open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rosewoodeko sarraskia

**Rosewoodeko Sarraskia** arraza-gatazka bortitza izan zen, 1923ko urtarrilaren lehen astean Levy konderriko landa-eremuan, Floridan, Ameriketako Estatu Batuetan. Gutxienez sei pertsona beltz eta bi pertsona zuri hil zituzten, eta Rosewoodeko herria abandonatu eta suntsitu egin zuten, arrazaren inguruko gatazkaren ondorioz. Arrazazko matxinada ohikoak izan ziren XX. mendearen hasieran Estatu Batuetan, nazioaren aldaketa sozial azkarrak islatuz. Floridak lintxamendu kopuru handia izan zuen sarraskiaren aurreko urteetan, 1922ko abenduan nahiko ezagun egin zen gertakari bat barne.

Rosewood tarteko geltoki txiki bat zen, *Seaboard Air Line Railway-n* eskariz gelditzen zena, leku lasai eta batez ere beltza. Oinarririk gabeko akusazioek bultzatuta, inguruko Sumner herrian (Levy konderrian inkorporatu gabeko komunitate batean) emakume zuri bat jo eta, seguru asko, beltz batek bortxatu zuen. Hurbileko herrietako gizon zuriek Rosewoodeko bizilagun bat jipoitu zuten. Herritar beltzak erasoen aurka defendatzen hasi zirenean, ehunka zurik ehizaldi bat egin zuten landazabalean, pertsona beltzak ehizatuz eta Rosewoodeko etxe ia guztiak errez. Bizirik atera zirenak hainbat egunez ezkutatu ziren inguruko zingiretan, eta trenez eta autoz eraman zituzten hiri handiagoetara. Estatuko eta tokiko agintariak indarkerian jabe baziren arren, ez zuten atxiloketarik egin Rosewood-en egindako jarduerengatik. Herritar beltzek herria utzi zuten erasoetan. Inor ez zen itzuli.

Istiluak asko zabaldu ziren herrialdean zehar, baina erregistro ofizial gutxik dokumentatu zuten gertaera. Bizirik iraun zutenak, haien ondorengoak eta egileak isilik egon ziren Rosewoodi buruz hainbat hamarkadatan. Istiluak izan eta hirurogei urte geroago, Rosewooden historia berpiztu egin zen komunikabide nagusietan, kazetari batzuek 1980ko hamarkadaren hasieran aipatu zutenean. Bizirik atera zirenek eta haien ondorengoek estatuaren aurkako demanda jarri zuten, bere babesean porrot egin zuelako. 1993an, Floridako Estatuko Batzar Legegileak gertakarien txostena eskatu zuen. Ondorioz, Florida Estatu Batuetako lehen estatua izan zen, arraza-indarkeriaren ondorioz bizirik atera zirenei eta haien ondorengoei kalte-ordainak ematen. *Rosewood* filma, 1997an grabatua eta John Singletonek zuzendua, sarraskiaren kontakizuna da. 2004an, estatuak Rosewood Floridako ondare-monumentu izendatu zuen.

## Kanpo estekak
Pirrolidina

**Pirrolidina** konposatu organiko heteroziklikoa da  (CH2)4NH formula duena eta amina ziklikoen familiakoa. Likido kolorgea da uretan eta disolbatzaile organiko gehienean disolbagarria. Deribatu ordezkatu asko ditu.

## Sintesia 
Industrialki pirrolidina 1,4-butanodiola amoniakoz tratatuz prestatzen da presio eta tenperatura altuan eta nikel- edo kobalto-oxidoak alumina gainean katalizatzaile moduan erabiliz.
 599x599px

## Erabilera 
Pirrolidinaren deribatutzat jo daitezkeen konposatu asko aurki daitezke droga natural eta sintetikoetan. Pirrolidinaren eraztuna alkaloide natural anitzetan dago, nikotinan esaterako. 
ezkerrera|thumb|127x127px|Pirazetama
Halaber, razetam familiko botikak, hala nola pirazetama, pirrolidinaren deribatuak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Faxismoaren Kontseilu Handia

**Faxismoaren Kontseilu Handia** () Mussoliniren Italiako gobernu faxistaren organo nagusia. Botere handia izan zuen gobernu-erakundeak kontrolatzeko. Alderdi Nazional Faxistaren organo gisa sortu zen 1922aren amaieran, eta estatuko organo bihurtu zen 1928ko abenduaren 9an. Kontseilua Palazzo Venezian biltzen zen, Erroman, Italiako gobernuko buruaren egoitza ere bazena. Kontseilua iraungi egin zen 1943ko gertakari batzuen ondoren, non Benito Mussolini Italiako Lehen Ministeriotik kanporatu zuten bozketa bidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1923ko El Salvadorko lehendakari hauteskundeak

**El Salvadorreko 1923ko lehendakaritza-hauteskundeak** 1923ko urtarrilaren 14an egin ziren. Alfonso Quiñónez Molina zen hautagai bakarra eta hauteskundeak irabazi zituen, boto guztiak eskuratuta. Bere aurkaria zen Miguel Tomás Molinak hauteskundeei boikota egitera deitu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1919ko El Salvadorko lehendakari hauteskundeak

**El Salvadorreko 1919ko lehendakaritza-hauteskundeak** 1919ko urtarrilaren 13 eta 15ean egin ziren. Jorge Meléndezek irabazi zituen, Arturo Araujo garaituta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teapot Domeko eskandalua

**Teapot Domeko eskandalua** Warren G. Harding AEBetako presidentearen administrazioa inplikatu zuen funtzionario-eroskeria kasu bat izan zen, 1921etik 1923ra bitartean. Albert Bacon Fall barne-idazkariak Teapot Domen (Wyoming) zeuden petrolio-erreserbako eremuak alokatu zizkien, baita beste bi kokaleku ere Kalifornian, tarifa txikiko eta lizitazio lehiakorrik gabe, petrolio-konpainia pribatuei. Thomas J. Walsh senatariak sakon ikertu zituen errentamenduak. Petrolio-konpainien eroskeria onartzeagatik zigortuta, Fall espetxera joan zen lehen presidentetza-kabineteko kide bihurtu zen. Inor ez zuten kondenatu eroskeria ordaintzeagatik.

Watergate eskandaluaren aurretik, *Teapot Dome*ren gaia "Estatu Batuetako politikaren historiako eskandalu handi eta zirraragarrientzat" jotzen zen. Hardingen administrazioaren izen ona kaltetu zuen, 1922ko Trenbidearen Greba Handiaren erabilera polemikoak eta 1922ko Mundu Gerrak doitutako Konpentsazio Legearen (*Bonus Bill*)  Hardingen betoak jada oso kaltetua zegoena. Kongresuak, gero, legeria bat onartu zuen, gaurdaino irauten duena, eta Ordezkarien Ganberari eta Senatuari zitazioa egiteko ahalmena ematen die Estatu Batuetako edozein herritarren erregistro fiskalak berrikusteko, hautetsiak edo izendatuak izan. Uste da eskandaluaren ondoriozko legeek botereak eman zizkiola Kongresuari, kontrol-erakunde gisa duen papera finkatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Renaniaren okupazioa

**Renaniaren okupazioa**, 1918ko abenduaren 1etik 1930eko ekainaren 30era bitartean Renanian emandako okupazio militarra izan zen, Alemaniako armada inperialak 1918an izandako kolapsoaren ondorioz; horren eraginez, Alemaniako behin-behineko gobernuak 1918ko armistizioaren baldintzak onartu behar izan zituen. Onartutako puntuen artean zeuden potentzia garaileen tropek Rhinen ezkerreko ertza kontrolatzea, eta eskuineko ertzean zeuden lau "zubi", Kolonia, Koblenz eta Mainzen inguruan 30 kilometroko erradioan eta Kehl inguruan 10 kilometroko erradioarekin. Gainera, Rhin-en ezkerreko bankua eta Rhin-en ekialdean zegoen 50 kilometroko eremua militarizatu gabeko eremu deklaratu ziren. Versaillesko Itunak berretsi egin zituen xedapen horiek, baina atzerriko tropen presentzia ituna sinatu eta hamabost urtera mugatu zuen (1934 arte).

Okupazioaren helburua zen, alde batetik, Frantziari alemaniar eraso berri baten aurkako segurtasuna ematea eta, bestetik, konponketa-betebeharren berme izatea. Young Planarekin itxuraz helburua lortu ondoren, Renaniako okupazioa 1930eko ekainaren 30ean amaitu zen, behar baino lehen. Renaniako administrazio okupatua Renaniako Aliatuen arteko Goi Batzordearen jurisdikzioaren mende zegoen, Koblenzeko Rhin probintziako Goi Presidiumean zuen egoitzarekin.

## Kanpo estekak
Chuquicamata

**Chuquicamata** aire zabaleko kobre, urre eta molibdeno meatzea da, Txileko Calama udalerrian dagoena, Antofagasta eskualdean, 2870 metroko garaieran. Munduko kobre-meategirik handiena da; 950 hektareako eremua hartzen du, eta 2021ean 319.280 tona kobre erauzi ziren. Codelco estatuko enpresak kudeatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cierva C.4

**Cierva C.4** Juan de la Cierva eta Codorníu ingeniari espainiarrak 1922an eraikitako autogiro esperimentala izan zen. 

## Garapena 
Arrakastaz hegan egitea lortu zuen lehen autogiroa izan zen, aurretik porrot egin zuten *C.1*, *C.2* eta *C.3* diseinuen ondoren. Sostengu-asimetriak sortzen zuen arazoa zuzentzeko beharra ikusi zuen horiekin, autogiroak atzera egin ez zezan. 

De la Ciervak arazo horiek nabaritu zituen eskala errealeko ereduekin esperimentatzen zuenean; hala ere, ez zuen aurkitu eskalan egindako ereduetan, arrakastaz hegan egin zutenetan, eta, beraz, eskala eta tamaina errealeko errotoreen arteko desberdintasunak kontuan hartzen hasi zen. De la Ciervak ikusi zuen modeloetan erabilitako errotoreak banbuz eginda zeudela, eta horrek neurri errealean egindakoak baino malguagoak egiten zituela. 

Malgutasun horrek bereganatzen zuen aurrera doan hegalaren eta atzera egiten duenaren arteko euste-diferentzia. Arazo berri bat izan zuen orduan: nola sortu errotore malgu bat garai hartan zeuden materialekin. Arazo hori konpontzeko azkenean bururatu zitzaion soluzioa 1922ko apirilaren 18an frogatu zen, eta hau izan zen: ardatz horizontaleko artikulazio baten bidez, besoak errotoreko abatzarekin lotzea, ardatz horizontal horrek, aireontziaren ardatzaren inguruan biratzean, euste-diferentzia berdindu zezan.

## Diseinua 
C.4-k Sommer monoplano baten fuselajea erabiltzen zuen; ziur aski, *C*.3-a birziklatu zuen, eta lzeharkako errotore bat zuen, sustraian artikulatutako lau beso zituena. 1922ko apiriletik maiatzera bitartean osatu zuen, eta José María Espinosa Ariasek probatu zuen ekainean Getafen. Arrakasta ez zen berehalakoa izan, eta Juan de la Ciervak hainbat aldaketa eta fintze egin zituen diseinuan. Azkenik, hurrengo urteko urtarrilean, hegazkina Getafen abiatu zen, Alejandro Gómez Spencerren agindupean, 183 metroko hegaldia egiteko. Iturrien arabera, ekitaldia hainbat egunetan izan zen: urtarrilaren 9an edo urtarrilaren 17an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ramona Maneiro

**Ramona** Maneiro Castro (A Pobra do Caramiñal, Coruña, Galizia, 1961) eutanasiaren aldeko borrokan aktibista, aitzindaria eta erreferentea da. Ramon Sanpedro tetraplejikoari hiltzen lagundu zion.

## Biografia 
### Ramón Sampedrorekin zuen harremana 
Ramón Sampedrorekin zuen harreman sentimentala zela eta, ospetsu egin zen Ramón Sanpedrorekin, 25 urtetik tetraplegia pairatu zuen Espainiako itsasgizon eta idazlea. Sanpedro bere egoera zela eta, eta urte askoan ohe batean etzanda bizi ondoren, bere bizitzarekin amaitzea erabaki zuen. Bere buruaz beste egiteko laguntza behar zuen, bere kabuz egitea galarazten baitzion tetraplegiko izateak. Baina horrek legezko arazoak ekar ziezazkiekeen bertaratutakoei, Espainian indarrean zegoen legeriaren arabera delitua egin baitezaketen. Arazo hori konpontzeko eta arazoa ezagutarazteko, eutanasiaren aldeko jarduera bizia egin zuen Sampedrok, bai komunikabideen bidez, bai judizialki. 

Heriotza duina izateko eskubidearen aldeko borroka luzean, eutanasia despenalizatzearen aldeko hainbat taldek babestu zuten Sampedro. Azkenik, Ramon Sanpedro Boiroko etxean hil zen 1998ko urtarrilaren 12an, potasio zianuroaz pozoituta, Ramona Maneiroren laguntzarekin. Egun batzuk geroago atxilotu zuten, baina ez zuten epaitu, frogarik ez baitzegoen.

### Autoinkulpazioa 
Zazpi urte geroago, delitua preskribatu ondoren, Ramonak telebistan onartu zuen Ramonari heriotza eragin zion pozoirako sarbidea eman ziola eta hark bere azken hitzak ahoskatu zituen bideoa grabatu zuela. Aitorpenen ondoren, fiskalak Ramón Sampedroren kasua berriro irekitzeko eskatu zuen.

### Preskribatu zuen Ramona Maneiroren delituak 
Botere Judizialaren Kontseilu Nagusiaren (CGPJ) bozeramaile Enrique Lópezek zioenez, Maneiroren aitorpenek ikerketa bat ekar zezaketen, eta epaitu ere bai, baina «inoiz ez kondenatu».

### Eztabaida Ramón Sampedroren familiarekin 
Sampedroren familia beti egon zen haren bizitza amaitzeko erabakiaren kontra. Ramona Maneirori ere leporatu zion hilketa.

## Gertaerak biltzen dituzten lanak 
### Filmak 
* *Condenado a vivir/ Bizitzera kondenatua*. 2001ean, Ramón Sampedrori bizia ematen zion Ernesto Chao protagonista zuen Ramonen historia zinemara eraman zuen Roberto Bodegasek.

* *Mar adentro*. 2004an, Ramón Sampedrori bizia eman zion Javier Bardem protagonista zuen *Mar adentro* filmarekin eraman zuen zinemara Alejandro Amenabarrek. Ikusleek eta kritikariek goraipatu zuten filma, eta hainbat sari jaso zituen; besteak beste, atzerriko film onenaren Oscar saria eta 14 Goya sari.

### Liburuak 
* Ramón Sampedro, *Cartas desde el infierno*. Planeta argitaletxea. 1996
* Ramona Maneiro, *Querido Ramón.* *Un testimonio de amo*r, Temas de hoy argitaletxea (Planeta). 2005 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Eutanasia
* Ramón Sampedro
* Itsaso barruan

## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa Ramona Manuelari.
* *Topaketa digitalak*. El *Mundo* saioko irakurleek Ramona Manuelari galdetu zioten.
* Elkarrizketa Ana Rosa Quintanaren programan. Hainbat bideo.
* Ramona Manuelorekin elkarrizketa, bideoa Youtuben.
* Duintasunez hiltzeko eskubidea.
Tito Rodríguez

**Pablo Rodríguez Lozada** (1923ko urtarrilaren 4a – 1973ko otsailaren 28a), **Tito Rodríguez** izenez ezagunagoa, Puerto Ricoko abeslaria eta musika taldeen buru izan zen. Johnny Rodríguez anaiaren babespean hasi zuen bere karrera. New Yorkera joan ziren biak. Han, Titok perkusionista gisa lan egin zuen hainbat rumba-talde herrikoitan, bere taldea arrakastara bideratu aurretik. Bere urterik oparoenak mamboaren eta cha-cha-cha dantzen modarekin bat egiten zuten. Boleroak, sonak, guarachak eta pachangak ere grabatu zituen.

Jarraitzaile askok *El Inolvidable* deitzen diote, bere kanta ezagunenean oinarritutako ezizena, Julio Gutiérrez konpositore kubatarrak idatzitako boleroa.

## Kanpo estekak
Teddy Kollek

**Theodor "Teddy" Kollek** (; Nagyvázsony, 1911ko maiatzaren 27a – Jerusalem, 2007ko urtarrilaren 2a) israeldar politikaria izan zen. Jerusalemgo alkatea izan zen 1965etik 1993ra.

Hungarian jaio zen familia judu batean eta 1918an Vienara joan ziren bizitzera. 1935ean familiak Palestinako Britainiar Mandatura emigratu zuen  eta 1937an Teddy kibbutz baten sortzaileetako bat izan zen.

Palestinan espioitza lanetan aritu zen eta harremanak estutu zituen Mossad eta CIAren artean. Politika nazionalean David Ben-Gurionen aliatua izan zen eta lehen ministroaren bulegoko zuzendari nagusia izan zen.

Jerusalemgo alkatea izan zen 28 urtez. Bere agintaldian Israel hiri modernoa bihurtu zen.
Maruchi Fresno

**Maruchi Fresno**, jaiotzaz **María de Lourdes Gómez-Pamo López del Fresno** (Madril, 1916ko otsailaren 14a – El Escorial, Madril, 2003ko uztailaren 19a) madrildar aktorea izan zen.

## Biografia 
Fernando Fresno aktore eta karikaturistaren alaba zen. Kimika-zientzietan lizentziatu zen, eta Gerra Zibilaren hasieran Argentinara emigratu zuen, eta hantxe jarraitu zuen antzerki munduan. Espainako gerra amaitu zenean itzuli zen. 1953an Juan Guerrero Zamora antzerki-zuzendari eta idazlearekin ezkondu zen, eta seme bat izan zuen harekin. Urte batzuk geroago banandu egin zen.
* Zilarrezko fotogramak: Espainiako zinemako interpreterik onena (1952), Katalina de Ingalaterrarengatik.
* Aktore Batasunaren Saria (1994) bizitza osoagatik.
* Madrilgo Udalaren Merezimendu Artistikoaren Domina.

## Ibilbidea telebistan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Obituarioa El País egunkarian
* Obituarioa ABC egunkarian
Alois Rašín

**Alois Rašín** (Nechanize, Bohemia, Austria-Hungariako inperioa, 1867ko urriaren 18an  – 1923ko otsailaren 18an Praga,  Txekoslovakia) politikari txekiarra eta txekoslovakiarra izan zen, ekonomialaria, Txekoslovakiako sortzaileetako bat eta Finantza Ministerioko lehena. Txekoslovakiaren lehen legea idatzi zuen eta herrialdeko monetaren sortzailea izan zen, txekoslovakiar koruna. Rašín  liberalismo kontserbadorearen ordezkaria zen, eta 1923ko urtarrilaren 5ean Josef Šoupal anarkistak bere aurka atentatu zuen, heriotza-zauriak eraginez, nazioaren kapitalismoaren buruzagi gisa ikusi zutelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leire Agirrezabalaga

**Leire Agirrezabalaga Ezkurdia** (Ibarra, ) gipuzkoar mendi lasterketaria da.

## Biografia 
9 urte zituela hasi zen atletismoan. 2013an hasi zen mendi lasterketak egiten eta urte bikaina izan zuen, Espainiako Kopa eta Euskadiko txapelketa (Gorbeia Suzien lasterketan jokatua) irabazi zituen, baita beste hainbat lasterketa ere. 2014an Nazioarteko Ultra Trail batzuetan txapelduna izan zen, Transgrancanaria (82 km) eta Transvulcania maratoia hain zuzen ere. Garaipenez betriko bi urte izan ondoren lasterketen mundua uztea erabaki zuen.

Urte batzutan lasterketetatik aldenduta egon ondoren 2021ean T2T lasterketa irabazi zuen Tolosan.

## Palmaresa 
### Euskal Herrian 
* Espainiako Kopa (1): 2013
* Gorbeia Suzien mendi lasterketa (1): 2013
* Euskal Herria Mendi Erronka (1): 2013
* Zumaia Flysch Trail mendi lasterketa (1): 2013
* Uharte-Arakil (1): 2013
* Goierri Garaia mendi lasterketa (1): 2013
* Beriaingo Kilometro Bertikala (1): 2013
* Tolosaldeko 2 Tontorrak (1): 2021

### Mundu mailan 
* La Sagra SkyRace (1): 2013
* Transgrancanaria Advanced (1): 2014
* Transvulcania maratoia (1): 2014

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Olga Ramos (abeslaria)

**Olga Ramos Suárez** (Punta del Hidalgo, Tenerife, 1932ko abenduaren 30a) Kanarietako folklore-abeslaria eta irakaslea da. Tinple-jotzailea da. Kanarietako Urrezko Dominarekin kondekoratu zuten.

## Biografia 
Olga Ramos Punta del Hidalgon jaio zen, 1932an. Jotzaile eta kantarien familia batean jaio zen. Txikitatik dantzatzen hasi zen, baita Tinplea (5 kordako gitarra barrokoa) jotzen. Geroago gitarra jotzen ikasi zuen aitarekin, Manuel Ramosekin. Osaba Sebastián Ramosekin *seguidillak* eta *foliak* kantatu zituen.

## Musikari ibilbidea 
1966an, Punta del Hidalgo jaioterriko patroia zen San Mateo izen bereko talde bat sortu zuten, baina *Los Zebenzuí* izena hartu zuen gero, Mencey Guanche ezaguna zela eta, haren hiru seme-alabak sartu ziren taldean, José Manuel semea nabarmendu zelarik. 1988an argitaratu zen *Olga Ramos eta Los Zebenzui* musika herrikoiaren diskoa, Manzana Producciones Discográficas argitaletxeak argitaratua.

Madrilen, Dacio Ferrerak eta Joseítok osatutako Acaymo taldearekin, besteak beste, Imperio Argentina, Augusto Algueró, Carmen Sevilla, Marisol eta Los Brincosekin batera aritu zen. Acaymo laukotea boskotea izan zen azkenean, eta *Conjunto Acaymo* izena hartu zuen. Madrilen egon zirenean grabatu zuten diskoa, Nazioarteko Campo Ferian, 1965ean. Besteak beste, Real Hespérides errondailarekin eta Tinerfeña Koral Masaren Folklore Elkartearekin lankidetzak egin zituen, azken horrekin disko bat grabatuz.

32 urtez dantza folklorikoko eskolak eman zituen Kanarietan.

## Aintzatespenak 
* 2002an Kanarietako Urrezko Domina jaso zuen. Bakearen Orfeoiaren domina jaso zuen.
* 2014. urtean Iraya printzesaren V. saria jaso zuen Genetoko San Bartolome egunean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Olga Ramos Discogsen
Valentin de Boulogne

**Valentin de Boulogne** (Coulommiers, 1591ko urtarrilaren 3a - Erroma, 1632ko abuztuaren 19a) estilo tenebristako frantziar margolaria izan zen.

Erroman lan egin zuen, lehenik Simon Voueten estudioan, eta Caravaggio eta Bartolomeo Manfrediren eragina jaso zuen. Arrakasta izan zuen margolanekin, non argigarriak, mozkorrak edo jokalariak mahai baten inguruan biltzen diren. Valentin bera parranda eta ardo zalea zen.

## Iruditegia 

Valentin de Boulogne - Soldiers Playing Cards and Dice (The Cheats).jpg|*Soldiers Playing Cards and Dice (The Cheats)*, c. 1618–1620
Valentin de Boulogne, Fortune Teller 02.jpg|*Fortune-telling|Fortune-teller with Soldiers*
Valentin de Boulogne - Saint Jean-Baptiste, huile sur toile 178 x 133 cm, Saint-Jean-de-Maurienne, cathédrale Saint-Jean.jpg|St John the Baptist in the Desert
Boulogne, Valentin de - Rafaello Menicucci - Google Art Project.jpg|*Rafaello Menicucci
Valentin de Boulogne, Negazione di Pietro.jpg|Denial of Saint Peter
Valentin de Boulogne - Christ and the Adulteress - Google Art Project.jpg|Christ and the Adulteress 
Valentin de Boulogne, Last Supper.jpg|Last Supper
Valentin de Boulogne, Musiciens et soldats.jpg|*Musicians and Soldiers*
Martyrdom of St Processo and St Martiniano, by Valentin de Boulogne.jpg| *The Martyrdom of Martinian and Processus'' (1629) 
Valentin de Boulogne - Saint Jean Baptiste (Apiro, Collegio di Sant'Urbano).jpg|St John the Baptist

## Kanpo estekak
Kopla handi

**Kopla handia**, bertsolaritzan, 10 eta 8 silabako bi ahapaldi dituen bertsoa da. Lerro bakoitietan 10 silaba ditu eta bikoitietan 8 silaba. Errima lerro bikoitietan jartzen da. Ohiko adibidea Axuri beltza doinua izaten da.

**Lauko handi** eta **bi puntuko handi** izenak ere erabiltzen dira.

## Adibidea: *Axuri beltza* 
[thumb|[Axuri beltza dantza]]
Zortziko txikiak 13 silaba ditu eta  etenaldi bakarra zazpigarren silabaren ondotik.

: A-xu-ri bel-tza o-na duk, bai-na   //  txu-ri-a be-rriz ho-be-a
: 1..2..3..4....5./.6..7...8......9..10   //  1.....2..3.4...5....6...7..8

Birritan errepikatzen da egitura hori:

:: Axuri beltza ona duk, baina .....(10)
:: txuria berriz hobea ...................(8a)
:: dantzan ikasi nahi duen horrek.(10)
:: nere oinetara begira ................(8a)

## Doinu ugari 
Bertsolariek sarritan baliatzen dituzte kopla txikia eta kopla handiak. neurri horiek oso arinak dira eta.

Bertsolaritzaren Datu-Basean 208 doinu eskaintzen dira horien artean 15 oso ezagunak.

Kopla handiko neurria duten bertso guztiak doinu askorekin kantatu daitezke, esan bezala doinu asko baitago zortziko handiko neurrian:

* Aita semeak
* Donostiako hiru damatxo
* Biba Rioja
* Bentara noa bentatik nator
* Udaberrian
* Santa Agatako koplak
* Armen hartzera
* Ala kinkiri
* Aita San Migel Idurretako
* Diosa te Salbe

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hamarreko handi
* Hamarreko txiki
* Zortziko handi
* Zortziko txiki
* Kopla txiki
* Kopla handiak
* Bertsolaritza
## Kanpo estekak
Marta Alberdi

**Marta Alberdi Larruzea** (Gernika-Lumo, Bizkaia, 2000ko urriaren 7a) euskal saskibaloi-jokalaria da.

## Ibilbidea 
Gernika KESB taldeko harrobian hasi zen jokatzen eta 2020tik aurrera lehen mailako taldean jokatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maritxu Telletuko (abestia)

[thumb|[Marigorringo zazpittitta|Maritxu Teilatukoa orri berde baten gainean.]]
[thumb| [Ahozko euskal literatura|Ahozko literaturak umeei ohiko galera bat hobeto eramaten laguntzen die.]]
**Maritxu Telletuko** abestia Maritxu Teilatuko izakiari egindako kantua da. Ahozko euskal tradizioan umeen esne hortzak batu eta ordainetan zerbait ematen dien izakia da Maritxu hori.

Besteak beste, kopla zaharretan jaso da, *Katuen testamentua* bilduman topa daiteke, eta izen bereko Oskorri taldearen diskoan. Mendebaldeko euskalkian jasotako koplatxoa da.

Abestiaren izenburuak Euskal Herriko baserrietan oso ezaguna zen zomorro bati egiten zion erreferentzia: marigorringoari (*Coccinella septempunctata* L. (Coccinellidae)). 

## Hitzak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Katuen testamentua (abestia)
* Maria Andresan korotza
* Kanuto (abestia)
* Lastozko zubixe
* Aitite ta amama

## Kanpo estekak 
* Badok.eus *Katuen testamendue* diskoaren fitxa.
* Badok.eus *Katuen testamendue* diskoaren hitzak, Oskorri taldearen hainbat kantu.
Kendutako kamisoia

thumb|*Le feu aux poudres*, honekin lotura estua duen margolana.
***Kendutako kamisoia*** edo ***Alkandora altxatua*** () Jean-Honoré Fragonard artista rokoko frantsesaren margolana da, 1770 inguruan egina. Olio-pintura da, mihise txiki baten gainean egina: 35 zentimetroko altuera eta 42 zm-ko zabalera. Parisko Louvre museoan kontserbatzen da, 1869an Louis La Caze doktorearen legatuaren bidez eskuratua izan zelarik. Koadro honekin beste bat, *Le feu aux poudres*, lotzen da, zalantzarik gabe aurrekoa; Louvren Beistegui bilduman agertzen da.

## Historia 
1860an Parisen ikusgai egon zen. Lan honek artistaren berraurkikuntzarako balio izan zuen, Goncourt anaiek XVIII. mende barregarri eta lizuna modan jarri zuten garaian. Izan ere, Fragonard ahaztuta geratu zen Frantziako Iraultzaren ondoren, baina Goncourtarren lumak ahalbidetu zuen bere lekua berriz aurkitzea, margolari fribolo gisa izan bazen ere; margolari historiko gisa zuen talentua ez zen XX. mendera arte aintzatetsi.

## Deskribapena 
Bere ohean etzanda eta lotan dagoen neska bat irudikatzen du. Xingola urdin bat darama ilean, eta Venus jainkosaren ezaugarria den putti batek kamisoia kentzen dio. Bere biluztasunak haragi arrosaren erakargarritasun sentsualean birsortzeko aukera ematen dio margolariari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Louvre museoaren fitxa.
Fritz Schär

**Friedrich «Fritz» Schär** (Kaltenbach, 1926ko martxoaren 13a - Frauenfeld, 1997ko irailaren 29a), txirrindulari suitzar bat izan zen, Frantziako Tourreko lehenengo puntukako sailkapena irabazi zuena.

## Kirol ibilbidea 
1948 eta 1956 artean izan zen profesionala. 1953ko Frantziako Tourrean lehenengo bi etapak irabazi eta lau jardunaldiz izan zen liderra. Bordelen amaitu zen zortzigarren etapan liderraren mailota berreskuratu zuen eta bi jardunaldiz izan zuen soinean. Urte horretan puntukako sailkapenari ekin zitzaion eta Fritz Schär izan zen garailea. Hurrengo urteko Tourrean podiumera igo zen, hirugarren postuan hain zuzen ere. 

1954ko Munduko txapelketan bigarrena izan zen Louison Bobeten atzetik.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Umore zuri

***Umore zuria***, konnotazio edo denotazio negatiborik ez duen umore mota da: iseka, ironia, matxismoa, zinismoa, sexismoa, arrazakeria, etab. Familiako umorea ere esaten zaio, familia osoak, haurrek eta nerabeek ere goza baitezakete.

Elementu hauexetan oinarritzen da:

* Ezusteko faktorea
* Interpretearen (kontinentearen) kalitatea (edo grazia)
* Azaldutakoaren kalitatea (edukia)

Umore zuri mota bat aretoko txistea da, eta horrela deitzen zaio umore mota hori jai edo bilera batean zabaldu bailiteke, inor iraindu edo eskandalizatu gabe, batez ere adin txikikoak eta edozein motatako gutxiengoak.

## Ikus, gainera 
* Umore-motak
** Umore absurdua
** Umore grafikoa
** Umore beltza
** Umore hackerra
Lapurtutako musua

***Lapurtutako musua*** () Jean-Honoré Fragonard artista rokoko frantsesaren eta bere arreba eta ikaslea zen Marguerite Gérardenarena, 1790 inguruan egina. Olio-pintura da, mihise txiki baten gainean egina; 45 zentimetroko altuera eta 55 zm-ko zabalera ditu. San Petersburgoko Hermitage Museoan kontserbatzen da. Margolariak 1761an izenburu bereko lana egina zuen. Margolan hau libertinismoaren irudikapena da.

## Gaia 
Garai hartako jauregi-etxeetako areto intimoan, kabinetean, mutil batek ustekabean harrapatzen du neska gazte bat eta musu ematen dio; hori da lanean irudikatzen den eszena. Ate erdi irekiaren atzean, dama batzuk ikusten dira haien artean hizketan, maiteminduaren bisitarekin zerikusirik ez dutenak.

## Historia 
Margolana artistaren azken urtetakoa da. Musuari, hau da, Luis XVI.aren garaiko noblezia frantsesari atsegin zitzaion gaiari Fragonardek eskainitako sail baten barruan egin zuen mihise. Ziur asko, Fragonardek XVII. mendeko pintore holandarren eragina izan zuen zeren eta lan hau egin baino lehentxeago bira europerra egin baitzuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hacker umore

Hiztegiaren arabera, **hacker umorea** ordenagailuetako adituek (hackerrek, bereziki) partekatzen duten **umorea** da, eta dokumentuz egindako parodiak dira, hala nola zehaztapenak, estandarrak, hizkuntza-deskribapenak eta abar biltzen dituena.

RFCek (“iritzi/komentario eskaerak” moduan uler daitezkeenak) Interneteko protokolo estandarizatu guztiak dokumentatzen dituzte, eta aplikazioren bat ezartzeko edo protokoloren baten xehetasunak ezagutzeko erreferentzia-iturri dira; horregatik, dokumentuen tratamendua eta hizkuntza oso formala da, salbuespen batzuk izan ezik: apirilaren 1a (April Fool's day) anglosaxoi munduan Hispanoamerikako inuzente-egunaren (abenduaren 28a) antzekoa da. Jarrera horretan, apirilaren 1ean argitaratutako RFCak adarra jotzeko txantxa burutsuak izaten dira.
Bingham Canyongo meatzea

**Bingham Canyongo meatzea** (), **Kennecotteko meatzea** ere deitua, aire zabaleko kobre meategia da, Salt Lake Cityn dagoena, Ameriketako Estatu Batuetako Utah estatuan. Ustiapena 1906an hasi zen, eta egun Rio Tinto Group britainiar enpresaren esku dago. Meatze zuloak 4 kilometroko diametroa eta 1,2 kilometroko sakonera ditu, eta 7,7 kilometro koadroko eremua hartzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Angelos Basinas

**Angelos Basinas** (; Kalkis, 1976ko urtarrilaren 3a) grezisr futbolari ohia da.

1995etik 2005era Panathinaikos FC talde atenastarrean jokatu zuen. Espainiako (Real Mallorca), greziar (AEK Atenas F.C.), ingeles (Portsmouth FC eta frantziar (Arles-Avignon) taldeetan ere jokatu zuen.

Greziako futbol selekzio nazionalarekin 100 partida jokatu zuen eta 2004ko Europako Txepelketa irabazi zuen.

## Palmaresa 
**Panathinaikos**
* Greziako futbol liga: 1995–96, 2003–04
* Greziako futbol kopa: 2003–04; txapeldunordea 1997–98, 1998–99

**Portsmouth**
* FA Cup: txapeldunordea 2010

**Grezia**
* Europako Futbol Txapelketa: 2004

## Kanpo estekak
Olga Ramos (argipena)

**Olga Ramos** hauetako bat izan daiteke:

* **Olga Ramos** (1918-2005), espainiar aktorea, biolin-jotzailea eta kupletista;
* **Olga Ramos** (1932-), kanariar folklore-abeslaria eta irakaslea;
* **Olga María Ramos** (1947-), espainiar abeslari, idazle eta aktorea.
Laktona

thumb|280px|α-azetolaktona, β-propiolaktona, γ-butirolaktona eta δ-balerolaktona.

Kimika organikoan **laktona** esaten zaie molekula bereko hidroxilo (-OH) eta karboxilo (-COOH) taldeen arteko esterifikazioaren ondorioz sortutako ester ziklikoei. 

## Nomenklatura 
Laktonak izendatzeko oinarrian duten azidoaren izena baliatzen da erroa ezartzeko. Horrela *azeto*, azido azetikotik, *propio* azido propionikotik, etab. Erro horiei  ondoren laktona atzizkia eta eraztunaren karbono-atomoen kopurua adierazten duen grekozko aurrizkia eransten zaie. Adibidez, bi karbono-atomo hiru begietako eraztuna dituenaren aurrezkia *α* da, hiru karbono-atomo eta lau begiko eraztuna dituenarena, *β* etab. 

## Erabilera 
Laktonak fruten zaporearen osagaiak dira eta horrexegatik perfumegintzan eta elikagaigintzan usatzen dira. Adibidez, γ-dekalaktonak muxikaren zaporea du eta γ-nonalaktonak kokoaren usaina du. 
ezkerrera|thumb|`γ-dekalaktona`

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sun–Joffe manifestua

**Sun–Joffe manifestua** edo **Sun eta Jofferen Manifestu Bateratua** (ingelesez) Sun Yat-senek eta Adolph Joffek 1923ko urtarrilaren 26an sinatu zuten, Kuomintangen Txinako Errepublikaren eta Sobietar Batasunaren arteko lankidetza bultzatzeko.  Adierazpenak zioenez, sobietar sistema ez zen egokia Txinarako, eta, oro har, Sobietar Batasunak KMTrekin lankidetzan aritu nahi zuela iragarri zuen, une horretan Txina bateratzeko borrokan.

## Aurrekariak 
1918an, Sobietar Batasuneko Komisarioen Kontseiluko Georgi Txitxerinek Txinan eskuratutako eskubide eta pribilegio errusiarrei uko egiteko asmo sobietarra iragarri zuen. 1920ko urriaren 27an, ohar ofizial bat bidali zitzaion Txinako Kanpo Harremanetako ministroari, negoziazio irekirako.  Boltxebikeek M.I. Jurin, Alexander Paikes eta Adolph Joffe bidali zituzten.

## Sinatzea 
Adolph Joffek ez zuen konpondu Kanpoko Mongoliako afera edo Txinako Ekialde Urruneko Burdinbidearen auzia.  Baina arrakasta izan zuen Sun Yat-senekin harreman politikoak ezartzean. 1923ko urtarrilaren 26an Sunek eta Joffek manifestua argitaratu zuten.  Kuomintang eta Sobietar Batasunaren arteko lankidetzaren oinarri bihurtu zen.  1923ko uztailean, Sun-ek Chiang Kai-shek Errusiara bidali zuen, sobietar baldintza militarrak eta politikoak aztertzeko. Txinako Alderdi Komunista 1921eko uztailean baino ez zen ezarri, sinatu baino urtebete lehenago. Iturriek adierazi dute hau izan zela Sun Yat-senen bizitzan hartutako erabakirik erabakigarriena, KMT sobietarrekin eta CCPrekin lerrokatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mari Beraza

**Maria Primitiva "Mari"  Beraza Leibar** (Anoeta, Gipuzkoa, 1929ko otsailaren 23a &ndash; Mexiko, 1986ko abenduaren 26a) erreketista profesional izan zen. 21 urtez, 1946tik 1967ra jokatu zuen Madrilgo eta Mexikoko frontoietan, "Beraza I" izengoitiaz.

## Biografia 
Mari edo Maritxu, hala deitzen zioten, 1929an jaio zen Anoetan, Buztina baserrian, Modesto-enea tabernaren ondoan. Txikitan plazara joaten ziren jolastera, eliz atarian aritzen ziren pilotan herriko neska-mutilak. Begirale bat ibiltzen zen handik eta Donostian erraketarekin proba bat egitea proposatu zien. Haren ahizpa Rosario, ahizpetan zaharrena, ere joan zen, Mari eta Julitarekin (hiru urte zaharragoa), baina ez zitzaion gustatu. Beste biei bai.

## Erraketista ibilbidea 
Groseko frontoian hasi ziren jokatzen. Handik Madrilera egin zuten jauzia bi ahizpek. Urte batzuk geroago Milagros, ahizpa gazteena ere joan zen. Han zenbait urte egin zituzten, tarteka beste hiri batzuetako frontoietan ere jokatuz, Bartzelonan eta Palman. 1952an Mari eta Julita Mexikora joan ziren. Itsasontziz hiru hilabeteko bidaia izan zela kontatzen zuten.

Mexikon egunero jokatzen zuten, kinielak ere izaten ziren, hilean pare bat egun bakarrik libratuz, baina oso ondo irabazten zuten. Hiriburuko frontoietan eta Acapulcon jokatu zuen.

## Heriotza 
Mexikon hil zen Mari Beraza 1986ko abenduaren 26an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas

* Erraketistak lehen eta orain. Dokumentala

* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak, aitzindariak pilotaren munduan
Aitor Zunzunegi

**Aitor Zunzunegi Tapia** (Legorreta, 2000 - ) atleta gipuzkoarra da, mendi lasterketatan aritzen dena.

## Ibilbidea 
COVID-19 pandemiak eragindako itxialdiaren ondoren mendi lasterketak seio hartzen hasi zen, eta horrekin Goierri Kopa Traileko sailkapen orokorra irabazi zuen
* Ordiziako mendi maratoi erdia (1): 2021
* Goierri Kopa Trail (1): 2021
* Ikazkin Trail (1): 2022
* Axari Trail Txikia (1): 2022
* Irimora igoera (1): 2022
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Latife Uşaki

**Latife Uşaklıgil** (jaiotza izena: **Fatıma-tüz Zehra Latife Uşakîzâde**; ohorezko izendapena: **Latife Hanım**;  - ) Mustafa Kemal Paxaren (beranduago, Atatürk izenez ezaguna) emaztea izan zen 1923tik 1925era bitarte. Bere aitaren aldetik Halid Ziya Uşaklıgilen senidea zen.

## Biografia 
1898an jaio zen Esmirnan, hiriko merkatari familia garrantzitsu baten baitan. Hiri horretan amaitu zituen bere ikasketak 1919an eta Parisera zein Londresera joan zen zuzenbidea ikastera. Turkiara itzuli zenean Turkiako Independentzia Gerra amaitzen ari zen. 

1923ko urtarrilaren 29an Mustafa Kemal Paxarekin ezkondu zen, Esmirnara itzuli zena bere ama Zübeyde Hanımen heriotzaren ostean. Bi urte eta erdiz Latife izan zen Turkiako emakumeen aurpegi berria, Lehen Dama gisa arituz bizitza publikoan, zerbait berritzailea herrialdeko ohituretan. 1920ko hamarkadan emakumeen eskubideen inguruan egon ziren erreformetan paper garrantzitsua izan zuen. 

1925eko abuztuaren 5ean dibortziatu ziren, antza bien arteko eztabaida handien ostean. Hil arte geratu zen Esmirnan zein Istanbulen, bizitza publiko handirik gabe. Ez zen berriro ezkondu eta ez zuen inoiz ere hitz egin Ataturkekin bizitako urteen inguruan. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cristallo mendia

**Cristallo mendia**, , Alpeetako Dolomitak mendikateko mendi bat da, Italiako Cortina d'Ampezzo udalerriaren ipar-ekialdean eta Bellunoko probintzian.

Mendilerro batez osatua dago, honetan 3.000 metroz gaindiko lau tontor daude, denetan garaienak 3.221 metro ditu.
Tiroketa Baionako meskitan

**Baionako meskitako tiroketa** 2019ko urriaren 28an gertatu zen, 84 urteko gizon batek meskita bati eraso zionean Baionako hirian, Lapurdiko hiriburuan. Erasotzailea handik gutxira atxilotu zuten eta Claude Sinké bezala identifikatu zuten, Rassemblement National (Frantzia) eskuin muturreko alderdiaren hauteskundeetarako hautagai ohia. Bi pertsona zauritu ziren. Baionako meskita nahita birritan eraso zuten iraganean, 2015ean eta 2017an.

## Poliziaren bertsioa 
Erasotzaileak bere telefono mugikorraren arabera gutxienez bost bisita egin zituen lekuan urriaren 7tik urriaren 21era bitartean. 2019ko urriaren 28an, 15:209 aldera, meskitari eraso zion: erasotzaileak lekuko posible bat ihes arazi egin zuen pistola batekin mehatxatuz eta ondoren, gasolina isuriz, meskitaren atea su ematen saiatu zen. Kotxez irten zen tokitik eta gero oinez itzuli zen. Orduan, bi gizon tirokatu zituen. Gero erasotzaileak etxera itzuli zen eta hogei minutu beranduago atxilotu zuten. Poliziak gas bonbona bat eta pistola automatikoko bilgailu bat atzeman zizkion autoan eta, etxean, kirol-tiro lizentzia zeukan arma batzuk.

## Biktimak 
Erasoan 2 zauritu utzi zituzten: Maati Baggar, 76 urtekoa, hiru balez jota alboan eta eskuineko besoan, eta Amar Kariouch, lepoan zaurituta. Zainketa intentsiboen ondoren, sei hilabetez ospitaleratzen zituzten eta errehabilitazio orduak jarraitu behar zituzten.

## Egilea 
Claude Sinké 1935ean jaio zen Marokon, eta bertan igaro zuen gaztaroa. Odoren, Saint-Martin-de-Seignanxen, Landetan bizi izan zen. 1965etik 1980ra bitartean SNCFko tren gidaria izan zen, handik erretiroa hartu zuen, eta prestakuntza militarra egin zuen. Eskultore eta idazletzat hartzen zuen bere burua. Bere kabuz argitaratutako liburu baten egilea da, *La France à Coeur Ouvert* edo *Regards sur la misere humaine*.

Erasoaren egunean bertan Poliziaren zaintzapean zegoela, egilea izan zela aitortu zuen. 84 urterekin, 2015eko Seignanx kantonamenduko hauteskunde departamenduetarako Rassemblement National alderdiaren hautagaia izan zen. Alderdi horrek jada ez zela mugimendu horren kidea zioen.

Egindako galdeketan, Claude Sinkék azaldu zuenez, "Parisko Notre-Dame katedralaren suntsiketa mendekatu" nahi izan zuen eraikin horretako sua musulman komunitateko kideek piztu zutela esanez. Ikusi zen bere buruko osasun-egoera oso ona ez zela. 

Mont-de-Marsan espetxe zentroan behin-behineko espetxealdian jarria, Claude Sinké 2020ko otsailaren 26an hil zen hiri horretako ospitale zentroan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Baionako meskita

## Kanpo estekak
Margarita Arenaza

**Margarita Arenaza Velasco** (Arrasate, Gipuzkoa, 1925eko azaroaren 3a &ndash; Fuengirola, Malaga, 2019eko abuztuaren 14a) erraketista profesionala izan zen 33 urtez, 1941tik 1974ra, aurrelari postuan jokatu zuen, Kataluniako, Madrilgo eta Mexikoko frontoietan,  "Mondragonesa" , "Margarita"  eta "Mondra " izengoitiak erabili zituen kantxan. 

## Biografia 
Eusebio Arenaza *Paparbaltz* aretxabaletarra eta Maurina Velasko palentziarra Arrasatera ezkondu ziren 1921ean eta bertan jaio ziren Juanita (1923), Margarita (1925), Amparo (1933) eta Jose Luis (1939) seme-alabak. Laurak kirolariak izan ziren: neskak erraketistak eta mutila Arrasateko Juventud Deportiva Mondragoneko futbolaria. Aitak Unión Cerrajeran egiten zuen lan eta amak egunkariak – besteak beste, “El socialista”- saltzen zituen Portaloiko kiosko batean.

1936ko Gerra garaian Elorrion aurkitzen zen 11 urteko Margarita, Amparo 3 urteko ahizpa txikiarekin eta bertan egin zuen bat Madrilen ikasten ari zen Juanita ahizpa nagusiarekin eta izeba baten laguntzarekin Santurtzitik “Habana” itsasontzian Frantziara ihes egin zuten. Erbestean hilabete batzuk eman ondoren, Arrasatera itzuli ziren.  

## Erraketista ibilbidea 
Arrasateko Zaldibar frontoian eman zituen lehen pilotakadak eta bertan trebatu zen. Ahizpa Juanita eta lehengusina Justi eta Mirenen eredua jarraituz erraketista ibilbidea hartu zuen eta Sabadellgo Sabadell frontoian, Bartzelonako Sol y Sombran, Madrilgo Madrid eta Chiqui-Jai frontoietan eta Mexikoko Colon eta Metropolitano fontoietan jokatu zuen 

## Erretiroa 
1953an jokatzeari utzi zion tarte batez, baina berriro itzuli zen kantxara Mexikon eta jokatzen jarraitu zuen, harik eta 1974an pilotari behin betiko agur esan zion arte. 

## Heriotza 
Malagako Fuengirolan eman zituen azken urtean, bertan hil zen 2019eko abuztuaren 14a.

## Omenaldiak 
* 2018an Arrasateko Udal Kirol Sailak, “ArraSasoi: Hamabi hile, Hamaika gai” ekimenaren barruan Emakume Erraketistei buruzko hainbat ekitaldi antolatu zituen; Erakusketa, Dokumental emanaldia eta erakustaldi partida. Kirol horretan protagonista izan ziren lau arrasatear gogoan: Justi Arenaza, Miren Arenaza, Juanita Arenaza eta Margarita Arenaza.
* 2018an Arrasateko emakume erraketistak omendu zituzten Uarkape frontoian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Arrasateko emakume erraketistei omenaldia Bideoa
* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas
* Erraketistak lehen eta orain. Dokumentala
* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak, aitzindariak pilotaren munduan
Alpaka (aleazioa)

**Alpaka** metal aleazioa da, zinkez, kobrez eta nikelez osatutakoa. Zilarraren antzeko kolorea eta distira ditu, eta apaingarrietarako erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Garaizabal

**Juan Garaizabal** (Madril, 1971ko martxoaren 20a) artista kontzeptual, eskultore eta grabatzailea da. 

Artista polifazetikoa, marrazkiarekin, bideoartearekin, argi- eta soinu-instalazioekin ere esperientzia izan du. Nazioartean ezaguna da bere eskultura publiko monumentalengatik. 

*Hiri-memoriak* (Urban Memories) proiektu pertsonalak egitura eskultorikoekin eta argiarekin desagertutako elementu arkitektonikoak berreskuratzen ditu, historikoki esanguratsuak diren hiri-hutsuneak betez.

## Ibilbidea 
Marrazketa ikasi zuen IB 67an, Madrilen, eta goi-mailako ikasketak egin zituen CESEMen, Reimsen eta Frantzian. Sorkuntza-hastapenak espazioak eta loftak eraldatzearekin uztartu zituen, eta hainbat materialekin esperientzia hartu zuen. Gaur egungo etapan, Berlinen eta Madrilen artean lan egiten du espazio publikoei buruzko esku-hartze kontzeptualean.

## Instalazio publikoak 
thumb|Belingo Hiri Memoria
thumb|Juan Garaizabal Giardinoren oroimena

* 2006: Blosque de Flores, Valentzia, Espainia.
* 2007: Bukaresteko Hiri Memoria, Uranus Area. Noaptea Alba, Errumania. *2011: Archives Stairway. Pribatate collection. Connecticut, United States.'
* 2011: Archives Stairway. Connecticut, AEB.'
* 2012: Berlingo Hiri Memoria, Alemania.
* 2013: Memoria del GiardinoVenezia, Italia. Barbara Rose komisarioa.
* 2016: Miamiko Hiri Memoria; Habanako balkoia, Estatu Batuak.
* 2018 : Memoria Urbana Segovia  Segovia, Espainia
*  2018 : Hay Festival [Segovia]], Espainia
* 2020: Ever Time Gate Shanghai, Txina
* 2021 : Four Monumental Sculptures Paris, Frantzia
*  2021: Fondation Prince Albert Monako
* 2021: Biennale de Sculpture  Saint-Paul-de-Vence, Frantzia
* 2023:Ever Time Balcony Shanghai, Txina
* 2024 : La Memoria del Vidrio Valentzia, Espainia
* 2024 : Land of Dilmun and Door of Dilmun Manama, Bahrein
* 2025 : Memoria Urbana: Les Bains Napoléon Biarritz, Frantzia
* 2025 : Ever Time Port Portugal

thumb|Havana's Balcony in Museum Park Miami

## Bizitza pertsonala 
1998 eta 2007 bitartean, Afrikatik Madrildik Lurmutur Hiriraino igaro zen hainbat etapatan. Gaur egun, Berlinen eta Madrilen bizi da eta lan egiten du, beste proiektu batzuetarako aldi baterako lantegiekin batera. Bi alabaren aita da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Página web del artista
* Berliner Morgenpost
* ZDF (Video)
* El Universal
* L.A. Times
* ABC
* Huffington Post
*Descubrir el Arte
* el Nuevo Herald
* Miami New Times
* Latin American Herald Tribune 
* Miami
* ABC Cultura
Abdelsalam Majali

**Abdelsalam al-Majali** (Al Karak, 1925eko otsailaren 18a - Amman, 2023ko urtarrilaren 3a) jordaniar sendagile eta politikaria izan zen. Jordaniako lehen ministroa izan zen 1993tik 1995era eta 1997tik 1998ra.

Medikuntza ikasi zuen Damaskoko Unibertsitatean eta laringologian espezializatu zen Londresen. 1960tik 1969ra Jordaniako armadako zerbitzu medikoen zuzendaria izan zen. Ondoren, Osasun ministroa (1969-1971) eta Jordaniako Unibertsitateko presidentea (1971-1976 eta 1980-1989) izan zen.

1993ko maiatzean lehen ministro izendatu zuten eta 1994an Israelekin bake-ituna sinatu zuen. 1995eko urtarrilean ordezkatu zuten, baina 1997ko irailetik 1998ko otsailera lehen ministro izan zen berriro.

## Kanpo estekak
Tao Gey-Emparan

**Tao Gey-Emparan** (Urruña, 2003ko azaroaren 25a) eskubaloi jokalari lapurtarra da. 

## Ibilbidea 
Bidasoa Klubeko harrobiko jokalaria da, eskuin hegalean jokatzen duena. 2020-2021 denboralditik ari da talde nagusian jokatzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eta Kitto (euskara elkartea)

**Eta Kitto** euskara elkartea 1992an sortu zen Eibarko (Gipuzkoa) euskara-taldea da. Aurretik izen bereko hilabetekaria kaleratzen zuen Eibarko Udalak. Hasiera haietan hilabetekaria zena hamabostekari bihurtu zuten eta kultura eta euskararekin lan egiten hasi ziren elkartean.

Euskararen aldeko olatu hari Eibarko Udalak berak eman zion hasiera 1988an; Mikel Larrañaga alkateak kaleratutako euskaraz eta kitto! bandoko azkenengo berba biak hartu eta hilabetekaria sortu zen izen horrekin. Eibartar euskaltzale talde batek berehala ekin zion hainbat ekitaldi antolatzeari.

## Jarduerak 
[thumb|[Eta kitto!|Eta Kitto! aldizkaria]]
Elkarteak Eta kitto! Eibarren argitaratzen duen euskarazko astekaria da. 7.950 aleko tirada eta 14.000 irakurle inguru ditu (AZTIKER 2008). Horrez gain hauek dira elkarteak lantzen dituen ildo nagusiak:

### Berbetan 
Euskera praktikatzeko taldeak eskaintzen dituen programa. Doan. Hiru ataletan banatzen da: Orokorra, Gurasoak Berbetan, eta Dendariak eta Ostalariak Berbetan

### **Kulturgintza** 
Bost lerro hauetan banatzen da taldeak kultura lantzeko egiten duen ahalegina:

* Bertsolaritza: Bertsozaletasuna bultzatzeko helburuarekin hainbat ekitaldi antolatzen ditugu urtean zehar, Bertso Taldearen gidaritzapean.
* Illunabarrian: Era, gai, eta formatu ezberdinetako hitzaldi, mahainguru eta ikuskizunak.
* Jai Giroa: Herriko jaiekin bat egin eta jai giroan murgilduz antolatzen ditugun ekitaldiak.
* Harixa Emoten: Irakurzaletasuna bultzatzeko hilean behin antolatzen dugun irakurketa-kluba.
* Ipurterre: Herriko ikasleentzat ipuin-lehiaketa.

### **Hedabideak** 
Eta kitto! astekaria, Gida Komertziala, Hauteskundeetako aleak eta bestelako ale bereziak argitaratzeaz arduratzen da.

### **Txikitto!** 
Eibarko 6 eta 12 urte bitarteko umeentzat hilabetekaria.

### T**ransmisio mintegia** 
[thumb|320x320px|Arrainkiak eta itsaskiak. [Eta Kitto (euskara elkartea)|Eta Kittok banatutako  kartela.]]
Euskararen Transmisioaren gaia ardatz hartuta urtean behin antolatzen dute dugun mintegi bat 

## Antzeko elkarteak 
Euskararen erabilera normalizatzeko asmoz badira antzeko elkarte batzuk, besteak beste hauek: Lasarte-Oria, Añorga, Agurain, Plazara Goaz (Intxaurrondo, Donostia) eta Egia (Donostia).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Eta Kitto! astekaria

* Eibar.org

* Goi Argi

* Juan San Martin Eibarko Udal Liburutegia

* Portalea (Eibar)
* Udako Euskal Unibertsitatea

## Kanpo estekak 
* Eta Kitto elkartearen webgunea
Olatz Ruiz de Gordejuela

**Olatz Ruiz de Gordejuela Agirre** (Mendaro, 1997ko uztailaren 28a) gipuzkoar biolin-jotzailea da, nazioartean ikasketak egin eta hainbat sari jaso dituena. Olatz Mendaron jaio eta Deban bizi izan zen harik eta 9 urte zituela familia Gasteizera aldatu zen arte. Jesus Guridi Kontserbatorioan egin zituen bolin ikasketak eta Euskadiko Musikari Gazteen lehiaketan sariak eskuratu zituen 2010, 2011, 2012 eta 2013an. Urte horietan beste sari batzuk ere irabazi zituen; “Violines por la paz” (Jaén, 2011), “César Uceda” (Leioa, 2013)... 2013an Euskadiko Musikari Gazteen lehiaketa irabazi zuen sokazko instrumentuen atalean eta horri esker Euskal Herriko Ikasleen Orkestraren 2014ko biran bakarlari aritu zen. eta horien bidez ikasketak egin zituen Reina Sofía Musika Goi Eskolan, Madrilen. Nazioartean goi mailako hainbat ikastaro eta masterclass egin ditu Salzburgoko Mozarteum (Austria), Oettingen (Alemania), International Mendelssohn Summer School Festival (Hanburgo, Alemania)... Aldi berean Alemaniako *Gewandhausorchester* eta Amsterdamgo *Concertgebouworkest* orkestratako kidea izan da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Walter Cunningham

**Ronnie Walter Cunningham** (Creston, Iowa, 1932ko martxoaren 16a - Houston, Texas, 2023ko urtarrilaren 3a) estatubatuar astronauta izan zen.

Marineetan sartu zen eta Koreako Gerrako 54 misiotan parte hartu zuen borrokarako hegazkinlari gisa. Gerra amaitu ondoren Santa Monicako Unibertsitatera itzuli zen eta fisikan lizentziatu zen.

NASAk 1963ko urrian aukeratu zuen astronauten entrenamenduetarako. 1968ko urrian Apollo 7 misioan parte hartu zuen Wally Schirra eta Donn F. Eiselerekin batera. Cunninghamek hamaika eguneko misioan gidatu zuen ilargi-modulua. 1971n NASA utzi zuen.