Izokin arrunt

**Izokin arrunt**a (*Salmo salar*) —hainbat hizkuntzatan *Atlantikoko izokin* ere esaten zaio— Salmonidae familiako arraina da, Ozeano Atlantikoan eta bertara isurtzen diren ibaietan bizi dena. Migratzaile anadromoa da: umeak marroi pikartak dira, eta, jaio ziren ibaian 1-3 urtez bizi ondoren, itsasora migratzen dute. Helduek bizkarraldea urdinkara eta sabelaldea zurixka dute, eta, itsasoan 1-3 urtez elikatu eta gero, sortu ziren ibaira itzuli eta han ugaltzen dira.

## Morfologia 
Itsasoan bizi diren izokin helduek, eta ibaietara iritsi berriak direnek ere, bizkarralde zilar kolorekoa, tanto beltz bakan batzuekin apaindua, eta sabelalde zurixka dute. Handienak 150 cm luze eta 46 kg izatera iristen badira ere gehienean askoz txikiagoak dira:
* bi edo hiru kg, itsasoan urtebete igarota ibaira itzuli direnak,
* bost kg inguru, itsasoan bi urte igaro dutenak, eta
* hamar kg eta gehiago ere, itsasoan hiru urtez bizi izan direnak.

Izokinkumeak marroiak dira, tanta beltz eta gorriekin. Itsas aldera abiatu baino lehen, ordea, azalaren kolorea urdin bihurtzen zaie.

## Banaketa 
Haien jatorrizko banaketak Ozeano Atlantikora isurtzen duten ibai gehienak hartzen zituen, Hudson (Ipar Amerika) eta Miño (Europa) ibaietatik iparrera, Itsaso Baltikoa eta Kolako penintsula barne. Euskal Herrian Oria, Urumea, Bidasoa, Urdazuri, Errobi eta Aturrin bizi da.

Hego Hemisferioko zenbait tokitan sartua izan da: Argentina, Australia, Txile eta Zeelanda Berrian

### Euskal Herrian 
## Elikadura 
Izokinkumeek intsektuak (Ephemeroptera, Trichoptera, Diptera), moluskuak, krustazeoak eta arrain txikiak jaten dituzte. Itsasoan, berriz, krustazeoak (izkirak, anfipodoak, krilla), txipiroiak eta arrainak janda elikatzen dira. Dena dela, izokina handitu ahala jatekoa aldatuz doa. Faroe Uhartetako itsasoan, esate baterako, lehenbiziko urtean anfipodoak eta arrain txikiak (*Myctophidae*, *Paralepididae*) jaten dituzte batez ere. Izokin handiek (itsasoan hiru negu edo gehiago eman dituztenek) arrain handiak jaten dituzte gehienbat.

## Ugalketa 
[thumb|eskuinera|250px|Izokina migrazioan Matana ibaian gora ([Quebec, Kanada)]]
Izokinak, itsasoan barrena ibilaldi luzeak egin ondoren, jaio ziren ibaietara itzultzen dira ugaltzera. Sorlekuari dioten fideltasun honi ingelesez *homing* ("etxerako joera") deitzen zaio. Ibilbidean orientatzeko hainbat elementu erabiltzen dituzte: ilargiaren edo eguzkiaren kokapena, grabitate eremuak, itsaslasterrak, uraren gazitasuna eta, ibaiaren bokaletik hurbil direnean, usaimena. Antza denez, *beren* ibaiaren usaina, edo beharbada ibaian diren izokinena, ezagutzeko gauza dira.

Ur gezan sartzen direnean, jateari uzten diote eta ibaian gora abiatzen dira. Udazkenaren amaieran, azaro eta urtarrila bitartean, ur emaria gehitu eta tenperatura jaisten denean, erruteko sasoia iristen zaie. Orduko arrak eta emeak oso itxuraldaturik egoten dira. Emeak azalean hainbat orban beltz eta gorrixka izaten ditu eta sabelaldea handitua. Arrak, bizkarrean eta saihetsetan orban gorriak izateaz gain, barailak luzatuak izaten ditu eta behekoa era ikusgarrian kakotua.

Orduan, arreske dagoen emeak arrautzak uzteko leku egokia bilatzen du. Toki horiek errunlekuak dira eta hainbat baldintza behar dituzte:

* Ur garbiak, hotzak eta ondo oxigenatuak.
* Sakonera gutxikoak.
* Korrontearen abiadura moderatua edo azkarra.
* Ibai zola neurri egokiko errekarriz estalia egotea (3-5 eta 10 cm arteko diametroa dutenak).
 
Emeak, errunleku egokia aukeratu ondoren, buztanari eraginez zulo bat egingo du eta bertan laranja koloreko arrabak egotziko ditu; arrak bere espermaz ernalduko ditu. Berehala, emeak, buztana astinduz, errekarriz estaliko ditu. Horrela jarraituko du emeak arrautza guztiak (1500-2000 pisatzen duen kilo bakoitzeko) errun arte. Askotan ar bat baino gehiago saiatzen da arrautzak ernaltzen. Izokinkume batzuk itsasora joan baino lehen sexualki helduak izaten dira eta, beraz, arrautzak ernaltzeko gai. Ugalketaren ostean, arrak, ahulduak eta babesik gabe, hiltzen dira: gutxi dira itsasora itzultzen direnak.

## Ibaiko aldia 
thumb|eskuinera|125px|Izokinkumea
Izokinkumeak arrabetatik ateratzeko 400-450 egun behar dira. Esaterako, ura 5&nbsp;°C-tan badago, 80 egun behar dira, baino 8&nbsp;°C-tan badago, 50 egun aski dira. Jaio ondoren, errekarrien artean babesturik, bitelo-zakuko erreserbetatik elikatzen dira. Bitelo-zakua galtzen duenetik itsas aldera migratu arte, izokinkumeak hiru fase igarotzen ditu.

Haztegietatik ihes egiten duten izokinek hainbat kalte egiten diote basaizokinari: lehia, kutsadura genetikoa eta baita eritasunak eta parasitoak (izokin-zorria, *Lepeophtheirus salmonis*, esate baterako) kutsatzea ere.

## Izokinaren egoera 
Azken 30 urtean, basa izokinak beherakada handia izan du eta, bai Europan, bai Ipar Amerikan, hegoaldeko populazio gehienak egoera larrian dira. Iparraldeko populazioak egonkor daude, baina tarteko latitudeetan gainbehera doaz. Balizko arrazoiak hauek dira: uraren kutsadura, ibaietan uharkak egitea, ur-emariak agortzea, gehiegizko arrantza eta izokin haztegien eragina

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Etxeberria, E., *Haztegietako izokinaren mehatxua*, *Elhuyar* aldizkaria, 29. zenbakia, 1989ko azaroak 1, aldizkaria.elhuyar.eus
*  *Salmo salar*, fishbase.org