Iknofosil

[thumb|280px|*[Paleodictyon* motako iknofosilak.]]
thumb|280px|*Cruziana* motako iknofaziesa.
**Iknofosilak** (grekozko ἴχνος, *ikhnos* hitzetik, hau da, "aztarna", '"oinatz") organismoen bizitzaren arrasto fosilizatuak dira, hala nola haiek eraikitako gordelekuak, egindako ibilbideak, oinatzak eta gorotzak, betiere organismo horiexen gorputz edo egiturarik azaltzen ez dutenak. Hareharrietan aurkitzen dira iknofosilik onenak, baita kareharrietan eta eskistoetan ere.

Antzinako iknofosilak aztertzen dituen zientzia Paleoiknologia da. Zaila izaten da espezie zehatz batekin identifikatzea, baina orokorrean taxoiarekin lot daiteke. Ezaugarri identifikagarriak badituztenez, iknogenero eta iknoespezieetan sailkatzera iristen dira. Sedimentu berean agertzen diren iknofosilen elkarteei, *iknofacies* esaten zaie, eta lehorreko animalien oinatzei, *iknita*.

## Etimologia 
Grekerazko *ikhnos* hitzak "aztarna" esan nahi du; beraz, iknofosil kontzeptua "aztarna fosildua" da.

## Ezaugarri orokorrak 
Izaki bizidunen jardueraren aztarna fosilak dira eta  hainbat alderdi erakusten dizkigute, hala nola, izaki horien portaera, ingurunearekin zuten harremana eta substratuaren beraren ezaugarriak. Iknofosilen gehiengoa fosilik uzten ez duten gorputz biguneko izakiek egindakoak dira, horregatik da bereziki garrantzitsua iknofosilen azterketa, izaki horiei buruzko informazio iturri bakarra baitira. Leku eta garai zehatz batetako ingurumen baldintzak ezagutzeko datu osagarri garrantzitsuak bihurtzen dira horrela.

### Iknotaxona 
250px|thumb|Animalia ezberdinek iknofosil bera sor dezakete.
Iknotaxon batek denbora luzean zehar irauten du eta ingurumen baldintza tarte estuan. Ez du esan nahi izaki bera denbora luze horretan izan denik: bai, ordea, txoko ekologiko bera konstante mantendu dela, eta bera okupatzen zuten izakiek antzeko jokabidea izan zutela. 

Iknotaxon konplexuak ere badaude, animalia ezberdinen arteko erlazio trofiko berak azaltzen dituztenak, komentsalismoa edo harraparitza kasu. Gaur egungo *Nephrops norvegicus* eta *Goneplax rhomboides* dekapodoek eta *Lesueurigobius friesii* arrainak elikadura galeria sareak eratzen dituzten gisara, adibidez edo beste kasu bat da *Jaxea nocturna* krustazeoarena, *Maxmuelleria lankesteri* poliketoaren galeriekin bat egiten duena, haren elikagai soberakinak jateko. Iknofosilen artean, antzeko egiturak ikertu diren arren, zaila izaten da zehatz-mehatz interpretatzea.

### Izaki berak iknofosil desberdinak 
[250px|thumb|[Trilobita|Trilobiteen iknofosil motak.]]
Organismo berak iknofosil mota desberdinak sor ditzake, jarduera mota desberdinak dituzten izakien kasua da. Lokomozioa, elikadura, harraparitza, atsedena, zelata... Jarduera bakoitzak bere iknofosil propioa uzten du. 

Adibide argiena trilobiteena da: *Cruziana* motako iknofosilak sortzen zituzten lurrean arrastaka elikagai bila ari zirenean, *Diplichnites* harearen gainetik ibiltzen zihoazela uzten zuten aztarna da eta *Rusophycus* hareetan "ohea" egin eta atseden hartzen zutenean. Batzuek galeriak eraikitzen zituzten eta *Cheiichnus* motako iknofosila sortzen da.

## Sailkapena 
Bost jokamolde nagusitan bereizten dira iknofosilak:

* **Domichnia:** Organismoen bizilekuak dira. Bizileku horietan organismoak zuen bizi-posizioa adierazten dute. Animaliek sedimentuetan egiten dituzten zuloak dira ugarienak.
* **Fodinichnia:** Sedimentuetan aurrera eginez elikatzen ziren animalien hiru dimentsioko aztarnak dira. Detritiboroek sedimentuen barnean elikagai bila egiten dituzten tunel eta galeriak izaten dira.
* **Pascichnia:** Sedimentu bigunen azalean bazkatzen ziren animalien aztarnak dira. Azala orrazten dute eta bi dimentsioko aztarnak eratzen dira.
* **Cubichnia:** Animalien atsedenaldia adierazten duten aztarnak dira. Harrapariaren zelata tokiak edo harrapakinaren babeslekuak ere izan daitezke.
* **Repichnia:** Animalien lokomozio aztarnak dira. Artropodoek edo ornodunek egindako bideak izaten dira gehienetan.

Haietako bakoitzak azpitaldeak ditu, generoetan eta espezieetan ere sailkatzen direnak.

## Iknofacies-ak 
Adolf Seilacher paleontologo alemaniarrak 1960ko hamarkadan sorturiko kontzeptua da eta sedimentu berean edo ondoz ondoko sedimentuetan aurkitzen diren iknofosil elkarketak izendatzeko erabiltzen da. Seilacherrek lau iknofacies zehaztu zituen baina dagoeneko hamalau identifikatu dira. Espezie esanguratsuenak edo ugarienak ematen dio izena iknofacies bakoitzari.

Honako hau da iknofacies-en sailkapena gaur egun:

### Iknofacies itsastarrak 
thumb|250px|*Nereites* motako iknofaziesa.
thumb|250px|*Trypanites* motako iknofaziesa.
* Substratu bigunean:
** *Psilonichnus* (Frey eta Pemberton, 1987): Kostaldean, dunetan eta hondartzetan agertzen da. Karramarroen habiak dira nagusi.
** *Skolithos* (Seilacher, 1964): sakonera txikiko itsasertzetan kokatzen dira, energia hidrodinamikoa handia den eremuetan. Poliketo eta bibalboen zulo bertikalak agertzen dira.
** *Arenicolites* (Bromley eta Asgaard, 1991): Bat-bateko gertaera batek ekarritako hondarraldian agertzen dira, aurreko txoko ekologikoak desagertu eta izaki berrien kolonizazioaren aztarnak dira.
** *Cruziana* (Seilacher, 1964): Sakonera handietan agertzen dira, energia hidrodinamikoa oso baxua izanik higadurarik ez baitute jasaten. Izakien ibilbideak izaten dira, trilobiteenak eta itsas izarrenak, kasu.
** *Zoophycos* (Seilacher, 1964): Eremu batipelagikoan agertzen dira, *Cruziana* baino beheragoko eremuan.
** *Nereites* (Seilacher, 1964): Sakonera handieneko eremuetan agertzen dira, korronte tubidikoei lotuak. Iknofosil ezagunenak *Paleodictyon* eta *Nereites* dira.
* Substratu trinkoan:
** *Glossifungites* (Seilacher, 1964): Substratu trinko ez litifikatuan agertzen dira. Normalean, eremu mareartekoetan ikusten dira eta izakien habiek osatzen zuten, zulo horizontal, bertikal zein diagonaletan.
* Substratu gogorrean:
** *Trypanites* (Frey eta Seilacher, 1980): Paleozoikoko arroketan egindako zuloak dira.
** *Entobia* (Bromley eta Asgaard, 1993): Kostalde arrokatsuetan eta Mesozoikoko eta Zenozoikoko uharrietan agertzen diren zuloak dira.
** *Gnatichnus* (Bromley eta Asgaard, 1993): Substratu gogorrean egindako iknofosilak dira, baina ondoren sedimentazioa izan dutenak. Substratu gogorreko zuloak ongi daude eta sedimentuetakoak hala moduz bada ere mantentzen dira.
* Substratua landarea denean:
** *Teredolites* (Bromley et al., 1984): Sakonera txikiko kostaldeetan egur zatien barnean zuloak egiten dituzten animalien iknofosilak dira.
### Iknofacies kontinentalak 
* *Termitichnus* (Smith et al., 1993): Kostaldeko lautadetan eta duna eta barra alubialen ertzetan agertzen dira.
* *Scoyenia* (Seilacher, 1997): Uholde lautada eta paduretan agertzen dira.
* *Mermia* (Buatois eta Mángano, 1995): Aintziren ertzetan agertzen dira.

## Iknofosilek ematen duten informazioa 
[250px|thumb|Dinosauroek oinatzak [Encison (Errioxa)]]
Iknofosilak informazio iturri oso garrantzitsuak dira, alde batetik, izaki bizidunaren jarduera eta jokamoldearen berri ematen dutelako eta, bestetik, gorputz biguneko animalien inguruko informazio iturri bakarra direlako. Azkenik, sedimentuen trinkotasunaren eta sedimentazio ingurunearen berri ematen dutelako. Horrekin garai eta toki hura ingurune itsastarrean edo ez-itsastarrean zegoen iradoki dezakete.

Iknofosil gehienak itsasoko sedimentuetan aurkitzen dira. Sakonera txikiko sedimentuetan egindako bideak kontserbatzea zailagoa izaten da, olatu eta korronteek azkar desitxuratzen dituztelako, sakonera handietan egindakoek, ordea, baldintza egonkorrak izaten dituzte eta egokiago fosilizatzen dira.

### Paleokeologia 
Antzinako bizitzaren zeharkako frogak jasotzen dira. Animalien gorputz atalak lortzen ez diren arren, oinatzak, bideak, zuloak eta gorotzak (koprolitoak) eskuratzen dira. Fosil klasikoak ez bezala, bizirik zeudela sorturiko aztarnak dira.

Iknofosil ezagunenak dinosauroen oinatzak dira. *Iknita* izenaz ezagutzen dira arroketan agertzen diren oinatzak. Bakarka ager daitezke edo ibilbide bat jarraitzen duten pausuen segidak izan daitezke. Azken horietatik, zientzialariek dinosauroen lokomozio moduak ikertzen dituzte eta orduan gai dira hezurduren eraikuntza egokia zehazteko eta baita haien ibilkera eta hartzen zuten abiadura zehazteko ere. Esate baterako, iguanodona postura desberdinetan irudikatu izan zen, baina haren iknitek zehaztu zuten behin betiko iguanodonaren postura.

### Paleoingurunea 
Ornodunek gainazal bigunean uzten dituzten oinatzek sedimentuen hezetasun maila adieraz dezakete, bai eta haizearen norabidea ere. Iknofosilen asoziazioek itsaso barneko sakonera ere zehazteko balio dezakete. Hori dela eta, iknofosil ugari aurkitu dira bertan, oso ongi kontserbatu direnak. Zumaiako flyschean aurkitu direnen artean, *Rotundusichnium zumayensis* nabari da, herriaren izena daramana. Munduan aurkitutako *Saerichnites abruptus* alerik handiena ere itsaslabarrotakoa da. Beste iknofosil aipagarri batzuk honako hauek dira: *Paleodictyon*, *Zoophycos*, *Chondrites*, *Lorenzinia*, *Scolicia*, *Helminthopsis*, *Helminthoida laberyntica*, *Tapherminthiopsis*, *Subphylocorda*, *Belorharpe*, *Cosmorharpe*, *Megagrapton*... 2018an flyscheko geruza baten erreplika zehatza egin zen. Duela 53 milioi urteko geruza erreplikatu da eta 50 arrastotik gora aurkitu dira bertan.

Barrika eta Sopela arteko itsaslabarretan ere iknofosilak aurkitzea ohikoa da. 2012. urtean metro eta erdiko iknofosil bat aurkitu zuten Jaizkibelgo labarretan, hori ere *Saerichnites abruptus* da eta Zumaiakoa bezain handia.

### Dinosauroen iknitak 
[thumb|250px|[El Royon (Soria) aurkituriko iknitak.]]
Garai hartako kostaldea Iberiar sistemaren iparraldean kokaturik zegoen, gaur egungo Cebollera eta Demanda mendilerroetan, hain zuzen ere. Horregatik, Errioxan eta haren mugakide diren Soriako eta Burgosko eremuetan dinosauroen oinatz ugari aurkitu dira. 

Enciso inguruan (Errioxa ekialdean), 1.400 oinatz inguru katalogatu dira dagoeneko zazpi eremutan. Errioxako beste hainbat tokitan ere aurkitu dira dinosauroen lorratzak, Soto en Cameros herrian, adibidez. 

Soriari dagokionez, Tierras Altas eskualdean dinosauroen iknita ugari daude, El Royotik hasi eta San Pedro Manrique alderaino. Burgosko probintzian aurkitu diren iknitak Salas de los Infantes udalerriko hainbat herritan daude..

### Tertziarioko iknitak 
Zenozoiko aroan zehar, Euskal Herria izango zenaren eremua altxatuz joan zen eta ingurunea erabat itxuraldatu zen. Gesaltza Añana aldean, Miozeno garaiko (duela hogei milioi urte) animalien iknitak aurkitu dira. Garai hartan, ingurune zingiratsu bat zegoen han. 60 m2-tan 700 iknita inguru daude, bost ugaztun espezieri eta bi hegazti espezieri dagozkienak. Oinatzen ibilbideek elkar gurutzatzen dute. Iknita horiek oso egoera onean dauden eta erreplika bat New Yorkeko Zientzia Naturalen Museoak eskatu zuen; beste erreplika bat Arabako Natura Zientzien museoan dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak