open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Seigarren Gurutzada

**Seigarren Gurutzada** (1228 - 1229) Ekialde Hurbila asaldatu zuen seigarren kanpaina baino gerra diplomatikoa izan zen.

Laugarren eta Bosgarren Gurutzadetan bezala, kanpainaren helburua Jerusalem eta Lur Santua osoa berreskuratzea zen. Azken porrota izan eta zazpi urte geroago hasi zen. Hainbeste borroka gutxi izan zituen, ezen aditu batzuen ustetan ez zen berezko gurutzada. Horrela seigarrena Luis IX.aren erasoa Damietan izango litzateke. Hala eta guztiz ere, Frederikok Jerusalem eta inguruko lurralde batzuen behin-behineko kontrola Jerusalemgo erresumarentzat lortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zazpigarren Gurutzada

**Zazpigarren Gurutzada** (1248 - 1254) Ekialde Hurbila asaldatu zuen zazpigarren kanpaina izan zen.

Luis IX.a Frantziakoak antolatu eta zuzenduriko Gurutzada Egipton hasi zen. Turanshah sultan ayyubidiarrak, Faris ad-Din Aktai, Baibars al-Bunduqdari, Qutuz, Aybak aeta Qalawun bahritar mamelukoen laguntza zuena, menderatu eta erregea harrapatu zuen. Askatzeko europarrek 800.000 besanteko bahisaria ordaindu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bosgarren Gurutzada

**Bosgarren Gurutzada** (1213 - 1221) Ekialde Hurbila asaldatu zuen bosgarren kanpaina izan zen.

Laugarren Gurutzadan bezala, kanpainiaren helburua Jerusalem eta Lur Santua osoa berreskuratzea zen, lehendabizikoz Ayyubid leinuaren kontrolpean zegoen Egipto konkistatuz.

Inozentzio III.ak eta bere oinordekoa zen Honorio III.ak Andres II.a Hungariakoak eta Leopoldo VI.a Austriakoak zuzenduriko armadak antolatu zituzten musulmanen eskuetan zegoen Jerusalem berreskuratzeko. 1218an, Oliver Koloniakoak zuzenduriko alemaniar armada, barnean holandar, flandriar eta frisiar soldaduak zituena, gurutzadarekin bat egin zuen. Damieta kontrolatzeko Anatolian zegoen Rüm sultanerri seleiuzidar aliatu zuten, azkenak Sirian bigarren frontea sortuz.

Damieta lortu eta gero, 1221eko uztailean gurutzatuek hegoalderantz jo zuten Kairo erasotzeko. Al-Kamil sultanak berak zuzenduriko gaueko eraso batek sarraskia sortu zuen kristauen lerroetan eta hauei zortzi urteko bake ituna sinarazi zien.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bederatzigarren Gurutzada

**Bederatzigarren Gurutzada** (1271 - 1272) Ekialde Hurbila asaldatu zuen azken kanpaina izan zen.

Zortzigarren Gurutzada bukatu eta zenbait hilabete aurrerago, Ingalaterrako Eduardo Printzeak, gero Eduardo I.a Ingalaterrakoa izango zena, bere armada eraman zuen Akreraino lorpenik izan gabe.

1268an Baibars sultan mameluko egiptoarrak, Jerusalemgo erresuma Sidon eta Akre arteko lurralde estura bilakatu zuen. Nahiz eta mongoliarren laguntza jaso, Eduardok eta Nikolas IV.a aita santuak barnealdean bakea mantentzea eta kanpoaldean mugak babestea besterik ez zituzten lortu. Baina printzea errege bilakatu zenean, Ekialde Hurbila utzi eta ordena militarren arteko tirabirek jatorrizko izpiritua desagerrarazi zuten.

1291an italiar gudaroste batek nekazari musulman talde bati eta siriar kristauei zintzurra moztu zietenean. al-Ashraf Jalil mamelukoak, aitzakia aprobetxatuz, Akre eraso eta maiatzaren 18an hiria lortu zuen. 208 urte pasa ondoren gurutzatuek Lur Santua utzi zuten behin betiko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zortzigarren Gurutzada

**Zortzigarren Gurutzada** Tunisiako Erresumaren aurkako kanpaina militarra izan zen, 1270ean gertatutakoa, Luis IX.a Frantziakoa buru izan zuena.

## Historia 
1265 eta 1268 artean, mamelukoek Palestina eta Libanoko zenbait lurralde kristau, Haifa, Antiokia, Galilea eta Armenia konkistatu zituzten eta Ekialde Hurbilean anarkia zen nagusi. Hori zela eta Luis IX.a Frantziakoak Gurutzada aldarrikatu eta, 1270ean, Europan laguntza handirik jaso gabe, Tunisiara joan zen.

Jatorrizko asmoa ez zen militarra baizik eta erlijiosoa, emirra kristautasunara aldatzea hain zuzen ere. Honek gaizki hartu eta armada prestatu zuen. Hala ere, ez zuten borrokatu izurriteak sarraskia eragin zuelako kristauen artean. Erregea bera hil zen eta bere oinordekoa zen Filipe Ausartak bake ituna sinatu eta Europara itzuli zen. Izurriteak jota,Tibalt II.a Nafarroakoa ere Zortzigarren Gurutzada horretan hil zen 1270 urtean, itzultzean, SiziliakoTrapani hirian. 

1271 eta 1272 artean Bederatzigarren Gurutzada egin zuten, batzuetan honekin bat egina.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tibalt II.a Nafarroakoa

## Kanpo estekak
Alejandro Amenábar

**Alejandro Fernando Amenábar Cantos** —ezagunagoa **Alejandro Amenábar** izen-deiturez— (1972ko martxoaren 31, Santiago, Txile) espainiar zinema zuzendari, gidoigilea eta konposatzailea da.

## Bizitza 
Bere familiak Madrila alde egin zuen Pinochetek estatu kolpea eman baino lehentxeago. Irudi eta soinu ikasketak hasi zituen Informazio Zientzietako Fakultatean, baina zinemaren munduan sartu zen buru-belarri eta ez zituen ikasketa haiek amaitu. *La cabeza* (1991) filmak Zinemagile Amateurren Elkarte Independentearen saria jaso zuen; gero *Himenóptero* (1992) film ertainarekin Elxeko eta Carabanchelgo jaialdietako sariak irabazi zituen. 1994an *Antes del beso* eta *Soñé que te mataba* filmetan esku hartu zuen, eta *Luna* idatzi eta zuzendu zuen. Azken film horrek Luis García Berlanga saria jaso zuen. Bere lehenbiziko luzemetraia *Tesis* (1996) izan zen, *snuff movies*en gaia erabiltzen duen suspenseko filma; arrakasta handia izan zuen eta Zinemako Goya sarietako 7 estatua irabazi zituen. *Abre los ojos* bere hurrengo filma ere suspensekoa izan zen, baina aurrekoak baino kutsu psikologiko handiagoa du.

## Filmografia 
### Laburmetraiak 
* *La cabeza* (1991)
* *Himenóptero* (1992)
* *Luna* (1994)
* *Vale* (2015)

### Filmak 
* *Tesis* (1996)
* *Abre los ojos* (1997)
* *Los Otros* (2001)
* *Mar adentro* (2004)
* *Agora* (2009)
* *Regression* (2015)
* *Mientras dure la guerra* (2019)

### Bideoklipak 
* *Me encanta (Nancys Rubias)* (2013)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Alejandro Amenábarren webgune ofiziala 
* Alejandro Amenábarren IMDBko fitxa
Conceyu Bable

**Conceyu Bable** asturiera sendotzeko eta duintzeko asmoz Asturiasen sortutako elkartea da.

## Jatorria 
Frankismoaren amaieran asturieraren erabilpena herrixketako bizitzatik beste eremu batzuetara zabaldu nahi zuten hainbat egileek. Asturieraz Espainian edota Europan zeuden literaturen moduko literatura garaikidea sortu nahi zuten eta asturiera eguneroko bizitzako eremu ezberdinetan erabiltzeko gai zela frogatu nahi zuten.

1969an José León Delestalek *Amigos del Bable* elkartea sortu zuen, hizkuntza indarberritzeko asmoz. Elkarteak hainbat disko argitaratu zituen. 1973an *Asamblea Regional del Bable* sortu zuen, Emilio Alarcos Llorach buru izan zuelarik. Ondorengo *surdimientu* mugimenduaren oinarriak ezarri ziren eta partaideek hizkunza idatzia eta ahozkoa landuko zuen taldea eratzea erabaki zuten.

## Historia 
1974an Xosé Lluis García Arias, Xuan Xosé Sánchez Vicente eta Lluis Xabel Álvarez idazleek *Asturias Semanal* astekariaren *Conceyu Bable* atalean idatzi zuten. Asturieraz prosa sortu zuten. Atalaren izenak abiarazi zuten mugimenduari izena emango zion. Harrez gero, ordura arte asturierak ezagutu ez zituen literatura ereduak asturieraz ere landuko ziren eta kultur industria (liburuak, diskak, aldikarietako eta egunkarietako artikuluak) hasi zen.

Osatu zuten asturiera formala erdialdeko asturiera aldaeran oinarritu zuten, hiztun kopuru handiena izateagatik eta idazleek aurretik erabili zutelako. 1975tik aurrera Asturiaseko erdialdeko udalerrietan asturiera ikastaroak antolatu zituzten. 1976an erakundeko partaideek asturiera hizkuntzaren lehendabiziko gramatika argitaratu zuten: «Gramática bable».

1976an eskola bablez izateko manifestazioa egin zuten.

1980an Academia de la Llingua Asturiana (Asturiar Hizkuntzaren Akademia) eratzean *Conceyu Bable* elkarteak eragin osoa galdu zuen.

## Kanpo estekak
Hilversum

**Hilversum** ('''''') Herbehereetako hiri eta udalerria da, Ipar Holandako probintzian. Amsterdametik hego-ekialdera dago 30 kilometrotara eta Utrechtik iparraldera 20 kilometrotara.

ezkerrera|350px|thumb|Hiri erdialdea.

## Kanpo estekak
Tangente (trigonometria)

**Tangentea** (laburtuta **tan** edo **tg**) aurkako katetoaren eta ondoko katetoaren arteko arrazoia da.
: 
   \tan \alpha =
   \frac{\overline{CB}}{\overline{AC}} =
   \frac{a}{b}   

Arrazoi honen tamainak ez du zerikusirik aukeratuta triangeluaren tamainarekin, baizik eta angeluaren balioarekin. 

## Historia
Regiomontano izan zen, ziurrenik, Europan trigonometria matematikako adar ezberdindu gisa landu zuen lehenengoa. *De triangulis omnimodis* lanean, 1464koa, eta *Tabluae directionum*en, beranduago, funtzio tangentea aipatzen zuen, nahiz eta izenik ez zion eman. 

## Irudikapen grafikoa 
650px|erdian

## Identitateak 
### Bi angeluen baturaren tangentea 
Identitate trigonometriko hau bi angeluren batuketaren identitatetik abiatzen da, dagoeneko sinu eta kosinuarentzat ezagutzen dena.
 \phi,\theta\  angeluak izanda:
:
   \tan\left(\phi+\theta\right) =
   \cfrac{\sen(\phi+\theta)}{\cos(\phi+\theta)}

Lehengo identitateengatik ordezkatuta:
:
   \tan\left(\phi+\theta\right) =
   \cfrac{
      \sen \phi \cos \theta + \cos \phi \sen \theta
   }{
      \cos \phi \cos \theta - \sen \phi \sen \theta
   }

Zatikiaren aldeak ebatziz \cos\phi\cos\theta\,:
:
   \tan \left( \phi + \theta \right) = 
   \cfrac{
      \cfrac{
         \sen \phi \cos \theta + \cos \phi \sen \theta
      }{
         \cos \phi \cos \theta
      }
   }{
      \cfrac{
        \cos\phi\cos\theta-\sen\phi\sen\theta
      }{
         \cos\phi\cos\theta
      }
   }

### Bi angeluaren kenketaren tangentea 
:
   \tan \left( \phi + (- \theta) \right) =
   \frac{
      \tan \phi + \tan (-\theta)
   }{
      1 - \tan \phi \tan (-\theta)
   }

Funtzio bakoitia denez, hau lortzen da:
:
   \tan \left( \phi - \theta \right) =
   \frac{
      \tan \phi - \tan \theta
   }{
      1 + \tan \phi \tan \theta
   }

#### Formula laburtua 
:\tan\left(\phi\pm\theta\right)=\frac{\tan\phi\pm\tan\theta}{1\mp\tan\phi\tan\theta}

### Angelu bikoitzaren tangentea 
Hemendik abiatuz
:
   \tan \left( \phi + \theta \right) =
   \frac{
      \tan \phi + \tan \theta
   }{
      1 - \tan \phi \tan \theta
   }

eta \phi=\theta\, eginez, orduan:
:
   \tan \left( 2 \phi \right) =
   \frac{
      2 \tan \phi
   }{
      1 - \tan^2 \phi
   }

### Angelu hirukoitzaren tangentea
\psi angeluaren tangentea ezagututa, 3 \psi tangentea aurkitu:

:
   \tan \left( 3\psi \right) =
   \frac{
      3 \tan \psi - \tan^3 \psi
   }{
      1 - 3 \tan^2 \psi
   }

### Angelu erdiaren tangentea aurkitu 
\theta angeluaren erdiaren tangentea aurkitu:

: \tan\frac{\theta}{2}= \frac{\sen \theta}{1 + \cos \theta} 

## Tangentearen deribatua 
Tangentearen deribatua honela kalkulatzen da:

: [\tan(x)]'=\sec^2(x) \,

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sinua
* Kosinua

## Kanpo estekak 
* Funtzio trigonometrikoak. Hiru.com
Aragoiko Koroaren aurkako Gurutzada

**Aragoiko Koroaren aurkako Gurutzada**, Siziliar Bezperen Gerraren kanpainia izan zen. Martin IV.a aita santuak aldarrikatu zuen Petri Nagusiak Sizilian aitasantutzaren lurralde batzuk konkistatu zituelako. Petri II.a bere aitonak bere erresuma Egoitza Santuaren feudo bilakatu zuenez, Martinek Filipe III.a Frantziakoaren semea zen Karlos Valoiskoari eman zion.

Eztabaida laster gerra zibil bihurtu zen, Petriren anaia zen Jakue II.a Mallorcakoak frantziarrekin bat egin zuelako. 1284an, 16,000 zaldun, 17,000 arkulari, 100,000 oinezko eta 100 itsasontzik osaturiko frantziar armada Rossellón sartu zen. Hala ere, katalanek ez zuten atzerritar armada onartu eta matxinotu ziren. Elne hiriak, *Bâtard de Roussillon* izeneko nobleak zuzenduta, gogor eutsi zion etsaiari eta armada frantziarrak okupatu zuenean sarraski handia jasan zuen.

1285ean Filipek berak saiatu zuen Girona setiatzea. Hiria lortzean, Karlos koroatua izan zen. Baina aurrerapenak Roger de Lauria almiranteak geldiarazi zituen. Les Formigueseko itsas-guduan menderatuak izan ondoren, disenteriak gurutzatuak sarraskitu zituen. Filipek gaixotasuna ere pairatu zuen eta Filipe oinordekoak ituna sinatu zuen erret-familiak Pirinioak zeharka zitzatela. Armadak, ordea, ez zuen eskubide hori lortu eta Col de Panissarsen hildako asko izan zituen. Frantziako erregea Perpignanen hil eta Narbonnen lurperatu zuten.

Kapetoentzat zorigaitza bazen ere, Mallorcako erresumarentzat izugarrizko hondamendia izan zen. Hurrengo urteetan zehar, Petriren semea zen Alfontso III.ak Mallorca, Eivissa eta Menorca konkistatu zituen. 1295ean, Anagniko ituna sinatu zuten alde guztiek: Jakuek bere uharteak berreskuratu zituen eta aita sainduak Alfontsori bere erresuma itzuli zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Corrido (musika)

[thumb|[Mexikoko Iraultzaren garaiko corrido-papera (1915)]]
***Corrido*** Mexikoko olerki eta musika molde tradizionala da. XVIII. mendean sortu zen eta espainiar erromantzeetan du jatorria. Poema narratibo hauek hiru zati izaten dituzte:
# Kantariaren agurra, aurkezpena eta kontakizunaren hitzaurrea.
# Kontakizuna
# Narrazioaren erakutsia eta azken agurra

Gaiei dagokienez izaten ahal dira maitasunezkoak, gertaera naturalen kronikak, aspaldiko gaizkile edo heroien gaineko elezaharrak edo gertaera historikoak (Mexikoko Independentzia Gerra, Mexikoko Iraultza, Frantzia eta Mexikoren arteko gerra, Benito Juárezen laudorioak..). Batzuetan emakumeak izan daitezke protagonista (*La Venganza de María*, *Laurita Garza*, *La tragedia de Rosita*). Azken hamarkadetan gaiak aldatuz joan dira. Gai berri horietatik ditugu langileen zapalkuntza, legez kontrako migrazioa eta droga trafikoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eustache de Beaumarchais

**Eustache de Beaumarchais** (Othis, Sena eta Marne, 1235 aldean - 1294ko abuztuaren 23a) frantses aitorren semea izan zen, Tolosako Konderriko seneskala 1272–1294 bitartean. Nafarroako gobernadorea izan zen aldi batez, eta Nabarreriako Gerran (1276-77) zein Aragoiko Koroaren aurkako Gurutzadan (1284-85) parte hartu zuen.

## Bizitza 
Filipe III.a Frantziakoaren erregealdian, Aurillaceko abadiaren jagolea izan zen. 1268an, Alfontso Poitiersekoak Poitouko seneskal izendatu zuen. 1272an, Alfontso hil zenean, Tolosako Konderriko seneskal bilakatu zen; hil arte atxiki zuen kargu hori. 23 bastida sortu zituen urte horietan. 

Bere Iruñeko gobernadore arduraren oroitzapenetan, Pampelonne deitu hiribildu (bastida) bat sortu zuen Okzitaniako Tarn eskualdean. Izan ere, 1275ean, Filipe III.a Frantziakoak, Joana Nafarroakoaren tutoreak, Nafarroako Erresumako gobernadore izendatu zuen. Nabarreriako Gerran parte hartu zuen 1275-76an.  Frantziako erregearen zerbitzura, Aragoiko Koroaren aurkako Gurutzadan (1284-85) ere jardun zuen, Navardúngo setioan, Arango inbasioan eta Perpinyàko matxinadan zehazki. 1285ean Girona okupatu bazuen ere, Okzitaniara itzuli zen Coll de Panissarseko guduan menderatua izan ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak
Jimenez

**Jimenez** hainbat pertsonen abizena da:

* Edorta Jimenez (1953 -) Euskal idazlea.
* Eladio Jiménez (1976 -) Salamancako txirrindularia.
* Iker Jiménez (1973 -) Kazetari arabarra.
* Irati Jimenez (1977 -) Euskal idazlea.
* José Jimenez Ruiz (1946 -) Jeneral espainiarra.
* José Alfredo Jiménez (1926 - 1973) Mexikoko herri-musika egile eta abeslaria
* José María Jiménez (1971 - 2003) Ávilako txirrindularia.
* Josu Jimenez Maia (1967 -) Euskal idazlea.
* Juan Ramón Jiménez (1881 - 1958) Espainiar olerkaria.
* Roberto Jimenez Alli (1973 -) PSNko politikaria.
* Txentxo Jimenez (1957 -) Aralar alderdiko politikaria.
Biologia molekular

**Biologia molekularra** izaki bizidunen oinarrizko molekulak ikertzen dituen biologiaren adarra da. Biomolekula horien egitura eta eginkizun biologikoa aztertzen ditu biologia molekularrak, genetika, biokimika eta fisikarekin lotura estuak ezarriz.

Biokimikaren lan-eremu bera duela eman lezake, baina biologia molekularrak genetikaren molekulak (DNA eta RNA) ikertzen ditu batik bat, eta baita molekula horiek eta proteinen arteko harreman estua ere.

Biologiaren adar hau XX. mendearen erdialdean agertu zen, James Watson-ek eta Francis Crickek DNAren egitura fisiko-kimikoa aurkitu zutenean. Geroztik, DNA bizi-molekula garrantzitsuena bihurtu da, bera baita bizidun guztiengan (birus batzuetan izan ezik) informazio genetikoa daukana, hots, belaunaldiz belaunaldi pasatzen den herentziazko informazioaren gordailua.

Biologia molekularraren historian hiru mugarri garrantzitsu aipatu behar dira:

* DNAren egitura molekularraren aurkikuntza (helize bikoitza), Watson-ek eta Crick-ek egindakoa 1953an

* F. Jacobek eta J. Monodek 1961an proposatutako operoiaren eredua

* 1970. urtetik aurrera ingeniaritza genetikoa eta DNAren birkonbinazio-teknikek ezagutu duten garapena, geneen klonazioa ahalbidetu duena

## Kanpo estekak
Zalakain abenturazalea (Pío Baroja)

***Zalakain abenturazalea*** () Pío Barojak idatzitako eleberria da, aurrenekoz 1908an argitaratu zena. Donostiar idazlearen *Eusko Lurra* tetralogiko hirugarren eleberria izan zen; lehenago *Aitzgorriko etxea* (1900) eta *Labrazgo maiorazkoa* (1903) kaleratu ziren, eta *Altzateko jaun-en kontu zaharra* (1922) geroago.

Martin Zalakain gaztearen bizipenak eta abenturak kontatzen ditu, Bigarren Karlistaldiaren garaian. 2001ean, *El Mundo* egunkariak XX. mendean gaztelaniaz idatzitako ehun eleberri onenen artean nabarmendu zuen.

## Sinopsia 
Martin Zalakain Urbiako gaztea da. Mutil bihurria da. Ama hil ondoren, Migel Tellagorri zahar ostatuzaleak heziko du. Martinek eta Karlos Ohandok, herriko jauntxoak, elkar gorroto dute. Ohando Martinen arrebaren atzetik dabil eta hark engainatu ez dezan, Martinek bere laguna den Bautista Urbiderekin ezkontzea lortzen du. Senar-emazte berriak Zaro izeneko Ipar Euskal Herriko herri batera joango dira bizitzera; gerora Bautista eta Martin abenturetan murgilduko dira.

Abenturak Bigarren Karlistaldian girotuta daude. Zalakain eta Bautista,, Kapistun deituriko gizon batekin batera, estraperlo negozioetan dabiltza Ipar eta Hego Euskal Herriaren arteko mugan. Lan horietan dabiltzalarik, Zalakain eta Bautista Santa Kruz apaizaren taldearekin elkartuko dira, behartuta, baina azkenean ihes egitea lortuko dute.

Lizarran, jeneral karlistak engainatu nahian dabilelarik, Zalakain espetxeratuko dute. Kartzelatik ihes egin ondoren, Katalina andregaia hango komentutik erreskatatu eta harekin ezkonduko da. Eleberriaren amaieran, karlisten erretiran Karlos Ohandoren morroi batek hilko du Martin.

## Euskerazko itzulpenak 
* *Zalakain abenturazalea*, itzultzailea Koro Navarro, Alberdania, Elkar, 2006.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Seljuktar Inperioa

**Seljuktar Inperioa** (, , ) Erdi Aroko turko-persiar inperio sunia izan zen, oghuz turkiarren *qynyq* adarrak sortua. Inperioaren mugak Hindu Kushetik ekialdeko Anatoliara eta Erdialdeko Asiatik Persiar golkora zihoazen. Aral itsasoan bere jaioterrian sortuak, seljuktarrek hasieran Khorasan gero Persia eta, azkenean, ekialdeko Anatolia konkistatu zituzten.

Lehenengo enperadorea Tugrul Beg izan zen, 1037an. Seljuktarrek Ekialdeko mundu islamiarra batzea lortu zuten eta paper garrantzitsua jokatu zuten Lehen eta Bigarren Gurutzadetan. Oso persiartuak bai kulturaren bai hizkuntzaren aldetik, seljuktarrek paper garrantzitsua jokatu zuten turko-persiar ohituren jatorrian.

## Historia 
Seljuktar Inperioa XI. eta XII. mendeen artean gaur egungo Iranen, Iraken eta Anatolian zehar zabaldu zen turko-persiar estatu bat izan zen.

Seljuktarrena jatorriz Aralgo itsasoaren iparraldean bizi zen herria zen . X. mendean Islamera bihurtu ziren, sunnismoaren adarrera, zehazki. Inperioaren izena beraien lehen buruzagi izan zen Seljukengandik dator. Bere agindupean, seljuktarrek konkista militarren aldi bati hasiera eman zioten gaur egun Iranen parte den Khorasango eskualdean. Hortik aurrera, pertsiarren ohitura eta hizkuntzak bereganatu zituzten. Togrulek, Seljuken ilobak, Bagdad hartu zuen 1055ean, eta bere burua «Sultan eta sartalde nahiz sortaldeko errege» izendatu. Bere ondorengo Alp Arslanek hiriburua gaur egungo Teheranen finkatu zuen, Alepo eta Armenia konkistatu zituen eta Romano Laugarrena Bizantzioko enperadorea garaitu zuen Manzikerteko guduan (1071). Garaipen horrek markatu zuen Anatoliaren turkiar agintearen hasiera.

Bizantziori konkistatutako lurraldeek inperioaren Rum adarra osatu zuten, gerora Rûmgo Sultanerria izango zena. Inperioak Malik Xah-ren agintepean jo zuen gailurra. Garai hartan, Jerusalem eta Asia Txikia ere barne hartzen zituen.

Seljuktar inperioak armada oso boteretsua eta administrazio oso eraginkorra zituen. Eskolek sunismoa bultzatzen zuten.

1243an, mongoliarrek inperioa zatikatu zuten, euren menpeko hainbat turkiar sultanerritan banatuz. 1276 urte inguruan, Rümgo seljuktarrek botere guztia galdu zuten, inperioa 1307 arte zutik mantendu bazuten ere.

## Enperadoreak 
* Tuğrul Beg (1037–1063) (sortzailea)
* Alp Arslan (1063–1072)
* Melik Şah I (1072–1092)
* Mahmud (1092–1094)
* Barkiyaruq (1094–1105)
* Melik Şah II (1105)
* Mohamed (1105–1118)
* Ahmed Sanjar (1118–1153)

Image:Borj-toghrul.jpg|Tuğrulen dorrea, Teherann.
Image:Male royal figure, 12-13th century, from Iran.jpg|Enperadore baten eskultura, Iranen aurkituta.
Image:Ewer from Herat, Khorasan, dated 1180-1210 CE.jpg|Orduko artea.
Image:Shatranj.jpg|Orduko xake piezak.

## Ikus ere 
* Seljuk dinastia.

## Erreferentziak 

## Kanpo estekak
Tau neutrino

**Tau neutrino** edo **neutrino tauonikoa** leptoien taldeko funtsezko partikula bat da. ½ko espina du, eta bere masa elektroiarena baino milioi bat aldiz txikiagoa da, baina ez hutsa.

Hain masa txikia duenez, beti argiaren abiaduratik hurbileko abiaduran mugitzen da, horregatik zientzialariek neutrinoak masarik ez zuela pentsatzen zuten, eta ondorioz luxoi bat zela. Beranduago neutrinoen oszilazioaren fenomenoa aurkituko zen, nagusiki, neutrinoen zapore aldaketan datzana. Oszilazioaren ondorioz, neutrinoen masa ezin da hutsa izan.

Ez du karga elektrikorik, eta soilik elkarreragin nuklear ahularen bidez elkarreragiten duenez (partikulei dagokienez grabitate elkarreragina ia hutsa bait da) partikula hau detektatzeko oso zaila da, eta gainera, oszilazioaren ondorioz, partikulen fisikako eredu estandarreko beste bi neutrino motetatik (elektroi neutrinoa eta muoi neutrinoa) ez dago ezberdintzerik.

## Kanpo estekak
Luzifer

**Luzifer** (latinezko *lux*, "argi", eta *fero*, "eramaile": "argiaren eramailea") erromatar mitologian Eosforo (Έωσφόρος) edo "Goizargiaren eramailea" ezizenez ezagutzen zen jainko greziarraren parekidea da. Mitologia klasikoan artizarrari deitu ohi zioten hala.

Deabruari deitzeko erabiltzen den izena da. Kristautasunaren lehenengo mendeetan Kristori eman zioten izen hori, baina Erdi Aroan zabaldu zen adierari hori deabruaren eponimo edo goitizen gisa, «Vulgata» itzulpenak Isaiasen ahotan, Babiloniako erregeari buruz ari zela, ezarri zituen hitz batzuetan oinarrituta.

## Ikus, gainera 
* Aingeru eroria
* Antikristo
* Deabru
* Infernu
* Luzifer
* Satanismo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Euskal txerri

**Euskal txerria** Euskal Herriko bertako txerri arraza bat da. Batzuetan txerri **txuri eta beltza** ere esaten zaio. 2016tik jatorri deitura babestua du, **Kintoa** izenarekin, bertan izan baitu garapen handia azkenaldian.

Aspalditik hazia eta ustiatua izan arren, 1920ko hamarkadan hartu zen ofizialki arrazatzat

Euskal txerria hain ospetsua egin den Baionako xingarraren jatorrian dago.

## Arrazaren historia 
[thumb|ezkerrera|Euskal txerriak [Pauen, joan den mendean.]]
Iparraldeko agiritegi historikoetan ageri denez, zerrien hazkundearentzat lege eta zergak ezarriak ziren XV. mendetik aurrera. Udazkenean gaztaina, ezkur eta antzekoak jatera eramaten omen zituzten mendietara zerriak. Zerrizainek zerga bat ordaindu behar izaten zuten herriko lurretan beraien zerriak bertan bazkatzeko.

Nafarroako errege-erreginek "quinta" izeneko zerga bat hartzen zuten "Erregearen mendietan" bertan zerriak ibiltzearen sari gisa: 5 zerrietarik 1 hartzen zuten. Zerga horrek "iurdea" edo "ehiurdea" izena zeukan. Harez gain, zerrizainek beste zerga batzuk ere ordaindu behar omen zituzten.

### Ustiapenaren gainbehera eta berreskuratzea 
Basogabetzeak eta bereziki gaztainondoen urritzeak euskal zerriaren ustiapena murriztu zuen XX. mendean. Beste arrazekin alderatuz gantz gehiago eta kumaldi txikiagoa dituenez, txerri ekoizleen lehentasuna izateari utzi zion. XX. mendearen erdialdera, Euskal Txerri arrazako ale gutxi zeuden Euskal Herrian. 1929an 158 000 ale baziren, 1980ko hamarkadan 25 edo 30 ale soilik geratzen ziren. Ordurako desagertuta zeuden euskal txerriaren bi beste arraza hurbilak, Gasteizko muturmotz txerria eta Baztango txerria. Edonola ere, zenbait abeltzainen adoreari eta determinazioari esker, bereziki Aldudeko Pierres Oteizari esker, erabat galtzeko arriskutik atera zen arraza hau.

Ingurura ezin hobe moldatuta, berriro ere euskal lurraldeak bereganatuz joan da euskal txerria. Iparraldean, 1989an, 25 ale zeuden Nafarroa Beherean; 2000. urtean, ostera, 1500 ale. 2000ko hamarkatik aurrera Hegoaldera ere asko zabaldu da. Gaur egun 4500 euskal zerri daude Euskal Herrian, horietatik 3000 kintoan.

## Etimologia 
[thumb|px 380|Euskal txerriak Iparraldeko [gaztainadi batean.]]
Euskal txerria, kintoko txerria, xuri beltza, euskal hankabeltz txerria eta nabar beltza deitzen zaio euskaraz. Frantsesez, *pie noir du Pays Basque* du izen ofiziala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Euskal Herriko Agintaritza aldizkariaren artikuloa arrazaren deskribapenarekin 
*  Ithurribeltza baserriko euskal txerriei buruzko argazkiak
* Arrazari buruzko bideoa
Maltako Ordena

**Jerusalemgo San Joan, Rodas eta Maltako Ordena Subirano Militar eta Ospitalarioa** (italieraz: *Sovrano Militare Ordine Ospedaliero di San Giovanni di Gerusalemme di Rodi e di Malta*), ezagunagoa **Maltako Ordena** izenaz, ordena militar katolikoa da, XI. mendearen bukaera aldera sortu zena, Lur Santura erromes joaten ziren kristauak babesteko.. Gaur egun, nazioarteko zuzenbidean, erakunde burujabetzat hartzen da eta lurraldez kanpotasun egoera du.. 2000ko hamarkadaren hasieran, 13.500 kide, 80.000 boluntario eta 42.000 mediku, erizain eta laguntzaile zituen. Erroman du egoitza nagusia.

## Historia 
1050 aldean, Amalfiko merkatariek ospitale bat eraiki zuten Jerusalemen, Lur Santura joaten ziren erromes txiro eta gaixoak zaintzeko. Anaia Gerardo, ospitaleko nagusia, hartzen da Maltako Ordenako sortzailetzat. Lehenengo Gurutzadaren garaian (1096-1099), Europan eta Sirian zituen ongileek dirua eta lur sail asko harentzat eman zituztenean hartu zuen indarra, artean Anaia Gerardo buru zela. Horren ondoren buru egon zen Raimundo Proventzakoak idatzi zuen ordenaren erregela, XII. mendearen hasieran Aita Santuak onartu zuena. Erregela horrek hamarrenak ordaintzetik eta Aita Santua ez zen beste agintari guztien mendetik libre uzten zuen Maltako Ordena. Lur Santuak defenditzeko eginkizuna ezarri zien trukean. 1798. urtean, Napoleon Bonapartek uhartea okupatu zuenean, bere estatua amaitu zen. Hala ere, Ordenak bizirik iraun zuen. 1961ean Erromak estatutu berriak onartu zituen, eta gaur egun behartsuei eta gaixoei laguntzea da Ordenaren eginbehar nagusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* Palazzo Malta
Ordena militar

thumb|Tenplarioen bandera
**Ordena militarra** Gurutzadak egiteko eratutako zaldun kristauen elkartea da. Horietako hainbat, Lur Santuan edo Iberiar penintsulako errekonkistan musulmanen kontra aritu ziren, edo Baltikoan paganoen kontra. Egun, horietako asko sekularizatuta daude. Ordena militarren antzera eratu ziren, gerora, zaldun ordenak, hala nola Galtzariaren Ordena (1348an sortua).

## Erregeen babesa ordenei 
Europako monarka ezberdinek, ordenei babes osoa erakutsi zien. Behean dagoen adibidea, Done Jakueren inguruan sortu zen ordenari buruzkoa da.

≪Jesu Kristo gure Jaunaren izenean. Errege kristauen betebeharra da bai leku sakratuak bai pertsona erlijiosoak maitatzea eta ohoratzea, haiek aberastuz eta dohain bikainak eta etekin eskuzabalak emanez, aldian-aldian emandako dohain horien bidez betirako ordainaren saria lortzeko.

Arrazoi horrengatik, nik Fernando Jaun Erregeak, nire seme Alfontso Jaun Erregearekin batera, jakinik nire erresuman izan zuela jatorria Done Jakue ren Ordena Militarrak -Kristoren Gurutzearen arerioen harrotasuna geldiarazteko eta Kristoren izenaren aintza Hispanian zehar hedatzeko berariaz sortua-, eta zeuk, Pedro Fernández, ordena militar horretako maisua, eta zure anaiek oraindik ez duzuela leku bat zuen kapitulu-egoitza edo etxe-nagusia izateko (...) Valduerna eta Villafáfilako lurren dohaintza-gutuna egiten dizuegu, nire erresumaren baitan zuen ordenaren kapitulu-egoitza izango den etxea kokatzeko, eta betirako izango duzuena, bai zeuk, Pedro Fernández maisua, bai zure anaiek, bai zuen ondorengoek.≫

Lan honetan aipatua: J. L. Martín, "Done Jakueren Ordenaren jatorria" (1170-1193), 1973.

## Zerrenda 
Hona hemen ordena guztiak, sortze dataren arabera:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Joseba Aurkenerena: Tenplarioak Euskal Herrian https://www.kazeta.eus/eu/info_kz/20200708/tenplarioak-euskal-herrian
Luxoi

**Luxoi** izena beti argiaren abiaduran mugitzen diren masarik gabeko partikulak izendatzeko erabiltzen den izen informal bat da. Izena takioi deritzen argiaren abiadura baino azkarrago mugi daitezkeen partikulekin alderaketa bezala sortu zen. Alderaketaz, argiarena baino abiadura txikiagoan mugitzen diren masadun partikulei informalki **tardioi** deritze.

## Luxoiak 
Fisikoki luxoiak funtsezko elkarreragin ezberdinen partikula bitartekariak dira eta orohar gauge bosoi bezala ezagutzen dira. Fotoiak (elektromagnetismoaren eramaleak) eta gluoiak (elkarreragin nuklear indartsuaren eramaleak) egundaino ezagutzen diren bi luxoi motak dira. Gluoiak ez dira sekula eurak bakarrik ikusi ahal izan hadroi bezala ezagutzen diren partikula masiboen barnean konfinatuta baitaude. Grabitatearen teoria kuantikoetan grabitoia ere luxoi bat izango litzateke. Neutrinoak denbora askoan beste luxoi mota bat bezala hartuak izan ziren, baina neutrinoen zapore aldaketaren ondoren hauek masa zutela ebatzi zen eta ondorioz argiaren abiaduratik gertuko abiaduretan mugitzen diren arren, ezin dira luxoitzat hartu.

Luxoiak T. S. Natarajan zientzialari indiarrak proposatutako funtsezko partikulen izaerari buruzko teoria alternatibo baten oinarria izango lirateke, non partikula guztiak funtsean kanpo mugimendu eta barne mugimendu bat duten luxoiak izango liratekeen.

## Tardioiak 
Bestetik, materia masikoa, oinarrian, ezinbestean argiaren abiadura baino motelago mugitzen diren fermioiz osatua dago. Hala ere, badaude bosoi masiko ez egonkor batzuk ere, hauen masa unibertsoko materia masiko guztiaren zati oso ñimiño bat izango litzatekeelarik. Tardioi bat mugitzen den abiadura geldian duen masarekin eta energiarekin lotuta dago honako ekuazio honen bidez:

v = c \sqrt{1-\frac{m_0^2 c^4}{E^2}}

non

:m_0\, tardioiak geldian duen masa den
:E\, tardioiaren energia totala den eta
:c\, argiaren abiadura den.

(1) erlaziotik hutsa ez den masa erreala duen partikula bat argiaren abiaduran mugitzera iristen ez bada, hori lortzeak energia kopuru infinitoa beharko lukeelako dela ebazten da. Era berean, erlazio berak masa hutsa duen partikula bat argiaren abiaduran mugitu behar dela iragartzen du.

## Kanpo estekak
Neutrino

**Neutrinoak** fermioi motako partikula subatomikoak dira, karga elektrikorik gabeak eta 1/2ko espina dutenak. Duela urte batzuetatik, ordura arte pentsatzen zenaren aurka, masa dutela ezagutzen da, txikia baldin bada ere, eta neurtzen oso zaila da. Berriki University College of Londoneko (UCL, Erresuma Batua) kosmologo talde batek neutrinoaren masa 0,28 elektronvolt baino gehiagokoa ez dela iragarri du, hidrogeno atomo baten masaren mila milioigarren zatia baino gutxiago dena. Talde honen ondorioa galaxiak unibertsoan banatzen diren moduaren analisian oinarritzen da, eta zientzialari hauek diotenez, neutrinoaren masaren neurketarik zehatzena da. Gainera, gainontzeko partikulekin duen elkarreragina ia hutsa da eta beraz materia arrunta beroni ezertxo ere egin gabe zeharkatzen du.

Neutrinoaren masak ondorio garrantzitsuak ditu partikulen fisikako eredu estandarrean, existitzen diren hiru neutrino moten artean (tau neutrinoa, muoi neutrinoa eta elektroi neutrinoa) neutrinoen oszilazio deritzon fenomeno baten bidez eraldaketa gerta daitekeela esan nahi baitu.

Edozein kasutan, neutrinoek ez dituzte elkarreragin nuklear indartsua eta elektromagnetikoa jasaten, baina bai grabitatea eta elkarreragin nuklear ahula.

## Neutrinoaren historia 
Neutrinoa lehen aldiz 1930ean proposatu zuen Wolfgang Paulik neutroien beta desintegrazioan energia eta momentu linealaren itxurazko galera konpentsatzeko.

:\mathrm{n} \rightarrow \mathrm{p} + \mathrm{e}^- + \bar{\nu}_e \,

Paulik masa zein energia neutrino izeneko partikula hipotetiko batek galdutako kopuruak gehituz desintegrazioan parte hartuko balu kontserbatuak izango zirela interpretatu zuen. Zoritxarrez, aurreikusitako partikulak oso iheskorra izan behar zuen, masarik eta kargarik gabea, eta elkarreragin nuklear indartsuak eragiten ez ziona, eta ondorioz garai hartako baliabideekin ez zegoen detektatzerik. Hau sekzio eraginkor oso txiki baten (\sigma_{\mu} \sim 10^{-44} cm^2 ) emaitza zen. Ideia hau, ondorioz, 25 urtez baztertua geratu zen.

Izan ere, neutrino batek materiarekin elkarreragina izateko aukera oso txikia da. Argi urte bateko (9,46 bilioi kilometro inguru) luzerako berunezko bloke bat behar litzateke bloke hori zeharkatuko luketen neutrinoen erdia geldiarazteko.

1956an Clyde Cowmanek eta Frederick Reinesek neutrinoaren existentzia esperimentalki frogatu zuten. Ur purua segundoko 1018 neutrinoko sorta batekin bonbardatuz egin zuten. Honen ondoriozko fotoi igortzea behatu zuten eta hala neutrinoaren existentzia frogatua geratu zen. Esperimentu honi neutrinoaren esperimentua deritzo.

1987an Leon Max Lederman, Melvin Schwartz eta Jack Steinbergerrek beste bi neutrino motak aurkitu zituzten, tauoi eta muoi neutrinoak alegia.

## Kanpo estekak
Gasteizko muturmotz txerria

**Gasteizko muturmotz txerria** egun desagerturik dagoen Euskal Herriko bertako txerri edo urde arraza bat izan zen.

Arraza Txerri Enbor Zeltatik zetorren. Enbor honen eremuak Kantauriar isurialdea eta Nafarroa, Errioxa zeina Gaztela eta Leongo zenbait eskualde hartu zituen. Iparraldean enbor hau mantendu da euskal txerria izeneko arrazarekin. Baztango txerria izeneko arraza berriz joan den mendean desagertu omen zen.

Gasteizko muturmotz txerriak inguruko herrialdetara ere zabaltzen ziren beraienganatutako ospearen ondorioz.

1955eko eme ugaltzaileen zentsuan Arabako zerri guztien %5 baino gehiago zirelarik, ordurako arraza oso ukituta zegoen, eta gainbehera zihoan.

Zerri honek nekazaritza ustiatzetik ateratako produktuak haragi eta gantza bilakatzen zituen etxeko kontsumorako, bai eta indize onak lortu ere gizentze eta haragi etekinei buruz egindako probetan. 60-70. hamarkadetarako erabat desagertu zen, elikadura ohituren aldaketaren ondorioz. Izan ere, haragi gihartsuei lehentasuna ematen hasi zen eta, joera horren ondorioz, Gasteizko muturmotza irentsi zuten kanpotik ekarritako beste urde arrazek.

## Etimologia 
thumb|px 400|Gasteizko muturmotz txerriak azoka batean. 1915.urtean
"Arabar murturmotz txerria", "Gasteizko muturmotz txerria", "Gasteizko muturmotz", "Gasteizko txatoa", izen guztiek arrazaren ezaugarri hori dakarte gogora.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal txerria
* Baztango txerria

## Kanpo estekak 
* Nekaneteko artikuloa arrazari buruz
Ayyubtarren dinastia

**Ayyubtarrak** (, *Eyûbiyan*) leinu kurdu sunita izan zen, Egiptoko fatimatarrak eta Siriako Zengid leinua agintetik eraitsi zituena; XII. eta XIII. mendeetan Ekialde Hurbila gobernatu zuen.

## Historia 
Aiub eta Shirkuh anaiak soldaduak izan ziren, Zengid leinuaren zerbitzuan borrokatu zirenak; baina Aiuben seme Saladinek independentzia lortu zuen. 1171n, Al-Adid kalifa hil eta fatimatar kalifaldia amaitu zenean, Saladinek Egiptoko sultan izendatu zuen bere burua. Hamarkada bat borrokan igaro eta gero, 1183. urterako, Siria, iparraldeko Mesopotamia, Hiyaz, Yemen eta Iparraldeko Afrika egungo Tunisiaraino konkistatuak zituen. 1187an, Hattingo gudua eta gero, Jerusalemgo Erresuma Latindarraren gehiena ere okupatu zuen.

Saladin hil zenean, bere oinordekoak saiatu ziren lurraldeak atxikitzen. Hala ere, 1230eko hamarkadan, Siriako agintariek independentzia adierazi zuten. 1250ean, As-Salih Aiub hil zenean, jeneral mamelukoek Egipto hartu zuten, eta 1260an Mongolen Inperioa jabetu zen Alepoz. Azken printzerria, Hama, 1341ean galdu zuten.

Barneko ezinkonponduak zuzentzeko gai izan ez baziren ere, aiubtarrak administratzaile onak, merkatari abilak eta eraikitzaile trebeak izan ziren. Erlijioari dagokionez, gartsu eutsi zioten sunismoaren ortodoxiari, hiri nagusietan madrasa asko eraikiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bretainiako dukerria

**Bretainiako dukerria** (bretainieraz: *Dugelezh Vreizh*, frantsesez: *Duché de Bretagne*) Erdi Aroko estatu feudala izan zen, Armorikar penintsulan Mont-Saint-Micheletik mendebalderantz eta Nantesetik iparralderantz zabaltzen zena. Hau da, Britainia historiko eta politikorekin bat egiten du, kulturan eta hizkuntzan, eta egungo Frantziako eskualdea baino handiagoa zen.

Merovingiar erregeek VI. mendean sortua, IX.an eta X. mendeetan erresuma izatea lortu zuen, gero, berriro dukerri bihurtzeko. Politikoki ez zen inoiz Karolingiar Inperioaren zati bat. Hala eta guztiz ere, bere erakundeak Mendebaldeko Frantziaren modukoak ziren. X. mendera arte bikingoen erasoak jasaten zituenez, dukeen boterea ahula izan zen.
Normandiako Dukerria

**Normandiako Dukerria**, Akitania, Flandria, Iruñeko Erresuma edo Katalunia bezala, Erdi Aroaren erdian sortutako printzerria da, karolingiar erregeen boterearen galerari esker. 911n, eskualdean bikingoen erasoek gainditua, Karlos Inozoak etsaien buruzagietako bat zen Rollori Sena Behereko eskualdea eman zion. Pixkanaka-pixkanaka normandiar bikingoek bere lurraldeak zabaldu zituzten, 1066an bertoko dukea zen Gilen Konkistatzaileak Ingalaterrako Erresuma lortu arte. Hurrengo berrogeita hamar urteetan zehar, Normandia eta Ingalaterra elkarrekin izan ziren, XII. mendearen erdian Plantagenet leinuak dukerria utzi eta Ingalaterrara joan arte. 1204an Frantziako erregea zen Filipe II.a Frantziakoak eskualdea konkistatu eta Frantziako Erresumaren zati bat bilakatu zuen. Dukeek aldarrikapena mantendu zuten Parisko Ituna sinatu arte. Hala ere, titulua Ingalaterrako erregeek mantendu zuten.

## Dukeen zerrenda 
* Rollon (911-927)
* Gilen I.a Normandiakoa (927-942)
* Rikardo I.a Normandiakoa (942-996)
* Rikardo II.a Normandiakoa (996-1027)
* Rikardo III.a Normandiakoa (1027-1028)
* Roberto I.a Normandiakoa (1028-1035)
* Gilen Konkistatzailea (1035-1087)
* Roberto II.a Normandiakoa (1087-1106)
* Henrike I.a Ingalaterrakoa (1106-1135)
* Eztebe Bloiskoa (1135-1144)
* Godofredo V.a Anjoukoa (1144-1150)
* Henrike II.a Ingalaterrakoa (1150-1189)
* Rikardo I.a Ingalaterrakoa (1189-1199)
* Joanes I.a Ingalaterrakoa (1199-1216)
* Henrike III.a Ingalaterrakoa (1216-1259)

## Kanpo estekak
Algonkin hizkuntzak

**Algonkin hizkuntzak** Ipar Amerikako amerindiarren hizkuntza familia bat dira, hizkuntza algikoen azpitaldeetako bat; Ipar Amerikako ekialdeko kostatik Kanadako Albertara eta Mexikoko Coahuilara hedatzen dira.

Ehun herri baino gehiago biltzen ditu eta guztira badira ama hizkuntzaren 40 aldaera. Estatu Batuetako eta Kanadako geografi izen gehienak hizkuntza horietatik datoz.

## Familiaren banaketa 
Hiru hizkuntza taldetan banatzen da, baina talde bakoitzak hainbat hizkuntza barne hartzen ditu. Jada hiztunik ez dutenak izartxo batekin markatuta daude.
***Ordokietako algonkin hizkuntzak**
1) Siksika

*Arapaho hizkuntzak*

* 2) Arapahoera

* 3) Atsina (Gros Ventre)*

* 4) Nawathinehena*

5) Txeienera

* **Erdialdeko algonkin hizkuntzak**

6) Cree hizkuntza (Cree-Innu-Naskapi)

6.a) Atikamekwera (hizkuntza zein dialektotzat jotzen da)

7) Menominiera (Menominee)

*Ojibwa-Potawatomi hizkuntzak*

* 8) Ojibwa
* 9) Potawatomiera

10) Meskwakiera (Sauk-Fox-Kickapoo)

11) Shawnee hizkuntza

12) Miami-Illinois hizkuntza*

* **Ekialdeko algonkin hizkuntzak**

13) Mikmakera

*Abenaki hizkuntzak*

* 14) Mendebaldeko abenakiera
* 15) Ekialdeko abenakiera*

16) Maliseet-Passamaquoddy

17) Massachusettera

17.a) Wampanoag (dialektoa)

18) Narragansettera*

19) Mohegan-Pequot*

19.a) Shinnecock (dialektoa)*

20) Quiripi (Quiripi-Naugatuck-Unquachog)*

21) Mohikanera*

*Lenape hizkuntzak*

* 22) Munsee
* 23) Unami*

24) Nanticokera*

25) Piscatawayera*

26) Pamlico hizkuntza (Carolina algonkin hizkuntza)*

27) Powhatanera*

28) Etchemin hizkuntza*

*Loup hizkuntza*

* 29) Loup A (agian nipmuc hizkuntza)*
* 30) Loup B*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eusko Jaurlaritzako Ingurumen eta Lurralde Politika Saila

**Eusko Jaurlaritzako Ingurumeneta Lurralde Politika Saila** (gaztelaniaz ere *Departamento de Medio Ambiente y Política Territorial*), Euskal Autonomia Erkidegoko itsasertzaz, urez, ingurumenaz, hirigintzaz eta garraiobide mota guztietaz arduratzen den Eusko Jaurlaritzaren saila da. 1936 urtean sortu zen eta 1980 urtean berrezarri zuten demokraziarekin batera.

Egungo Ingurumen eta Lurralde Politika Sailburua Ana Oregi independentea da.

## Antolaketa 
* Ingurumen eta Lurralde Politika Sailburutza
** Administrazioaren eta Lurralde Plangintzaren Sailburuordetza
** Ingurumen Sailburuordetza
** Garraio Sailburuordetza

## Sailburuak 
*Erbestealdian*
* 1936-1979: Gonzalo Nardiz
*Euskal Kontseilu Nagusia*
* 1978-1980: Juan Ajuriagerra (Lurralde Plangintza eta Ingurumena) eta Mikel Isasi (Arrantza)
*Demokraziaren berrezarpena*
* 1980-1984: Felix Ormazabal (Nekazaritza) eta Xabier Lasagabazter (Lurralde Plangintza, Itsas Arazoak)
* 1984-1985: Felix Ormazabal (Nekazaritza eta Arrantza) eta Castor Garate (Lurralde Plangintza)
* 1985-1987: Felix Ormazabal (Nekazaritza eta Arrantza) eta Jose Ramon Estonba (Lurralde Plangintza)
* 1987-1991: Felix Ormazabal (Nekazaritza eta Arrantza) eta Jose Miguel Martin (Ingurumena)
* 1991-1995: Jose Manuel Goikoetxea (Nekazaritza eta Arrantza) eta Jon Larrinaga (Ingurumena)
* 1995-1998: Javier Retegi (Nekazaritza eta Arrantza) eta Francisco Jose Ormazabal (Lurralde Plangintza eta Ingurumena)
* 1998-2001: Iñaki Gerenabarrena (Nekazaritza eta Arrantza) eta Francisco Jose Ormazabal (Lurralde Plangintza eta Ingurumena)
* 2001-2005: Gonzalo Saenz de Samaniego (Nekazaritza eta Arrantza) eta Sabin Intxaurraga (Lurralde Plangintza eta Ingurumena)
* 2005-2009: Gonzalo Saenz de Samaniego (Nekazaritza, Arrantza eta Elikadura) eta Esther Larrañaga (Lurralde Plangintza eta Ingurumena)
* 2009-2012: Pilar Unzalu (Ingurumena, Lurralde Plangintza, Nekazaritza eta Arrantza)
* 2012tik: Ana Oregi (Ingurumena eta Lurralde Politika)

## Kanpo estekak 
* Ingurumen eta Lurralde Politika Sailaren webgune ofiziala
Cree hizkuntza

**Creera** edo **cree hizkuntza** hainbat dialekto amerindiarrek osatzen duten algonkin hizkuntza da. Cree amerindiar herriaren hizkuntza da. Kanadan hiztun ugari ditu, baina Ipar-mendebaldeko lurraldeetan bakarrik da ofiziala.

Dialekto ugari dituenez, hizkuntza horren jatorrizko izenak ugari dira: *nēhiyawēwin, nīhithawīwin, nēhinawēwin, ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ, nehirâmowin, nehilawewin, leluwewn, innu-aimûn, iynu-ayamûn* eta *iyiyiw-iyimiwin*.

## Dialektoak 
Cree hizkuntzaren dialektoak cree etniaren talde bakoitzak hitz egiten duen aldaeraren arabera sailkatzen dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cree (herria)
* Creerazko Wikipedia

## Kanpo estekak
Jigoku-Retsuden

***Jigoku-Retsuden*** (地獄烈伝, itzulpena "Intense Transmission from Hell"), edo ***Kiss Best - Kissology*** eta ***Kiss Klassics*** izenez ezagutua, 2008an argitaratutako Kiss taldearen argitalpen mugaduneko CD/DVD sorta izan zen, Japonian soilik argitaratu zena. Sortaren CDa taldearen 2008ko partaideek (Paul Stanley, Gene Simmons, Tommy Thayer, Eric Singer) bergrabatutako Kissen 15 klasikok osotzen dute. DVDan Tokyoko Budokan Hallean 1977an emon zuten kontzertu batek osotzen du.

Kissek barriro argitaratu zuen digipack modura beraien azkenengo diskaren (Sonic Boom) luxuzko edizioan, Alive 35 Toureko materialarekin batera, 2009ko urriaren 6an.

## Kantuen zerrenda 
### DVD (Region 2) 
Budokan Hall, Tokyo, Japonia, 1977ko apirilaren 2a

# "Detroit Rock City"
# "Let Me Go, Rock 'n' Roll"
# "Ladies Room"
# "Firehouse"
# "I Want You"
# "Cold Gin"
# "Nothin' to Lose"
# "God of Thunder"
# "Rock & Roll All Nite"
# "Shout It Out Loud"
# "Black Diamond"

## CDko Langileak 
* Paul Stanley – gitarra erritmikoa, abeslari nagusia
* Gene Simmons – baxua, abeslari nagusia
* Tommy Thayer – gitarra nagusia, koroak
* Eric Singer – bateria, perkusioa, koroak

## DVDko Langileak 
* Gene Simmons – baxua, abeslari nagusia
* Paul Stanley – gitarra erritmikoa, abeslari nagusia
* Ace Frehley – gitarra nagusia, koroak
* Peter Criss – bateria, koroak

## Kanpo Loturak 
* http://991.com/buy/productinformation.aspx?StockNumber=440204 , Accessed on March 11, 2009.
* https://web.archive.org/web/20080827215331/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=101823 , Accessed on March 11 2009.
* https://web.archive.org/web/20090208004707/http://www.kissfaq.com/discography/kissology_best.html , Accessed on March 13th, 2009
* https://web.archive.org/web/20110713153316/http://www.kissarmyaustralia.com/forums/viewtopic.php?f=3&t=6239 , Accessed on March 13th, 2009

## Kanpo estekak
Andalustar arabiera

**Andalustar arabiera** Al-Andalusen IX. eta XVII. mendeen artean mintzaturiko arabiera dialektoa izan zen. Moriskoak Iberiar penintsulatik kanporatuak izan zirenean, hizkuntza hil bilakatu zen. Hala ere, oraindik andalustar musika jotzen da, eta eragina izan du Tetuan, Fes, Rabat, Tanger edo Cherchelleko hizkeretan.

Era berean, eragina izan du mozarabiar hizkuntzaren, gaztelaniaren, katalanaren eta marokoar arabieraren sorkuntzan.

Bere une gorenean, hau da, XI. eta XII. mendeen artean, 5-7 milioi hiztun artean izan zituen. Badira X. mendeko hitz solteak arabiera klasikoaren zenbait testutan, eta XI. mendetik aurrera testu osoak. Azkenekoz XVII. mendean Valentzian idatziko eskutitz batean ageri da.

## Historia 
Andalustar arabiera Iberiar penintsulan IX. eta XVII. mendeen artean hitz egin zen. XI eta XII. mendeetan lortu zuen hiztun kopuru handiena, 5-7 milioi lagun gutxi gorabehera. Geroago, gutxiengo musulman taldeetan mintzatu zen, kanporatu zituzten arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fresno

**Fresno** hitzak, gaztelaniaz lizar esan nahi duenak, honako adierak ditu:

## Lekuak 
* Fresno, Kolonbiako udalerria.
* Aldea del Fresno, Madrilgo Erkidegoko udalerria.
* Fresno de la Vega, Leóngo probintziako udalerria.
* Fresno el Viejo, Valladolideko udalerria.
* Fresno, Kaliforniako udalerria.
* Fresno, AEBetako konderria.
* Fresno, Ohioko udalerria.
* Fresno, Texasko udalerria.

## Bestelakoak 
* Fresno, Brasilgo musika taldea.
Arabiera klasiko

**Arabiera klasiko**a, baita **arabiera jaso**a edo **literatura-arabiera** ere (arabieraz: *العربيّة الفصحى*) arabierazko era batua eta literarioa da.

Arabieraz *al-luġa al-‘arabiyya al-fuṣḥā* اللغة العربيّة الفصحى, edo «arabiera ele-ederrena» diote. VII. mendean Hiyaz eskualdean erabiltzen zuten hizkeran oinarrituta, Koran eta aurreislamiar poesiak erabiltzen duen hizkera denez, batzuentzat hizkuntza sakratua da.

Ahozko arabiera diglosian bizi da klasikoarekin, baina XIX. mendetik aurrera arabiera batua sortu zen, klasikoa ordezkatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak