open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Avignongo Jaialdia

**Avignongo Jaialdia** () antzerki jaialdia da, Frantziako Avignon hirian urtero udan ospatzen dena.

## Historia 
1947ko 4tik 10era bitartean egin zen Avignongo lehen jaialdia, *Arte dramatikoaren aste* apala. 1951n alde bat utzia zegoen Herri Antzoki Nazionalaren (*Théâtre National Populaire*, TNP) zuzendari izendatu zuten Jean Vilar. Handik aurrera, hiru elementu horiek, Vilar, Avignon eta TNP izan ziren gerraondoko antzerkiaren elementu nagusiak. 1950-1960 bitartean Avignonen, Shakespeareren eta Corneilleren errege guztiak bere baitan zituela, milaka gazte bildu ziren bertara, erromesak bailiran.

1963an, Vilarrek TNP utzi eta *bere* jaialdia antolatzeari heldu zion buru-belarri. 1964an antolatu zituen lehendabiziko *Avignongo topaketak*, kulturaren garapenari buruz. 1966an hilabetera luzatu zuen jaialdia eta antolakuntza aldatu zuen, TNPz gainera beste talde batzuei ere tokia egin zien eta baita dantzari ere, Maurice Béjarten eskutik. 1968an ia ehun mila pertsona izan ziren Avignonen. Urte hartan Vilarrek kulturaren munduan zeresana zuten guztiak bildu zituen kultura politika nolakoa izan zitekeen zehazten saiatzeko, baina Vilar bera salatu zuten. Vilarri egin zitzaion epaiketak aspaldiko eztabaida bat berpiztu zuen: antzerkiak ezin zuen, ezta Avignongo jaialdiaren esparru liberalean ere, diruaren boterea, sistema kapitalista, kultura goi mailako klaseen pribilegio gisa desegingo zituen jai erabatekoa izan.

Jaialdiak beste zenbait aldaketa jasan zituen aurrerantzean. Paul Puaux, Vilarren jarraitzaileak Comédie-Françaiserekin batera teatro zuzendari berritzaileagoei ere tokia egin zien. 1969an antzerki musikala sartu zen. Horrekin batera, beste jaialdi bat garatuz joan zen *off*-ean, eta hainbat konpainia gazte aurki zitekeen edozein bazterretan. Antzerki-laborategiak sortu ziren alde guztietan. Jardunaldiek eta topaketek, erakusketek gero eta jende gehiago erakartzen zuten.

1969ko jaialdiarren ondoren Paul Puaux erretiratu egin zen eta Bernard Faivre d’Arcierrek hartu zuen haren tokia. Avignon aurkikuntza eta ustekabeen toki izan ordez beira-arasa bikain bihurtu zuela egotziko ote zioten beldurrik gabe, Frantziako eta atzerriko antzezleen gaina eta lorea eraman zuen jaialdira, konpainia gazteak ere bultzatuz eta ospea zekarten ekimenak aurrera eramanez (1982an, Vittorio Gassman bakarrik Aita Santuen jauregiko ohorezko patioan), eta bestalde, testu garaikideei, dantzari (Pina Bausch), bideoari, zinemari eta abarri ere tokia egin zien. Faivre d’Arcierrek toki berriak eskuratu zituen, gainera, jaialdirako, Saint-Louis erruki etxea, esate baterako. 1984an, hala ere, kargua utzi zuen eta Alain Crombecque etorri zen bere atzetik.

Zedarri izan ziren 1985ean Peter Brookek aurkeztu zuen *Mahabarata* eta 1987an Antoine Vitezek aurkeztu zuen *Le Soulier de satin*. 1993an Bernard Faivre d’Arcier bere kargura itzuli zen. 2003an Vincent Baudriller eta Hortense Archambaultek hartu zuten jaialdiko zuzendaritza eta 2013an Olivier Pyk. Gaur egun Avignongo jaialdia itzal handiko gertakizuna da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chieko Asakawa

Japoniako informatikaria da. Itsua da, eta oso ezaguna Tokioko IBM Research laborategian konputagailuak erraz erabiltzeko irisgarritasun-gaietan egin dituen ekarpenengatik. Berak Netscape nabigatzailerako garatu zuen plug-in bat (IBM Home Page Reader) Interneteko orriak irakurtzeko sistemarik erabiliena bihurtu zen. Enpresek eta erakunde publikoek emandako hainbat sari jaso ditu.

## Ikasketak 
Asakawak ikusmen normala zuen jaio zenean, baina 11 urterekin igerian izan zuen istripu baten ondorioz nerbio optiko zauritu zuen, hasi zen ikusmena galtzen, eta 14 urterekin erabat itsua zen. 2004an ingeniaritzako doktore-titulua lortu zuen Tokioko Unibertsitatean. Berak sortutako nabigatzailea IBMko produktua bihurtu zen 1997an (IBM Home Page Reader), baita ere adineko pertsonen bizitza laborala luzatzea ahalbidetuko duten aldaketa teknologikoetan, eta itsuei mundu fisikoa erabilerrazago egingo dien teknologiaren garapenean. GPS sistemek errore handiegia ematen dutenez (20-100 metro) ez dira baliagarri itsuentzat, horregatik pertsona bat metro eta erdiko zehaztasunarekin kokatzen duen sistema bat ere garatu du azken urteetan. 

## Sariak eta ohoreak 
* Asakawa 2003an *Women in Technology International Hall of Fame* ohorezko elkartean sartu zuten.
* 2009an IBM langile preziatuenek lortzen duten *IBM Fellow* izendapena eman zioten, bera izan zen ohore hori lortu zuen lehen emakumea Japonian. 
* 2011an Emakumeak eta Ikusmena saria eman zion Anita Borg Institute for Women and Technology elkarteak.
* 2012an hizlari inbitatua izan zen Software Development for Enhancing Accessibility and Fighting Info-exclusion Kongresuan (DSAIE 2012).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* IBMko langile orria
* Google Scholarreko orria
Kosinu hiperboliko

[thumb|Kosinu hiperboliko funtzioaren [Funtzio baten irudikapen grafiko|grafikoa]]
Trigonometrian, x zenbaki errealaren **kosinu hiperbolikoa** (ikurra: cosh edo ch) funtzio hiperbolikoa da, formula hau duena:

:\cosh x = \frac {e^x + e^{-x}} {2}

non e^x funtzio esponentziala den.

## Kanpo estekak
Politika (Aristoteles)

***Politika*** () Aristotelesek K.a. IV. mendean idatzitako liburua da.

## Edukia 
Eduki askoren artean, praktika demokratikorako arauak jaso zituen. Hona hemen bederatzi arauok laburbilduta:

* Magistratura guztiak guztion artean hautatzea.
* Guztiek bakoitzaren gainean agindu dezatela eta bakoitzak, txandaka, guztien gainean.
* Kargu publikoak zozketaz esleitu daitezela, guztiak edo esperientzia eta ezagutza teknikoa eskatzen ez dutenak.
* Pertsonak berak ez dezala behin baino gehiagotan kargu publiko bera izan, edo salbuespenezko kasuetan soilik izan dezala.
* Pertsona berak kargu publiko gutxi izan ditzala, gerrarekin lotutakoak izan ezik.
* Kargu publiko guztiak iraupen laburrekoak izan daitezela, ahal den neurrian behintzat.
* Hiritar guztiek, guztion artean aukeratuta, justizia administratzea.
* Herriaren Batzarrak gauza guztien edo garrantzitsuenen gaineko subiranotasuna izan dezala. Inolako kargu publikoak ez du subiranotasunik izango ezeren gainean edo, izatekotan, garrantzi gutxiko gaietan izango du.
* Kargu publiko bat bera ere ez dadila bizi bitartekoa izan. Eta bateren bat geratzen bada, kargutik kendu behar da, eta zozketagarri bihurtu, bozketa bidez aukeratu ordez.

