ISON kometa

ISON kometa, formalki C/2012 S1 bezala ezagutua, Oorteko hodeiko kometa eguzkitsu bat izan zen, 2012ko irailaren 21ean aurkitu zutena Vitaly Nevskyk (Ваталанески, Vitebsk, Bielorrusia) eta Artyom Novichonokek (Артём Новичонок, Kondopoga,Errusia).
[thumb|ISON kometa, [TRAPPIST-1|TRAPPISTek harrapatua 2013ko azaroaren 15ean.]]

## Historia 
Aurkikuntza Kislovodsketik (Errusia) gertu dagoen Nazioarteko Sare Optiko Zientifikoaren (ISON) 0,4 metroko (16 in) erreflektorea erabiliz egin zen.  Datuen tratamendua CoLiTec asteroide-aurkikuntza programa automatizatuaren bidez egin zen. 2011ko abenduaren 28ko Lemmon Mendiko Prospekzioaren eta 2012ko urtarrilaren 28ko Pan-STARRSen aurreko irudiak azkar aurkitu ziren.

2012ko irailaren 22an, Remanzaccoko (Italia) Behatokiko talde batek iTelescope sarea erabili zuen  . Planeta Txikien Zentroak iragarri zuen aurkikuntza irailaren 24an.

Swiftek 2013ko urtarrilean egindako behaketen arabera, ISON kometaren nukleoak 5 kilometro inguruko diametroa (3 mi) zuen.  Geroago egindako kalkuluen arabera, nukleoak 2 kilometro inguruko diametroa zuen (1 mi). Mars Reconnaissance Orbiter (MRO) behaketen arabera, nukleoa 0,8 kilometro baino txikiagoa zen (0,5 mi) diametroan.

ISON kometa aurkitu eta gutxira, komunikabideek Ilargi betea baino distiratsuagoa izan zitekeela zabaldu zuten. Hala ere, gertaeren berri izan ahala, ez zen inoiz begi hutsez erraz ikusteko bezain distiratsu bihurtu. Gainera, puskatu egin zen Eguzkitik gertu igarotzean. 2013ko azaroaren 28ko txostenek (perihelioa igaro zen eguna)  adierazten zuten ISON kometa partzialki edo erabat desegin zela Eguzkiaren berotasun eta mareen ondorioz. Hala ere, geroago, CIOCeko kideek (NASAren ISON Observing Campaign) kometaren antzeko ezaugarri bat aurkitu zuten, haren zati txiki bat periheliotik bizirik atera zitekeela iradokiz.  

2013ko azaroaren 29an, komak 5 graduko itxurazko magnitudea hartu zuen. 2013ko azaroaren 30ean, koma are gehiago lausotu zen ikusmen biluztuaren azpitik, 7 magnitudean. 2013ko abenduaren 1ean, koma are gehiago ahuldu zen, Eguzki eta Heliospheriko Behatokia zeharkatzen amaitu zuenean.   2013ko abenduaren 2an, CIOCek iragarri zuen Kometa ISON erabat desintegratuta zegoela.   Hubble Space Teleskopioa ikuspegiak huts egin zuen.

2014ko maiatzaren 8an desintegrazioaren azterketa zehatza argitaratu zen, kometa perihelioa baino ordu batzuk lehenago erabat desegin zela iradokiz.

## Aurkikuntza 
2012ko azaroaren 21ean egindako ohiko behaketetan, Vitali Nevskik eta Artyom Novichonokek Gemini eta Cancer eremuak zaindu zituzten, eguraldi lainotsuak gaueko zati handi batean behaketak atzeratu ondoren. Taldeak ISONen 0,4 metroko (16 metro) erreflektorea erabili zuen Kislovodsketik gertu (Errusia) eta CCD irudiak erabili zituen behaketak egiteko. Saioa hasi eta gutxira, Nevskik datuak prozesatu zituen CoLiTec erabiliz, asteroideak aurkitzeko software automatizatua. Analisian, ezohiko objektu distiratsu bat antzeman zuen, itxurazko mugimendu geldoa zuena, Jupiterren orbitatik kanpoko posizio bat adierazten zuena, 100 segundoko lau CCDren erabileran oinarritua.  Aurkikuntzaren unean, objektuaren itxurazko magnitudea 19,1etik 18,8ra bitartekoa zen.

Taldeak bere aurkikuntzaren berri eman zion Telegrama Astronomikoen Bulego Nagusiari objektu asteroide gisa, eta ondoren Planeta Txikien Zentrora bidali zuten. Hala ere, taldeak geroago jakinarazi zuen objektuak koma 8 arku inguruko itxura zuela. Objektuaren kokapena eta itxura komikoa baieztatu zuten afiliatu gabeko beste hainbat behatzailek, eta, horrela, kometari ISON izena eman zioten, nazioarteko behaketa-proiektuaren ondoren eta Nazioarteko Astronomia Batasunak emandako jarraibideen arabera.  Mount Lemmon Observatory-ren analisian, Gareth V. Williams eta Pan-STARRY in Haleakalā-k aurrez ikusi zuten. 2011ko abenduaren 28an hartu ziren lehen aldiz Lemmon mendiko aurretiko irudiak, eta kometak 19,5 eta 19,9 arteko itxurazko magnitudea zuela adierazi zuten. Pan-STARRSeko irudiak 2012ko urtarrilaren 28an hartu ziren eta irudi horietan kometak 19,8 eta 20,6 arteko itxurazko magnitudea zuen. 

## Orbita 
ISON kometa 2013ko azaroaren 28an iritsi zen periheliora (Eguzkitik hurbilen) 0,0124 AU (1.860.000 km; 1.150.000 mi) distantziara Eguzkiaren erdigunetik. 695.500 km-ko (432.200 mi) eguzki-erradioa zenbatuta, ISON kometak 1.165.000 km (724.000 mi) pasa zituen Eguzkiaren azaleraren gainetik. Bere ibilbideak hiperbolikoa zirudien, eta horrek iradokitzen zuen kometa dinamikoki berria zela, milioika urte behar izan zituena Oorteko hodeitik etorri berria, edo baita izar arteko kometa hautagai bat ere. Periheliotik gertu, eszentrikotasun orbitalaren bi gorputzeko soluzio heliozentriko generikoek kometa Eguzkiari lotuta edo lotu gabe egon zitekeela iradokitzen zuten. Baina hain eszentrikotasun handiko objektuentzat, Eguzki Sistemaren barizentroa heliozentrikoa baino egonkorragoa da. Denbora luzeko kometa baten orbita modu egokian lortzen da orbita oskulatzailea planetaren eskualdetik irten ondorengo garai batean kalkulatzen denean eta Eguzki Sistemaren masa zentroarekiko kalkulatzen denean. JPL Horizons elementu orbital barycentrikoak 1950 eta 2050 garaietarako, biek sortzen dute aldi orbitalik gabeko soluzio hiperboliko bat. 1950eko garai bat erabiliz, 1.000000086ko eszentrikotasun hiperboliko ahulak iradokitzen du ISON eguzki jatorrikoa dela. Hurbilen zegoela, ISON kometak 0,07248 AU (10.843 milioi km; 6.737 milioi mi) pasa zituen Martetik 2013ko urriaren 1ean, eta ISON kometaren hondarrak 0,43 AU (64 milioi km; 40 milioi mi) inguru pasa ziren Lurretik 2013ko abenduaren 26an.

Aurkitu eta gutxira, ISON kometaren elementu orbitalen eta 1680ko Kometa Handiaren arteko antzekotasunek, euren artean lotura bat egon zitekeela espekulatzea eragin zuten. Baina ISONen behaketa berriek erakutsi zuten bi kometak ez daudela erlazionatuta.
thumb|Ison Kometa
2014ko urtarrilaren 14tik 15era Lurra ISON kometaren orbitatik gertu igaro zenean, Eguzkiaren erradiazioak lehertutako mikrotamainako hauts partikulek meteorito-zaparrada edo laino noctiluzenteak eragin zitzaketela aurreikusi zen;  hala ere, bi gertaerak ez ziren gertagarritzat jo. Lurra Ison kometaren orbitatik gertu bakarrik igarotzen zenez, ez isatsetik, meteorito-dutxa bat gertatzeko aukerak urriak ziren. Gainera, denbora luzeko kometetatik datozen meteoro-zaparradak oso arraroak dira, inoiz erregistratzen badira. Bide orbitalean utzitako partikula txikiek — nukleoa igaro eta ia ehun egunera — hodei noctiluzenteak sortzeko aukera ere urria da. Ez dakigu antzerako gertaerarik gertatu denik iraganean.

## Distira, behaketak eta ikusgarritasuna 
[thumb|ISON kometa, [Hubble espazio teleskopioa|Hubble Espazio Teleskopioak imitatua 2013ko apirilaren 10ean — Jupiterren orbitatik gertu; [42] baita bertsio indartua ere (koma modeloaren ratioa)]]

### Aurkikuntza Eguzki Sisteman sartzen den bitartean 
Aurkitu zutenean, Ison kometaren argitasuna 18,8ko itxurazko magnitudea zuen, begi hutsez ikusteko lausoegia, baina teleskopio handien zaleek irudikatzeko bezain distiratsua. Ondoren, kometa gehienen ereduari jarraitu zion, eta, Eguzkira hurbiltzean, pixkanaka-pixkanaka bere argitasuna handituz joan zen.

Gutxienez dozena bat espaziontzik irudikatu zuten ISON kometa. Swift eta Deep Impact espaziontziek irudikatu zuten lehen aldiz 2013ko urtarrilean eta otsailean, eta buztan zabalarekin aktibo zegoela erakutsi zuten. 2013ko apirilean eta maiatzean, Hubble Espazio Teleskopioak (HST, ingelesezko siglengatik) ISON kometaren tamaina neurtu zuen, baita igorritako hautsaren kolorea, hedadura eta polarizazioa ere. Spitzer Espazio Teleskopioak (SST, ingelesezko siglengatik) ISON kometa behatu zuen ekainaren 13an, eta karbono dioxidoa egunean milioi bat kilo kanporatzen zuela kalkulatu zuen. 2013ko ekainaren 5etik abuztuaren 29ra, ISON kometak Eguzkitik 30º baino gutxiagoko elongazioa izan zuen. Errotazio aldagarritasun nabarmenik ez zuten antzeman ez Deep Impact, HST, ezta Spitzerrek ere. Bruce Gary astronomo amateurrak 2013ko abuztuaren 12an berreskuratu zuen, zerumugatik 6 º-ra eta Eguzkitik 19 º-ra zegoenean. Iragarri baino motelago distiratzen zuenez, ISON kometa teleskopio txikien bidez bakarrik ikusi ahal izan zen 2013ko urriaren hasieran.

### Perihelioaren aurrean 
2013ko irailaren 28an, NASAk globo estratosferiko bat jaurti zuen, 0,8 m-ko teleskopio bat eta zientzia-tresnak zituena, Ison kometari buruzko irudiak eta datuak 37 km-ko altueratik hartzeko diseinatua. Hala ere, jaurti eta handik bi ordu eta erdira, teleskopioa bizkorregi itzuli zen bere gordetzeko posiziora. Operatzaileek ezin izan zuten teleskopioa berriz atera, eta misioak porrot egin zuen.
[thumb|ISON kometaren bidea 2012ko abendutik 2013ko urrira, [Gemini (konstelazioa)|Gemini, Cancer eta Leotik igarotzean]]
2013ko urriaren 1ean, ISON kometa Martetik 0,07 AUra (10 milioi km) igaro zen. Irailaren 29tik urriaren 2ra bitartean, Mars Reconnaissance Orbiter-ek (Marten uraren existentzia bilatzeko espaziontzia) ISON kometa detektatu zuen. STEREO (Solar TErrestrial RElations Observatory) espazio-ontzi bikiek ISON kometa detektatzen hasi zen urriaren bigarren astean. 2013ko urrian, ISON kometaren irudiek kolore berdexka erakutsi zuten, zianogenoa eta karbono diatomikoa askatu izanari ondorioz, ziurrenik. 2013ko urriaren 31n, Comet ISON 10×50 mm-ko prismatikoekin detektatua izan zen.

2013ko azaroaren 14an, ISON kometa begi hutsez ikus zitekeela jakinarazi zuten gune ilunetan kokatutako behatzaile adituek. Begi hutsez ere ikus zitekeen C/2013 R1 kometaren antzeko itxura zuen. Ez zen espero ISON kometak 6 begi biluziko magnitudea lortuko zuenik azaroaren erdialdera arte eta ez zen espero herritar orokorrak ikusi ahal izango zutenik 4 magnituderaino. Azaroaren 17 eta 18an, ISON kometa goizeko ilunabarretik askoz ere hurbilago zegoenean, Virgo konstelazioko Spica izar distiratsua igaro zuen.  Baina ilargi betearen eta ilunabarreko distiraren ondorioz, ISON kometa ez zen laguntza optikorik gabe ikusteko bezain distiratsu bihurtu. Azaroaren 22an, Merkuriotik behera jaisten hasi zen ilunabar argian.

### Perihelioa 
SOHO (Solar and Heliosferic Observatory) azaroaren 27an hasi zuen ikusten, LASCO (Large Angle and Spectrometric Coronagraph) koroografoarekin lehenik. Azaroaren 27an ISONek distira egin zuen -2 magnituderaino (magnitude astronomikoa gutxitzen doa, distira handitzen den heinean; magnitude negatiboak distira handia dute) eta Delta Scorpii igaro zuen.

2013ko azaroaren 28an periheliora iritsi zenean, oso distiratsua izango zen erabat osorik egon izan balitz. Hala ere, kometa baten argitasuna iragartzea zaila da, batez ere Eguzkitik hain gertu igarotzen dena eta argiaren aurreratzeak eragiten diona. Hasiera batean, iturri mediatikoek Ilargi betea baino distiratsuago bihur zitekeela iragarri zuten,baina azken behaketetan oinarrituta, itxurazko magnitudea -3, -5en inguruan bakarrik espero zen, Artizarraren argitasuna, gutxi gorabehera. Konparazio batera, 1935etik izan den kometa distiratsuena Ikeya-Seki kometa izan zen, 1965ean, -10 magnitudean, Artizarra baino askoz ere distiratsuagoa.
[ezkerrera|thumb|STEREO-B COR2 kometaren irudia ISON berragertzen da [Perihelio|perihelioa gertatu eta 7 ordura]]
2013ko azaroaren 29an, ISON kometa 5 magnituderaino lausotu zen LASCOren irudietan. 2013ko azaroaren 30ean, 7 magnitudearekin ez zen ikusgarri begi hutsez.
### Perihelioaren ondoren 
2013ko otsaileko ikerketa batean 1.897 behaketa erabili ziren argi-kurba bat sortzeko. Ondorioz, ISON kometak bere argitasuna azkar samar handitu zuen. Honek perihelioraino jarraitu izan balu, -17ko magnitudea lortuko lukeen, Ilargi betea baino distiratsuago. Ordutik aurrera, "moteltze gertaera" bat erakutsi zuen, hala ere, beste Oorten hodei kometek erakutsitako portaeraren antzekoa, horien artean C/2011 L4. Horregatik, ISON kometaren argitasuna uste baino motelago handitu zen, eta ez zen iragarpen goiztiar batzuk bezain distiratsu bihurtu.

Beste behaketa batzuek iradokitzen zuten, osorik mantendu izan balitz ere, gutxi gorabehera -6 magnituderaino soilik distira zezakeela. Perihelioko tenperatura 2.700 ° C-ra (4.890 ° F) iristea kalkulatu zen, burdina urtzeko nahikoa. Gainera, bere Rocheren mugatik igaro zen, hau da, Eguzkiaren grabitatearen ondorioz desintegratu zitekeela.

ISON kometa Eguzkitik hurbilen zegoen garaian argitsuen izango zela espero zen, ikusi ahal izan balitz; baina Eguzkitik hurbilen zegoenean 1 ° tik behera zegoenez, zaila izango zen Eguzkiaren distiraren kontra ikustea. Perihelio fasetik osorik bizirik atera izan balitz, ISON kometak ondo kokatua egongo legoke ipar hemisferioko behatzaileentzat 2013ko abenduaren erditik amaierarainio. 2014ko urtarrilera arte egon zitekeen ikusgai. ISON kometak zeru-esferan iparralderantz egiten zuen bitartean, urtarrilaren 8an Polarisetik 2 º-ra igaroko zen.

## Zientziaren emaitzak 
2014ko maiatzaren 22an, Eurasiako Astronomia Elkarteak eta Sternbergeko Astronomia Institutuak ISON kometak 2014ko urtarrilean izandako meteoro-zaparradaren behaketen lehen emaitzak argitaratu zituzten. Ukraina eta Bielorrusiako zientzialariek meteoritoen behaketa taldeen laguntza izan zuten mundu osoan. Emaitzek baieztatu zuten ISON kometaren partikulak, perihelioan sublimatuak izan zirenak, meteorito partikula gisa sartu zirela Lurraren atmosferan. 43 meteoro gertaera erregistratu ziren 54.000 irudi aztertu ondoren, 2014ko urtarrilaren 10etik 17ra bitartean.

2014ko abuztuaren 11n, astronomoek ikerkertak argitaratu zituzten, lehenengo aldiz Atacama Large Millimeter Array (ALMA) erabiliz, C/2012 F6 (Lemmon) eta C/2012 S1 (ISON) kometen komaren barruko HCN, HNC (Hydrogen isocyanide), H2CO eta hautsaren distribuzioa azaltzen zutenak.

## Izena 
thumb|Comet ISON seen from the Mount Lemmon SkyCenter on 8 October 2013, as it passes through the constellation of Leo
ISON kometaren izen formala C/2012 S1 zen.[C] "ISON" izena hartu zuen aurkitu zen erakundearen ondoren, Errusian oinarritutako Nazioarteko Sare Optiko Zientifikoa (ISON, ingelesezko siglengatik). Objektuaren hasierako txostenak, Telegrama Astronomikoen Bulego Zentralari bidaliak, asteroide bezala identifikatu zuten objektua, eta Lurretik Gertu Objektua Baieztatzeko weborrian zerrendatu zen. Talde independenteek egindako behaketak izan ziren ezaugarri berri eman zuten lehenak. Horregatik, Nazioarteko Astronomia Batasunaren agindupean, ISON kometak aurkitu zuen taldearen izena jaso zuen, banakako aurkitzaileena baino gehiago.

## Komunikabideei buruzko informazioa 
2012an aurkitu ondoren, zenbait komunikabidek "Mendeko kometa" deitu zuten, eta Ilargi betea gaindi zezakeela pentsatu zuten. Astronomia Orain zutabegile batek 2012ko irailean idatzi zuen: "Iragarpenek egia esaten badute, ISON kometa giza historiako kometarik garrantzitsuenetako bat izango da."

ISON kometa Kohoutek kometarekin alderatu da, 1973-1974an ikusitakoa, Oorten hodeiko beste kometa bat aurrerapen handikoa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kometa
* Halley kometa

## Kanpo estekak 
* Kometei buruzko artikulua.
* Kometen eta asteroideen inguruko artikulua.