Gazta

[thumb|275px|[Idiazabal gaztaren zatia]]
**Gazta** elikagai solido bat da, esnearen gatzatua helduz lortzen dena esne-gazura ezabatu ondoren. Bere mota ezberdinak erabilitako esnearen jatorriaren, elaborazio metodoaren eta lortutako heldutasun mailaren araberakoak dira. Behi, ahuntz, ardi, bufalo, gamelu edo bestelako ugaztun hausnarkarien esne gatzatuaren bidez sor daiteke.

Bakterio onuragarriak esnea azidotzeaz arduratzen dira, eta gazta gehienen ehundura eta zaporea definitzerakoan ere, zeregin garrantzitsua dute. Batzuek lizunak ere badituzte, bai kanpoko azalean, bai barrualdean.

Antzinako greziarrentzat, gazta «jainkoen oparia» zen. Ehunka gazta mota daude. Euren estilo eta zapore ezberdinak bakterio eta lizun espezie ezberdinen erabileraren emaitza dira, esne-gain mailaren araberakoak, ontze denboran izandako aldakuntzen arabera, jarraitutako tratamenduen arabera eta erabilitako espeziearen esnearen araberakoa. Beste faktore batzuk ganaduaren dieta eta agente zaporetsuen gehikuntza dira, hala nola belarrak, espeziak edo ketzearen ondorio. Esnea pasteurizatuta egon edo ez, zaporean ere eragin dezake.

Gazta batzuentzat, esnea egosi egiten da azidoak gehituz, ozpina edo limoi zukua kasu. Hala ere, gehienak maila txikiagoan azidotzen dira gehitzen zaizkion bakterioei esker, esnearen azukreak azido laktiko bihurtzen baitituzte, eta, horren ondoren, gatzagia gehitzen zaie gatzatze prozesua osatzeko. Gatzagia, tradizioz, bularreko abereen urdailetik lortutako entzima bat da, baina, gaur egun, laborategian ere gertatzen dira ordezko mikrobiologikoak. *Cynara* karduen familiako hainbat espezietatik ere atera dituzte «landare-gatzagiak».

## Izena 
Badirudi izenaren jatorria aitzineuskarako **gaztana* dela; hortik, euskara batuko *gazta* izenaz gainera, beste hainbat forma sortu dira: *gasna* egungo zubereraz eta nafar-lapurteraz (antzina, *gazna*), *gaztai* mendebaleko, Urolaldeko eta Nafarroa Garaiko hainbat euskaratan, *gaztae* mendebaleko euskara batzuetan, eta abar.

## Historia 
start=0|thumbtime=0|thumb|**Gaztaren** gaineko zortzi datu.
Gazta antzinako jakia da; bere jatorria historia idatzia baino lehenagokoa izan liteke. Bere fabrikazioa Europan zehar hedatu zen, eta, jada erromatar garaian, sofistikatutako enpresa bihurtu zen. Erromaren eraginak behera egin zuenean, tokian tokiko elaborazio teknika ezberdinak sortu ziren. Aniztasun hori aro industrialaren hasieran iritsi zen gailurrera, eta, neurri batean, gainbehera joan da harrezkero mekanizazioaren eta faktore ekonomikoen ondorioz.

Antzinako zibilizazioetan, eskasia zegoen garaietarako gordetzen zen gazta, eta, bidaietarako, elikagai egokitzat hartzen zen garraiatzeko duen erraztasunagatik, kontserbazio onagatik eta koipe, proteina, kaltzio eta fosforo kopuru handiagatik estimatua delarik. Gazta arinagoa da, trinkoagoa, eta lortzen den produktua esnea baino denbora gehiagoz gordetzen da. Gazta ekoizleak eskualde ekoizle baten erdigunetik gertu ezar daitezke, eta, horrela, esne freskoagoa, merkeagoa eta garraio kostu txikiagokoa izan dezakete. Produktua ondo kontserbatzeak aukera ematen die ekoizleei prezioak altu direnean edo dirua behar dutenean bakarrik saltzeko. Merkatu batzuek gehiago ordaintzen dute gazta zaharren truke, esne-ekoizpenarekin gertatzen denaren kontrara.

Pennsylvaniako Estatuko Unibertsitateko zientzialariek egindako ikerketa baten arabera, Dalmaziako (Kroazia) kostaldean aurkitu dituzte gazta bigunaren eta jogurtaren arrastoak, eta horiek dira gazta ekoizteko ebidentziarik zaharrenak, orain dela 7.200&nbsp;urte ingurukoak.

## Jatorria 
thumb|Gazta freskoa. Lehenengo gazten itxura posiblea.
Gazta egitearen jatorriak eztabaidan daude, eta ezin dira zehaztasunez datatu, K.a.&nbsp;8.000 eta K.a.&nbsp;3.000 urte inguru daudela pentsatzen da. Ziurrenik, esnea kontserbatzeko modu gisa sortu zen gatza eta presioa aplikatuz lehen aldiz hartzigarri bat erabili aurretik, agian, animalien urdailetan egindako gaztek testura hobea eta sendoagoa zutela egiaztatzean. Gaztaren manufakturaren froga arkeologiko zaharrenak Antzinako Egiptoko hilobietako horma-irudietan aurkitu dira, K.a.&nbsp;2300 inguruan datatuak. Lehen gazta horiek, ziur aski, zapore bizia izango zuten, eta biziki gazituta egongo ziren, feta gaztaren antzeko ehundura batekin.

Ardiak duela 12.000.&nbsp;urte inguru etxekotu zituzten, eta Antzinako Egipton behiak zaintzen zituzten, eta esnea lortzeko jezten ziren; beraz, logikoa da gazta ere egingo zutela pentsatzea. Esnea larruzko, zeramika porotsuko edo egurrezko ontzietan gordetzen zen, baina, garbi mantentzea zaila zenez, esnea azkar hartzitzen zen. Hurrengo urratsa gatzagitik seruma edo esne-gazura ateratzea izan zen, gazta freskoren bat egiteko, gatzagirik gabekoa, zapore gogor eta garratza duena.

Ekialde Hurbiletik, gaztaren manufakturako trebetasunak sartu ziren Europan, non klima hotzagoengatik kontserbaziorako gatz gutxiago behar zuten. Gatzak eta azidoak murriztearekin batera, bakterio eta lizunentzako giro aproposa bihurtu zen gazta, bere zapore bereizgarria emateaz arduratu zirenak.

### Garai klasikoa
Antzinako Greziako mitologiak Aristeori egozten zion gaztaren aurkikuntza. Homeroren *Odisean* (K.a.&nbsp;VIII.&nbsp;mendea) deskribatzen da Ziklope bat ardi- eta ahuntz-gaztak egiten eta biltegiratzen. 

Antzinako Erroman, egunero jaten zen elikagaia zen, eta haren fabrikazio-prozesua ez zegoen oso urrun gaur egun industria-esparrutik kanpo egiten denetik. Columelaren *Re Rustican* (K.o.&nbsp;65.&nbsp;urtearen inguruan) zehazten da gazten fabrikazioak duen  hartzigarrien bidezko koagulazioa, gatzagiaren presurizazioa, gatzagia gazitzea eta ontzea barne hartzen dituzten prozesuak. Plinio Zaharraren *Naturalis Historia* lanak (K.o.&nbsp;77.&nbsp;urtea) atal bat (XI,&nbsp;97) eskaintzen dio erromatarrek kontsumitzen zituzten gazten aniztasuna deskribatzeari; horietatik hamahiru, Inperioan egiten ziren.​ Nimesetik zetozen galiarrak omen ziren onenak, nahiz eta denbora luzeegian ezin gorde eta fresko jan behar. Alpeetako eta Apeninoetako gaztek gaur egun bezain aukera zabala zuten. Atzerrikoen artean, Pliniok nahiago zituen Bitiniakoak, gaur egungo Turkian.

### Erromaren ondarea Europan 
[thumb|[Parmako gazta|Parmako gazta, Erdi Arotik egin izan dena.]]
Erromak gaztaren manufakturari buruzko bere teknikak hedatu zituen Europa osoan, ordura arte ezagutu gabeko eskualdeetan sartuz. Erromaren gainbeherarekin eta distantzia handietako merkataritzaren kolapsoarekin, gaztaren aniztasuna nabarmen handitu zen Europan, zenbait eskualdek beren tradizio bereizgarriak garatuz. Frantzia eta Italia dira gaur egun gazta mota bereizgarri gehien dituzten herrialdeak, bakoitzak, gutxi gorabehera, laurehun mota baititu. Horren erakusgarri da Frantziako esaera zahar bat, zeinak urteko egun bakoitzerako gazta frantses ezberdin bat dagoela dioen, baita Charles de Gaulle Frantziako presidentearen aipua ere: «nola goberna daiteke 246 gazta klase dauden herrialde bat?».

Hala eta guztiz ere, gaztaren artisautzaren aurrerapenak poliki-poliki egin zuen aurrera Europan Erroma erori eta hurrengo mendeetan. Gaur egun ezagutzen ditugun asko halaxe agertu ziren Behe Erdi Aroan edo geroago. 959. urteko agiri bat gordetzen da, Leon hiritik gertu agertutakoa, Rozuelako monasterioak ematen zituen gazten zerrenda bat (*Nodicia de Kesos*), zeina latinetik eratorritako hizkuntza erromantze baten lehen agerpen idatzi ezagunetako bat den eta, ez gaztelaniatzat, ez leoneratzat hartu ezin den, bien aurrekoa izango bailitzateke.​ Gaur egungo gaztak, adibide batzuk jartzearren, dira: cheddarra 1500. urtekoa; Parmako gazta 1597koa; gouda 1697koa, eta camembert gazta 1791koa.

### Garai modernoak
thumb|Prozesatutako gazta, gaur egungo supermerkatu batean.
Europako eta Mediterraneoko kultura modernoari lotuta egon arren, gazta ia ezezaguna zen ekialdeko kulturetan; kolonaurreko Amerikan ez zen halakorik egiten, eta erabilera nahiko mugatua zuen Saharaz hegoaldeko Afrikan; ezaguna eta garatua zen Europan, Ekialde Ertainean eta kultura horiek eragin handia zuten eremuetan bakarrik. Baina, lehenik, Europako kolonialismoaren eta, ondoren, Mendebaldeko kulturaren hedapenarekin, poliki-poliki gazta mundu osoan ezagutarazi, eta zabaldu egin da.

[thumb|[Querétaro estatuan Mexiko ekoitzitako gazta.]]
Gaztaren ekoizpen industrialerako lehen fabrika Suitzan ireki zen, 1815ean, baina Estatu Batuetan hasi zen benetan arrakasta izaten eskala handiko produkzioa. Maiz, horren erantzuletzat, Jesse Williams jotzen da, Romeko (New York) esne-landetxe baten jabea, 1851n inguruko etxaldeetako esnearekin kateko gaztak egiten hasi zena. Hamarkadetan, ohikoak izan ziren etxaldeen arteko horrelako elkarteak.

1860ko hamarkadan, gazta ekoizteko aukerak agertu ziren, eta, mende aldaketaren inguruan, zientzia mikrobio puruak sortzen hasi zen. Horren aurretik, bakterioak ingurumenetik lortzen ziren, edo lehendik erabilitako bakterio birziklatuak erabiltzen. Mikrobio puruak erabili ahal izateak ekoizpen askoz ere estandarizatuagoa ekarri zuen. Gazta prozesatua esaten zaiona ekoizten hasi ziren.

Gaztaren ekoizpen industrialak Bigarren Mundu Gerran aurrea hartu zion tradizionalari, eta, harrezkero, fabrikak gazta gehienen iturri bihurtu ziren Amerikan eta Europan.

## Gazta motak esnearen arabera 
Behi, ardi, ahuntz, bufalo, gamelu edo beste ugaztun batzuen esnea erabiliz egin daitezke gaztak. Ohiturazkoa, artzainak berak egitea izan da.
thumb|173x173px|Gazta motak

#### Behi gazta 
Gehien ekoizten den esnea da, eta, beraz, munduan, esne mota horrekin egiten da gazta gehien. Behi esneak, beste esneen aldean, koipe gutxiagoa du; gazta krematsuagoak eta leunagoak egiteko erabiltzen da. Esne horrekin, jeneralean, gazta freskoak edo samurrak egiten dira. Gazta onduak egin badaitezke ere, horiek, normalean, beste esne batzuetarako uzten dira, edo beste esne batzuekin nahastu ondoren burutzen dira. Euskal Herriaren geografian arruntena ardiaren esnea erabiltzea bada ere, saltzen ez den eta soberan geratzen den behi esneaz ere gero eta gazta gehiago ekoizten da. Antzera lantzen dira, freskoa izan ezik, eta, urte osoan egin badaitezke ere, udakoak izan ohi dira onenak, orduko belardiak ugari eta aberatsak baitira.

#### Ardi esnearekin egindako gaztak 
Ardi-esneak behi-gaztak baino koipe gehiago eta ur gutxiago du; beraz, bukaerako emaitza koipetsuagoa izaten da. Tenperatura epeletan, azalean ikusten den koipea ardi gaztaren bereizgarri bat da. Normalean, ardi gaztaren testura oso konpaktua izaten da. Gaztaren ontze denborak asko aldatzen du bere zapore eta usainean, zenbat eta zaharragoa orduan eta zapore gogorragoak eta lurrin bereziagoak. Euskal Herrian,  ardi gazta oso kalitate onekoa da; toki heze eta lehorretan ekoizten da. Gure herriko gaztarik garrantzitsuenak ardi esneaz egiten dira, baina jatorrizko izendapena dutenez gain, bestelakoak ere tradizio handikoak dira. Ezin dugu Lapurdiko Ahurti herrian dugun Belokeko Abadiako monjeek egiten duten gazta aipatu gabe utzi, oso ondua (sei hilabete), koipetsua (% 60) eta tamaina handikoa (5 kg), baina guztien gainetik bakarra bihurtzen duena azukre moduko zapore goxoa da. Zuberoakoa eta Behe Nafarroako edozein herritakoa, Idiazabalgoa, Gorbeiakoa, Urduñakoa, Karrantzakoa, Aralarkoa, Entziakoa, Lea-Artibaikoa, Erronkarikoa, Ultzamakoa, Urbasakoa, Andiakoa, Lantzekoa, Oiartzungoa, Baztangoa, Bardeakoa... Euskal Herrian, ardi esnearekin egindako gazta dugu errege. Normalean, bere horretan, ogiarekin bakarrik jaten da, eta gustuko dutenek ardo beltz on batekin. Birrinduta, pizzetan, pastarekin, entsaladan edo gratinatuta bikaina da.

#### Ahuntzaren esnearekin egindako gaztak. 
Behi- eta ahuntz-esneek koipe kopuru antzekoa dute, ahuntzarenak gehiago badu ere, eta zapore garratzagoko gaztak izaten dira. Ardi esnearekin konparatuz, ahuntz esneak koipe gutxiago du, eta bere testura desberdina da. Gazta, gazteetan, testura krematsuagoa da, eta, zaharragoetan, berriz lehorragoa da. Ahuntz gaztak, behi eta ardi gaztaren aldean, zapore azidoagoa du, eta lurrin oso berezia. Ardi gaztak baino laktosa gutxiago duenez, urdailerako eta digeritzeko errazagoa da. Freskoa lehenago agertzen da, eta krematsuagoa, beranduago. Zenbat eta onduago, orduan eta zapore indartsuagoa du. Ahuntz gazta jateko modurik egokiena, bere horretan da; bestela, pizzak, pastak, entsaladak, plantxan... jan genezake. Gazta, berotzean, bigundu egiten da, baina ez behi gazta askoren antzera; horregatik, plantxan edo labean asko erabiltzen da.

#### Mozzarella, bufaloaren esnearekin eginiko gazta 
thumb|177x177px|Mozzarella gazta
Mozzarella gazta produktu soila da, oinarrian hiru osagai baizik ez dituelako: bufalo-esnea, gatzagia eta gatza. Hala ere, gaur egun, behi esnearekin egindakoa ere, Mozzarella izenarekin merkaturatzen da. Bufalo-esnearen ekoizpena urria denez, garestia izaten da, bufalo batek egunean bederatzi bat litro esne ematen ditu, behiaren herena, kasik. Mozzarella gazta onak hiru baldintza bete behar ditu: urtzea, luzatzea eta gainerretzean ongi erantzutea. Labean berotzean, urtu egiten da; malgu bihurtzen da, eta horri esker egin da preziatua gazta hori. Mozzarella gazta berria izaki, beti hotzean kontserbatu behar da. Mozzarella tradizionala ez industrializatua egiteko modua oso berezia da, eta esku lana eskatzen du; gazta, gatzagiarekin moztu ondoren, mamitutako zatiak moztu, eta ur berotan sartzen dira; berotasun horrek mami hori bildu eta pilota udare moduko bat sortuko du, oso tirantea; ondoren, ur gazituetan sartzen da denbora batez. Era tradizionalean eta bufalo-esnez eginiko mozzarella gaztak, berez, behi-esnez eginikoak baino garestiagoak dira, eta gantz eta kaloria gehiago daukate. Gazta fresko moduan jaten da, entsalada (caprese entsalada), lasagna, kaneloi eta pizzen prestakuntzetan; ohiko osagai bilakatutakoan, aski kontsumo masiboko produktu bihurtu da.

## Gazta mota desberdinak lortzeko faktoreak 
Gazta mota ugari daude, bakoitza bere ezaugarri organoleptikoekin (kolore, usain, forma, zapore, testura). Baina zein faktorek ematen dizkio gaztari ezaugarri horiek?

**Esne mota**

Munduan, behi-, ardi-, ahuntz-, bufalo- edo gamelu-esnea gazta egiteko erabilienak dira. Bakoitzak bere ezaugarri eta osagaiak ditu, esaterako, koipea, zaporea, usaina, mineralak..., eta horiek gaztaren amaierako emaitza baldintzatuko dute.

**Esneari emandako bero tratamendua**

Esne gordina, pasteurizatua edo esterilizatua erabiltzeak esnean dauden mikroorganismo kopurua eta ezaugarri organoleptikoak aldatuko ditu, eta, beraz, gaztaren bukaerako emaitzan ere eragina izango du.

**Esnea gazitzeko erabilitako osagaia**

Esnea koagulatzeko edo gatzatzeko erabilitako osagai (limoia, ozpina, gatzagi naturala, kimikoa, landare gatzagia...) bakoitzak zapore, azidotasun maila, testura, kolore, usain bat edo beste emango dio bukaerako emaitzari.

**Azala egiteko erabilitako osagaiak**

Behin esnea gatzatu eta gazura kendu ondoren lortzen dugun lehen gazta freskoari aplikatzen dizkiogun osagai eta tratamenduak (gatz ura, espezieak, belar usaintsuak, bestelako ongailuak), ketzen ditugun edo ez...

**Ontzeko erabilitako denborak eta tokiak**

Gazta freskoa lortu eta azala egiteko emandako tratamendua eman ondoren, bakterio, lizun onuragarriak esnea azidotzeaz arduratzen dira. Gazta gehienen bakterioak zeregin garrantzitsua dute ehundura eta zaporea definitzerakoan ere. Batzuek lizunak ere badituzte, bai kanpoko azalean, bai barrualdean. Ontzen emandako denborak eta tokiak prozesua baldintzatuko du.

## Gazta ontzeko denboraren araberako motak 
#### Gazta berria 
Ore biguneko gazta da esne gazur kopuru handia eta ontze prozesurik ez duen gazta. Nagusiki, denboraldi hasierako gazta izaten da. Burgosko gazta izenez ere ezagutzen da. Gazta mota horren ekoizpena sinplea da, esnea gatzatu eta mamitu ondoren puskatu eta iragazi eta presioa eginez soberan duen gazura kendu. Kontuz, presioak ez du gehiegizkoa izan behar, eta, gainera, gazta berriak beti hezeak mantendu behar dira (%&nbsp;-60&nbsp;-80ko&nbsp;urarekin). Horrek dakar kontserbatzeko nahiz urrutira garraiatzeko oso zailak izatea. Ez dira ontzen, eta bere horretan jaten dira, fruituekin, azukre eta eztiarekin, entsaladetan...

#### Gazta ondua 
Ontzeko, gazta berria zahartzen utzi behar da. Prozesu horretan, gazta lehortu egiten da, eta kontserbatzeko teknikak eta osagaiak aplikatzen zaizkio; esate baterako, gatz ura edo ontzeko osagai desberdinak ematen zaizkio. Gazta bat ondua izan dadin denbora ez da beti bera izaten. Gazta ontzen den bitartean, ohikoa da tarteka buelta ematea azala eskuilatu eta deformatu ez dadin. Prozesu hori dela eta, gaztaren testura gogortu eta lehortu egiten da, eta zaporearen intentsitatea handitu. Pertsona batzuei, zapore oso intentsuak gustatzen zaizkie, eta, beste batzuei, leunagoak. Horregatik, erraza da gazta ondu beraren mota ezberdinak aurkitzea, adibidez, samurra, erdiondua, ondua eta zaharra.

**Gazta samurra**: 30 egun bitarteko ontze denbora dutenei esaten zaie.

**Gazta erdiondua**: 1 eta 3 hilabete tarteko ontze denbora dutenei esaten zaie.

**Gazta ondua**: 3 eta 6 hilabete tarteko ontze denbora dutenei esaten zaie.

**Gazta zaharra**: 6 eta 9 hilabeteko tarteko ontze denbora dutenei.

**Gazta oso zaharra**: 9 hilabetetik gorako ontze denbora dutenei.

#### Gazta urdina 
Behi, ardi eta ahuntz esneko gazta batzuek euren oreetan penicillium lizun haziak dituzte; batzuetan, gehitu egiten zaizkie, eta, horregatik, gaztari barrutik eta kanpotik urdin eta berde-grisaxka arteko lizun bereizgarriak sortzen zaizkio. Gazta urdinak erregulatutako tenperatura duten tokietan ontzen dira, soto edo leizeetan kasu. Batzuek jatorri izendapen babestua dute: Roquefort Stilton, Bleu des Causses, Valdeón, Gorgonzola... gaztak kasu. Gazta talde honen ezaugarri orokorren artean, garratza eta pixka bat gazia den zaporea izatea da. Usaina, orokorrean, oso bizia da, mina izateraino. Normalean, ogi txigortuan zabalduta jaten da. Saltsak, entsaladak eta pizzak laguntzeko ere erabiltzen da.

#### Gazta-krema 
thumb|176x176px|Gazta krema
Gazta berriari esne gaina nahastuta lortzen den gazta mota bat da. Normalki, gosari, askari eta aperitiboetan jaten da gazta mota hori, ogi txigortuan zabalduta. Azkenburuko ugari prestatzeko ere erabiltzen da. Nagusiki, bere jatorrizko aurkezpenaz jaten da, baina badaude beste hainbat gazta-krema mota ere, light (kaloria murritzekoa) edota zaporea dutenak (baratxuria, tipula, xingarra, pipermina, gazta urdina, eta abar). 

#### Gaztanbera 
thumb|145x145px|Gaztanbera
Esne industrian, beste gaztak egiteko soberan geratzen diren gatz-urak ondo iragazi eta ateratzen den gaztanbera aprobetxatuz egiten da, munduan zehar saltzen den gaztanbera edo ricotta izenez saldua. Bigarren tratamendu batean, gatza gehitu eta lehortuz gazta fresko pikordun bihurtzen da. Gaztanbera ezagunak: Encella, Khoya, Mató, Requeijao, *requeson de trapo*, ricotta.

## Munduko gaztak 
[thumb|168x168px|[Caerphillyko behi gaztaren zatia]]
Hauek ziren munduko ekoizle nagusiak 2004an (mila tonatan):
# AEB: 4.327.
# Alemania: 1.929.
# Frantzia: 1.827.
# Italia: 1.102.
# Herbehereak: 672.
# Polonia: 535.
# Brasil: 470.
# Egipto: 450.
# Australia 373.
# Argentina: 370.

## Euskal Herriko gaztak 
thumb|400px|Gaztagintzaren prozesua Euskal Herriko zenbait tokitan
* Erronkari
* Idiazabal
* Ossau-Irati
* Belokeko abadia
* Kixkurre

## Munduko gazta ezagunak 
# Afuega el pitu gazta (Asturias).
# Asiago gazta (Italia):
# Arzúa-Ulloa gazta (Galizia).
# Banon gazta (Frantzia).
# Bleu gazta (Frantzia).
# Bel Paese gazta (Italia)
# Brie gazta. (Frantzia).
# Beaufort gazta (Frantzia)
# Beyosko gazta (Asturias).
# Bitto gazta (Italia).
# Burgosko gazta (Gaztela).
# Burrini gazta (Italia).
# Cabraleseko gazta edo Cabrales gazta (Asturias).
# Caciocavallo gazta (Italia).
# Cambozola gazta (Alemania).
# Camembert gazta  (Frantzia).
# Camerano gazta (Errioxa).
# Cantal gazta (Frantzia).
# Carré de l´est gazta (Frantzia).
# Casín gazta (Asturias).
# Cebreiroko gazta (Galizia).
# Cheddar gazta (Ingalaterra).
# Cheshire gazta (Ingalaterra eta Gales)
# Comté gazta (Frantzia)
# Cottage gazta (Ingalaterra) 
# Crescenza gazta (Italia).
# Danablu gazta. (Danimarka).
# Edam gazta (Herbehereak).
# Appenzeller edo Appenzel (Suitza).
# Emmental gazta (Suitza).
# Esrom gazta (Danimarka).
# Fontina gazta (Italia).
# Gamonedo gazta (Asturias).
# Garrotxako gazta (Katalunia)
# Gorgonzola gazta (Italia).
# Gouda gazta (Herbehereak).
# Grana gazta (Italia).
# Gruyere gazta (Suitza).
# Harvati gazta (Herbehereak).
# Havarti (Danimarka).
# Ibores gazta (Cáceres).
# Kantabriako natazko gazta (Kantabria).
# L'Alt Urgell i la Cerdanyako gazta (Katalunia)
# Langres gazta (Frantzia).
# Livarot gazta (Frantzia).
# Llenguat gazta (Katalunia).
# Los Beyos edo Beyusco gazta (Asturias).
# Mahon gazta (Menorca).
# Majorero gazta (Kanariak).
# Mantxako gazta (Gaztela-Mantxa).
# Maroilles gazta (Frantzia).
# Mascarpone gazta (Italia).
# Mató gazta (Katalunia)
# Merella gazta (Castelló).
# Muster gazta (Alsazia)
# Ardotan eginiko gazta (Murtzia).
# Palmero gazta (La Palma).
# Parmigiano gazta (Italia).
# Parmiagio gazta (Italia).
# Pata de mulo gazta (Valladolid)
# Pecorino gazta (Italia).
# Pido gazta (Kantabria).
# Provatura gazta (Italia).
# Provolone gazta (Italia).
# Puerto Realeko gazta (Cádiz)
# Petit-suisse gazta  (Normandia)
# Picon bejes-Treviso gazta (Kantabria)
# Quesucos de Liébana gazta (Kantabria).
# Quark edo Tvorog gazta
# Raclette gazta (Suitza).
# Reblochon gazta (Frantzia).
# Ricotta gazta (Italia)
# Roquefort gazta. (Frantzia).
# Robiola gazta (Italia).
# Saingorlon gazta (Frantzia)
# Saint-nectaire gazta (Frantzia)
# Saint-Paulin gazta (Frantzia)
# Samso gazta (Danimarka).
# San Simon a Costa gazta (Galizia).
# Sbrinz gazta (Suitza).
# Serenako gazta (Badajoz).
# Serrat gazta (Katalunia).
# Stilton gazta (Ingalaterra).
# Taleggio gazta (Italia).
# Titi gazta (Galizia).
# Tomini gazta (Italia).
# Tomme gazta (Frantzia).
# Tronchon gazta (Aragoi).
# Torta del Casar gazta (Extremadura).
# Villalón gazta (Valladolid)
# Valdeón gazta (Leon).
# Villamayor gazta (Gaztela).
# Zamorano gazta (Gaztela eta Leon).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Artzaintza
* Gaztanbera eta gazta berria
* Frantziako gaztak
* Osagaiak/Gazta

## Kanpo estekak 
*  Gaztagintzari buruzko testu zaharra
*  Idiazabalgo Jatorrizko Izendapena
*  Erronkariko gaztaz Nafarroako Gobernuaren webgunean