Giltzurruneko gutxiegitasun

**Giltzurruneko gutxiegitasuna** giltzurrunak bere zeregina betetzeko gaitasuna osorik edo zerbait galtzea da, izan ere , giltzurrunak odola iragazteko gaitasuna galtzen dutenean agertzen den gaixotasuna da . Horren ondorioz, hondakin metabolikoak eta likido gehiegi metatzen da gorputzean , izan ere   gernuaren jarioa gutxitzen da, odolean nitrogeno gaiak, potasioa, sulfatoak eta fosfatoak neurriz goitik izaten dira, eta oso urriak dira, aldiz, sodioa, kaltzioa eta karbono dioxidoa. Giltzurrun hondatuek errenina kanporatzen dute eta odol hodiak ixtea eragiten dute. Giltzurrunaren hondatzea odolaren presio handiak eragina denean, renina horrek hodiak estuarazten ditu aldi berean, eta odolaren presioa areago jaso, eta presio handi horrek berak kalte handiagoak eragiten dizkio giltzurrunari.

Hauek dira giltzurrunaren hodiak hondatzeko arrazoiak: drogen eta disolbatzaile organikoen (azetona, etilen glikola…) eragina, metalezko osagaien eragina (merkurioa, uranioa…), zauriak, odol galtzeak, odol presio handia, erredura larriak eta behar ez den odola sartzea. Era berean, giltzurrun azala honda dezaketen eritasunetatik etor daiteke ezintasuna, bakterioek sortutako infekzio larrietatik, edo barruko aldean kalte egin dezaketen eritasunetatik, diabetesetik, adibidez.

Giltzurrunetako ezintasunaren ondorioz bihotza honda daiteke, biriketako edemak eratu eta potasio gehiegizkoa sortu gorputzean. Giltzurrunaren parterik handiena hondatu denean, beste zatiak lan handiagoa egiten du, eta giltzurrun bat kentzen denean, bestea handiagoa egiten da. Bi giltzurrunak gaizki badaude dialisia (giltzurrunaren lana egiten duen tresna) behar izaten du gaixoak.

## Sailkapena 
### Akutua 
Giltzurrun-gutxiegitasun akutua (GGA) funtzioaren galera azkarra eta progresiboa da, normalean oliguriarekin datorrena (txizaren ekoizpen baxua, helduengan <400 mL egunean, eta umeengan <0.5-1 mL/kg/h), baita elektrolitoen alterazioekin ere. Zergatiak ugariak izan daitezke, eta lehenik eta behin horiek zuzentzen saiatu behar da. Hala ere, presazko dialisia batzuetan beharrezkoa izaten da edozein modutan.

### Kronikoa 
Mota kronikoa (GGK) modu motelagoan garatu egiten da eta, hasieran, sintoma gutxirekin agertu. Izan daiteke atzera bueltarik ez daukan mota akutu batengatik edo gaixotasun baten progresioaren ondorioa.

## Zergatiak 
Giltzurrun gutxiegitasuna hainbat gaixotasunen edo egoeraren ondorioz ager daiteke; Ohikoenak , diabetesa, hipertentsio arteriala, glomerulonefritisa, giltzurrun gutxiegitasun hereditarioak ( giltzurrun polikistikoak ) , gernu bideen oztopoak , infekzio errepikatuak eta substantzia edo botika nefrotoxikoen eragina dira 
thumb

### Akutua 
Normalean agertzen da giltzurrunetara doan odol-jarioa eteten denean edo toxinen gainkarga dagoenean. Beraz istripu larriak, zauriak edo ebakuntzen konplikazioak izan daitezke arrazoiak, adibidez bihotz bypass ebakuntza batean. Farmakoen gaindosiak ere (antimikrobianoak, kimioterapia edo arruntagoak), nahigabeak edo neurriz kanpoko dosiengatik ohikoak izaten dira. Infekzioak (glomerulonefritis) egon daitezke ere zergatien artean.

### Kronikoa 
Gaur egun, hiru arrazoi nagusiak GGKra iristeko diabetesa, (nefropatia diabetikoa), hipertentsioa (HTA) eta arterioesklerosia (nefroangioesklerosis) dira. Beste batzuk polikistosia, beste gaixotasun genetiko batzuk eta eritasun autoinmuneak dira.

## Sintomak eta zeinuak 
Urea mailak odolean altuak direnean uremiaz hitz egiten da, ondorengo sintoma orokor eta inespezifiko hauek eragiten dituena: Goragale, botaka egitea, beherakoa, oliguria (txiza jario txikia) edo poliuria (jario handia).

Fosfatemia edo fosfatoen maila altuak azkura eta muskulu-kalanbreak ekar ditzake. Hiperkalemiak (potasio altua) bihotz arritmia eta gihar paralisia. Beste batzuk edemak hanketan, arnasestua, astenia edo indar falta, zorabioak, buruko asaldurak (delirium barne).

## Fisiopatologia  
Giltzurrun gutxiegitasun fisiopatologia giltzurrun egitura eta funtzioaren narridurarekin lotuta dago. Giltzurrunak odola iragazten du nefron izeneko egitura txikien bidez. Nefrona horiek glomerulu eta tubuluak dituzte eta odoleko hondakin metabolikoak kentzeko eta likido oreka mantentzeko arduradunak dira.

Giltzurrun kaltea geratzen denean , nefron kopurua edo haien funtzionamendua murriztu egiten da . Horren ondorioz , filtrazio glomerularra gutxitzen da eta hondakin substantziak , hala nola urea eta kreatinina odolean pilatzen hasten dira . Era berean elektrolitoen oreka eta gorputzeko likido oreka aldatu egiten da.

Gaixotasun aurrerapenarekin, giltzurrunak ezin dute behar bezala erregulatu azido base oreka eta horrek azidosi metabolikoa eragin dezake. Gainera giltzurrunak sortzen dituzten hormona batzuk ere gutxitu egiten dira adibidez eritropoietina; horrek globulu gorrien ekoizpena murriztuko du eta anemia sor dezake .

2.FASEA : Funtzioaren murrizketa arina , gehienetan sintomarik gabe , fase honetan arrisku faktoreen kontrola oso garrantzitsua da- 

- Hemodialisia, odola makina baten bidez iragazteko. 

- Dialisi peritoneala : sabeleko mintza iragazki gisa erabiliz. 

Giltzurrun transplantea  giltzurrun osasuntsu baten bidez funtzioa ordezkatzeko. 

Tratamendu horiek gorputzetik hondakinak eta likido gehiegia kentzen laguntzen dute. 

## Ponostikoa 
Diagnsotikaoren unea eta pazientearen osasun egoera orokorraren faktoreak garrantzitsuak dira pronsotikoa egiterakoan. 

Giltzurrun gutxiegitasun akutuan , pronostikoa askotan ona izan daiteke baaldin eta kausa azkar identifikatzen eta eta tratatzen bada. Kasu askotan , giltzurrun funtzioa guztiz

1940ko hamarkadan, lehenengo hemodialisi teknikak garatu ziren, odola artifizialki iragazteko aukera emanez.

- odol presioa kontrolatzea 

- Diabetesa behar bezala kontrolatzea 

- Dieta osasungarria eta gatz gutxikoa jatea 

- Alkohol kontsumoa mugatzea eta tabakoa sahiestea 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Karlos IBARGUREN: «Giltzurrun-gutxiegitasun kronikoaren ordezko tratamenduak: Transplantea onena» Elhuyar aldizkaria, 1989/12/01. Zientzia.net.
*  Giltzurrun-gutxiegitasun kronikoa Alcergipuzkoa.org