Kristautasun ortodoxo

**Ekialdeko ortodoxia**, **ekialdeko kristautasun ortodoxoa** bezala ere ezaguna, kristautasun kaledoniarraren hiru adar nagusietako bat da, katolizismoarekin eta protestantismoarekin batera.

Lehen milurtekoko Pentarkia bezala, Ekialdeko Eliza Ortodoxoa (edo "kanonikoa") eliza autozefalo independenteetan antolatzen da. XXI. mendean, eliza autozefalo konbentzionalen kopurua hamazazpi da. Eliza autozefalo nagusi horiek onartzen ez dituzten hainbat eliza autozefalo daude baita ere. Eliza autozefaloek beren primatu edo artzapezpikua aukeratzen dute. Eliza autozefaloek jurisdikzioa (agintaritza) izan dezakete beste eliza batzuen gainean, eta horietako batzuek "autonomo" estatusa dute; horrek esan nahi du eparkia sinpleek baino autonomia handiagoa dutela.

Jurisdikzio horietako asko estatu moderno baten edo gehiagoren lurraldeei dagozkie: Moskuko patriarkatua, adibidez, Errusiari eta sobietar ondorengo beste estatu batzuei dagokie. Metropoliak, elizbarrutiak, parrokiak, monasterioak edo diasporak ere barnebil ditzakete (adibidez, Konstantinoplako Patriarkatza Ekumenikoaren Ekumenikoaren, zeinak eremu kanonikoa Greziako iparraldean eta ekialdean duen). Era berean, batzuetan gainjarri egiten dira: hori da Besarabiako kasua, non Bukaresteko eta Moskuko patriarkatuak agintzen duten.

Ekialdeko Ortodoxiaren hedapena Mediterraneoko arroaren ekialdean hasi zen, kultura grekoaren barruan. Ortodoxia honen komunitateek elizaren ulermen eta irakaspen antzekoak elkarbanatzen dituzte eta Eliza beraren parte direnaren nozio indartsua dute.

Ekialdeko kristau ortodoxoek haien urtea elizaren egutegi liturgikoaren arabera antolatzen dute.

Ekialdeko Ortodoxiaren arabera, Espiritu Santua Aitarengandik dator eta eliza latindarrek gehitutako "eta Semea" (*Filioque*) klausula ez dago onartua. Izan ere, haien ustez ez da kontziliorik deitu gehiketa hori onartzeko.

## Teologia 
### Hirutasuna 
Ekialdeko kristau ortodoxoek Hirutasunean sinisten dute:  hiru pertsona desberdin eta jainkotiarrak (*hipostasak*), elkarren artean gainjartzerik eta modalitaterik gabe, eta bakoitzak jainkozko esentzia bat duelarik: sortu gabea, ez-materiala eta betierekoa.  Hiru pertsona horiek elkarrekiko harremanagatik bereizten dira. Aita betierekoa da eta ez da sortzen, eta ez dator inorengandik, Semea betierekoa eta Aitarengandik sortua da, eta Espiritu Santua betierekoa da eta Aitarengandik dator. Trinitateari buruzko ekialdeko doktrina ortodoxoa Nizeako kredoan laburbiltzen da. Jainkoak bere sorkuntzarekin duen harremana eztabaidatzean, ekialdeko teologia ortodoxoak bereizi egiten ditu Jainkoaren betiereko esentzia, guztiz transzendentea dena, eta bere *sortu gabeko energiak*, hau da, nola iristen den gizateriara*"* Haren "esentzia-jaunartzea" "zatiezina" da. Terminologia trinitarioa —esentzia, hipostasia, etab.— "filosofikoki", "herejoen ideiei erantzuteko" eta "akatsak eta egia bereizten dituzten terminoak kokatzeko" erabiltzen da

### Kristoren berpizkundea 
[thumb|273x273px|Berpizkundearen XVII. mendeko ikono [Errusiako Eliza Ortodoxoa|errusiar ortodoxoa]]
Ekialdeko Eliza Ortodoxoak Jesusen heriotza eta berpiztea benetako gertaera historiko gisa ulertzen du, Itun Berriko ebanjelioetan deskribatzen den bezala.

### Kristau-bizitza 
Elizaren irakaskuntza zera da: ekialdeko kristau ortodoxoak, bataioaren bidez, salbazio-bizitza berri batean sartzen direla damutzearen bidez, Espiritu Santuaren lanaren bidez Jainkoaren bizitzan konpartitzea helburu duena. Ekialdeko kristau-bizitza ortodoxoa erromesaldi espiritual bat da, non pertsona bakoitzak, Kristoren imitazioaren eta hesikasmoaren bidez ,  otoitz etengabearen praktika lantzen baituen. Pertsona bakoitzaren bizitza Kristoren gorputzeko kide gisa ematen da elizaren bizitzaren baitan. Orduan, Espiritu Santuaren ekimenez eta Jainkoaren maitasunari esker kide bakoitza santuago, Kristorekin bateratuago bilakatzen da, bizitza honetan hasi eta hurrengoan jarraituz.  Elizaren arabera, pertsona guztiak Jainkoaren irudira sortuak direnez, teosia edo dibinifikazioa egitera deituak daude, hau da, Jainkoaren antzerako irudia betetzea. Jainko sortzaileak, berez jainkotasuna izanik, jainkotasunean parte hartzea eskaintzen dio pertsona bakoitzari, bere graziaren dohaina onartuz.

Ekialdeko ortodoxoek uste dute Kristo, sortu zen unetik, erabat Jainkoa eta erabat gizatiarra zela aldi berean. Horregatik deitzen zaio Mariari *Theotokos* edo *Bogoroditsa*, erditu zuen haren jainkotasunaren adierazpen gisa. Uste da, halaber, bere birjintasuna ez zuela hautsi Jainko haragitua erditzerako garaian, ez zela kaltetua izan eta betirako birjina izan zela. Idazkietan Kristoren "anaiak" aipatzen direnean, senideak direla esaten da. Ekialdeko irakaskuntza ortodoxoaren arabera salbazioaren historian izan duen leku berezia dela eta, Maria gainerako santuen gaindi loriatzen da, eta bereziki Jainkoak haren bidez egin zuen lan handia.

Ekialdeko ortodoxoek uste dute Hadesen dagoen arima baten egoeran eragin daitekeela, maitasunaren eta justuen otoitzei esker Kontseilu baten adierazpen edo ediktuek, orduan, adostasuna adierazten dute (ahal bada). Aholku ekumeniko bat garrantzi, zailtasun edo barneratze handiko kontuetarako baino ez da deitzen, eta aholku txikienak ez dira aski horiei ekiteko. Kontseilu ekumenikoen adierazpen eta kanonek pisu loteslea dute eliza osoan duten irudikapenaren arabera, eta, beraz, erraz ikus daiteke elizaren adimena. Hala ere, arazo guztiak ez dira hain zailak, ebazteko aholku ekumenikoa behar baitute. Doktrina edo erabaki batzuk, adierazpen formal batean definitu gabeak edo ofizialki aldarrikatuak izan ez arren, eliza apurtezinak eta aho batez mantentzen ditu barne-nahasterik gabe, eta hauek, elizaren adimena ere islatzen dutenak, kontseilu ekumeniko baten adierazpen formala bezain ezeztaezinak dira. Formaltasun ezak ez du esan nahi autoritate falta tradizio sakratuan.

### Lurralde-hedapena eta doktrina-osotasuna 
Mendeetan zehar eliza zabaldu ahala, erakunde handi horiek jarduteko dinamika logistikoa aldatu egin zen: patriarkak, metropoliak, arkeimandritak, abbioak eta abioak, denak igo ziren administrazioaren zenbait puntu estaltzeko.

## Liturgia 
[thumb|282x282px|[Basilio Handia|Basilio Handiaren freskoa, Santa Sofia elizan, Ohrid. Bere izena daraman liturgian, done misterioak kontsagratzen ari da.]]

### Elizaren egutegia 
Urteko zikloez gain, denbora gutxiago irauten duten eta haiekin batera doazen zikloak ere badaude. Asteko ziklo batek egun bakoitzerako ikuspegi espezifikoa ematen du, urteko egutegikoez gaindi.

Igandea, Kristoren erresurrekzioari eskainia dago. Astelehenetan berriz, gorputzik gabeko indarrak omentzen dira: aingeruak, arkangelak... Astearteak profetei eskainiak daude eta bereziki San Juani. Asteazkenean Gurutzea gurtzen da eta Judasen traizioa gogoratu. Ostegunetan apostoluak eta patriarkak loriatzen dira, bereziki San Nicolas. Ostiralak, berriz ere, gurutzeari eskainiak dira eta kruzifixioaren eguna gogoratzen da. Azkenik, larunbatean saindu guztiak gogoratzen dira baina mereziki Mariari eskainia egoten da. Era berean, hildakoak oroitzen dira. 

### Elizaren zerbitzuak 
#### Musika eta kantua 
[thumb|Kantariak kliroetan kantatzen San Jorge elizan, [Konstantinoplako Patriarkatza Ekumenikoa|Konstantinoplako patriarkatuan]]
Kantu erlijiosoaren konposiziorako *octoechos* delakoa erabiltzen da, mendebaldeko forma gregorianoen eta antzinako beste musika sistema kristau batzuen antzeko zortzi tonuko sistema. Musika bizantziarra mikrotonala da.

Iparraldeko eslaviarrek, ordea, tonu-sistema sinpleagoak erabili dituzte znamenny kantu-mota lokalaren garapen gisa. Tradizional eta onargarritzat jotzen diren bertsio eta estilo ugari daude, eta asko aldatzen dira kulturen artean.

Ikonoak elizetako hormak apainduz aurki daitezke, eta, askotan, barneko egitura erabat estaltzen dute.

#### Ikonostasia 
thumb|224x224px|Errumaniako salbazio-katedraleko ikonostasia
*Ikonostasia* ikonoen eta pintura erlijiosoen horma bat da, eliza bateko habeartea santutegitik bereizten duena. *Ikonostasia* da, halaber, eliza baten barruan edozein lekutan jar daitekeen ikono eramangarriaren euskarria. Ikonostasi modernoak XI. mendeko bizantziar tenploietatik datoz. Ikonostasiaren bilakaera XIV. mendeko hesikasmo mistizismoari eta Errusiako Eliza Ortodoxoaren zurgintzako genialtasunari zor zaie.

#### Gurutzea 
[thumb|[Gurutze grekoa]]
thumb|Errusiako gurutze ortodoxoa
Goiko zeharbide txikiak Poncio Pilatok Kristoren buruan iltzatu zuen ikurrari egiten dio erreferntzia. Askotan, akronimo batekin inskribatzen da: "INRI", "Nazareteko Jesus, Juduen Erregea" latinez. Hala ere, askotan "Zeruko errege" esaldiarengatik aldatzen da, Pilatosen esanari Kristoren baieztapenarekin (Nire erreinua ez da mundu honetakoa) erantzuteko.

Ekialdeko Eliza Ortodoxoarekin lotutako beste gurutzeak hauek dira: barra bakarraren gurutzaketa tradizionalenak, gurutze grekoa, latindar gurutzea, Jerusalengo gurutzea, gurutze zeltak eta beste batzuk. Oin inklinatuko gurutzearen sinbolismo komun bat honakoa da: atsedeneko oinak gorantz, zerurantz, seinalatzen dute, Kristoren eskuinaldean, eta beherantz, Hadeserantz, Kristoren ezkerraldean.

### Artea eta arkitektura 
thumb|Ekialdeko eliza ortodoxoaren barnealde tradizionalaren irudia.
Trinitate Santuaren katedral arkidiozesiarra, New Yorkeko Upper East Side auzoan, ekialdeko kristau ortodoxoen mendebaldeko hemisferioko elizarik handiena da.

### Tokiko ohiturak 
[alt=|thumb|Eltzegintza potoen ondarrak kalean, inguruko etxeetako leihoetatik bota ondoren. [Korfu|Korfuko Larunbat santuaren tradizioa.]]
Eliz jurisdikzioko eskualdeetan ere adierazten dira tokiko ohiturak, eta sarritan herrialdeekin bat datoz. Eliza ortodoxo askok titulu nazionala dute (adibidez Ortodoxo albanarra, ortodoxo bulgariarra, ortodoxo georgiarra, ortodoxo grekoa, ortodoxo errumaniarra, ortodoxo errusiarra, ortodoxo serbiarra, ortodoxo ukrainarra, etab.) eta titulu honek identifika dezake zein hizkuntza erabiltzen den zerbitzuetan, zein gotzain den buru, eta zein ohitura jarraitzen dituzten  espezifikoek. Ekialde Ertainean, kristau ortodoxoei *rum* ("erromatarra") ortodoxo deitzen zaie, Bizantziar Inperioarekin lotura historikoa dutelako.

## Misterio sakratuak (sakramentuak) 
Mendebaldean sakramentu izena jasotzen diren ohiturek "misterio sakratu" bezala ezagutzen dira ekialdeko ortodoxoen artean. Eliza Katoliko Erromatarrak zazpi sakramentu dituen bitartean, eta talde protestante askok bi (bataioa eta eukaristia) edo bat ere ez, ekialdeko ortodoxoek ez dute kopurua mugatzen. Hala ere, erraztasunaren mesedetan, katixismoek zazpi misterio handiez hitz egiten dute maiz. Horien artean daude Komunio Santua (lotura zuzenena), bataioa, kristalizazioa, aitormena, batasuna, ezkontza eta antolamendua. Baina termino honek ere erreferentzia egin ahal die beste ekintza sakratu batzuei ere, hala nola, tontsura monastikoari edo uraren bedeinkatzeari.. Bataioa pertsona batek Kristoren heriotza eta berpizkundean parte hartzea den gisan, sendotzean pertsona batek Mendekostean Espiritu Santuaren etorreran parte hartzen dueskuinera|thumb|Ekialdeko ortodoxiako bataioa

### Ezkontza 
Ikuspegi ortodoxotik, ezkontza misterio sakratu edo sakramentuetako bat da. Beste tradizio kristau askotan bezala, esate baterako katolizismoan, emakume bat eta gizon bat Jainkoaren aurrean betiereko elkartasunean eta maitasunean elkartzeko balio du. Elkartze hau, Kristori eta haren Ebanjelioari jarraitu eta familia leial eta santu bat hazteko egiten da.  Elizaren arabera, ezkontza gizon baten eta emakume baten arteko elkartzea da soilik, eta buruzagi ortodoxo batzuek irmo hitz egin dute sexu bereko pertsonen ezkontza zibilaren aurka eginez.

Jesusek esan zuenez, "hildakoengandik berpiztean, ez dira ezkontzen eta ez dira ezkontzan ematen, aingeruen gisakoak dira zeruan" (Mc 12, 25). Kristau ortodoxoaren aburuz, pasarte hori ez da ulertu behar kristau-ezkontzak ez duela errealitate izaten jarraituko Erresuman, baizik eta harremanak ez direla "haragizkoak" izango, "espiritualak" baizik.

### Ordenazioak 
Apaiz eta diakono alargunak ezin dira berriz ezkondu, eta ohikoa da kleroko kide horiek monasterio batera erretiratzea (ikus zelibatu). Hori kleroaren emazte alargunei ere aplikatzen zaie; ez dira berriz ezkontzen, eta moja bihurtzen dira seme-alabak hazi zaizkienean. Gizonei bakarrik onartzen zaie ordena sakratuak hartzea, nahiz eta diakonesei liturgia- eta pastoral-funtzioak izan elizaren barruan.

2016. urtean, Alexandriako Patriarkatuak diakono emakumeen ordena berrezartzea erabaki zuen. 2017. urteko otsailean, Theodore II patriarkak bost emakume kontsakratu zituen Alexandriako Patriarkatuko diakono izateko.

## Banaketa 
thumb|Kristautasun ortodoxoa munduan herrialdeka
Kristautasun ortodoxoa munduko herrialde handieneko erlijio nagusia da, errusiarren % 77 dira kristau ortodoxoak.Bertan, gutxi gorabehera, munduko kristau ortodoxoen erdiak bizi dira. Erlijioa ere oso kontzentratuta dago Ekialdeko Europako gainerako lurraldeetan, non erlijio nagusia baita Ukrainan (% 65,4-% 77), Errumanian (% 82), Bielorrusian, (% 48–% 73), Grezian (% 95 -% 98), Lituanian (%4), Kroazian (%4), Eslovenian (%2) eta Finlandian (%1,5). Erdialdeko Asiako sobietar errepublika zaharretan, ekialdeko ortodoxia da erlijio nagusia Kazakhstango iparraldean, hau da, eskualdeko biztanleriaren %23,9, eta gutxiengo nabarmena da Kirgizistanen (%17), Turkmenistanen (%5), Uzbekistanen (%5), Azerbaijanen (%2), Sirian (%5–8), Jordanian (%2–5), Palestinan (%1–2,5), eta Israelen (%1–2) daude.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak