Inaki.alegria/Proba orria

**Linux kernel** Linux sistema eragilearen nukleoa da, hardwaretik gertuen dauden funtzioak barneratzen dituena eta konputagailua piztean memorian kargatzen dena. Linus Torvalds ikasle finlandiarrak garatu zuen hasieran eta Internet bidez 1991n aurrenekoz banatu zuenetik sistema honek oso bide luzea egin du. C programazio-lengoaiaz garatu zen nagusiki. 

thumb|200x200px|Linux sistemaren maskota

Urte batzuk lehenago Richard Stallman-ek GNU proiektua proposatu zuen, software librearen mugimenduaren oinarria izan zena. Linux sistemetan liburutegiak eta utilitate-programak (konpiladoreak, editoreak...) GNUtik datoz, eta izen zehatzena GNU/Linux izango balitz ere, erosotasunarengatik Linux izena erabiltzen da GNU/Linux multzoa izendatzeko. 

Linuxen helburu nagusia Unix sistema libre bat eskaintzea izan da, eta lizentzia librean eta kode irekian oinarrituta dagoenez banaketa anitz sortu dira. Nukleo monolitikoa, modularra eta multiataza da. Konputagailu mota guztietarako egokitu da: sistema txertatuak, PCak, zerbitzarietatik  eta superkonputagailuak. Android sistema ere Linuxen dago oinarrituta. Zerbitzari eta superkonputagailuetako esparruan munduan gehien erabiltzen den sistema da GNU/Linux.

Lizentziari esker oso erabilia izan da unibertsitatean ere, sistemaren nukleoaren ezagutzarako (ikusi irudian konpilatzeko ematen dituen aukerak) edo *hacking* laborategietarako esaterako.
thumb|300x300px|left|Nukleoa konpilatzean agertzen diren aukera nagusiak

## Ezaugarri teknikoak 
Unix eta beste sistema eragileak bezala Linuxeko osagai nagusiak hauek dira: prozesuen planifikatzailea, memoriaren eta memoria birtualaren kudeatzaileak, fitxategi-sistemak eta sareetako protokoloak, Internetekoak barne. Kodea prest dago hardwarezko arkitektura berrietara egokitzeko errazki egokitzeko.

Gaur egun Linux nukleo monolitiko hibridoa da. Dispositiboen kontrolagailuak eta nukleoaren hedapenak modu pribilegiatuan egikaritzen dira  (0 eraztuna deitzen zaio), horrela hardwarearen funtzionalitate guztiak eskura ditzakete nahiz eta erabiltzailearen espazioan kokatuta izan. Ohiko nukleo monolitikoetan ez bezala, osagai horiek magutasun handiz kargatu eta deskargatu daitezke sistema martxan dagoen bitartean. Etenen tratamenduan ere hobekuntza nabarmenak egin dira multiprozesuari begira.

Polemika handia egon zen Linus Torvaldsen eta Andrew S. Tanenbaum irakasle ezagunaren artean nukleoaren diseinuaren inguruan, azkenak, garaiko zientzialari askok bezala, mikronukleo arkitektura proposatu baitzuen GNU proiketurako.

## Historia 
Hona hemen Linuxen historian gertatutako mugarri batzuk:

thumb|400x400px|1991n Linux_0.01 sistemaren oharrak (1. orria)

* 1991: Linus Torvaldsek iragartzen du nukleoa prest dagoela.
* 1992: Nukleoak GNUren GPL lizentzia hartzen du.  
* 1993: 100 garatzaileren lanari esker Linux GNUra egokitzen da eta horrekin aplikazio asko erabiltzeko aukera zabaltzen da. Bi banaketa garrantzitsu sortzen dira: Slackware, lehena izan zena, eta Debian, hedatuena.  
* 1994: Torvaldsek nukleoa heldutzat jotzen du eta 1.0 bertsioa jaiotzen da. XFree86 proiektuari esker interfazE grafikoa gehitzen da.  
* 1995: DEC Alpha, Sun SPARC eta beste arkitektura batzuetara egokitzen da.  
* 1996: 2.0 bertsioa. Multiprozesadoreetara egokitzen da, zerbitzari handietako eramura egokituz.
* 1998: IBM, Compaq eta Oracle hasten dira Linux bultzatzen. Kode irekiaren loraldiaren hasiera. KDE interfazearen programazioa hasten da. Superkonputagailuen TOP500 zerrendan agertzen da lehen aldiz.
* 1999: Hasten da GNOMEren garapena, ordainpekoa zen KDE ordezkatzeko.,
* 2004: XFree86 taldea banatu egiten da eta X estandarren inguruan X.Org fundazioa sortzen da, Linuxeko alde grafikorako gakoa izango dena.
* 2006: Oraclek Red Hat Enterprise Linux sistema merkaturatzen du.
* 2007: Ubuntu aurreinstalatuta eska daiteke Dell eramangarrietan.
* 2009: Red Hat inguruko inbertsioak Sunekoak gainditzen ditu. 
* 2011: Nukleoaren 3.0 bertsioa.
* 2013: Googlek Linuxen oinarritutako egindako Android sistemak merkatuaren % 75a lortzen du.
* 2014: Ubuntuk 22 milioi erabiltzaile lortzen ditu.
* 2015:  Nukleoaren 3.0 bertsioa.
* 2017: TOP500eko superkonputagailu guztiek erabiltzen dute Linux. de supercomputadoras más rápidas ejecutan Linux.[23]​ 
* 2019: Nukleoaren 4.0 bertsioa.  2022: Nukleoaren 5.0 bertsioa.

## Testu ebakia: Superkonputagailuak eta TOP500 zerrenda 
**Superkonputagailu**tzat hartzen dira konputazio banatua egiten ez duten konputagailu ahaltsuenak. **TOP500** zerrenda sei hilabetetan behin argitaratzen da 1993tik eta bertan azaltzen dira non dauden konputagailu horiek eta zein ezaugarri dituzten. Energia-kontsumoa izugarri handitzen ari denez azken urteotan GREEN500 izeneko zerrenda gehitu zaio, zeinean eraginkortasun energetikoa neurtzen baita.

Konputagailuen arkitekturari begira azken urteetan arkitektura heterogeneoak gailendu dira, ohiko CPUz gain GPUen presentzia asko handitu baita. Ezkerreko irudian ikus daitekeenez, gaur egun den-denek Linux sistema eragilea erabiltzen dute. 1990-2000 tartean *Unix* zen nagusi alde handiz, baina hortik aurrera Linux joan zen nagusitzen. *Windows* eta *Mac* sistemen presentziala oso puntuala izan da, eta dagoeneko desagertuta daude zerrendatik. Microsoft Azure hodeiaren superkonputagailuek ere Ubuntu erabiltzen dute.

Eskuineko irudian gertatu den errendimenduaren gorakada ikus daiteke, gigaFLOPetan neurtuta (FLOP: koma higikorreko eragiketa). Eskala logaritmikoa dela kontuan hartuta, bilakaera izugarria izan dela ondorioztatzen da. 

Kokapen fisikoari dagokionez, 2025ean 171 AEBn zeuden, 43 Japonian, 40 Alemanian, 40 Txinan. Frantzia sailkapenaren goialdean dago 22 konputagailurekin, baina Espainian nahiko atzean, 3rekin. Hala ere, Bartzelonako *Mare Nostrum* superkonputagailua oso goian dago, 14. postuan.

## Erreferentziak