open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Iñaki Gartzia Aranbarri

**Iñaki Gartzia** **Aranbarri "Txeru"** (Ondarroa, 1950eko uztaila) euskal militante komunista eta espeleologoa da.

## Lehen urteak eta 1969ko prozesua 
16 urterekin iturgintza lanetan hasi zen, aitaren enpresan.

1968ko apirilaren 16ean, Ondarroako guardia zibilen egoitzan ("Maskulo Etxi") atxilotu zuten. Hidalgo kapitainak ordubetez galdekatu zuen, tratu txarrik eman barik. eta jipoiak Prozesu honek sona handia izan zuen, akusatuek Burgosko Auzitegi Militarraren aurrean euskaraz deklaratu baitzuten ("*...en un idioma desconocido, al parecer vascuence.*"); Arrizabalagak, taldeburu bezala, heriotza-zigorra jaso zuen eta protesta-mobilizazio handiak egin ziren.

## Kartzelako urteak eta Segoviako ihesa 
Burgosetik Ocañako espetxera (Toledo) aldatu zuten. Atxiloalditik 6 hilebete pasatuak ziren arren, denbora horretan ezin izan zuen dutxa bakarra ere hartu. Ocañan 3 urte emango zituen, errejimen oso gogorrean, eta Miguel Hernandez olerkariak erabilitako ziega berean egotea suertatu zitzaion. 1971ean LKI - ETA VI korrontearekin bat egin zuen, beste burkideekin batera.

Kartzelaldiaren ondorioz, familiako iturgintza negozioak behea jo zuen. 1987 arte, Gartziak ezin izan zuen torturei buruz eta espetxealdian bizi izandakoaz hitz egin. Eusko Jaurlaritzaren Giza Eskubideen Komisioaren aurrean deklaratutakoaren arabera, orduko bizipenek bizitza osorako ondorio psikologikoak utzi zizkioten.

1980ko hamarkadan lurpeko esplorazioari ekin zion Elgoibarko Leizarpe Espeleologia Taldearen eskutik; oraindik ikerketa mota horrekin dihardu, gaur egun Mutrikuko Burumendi Espeleologia Taldean.

Argazkizalea, 1998 ingurutik aurrera bidaiak egiten aritu izan da, eta haietan afizio hau landuz; zenbait argazki erakusketa antolatu izan ditu.

2003-2007 artean Deban zinegotzia izan zen, non besteak beste ingurumenarekin lotutako ekimen garrantzitsuak bultzatu zituen.

2007 urtean Ondarroan zinegotzi hautatua izan zen ANV-EAEren zerrendetan; baina ez zuen postu hori bete, alderdi honek hauteskundeak irabazi arren ezin izan baitzuen alkatetza eskuratu, legez kanporatua izan zelako.

2007-2011 artean Orion (Gipuzkoa) zinegotzia izan zen, Ezker Batua - Berdeak alderditik.

2015ean, Eusko Jaurlaritzaren aldetik 1968-1978 artean bizi izandako errepresio politikoaren biktima aitorpena jaso zuen.

Erretiroa hartu arte brikolaje denda bat izan zuen Ondarroan.

## Erreferentziak
Doja Cat

**Amala Ratna Zandile Dlamini** (Los Angeles, Kalifornia, 1995eko urriaren 21a), ezagunagoa **Doja Cat** izen artistikoaz, estatubatuar abeslaria eta rapeatzailea da.

## Ibilbide musikala 
SoundCloud plataforman abestiak argitaratzen hasi zen gaztetan. *So High* abestiak Kemosabe eta RCA Records diskoetxeen arreta erakarri zuen. 17 urterekin lehen kontratua sinatu zuen RCA Recordsekin eta 2014an *Purrr!* EPa argitaratu zuen. 2018an lehenengo estudioko diskoa plazaratu zuen: *Amala*. Estreinako diskoko *Mooo!* abestiak arrakasta birala izateaz gain, abestiaren bideoklipa Interneteko meme izan zen. 2019an estudioko bigarren diskoa argitaratu zuen: *Hot Pink*. Bigarren honek Ameriketako Estatu Batuetako *Billboard 200* musika zerrendan 10 ospetsuenen artean egin zuen. Gainera, *Say So* singleak platinozko hainbat ziurtagiri lortu zituen.

## Diskografia 
### Estudioko diskoak 
* *Amala* (2018)
* *Hot Pink* (2019)

## Kanpo estekak
Sabine Lisicki

**Sabine Katharina Lisicki** (Troisdolf, Alemania, 1989ko irailaren 22a) Alemaniako tenis jokalari profesionala da. Bere ibilibide profesionalean WTA-ko bakarkako lau titulu eta binakako beste lau eskuratu dituena.

## Ibilbide Profesionala 
Bere aitak sartu zuen tenis munduan zazpi urte zituela eta bere entrenatzailea izan da ordutik.

2006an egin zuen debuta profesionaletan. 2009an Wimbledonen final laurdenetara sailkatzeaz gain Charlestonen lortu zuen WTA-ko bere lehen titulua. 2011an bere bigarren titulua irabazi zuen Birminghamen eta final erdietara sailkatu zen Wimbledoneko grand slamean. 2013an Wimbledoneko finalera sailkatu zen, Agnieszka Radwańskari irabaziz eta finala, Marion Bartoliren aurka galdu zuen. Urte berean ace gehien erdietsi zituen bigarren jokalaria izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Samantha Stosur

**Samantha Jane Stosur** (Brisbane, Australia, 1984ko martxoaren 30a) tenis jokalari profesional australiarra da.

## Ibilbidea 
Binakako kategorian 25 titulu irabazi ditu, horien artean hiru Grand Slam, AEBetako irekia eta bi Roland Garros. Lisa Raymondekin batera, WTA Tour Championsa irabazi du birritan. Baita ere bi Grand Slam binakako mistoen kategorian, hain zuzen ere Australiako irekian 2005. urtean Scott Draper bikote izanik eta Wimbledona 2008an Bob Bryanekin batera.

Binazkakotan Raymondekin batera munduko lehen bezala egon da kokatuta eta laugarrena banakakotan.

Nahiz eta binazkakoetan arrakasta ugari izan dituen, gaur egun, banakakotan aritzen da gehiago. Banakakotan, bi WTA titulu ditu Samanthak, lehenengoa 2009ko urrian lortu zuen Osakan, aurreko bost finaletan huts egin ostean, eta bigarrena berriz, Charlestonen 2010eko apirilean. Grand Slameko finalaurrekora heltzea lortu zuen 2009. urtean Roland Garrosen, bidean, Elena Dementieva garaituz baina Svetlana Kuznetsovaren aurka porrot eginez. Txapelketa horretan bertan, munduko lehenak izandako zortzi jokalari garaitu zituen: Dinara Sáfina, Serena Williams, Lindsay Davenport, Caroline Wozniacki, Jelena Jankovic, Justine Henin, Amélie Mauresmo eta Ana Ivanović.

2011ko irailean, AEBetako irekiko txapelduna bihurtu zen, sarritan Gran Slamean txapeldun izandako Serena Williamsi garaitu ostean. Margaret Courtek 1973. urtean irabazi zuenetik lehenengo txapeldun australiarra izan da, baita ere Evonne Goolagong Cawleyek 1980an Winbeldon irabazi zuenetik, kantxa gogorrean berriz, Gran Slama irabazi duen lehen australiarra da.

Bizitza pertsonalari dagokionez, 2020. urtean ama bihurtu zen bere bikotea den Liz Astilingekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Valentina Shevchenko

**Valentina Anatolievna Shevchenko** (Bixkek, 1988ko martxoaren 7a) arte martzial mistoetako borrokalaria da. Bi nazionalitate ditu: peruarra eta kirgisa.

## Ibilbide profesionala 
Peruren izenean borrokatu zuen Txinan jokatu zen Gran Prix femeninoan eta World Kickboxing Leagean Bigarren honetan garaile izan zen. Kontratua sinatu zuen Legacy FC empresarekin muay thai eta kickboxing modalitatetan borrokatzeko. Ordundik, bost aldiz irabazi du muai thaiko munduko txapelketa, bi aldiz kickboxingeko munduko txapelketa, behin izan da vale tudoko munduko garailea eta gaur egungo UFCko euli-pisuko txapelduna da. Egun, "libra-por-librako" emakumeen sailkapenean bigarren postuan kokatzen da.

## Bitxikeriak 
Zinema zuzendari titulua izan zuen eta, amak eskatuta, taekwondoko modalitatean entrenatzen jardun zuen.

## Sariak 
### Arte martzial mistoak 
* Ultimate Fighting Championship
** UFCko euli-pisuko txapelduna

### Kickboxing 
* 2015 - IFMA Royal Mundialeko txapelduna
* 2014 - La leyenda de Mulan K1 Champion, 60kg (1 defentsa)
* 2014 - Tailandiako IFMA Muay munduko txapelketa, 60kg (Urrea)
* 2013 - Tailandian Muayko munduko borroka joko txapelketa, 60kg (Urrea)
* 2013 - WKCko munduko txapelketa K1, 6kg (1 defentsa)
* 2012 - Hego Amerikako Muay Thai txapelketa, 60kg
* 2012 - Tailandiako WMC muduko Pro Muay txapelketa, 63kg
* 2012 - Tailandiako IFM Muay munduko txapelketa, 60kg (Oro)
* 2011 - Hego Amerikako WMC-IFMA Muay txapelketa Tailandesa, 63,5kg (Urrea)
* 2010 - Muay Thaiko munduko borrokako txapelketa, 60kg (Urrea)
* 2010 - IFMA Muay Tailandiako munduko txapelketa, 63,3 (Urrea)
* 2009 - IFMA Muay Thai munduko txapelketa, 60kg (Urrea)
* 2008 - IFMA Muay Tailandiako munduko txapelketa, 57kg (Urrea)
* 2007 - IFMA Muay Tailandiako munduko txapelketa, 57kg (Urrea)
* 2006 - IFMA Muay Tailandiako munduko txapelketa, 57kg (Urrea)
* 2006 - WMF Muay Thaiko munduko txapelketa, 57kg
* 2005 - KF-1 MMA Pro munduko txapelketa, 57kg
* 2004 - WAKO munduko Kickboxing txapelketa, 56kg
* 2003 - IFMAko munduko Muay Thaiko txapelketa, 57kg (Urrea)
* 2003 - KF-1 MMA Pro-ko txapelduna, 55kg

### Muay thai 
IFMA munduko txapelketa (urrea) (2003, 2006, 2007, 2008, 2009, 2009, 2010, 2012) WMCko txapelduna (2012)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
James Bruce

**James Bruce of Kinnaird** (Kinnaird, Stirlingshire, 1730eko abenduaren 14a - *ibidem*, 1794ko apirilaren 27a) eskoziar geografo, esploratzaile eta bidaia-idazlea izan zen.

Harrow Schoolen eta Edinburgoko Unibertsitatean ikasi zuen. Ardo merkatari baten alabarekin ezkondu eta negozioan hasi zen. Espainian eta Portugalen ibili zen, eta arabiera eta ge'ez ikasi zituen. 1762an britainiar kontsul Aljerren izendatu zuten. Handik esploratu zituen Afrikako iparraldeko hondakin erromatarrak. Sirian ere ibili zen, eta hondakinen marrazkiak egin zituen.

1768an Alexandriara iritsi zen, Etiopian Niloren iturriak aurkitzeko asmoz. Bi urte eman zituen Etiopian eta 1770eko azaroaren 14an Nilo Urdinaren iturrira iritsi zen. Aurkikuntza eskatu zuen, nahiz eta benetako aurkitzailea Pedro Páez jesuita izan. 1773an Europara itzuli eta bere etxaldera erretiratu zen. Han idatzi zuen *Travels to Discover the Source of the Nile, In the Years 1768, 1769, 1770, 1771, 1772 and 1773* liburua.
Vaira Vīķe-Freiberga

**Vaira Vīķe-Freiberga** (1937ko abenduaren 1a). **Vaira Vīķe**, unibertsitateko irakaslea eta Letoniako gobernaburua izan zen, 1999tik 2007rarte. Herrialde horretako estatu-buruzagitza izan zuen lehen emakumea izan zen.

## Biografia 
Haurtzaro korapilatsua izan zuen: zazpi urte zituenean, familiak ihes egin behar izan zien Baltikoko erasoaldian bere jaioterria okupatu zuten sobietar tropei.

Lübeckeko errefuxiatu-esparru batean amaitu zuen, Alemanian, bere ahizpa gazteenaren heriotza eragin zuten baldintza txarretan. Bigarren Mundu Gerraren amaieran, bertan jarraitu zuten 1949an Casablancara joan ziren arte, Marokoko frantziar protektoratura. 1954an, familia Toronton (Kanada) kokatu zen behin betiko, 44 urtez.

Letoniako nazionalitatea eta Kanadako herritartasuna luzaroan mantendu zituen, bigarrenari uko egin behar izan zion arte, Letoniako ardura karguak betetzeko.

Arlo pertsonalean, Imants Freibergs letoniarrarekin ezkondu zen, Montrealgo Quebeceko Unibertsitateko konputazio zientzietako irakaslea, Torontoko Letoniako ikasleen klubean ezagutu zuena. Bi seme-alaba izan dituzte: Kärlis eta Indra.

## Ibilbide akademikoa 
Vaira Torontoko Unibertsitateko Victoria Collegen Psikologian matrikulatu zen, 1958an graduko titulua eta 1960an maisutza lortuz. Ikasketak CIBCen, Kanadako bost banketxe handietako batean, eta Branksome Halleko emakume eskolako ikuskatzaile gisa, egin zituen. 21 urte betetzean, bost hizkuntza menperatzen zituen: letoniera (ama-hizkuntza), ingelesa, frantsesa, alemana eta gaztelania. Horri esker, itzultzaile eta gaztelaniako irakasle gisa aritu ahal izan zen Ontarioko emakumeen institutuan.

Torontoko Ospitale Psikiatrikoan psikologo kliniko gisa lan egin zuen arren, 1961ean utzi zuen Montrealgo McGill Unibertsitatean ikasketak hasi eta Concordia Unibertsitatean eskolak emateko. 1965ean psikologia esperimentaleko doktoregoa lortu zuen McGill Unibertsitatean, Donald O. Hebb biopsikologiaren aitzindariaren ikuskaritzapean.

## Letoniako presidentzia 
1999ko uztailaren 8tik 2007ko uztailaren 8ra Letoniako presidentea izan da. Kargua Estatuko buruzagitza da, botere exekutibo mugatuak dituen ordezkaritza-funtzioa. Bere agintaldian sei lehen ministro izan ziren: Vilis Krištopans (1999), Andris Šķēle (1999-2000), Andris Bērziņš (2000-2002), Einars Repše (2002-2004), Indulis Emsis (2004) y Aigars Kalvītis (2004-2007).

