open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
The Langoliers (telesail laburra)

**The Langoliers** (euskaraz *Langolierrak*) 1995eko Tom Holland estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako beldurrezko telesail labura bat da. Stephen King idazlearen *Four past Midnight* ("Gauerdiko Lauak") ipuin bildumako izenburu berdineko kontakizun laburrean oinarritua dago. Patricia Wettig, Dean Stockwell, David Morse, Mark Lindsay Chapman, Frankie Faison, Baxter Harris, Kimber Riddle, Christopher Collet, Kate Maberly eta Bronson Pinchot aktoreek antzeztu zuten.

1995eko maiatzaren 14tik 15era ABC telebista katean estreinatu zen eta bi atalez osatua dago.

## Argumentua 
Los Angelestik Bostonera doan Lockheed L-1011 hegazkineko bidaiari gehienak hegaldian zehar eta inongo azalpenik gabe desagertu dira, beren objektu pertsonalak bertan utziz. Eskifaiako 10 bidaiari bakarrik gelditu dira, gertaera jazo denean lo baizeuden. Baina ez dira gainontzeko bidaiariak bakarrik desagertu, baita gainontzeko munduko jendea ere. Aireportu abandonatuak, hiri hustuak... Non daude gainontzeko gizakiak? Hamar bidaiariek erantzun azkar bat topatu beharko dute, beren atzetik jarraika duten indar bitxiak atzeman aurretik...

## Aktoreak 
* Patricia Wettig: Laurel Stevenson,
* Dean Stockwell: Bob Jenkins
* David Morse: Brian Engle kapitaina
* Mark Lindsay Chapman: Nick Hopewell
* Frankie Faison: Don Gaffney
* Kimber Riddle: Bethany Simms
* Christopher Collet: Albert "Ace" Kaussner
* Kate Maberly: Dinah Catherine Bellman
* Bronson Pinchot: Craig Toomy
* John Griesemer: Roger Toomy
* Stephen King: Tom Holby (kameoa)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Giacomo dalla Torre del Tempio di Sanguinetto

Fra' **Giacomo dalla Torre del Tempio di Sanguinetto** (Erroma, 1944ko abenduaren 9a - *ib*, 2020ko apirilaren 29a) Maltako Ordenako 80. Printze eta Maisu Nagusia izan zen. 2018ko maiatzaren 3tik hil zen egunera jardun zuen, 2020ko apirilaren 29ra arte, alegia.

Kristau arkeologia eta artearen historia ikasi zituen Erromako La Sapienza Unibertsitatean, eta greziera klasikoa irakatsi zuen Pontificia università urbanianan. 1985ean Maltako Ordenan sartu zen eta Lonbardia eta Veneziako Prior Handia (1994-1999) eta Soberar Kontseiluko kide izan zen (1999-2004). 2004an Ordenako Komandante Handia aukeratu zuten eta 2009an Erromako Prior Handia. 2018an Matthew Festing ordezkatu zuen Maisu Nagusi gisa.

## Lanak 
* "La biblioteca e l'archivio di 'Propaganda fide': prospettive di ricerca". In *Ordini religiosi, santita e culti: prospettive di ricerca tra Europa e America Latina : atti del Seminario di Roma, 21–22 giugno 2001* (Galatina: Congedo, 2009), p.&nbsp;153–191.
* *Frammenti di storia familiare, 2012* (Giuseppe dalla Torrerekin). Roma: Aracne, 2013.
* "Una scena rara e controversa della scultura paleocristiana", *Bollettino dei musei comunali di Roma* 19 (1972): 22–26.
Matthew Festing

Fra' **Robert Matthew Festing** (Northumberland, 1949ko azaroaren 30a - Valletta,  Malta, 2021eko azaroaren 12a) Maltako Ordenako 79. Printze eta Maisu Nagusia izan zen 2008tik 2017ra.
[thumb|eskuinera|Matthew Festingen armarria [Elisabet Katolikoaren Ordenarekin]]

Cambridgeko Unibertsitatean historia ikasi ondoren, armada britainiarrean sartu eta koronel mailara iritsi zen. 1977an sartu zen Maltako Ordenan. 1993tik 2008ra Ingalaterrako Prior Handia izan zen. 2008ko martxoan Ordenako Printze eta Maisu Nagusi izendatu zuten. 2017ko urtarrilean dimititu behar izan zuen, Vatikanoarekin izandako liskar baten ondoren.
Bronson Pinchot

**Bronson Alcott Pinchot** (Manhattan, New York, 1959ko maiatzaren 20a) estatubatuar telebista eta zinemako antzezle bat da.

Nagusiki, *Perfect Strangers* (1986-1993) telesailean Balki Bartokomous pertsonaia antzezteagatik ezaguna da. Bestelakoan, *Risky Business* (1983), *Beverly Hills Cop* (1984), *True Romance* (1993), *Beverly Hills Cop III* (1994), ''It's My Party* (1996), *Courage Under Fire* (1996) eta *The First Wives Club* (1996) eta *Lois & Clark: The New Adventures of Superman'' telesailean ere antzeztu du.

## Kanpo-estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Andrew Bertie

Fra' **Andrew Willoughby Ninian Bertie** (Londres, 1929ko maiatzaren 15a - Erroma, 2008ko otsailaren 7a) Maltako Ordenako 78. Printze eta Maisu Nagusia izan zen. Jurgi III.a erregearen ondorengoa eta Elizabeth II.a erreginaren urruneko ahaidea zen. Oxforden Historia Modernoan lizentziatu zen eta hizkuntza modernoak irakatsi zituen 23 urtez. 1956an Maltako Ordenan sartu zen. 1988an aukeratu zuten Maisu Nagusi Angelo de Mojana di Cologna hil ondoren.
thumb|Armarria
Teleamarauna

**Teleamarauna** Maddi Pelotek euskaraz idatzitako zientzia fikziozko eleberria da, 1987an Maiatzek Uhargi sailean argitaratua.

## Sinopsia 
Liburuaren gai nagusia telepatia bidezko kontrola da. Pertsonaia batek telepatia bidez kontrolatzen ditu hainbat lagun bere probetxurako, hori da amarauna, eta armiarma horri aurre egiteko elkartzen dira. Liburuaren gaien artean daude planetarteko geopolitika eta baliabideak kontrolatzeko lehia ere eta horrek eragindako manipulazioa eta zapalkuntza ere.

Tartean bada Joseba Sarrionandiari egindako omenaldi erdi ezkutuko bat. Itxaro Bordaren ustez eleberriko irudietako batzuk Sarrionandiak berak eginak dira eta Maddi Peloti sekula galdetu ez bazion ere eleberriko pertsonaia batean bere itzala nabari dela uste du. Garai hartan Iparraldean ibiltzen zen Joseba Sarrionandia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Liburuaren kritikak:
** Xabier Mendiguren ARGIA astekarian (1988-02-21)
** Aritz Galarraga ARGIA astekarian (2013-06-09)
Lipasa

200px|eskuinera|thumb|Lipasa baten egitura molekularra, ordenagailuaren bidezko irudia

**Lipasak** triglizeridoen hidrolisia katalizatzen duten entzimak dira, glizerina eta gantz-azidoak sortuz.

Digestio prozesuan koipeak (triglizeridoak, adibidez) xurgatu behar dira hesteetan, baina lehen koipeen hidrolisia gertatu behar da, heste-mukosa zeharkatu ahal izateko. Kontuan hartu behar da triglizeridoek ez dutela mukosa hori zeharkatzen, baina glizerola eta gantz-azidoak bai.

Digestio prozesuan, beraz, funtsezko eginkizuna betetzen dute lipasek. Entzima hauek pankreako urinean daude batez ere, beste entzima hidrolitikoekin batera (tripsina, amilasa, karboxipeptidasak, etab). Urin gastrikoak, bere aldetik, lipasa gastrikoa dauka.

Maila industrialean lipasak ere erabiltzen dira arlo askotan: detergenteen ekoizpenean, gaztagintzan, edarien industrian.....

Bakterio batzuek lipasak askatzen dituzte haien ingurugirora kanpoko elikagaiak asimilatu ahal izateko. Erle eta liztorren pozoiak ere fosfolipasak ditu, hantura eragiten dutenak intsektu horien ziztada sufritu ondoren 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fonsecako pazoa

**Fonsecako pazoa**, *Fonsecako jauregia*, *Fonsecako ikastetxea* edo *Santiago Alfeoko ikastetxea*, Santiago de Compostelako Unibertsitatearen eraikina da. XVI. mendean eraikia izan zen. Eraikinak Joan Alabaren aztarnak erakusten ditu. Alonso de Covarrubiasek lanak zuzendu zituen. 1522tik 1544ra Alonso de Guntín eta Jácome García lanekin jarraitu zuten. Fatxada, ordea, berriagoa da: 1688an Diego de Romayk amaitu zuen.

## Historia 
XVI. mendean Alonso de Fonseca y Ulloa artzapezpikuak *studia* edo ikasketa guztiak eraikin bakar batean bildu zituen. Horretarako bere familiaren pazoa erabili izan zuen. Eraikinak Joan Alabaren aztarnak erakusten ditu. Alonso de Covarrubiasek lanak zuzendu zituen. 1522tik 1544ra Alonso de Guntín eta Jácome García lanekin jarraitu zuten. Fatxada, ordea, berriagoa da: 1688an Diego de Romayk amaitu zuen.

1931an Espainiako Gobernuak Kultura ondasuna izendatu zuen. 2015ean, bestetik, Unescok Donejakue bidea zabaltzea onartu zuen, barruan Fonsecako pazoa onartuz.

## Eraikinaren erabilerak 
miniaturadeimagen|270x270px|Fonsecako pazoaren klaustroa.
Historian zehar pazo honek erabilera desberdinak ezagutu ditu:
* Unibertsitate egoitza
* Nobleentzako komentua
* Merkatarientzako ostatua
* Iberiar Penintsulako Gerra ondoren, hemen jaso ziren katoliko irlandarrak haien egoitza suntsitua izanez gero.
* Seminario de Estudos Galegos
* Medikuntza fakultatea
* Farmazia fakultatea
* Franko diktadorea hil ondoren, 1989 arte, eraikinaren Areto Nagusia Galiziako Parlamentuaren egoitza izan zen.
* Santiago de Compostelako Unibertsitatearen Liburutegi Orokorra. Hau da egungo erabilera.

## Eraikina 
Fatxadak bi gorputz erakusten ditu, plateresko estilokoak. 1688an Diego de Romayk egin zuen. Bertan Fonsecatarren harmarria eta Elizaren Doktoreak ikus daitezke. Fatxadan ere dragoi enigmatiko batzuk ikus daitezke; haien esanahia azaltzeko teoria asko erabili izan dira, tartean, Maien zibilizazioan inspiratuta daudela.
 
Atariaren bitartez gurutze ganga duen atarte bat ikus daiteke. Ezkerrean mudejar sabai kaseitoduna dago, lehen errefektorio bezala erabiltzen zena, eta kapera gotikoa, Diego de Romayren lana hau ere, egun erakusketa aretoa bezala erabiltzen dena.

Patio klaustro plateresko batez inguratuta dago. Klaustroren egilea Gil de Hontañón izan zen.

## Kanpo loturak 
* :Informazio turistikoa.
*
Savoiako konderria

**Savoiako konderria** (; ; ) 1003 eta 1416 artean izandako konderri feudala izan zen, Germaniako Erromatar Inperio Santuaren barnean zegoena. Egungo Savoia, Savoia Garaia, Piemonte, Aostako Harana, Niza eta zenbait suitzar haranetan zehar hedaturik, borgoiniarren gainbeheran sortu eta XV. mendera arte iraun zuen, Amadeo VIII.a Savoiakoa duke bilakatu zen arte hain zuzen ere.

## Savoiako kondeen zerrenda 
* 1003-1047 edo 1048 Hunberto I.a
* 1048-1051 edo 1056 Amadeo I.a
* 1051 edo 1056-1060 Oton I.a
* 1060-1078 Petri I.a
* 1060-1080 Amadeo II.a
* 1080-1103 Hunberto II.a
* 1103-1148 Amadeo III.a
* 1148-1189 Hunberto III.a
* 1189-1233 Tomas I.a
* 1233-1253 Amadeo IV.a
* 1253-1263 Bonifazio I.a
* 1253-1259 Tomas II.a
* 1263-1268 Petri II.a
* 1268-1285 Filipe I.a
* 1285-1323 Amadeo V.a
* 1323-1329 Eduardo
* 1329-1343 Aimone
* 1343-1383 Amadeo VI.a
* 1383-1391 Amadeo VII.a
* 1391-1416 Amadeo VIII.a
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Savoiako dukerria

**Savoiako Dukerria** (; ; ) Mendebaldeko Europako estatu burujabea izan zen, Germaniako Erromatar Inperio Santuaren barnean zegoena. 1416an sortu zen, Sigismundo I.a enperadoreak Amadeo VIII.a Savoiakoa duke bilakatu zenean hain zuzen ere. 1713an dukea Siziliako errege eta 1720an Sardiniako errege bilakatu zen. 1860an Napoleon III.ak Savoia bereganatu zuen eta Piemonte-Sardinia Italiako Erresumaren barnean bildu zen.

## Savoiako dukeen zerrenda 
* 1416-1440 Amadeo VIII.a
* 1440-1465 Luis
* 1465-1472 Amadeo IX.a
* 1472-1482 Filiberto I.a
* 1482-1490 Karlos I.a
* 1490-1496 Karlos II.a
* 1496-1497 Felipe II
* 1497-1504 Filiberto II.a
* 1504-1553 Karlos III.a
* 1553-1580 Emanuel Filiberto
* 1580-1630 Karlos Emanuel I.a
* 1630-1637 Viktor Amadeo I.a
* 1637-1638 Frantzisko Hiazinto
* 1638-1675 Karlos Emanuel II.a
* 1675-1720 Viktor Amadeo II.a
* 1720-1730 Viktor Amadeo II.a
* 1730-1773 Karlos Emanuel III.a
* 1773-1796 Viktor Amadeo III.a
* 1796-1802 Karlos Emanuel IV.a
* 1802-1821 Viktor Emanuel I.a
* 1821-1831 Karlos Felix
* 1831-1849 Karlos Alberto
* 1849-1861 Viktor Emanuel II.a

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sant Jeroni (Montserrat)

**Sant Jeroni**, Kataluniako El Bruc, Marganell eta Collbató udalerrien artean dagoen mendia bat da. 1.236 metroko garaiera du eta Montserrat mendilerriaren punturik garaiena da.

thumb|erdian|550px|Ikuspegia Sant Jeroni mendiaren gailurretik.

## Kanpo estekak
Mont Caro

**Mont Caro**, **Montcaro** edo **Caro**, Kataluniako Roquetes udalerrian dagoen mendi bat da, Baix Ebre eskualdean. 1.441 metroko garaiera du eta Ports de Tortosa-Beseit mendilerroan dago, Els Ports Parke Naturalan.

## Kanpo estekak
Les Agudes (Montsenyko mendigunea)

**Les Agudes**, Kataluniako Arbúcies eta Fogars de Montclús udalerrietan dagoen mendi bat da, Selva eta Vallès Oriental eskualdeetan. 1.705 metroko garaiera du eta Montsenyko mendigunean dago.

## Kanpo estekak
Matagalls

**Matagalls**, Kataluniako mendi bat da, Osona eskualdeko Brull eta Viladrau eta Vallès Oriental eskualdeko Montseny udalerrien artean. 1.698 metroko garaiera du eta Montsenyko mendigunean dago.

## Kanpo estekak
Puigsacalm

**Puigsacalm**, Kataluniako La Vall d'en Bas udalerrian dagoen mendi bat da, Garrotxa eskualdean. 1.515 metroko garaiera du eta Mendilerro Transbertsalean dago.

[thumb|erdian|400px|[Mendilerro Transbertsalaren ikuspegi partziala, Puigsacalm bi mendi garaienetan ezkerrekoa da.]]

## Kanpo estekak
Comabona

**Comabona**, Kataluniako Gisclareny eta Montellà i Martinet udalerrietan dauden mendi bat da, Berguedà eta Baixa Cerdanya eskualdeetan. 2.548 metroko garaiera du eta Cadíko mendilerroan dago.

## Kanpo estekak
Tossal del Rei

**Tossal del Rei**, Kataluniako La Sénia udalerrian dagoen mendi bat da, Montsià eskualdean. 1.350 metroko garaiera du eta bere gailurrean Katalunia, Valentziako Erkidegoa eta Aragoik bat egiten dute.

## Kanpo estekak
Cadíko mendilerroa

**Cadíko mendilerroa** (katalanez *Serra del Cadí* edota *el Cadí*), Kataluniako iparraldean dagoen mendilerro bat da, Pirinioaurrean eta Lleidako probintziaren iparraldean. Mendebaldetik ekialdera, 22,6 kilometro luze ditu, Bancs mendilepotik Tancalaporta mendilepora, eta Vansako harana eta Berguedàko goi ordokia Urgellet eta Baridà eskualdeetatik banatzen ditu.

Cadí-Moixeróko Parke Naturalaren barnean dago.

## Kanpo estekak
Turó de l'Home

'''Turó de l'Home''' (euskaraz "Gizonaren tontorra" esan nahi du), Kataluniako Fogars de Montclús udalerrian dagoen mendi bat da, Vallès Oriental eskualdean. 1.705 metroko garaiera du eta Montsenyko mendigunean dago.

## Kanpo estekak
Mendilerro Transbertsala

**Mendilerro Transbertsala** (katalanez *Serralada Transversal*) Kataluniako Garrotxa eskualdean dagoen mendilerro bat da, eta Selva eta Gironès eskualdeen iparraldera, Pla de l'Estany eskualdearen mendebaldera eta Osona eskualdeko ipar-ekialdera ere hedatzen da. Pirinioetatik Itsasertz Aurreko Mendilerrora luzatzen da (Les Guilleries). Bertan, Kataluniar Aurrepirinioak, Itsasertz Aurreko Mendilerroak eta Kataluniako Erdiko Beheraguneak bat egiten dute.

## Kanpo estekak
Puig de la Mola

**Puig de la Mola**, Kataluniako Olivella (Garraf), Begues (Baix Llobregat), Avinyonet del Penedès (Alt Penedès) eta Olesa de Bonesvalls (Alt Penedès) udalerrien artean dagoen mendi bat da. 534 metroko garaiera du.

## Kanpo estekak
Olga Viza

**Olga Viza** (Bartzelona, 1958ko abuztuaren 18a) kataluniar kirol kazetari bat da. Nagusiki, TVE1 eta Antena 3 kateetako albistegietako kirol sailak aurkeztu izan ditu, baina La Sexta, Telecinco eta Aragón TV kateetan ere lan egin du.

Radio Nacional de España irrati kateko kirol irratsaioetako esataria eta Marca kirol egunkarian ere idatzi du.
Manuel Campo Vidal

**Manuel Campo Vidal** (Camporrells, Huescako probintzia, 1951ko martxoaren 30a) espainiar kazetari bat da. Televisión Española kateko Telediario albistegia aurkeztu izan du, eta Antena 3 kateko albistegiak aurkezteaz gain Cadena SER irrati kateko irratsaioetako esataria ere izan da.
Itzal-antzerki

[thumb|250px|*Untxia (itzal-antzerkia)*, [Ferdinand du Puigaudeau (1864-1930) margolariaren oleoa.]]
**Itzal-antzerkia**, antzeztutako efektu optikoan oinarritutako itzal-jolas batean jatorria du. Efektu hau eskuak edo objektuak argi-iturri baten aurrean ipini eta beren itzalak horma edo pantaila batean proiektatzean datza, honela eskuen nahiz objektuen mugimenduekin horma eta pantailetan figura estatiko edo mugimendudunak islatzen dira. Txontxongilo antzerkiaren arte zaharrenetako bat da.

Txontxongiloen itzal-antzerkia aspaldiko teknika da, eta haurren sormena eta irudimena lantzeko ezin aproposagoa da. Haurrek, euren txontxongiloak sortzeaz gain, oihal zuriaren atzean istorioak asmatu eta itzalekin jolasteko aukera izaten dute.

## Jatorria 
Itzalen antzerkiak tradizio luzea du. Lehen gizakiak sinbolo erlijioso gisa bere haitzuloko suaren aurrean aurkituak, itzalen haur-jolasa baliabide dramatikoa eta jatorri magikoko ikuskizuna da. Txinatar itzalak Ekialdean garatu ziren hagaxken txotxongiloak, itzalen txotxongiloak eta hari txotxongiloak, hau da, txotxongilo mota ezberdinetatik abiatuta, Indonesiako Javako Wayang kulit kasu. Geroago, Europako Karagöz turkiarra eta haren baliokide greziarra, Karagiozis, ere garatu ziren.

## Zinemaren aurrekaria 
Itzal-antzerkiak lehen lorpenetako bat izan daitezke mugimendua pantaila baten gainean erreproduzitzeko, eta, beraz, zinemaren aurrekari urruna izan daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Europako itzal antzerki modernoa
* : Teknologia berriak itzal antzerkian
* : Itzal-antzerkiari eskainitako Greziako webgunea.
* : Itzal-antzerkia ikuspuntu pedagogikotik.
The Potes

**The Potes** 2012 urtean Arrasaten sortutako musika taldea da.

## Ibilbidea 
The Pogues taldeari omenaldia egiteko batu ziren eta 2012ko abenduaren 25ean eman zuten aurreneko kontzertua. Urteak pasa ahala taldekide berriak batu zaizkie eta estiloa bera folk izatetik pop eta rock nahasketa izatera pasa da.

## Diskografia 
* *Ametsak dira egi erabat bete aurretik* (2018)
* *Damurik ez, bihotza aske* (2021)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Montgrí

**Montgrí** edota **Santa Caterinako mendia**, Kataluniako Torroella de Montgrí udalerrian dagoen mendi bat da, Baix Empordà eskualdean. 303 metroko garaiera du eta Montgríko mendigunean dago.

Gailurrean Montgríko gaztelua dago.

## Kanpo estekak
Macromia splendens

***Macromia splendens*** *Macromia* generoko burruntzia da, Iberiar Penintsulan eta hegoaldeko Frantzian endemikoa dena.

Europan bizi diren Corduliidae familiako kideen artean handiena da, 70 mm-ko luzera ere izanik. Basa eta Itsas Fauna eta Landaredian Arriskuan dauden Espezieen Euskadiko Zerrendan sartu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Grazalemako Mendilerroaren Natura Parkea

**Grazalemako Mendilerroaren Natura Parkea** () Espainiako Andaluzia autonomia erkidegoan dagoen natura parkea da. 53.411 hektareatan zehar hedatzen da. Iberiar Penintsula osoan, prezipitazio handien duen tokietako bat da.

Cádizko probintziaren mendebaldea eta Málagako probintziaren hegoaldearen artean kokaturik, Mendikate Subbetikoaren mendebaldeko mugan, guztira 14 udalerritan zehar hedatzen da: horietatik 9 Cádizen (El Bosque, Prado del Rey, Zahara de la Sierra, Algodonales, El Gastor, Grazalema, Villaluenga del Rosario, Benaocaz eta Ubrique) eta 5 Málagan (Ronda, Montejaque, Benaoján, Jimera de Líbar eta Cortes de la Frontera).

## Fauna 
Natura Parkea 200 espezie ornodun baino gehiago bizi dira: 7 arrain-espezie, 34 anfibio eta narrasti, 44 ugaztun eta 130 hegazti. Horietako asko babesturik daude:

* Arriskuan dauden espezien andaluziar zerrendan bertoko ibai-karramarro arrunta (*Austropotamobius pallipes*) eta sai zuria (*Neophron percnopterus*) daude. Kalteberarenean, berriz, aztore-arranoa (*Hieraaetus fasciatus*) eta mirotz urdina (*Circus pygargus*) agertzen dira.
* Habitat zuzentarauan honako espezieak agertzen dira:
** Ornogabeak: *Macromia splendens*, *Oxygastra curtisii*, *Euphydryas aurinia.
** Anfibioak: *Discoglossus jeanneae*.
** Narrastiak: *Emys orbicularis*, *Mauremys leprosa*.
** Arrainak: *Chondrostoma polylepis*.
** Ugaztunak: *Rhinolophus mehelyi*, *Rhinolophus hipposideros*, *Rhinolophus ferrumequinum*, *Rhinolophus euryale*, *Miniopterus schreibersii*, *Myotis emarginatus*, *Myotis myotis''.
* Grazalemako merino ardia, payoya ahuntza eta cadiztar urre-koloreko txerria arraza autoktonoak dira.

## Iruditegia 

Image:GrazalemaDesdeCamping.jpg|Grazalema
Image:LlanosRavel.jpg|Llanos del Ravel edo Llanos del revés
Image:CuevaDosPuertas.jpg|Cueva de las Dos Puertas
Image:Llanos-Líbar.jpg|Llanos de Líbar
Image:Abies pinsapo Glauca 02.jpg|Espainiar izeia
Image:Sierra_del_Pinar_%28panor%C3%A1mica%29.JPG|Llanos del Ravelgo izeidia
Image:Vulture beak sideview A.jpg|Sai arrea
Image:Benaocaz-road.jpg|Erromatar galtzada
Image:Villaluenga-vista.JPG|Villaluenga del Rosario
Image:SaltoDelCabrero.jpg|Salto del Cabrero
Image:GrazalemaDesdeEndrinal.jpg|Grazalema Endrinal mendietatik ikusita

## Kanpo estekak 
* Webgune turistikoa
Margaritifera auricularia

thumb| *Margaritifera auricularia*

***Margaritifera auricularia*** *Margaritifera* generoko moluskua da, mendebaldeko Europan endemikoa dena. Bere oskolek 180 mm-ko luzera ere badute.

Basa eta Itsas Fauna eta Landaredian Arriskuan dauden Espezieen Euskadiko Zerrendan sartu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yambo Ouologuem

**Yambo Ouologuem** (Bandiagara, 1940ko abuztuaren 22a - Sévaré, 2017ko urriaren 14a) maliar idazlea izan zen.

Dogon eskualdeko Maliko familia aristokrata batean jaio zen. Ingelesa, frantsesa eta espainieraz gain, Afrikako hainbat hizkuntza ikasi zituen. 1960an Parisera joan zen soziologia, filosofia eta ingelesa ikastera Henri IV.a lizeoan eta Clarendongo lizeoan irakatsi zuen filosofiako doktoretza prestatzen ari zela. 1970eko hamarkadan Malira itzuli zen eta Sévaré-ko gazte-zentro bat zuzendu zuen. Bere bizitzako azken etapa marabut izan zen eta islamiar bizitza isolatua eraman zuen.

*Le devoir de violence* eleberriaren arrakasta handiaren ondoren, polemika handia izan zen, Graham Greeneren ''It's a Battlefield* eleberria plagiatu izana leporatu baitzioten. Liburua debekatuta egon zen Frantzian hainbat urtez.

## Lanak 
* *Le devoir de violence*, 1968, Renaudot Saria
* *Lettre à la France nègre*, 1969
* *Les Mille et une bibles du sexe'', 1969
Maddi Noguera

**Maddi Noguera** (Ataun, 1995) euskal abeslaria da.

## Ibilbidea 
Bakarlari gisa kantatzen hasi zen eta 2016an sei abestitako diska bat kaleratu zuen, *Ezagutu, onartu, maitatu*. 2017an bere izena daraman taldea osatu zuen Xabier Etxeberria "Pitxu", Haritz Cid eta Julen Goikoetxearekin batera.

## Diskografia 
* *Ezagutu, onartu, maitatu* (2016, autoekoizpena) - 6 abesti
* *Ying Yang* (2018, Bonberenea Ekintzak)

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Claus von Amsberg

**Printze Claus Herbehereetakoa, Jonkheer van Amsberg** (Dötzingen gaztelua, Hitzacker, Saxonia Beherea, 1926ko irailaren 6a - Amsterdam, 2002ko, urriaren 6a) Beatriz I.a Herbehereetakoa erreginaren ezkontidea eta Gilen Alexandro erregearen aita izan zen.
thumb|Claus printzearen zutoihala
Perla-muskuilu

**Perla-muskuilua** (*Margaritifera margaritifera*) *Margaritifera* generoko moluskua da, Europa, Errusia eta ekialdeko Estatu Batuetako ibaietan endemikoa dena. 210 eta 250 urte artean bizi daiteke.

Basa eta Itsas Fauna eta Landaredian Arriskuan dauden Espezieen Euskadiko Zerrendaren interes berezikoen kategorian sartu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Perla-ostra

**Perla-ostra** (*Pinctada margaritifera*) *Pinctada* generoko moluskua da, koralezko uharrietan endemikoa dena. Perlak egiteko ustiatzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zoo (musika taldea)

**Zoo** Lapurdin sortutako rock eta rap taldea da.

## Ibilbidea 
2015ean sortu zuten taldea Peio Irigoienek eta Eiherabide anaiek. Zoo diska kaleratu zuten 2016an eta ondoren Falta Taldeko Beñadin Lohiague gehitu zitzaien.

## Diskografia 
* *Zoo* (2016, autoekoiztua)
* *Broia* (2016, autoekoiztua)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Taldearen webgunea
Austropotamobius italicus

***Austropotamobius italicus*** Astacidae familiako ibai-karramarroa da. Lehen ibai-karramarro arruntaren azpiespezietzat jotzen zuten baina adituek egungo estatusa onartu zuten.

Basa eta Itsas Fauna eta Landaredian Arriskuan dauden Espezieen Euskadiko Zerrendan sartu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xabi Bandini

**Xabi Bandini** (izenez, Xabier Fernández Oregi) 1983 urtean Iruñean jaiotako abeslaria da.

## Ibilbidea 
Kerobia taldeko abeslaria izan zen. 2014an taldea desegin zen eta Xabik bakarkako bideari ekin zion. 2018an argitaratu du aurreneko diska.

## Diskografia 
* *Begibakar* (2018, GOR Diskak)
* *Biba!* (2019, DeepSoda)

## Erreferentzia 
## Kanpo loturak 
* Webgune ofiziala
Drumkopters

**Drumkopters** 2016an Zarautzen sorturiko rock eta punk taldea da.

## Diskografia 
* *Drumkopters* (2018, autoekoiztua)

## Kanpo estekak
Orthotrichum casasianum

***Orthotrichum casasianum*** Orthotrichaceae familiako goroldioa da, Araban bizi dena. Endemismo hau 1999. urtean aurkitu zuten Baia ibaiaren ertzean, Zuia eta Kuartango artean.

