Verónika Mendoza

**Verónika Fanny Mendoza Frisch**, ezagunagoa **Verónika Mendoza** izenez (Cusco, Peru, 1980ko abenduaren 9a) peruar-frantses psikologoa, antropologoa eta politikariada. 2017ko abendutik, Peru Berria mugimendu politikoaren lehendakaria da.

Peruko Errepublikako kongresista ere izan zen, 2011tik 2016ra arte, Cusco eskualdean, eta Peruko lehendakaritzarako hautagaia. Fronte Amplio koalizioan, Peruko 2016ko hauteskunde orokorretan, eta Juntos por el Peru koalizioan, 2021ekoetan.

## Lehen urteak, prestakuntza eta ibilbidea 
Verónika Fanny Mendoza Frisch 1980ko abenduaren 9an jaio zen Cusco probintziako San Sebastián barrutian. Gabrielle Marie Frisch D'Adhemar irakasle frantsesaren eta Marcelino Mendoza Sánchez filosofia-irakasle cuscotarraren alaba. Era berean, aita Izquierda Unidako alkate izateko hautagaia izan zen eta Cuscoko Hezkuntzako Langileen Sindikatu Bakarraren sortzailea. Ama Frantziako Alderdi Sozialistako militantea izan zen. Peruko nazionalitatea du, jaiotzagatik, eta frantsesa, amaren jaraunspenagatik.

Aitaren aldeko amona, Andahuaylillasekoa, herriko emagina eta petrikiloa zen; amaren aldetik, berriz, Caroline de Barrau de Muratelen ondorengoa (herenbiloba) da, Parisko Unibertsitatean sartu zen lehen emakumeetako bat, Caroline de Barrau (1828-1888) feministaren eta filantropoaren alaba.

Cusco hiriko Virgen del Carmen ikastetxean ikasi zuen eta Psikologiako unibertsitate-ikasketak egin zituen Parisko VII. Denis Diderot Parisko Unibertsitateko Giza Zientzia Klinikoen Fakultatean, eta psikologiako lizentziadun titulua lortu zuen 2003an.

Gizarte Zientzietako masterra egin zuen Paris 3 Sorbona Berriko Unibertsitatean, eta 2006an amaitu zuen. Ondoren, Parisko Akademia Institutuan, Cuscoko Pukllasunchis Elkartean eta Gure Hegoaldea Elkarteak antolatutako Altiplan-Puno Unibertsitate Nazionalean irakasle gisa aritu zen.

Lan-esperientzia gisa adierazi du aholkulari independentea dela, Nuestra Sur Elkarteko mintegietako irakaslea, Peru Berria elkarteko administratzailea, eta herri indigenei buruzko ikerketa egin duena Peruko Gizarte Ikasketen Zentroan.

## Karrera politikoa 
Alderdi politikoari dagokionez, militante gisa sartu zen Partido Nacionalista Peruano delakoan, eta 2007an nazioarteko laguntza-batzordeen koordinatzaile gisa, 2009an gazteen prentsa-idazkari gisa eta 2010etik emakumearen batzordeko kide gisa jardun zuen.

### Kongresukidea 
ezkerrera|thumb|2012an, Verónika Mendoza izan zen Errepublikako kongresukide.
2011ko hauteskunde orokorretan, Kongresua postulatu zuen Cuscoko barrutian, Gana Peruren eskutik. Lehentasunezko 47.088 boto lortu zituen, eta, beraz, kongresukide hautatua izan zen 2011-2016 aldirako parlamentuko zerrendako lehen tokian.

2011n, Kultura eta Kultura Ondarearen Batzordeko lehendakariordea izan zen, Andeetako, Amazonasko eta Afroperuako, Ingurumeneko eta Ekologiako Batzordeetako kide titular, eta, gainera, Cuscoko parlamentuko ordezkarien txandako koordinatzaile izan zen. Deszentralizazio Batzordeko lehendakaria izan zen. 

Gana Peruko bankadari uko egin zion 2012ko ekainaren 4an, astelehena, Espinar-en (Cuscoko departamendua) gertaeren ondorioz, Ollanta Humalak erantzukizuna hartu zuen Espinarren aurkako protestak bultzatzeagatik. Uko egin ondoren, Acción Popular- Frente Amplio bankadan parte hartu zuen, legegintzaldi hura amaitu arte.

### 2016ko lehendakaritzarako hautagaitza 
Fronte Amplioko hauteskunde irekietan, 2015eko urrian, barne-hauteskundeak irabazi ondoren, Errepublikako lehendakaritzarako hautagaia izan zen koalizio horrekin, 2016ko apirilaren 10ean egindako hauteskunde orokorretan. Mendoza hirugarren postura iritsi zen, emandako baliozko botoen %18,8a lortuta.

Kanpaina horretan, Facebookeko erabiltzaileek zenbait bideo zabaldu zituzten, non Mendozak Sendero Luminoso erakunde terroristaz hitz egiten zuen bilera batean parte hartzen baitzuen. Pertsona batzuek kritikatu zuten hori. Baina hori argitu egin zen; izan ere, zabaldutako bideoak 2015eko Vangoardia Revolucionaria 50. urteurreneko ekitaldi baten zati ziren, eta testuingurutik atera ziren.

Gero, hauteskunde horien bigarren itzuliaren esparruan, Mendozak, ezkerreko beste indar batzuekin batera, Pedro Pablo Kuczynskiren hautagaitzaren alde egitea erabaki zuen, garai hartan Keiko Fujimorik ordezkatzen zuen fujimorismoaren garaipena saihesteko.

### Peru Berriko Fundazioa 
2017an, Marco Arana eta Verónika Mendozaren arteko liskarren ondoren, Peru Berriko bankada parlamentarioa sortu zen. Geroago, 2017. urteko abenduaren 11n, Peru Berria mugimenduaren lehendakari hautatu zuten sorrerako kongresuan. Hala ere, hasiera batean horrek ez zuen erabateko haustura ekarri Frente Amplioarekin.

Martín Vizcarra presidentearen ustelkeriaren aurkako neurriak ere babestu zituen, hala nola 2018ko Peruko erreferendum konstituzionala.

### 2021eko lehendakaritzarako hautagaitza 
2020ko azaroaren 4an, Tupac Amaru II.aren matxinadaren 240. urteurrenean, Mendozak Peruko 2021eko Hauteskunde Orokorretarako Juntos por el Perú koaliziorako hautagaitza iragarri zuen. Bere hautagaitzaren aurretik, Mendozak COVIDen pandemiaren 'erantzuna' kritikatu zuen Perun, eta honako hauxe adierazi zuen:«*COVIDen %2,3k herrialdearen hondoko arazo asko erakusten dizkigu: edateko urik ez duten milaka familia eta eskola, mediku-asegururik ez duten milaka langile, egun bakar batean ere lanik egin ezin dutenak, zeren eta COVIDren %2,3k osasun publikoaren alde egiten baitu, Latinoamerikako batez bestekoa (%4) baino txikiagoa, eta OMEk gomendatutakoa (%6) baino askoz txikiagoa.*»2020an, Hauteskunde Epaimahai Bereziak onartu egin zuen Juntos por el Perúren lehendakaritza-formula aurkeztea. Lehendakaritzarako hautagai gisa Verónika Mendoza eraman zuen, lehen lehendakariordetzan José de Echave eta bigarrenean Mila Ayay.

2020ko azaroaren 8an, Verónika Mendoza La Paz hirira joan zen, Luis Arce Catacora ezkerreko Boliviako lehendakari berriaren zin egiteko eta jabetza hartzeko zeremoniara. Luis Arce Catacora pozik agertu zen 2020ko Boliviako hauteskunde orokorretan hauteskundeetan arrakasta izan zuelako.

2020ko Peruko protestak zirela eta, Cusco hirian egindako ibilaldi batean, Mendoza arma-plazatik bota zuten manifestariek, ez baitzuten begi onez ikusi haren parte-hartzea.

Mendozak, Canal N-ko elkarrizketa batean, Peruko Erreserba Banku Zentralean dirua jaulkitzeari buruz galdetu zitzaionean zera esan zuen «bere garaian ebaluatuko zen aukera» zela. Horren ondoren, bere sare sozialetan adierazi zuenez, "ez dugu 80etako makinita errepikatu nahi, ez dugu hiperinflaziorik nahi. Zentzugabea litzateke», 'Hamarkada galduaz' ari zelarik. Hala ere, kritikatua izan zen *El Comercio* eta *Peru 21* bezalako kazetaritza-baliabide batzuetan.

Martxoaren 21ean, igandea, Mendoza, beste 4 hautagairekin batera, *América Televisión* eta *Canal N-*ek egindako zuzeneko eztabaidan izan zen. Bere partaidetzetako batean, hautagaia Yonhy Lescanorekin eztabaidatu zen, eta hark esan zuen Mendozaren aliantza politikoak ustelkeriaz akusatutako Yehude Simon zuela. Mendozak hauxe erantzun zion, pertsonaia hori partidutik bereizia izan zela: «Guk bai, elementu txarrak bereizten ditugu, ez zuk bezala, Merino jauna, usurpatzailea eta golpista, zeinen kontra joan den azaroan mobilizatu ziren gazteak». Hitz horien ondoren, Simonek «esker txarrekoa» deitu zion, eta Alderdi Humanistak Peru Libreko Pedro Castillo hautagaitzaren alde egingo zuela iragarri zuen.

Lehenengo itzulian Pedro Castillok garaipena lortu ondoren, Mendozak adierazi zuen «aldaketaren indarrekin, Pedro Castillok ordezkatzen zuenarekin barne» hitz egingo zutela, bere herrialdeak bizi zuen krisiaren aurrean «irtenbide demokratiko, herrikoi eta konstituziogile» bat aurkitzeko. Era berean, Mendozak Peru Berriko dokumentu bat argitaratu zuen, Pedro Castillok Peruk behar zuen aldaketa irudikatzea espero zutela adierazteko. Azkenik, 2021eko apirilaren 22an, bere alderdiak bigarren itzulirako Pedro Castilloren lehendakaritzarako hautagai-zerrendari laguntza ematea erabaki zuen, eta adierazi zuen bere aurretiko garaipenak «aldatzeko borondatea adierazten zuela, krisiari irtenbide demokratiko eta herrikoia eman zekiokeena, fujimorismoak ordezkatzen duen aukera autoritario eta ustelaren pausoa itxiz».

## Jarrera ideologikoa 
Verónika Mendozak bere burua «ezkerreko emakume» gisa deskribatu zuen, baina ez zuen ezker erradikala izan nahi. Bere proposamenen artean, Perun konstituzio berri baten alde egin zuen, emakumeen, LGBT taldeen eta indigenen eskubideak sendotuz, ura eskura jarriz eta ingurumen-babes sendoagoak ezarriz. Halaber, Perun Estatu deszentralizatua ezartzearen alde dago, tokiko errealitate bakoitzera egokituko dena eta, gainera, Peruko kultura-aniztasuna onartuko duena.

Enpresaburuekiko harremanari dagokionez, Mendozak adierazi du «herrialdearen garapenerako aliatu estrategikotzat» hartzen dituela, zintzoak badira, arauak errespetatzen badituzte, eta «guztien ongirako lehentasun argiak» badituzte, baina enpresaburu ustelak eta monopolioak edo oligopolioak dituztenak baztertzen dituela. Alde horretatik, Mendozak ezkerreko mugimendu berri bat eskatu du Latinoamerikan, inbertsio pribatuetarako paper aktiboa sumatzeko. Era berean, Mendozak «ekonomia ordenatua, planifikatua, arautzeko eta fiskalizatzeko gaitasuna duen Estatua duena» defendatu du.

Bestalde, Mendozak adierazi du bere balizko gobernu batean bere lehentasuna «ekonomia berpiztea» izango litzatekeela lehenik, gero «diru handiei zerga» bermatuko dien zerga-erreforma gauzatzeko, eta, ondoren, «ekoizpen-iraultza» aberastasuna sortzeko eta hobeto banatzeko.

Latinoamerikako marea arrosaren olatu aurrerakoiari dagokionez, Mendozak alderdiaren zenbait proiektu baloratzen ditu, hala nola antiinperialismoa, birbanaketa-politika, gehiengoei mesede egingo dien estatu bat eraikitzeko asmoa, «osagai demokratizatzailea» eta «errotze historiko eraldatzailea». Hala ere, Mendozak dioenez, proiektu horietako batzuk kapitalismoaren alternatiba bat benetan bilatu gabe mantendu ziren, edo politika ekonomiko garatzaile eta erauztzaileari eutsi zioten, edo Estatua eskuz aldatu edo gizarte-mugimenduekin dinamika estatista bat garatu zela. Halaber, ezkertiar latinoamerikarren gorabeherez haratago, Mendozak dio «geure bidea bilatu behar dugu».

Venezuelari dagokionez, Mendozaren jarrera aldatu egin da denborarekin, eta, hasieran, 'chavismo'-aren aldeko jarrera adierazi zuen, Venezuelan onartzen ez zuen diktadura bat zegoela esan arte. Era berean, Mendozak adierazi du ezkertiar batzuen nortasunean oinarritutako kaudillismoa, hala nola Hugo Chávez eta Nicolás Maduro, «zaharkitua eta antidemokratikoa» dela. Hala ere, Venezuelako krisiaren testuinguruan, nahiz eta berak Maduro Venezuelako lehendakari gisa aitortu duen, Juan Guaidóren arteko lehendakaritzaren ordez, hark dio «gure elkartasuna ez da Madurorekin, venezuelarrekin baizik», eta esaten du Guaidóri laguntzea «interbentzionismo eta borroka arriskutsua» dela, eta indarkeria handiagoa ekar dezakeela. Haren ordez, Mendozak negoziazio-mekanismoak eratzea proposatu du, Venezuelako krisiari irtenbide baketsua eta demokratikoa emateko. 2021ean, AEBetako ehun ekonomialari eta intelektual eta ikertzaile baino gehiagok, iritzi publikoari irekitako gutun batean, honako hau adierazi zuten:«*Berdinketa estatistiko horretan hautagaietako bat Verónika Mendoza da, sozialdemokrata, eta arrazoizko programa bat aurkeztu du Perutik hain beharrezkoa den suspertze ekonomikorako*».Bestalde, sektore kritikoek «komunista» izatea leporatu diote Mendozari, baita Perun chavista-eredua erreplikatu nahi izatea ere.

## Aintzatespenak 
* Americas Quarterlyk Mendoza aintzatetsi zuen *Top 5* Politicians Under 40 artikuluan, eta argitalpenaren arabera, «ezker moderno eta dotoreago batek Perun erroak sortzeko itxaropenak pizten ari zen.» Verónikak esan zuen «aukera bat dagoela koaderno horietan idazteko», baina atzera egin zuen, eta berak agendetan ezer ez zuela idatzi esan zuen, esanez bera ez dela «beste agenda batzuetan idazten» ari izaten.

## Hauteskundeen historiala 
### Kongresuko hautagaitza 
### Lehendakaritzarako hautagaitza 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak