open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gumersindo de Azcárate Gómez

**Gumersindo de Azcárate Gómez** (Ezkarai,  - Derio, ) espainiar militarra izan zen.

## Biografia 
Gumersindo de Azcárate y Menéndez eta Justino eta Pablo bere lehengusuen senidea izan zen.

Espainiako Bigarren Errepublikan Manuel Azañaren gerra-bulegoaren kidea izan zen. 1936ko uztailean teniente koronel zen eta Alcalá de Henaresko txirrindulari-batailoiaren agintaria izan zen. Gerran Errepublikaren alde egin, eta zauritu zuten. Koronel izendatua, Euzko Gudarosteko operazio-inspektore izendatu zuten. Bilbo erori zenean atxilotu eta fusilatu zuten.

## Erreferentziak
Risto Mejide

**Ricardo Mejide Roldán**, ezagunagoa **Risto Mejide** izenaz, (Bartzelona, Katalunia, 1974ko azaroaren 29a) kataluniar telebista aurkezle, publizista eta idazlea da. 2006an egin zen ezaguna *Operación Triunfo* telebista saioko epaimahaikide zenean.

## Liburuak 
* *El pensamiento negativo*, Espasa-Calpe argitaletxea, Bartzelona, 2008. .
* *El sentimiento negativo*, Espasa-Calpe argitaletxea, Madril, 2009. .
* *Que la muerte te acompañe*, Espasa-Calpe argitaletxea, Madril, 2011. .
* *#Annoyomics: El arte de molestar para ganar dinero*, Gestión 2000 argitaletxea, Bartzelona, 2012. .
* *No busques trabajo*, Gestión 2000 argitaletxea, Bartzelona, 2013. 
* *Urbrands*, Espasa-Calpe argitaletxea, Madril, 2014.  (Espasa Saiakera Saria)
* *X*, Espasa-Calpe argitaletxea, Madril, 2016. 

## Kanpo estekak
María Lapiedra

**María Pasqual** (Mollerussa, Katalunia, 1984ko uztailaren 19a), ezagunagoa **María Lapiedra** artista-izenaz, kataluniar idazle, aktore pornografiko eta modeloa da.

Ohorezko matrikularekin katalan filologian lizentziaduna da. Espainiako telebista saio sentsazionalistetan parte hartzeagatik egin zen ezaguna.

## Liburuak 
* *Follar te vuelve loco* (Crealite, 2010) 
* ''Independencia sexual: l'art català de la seducció* (Duxelm, 2011) 
* *Mi mundo de plástico. Confesiones de una actriz erótica* (Lectio, 2013) 
* Alfonso Cordalekin: *Tamara y Alfonso'' (CreateSpace Independent Publishing Platform, 2013), 

## Kanpo estekak
Ana Pastor (argipena)

**Ana Pastor** hainbat pertsona ezagunen izena da:

* **Ana Pastor Julián** (Cubillos, 1957-), espainiar politikaria;
* **Ana Pastor García** (Madril, 1977-), espainiar kazetaria.
Ana Pastor García

**Ana Pastor García** (Madril, Espainia, 1977ko abenduaren 9a) espainiar kazetari eta telebista aurkezlea da. Gaur egun, Espainiako La Sexta telebista kateko *El Objetivo* saioa aurkezten du. Aurretik, Cadena SER, Televisión Española eta CNN en Español hedabideetan egin du lan.

## Kanpo estekak
Dundee balea espedizioa

**Dundee balea espedizioa** (1892-1893; ) 1892ko irailaren 6an hasi zen, Dundee-ko (Eskozia), balea konpainia batek (artikoko baleen falta zela eta) lau lurrunontzi, *Balaena*, *Active*, *Diana* eta *Polar Star*, Weddell itsasora bidaltzea erabaki zuenean balea frankoen bila.

Ez zuten aurkitu harrapatu ahal izan zuten balearik Antartikako balea urdina oso indartsua baitzen harrapatua izateko zituzten baliabideekin. Hala ere, espedizioak irabaziak lortu zituen, bildutako itsas txakurren larru ugariengatik. Espedizioko kideen artean William Speirs Bruce eta William Gordon Burn Murdoch zientzialariak nabarmentzen dira, Alexander Fairweather kapitainak agindutako *Balaena*ko zirujaua eta laguntzailea. 1893ko urtarrilaren 8an, Thomas Robertson Active itsasontziko kapitainak Dundee uhartea () aurkitu zuen.

## Kanpo estekak
Frederic Duran i Jordà

**Frederic Duran i Jordà** (Bartzelona, Katalunia, 1905eko apirilaren 25a – Manchester, Erresuma Batua, 1957ko martxoaren 30a) Erresuma Batuan bizi izandako kataluniar medikua izan zen, hemoterapiaren bultzatzaileetako bat.

## Biografia 
1936ko uztailean, Bartzelonan, Espainiako Gerra Zibila piztu zenean, Frederic Duran i Jordà medikua Montjuïceko 18 ospitalean hasi zen hirira iristen ziren gerrako zaurituez arduratzeko.

Erietxean, orduan, odol-transfusio zuzenak egiten ziren, hau da, emailearen besotik hartzailearen besora, eta mediku katalana berehala konturatu zen maiz zaurituek emaile bakarrak eman zezakeena baino odol gehiago behar zutela. Gainera, Aragoiko frontetik Wenceslao Dutrem eta Serafina Palma lankideen gutuna jaso zuen, esanez zaurituak artatzeko odolik ez zutela. Ospitalea uztea erabaki zuen orduan, eta, Errepublikako Armadaren Osasun Zerbitzuaren babesaz, zauritu militar nahiz zibilei behar zuten odola helarazteko zerbitzua abiarazi zuen abuztu hasieran. Irailaren erdialdean lehen zazpi litroak iritsi ziren Aragoiko frontera. Munduko lehen odol transfusio zerbitzu modernoa izan zen.

Ordurako nolabaiteko transfusio zentroak baziren. Esaterako, Moskuko Sklifosovsky Institutuan transfusioak egiten ziren gorpuen odola erabiliz. Baina Duranen taldeak bazekien hori kaltegarria zela hartzaileentzat. Londresko Gurutze Gorriak ere bazuen zerbitzu bat, baina transfusio zuzen mugatuak egiten zituzten soilik. Eta emaileak frontera eramatea ez zen bideragarria.

Eskura zeuzkaten bitarteko urriekin, dagoeneko asmatuta zeuden antikoagulatzaileak hobetzen ahalegindu ziren, baita odola esteril mantentzeko metodoak eta gordetzeko ontziak ere. Gainera, lehenengoz, herritarren artean odola emateko kanpainak egin zituzten. Eta garraioaren arazoari ere konponbidea aurkitu zioten: arraina garraiatzen zuen lau tonako Diamond kamioia egokitu zuten.

Bidalketak astero egiten ziren frontera eta bertako ospitale guztietan gutxienez 35 litroko bankua izaten ahalegindu ziren.

30 hilabetean, Bartzelonako transfusio zerbitzuak 28.900 emaile izan zituen eta 9.000 litro odol prozesatu eta prestatu zituen. Bigarren Mundu Gerran erabat zabaldu zen Duranen metodoa. Haiek erabili zuten teknologia zaharkituta dago egun, baina mediku katalanak ezarritako oinarriak indarrean daude oraindik.

1939ko otsailean Frederic Duran i Jordàk Kataluniatik alde egin eta Ingalaterrara emigratu zuen, Britainiar Gurutze Gorriak gonbidatuta. Hemoterapiaren aitzindaria Manchesterren hil zen 51 urte zituela, leuzemiak, odoleko minbiziak, jota.

## Erreferentziak
Mesfidatien Akademia

**Mesfidatien Akademia**, katalanez **Acadèmia dels Desconfiats**, 1700ean Bartzelonan sortutako elkartea izan zen. Helburua Kataluniako historia, hizkuntza eta poesia ikertzea zen. Sortzaileak 14 jakintsu izan ziren eta dinamizatzaile nagusia Pau Ignasi de Dalmases izan zen. Egoitza nagusia Bartzelonako Carrer de Montcada kalean zegoen.

## Historia 
Erakundeak bizitza laburra izan zuen, saioak lau urte besterik ez baitziren ospatu eta, 1714an, Espainiako erregeak itxi egin baitzuen. Itxieraren arrazoia ideologikoa izan zen: Akademiaren partaide askok, Karlos II.a Espainiakoa hil zenean, Espainiako Ondorengotza Gerran, Karlos VI.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoaren Habsburgortarraren alde jarri ziren. Azkenik Filipe V.a Espainiakoak, hau da, Borboiek, irabazi zuten eta 1714ean Bartzelonan sartu zenean elkartea debekatu zuen. Modu batez, Reial Acadèmia de Bones Lletres de Barcelona erakundeak, 1729an sortua, haren ondorengoa izango zen.

## Partaideak 
* Pau Ignasi de Dalmases, dinamitzatzaile nagusia.
* Josep Antoni de Rubí i de Boixadors,
* Joan Antoni de Boixadors Pacs i de Pinós,
* Antonio de Peguera y de Aymerich,
* Llorenç de Barutell i d'Erill,
* Francesc de Junyent i de Vergós,
* Josep Amat de Planella,
* Alexandre de Palau i d'Aguilar,
* Francesc de Josa i d'Agulló,
* Josep de Taverner i d'Ardena,
* Agustí de Copons i de Copons,
* Felip de Ferran i de Sacirera,
* Josep Clua i Granyena,
* Josep de Rius i de Flaguera.

Akademiaren partaideak ere hauek izan ziren: Josep Romaguera, Manuel de Vega i de Rovira, Joaquim Vives i Ximenes, Joan Baptista de Gualbes i Copons eta Francisco Valls.

## Bultzatutako obrak 
* 1701: Karlos II.a Espainiakoaren heriotzaren ondoren *Nenias reales* poesia bilduma argitaratu zuten
* 1703: Francesc Vicent Garciaren lanak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jonghyun

**Kim Jong-hyun** (; Seul, Hego Korea, 1990eko apirilaren 8a - 2017ko abenduaren 18a), ezagunagoa **Jonghyun** izen artistikoaz, hegokorear abeslari eta irrati esataria zen. *SHINee* mutilez osatutako musika taldeko abeslaria izan zen. 2015eko urtarrilaren 12an bakarkako musika ibilbideari ekin zion *Base* izeneko EPa argitaratuz. Urte bereko irailaren 17an *Story Op. 1* bilduma-diskoa plazaratu zuen. Hurrengo urtean, 2016ko maiatzaren 24an, bere lehenengo estudioko diskoa argitaratu zuen *She Is* izenburukoa. 2017ko apirilaren 24an bigarren bilduma-diskoa argitara eman zuen *Story Op. 2* izenburukoa.
Four Crosses (Powys)

**Four Crosses**, Galesko udalerri bat da, Powys konderriaren iparraldean. Montgomeryshire eskualdean dago, Ingalaterrako Shropshire konderriaren mugan. A483 errepidea eta Llandysilio komunitatean dago. Hiririk hurbilena Oswestry du.

## Kanpo estekak
Let my love open the door

***Let My Love Open the Door*** Pete Townshendek idatzi eta kantatutako abestia da. Kantariaren 1980ko *Empty Glass* bilduman agertu zen. Urte horretan hamar salduenen artean sartu zen Estatu Batuetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mugimendu antinuklear

**Mugimendu anti-nuklearra ** konpromiso anti-nuklear eta ekologista adierazteko antolatzen den erakunde-erantzuna da hainbat pertsona, erakunde, alderdi politiko batzen dituena.  Teknologia nuklearraren erabilera, garapen eta hedapen zibil zein militarraren arriskuari erantzuteko sortu zen mugimendu hau

## Mugimendu anti-nuklearraren jarduera 
Mugimenduaren jarduera bi arlo nagusitan kokatzen da:
* Arma nuklearrak, bonba zikinak eta uranio pobretua erabiltzen duten armak desagertzeko eskatu eta desarme nuklearraren alde lan egin.
* Energia nuklear zibilaren aurka egin.

## Ikus, gainera 
* Energia nuklearra
* Energia berriztagarriak

## Kanpo estekak 
* Tanquem les Nuclears.
* Greenpeace Espainia
* Greenpeace Argentina
* Greenpeace Mexiko
Jean-Nicod Institutua

**Jean-Nicod Institutua**, frantsesez **Institut Jean-Nicod** (IJN) Parisen dagoen ikerketa zentroa da. 2000. urtean sortua, haien ikerketa eremua filosofia, gizarte zientziak, zientzia kognitiboa, logika, neurozientzia eta informatika artean kokatzen da. Institutuaren izena Jean Nicod (1893-1924) filosofo frantsesari eskaini zaio. Institutuak Université de recherche Paris Sciences et Lettres, bereziki École normale supérieure (Paris)ena, eta École des hautes études en sciences sociales erakundeen babesa ditu.

## Ikerketa eremuak 
Hizkuntzalaritza, semantika, pragmatika), antropologia kognitiboa, buruaren filosofia eta politika zientzia.

## Ikertzaileak 
Ikertzaile gehienak filosofoak badira ere, planteatzen diren arazoak ez dira kontzeptualak bakarrik, aitzitik, dimentsio enpiriko handia dute.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala.
Andrew Keith Jack

**Andrew Keith Jack** (1885eko irailaren 9a - 1966ko irailaren 26a) fisikari australiarra izan zen, Ross Sea Party-ko kidea izan zena Ernest Shackleton-en Trans-Antartika Espedizio Inperialaren baitan.

Keith Jack-ek Melbourneko Unibertsitatean ikasi zuen, 1914an zientzietako master batean (MSc) lizentziatu zen. Urtebete geroago Shackleton espedizioan sartu zen eta bertan tripulazioko beste kide batzuekin batera bi urtean Antartidan lehorreratuta geratu zen Aurora itsasontziaren galeraren ostean. Denbora horretan, aldizkari arrunt bat mantendu zuen bost liburukitan. Keith 1917an beste sei bizilagunekin batera salbatu zuten. Keith-ek argazki ugari ere egin zituen espedizioan zehar, eta horietako batzuk geroago koloreztatu zituzten linterna magikorako. Keith-en egunkariak, baita bere espedizioaren hainbat objektu ere, barometroa eta bi termometroen multzo bat ere oinordetzan utzi zizkion Victoria museora.

Espedizioaren ondoren, Keith gerra garaian lan egin zuen lehergailuen lantegi batean (Cordite Factory izenez ezaguna), kimikako trebetasunak erabiliz, azkenean Senior Assistant Manager bihurtu zen. Gerra ostean, Australiako Gobernurako lehergailuak eta segurtasuna kudeatzeko hainbat rol hartu zituen.
João de Barros

**João de Barros** (Viseu,  &ndash; Pombal (Portugal), 1570ko urriak 20), Portugalgo *Tito Livio* deitua, lehen historialari portugaldar handienetako bat da, bereziki *Décadas da Ásia* () idatzi izanagatik ospetsua, portugaldarren Indiako, Asiako eta Afrikako historia kontatzen duena. Portugesaren gramatikalari aitzindaria izan zen, hizkuntza idatzia arautzeko bigarren saioaren egilea, bere garaian hitz egiten zen ereduari jarraituz. Besteak beste, Bartolomeu Dias itsasgizonak egindako Esperantza Oneko lurmuturraren aurkikuntza honela deskribatu zuen:

.

## Idazlanak 
* *Crónica do Imperador Clarimundo* (1522) (bertsio digitala)
* *Rhopicapneuma ou Mercadoria Espiritual* (1532)
* *O Panegírico de D. João III* (1533)
* *Grammatica da Língua Portuguesa com os Mandamentos da Santa Madre Igreja|Cartinha com os preceitos e mandamos da Santa Madre Igreja* (1539)
* *Grammatica da Língua Portuguesa* (1540) (bertsio digitala)
* *Diálogo da Viciosa Vergonha* (1540) (bertsio digitala)
* *Grammatices Rudimenta* (c. 1540) (bertsio digitala)
* *Diálogo sobre Preceitos Morais* (1540) (bertsio digitala)
* *Diálogo Evangélico sobre os Artigos da Fé* (1543)
* * Panegírico à muy alta, e esclarecida Princeza Infanta D. Maria nossa Senhora* (1545ean idatzia, 1655ean argitaratua)
* *Libro das antiguidades e cousas notaueis de antre Douro e Minho, e de outras muitas de España e Portugal* (1549) (bertsio digitala)
* *Décadas da Ásia*. I (1552), II (1553), III (1563) eta IV (1615) (bertsio digitala)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William Lincoln Bakewell

**William Lincoln Bakewell** (1888ko azaroaren 26a - 1969ko maiatzaren 21a) amerikar bakarra izan zen Endurance itsasontzian 1914-tik eta 1916-rako Trans-Antartika Espedizio Inperialean Sir Ernest Shackleton-ekin. William Bakewell-ek Endurance-ko tripulazioarekin bat egin zuen Buenos Airesen, Argentinan, Perce Blackborow lagunarekin batera. Bakewell itsasgizon gisa kontratatu zuten. Bakewell-en abenturak, Endurance itsasontzian emandako denbora barne, dokumentatuta daude berak idatzita, *The American on the Endurance* (Endurance itsasontziko amerikarra) liburuan.

## Biografia 
1888ko azaroaren 26an jaio zen Joliet-en, Illinoisen. 1914tik 1916ra Trans-Antartika Espedizio Inperialean parte hartu zuen. 1923an Joliet-era itzuli zen eta Elgin, Joliet eta Eastern Railway-ekin lan egin zuen. Hurrengoan Rock Islandeko trenbidearen trafikoa kontrolatu zuen. Merle-kin ezkondu zen 1925ean eta alaba bat izan zuten, Elizabeth Bakewell. Bigarren Mundu Gerran, La Grangeko (Illinois) Diesel Electric Plant-ean lan egin zuen. 1945eko abuztuan Michigan baserri bat erosi zuen. 

1969ko maiatzaren 21ean hil egin zen Dukes-en, Michiganen. Immanuel eliza luteranoko hilerrian dago ehortzita, Skandia-n, Michiganen.

## Ondarea 
* Bakewell uhartea bere omenez izendatua da.

## Erreferentziak
Kurukan Fuga

**Kurukan Fuga** edo **Mandeneko Gutuna** munduko konstituzio zaharrenetako bat izan zen.

## Testuingurua 
XII. mendean, Afrikan, Ghanako Inperioak gainbehera egin zuen almorabideen etengabeko inbasioen eraginez. Orduan, susuen errege Sumanguru Kantek Ghanako hiriburu zaharra hartu zuen, botere hutsunea baliatuz. Eta lurraldeak konkistatzen jarraitu zuen Mandeneraino, mandingen lurralderaino.

1235ean, Sundiata Keita mandingen printze erbesteratuak koalizio bat osatu zuen inguruko erresuma txikiekin sossoei aurre egiteko. Eta urte hartan bertan mandingek Koulikoroko gatazka irabazi eta Maliko Inperioa, boteretsua, sortu zuten, Sundiata Keita mansa (enperadore) izendatuta.

Garaipenaren ondoren, lurralde zabala antolatu eta lege-multzoa sortu behar zen. Hala, enperadorea eta jakintsuen kontseilua Kurukan Fugan bildu ziren 1236an Mandeneko Gutuna idazteko; munduko konstituzio zaharrenetakotzat jo daiteke.

## Edukia 
Hitzaurrea eta 44 artikulu dauzka gutunak eta besteak beste, aniztasunean oinarritutako bake soziala, hezkuntzarako eskubidea, elikadura segurtasuna, esklabotzaren abolizioa eta adierazpen askatasuna jasotzen ditu. Ziurrenik praktikan kontraesanak eragin zituen legeon aplikazioak; XVI. mendean inperioak gainbehera egin zuen arte, Maliko mansak munduko pertsonarik aberatsenetakotzat zeuzkaten eta hori ez da ondo ezkontzen berdintasunarekin. Hala ere, gutunak askoz berriagoak diruditen kontuak jasotzen ditu.

“*Pertsona guztiek dute bizitzeko eskubidea. Ez dago besteen gainetik dagoen pertsonarik*”. Eta emakumeak barne hartzen zituen baieztapen horrek: “*Ez itzazu emakumeak iraindu, gure amak dira. Gure kudeaketa lan guztietan parte hartu behar dute*”. Baita esklaboak ere: “*Hemendik aurrera inork ez dio hurkoari mozala ahoan jarriko merkatuan saltzeko. Esklabotzaren oinarria gaur bertan itzaliko da*”.

Esan bezala, hezkuntza eskubidea jaso zuen testuak: “*Haurren heziketa gizarte osoaren ardura da. Guztiok zuzendu eta zaindu behar ditugu haurrak*”. Eta adierazpen askatasuna ere bai: “*Esan nahi duena esateari esker bizi da espiritua*”.

Ingurumena hizpide zuten legeek halaber: “*Basoak zaindu behar dira guztion zorionerako. Zuhaixka bati su eman aurretik, jaso burua eta begiratu zuhaitzen adaburuei*”. Dibortzioa legezkoa zen eta “*ezkontideetako batek eskatuta*” ematen zen. Eta lapurretaren kontzeptu interesgarria zuten: “*Jateko beharra asetzea ez da lapurreta, gosea arintzeko behar adina soilik hartzen bada*”.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guy Bois

**Guy Bois** (Fez, 1934ko abenduaren 25a - Antony, 2019ko ekainaren 8a) Frantziako historialari marxista izan zen. Feudalismoaren historiari egindako ekarpenek nabarmentzen dute, hizkuntza askotara itzuli direnak. Erdi Aroko Historiako irakaslea izan zen Paris-I Unibertsitatean (1989) eta Franche-Comté Unibertsitatean (1990), baita Société d'étude du féodalisme-eko presidentea (1990) ere. Besteak beste, hurrengoa idatzi zuen feudalismoaren krisiaz:

## Liburuak 
* *Crise du féodalisme*, Références (Presses de la Fondation nationale des sciences politiques), 2 (Paris: Presses de la Fondation nationale des sciences politiques, 1981),  [lehen edizioa: *Crise du féodalisme: économie rurale et démographie en Normandie orientale du début du 14e siècle au milieu du 16e siècle*, Cahiers de la Fondation nationale des sciences politiques, 202 (Paris: Presses de la Fondation nationale des sciences politiques, 1976), 
* ''La mutation de l'an mil. Lournand, village mâconnais de l'Antiquité au féodalisme* (Paris: Fayard, 1989)
* *La grande dépression médiévale: XIVe-XVe siècles: le précédent d'une crise systémique* (Paris: Presses Universitaires de France, 2000), 
* *Une nouvelle servitude: essai sur la mondialisation'' (François-Xavier de Guibert, 2003), 

## Erreferentziak
Autorretratu

[thumb|[Ignacio Zuloagaren *Autoerretratua hondo urdinez*.]]
**Autorretratua** edo **autopotreta** pertsona batek bere buruari eginiko erretratua da. Margolaritzan artistari bere buruari buruzko azterketa sakona egitea eskatzen dio genero honek. Zenbait garaitan, XVI eta XVII. mendean esaterako, oso ohikoa zen margolari ospetsuek haien autorretratua egitea, horrela haien egile maila finkatzeko. Dena dela, autorretratua ez da beti genero errealista. Literaturan ere egin daiteke, prosopografia eta etopeiatik gertu.

## Lehenengo autorretratuak 
Lehenengo autorretratuak Antzinaroan aurkitu izan dira. Egipton, K.a.1300 urtean Bek izeneko eskultore batek harrian bere autorretratua egin zuen, esaterako. Garai hartan, aberatsek bakarrik ahal zuten beren erretratuak betikotu. Hasieran bakarrik gizonak agertzen ziren. Pizkundea izan arte ez ditugu emakumezkoen autorretratuak ezagutuko. Orokorrean, lehen emakumea Catharina van Hemessen izan zen, 1548an.

## Adibide batzuk 

Fitxategi:Sandro Botticelli 083.jpg|Sandro Botticelli: Autoerretratua, (1475).
Fitxategi:Memling30.jpg|Hans Memling:  Autoerretratua, (~1480).
Fitxategi:Albrecht-self.jpg|Alberto Durero  Autoerretratua, (1493).
Fitxategi:Hemessen-Selbstbildnis.jpg|Catharina van Hemesse-nen autorretratua.
Fitxategi:Self-portrait at the Easel Painting a Devotional Panel by Sofonisba Anguissola.jpg|Sofonisba Anguissola (~1532 - 1625).
Fitxategi:Bashkirtseff.jpg|Marie Bashkirtseff.
Fitxategi:RicheletAutoportrait.JPG|Henri Richelet: Autoerretratua, (2000).

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak 
* :Self Portrait History · Autorretratutik selfira.
Ricardo Gómez García

**Ricardo Gómez García** espainiar karabinaria izan zen.

## Biografia 
1936ko uztaileko Espainiako estatu-kolpea hasi zenean teniente zen Gipuzkoan eta Errepublikaren alde egin zuen. Irungo guduan parte hartu zuen, Ortega tenientearekin eta Manuel Kristobal Errandonearekin batera. Militar efiziente, Eusko Gudarostearen 1. dibisioa zuzendu zuen Bizkaiko kanpainan. Joseph Putz koronelak ordezkatu zuen, nahiz eta gero agintea berreskuratu.

Iparraldeko frontea erori zenean 56. Dibisoi zuzendu zuen, Segren. Hala ere, Kataluniako kanpainan bere unitatea gaizki egin eta agintea galdu zuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Joseph Putz

**Joseph Putz** (Brusela,  - Grussenheim, ) frantziar militarra izan zen.

Lehen Mundu Gerran teniente izendatua, Espainiako Gerra Zibila piztu zuenean Nazioarteko Brigadetan parte hartu zuen. Bilboko guduan Eusko Gudarosteko 1. dibisioa zuzendu zuen.

Alemaniak Frantzia inbaditu zuenean, Aljerian zegoen eta Leclerc jeneralaren agindupean borrokatu zuen. Teniente koronel izendatua, Estrasburgo askatzen hil zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Daniel Irezabal

**Daniel Irezabal Goti** (Bilbo, 1879 &ndash; Derio, ) bizkaitar militarra izan zen.

Ricardo Irezabalen anaia, 1936ko uztaileko Espainiako estatu-kolpea hasi zenean jaioterrian zegoen. Errepublikaren alde egin eta Legutioko guduan parte hartu zuen. Eusko Gudarostean koronel izendatu zuten, 4. dibisioaren komandante izanik.

Frankistek atxilotua, Derioko hilerrian fusilatu zuten.
Alkabala

**Alkabala** (,  ahoskatua) Erdi Aroko eta Aro Modernoko zerga izan zen, salerosketaren gain kobratzen zena. Nahiz eta hamarrenak garrantzi handiagoa izan, zerga hau Elizak jasotzen zuen, ondorioz, koroarentzat alkabalak berebiziko garrantzia zuen arlo ekonomikoan.

Apaizak, eliza eta monasterioak zerga horretatik kanpo geratzen ziren. Kobraketa-lanak erraztearren, beste modu batera hasi zen kobratzen, hots, hainbesteko finko bat kalkulatzen zitzaion herrialde edo komunitate bakoitzari. 1845. urtean bertan behera geratu zen zerga hau.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Claus Offe

**Claus Offe** (Berlin, Alemania,  - *ibidem*, 2025eko urriaren  1a) joera marxistako soziologoa izan zen.

Doktoretza Frankfurteko Johann Wolfgang Goethe unibertsitatean lortu zuen eta ondoren hainbat unibertsitateetan irakatsi zuen: Bielefeld (1975–1989), Bremen (1989–1995) eta Humboldt unibertsitatea Berlinen (1995–2005).

Bere ikerketa eremu nagusiak demokrazia, soziologia politikoa eta gizarte politikak dira.

## Argitalpenak 
* « Political Culture and the Politics of the Social Democratic Government » (Volker Gransowekin batera), *Telos*, 53, 1982
* *Modernity and The State: East and West* (Charles Turner eta Jeremy Gainesekin batera), Cambridge, Polity Press, 1996 .
* *The Varieties of Transition: the East European and East German experience* (Jeremy Gainesekin), Cambridge, Polity Press, 1996 .
* *Institutional Design in Post-Communist Societies. Rebuilding the Ship at Sea* (Jon Elster eta Ulrich K. Preussekin), Cambridge, University Press, 1998 
* *Reflections on America: Tocqueville, Weber and Adorno in the United States*, Cambridge: Cambridge University Press, 2005 
* « Basic Income and the Labor Contract », in *Analyse & Kritik*, 2009
* « Inequality and the Labour Market », 2010.

## Erreferentziak
Aranjuezko matxinada

**Aranjuezko matxinada** () herri-altxamendu bat izan zen, Karlos IV.a erregearen aurkakoa, 1808ko martxoaren 18-19an Aranjuezen gertatu zena. Fernando Asturiasko printzearen jarraitzaileak sustatu zuten errebolta. Politikan Godoy baztertzea eta kartzelatzea eragin zuen, eta Karlos IV.ak Fernando semearen esku utzi behar izan zuen agintea. Matxinadaren ostean sortutako ziurgabetasun politikoak Maiatzaren 2a Madrilgo altxamendu erabakigarria eragin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Usatges

**Usatgesak**, Erdi Aroko bilduma juridikoak dira, Bartzelonako kondeek osatutatkoa. Zuzenbide arrunteko lehen kode katalana izan zen. Hasierako bilduma 1058. urtekoa da, eta ondoren izan zituen 1076 eta 1082. urteetako bildumak. Lau atal ditu, eta azkena Kataluniako berezko legeria zibilaren oinarria da.

## Ikus, gainera 
* Forua

## Kanpo estekak
Celestino Uriarte

**Celestino Uriarte Bedia** (Arrasate,  - Madril, ) gipuzkoar miliziano komunista izan zen.

## Biografia 
1909an Arrasaten jaioa, langile familiakoa zen. 14 urte zituela, galdategi batean hasi zen lanean. Jaioterriko PSOEren elkartearen sorreran parte hartu zuen. 1934ko Iraultzan parte hartu zuen.

1936ko uztaileko Espainiako estatu-kolpean Errepublikaren alde egin eta 1937ko ekainean Euzko Gudarosteko 13. Brigadaren komandante izendatu zuten. Asturiasen 194. Brigada Mistoa zuzendu zuen, iparraldeko frontea erori arte. Orduan Bartzelona aldera joan zen, non PCEn sartu zen. 123. Brigada Mistoaren buruzagi zela, Ebroko guduan parte hartu eta zauritu zuten.

Gerra ondoren, Frantzian, Uruguain eta Txilen erbesteratu zen. PCEk hala aginduta, itzuli eta 1946an atxilotu zuten. Martuteneko espetxean sartu arren, ihes egin zuen. Alemaniako Errepublika Demokratikoan bizi zen. 1970ean PCEtik bota zutenez, Espainiako Langile Alderdi Komunistaren sorreran parte hartu zuen. Madrilen hil zen 1979an.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
*
Ultra (politika)

**Ultra** eskuin muturreko politikariak edo ideologia honen zaleak izandatzeko erabiltzen den hitza da.

Frantzian sortu zen 1815. urteaz gero Berrezarpen monarkikoan politikari atzerakoi eta konstituzioaren aurkakoa adierazteko.

"Ultramontano" deitzen zieten halakoei, eta laburtuta "ultra". Algeriako Askapenerako Gerran berriz ere hitzak indar hartu zuen, eta ondoren Espainiara iritsi zen frankismoaren trantsizio politikoa, eskuin muturreko taldeak (indarkeria eta itxikeriaren zaleak) adierazteko.

## Ikus gainera 
* Nazismo
* Faxismo
* Neonazismo
* Eskuindar populismoa
* Europako eskuin-muturreko alderdi politikoak
* Antifaxismo

## Kanpo estekak
Autofede

[thumb|300px|*[Fede-autoa Madrilgo Plaza Nagusian*, Francisco Rizi, 1683]]
**Autofedea** edo **fede-autoa**, Espainiako inkisizioak salatutakoei egotzitako epaiak jendaurrean aitortzera, eta zeremonia publiko horri zeritzon.

Saioari hasiera emateko Inkisidoreak heresien aurkako sermoia egiten zuen, eta ondoren epaiak irakurtzen zituen. Erruduntzat hartuak denen aurrean damutu eta bere errua aitortzen zuen. Hiltzera kondenatuak aginte zibilari pasatzen zitzaizkion hil zitzan.

Euskal Herrian, Zugarramurdiko "sorginei" Logroñon egindako autofedea izan zen ospetsuena (1610). Bertan, sei erre zituzten.

## Kanpo estekak
Casa de la Contratación de Indias

**Casa de la Contratación de Indias** () Errege-erregina Katolikoek 1503an sortu eta Sevillan Amerikako kolonietako eta metropoliaren arteko monopolio merkataritza kontrolatzeko ezarri zuten erakundea izan zen.

Kontratazio-etxe hark merkataritza-auzitegi moduan ere lan egin zuen. 1718. urtean Cádizera eta metropolira aldatu zuten, eta, 1778an merkataritza-askatasuna aldarrikatu zenean, lehendik zeukan ia garrantzi osoa galdu egin zuen.

## Kanpo estekak
Perce Blackborow

**Perce Blackborow** (Newport, 1894ko apirilaren 8a - 1949ko urtarrilaren 8a) Galesko marinel bat izan zen, Ernest Shackleton-en zoritxarreko Trans-Antartika Espedizio Inperialean.

## Biografia 
Blackborow 1896an jaio zen Newport-en, Monmouthshire-n.

### Ezkutuko bidaiaria Endurance itsasontzian 
Blackborow-ek eta bere laguna William Lincoln Bakewell-ek Buenos Airesera bidaiatu zuten enplegu berriaren bila. Bakewell Endurance-ko Itsasgizon profesional gisa hartu zuten, baina Blackborow ez zuten kontratatu; 18 urterekin, bere gaztaroak eta esperientzia ezak haren aurka egin baitzuten. Endurance-ko eskulan eskasiaren beldurrez, Bakewell eta Walter How lagundu zuten Blackborow ezkutuka itsasontziratzen, eta ezkutuan jarri zuten arropa-jantzien artean.  Itsasoan hirugarren egunean aurkitu zuten. 

Ezin geldirik egon, Ernest Shackleton ezagutu behar izan zuen lehenengo aldiz eserleku batean eserita. Antza denez, benetako amorru bizi batean, tripulazio osoaren aurrean Shackleton-en hitzaldi zorrotza eta beldurgarria jasan zuen. Horrek nahi zuen eragina izan zuen eta bi konplizeen erreakzioak nahiko izan ziren agerian geratzeko. Shackletonek bere performancea amaitu zuen Blackborowi esaten ziola: "Badakizu espedizio hauetan gose handia izaten dugula, eta ezkutuko bidaiari eskuragarri bat badago lehenik jan behar dugu?" Blackborowek erantzun zion: askoz haragi gehiago izango zuten zurekin, jauna. "Shackleton-ek irribarretxoa egin zuen eta tripulazioko kide batekin hitz egin ondoren esan zuen: "aurkeztu sukaldariari lehen." 

Blackborow-ek itsasontziaren etxezain bezala oso aktiboa izatea frogatu zuen, eta, azkenean, kontratatu zuten, nahiz eta agintza egin behar izan zuen,  janaria agortuz gero, jango zuten lehendabizikoa bera izan beharko zela edo gizonek gosez hilko beharko luketela

Endurance-en harrapaketa eta birrintzearen ondoren, tripulatzaileak Elefante uhartera jo zuten. Helmugara iristean, Shackletonek pentsatu zuen Blackborow-i, tripulazioko gazteenari, uhartearen lehen pausoa ematearen ohorea ematea, bere oinak izoztuak zituela ahaztuta. Karelaren gainetik lagundu zuten, ur ez oso sakonetan jaitsi egin zen eta azkar eraman zuten lehorrera.

### Gangrena 
Apirilaren 24an, erreskate taldeak James Caird ontzian itsasontziratu zen Hego Georgiara joateko, aste batzuetan itzultzeko asmoz. Gainerako tripulatzaileak itxaroteko etsia hartu zuten. Gizon bat ia osasuntsu eta izpiritu txarrak ziren. Blackborow-i gangrena erantsi zitzaion eta Macklin medikuaren kezka handiena izan zen.

Ekainaren 15ean, Shackleton-ekin eta James Caird-eko tripulazioarekin hilabete bat falta zenean, Macklinek, McIlroy-ek lagunduta, beharrezko ebakitzeak egin zituen.

Blackborow Newport-en (Hegoaldeko Gales) bizitzera itzuli zen, eta Brontzezko Domina Polarra jaso zuen bidaiako zerbitzuengatik. 1949an hil zen, bronkitis kronikoa eta 54 urte zituela.
Thomas McLeod (itsasgizona)

**Thomas Frank McLeod** Hego poloko hiru espediziotan parte hartu zuen Eskoziako marinel bat izan zen. Glasgow-n jaio zen Barbara McLeod-engandik, Stornoway-n, Kanpoko Hebridetako uharte batean hazi zen. 14 urterekin itsasora joan zen lehen aldiz, eta 1910. urtean Terra Nova espedizioan sartu zen, Robert Falcon Scott (AS) buru zela. Espedizioan, Scott eta beste taldekide batzuk hil ziren, eta Terra Nova Ingalaterrara itzuli zen 1913an. McLeod-ek eta beste marinel batzuek Polar Domina irabazi zuten.

Urte bat geroago, 1914an, McLeod Trans-Antartika Espedizio Inperialean sartu zen, Ernest Shackleton buru zela eta, berriro ere, marinel profesional gisa zerbitzatu zuen. Espedizio horretan, Endurance ontzia hondoratu egin zen itsasoaren izotzean harrapatuta. Horrek tripulatzaileak izotzean kanpatzera behartu zituen, eta, ondoren, segurtasun erlatiboko Elefante uhartera arraunez jarraituz, non Shackleton-ek erreskatatu zituen eta gizon batzuk Hego Georgietara arraunez iritsi ziren laguntza lortzeko. Garai hartan, McLeodek Shackletonek baztertu zuen biblia bat jaso zuen (orrialde batzuk kendu ondoren). McLeod-ek geroago bigarren Polar Domina lortu zuen.

McLeodek Hego polorako hirugarren espedizioan sartu zen 1921ean, Shackleton-Rowett espedizioan. Shackleton buru izan zen hasiera batean, baina geroago, Frank Wild izan zen, agintean bigarrena. Espedizioak ez zuen arrakastarik izan eta itsasontzia 1922an itzuli zen etxera.

1923an, McLeodek Kanadara emigratu zuen, hasieran arrantzale gisa lan egin zuen eta, ondoren, eskoletako laguntzailea eta gaueko zaindaria. Kingston-eko (Ontario) erretiro etxera joan zen bizitzera, eta bertan hil zen 1960ko abenduaren 16an, 87 urte zituela. Hilobia Cataraqui hilerrian dago.
Tomáš Rosický

**Tomáš Rosický** (Praga, Txekiar Errepublika, 1980ko urriaren 4a) txekiar futbolari profesional ohia da. Erdilari postuan jokatzen zuen eta bere futbol-ibilbidean Txekiako futbol selekzio nazionaleko kapitaina izatera iritsi zen.

2017an utzi zuen futbol profesionala, bere lehen eta azken taldea AC Sparta Praga izanik. 10 urtez Arsenal Football Cluben jokatu zuen, eta 5 urtez Borussia Dortmunden.
Forge (Powys)

**Forges**, , Galesko udalerri bat da, Powys konderrian. Machynlleth udalerritik hurbil dago, Afon Dulas haranaren hegoaldean, eta Dylife eta Llanidloes udalerrietara doan mendi bide batean.

## Kanpo estekak
Bill of Rights (1689)

***Bill of Rights*** edo **Eskubideen Legea** Iraultza Loriatsuaren ondorioz 1689an idatzitako dokumentua da, Ingalaterrako Legebiltzarrak inposatu egin ziona Gilen Orangekoari, Jakue II.a Ingalaterrakoa eta VII.a Eskoziakoaren koroa hartu ahal izateko.

Testu honen helburu nagusia Estuardo etxearen erregealdi absolutistan (Karlos II.a eta Jakue II.a) desagertutako edota nabarmenki gutxitutako zenbait autoritate berreskuratu eta sendotzea zen. "Eskubide Adierazpen" modernoen aurrekari berezi bat da, besteak beste:

* Ameriketako Estatu Batuetako Independentzia Aldarrikapenaren atarikoa (1776, Filadelfia),
* Gizonaren eta Herritarraren Eskubideen Adierazpena (1789, Paris) eta
* Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala (1948, Paris).

## Atarikoa 
.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Krionika

**Krionika** (grezieraz, κρύος kryos 'hotz') gorpuak tenperatura oso hotzetan mantentzea da medikuntza modernoan.

## Historia 
1960ko hamarkadaren erdialdean, gorpuak kriogenizatzeko alferrikako hainbat saiakera egin zituen Alcor fundazioak. Azkenik, 1967ko urtarrilaren 12an, James Bedford izeneko Los Angelesko psikologia irakaslea minbiziak jota hil zen 73 urte zituela, eta haren gorpua kriogenizatuta kontserbatzea lortu zuten lehenengoz.

Agente kriobabesleak eta dimetilsulfoxido izeneko substantzia injektatu zizkioten Bedfordi. Egun, Alcorrek Arizonako basamortuan duen egoitzan dago haren hilotza, kontserbazio kapsula batean sartuta, orduz geroztik izoztutako beste 147 gorpuekin batera. Eta, usteak uste, Walt Disneyren gorpua ez dago 148 horien artean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Larry Sanger

**Lawrence «Larry» Mark Sanger** (Bellevue, Washington, AEB, 1968ko uztailaren 16a) filosofoa da, Jimmy Walesekin batera Wikipedia sortu zutenetako bat. Komunitate libre eta irekia antolatzen lagundu zuen, eta entziklopediaren politikan oinarri diren ideiak garatu zituen. Citizendium ere sortu zuen.

## Bizitza 
Lawrence «Larry» Mark Sanger Bellevuen jaio zen, Washingtonen (AEB), 1968ko uztailaren 16an. Anchoragen hezi zen, Alaskan, eta 1991n lizentziatu zen filosofian Reed Collegen. 2000n lortu zuen filosofiako doktoretza Kanadako Unibertsitate Publikoan.

Graduko tesiari izen hau eman zion: *Metodo kartesiarrak eta oinarri teorikoak*. Doktoretza-tesia, berriz, hau izan zen: *Zirkularitate epistemikoa: Metajustifikazioaren arazoari buruzko saiaker*a.

## Nupedia eta Wikipedia 
Sangerrek Jimmy Walesen Bomis enpresan egin zuen lan. Nupediaren erredaktore nagusi izan zen, handik 6 urtera porrotera joan zen arte. Proiektuak aurrerapen exkaxa zuela-eta, 2001eko urtarrilean, artikuluak sustatuzeko wikia sortzeko proposamena egin zuen eta hortik etorri zen gero Wikipedia —halaber, Larry Sangerrek proposatu zuen izen hori—, gizarteari ezaguera unibertsala eskura jartzeko xedean, harmonia eta mundu-bakearen etengabeko bilaketan.

Ordainsaria jasotzen zuen entziklopediaren editore bakarra izan zen 2001eko otsailaren 15etik, 2002ko martxoaren 1era arte, hortxe eten baitzuen Wikipediarekiko harremana.

Jimmy Walesek horrela ez badu ikusten ere, Sangerrek Wikipediaren sortzaileetako bat dela dio, 2005era arte, behintzat, kontsideratzen zuten bezala. Walesek dioenez, Sangerrek garrantzia izan zuen, baina bere agindupean zegoen langile bat besterik ez zen. Sangerrek, ordea, bere burua Wikipedian zegoen bitartean, Wales Bomisen ari zela dio.

Wikipedia utzi ondoren, Ohio State unibertsitatera itzuli zen eta filosofiako doktoretza egin zuen.

2006an, Wikipediaren jarraipen bat iragarri zuen, Citizendium, oinarri berekoa, baina izen errealak erabili behar zituzten editoreen lanaz egina.

## Erreferentziak
Mikel Usatorre

**Mikel Usatorre Royo** (Lekeitio,  - Arkansas, ) bizkaitar itsastar eta militarra izan zen.

Gerra Zibilean gudari izandakoa, frankistek preso hartu zuten eta bortxazko lanak egin zituen. Estatu Batuetara joan eta Pazifikoko Gerran parte hartu zuen. Filipinetara eta Okinawara bidalia, kapitain eta portuko nagusia izan zen.

## Erreferentziak
Marcelino Usatorre

**Marcelino Usatorre Royo** (Lekeitio,  - Mosku, ) bizkaitar miliziano komunista izan zen.

Gerra Zibilean milizia errepublikanoetan sartu eta teniente koronel eta 27. dibisioaren komandante bilakatu zen. Sobietar Batasunean erbesteratu zen baina ez zuen Bigarren Mundu Gerran parte hartu.
Cristina Pedroche

**Cristina Pedroche Navas** (Madril, Espainia, 1988ko urriaren 30a) espainiar berriemaile, telebista aurkezle eta modeloa da.

## Bizitza 
Madril hiriko Puente de Vallecas barrutiko Entrevías auzoan jaio zen 1988ko urriaren 30ean. *Liceo Cónsul* eskolan eta *Isabel la Católica* ikastetxean ikasi zuen. Joan Karlos Errege Unibertsitatean Enpresen Administrazio eta Zuzendaritzan lizentziaduna eta Turismoan diplomaduna da.

## Lanak 
### Telebista saioak 
### Filmak 
### Irratsaioak 
### Telesailak eta film laburrak 
## Kanpo estekak
Ernesto de la Fuente

**Ernesto de la Fuente Torres** (†Derio, ) espainiar militarra izan zen.

1936ko uztailean kapitaina zen eta Bilbon zegoen. Komandante izendatua, Euzko Gudarostea zuzendu zuen. Bilbo erori zenean atxilotu eta fusilatu zuten.

## Erreferentziak
Antifanes

**Antifanes** —— (K.a. 408 &ndash; K.a. 334) Grezia klasikoko komedia idazle garrantzitsuenetakoa da.

Atzerritarra (agian Marmarako itsaso aldekoa, Esmirnakoa edo Rodaskoa) omen zen, baita esklaboen seme ere. Atenasen kokatu zen, non 387. urte inguruan idazten hasi zen. Oso emankorra zen: 200 komedia baino gehiagoren izenburuak eta zati garrantzitsuak gorde dira, bereziki Ateneo Naukratiskoari esker. Bere antzerkiek mitologiaren inguruko gaiak lantzen dituzte batez ere; beste batzuek, ordea, pertsonak, lanbideak edota berezitasun nazionalak aipatzen dituzte. Sudaren arabera, hirurogeita hamalau urte zituela hil zen udare baten kolpearen ondorioz.

Besteak beste, garaiko pilota jokoa deskribatu zuen:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arku (geometria)

[thumb|300x300px|[Zirkulu-sektorea marradura berdea da. L luzerako kurba mugatua **arku zirkularra** da.]]
Euclidear geometrian, **arkua** (sinboloa: **⌒**) lerro kurbatu baten zatia da. Planoan dagoen ohiko adibidea zirkunferentzia baten segmentua da **arku zirkularra** deritzona. Espazioan, arkua zirkulu nagusi baten (edo elipse nagusia) zatia bada, **arku nagusia** deitzen zaio. 

Zirkunferentzia bateko edozein bi puntu desberdinen bikote bakoitzak bi arku zehazten ditu. Bi puntuak ez badira bata bestearen aurkakoa, arku horietako batek, **arku txikiak**, π radianekoa (180 gradu) baino txikiagoa den zirkulu-sektore bat hartzen du eta beste arkuak, **arku handiak**, π irradianeko baino angelu handiagoa izango du. 

## Kanpo estekak
Shintaro Kurumaya

Japoniako futbolaria da.

## Selekzio nazionala 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* National Football Teams
*
Hiparko

**Hiparko** edo **Hipparchus** honakoa izan daiteke:
* Hiparko Nizeakoa, astronomo, geografo eta matematikari greziarra (c. K.a. 190-120);
* Hiparko Atenaskoa, Antzinako Greziako Atenas poliseko tiranoa, K.a. VI. mendea;
* Hiparko Eubeakoa, Antzinako Greziako Eretria poliseko tiranoa, K.a. IV. mendea;
* *Hiparko*, elkarrizketa platonikoak (txarreko benetakotasuna), bere izena aipatzen tirano atenasen;
* Hipparcos satelitea, Europako Espazio Agentziarena, Hipparchus Misio astrometrikoaren baitan;
* *Hiparko*, Antzinako Grezian zalditeriako komandanteak hartzen zuen izena.
* Hipparchus, Ilargiko kraterra.
* Hipparchus, Marteko kraterra.
Bolaluma elektriko

thumb|eskuinera|Bikoizketarako tresneria guztia, tartean Edisonen arkatz elektrikoa.
**Bolaluma elektrikoa** Thomas Edisonen asmakuntza bat izan zen, motor bidez sortutako idazteko lehen gailua, AEBtan sortua.

## Historia 
1876an patentatu zen. Gailuak papera zulatu eta zuloetan tintadun zigilua jartzen zuen. Kopiak egiteko balio zuen, baina, zenbait egokitzapen eginda, azala tindatzeko ere erabil zitekeen. Hala, tatuatzeko makina elektrikoaren aitzindaria izan zen Edisonen arkatza. Gainera, ezaguna da Edisonek tatuaje bat zuela eskuineko besaurrean, bost puntu soilek osatua, baina ez dakite nola egin zioten. Pentsatzen da bere buruari egin ziola, asmakizunaren erabilera berria probatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Beatrice Webb

**Martha Beatrice Webb,  Passfield baroia**, (jaiotzez **Potter**; 1858ko urtarrilaren 22a – 1943ko apirilaren 30a), ingeles soziologo, ekonomilari, sozialista eta gizarte ekintzaile bat izan zen. Berea da  "gatazka kolektibo" terminoa. London School of Economics eskolaren sortzaileetakoa izan zen eta funtsezko papera izan zuen Fabian Societyren sorreran ere.

## Kooperatibismoaren teoriko 
Kooperatiben teoria politiko eta ekonomikoen inguruan ekarpen nabarmenak egin zituen. "Federalismo kooperatibo" eta "indibidualismo kooperatibo" terminoak erabiltzen lehena izan zen 1891ean argitaratu zuen *Kooperatiba Mugimendua Britainia Handian* liburuan. Beatrice Webben ustez, kontsumo koorperatiboan oinarritutako elkarteek handizkako salmentan oinarritutako lankidetza elkarte bilakatu behar ziren eta Kooperatiba federalistek abeltegiak eta fabrikak erosi behar zituzten. Aldiz, oso kritiko agertu zen langileen kooperatibekin, sozialismora eramaten zutenak, izan ere, porrota baino ez baitzuten ekartzen..

## Idazlanak 
### Beatrice Webbenak 
* *Cooperative Movement in Great Britain* (1891)
* *Women and the Factory Acts* (1896)
* *The abolition of the Poor Law* (1918)
* *Wages of Men and Women: Should they be equal?* (1919)
* *My Apprenticeship* (1926)
* *A new Reform Bill* (1931)
* *Our Partnership by Beatrice Webb* (1948), Longmans, Green & Co: London, New York.

* *The Diaries of Beatrice Webb* (2000), (LSE digital library, Beatrice Webb's diaries).

### Beatrice eta Sidney Webben artean 
* *History of Trade Unionism* (1894)
* *Industrial Democracy* (1897); Leninek errusierara itzulia: *The Theory and Practice of British Trade Unionism*, St Petersburg, 1900.
* ''The Webbs' Australian Diary* (1898)
* *English Local Government Vol. I-X* (1906 - 1929)
* *The Manor and the Borough* (1908)
* *The Break-Up of the Poor Law* (1909)
* *English Poor-Law Policy* (1910)
* *The Cooperative Movement* (1914)
* *Works Manager Today* (1917)
* *The Consumer's Cooperative Movement* (1921)
* *Decay of Capitalist Civilization* (1923)
* *Methods of Social Study* (1932)
* *Soviet Communism: A New Civilization?* (1935)
* *The Truth About Soviet Russia'' (1942).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Spartacus Educational

* Richard Potter Chairman of the Great Western Railway
* The History of Standish House
* The Webb Diaries full digital versions
* The Webbs on the Web bibliography
Aloe aculeata

***Aloe aculeata*** *Aloe* generoko landare loreduna da, Xanthorrhoeaceae familiakoa. Hego Afrikako Limpopo eta Mpumalangan eta Zimbabwe eta Mozambikeko hegoalde eta erdialdean aurki daiteke. Belardietan eta sastraka eremu lehorretan hazten da.

Landareak 30 eta 60 zentimetroko altuera izan dezake. Loreak gorrixka eta horixka artean dira, baina irekitzerakoan laranjak izan ohi dira.

1965 eta 1989 artean Hego Afrikako 10 zentimoko txanponean agertu zen landarea da. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Aloe*

## Kanpo estekak
Aloe africana

***Aloe africana*** *Aloe* generoko landare loreduna da, Xanthorrhoeaceae familiakoa.

## Ikus, gainera 
* *Aloe*

## Kanpo estekak
Helenismo (hizkuntzalaritza)

**Helenismo** zuzenean grezieratik datorren hitza eta hizkuntza kultu guztietan erabiltzen dena da. Sarritan unibertsalak dira zeren eta hizkuntza gehienetan daude eta antzeko ahoskatzearekin.

## Helenismoak euskaraz 
Asko dira euskaraz aurki daitezkeen helenismoak. Normalean hitz zientifikoak edo teknikoak dira. Hona hemen batzuk:
* ***atomo, musika, harmonia, fisika, pentagrama, diagrama, teoria, tesi, mikro*** (txikia)***, makro*** (handia)***, euforia, alegoria, polemika*** (gerra)***, etika, estetika, politika, ekonomia, demokrazia, estrategia, taktika, terapia, hidro.***
Hasiera edo bukaera hauek dituzten hitzak:
* ***logia, grafia, patia, fono, bio, tele, psiko, teo, geo, grama, hema, meta.***
Helenismoak hainbat garaitan sartzen dira hizkuntzan. Batzuk latinaren bitartez heldu ziren euskarara. eta, beste batzuk, hizkuntza erromantzeen bidez. Beste asko sartze modernoak dira, zientziaren adar askotan greziar sustraiak hartzen direlako hitz berrietarako, neologismoetarako, nazioarteko izaera baitute, eta erraz identifikatzen dira hizkuntza askotan.

Maileguentzat, eta horien artean helenismoentzat, arau zehatzak eman zituen Euskaltzaindiak, antzinakoen zein gerokoen itxura eta idazkerari buruzkoak, hitz mailegatuak euskararen ezaugarri morfologiko eta fonologikoetara egokituz. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Bergua Cavero, J., *Los helenismos del español*, Madril (Gredos) 2004.

## Ikus, gainera 
* Anglizismo
* Latinismo
* Galizismo

## Kanpo estekak
Shackleton–Rowett espedizioa

**Shackleton-Rowett espedizioa** (1921-22) Ernest Shackleton-en azken proiektu antartikoa izan zen, eta Antartikako Esplorazioaren Aro Heroikoan egindako azken saioa. John Quiller Rowett-ek finantzatutakoa, batzuetan **Quest espedizioa** ere deitzen zaio, Quest ontziagatik, Norvegiako baleaontzi birmoldatu bat.

Shackletonek Artikora joan eta Beaufort itsasoa esploratu nahi izan zuen, baina plan hau bertan behera utzi zen Kanadako gobernuak finantza-laguntza bertan behera utzi zuenean; Shackletonek Antartikara zuzendu zuen arreta. *Quest*, Antartikako edozein esplorazio ontzi baino txikiagoa zen, ez nahikoa egin behar zuen lanerako, eta hegoalderantzeko bidaia atzeratu zen motorraren arazo larriengatik. Espedizioaren lana hasi aurretik, Shackleton itsasontzian hil zen, Hegoaldeko Georgiak azpiantartiar uhartedira iritsi ondoren. Hortik aurrera espedizioa hasierako planaren zertzelada bat izan zen Ekialdeko Antartikako hiru hilabeteko gurutzaldi bat izanez, Frank Wild taldeko bigarren komandantearen gidaritzapean. Quest ontziaren gabeziak laster agertu ziren: abiadura motela, erregaiaren kontsumoa, itsas handietan noranzkoa aldatzeko joera eta zuloak kroskoan. Itsasontzia ezin izan zuen 20°-ko longitudea baino harago joan, bere helmugatik oso urrun, eta, gainera, bere motorraren potentzia baxua zen bankisan sartzeko. Zenbait saiakera antzuen ostean, Wildrek itsasontzia Hego Georgiara itzuli zuen, Elefante uhartea bisitatuz bidean, non bera eta beste 21 gizon denbora batez abandonatuak izan ziren Endurance ontziaren hondoratzearen ondoren, Shackletonen Trans-Antartika Espedizio Inperialean sei urte lehenago. Wildek itsas-izotzetan denboraldi luzeagoa eta emankorragoa egitea pentsatu zuen eta itsasontzia Lurmutur Hirira eraman zuen konpontzera. Hor, 1922ko ekainean, Rowett-ek bidalitako mezu bat jaso zuen ontzia etxera Ingalaterrara itzultzeko aginduz, horrela espedizioa bertan behera geratu zen. *Quest* ontziaren bidaia ez da oso kontuan hartzen esplorazio polarren historian, eta oroimen publikoan geratu zen gertaera, beste jarduera batzuk estaliz: Shackletonen heriotza goiztiarra.

## Kanpo estekak
Aloe aristata

***Aloe aristata*** *Aloe* generoko landare loreduna da, Xanthorrhoeaceae familiakoa.

## Ikus, gainera 
* *Aloe*

(MHNT) Aristaloe aristata - Serres du Museum de Toulouse.jpg|*Aristaloe aristata*

## Kanpo estekak