open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Almodrote

**Almodrotea** hiru osagairekin egindako saltsa da: oliba olioa, baratxuri errea eta gazta birrindua, guztiak mortero batean xehatuta. Sukaldaritza sefardian sortu zen eta Espainiako sukaldaritzako oinarrizko jakia izan zen XVII. mendera arte. Garaiaren, eskualdearen eta sukaldariaren lehentasunen arabera, beste osagai batzuk ere izan ditzake. Errezeta sefardia aipatutako osagaiekin egiten zen bitartean, geroagoko Espainiako sukaldaritzan, txerri-gantza eta arrautza-gorringo batzuk gehitzen zitzaizkion koherentzia handiagoa emateko. Saltsa, oro har, haragia zuten plater egosiak laguntzeko erabiltzen zen. 

## Etimologia 
Saltsa honen izena arabierazko المَطْرُوق *al-maṭrūq* hitzetik dator, judu-gaztelaniazko *almodrote* hitzarekin erlazionatuta, طَرَقَ hitzaren ('jo, mailukatu') partizipio iraganekoa. Era berean, grezierazko *moreon* aditzetik dator (nahastu). Saltsa lehenago *moretum* ere deitzen zen, eta oso posible da hizkuntza-eboluzioaren bidez -d- bat txertatu izana *modretum* bihurtzeko, eta azkenean, arabiar eraginpean, *al-modrote* bihurtu izana. Bere trinkotasunagatik zen famatua. 

## Aldaerak 
Sukaldaritza sefardian, "berenjenazko almodrote" izeneko plater batean berenjenarekin lotzen zen, hainbat iturri literariotan aipatzen den errezeta bat.  Kataluniako eta Valentziako sukaldaritzako escalivada edo espencaten antzekoa da, non saltsa laguntzaile gisa erabiltzen den edo barazkien gainean botatzen den. Beste almodrote batzuk hainbat barazkirekin egiten dira, hala nola espinakekin, kalabazarekin eta abar, guztiak Pazko jaialdian zerbitzatzen direnak. berenjenazko almodrotea eta beste aldaera batzuk ere aurki daitezke turkiar plater batzuetan.

Gaur egun, antzeko plater bat dago Gomera uhartean, Kanariar Uharteetan, "almogrote" izenekoa, osagai berdinak erabiltzen dituena eta piperbeltz gorria (piper min mota eta luzanga) eta piperbeltza gehitzen dizkiona; tostadan zabaltzeko eta aperitibo soil gisa jateko erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Theo Folgado

**Theo Mickael Kevin Folgado** (Baiona, Lapurdi, 2005eko urtarrilaren 27a) Euskal Herritar futbolaria da.

## Biografia 
Errealaren harrobian hezia, atezain lantean aritzen da. Huelvako Recreativoren bigarren taldean jokatu zuen talde txuriurdinak lagatua. 2026ko otsailean talde txuriurdinak bere kontratua berritu zuen.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko apirilaren 25ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Pedro María Larumbe Biurrun

**Pedro María Larumbe Biurrun** (XX. mendearen hasieran-1994ko maiatzaren 21a) abokatu eta irakasle nafarra izan zen. Zuzenbide Administratiboan doktorea izan zen Madrilgo Complutense Unibertsitatean, Eduardo García de Enterría irakaslearen zuzendaritzapean 1972an aurkeztutako *Aspectos administrativos de la región* izeneko tesiarekin.

Euskal Herriko Unibertsitateko Zuzenbide Fakultatean irakasle izan zen, Administrazio Zuzenbidearen arloan, eta hainbat artikulu eta liburu argitaratu zituen, batez ere Nafarroako administrazio publikoari eta eskubide foralei buruz. Nafarroako Abokatuen Elkargoko kide izan zen eta Madrilgo Abokatuen Elkargoan ere erregistratua egon zen.Pedro María Larumbe Biurrun Nafarroako administrazio publikoari buruzko ikerketak egin zituen, eta bere lanetan frankismo garaiko foru eskubideen egoera ere aztertu zuen.

## Lanak 
* *La administración local navarra* (1987).  
* *El territorio de la Comunidad Autónoma* (1988).  
* Artikulu ugari *Revista Jurídica de Navarra* eta *Revista Vasca de Administración Pública* aldizkarietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Salbador eliza (Agüero)

**San Salbador Agüerako parrokia-eliza**,  eta , Espainiako Agüero udalerrian dagoen eliza erromaniko bat da, Aragoi erkidegoko Huescako probintzian.

1082an jada monasterio gisa aipatua da, Antso V.a Ramiritz erregeak San Pedro de Siresako monasterioari doaitzan eman zionean, nahiz eta 1138an Erramun Berenger IV.a kondeak jada Siresako monasterioaren menpe ez egote aldera Agüeroko laiko eta elizgizonei 3.000 soldata eman.
Galder Herranz

**Galder Herranz Jiménez** (Bilbo, Bizkaia, 2005eko urriaren 19a) Euskal Herriko futbolaria da. 

## Biografia 
Erdiko atzelari lanetan aritzen da. Santutxuren harrobian hezia, bere gazte ibilbidea bukatuta Arenasek sinatu zuen Bigarren Federazioan jokatzeko. 2025eko udan 1.federaziorako igoera lortu zuen talde getxoztarrarekin. 2026ko urtarrilean talde getxoztarrarekin zuen kontartua bertan behera geratu zen. Egun gutxi geroago Eibarrek bere fitxaketaren berri eman zuen bigarren taldean jokatzeko Bigarren Federazioan.

## Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak1 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Maria de las Nieves Bragantzakoa

**Maria de las Nieves de Braganza** (portugesez, *Maria das Neves de Bragança*; Kleinheubach, Bavaria, Alemania, 1852ko abuztuaren 5a – Viena, Alemania Nazia, 1941eko otsailaren 15a) infanta izan zen., Mikel I.a Portugalgo errege erbesteratuaren eta bere emazte Adelaida Lowenstein-Wertheim-Rosenbergeko printzesaren alaba. 

## Bizitza 
Maria Portugalgo infanta eta Bragantza Etxeko kidea izan zen jaiotzez. Neba Miguel Januario Bragantzako dukea, jaio zen arte, Maria Portugalgo errege printzesa titulua zuen, simulazio titulu bat, aita 1834an kargutik kendu zuten eta. Maria de las Nieves Espainiako, Frantziako eta Nafarroako erregina ezkontidea izan zen karlistentzat, Alfontso Karlos Borboiko, San Jaimeko duke eta Espainiako tronurako erregegai karlistarekin ezkondu zelako.

### Ezkontza 
Maria de las Nieves Alfontso Karlos Borboikoarekin eta Austria-Estekoarekin ezkondu zen, San Jaime dukea, Joan Montizongo kondearen eta Maria Beatriz Austria-Estekoaren bigarren semea, 1871ko apirilaren 26an Kleinheubachen. Alfontso Karlos bere bigarren iloba zen, Mariaren aita (Mikel I.a Portugalgoa) eta Alfontso Karlosen amona (Maria Frantziska Bragantzako infanta) neba-arrebak izan baitziren. 

### Ondorengoak 
1874an jaio eta ordu batzuetara hil zen izan zuten haurra. Ez zuten seme-alaba gehiagorik izan.

## Aginduak 
* Gurutze Izarratuaren Ordenako lehen mailako dama. (Austria-Hungariako Inperioa)
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Nire memoriak. Katalunian 1872an eta 1873an eta Erdialdean 1874an egin genuen kanpainari buruz. María de las Nieves de Braganza, Espainiako Erregina. Aktak Editorial, Luis Hernando de Larramendi Bilduma. Madril. 2002. ISBN 84-9739-027-X

## Kanpo estekak
San Salbador eliza (Biescas)

**San Salbador eliza**, Espainiako Biescas udaleerian dagoen eliza erromaniko bat da, Aragoi erkidegoko Huescako probintzian. Alto Gállego eskualdean dago, Gállego ibaiaren ezkerreko bazterrean.

Eliza nabe bakarraz osatua dago. Absidea kanoi erdiko ganga batez estalia dago, jatorrizko atal erromanikoa duen atal bakarra da, gainontzekoa Espainiako Gerra Zibilan suntsitu baitzen. Kanpoaldean hargin markak ikusgai daude, "E" borobildua edo bakulu bat irudikatzen dutenak bezalakoak.
Kevin Lucero

**Kevin Lucero Domingues** (Iruñea, 1997ko abenduaren 16a) Nafarroako Alderdi Sozialistako nafar politikaria da, Nafarroako parlamentari 2023tik, eta Nafarroako Gazte Sozialisten idazkari nagusia 2019tik 2026ra.

Kevin Lucero hautatu dute Nafarroako Eskola Kontseiluan Nafarroako Parlamentuaren ordezkari izateko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gertrudis Habsburgo-Lorrenakoa

**Gertrudis María Ignacia Gisela Isabel Habsburgo-Lorrena** (Wallsee-Sindelburg, Austria, 1900eko azaroaren 19a – Ravensburg, Alemania,1962ko abenduaren 20a) austriar familia inperialeko kideetako bat izan zen.

## Bizitza 
Gertrudisen gurasoak Frantzisko Salvador  Austria-Toskanako artxidukea eta Maria Valeria Austriako artxidukesaren alaba zen. Aitaren aldetiko aitona-amonak Karlos Salbador Austria-Toskanakoa eta Maria Inmaculada Borboi-Bi Sizilietakoa izan ziren; amaren aldekoak, ostera, Frantzisko Josef I.a Austriakoa eta Elisabet Bavariakoa. Amaren aldeko izeba izan zuen amabitxia, Bavariako printzesa zen Gisela Austriakoa.

### Ezkontza 
1931. urteko abenduaren 29an, Bad Ischl-en, Jorge de Waldburg-Zeil-Hohenems kondearekin ezkondu zen, Clemente Maximiliano, Waldburg-Zeil-Hohenemseko II. kondea eta Klementina Oettingen-Oettingengo eta Oetingtingen-Spielbergeko printzesaren semea, zeina Isabel Frantziska Austriakoaren (ahizpa) alarguna zen, bera senarra koinatua ere zuen. 

### Ondorengoak 
Bikoteak bi haur izan zituen:

* Sofia (*Maria Sofia Josefa Isabel Walburga*, Innsbruck, 1932ko abenduaren 5a), 1957ko maiatzaren 7an, Clemente *Wessel* Alberto Ciriaco José Huberto María von Loë (Wissen, 1928ko abuztuaren 8a) baroiarekin ezkondu zen.
* José (*José Clemente Jorge Vitus Willibald Conrado de Parzham*, Syrgenstein, 1934ko apirilaren 12a) 1960ko maiatzaren 8an ezkondu zen María Benedicta Redwitz baronesarekin (1937ko apirilaren 12a), Alfonso Baron von Redwitz eta Helga von Moy kondesaren alaba.

## Heriotza 
Gertrudis 1962. urteko abenduaren 20an hil zen, hirurogeita bi urte zituela, Suabia Ravensburgen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eduviges Austriakoa

**Eduviges** **Austriakoa** (jaiotzez: **Hedwig Maria Immakulata Michaela Ignatia**; Bad Ischl, Austria-Hungaria, 1896ko irailaren 24a – Hall in Tirol, Austria, 1970eko azaroaren 1a) artxidukesa izan zen, Frantzisko Salvador Austria-Toskanako artxidukearen eta emazte Maria Valeria Austriako artxidukesaren bigarren alaba zen. Frantzisko Josef I.a Austriako enperadorearen eta Elisabet Bavariako dukesaren biloba zen.

## Bizitza 
Eduviges 1896an jaio zen Bad Ischl-en. Elisabet enperatrizak alaba bisitatu zuen erditu eta gutxira. Amak Kühtai-ko ehiza-pabiloia eman zion Austrian, 1917an ezkontza-opari gisa, Francisco Jose enperadoreak erosi eta Maria Valeriari utzi ziona.

### Ezkontza 
Eduviges 1918. urteko apirilaren 24an ezkondu zen Bernardo Stolberg-Stolberg-eko kondearekin (1881-1952), Leopoldo Stolberg-Stolberg-eko Kondearen eta Mary Eddington Eskoziako oinordeko baten semea, Senargaiaren aitaren jabetzakoa zen Wallsee-ko gazteluan izan zen ezkontza. 

### Ondorengoak 
Bikoteak bederatzi seme-alaba izan zituen:

* Maria Isabel zu Stolberg-Stolbergekoa (1919-2012)
* Francisco Jose zu Stolberg-Stolbergekoa (1920-1986)
* Federico Leopoldo zu Stolberg-Stolbergekoa (1921-2007)
* Bernardo Federico Huberto zu Stolberg-Stolbergekoa (1922-1958)
* Teresa María Valeria zu Stolberg-Stolbergekoa (1923-1982)
* Carlos Francisco zu Stolberg-Stolbergekoa (1925-2003)
* Fernando María Inmaculada zu Stolberg-Stolbergekoa (1926-1998)
* Ana Regina Emanuela María zu Stolberg-Stolbergekoa (1927-2002)
* Magdalena María Matilde zu Stolberg-Stolbergekoa (* 1930)

### Gaztelua resort bihurtu 
1949. urtean Eduviges gaztelua eski pabilioi bihurtzen hasi zen, gero Kühtai-ko eski resort bezala publikoari irekia.

### Heriotza 
Eduviges 1970. urtean hil zen 74 urterekin Hall in Tyrolen. Familiaren kriptan dago lurperatua, Halleko hilerrian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Almogrote

**Almogrotea** pate itxurako testura duen mojo saltsa da, gazta onduarekin egina, La Gomeran (Kanariar Uharteak) tipikoa, oso zaporetsua eta apur bat pikantea.  Kanariar Uharte horretako adierazpen gastronomiko bereizgarrienetako bat da, uhartearen historiaren lehen garaian sortua, bertako dietaren bi elementu oinarrizkoen konbinazio gisa: ahuntz gazta ondua eta ogian edo patatetan zabaltzeko erabiltzen zen mojo picóna. Bere jatorria almodrote izeneko Erdi Aroko Espainiako errezeta batean dago. 

## Ezaugarriak 
Prestatzeko, birrindu fin-fin gazta oso heldua (batez ere Gomerako ahuntz gazta gogorra) eta nahastu piperbeltz gorri pikantearekin edo Palmera piperrarekin (Kanariar Uharteetan ezagutzen den piper luze mota bat), baratxuriarekin eta oliba olio birjina estrarekin, gustura. Irabiatu dena nahi den loditasuna lortu arte (erabilitako olio kantitatearen arabera).

Azken produktua ore lodi samarra da, patea bezalakoa, laranja kolore argikoa eta zapore bizikoa, ahuntz-gaztaren antzekoa, ukitu min samarra duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nomenen zerrenda

**Nomen-en zerrenda** honek erromatar jentilizio ezagunenak eta K.a. VI. mendetik K.o. VI. mendera bitartean egiaztatutakoak biltzen ditu. K. o. VI. m. K.a. ***Nomen*** bakoitza 'gens' batena da batena da, hainbat adarretan banatu daitekeena *cognomin-ei* esker. *Gens*-etako kideak patrizio edo plebeio mailakoak izan daitezke Errepublika garaian, eta Inperioaren garaian, aldiz, ekiteen edo senatarien ordenakoak izan daitezke. Adar bateko kide bat kontsulatura iristen bada, kide hori eta, hedaduraz, haren adarra kontsul gisa kalifikatu ahal izango dira.

## A 
## B 
## C 
## D 
## E 
## F 
## G 
## H 
## I 
## L 
## M 
## N 
## O 
## P 
## Q 
## R 
## S 
## T 
## U 
## V 
## Oharrak 

## Erreferentziak 
* Orri honetako edukia, frantsesezko Wikipediko Liste de nomina orritik itzuli da.

## Bibliografia 
*  Stephen Wilson, The Means of Naming : a Social History, Routledge, 2003, 440 p.
*  

## Kanpo estekak
Kazys Grinius

**Kazys Grinius** (Selema, Batzarreko Polonia, Errusiar Inperioa, 1866ko abenduaren 17a – Chicago, 1950eko ekainaren 4a) lituaniar sendagile eta politikaria izan zen. Lituaniako 3. presidentea izan zen 1926ko ekainetik abendura. Gainera, lehen ministroa izan zen 1920 eta 1922 bitartean.

Griniusek Medikuntza ikasi zuen Moskuko Unibertsitate Inperialean eta mediku bihurtu zen. Tsarreko agintariek jazarri egin zuten politikan inplikatzeagatik. 1896an Lituaniako Alderdi Demokratikoa eta Lituaniako Nekazarien Herri Batasuna sortu zituen. Urte hartan Joana Pavalkytėrekin ezkondu zen eta Virbalisen bizi izan ziren. Lehen Mundu Gerran senarrak Kislovodsken bizi izan ziren eta 1918an Armada Gorriak Joana eta bere alaba hil zituen.

Grinius Lituaniako Batzar Konstituziogileko kide izan zen 1918an independentzia aldarrikatu ondoren. 1920tik 1922ra lehen ministro izan zen eta Sobietar Batasunarekin itun bat sinatu zuen. Grinius 1926an aukeratu zuen lehendakari parlamentuak, baina sei hilabete geroago Antanas Smetonak kargutik kendu zuen, boterea hartzeko konplot komunista baten aitzakian.

Grinius medikuntzan aritu zen orduan. 1941eko alemaniarren inbasioaren ondoren naziekin kolaboratzeari uko egin zion eta 1944an Mendebaldera ihes egin zuen sobietarren okupazioaren ondoren.

1947an Estatu Batuetara emigratu zuen eta Chicagon hil zen 1950ean. Bere gorpuzkiak Lituanian lurperatu zituzten 1994an.

Hil ondoren Lituaniako Bizitza-Salbamenduko Gurutzearekin kondekoratua izan zen eta 2016an "Justu nazioen artean" errekonozimendua jaso zuen.
Isabel Frantziska Austriakoa (1892-1930)

**Isabel Frantziska Maria Karolina Ignacia Salvador Habsburgo-Lorrenakoa** (alemanez: **Elisabeth Franciska Marie Carolina Salvator von Habsburg-Lothringen**; Viena, Austria-Hungariako Inperioa, 1892ko urtarrilaren 27a – Syrgenstein, Alemania, 1930eko urtarrilaren 29a) Austriako familia inperialeko kideetako bat izan zen.

## Bizitza 
Isabel Frantziska, '*Ella*' ezizenez ezaguna, Francisco Salvador Aistria-Toscanako artxidukearen eta Maria Valeria Austriako artxidukesaren alaba izan zen. Aitaren aldeko aitona-amonak Karlos Salbador Austria-Toskanakoa eta Maria Inmaculada Borboi-Bi Sizilietakoa izan ziren; amaren aldekoak, ostera, Frantzisko Josef I.a Austriako enperadorea eta Elisabet Bavariakoa. Amabitxia **Sissi** enperatriza *bera* izan zen. 1904an urtean hasi zen Eskoziako Eskolan, Vienan.
### Ezkontza 
1912ko apirilaren 8an, Jorge Waldburg-Zeil-Hohenemseko kondearekin (1878-1955), Klemente Maximiliano Zeil-Hohenemseko II. kondearen eta Klementina Oettingen-Oettingengo eta Oettingen-Spielbergeko printzesaren semearekin konprometitu zen Isabel Frantziska. Maitasun- ezkontza izan zen, eta ez politikoa. Jorgek ez zuen dirurik edo ondasunik, eta neba-ahizpenentzat kontratatu zuten irakasle partikular gisa.

### Ondorengoak 
ezkerrera|thumb|Isabel Frantziska eta Jorge senarra.|278x278pxBikoteak lau seme-alaba izan zituen:

* Maria Valeria (*Maria Valeria Clementina Francisca Isabel Walburga*, Wallsee, 1913ko ekainaren 28a - 2011ko uztailaren 8a); 1936ko apirilaren 29an ezkondu zen lehengusuarekin, Jurgi Austria-Toscanako artxidukearekin (Parsch, 1905eko abuztuaren 22a - Altshausen, 1952ko martxoaren 21a), Toskanako Pier Ferdinand duke handiaren eta Maria Kristina Borboi-Bi Sizilietako printzesaren semea, eta ondorengoak izan zituen.
* Klementina (Wallsee, 1914ko urriaren 5a - Syrgenstein, 1941eko irailaren 21a), ezkongabe hil zen.
* Isabel (*Isabel Eduviges María Francisca Walburga Javiera*, Wallsee, 1917ko otsailaren 23a - Salzburgo, 1979ko ekainaren 18a), ezkongabe hil zen.
* Franz Joseph (Chur, 1927ko martxoaren 7a), Pommersfeldenen ezkondu zen 1956ko ekainaren 21ean Priscilla Schönborn-Wiesentheid-eko kondesarekin (Munich, 1934ko otsailaren 5a - Hohenems, 2019ko maiatzaren 31), Schönborn-Wiesentheid-eko Clement kondearen eta Pappenheim-eko Dorothea kondesaren alaba, ondorengoak izan zituen.

eskuinera|thumb|400x400px

### Heriotza 
Isabel Frantziska 1930eko urtarrilaren 29an hil zen, bere azken semea jaio eta hiru urtera, hogeita hamazortzi urte zituela, Syrgenstein gazteluan. Senarra, 1931. urten, Isabel Frantziskaren ahizpa gaztearekin ezkondu zen, Gertrudis Habsburgo-Lorrenakoarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ihintza Marguirault Arrosagarai

**Ihintza Marguirault Arrosagarai** (Ziburu, Lapurdi, 1988) antropologoa eta ikertzailea da. Baionako Euskal Museoan dokumentalista dihardu.

## Bizitza 
Bederatzi urte pasatu zituen mikmaken eta euskaldunen arteko interindigenitatea aztertzen eta tesia ontzen Kanadako Cape Breton uhartean. Kanadara lan egitera joan ziren euskaldunen aztarnak bildu zituen tesian. Tesia prestatzen hasi zenean, dozena bat euskaldun ez zuela topatuko esan bazioten ere, 1622 euskaldun topatu zituen 1713tik 1758ra. Lan horregatik, Eusko Ikaskuntza-Baiona Hiria kultur saria eskuratu zuen 2025eko azaroaren 22an.
* Greg Mitchell and Ihintza Marguirault. *The Onomastics of Inuit/Iberian Names in Southern Labrador in the Historic* Past.Greg Mitchell-ekin elkarlanean.

## Sariak 
* 2025eko azaroan Eusko Ikaskuntza-Baiona Hiria kultur saria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Audioa, Elkarrizketa Ihintza Marguirault Arrosagarairekin: «*Kanadako Cape Breton uhartean, espero nuena baino askoz gehiago aurkitu nuen*», *Euskal Irratiak*, 2025.12.24
Vaya Primos

**Vaya Primos** Errioxako Unibertsitateko matematika dibulgazioko taldea da.

Vaya Primoseko kideak batez ere Errioxako Unibertsitateko unibertsitateko ikasleak dira, Matematikan espezializatuak.

## Historia 
Vaya Primos 2019an hasi zen Matematikako Zehaztasun Lehiaketa antolatuz, Eskolako Matematikaren Egunerako antolatuta. Bere arrakasta ikusita, Vaya Primosek hitzaldi sorta batekin jarraitu zuen La Riojako institutuetan 2020an.

2021eko uztailean, Matematika kalean jarduera antolatu zuten, Virus Matemáticoarekin batera.

2023ko martxoan, Aragoiko Matematika Hezkuntzako V. Egunetan parte hartu zuten, Aragoiko Matematika Irakasleen Elkartearen.

2023ko Matematikako Ikasleen Bilera Nazionalean *El juego de divulgar* izeneko tailer batean parte hartu zuten.

Bere kide batzuek Matematika Ikasleen Elkarte Nazionaleko Liga Matemáticako URracas del Ebro taldean parte hartzen dute. Jon Ander Alonso bere kideetako bat da.

2023ko abenduan, *Divulgaciencia* konferentziak itxi ziren.

2024ko urtarrilean, José María Savirón Zientzia-Zabalkundearen Saria jaso zuten, "Gazte Zabaltzaileen" kategorian.

2024ko apirilaren 13an, Leonardo Da Vinci Dome Workshop bat antolatu zuten, Erriojako Matematika Irakasleen Elkarteak antolatutako XXVI. Udaberriko Matematika Lehiaketaren ospakizunaren osagarri gisa.

2025eko martxoaren 15ean, Matematikaren Nazioarteko Egunerako, matematika jokoak antolatu zituzten kalean. María González García presidenteak esan zuen jarduera hauen helburu nagusietako bat matematika gai zail eta aspergarri gisa duten pertzepzioa aldatzea dela, eta esan zuen "helburua matematika guztiongana hurbiltzea, eskuragarri egitea eta, batez ere, gozatzea" dela.

## Erreferentziak 
## Kanpo asteak
Graciela Aranis

**Graciela Aranis**, **Chela Aranís** izenez ezaguna (Santiago, 1908ko urriaren 6a - Berna, 1996ko abenduaren 12a), 28ko belaunaldiari eta Montparnasse taldeari atxikitako txiletar margolaria eta marrazkilaria  izan zen.

## Biografia 
Pedro Aranís eta Eduvigis Valdiviaren alaba, Txileko Unibertsitateko Arte Ederren Eskolan ikasi zuen, non Ricardo Richon Brunet, María Aranis eta Juan Francisco Gonzálezen ikaslea izan zen, eta Eskandinaviako Akademian, non André Lhote eta Marcel-Lenoir-en tutoretzapean ikasi zuen. Bere ibilbidearen hasieran, bere lanaren ezaugarri nagusia «kolore opako eta iluna izan zen, garaiko espiritu dramatikoen eraginez; gero, Parisen, artistak bere ikuspegi plastikoa askatzen jakin zuen forma eta kolorearen adierazpen espontaneorantz».

Bere ibilbide profesionalean zehar, hainbat erakusketa bakarrean eta taldeka parte hartu zuen, besteak beste, Santiagoko Areto Ofizialean (1922, 1923, 1924, 1927, 1928, 1929 eta 1939an, Sevillako Iberoamerikako Erakusketan (1929), Sao Pauloko II. Arte Biurtekoan (1953), Arte Ederren Museo Nazionaleko *Emakumeak Artean* erakusketan (1975), eta beste hainbatetan, Txilen, Suitzan, Estatu Batuetan eta Brasilen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Allende Landa

**José Allende Landa** (Bilbo, 1943) Hiri eta Eskualde Plangintzako katedraduna da Euskal Herriko Unibertsitatean.

## Prestakuntza 
Nazioarteko prestakuntza du lurralde plangintzan. *Master of Science* titulua eskuratu zuen London School of Economics-en, eta *Master of Arts* titulua Pennsylvaniako Unibertsitatean. 

## Prestakuntza 
Lurralde eta hiri plangintzan nazioarteko prestakuntza du. *Master of Science (Planning Studies)* titulua eskuratu zuen London School of Economics and Political Science-n (Londresko Unibertsitatea), eta *Master of Arts (Urban and Regional Planning)* Pennsylvaniako Unibertsitatean (AEB). 

## Ibilbide akademikoa 
Bere ibilbidean zehar, energia-politikari eta energia nuklearrari, metropoli-eremuen plangintzari, ekologiari eta lurraldeari, ingurumenari eta iraunkortasunari buruzko hainbat liburu argitaratu ditu.

Artikulu ugari plazaratu ditu, besteak beste, honako aldizkari hauetan: *Información Comercial Española*, *Ciudad y Territorio*, *Estudios Territoriales*, *Economía y Sociedad*, *CEUMT*, *Mientras Tanto*, *Derecho Urbanístico*, *Revista de Estudios Regionales*, *Alfoz*, *Revista Vasca de Administración Pública* eta *Ecología Política*, besteak beste.

## Ikerketa-ildoak 
Gaur egun, bere ikerketa honako arlo hauetan oinarritzen da: ingurumenaren eta lurraldearen plangintza, ingurumen-inpaktuaren ebaluazioa, garapen jasangarria eta jasangarritasunaren adierazleak, hiri eta eskualde jasangarriak, tokikoa globalizazioaren aurrean, hondakin industrialak eta ingurumen-politika.

## Argitalpenak 
Argitaratutako azken liburua honako hau da: *Medio Ambiente, Ordenación del Territorio y Sostenibilidad*. Ekonomia eta Enpresa bilduma, 6. zk., Euskal Herriko Unibertsitateko Argitalpen Zerbitzua, 2001.
Jose Agustín Achega Aguirre

**Jose Agustin Achega Aguirre** Iziarren (Gipuzkoa) jaio zen, eta tornularia izan zen lanbidez. 

## ETAren barruko jarduera 
1970eko hamarkadaren erdialdean sartu zen ETA erakundean. 1976ko apirilaren 10ean atxilotu zuten lehen aldiz, ETA politiko-militarraren (ETApm) kide izatea egotzita, José Luis Arrasateren (1976ko urtarrila) eta Ángel Berazadi industrialaren bahiketetan inplikatuta egoteagatik. Ángel Berazadi urte bereko apirilean hil zuten.

Bahiketa horrek eragindako barne-tentsioek ETApm-ren barruko zatiketak areagotu zituzten. Alde batetik, Eduardo Moreno «Pertur» buru zuen sektorea sortu zen (gero EIAren sorrera eta, ondoren, Euskadiko Ezkerra), eta, bestetik, Miguel Ángel Apalategi «Apala» buru zuen taldea (*Bereziak* izenez ezagunak, ondoren ETA militarrean integratu zirenak).

## Buruzagitza eta atxiloketak 
ETApm-ko buruzagi operatibo gisa, Poliziaren arabera, erakunde horrek 1978 eta 1980 artean egindako bahiketa eta lapurreta nagusien erantzuleetako bat izan zen.

1977ko hauteskunde orokorrak baino lehen Danimarkara estraditatua izan zen. Ondoren Espainiara itzuli zen, eta handik aurrera eszena publikotik desagertu zen.

1981ean Frantzian atxilotu zuten. Parisko epaitegi batek Espainiara estraditatzeko agindua eman zuen, baina Antonnen konfinatu zuten. Handik ihes egin zuen 1982ko maiatzean.

## Jarrera politikoa 
Bere ibilbide politikoan zehar, lerro gogorreko jarrerak mantendu zituen.
Mombeltrángo gaztelua

**Mombeltrángo gaztelua**, Espainiako Mombeltrán udalerrian dagoen gaztelu bat da, Gaztela eta León erkidegoko Ávilako probintzian.

Beltrán de la Cuevaren aginduz eraiki zen. Dauzkan armarrien xehetasunaren arabera,  1462 eta 1474 artean eraikia legoke, egiletza Juan Guas arkitektoari aitortu ohi zaio, hark eraikitako Belmonteko gaztelua eta Manzanares el Realgo gaztelu berriarekin duen antzekotasunak direla eta.
Tomas Lafuente Echave

**Tomas Lafuente Echave** Portugaleten jardun zuen familia jostundegi batekoa izan zen, eta ofizio horren tradizioarekin jarraitu zuten berak, bere anaiek eta, ondoren, Portugaleten oso ezagunak izan ziren ilobek ere.  

Maria Hornilla Olartekin ezkondu zen, eta hiru seme-alaba izan zituzten.

XX. mendearen hasieratik aurrera, tokiko sozialismoaren figura garrantzitsua izan zen. 1913an Gazte Sozialisten diruzain izendatu zuten, 1914an Elkarte Sozialistako kontulari, eta 1918an Kontsumo Kooperatibako presidente izan zen, Herriko Etxea ezarri zenean.

Bere jarduera politikoari eta ospeari esker, Portugalete ordezkatu zuen ekitaldi garrantzitsuetan, hala nola Pablo Iglesiasen hiletetan 1925ean eta PSOEren 1931ko Ezohiko Kongresuan. Urte horretan bertan alkategai izateko proposatu zuten, baina postua Cándido Busterosi eman zion.

Espainiako Gerra Zibilak gogor jo zuen bere familia: emazteak eta bi semek Kantabriara ihes egin zuten, anaia Jose erbesteratu egin zen, eta bera, bere seme Saboritekin batera, frankismoaren kartzeletatik igaro zen. Ondoren, garbiketa politikoa eta errepresioa jasan zituen.

Hala ere, bere seme Saboritek jarduera politikoari berriro ekin zion, eta zinegotzi hautatu zuten 1979ko lehen hauteskunde demokratikoetan.

## Errefernztiak
Alberto Molinas Benuzzi

Alberto Molinas Benuzzi Argentinan jaio zen, (Santa Fe, 1945ko uztailaren 1a – Villa Luro, 1976ko irailaren 29a) oso ikasle ona izan zen Sortzez Garbiaren Ikastetxean, irakurzalea eta literaturazalea, eta horrek markatu zion bere historia. Bost anai-arreba zituen, Alberto, Pancho, Carlos, Publio eta Maria, Alberto Jose Molinas eta Rosa Benuzziren seme-alabak.

Medikuntza Fakultateko hirugarren urtean (Kordobako Unibertsitate Katolikoa) ipuin laburren literatur lehiaketa egin zen Argentinako Unibertsitate Katoliko guztien artean. Berak hiru ipuin aurkeztu zituen, eta sari nazionala lortu zuten. Horri esker, plaketa bat, dirua eta hobetzeko bidaia baterako beka bat lortu zituen EE.UU. Hala egin zuen, baina itzuleran atzamarrez egitea erabaki zuen, Erdialdeko Amerika eta Hego Amerika ezagutuz.

Herrialde horietako errealitate sozialarekin, pobreziarekin eta beharrekin harremanetan egoteak, bizitza aldaketa sakon bat ekarri zion, eta berriro ere Kordobako Unibertsitate Katolikoan Gizarte Ikerketen Elkartea (AES) sortu zuen, eta harekin hasi zen bere militantzia sozial eta politikoan ondoren. Horrela sortzen da Montonerosen lehen taldeetako bat.

Lanusseren diktaduran bere anaia Panchorekin batera atxilotu zuten Mendoza hirian, eta bere aita eta abokatuak parte hartu zuten amarru baten bidez ihes egitea lortu zuten, klandestinitatean geldituz.

Ondoren, erakunde barruan hainbat kargu izan zituen, eta Corro 105 kaleko liskarrean hil zenean idazkari politikoa izan zen, Victoria Walsh, Jose Carlos Coronel, Ismael Salame eta Ignacio Jose Bertranekin batera. Corro kaleko borrokaldiaz Rodolfo Walshek bere alabaz idazten du eta agian leku horretan zein aberriaren luze-zabalean bizia ematen jakin zuten kide bakoitzarentzat: « Vickyk beste bide batzuk aukeratu ahal izan zituen desohoragarria izan gabe, baina aukeratu zuena bidezkoena zen, eskuzabalena, arrazoizkoena. Bere heriotza argia bere bizitza labur ederraren sintesia da; ez zen berarentzat bizi izan, beste batzuentzat bizi izan zen eta beste horiek milioika dira».

Huerque Mapu musika-taldeak José Sabino Navarro “el Negro”-ren omenez musikatutako poema, Montoneros-en sortzaileetako bat, egile anonimo gisa agertzen da, baina egilea Alberto Molinas da.

https://documentos.atesantafe.com.ar/sembrando-memoria/historias/estudiantes-y-profesionales/alberto-molinas
Dorrit Hoffleit

**Ellen Dorrit Hoffleit** (Florence,  AEB, 1907ko martxoaren 12a - New Haven, 2007ko apirilaren 9a) Yale Unibertsitateko estatubatuar astronomoa izan zen. Izar aldakorretan, astrometrian, espektroskopian eta *Bright Star Catalog* delakoan egindako lanagatik da ezaguna, baita astronomo belaunaldi askoren aholkulari gisa egindako lanagatik ere. 

## Bizitza 
Hoffleit-ek astronomian zuen interesa 1919an hasi zen, amarekin behatutako meteoro-euriarekin. Bere Bachelor of Arts titulua lortu zuen 1928an, Matematikan *summa cum laude* graduatuz, Harvard College-ko Behatokian izar aldakorren bila lanean hasi aurretik.

Radcliffe College-n astronomiako doktoregoa lortu zuen, eta 1948an Harvard-en astronomo izateko kontratatu zuten. Harvarden egon zen 1956ra arte, Yale Unibertsitatera joan zen arte. Yalen egon zen 1975ean erretiroa hartu zuen arte. Yalen Ida Barneyren urratsei jarraitu zien, haren astrometria lana bere gain hartuz, eta geroago hari buruz idatzi zuen: "Hura ezagutzea plazerra, inspirazioa eta pribilegioa izan zen, bai lanean bai gizartean".

Hoffleit Maria Mitchell Behatokiko zuzendaria ere izan zen Nantucketen 1957tik 1978ra, eta bertan 100 ikasle baino gehiagorentzako udako programak zuzendu zituen, horietako askok astronomo karrera arrakastatsuak izan zituztelarik.

*Bright Star Catalogue* delakoaren egilea izan zen, ortziko 9.110 izar distiratsuenei buruzko informazio-bilduma. Halaber, *The General Catalogue of Trigonometric Stellar* *Parallaxes*-en egilekidea izan zen, 8.112 izarren distantzien neurketa zehatzak, Esne Bidearen zinematika eta Eguzki-sistemaren eboluzioa ulertzeko informazio kritikoa biltzen zituena.

100 urte bete zituen 2007ko martxoaren 12an eta hilabete beranduago hil zen minbizi baten konplikazioen ondorioz.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1988an, Hoffleit-ek *George Van Biesbroeck Saria* jaso zuen American Astronomical Society-ren eskutik, astronomiari bizitza osoan egindako zerbitzuagatik.
* Laurogei urte bete zituenean, 3416 asteroideari Dorrit izena jarri zioten haren omenez.
* 1997ko martxoaren 7tik 8ra, Yale Unibertsitateak sinposio bat antolatu zuen Hoffleiten 90. urtebetetzearen omenez, bere ia 70 urteko ibilbideari eskainia.
* *Carolyn Wilby saria* jaso zuen, Radcliffe-ko edozein sailetan egindako jatorrizko hitzaldi-lan onenari esker.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ida Barney

## Kanpo estekak 
* Dorrit Hoffleit doktorea, Connecticut Women's Hall of Fameko kidea
* Bibliografia Pazifikoko Astronomia Elkartea
* E. Dorrit Hoffleit Paperak (MS 1915) Eskuizkribuak eta Artxiboak, Yale Unibertsitateko Liburutegia.
* Paperak, 1906–2005 Schlesinger Library. Radcliffe Institutua, Harvard Unibertsitatea.
* *In Memoriam: Dorrit Hoffleit* *aavso.org.*
Santa Cruz museoa

**Santa Cruz Museoa** Espainiako Toledo hiriko erakundea da. Santa Cruz ospitale zaharrean du egoitza, eta Grekoaren pintura-errepertorio baliotsua du erakargarri nagusi gisa. Museoa Alde Historikoan dago. 

## Bildumak 
Museoa hiriko erakargarri turistiko nagusietako bat da, neurri handi batean Grekoaren koadroen errepertorio baliotsuagatik, horietako asko Toledoko hainbat elizek utzita. Bildumak artistaren eboluzio ia osoa Toledon irudikatzen du, hiriko lehen urteetatik, 1614an hil baino lehentxeago arte.

Badira, bestetik, XVI eta XVII. mendeetako artista handien lanak, besteak beste, Nicolás Francés, Sijenako maisua, Pieter Coecke, Francisco de Comontes, Juan Correa de Vivar, Blas de Prado, Luis Tristán, Gaspar de Crayer, Vicente Carducho, Juan Bautista Maíno, e.a.

Margolanekin batera zenbait eskultura eta zeramikak erakusten dira.

## Iruditegia 

Image:
Santiago_el_Mayor_peregrino,_de_El_Greco._(Museo_de_Santa_Cruz_de_Toledo).jpg|*Jakue Nagusia pelegrino gisa*, Grekoaren margolana.
St_francis2,_el_greco.jpg|*San Frantzizko*, Grekoaren margolana.
El_Expolio,_de_El_Greco_(Museo_de_Santa_Cruz_de_Toledo).jpg|*Expolioa*, Grekoaren margolana.
El_Greco_-_The_Virgin_of_the_Immaculate_Conception_and_St_John_-_WGA10466.jpg|*Sortzez Garbia San Joan Ebanjelariarekin*, Grekoaren margolana.
.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jabi Lezaun

**Jabi Lezaun Landa** (Iruñea, 1995) nafar bertsolaria da.

## Palmaresa 
Bitan parte hartu du Nafarroako bertsolari txapelketan eta 2025eko ekitaldian finalaurrekoetara heldu da.

## Palmaresa 
### Txapelketak
* Nafarroako Bertsolari Txapelketa
** Finalaurrekoak (1): 2025
** Aurre-kanporaketak (1): 2021

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txema Burgaleta

**Txema Burgaleta** (Tuteran, 1982) Nafarroako Gazteriaren Institutuko zuzendari kudeatzailea da 2023tik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ignacio Moreno Erro

**Ignacio Moreno Erro** (1919 - 1988) Iruñeko Polizia Munizipaleko burua izan zen 1968tik aurrera.

## Biografia 
1964an Miguel Javier Urmeneta alkateak Guardia Urbana eta Guardia Rurala batu zituen, eta horrela sortu zen Iruñeko Polizia Munizipala. Ignacio Moreno Erro 1968an izendatu zuten burua, eta karguan jarraitu zuen 1970eko eta 1980ko hamarkadetan zehar. Bere garaian, poliziaren jarduera batez ere trafikoaren kontrola eta hiriaren segurtasuna bermatzea izan zen.

1980ko hamarkadan lehen emakume agenteak sartu ziren Iruñeko Polizia Munizipalean, Moreno Erroren zuzendaritzapean. Urte horietan, erakundea gero eta handiagoa bihurtu zen eta segurtasun publikoan eragin handiagoa izan zuen.

## Erreferentziak
Papas arrugadas

**Papas arrugadas** (patata zimurtuak) Kanariar Uharteetan jaten den patata egosi plater tradizionala da. Normalean pipermin eta baratxuri-saltsarekin zerbitzatzen da, mojo rojo izenekoa, edo haragi plateren laguntzaile gisa.

Platera patata berri txikiekin egiten da, garbitu (baina zuritu gabe), eta gero ur gazian egosi. Jatorriz, itsasoko ura erabiltzen zen, baina gaur egun ohikoagoa da txorrotako ura erabiltzea gatz kopuru handi batekin. Egosi ondoren, ura kendu eta patatak laburki uzten dira eltzean, sukaldean, lehortzen, gatz-azal fin batekin zimurtu arte. 

Papas arrugadak Kanariar sukaldaritzako plater bereizgarritzat hartzen dira.  Batzuetan platera conejo en salmorejoarekin zerbitzatzen da, Kanariar untxi-gisatu arrunt batekin.  

2016an, Papas arrugadak Espainiako mirari gastronomiko izendatu zituzten Allianz Global Assistance-k sustatutako lehiaketa batean, Interneten bidezko boto herrikoiaren bidez lehen postua lortuz. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julián Gimon

**Julian Gimon** Rezola (Bergara, 1898 - Bilbo, 1980) sendagile urologoa izan zen, eta Euskal Unibertsitatearen sorreran parte hartu zuen, Kirurgia katedra izanez. Eusko Abertzale Ekintza alderdiko hasierako kideetako bat, bertako idazkaria izan zen. Bilboko Igualatorio Mediko Kirurgikoaren sortzaileetako bat, 1951 eta 1957 artean bertako lehendakaria izan zen. 

## Biografia 
Haurtzaroa Eibarren igaro ondoren, non bere aita alkate izan zen. Medikuntza ikasketak Valladolideko Unibertsitatean egin zituen, bekadun gisa, eta lizentziaturako aparteko sariarekin amaitu zuen. Geroago Eibarren bere lehen erietxea eraiki zuen. 1919an, meritu-lehiaketa bidez, Bilboko Ospitale Zibileko barneko lanpostua lortu zuen. Etapa hori amaitu ondoren, Eibarren jarri zen bizitzen, eta bertan jardun zuen arlo pribatuan.

1922an, Alemaniara eta Suitzara joan zen, eta kirurgiarekin lotutako zenbait ikastaro egin zituen (gorpu-kirurgia, urologia, hematologia, etab.). 1926an Alemaniara itzuli zen Minbiziaren Institutuan kantzerologia ikastera. Aldi horretan bere doktore-tesia egin zuen: Minbiziaren tumoreen aurkako tratamendua Torion Xrekin. Madrilgo Unibertsitate Zentralean defendatu zuen, eta bikain kalifikazioa eman zioten. Urte honen amaieran, Bilboko Ospitale Zibileko Kirurgia eta Urologiako Hirugarren Klinikako laguntzaile izendatu zuten.

1930ean establezimendu kliniko bat sortu zuen Bilbon non Gerra Zibilaren garaian itxi egin zuten. 1934an, Bilboko Medikuntza Zientzien Akademiako presidente hautatu zuten, eta hurrengo urtean, oposizioz eta epaimahaiaren aho bateko adostasunez, Bilboko Ospitale Zibileko Kirurgia zerbitzuburuaren postua lortu zuen.

1930etik Eusko Abertzale Ekintzako kidea izan zen eta besteak alderdiaren idazkaria eta Bilboko egoitzaren lehendakaria izan zen. 1936an alderdia utzi zuen, 1936ko guda hasi baino pixka bat lehenago.

Francok heriotza-zigorra ezarri zion, eta Duesoko presondegitik eta Cadizko Puerto de Santa Mariatik igaro zen, askatasuna berreskuratu aurretik. Bilboko Sendategi Mediko-Kirurgikoaren zuzendari eta sortzailea 1950n, (gaur egun "Clínica Guimón, S.A."). Igualatorio Médico Quirúrgicoa sortu zuen mediku-taldeko kide izan zen, eta erakunde horretako buru izan zen 1957ra arte. Alkoholismoa Bizkaian aztertzeko Batzordearen antolatzaile eta lehendakaria (1966-1971) bitartean. 1967tik 1969ra Bizkaiko Medikuntza Akademiako buru izan zen berriro. Medikuntzako Errege Akademiako kidea zenhttps://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/es/guimon-rezola-julian/ar-57479/. 

Bilbon hil zen 1980an, eta ondare zabala utzi zuen, batez ere argitalpen eta mediku espezialisten prestakuntza moduan.

Bilboko hiriak kale bat eskaini zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ángel Paz

**Ángel Paz Domínguez** (Pasaia, 1932ko apirilaren 1a – Donostia, 2025eko abenduaren 14a gipuzkoar futbolaria izan zen, aurrelari postuan aritzen zena.

Real Sociedadekin 227 partida jokatu zituen hamar denboralditan, 1951 eta 1961 artean. Real Murcia taldean ere jokatu zuen.

## Erreferentziak
Maóko portua

**Maóko portua**, Menorca uhartearen ekialdeko kostaldean dagoena, Mediterraneoko portu natural handienetako bat da, sei kilometro baino gehiagoko luzerarekin. Estrategikoki mendebaldeko Mediterraneoaren erdian dago, eta mendeetan zehar Europako nazio nagusiek uhartea konkistatu eta birkonkistatu dute. Gaur egun, funtzio turistiko bat, urte osoan zehar gurutzaontzi ugari iristea, eta funtzio industrial bat uztartzen ditu, uharteko biztanleak hornitzen dituzten askotariko materialak deskargatzeko gune bat barne. Portuaren hegoaldeko ertzean Maó hiria eta Es Castell herria daude. Bi herriek itsas pasealekuak dituzte, eta bertan jatetxeak, tabernak eta askotariko dendak daude, baita kasino bat ere. Portuaren iparraldeko erriberan itsasontziak deskargatzeko industrialde batetik, zentral elektriko batetik eta gune militar batetik irlako biztanleen uda-giroko etxe ugariraino eta munduko leku guztietako ospetsuen bizilekuraino daude. Udako etxe horiek portuko iparraldeko kostaldean aurkitzen ditugun kala ugarietan zehar banatzen dira: Cala Rata, Cala Deslinde, Sano Balsa eta Cala Larga, besteak beste.

Portuaren iparraldeko ertzetik jarraituz, Mola gotorlekua dago, Elisabet II.a Espainiakoaren erregealdian eraikitako gotorleku militarra, gaur egun erakargarri turistiko gisa bisita daitekeena. Portu beraren barruan lau uhartetxo daude, handiena Maóko Lazaretoa da, XIX. mendean lazareto gisa erabiltzeko uhartetxo bihurtu zen San Filipe penintsula zaharra. Gaur egun, Osasun eta Kontsumo Ministerioaren jabetzakoa izaten jarraitzen du, ministerioko funtzionarioen udako egoitza da eta sinposioak eta biltzar zientifikoak egiten dira. Bigarren uhartea illa del Rei da, 1287an Alfontso III.a Menorcakoaren konkistatzailearen omenez izendatua. Gaur egun, uhartetxo hori eta bere eraikinak berreskuratzen ari dira Erregearen Uhartearen Lagunak Elkartearen bitartez. Hirugarrenik, Pinto uhartea dago, gaur egun erabiltzen ez den uhartetxo militarra. Eta uhartetxoetako laugarrena eta txikiena illa de la Quarantena da, portuko lazaretoa izandakoa eta geroago funtzio militarrak izatera pasa zena (gaur egun ez da erabiltzen).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shipra Mazumdar

[thumb|[Everest|Everest mendia]]
**Shipra Mazumdar** maiorra da Indiako Armadan, eta Indiako Armadako emakume mendizale taldeko kidea. Bengalarra da.Ingeniaritza ikasi zuen Army Institute of Technology-n, Pune-n. Oinarrizko eta Aurrerapeneko Alpinismo Ikastaroak egin zituen Nehru Mendizaletasun Institutuan, Uttarkashi-n.

## Alpinismo espedizioa 
2005eko ekainaren 2an Tibetetik igo ziren, Ipar Col-eko bidea erabiliz.

Indiako Aire Armadako beste mendizale talde bat gailurrera iritsia zen maiatzaren 30ean. Talde horretako kide bat, Squadron Leader S.S. Chaithanya, elur ekaitz batean desagertu zen jaitsieran.

## Ikus gainera 
* Everest mendiaren indiar igondakoak - urtearen arabera
* Everest mendiko igolarien zerrenda, tontorrera egindako aldi kopuruaren arabera
* India-ko Everest mendiko errekorren zerrenda
* (Ingelesez): Everest mendiko errekorren zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Conejo en salmorejo

**Conejo en salmorejo** (*untxia kanariar marinadan*) Kanariar Uharteetako haragi platerra da. Osagai nagusia untxi haragia da, marinatu, gero salteatu eta azkenik marinadan egosi arte.

Haragiaz gain, untxiaren gibela ere askotan erabiltzen da. Marinadaren oinarria ardo zuria (normalean lehorra), oliba olioa eta askotan ozpina dira, baratxuriarekin, erramu hostoarekin, piperrekin eta ezkaiarekin nahastuta. Osagai gehigarriak erabiltzen dira norberaren gustuaren arabera. Guarnizio gisa, normalean *papas arrugadas* zerbitzatzen dira, ur gazitan egositako patata txiki azalik gabeak. Arroza, ogia edo patata frijituak bezalako beste guarnizio batzuk ez dira arraroak.

Conejo en salmorejoak oso ezagunak dira Kanariar uharteetan eta Kanariar sukaldaritzako plater bereizgarritzat hartzen da.  Plateraren jatorria ez dago argi, iturri batzuek Aragoira jotzen dute.  Andaluziako barazki zopa salmorejoak ez du zerikusirik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Errezeta Saveur.com-en
Maóko arpilatzea

**Maóko arpilatzea** 1535eko irailaren 1ean gertatu zen, Hayreddin Bizargorriak Balear Uharteetako Maó portua eraso zuenean.

Espedizioa Bizargorriak Karlos I.ak Tunis konkistatu eta aste batzuetara gertatu zen. Bizargorriak Tunisetik ihes egin eta Bônen ontziratu zuen. Une hartan uharteko hiriburua Ciutadella zen, uharteko goarnizioa hartzen zuena. Bizargorriak harrapakin handi bat eta 600-800 esklabo eskuratu zituen, Aljerrera eraman zituztenak.

## Arpilatzea 
1535eko irailaren 1eko gauean, Otomandar Inperioaren armada Maóko portuan sartu zen, Tunisko konkistatik zetozen itsasontzi inperialak bezala kamuflatuta. Bartomeu Genestar eta Francesc Coll fraide frantziskotarrak itsasontziei ongi-etorria egitera joan ziren, itsasontzi inperialak zirelakoan. Turkiarrak zirela konturatu zirenean, herritarrei jakinarazi zieten, hiriko harresiak itxi eta borrokarako prestatzen hasi baitziren.

Bizargorria bere 2500 gizonak lehorreratzen eta hiria setiatzen ari zela ikustean, herriak arriskuaz ohartarazi zion Ciutadellako gobernadoreari (orduan Menorcako hiriburua zena), eta honek berehala bildu zituen zaldunak eta sorospen zutabe bat eratu zuen, Maórantz abiatuz berehala, bidean errefortzu gehigarriak errekrutatuz. Irailaren 3an, 300 gizoneko zutabeak otomandar tropak topatu zituen. Otomandarrek, kopuru askoz handiagoarekin, balearrak suntsitu egin zituzten, gobernadorea eta bere 100 zaldunak hilez.

Sorospen zutabearen porrotak setiatutako jendearen morala hondatu zuen, eta harresia zati batean suntsitu zenean, Maóko buruzagiak Bizargorriarekin harremanetan jarri ziren errendizioaren nondik norakoak eztabaidatzeko. Irailaren 4ko gauean, hiria errenditzea erabaki zuten, hiriaren arpilatzean buruzagiak eta haien etxeak errespetatzeko baldintzarekin. Hurrengo gaua infernuzkoa izan zen Maórentzat, frantziskotarren eta beste zibil batzuen heriotzarekin, bortxaketekin, suteekin, harraparitzeekin eta inoiz gehiago jakin ez ziren 600 preso harrapatzearekin batera. Bitartean, hiriko buruzagiak Binimaimuten babestu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tine Mena

[thumb|[Everest mendia]]
 **Tine** Mena ( **Echali, Upper Dibang Valley, Arunachal Pradesh, India** 1986ko irailaren 17a) alpinista indiarra da, 2011ko maiatzaren 9an Everest mendia igo zuen, India ipar-ekialdeko Arunachalee  lehen emakumea igo zuena.

## Haurtzaroa 
Tine Echali herrixka urrun batean jaio zen, Roing barruti burualdetik 178 kilometrora dagoena. Bere haurtzaroa mendi eta naturako itzulietan eman zuen. Indiako armadako *porter* edo eramaile gisa lan egin zuen 17 urte besterik ez zituenean. [Indiako Armadarako eramaile bat tokiko zibil bat da, askotan Ladakh edo Arunachal Pradesh bezalako altuera handiko eskualdeetakoa, aldi baterako kontratatua (normalean sei hilabete) funtsezko hornigaiak, munizioa eta ekipamenduak eramateko, postuak aurreratzeko, logistikari laguntzeko eta altuera handiko operazioetan laguntzeko, lur gogorretan bizi-lerro gisa balio duena, batzuk soldadu osoko roletara ere trantsizioarekin.  2011ko espedizioan egin zuen gastu osoa Rs ingurukoa izan zen. 20 laket.] Everest gailurrera heldu zen Ipar ekialdeko emakumerik gazteena.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Everest mendira igondako indiarrak  Urtearen arabera]
* Everest mendira igondakoen zerrenda, tontorrera egindako aldi kopuruaren arabera
* Everest mendiko errekorren zerrenda

## Kanpo estekak 
Everest-eko gailurrera iritsi zen You-tubeko bideoa (ingelesez)
* Emakumeak inspiratzen: Tine Mena
Plater bereizgarri

**Plater bereizgarria** chef edo jatetxe bat identifikatzen duen errezeta bat da. Egokiena bakarra izatea eta gastronomo jakintsu bati dastaketa itsu batean sukaldaria izendatzeko aukera ematea izan beharko litzateke. Artista batek bere estiloa aurkitzearen edo idazle batek bere ahotsa aurkitzearen baliokidea dela pentsa daiteke. Praktikan, sukaldari baten plater bereizgarria denborarekin aldatzen da askotan, edo hainbat plater bereizgarri aldarrikatu ditzakete.

Zentzu ahulagoan, plater berezi bat jatetxe batekin lotu daiteke, batez ere sortu zuen sukaldaria jada ez badago establezimenduan. Eskualde gastronomiko bati erreferentzia egiteko ere erabil daiteke, eta kasu horretan, bere esanahia " plater nazionala"ren baliokidea izan daiteke. Kasu askotan, jatetxeek menua garatzeko, jatetxearen kokapen geografikoari dagozkion gustu eta estilo bereziak erabiliko dituzte. Bertako produktuek, jatetxearen dekorazioek eta baita aukeratzen duzun eraikin motak ere, tokiko sentsibilitatea kontuan hartuta, etekin handiagoa lortzen lagun dezakete.

Ahulenean, terminoak "sukaldariaren espezialitateak" esan nahi du besterik gabe. Definizio honen arabera, ez dira inola ere bereziak, ezta bereziki ezohikoak ere.

## Adibideak 
* Franz Sacher - sachertorte 
* Albert Roux - Soufflé Suissesse 
* Gordon Ramsay - Babarrun zurien cappuccinoa trufa birrinduarekin 
* Heston Blumenthal - barraskilo-ahia 
* Fergus Henderson - hezur-muin errea perrexil entsaladarekin 
* Daniel Boulud - Lupia kurruskariak Barolo saltsan 
* Waldorf-Astoria Hotela, New York hiria - Waldorf entsalada 
* Hotel Tatin, Lamotte-Beuvron, Frantzia - Tarte Tatin 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Diana Adams

**Diana Adams** (Staunton, Ameriketako Estatu Batuak, 1926ko martxoaren 29a - San Andreas, Kalifornia, 1993ko urtarrilaren 10a) estatubatuar dantzaria eta dantza maistra izan zen.  

## Ibilbidea 
Emily Hadley-Adams amaordearekin hasi zituen dantza ikasketak, gero New Yorken jarraitu zuen ikasten Edward Caton, Agnes de Mille eta Antony Tudor maisuekin. 1943an egin zuen debuta, Agnes de Mille koreografoaren *Oklahoma*! musikalean.

1944an, American Ballet Theatre taldean sartu zen, eta laster bihurtu zen bakarlari. Sei urte geroago, 1950ean, Balanchineren konpainiarekin, New York City Balletekin, elkartu zen.

Adamsek noizbehinkako agerpenen bat egin zuen bai telebistan eta baita zineman ere. 1954an *Knock on* Wooden parte hartu zuen Danny Kayerekin eta 1956an Gene Kellyren Invitation to the Dance filmean.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Koegler, Horst (1977). The Concise Oxford Dictionary of Ballet. ISBN 0-19-311314-7. 
## Kanpo estekak
Bharatpur estatua

**Bharatpur** Indiako estatu bat izan zen. Badan Singh Maharajak sortu zuen 1722an eta Suraj Malek paper garrantzitsua izan zuen bere garapen ekonomikoan. Suraj Malen gobernupean (1755-1763) urtero 17.500.000 urrezko txanponeko diru sarrera zuen. Lohagarh gotorlekua, Deeg jauregia eta Keoladeo parke nazioanla garai horretan sortutako eremuak dira, azkena Gizateriaren Ondarea gaur egun.

1826an Britainiar Inperioak konkistatu zuen, eta euren suzeranoa izan zen, Indiako printze-estatuetako bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak