open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cremona

**Cremona** (italieraz  ahoskatua; emilieraz: *Carmona*; lombardieraz: *Cremùna*) Italiako iparraldean dagoen hiria da, Lombardiako eskualdean kokatutakoa, eta izen bereko probintziako hiriburua, Po ibaiaren ertzean. Ospetsuak dira Cremonako biolinak. Cremonan dago Italiako kanpandorrerik garaiena, Torrazzo izenekoa (XII. mendea).

Nekazaritzagune garrantzitsua da, eta janari-industria du. Apezpikutegia du.

## Mugakideak 
Cremonak honako udalerri hauekin egiten du muga:

## Cremonako herritar ospetsuak 
* Liutprando Cremonakoa
* Mina

## Herri eta hiri senidetuak 
*  Alaquàs, Espainia
*  Krasnoyarsk, Errusia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Cremona hiriko webgune ofiziala
Mesosfera (atmosfera)

thumb|320px|Eguratsaren geruzak
**Mesosfera** estratosferaren gainean dagoen atmosferaren geruza da, gainazaletik 50 eta 80-85 km artean kokatuta dagoena. Igo ahala, tenperatura jaitsi egiten da (-90&nbsp;°C inguru arte).

Beheko muga estratopausa du eta goikoa, mesopausa. Mesosferaren goiko zatian, justu mesopausaren azpian, *homosfera* deritzon geruza dago. Geruza honek konposizio homogenoa dauka eta hortik datorkio izena.

## Ikus, gainera 
* Lurraren atmosfera
* Mesopausa
* Estratosfera
* Termosfera

## Kanpo estekak
Physalis

**Physalis** landare genero baten izena da. Solanaceae familiakoa da, hau da, patata, alberjinia, tomate, piperra eta tabakoaren familia berekoa. Jatorria, solanazeoen familiako beste landareak bezala, Hegoamerikan du. Antartika kenduta, kontinente guztietan aurki daitezke genero honetako landareak.

## Loreak 
Landareen loreen koloreak asko izan daitezke, horiak, zuriak... Eta inbutu itxura dute. Fruitua garatzen hasten den heinean, lorea, mintz batean bihurtzen da, horrela, fruitua, intsektuen erasoetatik babesteko asmoz.

## Fruitua 
Fruitua tomate txiki baten tamainakoa da, ohi, laranja kolorekoa. Mintz batek babesten du fruitua intsektuen erasoetatik. Haziak txikiak eta ugariak ditu. Fruitu bakar batek, 200 hazi baino gehiago izan ditzake.

## Espezieak 
Genero honek 80 espezie inguru biltzen ditu, baina ezagunenak, beharbada, hurrengo biak dira:
* Physalis peruviana
* Physalis alkekengi

## Ikus, gainera 
* Tomate]
Noa

**Noa** edo jaiotzez **Achinoam Nini** (; *Aẖinóʻam Nini*; Tel Aviv, Israel, 1969ko ekainaren 23a) abeslaria da. Yemendar gurasoak ditu, eta umetan New Yorken (Ameriketako Estatu Batuak) bizi izan zen, baina geroago Israela itzuli zen. Hainbat sari lortu ditu musika arloan, eta kolaborazio ugari egin ditu beste abeslari eta musikari ospetsu batzuekin. Politikaren arloan publikoki bere jarrera erakutsi izan du sarritan: Palestinarekin bere herrialdeak daukan arazoa konpontzeko elkarrizketa erabiltzearen alde azaltzen da, eta gogor salatzen du hala Israelgo nola Palestinako agintariek bakearen alde behar bezala ez jardutea.

## Diskografia 
* *Achinoam Nini and Gil Dor Live* (1991)
* *Achinoam Nini and Gil Dor* 1993)
* *Noa* (1994)
* *Calling* (1996)
* *Achinoam Nini* (1997)
* *Achinoam Nini & the Israel Philharmonic Orchestra* (1998)
* *Blue Touches Blue* (2000)
* *First Collection* (2001)
* *Now* (2002)
* *Noa Gold* (2003)
* *Noa Live* (2005)
* *Genes & Jeans* (2008)

## Kanpo estekak 
*  Noaren webgune ofiziala
Baxu

**Baxu** hitzak apala, beherea esan nahi du. Honakoa izan daiteke:

* Baxu elektriko, instrumentua.
* Baxu (ahotsa), ahots mota
Analzima

**Analzima** edo **analzita** (grezieratik *analkimos* - "ahula") mineral tektosilikato zuri, gris edo kolorgea da. Bere formula kimikoa NaAlSi2O6·H2O da. Analzima sodiodun eta aluminiodun silikato hidratatua da.

## Kanpo estekak 
*  Mineralen Dana sailkapena
Gose (musika taldea)

**Gose** Arrasaten sorturiko musika taldea da. Egiten duten musikak trikitia eta musika elektronikoa uztartzen ditu. Trikia erabiltzen dute Gose taldean baina jotzeko modua ez zen triki-trixan erabiltzen dena, beste modu berri bat asmatu zuten.

## Partaideak 
Gose taldeak hiru kide ditu: Ines Osinaga, Iñaki Bengoa eta Jon Zubiaga *Osoron*. Ines Osinaga da abeslari eta soinu jotzailea, eta lehenago Ekon taldeko partaide izan zen. Iñaki Bengoa Bad F-line taldeko partaide ohia da. Osoron, berriz, Kañeria 13, Des-kontrol eta Gatillazo taldeetakoko gitarra-jotzailea izan zen.

## Diskografia 
* *Gose* (Oihuka, 2005)
* *Gose II* (Baga-biga / La Chiquilla, 2007)
* *Gose III* (La Chiquilla, 2009)
* *Gose IIII* (La Chiquilla, 2010)
* *Gose IIIII* (Jangura Produkzioak, 2012)
* *Gose & The Family* (Bonberenea Ekintzak, 2014)
* *Gosariak* (Gose, 2014) Joseba Sarrionandiaren hitzekin.

Gainera Eutsi! filmerako musika ere sortu zuten.

## Kolaborazioak 
* *Bike 2.0* (Bilbao Kolektibo Elektrnikoa, 2007)
* *Bike 3.0* (Bilbao Kolektibo Elektrnikoa, 2009)
* *Arrasate Euskaldun Dezagun* (AED, 2009)
* *Korrika 17* (AEK, 2011)

Fitxategi:Gose 2012an Berriak 10 urte 01.jpg|Iñaki Bengoa, Ines Osinaga eta Jon Zubiaga *Osoron*
Fitxategi:Gose 2012an Berriak 10 urte 05.jpg|Euskaraz bizi izateko molde berriak: trikia eta musika elekttronikoa uztartuta
Fitxategi:Gose 2012an Berriak 10 urte 02.jpg|Iñaki Bengoa, Ines Osinaga eta Jon Zubiaga *Osoron*

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak 
* Goseren webgune ofiziala

## Kanpo estekak
Rutu Modan

**Rutu Modan** (; Tel Aviv, 1966ko otsailaren 1a-) komikigile israeldarra da, hebreeraz eta ingelesez lan egiten duena.

1995ean beste komikigile batzuekin batera "Actus Tragicus" izeneko taldea sortu zuten. Bere lanetan, haren herrialdeko gaur egungo gizartearen isla plazaratzen du, arazo politikoa barne.

2005ean *"Israel Cultural Excellence Foundation"* fundazioak "artista nabarmena" izendatu zioten.

## Bibliografia 
### "Actus Comics" 
* *"The Romanian Circus"* (1999).
* *"The Panty Killer"* (2001).
* *"The Homecoming"* (2002).
* *"Energy Blockage"* (2004).
* *"Your Number One Fan"* (2007).

### Eleberri grafikoak eta istorioak 
* *"Exit Wounds"* (2006).
* *"Mixed Emotions"* (2007).
* *"Jamilti and Other Stories"* (2008); Gaztelaniaz *"Jamilti y otras historias de Israel"* (Sins Entido, 2008).
* *"The Murder of the Terminal Patient"* (2008).

### Haurrentzat 
* *"Where Is?"* (2002).
* *"Dad Runs Away With The Circus"* (2004).

## Kanpo loturak 
*  "Actus Tragicus" taldearen webgunea
*  "Mixed Emotions" bloga
*  "The Murder of the Terminal Patient" on-line
Muotkajärvi

**Muotkajärvi** (iparraldeko samieraz: *Muotkejávri*), Enontekiö udalerri finlandiarreko herrixka bat da. Hetta eta Palojoensuu herri nagusien artean dago, Enontekiöko aireportutik oso hurbil eta izen bera daraman aintziraren ertzean. Udalerriko herrixka asko eta asko bezala, oso etxebizitza gutxi dauzka eta herritarrek, Hetta hiriburura joan behar izaten dute zerbitzuen bila.

## Kanpo estekak
Biola

**Biola** (frantsesez *alto* eta alemanieraz *bratsche*) hari igurtziko arku-instrumentua da, biolinen familiako bigarrena (altua). Biolinaren antzekoa da, baina handixeagoa eta soinu ilunagokoa. Biolinak baino bostun bat beheragoko afinazioa du: do2-sol2-re3-la3. Hirugarren lerroko do klabean idazten da. Jotzeko biolinari bezalatsu heltzen zaio.

XVI.-XVIII. mende bitarteko arku-instrumentu familia bateko kideen izen generikoa ere bada. Bi multzo nagusi daude: *viola da braccio* (besoan bermatuta jotzen direnak) eta *viola da gamba* (zango artean bermatuta jotzen direnak).

## Biola-joleak 
William Primrose (1904-1982) eskoziarra ziur aski inoizko biola-jolerik ezagunena eta hoberena izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kontrabaxu

**Kontrabaxua** biolinen familiako musika tresnetan, handiena eta soinu apalenekoa den hari instrumentua da. Lurrean finkatu eta zutik jotzen da. Kontrabaxuak lau hari ditu eta kuartetan doitzen da *(mi, la, re, sol)* eta batzuetan hari apalago bat eransten zaio *(do)*. Kontrabaxuaren zeregin nagusia orkestraren baxuak indartzea da eta oso gutxitan erabiltzen da musika tresna bakarlari gisa.

Beethovenek, hala ere, zeregin garrantzitsua eman zion Bosgarren sinfoniako *scherzo*-an. Lehenengo kontrabaxistarik garrantzitsuena Domenico Dragonetti izan zen, eta bigarrena Giovanni Bottesini.

Musika klasikoaz gain folk, jazz edo tangoan erabiltzen da. Rock klasikoan ere oso hedatuta zegoen, urteekin baxuak ordezkatu badu ere.

## Ikus, gainera 
* Orkestra
* François Rabbath

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Näkkälä

**Näkkälä** (inariko samieraz: *Neakkel*; iparraldeko samiera: *Neahčil*) Enontekiö udalerri finlandiarra osatzen duten herrixketako bat da. Norvegiako mugatik gertu dagoen herri hau, samitar-familia batzuk batzuk eraiki zuten 1873. urtean Enontekiöko tundra eremu zabalenean. Gaur egun, zurezko etxebizitza zahar eta ederretan bizi diren herritar gehienak samitarrak dira eta elur-orein abeltzaintzan dabiltza samitarren antzinako arbasoek bezala.

2005. urtean, suitzar talde batek samitar biztanleei buruzko dokumental grabatu zuen herrixkan.

## Kanpo estekak 
* *Näkkälä* filmari buruzko informazioa 
* Näkkäläri buruzko informazioa
Berilo

**Beriloa** mineral ziklosilikato bat da. Bere formula kimikoa Be3Al2(3)6 da. Beriloaren kristal hexagonalak oso txikiak izan daitezke, baina baita hainbat metroko tamainakoak ere. Berilo purua gardena da, baina askotan ezpurutasunen ondorioz koloreduna izaten da. Izena grezieratik datorkio (*beryllos*), hau da, "itsas uraren kolore urdin-berde bitxia".

## Kanpo estekak
Piacenza

**Piacenza** Italiako iparraldeko hiri bat da, izen bereko probintziako hiriburua. Emilia-Romagna eskualdean dago, Po ibaiaren hegoaldean, Milandik hego-ekialdera.

## Historia 
[thumb|ezkerrera|160px|Piacenzako [duomoa.]]
Erromatarrek sortu zuten Piacenzako kolonia K.a. 218. urtean. Erromaren mendeko hiri bihurtu zen K.a. 90. urtean. Frederiko Bizargorriren esku egon zen XII. mendean, eta Lonbardiako ligaren kide izan zen ondoren.

## Ekonomia 
Nekazaritza-eremu oparoa da. Industria (ardogintza, industria kimikoa, zurgintza) eta nekazaritza (laboreak, mahastiak) ekonomia-jarduera nagusiak dira.

## Monumentuak 
Aipagarriak dira XII-XIII. mendeetako katedral erromaniko-lonbardiarra, San Antoniko katedrala (XII-XIII-XIV. m.), San Sabino eliza berritua (XII. m.), Santa Maria di Campagna eliza (XVI. m.), Sixto santuarena (XVI. m.), XIII. mendeko Comunale jauregia eta Margarita Austriakoak eraikiarazi zuen Farnese jauregi ikusgarria, amaitu gabea. Unibertsitatea du.

## Ikus, gainera 
* Via Francigena

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Piacenza hiriko webgune ofiziala
Deguria

thumb|400px|Degurixako mendebaldeko zatia.

**Deguria** edo ***Degurixa*** Gipuzkoako haran bat da, Debagoiena eskualdean dagoena. Eskoriatza, Aretxabaleta eta Oñati artean dago, Mendebaldetik Ekialderako norantzan. Mendebaldeko sarrera, Arlutz mendiak adierazten du. Ekialdekoa, berriz, Maruatx mendi bakartiak adierazten du. 

Deguria edo Degurixa, 900-975 metroko garaieran dago, Zaraiako mendilerroaren erdi-erdian.

Hegoaldean, Elgeako mendilerroak harana ixten du, Arabako mugan.

## Irispideak 
Deguria edo Degurixara heltzeko ibilbiderik argiena eta errazena, Aitzorrotz menditik gertu dago. Eskoriatzako herrigunetik irten, eta, Bolibar elizaterantz doan bidearen hasieran, eskuinetara, Agiriano baserri ondoan amaitzen den aldapa bat dago. Aldapa hau amaitu eta ondoren, eskuinetara hartu behar da. Hor, bi bide daude, gorago, bihurgune batean batzen direnak. Bihurgune horretan, aurrera joan behar da, eta, handik gutxira, beste bidegurutze bat dago. Eskuinetara doan bidea hartu behar da. Eta handik, denbora guztian gora eta gora segitu. Bidearen eskuinaldean, 700 metro inguruko garaieran, Aitzorrotz mendirantz doan bidea dago, bidearen ezkerraldean, garaiera txikiagoan, Gomixtiturriko Iturria dagoelarik. Bi bide hauek atzean utzi, eta aurrera jarraitu behar da, Urizar edo Uxarko bidegurutzera heldu arte. Hara helduta, Alabita jartzen duen bidea hartu behar da, bidegurutzearen ezkerraldean. Eta aurrera jarraitzea baino ez da. Handik berrogeita hamar minutu ingurura, Lizargarateko bidegurutzera heltzen da. Eta bidegurutze haren parean dago gas hodiaren bidea, aldapa batetik doana. Aldapa hori igo, ezkerretara hartu eta zuzen jarraitu behar da, parean Arlutz mendiarekin topo egin arte. Orduan, eskuinetara hartu eta, malda luze bat jaitsi ondoren, Degurixan sar daiteke.

Beste bide eroso bat ateratzen da Urkuluko uharkatik, Goroeta auzotik (Aretxabaleta) hegoalderantz, Kurtzebarri mendebaldean eta Ametzueta eta Iruaitz mendiak ekialdean daudelarik. Lehenik eta behin Ugaztegi aldera iritsi eta gero aurrera Andarto mendirantz Degurixara ailegatzen da.

Azkenik, Araotzetik (Oñati) ateratzen dira bide bat baino gehiago Degurixa aldera. Ezagunena, Santikurtz ermitatik pasatzen da.

## Inguruko mendiak 
* Arlutz
* Andarto
* Andarto Txiki
* Aranguren
* Aranguren Txiki
* Atain
* Aizkorri II edo Axkorri.
* Bizkarlatza
* Erlaitz
* Maruatx
* Maiputz

## Artzainak
Haranean artzainen hainbat borda edo txabola daude, jarduera horretarako erabiliak gaur egun ere. Besteak beste, Lur Pagoagaren artaldea uda aldean bertan egoten da.

## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako mendiak

## Kanpo estekak 
*"Goitik begira: Degurixako larreetatik etxera" (Goiena).
Anbligonita

**Anbligonita** mineral fluorofosfatoa da. Bere formula kimikoa (Li,Na)AlPO4(F,OH) da, eta litioa, sodioa, aluminioa, fosfatoa, fluorra eta hidroxidoa dauka. Pegmatita-meatan agertzen da eta batzuetan albitatzat har daiteke.

## Kanpo estekak
Ameriketako europar kolonizazioa

[thumb|250px|Amerikaren banaketa [1750erako.]]
**Ameriketako kolonizazio europarra** Kolonen aurkikuntzarekin (1492) kontinente horien gainean europarrek burutu zuten konkista eta menderatze prozesua da. Honen ondorioz, gutxienez Kristobal Kolonen aurreko milioika indioen kulturak eta zibilizazioak, XVIII., XIX. eta XX. menderako, Europako botereetatik independentzia lortu orduko, europar gisako gizarteek ordezkatu zituzten, non jatorrizko populazio indiarrak murriztuta eta baztertuta suertatu ziren.

Nahiz eta Amerikara iritsi ziren lehen europarrak bikingoak izan (XI. mendean), Ameriketako kolonizazioa 1492an hasi zen, Indiara ailegatu nahi zuen Gaztelako espedizioa Karibera heldu zenean. Horrez geroztik europarren bidaiak ugaldu ziren, hasieran Karibean eta XVI. mendean Ipar zein Hego Amerikako kontinenteetan. Gaztelari, Portugalek, Frantziak, Ingalaterrak eta Herbehereek jarraitu zioten, eta urte gutxiren bururan, botere militarrean zeukaten nagusitasuna eta beraiekin eramandako gaixotasunak zirela medio, Amerikako zibilizazio nagusiak europarren esku geratu ziren. Haien mendean, paisaian, populazioan eta ekonomian aldaketa ugari gertatu ziren.

## Kanpo estekak
Strömstad

**Strömstad** Suediako hego-mendebaldeko hiria da, Västra Götaland konderrian kokaturik dagoena, kostaldean. Aldi berean, Bohuslän probintzian dago. 2016ko erroldaren arabera Strömstad udalerriak 12.917 biztanle ditu, hauetatik 6.288 herrigunean bertan.

## Geografia 
Iparraldean eta Ekialdean, Ostfold konderri norvegiarreko herriarekin muga egiten du. Hegoaldean, Tanumekin, eta, mendebaldean, Skagerrak itsasoarekin. Tanum eta Dals-Ed herriekin batera, Västrä Götaland probintziak norvegiakin duen muga osatzen du.

Konderriko hiriburura, Göteborgera dagoen distantzia, 170 kilometrokoa da. Norvegiako hiriburura, Oslora dagoena, berriz, 154 kilometrokoa.

## Historia 
Bohuslän probintzia Norvegiaren barnean egon zen harik eta Roskildeko Itunak 1658an Suediaren esku utzi zuen arte. Ordurako bazen *Strömmen* izeneko arrantzale herri bat eta Karlos IX.ak hiri agiria eman zion.

Nabiera merkantearen egoitza izendatu zuten eta hortik datorkio armarria. Puntu estrategikoa izanik sarritan konkistatu eta galdu zuten daniarrek eta norvegiarrek. XVIII mendean 300 biztanleko hiri txikia zen ordea baina arrantzaren loraldia etorri zen eta 1805erako 1.100 biztanle zituen. Hondartza eta bainuetxeak erakarrita bisitari ugari jaso zituen eta 1917rako populazioa ia hirukoiztu egin zuen, 2.949 izateraino.

Gaur egun norvegiarrak etortzen dira alkoholdu edariak erostera, beren herrialdean garestiagoa baita.

## Ondasun nabarmenak 
* Kosterhavet Parke Nazionala: Strömstaden parean Koster uhartedia dago eta bertako itsasaldea Parke Nazional izendatu zuten 2009an.

## Iruditegia 

Irudi:Strömstads kyrka.jpg|Strömstadeko eliza.
Irudi:Strömstad station.jpg|Tren geltokia.
Irudi:Strömstads stadshus.jpg|Udaletxea.
Irudi:Stroemstadharbor.jpg|Kaialdea.
Irudi:Nordkoster Klapperstensvallar.jpg|Kosterhavet Parke Nazionala.

## Kanpo estekak 
*  Strömstadeko webgune turistikoa
Belait (barrutia)

**Belait** Bruneiko (Asia) barrutietako bat da. Mendebalderen dagoena da. Ekialdetik, Tutong barrutiarekin muga egiten du. Hegoalde eta mendebaldetik, berriz, Malaysiarekin. Iparraldean Indiako ozeanoarekin muga egiten du. 2.727 kilometro karratuko hedadurarekin, herrialde osoaren azaleraren ia erdia hartzen du.

## Banaketa administratiboa 
Brunein barrutiak *mukim* izeneko azpibarrutietan zatituta daude. Belaiteko mukimak hauek dira:
* Bukit Sawat
* Kuala Balai
* Kuala Belait
* Labi
* Liang
* Melilas
* Seria
* Sukang

## Biztanleria 
2006. urtean egindako azken erroldaren arabera, Bruneiko barruti honek 70.000 biztanle ditu.

## Hidrografia 
Belait ibaiak, Sungai Belait bezala ere deitua, barruti osoa gurutzatzen du. Bruneiko ibairik luzeena da.

## Kanpo estekak
Korindoi

**Korindoia** aluminio oxidoaren kristal-forma bat da. Gardena da, baina ezpurutasunak dituenean beste kolore batzuk har ditzake. Aldaera gardenak harribitxi gisa erabiltzen dira: gorri kolorekoak errubi deitzen dira, eta gainerako koloreetakoei zafiro deritze. Zafiroaren aldaera arrosakara-laranja bati padparadscha deritzo.

Izenaren jatorria tamilerazko *kurundam* குருந்தம் edo *kuruvindam* குருவிந்தம் hitza da («errubi» esan nahi du); eta hark, berriz, sanskritozko *kuruvinda* izenean du jatorria.

## Kanpo estekak 
* Talleres Errekabarren: «Korindoi tratamentua».
Konderri

thumb|400px|Konderri administrazio barruti moduan erabiltzen duten herrialdeak.
**Konderria** antzina, kondearen edo kondesaren jaurgoaren mendeko lurraldea zen.

Batetik, konderria Erdi Arotik gaurdaino, konde batek gobernaturiko lurraldea da. Hala, Kataluniako konderriak, Gaztelako konderria, Oñatiko konderria, Aragoiko konderria eta Sobrarbe eta Ribagortzako konderriak ere aipa daitezke, Erdi Aroan existitu ziren konderrien artean. Bestalde, Kataluniako edo, hobeki esanda, Bartzelonakoa, oraindik existitzen da.

Beste alde batetatik, munduko herrialde batzuetan, euren banaketa administratiboko mailetako bat suposatzen du. Hala, konderria, banaketa administratibo bezala, Ameriketako Estatu Batuetan, Suedian eta Norvegian agertzen da. Lehenengo kasuan, bigarren mailako banaketa administratibo gisa, eta lehen mailakoa beste bietan.

## Ikus, gainera 
* Ameriketako Estatu Batuetako konderriak

## Erreferentziak
Milia Lasturkoren eresia

***Milia Lasturkoren eresia*** euskarazko eresia edo hileta-kanta da, XV. mendean egindakoa. Bizkaierazko forma arkaikoak agertzen ditu. Benito Lertxundi euskal kantariak Josquin Desprez antzinako musikariaren Mille Regretz doinuaz kantatu ohi zuen, bere taldearekin eta *a capella*, nahiz eta inoiz ez zuen disko batean grabatu. Bai ordea, errezitatu, doinuaren laguntzaz. 2022an Maraca Diablo taldeak abestu eta bideoklipa egin zuen.
thumb|320x320px|Oskarbi taldea Milia Lasturkoren eresia abestia kantatzen (Irun, 2025-05-23)

## Sorrera 
Erdi Aroko eresiak edo hileta-kantak guda aristokraziaren uzta dira. Nahiz eta kalitate onekoak eta ohitura zaharrekoak izan, gutxi mantendu dira ahozko tradizioaren gaiak mendez mende aldatuz joan direlarik, XVI-XVII. mendeetako Garibai bezalako lehen biltzaileak bakarrik interesatu baitziren horrelako batzuen zatiak biltzen. Kantariak beti emakumeak ziren: hemen zenduaren ahizpak hasi, Peru Garzia senarraren arrebak bi estrofatan jarraitu eta berriro zenduaren ahizpak bukatzen du. Eresi hau, egile ezezagunekoa, dudarik gabe ahozko tradizioak ahoz aho gordea, Esteban Garibai arrasatearrak *Memorias* bere liburuan jaso zuen (1584).

## Gaia 
Milia Lasturkoa gazterik hil zen, erditzeko orduan, Arrasaten, XV. mendearen lehen erdialdean. Eresi hauetan, Miliaren ahizpak eta koinatak Milia Lasturkoaren heriotza dute kantagai. Lehen lau estrofetan, Miliaren ahizpak adierazten du Peru Gartzia Orokoa senarrak Miliari tratu onik ez diola eman, eta Arrazolako Marinarekin ezkontzeko asmoa omen duela salatzen du. Bosgarren eta seigarren estrofetan, Peru Gartziaren arrebak, Santxa Ortizek, hartzen du hitza, anaiaren alde egiteko. Azken hiru ahapaldietan, Miliaren ahizpa mintzo da, ostera. Miliaren heriotzak bi familien ohorea bihurtu du auzi. Erdi Aroan, emakumeek hiletetan eresiak abesten zituzten. Garai hartako eliza-dokumentuetan, maiz, andere-kantuak debekatu egiten ziren, jatorri paganokoak eta lizunak zirelakoan. Hala ere, andere-eresien tradizioak berandu arte iraun zuen, Garibairen testigantza aintzak hartzen bada.

## Testua 
[thumb|*Milia Lasturkoaren eresia*, [Imanol Epeldek kantatua, *Etxepare rap* proiektuaren baitan.]]
Testua ez dugu hona kopiatu Esteban Garibaik XVI. mendean erabili zuen grafiarekin. Gaur egungo grafiara hurbildu dugu (hatxeak gehitu ditugu, Garibairen garaian ohikoak ziren ç grafemak gaur egun erabiltzen diren letrekin ordezkatu ditugu, etab.).

Testuaren edizio kritikoa ikus daiteke, esate baterako, Mitxelenaren *Textos arcaicos vascos*en. (3.1.5. atalean).

## Aipamenak 
Itxaro Bordak *Milia lastur on the road* poema argitaratu zuen 2007an.

2022ko irailaren 13an argitaratu zen Maraca Diabloren bertsioa. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Milia Lasturkoren eresia Klasikoen gordailua. Klasikoak.armiarma.eus
Esmeralda

**Esmeraldak** edo **bertisteak** berilo mineralaren (Be3Al2(3)6) aldaeren multzo bat dira. Beren ezaugarri bereizgarria kromoaren eta zenbaitetan banadioaren aztarna-kantitateek ematen dieten kolore berdea da. 

*Esmeralda* hitza latin arruntetik dator: *esmaralda/esmaraldus*, latineko *smaragdus* hitzaren aldaera dena. Azken hau antzinako grezieran mailegatua zen hizkuntza semitikoen batetik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eresi

**Eresiak** Erdi Aroko euskal hileta-kantak ziren.

## Historia 
Lehendabiziko zeharkako eresien aipamenak 1452ko Bizkaiko Foru Zaharrean agertu ziren. Honek emakumeei libelo sutsu moduko koplak abestea debekatu zien. Nahiz eta kalitate onekoak eta ohitura zaharrekoak izan, Elizari edo botere publikoei kritika zorrotzak eta salaketak egiten zizkietelako gutxi mantendu dira. Kritikez gain, beraien kezkei buruz ere kantatzen zuten. Abeslariak beti emakumeak ziren, hileta-elizkizunetan eta gaubeilan jendearen aurrean bertsoak moldatzen zituztenak. Horiek, Lekuona edo Koldo Mitxelenaren aburuz, bertsolari mutuak ziren

Orduko kronistek mota honetako zenbait kopla bildu zituzten, batzuek herri tradizioan luzaroan zirauten eta beste asko transkribatuak ziren. Esteban Garibai, Lope Martinez de Isasti, Bertrand Zalgize, Arnaud Oihenart eta abarrek eresiak transkribatu zituzten. Esteban Garibaik XV. mendea aipatzen duenean "emakume inprobisatzaileen mende" gisara aipatzen du eta eresiei buruz ari denean, emakumeek beraien leinuko edo senitartekoak hiltzean, hiletetan hauen aurrean kantatzen zituzten poemei buruz ari da. Poema hauetan beraien memoria goratu edo beraiek hil ondoreneko berriak kontatzen zituzten.

Eresia ezagunenetako bat Lasturko Miliaren ahizparena da, Miliaren heriotza injustuari buruz poema hunkigarria inprobisatu zuen emakume anonimoarena.

Bertsoak kantatzen zituzten emakumeak ez ziren klase altukoak soilik, modu informalagoan izan arren, klase arruntekoek ere kantatzen zituzten, esate baterako eguneroko bizimoduko egoerei buruz bromak eginez. Emakume hauei *emakume lotsagabeak* (*mujeres profazadas*) deitzen zitzaien. Bizkaiko Foru Berrian honela dio: "lotsarik ez duten eta auzokoak nahasten dituzten emakume gisara ezagutzen direnak eta libelo eran koplak eta kantuak sortzen dituztenak" . Emakume hauek, klase altukoak ez bezala, gaizkile eta zalapartaritzat hartzen ziren. Hauen bertsorik ez zaigu iritsi baina bai kantatzea debekatu izanaren ebidentzia. Zenbait euskal ordenantzatan, bereziki bizkaikoetan, Erdi Aroaren amaiera eta Aro Modernoaren hasiera aldean ahots disidente hauek isilarazteari buruzko idatziak ageri dira.

Gernikan, adibidez, hiletetan eresiak kantatzea debekatu zen 120 marabediko isunarekin. Bilbon berriz, 1493an debekatu zen praktika hau. Nahiz eta emakumeek kantari jarraitu, 1519an Bizkaia guztian debekatuta zegoen. Dena den, emakumeak elkartzen ziren lekuetan bizirik jarraitu zuen bertsoak kantatzeko ohitura honek: harrasketan, etxe barruetan...

## Zerrenda 
* *Milia Lasturkoren eresia* (XV. mendea)
* *Errodrigo Zaratekoaren eresia* (XV. mendea)
* *Peru Abendañokoaren kanta* (1443)
* *Martin Bañezen eresia* (1464)
* *Ahetzeko anderearen kanta* (1425)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Erdi Aroko emakume bertsolariei buruzko Isabel Mellén-en podcasta
Palojärvi

**Palojärvi** (iparraldeko Samieraz: *Bálojávri*), Finlandiako Enontekiö udalerria osatzen duten herrixketako bat da, Norvegiako mugatik 12 km-tara. Bertako konifera-basoak oso ezagunak dira eta herrixka dagoen Palojärvi aintziraren ingurune naturala marrazten dute.

Antti Juhaninpoika eta Antti Antinpoika Karisto izan ziren XVII. mende bukaeran bertan gelditu ziren lehen biztanle egonkorrak; antzinean, samitarrak lurralde hauetan bizi ziren, baina elur-orein eta ehiza baldintzatuek nomadak bilakatu zituzten, bertan gizarte egonkor bat sortzeko ezgai. Gaur egun, samitarren arbasoek utzitako ondarea dago herrixkan; hala nola, herrixkako diru-sarrera nagusienak elur-orein abeltzaintzatik irabazitakoak izaten jarraitzen dute.

Laponiako Gerran, **Palojärvi** suntsitua izan ez zen herrixka bakarrenetarikoa izan zen. Izan ere, alemaniarrek Näkkäläko bidea hartu zuten Norvegiarantz eta herrixka, suntsitua izatetik libratu egin zen. Honi esker, antzinako hainbat etxebizitza oraindik zutik gelditzen dira bertan.

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
* Palojärviri buruzko informazioa
Andarto

**Andarto** Gipuzkoako hegoaldean dagoen mendia da. Zaraiako mendilerroan dagoen mendietako bat da, Deguriako haranean kokatua. Oñati eta Aretxabaleta arteko mugan dago, aipaturiko Deguriako haranaren ipar-ekialdeko muturrean.

1.076 metroko altuera du, eta tontorra zuhaitzez betea du.

## Hara joateko bideak 
Bide errazena Urizar edo Uxarko bidegurutzetik (Eskoriatza) Alabita haranera doan bidetik joatea da. Handik Lizargarateko bidegurutzera heldu ondoren, gas hodiak jarraitzen duen bidea hartu, ezkerretara jo, aurrera, eta Arlutz mendiaren hegomendebaldetik, Deguriara sartzea da. Han, ekialderanzko bidea zuzen jarraitu eta Maruatx pareraino heldu behar da. Horrela, Andarto tontorrera, mendiaren iparraldeko bidetik hel daiteke.

Bestela, beste hiru abiapuntu ohikoak Araotz (Oñati) auzoa, Goroeta (Aretxabaleta) eta Elgea (Barrundia) dira. Hurrenez hurren, ordu bat eta 45 minutu, 2 ordu eta 2 ordu eta 15 minutu inguruko igoerak eskatzen dituzte.

## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako mendien zerrenda
* Debagoiena

## Kanpo estekak 
* "Mendikat" webgunean.
Ganboa

thumb|320px|Uribarri Ganboa urtegia, udalerria desagerrarazi eta banandu zuena.
**Ganboa** Arabako udalerria zen. Herritarrei *ganboarrak* zeritzen. 1950eko hamarkadan, Uribarri Ganboako urtegiaren eraikuntzak, herria desagertzera behartu zuen.

1025. urteko Donemiliagako goldea dokumentuan ***Camboa*** grafiarekin dokumentatzen da lehen aldiz.

Ganboako udalerria, besteak beste, honako herriek osatzen zuten:
* Azua
* Garaio
* Langara Ganboa
* Larrinzar
* Marieta
* Mendixur
* Mendizabal
* Orenin
* Zuhatzu Ganboa

Guztiak batera 41,14&nbsp;km²-ko eremua hartzen zuen eta 1940an 630 biztanle baino gehiago zituen.

1947an Uribarri Ganboako urtegia eraikitzen hasi ziren. Uholde arriskuen ondorioz, gobernuak udalerria deuseztatu behar izan zuen 1957ko maiatzaren 10ean eta herriak beste inguruko udalerrien esku jarri zuen.

Barrundiak Garaio, Larrinzar, Marieta, Mendixur eta Zuhatzu Ganboa hartu zituen. Arratzu-Ubarrundiak berriz, Langara Ganboa eta Mendizabal. Eta azkenik, Burguk, Azua eta Orenin.

Urtegiaren betetzeak herriak urak hartu zuen, baina gehienbat, Mendizabal eta Orenin urpetu zituen.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Temburong

**Temburong** Bruneiko (Asia) barrutietako bat da. Beste hiru barrutietako bakar batekin ere ez du mugarik, hiru aldetatik, Malaysiak inguratzen baitu. Iparraldean Bruneiko badia du. 1.166 kilometro koadroko hedadurarekin, Bruneiko lau barrutietako hirugarrena da arlo honetan. Barrutiaren biztanleria 9.300 pertsonakoa da, Bruneiko lau barrutietatik jende gutxien bizi dena izanik.

## Hidrografia 
Sungai Temburong izeneko erreka bertatik igarotzen da eta Sungai Pandaruan ibaiak ekialdeko eremua eratzen du, Malaysiarekin alde horretatik duen mugan.

## Natura parkeak 
Bruneiko lehen natura parkea, Ulu Temburong izenekoa, barruti honen hegoaldean dago, eta barrutiaren azalera osoaren ia erdia hartzen du, 550 kilometro koadroko baso azaleraz.

## Banaketa administratiboa 
Temburongen bost *mukim* edo azpibarruti daude:
* Amo
* Bangar
* Batu Apoi
* Bokok
* Labu

## Kanpo estekak
Errodrigo Zaratekoaren kantua

***Errodrigo Zaratekoaren kantua*** XV. mendeko balada bat da.

## Aurkikuntza 
Ahozko tradiziotik bide datorkigun egile ezezaguneko balada hau Ibarguen-Cachopin kronikan (1570-1620) bildu zirenetako bat da. Edukia 1448 eta 1468 urtekoa da, Errodrigo Zaratekoa bizi zen garaikoa, eta koplak bera hil zenekoak dira.

Kronikan bilduta dauden beste euskal testu asko ez bezala, hau oharkabean ez zen aurkitu Julen Arriolabengoak ezagutzera eman zuen arte.

## Kontestu historikoa 
15. mendearen bigarren zatian, leinuen guduen artean, Araban eta Bizkaiko Arratian gertaturikoak dira eresi honetan jasotakoak. Gaur egungo Zuia udalerrian dagoen Markia herria nork bereganatuko eta lur haietan nor gailenduko, etengabeak gertatu bide ziren erasoak, hilketak eta etxe-suntsipenak, bai Zigoitia eta Zuiako lurretan Abendaño eta Gortazartarren aldetik, bai Arratiako bide-bazter eta etxeetan Zarate eta Mendozakoen aldetik.

## Edukia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Raittijärvi

[eskuinera|200px|thumb|[Käsivarsiko Eremu Basatia|Käsivarsi EB.]]
**Raittijärvi**, Enontekiö udalerri finlandiarra osatzen duten herrixketako bat da. Udalerriaren iparraldeen dagoen herrixka da Kilpisjärvirekin batera. Natura basatiaren erdian dago, Käsivarsi Eremu Basatiaren barnean eta Norvegiaren muga ondoan.

Oso txikia da herrixka, non samitarrak diren gehiengo nagusi. Gutxiengo zerbitzuen bila Kilpisjärvi, mendebaldeko herrixkara joan behar dira, inguruko herri handienetarikoa baita.

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak
Arlutz

**Arlutz** Gipuzkoako mendia da. Zaraiako mendilerroan dagoen mendi ugarietako bat da. Kurtzebarri (edo Kurutzeberri) menditik hego-mendebaldera dago. Bere garaiera 1.129 metrokoa da, mendilerroko laugarren garaiena delarik, Aranguren, Elorretako Haitza eta Kurtzebarriren ondoren. Hego-mendebaldetik hurbilduz gero, Arlutzen presentziak Deguriaren sarrera adierazten du.

## Nola heldu 
Andartoren kasuan bezala, Urizar edo Uxarko bidegurutzetik Lizargarate mendatekora heltzea da lehenengo kontua. Eta hortik, gas hodiaren bideari jarraiki, laster batean aurki daiteke mendi hau. Tontorretik gertu, inguruko beste mendiak bezala, baso batek inguratzen du. Tontorrera, mendiaren iparraldeko aldetik heltzea da errazena, Deguriako harana atzean utzita. Aurrerago, U erako harantxo bat eratzen du Aranguren mendiarekin batera, eta hauxe da tontorrera heltzeko dagoen biderik errazena.

## Ikus, gainera 
* Deguria

## Kanpo estekak 
* Arlutz *luberri.net* webgunean
Aumategi (mendia)

thumb|Aumategi gaina
**Aumategi** edo **Saiturri** Araba eta Gipuzkoa artean dagoen mendia da.  Debagoieneko eta Elgeako mendilerroko mendirik garaiena da. Eskoriatza eta Oñatiko udalerrien lurretan dago, tontorra bera Oñatin badago ere, Barrundia udalerri arabarrarekin duen mugan. Ez da, Debagoienean ohikoa den bezala, kareharrizko mendia. Hau belartsua da. Bertan, Elgeako haize-errota ospetsuen parkea dago.

## Nola heldu 
Mendi hontara ondorengo igoera puntuetatik igo daiteke: Araotz, Larrea, Elgea, Ozeta. (G.)
### Arabatik 
Elgeako Elizalde auzotik abiatzen da ibilbiderik laburrena.

### Gipuzkoatik 
Inguruko beste mendi askorekin gertatzen den lez, Urizar edo Uxarko bidegurutzetik Lizargarate mendatera heltzea da lehenengo pausua. Haatik, Aumategi ez dagoenez Degurian, ez da gas hodiaren ibilbidea hartu behar, Urbiara doana baizik. Bide hori hartu eta laster, eskuinetarantz, Mugarriluzerantz doan bidexka bat dago. Mugarriluze mendiaren tontorrera iritsi ondoren, denbora guztian ekialderantz joan behar da, handik gutxira, Aumategiko tontorrera iritsi arte.

## Ikus, gainera 
* Arabako mendien zerrenda
* Gipuzkoako mendien zerrenda

## Erreferentziak
## Kanpo estekak 
* Mendikat webgunean
* Aumategi / Saiturri, *http://www.euskal-herria.org/*.
Ylikyrö

**Yli-Kyrö**, Enontekiöko herrixka bat da, Finlandiako Lappi lurraldean dagoena. Udalerriaren hegoaldean dago, ia Kittilän, eta Sonkamuotkarekin batera Hettarantz doan errepidearen atea da.

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak
Villablanca

**Villablanca** Huelvako probintzian dagoen udalerri andaluziarra da. 100 m-ko altueran eta Huelvatik 61 km-tara kokaturik, 2007ko datuen arabera 2.577 biztanle zituen 98 km²-tan banaturik.

## Kanpo estekak 
*  Villablancako udalaren webgunea
3. Sinfonia (Beethoven)

|thumb|250px|eskuinera|Eroica sinfoniaren hasierako orria
**Hirugarren Sinfonia**, Beethovenek idatzitako hirugarren sinfonia izan zen (**Eroica** izenarekin ere ezagutzen da, italierazko "heroiko" hitzetik). Lehenengo biak, oraindik, sinfonia klasikoaren oinordeko ziren, baina hirugarren honetan, konposatzaile alemaniarrak klasizismo hori alde batera utzi zuen, eta Erromantizismo garaiko sinfoniaren lehenengo aurrekari bihurtu zuen bere hirugarrena zen hau. 1802. urtean hasi zen sinfonia hau idazten, eta 1804. urte aldera amaitu zuen. Hasiera batean, Napoleon Bonaparte frantziar generalari eskeinia zihoan, baina, honek bere burua Frantziako enperadoretzat koroatu zuenean, Beethovenek, haserre bizian, eskaintza hori ezabatu egin zuen, Eroica izena jartzeko. Azkenean, Joseph Franz von Lobkowitzi eskainia izan zen sinfonia hau.

## Mugimenduak 
# Allegro con brio
# Marcia funebre (Adagio assai)
# Scherzo (Allegro)
# Finale (Allegro molto-Poco andante-Presto)

\new PianoStaff >

## Estreinaldia' 
Vienako Theater an der Wien antzokian estreinatu zen, lehenengo aldiz, Beethovenen hirugarren sinfonia hau, 1805. urteko apirilaren 7an, konposatzailea bera, orkestraren zuzendari bezala zegoelarik.

## Ikus, gainera 
* Ludwig van Beethoven

## Kanpo estekak
Nerva (argipena)

**Nerva** hitzak hainbat adiera ezberdin ditu:

* **Marcus Cocceius Nerva**: Erromatar Inperioko enperadorea.
* **Nerva**: Huelvako probintziako udalerria.
Hacking

**Hacking** sistema edo aplikazio informatiko baten urrakortasunari probetxua atera diezaioketen arazoei soluzioak bilatzeari deritzo. Sarritan esaten da *hackerrak* malware eta spywareak baliatuz sistemak urratu eta, besteak beste, pasahitzak lapurtzen ari direnak direla, baina baieztapen hau ez da zuzena, ekintza horiek egiten dituztenei cracker edo lamer baiteritze.

## Definizioak 
* *Hacker*: Hacking-a praktikatzen duena eta ordenagailuen inguruan ezagutza handiak dituena. Bere kontura ikasten du eta aplikazio ezberdinetan erroreen bila aritzen da, hauek hobetu daitezen.
* *Cracker*: Hauek dira sistemetan sartu eta informazioa lapurtzen dutenak. Hacker-en antzera ezagutza handiak dituzte, baina hauek ez dituzte era etikoan erabiltzen, baizik eta probetxuzko zerbait lortu nahi izaten dute. Adibidez: Kontu korronteen zenbakiak, informazio konfidentziala, eta abar.
* Urrakortasuna: Aplikazio edo kode baten akatsa.
* *Exploit*-a: Urrakortasunez profitatzen diren aplikazioak.
* *Script Kiddie*: Hauek exploit-ak baliatzen dituzte urrakortasunez profitatzeko, baina ez dute ezagutza maila altua.
* *Newbie*: Hacking-ean hasiberria izanik, gehiago ikasi nahi duena.

Zer jakin behar du Hacker batek ?

Lehenik eta behin, esan beharra dago, norberak ezin diola norbere buruari Hacker izena eman, baizik eta, beste pertsona batek deitu behar diola. Honez gain, hacker bat programazioaren eta sareen inguruko ezagutza maila altua izan behar du.

## Ikus, gainera 
* Hacker

## Kanpo estekak 
*  Portalhacker.net
*  Hispasystem
*  Forohack.com
*  Securelabs
Niebla

**Niebla** izenak adiera hauek ditu:

## Geografia 
* **Niebla**: Espainiako Huelvako probintziako udalerria.
* **Niebla**: Txileko Valdiviako probintziako herria.

## Literatura 
* ***Niebla***: Miguel Unamunoren eleberria, Mikel Garmendia Ugartek *Laino* izenburuarekin euskaratua.
Gregorio Monreal

**Gregorio Monreal Zia** (Etaiu, Nafarroa Garaia, 1942ko martxoaren 11) unibertsitateko irakasle eta errektore, politikaria eta legelaria da.

## Legelaria 
Deustuko Unibertsitatean ikasi zuen Zuzenbidea (lizentziatura) eta Ekonomia (diplomatura). Geroago Madrilgo Complutense Unibertsitatean, Zuzenbidean doktoretza lortu zuen.

1979ko Euskal Autonomia Erkidegoko Estatutua idazten lagundu zuen.

## Politikaria 
1976an Euskal Sozialistak Elkartzeko Indarra alderdia sortu zuen eta 1977ko hauteskunde orokorrean senatari atera zen. Gipuzkoako senatari izan zen Legealdi Konstituziogilean (1977-1978); Euskal Parlamentarien Biltzarreko Negoziazio Batzordeko kide (1977), eta Gernikako Estatutuaren idazketa batzordeko kide (1978). 2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeetan postu sinbolikoan aurkeztu zen Geroa Bai koalizioaren zerrendan.

## Irakasle eta errektorea unibertsitatean 
Unibertsitate ugaritan izan da irakasle: Deustuko Unibertsitatean (1967-1968/1971-1972); Valladolideko Unibertsitatean (1972-1976); Extremadurako Unibertsitatean (1976-1977); Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean (1977-1978); Euskal Herriko Unibertsitatean (1978-1995), eta Nafarroako Unibertsitate Publikoan, 1995etik. Irakasle bisitaria, Renoko eta Berkeleyko unibertsitateetan (1985-1986); irakasle gonbidatu, Université de Paris XII delakoan, 1993tik urtero;eta Center for Basque Studies, 2005-2006 ikasturtea.

EHUko errektore izan zen (1981-1985), unibertsitate sortu berria zen garaian, eta Bizkaiko Campuseko errektoreorde ere izan zen lehenago (1979-1980).

Gaur egun, Nafarroako Unibertsitate Publikoaren Zuzenbidearen historiazko katedraduna da.

## Elkarte zientifikoetan kide eta eragile 
Eusko Ikaskuntzako presidentea izan zen (1991-1996), baita RIEV izeneko Nazioarteko Eusko Ikaskuntzen Aldizkariaren zuzendaria ere (1997-2005).

Euskal Herriko Zuzenbide Historikoa eta Autonomikoa Aztertzeko Fundazioko zuzendari zientifikoa da, 2003tik.

Bestalde, kide osoa da honako beste elkarte hauetan ere: Euskalerriaren Adiskideen Elkartea, Société d Histoire du Droit, Association Française des Historiens des Idées Politiques eta Espainiako Zuzenbidearen Historiaren Urtekariko Erredakzio Kontseilua; eta Iura Vasconiae aldizkariko zuzendaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joan Amenduze

**Joan Amenduze** edo **Joan Amendux** (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1540 inguru - 1580ko otsailaren 12a) XVI. mendeko poeta izan zen.

## Bizitza 
Iruñean jaio zen, 1540 inguruan.

Kartzelatik irten eta gero, Nafarroako Gorteetako aguazil bihurtu zen. 1580ko otsailaren 12an hil zen.

Danserie Ensemble taldeak 2012an beste bertsio bat egin zuen, *Lachrimae antiquae 1512 antzinako negarra* lanerako.

Hinka talde lapurtarrak, Aziti Bihiako zenbait filologoren laguntzarekin, Fontes Linguae Vasconum aldizkariaren 50. urteurrenaren karietara antolaturiko erakusketarako.

## Erreferentziak 
* 

## Bibliografia 
* Jose Maria Satrustegi, *Hallazgo de una elegía vasca del año 1564*. Euskalerriaren Adiskideen Elkartea, 1963.
* Jose Maria Satrustegi, «XVI. mendeko medikuntzaz zenbait berri». *Oihenart. Cuadernos de Lengua y Literatura: Aingeru Irigaray-ri omenaldia*. Eusko Ikaskuntza, 1985.

## Kanpo estekak 
* Juan de Amendux, animaeuskera.eus
* Joseba Aurkenerena: Joanes Amenduze Tafallan preso. https://zuzeu.eus/kultura/joanes-amenduze-tafallan-preso/
Casablancako burtsa

**Casablancako burtsa** (; ) Casablancako (Maroko) balore-burtsa da. Txikia baina dinamikoa da. 1929an sortu zen eta Afrikako hirugarren burtsarik zaharrena da. 71 konpainiak kotizatzen dute bertan, 77.000 dolarreko kapitalizazioarekin.

## Kanpo estekak 
*   Webgune ofiziala
Aerosol

[thumb|275px|eskuinera|Aerosol kutsadura [Indian eta Bangladeshen]]
**Aerosola** (edo **aerosol atmosferikoa**) atmosferan une eta toki jakin batean agertzen diren gasen eta materia partikulatuaren multzoaren nahasketari deritzo.

Materia partikulatuari, partikulak, aerosolak edo partikula finak ere deitzen zaio, solido edo likido fasean aurki daitezke eta tamaina oso anitzekoak izan, hala nola, molekula txiki batzuetatik eta aireak garraiatzeko posiblea ez den tamaina handira, hau da, 6x10-4 eta 100µm artekoak.

## Partikulen jatorria 
Partikulen jatorriaren adibide batzuk hauek izan daitezke: errekuntza prozesuetako errautsen partikulak, jatorri fotokimikoaren partikulak, hauts eta polena edo porlan hautsa.

Partikulak zuzenean igor daitezke atmosferara -lehen mailako partikulak- edo kondentsazio edota erreakzio kimiko bidez osatuz –bigarren mailako partikulak.

### Iturri naturalak 
#### Lehen mailakoak 
* lurreko eta harrien hautsa
* suteak
* itsas partikulak
* sumendiak

#### Bigarren mailakoak 
* H2S aren oxidazioa SO4 bihurtzeko
* NH3-aren gatz amonikoak
* NOx-en nitratoak
* terpenoen fotokimika

### Iturri antropogenikoak 
* Lehen mailakoak: Errekuntza prozesuen emisioak
* Bigarren mailakoak'': Sulfato eta nitratoak

## Partikulen eragina 
Aerosolen konposizio kimikoa eguzki-erradiazio eta atmosferaren arteko interakzioan eragin zuzena dauka. Aerosolen konposatu kimikoek atmosferaren errefrakzio indize globala aldatzen dute. Errefrakzio indizearen aldaketa honek dispertsatua eta absorbatua den argi kopurua zehazten du, hau da, lurrazalera heltzen den argi kopurua.

Gizakian partikulen eragina asko ikertu da. Partikulen tamainaren arabera, sortutako arazoak ezberdinak dira. Partikula handiak sudurretik sartzen dira eta eztarritik jaisten dira eta ez dute arazo larririk sortzen baina partikula oso txikiak biriketara doaz eta bronkioetan sartu. Honen ondorioz partikula kaltegarriak gorputzeko beste organoetara garraia daitezke eta hauek hondatu.

## Kanpo estekak
Aisne ibaia

**Aisne ibaia** Frantzia ipar-ekialdeko ibaia da. Oiseren ibaiadarra da, eta azken hau, Sena (frantsesez *Seine*) ibaiarena. Aisne ibaiak ematen dio izena Aisne departamentuari.

## Iturburua 
Aisne ibaiaren iturburua Argonneko basoan dago, eta 280 kilometroko ibilaldiaren ondoren, Oise ibaira isurtzen da, hurrengo departamenduak zeharkatu ondoren: Meuse, Marne, Ardenak, Aisne eta, azken zatian, Oise.

## Arroa 
Bere arroak 7.752 kilometro koadroko lurraldea hartzen du. Ibai nabigagarria da.

## Ibilbideko herri garrantzitsuenak 
Bere ibilbidean zehar igarotzen dituen herririk garrantzitsuenetako batzuk Sainte-Menehould, Vouziers, Rethel, Soissons eta Compiègne dira.

## Hidrologia 
Ibaiadarrik garrantzitsuenak:
* Aire ibaia
* Suippe
* Vesle

## Kanpo estekak
Orenin

**Orenin** Ganboa desagertutako udalerriko herria zen, egun Burgu udalerriaren barruan. 1950eko hamarkadan, Uribarri Ganboako urtegiaren eraikuntzaren ondorioz, urak estali zuen eta gaur egun Uribarri Ganboako urtegiko uharteetako bati izena ematen dio, beste irla Zuhatza uhartea delarik. Orenin uharte honek inguru ezin hobea eskaintzen die hegaztiei. Azpimarragarria da zikoinek irla hori hartu izana, 2008an 20 bikote inguru  bizi ziren eta.

Suntsitu aurretik San Lorenzorik eskainitako eliza bat zuen eta San Sebastiani eskainitako baseliza bat. 

2025eko uztailaren 28an Arabako Foru Aldundiak omenaldi ofiziala egin zien urtegia eraikitzeak kalte egin zien herritarrei, horien artean orenindarrei.  Oroimenezko ekitaldian, presako begiratokian, totem bat desestali zuten, gertatu zenaren informazioa jasotzen duena.

## Izena 
1025ean, Donemiliagako goldean, ***Orengohin*** bezala agertzen da, 1294an *Oreñayn* bezala eta 1535ean *Orenain* bezala. 
[thumb|left|[Uribarri Ganboako urtegiaren Orenin izeneko irlaren kokapena]]

## Galdutako ondarea 
* *San Lorentzo parrokia-eliza*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Listu

**Listua**, **lerde**, **txistu**, **elder**, **tu** eta **ttu** ere deitua, ahoko listu guruinek sortzen duten likido kolorgea da, biskositate aldakorra duena. Bere konposaketako gai nagusiak ura, gatz mineralak eta proteina batzuk dira. Pertsona baten ahoan egunean litro bat eta bi litroren arteko listu kopurua ekoizten dela uste da, eta honela pertsonaren bizitza guztian 38.000 bat litro sortuko lirateke. Sortzen den listu kopurua aldakorra da, bizitza aurrera doan heinean ekoizpena jaitsi egiten baita, eta zenbait sendagaik ere eragiten baitute ekoizpenean.

Listuaren ekoizpena ziklo zirkadiarrarekin erlazionatuta dago, eta honela, gauez oso listu gutxi isurtzen da ahora. Gainera, bere konposaketa aldatu egiten da jasotako kitzikapenen arabera eta janaria ikustean edo usaintzean adibidez listuaren pH-a igo egiten da (bere pH normala 6 eta 7ren artean egoten da).
Listua listu guruin handiek (parotida, sublinguala eta submaxilarra) eta txikiek isurtzen dute. Ahoko lehortasun sentsazioari xerostomia deitzen zaio, eta listu gehiegi sortzeari aldiz sialorrea.

## Listuaren konposaketa 
Listuaren konposaketa, odol-plasmarenaren antzekoa da, ondorengo sustantziek osatzen dute:

* Ura: Listuaren bolumenaren %95-a ura da eta bertan disolbatuta daude beste osagaiak (gatz mineralak). Urak, elikagaiak disolbatzea ahalbideratzen du, dastamenaren bidez beren zaporea senti dezagun.

* Kloruro ioiak: Ptialina (listuko amilasa) aktibatzen dute.

* Bikarbonatoa eta fosfatoa: Elikagai azidoen pH-a neutralizatzen dute.

* Mukia: Elikadura boloa bustitzen du, irenstea errazteko, eta liseri hodian zehar aurrera joan dadin, honi minik egin gabe.

* Lisozima: Elikagaietan aurkitzen diren bakterioen aurkako sustantzia antimikrobianoa da, hortzak babesten ditu txantxarretik eta infekzioetatik.

* Entzimak: Ptialina adibidez almidoiaren zati bat hidrolizatzen duen amilasa da. Honela, karbono hidratoen liseriketa ahoan hasten da.

* Estaterina: Amino talde batean amaitzen den mutur oso azido bat du, kaltzio fosfatoaren prezipitazioa ekiditen duena. Gainera, bakterio eta onddoen aurka jarduten du.

* Beste sustantzia batzuk: Immunoglobulina espezifikoak, transferrina eta laktoferrina adibidez.

## Funtzioak 
* pH-a 6,5ean mantentzeko gaitasuna du (tanpoi moduan jarduten baitu). Jatorduen ondoren sortzen den pH azidoa neutralizatzen du. PH azidoak esmaltea desmineralizatzea ekarriko luke, eta pH basikoak aldiz, sarro metaketa ekarriko luke.

* Esmaltea babesten du eta ahoa garbitzen du, bakterioen aurkako substantziak dituelako

* Elikagaiak lubrikatzen ditu, irensketa erraztuz

* Konponketa funtzioa, mineralizazioa eraginez.

* Liseriketa: Lehen aipatutako entzimen bidez digestio prozesuari hasiera ematen dio, elikagaiek dituzten polisakarido batzuk hidrolizatzen dituelako

* Ahozko espresioan garrantzitsua da.

* Oreka hidrikoa mantentzen du.

## Kanpo estekak
Vuontisjärvi

**Vuontisjärvi** (iparraldeko samieraz: *Vuottesjávri*) Enontekiö udalerria osatzen duten herrixka finlandiarretako bat da Lappi lurraldean kokatua. Hetta herriaren ondoan dago eta ondorioz, biztanleek, gutxiengo zerbitzuen bila ez dute asko mugitu beharrik.

Ehun eta berrogeita hamar biztanleak, finlandiar askoren ustez Lappiko eremu ederrenetakoan bizi da, natura basatiaren erdi-erdian. Vuontisjärvi aintziraren hertzean dago herrixka eta honek, 1870. urtean herrixkaren gainbehera epaitu zuen. Izan ere, izugarrizko uholdeak gertatu ziren eta arrantzatik eta elur-orein abeltzaintzatik bizi ziren biztanleak, izugarrizko galerak izan zituzten. Ondorioz, herrixka ospea galtzen joan zen gutxinaka, Hettaren mesedetan; hala ere, gaur egun, Enontekiö udalerriko herrixka nagusienetakoa izaten jarraitzen du.
350px|eskuinera|thumb|**Vuontisjärvi herrixka**.
Laponiako Gerran, herrixka guztiz suntsituta gelditu zen, eta alemaniarrek ez zuten antzinako etxebizitzarik zutik utzi.

Honela, **Vuontisjärvi**ren historia galduz joan da gaur egun arte. Hala ere, antzinako samitarren aztarna asko aurkitu dira bertan.

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
* Vuontisjärviri buruzko informazioa 
* Webgune ofiziala
Los Marines

thumb|"*Apañaora*" estatua
**Los Marines** Huelvako probintzian dagoen udalerri andaluziarra da. 718 m-ko altueran eta Huelvatik 112 km-tara kokaturik, 2007ko datuen arabera 329 biztanle zituen 10 km²-tan banaturik.

## Kanpo estekak
Arroyomolinos de León

**Arroyomolinos de León** Huelvako probintzian dagoen udalerri andaluziarra da. 609 m-ko altueran eta Huelvatik 172 km-tara kokaturik, 2007ko datuen arabera 1.042 biztanle zituen 87 km²-tan banaturik.

## Kanpo estekak 
*  Arroyomolinos de Leongo udalaren webgunea