Zaruma

**Zaruma**, ofizialki **Villa Real de San Antonio del Cerro de Oro de Zaruma** Ekuadorreko hegoaldeko hiri bat da, El Oro probintzian. Probintzia honen hego-ekialdean dago, itsas mailatik 1200 metroko altueran, Andeen arteko ibilbide batean, Bizkaiko mendilerroa Chilla mendilerrotik banatzen den tokian. Zaruma kantonamenduaren hiriburua da, probintziako kantonamendurik zaharrenetako bat.

Zaruma errepublika garaiko arkitekturagatik, urre meategiengatik, kultura eta tradizioengatik, arteagatik eta kafeagatik da ezaguna, eta Alonso de Mercadillo esploratzaile espainiarrak sortu zuelako. Ezaugarri horiei esker, hainbat titulu jaso ditu, bai alderdi ukigarriak bai ukiezinak ospatzen dituztenak, eta 1998an Ekuadorreko Ondare Kulturalaren Institutuak UNESCOren Gizateriaren Ondare izateko hautagai gisa aurkeztu zuen.

Ekuadorreko Turismo Ministerioak (MINTUR) Zaruma *Pueblo Mágico* (herri magikoa) izendatu zuen 2019an. Urte hartan programa inauguratu zuten herrialde osoko bost komunitateetako bat da. 

## Etimologia 
Zaruma hitza bi kitxua hitzez osatuta dago: *sara*, artoa esan nahi duena, eta *uma*, burua esan nahi duena. Hau da, Zaruma "arto-burua" esan nahi du, bertan ateratzen den artoari eta urreari ematen zaion izena, arto-buruaren antzeko kolorea duena. Ez dakigu zergatik aldatu zen ortografia "Saruma"-tik "Zaruma"-ra. Hala ere, Jorge Núñez historialariak dio Zarumak "mendi tontor txikia" esan nahi duela.

## Historia 
### Lehenengo biztanleak 
thumb| Petroglifoak
Uste da lehen biztanleen artean zeuden estatu gutxietako bat Zarzas zela, hamaika tribu zituena: Cariamangak, Catacochak, Catamayuak, Gonzanamaeak, Guachanamaeak, Malacatoak, Piscobambak, Vilcabambak, Yanganak eta **Zarumak**. 

### Integrazioa 
Uste da cañariak gaur egun Zaruma kantonamenduan kokatu zirela 500 eta 1400 artean. Hori berresten du Guayquichuma, Chepel, Payama, Trencilla, San Antonio, Chiva Turco, Tocto Shuqin eta Guartiguro bezalako aztarnategi arkeologiko garrantzitsuen existentziak, besteak beste, eta horiek guztiak cañariei egotzi zaizkie.

### Inken inbasioa 
1480ko hamarkadan, Zaruman kokatutako Cañariak Huayna Capacen agindupean zeuden Inkek menderatu zituzten. Bere menpekoei iparraldea esploratzeko agindu ondoren, Zaruma arroa inbaditu zuten, bertako cañariak 50 urtez esklabo bihurtuz.

Zaruman kokatuta zegoen inkak behartuta sentitu zuen Atahualparen erreskatea ordaintzeko laguntza emateko espainiarrek preso hartu zutenean. 1533an, Quinará buruzagiak urre asko hartzea erabaki zuen erreskate hori ordaintzeko. Erregistroek diotenez, Catamayo kantonamenduko Pisco Bamba ibaia zeharkatu zuen, baina Atahualparen exekuzioaren berri izan zuenean, urrea Loja probintziako Guatuchi etxaldetik gertu dauden galeria sakonetan lurperatu zuen.

### Konkista eta fundazioa 
1549an, Alonso de Mercadillo espainiar buruzagiak sortu zituen lehen espainiar herriak eskualde honetan. Zarumak garrantzi handia hartu zuen bere urre-gordailu aberatsengatik, eta horregatik Espainiako Felipe II.ak "Villa de Sant Antonio del Zerro de Oro de Zaruma" titulua eman zion (Villa Real de San Antonio del Cerro de Oro de Zaruma) 1593ko urriaren 17an.

1595eko abenduaren 8an, Damián Meneses kapitainak (Peruko erregeorde García Hurtado de Mendozaren aginduetara) errege ediktua bete eta Zaruma behin betiko sortu zuen. Oinarri honek garrantzi handia izan zuen eremuarentzat, besteak beste, kultura nagusi baten inposizioaren ondoriozko nortasun kulturala galtzea, baita indigenen eskubideen aurkako injustizia-egitura zurrunak eratzea ere.

1749ko urtarrilaren 20an, lurrikara batek hiria eta meategi gehienak suntsitu zituen. Espainiarren zoritxarrez, indigenen matxinada handi bat piztu zen, eta exodo masiboa eta hiriaren hondamendia eragin zituen. Honen ondoren, Zaruma depresio ekonomiko sakon batean sartu zen, baina meatzari batzuen ahaleginei eta Koroaren laguntza ofizialari esker, bertakoak meategietan lan egitera inportatzea ahalbidetu zen, eta horrek hiriaren egoera hobetzea ahalbidetu zuen. Ikerketek iradokitzen dute 1536 eta 1820 artean Espainiak Zarumako 2.700 tona urre inguru lortu zituela.

### Independentzia 
1820ko azaroaren 26an, Zarumak Espainiarekiko independentzia aldarrikatu zuen. Quito, Guayaquil eta Cuencako adibideei jarraituz, Cuencako intelektualek babestutako Zaruman abertzale talde batek independentzia aldarrikatu zuen, Lojako gobernuaren oposizio gogorra izan arren. Bere askatasunaren arkitektoak Fray Justo Gaona eta Francisco Barnuevo izan ziren, Ambrosio Maldonado, Bonifacio de los Reyes, Antonio Barzallo, José María Gálvez eta José Gusmán y Románekin batera, Lojako kontzejuan dokumentu bat sinatu zuten herritarrek, gaur egun bere independentzia-aktatzat hartzen dena.

Independentziaren ondoren, eskualdea depresio sakon batean erori zen. Hala ere, bere meatzaritza industria ez zen inoiz erabat desagertu.

### Kolonbia Handia eta Zarumaren Urrea 
1824ko ekainaren 25ean, Zaruma kantoi mailara igo zuten Kolonbiako lurralde banaketa legearen arabera, eta horrek Loja probintziaren, Azuay departamenduaren, parte gisa izendatu zuen. Simón Bolivar askatzaileak, meatze-ekoizpena berpiztu eta estatua administratzeko baliabideak aurkitu nahian, Meatze Legeak onartu zituen 1829an eta Manuel Astudillo Samaniego jauna izendatu zuen kantonamendu honetako Meatze Magistratu.

### Ekonomia berrabiaraztea. 
Estatu berriak mundu osoko teknikariak eta enpresak meatzaritzan inbertitzera gonbidatu zituen, batez ere Zaruman. 1862an, García Morenok meatzaritzaren gaineko zerga bat sortu zuen Zaruma udalerriari mesede egiteko. 1876an, Ignacio de Veintimillak Teodoro Wolf geologo alemaniarra kontratatu zuen Zarumako meategiak aztertzeko. Geroago, 1860an, Great Zaruma Gold Mining Company Limited sortu zen, inbertsio ingelesen laguntzarekin eta 250.000 liberako kapital osoarekin.

### El Oro probintzia 
1882ko azaroaren 29an, Zaruma, Machala eta Santa Rosa probintziek El Oro izeneko probintzia berri baten sorrera aldarrikatu zuten, eskualdeko urrearen omenez, eta Zaruma izan zen hiriburu 1884ra arte. 1884ko apirilaren 23an, Lurralde Banaketarako Lege Berriarekin, probintzia aitortu zen, baina hiriburua Machalan zuela.

### Kriptojudaismoa 
Urte askotan zehar zabaldu da Zaruma eta ondoko Loja hiria kripto-juduentzako babesleku seguruak izan direla. Froga horien artean ohiturak eta ladino dialektoa daude.  

2013ko abenduan, Eliyahu Yerushalmi Israelgo enbaxadoreak El Oroko gobernadorea bisitatu zuen ofizialki, hainbat zinegotzi hartuz Danilo Astudillo Mora alkatearen, tokiko agintari nagusien, erakundeetako ordezkarien, eskolen eta ikasleen ordezkaritzen aurrean, hiriko giltzak sinbolikoki emanez. Alkateak iragarri zuen, halaber, eskualdearen garapenean eragina izango duten lankidetza puntu batzuk ezarriko zituela horrekin. Jose Reyes Aguilarrek, Quevedoko Unibertsitateko zuzendariak, abeltzaintza sektorearen errealitateari eta Israelekin etorkizunean ezarriko diren akordioei buruzko zenbait ikuspuntu ere aurkeztu zituen. Israelgo enbaxadoreak hitza hartu zuen agintariei eta bertako jendeari zorionak emateko, hiri zoragarri, atsegin eta paregabe bat gordetzeagatik, jatorri sefardia identifikatzen duena, eta nazioarteko harremanak eraikitzeko eskaintza egin zuen teknologia eta hezkuntza arloetan. 

### Beste datak 
1990ean, Ekuadorreko Hezkuntza eta Kultura Ministerioak Zaruma Ekuatoreko Kultur Ondare izendatu zuen. 1998az geroztik, Zaruma UNESCOren Gizateriaren Ondare izateko hautagaien zerrendan dago. 2022an, araknologoek Zarumako tarantula espezie berri handi bati izena eman zioten herriaren omenez: *Pamphobeteus zaruma* Sherwood *et al.*, 2022 

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Portal Turístico, comercial de Zaruma
* Portal del Gobierno Municipal de Zaruma