open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Puerto Ricoko Alderdi Independentista

**Puerto Ricoko Alderdi Independentista** (**PIP**; ) Puerto Ricoko hiru alderdi politiko nagusietako bat da. 1946an sortu zutenez, Puerto Ricoko alderdi politiko zaharrenetatik bigarrena da. Alderdiaren oinarrizko aldarrikapena Erdialdeko Amerikako herrialde hura AEBetatik burujabe bihurtzea da. Jarraitzaileek *pipiolo* ezizena dute, besteak beste.

Puerto Ricoko alderdi hau Gilberto Concepcion de Graciak sortu zuen 1946an, Bayamon udalerrian, herrialdearen independentziaren alde egiteko asmoz; izan ere, Herri Alderdi Demokratikoak alde batera utzi zuen ideologia independentista, gobernuko boterea lortu zuenean. PIPek hauteskunde borroka aukeratu du independentzia lortzeko bidetzat; desobedientzia zibilaren metodoa erabili du, eta sozialdemokrazia proposatzen du ekonomia sistema gisa.

## PIParen historia laburra 
PIPak, hauteskunde orokorretan, lehen aldiz, 1948an parte hartu zuen, botoen %10a lortuz. Alderdi independentistak ez zuen Biltzar fundatzailean parte hartu 1952an benetako konstituzio bat idazten ez zela ari ulertu zuelako, baizik eta izena bakarrik aldatzen zitzaiola erregimen kolonial berari. Bozketa prozesuan, abstentzioa handia izan zen. 1952ko hauteskunde orokorretan, alderdiak botoen %20a lortu zuen eta hamabost legelari aukeratu zituen, honela, oposizioko alderdi nagusi bihurtuz. 1950eko hamarkadaren amaieran PIPak, bere hauteskunde babesaren zati handi bat galdu zuen, honela, alderdi gutxiengo bat bihurtuz, hauteskundeetan garaipena lortzeko ia aukerarik gabe, bere botoak, hauteskundeetako botoen %4 eta %6aren artean baitabiltza. PIPak horrenbeste boto galtzearen arrazoien artean, tokiko gobernuaren eta AEBetako gobernu agentzien etengabeko jazarpena eta independentziarako beldurraren kanpaina daude. Guzti hau gora-behera, bere jarraitzaileek euren ideologiagatik borrokan jarraitzen dute, independentzia, baliozko aukera bakarra dela uste baitute, Puerto Ricoko arazo koloniala konpontzeari dagokionez. 2020ko hauteskundeetarako, Juan Dalmau zen alderdiaren hautagaia. 175.402 boto lortu zituen eta laugarren postuan geratu zen, botoen %13,58ko balantzearekin, PIPren historiako bigarren hauteskunde hauteskunde onena. Movimiento Victoria Ciudadana (Herritarren Garaipena Mugimendua) 179.265 boto lortu eta hirugarren postuan botoen %13,95arekin, hau da Puerto Ricoko ezkerreko alderdiek inoiz lortu duten botoen zatirik handiena (%27,53).

## Kanpo estekak
Estratosfera

thumb|320px|Eguratsaren geruzak
**Estratosfera** troposferaren gainean dagoen atmosferaren geruza da, gainazaletik 10 eta 50 kilometro artera kokatuta dagoena. Bizidunontzat hil ala bizikoa den ozono-geruza dago bertan, 40-50 km arteko garaieran. Eguzkiaren erradiazio ultramoreak direla eta, oxigeno atomoak berrordenatu egiten dira estratosferan, eta ozono deituriko hiru oxigeno atomozko molekulak eratu. Fenomeno hau ekuatore gainean da garrantzitsuena (latitude horretan irradiazioa altuagoa baita), eta bertan sortutako molekulek, gerora planeta osora hedatuko den geruza eratzen dute. Ozono geruza horrek irensten du Eguzkiak igorritako izpi ultramore arriskutsuen ehuneko handiena.

Ozono geruzaren ondorioz, tenperatura igoera bat gertatzen da estratosferan. Tropopausa amaitu eta bereala, troposferan hoztuz zihoan tenperatura konstante mantentzen da eta, lehen esan bezala, momentu baten buruan berotzen hasiko da estratopausara iritsi arte. Bertan, berriz ere, tenperatura konstante geldituko da.

Tropopausaren eta estratopausaren artean dagoen tenperatura aldaketa honen ondorioz, beheko geruzan dauden aire-masak ez dira estratopausara pasatzen: aire beroa bera baino hotzagoa den aire masa batez inguratua badago, goraka igoko da. Baina estratosferako airea troposferakoa baino beroagoa denez, beheko geruzatik datozen aire masa beroak tropopausan geratzen dira. Ondorioz, estratosferako aire masak horizontalki mugituko dira eta troposferakoak bertikalki, elkar nahastu gabe.

## Ikus, gainera 
* Lurraren atmosfera

## Kanpo estekak
Eneko Lopitz

'*Eneko Lopitz *Ezkerra'''* —— (? - 1076) ezagutzen den Bizkaiko lehen kondea izan zen, 1043-1076 urteetan. Denbora-tarte jakin batzuk baino ez, bere heriotzara arte Bizkaiko Jaurerriaren jauna izan zen, Lope Enekoitz bere semeak ordezkatua izan zen arte. 1075era arte, Naiara eta Durangoko tenente ere izan zen.

Gartzia III.a Santxitz Naiarakoak 1040 eta 1043 artean izendatu zuen Bizkaiko jaun. Hasieran ez zen jaraunspenezko titulua baina bere agintaldiaren amaierarako bere burua konde () esaten zuen. Izan ere 1076an San Millán de Yusoko monasterioari bere arima eta bere emaztearen arimaren alde Antso IV.a Gartzeitz erregeari erositako Camprovín hiribildua eman zionean,  sinatu zuen.

## Jatorria 
Bere gurasoak ezezagunak izan arren, ziur asko nafarra izan zen. Lope Beraskoitz Gartzia III.a Santxitzek Estefania Foixkoari 1040ko maiatzaren 28an emandako ezkontza-hornien agirian agertzen da. Agirian *sennior Lope Velascoz de Colindres* *sennior Galindo Velazcoz* Menakoarekin batera sinatzen dute.

Lope Beraskoitzek hainbat agiri sinatu zituen Eneko Lopitz bere semearekin batera. 1057 inguruan hil omen zen, harrezkero agirietan agertzen ez delako.
Eneko Lopitzek zenbat anai-arreba izan zituen:
* Antso Lopitz, 1047 eta 1049 artean Pozako tenentea izan zena;
* Orti Lopitz,, 1040 eta 1053 artean Tedejako tenentea izan zena.
* Gartzia Lopitz
* Garindo Lopitz
* Mentzia Lopitz

## Bizitza 
Gaztea zenean, Iruñeko Gortean izan zen eta 1042an erregearen koparia zen. Garai hartan Bizkaiko konderria Iruñeko erregearen mendeko lurraldea zen eta Eneko Lopitzen manupean zeuden Bizkaia, Enkarterri, Durango eta Naiarako lurraldea. 1051n, Gartzia III.a Santxezek Bizkaiko foruak berretsi zuenean, Eneko Lopitzekin (omnes milites) batera egin zuen. Horrela berretsi zituen monasterioen eskubideak:

Eneko Lopitzek laguntza eskaini zion Gaztelako erregeari Nafarroako erresumaren aurkako borrokan. 1054. urtean Enkarterri Gaztelako koroaren mendean geratu zen Atapuercako guduaren ondoren. Geroago, Alfontso VI.a Gaztelako erregeak beretzat hartu zituen Oka, Bureba eta Errioxa. 1063an Antso IV.a Gartzeitz iruindar erregeak Naiarako tenentzia eman zion. Bizkaiko jaunak, Gartzia Ordoñez gaztelar noblearen mesedetan. Ubieto Artetaren ustetan, aita Orti Otsoitz zuen. Baina honek Mentzia Gartzeitz c. 1044an ezkondu zuenez, ama ezezaguna omen zuen.

Eneko eta Totak hurrengo semeak izan zituzten:
* Lope Enekoitz, 1076an Bizkaiko jaun bilakatu zena.
* Antso Enekoitz, c. 1070ean hil zena. Urte hartan gurasoek San Millán de Yusoko monasterioari *pro anima de filio nostro Sancio Ennecones'' helburua zuen dohaintza egin zuten, Lope, Gartzia eta Garindo bere anaiek sinatu zutena.
* Orti Enekoitz, Gartzia bere anaiak egin zuen moduan, Antso IV.a Gartzeitz erail zutenean, Antso V.a Ramirezen alde egin zuen eta Gortean zenbait kargu izan zituen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak
An Nuqat al Khams

**An Nuqat al Khams** Libiako *muhafazat*etako bat da. Bere hiriburua Zuwarah da. 51.750 kilometro koadro ditu eta 19.000 biztanle zituen 2003an.

## Kanpo estekak
Baudouin Belgikakoa

**Baudouin** edo **Boudewijn** (Brusela, 1930eko irailaren 7a - Motril, Espainia, 1993ko uztailaren 31) belgikarren erregea izan zen 1951tik 1993an hil zen arte. Haren agintaldian independizatu zen Kongo.

## Bizitza 
Leopoldo III.aren eta haren lehenbiziko emazte Astriden semea zen. 1951ko uztailaren 16an, Leopoldok abdikatu zuenez, Belgikako bosgarren errege bihurtu zen. 1960an, Kongo independizatu zen, eta Belgikak utzi zion indar kolonial izateari. Kontzientzia arazoak zirela medio, zenbait egoeretan abortoa zigorgabetzen zuen legea sinatu nahi ez izateagatik, 1990eko maiatzaren 4an "erregetzarako gai ez izatea” aitortu zuen. Wilfried Martensen gobernuak erregeordetza bere gain hartu eta legea sinatu zuen. Maiatzaren 5ean, Baudouinek berreskuratu zuen kargua. 1991n, Lege Salikoa indargabetu zuen; era horretan aukera eman zien Astrid printzesaren ondorengoei erregetzara iristeko.

1993ko uztailaren 31n hil zen, bihotzekoak jota, Motrilen oporretan zela. Laekengo Elizako erret-panteoian (Brusela) ehortzi zuten. Anaia Alberto izan zuen ondorengo.

## Ezkontza 
1960ko abenduaren 15ean, Fabiola Mora y Aragón espainiar aristokratarekin ezkondu zen. Ez zuten seme-alabarik izan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*     Belgikako monarkiaren webgune ofiziala, monarchie.be
Agaramontar

thumb|250px|Agaramont etxearen armarria.
**Agaramontarrak** Agaramont Nafarroako Erresumako antzinako leinuaren jarraitzaileak izan ziren. Beaumontarren etsaiak, Joan II.a Aragoikoaren alde borrokatu ziren Nafarroako Gerra Zibilean, eta Fernando II.a Aragoikoaren aurka Nafarroako konkistan.

## Historia 
Agaramont leinuaren lehendabiziko aipamena XII. mendekoa da, Antso VII.a *Azkarra* Nafarroako errege zela. Agaramontarren eta beaumontarren arteko liskarrak XIV. mendean piztu ziren. Alabaina, Karlos III.aren heriotzak ekarri zuen dinastia arazoak areagotu egin zuen gatazka hura. Karlosek Zuria alaba utzi zuen oinordeko, Joan Aragoikoarekin ezkondurik zegoena. Zuriak hiru seme-alaba izan zituen: Karlos, Vianako printzea, Zuria, ondorengorik gabe hil zena, eta Leonor, Gaston Foixkoa, Biarnoko bizkondearekin ezkondua.

Luis Beaumontekoa, Leringo kondea buru zuten beamontarrek printzearen kausa defendatu zuten; agaramontarrak, Filipe, Nafarroako mariskala eta Piarres Peraltakoa buru, Joan Aragoikoaren eta Eleonorren alde atera ziren. 1471n, Leringo kondeak ez zuen onartu Joan II.aren eta Leonorren arteko akordioa. Leonor ezkutuan sartu zen Iruñean, Petri I.a, Nafarroako mariskalak lagundurik. Baina beaumontarrek eraso zieten, eta Filipe Beaumontekoak, Leringo kondearen anaiak, Nafarroako mariskala hil zuen Kontuen Ganberako patioan.

Joan Aragoikoa 1479ko urtarrilean hil ondoren, Leonor bilakatu zen Nafarroako erregina, baina bi aste geroago bera ere hil zen. Beraz, Frantziskok, Leonorren eta Gastonen semeak, jaso zuen Nafarroako tronua, Foixko eta Biarnoko jabegoekin batera. Agaramontarrak leial izan zitzaizkion Frantziskori, eta baita haren ondorengo Katalina I.ari ere. Bitartean, Fernando II.a Aragoikoa, Joanen ondorengoa Aragoiko Erresuman, Nafarroako alderdien arteko etsaigoaz baliatu zen beaumontarrak beregana biltzeko. Handik aurrera erresistentzia ahalegin txiki batzuk bainoez ziren izan, hala nola Amaiurko gaztelukoa eta Hondarribiakoa.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  *Gran Enciclopedia Larousse* 
*  *Historia Ilustrada de Navarra* 
*  Bixente Serrano Izko: *Navarra. Las tramas de la historia* 

## Ikus, gainera 
* Ahaide nagusiak
* Agaramont eta Agaramonteko Dukerria
* Agaramontar leinua.
* Agaramontarren gaztelua.
* Beaumontar.
* Leinu gerrak.

## Kanpo estekak
Hummer

**Hummer** auto marka estatubatuar bat da. Nagusiki, ibilgailu militarrak diseinatu eta ekoitzitzen ditu, gerretan erabiliak, Hummer H1 modeloa, hain zuzen ere. Auto astun hauek orain mendian ibiltzeko erabiltzen dira, baina oso urriak dira, oso garestiak baidira.

## Modeloak 
Hummerrek egiten duen modelo bakarrak **Hummer H2** eta **Hummer H3** dira. H2a 2003an atera zen merkatura, handia, indartsua eta potentea zen, baina garestia eta kutsatzailea zen. Oso handia zenez, beste bat txikiagoa baina antzerakoa izan zitekeen autoa diseinatu zuten eta 2007an atera zuten merkatura.

## Kanpo estekak
Holtzarteko arroilak

**Holtzarteko arroilak** Larrainen (Zuberoa) kokaturiko bi haitzebaki estu dira, **Olhado** eta **Olhadübia** izena dituztenak, erosioaren bidez eratu dituzten erreken izen berdinak. Holtzarte, izatez, bi arroil horien arteko zatiari deritzo.

## Geografia 
Basabürüako paisaia, arroil sakonez osaturik dagoen paisaia karstikoa da, zeinetan Holtzarteko arroilak (100 eta 300 metro arteko altuerarekin), Kakuetakoarekin batera ikusgarrienak diren.

Orain dela 80 milioi urte eratu ziren Olhado eta Olhadibia erreken erosioaren ondorioz. 420 metrotako altueran, Olhado ibaia **Olhadübi** arroilarekin batzen da, azken hau Sardekagañatik datorren Olhadübi errekak eratua izan zena. Bi erreka (eta arroil) hauek batzen diren lekuan dago **Holtzarteko zubi** famatua (580 m-tako altueran). Berau, Lombardi Marcelloren Atharratzeko altzairu-fabrikako langile italiarrek eraiki zuten 1920an Holtzarteko basotik egurra atera ahal izateko. Zubi eseki ikusgarri honek, arroila gurutzatzen du, Olhadoko errekatik 140 metroko altuerara.

## Sarbidea 
Holtzartera heltzeko, Logibarretik (380 m.) hel daiteke RD-26 ibilbidea jarraituz, nahiko bide maldatsu batetik. 45 minutu inguru behar dira oinez Logibarretik zubira heltzeko.

Irudi:SW-FGorgesD'Holzarté3.jpg|Arroila.
Irudi:Holtzarte2.jpg|Zubia, aurrean Holtzarteko basoa
Irudi:Holtzarte3.jpg|Zubia hurbiletik ikusia
Irudi:Holtzarte_-_panoramio.jpg|Zubia eta arroila

## Ikus, gainera 
* Kakuetako arroila
* Ehüjarreko arroila

## Kanpo estekak
Oinaztar

thumb|Mendoza sendiaren armarria.

**Oinaztarrak** Oinaz leinu gipuzkoarrekoak ziren, azpeitiar jatorrizkoak, ganboatarren aurka Gipuzkoa, Bizkaia eta Araban jardun zutenak. Oinaztarrek Gaztelako Erresumaren alde egin zuten eta Erdi Aroan lapurretak eta erasoak egiten zituzten Nafarroa Garaiko lurretan sartuta. Nafarroako erresumako beaumondarrak zituzten lagun, Gaztelako erresumaren zerbitzupean, Nafarroako errege-erreginen aurka eginez. Oinaztarrek Mendoza sendia ukan zuten buru garai batean eta Arabako Uribarri Ganboako ingurunean kokatuta zeuden euren defendatzaileak. Halaber, Goierri eta Urola aldeko biztanleak bando honekin lerratuta zeuden, eta Lazkao familiakoak hauen artean nabarmentzekoa da. Bizkaia aldean, Muxika-Butroe familiak eta Nafarroan Biana-Lerin (beaumondarrak) aipatzekoak dira. Nekazari eta abeltzainak ziren nagusiki. Oinaztarrak, Oinaz familiakoak ziren eta haien aurka jokatu zuten Belasko, Olaso, Gebara eta Abendaño familiek, besteak beste.

Ignazio Loiolakoa leinuaren aldeko pertsonaia ezagunen artean dugu, bandokide famatu hauekin batera: Petri Abendañokoa, Juan Alontso Muxikakoa, Diego Santxez Basurtukoa, Juan Abendañokoa, Otxoa Butroekoa, Gomez Gonzalez Butroekoa, Juan Ibarguen eta Gonzalez Gomez Butroekoa.

## XVII. mendean 
Tomas Goikoleakoa jaunaren arabera, Bizkaiko jaurerrian eta XVI. mendean hauek ziren etxe nagusiak:

* Durangaldean Martzana, Berriz, Unda, Urkiaga, Garai, Alzaibar, Belaostegi, Koeta, Larrea, Artunduaga, Muntsaratz eta Etxaburu eta Ibarguen (Elorrio).
* Arratian Isasi, Usansolo, Tukubando, Bedia, Atutxa, Agirre, Arandia, Bildosola, Ubiritxaga, Castillo, Lejarazu, Elejabeitia, Elgezu, Kortazar, Zeberioko ezkutari nagusiak, Biteri etxea eta Villaroko ezkutariak.
* Enkarterrin San Martín (Muskiz), Salazar, Muñatones, Santelices, Galindo, Salcedo, Aranguren, Traslaviña de Puente Hurtado, La Cuadra, Largatxa, Palacio, Lope de Murga eta La Puente (Balmaseda).
* Urkizu (edo Avendaño) eta Bilboko beste lotutako batzuk: Basurto, Ziarrusta, Begoña eta Retuerto.
* Belendiz eta Gernikako beste ezkutari batzuk.
* Marurikoak.

Neutralak izan ziren bestela Zamudio, Zugasti, Aranzibia, Barroeta, Munitibar, Arostegi (Markina), Arteaga eta Villelakoak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ahaide nagusiak
* Ganboatar
* Leinu gerrak
* Agaramontar
* Beaumontar.

## Kanpo estekak
Ganboatar

[thumb|Ganboatarren armarria [San Telmo Museoan, jatorriz Tolosakoa.]]
**Ganboatarrak** (forma zaharra **ganboar** da) Ganboa leinu gipuzkoarraren aldeko alderdia izan zen. Erdi Aroan oinaztar alderdiaren aurka jardun zuten leinu gudetan, Gipuzkoa, Bizkaia eta Araban. 1448an ganboarrek Arrasate erre zuten. Ganboarren aliatuak agramontarrak eta Nafarroako Koroa ziren. Ganboarrak, Ganboa sendia zeukaten buru, eta beste sendi batzuk ere batu zitzaizkien; adibidez, Olaso eta Balda gipuzkoarrak, eta Abendaño-Urkizu eta Legizamon bizkaitarrak.
  
Ganboar leinuaren burua Antso Velez Gebarakoa izan bide zen, Antso Gartzia Saltzedokoa Aiarako jaunaren iloba, 1150. urtearen inguruan. Antso Velez Gebarakoa eta haren neba-arreba eta seme-alabengandik dator Ganboa abizenaren ondorengotza.

## Leinu gerrak 
Leinu gerrak Euskal Herrian feudalismoan gertatu ziren hainbat gatazka izan ziren. Hiru motako talkak egon ziren: noblezia nekazarien aurka, noblezia hiribilduen aurka, eta nobleziako familiak euren artean. Azken horri deitu ohi zaio leinu gerrak. Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan bi familien inguruan bildu ziren: ganboatarrak eta oinaztarrak.

## Ganboatarren armarria 
Ganboatarren armarria San Telmo Museoan gordetzen den hareharrizko armarri bat da. Armarri zatitua da, tolestutako kartelaren gainean. Bere elementuak hauek dira:
# Basurde urgazlea, zuhaitz gainean eta hiru bihotzetan.
# Zuhaitz nagusia, bi basurde arranpalekin. 
Gainean, kasket bat du, lanbrekinak eta bi tenante alboetan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ahaide nagusiak
* Leinu gerrak
* Oinaztar
* Agaramontar
* Beaumontar

## Kanpo estekak 
*  Gorosabel, Pablo: *Noticia de las cosas memorables de Guipúzcoa*. I. kap, I. atal, "De los parientes mayores"
Itxartu

**Itxartu**

Getxoko Algorta auzoko (Bizkaia) talde kultural bat da. Itxartuk euskal kulturaren inguruan dabiltzan hainbat kide biltzen du bere baitara. Izan ere, taldearen helburua euskal kultura eta jai herrikoiak suspertzea da.

## Historia 
Itxartu Euskal Dantzari Elkartea 1976. urtean sortu zen Algorta (Getxon), eta xedea euskal kultura bultzatzea zen, zehatzago esanda betiko euskal kulturaren folklore adierazpena berreskuratzea, zabaltzea eta hedatzea.

Gaur egun horretan dihardute 100 pertsona: musikariak,
dantzariak, gurasoak eta laguntzaileak. Urte guztiotan taldeak hainbat emanaldi eta aktibitate egiten dute, udalerrian nahiz kanpoan. Euskal Herritik
kanpo ere ibili dira: Andaluzian, Asturiasen, Galizian
etab. beti euskal folklore aberatsa ezagutzera emateko
helburua gogoan.

Getxon, Algortako Inazio Deuna jaietako Jai batzordean parte hartzen dute, Inauterietan nahiz San Juanetan, eta Algortako Portu Zaharrean Nikolas Deuna jaiak berreskuratzeko lanetan ere bai.

Urtero, uztailaren amaieran Euskadiren ordezkari legez
hartzen dute parte Getxoko Nazioarteko Folk Jaialdian.
Jaialdi hori Getxoko Kultur Etxeak antolatzen du orain baina hasieran Itxartu Taldeak lagundu eta bideratzen zuen Portugaleteko Elai-Alai taldearekin batera.

Itxartuk musikari talde bat ere badu: txistuak, soinua, esku-soinua, txirula, gitarra, txalaparta, bibolina, panderoa, atabala etab.

Bere ohiko emanaldi bat honetan datza: dantza alardeak, dantza muntaiak, trikipoteoak, euskal musikako kontzertuak, Euskal Herriko jantzi tradizionalen erakusketak, dantza eta musika tresna ikastaroak, txangoak eta abar...

## Taldeak 
* Dantza Taldea
* Abesbatza
* Mendigoizaleak
* Antzerkia
* Gaztetxoak

## Kanpo estekak 
*  Itxartu Taldearen webgune ofiziala
Erotofobia

**Erotofobia** (grezieratik, Ἔρως, *eros*, *"maitasuna"* eta "fobia") egoera hipotetiko baten aurrean bakoitzaren sexu erreakzioan oinarritzen den jarrera da, sexu estimuluen aurreko jarrera negatiboa.

Jarrera eta prozedura erotofobikoetaz hitz egin dezakegu. Prozedura erotofobikoak izateko, lehenik, jarrera erotofobikoak izan beharko genituela egia bada ere.

Fisher eta Hallek 1988an landutako kontzeptua da. Bi autore hauek erotofiliaz -sexu estimuluen aurreko jarrera positiboa bezala- eta erotofobiaz -sexu estimuluen aurreko jarrera negatiboa bezala- hitz egiten dute, planteatuz bi hauek sexu estimuluen aurreko bakoitzaren jarrera eta, beraz, erreakzionatzeko modua bezala. Printzipioz pertsona kontserbadoreak jarrera erotofoboak izango lituzketela aurreirizten da, pertsona liberalak, ordea, jarrera erotofilikoagoak izango lituzketelarik, baina hau ez da arau mugiezin baten moduan hartu.

Pertsona erotofobikoek sexu estimuluen aurrean jarrera negatiboak erakustea gaitz gehiago izan ditzake, izan ere, sexuarekin edota sexualitatearekin zerikusia duten informazio edo zerbitzuetara hurbiltzeko zailtasun handiagoak izango dituzte. Era berean, kalean izandako estimulu edo egoeren aurrean erantzun asertiboen falta sumatuko dugu eta, beraz, eraginkortasun falta izango dute eta giza harreman negatiboagoak izango dituzte.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erotofilia

## Kanpo estekak
Soldata

[thumb|Eguneko lansarien anotazioa goi mailako funtzionarioek zigilatua. [Ur (hiria)|Ur-en, Mesopotamiako hegoaldeko hiri zaharrean.]]
**Soldata** (ordainsaria ere esaten zaio) enplegu-emailearen langile batek aldizka jasotzen duen diru-kopurua da, lan-denbora jakin baterako, lan jakin bat egiteagatik edo produktu jakin bat fabrikatzeagatik jasotzen duena.

Ordainketa hilerokoa, astekoa edo egunekoa izan daiteke, eta azken kasu horretan, jornal izena hartzen du.

Legez, lansaritzat hartzen dira besteren konturako lan-zerbitzuen prestazio profesionalagatik langileek jasotzen dituzten ordainsari ekonomiko guztiak —dirutan edo gauzatan—, bai benetako lana ordaintzen dutenak, edozein dela ere ordaintzeko modua. Beraz, kanpoan uzten dira norberaren konturako langileak (autonomoak).

Era berean, soldatak, “benetako lana” ordaintzeaz gain, lan denboratzat hartzen diren atsedenaldiak ere ordaintzen ditu: asteko atsedenaldia, laneko jaiak, baimen ordainduak eta urteko oporrak.

## Etimologia 
Latinezko *salarium*-etik dator hitza. Hau da, gatz arruntetik. Herri-etimologia hedatuenak azaltzen du lokuzio hori *gatzez egindako diru* gisa, eta jotzen du soldadu erromatarren ordainsaria gatza zela, oso garestia zelako. Baieztapen horrek ez du oinarri historikorik, ez baitago jasota antzinate klasikoan osorik edo zati batean gatzez egindako ordainketarik, ez eta gatzaren balioa txanponak egiteko erabiltzen ziren metal preziatuena baino askoz txikiagoa zelako ere. Autore moderno batzuen arabera, esaldiak "zilarra gatza erosteko [eta beste zenbait produktu]" esan nahi du; teoria hori onargarriagoa da, nahiz eta egiaztapen argirik gabe iraun.

## Nomina 
thumbtime=16|thumb|**Soldata gordina** eta **garbia** ulertzeko bideoa.
Langile bakoitzak sorrarazitako balio gordina eta garbia kontabilizatzeko erabiltzen den agiria da, langile bakoitzaren soldata osatzen duten atalak jasotzen dituena.

Agiri ofiziala da, eta nominaren inprimakian enpresaren eta langilearen datu fiskal guztiak agertu behar dira. Langile bakoitzak, ordainketa-txekea, bankuko diru-sarrera edo eskudirutan ordaintzeaz gain, sortutako balio gordina, kenkariak eta ordainketa garbia erakusten dituen nomina-agiria ere jaso behar du.

## Soldata arrakala 
[start=0|thumbtime=13|thumb|[Gutxieneko soldata, eta gehienezkoa?]]
Soldata arrakala gizonezkoen eta emakumezkoen batez besteko soldaten arteko aldea da, desparekotasunaren ondorio nagusietako bat.

thumb|2014ko datuetan jasotako soldata arrakala.
Faktoreen artean daude kristalezko sabaia (segregazio-bertikala), lan-segregazioa, diskriminazio matxista, zaintza-lan ez ordainduak eta abar.

Besteak beste, arraza, erlijioa, herritartasuna, sexu-joera... ere hartzen dira kontuan soldata arrakala aipatzean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Diru sarrera
* Gutxieneko soldata
* Gehienezko soldata
* Lana
* Lan-indarra
* Lan-zuzenbidea
* Langilea
* Giza baliabideen kudeaketa
* Pentsioa

## Kanpo estekak 
*  Soldata gordina eta garbia kalkulatzeko webgunea.
Juan Abando Urrejola

**Juan Abando Urrejola "Erletxue"** (Bilbo, 1885ko otsailaren 8a - *ib.*, 1946ko maiatzaren 6a) euskal idazlea izan zen.

Herri poesia, ipuinak eta kazetari artikuluak idatzi zituen *Excelsior* eta *Euzkadi* aldizkaritan.
Erletxue euskaraz eta Egas gaztelaniaz idazten zuenean, zituen ezizenak dira.
Queer Ekintza

**Queer Ekintza** sexu askapenerako elkarte bat da, Bizkaian 2005ean, aurretik Gaztelesgay deituriko beste elkartetik jaioa.

## Ideologia 
Queer Ekintza queer teoriatan oinarritutako ideiak dituen elkartea da. Gizarteak dituen aurreiritzi eta hesiak apurtzen saiatzen da, sexu askatasuna helburu izanda. Partidu politikoetatik at mantentzen da, nahiz eta ideologia eta nortasun ezkertiar eta iraultzailea izan.

Ideologiaren aspektu batzuk goraipatzeagatik:

* Sexualitate anitzak daudela aldarrikatzen dugu, gizonezko/emakumezko eta heterosexual/homosexual binoetatik aldeginez.
* Genero edo sistema generistaren apurketarekin bat egiten dugu, inposatzen zaizkigun genero dikotomikoak (gizontasun edo emakumetasunak) opresore eta bakoitzak izateko zein sentitzeko mugapenak jartzen dituelako.
* Askotan sortzen diren ghettoekin, sexualitate edo sexuak direla eta, bukatu beharra dagoela uste dugu, gizartean berdintasuna ez dutelako bultzatzen eta sistema kapitalistari besterik ez diolako mesede egiten.

## Ekintzak 
Queer Ekintzak egin dituen azkeneko ekintza batzuk:

* ZEROaldizkarian elkarrizketa.
* Sexu Hezkuntza eskoletan nola zebilen aztertzeko proiektua.
* Sexu Hezkuntza bultzatzeko biltzarra.
* *Sexuaz Gozatu* kanpaina.
* Memoria Historikoa eta preso sozialei buruzko hitzaldia.

## Elkarlana beste elkarteekin 
* Sexu Askapeneko Bloke Alternatiboarekin.
* Emakume elkarteekin, gaztetxekoekin, etorkin taldeekin.
* Gizarte Ongizateko Euskal Kontseiluan hartzen du parte.
* Sexu Askapenerako Sare Internazioalarekin (orain dela gutxi arte Homofobiaren Aurkako Sarea zeritzona).

## Erreferentziak 
## Ikusi baita 
* Queer teoriak

## Kanpo estekak
Teoria ekonomiko

Teoria ekonomikoak ekonomi zientziaren baitan ematen diren teoria konkretu desberdinak dira.

Diziplina horren eskola edo korronteei aplikatzen zaio ere terminua, adibidez, "teoria neoklasikoa", "teoria klasikoa", "teoria marxista", "teoria instituzionalista", eta abar bereiz ditzakegu.

## Kanpo estekak
Institutu Onkologikoa

**Institutu Onkologikoa** Donostiako zentro mediko pribatua da, onkologiaren arloan espezializatua. Publikoa izan ez arren, Osakidetzarekin lotura badauka. Gaur egun Zorroaga auzoko Begiristain doktorearen pasealekuan kokatua dago, Donostiako Ospitalearen alboan eta Gipuzkoako Poliklinikatik hurbil.

## Historia 
1933ko abuztuaren 13an zabaldu zuten Aldakonea kalean (Egiako auzoan) lehenengo eraikina, Luis Ayestaran eta bere taldearen eskutik eta orduko erakunde publikoek lagunduta. Aurrerantzean institutuak zaharberritze lanak izan zituen eta hasierako baliabideen urritasuna konpontzen joan zen.

1952an, Kutxak (haren aurrekariek) hartu zuen zentroaren lema, bere gizarte ekintzaren barruan. Minbiziaren intzidentzia handitzen ari zen garai hartan, eta osasun publikoak erantzun ezin zuen eskaerari zerbitzu ematea izan zen haren izateko arrazoi. Handik igaro diren paziente zein profesional ugarik zentro monografikoaren izaeraren onurak nabarmendu izan dituzte. Ezaugarri horrek, hain zuzen, bide ematen zion pazienteak minbiziaren fase guztietan artatu ahal izateari. Arreta integrala zen.

Egoitzaren kokapena aldatu eta, 2009an, zentro handi bat inauguratu zuten Donostia Ospitalearen ondoan, Zorroaga auzoan, hobekuntza nabarmenekin. Gipuzkoako Poliklinikatik hurbil ere badago.

## Baliabideak 
Aldakoeneko azken urteetan 200 langile, ia 70 ohe eta 3 kirofano izan ditu, beste hainbat baliabiderekin batera.

## Zerbitzuak 
* Anestesia
* Angiologia
* Dermatologia
* Diagnostiko Goiztiarra
* Endoskopiak
* Erradiokirurgia
* Erradioterapia
* Ginekologia
* Hematologia
* Kirurgia Orokorra
* Kirurgia Plastikoa
* Minaren Unitatea
* Onkologia Medikoa
* Otorrinolaringologia
* Urologia

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko ospitaleak
 
## Kanpo estekak 
* Onkologikoaren webgunea
* "Institutu Onkologikoa, 76 urte minbiziari aurre eginez" artikulua "Osatuz" aldizkarian
Gaztetxoak

**Gaztetxoak** gazteen aisialdi-talde bat da, Bizkaiko zenbait herritan aritzen dena, EAJ alderdiaren babesean. Bere egoitza nagusia Bilbon dago. Astialdiaz gain, astialdirako hezitzaileen trebakuntzan ere aritzen dira. Astialdirako talde moduan, tailerrak, irteerak, udalekuak eta auzolandegiak antolatzen dituzte. *Gaztetxoak* taldeak Euskadiko Gazteriaren Kontseiluan ere parte hartzen du.

## Taldeak 
* Abandoko Gaztetxoak Galtzagorriak
* Algortako Gaztetxoak
* Arrigorriagako Gaztetxoak
* Barakaldoko Gaztetxoak
* Begoñako Gaztetxoak
* Derioko Gaztetxoak
* Deustuko Gaztetxoak
* Durangoko Gaztetxoak
* Erandioko Gaztetxoak
* Errekaldeko Gaztetxoak
* Galdakaoko Gaztetxoak
* Gordexolako Gaztetxoak
* Gueñesko Gaztetxoak
* Ilazki Gaztetxoak (Gurutzeta)
* Izar Barri Gaztetxoak (Basauri)
* Leioako Gaztetxoak
* Santurtziko Gaztetxoak
* Sabindarrak Gaztetxoak (San Inazio)
* Zamudioko Gaztetxoak

## Gaztetxo Eguna 
Bizkaiko Gaztetxoen Koordinakundeak Gaztetxo Eguna antolatzen du urtero. Egun honetan Gaztetxo Hezkuntza Mugimendua osatzen daben ume,bolondres, langile, lagun, ikasle... guztiek parte-hartzeko aukera daukate, haien eguna ospatzeko. Urte bakoitzean ospatu dan herriaren izenak daude hurrengo zerrendan:

* 1999 Alonsotegi
* 2000 Olabeaga (Bilbo)
* 2001 Erandio
* 2002 Gordexola
* 2004 Urduliz
* 2006 Barakaldo
* 2007 Zeanuri
* 2008 Balmaseda
* 2009 Santurtzi
* 2010 Artea
* 2011 Algorta
* 2012 Sestao
* 2013 San Inazio
* 2014 Barakaldo
* 2015 Bilbo
* 2016 Erandio
* 2017 Galdakao {Argazkiak ikusi}
* 2018 Zalla

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Gaztetxoak webgune ofiziala
* Galdakaoko Gaztetxoen webgunea]
Austriaren banaketa administratiboa

**Austriaren banaketa administratiboa** 9 estatutan (*Bundesländer*) banatuta dago. Honako hauek dira, parentesi artean hiriburuak zehaztuta daudela:

## Kanpo estekak
El Corte Inglés

**El Corte Inglés** Espainiako denda handien arteko talde nagusia da, eta Portugalgo hamargarrena.

## Historia 
César Areces Rodríguez El Corte Inglésen fundatzailea eta finantzatzailea izan zen, baita lehenengo presidentea eta akzioduna ere. Lehenengo denda 1935ean zabaldu zen, eta handik gutxira handitzen joan zen.

Ramón Areces hiltzerakoan, Isidoro Álvarez (Madrilen jaioa) oinordeko izendatu zuten, eta laster Espainiako gizonik aberatsenen artean izatera pasa zen. 1995eko azaroan El Corte Inglések Galerías Preciados deituriko biltegi handietako konpainia erosi zuen, enpresa honen gune guztiak erosiz.

2001eko azaroaren 2an El Corte Inglések Marks&Spenceren biltegi guztiak erosi zituen, enpresa honek Espainia eta Portugalen zituen negozioak uzterakoan. Urte berean, El Corte Inglések Lisboan zabaldu zuen bere lehenengo denda Portugalen, eta horren ondoren, 2006an, Oporton zabaldu zuen bere bigarren denda herrialde honetan. 2008an denda berriak zabalduko ditu Italian: Milan, Erroma eta Palermo hirietan, hain zuzen ere.

Era berean, El Corte Inglésen parte den arropa dendak, Sferak, bost gune ditu Belgikan (Brusela eta Lieja), Grezia (Salonika eta Atenas) eta Portugalen (Coinbra). Gutxi barru, gainera, Puerto Ricon denda berri bat zabalduko du.

## Enpresa 
[thumb|200px|Opencor denda bat [Madrilen]]
Enpresak 61 merkataritza gune ditu. Horietatik, 59 Espainian daude eta beste bi Portugalen. Era berean, beste 38 hipermerkatu ditu Hipercor izenpean. Denboraren poderioz, El Corte Inglések bere eskaintza dibertsifikatu du, eta beste azpi-enpresa batzuk sortu dira:

* Viajes El Corte Inglés
* Informática El Corte Inglés
* Hipercor
* Sfera
* Opencor

## Saltokiak Euskal Herrian 
El Corte Inglés-ek zazpi saltoki ditu Hego Euskal Herrian, non Donostia da saltokirik ez duen hiriburu bakarra. Bizkaian dago saltoki handiena, On Diego Lopez Haroko Kale Nagusiko 7 eta 9. zenbakian. Ercilla kalean, Galerías Preciados ohiean, beste saltoki txikiagoa dauka eta kultura eta elektronika produktuak saltzen dituen beste zentro bat Kale Nagusiko 20. zenbakian, Marks & Spencer saltoki zaharraren eraikinean. Bizkaian, halaber, Barakaldoko Megapark merkatalgunean, aukerazko produktuen denda dauka El Corte Inglés-ek.

Gasteizen eta Iruñean merkatalgune bana ditu El Corte Inglés-ek, eta baita beste bat Eibarren, non berria eraiki zen Alfa lantegi zaharraren orubean, Ego Gain kaleko zazpigarren zenbakian.

## Kanpo estekak 
 El Corte Inglesen webgunea
Nicolas Bourbaki

**Nicolas Bourbaki** XX. mendeko matematikari multzo bat izendatzeko erabilitako irudimenezko matematikari baten izena da. Matematikari hauek matematika puruari buruzko liburu bilduma idazteari ekin zioten, 1935ean hasita eta André Weil matematikariaren ekimenez. *Éléments des mathématiques* du izena bildumak eta horren bitartez matematika era bateratuan garatzea da euren helburua. Egun, taldeak lanean jarraitzen badu ere, bilduma osatu gabe dago, baina orain arte ekarpen handiak egin dituzte eta euren metodo eta ikur anitz maiz erabiltzen dira egungo matematikan. Taldearen izen ofiziala *Association des amis de Nicolas Bourbaki* da.

Orain arte ateratako liburukiak gai hauei buruzkoak dira:

* Théorie des ensembles
* Algèbre
* Topologie générale
* Fonctions d'une Variable Réelle
* Espaces Vectoriels Topologiques
* Intégration
* Algèbre commutative
* Variétés Différentielles et Analytiques
* Groupes et Algèbres de Lie
* Théories spectrales
* Eléments d'histoire des mathématiques

## Bourbakin parte hartu duten matematikariak 
### Kide fundatzaileak 
* André Weil
* Henri Cartan
* Claude Chevalley
* Jean Delsarte
* Jean Dieudonné
* Charles Ehresmann
* René de Possel

### Kide ez-fundatzaileak 
* Laurent Schwartz
* Roger Godement
* Pierre Samuel
* Samuel Eilenberg
* Jean-Pierre Serre
* Armand Borel
* Jacques Dixmier
* Jean-Louis Koszul
* François Bruhat
* Pierre Cartier
* Adrien Douady
* Michel Demazure
* Jean-Louis Verdier
* Alexandre Grothendieck
* John Tate
* Serge Lang
* Hyman Bass
* Michel Raynaud
* Bernard Teissier
* Alain Connes
* Joseph Oesterlé
* Jean-Christophe Yoccoz

### Oraingo kideak 
Bourbaki taldeko oraingo kideen izenak sekretupean daude.

## Kanpo estekak
Raimon

**Ramón Pelegero Sanchis** edo **"Raimon"** (Xativa, Valentzia, 1940ko abenduaren 2a-) katalunierazko abeslaria da, Nova Canço izeneko mugimenduaren kidea izan zena.

Oso egile emankorra izanda, 30 disko baino gehiago argitaratu izan ditu. 1959an *"Al Vent"* abestia konpostau zuen frankismoaren aurkako eta askatasunaren aldeko mezuarekin, garai hartako ikur bihurtu dena.

## Diskografia 
## Ikus, gainera 
* Katalunierazko musika
* Nova Canço

## Kanpo loturak 
* Raimon-i buruzko webgunea
Rhesus makako

**Rhesus makakoa** (*Macaca mulatta*) makako espezie bat da, ikerkuntzan oso erabilia.

Asiako tximino honen bizilekua Afganistandik Txina eta Thailandiaraino hedatzen da. Tximino hau sakratua da hinduentzako. Oso arrunta da zirku, zoologiko eta, askotan, medikuntza laborategietan. Lehen primatea izan zen espazioan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fnac

**FNAC** (), elektronikan, argazkigintzan, liburuetan, musikan eta bideogintzan aditua den enpresa frantziarra da. Internet bidez ere bere produktuak eskaintzen dituenez, Frantziako enpresarik modernoena da salmenta mota horretan.

Gaur egun, enpresaren zuzendaria Denis Olivennes da eta Frantziakoa Bruno Crémelen kontrolpean dago. Enpresak 44 filial ditu Belgika, Italia, Grezia, Espainia, Portugal, Brasil eta Taiwanen. Era berean, 67 denda ditu Frantziako 55 hiritan.

## Dendak 
2009an, dendak Frantzian, Belgikan, Brasilen, Espainian, Euskal Herrian, Grezian, Italian, Portugalen, Suitzan eta Taiwanen zituen.

### Brasilen 
Bederatzi denda daude.

### Euskal Herrian 
Bost denda daude: Baionan, Iruñean, Donostian eta Bilbon (bi denda).

### Espainian 
Hogeita bederatzi denda, Hego Euskal Herrikoak batuta: Bartzelona (L'illa), Bartzelona (Triangle), Bartzelona (Diagonal Mar), Madril (Callao), San Sebastián de los Reyes (Madril), Leganés (Madril), Zaragoza, Sevilla, Asturias, A Coruña, Valentzia, Alacant, Murtzia eta Marbella. Egoitza nagusia Madrilgo Pozuelo de Alarcón udalerrian dago.

### Portugalen 
Hamazazpi denda daude.

## FNACen zerbitzuak 
FNAC enpresa aditua da elektronika, musika, liburu edota bideo-jokoetan. Era berean, *forum* deituriko gune bat ere izaten dute FNAC guneek, hitzaldiak, aurkezpenak, kontzertuak eta erakusketak egiteko. Halaber, kafetegia ere izaten dute.

## Kanpo estekak 
*  FNACen webgunea
*  FNAC Espainiaren webgunea
Morris Kline

**Morris Kline** (Brooklyn, AEB, 1908ko maiatzaren 1a - Brooklyn, 1992ko ekainaren 10a) matematika irakaslea eta historiari eta psikologiari buruzko idazlea izan zen. Brooklynen (New York, Ameriketako Estatu Batuak) eta Jamaikan hazi zen. Graduatu ondoren, matematikak ikasi zituen New Yorkeko Unibertsitatean. 1930an lizentziatura lortu zuen, 1932an doktoretza eta 1936an goi lizentziatura.

Morrisek New Yorkeko unibertsitatean irakatsi zuen 1938tik 1975era. Artikulu batzuk eta hamabi liburu baino gehiago idatzi zituen. Matematika praktikoak irakatsi nahi zituen eta ikasleak haiekin disfrutatzea.

## Liburu batzuk 
* *Humanitate ikasleentzako matematikak*
* *Pentsaera Matematikoa I*

## Kanpo estekak
Maria del Mar Bonet

**Maria del Mar Bonet Verdaguer** (Palma Mallorcakoa, 1947ko apirilaren 27a-) katalanezko mallorcar abeslaria da, Nova Canço izeneko mugimenduko kidea izan zena. Halaber, margolaritza eta poesia ere landu izan ditu.

## Diskografia 
* 1969: *Maria del Mar Bonet*
* 1971: *Maria del Mar Bonet*
* 1974: *Maria del Mar Bonet*
* 1975: ''A l'Olympia*
* 1976: *Cançons de festa*
* 1977: *Alenar*
* 1979: *Saba de terrer*
* 1979: *Quico-Maria del Mar* (Francesc Pi de la Serrarekin batera)
* 1981: *Sempre*
* 1981: *L'àguila negra*
* 1981: *Jardí tancat*
* 1982: *Breviari d'amor*
* 1982: *Cançons de la nostra mediterrània* (Al Tall taldearekin)
* 1985: *Anells d'aigua*
* 1987: *Gavines i dragons*
* 1989: *Ben a prop* (Manel Campekin)
* 1990: *Bon viatge faci la cadernera*
* 1990: *Coreografies*
* 1993: *El·las*
* 1995: *Salmaia*
* 1997: *Primeres cançons* (berrargitalpena)
* 1997: *El cor del temps*
* 1999: *Cavall de foc*
* 2001: *Raixa*
* 2001: *Cants d'Abelone* (Rafael Subirachsekin)
* 2003: *Collita pròpia*
* 2004: *Amic, amat*
* 2007: *Terra secreta''

## Ikus, gainera 
* Katalunierazko musika
* Nova Canço

## Kanpo loturak 
* Songs and Complete Discography in CANCIONEROS.COM
* Maria del Mar Bonet-i buruzko webgunea
Etimologia

**Etimologia** hitzen historiaren azterketa da, noiztik erabiltzen den, zein jatorri duen (**etimo**a), eta hitzaren formak eta esanahiak izan duten bilakaera.

Idatzizko historia luzea duten hizkuntzetan filologia eta hizkuntzalaritza historikoari lotuta doan ikerketa arloa da, hitzen jatorrizko esanahi eta formak aztertuz, haien bilakaerari erreparatzen duena. Horrez gain, hizkuntzalaritza konparatiboan oinarritutako teknikak baliatuz, iturria jakitea oso zaila denean —hizkuntza zaharren kasuetan, adibidez—, informazioa berreraiki daiteke. Horrenbestez, harremana duten hizkuntzekin alderatuz jatorria ezagutzea posible da.

Hitzen jatorriaz diharduen filologiaren adarra da. XIX. mendea arte gramatikaren atala izan zen, morfologiaren eremu bera hartzen zuena. Hitzen jatorrizko formak aurkitzeko bidea eskaintzen zuen: izenetan, nominatiboa eta aditzetan, infinitiboa. Gaur egun, hitzen jatorria eta historia aztertzen dituen jakintza da, eta hitzak historian zehar izan dituen aldaketak eta aldaketon arrazoiak argitu nahi ditu. 

**Herri etimologiak**

Bi hitz nahastea da, bietako bat gaizki ulertua izan delako. Hiztunak bi hitzen artean lotura etimologikoa dela uste izateagatik gertatzen da nahastea; adibidez, *zainori* eta *azenario* hitzak esanahi bera dutela erabiltzen denean, lehena herri etimologiak sortua da, azenarioa *zain horia* baita. Orobat *apezpiku, epistiku* hitzetik *apez* hitzak erakarria. Esapideetan ere maiz gertatzen da. 

## *Etimologia* izenaren etimologia 
*Etimologia* izena latinezko *etymologĭa* izenetik heldu da; eta hori, bere aldez, grezierazko *ἐτυμολογία* izenetik. Haren osagai nagusiak bi dira: *ἔτυμος* (*étymos*: «elementu benetakoa, egiazkoa») eta -λογία (*-logia*: «azterketa, ikerketa»).

## Zientzia etimologikoa 
Etimologiak ez du hitzen erroaren analisia bakarrik barnean hartzen, gaia, desinentzia, terminazioa, esate baterako. Haren ikerketak honako eremu hauetan laguntzen du:

* hitzen esanahia ulertzen,
* norbanakoaren lexikoa zabaltzen edo aberasten,
* ortografia hobetzen, eta
* sinonimia zuzen erabiltzen; izan ere guztiz berdinak diren sinonimoak oso urriak dira.

Testu zaharrak erabiliz, etimologoek hitzen eransketa berrien kronologia eta modalitatea, eboluzioa (gaur egungo hizkuntzarantz) eta mutazioak ikertzen dituzte.

Etimologiari eman izan zaion garrantzia momentuko joeren araberakoa izan da. Urrezko aroa XIX. mendean zehar izan zuen; izan ere, ikerketa etimologikoko proiektu asko izan ziren abian, emaitzatzat honako obra hauek izan zituztenak:

* *Oxford English Dictionary* (OED).
* Roque Barciaren, *(Primer) Diccionario general etimológico de la lengua española*, 1880an.

## Bibliografia 
*  Manuel Agud & Antonio Tovar. *Materiales para un Diccionario Etimológico de la Lengua Vasca*.
* Joseba A. Lakarra, Julen Manterola & Iñaki Segurola *Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa* Euskaltzaindia. 2019.
*  Larry Trask: *Etymological Dictionary of Basque*.
* Michel Morvan: *Dictionnaire étymologique de la langue basque*, online, Internet Lexilogos 2022.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hiztegigintza

## Kanpo estekak
Menorkera

**Menorkera** edo *menorquí* katalunaren dialektoa da, "Ekialdeko blokea" izenekoan sailkatutakoa eta Menorcako uhartean hitz egindakoa.

## Ikus, gainera 
* Balearrera
* Katalanaren dialektoak
* Balear Uharteak

## Kanpo estekak 
* "En defensa dels dialectes mallorquí, menorquí, eivissenc"
Irunberriko arroila

**Irunberriko arroila** Nafarroa Garaiko Zangozerria eskualdean kokatutako arroila bat da, Irati ibaiak zeharkatutakoa. Irunberri eta Ledea herrien artean dago, 1,40 kilometroko luzerarekin eta 0,36 kilometro koadroko azalerarekin. Zatirik sakonenetan, 403 metroko aldea dago ibaiaren mailaren eta gailurrik altuenen artean, eta azpimarratzekoak dira eskuinaldeko Biezkas eta ezkerraldeko Arromastaka mendiak.

Natura 2000 sarekoa  Natura Erreserba gisa.

## Deskribapena 
Irati ibaiak Leireko mendilerroa eta Izkoko mendien artean zulatutako arroila da, kilometro bat baino gehixeagoko luzeran, 197 metroko desnibelekin, tonu gorrixkako kareharrizko labar mailakatuetan. Arroilaren hondoan, ibaiak putzu sakonak eratzen ditu sarreran eta irteeran, eta erdian presa artifizial batek atxikitzen du.

Irunberriko arroila, bere luzera osoan, bi muturretan tunel bana zeharkatzen duen pista batek zeharkatzen du, Iruñetik Zangozara zihoan Iratiko trenbide zaharraren aztarnak. Trenbide zaharreko zutoinak daude.

## Ezaugarriak 
Arroileko labar harritsuetan hegazti harkaiztarren komunitate handi bat dago, eta haien osagaietako batzuk honako hauek dira: sai arreak, sai zuriak, belatxinga mokogorriak, beletxikiak, harkaitz-zozo urdinak eta haitz-enarak.

## Erreferentziak 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* Irati ibaia

## Kanpo estekak
Els Pets

**Els Pets** pop eta rock musika talde tarragonarra da, katalunieraz abesten dute.

"Sopa de Cabra"rekin batera, Kataluniako talderik ezagunenetarikoa da.

## Diskografia 
* *Maqueta* (1985)
* *Els Pets* (1989)
* *Calla i Balla* (1991)
* *Fruits Sex* (1992)
* *Brut Natural* (1994)
* *Vine a la Festa* (1995). Bilduma.
* *Bondia* (1997)
* *Sol* (1999)
* *Respira* (2001)
* *Malacara* (2002). Bilduma.
* *Agost* (2004)
* *Això és espectacle* (2006). DVD Dokumentala + zuzenekoa.
* *Com anar al cel i tornar* (2007)
* *Fràgil* (2010)

## Ikus, gainera 
* Katalunierazko musika

## Kanpo estekak 
*  "Els Pets" taldeko webgunea
Sopa de Cabra

**Sopa de Cabra** rock eta pop musika talde gironarra da, katalunierazkoa. Polemika piztu zen gaztelaniaz ere argitaratzea erabaki zutenean.

"Els Pets"ekin batera, Kataluniako talderik ezagunenetarikoa da.

## Diskografia 
* *Sopa de Cabra* (1989)
* *La Roda* (1990)
* *Ben endins* (1991) (zuzenean)
* *Girona 83-87 "Somnis de Carrer"* (1992)
* *Mundo Infierno* (1993)
* *Al·lucinosi* (1994)
* *Sss...* (1996)
* *La nit dels anys* (1997) (zuzenean)
* *Nou* (1998)
* *Dies de Carretera* (2000)
* *Plou i fa sol* (2001)
* *Bona nit, malparits!* (2002) (zuzenean)
* *El llarg viatge* (2003)
* *Podré tornar enrere. El tribut a Sopa de Cabra* (2007)
* *Cercles* (2015)
* *La gran onada* (2020)

## Ikus, gainera 
* Katalanezko musika

## Kanpo estekak 
*  "Sopa de Cabra" taldeko webgunea
Dildo

**Dildo**a, **zakilorde**a edo **xispa** sexu jostailu bat da, maiz itxura faliko esplizitukoa, penetraziorako nahiz beste jarduera sexual batzuetarako erabiltzen dena, bai norbere buruarekin, bai besterekin.

## Dildoa gizartean 
Dildoa, kultura askotan, emakumezkoentzako zein gizonezkoentzako antzinarotik erabilitako jostailu sexuala da. *Kontsolagailu* ere deitzen zaio, baina ez da dildoa kontsolagailutzat hartu behar, perspektiba hori emakumezkoak zakil baten ordezkotzat hartzen duelako, zakila, berriro ere plazera eman eta jasotzearen zentrotzat hartuta, jarrera matxista eta heteronormatiboa mantenduz. Hori dela eta, dildoa mutilezko zein emakumezkoentzako eta gorputzean zehar gozatzeko, hainbat material eta testuraz eginiko jostailua da.

Bakarka zein lagunen artean erabiltzeko egokia da, pertsona bakoitzaren irudimenaren arabera gozagarriagoa izan baitaiteke.

## Historia 
Antzinako Grezian, gizon-emakumeek zakilaren ordezkotzat erabiltzen zituzten: zurezkoak ziren eta oliba olioaz lubrifikatuta zeuden. Asian jostailu sexualtzat erabiltzen ziren eta Ekialde Hurbilean erretxinarekin estalitako zaldi gorotzaz egiten ziren.

Bibragailua ez zen agertu elektrizitatea asmatu zen arte eta, hasieran, erabilera medikuntzarako besterik ez zen, batez ere 1890eko hamarkadan. “Utero suharra” gaixotasun moduan ikusten zen. Antsietatea, suminkortasuna, fantasia sexualak edo “gehiegizko lubrifikazioa” sintomatzat hartzen ziren. Horrexegatik, medikuek emakumeari klitoria igurzten zioten “paroxismo histeriko” delakoari iritsi arte, hau da, orgasmo bat izan arte.

XIX. mendean, praktika hain komuna bilakatu zen, non Joseph Mortimer Granville medikuak masaje pelbikoak emateko aparatu elektriko bat sortu baitzuen. Emakume askok ez zuten etxean nahi bezainbeste plazerik lortzen, sexua gizonentzako bakarrik zela pentsatzen zelako, eta medikutara joaten ziren horren bila.

1904an bibragailuak oso garestiak ziren, 200 dolar estatubatuar inguru, baina laster txikiagoak eta merkeagoak egin ziren. Irabiagailu moduan erabiltzeko ere patentatzen hasi ziren. Bostgarren tresna elektrikoa izan zen, josteko makina, haizagailua, kafe-makina eta txigorgailuaren ondoren.

Film pornografikoetan agertu eta emakumezkoen sexualitatea “gehiago ezagutu” eta gero, 1920ko hamarkadan kontsulta medikoen eta bibragailuen onarpena bukatu zen. Hurrengo urteetan, ospe txarra hartu zuenez, bakarrik katalogoetan eta sex-shopetan eros zitezkeen.

Egun, bibragailuak urrezko bigarren garaia du, diseinu berriekin: indarrez itzuli da emakume eta, aitzinean bezala, gizon askoren zoriontasunerako.

## Informazio gehigarria 
* Judith Butler, Beatriz Preciado eta ildo horren inguruko testuak.

## Kanpo estekak
Institut d'Estudis Catalans

thumb|Casa de Convalescència, Institutuaren egoitza.
'''Institut d'Estudis Catalans''' (IEC) edo Katalan Ikaskuntzaren Institutua katalanaren erakunde araugilea da, Katalunian, Balear Uharteetan eta Andorran eragina daukana. 1907ko ekainaren 18an sortu zuten Bartzelonan.

Valentziar Erkidegoan, aldiz, Acadèmia Valenciana de la Llengua dute erakunde propioa, eta Sartaldeko Zerrendan (Aragoi) eta Ipar Katalunian ofizialtasunik eta erakunderik ez dauzkate.

## Sailak 
Hizkuntza edo Filologia Saila garrantzitsuena bada ere, erakundeak beste 26 sail ere baditu, zientzia, historia, musika eta beste arlo batzuetakoak.

## Presidenteak 
## Ikus, gainera 
* Hizkuntza araugileen zerrenda

## Kanpo loturak 
*  IECren webgunea
Acadèmia Valenciana de la Llengua

**Acadèmia Valenciana de la Llengua** (AVL) edo Hizkuntzaren Valentziako Akademia valentzieraren erakunde araugile gaztea da, 1998an Valentziako hirian erkidegoko gobernuak sortutakoa.

1932an egindako *Normes de Castelló* izeneko arauetatik abiatu zen erakundea.

## Hizkuntza auzia 
Beste arlo batzuetan valentziera katalunieraren dialekto jotzen badute ere, AVL-k hizkuntzaren izaera defendatzen du.

Askoren ustez, auzia irizpide filologikoei jarraituz baino zio politikoengatik abiatu izan dute.

## Ikus, gainera 
* Hizkuntza araugileen zerrenda
* Institut d'Estudis Catalans

## Kanpo estekak 
*  AVLen webgunea