Intxaur

**Intxaurra** edo **eltzaurra** intxaurrondoaren fruitua da, ihartu eta laster erortzen den azal berde batez, gogortzen den oskol batez eta jangarri den mami arrakalatsu eta oliotsu batez osatua.

## Deskribapena 
**Intxaurra**, adiera botanikoan, drupa bat da: drupa baten hazi jangarria da eta normalean fruitu lehor gisa hartzen da. Oskola kraskatu eta bazterturik, simetrikoki antolaturiko bi erro jangarriak erabat heldutakoan jakiak laguntzen, edariak osatzen eta otorduez kanpo ere kontsumitzen dira.

Intxaur arrunta fruitu oleaginoso biziki energetikoa da. Gainerako hazi oleaginosoen aldean, intxaurrak gantz-azido asegabe asko ditu eta omega-3ren ekarpen handiena. Tokoferol eta konposatu fenoliko ere ugari ditu eta, horri esker, intxaurraren jarduera antioxidatzailea ahaltsua da.
[thumb|[Intxaur arrunta. Morkola zabalduta, oskola ikusten da.]]
Arbola, jatorriz, Eurasiako ingurune epeletako eskualde menditsuetan ugari zena, gaur egun planeta osoan zabaldua dago. Ekialde Ertain edo Urrunean sortu eta mundu zabalean barrena hedaturik, gurean sakon sustraitu zen fruitu oskoldun hau, toponimiak (Intxauspe, Intxaurraga, Intsausti, Elzaburu, Eltzaurdi, Elsaurpe, Elzaurgarat, Elzaurdi) erakutsi bezala: zuhaitz apaingarri eta zur ederrekoa da, hostoak propietate terapeutikoak ditu, oskolaren gaineko morkol edo koskaban (azala) izenekoak zura (*nogalinaz*) tindatzen du eta intxaurra, alergien eragile izan daitekeen arren, jangarri bikaina da, olio on-ona egiteko balio du eta iraganean umeek jolas askotako elementu behinena izan dute. “landare horren intxaurrak ez dira jangarriak”, “erori eta, kopetan intxaur bat harrotu zaio, baina jolasean dabil berriro”).

### Izena 
Izen konposatua da, seguruenik, azken osagaia ***(h)ur*** izaki, beste hitz batzuek bezala: ezkur, zintzur, boilur, kizkur, maskur, (p)apur, kuzkur, etc.

Egungo hiztegi ezagun eta eskuragarriek dakartzatenaz gainera, *Plazido Muxikak* honako hitzekin, besteak beste, osatu zuen **intxaurra** sarrera: 

:*intxaur (Bizk, Gip), intzaur (Behe Naf, Lap), giltzaur, itzaur, etxagur, etxabur, giltzagur (BN), etzagur (R, Erronkari)… Oskola nahiko gogorra ez duen i.: garrigoi, garringoi, garrangoi, gariloi (B), zezen-intxaur (c), xokokari (BN), xokotero (R); mamia erauzten nekeza duen i.: txoltxi (G); mutur zorrotzeko i.: prantzes-intxaur; azal arrakalatsudun i., gogorra; lurreratzean gomazko pilotaren antzera boteka dabilena: marrubi-intxaur (G), moli-intxaur (BG), mando-intxaur, manu-intxaur (B); i. handi-handia: intzaur enkela (BN), i. beltza; janezina: kukun, kutun (B); i. txikia: eltzaur-angel; i. gogorra: kuskula, kalitxa, dantxari, kuku-sagar… 3. Intxaur-jokoak: arraka (c), arranga, kastorrean, torrean, tilka, trilla, kastor, bibika, bilauka, erreroko, kistor, arketan yoten (B); hatzetan intxaur-perikarpioak uzten duen orbana: intxaur-nato, maru, boskan, boskaran, moskol, moskoron (B), kaskaran, koskaran (L), sakolin, zokoton, zokolin, sokote, zokoten (G), moskan (BG), zeketen, zeketon, koskaran, sakarin (AN, Naf. Garai)… i. azala: morkol (G), kaskaban (L), nato (B), moskan (BG), eltzaur-mintz, eltzaur-axal; i. heltzakaren mamia: eltzaurki, intxaurki, eltzaur-mami…*

Hitz mordo bukaezin horrek (“intxaurrondo” sarreran ere, beste 20 hitz bildu zituen autoreak), toponimia edo leku-izenekin eta patronimia edo pertsona-izenekin batera (Sabin Intxaurraga, Nekane Intxaurtza, Agurtzane Intxaurraga, Joseba Intxausti...), denek agerian uzten dute euskal kulturan berebiziko presentzia izan duela eltzaurrak.

Ugaritasun orokor horren arrazoi bat da intxaurra jangarria dela unean bertan eta askoz geroago ere, are jana eskas-eskas dagoen garaietara arte; olio lurrintsua erauzten zaio intxaurrari, lehenbailehen kontsumitu beharrekoa; bestetik, intxaurkia (arbola honen zura), xilofagoentzat etsai goxoa ez izateaz gainera, erabilera askotan baliatzen dela: altzariak, kirtenak, eskulturak... beti etxe-zuloan baliatzekoak, aire zabalean ez baitu iraunkortasun luzeegirik.

Bistan denez, biziki erabilia izan da Euskal Herri heze osoan;  Nafarroa Garaia zein Araba Hegoaldean, halere, eltzaurrondoaren presentzia urrituz etorri da aspalditik, ez baitzaio gustatzen inguruan landareak izaterik; ondorioz, intxaurraren partez, gizakiak onuragarriagoak dituen landareak ipini izan dira. 

Babarrun, sagar eta gaztainekin batera, etxe askotan jaki negutarraren funtsa izan da, sarri ogiz lagunduta, eta beste elikagai batzuen lagungarri. Zatitu edo birrinduta, gordinik edo xigortuta, saltsa, zopa, postre eta eltzekarietan, entsalada edo postre askoren hornigai gisa. Euskal intxaur saltsa tradizionalaren osagai nagusietako bat da. Sagardotegian, gazta eta sagar-dultzearekin batera, azken 60 urteko amaiera klasikoa osatu izan du.

Merkatuan intxaur naturalak bi eratan daude salgai: oskol eta guzti, edo oskolik gabe, erditik zatituak, puska txikitan eta hauts edo ore gisa. Horiez gainera, hamaika produktu bihurturik merkaturatzen dira.
Fitxategi:Noix3coquilles.jpg|Intxaurra irekitzeko kraskagailua
Fitxategi:Benutzung eines Nussknackers.gif|Kraskagailuaren erabilera (bideoa)
Fitxategi:Walnuts no shell.jpg|Intxaur erroak jateko prest
Fitxategi:Gozinaki with walnuts.jpg|*Gozinaki* georgiarra  (intxaurra eta eztia),
Fitxategi:Applesauce walnut coffee cake.jpg|Kafe-pastisa sagar-konpota eta intxaurrekin
Fitxategi:Walnut murabba.jpg|intxaur heltzakaz prestaturiko Muraba
Intxaurra, fruitu lehorra denez, mudu askotan jan daiteke:

* fresko, bera bakarrik, oskola eskuekin edo tresnaren batekin kraskatuta: gordinik, xigortuta, konfitaturik, ozpinetan…
* erroak sukaldaritzan erabiltzen dira entsalada edo opilak apaintzeko, okeletan txertatzeko, hestekiak barrubetetzeko, etab.
* budin, galleta, ogi, flan, tarta, bizkotxo, irabiaki, izozki, pastel, opil, konfitura, marmelada eta beste hainbat gozoki egiten dira eltzaurrekin,
* baita xarkuteriako terrinak,
* nahasketen osagai gisa: muesliak, fruitu lehorrenak, etc.[thumb|[Gazta eta intxaur entsalada]]
* intxaur ozpina ere egiten da, sagardo ozpinetan ale heltzakak murgildu eta epe luze batean bertan beratzen utzita, likidoa biziki ilundu arte. Garraztasun delikatuko ongailua da baina berehala kontsumitzekoa, zaharmindu aurretik,
* jangai askoren osagai gisa: intxaur-saltsa (gozoa eta gazia), i. zopa, i. tarta (irinik gabea), *brownie*, i. gurina…
* ozpinetako eltzaurrak: heldu gabeko fruitu osoak alegia, gaziak edo gozoak, kontserbazio-likidoa zein den,
* *nocino* izeneko likorea ere, alkoholdun almibarretan blaituriko intxaur heltzaka edo heldugabeekin egiten da,
* intxaur ardoa ospakizunetarako berariaz egiten da herrialde batzuetan: Grezian, Turkian…
* hostoak eta amentuak (lore arrak) likoreak eta egoskinak egiteko baliatzen ditu, batez ere, herri-medikuntzak,
* ekainean biltzen diren intxaur heltzaka berriekin marmelada egiten da, azal eta guzti; bestetik, alea osorik almibarretan Ekialdeko Mediterraneoan konfitatzen da,
* intxaur-azalen likorea: azal berdea astringentea beherakoa eta sabeleko minen aurka erabiltzen da,
* intxaur-turroia: okzitanieraz mintzatzen diren eskualdeetan, amanda edo arbendolarekin nahasten da eltzaurra, nogat, "intxaur pastel" eta antzekoak osatzeko.

### Gordetzea 
Hezetasunak intxaurra zaharmindu eta lizundu egiten du. Ilunbe lehorrean, (iraganean) periodiko paperean bildurik edo, beste joera batzuei jarraiki, leku aireztatu, fresko eta lehor batean 10 – 12 ºC baino tenperatura hotzagoan, urtebete edo bi iraun dezake jangarri. Hozkailuan zaporea galtzen du. 

Intxaurra, beste arbola-intxaur batzuen modura, behar bezala prozesatu eta gorde behar da, jangarri iraun dezan. Okerreko biltegiratzeak onddo eta intsektuen erasoa ekarriko dio. Urdin edo lizunez jotako intxaurrak ahal bezain laster baztertu behar dira.

### Intxaur olioa 
Presio bidez, intxaurrari olioa ere erauzten zaio, metodo klasikoari jarraiki. Ohiko prentsaketan etekina % 50ekoa da, hots, 40 kg mamik 20 l olio ematen dute. Kalitate gastronomiko handiko produktua da, intxaur egosien gustua duena (inoiz, nabarmena). Nutrizio-propietate mesedegarri asko ditu: omega 3 gantz-azido ugari eta omega 6 gantz-azido gutxi, adibidez. Komertzioan salgai ohi dago, prezio handian, eta *delicatessen* mailako elikagai gisa kontsumitzen da, entsaladak eta jangai gordin edo hotzak apailatzeko.

Erauzketa industrializazio-gune mekanizatuetan egin ezean, intxaur-olioa eskuz egitea oso nekeza da, lan-esku ugari eskatzen baitu. Argitan edota berotasunean utziz gero azkar zaharmintzen da, osagai dituen gantz-azido asegabeen proportzio handiaren eraginez. Horregatik ez ditu gogoko sukaldeko bero biziak, ez du balio kozinatzeko. Intxaur olioa fresko gordetzen da: + 13 °C-etan botila itxia eta + 4 °C-etan, ireki ondoren. Botilan hiru gatz ale (larriak) sartzeak hobeto kontserbatzea bermatuko luke.

## Nutrizioa 
Eltzaurra benetako altxorra da baina jatean ongi murtxikatzea komeni da, digestioa errazteko. Lipido asko dituenez (%60) biziki energetikoa da (583 kcal 100 gramoko); era berean, zuntza eta omega-3 eta omega-6 gantz-azidoak ugari ditu. Intxaur batzuk egunero kontsumitzeak gaitz kardiobaskularrak uxatzen dituela esaten da, behe-kolesterola kanporatzen laguntzen duelako. Beste intxaurrondo bat jarri zuten plazan orduan baina 2020an haizete batek etzan zuen. Intxaurrondo zaharraren enborrarekin Altsasuko sustraiak eskultura moldatu zuen Joxe Ulibarrena eskultoreak. 
Fitxategi:Altsasuko_sustraiak_Foruen_Plazan.jpeg
Fitxategi:Altsasuko_erroak_Foruen_Plazan_18_52_12_024000.jpeg
Fitxategi:Altsasuko_erroak_Foruen_Plazan_18_52_08_301000.jpeg
Fitxategi:Altsasuko_erroak_Foruen_Plazan.jpeg
Fitxategi:Altsasuko_erroak_Foruen_Plazan_18_51_57_980000.jpeg

## Mintzairan 
* Itsasontziaren irudi gisa erabiltzen da, bai herri hizkeran, bai literaturan. 
* Kantitatea, tamaina adierazten du: “gorde intxaur bat ore”.
* Zintzur-sagar edo tiroidearen ertzari esaten zaio.
* Urrutiko intxaurrak: “urrutiko intxaurrak hamalau, bertaratu eta, lau” herri esaera.

## Ekoizpena 
thumb|200x200px|Intxaurrak

2019an mundu osoan 4'5 milioi tona intxaur ekoiztu ziren, horietatik erdia inguru Txinan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Intxaursaltsa
* Praline
* Fruitu_lehorrak_eta_pasak
* Intxaur muskatu
* Pekan intxaur
* Kraskagailu ( edo Intxaur hauskailu)
* Intxaur azal baten barruan. Eguberri amarauna
* Intxaur-hauskailua (balleta)

## Kanpo estekak 
* Intxaur - OEH - Orotariko Euskal Hiztegia
* Eltzaur - OEH - Orotariko Euskal Hiztegia
* Intxaur. Eibarko euskara