open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Deinosuchus

***Deinosuchus*** krokodilio alligatoideen genero desagertua da, orain dela 82 eta 73 milioi urte (Ma) bizi izan zen aligator modernoarekin erlazionatuta, Kretazeo amaieran. Izena "krokodilo izugarria" gisa itzultzen da eta grezierazko *deinos* (δεινός), "ikaragarria" eta *soukhos* (σοῦχος), "krokodiloa" hitzetatik dator. Lehen aztarnak Ipar Carolinan (Estatu Batuak) aurkitu zituzten 1850eko hamarkadan; generoari izena eman eta deskribatu zen 1909an. 1940ko hamarkadan zati gehigarriak aurkitu ziren eta gerora Amerikako Historia Naturalaren Museoan eginiko garezurra berreraikitze eragingarrian sartu ziren, zehazgabea izan arren. **Deinosuchus**-en ezagutza osatu gabe jarraitzen du, baina azken urteotan aurkitutako garezurreko material hobeak harrapari masibo honen ulermen zientifikoa zabaldu du.

## Kanpo estekak
World in Conflict

**World in Conflict** Massive Entertainment enpresaren denbora errealeko estrategia motako bideo-joko bat da.

## Sinopsia 
1989an girotuta, Sobietar Batasunak, erori beharrean, Hirugarren Mundu Gerra hastea erabaki zuen. Bere lehen mugimendua Europa inbaditzea da, baina NATOko indarrek aurrerapena geldiaraztea lortzen dute, zailtasun askorekin bada ere. Baina panoramak aldaketa latza ematen du Errusiak Estatu Batuak inbaditzea erabakitzen duenean, eta horrek Europa bere aliatu nagusia galaraziko luke, eta gerrak sobietarren garaipenaren alde egingo luke azkenean. Inbasioa Seattle hirian hasten da, non armada sobietarrak, kargaontzi faltsuetan ezkutatuta, hiria egun bakar batean menderatzen duen. Indar amerikarrek atzera egin behar dute indar gutxiagoren aurrean, armada gehiena Europan baitago. Lehen eraso horretatik kanpaina osoa egingo da, aurretik Europan eta Estatu Batuetan izandako gertaerei erreferentzia eginez.

## Kanpo estekak
Muxika Ugarteko elizatea

**Muxika Ugarteko elizatea** (*anteiglesia de Ugarte de Múgica* zeritzon gazteleraz) Bizkaiko udalerri eta elizate tradizional bat da, Ugarte herrigunean zentroa zuena, eta Gorozikako eta Ibarruriko udalerri eta elizateekin bat egin ondoren (1966an):

* Amona
* Areatza
* Astelarra
* Barandika
* Besangiz edo San Roman. 
* Kurtzero
* Landotz
* Ordorika
* Pozueta
* Txakala edo Txakale.
* Ugarte (herrigunea), eta bere parte den Ugartegoikoa.
* Untxigoiti edo Ontxokagoiti.
* Usparitxa
* Zabala edo Zabale.
* Zilloiz

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lena Hentschel

**Lena Hentschel**  (Alemania, 2001eko ekainaren 17a) jauzietan lehiatzen den kirolari alemaniarra da.
## Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), brontzezko domina eskuratu zuen *3 m-ko tranpolin sinkronizatu*an, Tina Punzel herrikidearekin batera, Txinako bikotearen (urrezkoa) eta Kanadakoaren atzetik (zilarrezkoa) sailkatuz.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Emilie Heymans

**Emilie Heymans** (Brusela (Belgika), 1981eko abenduaren 14a) jauzietan lehiatzen den Belgikan jaiotako kirolari kanadarra da.
## Olinpiar Jokoak
2000ko Udako Olinpiar Jokoetan, Sidney 2002an (Sidney), zilarrezko domina eskuratu zuen *10 m-ko plataforma sinkronizatu*an, Anne Montminy herrikidearekin batera, Txinako bikotearen (urrezkoa) atzetik eta Australiakoaren aurretik (brontzezkoa) sailkatuz.

2004ko Udako Olinpiar Jokoetan, Atenas 2004an (Atenas), brontzezkoa eskuratu zuen *10 m-ko plataforma sinkronizatu*an, Blythe Hartley herrikidearekin batera, Txinako bikotearen (urrezkoa) eta Errusiakoaren atzetik (zilarrezkoa) sailkatuz.

2008ko Udako Olinpiar Jokoetan, Pekin 2008an (Pekin), zilarrezkoa lortu zuen *10 m-ko plataforma*n, Chen Ruolinren  (urrezkoa) aurretik eta Wang Xinen (brontzezkoa) aurretik sailkatuz, biak txinatarrak.

2012ko Udako Olinpiar Jokoetan, Londres 2012an (Londres), brontzezko domina eskuratu zuen *10 m-ko tranpolin sinkronizatu*an, Jennifer Abel herrikidearekin batera, Txinako bikotearen (urrezkoa) eta AEBkoaren atzetik (zilarrezkoa) sailkatuz.

## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Heroes of Might and Magic

**Heroes of Might and Magic**, 2011tik aurrera **Might & Magic Heroes** deitua, Might and Magic saileko bideo-joko azpisaila bat da, TRPG motakoak. Jokalariak heroiz eta izakiz osatutako armada kontrolatzen du, eszenatokiaren kontrolaren alde borrokatzen duten gainerako armadak garaitu behar dituena, edo eszenatokian bertan zehaztutako beste garaipen-baldintza bat bete behar duena. Heroiek nolabaiteko antzekotasuna dute rol-joko bateko jokalari diren pertsonaiekin; izan ere, armak eta taldeak eraman ditzakete, trebetasunak hobetzeko eta borroka bat irabaztean esperientzia-puntuak lortzeko, eta horrek bere trebetasunak hobetzeko ere balio die. Gainera, heroiek diziplina magikoak, borrokakoak edo bestelakoak ikas ditzakete. Heroiak eta izakiak gazteluetan biltzen dira, non zergak ere biltzen diren.

## Jokoak
#### Heroes of Might and Magic
**Heroes of Might and Magic: A Strategic Quest* (9/1995)
**Heroes of Might and Magic II* (10/1996)
***The Price of Loyalty* (5/1997)
**Heroes of Might and Magic III (The Restoration of Erathia)* (3/1999)
**''Armageddon's Blade* (9/1999)
***The Shadow of Death* (3/2000)
**Heroes of Might and Magic IV* (3/2002)
***The Gathering Storm* (9/2002)
***Winds of War* (2/2003)
**Heroes of Might and Magic V* (5/2006)
***Hammers of Fate* (11/2006)
***Tribes of the East* (112007)
**Might & Magic Heroes VI* (10/2011)
***Pirates of the Savage Sea Adventure* (7/2012)
***Danse Macabre* (9/2012)
***Shades of Darkness* (5/2013)
**Might & Magic Heroes VII* (9/2015)*
***Lost Tales of Axeoth 1 - DLC* (2/2016)
***Lost Tales of Axeoth 2 - DLC* (4/2016)
***Trial by Fire* (4/2016)

#### King's Bounty
*King's Bounty (1990)
*King's Bounty: The Legend (2008)
*King's Bounty: Armored Princess (2009)
*King's Bounty: Crossworlds (2010)
*King's Bounty: Warriors of the North (2012)
*King's Bounty: Dark Side (2014)
*King's Bounty II (2021)

## Kanpo estekak
Gerra-joko

[320px|thumb|right|[H. G. Wells idazlea ezagutzen dugun gerra-jokorik zaharrenetariko bat jokatuz: berak asmatu zuen *Little Wars*.]]
**Gerra-jokoa** (; ) edozein eskalatako (liskarra, taktikoa, operazionala, estrategikoa edo globala) borroka armatua birsortzen duen jokoa da, edozein ingurune historiko, hipotetiko edo fantastikotan erabilitako teknologiaren, estrategiaren eta antolaketa militarraren nolabaiteko simulazioa inplementatzen duten arauekin.

Gerra-jokoek ez dakarte inoiz jokalarien artean indarkeria fisikorik erabiltzea. Aitzitik, borroka edo ekintza belikoaren simulazioak dira, mahai-joko gisa (adibidez, taula baten gainean fitxak erabiliz) edo benetako birsortze gisa (adibidez, birsortze historikoaren praktikaren bidez). Nolanahi ere, gehienetan, borrokaldiak, batailak edo borrokak simulatzen dituzten mahai-jokoetarako gerra-jokoez hitz egiten da, lehorrekoak, itsasontzikoak, airekoak, itsaspekoak edo espazialak izan. Xakea eta go jokoa gerra-jokoen aitzindari sinpleak dira, baina taktikan eta estrategian oinarritzen dira.

Gerrako bideo-joko bat gerra-joko tradizional baten elementu berberak partekatzen dituen bideo-joko bat da. Gaur egun, herrialde askotako armadek, hala nola Estatu Batuetakoek, bideo-jokoak erabiltzen dituzte beren soldaduentzako entrenamendu-simulazio birtualak sortzeko eta estrategiak edo gerra-planak egiteko.

## Kanpo estekak
Alejandra Orozco

**Alejandra Orozco Loza** (Zapopan, Jalisco (Mexiko), 1997ko apirilaren 19a) jauzietan lehiatzen den kirolari mexikarra da.
## Olinpiar Jokoak
2012ko Udako Olinpiar Jokoetan, Londres 2012an (Londres), zilarrezko domina eskuratu zuen *10 m-ko plataforma sinkronizatu*an, Paola Espinosa herrikidearekin batera, Txinako bikotearen (urrezkoa) atzetik eta Kanadakoaren aurretik (brontzezkoa) sailkatuz.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), brontzezko domina eskuratu zuen *10 m-ko plataforma sinkronizatu*an, Alejandra Orozco herrikidearekin batera, Txinako bikotearen (urrezkoa) eta AEBkoaren atzetik (zilarrezkoa) sailkatuz.

## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Burro (jokoa)

**Burroa** karta espainolezko karta-jokoa da, zenbaki bereko lau kartak lortzea helburua duena. Jokoaren helburua ahalik eta lasterren kartarik gabe geratzea da. Jokalarietako batek galtzen duen bakoitzean, burro hitzaren letra bat ematen zaio. Hitza bete aurretik, jokoaren azken galtzailea izango da. Azken irabazlea hitza bete ez duena izango da, besteek betetzen dutenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mahjong

**Mahjong** edo **mah-jongg** ( ahoskatua) txinatar jatorriko mahai-jokoa da, bereziki 1920ko hamarkadatik aurrera mendebaldera zabaldu zena. Txolarre () ere esaten zaio txineraz. Jatorrizko bertsio txinatarraz gain, beste aldaerak ere badaude (japoniarra, korearra, estatubatuarra eta bakar-jokoa, batzuk aipatzearren). Bere ospe eta eraginagatik, mundu osora zabaldu zen internet bidez.

Bere aurrekoak «orri-sorta zerrendatan» izena jasotzen zuen, fitxak kartoi mehezkoak baitziren, gaur egungo kartak bezala. Pixkanaka, material hori utzi eta bolizko, egurrezko eta, batez ere, banbuzko fitxak egiten hasi ziren, baina gaur egun ohikoena plastikoa erabiltzea da, iraunkorragoa eta merkeagoa. Hala ere, antzinaroan egin zuten bezala, benetako artelanak hainbat materialetan egiten jarraitzen da.

Mahjong-a, jatorrizko bertsioan, 144 fitxa edo teilaz osatuta dago, baina zenbaki hori aldatu egiten da set motaren arabera, non fitxa batzuk gehitu edo ezabatzen diren. Aldaera askotan, jokalariek 13 fitxa dituzte jokoa hasteko eta, 14. fitxa bat lapurtzean, jokoa irabaziko luke 4 set (Chow, Pung eta Kong, txandakatuta) baditu eta begi parea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jokoenea

## Kanpo estekak
Mafia (bideo-jokoa)

**Mafia** Illusion Softworks enpresaren *third-person shooter* motako bideo-joko bat da, 2002an PC, PlayStation 2 eta Xboxerako sortua.

## Sinopsia 
1938an, Thomas Angelo Lost Heaveneko taberna batean sartu zen. Norman poliziaren detektibearekin geratu da tratu bat proposatzeko: Don Salieriren talde mafiosoari buruzko guztia kontatuko dio poliziak berari eta bere familiari babesa ematen badie. Hala ere, polizia mesfidati horrek Thomasen istorio osoa entzun nahi du bandan, eta, beraz, hau hasi zaio kontatzen.

## Kanpo estekak
Mafia (argipena)

**Mafia** izan daiteke:

## Erakunde kriminalak
* **Mafia**, erakunde kriminala.

### Italia
* Cosa Nostra Siziliakoa
* Camorra Campaniakoa
* 'Ndrangheta Calabriakoa
* Sacra Corona Unita Apuliakoa

### Beste herrialdeak
*Black Mafia Family, Estatu Batuetakoa
*Irlandar mafia, Estatu Batuetakoa
*Mafia judua
*Mungiki, Kenyakoa
*Errusiar mafia
* Triada txinatarra
* Unione Corse, Korsikakoa
* Yakuza japoniarra

## Entretenimendua
**Mafia* bideo-jokoa.
*Mafia, musika taldea
Triada

**Triada** edo **Hiru Harmonien Elkartea** () termino generikoa da, Hong Kongen, Taiwanen eta Txina kontinentalean basea duten jatorri txinatarreko zenbait erakunde kriminal izendatzeko, baita han diaspora desberdinetako sektoreen arteko adarrak izendatzeko ere.

Pertsonen legez kanpoko trafikoan, kreditu-txartelen faltsifikazioan, tailer klandestinoetan (gehienetan ehungintzan), mota guztietako produktuen faltsifikazioan, salmentan eta banaketan, prostituzioan, legez kanpoko kliniketan, enkarguzko heriotzetan eta abarretan aritzen dira.

## Kanpo estekak
Julepe

**Julepe** karta espainolezko karta-jokoa da, tuteren aldaera dena. Partida bat irabazteko, jokalariak triunforen kartarik altuena izan behar du. Jokoan, triunforik jaurtitzen ez badu, eskua den jokalariaren itxura irabazten du, lehen jokalariak jaurtitako zutoineko kartarik altuena. Gutxienez bi puntu lortu behar dira puntuak irabazteko. Aurkariak bat baino gutxiago egiten badu, bere puntuetatik ateratako puntuak eman beharko ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estatu libre elkartu

**Estatu libre elkartua** edo **mankomunitatea** *(Commonwealth,* ingelesez) AEBetako Puerto Rico eta Ipar Mariana uharteetako gobernu mota da. Bere independentzia lortu aurretik, Filipinetako Mankomunitateak Ameriketako Estatu Batuetako Estatu libre elkartu bat ere osatu zuen.

Puerto Ricoko Alderdi Demokratiko Popularrak 1952az geroztik Puerto Ricoren eta AEBen arteko itun bat egon zela dio Puerto Ricori gobernu autonomoa eman eta Nazio Batuen kolonien zerrendatik kendu zuena. Adierazpen hori 2015ean argitu zuen Ameriketako Estatu Batuetako Gobernuak, Puerto Rico Estatu Batuetako Kongresuaren aginte eta ahalmen boteredunen menpeko Estatu Batuetako lurraldea dela errepikatuz, Espainiak 1898ko Parisko Itunaren akordioen barruan eman ondoren. 2023ko apirilean, Puerto Ricoren Estatus Legea, Estatu Batuekin duen lurralde-egoera eta harremana ebatzi nahi dituena maila federalean plebiszitu lotesle baten bidez, berriro aurkeztu zuten Demokratek Ganberan.https://www.nbcnews.com/news/amp/rcna80628.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Platamon gaztelua

**Platamon gaztelua** edo **Platamonas gaztelua** (grezieraz, το κάστρο του Πλαταμώνα) bizantziar Erdi Aroko gaztelua da (X. mendea) eta Olinpo mendiaren hego-ekialdean kokatuta dago.

## Kokapena 
Izaeragatik espero bezala, toki estrategiko batean kokatuta dago, Mazedonia eta Grezia hegoaldearen arteko ezinbesteko igarobide batean, Tesaliatik hegoaldera, Olinpo mendiaren eta itsasoaren artean kokatua. Tenpeko haranaren irteera kontrolatzen du (Peneo ibaiaren beheko arroak zeharkatuta)Olinpo eta Osa mendien artean. 

## Egitura 
Platamonas gazteluak oinplano luzanga dauka, triangelu itxura ematen duena, mendi baten goialde osora hedatua. Gaur egun ikusten diren egitura eta aztarnak zortzi mendeko erabileraren lekukoak dira, eta bereziki bizantziarren, gurutzatuen eta otomandarren eskuartzeak antzeman daitezke. Bi barrutik osatzen dute gazteluaren egitura, eta zortzi aldeko eta 18 metro garaierako dorre nagusia mendebaldekoan altxatzen da, bietatik txikiena eta gotorrena. Inguruko itxitura mota eta garai ezberdineko dorrez osatuta dago. Sarrera hegoaldean zabaltzen da, erdialdean gutxi gorabehera, eta ondoan dorre babesle bat izateaz gain, aurrean beste babes-lan batzuk bazituen. Harresien aurrean, ez inguru osoan, beste murru baten aztarnak ikus daitezke, gaztelua erasotzaileen artilleriatik babestearren jarria. Muinoaren hegoaldeko maldak beste horma batzuk eta beste eraikinen arrastoak agerian dira.

## Historia 
Kontserbatzen den egitura 1204 eta 1222 urteen artean egindako gotorlekutik dator.. Goialde horretan antzinako Herakleion hiria zegoen, eta Platamon izena lehenengo aldiz 1198 urteko inperiar agindu batean azaltzen da..
Konstantinopla erori zenean, Laugarren Gurutzadan, 1204an, Platamon Tesalonikako erregearen jurisdikziopean geratu zen, eta honek Rolando zaldun lonbardiarrari eman zion. Berak berreraiki zuen gaztelua suntsitutako eraikin zaharraren gainean.

Gaztelua laster izan zen berriro bizantziarra. 1218an, Teodoros Aggelos Epiroko despotak hartu zuen, eta, Pelagoniako batailaren ondoren (1259), Mikel VIII.a Paleologo Nikeakoak, geroago enperadore bizantziar bihurtu zenak.

Turkiarrek 1385ean eskuratu zuten gaztelua, eta hainbat moldaketa egin zituzten, garrantzi estrategikoko eremua kontrolatzeko gaztelua behar baitzuten. Veneziarrek gaztelua konkistatzea lortu zuen  1425 eta 1427 urteen artean eta etenaldi labur horren ondoren, turkiarrak itzuli eta XX. mendearen hasierara arte geratu ziren bertan.

Egun, gotorlekuak urtean milaka bisitari erakartzen ditu, eta 2010 urtetik aurrera, **Olympus Festival** (), izeneko musika eta antzerki jaialdiaren egoitza da . 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   Platamon gazteluaren inguruko informazioa Greziako Kultura Ministerioaren web orrian Castle of Platamonas [Kontsulta data 2021-10-31]
Ludus latrunculorum

[thumb|right|Berritze modernoa [Künzingeko Quintana arkeologia-museoan]]
***Ludus latrunculorum*** (), ***latrunculi*** edo ***latrones*** () erromatarren taula-joko bat zen. Esaten da dama edo xakearen antzekoa zela, taktika militarren jokoa ere badelako.

Badirudi erromatar "lapurren jokoa" Peteia izeneko beste greziar batetik datorrela, baina badirudi Egipton duela jatorria. Izan ere, zenbait monumentutan, zenbait peoi koadrikulatan banatutako taula baten gainean mugitzen diren gizabanakoak ageri dira.

Erroman, hasieran, soldaduen jokoa bezala ezagutzen zen, *latro* edo *latrunculi* hitzak antzinako latinean mertzenarioak izendatzeko adierak baitziren. Hala ere, Zizeronen garaian hitz horiek erabiltzen ziren  arlote eta lapurrak izendatzeko. Une hartan, peoiak, milites (soldadu) edo *bellatores* (gudariak) izendatzen hasiko dira. Ez dakigu nola jokatzen zuten zehazki, baina bai gutxi gora behera nola izango zen.
[thumb|alt=Ludus latrunculorum Complutum-en (Espainia).|Ludus latrunculorum [Complutum-en (Espainia).]]
Varronek *De Lingua Latina* bere lanaren hamargarren liburukian jokoa aipatzen du.  

Arkeologoek harrizko taula-jokoak aurkitu dituzte, adibidez, Vindolandan. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mancala

[thumb|Bao jokalariak [Zanzibarren]]
**Mancala** taula-jokoen familia zabal bat da, batez ere afrikarrak eta asiarrak, ezaugarri komun batzuk partekatzen dituztenak (zuloak dituen taula, haziak edo fitxak). Helburua aurkariaren fitxa guztiak (edo batzuk) hartzea da.

VII. mendean joko antzekoak baziren, eta litekeena da Antzinako Egipton ere antzeko jokoak iza, zirela.

## Aldaerak 
* Alemungula – Sudanen eta Etiopian jokatua.
* Ali Guli Mane edo Pallanguzhi – hegoaldeko Indian jokatua.
* Bao la Kiswahili – ekialdeko Afrikan, tartean Kenya, Tanzania, Komoreak eta Malawin, eta Kongo eta Burundiko eskualde batzuetan jokatua.
* Congklak edo jongklak – Indonesian jokatua.
* Dakon – Javan jokatua
* Gebeta – Etiopian eta Eritrean jokatua
* Hoyito – Dominikar Errepublikan jokatua
* Igisoro - Ruandan jokatua
* Kalah – estatubatuar aldarea.
* Lamlameta – Etiopian jokatua. 
* Ô ăn quan - Vietnamen jokatua. 
* Omanu Guntalu – Telanganan jokatua.
* Opón ayò – Nigerian jokatua.
* Oware – mendebaldeko Afrikan eta Kariben jokatua.
* Sungka – Filipinetan jokatua. 
* Toguz korgool edo Toguz kumalak – Kirgizistan eta Kazakhstanen jokatua.
* *Vwela* – Namibian eta Zambian jokatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shogi

, **japoniar xakea** edo **Jeneralen joko**a, japoniar taula-joko bat da. Indiar txaturangan oinarrituta, XVI. mendean jada jokatzen zen. Shogia 9 lerroko eta 9 zutabeko taula baten gainean jolasten da, kolore bereko laukiekin. Jokalariek hogeina pieza dituzte. Xakean eta xiangqian bezala, helburua errege arerioa harrapatzea da, eta xake matea, berriz, erregea harrapatzea galarazten ez duen posizioan dagoenean gertatzen da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jokoenea

## Kanpo estekak
Original War

**Original War** Altar Interactive enpresaren denbora errealeko estrategia motako bideo-joko bat da.

## Sinopsia 
Munduko petrolio erreserbak XXI. mendearen hasieran txikitzen ari diren bitartean, Siberiako indusketa batzuetan mineral estralurtar ezezagun bat aurkitu da, orain arte "siberita" izenez bataiatu dena eta erradioaktiboa dirudiena. Estatubatuar indusketa-talde batek egin zituen eta errusiarrek ez dakite haien berri. Geroago ohartuko gara siberita ez dela erradioaktiboa, baina fusio hotza egiteko gai den urarekin kontaktuan jartzean, mineral hori duenak munduko energia-merkatua kontrolatu ahal izango duela.

## Kanpo estekak
Teodoro Toni

**Teodoro Toni Ruiz** (Urrotz, Nafarroa Garaia, 1893 &ndash; Azpeitia, Gipuzkoa, 1967) nafar erlijiosoa izan zen.

## Biografia 
Salamancako Unibertsitatean Zuzenbide Zibilean doktorea, *Hechos y, dichos* argitalpena zuzendu zuen 1935etik 1950era, baita Bilboko Argitaletxea eta Idazleen Etxea ere. *Lección de Navarra* (Burgos, 1938) idatzi zuen eta Loiolako santutegian hil zen 1967an.

## Erreferentziak 
* 

## Kanpo estekak
Clarisse Agbegnenou

**Clarisse Agbegnenou** (Rennes, Ille-et-Vilaine (Frantzia), 1992ko urriaren 25a) judo borrokalari frantziarra da.
## Olinpiar Jokoak
2016ko Udako Olinpiar Jokoetan, Rio 2016an (Rio de Janeiro), zilarrezko domina eskuratu zuen ≤63 kg-ko emakumezkoen kategorian, Tina Trstenjak esloveniarrarekin galduz (urrezkoa) eta Yarden Gerbi israeldarra eta Anicka van Emden herbeheretarra garaituz (elkarbanatutako brontzezkoa).

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), urrezkoa lortu zuen ≤63 kg-ko emakumezkoen kategorian, Tina Trstenjak esloveniarra (zilarrezkoa) eta Maria Centracchio italiarra eta Catherine Beauchemin-Pinard kanadarra garaituz (elkarbanatutako brontzezkoa). Frantziako taldearekin, berriz, urrezkoa lortu zuen talde mistoko kategorian, Japoniako taldearen (zilarrezkoa) eta Alemaniakoaren (brontzezkoa) aurretik. Honako hauek osatzen zuten Frantziako taldea: Sarah-Léonie Cysique, Guillaume Chaine, Margaux Pinot, Axel Clerget, Romane Dicko, Teddy Riner, Clarisse Agbegnenou, Amandine Buchard, Madeleine Malonga, Kilian Le Blouch eta Alexandre Iddir-ek.

2024ko Udako Olinpiar Jokoetan beste bi  domin lortu zituen. Bakarkako ekitaldian brontzea lortu zuen eta taldeka, Tokion bezala, urrezko domina lortu zuen frantziako talde mistoak.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak
Francisco Lakabe Mezkiritz

**Francisco Matías Lakabe Mezkiritz** (Urrotz, Nafarroa Garaia, 1815eko abenduaren 3a - Zangoza, Nafarroa Garaia, 1891eko irailaren 17a) nafar medikua eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Dirudienez, Iruñeko apaiztegian sartu zen, 1832an primaren ordenatu gisa agertzen baita. Hala ere, urtebete geroago Iruñeko Medikuntza, Kirurgia eta Farmazia Elkargoan matrikulatu zen. Lizentziatura lortuta, Zizur Zendean aritu zen medikuntzan, 1862ko urtarrilean Zangozara igaro zen arte. Hiri honen alde egindako lan arduratsuari esker, 1886an udalak ohorezko diplomarako proposatu zion diputazioari.

1858an idatzi zuen *Iruñerriko baserritarren defentsa* lana, Florencio Sanz Baezak urte berean idatzitako *Nafarroako estatistika* izeneko paragrafoaren erantzuna; *Antikristoa edo iraultza, Aita Santua edo kristokrazia* 1869an, eta *Israelgo iratzargailua* 1886an.

## Erreferentziak 
* 

## Kanpo estekak
Filipinetako Mankomunitatea

**Filipinetako Mankomunitatea**   edo **Filipinetako** ***Commonwealth***,  Filipinetako izendapena izan zen 1935etik 1946ra, herrialdeak Estatu Batuekin mankomunitatea osatu zuenean. 1935 baino lehen, Filipinak uharte-eremu mankomunatu gabekoa zen eta lehenago AEBetako lurraldea zen.

Mankomunitatea edo Estatu libre elkartuaren sorrera, Filipinetako Independentzia Legearen araberakoa izan zen, herrian Tydings-McDuffie Legea (*Tydings-McDuffie Act*) izenez ezagutzen dena, behin-behineko araudia 10 urteko epean, eta horren ostean independentzia osoa eta subiranotasuna emango zitzaizkion.

Aro kolonialaren amaiera eta herrialdearen izenaren aldaketa markatu zuen, garai kolonialeko "Filipinar uharteak" termino tradizionaletik, batasunaren, subiranotasunaren eta nazio identitatearen sinbolo den "Filipinak" berezira.

## Erreferentziak 
## Kanpo esteka
Thomas Sigismund Stribling

**Thomas Sigismund Stribling** (Clifton, Tennessee, 1881eko martxoaren 4a - Florence, Alabama, 1965eko uztailaren 8a) estatubatuar idazle eta abokatua izan zen.

Alabamako Unibertsitatean zuzenbidea ikasi eta abokatu bulego batzuetan lan egin ondoren, aldizkarietan fikziozko lanak idazten hasi zen. Abentura, detektibe eta zientzia-fikziozko istorioak idatzi zituen. 1922an argitaratu zuen bere lehen eleberria.

1933an Pulitzer Saria irabazi zuen *The Store* (*Denda*) eleberriarekin. Eleberria Vaiden trilogiako bigarrena da. Gerraren ondoren, zuri aberatsak, baserritar zuriak eta esklabo askatu berriak Hegoaldeko bizimodura nola egokitzen diren kontatzen du. Familiaren bizipenetan oinarritu zen eleberria idazteko.

## Lanak 
### Eleberriak 
* *The Cruise of the Dry Dock* (1917).
* *Birthright* (1921).
* *Fombombo* (1922)
* *Red Sand* (1923)
* *Teeftallow* (1926)
* *Bright Metal* (1928)
* *East is East* (1922)
* *Strange Moon* (1929)
* *Backwater* (1930)
* *The Forge* (1931)
* *The Store* (1932), 1933ko Pulitzer Saria
* *Unfinished Cathedral* (1933)
* *The Sound Wagon* (1935)
* *These Bars of Flesh* (1938)

### Antzezlanak 
* *Rope* (1928)
* *The Great Fombombo* (1932)

### Ipuin bildumak 
* *Clues of the Caribbees: Being Certain Criminal Investigations of Henry Poggioli, Ph. D.* (1929)
* *Best Dr. Poggioli Detective Stories* (Dover, 1975)
* *Dr. Poggioli: Criminologist* (Crippen & Landru,2004)
* *Web of the Sun* (2012)

### Ipuinak 
* 'The Father of Invention'. *Trotwood Monthly*, 1906ko iraila
* 'Old Four Toes'. *Trotwood Monthly*, 1906ko urria
* 'Big Jack'. *Great Bend Tribune*, 1908ko maiatzaren 8a
* 'The Pictures of Jacqueleau'. *Illustrated Sunday Magazine*, 1909ko apirilaren 18a
* 'The Loot of the Dog Star'. *Illustrated Sunday Magazine*, 1909ko uztailaren 4a
* 'The Peace Commissioner'. *Illustrated Sunday Magazine*, 1909ko uztailaren 25a
* 'Romance to Order'. *Buffalo Enquirer*, 1909ko abenduaren 8a
* 'Seeking the Stolen Service'. *Leaonardsville News*, 1910eko uztailaren 21a
* 'The Utility Man'. *Shelby City Herald*, 1910eko irailaren 14a
* 'Old Block and Chips'. *Junction City Republic*, 1910eko abenduaren 17a
* 'Getting Action'. *The American Boy*, 1915eko otsaila
* 'A Hammerhead Film'. *The American Boy*, 1915eko apirila

### Olerkigintza 
* *Design on Darkness*
* *The Dead Master*. *Gastonia Gazette*, 1907ko urriaren 11
* *To a Cherokee Rose*. *Florence Herald*, 1921eko urriaren 21a

### Ez-fikziozkoak 
* *Laughing Stock: The Posthumous Autobiography of T.S. Stribling* (1982)
* *Apology to Florence*, 1934ko ekaina, *Wings Magazine*.

## Kanpo estekak
Mola salsa

***Mola salsa*** Erromatar Inperioaren garaian erromatar sukaldaritzan oso erabiliak ziren ahiak ziren, ogi airis moduan egosten zituztenak. k "ehoketa" esan nahi du, eta hedaduraz "irina".   hitzaren adjektibo-forma da, "gazia" esan nahi duena. Horrela, k "irin gazia" esan nahi du. Elaborazioak farro-irina erabiltzen zuten, gatzarekin nahastu eta masa bat egiten zuten labe batean () sartu arte. Erromatar jainkoei eskainitako  sakratu moduko bat izaten zen.

 Erromatar Inperioan erabiltzen zuten erritu-elementu gisa. Larariumean Vestaren birjinei eskaintzen zitzaien. Erromatar ospakizunetan egiten zuten: Lemuralia, Vestalia, Matralia, Fornacalia, Lupercalia eta Jupiterren omenezko ospakizun guztietan. Immolazio hitza etimologikoki tik datorrela esaten dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ogi airis

**Ogi airisa** legamiarik gabe egiten den ogia da. Bere masa zereal baten irinaren eta uraren arteko nahasketa bat da, eta horri gatza gehitu dakioke. Ore horri nahi duen forma ematen diote, prestatzeko tenperatura altua jarri aurretik. Erabilitako irina garia, garagarra, artoa edo beste zereala izan ohi da

Denbora luzez, ogi airisa izan zen gizateriak ezagutzen zuen bakarra; irin integralarekin prestatzen zuten eta orea eguzkitan berotutako harrien edo errauts beroen gainean jarriz prestatzen zuten. Ondoren, ogia aldatu egin zen, eta gaur egun ezagutzen ditugun ogi-barietate asko bihurtu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Farro

***Farro*** hiru gari espezieren aleen nahasketa da, bigundu arte uretan prestatzen direnak. Gero, lehortu eta bakarrik edo sarritan entsalada, zopa eta beste plater batzuetan jaten da.

Farro azala kentzen zaien hiru espezien termino etnobotanikoa da: espelta (*Triticum spelta*), *Triticum dicoccum* eta *Triticum monococcum*. Ezin da espezie hauen aleak jo. Italiako gastronomian, hiru espeziei *farro grande,* *farro medio* eta *farro piccolo* diete.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Conditum

***Conditum*** (), ***piperatum*** () edo ***konditon*** (κόνδιτον) erromatar alkoholdun edari ospetsua izan zen, eztiaz gozatutako eta piperbeltzez (batzuetan baita beste belar usaintsu batzuez) ondutako ardoa zena. Iturri historiko batzuen arabaera, sendagaia ere bazen, sendabelarrak barne hartzen baitzuen.

Garai bateko  hartan izan zezakeen jatorria gaur egungo ardo beroak, Europa osoan Gabonetan tipikoak denak.

Hainbat errezeta zeuden. Apiziok *De re coquinaria* bere lanean bi aipatu zituen:  (bidaiariaren ardo ondua) eta  (ezusteko ardo ondua).  honek ardoa, eztia, piperbeltza, sabitegia, ereinotza, azafraia, datil-haziak eta ardoz bustitako datilk barne hartzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Moretum

gazta igurtzigarri moduko bat da, Antzinako Erromako plater batzuei laguntzeko erabiltzen zena. Ongailu edo saltsa mota bat da. Osagaiak motrailu () batean birrintzen zituzten, eta haren izena hortik hartu zuen. 

*Appendix Vergiliana* lanean, izenak adierazten duen bezala Virgiliori egozten zaion obran, aren osagaiak belar onak, baratxuria, gazta, ozpina, oliba-olioa eta gatza zirela eta nekazarien gosaria zela esaten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urrozko azoka

**Urrozko azoka** Nafarroako produktu tradizionalen azoka Urrotz-Hiriko Azoka enparantzan ospatuta XIII. mendetik.

Ekitaldira inguruko bailaretako saltzaileak joaten dira (Lizoainibar, Aezkoa, Zaraitzu, Erronkaribar...), baita Nafarroako eta Euskal Herriko beste toki batzuetakoak ere.

## Historia 
1286rako, asteroko azoka bat antolatzeko pribilegioa zuen Urrotzek, ganadua eta zereala merkaturatzeko asteazkenetan. 1348an nekazaritza-ekoizpena murrizten hasi zenean eta artzaintza, artilea eta ehungintzako produktuak hedatzen hasi zirenean, balioa irabazi zuten. XVII. mendetik aurrera, azokak hiribilduari emandako oparotasuna ez galtzeko, urroztarrek Filipe IV.ari erosi zioten urtero San Martinengatik azoka bat antolatzeko eskubidea. Horrela, mugako muino xume hori, zereal-laboreen eta abeltzaintza-mendien artean kokatua, erreferentzia komertziala izaten hasi zen Aragoin, Gaztelan eta Frantzian ere.

Nafarroako Gorteetan ordezkaritza falta izan arren, ibilbide eta komunikazioetan garrantzia galdu arren, emigrazioa, karlistaldiak eta hurrengo mendeetako izurriteak gorabehera, asteroko merkatuak eta azokak ez zuten garrantzirik galdu.

XX. mendearen erdialdean, Urrozko ia etxe guztietan autokontsumorako animaliak zeuden: esnetarako behi bat, haragitarako txerri bat, oilo batzuk eta untxiren bat. Familia askok idiak zituzten nekazaritzako lanetarako. Beste batzuei, ia ezer ez zutenei, Udalak hamabi lurrezko lapurreta ematen zizkien ezkontzen zirenean, eta, haiek erein ahal izateko, herriko apaizak eta merkatari nagusiak estekaren sistema ezarri zuten. Sistema horren bidez, hazi-lapurreta bat (22 kilo) aurreratzen zen, eta horren ondorioz uzta gehi zuhaitz bat (lapurreta baten hamaseirena) lortzen zen, interes gisa.

Inork ez daki ziur noiz utzi zioten ospakizunari. Askok gogoratzen dute, ordea, 1960ko hamarkadan modernitateak, garraiobideetako aldaketek eta Agoitzaldeko abeltzaintza-jarduerak behera egin izanak gutxinaka minduta hiltzen joan zirela azokak.

Ez ziren inoiz erabat itzali. Urte luzez hitzordu horretara leial joaten ziren artzainek duela urte gutxi arte jarraitu zuten Urrotzen elkar topatzen. Txingar txiki horretatik gertaera bakar hura berreskuratzeko gogoa eta oroitzapena bizitu ziren. Horrela, 2007an, Udalak azoka artisauagoa sustatu zuen, edizioz edizio mamitu dena eta gero eta bisitari gehiago hartzen dituena.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Urrotz
* Azoka enparantza

## Kanpo estekak
Guillaume Chaine

**Guillaume Chaine** (Colombes, Senako Gainak (Frantzia), 1986ko urriaren 24a) judo borrokalari frantziarra da.
## Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), urrezko domina lortu zuen Frantziako taldearekin talde mistoko kategorian, Japoniako taldearen (zilarrezkoa) eta Alemaniakoaren (brontzezkoa) aurretik. Honako hauek osatzen zuten Frantziako taldea: Sarah-Léonie Cysique, Guillaume Chaine, Margaux Pinot, Axel Clerget, Romane Dicko, Teddy Riner, Clarisse Agbegnenou, Amandine Buchard, Madeleine Malonga, Kilian Le Blouch eta Alexandre Iddir-ek.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak
Carlos Saavedra Lamas

**Carlos Saavedra Lamas** (Buenos Aires, 1878ko azaroaren 1a - *ibidem*, 1959ko maiatzaren 5a) argentinar politikari eta jurista izan zen. 1936ko Bakearen Nobel Saria jaso zuen.

Zuzenbide eta historia konstituzionaleko irakaslea izan zen La Platako Unibertsitatean. Aitzindaria izan zen Argentinako lan legerian eta nazioarteko zuzenbidean.

1915ean Justizia eta Hezkuntza ministro eta 1932an Kanpo Arazoetako ministro izendatu zuten. Paper garrantzitsua jokatu zuen Paraguai eta Boliviaren arteko Chacoko Gerraren ebazpenean.
Loughinislandgo sarraskia

thumb|Ombudsmanen poliziaren bulegoa Belfasten.
**Loughinislandeko sarraskia** () 1994ko ekainaren 18an egin zen Ipar Irlandako Loughinisland herrixkan. Egun horretan Ulsterko Boluntarioen Indarra (ingelesez  Ulster Volunteer Force - UVF) talde loalistaren partaide batzuk eraso-erriflekin pub batean sartu ziren, sei pertsona zibil hiltzen eta beste bost zaurituta utziz. Pubeko bezero gehienak katolikoak izaten ziren. Urtetan Royal Ulster Constabularyren agenteak inplikaturik zeudela susmatu zen eta ikerketan akats larriak egin ziren. Pubeko bezeroak telebistan 1994ko Munduko Futbol Txapelketa ari ziren ikusten; horregatik sarraskia "World Cup massacre" izenarekin ere ezagutzen da.

## Gertaerak 
Sarraskia O 'Toole pubean izan zen. Bertan katolikoak ibiltzen ziren gehienbat, eta hilketak gertatu ziren egunean jendea Irlandako Errepublikak Italiaren aurka 1994ko Munduko Koparen ondorioz jokatu zuen partida ikusten zegoen. Hildakoak hauek izan ziren: Adrian Rogan (34 urte), Malcolm Jenkinson (52 urte), Barney Green (87 urte), Daniel McCreanor (59 urte), Patrick O'Hare (35 urte) eta (39 urte), guztiak hiritar katolikoak. 

UVFk erasoa burutu zuen, Irlandako Nazio Askapenerako Armadak (INLA) 1994an egin zuen Shankill Roadeko erasoari erantzun gisa. Nolabait, Ulsterko Errege Jendarmeriako agente eta informatzaile bikoitzak sarraskian sartuta zeudela, eta poliziak txostenak eta frogak suntsitu zituela ikerketan ezagutu zen. Ombudsmaneko poliziak, biktimen senideen salaketen ondoren, kasua ikertu zuen. 2011n, ikerketak ondorioztatu zuen ikerketan akatsak egon zirela, baina ebidentziarik aurkitu gabe. Ombudsmanek 2016an egindako txosten berri batek, ordea, poliziaren eta UVFren arteko loturak azalarazi zituen. 2017an, sarraskiari buruzko dokumental bat argitaratu zen, *No Stone Unturned* izenburukoa.

## Oroimena 
Erasoaren 18. urteurrenean, 2012an, Irlandako Errepublikako selekzioak Italiaren aurka jokatu zuen, orduan, 2012ko Eurokopa zela-eta, Poznanen, Polonian. Talde irlandarrak, gertaeren oroimenean, besoko beltza jantzi zuen. Proposamena Irlandako Futbol Elkarteak egin zuen eta UEFAk babestu zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ipar Irlandako gatazka

## Kanpo estekak
Arrautza-oskol

thumb|upright=1.4|Hegazti baten apurtutako arrautza-oskola
**Arrautza-oskola** arrautza baten kanpoko alde gogorra da, baita kanpoko zati ez-gogorrak dituzten beste arrautza batzuk izendatzeko ere, hala nola arrainen arrautzakoak. Tratamendu kimiko baten ondoren bakarrik irensten den zati jangarri bat da; adibidez, ozpindutako arrautzen oskolak bigundu dituen ingurune azido batean (ozpina) eragiten duelako jan ahal izaten dira. Oskola arrautza baten pisu osoaren % 10 eta % 15 artekoa da.

## Ezaugarriak
Arrautza-oskol baten egitura materiala espezieen arabera aldatu egiten da, esan daiteke kristal mineralekin lerrokatutako proteina matrize bat dela, oro har kaltzio karbonatoa bezalako konposatu kimikoetan dagoen kaltzioa (% 94a). Arrautzen kaltzioa sedimentazio batetik dator; hegaztietan ez dago zelularik oskolaren kaltzioa sortzen duenik. Oskol gogorragoa duten arrautzak mineralizatuago daude oskolekoa ahulagoa edo hauskorragoa dutenak baino.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nerea Llanos

**Inés Nerea Llanos Gómez** (Barakaldo, 1967) bizkaitar abokatu eta politikaria da. Deustuko Unibertsitatean ikasitakoa, 1995 eta 2011 artean Galdakaoko zinegotzia, 1999 eta 2012 Bizkaia Batzar Nagusien ahalduna eta 2011tik aurrera Eusko Legebiltzarreann Alderdi Popularraren eleduna (eta baita bere bozeramalea ere) izan zen.
## Kanpo estekak
Manuel Aranegi

**Manuel Aranegi Coll** (Bartzelona,  - Gasteiz, ) arabar ingeniari eta politikaria izan zen, Arabako ahaldun nagusia (1957-1966) izandakoa. Ingeniaritza ikasi ondoren, zenbait enpresatan eta Banco de Vitorian lan egin zuen.

Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen kidea eta Instituto de Cultura Hispánicako presidenteordea izan zen.

## Kanpo estekak
George Reid

Sir **George Houston Reid** (Johnstone, Renfrewshire, 1845eko otsailaren 25a - Londres, 1918ko irailaren 12a) australiar politikari eta diplomazialaria izan zen. Australiako 4. lehen ministroa izan zen 1904tik 1905era.

Eskozian jaio zen eta gaztetan familiarekin batera Eskoziara emigratu zuen. Hegoaldeko Gales Berriko gobernuan funtzionario gisa lan egin zuen. 1876an zuzenbidea ikasten hasi zen eta 1879an abokatutzan sartu zen.

1880an Hegoaldeko Gales Berriko Parlamentuko kide hautatu zuten. Estatu honetako Hezkuntza ministroa (1883-84) eta lehen ministroa (1894-1899) izan zen. Merkataritza Libreko Alderdiko buru izan zen, eta Federazioa sortu ondoren, oposizioko lehen burua izan zen.

1901ean lehen parlamentu federaleko diputatu hautatu zuten. 1904ko abuztuan gobernu minoritario bateko lehen ministro izendatu zuten. Bere gobernuak 1905eko uztailera arte baino ez zuen iraun. 1910etik 1916ra Australiako enbaxadore Erresuma Batuan izan zen. 1916an Erresuma Batuko Komunen Ganberako kide hautatu zuten eta bi urte geroago hil zen.
Leptoglossus occidentalis

***Leptoglossus occidentalis*** Coreidae familiako intsektu hemiptero espezie bat da. **Pinuaren amerikar zimitz** izenaz ere ezaguna da. Ipar Amerikako mendebaldean sortu zen, Mendi Harritsuetatik eta Kaliforniatik Columbia Britainiarrera eta Idahora arte, baina, duela gutxi, Ipar Amerikako ekialderaino hedatu du banaketa-eremua, Connecticut eta New Hampshire bezalako eremuetan, Mexikora, eta, istripuz, Europara iritsi da. Europan, espezie exotiko inbaditzaile gisa hartzen da, eta pinaburu pinudietan hazten da. Europako lehen agerraldia Italian izan zen 1999an. Asian, 2008an aurkitu zuten lehen aldiz, Japonian. Hego Euskal Herrian ere aurki daiteke. Espainiako 630/2013 Errege Dekretuak araututako Espezie Exotiko Inbaditzaileen Espainiako Katalogoan dago.

## Deskribapena 
*L. occidentalis*en batez besteko luzera 16-20 mm-koa da, eta arrak emeak baino txikiagoak dira. Hegan egin dezakete, eta egiten dutenean burrunba egiten dute. *Leptoglossus* occidentalis kolore arre eta gorrixkakoa da. Erraz identifika daiteke atzeko tibia lauei, atzeko femurren arantzei, sabelaren bi aldeetan hegoen kanpoaldea zeharkatzen duten zerrenda argi eta ilunei eta baita hemielitroetako aulki itxurako marrazki zuriari esker ere.

## Galeria 

Leptoglossus occidentalis MHNT Profil.jpg|Alboko ikuspegia
Leptoglossus occidentalis MHNT abdomen.jpg|Abdomena
Cabeza de un Leptoglossus occidentalis, Hartelholz, Múnich, Alemania, 2014-04-05, DD 01.JPG|Buruaren xehetasuna
Leptoglossus occidentalis macro eyes.jpg|Begietako makrofotografia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rosario Zubizarreta

**Rosario Zubizarreta Churruca** (Ermua, Bizkaia, 1918ko abenduaren 17a – Segovia, 2002ko irailaren 11) erraketista profesionala izan zen, ***Ermua I*** goitizenarekin atzelari gisa jokatu zuena.

## Bizitza 
Ama Corneliaren jaiotetxea izandako Mallabiko Useleta baserrian munduratu zen arren, aitak Ermuan erregistratu zuen eta handik aurrerako dokumentu guztietan berau du jaioleku.
thumb|289x289px|Ermuko Artekale 11, Zubizarreta Churruca pilotarien bizileku.
Juan Cancio aita armagina zen lanbidez eta buruz buruko pilotaria ere izandakoa zen. Aitaren pilota zaletasunak edo familiaren etxea Ermuko frontoi hegalean egoteak, ez jakin zerk bultzatu zuen seme-alaben ogibidea, euretako lau pilotari izan zirelako: Ignacio eta Fernando puntistak, eta Rosario eta Eladia erraketistak.

Aita Bilboko Larrinagako espetxearen erasoaldian hil zuten 1937an eta Rosariok, anai-arrebetan zaharrena, amari lagundu behar izan zion gazteagoak aurrera ateratzen. Gerrako alargun bezala, Ermuko Erdikokalean estanko bat eman zioten, *Cornelianekua* bezala ezagutua herrian eta Rosario arduratzen zen astero-astero Durangora joaten, zegokien tabakoa ekartzeko. Bidaia beste gauza batzuk saltzeko aprobetxatzen zuen baina: fruta, gaztak… diru apur batzuk familia ekonomiari laguntzeko. Ile-apaintzen ere ikasi zuen eta arratsaldeetan herriko kooperatiban aritzen zen lanean. Erraketan jokatzea aukera bat izan zen berarentzako, etxekoei lagundu eta bizitzan aurre egiteko bide posible bat. Rosariok maite zuen mostradorea, salerosketa, bezeroekiko hartuemana... eta kostata eta ez pena gutxirekin hartu zuen erretiroa. 

Rosario Zubizarreta Segovian zendu zen 2002ko irailaren 11an eta bertako Angel de la Guarda kanposantuan lurperatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas
* Erraketistak lehen eta orain. Dokumentala
* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak, aitzindariak pilotaren munduan
* Emakume erraketistak. Antzinako lanbideak
* Azken erraketistak, mende hasierako kirolari profesionalak. Bideoa
Eduardo Velasco López Cano

**Eduardo Prudencio Velasco López Cano** (Gasteiz, 1853 &ndash; 1920) arabar irakasle eta politikaria izan zen.

Madrilen Filosofia eta Letrak ikasi ondoren, jaioterrian Institutuko katedraduna izan zen. "Euskal Erria" aldizkariko ohiko zutabegilea izan zen, eta bertan bere lan asko agertu ziren. 1871. eta 1874. urteetan Gasteizko zinegotzia izan zen. Liga Foral Autonomistako diputatu probintzial aukeratua, 1905 eta 1909 artean Arabako Diputazioko Lehendakari izan zen, non beste diputazioekin lankidetza estua bultzatu zuen, bereziki itundutako erregimenaren defentsan.

## Kanpo estekak
Puls (gastronomia)

***Puls*** edo ***pulmentum*** zereal edo lekale zopa/ahi formako errezeta bat da, Erromatar Inperioaren garaian erromatar sukaldaritzan oso ezaguna zena. Bere errezetarik sinpleenean, beratzen jarritako zerealak dira, biguntzea lortu arte. Erromatar herri xehearen oinarrizko elikagai bat zen. Bere prestaketa I. mendeko Apizioren *De re coquinaria* errezeta-liburuan agertu zen.

Erromatar bertsioa, hasiera batean, likido batean (ura edo esnea) egositako farroz (*Triticum dicoccum*) egiten zuten bigundu arte. a, denborarekin, irina gehitzen joan zen gari-ale osoko jatorrizko errezetan. Elikagai hau erromatar legionarioek ere jaten zuten.

Egungo polentaren errezeta, antzinean garagar-irinez egiten zutena eta egun arto-irinez, etik dator.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hifumi Abe

**Hifumi Abe** (Kobe, Hyōgo (Japonia), 1997ko abuztuaren 9a) judo borrokalari japoniarra da.
## Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), urrezko domina lortu zuen ≤66 kg-ko gizonezkoen kategorian, Vazha Margvelashvili georgiarra (zilarrezkoa) eta An Ba-Ul hegokorearra eta Daniel Cargnin brasildarra garaituz (elkarbanatutako brontzezkoa). Japoniako taldearekin, berriz, zilarrezkoa lortu zuen talde mistoko kategorian, Frantziako taldearen (urrezkoa) eta Alemania eta Israelgo taldeen (elkarbanatutako brontzezkoa) aurretik. Honako hauek osatzen zuten Japoniako taldea: Uta Abe, Shohei Ono, Chizuru Arai, Shoichiro Mukai, Akira Sone, Aaron Wolf, Tsukasa Yoshida, Miku Tashiro, Shori Hamada, Hifumi Abe, Hisayoshi Harasawa eta Takanori Nagase-k. 

2024ko Udako Olinpiar Jokoetan ere urrezko domina lortu zuen banaka eta zilarrezkoa taldekako misto proban.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak
Serafín Ajuria

**Serafín Ajuria Urigoitia** (Bilbo,  - Gasteiz, ) arabar enpresaburua izan zen.

Bilbon jaio arren, bere bizitza pertsonala eta politikoa Araban egin zuen, hain zuzen ere bere aitonaren herrian, Araian, igaro zuen denbora gehien. Bertan hasi zuen jarduera industriala, Carlos anaiarekin. 1901ean, bere bazkide Segundo Aranzabalekin batera, krisian zegoen Metalúrgica Vitoriana enpresa erosi zuten. Bertan, altzairua lortzeko espainiar fabrikazioko lehen labe elektrikoak muntatu zituzten. Aranzabal 1923an hil zenean, Ajuria, S.A. enpresa sortu zen, eta hil arte zuzendu zuen.

Garai hartan, probintziako diputatu, Gerrako Batzorde Karlistako kide, Hospizioko Batzordeko kide, Espainiako Bankuko kontseilari eta San Migel parrokiako fabrika-batzordeko kidea izan zen.

Gaur egun Eusko Jaurlaritzako Lehendakariaren egoitza ofiziala den Ajuria Enea jauregitxoaren lehen jabea izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Axel Clerget

**Axel Clerget** (Saint-Dizier, Marne Garaia (Frantzia), 1987ko otsailaren 28a) judo borrokalari frantziarra da.
## Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), urrezko domina lortu zuen Frantziako taldearekin talde mistoko kategorian, Japoniako taldearen (zilarrezkoa) eta Alemaniakoaren (brontzezkoa) aurretik. Honako hauek osatzen zuten Frantziako taldea: Sarah-Léonie Cysique, Guillaume Chaine, Margaux Pinot, Axel Clerget, Romane Dicko, Teddy Riner, Clarisse Agbegnenou, Amandine Buchard, Madeleine Malonga, Kilian Le Blouch eta Alexandre Iddir-ek.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak
Carlos Ajuria

**Carlos Ajuria Urigoitia** (Bilbo,  - ?) arabar enpresaburu eta politikaria izan zen.

Bilbon jaio arren, bere bizitza pertsonala eta politikoa Araban egin zuen, hain zuzen ere bere aitonaren herrian, Araian, igaro zuen denbora gehien. Familiaren botere ekonomikoaren ondorio zuzena izan zen politikan izan zuten parte hartzea. Arabako probintziako diputatu aukeratu zuten 1901eko hauteskundeetan. Senataria ere (1910-1911, 1914-1917, 1919-1920, 1921-1923) izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luis Llaguno

**Luis Llaguno Piñera** (1878 &ndash; Urduña, 1975eko urriaren 11) bizkaitar politikaria izan zen.

## Biografia 
Pedro Maria Llaguno ahaldun nagusiaren iloba, ideologikoki karlista izan zen. 1914tik 1923ko irailera Urduñako alkatea izan zen.
Frankisten konkistaren ondoren, berriro Orduñako alkatea, eta baita Bizkaiko Foru Aldundiaren eta Bizkaiko Aurrezki Kutxaren presidentea ere izan zen.

Llaguno gerrako umeen bortxazko errepatriazioaz arduratu zen Bizkaiko Adingabeen Babeserako Erkidego Batzordeetan (Juntas Provinciales de Protección de Menores de Vizcaya) sortu zen berezko batzorde baten lehendakaria zelarik. *Repatriación de Menores* deituriko batzordearen beste kide batzuk izan ziren Clotilde Adan de Yarza, Manuela Escauriaza, Julián Benito Marco Gardoqui, Eliseo Migoya Torre, Enrique López de la Alberca, Pedro José Galíndez eta Amalia López Doriga.

## Erreferentziak
Shoichiro Mukai

**Shoichiro Mukai** (Takaoka, Toyama (Japonia), 1996ko otsailaren 10a) judo borrokalari japoniarra da.
## Olinpiar Jokoak
Zilarrezko domina lortu zuen talde mistoko kategorian Japoniako taldearekin, Frantziako taldearen atzetik (urrezkoa) eta Alemania eta Israelgo taldeen aurretik (elkarbanatutako brontzezkoa). Honako hauek osatzen zuten Japoniako taldea: Uta Abe, Shohei Ono, Chizuru Arai, Shoichiro Mukai, Akira Sone, Aaron Wolf, Tsukasa Yoshida, Miku Tashiro, Shori Hamada, Hifumi Abe, Hisayoshi Harasawa eta Takanori Nagase-k.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak
Aaron Wolf (judoka)

judo borrokalari japoniarra da. Estatubatuar jatorrikoa, jatorri horretako lehen txapeldun nazional bilakatu zen.

## Olinpiar Jokoak 
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), urrezko domina lortu zuen ≤100 kg-ko gizonezkoen kategorian, Jo Gu-Ham hegokorearra (zilarrezkoa) eta Jorge Fonseca portugaldarra eta Niyaz Ilyasov errusiarra garaituz (elkarbanatutako brontzezkoa). Japoniako taldearekin, berriz, zilarrezkoa lortu zuen talde mistoko kategorian, Frantziako taldearen atzetik (urrezkoa) eta Alemania eta Israelgo taldeen (elkarbanatutako brontzezkoa) aurretik. Honako hauek osatzen zuten Japoniako taldea: Uta Abe, Shohei Ono, Chizuru Arai, Shoichiro Mukai, Akira Sone, Aaron Wolf, Tsukasa Yoshida , Miku Tashiro, Shori Hamada, Hifumi Abe, Hisayoshi Harasawa eta Takanori Nagase-k.

2024ko Udako Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina lortu zuen taldekako proban.

## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak 
## Erreferentziak
Lil Peep

**Gustav Elijah Åhr** (Allentown, Pennsylvania, Estatu Batuak; 1996ko azaroaren 1a &ndash; Tucson, Arizona, Amerikako Estatu Batuak; 2017ko azaroaren 15a), **Lil Peep** izen artistikoarekin ezagunagoa, rap-kantaria, abeslaria, musikagilea, modeloa eta musika-ekoizle estatubatuarra eta suediarra izan zen. Bere abestietan emozio-estilo sendoa izateagatik ezaguna egin zen.

Peep Kaliforniara joan zen bizitzera 17 urterekin, eta han grabatu zuen bere estudioko lehen diskoa. Bere nahasketek emo, trap, lo-fi eta rock alternatiboa aztertzen zituen bitartean, bere lehen diskoa ''Come Over When You're Sober, Pt. 1* (2017) pop punk eta rap rockerako trantsizio bat izan zen. *Come Over When You're Sober, Pt. 2* (2018) bere bigarren diskoak arrakasta komertziala eta kritikoa izan zuen, Billboard 200ko laugarren postuan estreinatuz. Bere dokumentala, *Everybody's Everything'', 2019an estreinatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak