open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Juan Jose Narbaiza

thumb|*Luxia* 1949 urtean.
**Juan Jose Narbaiza Ibarbia**, ezizenez **Luxia** (Azkoitia, 1921 &ndash; 1979) gipuzkoar aizkolaria izan zen. Gorputzez luzea eta meharra zelako *Luxia* ezizena jaso zuen. Garaipen handienak lortu zituen garaia 1949 eta 1959 urteen artekoa da.

## Biografia 
### Hasierako urteak 
Azkoitiko Urrategi auzoko Zabaleta-Azpikoa baserrian jaio zn 1921 urtean. Baserriko lanetan zaildu zen eta aizkora probak jokatzen hasi zen. 1948an egin zuen debuta bikotekako desafiotan eta *Kortaberri*-rekin izandako lehiaren ondoren Iturrino izeneko industriagizon eibartarrak bere babesean hartu zuen. Honek entrenamendu modernoak ezarri zizkion eta berehala hasi zen garaiko aizkolarien artean sona hartzen. 1949 urtean Deban *Airoko Pago* izeneko enborra mozteko desafioa onartu zuen. 72 hazbeteko lau enbor eta 80 hazbeteko beste lau moztu behar zituen bakitzak. Aurreneko hiru enborretan Luxiak bi minutu t'erdiko abantaila atera zion baina Gartziarena distantzi laburtzen hasi zen. Azken enborrera 46 segunduko aldeaz iritsi zen eta Luxia harrapatzear zihoala enborra mugitu eta han galdutako segunduen erruz Luxia izan zen irabazlea.

### Aizkolari onena 
Hurrengo urteetan aizkolaririk onena kontsideratua izan zen. 1950 eta 1951 urteetan Urretxuko Ramon Iurrebasorekin izan zituen demak, apusturik jokatu gabe ordea. 1952an Gartziarenak errebantxa jokatu zuen, toki berean eta lan berbera eginez. Baina oraingoan Luxia nabarmen nagusitu zitzaion eta sei munutuko aldea zeramala Gartziarena erretiratu egin zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  «Luxia», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.
*  1957ko Agerre eta Luxiaren arteko lehiaren berri garaiko egunkari batean ikusgai.
Migel Irazusta Goikoetxea

**Migel Irazusta Goikoetxea**, ezizenez ***Polipaso***, (Abaltzisketa, Tolosaldea, 1925eko abenduaren 19a - Igeldo, Donostia, 2000ko urtarrilaren 7a) gipuzkoar aizkolari, segalari, giza probalari (apostua jokatu zuen *Markinako Lehoia*-rekin), akuilari, probalari, korrikalari eta jokorako aharien jabea izan zen. Ospe handiko pertsona da herri kirolen historian.

## Ibilbidea 
Aizkoran 33 urterekin hasi zen. Gizon handi eta sendoa izan arren, ongi moldatzen zen lan luze eta egur handietan. 1960ko hamarkadan apustu asko jokatu zituen, eta baita irabazi ere garaiko aizkolari hoberenei, hala nola Ramon Latasari, Miguel Berakoetxeari eta Errekalderi.

1965eko Espainiako Txapelketa irabazi zuen, Miguel Berakoetxea lehia estuan menderatuta. Urte berean Berakoetxearen aurka bi apustu galdu zituen, baina 1966ko urtarrilean, Donostian jokatutako hirugarren lehian nagusitu zen. Apustu hartan 60 ontzako 20 enbor moztu behar zituzten, erakuslerik gabe. Polipasok 90 minutu eta 22 segundotan bukatu zuen lana, eta Berakoetxea erretiratu egin zen 16. enborra ebaki eta gero.

1970ean bi apustu gogor jokatu zituen Mikel Mindegiaren aurka. Apirilaren 4an, Tolosan, kanaerdiko 40 enbor mozteko lana izan zuten. Nafarrak irabazi zuen, gipuzkoarrak baino 2 minutu eta 10 segundo gutxiago behar izan baitzituen (guztira 2 ordu 13 minutu eta 48 segundo behar izan zituen); handik hilabetera Donostian, berriz ere berrogeina kanaerdikoren lana izan zuten bi aizkolari horiek. Orduko hartan, Polipaso nagusi izan zen, aurreko marka minutu bat eta 38 segundotan hobetuz; Mindegia enbor bat falta zuenean erretiratu zen. 

Azken apustua 56 urterekin jokatu zuen, Leon Albeniz *Iruntxiberri*-ren aurka, 1992ko maiatzaren 22an, Tolosan.

## Palmaresa 
* 1965eko Espainiako Aizkolari Txapelketa, Donostian.
* 1965eko Udako Saria, Donostian.
* 1968ko Espainiako Beteranoen Txapelketa, Tolosan.

## Bibliografia 
* «Colección Temas Vizcainos», 79-78 zbk. (63. orr.).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Martin Garziarena

**Martin Garziarena Labaien** (Leitza, 1927ko irailaren 29a - 2005eko martxoaren 28a), ezizenez ***Garziarena*** deitua, nafar aizkolaria izan zen.

Iñaki Perurena harrijasotzailearen osaba zen.

## Bizitza 
Martin Garziarena 1950eko martxoaren 5ean Donostiako zezenplazan egindako lehenbiziko Aizkolarien Txapelketa Nagusian iritsi zen bere kirol gailurrera. Txapelketa horretan Baleztena, Antonio Soraluze *Korta* eta Ignazio Orbegozo *Arria* aizkolariei gailendu zitzaien. Ordurako Lesaka, Tolosa eta Azpeitian jokatutako apustuetan ere mendean hartuak zituen.

Baina Gipuzkoak Garziarenari aurre egingo zion aizkolaria aurkitu zuen: *Luxia* handia. Honek 1950ko urriaren 29an eta 1952ko abenduaren 7an jokatutako bi apustuetan Garziarena menderatu zuen. Bi apustu hauen ondotik, artean 25 urte zituela, aizkora uztea erabaki zuen. Zortzi urte geroago berriz hasi bazen ere, ez zuen lehengo sasoia erakutsi eta 1965ean aizkora betiko utzi zuen.

1949an *Korta* gipuzkoarrarekin izan zuen lehiaren ostean Paulo Iantzi bertsolariak bertso hauek ondu zituen:

*4/ Martin Garziarena,Leitzako umia,gazte bular sendoko,gerriyaz ere mia;egurren gañian zauli,iduri du zumia,azkar mugitzen badakibaldin badu premia,aita eta ama euskaldunjatorren semia.*
 
:*7/ Bi bulartxo atera zatejende askoren aurrera,amasei kana-erdikozeñek lenago moztera;berrogei ta amalau minutozbota ditzue lurrera,zuek bezalakorik eztajoku ortarat atera,Korta ori ona da bañazu gutxiago etzera.*
 
:*12/ Alai egoten al zerateLeitzako errikuak,orainguan gelditu zatesona aundikuak;amasei egur ebakikana-erdikuak,gañera ateri dira usteziranak azpikuak,naigabe asko eman dituzuen mutikuak.*

## Lortutako sariak 
* 1950eko Txapelketa Nagusia (Espainiako Txapelketa)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Manuel Lasarte: Plaza-gizonak liburuan Martin Gartziarena atala
*  Nikolas Ormaetxea "Orixe"-ren artikulua 1950ko apustuari buruz "Euzko Gogoa" aldizkarian (1951ko Ilbeltza-Otsailla. I-II garren zenbakiak)
Josetxo Lizartza

**Josetxo Lizartza Perurena** (Leitza, Nafarroa Garaia, 1956) kazetaria eta kirol esataria da. Komunikabide ugaritan lan egin du: Herri Irratia, ETB, TVE, Antena 3, Tele5... hasieran kultura saioak aurkezten zituen; geroztik, kirol kazetaria da, nahiz euskaraz nahiz gaztelaniaz. Azken urte mordoxka honetan, esku huskako pilotari eta Asegarce enpresari estu loturik dihardu, pilota partidetako esataria baita, pilotari profesional ohi bat ondoan duela: hasiera batean Ogeta zena izaten zuen aldamenean, eta orain sarritan Jokin Errasti edo Julian Retegi.

Leitzan jaioa, 18 urte zituenez geroztik Donostian bizi da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Loren ARISTI: «Josetxo Lizartza: "Jendeak ez ziok inportantziarik eman nahi kirol kazetariari"», *Argia*, 1212. zenbakia, 1988-09-18.
Karkara

***Karkara*** Aia eta Orioko herri aldizkaria da, Karkara Kultur Elkarteak argitaratua. Hamabostero banatzen da, eta 3.100 aleko botaldia du. Aldizkariaren 20. urteurrenarekin batera AZTIKER enpresak 2009an egindako azterketaren arabera, 4.700 irakurle ditu, banaketa esparruaren populazioaren %82.

Aldizkaria Topagunea Euskara Elkarteen Federazioko bazkidea da, eta TOKIKOM marka bateratuaren sustatzailea.

## Ikus, gainera 
* Euskarazko aldizkarien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Karkararen edizio elektronikoa
*  (PDF) *KARKARA aldizkaria: Irakurleak eta iritziak 2009* txostena
*  "Tokikom, herri informazio guztia batean"
Emmanuelle Joly

**Emmanuelle Joly Thomas** (Paris, 1971ko ekainaren 2a -) surflari profesional lapurtarra da.

Historiako Euskal Herriko emakumezko surflaririk onena da. Frantses estatu mailan ere ezagunena eta txapelketarik gehien irabazi duena da. Bi eremu hauetan emakumezkoen surfaren aitzindarietakoa da.

## Kirol ibilbidea 
* Munduko emakumezkoen Top 20an (WCT) egona.
* Frantses estatuko taldeko kidea 1991etik.

### Emaitzak 
* 6 aldiz Europako txapelduna: 3 EPSAn (1998, 1999, 2003) eta 3 ISAn (1991, 1993, 1999).
* 4 aldiz frantses estatuko txapelduna: 1994, 1995, 1996, 1998.
* 4 aldiz txapeldunordea: 1999, 2001, 2002, 2004.
* 3.a 2006an, 5.a 2007an.
* 2007an "Euskal Kostalde eta Akitaniako" txapelduna.
* 3.a 1995eko Haleiwa Women Pro-n (Hawaii). Final erdietan 1999an
* 4.a 1998ko World Surfing Games-en eta 5.a 2004an.
* 1.a 2003ko WQS-n (Newquay, Ingalaterra, 5 izar; maila honetako proba bat irabazi duen euskal eta frantses estatuko herritar bakarra).
* Final laurdenetan 1996ko Jeffrey's Bay Pro-n (Hegoafrika).
* Final laurdenetan 2002ko US Open.
* Final erdietan 2003ko Durban Pro-n (Hegoafrika).
* Final laurdenetan 1993 eta 2004ko Lacanau Pro-n (La Canau, Okzitania).
* Final laurdenetan 2004ko Hossegor Pro-n (Òssagòr, Okzitania).
* Final erdietan 2004ko Newquaykoan.

## Jakingarriak 
Surfean aritzeko bere spot kutunak "etxekoak" direla dio: Angelukoak eta Lafitenia Bidarten.

Beti surfarekin lotuta, bere lanbidea kirol honetan entrenatzaile pertsonala izatea da. Kazetari lanak ere egiten ditu: *Surfeuses Magazine* aldizkarian artikulua egin ohi du eta liburu bat idatzi du.

Bestelako kirol-abenturetan ere parte hartu du eta behin baino gehiagotan munduari bira eman dio.

Angeluko udal politikan bere saiakera egina du: 2001eko udal hauteskundeetan 2008tik auzapeza den Jean Espilondoren zerrendan joan zen; orduan Espilondok ez zuen irabazi eta herriko etxea Robert Villenaveren zerrendak hartu zuen.

Anekdotarako, Villenaverekin Nathalie Tauziat tenislaria kontseilari atera zen.

Bi seme-alabaren ama da.

## Bibliografia 
* **Emmanuelle Joly**, Vincent Biard (egileak) eta Sylvaine Cazenave (argazkiak): *Surfeuses: à la conquête des vagues*, Éditions Surf Session, Angelu, 2007ko ekaina; 132 or. Emakumezko surflariez.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nathalie Tauziat

## Kanpo loturak 
*  Joly Seaskak antolatutako Euskarabiadan.
*   Bere surf eskolako webgunea.
*  Bere bloga.
*  Jolyren argazkiak Angeluko Amodio Ganberan.
*  Euskal Herriko Surf Biltzarrak antolatutako txapelketa batean.
Lurralde kolektibitate

**Lurralde kolektibitatea** (frantsesez *collectivité territoriale*) frantses estatuko estatutik beherako aparteko administrazio multzo bat da.

Estatuaren esku dauden konpetentzia batzuk lur-eremu jakin batek bereganatzean oinarritzen da figura administratibo hau. Printzipioz kontzeptu honek 2003ko martxoaren 28ko konstituzioaren berrikuspenetik aurretik zegoen *collectivité locale* ("tokiko kolektibitatea") delakoa ordezkatzen du.

## Lurralde kolektibitateen ezaugarriak 
Hiru ezaugarri betetzen dituzte:

### Nortasun juridikoa 
Nortasun juridikoa izateak kolektibitateak sinatutako kontratuei aurre egitea errazten die.

### Konpetentziak 
Kasuaren arabera eta beti estatuak horrela arautuz gero kolektibitate mota bakoitzari zenbait konpetentzia aitortzen zaizkio eta neurri batean subsidiarietate printzipioaren arabera ere definitzen dira.

Azken urteetan joera handia egon da **lurralde kolektibitateen** esku ingurumena eta garapen iraunkorrarekin zerikusia duten gaietan esku hartzea:
* ura, airea, lurra, fauna, landaretza, baliabide natural eta energetikoak, klima eta biosfera.
* berdin tokiko gobernuetarako tresna berriekin: Agenda 21 edota SCOT eta PLU bezalako hirigintza-markoak.

### Administrazio askatasuna 
Kolektibitate bakoitzak hautatzen den erabaki-organo bana daukate.

Administrazio askatasuna estatuarekiko eta beste kolektibitateekiko gauzatzen da, goragoko maila batean daudenekiko ere bai: adibidez departamendu bateko kontseilu orokorrak hartzen duen erabaki bat, legeak hala arautu ezean ez du erregio baten oniritzia lortu behar izango.

## Lurralde kolektibitate motak 
Frantziako konstituzioak kolektibitate hauek definitzen ditu:
* Eskualdeak: Frantzia metropolitarrean 13 daude eta itsasoz haraindi beste 5.
* Departamenduak: 96 metropolitar Frantzian eta 5 itsasoz bestaldeko lurraldeetan.
* Estatus bereziko metropolia: Bakarra Frantzia osoan.
* Itsasoz haraindiko kolektibitateak: Afrika, Amerika eta Ozeanian barreiatutako kolonia frantsesak; izen desberdinak erabiltzen dituzte.
* Probintziak: Kaledonia Berrian 3 daude.
* Udalerriak (*communes*).
* Berezko estatutua duten kolektibitateak. Desberdinak izanik ere bi kasu aipatuko ditugu:
** Korsikako *Cullittività Tarrituriale di Corsica* edo *Collectivité territoriale de Corse*; aldi berean erregioa bada ere, aparteko ezaugarriak ditu.
** Kanakia edo Kaledonia Berria: "Itsasoz haraindiko" lurren artean berezko botereak gehien garatu dituena.

Aldiz, EPCI motako elkargoek (Hiri Elkargo, Aglomerazio Elkargo, Herri Elkargoak...) ez dute estatus hau, "berezko fiskalitatea" izanik ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  *Zer da lurralde kolektibitate bat?*.
Gaston IV.a Biarnokoa

**Gaston IV.a Bearnokoa** (? - † 1131) Bearnoko bizkondea izan zen.

## Biografia 
Aita Gendule V.a Bearnokoa eta ama Gisla zituen. Aita hil zitzaionean, bizkonde bilakatu zen. En 1095ean Lehendabiziko Gurutzadan hartu zuen parte Raimundo IV.a Tolosakoarekin. 1099an Jerusalem hartzeko lagundu zuen. Palestinatik 1101ean itzuli zenean "Gurutzatua" ezizena lortu zuen.

Zenbait urte pasa zituen Bearnoko bizkonderriaren mugak finkatzen. Akizeko bizkondea menderatu ondoren, Ortheze, Amikuze eta Oztibarre konkistatu zituen 1105ean.

Iruñeko eta Aragoiko erregea zen Alfontso I.arekin lotura estua izan zuen. 1118an biek Zaragoza setiatu eta konkistatu zuten eta erregeak bertako jaun izendatu zuen.

Piriniooz haraindiko bere aliatuekin borrokatu zuen 1131an musulmanek harrapatu eta hil arte. Bearnon Gendule bere semea izan zuen oinordekoa. Zaragozan, berriz, Tenpluko ordena.

## Ezkontza eta seme-alabak 
1085ean ximenatarra zen Ataresa ezkondu zuen. Lau seme-alaba izan zituzten:
# Giskarda.
# Izenaren hasieran "N" zuen alaba ezezaguna.
# Gendule.
# Beste Gendule.

## Kanpo estekak
Alcaraz

thumb|ezkerrera|300px
**Alcaraz** Albaceteko udalerria da, Sierra de Alcaraz eskualdean dagoena.

Azken erroldaren arabera  biztanle zituen.

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Albaceteko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalerriari buruzko informazioa.
Txan magoa

**Santi Antero**, askoz ere ezagunagoa bere ezizenez **Txan magoa**, aurretik *Xanti magoa* eta Txan *Handia* (Donostia, Gipuzkoa, 1963ko urriaren 6a) donostiar mago edo aztia da. Bere ezaugarrietako bat magia joko bat burutzean *Artxila murtxila* hitz magikoak erabiltzeko ohitura duela da.

## Kanpo estekak 
* Txan magoari elkarrizketa. El Correo Vasco egunkaria. 
* Txan magoaren ikuskizuna Gasteizen ikusgai 
* Txan magoa Martuteneko jaietan ikusgai 
* Elkarrizketa *Argia*n
Gaston III.a Biarnokoa

**Gaston III.a Bearnokoa** (? - † 1045 baino lehen), bere aitarekin batera, Bearnoko bizkondea izan zen.

## Biografia 
Aita Gendule IV.a Bearnokoa eta ama Angela Oloroekoa zituen. Nahiz eta bere aita bera baino beranduago hil suposatzen da gobernatu egin zuela. Kroniketan zenbaki ordinal duenez, historialariek agintaritzat hartzen dute.

## Ezkontza eta seme-alabak 
1030ean Adalais ezkondu eta hiru seme-alaba izan zituen:
* Gendule
* Oliva
* Reina

## Kanpo estekak
Gendule IV.a Bearnokoa

**Gendule IV.a Bearnokoa** —; — (? - † 1058), "Zaharra" ezizenaz ezaguna, Bearnoko bizkondea izan zen.

## Biografia 
Aita Gaston II.a Bearnokoa zuen. 1033an Oto II.a Gaskoniakoak Bordeleko konde izendatu zuen.

Aspe, Ossau eta Baretos haranak ez ezik Oloroeko ibaiaren harana Nabarrengosera arte ere konkistatu zituen. Horretarako Akize eta Zuberoako bizkonderriak eraso zituen eta zuberotarren segadan hil zuten.

## Ezkontza eta seme-alabak 
Oloroeko bizkondearen alaba Aingerua ezkondu eta zazpi seme-alaba izan zituen:
* Gaston
* Erramun Gendule
* Auriol Gendule
* Igon
* Baudreix
* Boeil
* Auga

## Kanpo estekak
Xingola Horia Operazioa

eskuinera|thumb|300px|Gander nazioarteko aireportua.
**Xingola Horia Operazioa** (ingelesez *Operation Yellow Ribbon*) Kanadako gobernuak 2001eko irailaren 11ko atentatuen ondorioz desbideratutako hegaldiak jasotzeko antolatutako operazioa izan zen. Operazio hau AEBetako Hegazkintza Administrazio Federalak (FAA) herrialdearen aire-eremuak dauden hegazkin guztiek lur hartzeko agindua eman zuenean hasi zen Xingola Horia operazioa. AEBetara zihoazen edo bertatik irteten ziren hegaldiak Kanadako aireportuetara desbideratu ziren.

Operazioan zehar, hegaldi guztiak bertan behera utzi ziren (polizia eta hegaldi militarrak izan ezik). Historian lehen aldia izan zen Kanadak bere aire-eremua itxi zuela. Operazioaren ondorioz, 255 hegazkin herrialdeko 15 aireportu ezberdinetara desbideratu ziren.

## Desbideratutako hegaldiak 
Ondorengo taulak aireportu bakoitzak jaso zituen hegaldi kopurua azaltzen da. 225-250 hegaldi jaso ziren eta 40.000 bidaiari inguru.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gendule III.a Bearnokoa

**Gendule III.a Gastonitz** —; — (? - † 1004) Bearnoko bizkondea izan zen.

## Biografia 
984an bere aita zen Gaston I.a Bearnokoa hil zenean, bizkonde berri bilakatu zen. Bere bizitza ezezaguna da. Bere heriotzan Gaston bere semea oinordekoa zuen.

## Kanpo estekak
Gendule V.a Bearnokoa

**Gendule V.a Bearnokoa** —; — (? - † 1090), "Gaztea" ezizenaz ezaguna, Bearnoko bizkondea izan zen.

## Biografia 
Aita Gaston III.a Bearnokoa eta ama Adalais zituen. Bere aitona zen Gendule IV.a Bearnokoa hil zenean, bizkonde bilakatu zen. Antso V.a Nafarroakoarekin 1079an Zaragoza hartzen saiatu zen baina musulmanen alde lan egiten ari zen El Cidek mendean hartu zuen.

1082an Akizeko bizkonderria eraso bazuen ere, menderatua izan zen.

1090ean Huesca setiatzeko bidaian zegoela erail zuten Tenako ibarrean.

## Ezkontza eta seme-alabak 
1060an Bernart II.a Gaskoniakoaren alaba zen Gisela bere lehengusinarekin ezkondu eta Osquinette izeneko alaba eta Gaston bere oinordekoa izan zituen. 1074an Aita Santuak ezkontza indargabetu zuen.

1077an Beatrix Bigorrakoarekin ezkondu eta seme bi izan zituen:
* Bernart
* Gendule

## Kanpo estekak
Gendule II.a Bearnokoa

**Gendule II.a Bearnokoa** —; — (? - † 940) Bearnoko bizkondea izan zen.

## Biografia 
Aita ezezagunekoa, batzuen ustez bere aitona zen Gendule I.a Bearnokoa hil zenean, bizkonde berri bilakatu zen. Besteek, berriz, tartean Lope Bearnokoa zegoela diote. Bere bizitza ia ezezaguna da: dohaintza batzuk egiteaz gain Oloroe-Donamaria konkistatu omen zuen. Bere heriotzan Gaston bere semea oinordekoa zuen.

## Kanpo estekak
Gendule I.a Bearnokoa

**Gendule I.a Bearnokoa** —; — (? - † ?) Bearnoko bizkondea izan zen.

## Biografia 
Aita Gendule Lope Bearnokoa hil zenean, bigarren bizkonde bilakatu zen. Bere bizitza ia ezezaguna da, baita zalantzan jarria iturri bakarra XVII. mendean asmaturiko *charte d’Allaon* delako. Bere heriotzan Gendule bere semea oinordekoa zuen.