Basa eta Itsas Fauna eta Landaredian Arriskuan dauden Espezieen Euskadiko Zerrendan sartu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Montauk (musika taldea)

**Montauk** Gasteizen 2014an sortutako musika taldea da.

## Diskografia 
* *Bilaketan* (2016, autoekoizpena)
* *Geruzak* (2018, Erraia)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Larregi (musika taldea)

**Larregi**, 2008 urtean Lemoan sortutako musika taldea da.

## Ibilbidea 
2008 urtean sortu eta 2010an maketa bat grabatu zuten. Maketa honi esker 2011ko Gaztea maketa lehiaketako entzulearen saria irabazi zuten
* *Pantomima* (2015, Baga-Biga)
* *Loreak desertuan* (2018, autoekoizpena)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Schistostega pennata

***Schistostega pennata*** Schistostegaceae familiako goroldioa da, Eurasian eta Ipar Amerikan bizi dena. Toki ilunetan bizi da eta itxura lumineszente du.

Basa eta Itsas Fauna eta Landaredian Arriskuan dauden Espezieen Euskadiko Zerrendaren kalteberen kategorian sartu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Neke politikoa (musika taldea)

**Neke politikoa** 2013an Bilbon sorturiko hardcore musika taldea da.

## Diskografia 
* *Neke politikoa* (2013, autoekoiztua) - 6 abesti
* *Geroaren baitan* (2018, autoekoiztua)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aeshna affinis

***Aeshna affinis*** *Aeshna* generoko burruntzia da, Europan endemikoa dena.

Basa eta Itsas Fauna eta Landaredian Arriskuan dauden Espezieen Euskadiko Zerrendaren bakanen kategorian sartu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azkon urdin

**Azkon urdina** (*Aeshna septentrionalis*) *Aeshna* generoko burruntzia da, Ipar Amerikan endemikoa dena

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anodonta anatina

***Anodonta anatina*** ibai-muskuilutzarren generoko moluskua da, Europako ibaietan endemikoa dena. Bataz beste 10 cm-ko luzera du.

Basa eta Itsas Fauna eta Landaredian Arriskuan dauden Espezieen Euskadiko Zerrendaren interes berezikoen kategorian sartu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ribes petraeum

***Ribes petraeum*** andere-mahatsen generoko espeziea da, Eurasian eta iparraldeko Afrikan bizi dena. Euskal Herriko mendietan ere aurkitzen dira populazio batzuk. 

## Taxonomia 
Franz Xaver von Wulfen botanikari serbiarrak deskribatu zuen Zientziarako 1781. urtean, Jacquinek argitaraturiko *Miscellanea Austriaca ad Botanicam* liburuan.

Generoaren *Ribes* izena arabierazko *rabas* hitzetik dator eta honek pertsierazko *rawash* hitzean du jatorria, eta haiek arabarba mota bati horrela esaten zioten. Espeziearen *petraeum* izenak "harkaitzetan jaiotzen dena" esan nahi du latinez.

Euskaraz *andere-mahatsa* edo *mahats-larra* esaten zaio.

## Deskribapena 
1-3 metro arteko altuera hartzen duen zuhaixka da. Adarrak nahiko tenteak dira, adar gazteak zurbilagoak izan ohi dira.

Ez du arantzarik eta 10 cm inguruko hosto palmatua du, bost gingil triangeluar edo obal dituena eta ertz horzduna. Ez du guruin-ilerik.

4-7 mm inguruko loreak solte kokaturik daude mordoetan. Mordo hauek 4-11 cm luzera dute eta horizontalean edo zintzilikaturik ateratzen dira Euskal Autonomia Erkidegoan soilik Aizkorrin, Altzanian eta Aralarren aurkitzen dira. Guztira 150 eta 250 ale artean egongo dira, gehienak Aralarren.

Toki iristezinetan daude, kareharrizko harkaitzetako arrail eta erlaitzetan, ingurune fresko eta itzaltsuetan, eta 1.200 metrotako altueratik gora. Fruituak hazi kopuru handia du gainera, eta ez da ohikoa grdinik jatea.

## Iruditegia 

Irudi:Ribes petraeum var atropurpureum IMG 3979 C.JPG|Landarea.
Irudi:Grossulariaceae- Ribes petraeum caucasicum (Caucasian Red Currant, Bieberstein's Rock Currant) 3.jpg|Hostoa eta fruitu berdeak.
Irudi:Ribes petraeum (Flower).jpg|Loreak.
Irudi:Ribes petraeum - img 22954.jpg|Fruituak zuhaitzean.
Irudi:Grossulariaceae- Ribes petraeum caucasicum (Caucasian Red Currant, Bieberstein's Rock Currant) 5.jpg|Fruituak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ibai-muskuilutzar

**Ibai-muskuilutzarra** (*Anodonta*) Unionidae familiako moluskuen generoa da.

## Espezieak 
ITISek honako espezieak onartzen ditu:
* *Anodonta anatina* (Linnaeus, 1758)
* *Anodonta beringiana* Middendorff, 1851
* *Anodonta californiensis* Lea, 1852
* *Anodonta cygnea* (Linnaeus, 1758)
* *Anodonta cyrea* Drouët, 1881
* *Anodonta dejecta* Lewis, 1875
* *Anodonta impura* Say, 1829
* *Anodonta kennerlyi* Lea, 1860
* *Anodonta lurulenta* Morelet, 1849
* *Anodonta nuttalliana* Lea, 1838
* *Anodonta oregonensis* Lea, 1838
* *Anodonta pseudodopsis* Locard, 1883
* *Anodonta vescoiana* Bourguignat, 1856

Gainera, beste bi espezie fosil badaude:
* † *Anodonta johnseni*
* † *Anodonta truncilla*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kaprikornio handi

**Kaprikornio handia** (*Cerambyx cerdo*) Cerambycidae familiako koleoptero antenaduna da, Eurasia eta iparraldeko Afrikan bizi dena. 41 eta 55 mm arteko gorputz-luzera duen intsektu honek baraila handiak ditu.

Basa eta Itsas Fauna eta Landaredian Arriskuan dauden Espezieen Euskadiko Zerrendaren interes berezikoen kategorian sartu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esku Huskako Trinketeko Binakako Pilota Txapelketa Nagusia

**Esku Huskako Trinketeko Binakako Pilota Txapelketa Nagusia** pilotari berezkoen (amateur moduan aritzen ez direnak) arteko Ipar Euskal Herriko pilota txapelketa nagusia da.

Trinketeko txapelketa hori 1973an antolatu zen lehen aldiz.

## Berezkoen binakako finalak 
## Erreferentziak 
* Machenaud, Roland (2015) *La main nue*, Atlantica

## Kanpo estekak
Eugenio Savoiakoa

**Eugenio, Savoiako printzea** (, , ; Paris,  - Viena, ) Austriako militar eta politikaria izan zen. Soissonsgo kondearen bosgarren semea zen. Luis XIV.arekin etsita, enperadorearen zerbitzura joan zen. Turkiarren gerra handian, Mohács-en nabarmendu zen (1687), Zentako garaipena lortu aurretik (1697). Espainiako Erregetzarako gerran, armada inperialeko buru zela, Blenheim (1704), Turin (1706), Oudernade (1708) eta Malplaquet-eko (1709) garaipenak lortu zituen, Milanerria eta Lonbardia eskuratuz. Baina Villars-ek Denain-en garaitu zuen 1712. urtean. Diplomatiko ona zela erakutsi zuen Rastadt-eko hitzarmenean (1714). Danubioko frontean berriro ere, Belgrad hartu (1717) eta Passarowitz-eko bakea (1718) izenpetuz turkiarren gaineko mendekotasuna lortu zuen. Hirurogeita hamar urteko agure zela Poloniako Erregetzarako gerran hartu zuen parte. Historiako gerra gizonik handienetakoa izan da, eta era berean humanista eta artezale handia.

## Erreferentziak
Gallinada Pelada

**Gallina Pelada**, Kataluniako Saldes udalerrian dagoen mendi bat da, Berguedà eskualdean. 2.322 metroko garaiera du eta Ensijako mendilerroan dago.

## Kanpo estekak
Biharko oroitzapenak

**Biharko oroitzapenak** Maddi Pelotek euskaraz idatzitako zientzia fikziozko ipuin bilduma da, 1985ean Maiatzek Uhargi sailean argitaratua.

## Sinopsia 
Liburua 6 ipuinez osatua dago:

* *Miren*
* *Boga boga*
* *Feed back*
* *Telelaberintoa*
* *Plist plast*
* *Harremana*

*Miren*, *Boga boga*, *Feed back* eta *Telelaberintoa* istorio beraren zatiak dira. Lehen hiruek bidea irekitzen diote *Telelaberintoa*ri. 2050. urtean Hirugarren Mundu Gerraren ondoren Lurra 6 herrialdetan banatuta dago eta tentsio geopolitikoak daude haien artean. Maddi Pelotek liburua idatzi zuenean Ruhola Khomeinik Iranen boterea hartzea eta gerra nuklearraren beldurra ziren kezka iturri nagusietako bi. Ipuin hauetan Iran herrialde nagusi bihurtzen da eta Europako zati bat hartzen du. Aipatzen diren beste gaien artean daude itsasoaren kutsadura eta informatika.

*Plist plast* ipuina 3520. urtean bitan banatutako planeta batean girotua dago. Planeta horretan ez dute etxerik eraikitzen, harpetan bizi dira, ubideak dituzte kaleen ordez, informatika ezagutzen dute, lurrikarak eguneroko gauza dira, ez da gizarte patriarkala. Eutanasia, klonatzea eta medikuen arazo moralak ere aipatzen dira. Atzetik gizon burusoil bat eta robot hiltzaileak dituen iheslari bat da protagonista. Maitasun istorio bat ere bada, gizon bat hiri batekin maitemintzen da.

*Harremana* ipuina *space opera* bat da. Mitologia nordikoetako eta Richard Wagnerren Sigfrido operako Wotan eta Erda pertsonaietan oinarritutako alegia bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Biharko oroitzapenak* ipuin bilduma osorik
* Liburuaren kritikak:
** Mikel Antza - Susa aldizkarian (1986-04)
** Amaia Alvarez Uria - ARGIA astekarian (2016-11-27)
* Itxaro Bordak egileari 1985ean *Biharko oroitzapenak* liburuaren harira Argia astekarirako egindako elkarrizketa
* Itxaro Borda eta Josu Landak 1986an *Biharko oroitzapenak* liburuaren harira Susa aldizkarirako egindako elkarrizketa
Ibai-muskuilu

**Ibai-muskuilu** (Unionidae) Unionoida ordenako moluskuen familia baten izen arrunta da. Familia kosmopolita hau ur gezan bizi da.

Maskorra handia da eta azal ilun batez estalita dago kanpotik eta nakarrez barrutik.

## Generoak 
* *Actinonaias* Crosse & P. Fischer, 1894
* *Aculamprotula* Wu, Liang, Wang & Shan, 1999
* *Acuticosta* Simpson, 1900
* *Alasmidonta* Say, 1818
* *Amblema* Rafinesque, 1820
* *Anemina* F. Haas, 1969
* *Anodonta* Lamarck, 1799
* *Anodontoides* Simpson, 1898
* *Arconaia* Conrad, 1865
* *Chamberlainia* Simpson, 1900
* *Cuneopsis* Simpson, 1900
* *Diaurora* Cockrell, 1903
* *Diplodon* Spix, 1827
* *Elliptio* Rafinesque, 1819
* *Fusconaia* Simpson, 1900
* *Gibbosula* Simpson, 1900
* *Hyriopsis* Conrad, 1853
* *Inversidens* F. Haas, 1911
* *Lamellidens* Simpson, 1900
* *Lamprotula* Simpson, 1900
* *Lampsilis* Rafinesque, 1820
* *Lanceolaria* Conrad, 1853
* *Lasmigona* Rafinesque, 1831
* *Lepidodesma* Simpson, 1896
* *Leptodea* Rafinesque, 1820
* *Ligumia* Swainson, 1840
* *Middendorffinaia* Moskvitxeva & Starobogatov, 1973
* *Nodularia* Conrad, 1853
* *Oguranodonta* Kuroda & Habe, 1987
* *Physunio* Simpson, 1900
* *Potamilus* Rafinesque, 1818
* *Pseudobaphia* Simpson, 1900
* *Pseudodon* Gould, 1844
* *Ptychorhynchus* Simpson, 1900
* *Pyganodon* Crosse & P. Fischer, 1894
* *Rhombuniopsis* F. Haas, 1920
* *Scabies* F. Haas, 1911
* *Schistodesmus* Simpson, 1900
* *Sinanodonta* Modell, 1945
* *Solenaia* Conrad, 1869
* *Strophitus* Rafinesque, 1820
* *Trapezoideus* Simpson, 1900
* *Unio* Philipsson, 1788

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nenadović dorrea

**Nenadović dorrea** (Serbieraz: Кула Ненадовића) Serbiako Valjebo herrian (Kolubara barrutian), 1813an eraikitako dorre ezaguna da. Eraikuntzan zaharrago zen beste dorre baten materialak erabili izan ziren. Serbiako Monumentu Garrantzitsu Kulturaleko zerrendan dago.

## Kokapena 
Dorrea Kličevac muinoan dago, egungo Valjevo inguruan.

## Historia 
Dorrea Jakov Nenadović voivodeak eraiki zuen, 1813an, serbiarrek otomandarren aurkako lehengo altxamenduan. Dorrearen helburua matxinoen armategia izatearena zen. Dena, dela, otomandarrek hartu eta sua eman zioten. Ondoren espetxe moduan erabili zuten. 1836an Miloš Obrenović printzea berreskuratu zuen. 2002tik publikoari irekita dago eta Valjevoko Museo Nazionalak gestionatzen du.

## Ezaugarriak 
Harriz egina dago eta 20 metroko garaiera du. Teilatua teilez estalia dago. Eraikinak beheko solairua ete beste hiru ditu. Dorrea gotorleku moduan diseinatua zegoen eta, ondorioz, leihoak gutxi eta txikiak dira. Solairuak egurrezko eskailera batez lotuta daude.
thumb|300px|Egungo erakusketa gela bat.
## Erreferentziak
Animales sin collar

***Animales sin collar*** 2018ko Jota Linares espainiar zinema zuzendariaren thriller filma da.

## Sinopsia 
Andaluzian bizi dira Abel eta Nora senar-emazteak. Abel politikaria da, beharra dutenen aldeko borrokan engaiatuta dagoen pertsona bat. Norak, berriz, dena alda dezakeen sekretu bat dauka. Dena ongi doakie, baina Victorren eta garai bateko bi lagunen etorrerak hankaz gora jarriko du senar-emazteen lasaitasuna.

## Aktoreak 
* Natalia de Molina: Nora.
* Daniel Grao: Abel.
* Natalia Mateo: Virginia.
* Borja Luna: Félix.
* Mariana Cordero
* Ignacio Mateos: Víctor.
* Mario Tardón
* Beatriz Arjona
* Marcos Ruiz

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Beoning

***Sutan*** () 2018ko Lee Chang-dong korear zinema zuzendariaren misteriozko film dramatikoa da, Haruki Murakamiren ipuin batean oinarrituta.

## Sinopsia 
Jong-su mezulari lanetan ari da. Halako batean, Hae-mi ezagutuko du. Afrikara egingo duen bidaian den bitartean bere katua zaintzeko eskatuko dio Hae-mik Jong-suri. Handik bueltan, Ben aurkeztuko dio, bidaian ezagututako gazte misteriotsu bat.

## Aktoreak 
* Yoo Ah-in: Lee Jong-su
* Steven Yeun: Ben
* Jeon Jong-seo: Shin Hae-mi
* Lee Joong-ok
* Ok Ja-Yeon

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La sombra de la ley

***La sombra de la ley*** 2018ko Dani de la Torre espainiar zinema zuzendariaren thriller filma da.

## Sinopsia 
1921ean Bartzelonara ailegatuko da Aníbal Uriarte polizia; tren militar bat lapurtu dutenak bilatu behar ditu. Hirian giroa gori-gori dago, jazarroien eta anarkisten arteko liskarrekin. Uriartek ez du laguntza handirik topatuko bere lankideen artean.

## Aktoreak 
* Luis Tosar: Aníbal Uriarte
* Michelle Jenner: Sara
* Vicente Romero
* Manolo Solo
* Paco Tous
* Adriana Torrebejano
* Pep Tosar
* Jaime Lorente: León
* Ernesto Alterio: El Tísico
* Fernando Cayo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irrati eztanda azkar

Irrati-astronomian, **irrati eztanda azkarra** ( edo *FRB*) oso energia handiko fenomeno astrofisiko bat da. Berez batez beste milisegundo batzuk dirauen irrati-pultsua da, jatorri ezezagunekoa. Lehen irrati eztanda azkarra Duncan Lorimerrek eta bere ikaslea zen David Narkevicek aurkitu zuten 2007an, pulsaren ikerketen datu-historian arakatzen ari zirenean.

## Izendapena 
Nazioartean seinale hauek izendatzeko erabiltzen den irizpidea ondorengoa da: "FRB UUHHEE". Hau da, izenok ingelesezko "FRB" siglez hasten dira. Jarraian seinalea grabatu zeneko data eransten zaio "UUHHEE" formatuarekin, siglen eta dataren artean hutsune bat utziz. Esaterako, aurkitu zen lehenengo irrati eztanda azkarrari FRB 010724 izena eman zitzaion; aurkikuntza 2007koa izan arren, Parkesko Behatokiak 2001ko uztailaren 24an grabatutako datuei esker aurkitu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sofia Boutella

**Sofia Boutella** (; Bab El Oued, Aljer, ) franko-aljeriar aktore eta dantzaria da. *Kingsman: The Secret Service* filmean aritu ondoren ospetsu bilakatu zen.

## Filmografia
Kahiz

**Kahiza** edo **kafiza** antzinako edukiera-neurria da, Nafarroan zerealetarako erabiltzen zena Erdi Aroan; lau erreguren baliokidea da, hots, 112,52 litro.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amebiasi

**Amebiasia** ameba batzuek (batez ere, Entamoeba histolytica) eragiten duten gaixotasun infekziosoa da, sintoma gastrointestinalak eta disenteria sortzen dituena . Amebaren infekzioa sarritan asintomatikoa bada ere, batzuetan amebiosiak hesteetako kalteak eragiten ditu (ultzerak, esaterako) eta -horretaz gain- patogenoak hesteetatik odolera pasa dezake, eta beste organo batzuetara infekzioa hedatu.

Gaitza ohikoagoa da herrialde tropikaletan eta higiene baldintza kaskarrak dituzten lurraldeetan. Mundu osoan 70.000 hildako inguru eragiten ditu urtero .

## Infekzioa 
Ameba patogenoak bi egoeretan egon daitezke: trofozoitoa (zelula aktiboa, elikatu eta erdibiditzearen bidez zatitzen dena) eta kistea (erresistentzia handiko zelula, latentzia forma bat dena). Mikrobio horien kisteak dira infektatzen dutenak. Kisteak irensten direnean, hesteetaraino iristen dira, eta trofozoito bihurtu. Azken honek gaitzaren sintomak sortzen ditu.

Gaitza gorotz-aho bidetik transmititzen da. Amebiosia duen gizabanako baten gorozkietan protozooaren kisteak daude. Gorozki horiek janariak edo ura kutsatzen baldin badute beste pertsona bat infektatu dezakete. Horregatik, saneamendu-sarea ahula eta eskasa duten lurralde tropikalak (edateko ura zein hondakin-urak arazten ez dituztenak), hirugarren mundukoak edo garapen bidean daudenak, dira amebiosi gehien sufritzen dituztenak (Afrika, India, Erdialdeko Amerika...) 

## Sintoma klinikoak 
Entamoeba histolyticaren infekzioa asintomatikoa da kasu gehienetan (%80-%90). Infektatutako gizabanako asintomatikoek, dena den, mikrobio patogenoaren eramaileak dira eta euren gorozkien bidez beste pertsona bat infektatu dezakete.

Ez dakigu zehatz-mehatz zergatik infektatutako pertsona askok ez dute gaitza garatzen, eta gutxi batzuek bai. Ziur aski immunitate-sistemaren egoerak, heste-floraren osaketak, eta norberaren sentikortasun genetikoak infekzioaren eboluzioa asko baldintzatzen dute.

Infekzioak sintomak sortzen dituenean, gastrointestinalak dira garrantzitsuenak: protozoo parasitoek hesteak kaltetzen dituzte, eta sabeleko mina, beherakoak eta disenteria eragiten ditu (beherako odoltsu eta mukitsuak).

Kasu larrienetan mikrobio patogenoak heste-mukosa zeharkatzen du eta odolera iristen da. Hortik organo ezberdinetara hedatzen da (gibela, biriketara, garunera...), ondorio larriak dakartzana. Gibela, bereziki, askotan kaltetzen da .

## Diagnostikoa eta tratamendua 
Gorozkien behaketa mikroskopikoak protozoo parasitoaren kisteak edo trofozoitoak agerian jartzen ditu. Azterketa horrek arreta handia eskatzen du, Entamoeba histolyticaren kisteak edo trofozoitoak beste ameba ez-kaltegarrienen antzekoak baitira.

Serologiaren bidez parasitoaren aurkako antigorputzak ere antzematen dira gaixoen odolean.

Tratamenduari dagokionez, ameben aurkako botiken ezarpenean datza (iodokinola, adibidez), kasu batzuetan metronidazol bezalako antibiotikoekin konbinatuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josu Intxaustegi

**Josu "Txitxo" Intxaustegi** (Bilbo, ?) zinemako argazki-zuzendari bizkaitarra da.

Zinemagintzan, kamerari moduan hasi zen lanean baina argazkilaritzari ekin eta zenbait lan garrantzitsu egin ditu, baita zuzendari ospetsuekin ere (Antonio Cuadri, Oskar Santos, eta abar).

## Filmografia hautatua 
* *El silencio de la ciudad blanca* (2019)
* *Presunto culpable* (telesaila, 2018, 11 atal)
* *La sombra de la ley* (2017)
* *Sasikoen pikondoa* (2017)
* *Operación Concha* (2017)
* *Apaches* (telesaila, 2017, 8 atal)
* *Cien años de perdón* (2016)
* *Zipi & Zape eta kanikaren kluba* (2013)
Eduardo Iglesias

**Eduardo Iglesias Berridi** (Donostia, 1952ko maiatzaren 5a) euskal herritar idazle bat da.

## Idazlanak 
* 1989 Fábulas morales (Moria Press, New York)
* 1992 Aventuras de Manga Ranglan (Libertarias Prodhufi, Madrid)
* 1996 Por las rutas los viajeros (Alfaguara)
* 2001 Tormenta Seca (Punto de Lectura)
* 2004 Tarifa (El tercer nombre)
* 2011 Ende der Linie (Al final de la línea)
* 2012 Cuando se vacían las playas (Hermida Editores)
* 2014 Los Elegidos (Libros del Lince)
* 2018 El vuelos de los charcos (Trama Editorial)

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Urkulu (argipena)

**Urkulu** euskal leku izen eta abizen bat da, bi aldaera fonetiko eta ortografiko dituena: "Urkulu" eta "Urkullu". Gaztelaniazko aldaera ortografikoa "Urcullu" da.

## Leku izenak 
* Urkulu, nafar Pirinioetako mendi bat
* Urkuluko dorrea, mendi gailur bereko erromatar dorrearen aztarnak
* Urkulu ibaia, Elgeako mendilerroan sortzen den Gipuzkoako ibaia
* Urkuluko urtegia

## Pertsonak 
* Iñigo Urkullu, Euskal Autonomia Erkidegoko lehendakaria
Atarrabiako kilikiak

thumb|330x330px|Mirentxu baserritarra, Neska, Fraidea, eta Katalina andrea.
**Atarrabiako kilikiak** bertako jaietako pertsonaiak dira.

2014 urtetik aurrera berriztatu egin dira Aitor Callejasen lanekin.

2018an Ertaroko zortzi pertsonaia hauek ziren kilikiak:

* Neska
* Deabrua (2014, ordura arte beste deabru bat egon zen)
* Arlekin (2015)
* Fraidea (2015)
* Katalina andrea (2017)
* Mirentxu baserritarra (2017)
* Maria Urraka sorgina (2018)
* Nazar gudaria (2018)

thumb|330x330px|Deabrua, Mirentxu baserritarra, Maria Urraka sorgina, Arlekin eta Katalina andrea
Herriko kultur etxean gordetzen dira urtean zehar.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Erraldoiak (folklorea)
* Buruhandiak

## Kanpo estekak 
* Atarrabiako kilikiak 2018ko jaietan argazki bilduma
Ain't Got No, I Got Life

'''Ain't Got No, I Got Life'* (euskaraz *Ez dut ezer, badut bizia*) Nina Simone estatubatuar kantautorearen pop-soul abesti bat da. 1968ko *'Nuff Said!* ("Nahikoa Esan Zuen!") diskoan argitaratu zuen.

## Hitzak euskaraz 
Ez dut etxerik, ez dut zapatarik
Ez dut dirurik, ez dut xarmarik
Ez dut gonarik, ez dut jertserik
Ez dut lurrunik, ez dut maitasunik
Ez dut federik

Ez dut kulturarik
Ez dut amarik, ez dut aitarik
Ez dut anai-ahizpik, ez dut haurrik
Ez dut izebarik, ez dut osabarik,
Ez dut maitasunik, ez dut gogorik

Ez dut herrialderik, ez dut eskolarik
Ez dut lagunik, ez dut ezer ez
Ez dut urik, ez dut airerik
Ez dut kerik, ez dut oilaskorik
Ez dut

Ez dut urik
Ez dut maitasunik
Ez dut airerik
Ez dut Jainkorik
Ez dut ardorik
Ez dut dirurik
Ez dut federik
Ez dut Jainkorik
Ez dut maitasunik

Hortaz, zer dut?
Zergatik bizi naiz, halere?
Bai, arraioa
Zer dut?
Inor ez da nitaz arduratzen

Badut ilea, badut burua
Badut burmuina, baditut belarriak
Badadauzkat begiak, badut sudurra
Badut ahoa,
Baditut nireak,
Badut ni neu

Badauzkat besoak, badauzkat eskuak
Badauzkat hatzak, badauzkat hankak
Badauzkat oinak, badauzkat behatzak
Badut gibela, badut odola

Badut bizia,
Badauzkat bizitzak,

Badauzkat burukominak, eta hortzetakoak
Eta nire une txarrak zeuk bezala

Badut ilea, badut burua
Badut burmuina, baditut belarriak
Badadauzkat begiak, badut sudurra
Badut ahoa, badut irria

Badut mingaina, badut masaila
Badut lepoa, badauzkat titiak
Badut bihotza, badut arima
Badut bizkarra, badut nire sexua

Badauzkat besoak, badauzkat eskuak
Badauzkat hatzak, badauzkat hankak
Badauzkat oinak, badauzkat behatzak
Badut gibela, badut odola

Badut bizia,
Badut nire askatasuna
Ohhh
Badut bizia!

## Kanpo estekak 
* *Ain't Got No, I Got Life'' abestia entzungai. Youtube.com
Malen Amenabar

**Malen Amenabar Larrañaga** (Larrabetzu, Bizkaia, 1994ko urtarrilaren 10a) bizkaitar bertsolaria eta artista da.

Arte Ederretan graduaduna da Euskal Herriko Unibertsitatean. Gurasoek bultzatuta ikasi zituen Arte Ederrak. Gaur egun ilustrazioa, kartelgintza eta animazioa lantzen ditu. Bertsolaria ere bada.

Txakur Gorria sormen kolektiboaren sortzailea eta partaidea da.

## Argitalpenak 
* *Ezpainetakoa* (Erein, 2018)
**Bi txantxangorri haritz adarrean* (Erein, 2020)

## Sariak 
* 2018an Peru Abarka saria eskuratu zuen *Domeka* lanarekin.
*2020an Peru Abarka saria eskuratu zuen *Kaiola* lanarekin.

## Txapelketak 
* Bizkaiko Bertsolari Txapelketa
** Finalaurrekoak (1): 2018
** Final-laurdenak (4): 2012, 2014, 2016 eta 2021

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Malen Amenabarren webgunea
* Bertsozale. Malen Amenabar
*Malen AmenabarTwitter
*Malen AmenabatInstagram
*Elkarrizketa: *Nik umetako koaderno batzuk ditut gordeta; udan, eguneroko moduko bat egiten nuen, idatziz eta marraztuz.* Berria, 2021ko abuztua
Trapu Zaharra (antzerki taldea)

[thumb|**Trapu Zaharrak** ([Euskaldunon Egunkaria|Egunkaria, 2002)|alt=|382x382px]]
[thumb|**Trapu Zaharrak** ([Euskaldunon Egunkaria|Egunkaria, 2000)|alt=|328x328px]]
**Trapu Zaharra** 1982an sorturiko euskal antzerki talde bat da Donostian egoitza duena, batez ere kale antzerkian aritzen dena.

## Sorrera eta eboluzioa 
*Bakereke* antzerki taldetik atera ziren Txema Ocio, gidoilaria; eta Santi Ugalde. Txema irakaslea zen Lekeition eta han hasi ziren elkarrekin lanean. Lekeitioko (Bizkaia) hondartzan hasi ziren ensaiatzen, beste lekurik ez zuten eta. Aurrerago kasualitatez Trintxerpera (Pasaia, Gipuzkoa) joan ziren. Bertan jende berriarekin lan egiteko aukera izan zuten, horien artean Kike Santiago. Etxea eta entsegurako lokala utzi zien bera kanpoan zela, eta horrela antolatu ahal izan zuten kraka, beren lehen ikuskizuna 1983an. 2017an hauek ziren aktoreak: Santi Ugalde, Maribel Salas, Gemma Martínez, Mikel Laskurain, Esti Curiel y Mila Espiga.

Hasieran obra ibiltariak sortzen zituzten.Antzezlana hiriko puntu batean hasi eta beste puntan bukatu ohi zuten. Taldeari espiritu hori, askeagoa eta libreagoa, gustatzen zitzaion, baina kaleko harrera aldatu egin zen denborarekin eta gero eta zailago bihurtu zen kaleko publikoa ustekabean harrapatzea, batez ere ezkutuko kamera erabiltzen duten programak modan jarri zirenetik.

## Sariak eta errekonozimenduak 
* Ramón Batalla 2017 saria, Vila-realeko Nazioarteko Antzerki Jaialdian. **Trapu Zaharra** taldeak bere lehen 35 urteetan izan zuen ibilbidea aitortu nahi izan zuten, kale-artearen modalitate hau sustatu eta zabaltzeko egindako lanagatik.

## Antzezlanak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko antzerki taldeen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala

* «» *IMDb*