Champa

**Champa** (chameraz: ꨌꩌꨛꨩ; ;  edo '**) Vietnamgo kostaldeko antzinako erresuma da (K.o. II. mende amaieratik - XVII. mendera). Tradizioaren arabera, cham herriak Champa erresuma K.o. 192an sortu zuen, Txinako Han dinastiaren aginpidea ahuldu zenean. III. mendean Indiako kulturaren eragina jasan zuen. Bere historian, Champa erresumak etengabe borrokatu behar izan zuen khmerren eta vietnamdarren aurka, eta, arian-arian, gero eta hegoalderago baztertu zuten, XVII. mendean desagertu zen. Vietnamdarrek Champako kulturaren ezaugarri batzuk beretu zituzten. Gaur egun, Cham-ak Kanbodiako eta Vietnamgo gutxiengo esanguratsuetako bat dira.

## Kokapen geografikoa 
Champako erresuma Mekong ibaiaren delta zuen, hegoaldean, eta gutxi gorabehera " Hue-ko ateak" arte, iparraldean, beraz bere lurraldea zati handi batean Vietnamgo Annam eskualdearekin bat zetorren.

## Historia 
Champa erreinuan Cham etnia bizi zen, malayo-polinesiar jatorriko herria, nahiz eta Estatuaren sorrerako aristokrazia Indiako ekialdetik etorriko zen (teoria batek dioenez Champa izena antzinako Bengalako sektore batetik datorrela, egungo Bihar-en, non hiri nagusia Champāpuri deitzen zen).

Champa Estatuaren agerpena, batez ere, faktore hauei zor zaie: bertako biztanleak hinduismora bihurtzea, kristau aroaren hasieratik migrazio-korronte interesgarri bilakatu ziren merkatari indiarren jardueraren ondorioz. Annam da gaur egun, bere kultura eskualdean inposatzea lortu zuen migrazioa, eta Txinako Han dinastia kaosean sartu zen, eskualdeko gobernadoreak 192. urtean bere burua independente deklaratu zuen eta Champa estatuaren oinarriak ezarri ziren, cham-en izena hartuz.

Champako erresuma ez zen inoiz estatu zentralizatu bat bihurtu, baizik eta, garaiaren arabera, errege komun batekin hiru edo lau printzerri edo barrutiren konfederazio moduko bat izan zen.

Printzerriak hauek ziren:

* **Amarāvatī**, iparraldeko sektorean, bere hiriburua Indrapura zen Champāren hiriburuetako bat. Amarāvatī lurraldea, gutxi gorabehera, egungo Vietnamgo Quang Nam eta Quang Ngāi probintziei dagokie.
* **Vijaya**, erresumaren erdialdean, bere hiriburua 1000. urte inguruan Champāren hiriburu bihurtu zen hiri homonimoa izan zen, hiri hau Vietnamgo probintzian egungo Qui Nhonetik kilometro gutxira dagoen Cha Ban egungo herriari dagokio. Bình Ðịnh. Bere lurraldea, gutxi gorabehera, gaur egungo Vietnamgo Bình Ðịnh probintziarenarekin bat zetorren. Une jakin batzuetan Vijayako printzerriak egungo Vietnamgo Quang Nam, Quang Ngai, Binh Định eta Play Yei probintzietako lurraldearen zati handi bat kontrolatzen zuen.
* **Kauthara** : Printzerri honek hiri bereko bere hiriburua zuen (egungo Nha Trang Khánh Hòa probintzian).
* **Pānduranga'* (Panran Sham hizkuntzan eta Pha Rang vietnamieraz), Virapura zuen hiriburua, Rajapura (erregearen hiria) izena ere jaso zuen hiriak, Phan Rang–Tháp Chàm-en inguruan zegoen Virapura. Pardurangako Printzerria Champā-ko handiena izan zen eta Vietnamera atxikitako azkena.

ezkerrera|thumb|Champa txikitua eta Asiako hego-ekialdeko gainerako estatu nagusietakoak 1540 inguruan.
Printzerriak edo zirkunskripzioak, berriz, "udalerri", hiri eta herrixketan banatzen ziren; azpisail txiki horietako ehun pasatxo zeuden 300 eta 700 familia arteko biztanleria bakoitzarekin, Vijaya hiriburuak 2.500 familia baino gehiago zituen 1069an.

Erresuma honetako biztanleria ez zen inoiz handia izan: 200.000 XII mendearen hasieran, garai hartan bertan Sham-etan banatu zen eta bertako populazioari kiratas deitzen zioten, biztanleria garrantzitsu bat da uneko Ba Na, Gia Rai, E DE, Ra Glai eta Chu Ru-rentzat.

Errege boterearen seinalea eguzkitakoa zen, *hil ala biziko boterea zuen rayá* (erregeak) aginte absolutuaren ikur, herrialde osoa administratzen zuen eta kargu eta lanpostuetarako izendapenak egiten zituen. Halako monarka bati sanskritoan *Raadiraja* edo *Rayadiraya* (*erregeen* erregea) deitzen zitzaion edo, Sham hizkuntzan, *Po Tana Raya* (herrialde osoaren jauna).

V. mendean dinastia berri batek hartu zuen boterea erreinu honetan, txinatar uztarritik askatu eta oparotasun garai bat hasi zen, hala ere Champa ia etengabeko gerran egongo zen bere auzokideekin, adibidez Javako erreinuarekin, sortzen ari zen Khmer Inperioarekin eta Txinako hegoaldeko probintziak. Hiriburua Indrapuran zegoen orduan (gaur egungo Trà Kiêu Đà Nẵng ondoan).

875ean, Indravarman II.ak Indrapura dinastia deiturikoa ezarri zuen, hiriburua Amarāvatī probintziara eramanez eta jauregi eta tenplu ugariz apainduz.

X. mende aldera, txinatar uztarritik askatuta, Vietnamgo Dai Viêt erregeak (Sông Hõng ibaiaren eremuan, hau da, Tonkin edo egungo Vietnamgo iparraldean) Vietnamgo biztanleriaren hazkundeari aurre egin zion hobekuntzak zirela eta arroz uztetan ere. Bere domeinuak zabaltzeko moduak biatu zituzten eta hegoaldera (edo Vietnam Tien) joan zen Champa Erresumaren Amarāvatī  1000 eta Vijaya1069an, utzitako lurraldean, gatazkan sartzen.

1145ean Suryavarman II.ak zuzendutako khmerek (edo kanbodiarrek) Champa ia osoa okupatu zuten, hala ere, 1148 inguruan Cham errege berriak, Jaya Harivarman I.ak, bere herrialdea Khmer Inperiotik askatu zuen, nahiz eta 1171n Chamak Khmer hiriburua  (edo kanbodiarra) okupatzera iritsi ziren, garai hartako: Angkor.

Hala ere Champa Kanbodiako okupazioaren menpe geratu zen 1190 eta 1220 artean, eta horri Vietnamgo *Trãn* erregeen eta mongoliarren erasoak gehitu zitzaizkion 1284an. Etengabeko gatazkak sham-lurraldea are gehiago murriztu zuten, non XV.mendean, 1471n, Champak porrot larria jasan zuen vietnamdarren aurka eta erreinua Nha Trang enklabe txikira murriztu zen. Champa eta bertako biztanleak Vietnamen parte izatera pasa ziren. 1720an Nha Trang enklabeko erregeak Kanbodiara ihes egin zuen bere gortearekin. Cham printzeek botereren bat izan zuten 1822 arte, Champa vietnamdarrek guztiz xurgatu zuten arte.thumb|alt=|Champa: kokapena

## Ekonomia 
Đại Việt-en aldean, Champaren ekonomia ez zen nekazaritzan oinarritzen. Itsasokoak zirenez, Cham-ak oso mugikorrak ziren eta merkataritza-sarea ezarri zuten, Hội An, Thị Nại-ko portu nagusiak ez ezik, barnealde menditsuetara ere hedatzen zena. Itsas merkataritza Cham eta atzerriko ontziei ur geza ematen zien putzu sare batek erraztu zuen Champako kostaldean eta Cù Lao Chàm eta Lý Sơn uharteetan. Kenneth R. Hall-ek iradokitzen duenez, Champa ez zen gai izan merkataritzako zergetan etengabeko diru-sarrerak lortzeko, baizik eta haien agintea finantzatu zuen inguruko herrialdeak erasotuz, Hardy-k dio herrialdearen oparotasuna batez ere merkataritzan oinarritzen zela.

Champaren esportazioko produktuen gehiengoa barnealdeko mendialdetik zetorren, Laos-eko hegoaldeko Attapeuraino iritsita. Urrea eta zilarra, esklaboak, animalia eta animalia produktuak eta egur preziatuak zeuden. Esportazio-produkturik garrantzitsuena arrano-zura zen. Marco Poloren kontakizun laburrean aipatzen den produktu bakarra zen eta, era berean, Sulayman dendari arabiarra hunkitu zuen hainbat mende lehenago. Gehiena Aquilaria crassna zuhaitzetik hartua izan zen ziurrenik, gaur Vietnamgo arrano-zura gehiena bezala.

## Champako artea 
Champa India Handiaren barneko zibilizazio indianizatu bat izan zen, gaur egungo Vietnam erdialdeko eta hegoaldeko kostaldeetan loratu zen milurteko batez, K.o. 500 eta 1500 artean. Jatorrizko txamak Indonesiako uharteetako kolonoak ziren ziurrenik, merkataritza, ontzigintza eta pirateria hartu zituzten bokazio nagusitzat. Bere hiriak India, Txina eta Indonesiako uharteak lotzen zituzten merkataritza-ibilbide nagusietako portuak ziren. Champaren historia javandarrekin, Kanbodiako Angkor-eko khmerrekin eta gaur egungo Vietnam iparraldea den Đại Việtekin izandako gatazka eta lankidetza tarteka izan zen. Champa erreinuak azkenean independentzia galdu zuen Đại Việt-en eskutik.
thumb|Shiva, Thap Mam
Indian harkaitzean landutako arkitektura, bereziki eskulturan, oso onartua izan zen Indiako hegoaldeko dravidiar arkitekturan eta kanbodiako, anamita (Champa) eta javarreko tenpluetan arkitektura indiarizatuan. Champaren ondare artistikoa hareharrizko eskulturek osatzen dute batez ere, biribilak eta erliebean, eta adreiluzko eraikinak ere. Metalezko estatua eta dekorazio-elementu batzuk ere iraun dute. Kontserbatzen den artearen zati handi batek gai erlijiosoak adierazten ditu, eta pieza batzuk apaingarri hutsak izango ziren arren, beste batzuek funtzio garrantzitsuak beteko zituzten hinduismoaren (batez ere saivismoaren), budismoaren eta bertako kultuen elementuak sintetizatu zituzten chams-en erlijio-bizitzan.

Ondare artistiko hori utzikeriak, gerrak eta bandalismoak gutxitu egin du. Kalteen zati handi bat XX. Frantziako jakintsu batzuek, besteak beste, Henri Parmentier eta Jean Boisselier, argazkiak atera, marrazkiak eta arkatzez deskribatu ahal izan zituzten bitartean suntsitu diren lanen deskribapena. Utzikeriak Champaren ondarea arriskuan jartzen jarraitzen du gaur arte, batez ere inskribatutako harrizko estelaen utzikeriak, Champaren historiari buruzko informazio baliotsu askoren iturria. Vietnamgo Gerran parte hartzaileek beren hondamendia eragin zuten, adibidez, Dong Duong (Quảng Nam) monasterio budistaren aztarnak ezabatuz. Nahita egindako bandalismoa eta lapurreta etengabeko kezka dira.

Cham artearen bildumarik handiena Da Nang-eko Cham Eskultura Museoan dago ikusgai. Parisko Guimet Museoak, Vietnamgo Historiako Saigon Museoak eta Hanoiko Historia Museoak ere bilduma garrantzitsuak dituzte. Bilduma txikiagoak Saigoneko Arte Ederren Museoan eta Hanoiko Arte Ederren Museoan aurki daitezke.

1999an, My Son Santutegia Gizateriaren Ondare izendatu zuten. 

## Aztarna arkeologikoak eta ondarea 
### Erlijiosoa 
[thumb|Duong Long aurriak [Bình Định probintzia|Bình Định probintzian .]]

* Mỹ Sơn Thu Bồn ibaian dagoen Hội An herritik gertu. Bhadravarman I.ak K.a V. mendean sortua, Vikrantavarmanek eraikuntza programa garrantzitsu bat hasi zuen VII. Eraikuntzak 1157. urtera arte jarraitu zuen Harivarmanen agindupean.
* Po Nagar Kauthara-n, portu batean, sei tenplu eta zutabe-areto batez osatua. K.o. VII. mendea baino lehen ezarria, egurrezko egitura bat erre zen 774an. Satyavarmanek eraikuntza handiak hasi zituen 757an. Dorre bat 813. urtekoa da eta eraikuntzak 1256. urtera arte jarraitu zuen.
* Đồng Dương Jaya Indravarmanek sortu zuen 875. urtean. Konplexuaren zatirik handiena Vietnamgo Gerran suntsitu zuten. Guneak hiru korte handi, batzar areto handi bat eta tenplu santutegi nagusi batek osatzen dute. Brontzezko bi estatua, Budarena eta Avalokiteśvararena beste bat aurkitu zituzten aztarnategian.
* Po Klaung Garai Pandurangan (Phan Rang).
* Po Rome.
* Po Sah Inu Hamu Lithit-en (Phan Thiết).

[thumb|[Mỹ Sơn Cham hondakinen bilduma handienaren gunea da.]]

### Gotorlekuak 
* Khu Túc (Txinako iturrietan Qusu izenez ezagutzen dena) Quảng Bình probintziako Kiến Giang ibaiaren ondoan kokatua, K.o. IV. mendean eraiki zen eta beste zentroek bezala horma eta lubanarro errebetatu bat ditu. Khu Túc txinatarrak arpilatu zuten 446an, "15 urtetik gorako biztanle guztiak ezpataren kontra jarri zituzten" eta 48.000 urre hartu zituzten.
* Trà Bàn (Caban) Vijayako hiriburua zen. Hondakinen artean Canh Tien dorreak zeuden, Quy Nhon-en iparraldean kokatuta eta balizko errege jauregi bat dauka.
* Châu Sa edo Amaravati Quảng Ngãi probintzian.
* Trà Kiệu edo Simhapura, K.a. bi edo hiru mendetik K.o. VI edo VII. mendera arte.
* Thành Hồ (Ayaru) Đà Rằng ibaiaren iparraldeko ertzean dago, Phú Yên.
* Song Luy (Bal Cattinon) Dinh lurmuturreko kostaldean dago, Bình Thuận probintzian.

Cham eta atzerriko itsasontziei ur geza emateko erabiltzen zen putzu sareetako batzuk geratzen dira oraindik. Cham putzuak bere forma karratuagatik ezagutzen dira. Oraindik erabiltzen dira eta lehorte garaian ere ur freskoa ematen dute.

### Museoak 
[eskuinera|thumb|[Phan Rang|Champa ladies dantza Phan Rangeko Poklong Garai estupan.]]
Cham eskulturaren bildumarik handiena Da Nang-eko Cham Eskulturaren Museoan aurki daiteke (lehen "Musée Henri Parmentier" izenez ezagutzen zena) Da Nang kostaldeko hirian. Museoa 1915ean sortu zuten frantziar jakintsuek, eta Asiako hego-ekialdeko ederrenetariko bat da. Cham arte bildumak dituzten beste museo batzuk hauek dira:

* Arte Ederren Museoa, Hanoi
* Historia Museoa, Hanoi
* Arte Ederren Museoa, Saigon
* Historia Museoa, Saigon
* Musée Guimet, Paris

### Cham-ek Vietnamgo kulturan duten eragina 
[eskuinera|thumb|304x304px|[Hanoi|Hanoiko Vong La tenpluan hareharriz egindako Shiva vietnamdar bat, XII.]]
Cham kultura vietnamdarrek bereganatu zuten, eta, aldi berean, eragin handia izan zuten. 1044an, Champa eraso ondoren, Lý Thái Tông errege vietnamdarrak 5.000 emakume abeslari, dantzari, zerbitzari eta ingeniari inguru eraman zituen Dai Viet-era eta Hanoi hiriburuan kokatu zituen, non Vietnamgo gortearentzat musika sortu zuten eta eragin zuzena izan zuten vietnamdarrengan. Bai Lý Thái Tông-ek bai bere seme Lý Thánh Tông- ek estimu handia zuten Cham musikarekiko, eta 1060an Lý Thái Tông-ek Cham abestiak vietnamerara itzultzeko agindu zuen Cham trong com danborra errege-bandan sartzeko.

Cham artea Ibai Gorriaren Delta osoan hedatu zen, non Vietnamgo tenplu budista askok herensuge, lehoi, *nāgá,* *makara'', kinnari, Brahma eta Hamsa Cham estiloko estatuak hartu zituzten XI-XIII. mendekoak (hala ere, izaki hauek ere Txinan existitu ziren, litekeena da txinatar eragina izatea eta ez Champa-rena). Cham idazkerarekin inskribatutako milaka adreiluek adierazten dute Vietnamgo tenplu eta gune santu ugari eraiki zirela Cham ingeniariek. Bắc Ninh probintziako Dạm tempe-ko harrizko stupa budista bat, Lý Nhân Tông vietnamdar erregeak 1086an eraikia, lingam baten eta bere yoni (ugalkortasunaren eta sorkuntzaren boterearen hindu-cham sinboloa) irudikapen bat da.

1693an, Nguyen Phuc Chu jaunak Panduranga hartu ondoren, Cham-ek Vietnamgo soineko arautua janztera behartu zuten, gutxienez Mâh Taha dinastiako kideak, Cham errege Po Saktiraydapatih eta Cham gorteko funtzionarioak.

## Champāko erregeen zerrenda 
**Lehen dinastia**

* Sri Mara 192-?
* Bi errege (izen ezezagunak)
* Fan Hiong  270
* Fan Yi  284-336

**Bigarren dinastia**

* Fan Wen 336-349
* Fan Fo 349-?
* Bhadravarman I 377
* Gangaraja
* Manorathavarman
* Wen Ti ?-420

**Hirugarren dinastia**

* Fan Yang Nunca I 420-431
* Fan Yang Nunca II 431-455
* Fan Shen Ch'eng 455-484
* Fan Tang Ken Ch'uan 484-492
* Fan Chou Nong 492-502
* Fan Wen Tsan 502-510
* Devavarman 510-526
* Vijayavarman 526-529

**Laugarren dinastia**

* Rudravarman I 529-605
* Sambuvarman 605-629
* Kanharpadharma 629-640
* Bhasadharma 640-645
* Badresvaravarman 645- ?
* Erregina (galdutako izena) ?-653
* Vikrantavarman I 653-686
* Vikrantavarman II 686-731
* Rudravarman II 731-758

**Pāndurangako dinastia**

* Prithindravarman 758-770
* Satyavarman 770-787
* Indravarman I 787-803
* Harivarman I 803-817
* Vikrantavarman III ?-854

**Bhrigu dinastia**

* Indravarman II 854-898
* Jaya Sinhavarman I 898-905?
* Bhadravarman II 905-910
* Indravarman III 910-959
* Jaya Indravarman I 959- 965 baino lehen
* Paramesvaravarman I 965-982 baino lehen
* Indravarman IV 982-986
* Lieou Ki-Tsong 986-989 (Dinastia **annamita**)
* Vijaya Sri Harivarman II 989-999
* Yanpuku Vijaya Sri 999- 1007

**Zazpigarren Dinastia**

* Harivarman III 1010
* Patamesvaravarman II 1018
* Vikrantavarman IV ?-1030
* Jaya Sinhavarman II 1030-1044

**Zortzigarren dinastia edo hegoaldeko dinastia**

* Jayasimhavarman II 1044-1059
* Bhadravarman III 1059-1061
* Rudravarman III 1061-1074

**Bederatzigarren dinastia**

* Harivarman IV 1074-1080
* Jaya Indravarman V 1080-1081
* Paramabodhisattva 1081-1086
* Jaya Indravarman V (zaharberritua) 1086-1114
* Harivarman V 1114-1139

**Hamargarren dinastia**

* Jaya Indravarman VI 1139-1145

* Rudravarman IV (basailu jemer) 1145-1147
* Jaya Harivarman VI 1147-1167
* Jaya Indravarman VII 1167-?
* Jaya Indravarman VIII 1167-1190 (**usurpatzailea**)

**XI Dinastia**

* Suryajayavarman (basailu jemer Vijayara) 1190-1191
* Suryavarman (basailu jemer Pandurang-ra) 1190-1203
* Jaya Indravarman (Vijayara) 1191
* Kanbodiako anexioa 1203-1226
* Jaya Parameshvaravarman IV 1226-1252
* Jaya Indravarman VI (X) 1252-1265
* Indravarman IX 1265-1288
* Jaya Simhavarman III 1288-1307
* Jaya Sinhavarman IV (edo Mahendravarman) 1307-1312

**Hamabigarren dinastia**

* Che Nang (Annameko basailua 1318 arte) 1312-1342
* Bo-de (edo Tra Hoa) 1342-1360
* Che Bong-nga 1360-1390 (erresuma bateratu eta Hanoi 1372an eta 1377an arpilatu zuen errege txametako boteretsuena)

**Hamahirugarren dinastia**

* Ko Cheng 1390-1400
* Jaya Sinhavarman V 1400-1441
* Bishai (Maija Vijaya) 1441-1446
* A Annam 1446-1447
* Moho Kouei-Lai 1447-1449
* Moho Kouei--Yeou 1449-1458

**Hamalaugarren dinastia**

* Moho P'an-Lo-Yue 1458-1460
* Tra-Toan (P'an-Lo Te -Ts'yuan) 1460-1471
* Bao Tri Tri 1471 - 1475
* Chai Ya Ma Fu Ngan 1475 - 1478 (basailu annamita)
* Ku Lai 1478 - 1505
* Cha Ku Pu Lo 1505 - 1545 bertsoa
* Ezezagunak  1545 - 1627
* Po Ro Me 1627 - 1651
* Po Niga 1652 - 1660
* Po Saut 1660 - 1692
* Hutsik 1692 - 1695

**Hamabostaldiko edo Po Saktiraidaputih dinastia**

* Po Saktirai da putih 1695 - 1728
* Po Ganvuh da putih 1728 - 1730
* Po Thuttirai 1731 - 1732
* Hutsik 1732 - 1735
* Po Rattirai 1735 - 1763
* Po Tathun da moh-rai 1763 - 1765
* Po Tithuntirai da paguh 1765 - 1780
* Po Tithuntirai da parang 1780 - 1781
* Hutsik 1781 - 1783
* Chei Krei Brei 1783 - 1786
* Po Tithun da parang 1786 - 1793
* Po Lathun da paguh 1793 - 1799
* Po Chong Chan 1799 - 1822
* Po Bia (printzesa), Erregeordea (Txameko altxor errealen zaindaria) 1822 - 1832
* Ja Thak Va (matxinadan) 1834 - 1835

## Ikus gainera 
* Cham herria
* Champa hiriburu politiko eta erlijiosoan dagoen Mi-Sön santutegia, Unescok 1999an Gizateriaren Ondare izendatu zuena.
*Vietnamgo historia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak