Ornogabe

[thumb|[Barraskiloak ornogabeak dira, animalia gehienak bezala. Ornogabe izatea, hala ere, ez da talde taxonomiko baliagarria, ornogabe batzuk gertuago daudelako ornodunengandik beste ornogabe guztiengandik baino. Hala ere, termino erabilia da biologiatik haratago.]]
**Ornogabe**a bizkarrezurrik ez duen animalia da. Multzo horretan sartzen dira animali espezie guztien % 97, hau da, denak *Vertebrata* subphylumean daudenak izan ezik (arrainak, anfibioak, narrastiak, hegaztiak eta ugaztunak). Bitxikeriak bitxikeria, ornogabeen barruko taxoi askok espezie gehiago dituzte ornodun guztiek batuta baino.

Ornogabe adibide ezagunak dira intsektuak; karramarroak, izkirak eta antzekoak; barraskilo, txirlak, olagarroak eta haien antzekoak; itsas izarrak, itsas trikuak eta haien antzekoak; marmokak eta har zein zizare gisa sailkatzen diren animaliak.

## Historia 
1794an, Jean-Baptiste Lamarck zientzialari frantsesak bost taldetan bereizi zituen ornogabeak: moluskoak, intsektuak, zizareak, ekinodermatuak eta polipoak. 1809ko *Philosophiae Zoologique* liburuan hamar ziren ornogabeen klaseak: moluskuak, zirripedoak, anelidoak, karramarroak, armiarmak, intsektuak, zizareak, ekinodermatuak, polipoak eta infusorioak.

1815 eta 1822 artean "Animalia ornogabeen historia naturala"-ren (*Histoire naturelle des animaux sans vertèbres*) zazpi liburuki argitaratu zituen artean ezagutzen ziren espezieen deskribapen zehatzak eginez: hamarkada luzeetan, erreferentziazko lana izan zen. Gaur egun oraindik berak ezarritako izenak erabiltzen dira, hainbat kasutan taldeen mugak aldatu badira ere.

Hala ere, ordutik gaurdaino aldaketa nabaiak izan dira taxonomian; batez ere, ikerketa genetikoen aurrerapenak eraginda taxonomiaren antolatzeko ereduak paradigma aldaketa eragin duelako. Alegia, morfologian eta biologian oinarritzen zen antolamendu eredu batetik, genetikari pisu gehiago ematen dion eredu batera pasa da. Era horretan, taxonomiak oraindik lan handia du aurretik izaki bizidunen sailkapenean.

## Ezaugarriak 
thumb|*Trichoplax adhaerens* Schulze

### Antolaketa zelularra 
Ornogabeak, metazooen (animaliak) barruan kokatzen den talde bat da. Ezaugarri nabarmenena, bizidun multizelularrak direla da, hau da, bere gorputza zelula askoz, eta batzuetan ehun askoz, osatuta daude. Adibide sinplepleena *Trichoplax adhaerens* plakozooa da. Itsas uretan bizi da eta zelula ugariz osatutako opil txiki baten itxura du, alegia, ez du ehun diferentziaturik. Aldiz, ornogabe konplexuenetara joanez gero (zefalopodoak, intsektuak...), ehun diferentziatuak izateaz gain organoak ere agertzen dituzte.

### Morfologia 
Zoologian, tradizionalki, organismoak garapen enbrionarioaren eta gorputz simetriaren arabera aztertu dira. Ornogabeen kasuan nabarmena da azken hori: sailkapenerako erabiltzen den lehen taldekatze faktorea simetria bilaterala duten ala ez da. Hala ere, badira beste simetria eredu batzuk ere. Horrek aztertzen hasi aurretik, terminologia argitze aldera, hona hemen simetria-ardatz eta simetria-planoren definizioak.

##### Hermafroditismoa 
*Populazioko banakako batzuek bai gameto arrak eta bai gameto emeak ekoizten dituzte, eta horretarako, bizitzako aldiren batean garatzen dituzte zeregin ar eta emeari loturiko egiturak eta guruin laguntzaileak* ==
Ornogabeen taldearen ezaugarrien dibertsitatea handia da eta, horren ondorioz, horrelakoa da sailkapenarena. Taldeen multzokatzearen antolaketari dagokionez, hainbat saiakera izan badira ere, bi taldekatze nagusi egiten dira: simetriaren araberakoa eta ahoaren jatorri enbrionarioaren araberakoa. Simetriak lehen bi multzoak zehazten ditu, alde biko simetria edo simetria bilaterala **ez** dutenak (ikus 1. taula) eta badutenak (ikus 2. taula). Simetria bilaterala duten taldeak bi taldetan sailkatzen dira: protostomatuak eta deuterostomatuak (ikus 2. taula). Lehen taldearenaren garapen enbrionarioan aho bihurtzen dena bigarrenean uzki bihurtzen da.

Ornogabeen definizioaren arabera, talde parafiletiko horiek ornogabetzat har daitezke edo ez. *Notokorda* eta eskeleto-moduko egiturak agertzen dituzte *Cephalochordata* eta *Urochordata* taldeek. Horiek ornodunengandik hurbilago daude ornogabeengandik baino. Horregatik, talde horiek ez dute esanahi berezirik taxonomian.

## Euskal Autonomia Erkidegoko ornogabe espezie mehatxatuak 
Espezie mehatxatuen EAEko katalogoa 167/1996 Dekretuaren bidez egituratu zen. Horren bidez, babes neurri desberdina duten fauna eta flora sailkatzeko lehen pausoak eman ziren. Hor, espezieak lau kategoriatan sailkatu dira: kalteberak, interes berezikoak, galtzeko arriskuan daudenak eta bakanak. Ornogabeen kasuan, katalogo horretan ondokoak ageri dira:

## Iruditegia 

Irudi:A Guantanamo sponge -a.jpg|belakiak.
Irudi:Jelly cc11.jpg|marmoka.
Irudi:Planaria torva.jpg|planaria.
Irudi:Trichinella larv1 DPDx.JPG|Trichinella.
Irudi:Berghia coerulescens (Laurillard, 1830).jpg|nudibrankioa.
Irudi:Blue mussel Mytilus edulis.jpg|muskuiluak.
Irudi:Octopus vulgaris 2.jpg|olagarroa.
Irudi:Cuttlefishhead.jpg|txibia.
Irudi:Spirobrancheus giganteus.jpg|poliketoa.
Irudi:Centipede.jpg|ehunzangoa.
Irudi:Cairns birdwing - melbourne zoo.jpg|tximeleta.
Irudi:KreeftbijDenOsse.jpg|abakandoa.
Irudi:Starfish 08 (paulshaffner).jpg|itsas izarra.
Irudi:Comanthus bennetti1.jpg|krinoideoa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ornodun

## Kanpo estekak 
*  Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa: ornogabe
* Tree of Life poriektua.