open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Banco Popular Español

**Banco Popular Español** banku espainiarra izan zen. 1926an sortua, Espainiako hirugarren bankurik garrantzitsuena izan zen Banco Santander eta BBVAren atzetik. 2018an Banco Santanderrekin bat egin zuen.
thumb|Madrileko Alcalá Kaleko eraikina
## Historia 
Banco Popular 1926. urtean sortu zen "Banco Popular de los Previsores del Porvenir" izenarekin. 1947 urtean, gaur egun duen izena hartu zuen Banco Popular Español. 1968ean Espainiatik kanpoko bere lehen bulegoa ireki zuen Parisen eta nazioarteko hainbat hiritan ordezkaritza bulegoak zituen.

1960ko hamarkadatik aurrera Espainiako hainbat banku txiki erosi zituen eta tamaina irabazten joan zen. 2000. urtetik aurrera sukurtsalak irekitzen hasi zen Portugalen. Gaur egun 800 milioi euroko irabaziak lortzen ditu urtero eta 16.000 langiletik gora dauzka. 2009ko maiatzaren 19an bankuaren jabetzakoak ziren banketxe guztietan, tartean Banco de Vasconian, Banco Popularraren irudia eta kartelak jartzea erabaki zuten, Vasconiaren berezko ikur eta izena 1962tik mantendu arren.

2010ko ekainaren 28an Popularrek akordioa sinatu zuen Frantziako Crédit Mutuel-CIC banketxearekin bi enpresen arteko lankidetza eta baterako zerbitzuak eskaintzeko. Hilabete batzuk beranduago Popularrek hainbat sukurtsal banketxe frantziarrarekin batera sortutako Targobank banketxeari eman ziozkion.

2011ko urriaren 7an Banco Pastor banketxe galiziarra erosteko eskaintza aurkeztu zuen, Banco Popularren 1,15 akzio Pastorren akzio bakoitzeko. Banco Pastor galiziako banketxeko akziodun gehienek baiezkoa eman zioten eskaintzari.

2012ko azaroan bere kapital beharrizanak betetzeko milaka akzio berriren jaulkipena egin zuen eta akziodun txikien artean 2.500 milioi euro lortu zituen bi asteren epean.

## Banco Popular taldeko kideak 
Banco Popularrek erositako banku erregionalen izenak mantentzen ditu oraindik. Honakoak dira:

* Banco de Andalucia
* Banco de Castilla
* Banco de Credito Balear
* Banco de Galicia
* Banco de Vasconia

Horrez gain, maileguen banku bat dauka:
* Banco Popular Hipotecario

Eta Espainiatik kanpoko presentzia:
* Frantzian: Banco Popular France
* Portugalen: Banco Popular Portugal

Eta internet bidez:
* bancopopular-e.com

## Ikus, gainera 
* Espainiako burtsako baloreen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Banco Popular Españolen webgunea
* Banco Popular France webgunea
Katalanaren alfabetoa

**Katalanaren alfabetoa** hogeita sei letrak osatzen dute:

* **A a** *a* (eta Àà aldaerak)
* **B b** *be* edo *be alta* [be altua] (be)
* **C c** *ce* (ze)
** **Ç ç** *ce trencada* (ze hautsia)
* **D d** *de*
* **E e** *e* (eta *Éé Èè* aldaerak)
* **F f** *efa* (efe)
* **G g** *ge*
* **H h** *hac* (hatxe)
* **I i** *i* (eta *Íí Ïï* aldaerak)
* **J j** *jota*
* **K k** *ka* (beste hizkuntzetako hitzentzako baino ez da erabiltzen)
* **L l** *ela* (ele)
** **L·L l·l** *ela geminada* (ele bikoiztua, inoiz ez hitz baten hasiera edo amaieran)
* **M m** *ema* (eme)
* **N n** *ena* (ene)
* **O o** *o* (eta *Óó Òò* aldaerak)
* **P p** *pe*
* **Q q** *cu* (ku)
* **R r** *erra* (erre)
* **S s** *essa* (ese)
* **T t** *te*
* **U u** *u* (eta *Úú Üü* aldaerak)
* **V v** *ve* edo *ve baixa* [be baxua] (ube)
* **W w** *ve doble* [be bikoitza] (ube bikoitza, beste hizkuntzetako hitzentzako baino ez da erabiltzen)
* **X x** *ics* edo *xeix* (ixa)
* **Y y** *i grega* (i grekoa, *ny* bikote bezala baino ez da erabiltzen, eta gainera, abizenen baten (adibidez *Aymerich*) edo beste hizkuntzetako hitzetan)
* **Z z** *zeta*

## Kanpo estekak
Musika Armatu Komando

**Musika Armatu Komando** edo **MAK** (*Mikrofon Addikt Klan* ohia) euskal rap talde bat da, nagusiki euskaraz kantatzen duena. 2003an sortu zen Ziburu inguruko herrietan.

## Lanak 
### Diskoak 
Orain arte kaleratutako diskoak:

* *Suari Darion Kea* (2005)
* *Suaren Garai, Errauts Errekai* (2007)
* *Hauts Eta Errauts Erremix* (2008)
* *Kanal Akustik* (2010)

## Taldekideak 
### Mikrofon Addikt Klaneko taldekideak 
4 MCk eta DJ batek osatzen zuten taldea:

* Mathieu "Lagogn", (MC)
* JO "Txaputxino", (MC)
* Jon Eiherabide, (MC)
* Claire, (MC)
* DJ Alf, (skratxa)

### Musika Armatu Komandoko taldekideak 
* Jon Eiherabide, (MC)
* Martxelo (Schlaflang Martial), (bateria)
* Xabier, (klabierra)
* Lo (Gicquel Laurent), (baxua)
* DJ Alf, (skratxa)

## Kanpo estekak 
*  Musika Metak, MAK
*    MAKi buruzko informazio zabala
*  myspace-a
Saio geruza

**Saio geruzak** aurkezpen geruzako entitateen arteko elkarrizketak antolatzea, sinkronizatzea eta datu-transferentzia gardena kudeatzea ditu helburu. Sarearen eta erabiltzailearen arteko bitartekoa da. Igorlea eta hartzaileren artean lan-saioa abiatzen du (login). Aplikazio informatikoen arteko komunikazioa (elkarrizketa) kontrolatzen du. Maila honek baliabide konpartitutako baten konexioa kudeatzen du. Adib: MAP edo NET USE aginduak egiten ditugunean.

## Zerbitzuak 
Saio-mailak komunikaziorako ezinbestekoak diren zerbitzuak eskaintzen dizkio aurkezpen geruzari:
* Igorlea eta hartzailearen arteko saioaren ezarpenaren kontrola
* Konkurrentzia kontrola (komunikazio bik ez egitea eragiketa kritiko bat une berean)
* Kontrol-puntuak mantendu. Komunikazioa eteten denean, berrezarpena puntu berean emateko, hasieratik berriro hastea baino.

Saio-geruzaren zerbitzuak bi taldetan sailka ditzakegu:
* Saioak administratzeko zerbitzuak. Entitate bi batzen dituzte erlazio baterako (login), eta gero banatu egiten dituzte (logoff).
* Saioko elkarrizketa-zerbitzuak. Datu-transferentzia kontrolatzen dute, datu-transferentziaren noranzkoa nolakoa izango den zehazten dute ere (adib: erdi-duplexa - half duplex - / erabateko duplexa -full duplex-)

Laburbilduz geruza honen eginkizunak:
* Informazioaren fluxua kontrolatu (adib: erdi-duplexa / erabateko duplexa )
* Atazen arteko datuen elkar trukaketa kudeatu
* Elkarrizketa kontrolatu: nor, noiz, iraupena, aldi berean bi noranzko (full-duplex) edo aldi bakoitzeko noranzko izan ditzake (half duplex)

## Ikus, gainera 
* OSI eredua
* Sare protokolo

## Erreferentziak 
* **Andrew S. Tanenbaum**, *Konputagailu-sareak* (3. ed 2002), EHU ed.
* **Andrew S. Tanenbaum**, *Computer Networks* (4. ed 2003), Prentice Hall.

## Kanpo estekak 
* Telekomunikazio Hiztegia: www.telekomunikaziohiztegia.org
Aurkezpen geruza

**Aurkezpen-maila** OSI ereduko 6.geruza da, saio- eta aplikazio-mailen artean kokatua. Aurkezpen-maila informazioa egokitzeaz arduratzen da, transmitituko datuen **sintaxiaz** (informazioa nola idatzi eta nola jarri behar den aurrez definitutako arau batzuen arabera ) eta **semantikaz** (informazioaren esanahia) arduratzen da, gehien bat. Hau da, informazioaren errepresentazioaz arduratzen da.
Igorleak eta hartzaileak irudien, soinuen, zein karaktereen barne adierazpide (ASCII, Unicode, EBCDIC..) desberdinetan lan egin arren, informazio trukaketa ahalbidetzea da komunikazio geruza honen eginkizunik handiena.

Geruza honek datu egitura abstraktuak maneiatu eta interpretatzeko moduan uzten ditu aplikazio mailari. Honela datuak zifratzea eta konprimatzea ahalbidetzen du.
Azpiko gainerako mailek berriz, bitak alde batetik bestera modu fidagarrian eramatea besterik ez dute helburu. Aurkezpen-mailak **aplikazioen artean elkar trukatuko diren datuen formatua definitzen du eta programei datu-bihurketa** zerbitzua eskaintzen die.

Hona adibide praktikoak ulerterrazagoa egiteko:
* Fitxategi-sistema desberdinak bihurtu: “NTFS --> Ext2” ; “FAT --> Ext3”
* Datu-adierazpide desberdinen arteko itzulpenak: ASCII --> UNICODE
* Konprimitu / deskonprimitu: “zip” motatik –> “rar” motara

## Zerbitzuak 
Laburbilduz aurkezpen-mailak aplikazio-mailari eskaintzen dizkion zerbitzuak:
* Datuak formateatu
* Sintaxia aukeratu
* Sintaxia itzuli
* Datuak zifratu / deszifratu, konprimitu / deskonprimitu

Laburbilduz geruza honen eginkizunak:
* Saio baten irekitzea, itxiera eta inplementazioa (saioa martxan jartzeko lanak burutu)
* Formatu-bihurketa
* Zifratu / deszifratu (beharrezkoa bada)
* Konprimitu / deskonprimitu (beharrezkoa bada)
* Fluxuaren kontrola
* Erroreen kontrola

## Erreferentziak 
* **Andrew S. Tanenbaum**, *Konputagailu-sareak* (3. ed 2002), EHU ed.
* **Andrew S. Tanenbaum**, *Computer Networks* (4. ed 2003), Prentice Hall.

## Ikus, gainera 
* OSI eredua
* Sare protokolo

## Kanpo estekak 
Telekomunikazio Hiztegia: www.telekomunikaziohiztegia.org
Aplikazio geruza

**Aplikazio-maila** OSI ereduaren gorengo maila dugu. Beste maila guztiak honen sostengu dira. Maila honetako zerbitzuez baliatzen dira erabiltzaileen aplikazioak. Mailaren helburua erabiltzaileak sistemarekin komunikatzea eta horientzat esanguratsua den informazioa transferitzea da, baita makina desberdinen arteko aplikazioak edo prozesuak komunikatzeaz edo lotzeaz arduratu ere.
Aplikazio-mailako protokolo asko daude, aplikazioen beste, honela komunikazio aplikazioak garatu ahala protokoloak etengabe hazten doaz.

Fitxategiak transferitzeko programa (FTP protokoloa), posta elektronikoa (POP), denbora errealeko elkarrizketa interaktiboa (txat edo IRC), datu-baseak kudeatzeko programak, fitxategi biltegi edo inprimatze zerbitzuak, web nabigatzaileak (HTTP)... maila honetako aplikazioak dira, eta parentesien arteko akronimoa programa bakoitzak erabiltzen duen protokoloa da.

Erabiltzaileak normalean ez du lan egiten zuzenean aplikazio mailarekin. Ohikoena da programak erabiltzea, eta programa horiek aplikazio mailarekin lan egitea, azpiko konplexutasuna erabiltzaileari ezkutatuz. Adibidez, erabiltzaile batek ez du bidaltzen “HTTP/1.0 GET index.html” eskaera html orrialde bat lortzeko, eta ez du irakurtzen zuzenean html edo xml lengoaian. Funtzio horiek nabigatzaileak-ak burutzen ditu.

Beste adibide bat, erabiltzaileak fitxategi bat posta elektronikoan erantsi nahi duenean, eskumako botoiaz baliatuz edo fitxategia irudikatzen duen elementua arrastatzen du pantailaren zehar. Gertaera honetaz aplikazioa ohartarazten da eta dagokion barne agindua egikaritzen du barrutik erabiltzen den protokoloaren arabera. Erabiltzailea honetaz ez da ohartzen ez eta axola ere, aplikazio-mailaren eginkizuna baita

## Protokolak 
OSI eredua mailakatutako komunikazio irakasteko aproposa den arren errealitatean gutxi zabaldu da eta egun TCP/IP eredua nagusi da. Honela izanda, TCP/IP ereduko aplikazio-mailako protokoloak ezagunenak zerrendatuko ditugu

* HTTP (HyperText Transfer Protocol) www bezala ezagunagoa
* FTP (File Transfer Protocol) (FTAM TCP/IP-ez kanpo) fitxategiak transferitzeko,
* SMTP (Simple Mail Transfer Protocol) (X.400 TCP/IP-ez kanpo) posta elektronikoa bidaltzeko eta banatzeko
* POP (Post Office Protocol)/IMAP: posta elektronikoa jasotzeko
* SSH (Secure SHell) urruneko terminalekin komunikazio zifratuak burutzeko
* Telnet urruneko terminalekin komunikazioa burutzeko. Informazioa, pasahitzak ere, zifratu gabe garraiatzen delako, erabilgarritasuna galdu du

Sareko administrazioan laguntzeko aplikazio-mailako protokoloak ere badaude:

* SNMP (Simple Network Management Protocol)
* DNS (Domain Name System)

## Erreferentziak 
* **Andrew S. Tanenbaum**, *Konputagailu-sareak* (3. ed 2002), EHU ed.
* **Andrew S. Tanenbaum**, *Computer Networks* (4. ed 2003), Prentice Hall.

## Ikus, gainera 
* OSI eredua
* Sare protokolo

## Kanpo estekak 
* Telekomunikazio Hiztegia: www.telekomunikaziohiztegia.org
IEEE 802.5

**IEEE 802.5** arauak lekukoaren protokoloan oinarritzen den eraztun sare bat proposatzen du. Eraztun fisikoa puntutik punturako bideez lotutako kontzentratzaile unitateek osatzen dute. kontzentratzaile unitate bakoitzari hainbat estazio konektatzen zaizkio konexio bikoitz batzuen bidez eta izar topologia jarraituz.

Fisikoki IEEE 802.5 sareek STP kablea erabiltzen dute eta 4-16Mbp/s-ko abiadura hartuz.

Estazio batek transmititu nahi duenean, lekukoa bereganatu behar du eta lekuko edukitze denbora deitzen zaion denboran eduki ahal du, normalean 10 ms. Denbora honetan nahi beste bit-multzo (trama) bidali ahal ditu. Denbora bukatzen denean edo transmisioa amaitzen denean, estazioak lekuko berri bat sortu behar du transmititzeko eskubidea hurrengo estazioari pasatuz. Lekukoaren protokoloarekin talka aukerak eragozten dira.

IEEE 802.5 eraztun bakoitzean estazio berezi bat dago, ikuskatzailea. Bere lana sareak ondo funtzionatzen duela egiaztatzea da. Estazio hau hondatu ezkero, protokolo berezi baten bidez beste estazio bat aukeratzen da ikuskatzaile moduan.

## Ikus, gainera 
* Token Ring
* Atzipen protokoloak
* Sare protokolo
* IEEE
* IEEE 802
* Lekuko-protokolo

## Erreferentziak 
* **Andrew S. Tanenbaum**, *Konputagailu-sareak* (3. ed 2002), EHU ed.
* **Andrew S. Tanenbaum**, *Computer Networks* (4. ed 2003), Prentice Hall.

## Kanpo estekak 
*  Telekomunikazio Hiztegia
Dendaraba

**Dendaraba** Gasteizko hirigunean Bake, Posta eta Independentzia kaleen artean kokatuta dagoen merkataritza-gunea da. 1990. urteko abenduan inauguratu zen.

Guztira 4.000m² ditu, 2.300 m² dira dendek hartzen dituztenak eta beste 1.700 m² oinezkoentzako guneenak, bi solairutan banatuta. Hiri merkatal-gunea da, hau da, ohiko merkatal guneak ez bezala, hiriaren bihotzean dago. Hiru sarrera ditu, Bakea, Posta eta Independentzia kaleetan.

Horrez gain, merkatal-guneak 800 kotxerentzako aparkalekua dauka, bai merkatal-gunean zein inguruko kaleetan.

## Kanpo estekak 
*  Dendarabaren webgune ofiziala.
Ercoreca Supermerkatuak

**Ercoreca Supermerkatuak** 1951. urtean sortu zen Bilbon. Jose Ramón Ercorecak, enpresaren sortzaileak, elikagaien denda bat zabaldu zuen Bilboko Maximo Agirre kalean. Hamarkada bat geroago, denda autozerbitzu bilakatu eta Bizkaiko dendarik aurreratuenetakoa bihurtu zen. 1977. urtean lehen supermerkatua ireki zen Bilboko Atxukarro doktorearen kalean.

Gaur egun Ercoreca Supermerkatuek 50 denda baino gehiago dauzkate Bizkaiko hainbat herritan. Enpresak 700 langile inguru dauzka eta 2005ean 120 milioi euroko salmentak izan zituen. 2006. urterako 125 milioi euroko salmentak aurreikusten dituzte. Gaur egun Ercoreca Supermerkatuen sortzailearen seme den Juan Carlos Ercorecak zuzentzen du enpresa.

2004ean Supermercados Ceal enpresa erosi zuen Ercorecak, guztira 17 denda berri batuz. Horrez gain, enpresaren egoitza Zamudiora aldatu zuten.

2011n Juan Carlos Ercorecak enpresa saldu zion Uvesco gipuzkoar taldeari eta honek BM supermerkatuekin batu zuen marka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Boulevard (argipena)

**Boulevard** hitzak adiera zenbait ditu:

* **boulevard** edo bulebarra, batzuetan hiribideei ematen zaien izena;
* Donostiako bulebarra, Donostiako plaza, lorategi eta hiribidea;
* Boulevard, Gasteizko markataritza-gunea;
* Boulevard, Bilboko ostalaritza-establezimendu historikoa;
* Boulevard, Radio Euskadiko irratsaioa.
Suari Darion Kea

***Suari Darion Kea*** *Mikrofon Addikt Klan* rap musika talde ziburuarren lehen diskoa da, 2005ean argitaratutakoa. Diskoko hizkuntza nagusia euskara da, baina gaztelaniaz, frantsesez eta katalanez ere kantatzen dute.

## Kanten zerrenda 
2005eko otsailaren 24an kaleratu zuten diskoa. Hamazazpi kanta ditu eta musika latinoaren, jazzaren, sinfonikoaren eta rockaren eraginak ditu:

# Jatzar herensugea
# M.A.K
# Prest I
# Ongi pasa
# Sobera
# Polizia
# Fin ta tinko
# Polizia
# Mou el teu cul!
# Herensugearen semealabak
# Bakardadean
# El pueblo unido
# Informanipulazioa
# Shoot 'em all
# Ezin dut ulertu
# Beldur beltza
# Agurra

## Kanpo estekak 
*  Musika Metak: Suari Darion Kea
Batasun Marxistaren Langile Alderdia

**Batasun Marxistaren Langile Alderdia** (; , **POUM**) Espainiako alderdi politiko komunista izan zen, estalinismoaren aurkakoa. Bere eragin-eremu nagusia Katalunia izan zen, Lleidako probintzia batez ere.

1935ko irailaren 29an sortu zen Bartzelonan *Bloc Obrer i Camperol* eta *Esquerra Comunista* alderdien baturarekin. Zuzendarien artean Joaquim Maurín, Andreu Nin, Jordi Arquer i Saltor, Pere Bonet i Cuito, Enric Adroher, Julián Gorkin, Juan Andrade, Albert Masó eta Salvador Clop zeuden.

Sortu zenean, POUMek 8.000 militante eta ia 40.000 jarratzaiile zituen.

Bere buruzagirik ezagunena Andreu Nin izan zen eta 1937ko udaberrian Bartzelonan komunisten eta anarkisten artean izandako istiluetan sobietar polizia politikoak atxilotu zuen. Sobietar polizia politikoak errepublikaren eremuan lan egiten zuen ezkutuan, agintari komunistekin elkar hartuta. Madrila eraman eta hil egin zuten, Orlov jeneralaren aginduz. Orlovek Stalinen izenean lan egiten zuen.

## Batzorde Exekutiboaren ebazpena 
## Ikus, gainera 
* George Orwell
* Jose Luis Arenillas

## Kanpo estekak
Tribu

**Tribu** guztiz zehaztu gabeko kontzeptu sozial, politiko eta antropologiko bat da. Garapen-historiatik ikusita, estatuen garapenaren aurretik (edo estatuetatik kanpo) osatutako gizataldea da. Baina aditu, garai edo joeraren arabera esanahi desberdinak ditu. Nolanahi ere, hainbat egungo adituek diote tribu garaikideak estatuekiko erlazionatuta baino ezin direla ulertu.

Tribu hitza gehienetan sendian oinarritutako Mendebaldetik kanpoko gizarteetan erabiltzen da. Orokorrean, dialektoa eta kultura amankomunak batutako familia edo erkidego multzo elkartuta da tribua.

## Definizioa 
Tribu kontzeptua kultura judu eta greko-latindarretan agertzen da; jatorriz, kulturalki homogeneoa zen arbaso komuna zuten familien multzo bati egiten zien erreferentzia.

Baina era berean, historian zehar tribu hitza batez ere Afrika eta Asiako subjektu kolonizatuen politika manipulatzeko eta azpizatiketak ezartzeko edo erakunde sozio-politikoen garrantzia minimizatzeko erabili izan da.

