open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rhineko jauregia

**Rhineko jauregia** (, ) Estrasburgoko Neustadt auzoan dagoen jauregia da, XIX. mendearen amaieran alemaniarrek eraikia. Monumentu historiko izendatu zuten 1993. urtean eta 2009an ikuiluak ere izendapenaren barnean sartu zituzten neo-pizkundeko estiloan eraiki zuen *Kaiserpalast* jauregia. Alemanierazko izenak "Kaiserraren jauregia" esan nahi du. Lanak 1884ko martxoaren 22an abiatu ziren Gilen I.a Alemaniakoaren 87. urtebetetze egunean eta Gilen II.ak (bilobak) inauguratu zuen 1889ko abuztuan. 1914 artean hamabi aldiz izan zen Alemaniako eperadorea bertan.

Lehen Mundu Gerra garaian ospitale militarra izan zen. Gerra bukatzean Frantziaren eskutan gelditu zen eskualde osoa. 1920an *Rhineko Nabigaziorako Batzorde Zentralaren* egoitza bihurtu zen, Europako instituzio zaharrenetako bat da, eta ordutik *Rhineko jauregia* izenarekin ezagutzen da.

Bigarren Mundu Gerran alemaniarrek okupatu zuten Estrasburgo eta *Kommandantur* bihurtu zuten. 1945ean Leclerc generalak Frantziarentzako berreskuratu eta haren egoitza bihurtu zen. Bertan idatzi zuen leclercek Frantziaren alde borrokatzen jarraituko zuela Estrasburgoko eta Metzeko katedraletan Frantziako bandera ezarri artean.

Hurrengo hamarkadetan jauregia bertan behera utzia izan zen eta 1970. hamarkadarako eraisteko arriskuan egon zen. 1993an Monumento historiko izendatu zuten eta ondoren berriztatze lanak abiatu zituzten.

## Arkitektura 
Neopizkude alemaniarra estiloan eraikita dago Rhineko jauregia. Hiru solairu dituen eraikin luzea da, erdian greziar klasiko itxurako ataria du, lau zutabe eta frontoia dituena, eta haren gainean kupula handi bat. Eraikinak oinplano errektangularra du, 73x56 metrotakoa. Fatxadaren altuera 35 metrotakoa da.

Barrualdeari dagokionez elementu aipagarriena eskailera monumentala da. Bi patio karraturen artean kokatzen da eta sabaia beirazkoa denez oso argiztaturik dago. Lehen solairuan printze bikotearentzako eta gonbidatuentzako gelak daude. Hauekin batera negutegia ere bai. Goiko solairuan, kupularen azpian, festa aretoa dago ikusleentzako toki zabalarekin. Horretaz gain oturuntza aretoa eta batzar aretoa ere badaude.

Eraikineko gelarik ederrenak Enperadorearen gela eta enperatrizaren gela dira.

## Iruditegia 

Irudi:Il Palazzo del Reno-2.jpg|Alboko ikuspegia.
Irudi:Entrance of Palais du Rhin, former Kaiserpalast, Strasbourg.jpg|Ataria.
Irudi:Strasbourg Palais du Rhin grand escalier 03.jpeg|Barneko eskailera.
Irudi:Strasbourg Palais du Rhin salle des fêtes 01.jpg|Festen aretoa.
Irudi:Strasbourg palais du Rhin fresque plafond salon de l’Empereur.jpg|Alemaniako enperadorearen armarria.
Irudi:Anciennes écuries du Palais du Rhin, 9 rue du Gal Frère à Strasbourg.jpg|Ikuiluak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agaricus comtulus

***Agaricus comtulus*** *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da. Kalitate eskaseko haragia, txikia denez, errendimendu gutxikoa sukaldean. Ez da ohikoa Euskal Herrian. *Agaricus campestris* txiki bat dela esan genezake.

Sinonimoak: *Agaricus rusiophyllus*,*Agaricus niveolutescens*, *Agaricus huijsmanii*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 3,5 cm arteko diametrokoa, ganbila, hasieran zurixka, gero apur bat horixka edo okrea, erdialdean nabarmenagoa. Schaeffer erreakzio, positiboa azalean.

**Orriak:** Estu, hasieran gris-arrosa kolorekoak, gero marroi-purpura kolore bat hartzen esporak heltzean.

**Hanka:** Laburra, 3 - 5 x 0,4 - 0,6 cm-koa, zurixka, igurtziz horitzen ez dena, zilindrikoa da eta oinarria pixka bat handitua du. Eraztun sinple, zuri eta hauskor bat du.

**Haragia:** Zurixka,  airearekin kontaktuan edo ukitzean apur bat horitu egiten da. Anis usainekoa, beste batzuentzat, almendra mingotsena edo bainilarena.

**Etimologia:** *Agaricus* terminoa grekotik dator, perretxikoa esan nahi duen "agarikón" hitzetik.

## Jangarritasuna 
Jangarria da, baina ez da kontsumitzen, urria eta txikia baita.

### Nahasketa arriskua 
*Agaricus* generoan beste espezie antzeko batzuk badaude, "*Minores*" atalean. Tamaina txikia du, usain anisatua eta horitzeko joera du.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean bakarrik edo talde txikitan, larreetan, ardiek bazkatzen duten lekuetan (Iribas, Aralar).

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Iran, Australia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gosearen harria

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a8/Hungerstein_in_Decin_%2807%29.JPG/220px-Hungerstein_in_Decin_%2807%29.JPG|thumb|Celinen gosearen harrian inskribatzea: «Wenn du mich siehst, dann weine» («Ikusten banauzu, negar egin ezazu»).**Gosearen harria** (alemanez: *Hungerstein*) Erdialdeko Europan arrunta den uraren mailaren markatzaile mota bat da (mugarri hidrologikoa). Gosearen harriek lehorteen eta goseteen berri ematen zuten oroigarriak ziren, eta Alemanian eta Europa osoan alemaniarrak bizi ziren lekuetan eraiki ziren XV. eta XIX. mendeetan.

Harri horiek ibai baten ibilguan sartzen ziren lehorteetan, uraren maila hurrengo belaunaldiei ohartarazteko gosearekin lotutako zailtasunak jasan beharko dituztela ura berriro maila horretara jaisten bada. Adibide ezagun bat Elba ibaian dago, Děčín (Tetschen alemanez), Txekiar Errepublikan, non harri batek "*Wenn du mich siehst, dann weine*" inskripzioa grabatua baitu. "Ikusten banauzu, negar egin ezazu") ohartarazpen gisa.

Harri horietako asko, tamainaz edo beste artelan batzuez hornituak, 1816-1817ko gosete baten ondoren eraiki ziren, 1815ean Tambora sumendiaren erupzioak eraginda, eta udarik gabeko urtea sortu zuena.
[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/08/Hungerstein_in_Oberposta_%2801%29.JPG/220px-Hungerstein_in_Oberposta_%2801%29.JPG|thumb|Gosearen harria Elba ibaian, [Oberposta|Oberpostan (Pirna, Alemania)]]
1918an, Elba ibaiaren hondoko gosearen harri bat, Děčínetik gertu, Lehen Mundu Gerrako goseteekin bat zetorren ur baxuen aldi batean egon zen ikusgai. Gauza bera gertatu zen 2018an udako lehortean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Girona i Benet

**Maria Girona i Benet** (Bartzelona, 1923ko azaroaren 30a -ib., 2015eko martxoaren 8a) Kataluniako margolaria eta grabatzailea izan zen.

## Biografia 
Lluis Girona arkitektoaren alaba. Bere osaba Rafael Benetengandik ikasi zuen Tárrega Akademian, eta Els Vuit taldearekin erakusketak egiten hasi zen. Albert Ràfols-Casamada ezagutu zuen, eta harekin ezkondu zen 1952an. Ondoren, banakako erakusketak egin zituen Bartzelonan eta Madrilen. Bartzelonako urriko eta maiatzeko aretoetan parte hartu zuen. 

1967tik EINA diseinu-eskolako irakaslea izan zen. Bere estiloa Henri Matisseren fauvismo koloristatik abiatu zen, baina eraikuntza kubista, irudi sinpleak, forma leunak eta plastikotasun lirikoa zituen pintura bihurtu zen. 1970eko hamarkadan, collagearen teknika hartu zuen, eta hainbat lan konposatu egin zituen, naïf apaindura-elementuekin, démodé azentuarekin, giroak eta iraganeko garaiak gogorarazteko. 1998an Kataluniako Generalitateak emandako Sant Jordi Gurutzea irabazi zuen.

Bartzelonan hil zen, 2015eko martxoaren 8an, 92 urte zituela.

## Funts pertsonala 
ezkerrera|thumb|150px|senarra, Albert Ràfols Casamada, 2007
2015eko abenduan, Albert Ràfols-Casamada eta Maria Gironaren familiak bi artisten funts pertsonala eman zion Kataluniako Liburutegiari (BC), material grafiko, eskuizkribu eta inprimatuak biltzen dituena. Artisten ilobetako batek, Maria Fuchs Gironak, Margarita Rosa Fuchs Girona ahizparen izenean eta ordezkaritzan, funts hori  Kataluniako Liburutegian utzi zuen aldi baterako, behin betiko dohaintza formalizatzen zen bitartean. Ordura arte, artisten funts grafikoak, testualak eta bibliografikoak hainbat espaziotan kokatuta zeuden.

Maria Gironaren eta Albert Ràfols-Casamadaren funtsa artisten jarduera profesionalaren eta esperientzia pertsonalaren erakusgarri da. Dokumentuetan lan bera eta bere ingurunearen jarduera jasotzen da. Fondoak XX. mendeko 80ko hamarkadako belaunaldiari bide eman zion diseinuaren inguruko jarduera handia erakusten du, 1992ko Bartzelonako Olinpiar Jokoen inguruko leherketak markatua. Funts horretako dokumentazio grafikoa bere luzerarengatik eta edukiarengatik nabarmentzen da. Aukera ematen du artisten jardueraren ikuspegi bat izateko erakusketen eta argazkien katalogoen bidez, eta haien adierazpen intimoenera iristeko, eskuz idatzitako testuen bidez iruzkindutako jatorrizko marrazki-liburuen bidez. Nabarmentzekoak dira, bereziki, jatorrizko zirriborro asko eta, bereziki, poltsikoko libretak.

## Sariak 
* 1998an Sant Jordi Gurutzea emanda zion Kataluniako Generalitateak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Maria Gironaren grabatuak 
* Maria Gironaren biografia.
* Maria Gironaren funtsa Kataluniako Liburutegian
Daria Dugina

thumb|250px|Daria Dugina 2022an.
**Daria Aleksandrovna Dugina** (errusieraz: Дарья Александровна Дугина, baita **Daria Platonova** gisa ezaguna ere (errusieraz: Дарья Платонова) ; Mosku, 1992ko abenduaren 15a-Bolshiye Viaziomy, 2022ko abuztuaren 20a) kazetari eta ekintzaile politiko errusiarra izan zen. Alexander Duginen alaba zen, eskuin muturreko filosofo politiko errusiar ezaguna eta Vladimir Putin Errusiako presidentearen aldekoa; alabaren iritzi politikoak ere bat zetozen aitarekin. 
29 urte zituela hil zuten, Moskuko Bolshiye Viaziomy kokagunean egindako atentatu terrorista batean, gidatzen zuen Toyota Land Cruiser autoa lehertu zenean.

## Biografia 
1992ko abenduaren 15ean jaio zen Moskun, eta Alexander Dugin eta Natalya Melentyeva filosofoaren alaba zen. Moskuko Estatu Unibertsitatean ikasten ari zela, 2012/2013an Bordeaux-Montaigne Unibertsitatean ikasi zuen, antzinako filosofia greziarrean espezializatuz.

Unibertsitatearen ondoren, kazetari gisa lan egin zuen, RT estatuko komunikabiderako eta Kremlin aldeko Tsargraden kanal kontserbadorerako idazten, Daria Platonova ezizena erabiliz.

Estatu Batuetako Altxorraren Departamentuak Estatu Batuetako zigorren zerrendara gehitu zuen 2022ko martxoaren 3an. United World International informazio webgunearen editore burua zen; webgune hori Yevgueni Prigozhinen jabetzakoa, Vladimir Putinen aliatua eta Wagner Taldea ere kontrolatzen duena. Aldi berean, Daria bere aitaren prentsa-idazkaria zen.

Errusiak 2022an Ukraina inbaditu zuenean, gerraren jarreraren alde egin zuen. Zehazki, inbasioan errusiar armadak zibil ukrainarren sarraskiak antzeztu zituela adierazi zuen. 2022ko ekainean Donetsk eta Mariupol hiri okupatuak bisitatu zituen. Erresuma Batuko Gobernuak 2022ko uztailaren 4an zigortu zuen, Errusiaren inbasioari buruzko gezurrezko informazioa ematea egotzita. Berak erantzun zuen kazetari arrunta zela eta ez zuela zigorrik jaso behar.

2022ko abuztuaren 20an, 29 urte zituela hil zuten, Moskuko Bolshiye Viaziomy kokagunean egindako atentatu terrorista batean, gidatzen zuen Toyota Land Cruiser autoa lehertu zenean. Hiriburura itzultzera zihoan, Tradizioaren urteroko jaialdira joan ondoren. Ikertzaileek esan zuten lehergailu bat jarri zutela autoan. Ez dago argi atentatuaren benetako helburua bera edo aita izan zen; aita berarekin bidaiatzea espero zen, baina azken minutuan beste auto batera aldatu zen. Denis Pushilin Donetskeko Herri Errepublikako buruak adierazi zuen Ukrainako agintariak zeudela leherketaren atzean, eta azken horiek, berriz, ukatu egin zuten inplikaziorik izatea. Segurtasun Zerbitzu Federalak, bestetik, hilketaren atzean Ukrainako zerbitzu bereziak zeudela adierazi zuen, kontratista bat kontratatu zutela argudiatuz, Natalya Vovk, ukrainarra, leherketaren ondoren Estoniara ihes egin zuena. Vladimir Putin Errusiako presidenteak doluminak helarazi zizkion Duginaren familiari, eta gaztea «benetako bihotz errusiarra zuen pertsona distiratsu eta talentudun» gisa deskribatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Argovia Kantonamenduko Sari Nagusia

**Argovia Kantonamenduko Sari Nagusia** (izen ofiziala alemanieraz *Grosser Preis des Kantons Aargau*) Suitzako iparraldeko Argovia Kantonamenduan urtero ekainean jokatzen den egun bakarreko txirrindularitza lasterketa bat da. 

1964an sortua, UCI Europe Tour kategoriaren barnean dago 1.1 mailan. Txirrindulariek, Leuggern udalerrian dagoen Gippingen herriaren inguruko 12,1 kilometroko zirkuitu batean, hamabost itzuli eman behar dituzte ibilbidea osatzeko.

## Palmaresa
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
* Webgune ofiziala
15 Minutes

***15 Minutes*** (euskaraz *15 minutu*), 2001eko John Herzfeld estatubatuarrak zuzendutako polizia thriller eta ekintza film bat da. Robert De Niro, Edward Burns, Kelsey Grammer, Avery Brooks eta Melina Kanakaredes aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, New York, Oleg Razgul (Oleg Taktarov eta Emil Slovák (Katel Roden) Ekialdeko Europatik ailegatutako preso ohiak eta hiltzaile arriskutsuak dira, beren hilketak bideoz grabatuz ospetsu bilakatu nahi dutenak. llegan a Nueva York y deciden hacerse famosos grabando en vídeo sus asesinatos. Eddie Flemming (Robert De Niro) detektibea eta Jordy Warsaw (Edward Burn) suhiltzaile ikertzaileak bi hiltzaileek burututako erailketa eta suteen arrastoa jarraituko dute, beren bideoak telebista saio ezagun batera bidaliz ospetsu izan nahi baidute. 
  
## Aktoreak 
* Robert De Niro: Eddie Flemming detektibea
* Edward Burns: Jordan Warsaw suhiltzailea
* Kelsey Grammer: Robert Hawkins
* Avery Brooks: Leon Jackson detektibea
* Melina Kanakaredes: Nicolette Karas
* Karel Roden: Emil Slovák
* Oleg Taktarov: Oleg Razgul
* Vera Farmiga: Daphne Handlova
* John DiResta: Bobby Korfin
* James Handy: Declan Duffy polizia burua
* Darius McCrary: Tommy Cullen detektibea
* Bruce Cutler: Bere burua antzeztuz
* Charlize Theron: Rose Hearn
* Kim Cattrall: Cassandra
* David Alan Grier: Karterista
* Vladimir Mashkov: Milos Karlov
* Irina Gasanova: Tamina Karlova
* Noelle Evans: 'Honey'
* Tygh Runyan: Stephen Geller
* Ritchie Coster: Postuko saltzailea
* Gabriel Casseus: Unique
* Anton Yelchin: Sutan dagoen eraikineko mutila

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Polinesiar triangelua

**Polinesiar triangelua** Ozeano Bareko eskualde bat da, bere ertzetan hiru uharte talde dituena: Hawai'i, Pazko uhartea (*Rapa Nui*) eta Zelanda Berria (Aotearoa). Polinesia definitzeko modu erraz gisa erabili ohi da.

Triangelutik kanpo, polinesiar finkamenduaren arrastoak daude iparralderantz Necker uharteraino (*Mokumanamana*), ekialderantz Salas y Gómez uharteraino (*Motu Motiro Hiva*) eta hegoalderantz Enderby uharteraino (*Motu Maha*) arte. Norfolk uhartean eta Kermadec uharteetan (*Rangitahua*) polinesiar asentamenduak ere egon ziren. Hala ere, europarrak lehen aldiz iritsi zirenerako, uharte hauetan guztietan ez zegoen biztanlerik.

Gaur egun, polinesiar herri ugarienak maoriak, hawaiiarrak (kanaka maoliak), tongarrak, samoarrak, niuearrak eta tahitiarrak dira. Triangelu zabal honetako jatorrizko hizkuntzak polinesiar hizkuntzak dira, hizkuntzalariek malayo-polinesiarren azpitalde ozeanikoaren barruan sailkatzen dituztenak. Azken finean, duela 5.000 urte Asiako hego-ekialdean hitz egiten zen proto-austronesiar hizkuntzatik eratortzen dira. Triangelutik kanpo polinesiar uharte ugari daude ondoko Melanesian eta Mikronesian.

## Historia 
Antropologoek uste dute polinesiar kultura moderno guztiak Malayo-polinesiar migratzaileek Hego Pazifikoan ezarritako protokultura bakar batetik datozela (*ikus* Lapita kultura ere). Polinesiarrak Salas y Gómez uharteraino ekialderantz ausartu zirela eta Zeelanda Berriko hegoaldeko uharte azpiantartikoetaraino hegoalderantz ausartu zirela ere badago adierazgarririk. Hala ere, uharte hauetako bat ere ez da Polinesiaren berezko parte kontsideratzen, ez baita bizirik iraun asentamendu bideragarririk. Auckland uharteetako Enderby uhartean XIII. mendeko polinesiar asentamendu baten aztarnak daude.     Antipoda uharteetan zeramika zati bat ere aurkitu zela erregistratu zen, baina Wellingtoneko Te Papa museoak adierazi du ez dutela zati hori eta aurkikuntzaren jatorrizko deskribapenak ez zuela ezer esaten jatorri polinesiarra izateari buruz. .

Triangelu baten formaren aldean, beste teoria batek dio Polinesiar gizartearen geografiak eta nabigazio-bideek zehaztasun handiagoz antza dutela burua Ra'iātean (Frantziar Polinesia) eta Pazifikoan zehar hedatutako garroak dituen olagarro baten ezaugarri geometrikoak.   Polinesiar ahozko tradizioan olagarroa hainbat izenekin ezagutzen da, hala nola, Taumata-Fe'e-Fa'atupu-Hau (Oparotasunaren Olagarro Handia), Tumu-Ra'i-Fenua (Zeru-eta-Lurraren Hasiera) eta Te Wheke-a-Muturangi (Muturangiko olagarroa).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Polinesiar Kultur Zentroa
* Bernice Pauahi Gotzain Museoa
Auckland uhartea

**Auckland uhartea** () Ozeano Bareko biztanlerik gabeko artxipelago bereko uharte nagusia da. Zeelanda Berriko eremu azpiantartikoaren parte da. UNESCOren Gizateriaren Ondarearen zerrendan sartuta dago eskualdeko beste Zeelanda Berriko uharte Subantartikoekin batera.

## Kanpo estekak
Enderby uhartea

**Enderby uhartea** Zeelanda Berriko Auckland uharteen uhartediaren parte da, Zeelanda Berriko penintsulako hegoaldean. Auckland uhartearen iparraldeko muturrean dago, artxipelagoko uharte handiena.

## Geografia eta geologia 
Enderby uhartea Auckland uhartearen ipar-ekialdeko muturrean dago, Port Ross-eko bokaletik zuzenean, bertatik 3 kilometrora. Hainbat uharte bi uharteen arteko itsasartean daude, batez ere Rose, Ewing eta Ocean uharteak. Horietatik, Rose uhartea Auckland eta Enderby uharteko bi puntu hurbilenen artean dago, haietatik bereizita bi kanal estuz, bakoitza 400 metroko zabaleran. Uharteak Auckland uharte-taldearen lur eremu osoaren %1 inguru hartzen du. 

Enderby uharteak ezaugarri geografiko nabarmen gutxi ditu. Itsaslabarrez eta itsasertz harritsuz inguratuta dago, uhartearen hego-mendebaldeko Sandy Bay-n dagoen lehorreratzeko puntu bakarra. Hainbat txabola historiko daude badia honetan, Zeelanda Berriko itsas lehoien ugalketa-kolonia ere badago. Uhartearen barrualdearen zati handi bat zohikaztegiak eta hezeguneak dira, erreka txiki ugarik drainatzen dutenak. Laku txiki bat, Teal Lake, hego-ekialdeko ertzetik gertu dago. Uharteko iparraldeko puntua, Auckland uharteetako iparraldekoena ere, Derry Castle Reef da, 1887an bertan hondoratu zen *Derry Castle* itsasontziaren izenaz.

Enderby uhartea Campbell goi-ordokian kokatuta dago eta duela 25 eta 10 milioi urte bitartean gertatutako erupzioetako sumendi-hondar higatuz osatuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Enderby uharteko flora eta fauna
* Derry gazteluaren naufragioaren deskribapena
* Enderby ganadua salbatzeko ahaleginei buruzko informazio gehiago
Gizabere kooperatiboaz

***Gizabere kooperatiboaz*** Joxe Azurmendi filosofoak idatzitako saiakera liburua da.

Joxe Azurmendik bere pentsamenduan oinarrizko kategoria den gizaberea lantzen du liburuan. Gai hori 1970eko hamarkadan hasi zen lantzen *Gizona abere hutsa da* eta *Gizaberearen bakeak eta gerrak* liburuetan. Ordutik mantentzen duen ideia da gizakiak berezkoa duela taldekotasuna. Liburu honetan sozialtasun horren oinarri naturalaz eman diren azalpenak aztertzen dira, gizakiaren berezko lehiarako eta egoismorako joeraren defendatzaileetatik, berezko altruismo eta kooperaziorako joeraren aldezleetaraino.

Mahaigaineratzen duen oinarrizko galdera da ea gizakia berez lehiakorra ala kooperatiboa ote den. Giza naturaren gaineko auzi filosofikoa kezka politikoarekin lotzen da:

Auzia Ilustrazioko filosofiatik gaur egungo biologiara ekarriko du. Azurmendik ahalegin berezia egin du eboluzioaren gaineko ikuspegi pesimistak aztertu eta kooperazioaren aldeko emaitza zientifiko eta pentsamolde alternatiboak nola garatu diren osatzeko. Aztertu nahi duena da kooperatibismoaren posibilitateak eta mugak kapitalismoaren aurrean tesi politiko eta sozial bezala.

Liburua *Aroztegiko batzarra* izeneko ipuin anonimoarekin amaitzen da. Antonio Casado da Rocha irakaslearen ustez Azurmendik modu poetiko edo narratibo hori erabiliko du liburuan teorikoki landutakoa modu iradokitzaile batean emateko.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Azurmendi, H. 2019: *Joxe Azurmendiren nazioa Nazionalismo Ikerketen argitan. Abertzaletasun kulturalaren defentsa Euskal Herri garaikidean*, Doktore tesia, EHU.
* Casado da Rocha, A. 2020: «Pentsamenduaren marruskadura: etika eta praktika komunitateak aroztegiko batzarrean», *Jakin*, 237/38: 121-136.
* Etxeberria, Arantza 2025: «Kooperazioaren ontologia erlazionala», *Jakin*, 269/270: 76, 77.
* Etxeberria, A. eta Pérez, J.I. 2020: «Gizaberea, eboluzioa eta kooperazioa», *Jakin*, 237/38: 161-178.
* Urdangarin, M. 2020: «Gizabere kooperatiboa krisian bizitzeko mito gisa: zaurgarritasuna, interdependentzia eta erantzukizuna», *Jakin*, 237/38: 179-192.
* Urdangarin, Mikel 2024: *Gizaberetxo komunitario burujabea: Joxe Azurmendi eta feminismoak subjektuaren inguruko elkarrizketan*, Doktore tesia, EHU. 135-170 or.

## Ikus, gainera 
* *Gizona abere hutsa da*
* *Gizaberearen bakeak eta gerrak*

## Kanpo estekak
Lactarius indigo

***Lactarius indigo*** onddo jangarria da, *Russulaceae* familiakoa.

## Deskribapena 
Gorputz emankorra du, eta kolore ugari ditu: urdin iluna, espezimen freskoetan; gris urdin argikoa, zaharrenetan. "Esnea", edo latexa, perretxikoaren ehuna moztu edo hautsi egiten denean sortzen dena —*Lactarius* generoko kide guztiek ezaugarri bera dute—, urdin ilun kolorekoa da, baina pixkanaka berde bihurtzen da airearekin kontaktuan jartzean. Txapelak 5-15 zentimetroko diametroa izaten du, eta oinak 2-8 zentimetroko luzera eta 1-2,5 cm-ko lodiera izaten du.

Oso espezie zabaldua da, eta Ipar Amerikako ekialdean, Asiako ekialdean eta Erdialdeko Amerikan aurki daiteke. *L. indigo* baso hostogalkorretan eta koniferoetan hazten da, eta mikorrizak eratzen ditu haritz eta pinuekin.

### Banaketa eremua 
Himalaiako mendikatea, Ipar Amerika, Erdialdeko Amerika, Kolonbia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
George Villiers (Buckinghamgo 1. dukea)

**George Villiers, Buckinghamgo 1. dukea** (Brooksby, Leicestershire, 1592ko abuztuaren 28a - Portsmouth, 1628ko abuztuaren 23a) ingeles gortesaua, estatuko gizona eta arteetako patroia. Jakue I.a Ingalaterrakoa erregearen begikoa eta beharbada maitalea izan zen.

Gorteko kide izateko hezi zen. Dantzari eta eskrimalari ona zen eta frantsesez hitz egiten zuen. 1614an Jakue erregea ezagutu zuen eta berehala igo zen gortean, Buckinghameko duke izendatu zuten arte 1623an.

Erregearen aholkulari eta lankide izan zen, baina harreman sexualik izan ote zuten eztabaidatzen ari dira. Buckinghamek Francis Baconen alde egin zuen eta Lord Kantziler izendatzea lortu zuen, eta Irlandako kolonizazioan ere eragin handia izan zuen.

1623an Karlos, Galeko Printzeaekin batera Espainiara joan zen ezkontza negoziazioetara, baina ez zuten emaitzarik lortu. Porrot horrek bere jendetasunik eza areagotu zuen, baita kausa protestanteen aldeko porrot militarrak ere. Hala ere, bere karguei eutsi zien Jakue erregearen heriotzaren eta Karlosen tronura iritsi ondoren.

Parlamentua bi aldiz saiatu zen bera auzipetzen bere jarrera ezgaituagatik baina erregeak bi aldiz salbatu zuen auzipetzetik, parlamentua deseginda. Azkenean John Felton ofizialak hil zuen 1636an.
Kailasanathar tenplua (Kanchipuram)

**Kailasanathar** edo **Kailasanatha tenplua**  Kanchipuram (Tamil Nadu, India) hirian dagoem Pallava garaiko tenplu hindu historikoa da. Shivari eskainia, Kanchipurameko monumentu zaharrenetako bat da. Arkitektura drabidikoa islatzen du, eta gure aroko 700. urtearen inguru eraiki zen Narasimhavarman II.arem agintean.

## Ezaugarriak 
Plano karratua du tenpluaren itxiturak, eta bere osagarri nagusiak dira: *mukha-mandapa bat* (sarrerako atondoa)*, maha-mandapa* bat (bilera-gela; aurreko terminoan bezala zutabez osatutako areto hipostilo bat da mandapa hindua) eta *garbha-grita* edo sanctorum gune nagusia, zeina  lau solairuko vimana ikusgarri batez dagoen apaindua. 

Erdiguneko sanctoruma bederatzi santutegiz inguratuta dago, zazpi kanpoaldean eta bi barrualdean, denak Shivaren irudiz apainduak. Aipagarria da, halaber, Tamil Naduko mural margotu hinduen lehen ale ondoen gordetako batzuk bertan daudela, patioko gelaxken barneko hormetan. Horma-irudi hauek konexioak dituzte Ajantako haitzuloetan daudenekin, eta baita Kanchipurameko beste tenplu batekoekin, Vaikuntakoein. Tenpluaren hormek inskripzio asko dituzte tamil hizkuntza idatziaren historian inportanteak direnak.

## Iruditegia 

Fitxategi:Kanchi_Kailasanathar_Temple_9.jpg|Santutegi nagusia, eta kapera edo santutegi txikiagoak.
Fitxategi:Kailasanathar Temple, Kanchi 3.jpg|Estela bat tamilera zaharrean, eta Vimana dorrea.
Fitxategi:Kailasanathar Temple, Kanchi 5.jpg|Zezen baten irudia, Shiva jainkoarekin lotzen dena.
Fitxategi:Dancing Shiva and Parvathi.png|Shiva eta Parvati dantzariak.
Fitxategi:Kailasanatha Temple, dedicated to Shiva, Pallavve period, early 7th century, Kanchipuram (22) (37457577701).jpg|Erliebe aberatsen adibidea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Errautsak

***Errautsak*** Igor Elortzak eta Unai Iturriagak 2010ean  idatzi zuten eta Ximun Fuchsek zuzendu zuen antzerki-obra da.  Artedrama, Le Petit Théâtre de Pain eta Dejabu panpin laborategia batu ziren antzezlan hau ekoizteko, aktore hauekin: Ximun Fuchs, Ander Lipus, Miren Gaztañaga, Manex Fuchs, Ainara Gurrutxaga eta Urko Redondo.

Obrak Donostia Antzerki Saria jaso zuen 2011an.

## Sinopsia 
Hodei hil da. Gaztaroko lagunak, urteetan elkarren berririk izan gabe egon ondotik, Hodeiren hiletarako bilduko dira. Saminak eta berriz elkartzearen emozioak eraginda, Hodeiren azken agurra garai bateko festa basati bihurtuko da. Iraganeko eta oraineko egiak, gezurrak eta kontraesanak azaleratuko dituen gau eroa.

Noizbait izatea amestu eta sekula izan ez zirenaren errautsak baino ez dira geratzen, ordea.

Koadrilakoak 1970eko hamarkadan jaioak dira. Mundua aldatzear zela sinetsita zeudenengandik sortu ziren. Hautu gaitza, ordea, mundua aldatzea. Musikaz, borrokarako leloz, errepresioz, festaz eta orotariko drogaz inguratu zituen gaztaroak. Denboraren errotak egin zuen gainerakoa. XXI. mendea helduta, eta XX.eneko ametsen errautsak ziren. Artean, errautsotan noizbait surik izan zela sinestarazi nahi zieten beren buruei.

## Sariak 
* 2011: Donostia Saria, 2010ko Antzezlan Onena.
* 2011: Txalo Saria, Azpeitiako XXVIII, Antzerki Txapelketan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Errautsak. antzezlanaren bideo osoa Artedrama  2019 Argia Multimedia.Youtube
* Errautsak antzezlanaren webgunea Artxibatua. Wayback Machine
* Errautsak antzezlana komunikabideetan Artxibatua. Wayback Machine
Tarifako portua

**Tarifako portua** () Cádiz probintziako hiri horretan dagoen merkataritza-, arrantza- eta bidaiari-portua da. Algecirasko portuarekin batera, Algecirasko Badiako Portu Agintaritzak kudeatzen du. Iparraldeko Afrikatik hurbilen dagoen Europako portua da, eta Marokoko Tangerrerako ontziratze-bide nagusia.

3 metroko sakonera du eta 25 metroko luzera. Algecirasko itsas-probintzian dago, Tarifa barrutian.

## Historia
429ko maiatzean, Genseriko eta bere armada bandaloa bertatik pasa ziren Afrikarantz.

## Erabilera 
* Erabilera: 30px|Kirol-portua, 30px|Arrantza-portua, 30px|Merkararitza-portua, 30px|Bidaiari-portua eta 30px|Salbamendu-basea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zugaztietako putzuak

**Zugaztietako putzuak** edo aintzirak Trapagaranen daude (Bizkaia). Meatzaritza ustiaketa egon zen Zugaztietako meatzeetan lana egiteari utzi ondoren, sakonune zenbait urez bete ziren 20. mendean, eta natur parke batean integraturik daude 21. mendean.

Putzurik nabarmenenak Blondis, Ostion, Parkotxa eta Zuloko dira, urte osoan ura dutenak, baina putzu txikiagoak ere badaude, batzuk ura tarteka dutenak. Putzuak naturalki bete ziren urez 20. mendean, azpitik sortutako ur emariekin, meatzaritzako zulaketa kapa freatikotik behera iritsi baitzen.
erdian|thumb|380x380px|Ostion aintzira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baelo Claudia

**Baelo Claudia** hiri erromatarra izan zen, Boloniako badian, gaur egungo Tarifa hiritik 22 kilometro ipar-mendebaldera, zegoena. Aztarnategi arkeologikoa Itsasarteko Parke Naturalaren barruan dago. Bere aztarna arkitektonikoen azterketak K. a. II. mendearen amaieran bere jatorri erromatarra erakusten du. Garai hartatik aurrera, aberastasun handia izan zuen, eta horrek gune ekonomiko garrantzitsu bihurtu zuen Mediterraneoaren inguruko eremuan. 1925ean kultura ondasun izendatu zuten.

Hiria K. a. II. mendearen amaieran jaio zen. Izan ere, kokaleku bastetar-puniko zaharrago baten oinordekoa zen (Bailo, Baelokun), eta oso lotuta zegoen Afrika iparraldearekin zuen merkataritzarekin (Marokoko Tanger hiriarekin lotzen zuen itsas-portu nagusia zen). Litekeena da Baelo Claudiak administrazio-zentroko funtzio batzuk izatea, baina arrantza, gazitze-industria eta *garum* saltsaren ekoizpena aberastasun-iturri nagusiak izan ziren. Klaudio enperadore erromatarrak *municipium* (erromatar udalerri) titulua eman zion.

## Ikus, gainera 
* Baelo Claudiako eguzki erlojua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William Eden

**William Eden** (1744ko apirilaren 3a – 1814ko maiatzaren 28a), Auckland-eko 1. baroia, estadista ingelesa izan zen.

## Biografia 
Pitt-en politikarekin bat egin zuen, 28 urte zituenetik Estatuko idazkariorde bihurtu zen, eta 1780an Frederick Howard-ekin, Irlandako Carlisleko bosgarren kondearekin, estatuko lehen idazkari gisa, herrialde horretako askatasunen alde agertu zen.

Frantzian, Espainian, eta Probintzia Batuetan misio garrantzitsuak egin zituen, 1786an merkataritza-itun bat sinatu zuen Frantziarekin, William Blackstonerekin lege penalak erreformatzen eta kartzelen erregimena hobetzen lagundu zuen, eta horri buruzko lan bat argitaratu zuen, *Lege penalen printzipioak* izenburupean. 

Lord Auckland Frantziako Iraultzako antagonista bortitzenetako bat izan zen.

## Kanpo estekak
Lucentum

**Lucentum** ibero-erromatar hiria izan zen, El Tossal de Manises izeneko eremuan, gaur egungo Alacanten zegoena.

## Historia 
Lucentum hiriaren jatorria K.a. IV. mendean dago. Lehen biztanleak kontestaniar herriko iberiarrak ziren, eta harreman komertzial eta kultural estuak zituzten greziarrekin zein feniziarrekin. Penintsulako hegoaldeko kultura tartesiarrekin ere harremanak zituzten. Elkar-truke kultural horiek guztiek berezko ezaugarriak zituen kultura bat sortu zuten, Plinio Zaharra edo Estrabon bezalako historialari erromatarrek «Kontestania» deitu zutena. Uste denez, greziarrek «Akra Leuke» ( esaten zioten hiri bera izan zen.

Kartago Bigarren Gerra Punikoa baino lehen eta bitartean penintsulan sartu zenean, hiriak gaur egun bere hondakinetan ikus daitekeen eragin arkitektoniko kartagotarra jaso zuen. Hauek jada existitzen den hiriaren gainean eraikitzean, Lucentumgo hondakin iberiarrak ia ez dira existitzen (hiria inguratzen zuen harresiaren zati batzuk izan ezik). Erromatarrek hiriari «Lucentum» izena eman zioten, Publio Kornelio Eszipionek Sortaldea konkistatu ondoren, eta gaur egun multzo historikoa osatzen duenaren hondar gehienak eraiki zituzten. Erromatar hiri guztiek bezala, Lucentum termaz, tenpluz, foroz, estoldaz eta abarrez hornitua izan zen.

Hiriaren urrezko aroa k.a. eta k.o. I. mendeen artean izan zen. Mende honen amaieran gainbehera handian sartu zen eta k.o. II. eta III. mendean ia erabat hustua izan zen. Gainbehera horren arrazoi nagusia ondoko Ilici hirian zegoen (egungo Elx), zeinak, lehorrez eta itsasoz hobeto komunikaturik, Lucentum hiriari garrantzi komertzial eta estrategikoa kendu zion. Hainbesteraino iritsi zen hiriaren gainbehera, non erabat abandonatua izan zen, eta, ondoren, hilerri musulman bat eraiki zuten haren gainean, X. edo XI. mendean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pedro Chosco

**Pedro Chosco** edo **Pedro Chusco** galiziar pertsonaia mitikoa da. Bizar zuriko gizona da, forma gozokoa eta ahots baxukoa. Pedro Choscok haurrak lotarazten ditu, esaldi leunekin, baina nahiago ditu neskak lotarazi eta, batez ere, zerbitzatzeko neskameak. Nesken inguruan egoten da egunean zehar, ondo pasatzen dute, eta ezin dute lanik egin.

: *Vaite de aí, Pedro Chosco*
: *non me tentes a criada,*
: *nin ma vistes, nin ma calzas,*
: *nin lle pagas a soldada.*

Haurrek begi bat itxita dutenean eta bestea ezin dutenean ireki ikusten dute Pedro Chosco. Europa osoan zehar antzeko pertsonaiak daude.

## Kanpo estekak
Tripakilun ezkatatsu

**Tripakilun ezkatatsua** (*Sarcodon imbricatus*) *Bankeraceae* familiako onddo espezie bat da. Euskal Herrian jangarri gisa baztertu egiten da, ale oso gazteak izan ezik, horiei arantzak eta egositako ur garratza kendu ondoren. Baina Europa ekialdean lehortu egiten da eta industrialki erabili, gozagarriak eta pateak ekoizteko.

## Deskribapena 
**Kapela:** Tamaina handikoa, 8 eta 25 cm arteko diametrokoa, ezkata zentrokide handiz estalita dago, gris-marroi edo arre ilun kolorekoak. Haragitsua, lodia, ganbila, ondoren laua eta zabaldua.

**Orratzak:** Ez du orririk, orratz moduko batzuk ditu zabal samar, dekurrenteak, hauskorrak, errauts kolorekoak, zahartzean ilundu egiten dira.

Orratz dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orratzak

**Hanka:** Ilegabea, leuna, laburra, lodia, gris-marroia edo arre ilun kolorekoa.

**Haragia:** Zurixka, gero arre iluna, sendoa, zaila. Zapore mingotsa eta usain desatsegina dute ale helduek.

**Etimologia:** *Sarcodon* terminoa grekotik dator eta arantza haragitsuekin esan nahi du.  *Imbricatum* epitetoa berriz latinetik dator, "imbricatus" hitzetik, hau da, teilak bezala jarrita. Kapelaren ezkatetatik.

## Jangarritasuna 
Honen mingostasuna eta usain desatsegina direla eta, ale helduak ezin dira jan.

### Nahasketa arriskua 
*Sarcodon leucopus* delakoarekin, honek kapela leuna du eta txikoriaren usaina. *Sarcodon fuligineo-violaceus* espeziarekin, bioleta kolorekoa, probatzean, eztarrian itolarri sentsazioa uzten du. *Sarcodon scabrosus* perretxikoarekin, urria, honen hankaren oinarriko haragia, urdin- berdexka kolorekoa da.

## Sasoia eta lekua 
Udaren amaieran eta udazkenean, nahiko ohikoa da, taldeka edo zirkuluetan, koniferoen basoetan.

### Banaketa eremua 
Ipar Amerika, Europa kontinentala, Errusia, Kazakhstan, Japonia, Australia, Kaukasia, Himalaiako eremua.

## Galeria 

Fitxategi:Sarcodon imbricatus bat.jpg
Fitxategi:Sarcodon imbricatus 2.jpg
Fitxategi:Sarcodon imbricatus 3.jpg
Fitxategi:Sarcodon imbricatus 4.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bandua

**Bandua** galaikoen eta lusitaniarren jainko nagusietako bat zen, gerraren jainkotzat hartua eta Erdialdeko Europako tradizio zeltikoari lotua.

Ikertzaileek lehen funtzioko jainko indoeuropar gisa kokatzen dute (Georges Dumézizil-en azterketen arabera). Jainko hori «lakioen magia» erabiltzeko, etsaiak lotzeko edo jarraitzaileak magikoki lotzeko erabiltzen da. Gerraren edo ehizaren lanbidean aritzen ziren mendietan bizi ziren gudarien kofradien gizarte-egiturak gurtza sortu zuen, magikoki harremanak izaten zituzten jainkotasunaren alderdiak islatzen zituzten jarrerak eta moduak hartuz.

Juan Carlos Olivares Pedreñok zezenaren gurtzarekin lotzen du, eta Apolo eta Cosus-rekin identifikatzen du.

[erdian|thumb|Banduari eskainitako ara, [San Amaro udalerriko Eiras parrokian.]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
González Ortega azoka

**González Ortega merkatua** Zacatecas hiriko merkatu bat da. Erdigune historikoan kokatua, 1889koa da. Sute baten ondoren, 1909an berreraiki eta inauguratu zuten. Art Nouveau estilokoa da. Burdinurtuzko egitura du, kanpoaldea harrobikoa den bitartean. Ekialdean Zacatecaseko Katedral Basilikoa dago eta mendebaldean Francisco Goitia Plazatxoa. Zacatecasko Hirigune Historikoan dago.

## Historia 
1861ean merkatuak hartzen duen espazioa liberalek Erreforma Gerran lortutako garaipena ospatzeko azoka bat egiteko okupatu zen. 1889an, hiru solairuko eraikin bat inauguratu zen, eta, bertan, upeltegiak, merkataritza-lokalak eta ur-hargune bat zeuden goiko solairuan. 1901ean, sute bat izan zen sotoetan, eta, beraz, eraikina erabat berreraiki eta 1902ko abenduaren 22an berrinauguratu zuten. Jesus Gonzalez Ortega militarra ohoratzen du izenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gnaeus Julius Agricola

**Gnaeus Julius Agricola** (Forum Julii, 40ko ekainaren 13a - Gallia Narbonensis, 93ko abuztuaren 23a) erromatar jeneral eta politikaria izan zen.

Senatari mailako familia batean jaio zen, eta tribuno militar karguan hasi zuen karrera militarra. Ondoren, hainbat kargu politiko izan zituen Erroman, eta 64. urtean kuestore izendatu zuten Asiako probintzian. Lau enperadoreen urtean Vespasianoren alde egin zuen.

Vespasianok patrizio eta Galia Akitaniako gobernadore izendatu zuen. 77an Britaniako kontsul eta gobernadore izendatu zuten. Galesen eta Ipar Ingalaterraren konkista osatu zuen eta armada erromatarrak Eskoziaren iparraldera eraman zituen.

85ean Britaniatik itzuli eta bizitza politiko eta militarretik erretiratu zen.

Bere suhi Kornelio Tazito Agricolaren bizitza idatzi zuen *De vita et moribus Iulii Agricolae*.

## Kanpo estekak
Endovelico

**Endovelico** edo **Enobolico** Burdin Aroko jainko zelta da. Hainbat lurraldetara zabalduta egon arren, Lusitaniako panteoiaren jainko nagusia izan zen, baita, Vaelico izenarekin, haren homologo betoia ere. Infernuari lotutako ezaugarri ktonikoak ditu, baina baita osasuna, ametsak eta natura ere. Erromatarrek Asklepio edo Serapis bezala bereganatu zuten.

## Etimologia 
Bere etimologia hitz zeltikoek osatzen dute: *endo*, jainkozko superlatiboa, eta *vellicus*, esanahi ilunekoa. Batzuek Bellinusekin lotu dute, Belenos jainkotasun zeltaren izenarekin, eta beste batzuek, berriz, *vailo* hitzarekin, otsoa izendatzeko hitz zelta.

## Ikonografia 
Endovelicoren animalia sakratuak basurdea eta otsoa ziren, beste aldera igarotzearekin lotutako animaliak; palmarekin eta ereinotz-koroarekin zuten lotura botanikoa.

Otsoarekin eta gerlari fratriekin duen loturagatik, Sucellos jainko galoarekin duen erlazioarekin espekulatu da.

## Kultua 
Endovelicok tenplu dedikatu garrantzitsu bat izan zuen Sao Miguel da Motan, Terenan, Alentejon, batzuek nemetontzat jotzen dutena. Bere garrantzia soilik zen Ataecinaren parekoa, Turobrigan (Aroche, Huelva) santutegia zuena.

Aurkikuntzek "inkubatioa" praktikatzea iradokitzen dute, hots, jainkozko manifestazioa debotoaren ametsaren bidez, Endovelicoren gurtzari dagokion erritu ezagunena bezala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Uenoko Zoologikoa

**Uenoko lorategi zoologikoa** Japoniako zoo zaharrena da eta Tokioko erdialdean dago. Hamalau hektarea baino gehiagotan 464 espezietako 2.600 animalia baino gehiago ditu. Fauna behatzeko aukera emateaz gain, galzorian dauden animaliak zaintzen eta babesten ditu.

Zoologikoa bi zona handitan banatuta dago: Ekialdeko Lorategian, panda erraldoiak, uretako ugaztunak, hegaztiak, felidoak, tximinoak, hartzak eta elefanteak daude besteak beste; eta Mendebaldeko Lorategian, berriz, panda txikiak, krokodiloak, hipopotamoak, kanguroak, gaueko ugaztun txikiak, narrastiak, aintzira bat hegazti handiekin, okapia (San Diegoko zoologikotik eraman zituzten). Bi lorategiak lotutta daude 1957an inauguratu zen hiru kilometroko errailbakar baten bidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Université Paris-Sud

**Université Paris-Sud** — 1971ko urtarrilaren 1ean sortutako unibertsitate frantsesa izan zen. 2020ko urtarrilaren 1ean desagertu zen Paris-Saclayko Unibertsitatea mesedetan, 2019ko azaroaren 5ean unibertsitate berria sortzeko dekretua Aldizkari Ofizialean argitaratu ostean.

## Irakasle ospetsuak 
* Serge Latouche, ekonomialaria da

## Kanpo estekak 
* UPSeko webgunea
Polinesiar

**Polinesiarrek** oso erlazionaturiko talde etnolinguistiko osatzen dute, jatorriz Polinesiakoa (Polnesiako Triangeluko uharteak), Ozeano Bareko Ozeaniako eskualde zabal batean. Historiaurreko hasierako jatorria Asiako hego-ekialdeko uhartean kokatzen dute eta Taiwango Urheimat batekin austronesiar etnolinguistiko talde handiaren parte dira. Polinesiar hizkuntzak hitz egiten dituzte, Austronesiar hizkuntza familiako Ozeaniako subfamiliako adar bat .

2012an, gutxi gorabehera, 2 milioi polinesiar etniko zeuden mundu osoan (osoak eta zati bat), eta horietako gehien-gehienak polinesiar estatu-nazio independenteetan bizi dira (Samoa, Niue, Cook uharteak, Tonga eta Tuvalu) edo gutxiengoak osatzen dituzte, esaterako, herrialdeetan. Australia, Txile (Pazko uhartea), Zeelanda Berria, Frantzia (Frantziar Polinesia eta Wallis eta Futuna) eta Estatu Batuak (Hawaii eta Samoa Estatubatuarra), Pitcairn uharteetako Itsasoaz haraindiko britainiar lurraldeaz gain. Zeelanda Berriak izan zuen polinesiar biztanlerik handiena, 110.000 biztanle zituen XVIII. mendean.

Polinesiarrek nabigatzaile handien ospea lortu dute —haien piraguak Pazifikoko bazterrik urrunenetaraino iristen ziren, Hawaii, Rapanui (Pazko uhartea) eta Aotearoa (Zeelanda Berria) bezain urrun dauden uharteak finkatzeko aukera emanez.  Polinesiako biztanleek ibilaldi hori lortu zuten izarrak, korronteak, hodeiak eta txorien mugimenduak irakurtzeko antzinako nabigazio trebetasunak erabiliz, gaur egun arte ondoz ondoko belaunaldiei transmititu zitzaizkien trebetasunak. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elisabetta Dami

**Elisabetta Dami** (Milan, 1958) haur literaturako italiar idazle bat da, besteak beste  Geronimo Stilton pertsonaiaren liburu sortaren egilea. Bilduma honetako lehen 22 liburuak euskaratuta daude.

## Bizitza 
Piero Dami argitaratzailearen alaba izanik, hamahiru urte zituela hasi zue bere ibilbidea literaturaren munduan, bere familiaren argitaletxean, zuzentzaile-lanak egiten. Lehen narrazioak 19 urterekin egin zituen.

Hegazki-pilotu eta paratxutista karneta atera zuen 20 urterekin, eta 23 urte zituenean munduan zeharreko bidaia luze bati ekin zion berak bakar-bakarrik. Biziraupen-ikastaro bat egin zuen Mainen, Estatu Batuetan. Bidaia horretan, hainbat abentura bizi izan ditu: trekkinga Nepalen, Kilimanjaro mendia igo, Saharako 100 kilometroko maratoia, eta hiru aldiz parte hartu du New Yorkeko maratoian.

### Geronimo Stilton 
Ospitale pediatriko batean borondatezko lanak egiten ari zelarik bururatu zitzaion ume eta gaztetxoentzako abenturazko istorio batzuk idaztea, sagu bat protagonista zutenak, ospitaleko umeak dibertitzeko. Hori izan zen Geronimo Stilton pertsonaiaren jaiotza. Italian egundoko arrakasta izan zuen, bai eta gero beste leku askotan ere, liburuak hainbat hizkuntzatara itzuli direlako, besteak beste euskarara. Stiltonen istorioetan, abenturak eta umorea dira nagusi, eta laguntasuna, bakea eta naturarekiko errespetua sustatzen dira.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rabateko Zooa

**Rabateko Zoo** (: Rabateko parke zoologikoa"), Marokon dagoen parke zoologiko nagusia da. Temara Zooa ere esaten zaio. 

1973an sortu zen, Rabat hiriko aldirietan, ordura arte errege-jautegian bizi ziren lehoiak zaintzeko. Uste da lehoi haiek Berberiako lehoien ondorengoak zirela. Lehoi azpi-espezie hori, Afrika iparraldekoa, Magreb ingurukoa eta Atlas mendietakoa, desagertua dago naturan eta horregatik garrantzia du parke honetan gordetzen diren lehoien multzoak .

## Iruditegia 

Fitxategi:A goat, Rabat- Morocco.jpg|Ahuntzak
Fitxategi:Scimitar oryx, Rabat Zoo.jpg|Oryx dammah orix espeziea, desagertua naturan.
Fitxategi:Zoo rabat.jpg|Jirafak
Fitxategi:Rhinoceros in the zoo of Rabat, Morocco.jpg|Errinozero zuria.
Fitxategi:Arctictis binturong 13.jpg|Binturongak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Eugenia Ibáñez

[eskuinera|thumb|260px|Dones Periodistes de Catalunyaren 25. urteurrena ospatzen: [Montserrat Minobis, Elvira Altés, Rosa María Calaf, Montserrat Boix, June Fernández, María Eugenia Ibáñez, 2017.11.06]]
**María Eugenia Ibáñez** **Calle**, **MEI** akronimoaz ere ezaguna (Bartzelona, 1946ko urtarrilaren 31) kazetaria da.

## Ibilbidea 
Historia Garaikidean lizentziatua eta Kazetaritzan graduatua Bartzelonako Elizaren Eskolan. Bere ibilbide profesionala 1968an hasi zuen Diario Femeninoaren lehen erredakzio-taldean. 1973an Mundo Diario-n hasi zen lanean auzoei buruzko informazioa emateko Bartzelonako sailean. El Mundo Egunkarian zuzendariorde izatera iritsi zen.

Urte askoan, tokiko informazioan lan egin zuen, eta auzoetatik hurbil lan egin zuen, herritarren mugimenduari eta Bartzelonako auzoetako buruei ahotsa emanez. 2000. urtean omenaldia egin zioten.  *Dones Periodistes de Catalunyako* Elkarteko kide izan zen, 1992an hasi zenetik, bere kazetaritzagatik ere nabarmendu da. Dones aldizkariaren (2000-2009) eta *donesdigital.cat* digitalaren laguntzaile ere izan zen.
* 2002 Bartzelonako Ohorezko Domina
* 2011 Bartzelonako Diputazioaren Tokiko Komunikazioaren Ohorezko Saria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* La Lamentable/Tamalgarria. María Eugenia Ibañezen artikuluak
Washingtoneko zooa

**Washingtoneko zooa**, ofizialki **Parke Zoologiko Nazionala** edo **Zoo Nazionala** *(National Zoological Park / National Zoo),* Estatu Batuetako zoologikorik zaharrenetakoa da, Washington hiriburuan kokatua. Smithsonian erakundeko zentroen parte da da eta doako sarrera dauka. 1889an sortua, "animaliekin esperientzia erakargarriak eskaintzea eta basa bizitza eta habitatak salbatzeko ezagutzak sortu eta partekatzea" du helburu.

## Esparruak 
Zoologiko Nazionalak bi inguru okupatzen ditu ditu. Lehenbizikoa 66 hektarea dituen hiri-parkea da. Rock Creek Parken dago, Washingtongo ipar-mendebaldean Bestea Smithsonian Conservation Biology Institute (SCBI) delakoa da, 1.300 hektareako alorra, hiriburuko aldirietan, Front Front Royal hirian (Virginia) dagoena. Bigarren esparru horretan alor botanikoa zaintzen da bereziki: 180 zuhaitz espezie daude, 850 zurezko zuhaixka eta belar landare, 40 belar espezie eta 36 banbu espezie.

Bi instalazioetan 390 espezieko 2.700 animalia inguru daude. Bosten bat inguru arriskuan edo mehatxupean daude. Espezie gehienak Rock Creek Parkeko hiriko parkean daude ikusgai. Bertan gordetako aniomalia ezagunenak panda handiak dira, baina zoologikoak hegaztiak, tximino handiak, katu handiak, Asiako elefanteak, intsektuak, anfibioak, narrastiak, uretako animaliak, ugaztun txikiak eta beste asko ere biltzen ditu. SCBIren instalazioak 30 eta 40 espezie bitarte ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Los Angelesko Zooa

**Los Angelesko zoologikoa** edo **Los Angelesko lorategi botaniko eta zoologikoa** (ingelesez*: Los Angeles Zoo* edo *Los Angeles Zoo and Botanical Gardens*) 54 hektarea hartzen dituen parke zoologikoa da, 1966an sortua, eta Los Angeles hirian dago. Los Angeles hiria zoologiko guztiaren, lurraren, instalazioen eta animalien jabea da. Animaliak zaintzeko, lorategiak mantentzeko, eraikuntzarako, hezkuntzarako, informazio publikorako eta administrazioko langileak hiriko langileak dira.

## Historia 
Los Angeles hiriko lehen zool publikoa, Griffith Park Zooa (*Griffith Park Zoo*) izenekoa, 1912an inauguratu zen eta zoologikoaren egungo tokitik bi hori kilometrora hegoaldera zegoen, 1966ko abuztuan itxi zuten arte. Urte horretako azarora arte ez zen egungo kokalekuan ezarri zoo berria, hiriaren izenarekin jada.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Jesus Alkain

**Maria Jesus Alkain** euskal matematikaria da. Matematika euskaraz landu zituzten aitzindarietako bat izan zen 1970eko hamarkadan.

## UEUko Matematika saileko kide aitzindaria 
Matematika euskaraz lantzen aitzindaria izan zen taldeaan ibili ziren hauek, besteak beste: Maria Jesus Alkain, Edurne Biritxinaga Gaztelurrutia,  Maria Jesus Esteban Galarza, Karmele Fernandez Agirre, Jesus Mari Goñi Zabala, Anjeles Iztueta, Jesus Mari Larrazabal, Xabier Mauleon, Karlos Santamaria Ansa, Arantza Urkaregi,  Yosu Yurramendi, Mari Jose Zarate Azkuna eta Enrique Zuazua Iriondo.
Fitxategi:Aitona.jpg|alt=|Karlos Santamaria
Fitxategi:Maria Jesus Esteban.jpg|alt=|Maria Jesus Esteban
Fitxategi:Ezuazua-1.jpg|alt=|Enrique Zuazua
Fitxategi:Anjeles Iztueta.jpg|Anjeles Iztueta
Fitxategi:Arantza Urkaregi portrait.jpg|alt=|Arantza Urkaregi
Fitxategi:Larrazabal.gif|alt=|Jesus Mari Larrazabal

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Udako Euskal Unibertsitatea
* UZEI

## Kanpo estekak