Bokal

[thumb|Nazioarteko [Nazioarteko Alfabeto Fonetikoa|IPA sistemaren araberako bokalak: aitzinekoak, erdikoak eta atzekoak. Ahoaren zabalera eta mihiaren kokapenari begira egindako sailkapena.]]
thumb|Aurreko bokal batzuk. Aho-kordek dar-dar egin eta airea botatzean, mihiaren irekiduraren arabera, halako bokalak ahoskatzen dira.
thumb|Atzeko bokal batzuk.
thumb|600px|Nazioarteko Alfabeto Fonetikoko bokalak.

**Bokal**a ahots-korden bibrazioaz sortu eta glotisgaineko barrunbetik trabarik gabe igaroz gauzatzen den fonema da. Beste definizio batek dio bokala dela aire-etorriari traba gutxien egiten dion hots mota. Kontsonanteak ahoskatzean, berriz, ahots-traktuan traba edo itxiera bat dute. Bokalak silabikoak dira, silaba osa dezaketen hots irekienak dira.

Suediera bezalako hizkuntzetan dozena bat bokal baino gehiago bereizten dira, fonemak dira. Mingainaren malgutasunari esker, ahoska daitezkeen bokalak infinitu dira. Hizkuntza bakoitzak, baina, bere fonema bokaliko bereizten ditu, beti oso kopuru mugatuan. Latinez, esate baterako, garai klasikoetan hamar bokal bereizi ziren: bost luze (*ā*, *ē*, *ī*, *ō* eta *ū*) eta beste bost labur (*ă*, *ě*, *ĭ*, *ŏ* eta *ŭ*). Gaurko hizkuntza erromanikoetan, hamar horiek baino gutxiago bereizten dira, frantsesez salbu.

## Bokalen sailkapena 
thumb|ezkerrera|200px|Bokalak ahoskatzean, hitz egitean, aireari trabarik gabe irteten uzten zaio fonazio-organoen artean. Fonazio-aparatua gehiago edo gutxiago irekitzen da, ahoaren alde batetik edo bestetik.
**Ahoaren zabalera** eta **mihiaren kokapena** begiratzeaz gain (ikus eskuineko bigarren diagrama), bokalak sailkatzean, ahotsaren **indarra**ri eta **doinua**ri erreparatzen zaie, baita bokalaren **iraupena**ri ere.

**Azentu**ari dagokionez, bokal ahulak eta bokal azentudunak-edo bereizten dira. Bestalde, Asiako zenbait hizkuntzaz (txineraz, vietnameraz, birmanieraz, thailandieraz, kasu), **doinua**ri lotutako bokal bereizketak egiten dira.

Bokalak **ahokariak** ala **sudurkariak** dira. Ahokariak ahoaz soilik ahoskatzen dira (euskarazkoak horrelakoak dira); sudurkarietan, ordea, erresonantzia sudurraren barrunbean ere gauzatzen da. Frantsesak halakoak ditu: *mai* ahokaria ("maiatz") eta *main* sudurkaria ("esku") bereizten dira, hurrenez hurren, /me/ eta /mɛ̃/ ahoskatzen direlako. Azkenik, beste hizkuntza batzuetan **iraupen**ak du garrantzia eta bokal luzeak eta bokal laburragoak bereizten dira. Horrela, latin klasikoan, esate baterako, bokal luzeak eta laburrak zeuden.

## Euskararen bokal sistema 
thumb|Euskal bokalen diagrama bat. Ahoaren irekiera eta mihiaren kokapenari begira egindako sailkapena.
[thumb|Gaztelaniazko bost bokalak, [euskalki gehienetan dauden bostetatik oso hurbil.]]
Euskarak bost fonema bokaliko ditu egun eta gaztelaniazko sistema bokalikoarekin harreman handia izan arren, bokal horien gauzatzeak desberdinak dira bi sistemetan.
Egun, ez dugu bokal ahul eta indarturik bereizten, ezta bokal luze eta laburrik ere. Horrez gain, ez dago doinuaren balio fonologikorik: fonologikoki antzeman beharreko ezaugarriak **ahoaren zabalera** eta **mihiaren kokapena** dira.
## Diptongoak eta hiatoak 
Bi soinu bokaliko elkarren ondoan suertatzen direnean **diptongo**a edo **hiato**a sortzen da.

**Diptongo**etan bi soinu bokalikoak silaba berean elkartu egiten dira. Haietako bat laburragoa da eta *erdibokal* esaten zaio, bokalaren ondoren badator (adibidez, *gai*, *gau*, *goi* monosilaboetako beheranzko diptongoak) ala *erdikontsonante*, bokalaren aurretik baldin badoa (*jan* eta *jo* goranzko diptongoak, euskara batuaren arabera ahoskatuz gero, edo *higuin*, *eguena*). Erdibokal horiek goiko bokal itxietatik oso gertu daude. Euskaraz berezko diptongoak dauzkagu, aurreko adibideetakoak bezala, eta sortuak, kontsonante baten galeraren ondorioz sortuak (*eguna* > *euna*; *lagunari* > *lagunai*). 
**Hiato**etan bi bokal elkarren ondoan agertzen dira, baina ez daudebiak silaba berean, silaba banatan baizik: adibidez, *ia*, *hiatoa*.

## Ikus, halaber 
* Diptongo.
* Fonetika.
* Fonologia.
* Hiato.
* Kontsonante.
* IPA.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak