Qing dinastia

**Qing dinastia** (; ) 1644tik 1911 arte Txinan agintean izan zen dinastia da; haien agindupeko estatuak **Txina**, **Txinako Inperioa** edo **Quing Handien Inperioa** zuen izena. Txinan agintea izan zuen azken dinastia inperiala izan zen, txinatar jatorriko azkena, Ming dinastiaren ondorengoa. Jatorriz mantxuak ziren, eta jurchendarrekin lotuak zeuden, XIII. mendean Txina konkistatu zutenak Jin dinastia ezarrita; horregatik, hartu zuten lehen izena izan zen «Jin Ondorengoak».

Dinastia Mantxuriako Aisin Giorio klaneko Nurhaci (1559-1626) lehen enperadoreak sortu zuen. 1644an, Ming dinastiako indar militarrek eragindako barne matxinaden ondorioz, herrialdearen barne anabasa aprobetxatuz, mantxuriarrek boterea hartu zuten Txinan, inperio berri bat ezarriz, **Qing Handiaren Inperioa**. 1616an sortuta **Jin Ondorengoak** dinastia izenarekin, izen horren ordez 1636tik aurrera «Qing» izena jarri zioten, «argia» edo «purua» esan nahi duena. 1644an Pekin konkistatu ondoren, mantxuriarrek boterea zabaldu zuten Txinako gaur egungo lurraldearen zati handiena menderatzeraino. Hala eta guztiz ere, erabateko baketzea ez zuten 1683. urtera arte lortu.

Mendetan zehar, Qing dinastia Txinako kulturarekin estuki lotu zen arren, dinastiaren botere militarra ahuldu egin zen XIX. mendean, eta, nazioarteko presioei eta barne matxinadei aurre eginez, zenbait porrot militar jasan zituzten. Horren ondorioz, dinastia gainbeheran sartu zen XIX. mendearen bigarren erditik aurrera. Daoguang enperadorearen erregealdian (1820-1850), Txinak Opioaren Gerra (1840) jasan zuen: Estatu Batuek eta Erresuma Batuak opioaren trafikoa mendean hartu zuten, aurrez enperadoreak debekatua baitzeukan, eta pribilegio komertzialekin kontzesioak lortu zituzten. Handik gutxira, herri matxinada batzuk sortu ziren, hala nola Taiping matxinada (1851-1864), herritarren nahigabearen erakusgarri. Cixi enperatriza, Xianfeng (1850-1861) enperadorearen ohaidea, izan zen herrialdea *de facto* gobernatu zuena 47 urtez. Qing dinastia Xinhai Iraultzaren ondorioz eraitsia izan zen, 1912ko otsailaren 12an, Puyi azken enperadoreak, zazpi urte zituelarik, abdikatu zuenean.

## Historia 
### Mantxuriarren estatuaren eraketa 
Mantxuriatik etorrita, Qingtarrek herrialdearen barnealdea konkistatu zuten eta txinatar jatorriko Ming dinastia amaiarazi zuten 1644an, agerian utziz ez zela ezinezkoa Txina kanpotik inbaditzea. Dinastiaren sortzaileak  jurchendarren parte ziren, Liao haranean bizi zen herri nomada bat, egungo Mantxurian, eta hauek, izatez, ez zuten multzo bat osatzen, baizik eta tribu edo klan multzo zabal batean banatzen ziren, tribu bakoitzak bere auzokideekin harremanak ezartzen zituelarik, izan jurchendar edo mongolekin, izan Ming dinastiaren Txinarekin edo Joseon dinastiaren Korearekin.

XVI. mendean, Mantxuria hegoaldeko mugak harriduraz bizi izan zuen txinatarrak nekazaritza intentsiboa egiten hasi zirela. Gainera, muga egiten zuen herrialdea zenez gero, Mingtarrek barruti militarretan antolatua zuten, ez zibiletan, herri nomaden erasoetatik babesteko.

1570eko eta 1580ko hamarkadetan, eskualdeko hegoaldeko nekazaritza eskualdean, buruzagi bat nabarmentzen hasi zen tribu guztien artean: Nurhaci. Aisin Gioro klaneko kide zela zioen eta bere boterea zabaldu nahi zuen armen indarrez estatu boteretsu bat sortzeko. Horretarako, bere kokapen geografiko pribilegiatuaz baliatu zen, eta mugan bizi ziren txinatarrengandik ahal zuen bezainbat ikasi zuen.

1583an, bere aitaren hilketaren ondorioz sortutako gatazka baten ondorioz, Nurhacik jurchendarren khan izenda zezaten eskatu zien Mingtarrei, baina bere eskaera ez zuten aintzat hartu, eta titulua Nikan Wailan jurchendar buruzagiari eskaini zioten; hurrengo urteetan Txinan babes hartuta bizi izan behar izan zuen. Hala ere, Nurhaciren ospearen ondorioz, Mingtarrek beraren eskaerak onartu behar izan zituzten pixkanaka eta 1586an Nikan hil egin zuten. Nurhaci ez zen horrekin konformatu, eta jurchendarren tribu eta klan guztiak menderatzera iritsi zen; gainera, Ming dinastiarekin harremanak hasi zituen,  bere lankidetza eskainiz Korearen inbasioa gauzatu zuen Toyotomi Hideyoshi japoniar buruzagiari aurre egiteko.

1593an, Gureko guduan, Nurhacik beste jurchen tribuen aliantza garaitu zuen: Yehe, Hada, Ula, Hoifa, Khorchin, Sibe, Guwalca, Jušeri eta Neyen. Haren botereak Ming eta Yi bizilagunen kezkak piztu zituen. 1613tik aurrera, Nurhacik hurbilketa bilatu zuen klan mongoliarrekin, Mingtarrei aurre egiteko prestaketak hasi nahirik, eta klan txiki batzuk lortu zituen beraren aliatu gisa. Horrekin batera, bere estatua boteretsuago bilakatu ahala, txinatarrekiko muga gatazkak ugaritu egin ziren. Mongoliarrek 1606an «Kundulun Khan» titulua eman zioten eta 1616an bere burua khan izendatu zuen. Horrela, «Jin ondorengoen» dinastia sortu zuen, nolabaiteko lotura egin nahirik XII. mendean Txina iparraldeko zati bat konkistatu eta gobernatu zuen jurchen dinastiarekin.

1618an, Nurhacik *Zazpi Irain Handiak* izeneko dokumentu bat idatzi zuen, non Ming dinastiako gobernarien aurka matxinatzeko arrazoiak aldarrikatzen zituen. 1618an Fushun konkistatu zuen, eta 1621eko hasieran Liaodong penintsula inbaditu ondoren, Shen-Liaoko guduaren ostean Mingtarren Shenyang eta Liaoyang hiriak hartu zituen mendean. Hiriburua Liaoyangera eraman zuen 1621ean, eta Shenyangera 1625ean, izena Mukden aldatuta.

1626an bere lehen porrot militar garrantzitsua jasan zuen Ningyuaneko guduan, Ming armadako jeneral Yuan Chonghuanen aurka, eta handik gutxira, urte berean, Nurhaci hil egin zen. Beraren arrakastarik handienetako bat izan zen zortzi banderako sistema sortzea: bandera bakoitzak unitate zibil eta militar bana ordezten zuen, eta mantxu orok zuen unitate horietako kide izateko beharkizuna.

Huang-Taiji Nuharciren semeak jarraitu zuen aitaren egitekoarekin, handarren lehen banderak bereganatuz bere armadarako. Mingtarren erakunde politiko asko hartu zituen mantxuriarren estatuaren antolamendurako, baina, aldi berean, erakunde horiek mantxuriarren mende gelditzeko aurreikuspenak egin zituen, kuota sistema baten bidez. 1634an, Ligden Kan mongoliarren azken khan handia hil zenean, Tibeten, harenseme Ejei mantxuriarrengana joan eta Huang-Taijiri eman zion Yuan enperadorearen zigilu handia. 1636an, Huang-Taijik Qing izena ezarri zione statuari, Mantxuriaz haragoko asmoak ageriagoan egon zitezen. Ming () dinastiaren izenetik abiatuta aukeratu zen, Eguzkia (日) eta Ilargia (月) aipatzen duten karaktereez osatua. Qing, aldiz, urarekin lotzen da. Qing () karaktereak uraren (水) erradikalaz eta urdinaren (青) karaktereaz dago osatua, biak urarekin lotuak. Zenbait kanpaina militar jarraitutan, Huang-Taijik Mongolia eta Korea menpean hartzea lortu zuen, Heilongjiang eskualdearen kontrola hartu baino lehen, Amur ibaiaren inguruan.

### Ming dinastiaren amaiera 
[thumb|[Asia 1626an.]]
Peste izurrite handi bat hasi zen Shanxin 1633an, Chongzhen enperadorearen agintaldian, eta 1641erako Pekinera iritsi zen. Bi urteren buruan, 1643an 200.000 pertsona baino gehiagoren heriotza eragin zuen eta 1644an Ming dinastiaren amaiera bizkortu zuen.

Indar matxinoen koalizio batek arpilatu zuen Pekin, Li Zicheng buruzagiak gidatuta, eta Shun dinastia berriko lehen enperadore izendatu zuen bere burua. Ofizialki, Ming dinastia amaitu zen Chongzhenek bere buruaz beste egin zuenean zuhaitz batetik zintzilikatuta Jingshan parkean, Hiri Debekatutik gertu. 1644ko apirilean, Pekin hartu ondoren, Li Zichengek 600.000 gizonez osatutako armada bat zuzendu zuen Mingtarren Wu Sangui komandante nagusiari aurre egiteko; 100.000 soldaduk Shanhai pasabidea (), nahitaez erabili beharrekoa Txinako Harresi Handia zeharkatzeko ipar-ekialdean. Pekin ipar-ekialdetik berrogeita hamar bat kilometrora zegoenez Shanhai, urte luzez bertan bildutako defentsek bermatzen zuten mantxuriarrak hiriburutik urrun egotea. Wu Sangui, bi etsaien artean harrapatuta, Qing dinastiako mantxuriarekin negoziatzera deliberatu zen, eta aliantza bat egitera Dorgon printzearekin, hura baitzen Huang-Taiji enperadorearen seme Shunzhi enperadorearen erregeordea, aurreko urtean hil zenean aita, sei urte besterik ez zituenez. Bi armadek batera, Li Zichengen indar matxinoak menderatu zituzten, 1644ko maiatzaren 27an, Shanhai pasabideko guduan. Qingtarren armadak Mingtarren ohiko defentsa muga gainditu eta Ibai Horiko haranean sartu ahal izan zen horrela, Wu Sanguiren laguntzari esker, eta Pekin erraz konkistatu zuten. Wu Sanguik espero zuen mantxuriarrek onartuko zutela Harresi Handiaren iparraldera erretiratzea, Ming dinastia boterean finkatzen lagundu eta gero, baina emaitza oso bestelakoa izan zen. Shunzhi enperadoreak Mukdengotik Pekinera eraman zuen Qing dinastiaren gortea. Zichengek iparraldera ihes egin zuen, eta ziurrenik bertan hil zuten nekazariek. Gatazkak hamazazpi urte gehiago behar izan zituen boterean zeudenen, erregegaien eta Ming matxinoen  arteko borrokak baretu arte, eta mantxuriar matxinoek jarraitu zuten Ming dinastiaren agintepean egondako lurraldeak konkistatzen.

Chongzhen hil eta gero, haren aldeko indarrek Hegoaldeko Ming dinastia aldarrikatu zuten Nanjingen, eta Zhu Yousong, Fuko Printzea, Hongguang enperadore izendatu. Hala ere, 1645ean, Qingtarren armadak Ming dinastiaren azken hondarren aurka hasi ziren, eta Nanjing mendean hartu zuten 1645eko ekainaren 8an. Ekainaren 15ean, Zhu Yousong harrapatu eta Pekinera eraman zuten. 1658an, Zhu Youlangek, Ming dinastiaren azken erregegaiak, Pindaleren babespean babesa bilatu zuen, 1661ean Taungooko erresuman finkatu zelarik, baina laster argi geratu zen Birmanian erresuma bat ezartzeko asmoa zuela, eta gerra piztu zen bere babesleekin. Txinatarrek Ava inguruko lurra suntsitu zuten, baina ez zuten harrapatzerik lortu, Pindale Min erregearen aldeko portugaldar mertzenarioen artilleriari esker. Alabaina, Pindaleren anaia Pye Minek estatu kolpea eman eta setioa hautsi zuenean, txinatar guztiak, Youlang izan ezik, hiltzeko agindua eman zuen. 1661eko abenduan, Wu Sangui gudalburuak gidatutako 20.000 soldaduren Qing armada batek Taungoo mendean hartu zuen, Youlang errenditzeko eskatuz. Hura preso hartuta, Yunnan probintziara eraman zuten berriro, eta 1662ko hasieran exekutatu zuten.

### Kangxi eta sendotzea 
[thumb|[Kangxi|Kangxi enperadorea (agintea 1661-1722).]]
Kangxi enperadoreak (1661-1722) zazpi urte zituela hartu zuen tronua. Bere erregealdi luzean Xiaozhuang enperatriz alargun amonaren laguntza izan zuen. Behin boterea hartu zuenean, mantxuriarrek Txinako lurralde guztiak kontrolatzen zituzten, baina ez zuten armada handirik, eta amore emandako Mingtarren soldaduengan jarri behar izan zuten konfiantza hiriak kontrolatu ahal izateko, hiriak baitziren garai hartan babes sarearen bizkarrezur. Gainera, Qing dinastia ezartzen lagundu zuten Mingtarren hiru jeneral aukeratu zituzten, jauntxo feudal gisa (藩王), eta gainerakoei Txinako hegoaldeko lurralde zabaletako gobernadore karguak eman zitzaizkien. Horien guztien buru Wu Sangui () izan zelarik, Yunnan eta Guizhou probintziak eman zizkioten, eta Shang Kexi () eta Geng Zhongming () Guangdong eta Fujian probintziak, hurrenez hurren.

Lehen urteetan, hiru jauntxo feudalak eta haien lurraldeak gero eta autonomoagoak izan ziren, ezinbestean. Azkenik, 1673an, Shang Kexik baimena eskatu zion Kangxi enperadoreari bere jaioterrira erretiratzeko, Liaodong probintzian, eta bere semea oinordeko izendatzeko. Enperadore gazteak joaten utzi zion, baina semeari ukatu egin zion herentzia. Erreakzio gisa, beste bi jeneralek ere erretiroa eskatzea erabaki zuten, Kangxiren erabakiari aurre eginez, enperadorea haiek iraintzeko arriskua hartuko ez zelakoan. Ustea ustela atera zitzaien, ordea, enperadore gazteak atzera bota baitzituen eskaerak, eta hirurei agindu zien itzul zitzatela beren lurraldeak enperadorearen eskuetara.

Lurralde horien kontrola ziurtatzearen truke, Kangxik nolabaiteko autonomia eman zuen gobernabidean, baina horrek elitearen botere handitzea ekarri zuen, azkenean hiru jauntxo feudalen matxinada altxatu zen arte ―Wu Sangui, Geng Zhongming eta Shang Kexiren seme Shang Zhixin―, zortzi urte iraun zuena. Bere unerik gorenean, Ibai Urdinaren iparralderaino zabaldu zuten kontrola. Azkenean, baina, Qing gobernuak matxinada garaitu eta hegoaldeko eremu osoaren gaineko kontrola ezarri zuen.

Bestalde, Taiwan uhartea ere mendean hartu zuten Kangxiren aldeko indarrek, han babestuak baitziren Mingtarren azken jarraitzaileak, Zheng Jingen seme Zheng Ke-Shuang buru zutela; biak Koxingaren ondorengoak ziren, eta uhartea Ekialdeko Indietako Herbeheretar Konpainiari kendua zioten, Tungning Erresuma ezartzeko.
thumb|Txina 1689an.
Errusiar Tsarerriak eta Qing dinastiak 1689an sinatutako Nertxinskeko Itunak, bi herrialdeen arteko behin betiko mugak ezarri zituen, kontzesio komertzial batzuen truke, errusiarrek Amur ibaiaren iparraldean gelditzeko konpromisoa hartu baitzuten. Akordio horrek ekialdeko mongolei aurre egiteko aukera eman zion Qing dinastiari.

1688an, Galdan Boshughtu Khan dzungariatar () buruzagiak khalkha populazioak mendebaldetik eraso eta haien lurraldea inbaditu zuen. Khalkha jendeek Gobiko basamortua zeharkatu eta Qing Inperioaren laguntza eskatu zuten, haien menekotasunaren truke. 1690ean, dzungariatarrak eta Qingtarrak Ulan Butungeko guduan borrokatu ziren Barne Mongolian, eta Qingtarrak garaile atera ziren. 1696an eta 1697an Kangxi enperadoreak Dzungariako Khanerriaren aurkako kanpainak zuzendu zituen, bi herrien arteko lehen gerran. Qing armadaren mendebaldeko atalak Galdanen indarrak garaitu zituen Jao Modoko guduan eta, modu horretan, Kanpo Mongoliako ibilbide komertzialak kontrolpean ukan zituzten.

Tsewang Rabtan dzungariar khanaren anaia Tseren Dondupek, Khoshuteko kanata hartu zuen mendean 1717an, Yeshe Gyatso Dalai Lama kargutik kendu, Lha-bzang Khan hil eta Lhasa arpilatu zuen. Kangxi enperadoreak mendekua hartu zuen 1718an, baina bere espedizio militarra Saluen ibaiko guduan suntsitu zuten dzungariarrek, Lhasatik ez oso urrun. Kangxik bidalitako bigarren espedizio handiago batek, Tibeteko indarrekin batera, Tibetetik kanporatu zituen dzugariarrak 1720an. Kelsang Gyatso berekin eraman zuten Kumbumetik Lhasara eta 7. Dalai Lama ezarri zuten 1721ean. Turfaneko eta Pichaneko biztanleek egoera probestu zuten, Amin Khoja bertako buruzagi baten menpe matxinatzeko, eta Qing dinastiaren mendekotasunetik atera ziren. Kangxiren erregealdiaren amaieran, beste matxinada bat lehertu zen Taiwanen, baina berriro garaitua izan zen.

XVII. mendea amaitu baino lehen, Txina bere boterearen gailurrean zegoen, Ming dinastiaren garaitik. aldi hartan, Kangxi enperadoreak Txinara etorritako Jesusen Lagundiko kideekin harremana izan behar izan zuen, misio lanetara bertaratuak baitziren. Enperadorea kristautasunera ekartzeko saialdietan huts egin bazuten ere, Kangxik bakea mantendu zuen haiekin Pekinen.

### Yongzheng eta Qianlong enperadoreak 
Yongzheng enperadorearen (1723-1735) eta bere seme Qianlong enperadorearen (1735-1796) erregealdiek Qing dinastiaren boterearen gailurra markatu zuten. Denbora tarte horretan, enperadoreak hamahiru milioi kilometro koadroko lurraldean gobernatzera iritsi ziren.

Kangxi enperadorea hil ondoren, 1722ko neguan, bere laugarren seme Yong () Yongzheng enperadore izenarekin hil zen. Izaera polemikoa erakutsi zuen, anai-arrebekin borroka politiko handietan nahasita, Kangxiren azken urteetan agintea amarru bidez eskuratu zuen zurrumurruak zirela eta. Yongzheng administratzaile handia izan zen, eta burdinazko eskuaz gobernatu zuen. Erregimen indartsuago baterantz urrats handi bat egin zuen, mandarin edo funtzionarioak hautatzeko azterketa inperialak berriro bere jatorrizko estandarretara eraman zuenean.

Yongzhengek azkar jokatu zuen. Lehenik, ortodoxia konfuzianoa sustatu zuen, eta aitaren laxokeriatzat ikusten zuena alderantzikatu zuen, sekta ez-ortodoxoen aurkako neurri indartsuak hartuz. 1723an, kristautasuna debekatu eta kristau misiolariak kanporatu zituen, nahiz eta batzuei hiriburuan gelditzeko baimena eman zien. Horrez gain, gobernua kontrolatzeko erabakiak eman zituen. Jauregi inperialean txostenak jasotzeko sistema aldatu zuen, tokian tokiko baldintzei buruzko datu xeheak zuzenean eskura izan nahi baitzituen, burokraziaren parte hartzerik gabe, eta aholkulari pertsonalen Kontseilu Goren bat sortu zuen, azkenean enperadorearen kabinete bihurtu zena, *de facto*, dinastia osorako. Maltzurki, postu garrantzitsuetara iritsi zen funtzionario mantxuriarrak bertan kokatuz, bere babesaren mende egon zirenak beti. Finantza krisia uste baino handiagoa zela konturatzen hasi zenean, Yongzhengek bazter utzi zuen bere aitak tokiko elite lur jabeekiko zuen ikuspuntu bihozbera, eta kanpaina bat antolatu zuen lurraren gaineko zerga bilketa betearazteko. Diru sarrera gehienak erabili zituen tokiko funtzionarioen arteko «zintzotasuna elikatzeko» eta tokian tokiko ureztatze, eskola, errepide eta ongintza lanetarako. Erreforma haiek iparraldean, hegoaldean eta Ibai Urdinaren haranean eraginkorrak izan baziren ere, gainerako lurraldeetan funtzionario eta lur jabeen sare estuak zeuden ezarrita. Yongzhengek eskarmentu handiko mandatari mantxuriarrak bidali zituen, argi egin zezaten lur jabetza eta kontu liburu faltsifikatuen eta kodifikatutakoen matazak askatzeko, baina trikimailuak, pasibotasuna eta baita bortizkeria ere aurkitu zituzten. Krisi fiskalak bere horretan segitu zuen.

Yongzheng 1735ean hil zen. Haren seme Bao () printzea izan zuen hurrengoa, Qianlong enperadore izenaz. Hogeita lau urte zituela, jeneral trebea zen: kanpaina militarrak gidatu zituen pertsonalki Xinjiangen eta Mongolian. Iskanbilak eta matxinadak arrakastaz itzali zituen Sichuanen eta hegoaldeko Txinako zenbait lekutan. Qianlongen erregealdiko berrogei urtean, Qing gobernuak neurrigabeko ustelkeria garai bat bizi izan zuen berriro. Heshen ofiziala zen dinastiako ustelenetarikoa eta Jiaqing enperadorearen aginduz (1796-1820) bere buruaz beste egitera behartu zuten.

### Daoguang 
[thumb|[Karikatura bat Txinaren banaketa irudikatuz, Erresuma Batuaren, Alemaniaren, Errusiaren, Frantziaren eta Japoniaren artean.]]
1839. urtean, britainiar merkatariak kanporatu zituzten Txinatik, eta Londresera itzuli bezain laster kexa formal bat aurkeztu zioten gobernu britainiarrari. Horrez ondorioz, britainiar gobernuak Txinari eraso egitea erabaki zuen bere itsas armadaren bitartez, India britainiarrean hazitako opioa erostera behartzeko, Lehen Opioaren Gerra zabalduz. Txinako tropek ezin izan zioten aurre egin britainiar armadari, 1841eko urtarrilean Hong Kong okupatu zuten britainiarrek, eta 1842an amore eman zuen Txinak, Shanghai galdu ondoren. Nanjingeko Bake itunarekin, Daoguang enperadoreak amore eman behar izan zuen puntu askotan, besteak beste, Hong Kongeko lurraldea britainiarrei ehun urterako lagata, eta antzeko merkataritza neurriak ezarri ziren Frantziarekin, Whampoako itunaren bidez, eta Ameriketako Estatu Batuekin, Wanghian sinatutako itunaren bitartez.

### Cixi enperatriza 
XIX. mendearen amaieran, Xianfeng enperadorearen (1850-1861) ohaide Cixi enperatriz alargunak ―Tongzhi enperadorearen ama zen, baita Guangxu enperadorearen izeba ere― Qingen gobernua arrakastaz kontrolatzea lortu zuen eta, *de facto*, Txinako gobernaria izan zen 47 urtean. Estatu kolpe bat egin zuen, enperadore zenak izendatu zuena –Sushun– erregeordetzatik kanporatzeko. Qing dinastiaren politikan, «errezelaren atzeko agintaria» () zen, seme enperadoreari zer egin behar zuen errezel baten atzean ezkutatuta esaten baitzion.

1860ko hamarkadan, Qing dinastiak matxinadak garaitu zituen milizia antolatuen laguntzarekin. Orduan, Qing gobernua modernizazioaren arazoaz arduratzen hasi zen; Auto-indartze Mugimenduaren bitartez saialdi zabal bat antolatu zuen, baina Guangxu enperadorearen erregealdian hamar urte igaro zirenean, mendebaldeko potentzien presioa hain handia zen Txinaren gainean, ezen enperadoreak era guztietako botereak eman behar izan zizkien, itun desberdinen bidez. Erreformen barruan, armada modernizatu batzuk sortu ziren.

Lehen Txina-Japonia Gerran pairatutako porrotak, Shimonosekiko Itunarekin amaitu zelarik 1895ean, erreforma gehiagoren premia agerian utzi zuen berriro. Politikari batzuek proposatu zuten Mendebaldeko teknikak aztertu behar zirela, Txinan aplikatu ahal izateko, eta haien bultzadapean txinerara itzuli ziren Mendebaldeko lan zientifiko, tekniko eta politiko ugari. Bestalde, Kang Youwei eta bere gisako erreformistek uste zuten herrialdearen atzerapena ezingo zela soilik neurri zientifikoekin edo teknikoekin aldatu, eta erreforma politikoak egin behar zirela.

Erreforma saiakera Ehun Eguneko Berrikuntza aldia izan zen, 1898ko ekainaren 11tik irailaren 21era arte iraun zuena. Aldi horretan Kang Youweik zenbait erreforma eskaera aurkeztu zizkion Guangxu enperadoreari, baita Txina monarkia konstituzional bihurtzeko proposamena ere, japoniarrek Meiji Berrezartzearen aldaketetan aplikatu zuten ereduari jarraituz, zati batean Kang Youweik eta bere jarraitzaileek ―besteak beste, Liang Qichaok― Hunan probintzian jada entseatu baitzuten.

Boxerren matxinada () talde kontserbadoreenek bultzatu zuten, Txinan mendebaldeko konpainiak hartzen ari ziren eragin eta botere handiarekin atsekabetuta. Boxerrek ekintza bortitzak eta atentatuak egin zituzten mendebaldeko enpresen eta erakundeen ordezkaritzen aurka, 1899ko azaroaren 2aren eta 1901eko irailaren 7aren artean. Ondorio nabariena izan zen mendebaldeko tropek 1900ean Pekinen aurka egindako setioa, Guangxu enperadorea bera eta Cixi haren izeba Hiri Debekatutik  ihes egitera behartu zuena, Xi'an aldera, bizia salbatzeko. Hori gertatu eta denbora gutxira, enperadorea hil egin zen, Txinan gertatzen ari zen guztiaren eraginez depresio, atsekabe eta neke sakon batean murgilduta. Ia mende bat geroago egindako autopsia batek, baina, baieztatu zuen bere gorpuan artseniko maila hilgarria zegoela. Cixi enperatrizak erregearen familiako kide bat aukeratu zuen tronurako oinordeko, hiru urte besterik ez zituena, Puyi.

XX. mendearen hasieran, Qing dinastia kontraesanez betetako dilema batean murgilduta egon zen. Erreformekin segitzen bazuen, noble kontserbadoreak aurka izango zituen; erreformak geldiarazten bazituen, iraultzaileak aurrez aurre izango zituen. Qing dinastia erdibideko posizio moderatu bat mantentzen saiatu zen baina, horrela, bi aldeen ezinegonaren sutara egur gehiago bota besterik ez zuen egin. 1901ean, alemaniar enbaxadorearen hilketaren erreakzio gisa, Zortzi Nazioen Aliantza () indar militar batekin sartu zen Txinan, bigarren aldiz. Cixik aliantzari gerra deklaratuz erantzun zuen, baina Pekinen kontrola epe labur batean galdu zuen. Guangxu enperadorearekin batera, Xi'anera ihes egin zuen. Mendebaldeko potentzien aliantzak konpentsazio militar zorrotzak ezarri zizkion Qing dinastiaren gobernuari.

## Gobernua eta gizartea 
### Buruzagitza 
Qing dinastiaren klase agintaria mantxueraz mintzatzen zen, altaitar jatorriko tungus hizkuntza bat, eta idazkera bereizi bat erabiltzen zuen, txineraren bestelako, mantxu idazkera, zeina nahitaezko izan baitzen XX. mendearen amaiera arte dinastiaren isilpeko dokumentu guztiak idazteko. Noble mantxuriarrak «banderadun gizonak» ziren, konfederazio mantxuriarraren unitate militarren zortzi banderen arabera.

### Politikak 
Politikoki, inperioa familia handitzat hartzen zuen Qing dinastiak, enperadorea aldi berean zelarik «zeruko semea» bere herriaren «guraso», eta, horren ondorioz, antzinateko familietan bezala, guztien jaun absolutua. Pekin hiriburuaren barruan baina bakartutako hiri batean bizi zen, Hiri Debekatuan, bere menpekoentzat ikusezina. Estatu kontseilu batek eta ministroek lagundurik, zortzi erregeorderen bidez gobernatzen zuen, haien artean baitzeuden banatuta inperioko hemezortzi probintziak. Probintziak prefekturatan eta haiek barruti txikiagoetan banaturik zeuden, bakoitza funtzionario edo mandarinen hierarkia batek gobernatuta.

Mandarinak gizaseme ikasien artean artean hauitatzen ziren, hau da, Txinako literatura, zientziak eta filosofia ikasi eta azterketa inperial ugaritan onartuak izan zirenen artean. Azterketen programak, 1900ean oraindik indarrean zeudenak, Karlomagnoren garaikoak ziren, eta IX. mendean sortu ziren, doi-doi atzerriko zientzietako zenbait elementu sartu zirelarik.

### Hastapenak eta hasierako garapena 
thumb|Txinako probintzia tradizionalak 1910ean, potentziei emandako lurralde emakidekin.
Txinako inperioaren aberastasuna ezaguna zen Europan Erdi Aroaz geroztik. Txinara joandako lehen europarrak ongi hartuak izan baziren ere, txinatarrak berehala sumindu zituzten beren harrokeriaz eta bortizkeriaz. Horregatik, Txina ia erabat itxi zitzaien XVI. mendetik aurrera «deabru atzerritarrei». Egoera horrek 1840ra arte iraun zuen.

### Itun desberdinak 
Ekialdeko Indietako Britainiar Konpainiak Guangdongeko merkataritza sare zabalean buru izatea lortu zuen. Konpainiaren salmenta gai nagusia zen opioa, lo belarretik ateratako droga indartsu bat, txinatarrek erretzen zutena, eta alkoholak edo tabakoak baino azkarrago pozoitzen zuena. 1839an, Txinako agintaritzak opioa saltzea debekatu eta britainiarren biltegietan gordetako 20.000 kutxa suntsitu zituen. Londresera itzulitakoan, merkatari britainiarrek kexa formal bat aurkeztu zioten gobernu britainiarrari. Erreakzio gisa, Erresuma Batuak bere itsas armadaren bidez erasotzea erabaki zuen, Guangdong blokeatuz, India Britainiarrean hazitako opioa erostera behartzeko; horrela hasi zen Lehen Opioaren Gerra. Ingalaterrako ontzidia, Guangdong eta Shanghai mendean hartuta, Nanjingeraino iritsi zen. Txinaren porrot militarra begien bistakoa zenez, bi aldeen artean sinatutako Nanjingeko Bake Itunaren bitartez txinatarrek Britainiar Inperioan laga behar izan zion Hong Kongeko  uhartetxoa, Guangdong parean, eta bost portu gehiago ireki behar izan zituen britainiar merkataritzari, tartean Shanghaiko portua. Estatu Batuek eta Frantziak baldintza berberak lortu zituzten handik gutxira, Wanghiako Itunarekin eta Whampoko Itunarekin, hurrenez hurren. Frantziak, gainera, misio katolikoen protektoratua onarrarazi zuen, Txinan XVI. mendeaz geroztik  ari baitziren. Itun desberdinen hasiera izan ziren bake itun haiek.

1856an zailtasun berriak sortu ziren Guangdongen, Britainair Inperioaren eta Txinaren artean. Txinatarrek misiolari bat hil zutela aitzakiatzat hartuta, britainiar gobernuak eta Napoleon III.ak elkar ulertu zuten Txina zigortzeko. Eraso militarren mehatxua erabiliz, frantses eta ingeles herritarrentzako bermeak lortu zituzten lehenik, harreman diplomatiko erregularrak gero, eta merkataritzarako erraztasun gehigarriak, amaitzeko. Frantsesen eta ingelesen 23.000 soldaduko armada batek, Txinako armada sakabanatu ondoren, Pekin mendean hartu zuen 1860an. Europarrek hiria setiaturik zeukatela, txinatarrek negoziazioak proposatu zituzten, eta etena probestuta 37 europar hartu zituzten atxilo. Horietatik lau fusilatu zituzten eta beste hamasei torturatuta hil zituzten. Mendeku gisa, aliatuek udako jauregia –egoitza inperialetan ederrena– erre eta suntsitu zuten. Txinatarrek Pekingo Itunak (1860) ezarritako baldintza guztiak onartu behar izan zituzten. Besteak beste, zazpi portu gehiago ireki behar izan zizkioten atzerriko merkataritzari.

Deskalabru berri horren ondorioz, bazirudien Txinak pixka bat eraldatu nahi zuela. Atzerriko militar ofizialak hasi ziren txinatar soldaduak trebatzen, ordura arte arkuz eta lantzaz armaturik borrokatzen baitziren, eta aldi berean Pekinen europar ikastetxe bat sortzen zelarik; enperadoreak Shanghain trenbide bat eraikitzeko baimena eman zuen... baina herriaren masa eta mandarinak etsai ziren berritasunetan; gobernua ahul eta zalantzati ageri zen.

### Bakea eta geldialdia 
Japoniak XIX. mende amaieran esparru ekonomikoan eta sozialean izandako arrakasta distiratsuek oihartzun handia izan zuten Txinan. Bazirudien txinatarrei behin betiko ulertarazi zietela onura handia zegoela «atzerriko zientziak», gutxietsi gabe, ongi ezagutu eta norberaren antolaketara egokituta, herrian burujabetasunaren baldintza bera baitzen.

Hala, japoniar ofizieren gidaritzapean, europar erako armada bat eratzen hasi zen Txina, nahitaezko soldadutza ezarrita, era bateratuan hornitua, eta 250.000 gizonez osatua. Egunkarietan, gerraren bertuteak goraipatzen ziren, nahiz, ordura arte, txinatarren artean mespretxuz ikusten ziren borrokaren balioak. Europara eta, batez ere, Japoniara gero eta ikasle gazte gehiago bidaltzen zituzten txinatar agintariek. Irakaskuntzaren antolaketa aldatu eta ikastetxeak edo unibertsitateak sortzeko bidea zabaldu eta erraztu zuten. Bestalde, txinatarrak beren herrialdeari balioa ematen hasi ziren, aurrez atzerritarrei emandako meategiak eta burdinbide batzuk berriro erosiz, lantegiak sortuz eta ikerketa industriala bultzatuz.

### Trantsizioa eta modernizazioa 
Japoniaren eraldaketaren garrantziak eta handitasunak tupust egin zuen Txinarekiko gatazka bortitz batean, Korea zela eta. Koreako erresuma Japoniako itsasertzetik hurbil dago. Txinatarrak eta japoniarrak elkarren aurka borrokatu izan ziren mendetan zehar Korearen jabetzagatik; azkenean, elkarren ondoan gauzatu nahi izan zuten burujabetza, nazio bakoitzak garnizio bat jarrita Seul hiriburuan. Txinatarrek 1894an garnizio hura indartu nahi zutenean, japoniarrek gerra deklaratu gabe hasi zuten, 1894ko uztailean.

Lehen Txina-Japonia Gerra azkar amaitu zen, bederatzi hilabetetan, 1894ko abuztuaren 1etik 1895eko apirilaren 17ra bitarte. Europaren harridurarako, Japoniak erraztasun osoz garaitu zituen txinatarren tropak. Txinatarrak Koreatik kanporatu, Yalu ibaiaren bokalean txinatar korazatuak suntsitu eta Lüshunkou portuko gotorlekua hartuta, japoniarrek Hebei (orduan Zhili) hartu zuten mendean. Txinatarrak bakea sinatzera behartuta egon ziren. Shimonosekiko hitzarmenaren bidez, japoniarren esku utzi behar izan zituzten Hebeiko golkoaren bi sarrera nagusiak, iparraldean Lüshunkou penintsula eta hegoaldean Weihai; gehiago ere amore eman behar izan zuten, Taiwan uharte handiarekin. Orduan, baina, Europaren esku hartze bat gertatu zen. «Txinaren osotasuna» defendatzeko aitzakiarekin, baina benetan Lüshunkou portuaren kontrola begiz jota, Errusiak berarekin batera eraman zituen Frantzia eta Alemania, Japoniak Shimonosekiko hitzarmena berrikus zezan. Japoniak Taiwan askatu eta gerrako kalte ordain bat ordaindu behar behar izan zuen.

Txinatarren hondamendiaren ondorioz, Europan askok sinetsi zuten egunen batean posible izango zela Txina potentzien artean banatzea, Afrika banatu zuten bezala, edo behintzat potentziek bertan zenbait puntu estrategiko hartu eta «eragin eremuak» ezarri ahal izango zituztela. Alemaniak hartu zuen zatiketa politika horren ekimena. Bi misiolari alemaniar hil zituztela aitzakiatzat hartuta (1897), Gilen II.a enperadoreak Kiautschou () portua okupatu zuen begiramenik gabe, Shandong penintsularen hegoaldean, bere aberastasun eta harrikatz meategiengatik ezaguna den eskualdean. Errusiak, berriz, negoziazio bidez baimena eskuratua zuen burdinbide zuzen bat eraikitzeko Txinako Mantxuria probintzian zehar Vladivostokera, horrela Transiberiar trenbidea amaitu ahal izateko. Beste alde batetik, Lüshunkou portua laurogeita hamar urterako errentan lagatzea lortu zuen, alde batetik, ur epelagoetan portu hura beti libre baitzen; eta, bestetik, Errusia aspaldidanik baitzuen gogoa portu hura Tansiberiar trenarekin lotzekoa (1898). Bide beretik, Frantziak Guangzhouwan enklabea (Guangdong probintzian) eta Briatainiar Inperioak Weihai alokairuan uztea ezarri zioten Txinari (1898). Bestalde, potentziek hamabi portu gehiago irekitzera behartu zuten Txina, manufakturak ezartzeko eskubidea eta lurrunontziei bide handi nabigagarri guztietatik ibiltzeko ahalmena. Horrekin batera, kontzesioak kendu zizkioten meategiak ustiatzeko eta trenbideak eraikitzeko, ia 10.000 kilometro: Pekindik Wuhanera zati nagusia —1.250 kilometro— emana zioten enpresa franko-belgikar bati.

Europar potentzien kontrol guneak atzerritarren aginte gogorra ziren Txinaren gainean, eta inperio zaharraren gainbehera. Txinatar abertzaletasuna eta espiritu tradizionala matxinatu egin ziren: elkarte sekretuak, oso ugariak eta oso aktiboak sortu ziren Txina osoan zehar. Ezinegon orokortu hura 1900eko maiatzean lehertu Pekinen eta iparraldeko Txina osoan, Boxerren matxinadan. Berrehun atzerritar baino gehiago hil zituzten kaleetan, ganibetaz sastakatuta; Europako ministroak Pekinen izan ziren bi hilabetez beren legazioetan. Europako potentziek, Japoniak eta Ameriketako Estatu Batuak elkartuta erantzutea erabaki zuten: bakoitzak soldadu kontingente bat bidali zuen eta horrela eratutako nazioarteko armadak berehala lortu zuen Pekinen inguruko kanpaina labur batean boxer mugimendua menderatzea (1900eko iraila-urria). Txinatarrek kalte ordain handi bat ordaindu behar izan zuten dirutan, eta aurretik egindako lan publikoen kontzesioak berretsi. Potentziek, ordea, zatiketaren ideia orori uko egiten zioten, Txinaren osotasuna bermatuta.

## Dinastiaren amaiera 
XX. mendeko lehen urteetan sistema inperiala salbatzen saiatzeko erreformak egin ziren: 1905ean azterketa inperialak kentzea aldaketa sakon bat izan zen herrialdeko antolamendu sozial eta politikoan. Hala ere, erreformak beranduegi iritsi ziren, eta Qing dinastia erori zenean haietako asko amaitu gabe zeuden oraindik. 1908an, hiru urte baino gutxiago zituen Puyi aukeratu zuen enperadore Cixik, Guangxuren lekua hartzeko. Guangxu eta Cixi biak hil zirelarik, 48 orduren buruan, haur bat geratu zen bakarrik inperioaren buru. Erregeordetza Zaifeng Puyiren aitak ziurtatu zuen. Gorte inperialak berriro ere erakutsi zuen ez zela gai herrialdearen egoeraren larritasunari erantzuteko, enpresa zirkuluen haserrea piztu baitzuen trenbideak nazionalizatzeko plan batekin, edo Ibai Urdinaren ur goraldiak eragindako hondamendiei berandu erantzun baitzien. 1911. urtearen erdialdean, erregeordeak gehienbat Aisin Gioro klaneko noble mantxuriarrez osatutako ministro kabinetea sortu zuen, eta horrek eliteen zati baten sumindura eragin zuen.

Sun Yat-sen iraultzaile demokratiko handia izan zen 1911ko Iraultzaren mundu osoan ezaguna. XIX. mendearen amaieran, bi fakzio sortu ziren Mendebaldetik ikastearen alde zeuden politikari burges txinatarren artean. Bata erreformista, Kang Youwei buru zuena, eta bestea iraultzailea, Sun Yat-senek zuzendua. 1898an Mendebaldeko potentziek ezarritako baldintzen eraginez mugimendu erreformista hondoratu egin zen, argi geratu baitzen Qing dinastiaren gobernuak zenbait erreforma gauzatzeko gaitasuna ilusio huts bat zela. Horrela, burgesiaren fakzio iraultzailearen indarra eta eragina azkar areagotu ziren. 1905ean, Tongmenghui (, Txinako Liga Iraultzailea) sortu zen. Une hartan, Sun Yat-senek programa iraultzaile burges bat formulatu zuen, «errepublika bat ezarri eta lurraren jabetzaren berdintasuna» lortzeko xedez. Errepublika burgesaren proiektua zen, mendebaldeko burgesiaren adibidean inspiratua. Programa hartan, Qing dinastiaren nagusitasuna iraultza baten bitartez desegin eta «errepublika bat ezartzeko» asmoaren alde agertu zen. Hura zen, garai hartan, herrialde osoko herri masa zabalen nahikari eta eskari zabalduena.

1911ko urriaren 10ean, Wuchangeko matxinada izan zen Xinhai iraultzaren eztandaren seinale, bereziki Tongmenghuiko kideek zuzendua; probintziak bata bestearen atzetik pasatzen ziren matxinatuen kontrolpean. 1912ko urtarrilaren 1ean Txinako Errepublika aldarrikatu zuten, Sun-Yat-sen behin-behineko presidente izendatuta. Yuan Shikai lehen ministroak, Errepublikako presidentetzaren promesa jaso ondoren, familia inperialarekin hitz egin zuen eta Longyu enperatriz alargunak Puyiren abdikazio agiriaren izenpea eman zion. 1912ko otsailaren 12an, abdikazioa iragartzen zuen dekretu inperiala argitaratu zen, Qing dinastiaren erregetzari, eta, horren ondorioz, Txinako inperioari, amaiera emanez.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Map of the Qing Dynasty.jpg|Qing dinastiaren mapa (1894).
Fitxategi:Han women during the Manchu Qing dynasty.jpg|Han emakumeen jantziak XIX. mendean.
Fitxategi:Qing Dynasty Buddha Statue.jpg|Buda baten estatua, Qing dinastiaren garaian (Beijingo Museoa).
Fitxategi:Jade Seal of Ming-Qing Dynasties 08.jpg|Jadez egindako zigilu bat (Shanghaiko Museoa).
Fitxategi:Qing Dynasty Relics 152.JPG|Qing dinastiaren erlikiak, Zhaoren mausoleoa (2012).
Fitxategi:Qing Dynasty Temple.jpg|Qing dinastiaren garaiko tenplu bat, Yunnan (2018).
Fitxategi:Qing Dynasty Porcelain Bowl.jpg|Qing garaiko portzelanazko ontzi bat (Xinzhengeko Museoa).
Fitxategi:Qing Dynasty Empress Robe.jpg|Enperatrizaren jantzia, Yongzheng enperadorearen garaikoa (Beijingo Museoa, 2019).
Fitxategi:1 wén, 10 wén, and 1 yuàn coins (late Qing Dynasty).jpg|Ding dinastiaren azken garaiko hiru txanpon.
Fitxategi:Female guardian lion with cub, Cloisonne, Qing Dynasty China 17th century CE.jpg|Lehoi eme zaindari  bat, kume batekin, XVII. mendekoa.
Fitxategi:Study-abroad students of Qing Dynasty.jpg|Ikasle talde bat, Qing dinastiaren garaian.
Fitxategi:Small foot lady and gentleman in Qing dynasty.jpg|Oin txikiko emakume bat eta gizon bat (1908).

## Enperadoreak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
## Ikus, gainera 
* Txinako historia
* Mantxukuo

## Kanpo estekak 
*  Qing Dynasty resource