## Kanpo estekak
Gendule Lopitz Bearnokoa

**Gendule Lopitz Bearnokoa** —— (? - † ?) Bearnoko lehendabiziko bizkondea izan zen.

## Bizitza 
XVII. mendean asmaturiko *charte d’Allaon*en arabera aita Lope III.a Genduleitz Gaskoiniakoa 819an hil zenean, Bearno jarauntsi zuen. *Charte* guztiz zalantzazkoa denez, ez dakigu benetako pertsonaia denetz. *Charte*k dio Gendule I.a Bearnokoa oinordeko zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1976ko Tangshango lurrikara

**1976ko Tangshango lurrikara** Txinako Herri Errepublikako Hebei probintziako Tangshan hirian epizentroa izan zuen lurrikara da. 1976ko uztailaren 26an, Richter eskalan 7,8 gradoko indarra izan zuen lurrikarak Txina ipar-ekialde osoa astindu zuen.

Hasieran gobernuak 600.000 hildako baino gehiago egon zirela pentsatu zuen arren, ondorengo zenbaketek 240.000ra murriztu zuten hildakoen koporua. XX. mendeko lurrikararik hilgarriena izan zen.

## Historiako lurrikararik hilgarrienak 
## Ikus, gainera 
* Txinako lurrikaren zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Lurrikarari buruzko albistea BBCren webgunean.
Marie Politzer

**Marie Politzer**, jaiotzaz **Larcade** eta **Maï Politzer** izenez ere ezaguna (Biarritz, 1905eko abuztuaren 15a - Oświęcim / Auschwitz, 1943ko martxoaren 6a) Lapurdin jaiotako militante komunista eta nazien kontrako erresistentziako kidea zen.

## Biografia 
Lanbidez emagina zen. Bere deitura senarrarengatik hartu zuen; Georges Politzer hungariar jatorriko filosofo eta teoriko marxista frantsesa zen.

Naziek Ipar Euskal Herriaren zati bat okupatu zutenean, bere senar Georgesekin batera klandestinitatera pasa zen, militante komunista ere bai baitzen, eta ''L'Université Libre* egunkaria eratu zuten. 1942ko otsailean alemaniarrek atxilotu zituzten senar-emazteak. 1943ko urtarrilaren 24an Paris aldeko Romainvilletik (Sena-Saint-Denis) Auschwitzera bidali zuten erresistentziako emakume ez judu, gehienbat komunista, ziren beste batzuekin; haien artean fusilatutako askoren alargunak zeuden. 230 bat ziren; batzuk aipatzearren:
* Hélène Langevin, Paul Langevin fisikariaren alaba eta Jacques Solomon idazlearen emaztea.
* Marie-Claude Vaillant-Couturier paristarra. Ez zen bertan hil eta PCFko diputatua izan zen urte luzez.
* Danielle Casanova komunista korsikarra. Kontzentrazio-esparruan tifusak hila.
* Marie-Élisa Nordmann.
* Charlotte Delbo.

**Marie Politzer**, Casanova eta beste batzuk bezala, tifusak hil zuen 1943ko martxoaren 6an. Gaixotasun hau Lublingo kartzelatik lekualdatutako atxilotuek eraman zuten Auschwitzera 1941eko apirilean. 1943an "erdialdeko esparruan" (Auschwitz I) 10-15000 bat lagun hil zituela kalkulatzen da.

Birkenaun (Auschwitz II) epidemiak 1943-1944ko neguan izan zuen indarrik gehien.

*Mort pour la France* ("Frantziaren alde hila") aipamena 1946ko maiatzaren 18 eman zioten. *Interné* eta *deporté* tituluak 1956ko ekainaren 5ean onartu zizkioten.
[thumb|250px|**Marie Politzer** karrika [Biarritzen.]]

## Bere oroimenez 
Biarritz sorterriak bere izena karrika bati (*Allée Marie-Politzer*) emanez omentzen du; Maisonnabe Industrialdean dago, aireportutik hurbil. Karrikan Atlantica argitaletxearen egoitza dago, besteak beste.

Mugerren ere izen berbera duen beste zumardi bat dago, hau ere industrialde batean.

Arcueilen (Marne Harana) dagoen Osasun Etxeak bere izena darama eta frantses estatuko beste zenbait hiritan, Paris tartean *rue Georges et Maï Politzer* izenarekin
bikotea gogoratzen dute.

## Bibliografia 
* Delbo, Charotte (1965). *Le convoi du 24 janvie*. Les éditions de Minuit.
* Moorehead, Caroline (2017). *Un train en hiver*. Paris: Pocket. 541 or. ISBN 978-2-266-25872-2.
* Politzer, Michel (2013). *Les Trois Morts de Georges Politzer*. Paris: Flammarion. 367 or. ISBN 978-2-08-128456-2.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Auschwitz

## Kanpo loturak 
*  Politzer eta Casanova lagunak curagiu.comen.
*  Bere fitxa *Mémoire vive'' elkartearen webgunea.
*  Politzerren konboiarekin zerikusia zuten alemaniarren epaiketa.
Txirla

250px|thumb|Txirla hartu berria (*Tapes decussatus*)
**Txirla** hainbat molusku kuskubikori ematen zaio izena da, horien artean ohikoena *Tapes decussatus*. Batez ere *Tapes*, *Ruditapes* et *Venerupis* generoak izendatzeko erabiltzen da. Oso aintzat hartuak dira sukaldaritzan, hala nola, euskal gastronomiako ttoroan eta legatza saltsa berdean erabiliak.

Batzuetan edozein moluskuren kuskuak izendatzeko ere erabili ohi da.

## Ezaugarriak 
Txirlak itsas eta ibai hondoetako lohi eta hondarpean bizi dira. Ez dira gehiegi higitzen, gehienez sei metro hileko.

Esekiduran dagoen planktona iragaziz eta inguruan ezarritako hondakinez elikatzen dira. Sifoiak dituzte ura xurgatzeko eta kanporatzeko, eta zakatzak arnasteko eta ura iragazteko. Zirkulazio sistema erdi-irekia da, bihotzez eta zainez osatua, non hemolinfa garraiatzen den.

## Espezieak 
Hauek dira ohikoen txirlak:

* Txirla handia (*Tapes decussatus*, *Ruditapes decussatus* edo *Venerupis decussata*)
* Txirla zapala (*Scrobicularia plana*)
* Txirla txikia (*Chamelea gallica* edo *Venus gallica*)
* Txirla arre gorrixka (*Callista chione*)
* Txirla leuna (*Mactra corallina*)
* Txirla garatxoduna (*Venus verrucosa*)
* Txirla barrenaria (*Pholadidae*)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Txirlarri
* Txirlak marinel-erara

## Kanpo estekak 
* Errezetak txirlekin], Sukaldean.com gunean
Urteak zonbat egun tu

**Urteak zonbat egun tu** (euskara batuaz *Urteak zenbat egun ditu*) Nafarroako Zaraitzu ibarreko Ezkarotze herrian jatorria duen euskal herri-kanta da, egile ezezagunekoa. Resurreccion Maria Azkuek Ezkarotzeko Jabiera Gorri andrearengandik jaso zuen. Ziurrenik galzoritik erreskatatu zuen.

Abestiaren gaia Iruñeko kartzelan preso sartutako Ezkarotzeko lau mutil gazteren gertakizuna da (ezizenez edo deituraz Bornas, Algarra, Atxiri eta Zandua, hauetako baten benetako izena ere ematen baita, Pedro Karlos Mendi), ziurrenik abestiaen amaieran aipatzen den Frandotzene etxeko nagusiaren testigantza edo gezur makurren ondorioz. Kantaren arabera, lau mutilak sei hilabeteko espetxealdiarekin eta berrogeina otxineko isunarekin zigortu zituzten.

2004ko irailean Hiru Truku taldeak Azkarateko estudioan grabatu eta urte bereko azaroan bere Nafarroako kantu zaharrak diskoan kaleratu zuen.

## Hitzak 
## Kanpo estekak 
* Hiru Trukuren "Urteak zenbat egun tu" abestiaren bertsio osoa hemen entzungai. 3:40 minutu.
Artzain nindagoienian

***Artzain nindagoienian*** (euskara batuaz, *Artzain nengoenean*) Nafarroako Baztan eskualdeko Lekaroz herrian jatorria duen euskal abesti herrikoi zaharra da. Egile ezezagunekoa da. Resurreccion Maria Azkuek Lekarotzeko Martina Goikoetxea andrearengandik abestuta jaso zuen.

2004ko irailean Hiru Truku taldeak Azkarateko estudioan grabatu eta urte bereko azaroan bere *Nafarroako kantu zaharrak* diskoan kaleratu zuen.

## Hitzak 
## Kanpo estekak 
* Hiru Trukuren "Artzain nindagoienian" abestiaren bertsio osoa hemen entzungai. 2:42 minutu.
Ibarre (Bardoze)

**Ibarre** Bardozeko lau auzo nagusietako bat da. Udalerriaren mendebaldean dago. Gaskoiz eta frantsesez ere *Ibarre* forma erabilia da.

## Geografia 
Herri lapurtar hau Baiona (D 936) zein Hazparnerekin (D 10) lotzen duten errepideen arteko bidegurutzearen inguruan dagoen auzoa da, karrika edo herri barnetik mendebaldean.

Aturri ibaitik hegoaldera aurkitzen diren lehen muinoetan kokatuta dago. Aipatu bidegurutze honetatik hego-mendebaldera 136 metroko muino bat dago, auzoko punturik garaiena. Hurbil "Ibarmendi" izeneko etxea dago, beraz pentsatzekoa da mendixka honek auzoaren izena daramala.

### Lekuak eta bazter herrixkak 
Ibarre auzoak ondoko hiru lekuetan diren etxaldeak eta etxeak biltzen ditu:
* Aranbidea
* Baluarte
* (les) Trois Bordes (Hiru Bordak)

### Mugakideak 
* Bardozeko auzo batzuekin mugatzen du:
** iparraldean La Sarrada du; errepide lokal batek lotzen ditu biak.
** ipar-ekialdean Miramont du.
** ekialdean Bardozeko karrika eta Arbinoritz auzoa.
* Ahurti mendebaldean du:
** ipar-ekialdetik herrirantz hurbil daiteke.
** hego-ekialdetik Beloke sona handiko monasterioa eta auzoa daude.
* Bastida hegoaldean du:
** herri-kaskoa bera hego-mendebaldean.
** Kapera auzoa hego-ekialdean.

## Hidrografia 
Ahurtirekiko muga bere osotasunean Aturriren ibaiadar garrantzitsua den Haranak markatzen du. Hor isurtzen dituzte urak auzoa zeharkatzen duten zenbait errekak:
* Eiheratxar eta Ithurriaga.
* Aranbidek Bastidarekiko muga markatzen du tarte batean.

## Etxe-taldeak historian 
*Ibar* izenpean auzo hori aipatzen duen 1818ko *cadastre napoléonien* ("Napoleonen katastroa" edo katastro zaharra) delakoan auzoa zazpi ataletan banatuta ageri da:
* D-1: 8 etxe eta borda bat.
* D-2: 4 etxe, teileria bat, eihera bat, 7 borda, 3 etxola eta etxalde bat.
* D-3: 11 etxe, 8 borda, etxola bat eta eihera bat.
* D-4: 4 borda
* D-5: 7 etxe, 4 etxola eta 5 borda.
* D-6: 31 etxe eta eihera bat.
* D-7: 14 etxe eta 3 borda.

## Etxeak eta auzoak 
1818ko Napoleonen katastroan, 4 auzo nagusi zeuden Bardozen :
* Sarrada / La Sarrade
* Legarre
* Lerine
* Ibarre / Ibar

Hona Ibarreko etxeen izenak IGN maparen arabera :
* Argia
* Artigue
* Basterch (Bazterretxea)
* Bellevue
* Bidart (Bidartea)
* Bordaberry (Bordaberria)
* Borde Castella
* Borde Etchart
* Burunch (Bürüntxea)
* Constantin
* Elgar (Elgartea)
* Errecalde (Errekaldea)
* Etchart (Etxartea)
* Etchemendy (Etxemendia)
* Etchessarry (Etxesarria)
* Gardera
* Goran
* Halgachoury (Halgaxuria)
* Hariague (Harriaga)
* Hiribarne (Hiribarnea)
* Ibarbide (Ibarbidea)
* Ibarmendy (Ibarmendia)
* Iriberry (Iriberria)
* Larando (Larrandoa)
* Laxague (Latsaga)
* Laxaguechipy (Latsagaxipia)
* Laxalde (Latsaldea)
* Loustau
* Maquilet (Makileta)
* Minassanteguy (Minazantegia)
* Moulin Neuf d'Urt (Eihera Berria)
* Mourdy (Murdia)
* Olheguy (Olhegia)
* Orhasque
* Piquessarry (Pikasarria)
* Pyroulic
* Salaberry (Salaberria)
* Sarricouet (Sarrikoeta)
* Sorhouet (Sorhoeta)
* St-Martin
* Suhy (Zühia)
* Tambourin (Danbolinea)
* (les) Trois Bordes
* Uhart (Uhartea)
* Yemes (Jaimenea)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bardoze
* Sarrada
* Beloke

## Kanpo estekak
Joxemiel Peñagarikano

**Joxemiel Peñagarikano** (Beizama, Urola Erdia, Gipuzkoa, 1957ko urtarrilaren 21a) aizkolari gipuzkoarra da. 23 urterekin txapelketetan parte hartzen hasi zen eta 28 urte beranduago erretiratu zen, 2008ko apirilean, 51 urte zituela.

2010eko azaroaren 7an omenaldia egin zioten Beizaman.

## Lorturiko sariak 
* Euskadiko Txapelketa (1): 2000
** Bigarren mailakoa (1): 1987
* Gipuzkoako Txapelketa (2): 1997, 2003
* Donostiako Urrezko Kopa (3): 2000, 2001, 2003
* Urrezko Aizkora (2):
** Banaka (1): 1998
** Binaka (1): 2001ean Floren Nazabal lagun zuela.

## Erreferentziak
Chiquito de la Calzada

**Gregorio Sánchez Fernández** (Málaga, 1932ko maiatzaren 28a - Málaga, 2017ko azaroaren 11), **Chiquito de la Calzada** ezinenaz ezaguna, espainiar aktore, abeslari eta umorista izan zen.

## Bizitza 
Urte askoan bigarren mailako flamenko-kantaria izan ostean, 1994an, 62 urte zituela, arrakasta handia izan zuen umorista gisa. Izkirimiriak oso modu berezian kontatzen zituen, inprobisazio ugari eta esaldi distortsionatuak tartekatuz. *“¡Pecadorr!”*, *“¿Te dah cuen?”*, *“¡Fistro!”*, *“Quietorr”*, *"¡No puedor, no puedor!"*, *“¡Al ataquerrrr!”*, *“¡Me cago en tus muelas!”*, *“¡Jarl!”*, *“¡Hasta luego Lucasss!”* eta *“¡Por la gloria de mi madre!”* esapideak dira haren hizkera surrealistaren adibideak. Harrezkero, telebista saio anitzetan aritu zen, eta zenbait film ere egin zituen.

## Filmografia 
* *Genio y figura* (Antena 3, 1994).
* *Aquí llega Condemor, el pecador de la pradera* (1996)
* *Brácula: Condemor II* (1997)
* *Señor alcalde*, TV (1998)
* *Papá Piquillo* (1998)
* *El oro de Moscú* (2002)
* *Franky Banderas* (2003)
* *Spanish Movie* (2009)
* *La venganza de Ira Vamp* (2010).
* *Torrente 5: Operación Eurovegas* (2014)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Chiquito de la Calzada (IMDb), imdb.com
*  www.chiquitodelacalzada.com, chiquitodelacalzada.com
Ibarre

Ibarre hauetako bat izan daiteke:

* Ibarre, Donaixti-Ibarre udalerriko auzoa.
* Ibarre, Bardozeko auzoa.
Behrens-Fisher ebazkizun

Estatistikan, **Behrens-Fisher ebazkizuna**, bi lagin independetetan oinarriturik, bi populazio normaletako batezbestekoak berdinak diren erabakitzen duen estatistika froga baten bilaketan datza, populazio-bariantzak ezberdinak izan daitezkeela suposatuz. Gutxi gorabeherako soluzio gisa, Welchen t froga erabili ohi da.

## Kanpo estekak
M1 Garand

**M1 Garand** fusila, infanteriari kantitate handitan banatu zitzaion lehengo fusil erdi-automatikoa izan zen. Bi mundu gerren artean diseinatu zuen John Garandek Estatu Batuetan, 1936an bertako indar armatuek infanteriako arma nagusi bezala hartu zutelarik. Bigarren Mundu Gerran, Koreako Gerran eta neurri txikiagoan Vietnamgo Gerran erabili zen. Ofizialki 1957an M-14 fusilak ordeztu zuen. Springfield 1903 fusila ordeztu zuen fusil hau.

30-06 Springfield kalibreko kartutxoak erabiltzen ditu, zortzinakako orrazien bidez kargatuak. Gas bidezko errekargaz funtzionatzen du, gas hodia kainoi azpian kokatuta dagoelarik. 400 metro arteko su potentzia du.

## Kanpo estekak
Foixko Konderria

**Foixko Konderria** Frantziako eskualde historikoa da, gaur egun Ariège departamenduaren ekialdea osatzen duena.

Erdi Aroan, Foixko kondeek konderria gobernatu zuten Foix herrian zuten gaztelutik. 1290ean Bearnoko bizkonde bilakatu eta eskualde biek lotu zituzten. Hala ere, konderria bere burujabetasuna mantendu zuen Frantziako erresumaren barnean. XVII. eta XVIII. mendeetan Frantziako hogeita hamahiru *gouvernement* edo eskualde militarra osatu zuen Frantziako Iraultzara arte bere Estatuak mantenduz. 1790ean bere 2.466 km² lurraldeak Couseransekin batera Ariège sortu zuen.

1999ko erroldaren arabera konderrian zegoen egungo eskualdeak 76.809 biztanle ditu, hiri nagusiak Pamiers (17.715 bizt.) eta Foix (10.378 bizt.) izanik.

## Ikus, gainera 
* Foix Herria
* Foixko kondeen zerrenda

## Kanpo estekak
Anjou

eskuinera|250px|Eskualdearen mapa
**Anjou** (latinez: *Andegavia*) Frantziako eskualde historikoa da, gaur egun Maine eta Loira departamendua osatzen duena. Hiriburua Angers zuen.

## Historia 
Zelta herriek jendeztatua, erromatarrek eta frankoek konkistatu zuten hurrenez hurren. 880 inguruan konderri bilakatuta, X. mendean Inperio Karolingioa desegitean burujabetasuna lortu zuen. XI. eta XII. mendeetan zehar Frantziako printzerri nagusienetariko bat izan zen.

XII. mendean, Ingalaterrako koroarekiko loturak estutu (Godofredo V.a Anjoukoa Matilde Ingalaterrako erreginarekin ezkondu zen) eta Normandiako dukerria hartu zuen. Henrike II.a, aurrekoen semea, Ingalaterrako errege izendatu zuten eta Ingalaterrako koroak Frantziako mendebaldean eta Euskal Herriko iparraldean (Lapurdi eta Zuberoa) zuen eragina guztiz bizkortu zen, Anjou etxeko kondeen bidez betiere.

Anjouko bigarren dinastia sortu zuen Karlos I.ak lurrak zabaldu zituen Proventza (ezkontzaren bidez) eta Napoliko Erresumara (1266). 1204tik aurrera Frantziako erregeen eragina nabaria da eta 1360an dukerri bilakatu zen. 1481ean Frantziako koroari lotu zioten. Ondoren, hainbat printzek eraman zuten Anjouko duke titulua (Henrike III.ak, Frantzisko Anjoukoak eta Filipe V.a Espainiakoak, besteren artean).

1790ean, Frantziako Iraultzak departamenduak sortu zituenean, desagertu zen.

## Ikusi ere 
* Monstoreauko jauregia
* Montsoreau

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francesco Totti

**Francesco Totti** (Erroma, Italia, 1976ko irailaren 27a) aurrelari postuan jokatzen duen futbolari italiarra da. 1998. urtetik Italiako futbol selekzio nazionalarekin internazionala da. 1992. urtetik AS Roma futbol talde italiarran jokatzen du.

Francesco Tottik oso palmares zabala du. Italiako futbol selekzio nazionalarekin 2006ko Munduko Futbol Txapelketa irabazi zuen.
Gaston II.a Biarnokoa

**Gaston II.a Genduleitz** (951 inguru - † 1012) Bearnoko bizkondea izan zen.

## Biografia 
1004an bere aita zen Gendule III.a Bearnokoa hil zenean, bizkonde berri bilakatu zen. Bere bizitza ezezaguna da. Bere heriotzan Gendule bere semea oinordekoa zuen.

## Kanpo estekak
La Sarrada

**Sarrada** (okzitaniera lekuizenaren jatorrizko hizkuntzan) edo **Lassarrade** (frantsestutako grafian) Bardozeko zazpi auzo nagusietako bat da. Udalerriaren ipar-mendebaldean dago.

## Izena 
Dokumentu bakar batean euskaraz  **Lasarrada** ageri bada ere, Euskaltzaindiak arautu ezean egokiagoa izan daiteke lekuizena jatorriko hizkuntzan (eta Lapurdiko Aturri bazterretan euskararekin batera tokiko hizkuntza den) okzitanieraz idaztea.

Toponimo argia, *sarra* edo muinoz osatutako lerroa esan nahi du.

## Kokapena 
Bardozeko ipar-mendebaldean, karrikatik edo herri honetako gune nagusitik Aturri alderantz doazen lurrak dira, izenak ondo definitzen duenez ibai honetatik hegoaldera topatzen diren lehen muinoen lerroan. Etxe gehienak muino horietan kokatuta badaude ere, ia Aturriraino (Arricau etxea, Zaldan edo *lo Saudan* barta) heltzen da, A-64 autobide eta Tolosa-Baiona trenbidetik iparraldera.

### Mugakideak 
* Bardozeko bi auzorekin mugatzen du:
** hego-ekialdean Miramont du; **La Sarradatik** karrikara joateko errepide lokala auzo honetatik pasatzen da.
** hego-mendebaldean Ibarre; beste errepide lokal batek lotzen ditu biak eta Ibarretik Baiona edo Hazparnerako bideak har daitezke.
* Gixuneko lurrak (Lagalhardia auzoa, Vic de Suseko bartak) ditu ekialdean.
* Ahurti du mendebaldean.

## Hidrografia 
Ahurtirekiko muga Harana Aturriren ibaiadar inportanteak egiten du. Han isurtzen dituzte beren urak zeinbait errekak:
* Termi eta Urgorrik tarte handi batean Gixunerekiko muga markatzen dute.
* Olhegi auzoaren hego-mendebaldean dago.

## Etxe-taldeak historian 
*Lassarrade* aipatzen duen 1818ko *cadastre napoléonien* ("Napoleonen katastroa" edo katastro zaharra) delakoan auzoa bost ataletan banatuta ageri da:
* A-1: desagertutako etxe bat.
* A-2: 8 etxe eta 3 borda.
* A-3: 3 etxe, 3 borda eta eraikin militar bat.
* A-4: 12 etxe eta 2 borda.
* A-5: 33 etxe eta 2 etxalde.

## Etxeak eta auzoak 
Hona Sarradako etxeen izenak IGN maparen arabera:

## Sarradar ospetsuak 
Zenbait pertsonaia aipagarri auzo honetako hego-ekialdean, karrikatik hurbil bizi izan ziren:
* Piarres Ameztoi Lapurdiko sindikoa izan zen 1770etatik 1777 arte. Etxebeheitia etxean bizi zen.
* Dominique Lixabekoa ontzi kapitain eta kortsarioa zen. Lixabea etxean sortu zen.
* Joan Piarres Duvoisin idazlea Etxebeheitia etxean bizi zen.
* Mixel Labéguerieren familiak Attonea edo Ithurraldea etxean zuen jatorria

## Hizkuntza eta toponimia 
Egun hizkuntza biak ahul badaude ere, Bardoze xarnegu-herrian dagoenez bai euskararen (auzoaren etxe gehienetan) bai okzitanieraren (Aturritik hurbilen dauden etxeetan) presentzia dago.

Toponimiarekin berdin: lekuizen gehienak euskaldunak dira, badira nahikotxo gaskoi jatorrikoak eta *Baylia* bi hizkuntzak uztartuz sortua da: *Bayle* (okzitanierazko hitza, kargu publikoa, auzapeza...izendatzeko) eta euskarazko artikulua; lehen *Bailea* eta gero *Bailia* eman du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bardoze
* Ibarre

## Kanpo estekak
Logitech

thumb|250px|eskuinera|Logitech enpresaren bulegoetako bat.

**Logitech** ordenagailuentzako osagai periferikoak ekoizten dituen enpresa da. 1981ean sortu zen eta egoitza nagusia Suitzako Romanel-sur-Morges herrian dauka.

2006ko datuen arabera 8.000 langile zituen.

## Kanpo estekak 
*  Logitech-en webgunea.
Txirla handi

**Txirla handia** (*Ruditapes decussatus*, *Tapes decussatus* edo *Venerupis decussata*) molusku kuskubiko bat da, *Veneridae* familiakoa. Gehienetan **Txirla** izen arruntarekin ezagutzen da, Euskal Herrian ohikoena delako.

Kuskubiko espezie ugariren antzera, inguru kalitatearen organismo bioindikatzailea da. Produktu kimikoen toxikotasuna neurtzeko modelo esperimental zehatzak dira.

## Deskribapena 
Izenak adierazten duen bezala tamaina handiko bibalbioa da, 6 eta 7 cm arteko luzera izan ohi du. Ildo erradial ugari ditu, bereziki nabarmenak maskorraren ertzean. Ildo hauek perpendikularki zeharkatuz hazkuntza-lerroak agertzen dira eta maskorrari sare egitura ematen diote.

Hazten den sustratuaren arabera oskolaren kolorea desberdina izaten da aletik alera. Zurixka, horixka edo arre koloreak hartzen ditu beti ere. Barnealdea zuria da, tono horixka batzuekin, eta unboaren aldera tono urdinxkak agertzen dira.

## Bizimodua 
Ura iragaziz elikatzen da, bertan aurkitzen dituen mikroorganismoak harrapatzen ditu. Horretarako gainerako bibalbioen antzera bi sifoi ditu, bata ura hartzeko eta bestea kanporatzeko. Hondartza eta estuarioetako hondo hareatsuetan barneraturik bizi da, eta sifoi luzeak dituenez asko barneratzen da, 15-30 cm artean. Horrek harrapariei ihes egiteko bakarrik ez, itsasbeheran eremu hezean jarraitzeko ahalmena ematen dio.

## Sukaldaritza 
Oso aintzat hartuak dira sukaldaritzan, hala nola, euskal gastronomiako ttoroan eta legatza saltsa berdean erabiliak.

Hala ere, gehiegizko arrantza dela-eta, askotan *Venerupis philippinarum* espeziea erabiltzen da sukaldaritzan, antzekotasuna dela eta. Jatorria Filipinetan du, baina Atlantikoko gune batzuetan etxekotu da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Txirla
Bienservida

**Barrax** Albaceteko udalerria da.

Azken erroldaren arabera  biztanle zituen.

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Albaceteko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalerriari buruzko informazioa.
Hesburger

240px|eskuinera
[thumb|270px|**Hesburger** jatetxea [Espoo herrian, (Finlandia)]]
thumb|Hesburger Riga
***Hesburger*** janari lasterra zerbitzatzen duen jatetxe-kate finlandiarra da. Turku hirian dauka egoitza nagusia eta Finlandiako hanburgesa jatetxe-kateen artean handiena da. ''McDonald's* etxe estatubatuarrak baino jatetxe gehiago ditu bertan.

1992an 12 jatetxe baino ez zeuden arren, 200 jatetxe baino gehiago ditu gaur egun 60 herritan sakabanatuta. *Carrols* izeneko enpresa lehiakidea erosi zuen 2002an. Nazioarteko merkatura ere hedatu da *Hesburger*, eta Finlandian ez ezik, Herrialde Baltikoetan eta Alemanian ere baditu jatetxeak. Sirian ere ireki zen Hesburger bat baina oso denbora gutxian egon zen irekita. Errentagarria ez izanagatik itxi zuten.

Hanburgesak, entsaladak, patata frijituak, freskagarriak, esnearekin egindako irabiatuak eta postreak zerbitzatzen ditu besteak beste. *Hesburgerrek* zenbait lekutan pasta edota kafea zerbitzatu (azken hauek *Hesecafes* bezala dira ezagunak), eta autoa garbitzeko aukera ere ematen du. Jatetxe guztiek wi-fi zerbitzua eskaintzen dute.

Honako herrialdeetan daude *Hesburger'' jatetxeak:
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak 
* Web orri ofiziala
MS Fortuny

**MS Fortuny** 2001. urtean eraikitako bidaiari-ferrya da. Ontziaren jabea Acciona Transmediterránea da eta gaur egun Kanariar uharteen eta Cádiz arteko bidaiak egiteko erabiltzen dute.

## Bilbao - Portsmouth linea 
Linea hau 2006ko maiatzean jarri zuen martxan Accionak, MS Pride of Bilbao ontziarekin lehian aritu eta Bilbo eta Portsmouth artean zama garraiatzeko asmoarekin. Lehen bidaia 2006ko maiatzaren 18an egin zuen eta lanean aritutako hamar hilabeteetan 23.000 bidaiarik erabili zuten.

2007ko urtarrilean, linea bertan behera geratu zen, eta Fortuny ontzia beste linea batera bideratu zuten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* MV Cap Finistère
* MS Pride of Bilbao

## Kanpo estekak 
*  Ontziaren fitxa Acciona Transmediterranearen webgunean.
Donibane Kirol Elkartea

**Donibane Kirol Elkartea** (gaztelaniaz: *Agrupación Deportiva San Juan*) Iruñeko futbol taldea da, Donibane auzokoa. 1962an sortua, bere futbol taldea egun Hirugarren Mailan dabil baina guztira elkarteak 65.000 m²ko instalazioak eta 11.000 bazkide ditu, eta 14 kirol sail.

## Historia 
Donibane Kirol Elkartea 1962an Donibane auzoko "Casas de Eguaras"ko zenbait kideek sortu zuten. Hasieran *Centro Social San Vicente de Pau - Agrupación San Juan* izena zuen. 1965ean egungo kirol instalazioak eraikitzeari ekin zioten.

## Futbol Zelaia 
San Juan Futbol Zelaiak 1.500 ikusleentzako tokia du.

## Datuak 
2024-25 denboraldiko datuak barne.
* Denboraldiak Lehenengo Mailan: 0
* Denboraldiak Bigarren Mailan: 0
* Denboraldiak Bigarren B Mailan: 0
* Denboraldiak Lehen Federazioan: 0
* Denboraldiak Bigarren Federazioan: 3
* Denboraldiak Hirugarren Mailan: 28
* Denboraldiak Hirugarren Federazioan: 1

### Azken denboraldiak 
## Palmaresa 
* Hirugarren maila (1): 2013
* Nafarroako Preferentea (2): 2005, 2007

## Kirol-sailak 
Kirol Elkarteak sail hauek ditu:
* Xakea
* Saskibaloia
* Fanfarrea
* Futbola
* Areto futbola
* Kirol Gimnasia
* Karatea
* Muskulazioa
* Igeriketa
* Patinajea
* Pilota
* Spinninga
* Squasha
* Taekwondoa
* Tenisa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Club Deportivo Pamplona

**Club Deportivo Pamplona** Iruñeko kirol kluba da. Bere futbol taldea egun Hirugarren Mailan dabil eta beisbol saila ere badu.

## Historia 
1958ko urriaren 31n sortua, klubak 1962an Larrabide izeneko bigarren taldea sortu zuen. Gero saskibaloi, eskubaloi, atletismo eta igeriketa sailak ere izan zituen. 1974an beisbol saila sortu zuten. Hasieran Ruiz de Aldan (egungo Larrabiden), gero Mola izeneko estadioan (Zitadelaren harresietatik gertu), Etxabakoitzen, Jesuitenean edo Lezkairun izan zituen bere instalazioak. Egun bere taldeak Ukar, Baternain, Larrabiden eta zenbait eskolaren artean dabiltza.

2009an Erregional mailako txapelduna izan zen eta ordutik aurrera hirugarren mailan jokatzen ari da.

## Kirol-sailak 
Futbolean 14 talde ditu, harrobiko lana eginez. Beisbolean, berriz, 5 talde ditu, nagusiena Sofbol mailan dabilena.

## Datuak 
2024-25 denboraldia barne.
* Denboraldiak Lehenengo Mailan: 0
* Denboraldiak Bigarren Mailan: 0
* Denboraldiak Bigarren B Mailan: 0
* Denboraldiak Lehen Federazioan: 0
* Denboraldiak Bigarren Federazioan: 0
* Denboraldiak Hirugarren Mailan: 12
* Denboraldiak Hirugarren Federazioan: 4
* **Emaitzarik onena**: 4.a (Hirugarren Mailan 2019-20an)

### Azken denboraldiak 
### Palmaresa 
* Nafarroako Preferentea (1): 2009

## Beisbola 
Espainiako Beisbol Ligan jokatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Club Deportivo Lerinés

**Club Deportivo Lerinés** Leringo futbol taldea da. 1950ean sortua, bere talde nagusia egun Lehenengo Erregional mailaren B multzoan dabil.

## Historia 
1950 inguru sortua, CD Lerinés lehenengo erregional mailan izan zen 2001-2002 denboraldian erregional preferentera igo arte. Tamalez urtebete baino ez zuen eman bertan eta berriro lehenengo erregionalera itzuli zen. 2010 hamarkadan egin ditu denboraldi batzuk Preferentean, gaur egun Lehen Autonomikoa izena duena.

## Datuak 
204-25 denboraldia barne:
* **Denboraldiak Lehenengo Mailan**: 0
* **Denboraldiak Bigarren Mailan**: 0
* **Denboraldiak Bigarren B Mailan**: 0
* **Denboraldiak Hirugarren Mailan**: 0
* **Denboraldiak Hirugarren Federazioan**: 1

### Azken denboraldiak 
* ¹ 2015-16 denboraldian Nafarroako Preferentea **Lehen Autonomikoa** bihurtu zen eta ondorioz Lehen Erregionala, **Nafarroako Preferentea**.

## Futbol Zelaia 
thumb|ezkerrera|150px
"La Romaleta" futbol zelaia, Udal Kiroldegi eta Igerilekuaren hurbil kokatuta, 1992an eraiki zuten "La Baldetxate" antzinako zelaia ordezkatzeko. 3.000 ikusleentzako tokia du eta 2008ko abuztuaren 2an Real Sociedad eta Osasunak denboraldi-aurreko lagunarteko partida jokatu zutenean historiako sarrerarik handiena izan zuen.

## Kanpo estekak
Nauna, nauna jin

**Nauna, nauna jin** (euskara batuan *Nahi al dun, nahi al dun etorri?*) Aita Donostiak Nafarroako Zugarramurdi udalerriko Frantzisko Ramon Zugarramurdi eta Luzaide udalerriko Joan Pedro Erbiti jaunengandik jaso zuen abesti herrikoia da. Egile ezezagunekoa da.

2004ko irailean Hiru Truku taldeak Azkarateko Katarain estudioan grabatu eta urte bereko azaroan bere Nafarroako kantu zaharrak diskoan kaleratu zuen.

## Hitzak 
Nauna, nauna jin prin eta xarmanta
nerekilan baratzera promenatzera?
Bilduren tinagu ensaladeriak,
artixotak eta piper berdiak.
Biba, biba, arno huna eta amodio,
gauak eta egunak diraueino.

Gorte egin dirot, blonda xarmant bati,
sekula izanen dudanez ez dakit.
Bai, bai, izanen dut zernahi gostarik,
dugun edan arno hun huntarik,
Biba, biba arno huna eta amodio,
gauak eta egunak diraueino.

## Kanpo estekak 
* Hiru Trukuren "Nauna, nauna jin" abestiaren bertsio osoa hemen entzungai. 1:52 minutu.
Nominatibo

**Nominatibo**a indoeuropar hizkuntzen gramatika-kasu bat da: perpausaren subjektua adierazten du eta, aditz iragankorrarekin, akusatiboa eskatzen du, objektu zuzena adierazteko.

## Atzizkiak 
Atzizkiak nominatiboaren oinarrizkoak dira:

# adibidez, grezieraz:  (o lýk**os**) - otsoa;
# adibidez, latinez: *Domin**us** est in domo* - Jauna etxean dago;
# adibidez, polonieraz: *Cziast**o*** - Pastela.
# antzinako galieraz: uir**os -** gizona

## Subjektua 
Nominatiboa subjektua da perpausean; adibidez, latinez: *Flavi**us** venit* - *Flabio dator*.

Subjektua ere bada nor-nork aditzarekin; adibidez, latinez: *Puell**a** gladiatorem vidit* - *Neskak gladiadorea ikusi du.

## Atributua 
Kopulatiboarekin, nominatiboa atributu eta subjektu da; adibidez, latinez:* Mar**e** est virid**is*** - *Itsasoa berdea da*.

## Euskaraz 
Euskaraz, ez da erabiltzen nominatiboa kasua. 

Indoeuropar hizkuntzak diren gaztelania eta frantsesaren kasu nominatiboa euskarara itzuli behar denean, euskarazko absolutiboa edo ergatiboa erabili ohi da, ergatiboa nor-nork (edo nor-nori-nork) aditza duten perpausetako subjektuan, eta absolutiboa bestelakoetan. Adibideak:

* *El perro viene*              --> *Txakurra dator* *El perro* nominatiboan ......*Txakurra* (**absolutiboan**)
* *El perro es negro*          --> *Txakurra beltza da*  *El perro* nominatiboan .......*Txakurra* (**absolutiboan**)
* *El perro ve los pájaros*  --> *Txakurrak txoriak ikusten ditu* *El perro* nominatiboan .......*Txakurrak* (**ergatiboan**, nor-nork aditza duten perpausetako subjektuan)
* *El perro le trae la piedra a Maite* --> *Txakurrak harria ekarri dio Maiteri* *El perro* nominatiboan ......................*Txakurrak'' (**ergatiboan**, nor-nori-nork aditza duten perpausetako subjektuan)

## Ikus gainera 
* Genitibo
* Absolutibo
* Ergatibo
* Akusatibo

## Kanpo estekak