## Jatorria eta etimologia 
Aintzinako Erroman, tribua, "komunitateak eta instituzioaz sortzeko beharretik abiatuta, elkarrekin bizitzea erabaki duten pertsonen arteko bizikidetza ahalbidetzeko instituzioa da". Antzinako tribu erromatarrak gizarte-taldeak ziren, non, erromatarrak familia-oinarri baten arabera banatzen ziren. Ahaidetutako familiak *gens* bat osatzen zuten. Aldi berean, *gens* batzuek, lurralde berarekin harremana zuten. Erlazio horietatik, tribua sortuko da eta errege-garaian lurralde-azpibanaketaren oinarri bihurtu ziren. Beraz, hasieran, tribuak ahaidetasunaren arabera banatu ziren, baina gero, lurralde banaketaren arabera. Erromako errepublikako batzarretan, herritarrek bere tribuaren bidez parte hartzen zuen, eta askotan, bere izenean adierazten zuen zer tributakoa zen.

## Beste erabilerak 
Gaur egun "hiri-tribu" bezala ezagutzen dena; pandilak, bandak edo gazte eta nerabeen elkarteak dira, antzerako moduan eta modu deigarrian janzten direnak, ohitura komunei jarraitzen dietenak eta, batez ere, hiri handietan ikusten direnak.

Gazte eta nerabeak tribu hauetan beren bizipen pertsonalak biziagotzeko eta afektibitate-nukleo atsegina aurkitzeko aukera bezala aurkitzen dute.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Survival International

## Kanpo estekak
Kikuyu (etnia)

**Kikuyua** Kenyako talde etnikoa da, bantu multzoko kikuyu hizkuntzan mintzatzen dena. 6,623 milioi lagun ziren 2009an, Kenyako Errepublikako biztanleriaren %22. Erdialdeko lur emankorretan bizi dira, Kenya mendiaren eta Rift Haran Handiaren artean.

## Izena 
Kikuyu *gîkûyû* hitzaren swahilizko forma da; hala ere, kikuyuek *agĩkũyũ* deitzen diote beren buruari.

## Historia 
Kolonizazioa baino lehenago, aldameneko masai etniarekin harreman ona zeukaten kikuyuek. Alabaina, 1880ko hamarkadatik aurrera, ingelesek kostaldean eta geroago Nairobin eraiki zituzten koloniak. Victoria aintziraraino burdinbidea ere eraiki zuten. Horretarako, kikuyuei lurrak kendu zizkieten, eta erreserba txiki batera eraman zituzten.

Hori dela eta, Kenyako independentziarako borrokan, kikuyuek parte-hartze handia izan zuten. 1920ko hamarkadarako botere kolonialaren kontrako erresistentzia antolatuta bazeukaten. Tartean, etorkizunean herrialdeko presidentea izatekoa zen Jomo Kenyatta zegoen. Bigarren Mundu Gerraren ostean, besteak beste Dedan Kimathi buruan zuen Mau-Mau matxinadan paper garrantzitsua jokatu zuten kikuyuek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Afrika Bibang

**Afrika Bibang** (Algorta, Bizkaia, 1975ko abenduaren 24a) abeslaria da. Musika beltza kantatu du nagusiki. Korista aritu zen Ke No Falte nahiz Etsaiak taldeetan, eta kolaborazioak egin zituen Fermin Muguruzarekin; gero, bakarlari ibilbideari ekin zion. Ekuatore Gineako etorkinen alaba eta euskalduna da. Euskaraz, ingelesez, gaztelaniaz eta gurasoen hizkuntza duen fangez abesten du.

## Bizitza 
Gurasoak Ekuatore Gineakoak izaki, txikitatik entzun izan du musika beltza: Afrikako musika, soula, reggaea, jazza... A ereduan egin zituen ikasketak, baina 14 urte zituenean AEKn euskara ikasten hasi zen.

1993an hasi zuen bere musika ibilbidea, eta hasieratik ahotsa izan da bere instrumentua. 2004 arte korista lanak egin ditu bizkaitarrak. Ke No Falte reggae taldean hasi zen, eta gero hainbat urte egin zituen Lekeitioko Etsaiak bandarekin. Fermin Muguruzak ere bere ondoan nahi izan zuen, eta *Brigadistak Sound System* lanetik aurrera luzaroan kolaboratu zuten. Muguruza izan zen, hain zuzen ere, **Afrika** bakarlana argitaratzera animatu zuena, 2004an.
* *Nomada* (2019, Airaka)
**Ispiluaren aurrean* (2021) (EP)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Musika Metak: Afrika
Doriforoa

eskuinera|thumb|Doriforoa
**Doriforoa** Polikletok K.a. 450-440 urte inguruan (Greziako Aro Klasikoan) egindako estatua da. Lantza bat daraman gazte bat irudikatzen du, esaten denez, gazte hori Iliadako Akiles heroia litzateke. Greziako aristokraziaren enkargu bat dela esan dezakegu, gai atletikoa lantzen duelako bere autoreak, aristokraziak tenpluetan horrelako estatuak eskaintzen baitzituen.

## Ezaugarriak 
Marmolean egindako obra dugu, eta pintura guztia galdu izan arren, estatua polikromatua zela dakigu. Nahiz eta epealdi klasikoko ezaugarri gehienak izan, Doriforoaren alderdi batzuk modu nahiko arkaikoan eginak daudela aipatu behar da: modu nahiko zakarrean zintzelaturik dago, bularra laua da eta gerri aldea oso markatua dauka.

### Proportzioak 
Polikleto oso teorikoa handia izan zen, eta obra honekin gizonaren proportzio eta ezaugarri idealak gauzatu nahi izan zituen, "Kanon" delakoa sortuz. Honen arabera estatua baten buruak (kasu honetan Doriforoarena) gorputzaren 1/7 izan behar zuen. Hala nola, aurpegia hiru zati ezberdinetan zatitu zituen ikerketa matematikoaren ondorioz: kopeta, sudurra eta hemendik kokotzerainioko zatia.

### Konposaketa 
Irudiaren jarrera klasizismorako aurrerapauso garrantzitsua da, irudiaren oreka erritmo gurutzatu eta neurtuaz lortzen baita, Aro Arkaikoko Kurosek zuten gelditasun itxura modu kontrolatu batean puskatuz.

Eskubiko hankak jasotzen du gorputzaren pisua, lurrean gogor tinkatuz. Honek gizonezkoaren enkarnazio perfektua islatzen du, elegantzia lazki bat. Ezker hankak, berriz, ez du pisurik jasotzen eta atzerantz tolesturik du.

Besoei dagokienez, erritmoa aldatuta dute. Eskuin besoak ez du inongo lanik egiten eta lasai dago gorputzaren luzeran; ezkerrekoak lantza eusteko okertuta dagoen denbora berean. Buruak, aldiz, jarrera frontala du, tinkatutako oinera bihurtuta dagoelarik. Konposaketaren erritmo konpentsatu horri Kontraposto deritzogu.

## Kanpo estekak
Motörhead

**Motörhead** ( ahoskatua) Londresko rock musikako talde bat izan zen. Baxu-jotzaile Lemmy Kilmisterrek sortu zuen 1975ean; 2015ean hil zenean, taldea desegin zen.

## Diskografia 
* *Motörhead* (1977)
* *Overkill* (1979)
* *Bomber* (1979)
* *Ace of Spades* (1980)
* *Iron Fist* (1982)
* *Another Perfect Day* (1983)
* *Orgasmatron* (1986)
* ''Rock 'n' Roll* (1987)
* *1916* (1991)
* *March ör Die* (1992)
* *Bastards* (1993)
* *Sacrifice* (1995)
* *Overnight Sensation* (1996)
* *Snake Bite Love* (1998)
* *We Are Motörhead* (2000)
* *Hammered* (2002)
* *Inferno* (2004)
* *Kiss of Death* (2006)
* *Motörizer* (2008)
* *The Wörld Is Yours* (2010)
* *Aftershock* (2013)
* *Bad Magic'' (2015)

## Kanpo estekak
Mošovce

**Mošovce** () Eslovakia erdialdean kokatuta dagoen udalerria da, 1.380 biztanle dituena. Bertan jaio zen Ján Kollár poeta.

## Demografia 
### Bilakaera demografikoa 
## Herri eta hiri senidetuak 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  www.mosovce.sk
*  Turismoa
Joxe Joan Gonzalez de Txabarri

**Joxe Joan Gonzalez de Txabarri Miranda** (Zarautz, 1956ko azaroaren 30a) filologo eta politikari euskalduna. Gipuzkoako Ahaldun Nagusia izan zen 2003tik 2007ra. Espainiako Kongresuko diputatu ere bai, lau legegintzaldiz EAJ alderdia ordeztuz. Pasaiako Portu Agintaritzako presidente izan zen 2007ko uztailetik 2009ko ekain arte.

Deustuko Unibertsitatean Filologia eta Letretan lizentziatu zen. Euzko Alderdi Jeltzalearen kide, Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza Sailean lan egin zuen filologo bezala. 1984 eta 1989 urteen artean, HABEren zuzendari nagusia izan zen. Eusko Jaurlaritzaren kultura sailburuordea ere izan zen 1991-1992 urteetan. Azkenik, 1992tik 2003ra Espainiako Kongresuan Gipuzkoatik (EAJ) diputatu izan zen. 2003an, Gipuzkoako Ahaldun Nagusi izendatu zuten, kargua 2007an uzteko; kargu horretatik, Gipuzkoako Foru Aldundiak *Lazarragaren eskuizkribua* erostea eta jende guztiaren eskura jartzea bultzatu zuen 2004an. Urte berean, Pasaiko Portuko Agintaritzako presidente izendatu zuten; kargu horretatik, Pasaiako portuko kanpo ditxoaren proiektua abiarazi zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zarauztar ospetsuen zerrenda
* Euskal Autonomia Erkidegoko ahaldun nagusien zerrenda

## Kanpo estekak
Blogari.net

**Blogari.net** blogak automatikoki eta era errazean sortzeko aukera ematen duen lehenengo euskal blog zerbitzua izan da. Hau sortzeko b2evolution tresnaren moldaketa bat erabili du Elurnet Informatika Zerbitzuak izeneko enpresak.

Hainbat gauza eskaintzen ditu, baina horien artean jario mota ezberdinak, itxura ezberdinak, podcasta egiteko erraztasuna, blog direktorio bat, WYSIWYG editore aurreratu bat, irudiak igotzeko aukera, etiketa eta mikroformatuen erabilera, etab.

## Kanpo estekak 
* blogari.net
Jomo Kenyatta

**Jomo Kenyatta** (Gatundu, 1893ko urriaren 20 &ndash; Mombasa, 1978ko abuztuaren 22) kenyar politikaria izan zen, bere herriaren burujabetasunaren aldeko borrokan parte hartu zuena. Lehen ministro (1963) eta errepublikako lehenbiziko presidentea (1964-1978) izan zen, eta panafrikanismoko karisma handiko liderra.

## Bizitza 
Kikuyu etniakoa zen. 1946an sortutako Kenyako Batasuna alderdi nazionalista zuzentzen hasi zuen ibilbide politikoa. Mugimendu panafrikanista sortu zuten kongresuetan parte hartu zuen. Agintera iritsi zenean, kolonoak beldur ziren oso nazionalista zelako, baina laster ikusi zen agintari zuhurra zela eta aurrerapena ekarri zion herriari, Afrika osoko aurreratuenetakoa bihurtu baitzen.

Kenyako nazioaren aitatzat jotzen da. Herrialde hartako aurreneko lehen ministroa (1963-1964) eta presidentea (1964-1978) izan zen. Nairobiko nazioarteko aireportuak haren izena darama.

## Aipuak 
* *Ingelesak gustokoak ditut, Ingalaterran. Zuriek alde egin behar dute. Afrika afrikarrentzat da.*

* *Nazioko hizkuntza da gobernu independiente ororen oinarria. Kolonizatzaile ohiei ezin diegu eusten jarrai... ingelesarik gabe konpontzen ez direnek ere maleta hartu eta alde egin ahal dute.* (1974)

* *Misioilariak iristerakoan, afrikarrok lurra eta misioilariek Biblia zeukaten. Begiak itxita otoitz egiten irakatsi ziguten. Begiak irekitakoan, eurek lurra eta guk Biblia geneukan.*

* *Batzuk kolonizazioaren ajeaz baliatzen dira nahita bere probetxurako, kanpoko indarren onerako. Guretzat, komunismoa kolonialismoa bezain kaltegarria da.* (1964)

* *Zuriek alde egin ezean, zerura iristen lagunduko diegu.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dedan Kimathi

**Dedan Kimathi Waciuri** (Nyeri, Kenya Britainiarra, 1920ko urriaren 31 &ndash; Nairobi, 1957ko otsailaren 18) Mau Mau matxinadako buruzagi nagusia izan zen. Kikuyu etniakoa, 1950eko hamarkadan Erresuma Batuko kolonizazioaren kontra borrokatu zen. 1956ko urrian harrapatu zuten britainiarrek eta, terroristatzat hartua, 1957ko otsailean urkatu zuten. Gaur egun Kenyako independentziaren aldeko heroitzat daukate.

## Erreferentziak
Jose Maria Etxaburu

**Jose Maria Etxaburu Etxaburu** (Ondarroa, Bizkaia, 1913ko irailaren 23a - Hondarribia, Gipuzkoa, 2006ko abenduaren 28a), ***Kamiñazpi*** bezala ezaguna zena, euskal idazlea izan zen. 1966ko azaroaren 25ean euskaltzain urgazle izendatu zuten.

## Idazlanak 
### Artikuluak 
* *Neure idazlan bilduma* (1991)

### Historia 
* *Ondarribia-ko kondaira* (1986)

### Narrazioa 
* *Txolintxu* (1972, *Edili*)
* ''Ondarroa'ko kontuak* (1995, *Auspoa*)

### Oroitzapenak 
* *Neure lau urteko ibillerak* (1989, *Auspoa'')

## Kanpo estekak 
*  Jose Maria Etxaburu "Kamiñazpi" literaturaren zubitegian
Shimon Peres

**Shimon Peres** (hebreeraz שִׁמְעוֹן פֶּרֶס), jaiotzez **Shimon Perske** (Wieniawa, Polonia, egungo Vishniova, Bielorrusia, 1923ko abuztuaren 2a - Ramat Gan, 2016ko irailaren 28a), Israelgo politikaria izan zen. 2007-2014 bitartean Israelgo presidentea izan zen, eta hiru alditan lehen ministroa. Hala ere, inoiz ez zuen hauteskunderik irabazi. 1994an, Bakearen Nobel Saria jaso zuen, Yitzhak Rabin eta Jassir Arafatekin batera, Osloko Ituna ekarri zuten negoziazioetan parte hartzeagatik.

## Bizitza 
Polonian jaio arren, 1934an sendia Tel Avivera joan zen, Erresuma Batuaren menpeko Palestinara. 1959tik 1965era Defentsa ministrordea izan zen. 1965ean, Mapaitik atera zen eta Rafi alderdia sortu zuen. 1968an, Mapai eta Rafi batu ziren, Israelgo Alderdi Laborista sortzeko. 1970-1974 bitartean, Garraio ministroa izan zen, eta 1974-1977 urteetan Defentsa ministroa, Isaak Rabinen gobernuan.

## Bestelakoak 
1996an Bartzelonan Hizkuntza Eskubideen Deklarazio Unibertsala babestu zuten pertsona ospetsuetako bat izan zen https://web.archive.org/web/20170329141138/http://www.linguistic-declaration.org/versions/angles.pdf, berria.eus

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ortografia

**Ortografia** (grekotik, *ortho*: zuzena; *grafia*: idazketa) hizkuntza baten idazteko ikur sorta da, baita horiek nola erabili eta zuzen idazteko arauak definitzen dituen jakintza alorra ere. Euskal alfabetoa, esate baterako, hogeita zazpi letrak osatzen dute, eta euskararen ortografia letra horiek erabiliz zuzen idazteko arauek osatzen dute.

## Euskararen ortografia 
Gaur egungo euskara estandarrean edo euskara batuan erabiltzen diren ortografia arauen abiapuntu nagusitzat, Koldo Mitxelenak 1968an idatzitako txostena (Euskaltzaindiaren *0. araua*n jasoa) aipatu ohi da. Urte hartan bertan, Euskaltzaindiak bere 50. urteurrenean Arantzazuko Batzarra egin zuen: hor, euskaltzainek euskara batzeko lehen arau-multzoa finkatu zuten, hizkuntza idatzian erabili beharreko ortografiaz, morfologiaz, deklinabideaz eta neologismoez eta *Arantzazuko txostena* izenarekin argitaratu zen. Halaxe, Mitxelenak aurkeztutako proiektua aurrera eraman zen.

Batzar hark eztabaida handia eragin zuen zenbait sektoretan, euskaraz *h* letra idaztearen auzia zela eta. Baina baziren erabakitzeko eta adosteko hainbat arazo: zein grafia erabili, soinu afrikatuekin (mendebaldean, *eche*; ekialdean, *etche*; zenbait egilek, *etxe*...), sabaikariak nola idatzi (*pilla* ala *pila*, *miña* ala *mina*...), nola egokitu maileguak...

## Ikus, gainera 
* Hobelex.
* Kaligrafia.
* Euskaltzaindia.
* Ortotipografia.
* Xuxen, euskarazko zuzentzaile ortografiko automatikoa.

## Kanpo estekak 
* Euskaltzaindiak euskara baturako emandako arauak.

## Erreferentziak
Ehud Olmert

**Ehud Olmert** (,  ahoskatua, , *Ihud Ulmirt*; Binyamina, 1945eko irailaren 30a) hamabigarren Israelgo lehen ministroa izan zen.

Horren aurretik, Jerusalemgo alkatea izan zen. Ariel Sharonen gobernuan sartuta, Likud erdibitu zenean Olmertek Sharonekin batera Kadima alderdi berrira jo zuen. Lehen ministroordea zenez, Sharonek 2006ko urtarrilaren 4an istripu zerebrobaskularra izan zuenean, Olmert lehen ministro bihurtu zen.

2009ko hauteskundeen emaitzen ondorioz, Benjamin Netanyahu aukeratu zuten lehen ministro.
Ehud Barak

**Ehud Barak** (, , *Ihood Barak*; jaiotzez **Ehud Brog**; 1942ko otsailaren 12) Israelgo 10. Lehen Ministroa izan zen, 1999 eta 2001 bitartean.

Agintean, palestinarrekin bakea sinatzen ahalegindu zen. Horretarako, 2000an, Camp Daviden, Bill Clintonek Barak eta Yasser Arafat elkartu zituen, baina adostasuna ezin zen lortu. Libanoko hegoaldetik armada eraman zuen. Al-Aqsa Intifada ere bere agintaldian sortu zen. Israelen egoera okertu zela eta hauteskundeak aurreratu ziren 2001ean eta Barakek Ariel Sharonen aurka galdu zuen.
David Ben-Gurion

**David Ben-Gurion** (;  ahoskatua, **David Grün** jaioa; 1886ko urriaren 16 – 1973ko abenduaren 1) Israelgo aurreneko Lehen Ministroa izan zen.

Britainiarren agintea bukatutakoan, rol erabakigarria jokatu zuen Israel estatua sortzeko. Herrialdea lehenengo urte zailetan gidatu zuen, 1948ko Israel-Arabiar Gerran barne. Mapai alderdi sozialdemokrata laboristako buru izan zen hainbat urtetan, eta alderdi horren eskutik 1948-53 eta 1955-63 bitartean lehen ministro izan zen.

1961an Alderdi Laboristatik banatu eta Rafi izeneko alderdi berri bat sortu zuen. Alderdi honek arrakasta erlatiboa izan zuen, Ben Gurionen karismari esker. Hala ere, 1967ko Sei Eguneko Gerraren aurrean berriz ere alderdi laboristarekin elkartu zen.

Ben Gurion Sedé Boker kibbutzean hil zen 1973an, politikatik aldenduta.

## Ikus, gainera 
* Israelgo Lehen Ministroen zerrenda

## Kanpo estekak
Ariel Sharon

**Ariel Sharon** (, , ''''; Kfar Malal, 1928ko otsailaren 26a - Tel Aviv, 2014ko urtarrilaren 11) israeldar politikari eta militarra izan zen. Lehen Ministroa izan zen 2001eko martxotik 2006ko apirilera arte, nahiz eta 2006ko urtarrilaren 4tik aurrera, Ehud Olmert Lehen Ministrordeak postua hartu zuen, Sharonek odol isuri handia izan zuelako. Handik aurrera, koman egon zen, 2014ko urtarrilean hil zen arte.

Bere ibilbide politiko luzean zehar, bai Israelen, bai kanpoan, polemikak piztu zituen. Israelen segurtasuna ahuldu gabe, bakea lortzen ahalegintzen zen lidertzat jotzen zuten aldekoek. Israeldar askoren iritziz, borroka latzetan herrialdea defendatu zutenetakoa izan zen. Palestinar frankorentzat, berriz, 1982an Beirut inguratu zuen odolzalea eta Sabra eta Xatila sarraskiaren erantzulea zen.

## Bizitza 
1948an eratu zenetik, Israelgo armadako komandantea izan zen. 1953an 101 unitatea sortu zuen, palestindar fedajinen aurkako errepresalia operazioak egiteko. Suezko krisialdian (1956-1957), Sei Eguneko Gerran (1967) eta Yom Kippur Gerran (1973) parte hartu zuen. 1982an, Menahem Beginen gobernuko Defentsa ministroa zela, Libanoko inbasioa zuzendu zuen. 1982ko irailean gertatutako Sabra eta Xatila sarraskiaren ardura izatea leporatu zitzaion. 1983an, Kahan komisioak "zeharka" eta "pertsonalki" erantzulea zela ebatzi zuen, nahita axolagabe jokatu baitzuen. Horren ondorioz, Defentsa ministro kargua utzi zuen. Nolanahi ere, Likud alderdiaren barnean politiko nabaria izanik, hurrengo kabineteetan ministro izaten segitu zuen.

1999an, Benjamin Netanyahuren porrotaren ostean, alderdiburu izendatu zuten. 2000eko irailean Meskiten Zelaigunera egin zuen bisitak Bigarren Intifada eragin zuen. 2001ean lehen ministro hautatu zuten. Kargua hartu ondoan Zisjordaniako mugako harresia eraikitzen hasi zen, nazioarteko komunitatearen kritikei jaramonik egin gabe. Baina Gazako zerrendatik erretiratzeko plana aurkeztu zuenean, alderdikide ugarik kritikatu eta Israel saldu izana leporatu zioten. Azkenean, 2005eko azaroan Sharonek Likud alderdia utzi eta Kadima izenekoa sortu zuen. 2006ko urtarrilean, istripu zerebrobaskular larria izan zuen, eta koma egoeran geratu. Alderdi berriak, Ehud Olmert buru zuela, 2006ko hauteskundeak irabazi zituen.

Ariel Sharon Tel Aviven hil zen, 2014ko urtarrilaren 11n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santamasak

[start=0|thumbtime=0|thumb|[San Tomas jaia|San Tomas jaien gaineko zortzi datu]]
**Santamasak** Arrasaten (Gipuzkoa) abenduaren 22an San Tomas apostoluaren omenez ospatzen den jaia da, ezaugarri nagusi bezala azoka izaten duena. Jaiaren protagonista txerria izaten da.

Santamasak iragartzen dituen kartela ere ikusgarria izaten da. Urte askotan zehar Antton Olariagak egin zuen.

## Historia 
Jai honen ospakizuna burutzeko baimena Gaztela eta Leongo Pedro I.a Krudela erregeak eman zuen 1351ko irailaren 23an, eta orduan hasi zen herriko Meatzerreka auzoan jaia ospatzen. 1727an, ordea, aurreko urteetan arazoak izan zirela-eta, segurtasun kontuak tartean, jaiaren ospakizuna herriko erdigunera eramatea erabaki zuten, gaur egun jarraitzen duen bezalaxe.

Hasieran jaia 3 egunez ospatzen zen arren, 1936 eta 1957 urte bitartean abenduaren 22ko arratsaldean baino ez zuten jai hartu enpresek. 1958tik aurrera, egun osoko ospakizuna burutzen da, azoka goiz-goizean hasten delarik. Salbuespen bakarra 1966koa izan zen, enpresek arratsaldean ere jai hartu ezin izan zutenez, jaia ospatu gabe gelditu zelarik.

## Egitaraua 
Ganadu eta hegaztien feria izaten da ekitaldi nagusia. Hauetaz gain artisautza azoka izaten da eta fruta, barazkien eta herriko saltokien erakusketa ere bai. Herri kirolak ere izaten dira eta Uarkape pilotalekuan lehen mailako pilota partidak.

Jaiaren protagonista txerria izaten da. Herriko plazan txerri dantza egiten da eta urtero zerri bat zozketatzen da. Herriko elkarte eta tabernetan txistorra pintxoak banatzen dira.

Txerri dantza Jose Ramón Vitoriaren musikarekin eta Jon Iñaki Izarzelaiaren hitzekin osatutako kantua da. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Santamas komisiñuaren webgunea
Palanka jaurtiketa

thumb|300px|**Palanka jaurtiketa** kirol herrikoia izan zen Euskal Herrian. Irudian, *Sakristan* izeneko palankaria, 1931 urtean.

**Palanka-jaurtiketa** antzinako kirol bat zen, Espainiako hainbat tokitan eta bereziki Hego Euskal Herrian eta Aragoin ezaguna. Burdinazko barra bat ahalik eta urrutiena jaurtitzean datzan jokoa.   

## Historia 
Barra jaurtiketa kirol ezaguna zen antzina baina gaur egun oso gutxi praktikatzen den kirola da. Euskal Herrian kirolik zabalduena izan zen, baina jaurtiketa olinpikoak (diskoa, mailua, pisua eta xabalina) zabaltzen zihoazen heinean, palanka-jaurtiketa desagertzen joan zen. Euskaldunak palanka erabiltzen zuten harrobietan lan tresna gisa.

## Jokoa 
Jokoaren helburua palanka ahalik eta urrunen botatzea da. Horretarako erabiltzen den palanka metalikoa eta neurri eta pisu desberdinetakoa izaten da. Arruntenak, 8, 10, 12 eta 25 libratakoak izaten dira.

Jaurtitzeko lekuak hasiera batean zelai, gero futbol zelaia eta hondartza ziren.

### Arauak 
Palanka jaurti aurretik, jaurtitzaileak urez edota olioz bustitzen dute eskuan hobeto irristatzeko. Guztira 7 modu daude jaurtitzeko baina 3 derrigorrezko bihurtu ziren:
# Bularrez, eskumako hanka lerro ukitzen jartzen da, barra erdialdetik ebazten da eta eskua luzatzen da. Inpultsoa hartzeko buelta erdizirkularra eginda, barra jaurtitzen da, zeina lurrera puntaz eta alderik lodiena aurrez erori behar den.
# Biraka, jaurtitzailea lerrotik metro batzuetara jartzen da eta bertara gerturatzen da biraka inpultsoa hartzeko. Lerrora heltzen denean barra jaurtitzen du.
# Hankape, hankak banatuta, palanka mugitzen da bulkada hartzeko eta indarrez jaurtitzeko.

### Nola egiten zen 
Burdinazko palanka harrobitako oinarrizko lanabesa zen. Palankaz eta kolpez-kolpe zulatzen zen harria.

Zuloaren hondoan dinamitazko kartutxoa jartzen zen eta leherraraziz harria txikitu egiten zen.

### Jaurtiketa motak 
Palanka jaurtitzeko modu desberdinak zeuden:
"bularretik", "hankartetik" eta "buelta erdiz" izenekoak ziren arruntenak.

### Apustuak 
Apustuak herritik gertu zegoen belardiren batean egiten ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Cruz Alli

**Juan Cruz Alli Aranguren** (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1942ko irailaren 21a) politikaria da. Nafarroako Gobernuko lehendakaria izan zen 1991 eta 1995 bitartean. Zuzenbideko doktorea eta hirigintzako teknikaria, irakaslea da Valladolideko Unibertsitatean eta Nafarroako Unibertsitate Publikoan.

Politikagintzan, Jaime Ignacio del Burgo Tajadurak sortutako Partido Social Demócrata Foral alderdian hasi zen. Horren ostean, UPNra igaro zen. Haren zerrendan Iruñeko zinegotzia izan zen 1983 eta 1987 bitartean, eta legebiltzarkidea 1987 eta 1995 bitartean. Azken legegintzaldi horretan (1991-1995), Nafarroako Autonomia Erkidegoko lehendakaria izan zen.

Allik UPN eremu moderatuagora eraman nahi izan zuen, batik bat eusko abertzaletasunari eta Euskal Autonomia Erkidegoarekiko harremanei zegokienez. Nafarroa naziotzat bultzatu zuen, eta, hortaz, UPN alderdi nafar abertzaletzat. Espainiaren antolamendu politikoari zegokionez, herrialde federalistaren alde egin zuen, Espainia nazioen naziotzat jota, baina alderdiaren barnean denak ez zetozen bat ideia horrekin. 1994an sortu zen krisiak, 1995ean, UPNren zatiketa eragin zuen. Allik eta haren aldekoek CDN osatu zuten. Alderdi berri horrek emaitza ona lortu zuen 1995eko hauteskundeetan, eta PSNrekin zein EArekin batera gobernua osatu zuen. Alli Javier Otanoren lehendakariordea izan zen, gobernu-hirukote horrek iraun zuen bitartean (1995-1996 aldian, alegia).

Horren ostean, CDNren buruan segitu du, bai alderdian, bai legebiltzarrean. Hasiera batean, oposizioan izan arren, UPNrekin hitzarmenera iritsita, 2003-2007ko legegintzaldian CDN gobernuan ibili da, bi kontseilarirekin.

## Argitaratutako liburuak 
*  *Estado y sociedad: una visión desde Navarra*. (Sahats Servicios Editoriales, 1997)
*  *La Mancomunidad del valle del Roncal* (Nafarroako Gobernua. Fondo de Publicaciones, 1989)
*  *Navarra, comunidad política diferenciada* (Sahats Servicios Editoriales, 1999)
*  *Convergencia: un proyecto para la convivencia en Navarra* (Sahats Servicios Editoriales, 1999)
*  *La reforma del procedimiento administrativo: la Ley 4/99 de modificación de la Ley 30/92 de régimen jurídico de las Administraciones Públicas y del procedimiento administrativo común* (Federación Navarra de Municipios y Concejos, 1999)
*  *Navarra, del siglo XX al siglo XXI, los nuevos retos* (Sahats Servicios Editoriales, 2000)
*  *Derecho administrativo y globalización* (Civitas Ediciones, S.L., 2004)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Juan Cruz Alliren webgunea
Token bus

**Token bus** IEEE 802.4 estandarraren inplementazioa da. Fisikoki zuhaitz edo bus topologia du baina logikoki, datuak transmititzerakoan, estazio guztiek eraztunaren prozedura, lekukoaren protokoloa, jarraitzen dute.

## Historia 
IEEE 802.3 araua betetzen duten Ethernet sareek oso zabalduta egon arren lan merkatuan, ez daude prestatuta denbora errealean dabiltzan aplikazioekin funtzionatzeko, industria mailako kontrol-prozesuen aplikazioak esaterako. Aplikazio hauentzako, talka gabeko protokoloan oinarritutako estandar bat sortu zen 1986.urtean, IEEE 802.4 araua.

## Ezaugarriak 
IEEE 802.4 arauak bus edo zuhaitz topologia eduki arren, logikoki eraztun bat bezala funtzionatzen du. Estazio bakoitzak zenbaki bat du eta lekuko (token) baten erabilerarekin eta denbora-zatiketa bidezko multiplexazioaren bidez estazio guztiek dute transmititzeko aukera. Zenbaki altuenak transmititzeko eskubidea izaten lehena da, gero aldameneko estazioari ematen dio txanda.
IEEE 802.4-ren MAC azpi-mailako protokoloa oso konplexua da. Lekukoaren protokoloan oinarritzen da baina lehentasun mailak dituenez gero, tenporizadore eta aldagailu mordo bat erabiltzen du bere inplementazioan (kodean), sortu zen helburuarentzako eskakizunak bermatzeko.

## Maila fisikoa 
IEEE 802.4 sareen maila fisikoak, kable bidezko telebistarako erabiltzen den 75 ohmio-ko banda zabaleko kable ardazkidea erabiltzen du eta abiadura 1,5 eta 10 Mb/s-koa da. Kable bakarreko zein bikoitzeko sistemak onartzen dira, terminal-buruekin edo gabe. Orokorki, IEEE 802.4-ren maila fisikoa IEEE 802.3-rekin bateraezina da.

## Ikus, gainera 
* IEEE 802
* IEEE 802.3
* Lekukoaren protokoloa
* LAN

## Erreferentziak 
* **Andrew S. Tanenbaum**, *Konputagailu-sareak* (3. ed 2002), EHU ed.
* **Andrew S. Tanenbaum**, *Computer Networks* (4. ed 2003), Prentice Hall.

## Kanpo estekak 
Telekomunikazio Hiztegia: www.telekomunikaziohiztegia.org
FDDI

FDDI (Fiber Distributed Data Interface ), ANSI erakundeak definitutako konputagailu-sareko estandar bat da. Zuntz optiko bidezko Token Ring (IEEE 802.5) sare lokala da.

## Ezaugarriak 
Estandar honek lekukoaren protokoloa oinarritzat eta eraztun topologia duen sare bat definitzen du. Bere abiadura 100 Mb/s-koa da 200 km arteko distantzietan. Askoz jota, 1000 estazio konekta daitezke.

Banda zabalera handia duenez, sare lokalak elkar konektatzeko bizkarrezur (backbone) sare bezala erabiltzen da.

FDDI MAN eta LAN sareetan erabiltzen da eta sarea administratzeko bere estandarra du STM (Station Management).

Ethernet eta Token Ring pareko sare zerbitzuak eskaintzen ditu FDDI-k (OSI-ko 1. eta 2. maila)

## Maila fisikoa 
Bere egitura noranzko ezberdinetan transmititzen duten zuntz optikozko bi eraztunez osatuta dago . Bietako zuntz bati matxuraren bat gertatu ezkero bestea lagungo bezala erabiliko litzateke. Estazio bateko kableak hondatuko balira, aldameneko bi estazioetako kableak lotuko lirateke, hau da, eraztuna itxi eta luzera bikoitzeko eraztun bakarra osatu. Kable kontzentratzaileak ere erabil daitezke, IEEE 802.5 arauan bezala

## Kodeketa eta Protokoloak 
Kodeketa 4B/5B da. Lekukoaren protokoloa oinarritzat erabiltzen du baina estazio batek ez du lekukoaren buelta itxaron behar transmititu ahal izateko.

FDDI-ren oinarrizko sare protokoloak IEEE 802.5-koetan oinarritzen dira. FDDI-n definitutako tramak IEEE 802.5-ekoak bezalakoak dira baina RDSI sare konmutatu bateko trama asinkronoak ere jaso ahal ditu. Aproposa da datuak eta ahotsa transmititzeko, beraz denbora errealeko aplikazioekin erabiltzeko egokia.

## Ikus, gainera 
* Token Ring
* Atzipen protokoloak
* Sare protokolo
* IEEE
* IEEE 802

## Erreferentziak 
* **Andrew S. Tanenbaum**, *Konputagailu-sareak* (3. ed 2002), EHU ed.
* **Andrew S. Tanenbaum**, *Computer Networks* (4. ed 2003), Prentice Hall.

## Kanpo estekak 
Telekomunikazio Hiztegia: www.telekomunikaziohiztegia.org
Kongestio

**Kongestioa** (itomena) Adabegi batek bideratu dezakeen baino informazio gehiago jasotzen edo bidali behar duenean gertatzen den egoera. Garraio-sare bateko adabegi (nodo) batek datu-pakete kopuru handia jasotzen duenean edo irteera beretik pakete ugari bidali behar duenenean adabegia itotzen da. Kasuonetan adabegia itomen egoeran dagoela esaten zaio. Itomenaren ondorioz nodo horren errendimendua okertu egiten da.

## Kongestioaren zergatiak 
Irteera kanala trafiko osoa bideratzeko gai ez bada, bideratzaileak bideratu beharreko datuak bere buferretan gordetzen ditu. Paketeak bitarteko nodoaren buferretan denbora handiz baldin badaude, helburu adabegia birbidalketak (paketeak berriz bidaltzeko eskaera) eskatzen hasiko da eta honek kongestio egoera handituko du. Orduan, baliteke, bideratzaileak pakete gehiago ez onartzea, eta paketeak etorri ahala zuzenean baztertzea ez baitu lekurik paketeak biltegiratzeko.

Kongestioaren zergatiak, ondorengo hauetan laburbiltzen ditugu:

:* Datu-paketeak prozesatzeko ahalmen gutxiko adabegiak
:* Lineen banda-zabalera eskasa
:* Konmutagailuen memoria urria

Kongestioak kontrolatzeko bi ekintza nagusi ditugu:

:* Kongestioak non gertatzen diren antzemateko trafiko kopurua kontrolatu
:* Aurreko informazioaren bidez gune kongestionatuei irtenbidea eman

## Kongestioa kontrolatzeko algoritmo 
Kongestioa kontrolatzeko algoritmo ezagunen artean:

:* Zulotutako ontziko algoritmoa (leaky bucket)
:* Token-ontziaren algoritmoa (Token Bucket Algorithm)
:* Itotze-paketeak (choke packets)
:* Karga-arintzea (load shedding)

## Ikus, gainera 
* Kongestioa kontrolatzeko algoritmo
* IP helbide
* Bideratze-algoritmo
* Bideratzaile
* Pakete

## Kanpo estekak 
*  Euskaltelen webguneko telekomunikazioei buruzko hiztegiaren webgunea.