Galo-erromatar erlijioa

[thumb|[Luxenburgo|Luxenburgoko Dalheim Ricciacumen Epona jainkosa]]
**Erromatar erlijioa**, jatorriz zelta hiztunak ziren galiarren ohiko erlijio-praktiken eta erromatarren eta heleniarren erlijioen arteko bat-egitea da. Akulturazio selektiboaren emaitza izan zen.

## Jainko-jainkosak 
Zenbait kasutan, jainkotasun gaumal izenak erromatar jainkoentzako epiteto gisa erabili ziren, eta alderantziz, Lenus Mars edo Jupiter Poeninus-ekin bezala. Beste kasu batzuetan, Erromako jainkoei emakumezko bikote gaulesak eman zitzaizkien; adibidez, Mercury Rosmertarekin parekatuta zegoen, eta Sirona Apolorekin elkartu zen. Gutxienez kasu batean – Epona behor-jainkosarena – bertako celta jainkosa bat ere erromatarrek adoptatu zuten. Jainkosa amek, ziur aski ugalkortasunaren jainkoak zirenak, erromatar erlijioan zuten garrantziari eutsi zioten; haien kultuak Gaul osoan zehar hedatu ziren. Ebidentzia epigrafikoak iradokitzen du hiru ama jainkosa bereziki garrantzitsuak zirela erromatar gizartean.
thumb|Jupiterren zutabe bat berregina.
Jupiterren zutabea, erromatar Galia eta Germaniako monumentu erlijioso mota bereizgarri bat izan zen, zaldizko Jupiter erraldoi bat (batzuetan Jupiter tronuan eserita) zutabe baten puntu gorenean jartzen zen, eta monumentuaren beste zatietan, jainko asko irudikatzen zituzten erliebezko paneletan.

Ekialdeko misterio-erlijioak goiz sartu ziren Galian. Horien artean, Orfeo, Mitras, Zibele eta Isisen gurtzak zeuden. Kultu inperiala, batez ere Augustoren *numen*-arena, Galiako erlijio publikoaren parte zen. Bereziki gurtzen zen Augusto eta Roma Lugdunumeko Hiru Galietako Santutegian.

Sulis lurrazpiko uraren jainkosa zelta, iturburu sendatzaileena, alegia, Minervarekin fusionatu zen, jakinduriaren jainkosa bat. Haien batasuna hain zen zabala, Minerva eta Sulis terminoak trukagarriak zirela galo-erromatar erlijioan. Minerva ez zen inoiz ur-jainkosa gisa ikusia izan, hala ere, jakinduriarekin lotuta zegoen jainkosa zenez, medikuntzaren jainkosa gisa gurtu zuten. Ezaugarri horregatik Sulisekin identifikarazi zuen, eta horregatik, Minervari egungo Bath hirian dagoen *Aquae* *Sulis*-eko bainuetako buru izan zen, bertako ur termalek ezaugarri sendagarriak zituztela uste baitzen. Sulis-Minervari egindako botozko dedikazio asko aurkitu dira Galia osoko iturburuetatik gertu. Auxerretik gertu aurkitutako eskaintza horietako batek Minerva irudikatzen du galiar jainkosa baten ondoan, ziur aski Ritona. Galiarrek gurtzen zituzten beste jainkosa sendatzaile batzuk, Glanis edo Glanicae (Glanitarrak), *Matraonae*-en bertsio bat, Valetudo/Higia jainkosa erromatarrarekin bat egin zuten. Baliteke Cobannos edo Gobannos, jainko errementaria, erromatar erlijioarekin lotuta gurtza jasotzera iritsi izana. Uste da bere tenpluak tokiko antzokiekin eta joko zeremonialekin lotuta egon zitezkeela. Halako antzokiek irudi sakratuak eta sakrifizio erritualetan erabiltzen ziren bustoak zituzten. Gainera, galo-erromatar santutegi batzuek, beharbada, erromatar termak edo bainuetxeak izan zituzten, sendatzeko erritualetan erabili bide zirenak. Bainu sakratu horien adibide bat Treverisko Mars Lenus santutegia da. Marte erromatar panteoian gerra jainkoa bazen ere, galo-erromatar erlijioan jainko mediko gisa konnotazioak eskuratu zituen.

Jainko-jainkosa zelta batzuk ez ziren inoiz erabat asimilatu erromatar erlijioan. Galo-erromatar artelanetan, askotan, Cernunnos jainko zelta irudikatzen da, askotan, eserita eta hankak gurutzatuak dituela eta buruan adarrak daramazkiela. Badirudi jainko honi ez zitzaiola inoiz "Interpretatio romana"-rik eman, ziur aski *erromatar* panteoitik desberdinegia zelako. Erromatar idazleak saiatu ziren Merkurio, Jupiter, Aktaeon eta Dis Pater bezalako jainko erromatarrekin parekatzen. Galiarrek erromatarren aurreko hainbat jainko zelta gurtzen jarraitu zuten erromatarren konkistaren ondoren, erromatar erlijioan erabat asimilatu gabe. Epona edo Cobannos/Gobannos (Cobannus latinezko sintaxian) bezalako jainkoek erromatarren agintepean jarraipen esanguratsuak gorde zituzten. Cocidius jainko galiarrak erromatar armadan zeuden soldaduen artean jarraitzaile kopuru altua lortu zuen, inskripzio asko Adrianoren harresian agertu dira, adibidez. Bere izena hogeita bost inskripzioetan aipatzen da; horietako bostek Marterekin parekatzen dute, batek Silvanorekin parekatzen du, eta beste batek *Vernostonos* jainkoarekin.

## Praktikak 
[thumb|249x249px|[Valonia|Valonian dagoen Aubechiesko galo-erromatar tenplu baten berreraikuntza.]]
Sinkretizazio prozesuan zelta eta erromatar praktikek eragina izan zuten elkarren artean. Erromatar praktika erlijiosoak, hala nola intsentsuaren eta animalien sakrifizioaren eskaintzak, eskaintza inskripzioak eta jainko-jiankosak forma antropomorfiko naturalistan irudikatzeko ohitura, galiarren berariazko praktika liturgikoekin batzen zen, hala nola: tenplu baten inguruan bira egitea. 

Hiru apaiz mota Augusto enperadoreak druidak debekatu zituen, Galia erromatarraren aurreko apaiz klase garrantzitsua. Zelten gizarte hauetan *vate*-a kultua gidatzen zuen, igarkizunak egin eta mediku lanak egiten zituen, eta batzuetan sakrifizioak egiten zituen.  Tiberiok, Augustoren ondorengoak, zelten apaiz klasearen aurkako politikarekin jarraitu zuen eta vate-ak eta petrikiloak legez kanpo utzi zituen. Druidismoaren ordez, apaiz galo-erromatarrek lidergo erlijiosoaren estilo erromatarragoak hartu zituzten. Litekeena da leku sakratu askok beren balioa galtzea, Galiako erromatarren aurreko gizarte-hierarkia ere desagertu egin baitzen, eta, beraz, hierarkia horiei lotutako gune erlijiosoen garrantzia murriztu egingo zen. Tokiko eliteak, gainera, erromatar eliteekin elkartzera behartuak izan zirela uste da, gizarte-hierarkia berriaren barruan zuten posizioari eutsi edo aurrera egingo bazioten. Erromatar kulturaren adierazpenek lagundu egin zioten prozesu horri, erromatar gisa agertu berri baitziren eliteetako kide asko, beren *Romanitas* hau da, erromatar nortasuna, frogatze arren. Latina galo-erromatar erlijioaren hizkuntza estandarra bihurtu zen. Erromatar gobernuak, beharbada, erromanizazio prozesuan lagundu zuen, sortzen ari zen galo-erromatar erlijioak barnean funtziona zezan egitura formalak eskainiz. Drusok, Tiberio enperadorearen semeak, kultu zentro bat ezarri zuen Lyondik gertu eta tokiko magistratu erromatarrek funtzio erlijiosoak gainbegiratu zituzten. Zentro hori Hiru Galietako santutegi federala da.

### Tenpluak 
Arkeologian galo-erromatar tenplu edo *fanum* bereizgarri bat identifikatu da, erromatar ohiko tenpluak ez bezala, forma zentrokidea duena. Uraren inguruko  ikuspegi erlijioso zeltikoek ere eragina izan zuten galo-erromatar tenpluen diseinuan. Galo-erromatar tenplu asko ur-iturrietatik gertu daude, ziurrenik zelta erlijioan urak duen garrantziagatik. Galo-erromatar tenpluak askotan lauangeluarrak ziren, gehienetan karratu itxurakoak,  eta gutxiagotan, laukizuzena; batzuetan, gutxitan bada ere, zirkularrak edo poligonalak ziren. Ezagutzen ditugun galo-erromatar tenpluak material suntsiezinekin eraiki ziren, hala nola teilak edo harria; sarritan, edergailu artistiko erromanizatuak zituzten, adibidez, hormako igeltsu margotua edo zutabeak. Galo-erromatar tenplu askok ezaugarri horien hainbat konbinazio zituzten. Adibidez, gerta zitekeen eraikina kanpotik poligonala izatea baina barrutik *cella* borobila izatea, edo *cella* hexagonal bat eta lau angeluko deanbulatorio bat. Badira galeria anbulatorio batek inguratzen dituen tenplu bikien adibide bakanak. Erromatar tenplu klasikoak ez bezala, galo-erromatar tenpluen sarrerak ekialderantz orientatuta egon ohi dira. Praktika horren salbuespen gehienak arazo topografikoen ondorioz sortu ziren, ohiko orientazio eragotziz. Baliteke praktika hori zirkunbalazioarekin lotuta egon izana; orientazio horri men egiten ez dioten tenplu gehienek deanbulatorioak falta baitute. Galia eta Britainia Handian zehar beste aztarnategi zelta ugarik antzeko eraldaketa arkitektonikoa erakusten dute. Galo-erromatar tenplu asko eraiki ziren aurreko zelta gune erlijiosoen hondakinen gainean. Tenplu berrienek, askotan, egitura zelten jatorrizko trazadura eta forma mantendu zituzten, hala ere, haien eraikuntza materialak eta itxura fisikoa aldatu egin ziren, erromatar arkitekturaren antza izateko. Arkitektura galo-erromatarraren eta zeltaren arteko antzekotasunek, beharbada, erlijio berria tokiko populazioarentzat atseginagoa izatea eragin zuten. Galiar erlijio-arkitekturaren erromanizazioa prozesu geldoa izan zen; horregatik edo, tenplu zeltak erabat ordezkatu zituzten erromatar estilo garbiko tenpluen adibide gutxi batzuk baino ez daude. Hala ere, K. o. I. menderako, oro har, arkitektura klasikoak galo-erromatar estiloa neurri handi batean ordezkatu zuen.

### Botozko eskaintzak (zin-opariak) 
thumb|Izenik gabeko jainko edo jainkosa bati egindako botozko eskaintza
Botoa *(votum/vota)* zehazten duten inskripzio galo-erromatarrak eskaintza pribatuak izaten dira; apaiz, ofizial militar edo magistratuen botozko eskaintza publikoak askoz urriagoak dira Galian inperioko beste leku batzuetan baino. Botozko praktika horiek, ziurrenik, egoera berezietarako gordetzen ziren, boto publiko erritualistetarako baino gehiago. Galia erromatarrean, botozko inskripzio gehienak metalezko plaka inskribatuetan edo dedikazioa oroitarazten zuten botozko monumentuetan erregistratu ziren. Baliteke boto asko ere taulatxoetan idatzi izana eta zigilatutako brontzezko kutxetan gordetzea. Harrizko aldareak, sakrifiziozko aldareak barne, Erromatar Inperioko ipar-mendebaldeko probintzietako (Germania barne) botozko monumentu mota ohikoenetarikoak ziren.  Aldare horiek praktika erlijiosoak irudikatzen zituzten ikonografia zuten, hala nola sakrifizio erritualak edo sakrifiziozko ekipamenduak. Behe Alemanian aurkitutako aldareak taulamendua duen plinto batez eraikiak izaten ziren; batzuetan aldareak ohoratutako jainkoa irudikatzen zuen *aediculum* (tenplutxo) bat zuten. Askotan, botozko eskaintzen irudikapen fisikoak jendaurrean erakusten ziren santutegietan. Hau da, aurkezpen publiko horiek eskaintzaren arduradunaren egoera soziala nabarmentzeko balio izan zuten. Rin aldeko aldareak bertako hareharriz egin ohi dira. Hala ere, batzuk garestiago eta hobeagoan ziren Frantziako iparraldeko kareharriekin egin ziren. Baliteke materialen ezberdintasun horren bidez estatus soziala eta aberastasuna adierazi nahi izatea. Kalitate handiagoko harria ordain zezaketen gizabanakoek beren aberastasuna erabiltzen zuten beren pietatearen markatzaile iraunkorrago bat sortzeko.

Armak gerra-jainkoen boto-eskaintza gisa erabili ziren erromatarren aurreko Galian. Praktika honek, ziur aski, erromatar agintaldian jarraitu zuen; galo-erromatar tenpluetan arma-gordekiak lurpetik atera baitira. 

### Sakrifizioa 
Erromatar iturriek galiarren artean praktikatzen zen gizakien sakrifizioaren ohitura deskribatu zuten, eta askotan, etorkizuna iragartzeko erabili zutela idatzi zuten.https://historiaeweb.com/2019/01/30/nemeton-sacrificios-druidas/thumb|Buru moztuak trajanoren zutabearen panel batean.Klaudio erromatar enperadoreak Galian giza sakrifizioa praktikatzea debekatu zuen. Hala ere, baliteke erromatarren politikek Galiako giza sakrifizioen kopuruan eraginik ez izatea; adituek uste dutelako, praktika hori xahututa zegoela ordurako. Lege horiek , beharbada, erromatarren aldeko propaganda gisa balio izan zuten, euren gizartearen nagusitasun moral eta kulturala ilustratzeko. Pomponio Melak praktika galo-erromatar bat deskribatzen du, non sakrifizioko biktimei odola ateratzen dieten aldarera eramaten dituzten bitartean. Galia Belgikan egindako indusketa arkeologikoek gizon baten, emakume baten eta haur baten hondakinak aurkitu zituzten antzinako putzu batean. Hezurdura horiek giza sakrifizio baten parte izan zitezkeen, ziur aski putzuaren erabilgarritasuna suspertzeko. Ebidentzia horiek adierazten dute giza sakrifizioa Galian egin zela, eta, beharbada, erromatarren okupazioaren ondoren jarraitu zutela. Animalien sakrifizioaren praktika zeltak, segur aski, ez ziren aldatu erromatarren konkistaren ondoren.
[thumb|[Marne Garaia|Marne Garaian aurkitutako Jupiterren estatua]]Gainera, litekeena da erromatarrek Galian "buruen ehiza"-ren praktikarekin ez amaitzea, Estrabonek dioen bezala. Kollmoorreko hilarri batean, zaldun soldadu laguntzaile bat ageri da, suebiar gerlari garaitu baten burua zapaltzen. Parisko beste erliebe batean buru moztuak irudikatzen dira zuhaitzetatik zintzilik, eta Arlesko friso batean buru moztuen botozko eskaintzak irudikatzen dira. Baliteke buru-ehiza praktika onartuago bihurtu izana erromatar militarren barruan, kultura galiarraren eraginagatik. Trajanoren zutabean buru moztuak irudikatzen dira, batetik erromatar kanpamenduetatik gertu dauden buru-zirietan sartuta, eta bestetik, soldadu laguntzaileek (horietako asko galiarrak) daramazkiten lantzen puntetan sarturik.
### Sinbolismoa 
thumb|Lezouxetik gertu aurkitu zen eta gizon zahar baten itxura duen Merkurioren estatua.
Erromatarren aurreko zelta jainko eta jainkosen irudikapenak, erromatar arte estiloekin nahastuta, arte galo-erromatar bakarra osatu zuten. Merkurioren galo-erromatar irudikapenek, askotan, jainko zelta baten itxura handiagoa dute, erromatarra baino. Lezouxetik gertu aurkitutako estatua batek Merkurio bizardun eta zahar bat irudikatzen du, tunika eta galtzaz jantzita, *petaso* bat buruan duela eta poltsa eta kaduzeo bat eskutan eramaten dituela. Estatuak Merkurio irudikatzen du ahuntz batek eta oilar batek lagunduta. Nérisetik gertu aurkitutako Merkurioren beste estatua batek ere, poltsa berarekin irudikatzen du jainkoa. Estatua horrek, gainera, suge adardun bati eusten eta galiar jainkosa batez,ziur aski Rosmerta, lagunduta erretratatzen du. Era berean, Jupiterren irudikapen zeltak nabarmen bereizten dira erromatar homologo estandarrenetatik. Adibidez, Marne Garaiko brontzezko Jupiter estatuatxo batek , bere eskuineko esku altxatuan harizti bat eta bere ezkerrean sei erradioko gurpil bat eusten ditu. Estatuaren eskuineko sorbaldan brontzezko bederatzi espiral daude zintzilik. Zelta erlijioan, espiralak eta gurpilak Taranis jainkoaren eta zeruko beste jainko batzuen sinboloak ziren.

Kontsorte jainkotiarrak, jainko maskulino eta femenino bikoteak, ohiko gaia dira arte galo-erromatarrean; jainkozko bikoteei ematen zaien enfasi hori erlijio zeltatik sortzen da. Galo-erromatar bikotekide jainkotiarrak, beti, jainkosa zelta eme batez eta jatorri zelta edo erromatarreko ar batez osatuta daude. Parekatze horiek, beharbada, erlijio galiar eta erromatarraren batasuna sinbolikoki irudikatzeko balio izan zuten, jainko erromatarrak legitimatuz panteoi galiarrean txertatuz. Merkurio edo Apolo bezalako jainko erromatarrak, euren epitetoen arabera, jainkosa ezberdinekin parekatuak izan ziren. Mars Lenus Ancamnarekin parekatu zuten eta Mars Loucetius Nemetonarekin. Litekeena zen praktika horrek jainko erromatarrak legitimatzeko balio izatea. K. o. I. menderako, erromatar arte-estilo klasikoek galo-erromatar estiloak ordezkatu zituzten neurri handi batean.

## Ikus, gainera 
* Galia
* Galo-erromatar kultura
* 
* Tenplu erromaniko-zelta
* Zelta mitologia

## Erreferentziak 

## Bibliografia osagarria 
*  Burnand, Y. (1999). "Notes sur le vocabulaire épigraphique de la représentation de la divinité en Gaule romaine" in *Signa deorum* : L'iconographie divine en Gaule romaine. Komunikazio-présentées au colloque organisé par le Centre Albert Grenier d'antiquité nationale de l'Université de Nancy II et la direction d'études d'antiquités de la Gaule romaine de la IVe section de l'École pratique des hautes études. Y. Burnand eta H. Lavagne. Paris, De Boccard.
*  Debal, J. (1983) "Vienne-en-Val, divinités et sanctuaires." ''Bulletin de la Société Archéologique et Historique de l'Orléanais, 42*.
*  Deyts, S. (1998). *À la rencontre des Dieux gaulois, un défi à César*. Paris: Réunion des Musées Nationaux.
*  Faudet, I. (1993) *Les temples de tradition celtique en Gaule Romaine*. Paris, Éditions Errance.  ISBN 2877720748.
*  Green, M. (1986) *Gods of the Celts*. Stroud: Sutton Publishing Limited.  ISBN 0750915811.
*  Weisgerber, G. (1975). *Das Pilgerheiligtum des Apollo und der Sirona von Hochscheid im Hunsruck*. Bonn: Rudolf Habelt Press.
*  Woolf, G. (1998). *Becoming Roman: the origins of provincial civilization in Gaul''. Cambridge: Cambridge University Press.
*  Jufer, Nicole eta Luginbuhl,Thierry (2001)  Les Dieux Gaulois. Repertoire Des Noms De Divinites Celtiques Connus Par L'Epigraphie, Les Textes Antiques Et La Toponymie: Les noms des divinites celtiques connus par l'Epigraphie. ISBN: 978-2877722001

## Kanpo estekak 
* Dieux gaulois : un panthéon complexe *Odysseum*. Ministère de l’éducation nationale et de la jeunesse.
*  Zavaroni, Adolfo (2008) Les dieux gaulois à la bourse. Gerión, ISSN: 0213-0181, 26, 1 327-347 or.
* Les lieux de culte du nord et du sud de la Gaule à l'Âge du Fer - Annie Allély *Hemed : Communauté thématique : Histoire euro-méditerranéenne.*
*  Jean-Louis Brunaux - La cité des druides : bâtisseurs de l'ancienne Gaule. *Librairie mollat. [Youtube]*
* Brunauxen, Jean-Louis : Los druidas, los misteriosos filósofos de la Galia. *La túnica de Neso*. Historia National Geographic, 121 aldizkaritik hartutako  artikulua.
* Deo Mercurio. Étude et la pratique des traditions religieuses de la Gaule