Esne Bidea

**Esne Bidea** edo **Donejakue Bidea** Eguzki-sistema barne duen galaxia da. Izenak Lurretik ikusia duen itxuragatik du: gaueko zeruan ikus daitekeen eremu argitsu bat, begi hutsez bereiztu ezin daitezkeen izarrez osatua.

Esne Bidea galaxia kiribil barradun bat da, 26,8 ± 1,1 kiloparsec D25 diametro isofotalarekin (87.400 ± 3.600 argi-urte), baina soilik 1.000 argi-urteko lodierarekin espiraleko besoetan (gehiago tontor galaktikoan). Berriki egindako simulazioek erakutsi dute materia ilun eskualde bat egon daitekeela, izar ikuskor batzuekin batera, 2 milioi argi urteko diametroraino heda litekeena (613 kpc). Esne Bideak hainbat galaxia satelite ditu, eta Talde Lokalaren parte da, Virgo superkumulua osatzen duena, era berean Laniakea superkumuluaren parte. 

100.000 eta 400.000 izar inguru dituela uste da eta, gutxienez, planeta kopuru berbera. Eguzki-sistema erdigune galaktikotik 27.000 argi-urtera dago, Orion Besoaren barneko mugan, galaxiak duen espiral motako besoetako bat. Galaxiaren erdigunetik 10.000 argi-urtera dauden izarrek tontor galaktiko bat osatzen dute, eta gutxienez barretako bat tontor horretatik ateratzen da. Erdigune galaktikoa irrati-uhinen iturri indartsua da, Sagittarius A* izena duena, zulo beltz supermasibo bat, 4,1 (± 0.034) milioi eguzki-masa dituena. Esne Bideko izarrik zaharrenak ia Unibertsoa bezain zaharrak dira, eta ziurrenik Big Bangaren osteko Aro Ilunean hasi ziren sortzen. 

Galileo Galilei izan zen lehenengoa ikusten banda zuri hori banakako izarrez osatuta zegoela, 1610ean bere teleskopioarekin behatu zuenean. 1920ko hamarkadara arte, astronomo gehienek uste zuten Unibertsoko izar guztiak Esne Bidean zeudela. 1920ko Harlow Shapley eta Heber Doust Curtis astronomoen arteko Eztabaida Handiaren ostean, Edwin Hubblek ikusi zuen Esne Bidea beste galaxia askoren arteko bat baino ez zela. 

## Izena 
Esne Bide esapidea euskaraz XVIII. mendean agertu zen lehen aldiz idatzian, Larramendiren eskutik, ''* gisa, bai eta *Zeruko esnabidea* ere. *Esne Bidea*, marrarekin edo gabe, arautua du Euskaltzaindiak bere hiztegian, *E* eta *B* larriz.
[thumb|ezkerrera|*Esne Bidearen jatorria*, [Tintoretto (1575).]]

Izenaren jatorria latinezko *Via Lactea* esapidean du, eta horrek grezierazko γαλαξίας κύκλος (*galaxías kýklos*, “*biribil esnekara”*) esapidean. Biribil hau, Antzinako Greziarrek izendatutako zeruko hamaika zirkuluetako bat da: zodiakoa, meridianoa, zeruertza, ekuatorea, Kaprikornio eta Kantzer tropikoak, Zirkulu artikoa eta antartikoa eta bi lurburuetatik pasatzen diren bi koluroak.

Beste hizkuntza batzuetan ere “ibai” kontzeptua agertzen da gure galaxia izendatzeko: “ibaia” arabiar kulturan, “argi-ibaia” juduan, “zilar ibaia” txinatarrean (银河系) eta “Gangesen ibilgua” tradizio sanskritoan.

## Itxura 
[thumb|Esne Bidearen ikuspegia [Tomaree Parke Nazionala|Tomaree Parke Nazionaletik, Australia.]]
[thumb|[Bortle eskala erabiltzen da argi kutsadura maila neurtzeko. Esne Bidea ikusteko zeru ilunak behar dira.]]
Esne Bidea argi zuri lerro lauso baten gisa agertzen da Lurreko zerutik ikusia, leku batzuetan 30°ko zabalerarekin. Begi hutsez ikus daitezkeen izar banako guztiak Esne Bidea Galaxiaren parte ere bada, baina "Esne Bidea" esaten denean argi-zerrenda horri deitzeko erabili ohi da. Argi hori plano galaktikoan dauden eta banaka bereizi ezin diren izarren argiaren ondorioa da. Zerrendan dauden eremu argiagoak izar-hodei deitzen dira, baina ez dira, teknikoki, izar-kumuluak, soilik bisualki baitaude multzokatuta. Izar-hodei guztien artean nabarmenenena Sagitario Izar Hodei Handia da, galaxiaren erdialderantz dagoen eremua. Zerrendan eremu ilunagoak ere agertzen dira, Rift Handia eta Ikatz Zaku Nebulosa gisa, non izarren arteko hautsak atzean dauden izarren argia oztopatzen duen. Hego hemisferioko herri batzuek, tartean inkek eta Australiako aborigenek eremu ilun horiek konstelazio ilun gisa irudikatzen zituzten. Era berean, Esne Bideak atzean dauden galaxia eta objektuak ikustea ekiditen du, Eremu hutsa sortuz.

Esne Bidearen gainazaleko distira erlatiboki txikia da. Ikusteko aukera asko murrizten da inguruan argia badago, adibidez Ilargiaren argia edo argi kutsadura. Zerua arku segundo karratuko 20,2 magnitudea baino ilunagoa izan behar da Esne Bidea ikusi ahal izateko. Begi hutsez ikus daiteke magnitudea +5,1 edo hobea baldin bada, eta xehetasunak erakusten ditu +6,1 baino handiagoa denean. Horregatik Esne Bidea hiri edo inguru populatuetan ikustea zaila da, baina oso argia izaten da argi kutsadura oso txikia dagoen nekazaritza eremuetan, Ilargiaren argiak ez badu estaltzen. Argi artifizialaren mapetatik ondorioztatzen da munduko populazioaren heren batek ezin duela ikusi Esne Bidea euren etxeetatik argi kutsaduraren ondorioz.

Lurretik ikusita, Esne Bidearen plano galaktikoaren eskualde ikusgaiak 30 konstelazio hartzen dituen zeruko eremu bat hartzen du. Zentro galaktikoa Sagitariora bidean dago, eta Esne Bidea distiratsuagoa da han. Sagittariusetik, argi zuriko banda lanbrotsua Aurigako antizentro galaktikoaren inguruan igarotzen dela dirudi. Bandak zeruaren inguruko gainerako bideari jarraitzen dio, Sagittariusera bueltan, zerua gutxi gorabehera berdinak diren bi hemisferiotan banatuz.

Plano galaktikoa ekliptikarekiko (Lurraren orbitaren planoarekiko) 60° inguru inklinatuta dago. Zeru-ekuatoreari dagokionez, Kasiopea konstelazioa bezain iparraldera igarotzen da, eta Hegoaldeko Gurutzea konstelazioa bezain hegoaldera. Horrek adierazten du Lurraren ekuatore-planoak eta ekliptikaren planoak inklinazio handia dutela plano galaktikoarekiko. Ipar polo galaktikoa 12 h 49 m-ko igoera zuzenean dago, +27,4°-ko deklinazioan (B1950) β Comae Berenicesetik gertu, eta hego polo galaktikoa α Sculptorisetik gertu dago. Inklinazio handi hori dela eta, gaueko orduaren eta urtearen arabera, Esne Bidearen arkua nahiko baxu edo nahiko altu ager daiteke zeruan. Ipar latitudeko 65º eta hego latitudeko 65º bitarteko behatzaileentzat, Esne Bidea zuzenean pasatzen da gainetik egunean bi aldiz.

## Behaketaren historia 
### Antzinaroko behaketak begi hutsez 
[thumb|Esne Bidearen ikuspegia [Sagittarius (konstelazioa)|Sagittarius konstelaziorantz (Erdigune Galaktikoa barne), argi kutsadura gutxiko leku bate tik ikusia (Nevada, AEB). Eskuin behealdeko argizagi distiratsua Jupiter da, justu Antaresen gainean.]]
*Meteorologica*n, Aristotelesek (K.a. 384-322) dio Anaxagorasek (K.a. 500-428) eta Demokritok (K.a. 460-370) proposatu zutela Esne Bidea zuzenean Lurraren itzalagatik ikusten ez diren izarren distira dela, eta beste izar batzuek, aldiz, euren argia Eguzkitik jasotzen dutela, baina eguzki-izpiek distira hori estal dezaketela. Aristotelesek berak uste zuen Esne Bidea Lurraren goi-atmosferaren parte zela, izarrekin batera, eta izarren errekuntzaren azpiproduktu bat zela, atmosferan zuen kokapen kanpokoagatik desagertzen ez zena, bere zirkulu handia osatuz. Esne Bidearen esne-itxura lurreko atmosferaren errefrakzioari zor zaiola adierazi zuen. Olinpiodoro Gaztea filosofo neoplatonikoak (K.o. 495-570) kritikatu egin zuen ikuspuntu hori, argudiatuz Esne Bidea Ilargiaren azpikoa balitz desberdin agertu beharko lukeela Lurreko hainbat une eta tokitan, eta paralaxia izan beharko lukeela, eta hori ez zela gertatzen. Haren iritziz, Esne Bidea zerutiarra zen. Ideia horrek eragina izango zuen gerora mundu musulmanean.

Al-Biruni (973–1048) pertsiar astronomoak proposatu zuen Esne Bidea «izar nebulosoen izaerako zati kontaezinen multzoa» zela. Avenpaze (h. 1138) Al-Andalusko astronomoak Esne Bidea izar ugariz osatuta zegoela proposatu zuen, baina Lurreko atmosferaren eraginez egitura trinkoa zuela ematen zuen, 1106 edo 1107an izandako Jupiter eta Marteren arteko konjuntzioaren irudia froga gisa aipatuz. Persiako Nasir al-Din al-Tusi (1201-1274) astronomoak honako hau idatzi zuen bere *Tadhkira* lanean: "Esne Bidea, hau da, Galaxia, izar txiki eta oso elkartuek osatzen dute, eta bere kontzentrazio eta txikitasunagatik, orban uherrak dirudite. Hori dela eta, koloretako esnearekin alderatu zuten". Ibn Qayyim al-Jawziyyak (1292-1350) Esne Bidea «izar finkoen esferan bildutako milaka izar ñimiño» zirela proposatu zuen.

### Teleskopio bidezko behaketak 
Esne Bidearen izar kopuru erraldoiaz osatuta zegoenaren froga 1610ean iritsi zen, Galileo Galileik Esne Bidea aztertzeko teleskopio bat erabili eta izar ahul ugariz osatuta dagoela aurkitu zuenean. Galileok ere ondorioztatu zuen Esne Bidearen agerpena Lurraren atmosferaren errefrakzioaren ondorio zela. 1755eko tratatu batean, Immanuel Kantek, Thomas Wrighten aurreko lanean oinarrituz, Esne Bidea izar kopuru handi baten errotazio gorputz bat izan zitekeela espekulatu zuen (zuzen), Eguzki Sistemaren antzeko grabitazio indarrek elkartuta, baina eskala askoz handiagoetan. Sortzen den izar-diskoa banda gisa ikusiko litzateke zeruan, gure ikuspegitik, diskoaren barruan. Wrightek eta Kantek ere gaueko zeruan ikus daitezkeen nebulosa batzuk "galaxia" bereiziak izan zitezkeela uste zuten, gurearen antzekoak. Kantek Esne Bidea zein "nebulosa estragalaktikoak" "uharte-unibertso" gisa aipatu zituen, 1930eko hamarkadara arte oraindik indarrean zegoen terminoa.

thumb|William Herschelen Esne Bidearen diagrama, Eguzkiarekin erdiko aldean.
Esne Bidearen forma eta Eguzkiaren posizioa bere barnean deskribatzeko lehen saiakera William Herschelek egin zuen 1785ean, zeru ikusgaiko eskualde ezberdinetako izar kopurua kontu handiz zenbatuz. Esne Bidearen formaren diagrama bat egin zuen Eguzki-sistema erdigunetik gertu zegoela. 1845ean, Lord Rossek teleskopio berri bat eraiki zuen, eta nebulosa eliptikoak eta espiralak bereizi ahal izan zituen. Nebulosa horietako batzuetan iturri puntual indibidualak bereiztea ere lortu zuen, eta horrek sinesgarritasuna eman zion Kanten aurreko aieruari.

1904an, izarren berezko mugimenduak aztertzean, Jacobus Kapteynek jakinarazi zuen mugimendu horiek ez zirela ausazkoak, garai hartan uste zen bezala; izarrak bi korrontetan bana zitezkeen, ia kontrako norabideetan mugitzen zirenak. Geroago jakin zen Kapteynen datuak gure galaxiaren errotazioaren lehen froga izan zirela, eta, azkenean, Bertil Lindbladek eta Jan Oortek errotazio galaktikoa aurkitu zuten.

thumb|1899ko Andromeda galaxiaren argazkia, oraindik nebulosa bat zela uste zen garaikoa.
1917an, Heber Doust Curtisek S Andromedae noba behatu zuen Andromedako Nebulosa Handiaren barruan (Messier 31 objektua). Argazki erregistroan bilatuz, beste 11 noba aurkitu zituen. Curtisek ikusi zuen noba horiek, batez beste, Esne Bidearen barruan gertatzen zirenak baino 10 magnitude ahulagoak zirela. Ondorioz, 150.000 parseceko distantzia kalkulatu ahal izan zuen. "Uharte-unibertsoen" hipotesiaren babestu zuen, zeinaren arabera nebulosa espiralak galaxia independenteak ziren. 1920an Harlow Shapley eta Heber Curtisen arteko Eztabaida Handia izan zen, Esne Bidearen izaera, nebulosa espiralak eta Unibertsoaren dimentsioei buruz. Andromedako Nebulosa Handia kanpoko galaxia bat dela baieztatzeko, Curtisek Esne Bideko hauts-hodeien antzeko errei ilunak agertu zirela behatu zuen, baita Doppler desplazamendu esanguratsua ere.

Eztabaida modu erabakigarrian konpondu zuen Edwin Hubblek 1920ko hamarkadaren hasieran, Mount Wilson behatokiko 2,5 m-ko (100 hazbeteko) Hooker teleskopioa erabiliz. Teleskopio berri horrek argia hartzeko zuen gaitasunari esker, gai izan zen izar-bilduma indibidual gisa nebulosa kiribil batzuen kanpoaldeak ebazten zituzten argazki astronomikoak egiteko. Nebulosetarainoko distantzia kalkulatzeko erreferentziatzat erabil zitzakeen zenbait zefeida aldakor ere identifikatu ahal izan zituen. Andromeda nebulosa Eguzkitik 275.000 parsecera dagoela aurkitu zuen, Esne Bidearen parte izateko urrunegi.

### Satelite bidezko behaketa 
thumb|*Gaia*k egindako 2021eko mapa.
ESAko *Gaia* espazio-ontziak distantziaren estimazioak ematen ditu mila milioi izarren paralaxia zehaztuz, eta Esne Bidea kartografiatzen ari da 2016an, 2018an, 2021ean eta 2024an argitaratutako lau mapekin.

*Gaia*ren datuak «transformatzaile» gisa deskribatu dira. Gaiak 1990eko hamarkadan izarren behaketa kopurua 2 milioi ingurutik 2000 milioira zabaldu duela kalkulatu da. Espazioaren bolumen neurgarria 100eko faktorean handitu du irrati luzeran, eta 1000ko faktorean zehaztasunean.

2020an egindako ikerketa batek ondorioztatu zuen *Gaia''k galaxiaren mugimendu oszilakor bat hauteman zuela, eta mugimendu hori «diskoaren errotazio-ardatza esferikoa ez den halo baten ardatz nagusiarekin bat ez etortzeak eragindako tortsio-pareek, edo erorketa berantiarrean hartutako haloan metatutako materiak, edo elkarri eragiten dioten hurbileko galaxia sateliteek eta haien ondoriozko mareek» eragin dezaketela. 2024ko apirilean argitaratu ziren Esne Bideko eremu magnetikoei buruzko lehen ikerketak (eta dagozkien mapak).

## Astrografia 
### Koadrante galaktikoak 
thumb|Koadrante galaktikoak

Koadrante galaktiko bat, edo Esne Bidearen koadrante bat, galaxiaren banaketa azaltzen duen lau zirkulu-sektoreetako bat da. Astronomian, koadrante galaktikoen mugaketa koordenatu sistema galaktikoa oinarritzen da, zeinek Eguzkia ezartzen duen kartografia sistemaren jatorri gisa.

Koadranteak deskribatzen dira zenbaki ordinalak erabiliz (ad: "1. koadrante galaktikoa", "bigarren koadrante galaktikoa" edo "Esne Bidearen hirugarren koadrantea"). Iparburu galaktikotik ikusia, 0 graduko lerro bat egiten bada Eguzkitik hasi eta Erdigune Galaktikoa zeharkatzean, hauek dira lau kuadranteak:
* 1. koadrante galaktikoa&nbsp;– 0° ≤ longitudea (ℓ) ≤ 90°
* 2. koadrante galaktikoa&nbsp;– 90° ≤ ℓ ≤ 180°]]

Izarrak plano batean kokaturik izateak dakar galaxiaren disko forma. Galaxia kontu handiz aztertzen bada, gorabeherak eta etenak ikusten dira multzo horren egituran. Hortaz, Esne Bidea ez da disko homogeneo bat; izan ere, baditu izar dentsitate gehiagoko edo gutxiagoko alderdiak, baditu eskualde aski hutsak, eta baditu beste batzuk non bereziki ugariak baitira gas iluntzaile edo nebulosa ilunak, urrutiago dauden izarrak ikustea galarazten dutenak.

Baina Esne Bidearen egiazko egitura ez zen zientifikoki ulertu harik eta aurkitu ez zen arte «nebulosa kiribil» izenekoak ez zirela nebulosak, baizik eta ehunka milaka milioi izarren samaldak, gugandik distantzia eskergetara kokatuak daudenak. Urrutiko galaxia horien azterketari eskerrak ezagutu genuen hobeki gurea, hain zuzen.

Gaur egun dakigunez, Esne Bidea espiral itxurako egitura hedatu bat da, 100.000-120.000 argi urte inguruko diametroa duena eta 100.000 milioi izar baino gehiago dituena.

Galaxiak badu erdigune ahaltsu bat, Erdigune galaktikoa deritzona, oso dentsoa eta izar materia (oso izar zaharren samaldetan) askokoa, 30.000 argi urte inguru diametrokoa eta erdian 15.000 argi urte inguruko lodiera duena.

Orobat, baditu zenbait beso kiribil, izar gazteagoek osatuak: horien artean aurkitzen da Eguzkia. Beso kiribil bakoitza 1.000 argi urte lodi da, eta 3.000 edo 4.000 argi urte zabal. Oraindik ere ez dakigu zehazki besoak nola dauden kokatuak, ezta zenbat diren ere. Ustez lau dira: Sagittarius, Perseus, Beltxarga eta Norma.

### Izar-besoak 
thumb|ezkerrera|340px|Esne Bideak beso kiribilen egitura behatuak (marra jarraiak) eta estrapolatuak (marra etenak).

Gure galaxiaren diskoan izarrarteko gas gehiago dago erraboilean baino; han izarren higidura oso ordenatua da, eta izarrek orbita ia zirkularrak ibiltzen dituzte galaxiaren erdigunearen inguruan. Diskoa masa handiko izarrez hornituagoa dago, eta badihardu oraindik han izar sortzeak.

Gasaren erdia atomo eran eta beste erdia molekula eran dago diskoan, erraboilean ez bezala. Nolanahi ere, molekula hodei dentsoetan soilik sortzen dira izarrak; hodei horiek ehunka mila milioi eguzki-masako egitura zabaletan daude antolaturik.

Lau beso kiribilek osatua izatea da galaxia-diskoaren funtsezko ezaugarria.

Egungo usteak zuzenak badira, Galaxiaren besoak erraboila baino geroago eratu ziren, gas eta hauts masa eskergen bizkar; aldez hasierako materialean eta aldez supernoben hondarretan edo errautsetan zuten etorkia masa horiek.

Material honek erraboilaren inguruan biratzeko zuen joerak emango zion disko forma. Besoetako izar gehienak I Populaziokoak dira, nahiz eta badiren diskoan II Populazioko izarrak, indar zentrifugoaren eraginez agian, Galaxia biraka ari baita, edo grabitate bidezko elkarren arteko eraginen ondorioz bestela. Ugari dira orobat besoetan gasezko eta hautsezko masak; horiei, halako egitura mugatu bat hartzen dutenean, nebulosa esaten zaie. Hortaz, nebulosa bat zeru hodei baten pare da, baina nebulosa guztiak ez dira distiratsuak; aitzitik, gehienak ilunak dira eta gehientsuak ez ditugu inoiz ezagutuko.

### Haloa 
Izar zaharrez eratutako halo edo argi-koroa batek inguratzen du Galaxia; izar horietako gehienak kumulu globular eskergetan bilduak agertzen dira, baina agertzen ahal dira bakartuak ere. Horietako batzuek, eta are kumulu globular batzuek, halako lastertasuna hartu dute grabitate azelerazioaren eraginez, ezen Galaxiaren mendetik atera eta infinituan gal baitaitezke.

Izar horietan urri dira helioa baino gai astunagoak; eta Galaxiaren eratzearen lehen urratsetan sortu direnez gero, ez dute izar horiek baliatzerik izan hurrengo izar belaunaldiek mailaz maila ekoiztu dituzten gai bakunez, esaterako karbonoaz, nitrogenoaz, oxigenoaz, burdinaz eta abarrez. Nolanahi ere, ez dira inoiz gai horiez erabat gabetuak aurkitzen; hortaz, badirudi izan dela lehen izar belaunaldi bat, gaur egun erabat desagertua, hasierako materia galaktikoa horrelako gai bakunez hornitzen apur bat bederen lagundu duena.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Dambeck, Thorsten (March 2008). "Gaia's Mission to the Milky Way". Sky & Telescope: 36–39.
* Chiappini, Cristina (November–December 2001). "The Formation and Evolution of the Milky Way" (PDF). American Scientist. 89 (6): 506–515. doi:10.1511/2001.40.745.
* McTier, Moiya (August 16, 2022). The Milky Way. Grand Central Publishing. .
* Plait, Phil, "The Milky Way's Secrets: Our galaxy's night-sky spectacle sparked scientific revolutions", Scientific American, vol. 329, no. 4 (November 2023), pp. 86–87.

## Kanpo estekak