open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Orhi

**Orhi** mendia (zubereraz: *Ohi phünta*; 2.017 m), mendebaldetik hasita, 2.000 metro baino gehiago duen Pirinioetako lehen tontorra da. Zuberoa eta Nafarroa arteko mugan dago, Iratiko oihanaren ekialdean.

## Abiapuntuak 
thumb|300px|ezkerrera|Orhi Gaztarriatik.
Igoerarik errazena eta ohikoena Üthürzehetako lepotik abiatzen da, tunelaren ondoko aparkalekuan autoa utzita. Halaber, horixe da Zaraitzuko ibarretik Atharratzeko Kantonamendurako igarobidea.

## Orhiko xoria 
Hainbat euskal esaera zaharretan azaltzen da Orhi mendia. Hauek nork bere jatorriarekin duen loturari egiten diote erreferentzia.
* *Orhiko xoria, Orhira tira* nafarreraz
* *Orhiko xoria, Orhin laket* zubereraz

Jean Gorostarsu Haroztegi idazleak XIX. mendeko *Etxeko xokoa* poeman Orhiko txoriari buruz idatzi zuen.

## Mitologia 
Mariren bizilekuetako bat da eta honen magalean dagoen Iratiko Oihanean bizi da Basajaun.

## GR 11 ibilbidea 
Pirinioetako hegoaldeko isurialdea alderik alde zeharkatzen duen GR 11 ibilbidea gailurreko izen bereko mendatetik igarotzen da.

## Ikus, gainera 
* Iratiko eski estazioa
* Nafarroa Garaiko mendiak
* Zuberoako mendiak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
*  euskal-herria.org webgunean
*  Jean Gorostarsuren *Etxeko xokoa* poema
Millikanen esperimentua

**Millikanen esperimentua** Robert Andrews Millikan zientzialari estatubatuarrak 1909an egindako esperimentu oso ospetsu bati esaten zaio. Horrela deitua zientzialari honek egindako saiakuntzarik garrantzitsuena izan zelako, bakarra izan ez zen arren. Askotan **olio tantaren esperimentua** ere deitu ohi zaio.

Millikan-ek 1923ko Fisikako Nobel saria irabazi zuen esperimentu honengatik; gero azalduko den bazala, elektroiaren oinarrizko karga kuantizatu zuelako.

Esperimentua gasa dagoen kutxa baten barrena olio tantatxoak botatzean datza. Olio tanta hauek izugarri txikiak izan behar dira, mikrometroaren ordenakoak. Partikula hauek Stokesen legeak azaltzen duen bezala oso astiro, baina abiadura konstante eta uniformean jaitsiko dira. Behean, olio tanta aurretik prestatutako zulo batetik jausten da goranzko eremu elektriko aldakor batera. Tanta hauek, gasaren kontrako igurtzimendua dela eta, elektrikoki kargatzen dira.

## Kalkuluak 
Eremua aldakorra denez, handitu edo txikitu dezakegu olio tantaren pisua geldiarazteko. Orduan,
::\vec {F_E} + \vec {F_G}=0.

Bektore unitarioekin,
::F_E \hat j - F_G \hat j=0.
:\hat j bertikaleko bektore unitarioa

Moduluekin
::\mathbf {F_E} = \mathbf {F_G}
:non \mathbf F_E indar elektrikoa den (\vec {F_E} = q \cdot \vec E) ,
:eta \mathbf F_G indar grabitatorioa (\vec {F_G} = m \cdot \vec g) .

:q \cdot E = m \cdot g
non
:q \, olio tantaren karga den
:E \, guk aukeratutako eremu elektrikoa,
:m \, olio tantaren masa,
:g \, grabitatearen azelerazioa.

Masa finkatzea oso zaila da tanta bakoitzaren neurriak apur bat ezberdinak baitira, beraz *Stokesen legea*rekin erradioa kalkula dezakegu. Hala ere, hau kalkulatzeko beste datuak ezagutu behar dira.
::v_o =\frac{2}{9}\frac{r^2 g (\rho_o - \rho_g)}{\eta}
:v_o \, tantaren jauste abiadura dela jakinik
:r \, tantaren erradioa izanda
:\rho_o \, olioaren dentsitatea izanik
:\rho_g \, gasaren dentsitatea
:\eta \, gasaren biskositatea,

beraz,
::r^2=\frac{v_o 9 \eta}{2 g (\rho_o - \rho_g)}
::r=\sqrt{\frac{v_o 9 \eta}{2 g (\rho_o - \rho_g)}}

Ondoren, erradioa eta dentsitatea jakinik masa ere jakin izango dugu:
::m=V \cdot \rho_o
:non V \, tantaren bolumena den

Esfera baten bolumena V_{esfera}=\frac{4}{3} \pi r^3 dela dakigunez,
::m= \left (\frac{4}{3} \pi r^3 \right) \rho_o ,

**erradioa** *Stokesen legetik* ateratakoarekin ordezkatuz:
::m={\frac{4}{3} \pi (\frac{v_o 9 \eta}{2 g (\rho_o - \rho_g)}})^\frac{3}{2} \rho_o

Hasierako formulara itzuliz,
::q \cdot E=m \cdot g
::q=m \frac{g}{E} ,
**masa** ordezkatuz:
::::q=\frac{4}{3} \pi (\frac{v_o 9 \eta}{2 g (\rho_o - \rho_g)})^\frac{3}{2} \rho_o \frac {g}{E}

Datu guztiak ezagutzen ditugu eta kalkulua baino ez da egin behar.

## Ondorioak 
Esperimentuaren garrantziaren arrazoia bertan ondorioztatutako da.

Millikan konturatu zen lortzen zituen kargen balio guztiak zenbaki txiki baten multiploak zirela (gaur egun 1,602 × 10-19 C inguruan kuantizatuta dagoena alegia). Hortik karga kuantizatuta zegoela ondorioztatu zuen eta oinarrizko karga elektroiarena zela adierazi zuen.

## Ikus, gainera 
* Elektroia
* Elektrostatika
* Robert Andrews Millikan

## Kanpo estekak
Kantauriar sugegorri

**<Kantauriar sugegorria** (*Vipera seoanei*) Kantauriko itsasertzean topatzen den endemismo bat da, Euskal Herria barne. Mendebaldeko Pirinioen zati txiki batean, alde kantauriarrean eta Iberiako ipar-sartaldean zehar hedatzen da. *Vipera berus* Europar sugegorria eta *Vipera aspis* Pirinioetako sugegorriaren bitarteko ezaugarriak ditu.

## Itxura 
60 cm-rainoko luzera buztana barne. Emeak arrak baino handiagoak izan daitezke. Sugegorri honen gorputza lodia da, bere buruak, ondo zehaztua, hiruki era du. Muturra biribildua izateagatik eta gorantz zuzenduta ez egoteagatik, bereiz daiteke. Begi-niniak zutika ditu eta ez du betazalik. Bere bizkar ezkatak karenatuak ditu. Bizkar hezurrean zigi-zaga egiten duen lerro ilun bat izaten dute.ezkerrera|thumb|200px|Kantauriar sugegorria

Margoak asko aldatzen dira sexuaren arabera. Arrak zuri eta urdinabarrak, beltz marka bortitzekin. Emeak berriz, arre kolorezkoak edo gorrixkak izaten dira. Sabela urdinabarra edo beltza izaten da; batzuetan orban zuriekin. Buztana horia, laranja eta azpitik gorria . Badaude oso ilunak, ia beltzak, diren ale batzuk.

