Andelos

**Andelos** edo **Andelo** Antzinako Erromaren garaian baskoien hiria edo *civitas* izan zen, egungo Andion herritik (Mendigorria, Nafarroa Garaia) gertu kokatua. Erromatar Inperioan, Hispania iparraldeko eta batez ere Tarraconensis probintziako merkataritza- eta garraio-gune garrantzitsua zen.

## Deskribapena 
Erromatar hiriak hartu zuen lekuan aurretik baskoi herrixka bat egon zen, Burdin Aroko kultura-osagaiak dituena, K.a. IV. eta K.a. III. mende artekoak. Herri txiki hori Andeloren ondoan zegoen eta erromatar hiri handiagora tokialdatu ziren. 

K.a. I. mendean *opus signinum* zoruekin apaindutako etxeak zeuden arren, hiriak I. eta II. mendeetan lortu zuen aldi gorena. Garai horretan Italiako azken modara dekoratutako etxeak zeuden. Hirian aurkitutako metalurgia aztarnengatik, pentsatzen da hornikuntza hidraulikoa jarduera industrial horri lotuta egongo zela.

Konplexu hidrauliko horrek bi presa (1980an aurkitutako Iturranduz urtegia eta 1983an aurkitutakoa), ubide bat, akueduktu-sifoi bat eta *castellum aquae* edo banaketarako kutxatila ditu.

Gainera Nafarroako museoan dagoen "Bakoren garaipena" izeneko mosaikoa eta Apolori eskainitako brontzezko plaka bat topatu dituzte. Hala ere, 1993an aurkitutako idazkuna da denetan bitxiena. Bertan agertzen da *Likine abuloRaune ekien bilbiliaRs* esaldia, batzuen ustez aitzineuskaraz idatzia, eta beste batzuen ustez, berriz, iberieraz.

2025ean, hiriko aztarnategian egindako aurkikuntza arkeologiko batek lau gizabanako perinatalen (jaiotzatik hurbil dagoen umea) eskeletoak atera zituen argitara. Hezurdurak antzinako hiri baskoiaren sorreraren garaikoak dira (K.a. II. eta I. mendeak). Testuinguru arkeologikoaren arabera, hilobiak K.a. II. mendearen amaieraren eta I. mendearen lehen erdiaren artekoak dira, hain zuzen Nafarroako erdialdeko eremua erromatarren konkista prozesuaren helburuetako bat zenean. Konkistaren ordorietako bat izan zen,  erromatarren aurreko populatze-ereduen ordez, Erromak lehenengo “*civitates*” moduko hiriak ezarri zituela, eta Andelosen, aurreko oppidumetik, hiri errotarrera lekualdatu ziren biztanleak. Íñigo Portelaren hitzetan, “Garai hartan, hileta-erritu nagusia errausketa zen, eta soilik haurrak ehorzten zituzten, etxe barruan".

## Etimologia 
Etimologiaren arabera, ikerketek diote *and* horrek *handia* hitzari eginen liokeela erreferentzia; beraz, hiri handia litzateke Andelo. Kontuan hartzekoa da, halaber, Akitanian Andosto, *Andots*, *Andossus* edo *Andossius* jainkoa aipatzen duten inskripzioak daudela jainko horri eskainitako  aldaretan. 
thumb|300px|Iturranduz urtegia.

## Aztarnategiaren garrantzia 
[thumb|Andelos hiriko termetako zoru azpiko [Hipokausto|hipokaustoko zutabetxoen aztarnak]]
1980ko hamarkadan hasitako ikerketa arkeologikoek hiriari buruzko ezaguera handitu egin dute. Hiriaren aztarnak Andeloseko Arkeologia Museoan bisita daitezke.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herria erromatarren garaian

## Erreferentziak 
## Bibliografia gehigarria 
* 
* 

## Kanpo estekak 
* *Martiarena Ochagavía Mikel (2020). Una comunidad vascona en la antigüedad prerromana y romana: Andelo y los andelonenses*. Ortiz de Urbina, Estibaliz (tutorea). EHU.
*  Andelos bisitatzeko gida. *Guiarte*.
* Andelo, Hiri Erromatarra Mendigorriko Udala.
* Andelos G*ran enciclopedia de Navarra*.
* Andreu Pintado, Javier. «ANDELO (Mendigorría). *Oppida Imperii Romanii*
* Geijo, Sergio (2018-12-9). «Medigorria. La ciudad de Andelos». *Viator Imperii*.