open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Funesko gaztelua

**Funesko gaztelua** Nafarroa Garaiko Argako Erriberako Funes udalerrian kokatutako gaztelu bat da. Funes herriaren zatirik garaienean, Erdi Aroan, gaztelu bat egon zen, eta haren babespean Antso VI.a Nafarroakoak, 1171ean, herriko juduak hartu eta bertan etxeak egiteko baimena eman zuen.

## Historia 
1234an Joan Martinitz Mañeru gotorlekua gobernatzen zuen, eta 1256an Gartzia Gometz Agontzillo. Geroago, 1276an, Gonzalo Gil Arketak Joana I.a erreginari omenaldia egin zion. Bere oinordekoak, Ramiro Arketak, 1280an 8 liberako atxikipena jaso zuen dirutan eta 40 kahitze gari. Hamar urte geroago, gazteluan obrak egin ziren, dorre nagusiaren teilatua berreginez.

1321ean Guiot de Marne alkaidea zen, eta 1345 inguruan Lope Arruitz Donamaria, garai hartan San Salbatore izeneko dorrea hondoratu zelarik. 1370ean, Karlos II.a Nafarroakoa jada errege zela, Pero Semenoitz Castejon gazteluaren zaindaria zuen. Ondoren Jean Blondin etorri zen, 1375ean 4 libera eta 20 kahitzeko jasotzen zituena. Gaztelarrek 1378an okupatu eta su eman zioten hiribilduari, eta gaztelua ere suntsitu zen. Erregea kexu zen ez zelako oso defentsa sendorik egin, eta horregatik gehitu zizkion hitzak eta ondasunak Azkoieni.

Berreraiki egin behar izan zuten, 1516an eta 1521ean emandako eraiste-aginduetatik libratu ziren bakanetako bat izan omen zelako. Hala ere, denborak eta gizakiek suntsituko zuten.
## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Funes
* Argako Erribera
* Nafarroako Erresuma

## Kanpo estekak
Mycena acicula

***Mycena acicula*** *Mycenaceae* familiako onddo espezie bat da. Haragi urria eta mamirik gabea. Espezie honek tamaina txikia du, kolore gorri-horixka eta landare hondakinetan ateratzen da

## Deskribapena 
**Kapela:** 0,5 eta 1 cm arteko diametrokoa, ertz ildaskatua. Kolore hori laranja bizi ederrekoa, erdian gorrixka, titi bat nahikoa markatua dute ale helduek.

**Orriak**: Libreak, zabal, hauskorrak, kolore zuri-horixkakoak.

Orri libreak: Kirtenera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 0,1 x 4-5 cm-koa, bihurria, urre kolore hori ederrekoa.

**Haragia:** Mehea, hauskorra, usain eta zapore berezirik gabea.

**Etimologia:** *Mycena* terminoa latinetik dator, perretxikoa, onddoa, "vitis" hitzetik, xirmendu, esan nahi du. Oin oso luze, mehe eta malguari egiten dio erreferentzia. 

## Jangarritasuna 
Bere hauskortasuna eta haragi eskasia direla eta, ez du interesik jangarri gisa.

### Nahasketa arriskua 
*Omphalia fibula* delakoarekin, honen kapela ere gorri-laranja da, baina erdian hondoratua eta orri oso dekurrenteekin. 

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Basoetako espeziea da. Sarritan goroldiotan eta adaxka erorien artean.

### Banaketa eremua 
Asia, Karibe, Amerika, Europa, Ozeania.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Funesko erromatar upategiak

**Funesko erromatar upategiak** Nafarroa Garaiko Argako Erriberako Funes udalerrian kokatutako upategiak dira, Erromatar Inperioaren garaian eraikiak. Ebro ibaiaren ondoan daude, garai urrunetatik zibilizazio-bidea izan zen ibaiaren ondoan. Lurralde bikainak dira garia, mahatsondoa eta olibondoa lantzeko, erromatarrek irizpide industrialen arabera aprobetxatu zituztenak.

Ardoa egiteko prozesuaren aztarnak geratu dira Euskal Herrian induskatutako beste hiribildu batzuetan, hala nola Arellaon, Ledean edo Faltzesen. Funesko upeltegia ere erromatar hiribildu batekoa izango zen, baina lau dolareen kopuruak eta edukierak herrialdean ardoa egiteko erabiltzen den instalazio erromatar handiena dela adieraz lezake.

Jose Esteban Urangak eta Juan Maluquer de Motesek aurkitu zuten aztarnategia, eta Jorge de Navascuesek induskatu zuen 1959an. Aurkitu zutenean, Iberiar Penintsulako erromatar upeltegirik garrantzitsuena zen.

## Erreferentziak 
* Funesko Udala. Erromatar upategiak. *www.villadefunes.com*

## Ikus, gainera 
* Funes
* Argako Erribera
* Nafarroako Erresuma

## Kanpo estekak
Leland Stanford

**Amasa Leland Stanford** (Watervliet, 1824ko martxoaren 9a -Palo Alto, 1893ko ekainaren 21a) abokatu, politikari, negozio handiki, industrialari eta supremazista zuri estatubatuarra izan zen; Jane Stanford, bere emaztearekin, batera Stanford Unibertsitatea sortzeagatik ezaguna.​ Ameriketako Estatu Batuetako Alderdi Errepublikanoko partaidea zen, partiduko ordezkari bezala Kaliforniako 8. gobernadore izan zelarik (1861-1863) eta Ameriketako Estatu Batuetako Senatuko senadore (1885-1893).​​​​

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Emilio Esparza Viela

**Jose Emilio Esparza Viela** (Lesaka, Nafarroa Garaia, 1919ko martxoaren 18a - Iruñea, Nafarroa Garaia, 1970eko urriaren 19a) Abokatua eta funtzionarioa. Nafararroako Turismo eta Informazioa sailean aritu zen lanean. Historia, Etnografia eta Toponimia zituen bereziki gustoko eta gai hauen inguruan hainbat artikulu idatzi zituen aldizkarietan, batez ere *Principe de Viana* eta herria bertan bere lagunekin sortutako *Chakain* aldizkarian. Lesakako Olentzeroren tradizioa berreskuratu eta sustatu zuen jadanik oso ezaguna den Olentzero txapelketa antolatuz. Bi lan adierazgarri utzi zituen: *Noticia curiosa sobre Olentzero en la Navidad de Lesaca* (Iruñea, 1950; bigarrena, 1972) eta  *De toponimia navarra, entrega centrada en las Cinco Villas del Bidasoa*. Azken gai honi buruz egindako ikerketa asko argita eman gabe utzi zituen. 

Eladio Esparza Aginagaren semea izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Javier Igiñiz Etxeberria

**Javier Maria Igiñiz Etxeberria** (Lesaka, Nafarroa Garaia, 1945eko irailaren 26a) ingeniari, ekonomilari eta politikaria da.

14 urte zituela Perura emigratu behar izan zuen bere familiarekin bizimodu hobe baten bila.

Bigarren Hezkuntzako ikasketak bukatu ondoren Ingenieritza Mekanikoa eta Elektrikoa ikasi zituen Peruko Unibertsitate Nazionalean ondotik Iowara aldatu eta bertan Ekonomia ikasketak egiteko. Azken esparru honetan doktoretza lortu zuen  *New School for Social Research of Nueva York* delakoan. Bere tesian, Marxen politika ekonomikoaren inguruan aritu zen hausnarketan, batez ere garapen bidean dauden herialdeei begira.

90.hamarkadan ofizialki egin zuen salto polika mundura ezkerreko zenbait talde politikoren kanpaina buru lanetan. Aipatzekoa da, ezin izan duela inoiz lehendakaritza postuetarako bere burua aurkeztu ez delako Perun jaioa eta bertako legediak jaiotzez peruarra ez denari horrelako postutara aurkeztea galerazten dio.

Herrialde maila erakunde garrantzitsu askoren zuzendari izan da, besteak beste:  *Consorcio de Investigación Económica y Social (CIES), Fondo Nacional de Compensación y Desarrollo Social (FONCODES), Consejo Nacional de Educación* edo *Acuerdo Nacional.*  Aholkulari lanetan ere aritu da Lan Ministerioarentzat eta Pobreziaren kontrako Mahaiko kidea ere bada.

Esparru akademikoan Peruko Unibertsitate Pontifizioan aritu da lanean, beti ere Ekonomiari buruzko eskolak ematen. Departamentu buru eta *Centro de Investigaciones Sociales, Económicas, Políticas y Antropológicas (CISEPA)*ko zuzendari. Notre Dame eta Oxford unibertsitateetan klaseak eman izan ditu irakasle gonbidatu bezala eta ikerlari aritu da MIT ospetsuan.
Jose de Tellechea

**Jose de Tellechea** (Lesaka, Nafarroa Garaia, ? - Baeza, Jaen, ?) Musikaria eta Ganba-maisua.

XVIII.mendtik XIX.menderako pausoan aritu zen lanean. XIX.mende hasieran Baezako Katedraleko ganba-maisu aritu zen. Bertan gordetzen dira bere zenbait lan. 1787 eta 1791.urte artean Iruñako Katedraleko haur kantari bezala aritu zen Juan Jose Tellechea bera izan liteke.
Ed Bradley

**Edward Rudolph "Ed" Bradley, Jr.** (Filadelfia, 1941eko ekainaren 22a –  Manhattan, 2006ko azaroaren 9a) kazetari estatubatuarra izan zen, *60 Minutes* programan eta CBS katean egindako erreportajengatik ezaguna. Estatu Batuetako Etxe Zuriko lehen korrespontsal beltza izan zen CBS katean eta igandeko erreportajeak egiten zituen.

## Sariak 
* *George Polk* Saria (1979).
* *Alfred I. duPont–Columbia University* Saria (1979).
* Emmy Saria (1979).
* Emmy Saria (2007).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Magnus Felix Ennodius

**Magnus Felix Ennodius** (Arles, 473 edo 474 &ndash; Pavia, 521eko uztailaren 17a) Paviako gotzain eta latinezko idazlea izan zen.

Gurasoak hil ondoren, izeba batek hazi zuen Pavian. 444an diakono ordenatu zuten eta 515ean Paviako gotzain izendatu zuten. Erretorikako irakaslea izan zen eta misio diplomatikoak egin zituen Konstantinoplan, Akazioren zisma konpontzeko.

V eta VI. mendeetako  lau aristokrata galiar-erromatarretako bat da, eta haren gutunak kopuru handian gordetzen dira. Bere gutunetan zibilizazio eta literatura klasikoa defendatzen ditu barbarismoaren aurka. Diskurtsoak, poemak eta miszelaneak ere idatzi zituen.

Eliza Katolikoko santua da.

## Lanak 
* 297 *Epistulae*
* *Opuscula*
** *Panegyricus dictus clementissimo regi Theoderico*
** *Libellus pro synodo*
** *Vita Epiphanii episcopi Ticinensis*
** *Vita Antonii monachi*
** *Eucharisticon de vita*
** *Paraenesis didascalica*
** *Praeceptum de cellulanis*
** *Petitorium quo absolutus est Gerontius*
** *Benedictio cerei I*
** *Benedictio cerei II*
* *Dictiones* - 28 orationes
* *Carmina*

## Kanpo estekak
Philippe Kahn

**Philippe Kahn** (Paris, 1952ko martxoaren 16a) ingeniari eta lau teknologia-enpresen (Borland, Starfish Software, LightSurf Technologies eta Fullpower Technologies) enpresaburua da. Kahn-i lehen kamaradun mugikorren sorrera egozten zaio, jantzi daitezkeen jabetza intelektualdun objektuak sortzen aurrendaria izan da eta hainbat patenteren jabea da Gauzen Internet, Adimen artifizial eta teknologiako arloetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urtzi Iraizoz Remiro

**Urtzi Iraizoz Remiro** (Lesaka, Nafarroa Garaia, 1983ko abenduaren 11) nafar txistularia eta musikagilea da.

Santiago Irigoienekin hasi zen txistua ikasten eta Barañaingo Musika Eskolan jarraitu zituen ikasketak. Ondotik, Iruñeako Pablo Sarasate Kontserbatorioan ikasi zuen azkenerako Musikenen konposizioa ikasiz. Xubela taldeko kide, saria irabazi zuen txistuarentzako Durango Hiria konposizo txapelketan. Pablo Sarasate Kontserbatorio  Profesionalean dihardu irakasle eta departamentu buru.

## Erreferentziak 
*
Seki Takakazu

edo  Edo garaiko matematikari eta idazle japoniarra zen. Geroago japoniar matematika (*wasan*) bezala ezagutu zenaren oinarria ezarri zuen,

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jack Warden

**Jack Warden**, **John Warden Lebzelter** jaioa (Newark, New Jersey, 1920ko irailaren 18a - New York, 2006ko uztailaren 19a) estatubatuar aktorea izan zen. Birritan izendatu zuten Taldeko gizonezko aktore onenaren Oscar Sarirako, *Shampoo* eta *Heaven Can Wait* filmetan egindako lanagatik.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Hasselt-Spa-Hasselt

**Hasselt-Spa-Hasselt**, Belgikako egun bakarreko txirrindularitza lasterketa bat zen, Flandriako Hasselt eta Valoniako Spa hiriak lotzen zituena.

Hasselt, (Maastricht-etik 30 km mendebalderantz kokatua), proba honen hasiera eta amaiera izaten zen. Lasterketaren ibilbidea gehienbat laua zen, zenbait muino izan ezik. Normalean, Maiatzean jokatzen zen eta 185 km-ko luzeera izaten zuen. 1984tik 2008ra egin zen. 1996tik 2004ra (biak barne), 1.5 profesional maila izan zuen. 

Lehenengo garailea Luc Roosen izan zen. Podiumeko postu gehienak txirrindulari belgikarrek bete zituzten. Hauetako ezagunenak Tom Boonen eta Greg Van Avermaet izan ziren. Atzerritarren artean, Danilo Di Luca italiarra ( 4. 1998ko ekitaldian) edo Iñaki Barrenetxea Bilbotarra (26. 1997ko ekitaldian) aipa daitezke.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tom Brokaw

**Thomas John Brokaw** (Webster, 1940ko otsailaren 6a) kazetari eta idazle estatubatuarra da.

## Karrera 
* 1960–1962: KTIV-TV.
* 1962–1965: KMTV-TV.
* 1965: WSB-TV.
* 1966–2021: NBC News.
* *The Greatest Generation Speaks: Letters and Reflections* (1999).
* *An Album of Memories: Personal Histories from the Greatest Generation* (2001).
* ''Boom!: Voices of the Sixties Personal Reflections on the '60s and Today* (2007).
* *The Time of Our Lives: A Conversation About America* (2011).
* *Christmas from Heaven: The True Story of the Berlin Candy Bomber* (2013).
* *A Lucky Life Interrupted: A Memoir of Hope* (2015).
* *The Fall of Richard Nixon: A Reporter Remembers Watergate'' (2019).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mycena crocata

***Mycena crocata*** *Mycenaceae* familiako onddo espezie bat da. Sukaldaritzarako interesik gabea. Nahiko ohikoa da orbelpean lurperatutako pago adartxo hiletan.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1,5 eta 2,5 cm arteko diametrokoa, kanpai itxurakoa, gero zabaldua, lepomakurra. Kolorea, hori zurbiletik gris-lur kolorera doana, ertza zurbilagoa eta ildaskatua, gorri-azafrai kolorez zikindua, zahartzean.

**Orriak:** Itsatsiak eta sabel pixka batekin, zuriak, baina zahartzean azafrai koloreko distirekin.

**Hanka:** Luzea, zurruna eta hutsa, laranja koloreko sustraiarekin. Gaztetan hori-sufre kolorekoa, ondoren laranja-azafrai kolorekoa.

**Haragia:** Irmoa, laranja kolorekoa, latex gorri-azafrai koloreko ugarirekin. Zapore gozokoa.

**Etimologia:** *Mycena* terminoa latineteik dator, perretxikoa,  onddoa, "vitis" hitzetik, xirmendu, esan nahi du. Oin oso luze, mehe eta malguari egiten dio erreferentzia. *Crocata* epitetoa berriz grekotik dator eta "azafraiaren kolorekoa" esan nahi du. Bere latexagatik.

## Jangarritasuna 
Sukaldaritzarako baliorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Mycena sanguinolenta* eta *Mycena haematopoda* bezalako latex gorriko beste *Mycena* batzuekin, baina hauek enbor hiletan ateratzen dira eta ez orbeletan.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, pagadietan, adaxketan edo orbel geruzaren gainean.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Kanariak, Europa, Errusia, Kaukasia, Turkia, Hego Korea, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nasir al-Din al-Tusi

**Muhammad ibn Muhammad ibn al-Hasan al-Tūsī** (), **Nasir al-Din al-Tusi** (; Tus, 1201eko otsailaren 18a – Bagdad, 1274ko ekainaren 26a) edo **Tusi** polimata, arkitekto, filosofo, mediku, zientzialari eta teologo persiarra izan zen. Tusi Erdi Aroko Islameko zientzialari handienetarikoa kontsideratzen da.

## Lanak 
Tusik 150 lan inguru ditu, 25 pertsieraz idatziak eta gainerakoak arabieraz. Tratatuetako bat bi hizkuntzetan eta turkieraz ere idatzi zuen. 

* *Sayr wa-Suluk* ("Bidaia").
* *Kitāb al-Shakl al-qattāʴ* .
* ''Al-Tadhkirah fi'ilm al-hay'ah*.
* *Akhlaq-i Nasiri* ("Nasirear Etika").
* *al-Risalah al-Asturlabiyah*.
* *Zij-i Ilkhani* ("Ilkhan Izarrak") (1272).
* *Sharh al-Isharat*.
* *Awsaf al-Ashraf*.
* *Tajrīd al-Iʿtiqād*.
* *Talkhis al-Muhassal*.
* *Maṭlūb al-muʾminīn*.
* *Aghaz u anjam''.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Michael Bishop

**John Michael Bishop** (York, Pennsylvania, 1936ko otsailaren 22a – San Frantzisko, 2026ko martxoaren 20a) estatubatuar immunologo eta mikrobiologoa izan zen. 1989ko Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen Harold E. Varmusekin batera onkogene eretrobiralei buruzko ikerketagatik.

Harvardeko Unibertsitatean medikuntza ikasi zuen eta bere lehen lana Alergia eta Gaixotasun Infekziosoen Institutu Nazionalean egin zuen. 1968an Kaliforniako Unibertsitatea San Frantziskon  sartu zen,, eta bertako errektore izan zen 1998 eta 2009 artean.

Bere ikerketen zati handi bat Harold Varmusekin egin zuen eta biek onkogene erretrobiralen jatorri zelularra aurkitu zuten.
Jimmy Neutron: Boy Genius

***Jimmy Neutron: Boy Genius*** (euskaraz: «Jimmy Neutron: Mutil Jenioa») 2001eko John A. Davis estatubatuar zinema zuzendariaren konputagailuzko animaziozko komedia filma bat da. Debi Derryberry, Patrick Stewart, Martin Short, Rob Paulsen eta Jeffrey Garcia aktoreek bikoiztu zuten.

## Bikoiztaileak 
* Debi Derryberry: Jimmy Neutron
* Patrick Stewart: King Goobot V
* Martin Short: Ooblar
* Carolyn Lawrence: Cindy Vortex
* Rob Paulsen: Carl Wheezer, Mr. eta Mrs. Wheezer (kreditatua: Carl's Mom eta Dad), Kid in Classroom
* Jeffrey Garcia: Sheen Estevez
* Crystal Scales: Libby Folfax eta Courtney Tyler
* Frank Welker: Goddard (kreditatu gabe), Poultra, Worm, Demon, Girl-Eating Plant, Oyster
* Candi Milo: Nick Dean, Britney, PJ
* Megan Cavanagh: Judy Neutron (kreditatua: Mom), VOX, Mrs. Vortex (kreditatua: Cindy's Mom)
* Mark DeCarlo: Hugh Neutron (kreditatua: Dad), Pilot, Arena Guard, Mr. Vortex (kreditatua: Cindy's Dad)
* Carlos Alazraqui: Mr. Estevez (kreditatua: Sheen's Dad)
* Kimberly Brooks: Zachery, Reporter, Angie
* Andrea Martin: Ms. Winfred Fowl (Kreditatua: Ms. Fowl)
* Billy West: Bobby's Twin Brother, Butch, Old Man Johnson, Robobarber, Yolkian Officer, Jailbreak Cop, Anchor Boy, Flurp Announcer
* Bob Goen eta Mary Hart: Yolkian newscasters
* Dee Bradley Baker: NORAD Officer
* Greg Eagles: Mr. Folfax (kreditatu gabe)
* David L. Lander: Yolkian Guard, Gus
* Jim Cummings: Ultra Lord, Mission Control, General Bob
* Paul Greenberg: Guard
* Laraine Newman: Hostess
* Jeannie Elias: Little Girl, Camera Person
* Michael Hagiwara: Chris
* Keith Alcorn: Bobby, Kid, Control Yolkian
* Richard Allen: Ahots Digitala
* Brian Capshaw: Screamer
* Cheryl Ray: Screamer
* Mark Menza: Yolkian Incubator Operator
* Matthew Russell: Hyperactive Kid, Arena Yolkian

## Harrera 
Rotten Tomatoes iritzi-bateratzailearen arabera, filmak %74ko onarpen kalifikazioa du 76 kritika kontuan izanda, eta batez beste 6,4/10. Metacritic "Metascore" atalan, filmak 65/100 dauka, 21 kritiken bidez. FilmAffinity-n, 5,0/10 eman zion audientziak, 3.322 botoen bidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Tat Ton parke nazionala

**Tat Ton parke nazionala** () Thailandian dagoen naturgune garrantzitsua da. Chaiyaphum probintzian dago, Laen Kha mendilerroan. Ur-jauziak eta mendi-lautadako paisaiak ditu. 1980ko abenduaren 31n, Tat Ton Thailandiako 23. parke nazional izendatu zuten.

## Geografia 
Tat Ton Parke Nazionala Mueang Chaiyaphum barrutiko Chaiyaphum herritik 23 kilometro iparraldera dago. Parkearen azalera 217 kilometro koadrokoa da.

Parkeak Laen Kha mendietako hiru gailur biltzen ditu: Phu Kaset, Phu Dee eta Phu Youk.

## Turismoa 
Parkeko elementu erakargarririk ezagunena Tat Ton ur-jauzia da. Ur-jauzia 6 metroko altuera ditu baina 50 metroko zabaleraraino hedatzen da maiatzetik urrira bitartean euri-denboraldietan. Parkeko beste ur-jauzi batzuk Tat Fa, Pha Lang eta Pha Song Chan dira.

## Flora eta fauna 
Parkeko basoetan *Dipterocarpus* generoko espezieak dira nagusi (*Dipterocarpus tuberculatus* eta *Dipterocarpus obtusifolius* barne), hosto iraunkorreko zuhaitz lehorrak dira. Beste zuhaitz espezie batzuk *Shorea obtusa*, *Shorea siamensis* eta *Pterocarpus macrocarpus* dira.

Animalia-espezieen artean, oreinak zaunkalariak, basurdeak, mangostak eta Siamgo erbiak daude.

## Kanpo estekak 
* :Vasa, Sutthipibul; Ampholchantana, Chantanaporn; Dulkull Kapelle, Peeranuch; Charoensiri, Vatid; Lukanawarakul, Ratana, eds. (2006). «Tat TonNational Park». *National Parks in Thailand*, 146-147 or. ISBN 974-286-087-4.
Harold E. Varmus

**Harold Eliot Varmus** (Oceanside, New York, 1939ko abenduaren 18a) estatubatuar zientzialaria da. 1989ko Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen John Michael Bishopekin batera onkogene eretrobiralei buruzko ikerketagatik.

Familia judu batean jaio zen eta Harvardeko Unibertsitatean ingelesa ikasi ondoren medikuntza ikasi zuen Columbiako Unibertsitatean. Osasun Publikoan lan egin ondoren Kaliforniako Unibertsitatera iritsi eta John Michael Bishopekin ikertzen hasi zen eta biek onkogene erretrobiralen jatorri zelularra aurkitu zuten.

Osasun Institutu Nazionaletako zuzendaria izan zen 1993 eta 1999 artean, eta Minbiziaren Institutu Nazionala zuzendu zuen 2010etik 2015era.
Fermin Martzillakoa

thumb|Martzillako armarria, kateekin
**Fermin Gartzeitz Martzillakoa** infantzoi noble bat izan zen, eta, basailuekin batera, Navas de Tolosako guduan parte hartu zuen. Hori dela eta, Antso VII. Azkarra Nafarroako erregeak Nafarroako kateak bere armarrian jartzeko baimena eman zion Martzilla hiribilduari.

Fermin eta bere basailuek Navas de Tolosan egindako emanalditik Julio Altadill atera zuen, eta, horren ondorioz, Martzillak, hasiera batean, Nafarroako kateak zituen gaztelu bat eraman zuen armarri gisa, eta ez 1912an udal-blasoian zegoen zuhaixka bat, non egiazkotasunaren zalantza sortu baitzen. Martzillak Navas de Tolosan parte hartu zuen Nafarroako berrogeita bederatzi herrirekin, eta guztiei eman zitzaien herriko armetan kate kontsabidatuak izateko ohorea. Berrogeita hamar herrietatik hogei herrik, besteak beste Martzillak, galdu zuten blasoi-marka hori.

## Erreferentziak 
* 

## Kanpo estekak
Dietilzink

**Dietilzinka** (C2H5)2Zn formulako konposatu organometalikoa da konposatu organozinkikoen familikoa non zink-atomoa bi etilo talderekin lotuta dagoen. Likido kolorge hau erreaktibo garrantzitsua da kimika organikoan. Komertzialki disolbatzaile organikotan disolbaturik, hexanotan edo toluenotan adibidez, edo likido puru gisa eros daiteke.

## Prestakuntza 
Dietilzinka Edward Frankland-ek sintetizatu zuen lehen aldiz 1848an zinka etil ioduroarekin erreakzionaraziz. Gaur egungo sintesibidean etil ioduro eta etil bromuro 1:1 nahastea zink-kobre aleazio batekin erreakzionarazten da.

## Erabilera 
Dietilzinka oso piroforikoa izanik ere erreaktibo kimiko inportantea da. Sintesi organikoan etilo taldearen iturri moduan usatzen da karbonilo taldeen adizio-erreakzioetan etil kabanioien iturria baita; bentzaldehidoari etil taldea txertatzeko etsenplurako.

Diiodometanoarekin batera alkenoak ziklopropil talde bihurtzeko baliatzen da, Simmons-Smith erreaktibo moduan. Izan ere, konposatu organolitikoak eta Grignarden erreaktiboak baino nukleozaletasun txikiagoa baitu eta baldintza leunak behar diren kasutarako egokiagoa da.

Beste erabilera espezifikoagoak baditu, hala nola, dopatze-agente legez mikroelektronikan edo erreaktore nuklearretan korrosioaren kontrako agente moduan usatzen den zink oxidoa sortzeko

## Segurtasuna 
Dietilzinkak oso bortizki erreakzionatzen du urarekin eta airearekin kontaktuan esponteaneoki su har dezake. Hortaz, atmosfera geldoetan manipulatzea ezinbestekoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hermogenes (arkitektoa)

**Hermogenes Prienekoa** (*Hermogenes*, Ἑρμογένης) Karian zegoen Alabandako arkitekto greziarra izan zen. Hermogenesek pseudodipterusak asmatu zituen, itxuraz bi zutabe-lerro baino ez zituzten tenplu forma bat, diru eta lan asko aurrezteko. Eredu joniarrari mesede egin zion doriarraren gainean. Dianaren tenpluaren deskribapena Magnesiari (berak eraikia) eta Bakoren tenpluaren deskribapena Teosen utzi zituen idatzita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paul Herijgers

**Paul Herijgers** (Herentals, 1962ko azaroaren 22a), belgikar txirrindulari ohia da. Gaztetan, mendi bizikletan aritu zen, baina gero, ziklo-krosean aritu zen gehien bat. Belgikako txapelduna izan da bi espezialitateetan eta munduko txapelduna ziklo-krosean.

## Palmaresa 
### Mendi bizikleta 
**1990** 
* 20x20px Belgikako Txapelduna
**1991** 
* 20x20px Belgikako Txapelduna
**1992** 
* 20x20px Belgikako Txapelduna

### Ziklo-Krosa 
**1991-922**
* Kasteelcross Zonnebeke

**1992-93** 
* 20x20px Ziklo-kroseko Belgikako Txapelketak
* Trophee Gazet van Antwerpen
* Kalmthout - Vlaamse Industrieprijs Bosduin
* Rijkevorsel
* Lille - Krawatencross
* Igorreko ziklo-krosa
* Kasteelcross Zonnebeke

**1993-94** 
* 20px Ziklo-kroseko Munduko Txapelketa
* Ziklo-kroseko Munduko Kopa
* Trophee Gazet van Antwerpen
* Hoogstraten - Vlaamse Aardbeiencross
* Ravels
* Rijkevorsel
* Lille - Krawatencross
* Kasteelcross Zonnebeke
* Duinencross
* Cyclocross Gieten
* 3. Igorreko ziklo-krosan

**1994-95** 
* Trophee Gazet van Antwerpen
* Lille - Krawatencross
* Niel - Jaarmarktcross
* Essen - GP Rouwmoer
* Kalmthout - Vlaamse Industrieprijs Bosduin
* Rijkevorsel
* Oostmalle - Internationale Sluitingsprijs
* Kasteelcross Zonnebeke
* Otegem
* Duinencross
* Cyclocross Gieten
* Cyclocross Ruddervoorde

**1995-96** 
* Trophee Gazet van Antwerpen
* Hoogstraten - Vlaamse Aardbeiencross
* Niel - Jaarmarktcross
* Essen - GP Rouwmoer
* Rijkevorsel
* Oostmalle - Internationale Sluitingsprijs
* Kasteelcross Zonnebeke
* Noordzeecross
* Kermiscross
* Versluys Cyclocross
* Azencross

**1996-97**
* 20x20px Ziklo-kroseko Belgikako Txapelketak
* Trophee Gazet van Antwerpen
* Rijkevorsel
* Oostmalle - Internationale Sluitingsprijs
* Noordzeecross
* Kermiscross
* Centrumcross

**1997-98**
* Durako ziklo-krosa
* Kermiscross

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Hexano

**Hexanoa** sei karbono-atomoz osatutako hidrokarburo ase lineala (C6H14) das. Likido lurrunkor kolorgea da, toxikoa eta sukoia da eta petrolioaren destilaziotik sortzen da, eta erretxinen disolbatzaile gisa erabiltzen da bereziki. Gasolinak % 3 inguru hexanoa izaten du.

Industrian *hexano* terminoa usa daiteke hidrokarburo-nahasteak izendatzeko non % 60a inguru izaten den eta gainerakoa 2-metilpentanoa (isohexanoa), 3-metilpentanoa eta, kasu batzuetan,  C5, C6, eta C7 zikoalkanoak. Nahaste hauek purutasun handirik behar ez duten zereginetan baliatzen dira, garbitzeko disolbatzaile gisa esaterako.

## Isomeroak 
## Erabilera 
Industrian hexanoak adhesibo askoren formulazioan erabiltzen dira, zapatak itsasteko baliatzen direnak esaterako. Ehungintzan ehunak koipegabetzeko erabitzen da, adibidez, lehorreko garbiketan. Elikagai-industrian hazietatik olioa erauzteko baliatzen dira, nahiz eta praktika horrek eztabaidak eragiten dituen osasun-segurtasunaren ikuspegitik.

Laborategietan ur- eta lurzoru-laginetatik koipeak eta olioak erauzteko baliatzen dira hexanoak. Kromatografian disolbatzaile ez-polar tipikoa da.

## Toxikotasuna 
Alkano toxiko bakarra da *n-*hexanoa. Eragin fisiologikoak ez du hexanoak berak eragiten, bere metabolizazioan sortzen diren produktuek baizik, 2,5-hexadionak bereziki. Nerbio-zelulak funtzionatzeko ezinbestekoak diren amina batzuekin erreakzionatzen du konposatu horrek, hots, neurotoxikoa da. Nahikoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Patrozinioko Andre Mariaren baseliza

**Patrozinioko Andre Mariaren baseliza** Nafarroa Garaiko Aragoiko Erriberako Milagro udalerrian kokatutako kristiau baseliza bat da, XVIII. mendean eraikia. Barroko estiloa ditu.

## Eraikina 
Biztanleriaren beheko aldean dago. Efektu barroko handiko fabrika honek Pedro Agirre maisuaren proiektuari jarraitzen dio; 1699 eta 1703 artean eraiki zen. Nafarroako Barrokoaren kontzepzio landuena da, Tuterako Irakaskuntzarekin parekotasuna onartuz. Oinplano oktogonalean elipse bat dago, ardatz nagusia tenpluaren noranzkoarekin bat datorrena; lau angelu nagusietan gurutze greko bat sortzen duten esparru karratu batzuk irekitzen dira, eta, ondorioz, eraikin honen tentsio espaziala areagotu egiten da. Aberastasun eta konplexutasun bera transmititzen da aurrez aurre dauden estalkira, binaka, kupulak linternekin eta ertz-gangak, guztiak gurutzaduraren kupula eliptiko handiak lotuak. Oinplanoaren eta estalkien ikuskera askotariko horrekin kontrastean, euskarri-sistema hizkuntza argi eta soilean adierazten da, erlaitz batean luzatzen diren ordena erraldoiko pilastra kaxeatuetan oinarrituta.

Kanpoaldean, berriz ere bolumen-jokoak, argi-itzalen kontrasteak eta paramentu leunez apaindutako eremuek efektu barroko iradokitzailea lortzen dute. Eraikina koroatzen duten dorre txiki, kupula eta pinakulu ugariek arrotz egiten dute eskualde honetako berezko arkitekturatik, baina materialak, adreiluak eta harekin egindako dekorazio-lanek erabat integratzen dute bere ingurunean. Patrozinioko Ama Birjina, basilikaren titularra, tailu gotikoa izan daiteke, zaharberritzean erabat aldatu bada ere.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Milagro
* Aragoiko Erribera
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
San Bartolome eliza (Martzilla)

**San Bartolome eliza** Nafarroa Garaiko Aragoiko Erriberako Martzilla udalerrian kokatutako kristiau eliza bat da. Neoklasiko estiloa ditu.

## Eraikina 
Dorrea adreiluzkoa da, eta oso zaharra den beste baten berreraikuntza ere bada, 1773an konponketak jasan zituena.

Antzinako parrokia-eliza, eta aztarnarik ez duena, monasterio zahar baten ondoan zegoen, komunitate zistertar batek zuzendua (1429tik 1774ra), eta ez da ezer geratzen; izan ere, haren gainean jauregi-etxe handi bat eraiki zen, duela gutxi arte "Atariko etxea" bezala ezagutzen zena, eta gaur egun desagertua.

Parrokia-eliza, jatorrian, San Bartolome apostoluari eskainia izan zen, eta apaiz bikario batek eta bi onuradunek zerbitzatzen zuten, guztiak Balbastroko Kabildoaren ordezkari gisa. Dokumentu zaharrenek 1534an elizaren existentziari buruz hitz egiten dute. 1578an, bertze dokumentu batzuek eliza horretan egindako konponketei eta obrei buruz hitz egiten dute, non lehen aldiz parrokia gisa agertzen den. Lehen bataio-erregistroak 1537ko ekainaren 3koak dira. Parrokia eraiki orduko, apaizak monasterioa ez den beste etxe batean bizi ziren, eta, beraz, ez da harritzekoa 1686an apaizetxean konponketak aipatzen eta zaharberritzen zituzten dokumentuak agertzea.

Barrualdean, modernoa eta funtzionala, XVII. eta XVIII. mendeetako erretaula barrokoak ditu, eskulturazkoak eta pinturazkoak, bai eta XVI. mendeko bi tailu (Ama Birjina Haurrarekin eta Gurutziltzatua) eta XIII. mendeko Ama Birjinaren irudi gotiko arkaizduna ere, zaharberritzean aldatu zena. Pluko Ama Birjinaren omenezko beirate bikain bat nabarmentzen da, sarrerako arkupearen gainean dagoen okuluan.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Martzilla
* Aragoiko Erribera
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Chlorobium

**Chlorobium** generoa sufrearen bakterio berdeen multzoan dagoen genero bakteriarretako bat da, bakterio Gram negatiboz osatua dagoena. Bazilo itxura dute, ez dira mugikorrak eta fotosintesi bakteriarra egiten dute, SH2 izanik elektroien emailea eta CO2 karbono iturria:

 CO2 + SH2 + argia → (CH2O)n + 2S

Chlorobium berde kolorekoak dira, eta hortik bakterio horien goitizena (sufrearen bakterio berdeak). Fotosintesi bakteriarra anaerobioa denez, oxigenorik gabeko ur sakonetan bizi dira Chlorobium generoko bakterioak.

Beste sufrearen bakterio berdeen aldean, Chlorobiumek ez ditu gas-bakuolak  . Sortzen duten sufre elementala (S) ez dute zelula barruan pilatzen; kanpora botatzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Koskojeta

**Koskojeta** Argako Erriberako Azkoien udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erriberagoiena eskualdean.

XV. mendean jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Azkoiengo Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *koskojetarrak* ziren.

## Izena 
Koskojeta toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Coscojeta*

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Coscoxeta* (1700)
* *Coscogeta* (1700)
* *Coscojeta* (1713)
* *Coscoqueta* (1714)
* *Coscojita* (1802)
* *Coscogeta* (1891)
* *Coscojeta* (1993)

## Historia 
Martzillak eta Azkoienek auzitegietara jo zuten, eta herri hustuak libre utzi zituen lurren jabetza eztabaidatu zuten, Azkoien irabaziz.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Azkoien
* Argako Erribera
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Andreas Zaimis

**Andreas Asimakis Zaimis** (; Kerpini, Kalavryta, 1791 &ndash; Atenas 1840ko maiatzaren 4a) greziar politikari eta askatasunaren aldeko borrokalaria izan zen.

Greziako Independentzia Gerran turkiarren aurka borrokatu zuen talde armatu bateko buruzagia izan zen. 1826tik 1827ra Greziako behin-behineko gobernua zuzendu zuen. Thrasivoulos Zaimis semea eta Alexandros Zaimis biloba Greziako lehen ministroak izan ziren.
Arlas (Azkoien)

**Arlas** Argako Erriberako Azkoien udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erriberagoiena eskualdean. Gaur egun, benta bat da, eta **Arlasko benta** izenpean ezagutzen da.

XIV. mendean jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Azkoiengo Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *arlastarrak* ziren.

## Izena 
Arlas toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Arlas*

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Arles* (1001)
* *Arlas* (1056)
* *Arlaz* (1087)
* *Arllas* (1110)
* *Arlas* (1802)
* *Arlas* (1996)

## Historia 
XI. eta XII. mendeetan, batez ere, muga-barruti garrantzitsu baten erdigunea izan zen. Orti Santxitzen esku utzi zen, Gartzia IV.a Santxitzen mende, Gartzia Semenoitz eta Eneko Santxitzen esku, Antso IV.a Gartzeitzen mende, eta, ondoren, Gartzia Santxitz (1086), Orti Lopitz (1091-1110) eta Piarres Ezkerraren (1144-1158) esku. XII. mendearen bigarren erdialdean Iratxeko monasterioak eta Orreagako Santa Mariak jabetzak izan zituzten. Hiribildua Gartzia IV.a Santxitzek Estefania Foixkoa emazteari arrasaldar gisa emandakoen artean dago.

Bere Andre Maria eliza Montearagongo abadian sartu zuten XI. mendearen amaieran; Gartzia V.a Ramiritz erregeak Iruñeko katedralera itzuli zuen 1137an, baina berriz ere Montearagoni esleitu zioten, harik eta Fernando Aragoikoa infanteak Pedro Cristoforo Antso VII.a Azkarraren kantzilerrari eman zion arte 1205ean. 1268an, dirudienez, Azkoiengo abadia edo elizari atxikita zegoen.

XIII. mendearen amaieran despopulatu bide zen, agian izurrite baten ondorioz.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Azkoien
* Argako Erribera
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Abateen Andre Mariaren eliza

**Abateen Andre Mariaren eliza** Nafarroa Garaiko Aragoiko Erriberako Milagro udalerrian kokatutako kristiau eliza bat da, XVII. mendean eraikia. Gotiko-pizkundar estiloa ditu.

## Eraikina 
Herriaren goikaldean parrokia altxatzen da, 1581etik aurrera Juan Jose Gabadi eta Martin Peñarrieta harginek eraikitako tenplu gotiko-pizkundar zabala, Amador de Seguraren trazei jarraituz. Eliza inguruan oso zabalduta dagoen tipo bati egokitzen zaio: lau ataleko nabe handi bat -koruarena Francisco Garraus arkitektoak gehitu zuen 1946an-, kaperak kontrahormen artean eta burualde pentagonala. Multzoa ganga izartsu batek estaltzen du. Ganga horrek giltzarri apainduak ditu, eta horma-bularrei atxikitako zutabeetan bermatzen da. Fabrika hori kanpoaldean dago, adreiluzko paramentuekin; dorrea da bolumen nabarmena. Sakristia XVIII. mendean eraiki zen, lau ertz-gangaz estalitako estalki bitxi batekin. Ganga horren erdian taulamendu zati bat dago, eragin handiko aingeru batekin.

Erretaula nagusian, manierista estilotik barrokorako pasabidea ikus daiteke, 1660ko-1670eko hamarkadetan koka daitekeena. Bi estiloen arteko konpromiso hori nabaria da arkitektura-balioetan manierismoa argi eta garbi aipatuz. Barrokoan, berriz, salomondar zutabe bikoitzak eta jada naturalista den dekorazio-hizkuntzaren zati bat nabarmentzen dira. Joera horren barruan dago, halaber, hedapen ikonografikoa, Valladolideko eskola ezagutzen duen eskultore bati esker. Barrokoaren barruan, San Blasen erretaula dago, XVII. mendearen amaieran datagarria, landaretza ugariz jositako trazarekin. San Fermin irudikatzen duen teilatupearen mihisea Vicente Berdusanen zirkuluarekin erlazionatu behar da. Luxuzko arteen artean nabarmentzekoak dira José Velat eta José Estruchek 1777an Bartzelonan brodaturiko terno zuri bat, XVII. mendearen lehen erdiko mantensorio purista bat eta Mexikoko eta Diego González de la Cueva urregilearen puntzoiak dituen besoko erlikia-ontzi bat.
## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Milagro
* Aragoiko Erribera
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Basilio Sarobe Aldabe

**Basilio Sarobe Aldabe** (Lesaka, Nafarroa Garaia, 1929 &ndash; Iruñea, Nafarroa Garaia, 2019ko abenduaren 1a) nafar apaiza, euskaltzalea eta itzultzailea izan zen.

14 senidetan gazteena, Iruñeako Seminarioan egin zituen ikasketak eta ordenazioa Bartzelano Kongresu Eukaristikoan jaso zuen 1952 gerora Joan XXIII.a izango zen Angelo Roncalli kardinalaren eskutik. Ordenatu berritan Sunbillara bidali zuten apaiz laguntzaile eta hantxe eman zituen bere bizitzaren hurrengo 61 urteak, 1964tik aitzinerat erretore moduan.

Vatikano II. testu liturgikoak tokia-tokiko hizkuntzetara itzultzeko agindua eman zuenean testu horiek euskara itzultzeko sortutako taldean lan egitea egokitu zitzaion  eta modu aktiboan aritu zen zeregin horretan hainbat apaiz euskaltzale ezagunekin ( Karmelo Etxenagusia, Manuel Lekuona, Juan Maria Lekuona, Lino Akesolo...). Lan hau dela eta EIZIE elkarteak ohorezko kide izendatu zuen eta Euskaltzaindiaren omenaldia ere jaso zuen talde hartako bertze kide batzuekin batera. 2012an bere liburutegi pertsonala dohantzan eman zion Euskaltzaindiari.

Itzultzaile lanazgain, ikerlari,  txistu irakasle, koro zuzendari eta abeslari ere aritu zen Sarobe. Elizondoko koruaren urrezko garaia ezagutu zuen Juanito Erasoren gidaritzapean eta Erreka otxoteko kide izan zen.

Liturgia eta eliz-musikan aditua, euskara kulturako hizkuntza baliagarria zela defendatu zuen eta bere erabilera sustatu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Basilio Sarobe, In memoriam: https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=7592499
* Basilio Saroberen dohantza: https://www.euskaltzaindia.eus/en/3845-basilio-sarobe-sunbillako-parrokoaren-dohaintza
* Erran.eus: https://erran.eus/malerreka/1612514958769-basilio-sarobe-zena-hizpide-izan-dute-senez-aldizkarian
Fälensee

**Fälensee** edo **Fählensee**, Suitzako Alpeetan dagoen aintzira bat da, Alpstein mendikatean eta Appenzell Innerrhoden kantonamenduan.

1.446 metroko garaieran dago eta 0,12 kilometro karratuko azalwra.
Nafarroako Mendialdea

thumb|Nafarroako Mendialdeko ikuspegi tradizionala
**Nafarroako Mendialdea** Nafarroa Garaia osatzen duten hiru eskualde geografiko eta tradizionaletako bat da, Erriberarekin eta Erdialdearekin batera. Hiruretan garaiena eta iparraldegora da, eta bertan dago herrialdearen ipar partea. Ekialdeko Erronkaribarretik mendebaldeko Sakanaraino eta iparraldeko Bortzirietatik eta Baztandik hegoaldeko Iruñerriraino hartzen du. Bertan daude Pirinioak eta Pirinioaurrea, baina baita Euskal Herriko arkua, Urbasa, Andimendi eta Nafarroako isurialde kantauriarra ere.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Tatiana Lioznova

**Tatiana Mijaílovna Lióznova,** errusieraz, **Татья́на Миха́йловна Лио́знова** (Mosku, Sobiet Batasuna, 1924ko uztailaren 20a - ib., Errusia, 2011ko irailaren 29a) sobietar zinemako zuzendaria izan zen, 1973ko *Udaberri bateko hamazazpi une* telesailagatik ezaguna. SESBeko artista izendatu zuten 1984an, eta RSFSR elkartearen Vasíliev anaiak estatuko saria jaso zuen 1976an.

## Biografia 
Familia judu batean jaio zen. Bere aita, ingeniaria eta ekonomialaria, Bigarren Mundu Gerran hil zen 1941ean. Bigarren Hezkuntzaren ondoren, Moskuko Abiazio Institutuan sartu zen. Han ikasi zuen seihileko batean, 1943an Cinematografiako Panrusa Guerásimov Unibertsitatean sartuz, eta 1949an graduatu zen. Ikasle zela, filmak zuzentzen laguntzen zuen.

1950ean, Txinako eta Koreako herri-ipuinetan oinarritutako bi antzezlan idatzi zituen. 1958an egin zuen lehen filma, *Bihotzaren oroimena*, eta 1961ean bigarrena, *Eudoxia*, Vera Panovaren nobela batean oinarritua. Hirugarren filma, *Haiek zeruak konkistatzen dituzte*, astronautei eskainia, sari bat lortu zuen Frantzian. 1968an, *Hiru zurzuri Pliuschija kalean* filmak Nazioarteko Zinemaren Erakunde Katolikoaren saria jaso zuen Argentinako Mar del Platako Nazioarteko Zinemaldian.

1973an, 12 kapituluko telebistako miniseriea zuzendu zuen: *Udaberri bateko hamazazpi une*  (Yulián Semiov-ek idatzia), eta Urriko Iraultzaren Agindua eman zioten. Gero, sei urtez, Levekin batera, Lev Kulidzhaumekin batera jardun zuen.

Sobietar Publikoaren Antisionista Batzordeko kide izan zen 1983tik 1994an itxi zen arte.

ezkerrera|thumb|200px|Tatiana Lioznovaren hilobia
87 urte zituela hil zen 2011ko irailean, gaixotasun luze baten ondoren. Bere amaren hilobiaren ondoan lurperatu zuten Moskuko Donskói monasterioan.

## Filmografia 
* *Tamyat serdtsa/ Bihotzaren oroimena (1958)*
* *Yevdokiya/ Eudoxia (1961)*
* *Im pokoriáetsya nebo/ Haiek konkistatu dituzte zeruak (1963)*
* *Rano útrom/ Goizean goiz (1966)*
* *Tri tópolya na Pliuschije/ Hiru zurzuri Pliuschija kalean (1967)*
* *Semnádtsat mgnoveniy vesnes  / Udaberri bateko hamazazpi une (1973); telebistako miniseriea*
* *My, nizhepodpisávshiyesya / Gu, sinatzaileok (1981)*
* *Karnaval/ Inauteria (1981)*
* *Konéts sveta s posléduyuschim simpóziumom/ Munduaren amaiera, jarraitu beharreko sinposioarekin (1986)*

## Sariak 
* 1984an, eta RSFSR elkartearen *Vasíliev anaiak* estatuko saria jaso zuen 1976an.
* Astronautei eskainitako *Haiek zeruak konkistatzen dituzte filmarekin* sari bat lortu zuen Frantzian. 
* 1968an, *Hiru zurzuri Pliuschija kalean* filmak Nazioarteko Zinemaren Erakunde Katolikoaren saria jaso zuen Argentinako Mar del Platako Nazioarteko Zinemaldian.
* 1973an, 12 kapituluko telebistako miniseriea zuzendu zuen: *Udaberri bateko hamazazpi une*  (Yulián Semiov-ek idatzia), eta Urriko Iraultzaren Agindua eman zioten 1982an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Lióznova en su 80 cumpleaños: la felicidad judía me ha abrazado 
* Momentos imperecederos de Tatiana Lióznova
Leslie Kish

**Leslie Kish** (**László Kiss**, 1910eko uztailaren 27a – 2000ko urriaren 7a) hungariar-estatubatuar estatistikaria eta inkesten metodologian aditua izan zen.
## Bizitza eta karrera 
Kish familiarekin joan zen Amerikako Estatu Batuetara 1925ean. Aita laster hil zitzaion, eta Kishek familiari lagundu zion, gauez ikasten jarraitzen zuen bitartean. 1937an Nazioarteko Brigadari brigadan aritu zen Francisco Francoren  aurka borrokatzeko Espainiako Gerra Zibilean. Hungariako batailoi batean aritu zen, zauritu zuten eta Estatu Batuetara itzuli zen 1939an. 1939an, matematikako batxilergoa amaitu zuen New Yorkeko City Collegen.

Ameriketako Estatu Batuetako Erroldaren Bulegoan  lan egin zuen 1940tik 1941era, Nekazaritza Saileko Programen Inkesten Dibisiora aldatu zenean. Bigarren Mundu Gerran, meteorologo gisa aritu zen Estatu Batuetako Armadako Aire Gorputzean. Gerra ondoren Nekazaritza Departamentura itzuli zen, baina 1947an Michigango Unibertsitateko fakultatean hasi zen. Michigango Unibertsitatera joan zen Inkesten Ikerketa Zentro sortu berriaren kide gisa. 1949an, Gizarte Ikerketarako Institutu (ISR) berriaren unitate bihurtu zen. Lanaldi osoan ari zela, estatistika matematikoko master bat egin zuen Kishek  1948an, eta soziologiako doktoretza 1952an. Michigango Unibertsitateko irakasle bihurtu zen 1951n, irakasle elkartua 1956an, irakasle katedraduna 1960an eta irakasle emeritua 1981ean.

## Hautatutako argitalpenak 
* Kish, Leslie.' *Ikerketarako diseinu estatistikoa*. New York: Wiley.' 1987.  .
* . .
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Leslie Kish-ekin elkarrizketa
* Verma, Vijay. "Leslie Kish: nazioarteko estatistiken garapena". Proceedings of Statistics Canada Symposium 2001. 2001. pdf
Sermoi

[thumb|*[Mendi gaineko predikua|Mendiko Sermoia*.]]
thumb|250px|Apaiz katolikoa sermoia emateko unean.
thumb|200px|Eliza erreformistaren predikatzailea.
**Sermoi**, baita ere **prediku**, **homilia** eta **pronu**, oratoriaren generoa da, eliz hitzaldia, erlijioari buruzko diskurtsoan datzana, oro har kristau gurtzan zehar. Sermoia gai erlijioso edo moral bati buruz apaiz baten diskurtso publikoa bat da, elizako zerbitzu baten zati gisa egiten ohi dena. Sermoia emateko ekintzari "sermoia egin" esaten zaio.

Sermoia, lehen kristau liturgian, latinez ahoskatzen zen, baina gero, herriak latinezko kultua jada ulertzen ez zuela ikusirik, herri-hizkuntzan ematen hasi zen, gainerako liturgiak latinez egiten jarraitzen zuen bitartean. Egile batzuek uste dute hori izan zela hizkuntza arruntera landutako ahots eta esaera zaharren aldaketa jakin baten jatorria, literatura folklorikoaren zati bat sorraraziz. 

## Helburua 
Helburua *Biblia*ko eta elizako magistergoan oinarri hartuz, dogmaren eta moralaren alderdi doktrinazkoak adieraztea da. 

## Lehen sermoiak 
Eliza kristau ezberdinen sermoiak Jesukristoren garaian juduen munduan zegoen sinagogaren homilian du jatorria. Jesukristok sermoiak eman ohi zituen bere ikasleei aire zabalean irakasteko, eta Jesusek ere sermoiak eman zituen sinagogetan, Nazaretena bezala. Sermoiaren helburua Bibliako testu bat edo gehiago irakastea da, fededunen ezagutza hobetzeko.

Jesu Kristok emandako *Mendi gaineko predikua* (San Mateo, V, VI eta VII) sermoirik zaharrena dela esan daiteke. Apostoluen epistolak, beren helburuari dagokionez behintzat, benetako sermoiak dira. Dena dela, generoa IV. mendera arte ez da sortuko. Grekoek homilia deitzen zioten eta Vatikanoko II. kontzilioaren ondoren, "homilia" hitza hobesten da hitzaldi liturgiko hori izendatzeko.

## Sermoi motak 
Juan Mari Lekuonak mota desberdinak bereizi zituen:
* **Homilia**: liburu sakratuen iruzkin exegetikoa, mezatako irakurgaien ondoren egiten dena.
* **Sermoia**: dogmaren eta moralaren alderdi doktrinazkoak esplikatzea.
* **Platika**: gogoeta aszetiko morala, fededunak espirituz adoretu nahi dituena, era xume eta lasaigarrian. Hitz hau erabili zuen Joakin Lizarraga Elkanokoak: *Urteco Igande guztietaraco Platicac edo Itzaldiac*.
* **Hiletetako sermoia**: bizitzaren eta heriotzaren esanahiaz meditazioa jendaurrean ontzea, baten bat hiltzen denean.

## Herri kulturan 
Sermoiaren kontzeptua euskal ahozko komunikazioan ikuspuntu komikotik asko erabili izan da. Normalean, sermoia diskurtso astuna eta handi-mandiaren gisa azaldu da. Esamoldetan ere adibide ugari daude, esaterako "sermoia bota", hau da, norbaiti gogor zerbait esatea edo gaitzestea. Labayru Ikastegiak haren webgunean adibide hau ematen du: "Hazelako sermoia bota deustan amak!".
 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Prediku-aulki.
* *Mendi gaineko predikua*.

## Kanpo estekak 
* Larramendiren sermoi ospetsuaren testua.
* "Prediku" kontzptua Euskaltzaindiaren *Literatura Terminoen Hiztegia*n, 661-662 or.
Vera Panova

**Vera Fidorovna Panova,** jatorrizko errusieraz, **Вера Фёдоровна Панова** (Rostov, Errusiako Inperioa, 1905eko martxoaren 20agreg./martxoaren 7ajul. - Leningrado, Sobietar Batasuna, 1973ko martxoaren 3a) idazle eta kazetari errusiarra izan zen.  Errealismo sozialistan interesatua, pertsonen ontasuna eta errukia azpimarratuz. Hiru sari nazional irabazi zituen eta bere liburuak berrogeita hamar hizkuntzatara baino gehiagotara itzuli ziren. Ipuin onenetako batzuk haurrei zuzenduta daude, eta hezkuntza moralaren arazoak aztertzen dituzte.

## Biografia 
Vera Panova Errusiako hegoaldean jaio zen. Aita bankuan aritzen zen, eta ustekabean ito zen poto batean, Verak sei urte besterik ez zituela. Panovaren amak kontalari gisa egiten zuen lan. Haurra zela, Panovak ikuztegi batean lan egin behar izan zuen, eta bigarren mailako ikasketak utzi behar izan zituen.

Panova poesia eta prosa idazten hasi zen goiz, eta 1922an herriko egunkari txiki batean hasi zen lanean. Bizirik irauteko, *Trudovoy Don* kazetari-lanbidea aurkitu zuen. Don Rostov jaioterriko tirada txikiko egunkaria, eta lehen senarraren abizenarekin 'V. Staroselskaya' sinatzen zuen. Beste egunkari batzuetako korrespontsal gisa ere lan egin zuen, literaturaren kritika gisa. 'Vera Veltman' izengoitiaren azpian umorezko piezak eta artikuluak argitaratu zituen.

1937an, Panovak jaioterria familiarekin utzi eta Ukrainan finkatu zen. 1933an antzerki-lanak idazten hasi zen. Bere lehen lanak Gorkyren eraginari buruz hitz egiten zuen. Vera Pushkin hirian bizi zen Bigarren Mundu Gerra hastean. Hiria nazien mende erori zenean, Pskov inguruko kontzentrazio-eremu batera eraman zituzten neska eta alaba, baina Narvara ihes egitea lortu zuten. Han, legez kanpo bizi izan ziren, desegindako sinagoga batean. Gero Shishakira joan ziren senideekin gelditzeko.

Lehen dibortzioaren ondoren, *Komsomolskaya Pravda* egunkariko Boris Vajtin kazetariarekin ezkondu zen, eta senarraren izen bereko semea izan zuen, Boris Vajtin 1930ean; senarra 1935ean atxilotu egin zuten eta presoentzako lan bortxatu eremu edo '*gulag*' deituriko eremuetara eraman zuten; hamarkadaren amaieran hil zela uste da. Egin ahal izan zion bisita bakarraren historiaren arrazoia izan zen *Svidanie*; Stalinen purgen beldur, Poltavako Óblasteko herri batean sartu zen, Ukrainan, Shishaki izenekoan. Horrek beste bi lan inspiratu zituen: *Ivan Kosogor* (1939) eta *Mosku zaharrean*  (1940).

Haren seme Boris idazlea eta sobietar erregimenaren disidentea izan da, bere aita bezala.eskuinera|thumb|200px|Vera Panovaren oroitzapen-plaka, San Petersburgo, Marteko zelaia, 7.

## Egokitzapen zinematografikoak 
* Vera Panova en imdb.com

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1946an Stalin saria jaso zuen *Sputniki/ Bidailagunak* lanarekin.
* 1947an Stalin saria jaso zuen *Kruzhílija* lanarekin.
* 1949an *Yasny Bereg*-ekin, 'koljós' batean girotutako nobelarekin saria jaso zuen.

## Erreferentziak
## Bibliografia 
* Biography - Panova, Vera (Fedorovna) (1905-1973): An article from: Contemporary Authors [HTML] (Digital) ~ Gale Reference Team (Author). Publisher: Thomson Gale (2007ko abenduaren 16a)

## Kanpo estekak 
* Errusiako obra batzuk