New Yorkeko Orkestra Filarmonikoa

**New Yorkeko Orkestra Filarmonikoa** () Estatu Batuetako orkestrarik zaharrena da.. New Yorken ezarria, David Geffen Hall aretoa du egoitza.

## Historia 
Orkestra Ureli Corelli Hillek sortu zuen 1842an, *Philharmonic Symphony Society* izenpean, eta urte hartako abenduaren 7an eman zuen lehen kontzertua, Beethovenen 5. sinfonia interpretatu zuenean. Lehen beste orkestra batzuk ere izan ziren New Yorken, baina haietako bat ere ez zen luzaroan iraun. Filarmonikoa, ordea, arrakastatsu bihurtu zen eta XIX. mendean zehar ospe eta tamainari dagokionez hazi egin zen. Mende horren amaiera aldera, zenbait orkestra zeuden hirian berarekin lehian, hala nola Bostongo Orkestra Sinfonikoa, New Yorkera bisita erregularrak egiten zituena. 1893an, Anton Seidlek zuzendutako Filarmonikoak Dvořáken Mundu Berriko Sinfoniaren mundu mailako estreinaldia eskaini zuen, eta horrek nazioarteko orkestra gisa ezartzen lagundu zion. Hala ere, 1909an orkestra lanaldi osoko erakunde profesional gisa berreratu zenean, errealitate bihurtu zen. Gustav Mahler, orain konpositore bezala gogoratzen dena, baina bere garaian mundu mailako zuzendari ospetsuenetako bat, orkestra profesional berri honetako lehen zuzendari musikala izendatu zuten.

Ordutik, Filarmonikak konpositore modernoei bidali dizkie obra berriak, eta aurrerapen teknikoen abangoardian egon da. 1922an, irratiak zuzenean transmititutako kontzertuak eman zituen lehen orkestra garrantzitsua izan zen (lehen kontzertu egitearen hori Detroiteko Orkestra Sinfonikoak ere aldarrikatu du). 1928an, Philharmonic Symphony Society (oraindik ofizialki ezaguna zen bezala) New Yorkeko Orkestra Sinfonikoarekin elkartu zen New Yorkeko Orkestra Sinfoniko Filarmonikoa sortzeko, eta, ondoren, New Yorkeko Orkestra Filarmonikoa izena hartu zuen. 1930ean, herrialde osoan zehar transmisioak eskaini zituen lehena izan zen. Transmititutako kontzertu hauek gaur egun arte jarraitu dute. 1937tik 1954ra bitartean, Filarmonikoak beste aurkari bat izan zuen: NBCko Orkestra Sinfonikoak, New Yorken ere finkatuta zegoenak, Arturo Toscanini zuen zuzendari, lehenago Filarmonika zuzendu zuena; gainera, soldata handiak ordaintzen zituzten, herrialdeko musikaririk onenak bildu nahian.

New Yorkeko Filarmonikoak hezkuntzarako tresna bikaina izan zen ospea garatu eta mantendu zuen. Bere ''Young People's Concerts'' (Gazteentzako kontzertuak), Ernest Schellingek 1924ko martxoaren 27an hasitakoak eta Leonard Bernsteinekin ospetsu egin zirenak, nazionalki transmititu ziren eta CDan eta kasetean eskuragarri daude. Orkestra Carnegie Hallen ezarri zen 1962ra arte, New Yorkeko Lincoln Centerreko David Geffen Halleko bere egungo etxera joan zen arte. 2003ko ekainean, Filarmonikoak 2006. urte aldera Carnegie Hallera itzultzeko planak iragarri zituen; presiopean, Lincoln Centerrek azkenean bere zerbitzuak handitzea erabaki zuen orkestra mantentzeko. Hobekuntza horien promesak orkestra Lincoln Centerren mantenduko du etorkizun hurbilerako.

## Zuzendariak 
*Ureli Corelli Hill (1842 - 1847)
*Theodore Eisfeld (1848 - 1865)
*Carl Bergmann (1855 - 1876)
*Leopold Damrosch (1876 - 1877)
*Theodore Thomas (1877 - 1891)
*Anton Seidl (1891 - 1898)
*Emil Paur (1898 - 1902)
*Walter Damrosch (1902 - 1903)
*Vasily Safonov (1906 - 1909)
*Gustav Mahler (1909 - 1911)
*Josef Stransky (1911 - 1923)
*Ignatz Waghalter (1924 - 1925)
*Willem Mengelberg (1922 - 1930)
*Arturo Toscanini (1928 - 1936)
*John Barbirolli (1936 - 1941)
*Artur Rodziński (1943 - 1947)
*Bruno Walter (1947 - 1949)
*Leopold Stokowski (1949 - 1950)
*Dimitri Mitropoulos (1949 - 1958)
*Leonard Bernstein (1958 - 1969)
*George Szell (1969 - 1970)
*Pierre Boulez (1971 - 1977)
*Zubin Mehta (1978 - 1991)
*Kurt Masur (1991 - 2002)
*Lorin Maazel (2002 - 2009)
*Alan Gilbert (2009 - 2017)
*Jaap van Zweden (2018 - )

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  webgune ofiziala