Ugalkortasun

**Ugalkortasuna**, hizkera arruntean, ondore biologikoa izateko gaitasuna da. Testuinguru demografikoetan, ugalkortasunak seme-alaben ekoizpen estatistikoa adierazten du, ugaltzeko gaitasun fisikoa baino gehiago. Ugalkortasun tasa gizabanakoen bizitzan zehar jaiotako seme-alaben batez besteko kopurua da. Medikuntzan, ugalkortasuna seme-alabak izateko gaitasuna da zehazki, eta ugalkortasun eza da modu naturalean ugaltzeko zailtasuna edo ezintasuna. Oro har, gizakiengan ugaltzeko zailtasuntzat jotzen da babesik gabeko sexu harremanetan urtebete (edo gehiago) eman ondoren, umerik ez izatea. Ugalkortasunaren antitesia antzutasuna da.

## Demografia 
Testuinguru demografikoetan, ugalkortasunak seme-alaben benetako ekoizpena adierazten du, gizakien gaitasun fisikoa baino gehiago. Ugalkortasuna modu estatistikoan neurtu daiteke, baina gizakien emankortasun ahalmena, berriz, ez.

## Aldizkako neurketak 
* **Jaiotza tasa gordina**: urte jakin batean bizirik jaiotako haurren kopurua neurtzen du, bizirik dauden 1.000 pertsonako, urtearen erdialdean. Adierazle horrek badu berezko akats bat: populazioaren adin egiturak baldintzatzen du.
* **Ugalkortasun tasa orokorra**: urtebetean jaiotako haurren kopurua zati 15-44 urte bitarteko emakumeen kopurua, bider 1000. Ama izan daitezkeen emakumeengan soilik jartzen du arreta, eta adinaren araberako banaketa hartzen du kontuan.
* **Haur-emakumeen ratioa**: 5 urtetik beherako haurren kopuruaren eta 15-49 urte bitarteko emakumeen kopuruaren arteko proportzioa, bider 1000. Bereziki erabilgarria da datu historikoetan, ez baitu jaiotzak zenbatzeko beharrik. Izatez, neurketa hibrido bat da, heriotzak eta jaiotzak kontuan hartzen baititu: haurren heriotza tasa dela-eta, jaiotza batzuk ez dira kontuan hartzen; eta, beste horrenbeste, helduen heriotza tasa dela-eta, erditu ziren emakume batzuk ez dira kontuan hartzen.
* **Coale-ren** **emankortasun indizea**: ikerketa historikoan erabilitako neurgailu berezi bat da.

## Kohorte neurketak 
* Ugalkortasun tasa osoa: emakume batek bere bizitzan zehar izango lituzkeen seme-alaben kopuru osoa, baldin eta emakumeen adinaren araberako ugalkortasun maila beteko balu. Tasa hau lortzen da adin talde bakoitzaren ugalkortasun tasa 5 aldiz gehituta.
* **Ugalketa** **tasa gordina**: emakume batek bere bizitzan zehar izango lukeen batez besteko alaba kopurua neurtzen du, bere ugalkortasun urteetatik bizirik aterako balitz (oro har, 15-49 urte) eta adinaren araberako ugalkortasun tasa espezifikoak jarraituko balitu. Populazioa ordezkatzeko neurri gisa jokatzen du, emakumeen jaiotzetan arreta jarriz, betiere aintzat hartuz ama ez dela inoiz hilko.
* **Ugalketa tasa garbia**: emakume batek bere bizitzan izango lukeen batez besteko alaba kopurua da, hilkortasunaren arabera doitua, adinaren araberako ugalkortasun eta heriotza tasa espezifikoak jarraituko balitu. Ugalketa tasa garbia 1 baldin bada, emakumeak beren burua ordezkatzen ari dira zehazki: 1000 emakume bakoitzeko, 1000 neskato jaiotzen dira. Batetik beherako tasa batek adierazten du oraingo belaunaldia aurreko belaunaldia baino txikiagoa izango dela. Alderantziz, batetik gorako tasa batek esan nahi du oraingo belaunaldia handiagoa dela aurrekoa baino.

## Faktore sozial eta ekonomikoak 
Guraso baten seme-alaben kopurua eta hurrengo belaunaldikoak izango duen seme-alaben kopurua elkarri oso lotuta egon ohi dira. Ugalkortasuna handitzearekin lotutako faktoreen artean daude erlijiotasuna, seme-alabak izateko asmoa eta amaren laguntza. Ugalkortasuna gutxitzearekin lotutako faktoreak izan ohi dira aberastasuna, hezkuntza maila, emakumeen lan partaidetza, hirietan bizi izatea, etxebizitzaren kostua, adimena, emakumeak ama izateko adina geroratzea eta, maila apalagoan, gizonezkoen adina.

Kingsley Davis eta Judith Blake soziologoek ugalkortasun prozesuaren «hiru urratseko analisia» sortu zuten 1956an, hiru aldagai multzotan oinarrituta: harreman sexualak, haurrak izateko gaitasuna eta haurdunaldiari eragiten dioten faktoreak. Ugalkortasunaren analisi ekonomikoa etxeko ekonomiaren parte da. Ugalkortasunaren azterketa ekonomiko sakonak egindakoen artean daude, besteak beste, Gary Becker (1960), Jacob Mincer (1963), eta Richard Easterlin (1969). Azken honek Easterlinen hipotesia garatu zuen baby boom-a azaltzeko.

## Medikuntza 
Medikuntzan, ugalkortasunaren definizioa da «haurdunaldi kliniko bat sortzeko gaitasuna».

Emakumeek ziklo hormonalak dituzte, haurdunaldia noiz izan dezaketen zehazten dutenak. Oro har, ziklo bakoitzak 28 egun inguru irauten du, bost eguneko aldi emankor batekin, baina «arau» hori oso aldagarri izan daiteke. Gizonak, teorian, ugalkorrak dira etengabe, baina egiaztatuta dago espermaren kalitatea kaltetu egin dezaketela gizon bakoitzaren osasun orokorrak, eiakulazio maiztasunak eta ingurumen faktoreek.

Ugalkortasuna jaitsi egiten da adinean aurrera egin ahala, bi sexuetan. Emakumeen kasuan, jaitsiera 32 urterekin hasten da, eta 37 urterekin zorrozki beheratzen da. Gizonentzat, espermaren potentzia eta kalitatea 40 urte ingururekin hasten da gutxitzen. Bikote «zahar» batek haurra sortzea lortzen badu ere, haurdunaldia gero eta zailagoa izango da amarentzat, eta sortzetiko eritasunak eta gaixotasun genetikoak izateko arrisku handiagoa izango du haurrak.

Haurdunaldi tasak handiagoak dira sexu harremanak egunean edo bi egunean behin badira, edo bi edo hiru egunean behin. Ikerketek ez dute inolako alde nabarmenik aurkitu sexu jarrera ezberdinen eta haurdunaldi tasaren artean, betiere eiakulazioa baginaren barruan gertatzen bada.

## Hilekoaren zikloa 
thumb|Hileko zikloaren egun bakoitzeko ernaltzeko aukera, obulazioari dagokionez.
Emakume baten hilekoaren zikloa ―emakume bakoitzarena era arbitrarioan― hilekoarekin berarekin hasten da. Hurrengoa fasea folikularra da, non estrogenoen maila handitu egiten baita obuluaren heldutasunak eraginda, hormona folikulu-estimulatzailearen (FSH) ondorioz, obulutegiaren barruan. Estrogeno mailak gailurra lortzen duenean, hormona luteinizatzailea (LH) handitzea estimulatzen du, obuluaren heldutasuna lortzeko eta, horrela, obulutegiaren horma hausteko gaitasuna izan dezan. Hori da, hain zuzen, obulazioa. Obulazioaren ondorengo fase luteoan, LHak eta FSHak obulazioaren ondorengo obulutegia gorputz luteo bihurtzen dute, progesterona sortzen duena. Progesteronaren ekoizpenak LH eta FSH hormonak inhibitzen ditu; haurdunaldirik gabeko ziklo batean, horrek gorputz luteoa atrofiarazten du eta, horrela, hilekoaren zikloa berriro hasten da.

Gehieneko ugalkortasuna gertatzen da zikloaren egun gutxi batzuetan: oro har, obulazio data baino bi egun lehenago eta bi egun geroago. Aldi emankor hori aldatu egiten da emakume batetik bestera, maiz obulazio data ziklo batetik bestera aldatzen den bezala emakume berarengan. Obulua obulutegitik askatu eta 48 ordu igaro arte ernaltzeko gai izan ohi da. Espermatozoideek, batez beste, 48 eta 72 ordu artean irauten dute umetoki barruan, gehienez 120 ordu (5 egun).

Aldi eta tarte horiek faktore garrantzitsuak dira abstinentzia periodikoaren metodo antisorgailua erabiltzen duten bikoteentzat.

## Emakumeen ugalkortasuna 
Menarkiaren adinaren atzerapen nabarmen bat gertatu zen Aro Modernoen hasieran , industria iraultza gertatu eta gutxira, emakumeen bizi baldintzak biziki okertu zirelarik; ikerketa gehienek adierazten dute menarkia 15-16 urterekin gertatzen zela, batez beste. XX. mendearen bigarren erdian, herrialde industrializatuetan, menarkian adina nabarmen lehenagotu zen, baldintza sozioekonomikoen hobekuntzaren ondorioz, 12-13 urtetara.

Menarkiara heldu eta lehen urtean, zikloen %&nbsp;80 inguru anobulatorioak dira, hau da, obulaziorik gabeak. , %&nbsp;50 hirugarren urtean eta %&nbsp;10 seigarren urtean.

Menopausia 48 eta 55 urte bitartean gertatzen da batez beste. Menopausian, obulutegien hormona ekoizpena murriztu egiten da pixkanaka, azkenean umetoki estaldura eten egiten baita betiko, hau da, hilekoa eten egiten da. Emakume baten bizitzako fase emankorraren amaieratzat jotzen da.

Hau da haurdun geratu nahi duten emakumeen kasuan adinak ugalkortasunean izan dezakeen eragina, ugalkortasunerako edo in vitro ernalketa egiteko botikarik erabili gabe, 2004an egindako ikerketa baten arabera:

Beste ikerketa batzuetan emaitza hobeak erakutsi izan dira. 2004an, Europako 770 emakumerekin egindako azterketa baten arabera, 35-39 urte bitarteko emakumeen %&nbsp;82k urtebetean lortu zuten haur bat sortzea. 2013an, berriz, Danimarkako 2.820 emakumerekin egindako ikerketa batean ikusi zuten 35-40 urte bitarteko emakumeen %&nbsp;78k urtebetean jaiotza bizi bat sortu zutela.

Ikerketen arabera, koitoaren uneak, jarrera espezifikoak edo koitoaren ondoren ahoz gorako atsedenak ez dute eragin nabarmenik ugalkortasunean. Espermatozoideak umetoki lepoan egon daitezke eiakulatu eta segundo batzuetara, koitoaren posizioa edozein dela ere.

Ugalkortasun tratamenduen bidez, haurdunaldiak dokumentatu dira 67 urte arteko emakumeengan.

## Gizonezkoen ugalkortasuna 
Ikerketa batzuen arabera, adinarekin batera gizonen semen bolumen murriztu egiten da, espermatozoideen mugikortasuna eta morfologia eraldatzen baita. Bikotekide emakumearen adina kontrolatu zuten ikerketetan, 30 urtetik beherako gizonen eta 50 urtetik gorako gizonen arteko konparazioek haurdunaldi tasak %&nbsp;23-38 artean murriztu zirela ikusi zuten.

Ikerketa batzuek iradokitzen dute osasun arazoak izateko arrisku handiagoa dagoela guraso zaharren seme-alabentzat, baina ez da lotura argirik frogatu. Israelen egindako ikerketa zabal batek iradoki zuen 40 urte edo gehiagoko gizonen seme-alabek 30 urte baino gutxiagoko gizonen seme-alabek baino 5,75 aldiz probabilitate handiagoa zutela autismoaren espektroko nahasmendua izateko, jaiotza urtea, egoera sozioekonomikoa eta amaren adina kontrolatuz. Baita ere, iradoki izan da aitaren adina handia eskizofreniarekin lotuta egon daitekeela, baina ez dago horren frogarik.

Australiar ikertzaile batzuek frogatu zuten obesitateak kalte sotilak eragin ditzakeela espermatozoideetan eta haurdunaldi osasuntsu bat eragotzi dezakeela. Jakinarazi zutenez, ernalketak %&nbsp;40 arrakasta gutxiago izan zuen aitak gehiegizko pisua zuenean.

Amerikako Estatu Batuetako Ugalkortasun Elkarteak adin muga gomendatzen du 50 urte esperma emaileentzat, eta Erresuma Batuko ugalkortasun erietxe askok ez dute 40-45 urtetik gorako gizonen esperma ematerik onartzen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Antzutasun
* Ugalkortasun ez
* Paleolitoko Venus

## Kanpo estekak 
*  United Nations World Population Prospects