open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ume eder bat

**"Ume eder bat"** Jose Maria Iparragirreren abesti ezaguna da. Abestiak azpititulu bat du, "Nere maitiarentzat". Horrek garbi erakusten du maitasunezko abestia dela. Gertaerak Donostian ematen dira. Neska Euskal Herriaren irudi gisa interpretatu daiteke.
Fitxategi:Filippo Indoni - L'incontro amoroso, Olio su tela (1908).jpg|Maitasunezko abestia
Fitxategi:Batzar Iparraguirre.jpg|Iparragirre
Fitxategi:Euskal Herriko udalerrien dentsitate mapa topografikoa 01.jpg|Euskal Herriaz?

## Hitzak 
Hau da gurera heldu den bertsioa: Doinuaren ikuspuntutik, aldiz, Iparragirreren arabera baina baita ere Jose Juan Santestebanen arabera abestu izan da. Jose Manterolaren iritziz hau da Iparragirreren abesti zainduena.

1
Ume eder bat ikusi nuen 
Donostiako kalean,
hitz erditxo bat hari esan gabe
nola pasatu parean?
Gorputza zuen liraina eta
oinak zebiltzan aidean... 
Politagorik ez det ikusi 
nere begien aurrean. 

2
Aingeru zuri, paregabea, 
Euskal Herriko alaba, 
usterik gabe zugana beti 
nere bihotzak narama: 
Ikusi nahian beti hor nabil, 
nere maitea hau lana!... 
Zoraturikan hemen naukazu 
beti pentsatzen zugana... 

3
Galai gazteek galdetzen dute:
"Aingeru hori non dago?"
Nere maitea nola deitzen dan
ez du inortxok jakingo.
Ez berak ere, ez luke nahiko:
konfiantza horretan nago 
amoriodun bihotz hoberik 
Euskal Herrian ez dago. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Jesus Maria Arozamena-Tomas Garbizu: *Viejas canciones donostiarra. Donostiko kantu zarrak*. Donostiako Aurrezki Kutxa, Donostia, 1971, 150-151 or.

## Kanpo estekak 
* [Abestia Donostiako Orfeoia(https://eu.wikipedia.org/wiki/Donostiako_Orfeoia)ren bertsioan.]
* [Abestia Gontzal Mendibil(https://eu.wikipedia.org/wiki/Gontzal_Mendibil)en bertsioa.]
Larruki koloreanitz

**Larruki koloreanitza** (*Trametes versicolor*) *Polyporaceae* familiako onddo espezie bat da. Sukaldaritzako interesik gabea. Japonian medikuntzan erabiltzen da. Sendagai asko ditu, horietako batzuk ikertzeko daude oraindik.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** Sesila, 3 eta 10 cm. bitarteko luzerakoa, 1 eta 5 cm. bitarteko proiekziokoa eta 1 eta 4 mm. bitarteko lodierakoa. Normalean, zurari atxikia irteten da, multzo inbrikatuetan zirkulu edo giltzurrun formak osatuz, lauak, hainbat koloretako gune zentrokidez apainduta, beltzetik zurira eta marroi-gorrixkatik okrera doazenak. Ertz uhindua, gainazal bilotsua, distiratsua eguraldi lehorrarekin.

**Himenioa:** Tutu motzak, zuriak edo krema kolorekoak, zahartuaz horitzen joaten dira. Poro oso txikiak, biribilak eta tutuen kolore berekoak.

**Haragia:** Oso mehea, larrukara eta zuria.

**Etimologia:** *Trametes* hitza latinezko “trama” hitzetik dator, ehun edo irun lodia esan nahi du, poroen itxuragatik. *Versicolor* epitetoa ere latinetik dator eta kolore aldakorrekoa esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria, larrukara eta gogorra delako.

### Nahasketa arriskua 
Deskribatutako espeziea oso aldakorra da bere forma eta koloreetan, eta, beraz, espezie honetako aldaera batzuk bereizi egin dira. *Trametes zonatella* perretxikoarekin nahas daiteke. *Trametes multicolor* perretxikoarekin ere bai, hau kolore anitzekoa da, baina ez du tonu beltzik eta urdinxkarik.

## Sasoia eta lekua 
Urte osoan, hezetasuna dagoen bitartean. Oso arrunta eta aldakorra da. Hostozabalen, koniferoen, fruta-arbolen eta abarren zur hilaren gainean hazten da.

### Banaketa eremua 
Ipar Amerika, Europa, Afrika, Erdialdeko eta Hego Amerika, Antartikako uharteak, Asia, Australia, Zeelanda Berria.

## Galeria 

Fitxategi:Koloreaskokua.jpg|Larruki koloreanitzak.
Fitxategi:Larruki koloreanitza azpitik.jpg|Larruki koloreanitza azpitik.
Fitxategi:Larruki koloreanitzak adarrean.jpg|Larruki koloreanitzak adarrean.
Fitxategi:Trametes versicolor bat.jpg
Fitxategi:Trametes versicolor 5.jpg
Fitxategi:Trametes versicolor 6.jpg
Fitxategi:Trametes versicolor 7.jpg
Fitxategi:Trametes versicolor 8.jpg
Fitxategi:Trametes versicolor 9.jpg
Fitxategi:Trametes versicolor bi.jpg
Fitxategi:Trametes versicolor 11.jpg
Fitxategi:Trametes versicolor 12.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
A. S. Byatt

Dame **Antonia Susan Duffy**, profesionalki ezaguna **A. S. Byatt** ezkondua izenez (Sheffield, 1936ko abuztuaren 24a - Londres, 2023ko azaroaren 16a) ingeles eleberrigilea izan zen.

Sheffielden jaio zen Antonia Susan Drabble izenarekin eta Bigarren Mundu Gerran hiria bonbardatu ondoren Yorkera joan zen familiarekin.

1964an argitaratu zuen bere lehen eleberria, *The Shadow of the Sun*. Eleberriez gain, biografiak ere idatzi ditu. 1990ean Booker Saria irabazi zuen *Possession* eleberriarekin.

## Lanak 
### Eleberriak 
* 1964 – *Shadow of a Sun*, Chatto & Windus]
* 1967 – *The Game*, Chatto & Windus
* 1978 – *The Virgin in the Garden*, Chatto & Windus
* 1985 – *Still Life*, Chatto & Windus
* 1990 – *Possession: A Romance*, Chatto & Windus
* 1992 – *Angels and Insects*, Chatto & Windus
** *Morpho Eugenia*
** *The Conjugal Angel*
* 1996 – *Babel Tower*, Chatto & Windus
* 2000 – ''The Biographer's Tale*, Chatto & Windus
* 2002 – *A Whistling Woman*, Chatto & Windus
* 2009 – *The Children's Book*, Chatto & Windus
* 2011 – *Ragnarok: The End of the Gods*, Canongate

### Ipuin bildumak 
* 1987 *Sugar and Other Stories*, Chatto & Windus
* 1993 *The Matisse Stories*, Chatto & Windus
* 1994 *The Djinn in the Nightingale's Eye*, Chatto & Windus
* 1998 *Elementals: Stories of Fire and Ice*, Chatto & Windus
* 2003 *Little Black Book of Stories*, Chatto & Windus

### Saiakerak eta biografiak 
* 1965 *Degrees of Freedom: The Early Novels of Iris Murdoch*, Chatto & Windus
* 1989 *Unruly Times: Wordsworth and Coleridge, Poetry and Life*, Hogarth Press
* 1991 *Passions of the Mind: Selected Writings*, Chatto & Windus
* 1995 *Imagining Characters: Six Conversations about Women Writers* (Ignes Sodrerekin batera), Chatto & Windus
* 2000 *On Histories and Stories: Selected Essays*, Chatto & Windus
* 2001 *Portraits in Fiction*, Chatto & Windus
* 2016 *Peacock & Vine: On William Morris and Mariano Fortuny'', Knopf

## Kanpo estekak
Onneyn Tahi

**Onneyn Mortis Tahi** (Losingoiburie, Ambae uhartea, 1944ko uztailaren 24a - 1998) vanuatuar politikaria izan zen.

Funtzionario gisa urte batzuk lan egin ondoren politikan sartu zen 1979an. 1980tik 1995era Legebiltzarreko kide izan zen, eta 1987tik 1991ra izan zuen lehendakari.

Herrialdeko jarduneko presidentea izan zen 1989ko urtarrilaren 12tik 30era, Ati George Sokomanu presidentea kargutik kendu zutenetik Fred Timakata hautatu zuten arte.

1991n Nekazaritza ministro izendatu zuten eta 1993an Finantza ministro. 1998an hil zen, auto istripu batean, hauteskunde parlamentarioen kanpainan.

## Kanpo estekak
Maribel Lacave

**Maribel Lacave Bautista** (Kanaria Handiko Las Palmas, 1951ko maiatzaren 23a) poeta, narratzailea eta saiakeragilea  da.

## Ibilbidea 
Gizarte-graduatua, Sahararen independentziaren aldeko mugimenduarekin lotuta egon da.

Idazle gisa, Espainiako aldizkari literarioetan eman zen ezagutzera. Ohiko kolaboratzailea izan zen *Sansofé* eta *El Puntal* aldizkarietan. Kanarietako Herri Kulturaren Zentroko kidea da. *San Borondón* herri-kulturaren programa egin zuen Radiocadena Españolan, eta Herri Kulturaren Erakustaldiak eta ESPAL Jaialdiaren (Afrikako eta Latinoamerikako herriekiko elkartasun-topaketa) hainbat edizio antolatzen lagundu zuen.

Bere lana portugesera, arabierara, italierara, ingelesera eta mapuzungunera itzuli da. Haren poema batzuk kantautore espainiar, latinoamerikar eta afrikarrek musikalizatu dituzte.

Chiloé artxipelagoan bizi da, Txileko hegoaldean, 1998az geroztik.

## Lanak 
* 1984 – *Con toda la mar en los bolsillos*, Centro de la Cultura Popular Canaria (CCPC) argitaletxea, Tenerife.
* 1988 – *Donde solo media luna*, Ed. CCPC, Tenerife.
* 2001 – *Sin fronteras*, Ed. CCPC, Tenerife.
* 2002 – *Dos para un tango*, Constantin Contreras-ekin. .
* 2004 – *Como florece el dafne en el invierno*, Ayto. Santa Lucía de Tirajana, Gran Canaria, argitalpena ISBN: 978-84-606-3556-7.
* 2005 – *Cuentos de la abuela majareta*, Literatura Infantil (Cuentos y poemas), Ed. CCPC, Tenerife, ISBN: 978-84-7926-513-7.
* 2007 – *Los canarios del lago Budi* (saiakera), Ediciones Idea, Tenerife, ISBN: 978-84-96740-84-6.
* 2008 – *Los mundos de Gali* (Literetura infantil), Ed. CCPC,Tenerife, ISBN:  978-84-7926-580-9.
* 2011 – *Isla Truk*, María Jesús Alvaradorekin, Ed. Juan Ramón Tramundt, ISBN: 978-84-614-8305-1.
* 2012 – *Mestizada.* *Susurros para Paula*, Edi. CCPC, Tenerife, ISBN: 978-84-7926-625-7.
* 2014 – *Insulares (Cuentos al Alimón)*, Constantin Contrerasekin, Ed. Mercurio, ISBN: 978-84-942934-4-3.
* 2018 – *Mujerío poético*, María Jesús Alvaradorekin, ISBN: 978-84-09-01638-9.

## Sariak 
* 2004an, Santa Lucía de Tirajanako (Kanaria Handia)  Udalak ematen duen Juan Alvarado poesia-saria jaso zuen Lacavek, poesia-sorkuntza sustatzeko, *Como florece el dafne en el invierno* poema-liburuagatik..

* *Ipuinak mugimenduan saria* 
* Kanarietako Herri Kulturaren Zentroaren *San Borondatón saria* jaso zuen, kultura eta identitate kanariarraren alde egiteagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa Maribel Lacaveri YouTuben.
Valerie Arioto

**Valerie "Val" Ann Arioto** (Pleasanton, Kalifornia, AEB, 1989ko apirilaren 10a) softbol jokalari estatubatuarra da; 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokion, zilarrezko domina irabazi zuen AEBko selekzioarekin; jaurtitzaile eta lehen baselaria da Pac-12 Konferentziako Kaliforniako Golden Bears-en. 2012tik Estatu Batuetako emakumezkoen softbol selekzio nazionaleko kide da, eta, 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, zilarrezko domina irabazten lagundu zion taldeari. 

## Ibilbidea 
Arioto Foothill High School eta Kaliforniako Berkeleyko Unibertsitatera joan zen 2008-10, 12, non bigarren talde bat eta lehen taldeko All-Pac-12 ohoreak lortu zituen, 2012ko Pac-12 Urteko Jokalari izendapena barne. Gainera, National Fastpitch Coaches Association-ek hirugarren talde gisa aitortu zuen, eta, bi aldiz, First Team All-American gisa. Estatu Batuetako emakumezkoen softbol selekzioarekin, 2011ko Softboleko Mundu Kopa irabazi zuen, eta, ordutik, 8 urte daramatza kide izaten.

## Nazioarteko ibilbidea 
Ariotok Estatu Batuetako taldea ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, eta zilarrezko domina irabazi zuen.  Ariotok hiru hit eta bi ibilaldi jaso zituen taldearentzat txapelketan zehar. Japoniako taldeak garaitu zuen AEB taldea urrezko dominarako jokoan. Hauek osatu zuten AEBko taldea: Ali Aguilar, Monica Abbott, Valerie Arioto, Ally Carda, Amanda Chidester, Rachel Garcia, Haylie McCleney, Michelle Moultrie, Dejah Mulipola, Aubree Munro, Bubba Nickles, Cat Osterman, Janie Takeda, Delaney Spaulding eta Kelsey Stewart-ek.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Estatistikak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*USA Softball
*California Golden Bears at the Wayback Machine (archived December 17, 2012)
TaqMan

**TaqMan** zundak PCR kuantitatiboaren (qPCR) espezifikotasuna emendatzeko diseinatutako hidrolisi-zundak dira. Metodo hau Cetus Corporation-ko ikertzaileek 1991ean deskribatu zuten lehen aldiz  eta geroago Roche Molecular Diagnostics eta Applied Biosystems empresek garatu zuten, proba diagnostikoetarako eta ikerketarako hurrenez hurren.

TaqMan zundak Taq polimerasaren 5´-3´ exonukleasa aktibitatean oinarritzen dira. Zundak itu-sekuentziara hibridatuko dira eta eszisioak fluoreszentzia igorriko du . Modu honetan, beste qPCR metodoetan antzera, polimerasaren kate-erreakzioaren (PCR) zikloetan metatutako produktuaren neurri kuantitatiboa eskuratuko da.Taqman zunden abantailarik nagusia detekzioaren espezifikotasuna nabarmen emendatzen dela da.

Hortaz, qPCRaren termozikladorean detektatutako fluoreszentzia askatutako fluoroforoarekiko eta DNA moldearen kantitatearekiko zuzenki proportzionala da. Metodo espezifiko honen helburua geneak kuantifikatzea da.

## Oinarriak 
thumb|270x270px|1. irudia: TaqMan zunda baten mekanismoa.
TaqMan zunda oligonukleotido baten 5 'muturrari kobalenteki lotutako fluoroforoak eta 3' muturrean fluoreszentzia-desaktibatzaile batek (quencher) osatzen dute  (1. irudia).

Metodo honetan, hainbat fluoroforo (adib: 6-karboxifluoriszeina, tetrafluoriszeina) 
* SNP genotipadoak
* Microarrays deritzenen emaitzak baieztatzea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlota Gurt

**Carlota Gurt Daví** (Bartzelona, Katalunia, 1976) Kataluniako itzultzailea eta idazlea da. 

## Ibilbidea 
Itzulpengintza eta Interpretazioko lizentziaduna (UVIC), Humanitate, Enpresa eta Ekialdeko Asiako Ikasketak (UOC) eta Ikus-entzunezko Komunikazioa (UAB). Komunikabideetan (URL) espezializatutako MBA bat du. Bartzelonako Ateneoko narratiba-ibilbidea ere egin du. 1998 eta 2010 bitartean, arte eszenikoen arloan lan egin zuen, La Fura dels Baus antzerki-taldeko produkzioko buru eta zuzendari-laguntzaile gisa, eta Temporada Alta jaialdiko produkzioko buru gisa. 2019an Mercè Rodoreda saria irabazi zuen *Cavalcarem tota la nit*  lanarekin.

## Lanak 
* *Cavalcarem tota la nit* (Bartzelona: Proa, 2020). Gaztelaniaz Navonan, *Cavalgar toda la noche*

### Itzulpenak alemanetik katalanera 
* ''És hora d'actuar*, Carola Rackete,  Ara Llibres.
* *El dictat de la nit,  Peter Handke,  Navona* argitaletxea
* *La vuitena vida (per a la Brilka)*,  Nino Haratischwili, Navona argitaletxea
* *El viatger,'' d'Ulrich Alexander Boschwitz,  L'Altra argitaletxea
* ''L'any dels dofins*,  Sarah Lark,  Rosa dels Vents argitaletxea
* *Més maleït karma*,  David Safier,  Empúries argitaletxea
* *Sempre els diners!* Hans Magnus Enzensberger,  Edicions 62.
* *El teu príncep blau*,  David Safier,  Empúries.argitaletxea
* *Que tot sigui com no ha estat mai*,  Joachim Meyerhoff (cotraduït amb Joan Ferrarrons),  Edicions 62.
* *La veritat i altres mentides'', de Sascha Arango (cotraduït amb Núria Parés),  Edicions 62.

## Erreferentziak 

## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa El Món diariari
* Desenkriptatze ikuskizuna Gironako Diariari
* Llavor Cultural - La Veu del Traductor: Carlota Gurt
Zugana Manuela

**"Zugana Manuela"** Jose Maria Iparragirreren maitasunezko abesti ezaguna da. Gertaerak Donostian ematen dira, "Andre Marietan". Abestiaren Manuela, Manuela Franziska Zubizarreta (edo Zubiaurre) zen, Tolosan 79 urtez 1916ean hil zena.

## Hitzak 
Hau da gurera heldu den bertsioa: 

1
Zugana Manuela
nuanian pensatu,
uste det ninduela 
deabruak tentatu,
ikusi beziñekin 
naiz enamoratu, 
ojala ez bazinan 
sekulan agertu. 

2
Amorioz beterik 
esperantza gabe,
zergatik egin zinan 
bihotz honen jabe:
zuk esan behar zenduben 
hemendikan alde,
egiazki ez naiz ni 
bizardunen zale.

3
Ahaztu nahi zaitut baina 
ezin, ezin ahaztu,
zure amorioak 
burua dit galdu... 
Orain behar zenduke 
bihotz hori bigundu, 
eta maitagarri horrek 
pixka bat lagundu.

4
Barkatu behar dituzu 
nere erokeriak, 
zure begira daude 
nere bi begiak:
garbi garbi esan ditut 
nere ustez egiak, 
zoraturikan nauka 
zure aurpegiak.

5
Gabian ibili naiz 
guzizko ametsetan,
Donostian nengoela 
Andre Marietan,
eta ikusi nuela 
herri hartako plazan, 
erdian zebilela 
Manuelatxo dantzan.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Jesus Maria Arozamena-Tomas Garbizu: *Viejas canciones donostiarra. Donostiko kantu zarrak*. Donostiako Aurrezki Kutxa, Donostia, 1971, 150-151 or.

## Kanpo estekak 
* [Abestia Oskorri(https://eu.wikipedia.org/wiki/Oskorri)ren bertsioan.]
* [Abestia Gontzal Mendibil(https://eu.wikipedia.org/wiki/Gontzal_Mendibil) eta Bratislavako Orkestra Sinfonikoaren bertsioa.]
* Abestiaren partitura.
Alfred Stevens

**Alfred Émile Léopold Stevens** (Brusela, 1823ko maiatzaren 11 &ndash; Paris, 1905ko abuztuaren 24a) belgikar margolaria izan zen.

Bruselako Arte Ederretako Errege Akademian ikasi zuen eta 1843an Parisera joan eta Arte Ederren Eskolan sartu zen. 1851n erakutsi zuen lehen aldiz Bruselako Aretoan. Errealismo sozialaren estiloarekin hasi zen, behartsuak erretratatuz. 1860ko hamarkadatik aurrera izugarrizko arrakasta lortu zuen Parisko goi klaseen bizitzako eszenak margotuz.

Frantziako bandoan borrokatu zen Frantzia-Prusia Gerran eta Belgikara itzuli zen Parisko Komuna hasi baino lehen.

## Iruditegia 

Alfred stevens, quello che si dice vagabondaggio (i cacciatori di vincennes), 1854.JPG|*Alferkeria deritzona*, 1854
Alfred Stevens - The Painter and His Model - Walters 37322.jpg|*Margolaria eta bere odeloa*, 1855
Alfred-stevens-will-you-go-out-with-me-fido-1859.jpg|*Nirekin irtengo zara, Fido?*, 1859
Stevens, Léopold - Lady at a Window Feeding Birds (ca 1859).jpg|*Emakumea leihoan txoriak elikatzen*, c. 1859
Alfred Stevens - News from Afar - Walters 37183.jpg|*Urrutiko albisteak*, 1860
Stevens, Léopold - The Lady in Pink (1867).jpg|*Arrosazko emakumea*, 1866
Alfred Stevens - La Parisienne japonaise.JPG|thumb|*Japoniako paristarra*
Stevens, Alfred, The Psyché (My Studio), ca. 1871.jpg|*Psike*, ca. 1871
Alfred Stevens Le Bain.jpg|*Bainua*, 1873–74
Alfred Stevens-Lighthouse at dusk.jpg|*Itsasargia ilunabarrean*
Alfred Stevens - (1823-1906) - De Parijse sfinks (1867) - kmska 001 28-02-2010 15-06-35.jpg|*Parisko esfingea*, 1875–1877
Alfred Emile Stevens, 1877c - The Japanese Mask.jpg|*Japoniako maskara*, c. 1877
Stevens Alfred Reverie c1878 Oil On Canvas.jpg|*Rêverie*, c. 1878
Alfred Stevens (1823–1906) - Maria Magdalena - 1887 - MSK Gent 17-03-2009 12-18-27.JPG|*Maria Magdalena*, 1887
Alfred Stevens - L'Ètude du Rôle.jpg|''L'Ètude du Rôle*, 1888
1888 Stevens Im Studio anagoria.JPG|*Estudioan*, 1888
StevensBlueRibbon.jpeg|*Zinta urdin berria''
Alfred Stevens - Camille Lemonnier in het atelier van de kunstenaar - Camille Lemonnier dans l'atelier de l'artiste - Erfgoedfonds Koning Boudewijnstichting - Fonds du Patrimoine Fondation Roi Baudouin.jpg|*Camille Lemonnier estudioan*

## Kanpo estekak
Ally Carda

**Allyson "Ally" Nicole Carda** (Sacramento, Kalifornia, AEB, 1993ko urtarrilaren 15a) softbol jokalari estatubatuarra da. 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokion, zilarrezko domina irabazi zuen AEBko selekzioarekin jaurtitzaile eta lehen baselaria da. Carda, 2015etik gaur arte, Estatu Batuetako emakumezkoen softbolselekzio nazionaleko kide da, eta UCLA Bruins-eko kide izan zen 2012tik 2015era; Lehen taldeko All -Pac-12 eta urteko jokalariaren bigarren mailako konferentziako hiru sari irabazi zituen. Gainera, Fastpitch National Coaches Association-eko First Team All-American ohoreak ere irabazi zituen. Cardak Estatu Batuetako taldea ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, eta zilarrezko domina irabazi zuen.

