Mengalak (Amerika)

eskuinera|thumb|Gazte mengalariak. 2013
**Mengalak** gaztelaniazko hitz bat da, koloniaren garaian Erdialdeko Amerikako emakume xumeak izendatzeko erabili izan zena, eta gaur egun folklorearen bidez gorde dena. Erabili izan zen batez ere emakume gazteentzat eta ezkongabeentzat, nahiz eta ezkonduak ez ziren falta izan, harrotasunez erakusten baitzuten izena ematen zien janzkera hori, Espainiatik iritsi zena, konkistatzaileekin, haien emazteekin eta haien familiekin. *mengala* jantziak 1525-50 urteetan hasi ziren erabiltzen Guatemalan, han agertu baitziren lehen *mengalak*.

Badirudi denborarekin *mengala* hitzak "arropa dotore" esanahia hartu zuela. Izan ere, konkistatzaile espainiarrek XVI. mendean Ertamerikan sartutako emakume-janzkerari *mengala* izena ematen zitzaion; gero izen hori are gehiago zabaldu zen, jantzi horiek erabiltzen zituzten emakumeak izendatzeko erabiliz; eta azken urteetan jantzi horiek folklore ospakizunetarako berreskuratu dira.

Erdi  Aroan, Espainian, Mengala oihal fin bat zen, oso mehea eta fina, errezel baten modukoa, eta izen hori hartu zuena Indiako Bengalatik ekartzen hasi omen zelako, muselina bat alegia. Hitz euskarazko zenbait testutan agertzen da, mergala, mengela, aldaerekin eta ahula eta antzua esanahiekin, besteak beste.

## Historia 
### Koloniatik gaur egunera arte 
Jatorrian, *mengala* hitza janzkerari bakarrik zegokion, eta, hedaduraz, izen horrekin bereizten joan ziren erabiltzen zuten emakumeak. Guatemalako komunitateetan, batez ere hiri nagusietan, departamendu-buru zirenetan eta familia espainiarrak, kreolak eta ladinoak (espainiartutako indigenak, batez ere espainiera erabiltzen bazuten lehen hizkuntza moduan) ugari zeudenetan, *mengalak* ikusi ohi ziren. Ez, ordea, indigenak nagusi ziren lekuetan. Batzuek uste dute termino horrek esanahi klasista izan zuela, herriko emakumeak  "*mengalak*" baitziren eta goi-klaseetakoak aldiz, "*chanclas*" (eskalapoiak) ziren. Mengala "*menga*" eta "*gala*" -ren kontrakzio gisa ere interpreta daiteke, hau da, soineko ikusgarri eta dotore gisa.

Mendeak pasa ahala, mengalako jantziaren erabilerak kolonia eta garai independentea gainditu zituen XX. mendera iritzi arte, batez ere Gautemalako leku hauetan Amatitlanen (hegoaldean), Sanarate, Jalapa, Chinautlan eta Sacatepequez hirietan, besteak beste. Azken lau hamarkadetan tradizio horren berpiztea eman da, hainbat pertsona eta hezkuntza erakunderen ekimenari esker.

## Mengalako jantziaren deskribapena 
Mengala jantzia gona eta blusaz osatuta zegoen funtsean, hau da, kolore biziko oihalez egindako bi pieza erabat bereizita. Mengalaz janzten ziren herriko emakumeak eta txirikorda luze kolore distiratsuko listoiz apaintzen zituzten. Gehienak oinutsik bazeuden ere, luxuzko *mengalek* txarolezko botin dotoreak erabiltzen zituzten. Beren burua txukuntzea gustatzen zitzaien: ilea fierro (burdin) beroekin harrotzen zuten edo uretan jarritako linazi hazietatik ateratzen zuten laka erabiltzen zuten. Makillaje gisa arroz-hautsa eta inportatutako *rouge* izeneko koloretea erabiltzen zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Cetino, rocío (2013ko ekainak 08) «Las mengalas en Amatitlán» *Aprende en Guatemala*
* Escobar, José Luis (2017 uztailak 16) «Mengalas, el vestido antaño de las mestizas» *Prensa libre*.