Multibertso

thumb|292x292px|**Burbuila unibertsoak**. Biribil bakoitza burbuila unibertso bat da. Lehen unibertsotik seigarrenera bitartekoek konstante fisiko eta lege ezberdinak dituzte.
**Multibertsoa**, dauden unibertso ugariak deitzeko izendapena da, betiere gureaz gain beste unibertso batzuk daudelako hipotesiaren aldekoen arabera. Multibertsoaren egitura, bere barneko unibertsoen izaera, bai eta berau osatzen duten unibertsoen arteko harremanak, multibertsoaren hipotesiaren araberakoak dira. Hipotesi guzti horietan, multibertsoak fisikoki existentzen den oro barne hartzen du: espazio eta denboraren osotasuna, materia, energia, mugimendu kopuru eta berau gobernatzen duten fisika legeak eta konstanteak ere.

Unibertsoen ugaritasunari egiten zaion lehen aipamena literatura vedikoan (K.a. 800 - K.a. 200) topatu dezakegu, zehazki, Vyasak idatzitako Bhagavata-Puranan. Hala ere, "Multibertso" terminoa William James psikologoak garatu zuen 1895ean. Gerora, multibertso terminoa alor eta esparru askotara hedatu da, adibidez, astronomia, fisika, filosofia eta psikologia bezalako zientzietara, baina baita zientzia fikziora eta fantasiara ere. Multibertsoaren barneko unibertsoak "unibertso paralelo" gisa ere izendatzen dira zenbaitetan. Beste testuinguruetan, aipatutako kontzeptua hainbat modu ezberdinetan izendatu daiteke; "unibertso alternatibo", "unibertso kuantiko", "mundu paralelo", "errealitate alternatibo" eta "denbora-lerro alternatibo" gisa, besteak beste.

2013an Laura Mersini-Houghton eta Richard Holman zientzialariek gure unibertsotik at egon daitezkeen beste unibertso horien izatearen ebidentziak izan daitezkeenak aurkitu zituzten. Hartarako ikerketa luze bat argitaratu zuten, Planck teleskopioaren bidez gauzatu zutena. Ikerketa honek hautsak harrotu zituen zientzialarien artean, izan ere, 175 zientzialarik sinatu zuten idatzi baten arabera, "bulk flow"-rik ez da atzeman gaurdaino, Mersini-Houghton eta Holmanen teoriaren oinarrietako bat.

## Multibertsoaren teoria fisikan 
Aurrez aipatu dugun moduan, "multibertso" terminoak indar handia du fisikaren alorrean, zientzialari ugarik proposatu eta babestu duten teoria baten oinarrian baitago, jarraian azalduko den bezala.

### Tegmarken sailkapena 
Max Tegmark kosmologoak unibertso behagarritik at egon daitezkeen beste unibertso horiek sailkatzeko metodo bat sortu zuen. Unibertso batek beste handiago baten barnean duen lekuaren arabera egin zuen bere sailkapena Tegmarkek. Bestalde, unibertso batek bere barnean dituen eremuak ere kontutan hartu zituen. Beraz, unibertsoak haien hedadura eta menpekotasunaren arabera sailkatzen dira. Jarraian unibertso mota bakoitzari buruzko azalpen labur bat topatu daiteke.

### I Mailako Multibertsoa 
Inflazio kosmikoaren aurreikuspenetako bat unibertso ergodiko infinitu bat da, honek, bere infinitutasuna dela eta, hasierako egoera oro kontutan hartzen dituzten Hubbleren bolumenak eduki behar ditu.

Unibertso infinitu batek Hubbeleren bolumen kopuru mugagabe bat eduki beharko luke, baina haiek denek ere gure unibertsoak dituen konstante fisiko eta lege berdinak eduki beharko lituzkete. Hala eta guztiz ere, gure unibertsoak dituen lege berdinak izanagatik, haietatik gehienek ez lukete antzekotasun nabarmenik izango gure Hubbleren bolumenarekin, izan ere, materiaren banaketa desberdina izango lukete, adibidez. Hau esateko egun indarrean dauden teorietan oinarritu gaitezke, hauek diotenaren arabera, Big Bangaren ondoren, materia ausaz unibertsoan zehar barreiatzeaz arduratu ziren prozesu batzuk gertatu baitziren. Beraz, materia banatzeko era probable bakoitzak (gure unibertsoan jazo ez zirenak) Hubbleren bolumen bat eduki beharko lukete. Gure unibertsoak materiaren banaketa ia uniformea du eta bere hasierako fluktuazioen dentsitatea 1/100.000-koa izan zen. Teoria batzuen arabera, behatzaileak dituzten unibertsoen artean ohikoa izan daiteke gurea.

Hubbleren bolumenen kopurua infinitua dela baietsi dugu, honek ondorio garbi bezain zirraragarri batera garamatza. Infinitutasunaren eraginez, gure ortzi-muga kosmologikotik at, gurea bezalakoa den unibertso edo Hubbleren bolumen bat egon behar du. Hala ere, Tegmarken kalkuluen arabera, unibertso horrek guregandik 10(10115) metrora egon beharko luke.

Brian R. Greenek unibertso kopuru edo Hubbleren bolumen kopuru mugagabe batez osaturiko megaunibertso infinitu edo partzialki infinitu honi *Mosaiko Multibertso* izena jarri zion.

### II Mailako Multibertsoa 
Betiereko inflazio kaotikoaren teorian (inflazio kosmikoaren teoriaren aldaera bat dugu hau), multibertsoa etengabe zabaltzen diharduen multzo bat da, betirako zabaltzen jarraituko duena. Haatik, multibertso honen eremu batzuek zabaltzeari uzten diote, hala, burbuila independenteak eratuz, ogia egosterakoan sortzen diren gasezko poltsen antzekoak. Aipatutako burbuilak I Mailako enbrioi-unibertso infinituak izango lirateke, guztiak ere, inflazioak eragindako eremu-energiari esker, materiaz josiak egon beharko lukete. Burbuila hauen kopurua izugarria izan beharko litzateke, hala diote behintzat Linde eta Vanchurin zientzialariek egindako kalkuluek, zehazki, 10(1010.000.000) mota horretako unibertso egon daitezke. Hala ere, teoria egiazkoa bada, hurbilen daukagun burbuila distantzia "infinitura" dago; argiaren abiaduran bidaiatuko bagenu ere, bi unibertsoak banatzen dituen distantzia argiaren abiadura baino azkarrago handitzen ari denez, ez ginateke inoiz iritsiko.

II Mailako multibertsoan burbuila bakoitzak izaera desberdina duela esan dezakegu, batetik bestera espazio-denboraren dimentsioak, oinarrizko partikulen ezaugarriak eta konstante fisikoen balioak aldatzen direlako. Burbuila bakoitzak simetriaren berezko haustura ezberdinak pairatu ditzake, edo beste modu batean esanda, ezaugarri desberdinak dituzten unibertsoak sor daitezke. Hipotesi honek "Multiverse = Quantum Many Worlds" izena du.

Arras interesgarria da III Mailako multibertso batek denboran eta honen definizioan duen eragina. Denbora aldaketak deskribatzeko era bat bezala definitu ohi da, baina materiaren konfigurazio posible bakoitza izanarazten duten unibertso paraleloak baldin badira, denbora unibertso ezberdin hauek sekuentziatzeko modu bat bezala definitu ahalko genuke. Hortaz, unibertsoak berez estatikoak izango lirateke, aldaketa berriz, irudipen huts bat.

Richard Feynmanen historia ugarien interpretazioa eta H. DIeter Zehen adimen ugarien interpretazioa unibertso paraleloen ideiarekin loturik daude.

### IV Mailako Multibertsoa 
IV Mailako multibertso batean egitura matematiko guztiak fisikoki ere existitzen dira. Hipotesi hau muturreko platonismo mota bat dela esan dezakegu, Platonen ideien munduko egitura matematiko oro mundu fisikoan existitzen dela baieztatzen duelako. Gure unibertsoa berez edo oinarrian matematikoa dela babesten badugu, zergatik egon beharko luke bera azaltzeko gai den egitura matematiko bakar bat? Hipotesi honek matematikoki azaldu edo definitu daitezkeen unibertso guztiak existitzen direla baieztatuz erantzuten dio galderari. Espaziotik eta denboratik at egonik, haietako askok ez lituzkete behatzailerik eduki behar. Laburbilduz, I, II eta III Mailako multibertsoetan hasierako egoerak edota konstante fisikoak aldatu daitezke, baina oinarrizko lege fisikoak ez dira inoiz aldatzen, IV Mailako multibertsoan berriz, lege hauek ere aldatu daitezke. ]]
Multibertsoa oraindik ere teoria zientifiko bat da, zientzialari batzuk konbentzitzeko gai izan ez dena, froga gabeziarengatik. Gaur egun multibertsoaren bilaketa pausatuta dagoela edo behintzat, motel dabilela esan dezakegu, zientzialari gutxi baitabiltza gai honetan murgilduta. Alex Vilenkin kosmologoa dugu gai honetan ikerketak egiten diharduen zientzialari apurretako bat, haren esanetan, beste unibertso haietara iristea ustez ezinezkoa izateak utzi du multibertsoaren ikerketa albora. Hala ere, korden teoria osatuko bagenu, multibertsoaren inguruko datu eta froga gehiago lortuko genituzke, Vilenkinen esanetan.

Multibertsoen teoria frogatzen saiatzerako orduan, zientzialariek zenbait bide ezberdinetatik jo dute. Ikerketa guztia teorikoa denez, ezin baita ezer neurtu, kosmologo batzuek supersoken teoria garatzeari ekin diote, hala, teoria horrek iragartzen dituen unibertsoak aztertzeko. Hurbilketa antropikoa multibertsoa ikertzeko metodo eztabaidatu bat izan den arren (gizakiaren existentzia ardatz hartuta, gure unibertsoa supersoken teorian bilatzean datza), ikertzaile ugarik haren baliagarritasunean sinisten dute. Bestalde, beste ikertzaile batzuek nahiago izan dute buruketa matematiko konplexu batean murgiltzea, unibertso ugarien teoria frogatzeko. Buruketa horren helburua gurea bezalako zenbat unibertso egon daitezkeen kalkulatzea da, erantzuna bilatzea baina, oso zaila da, izan ere, emaitzak ez du goiko mugarik kopuruetan. Badira konstante kosmologikoekin lanean dihardutenak ere.

2018an Stephen Hawking eta Thomas Hertog zientzialariek multibertsoari buruzko teoria bat argitaratu zuten, berrikuntza nabarmen bat ekarriz kosmologiaren alderdi honi. Bi zientzialariek sortutako teoriaren arabera, duela hamalau mila milioi urte inguru gertatu zen Big Bang-ak ez zion soilik gure unibertsoari hasiera eman, beste hainbat ere sortu zituen. Baina, zenbat da "hainbat"? 80ko hamarkadan Hawkingek James Hartlerekin batera garatu zuen teoriaren arabera, infinitu ziren, hau da, imajina daitezkeen unibertso mota guztiak existitzen zirela baieztatu zuten. Honek ordea, aipatutako zientzialariek garatutako teoria egiaztatzeko ezinezko egiten zuen. Horrenbestez, 2018an Hawking eta Hertog zientzialariek teoria beste ikuspuntu batetik begiratzea erabaki zuten, multibertsoaren eta soken teoriaren aldetik. Hala, eredu matematiko berri bat sortu zuten, II Mailako multibertso baten antzekoari bide ematen ziona, hau da, unibertso kopuru finitu bat aurreikusten zuena, denek ere lege fisiko berdinak zituztelarik. Noski, honek Hawking eta Hertogen teoria egiaztagarri egiten du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Unibertsoaren egitura eskala handian
* Unibertsoa eta unibertso behagarria
* Mekanika kuantikoa eta haren formulazio matematikoa
* Unibertsoaren hedapen metrikoa

## Kanpo estekak 
* "Multibertsoaren bila" artikulua, Elhuyarren aldizkariak eskainia.
* Multibertsoa gaitzat duten zenbait artikulu, Elhuyarren webgunean.