Zortziko

**Zortzikoa** Euskal Herrian ohikoa den usadiozko dantza erritmo berezia da. Erritmo hau bere izenak ongi dioen bezala zortzi konpasez osatuta dago eta euskal herri-musikaren adierazgarri nagusienetako bat dela esan liteke. Adibide garbiena, *Aurreskua* da. Dantza erritmoa izateaz gain, maiz abestien erritmoa edo forma musikala ere bada, bertsoetan gertatzen den gisara, *Gernikako Arbola* ereserkia kasu.
[erdian|thumb|680x680px|[Gernikako arbola (ereserkia)|Gernikako Arbola zortzikoa]]
Beraz, zortzikoa dantza, abesti edota bertso izan daiteke. Esanahi horiek, irudiz oso ezberdinak izanik, zerikusi aski estua dutela esan daiteke, begirada historikoa emanez gero. Askok euskal herri-musikaren erreferente nagusitzat hartzen dute.

## Dantzak 
thumb|Zortziko erritmoa
[thumb|[Dantzari-dantza|Dantzari dantza]]
Bizkaiko Dantzari dantzan guztira zortzi dantza sartzen dira, eta horietako lau zortzikoak dira:

* Zortzinangoa
* Banangoa
* Binangoa
* Launangoa

Bestalde, Nafarroa Garaian bereziki egiten diren dantza batzuek **zortziko** izena ere hartzen dute, erritmo bitarrean eta 2/4 konpasean idatzita daude: Lantzeko zortzikoa, Baztango zortzikoa, eta abar. zortziko ohikoena 5/8 konpasean idatzitakoa da (bost bider zortzi, edota bost zortzirenekoa), konpas honek iraupen ezberdineko hiru zati ditu. Aurrenekoa kortxea bat da, aldiz gainontzeko biak beltz sendoak direlarik.

Zortzikoak jotzeko usadiozko musika tresnak txistua eta danborra izan dira. Teoria batzuen arabera zortzikoa dantzarien pausoak jarraitzeko ahalegin ondorioz jatorrizko 3/4 konpasaren garapena litzateke.
[erdian|thumb|680x680px|[Resurreccion Maria Azkue|Azkuek jasotako zortziko bat]]Zortzikoaren erritmoa XIX. mendearen hasieratik bildu eta argitaratutako euskal doinuetarako ere erabiltzen da. Lehen bilduma osoa Donostian argitaratu zen 1826an, Juan Ignacio de Iztuetaren eta Pedro de Albenizen zuzendaritzapean.

Lan hau argitaratzeak, *Euscaldun anciña anciñaco*, garrantzi handia hartu zuen euskal musika ezagutzeko. Titulu osoa, *Euscaldun anciñaco ta are lendabicio etornor dantza on iritic pozcarri gaitzic gabecoen soñu gogangarriac bezen itz neurtu edo versoaquin* (hau da, «Antzina-antzinatik erabiltzen diren euskal aire zaharrak, zeinen gainean dantzatzen baitira aspalditik erabiltzen diren bizitasun inozoko dantzak») adierazten du, Denis Laborde-ren arabera, borondatea «iturrietara erromes joateko, baita monumentalizazio-lan bat egiteko ere».... musikariek beren musika banda, orkestra sinfoniko edo pianorako musika-lanetan erabili izan ohi dute. Pablo Sarasateren zortzikoek arreta berezia merezi dute: adibidez, *Caprice Basque* («Euskal Herriko kapritxoa») delakoan biolinak harmonikoen bitartez txistuaren soinua imitatzen baitu.
Fitxategi:Le père Aita Donostia.PNG|Aita Donostia
Fitxategi:Jesús Guridi Bidaola.png|Jesus Guridi
Fitxategi:Pablo de Sarasate 1906.jpg|Pablo Sarasate
Fitxategi:Busto de Pablo Sorozábal (Madrid) 01.jpg|Pablo Sorozabal
Fitxategi:Guernica - Monumento a Iparraguirre.jpg|Iparragirre
Fitxategi:Albeniz i Jack.jpeg|Isaac Albéniz
Fitxategi:Francisco Alonso.JPG|Francisco Alonso
Fitxategi:Joaquín Turina.jpg|Joaquin Turina
Fitxategi:José María Usandizaga.jpg|Usandizaga 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
Ikus frantsesezko artikuluko bibliografia Wikipedian
* Juan Ignacio de Iztueta, , Saint-Sébastien, Eusko-Ikaskuntza, 1973, 55 p.,
*  José Juan Santesteban, , Saint-Sébastien, Sendoa, 1981, fac-similé non paginé,
*  Aita Donostia, , Bilbao, GEV, 1983, vol.I à III,
*  José Antonio de Donostia, , Saint-Sébastien, Eusko-Ikaskuntza, 1985, vol.IV et V,
*  Resurreccion Maria Azkue, , Bilbao, Euskalzaindia, 1990, 1311 p. (lire en ligne [archive])

### Orokorrak 
*  Étienne Barilier, , Paris, L'Âge d'Homme, 1991 ()
*  Danielle Bohler et Gérard Peylet, , Presses Universitaires de Bordeaux, 2007 () 
*  Claude Debussy, , Paris, Gallimard, coll. « L'Imaginaire », 1987, articles rassemblés de 1901 à 1917 (),
*  Éric Dicharry, , Paris, Éditions L'Harmattan, 2013 () 
*  Éric Dicharry, , Paris, Éditions L'Harmattan, 2013 () 
*  Denis Laborde, , Paris, Éditions L'Harmattan, 2005 () 
*  Pierre Loti, , Paris, Calmann-Lévy, 1898, articles rassemblés en 1925,
*  Natalie Morel Borotra, , Saint-Étienne-de-Baïgorry, Éditions Izpegi, 2003 () 
*  Walter Starkie,  [« Spain: A Musician's Journey Through Time and Space »], vol. II, Paris/Genève, Edisli/René Kister, coll. « Histoire universelle de la musique », 1959 (1re éd. 1958), 190 p. (OCLC 995180654), « Au pays des basques », p. 9-16
*  François-René Tranchefort (dir.), , Paris, Fayard, coll. « Les Indispensables de la musique », 1987, 995 p. (, OCLC 21318922, BNF 35064530)

*  Guy Sacre, , vol. I (A-I), Paris, Robert Laffont, coll. « Bouquins », 1998, 1495 p. ()
*  Guy Sacre, , vol. II (J-Z), Paris, Robert Laffont, coll. « Bouquins », 1998, 2998 p. ()
*  Roger Wild (dir.), Maurice Emmanuel, Reynaldo Hahn, Bernard Champigneulle, Paul Landormy, Georges Chepfer, Émile Vuillermoz, Hugues Panassié et Maurice Yvain, , Paris, Éditions du Tambourinaire, 1949 (1re éd. 1935), 445 p., « Lexique des principaux termes employés en musique », p. 367-415

### Espezializatuak 
*  Gorka Aulestia Txakartegi, , Reno, University of Nevada Press, coll. « The Basque series », 1995, xiii-252 (, OCLC 1122975995) 
*  Resurrección Maria Azkue, , Bilbao, GEV, 1967 
*  Charles Bordes, , Saint-Sébastien, Elkar, 1899, réed. 1982,
*  Aita Donostia, , Bayonne, Bulletin du Musée Basque, 1931 
*  Carlos Sanchez Equiza, , Txistulari/Dantzariak no 146, 1991,
* Francisco Gascue, , Paris, Bulletin français de la SIM, 1912,
*  Jean Haritschelhar, , Privat, 1983 (),
*  Estibaliz Gastesi Latorre, , Tucson, University of Arizona Press, 1995, 129 p. (, OCLC 1118676507, lire en ligne [archive])
*  Juan Antonio Urbeltz, , Pampelune, Pamiela, 1989 (). 

### Monografiak 
*  Vladimir Jankélévitch, , Paris, Seuil, coll. « Solfèges » (no 3), 1995 (1re éd. 1956), 220 p. (). 
*  Peter Kaminsky, , New York, University Rochester Press, 2011, 354 p. (). 
*  Brigitte François-Sappey et François Luguenot, , Paris, Bleu nuit éditeur, coll. « Horizons » (no 34), 2013, 176 p. ()

### Artikuluak 
*  Florent Schmitt, «  », *Le Temps*,‎ 15 décembre 1934 (lire en ligne [archive])

### Ohar diskografikoak 
*     José Luis Ansorena, Euskadiko Orkestra Sinfonikoa (dirigé par Cristian Mandeal), « Pablo Sorozábal, Œuvres pour chœur et orchestre », p. 32-37, Thun, Claves CD 50-2205, coll. Musique Basque (vol. VI), 2002.
*    Santiago Gorostiza, Orchestre Symphonique de Bilbao (dirigé par Juan José Mena), « Jesús Guridi, Œuvres pour chœur et orchestre », p. 2-3, Bilbao, Naxos 8.557110, coll. Spanish Classics, 2000.
*   Georges Masson, Jeune orchestre symphonique de Douai (dirigé par Henri Vachey), « Gabriel Pierné, *Concerto de piano* op.12, *Ramuntcho*, ''Bouton-d'Or* », p. 2-6, Paris, Solstice 912052, 1987.
*   Reto Müller et Giuseppina Bridelli (mezzo-soprano), Alessandro Marangoni (piano) (trad. Sue Baxter), « Péchés de vieillesse : Kammermusik und Raritäten », p. 2-5, Pesaro, Naxos 8.573865, 2017.
*   Jacques Tchamkerten, Orchestre philharmonique du Luxembourg (dirigé par Bramwell Tovey), « Gabriel Pierné, Œuvres pour orchestre » : *De la grande Sarah aux Fratellini'', p. 4-7, Paris, Timpani 1C1096, 2005.
*   Jacques Tchamkerten et Christian Ivaldi (piano), , Solistes de l'Orchestre philharmonique du Luxembourg, « Gabriel Pierné, La musique de chambre, vol.I » : *Girations espagnoles et pastorales franciliennes*, p. 7-11, Paris, Timpani 2C1110, 2006.

## Ikus, gainera 
### Bertsotan 
* Zortziko txiki
* Zortziko txikiak
* Zortziko handi
* Zortziko handiak

### Dantzak 
* Dantzari-dantza
* Lantzeko zortzikoa

### Forma musikala 
* *Gernikako arbola*
* Kantari Euskalduna
* Ezkongaietan
* Nere amak baleki
* Kaixarranka *(Diez melodías vascas*).
* *Maitechu mía*
* Mutil koxkor bat

## Kanpo estekak 
* «Zortzikoa, euskal herri-musikaren adierazgarri nagusia», Hiru.com webgunea.

*  Deux grands *bertsolari* à l'œuvre: Mattin Treku et Xalbador,
*  Xalbador, lors de la finale du championnat général de Saint-Sébastien, en 1967,
*  Échange de *zortziko handia* entre Odei Barroso et Fredi Paia, en 2013.

* *Gernikako Arbola*  José Maria Iparragirre,
* *Gazte Gaztetatikan* Iparraguirre.

* '** pour violon et piano, de Pablo de Sarasate,
* **' de Pablo de Sarasate, version pour violon et piano, interprétée par Ara Malikian,
*  *Don Quichotte à Dulcinée*, de Maurice Ravel, version avec orchestre (1934) interprétée par Gérard Souzay le ,
* ''* de Jesús Guridi, interprété par Emily Klein.
* *Caprice Basque'' Pablo Sarasate  YouTuben