Ipar Amerika

thumb|2018ko Ipar Amerikako ezaugarri fisiko, politiko eta populazioaren mapa
**Ipar Amerika** kontinente bat da. Osorik ipar hemisferioaren barruan eta ia dena mendebaldeko hemisferioaren barruan dago. Amerikako iparraldeko azpikontinentetzat ere deskriba daiteke zazpi kontinente baino gutxiago erabiltzen dituzten ereduetan. Mugakide ditu: iparraldean, Ozeano Artikoa; ekialdean, Ozeano Atlantikoa; mendebaldean, Ozeano Barea, eta, hegoaldean, Hego Amerika eta Karibe itsasoa.

Ipar Amerikak 24.709.000 kilometro koadroko eremua hartzen du, lur lehorraren azaleraren % 16,5 eta Lurraren azalera osoaren % 4,8 inguru. Ipar Amerika hirugarren kontinenterik handiena da, Asiaren eta Afrikaren ondoren, eta, laugarrena, biztanleriari dagokionez, Asia, Afrika eta Europaren ondoren. 2013an, ia 579 milioi pertsona bizi ziren bertan, 23 estatu independenteetan, edo munduko biztanleriaren % 7,5 inguru, hurbileko uharteak barne (batez ere Karibe inguruan).

Ipar Amerikara, azken glaziazioan iritsi ziren lehen giza populazioak, Beringeko lurreko zubia pasatzean duela 40.000 eta 17.000 urte inguru. Paleoindiar garaiak duela 10.000 urte arte iraun zuela uste da (garai arkaiko edo mesoindiarraren hasiera). Aro Klasikoa, gutxi gorabehera, VI. eta XIII. mendeen artean hedatzen da. Kolonaurreko aroa 1492an amaitu zen, Atlantikoaren zeharreko migrazioaren hasierarekin, Europako kolonoen etorrerarekin aurkikuntzen aroan eta Aro Moderno goiztiarrean. Egungo patroi kultural eta etnikoek Europako kolonoen, herri indigenen, Afrikako esklaboen eta haien ondorengoen arteko elkarrekintzak islatzen dituzte.

Amerikako kolonizazio europarraren ondorioz, iparramerikar gehienek Europako hizkuntzak hitz egiten dituzte, hala nola ingelesa, gaztelania edo frantsesa, eta beren estatuetako kulturek mendebaldeko tradizioak islatu ohi dituzte.

## Izena
thumb|1621eko Ipar Amerikako mapa
thumb|1908ko Ipar Amerikako mapa bat, *The Harmsworth atlas and Gazetter*en argitaratua
Martin Waldseemüller eta Matthias Ringmann kartografo alemaniarrek Ameriko Vespuzio italiar esploratzailearen izena eman zioten Amerika kontinenteari. Vespucciok Hego Amerika esploratu zuen 1497 eta 1502 urteen artean, eta Amerikak, europarrentzat, ezezaguna zen lur-masa bat irudikatzen zuela iradoki zuen lehen europarra izan zen. 1507an, Waldseemüllerrek munduko mapa bat argitaratu zuen, eta *Amerika* hitza egungo Hego Amerikako kontinentean kokatu zuen. Gaur egungo Mexikotik iparraldera zegoen kontinenteari, Parias deitzen zitzaion orduan. 1553an Petrus Apianusek argitaratutako munduko mapa batean, Ipar Amerikari *Baccalearum* deitu zitzaion, Bakailao arrainen erreinua esan nahi duena, ekialdeko itsasertzean bakailaoaren ugaritasunari erreferentzia eginez.

Waldseemüllerrek Vespuccio izenaren bertsio latinizatua erabili zuen, Americus Vespucius,  Amerika forma femeninoan ezarriz eta Europa, Asia, eta Afrika adibideei jarraituz. Americus Erdi Aroko latinezko Emericus-etik eratorri zen (esaterako, Hungariako San Emeriko), antzinako goi-alemaneko Emmerich izenetik eratorria. Geroago, Amerika izena Ipar Amerikara zabaldu zuten mapa egileek.

1538an, Gerardus Mercatorrek Amerika terminoa erabili zuen bere mendebaldeko hemisferio osoko munduko mapan. 1569ko ondorengo mapan, Mercatorrek Ipar Amerikari *America sive India Nova* (Amerika edo India Berria) deitu zion.

Espainiar Inperioak *Indiak* deitu zien Ipar eta Hego Amerikako bere lurraldeei, eta eskualdea ikuskatzen zuen estatu-organoa Indietako Kontseilua zen.

## Historia 
### Kolonaurreko garaia
Ameriketako herri indigenek sorkuntza mito asko dituzte, eta, horietan oinarrituta, baieztatzen dute Lurrean presente egon direla sortu zenetik, baina ez dago frogarik gizakiek han eboluzionatu zutenik. Antzinako asiarrenak izan zirela Ameriketako hasierako asentamenduaren zehaztasunak etengabeko ikerketa eta eztabaidaren mende daude. Teoria tradizionala izan da ehiztariak duela 27.000-14.000 urte sartu zirela Bering lur-zubira, Siberia ekialdearen eta gaur egungo Alaskaren artean
. Gero eta gehiago onartzen ari den ikuspuntu bat da Amerikako lehen biztanleak Beringiatik nabigatu zutela duela 13.000 urte inguru, eta asko zabaldu zirela azken glaziazio garaiaren amaieran, maximo glaziar berantiarra esaten zaion garaian, duela 12.500 urte inguru. Ipar Amerikako petroglifo zaharrenak duela 15.000 eta 10.000 urte bitartekoak dira. Ikerketa genetikoak eta antropologiak adierazten dituzte Asiatik Bering itsasartearen bidez Holozeno goiztiar-ertainean gertatutako migrazio-uhin gehigarriak izan zirela.

Esploratzaile eta kolono europarrak Ipar Amerikara iritsi aurretik, Ipar Amerikako biztanleak gizarte-talde desberdinetan banaturik zeuden, familia gutxi batzuetako talde txikietatik hasita inperio handietaraino. Hainbat kultura-eremutan bizi ziren, gutxi gorabehera eremu geografiko eta biologikoei dagozkienak eta bertan bizi ziren indigenen kultura eta bizimodu adierazgarriak definitzen zituztenak, Ordoki Handietako bisonte ehiztari eta Mesoamerikako nekazariak barne. Talde autoktonoak ere hizkuntza-familien arabera sailkatzen dira, Atabaskera eta Uto-azteka hizkuntzak ere biltzen zituena. Antzeko hizkuntzak zituzten herri indigenek, hala ere, ez zuten beti kultura material bera partekatzen, eta ez ziren, halabeharrez, beti aliatuak izaten. Antropologoek espekulatzen dute Artiko garaiko inuitak beste talde batzuk baino askoz beranduago iritsi zirela Ipar Amerikara, agerian geratzen dena erregistro arkeologikotik Dorset kulturako artefaktuak desagertzean eta Thule kulturak ordezkatzean.

Kontinenteko jatorrizkoen finkatzearen milaka urteetan, kulturak aldatu, eta eraldatu ziren. Aurkitu den zaharrenetako bat Clovis kultura da (K.a. 9550–9050), gaur egungo Mexiko Berrian.

Ipar Amerikari buruz erregistratutako lehen europar erreferentziak Europa iparraldeko sagetan (istorioak) daude, non Vinland izenez aipatzen den. Europako edozein kulturak Ipar Amerika kontinentalarekin kolonaurreko ozeano arteko kontaktuaren lehen instantzia egiaztagarria K.o. 1000. urtearen inguruan datatu da. Gunea, Ternua eta Labrador izeneko uhartearen iparraldereneko muturrean kokatua, eskandinaviarren kokalekuaren froga garbiak eman ditu. Leif Erikson (970–1020) esploratzaile ipartarrak eremuan egon zela uste da. Erikson izan zen kontinenteko (Groenlandia alde batera utzita) lurra zapaldu zuen lehen europarra.

Espainiar konkistatzaileak iritsi zirenean, Maien kulturak Mexiko hegoaldean eta Guatemalan bizirik jarraitzen zuen, baina inguruko nagusitasun politikoa Inperio Aztekara aldatua zen, zeinaren hiriburua, Tenochtitlan, iparralderago baitzegoen Mexikoko haranean. Aztekak 1521ean konkistatu zituen Hernán Cortések.

1492an, espainiarrak kontinentera heldu zirenean, historia goitik-behera aldatu zen. Espainiak azteka inperioa suntsitu zuen, eta Erresuma Batuak eta Frantziak iparralderantz jo zuten 300 urte iraungo zuten koloniak sortzeko.

### Hondorengo harremanak (1492-1910)
[thumb|Alemaniar [Kartografia|kartografoaren munduko mapa, Martin Waldseemüller (Alemania, 1507), non Amerika izena lehen aldiz erabiltzen den]]
thumb|1702ko Ipar Amerikako mapa, Europako koloniek okupatutako gotorlekuak, herriak eta eremuak erakusten dituena.
Aurkikuntzaren garaia deiturikoan, europarrek atzerria arakatu zuten, eta Ipar Amerikako hainbat leku erreklamatu zituzten, nahiz horietako askotan, dagoeneko, herri indigenak bizi ziren. Europarrak *Mundu Berrira* iritsi zirenean, herri indigenek askotariko erreakzioak izan zituzten: jakin-mina, merkataritza, lankidetza, etsipena edota erresistentzia. Populazio indigena nabarmen jaitsi zen europarrak iritsi ondoren, batez ere Eurasiako gaixotasunak sartu zirelako, hala nola baztanga (herri indigenek ez baitzuten haren aurkako immunitaterik) eta europarrekin izandako gatazka bortitzen ondorioz. Kultura indigena nabarmen aldatu zen, baita haien talde politiko eta kulturalekiko kidetza ere. Hainbat talde linguistiko hil ziren, eta beste batzuk azkar aldatu ziren.

Ipar Amerikako hego-ekialdeko itsasertzean, Juan Ponce de León esploratzaile espainiarrak, Kolonen bigarren bidaian lagundu zuenak, 1513an, Florida bisitatu, eta izena ezarri zion. Garai koloniala garatu ahala, Espainiak, Ingalaterrak eta Frantziak lurralde zabalak eskuratu, eta aldarrikatu zituzten Ipar Amerikako ekialdeko eta hegoaldeko itsasertzetan. Espainiak Hispaniola eta Kuba uharte karibetarretan kokagune iraunkorrak ezarri zituen 1490eko hamarkadan hiriak eraikiz; bertako herri indigenek lanean jarri zituen kolono espainiarrentzako, hala uztak hazi eta urrea bilatzen zuten espainiarrak aberasteko. Bertako biztanleriaren zati handi bat gaixotasunagatik eta gehiegizko lanagatik hil zen, espainiarrak lur eta herri berriak erreklamatzera bultzatuz. Hernán Cortés kolono espainiarraren agindupeko espedizio batek, 1519an, mendebalderantz nabigatu zuen, Mexikoko lur kontinentalera iritsi arte. Bertako aliatu indigena batzuekin, 1521ean, espainiarrek Azteka inperioa konkistatu zuten Mexiko erdialdean. Geroago, Espainiak hiri iraunkorrak ezarri zituen Mexikon, Erdialdeko Amerikan, eta Espainiako Hego Amerikan XVI. mendean. Behin espainiarrek azteken eta inken goi zibilizazioa konkistatu ondoren, Karibea espainiar inperioaren *urmael* bat izan zen.

Europako beste potentzia batzuk Espainiak erreklamatutako eremuetan muturra sartzen hasi ziren, Karibeko uharteak barne. Frantziak Hispaniolaren mendebaldeko erdia hartu zuen, eta Saint-Domingue kolonia gisa garatu zuen kanabera-azukrea ekoizteko esklabo beltzek landuta. Britainia Handiak Barbados eta Jamaika hartu zituen, eta herbeheretarrek eta daniarrek aurretik Espainiak aldarrikatutako uharteak hartu zituzten. Britainia Handia ez zen Ipar Amerikako kontinentean finkatzen hasi Espainiako lehen asentamenduen ehun urte geroago arte, lehenik hurbileko Irlanda kontrolatzen saiatu baitzen.

### Ingelesen kokapenak
Ingalaterraren lehen kokaleku iraunkorra Jamestown (Virginia) izan zen, 1607an; haren ondoren, ekialdeko itsasbazterreko establezimendu kolonial gehigarriak ezarri zituzten, egungo Georgiatik, hegoalderantz,  Massachusettseraino, iparralderantz, horrela Amerika britainiarreko hamahiru koloniak eratuz. Ingelesek ez zuten kokalekurik ezarri San Laurendi haranaren iparraldean edo ekialdean (egungo Kanada) Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerra amaitu ondoren arte. Britainiarrek gaur egungo Kanadan izan zituen lehen kokalekuak Saint John's (Ternua eta Labrador) 1630ean eta Halifax, Eskozia Berria 1749an izan ziren. Frantziaren lehen kokaleku iraunkorra Quebec hiria izan zen, Quebecen, 1608an ezarria.

### Zazpi urteko gerra
Zazpi urteko gerran britainiarrek lortutako garaipenarekin, 1763an, Frantziak Britainia Handiari utzi zizkion Mississippi ibaitik ekialdera zeuden Ipar Amerikako lurraldeei buruz zituen aldarrikapenak. Espainiak, berriz, Mississippitik mendebaldera zeuden lurraldeekiko eskubideak irabazi zituen, garaian Espainiaren eta Britainia Handiaren lurralde-aldarrikapenen arteko muga zirenak. Frantziar kolonoek, Ipar Amerikan hainbat belaunalditan esperientzia zutenak, Illinois eskualdean kokatu ziren, Mississippi ibaiez migratuz Espainia ez zegoen eskualdeetara, non Mexikoko golkoaren inguruan Louisianako euren antzinako kokaleku frantsesak aprobetxatu ahal izan zituzten. Lehen kolono frantses horiek erdialdeko mendebaldeko tribu indigenekin elkartu ziren, eta beren arbaso mistoen ondorengoek mendebalderantz hedatzeari ekin zioten, Ozeano Bareraino, gaur egungo Estatu Batuetako mendebaldeko itsasertzean.

1776an, Estatu Batuek Europaren boterepean egoteari uko egin ziotenean, eskualdeko beste herriek hasitako ibilbidea jarraitu zuten (adibidez, Mexiko 1810ean). Hortik hasi zen egun azpi-kontinentea munduko posturik aurreratuenean jarri duen bilakabide hedakorra.

## Geografia 
### Geografia fisikoa 
thumb|200px|Ipar Amerika satelite irudian

Ipar Amerika Amerika kontinentearen iparraldeko aldean kokatzen da. Hego Amerikarekin duen muga eztabaidatsua da oso: Batzuen ustez, Kolonbia eta Panama arteko mugan dago; beste batzuek, berriz, Panamako kanalean dagoela diote, eta badaude Mexikoko Tehuantepeceko istmoan dagoela esaten dutenak, Erdialdeko Amerika bananduz.

Kostaldea luzea eta irregularra da. Tartean, Mexikoko Golkoa, Hudsoneko badia, San Laurendi golkoa eta Kaliforniako golkoa daude.

Baditu uharte asko ere: Uhartedi Artikoa, Antilla Handiak eta Antilla Txikiak, Alexander uhartedia, Aleutiar uharteak, Groenlandia, eta abar nagusiak izaki. Bermudak, geografikoki, ez daude Ipar Amerikan.

### Giza-geografia 
[thumb|eskuinera|[New York, Estatu Batuetako hiririk handiena.]]

Ipar Amerikako hizkuntza nagusiak ingelesa, gaztelania eta frantsesa dira. Anglo-amerika Amerikako herrialde anglofonoak izendatzeko erabiltzen da, hau da, Estatu Batuak, Kanada, Belize eta zenbait Karibe uharte. Latinoamerika, berriz, Amerikako herrialde latinetiko hizkuntzan aritzen direnak izendatzeko erabiltzen da, hau da, Erdialdeko Amerikako gehiena, Mexiko eta Karibe uharte asko, Hego Amerikarekin batera. Lurralde frankofonoak Ipar Amerikan dira: Kanada, Frantziar Antillak, Saint-Pierre eta Mikelune, AEBko Louisiana eta Haiti..

Kulturalki, hizkuntza muga handia da. Anglo-amerikako kultura eta Latinoamerikakoa ezberdinak dira oso.

Ekonomikoki, Kanada eta Estatu Batuak aurreratuenak dira, Mexiko garapen-bidean dagoen herrialde bakarra izaki. Eskualdean, badaude erakunde amankomunak, adibidez Caribbean Community and Common Market (CARICOM), edo North American Free Trade Agreement (NAFTA).

Demografikoki, Ipar Amerika mestizoa da.

## Estatuak 
## Diasporak 
* Galesak Ipar Amerikan.

## Ikus, gainera 
* Erdialdeko Amerika
* Amerika
* Hego Amerika

## Oharrak
## Erreferentziak 
## Irakurketa gehiago 
* 
* 
* 
*  
*  
* 
* 
* 

## Kanpo estekak