Martin Azpilkueta

**Martin Azpilkueta Jauregizar** (Barasoain, 1492ko abenduaren 13a - Erroma, 1586ko ekainaren 21a), izengoitiz ***Doctor Navarrus***, nafar pentsalari eta kanonista izan zen. Haren garaiko intelektual nagusietakotzat jotzen da, gai ekonomikoen lanketagatik, ekonomia moralaren inguruko pentsamenduagatik eta XVIII. mendera arte ohikoak izan ez ziren hainbat kontzeptu ekonomiko lehenengoz teorizatzeagatik, tartean diruaren prezioa edo inflazioa. 

## Bizitza 
thumb|Martin Azpilkuetaren jaiotetxea Barasoainen|ezkerrera
Baztandar jatorriko familia agaramontar batean jaio zen. Euskalduna zen umetatik. Aita Martin Azpilkueta eta ama Maria Jauregizar izan zituen. Bizitzako lehen urteak Barasoainen eman eta gero, hamaika urte zituenean filosofia eta teologia ikasten hasi zen. 1509an Alcalá de Henaresko unibertsitatean ibili zen ikasle.

1510ean, Gaztelako Erresumak Nafarroari eraso egitean, familiarekin batera Okzitaniako Tolosara iragan zen. Bertan zuzenbide kanonikoa eta zuzenbide zibila ikasi zituen. 1516an, Nafarroako gazteluak suntsitzeko Cisnerosen agindupean, familiaren Azpilkuetako jauregia ere eraitsia izan zen. Doktoradutza iritsirik, Tolosa eta Cahorseko unibertsitateetan eskolak eman zituen. Bere familiak gogor jasan zuen gaztelar agintarien errepresioa, ondasun gehienak galduz eta eskubide horien gaineko auzi amaiezinetan sartuz.

Tolosan apaiz bihurtu eta 1523an Nafarroara itzuli zen. Familia osoa eta berbera sorterriko errege-erregina legitimoen aldeko agertu ziren Nafarroaren konkistan eta, erresuma birkonkistatzeko ahalegin osoa Hondarribiko setiora mugatua zenean, Azpilkuetak Karlos V.aren alde men egiten zuten nafarren barkamena prestatu zuen (1523ko udazkena). Hurrengo urtean, erlijioko botoak egin zituen Orreagako kalonje agustindarren monasterioan. 1524tik aurrera, hamalau urtean Salamancan irakasle izan zen, eta bere ezagupenei esker ospe handia hartu zuen.

Karlos V.a enperadorearen aginduz, Coimbrako unibertsitate sortu berrira joan zen irakasle; 1555ean jubilatu eta Nafarroara itzuli arte eragin handia izan zuen Portugalgo handiki askorengan. Coimbran zegoenean bertara ikastera joandako bere iloba Joanes Azpilikuetaren tutore izan zen, tupi-guariniaren lehen gramatika idatzi zuenak Jesusen Landundiaren kide egin arte. Bere iloba zen ere Frantzisko Xabierkoa; gutunez gomendioak eman zizkion biak Portugalen zeudela, baina ez zuen aurrez aurre ezagutu garai horretara arte

Salamancako Eskola deiturikoaren kide izan zen, beste jesuita, domingotar eta frantziskotar batzuekin batera, Ekonomia Klasikoaren sortzaileen oso aurrekoak (XVIII. mendeko britainiarra, Adam Smith eta bere jarraitzaileak, besteak beste), ekonomia modernoaren abiarazletzat hartzen direnak, ekonomia klasiko izan gabe. Ekonomiaren eta moralaren arteko harremanaz idatzi zuen, Tomas Akinokoaren kontzeptuak garatuz. Prezio eta irabazi justua eta injustua bereizi zituen, adibidez.

Amerikako metal preziatuen etorreraren ondorio ekonomikoez arduratu zen, diruaren teoria kuantitatiboaren historiako lehen formulatzailea izanik; herrialde ezberdinetako diruaren erosteko ahalmenaren arteko aldea nabarmendu zuen, herrialde horietan zegoen metal preziatuen ugaritasunaren edo eskasiaren arabera. Balore-eskasia izeneko teoria honela definitzen du: «Merkantzia oro garestiago egiten da eskaria indartsuagoa denean eta eskaintza urria denean».

Dirua beste salgai bat dela onartu zuen, eta, beraz, balio bat duela eta ordaindu egin behar dela: maileguaren interesa. Hala ere, lukurreriaren aurka idatzi zuen, diruak prezioa zuela eta interesa egon zitekeela onartuta ere. Bere ustez, interesak jasotzea eta lukurreriaren *bekatua*ren arteko aldea interes hori jasotzeko desira zen. Ez bazegoen desira espliziturik dirua emateko interes hori jasotzeko asmoz, orduan ez zen bekatua, baizik eta esker ona. 1570an idatzi zuen *Carta apologética al Duque de Alburquerque* lanean aipatzen du:

Hala ere, ez zuen nazioen desberdintasuna babesten. Hala jaso zuen idatziz ere:

Salamancan irakasle izan zela Karlos Habsburgokoak eskainitako bi karguri muzin egin zien, eta boterearen eta demokraziaren inguruan idatzi zuen. 1528an ekitaldi publikoa antolatu zen Salamancan eta enperadorea ere joan zen entzutera. Bertan botere politikoa herrian zetzala defendatu zuen.

2004an Nafarroako Gobernuaren Nafarroako Administrazio Publikoaren Institutuak Martin de Azpilicueta saria ezarri zuen, administrazio publikoen jarduerari, Nafarroako sektore publikoari eta foru zuzenbide zibilari buruzko ikerketak eta azterlanak sustatzeko.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Juan Carlos Berrio: *Escrito en piedra. El Doctor Navarro* (I eta II) artikuluak, *La Voz de la Merindad, Tafalla, 195 eta 196 aleak, 2010eko abuztua eta iraila.*
* Mariano Arigita y Lasa. *El doctor navarro don Martín de Azpilcueta y sus obras : estudio histórico crítico*, Analecta Editorial, Iruñea, 1998.
* Azurmendi, Joxe (2015): "Nafarroatik Nafarroara" in Pruden Gartzia: *Nafarroako auziaz*, Donostia: Elkar. 
*Azurmendi, Joxe (2020): *Pentsamenduaren historia Euskal Herrian*, Leioa/Andoain, EHU/Jakin. 
* Batzuen artean: *Estudios sobre el Doctor Navarro: en el IV centenario de la muerte de Martín de Azpilcueta*, Eunsa (Ediciones Universidad de Navarra, S.A.), Barañain, 1988.
* Gartzia, Pruden (2015): *Nafarroako auziaz*, Donostia: Elkar. 
*Jimenez, Jon (2024): “Euskal Herriko pentsamenduaren historiaz” in Haritz Azurmendi, Alba Garmendia eta Jon Mentxakatorre (argtz.):  *Euskal pentsamenduaren garabideak*, Bilbo, UEU. 
* Ramón Martínez Tapia: *Filosofía política y derecho en el pensamiento del siglo XVI : el canonista Martín de Azpilcueta*, Colegio Notarial de Granada, Granada, 1997.
* Rodrigo Muñoz de Juana: *Moral y economía en la obra de Martín de Azpilcueta*, Eunsa, Barañain, 1998.
* Hermilio de Olóriz Azparren. *Nueva biografía del doctor D. Martín de Azpilcueta y enumeración de sus obras*, Analecta Editorial, Iruñea, 1998.
* José María Recondo: *El Doctor navarro don Martín de Azpilcueta*, Nafarroako Gobernua, Iruñea, 1987.

## Kanpo estekak 
*  Martin Azpilkuetaren biografia