Done Saturdi

**Done Saturdi** (hegoaldeko goi-nafarreraz eta tradizioz: *Jaun Done Satordi*; euskara batuan: *Jaun Done Saturdi*) Iruñeko Alde Zaharreko historiko burgu bat da, hiri zaharreko iparraldean dago. San Nikolas burgua hegoaldean dago eta Nabarreria burgua ekialdean dago. Huts-hutsean Burgua ere deitzen zitzaion, denetan guztiz handiena baitzen Iruñean. Iruñeko Udalak *San Zernin* izendatu du.

## Historia 
### Sorrera 
Done Saturdi burgua Nabarreria burgutik kanpo sortu zen auzo bat da, hasiera batean Petri Rodezkoa gotzainaren babespean 1100. eta 1115 urteen artean. Belaunaldi bakar baten ondoren, Alfontso I.a Borrokalaria errege aragoitar-nafarrak burgu berriaren erregimena agindu zuen, haren bizilagunei Jakako forua esleituz 1129an, gotzainaren prerrogatibei kalterik egin gabe. Hauxe esaten da Alfontso erregeak erromantzez esleitu gutunean: "*...avos totz les francx qui poblaretz en aquella plana de Sent Cernin de Iruyna*". 

Franko izendaturiko horiek Okzitaniakoak ziren nagusiki, zeintzuek ekarri zuten Tolosako Saturdi deunaren izena ere eurekin, *Sant Sarnin* okzitanieraz, nafar erromantzean *Cernin* bilakatzeko. Barrutiaren barruan infantzoiak, elizgizonak eta *nafarrak* finkatzea debekatu zen, ñabardurak ñabardura. Gainera, *frankoen* seme-alabak ziren bizilagun burgesentzat erreserbatutako jarduera profesionalak zehazten ziren. 

### Auzotarren osaera 
Bertan ezarri ziren frankoek merkataritza eta artisautza jarduerak egiten zituzten, eta batzuek gerora bankari eta prestamista izango zirenaren aurrekarian egiten zuten lana: txanpon aldaketan. Dena den, gezurtaturik dago etnikoki esklusiboa zenik. Izan ere, bertako karrika eta auzategi batzuetan, argia da euskararen eta euskaldunen presentzia Behe Erdi Aroan. Bertako saindu zaindariari *Sanduandi* deitzen ziotela egiaztatuta dago. 

Hirurehun urte eta gehiago geroago, jada burguak bateratuak zirela, Josef Moretek (*Anales del Reino de Navarra*, 1684, 1890ko edizioa) gaztelaniaz adierazten zuen «bertakoek beren euskal (*vascónica*) hizkuntzan *Iaundone Satordi* deitzen diote[la]*».*

### Beste xehetasun batzuk 
Bere hiri-eskemak, formatu hexagonal eta simetrikoan, bi kale perpendikularrek gurutzatua, hirigintza-planteamendu global batean pentsarazten du. Gainera, harresiz kanpo handitu zen, *Merkatuko Herri Berriarekin* (gaur egungo Takonera parkea) eta Frantziskotar eta Mesedeetako komentuarekin (gaur egungo Basotxoa).

Ildo beretik, pixkanaka areagotu zen haien arteko lehia, bai hiri zaharreko bizilagun *nafarrekin*, batez ere haiek juridikoki haiekin parekatu zituztenetik, bai San Nikolas. Etsaitasunaren ondorioz, liskar bortitzak izan ziren, baita gerra bat ere, zeinetatik, Antso VII.a Azkarraren laguntzarekin, burtsa irabazi zuen 1222n.

### Batasun Pribilegioa 
Hurrengo urteetan, Nabarreriak gorputza hartu zuen berriz ere eta, XV. mendean, aldameneko burguak beren esklusibotasuna eta hizkuntza bera galduz joan ziren. 1423an, Batasun Pribilegioa eman zen eta, haren bidez, hiru burguek bat egin zuten eta elkarren arteko mugak legez behintzat hautsi egin ziren, Iruñeko udal bakarra eratuz.

Elkartzearen ondorioen artean, Done Saturdi Nabarreria eta San Nikolas burguetatik banatzen zuten ekialdeko eta hegoaldeko harresiak bota ziren. Gainera, Mercaderes kalea, Merkatu kalea edo Xabier kalea sortu ziren, orain bateratuta dauden burgu ezberdinak elkarlotzeko. San Nikolas eta Done Saturdi artean San Frantzisko enparantza eraiki zen eta Nabarreria eta Done Saturdi artean Udal plaza.

## Hirigintza 
Done Saturdi burgua, Gares, Lizarra, Biana, Bastida Errioxa edo Bastida Arberoa bezala, bastida bat da. Iruñeko ordokiko lautada batean dago finkatuta, harresiaren eta Arga ibaiaren eta San Nikolas burguaren artean. Kale nahiko zuzenak dira oro har, kurbaduraren bat dute burguen muturretan eta plaza zabalak barnealdean.

### Plazak 
Burguak lau plaza ditu:

* **Santa Ana plaza:** Jarauta, Nagusia eta Eslaba kaleen artean.
* **O-ko Andre Maria plaza :** Errekoletak eta Sanduandia kaleen artean.
* **Errekoleten plaza:** Nagusia eta Errekoletak kaleen artean.
* **San Frantzisko plaza:** Berria eta San Frantzisko kaleen artean.

### Kaleak 
* Kale Nagusia
* Oinutsen kalea
* Jarauta kalea
* San Frantzisko kalea
* Campana kalea
* Florencio Ansoleaga kalea
* San Saturnino kalea
* Errekoletak kalea
* Sanduandia kalea
* San Lorentzo kalea

## Politika 
### Nafarroako Foru hauteskundeak 
*Done Saturdi* burgua *Alde Zaharra* hautes-barrutia da, *Iruñeko barrutian*. Hauek dira hauteskunde-barruti horren emaitzak azken foru-hauteskundeetan:

| valign="top" |

| valign="top" |

|}

## Garraioa 
### Autobusa 
Auzo honetan Eskualdeko Hiri Garraioaren 6 linea daude:

### Bizikleta 
Bizikletek galtzada erabiltzen dute, autoek eta oinezkoek bezala, azken horiek kale guztiak oinezkoentzat jarrita dauden burgu batean baitute lehentasuna.

### Aparkalekua 
Kale guztiak oinezkoentzat egokituta daudenez, debekatuta dago bertan aparkatzea. Gainera, Iruñeko Udalak kudeatutako sarbide-kontrol automatikoko sistema baten bidez baimendutako ibilgailuek baino ezin dute zirkulatu.

## Monumentu eta leku intersgarriak 
[thumb|371x371px|[San Zernin edo Jaun Done Saturdiren eliza|Done Saturdi edo Jaun Done Saturdiren eliza]]
[thumb|250x250px|[Atari Berria]]
Done Saturdi burguko monumentu eta eraikin garrantzitsuenak honakoak dira:

* **Jaun Done Saturdi edo Done Saturdien eliza** : Hiriaren ebanjelizatzailearen izena darama. Hiriko elizen artean Done Jakue Bideko usadio handiena duena da. XIII. mendekoa da. Albo banatan dorre sendoak dituen gotorleku itxura du. Atariak Azken Epaiaren irudia duen tinpanoa du. Aurrealdean Donejakue eta haren oinetan dagoen haur erromes baten taila du. XVIII. mendean eliza honetako antzinako klaustroaren lekuan Bideko Ama Birjinaren Kapera eraiki zen. Saturdi Tolosakoaren taila bat du.
* **Iruñeko harresiak** : Iruñeko Alde Zaharra ipar eta ekialdetik inguratzen duten harresiak dira.
* **Atari Berria**: Gipuzkoako etorbideko azpian ate bat. Iruñeko sarbide nagusia iparraldetik da.
* **Kontuen ganbera** (Kontu Auzitegia): Florencio Ansoleaga kalearen 10. zenbakian dago. XIV. mendeko eraikina da.
* **Nafarroako museoa** : Nafarroako Gobernuak 1956an Iruñean eraikitako museoa da, Alde Zaharreko Santo Domingo aldapan kokatuta. Bertan, Nafarroako historiaren gertakariak, artelan eta objektuak ikusgai daude. XVI. mendeko aurrealde eta kapera ditu.
* **Ezpeleta jauregia** : Aurrealde ikusgarria duen XVIII. mendeko jauregi barrokoa . Kale Nagusian dago. Bere balkoietako batean 1875 . urtean Hirugarren Karlistaldian San Kristobal gotorlekutik tiro eginiriko bala ikus daiteke. Bere atzealdean arkupe areto ederra du.
* **Frantzisko Deuna Ikastetxe Publikoa** : 1905an Julian Arteagak eraikia, Kale Berria eta San Frantzisko plazaren artean dafo.
* **Kondestablearen jauregia** : Kale Nagusia eta Jarauta kalearen arteko elkargunean dagoen XVI. mendeko jauregia da.
* **La Agrícola eraikina** : Gaur egun Iruñeko liburutegiaren egoitza. San Frantzisko plazan dago eta 1910an Francisco Urkola arkitektoak diseinatu eta eraiki zuen.
* **Redin eta Kruzat jauregia** : XVIII. mendean eraikitako jauregia, Kale Nagusiaren 31. zenbakian dago.
* **San Lorentzo eliza** : XIV. mendeko eliza da, bertan San Ferminen kapera eta irudia daude.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Alde Zaharra
* Nabarreria
* San Nikolas

## Kanpo estekak