Elementu kimiko

**Elementu kimiko** deritzo nukleoko protoi kopuruarengatik bereizten den atomo mota bakoitzari. Protoi-kopuru bera duten atomo guztiak dira elementu berarenak, adibidez, protoi bakarra duten atomo guztiak hidrogeno elementua dira, zazpi dituztenak nitrogenoa eta 26 dituztenak burdina. Elementu bereko atomoek definizioz protoi-kopuru bera duten arren, elektroi eta neutroi kopuruak aldagarriak dira.

Kimika klasikoan, elementu deitzen zitzaion substanzia sinpleagoetan deskonposatu ezin zen substantzia orori, eta esanahi hau oraindik ere erabiltzen da. Definizio honekin soilik, substantzia baten sailkapena elementu bezala behin-behinekoa zen, esaterako, kuartzoa elementutzat har zitekeen norbaitek deskonposatzea lortzen zuen arte.

## Taula periodikoa 
Elementu kimikoak oro har zenbaki atomiko txikienetik handienera sailkatzen dira, taula periodikoa delako diagraman. Hona hemen taula periodikoa (jakin-mina izanez gero elementu jakin bati buruz, egin klik dagokion loturan; elementu kimikoen izenak osorik datoz taularen ostean:

## Elementu kimikoen laburdurak, ikurrak eta izenak 
Elementuen zerrenda, zenbaki atomikoaren arabera, bakoitza bere izen osoarekin:

### Taulan ageri diren akronimoak 
* GSI, Gesellschaft für Schwerionenforschung (Ioi Astunen Azterketarako Elkartea), Wixhausen, Darmstadt, Alemania
* JINR, Joint Institute for Nuclear Research (Inbestigazio Nuklearrerako Instituto Batua), Dubna, Moskvá Oblast, Errusia
* LLNL, Lawrence Livermore National Laboratory (Lawrence Livermore Laborategi Nazionala) Livermore, Kalifornia, Estatu Batuak
* LBNL, Lawrence Berkeley National Laboratory (Lawrence Berkeley Laborategi Nazionala) Berkeley, Kalifornia, Estatu Batuak

### Taulako oharrak 
*  Elementu honek ez du nukleoide egonkorrik, bere kortxete arteko balioa, (adibidez, [209]), elementu horren iraupen luzeena duen isotopoaren zenbaki masikoa adierazten du.
*  Zenbait fragmento geologikotan ageri diren elementuen konposizio isotopikoa taulan ageri denaren ezberdina izan liteke.
*  Materialekomertzialetako konposizio isotopikoa taulan ageri denaren ezberdina izan liteke, hori dela eta, masa atomiko nahiko ezberdinak aurki litezke.
*  Bere masa at mikoan zehaztasun gehiago behar duten zenbait metalen konposizio isotopikoa ezin da argitaratu.
*  Saltzen den litioaren masa atomikoa 6.939 eta 6.996 artean egon liteke; etorkizunean egingo diren analisien bidez datu hau zehazten saiatuko gara.

## Elementuen izenen zergatia 
* **Merkurio**, izen bereko Merkurio planeta dela eta, Hg laburdura ordea Dioskoridesi zor diogu > esaten baitzion, grekoz *hydrárgyros*, *hydra:* ‘ur’, *gyros:* ‘zilar’ baitira.
* **Uranio** (U): izen bereko Urano planetarengatik.
* **Neptunio** (Np): izen bereko Neptuno planetarengatik.
* **Plutonio** (Pu): izen bereko Pluton planeta nanorengatik.
* **Zerio** (Ce): izen bereko Zeres elementua baino bi urte lehenago aurkituriko aldi hartan asteroide eta orain izendatuko planeta nanorengatik.
* **Titanio** (Ti): Titanen ,hau da mitologia grekoaren arabera lurraren lehen semeengatik.
* **Magnesio** (Mg): Tesaliako Magnesia eskualde grekoaren omenez.
* **Eskandio** (Sc) Skandia, Eskandinaviaren omenez.
* **Banadio** (V): Banadis edo Vanadis jainkosa eskandinabiarraren omenez.
* **Kobre** (Cu): Zipre uhartearen *cuprum* erro grekotik.
* **Galio** (Ga): Galia, gaur egungo Frantzia gutxi gorabehera hartzen duen erromatar inperioaren eskualdearen omenez.
* **Germanio** (Ge): Germania gaurko alemania hartzen zuen eskualde erromatarrarengatik.
* **Selenio** (Se): grekoek Selene deitzen zuten ilargiarengatik.
* **Estrontzio** (Sr):Strontian Eskoziako hiriaren omenez.
* **Itrio** (Y): Ytterby Suediako herriarengatik.
* **Rutenio** (Ru): Rutheniatik dator, erromatarrek errusialdeko eskualdeari ematen zioten izena da.
* **Terbio** (Tb): Ytterby Suediako herriarengatik.
* **Europio** (Eu): Europaren omenez.
* **Holmio** (Ho): Estokolmo hiriaren omenez, latinez Holmia esaten baitzioten.
* **Tulio** (Tm): Eskandinaviaren omenez Thule izena baitzuen antzina.
* **Lutezio** (Lu): Paris hiriaren omenez antzinako izena Lutezia.
* **Hafnio** (Hf): Copenhage hiriaren omenez latinzaleek Hafnia esaten baitzioten.
* **Polonio** (Po): Marie Curieren jaioterria zen Polonia herrialdearen omenez. Marie eta Pierre Curie senar emazteek aurkitu baitzuten.
* **Frantzio** (Fr): Frantzia herrialdearen omenez.
* **Amerizio** (Am): Amerika kontinentea dela eta.
* **Berkelio** (Bk): Berkeley kaliforniako unibertsitate esanguratsu bat dagoen herriarengatik.
* **Kalifornio** (Cf): Estatu Batuetako (AEB) Kalifornia estatuarengatik..
* **Renio** (Re): Rhin ibaiaren latinezko Rhenus izenarengatik.
* **Berilio** (Be) *beriio*tik, kolore berdeko esmeralda mota bat.
* **Hidrogeno** (H): grekeraz *uraren sorburu, sortzaile* esan nahi du.
* **Nitrogeno** (N): grekeraz *nitratoen sortzaile* esan nahi du, *nitrum* erro grekotik.
* **Oxigeno** (O): grekeraz *Azidoen sortzaile* esan nahi du, *oxys*, ‘azido’, errotik.
* **Kloro** (Cl) *chloros* ‘hori berdexka’ hitz grekotik.
* **Argon** (Ar) *argos* grekoz ‘egonean dagoena’ (Erreakzionatzea zilegi den gas noble baita).
* **Kromo** (Cr): *chroma*, ‘kolore’, hitz grekotik.
* **Manganeso** (Mn): *magnes* grekotik, ‘magnetiko’.
* **Bromo** (Br): *bromos* grekeraz ‘kirats’.
* **Zink** (Zn): *zink* alemanieraz ‘jatorri iluna’ esan nahi du.
* **Arseniko** (As): *arsenikon* latinez *auripigmentum* ‘hori’.
* **Zirkonio** (Zr): *zargun* arabiarretik ‘urre kolorekoa’.
* **Rubidio** (Rb): *rubidius* latinez ‘gorri bizia’ (su garra bezain bizia).
* **Rodio** (Rh): *rhodon* grekoz ‘arrosa kolorekoa’.
* **Iodo** (I): *iodes* grekoz ‘bioleta’ kolorea.
* **Indio** (In): Bere espektroan ikus litekeen ‘indigo’, ‘anil’ kolore urdinska dela eta.
* **Zesio** (Cs): *caesius* latinez ‘oztin’ edo ‘zeru-urdin’ kolorea.
* **Disprosio** (Dy): *dysprositos* grekoz ‘gogortu’.
* **Osmio** (Os): *osme* grekoz ‘usai’ (OsO4 duen usai latzarengatik).
* **Iridio** (Ir): Erromako zubi edo *arco-iris*-a dela eta.
* **Urre** (Au): *aurum* latinez ‘egunsenti dizdirati’.
* **Talio** (Tl): *thallos*, ‘landare zurtoin’, ‘ernamuin’ grekeraz.
* **Bismuto** (Bi): alemanierako *weisse masse*tik, euskeraz ‘masa zuria’.
* **Astato** (At): *astatos* grekotik, euskeraz ‘ezegonkor’.
* **Radon** (Rn): ingeleseko *radium emanation*‘emari erradiaktibo’.
* **Radio** (Ra): latinezko *radius*etik ‘tximist’.
* **Actinio** (Ac): *aktinos* grekotik ‘txinparta’ edo ‘tximista’.
* **Wolframio** (W): Suedierako *volfram*etik, *volf* ‘otso’ eta *rham* ‘apar’ latinez *Spuma lupi* esten baitzitzaion duen erreakzioetako batengatik;
** **Tungsteno**, wolframioren beste izen bat da, suedierako *tung sten*etik ‘harri astun’.
* **Bario** (Ba): *barys* grekotik ‘astun’.
* **Praseodimio** (Pr): grekerako bi errok osatzen dute *prasios*, ‘berde’, eta *dídymos*, ‘biki’.
* **Niobio** (Nb): Niobe Tantalo (mitologia) errege mitologiko grekoaren alabarengatik.
* **Paladio** (Pd): Palas Atenea jakituriaren jainkosa grekoaren omenez.
* **Prometio** (Pm): Prometeo pertsonaia mitiko grekoarengatik, sua gizakiei lortu ziena.
* **Tantalo** (Ta): Tantalo errege mitologiko grekoarengatik.
* **Torio** (Th): Thor eskandinaviarren gudaren jainkoaren omenez.
* **Kurio** (Cm): Pierre eta Marie Curie senar emazte zientzialarien omenez.
* **Einstenio** (Es): Albert Einstein fisikari alemaniarraren omenez.
* **Fermio** (Fm): Enrico Fermi zientzialari italiarraren omenez.
* **Mendelebio** (Md): Dmitri Ivanovitx Mendeleiev zientzialari errusiarrarengatik, taula periodikoaren asmatzailea besteak beste.
* **Nobelio** (No): Alfred Nobel asmatzaile suediarraren omenez.
* **Lawrencio** (Lr): Ernest Orlando Lawrence fisikari amerikarrarengatik.
* **Helio** (He): Helios eguzkiaren jainko grekoarengatik, eguzkiaren atmosferan lehen aldiz aurkitu zelako 1868 urteko eklipse batean harturiko argi espektro batean.
* **Litio** (Li): grekotik dator *lithos*, ‘harri’ hitzetik.
* **Boro** (B): arabieratik datorren *buraq*etik, aldi berean *Burah* pertsatik eta azkenik *Bor* turkieraz.
* **Karbono** (C): Ikatzetik datorkio izena latinez *carbo* baita.
* **Fluor** (F): *fluere* latinezkotik ‘jariatu’.
* **Neon** (Ne): *neos* grekotik, ‘berri’.
* **Sodio** (Na): latinezko *sodanum*tik, ‘sosa’. Na zeinua latinezko *natrium*etik datorkio ‘sodio nitrato’.
* **Aluminio** (Al): latinezko *alumen*etik, aluminioa duen gatz mota bat.
* **Silizio** (Si): *silex* latinezkotik silize mineralarengatik.
* **Fosforo** (P): *phosphoros* grekotik, ‘argiaren eramale’ esan nahi du ilunpean argia baitario oxigenoarekin pixkana erretzen baita.
* **Sufre** (S) latinezko *sulphurium* sanskritoko *śulvāri*rekin erlazionatua, oso antzina ezagutzen da.
* **Potasio** (K): ingeleratik dator, *pot ashes*etik ‘errautsa’, zenbait landareren errautsa potasio asko baitu. K ikurra latinetik datorkio baita ere *kalium*etik hain zuzen, potasio hidroxidoaren izena baitzen.
* **Kalzio** (Ca): *calx* grekotik, ‘kareharri’. Kareharria Ca2CO3-ak osatzen baitu.
* **Burdin** (Fe): latineko *ferrum*-etik datorkio zeinua.
* **Kobalto** (Co): zenbaitek dio *kobalos* grekotik datorrela ‘meatze’. Beste batzuk berriz germaniar mitologiako izpiritu gaizto batetatik datorrela diote.
* **Nikel** (Ni): suedierako *koppar nickel* espresiotik dator alemanezko *kupfer nickel*letik, ‘Nick deabruaren kobre’ esan nahi du eta kobre faltsua adierazteko erabiltzen zen, kobrezko meatzetan azaltzen baita.
* **Kripton** (Kr): *kryptos* grekotik, ‘izkutuko’, ‘sekretu’.
* **Molibdeno** (Mo): *molybdos* grekotik, ‘berun’ berunezko menarekin konfunditu baitzuten hasieran.
* **Teknezio** (Tc): *technetos* grekotik, ‘artifizial’ sintetizatu zen lehenetarikoa izan zelako.
* **Zilar** (Ag): latinezko *argéntum*-etik datorkio zeinua.
* **Kadmio** (Cd): *cadmia* latinotik datorkio Zink karbonatoaren izena kadmio gehiena zinka refinatzerakoan lortzen da eta.
* **Eztainu** (Sn): latinezko *stannum*-etik.
* **Antimonio** (Sb): latinezko *antimonium*etik. Sb zeinua ere latinetik datorkio *stibium*-etik.
* **Teluro** (Te): *tel-lus* latinezkotik, ‘lur’.
* **Xenon** (Xe): grekeratik dator *xenon*, ‘atzerritar’,‘arraro’ esan nahi du.
* **Lantano** (La): *lanzanein* grekotik, ‘izkutuan egon’.
* **Neodimio** (Nd): grekeratik *neos-dýdimos*, ‘biki berria’ lantanoarengatik.
* **Berun** (Pb): zeinua latinezko *plumbum* izenetik datorkio.
* **Protaktinio** (Pa): Izena grekeratik dator *protos* ‘lehen’ eta *actinium* ‘errainu’ erroetatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak