Euskal Herriko zinema

**Euskal Herriko zinemagintza** Euskal Herrian egiten den euskal nahiz erdal zinemagintza da, bai eta euskal herritarrek Euskal Herritik kanpora egiten dutena, eta kanpotarrek Euskal Herriko gaiak jorratuz eta euskal herritarrekin batera egiten dutena ere. Zinemagintza jardueraren barruan hartzen da filmen ekoizpena eta horren inguruko industria sektorea. Genero askokoa da, teknika asko erabiltzen ditu, eta ikusleengana heltzeko hainbat bide darabiltza (zinema-aretoak, telebista, bideoa, Internet, eta abar).

Hala ere, batzuek diote ez dela Euskal Herriko zinemarik. Adibidez, hona hemen Kepa Sojo zuzendariak esandakoa:

Beste batzuek, azkenekoz, Euskal Herriko zinemagintza zer den definitu ere ez dute egin nahi, eta euskal herritarrek diharduteneko zinemagintza dute hizpide.

## Historia 
### Aurretikoak 
Zinemagintza bera hasi baino lehen bazeuden fotografiaren tekniketan oinarritutako esperimentuek irudiak mugitzen zituztenak. Artean, antzinenekoetariko bat argi-itzalen jokoa erabiltzen zuen *ombres chinoises* izenekoa (euskaraz: itzal txinatarrak). Itzal hauek 1817ko apirilean Iruñean erakutsi zituzten.

Hala ere, ezagunagoa eta gehiagotan erabilia *Lanterna Magica* izenekoa (euskaraz: azti-linterna) zen. Hau, lehen ezaguna bazen ere, Iruñean 1806an eta Bilbon 1828an erabili zuten.

Azkena, *kinetoscopio* izenekoa, zinemarekin jadanik lotura estua zuena, Donostian aurkeztu zuten eta hain arrakasta handia izan zuen non 1895eko uztailaren 5etik irailaren 19ra arte mantendu baitzuten ikuskizuna.

### Zinema mutua 
[thumb|250px|[Zinematografoa.]]
Zinematografoa Donostian 1896ko ekainaren 24an aurkeztu zuten eta Miarritzen abuztuaren 1ean *Llegada de la corte a San Sebastián* izeneko filma proiektatu. Asmakizuna abuztuaren 6an Donostian, abuztuaren 9an Bilbon, urriaren 24an Iruñean eta azaroaren 1ean Gasteizen aurkeztu zuten. Urte beran Lumiere anaiek Miarritzen *Les Rochers de la Vierge* pelikula grabatu zuten

Film luze asko ere egin zituzten:
* *Axut* (1976), Jose Maria Zabalarena.
* Aberri Eguna 78 (1978) José María Zabalza.
* *Nortasuna* (1978), Pedro de la Sotarena.
* *Balanzatxoa* (1979), Juan Miguel Gutierrezena.
* *Gipuzkoa* (1979), Julio Caro Barojarena.
* *El proceso de Burgos* (1979), Imanol Uriberena.
* *Marian* ( 1979).
* *Ni se lo llevo el viento, ni puñetera falta que hacia*, Luis Cortesena.

### 1981 eta 1984 arteko zinemagintza 
1979ko Euskal Autonomia Erkidegoko Estatutuak Eusko Jaurlaritzari kulturan eskumenak eman zizkionean, bultzada handia izan zen Euskal Herriko zinemagintza finantzatzeko. Horrela, 1980ko hamarkadan zenbait film interesgarri egin zituzten:
* *La fuga de Segovia* (1981) , Imanol Uribek zuzenduta.
* *Siete calles* (1981), Juan Ortuoste eta Javier Rebollok zuzenduta.
* *Agur Everest* (1981), Fernando Larrukert eta Juan Ignacio Lorentek zuzenduta.
* *La conquista de Albania* (1983), Alfonso Ungríak zuzenduta.
* *Akelarre* (1984), Pedro Oleak zuzenduta.
* *La muerte de Mikel* (1984), Imanol Uribek zuzenduta.
* *Tasio* (1984), Montxo Armendarizek zuzenduta.
* *Erreporteroak* (1984), Iñaki Aizpuruk zuzenduta.

### 1984 eta 1994 arteko zinemagintza 
[thumb|250px|[Enrique Urbizu.]]
1984tik 1994ra arteko hamarkadan, Euskal Herriko zinemagintzak hasia zuen bidean aurrera egin zuen eta, film aipagarri batzuk egin ere, adibidez:
* *Bizkaiko Golkoa*
* *Kalabaza tripontzia*
* *Adios pequeña*
* *27 horas*
* *Ehun metro*
* *Hamaseigarrenean, aidanez*
* *Zergatik panpox?*
* *Kareletik*
* *A los cuatro vientos*
* *Ander eta Yul*
* *Ipar haizearen erronka*
* *Karlistadaren kronika 1872-1876*
* *Ke arteko egunak* (lehenengo euskarazko pelikula Zinemaldiko Sail Ofizialerako aukeratuta, 1989an)
* *Santa Cruz, el cura guerrillero*

### Gaur egungo zinemagintza 
Azken urteotan, Euskal Herriko zinemagintzak ospe eta itzala lortu ditu gurean zein atzerrian. Aipatutako profesionalez gain, belaunaldi berri bat jaio da lehenengoek lanean dirauen bitartean. Horrela, Euskal Herrian zein Espainian famatuak ziren Imanol Uribe edo Montxo Armendariz ez ezik, Alex de la Iglesia, Julio Medem, Juanma Bajo Ulloa, Daniel Calparsoro edo Enrique Urbizuk ere itzal handia lortu dute. Alex de la Iglesia bilbotarrak, adibidez, Hollywoodeko *star system* barruan dauden Rosie Perez, John Hurt edo Elijah Wood izan ditu agindupean.

Bitartean, zenbait pelikula interesgarri egin dira:
* *Dias contados*, Imanol Uribek zuzenduta.
* *Maité*, Carlos Zabala eta Eneko Olasagasti zuzenduta.
* *Vacas*, Julio Medemek zuzenduta (1992).
* *La madre muerta*, Juanma Bajo Ulloak zuzenduta (1994) .
* *El dia de la Bestia* (1995), Alex de la Iglesiak zuzenduta.
* *Solo se muere dos veces* (1997), Esteban Ibarretxe eta Juan Inciartek zuzenduta.
* *Airbag* (1997), Juanma Bajo Ulloak zuzenduta.
* *Secretos del corazón* (1997), Montxo Armendarizek zuzenduta.
* *Perdita Durango* (1998), Alex de la Iglesiak zuzenduta.

XXI. mendean Euskal Herriko zinemagintzak bide berari jarraitu zion, aipatutako izenei zenbait izen berri erantsiz, tartean Koldo Serra, Kepa Sojo, Borja Crespo, Tinieblas Gonzalez, Nacho Vigalondo edo Borja Kobeaga. Hauek Eusko Jaurlaritzaren Kimuak izeneko programari esker bere lana ateratzeko gai ziren.

[thumb|250px|[Álex de la Iglesia|Alex de la Iglesia.]]
Pelikula bikainak ere egin dira, batzuk Oscar Sariak lortzekotan ere arituak, batez ere film laburraren kategorian, baita film luze eta dokumentalak ere:

* *Euskal Pilota. Larrua harriaren kontra*, Julio Medemek zuzenduta (2003).
* *7:35 de la mañana*, Nacho Vigalondo kantabriarrak zuzenduta (2003).
* *Aupa Etxebeste!*, Asier Altuna eta Telmo Esnalek zuzenduta (2005).
* *El sindrome de Svensson*, Kepa Sojok zuzenduta.
* *Eutsi!*, Alberto Gorritibereak zuzenduta.
* *Kutsidazu bidea, Ixabel*, Mireia Gabilondo eta Fernando Bernuesek zuzenduta (2006).
* *Eramos pocos*, Borja Kobeagak zuzenduta.
* *Bosque de Sombras*, Koldo Serrak zuzenduta.
* *The Oxford Murders*, Alex de la Iglesiak, 2008.
* *80 egunean*, Jon Garaño eta Jose Maria Goenaga, 2010.
* *Urte berri on, amona!*, Telmo Esnal, 2011.
* *Bertsolari*, Asier Altuna, 2011.
* *Bypass*, Patxo Telleria eta Aitor Mazo, 2012.
* *Amaren eskuak*, Mireia Gabilondo, 2013.
* *Loreak*, Jon Garaño eta Jose Maria Goenaga, 2014 (Zinemaldiko Sail Ofizialerako aukeratua izan den bigarren filma).
* *Lasa eta Zabala*, Pablo Malo, 2014.
* *Amama*, Asier Altuna, 2015.
* *Gernika*, Koldo Serra, 2016.
* *aMari*, Gregorio Azkona Andueza, 2016
* *Handia*, Jon Garaño eta Aitor Arregi, 2017.
* *Errementari*, Paul Urkijo, 2017.

Euskarazko zinemaren pizkundea neurri handi batean 2005ean etorri zen "Aupa Etxebeste!"-rekin. Asier Altuna eta Telmo Esnal egileek bakoitzak bere bidetik ibilbide emankorra eduki dute orduz geroztik, Telmo Esnal zarauztarrak "Urte berri on, amona!" 2011an eta Asier Altuna bergararrak "Bertsolari" dokunemtala 2011an eta "Amama" film luze nabarmena 2015ean.

Beste egile bikote arrakastatsu bat 2010ean estreinatu zen, Jon Garaño donostiarra eta Jose Maria Goenaga ordiziarra hain zuzen ere "80 egunean" gogoangarriarekin. Baina eztanda "Loreak" (2014) pelikularekin, Donostiako Zinemaldian Sail Ofizialerako aukeratua historian izan den bigarren euskarazko filma eta Oscar sarietarako hautagai izendatu zutena eta Palm Springsen saritua, besteak beste.

2014ko abenduaren 11ean jakin zenez, Euskal Herriko filmek 130.000 ikusletik gora izan zituzten urte hartan. *Lasa eta Zabala* filmak 72.000 ikusle izan zituen, eta *Loreak* filmak 50.000.

Bigarren eztanda nagusia 3 urte geroago etorri da, "Handia" filmarekin, Jon Garaño eta Aitor Arregi oñatiarrarena, 2017an. Takilari dagokionez markak apurtuta, euskarazko inoizko filmik ikus-entzunena izanda, Donostiako Zinemaldian 2 sari eta Goya Sariak ekitaldian 10 sari eskuratu zituen, azken honetan marka handi bat lortuta, bakarrik beste bi pelikulek historia osoan gaindituta.

## Zinemaldiak 
* Donostiako Zinemaldia
* Bidasoko Nazioarteko Zine Arkeologikoaren Jaialdia
* Iruñeko Zinemaldia
* Zinegoak
* Zinebi
* Zinegin jaialdia Hazparnen
* Miarritzeko Zinema Latinoamerikarraren Jaialdia
* Miarritzeko Nazioarteko Ikus-entzunezko Sailen Jaialdia
* Donostiako Fantasiazko eta Beldurrezko Zinemaren astea
* Donostiako Giza Eskubideen Zinemaldia
* Sestao Fantastico
* Lekeitioko Bideo eta Zine Bilera

## Euskal Herriko zinemagintzako pertsona ospetsuak 
### Zuzendariak 
[thumb|250px|[Nestor Basterretxea.]]

Hona hemen Euskal Herriko zuzendari aipagarri batzuen zerrenda:

* Victor Azkona
* José María Zabalza
* Mauro Azkona
* Antxon Ezeiza
* Elias Kerejeta
* Nestor Basterretxea
* Fernando Larrukert
* Montxo Armendariz
* Javier Rebollo
* Iñaki Nuñez
* Imanol Uribe
* Javier Rebollo
* Pedro Olea
* Iñaki Aizpuru
* Alex de la Iglesia
* Ramon Barea
* Pello Varela
* Julio Medem
* Juanma Bajo Ulloa
* Daniel Calparsoro
* Enrique Urbizu
* Carlos Zabala
* Eneko Olasagasti
* Esteban Ibarretxe
* Koldo Serra
* Borja Crespo
* Borja Kobeaga
* Josu Martinez

### Produkzio-etxeak 

* Haz Films
* Uranzu Films
* Bilbao Film
* Magna Films
* Hispania Film
* Estudios Azcona
* Euzko Films
* Nova Films
* Laponia Films
* Frontera Films Irun
* Ornis Films
* Emergencia P.C.
* Lan Zinema
* Araba Films
* Bertan Filmeak
* Txintxua films

### Gidoigileak 
Hona hemen Euskal Herriko gidoigile aipagarri batzuen zerrenda:

* Jorge Gerrikaetxebarria
* Pello Varela
* Javier Félix Echániz Petralanda
* Asier Guerricaechebarría
* Joanes Urkixo
* Jon Iriarte
* Juan Antonio Gil Bengoa
* Gregorio Muro

### Argazki zuzendariak 
Hona hemen Euskal Herriko argazki zuzendari aipagarri batzuen zerrenda:

* Javier Agirre
* Javier Agirresarobe
* Iñaki Aizpuru
* Gonzalo F. Berridi
* Flavio Martinez
* Juan Ruiz Antxia
* Ramon Saldias

### Aktoreak 
Hona hemen Euskal Herriko aktore aipagarri batzuen zerrenda:

* Ramon Agirre
* Anjel Alkain
* Alex Angulo
* Joseba Apaolaza
* Imanol Arias
* Txema Blasco
* Klara Badiola
* Ramón Barea
* Marivi Bilbao
* Karra Elejalde
* Andoni Erburu
* Isidoro Fernández
* Mikel Garmendia
* Barbara Goenaga
* Asier Hormaza
* Itziar Ituño
* Alfredo Landa
* Iñaki Miramón
* Kontxu Odriozola
* Cesar Saratxu
* Unax Ugalde

### Musikagileak 
* Carmelo Bernaola
* Pascal Gaigne
* Alberto Iglesias
* Angel Illarramendi
* Bingen Mendizabal
* Luis de Pablo
* Joserra Senperena

## Bibliografia sakontzeko 
* Joxean Fernandez. "Euskal zinema: Zinemagileen hiru belaunaldi". Euskadiko Filmategia, Donostia. 2015.
* *Jakin 204 zk.* (2004): "Euskal zinema" ale monografikoa.
* Koldo Larrañaga eta Enrique Calvo Foronda (1997) *Lo vasco en el Cine*. Euskadiko Filmategia. Donostia.
* Alberto Lopez Etxeberria (1977) *El cine en Vizcaya*. BBK. Bilbo.
* Alberto Lopez Etxeberria (1988) *Vascos en el cine*. Mensajero. Bilbo.
* Xabier Madariaga Unsasti (1995) *Los orígenes del cine en Euskal Herria*. BBK/EHU. Bilbo
* Martinez, Josu (2014) "Ikuska saila: ostarte bat laino itsasoan", *Jakin*, 204: 95-102.
* Martinez, Josu (2015) "Ispilu hautsiaren memoria", *Jakin*, 209: 69-82.
* Santiago de Pablo Contrera (1996) *100 años de cine en el País Vasco*. Arabako Foru Aldundia. Gasteiz.
* Joxe Mari Unsain Azpiru (1985) *El cine y los vascos*. Eusko Ikaskuntza. Donostia.
* Joxe Mari Unsain Azpiru (1985) *Hacia un cine vasco*. Euskadiko Filmategia. Donostia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal zinema
* Euskadiko Filmategia
* Euskaraz egindako telesailen zerrenda
* Dokumentalak Euskal Herrian
* Zerrenda:Euskaraz gehien ikusitako pelikulak

## Kanpo estekak 
* Euskadiko Filmategia
* "Irudiz eta euskaraz" bloga (Euskal zinemagintza berria ikertzen)
* «Adi, filmatzen, ekin», *Tribuaren berbak* telebista saioa, ETB-1.