabiltzen diren tortilla txipa eta saltsa mina ere Tex-Mex konbinazio originala dira. Tex-Mex sukaldaritzak beste sukalde batzuetako zaporeak inportatu ditu, hala nola, kominoaren erabilera, Mexikoko errezeta tradizionaletan erabiltzen ez dena.

## Iruditegia 

Image:
Burrito al pastor - Bacalar QR.jpg|Burrito artzain erakoa.
Fajitas.jpg|Oilasko fajitak.
Tacos_de_carne_asada_con_guacamole_y_cilantro.png|Haragixko tacoak.
EnchiladasVerdes.jpg|Enchilada berdeak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Dürüm

## Kanpo estekak 
* :Tex-Mex gastronomia.
Taupō (sumendia)

**Taupō** Zeelanda Berriko Ipar uhartean dagoen supersumendi erriolitikoa da. Taupō eskualde bolkanikoaren zati da, jarduera bolkaniko handiko eskualde bat, hegoaldean Ruapehutik, Taupō eta Rotorua barrutien bidez, Bay of Plenty eskualdeko Whakaari uharteraino hedatzen dena. Taupō aintzirak sumendi erraldoi honen galdara osatzen du. Taupōk oraintsuko geologia-garaietako munduko bi erupzio bortitzenetako bi sortu zituen.

Duela 300.000 bat urte erupzio lehertzen hasi zen, baina erupzio nagusiak, inguruko paisaian eragina izaten jarraitzen dutenak, duela 26.500 urteko Oruanuiko erupzioa, galdararen egungo formaren erantzule dena, eta duela 1800 urte inguru Hatepe erupzioa izan ziren. Hala ere, erupzio asko gertatu ziren, mila urtean behin bat inguru.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hatepe erupzioa

**Hatepe erupzioa** k.o. 180 edo 233 urte inguruan Taupō sumendiak izandako erupzio bolkanikoa izan zen. Bere VEI 7tan estimatzen dute, Zeelanda Berriko historiako azken 20.000 urteko erupzio handiena izanda. 120 km³ material bota zituen, horietatik 30 km³ minutu gutxitan. Horrek azken 5.000 urteetako erupzio handienetako bat bihurtzen du.

Erupzioa sei fase desberdinetan banatu zen, tartean freatomagtismo ahul, pliniar erupzioak eta hodei piroklastiko handi bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Émile Hennequin (polizia)

**Émile Hennequin** (Paris, 1887ko abenduaren 6a-Boulogne-Billancourt, 1977ko urriaren 7a) Parisko udaltzainen zuzendaria zen Vichyko gobernuak, nazien laguntzarekin Neguko Belodromoaren sarekada eragin zuenean, 1942ko uztailaren 16tik 17ra. Ekintzan 9.000 poliziek hartu zuten parte.

## Biografia 
Émile Hennequin Parisko Polizian 1912an sartu zen. Juduen aurkako sarekadak zuzendu zituen baina baita ere Frantziako Erresintentziaren aurka. 1944ko abuztuaren 19an ezkutatu egin zen baina udaltzainek abuztuaren 27an atxilotu zuten. Neguko Belodromoaren sarekada antolatu izanagatik, 1947ko ekainean 8 urteko bortxazko lanak egitera kondenatu zuten, baina 1948ko ekainaren 28an indultua eman zioten; automatikoki erretiroa hartu zuen egun berean. Urte bakar bateko zigorra bete zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :1942ko uztailaren 13ko zirkulada sarekada antolatzeko. Arduradunak sinatuta dago.
Taupō (aintzira)

**Taupō** (;  edo ) Zeelanda Berriko Ipar uhartean dagoen aintzira da, herrialdeko handiena dena. 
356 metroko altueran dago, uhartearen erdialdean. 186 metroko sakonera du gehienez, eta Waitahanui, Tongariro eta Tauranga Taupō ibaietako uretatik elikatzen da. Isurbide nagusia Waikato ibaia da. Aintzirako bertako faunan amuarrain arrunta, ortzadar-amuarraina eta *anguilla australis* nabarmentzen dira. Gune turistiko garrantzitsua ere bada.

Taupō herria aintziraren ipar-ekialdean dago, eta Tūrangi aintziraren hegoaldeko muturrean.

## Sumendia 
Aintzira Taupō sumendiaren galdaran dago, duela 26.500 urte inguru sumendiaren erupzio handi baten ondoren sortua. Erregistro geologikoen arabera, Taupō 28 aldiz erupzio lehertzen hasi da azken 27.000 urteetan. Taupōk oraintsuko geologia-garaietako munduko bi erupzio bortitzenetako bi sortu zituen: duela 26.500 urteko Oruanuiko erupzioa, galdararen egungo formaren erantzule dena, eta duela 1800 urte inguru Hatepe erupzioa hain zuzen ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Los sueños locos

***Los sueños locos*** (Amets eroak) Fito & Fitipaldis taldearen bigarren estudio-albuma izan zen. 2001ean plazaratu zuten Dro diskoetxearekin. Albumaren 100.000 kopia baino gehiago saldu zuten. Albumak TMEO aldizkariaren marrazkilariek egindako komiki bat zekarren.

## Abestiak 
# "Al mar" (6:11)
# "Para toda la vida" (Flaco Jiménezen 'Para toda la vida' abestiaren bertsioa) (3:15)
# "Perro viejo" (4:31)
# "Cerca de las vías" (3:10)
# "A la luna se le ve el ombligo" (4:51)
# "Ni negro ni blanco" (Extremoduroko Roberto Iniestarekin) (3:45)
# "Sevilla de Bilbao" (instrumentala) (4:00)
# "Mientras tanto" (Leñoren bertasioa). Rosendo Mercadok interpretatuta (3:54)
# "Alegría" (instrumentala) (5:50)
# "A mil kilómetros" (3:04)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Izar Gorriaren Ordena

**Izar Gorriaren Ordena** (errusieraz, Орден Краснoй Звезды) Sobietar Batasuneko kondekorazio zibil eta militarra da. 1930ean ezarri zen,.

Lehen saritua Sobietar Batasuneko Mariskal Vasili Blyukher izan zen 1930eko irailean. Izar Gorriaren Ordena II. Mundu Gerako kondekorazio militar arruntenetako bat izan zen alde sobietarrean, hiru milioi pertsonak baino gehiagok jaso zuten.

Izar Gorria jasotzeko motiboen artean, gerra garaian izan ohi ziren ausardia edo bikaintasuna antolakuntzan eta agintean (baita hil ondorengo sari gisa); eta bake garaian, estatu sobietarraren segurtasuna eta mugak babestearren, edo armetan, jakintza militarrean eta teknika belikoen alorrean egindako ekarpenengatik.

Izar Gorriaren Ordena jasotakoen artean, hiru euskal herritar badira behintzat, Aireko Indar Sobietarretako euskal hegazkinlarien taldeko Ignazio Agirregoikoa soraluzetarra, Jose Luis Larrañaga Muniategi eibartarra eta Antonio Uribe Galdeano barakaldoarra; hiruak II. Mundu Gerran gerran hildako hegazkinlariak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
M. Stanley Whittingham

**Michael Stanley Whittingham** (Nottingham, 1941eko abenduaren 22a) britainiar-estatubatuar kimikaria da. 2019ko Kimikako Nobel Saria jaso zuen John B. Goodenough eta Akira Yoshinorekin batera litiozko bateriei buruz egindako lanagatik.

Oxfordeko Unibertsitatean kimika ikasi zuen eta Stanfordeko Unibertsitatean ikasketak zabaldu zituen. Hamasei urtez Exxon Research & Engineering Company-n lan egin zuen eta beste lau Schlumbergerren. Binghamton Unibertsitateko Materialen Ikerketa eta Materialen Zientziaren Institutuko kimikako irakasle eta zuzendaria da.

Litio ioien baterien sortzailea da eta interkalazio elektrodoak aurkitu zituen. Litiozko ioien lehen bateria kargagarria asmatu zuen.
Argiziragi

**Argiziragi** (*107. partzuergoa: Untzue-Oloritz*) Nafarroa Garaiko partzuergo bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erdialdeaeskualdean.

Untzue eta Oloritz herriek partekatzen dute partzuergo hau.

## Geografia 
Argiziragi Erdialdea eskualdean dago, Orbaibar ibarrean.

### Mugakideak 
### Inguru naturala eta kokapena 
Partzuergoa, Nafarroa erdialdean kokatzen da, Erriberriko merindadearen iparreko muturrean eta Erriberriko merindadea eta Iruñeko merindadeekin batzen den tokian.

Partzuergoa Untzueko haitzaren magaleko haranean dago. Mendiak 990 metroko altuera du; herria, berriz, 649 metroan dago batez beste.

### Klima eta landaredia 
Altuera eta kokapenaren arabera aldaketak dauden arren, udalerriaren batez besteko balioak honakoak dira: Tenperatura 8 eta 13 gradu bitartekoa, prezipitazioa 600 eta 1.000mm bitartekoa, eta egun euritsuak 90 inguru. Udak nahiko lehorrak izaten dira, eta neguak euritsu eta hotzak, batez ere iparraldeko zierzo haizeak jotzen duenean. Klima, oro har, mediterraneoa edo azpimediterraneo kontinental motakoa da.

#### Estazio meteorologikoa 
Untzue edo Oloritz udalerrietan ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Barasoain pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 524 metrora, Nafarroako Gobernuak 1975ean jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Untzue
* Oloritz

## Kanpo estekak
Akira Yoshino

(Suita, 1948ko urtarrilaren 30a) japoniar kimikaria da. 2019ko Kimikako Nobel Saria jaso zuen John B. Goodenough eta M. Stanley Whittinghamekin batera litiozko bateriei buruz egindako lanagatik.

Tokioko Unibertsitatean ingeniaritza ikasi zuen eta Osakako Unibertsitatean doktoratu zen. Asahi Kasei multinazionalean lan egin zuen eta Meijo Unibertsitateko irakaslea da.

Litio-ioizko bateria bideragarri eta segurua egitea lortu zuen poliazetilenoak erabiliz. Lan horri esker, Kimikako Nobel saria partekatu zuen 2019an.
Arbogasto Estrasburgokoa

**Arbogasto** (; ; ;  Irlanda? - Austrasia, 675 aldean) VII. mendeko kristau misiolaria izan zen, Frankoen Erresuman jardun zuena. Tradizioaren arabera, Haguenauko oihanean eremutar bizi izan zen, Estrasburgoko apezpiku izendatua izan baino lehen. Estrasburgoko lehenbiziko katedrala eta Surbourgeko monasterioa erakiarazi zituen. Santua da Eliza Katolikoatentzat eta Ortodoxoarentzat. Jaieguna uztailaren 21ean ospatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Haguenauko oihana

**Haguenauko oihana** () Frantziako ipar-ekialdeko basoa da, Haguenau, Dauendorf, Mertzwiller, Rountzenheim, Schirrhoffen, Schirrhein, Soufflenheim, Surbourg et Walbourg udalerrietan hedatzen dena, Alsaziako handiena eta Frantziako zabalenetan seigarrena. 13.462 hektareako eremua hartzen du, 115 eta 200 metro arteko garaieran, eta pinu gorria, haritz kanduduna eta haritz kandugabea dira zuhaitz espezie nagusiak. Hegaztientzako babes bereziko eremua da, eta Natura 2000 sarearen parte. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xenofon Zolotas

**Xenofon Zolotas** (; Atenas, 1904ko apirilaren 26a - *ibidem*, 2004ko ekainaren 10a) greziar ekonomialari eta politikaria izan zen. Greziako lehen ministroa izan zen 1989tik 1990era.

Atenasko Unibertsitatean ekonomia ikasi zuen eta Leipzigeko eta Parisko unibertsitateetan ikasketak zabaldu zituen. Ondoren, Ekonomia irakaslea izan zen Atenasko eta Tesalonikako unibertsitateetan. 1968an kargua utzi zuen diktadura militarraren aurkako protesta gisa. Nazioarteko Diru Funtseko kide eta Greziako Bankuko zuzendari ere izan zen.

1989ko azaroko hauteskundeen ondoren gobernua osatzeko gehiengorik egon ez zenez, Zolotas lehen ministro izendatu zuten hauteskunde berriak egin arte.
Waikato ibaia

**Waikato ibaia** () Zeelanda Berriaren iparraldean dagoen ibaia da. Taupō aintzira eta Tasmaniako itsasoaren arteko bere ibilguak 425 kilometro ditu, herrialdeko ibairik luzeena izanda.

## Ezaugarriak 
Bere ondoan dagoen lehen herrixka Taupō da, Waikato eskualdean. Orduan, Waikato ibaia Waikato eta Bay of Plenty eskualdearen arteko muga da. Ohakuri eta Atiamuri erreserbak zeharkatzen ditu, Waikatora- Maraetei erreserba eta Waiparera aintzira naturalera- itzuli aurretik. Geroago, Arapuni eta Karapiro erreserbak daude. Cambridge eta Hamilton zeharkatu ondoren ibaia Waikato eta Auckland eskualdeen arteko muga sortzen du. Bertan hasten da bere estuarioa, non uharte txiki batzuk dauden. Aucklanden bira osoa egiten du eta Tasmaniako itsasora itsasoratzen da Port Waikato inguruan.

Ibaiko leku batzuetan artsenikoaren maila 0,035 g/m³ da. 2002tik, 35 km-ko luzera duen hodi batek 75 milioi litro ur hartzen ditu Aucklandera, Zeelanda Berriko hiririk handienera, bere beharren % 8a hornituz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esnehorikor arrunt

**Esnehorikor arrunta** *(Lactarius chrysorrheus)* *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da. *Lactarius chrysorrheus* delakoaren latex-a berehala hori bihurtzearen berezitasunak espezie hau erraz identifikatzea eragiten du. Oso zapore mina du, honek jateko balioa kentzen dio.

Sinonimoak: *Agaricus theiogalus*, *Hypophyllum lateritium*, *Lactarius theiogalus*, *Agaricus zonarius ss.*, *Agaricus chrysorrheus*, *Galorrheus theiogalus*, *Galorrheus chrysorrheus*, *Lactarius theiogalus var. chrysorrheus*, *Lactifluus theiogalus*, *Lactifluus chrysorrheus*, *Lactarius brevis*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 10 cm arteko diametrokoa, ganbila hasieran, gero laua, lehorra. Hori-gorrixka kolorekoa, irregularki zikindua, ertzerantz zonatua kolore ilunagoarekin.

**Orriak:** Dekurrenteak, estu, orritxo dezentekin, krema-zuriak, gero laranja-haragi kolorekoak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Zilindrikoa, betea, gero hutsa; zuria, laranja-haragi koloreko ñabardurekin, fosetarik edo hutsunerik gabe, leuna, zahartzean kapelaren kolorekoa.

**Haragia:** Trinkoa, zuria, aireak ukitzean horixka kolorea hartzen du, usaingabea, mingarratza. TL4 erreaktiboarekin kolore urdin bizia hartuz erreakzionatzen du. Latex zuria, ugaria, oso pikantea, hori-sufrera pasatzen da azkar.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa, "lac", "lactis", esnetik dator; esneari dagokio. *Latex*-a jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean. *Chrysorrheus* epitetoa grekotik dator "krysos" hitzetik, urrea esan nahi du, eta "rheo" hitzetik, isuri esan nahi du. Latex zuriak, horira jotzen duen jariakinagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria, oso mingarratza delako.

### Nahasketa arriskua 
*Lactarius scrobiculatus* delakoarekin, eskualde menditsuetako koniferetan agertzen dena, honen latex-a ere horixka bihurtzen da eta  kapela hori zurbilekoa du, baina oina fosetaz hornitua du. *Lactarius deliciosus* espeziarekin, kapela gainetik ikusita antzekoa izan daiteke, baina latex-aren koloreak berehala bereizten du. *Lactarius decipiens* delakoaren antza ere badu.

## Sasoia eta lekua 
Oso ohikoa udan eta udazkenean, arte, haritz eta gaztainondo basoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Costa Rica, Kolonbia, Europa, Errusia, Himalaiako eremua, Hego Korea, Japonia, Txina, Taiwan, Kanbodia, Papua Ginea Berria.

## Galeria 

Fitxategi:Lactarius chrysorrheus 1.jpg|link=|alt=
Fitxategi:Lactarius chrysorrheus 2.jpg
Fitxategi:Lactarius chrysorrheus 3.jpg
Fitxategi:Lactarius chrysorrheus 4.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arrazubi

**Arrazubi** Orbaibarrako Oloritz udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erdialdea eskualdean. 

Bertako biztanleak *arrazubitarrak* ziren.

## Izena 
Arrazubi beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Arrázubi* ("arrázzubi" ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Arraçuui* (1264)
* *Arroçuy* (1366)
* *Arrozubi* (1534)
* *Arrocubi* (1705)
* *Arrazubi* (1803)
* *Arrazubi* (1996)

## Historia 
Tibalt II.a Nafarroakoak hilketetatik salbuetsi zuen. 1317an errota bat zuen eta Iruñeko katedralak ondasunak eskuratu zituen. Kofradia baten egoitza izan zen 1357an. 1366an su kapare bakarra zuen. Handik gutxira hustu behar izan zuten. 1786an Eristaingo jauregiko jaunaren baserria zen, zazpi biztanle zituen eta bost 1857an. XX. mendearen hasieran utzi zuten behin betiko. Eliza Andre Mariaren izenpean zegoen.

## Ondasun nabarmenak 
* Arrazubiko Andre Maria baseliza, XII. mendean eraikitako krisitiau eliza, gotiko estiloan.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV*, Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Oloritz
* Orbaibar
* Erdialdea
* Erriberriko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Whakaari/White uhartea

**Whakaari/White uhartea** (maorieraz  ahoskatua), normalean **White uhartea** edo **Whakaari** deitua, Zeelanda Berriako andesitazko geruza-sumendia da, Ipar uhartetik 48 kilometrotara dagoena. Taupō eskualde bolkanikoaren zati da, jarduera bolkaniko handiko eskualde bat, hegoaldean Ruapehutik, Taupō eta Rotorua barrutien bidez, Whakaariraino hedatzen dena. Gertuen dauden hiriak Whakatane eta Tauranga dira.

Uhartearen maorierazko toponimo osoa *Te Puia* edo *Whakaari* da, euskaraz "sumendi dramatikoa" esan nahi duena. James Cook kapitainak 1769ko urriaren 1ean *White* () izendatu zuen, beharbada zerion lurrun zuriagatik. Baina, beharbada, behin uhartea estali zuten guano-biltegiegatik ere izan liteke.

Uhartea zirkularra da ia, 2 kilometroko diametrokoa, eta itsas mailatik 321 metroko altuerara igotzen da. Hala ere, hau itsaspeko mendi askoz handiago baten tontorra besterik ez da, 1600 m inguruko itsas hondotik.

2019ko abenduaren 9an, uhartea bisitatzen ari ziren turisten artean hainbat hildako eta zauritu eragin zituen erupzioa gertatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etxano (Oloritz)

**Etxano** Orbaibarrako Oloritz udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erdialdea eskualdean. 

Bertako biztanleak *etxanoarrak* ziren.

## Izena 
Etxano beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Echano* ("etxáno" ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Echano* (1264)
* *Echano* (1534)
* *Echano* (1704)
* *Echano* (1802)
* *Etxano* (1930)
* *Etxano* (1997)

## Historia 
Tibalt II.a Nafarroakoa erregeak hilketetatik salbuetsi zuen 1264an, ibarra bereko beste toki batzuekin batera. XIV. mendean 8 su zituen eta 1442 baino lehen despopulatu bide zen. Karlos Bianako Printzeak 1445ean Martin Migel Orizini eman zion, Joan II.ak Fernando Oloritzi 1451n eta XVI. mendean Liñan komendadorearena zen. Garai hartan abadia bat zegoen, San Petriri eskainitako elizak jarraitzen zuena.

Orbaibar administratiboki zatitu zenean, Etxano herri hustua Oloritz udalerrian geratu zen.

## Ondasun nabarmenak 
* San Petri baseliza, XII. mendean eraikitako krisitiau eliza, erromaniko estiloan.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV*, Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Oloritz
* Orbaibar
* Erdialdea
* Erriberriko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Herman II.a Suabiakoa

**Herman II.a** (1003ko maiatzaren 4an zendua) konradotar dinastiako aitoren semea izan zen, Alsaziako eta Suabiako dukea 997-1003 bitartean. 1002an, Oton III.a hil ondoan, Germaniako Erromatar Inperio Santuko koroa bereganatzeko borrokatu zen, baina ez zuen lortu.

## Ezkontzak eta seme-alabak 
988an, Gerberga Borgoinakoarekin ezkondu zen. Bost seme-alaba izan zituzten: 
* Matilde;
* Gisela, Konrado II.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoarekin ezkondu zena;
* Herman, aitaren ondorengoa 1003tik aurrera; 1012an hil zen;
* Bertoldo (992–993);
* Beatriz (1025eko otsailaren 25aren ondoren zendua); Adalbero Eppensteingoarekin ezkondu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Clutha ibaia

**Clutha ibaia** () edo '''''' Zeelanda Berriaren hegoaldean dagoen ibaia da. Hegoaldeko Alpeak eta Ozeano Barearen arteko bere ibilguak 338 kilometro ditu, herrialdeko bigarren ibairik luzeena izanda.

Dunedinik 75 kilometrora itsasoratzen da. Herrialdeko ibairik emaritsuena da, eta Hego Uhartean dago. Bere ibilguan Balclutha herria zeharkatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Konradotar dinastia

**Konradotar dinastia** edo **konradotarrak** duke eta konde frankoen dinastia izan zen,  VIII. mendean hasi eta XI.ean iraungi zena. Konrado Lahngaukoak (906an zendua) eta haren seme Konrado I.a Alemaniakoak eman zioten izena leinuari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Coromandel

**Coromandel** () izan daiteke:

## Brasil 
* Coromandel, Minas Geraisko udalerria. 

## India 
* Koromandel kostaren ingelesezko izena, Tamil Nadun.

## Maurizio 
*Coromandel, udalerria.

## Zeelanda Berria 
* Coromandelgo penintsula, Ipar uhartean.
* Coromandel, herria

## Erresuma Batua 
* HMS Coromandel, itsasontzia.
Gag bisual

thumb|300px|Irudi honek grazia egiten du hitzik gabe.
thumb|300px|Charlie Chaplinen *The Pawnshop*
**Gag bisuala**, komedian, umorea zabaltzen duen irudia da, hau da, gehienetan hitzak erabili gabe.

## Historia 
Gag bisualak hasieran antzerkian erabili ziren. Film baten lehen erabilera ezaguna, agerikoa izan zitekeen bezala, ''L 'Arroseur Arrosé* (Ureztatzaile ureztatua) zinearen historiako umorezko lehen filmean gertatu zen. Filma Lumière anaiek filmatu zuten metrajeko minutu batean, 1895ean, eta lorezain bat, landareak ureztatzen dituena, azkenean haur baten bihurrikeriaren helburu bihurtzen da. Gag bisualen erabileran Georges Méliès benetako aintzindaria izan zen. Zinema mutuan gagen erabilera ezinbestekoa zen eta genero horretan garapen handia izan zuen.

## Zineman 
Zinemaren historian zuzendari askok umorearen zatirik handiena ikusizko gag batzuetan oinarrituta lortu dute, elkarrizketa erabili gabe sarritan. Adibide berrienetako Rowan Atkinsonen Mister Bean dugu baina antzeko klasiko asko daude, esaterako Charles Chaplin *Charlot''ekin, Harold Lloyd, Buster Keaton, Ben Turpin edo Harpo eta Groucho Marx.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Izkirimiri
* Koiotea eta Hankarina

## Kanpo estekak
Huyendo conmigo de mi

***Huyendo conmigo de mi*** (Nirekin niregandik ihes egiten) Fito & Fitipaldis taldearen seigarren estudio-albuma izan zen. 2014ko udan Madrilen egin zuten grabazioa eta urriaren 28an plazaratu zuten Dro diskoetxearekin. Albumaren 120.000 kopia baino gehiago saldu zuten. Ekoizlea Carlos Raya izan zen. Albumarekin batera dokumental bat zetorren. 

## Abestiak 
# "Entre la espada y la pared" (4:52)
# "Lo que sobra de mí" (3:40)
# "Pájaros disecados" (4:19)
# "Nos ocupamos del mar" (4:44) (Javier Kraheren bertsioa)
# "Nada de nada" (4:20)
# "El vencido" (4:17)
# "Garabatos" (4:40)
# "Lo que siempre quise hacer" (4:45)
# "Umore ona" (3:53) (instrumentala)
# "Después del naufragio" (4:39)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Albuma Youtuben.
Iturrigorri pilotalekua

**Iturrigorri pilotalekua** Aretxabaleta erdigunean dagoen pilotalekua da. 1983an eraiki zen.

## Izena 
Pilotalekua eraiki zen eremuan metal-urezko iturri bat zegoen. Ur horrek burdin kontzentrazio handia zeukan eta iturriak geruza gorria zuenez "iturrigorri" izenaz ezagutzen zen.

## Deskribapena 
290px|thumb|Iturrigorri pilotalekua.
10 koadro dituen frontoi itxia da. Alboan hiru maila dituzten harmailak daude. 2012an frontoia erabat ixtea erabaki zen, besteak beste neguan lurzorua arriskutsu bihurtzen zelako edota sabaia bizileku hartua zuten usoen zirinek kalteak eragiten zituztelako egituretan.

Ezkerreko paretean Aretxabaletako armarria, pilotalekuaren izena eta ikurrina daude eta hauen tartean honako esaldia: *Jokoa jolas, hizkuntza arnas*. Frontisaren alboan, markagailuaren azpian, herriko bertsolari ohia den Jon Sarasuak idatzitako esaldi bat dago:
:*Jokoan orain galdu, orain irabazi**denboraren joanak biak iragazi**aldeak topatuta berdinean hazi**horma ezinen kontra borobila bizi*

Pilotalekuaren alboan erabilera anitzeko kantxa bat dago (areto-futbola, eskubaloia, saskbaloia...) eta honen alboan bolatoki bat.

## Erabilera 
Aste egunetan goizez ondoan dagoen Kurtzebarri Eskolari dagokio pilotalekuaren eta kantxaren erabilera. Arratsaldez herritarrek erabiltzen dute.

Herrian dagoen arauzko pilotaleku bakarra denez Aretxabaleta Kirol Elkarteko pilota atalak erabiltzen du entrenamendu eta partidetan. Emakumezkoen frontenis txapelketa ere urtero jokatzen da.

Aretxabaletan egiten diren ospakizun ugari ere bertan izaten dira, eguraldi eskasa aurrikusten denean bereziki. Bazkari herrikoiak, kultur emanaldiak...

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Knack

'''*Knack*-a''' () Alsaziako jaki tradizionala da, jatorria XVI. mendean duena. Saltxitxa luze eta mehea da, apur bat makotua, behikiz eta txerrikiz egindakoa. Haragi xehetua gatzez eta espeziez atondu ohi da, ardi hestean sartu eta pago egurrarekin ketu. Frijitua, egosia edo errea jan daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Coromandelgo penintsula

**Coromandelgo penintsula** (; ) Zeelanda Berriako penintsula da, Ipar uharteko ipar-mendebaldeko kostaldean dagoena.

Waikato eskualdearen zati hau Plentyko badiaren mendebaldeko muturretik 85 km iparraldera hedatzen da, Hauraki golkoa eta Thamesko estuarioa bezala ezagutzen den badia (Ozeano Bareko uretatik mendebaldera, ekialdean) babesten dituen hesi natural bat eratuz. Punturik luzeenak 40 km neurtzen du.

Biztanleria Hauraki golkoko eta Plentyko badiako kostaldeen ondoan biltzen da. Zeelanda Berriko hiririk handiena, Auckland, golko horretako kostaldean dago, 55 km mendebaldera. Penintsula argi eta garbi ikusten da Aucklandetik, eguraldia argi dagoenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rubén Azkona

**Rubén Azkona Mayayo** (Andosilla, Nafarroa Garaia, 2001eko martxoaren 12a) Euskal Herriko futbolari nafarra da, Lezaman hezitakoa. Aurrelari moduan aritzen da.

## Kirol ibilbidea 
*2023ko Ekainaren 30ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Osasuna B 2022/2023

Entrenatzailea:  Santi Castillejo (2018-Egun)
* 15px|Kapitain = Kapitainak.
* 15px|Lesio = Epe luzeko lesioa.
*  22 baino handiagoa den dortsala duten joklariak Subiza taldeko jokalariak dira, eta beraz talde biekin jokatu dezakete partidak. Espainiar ferezadioaren arauak diotenez, lehen taldeko jokalariek 1-etik 23-erako zenbakiak eraman beharko dituzte, eta 3.atezaina egongo balitz 24 zenbakia eraman beharko du

### Neguko merkatua 2021 
### Udako merkatua 2022 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ruapehu

**Ruapehu** (ingelesez  eta maorieraz  ahoskatua) Zeelanda Berriako andesitazko geruza-sumendi aktiboa da, Ipar uhartean dagoena. Gainera, uharte horretako mendirik garaiena da, eta tontor nagusiak (Tahurangi izenekoa) 2.797 metroko altuera du, Te Heuheu (2.755 m) eta Paretetaitonga (2.751 m) bigarren mailako bi tontorrekin. Ohakunetik 23 kilometro ipar-ekialdera eta Taupō aintzirako hegoaldeko kostaldetik 40 kilometro hego-mendebaldera dago, Tongariro Parke Nazionalaren barruan.

Erupzioen ondorioz, sumendiak laku bat dauka bere kraterrean. Bere hegaletan, Ipar Uharteko glaziar eta eski-pista handienak daude.

Lehen erupzioa duela 250.000 urte gertatu zen gutxienez. Bere historian, erupzio handiak berrogeita hamar urte inguruko aldearekin gertatu dira, 1895, 1945 eta 1995/96 urteetan.

## Klima 
## Zinema 
Ruapehu mendiaren magaletan filmatu zituzten Peter Jacksonek zuzendutako *The Lord of the Rings* trilogia zinematografikoaren Emyn Muil filmeko eszenak. Mordor eta Orodruingo eszenak ere bertan grabatu zituzten. Erebor, Mendi Bakartia, ere irudikatu zuen *The Hobbit* saileko filmetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aurora Trueba memoriala

**Aurora Trueba memoriala** Pedreñak urtarrilean antolaturiko traineru jeitsiera izan zen, hil berria zen Aurora Trueba kidearen omenez.

Gizonezkoen zazpi traineru eta emakumezkoen bakarra aritu ziren. Lau traineru beteranok ere jokatu zuten txanda bat. Hurrengo urtean bigarren ekitaldia izan zuen.

## Palmaresa 
## Emakumezkoak 
## Beteranoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Traineras.es webguneko informazioa
Señora sariketa

**Señora sariketa** urtero jokatzen den bertsolaritza txapelketa bat da. Ekimen honen helburua emakume eta genero disidente bertsolariek elkarrekin kantatzeko aukera izango duten guneak sortzea eta plazan duten presentzia aregotzea da. Garaipenaren ikurra txapela izan beharrean pamela handi bat da.

## Egitura 
Bi finalaurreko jokatzen dira eta ondoren finala. Lehenengo bi ekitaldietan finalaurreko bakoitzetik bi bertsolari sailkatu ziren finala jokatzeko eta finalean "ohorezko señora" bi elkartu zitzaizkien seikotea osatuz. 2023an finalaurreko bakoitzetik hiru sailkatu ziren eta ez zen gonbidaturik izan finalean.

2024an antolatzaileek erabaki zuten zuzenean finala jokatzea, aurrez sailkapen saiorik izan gabe.

2025eko sariketa, formatua apur bat aldatuz, bikoteka jokatu zen.

## Palmaresa 
* (*) duten izenak "ohorezko señora" gonbidatuak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zeruaren aginpidea

**Zeruaren aginpidea** (txineraz, 天命 ,  pinyin: *Tiānmìng*) edo **Zeruko mandatua** Txinako historiako kontzeptu politikoa da. Zhou dinastiarekin hasita  hurrengo dinastia inperialetako agintarien erregealdia legitimatzeko eta laguntzeko erabiltzen zen subiranotasunare, kontzeptu tradizionala izan zen. Kontzeptu horren arabera, zeruak bedeinkatzen du agintari justu eta bertutetsuaren agintea, errege izateko aginpidea emanez. Hala ere, agintari ustela eta bidegabe bati agintea kendu zekiokeen, meritu gehiagoko agintari bati emanez. Uholdeak eta goseteak bezalako kataklismoak, halaber, Zeruaren aginpidea galdu izanaren seinale gisa interpreta zitezkeen. Aginpideak ez zuen denbora-mugarik, baina agintariari zentzuz eta bertutetsu jokatzea eskatzen zuen.

*Zeruaren aginpideaz* hitz egiten duten lehen dokumentu idatziak Zhou dukeari dagozkionak dira, Wu erregearen anaia gaztea eta Zhou Cheng erregearen semearen erregeordea. *Zeruko Mandatuaren* nozioa Mentziok bere idazkietara eraman zuen- Konfuzioren ondoren bigarren pentsalaritzat hartua delarik Mentzio, pisua izan du ideiak pentsamendu politiko txinatarrean harrezkero. 

## Desberdintasunak Europako monarkiekin 
*Zeruaren aginpidea* Europan ohikoa izan den erregeen jainkozko eskubidearen antzeko kontzeptua da, botere monarkikoa Jainkoaren borondatearen agerpen gisa legitimatu izan delarik Mendebalde kristauan. 

Ezberdintasun nagusia da Z*eruko Mandatuak* agintari bidegabea tronutik kentzea ahalbidetu zuela da. Bi sistemetan matxinada bidegabetzat hartzen zen, baina Txinako pentsamenduan, tiranoaren aurkako matxinada arrakastatsua *Zeruko Mandatua* beste eskuetara igaro zelako frogatzat hartzen zen. 

Aginpidea, Europako zein Txinako bi kasuetan, odol-lerroz transmititzen da halaber, dinastietan jarraipena ziurtatzen baita; baina Txinan odol-garbitasunaren kontzeptuak edo oinordetza zuzenaren inportantziak ez du Europako noblezia eta aristokrazia kontzeptuekin parekiderik: Txinako enperadore legitimoak ez zuen zertan jaiotza noblea izan behar; izan ere, Han eta Ming bezalako dinastia indartsuak jaiotza arrunteko gizonek sortu zituzten.

## Erreferentziak
José Mendes Cabeçadas

**Josë Mendes Cabeçadas Júnior** (Loulé, 1883ko abuztuaren 19a - Lisboa, 1965eko ekainaren 11) portugaldar militar eta politikaria izan zen. Portugalgo presidente eta lehen ministroa izan zen 1926an.

Itsas-Armadako ofizial, errepublikaren aldekoa eta hargin beltza izan zen eta paper nabarmena izan zuen Portugalgo Lehen Errepublika sortu eta amaitu zuten mugimendu iraultzaileetan.

1910ean "Adamantor" itsasontziko Errepublikarren matxinadaren arduradunetako bat izan zen, baina laster zapuztu zen erregimen berriarekin. 1926an Lehen Errepublikaren aurkako iraultza zuzendu zuen Lisboan, Manuel Gomes da Costak Bragan zuzentzen zuen bitartean. Maiatzaren 31n lehen ministro eta errepublikako presidente izendatu zuten. Gainerako iraultzaileek dimisioa ematera behartu zuten ekainaren 17an, eta Mendesek bat egin zuen diktaduraren aurkako oposizioarekin.

## Kanpo estekak
Américo Tomás

**Américo de Deus Rodrigues Tomás** (Lisboa, 1894ko azaroaren 19a - Cascais, 1987ko irailaren 18a) portugaldar militar eta politikaria izan zen. Portugalgo presidentea izan zen 1958tik 1974ra.

Itsas-Armadako kide izan zen eta kontralmirante maila lortu zuen. 1944tik 1958ra Itsas Armadako ministro izan zen eta 1958ko maiatzean errepublikako lehendakari hautatu zuten. Hala ere, benetako boterea António de Oliveira Salazar lehen ministroak izan zuen.

1968an Tomásek Salazar gaixoa kargutik kendu eta Marcello Caetano izendatu zuen lehen ministro. Erregimeneko burugogorren ordezkari bihurtu zen eta Caetanoren erreformak geldiarazi zituen.

Krabelinen Iraultza 1974an gailendu zen eta Tomás Brasilen erbesteratu zen. 1978an Portugalera itzuli ahal izan zen.

## Kanpo estekak
Artederreta

**Artederreta** Iruñerria hegoaldearekin (Erdialdea, Erribera) lotzen duen pasabide naturala da, eta Iruñerrirako sarrera nagusia da. Historian zehar, garrantzi handia izan du; izan ere, Iruñerria defendatzen oso erraza den eskualde estrategikoa bada ere (mendiz erabat inguratua), sarrera honetan ez da beharrezkoa goragunerik zeharkatzea bertara iristeko. Horregatik, kokagune estrategikoa izan zen Iruñeko Erresuman (hasieran musulmanekiko muga izan zen), eta Nafarroako Erresuman are garrantzi handiagoa hartu zuen, Iruñea hiriburua defendatzeko. Horren garrantziaren adierazgarri, ingurua zaintzen duten defentsa-eraikin ugari daude: Tebasko gaztelua, Gergako gaztelua, Olkozko dorrea, Añorbeko gaztelua...

Gaur egun, pasabide hau Untzue udalerriari dagokio, nahiz eta historikoki Artederretarekin lotzen den herria Muru Artederreta izan, bere izena pasabide honetatik hartzen duena, Muru Asterainengandik bereizteko. Untzueko etxalde bat dago, Artederreta izenekoa pasabide naturalaren goialdean. Pasabide hori hainbat azpiegiturek zeharkatzen dute, AP-15 autobidetik eta N-121 errepidetik, Nafarroako ubidera edo Zaragoza-Altsasu burdinbidera, eta etorkizunean Nafarroako abiadura handiko burdinbideak ere zeharkatuko duela espero da.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV*, Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Muru Artederreta
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Route d'Occitanie

**Route d’Occitanie**, aurretik **Route du Sud**, **Tour Midi-Pyrénées** eta **Tour du Tarn** ere deitua, Frantziako hego-mendebaldeko Okzitania eskualdean jokatzen den etapakako txirrindularitza lasterketa da.

1977an sortua, geroztik urtero jokatu izan da, ekainean, Frantziako Tourra baino apur bat lehenago. Gaur egungo lasterketa, lau mendiko etapatan banatzen da.

## Palmaresa 
**Oharra:** 2002ko edizioan Levi Leipheimer garaile izan zen, baina Lance Armstrongen dopin kasua zela eta, 2012an zigortua izan zen, beraz Leipheimerren emaitza guztiak deuseztatuak izan ziren 1999ko urtarrilaren 1etik 2006ko ekainaren 30era alde batetik eta bestetik 2007ko uztailaren 7tik 27ra.

## Palmaresa herrialdeka 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* Route d’Occitanie - *sitiodeciclismo.net*
* Route d’Occitanie - EsCiclismo.com
* 
*
Adolfo Areizaga

[thumb|*La Matrona*, [Calahorrako ikurra.]]
**Adolfo Areizaga Orueta** () (Bilbo, 1848ko azaroaren 12a-Málaga, 1918ko urtarrilaren 15a) eskultore ospetsua izan zen.

## Biografía 
Bilbon jaio zen, 1848ko azaroaren 12an. Madrilen Ricardo Bellverren, eta Erroman Jerónimo Suñolen ikasle izan zen. 

1878an marmolezko busto bat egin zuen Madrileko erakusketarako. Urte berekoak dira Portugaleteko eskulturak, Lau urtaroak islatzekoak, bizitzako aro ezberdinenak sinbolizatzen dituztenak gizonezko bi irudirekin eta emakumezko beste bi irudirekin. Eskultura horiek balio handikoak dira ikuspegi etnografikotik so eskulturetan agertzen diren tokiko janzkerak direla eta. Bereak dira, halaber, Kalagorriko plaza baterako egindako estatua alegorikoa eta Tomas Jose Epaltza eta Casilda Iturrizar bere emaztearen bustoak, Bilboko Erruki-etxean daudenak. Madrilgo Paseo del Pradon kokatutako Espainiako Bankuaren eraikinean Carrarako marmolezko eskailera itzela egin zuen, eraikinaren eraberritzean lan egin zuten arkitektoek diseinatua. Berea da, halaber, Butroeko gazteluko ekultura-dekorazioa. Eraikina Cubaseko Markesaren plana izan zen eta Nicomedes de Eguiluz aritu zen obra-maisu gisa.  Calahorran, hiriaren estatua alegorikoa egin zuen, bertako alkateak 1878an horrela enkargatuta.

## Bibliografia 
* Ossorio y Bernard, Manuel (1883-1884). *Galeria biografica de artistas españoles del siglo XIX (1883-1884)*, "Areizaga (D. Adolfo)". Madril: Moreno y Rojas inprimategia.
* Paliza Monduate, Maite (2011). *El escultor Adolfo de Aréizaga (1848-1918)*. Bilbo: BBK. .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txuri ta beltz

**Txuri ta beltza** edo **txuri-beltza,** Nafarroako ipar-mendebaldeko janari tipikoa da, eta Euskal Herriko beste zonalde batzuetan ere  prestatzen da. Nafarroa iparraldeko herrietan, jai-egun eta ospakizunetako plater berezia da.

## Osagaiak eta prestaketa 
Izenak adierazi bezala, bi zatiz osaturik dago: *txuria*, bildots-heste, tipula, baratxuri, perrexil eta arrautzekin egindako hestebetea, eta *beltza*, bildots odolkia. Bi osagaiak xafletan moztu eta tomate saltsaz lagundurik jaten dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Baztan-Bidasoako turismo webguneko azalpen orrialdea
Concepción Lazarraga

**Concepción Lazarraga Abetxuko** (Oñati, Gipuzkoa, 1892–Málaga, 1967) farmazialaria Málagako lehen emakume farmazialaria izan zen. Alemanian eta Estatu Batuetan ikasketak egin zituen.

## Biografia 
Gurasoak Pablo Lazarraga Ortiz de Zárate medikua eta Encarnacion Abetxuko Ugarte ziren. Concepción Malagara iritsi zen zazpi urte zituela, 1899an. Alemaniako Ikastetxean ikasi zuen, eta irakasle-ikasketak egin zituen, garaiko klase aberatseko neska gazteen ohitura, nahiz eta zientziarekiko zuen jakin-minak Granadako Unibertsitatean Farmazia ikastera eraman zuen. Ondoren, Madrilgo Unibertsitatean jarraitu zuen. 1921 arte, titulazioa eskuratu arte, Maria Maezturen Andereñoen egoitzan bizi zen.

Kimika ikasten jarraitu zuen hiru urtez Berlingo Unibertsitatean. Junta de Ampliación de Estudiosek beka eman zion praktika kimikoetarako, ikasle pentsionatu gisa, Columbiako Unibertsitateko Barnard Collegen, eta New Yorkeko laborategietan (1921-1922 ikasturtea) elkartruke bati esker. Ikasketak amaitu zituenean, Malagara itzuli zen, Malagako Farmazialarien Elkargoan izena eman zuen, eta 1923ko apirilaz geroztik, bertan bere farmazia ireki zuen. Hizkuntza desberdinak menderatzeari esker, atzerriko bisitari asko beren farmaziara joan ziren gaitzen bat zutenean.

Haren omenez, Madrilgo Patronato Social de Buenas Letras de Madrid erakundeak ({lang-eu|Letra Egokien Gizarte Patronatua}}) liburu-bilduma bat sortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txinako Liburutegi Nazionala

**Txinako** **Liburutegi Nazionala** Pekinen dago eta 1909an sortu zen. Munduko liburutegirik handienetakoa da eta Asiako handiena. 2008an eraikin berri bat eraiki zen, Jürgen Engel Architects alemaniar enpresa irabazlearen proiektuari jarraituz. 

Badira funts digitalizatuak eskuratzeko aukera ematen duten proiektu digitalak.

Txinako Liburutegi Nazionaleko orakuluetarako estelak eta hezurrak altxor nabarmenak omen dira.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Campbell, James W. P.. La biblioteca: patrimonio mundial.  Sant Sebastià: Nerea, 2013. . 

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala. Artxibatuta
Erabateko guda

[thumb|[Ameriketako Estatu Batuak|Estatu Batuetako posterra, Bigarren Mundu Gerran diseinatua. Itzulpena: «Janaria arma bat da. Ez dezagun alferrik galdu! Zuhurtasunez erosi. kontu handiz prestatu. Jan dena".]]
**Erabateko guda** edo **guda osoa** XX. mendeko terminoa da, gerra mota bat deskribatzen duena, zeinean herrialde edo nazioek dituzten baliabide guztiak mobilizatzen eta muturreraino bultzatzen dituzten, izan gizakiak, militarrak, industrialak, nekazaritzakoak, naturalak, teknologikoak, zientifikoak edo beste edozein motatakoak, beste herrialde edo nazio batek gerra egiteko gaitasuna erabat suntsitzeko. Erabateko gerraren praktika mendeetan zehar erabili izan da, baina XIX. mendearen erdialdera arte ez zen onartu erabateko gerra gerra egiteko beste modu bat zela.

## Erabateko gudaren kontzeptuaren garapena 
Erabateko gudaren kontzeptua askotan Carl von Clausewitz-i egozten zaio, baina errealitatean Clausewitz-ek guda absolutuaren kontzeptu filosofikoa interesatzen zitzaion, inolako murrizketa politikorik gabeko gerra, Clausewitz-ek ezinezkotzat jotzen zuena. Bi terminoak, guda absolutua eta erabateko guda, askotan nahasten dira. Christopher Bassfordek, *National War College*-ko estrategiako irakasleak, honela deskribatzen du aldea: "Garrantzitsua da, gainera, *Clausewitz*-en guda absolutuaren kontzeptua "erabateko guda" kontzeptutik nahiko ezberdina dela. Erabateko guda Erich Ludendorff ( I. Mundu Gerran Alemaniako guda-esfortzuaren kontrola hartu zuen) jeneralaren ideiek adierazitako gudarako preskripzioa izan zen. Zentzu horretan, erabateko gudak politika gerraren menpekotasun osoa esan nahi zuen, Clausewitz-ek erabat baztertu zuen ideia eta erabateko garaipena edo erabateko porrota zirela aukera bakarrak. Erabateko gerrak ez zuen denboraren eta espazioaren ondorioak etetea suposatzen, Clausewitz-en gerra absolutuaren kontzeptuak bezala.».

## Kanpo estekak
KGeography

**KGeography** ikasleei Geografia ezagutzak ikasteko aukera ematen dien software libreko programa da, KDEren parte da. Oraingo bertsioa KDE Hezkuntza Proiektuan integratuta dago.

## Ikaskuntza 
Mapa ezberdinen artean nabigatzeko aukera ematen du, gainean klik eginez gero, kontinente eta estatuen banaketa politikoa agertuko da. Nazio bakoitzaren bandera eta hiriburua ere erakusten du.

## Ebaluazioa 
KGeography ezagutzak probatzeko ere erabil daiteke. Bost jolas ditu:

* Asmatu herrialde baten izena, bere lurraldean klik egin behar duzu.
* Jolasak hiriburua aipatu eta herrialdea aurkitu behar duzu.
* Jolasak herrialdea aipatu eta hiriburua aurkitu behar duzu.
* Jolasak lurraldearen forma erakutsi eta herrialdearen izena aurkitu behar da.
* Jolasak lurraldearen izena erakutsi eta non dagoen asmatu behar da.

## Kanpo estekak 
* Proiektuaren orria
* KGeography KDE edu-n
Braillearen Munduko Eguna

**Braillearen Munduko Eguna**  Urtarrilaren 4a ospatzen da 2019tik aurrera, itsu eta ikusmen urritasuna duten pertsonen giza eskubideak erabat betetzeko brailleak duen garrantziaz sentsibilizatzeko. Datak Louis Braille, itsuentzako frantses irakaslea, bere izena daraman idazketa sistemaren sortzailea, 1809an jaio zenaren oroitzapenetan ezarri da.

## 2022ko Braillearen Mundu Eguna 
2018ko abenduaren 17an, Batzarrak bozketarik gabe onartu zuen "Braillearen Mundu Egunean" agertzen den ebazpen-proiektua, eta, horregatik, Estatu Kide guztiak eta Nazio Batuen Erakundea gonbidatu zituen. Entitateek Urtarrilaren 4an ospatuko dute Eguna, braillea komunikazio bide gisa ezagutaraziz.

## Erreferentziak 
## Ikus ere 
* Literaturaren Nazioarteko Eguna (irailaren 8a)
* Desgaitasuna duten Pertsonen Nazioarteko Eguna (abenduaren 3a)
* Zeinu Hizkuntzaren Nazioarteko Eguna (irailaren 23a)
* Giza Eskubideen Eguna
* Osasun Estaldura Unibertsalaren Eguna
* Epidemiaren aurrean Prestatzeko Nazioarteko Eguna

## Kanpo estekak 
* Brailleren Mundu Egunaren webgune ofiziala
Marble

**Marble** KDE Hezkuntza Proiektuko  geomatikako aplikazio bat da, erabiltzaileari Lurra, Ilargia, Artizarra, Marte eta 3D eredu batean bistaratzeko beste planeta batzuen mapen artean aukeratzeko aukera ematen diona. Software librea da, eta GNU LGPL 2 lizentzia du eta KDEk garatu du ordenagailu eta telefono adimendunetan erabiltzeko.  C++- n idatzita dago eta Qt 5 liburutegia erabiltzen du, beraz, exekutatzeko liburutegi hau onartzen duen sistema eragile bat behar da, hala nola Windows, Mac OS edo Linux.

Marblelek proposamen malgua eskaintzen du; plataforma anitzeko aplikazioa izateaz gain, oinarrizko osagaiak erraz integra daitezke beste programetan. Hardware bidezko azelerazio beharrik ez du, baina OpenGL bidez erabili daiteke. Ezaugarri garrantzitsu bat da aplikazioa oso azkar abiarazten dela, lineaz kanpoko datu minimo baina erabilgarriak (5-10 MB) baititu. 

Kolaboratzaileek OpenStreetMap bezalako lineako mapetarako laguntza eta KML fitxategiak irekitzeko gaitasuna gehitu dute. Marblek trafiko-bideak trazatzeko aukera ematen du.  MarbleToGo izenez ezagutzen den nabigazio modua Google Summer of Code 2010-ren barruan garatu da.  Geroago partzialki berridatzi eta *Marble Touch* izena jarri zioten. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Marble webgunea
* Marblen ezaugarriei eta etorkizunari buruzko aurkezpena
Dakit

**Dakit** Euskal Herriko argitaletxe bat da, Zarautzeko egoitzaduna, eta 2001eko udan sortua. Asmoz, ikasleak eta liburuzaleak ditu plazaratzen dituen idazlanen hartzaile. Txomin  Peillen eta Roman Garmendia izan zituen argitaratutako lehendabiziko bi autoreak. Argitaletxeko liburuen sail edo bilduma bat "Zer dakit nik?" deitzen da, eta bertan arlo askotako saiakerak argitaratu dira. Sabin Oregi kazetari ohi eta argitaratzailea du proiektuaren ernamuin, arduradun eta bultza-indar. Idazlan gehienak euskaraz argitaratzen ditu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Txalaparta argitaletxea
* Utriusque Vasconiae
* Joseba Aurkenerena

## Kanpo estekak 
* Dakit argitaldariaren webgune ofiziala
* Dakit argitaldariak plazaratu liburuen zerrenda bat (Txalaparta argitaletxea)