Gamazada

**Gamazada** XIX. mendeko Hego Euskal Herriko herri matxinada bat izan zen, 1893-1894an gertatua, erdigunean Nafarroa Garaia izan zuena. Germán Gamazo alderdi liberaleko Ogasuneko ministroa Nafarroa Garaiaren zerga autonomia deusezten saiatu zenean, aho bateko erreakzioa piztu zuen lurralde horretan. 

Nafar altxamendu militar baten hasiera ere jazo zen, aurrera egin ez bazuen ere. Mobilizazioak Hego Euskal Herri osora barreiatu ziren, Donostiako protesta giro eta errepresiora nabarmenen, Sagastaren tiroen gaua izenaz ezaguna. Protesta eta istiluek 1893ko maiatzetik 1894ko martxora iraun zuten. *Gernikako Arbola* euskal ereserkia bihurtu zen protestaldiaren adierazpen eta sinbolo musikal herrikoia. 

Nahiz eta "Gamazada" izenak istiluei erreferentzia egiten dien, protesta eragin zuen legea izendatzeko ere erabili izan da. Euskal nazionalismo politikoaren sorrera ekarri zuen, Arana Goiri anaien eskutik, Gernikako Sanrokadan gauzatua.

## Testuingurua 
[thumb|[Germán Gamazo, 1892tik 1894ra Ogasun Ministroa zena.]]
1841ko Nafarroako Foruak Eraldatzeko Legetik aurrera, *de iure* desegin zen Nafarroako Erresuma. Nafarroako foruak eskumen fiskaletara zeuden mugaturik, funtsean. Lege horri buruzko hainbat nafarren interpretazioa zen «lege hitzartu» bat zela, Erresuma izateari uztearen truke. Nafarrak soldadutzara deituak izaten hasi ziren, neurri biziki gaizki ikusia (*kintak*). Bigarren Karlistaldia amaitu ondotik (1872-1876), Espainian Nafarroa traidoretzat eta gerraren erantzuletzat jotzen zuten, baita Hego Euskal Herriko beste lurraldeak ere.

1876ko Espainiako Konstituzioa onartu zen eta Canovas del Castillo hautatu zuten ministro kontseiluko presidente. Espainiako Apirilaren 6ko Errege Aginduak Nafarroako eta beste euskal lurraldeetako mandatariak deitzen zituen Madrilera, foruetan aldaketak egiteko eta «Espainiaren batasun nazionalaren obra handia burutzeko eskaerari» erantzuteko. 

Bada, urte horretako ekainean, Araba, Bizkai eta Gipuzkoako Foruen Abolizio Legea Espainiako Gorteetan eztabaidatu ahala, herrialde horretako Gobernuak Foruak Eraldatzeko Legea aldatzea planifikatu zuen. 1877ko Aurrekontuen Lege Egitasmoan egin zuen hori, 24. artikuluan Nafarroa Espainiako probintziek ordaintzen zutenarekin parekatuz.. 

Hegoaldeko hiriburu guztietan urduritasuna zen nagusi eta gobernuaren kontrako aldarriak entzuten ziren. Espainiako Gorteetan, Javier Los Arcos diputatu kontserbadore nafarra nabarmendu zen foruen aldeko hitzaldi sutsuetan, eta Nafarroaren independentzia historikoa aldeztu.

Nafarroa osoan manifestazioek izandako arrakasta ikusirik, Iruñeko Udalak, Aldundiaren laguntzaz, beste mobilizazio bat antolatu zuen ekainaren 4rako, igandea. Deialdi horretan, Hermilio Oloritzen poema bat erantsi zen. Manifestaziora, Nafarroa Garaiko 269 udaletako ordezkariak, Aldundiko diputatuak eta 15.000 pertsona bertaratu ziren, ordu arteko Nafarroako manifestazio jendetsuena. Gaztelu Plazatik abiatu eta Foru Jauregira joan ziren, jendetzaren harrabotsaren erdian. 

Ekitaldia *Gernikako Arbola* kantatuz amaitu zen. Hurrengo egunean, Nafarroa Garaiko alkateak Aldundiarekin bildu ziren Aldundiaren eraikinean. Adostu zen idazten zekiten nafarrek protesta adierazteko sinadura bilketa bat egitea. Bada, hiru asteren buruan, ekainaren 28rako, 120.000 sinadura bildu zituzten, *Protesta foral de Navarra: Libro de honor de los navarros* izenburupean. Aristotelesen esaera batek irekitzen zuen liburua: «*Nam republica nulla est ubi leges non tenent imperium*». 

1894ko ekainaren 2an matxinada armatua ere bazegoen, nolabait: bi egunetan zehar Lopez Zabalegi sarjentuak bost kiderekin batera Obanos eta Garesen izan zuena. Lopez Zabalegi sarjentuak fusilak hartu eta taldetxo batekin Garesetik Iruñerantz jo zuen, foruen alde oihuka 

27an, istiluak izan ziren Donostian, udal musika taldeak Gernikako Arbola jotzeari uko egin ziola eta, entzuleek behin eta berriz eskatu arren. Donostiarrek, haserre, kalean bildu eta Londres hotelari eraso zioten. Bertara oporretara iritsi berria zen Sagasta ministroa, eta hura babesten ari zen Guardia Zibilak tiroka uxatu zuen jendea, sei hildako eta zauritu anitz gertatuz, Sagastaren tiroen gaua deitu izan den horretan.. 

1894ko otsailean negoziaketak porrot egitean, Nafarroa eta beste probintziak indarrez baketzeko aukera kontuan hartzen hasi omen zen Maria Kristina. Etxabe-Susaetak *El Partido Carlista y los Fueros* liburuan adierazi zuenez, Maria Kristina erregeordeak Martínez-Campos jeneralari galdetu zion eskua sartu behar zuenetz, eta honela erantzun zion jeneralak:

Nafar delegatuak 1894ko otsailaren 18an itzuli ziren Iruñerako trenean, eta bidean txaloka hartu zituzten. Castejonen 50.000 lagun kontatu zituzten lekukoek Hango giroak biziki hunkitu zituen bertan ziren Arana anaiak.

## Arana Goiri anaiak Gamazadan 
[thumb|eskuinera|[1894ko otsailaren 18an, Castejónen Sabino eta Luis Arana Goiri anaiek erabilitako bandera eta goiburua]]

1894ko otsailaren 18an Nafarroako Castejón udalerrian lorpen hura ospatzeko ekitaldi edo manifestazio masibo eta erraldoi bat antolatu zen. Hori dela eta, Arana Goiri anaiak eta abertzale talde bat zekartzan tren berezi bat Bilbotik Iruñera ailegatu zen. Daniel Irujok, Estanislaok eta Juanak berak egin zuten diseinua, eta otsailaren 17ko gauean gauzatu. Aipatzekoa da, manifestazio hartara bertaratu zen bizkaitar abertzaleen ordezkaritzako kideek haritz hosto orlegi eta lokarri zuri-gorriz osatutako ikurrak zeramatzatela. 

Manifestazio hartara, Euskal-Erria eta Bilboko Zirkulu Integrista elkarteak ere bertaratu ziren. Nafarroako Foru Aldundiak Sabin Aranari gonbidapena luzatu eta hark nafar aldundiei aurrean honako hitzaldi hau zuzendu zien:

Iruñetik Bilbora itzultzean, Sabin Aranak zorion mezu bat idatzi eta bere amaieran honako hitz hauek jarri zituen:

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Historia Ilustrada de Navarra*, 
* Chueca Intxusta, Iosu (1994): "La Gamazada desde el Nacionalismo Vasco: De la presencia al mito", Bianako Printzea Fundazioa, 55. urtea, 201. zenbakia, 41-58. orrialdeak. ISSN 0032-8472.
* Esarte Muniain, Pedro (2013): "La Gamazada como experiencia", Euskonews, 665 zenbakia.
* Jimeno Jurio, Jose Maria, *Navarra, 1917-1919. Reivindicaciones autonómicas y reintegración foral*, .
* Larraza, María del Mar (1995): "La Gamazada en el contexto de la política navarra de fin de siglo", Revista Príncipe de Viana. Vol. 204, 183-191. ISSN 0032-8472.
* Majuelo Gil, Emilio (1993): "¿Qué fue la Gamazada? Un apunte sobre Campión", Revista del Centro de Estudios Merindad de Tudela, 5, 15-28.
* Serrano Izko, Bixente (2006): *Navarra. Las tramas de la historia*, Euskara Kultur Elkargoa. .

## Ikus, gainera 
* Sanrokada
* Jose López Zabalegi
* Sagastaren tiroen gaua
* Euskal Herriko matxinadak (XVII - XIX. mendeak)
* Iruñeko Kultura Ondasun zerrenda

## Kanpo estekak