## Aristotelesen arauak praktikan 
Atenasen arau horiek indarrean jarri zituzten. IV. mendean Atikan 250.000 edo 300.0000 pertsona inguru bizi ziren, hiritarren familiako kideak 100.000 ziren eta, horietatik, gizonezko helduak eta, beraz, Batzarrean parte hartzeko aukera zutenak, 30.000 inguru besterik ez ziren.

Baina zozketa erabiltzen zuten kargu publiko gehienak banatzeko. 100 bat magistratura –nagusiki buruzagi militarrak eta kontulariak– bozkatuz hautatzen zituzten baina gehienak, gainerako 600ak, zotz eginda banatzen zituzten.

Metodorik demokratikoena iruditzen zitzaien, baita bozak erosteko ustelkeria saihesteko bide egokia ere. Gainera aukera berdintasuna bermatzen zuen. Arriskuak ere bazituen, izan ere, kargua egokitutako pertsonak ez zuen zertan alor horretan aritzeko gaitasuna izan. Horregatik, batzuen gabeziak besteen dohainekin berdintzeko, taldean egiten zuten lan. Laburbilduz, gehiago kezkatzen zituen boterea eta ondasunak esku gutxitan biltzeak, kargu batzuen gaitasunik ezak baino.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eguzki-orban

|}
**Eguzki-orbanak** Eguzkiaren fotosferan gertatzen diren fenonemo tenporalak dira. Inguruan duten eskualdeekin alderatuta eremu ilunago gisa agertzen diren orbanak dira. Inguruko fotosferarekin alderatuz tenperatura baxuagoa dute, eremu magnetikoaren fluxuaren kontzentrazioak konbekzioa gelditzen duelako. Eguzki-orbanak normalki bikoteka agertzen dira, bikoteko kide bakoitzak polaritate magnetikoaren kontrako eremuetan. Eguzki-orbanen kopurua 11 urteko eguzki zikloaren arabera aldatzen dira.

Eguzki-orban indibidualek egun batzuetatik hainbat hilabetara iraun dezakete, baina azkenean guztiak desagertzen dira. Eguzki-orbanak hedatzen eta txikiagotzen dira Eguzkiaren gainazalean zehar mugitzen diren bitartean. Txikienek 16 kilometroko tamaina dute, eta handienek 160.000 kilometro. Handienak Lurretik ikus daitezke teleskopio baten laguntzarik gabe. Abiadura erlatiboan bidaiatzen dute, edo berezko mugimendua izan dezakete, hainbat metro segunduko mugituz agertzen direnetik.

Jarduera magnetiko intentsoa adierazten dute, eta gertakari sekundarioekin loturik egon ohi dira, eraztun koronalak edo berkonexio magnetikoak kasu. Eguzki-eztanda eta masa jaurtiketa koronal gehienak magnetikoki aktiboak diren eskualdetan gertatzen dira, eguzki-orbanen eskualdeen inguruan. Antzeko fenomenoak ikus daitezke Eguzkia ez diren beste izar batzuetan, eta **izar-orban** izena ematen zaie. Beste izar batzuek jariatzen duten argia zein orban ilunak neurtzea posible da.

## Galeriak 
### Argazki-galeria 

Image:Sunspots 1302 Sep 2011 by NASA.jpg
Image:Sunspot 1112.jpg
Image:Sunspot 923 at sunset and in solar telescope.jpg
Image:Sunspot Mirage.JPG
Image:Sun spot naked eye.jpg
Image:PIA19801-TrackingSunspotsOnTheSunFromMars-20150708.gif

### Bideo-galeria 

NOAA 875 Flare.ogv
Growing Sunspots Tracking Closeup - February 2011.ogv
Sunspot Growth in June 2012.ogv
NOAA 875 Flare.ogv

## Kanpo estekak
Uharteko dorreak

**Uharteko dorreak**, ofizialki **Huarteko dorreak**, Nafarroako Iruñea hiriburuan dauden bi eraikin dira.

## Kokalekua 
Iturrama auzoan daude, Gazteluko Ingurunea kalearen 3-5 zenbakietan, kale hori eta Antso Azkarra etorbidearen artean, eta Iruñeko zitadelaren hegoaldean.

## Historia 
1963an eraiki ziren eta Fernando Redon Huici eta Javier Guibert arkitektoek diseinatu zituzten, handik urte betera hiri berean Errozko dorrea ere diseinatu eta eraiki zuten.

## Eraikinak 
Bakoitzak 12-13 solairuko garaiera dute.

## Kanpo estekak 
* Uharteko dorrei buruzko artikulua. Docomomoiberico.com
Moldeko ogi

**Moldeko ogia**, **sandwich-ogia** edo **ogi ingelesa** testura oso bigun eta goxoko ogi mota bat da. Gainontzeko ogiekin parekatu ezkero askoz ere samurragoa kontserbatu ohi da. Beste ogiekin parekatuz koipe eduki gehiago du, besteek ez bezala gurina edo beste motako koipeak baititu.

Ia merkatal-gune guztietan formatu industrialean eros liteke, baita eskuz lantzen dituzten okindegietan ere. Orotarikoak daude: ogi zuria, ogi integrala, azalik gabekoa, zerealekin, etab. Markaren metonimia arruntagatik hego Euskal Herrian eta beste lekuetan- Espainian, Mexikon edo Venezuelan- Bimbo diote.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Netscape (nabigatzailea)

**Netscape** izena eraman zuten gero AOLena izango zen Netscape Communications Corporation enpresak sortu zuen web nabigatzaile serie bateko bertsioek. Serie horretako jatorrizko nabigatzailea munduko garai batean nagusia izan zen, baina nabigatzaileen artean 1990eko hamarkadaren bukaeran izan zen lehenengo lehiaren ondorioz bere erabiltzaile gehienak galdu zituen Internet Explorerren mesederako.

2008an bertan behera geratu zen nabigatzailea eta Netscapek laguntza eskaini zuen Mozilla Firefoxera migratzeko.

## Banaketen arteko bateragarritasuna 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edegem

**Edegem** (nederlanderaz ahoskatua: ; lehen aldiz 1173an aipatua *Buizegem* bezala) Belgikako iparraldean dagoen udalerria da, Flandriako Anberesko probintzian dagoena. 2015eko urtarrilaren 1ean 21.064 biztanle zituen. Industriarik ez duenez, Anberesko lo-hirietako bat da gaur egun.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Kolostomia

thumb|Kolostomia baten eskema.

**Kolostomia** kolonean egiten den ebakuntza da, heste lodian itxiunea denean egiten dena. Kolostomian itxiunea duen kolonaren partea abdomenaren paretatik kanpora atera eta itxiunea irekitzen da. Kolostomia batzuk aldi baterako egiten dira, eta aste edo hilabete batzuk igaro ondoren itxi egiten dira, baina beste batzuk betirako izaten dira (uzkia edo kolonaren behealdea erauzi direlako egiten dena adibidez).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sandwich misto

thumb|Bikinia.

**Sandwich mistoa** edota **bikinia** Yorkeko urdaiazpikoa eta gazta dituen moldeko ogiaz osatutako ogitartekoa da. Gurina gehitu ondoren hotz nahiz txigortua zerbitzatu liteke. Batzuetan barazkiak ere jartzen zaizkio, hala nola uhaza, tomatea, tipula edo kuiatxo zatiak. Ziapea edo maionesa ere ohikoak dira.

Frantzian Croque-monsieur izeneko bertsioa oso ezaguna da.

## Kanpo estekak
Numerus apertus

***Numerus apertus*** latinezko esapidea da (euskaraz *zenbaki irekia*) eta multzo batean parte hartze edo sarrera mugatzen duen kopururik ez dagoela adierazten du.

Numerus claususen kontrakoa adierazteko erabiltzen da.

Gehienetan, hezkuntza arloan erabiltzen da. Adibidez, unibertsitate batean edo fakultate batean izena ematen duten guztiak onartuak izango direla adierazteko, gehienetan, *numerus clausus ez dago*ela adierazten da, baina, batzuetan, hori adierazteko *numerus apertus* badagoela esaten da.

Zuzenbidean ere erabili izan da, zerrenda bat irekia dela adierazteko, kopuru mugaturik ez duela.

## Ikus, baita 
* Numerus clausus.

## Kanpo estekak
Sinu hiperboliko

[thumb|Sinu hiperboliko funtzioaren [Funtzio baten irudikapen grafiko|grafikoa]]
Trigonometrian, x zenbaki errealaren **sinu hiperbolikoa** (ikurra: sinh edo sh) funtzio hiperbolikoa da, formula hau duena:

:\sinh x = \frac {e^x - e^{-x}} {2}

non e^x funtzio esponentziala den.

## Kanpo estekak
Eureka

thumb|upright=1.25|XVI. mendeko irudia. Arkimedes bainua hartzen. Heroiaren koroa, eskuinean, lehen planoan.

**Eureka** interjekzio bat da, aurkikuntza edo asmakuntza bat ospatzeko erabilia. «Aurkitu dut» esan nahi du, eta greziera klasikotik dator: . Arkimedesi egozten zaion istorio bati lotuta dago, baina istorio apokrifoa izango da, ziur aski.

Posible da ustez urrezkoa den koroa batek urre garbiak baino dentsitate txikiagoa duen ala ez zehaztea? Arkimedesek, galdera horri erantzuteko bidean, orain bere izena duen printzipioa asmatu zuen.

Arkimedesi eskatu zioten koroa bat aztertzeko. Kontua zen jakitea ea urre hutsez egina zen ala zilarra nahasita zuen. Arkimedesek arazoa ebatzi behar zuen koroa kaltetu gabe; beraz, ezin zuen urtu eta gorputz erregular bihurtu, haren dentsitatea kalkulatzeko (masa/bolumen erlazioa kalkulatzeko). Bainu bat hartzen zuen bitartean, ur-maila bainuontzian igotzen zela nabaritu zuenean, konturatu zen efektu hori erabil zitekeela koroaren bolumena zehazteko. Ura ezin da konprimitu: koroa murgiltzean, bere bolumena bezainbesteko ur kantitatea mugituko litzateke. Koroaren pisua zati mugitutako ur bolumena eragiketa eginez, koroaren dentsitatea lortuko litzateke. Dentsitate txikiagoko beste metal batzuk gehitu balitzaizkio, koroaren dentsitatea urrearen dentsitatea baino txikiagoa izango litzateke.

Esaten da Arkimedes, aurkikuntzaz konturatu zenean, bainuontzitik altxatu eta kalera biluzik irten zela, «Eureka! Eureka!» oihukatuz, hau da, «Aurkitu dutǃ Aurkitu dutǃ».

Hala ere, urrezko koroaren istorioa ez da ageri Arkimedesen lan ezagunetan. Gainera, kontuaren inguruan zalantza handia sortzen da, muturreko doitasun-maila eskatuko lukeelako mugitutako ur bolumena neurtzeak. Istorioak deskribatzen duen metodoa Arkimedesen garaian egingarria izan zedin, neurtzeko tresnek garai hartan zeudenak baino zehatzagoak izan beharko zuketen.

## Kanpo estekak
Kosekante hiperboliko

[thumb|Kosekante hiperboliko funtzioaren [Funtzio baten irudikapen grafiko|grafikoa]]
Trigonometrian, x zenbaki errealaren **kosekante hiperbolikoa** (ikurra: cosech edo csch) funtzio hiperbolikoa da, sinu hiperbolikoaren alderantzizkoa dena.

:\operatorname{cosech}\;x = \frac{1}{\operatorname{sinh}\;x} = \frac{2}{e^x - e^{-x}}

## Kanpo estekak
Erdi Aroko arkua (Nabarreria kalea)

**Erdi Aroko arkua** Nafarroako Iruñea hiriburuan dagoen ustez Erdi Aroko jatorria omen duen arku zorrotz baten hondakina da.

## Kokalekua 
Iruñeko Alde Zaharran dago, Nabarreria kalearen 35. zenbakian, Nafarroako Administrazio Publikoaren Institutuaren egoitzaren alboan eta Iruñeko katedralaren parean.

## Arkua 
Arku honek Alde Zaharreko gaur egungo etxebizitza gehienak XVIII. mendean eraikiak izan arren, eta neurri txikiagoan XIX. mendean, Erdi Aroko etxebizitzen gainean eraiki zirela oroitarazten digu, antzinako etxebizitzen eraikuntza elementuak aprobetxatuz, bai arku zein ganga, horietako batzuk oraindik gaur egun ikusgai daude, batez ere etxebizitzetako sotoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Merozigoto

Genetikan, **merozigotoa** jatorriko genomaz edo endogenoteaz gainera, exogenote edo kanpoko material genetikoa duen zigotoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anatol Josepho

**Anatol Marco Josepho** (Omsk, Errusia, 1894ko martxoaren 31a - San Diego, AEB, 1980ko abenduaren 16a) lehen fotomatoi automatikoa asmatu eta patentatu zuen asmatzailea izan zen.

## Biografia 
Anatol Josephewitz –abizena gero aldatu zuen– Alemaniara joan zen 15 urte zituela, eta han ikasi zuen argazkilari lanbidea. Lehen Mundu Gerra amaituta Shangaira joan zen, eta Txinako hiri horretan zegoela bururatu zitzaion asmakizuna. Baina New Yorkera iritsi arte ez zuen ideia egin ahal izateko beharrezko kapitala lortu: 11.000 dolar. Inbertsioa berehala bihurtu zen errentagarri.

1926ko irailean, New Yorken, “*Egin argazkia zeure buruari! Zortzi pose, zortzi minutuan*” idatzita zuen kabina ipini zuten Broadwayn, 51. eta 52. kaleen kantoian. Munduko lehen argazki estudio automatizatua zen, profesionalen beharrik gabe, 25 zentaboren truke eta minutu gutxian zortzi argazkiko zerrenda egiten zuena. Tramankulua 32 urteko Anatol Josepho siberiarrak asmatu eta patentatu zuen.

1927ko apirileko *Times* aldizkariaren arabera, urte erdian 280.000 lagunek erabili zuten *photobooth* (argazki kabina) izeneko makina. Urte horren amaieran kabina Europara eta Kanadara iritsi zen eta Frantzian, lehenengoz, *Photomaton* esan zioten. Baina ordurako Anatol Josepho ez zen makinen jabe.

1927ko martxoaren 28an, *The New York Times* egunkariko azaleko albisteak zioen Josephok milioi bat dolarren truke saldu zituela argazki kabina ustiatzeko eskubideak. Josephok milioi erdia karitate egintzetarako eman zuen. Jendeak ez zuen ulertu Anatolek egindakoa eta, siberiarra zenez, altruismoa komunismoarekin nahastu zuten. Josepho 1928an Los Angelesera erretiratu zen.

## Erreferentziak
Eleberri historiko

thumb|Eleberri historiko baten azala.
**Eleberri historikoa** erromantizismoan indarra hartu zuen narratibaren azpigenero bat da. XIX. mendean bere garairik onena izan bazuen ere ere, XX. eta XXI. mendean iraun du. Eleberri historikoak gertakizun edo pertsonai historikoetan oinarrituta daude.

## Ezaugarriak 
György Lukácsek esaten zuen eleberri historikoa hartzen duela helburu nagusienetariko bezala erakustea garai historikoak, erakustea garai haietako balioak eta sinesmenak. Eleberri hauetan erabili ohi dira egiazko gertakizunak baina pertsonaia nagusiak asmatuak izan daitezke.

Eleberri historikoen egileak adimen handiak behar ditu, historia ondo jakin behar du, idatziko duen historiako pasarteak sinesgarriak gerta daitezen. Kontatuko dituen narrazioak benetan garai historiko batean gertatu direla sinestarazi behar dio irakurleari, zeren eta bestela beste azpigenero bateko eleberria izango litzateke (abenturazkoa edo).

## Eleberri historikoaren bilakaera 
XVIII. mendearen bitartean idazten ziren eleberri pseudohistorikoak izaten zirela esaten da. Aurreko garaietako pertsonaiei XVIII. mendeko ezaugarriak eransten zitzaizkien. Bere asmo nagusia hezigarria zen (adibidez, Jean-François Marmontelen *Les incas*, Frantzian, edo Pedro de Montengónen *El Rodrigo*, Espainian).

XIX. mendean, eleberri historikoak itxura nahiko literarioa hartu zuen eta gehien aipatzen den egilea, agian, Walter Scott (1771-1832) izango da. Idazle eskoziar honek 20 eleberri idatzi zituen Erdi Aroko Britainia Handia irudikatuz. Ez da hain ezaguna Benedikte Naubert (1752-1819) baina hartzen da Alemaniako eleberri historikoaren aitzindaritzat.

## Eleberri historikoa Euskal Herrian 
Genero honetan arrakasta handien lortu zuen idazlea Francisco Navarro Villoslada (1818-1895) izan zen. Gaztelaniaz hainbat eleberri historiko idatzi zituen baina arrakastatsuena Amaya o los vascos en el siglo VIII (1879).

Euskaraz, Txomin Agirre jotzen da aitzindari, bere *Auñemendiko lorea* (1897) eleberriarekin. XX. mendean Yon Etxaidek jorratu zuen azpigenero hau, besteak beste.

## Kanpo estekak
Txorizo-ogitarteko

**Txorizo-ogitartekoa** txorizo-xerrak dituen ogitartekoa da. Batzuetan epel (txorizo onduarekin) eta bestetan bero (txorizo erre edo frijituarekin) hartzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Croque-monsieur

***Croque-monsieur*** ( ahoskatua) urdaiazpiko egosia eta emmental edo gruyère gazta dituen moldeko ogiaz osatutako sandwich mistoa da. Gurina gehitu ondoren txigortua zerbitzatzen dute. Gainean, arrautza frijitu bat duenean ***croque-madame*** diote.

Parisko kafetegi baten menuan lehendabizikoz 1910ean agertu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Panini (ogitartekoa)

***Panini*** (sing. **panino**,  ahoskatua) grillean egindako ogitartekoa da. Txigortua zerbitzatzen dute, gazta, urdaiazpiko, mortadela, salami edo antzeko osagaiekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Panini

**Panini** sarrerari honakoak dagozkio:

## Biografia 
* Pāṇini (K.a. IV. mendea), sanskritozko gramatikaria
* Giovanni Paolo Panini (1691–1765), italiar artista
* A. R. Raja Raja Varma edo Kerala Panini (1863–1918), indiar poeta
* Manuel Panini (1983), italiar futbolaria

## Besteak 
* Panini Taldea, italiar enpresa, kromoak egiten dituena
* *Pan* generoak lehen Panini leinua osatzen zuen
* Panini (ogitartekoa), italiar ogitartekoa
Javier Guibert

**Javier Guibert Tabar** (Iruñea, 1925eko otsailaren 10a - Madril, 2011ko irailaren 8a) iruindar arkitekto bat izan zen. Maiz Fernando Redón iruindar arkitektoarekin elkarlanean aritu zen.

## Biografia 
Madrilen arkitektura ikasketak burutu eta 1957an lizentziatu zen. Madrilgo urte hauetan Fernando Redón iruindar arkitektoarekin estudioa elkarbanatzeaz gain 1960ko hamarkadako Espainiako arkitekturako ikur izango ziren hainbat arkitekto ezagutzeko parada izan zuen: José Antonio Corrales eta Ramón Vázquez Molezún, José María García Paredes eta Rafael de la Hoz, Javier Carvajal, Xosé Bar Boo, Antonio Fernández Alba, Fernando Higueras eta Antonio Fernández Alba, bai eta Luis Peña Gantxegi gipuzkoarra eta Francisco Inza nafarra ere.

## Eraikinak 
Fernando Redónekin elkarlanean aritutako garaikoak honako eraikinak dira: Huarte etxea, Huntzen eraikina, Huarte dorreak, Ultzamako Golf Kluba, Errozko dorreak, Iruñeko Txantrea auzoko Done Jakue eliza eta Olatzagutiko Klinker Kluba.

## Bestelakoak 
1968-1970 artean Euskal-Nafar Arkitektoen Eskolako lehendakaria izan zen, 2005an erakunde horrek Urrezko Beruna Saria eman zion, bere bizi osoko ibilbidearen omenaldi gisa. Redónekin elkarlanean izandako ibilbide profesional oparoaren ondoren, 1980ko hamarkada ia osoan Iruñeko Udal Zaharberritze Bulegoa zuzendu zuen.

Jada erretiroa hartuta, Madrilen bizitu eta 2011an bertan zendu zen.

## Erreferentziak
Done Jakue eliza (Txantrea)

**Done Jakue eliza** Nafarroako Iruñea hiriburuan dagoen eliza bat da.

## Kokalekua 
Txantrea auzoan dago, Irunberri kalearen 10. zenbakian.

## Historia 
1966an eraikia izan zen eta Javier Guibert eta Fernando Redón iruindar arkitektoek diseinatu zuten.

## Eraikina 
Itxura modernoko eliza bat da. Altuera ezberdineko gorputzez osatuta dago eta, gorputz bakoitzak, teilatu asimetriko bat dauka. Fatxadan pintadak ikus daitezke.

## Mezak 
* Lan egunak: 11:00etan.
* Larunbatak eta jaiegun bezperak: 11:00etan eta 20:00etan.
* Igandeak eta jaiegunak: 11:00etan eta 12:30etan.

## Kanpo estekak 
* Txantreako Done Jakue eliza. 3digitala.com
Huarte etxea

**Huarte etxea** edota **Felipe Huarte etxea** Nafarroako Iruñea hiriburuan dagoen etxebizitza bat da.

## Kokalekua 
Beloso auzoan dago, Iruñeko apaiztegiaren alboan eta Sarrigurengo errepidearen 5. zenbakian, halere, sarbidea Beloso Alto kalean du.

## Historia 
1959an eraikia izan zen eta Javier Guibert eta Fernando Redón iruindar arkitektoek diseinatu zuten.

## Eraikina 
Mies van der Rohe eta Frank Lloyd Wright arkitektoen espazioaren kontzeptuaren eragina nabarmentzen da, ziurrenik Arne Jacobsen arkitektoaren lanen eragina ere bai.

Gaur egun Huarte familiaren jabetzakoa da.

## Kanpo estekak 
* Huarte etxeari buruzko artikulua. Docomoiberico.com 
* Felipe Huarteren etxea. Cpainavarra.org
Huntzen eraikina (Iruñea)

**Huntzen eraikina** edo **Huntzak eraikina** (gaztelaniaz *Edificio Las Hiedras*) Nafarroako Iruñea hiriburuan dagoen eraikin bat da.

## Kokalekua 
Iruñeko Bigarren Zabalgunean dago, Nafarroa Beherea etorbidearen 9b zenbakian, Paulino Caballero kalea eta Leire kalearen arteko elkargunean, eta Merindadeen plazaren alboan.

## Historia 
1961ean eraikia izan zen eta Javier Guibert eta Fernando Redón iruindar arkitektoek diseinatu zuten.

## Eraikina 
Zortzi solairuko garaiera eta hiruki oinplanoa duen duen eraikin etxebizitza eraikin zuri bat da.

## Kanpo estekak 
* Huntzen eraikinari buruzko artikulua. Docomoiberico.com
Iruñeko Aurrezki Kutxa Munizipalaren egoitza eta etxebizitzak

**Iruñeko Aurrezki Kutxa Munizipalaren egoitza eta etxebizitzak** Nafarroako Iruñea hiriburuan dagoen eraikin bat da.

## Kokalekua 
Iruñeko Bigarren Zabalgunean dago, Sarasate pasealekuaren 5. zenbakian, Sarasate pasealekua eta García Castañón kalearen arteko izkinan.

## Historia 
1933an eraikitzen hasi eta 1934ean amaitu izan zen eta Joaquin Zarranz nafar arkitektoak diseinatu zuten.

## Kanpo estekak 
* Iruñeko Aurrezki Kutxa Munizipalaren egoitza eta etxebizitzei buruzko artikulua. Docomoiberico.com
Brasschaat

**Brasschaat** (nederlanderaz ahoskatua: ) Belgikako iparraldean dagoen udalerria da, Flandriako Anberesko probintzian dagoena. 2015eko urtarrilaren 1ean 37.301 biztanle zituen. 2006ko azaroan, Brasschaat-ek LivCom-Award saria irabazi zuen bizitzeko munduko udalerririk atseginena bezala.

## Hiritar ospetsuak 
* Walter Dewitte, biologoa
* Gerolf Annemans, politikoa (j. 1958)
* Jean-Marie Pfaff, futbol jokalaria (atezaina)
* Jimmy Muller, (aktorea)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Halkyn

**Halkyn**, , Galesko ipar-ekialdeko herri txiki bat da, Flintshire konderrikoa, Cardiff hiriburutik 260 km iparraldera kokatua. 2011eko erroldan 2.879 biztanle zituen.

Helygain dagoeneko ezaguna zuten antzinako erromatarrek, beruna ateratzeko erabiltzen baitzuten. Herriaren izena Domesday liburuan aipatuta ageri da, 1086. urtean.

Helygainen lurraldean badira postetxe bat, eliza bat, liburutegi bat eta bi kafetegi.

## Herritar ospetsuak 
* John Ingleby (1749-1808), margolaria eta miniaturista.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Halkyngo Udalaren webgunea
Sei Sigma

**Sei Sigma** () erakundeen prozesuen hobekuntzarako metodologia bat da, erakundearen helburuak oinarritzat hartzen dituena. 1985 urtean abiarazitako metodologia izan zen, Motorola enpresan eta horren ondoren arrakastaz abiarazi da hainbat erakundetan, hala nola General Electric, Sony eta Allied Signal enpresetan. Izenak kontzeptu estatistiko bait egiten dio erreferentzia: *sigma*, σ alegia, desbideratze estandarra adierazten duen ikurra da, eta sei sigma esamoldeak batezbestekotik banakuntza normal batean gutxienez sei desbideratzeko distantzia batera, hots oso probabilitate txiki batekin, gertatu behar diren akatsei egiten die erreferentzia, akatsak maiztasun txiki horrekin gehienez gertatzeko helburua bereganatuz horrela. Hain zuzen, kuantifikazioa eta datuen analisia sei sigma metodologiaren oinarrietako bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Osmiini

**Osmiini** Hymenoptera barruan sailkatzen den intsektu leinu bat da. Apoidea goifamiliaren barruko erleak dira.

## Generoak 
Genero hauek daude barruan:

* *Afroheriades* Peters, 1970
* *Ashmeadiella* Cockerell, 1897
* *Atoposmia* Cockerell, 1935
* *Bekilia* Benoist, 1962
* *Chelostoma* Latreille, 1809
* *Haetosmia* Popov, 1952
* *Heriades* Spinola, 1808
* *Hofferia* Tkalcu, 1984
* *Hoplitis* Klug, 1807
* *Hoplosmia* Thomson, 1872
* *Noteriades* Cockerell, 1931
* *Ochreriades* Mavromoustakis, 1956
* *Osmia* Panzer, 1806
* *Othinosmia* Michener, 1943
* *Protosmia* Ducke, 1900
* *Pseudoheriades* Peters, 1970
* *Stenoheriades* Tkalcu, 1984
* *Stenosmia* Michener, 1941
* *Wainia* Tkalcu, 1980
* *Xeroheriades* Griswold, 1986

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pierre d'Ailly

'''Pierre d'Ailly''' (Compiègne, 1351 &ndash; Avignon, 1420ko abuztuaren 9a) Frantziako teologoa eta Erromatar Eliza Katolikoko kardinala izan zen. Gilen Ockhamgoaren jarraitzailea izan zen, arimatik at singularrak soilik existitzen direla eta unibertsalek zeinuak besterik ez direla baieztaturik. Ziurtasunaren inguruan ere gogoetak egin zituen.

File:Ailly, Pierre d' – Toledo, Biblioteca de la Catedral de Toledo, Manuscritos, 40-10, secolo XIV – BEIC 10108998.jpg|*Lectura ad formandos libellos*, Toledo, Biblioteca de la Catedral de Toledo.

## Erreferentziak
Marie Tussaud

**Anne-Marie "Marie" Tussaud** (Estrasburgo, Frantzia, 1761eko abenduaren 1a - Londres, Erresuma Batua, 1850eko apirilaren 16a) frantziar artista bat izan zen.

## Biografia 
1761eko abenduaren 1ean, Estrasburgon (Frantzia) Anne Marie Grosholtz, gero Marie Tussaud izenez ezaguna izango zena, jaio zen. Aita bi hilabete lehenago hila zen, Zazpi Urteko Gerran, eta ama Bernara joan zen bizitzera alabarekin batera. Oso gazte hasi zen Philippe Curtiusen etxean lanean. Curtius medikua zen eta anatomia irakasteko argizarizko irudiak egiten zituen. Gero argizarizko erretratuak ere egiten hasi zen.

1765ean medikua Parisera joan zen eta argizarizko figuren erakusketa prestatzen hasi zen. Urte hartan bertan Luis XVI.a Frantziakoaren amorante Madame du Barryren erretratua egin zuen, gaur egun oraindik erabiltzen den molderik zaharrena. 1767an Grosholtz eta ama ere Parisera joan ziren Curtiusen babesean. Lehen erakusketa 1770ean zabaldu zuen hark, eta arrakasta handia izan zuen. Grosholtz argizaria modelatzen trebatu zuen Curtiusek. Talentua lagun, haren laguntzaile izan zen eta 1778an argizarizko bere lehen figura osatu zuen, Jean-Jacques Rousseaurena.

1780tik aurrera Luis XVI.a Frantziakoaren arrebaren arte irakaslea izan zen eta berehala Versaillesen bizitzeko gonbita egin zioten. 1789an Frantziako Iraultza piztu zenean, Grosholtz errege jauregian bizi zen. Frantziar monarkiarekin zeukan lotura zela eta, Izualdian atxilotu zuten. Lepoa gillotinatik oso gertu izan zuen eta buruko ilea ere kendua zioten. Baina argizariarekin zuen trebeziak bizia salbatu zion; gillotinaren biktimen maskarak egiteko agindu zioten. Hala, Luis XVI.aren, Marie Antoinetteren, Maraten eta Robespierren hil ondorengo argizarizko erretratuak egitera behartu zuten.

Curtius hil zenean, 1794an, bilduma Grosholtzeri utzi zion. Ezagun bihurtuko zen abizena, aldiz, urtebete geroago eskuratu zuen, François Tussaudekin ezkondu zenean. 1802an Londresera egin zuen bidaia eta, Napoleonen gerrak medio, ezin izan zuen Frantziara itzuli. Urtetan bere bilduma Britainiar Uharteetan erakutsi ondoren, 1935ean Londresko Baker Streeten erakusketa iraunkorra jarri zuen. Madame Tussaud 1850eko apirilean hil zen, 88 urte zituela. Haren izena daukan museoa Londresko gune turistiko nagusietakoa da gaur egun eta adarrak ditu munduko hiri askotan.

## Erreferentziak
Tosta (ogitartekoa)

**Tosta** bere muturretako bat irekia duen ogitarteko bat da, hau da, bi ogi-xerra baino bakarra duena. Ogitartekoaren osagaiak tostaren gainean daude pilatuta. Sendotasun gehiago izateko, ogia txigortzen dute.

Espainiako ak, Kataluniako , Danimarkako  eta beste asko, tosta baten gainean doaz.

## Kanpo estekak
Brecht (Belgika)

**Brecht** (nederlanderaz ahoskatua: ) Belgikako iparraldean dagoen udalerria da, Flandriako Anberesko probintzian dagoena. Udalerriaren barruan herri hauek daude: Brecht bera, Sint-Job-in-'t-Goor eta Sint-Lenaarts. 2015eko urtarrilaren 1ean 27.906 biztanle zituen.

## Klima 

## Iruditegia 

Image:Brecht kerk.jpg|Sint-Michielskerk
File:Groot Schietveld 001.jpg| Groot Schietveld erreserba naturala.
File:A Brecht, Stenen molen, bergmolen, kettingkruier 00W.JPG|Haize-errota Brecht-en.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Elisenda Montcadakoa

**Elisenda Montcadakoa** (1292 – 1364ko ekainaren 19a), Petri II.a Ramon Montcadakoaren  eta Elisenda de Pinos-en alaba izan zen. Aragoiko erregina ezkontidea izan zen Jakue II.arekin egindako ezkontzaren ondorioz, 1322an.

## Bizitza 
Elisenda Montcadako Jakue II.aren laugarren eta azken emaztea izan zen. Aitonan jaio zela uste dute, izan ere, Petri II.a Ramon Montcada i d'Abarca, Aitonako baroia, eta Elisenda de Pinosen alaba baitzen. Kataluniako familia nobleetako batean jaio zen, Montcada leinukoa, monarkiatik oso gertu zegoena. Elisendak bi anaia izan zituen: Ot eta Gastó. Elisendaren birramona Konstantza zen, Aitonako dama, Petri II.aren alaba ez-legitimoa, eta horrek, bere senarraren bigarren lehengusu bihurtzen zuen.

## Ezkontza 
Jakue II.a, bere hirugarren emaztetik alargundu ondoren, presaka aritu zen ezkontza berri baten bila. Emaztea hil eta hilabetera lortu zuen hirugarren eta laugarren odolkidego baimena berriro ezkontzeko.

Ezkontza Tarragonan egin zen 1322ko Eguberri egunean. Erregeak dote bezala Berga, Burriana, Tortosa, Morella, Torroella de Montgri, eta Palseko diru sarrerak eta bere anai zaharrenaren Seròs eta Mequinensako egoitzak eman zituen. Emazteak 30
urte zituen eta erregeak, 1319an alargundua, 55 inguru. Hala, Elisenda Jakuek Blanca Anjoukoarekin izandako hamar seme-alaben amaordea bihurtu zen.

Erregina berrika Bartzelona eta bertako Palau Major aukeratu zuen ohiko egoitza bezala, nahiz eta Tortosa izan bere dotearen erdibidean zegoena eta aurreko erreginen egoitza izan zen hiria. Seme-alabarik izan ez zuten eta senarra berehala gaixotu zen. Elisendak bere bizitza erlijioari eta karitateari eskaini zion gehien bat.

Horrela, 1326an Elisenda Pedralbesko monasterioa sortu zuen Bartzelona. Urte bete beranduago, alargun geratu zenenean, 37 urtez erretiratu zen monasterioaren aldamenean zegoen jauregi batera. Hil ondoren, bertan hilobiratu zuten.

## Erreferentziak
Tangente hiperboliko

[thumb|Tangente hiperboliko funtzioaren [Funtzio baten irudikapen grafiko|grafikoa]]
Trigonometrian, x zenbaki errealaren **tangente hiperbolikoa** (ikurra: tanh edo th) funtzio hiperbolikoa da, sinu hiperbolikoaren (sinh) eta kosinu hiperbolikoaren (cosh) zatidura dena. Formula hau da:

: \tanh x  = \frac{\sinh x}{\cosh x} = \frac{\mathrm{e}^x - \mathrm{e}^{-x}}{\mathrm{e}^x + \mathrm{e}^{-x}}

non e^x funtzio esponentziala den.

## Kanpo estekak
Koltxizina

**Koltxizina** *Colchicum autumnale* udazkeneko azafraitik ateratzen den alkaloidea da. Zelulen zatiketa galarazten du eta kromosoma sail ugari sorrarazten ditu. Genetikan eta zitologian erabiltzen da, eta baita minbizia denean ere, kaltetutako zelulak ugal ez daitezen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Funtzio hiperboliko

[thumb|296px|eskuinera|Jatorritik igarotzen den zuzenerdi bat \scriptstyle x^2\ -\ y^2\ =\ 1 hiperbola ebakitzen du \scriptstyle (\cosh\,a,\,\sinh\,a) puntuan, non \scriptstyle a zuzenerdiak, abzisen ardatzerdiak eta hiperbolak zedarritutako azaleraren bikoitza da. \scriptstyle X-ardatzaren azpiko hiperbolako puntuetarako azalera negatibotzat hartzen da (ikusi [:Irudi:HyperbolicAnimation.gif|bertsio biziduna funtzio trigonometrikoekin (zirkularrak) alderatuta.]]
Matematikan, **funtzio hiperbolikoak** ohiko funtzio trigonometrikoen funtzio analogoak dira, baina zirkulu bat hartu beharrean erreferentziatzat, \scriptstyle x^2\ -\ y^2\ =\ 1 hiperbola hartuta. Matematikako eta fisikako adar batzuetan garrantzia dute.

## Adierazpen analitiko estandarrak 
150px|thumb|sinh, cosh eta tanh
150px|thumb|csch, sech eta coth
[150px|thumb|(a) cosh(*x*) *ex* eta *e−x*-ren [Batezbesteko aritmetiko|batezbestekoa da.]]
[150px|thumb|(b) sinh(*x*) *ex* eta *e−x*-ren [Kenketa|kenduraren erdia da.]]

Funtzio hiperbolikoak hauek dira:
* Sinu hiperbolikoa:
::\sinh x = \frac {e^x - e^{-x}} {2} = \frac {e^{2x} - 1} {2e^x} = \frac {1 - e^{-2x}} {2e^{-x}}.
* Kosinu hiperbolikoa:
::\cosh x = \frac {e^x + e^{-x}} {2} = \frac {e^{2x} + 1} {2e^x} = \frac {1 + e^{-2x}} {2e^{-x}}.
* Tangente hiperbolikoa:
::\tanh x = \frac{\sinh x}{\cosh x} = \frac {e^x - e^{-x}} {e^x + e^{-x}} = \frac{e^{2x} - 1} {e^{2x} + 1} = \frac{1 - e^{-2x}} {1 + e^{-2x}}.
* Kotangente hiperbolikoa:
::\coth x = \frac{\cosh x}{\sinh x} = \frac {e^x + e^{-x}} {e^x - e^{-x}} = \frac{e^{2x} + 1} {e^{2x} - 1} = \frac{1 + e^{-2x}} {1 - e^{-2x}}
* Sekante hiperbolikoa:
::\operatorname{sech}\,x = \frac{1}{\cosh x} = \frac {2} {e^x + e^{-x}} = \frac{2e^x} {e^{2x} + 1} = \frac{2e^{-x}} {1 + e^{-2x}}
* Kosekante hiperbolikoa:
::\operatorname{csch}\,x = \frac{1}{\sinh x} = \frac {2} {e^x - e^{-x}} = \frac{2e^x} {e^{2x} - 1} = \frac{2e^{-x}} {1 - e^{-2x}}

Funtzio hiperbolikoak angelu irudikarien bidez ere defini daitezke:
* Sinu hiperbolikoa:
::\sinh x = -i \sin (i x)
* Kosinu hiperbolikoa:
::\cosh x = \cos (i x)
* Tangente hiperbolikoa:
::\tanh x = -i \tan (i x)
* Kotangente Hiperbolikoa:
::\coth x = i \cot (i x)
* Sekante hiperbolikoa:
::\operatorname{sech} x = \sec (i x)
* Kosekante hiperbolikoa:
::\operatorname{csch} x = i \csc (i x)

non *i* unitate irudikari baita, propietate honekin: .

Goiko definizioetako forma konplexuak Eulerren formulatik datoz.

## Erreferentziak eta oharrak 
## Kanpo estekak
Comatulida

**Komatula** (**Comatulida**) Crinoidea klaseko ekinodermoen ordena bateko izen arrunta da.

Itsasoko izarraren tankerakoak izaten dira, baina haren aldean beso luzeak eta finak dituzte, bi alboetara arantza moduko garro luzeak dituztenak.

## Sailkapena 
Hona hemen World Register of Marine Speciesek proposaturiko sailkapena:
* Bourgueticrinina subordena
*** Bathycrinidae familia
*** Bourgueticrinidae familia
*** Phrynocrinidae familia
*** Porphyrocrinidae familia
*** Septocrinidae familia

* Comatulidina subordena
** Antedonacea superfamilia
*** Antedonidae familia
*** Pentametrocrinidae familia
*** Zenometridae familia
** Atelecrinacea superfamilia
*** Atelecrinidae familia
** Comasteracea superfamilia
*** Comasteridae familia
** Comatulidina superfamilia *incertae sedis*
** Mariametracea superfamilia
*** Colobometridae familia
*** Eudiocrinidae familia
*** Himerometridae familia
*** Mariametridae familia
*** Zygometridae familia
** Notocrinacea superfamilia
*** Aporometridae familia
*** Notocrinidae familia
** Tropiometracea superfamilia
*** Asterometridae familia
*** Calometridae familia
*** Charitometridae familia
*** Ptilometridae familia
*** Thalassometridae familia
*** Tropiometridae familia

* Guillecrinina subordena
*** Guillecrinidae familia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Komatula arrunt

**Komatula arrunta** (*Antedon mediterranea*) kaliz itxurako diskoa eta inguruan luzakin askoko hamar beso dituen ekinodermoa da. Gorri horixka edo hori moreantza izan daiteke. Mediterraneo itsasoan, urpean 80 m inguruan ibiltzen da. Planktona jaten du batez ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Crinoidea

**Krinoideo** (**Crinoidea**) ekinodermoen phylum-eko izen bereko klaseko itsasoko animaliez esaten da. Itsasoko izarraren antzekoak izaten dira egituraz, baina haien aldean beso luzeak, meheak eta hegazti-lumen antzeko bizarrak izaten dituzte. Erdian disko biribil bat dute. Mikroskopioz baino ikus ez daitezkeen animaliak eta algak janez elikatzen dira.

## Galeria 

Image:Comanthus bennetti1.jpg|*Anneissia bennetti*
Image:Oxycomanthus japonicus 1.jpg|*Anneissia japonica*
Image:Antedon mediterranea (Lamarck, 1816) 1.jpg|*Antedon mediterranea*
Image:Comanthus alternans1.jpg|*Clarkcomanthus alternans*
Image:Comasteridae - Comaster nobilis-001.jpg|*Comaster nobilis*
Image:Comanthia schlegeli (Feather star).jpg|*Comaster schlegeli*
File:Crinoid on the reef of Batu Moncho Island.JPG|Krinoideo bat Komodon, Indonesia
File:Crinoideos.jpg|Krinoideo batzuk gorgonia batean, Honduras
Image:Davidaster rubiginosa (Golden Crinoid Feather Star).jpg|*Davidaster rubiginosus*
Image:Endoxocrinus parrae.jpg|*Endoxocrinus parrae*
File:Colobometridae - Cenometra bella-001.jpg|*Himerometra robustipinna*
File:Lamprometra palmata hgsus02.JPG|Cirri de *Lamprometra palmata*
Image:Leptometra celtica 7080.jpg|*Leptometra celtica*
Image:Ptilometra_australis_Passion_Flower_feather_star.jpg|*Ptilometra australis*
File:Stephanometra Maldives.JPG|*Stephanometra indica*
Image:Elegant feather star at Windmill Beach PA111730.JPG|*Tropiometra carinata*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Errekoleten plazako iturria (Iruñea)

**Errekoleten plazako iturria** Nafarroako Iruñea hiriburuan dagoen iturri bat da.

## Kokalekua 
Alde Zaharran dago, Errekoleten plazaren erdian.

## Historia 
XVIII. mendearen amaieran Luis Paret margolariak diseinatu zuen, garai hartan Iruñean arkitekto honek diseinatu zituen lau iturrietako bat da. Ura lehenbizikoz hiritik kanpo zetorrela aprobetxatuz eraiki zen (zehazki Subizako iturburutik).

Jatorriz iturria gaur egun dagoen lekutik metro batzuetara zegoen, San Lorentzo elizatik hurbilago.

## Eraikina 
Obelisko itxura duen iturria da.

## Kanpo estekak
Nafarroako Ospitalearen kapera

**Nafarroako Ospitalearen kapera** Nafarroako Iruñea hiriburuan dagoen eliza edo kapera bat da.

## Kokalekua 
Irunlarrea auzoan dago, Irunlarrea kalearen 3. zenbakian eta Nafarroako Ospitalearen eremuaren barnean.

## Historia 
1913ko urtarrilaren 31an inauguratu zen eta Enrique Epaltza bilbotar arkitektoak diseinatu eta eraiki zuen.

## Eraikina 
Eraikinak neoerromaniko eta neobizantziar estiloak elkarnahazten ditu, hiriko arkitektuaren barnean eraikin oso bitxia eta nabarmena da, bisitatzea pena merezi duena.

## Kanpo estekak 
* Nafarroako Ospitalearen kaperari buruzko artikulua. Navarra.es
Mendillorriko jauregia

**Mendillorriko jauregia** Nafarroako Iruñea hiriburuko Mendillorri auzoan dagoen jauregi bat da.

## Kokalekua 
Mendillorriko parkean dago, Mendillorriko aintziraren alboan, eta ingurune atsegin batean.

## Historia 
Gaur egungo jauregiaren itxura XVI. mendean burututako berreraikuntzari zor dio, baina jatorriz Erdi Aroko eraikina da eta gotiko estiloa zuen.

## Eraikina 
Oinplano zuzena eta barne patio bat ditu.

## Kanpo estekak
Kapilauen etxea (Iruñea)

**Kapilauen etxea** Nafarroako Iruñea hiriburuan dagoen eraikin bat da.

## Kokalekua 
Alde Zaharran dago, Errekoleten plazaren 2 eta 4 zenbakietan.

## Historia 
1624-1634 artean eraiki zen eta Juan Gómez de Mora arkitektoak diseinatu zuen.

## Eraikina 
Eraikinaren goialdean arku galeria bat dago eta aurrealdean XVII. mendeko Juan Ziriza eta bere emazte Katalina de Alvaradoren armarria ikusgai.

## Kanpo estekak
Mendillorriko aintzira

**Mendillorriko aintzira** Nafarroako Iruñea hiriburuko Mendillorri auzoan dagoen aintzira artifizial bat da. Mendillorriko parkean dago, Mendillorriko jauregiaren alboan.

Uhartetxo bat du.

## Kanpo estekak
Upsala-Lenna Jernväg

|}

**Upsala-Lenna Järnväg** (**ULJ**) (literalki *Upsala-Lenna trenbidea*) zabalera estuko trebide historikoa da, Suediako Uppsalako konderrian dagoena.  luzera du eta garai bateko Roslagen trenbide sarearen zati izan zen. Errailen arteko zabalera 891mm-koa da, Suedian bakarra. Trenbidea **SRJmf** elkarteak kudeatzen du.

|}

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Ophiuroidea

**Ofiuroideo** (**Ophiuroidea**) ekinodermoen phylum-eko izen bereko klaseko animaliez esaten da. Gorputzaren erdiko aldea disko formakoa dute, biribila edo bost aldekoa eta zapala. Gehienek bost beso dituzte, luze meheak eta arantza askoz hornituak, kolorez zuri-beltzak, zuri-gorrixkak, zuriak edo horixkak. Diskoan eta bost besoetan oskol egiturako azala dute. Haragijaleak dira. Itsasazpi hondartsuetan eta lohitsuetan ibiltzen dira. 1.800 ofiuroideo mota ezagutzen dira. *Ophiura texturata*, *Ophiura albida* eta *Ophiotrix fragilis* dira ofiuroideoetan ezagunenak.

## Sailkapena 
Hona hemen World Register of Marine Speciesek proposaturiko familiak:
* Euryalida ordena
** Asteronychidae familia Verrill, 1899
** Euryalidea superfamilia Gray, 1840
*** Asteroschematidae familia Verrill, 1899 emended Okanishi et al., 2011
*** Astrocharidae familia Okanishi et al., 2011
*** Euryalidae familia Gray, 1840, gero Okanishi et al., 2011
** Gorgonocephalidae familia Ljungman, 1867
* Ophiurida ordena Müller & Troschel, 1840
** Ophiomyxina subordena
*** Ophiomyxidae familia Ljungman, 1867
** Ophiurina subordena
*** Chilophiurina infraordena
**** Ophiuridae familia Müller & Troschel, 1840
*** Gnathophiurina infraordena
**** Amphilepididae familia Matsumoto, 1915
**** Amphiuridae familia Ljungman, 1867
**** Ophiactidae familia Matsumoto, 1915
**** Ophiocomidae familia Ljungman, 1867
**** Ophionereididae familia Ljungman, 1867
**** Ophiotrichidae familia Ljungman, 1867
*** Hemieuryalina infraordena
**** Hemieuryalidae familia Verrill, 1899
*** Ophiacanthidae familia Ljungman, 1867
*** Ophiodermatina infraordena
**** Ophiochitonidae familia Matsumoto, 1915
**** Ophiodermatidae familia Ljungman, 1867
*** Ophiolepidina infraordena
**** Ophiolepididae familia Ljungman, 1867
*** Ophiomycetidae familia Verrill, 1899

Image:Tu - Asteronyx loveni 1.jpg | *Asteronyx loveni*, Asteronychidae bat
Image:Haeckel Ophiodea 4 Asteroschema brachiatum.png|*Asteroschema brachiatum*, Asteroschematidae bat
Image:Squamophis albozosteres holotype - ZooKeys-129-001-g003-A.jpeg|*Squamophis albozosteres*, Astrocharidae bat
Image:Basket star (Family Euryalidae).jpg|*Euryale aspera*, Euryalidae bat
Image:Basket star ar Star Wall DSC00638.JPG|*Astrocladus euryale*, Gorgonocephalidae bat
Image:OphiureOphiuraOye-Plage2.jpg|*Ophiura ophiura*, Ophiuridae bat
Image:Amphioplus thrombodes.jpg|*Amphioplus thrombodes*, Amphiuridae bat
Image:Tiny in-a-sponge brittle stars (Ophiactis savignyi).jpg|*Ophiactis savignyi*, Ophiactidae bat
Image:BEP2 3399l.jpg|*Ophiocomina nigra*, Ophiocomidae bat
Image:Reef2589.jpg|*Ophionereis reticulata*, Ophionereididae bat
Image:Sponge Brittle Stars.jpg|*Ophiothrix suensonii*, Ophiotrichidae bat
Image:CSIRO ScienceImage 11083 A new species of Ophiacantha brittlestar.jpg|*Ophiacantha sp.*, Ophiacanthidae bat
Image:Ophioderma brevispina.jpg|*Ophioderma brevispina*, Ophiodermatidae bat
Image:Ophiolepis superba Réunion.jpg|*Ophiolepis superba*, Ophiolepididae bat

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ziniska

**Ziniska** (; K.A.eko 440. urtean jaioa) Espartako greziar printzesa izan zen. Antzinako Olinpiar Jokoak irabazi zituen lehen emakumea izan zen.

## Biografia 
K.a. 396. urtean, Olinpian (Grezia), Ziniska printzesa espartarrak estatua bat eta idazkun bat eskaini zizkion Olinpiari, jainkosaren tenpluan. “*Espartako erregeak ditut aita eta neba, / zaldi azkarreko gurdiarekin irabazi du / eta estatua hau eraiki du Ziniskak. Eta Grezia osoko emakume guztien artean / koroa hau lortu duen bakarra naizela diot”*. Urte horretako Olinpiar Jokoetan koadriga lasterketa irabazi zuen printzesak, eta hurrengo Jokoetan ere, K.a. 392. urtean, proba bera irabaztea lortu zuen. Horrenbestez, Ziniska izan zen lehen emakumezko txapeldun olinpikoa.

### Emakumeen egoera Antzinako Olinpiar Jokoetan 
Antzinako Grezian emakumeek ezin zuten Olinpiar Jokoetan zuzenean parte hartu. Estatu-hiri gehienetan emakumezkoek ez zuten gainerako ia lau urtetan ere kirolik egiten. Esparta zen salbuespena; emakumeak txikitatik kiroletan ere trebatzeko ohitura zuten eta Ziniska espartarra zen.

Horrez gain, zaldi eta gurdi lasterketetan ez zituzten zaldizkoak edo orgazainak txapeldun izendatzen, zaldien jabeak baizik. Hala, zalditegi bat martxan jartzeko eta mantentzeko nahikoa baliabide zuen edonork parte har zezakeen proba olinpikoetan, gizon nahiz emakume. Ziniska Espartako Arkidamo II.a eta Ajesilao erregeen alaba eta arreba zen, hurrenez hurren. Beraz, eragin ekonomiko eta politikoa zuen Olinpiar Jokoetan zuzenean parte hartu gabe, txapeldun olinpikoa izateko.

### Ziniskak proban parte hartzearen arrazoia 
Ziniskaren parte-hartzearen arrazoiei buruz Plutarkok idatzitakoaren arabera, Ajesilaok arreba parte hartzera bultzatu omen zuen “*greziarrei erakusteko proba hipikoak irabazteko ez zela inolako talenturik behar, aberatsa izatea eta dirua gastatzeko prest egotea baizik*”. Ajesilaok entzutea kendu nahi zien zaldi probei, eta horretarako arreba erabili zuen lehiakide ezgaiaren eredu gisa.

## Erreferentziak