## Hastapenak 
Carda 1993ko urtarrilaren 15ean jaio zen Sacramenton, Kalifornian, Heather eta Jim Carda gurasoengandik. Carda eta bere familia Elk Grove-ra (Kalifornia) joan ziren bizitzera, eta Pleasant Grove High School-era joan zen; 2011n graduatu zen. Ageriko lesbiana da, eta bere bikotea Kelly Kretschman da.

## UCLA Bruins 
Cardak UCLAn jokatzeko asmo-gutuna sinatu zuen batxilergoko azken urtean. Carda historiako programa irabazlerik handienetako bat bihurtu zen, Bruins-en 2 bideko jokalaririk onena bihurtuz, Lisa Fernandez geroztik.

## Nazioarteko ibilbidea 
Carda Ameriketako Estatu Batuetako emakumezkoen softbol talde nazionaleko zerrendan izendatu zuten 2015ean. 2016an eta 2017an ere jokatu zuen gorri, txuri eta urdinekin; 2015ean, Softboleko Mundu Kopako Urrezko Domina lortzen lagundu zien, eta 2016an zilarrezkoa. Cardak zilarrezko domina ere irabazi zuen 2015eko Panamerikar Jokoetan, eta urrezko domina 2016ko Emakumeen Sofboleko Mundu Txapelketan. Estatu Batuetako taldea ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, eta zilarrezko domina irabazi zuen. Tokioko Jokoetan, Cardak, urrezko dominaren jokoan, galdu egin zuen Japoniako taldearen aurka, 2021eko uztailaren 27an, bi saiotan. Txapelketan, Cardak zortzi jaurtiketa egin zituen, eta AEBrentzat karrera bat lortu zuen. Hauek osatu zuten AEBko taldea: Ali Aguilar, Monica Abbott, Valerie Arioto, Ally Carda, Amanda Chidester, Rachel Garcia, Haylie McCleney, Michelle Moultrie, Dejah Mulipola, Aubree Munro, Bubba Nickles, Cat Osterman, Janie Takeda, Delaney Spaulding eta Kelsey Stewart-ek.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Estatistikak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Nere izarra

**"Nere izarra"** Jose Maria Iparragirreren maitasunezko abesti ezaguna da. 

## Hitzak 
Hau da gurera heldu den bertsioa:

1. Zu zera nere izarra
Zu nere eguzkiya (bis)
Aingeruen Artetik 
Zerutik jatxiya (bis)

2. Barren kalera nua 
bertan nai det bizi,
antxen ikusiko det 
sarritan Maiñasi.

3. Nere biyotza dago 
oso penaturik,
joan bear detalako 
laister zure ondatik."

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* [Abestia Erramun Martikorena(https://eu.wikipedia.org/wiki/Erramun_Martikorena)ren bertsioan.]
* [Abestia Gontzal Mendibil(https://eu.wikipedia.org/wiki/Gontzal_Mendibil) eta Bratislavako Orkestra Sinfonikoaren bertsioa.]
* Abestiaren partitura.
Gardata-Artika

**Gardata-Artika** Ispasterko auzoa da. Bi auzunez osatua dago: Gardata eta Artika.

## Toponimia 
Autore batzuen arabera, "Artika" izenak "Arteaga" toponimoan izan dezake jatorria, hau da: arteen tokia; kontuan hartu behar da, baita ere, herri askotan aurkitzen ditugun "artiga" aldaera edo luberri kontzeptuarekin ere lotua egon daitekeela.

Badirudi, bestalde, "Artika" edo "Artikas" (mapa askotan horrela ageri da) auzune osoari erreferentzia egiten dion makrotoponimoa dela; baina haren barruan dauden zenbait etxe multzok, denboraren poderioz, aparteko izena hartu dutela, hala nola Gardata (XV. mendetik dokumentatua dagoena) edo Zatika. Gaur egunean, Ispasterko udal agirietan "Artika-Gardata" izendatu ohi da,, eta seinaleetan Artika zein Zatika ikus daiteke.

***-ika*** atzizkia, euskal toponimian ohiko atzizkia, hortxe dagoela ere uler daiteke, toponimoaren eskuineko aldean. Koldo Mitxelenak atzizki horri buruz, esate baterako *Apellidos vascos* lanean idatzi zuen. Atzizki hori euskal deitura eta toponimo askotan antzeman daiteke, Mitxelenak zerrenda luzea eskaintzen zuen. Agian toponimo honek ere ***-ika*** /*-iga* atzizkiaren beste adibide bat eskaintzen du.

## Geografia 
**Gardatako** baserri multzoak izaera propioa du gutxienez XV. mendetik, agiriek erakusten dutenez. Gaur egunean, Ispasterko udal agirietan auzunea "Artika-Gardata" izendatu ohi da. Euskaltzaindiaren EODAn Gardata-Artika ageri da. Auzune horiei eta Kurtziagakoari zerbitzatzeko, 20. mendean auzo-eskola egon zen Gardatan; etxe berriztua hantxe da 21. mendean ere.

Gardata ondoko dolina batean, Armintxeko kobazuloarekin bat egiten duen leize nagusietako bat dago, labar-arte aztarnategia suntsitzen ari den uholdeen arazoarekin zerikusi zuzena duena.

**Artika** edo **Zatika**, berriz, Otoio mendiaren hego-ekialdean kokatutako auzune zabala da, Lekeitioko herrigunearen gainean. Hidrologikoki, Artika auzoko arroak Lea ibaiera isurtzen du bere ur jarioa. Kareharriz eta tupaz osatutako multzo geologikoak daude, eta hainbat kobazulo, hala nola Aldatza, Bizkartegi, Lamiñotegi, Zatika, Asto Zurijen Lezia, Kurtzio, Mentxakabaso edo Talaija, arroan behera Lekeitioko Larrotegi, Armintxe, Atea, Zubieta eta Kanape izenekoek osatutako sistemarekin bat egiten dutenak.

"Gardatako kofradia" deritzon entitateak biltzen dituen baserriak: Gardatabeitia, Urrebaso, Ormaetxea, Ormaetxe Goikoa, Arana, Beina, Arriagakoa, Urikoa, Etxebarri, Gojeaskoa, Goenekoa, Zatika Nagusia, Zatika, Zatika Behekoa, Zatika Goenengoa, Urkixa Torre, Azesoria Goikoa, Elorzeta. Artean Mikelek hiru bat urte baino ez zituen arren, bertako jendearen hizkeraren doinua bizitza osoan oroituko zuen, Lekeitioak izeneko kantu-bilduma sortzeraino.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Artika

## Kanpo estekak
Villers-Cotterêtseko Sari Nagusia

**Villers-Cotterêtseko Sari Nagusia** () Frantziako txirrindularitza lasterketa profesionala zen. 1998. urtean eratu zen, uztailean ospatzen zen eta Frantziako Kopako lasterketa izan zen. Garaileak, txirrindulari  ospetsuak izan ziren eta ez zuten inoiz garaipena errepikatu. Frantziako Tourreko etapa irabazle batzuk lasterketa hau irabazi dute. Hala nola, Jaan Kirsipuu, Laurent Brochard, Stuart O'Grady edota Bradley McGee. Ez dira inoiz euskaldunik izan podiumean. 1998.eko ekitaldian Iñaki Barrenetxea bizkaitarrak lasterketan parte hartu zuen.http://autobus.cyclingnews.com/results/1998/jun98/villers98.html

## Palmaresa 
## Kanpo estekak
Paris-Camembert

**Paris-Camembert**, Frantziako txirrindularitza lasterketa internazional bat da. **Paris-Vimoutiers** izena zuen lehen, 1934tik 1942ra. Lasterketa gogorra da. 200km inguruko luzera dauka eta azken 80 kilometroetan zazpi aldapa gogor ditu (%9-17 bitarteko aldapekin). Lasterketa, Frantziako Kopako parte da. Urtero apirilean egiten da, baina 2020. urteko ekitaldia apirilaren 14tik irailaren 22ra mugitu zen COVID-19 pandemia zela eta.

Txirrindulari handi askok lasterketa irabazi dute; Bernard Hinault, Laurent Fignon, Laurent Brochard, Bryan Coquard, besteak beste. 

Euskal Herriko txirrindulariei dagokionez, 1998. urtean, Euskaltel-Euskadi taldeak eta Iñaki Barrenetxea (Tonissteiner-Saxon) bilbotarrak lasterketan parte hartu zuten eta Ramontxu González Arrietak 5. postua lortu zuen. Emaitzarik onena, 2000. urtean Igor Floresek lortutakoa da, 3. amaitu baitzen.

## Palmaresa 
## Kanpo estekak
Isberguesko Sari Nagusia

**Isberguesko Sari Nagusia** () Frantziako txirrindulari lasterketa profesionala da. 1945. urtean eratu zen eta Frantziako Kopako lasterketa da. Herria, irteera eta helmuga izaten da, eta iraileko hirugarren igandean ospatzen da. Lehenengo sei ekitaldietan podiuma frantziarrek osatu zuten bakarrik, baina gero belgikar ugari izan dira. Garaile ia guztiak bi herrialde hauetakoak izan dira. Ez dira inoiz euskaldunik izan podiumean baina Iñaki Barrenetxea bilbotarrak 1998. urteko ekitaldian parte hartu zuen. Arnaud Demare da lasterketa hau gehien irabazi duen txirrindularia hiru aldiz irabazita eta Eddy Merckx, Bernard Hinault edota Johan Museeuw podiumean izan dira.

## Palmaresa 
## Kanpo estekak
Cinco lobitos

***Cinco lobitos*** 2022. urtean Alauda Ruiz de Azúa bizkaitar zinema zuzendariak eginiko film dramatikoa da.

Malagako Zine Jaialdian Espainiako film onenaren Urrezko Biznaga eskuratu zuen. Gainera, emakumezko aktore onenaren 'ex aequo' saria ere jaso dute Laia Costak eta Susi Sánchezek, eta gidoi onenaren saria ere eskuratu du Ruiz de Azuak berak.

Bestalde, *Cinco Lobitos* haur-kanta herrikoia da gaztelaniaz, ume txiki-txikiekin eskuko atzamarrekin ("bost otsokume") jolasteko erabiltzen da. Eszena batzuetan azaltzen da filmean.

## Sinopsia 
Amaia erditu berri da, eta konturatuko da ez dakiela oso ondo nola izan ama. Bikotekidea joan egin beharko da, lan kontuak direla eta, eta Amaia gurasoen etxera joango da, euskal kostaldeko herri batera, egun batzuez umea zaintzen lagun diezaioten. Amarekin duen harremanak berebiziko indarra du harentzat. Baita amak eta aitak gordetzen dituzten sekretuek ere. Lehenago edo geroago, gurasoek ezkutatutako kontuak eta gezurrak azaleratu egingo dira.

## Aktoreak 
* Laia Costa: Amaia
* Susi Sánchez: Begoña
* Ramón Barea: Koldo
* Mikel Bustamante: Javi

## Sariak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laia Costa

**Laia Costa Bertrán** (Bartzelona, 1985eko otsailaren 18a - ) kataluniar aktorea da, nazioartean lan egin duena. 2023ko urtarrilean Aktore Protagonista Onenaren Feroz Saria jaso zuen Alauda Ruiz de Azúak zuzendutako *Cinco lobitos* filmean egindako lanagatik. 

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista 
## Ikus, gainera
* Zerrenda:Bartzelonar ospetsuak
* Kataluniako zinema
* Euskal Herriko zinema
* Espainiako zinema

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Victoria (2015eko filma)

***Victoria*** 2015. urtean Sebastian Schipper alemaniar zinema zuzendariak eginiko film dramatikoa da. Plano sekuentzia bakar batean grabatuta dago.

## Sinopsia 
Victoria Berlinera lan egitera joan den neska espainiarra da. Gau batean, Berlingo Kreuzberg auzoko techno musika klub batetik irteten denean, lau mutilez osatutako talde bat ezagutzen du, eta konbentzitzen dute hiriko gaueko benetako berlindarrek nola gozatzen duten erakusteko. Kamera Victoriak gau hartan bi orduz, goizeko lauretatik seiak arte, gertatzen zaion guztiaren lekukoa da, eta nola horiek guztiek bere bizitza erabat aldatuko duten hain denbora-muga txikian.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El tiempo entre costuras (telesaila)

***El tiempo entre costuras*** Boomerang TVk sortutako telesaila da, 2013  eta 2014 artean Antena 3ek igorri zuena. María Dueñasen izen bereko eleberrian oinarrituta dago.

## Sinopsia 
1934. urtean, Sira Quiroga Madrilgo auzo peto-peto bateko jostun gaztea da, eta bizitza osoa eman du bere amarekin, Doloresekin, Manuela andrearen goi-mailako joskintzako tailerrean. Sirak 1936ko estatu-kolpea baino hilabete batzuk lehenago utzi zuen Madril, ia ezagutzen ez zuen gizon batekin joateko, Ramiro Arribasekin. Baina eromenez maitemindu eta, horregatik, Ignacio mutil-laguna utzi eta ama bakarrik utzi du. Elkarrekin Marokora bidaiatuko dute eta Tangerren biziko dira.

## Pertsonaiak 
## Kanpo estekak
PBR322

thumb|pBR322 bektorearen irudikapen eskematikoa
**pBR322** plasmido bat da, eta gizakiak diseinatutako lehen klonazio-bektoreetako bat izan zen. 1977an sortu zuten Francisco Bolivar Zapata, doktoretza ondoko ikertzaileak, eta Raymond L. Rodríguez-ek Herbert Boyerren laborategian, Kaliforniako Unibertsitatean (San Frantziskon). Haiek eman zioten izena plasmidoari: P hizkiak "plasmido" esan nahi du, eta BR hizkiak, aldiz, "Bolívar" eta "Rodríguez" abizenei dagozkie. Zenbakiak antzeko plasmidoetatik bereizteko funtzioa dute.

pBR322 R plasmidotik eratorria da. 4361 base pareko luzera du, eta erreplikazioaren jatorria den ori sekuentzia dauka. Horrez gain, antibiotikoekiko erresistentziaren bi gene ditu: *bla* genea, anpizilinarekiko erresistentziaren proteina (AmpR) kodetzen duena, eta *tetA* genea, tetraziklinarekiko erresistentziaren proteina kodetzen duena. R plasmido arruntekin alderatuz, desberdintasun bat bere kabuz zelula batetik bestera transferitzeko gaitasunik ez edukitzea izango litzateke.

Klonazio-bektore hau asko erabili izan da, gehienbat 1980ko hamarkadan. Gaur egun, haren erabilera bektore berriago, aurreratuago eta erabilerrazago batzuek ordezkatu dute, esaterako, pUC19 eta pBluescriptII ditugu.

## Ezaugarriak 
thumb|pBR322 plasmidoaren irudikapen eskematikoa. Urdinez, errestrikzio entzimen ituak adierazten dira.
pBR322 DNAz osatutako honako elementu hauetatik abiatuta eraiki zen:

* pSC101 plasmidoaren tetraziklinarako erresistentziaren genea
* RSF2124 plasmidoaren anpizilinarako erresistentziaren genea
* pMB1 plasmidoaren erreplikazio-jatorria (oriV)

Horiez gain, *rop* genea ere badu. Azken honek plasmidoaren kopia-kopuruaren mugatzaile bat kodetzen du. 

Plasmidoak 40 errestrikzio-entzima baino gehiagorentzat ituak ditu. Entzima horietako bakoitzarentzat itu-sekuentzia bakarra dago, hau da, bakoitzak plasmidoaren gune bakarrean moztu ahal izango du. 40 errestrikzio-ituetako 11 *TetR* genearen barruan daude. Esaterako, HindIII eta ClaI murrizketa entzimentzako ebaketa-toki bana daude *TetR* genearen sustatzailearen barruan. *AmpR* genearen barruan ere badaude murrizketa-guneak, kasu honetan 6. Adibidez, PstI eta ScaI. Azkenik, EcoRI eta NdeI moduko beste entzima batzuek bektorearen zati ez-kodetzailean ebaki dezakete 

Sekuentzia zirkularra zenbakituta dago: 0. posizioa EcoRI errestrikzio entzimaren itu-sekuentziaren erdigunea da, eta *TetR* genearen alderuntz egiten da base pareen kontaketa. Horrela, *TetR* genea 86. bp-tik 1276ra doa, *AmpR* genea 3293tik 4153ra, eta erreplikazio-jatorria 2519-3133 base-pareen artean dago.

## Erabilera 
Plasmido hau E.coli bakterioan klonazio-bektore gisa erabiltzen da. Errestrikzio entzimen ituei esker, klonatu nahi den genea plasmidoaren sekuentzian txertatu daiteke. DNA arrotza antibiotiko baten (adibidez tetraziklinaren) erresistentziaren genean txertatzeak, transformazioaren ondoren bektorea daramaten bakterioak hautatzeko erraztasunak dakartza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amanda Chidester

**Amanda Marie Chidester** (Allen Park, Michigan, AEB, 1990eko apirilaren 11) softbol jokalari profesional estatubatuarra da. 2019an, Chicago Bandits-en National Pro Fastpitch Player of the Year izendatu zuten. 2012z geroztik, AEBko Softbol Emakumeen Selekzio Nazionaleko kide izan da, aldizka. Aurretik, Michigan Wolverines softbol taldean jokatu zuen 2009tik 2012ra, eta First Team All-Big Ten izendatu zuten hiru denboralditan. Bi aldiz hautatu zuten Big Ten Conference Urteko jokalari eta National Fastpitch Coaches Association All-American. Chidester Estatu Batuetako taldea ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, eta zilarrezko domina irabazi zuen. 2021ean, Chidesterrek bere bigarren denboraldia jokatu zuen Athletes Unlimited Softball ligan, eta bigarren sailkatu zen lortutako banakako puntutan.

## Hastapenak 
Chidester 1990ean jaio zen, eta Allen Park-en (Michigan) hazi zen. St. Francis Cabrini High School-ean ikasi, eta 2008an graduatu zen. 2008an, senior gisa, Detroit Catholic Leagueko Urteko Emakumezko Atleta izendatu zuten. 2007an, Gatorade Michigango urteko softbol jokalaria izendatu zuten. EA Sports All-American lehen taldeko gisa ere hautatu zuten 2007an eta 2008an.

## Michigango Unibertsitatea 
Chidester Michiganeko Unibertsitatean matrikulatu zen 2008ko udazkenean. 2009ko udaberrian, lehen urteko ikasle gisa, 58 partidatan agertu zen, eta Michigango softbol taldea zuzendu zuen, 350 bateo batez bestekoarekin. Bigarren taldeko NFCA All-American eta lehen taldeko All-Big Ten jokalari gisa hautatu zuten.

2009an, bigarren mailako ikasle zela, Chidesterrek 57 partidak jokatu zituen hasieratik Michiganen, bigarren basean jokatutako 56 partida barne.

## AEB taldea 
2012ko ekainean, Chidester AEBko Softboleko Emakumeen Selekzio Nazionalean izendatu zuten.  2012ko Softboleko Mundu Kopan, AEB taldea garaipenera eramateko, Grand slam bat jo zuen Brasilen aurka.

Tokioko Jokoetan, Chidesterrek lau hit lortu, eta hiru korrika egin zituen AEBko taldearentzat. Berak eta taldeak, Japoniako taldearen aurkako urrezko domina jokoan, 2-0 galdu zuten 2021eko uztailaren 27an, Chidesterrek hiru kanporaketa egin zituen plakan.

2020ko Tokioko Olinpiar Jokoetan AEBrentzako zilarrezko domina irabazi zuen taldeko kide izan zen. Japoniak (urrezkoa) eta Kanadak (brontzezkoa) eskuratuko zituzten. Hauek osatu zuten AEBko taldea: Ali Aguilar, Monica Abbott, Valerie Arioto, Ally Carda, Amanda Chidester, Rachel Garcia, Haylie McCleney, Michelle Moultrie, Dejah Mulipola, Aubree Munro, Bubba Nickles, Cat Osterman, Janie Takeda, Delaney Spaulding eta Kelsey Stewart-ek.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Ibilbide profesionala 
2019ko denboraldian, Chidester NPF Urteko Jokalari, Urteko NPF Erasoko Jokalari eta Home Run Sariaren irabazle izendatu zuten.

## Bizitza pertsonala 
Chidester lesbiana da, eta Anissa Urtez softbol jokalari mexikarrarekin ezkonduta dago.

## Estatistikak 
### Michigan Wolverines 
### AEB taldea 
### Mugarik gabeko kirolariak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Amanda Chidester at Team USA.org
* Official website
* Amanda Chidester on Twitter
* Amanda Chidester telegraman https://t.me/chiddy3
Polseres vermelles

***Polseres vermelles*** Albert Espinosak sortutako telesail dramatikoa da, 2011n TV3ek igorri zuena. *El món groc* eleberrian oinarrituta dago.

## Sinopsia 
Jordi ospitalera iritsi eta bere gela berrian sartzen denean hasten da istorioa, Lleó eta bere arreba Gavinak gosaltzen duten lekuan. Han ezagutzen dute elkar lehen aldiz, eta Jordik azaldu du berna-hezurrean minbizia duela eta hanka bat moztu behar diotela. Lleok hanka moztuta dauka. Egun hartan bertan, gimnasioan, Lleok gizon zahar batekin hitz egin zuen, Benitorekin, eta hark azaldu zion talde guztietan kideen zerrenda espezifiko bat zegoela: liderra, bigarren liderra (liderra ez balitz liderra izango litzatekeena), ezinbestekoa (taldea existituko ez litzatekeena), ederra, bizkorra eta neska.

## Pertsonaiak 
*Àlex Monner: Lleó
*Igor Szpakowski: Jordi
*Joana Vilapuig: Cristina
*Mikel Iglesias: Ignasi
*Marc Balaguer: Toni
*Nil Cardoner: Roc

## Ikus, gainera 
* *Red Band Society*

## Kanpo estekak
Bastanes

**Bastanes** Euskal Herriko Petilla Aragoi udalerria osatzen duten Aragoian barneko bi barrendegi nafarretako bat da.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Petilla
* Petilla Aragoi

## Kanpo estekak 
* Petilla Aragoiko Udalako webgune ofiziala
The Natural (filma)

***The Natural*** (euskaraz *Naturala*), 1984ko Barry Levinson estatubatuarrak zuzendutako kirol film bat da. Bernard Malamud idazlearen *1952ko izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago. Robert Redford, Robert Duvall, Glenn Close, Kim Basinger, Wilford Brimley,  Barbara Hershey, Robert Prosky eta Richard Farnsworth aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1939, AEB, New York Knights beisbol taldeak bere unerik onenean ez dagoen Roy Hobbs (Robert Redford) adin ertaineko eta iragan iluneko bateatzailea fitxatu berri du. 

## Aktoreak 
* Robert Redford: Roy Hobbs
**Paul Sullivan Jr.: Roy Hobbs gaztea
* Robert Duvall: Max Mercy
* Glenn Close: Iris Gaines
**Rachel Hall: Iris Gaines gaztea
* Kim Basinger: Memo Paris
* Wilford Brimley: "Pop" Fisher
* Barbara Hershey: Harriet Bird
* Robert Prosky: Epailea
* Richard Farnsworth: "Red" Blow
* Joe Don Baker: "The Whammer"
* Darren McGavin: Gus Sands (krediturik gabe)
* Michael Madsen: Bartholomew "Bump" Bailey
* John Finnegan: Sam Simpson
* Alan Fudge: Ed Hobbs
* Ken Grassano: Al Fowler
* Mike Starr: Boone
* Mickey Treanor: "Doc" Dizzy
* Jon Van Ness: John Olsen
* Anthony J. Ferrara: Wilson entrenatzailea
* George Wilkosz: Bobby Savoy
* Robert Rich III: Ted Hobbs
* Sibby Sisti: Pirates taldeko managerra

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Alfred Vail

**Alfred Lewis Vail** (Morristown, New Jersey, Estatu Batuak, 1807ko irailaren 25a - 1859ko urtarrilaren 18a) telegrafo komertzialaren garapenerako oinarrizko asmatzaile estatubatuarra izan zen Samuel Morse, William Fothergill Cooke edo Charles Wheatstonerekin batera, besteak beste..

Vail funtsezko pertsonaia izan zen, Samuel Morserekin batera, 1837 eta 1844 artean Estatu Batuetan telegrafoa garatu eta merkaturatzeko.  Vail eta Morse izan ziren Washington eta Baltimore arteko telegrafoa instalatu eta ustiatu zuten lehen biak, Estatu Batuetan eraikitako lehen telegrafo-linea, 1845eko Urte Berri egunean ireki zena.  Vail 1845 eta 1848 artean hainbat telegrafo linea eraiki eta kudeatzeaz arduratu zen. Gainera, Morseren telegrafoaren aurrerapen tekniko asko bere lana izan ziren, batez ere grabazio sistema eta errele magnetikoen hobekuntza.

Vailek telegrafiaren industria utzi zuen 1848an, telegrafo-lineen operadoreak bere ekarpenak eta hobekuntzak gutxietsi zituela uste zuelako. Bere azken lanpostuan, "Washington eta New Orleans Telegraph Company"ko superintendente gisa, urtean 900 dolar baino ez zizkioten ordaintzen, beraz Vailek Morse-ri idatzi zion: *"Telegraph-ek bere buruaz arduratzen uztea erabaki dut, ezin nauelako zaindu. Ni, hilabete gutxiren buruan, Washingtonetik New Jerseyra joango naiz, [...] eta Telegrafoaren gaiari agur esango diot negozio errentagarriago batzuengatik."* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William Fothergill Cooke

**William Fothergill Cooke** (Ealing, Middlesex, 1806ko maiatzaren 4a &ndash; Farnham, 1879ko ekainaren 25a), ingeles asmatzailea izan zen. 

Charles Wheatstonerekin batera, Cooke-Wheatstone telegrafo elektrikoaren asmatzailekidea izan zen, 1837ko maiatzean patente bat aurkeztu zuenagatik eta 1837ko ekainaren 12an eman ziotena.

John Lewis Ricardo-ekin batera Cookek "Electric Telegraph Company" konpainia sortu zuen, munduko lehen telegrafo konpainia publikoa. Ahalegin hori 1845eko irailaren 3an hasi zen, Konpainia behin betiko finkatuz, Cooke-Wheatstonek akzio eta patente gehienak izanik..

Cookek bere akzioen zati bat eman zien sindikatuko kideei, diruaren truke, enpresa sortzeko, eraketa hau 1846ko abuztuaren 5ean egin zen kontratu bidez. Cooke 1869an zaldun izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* THE NEW YORK TIMES: *Sir William F. Cooke* (nekrologia, 1879ko uztailaren 1a)
* http://distantwriting.co.uk/electrictelegraphcompany.aspx
Talwar

**Talwarra**, Industango ezpata kurbatu mota bat da. Indiako usadiozko sable hau XVI. mendean sortu zen eta kiliç turkiarra edo shamsir pertsiarra eta pulowar afganiarra eta bertako khanda hindu sableen kopia edo garapena da, hauetatik gerora izena jasoko zuen helduleku bitxia bereganatu baitzuen.
Cuéntame un cuento (telesaila)

***Cuéntame un cuento*** Cuatro Cabezasek sortutako telesail fantastikoa da, 2014an Antena 3ek igorri zuena. 2018ko *Tell Me a Story* estatubatuar telesaila espainiarrean oinarrituta dago.

## Sinopsia 
* *Hiru txerritxoak*: hiru anaiak banku lapurrak dira, mendeku egarri den gizon baten haserrea eragingo dutenak.
* *Edurnezuri*: istorioa estetikaren munduan gertatzen da, erregina gaiztoa, Edurnezuriren amaorde gaiztoa, bere aintza-egunak xaxatzen hasi den modeloa da, eta Edurnezuri oroimenik gabeko oinordekoa da, zazpi diamante-lapurrekin bizi dena.
* *Txano Gorritxo*: amarekin harreman zaila duen neska gazte bat da protagonista, eta beste gazte batzuen desagertze misteriotsuei aurre egin beharko die.
* *Hansel eta Gretel*: haurrak beren kasa basoan abandonatutako bi anaia dira. Bertan, argazkilari misteriotsu baten etxea aurkitzen dute, biktimak hiltzen dituena haien gorpuekin argazkiak egiteko.
* *Ederra eta piztia*:  piztia aktore arrakastatsua da, istripu izugarri baten ondoren aurpegia erdi desitxuratua duena. Istripuaren ondoren itxura fisikoa izan arren, Bellaz zoratzen maitemintzen da.

## Pertsonaiak 
## Kanpo estekak
Kukri

**Kukri** edo **khukuri** delakoa, Nepalgo aizto kurbatu bat da, lanabes nahiz arma zuri gisa erabilia. Gurkha neoaldar gerlarien usadiozko ezpata izateagatik myndu mailako ospea bereganatu du.

## Kanpo estekak
Sindikatuen Batasuna

**Sindikatuen Batasuna** (, **ZZZ**) Poloniako hainbat sindikatu batzeko sortutako konfederazioa izan zen. 1939ra arte jardunean egon zen, eta Poloniako hiru sindikatu handienetako bat izan zen. Gobernuaren aldekoa zen hasieran, baina anarkismoaren eraginez anarkosindikalismora batu zen 1936an. Ondoren, epaileen eta polizien jo-puntuan egon zen, baina guztiz eten zen Bigarren Mundu Gerraren hasieran. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irrati-telegrafista

**Irrati-telegrafista** irrati-sistema baten eragiketez arduratzen den pertsona da. Irrati-telegrafistaren lanbidea zaharkituta geratu da azken hamarkadetan irratian oinarritutako zereginen automatizazioarekin. Hala ere, Irrati-telegrafistek oraindik ere lan egiten dute itsas eta hegazkingintza arloetan. Kasu gehienetan irrati-transmisioa Irrati-telegrafista baten zereginetako bat baino ez da orain.

## Kanpo estekak 
*  Merkataritzako Itsas Armadako Irrati-telegrafista ofiziala, bizitza laburreko lanbidea
Elexalde Ispaster

**Elexalde** edo **Elexalde Ispaster** Ispasterko auzo eta herrigune nagusia da, udaletxea, parrokia eliza (San Migel eliza) eta beste zenbait zerbitzu biltzen dituen gune populatua. Udalerrian biztanle gehien dituen nukleoa ere bada. Elexalde deritzo Bizkaiko beste hainbat herritan bezala, herriko auzo nagusia izateaz gain antzinako elizate instituzioaren egoitza zelako.

## Iruditegia 
1918-1919 urteen inguruan, eta berriro 1950 aldera, Indalezio Ojanguren argazkilariak herrira egindako bisitan zenbait argazki atera zituen.

Fitxategi:Ispaster elex ojanguren.jpg|Elexalde 1950 urtearen inguruan.
Fitxategi:Ispaster villa 1919 ojangu.jpg|Villa Dolores izeneko etxe modernista, herriko plazan, c. 1919.
Fitxategi:Ispaster elexalde 1950 aldera.jpg|Udaletxea eta plaza. Atzean ikusten den auzoa Larrinaga da.

21. mendeko irudiak:

Fitxategi:Ispaster 574.jpg|San Migel eliza.
Fitxategi:Ispaster 576.jpg|Villa Dolores 2022. urtean.
Fitxategi:Ispaster 577.jpg|Ispasterko udaletxea.
Fitxategi:Ispaster 595.jpg|Kiroldegia eta pilotalekua.
Fitxategi:Ispaster 596.jpg|Herriko ikastetxea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Big Beñat

**Big Beñat** 2001ean Fermin Muguruzak Korrikarako sortu zuen abestia da. *FM 99.00 Dub Manifest* albumean argitaratu zen. Euskal tradizioa orduan hasiberria zen XXI mendearekin   uztartzeko ahalegin bikaina egin zuen. Arrakastarik handiena izan duen bideoklipa izan da.

Korrikako kantuen artean birritan agertzen da Fermin Muguruzaren izena; euskaldun berria eta 'AEK-ko beteranoa' denak bitan egin baitu Korrikako kantua. 1999ean '**Big Beñat**' kantua erabili zuen eta 2019an, berriz, 'Klika Korrika' kantua sortu zuen.  Azkeneko horretan La Furia eta Mad Muassel gonbidatu zituen abestera. Kanta bietan euskal mundu tradizionala eta mundu global berria uztartu nahi ditu erritmo dantzagarrian.

## Bertsioak 
[thumb|[Fermin Muguruza eta Biarritzeko ikastolako haurrak 2001eko Korrikan bukaerako jaian Big Beñat kantatzen

* Big Beñat: mundu bat bildu!
* Big Beñat: Korrika badator (Miarritzeko ikastolako umeen ahotsak) 

Janari azkarra eskaintzen duten multinazionalen aurrean euskal tradizioan sortutako janariaren alde lokalki egiteko eskatzen dute hitzek.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskaldun berriaren balada
* Klika Korrika

## Kanpo estekak 
*
**Fermin Muguruza - Big Beñat.  (galeguia, Youtube)*
Patsy O'Connell Sherman

'''Patsy O'Connell Sherman''' (Mineápolis, Minnesota, AEB, 1930ko irailaren 15a, ibidem 2008ko otsailaren 11) Estatu Batuetako kimikaria eta matematikaria izan zen, 3M, Scotchgard produktu-markarako orban- eta ur-uxagarri iraunkorraren asmatzailea. Horixe da, hain zuzen ere, ustekabeko hamabost patente garrantzitsuenetako bat.

## Ibilbidea 
Shermanek 1952an ekin zion bere ibilbideari 3M enpresan, aldi baterako kontratuarekin, gainerako emakumeek bezala, ezkontzeko unean lana utzi behar zutela uste baitzen.

Scotchgard-a asmatu zuen, eta orban- eta hauts-uxagarrien produktu ezagunenetako bat bihurtu zen, Ipar Amerikan oso erabilia. Scotchgard-aren asmakuntza laborategian istripu bat izan ondoren sortu zen, abiazioko erregai-tuturako erabil zitekeen kautxu baten garapena ikertzen ari zirela. Kautxu jariakorreko lagin bat isuri zen parte-hartzaileetako baten lonetazko zapatila baten gainean, eta garbitu gabe geratu zen itsatsita. Kautxua kentzeko ahalegin sakonak egin ondoren, Shermanek ikusi zuen kautxua zegoen tokian garbiago zegoela, eta kautxurik gabeko eremuak, berriz, zikinak zeudela. Ondorioztatu zuen materiala olioarentzat, urarentzat eta beste disolbatzaile batzuentzat uxagarri gisa erabil zitekeela. 1956tik, Samuel Smithekin, artilezko ehunetarako uxagarria garatu zuen, eta jantzi, etxeko arropa eta alfonbretan erabiltzera pasatu zen. 1960an amaitu ziren orbanak kentzeko produktua sortzeko ikerketak, lisaketaren bidez finkatutakoak barne. 1971ko apirilaren 13an, 3 574 791 patentea onartu zen, «uretan disolbagarriak diren talde polarrak eta talde fluoroalifatikoak dituzten bloke- eta txerto-kopolimeroak asmatzeko». 3M asmakizun horren truke 300 milioi dolar baino gehiago lortu zituen. Shermanek hamasei patente erregistratu zituen, horietako hamahiru Smith-ekin, polimero fluoratuetan eta polimerizazio-prozesuetan.

1974an, Carlton Society 3Mko Fama Salorako izendatu zuten lehen emakumea izan zen, «Scotchgard-a garatzera eraman zuen azaleko energiari buruzko ikerketagatik eta polimerizazio fluorokimikoan eta polimeroen sintesian egindako ikerketagatik». 3 M-an egon zen hainbat urtez, Scotchgard produktu-lerroa hobetuz eta zabalduz. Geroago, laborategiko kudeatzaile bihurtu zen, eta 1980ko hamarkadaren erdialdean, konpainiaren hezkuntza teknikoko saila garatu zuen. Asmaketaren prozesuari buruz hitz egin zuten hogeita hamazazpi asmatzaileetako bat izan zen.

## Legatua 
Ikertzaile gisa lan-munduan sartu zenean, ezarritako arauak hautsi zituen, eta lan horretan ari zen emakume kimiko urrietako bat izan zen. Emakumeak zientzian parte hartzera bultzatu eta defendatu zuen.

1950eko hamarkadan Scotchgard produktua garatzen ari zela, probetan ehungintzako fabrikatik kanpo itxaron behar izan zuen, orduan emakumeak fabrikan sartzea debekatzen zuen araudiaren ondorioz.
* 1989: Minesotako Asmatzaileen Famaren Aretoa.
* 2001: Asmatzaile Nazionalen Famaren Aretoko kidea.
* American Chemical Societyko kidea, berrogeita hamar urtez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak