Melilla Zaharra

**Melilla Zaharra** harresiz inguratutako gotorlekua da, eta Espainiako Melilla hirian dago. 2.000 metro inguruko luzera du, eta Espainiako mota horretako gotorlekurik handienetakoa da. Bere egitura, feniziar jatorriko gotorleku zahar baten gainean dago, okupazio historiko luzearen testigantza ematen duena.

Hiriko monumentu garrantzitsuenetakotzat jotzen da, eta ondare- eta paisaia-elementuak konbinatzen ditu. Hori dela eta, bertakoak eta balio historiko eta arkitektonikoan interesa duten bisitariak joaten dira bertara. 

## Historia 
### Hiriaren sorrera eta jatorria 
Melillaren jatorria K.a. VIII. mendean dago, feniziarrek Rusadir asentamendua sortu zutenean, Afrikako iparraldeko kostaldean merkataritza-gune estrategiko gisa. Alborango itsasoaren aurrean zuen kokapen pribilegiatuaz baliatuz, Rusadir Mediterraneo mendebaldeko itsas ibilbideen artean funtsezko gune bihurtu zen. 

K.a. VI. mendetik aurrera, hiria kartagotarren kontrolpean geratu zen, eta hauek feniziarren kolonia asko heredatu zituzten eskualdean. Aldi horretan, Rusadirrek bere merkataritza eta ontzigintza izaerari eutsi zion, Kartago Iberiar penintsularekin eta Afrika iparraldeko beste leku batzuekin lotzen zuen truke sisteman parte hartuz.

Kartago erori eta Erroma hedatu zenean, Rusadir Erromatar Inperioan sartu zen K.a. II. mendean, Mauritania Tingitaniako probintzian. Munizipio bezala onartua izan zen eta zenbait pribilegio administratibo jaso zituen. Plinio Zaharra eta Ptolomeo I.a bezalako autore klasikoek hiria aipatzen dute bere idatzietan, eta horrek erromatarren garaian zuen garrantzia berresten du. Garai hartan, K.a. I. mendean defentsarako funtzioa zuen harresi bat zegoela dokumentatu zen. 

Erromatar Inperioa desegin ondoren, bandaloek Rusadir arpilatu zuten, eta, ondoren, bizantziarrek berriro okupatu zuten, Afrikako iparraldearen kontrola berreskuratzeko saiakeran. Presentzia bisigodoa, iberiar penintsularen hegoaldean posible izan arren, ez dago argi dokumentatuta Melillan. VII. menderako, hiria gainbeheran zegoen, mundu islamiarrean sartu zuten arte. 

Musulmanen garaian (VII. mendetik XV. mendera), Rusadir erresuma musulman ezberdinetan integratuta geratu zen. Kordobako omeia kalifatoaren azpian, birjaiotze labur bat bizi izan zuen: 927an, Abderraman III.a kalifak harrizko harresi boteretsu bat eraikitzea agindu zuen, hiria Itsasartea kontrolatzeko itsas base garrantzitsu gisa finkatuz. Geroago, Melilla almorabideen, almohadeen, merindarren eta, azkenik, Fez-eko sultanerriaren eskuetatik igaro zen, nahiz eta mende horietan zehar garrantzia galtzen joan zen, barne-borroken, tokiko tribuen presioaren eta merkataritzaren atzerakadaren ondorioz. 

XV. mendearen erdialdean, Melilla ia hutsik zegoen eta defentsak erortzear. Orduan, 1497ko irailaren 17an, Pedro Estopiñanek, Medina Sidoniako Dukearen zerbitzura eta Errege Katolikoen onespenarekin, hiria hartu zuen Gaztelako Koroarentzat. Hurrengo urtean, 1498an, *Alcalá de Henareseko* Asentua sinatu zen, hiria berreraikitzeko eta bertako gotorlekuak berritzeko baimena eman zuena, Afrikako iparraldeko erasoen etengabeko mehatxuaren aurrean. 

### Gotorleku-sistema (XV.-XVI. mendeak) 
Errege-ingeniariek erabili zuten lehen defentsa-eredua “Cava y Barrera” izan zen. Hasierako babesa emateko azkar mihiztatutako behin-behineko zurezko egiturak ziren. 

1497 eta 1556 artean, lehen barrutia eraiki zen, *Villa Nueva* ere deitua, harkaitzaren gailurraren gainean. Multzo hori zenbait ingeniari militar ospetsuk finkatu zuten, hala nola Gabriel Tadino de Martinengok, Miguel de Pereak, Francisco de Medinak eta Juan de Zuritak. Horiek Erdi Aroko trazadura bolbora-artilleria berrira egokitu zuten. Dorre zilindriko eta eliptikoak eraiki ziren, Alberto Durerok Errenazimentuko gotorleku-tratatuetan zirriborratu zituenen antzekoak. 

Mugarri arkitektonikoen artean, Santiagoren Atea eta Kapera (Afrikako tenplu gotiko bakarra), Erregearen Ospitalea, Aljibeak, Komentua eta biltegi militarrak nabarmentzen dira. 

### Handitzeak eta sendotzea 
thumb|XVII. mendea
Defentsa-sistema zabaldu egin zen XVII. eta XVIII. mendeetan, esparru berriak eraiki zirenean (bigarrena, hirugarrena eta laugarrena), behar estrategikoetara egokituak. Barruti hauek San Jose, San Pedro, San Fernando, Bost Hitzen Bastioia eta San Fernandoko Tunela bezalako egiturak gehitu zituzten. 

Garrantzi berezia du Hornabeque hobiak. Arkitektura militar barrokoaren adibide bat da, babes-maila desberdinak zubi eta tunelen bidez lotzen dituena.

### 1774-1775eko setioa 
XVIII. mendean zehar, Melillak 1774-1775eko setio luzea jasan zuen Mohammed III.a sultanaren aldetik, bere historiako erasorik garrantzitsuenetako bat. XVII. mendetik aurrera, hiriak presio militarrak jasan zituen, eta horrek hainbat konponketa eragin zituen, hala nola Alafiako harresia eta barruko adarveak sendotzea. 100 egun baino gehiago iraun zuen setioan, Melillak bere defentsei eta itsasoko laguntzari esker eutsi zion, baina argi geratu zen bere sistema gotortua indartzeko beharra. Gatazkaren ondoren, erreforma garrantzitsuak hasi ziren baluarte, harresi eta tuneletan, Melilla Zaharraren izaera militar eta estrategikoa sendotuz. 
thumb|XIX. mendea

### XIX. eta XX. mendeak 
XIX. mendean, Camellos, Cabrerizas eta Rostrogordo bezalako kanpoaldeko gotorlekuak eraiki ziren, hiria nazionalismo marokoar gero eta handiagotik babesteko asmoz. 1918an inauguratu zen Melillako itsasargia, hiriko itsas ondare industrialaren sinboloa. 

mendean zehar, Melilla Zaharrak nolabaiteko degradazioa jasan zuen, ahanzturan erori ez bazen ere. Zaharberritzeko eta birgaitzeko hainbat ekimen jarri ziren martxan azken hamarkadetan, horietako asko Europako funtsek bultzatuta. 

### Gaurkotasuna 
Gaur egun, Melilla Zaharra erreferente turistiko eta kultural bilakatu da. Jatorrizko espazio asko berreskuratu dira, hala nola Erregearen Ospitalea, orain erakusketa-zentro bihurtua, edo Komentuko Leizeak, museo eta interpretazio-zentro gisa publikoari irekita daudenak. 

Bere harresietatik Mediterraneoaren, Lurraren Aurrealdearen eta Galapagoetako Senadiaren ikuspegiak ikus daitezke, murgiltze-esperientzia historiko bat osatuz. Bere ibilbidea, laugarren barrutian hasi eta lehenengoan bukatzen dena, historia urbanoaren eta defentsa-artearen benetako ikasgaia da. 

## Lehen barruti gotortua 
Lehen esparruak Melillako sorrerako gunea osatzen du. 1497an Pedro de Estopiñánek, Errege Katolikoen mandatariak, Melilla konkistatu zuenetik eraikia, barruti hau antzinako Rusadir muinoaren gainean dago, jatorri puniko-erromatarrekoa. Bere kokapen estrategikoak, Mediterraneoan barneratzen den harkaitz batean, eta topografia malkartsura egokitutako eraikuntzak, balio historiko, militar eta sinbolikoa ematen diote barrutiari, Espainiak Afrikako iparraldean duen ondare gotortuaren funtsezko pieza bihurtzen duena. Mendeetan zehar, lehen esparruak hainbat eraldaketa izan ditu, baina bere garrantzia mantentzen du gotorlekuaren gune nagusi gisa.

### Kokapena eta funtzio estrategikoa 
Lehen esparrua haitzaren gunerik altuenean dago, eta horrek aukera ematen dio itsasoko eta lurreko ingurunea menderatzeko. Bere unerik gorenean, XVI. mendean zehar, plazako erakunde militar, erlijioso eta administratibo nagusiak hartu zituen. Kokapen estrategiko horrek itsas hurbilketen eta lehorretiko sarreren kontrola ziurtatzen zuen, eta Melillaren gotorleku nagusi eta bihotz politiko eta sozial gisa funtzionatzen zuen mendeetan zehar. 

Bere sakoneko defentsa diseinuak, *harresi* lodiekin, *dorre* zirkularrekin eta lur azpiko egiturekin, setioetan zehar biztanleriaren babesa bermatzen zuen. Konkistaren ondorengo lehen hamarkadetan, esparru hau izan zen biztanledun bakarra, hiria oraindik ez baitzen kontinenterantz hedatu. Bere garrantzi defentsiboa funtsezkoa izan zen hiriaren sendotze garaian.

### Harresiak 
Lehen barrutia, gotorlekuaren zati integrala diren zenbait defentsa-fronteez inguratuta dago. Fronte horiek gotorlekua babesteko diseinatu ziren, itsasoz zein lurrez egin zitezkeen erasoetatik babesteko. 

#### Levanteko frontea 
thumb|Melillako itsasargia
Levanteko frontea lehen barrutiaren *ekialdean* dago eta XVI. mendean eraiki zuten. Aurrealde honek, mendeetan zehar, aldatu eta zaharberrituak izan diren dorre eta *defentsa-egitura* batzuk ditu. Hauek dira aipagarrienak: 

* Boneteko dorrea. Haren gainean dago Melillako itsasargia.
* Puerta del Socorro, gotorlekuko sarrera nagusietako bat.
* Bonete Txikiaren dorrea, oinplano hemisferikoa duena.
* Jeneralaren kobazuloak: Harkaitzean zulatutako galeriak, setioetan aterpe eta biltegi gisa erabiltzen zirenak.
* Bolañoseko dorrea: Dorre karratua belarriekin.
* Bernal Frantsesaren dorrea. Honek ere oinplano hemiesikoa du.
* Florentziako leizeak: Biltegiratzeko erabiltzen diren lurpeko galerien multzoa.
* Las Cabras dorretxea, oinplano zirkularrekoa.

Dorreoi hauek 1515ean eraiki ziren hasiera batean eta 1527 eta 1533an Gabriel Tadino de Martinengo eta Sancho Escalante bezalako ingeniariek eraberritu zituzten. 

#### Marinako Frontea 
[thumb|[Marinako Atea]]
Itsas Armadaren Frontea, lehen barrutiaren *hegoaldean* kokatua, funtsezkoa izan zen hiria itsasotik babesteko. Elementu hauek osatzen dute, besteak beste: 

* Florentinako dorrea eta Florentinako harresia.
* San Juan dorrea eta Santa Ana kuartela.
* Maestrantzako kuartela eta San Felipeko bateria.
* Itsas Atea, itsasotik gotorlekura sartzeko funtsezko elementua.

Itsas Armadaren Frontea 1677 eta 1678 bitartean berreraiki zen, eta XIX. eta XX. mendeetan hainbat berrikuntza jaso zituen, parapetoen instalazioak eta Itsas Armadaren Atearen eraikuntza barne. 

#### Lurreko frontea 
[thumb|[Santa Anako atea]]
Lurreko frontea lehen barrutiaren *mendebaldean* dago, eta ondo bereizitako bi eremu ditu: behealdea eta goialdea.

* Beheko eremua: Santa Ana Atea, Santiago Atea eta Santiago Kapera barne hartzen ditu. XVI. mendean eraiki ziren eta 1515ean induskatu zen Santiago Hobia du. Lubaki hau XXI. mendearen hasieran bete zen, eta Galapagoetako Senadia hondartza bihurtzea erraztu zuen.
* Goiko aldea: Hemen dago Kandelaren Dorrea, Ateen Bateriaren gainean, Arte Moderno eta Garaikideko Andrés García Ibáñez Museoaren egoitza. Gainera, Errege Harresiaren Baterian Lurreko Zelatariaren eta Anpulu Zaharraren dorreak daude.

Inguru horretan daude, halaber, Kontzezioko bastioiak, Melillako Museo Militarra eta artilleriako hainbat plataforma. 

#### Trapagarango frontea 
thumb|Trapagarango frontea
Trapagaraneko frontea lehen barrutiaren iparraldean dago, eta balio historiko eta defentsibo handiko elementu arkitektonikoz osatuta dago. Hauek dira aipagarrienak: 

* Gurutzetako harresia, XVI. mendean eraikia eta XVIII. mendean zaharberritua.
* Komentuko leizeak, babesleku eta biltegi gisa erabiliak setioetan.
* Andre Maria Sortzez Garbiaren eliza, hiriko zaindaria den Garaipenaren Amaren irudi beneratuarekin, eta Frantziskotarren Komentu Zaharra. 

### Barnealdea 
[thumb|[Pedro de Estopiñán eta Viruésen monumentua]]
Lehen barrutiaren barruan hainbat *eraikin historiko* daude, mendeetan zehar gotorlekuak izan duen funtzio administratibo, sanitario eta erlijiosoa islatzen dutenak. Eraikin horiek, nagusiki, barrutiaren beheko eta erdiko eremuetan daude, eta funtsezkoak dira Melillaren bilakaera ulertzeko: 

* Antzinako Gobernu Militarraren eraikinak: Eremu honetan hainbat eraikin historiko daude, besteak beste, Pedro de Estopiñán y Virués Monumentua eta inguruko lorategietan dagoen Aztarnategi puniko-erromatarra.
* Peñuelasko biltegia: XVI. mendeko biltegi hau gotorlekuaren lehen garaietan elikagaiak eta elikagaiak kontserbatzeko erabiltzen zen eraikin bakanetako bat da.
* San Frantziskoko ospitalea eta botika: XVII. mendean eraiki zuten, San Migel kalean. Ospitale eta botika horiek osasun-arretarako gune izan ziren gotorleku-mendeetan.
* Erregearen Ospitalea: XVIII. mendeko ospitale hau, Parada plazan kokatua, elementu arkitektoniko garrantzitsuenetako bat da, eta gaur egun Erakusketa Zentroa hartzen du.
* Komentuko kobazuloak: Haitzean zulatutako galeria sistema, *aireko* babesleku eta biltegi gisa balio zuena setioak iraun bitartean. Barne-trazadura haitzaren erliebe naturalera egokitzen da, eta biziraupen militarreko arkitekturaren adibide nabarmena da.
* Sortzez Garbiaren Eliza: Frantziskotarren Komentu Zaharrari atxikita, eliza honek Garaipenaren Ama Birjinaren irudi bat gordetzen du, hiriko zaindaria, eta egitura erlijiosoak defentsa-helburu bihurtzearen adibide bat da.
* Antzinako Ingeniarien Usategia: Frantziskotarren Komentu Zaharraren eranskina, XIX. mendeko eraikin honek gotorlekuko jarduera militarraren jarraipena erakusten du azken mendeetan.

### Elementu arkitektoniko nabarmenak 
#### Concepción Alta bastioia 
thumb|Concepción Alta bastioia
Hasiera batean 1669an eraiki zen, XVI. mendeko dorre baten gainean, eta hainbat alditan zaharberritu da. Nabarmentzekoak dira XVIII. eta XX. mendeetako berrikuntzak. Bere jatorrizko funtzioa defentsiboa izan zen, garaiko gotortze berrikuntzetara egokituz. Gaur egun, Melillako Museo Historiko Militarra dago bertan, eta hiriarekin eta haren historia militarrarekin lotutako objektu historikoen bilduma bat dago ikusgai. Horrez gain, Mediterraneo itsasoaren eta hiriaren ikuspegi panoramikoak eskaintzen ditu baluarteak. 
ezkerrera|thumb|Peñuelasko biltegia

#### Peñuelasko biltegiak 
1781ean eraiki ziren, Karlos III.aren erregealdian. Jatorrian, hiri gotortuarentzako elikagaiak eta materialak gordetzeko ziren. 2007an, zaharberritzeari ekin zioten, eta 2011n, Historia, Arkeologia eta Etnografia Museoa inauguratu zuten barruan; pieza arkeologikoen, kartografia historikoaren eta hiriaren bilakaerarekin lotutako objektuen bilduma dago bertan. 

#### Peñuelasko uharkak 
[thumb|[Peñuelen uharkak|Peñuelasko uharkak]]
1571n eraikiak, hiri gotortua urez hornitzea ziurtatzeko. Hareazko eta legarrezko iragazkiekin diseinatuta daude. Bi dekantagailu eta elkarri lotutako bi biltegi handi dituzte, eta bakoitzak 572 m³ ur gordetzeko gaitasuna du. Haitzean zulatuak eta adreiluzko gangaz estaliak, hiriaren defentsa-sistema eta sistema hidraulikoaren parte ziren. 1947an itxi eta gero, 1997an zaharberritu eta zati batean jendearentzat ireki zituzten. Gaur egun, hiriaren ondare bisitagarriaren zati dira. 
[ezkerrera|thumb|[Santiagoko atea (Melilla)|Santiago Atea]]

#### Santiago Atea 
1549an eraiki zuen Miguel de Perea ingeniariak eta hainbat alditan zaharberritu dute. Bihurgune-diseinua du, dorreak ditu alboetan eta Carlos V.aren armarri inperial batek koroatzen du. 2025ean, Rusadir Bidearen abiapuntu bihurtu zen, Afrikatik abiatzen den Done Jakue Bidearen lehen ibilbide ofiziala. Mugarri kilometrikoa da, Done Jakueren ikurrekin seinaleztatua, hala nola gezi horia eta Erromesaren maskorra. Atearen aurrean dago, eta Melilla eta Santiago de Compostela banatzen dituen 972,09 km-ak markatzen ditu. 
[ezkerrera|thumb|[Conventicoko Kobazuloak|Komentuko leizeak]]

#### Komentuko leizeak 
Harkaitzean zulatutako galeria-sistema, setioetan aire-kontrako babesleku eta biltegi gisa erabiltzen zena. Barne-trazadura haitzaren erliebe naturalera egokitzen da, eta biziraupen militarreko arkitekturaren adibide nabarmena da. 

#### Andre Maria Sortzez Garbiaren eliza 
[thumb|[Andre Maria Sortzez Garbiaren eliza]]
XVI. mendearen erdialdean hasi ziren eraikitzen, antzinako ermita baten aztarnen gainean, eta mendeetako historia erlijioso, sozial eta militarraren lekuko izan da hirian. Hasiera batean San Migel Arkanjeluari eskainia, 1663an Sortzez Garbiari eskainia izatera pasa zen. 

Estilo soil eta errenazentistakoa da, oinplano angeluzuzenekoa, eta hiru habearte ditu, zutabe toskanarrek bananduak; harlanduzko fatxada bat du, eta kanpai-horma bat, kanpaiak dituena. Barrualdean, ondare artistiko baliotsua du. Erretaula nagusia nabarmentzen da, Melillako zaindaria den Garaipenaren Ama Birjinaren irudia duena, bai eta Arrosarioari eta San Frantziskori eskainitako beste kapera batzuk ere. Pieza historikoak ere baditu, hala nola XVI. mendeko bataiarri bat eta XV. mendeko Vera Cruzeko Kristo bat. 

Elizak zaharberritze ugari izan ditu, bereziki Lisboako lurrikararen (1755) eta Alborango itsasokoaren (2016) ondoren, eta horrek aukera eman du bere funtzio liturgikoa zein ondare balioa zaintzeko. 2017an amaitu zen azken birgaitzea, eta, ordutik, erlijio-gurtza eta kultura- eta museo-erabilera uztartzen ditu eraikinak, eta Melilla Zaharreko monumentu-ibilbidean erabat integratzen da. 

#### Errege Ospitalea 
[ezkerrera|thumb|[Errege Ospitalea (Melilla)|Errege Ospitalea]]
1758 eta 1775 artean eraikia, bi mende baino gehiagoz ospitale militar eta zibil gisa funtzionatu zuen, hiriko osasun zentro nagusia bilakatuz. 1929an itxi eta hainbat urtez bertan behera utzi ondoren, 1990eko hamarkadan birgaitu zuten. 1997az geroztik, Melillako Artxibo Nagusia, Candido Lobera Liburutegia, Hiri Autonomoko Argitalpen Zerbitzua eta aldi baterako erakusketak egiteko guneak daude bertan. Gaur egun duen kontserbazioak eta erabilerak kultura- eta dokumentazio-gune garrantzitsu gisa sendotzen dute. 

### Eraldaketa historikoak 
XV. mendearen amaieran eraiki zutenetik, lehen esparruan esku-hartze ugari egin dira. Gabriel Tadino de Martinengo, Juan Vallejo, Miguel de Perea eta Francisco de Medina errege-ingeniariek gotorleku modernoaren berezko irtenbideak sartu zituzten, hormak lubetekin indartuz, artilleriarako kanoi-zuloak irekiz eta sarbideak hobetuz. 

1515 eta 1556 artean egungo morfologia finkatu zen: harlanduzko lan zuriko harresiak, dorre erdizirkularrak eta atari indartuak. XVII. mendean jada konponketa garrantzitsuak egin ziren Mohammed III. sultanaren etengabeko erasoen ondorioz. Artilleria modernoak aurrera egin ahala defentsarako balioa galdu bazuen ere, Melillako gune sinboliko eta instituzional gisa mantendu zen esparrua. 

## Bigarren barruti gotortua 
Bigarren esparrua, Arma Plaza izenez ere ezaguna, hiriaren defentsa-bilakaeran funtsezko fasea da. Lehen barrutiaren ondo-ondoan dago, lur sendoko sarbidean. Espazio horrek plazaren defentsa-ahalmena handitu eta indartu zuen, XVI. mendean hasieran finkatu ondoren. Sortze-gunean ez bezala, harresien bigarren gerriko horrek plangintza arrazionalago eta funtzionalago bati erantzuten dio, Errenazimentu militarreko irizpideekin garatua eta artilleria-gerraren eskakizun berrietara egokitua.

### Kokapena eta funtzio estrategikoa 
Bigarren esparrua terraza natural batean dago, lehen esparrua baino beherago, eta harekin lotzen da hobi, tunel eta bastioi sistemen bidez. Erdi mailako altueran zegoenez eta harkaitzaren eta istmoaren artean zegoenez, erresistentziarako gune giltzarri bihurtu zen, eta, aldi berean, joan-etorrietarako, hornidurarako eta birbanaketa taktikorako gune gisa funtzionatu zuen.

Barruti hori funtsezkoa zen hiriaren lurreko alboa babesteko, Rifetik zetozen tribu edo armada etsaien erasoen aurrean ahulena baitzen. Horregatik, bolbora-artilleriara argi eta garbi egokitutako arkitekturarekin indartu zen: bastioi angeluarrak, parapetoak, kasamatak eta arrapalako sarbideak.

### Elementu arkitektoniko nabarmenak 
thumb|San Pedro Garaiko bastioia

#### San Pedro eta San Jose bastioiak 
* **San** Joseko bastioia: Iparraldeko saihetsean kokatua, 1694an hasi eta 1714an eraberritu zen. Oinplano karratua du, parapetoz eta kanoi-zuloz hornitua, gotorlekuaren estilo italiarrari jarraituz.
* **San Pedro bastioia**: Ipar-mendebaldeko muturrean dago, eta XVII. mendearen amaieran eraiki zuten. Bere diseinuak garitoi bat dauka izkinetako batean eta merloien arteko hamaika kanoiontzi.

#### Hornabeque hobia 
[ezkerrera|thumb|[Hornabeque hobia]]
1690. urte inguruan eraikia, harkaitzean zulatutako lubaki honek bigarren esparrua eta hirugarren esparrua banatzen ditu. Jatorrian, defentsarako lubakia zen, etsaien sarrera oztopatzen zuena. Ondoren, lur azpiko komunikazio-bide bihurtu zen, San Fernandoko Tunela izenez ezagutzen dena, esparruen artean gurdiak eta soldaduak igarotzeko aukera ematen zuena.

#### Real Galeria 
Lurpeko galeria hori XVII. mendean induskatu zuten, eta Melilla Zaharreko gotorleku guztiak lotzen ditu. Bere funtzioa, gotorlekuko zonalde ezberdinen arteko komunikazio segurua ahalbidetzea zen, baita setio kasuan ere, tropa eta hornigaien mugimendua ziurtatuz etsaiaren esposiziorik gabe.
thumb|Garaipenaren Atea

#### Garaipenaren Atea 
Ate gotortu hau 1690 eta 1719 urteen artean eraiki zen. Adreilu trinkozko arku beheratu bat du, eta, aurrean, Hornabeque zuloa salbatzen duen egurrezko zubi altxagarri bat. Haren diseinuari esker, modu eraginkorrean kontrola zitekeen gotorlekuko sarrera.

#### Zerra-hortzak 
ezkerrera|thumb|Zerra-hortzak
Zerra-hortzen formako gotorlekua da, XVII. mendean eraikia eta 1707 eta 1711 bitartean zaharberritua. Defentsarako elementu horiek kanpotik etor zitezkeen erasoen aurkako babes gehigarria eskaintzen zuten.

### Eraldaketa historikoak 
XVII. eta XVIII. mendeetan zehar, esparru honek hainbat birmoldaketa jasan zituen, gotorleku gangadunen eredu berrietara egokitzeko. Tunelen eta tiro-galerien sistema handitu egin zen, eta hormak material berriekin sendotu ziren, hala nola harlanduzko harriarekin eta harlangaitz hidraulikoarekin. Sendotze lanak ere egin zituzten Marokoko sultanen erasoetan Melillak jasandako setioen ostean.

Denborak aurrera egin ahala, guneak funtzio logistikoa hartu zuen, borrokalaria baino gehiago. Bertan jakien, munizioaren eta uraren biltegiak zeuden, eta lehenengo eta hirugarren esparruen arteko lotura estrategikoa ere bazen.

## Hirugarren barruti gotortua 
Hirugarren esparruak gotorlekuko defentsa-sistemaren heldutasuna irudikatzen du, eta plazako garapen militarraren fase esanguratsuenetako bat da. XVI. eta XVIII. mendeen artean eraiki zen, eta lehen bi babes-ingurabideen eremu natural eta indartu gisa proiektatu zen. Eremu handiagoa eta irekiagoa hartzen zuen, ez bakarrik setioei aurre egiteko, baizik eta biztanleria gero eta handiagoa, azpiegitura osagarriak eta espazio logistikoak hartzeko ere. Bertan, Italiako errenazimenduko ingeniaritza militarraren printzipioek eraginda, eredu abaluartatu modernoaren sendotzea nabari da.

### Kokapena eta funtzio estrategikoa 
Hirugarren esparrua mailakatutako plataforma baten gainean zabaltzen da, Ardien Hobiaren eremua menperatzen duena, aurreko esparruekin bertikalki eta horizontalki komunikatuz. Goi-barrutien eta kostaldearen artean zegoenez, funtsezko babeslekua zen lehorreratzeen edo itsas erasoen aurrean.

Gune horrek, halaber, interkonexio militar eta urbanorako funtzio argia zuen, tropak segurtasunez igarotzeko, hornidurak garraiatzeko eta artilleriako piezak mugitzeko aukera emanez. Topografia irregularra maila ezberdinetan defentsarako egiturak kokatzeko aprobetxatu zen, jaurtiketa angelua eta balizko eraso puntuen gaineko estaldura gurutzatua hobetuz.

### Elementu arkitektoniko nabarmenak 
#### Aharien Hobiaren gaineko aurrealde abalaustratua 
thumb|Aharien Hobia
Barrutiko ikusizko elementu handienetako bat. Parapetoak eta dorreak dituen harresia da, hobia menderatzen duena eta mailakako defentsa-lerroa ezartzen duena. Altuera horretatik plazaren barrualdea zein kanpoaldea kontrolatzen zen, defentsa eraginkorra ahalbidetuz.

#### Bost hitzen gotorlekua 
ezkerrera|thumb|Bost Hitzen Gotorlekua
Defentsarako eta zaintzarako elementua da, eta Galapagoetako badiaren eta lur-sarreraren ikuspegi bikaina ematen du. Aurretik zegoen dorre albarranoa izan zen, defentsa modernoetan txertatua.

#### San Fernandoko kuartela 
Bigarren barrutiko egiturarik adierazgarrienetako batean, eraikin honek Plazako goarnizio nabarmena gordetzen zuen. Arkitektura soila eta funtzionala du, barruko patioekin eta biltegi militarrekin.

#### San Fernandoko tunela eta lurpeko komunikazio-sistemak 
Harkaitzean zulatutako tunelak aukera ematen zuen barrutiko mailak elkarren artean komunikatzeko, etsaien suaren eraginpean geratu gabe. Galeria horiek funtsezkoak ziren setio-garaian lekualdatzeko eta elikagaiak edo munizioa garraiatzeko.

### Eraldaketa historikoak 
Hirugarren barrutia XVII. eta XVIII. mendeen artean garatu zen nagusiki, Marokoko sultanerriaren erasoen aurrean defentsak indartzeko testuinguruan. Karlos II.aren erregealdian, eta ondoren Borboien erregealdian, harresiak sendotzeko, lurpeko galeriak hobetzeko eta baluarteak berritzeko erabili ziren funtsak.

Artilleriaren modernizazioak hormak zabaltzea, kasamata kopurua handitzea eta parapetoak indartzea behartu zuen. Erreformak hainbat fasetan egin ziren, eta horietako batzuek Erdi Aroko edo Andaluseko egiturak egokitzen zituzten, arkitektura hibridoa eta ebolutiboa sortuz.

XIX. mendean, hirugarren esparruak garrantzi taktikoa galtzen hasi zen harresiz kanpoko hiriaren hedapenaren aurrean, baina funtzio administratiboak eta logistikoak betetzen jarraitu zuen XX. mendea ondo sartu arte.

## Laugarren barruti gotortua 
Laugarren esparrua gotorleku historikoaren defentsa-sistemaren azken zabalkuntza handia da. Aurreko hiru barrutiak ez bezala, haitz harritsuaren gainean eta itsasoarekin kontaktuan proiektatuak, laugarren barrutia lur irmoaren gainean hedatzen da, harresiz kanpoko hiri-hedapenaren hasiera markatuz. XVIII. eta XIX. mendeetan eraiki zen, batez ere, barruti hau, defentsa perimetralaren kontzepzio modernoagoari erantzuten dio, gotorleku ilustratuaren printzipioekin bat etorriz eta Afrikako kontinentearen barrualdetik etsaiaren tropek eta artilleriak aurrera egin ahala egindako aurrerapenari egokituta.

### Kokapena eta funtzio estrategikoa 
Harkaitza eta Melilla kontinentea lotzen dituen istmoa lotzen dituen eremu kontinentalean dago laugarren barrutia, eta hiri gotortuaren eta kanpoko lurraldearen arteko muga fisiko eta hesi aurreratu gisa sortu zen. Haren diseinuak defentsa-beharrari zein hirirako lurreko sarbidea kontrolatzeko beharrari erantzuten zien, garai hartan, aurreko esparruak ez baitziren nahikoak setio-tekniken aurrerapenei aurre egiteko.

Laugarren gerriko honek Melillako hiri antolaketan etapa berri bat markatu zuen, harresitutako hiriaren eta XIX. mendeko auzo modernoen arteko lotura gisa balio izan zuen, eta azpiegitura militarrak babestu zituen, hala nola, bolborategiak, biltegiak eta maniobra zelaiak.

### Elementu arkitektoniko nabarmenak 
#### Victoria Grande gotorlekua 
[thumb|[Victoria Grande gotorlekua]]
XVIII. mendean eraiki zuten, eta Lurreko frontearen gotorleku nagusietako bat izan zen. Bertatik egin zituzten “El Caminante” kanoi ezagunaren tiroak, egungo Melillako muga geografikoak finkatzen lagundu zutenak. Bere diseinua, erliebera egokitutako oinplano irregularreko gotortze ereduari erantzuten dio.
ezkerrera|thumb|Arrosarioko gotorlekua

#### Arrosarioko gotorlekua 
Estrategikoki kokatuta, Rosarioko gotorlekua eta Garaipenena defentsarako parekoak dira. Biek babes-sistema bat osatzen dute, eta estaldura gurutzatua dute Rifetik sartzeko bideetan. Harlangaitzezkoa da, artilleriari eusteko horma sendotuekin eta XVIII. mendeko gotorlekuetan ohikoa den oinplano poligonaleko tipologiarekin.   

#### Victoria Chica gotorlekua 
[thumb|[Victoria Chica gotorlekua]]
Oinplano angeluzuzeneko gotorlekua da, inguruko harriz egina hormarako eta adreilu trinkoz arku eta gangetarako; arrapala batetik eta lurpeko ganga batzuetatik sartzen den bateria batez osatua dago.

#### Ate eta bide militarrak 
Laugarren esparruak ate gotortu batzuk, zubi altxagarriak eta barruko esparruekin lotzen zuten bide militarrak biltzen zituen. Sarbide horiek tropen eta artilleriaren joan-etorria errazteko diseinatuta zeuden, eta, aldi berean, balizko etsai baten aurrerapena mantsotzeko.

#### Goarnizio- eta artilleria-eremuak 
Gotorlekuez gain, tiro egiteko plataformak, lubetan parapetoak eta muniziorako biltegiak ere bazeuden esparruan. Egitura horiek paisaian integratuta zeuden eta kota altuenak baliatzen zituzten ikusgarritasun eta babes hobea bermatzeko.

### Eraldaketa historikoak 
Laugarren barrutia XVII. mendeko etengabeko erasoen eta XVIII. mendeko kanpaina militarren testuinguruan garatu zen, baita Melillako mugaren gaineko presio gero eta handiagoari erantzunez ere. Karlos III.aren erregealdian, eta bereziki Borboien garaian, Afrikako iparraldean lurraldea finkatzeko politika sustatu zen, eta horrek eragina izan zuen esparru berri horren eraikuntzan.

XIX. mendean, ingurune hurbila pixkanaka baketuz eta hiri-kontzeptu berriak sartuz, laugarren esparrua hiri-paisaian integratzen hasi zen. Bere erabilera militarra murriztuz joan zen eta bere egitura asko egokitu edo berraprobetxatu egin zituzten bere inguruan garatu ziren planta berriko auzoetan.

## Indusketa arkeologikoak 
Melilla Zaharreko arkeologia-indusketek informazio baliotsua eman dute hiriko garai historikoei buruz, feniziar garaitik gaur egunera arte. Esku-hartze horiek Afrikako iparraldeko gune estrategiko horren bilakaeraren erakusgarri diren elementu arkitektonikoak, defentsa-egiturak eta eguneroko objektuak erakutsi dituzte.

### Gobernadorearen etxea 
Gobernadorearen Etxeko indusketek, 2000 eta 2006 urteen artean egindakoek, aurkikuntza ugari eskaini dituzte, Melilla Zaharraren historiaren ulermenean sakondu dutenak, feniziar garaitik erromatarren garaira bitartekoak. Aurkikuntza horien artean, arkitektura-aztarnak, zeramika-materialak eta K. a. VII. mendetik zona horretan etengabe finkatu izanaren aztarnak daude. K.o. I. mendera arte.

#### Aztarna arkitektonikoak 
* **Etxebizitzak**: Bi okupazio-eremu identifikatu dira. Ekialdean, K. a. I. mendeko etxebizitza bat aurkitu zen; mendebaldean, berriz, K. a. II. mendeko beste etxebizitza bat, hiru gelakoa, K. a. VII. mendeko beheko mailekin.
* **Horma Prehispanikoak**: Erromatarren aurreko garaiko etxeen aztarnak, gaur egun kolapso arriskuan daudenak kontserbazio egokiaren faltagatik, bere horma batzuen eraistea eragin duena.

#### Material arkeologikoak 
* Zeramika Zatiak: Zeramika 200,000 zati baino gehiago berreskuratu dira, batez ere garum (arrain saltsa) bezalako produktuak garraiatzeko erabilitako anforak, produktu arrunta erromatarren merkataritzan.
* **Estratigrafia**: Indusketek 4,5 metrorainoko sakonera izan dute, eta hainbat okupazio-geruza agertu dira denboran zehar. Geruza horiek feniziarren eraginetatik puniko eta erromatarretara izandako trantsizio kultural eta ekonomikoa erakusten dute.

#### Erromatar aurreko nekropolia 
* XX. mendearen hasieran, erromatarren aurreko nekropoli bat aurkitu zen San Lorenzo muinoan, Rusaddir hiri-kokalekuari lotua. Nekropoli honen aztarnek garai hartako biztanleen bizimodu eta hileta-ohiturei buruzko ikuspegia eskaintzen dute.

#### Kronologia eta Testuinguru Kulturala 
* **Okupazio-aldia**: Aurkikuntzek, K.a. II. mendetik K.o. I. mendera arte Rusaddir hiriak izan zuen oparotasun-aldi handiena hartzen dute. IV.a, Mauritaniako Erresumako hiri garrantzitsuenetako bat izan zenean. Garai hartan, erromatarrek asimilazio kultural handia izan zuten bertako biztanleen artean, sustrai feniziarrak baitzituzten, eta elementu bereberrak sartzen hasi ziren pixkanaka. Hibridazio kultural eta ekonomikoaren fenomeno hori giltzarria da eskualdearen garapena ulertzeko.

### Andre Maria Sortzez Garbiaren eliza 
2022an, inguruan egindako indusketa eta zaharberritze lanek aurkikuntza arkeologiko garrantzitsuak azaleratu dituzte, mendeetan zehar elizaren eta eremuaren eraldaketari buruzko argia botaz.

#### Aurkikuntza Arkeologikoak 
* **Kriptak**: 2022an egindako indusketetan, XVII. mendetik elizaren azpian lurperatzeko erabilitako kripta batzuk aurkitu ziren. Kripta hauek informazio baliotsua ematen dute garaiko hileta praktika eta ohiturei buruz.
* **Erdi Aroko siloa**: Erdi Aroko silo bat ere identifikatu zen, Erdi Aroan Melillako nekazaritza-praktikak eta elikagaiak biltegiratzeko metodoak ulertzen laguntzeko.
* **Elementu arkitektonikoak**: Indusketek elizaren eraikuntzaren fase ezberdinetako elementuak aurkitu zituzten, *San Migel Eliza* originalaren aztarnak barne, islamiar garaikoa izan zitekeena. Aurkikuntza horiek elizaren bilakaera erakusten dute denboran zehar, egitura-aldaketekin eta historiako hainbat garaitako gehitzeekin.

#### Kronologia eta Testuinguru Kulturala 
* **Okupazio-aldia**: Aurkitutako material arkeologikoek XVI. mendearen erdialdetik XVII. mendearen erdialdera arteko aldi kronologikoa hartzen dute, eta elizaren espazioa eraikitzeko, aldatzeko eta berrerabiltzeko prozesu etengabea izan zela erakusten dute. Gainera, aurreko *San Migel* Elizaren aztarnen aurkikuntzak, Melillako aldi islamiarrean, XVI. mendean kristau bihurtu aurretik, elizak izandako garrantzia azpimarratzen du.

### Victoria Grande gotorlekua 
Victoria Grande gotorlekuan hainbat indusketa arkeologiko egin dira, batez ere zaharberritze- eta birgaitze-prozesuetan. Indusketa horiek ikuspegi garrantzitsuak eman dituzte gotorlekuaren historiari buruz eta Melillako defentsa-sistemaren parte gisa izan duen zereginari buruz. 

#### Aurkikuntza Arkeologikoak 
* IX. eta XVIII. mendeetako aztarna arkeologikoak: Gotorlekuko eta bere inguruetako indusketek IX. (islamiar garaia) eta XVIII. (espainiar garai koloniala) mendeetako aztarnak azaleratu dituzte. Besteak beste, siloak, labea, hesolak eta arma-plaza bat, gotorlekuaren defentsa-egituraren funtsezko elementuak.
* Defentsa Egiturak: Gotorlekuaren defentsa sistemaren parte diren elementuak lurpetik atera dira, arma plaza bat eta beste egitura militar batzuk barne, gotorlekuak hainbat alditan hiria defendatzeko izan duen garrantzia erakusten dutenak.
* Geruza Islamikoak eta Espainiarrak: Indusketek aldi islamiarreko zein espainiar aldi kolonialeko okupazio geruzak azaleratu dituzte, gotorlekuak Melillako historian zehar izan duen erabilera luze eta anitza nabarmenduz.

#### Kronologia eta Testuinguru Kulturala 
* **Okupazio-aldia**: Gotorlekuaren aurkikuntza arkeologikoek bi aldi nagusi hartzen dituzte: aldi islamiarra, Afrika iparraldeko hainbat dinastiaren kontrolpean zegoen eskualdeko gotorlekuen parte zenean, eta XVIII. mendea, espainiarrek gotorlekua eraiki eta hedatu zutenean, Melillako defentsa-sistemaren parte gisa. Material eta egitura islamiarren eta espainiarren konbinazioak erakusten du gotorlekuak etengabeko garrantzi estrategikoa duela hiriarentzat.

Melilla Zaharrak bere historia, aniztasuna eta ondarea ospatzeko hainbat kultur ekitaldi hartzen ditu. 

### Melillako Eguna 
[thumb|[Melillako Eguna]]
Urtero, irailaren 17an, Melillako Eguna ospatzen da, 1497an Gaztelako Koroan sartu zela ospatzeko. Ekitaldi instituzional batzuk Arma Plazan egiten dira, harresiaren barruan, eta sariak eta omenaldiak ere ematen dira. Kultur jarduera asko ondoko eremuetan egiten badira ere, Kulturen Plazan adibidez, Melilla Zaharrak zeregin garrantzitsua du gune sinboliko eta historiko gisa jaiegun horretan. 

### Karlos V.aren Errenazimentuko Merkatua 
ezkerrera|thumb|Karlos V.aren Errenazimentuko Merkatua
Urtero ospatzen den ekitaldi honek, normalean ekainean ospatzen dena, XVI. mendera eramaten ditu bisitariak, Carlos V.aren garaia birsortuz. Arma Plazan, Aljibeen Plazan eta Hornabeque Zuloan egingo da, besteak beste. Artisautzako, gastronomiako eta ikuskizunetako 60 postu baino gehiago ditu, eta tokiko historian murgiltzeko esperientzia eskaintzen dute. 

### Musika Ilargira 
Udako gauetan, “Musika Ilargira” aire zabaleko kontzertu-zikloa egiten da Melilla Zaharrean. Hainbat musika-generotako emanaldiak eskaintzen ditu barrutiko gune enblematikoetan, ondarea eta kultura uztartuz gau-giro paregabean. 

### Jazz Jardunaldiak 
Melillako Jazz Jardunaldietako emanaldi batzuk, genero honi eskainitako urteroko ekitaldi bat, Melilla Zaharrean egiten dira, zuzeneko musikarentzat inguru historiko paregabea eskainiz. 

## Herri-kultura 
### Zinemako agertokia 
Melilla la Vieja zinema eta telebistako hainbat ekoizpenen eszenatoki izan da. Hona hemen aipagarrienetako batzuk: 

* León Klimovsky-k zuzendutako Ghenar se mort fácil (1967) lanean, Melillan filmatutako eszenak aurkezten ditu film honek, Melilla la Vieja eta portua bezalako tokiak barne. Filma oso ezaguna ez bada ere, 1960ko hamarkadako hiriaren ikuspegi historikoa eskaintzen du.
* Morirás en Chafarinas (1995), Pedro Oleak zuzendua, intrigazko film hau Melillako giro militarrean garatzen da. Filmazioaren zati handiena beste toki batzuetan egin zen arren, Melilla Zaharreko espazioak erabili ziren filmean zehar zegoen giro exotikoa birsortzeko.
* El hombre que conocía el infinito (2015) Matthew Brownek zuzendutako filma Srinivasa Ramanujan matematikari indiarrari buruzko drama biografikoa da, eta Dev Patel eta Jeremy Irons ditu protagonista. Pelikularen zati bat Melillan filmatu zuten, bereziki Concepcion Altako Baluarten, India kolonialeko eta Cambridgeko giroak birsortzeko eszenatoki gisa balio izan zuena. Hiriak benetakotasun bisuala eman zuen, eta nazioarteko zinema-gune baliotsu gisa nabarmendu zen.
* Chavela (2017), Catherine Gundek eta Daresha Kyik zuzendua. Artistaren hurbileko pertsonei egindako elkarrizketak biltzen ditu, eta Melillan filmatu zen partzialki. Aipagarria da Sortzez Garbiaren Eliza Erreal eta Pontifizea.
* Alegria (2021) Violeta Salamak zuzendutako film honek Melillara itzuli eta bere iraganari aurre egiten dion emakume judu baten istorioa kontatzen du. Eszenak hiriko hainbat tokitan filmatu ziren, Melilla Zaharrean barne.

## Turismoa erakartzea 
Melilla Zaharra da hiriko erakargarri turistiko nagusia. 1953ko abuztuaren 11 1958an Interes Turistikoko Ondasun Multzo Historiko-Artistiko izendatu zuten, eta 1986an Interes Kulturaleko Ondasun, Espainiako Ondare Historikoari buruzko 16/1985 Legearen arabera. 

Harresiko museoak eta guneak egunero daude zabalik, astelehenetan, abenduaren 25ean eta urtarrilaren 1ean izan ezik, eta bertakoentzat zein turistentzat doan da sarrera. Azken urteetan, bisitarien kopurua nabarmen hazi da. 2015ean, 74.000 bisita izan ziren, eta 2016an 126.000ra igo zen kopuru hori, aurreko urtean baino %90 gehiago. Igoera horren arrazoiak dira, besteak beste, Melilla Zaharreko Interpretazio Zentroa (CIMLaV) irekitzea, sarrera errazteko igogailua jartzea eta kultur ekitaldiak antolatzea. Aipagarria da, gainera, Carlos V.aren Merkatu Errenazentista, urtero 45.000 pertsona baino gehiago erakartzen dituena. 

## Babesa eta kontserbazioa 
Melillako Ziudadela, bere aparteko ondare-balioagatik babestua, Melillako Multzo Historiko-Artistikoaren zati da. Bere kokapenak hiriaren eta badiaren ikuspegi panoramikoak eskaintzen ditu, itsasotik egun oskarbietan 55 kilometroraino ikus daitezkeenak. Zorionez, espazio babestuari ez dio eragin hiri-garapenak, eta horrek ahalbidetu du jatorrizko egiturak kontserbatzea eta hirian lehen kokalekuak aztertzea. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Melillako historia
* Melillako eraikinak

## Kanpo estekak