Espezia

[thumb|250px| Espeziak [Maroko|Marokon]]
**Espeziak**, berez, landare aromatikoen atalak dira, edo landare desberdinekin eginiko nahasketak eta, orokorki, parte gogorrak (haziak, azalak, baiak) baizik ez diren arren, askotan belarrak ere halakotzat jotzen dira, lehortutakoan. Latinetik etorri da hitza (*species*: hasieran, "itxura"; geroago, "ondasun" edo "merkantzia", urrutikoak, bereziki). 

Urruti-urrutitik eta hamaika arrisku saihesturik ekarritako botika eta "erdi magiako" produktua zenez, Antzinatean (orain lau-bost mila urte, Asia osoan) eta Erdi Aroan (Europa hegoaldean) bai gizakiarentzat, bai gizarteentzat ere, balio eta kostu handieneko produktu komertzialetako bat izan zen, jana ez usteltzeko tresna zirelako, batetik, eta gaitzak sendatzeko bidea, bestetik. Tiro, Damasko, Antiokia, Babilonia, Alexandria, Genova, Venezia eta beste hainbatek espeziari zor diote ospea, espezia-merkatuei, merkatu beltza barne. Era berean, espeziak ekartzeko bide laburragoak bilatzeari esker etorri ziren aurkikuntzak: Amerika, bestelako espeziak, etc. Urre gorriak baino prezio handiagoa izan zuten espezia batzuek (kardamomoak, azafraiak, muskatuak, piperbeltzak) ezagutzen hasi zirenetik garraio azkarra eta hotz industriala indartu arte, honek janari freskoa kontsumitzea ahalbidetu zuelako, hein handi batean, osasunaren mesedetan.

Fitxategi:Kanela hautsa.jpg|Kanela hautsa
Fitxategi:Ras el hanout petraaselinun Marokoko espezie nahasketa.jpg|Ras el hanout Marokoko espezia-nahasketa
Fitxategi:Pipermin lehorra.jpg|Pipermin lehorra
Fitxategi:Gengibrea.jpg|Jengibrea
Fitxategi:Piper hauts gozo eta mina.jpg|Piperrauts gazi eta gozoa
Fitxategi:Piperbeltza.jpg|Piperbeltz
Fitxategi:Piperbeltz alea.jpg|Piperbeltz alea
Fitxategi:Piperbeltz txuria.jpg|Piperbeltz txuri.
Fitxategi:Sesamo beltza1.jpg|Sesamo beltza
Fitxategi:Sesamoa2.jpg|Sesamoa
Fitxategi:Bainilla.jpg|Banilla
Fitxategi:Kurkuma sustraia.jpg|Kurkuma sustrai
Fitxategi:Kurkuma hautsa3.jpg|Kurkuma hautsa
Fitxategi:Kanela zotza.jpg|Kanela zotza

## Kontsumoa 
Adituek aholkatzen dutenez:.

### Europarrak Ameriketan 
Konstantinopla turkiarren esku erorita, Europa osoan espeziek hartua zuten garrantzi ekonomikoa zela eta, nabigazioan bilakaera handiena bildua zuten Aragoi, Portugal, Gaztela eta beste zenbait herrialde lasterketa bizian abiatu ziren, turkiar kontrolpean eta piratez josia zegoen Mediterraneoa saihestuko zuen itsasbide baten bila.

Portugalek abantaila hartu zuen, XV. mendearen erdialdean Afrika inguratuz Indietara iristen saiatua zegoelako. Hasieran arrakastarik bildu ez bazuten ere, Afrika tropikalean espezia berriak aurkitu izanari esker, merkatari lusitaniarrak dirudun eta ahaltsu bihurtu ziren eta beste espedizio batzuk finantzatzeko aukera zabaldu zitzaien. Urte luzetan nabigatzen ibili ondoren, Kalkutara heldu (1498) eta, bertatik, merkataritzaren monopolioa Portugalera ekarri zuten. Horrek prezioen iraultza eragin zuen, veneziar eta genoarren ondasunak amildu egin ziren eta Lisboa Europako espezia merkataritzaren hiriburu ezarri zen.

Orduan gertatu zen egundokoa: Amerikak aurkitu zituzten espezia-biltzaileek, Amerika zela jakin gabe. Kristobal Kolonek mendebaldetik abiatuta Indietarako itsasbidea egiteko finantzazioa Gaztelako erreginari eskatu eta, portugesen ohiko bidea baino askoz ere laburragoa (beraz, errentagarriagoa) izango zela sinestarazita, bideari ekin zioten. Ameriketara heldu ziren baina lurralde hura Indiak zirela sinetsita.

Aurkikuntzak, espezien Atlantikoko merkataritzaren monopolioa Gaztela eta Aragoiko erresumaren eskuetan uzteaz gainera, kontsumo handiko hainbat espeziari atea zabaldu zien, hala nola Jamaikako piperrari. Mexiko konkistaturik, banilla monopolioan sartzea ere lortu zuten konkistatzaile haiek. Ameriketara hainbat barazki eroan zituzten eta, agian aurkikuntzaren alderdi garrantzitsuena Europan ezagutu gabeko landareen (tomate, patata, arto, piper, tabako, indaba, etab.) haziak hemen landatzeko ekartzea izan bazen ere, Mundu Berriarekiko merkantziarik behinena espezia izan zen, espezia eta belar berriak nazioarteko sukaldaritzan txertatuko zirelako aurrerantzean: banilla, pipermina, piper arrosa eta piper mordoxka bat.

### Aro Modernoan barna 
[thumb|[Ekialdeko Indietako Herbeheretar Konpainia|Ekialdeko Indietako Herbeheretar Konpainiaren bandera.]]
XVI. mendean Europako gerrateek, Flandriakoak zehazkiago, eragin latza izan zuten espezien nazioarteko merkataritzan. Mende erdialderako, holandar marinelek ontziak maneiatzeko trebezia handia erakutsia zuten, eta horrek mundu zabaleko merkantziak batetik bestera garraiatzeko eskaera ugari ekarri zizkieten. 1602an Ekialdeko Indietako Herbeheretar Konpainia (EIHK) ezaguna sortu zen. Herbehereetako gobernu agentzia horrek merkataritza instituzionalizatu zuen, espainiar eta portugaldarren arteko arazo bide nagusia zen merkatarien arteko lehia suntsituz.

XVII. mendean holandarren itsas eta lehorreko garapen militarrak jarraitu zuen. Truke sistema zaharkitua ezabatu eta prezioen taula sistematiko bat ezarri zen indarrean, arteko diru unibertsalean oinarrituta: zortziko errealean. Asia muturreko bazterretan, bertakoak holandarrekin aliatu ziren iberiarrak euren domeinuetatik kanporatzeko. Holandak Batavian (Javan) ezarri zuen bere egoitza komertzial eta kuartel militar nagusia, eta pixkanaka bere domeinua Sumatraraino hedatu zuten, iltze, piper, mazis eta intxaur muskatuz beteriko baso joriez gozatzeko. 

Indigenek ikusi zutenez aldatu zirenak jabeak bakarrik zirela, konfrontazio armatuak ez ziren eten; aitzitik, Europako merkatuetan prezio altuei eusteko ahaleginetan, holandarrek ekoizpen-soberakinak erre egiten zituzten eta, okerrago, EIHK konpainiaren menpe ez zeuden basoei su ematen zieten. Horregatik, bertakoak europar kolonoen aurka altxatu ziren, baina gauza bakar bat lortu zuten: holandarrek bertako populazio asko akabatzea.

Merkataritza dezente hazia zen ordurako: praktikan, ez dago apenas desberdintasunik XVIII. mendetik gaur egun arte. Espeziak bilgarrian sartzeari esker, banaketa nabarmen handitu zen. Negozio oparo haren protagonistak konturatu ziren zenbat eta zapore barietate zabalagoa, orduan eta diru sarrera handiagoak. Zapore aukeraren gorakada hark sukaldaritzaren iraultza sortu zuen. XVIII. – XIX. mendeen artean lehen saltsa industrialak egiten hasi ziren, eta espeziek funtsezko zeregina izan zuten zapore jakin batzuk dotoretzeko eta produktuak lehiakideetatik bereizteko. Garai hartan, egun oraindik merkatuan dauden saltsa batzuen asmatzaile ezagutarazi ziren: Hellmans, Heinz, Harvey… eta Ed McIlhenny bankariak, inoizko saltsa ezagunena merkaturatu zuena: Tabasco.

Berrikuntzak prezioak arrunt jaitsi eta, Aro Moderno osoan, espezien kontsumoa ohiko kontua bihurtu zen Europan. Areago, arabiarren eraginagatik agian, moda berri bati heldu zioten: postreetan espeziak erabiltzeari. Kontu jakina da XVI. mendean natillak kanelaz hartzen zirela eta bizkotxoei azafraia edo iltzeak gehitzen zitzaizkiela. Herbehereetako sukaldaritza nabarmendu zen bereziki gozogintza lan horietan.

### Piratak merkatari bihurtu zirenetik gaur arte 
Ozeano Atlantikoa eta Indiakoa piratez (beste potentzia batzuen merkataritza-ontziei erasoz etekina lortzeko) eta kortsarioez (gobernuek lagatako marka-gutunek bultzatuta) josiak zeuden. EIHK konpainiak pirateriaren kalteak jasanak zituen, batez ere kortsario ingelesen eskutik. Horrek ondorioztatu zuen Holandaren eta Ingalaterraren arteko aliantza haren bidez merkataritzaren banaketa adostu zen. Espainiar eta portugaldarren aurkako borrokan lankidetzaz aritzea ere hitzartu zuten. Baina, jasotako zatia ikusita, neerlandesak konturatu ziren ez zuela merezi ingelesentzat tropak eta ontziak mantentzea.

Gatazka haiek negozioan sartzeko erabili zituen Frantziak. Ingeles konboien aurkako sabotajeekin hasi ziren. XVIII. mendearen hasieran Maurizio uharteetan finkatu eta bertan zabaldu zituzten beren domeinuak; arerioek ez zuten egin jokaera haren kontra, han ez baitzegoen aparteko espezia-aberastasunik. Dena den, Maurizioko Botanikako ordezkari frantsesak Moluka uhartetik iltze, intxaur muskatu, piperbeltz eta azafrai haziak kontrabandoan inportatzeko aukera baliatu zuen. 1775 inguruan, frantsesek botanikaz zekitenari esker, espezien landaketak lortu, eta galiar espezien merkataritzari hasiera eman zitzaion. Horrek monopolioaren amaiera ekarri zuen XIX. mendean, eta prezioen beherakada progresibo eta gogorra eragin zuen Europa osoan: merkatariek izugarrizko dirutzak  irabazteari utzi eta espeziak, azkenean, poltsiko guztien eskura egon ziren.

Egun, munduan gehien kontsumitzen diren belar eta espeziak hauek dira: piperbeltza, piper hautsa, pipermina (Ameriketan, batez ere), kardamomoa, iltze belarra, mazisa, kasia, intxaur muskatua eta kanela. Prezioari dagokionez, garestienak azafraia, kardamomoa eta banilla dira, baina merkatuak gorabehera latzak ditu, espekulazioak eragin handia duelako bertan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Espezien merkataritza
* Scoville eskala
* Belar on

* Ereinotz
* Mendaro (landarea)
* Mendi-apio

* Oregano

* Perrexil

## Kanpo estekak 
* Espeziak, belar usaintsuak eta hongailuak Wikiliburuak: Iñigo Esnaola Arraiza, *Sukaldaritza liburua*. 2022.