open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eugénie Foa

**Eugénie Foa** (jaiotzez **Rebecca-Eugénie Rodrigues-Henriques**; Bordele, 1796ko ekainaren 12a – Paris, 1852ko maiatzaren 3a) frantziar idazlea izan zen, batez ere haurrentzako liburuengatik ezaguna. ***Maria Fitz-Clarence*** eta ***Edmond de Fontanes*** izengoitiak erabili zituen.

Literatura-historialari batzuen arabera, idazle profesional gisa karrera egin zuen lehen frantziar emakume judua izan zen. Batzuek uzte dute «frantsesez literatura idatzi zuen lehen egile judua» eta «edozein hizkuntzatan fikzioa idatzi zuen lehen emakume juduetako bat» izan zela.

## Bizitza 
Eugénie Rodrigues-Henriques 1796 edo 1798an jaio zen Bordelen. Alexandre Isaac Rodrigues-Henriques (1765-1834) bankariaren eta Esther Gradisen (1780-1859) alaba zen. Hippolyte Rodrigues historialari, filosofo eta antzerkigilearen arreba, Léonie Halévy eskultorearen ahizpa eta Olinde Rodrigues matematikariaren lehengusina zen eta judaismoan hazi zen. Bere iloba Geneviève Strausek Parisko saloi ospetsuenetako bat antolatu zuen XIX. mendearen amaieran eta Dreyfus aferan oso inplikatuta egon zen.

1814an Joseph Foa merkatari marseillarrarekin ezkondu zen Bordelen eta 1820an Edouard semea izan zuen. Senarrarengandik bananduta, gurasoekin bizitzera itzuli zen eta Parisko Montholon kalean kokatu zen.

Bere lehen eleberri gehienek independentzia bilatzen ari den emakume bat dute protagonista. Leku garrantzitsua uzten diote juduen kulturari ere, eta garai hartako irakurle katolikoei kultura hau ezagutarazten laguntzen diete (*Le Kidouschim*, 1830, *Philippe*, 1831, ''Rachel ou L'Héritage*, 1833, *La Juive. Histoire du temps de la Régence*, 1835). Beste «robinsonada» batzuk ere idatzi zituen, hala nola *Le Robinson des bois* eta *Les Nouveaux Robinsons, aventures de deux enfants qui cherchent leur mère*. Eleberriez gain, ipuinak ere idatzi zituen, eta *Le Journal des Demoiselles*, *La Gazette de la jeunesse* eta *Le journal des enfants'' bezalako aldizkari eta egunkarietan argitaratu zituen. Foaren haurrentzako liburuak didaktismoagatik bereizten dira; lan gogorra, ongintza eta erlijio-tolerantzia bezalako bertuteak predikatzen dituzte. Maiz jorratzen zituen gaien artean, pertsona zapaldu eta desabantailatuen (esklaboen, emakumeen, haurren eta gorren) eskubideen babesa zegoen.

1836an aita hil zitzaionean, Montholon kaleko apartamentutik alde egin zuen, amarengandik urrundu zen. 1841ean katoliko bihurtu zen eta santuen bizitzak jasotzen zituen sail bat lantzen hasi zen. 1852an hil zen Parisen.

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mohamed Tahir Ayala

**Mohamed Tahir Ayala** (Jubayt, 1951 – 2025eko urriaren 6a) sudandar politikaria izan zen. Sudango lehen ministroa izan zen 2019ko otsailetik apirilera.

Ekonomia Zientzietan graduatu zen Khartoumgo Unibertsitatean, eta Ekonomia masterra lortu zuen Cardiffeko Unibertsitatean. 1989an Sudanen estatu-kolpea eman ondoren, Ayala Sudango Itsas Portuetako lankidetza-zuzendari izendatu zuten, eta geroago Errepide eta Zubietako ministro federal izendatu zuten.

2005ean Itsaso Gorriko estatuko gobernadore izendatu zuten Gazira estatuko gobernadore izendatu zuten arte 2015ean.

2019ko otsailean Sudango lehen ministro izendatu zuten, eta 2019ko apirilean kargutik kendu zuten, Omar al-Bashir presidentearekin batera, estatu-kolpe militar batean.
Esther Zilberberg

**Esther Zilberberg** (Kalisz, Polonia, 1912 - Frantzia, 19--) *Juanita Lefévre, Estoucha* eta *Jeanne Dubois* izenordeekin ere ezaguna, erizain, kazetari eta miliziano komunista poloniarra izan zen.

## Ibilbidea 
Kaliszen jaio zen, Polonian, baliabiderik gabeko familia judu aurrerakoi batean. 20 urterekin Bruselara joan zen medikuntza ikastera eta Poloniako erregimenetik ihes egitera.

1936ko Espainiako estatu-kolpearen ondoren, abuztuan, lehenik Hendaiara eta ondoren Iruna iritsi ziren, hainbat bolondresekin batera. Gerratean osasun laguntzan aritu zen.

Frontean,  metrailadore bat hartu zuen lehen eta azken aldiz. Durangoko bonbardaketaren lekuko zuzena izan zen, eta Legutioko guduan zauritua izan zen.

"Mujeres" aldizkariko erredaktore izendatu zuten, "Juanita Lefèvre" ezizenarekin. 

Santanderrera ihes egin eta fronteko osasun-zerbitzuetako lana irratiarekin uztartu zuen. Errepublikari laguntzen dioten aholkulari militar errusiarren itzultzaile gisa aritu zen, errusiera ikastaro labur bat egin ondoren.

Frantziara ozta-ozta ihes egitea lortu zuen txalupatxo batean. Gero, atzera Espainiara joan zen  Nazioarteko Brigaden babesean, mediku-zerbitzuetan hainbat frontetan lagundu zuen.

Berriz ere interprete-lanak egin zituen  aginte-postuekiko lotura-unitateetan, gero tanke-unitateetan eta, hegazkin sobietarren eskuadrilla batean.

Errusiarrek salbatzea erabaki zuten eta Frantziara bidali zuten nortasun faltsu batekin: "Jeanne Lefèvre". Frantzian e nazien aurka erresitentzian aritu zen,  "Jeanne Dubois" bezala. Ondoren, Frantziako, Belgikako eta Alemaniako hainbat espetxetan atxilotu, torturatu eta giltzapetu zuten. Ravensbrückeko eta Mauthausengo kontzentrazio-esparruetara deportatu zuten, azken espetxean greba egin ondoren.

Aske utzi ondoren,  Frantzian bizi  izan zen hil zen arte.

## Bibliografia 
* **"Estoucha: Récit"** Esther Zilberbergen seme  Georges Waysan-ek bere amaren bizitzari buruz idatzitako liburua,

## Erreferentziak
Fred Ramsdell

**Fredetick J. Ramsdell** (Elmhurst, Illinois, 1960ko abenduaren 4a) estatubatuar immunologoa da. 2025eko Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen Mary Brunkow eta Shimon Sakaguchirekin batera tolerantzia immunologiko periferikoarekin lotutako aurkikuntzengatik.

1983an biologian graduatu zen Kaliforniako Unibertsitatea San Diegon, eta 1987an immunologian doktoratu zen Kaliforniako Unibertsitatean Los Angelesen. Osasunaren Institutu Nazionalean lan egin zuen, eta hainbat farmazia-konpainiaren buru zientifikoa izan zen. 2016tik San Frantziskoko Parker Institute for Cancer Immunotherapy erakundeko ikerketa-zuzendaria da.

Ramsdellek eta bere taldeak FOXP3 proteina identifikatu zuten gaixotasun autoimmune larrietan.

## Erreferentziak
Anna Amalia Bergendahl

**Anna Amalia Bergendahl** (Amsterdam, 1827ko uztailaren 24a – *ibidem*, 1899ko maiatzaren 20a) herbeheretar idazle, poeta, argitaratzaile, filantropo eta abolizionista izan zen. Zeregin garrantzitsua izan zuen Herbehereetako mugimendu abolizionistan. Herbehereetako inperio kolonialean esklabotza abolitzeko kanpaina publikoa martxan jarri eta finantzatzeagatik egin zen ezaguna.

## Bizitza 
Bergendahl Christian Kroppelin Bergendahl (1790-1871) funtzionario aberatsaren eta Anna Maria Dannenbergen (1789-1857) alaba zen. Ez zen inoiz ezkondu, eta Amsterdamen bizi izan zen bere familiarekin. Hezkuntza informal ona jaso zuen eta Isaäc da Costaren hitzaldiak bisitatu zituen zen.

1840tik aurrera, filantropo gisa aritu zen  Vereeniging Hulpbetoon erakundean (geroago Vereeniging tot Support van Hulpbetoonden). Erakunde hori bere gurasoek sortu zuten pobreei laguntzeko. Pixkanaka bere interes filantropikoa zabaldu zuen prostituta eta alkoholiko ohiei laguntzeko.

Idazle ibilbidea bere ongintzako erakundeentzako dirua biltzeko asmoz hasi zuen. 1855ean egin zuen debuta literarioa *Souvenir* poesia eta prosa bildumarekin.

Erresuma Batuko Esklabotzaren Aurkako Elkarteak inspiratuta, 1856an Dames-Comité ter Bevordering van de Evangelieverkondiging en de Afschaffing der Slavernij sortu zuen, Surinamen esklabotza abolitzeko helburua zuen emakumeen elkartea.

## Lanak 
* *Souvenir, Uitgegeven ten voordeele der Vereeniging te Amsterdam: tot ondersteuning van hulpbehoevenden en hare bewaarscholen* (1855)
* *Suriname* (1859)
* *Een woord bij de aanstaande afschaffing der slavernij* (1862)
* *Album. Hare Majesteit de Koningin der Nederlanden den 17den junij 1862, in manuscript en teekeningen aangeboden, door de vervaardigster. [...] Ten voordeele der Vereeniging tot Ondersteuning van Hulpbehoevenden, de bewaarschool en de evangelieverkondiging in Suriname* (1863)
* *Guldens Jaarboekje* (1864)
* *Het proces van het geheim genootschap der thugs of verworgers in Engelsch Indien, voor het Hoog Gerechtshof van Calcutta en Madras* (1867)
* *Jaarlijksch berigt van eenige liefdadige werkzaamheden, te Amsterdam, in Syrië, Palestina, Suriname, Oost-Indië en Zwitserland* (1870)
* *Gelegenheids- en andere gedichten* (1877)
* *Jaarboekje ‘Christelijke Weldadigheid’* (editore gisa; lau liburukitan, 1859-1862)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amaiurko ezpata

**Amaiurko ezpata** Amaiurko gazteluaren indusketan agertutako XVI. mende hasierako ezpata bat da. Agertu zenean zuen lekuarengatik Amaiurko gazteluaren setioan lotuta dagoela uste dute historialariek, baina ezin da jakin erasotzen zuten Gaztelako Erresumaren aldekoen edo gaztelua defendatzen zuten Nafarroako Erresumaren aldekoek erabili ote zuten, ez baitu ikur adierazgarririk. Ezpata sinplea izanda, ezin da jakin gaztelua defendatu zuten nobleetako baten edo soldadu arrunt batena ote zen. 

2015ean aurkeztu zuen Aranzadi Zientzia Elkarteak, gazteluan egin zuten indusketan aurkitutako elementu interesgarrien artean. Gaur egun, Amaiurko Arkeologia Zentroan gordetzen da.

## Testuingurua 
Amaiurko gazteluaren setioa 1522ko uztailaren 13tik 19ra egin zuen Karlos V.a enperadorearen espainiar armada ugari batek 150 nafar gerlari eta buruzagi lealistako indar baten kontra. Setioa sinbolismo handiz jantzia heldu zaigu, bi indarren kopuruen desorekagatik, une historikoagatik eta gotortuek, gudu desorekatuan, Nafarroaren askatasun idealaren alde agertu zuten ausardiagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eider Zabalegi Gartzia

**Eider Zabalegi Gartzia** **(Il4rgi)** (Oiartzun, 1982ko irailaren 5a) euskarazko eduki sortzailea, esataria eta bideojoko analista.

## Biografia 
Fermin Zabalegi Etxebeste eta Maria Jose Gartzia Urbietak sortutako familian jaio zen Eider, Aitziber, bere ahizpa txikiarekin batera. Lehen eskolatzea Iturburu Udal Haur Eskolan egin zuen eta ondoren Haurtzaro ikastolan jarraitu zituen ikasketak. 

Gizarte-integrazioko goi-mailako teknikaria da, praktikak Gautenan egin zituelarik.  

Bikoizketa ikasi zuen Donostiako Binahin, Kiko Jauregirekin, eta 2016tik euskarazko eduki sortzaile moduan dabil Youtube eta Twitch plataformetan.  

### Eduki sortzailea 
Bere bideojoko zaletasunak eraman du bide hori jorratzera. Bideojokoen unibertso zabalean hamahiru urterekin murgildu zen Nintendo Entertainment System kontsola oparitu ziotenean. Ordutik are gehiago barneratu da mundu digitalean Nintendo zein PlayStation gailuei esker.

2016. urtean bide berriari ekin zion zaletasun berari eutsiz. *Game erauntsia* Euskal bideojokozaleen elkartearen bitartez euskarazko kateak ezagutu zituen Youtuben. Horrek animatu zuen bere Youtubeko kanala sortzera. *Il4rgi* izeneko katea sortu zuen YouTube plataforman bideojokoetan euskaraz aritzeko. 

#### Bideojokoak eta euskara 
Euskararen hautua egina du, eta hizkuntza horretan soilik sortzen du bideojokoei buruzko edukiak, euskara sarean egoteari berebiziko garrantzia ematen diolarik. 

Euskaraz oso eduki gutxi sortu eta kontsumitzen delako kezkatuta, eta Herrialde Katalanetan egin zuten sinadura bilketa ezagutu ostean, euskal eduki sortzaileek eta bideojokozaleen komunitateak *#3000twitz* ekimena sortu zuten 2020an. Kanpaina honek Twitch plataforman euskara hizkuntza ofizial gisa aitortzea zuen helburu, euskaraz zuzenekoak egiten dituzten eduki sortzaileei ikusgarritasuna emateko. Ekintza honi esker lortu zuten euskararen presentzia indartzea mundu digitalean.  

2023an, urtero egiten den *Jokoteknia* jardunaldian “Eduki sortzaileak eta euskara” izeneko hitzaldia eman zuen. Bertan YouTube eta Twitch plataformetan hasteko jakin beharrekoak azaldu zituen, zuzenekoak egiterako orduan beharrezkoak diren gailuak eta erremintak aurkeztuz. Horrez gain, euskarazko eduki sortzaileen komunitatean sakondu zuen, euskal Twitch komunitateak eskaintzen dituen laguntza eta aholkuak azpimarratu, eta euskarazko kateak ezagutzera emanda. 

#### Gamelu kanala 
2020tik zuzenekoak egiten ditu Twitch plataformako *il4rgi_ kanalean.* Youtuben, *Gamelu* izeneko kanala sortu zuen Tasio Suduperekin batera eta bertan bideojokoen analisiak egiteaz gain, jokatu dituzten jokoei buruzko iritziak eta sentsazioak partekatzen dituzte. 

### Oiartzun Irratian 
2017tik Oiartzun Irratiko *Arguyuan* irratsaioko ohiko kolaboratzailea da. Bideojokoei buruz hitz egiten du, hilabetero estreinaldirik garrantzitsuenak nabarmenduz. Horrez gain, bertako batzordekidea da, 2024an irratiak 25. urteurrena ospatu zuenetik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*"Eduki sortzaileak eta euskara". Jokotekniako hitzaldia.
Nisuheqet

**Nisuheqet** (*ni-sw-Hqt*) Antzinako Egiptoko II. Dinastiako faraoi baten seme bat izan zen. Nisuheqet Helwanen aurkitutako 964.H.8 hilobian topatutako bere estelatik ezagutzen da bakarrik. Monumentu horretan daraman titulu bakarra “erregearen semea” da. Estela kareharriz egina dago eta bertan printzea ezkerrean eserita ageri da, aulki batean, aurrean eskaintza-mahai bat eta eskaintzak dituela. Estela Zaki Saad-ek aurkitu zuen, 1952 eta 1954 artean Helwanen egindako indusketetan. Errege-seme honen faraoi aita, hala ere, ezezaguna da oraindik.

## Erreferentziak
Hemaka

**Hemaka** (*Ḥ-m3-k3*)  Antzinako Egiptoko I. dinastiako Den faraoiaren agintaldi luzeko funtzionario garrantzitsu bat izan zen. 1950eko hamarkadan egindako karbono-14 bidezko datazio-ikerketek Hemakaren bizitza K.a. 3100 inguruan kokatzen dute. Hemakaren tituluetako bat “Behe Egiptoko erregearen zigilu-eramailea” zen, eta horrek, funtsean, kantziler gisa identifikatzen du, boterean erregearen ondoren bigarrena izanik.

Hemakaren hilobia erregearena baino handiagoa da, eta urte askotan Den faraoiri berari egozten zitzaion oker. Cecil Mallaby Firth-ek 1931n induskatu zuen lehen aldiz, eta lanak Walter Bryan Emeryren gainbegirapean jarraitu ziren 1936tik aurrera.
[thumb|[Harzuri ontzi bat Hemakaren izena eta bere titulu ofiziala —“Behe Egiptoko erregearen zigilu-eramailea”— daramatza. Pieza hau Frantziako Arkeologia Museo Nazionalean dago.]]
Hilobi hau, Sakkarako iparraldean kokatua, garai hartako hilobi ondasun ugari zituen, besteak beste joko diskoak diruditen hainbat objektu eta egurrezko kutxa zirkular bat, bertan aurkitu zen papiro zatirik zaharrena gordetzen zuena. Hilobi horretako ondasunen aberastasuna, bai eta garaiko beste funtzionario batzuen hilobietakoa ere, Den faraoiaren agintaldiaren oparotasun erlatiboaren adierazgarritzat jotzen da.

Ontzi-zigiluetan agertzen diren idazkunen arabera, Hemaka Den erregearen domeinuetako baten arduraduna ere izan zen, familia errealarentzako eta, ondoren, erregearen hileta-kultoarentzako nekazal edo mahasti-eremua kudeatuz. Dirudienez, kargu horretan hasi zuen erregeari zerbitzua, gero beste domeinu batzuk gobernatzera igaro zen arte, azkenean kantzilerraren mailara igoz.

## Erreferentziak
Sophie Victorine Fornel

**Sophie Victorine Fornel** (jaiotzez **Perrault**; Rully, 1842ko martxoaren 5a – Bourbon-Lancy, 1929ko apirilaren 22a), ***Pierre Perrault*** eta ***Paul Perrault*** izengoitiez ere ezaguna, frantziar idazlea izan zen, haur eta gazteentzako eleberriak idatzi zituena.

## Bizitza 
Sophie Victorine Perrault 1842ko martxoaren 5ean jaio zen Saona eta Loirako Rully herrian Ardo-merkatarien familia batekoa zen eta hiru neba eta bi ahizpa zituen: Jean-Baptiste-Ernest (1836-1871), Isidore-Gustave (1839-1840), Marie-Emilie (1848-1929), François-Gustave (1851-1851) eta Marie-Ernestine (1857-1947).

1860ko abenduaren 9an Eugène-Alexandre Fornelekin (1831-1913) ezkondu zen, eta harekin lau seme-alaba izan zituen., eta 1885etik hil zen arte,  haur literatura idatzi zuen Parisko hainbat argitaletxetarako, Pierre Perrault izengoitia erabiliz. 1929ko apirilaren 22an hil zen Bourbon-Lancyn, Saona eta Loiran, 87 urte zituela.

## Lanak 

;Pierre Perrault bezala
* *Les Lunettes de grand’maman* (1885)
* *Pas-Pressé* (1887)
* *Les exploits de Mario* (1891)
* *La Rose-thé* (1894)
* *Les Expédients de Farandole* (1895)
* *Ma soeur Thérèse* (1896)
* ''L'Apprentie du capitaine* (1898)
* *Le Pupille de mon ami* (1900)
* *L'héritage de Jean* (1900)
* *Pour l'honneur* (1901)
* *Miguy* (1902)
* *L'Aventure de Paulette* (1903)
* *Fille unique* (1903)
* *Trésor de guerre* (1904)
* *L'amour d'Hervé, Le mari de Lisa* (1904)
* *L'Obstacle* (1905)
* *Fière devise* (1907)
* *Autour d'un secret* (1908)
* *En droite ligne* (1910)
* *Mon oncle Range-Tout* (1910)
* *Les Quatre sous de Frédy. Le Secret du lac bleu* (1912)
* *La Légende de l'émir* (1913)
* *Miette et son oncle* (1917)
* *Comme une épave* (1919)
* *Brouillone et Mie de pain sa servante* (1920)
* *La lettre de Clary, [suivi de] La maison de la Dame de Trèfle ; [suivi de] Un réveillon du paradis* (1922)
* *Bonheur en péril* (1923)
* *Le Grelot d'argent* (1928)
* *Coeur d'enfant* (1928)
* *Le Péché du chevalier* (1929)
* *Petite José* (1929)
* *L'Histoire du jour* (hil ostekoa, 1931)
* *L'étoile de Simplette* (hil ostekoa, 1933)
* *La Petite fée de Pierreclose* (6. argitaraldia, 1948)
;Paul Perrault bezala
* *Etonnantes aventures d'un moine et de quatre lions'' (2. argitaraldia, 1888)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Las delicias del jardín

***Las delicias del jardín*** () 2025eko Fernando Colomo espainiar zinema zuzendariaren film komikoa da.

## Sinopsia 
Fermínen ibilbidea gainbeheran dago, eta dardarka hasi zaio eskua, gainera, margolari beteranoari. Lur jotzear, Javier de Juan adiskidearekin bizitzera joan behar du, garaje zahar batean dagoen estudio batera; gainera, bere seme Pablo margolaria ere hara iritsiko da, Indiarako bidaia luze batetik bueltan, aitarekin bizitzeko asmoz. Artearen eta bizitzaren inguruan dituzten begirada kontrajarriak direla-eta, berehala hasiko dira aita-semeak elkarri aurre egiten. Pepak –Pabloren ama eta Fermínen bikote ohiak– proposamen bat egingo die: arazo ekonomikoetatik libre utziko dituen Jeronimo Boschen «Atseginen baratzea» lanaren bertsioa egiteko lehiaketa batera aurkeztea.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pio VIII.aren hilobia

**Pio VIII.a Aita Santuaren hilobia**, Pietro Teneranik 19. mendean egindako hilobi monumentua da, Erromako San Petri basilikan dago kokatua.

Pio VIII.a (Francesco Saverio Castiglione) 1830ean hil zen 69 urte zituela eta San Petriko kriptan ehortzi zuten, baina 1857an monumentua egin zen San Petriko habearte batean kokatzeko, Pietro Teneranik egina, eta Giuseppe Albani kardinalak enkargatua. Huraxe da Aita santua honen hilobia harrezkero.  

Tamaina nabarmeneko monumentuan Pio aurrera begira dago otoitzean belauniko, eta bere gainalde eta atzealdean Kristo handi bat dago, alboetan San Petri eta San Paulo daudelarik.
erdian|thumb|480x480px|Hilobiko irudi nagusiak, aurrean Pio VIII.a dagoela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
8 (2025eko filma)

***8*** 2025eko Julio Medem donostiar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Octavio eta Adela ondoko bi herritan jaio ziren II. Errepublika aldarrikatu zen egunsenti berean. Horrela, lehenengo egun hartatik, protagonisten bizitzak "8" forman lotuta igaroko dira, jakin gabe, euren bizitzako 90 urteko 8 une erabakigarritan. Bitartean, sakonean, bizitzea tokatu zaien Espainiako historiak aurrera egiten du. Bien patuak –bananduak baina elkartuak, aurrez aurre– elkarrengana erakartzen hasiko dira apurka-apurka, azkenean biziko duten maitasun-istorioa berantiar baina merezitakoan erabat elkartu arte.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gregorio XVI.aren hilobia

**Gregorio XVI.a Aita Santuaren hilobia**, Luigi Amicik 19. mendean egindako hilobi monumentua da, Erromako San Petri basilikan dago kokatua.

Gregorio XVI.a (Bartolomeo Alberto Capellari) 1846an hil zen eta San Petriko kriptan ehortzi zuten, baina 1853an monumentua egin zen San Petriko habearte batean kokatzeko, Amicik egina, eta hara eraman zuten gorpua.  

Monumentuan aita santua aurrera begira dago tronuan eserita, bedeinkapena luzatzen. Bi estatua alegoriko ditu ondoan, jakinduria koroa gisa su-gar bat duela, eta zuhurtzia, ispilu bati eta suge bati eusten. Bi alegorien artean dagoen erliebeak fedearen zabaltzea eta misio-lana irudikatzen du, jarduera bat Capellarik asko bultzatu zuena.

erdian|thumb|480x480px|Hilobiko irudi nagusiak eta erliebea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amanece en Samaná

***Amanece en Samaná*** () 2024ko Rafa Cortés espainiar zinema zuzendariaren film komikoa da. Jordi Galceranen *Cancún* antzezlanean oinarrituta dago.

## Sinopsia 
Bi lagun-bikote –Ale eta Santi batetik, Natalia eta Mario bestetik– Samanán (Kariben) ari dira ospatzen elkarrekin hogei urte daramatela. Egunean jarri, edan, berriz konektatzen dute elkarrekin... Ronak animatuta, Alek erabakiko du aitortzea laurek elkar ezagutu zuten gauean tranpak egin zituela Santirekin joateko, hasiera batean Nataliaren atzetik baitzihoan Santi. Albistea ez dute espero bezala hartuko besteek. Hurrengo goizean, Ale aje galantaz esnatuko da, bere ekintzaren ondorioei zenbateraino aurre egin beharko dien arrastorik izan gabe.

## Aktoreak 
* Luis Tosar: Santi
* María Luisa Mayol: Ale
* Luis Zahera: Mario
* Bárbara Santa-Cruz: Natalia
* Alfredo Castro
* Charles Dance

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ginko Ogino

**Ginko Ogino** (japonieraz: 荻野 吟子 *Ogino Ginko*; Musashi probintzia, 1851ko apirilaren 4a - Tokio, 1913ko ekainaren 23a) Japonian mendebaldeko medikuntza praktikatzen zuen lehen emakumezko mediku lizentziatua izan zen. 

## Bizitza 
Ogino Musashi probintzian jaio zen (gaur egun, Kumagaya hiria, Saitama prefektura). Oginotarrak familia errespetagarria ziren, eremu hartako egoitza nagusiaz arduratzen baitziren. Bi neba eta bost ahizpen artean gazteena zen bera.

Hamasei urte zituela Ashikagako bankuko lehen zuzendariaren semearekin ezkondu zen. Ogino senarrarekin dibortziatu zen 1870ean, harengandik gonorrea hartu ondoren. Gizonezko medikuek artatu behar izan zutenean izandako lotsaren ondoren (gaixotasun «lotsagarritzat» hartzen zuten), emakumeei antzeko egoeretan laguntzeko mediku bihurtuko zela erabaki zuen.
thumb|Ogino Ginkoren hilobia Zoshigaya hilerrian
## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria 
* Sievers, Sharon; Walthall, Anne (April 2000). "The Weak Body of a Useless Woman: Matsuo Taseko and the Meiji Restoration". *The American Historical Review*. **105** (2): 524. doi:10.2307/1571484. JSTOR 1571484
* Watanabe, Jun'ichi; Iwabuchi, Deborah Stuhr; Isozaki, Anna Husson (2009). *Beyond the blossoming fields*. Alma Books. ISBN 978-1-84688-078-0. OCLC 315081913
* Malagón, Gustavo Flórez (2014). "La nueva mujer japonesa: el testimonio prematuro de Higuchi Ichiyō (1872-1896)" [The New Japanese Woman: The Premature Testimony of Higuchi Ichiyō (1872-1896)]. *Asiadémica* (in Spanish) (4): 174–210. S2CID 191277190
* Tishma, Mariel (2021). "The life of a trailblazer: Ogino Ginko, one of the first female doctors in Japan". *Hektoen International.*
* "Ogino, Ginko". *Portraits of Modern Japanese Historical Figures*.
* "熊谷市立荻野吟子記念館".  [Kumagaya City Ogino Ginko Memorial Hall] (japonieraz). 

## Kanpo estekak 
* Erretratua eta biografia National Diet Library-n
* Ogino Ginko Oroimenezko Museoa, Kumagaya hiria
* Ginko Oginoren inguruko lanak Internet Archiven
En la alcoba del sultán

***En la alcoba del sultán*** () 2024ko Javier Rebollo espainiar zinema zuzendariaren komedia dramatikoa da.

## Sinopsia 
"Nour Herriko Sultan Agurgarria kamera ilunaren eta zinematografoaren misterioak irakatsiko dion norbaiten bila dabil". 1901, Gabriel Veyrek –Lumière anaien operadore ospetsuak– *partie de campagne* batean, iragarki hau irakurri du egunkari batean, eta bi aste geroago Nour Herrian lehorreratu da Sultan Beneragarriari zinematografoaren teknika irakasteko. Zientzia eta magia, maitasuna, umorea eta fantasmak.

## Aktoreak 
* Félix Moati: Gabriel Veyre
* Pilar López de Ayala: Juanita / Jeanne
* Farouk Saïdi: Abraham
* Ilies Kadri: Sultan Agurgarria
* Jan Budař: MacLean kaida

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arturo Markoartu

**Arturo Casto Markoartu Morales**(), "Arturo de Bilbao", (Bilbo, 1829ko uztailaren 1a - Donostia, 1904ko urtarrilaren 21a) politikari, noble eta bide-ingeniaria izan zen. Bakezalea zen eta bere ideiak nazioarteko mailan ezagunak izan ziren nahiz eta gaur egun erabat ahaztuta egon.

## Biografia 
1827ko uztailaren 1ean jaio zen Bilboko familia burges bate altzoan. Hedabide eta aldizkari desberdinetan idatzi zuen, hala nola *Revista de Obras Públicas*, *Revista Peninsular-Ultramarina*, *La Ilustración Española y Americana* edo *Diario de Bilbao*. 

Seiurteko demokratikoaren garaian, 1871ko martxoan, diputatu aulkia Gorteetan eskuratu zuen Burgosko barrutian. Berrezarkuntza Borbonikoan Tarragonaren izenean senataria izan zen. 1902an William Evans Darby London Peace Society erakundearen presidenteak eta 1904an Miguel de Villanuevak Bakearen Nobel Sarirako proposatu arren, ez zuen lortu.

Ideologikoki liberala eta librekanbismo zein iberismoren aldekoa izan zen.  Europan zehar bidai asko egin zuen; bere lanik garrantzitsuena 1872tik aurrera izan zen, Europako foroetan ezagutzera eman zenean, nazioarteko justiziari buruz dituen ideiak azalduz. Herritarrak defendatzeko Nazioarteko Batzar bat eratzeari buruzko bere teoriak Nazioarteko Zigor Gortea sortzeari buruzko 1998ko Erromako Tratatuaren aurrekari akademikoak dira. Londresko Zientzia Politiko eta Moralen Errege Akademiakoaren partaidea, Donostian hil zen 1904an.

## Bibliografia 
Bere ideiak defendatzen Markoartuk lan ugari plazaratu zuen:
*  *El Iberismo o la Fusión de las Nacionalidades para la Paz*, *Revista Peninsular-Ultramarina*, 1859.
* *El Internacionalismo*, Madril, 1884.
*  «Internationalism, Internacional Law», A.P. Sprague eta Paul Lacombe. Stevens and Sons, Londres, 1876.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Markoaturi buruzko Begoña Villanuevaren artikulua.
Macharako gaztelua

**Macharako gaztelua** ( ) Machara herrian dagoen gaztelu bat da, Gulripshi udalerrian, Abkhaziako Errepublika Autonomoan, Georgian. Gaztelua Erdi Aroan eraiki zen. Gazteluko harresiak egoera fisiko txarrean daude eta premiazko kontserbazioa behar dute. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Miss Carbón

***Miss Carbón*** 2025eko Agustina Macri argentinar zinema zuzendariaren drama biografikoa da. Erika Halvorsenen *La reina del carbón* liburuan oinarrituta dago.

## Sinopsia 
Benetako gertakarietan oinarrituta, Miss Carbón pasioari eta generoez ulertzen ez dituzten ametsei buruzko gainditze-istorio bat da. Carlitak emakumezko lehen meatzaria izatea lortu zuen emakumeek eskualdeko diru-iturri nagusira –ikatz-meategira– sartzea debekatuta zuten herri batean. Sineskeria baten arabera, emakumeak eraispen-arriskua zekarten eurekin, eta meatzaritza-lana gizonei zegokion esklusiboki.

## Aktoreak 
* Lux Pascal: Carla "Carlita" Antonella Rodríguez
* Laura Grandinetti
* Romina Escobar
* Leixandre Gómez Davi
* Simone Mercado
* Federico Marzullo
* Gabriela Pastor
* Agostina Inella
* José Román
* Paco León

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mi amiga Eva

***Mi amiga Eva*** () 2025eko Cesc Gay kataluniar zinema zuzendariaren komedia erromantikoa da.

## Sinopsia 
Eva 50 urte betetzear dago, hogei urte baino gehiago daramatza ezkonduta eta bi seme-alaba nerabe ditu. Erroman egindako negozio-bidaia batean, ohartuko da berriz maitemindu nahi duela "berandu" izan baino lehen. Bartzelonan berriro, Evak bizitza berri bat hasiko du, ezkongabea eta sedukzioaren eta erromantzearen jolasera irekia. Urtebetean zehar, sentimendu baten bila bere mundua hautsi duen emakume honi jarraituko diogu. Ezinezko ataza, baina agian halabeharrak erreskatatuko gaitu.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La terra negra

***La terra negra*** () 2025eko Alberto Morais espainiar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Maríak bere herria utzi zuen duela hainbat urte; orain ordea, bere anaia Ángelekin lan egiten du familia-negozio batean, herriko errota industrialean. Kanporatua, metodikoki egiten du lan emakumeak bizirik irauteko, eta Ángelen lagunek pozik begiratzen diote Maríaren itzulerari, haren bizi-porrotarekin pozik. Ángelek Miquel kontratatuko du; Miquelek eta Maríak elkar miresten dute. Atzerritarraren presentziak beldurra sortzen du, Miquel kartzelan egon delako eta, gainera, zerbait mistikoa duelako, besteengan eragin izanik.

## Aktoreak 
* Laia Marull: Maria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shimon Sakaguchi

; Shiga, 1951ko urtarrilaren 19a) japoniar immunologoa da. 2025eko Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen Mary Brunkow eta Fred Ramsdellekin batera tolerantzia immunologiko periferikoarekin lotutako aurkikuntzengatik.

Kyotoko Unibertsitatean ikasi zuen eta doktoratu ondoko ikasketak egin zituen John Hopkins Unibertsitatean eta Stanfordeko Unibertsitatean. Scripps Research Instituteko immunologia saileko irakasle laguntzailea izan zen eta 1991n Japoniara itzuli zen.

Bertan, Tokioko Metropoliko Gerontologia Institutuko Immunopatologia Saileko buru izendatu zuten. 1998tik 2011ra Kyotoko Unibertsitateko Mugako Medikuntza Zientzien Institutuko irakasle eta gero zuzendari izan zen. Bere laborategia Osakako Unibertsitatera lekualdatu zen 2011n.

T linfozito erregulatzaileak aurkitu zituen, eta horiek immunitate-sisteman duten funtzioa aurkitu zuen.

## Erreferentziak
Mathilde Bourdon

**Mathilde Lippens**, lehen ezkontzan **Froment** eta bigarren ezkontzan **Bourdon** (Gante, 1817 – Bailleul, 1888ko abenduaren 22a), ***Mathilde Tarweld***, ***Éveline Ribecourt*** eta ***Éveline Ribecour*** izengoitiez ere ezaguna, belgikar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Mathilde Lippens Ganten jaio zen 1817an. Hainbat urte Lillen eman zituen bere lehen senarrarekin, Charles Fromentekin, hura 1846an hil zen arte. 1857an bigarren aldiz ezkondu zen Hercule Bourdon epaile eta kazetariarekin.

Oso idazle oparoa zen, erlijio-hezkuntzan eta mundu-hezkuntzan espezializatua. Otto Lorenzen 1865eko *Catalogue général de la librairie*k Bourdonen hirurogei argitalpen zerrendatzen ditu; hurrengo hiru urteetan beste bost edo sei kaleratu zituen. Mathilde Bourdonen liburuen artean haurrentzako ipuinak eta familientzako eleberri moralak daude.

Mathilde Bourdon *Journal des Demoiselles* aldizkariko kolaboratzaile garrantzitsua izan zen. Azken urteetan Bailleulera joan zen bizitzera, eta han, Louis Bethléemen esanetan, denen sinpatia irabazi zuen bere karitate eta adeitasunari esker. Bere lanak, funtsean, moralizatzaileak ziren eta liburutegi katoliko askotan aurki zitezkeen.

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Hipolito el Real eliza (Támara de Campos)

**San Hipólito el Real eliza**, Espainiako Támara de Campos udalerrian dagoen eliza gotiko bat da, Gaztela eta Leon erkidegoko Palentziako probintzian. Hipolito Erromakoari sagaratua dago.

XIV. mendean eraikia, 1568an antzinako dorrea partzialki erori zen, 1588-1620 artean gaur egun ikusgai dagoen dorrea berreraikiz. Katedralen tamainako eliza handia da.
Mutso

**Mutso** () Georgiako herrixka txiki bat da. Khevsureti probintzia historiko georgiarraren (gaur egun Mtskheta-Mtianeti eskualdearen parte) gotorleku ohietako bat izan zen, Andakistskali ibaiaren (ანდაქისწყალი) eskuineko ertzean dagoen mendi harritsu batean dago (1880 m).

## Geografia 
ezkerrera|thumb|Mutsoko zatiak goitik ikusita
Duela mende bat baino gehiago ia erabat abandonatutako herria da, eta Mutso-Ardoti arroilaren gainean terraza bertikaletan antolatutako 30 etxebizitza gotortu inguru, lau borroka-dorre eta hainbat egitura eta eraikin zaharren hondakinak ditu.

Zaila da herrira iristea, baina jatorrizko arkitektura mantentzen du, eta turista eta mendizaleen helmuga ezaguna da. Hala ere, Georgiako monumentu historiko mehatxatuenen artean zerrendatuta, Mutsoren birgaitze proiektu bat garatzen ari da 2004az geroztik. 2019an, berreraikitako herriak Ondare Kulturalaren EBko Saria / Europa Nostra Saria irabazi zuen.

## Kondairak 
Kondaira batek dioenez, herritarrek Broliskaloko Arkanjeluaren ikonoa gurtzen zuten. Borrokalari eta ehiztari gisa ospetsuak ziren, eta bandera sakratuen armadako kide iraunkor eta mendeetan zehar ikonoari emandako altxor zoragarrien zaindaritzat hartzen zuten beren burua. Kondairak dioenez, oraindik ere Mutso inguruko mendi garaietan gordetzen den altxorra aukeratuaren zain dago.

Kondairak dioen bezala, " Shetekauriek Mutso zulatu zuten", eta horrek zeharka adierazten du familiak sortu zuela herria edo familiaren historia Mutsoren sorrerarekin batera hasi zela.

## Erreferentziak 
* Georgian House: Mutso proiektua 
* Artikuluak Khevsuretiko Espedizioan aurkitutako georgiar jatorrizko testuaren itzulpena ere badu.
* Georgia-Txetxenia mugako irudiak, 1970-1980: Periferien antropologia bisuala ( https://web.archive.org/web/20100108081501/http://hearstmuseum.berkeley.edu/exhibitions/photo2/photo2_splash.html)

## Kanpoko estekak
Mary Brunkow

**Mary E. Brunkow** (Portland, Oregon, 1961) estatubatuar biologo molekular eta immunologoa da. 2025eko Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen Fred Ramsdell eta Shimon Sakaguchirekin batera tolerantzia immunologiko periferikoarekin lotutako aurkikuntzengatik.

Biologia molekularra ikasi zuen Washington eta Princetongo unibertsitateetan. Seattle inguruko hainbat enpresatan lan egin zuen ikerketan.

FOXP3 genearen aurkitzaileetako bat izan zen, T linfozito erregulatzaileen biologiari buruzko ikerketa modernoen oinarria.

## Erreferentziak
San Longino

**Longino**  (latinez **Longinus,** erdara batzuetan **Longinos**) edo **Longino zenturioia**, kristautasuneko santu bat da **San Longino** izenarekin**,** Jesukristoren gurutziltzaketako protagonista bat da, ez lau ebanjelariek aipatua, baizik eta ebanjelio apokrifoetan izendatua. Hala ere, santu bihurtu zuen eliza kristauak eta urriaren 16an ospatzen da haren eguna Ekialdeko kristautasunean eta martxoaren 15ean katolizismoan.

## Kondaira 
Istorio apokrifo horien arabera erromatar legioetako soldadu galata bat izan zen, bere lantzaz Nazareteko Jesusen bularra sastakatu zuena gurutzean zela bere heriotza ziurtatzeko. Soldadu horren izena eta maila, ebanjelioetan zehaztu gabea, ondorengo idazkiek eta kristau tradizioak finkatu zuten. 

### Ebanjelio kanonikoetan 
Jesus lantzaz sastakatu zutela bai agertzen da Joanen ebanjelioan, nork egin zuen zehaztu gabe (Joanen ebanjelioan, ). Gurutzean zeuden soldaduen artetik, Ebanjelioak aipatzen dute baita ere izenik gabeko zenturioi edo ehuntari bat, oihu egin zuena, behin Kristo hilik ikustean, eta oinetan lurrikara bat sentitzean: "Zinez, Jainkoaren Semea zen hau!"». Baina hori esan zuena ere ez dute izenez aipatzen ebanjelio kanonikoek (Mateo eta Markorenetan, , ), eta geroko tradizioak batu zituen Longinoren pertsonaian sastakatzailea eta hori esan zuena.

### Ebanjelio apokrifoetan eta geroko testuetan 
Longinoren izena Nikodemoren Ebanjelioan agertzen da (16.7), greozieraz IV  konposatutako testu apokrifoa. *Longinus* familia erromatarren izena izan arren, pertsonaiaren ezaugarria, lantza, *lonkhê* delarik antzinako grezieraz, forma horrekin lotzen da argiki izena Nikodemorenean.

13. mendeko *Legenda Aurea* kontakizunean, are gehiago apaindu zen Longinoren kondaira. Kontakizun horretan begi batean itsua da Longino, baina gurutzetik eta Kristoren zaurietatik begietaraino isuri zitzaion odolaz sendatu zitzaion oftalmia. Hortaz, ikonografia kristauak konbertsioaren gaia ilustratzeko ere erabili izan du Longino.

Beste tradizio baten arabera, Longino, sendatu ondoren, Kapadozian barik munduan barrena ibili zen kristautasuna hedatzen, eta Italiako Mantuara iritsi zen, bertan jasan zuelarik martirioa. 804an, Leon III.a aita santuak Mantuan aurkiutako hezur batzuk Longinoren erlikia benetakoak zirela baieztatu zuen. Erlikia hiriek Mantuako Sant'Andrea elizako kriptan gordetzen dira.

Longinori lotutako beste erlikia bat Lantza Santua da, Kristo sastakatzeko ustez erabili zuena.

## Iruditegia 

Fitxategi:Urzainkikoa Iruñeko elizbarrutia 101.jpg|Gurutziltzaketa aurretik erakutsietan, Longino gurutzearen ondoan eta ezkerretara egon ohi, hala nola Urzainkiko Kalbarioan (21. mendean Iruñeko Elizbarrutiko Museoan).
Fitxategi:Fra Angelico 027.jpg|Fra Angelicoren margo bat, Florentzian.
Fitxategi:0 Statue de Saint Longin par Gian Lorenzo Bernini - Basilique St-Pierre - Vatican.jpg|Berniniren Longino, San Petri basilikan.
Fitxategi:Hans Memling - Crucifixion (detail) - WGA15006.jpg|Batzuetan zaldi gainean ageri da Longino, hala nola Hans Memlingen lan honetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Raymonda Tawil

**Raymonda Hawa Tawil**  (arabieraz: ريموندا حوا الطويل ; Akre, Palestinako Britainiar Mandatua, 1940) palestinar idazle eta kazetaria da. Suha Arafat itzultzaile, idazkari eta Yasser Arafat Palestinako Aginte Nazionaleko presidentearen alargunaren ama da.

## Bizitza 
thumb| Raymonda Hawa Tawilen haurtzaroko etxea Akre-n, gero gaztetxe baten egoitza.
Raymonda Tawil Akren jaio zen 1940an kristau palestinarren familia ospetsu batean. Haurtzaroaren zati bat Frantziako moja katolikoen eskola batean eman zuen. 

### Ibilbidea 
Bere bizitza publikoa Nablusen, Zisjordaniako iparraldean, izan zen erakustaldi intelektual batekin hasi zen. Bere zutabeek, izpiritu independentekoak, "Nablusko Lehoia" ezizena eman zioten. 1978. urtean, Raymonda Hawa Tawil-ek albiste agentzia palestinar bat zabaldu zuen Jerusalemen. Kazetari gisa izandako jarduera politikoarengatik, sei hilabetez etxean atxilotuta eduki zuten, Israelgo erabaki militarraren ondorioz, Palestinaren Askapenerako Erakundearekin (PAE) harremanetan egoteagatik. Era berean, berrogeita bost egunez egon zen kartzelan kolono eta zaindari juduekin izandako liskarretan jardun subertsiboarengatik. Esperientzia horiek bultzatu zuten Peretz Kidron kazetari israeldarrarekin elkarlanean Palestinari buruz idaztera.* Izen anitzeko elizak bisitatu ditu. Beti ere bi herrien arteko elkarrizketa eta adiskidetzearen alde agertu da eta jarrera horrek batzuetan etsaitasuna sortu dio.

2004. urtetik 2007. urtera Suha Arafat alabarekin bizi izan zen Tunisian. 2007. urteko abuztuan Zine El Abidine Ben Ali orduko presidenteak Tunisiako lurraldetik bota zuen familia eta ondoren Maltan babestu zen. Oroitzapenen antzeko kontakizunetan idatzi zituen bere bizitzako esperientziak. 

Bere aipuetako batek hauxe dio:«Bizi garen herria herrialde arrotza da. Energia mozketak bere irudikoak dira. Palestina gauean dago, askatasunaren argi barik. Noizean behin argia itzultzen da. Hortaz, itxaropena ere itzultzen da… Eta orduan dena gelditzen da berriro, dena itzaltzen da. Iluntasunean, itxaropen eta kontsolamendu apur baten bila, kandelak pizten dira, honek ez duela iraungo konbentzitzen saiatzeko. Noiz bukatuko da dena? Hauxe izango ote da bukaera?»

## Argitaratutako liburuak 
* 1979: *Mon pays, ma prison, une femme de Palestine*. Paris, Seuil argitaletxea, "Traversée du siècle" seriea.
* 2001: *Palestina, mon histoire.* Paris,  Seuil argitaletxea, "L'Histoire immédiate" seriea. 
** *Palestina, bizitza oso bat*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amalia Nassaukoa

**Amalia Nassaukoa** (frantsesez: *Amélia Gabrielle Marie Thérèse*; Luxenburgo Hiria, Luxenburgo, 2014ko ekainaren 15a) printzesa da, herrialdean oinordetza-eskubideekin jaio zen lehen emakumea, 2011. urtean oinordetza-eskubideen erreforma onartu baitzen.

## Bizitza 
Amalia 2014an jaio zen Luxenburgoko Grand Duchess Charlotte Amatasun Ospitalean. Jaiotzean, printzesak 2,95 kilo pisatu eta 50 zentimetro neurtu zituen.  Jaiotza iragartzen zuen prentsa-ohar berean, Amalia Gabriela Maria Teresa izenekin bataiatuko zutela ere jakinarazi zen.   

Felix eta Claire Luxenburgoko printze-printzesen alaba zaharrena da. Beraz, Henrike I.a eta Maria Teresa Luxenburgoko duke-dukesa emerituen biloba da. Neba bat du, Liam Enrique Hartmut, 2016ko azaroaren 28an jaioa.

### Bataioa 
2014. urteko uztailaren 12an bataiatu zuten printzesa, Frantziako Saint-Ferréol de Longues herriko kaperan. Alexandra Luxenburgokoa (aitaren aldeko izeba) eta Felix Lademacher aitabitxia (amaren aldeko osaba) izan zituen aitabitxi-amabitxiak. Izen hauexek hartu zituen:

Amalia: Saxoniako **Amalia** printzesaren izenarengatik

Gabriela: amaren aldeko amona **Gabriela** Lademacher-en omenez.

Maria Teresa: aitaren aldeko amonaren omenez **Maria Teresa** Luxenburgoko dukesa handia.

## Ekitaldi ofizialak 
Amalia printzesa gurasoekin azaldu ohi da balkoian, Luxenburgoko Egun Nazionalaren ospakizunean.

2016. urtean familia dukal osoari lagundu zion Vatikano Hirira egindako bisita ofizial batean, non Frantzisko aita santuak harrera egin zien.

## Luxenburgoko tronurako ondorengotza-lerroa 
Luxenburgoko tronurako ondorengotza lerroan laugarrena da, Karlos eta Frantzisko Luxenburgoko printze lehengusuen atzetik eta aita Felix printzearen atzetik ere bai. Oinordetza-eskubideekin jaio zen lehen emakumea da printzesa herrialdean; 2011. urtean onartu baitzen oinordetza-eskubideen erreformaren ostean. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Okros Tsikhe

**Okros Tsikhe** ( , literalki, "urrezko gotorlekua") Adigeni udalerrian dagoen gotorleku medieval bat da, Georgiako hegoaldeko Samtskhe-Javakheti eskualdean, Shoqa herriaren iparraldean. Kvabliani haran historikoan dago, harkaitz-muino iristezin batean. Gotorlekuak nabarmen jokatu zuen XVI. mendeko georgiar-otomandar borroketan, eta bere izenaren turkierazko baliokideaz ere ezagutzen zen, Altunkal'a. 2007an, Okros Tsikhe Georgiako Garrantzi Nazionaleko Kultur Monumentu Higiezinen zerrendan sartu zen. 

## Arkitektura 
Okros Tsikhe gotorlekua Georgiako Erdi Aroko gotorleku handienetako bat da. Bere horma lodiak harrizko bloke masibo zakar moztuz eraikita daude, 10 metroko altueraraino. Zitadela mendiaren gailur harritsu baten gainean dago eta bere harresiak —dorre handiekin indartuta— hegoaldeko eta iparraldeko magalean behera egiten dute. Bere oinplanoa konplexua da, hainbat maila arroka-gainazal irregularrari jarraitzen diotenak eta harresi artifizialak arroka-hormarekin nahasten direnak. 

## Historia 
ezkerrera|thumb|Okros gotorlekuaren eta inguruko labarren atzealdeko ikuspegia.
Okros Tsikhe gotorlekua XIII. mendearen amaieran edo XIV. mendearen hasieran eraiki zen eta Samtskhe printzerriko Jaqeli dinastiak zituen gotorleku nagusietako bat izan zen. Kvabliani haranean zuen kokapen nagusiagatik, gotorlekuak paper garrantzitsua izan zuen Samtskhe defendatzeko Lala Mustafa Pasharen Kaukasoko kanpainan 1578an Otomandar armada inbaditzailearen aurka. Dedisimedi printzesa bertan kokatu zen Otomandar komandantearekin bake akordio bat negoziatu aurretik. Probintzia otomandarren azken konkistaren ondoren, gotorlekua bere turkiar izenarekin ezagutzen zen, Altunkal'a, eta izen bereko barrutiaren ( *liva* ) erdigunea izan zen.   Gotorleku funtzional gisa balio izan zuen XVIII. mendearen amaierara arte. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inés Évreuxekoa

**Inés Évreuxekoa** (''Agnès d'Évreux''; c. 1045 –  c. 1089) aristokrata, kondesa izan zen. 

## Bizitza 
Gurasoak Godehilda edo Goldehildis eta Rikardo Evreuxko kondea izan ziren.

Rikardorekin ezkondu baino lehen, ama Godehilda Roger I.a Tosnykoarekin ezkondu zen, Concheseko jauna, eta hainbat seme-alaba izan zituen, horien artean Raul II.a Tosnykoa.

### Ezkontza 
Simonek, Montfort-l'Amaury-ko jaun eta Isabel Broyeskoaren alargunak, Inesi eskua eskatu zion, baina Evreuxeko kondeak ez zion baiezko erantzunik eman eskaerari, eta arrazoiak ez dira ezagunak. Orduan Raul Tosnykoak Ines bahitzea erabaki zuen, Montfortera eramateko. Simon eta Inesek ezkontzeko aukera izan zuten eta, esker onez, Raul Isabel Montforterkoarekin ezkondu zen, Simon eta haren lehen emaztearen alabarekin.

### Ondorengoak 
Inesek lau seme-alaba izan zituen:

* Ricardo Montforteko jauna (1092an hila);
* Simon II.a Montforteko jauna (1101ean hila);
* Bertrada Montfortekoa (1117an hila), 1089an Fulko IV.arekin (1043-1109), Anjouko kondearekin ezkondu zen, gero 1092an Filipe I.a Frantziako erregearekin;
* Amalariko III.a (1137an hila), Montforteko jauna eta Evreuxeko kondea.

Simon 1087. urtean hil zen. Litekeena da Ines egun horretan hil izana, bere alaba Bertradaren tutoretza neba Gilen Evreuxi eman baitzioten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Bauduin, Pierre (2004). La Première Normandie (Xe-XIe siècles) (en francés). Caen: Presses Universitaires de Caen. ISBN 2-84133-145-8. 
## Kanpo estekak
Shatili

**Shatili** ( , ''Šat'ili*) Georgiako goi-lautadako herri historiko bat da, Txetxeniako mugatik gertu. Kaukaso Handiko mendien iparraldeko magalean dago, Khevsureti Garaiko Georgiako probintzia historikoan, gaur egun Mtskheta-Mtianeti eskualdearen (*mkhare'') parte dena. 2014ko erroldaren arabera, herriko biztanleria 22 zen. 

## Geografia 
Arghun arroila sakonean kokatua, 1.400 metro inguruko altueran, herria, egia esan, Erdi Aroko eta Aro Modernoko gotorleku eta harrizko eta morterozko etxebizitza gotortuen multzo paregabea da, bizitegi-eremu eta herrialdearen ipar-ekialdeko kanpoaldea zaintzen zuen gotorleku gisa balio zuena. Gotorlekua teilatu lauko etxebizitzek eta 60 bat dorrek osatzen dute, gotorleku-kate bakarra sortzeko elkartzen direnak.

Shatilin arkitektura-metodo eta pentsamendu bereziak gauzatzen dira: kokapenaren hautaketa, erliebe konplexua duen lurraren garapena, lurzoruaren jabetza arrazionala, multifuntzionaltasuna, eraikuntzaren zonifikazio bertikala, orientazio optimoa.

Bai monumentu bakunek bai hiri-egitura orokorrak, haien osagai bereizgarriekin (dorreak, etxebizitza-multzoak, ereiteak, kaperak), garrantzi berezia dute.

## Historia eta egungo egoera 
Shatili Kakhetiko erresumaren parte izan zen garai batean.

Shatiliko biztanleria eta Khevsureti eskualdeko biztanleria gehiena lautadetara birkokatu ziren 1950eko hamarkadaren hasieran, Sobietar agintarien presiopean.  1960ko hamarkadan, herrixka hutsaren paisaia exotikoa erabili zen goi-mendietako biztanleen iraganeko bizitzari buruzko georgiar film sorta baten eszenatoki gisa. 

Shatili oraindik dozena bat familia inguruk bizi dute, baina neguan errepidez iristeko modukoa da. Herria turista eta mendizaleen helmuga gogokoena da.

## Benetakotasun eta/edo osotasun adierazpenak 
Shatiliren benetakotasuna erabat gordeta dago bere arkitektura-forman, materialetan, kokapenean eta beste ezaugarri beharrezko batzuetan. Eraikinen egoera fisikoa ona dela esan daiteke.

## Antzeko beste propietate batzuekin alderaketa 
Nazio mailan, Shatili Svaneti Garaiko Munduko Ondarearen gunearekin konpara liteke. Bi propietateak bakarrak dira eskualdean, bakartuta daudelako. Egin litezkeen alderaketa zuzen bakarrak, neurri zabalagoan, Himalaiako mendiguneko komunitate isolatuekin lirateke, baina horiek tradizio kultural erabat desberdinetik datoz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak