Yezidi

**Yezidiak** (batzuetan **yazidi**, **jazidi** edo **ezidi** izenez aipatuak; ; ) kurduen komunitate etniko-erlijioso bat da. Haien erlijioa sinkretikoa da, eta zoroastrismoa eta Mesopotamiako erlijioak ditu oinarri. Irakeko iparraldeko Ninive probintzian bizi dira batez ere. Eskualde hura lehenago Asiriako hiria izan zen, eta Neo-asiriar inperioaren hiriburua. Armenia, Georgia eta Siriako komunitate txikiagoak gutxitu egin dira, askok Alemaniara zein Europako beste hainbat lekutara emigratu dutelako.

Yazidiek sinesten dute jainko bakar bat existitzen dela, munduaren sortzaile. Mundua sortzean zazpi «gorputz santu»ren edo —aingeruren— eskuetan jarri zuen zaintza. Haietan nagusia —goiaingerua— Melek Taus da, edo «Aingeru Pauma». Aingeru Pauma, munduaren agintea duena da, eragiten duena jendeari *ona* edo *txarra* gertatzea. Izaera anbibalentea du, eta haren jatorriaren mitoek ere hala diote, Jainkoaren faboretik urrundu zenean bere negarrarekin itzali baitzuen infernuko sua, Jainkoarekin berriro elkartu aurretik. Sinesmen hori harremanetan dago sufien Iblis aingeruaren mistizismoarekin. Sufien Iblisen tradizio honekin duten lotura dela eta, beste erlijio monoteista batzuetako jarraitzaileek diote Aingeru Pauma Satan bera dela, eta horregatik mendeetan zehar inguruko beste fededunek jazarri izan dituzte, «deabrua gurtzeagatik». Yazidien jazarpena nozitu ohi dute gaur egungo Iraken ere, bai Saddam Husseinen gobernuarekin bai eta sunitar islamaren jarraitzaileen aldetik. 2014ko abuztuan Irakeko eta Sortaldeko Estatu Islamikoak yazidien aurkako jazarpena abiatu zuen, ISISek bultzatuta, Irak «arazteko» kanpainaren barruan.

## Demografia 
[thumb|Yazidien liderrak eta [Kaldeako kristauak|Kaldearrak Mesopotamian, XIX. mendean.]]
Historikoki yezidiak gaur egungo Irak, Siria eta Turkiako komunitate lokaletan bizi izan dira, baita zenbaki txikiagoan Armenia eta Georgian ere. Hala ere XX. mendean aldaketa demografiko handia izan dute eremu hauek, eta euren aldetik migrazio handiak. Gaur egun 12.000tik 15.000ra direla kakulatzen da, nahiz eta komuniatearen erdiak 1980ko hamarkadatik hona emigratu duela kalkulatzen den. Georgia eta Armeniako Yazidi gehienak gaur egun Errusian bizi dira, 2009ko abuztuan beste 20 hil zituzten eta 30 zauritu izan ziren eraso suizida bikoitz batean Irakeko iparraldean. Horretan bi erasotzaile suizidek Sinjarreko kafetegi bati eraso egin zioten, Mosuleko mendebaldean. Sinjarren bizi diren asko Yazidiak dira.

Salafiestez osatutako Estatu Islamikoa, Yazidiak deabruaren jarraitzaile izendatuta, euren aurkako eraso militarra abian jarri zuen 2014ko abuztuan. Sinjar hartuta eta Peshmergak kaleratuta, 50.000 bat Yazidi mugiarazi zituzten Sinjar mendietara. Heriotza mehatxua jaso ostean, mendietan janari eta urik gabe egonda, gosez hiltzeko arriskua zuten, eta euren eskariak nazioarteko medioen kobertura izan zuen,nazioarteko laguntza jasoz. Barack Obamak airetik janaria eta ura botatzea baimendu zuen, adibidez. Laguntza hau 2014ko abuztuaren 7an iritsi zitzaien, eta ondoren Erresuma Batuko Royal Air Forcek ere laguntza bera eman zien. Londresen egindako emergentzia bilera batean Australiako lehen ministro Tony Abbottek ere nazioarteko komunitateari eskatu zion laguntza humanitarioa ematea. NBEk Estatu Islamikoak sortutako 500.000 iheslari eta errefuxiatuei laguntza eman zien, euren artean Yazidiak. Europar Batasunako estatuek Peshmergei armak ere bidali dizkiete. Nahiz eta tropa kurduek lortu zuten milaka batzuk salbatzea korridore humanitario bat irekiz, Tigris ibaia zeharkatuz Siriara, ehunka gorpu geratu ziren Sinjar mendietan.. Operazio hauetan Peshmergez gain PKKk ere hartu zuen parte.

## Jatorria 
Yezidi gehienek kurduera hitz egiten duten eta Yezdanismoa praktikatzen duten pertsonak dira. Horrez gain badira komunitate txikiagoak arabiera hitz egiten dutela ama-hizkuntza gisa. Euren etnizitatea misteriotsua da, nahiz eta gehienek kurduera hitz egin. Hala ere ikerlari gehienek kurdutzat dituzte baina iturri batzuen arabera euren burua kurduengandik desberdintzeko joera izaten dute. Nazio Batuen Erakundearen arabera, yezidiak beste talde etniko bateko kideak dira Human Rights Watchen txosten baten arabera, 2009an egina, Irak iparraldeko disputatutako lurraldeak Kurdistanen sartzeko asmoz kurduek errepresio eta indukzio estrategia bat hasi dute. Txotenaren arabera: "helburua da Irakeko bi komunitate ahulenak diren yezidiak eta Shabakak kurduen identitatea inposatzea."

Yezidiek euren burua *Êzidî* edo *Êzîdî* deitzen dute, eta leku batzuetan *Dasinî*, nahiz eta hau leinu izen bat baino ez den. Ikerlari batzuek uste dute izena Antzinako Iranierako *yazata*tik datorrela (izaki dibinoa), baina yezidiek uste dute euren izena *Yezdan* edo *Êzid* hitzatik datorrela "Jaungoikoa", ukatuz Omeiatar Kalifa-herriko Yazid I.atik datorrela, Eziko sultana. Yezidien erlijio praktikak kurdueraz egiten dira, eta gehienek Kurmanjîa hiz egiten dute, Bashiqa eta Bahazanekoak kenduta, arabiera hitz egiten dutela. Ahoz transmititutako kultura guztiaren hizkuntza Kurmanjîa da.

## Erlijio-sinismenak 
Yezidiak monoteistak dira, Jaungoiko bakarrean sinisten dute. Jaungoiko honek mundua sortu zuen eta berarekin kezkatzeko *Heptada* edo zazpi Izaki Sakratu jarri zituen, batzuetan aingeru gisa izendatuak edo *heft sirr* (*Zazpi Misterioak*). Euren artean nagusia Melek Taus da, Aingeru Pauma.

Yezidismoa ez da beste erlijio baten moldaketa, baina Ekialde Hurbileko beste hainbat erlijioetako gaien moldaketa dauka barnean. Yezidismoaren kosmologiak Zoroastrismoaren aurreko Iraneko jatorria du, baina yazidismoaren barruan ere antzinako naturaren idolatria agertzen da, hala nola kristautasuna, gnostizismoa, islama eta judaismoarenak ere. Zapizko aingeruak Jaungoikoaren emanazioak dira eta Jaungoikoaren argiz osaturik daude. Jaungoikoak bere ekintza gehienak heptada honen eskuetan uzten du, eta beraz erlijio deistikoa da.

Allisonen arabera "Kurdistaneko yezidiak izendatzeko hitz asko erabili dira, baina nabarmena da 'deabruaren-gurtzaile' terminoa, bai inguruan sinpatiarik ez ditenen artean, bai eta Mendebaldean faszinazioa erakusten dutenen artean. Epiteto sentsazional hau ez da bakarrik iraingarria yezidientzat eurentzat, gainera guztiz faltsua da." Yezidiak ez direnek asoziatu izan dute Melek Taus *Shaitan*ekin, baina yezidiek hau iraingarri deritzote eta ez dute izen hori ere adiearzten. Yezidiek uste dute, beraz, Melek Taus dela Jaungoikoaren ordezkaria Lurraren aurrean, eta Lurrera jaisten dela Nisaneko (Apirila) lehen asteazkenean. Euren ustetan Jaungoikoak egun horretan sortu zuen Melek Taus, eta hor ospatzen dute Urte Berria. Yezidiek uste dute Adanen azpian jartzeko agindua froga bat baino ez zela, izan ere Jaungoikoak nahi badu zerbait gertatzea, hala gertatuko da (*Bibe, dibe*). Hau da, Jaungoikoak egin zezakeen Melek Taus Adanen azpian jarraraztea, baina Melek Tausek aukera izan zuen erabakitzeko, froga bat bailitzan. Beraz Tawûsê Melek gurtzea bere natura goren eta maiestatikoa onartzea da. Ideia honi "Sublimearen Jakintza" deitzen diote (*Zanista Ciwaniyê*). Şêx Adîk Tawûsê Meleken istorioa zuzenean ikusi zuela sinisten dutenez, beraren hitzean ere sinisten dute..

Yezidien sinismenen gako nagusietako bat da Adanen ondorengoak direla bere seme Shehid Bin Jeren aldetik, baina ez Evaren aldetik. Betiereko berraragiztapenaren kontzeptuarein batera Yezidien teologiak zerua eta infernua ere sartzen ditu, baina infernua desagertuta dago.
* *Nivêja berîspêdê* (egunsentian)
* *Nivêja rojhilatinê* (eguzkia ateratzerakoan)
* *Nivêja nîvro* (eguerdian)
* *Nivêja êvarî* (arratsaldean)
* *Nivêja rojavabûnê* (eguzkia sartzerkoan)
Hala ere yezidi gehienek horietatik bi bakarrik egiten dituzte, eguzkia atera eta sartzen denekoa.

Errezoan ari direnek euren aurpegia Eguzkiaren norabidean jarri behar dute eta eguerdian Lalishera begira jarri behar dira. Otoitza horretan hainbat ikur egin behar dituzte, gona sakratuaren (*kiras*) lepo borobila (*gerivan*) musukatzea bezala. Otoitza ezin da egin kanpotarrik baldin badago eta beti eguzkiari begira egiten dute. Asteazkena da egun sakratua, baina larunbata da atsedenerako eguna. Abenduan ere hiru eguneko baraua egiten dute.

Gaur egungo mundu osoko yezidien emir hereditarioa Tahseen Said printzea da.

Erlijio liderra, edo Baba Sheikh, Khurto Hajji Ismail da.

## Kultura eta ohiturak 
### Jaialdiak 
Yezidien Urte Berria udaberrian egiten da, apirileko lehenengo asteazkenean, ekinozioa baino beranduago. Emakumeek negar egiten dute hilerrietan, eta *Qewals*en musikarekin laguntzen da, baina orokorrean poza egoten da: *dehol* (danborra) eta *zorna* jotzen dira, dantza egiten da eta janariak komunean egiten dira, eta arraultzak dekoratzen dira.

Era berean, Tawaf herrian, bertako tenpluko patroiaren ohorez jaialdi bat antolatzen dute, musika sekularrarekin, dantza eta janariarekin. Gainera musika sakratua ere jotzen da.

*Tawûsgeran* jaialdia ere garrantzitsua da, non Qewalak eta beste erlijio agintari batzuek yezidien herriak bisitatzen dituzten, *senjaq* bat eramanez, Tawûsê Melek sinbolizatzen duten pauma baten irudi sakratuak eramanez. Hauek gurtzen dituzte, diru-laguntzak eskatzen dira, eta ur sakratua ematen da sermoien ostean.

### Erromesaldia 
[thumb|[Sheikh Adi ibn Musafirren (*Şêx Adî*) hilobia, Lalishen]]
*Cejna Cemaiya* edo "Asanbladaren Baraualdia" da yezidi xeheentzat jaialdirik handiena eta zazpi egunez biltzen dira Lalishen. Erromesak bertaraino joaten dira, kontaktu soziala egiten da eta identitatea indartzeko balio du. Zezen baten sakrifizioa egiten da Şêx Shamsen tenpluan eta *sema* praktikatzen da. Lalishen hainbat leku sakratu daude, baita beste sinismen batzuk dituztenentzat ere.

Posible bada yezidi guztiek bizitzan behin joan behar dute Lalishera, eta inguruan bizi direnak saiatzen dira urtean behin joaten, Elulen 23tik (Iraila) Tishreiren 1era (Urria). Ospakizunan zehar yezidiek bainua hartzen dute errekan, Melek Tausen irudiak garbitzen dituzten eta ehunka argi pizten dituzte *Şêx Adî* eta beste saintu batzuen hilobietan. Zezena sakrifikatzen dutenez mitraismoarekin lotu dituzte. Zezenaren sakrifikiozarekin udazkenaren etorrera ospatzen da eta neguan euria egin dezala eskatzen dute, udaberrian, urte berriarekin batera, bizitza berriro ager dadin. Astrologian zezena Tishrei hilabetearen sinboloa da.

### Purutasuna eta tabuak 
Yezidiak kezkatuta daude euren erlijioaren purutasunarekin, eta ez dituzte batzen elementuak inkonpatibleak direla uste badute: hau kasta sisteman erakusten dute, baina baita ere bizitzan zeharreko beste tabu batzuetan. Exogamia edo erlijio-gizonak iraintzea oso bekatu larriak dira.

Lurra, Airea, Sua eta Ura elementuen purutasuna ere hainbat taburekin babesten da, adibidez ezin da txistu egin lurrean, uran edo suan. Batzuek ez dute gomendatzen txistu egitea edo ur beroa botatzea lurzoruan, uste dutelako izpirituak eta arimak irainduak edo minduak senti daitezkela likidoak ematen badie. Iraneko antzinako kezkak ere agertzen dituzte, gorputzeko iraizketa, ilea eta hileroko odolarekiko.

Yezidiak ez direnekin denbora luzez egotea kutsadura dela ere pentsatzen dute. Antzina yezidiek ez zuten zerbitzu militarra egiten, horrek musulmanekin egotera behartuko lituzkeelako, eta ezin zuten ez edateko edo mozteko tresnarik partekatu atzerritarrekin. Ez dute uhaza mota bat hartzen, bere izena *koas* delako eta horrek *koasasa* hitz sakratuaren antza duelako. Mosuletik gertu hazten den uhaza baten aurkako sentimenduak dituzte, giza zaborrarekin fertilizatzen baita eta horrek jateko txarra egiten duela uste dutelako. Hala ere 2010an BBCn egindako elkarrizketa batean autoritate yezidi batek esan zuen yezidiek nahi zutena jan zezaketela, baina erlijio-gizonek ez zituztela berdura batzuk jaten (aza barne) "gasak sortzen dituelako".

### Ohiturak 
[ezkerrera|thumb|[Txermera edo "40 Gizonen" tenplua.]]
Umeak jaiotzerakoan bataiatzen dituzte eta zirkunzisioa ohikoa da baina ez derrigorra. Hildakoak hilobi konikoetan lurperatzen dituzte hil eta berehala eta eskuak gurutzatuta sartzen dituzte.

Yezidiak batez ere monogamoak dira, baina nagusi batzuk poligamoak dira, emazte bat baino gehiagorekin. Yezidiak endogamoak dira, leinuen artean ez dago ezkontza gurutzaturik eta ez dute erlijio konbertsioa onartzen ezta beste kurdu batzuekin ere. Esaten dute Adanen ondorengoak direla, baina ez Evarenak.

Pertsona baten aurkako neurririk gogorrena kanporaketa da, honek eskumikatzea dakarrelako eta arima betirako kanporatzen delako.

2007an, ohorearen aurkako delitu bat dela eta Du'a Khalil Aswaden lapidazoa gertatu zen. Mundu osoan zehar agertu zen albistetan.

### Folklorea 
Liburu Beltzean aurkitzen den kondaira batek azaltzen du yezidien jatorria, eta zergatik uste dute beste arrazekiko ezberdinak direla, jatorri ezberdinekoak. Sexuen rolak ezarriak izan aurretik, Adan eta Eva eztabaidan ari ziren ea zeinek eman behar zuen birsorkuntzako elementua. Bakoitzak hazi bat jarri zuen pitxar batean eta itxi zuten. Evarena ireki zutenean intsektuz betea zegoen, beste izaki desatsegin batzuekin batera, baina Adanen pitxarrean mutiko polit bat zegoen. Mutiko maitagarri hau *Pitxarraren semea* da, hazi zen eta ondoren houri batekin ezkondu zen, Yezidien arbasoak izanik. Beraz Yezidiek uste dute Adan dela bakarrik euren arbasoa, beste guztiak Adan eta Evarenak diren bitartean.

## Ikus, gainera 
* Estatu Islamikoaren jazarpena, yezidien aurkakoa
* Manikeismo

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak