Kartelgintza

thumb|Kartelez betatako kalea
**Kartelgintza** edo **afixagintza** informazio transmisio modu erabilienetarikoa izan da historian zehar, batez ere aro garaikidean. Hau zerbait promozionatzeko tresna bat da, kartelen bidez egindakoa, orokorrean deialdi bati, momentu konkretu batean gertatuko den zerbaiti edo aldarri bati erreferentzia egiten diona. Horregatik, material galkorrak erabiltzen dira maiz, denboran zehar irautea ez bait da helbururik garrantzitsuena, baizik eta ikusgarriak, erakargarriak eta merkeak izatea, kasu konkretu batzuetan ez ezik, beste helburu batzuk betetzeko kartelak existitzen direlarik.

Kartelgintzan artearen plasmazio zuzen bat gertatzen da, kartel bakoitzak estetika zehatz bat duelarik, egilearen nahietara egokitzen dena eta baita ideologiaren edota momentu historikoaren bitartez baldintzatuta dagoena.

## Historia 
### Kartelgintzaren aurrekariak 
Propaganda historiaren gizarte guztietan zehar egon da presente, baina kartelgintzaren fenomenoa aro garaikidean sortu zen, litografiaren sorrerarekin. Dena den, aurrekari historiko daudela esan daiteke.

#### Antzinate Klasikoa 
[thumb|269x269px|[Deir el-Hagar|Deir el-Hagareko inskripzioak dituen koloma]]
Antzinaroan zehar, orokorrean hiri gehienetan, bai tenpluetan eta baita kaleetan ere, hainbat inskripzio aurkitu egin dira, deialdiak, legeak, sinboloak eta beste mota batzuetako mezuak zabaltzen zituztenak. Hauek harrietan eta egurrezko zutabetan egiten ohi zituzten. Metodo hau epigrafia deritzogu, zeina kartelgintzarekin zerikusi handirik ez duen arren, biztanleriaren artean mezuak zabaltzeko metodo ikusgarria eta propagandistikoa zen, kartelgintzaren aurrekari gisa ulertu daitekena. [thumb|190x190px|[Hildegarda Bingengoa|Hildegarda Bingengoaren kodea, 1165. urtean eginda]]

Epigrafia gehienetan material gogorretan praktikatzen zen eta lan hau egiten zutenak epigrafistak ziren, tresna hau ezagutzen zuten langile espezializatuak. Inskripzio erlijiosoak, juridikoak, historikoak, publikoak, ohorezkoak eta beste mota batzuetakoak ziren. Inskripzio hauetako askok iraun dute denboran zehar hauen materialari esker, baina beste asko desagertu dira gerrarengatik, sarraski naturalengatik, bandalismoarengatik eta beste arrazoiengatik.. Erdi Aroa arte ikusi ez zen teknika bat da, nahiko aurrerapen handia suposatu zuena propagandaren arloan eta baita artearen garapenaren erakuslea dena ere. Esate baterako, garai hau amaitu ahala, kartelgintza modernoa sortu zen.  
#### XV. mendea 
XV. mendean kartelgintza modernoaren lehenengo aztarnak ailegatu ziren, Johhanes Gutenbergen eskutik inprenta sortu zen eta. Inprentaren sorrerak, panfletoen, albisteen, publizitatearen eta beste motatako informazio zabalpen metodoak sortu ziren eta, honekin batera, kontsideratu daiteken lehenengo kartela sortu zen, William Caxtonek egindakoa, 1477an.

### Kartelgintza modernoa 
Kartel modernoak orokorrean deialdi bat, berri bat, iragarki bat, mezu politiko bat edota beste motatako mezuak zabaltzen dituzte, momentu zehatz baterako, denbora tarte zehatz bat iraun dezan. Honengatik, hauek material galkorrekoak dira orokorrean, ez bait da garrantzitsua material iraunkorra erabiltzea. Dena den,  kartel iraunkorragoak ere badaude, material hobeagokoak.

#### XIX. mendea 
##### Ikuspegi historikoa 
thumb|Toulouse Lautrecen kartela|247x247px
Kartelgintza modernoaren sorrera XIX. mendean ipini daiteke, Jules Chéreten lehenengo lanetan. Batez ere mende horretako bigarren erdian garatzen hasi zen kartelgintza, eta lehenengo kartelak bai publizitarioak eta baita politikoak ziren, baina baita kartel artistiko soilak zeuden ere, mezurik gabekoak. 

Kartelgintza modernoaren sorrera litografiaren sorreraren eskutik etorri zen,. Gainera, obrak ulerkorragoak egiteko ahalegina egin zen, erakargarritasun hori ere bilatzeko.

Mende honetan ere propaganda belikoa asko bultzatu zen, nazioaren goraipamenerako eta etsaiaren aurkako higadura tresna gisa.

##### Ikuspegi artistikoa 
Mende hasieran, kolorezko litografia gehiago garatu zen eta, honengatik, kartel koloredunagoak, artistikoagoak eta deigarriagoak egiten hasi ziren. Modernismoak eraginda, karteletan loredun motibuak ageri ziren, tipografiak dekoratuak ziren, alegoriak maiz erabiltzen ziren, batez ere politikan, eta irudien idealizazioa handiago bat eman zen. Azken finean, kartel sofistikatuak eta erakargarriak ziren. Honetaz aparte, abangoardia artistikoak, abstrakzioa eta arte kontzeptuala ere garatzen eta legitimatzen hasi ziren, lehen aipatutako arte estiloaren kontra egiten zuena. Honekin batera, irudiak hunkitzaileagoak ziren, sinbolo patriotikoekin, gerraren nolabaiteko erromantizazioa. Garai honetan ere errealismoaren, surrealismoaren eta idealizazioaren arteko nahasketa bat egon zen, lurraldearen araberan estilo bat edo beste zutelarik.

Mende honetako autore batzuk hurrengoak dira:  Alexander Rodtxenko, Shepard Fairey, Ludwig Hohlwein, Saul Bass...

#### XXI. mendea 
##### Ikuspegi historikoa 
XXI. mendean, garapen teknologikoak direla eta, digitalizazioaren eskutik kartelgintza digitala asko garatu da. LED pantailak, kartelgintza interaktiboa eta sare sozialetako iragarkiak dira mende honetako mekanismorik erabilenak. Hala ere, kartel fisikoak oraindik garrantzitsuak dira publizitate kanpainetarako eta kultura ekitaldietarako.

XXI. mendeko kartelgintza badago XX. mendean bezala, argazkilaritzaz, pop arteaz, kontrakulturaz, diseinu grafikoaz eta beste motatako jardueraz eraginda.

Mende honetako autore batzuk: Olly Moss, Jessica Walsh, Milton Glaser...

## Euskal Herria 
Euskal Herriko kartelgintzaren garapena eta erabilera Europan emandako berdina izan da, testuingurua desberdina izan den arren. Horregatik, aldaketarik garrantzitsuenak lurraldeko testuinguru historikoan daude, batez ere XIX. mendetik aurrera eta, bereziki, XX. mendetik aurrera.

Euskal Herrian, Espainia osoan bezala, testuinguru gatazkatsu bat zegoen, auzi monarkikoa, progresista, kontserbadorea, nazionalista, errepublikarra etab zela bide. Karlismoa eta nazionalismo errepublikarraren arteko lehia garbia zen Euskal Herrian.

Kartelak eta propaganda orokorrean, albisteetan batez ere ageri ziren XIX. mendean. Albiste hauetan Espainia osoan karlismoa ideologia desberdineko gatazkak zirela eta, batzuetan ideologia bateko edo besteko kartelak agertzen ziren, albistearen araberan, baina batez ere negozioen eta produktuen kartelak ageri ziren.  XX. mendetik aurrera, hasieratik amaiera arte kartelgintza politikoa eta belikoa oso garrantzitsua izan da. Kartelgintza, independentismotik, euskal abertzaletasunetik, sozialismotik, frankismotik, anarkismotik eta baita beste zenbait iturri politiko/ideologiko desberdinetatik ere erabilia izan da, guda zibil, Lehen Mundu Gerra eta Bigarren Mundu Gerra, Frankismo eta demokrazia testuinguruetan. Ikusten den bezala, borrokaz beteriko testuingurua da, non borroka propagandistikoa jorratzen zen eta, erresistentzia mugimenduek eta gizarte mugimenduek batez ere errepresioaren kontra eta independentzia eta amnistiaren aldeko kartelak sortu zituzten.

Aipatutako adibide bat 1932ko aberri egunaren kartela da adibidez, Sabino Aranari erreferentzia eginez eta euskal abertzaletasuna goraipatuz. Urte horretan lehenengo aberri eguna ospatu zen, eta kartel horretan garai horretako estilo artistikoa garbi erakusten zen, esate baterako, modernismoa.

Mugimendu sozialek protestarako, dirua lortzeko edota beraien kulturaren garapenerako baita jaialdiak edo kirol ekimenak etab egiten dituzte, euskal kulturaren parte izateaz gain. Hauetako adibide batzuk Korrika edo Hatortxu rock dira. Hauek dira Euskal Herriko kartelgintzan aritu diren antolakunde politiko batzuk:

* Euskadi Ta Askatasuna
* Jarrai - Segi
* Ikasle Abertzaleak
* Aske
* Koordinadora Abertzale Sozialista
* Langile Abertzale Iraultzaileen Alderdia
* Jarki
* Euskadiko Alderdi Komunista
* ... 

## Erreferentziak