open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lipako artxidiozesia

**Lipako artxidiozesia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren filipinar artxidiozesia da. 1910eko apirilaren 10ean ezarri zen elizbarruti gisa eta 1972ko ekainaren 20an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Lipan dago. Egun artzapezpikua Gilbert Garcera da.

## Ordinarioak 
### Lipako apezpikuak 
* Giuseppe Petrelli (1910-1915)
* Alfredo Verzosa (1916-1951)
* Alejandro Ayson Olalia (1953-1972)

### Lipako artzapezpikuak 
* Alejandro Ayson Olalia (1972-1973)
* Ricardo Vidal (1973-1981)
* Mariano Gaviola (1981-1992)
* Gaudencio Rosales (1993-2003)
* Ramon Arguelles (2004-2017)
* Gilbert Garcera (2017-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Alfredo Obviar (1944-1950)
* Salvador Q. Quizon (1971-2002)
* Buenaventura Famadico (2002-2003)
* Jose Paala Salazar (2003-2004)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Boaceko elizbarrutia

**Boaceko elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren filipinar elizbarrutia da. 1977ko apirilaren 2an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Boacen dago. Egun apezpikua Edwin Panergo da.

## Ordinarioak 
* Rafael Montiano Lim (1978-1998)
* Jose Francisco Oliveros (2000-2004)
* Reynaldo Evangelista (2004-2013)
* Marcelino Antonio Maralit (2014-2024)
* Edwin Panergo (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gumacako elizbarrutia

**Gumacako elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren filipinar elizbarrutia da. 1984ko apirilaren 9an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Gumacan dago. Egun apezpikua Euginius Cañete da.

## Ordinarioak 
* Emilio Z. Marquez (1984-2002)
* Buenaventura Famadico (2003-2013)
* Victor Ocampo (2015-2023)
* Euginius Cañete (2024-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ramona Giráldez

**Ramona Giráldez Domínguez** (A Cañiza, Pontevedra, Galizia, 1954ko martxoaren 15a) poeta eta irakaslea da.

## Bizitza 
Cañiza herrian jaio bazen ere hile batzuk baino ez zituen bertan egin, aitak, maisu errepublikanoak, une hartan hantxe baitzuen plaza. Hainbat lekutan egon ostean, Ramonak bederatzi urte zituela, familia Santiago de Compostelara joan zen bizitzera. Han, Rosalía de Castro Bigarren Hezkuntzako Institutuan(BHI) ikasi zuen Batxilergoa.

Filologia Hispanikoan lizentziatu zen, eta, gero, Santiago de Compostelako Unibertsitateko Galego-Portuges azpiatalean. 

### Lan ibilbidea 
Hizkuntza eta Galizierazko Literaturako irakasle agregatu lanetan hasi zen 1983an, eta irakasgai bereko katedradun 1996an. Eskolak Vilagarcía de Arousa eta Cambadosko institutuetan eman zituen; eta 1990eko hamarkadan Coruñako Monte de las Moas BHIn hasi zen.

2018. urtean *Tardes de domingo* (euskaraz: Domeka arratsaldeak) poema liburua argitaratu zuen, Luz Aruferen ilustrazioekin.

### Estiloa 
Intimista da bere poesiaren tematika, bigarren maila hartzen duten paisaia elementuekin, desamodioa eta malenkonia girotuz, eta saudade eta ezinegon ñabardurekin.

[thumb|[Ramona Giráldez|Ramona Giráldez Domínguez USCko Gallego-Portugesaren 1. promozioko beste kide batzuekin: María dos Anxos González Refoxo, USCko Gallego-Portugaldarraren 1. promozioko kide batzuekin: Ángel González Guerra, Manuel Castelao Mexuto, Luis Cambeiro Cives, Vitoria Ogando, Manuel Ferreiro Fernández, Tareixa Roca Sánchez, María Xosé Queizán Cives, María do Carme García Pereiro, Luís Gayoso Baqueiro, Carme Vázquez Castro, Manuel Figueiras Fernández, Francisco Salinas Portugal, César Morán Coruña, 2017/09/09]]
Sarrera moduan hauxe idatzi zuen:

2021ean Erretinaren argazkiak: atalase bat eta 49 kontakizun kaleratu zituen.

2024an, berriz argitaratu zuen *A cohesión da auga* (euskaraz: Uraren kohesioa) poesia lana: "Kohesioak esan nahi du molekulek erakarri egiten dituztela mota bereko molekulak, eta ur molekulek kohesio-indar sendoak dituztela, haien artean hidrogeno-zubiak eratzeko duten gaitasunari esker".

## Lana 
Besteak beste, lan hauexek egin ditu:

### Poesia 
* *Tardes de domingo* (euskaraz: Domeka rratsaldeak) (2018). Noia: Toxosoutos. ISBN 978-84-947719-8-9. ISBN 978-84-123646-0-6.
* *A cohesión da auga* (euskaraz: Uraren kohesioa) (2024). Noia: Toxosoutos. 139 orr. ISBN 9788412849769.

### Kontakizunak 
* *As fotos da retina* (euskaraz:  Erretinako argazkiak) (2021). Coruña: Medulia Editorial. Tania Aruferen ilustrazioak. 198 orr. ISBN 978-84-123646-0-6.

## Erreferntziak 
## Kanpo estekak 
* Punta zuriko arratsaldeak Santiagon, 2018/04/16an kontsultatua
* Aurkezpena: Tardes de punta en blanco en la Coruña, 2018/04/16an kontsultatua
* Elkarrizketa Manuel Castelaorekin Carvalho Calerori buruz, 2020/12/22 kontsultatua
Lucenako elizbarrutia

**Lucenako elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren filipinar elizbarrutia da. 1950eko martxoaren 28an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Lucenan dago. Egun apezpikua Mel Rey Uy da.

## Ordinarioak 
* Alfredo Obviar (1950-1976)
* Jose Tomas Sanchez (1975-1982)
* Ruben T. Profugo (1982-2003)
* Emilio Z. Marquez (2003-2017)
* Mel Rey Uy (2017-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Jose Tomas Sanchez (1972-1976)
* Emilio Z. Marquez (2002-2003)

## Apezpiku laguntzailea 
* Ruben T. Profugo (1979-1982)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aiago

**Aiago** Arabako herri hustu bat da, Dokumentu gutxitan aipatua, *Ayago* edo *Villarrosa* aldaerekin. Egun mapetan topa daiteke Aiago grafiarekin. Aiago ondoan, mapetan, *Villarrosa* ere topa daiteke.

## Historia 
Gerardo López de Gereñuk, (1957), herri hustu hau aipatu zuen, kokapena eta dokumentuetako lekukotasun bakar batzuk aipatu zituen. Ayago eta Villarrosa izenak eman zituen Gereñuk eta 1483. urteko Errege Katolikoen ebazpen bat aipatzen du non Izartza, Okina, Berrozi eta Aiago aipatzen diren. Gereñu, lehen aipamen horrekin batera, 1548ko Burguko lur-neurketa baten ostean egindako agiri batzuetan *Ayago* eta *Ayagobidea* toponimoak ikus daitezkeela esan zuen, eta azkenik, Gereñuk aipatu zuen 1711. urteko beste agiri bat, Filipe V.a Espainiakoaren garaiko beste dokumentu batean *Ayago* aipatzen zela.

## Kokapena 
Aiago / *Ayago eta *Villarrosa'' toponimoak ikus daitezke Berrozi, Izartza eta Egileta herrien artean. Mapetan ez da ulertzen Aiago eta Villarrosa leku bat eta bakarra denik, elkarren ondoko bi lekuen izenak direla ikusten da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba

## Kanpo estekak
Viktor Madarász

**Viktor Madarász** (Csetnek, 1830eko abenduaren 14a – Budapest, 1917ko urtarrilaren 10a) hungariar gai historikoen eta erretratuen margolaria.

Pozsonyra joan zen zuzenbidea ikastera, baina berak eta bere anaia Andresek ikasketak utzi eta 1848ko Hungariako Iraultzan parte hartu zuten. Borroka amaitu ondoren, lege-ikasketekin jarraitu zuen, eta pintura-irakaspenak jasotzen hasi zen.

1853an Vienako Arte Ederretako Akademian ikasten hasi zen eta bi urte geroago Ferdinand Georg Waldmüllerren historiako pintura klaseetara joaten hasi zen. 1856an Parisera joan zen eta Arte Ederretako Eskolan Léon Cognieten ikasle izan zen. Paul Delarocheren eragina ere jaso zuen.

1870. urtean Hungariara itzuli zen, baina bere estiloa oso kritikatua izan zen oso frantziartzat hartua izan zelako, eta hiru urte geroago pintura utzi eta bere aitaren negozioaz arduratu zen.

## Iruditegia 

Madarász Kuruc és labanc 1855.jpg|*Kuruc eta Labanc*
Hunyadi László a ravatalon-Madarász.jpg|*László Hunyadiren dolua*
Madarász, Viktor - The Dream of an Exile (Thököly's Dream, 1856).jpg|*Imre Thökölyren ametsa*
Madarász Dózsa's People 1868.jpg|*György Dózsaren jendea*
Madarász Eötvös József 1874.jpg|*József Eötvös* (1874)

## Kanpo estekak
Askoa (Apodaka)

**Askoa** Apodakako (Zigoitia, Araba) toki bat. Eremu horretan *Askoako baseliza*ren hondakinak XIX. mendearen erdialde arte iraun zuen (*Azkueko Andre Maria* izenarekin ere ezaguna).

1257an, Jerónimo Aznar Calahorrako katedraleko gotzainaren kartan ***Aysecoa*** formarekin ageri da. *Askoako Andre Maria*ren baselizako tailua (XIII. - XIV. mendekoa) Apodakako parrokian dago gaur egun. Arabako Elizbarrutiko Arte Sakratuaren Museoan baselizaren hiru kapitel eta eraikinaren beste zatiak daude.

XIX. mendean *Azcue* bezala dokumentatu zen.

Gaur egun, *Askoa baseliza* edo *Azkue baseliza* zegoen tokian Maltako Ordenaren zaldun tenplarioen herrixka bat existitu izan zen. Herrixka horren hondarrek XIX. mendera arte iraun zuten.

## Kokapena 
Askoa Apodakatik hurbil, hego-ekialdean dago kokatuta. (Hemen erakusten den 1932-34. urteko ortoargazkiaren beheko-ezkerreko aldean legoke).

## Haitzuloa 
Askoako haitzuloa, gaur egun Apodakako haitzulo bezala ere ezaguna, eremu horretan bertan dago.

Askoako haitzuloaren, Apodakako haitzuloaren kokapena ere hortxe dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak
2025eko Lombardiako Giroa

**2025eko Lombardiako Giroa** txirrindularitzako lasterketa klasiko honen 119. edizioa izan zen. 2025eko urriaren 11n egin zuten Como eta Bergamo artean, 241,5 kilometroko ibilbidearekin. Proba hau UCI World Tour 2025eko egutegiaren 35. lasterketa izan zen.

Garailea, bosgarren urtez jarraian, UAE Team Emirates taldeko Tadej Pogačar esloveniarra izan zen. Podiumean Remco Evenepoel belgikarrak eta Michael Storer australiarrak lagunduta.

Lehenbiziko euskalduna Ion Izagirre gipuzkoarra izan zen, hamahirugarren amaitu zelarik.

## Taldeak 
## Sailkapen orokorra 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala  
* 2025eko Lombardiako Giroa - *ProCyclingStats*
Bruselako Justizia Jauregia

**Bruselako Justizia Jauregia**,  eta , Belgikako Brusela hiriburuan dagoen eraikin bat da, herrialde honetako Botere Judiziala eta Auzitegi Nagusiaren egoitza.

## Eraikina 
1866-1883 artean eraiki zen, Leopoldo II.a Belgikakoaren erregealdian, eta Joseph Poelaert belgikar arkitektoak diseinatu zuen. 26.006 metro karratuko azalera du eta XIX. mendeak gizakiek eraikitako eraikin handiena izatearen ospea du.

Bigarren Mundu Gerran bonbardeketen ondorioz kupulak kalteak jadan zituen eta 1984an zaharberritua izan zen.

## Iruditegia 

irudi:Palais de Justice from Hilton.jpg|Jauregiaren ikuspegia.

## Kanpo estekak
Santiago Aizarna

**Santiago Aizarna Etxabeguren** (1928ko abuztuaren 1a, Oiartzun - 2025eko urriaren 9a, Gipuzkoa, Donostia) euskal herritar idazle eta kazetari bat izan zen.

Donostiako kultura bizitzan aktiboki parte hartu zuen 1960 eta 1970eko hamarkadetan, hiriko egunkari eta aldizkarietan gaztelaniazko artikuluak nahiz literatura eta zinema iruzkinak idatziz eta pilota kronista gisa lan eginez.

Erredakzio Kontseiluko kide, *Noray* aldizkariaren kolaboratzailea (1963) eta *Kurpil* aldizkariaren sortzaileetako bat eta zuzendaria (1973-1977) izan zen. Donostia Hiria Sariaren sortzaileetako bat ere izan zen, eta 1968an *Al finalizar la fiesta* kontakizunarekin sari hori irabazi zuen. 1974an Portugaleteko Zubi Esekia Saria irzabazi zuen Los zamuros eleberriarekin, eta lan ez argitaratzea hori erabaki zuen. 

Bere lanaren zati handia argitaratu gabe geratu izan zen berak erabaki zuelako. Literaturari buzuzko ikuspegi esze`tiko bat zuelako idazlanak aritzeari uko egin zion. 

Bere autorretratuan  bere burua definitu zuen anbizio literariorik gabeko idazle gisa, eszeptikoa, indibidualista eta kritikoa gizartearekiko, politikarekiko eta giza izaerarekiko zela. 

Txikitatik idazle autodidakta izan zen eta idazle eta irakurle gisa literaturarekin harremana izan zuen. 2025eko urriaren 9an Donostian hil zen, 97 urterekin, euskal kulturan eragin handia utziz. 

## Idazlanak 
* 1956: Kaleko bekatuak. Eleberria (Bartzelona, Rumbos)
* 1958: El carrousel de la vida (Bartzelona, Rumbos)
* 1962: Gizonarekin ipuinak (Donostia, V. Echevarria)
* 1977: Loten emaztea. (Durango, Leopoldo Zugaza)
* 1986: El ojo insomne: relatos (Donostia, Primitiva Casa Baroja)
* 1987: Crímenes truculentos en el País Vasco: artículos (Donostia, Primitiva Casa Baroja).
* 1988: Amesgaitzak (Donostia, Primitiva Casa Baroja)
* 1989: Don Pio el Chapelaundi Ensayo (Donostia, Primitiva Casa Baroja)
* 2010: Crímenes truculentos en el País Vasco De las tropelías banderizas al doble asesinato de Beizama (Txalaparta argitaletxea)

## Kanpo loturak 
* Santiago Aizarna, Auñamendi Entziklopedia
Météors

***Météors*** () 2025eko Hubert Charuel eta Claude Le Pape frantziar zinema zuzendarien film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Gutxi gorabehera 30 urte ditu Mikak, Burger Kingen egiten du lan, eta gauak bere lagun Danielekin igarotzen ditu, alkohol eta marihuana artean, bigarrenari bururatzen zaizkion erokeriak eginez. Danielek gauzak lapurtzen ditu ondoren saltzeko, eta zirrosia diagnostikatu diote. Frantziako Marne Garaia eskualdeko herri txiki batean bizi dira Mika eta Daniel, eta, handik alde egin nahi badute ere, ez da aukera erraza haiek bezalako gazte batzuentzat.

Gau batean lehiaketa batean saritu duten katu bat lapurtu, eta auto istripu bat izango dute. Epaitu egingo dituzte, eta, alkoholaren eraginpean zeudenez, kartzela zigorra saihesteko aukera bat emango diete: sei hilabete dituzte lan kontratu bat eta froga toxikologiko garbiak aurkezteko. Haurtzaroko lagun Tonyrengana joko dute orduan bi mutilek. Tonyk eraikuntza enpresa bat du, eta hondakin nuklearrak kudeatzeko obra batean eskainiko die lana.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dippenhall

'''''', Ingalaterrako hegoaldean dagoen baserri giroko herrixka bat da, Surrey konderrian.

Farnham udalerritik 2,6 kilometro ekialdera dago.
The Rocky Horror Show

***The Rocky Horror Show*** Jim Sharmanek ekoitzi eta zuzendutako rock musikala da, Richard O'Brienen musika eta libretoa duena. 1940ko hamarkadaren amaieratik 1960ko hamarkadaren hasiera arteko beldurrezko eta zientzia-fikziozko B filmei omenaldi komikoa da. Musikalak ekaitz batean harrapatuta geratzen den bikote konprometitu berri baten istorioa kontatzen du, trabesti zientzialari baten etxera iristen dena. Frank-N. -Furter doktorea, bere asmakizun berria azaleratuko du, Rocky, Frankensteinen tankerako munstro moduko bat, fisikoki perfektua den gizon gihartsu baten itxuran.

Zinemarako egokitzapena- *The Rocky Horror Picture Show*- 1975ean kaleratu zen eta laster kultuko film bihurtu zen. Munduko hogeita hamar herritan izan ostean, hogei hizkuntzatara itzulia izan ostean eta berrogeita hamar urtean Londresen antzeztua izan ostean, 2025ean Arriaga antzokian Euskal Herrian estreinatu zuten. Londrestik zuzenean etorri izanaren ondorioz, ingeles landuan izan ziren hitzezko eta abestutako pasarteak, aldibereko interpretazioa goiko paneletan emanda, bai euskaraz bai gaztelaniaz.

## Abestiak 
* "Science Fiction/Double Feature" - Trixie
* "Dammit, Janet" - Brad y Janet
* "Over at the Frankenstein Place" - Brad, Janet eta Riff Raff
* "Sweet Transvestite" - Frank N. Furter
* "The Time Warp" - Riff Raff, Magenta eta Columbia
* "The Sword of Damocles" - Rocky
* "Charles Atlas Song" - Frank N. Furter*
* "Hot Patootie – Bless My Soul" - Eddie
* "Charles Atlas Song (Reprise)" - Frank N Furter*
* "Touch-a, Touch-a, Touch-a, Touch Me" - Janet, Magenta eta Columbia
* "Once in a While" - Brad
* "Planet Schmanet Janet" - Frank N Furter
* "Rose Tint My World" - Columbia, Rocky, Brad eta Janet
* "Don't Dream It, Be It/Wild and Untamed Thing" - Frank N. Furter eta Riff Raff
* "I'm Going Home" - Frank N. Furter
* "Superheroes" - Brad, Janet eta narratzailea
* "Science Fiction/Double Feature *(Repetición)*" - Trixie
1975eko zinema egokitzapenerako eta hurrengo bertsiotarako "I Can Make You A Man" berrizendatuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
A House of Dynamite

***A House of Dynamite*** () 2025eko Kathryn Bigelow estatubatuar zinema zuzendariaren thriller politikoa da.

## Sinopsia 
Jatorria identifikatu gabeko misil bat Ameriketako Estatu Batuen aurka jaurti dutenean, Etxe Zuriak erlojupeko lasterketa bat hasi du, erantzulea nor den eta nola jokatu behar den zehazteko.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roig Arena

**Roig Arena**, Espainiako Valentzia hirian dagoen erabilera anitzeko pabiloi bat da, Valentziako Erkidegoan. Nagusiki Valencia Basket Club saskibaloi taldearen jokaleku gisa erabiltzen da.

2025eko irailaren 29an inauguratu zen eta Juan Roig espainiar enpresaburuaren izena darama. Saskibaloi partiduetarako 15.600 lagunentzako edukiera, 180°ko kontzertuetarako 18.600 lagunentzako edukiera eta 360°ko ikuskizunetarako 20.000 lagunentzako edukiera du. 1.300 ibilgailuentzako aparkalekua ete badu.
Berlinguer - La grande ambizione

***Berlinguer - La grande ambizione*** () 2024ko Andrea Segre italiar zinema zuzendariaren film biografikoa da.

## Sinopsia 
Filmak Enrico Berlinguer Italiako Alderdi Komunistako idazkari nagusi ezagunaren bizitza kontatzen du. Bizitza baino, bere karrera politikoko urte erabakigarrienetan zentratzen da: 1973 eta 1978 bitartean. 1978an Italiako Alderdi Komunista boterera eramateko zorian egon zen unea azaltzen du istorioak, Kristau Demokraziarekin egindako aliantza baten bidez.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Girlfriend (telesaila)

***The Girlfriend*** britainar telesail laburra da, Naomi Sheldonek eta Gabbie Asherrek Amazon Prime Videorentzat egina.

## Sinopsia 
Londresen, Danielek, familia aberats bateko gazteak, harreman sutsua hasi du Cherryrekin; Cherry jatorri xumeko emakumea da. Danielen amak, Laurak, ezagutzen duenean, bien artean tentsioa sortuko da berehala, eta harremana bataila psikologiko bihurtuko da. Laura ziur dago Cherryk asmo ilunak dituela eta Danielekin duen harremana ez dela dirudiena. Cherryk, berriz, Laura ama kontrolatzaile eta obsesibo gisa ikusten du, semea bere eraginpean mantentzeko edozer egiteko prest dagoena.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wayward (telesaila)

***Wayward*** kanadar telesail laburra da, Mae Martinek Netflixentzat egina.

## Sinopsia 
Tall Pines hiri idilikoan girotuta dago istorioa, eta arazoak dituzten nerabeentzako eskola baten ingurukoa da; eskola horretan, ordea, ezer ez da dirudiena. Alex Dempsey Tall Pinesera iritsi berria den poliziaren ikuspegitik, eta Laura  haren emaztea eta herriko akademiako ikasle ohiarenetik.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muertos S.L.

***Muertos S.L.*** espainiar telesail komikoa da, Contubernio Filmsek Movistar Plus+entzat egina.

## Sinopsia 
Abiapuntua, heriotza bat da: ehorztetxearen zuzendari eta sortzailearen heriotza, hain zuzen ere. Don Gonzalo hil ondoren, Damaso Alonso administratzaile arduratsuak zuzendaritza bere gain hartzea espero du, baina, haren harrigarri, hildakoaren alargun Nievesek hartuko du agintea.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Poquita fe

***Poquita fe*** espainiar telesail komikoa da, Buendía Estudiosek Movistar Plus+entzat egina.

## Sinopsia 
Berta eta José Ramón, bizitzako egunerokoari aurre egin beharko dion bikote xelebrea da. Amesten duten *carpe diem* hori betetzeko, ordea, traba ugari topatuko dituzte bidean: ahizpa, amaginarreba nekagarria, bizilagun jasanezina, lagun abenturazalea, lankide bitxiak, tabernako lagunak... eguneroko asperduraren biktima den bikote bat dira.

## Aktoreak 
* Raúl Cimas: José Ramón
* Esperanza Pedreño: Berta
* Marta Fernández Muro
* Chani Martín: auzokoa
* Julia de Castro: amaginarreba
* María Jesús Hoyos
* Juan Lombardero
* Pilar Gómez: Pilar
* Enrique Martínez: Riki
* Blas Ortiz
* José Manuel Poga

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Monster (telesaila)

***Monster*** estatubatuar telesail antologikoa da, Ryan Murphyk Netflixentzat egina.

## Sinopsia 
### 1. denboraldia 
Jeffrey Dahmerrek oso txikitatik izan zuen hilotzekiko interesa haurtzaroan hasi zen, aitarekin batera. Orduan, aitak hildako animaliak disekzionatzen irakatsi zion, semearekin hurbiltasun-uneak partekatzeko modu gisa, maite zuen hobbya eginez. Gertakari horiek heriotzarekiko eta bizitzarik gabeko gorpuekiko obsesioa bultzatzen dute, eta hori da, hain zuzen ere, 1978an 18 urte zituela istripuz egindako lehen homizidioa.

### 2. denboraldia 
Lyle eta Erik Menéndez 1996an kondenatu zituzten, José eta Kitty Menéndez gurasoak hiltzeagatik. Fiskaltzak familiaren ondasuna heredatu nahi zutela argudiatu bazuen ere, neba-arrebek adierazi zuten beren ekintzak abusu fisiko, abusu emozional eta sexu-abusuzko bizitzaren beldurraren ondorio izan zirela.

### 3. denboraldia 
1950eko hamarkadako Wisconsingo landa zelaietan girotua, Eddie Gein izeneko gizon bakarti, atsegin eta itxuraz kaltegabea isilik eta lasai bizi da erortzear dagoen landetxe batean. Baina ate zahar horien atzean gordetzen duena azaleratzen denean, *The American Nightmare* edota «amerikar amesgaiztoa» delakoa birdefinituko du. Geinen krimen maltzurrek munstro berri baten irudia zizelkatu zuten, gizarte oso baten beldurrak eta desirak gorputz bakarrean pilatuz.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alien: Earth

***Alien: Earth*** estatubatuar zientzia-fikziozko telesaila da, Noah Hawleyk FX on Hulurentzat egina.

## Sinopsia 
Telesailak etorkizuneko Lur bat irudikatzen du, non korporazio teknologiko boteretsuek nagusitasuna duten; horien artean, Prodigy nabarmentzen da. Boy Kavalier, zuzendari nagusia, hilezkortasunarekin obsesionatuta dago eta esperimentu aurreratuen gidaria da, haur gaixoen kontzientziak gorputz sintetikoetara transferitzeko prozesuak burutzen ditu. Egoera are korapilatsuagoa bihurtzen da, Weyland-Yutani enpresaren estralurtar espazio-ontzi batek Lurra jotzen duenean. Istorioaren erdigunean Wendy dago, kontzientzia gorputz hibrido batera transferitzen zaion neska gaztea

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Yards

***The Yards***, 2000ko James Gray estatubatuarrak zuzendutako krimen eta drama film bat da. Mark Wahlberg, Joaquin Phoenix, Charlize Theron, Faye Dunaway, Ellen Burstyn eta James Caan aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, New York, Leo Handler (Mark Wahlberg) mutil gaztea espetxetik atera berria da eta zentzatu eta bizimodu zuzen bati ekiteko asmoarekin bere jaiolekua den Queens auzora itzuliko da, baina ailegatu eta behin Willie Gutierrez (Joaquin Phoenix) laguna eta haren Erica Soltz (Charlize Theron) neskalagunarekin berrelkartu eta Frank Olchin (James Caan) New Yorkeko Metroaren bagoien mantenimendu konpainia bateko enpresaburu ustelarentzat lanean hastean bizimodu berri eta zintzoari ekitea berak uste bezain erraza ez dela izango jabetuko da.

## Aktoreak 
*Mark Wahlberg: Leo Handler
*Joaquin Phoenix: Willie Gutierrez
*Charlize Theron: Erica Soltz
*James Caan: Frank Olchin
*Ellen Burstyn: Val Handler
*Faye Dunaway: Kitty Olchin
*Steve Lawrence: Arthur Mydanick
*Tony Musante: Seymour Korman
*Victor Argo: Paul Lazarides
*Tomas Milian: Manuel Sequiera
*Robert Montano: Hector Gallardo
*Victor Arnold: Albert Granada
*Domenick Lombardozzi: Todd
*Joe Lisi: Elliot Gorwitz
*David Zayas: Jerry Rifkin ofiziala
*Joseph Ragno: Leoren baldintzapeko askatasuneko ofiziala
*Dan Grimaldi
*Andy Davoli: Raymond Price 

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Riefenstahl (filma)

***Riefenstahl*** 2024ko Andres Veiel alemaniar zinema zuzendariaren film dokumentala da.

## Sinopsia 
Alemania naziko zinemagile ofiziala izan zen Leni Riefenstahl, eta Hitlerren erregimen nazionalsozialistarekin zituen lotura konplexuak aztertzen ditu lan horrek. Andres Veielek, filmaketa pertsonalak, gutunak, argazkiak eta grabazioak erabiliz, errukirik gabe begiratzen dio zinemagileak berak urteetan zehar eraikitako narratibari. Dokumentalak Riefenstahlek sortutako bertsioa manipulazio eta ukapen ebidentzia sendoekin kontrastatzen du. Zahartzarotik saltzen zuen diskurtsoa —artista neutrala zela, historiaren biktima— desmuntatzen duten irudiak aurrez aurre jartzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Task (telesaila)

***Task*** estatubatuar telesail laburra da, Brad Ingelsbyk HBOrentzat egina.

## Sinopsia 
Tom Brandis FBIko agente bat da. Indarkeriazko lapurreta bolada arriskutsu bat geldiarazteaz arduratzen den unitate berezi baten buru izango da. Baina susmagarri nagusia, itxuraz eredugarria den familia bateko aita (Robbie Prendergrast), ikerketaren erdigunean jartzen denean, kasua anbiguotasun moralen, familiako sekretuen eta muturreko erabakien sare bihurtuko da. Legearen alde banatan egon arren, bi pertsonaiek erredentzioaren eta familia loturaren aldeko barne borroka izango dute.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jaws at 50: The Definitive Inside Story

***Jaws @ 50: The Definitive Inside Story*** 2025eko Laurent Bouzereau franko-estatubatuar zinema zuzendariaren film dokumentala da, 1975eko Steven Spielbergen *Jawas* filmari buruzkoa.

## Sinopsia 
Alderdi tekniko eta historikoetan oinarritutako dokumentalak ez bezala, filma ikuspegi gizatiarragatik nabarmentzen da. Laurent Bouzereauk elkarrizketak eta artxiboko material argitaragabea uztartzen ditu. Dokumentalak J.J. Abrams, Guillermo del Toro, Jordan Peele, George Lucas, Steven Soderbergh eta halako pertsona ospetsuen testigantzak jasotzen ditu, eta filmak haien ibilbidean izan duen eragina azpimarratzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
A Cruel Love: The Ruth Ellis Story

***A Cruel Love: The Ruth Ellis Story*** britainiar telesail laburra da, Lee Haven Jonesek ITVrentzat egina.

## Sinopsia 
1955ean girotua dago lana: Ellisek, 28 urte zituela, ospea lortu zuen Londresko kluben munduan, hiriburuko kudeatzaile gazteena bihurtuta. Hala ere, arrakasta horrek ez zuen luze iraun: David Blakely lasterketa pilotuarekin harreman toxiko eta bortitza hasi zuen. Ruth auzipetu egin zuten Blakelyren hilketagatik, eta heriotza zigorra ezarri zioten.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Furia (2025eko telesaila)

***Furia*** () espainiar telesail komikoa da, Félix Sabrosok Maxentzat egina.

## Sinopsia 
Bost emakumek osatzen dute telesailaren bizkarrezurra: Marga artista esnob eta bitxia. Haren senarra, Roberto, telebistako zuzendaria da, eta Tinarekin, etxeko langilearekin, ezkutuko harreman bat du. Vera, Margaren laguna, sukaldari mediatikoa. Nat moda-denda bateko saltzaile xelebrea da. Adela, Tinaren ama, langabezian dago eta amarekin batera etxegabetua izateko arriskuan da. Eta Victoria, Adela eta Naten bizilaguna, 1970eko hamarkadan ospetsua izan zen aktorea da. Tartean, beste pertsonaia batzuk ere agertuko dira eta protagonista nagusien erregai emozional gisa funtzionatuko dute. Guztiak meditazio talde batean elkartu eta laster askatzen dute barruan daramatena; muturreko egoeren aurrean, edozertarako prest agertuko dira.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manilako artxidiozesia

**Manilako artxidiozesia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren filipinar artxidiozesia da. 1579ko otsailaren 6an ezarri zen elizbarruti gisa eta 1595eko abuztuaren 14an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Manilan dago. Egun artzapezpikua Jose Advincula kardinala da.

## Ordinarioak 
### Manilako apezpikua 
* Domingo Salazar (1579-1594)

### Manilako artzapezpikuak 
## Artzapezpiku lagunkideak 
* Romualdo Jimeno Ballesteros (1845-1846)
* Gabriel Reyes (1949)

## Apezpiku laguntzaileak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bruselako Arte Ederren Jauregia

**Bruselako Arte Ederren Jauregia**,  eta , edo **BOZAR** edo **PSK**, *Beaux-arts* eta *Paleis voor Schone* izendapen laburdura, Belgikako Brusela hiriburuan dagoen kulturari buruzko disziplina anitzetarako gunea da.

Bertan kulturaren saila ezberdinetako ekitaldiak eta egiten dira, tartean musika, arte plastikoak, antzerkia, dantza, literatura, zinema eta arkitektura.

Jauregia 1922-1929 artean Victor Horta belgikar arkitektoak art déco estiloaz diseinatu eta eraiki arazi zuen.

## Kanpo estekak 
* Webgunea
Mathilde Quednow

**Mathilde Quednow** (jaiotzez **von Hüser**; Berlin, 1820ko azaroaren 21a – Biebrich, 1900eko otsailaren 4a) alemaniar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Mathilde von Hüser prusiar ofizial baten alaba zen, eta haurtzaroan eta gaztaroan maiz aldatzen zuen bizilekua, aitaren kokapenaren arabera. 1854an, Albert Quednow koronelarekin ezkondu zen Berlinen eta harekin Bonnera joan zen bizitzera. 1873an alargundu ondoren, urtebete eman zuen Italian eta gero Bonnera itzuli zen. 1895ean, Biebricheko komentuan sartu zen, eta han hil zen, 79 urte zituela.

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carme Fernández Pérez-Sanjulián

**María do Carme Fernández-Pérez Sanjulián** (Coruña, Galizia, 1963) filologoa, irakaslea eta idazlea da, saiakeragilea**.**

## Bizitza 
Galego-Portugesr Filologian doktorea eta Galiziako Hizkuntza eta Literatura irakaslea izan zen. 1987an Batxilergoko irakasle agregatua izan zen, baina 1990 eta 1993 urteen artean Santiagoko de Compostelako Unibertsitatean eman zituen klaseakeman zituen. Gero Galiziera, Portugesa, Frantsesa eta Hizkuntzalaritza Saileko irakasle jardun du Coruñako Unibertsitatean. Galiziar eta portugaldar literaturari buruzko hainbat argitalpen idatzi ditu.

## Lanak 
Besteak beste, lan hauexetk egin ditu:

### Saiakera 
* *A Galiza e o galego nas "Comedias bárbaras" ,* Ramón María Valle-Inclánena (1986). Cadernos da Escola Dramática Galega.
* *A construcción nacional no discurso narrativo,* Ramón Otero Pedrayorena (2003). A Nosa Terra.
* *Intenso e Solidario Feminismo. Estudos Rosalianos* (2023). UDC

### Edizioak 
* *O mesón dos ermos. Contos*, Ramón Otero Pedrayorena, 1997, AS-PG, A Nosa Terra.
* *Fígados de tigre*, Francisco Gomes de Amorimena, 2003, Universidade da Coruña.
* *Viaxes e construción do pensamento. Viaxes e viaxeiros na Galiza anterior a 1936*, 2012, Universidade da Coruña/Fundación Vicente Risco.

### Lan kolektiboak 
* *Literatura galega: textos escollidos*, 1991 e 1992, Baía Edicións.  Miguel Anxo Mato Fondorekin.
* *Historia da Literatura Galega*, 1996, AS-PG e A Nosa Terra.
* *Bibliotecas dixitais*, 2005, Laiovento, Ángeles Saavedra Placesekin.
* *No tempo de Follas novas. Unha viaxe pola literatura universal*, 2015, Alvarellos.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2003. urtean, Premio Sempre en Galiza edo Beti Galizian saria, *A construcción nacional no discurso narrativo de Ramón Otero Pedrayo* (euskaraz: Ramon Otero Pedrayoren Nazio eraikuntza narratiboa lanarengatik).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Selton Sánchez

**Selton Sued Sánchez Camilo** (Durango, Bizkaia, 2007ko otsailaren 20a) Athletickeko futbol jokalaria da, erdilari lanetan aritzen dena.

## Biografia 
Durangon jaio zen, baina bere nerabezaroa Basaurin egin zuen. Ama brasildarra du eta, beraren partetik, Roberto Firmino du lehengusua.. Futbolari begira, Abaroa taldean hasi zen jokatzen, Basauriko San Miguel barrutian . Athleticen harrobira batu zen 2017an, non berehala agertu zen Lezamako entrenamendu zentroaren promesa gisa. Baskoniarekin Bigarren Federaziorako igoera lortu zuen 2024/25 denboraldian nahiz eta 2024-25 denboraldian zehar osasun arazoengatik aldenduta izan.

Baskonian izen bat hartzen hasi zen 2025-26 denboraldian, UEFA Youth League txapelketan kapitain bezala hasiz,  eta Arsenalen aurkako 4-1eko garaipen batean atentzioa emanez, gero Borussia Dortmunden aurka gol batekin eta bi asistentziarekin, 4-0 garaipenera eraman zutenak. 2025eko irailean Athletic-en Champions League-eko B zerrendan sartu zen. 

