Ursula Keller

**Ursula Keller** (Zug, Suitza, 1959ko ekainaren 21a) irakaslea, ingeniaria eta fisikaria da.

## Bizitza 
Keller Zuricheko Eskola Politekniko ospetsuan, ETHn (Eidgenössische Technische Hochschule), graduatu zen lehen emakumeetako bat izan zen, non irakasle guztiak gizonak ziren. Fisikako ingeniariaren diploma jaso zuen 1984an. Laser teknologia ultralasterrean espezializatuta dago, eta Patenteen Europako Bulegoak ematen duen 2018ko Asmatzaileen Europako Sariaren asmatzailea eta irabazlea da. Suediako Zientzien Errege Akademiako eta IEEEko kidea da.

1984an, Suitzako Teknologia Institutu Federalean, Zürichen, ingeniari fisiko moduan graduatu ondoren, Ursula Kellerrek Stanfordeko Unibertsitatean jarraitu zituen ikasketak. Han, fisika aplikatuan maistratasun bat lortu zuen 1987an, eta, ondoren, fisikan doktoretza bat egiten jarraitu zuen, 1989an. GaAs motako zirkuitu integratuetan karga eta tentsioa optikoki neurtzeko teknika berri bat garatzea izan zen bere azterlanen gaia.

### Lan ibilbidea 
1989tik 1993ra, AT&T Bellek New Jerseyn zuen ikerketa-zentroan lan egin zuen. Bertan, kommutazio fotonikoari, laser teknologia ultra-azkarrari eta erdieroaleen espektroskopiari buruzko ikerketak egin zituen, eta pultsu ultrabortsoko laserrak fabrikatzeko metodo bat garatu zuen.

1993. urtean, Suitzako Teknologia Institutu Federalean fisika irakasle izendatu zuten, horrela, eskolako lehen fisika emakume-irakaslea izan zen. 1997ko urrian, bere irakasle lanpostuaren jabe  bihurtu zen.

Haren ikerketa-arloak dira egoera solidoko eta erdieroaleko laser ultralasterrak, muturreko X izpi ultramoreak (EUV) eta attosegundoen zientzia sortzeko tresna fidagarri eta funtzionalak garatzea. Argi-pultsu ultralasterrak sortzeko lehen metodoa garatu zuen, SESAM izenekoa. «Erdieroaleen ispilu xurgatzaile asearen» akronimoa da, eta industriako mundu mailako estandar bihurtu da elektronikatik eta industria automotoretik hasi eta komunikazioen teknologiaraino, diagnostiko medikoraino eta kirurgiaraino doazen eremuetan ebakitzeko eta soldatzeko. Laserraren zientziaren esparruan ekarpen garrantzitsu asko egin ditu ordutik. Keller-ek bilgarri eramailearen eta frekuentzia-orraziaren fasearen egonkortze-teknologiari buruz aurretik egindako ikerketa Theodor W-ren garapenaren zati integrala izan zen. Hänsch eta John L. Laserrean oinarritutako espektroskopiako hall-a. 2005eko Fisikako Nobel Saria eman zioten.

Ursula Keller ETH Women Professors Forumeko sortzailea eta lehendakaria da. Ursula Kellerrek, industian eta medikuntzan erabiltzeko hainbat asmakizun patentatu ditu laser ultralasterren eremuan.

Attoclock delakoaren sortzailea ere bada, denbora neurtzeko munduko tresnarik zehatzenetako bat, attosegundo gutxi batzuk arteko denbora tarteak erregistratu ditzakeena, segundo baten bilioiren bat. 

2010etik, Ursula Keller Suitzako Zientzia eta Teknologia Molekular Ultralasterretarako Ikerketa Zentro Nazionaleko zuzendaria izan da. 2014tik, Swiss National Science Foundation-eko Ikerketa Kontseiluko kidea izan da. 2018an, Ursula Kellerrek Asmatzaileen Europako Saria irabazi zuen "*Lifetime* Achievement"-ean. 2019an, sari honetarako proposamenak epaitzen dituen aditu nagusietako bat bezala izendatu zuten.

Keller Ingeniari Elektriko eta Elektronikoen Institutuko (IEEE, ingelesez) kide izendatu zuten 2014. urtean pultsu ultramore moduan blokeatutako laser fisikari eta teknologiari egindako ekarpenengatik. Weizmann Emakumea eta Zientzia Saria jaso zuen 2017an, eta 2018an, Europako Asmatzaileen Saria irabazi zuen laser teknologiagatik, «Bizitza osorako lorpena» kategorian. 2019ko azaroan, Keller-ek SPIE 2020 Urrezko Domina jasoko zuela iragarri zuen Instrumentazio Foto-Optikoko Ingeniarien Elkarteak.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2005eko Fisikako Nobel Saria
* 2019an, Asmatzaileen Europako Sarien proposamenak epaitzen dituen aditu nagusietako bat izendatu zuten.
* 2017an, Weizmann Emakumea eta Zientzia Saria 
* 2018an, Europako Asmatzaileen Saria irabazi zuen laser teknologiagatik, «Bizitza osorako lorpena» kategorian. 
* SPIE 2020 Urrezko Domina

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak