open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kapaneo

[thumb|Kapaneok Tebaseko harresiak eskalatzen ditu. [Irudi gorrien zeramika|Irudi gorrien anfora campaniarra. K. a. 340. Getty Villa]]
**Kapaneo**, greziar mitologian, (antzinako grezieraz Καπανεύς Kapaneús), Hipseo eta Astinomeren seme bat zen. Evadne zen bere emaztea eta Estenelo bien semea.

Elezaharraren arabera, Kapaneok indar handia zuen, baita gorputz boteretsua ere, eta gerlari bikain bat zen. Bere harrokeriagatik ere nabarmentzen zen. Mitoaren arabera, Tebasen setioan, Kapaneo, hiriaren harresi parean geratu zen, eta berak hiria inbaditzea, Zeusek berak ere ezingo zuela eragotzi aldarrikatu zuen. Eskiloren lanean, Kapaneok, esku batean zuzi bat daraman gerlari bat irudikatua duen ezkutu bat darama, eta "Nik erreko dut hiria" irakur daiteke, beraren ikur bezala. Bere harrokeriagatik, Zeusek, Kapaneo jo eta hil zuen tximista batekin, eta Evadnek, bere burua bota zuen bere senarraren hil sura eta hil egin zen. Bere istorioa, Eskilok kontatu zuen Zazpiak Tebasen aurka lanean, baita Euripidesek eta Estazio olerkari erromatarrak ere.

Jainkotiar komedian, Dante Alighierik, Kapaneo, Infernuko zazpigarren zirkuluan ikusten du, hamalaugarren ertzean dagoena. Gainontzeko biraotzaileekin edo "Jainkoaren aurkako bortitzekin", Kapaneo, erretzen ari den hareazko lautada batean hiltzera kondenatua da, bere gainean sua erortzen ari den bitartean. Kapaneok, jainkoa biraotzen jarraitzen du (jentila izaki, Jove edo Jupiter deitzen duena) bere buruari ematen ari zaizkion geroz eta min gogorrakoak jasanda ere, Jainkoak, "mendeku gozorik izan ez dezan".

## Kanpo estekak
Hipseo

**Hipseo**, greziar mitologiako zenbait pertsonairen izena da:

* Lapitarren errege bat, Peneo ozeanidaren eta Kreusa naiadea edo Filira, Asopo ozeanidaren alaba bat zenaren semea. Klidanope ninfarekin ezkondu zen, norekin Temisto, Astiagea, Altzea eta Zirene izan zituen. Azken honek, emakumeen berezko lanbideak alde batera utzi eta bere aitaren artaldeak zaintzen aritu zen. Lehoi baten aurka borrokatu behar izan zuen aldi batean, Apoloren arreta erakarri zuen, eta honek, Afrika iparraldera eraman zuen, non Zirene izeneko hiria sortu zuen, gaur egungo Libiako kostaldean zegoena.
* Fineo eta Perseoren aldekoen arteko borrokan parte hartu zuen etiopiar buruzagietako bat, azken hau Andromedarekin ezkontzen ari zenean, Fineoren hitz emandako emaztea eta Zefeoren alaba izan zena. Ezkontzaren ondoren gertatu zen borrokan, Protenor hil zuen, baina, ondoren, Lintzidek hil zuen.
* Tebaseko heroi bat, Asopo ozeanida eta Ladonen alaba zen Meliteren semea. Zazpiak Tebasen aurka izeneko gerran beoziar hiriburua zen Tebas defendatu zuenean egin zen ospetsu, baina, azkenik, Kapaneok hil zuen.

## Kanpo estekak
Tetuan

**Tetuan** (jatorrizko izena, bereberez: *Tittawen*, «begiak»; arabieraz: *تطوان Tiṭwān*), iparraldeko Marokoko hiri nagusietarikoa da. Antzinako Espainiar Marokoko hiriburua zen.

## Geografia 
Marokok Mediterraneo itsasoan portu ireki bakarra da, Gibraltarko itsasartearen hegoaldean eta Tangerretik 60 kilometro ekialderantz kokatuta. 2004ko erroldaren arabera, hiriak 320.539 biztanle zituen.

## Klima 

## Hizkuntzak 
Arabiera hizkuntza ofiziala bada ere, ez da eguneroko hizkuntza Tetuanen. Darija nagusia da eta gutxiengo batek tamazighteko tarifit aldaera erabiltzen du. Elite intelektualak, hala ere, gaztelania eta frantsesa menperatzen ohi ditu. Erlijio nagusia Islam bada ere, badaude zenbait kristau.

## Hiri eta herri senidetuak 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Filira

**Filira**, greziar mitologiako zenbait pertsonairen izena da:

* Ozeanide bat, Felgre here deitua, Ozeano eta Tetisen alaba. Kronosek seduzitu zuen, zaldi bihurtu zena bere emazte Reak ustekabean harrapa ez zezan. Beste bertsio batek, Filira izan zela dio, behor bihurtu zena, jainkoaren eskakizunetik ihes egiterakoan. Ninfa, noraezean ibili zen Pelasgoko mendietaraino, non Kiron zentauroa erditu zuen. Hain handia izan zen munstro bat erditu izanak eragin zion tristezia, bere aitari edo Zeusi, landare bihurtzeko eskatu ziola, eta hala egin zen, Filira ezki zuhaitz batean bihurtua izan zelarik. Gizakiei, papera nola egin erakutsi zien, eta, ondorioz, idazketaren jainkosatzat hartzen zen, lurrina, medikuntza eta edertasuna ere lotzen zitzaizkiolarik.
* Ninfa bat, Asopo ozeanidaren eta Metoperen alaba. Peneo ozeanidarekin ezkondu zen, honekin Hipseo, lapitarren erregea izan zuelarik.
* Nauplioren emaztea eta Palamedes, Eax, Nausimedonte eta Pretoren ama.

## Kanpo estekak
Metope

**Metope**, greziar mitologian, ibaietako ninfa bat izan zen, Ladon ibaiaren alaba eta Asopo ozeanidaren emaztea, norekin bi seme eta hogei alaba izan zituen, horien artean, Sinope, Tebe, Kortzira, Harpina, Salamis, Tanagra, Thespia eta Ismene. Bi semeak, Pelagon eta Ismenus ziren. Bere urak, Estinfalia edo Estinfalo herritik gertu aurkitzen ziren.

## Kanpo estekak
Harpina

**Harpina**, greziar mitologiaren arabera, ninfa bat zen, Asopo ozeanidaren eta Metope, Ladonen alaba zenaren alaba.

Ares jainkoak bahitu zuen, Afrodita eta Erosek bultzatua, eta berak, Elideko Pisa hirira eramana. Harreman honetatik jaio zen Enomao, erresuma hau gobernatuko zuena eta bere amaren izena jarriko ziona eskualdeko hiri bati.

## Kanpo estekak 
*  Theoi Proiektua - Harpina ninfa
*  Familia zuhaitza
Gotiko flamigero

thumb|250px|Sainte-Chapelleren fatxada, Vincennes (1379-1480)
**Gotiko flamigeroa** edo  **flanboianta**, batzuetan **gotiko garduna**, eta **gotiko dirdiratsua** gotikoaren azken zatia edo gotiko berantiarra izan zen, Europan, XIV. mendearen amaieran hasi eta XV. mendean zehar garatu zena. Gune hedatzailerik ez izateagatik nabarmentzen da, eta, ondorioz, dibertsitatea da nagusi. Arte flandriarraren garaikidea da.

Nolabaiteko krisi garai bat da, eta, beraz, aurreko garaiko eraikuntza enpresa handiak desagertzen dira. Iberiar Penintsulan, aldiz, loratze garai bat bizi izango da. Beste alde batetik, arkitektura erlijiosoak, tokia uzten die arkitektura zibil eta militarrari. Azokak, udaletxeak, jauregiak eta gazteluak izango dira protagonista

## Elementu formal bereizgarriak 
Estiloa, nagusiki, arkitektura xehetasunetan agertzen da, fatxadako arrosa leihoetan kasu, eraikinen egituran baino gehiago.

* Apainduraren ugaritasuna egituraren gainean, landare irudiekin apaindutako arkuak kasu
* Kurba eta kontrakurben erabilera
* Bahoetako trazu uhindua
* Arku konopiala
* Nerbio ugaridun ganga, haizemaile itxuran edo izartuak
* Kapitelak ezabatzen dira, gangako lerroek ez dute jarraipenik
* Forma txikien nagusitasuna fatxadan
* Txapitel eta gezidun dorreak

## Estiloko eraikin garrantzitsuak 
[thumb|240px|[Brujasko Udaletxea]]
### Erlijiosoak 
* Saint Séverin Eliza
* Notre-Dame-de-L'Epine
* Touleko Katedraleko fatxada
* Tours, Saint-Gatien katedrala
* Saint-Nicolas de Porteko Eliza
* Saint-Maclou Rouenen
* Toledoko Santa Maria Katedraleko Santiago kapera
* Murtziako Katedraleko Veleztarren kapera
* Baionako Katedrala

### Zibilak 
* Vincennesko gaztelua
* Poitiersko gaztelua
* Brujasko udaletxea
* Rouengo udaletxea
* Paris, Senseko artzapezpikuen *hôtel*-a

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Félix Urtubi

**Félix Urtubi Ertzila** (Elorrio, Bizkaia, 1906 &ndash; Madril, Espainia, 1936ko irailaren 13) Espainiako Aireko Armadako hegazkinlaria izan zen, Espainiako Gerra Zibilean Errepublikaren alde borrokatu zena.

## Biografia 
Urtubik matxinoek irabazitako eskualdetik ihes egin zuen Espainiako Gerra Zibila hasi eta berehala. Tetuandik Sevillara matxinoen Breguet 19 hegazkina gidatzen ari zela, bere behatzaile Juan Castro tenientea hil zuen, eta Málagara joan zen. Espainiako Aireko Armadan sarjentua izan zen Lafayette eskuadrilan. Hawker Fury batean hegaz egin zuen, eta Albuquerquen galdu zuen.

Madrilgo guduan hil zen, 1936ko irailaren 13an, bere Nieuport 52 hegazkinarekin, bakarrik, italiar abiazioko hiru hegazkinen aurka borrokatzea egokitu zitzaion.  Fiat CR.32 baten aurka borrokan ari zela. Bere hegazkin hondatua lurrera erortzera zihoala ikusita, Regia Aeronauticako Vincenzo Patriarca italo-estatubatuarraren hegazkinaren aurka oldartu zen eta jotzea lortu zuen.

Urtubi hantxe hil zen, baina Vincenzo Patriarca italiarra paraxuta erabiliz salbatu zen. Hidalgo de Cisnerosek Patriarca galdekatu zuen, eta prentsan zabaldu zuen ekintza. Estatubatuar pasaporteak libratu zuen italiarra fusilamentutik.

## Erreferentziak
Karbonato

**Karbonatoak** azido karbonikoko gatzak edo R-O-C(=O)-R'ko esterrak dira. Gatz guztiek CO32- anioia dute eta azido karboniko H2CO3 hipotetikotik eratorriak dira. pHaren arabera (disoluzioaren azidotasuna) bikarbonato eta karbono dioxidoekin orekan daude.

Karbonato gehienak, metal alkalinozko karbonatoak izan ezik, uretan ez dira oso disolbagarriak. Ezaugarri honegatik geokimikan oso garrantzitsuak dira eta mineral eta arroka askotan agertzen dira.

Gehien agertzen den karbonatoa karbonato kaltzikoa (CaCO3) da, hau forma ezberdinetan agertu daiteke, kaltzita moduan, aragonito moduan (temperatura altuko polimorfoa), kareharri moduan bere era trinkoan bada, marmol moduan mineral metamorfikoa bada eta hareharrietan zementu natural moduan.

Kaltzioaren parte bat magnesioz ordezkatzen bada dolomita CaMg(CO3)2 eratzen da.

Karbonato asko tenperatura altuetan ezegonkorrak dira, honen ondorioz karbono dioxidoa galtzen dute eta oxidoak bihurtzen dira.

## Ikus, gainera 
* Haluro
* Sulfuro
* Silikato
* Mineralogia
* Petrologia
* Euskal Herriko geologia
* Haitzulo
* Kristalografia

## Kanpo estekak
Rekila

**Rekila** (?-448), sueboen erregea izan zen 438tik hil zen arte. Gallaeciako Sueboen Erresumako bigarren erregea izan zen.

Tronura 438an igo zen, boterera, bere aita Ermerikok elkartua, hau gaixo baitzegoen, eta oinordekotza ziurtatzea nahi baitzuen. Ermeriko 441ean hil zenean, Rekila, sueboen errege bakar bihurtu zen.

Jentila, jokaera oso oldartsua izan zuen hispaniar-erromatar biztanleriarekin eta Eliza Katolikoarekin. Gotzainei aurre egin zien eta klero priszilianistaren alde egin zuen. *Foedus* berri bat sinatu zuen Erromarekin, eta aliantzak bagaudekin, nekazari pobretuek, ihes egindako esklaboek, desertatzaileek eta erromatar gizartearen aurka zeuden orok eratutako oso antolatutako gaizkile taldeak, Ebroren harana erasotzen zutenak. Zenbait kanpaina zuzendu zituen Lusitania eta Betikan, erromatarrengana itzuliak Walia bisigodoaren kanpainen eta bandalo silingoen Afrikara igarotzearen ondoren. Genil ibaiaren ertzean, Andevoto erromatar jenerala garaitu zuen 438an, hurrengo urtean Merida konkistatuz. Inperioak, Zensorio kondea bidali zuen adostasunen batetara iritsi ahal izateko, baina, legatua, Meridan preso hartua izan zen. Rekilak, bere konkista kanpainekin jarraitu zuen, eta, 441ean, Sevilla hartu zuen. Bere erregealdi laburrean zehar, Sueboen Erresumak bere hedadurarik handiena hartu zuen, eta Gallaecia, Lusitania, Betika eta baita Cartaginense probintziaren zati baten jabe ere bihurtu zen (egungo Andaluziaren eta Gaztela-Mantxaren zati handi bat, Portugal, Galizia eta Extremadura osoaz gain). Soilik Tarraconense eta Mediterraneoko kostaldea geratu ziren bere kontrolpetik kanpo, oraindik erromatarren agindupean zeudenak, baina lurralde hauetan ere egin zituen erasoak.

446an, Iberiar Penintsulara, Vito erromatar jenerala iritsi zen, armada handi batekin, neurri handi batean, godo federatuez osatua, sueboen aurka borrokatzeko. Hala ere, Rekilak erromatar tropak garaitu zituen, eta Vitok ihes egin behar izan zuen. Bandaloen flotaren erasoei ere aurre egin behar izan zien.

448an hil zen, eta, bere oinordekoa, bere seme Rekiario izan zen.
Erregolito

[thumb|250px|Erregolitoa eta [arroka bolkanikoak Marteko lurzoruan.]]
**Erregolito**a orokorrean alteratutako eta kontsolidatu gabeko geruza izendatzeko erabiltzen da. Geruza hau alteratu gabeko arroka solidoaren gainean kokatzen da eta arroka zatiz, mineral pikorrez eta gainazaleko edozein sedimentuz osatua dago. Gune tropiko hezeetan geruza honen lodiera maximoa ematen da, batzuetan ehunka metroko arroka alteratutako gunea aurkitu da. Beheko muga meteorizazio fronteak ematen du. Lurzorua materia organikoa eta landareen sustraiak eusteko gai den erregolitoa da.

## Kanpo estekak
Simaur

[thumb|200px|eskuinera|[Simaurra.]]
**Simaurra**, **samatsa** edo **satsa** ongarritzat erabiltzen den substantzia organikoa da. Abereen gorotzetatik sortzen da. Simaurra biltzeko lekuari simaurtegia edota sastegia deritzo.

Ongarri sintetikoek simaurraren erabilera izugarri murriztu dute; hala ere, nekazaritza ekologikoaren bitartez, simaurraren erabilera berreskuratzen ari da.

## Ikus, gainera 
* Ongarria
* Nekazaritza ekologikoa
* Konposta

## Kanpo estekak
Agilera kiroldegia

**Agilera Kiroldegia** Biarritzen dagoen estadioa da. Frantziako Errugbi Txapelketa jokatzen duen Biarritz olympique Pays Basque taldearen ohiko zelaia da eta gutxi gorabehera 15.000 ikusle izateko gaitasuna du.

Bere izena ofizialki **Leon Larribau Estadioa** da (*Stade Léon Larribau*), 1916an Verdun-en hil zen Biarritz Olympique-ko jokalari baten izena da, baina herri giroan Agilera Estadioa deitzen zaio, José Agilera y Chapin jauna baitzen gaur egun estadioa dagoen lursailen jabea.

Kiroldegiaren handitze eta zabaltze lanen bidez bere ikusle gaitasuna 18.000ra gehitzeko asmoa dute, hau dena 2010 urtera begira.

## Kanpo estekak
Manio Tulio Longo

**Manio Tulio Longo** (latinez *Manius Tullius Longus*), K.a. 500ean, Errepublikaren hamargarren urtean, kontsula izan zen politikari erromatar bat izan zen. Bere kidea, Servio Sulpizio Kamerino izan zen. Tulia gens patriziarreko ordezkari bakarra izan zen kontsul karguan.

Dionisio Halikarnasokoak, Tulio Longoren kontsulaldian, Fidenas hiriaren matxinada gertatzen dela adierazten du, eta, bere agintaldiaren amaiera aldera, istripu hilgarri bat jasan zuela.
Tito Lartzio (kontsula K.a. 501ean)

**Tito Lartzio Flavo** (latinez *Titus Larcius Flavus*), erromatar kontsul bat izan zen, bi kontsulalditan: K.a. 501ean eta K.a. 498an. Espurio Lartzioren anaia eta Larcia gensekoa zen.

Bere cognomena den Flavo, egileren batzuetan baino ez da aurkitzen. Tito Liviok, cognomenik barik deitzen du, bere benetako cognomena zen Rufo, historialariek zergatik ez duten erabiltzen ezagutzen ez delarik.

Bere bigarren kontsulaldian, Fidenas hiria hartu zuen. Senatuari zion errespetua, Dionisioren arabera, bere garaiko erromatar jeneralen harrokeriarekin kontrastatzen da.

K.a. 498an, Tarkinio Superbo erregea kanporatu eta hamar urtera, Kuriak, magistratura berri bat sortzea beharrezko ikusten du: diktadura, sei hilabeteko iraupenera mugatua, baina, denbora honen barnean, erabateko botereak zituena, bere autoritateari elegiterik jartzea ezinezkoa baitzen.

Tito Lartzio Flavo lehen diktadore izendatua izan zen, eta magister equitum izendatu zuen bere kidea. Hiritarren errolda bat egin zuen, Erromak latindarrekin zituen tirabirak konpondu zituen, eta, kontsul izateko hauteskundeen presidente izan ondoren, bere magistraturari uko egin zion beronen tartea amaitu baino lehen.

K.a. 493an, Senatuak, plebearekin, hau Mendi Sakratuan banandu zenean negoziatzera bidali zuenetako bat izan zen, eta, urte berean, Postumo Kominio Aurunko kontsularen legatu bezala aritu zen, Coriolos volskotar hiriaren setioan.
2009ko Australiako Sari Nagusia

**2009ko Australiako Sari Nagusia** 1 Formulako 2009ko denboraldiko lehen sari nagusia izan zen. Martxoaren 27 eta 29 artean ospatu zen Melbournen (Australia).

Lehenengo lasterketa hau Brawn GP talde berriak irabazi zuen. Honda talde zaharretik sortu zutena.

## Sailkapena 
### Emaitzak 
## Lasterketa 
[thumb|[Jenson Button]]

## Kanpo estekak
Magister equitum

***Magister equitum*** "zalditeria buruzagia" edo "zalditeria mariskala" esan nahi duena, antzinako Erromatar Monarkiako kargu politiko bat zen, erregearen agindupean aritzen zena armadako zalditeria txikiaren buruzagi bezala.

Monarkia desagertzean, kargua Erromatar Errepublikara pasa zen, baina monarkiaren garaian existitu zen moduaren era ezberdin batean. Honela, ohiko magistraturen erromatar sistemak, beti erabiltzen zuen kolegialitate printzipioa, honen bidez, diktadore bat izendatzea ezinbesteko bihurtzen zuen larrialdiren bat gertatzen zenean, honek, bere ordezkari bezala, *magister equitum* bat izendatzen zuelarik. Teorian, azken hau, erromatar armadaren zalditeria zuzentzeaz arduratzen zen, diktadorea, infanteriaren buru zen bitartean.

Kargu honek, diktaduraren zori bera izan zuen, eta K.a. II. mendean erabiltzeari utzi zitzaion.

Behe Inperioan, *Magister equitum* kargua, gorte inperialaren ohore handi bat bezala berreskuratua izan zen, esperientzia eta ospe handiko militarrei ematen zitzaiena, armada inperialetako eliteko zalditeriaren unitateen agintari izateko.

## Kanpo estekak
Xapitel

:*Agian Kapitel ari zinen bilatzen.*
[200px|eskuinera|thumb|[Rigako San Pedro Elizaren xapitelaren xehetasuna. Letonia]]
**Xapitela**, **kapitela** edo **orratza**, dorre, kanpandorre edo eliza baten tontorrean, amaiera bezala kokatzen den arkitektura elementu bat da.

Xapitelen forma, arkitektura estilo ezberdinen araberakoa izan daiteke, piramide, kono edo erraboiltsua izan daitekeelarik eta gezi zorrotz eran amaitu, bere erabilera, gotikoan nabarmentzen delarik, non tenpluaren amaiera ikusgarria eta Jainkoaganako hurbiltzearen ikur bihurtzen diren.

Valladolideko Santa Maria de la Antiguako Elizako dorre erromanikoa errematatzen duen xapitela nabarmentzen da.

## Kanpo estekak
Morikuni Printzea

Japoniako Kamakura shogunerriko bederatzigarren eta azken shoguna izan zen. 1308ko ekainak 19tik 1333ko irailak 25 arte gobernatu zuen.

Zortzigarren shoguna izan zen Hisaaki Printzearen semea eta Go-Fukakusa Enperadorearen biloba izan zen. Gobernari txotxongilo bezala ere aritu zen. Shogunerriak pot egin ondoren, monje budista bihurtu eta handik gutxira hil zen.
Ariarates IX.a

**Ariarates IX.a Eusebio Filopator**, Mitridates VI.a Pontoko Erresumako erregearen semea zena, Kapadoziako erregea izan zen K.a. 101 eta K.a. 89 bitartean. Bere aitak, Kapadoziako errege txotxongilo bezala ezarri zuen, baina erromatarrak kendu zuten kargutik.
Tximinia

**Tximinia**, **kebidea** edo **suburua** galdarek, berogailuek, labeek eta beste zenbait gailuek sortutako gas beroak eta kea esparru itxi batetik ateratzeko sistema da.

Sumendi batean, tximinia magma-ganbera lurrazalarekin komunikatzen duen kanalari deritzo.

## Tximinia baten garapena 
Q = C\; A\; \sqrt {2\;g\;H\;\frac{T_i - T_e}{T_i}}

* Q 	= tximiniako kearen emari bolumetrikoa, m³/s
* A 	= hodiaren zeharkako sekzioaren azalera, m²
* C 	= deskarga koefizientea (~ 0.65etik 0.70era)
* g 	= grabitatearen azelerazioa, 9,81 m/s²
* H 	= tximiniaren altuera, m
* Ti 	= gasen batezbesteko tenperatura, K
* Te 	= kanpoko inguruaren tenperatura, K

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Artag Iberiakoa

**Artag Iberiakoa**, Iberiako errege izan zen K.a. 81etik K.a. 63 arte. Azken urte honetan hil zen.

K.a. 65ean, Ponpeiok zuzendutako erromatarrak herrialdean sartu ziren. Artagek, erromatarren eraso bati aurre egiteko gai ez zela zekielarik, bakea eskatu zuen, eta elkarrizketak hasi ziren, baina Ponpeiok, erregeak, gotorlekuak sendotzeko denbora galtzen saiatzen ari zela susmatuz, negoziaketak eten eta zuzen joan zen herrialdearen erdialdera, Armazeko gotorlekua erasoz, preso hartua izan zena. Artagek, Mtkvari ibaiaren beste aldera ihes egin zuen, eta zubia erre zuen jarrai ez zezaten. Ibaiaren hegoaldean, herrialdea, erromatarren mende geratu zen. Artagek, bake eskaintzak egin zituen, baina Ponpeiok ez zien kasurik egin. Ibaia zeharkatu eta Aragviko haranetik igo zen, Georgiar armada garaituz. 9000 georgiar hil ziren gudu honetan, non, emakumeek, gizonekin batera borrokatu zuten. 10.000 preso hartuak izan ziren. Egoera honetan ere, Artagek bakea eskaini zuen, eta Ponpeiori ofrendak bidali zizkion (baita tronu bat, urrezko mahai bat eta ohe bat ere), eta, azkenik, erromatarrek, onartu egin zuten. Errege berri bat, Pharnavaz II.a Iberiakoa, koroatua izan zen, baina instituzioa kalterik gabe irten zen, erromatarren laguna zela aldarrikatu behar izan zuen arren. Hurrengo urteetan, izan ere, erromatar eragina desagertu egingo zen.
Mariana Plaka

thumb|500px|Mariana Plakaren mapa
**Mariana Plaka** plaka tektoniko bat da. Bere hedadura, 0,01037 estereorradianekoa da. Filipinetako Plakarekin lotua dago.

Ozeano Barearen mendebaldean dago. Ozeano Barearen zati txiki bat eta Filipinetako itsasoa hartzen ditu, Marianak uharteez gain.

Mariana Plakak, Filipinetako Plaka eta Pazifiko Plaka ditu mugakide.

Beste plakekin dituen mugak, Mariana uharteetako fosak Mariana uharteen ekialdeko kostaldean eta Yapeko fosak, uhartediaren hegoaldeko kostaldean eratzen ditu.

Mariana Plaka, milioi bat urteko, 1,278'ºko errotazio abiaduran mugitzen da, 43º 78' ipar latitudean eta 149º 21' eki longitudean kokatutako polo baten arabera.

## Kanpo estekak
Ke

thumb|200px|Kea.
**Kea** erretzen ari den edo oso bero dagoen material bati darion gasen eta partikula solido txikien multzoa da. Normalean partikula solido txiki horiek errautsa eta hondakinak izaten dira.

Kea-arnastea suteek eragindako heriotzen lehenengo kausa da. Biktimak intoxikaturik hiltzen dira keak askatzen dituen karbono monoxidoa, HCN azido zianhidrikoa eta itotzen dituzten partikula txikiak direla eta. Horrez gain, keak partikula minbizi-sortzaileak aska ditzake.

## Ikus, gainera 
* Ihes-hodia
* Tabakismoa
* Tximinia

## Kanpo estekak
2009ko Malaysiako Sari Nagusia

**2009ko Malaysiako Sari Nagusia** 1 Formulako 2009ko denboraldiko bigarren sari nagusia izan zen. Apirilaren 4 eta 5 artean ospatu zen Kuala Lumpurren (Malaysia).

Lasterketa eroa izan zen. Hainbat itzuli egin ostean, izugarrizko zaparradak lasterketa bertan behera utzi zuen. Ondoren, lasterketako komisarioek lasterketa bertan behera uztea erabaki zuten. Lasterketaren %75a baino gutxiago egin zenez, puntu guztien erdiak banatu ziren eta lasterketa utzi zen momentuan zeuden posizioak gorde ziren podio eta puntuaketetarako.

## Sailkapena 
### Emaitzak 
## Lasterketa 
4 auto boxetara sartzen dira, euriarengatik lasterketa bertan behera utzi zutenean|thumb|250px

## Kanpo estekak
Dantza La Galette Errotan

**Dantza La Galette Errotan** (frantsesez *Bal au moulin de la Galette*), Pierre-Auguste Renoir margolari inpresionistaren margolanik ezagunenetako bat da, eta, gaur egun, Orsay Museoan dago, museo honetako margolanik enblematikoenetako bat delarik.

## Jabeen historia 
III. inpresionisten erakusketan, 1877an erakutsia izan zen. 1879tik 1894 arte, Gustave Caillebotten bilduman egon zen. Honek, Estatuari utzi zion, zeinek 1894an onartu zuen. Parisko Luxenburgoko Museoan egon zen 1896 eta 1929 bitartean, azken urte honetan, Louvre museoari eman zitzaiolarik. 1947tik 1986 arte: Louvre museoa, *Galerie nationale du Jeu de Paume*, Paris. Orsay Museora, 1986an pasa zen.

Jabetza pribatua duen beste bertsio bat dago.

## Azterketa 
Renoir, eguneroko gertakari arruntak margotzen maisua zen. Inpresionismoko maisu lan honetan, Parisko bizitzaren une bat finkatzen du, uzte alaiko giro batean. Moulin de la Galettean udako egun eguzkitsu batean dibertitzen ari den jende xalo eta arrunta erakusten du. Toki hau, antzinako errota bat zen, kafetegi bihurtua, nora igandetan joaten zen, ospe handia zuen dantza bat ospatzen baitzen.

Konposaketa, eskema kurbilineo baten arabera garatzen da, lehen planotik atzealdera, margolanaren diagonalak jarraituz. Pintzelkada zirriborrotsua da. Kolore eta argi efektu bikainak lortzen ditu, argia, hostoen bidez iragazia bailitzan.

Lehen planoan, Georges Rivière agertzen da, Renoirren laguna. Inpresionistak defendatzen zituen kritikari eta idazle bat zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zutargi

**Zutargiak** kandelak eusteko erabiltzen diren euskarri mugikorrak dira. Argimutila da euskarazko sinonimo objektu berarentzat, baina zutargi terminoak adar bakarrekoa deskribatzen du, kandela bakarrari eusten diona. Zutargiak argimutilak ere badira, baina argimutil guztien artean, beso anitzekoak ez lirateke zutargiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rekiario

**Rekiario** (?-456), sueboen errege izan zen 448tik hil zen arte.

Tronura, 448an iritsi zen, bere aita, Rekila erregea hil ondoren. Godoekin egin zuen bere hasierako aliantzak, bere posizioa indartzeko, erresuman godoen eraginerako ateak ireki zituen, Rekiario, Teodoredoren alabarekin ezkondu zenean areagotu egin zena, eta jentilen erlijioari uko egin zion, arrianismora bihurtzeko, Teodoredok aginduta, 449an. Txanpon propioa ekoitzi zuen lehen errege europar kristaua izan zen.

Baskonia suntsitu zuen, ondoren, Erromatar Inperioaren aurka joateko noiz behinkako erasoetan. Rekiariok, baskoiekin aliantzan, Ebroren harana domeinatu zuen, eta 449tik 452 bitartean, Tarraconense probintziaren zati bat.

Etsaitasun garai hau, Fortunatus eta Manricus konteekin bake itun bat sinatuz amaitu zen, non Cartaginense eta Tarraconense probintzietatik erretiratzeko konpromisoa hartzen zuen. 456an, Rekiariok bake itun hau hautsi zuen baskoiei laguntzera joan zenean, berriz, erretiratu zen lurrak inbadituz. Baina bisigodoek, aurretik aliatu izan zituenak, ez zuten Sueboen Erresumaren sendotzea onartuko probintzia hartan, eta Teodoriko II.a buru zutela, sueboak garaitu zituzten Orbigo ibaiaren ertzean, Rekiario, gudu hau amaitu eta gutxira harrapatua eta, jarraian, exekutatua izan zelarik.

Rekiario hil zenean, bisigodoek Gallaecia inbaditu zuten, Teodoriko II.ak, lurraldeko buruzagi bezala, Agiulfo utziz, hainbeste gehiegikeria egin zituena, hispaniar-erromatar biztanleriaren eta baita sueboen matxinada ere eragin zuela, azken hauek, Rekiarioren oinordekotza nahi zuten batzuk buru zituztela, eta gerra zibil lazgarri eta nahaspilatsu bat hasi zutenak.
Moulin de la Galette

**Moulin de la Galette** () Montmartren bihotzean dagoen haize errota bat da, non Frantziako hiriburu den Pariseko muinorik ezagunena koroatzen duen. Errota hau, ez zen bere motako bakarra 1600eko Frantzian; Montmartre, mahasti, gari soro eta larrezko herri bat zen, ondoren, hiriburura auzo bezala erantsia izan zena. Denboraren igaroaz eta frantziar historia iraultzailearekin, Moulin de la Galettek aldaketa garrantzitsuak jasan zituen: hasiera batean, garia eta mahatsa xehetzeko zenak, kabaret bezala amaitu du.

Ingurua, zenbait margolarik margotu dute, Pablo Picasso, Pierre-Auguste Renoir, Henri de Toulouse-Lautrec eta Vincent Van Gogh kasu.

1939an, Monumentu historiko izendatua izan zen.

## Errota 
Jatorrian, barrutiak, bi errota zituen: Blute-fin eta Radet, lehen aldiz, 1622an aipatzen direnak. XVII. mendean, Debray familiak onibarra erosi eta errotan ekoiztutako hirinaz bizi izan zen. Aldi berean, han inguruan ibilaldian zebiltzanei, opil bat ematen zieten (zekalezko ogi bat) eta baso bat esne eskaintzen zieten. Paristarrak sarri joaten ziren bertara, bereziki igandetan, inguruaz eta bertan egiten zen ogi bikainaz gozatzeko.

Elezaharrak dioenez, 1814ko iraultzan, Debraytarren ondorengoen anaia txikiak, zatitua eta errotaren besoetako batean iltzatua amaitu zuen, kosakoen erasotik defendatzen saiatu zenean. Berrezarpenaren ondoren, bere semeak, Nicolas-Charles Debrayk, errota, lorategidun dantzaleku bihurtu zuen.

Montmartrek bere garai dizdiratsua bizi du, belle epoque deritzonean, jende bohemioa han finkatzen da, muinoan, eta bertako atelier, kafetegi eta kabaretetara joateko ohitura du. Le Moulin de la Galette, ikuskizun gune bihurtu eta bere osagaietako bat galtzen du: le Radet. Ondoren, le Moulinek, beste erabilera batzuk izan zituen, zinetoki bihurtu zen, eta, denbora batez, Frantziar Irrati-Telebista bulego bat izan zen. Gaur egun, beharbada auzoaren harmonia errespetatzeko, berriz kabareta da.

## Galeria 

Fitxategi:Pierre-Auguste Renoir, Le Moulin de la Galette.jpg|*Le bal du moulin de la galette* Auguste Renoir
Fitxategi:Vincent Willem van Gogh 066.jpg|*Le moulin de la galette* Vincent Van Gogh
Fitxategi:Henri de Toulouse-Lautrec 025.jpg|*Moulin de la galette* Henri de Toulouse-Lautrec
Fitxategi:Moulin de la Galette foto.jpg|c. 1885

## Kanpo estekak
Duerna

**Duerna**, Leongo probintziako ibai bat da. Leongo Mendietan du bere iturburua, eta Tuerto izeneko ibaian isurtzen ditu bere urak, azken ibai honek, aldi berean, Orbigo ibaian isurtzen dituelarik, La Bañezako lurretan. Bere arroa, antzinatean, zeltiarrek populatua zegoen, zehazki, los Orniacos izeneko herri asturiar bat. Ibaia, Ornia deitua zen, eta, Erdi Aroan, bere eskualdea La Val d'Ornia deitzen hasi zen, eta, sinkopa bategatik, egungo Valduerna izena eman zuen, Leongo eskualde bat dena, baita ibaiaren izena ere.

## Kanpo estekak
Teleno

**Teleno**, Leongo probintziako hego-mendebaldean dagoen mendi bat da. Leongo Mendietako mendirik garaiena da, 2188 metroko garaierarekin.

## Teleno, historian 
Asturiarren Teleno mendi mitikoa, erromatarrek Marte Tilenusi eskainia, bere magaletan irten zen urrea esplotatu zuten inbaditzaileek jainko bezala onartu zutena, bere 2188 metroak, Maragateria eta La Cabrera Eskualdeko lurren gainetik 1000 metrora nabarmenduz altxatzen ditu, banatzen dituen eskualdeak, eta La Valduernari trinkotasuna emanez, bertako ibaiak, mendi honetan iturria duelarik. Teleno, historiaren lekuko mutu izan da.

Erromak, tokiko sinesmenengatik zuen ulermenak, batzuetan, sinkretismoetara eraman zuen: tokiko jainkoak, izen misto erromatar-indigena batekin gurtuak ziren. Gerraren eta armen babesle ziren jainkoen artean, Marte eta Herkules nabarmentzen dira. Marte da gerraren jainko nagusia. Honela, Mars Tilenus, aldi berean, Marte erromatar jainkoa bere nekazal gurtzan, eta Tilenus jainko indigena (Teleno mendia) zen. Jainko indigena eta erromatarren arteko sinkretismoaren adibide bat da: Teleno mendi mitologikoa, asturiarren jainko gerlaria, Mars Tilenus jainko gerlariari sagaratua zegoen.

Estrabonen bidez ezagutzen da Marterekin loturiko jainko gerlari baten existentzia, nori akerrak, zaldiak eta baita presoak ere sakrifikatzen zitzaizkion. Quintana del Marcon, zilarrezko lamina batean agertutako idazkun batekin dokumentatua dago, "MARTI TILENO" izenarekin. Astorgan, hilarri indigenak eta gurtza Kapitolioko hirukoari, Minerva, Teleno Mendia (Mars Tilenus, jainko gerlaria), Zeus, Serapis eta Enperadoreari (Flaviar dinastiatik aurrera) dokumentatua dago.

## Kanpo estekak
Tamanrasseteko probintzia

**Tamanrasset** (arabieraz: ولاية تمنراست, Tuaregeraz: 70px|Tamenγest, **Tamenγest**) Aljeriako Wilaya edo probintzietako bat da, guztietan handiena. 556.200 kilometro koadro ditu eta 198.691 biztanle 2008ko zentsoan. Hiriburua Tamanrasset da. Guztira 6 barruti ditu eta 12 udalerri.

## Kanpo estekak
Galerie nationale du Jeu de Paume

**Galerie nationale du Jeu de Paume**, Parisko Tuilerien Lorategien iparmendebaldeko izkinan, Parisko 1. barrutian dagoen arte garaikideko museo bat da.

## Historia 
Eraikina, 1861ean eraiki zen, Napoleon III.aren erregealdian. Jatorrian, tenisaren arbaso den jeu de paume jokoaren pistak izan zituen.

1940tik 1944 arte, juduen ondasun kulturalak gordetzeko erabili zen, Frantzian erregimen naziak konfiskatu zituenak.

1986 baino lehen, Musée du Jeu de Paume zuen, inpresionismoko margolan azpimarragarri ugari zituena, gaur egun, Orsay Museoan aurkitzen direnak.

## Informazio praktikoa 
* Helbidea: 1 Place de la Concorde
* Ordutegia:
** 11:00 - 21:00 asteartetik, ostegun, ostiral eta larunbatetan
** 11:00 - 19:00 asteazken eta igandetan
** Astelehenetan itxita
* Geltokia: 15px15px15px15px Concorde

## Kanpo estekak 
* Galerie nationale du Jeu de Paume
Iratxo

**Iratxoak** euskal mitologian agertzen diren pertsonaiak dira. Bere **Ira** aurrizkia euskarazko **Iratze**tik omen dator eta txikitasuna adierazten duen **txo** atzikiaz osatzen da. Pertsonaia honen sinismenak Euskal Herria osoan hedaturik dago, bai Iparralde nahiz Hegoaldean.
Manuel Larramendiren hiztegian, naspetxo iratxoaren sinonimotzat azaltzen da.

Izaki hauen beste izen batzuk Irel, Irelu, Ireltsu, Ieltxu, Idittu, Iritxu, Irel-suzko eta Iruztargi dira.

Bereziki Bizkaian ezagunak diren izaki hauek gauetan, emakume edo ume itxuraz aparte, asto, ahari beltza, txerri edo ahotik sua darion txori itxuran agertzen dira.Gauaren iluntasunean barne urrunean ikusten diren su mihiak bere kokapena azaltzen dute. Bapatean agertu eta ijendea izutzeko ohitura duten arren ez dira gaiztoak. Kuriositateak bultzatuta bere atzetik doazen pertsonak leku arriskutsuetatik igarotzea behartzen ditu.

Putzu eta lezeak dira txantxazale hauen ohizko egoitzak. Atauneko Armontaitzeko kobazuloaren atarian artzaiek gauean irteten ziren ireluen oinatzak aurkitzen zituzten. Ubediko amildegi eta Malkorburuko lezearen kanpokaldean beraien kantuen oihartzuna entzuna zuten ere.

Darmstt-eko Landes bibliothek-en 1596. urteko, " Refranes y sentencias", liburuan 301. atsotitzan zera irakurri daiteke:

*Gassoto yrabacia / yrachoen da yracia*

(euskera batuan, Gaiztoki irabazia / iratxoek iragazia)

Euskal sinesmen zahar baten arabera, iratxoak San Joan Gauean iratzeek edo garoek emandako hazitik sortzen omen dira. Gauza jakina da iratzeek ez dutela hazirik ematen, baina sinesmen honen arabera gau majiko hartan ordea bai.

Mamarroekin bat egiten dutela dirudi sinismen honetan. Balitekeena mamarro hitzak sinismen honen inguruan harrapatutako iratxo hauen deitura izatea.

Dena den, denborarekin iratxoak keltiarren kondaireko antzekoak diren beste izakiekin nahastu zirela dirudi ipuinetan ageri diran iratxoak kontutan harturik.

Gaur egun gizonezkoen izen bezala ere erabiltzan da, nahiz eta ez oso izen hedatua izan. *Iratxe* emakumezko izenarekin nahasten dute, halere bi izenek ez dute batere zerikusirik, *Iratxe* izena Nafarroako Iratxeko Monasterioan baitu bere jatorria eta Iratxok berriz pertsonaia mitologikoan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Galtzagorri
* Etxejaun (Espainiar eta Portugaldar mitologiak)
* Leprechaun
* Clurichaun
* Far darrig
* Trasgu (Asturiar mitologia)
* Ventolinos (Asturiar mitologia)

## Kanpo estekak
104 Klimena

**(104) Klimena**, asteroideen saileko 104.a da. Jacobo Craig Watsonek (1838-1880) aurkitu zuen Ann Arborretik 1868ko irailak 13an.

Bere izena, greziar mitologiako pertsonaiak diren Ozeano eta Tetisen alaba eta Epimeteo, Prometeo, Atlas eta Menezioren amagandik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Likofron

**Likofron Kaltzisekoa** (antzinako grezieraz: Λυκόφρων ὁ Χαλκιδεύς), K.a. III. mendeko olerkari greziar bat izan zen. Eubea uharteko Kaltzis hirian jaio zen.

Antzinako Egipton bizi izan zen, Ptolomeo II.a Filadelfoa faraoiaren gortean eta Alexandriako Liburutegiko liburuzaina izan zen. Olerki eta tragedia ugari idatzi zituen. Arato Solikoarekin eta Teokritorekin batera, Pleiade tragikoaren partaide izan zen.

Bere lanetatik, *Alejandra* izeneko olerki bat baino ez da mantentzen (Priamoren alaba zen Kasandraren beste izen bat dena), 1474 bertso ianbikoz osatua. Troiari gertatuko zitzaizkion kalte guztien iragarpen luze bat da, eta Alexandro Handiari erreferentzia eginez amaitzen dena, misteriotsua eta ia ulertezina den estilo batean idatzia.

Olerki honi buruz asko hitz egin zuen antzinatean Joan Tzetzesek.
Klimene

**Klimene** edo **Klimena**, greziar mitologian, (antzinako grezieraz Κλυμενη Klymenê, "ospea") bi ozeanideren izena zen, eta, beraz, Ozeano eta Tetisen alabak.

Lehena, Merope Etiopiako erregearen emaztea izan zen, norekin Pandareo izan zuen. Klimene, Helios eguzki jainkoak seduzitu zuen, honekin, Faeton eta Heliadeen ama izan zelarik, egileren batzuk, hauen ama, Rodo ninfa izan zela uste duten arren. Beste bertsio batek, Klimene, Heliosen emazte legitimotzat hartzen du, Meroperen istorioa alde batera utziz.

Klimene izeneko bigarren pertsonaia bat, Japeto titanarekin ezkondu zen, eta, honekin, Atlas, Prometeo, Epimeteo eta Menezio izan zituen, bigarren titan belaunaldikoak bezala hartzen direnak.

Egileren batzuk, Apolodoro Atenaskoak eta Likofronek kasu, Asia izena ematen diote, beharbada, aurretik deskribatutako Klimenerekin ez nahasteko. Herodotok, Asia kontinenteak, izena, ninfa honengandik jasotzen duela dio, Prometeoren emaztetzat hartzen duen arren, eta ez bere ama.

Pertsonaia mitologiko hauengatik hartzen du izena (104) Klimena asteroideak.

## Izen bereko beste pertsonaia batzuk 
* Prometeorekin, Deukalionen ama izan zena. Baliteke hasieran deskribatu diren bietako bat izatea (greziar mitologiako jainkorik antzinenekoen artean, aita-seme harremanak noiz behinka gertatzen ziren).
* Orkomenoko printzesa bat, Minias eta Eurianasaren alaba eta Estzeneo edo Iasoren emaztea, norekin Atalanta izan zuen, baita Filakorena ere, norekin Ifiklo eta Altzimedaren ama izan zen.
* Minosen biloba bat bere aita Katreorengandik. Naupliorekin, Palamedes, Eax eta Nausimedonteren ama izan zen.
* Aresekin, Diomedesen ama.
* Nereo eta Dorisen alaba bat. Zeusekin, Mnemosine izan zuen.
* Troiako Helenaren laguna, nor Troiaraino jarraitu zuen hau Parisek bahitu zuenean.
* Amazona bat
* Pausaniasen arabera, Klimene, Homeroren amaren izena zen.

## Kanpo estekak
Arato

**Arato** (K.a. 310-K.a. 240), Ziliziako Soli herrian jaioa, idazle greziar bat izan zen.

## Biografia eta lana 
thumb|*Phaenomena*

Bere olerkirik ospetsuena, *Fenomenoak*, Antigono II.a Gonatas mazedoniar erregearen gortean idatzi eta K.a. 275ean amaitu zuen. Beste adituentzako olerki batzuk ere idatzi zituen, horietako batzuk, gai bezala, medikuntza dutenak, eta, gaur egun, galduak daudenak. Ospe handia izan zuen lehenik alexandriarren eta, ondoren, erromatarren artean. Kalimakok berak ospatu zuen epigrama eder batean, eta beste batzuk, laudorioz aipatu zuten, olerkaritza astronomiko horren maisu bezala, izarra bere gaietan eta argitsua bere bertsoetan.

*Fenomenoak*, olerkaritza didaktiko-astronomikoaren produktu helenistikorik dizdiratsu eta azpimarragarriena da. Hau da, bere maisurik antzinakoena bezala, Hesiodo duen olerkaritza genero batetakoa da, eta praktikante azpimarragarriak izan zituena antzinatean. Latindar arloan, Virgilioren Georgikak, genero berekoak direla aipatu behar da. 1154 hexametrotan, Arato Solikoak, olerkari kultua eta aditua batenbat badago, zerua eta bere konstelazioak deskribatzen ditu, homeroar kutsua duten bertso bikainetan.

Jada Aristotelesek, lerro batzuk idatzi zituen olerkaritza didaktikoa (fisika edo medikuntza gai dutenak) benetako epikatik ezberdintzeko, biak, metrika berean idazten diren arren, hexametroetan, alegia.

Lukrezioren *De rerum natura*n bezala, Aratoren zeruari buruzko olerki adituan, emozio erlijioso bat eta kosmobisio filosofiko bat nabaritzen da (estoikoa), bere irudietan, mitologia aberats eta fin batek dizdiratzen duen bitartean. Adimenez betetako alexandriar olerkaritza horren adibide bikain eta eder bat da, eta, beste alde batetik, ezagutza astronomiko sendo batean oinarritua, bere garaian interes handia zuena.

Lexiko poetiko antzineratze eta homeroar olerki bat da, baina, aldi berean, berritzailea, hain tradizio luzeko hizkuntza epiko horren barnean, oso bere garaikoak ziren esaerak eta bere ikuspegi kosmikoa sartzean.

Historian zehar, iruzkin ugari egin zaizkio. Latinera, askotan eta egile ospetsuek itzuli zuten (Zizeron, Marko Terentzio Varron, Atatzino, Ovidio, Germaniko edo Avieno). Bere ospea, Goi Erdi Aroan mantendu zen, merovingiar garaiko *Aratus Latinus* lan bitxian. Eta ondoren, Pizkunde garaian, testu oso irakurria izan zen.
Leongo mendiak

**Leongo mendiak** () Espainia ipar-mendebaldeko mendigune bat da, Leongo probintziaren mendebaldeko zatian dagoena. Zamorako probintziaren iparraldetik abiatu eta Bierzo eskualde ospetsuraino iristen da. Mendigune honen inguruan aurkitzen diren herrixketan, oraindik mantentzen da antzinako zeltiarren kultura eta eraikuntza eraren zati bat. Mendiguneko mendirik garaiena, Teleno da, 2188 metroko garaierarekin.

Mendialde honetako nekazaritza, basogintza eta abeltzaintzako ustiaketa modu tradizionala, Munduko Nekazaritza Ondarearen Sistema Garrantzitsuetan (GIAHS edo SIPAM guneak) sartu zuen FAOk 2022an. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etoliar Liga

280px|eskuinera|thumb|Etoliaren kokapena, zabalkundea baino lehen
**Etoliar Liga**, Antzinako Grezian, Etoliako hirien federazioa izan zen, K.a. IV. mendearen hasieran eratutakoa. K.a. III. mendean hartu zuen garrantzia, Akaiar Ligari aurka egin zionean. Laster izan zen nagusi Greziako erdialde osoan, Itsaso Jonikotik Egeoraino, eta Peloponeso, Tesalia, Trazia eta Asia Txikia eskualdeak kontrolatu zituen. K.a. 220an, liskarrean sartu zen Filipo V.a Mazedoniakoarekin, eta galtzaile atera zen. Orduan erromatarrekin elkar hartu zuen, hauek ere borrokan ari zirelako Filiporen aurka. Erromatarrek Zinoszefalosko guduan garaitu zuten Filipo, K.a. 197an. Baina etoliarrek ezin izan zituzten berreskuratu erromatarren esku zeuden euren lurraldeak, eta Antioko III.a Handiarekin elkartu ziren, Erromaren aurka. K.a. 190ean Antioko azpiratua izan zen, eta etoliarrek hurrengo urtean eman zuten amore. Liga, formalki, K.a. 167an desegin zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hetairoi

**Hetairoi**ek ("lagunak"), Alexandro Handiaren armadako elitezko zalditeria osatzen zuten. Eraso arma izateaz gain, mazedoniar jeneralaren goardia pertsonal bezala aritzen ziren. Mazedoniar falangearekin batera erabilia, honek, etsaia, bere tokian "finkatzen" zuen, eraketa defentsiboan mantenduz, eta *lagunen* zalditeriak, bere albotik edo atzetik erasotzen zuen. Zalditeriak, beraz, "mailu" izena jasotzen zuen estrategietan, literalki, "ingudeak" edo "falange"ak finkatutako etsaien unitateak zanpatzen baitzituen. Ohi, Alexandro zen erasoaren buru, bere zaldizkoak ziri eran eratuz.

Hetairoiak, 200 eta 300 soldadu arteko taldeetan antolatuak zeuden. Persiako kanpainan zortzi talde zeuden, Filotasek zuzenduak, horietako bat, errege taldea zelarik (Alexandroren hurbileko lagunek, noble mazedoniarren semeek eratutakoa).

Aldi berean, tropa hauek, borroka lerroaren alboak babesten zituzten guduan zehar. Hetairoiak, zaldirik hoberenen gainean zihoazen, soldaduen ipurdia eta zaldiaren bizkar artean babesik gabe edo bien tartean manta bat zutela, eta zeuden armarik hoberenak jasotzen zituzten. Bakoitzak, lantza jaurtigarri luze bat (xyston), falkata iberiarraren antzeko ezpata bat (kopis) aurrez aurreko borrokarako, larruzko halakreta, beso babesleak eta kasket bat zeramatzan. Zaldiak ere, partzialki babestuak zeuden.

Zalditeria astun bezala, hetairoiak, Alexandro Handiaren arma erabakigarria izan ziren guduan.

## Kanpo estekak
Subeltza

**Subeltza** Ipar Rap-Eroak euskal rap musika talde legazpiarraren bigarren maketa da, 1995. urtean argitaratutakoa. 7 kanta zituen.

## Kantuen zerrenda 
# *Intro* - 0:50
# *Subeltza* - 3:20
# *Drugs* - 2:51
# *Errudunak* - 5:00
# *Norekin (etorriko zaren)* - 3:10
# *Fight* - 3:57
# *I.R.E. irratia* - 4:20

## Taldekideak 
Diskoaren grabaketan parte hartu zuten taldekideak:

* Karlos Arrazola "*Etxizero*" (batera eta koruak)
* Iñigo (baxua eta koruak)
* Ion Ibarguren (soinua eta koruak)
* Abel Rodrigo "*Antisepsia*" (gitarrak eta ahotsa)
* Unax Casado "*Blacktop*" (ahots nagusia)
* Iñaki Larraza "*Stone*" (ahotsa eta oihuak)

## Kanpo estekak
Koefiziente binomial

[thumb|300px|[Pascalen hirukia **koefiziente binomialak** erraz kalkulatzeko erabiltzen da]]

Konbinatorian, **koefiziente binomiala** [n] multzoak duen k tamainako azpimultzo kopurua.

C_n=\binom{n}{k}=\frac{n!}{k!(n-k)!}, n,k\geq{0}

Gainera, Newtonen Binomioaren formula erabiliz, koefiziente binomiala (1+x)^n polinomioan x^k monomioaren koefiziente da.

:(x+y)^n=\sum_{k=0}^n{n \choose k}x^{n-k}y^{k}

## Kalkulua 
*n* zenbaki oso ez negatiboa eta *k* zenbaki oso bat izanik, koefiziente binomiala honela definitutako zenbaki arrunta da:

:
 {n \choose k} = \frac{n \cdot (n-1) \cdots (n-k+1)}
 {k \cdot (k-1) \cdots 1} = \frac{n!}{k!(n-k)!} \quad \mbox{ ; }\ n\geq k\geq 0 \qquad (1) 

## Oinarrizko propietateak 
# \binom{n}{0}=1=\binom{n}{n}
# Baldin eta k>n bada, \binom{n}{k}=0
# Baldin eta 0\leq k\leq n bada, \binom{n}{k}=\binom{n}{n-k}
# \binom{n}{k}=\binom{n-1}{k}+\binom{n-1}{k-1}
# Baldin eta 0\leq r\leq k \leq n  bada, \binom{n}{k}\binom{k}{r}=\binom{n}{r}+\binom{n-r}{k-r}
# Baldin eta 1\leq k\leq n   bada, \binom{n}{k}=\frac{n}{k}\binom{n-1}{k-1}
# Baldin eta 1\leq k\leq n   bada, \binom{n}{k}=\frac{n-k+1}{k}\binom{n}{k-1}
# \binom{n}{0},\binom{n}{1},\binom{n}{2},...,\binom{n}{n}, seguida gorakorra da bere maximoraino eta gero beherakorra. Baldin n bikoitia bada, maximoa \binom{n}{\frac{n}{2}} da; bestela maximoak \binom{n}{\frac{n-1}{2}} eta \binom{n}{\frac{n+1}{2}} dira.

## Koefiziente binomialen identitateak 
# \binom{n}{0}+\binom{n}{1}+\binom{n}{2}+...+\binom{n}{n}=2^n
# \binom{n}{0}+\binom{n}{2}+\binom{n}{4}+...=\binom{n}{1}=\binom{n}{3}+\binom{n}{5}+...=2^n-1
# \binom{n}{0}-\binom{n}{1}+\binom{n}{2}-...+(-1)^n\binom{n}{n}=0, n\geq1
# \binom{n}{k}=\binom{n-1}{k}+\binom{n-2}{k-1}+\binom{n-3}{k-2}...+\binom{n-(k+1)}{0}
# \binom{n}{k}=\binom{n-1}{k-1}+\binom{n-2}{k-1}+\binom{n-3}{k-1}...+\binom{k-1}{k-1}
# Vandermonderen identitatea. Izan bitez m,n,r \geq 0, \binom{m+n}{r}=\sum_{k=0}^r\binom{m}{k}\binom{n}{r-k}=\binom{m}{0}\binom{n}{r}+\binom{m}{1}\binom{n}{r-1}+\binom{m}{2}\binom{n}{r-2}+...+\binom{m}{r}\binom{n}{0}
# \binom{2n}{n}=\sum_{k=0}^n\binom{n}{k}^2

### Adibidea 
: {7 \choose 3} = \frac{7!}{3!(7-3)!}
= \frac{7 \cdot 6 \cdot 5 \cdot 4 \cdot 3 \cdot 2 \cdot 1}{(3 \cdot 2 \cdot 1)(4 \cdot 3 \cdot 2 \cdot 1)} 
= \frac{7\cdot 6 \cdot 5}{3\cdot 2\cdot 1} 
= 35.

Koefiziente binomialak (*x* + *y*)*n* binomioaren garapeneko koefizienteak dira (hortik datorkio bere izena):

: (x+y)^n = \sum_{k=0}^{n} {n \choose k} x^{n-k} y^k. \qquad (2) 

## Ikus, gainera 
* Konbinazio (konbinatoria)

## Kanpo estekak
Pritaneo

[thumb|300 px|Prytaneio en [Panticapea, II b.c. (Kerch, Ukraina)]]
**Pritaneo**, Antzinako Grezian, denbora batez pritano titulua eman zitzaien Atenasko 50 senatariak bildu eta bertan Estatuaren kontura mantentzen ziren eraikinari deitzen zitzaion.

Eraikin berean, bazkari eta afari publikoak ematen zitzaien, euren zerbitzuengatik Estatuak mantenduak izatea merezi izan zutenei. Pritaneoak, aletegi publiko bezala ere balio zuen, eta bertan kontserbatzen ziren penate publikoak eta Hestiaren sua.

## Kanpo estekak
Penate

[thumb|Penateen [aldare (erlijioa)|aldarea, Herculaneumko hondakinetan.|288x288px]]
**Penateak** (latinez *Penates*) edo **Di Penateak** (latinez *Di Penates,* eta ahoskera: : [ˈdiː pɛˈnaːteːs]), beti pluralean, antzinako erromatar erlijioan, jatorrian, etxeko biltegiaren jainko babesleak ziren (izatez jeinuak). Ondoren, etxeetako jainko bihurtu ziren, etxe guztia babestuz (penate familiarrak edo txikiak), estatuaren babesleak ere bazeudelarik (Penate publikoak edo nagusiak). Lareekin, Jeinuekin eta Larvaeekin lotua zegoen. Penateak, Propertziok aipatzen ditu.

Izena, *Penus*-etik dator, etxeko jakitoki edo biltegia dena. Hasieran, jakitokiak zaintzeaz arduratu ziren, ondoren, etxe osora hedatzeko. Eguneroko janariaren zati bat eskaintzen zitzaien, irudikatzen zituzten irudien bihotzean jarri behar zirenak.
thumb|204x204px|British Museumean ikusgai dagoen Penate baten brontzezko eskulturatxoa.
Jainko troiarrak esaten zitzaien, Erromaren sorrerari buruzko mito fundatzailean, Eneasek Troiatik Erromara eraman zituelako bere bidaian. Lantza bati eusten dioten bi gazte eserita dauden estatuatxoekin irudikatzen ziren askotan. Otorduak hastean, pater familiak "jainkoak izan daitezela aproposak" esaldia ahoskatzen zuen, eta janariaren zati bat etxeko sutara botatzen zuen, bere aldarea zena. Etxeko sua, ordea, Vesta jainkosari eskainia zegoen, eta etxekoandreak itzal ez zedin zaindu behar zuen.

Hiriko magistratuek, zin egiten zuten Penate publikoen aurrean. Batzuetan, penateak, gazte bikote bat bezala irudikatzen ziren. Erromako Velia muinoan, eurei eskainitako tenplu bat zegoen.

Vestarekin batera gurtu ziren paganismoa amaitu artea, erromatarrek beti pentsatu zuten Troian izan zutela jatorria, Eneasek Laziora ekarrita.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak 
* «Penates. Roman deities.» *Britannica*
* Joshua J. Mark (2019-10-28)  «Roman Household Spirits: Manes, Panes and Lares» *World History*