2025eko azaroaren 5ean debuta egin zuen lehen talde zurigorriarekin (656. jokalaria izanik) St James' Park estadioan Newcastlen aurkako Champions Leagueko partidan Mikel Jauregizarren ordez.2026ko Otsailaren 8an lehen asistentzia eman zuen profesional gisa. Hau Nico Serranori eman zion Levante UDn aurkako garaipen batean San Mamesen(4-2).

## Selekzioa 
Espainiako 18 urtez azpiko selekzioarekin deitu dute 2024ko abendutik aurrera, partida ofizialik jokatu gabe, 2025eko udazkenean 19 urtez azpiko selekzioarekin deitu aurretik.Otsailaren 17an debuta egin zuen Norvegiako selekzioaren aurkako garaipen batean, non hainbat detaile utzi zituen.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 30ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Erreformaren pasealekua (Mexiko Hiria)

**Erreformaren pasealekua**, , Mexikoko Mexiko Hiriaren erdigunean dagoen pasealekua da, hiriko etorbide nagusi eta nabarmenena dena.

14,7 kilometro luze ditu.

## Izena 
Jatorriz, Enperatriza eta Enperadorearen pasealekua deitu zen, Maximiliano I.a Mexikokoaren enkarguz eratu baitzen. Benito Juárezen gobernuak enperadorea garaitu ondoren José Santos Degollado politikariaren omenez Degollado pasealekua izena jaso zuen, Juárezen heriotzaren ostean Sebastián Lerdo de Tejadaren gobernuak egungo izena ipiniz.

## Pasealekua 
Pasealeku honetako erdialdeko atalean hiria nahiz herrialdeko gertaera historiko ugari jazo dira, tartean manifestaldiak era protestak bai eta ospakizunak, kontzertuak eta herritar jarduerak ere.
Antipoloko elizbarrutia

**Antipoloko elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren filipinar elizbarrutia da. 1983ko urtarrilaren 24an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Antipolon dago. Egun apezpikua Ruperto Santos da.

## Ordinarioak 
* Protacio Gungon (1983-2001)
* Crisostomo Yalung (2001-2002)
* Gabriel V. Reyes (2002-2016)
* Francisco Mendoza de Leon (2016-2023)
* Ruperto Santos (2023-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Francisco Mendoza de Leon (2015-2016)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Francisco Mendoza de Leon (2007-2015)
* Nolly C. Buco (2018-2024)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andrea Barreira Freije

**Andrea Barreira Freije**, (A Fonsagrada, Lugo, Galizia, 1986) kazetaria, idazlea, itzultzailea, irakaslea, kultur kudeatzailea, esataria, saltzailea eta pedagogoa da.

## Bizitza 
Kazetaritzan graduatu zen Santiago de Compostelako Unibertsitatean, Komunikazio Zientifiko, Teknologiko eta Ingurumenekoan Madrilgo Karlos III.a Unibertsitatean eta Nazioarteko Ikasketetan Santiago de Compostelako Unibertsitatean.

Nadalen haurrentzako ipuina kaleratu zuen, *Que pode saír mal?* (euskaraz: Zer irten daiteke txarto) 2016/17ko Eguberrietako Pontexogoak (Pontevedra) ekitaldietarako, Ana Seoanek irudiztatua. 

## Lanak 
[thumb|300x300px|Ezkerretik eskuinera, [Celia Recarey, Andrea Barreira Freije eta Antía Veres, "Klasikak galizierara itzultzea, Mary Wollstonecraftetik Virginia Woolfera" hitzaldian, SELIC 2017ko jardueretako batean.]]

* *Non hai luz sen escuridade* (euskaraz: Ez dago argirik iluntasunik gabe) (2015). Santiago: Urco Editora. Gazteentzako nobela fantastikoa.
* *Palabra de bruxa* (euskaraz: Sorgin hitza) (2018). Vigo: Galaxia, Mendebaldeko kostaldea. 168 or. ISBN 978-84-9151-181-6.
* *Quen precisa unha avoa?* (euskaraz: Nork behar du amona bat?) (2024). Vigo: Xerais. 296 or. María Montesen ilustrazioak. ISBN 978-84-1110-569-9. ePub: ISBN 978-84-1110-574-3.

### Saiakera 
* *Desmontando o corpo, construíndo a ciencia. As xemelgas Fernández de la Vega*  (euskaraz: Gorputza desmuntatzen, zientzia eraikitzen. Fernandez de la Vega bikiak) (2021). Coruña: Baía. 48 or. ISBN 978-84-9995-368-7.

### Lan kolektiboak 
* *Contos do Sacauntos*
* *Romasanta o criminal*
* *Lendas de Gallaecia*
* *Segunda Era*
* *Encontros na Terceira Fase*
* *Tebras na Alma*
* *Contos de Verán*
* *O libro dos libros* (2018), "A libreira de Iz"kontakizunarekin

## Sariak eta aintzatespenak 
* Palabra de Bruja 2019ko Galiziar Liburuaren Galan finalista izan zen
* VII. Agustín Fernández Paz Saria, Berdintasunaren aldeko haur eta gazteentzako narratiba, *Quen precisa unha avoa?* (euskaraz: Nork behar du amona bat?) lanarengatik

## Erreferntziak 
## Kanpo estekak 
* Egilearen fitxa Urco Editoran.
Argentinako Kongresu Nazionalaren Jauregia

**Argentinako Kongresu Nazionalaren Jauregia**, , Argentinako Buenos Aires hiriburuan dagoen jauregi bat da, Entre Ríos etorbidean. Monserrat auzoan dago.

## Kongresua 
Argentinako Kongresu Nazionalaren egoitza da.

## Historia 
1906ko maiatzaren 12an insuguratu zen, aurrez Vittorio Meano italiar arkitektoak diseinatu zuen baina haren emaztearen ustezko maitaleak eta maiordomo ohiak erail zuenez, Julio Dormal belgikar arkitektoak eraikuntza amaitu zuen.
Beatriz Maceda

**Beatriz Maceda Abeleira** (Coruña, Coruñako pronbintzia, Galizia, 1963) maistra eta idazlea da.

## Bizitza 
Coruña hiriburuan jaio zen 1963an, eta bost urterekin Lugo probintziako Vilalbara joan zen bizitzera. Lehen Hezkuntzako Irakasleen Unibertsitate Eskolan ikasi zuen Ingeles espezialitatea. Hezkuntza Orientazioko Graduondoko ikasketak egin zituen Deustuko Unibertsitateko Maslow Catell Institutuan. 1995. urteean ezkondu eta Coruñara joan zen berriz bizitzera.

## Galegozko lanak 
### Haur eta gazte literatura 
* *Man. O alemán de Camelle* (2012). Galebook. 40 or. ISBN 978-8494073502.
* *O álbum de Garrincha* (2015). Galaxia. 180 or. ISBN 978-84-9865-613-8.
* *Lúa en Ningures* (2019). Xerais. 128 or. Laura Veleiroren ilustrazioak. ISBN 978-84-9121-463-2.
* *Man* (2020). Laura Veleiroren ilustrazioak. Medulia. 48 or. ISBN 978-84-120579-4-2.
* *Ardora* (2019). Urco Editora. 131 or. Laura Veleiroren ilustrazioak. ISBN 978-84-94945601
* *As Sentinelas do Silencio* (2022). Xerais. 187 or. ISBN 978-84-1110-134-9
* *Teranga* (2024). Vigo: Xerais, Col. Fóra de Xogo. 200 or. ISBN 978-84-1110-532-3. ePub: ISBN 978-84-1110-553-8.

### Lan kolektiboak 
* *Relatos da Ulloa*, 2019, Instituto de Estudos Ulloáns/Gadis.
* *Manifesto 25N. Trinta voces pola eliminación da violencia contra a muller*. 2021. Alvarellos Editorra.
* *O libro das raras* (2023). Viki Ribadullaren ilustrazioak.
* *O libro da música*. 2021. Galaxia.
* *Luísa Villalta Gomez. Alma de violino* (2023). Vigo: Xerais. Eli Ríos Listerekin eta Laura Sánchezen ilustrazioak. 48 or. ISBN 978-84-1110-447-0.
* *Entre liñas*.(2024). Edita, Oscar Losada Castro.
* *A gran final*. (2024). Edicións Positivas.

### Narratiba 
* *Cando John Lennon coñeceu a Valle-Inclán* (2017). Trifolium. 124 or. ISBN 978-8494565472.

## Sariak 
* Gazte Literaturako II. Maria Victoria Moreno Saria (2019) *Ardora* izeneko lanarekin.

* Frei Martín Sarmiento Sariaren XVII. edizioko irabazlea (2021), *Ardora* lanarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
A Sega

**A Sega** (Galizia, 2013) Galiziako literatur kritika feministaren plataforma da. 2013. urtean sortu zen. Sustatzaileen artean, Andrea Nunes Brións, María Reimóndez, Marga Romero Lorenzo (Marga do Val), Lara Rozados, Susana Sanches Arins eta Beatriz Suárez Briones daude. Geroago, Emma Pedreirak, Beatriz Macedak eta Andrea Barreira gehitu ziren.

2014an hasi ziren  Día das Galegas nas Letras (euskaraz: Galiziarren Eguna Letretan) ospatzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Didier Burkhalter

**Didier Eric Burkhalter** (Auvernier, 1960ko apirilaren 17a) suitzar ekonomialari eta politikaria da. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 2014an.

Neuchâtelgo Unibertsitatean ekonomia politikoa ikasi eta erredaktore ekonomiko gisa lan egin ondoren, Alderdi Erradikal Demokratikoan sartu zen politikan.

1991tik 2005era Neuchâtel hiriko gobernuko kide izan zen, eta hainbat aldiz bertako alkate. 1990etik 2001era Neuchâtel kantonamenduko gobernu-kontseiluko kide ere izan zen.

2007an Suitzako Estatuen Kontseiluko kide hautatu zuten eta 2009an Suitzako Federal Kontseiluko kide. Gobernuan, Herrizaingo saila (2009-2011) eta Kanpo Arazoetarako saila (2011-2017) zuzendu zituen. 2017an kargua utzi zuen.

Suitzako Konfederazioko lehendakaria izan zen 2014an, eta urte horretan Europako Segurtasun eta Lankidetzako Antolakundeko lehendakaria ere izan zen.
Ezpeleta (nautika)

**Ezpeleta** haga horizontal birakaria da, mastaren oinarrian artikulatzen dena bela jakin batzuk eusteko, hala nola bermudar aparailuako bela nagusia edo antzinako belaontzi baten brigantina. Ontzi mota hauetan ezinbesteko atala da, bela nagusiaren beheko ertza hedatzeko eta kontrolatzeko balio baitu.

## Ezaugarriak
Ezpeleta, normalean, zurez, aluminioz edo zuntzezko materialez (karbono-zuntza adibidez) egina izaten da, eta bere luzera eta erresistentzia belaontziaren tamainaren eta bela nagusiaren neurrien araberakoak dira. Bere funtzio nagusia belaren beheko aldea tenkatuta mantentzea da, haizeak bultzada eraginkorra egin dezan eta belaontziaren norabidea kontrolatu ahal izateko. Horrez gain, belaren forma optimizatzeko eta haizearen indarra modu eraginkorrean aprobetxatzeko balio du.

Ezpeleta atal birakaria da eta, ontzian zehar mugitzen da, norabide aldaketen arabera. Birak egitean, ezpeleta alde batetik bestera pasa ahal da. Maniobra hau arreta handiz egin behar da, bat-bateko kolpeak ekiditeko eta ontziko tripulatzaileen segurtasuna bermatzeko. Ezpeleta kontrolpean mantentzeko, *eskota* izeneko soka erabiltzen da.

## Motak
Hainbat ezpeleta mota daude. Hauek dira ohikoenak:
*Ezpeleta finkoa: haga zurruna da, mugimendu horizontala du baina ezin da altxatu/jeitsi. Oinarrizko ezpeleta mota da. Sinplea eta merkea, baina ezin da altuera doitu, eta arriskutsuagoa izan daiteke tripulazioarentzat mugitzerakoan.
*Ezpeleta malgua: Haga bera malgua da eta belari forma aerodinamikoagoa hartzen uzten dio. Bela baten oinarria luzera osoan ezpeleta batera finkatzen denean, honen zurruntasunak belaren behealdea laua mantentzeko joera du. Hala ere, belaren eraginkortasun aerodinamikorik handiena profil aerodinamiko baten antzera kurbatzen denean lortzen da. Ezpeleta malgu bat belarekin bikoizten da eraginkortasun handiagoa lortzeko.
**Park Avenue* ezpeleta: goialdea zurruna eta Maia izanik ere, ezpeleta malgu baten kurbadura aerodinamiko bera ahalbidetzen du. Bela ezpeletari zuzenean eutsi beharrean, belaren beheldea ezpeletan sartzen diren burdinetara finkatzen da. Burdina horiek bere belaren behealdea libreki kurbatu daiteke. Lehen aldiz *Enterprise* yatean erabili zen 1930eko Amerika Kopako lehiaketan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Telefunken

**Telefunken Gesellschaft für drahtlose Telegraphie m.b.H.**, 1955etik aurrera **Telefunken GmbH** zena, irrati eta telebista aparatuak fabrikatzen zituen enpresa alemaniarra izan zen, 1903an sortua. Hasieran AEG eta Siemens & Halske arteko proiektu komertziala zen, Siemensek 1941ean utzi zuen arte.

1911n, Gilen II.a kaiserrak Telefunkeneko ingeniariak bidali zituen West Sayvillera (New York) Nikola Teslaren laguntzarekin 180 metroko altuerako hiru erradio-dorre altxatzeko. Antzeko ezaugarriak zituen estazio bat eraiki zuten Nauenen, Ipar Amerikaren eta Europaren arteko haririk gabeko komunikazio-sare bakarra ezarriz. 1967an AEGrekin fusionatu zen, eta AEG-Telefunken izena hartu zuen. 1985ean Daimlerrek AEG erosi zuenean, «Telefunken» marka ezabatu egin zen. «Telefunken» marka komertziala, hala ere, DaimlerChryslerrek merkaturatzen jarraitzen du.

Walter Bruchek PAL koloretako telebista-sistema garatu zuen Telefunkenen; sistema hori da gaur egun Amerikatik kanpoko telebista-sistemetan gehien erabiltzen dena. 2001ean Telefunken | USA™ sortu zuten Estatu Batuetan Telefunken mikrofonoak berritzeko eta fabrikatzeko zerbitzuak emateko.

2005ean, Telefunken SenderSysteme Berlin Transradio SenderSysteme Berlin AG izendatu zuten. Transradio marka 1918koa da, Telefunkenen subsidiario gisa sortu zutenean. Urtebete geroago, 1919an, Transradiok duplex transmisioa sartu zuen. Transradio irrati-difusioko sistema modernoen ikerketan, garapenean eta diseinuan espezializatuta dago MF, VHF/FM eta irrati-uhinen bidezko nazioarteko komunikazioko beste sistema batzuetan.

2005etik aurrera, Telefunken Licenses GmbH enpresak «Telefunken» marka erabiltzeko lizentziak ematen ditu. Ordutik eskainitako aparatuek jatorrizko enpresaren izen bera baino ez dute, baina Telefunken AG desagertu zenetik 30 urte igaro badira ere, Alemania osoko kontsumitzaile gehienen memorian presente jarraitzen duen marka baten ospeaz baliatzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Uhin ertain

-estazio baten dorrea, Chapel Hill, Ipar Carolina.]]
**Uhin ertaina** (, *MW*) 300 kilohertzetik 3 megahertzera bitarteko maiztasun-tartea hartzen duen espektro elektromagnetikoaren banda da. Banda horren erabilera nagusia Telekomunikazioen Batasun Internazionalak (UIT) normalizatu du lurreko soinudun irrati-difusioaren zerbitzurako. Adibidez, 2. eskualderako, 5535kHz-1605kHz banda adierazten du. Berriki egindako handitzeek 1605.5 kHz-1705 kHz azpi-banda gehitu dute. Nazioarteko hitzarmen bidez, maiztasun-tarte horretan Anplitude Modulatua (AM) edo DRM (Digital Radio Mondiale) erabiltzen dituzte transmisioetan.

## Uhin ertainaren ezaugarriak 
Banda honetako hedapen-modu nagusia gainazaleko uhin baten bidez egiten da, eta horrek zehazten du lehen mailako zerbitzugunea deritzona. Hedatzeko bigarren modu bat ionosferako hausnarketa edo hausnarketa ionosferikoa da, bigarren mailako zerbitzugunea deritzonak sortzen duena. Potentziaren arabera, lehen mailako zerbitzugunea egunean zehar kilometro gutxi batzuetatik ehunka kilometroraino izan daiteke, eta handiagoa da maiztasuna zenbat eta baxuagoa izan (maiztasun baxuagoek antenen tamaina handiagoa eskatzen dute). Gauez, egunez baino hobeto hedatzen da, eguzki-orduetan uhin ertainak gogor xurgatzen dituen ionosferaren D geruza desagertzen baita.

Azkenik, zaratarekiko oso kaltebera den banda bat da:
* Zarata atmosferikoa (uhinetan zehar milaka kilometrora dauden ekaitzak entzun daitezke).
* Gizakiak egiten duen zaratari. Adibideak: PLCa, Internetera ADSL bidez sartzeko zerbitzua, argiteriako tentsio-erreguladore jakin batzuk, etab.
* Zarata naturala, ionosferari dagokiona.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brent Sass

**Brent Sass** (Excelsior, Minnesota, 1980ko urtarrilaren 2a) estatubatuar kirolaria da, mushing kirola egiten duena. Lera-txakurren *Iditarod* eta *Yukon Quest* lasterketa biak irabazi dituen sei mushinglarietako bat hain zuzen ere.

## Kirol ibilbidea 
2007tik aurrera hasi zen Yukon Quest lasterketan parte hartzen. Iditarod lasterketan lehenengo aldiz 2012an hartu zuen parte eta debutari onena izan zen.

2015ean Yukon Quest irabazi zuen 12 ordu eta 49 minutuko denbora eginez. Iditarod ere irabazten bazuen, hori lortzen zuen historiako bigarren musher izango zen, baina deskalifikatu egin zuten iPod Touch bat erabili izanagatik.

2016an Iditarod lasterketan Sassen txakurrek uko egin zioten White Mountain kontrolgunetik ateratzeari. Hirugarren zihoan une hartan. Sassek ez zituen behartu ahi izan eta lasterketaren azken zatia motel egin zuten. Azkenean 20. amaitu zuen.

2019an bigarrenez eta 2020an hirugarrenez irabazi zuen Yukon Quest lasterketa eta 2022ko martxoaren 15ean azkenik lortu zuen Iditarod lasterketa irabaztea. Hori lortzen zuen historiako seigarren musherra izan zen. 2023an Yukon Quest irabazi zuen laugarren aldiz.

2023an abokatu batek salatu egin zuen Yukon Quest eta Iditarod lasterketetako erakundeen aurrean Brent Sassek hainbat emakumeri sexu erasoak egin izana. Horren aurrean Sassek Yuko Quest lasterketatik erretiratzea erabaki zuen eta Iditarod lasterketak deskalifikatu egin zuen.

## Erreskateak 
2011n Sass eta haren *Silver* txakurrak American Summit pasabidean elur-ekaitz bortzitz batean erreskate lanak egin zituzten. Yukon Quest bidean zehar beste musher batzuk erreskatatzeagatik egin da ezagun eta lasterketak Yukon Quest's Silver Award saria ezarri zuen lasterketan eroi-ekintzak egiten dituzten lehiakideak saritzeko.

## Palmaresa 
* Yukon Quest (4): 2015, 2019, 2020, 2023
* Iditarod (1): 2022

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Uhin luze

**Uhin luzea** (, *LW*) 30 kilohertztik 300 kilohertzera bitarteko maiztasun-tartea hartzen duen espektro elektromagnetikoaren banda da. Terminoa historikoa da, XX. mende hasierakoa, irrati-espektroa uhin luzeko (LW), uhin ertaineko (MW) eta uhin laburreko (SW) irratiek osatzen zutela uste izan zenean. Irrati-sistema eta gailu moderno gehienek uhin-luzerak erabiltzen dituzte, gero "ultra-labur" gisa hartuko zirenak (hau da, VHF, UHF eta mikrouhin).

Europan, Afrikan eta Asiako alde handietan (Telekomunikazioen Batasun Internazionalaren 1. eskualdea), non 148,5 eta 283,5 kHz arteko maiztasun-tartea erabiltzen den AM irrati-emisiorako, MW bandaz gain, uhin luze terminoak irrati-espektroko LF bandaren (30–300 kHz) barruan kokatzen den irrati-banda horri egiten dio erreferentzia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Beatriz Suárez Briones

**Beatriz Suárez Briones** (Marín, Pontevedra, Galizia, XX. mendea) irakasle, idazle, literatur kritikari eta feminista da.

## Bizitza 
Filologia Hispanikoan lizentziatu zen Urrutiko Hezkunztarako Unibertsitate Nazionalean (UNED), 1991. urtean.

### Lan ibilbidea 
Literatur kritikako irakasle jardun du Vigoko Unibertsitatean. Galiziako Xuntako presidentearen aholkularia izan zen genero eta eskubide zibilen arloan PSOE-BNG alderdibitasunean (2005-2009). Legais taldeko presidentea izan zen. Vigoko Unibertsitateko ikasketa feministen bultzatzaile gisa, Genero Ikasketen Graduondoko Programa zuzendu zuen. Teoria feminista eta lesbiana ikertzen ditu sexualitatearen teoriarekin, psikoanalisiarekin eta idazketarekin dituen interzesioetan; baita queer teoria ere feminismoarekin eta LGBT komunitatearen eskubideekin lotuta.

## Lanak 
Besteak beste, lan hauexek idatzi ditu:
* *Sextualidades*, 2003.   
* *Las lesbianas (no) somos mujeres. En torno a Monique Wittig*, Icaria, 2013.
* *Feminismos lesbianos y queer*.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* A Sega

## Kanpo estekak 
* Beatriz Suarez Briones