Astrologia

[thumb|Astrologian munduaren ikuspegi [Teoria geozentriko|geozentrikoa antzematen da, non zeruan ikusten diren planetak eta konstelazioak gizakiongan eragin handia ei duten.]]
**Astrologia** gizakien patua ezagutzea eta aurresatea, eta ezagutza horrekin etorkizuneko gertaerak iragartzea helburu duen sinesmen eta praktika multzoa da. Astrologoek ezagutzara heltzeko astroen posizioa eta mugimendua behatzen dute. Zientzialarien ustez, astrologiak zientzi oinarririk ez duen sineskeria edo sasizientzia baino ez da.

## Etimologia 
Astrologia latin goiztiarreko hitza da, grezierako ἀστρολογία hitzetik eratorria eta "izarren kontaketa" esan nahi du. Grezierako forma, *astron* edo "izar" (grezieraz: ἄστρον) eta  *-logia* edo "ikasketa, ikerketa"(grezieraz: -λογία) osagaiek eratzen dute. 

Hasiera batean astrologia eta astronomia bat zetozen eta sinonimotzat hartzen ziren arren, baina berpizkundeaz geroztik (XIV. mendetik XVII. mendera) bi terminoen arteko desberdintzapena eman zen. Amaieran, *astrologiak* "izarren eragina eta hauen harremana giza-zoriarekin aztertzen duen praktika" esanahia hartu zuen; *astronomiak ,* "argizagiak aztertzen dituen zientzia"  esanahia zuen bitartean.

## Historia 
Kultura askok —indiarra, txinatarra, maia besteak beste— garrantzia berezia eman diete gertaera astronomikoei; horregatik, lurreko gertaerak zeru-sabaiaren behaketan oinarrituta iragarpen-sistemak garatu dituzte. Horrela, mendebaldean ohikoa izan da astrologia horoskopo-sistema batean eta karta astralaren interpretazioan edo irakurketan oinarriturik. etorkizuna aurresatea.

Gure aroaren aurreko bigarren milurtekotik behintzat existitzen da astrologia, eta badirudi  nekazaritza-egutegiak direla horren sustraiak, urtaroen aldaketak aurresateko eta zeruko zikloak interpretatzeko erabiltzen baitziren.

Historian zehar, astrologia tradizio jakintsutzat hartu zen testuinguru politiko eta akademikoetan, eta beste azterketa batzuen zati integrala zen, hala nola astronomia, alkimia, meteorologia eta medikuntzarena. XVII. mendearen amaieran, heliozentrismoa eta mekanika newtondarra moduko kontzeptu berrien etorrerarekin, zalantzan jarri ziren astrologiaren oinarriak, eta hortik aurrera zuen sinesgarritasuna gutxitzen joan zen.

### Antzinaroa 
Duela 25.000 urteko aztarnak daude, hezurretan eta kobazuloetako paretetan, non frogatzen baita gizakiek ilargi-zikloak aztertu zituztela aldaketak neurtu, erregistratu eta aurreikusten saiatzeko. Ilargiak mareatan eta ibaietan zuen eragina erregistratzeko lehen pausoa izan zen; eta lehen urratsa egutegi adostu bat sortzeko.

Astrologia ezagutza-sistema integratu gisa erabiltzearen ebidentzia zaharren eta eztabaidaezinena da Mesopotamiako lehen dinastiari dagozkion erregistroei esleitzen zaiena (K.a. 1950-1651). Astrologia horrek badu nolabaiteko paralelismoa helenistikoarekin —gaur egun mendebaldeko astrologia deitua—, zodiakoa barne. Hala ere Babilonian zeruko gertaerak seinaletzat hartzen ziren, eta ez gertaeren ziotzat.

Txinako sistema astrologikoa Zhou dinastian sortu zen (K.a. 1046-256) eta Han dinastian (K.a. II. mendetik K.o. II. mendera) egin zuen aurrera. Sistema astrologiko horretan, tradizio txinatarrean ezagutzen diren elementu guztiak bildu ziren: yin-aren eta yang-aren doktrina, bost elementuen teoria, zerua eta lurra, konfuzianismoaren morala; dena bildu zen medikuntza tradizional txinatarraren, *feng shui*aren, printzipio filosofikoak formalizatzeko.

#### Egipto helenikoa 
Alexandro Handiak, Egipto hartu ondoren, Alexandria fundatu zuen. Bertan Babiloniako astrologiako eta Egiptokoa uztartu ziren horoskopoko astrologia sortuz. Zodiakoa hamar graduko hogeita hamasei dekanotzetan zatitzeko Egiptoko sistema erabili zen  eta sistema grekoa eguzki-zeinutarako eta lau elementuetan arreta jartzeko.

#### Grezia eta Erroma 
Alexandro Handiaren konkisten ondorioz Siria, Babilonia, Persia eta Asia Zentralaren sinesmenak iritsi ziren Greziara. K.a. I. menderako bi astrologia-mota zeuden Grezian; batetik horoskopoan oinarrituta zegoena, iragana, oraina eta geroa deskribatzen zituena; eta bestaldetik astrologia teurgikoa, arima izarretarantz igotzeari garrantzia ematen ziona.

Greziaren bitartez iritsi zen astrologiaren teoria Erromara. Babilonia —Kaldea ere deitua— hain ezaguna izan zen astrologiarekin lotuta, ezen grekoen eta erromatarren artean «Kaldeako jakinduria» esamoldea planetetako eta izarretako behaketan oinarritutako igarpenaren sinonimo bihurtu baitzen, 

*De divinatione* idazkian Zizeronek baztertzen ditu astrologia eta igarpenak egiteko bestelako teknikak, baina oso interesgarria da garai hartako Erroman zientifikotasuna ulertzeko zuten modura hurbiltzeko.

#### Antzinaroko eragozpenak 
Zizeroneren aipatutako eragozpenaz gain, Favorino eta Plotino filosofo grekoek ere eragozpenak jarri zizkioten astrologiaren balizko ahalmen iragarleari, ilargiaren, planeten eta izarren hainbat ezaugarritan oinarrituz haien arrazoibidea.

### Erdi aroa 
#### India 
Indiako astrologia klasikoa garai honetan bildutako testuetan dago oinarrituta: *Brihat Parashara Hora Sastra* (IAST: Bṛhat Parāśara Horā Śāstra) eta *Saravali* (IAST: Sārāvalī).

#### Musulmanak 
Abbastar 2. kalifa Al-Mansur-ek (712-775) Bagdad sortu zuen ikasketetarako gunea izan zedin, Bertan jarraitu zuten garatzen herentzia kulturala eta itzuli ziren astrologiaren inguruko testu helenikoak garaiko arabierara eta persierara. Geroago testu horiek, latinera itzulita, Europara iritsi ziren.

#### Europa 
Astrologiaren inguruan Europan argitaratutako lehen liburua *Liber Mundi Planetis et Climatibus* ("Planeten eta munduko herrialdeen liburua") izan zen, 1010 eta 1027 artean argitaratuta. Egilea Gerbert Aurillacekoa (945-1003), Silvestre II.a aita santua, izan liteke.

Dante Alighierik, *Jainkotiar komedia*ren *Paradisuaren kantika*n, erreferentzia egiten dizkie planeta astrologikoei zehaztasun handiarekin, baina astrologia tradizionala egokituz berak zuen kristautasunaren ikuspuntura.

#### Erdi Aroko eragozpenak 
VII. mendean Isidoro Sibiliakoak, *Etymologiae* edo *Originum sive etymologiarum libri viginti* liburuan, bi atal bereizi zituen astrologiaren barruan, bat eguzkiaren, ilargiaren eta izarren mugimenduak deskribatzen dituena eta zientifikoa dena, eta beste bat aurreikuspenak edo igarpenak egiten dituena eta teologikoki okertzat jotzen duena. Nicole d'Oresmek (1323-1382) ere zalantzan jarri zuten astrologiak igarpenak egiteko duen ahalmena.

### **Errenazimentua** 
Errenazimenduaren jakintsu batzuk astrologia-lanak egin zituzten garaiko boteretsuentzat, besteak beste Girolamo Cardano Ingalaterrako Eduardo VI.arentzat, John Dee Ingalaterrako Elisabet I.arentzat, Nostradamus Katalina Medici-rentzat. Astronomo garrantzitsuenak ere, Tycho Brahe, Johannes Kepler eta Galileo Galilei esaterako, astrologian ere aritzen ziren. 

Isabeldar Aroan efemerideak eta almanakak hedapen handikoak ziren, medikuntzan eta nekazaritzan oso erabiliak baitziren. Astrologiak garrantzi handia zuen Ingalaterran garai hartan eta XVII. mendean goia jo zuen, orduan astrologoak ziren ikerlari eta ingeniari entzutetsuenak, monarken aholkulariak gauza askotarako: uztak, bidaiak...

### Ilustrazioa eta Aro modernoa 
thumb|Astrologiari lotutako produktuak saltzen duen denda, Londres, 2015.
Ilustrazioaren pentsalarientzat astrologia sineskeriaren adibide arketipikoa izan zen. Astrologiaren aurkako borroka sekularismoaren eta arrazionalismoaren aldeko borrokarekin bat zetorren, obskurantismoaren aurkako borroka politikoaren barruan.

XVIII. mendearen amaieran, arrazionalismoaren gailentzearekin batera, astronomia eta astrologia bereizten dira erabat, astronomia ezagutza zientifikoaren barruan geratuz, eta astrologia kanpoan.

XX. mendean, espiritismoarekin batera, astrologiaren berpizkundea gertatu zen, areagotuko zena *New Age* filosofiaren arrakastarekin.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zodiako
* Horoskopo
* Astrologoak
* Kategoria:Astrologia
* Astrologiaren historia

## Kanpo estekak