Vaira hautagai independente bezala aukeratzea Letoniako parlamentuaren (Saeima) adostasunezko irtenbide bat izan zen Guntis Ulmanis ordezkatzeko. Lehen ministrorako hauteskundeak ez bezala, sufragio unibertsalaren bidez egiten baitira, presidentearen hautaketak Saeimaren gehiengo absolutua behar du, lehen bozketan lortu zuena. Horrela, Vaira Baltikoko herrialdeetan Estatu buruzagitza beteko zuen lehen emakumea izango zen, baita alderdi politiko bati atxiki gabeko lehen presidente letoniarra ere.

Presidentearen agintaldia Letonia Europar Batasunari atxikitzea eta Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundean (NATO) sartzea lortzea izan zen.

## Kanpo estekak
Majlinda Kelmendi

**Majlinda Kelmendi** (Kosovo, 1991ko maiatzaren 9a) kosovar judo borrokalaria da.

## Biografia 
**Majlinda Kelmendi** 1991ko maiatzaren 9an jaio zen albaniar familia batean, Peja​ hirian (orduan Jugoslaviako Errepublika Federal Sozialista zen Kosovo).

## Ibilbide profesionala 
2016ko Rio de Janeiroko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, urrezko domina bat lortuz – 52 kg.1 mailan. Eta 2019-ko Minskeko Europeoko jokuetan urrezko domina bat lortu zuen maila berean.

Hiru domina irabazi ditu munduko yudo txapelketan 2013 eta 2019 artean, eta beste bost domina Europako Yudo Txapelketan 2013 eta 2019 artean.

## Sariak 
### Dominen erregistroa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Visitación Padilla

**Visitación Padilla** (Talangan, Honduras, 1882ko uztailaren 2a - Comayagüela, 1960ko otsailaren 12a). Irakaslea eta feminista ezaguna. Honduraseko emakumearen eskubideen aldeko antolatzaileetako bat izan zen. Alkoholaren aurkako elkarteak bultzatu zituen.

## Bizitza 
Visitación Padilla, Honduraseko baserri batean jaio zen. Bere gurasoak: Hilario Padilla eta Guadalupe Irías. Tegucigalpara joan zen bizitzera eta han magisteritza ikasi zuen. 1917an, *"Juan Rafael Mora"* egunkari liberala sortu zuen.

1924ko gerra zibilean, Padilla, modu idatzian manifestatu zen eta urte berean *"Emakumezkoen sozietate kolturala"* sortu zuen.

Padilla magisteritza 1926an utzi zuen. 1930an, La Gaceta egunkariaren sorrearen urteurrenera gonbidatu zuten. 1936an, Tiburcio Carias Andino diktadoreak gobernua utziko zuela esan zuenean, Padillak *"Orientación" eta "Ciudadano" egunkarietan idatzi zuen.* Cariasek gobernua utzi zuenez, hauteskundeak egon ziren eta Juan Manuel Gálvez doktoreak irabazi zituen.

1954ko urtarrilaren 25ean, Julio Lozano Díaz, presidenteak, emakumearen eskubideak onartu zituen eta honekin batera emakumearen botoa emateko eskubidea.

## Lanak 
* El Nacional columnista.
* Azucenas haur liburua.
* Pasatiempos e Historias de la Educación Pública Hondureña entsaiua.

## Kanpo estekak
Pollyanna McIntosh

**Pollyanna Mclntosh** (Edinburgo, 1979ko martxoaren 15a) aktore eta modelo eskoziarra da, batez ere *Exam (*2009), *The Woman* (2011), *Fith* (2013), eta *Let Us Prey* (2014) filmetako rolengatik ezaguna. *The* *Walking* *Dead* AMC seriean Jadis antzezten lortu zuen ospe gehiena.

## Biografia 
Hamasei urterekin egin zuen debuta, Londresen zinema independentean eta aktore eta zuzendari gisa agertokietan. 2004an Los Angelesera joan zen bizitzera eta *The Woolgatherer* produkzio eszenikoa zuzendu zuen Anne Dudek eta Dyan David Fisherrekin batera. 2005ean bere lehen papera *Headspace* filmean jaso zuen. 2009an, *Exam* filmean parte hartu zuen eta horrek BAFTA saria eta British Independent Film Award sarietarako hautagaiak lortu zituen. 2011an Fangoria Chainsaw sarietan *The Woman* filmean parte hartu zuen, "aktore onenarentzat" izendatua. Gaur egun, Jadis izeneko antagonista bat antzezten du, zabor isuri batean bizi den komunitateko liderra, *The Walking Dead* AMC seriean. Modelismoan ere ibilbidea du.

McIntosh 2004an ezkondu zen Grant Show aktorearekin, 2011n dibortziatu ziren.

## Filmak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Loujain al-Hathloul

**Loujain al-Hathloul** —— (Jidda, Saudi Arabia, 1989ko uztailaren 31) emakumeen eskubideen alde borrokatzen duen aktibista ezaguna da. 2015ean, ehun emakume arabiar boteretsuenen zerrendan *(Top 100 Most Powerful Arab Woman 2015)* hirugarren postuan jarri zuen *Arabian Buisness* aldizkariak.

## Emakumeen eskubideen aldeko aktibista 
Al-Hathloul Emakumeak Gidari () mugimenduaren burua izan zen Saudi Arabian. Mugimendu horrek protesta egiten zuen herrialde hartan emakumeei lege bidez ezarrita zieten automobilak gidatzeko debekuaren aurka, horrela patriarkatuari aurre eginez.

2014ko abenduaren 1ean 73 egunez espetxeratu zuten bere autoa gidatuz muga pasatzen saiatu zenean Arabiar Emirerri Batuetatik Saudi Arabiara. Emakumeek gidatzea debekatzen zuen legea ez betetzea leporatzen zioten. 2018ko maiatzaren 15ean, lau urte inguru ondoren, berriz ere espetxean sartu zuten beste bost aktibistekin batera, emakumeen eskubideak aldarrikatzen aritu zirelako oro har. Eman al-Nafjan, Aziza al-Yousef,​ Aisha al-Mana, Madeha al-Ajroush eta kausaren alde borrokatzen zuten beste hainbat gizonezko izan ziren hauek.

2018ko ekainaren 24ean, Loujain al-Hathloul eta «Women to drive» mugimendua babesten zuten beste aktibistak espetxeratu zituztenetik hillabete batera, gobernu saudiak amaitutzat eman zuen emakumeek gidatzea debekatzen zuen legea, erreforma horren ondorioz medioetan eragin positibo bat lortuko zuelakoan. Bakarra zen meritu baten bila Mohamed bin Salman printzeak al-Hathloulek idatzi bat sinatu zezan nahi izan zuen. Bertan emakumearen iragan aktibista zegoen idatzita, baina neskak ezezkoa eman zion. Hori dela eta kartzelan jarraitu beharra izan zuen aurretik leporatu zioten delitu hutsal baten ondorioz. Gizonezkoak emakumezkoaren gain hartzen duen botereari aurre egiteagatik dagokion beste delituak oraindik indarrean jarraitzen du.

## Atxiloketak eta torturak 
Amnistia internazionalak eta al-Hathloulen senideek diotenez, emakumeak kartzelan tortura, abusu sexualak eta beste hainbat tratu txar jasan izan ditu, adibidez isolamendu-erregimeneko espetxealdiak. Bere epaiketa izatez 2020ko martxoaren 13an hasi beharko zitekeen Riadeko Auzitegi Penalaren aurrean, ateak itxitako bilera batean non kazetari eta diplomatikoek sarrera debekatua izango zuten, baina data atzeratu egin zen pandemia zela eta. 2020ko abuztuaren 10ean al-Hathloulen familiak bi hilabetez beraren berririk ez zuela aipatu zuen, berriz ere torturatuko zuten beldurrez.

2020ko abenduaren 28an bost urte eta zortzi hilabetez kondenatu zuen espetxe zigorrera tribunal antiterrorista saudiak. Kartzelan mila egunetik gora igaro ondoren, azkenean 2021eko otsailaren 10ean aske utzi zuten bidaiatzeko debekua bezalako neurriak ezarriz. Al-Hathloulek kustodiapean sexu-abusuak, mehatxuak, indarkeria eta torturak jasan izana salatu zuen. Agintariek esandakoa ukatu egiten dute.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jamal Khaxoggi
* Nimr Baqr al-Nimr
* Fahd Saudi Arabiakoa
* Manal Al Sharif

## Kanpo estekak
Sanjeeda Sheikh

**Sanjeeda Sheikh** (Kuwait, 1984ko abenduaren 20a) Hindi telebistaren industrian lan egiten duen aktore ezagunenetako bat da.

## Ibilbide profesionala 
Sanjeedak hainbat pertsonai interpretatu ditu telebistako telenobeletan. 2014. urtean, Sheikh, Durga Thakur modu agertu zen, Ek Hasina Thin ahizparentzat justizia bila dabilen anbizio handiko neska fidagarri gisa. Telesaila izan zen bere karrera aurrera eraman zuena, kritikariek eta ikusleek txalotu baitzuten haren lana, eta une hartan Star Plusek izan zuen ikuskizun arrakastatsuenetako bat izan zen.

## Biografia 
2012ko martxoaren 2an, Aamir Ali bere denbora luzeko mutil-lagunarekin ezkondu zen. 2020ko abuztuan jakinarazi zen bikoteak urtebeteko alaba bat eduki dutela subrogazioaren bidez.

## Filmografia 
## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Franco Maria Malfatti

**Franco Maria Malfatti** (Erroma, 1927ko ekainaren 13a - *ibidem*, 1991ko abenduaren 10a) italiar politikaria izan zen.

Kristau-demokraziako kide izan zen eta 1958an diputatu hautatu zuten. 1970etik 1972ra Europako Batzordeko hirugarren lehendakaria izan zen. Ondoren, Hezkuntza (1973-78), Finantza (1978-79) eta Kanpo Arazoetako (1979-80) ministro izan zen. 1980an Europako Parlamentuko Italiako ordezkaritzaren burua izan zen.

## Kanpo estekak
Irina Press

**Irina Natanivna Press** (; ; Kharkov, 1939ko martxoaren 10a - Mosku, 2004ko otsailaren 21) sobietar atleta izan zen.

Tamara Pressen ahizpa izan zen. Bi ahizpek atletismoko 26 errekor ezarri zituzten 1959 eta 1966 artean. Irinak urrezko domina irabazi zuen 80 metro hesietako proban 1960ko Udako Olinpiar Jokoetan. Gainera, pentathloneko urrezko domina irabazi zuen 1964ko Udako Olinpiar Jokoetan.
Juan Fernández Martín

**Juan Fernández Martín** (Alhama de Granada, Granada, 1957ko urtarrilaren 5a - ) espainiar txirrindulari ohia da, profesionala 1977 eta 1988 artean.

Bere kirol ibilbide profesionalean zehar, 50 garaipen lortu zituen. Horien artean nabarmentzekoak dira Munduko Txirrindularitza Txapelketan lortutako 3 brontzeko domina, Espainiako Vueltako 4 etapa garaipen eta Italiako Giroan lortutako etapa garaipen bat.

## Kirol ibilbidea 
Granadako probintzian jaioa bazen ere, Euskal Herrira etorri zen hamaika urte besterik ez zituelarik eta Gasteizen hazi eta hezi zen.

Arabako hiriburuko “Sociedad Ciclista Vitoriana” klubean hasi zen lehiatzen.
Gero, juniorretan, hiru urtez “Finanzauto y Servicios” klubean aritu zen. Geroago urtebetez “Brasileña Melita” taldean egon zen, Kas taldera iritsi aurretik, zeinarekin Eskualdeetako Espainiako Txapelketa titulua lortu zuen.

1979an lortu zuen bere lehen kontratu profesionala talde honetan. Lehenbiziko urtean hiru garaipen lortu zituen. 1980an Zor-Vereco taldera joan zen, non Espainiako tropeleko txirrindulari garrantzitsuenetako bat bihurtu zen. Urte horretan bertan, Espainiako Txapelketa irabazi zuen eta brontzezko domina lortu zuen Sallancheseko Munduko txapelketan.

Txirrindularitza profesionaletik 1988ko amaieran erretiratu zen eta Clas-Cajastur taldeko kirol zuzendari bihurtu zen. Zuzendari lanetan hainbat titulu lortu zituen, Tony Rominger, Fernando Escartín eta Ángel Casero bezalako txapeldunak gidatuz.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Juan Fernándezen fitxa *sitiodeciclismo.net* webgunean
David Beriain

**David Beriain Amatriain** (Artaxoa, Nafarroa, 1977 &ndash; Burkina Faso, 2021eko apirilaren 27a) nafar kazetaria eta dokumentalgilea izan zen.

## Bizitza 
David Beriain Artaxoan jaio zen 1977an. Kazetaria eta dokumentalgilea zen lanbidez, gatazkagunetako kazetaritzan espezializatua. Rosaura Romero ekoizlearekin ezkonduta, hainbat dokumentalen egilea izan zen. Besteak beste, ezaguna egin zen "Clandestino" izeneko dokumental sail bat egin zuen DMAX telebista katerako.

## Hilketa 
Burkina Fason beste lankide batzuekin dokumental bat grabatzen ari zela , talde armatu ezezagun batek  eraso egin zien 2021eko apirilaren 26an eta desagertutzat eman zuten. 2021eko apirilaren 27an Roberto Fraile bizkaitar kazetaria eta biak hil zituztela jakinarazi zuen Arancha González Laya Espainiako Atzerri Ministroak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bi euskal kazetarien hilketa Burkina Fason

## Kanpo estekak
Nafarroako Eremu Mistoa

[thumb|[Nafarroako Eremu Euskalduna, berdez. Berde argiz dauden udalerriak 2017a baino lehenago sartu ziren eremuan; berde ilunezkoak, 2017ko erreformari esker.]]
**Nafarroako Eremu Misto**a edo **Eremu Misto**a Nafarroa Garaiko lurraldeari Euskararen Foru Legearen bidez (1986an onartua) ezarri dizkioten hiru hizkuntza-eremuetako bat da. Bestei bi eremuak Eremu Ez-euskalduna eta Eremu Euskalduna dira. Eremu Mistoak Nafarroa Garaiaren erdialdeko udalerriak barne hartzen ditu, gutxi gorabehera. Eremu Mistoan, euskara ofiziala da, gaztelaniarekin batera. Azken hamarkadetan, legeari egindako aldaketen bidez, zenbait udalerri eremu mistora sartu dira.

### Legea 
Euskararen Foru Legeak hauxe dio eremu mistoari dagokionez:

1986an Euskararen Foru Legea onartu zen unean eremu mistoa udalerri hauek osatu zuten:

* Abartzuza, Antsoain, Agoitz, Artzibar, Atetz, Atarrabia, Barañain, Bidangoze, Bidaurreta, Burgi, Burlata, Deierri, Eguesibar, Erronkari, Etxarri, Etxauri, Ezkabarte, Ezkaroze, Espartza, Garde, Gares, Gesalatz, Goñerri, Gorza, Iruñea, Itza, Itzaltzu, Izaba, Jaitz, Jaurrieta, Lezaun, Lizarra, Lizoain, Odieta, Olaibar, Ollo, Oltza, Orotz-Betelu, Otsagabia, Sartze, Txulapain, Uharte, Urzainki, Uztarrotz, Zabaltza, Zizur Zendea, Zabaltza eta Ziritza udalerriak.

Ondoren eremu mistoari udalerri hauek ere gehitu zitzaizkion: Berriobeiti, Berriozar, Orkoien eta Zizur Nagusia. 2010an Nafarroako Legebiltzarrak Aranguren, Beraskoain, Galar Zendea eta Noain Elortzibar udalerriak ere eremu mistoan sartzea onartu zuen.

2017ko martxoaren 17an eremu mistoa zabaltzeko proposamena tramiterako onartu zuen Nafarroako Parlamentuak. Ondorioz, eremu mixtoa asko zabaldu zen: Abaigar, Adios, Allin, Amezkoabarren, Antzin, Añorbe, Aranaratxe, Arellano, Artazu, , Bargota, Beriain, Biurrun-Olkotz, Cabredo, Deikaztelu, Eneritz, Erriberri, Eulate, Galoze, Garinoain, Itzagaondoa, Larragoa, Leotz, Lerga, Longida, Mendigorria, Metauten, Mirafuentes, Murieta, Obanos, Oibar, Oteitza, Puiu, Tafalla, Muru Artederreta, Tirapu, Untzue, Urralbeiti, Urrotz Hiria, Uxue, Villatuerta, Zangoza, Zirauki eta Zuñiga. Aldaketa hauek ekainaren 22an onetsi zituen Nafarroako Parlamentuak.

### Gune soziolinguistikoa 
Gune soziolinguistikoak, biztanleria euskaldunaren ehunekoaren arabera:

**1.a**, euskaldunen ehunekoa %&nbsp;20 baino gutxiago duten udalerriek osatua.

**2.a**, euskaldunen ehunekoa %&nbsp;20 eta %&nbsp;49 bitartean duten udalerriek osatua.

## 2018ko azterketa soziolinguistikoa 
thumb|Euskara gaitasuna hizkuntza eremuaren arabera. 2018.
thumb|Hizkuntza erabilera Nafarroa Garaian 2018ko azterketa soziolinguistikoaren arabera. Ehunekoak.

2018ko datuen arabera Nafarroa Garaiko herritarren %&nbsp;14,1k euskaraz bazekien, %&nbsp;8 euskaldun hartzailea zen, eta %&nbsp;77,9k ez zekien euskaraz. Zazpi urte lehenagoko zifrekin konparatuz, euskaraz ez zekitenen kopuruak gora egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sofía Mulánovich

**Inés Sófia Mulánovich Aljovin** (Lima, Peru, 1983ko ekainaren 24a) surflari profesional ohia da.

2003an hasi zen surfeko lehiaketa profesionaletan lehiatzen, hiru munduko txapelketa irabazi ditu bere bizitzan zehar, 2004an irabazi zituen bere lehenengo bi munduko sariak, WSL (Women's world championship tour's) eta ISA(International Surfing Association). 2007 hainbeste garaipenen ondoren, Surfeko Ospearen Aretoan sartu zen. 2019an bere azken munduko txapelketa iritsi zen, berriz ere, International Surfing Association, munduko lehiaketa irabazi zuen.

## Bizitza 
Sófia, Herbert Felipe Mulánovich eta Inés Aljovín de Losadaren alaba da, bi anai ditu Hebert eta Matias Mulánovich eta hiruek San Silvestre eskolan ikasi zuten.

Txikitatik surfean ibilitakoa, bere etxetik hurbil zegoen *Punta Hermoso* hondartzan entrenatzen zuen eta hondartzan esagutu zuen bere entrenatzailea, Roberto "Muelas" Meza, bera jabetu zen bere gaitasunaz eta txapelketetan parte hartzera bultzatu zuen.

2020ko maiatzaren 7an, jakinarazi zuen Theo izeneko mutiko baten ama izan zela, bere neskalagun Camila Toro argazkilariarekin.

## Ibilbide profesionala 
Munduko rankinean lehenetariko egon da urte askotan zehar, eta munduko txapelketa bat irabazi zuen Hego Amerikako lehenengo surflaria izan zen. 2013an WPS norgehiagoketan parte hartzeari utzi zuen eta gehienek Surfetik baztertuko zela uste zuten baina inoiz ez zen surfetik baztertu eta beste lehiaketa askotan parte hartu zuen. Azkenik, 2019an hamabost urte ondoren berriz ere munduko txapelduna izateko, ISA txapelketa irabaziz.

Bere karrera profesionalean zehar Nazioarteko Red Bull marka izan da bere babeslea eta emakumeen surfean Sofia izan da markaren aurpegia.

## Lorpenak 
* **2019 Munduko Txapelduna (ISA Emakumeen Munduko Txapelketa)**
* 2009 Movistar Cup, 1. postua, Peru (WQS)
* 2008 Roxy Pro Gold Coast, Australia 1. postua
* **2007an Surfaren Ospearen Aretoan sartu zen**
* 2007 1. postua Roxy Pro Sunset Beach, Hawaii
* 2007 1. postua Rip Curl Girls Festival Europa, Espainia
* **2006 Vans Triple Crown of Surfing Champion (errekorra)**
* 2005ean ESPY Ekintza Kirol Kirolaririk Onena irabazi zuen
* 2005 1. postua Roxy Pro Tavarua, Fiji
* 2005 1. postua Rip Curl Pro Bells Beach, Australia
* **2004ko Munduko Txapelduna (ISA Emakumezkoen Munduko Txapelketa)**
* **2004ko Munduko Txapelduna (WSL Emakumezkoen Munduko Txapelketako Bira)**
* 2004 1. postua Billabong Pro Teahupoo, Tahiti
* 2004 1. postua Roxy Pro, Fiji
* 2002 4 aldiz txapeldun nazionala 1999-2002

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
KRI Nanggala (402)

'*KRI *Nanggala* (402)*' Indonesiaren Armadako eraso-itsaspeko izan zen. Mundu osoan ezaguna egin zen 2021eko apirilaren 21ean itsas azpian desagertu zenean. Barruan 53 militar zihoazten eta guztiak hil ziren. Itsaspekoa maniobra militarrak egiten ari zen. Bere arrastoa Indonesian galdu zen, Bali iparraldean.

## Itsaspekoaren ezaugarriak 
Itsaspekoa diesel-elektriko transmisiokoa Indonesiako Armadakoa zen, Cakra klasekoa. 1977ean enkargatu zuten eta 1980an ureztatua izan zen. Zerbitzuan 1981ean hasi zen. Ontziak informazio bilketa egiten zuen Indiako ozeanoan eta Ekialdeko Timor inguruan. 2012an, itsaspekoak moldaketa handia izan zuen.

## Istripua 
Apirilaren 21]]ean, Euskal Herrian 22:46 zirela, urperatu zen azkenekoz ontzia. Indonesiako armadak azaldu zuenez, ordu laurden geroago torpedo bat jaurtitzeko maniobra hasi zuen. 21:25ean jaso zuten azken mezua urpekotik, torpedoa jaurtitzeko baimena eman aurretik. Alarma guztiak piztu zirenetik, etengabeak izan ziren bilaketa lanak; horietan beste hainbat estatuk ere hartu zuten parte, besteak beste, Singapurrek, Indiak eta AEBek.

Iturri ofizialen arabera, urpekoaren atzeko eta aurreko zatiak askatu egin ziren erdikotik, eta azken hori osorik geratu bazen ere, arrakalak zituen. Adituek uste dute 400 eta 500 metro arteko sakoneran zegoela hasi zirela arrakalak agertzen, ontzia ez baitzegoen prestatuta 400 metro baino gehiagoko sakoneran ibiltzeko. Sakonera handiak zaildu egiten zituen lanak, Indonesiako urpekoak ez baizeuden prestatuta halakoetan ibiltzeko.

Itsas armadako buru Yudo Marganok zehaztu zuenez, istripua ez zen izan giza akats baten ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hope and Glory

***Hope and Glory*** (euskaraz *Itxaropena eta Loria*), 1987ko John Boorman britainiarrak zuzendutako gerra drama-komedia film bat da. Sarah Miles, David Hayman, Derrick O'Connor, Susan Wooldridge, Sammi Davis, Ian Bannen eta Sebastian Rice-Edwards aktoreek antzeztu zuten.

Oscar Sarietarako bist izendapen jaso zituen.

## Argumentua 
1939ko irailaren 1a, Erresuma Batuak Alemania gerra aldarrikatu berritan, Londres hiriburuaren kanpoaldeko auzune batean Bill Rowan (Sebastian Rice-Edwards) ingeles mutiko xaloak Bigarren Mundu Gerra bere bizitzako errutinari amaiera emango dion bizipen ziraragarri eta emoziez betea bezala bizi du. Garai latz eta gatazkatsu hauetan, Billek sexua, maitasuna, hipokresia eta heriotza ezagutuko ditu, bizirauten saiatzen ari diren helduak abertzaletasuna, itxaropena eta loriaz mintzatzen diren artean.

## Aktoreak 
* Sebastian Rice-Edwards: Billy Rowan
* Sarah Miles: Grace Rowan
* David Hayman: Clive Rowan
* Geraldine Muir: Sue Rowan
* Sammi Davis: Dawn Rowan
* Susan Wooldridge: Molly
* Derrick O'Connor: Mac
* Ian Bannen: Aitona George
* Anne Leon: Amona
* Jean-Marc Barr: Bruce Carrey kaporala

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Farida Nabourema

**Farida Bemba Nabourema** (Lome, 1990) Togoko Giza eskubideen aldeko ekintzaile eta idazlea da, nerabe zenetik Togo demokraziaren alde borrokatu dena. 20 urte zituela, Faure Must Go mugimendua sortu zuen, demokraziaren interesetan erresistentzia zibila eskatzeko. 2014an argitaratu zuen, ''La Pression de l 'Oppression'' (The Pressure of Oppress) saiakera: zapaltzaileengandik erresistentzia bultzatzen du. 2017an, Afrikako Gazteen Elkarteak Nabourema "Urteko abokatua (emakumeen saila)" saria eman zion.

## Biografia 
1990eko apirilaren 19an Lome Unibertsitatean jaio zen, Farida Bemba Nabourema Batxilergoa eskola ikasketak amaitu zituen, ondoren historia ikasi zuen. Gnassingbé Eyadémaren erregimen zapaltzailearen pean hazi zen, azken hau 2005ean hil zen arte. Haren seme Faure Gnassingbé izan zen diktadorearen oinordekoa izan zen. Farida Nabouremaren aita, Bemba Nabourema disidentea, 2003an torturatu zuten, alabak 13 urte besterik ez zituela. Ondorioz, Farida ere disidente egin zen.

18 urte zituela Ameriketako Estatu Batuetara joan zen bizitzera. Washingtongo International University School of Washington, D.C. unibertsitatean nazioarteko harremanak ikasi zituen. Bi urte geroago Faure Must Go mugimendua sortu zuen, Faure Gnassingbéren aurkako oposizioa antolatzeko.

Geroztik, Togoko erresistentzia mugimenduaren ikur bihurtu da. Nabourema ezin izan da bere sorterrira itzuli, bere bizitza mehatxatuta dagoelako. Orain herriz herri mugitzen da, bere blog herrikoia mantentzen du eta Faureren erregimenaren aurka joateko deia egiten du. "Gure aitonaren belaunalditik aitarenera eta orain niregana hain urrun iristeko guretzat egin dituzten sakrifizio guztiak ikusten ditudanean, esker onez eta itxaropenez betetzen naiz". Edozein herritarrek lehendakaritzara beldurrik eta heriotz arriskurik gabe aurkezteko aukera izan dezaten aldarrikatu du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Massimiliano Lelli

**Massimiliano Lelli** (Manciano, 1967ko abenduaren 2a) italiar txirrindulari ohia da. 1989tik 2004ra izan zen profesional. Hiru aldiz sailkatu zen Italiako Giroko hamar onenen artean.

## Palmaresa 
**1990**
* Tirreno-Adriatikoko etapa bat.
* 3. Bernocchi Kopan.
* 9. Italiako Giroan.

**1991**
* Toscanako Giroa.
* 2. Trentinoko Giroan.
* 3. Italiako Giroan eta gazteen sailkapena.

**1992**
* Apuliako Giroko etapa bat.
* Romandiako Tourreko mendiko sailkapena.

**1993**
* Toscanako Giroa.
* 4. Italiako Giroan.

**1995**
* Italiako erlojupeko txirrindularitzako txapelketa.
* Settimana Ciclista Lombarda eta 3 etapa.

**1996**
* Portugalgo Itzulia, Puntukako sailkapena eta 6 etapa.

**1997**
* Philapelphia International.

**2003**
* Limousingo Tourra.

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan
## Kanpo estekak 
*
Challenge Desgrange-Colombo

**Challenge Desgrange-Colombo** denboraldi bakoitzeko txirrindulari onena saritzeko sailkapen bat izan zen 1948 eta 1958 artean. Bigarren Mundu Gerra amaitzean, munduko txirrindulari onenak saritzeko lehenbiziko ideiak sortzen hasi ziren. Horrela sortu zen Desgrange-Colombo Challengea (txirrindularitza munduan aski ezagunak ziren Henri Desgrange frantziarra eta Emilio Colombo italiarraren omenez). Sailkapen berri hau ''L'Équipe*, *La Gazzetta dello Sport*, *Het Nieuwsblad-Sportwereld* eta *Les Sports* egunkariek antolatua izan zen.

Challenge honetarako puntuak, hurrengo probetako sailkapenetan lortzen ziren: Frantziako Tourra, Italiako Giroa, Milan-San Remo, Paris-Roubaix, Flandriako Tourra, La Flèche Wallonne, Paris-Brusela, Paris-Tours eta Lombardiako Giroa. Zerrenda honi, 1949an Suitzako Itzulia gehitu zitzaion, 1951n Lieja-Bastogne-Lieja eta 1958an Espainiako Vuelta.

Txirrindulariek, antolatzaile bakoitzeko (Belgika, Frantzia eta Italia) gutxienez hiru lasterketetako batean parte hartu behar zuten, sailkapenean agertzeko.
Sailkapen honen helburuetako bat, garaiko txirrindulari onenei, Desgrange-Colombo osatzen zuten lasterketetan parte hartzeko presioa egitea zen.

Lehen garailea Briek Schotte belgikarra izan zen (1948ko Flandriako Tourra eta Munduko errepideko txapelketa irabazi zituena). Ferdi Kübler suitzarrak hiru aldiz irabazi zuen Challengea (1950, 1952 eta 1954), Fred De Bruyne bezala, azken hiru edizioetan gailendu zena.

Desgrange-Colombo Challengea 1958ko edizioa bukatzean amaitu eta aurrerantzean Super Prestige Pernodek ordezkatu zuen.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Desgrange-Colombo Challengearen palmaresa *memoire-du-cyclisme.eu''
Kortex motor

**Kortex motorrak** borondatezko funtzio motorrak planifikatzeko, kontrolatzeko eta gauzatzeko prozesuez arduratzen diren kortex zerebralaren eremuak hartzen ditu.

Kortex motorra zenbait zatiz osaturik dago eta lobulu frontalean dago, erdiko artekaren aurrean.
Barneaurreko artekak bi kortex motor garrantzitsuenak hartzen ditu: lehen mailako motorra eta aurre-motorra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel Basilio Bustamante

**Manuel Basilio Bustamante Piris** ( San Carlos, 1785eko ekainaren 20a - Montevideo, 1863ko azaroaren 11 ) Uruguaiko politikari bat izan zen, Uruguaiko bitarteko presidentea 1855eko irailaren 10etik 1856ko otsailaren 15era.

## Kanpo estekak
Harakintza

thumb|Harakintza
**Harakintza** abereen ekoizpen, ontziratze, kontserbazio eta merkaturatze industrializatu modernoaren multzoa da, animalia jatorriko beste produktu batzuekin alderatuta, hala nola esnekiak, artilea edo eztia. Ekonomian, lehen jarduera, abeltzaintza, eta bigarren mailako industria baten arteko fusioa da, eta zaila da bata edo bestearen arabera zorrotz bereiztea. Harakintzaren zatirik handiena bere prozesamendua da, besteak beste, behiak, txerriak, oiloak eta ardiak bezalako animalien hiltzea, ontziratzea eta banaketa kudeatzen duen segmentua.

Elikagaien industrian handitzen ari den harakintzaren zati handi batek abeltzaintza intentsiboa barne hartzen du,  Azienda ia osorik eraikinen barruan edo aire zabalean mantentzen da, baina mugatuta, eskortetan bezala. 

Animaliak haragirako haztearen hainbat alderdi industrializatu dira, besteak beste, familiako etxalde txikiagoekin lotutako praktika gehiago, adibidez, foie gras bezalako gourmet otorduak.  

Abeltzaintza oso bertikalki integratutako industria da, eta hornidura-katearen etapa gehienak enpresa berekoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brocaren area

**Brocaren area** giza burmuinaren eskualde bat da, hizkuntzaren garapenarekin zerikusia duena. Lobulu frontalean dago, bere hirugarren aurreko zirkunboluzioan zehazkiago, hizkuntzarako nagusi den hemisferioaren atal operkular eta triangeluarrean. Eskualde hau, 44. (*pars opercularis*) eta 45. (*pars triangularis*) Brodmann areei dagokie, eta Wernickeren arearekin lotzen da (gizakiengan hizkuntzarentzat garrantzitsua den beste eskualdea) faszikulu kakoduna izeneko nerbio-zuntz sorta baten bidez. Paul Pierre Broca frantziar sendagilearen omenez deitzen da; izan ere, horrek 1864an eskualde horretan kalte larria zuten afasiadun gaixoen zenbait *post mortem* azterketen ondoren deskribatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
José María Plá

**José María Plá Machado** (Maldonado, 1794ko urriaren 15a - Montevideo, 1869ko apirilaren 23a) Colorado Alderdiko politikari uruguaitar bat izan zen. 1856an bitarteko Errepublikako Presidentea izan zen.

## Kanpo estekak
Gabriel Antonio Pereira

**Gabriel Antonio José Pereira Villagrán** ( Montevideo, 1794ko martxoaren 17a - Ib., 1861eko apirilaren 14a ) Uruguaitar politikari bat izan zen, bitarteko Errepublikako presidentea 1838an eta presidente konstituzionala 1856 eta 1860 artean.

## Kanpo estekak
José Eugenio Ellauri Obes

**José Eugenio Ellauri Obes** (Montevideo, 1834ko azaroaren 15a - Montevideo, 1894ko abenduaren 27a) Uruguaitar politikari eta legelaria izan zen, 1873 eta 1875 artean Errepublikako presidentea izan zena.

José Longinos Ellauri Uruguaiko lehen Batzar Konstituziogileko presidentearen semea, abokatu graduatu zen 1857an. 1868an Lorenzo Batlleren presidentetzan Kanpo Harremanetarako Ministerioan egon zen, beranduago Senatuko presidentea izan zelarik.

## Kanpo estekak
The Caverns Barruti Historikoa

thumb|300px|Eraikin batzuk.
**The Caverns Barruti Historikoa** (), Estatu Batuetako Mexiko Berriko Eddy konderrian dagoen leku historikoa da. Multzoa 1920tik 1942ra eraiki zen, hasieran Pueblo Revival arkitekturan, ondoren Mexiko Berriaren Lurraldeko Ernazimenduaren estiloan.

## Ezaugarriak 
Carlsbad Leizeetako Parke Nazionalaren barruan babestuta dago. Barrutia hainbat arkitektoek diseinatu zuten, besteak beste, Thomas Chalmers Vintek, Parke Nazionalaren Zerbitzuaren estilo rustikoa imitatuz. Leku Historikoen Erregistro Nazionalean dago zerrendatuta 1988ko [[abuztuaren 18]a geroztik. Barruti barruan Bat Flight Amphitheater eraikina dago, Carlsbad kobazuloaren sarrera nagusian saguzarren hegaldia behatzeko eraiki zen anfiteatroa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Carlsbad Leizeetako Parke Nazionala

## Kanpo estekak 
* :The Caverns Leku Historikoen Erregistro Nazionalean.
Peggy Moffitt

**Margaret Anne "Peggy" Moffitt** (Los Angeles, Kalifornia, 1940ko maiatzaren 14a - Beverly Hills, Kalifornia, 2024ko abuztuaren 10a) estatubatuar modeloa eta aktorea izan zen. 1960ko hamarkadan Rudi Gernreich modagilearekin lan egin zuen eta bere estilo bereizgarria garatu zuen makillaje asko erabiliz eta ile-orrazkera asimetrikoak eramanez.

## Filmografia 
## Kanpo estekak
Alutiiqera

**Alutiiqera** ('''Sugt'stun**, **Alutiiq'*

* Koniag Alutiiqera: Alaskako penintsulako goikaldean eta Kodiak uhartean hitz egiten da; Afognak uhartean ere hitz egiten zen 1964ko Alaskako lurrikaragatik bertako biztanleek alde egin zuten arte.
* Chugach Alutiiqera: Kenaiko penintsulan eta Prince William Sound-en hitz egiten da.

Alutiiq etniako 3.000 pertsonatik, 400 inguruk hitz egiten dute Alutiiqera oraindik. Gaur egun, Alutiiq komunitateak haien hizkuntza berpizteko prozesuan daude. 2010ean Kodiakeko institutuak ikasleen eskaera bati erantzun zioten eta Alutiiqera irakastea adostu zuten. Kodiakeko dialektoa 50 pertsona inguruk soilik hitz egiten zuten, guztiak nagusiak, eta dialektoa hilzorian zegoen. 2013. urteko irailetik aurrera, Anchorageko Alaska Pacific Unibertsitateak eskolak eskaintzen ditu “*Where Are Your Keys?*” teknika erabiliz.

## Fonologia 
### Kontsonanteak 
### Bokalak 
## Gramatika 
### Numeroa 
Alutiiqeraz ⟨q⟩ hizkiarekin amaitzen diren izenak singularrak izan ohi dira. Duala ⟨k⟩ hizkiaren bitartez adierazten da, eta plurala, berriz, ⟨t⟩ hizkiaren bitartez. Esaterako, *yaamaq* (harria) singularra da, *yaamak* duala, eta *yaamat'' plurala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
OR6A2

**OR6A2** (, "6A2 usaimenaren errezeptorea") proteina bat da, gizakien OR6A2 geneak kodetzen duena.

## Funtzioa 
Usaimenaren errezeptoreek usaina jariatzen duten molekulekin elkarrekintza dute sudurrean, usaimen gisa ezagutzen duguna sortuz neuronak kitzikatzerakoan. Usaimenaren errezeptoreak G-proteinei lotutako errezeptoreen (GPCR) familia handi bateko kide dira. Guztiek partekatzen dute 7-transmintza domeinuko egitura bat hormonen eta neurotransmisoreen errezeptoreekin, eta usaimen seinaleen transdukzioaz arduratzen dira. Usaimenaren errezeptoreen gene familia genomako handiena da.

## Garrantzi klinikoa 
OR6A2 genearen bariazioa lotuta egon daiteke pertsona batzuek martorriaren usaimenaren eta zaporearen duten erreakzioarekin: pertsona batzuei asko gustatzen zaien usaina den bitartean, beste batzuei nazka ematen die. Populazioaren % 3tik %21era bitarte xaboiarekin edo oka egitearen usainarekin lotzen dute, edo esaten dute Pentatomidae intsektuen usain txarrarekin lotzen dutela. Honen arrazoia xaboiek, detergente batzuek, martorriak, kanelak eta Pentatomidae familiako intsektuek izaten dituzten aldehidoetan legoke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tobias Asser

**Tobias Michael Carel Asser** (Amsterdam, 1838ko apirilaren 28a - Haga, 1913ko uztailaren 29a) herbeheretar legelaria izan zen. 1911ko Bakearen Nobel Saria jaso zuen Alfred Friedekin batera nazioarteko zuzenbide pribatuaren arloan egindako lanagatik.

Judu jatorriko izan zen. Zuzenbidea ikasi zuen Amsterdam eta Leidengo unibertsitateetan, eta horietako lehenengoan irakasle izan zen. *Revue de Droit International et de Législation Comparée* eta Institut de droit international delakoen sortzaileetako bat izan zen.

1893an, Nazioarteko Zuzenbide Publikoari Buruzko Hagako Konferentziaren lehen saioa deitu zuen. Asser hautatu zuten presidente, eta bigarren eta laugarren saioetan hautatu zuten berriro. Konferentziak hainbat itun aldeaniztun egin zituen.

Herbeheretar ordezkaria izan zen 1899ko eta 1907ko Hagako Bake Konferentzietan. 1902an nazioarteko lehen arbitraje-gortean parte hartu zuen.
Kortex prefrontala

**Kortex prefrontala** burmuineko lobulu frontalen aurreko zatia da, eta gune motorra eta aurre-motorraren aurretik dago. Burmuin-eskualde hori kognitiboki konplexuak diren portaeren plangintzan inplikatuta dago, nortasunaren adierazpenean, erabakiak hartzeko prozesuetan eta unean uneko portaera sozial egokiaren egokitzapenean. Burmuin-eskualde horren funtsezko jarduera pentsamenduak eta ekintzak barne-helburuen arabera koordinatzea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
OR1A1

**OR1A1** (, "1A1 usaimenaren errezeptorea") proteina bat da, gizakien OR1A1 geneak kodetzen duena.

## Funtzioa 
Usaimenaren errezeptoreek usaina jariatzen duten molekulekin elkarrekintza dute sudurrean, usaimen gisa ezagutzen duguna sortuz neuronak kitzikatzerakoan. Usaimenaren errezeptoreak G-proteinei lotutako errezeptoreen (GPCR) familia handi bateko kide dira. Guztiek partekatzen dute 7-transmintza domeinuko egitura bat hormonen eta neurotransmisoreen errezeptoreekin, eta usaimen seinaleen transdukzioaz arduratzen dira. Usaimenaren errezeptoreen gene familia genomako handiena da.

## Ligandoak 
OR1A1 oso errezeptore zabala da, usaimenaren molekula askori erantzuten diolako. Fruitu zitrikoen usainak bereziki hartzen ditu:

* (S)-(−)-zitronelal
* Helional
* Heptanal
* Oktanal
* Nonanal (heptanal/oktanal baino gutxiago)
* Hidroxizitronelal
* Zitral
* Zitronelol (bi enantiomeroak, baina zitronelal baino gutxiago)
* Dihidrojasmon
* Tiolak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jon Urzelai

**Jon Urzelai** izena pertsona batek baino gehiagok du Wikipedia honetan:

* **Jon Urzelai Inza**, futbolaria.
* **Jon Urzelai Urbieta**, kazetari eta kultura kritikaria.
Roberto Fraile

**Roberto Fraile** (Barakaldo, 1974 &ndash; Burkina Faso, 2021eko apirilaren 27a) euskal kazetari, argazkilari eta kameralaria izan zen.

Barakaldon jaioa, Salamancara joan zen bizitzera hainbat komunikabidetarako lan egin zuen, askotan *freelance*. 1990eko hamarkadatik Salamancako telebistan ibili zen eta urte batzuetan Salamancako *La 8*ra joan zen. Bere ibilbidearen zati handi bat Gaztela eta Leongo Irrati Telebista publikoan eman zuen.

Lan hauek gatazka armatuetara hurbildu eta bertan grabaketak egitearekin uztartzen zituen. 2012an Alepon izandako leherketa baten ondorioz zauritu zen, matxinoen tropak grabatzen ari zela. Bere bizitzako azken urteetan dokumentalak egin zituen Kolonbian eta Brasilen.

## Hilketa 
2021ean, David Beriainekin batera, eta beste ekintzaile batzuekin batera, bahitu eta hil egin zuten Burkina Fason ingurumena babesten zuen GKE baten ezkutuko ehizari buruzko dokumental bat grabatzen ari zela. David Beriain kazetariarekin batera dokumentala grabatzen ari zirela biak hil zituzten, eta haiekin batera, Burkina Fasoko herritar bat eta Irlandako beste ekintzaile bat ere bahitu eta hil zituzten, Kompienga probintziako Pama hiriari segada batean erori ondoren.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bi euskal kazetarien hilketa Burkina Fason

## Kanpo estekak