Pietà (Michelangelo)

***Pietà*** () —*Vatikanoko Pietà* izenaz ere ezaguna— Michelangelok 1498 eta 1499an marmolez egindako eskultura multzoa da. Tamainaz, 1,74 x 1,95 metro da, eta Vatikano Hiriko San Petri basilikan dago ikusgai. 1972ko maiatzaren 21ean zoro batek, László Toth, mailu bat erabiliz eraso egin zion. Eskultura lan ospetsuenetarikoa da, mundu osoan.

## Deskribapena 
Talde eskultoriko horretan Ama Birjinaren mina irudikatzen da. Besotan Jesusen hilotza du, gurutzetik jaitsi berria. Obra multzo biribilekoa da, hau da, ikuspuntu guztietatik ikus daiteke, baina egokiena aurretik ikusita dela. Birjina oso gaztea agertzen da, ederra eta jainkozalea. Gaztetasun horretan Pizkundearen edertasunaren idealismoa ikus daiteke: betiko gazte izango den ama baten irudiaren bidez. Haren ondoan, Jesus zaharragoa eta askoz handiagoa agertzen da. Multzoak triangelu forma erakusten du.

## Sinboloak 
* Eskultura triangeluarra da: triangelua Hirutasun Santuaren sinboloa da. Forma horrek Ama Birjinaren aurpegia ere azpimarratzen du, goiko erpina baita.
* Kristoren aurpegiak ez du sufrimendurik adierazten, ezta Ama Birjinarenak tristurarik ere: lasai dago eta jainkozko nahia onartzen du.
* Kristoren beso luzatua amore emateko (heriotza) seinale da.
* Michelangelok Jesusen gorpua aurkezten du, odolik eta minik gabe, jasandako sufrimenduen ondoren, duintasunez.
* Ama Birjinaren aurpegiaren gaztetasunak betikotasuna adierazten du.
* Michelangelok soberako hortz bat gehitu zuen Kristoren erdiko goiko bi ebakortzen artean. *Mesiodens* hori, estatuaren gainetik ateratako argazki batean zooma eginez bakarrik ikusten dena, gutxi gorabehera pertsonen % 1etik % 2ra duen anomalia bat da. "Bekatuaren hortza" ezizena du —33. hortz horrek simetria hausten duelako, edertasun klasikoaren sinboloa—, deabruak edo gaizkiarekin lotutako irudiak irudikatzen dituzten Pizkundeko lan askotan agertzen da. Marco Bussagli historialari eta Erromako Arte Ederretako Akademiako anatomia artistikoko irakaslearen arabera, *Pietà*k esanahi teologikoa du, Kristo sinbolizatzen baitu, bere heriotzaz, munduko bekatu guztiak bere gain hartzen zituena.

## Analisia 
Pizkunde Goiztiarreko artistek gizon heldu baten gorputza emakume baten magalean jartzean zuten arazoaren konponbidea da *Pietà*. Era berean, sufrimenduari uko egitearen adierazpen paregabea da, jainkozko borondatea sakrifizioan onartzearena, Jainkoak gizateriari martirioa jasateko amore ematearena.

Bi elementuok bateratzen dira: 

* batetik, Boloniako San Petronioko atari eskultore handiko Jacopo della Querciaren oihaletatik ikasitako lezioak, eta 
* bestetik, Leonardo da Vinci gogorarazten duen harreman adierazkor bat.

Bi-biak denboratik at dauden jantzi klasikoen beharra ulertzearekin eta jainkotiarra eta gizatiarra adierazten dituen edertasun ideal batekin lotuta daude.

Forma artistiko hori Gurutziltzaketaren eta Piztueraren arteko linboaren baliokidea izan zen. Buruak, argal samarrak izan arren, miresgarriro diseinatuta daude eta sentikorrak dira: sudurzulo txiki eta irekiak, ezpain garbiak eta beheko betazalen definituak. Eskuen modelatze indartsuarekin, amaren belaunen artean astun eroritako Kristo hilaren pisuaren sentsazioarekin eta hanka zintzilik daudenen mugimendu esekiarekin kontrastatzen dute. Michelangelok Kristo hila tolestu eta bihurritu egiten du *contraposto* neurtu batean, zurruntasuna leuntzen duena *pathos*a gutxitu gabe.

### Berezitasunak 
* Figuren tamaina: zutik, Ama Birjina Kristo baino askoz handiagoa dirudi (inperfekzio bat, irudikapen sinboliko bat edo perspektiba kontu bat ere bai, taldea behetik ikusten baita).
* Ama Birjinaren belaunak erdigunetik kanpo daude, Kristorentzako oinarri bat sortuz.
* Ama Birjinaren adina: bi irudiak oso gazteak dira, eta Ama Birjinak, logikoki, zaharragoa izan behar luke, baina hori nahita eginda dago: Michelangelok esan zuen: "Amak gaztea izan behar zuen, bere semea baino gazteagoa, betiko birjina agertzeko, eta bere semeak, gure giza izaera hartu duenak, heriotzaren biluztean, besteak bezalako gizon bat".

## Mariaren adina 
Maria oso gazte irudikatzen da 33 urteko seme baten ama izateko, eta hori ez da arraroa garai hartako Kristoren Pasioaren irudikapenetan. Hainbat azalpen eman dira horretarako. Bata da haren gaztaroak bere garbitasun ustelezina sinbolizatzen duela, Michelangelok berak bere biografoari, Ascanio Condivi herrikide eta erromatar eskultoreari, esan zion bezala:

Beste teoria batek dio Michelangelok gaiari buruz egindako tratamendua Danteren Jainkozko Komediarekiko zuen grinak eragin zuela: hain ondo ezagutzen zuen lana, ezen Boloniara joan zenean, ostatuagatik ordaindu baitzuen bertsoak errezitatuz. Paradisoan (poemaren XXXIII. kantoa), Clairvauxeko San Bernardok Ama Birjinaren aldeko otoitz batean, hau dio: *Vergine madre, figlia del tuo figlio* ("Ama Birjina, heure semearen alaba").

## Koroazio kanonikoa 
Urbano VIII.ak Mariaren irudi gurtuari koroazio kanonikoaren dekretua eman zion bere *Domina Coronatum Est* bulda papalaren bidez, 1637ko abuztuaren 14an izenpetu eta notario gisa egiaztatua, eta bere babesle emaileari, Ascanio Sforza jaunari, eta Vatikanoko kapituluko kanonigo apaizari, Ugo Ubaldini monsinoreari, eman zien.

Diadema lebitatzailea Fantino Taglietti artisau italiarrak egin zuen: 564 eskudo italiar txanpon kobratu zituen. Koroazio erritu ofiziala urte bereko abuztuaren 31n gauzatu zen. Aingeru kerubikoak 1713an gehitu zituen haren ondorengoak, eta 1749an, basilikako Koru Santuaren Kaperara lekualdatu ziren.

## Michelangeloren beste *Pietà* batzuk 
Hamarkada batzuk geroago, Michelangelo bi aldiz itzuli zen *Pietà*ren gaira, baina ez bata ez bestea ez ziren amaitu. 1547-1553 inguruko Florentziako *Pietà*, antza denez, bere hilobirako pentsatuta zegoen, baina urte batzuk lan egin ondoren bertan behera utzi zuten. Askotan, *Jesus gurutzetik eraistea* esaten zaio, istorioan zertxobait lehenagoko une bat irudikatuz. Rondanini Pietatea 1552an hasi zen, eta oraindik oso amaitu gabe zegoen 1564an hil zenean; sei egun lehenago lanean ari zen bertan.

## Eraberritzea 
Zizelkatu ondoren, *Pietà*k kalte handiak jasan zituen. Mariaren ezkerreko eskuko lau hatzak, lekualdatze batean hautsiak, Giuseppe Lirioni (1690–1746) erromatar eskultoreak profesionalki zaharberritu zituen 1736an. Gaur egungo aditu modernoak ez daude ados zaharberritzaileak eskuen keinuak "erretorikoagoak" egiteko askatasun artistikoak hartu ote zituen xedatzean.

## Historia 
Obra Dionisio Jean Bilhères de Lagraulas edo de Villiers kardinalaren enkargua izan zen, beneditarra, Frantziako erregearen enbaxadore Vatikanon. Dionisiok Michelangelo Erroman ezagutu zuen. Kardinalaren eta artistaren arteko kontratua 1498ko abuztuaren 26an sinatu zen; bertan eskulturaren prezioa ezartzen zen: urrezko 450 dukat. Lana urte bete baino lehen egin behar zen. Eskultura epea akitu baino lehen bukatu zuen Michelangelo baina ordurako enbaxadorea hila zen, egun gutxi batzuk lehenago. Lehenengo unean kardinalaren hilobian kokatu zen, Vatikanoko Santa Petronila kaperan. 1749an gaur egungo tokian ezarri zen, San Petri basilikan lehen kaperan eskuinean.

Eskultura horrekin, Michelangelok lehenego aldiz gai hura landu zuen, ondoren, bere bizitzan zehar, beste bitan landu zuena; lan horietan artistaren garapena azter daiteke bestetik ere. Azken *Pietà* Rondaninirena izan zen, baina hori bukatu gabe geratu zen. Azken obra horretan Pizkundeko lasaitasun klasikoarekin ez du zerikusirik eta Barrokoko patetismoa igar daiteke.

*Pietà* hori egin zuenean, Michelangelok 24 urte zituen. Artistak berak aukeratu zituen harriak Toskanako Alpeetan. Lana bukatu zuenean, batzuek haren egiletza zela zalantzan jarri zuten, Michelangelo oso gaztea baitzen, eta egiaz Cristoforo Solarik egina zela adierazi. Buonarrotik zurrumurruaren berri izan zuenean, eskulturan bere izena zintzelatu zuen (ezagutzen den Michelangeloren obra izenpetu bakarra da), Ama Birjinaren bularreko zintan: «Michael A[n]gelus Bonarotus Florent[inus] Facieba[t]», hau da, «Michelangelo Buonarroti florentziarrak egin zuen». Izenpe horrek Apelles eta Polikleitos Antzinako Greziako artistek erabilitako baten oihartzuna du. Izenpetu zuen lan bakarra izan zen. Era berean, Giorgio Vasarik kontatu zuen Michelangelok geroago bere harrotasun eztandaz damutu eta bere eskuz egindako beste lanik ez zuela izenpetuko zin egin zuela.

Berrogeita hamar urte geroago, Vasarik honako hau adierazi zuen *Pietà*ri buruz: "Ez pentsatu inoiz, eskultore edo artisau arraro batek, diseinua edo grazia gehitzeko gai denik, ezta zailtasunez fintasuna, garbitasuna eta marmola artez zulatzeko gai denik ere, Michelangelok bertan egin zuen bezala, bertan artearen balio eta botere guztia ikus baitaiteke".

## 1964ko Munduko Azoka 
1964an, Vatikanoak *Pietà* maileguan eman zuen 1964-1965eko New Yorkeko Munduko azokarako, Vatikanoren pabiloian instalatzeko. New Yorkeko artzapezpiku ohiak, Francis Spellman kardinalak, estatua formalki eskatu zion Joan XXIII.a aita santuari, eta Edward M. Kinney, *Catholic Relief Services*-eko Erosketa eta bidalketa zuzendaria, izendatu zuen Vatikanoko garraio taldeen buru. Estatua 6,4 cm-ko lodierako eta 20 cm-ko oinarriko zurezko kutxa batean bidali zen, *Cristoforo Colombo* itsasontziaren kubiertara lotuta; istripu baten kasuan, kutxak kuxina hain lodia zuen, non uretan flotatzen baitzuen, eta larrialdiko lokalizazio-baliza bat eta seinale-boia bat lotuta zeuzkan.

Azokan, jendea orduz ilaran egon zen eskulturaren ondotik mugitzen zen zinta garraiatzaile batetik ikusteko. Geroago, Vatikanora itzuli zuten 1965eko azaroan, San Petri basilikara. Ordezkatzen ari zela, marmolezko estatuaren pisuak zoruko metalezko aireztapen-estalki bat hautsi zuen, kutxa okertuz. Kolpe horrek estatua kalteu zezakeelako beldurra izan arren, *Pietà* bere lekura itzuli zuten kalterik gabe. Estatuaren itzulerari buruz, *New York Times* egunkariko artikuluak honako hau zioen: "Paulo VI.a aita santuaren aginduz, ez du inoiz berriz bidaiatuko".

## 1972ko barrabaskeria 
Kalte handiena 1972ko maiatzaren 21ean (Mendekoste igandea) gertatu zen, buruko nahasmenduak zituen geologo batek, hungariar jatorriko australiar László Toth, kaperara sartu eta eskultura geologo baten mailuarekin eraso egin zionean, "Jesukristo naiz; hildakoen artetik piztu naiz!" oihuka ari zela. Hamabost kolpe emanez, Mariaren besoa ukondotik hautsi zuen, sudur zati bat eta betazaletako bat txikitu zizkion.

Bob Cassilly saintlouistarra (Missouri, Ameriketako Estatu Batuak) izan zen Toth *Pietà*tik uxatzen lehenengoetakoa. Gertaera horiek gogoratu zituen: "Jauzi egin eta gizonari bizarretik heldu nion. Biok erori ginen oihuka ari zen italiar jendetzarengana. Eszena moduko bat izan zen".

Ikusleek lurrera eroritako marmolezko zati ugari eraman zituzten. Geroago, batzuk itzuli zituzten, baina asko ez, Mariaren sudurra barne: bizkarretik moztutako bloke batetik berreraiki behar izan zuten.

Erasoaren ondoren, lana arretaz zaharberritu eta basilika barruko bere lekura itzuli zuten, sarreraren eskuinaldean, ate santuaren eta San Sebastianen aldarearen artean, eta orain beirazko bala-babesgarri panel akriliko batek babesten du. Zaharberritzean, hasierako M bat aurkitu zen Mariaren esku-ahurrean zizelkatuta, eta horrek *Pietà* bihurtzen du Michelangelok izenpetutako lan bakarra.

## Hiru dimentsiotan 
600px

## Egungo kopiak 
Hurrengo elizetan, eskultura horren kopiak daude:

* Quebecen (Kanada), Sainte-Anne-de-Beaupré basilikan,
* Metzen (Frantzia), Sainte-Ségolène elizan,
* Jamusukron (Boli Kosta), Notre-Dame-de-la-Paix basilikan,
* Chêne-Bourgen (Suitza), Saint-François de Sales elizan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Eskulturaren azterketa.