## Ohiturak 
Bere bizilekua zabala da: belar-soro, txilardi, otadi, sastrakadi, baso ireki eta oro har, landaretza ugariko inguruetan. Atsegin dituen beste tokiak , hesiak, baso-ertzak, mendiko bideen ezpondak eta nekazarien eraikuntzetako harresiak izaten dira.
Oso ehiztari trebea da harrapakinak harrapatzen. Haien artean ugaztun txiki, sugandila, musker eta txoritxoak daude. Harrapakinak Jacobsonen organoari esker eta mingaina mugituz hautematen ditu. Organo horrek usaimenaren antzeko eginkizuna betetzen du eta mingainaren bidez jasotako estimulu kimikoak aztertzen ditu. Ehizakiak hiltzeko sugegorriak dituen letaginak erabiltzen ditu. Letagin hauek zulatuak eta mugikorrak dira. Ausikitzerakoan pozoia zuzenean harrapakinari sartzen dio. Gero, pozoiak bere lana egin arte, itxaroten du eta ondoren, mingaina erabiliz ehizakiaren arrastoari jarraitzen dio. Aurkitzen duenean, burutik hasita, ehizakia oso-osorik irensten du.

## Ugalketa 
Udaberrian ugaltzen dira. Sugegorriak barnerruleak (obobibiparoa) dira. Arrautzak amaren barruan txitatzen dira erditzeko unea iritsi arte. Ernaldia azkarrago eman dadin, bero-bero egoteko, emea eguzkitan jartzen da. 4-8 kumeak uztaila-abuztutik aurrera jaiotzen dira, eta 16-17 cm-ko luzera besterik ez izan arren, pozoia dute eta berehala hasten dira sugandila ehizan. 9 urte inguruko bizitza izan dezakete, baina gutxi dira adin hori lortzen duten aleak.

## Pozoia 
Nahiz eta indar handiko pozoia den bere hozkada ez da (*vipera aspis aspis*) ahunamendietako sugegorriarena baino arriskutsuagoa.

## Ikus, gainera 
* Aspis sugegorri
* Europar sugegorri
* Orsini sugegorri
* Suge biperakara

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Biskositate zinematiko

**Biskositate zinematikoa** biskositatea eta likido baten dentsitatea harremanetan jartzen duen magnitudea da. Bere formula hau da:

: \mathit\nu = {\mu\over \rho} \; . 

non:

* \nu\, Biskositate zinematikoa

* \mu\, Biskositatea

* ρ Dentsitatea

diren.

Bere unitateak *stoke*ak dira eta stoke bat = 100 zentistoke = 1 cm2·s−1 = 0.0001 m2·s−1etan neurtzen da.

Reynoldsen zenbakia kalkulatzeko erabiltzen da, adibidez.

## Kanpo estekak
Anna Kournikova

**Anna Sergeyevna Kournikova** (; Mosku, Errusia, 1981eko ekainaren 7a - ) tenislari errusiarra da.

Binakako jokoan munduko onena izatera iritsi zen, bakarka inoiz txapelketarik irabazi ez zuen arren.
Beortegi

**Beortegi** Lizoainibar-Arriasgoiti ibarreko Lizoainibar udalerriko leku bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak *beortegiarrak* dira.

## Izena 
Beortegi toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Beorteguy* (1268)
* *Beortegui* (1276)
* *Beorteguy* (1366)
* *Beortegui* (1534)
* *Beorttegui* (1650)
* *Beortegui* (1767)
* *Beortegui* (1802)
* *Beortegi* (1966)

## Geografia 
Beortegi Lizoainibar ibarran dago.

### Ingurune naturala eta klima 
Lizoainibar Pirinioaurreko ibarra da, Eguesibar eta Longida lotzen dituen lautada da. Ibaia zeharkatzen du Erro ibaiak, Irati-Aragoi ibaiaren adarrak.

Ibarreko klima azpi-mediterraneoa da, urteko batez besteko tenperatura 12 eta 13 gradu ingurukoa, eta batez besteko prezipitazioak 800 mm eta 1 000 mm bitartekoak. Urteko egun euritsuak 90 izaten dira, batez ere udaberri eta udazkenean. Uda garaian, bi hilabete lehor izaten dira, uztaila, eta, batez ere, abuztua.

Herrigunearen inguruko basoetan, birlandatutako pinuak dira nagusi. Birlandaketa hauek XIX. mendetik aurrera egin ziren, inguruko zerrategiek zuten hazkunde azkarreko zuhaitzen beharra zela eta. Oraindik ere, 100-120 hektarea gordetzen da.

#### Estazio meteorologikoak 
Lizoainibarren dagoen Beortegi herrian, itsasoaren mailatik 580 metrora, Nafarroako Gobernuak 1998n jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
Nobleen jaurerriaren antzinako lekua. Iruñeko katedralak bere jauregietako bat erosi zuen dohaintza bidez 1109n, bakoitza bere gelarekin. Juan Diatz Beortegik 1404n maiorazko bat sortu zuen bere jauregiarekin eta gainerako ondasunekin.

XIX. mendearen hasiera arte Lizoainibarko diputatuak eta herritarren artean aukeratutako herriko erregidore batek gobernatzen zuten.

## Demografia 
 biztanle zituen Beortegik.

## Kultura 
### Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Lizoainibarko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinioaurre ibarretik Eguesibar eta Longida ibarrekin eta Pirinioaurreko Eguesibar eta Longida ibarrekin hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Lizoainibar atzerakada-eremuan sailkatu zituen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Beortegiko azpieuskalkia pirinioaurrera da.

#### Euskararen Foru Legea 
Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legeari jarraituz, Lizoainibar-Arriasgoiti eremu mistoko udalerria da. 2010eko erroldan, herritarren %&nbsp;10,62ek zekien euskaraz.

### Jaiak 
* San Isidroko jaiak: maiatzaren bigarren asteburuan

## Ondasun nabarmenak 
* San Bizente eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.
* Beortegiko jauregia, Erdi Aroko jauregia.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lizoainibar
* Lizoainibar-Arriasgoiti
* Pirinioaurrea
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Lizoainibar-Arriasgoitiko Udalako webgune ofiziala
Mendibil (Arratzua)

**Mendibil** Zuia-Gorbeialdea eskualdean dagoen Arratzua-Ubarrundia udalerriko herrietako bat da. Arratzu ermandade zaharrean legoke.

Herriko jaiak irailaren hirugarren asteburuan ospatzen dituzte, Done Jakueren omenez.

Dokumentatuta dago, 1025. urteko Donemiliagako goldean, ***Mendihil*** aldaera. Hala ere, pentsatzen da geroagoko lekukotza guztien argitan, 1025. urte hartan ere *Mendibil* idatzi behar zela eta dokumentuak kopiatu zituenak akats bat egin zuela. 1025. urte hartan ere hasperen bat baino ??*Mendihil*, igurzkari ahoskatuko zen: *Mendibil*.

Garai batean Dura, Mendibil, Arzubiaga eta Iturrain herrietako biztanleak Iturraingo tenpluan egiten zituzten batzarrak.

## Etimologia 
Gardentzat jotzen du Patxi Salaberrik (2015) ***Mendi** + ***bil*** > *Mendibil*, non ****bil*** hura gero *biribil* hitzan antzematen den.

## Geografia 
Herria Gasteiz erdigunetik 8,5 kilometro iparraldera dago eta azken erroldaren arabera 26 biztanle zituen. 518 metroko altuera, Zadorra ibaiaren ertzean, Dura eta Arroiabe arteko errepidean dago.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Done Jakue apostoluaren eliza

Fitxategi:Mendívil - Iglesia de Santiago Apóstol 3.jpg|Santiago eliza
Fitxategi:Mendibil (Araba) errota 3.jpg|Errota
Fitxategi:Mendibil (Araba) errota 2.jpg|Errota eta ubideko ateak
Fitxategi:Mendibil (Araba) errota.jpg|Ubideko atea
Fitxategi:Mendibil (Araba).jpg|1798ko etxe bat

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santsoain (Urraulbeiti)

**Santsoain** —edo, izen bereko beste herrietatik bereizteko, **Santsoain Urraulbeiti**— (eguesibarreraz: *Santsuañe*) Urraulbeiti ibarreko leku bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak *santsoaindarrak* (eguesibarreraz: *santsuañearrak*) dira.

## Izena 
*Santsoain* edo *Santsuañe* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Sansoaing* (1011)
* *Sansoang* (1104)
* *Sansoan* (1226)
* *Sanssoayn* (1268)
* *Sansoayn* (1366)
* *Sansoain Andurra* (1446)
* *Sansoain* (1534)
* *Sansoain* (1829)
* *Santsoain* (1974)

## Geografia 
Santsoain Urraulbeiti ibarran dago.

### Inguru naturala eta kokapena 
Urraulbeiti Zangozako merindadeko herria da eta Nafarroako hiriburutik 36 kilometrora dago. Udaletxea Artiedan dago. Erliebe txikiko ibarra da. Lautada bat osatzen du, Longida, Erromantzatua eta Urraulgoiti ibarretatik jarraitzen duena, nahiz eta azken kasu horretan Ugarrongo arroilak eten egiten duen.

### Klima 
Urraulbeitiko klima azpimediterraneoa da, eta urteko batez besteko tenperatura 12,5&nbsp;°C ingurukoa da. Urteroko egun euritsuak 100 inguru dira, eta jausitako prezipitazioa 850mm-koa.

Basoa nahiko urria da, eta zuhaitz gehienak pinuak dira, Austriatik birlandaturiko zuhaitzak. Horrez gain, ameztiak eta zumeak ageri dira ibarreko gunerik lehor eta eguzkitsuenetan.

#### Estazio meteorologikoak 
Urraulbeitin dagoen Artieda kontzejuan, itsasoaren mailatik 456 metrora, Nafarroako Gobernuak 1954an jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
1835-1845eko udal-erreformetara arte, ibarreko diputatuek eta herriko bertako errejidoreek gobernatzen zuten, eta txandaka izendatzen ziren etxeen artean (hamabi 1802an, hamahiru 1847an). Azken egun horretan, parrokoaren hornidura Iruñeko katedraleko ganbera-arkitanoari zegokion.

## Demografia 
 biztanle zituen Santsoainek.

## Kultura 
### Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Urraulbeiti atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Koldo Zuazok, 2010ean, Urraulbeiti ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Udalerri honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak du. Horregatik sailkatzen da eguesibarrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Urrozko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

## Ondasun nabarmenak 
* Garbikundeko Andre Mariaren eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Urraulbeiti
* Pirinioaurrea
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Robert Andrews Millikan

**Robert Andrews Millikan** (Morrison, Illinois, 1868 martxoaren 22 &ndash; Pasadena, Kalifornia, 1953 abenduaren 19) fisikari estatubatuarra izan zen.

Columbia, Berlin eta Gottingengo unibertsitateetan ikasi zuen. 1886.ean Chicagoko Unibertsitateko irakasle izendatu zuten.

1910 urtean Millikanen esperimentua deitutako saiakuntzaren bidez oinarrizko karga (elektroiarena) zehaztu zuen, 1,602 × 10−19 Coulomb alegia. Oinarrizko karga esaten zaio, naturako karga guztiak honen multiploak direlako.

1923an Fisikan Nobel Saria irabazi zuen. Elektroiaren karga zehazteagatik batez ere.

## Ikus, gainera 
* Millikanen esperimentua

## Kanpo estekak
2002ko Munduko Futbol Txapelketa

**2002ko Munduko Futbol Txapelketa** Hego Korea eta Japonian ospatu zen. Brasilek irabazi zuen, Alemaniari finalean 2-0 gailenduz.

## Egoitzak eta estadioak 
## Taldeak 
*Letra etzanarekin Munduko Futbol Txapelketan debutariak*

## Azken fasea 
## Kanpo estekak 
* FIFA.com
Lataste sugegorri

**Lataste sugegorria** (*Vipera latastei*) Iberiar penintsulan aurkitzen den sugegorria da, iparraldean izan ezik. Afrika ipar-mendebaldean ere topa dezakegu. Euskal Herrian badaude, baina zaila da aurkitzea.
 
## Itxura 
Helduak 60cm baino txikiagoak izaten dira buztana barne. Arrak emeak baino handiagoak dira. Iberian normalean ondo nabarmendua dagoen sudur-apendize bat duen sugegorri bakarra da. Bere gorputza samar potoloa da eta bere buru zabala eta triangeluarra ezkata txikiz estalirik dago, begien gaineko eta batzuetan kopetakoa izan ezik. Begi-niniak bertikalak ditu eta ez du betazalik. Bere ezkata dortsalak karenatuak dira. Atzeko kolorea grisaxka edo, gutxitan, gorrikara. Marrazkia aldaketarik gabekoa; bizkarraldeko marra izurtua edo sigi-sagan ertza ilunarekin. Sabelaldea tipikoki grisaxka edo belzkara, askotan argiago edo ilunagoak diren orbanekin. Askotan isatsaren beheko zatian hori pixka bat izaten dute.

## Ohiturak 
Beste sugegorrien bezalako ohiturak dituzte; egunekoa da baina gautarra ere tenperatura beroa denean. Nahiago ditu bizileku menditsu eta idorrak baina itsas mailatik 1300 metroko altueraraino dago. Alde harritsu eta idorretan,baso irekietan eta batzuetan inguru hondartsuetan ematen da. Batez ere ugaztun txiki eta txorikumeak ehizatzen ditu. Gaztea denean musker eta ornogabeak harrapatzen ditu.

Harrapakinak Jacobsonen organoari esker eta mingaina mugituz detektatzen ditu. Organo horrek usaimenaren antzeko funtzioa betetzen du eta mingainaren bidez jasotako estimulu kimikoak aztertzen ditu. Ehizakiak hiltzeko sugegorriak dituen letaginak erabiltzen ditu. Letagin hauek zulatuak eta mugikorrak dira. Ausikitzerakoan pozoia zuzenean harrapakinari sartzen dio. Gero, pozoiak bere lana egin arte, itxaroten du eta ondoren, mingaina erabiliz ehizakiaren arrastoari jarraitzen dio. Aurkitzen duenean, burutik hasita, ehizakia oso-osorik irensten du.

## Ugalketa 
Udaberrian ugaltzen dira. Sugegorriak obobibiparoak dira. Arrautzak amaren barruan txitatzen dira erditzeko unea iritsi arte.

## Pozoia 
Nahiz eta samar suminkorra izan, ez du ematen bere hozkada oso serioa denik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sugegorri
* Aspis sugegorri
* Kantabriar sugegorri
* Europar sugegorri

## Kanpo estekak
Hiriberri (Leotz)

**Hiriberri** —edo, izen bereko beste herrietatik bereizteko, **Hiriberri Leotz**— Orbaibarrako Leotz udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erdialdea eskualdean. 

Bertako biztanleak *hiriberritarrak* ziren.

## Izena 
Hiriberri beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Iriberri* ("iribérri" ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Iriberri* (1085)
* *Iriverri* (1104)
* *Yriverri* (1268)
* *Iriueri* (1322)
* *Iriuerri* (1366)
* *Villanueva* (1534)
* *Vliborri* (1587)
* *Yriberri* (1591)
* *Iriberri cabe Leoz* (1802)
* *Iriberri* (1956)
* *Iriberri* (1991)
* *Hiriberri* (2005)

## Historia 
Bertako bizilagunek, Iratxeta eta Uzkitakoekin batera, Aldaiturri mendiaz gozatzeko eskubidea aitortu zioten 1254an. 1268an *Leotz-Iriberri* izena hartu zuen, eta kahiz eta erdi gari eman zioten. Orbaibarrakoa zen, eta administrazio berezia izan zuen XIX. mendearen lehen erdira arte, jaurerria baitzen. Jaunak parrokiako abadea ere izendatzen zuen. 1847an patronatu hori eta Armagintza Kaporalgo jauregia Tolosako Baitan jaunarenak ziren. 1802 eta 1847an irin-errota bat ere kontsignatu zen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV*, Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Leotz
* Orbaibar
* Erdialdea
* Erriberriko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
ISO 3166-2:ES

**ISO 3166-2:ES** geografia kodeak definitzen dituen ISO estandarra da: Espainiari dagokion ISO 3166 estandarraren atala da, estatuko azpibanaketak kodetzen dituena. Espainiaren kasuan honako kodeak daude:
* 17 autonomia erkidego eta 2 autonomia hiri
* 50 probintzia

Kode bakoitzak bi zati ditu, gidoi batez banatuak. Lehenengo zatian, `ES` ageri da, Espainiaren ISO 3166-1 alpha-2 kodea. Bigarren zatiak, letra bat edo bi izan ditzake. Probintzientzat, autoentzako lehengo matrikulen kodeak erabili ohi dira. Hau da, kodea probintziaren hiriburuaren izenean oinarritzen da, eta ez probintzia beraren izenean:
* Araba (`ES-VI`): Gasteiz [Gaztelaniazko *Vitoria* izenetik]
* Asturias (`ES-O`): Oviedo
* Balearrak (`ES-PM`): Palma Mallorcakoa
* Kantabria (`ES-S`): Santander
* Gipuzkoa (`ES-SS`): Donostia [Gaztelaniazko *San Sebastián* izenetik]
* Errioxa (`ES-LO`): Logroño
* Las Palmas (`ES-GC`): Las Palmas Kanaria Handikoa [Gaztelaniazko *Las Palmas de Gran Canaria* izenetik]
* Bizkaia (`ES-BI`): Bilbo

## Kodeak 
ISO 639-1 kodeak ondorengo hizkuntza ofizialetan erabiltzen dira:

* (es): Gaztelania
* (eu): Euskara
* (ca): Katalana
* (gl): Galiziera

### Autonomia erkidegoak eta autonomia hiriak 
### Probintziak 
## Ikus, gainera 
* ISO 3166-2

## Kanpo estekak
Pozuelo (Leotz)

**Pozuelo** Orbaibarrako Leotz udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erdialdea eskualdean. 

Bertako biztanleak *pozueloarrak* ziren.

## Historia 
Bakedaoko Bernaldino Uhalderi eman zioten, eta honek, ordainetan, herriak Iruñeko Dona Grazia monasterioari zor zion hamabost kahiz gari petxaren ardura hartu zuen. Uhaldek Francisco de Navarra Badajozeko apezpikuari utzi zion, eta honek 1550ean Joan Azpilkueta Zotzetzeko jaun eta Obanosko bizilagunari saldu zion. Baina 1561ean santsoaindarrak damutu egin ziren inorenganatzeaz eta Pozuelo berreskuratzen saiatu ziren, eta auzira joan ziren azken salmenta baliogabetzat jo zedin. Ez zen horrela gertatu.

XV. mendean San Lorentzo, Pozuelo eta Musker-Hiriberrirekin batera (biak jaurerriak), Leotz udalerriaren kontzeju izan ziren. Ondorengo erreforma administratiboek, gaur egungo banaketa sortu zuten, batez ere, XIX. mende erdiko erreformak.

1802an Pozuelok jaurerritzat agertzen jarraitzen zuen, Orbaibarraren barruan; orduan Azkoiengo Argaitz familiakoa zen. Handik urte gutxira, XIX. mendearen lehen erdian, jaurerrien jurisdikzioak desagertu egin ziren, eta Pozuelo Santsoaingo mugara eta jurisdikziora itzuli zen; nahiz eta jabetza 1847an Gendulaingo kondeari zegokion. Egun horretan sei arima nituen.

1930eko eta 1940ko (11 biztanle), 1950eko (6) eta 1960ko (5) populazio-izendegietan bakarrik agertzen da.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV*, Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Leotz
* Orbaibar
* Erdialdea
* Erriberriko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Hiriberri (Atetz)

thumb|Hiriberri 20-11-20
**Hiriberri** Nafarroa Garaiko etxaldea da, Atetz udalerrikoa. 2020an 3 biztanle zituen.

## Demografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etxague

**Etxague** zenbait toki eta pertsonaren izena da.

## Toponimia 
* Etxague: Orbaibarreko Olorizko kontzejua, Nafarroan.
* Etxague: Itzagaondoko herri hustua, Nafarroan.

## Deitura 
### Euskal herritarrak 
* Rafael Etxague (1815 - 1887), militarra.
* Francisco Echagüe (1860 - 1924), militarra.
* Gonzalo Etxague (1973 -), euskal idazlea.

### Amerikarrak 
* Echagüe familia edo *Echagüe eta Andía* familia: Hego Amerikako herrialde batzuetan garrantzitsua izan den euskal jatorriko familia. Kideen artean:
** Francisco Xavier de Echagüe (1753 - 1830), Peruko Independentziaren Agiriaren sinatzailea.
* Pedro Echagüe (1821 - 1880), Argentinako idazlea.
* Juan Pablo Echagüe, *Jean Paul* (1875 - 1950), Argentinako idazlea, aurrekoaren semea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Etxaguen
Lepuzain

**Lepuzain** Orbaibarrako Oloritz udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erdialdea eskualdean. 

Bertako biztanleak *lepuzaindarrak* ziren.

## Izena 
Lepuzain beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Lepuzáin* ("lepuzzáin" ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Lepuçayn* (1264)
* *Lepucayn* (1349)
* *Lepuçayn* (1366)
* *Lepuzain* (1534)
* *Lepuzain* (1706)
* *Lepuzain* (1802)
* *Lepuzain* (1930)
* *Lepuzain* (1996)

## Historia 
1366an su kapare bakarra zuen eta 1646an bi. 17 biztanle zituen 1786an, 8 1857an, 15 1858an, 10 1887an, 6 1930ean, 4 1940an eta 1950ean eta 3 1960an. Ez da ondorengo izendegietan agertzen.

1835-1845eko udal-erreformen arte, Orbaibarrena izan zen, baina administrazio-unitate hori desagertu zenean, Leotz udalerrian sartu zen, eta, ondoren, Oloritzen.

## Ondasun nabarmenak 
* San Petri eliza, XII. mendean eraikitako kristiau eliza, erromaniko estiloan.
## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV*, Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Oloritz
* Orbaibar
* Erdialdea
* Erriberriko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Metal lurralkalino

**Metal lurralkalinoak** taula periodikoko **2. taldea** osatzen duten elementuak dira: berilioa (Be), magnesioa (Mg), kaltzioa (Ca), estrontzioa (Sr), barioa (Ba) eta radioa (Ra) (nahiz eta azken hau ez den beti honela kontsideratzen, erradiaktiboa baita).

Aintzinaroan *lur* terminoa erabiliz deitu ziren gaur egungo hainbat elementu kimiko. Greziarrek uste zuten oinarrizko lau elementu zeudela eta inerte guztiei *lur* deitu zieten. Aristoteles, Paracelsus, John Becher eta Georg Stahlek izen hauek erabiltzen jarraitu zuten, ahalik eta *lur* elementuak hiru ataletan banatu ziren arte. Banaketa hau Antoine Lavoisierri egozten zaio. Berak idatzitako *Traité Élémentaire de Chimie* liburuan (1789) *substances simples salifiables terreuses* izendatu zituen, hau da, gatzak sortzen dituzten lur elementuak. Beranduago lur alkalinoak metal-oxidoak izango zirela proposatu zuen eta hau teoria bat baino ez zen. 1808an Humphry Davyk metalak lortu zituen lur alkalino ezberdinen elektrolisiaz.

thumb|300px|Metal lurralkalinoen itxura: berilioa, magnesioa, kaltzioa, estrontzioa eta bariao.

## Ezaugarriak 
* ns^2 da beraien konfigurazio elektronikoa.
* Berilioa salbuespena izanik, gatz ionikoak sortzeko erraz erreakzionatzen dute halogenoekin.
* Dentsitate baxuko zilar koloreko metal bigunak dira.
* Bi elektroi dituzte azken energia mailan eta hauek galtzeko tendentzia dute
* Guztiek balentzia +2 dute.

## Kanpo estekak
Penalti

eskuinera|thumb|Futbolean penalti bat jaurtitzear

**Penaltia** (ingelesetik hartuta, *zigorra*) baloiarekin jokatzen den hainbat kiroletan jokoan adieraz daitekeen zigor gorena da. Aurrez ezarrita distantzia batetatik jaurtiketa egitean datza, zuzenean gola egiteko aukerarekin eta aurrean atezaina baino ez dagoelarik.

## Kanpo estekak
Eristain

**Eristain** (izarbeibarreraz: *Iristain*) Orbaibarrako Oloritz udalerriko etxalde bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erdialdea eskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak *eristaindarrak* (hegoaldeko goi-nafarreraz: *iristaindarrak*) dira.

## Izena 
Eristain edo Iristain beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Eristáin*

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Eriztang* (1085)
* *Eriztan* (1201)
* *Eriçtain* (1256)
* *Eriztayn* (1366)
* *Eristain* (1760)
* *Eristain* (1802)
* *Eristain* (1945)
* *Eristain* (1990)

## Geografia 
Eristain Erdialdea eskualdean dago, Orbaibar ibarrean eta Oloritz udalerrian.

### Inguru naturala eta kokapena 
Oloritz udalerria Nafarroa erdialdean dago Erriberriko merindadean eta Nafarroako hiriburutik 24 kilometrora.

### Klima eta landaredia 
Altuera eta kokapenaren arabera aldaketak dauden arren, udalerriaren batez besteko balioak honakoak dira: Tenperatura 8 eta 13 gradu bitartekoa, prezipitazioa 600 eta 1.000mm bitartekoa, eta egun euritsuak 90 inguru. Udak nahiko lehorrak izaten dira, eta neguak euritsu eta hotzak, batez ere iparraldeko zierzo haizeak jotzen duenean. Klima, oro har, mediterraneoa edo azpimediterraneo kontinental motakoa da.

Udalerriko baso bakanetan, birlandaturiko pinuak, haritzak eta arteak daude, eta horrez gain, nahiko ondo kontserbatu diren 23 hektarea pago.

#### Estazio meteorologikoa 
Oloritzen ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Barasoain pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 524 metrora, Nafarroako Gobernuak 1975ean jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
Badirudi 1268ko Rediezmoko Liburuan Solchaga dagoela, baina, gero, beti izan zuen lehentasuna azken leku horrek. Iruñeko katedralak XI. mendearen amaieratik izan zituen ondasunak.

## Demografia 
 biztanle zituen Eristainek.

## Garraioa 
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko linea zerbitzua ematen dio kontzeju honi. Herriak autobus geldialdi bakarra du herrian, Tafallarantz.

Autobus zerbitzuak lan egin dezan, linea eskariaren araberako linea baita, bidaia aurreko eguneko 19:00ak baino lehen erreserbatu behar da.

## Kultura 
### Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Oloritz udalerria sailkatu zituen, Orbaibarreko hainbat herriekin, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.

Koldo Zuazok, 2010ean, Oloritz udalerria ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Oloritz eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %6,10k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 6,22k eta 2018n % 9,60k.

## Ondasun nabarmenak 
* Andre Maria eliza, X. mendean eraikitako krisitiau eliza, erromaniko estiloan.
* Eristaingo jauregia, Erdi Aroko jauregia

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV*, Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Oloritz
* Orbaibar
* Erdialdea
* Erriberriko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Gol

[thumb|Gol bat [futbol partidu batean]]

**Gola** (; helburu) talde-kiroletan egitura fisiko batek (orokorrean baloia) helburu-lerroa gainditzean lortzen dena da. Gol batek, lortu duen taldearentzako puntu edo tantu bat suposatzen du, kirol hauen helburua azken finean hori izaten delarik.

## Golak sartzeko metodoak 
Kirol batzuetan, gola da puntuak lortzeko aukera bakarra. Kirol horietan, behin betiko markagailuak talde bakoitzak sartutako golak adierazten du eta zehaztutako denboran gol gehien egiten dituen taldeak irabazten du.

Beste kirol batzuetan, puntuak lortu ahal dira beste era batzuetaz. Beste kirol horietan, puntu bakoitzak balio desberdinak izan ditzake (puntu bat baino gehiago).

## Egitura 
Gol baten egitura ezberdina izango da kirolaren arabera. Kirol gehienetan, ate bana kokatzen da zelaiaren bi alboetan.

## Ikus, gainera 
* Goleatzaile

## Kanpo estekak 
* FIFAren webgune ofiziala (Partida baten garailea zehazteko prozedurak)
Cagliariko probintzia

**Cagliari** (; ) Italiako probintzia da, Sardiniako eskualde eta uhartean kokatuta dagoena.

## Hizkuntzak 
Cagliarin, zabalduen dagoen italieraz gain, sardinieraren logudorera aldaera ere hitz egiten da.

## Herriak 
Probintziako herririk jendetsuenak honakoak dira:

## Ikus, gainera 
* Italiaren banaketa administratiboa

## Kanpo estekak 
*  Probintziako gobernuaren webgunea.
Musker-Hiriberri

**Musker-Hiriberri** Orbaibarrako Leotz udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erdialdea eskualdean. 

Bertako biztanleak *muskerhiriberritarrak* ziren.

## Izena 
Musker-Hiriberri beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Muzqui-Iriberri* ("múzzki iribérri" ahoskatua) edo *Musqueriberri* ("muskeribérri" ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Iriberri* (1085)
* *Iriverri* (1104)
* *Musquer-Yriberri* (1534)
* *Musquer-Iriberri* (1802)
* *Musquer-Iriberri* (1919)
* *Musker-Iriberri* (1997)

## Historia 
Santsoaingo etxaldea eta jaurerri zaharra, Leotz udal-barrutian, Orbaibarraan, Erriberriko merindadean. 1858 (7 biztanle), 1887 (14), 1930, 1940 eta 1950 (9), 1960 (11) eta 1970 (bat ere ez) biztanle-izendegietan agertzen da.

XIII. mendearen erdialderako, Musker Hiriberrira gehitu zen seguruenik. Jaurerriaren menpe egon zen, XIX. mendearen lehen erdian jurisdikzio mota hori desagertu zen arte. Orduan, Gendulaingo kondeetakoa zen, eta zortzi arima zituen auzoko bat baino ez zuen (1847an).

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV*, Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Leotz
* Orbaibar
* Erdialdea
* Erriberriko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Airbus A319

**Airbus A319**a Airbusek diseinatutako bidaiarientzako hegazkina da. Airbus A320tik eratorria, honek baino zazpi zuaker gutxiago ditu (3,73 m gutxiago) baina erregai-kapazitate berdina mantenduz, 7200 km-ko autonomia lortzen duelarik. Alderdi gehienetan A320aren berdina da, honengandik kanpo itxuran hegal gaineko irteera bakar bat izatean bereizten da, motzagoa izateaz gain. Bi sailetan 124 bidaiarirentzako tokia dauka, sail bakar batean 142ra igo daitekeena.

A319 programa 1993an hasi zen, ILFC leasing konpainiak 1992an sei unitateentzako eskaera egin ostean. Ordutik hainbat aire konpainiek erosi dute hegazkin hau, eta 2006ko maiatzean guztizko eskaerak 1257 ziren, horietatik 854 unitate jadanik eraikiak izan zirelarik. Airbus A321a bezala, muntatze-lantokia Hanburgon kokatuta dago, Alemanian, beste Airbus produktuena Tolosa Okzitaniakoan kokatzen direlarik.

EasyJetek 2002an 120 unitateko eskaera egin zuen. EasyJeten hegazkinek ez daukate sukalderik eta 156 bidairirentzat prestatuak daude, horretarako hegal bakoitzaren gainean beste irteera bat jarri behar izan zaielarik.

### A319CJ 
A319aren bertsio exekutiboa, sotoan kokatutako sei erregai-depositu gehiago ditu, 11.650 kilometroko autonomia lortzen duelarik. 1997an hasia, hainbat unitate saldu dira, bai banakakoentzat eta konpainientzat, bai hainbat herrialdeen gobernuentzat, hala nola Frantzia eta Italia. Barne-egitura erosle bakoitzak aukeratzen du, ohiko kapazitatea 10-39 bidaiari artean dagoelarik.

### A319LR 
A319ak baino lau erregai-depositu gehiago dauzka sotoan, 8300 kilometroko ohiko autonomia lortuz. Antolaketa guztiz exekutiboa dauka, 48 bidaiarirentzako kapazitatearekin, hala ere Qatar Airways konpainiak 110 bidaiarirentzako egitura estandarra dauka.

## Ikus, gainera 
* Airbus A318
* Airbus A320
* Airbus A321

## Kanpo estekak 
*  Airbus A319ari buruzko informazioa Airbusen webgune ofizialean
*  Airbus A319ari buruzko informazioa Airliners.net-en
Olbia-Tempioko probintzia

**Olbia-Tempio** (; ; ) Italiako probintzia izan zen, Sardiniako eskualde eta uhartean kokatuta zegoena. Probintzian Sardiniako turismogune nagusia kokaturik zegoen, Porto Cervo ingurua hain zuzen.

2016an, Sardiniako probintziak erreformatzeko legeari jarraituz (2/2016 Eskualde Legea), Olbia-Tempioko probintziaren lurraldeak Sassariko probintziari berresleitu zitzaizkion (San Teodoro eta Budoni udalerriak barne), eta gaur egun Olbia-Tempioko eremu homogeneoa osatzen dute, Sassariko probintziaren barnean funtzio probintzialak modu autonomoan betetzeko.

## Geografia 
Mendebaldean Sassariko probintziarekin egiten zuen muga, eta hegoaldean Nuorokoarekin.

## Hizkuntzak 
Olbia-Tempion, zabalduen dagoen italieraz gain, gallurera eta sardiniera ere hitz egiten dira.

## Herriak 
Probintziako herririk jendetsuenak honakoak dira:

## Ikus, gainera 
* Italiaren banaketa administratiboa

## Kanpo estekak
Turkiar sugegorri

**Turkiar sugegorria** (*Vipera xanthina*) *Viperidae* familiako suge pozoitsua da, Greziako ekialdean, Turkiaren Europako lurretan eta Egeoko uharteetan bizi dena. Ez da azpiespezierik identifikatu.

## Banaketa 
Turkiar sugegorriak Europan Istanbul inguratzen duen aldean du muga (Turkiaren Europako lurretan). Asia Txikian, aldameneko Errusian, Libanon eta Egeoko zenbait uhartetan ere dago.

