Zeltiberiera

**Zeltiberiera** hizkuntza zelta paleohispaniarra zen, Iberiar penintsula erdialdean I. mendera arte gutxienez hitz egin zena. Herri zeltiberiarrek hitz egiten zuten.

Zelta hizkuntza kontinentalen artean zeltiberiera ez dago galikoa bezain ondo lekukotuta, baina bai lepontikoa eta galaziera baino hobeto. Makina bat txanpon dago, baina berreraiketarako eragilerik garrantzitsuenak Botorritako brontzeak dira. Honez gain, lekukotuta daude hamaika teonimo, antroponimo eta toponimo.

Zelta hizkuntzen artean, zeltiberierak nahiko itxura arkaikoa du. Bere multzoko beste hizkuntzetan ez bezala, "*ios*" erlatibozko izenordaina erabat deklinatuta agertzen da. Era berean, "*kue*" (*eta*), "*nekue*" (*ezta*), "*ve*" (*edo*) agertzen dira. Galeseraz bezala, "s"dun subjuntiboa dago.

## Idazkera 
Inskripzio zeltiberikoetan idazkera iberikoa erabiltzen zen. Sistema hau ez zen bereziki egokia hizkuntza zeltak transkribatzeko honako arrazoiengatik:

# *Muta cum liquida* (ahoskabea urkariarekin) taldeak (bl, br; pl, pr; kl, kr; gl, gr) ezin dira ondo adierazi.
# Hitz amaierako leherkariak (-b, -p, -d, -t, -k, -g) ezin dira idatzi.
# Idazkera iberikoan ez dago igurzkaririk, *s* eta *ś* kenduta, eta beraz zeltiberieraz igurzkariak izanez gero (ez dakiguna) ezin izango zitezkeen adierazi.

Lehen arazo biak idazkera iberikoak leherkari+bokala taldeak idazteko zeinuak bai baina leherkari bakanentzat zeinurik ez izateari zor zaizkio. Honen arrazoia da iberierak eta hizkuntza zeltek egitura silabiko erabat ezberdina daukatela.

Iberierak oso egitura silabiko sinplea zeukan: (C)V(C2), hau da, V, VC2, CV, CVC2 silabak baino ezin ziren gertatu (C: edozein kontsonante, V: edozein bokal, C2: amaierako bokala, l, r, m, n, s edo ś izan behar duena). Hau ondo egokitu zen iberierarako, C2etarako, bokaletarako eta leherkari+bokal taldeentzako zeinuak baitaude.

Honez gain, iberierak txistukari bi zituen, oro har  eta  transkribatzen direnak, eta euren balio fonetiko zehatza ezagutzen ez dugularik (beharbada ahostun/ahoskabe edota, aukera gehiagorekin horzkari/hortzobikari). Halaber, dardarkari bi daude,  eta . Aho batez onartzen da *ŕ* dardarkari bakuna dela, baina *r* zer den ez dago hain argi, baliteke anitza izatea edota bestelako ezberdintasuna izatea beste dardarkariarekin.

## Morfologia 
### Izen and adjektiboen deklinabidea
* '''' 'parte, zatia' < *parsna < *pr̥s-nh₂. Zeltiko komunean '** < *prasna
* **' 'lekukoa' < *weidʰ-yo < *weidʰ- 'sumatu, ikusi' / *vamos* 'gorago' < *up-m̥os
* '''' 'semea, ondorengoa' < *gen-ti. Zeltiko komunean  'familia'
* '''' 'zama' < *louttu < *louktu < *leugʰ-tu. Zeltiko komunean ''* < *louktu < *leugʰ-tu (oir. *lucht*).
* *'' 'alaba' < *dʰugh₂tēr. Zeltiko komunean ''*.

### Izenordain erakusleak
[thumb|350px|1. [Botorritako brontzeak|Botorritako brontzezko plakaren bi aldeak]]
## Botorritako brontzeak 
Botorritako brontzeak dira orain arte aurkitu diren zelberierazko testurik luzeenak. Horien artean dago "Botorritako I brontzea". Testua ezin izan da osorik itzuli, baina transkribatuta dago eta gaiaren inguruko ideia bat izan dezakegu. Pertsona izen asko dauden merkataritza agiria dela ematen du.

III brontzea izenen zerrenda luzea da, Contrebia Belaiscako 200 biztanleren izenak omen dira.

## Bibliografia 
*  Villar, Francisco (1991) *Los indoeuropeos y los orígenes de Europa*, Madril, .
*  Albertos Firmat, María Lourdes (1973) "Lenguas primitivas de la Península Ibérica", *Boletín de la institución “Sancho el Sabio“*, XVII liburukia, .
*  Blázquez, José María; Francisco Presedo; Francisco Javier Lomas; Javier Fernández Nieto (1997) "Protohistoria" *Historia de España antigua*, I liburukia, .
* Gorrochategui, Joaquín *La lengua celtibérica Biblioteca Gonzaño de Berceo.*
*  Pellón, José R. (2001) *Diccionario Espasa Íberos*, Madril, .
*  (2001) *Palaeohispanica* (Hispania zaharreko hizkuntza eta kulturen inguruko aldizkaria), 1 liburukia, Zaragoza, ISSN 1578-5386.
*  Wolfgang Meid, *Celtiberian Inscriptions*, Budapest 1994 (Archaeolingua, edd. S. Bökönyi and W. Meid, Series Minor, 5).
*  Javier de Hoz, *The Botorrita first text. Its epigraphical background*; *Die größeren altkeltischen Sprachdenkmäler.* Akten des Kolloquiums Innsbruck 29. April - 3. Mai 1993, edd. v. W. Meid und P. Anreiter, Innsbruck 1996. 124–145. or.
*  J. P. Mallory (1989) *In Search of the Indo-Europeans*, Thames & Hudson, 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hizkuntza paleohispaniar
* Zeltiberiarrak

## Kanpo estekak 
* Zeltiberiera
* Zeltiberierarako sarrera bibliografia
* Iberiako erromatarren aurreko herrien mapa
* José Javier Esparza, *Zeltiberoak ala besterik gabe zeltak?''