## Itxura 
Tamainari dagokionez 120 cm inguru neurtzen ditu ale heldu batek, baina orokorrean txikiagoak izaten dira. Sugegorri handia, gorputz lodiarekin, erraz Europako beste espezietatik bereiz daitekeena. Ez du sudur-apendizerik eta bereizgarria eta askotan garbia den marrazki bat du buruan. Buru gaineko ezkatak txikiak dira baina supraokularrak samar handiak. Normalean, bizpahiru ezkaten ilarak begia eta ezpain-gainekoen artean. 23-25 ezkata ilarak gorputz erdian.
Orokorki, begitik aho-ertzara doan lerro bat dago, eta askotan, begiaren azpian ahoan zeharkako orban bat. Buruaren gainaldean elkartzen diren bi lerro ere badaude; hauek begien artean heda daitezke eta, hau gertatzen bada, horien aurrean nabariak diren bi orban txiki egoten dira. Buruan dauden marka hauek oso deigarriak dira. Gorputz grisa, horikara, oliba-koloreko edo arrexka. Askotan, orno-lerro ilunak ertza ilunagoa edo izurtua izaten du; batzuetan errombo elkartuez osatua dago. Saihetsaldeak bizkarraldea baino ilunagoak dira orban edo barra goibelekin. Beheko aldea grisaxka da baina isats-muturraren azpiko atala horia edo laranja.

## Ohiturak 
Mota askotako habitatan kausitzen den sugea da, baso irekiak, hegal harritsuak, larreak eta zingirak
sartuz. Labore-lurrean ere egoten da urak erakarria. Askotan, bero egiten duenean gauez oso aktiboa da baina baita egunekoa ere.
Nahiz eta samar odolgabea den oso azkar erasotzen du. Heldua denean ugaztun eta hegaztiz elikatzen da. Gaztea denean muskerrak ehizatzen ditu.

## Ugalketa 
Beste sugegorriak bezala,obobibiparoa da. Arrautzak amaren barruan txitatzen dira erditzeko unea iritsi arte.

## Pozoia 
Oso suge arriskutsua da; bere hozkadak zoritxarreko ondorioak ekar ditzake tratatzen ez bada.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sugegorri
* Vipera lebetina
Anela

**Anela** Italiako udalerri bat da. [[]]n kokatuta dago, Sardinian.  biztanle ditu,  kilometro koadroko azaleran banatuta.
 
## Mugakideak 
Anelak honako udalerri hauekin egiten du muga:
 

## Kanpo estekak
Arzachena

**Arzachena** ( ahoskatua; ; ) Sassariko probintziako udalerria da, iparraldeko Sardinian dagoena.  biztanle ditu,  kilometro koadroko azaleran banatuta.

Olbia eta Tempio Pausaniaren ondoren, Gallura Sardiniako ipar-ekialdeko eskualde historikoko herririk jendetsuena eta Costa Smeralda osoko administrazio-zentroa da. Probintziako hiriburutik 25 kilometro ingurura eta Tempio Pausaniatik 45 kilometrora dago, eta garrantzi handia du ekonomiaren ikuspegitik, gune turistiko gisa.

## Mugakideak 
Olbiak honako udalerri hauekin egiten du muga:
 

## Historia 
Garai batean Arzachenar kultura garatu zen eremu hoentan, gaur egun hiriaren ikurra den perretxiko formako arroka baten ondorioz erromatarrek *Turibulum* izenez ezagutzen zuten eskualdean.

Izen modernoaren erabilerarik antzinakoena (*Arsaghene* ortografiapean) 1421eko dokumentu batean dago, Alfontso IV.a Aragoikoak Ramboldo Cobariakoari feudo bezala eman zionean. XVI. mendearen amaieran, batez ere jendez hustu zen, eta egungo hiria 1716an berrezarri zuen Karlos Emmanuel III.a erregeak muino batean.

1909an herri berriak 853 biztanle zituen, eta biztanleria hori nabarmen hazi zen Costa Smeraldari lotutako boom turistikoaren ondoren, hasiera batean Arzachena udalerrian kostalde zati txiki bat besterik ez zena.

## Auzo eta herriak 
* Abbiadori
* Baja Sardinia
* Cala di Volpe
* Cannigione
* Poltu Quatu
* Porto Cervo
* La Conia
* Liscia di Vacca
* Santa Teresina
* Monti Canaglia
* Padula d'Izzana
* Giunnicheddu

## Demografia 
## Herri eta hiri senidetuak 
* Portivechju
* Eivissa
* Xarm el-Xeikh

## Kanpo estekak
Atzara

**Atzara** Nuoroko (Sardinia, Italia) udalerria da. Azken erroldaren arabera 1.310 biztanle ditu eta itsasoaren mailatik 540 metrora dago.

thumb|250px|ezkerrera|Herriaren ikuspegi orokorra.
## Ikus, gainera 
* Sardinia

## Kanpo estekak 
*  Udalerriaren webgune ofiziala.
Baunei

**Baunei** Ogliastrako (Sardinia, Italia) udalerria da.

## Ikus, baita ere 
* Santa Maria Navarrese
* Gennargentu Parke Nazionala

## Kanpo estekak
Bitti

**Bitti** Nuoroko (Sardinia, Italia) udalerria da.

## Pertsonaia ospetsuak 
* Gianuario Carta (1931-2017), politikari kristau-demokrata.

## Kanpo estekak
2006ko Munduko Futbol Txapelketa

**2006ko Munduko Futbol Txapelketa** 2006ko ekainaren 9a eta uztailaren 9aren artean Alemanian ospatu zen. 18. Munduko Futbol Txapelketa izan zen. Honako hau, Alemanian jokatzen den bigarren Munduko Kopa izan zen; aurrekoa 1974an jokatu zen, Alemania Federalaren izenpean. Municheko Allianz Arena futbol-zelaian hasi zen lehiaketa, ekainaren 9an hain zuzen ere. Finala berriz, Berlingo Estadio Olinpikoan jokatu zen, uztailaren 9an.

Edizio honetan 197 selekziok hartu zuten parte. Horietatik 32 selekzio izan ziren ekainaren 9an hasi den azken fasea jokatzen 4 taldetako 8 multzotan banaturik. Finala Berlingo Estadio Olinpikoa jokatu zen uztailaren 9an.

Lehiaketako maskota, *Goleo VI* izeneko lehoi bat da eta baloia, *Pille* izena du.

## Egoitzak 

300px|

## Taldeak 
*Letra etzanarekin Munduko Futbol Txapelketan debutariak*

## Lehen fasea 
### A multzoa 
### B multzoa 
### C multzoa 
### D multzoa 
### E multzoa 
### F multzoa 
### G multzoa 
### H multzoa 
## Azken fasea 
### Final zortzirenak 
### Final laurdenak 
### Finalerdiak 
### 3. eta 4. postua 
### Finala 
**Txapelduna:**
150px

(laugarren aldiz)

## Goleatzaileak 
## Sariak 
### Urrezko Bota saria 
 Miroslav Klose

### Urrezko Baloia saria 
 Zinedine Zidane

### Jokalari gazte onena 
 Lukas Podolski

### Atezain onenari saria 
 Gianluigi Buffon

### Joko garbiaren saria 
### Talde dibertigarriena 
### Izarren taldea 
## Kanpo estekak
Sassariko probintzia

**Sassari** (italieraz: *Provincia di Sassari*; sardinieraz: *Provintzia de Thàthari*; sassarieraz: *Prubìnzia di Sassari*; katalanez: *Província de Sàsser*) Italiako probintzia bat da, Sardiniako eskualde eta uhartean kokatuta dagoena.

## Geografia 
Hegoaldean Oristano eta Nuoroko probintziekin egiten du muga, eta ekialdean Olbia-Tempiokoarekin.

## Hizkuntzak 
Sassariko probintzian, zabalduen dagoen italierarekin batera, hainbat bertako hizkuntza hitz egiten da. Horrela, probintziaren zatirik handienean sassariera hitz egiten da, gallurera eta sardinieraren arteko trantsiziozko mintzaira. Gallurera, bere aldetik, probintziaren ekialdean hitz egiten da, eta sardiniera hegoaldean. Alghero hirian, bestetik, katalanaren bertako aldaera (algerera) hitz egiten du biztanleriaren zati batek.

## Herriak 
Probintziako herririk jendetsuenak honakoak dira:

## Ikus, gainera 
* Italiaren banaketa administratiboa

## Kanpo estekak
Calangianus

**Calangianus** Olbia-Tempioko (Sardinia, Italia) udalerria da.

## Demografia 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:455 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:5000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001

PlotData=
  color:barra width:20 align:left

  bar:1861 from:0 till: 1543
  bar:1871 from:0 till: 1678
  bar:1881 from:0 till: 1893
  bar:1901 from:0 till: 2583
  bar:1911 from:0 till: 3004
  bar:1921 from:0 till: 3038
  bar:1931 from:0 till: 3351
  bar:1936 from:0 till: 3552
  bar:1951 from:0 till: 4293
  bar:1961 from:0 till: 4472
  bar:1971 from:0 till: 4315
  bar:1981 from:0 till: 4505
  bar:1991 from:0 till: 4679
  bar:2001 from:0 till: 4642

PlotData=

  bar:1861 at: 1543 fontsize:S text: 1.543 shift:(-8,5)
  bar:1871 at: 1678 fontsize:S text: 1.678 shift:(-10,5)
  bar:1881 at: 1893 fontsize:S text: 1.893 shift:(-10,5)
  bar:1901 at: 2583 fontsize:S text: 2.583 shift:(-10,5)
  bar:1911 at: 3004 fontsize:S text: 3.004 shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 3038 fontsize:S text: 3.038 shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 3351 fontsize:S text: 3.351 shift:(-10,5)
  bar:1936 at: 3552 fontsize:S text: 3.552 shift:(-10,5)
  bar:1951 at: 4293 fontsize:S text: 4.293 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 4472 fontsize:S text: 4.472 shift:(-10,5)
  bar:1971 at: 4315 fontsize:S text: 4.315 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 4505 fontsize:S text: 4.505 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 4679 fontsize:S text: 4.679 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 4642 fontsize:S text: 4.642 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Iturria ISTAT

## Kanpo estekak
Carloforte

**Carloforte** () Carbonia-Iglesiasko (Sardinia, Italia) udalerria da. San Pietro uhartean dago, Sardiniako hego-mendebaldeko kostaldetik 7 kilometrora.

## Mugakideak 
Carlofortek honako udalerri hauekin egiten du muga:
 

## Hizkuntzak 
Carloforten, Calasettan bezala, ligurieraren aldaera bat mintzatzen da, tabarkinoa. Bi udalerri hauek ligurieraren hizkuntza-uharteak dira Sardinian.

## Hiri senidetuak 
*  - Alacant
*  - Genovako probintzia
*  - Pegli
*  - Camogli
*  - Montecchio Maggiore

## Kanpo estekak
Cheremule

**Cheremule** Italiako udalerri bat da. [[]]n kokatuta dago, Sardinia eskualdean.  biztanle ditu,  kilometro koadroko azaleran banatuta.
 
## Mugakideak 
Cheremulek honako udalerri hauekin egiten du muga:
 

## Kanpo estekak
Cagliari

**Cagliari** () izen bereko probintziaren udalerri nagusia da, Sardiniako (Italia) hegoaldean eta kostaldean kokatuta dagoena. Probintziako hiriburua izateaz gain, eskualde osokoa ere bada. Mediterraneoko portu handienen artean dago gaur egun.

Metropoli-gunea ondoko udalerriek ere osatzen dute: Elmas, Assemini, Capoterra, Selargius, Sestu, Monserrato, Quartucciu eta Quartu Sant'Elena.

## Klima 
## Historia 
Historia luzeko hiri zaharra da, hainbat zibilizaziotan presente egon dena. Sardiniako Erresumaren hiriburua izan zen 1324tik 1720ra eta 1798tik 1815era.

1626an Cagliariko Unibertsitatea sortu zen, Sardiniako kulturan garrantzi handiko instituzioa.

Cagliari Calcio hiriko futbol taldeak 1970ean Italiako Liga irabazi zuen, behin bakarrik lortutako balentria izanik.

## Monumentuak 
Eraikin nagusien artean, San Saturninoko Basilika paleokristaua XII. mendean berriztatu eta kontsakratu zuten, XIII. mendean Katedrala eraiki zuten eta 1606an Unibertsitatea.

XX. mendeko hasieran azkenik Art Nouveauko hainbat etxe egin zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hiriko webgune ofiziala
* Cagliariko Unibertsitatearen webgunea
Calasetta

**Calasetta** () Carbonia-Iglesiasko (Sardinia, Italia) udalerria da. Sant'Antioco uhartean dago, Sardiniako kostaldetik eta San Pietro uharte txikitik gertu.

## Mugakideak 
Calasettak honako udalerri hauekin egiten du muga:
 

## Hizkuntzak 
Calasettan, Carloforten bezala, ligurieraren aldaera bat mintzatzen da, tabarkinoa. Bi udalerri hauek ligurieraren hizkuntza-uharteak dira Sardinian.

## Herri eta hiri senidetuak 
*
*

## Kanpo estekak
Girasole

**Girasole** Ogliastrako (Sardinia, Italia) udalerria da. Cagliaritik 90&nbsp;km iparekialdera eta Tortolitik 2&nbsp;km iparekialdera kokatuta dago. 2004ko abenduaren 31n 1.020 biztanle eta 13,0&nbsp;km² zituen. Lotzorai, Tortoli eta Villagrande Strisaili udalerriekin muga egiten du.

## Kanpo estekak
Golfo Aranci

**Golfo Aranci**  (; ) Sassariko probintziako udalerria da, ipar-ekialdeko Sardinian dagoena.  biztanle ditu,  kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak 
Golfo Arancik honako udalerri hauekin egiten du muga:
 

## Toponimia 
Hiriaren izena, hitzez hitz "Laranjen golkoa" esan nahi duena, '''' () gallurerazko toponimoaren italianizazio berri batetik dator. Lehen Figari izena zuen.

## Historia 
Egungo herrigunea XVIII. mendearen erdialdean hazi zen arrantza-portu gisa. XIX. mendearen hasieran, Errege Dekretu batek Italiako kontinentetik iritsitakoentzako portu nagusira eraman zuen, bertako populazioa hazten lagunduz.

## Demografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak