open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Barahir Gondorrekoa

**Barahir Gondorrekoa**, Tolkienen legendariumean eta bere eleberririk ospetsuena den Eraztunen Jaunaren eranskinetan, Gondorreko Seneskal Erregeordeen artean, zortzigarrena izan zen. Eguzkiaren Hirugarren Aroa, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2290ean jaio zen, eta aurreko seneskala izan zen Hador Gondorrekoaren semea zen.

Barahir, Zaintzapeko Bakea deritzon garaian gobernatu zuen Gondorreko zortzigarren Seneskal Erregeordea da. Bere aitaren oinordekoa izan zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2395. urtean, eta 17 urtez gobernatu zuen, 2412 arte. Bere oinordekoa, bere seme Dior Gondorrekoa izan zen.

## Kanpo estekak
Zaintzapeko Bakea

**Zaintzapeko Bakea**, Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jauna izeneko bere lanaren eranskinetan, Erdialdeko Lurraldearen historian, Eguzkiaren Hirugarren Aroan, Dunedain eta Elfoek Sauron eta bere aliatuen aurkako gerran izan zuten bake erlatibo bati deritzo.

Hau, Gandalf Istaria, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2063an Dol Guldurren sartu zenean posible izan zen. Han, Sauron ekialdera itzuli zela jakin zuen, eta Kontzilio Zuria informatu zuen, talde honetako partaideek, Sauronen gotorlekuaren gaineko zaintza zorrotz batz ezartzea erabaki zutelarik. Nazgûlak, Morgûleko Haranean ezkutatua mantendu ziren.

Zaintzapeko Bakea, Eguzkiaren Hirugarren Aroako 2460 arte mantendu zen, Sauron Dol Guldurrera armada handiago batekin itzuli eta Gondor erasotzen hasi zenean.

Gondorren, lehen Seneskalek gobernatzen zuten, Eradanetik hasi eta Denethor I.araino arte, nortzuk, neurri batean, euren kaltetutako nagusitasuna berrezarri ahal izan zuten.

Iparraldean, Arnor jada ez zen existitzen, baina, Eskualdean, oparotasuna zen nagusi, Tuk Familiako lehen Thainaren gobernupean. Brandioreindarrek Oreinak izeneko gunea kolonizatu zuten, eta bertan finkatu ziren.

Durinen leinuko nanoek, Thrain I.ak zuzenduak, Erebor uzten dute, eta Mendebaldeko gainontzeko familiekin biltzen dira, Mendi Grisetan.
Martzelo II.a

thumb

**Martzelo II.a** (Montefano, Markak, 1501eko maiatzaren 6- Erroma, 1555eko maiatzaren 1), Eliza Katolikoko 222. aita santua izan zen 1555ean.

Jaiotza izenez **Marcello Cervini de Spannochi**, Sienan ikasi ondoren, Erromara joan zen bere formakuntzan segitzeko. Han, 1534an, Paulo III.a aita santuaren idazkari izendatua izan zen eta horrek bere iloba Alexandro Farnesiori Vatikanoko zuzendaritza politikoa eman zionean, Marcello Cervini kardinalaren idazkari pribatu eta kontseilaria izendatu zuten.

1539an, Nikastroko gotzain izendatu zuten eta geroago, Gurutze Santuaren kardinal presbitero Jerusalemen.

Trentoko kontzilioan, Karlos I.a Espainiako eta Alemaniako V.a enperadorearen aurrean, aita santuaren interesak defendatu zituen aita santuaren ordezkarietako bat izan zen.

Humanista ezaguna, artisten eta kulturaren laguna, Vatikanoko liburutegiaren arduradun izendatua izan zen, eta liburutegiko funtsak, liburu latindar, greziar eta hebrear ugarirekin gehitu zituen, eta garrantzitsuenetako batzuk inprimatu.

## Aitasantualdia 
Konklabeak erabakitzen lau egun eman ondoren, 1555eko apirilaren 9an aita santu aukeratu zuten. Bere jaiotza izena mantendu zuen. Hurrengo aita santu Paulo IV.a kardinalak sagaratua eta koroatua izan zen.

Bere aitasantualdi laburrean (22 egun baino ez zuen iraun) ez zen  anglikanismo eta luteranismoaren arazoak konpontzeko neurririk hartzeko nahikoa izan.

Giovanni Pierluigi da Palestrinak, bere Missa Papæ Marcelli ospetsua, aita santu horren omenez idatzi zuen.

San Malakiasen profeziek *Frumentun floccidum* ("Gari zimela") erreferentzia egiten diote, bere armarrian gariaren kolorea nagusi izateari eta bere osasun kaxkarra zirela eta, 22 egun baino ez baitzituen eman karguan.

## Erreferentziak
Columbus (Texas)

**Columbus** Ameriketako Estatu Batuetako Texasko estatuan dagoen herria da. Houstonetik mendebaldera dago 119&nbsp;km-ra, Interstate 10 autobidetik. 2000. urtean, 3.916 biztanle inguru zituen herriak. Halaber, konderriko hiriburua da.

## Kanpo estekak 
*  Columbus hiriko webgunea.

200px
200px
Portland Berria

**Portland Berria** edo ingelesez *New Portland*, Ameriketako Estatu Batuetako Maine estatuan dagoen udalerri txikia da. 2000. urteko erroldaren arabera, herriak 785 biztanle besterik ez zituen.

## Errolda 
Biztanleriaren %98,34a zuria da, %1,27a indiar jatorrikoa da eta gainontzeko %0,13a arraza desberdinekoa da.

## Kanpo estekak 
*  Portland Berriko webgunea.
Springfield (Massachusetts)

200px|thumb|Hiriaren erdigunea

**Springfield** Ameriketako Estatu Batuetako Massachusetts estatuko 3. hiririk handiena da eta Ingalaterra Berriko laugarrena, Boston, Providence eta Worcesterren atzetik. 2008. urteko erroldaren arabera, 153.064 biztanle zituen Sprinfieldek.

## Historia 
Ameriketako Estatu Batuetako lehenengo Springfield izena zuen hiria da. Baina honetaz gain, Basketball Hall of Famerengatik ere bada ospetsua. Hiri honetan baitago egoitza eta gainera, hiri honetan hain zuzen, James Naismithek saskibaloia asmatu zuen.

## Klima 

## Hiritar ospetsuak 
* Robert B. Parker (1932-2010), eleberrigilea.
* Kurt Russell (1951-), aktorea.

## Senidetutako hiriak 
Springfield ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Springfieldeko Udalaren webgune ofiziala
Ankesenamon

**Ankesenamon** edo, jaiotza izenez, **Ankesenpaaton**, Akenaton faraoiak, bere Errege Emazte Handi zen Nefertiti ospetsuarekin izan zituen sei alabetatik hirugarrena izan zen, Bere izenak, *Atongatik bizi dena* esan nahi du. Ez da ezagutzen bere jaiotza data zehatza, baina litekeena da, sortu berri zen Aketaton hiriburuan jaiotako lehen errege printzesetako bat izana.

Irudikapen askotan agertzen da, bere guraso Aketaton eta Nefertitirekin batera, baita bere bi ahizpa nagusiekin ere. Uste denez, bere aitaren erregealdiaren amaierako une zehatz batean, berarekin ezkondu zen, eta, intzestu honetatik jaiotako alaba bati buruz ere hitz egiten da, Ankesenpaaton-Tasherit.

Edonola ere, bere aita hil zenean, Tutankamonekin ezkondu zen, Akenatonen seme edo anaia, honela, K. a. 1327an Errege Emazte Handi bihurtuz. Bere senarrak, Amon jainkoaren gurtza berrezarri zuenean eta jainko honen omenezko tenpluak berrireki zituenean, bere aitaren iraultza erlijiosoaren ondoren, biek, euren izenak aldatu zituzten, Ankesenamon eta Tutankamongatik.

ezkerrera|thumb|250px|Tutankamonen urrez estalitako tronuaren bizkarraldea. Errege gaztea, Errege Emazte Handiaren koroa daraman bere emaztearekin ikus daiteke, erregea zaintzen.

Egiptoar erregina honen ibilbidea historiatik, laburra izan zen. Tutankamon, bere erregealdiko bederatzigarren urtean hil zenean, Ankesenamon alargun geratu zen eta bere aitona Aÿrekin ezkondu zen, eta, ondoren, egiptoar dokumentuetatik desagertzen da. Honek, egiptoarren betiereko etsai ziren hititei gutun bat idatzi zien erregina alarguna izan zela pentsarazi du, berarekin ezkontzeko printze bat eskatuz, eta, harekin, errege bikote berria izango zelarik. Dahamunzuko kasua da.

Ayren bapateko tronuratzeak, aurrekaririk gabeko itun hura galarazi ondoren izan zela pentsarazten du, eta nahiko logikoa da Ankesenamon erregina alarguna, bere traizioagatik ixilarazia eta are ezabtua ere izana. Hala ere, erregina honen nortasuna aurkitzeke dago, eta beste hipotesi batzuk proposatu dira, Nefertiti, adibidez, azken aldian indarra hartzen ari dena, edo Meritaton, Nefertiti eta Akenatonek izandako alabarik nagusiena.

## Ikus, gainera 
* Nefertiti
* Tutankamon
* Amarnako erreginak
* Akenaton
Ankesenpaaton-Tasherit

**Ankesenpaaton-Tasherit**, Akenaton faraoiaren gorteko errege printzesa ugarietako bat izan zen. Bere izenak, *Ankesenpaaton gaztea* esan nahi du.

Akenatonen erregealdiko 14 eta 17. urte bitartean jaioa, bere ama Kiya edo Akenatonen alabetako hirugarrena, Ankesenamon edo Ankesenpaaton izan liteke, bere aitaren erregealdiaren 5. urtean jaioa, 17.enean 12 urte izango zituena. Aton deiturak, faraoiaren alaba zela adierazten du.

Oso gutxi ezagutzen da berari buruz, eta litekeena da haurtzaroan hil izana, Ankesenamon Tutankamonen Errege Emazte Handi bihurtu zenean, berari buruz ez baitago ezer. Ikerketen egungo egoera dela eta, ez da ezinezkoa, gazte hau, Tutankamonekin ezkondu zen Ankesenamon bera izatea.

Ankesenpaaton-Tasherit, arkeologoek, 1938tik ezagutzen dute, Hermopolisen, bere izena zeraman margolan bat aurkitu zutenean.
Senedi

**Senedi**, **Senedy** edo **Sened**, Egiptoko II. dinastiako bosgarren faraoia izan zen. Jürgen von Beckerathen arabera, K.a. 2735etik K.a. 2724 arte gobernatu zuen.

Abidoseko Errege Zerrendak, **Senedi** deitzen du, eta, Saqqarakoak, **Senedy**.

Turineko Errege Kanonak, faraoi honi, 54 urteko erregealdia ematen dio. Manetonek aipatzen duen **Setenes** baldin bada, 41 urteko erregealdia izan zuela adierazi zuen.

Berlineko Papiro Medikoak, **Sened** Denen oinordeko bezala aipatzen du.

Bere izena, **Senedi**, eta Peribsenena, Kairoko Egiptoar Museoan kontserbatzen den "ate faltsu" batean dago.

Senedi hil ondoren, Egiptok, faraoi bakarraren gobernupean egoteari utzi zion.

## Titulatura 
Senedi, bere izena adierazteko kartutxo egiptoar bat erabili zuen lehen faraoia izan zen.

## Beste hipotesi batzuk 
* Uneg, Peribsen edo Sekhemibekin identifikatua izan da (Peribsen eta Sekhemib bi pertsona ezberdin izatekotan)
* W. Helcken arabera: Sened, Peribsenen oinordekoa izan zen.
* N. Grimalen arabera: Sened eta Peribsen garaikideak ziren.
Xamxi-Adad V.a

**Xamxi-Adad V.a**, Asiriako errege bat izan zen. K.a. 823tik K.a. 811 arte gobernatu zuen. Salmanasar III.aren seme eta oinordekoa izan zen.

## Kanpaina militarrak 
Bere gobernuko lehen betebeharra, Ashur-dain-apla izeneko bere anaiak sustatu zuen matxinada zanpatzea izan zen, euren aita oraindik bizi zenean, oinordekotzatik kanpo utzia izan baitzen. Horretarako, Babiloniako garai horretako errege zen Marduk-zakir-shumi I.aren laguntza edo neutraltasuna erosi behar izan zuen.

Mairiko herrialdea, manear eta mediarren aurkako printze matxinoen aurkako hiru kanpaina militarren ondoren, babiloniarretaz mendekatzea erabaki zuen, bere erregealdiaren hasieran jaso zuen irainagatik. K.a. 816an, Marduk-balatsu-iqbi erregea eraso eta garaiu zuen, preso ugari harrapatu eta hauek Ninivera eramanez.

## Erregealdiaren ondorioak 
Bere erregealdian, Asiriak ez zuen bere aurreko erregeen erregealdian lortu zuen hainako botererik lortu, baina, gutxienez, tronuratu zenean jaso zuen krisi politiko larriari buelta eman ahal izan zion. Hil zenean, bere seme Adad-nirari III.a oraindik adin txikikoa zen, eta, beraz, erregeordetza, erregina amari suertatu zitzaion, Sammurat babiloniarrari, historiara, Semiramis bezala pasa dena, greziar elezaharren bidez.

## Erreferentziak
Marduk-zakir-shumi I.a

**Marduk-zakir-shumi I.a**, Babiloniako errege bat izan zen, IX. dinastiakoa, K.a. 855etik K.a. 819 arte gobernatu zuena.

Bere erregealdiaren hasieran, bere anaia Marduk-balatsu-iqbiren matxinada jasan behar izan zuen, nori erresumaren erdia eman behar izan zion. Baina, berari laguntzera joan zen Asiriako Salmanasar III.a erregea, nork, parte hartu eta, K.a. 851n, matxinatua garaitu zuen. Gertaera honen ondorioz, bi erregeek, solemneki sinatu zuten bi herrien arteko bake egitea, ohi beti elkarren aurka ibili zirelarik.

Baina, zoritxarrez, bake horrek ez zuen askorik iraun, Salmanasar III.a hil ondoren, honen seme Shamshi-Adad V.ak, tronua mantentzeko zailtasunak izan baitzituen, eta Marduk-zakir-shumik ez zion lagundu, nori laguntza edo neutraltasuna erosi behar izan zion. Azkenik, berari buruz txatal bat baino geratzen ez den itun bat sinatu zuten, baina, dirudienez, babiloniarraren mesedetarako izan zen.
Ahmesen papiroa

thumb|Papiroaren xehetasuna
**Ahmesen papiroa**, sei metroko luzera eta 33 zentimetroko zabalera duen papiro batean idatzitako dokumentu bat da. Kontserbazio egoera onean dago. Idazkera hieratikoan idatzia dago, eta, bere edukiak, matematikarekin du zerikusia. **Rhind matematika-papiroa** bezala ere ezagutzen da. Bere edukia, K.a. 2000 eta K.a. 1800 bitartean datatua dago.

*Ahmes* izeneko eskribak idatzi zuen, K.a. 1650 inguruan, berrehun urte lehenagoko idazkietatik abiatuta, Ahmesek berak, testuaren hasieran aldarrikatzen duen bezala, baina ezinezkoa da papiroaren ze zati diren aurreko testu hauei dagozkienak jakitea.

XIX. mendean aurkitu zen, Luxorreko eraikin baten hondakinen artean, eta Henry Rhindek erosi zuen 1858an. 1865etik, Londresko British Museumean zaintzen da, gaur egun, erakutsia ez dagoen arren (EA 10057-8).

Oinarrizko kontu aritmetikoak, frakzioak, area eta bolumen kalkuluak, progresioak, banaketa proportzionalak, hiruko erregela, ekuazio linealak eta oinarrizko trigonometria dituen 87 problema matematikoek osatzen dute agiria.

Bertan, frakzioen tratamendua ikus daiteke. Ez dira frakzioak bere osotasunean kontuan hartzen, soilik bateratzaileak (zenbaki naturalen alderantzizkoak: 1/n), zenbakiaren gainean jarritako zeinu obal batekin irudikatzen direnak (R hieroglifoa); 2/3 frakzioa, zeinu berezi batekin irudikatzen da, eta, kasuren batzuetan, n/n+1 motako frakzioak.

Nagusiki, 1/2ren zatitzaileak ziren frakzio bateratzaileak erabiltzen saiatzen ziren.

2/n deskonposaketa taulak daude, non n = 1etik 101 arte izan daitekeen, honako kasu honetan bezala:

2/5 = 1/3 + 1/15 edo 2/7 = 1/4 + 1/28.

Ez da ezagutzen zergatik ez zuten 2/n = 1/n + 1/n erabiltzen.

Sistema eranskari bat erabiliz, idazketa, 1 + 1/2 + 1/4 da. Funtsezko eragiketa, batuketa da, eta biderketa eta zatiketak "bikoizte" edo "erditze" bidez egiten ziren. Honela, 69 x 19 = 69 x (16 + 2 +1), non 16k lau bikoizte irudikatzen dituen eta 2k bakarra.

## Kanpo estekak 
* British Museum webgunea Papiroari buruz.
Moluka uharteetako itsasoa

**Moluka uharteetako itsasoa** (), Ozeano Barearen mendebaldeko muturrean dago, Indonesian.

Itsaso honek Banda itsasoarekin muga egiten du hegoaldean eta Sulawesiko itsasoarekin iparraldean.

Itsasoaren inguruan aurkitzen diren uharteak, Indonesiako Halmahera, Ceram, Buru eta Sulawesi dira.

Itsaso hau, lurrikara gune aktibo bat da. 6.3 graduko lurrikara bat gertatu zen 2005eko abenduak 21ean, epizentroa, Manadotik 190 kilometro hegoaldea zuelarik. Azken urteetako lurrikararik indartsuena, 2007ko urtarrilak 21ean gertatu zen, lehenengo lurrikara honen ondorengo lehen 24 orduetan, jarraian, 5 graduko lurrikara ugari gertatu zirelarik. Orain arte gertatu den azkena, 2008ko irailak 10ean gertatu zen eta hasiera batean, 6,6 graduko indarra izan zuen.

## Kanpo estekak
Halmahera

**Halmahera**, lehenago **Gilolo** deitua, Indonesiako uhartea da, Molukak uhartediko handiena. Administratiboki, Ipar Molukak probintziaren barnean dago. 17.780 kilometro koadroko eremua du, eta 2010ean 449.938 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dove si spara di più

***Dove si spara di più***, Italia eta Espainiaren artean 1967an eginiko spaghetti western generoko film dramatikoa da, Romeo eta Julieta tragedian oinarrituta. Gianni Puccinik zuzendu eta Peter Lee Lawrencek protagonizatu zuen.

## Istorioa 
Bi familiari buruzkoa da, Campos eta Montaunertarrak, elkarrekin biziki etsaituak daudenak, familietako partaideen arteko ohiko tiroketekin, etsaiaren ondasunen erretzeekin, azpijokoak, etab... Campostarren engainu baten ondoren, Johny (Peter Lee Lawrence), Montaunertarren seme txikiak, lagun pistolari batekin batera, mendeku ekintza batzuk hasiko ditu. Baina, nahi gabe, Campostarren alaba txikia den Julietaz (Cristina Galbó) maitemintzen da.

## Aktoreak 
* Peter Lee Lawrence
* Jacinto Molina
* Cristina Galbó
* Pietro Martellanza
* Luis Induni
* Piero Lulli
* Andres Mejuto
* Angel Alvarez

## Kanpo estekak 
*  Fitxa - imdb.com
Dover (New Hampshire)

**Dover** Ameriketako Estatu Batuetako New Hampshireko estatuan dagoen hiria da. 2008. urtean 28.775 biztanle inguru zituen.

## Demografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Doverko hiriaren webgunea.

thumb|ezkerrera|220px|eskuinera|Hiriaren erdigunea
Moluka Itsaso Plaka

[thumb|500px|Moluka Itsaso Plakaren [mapa]]
**Moluka Itsaso Plaka**, Lurreko mikroplaka tektoniko bat da. Bere hedadura, 0,01030 estereorradianekoa da. Ohi, Eurasiar Plakari lotutako plakatzat hartzen da.

Insulindiaren erdialdean dago. Sulawesi uhartearen erdialdea eta Moluka uharteetako itsasoaren mendebaldea hartzen du, Buru uharte inguruan.

Moluka Itsaso Plaka, Sunda Plaka, Bird's Head Plaka eta Banda Itsasoko Plakarekin muga egiten du.

Banda Itsasoko Plakaren mugitzea, milioi bat urtetik behin 4,07ºko errotazio abiaduran gertatzen da, 11º 10' Iparraldeko latitudean eta 56º 75'ko ekialdeko longitudean kokatutako irudizko polo baten arabera.

## Kanpo estekak
Antioko V.a Eupator

**Antioko V.a Eupator** (), Seleukotar dinastiakoa, Siriako erregea izan zen K.a. 164tik K.a. 162 arte. Bere aita Antioko IV.a Epifanesen oinordekoa izan zen, 9 urte baino ez zituenean. Erregeordea, Lisias jenerala izan zen, aurreko erregealdian jada izendatua. Baina, Lisias, beste jeneral batzuek mehatxatu zuten, eta egoera zailean geratu zen. Egoera oraindik gehiago zailtzeko, bere lehengusu Demetrio, Seleuko IV.a Filopatorren semeak, arrakastarik izan ez zuten zenbait saiakeren ondoren, erromatar senatuak onartua izatea lortu zuen. Erromak, honela, seleukotar estatua hobeto kontrolatzea espero zuen.

K.a. 163an, Lisiasek Judas Makabeo garaitu zuen, juduei Legea errespetatzea bermatzen zuen itun bat sinatuz, Sion Mendiko tenplu gotortua ematearen truke, bakea mantentzeko konpromisoarekin.

K.a. 162an, erromatar enbaxada batek bidaiatu zuen Siriara, jada oso ahulduta zegoen seleukotar estatuaren egoera ikusteko. Zalantzarik gabe, ez zuen gerra itsasontzirik, ezta elefanterik ere, bere aitonaren porrotaren ondoren Apameako bake baldintzak betez. Bisita honetan zehar, Gneo Oktavioren bidalia hila izan zen Laodizean.

Urte horretan bertan, Demetriok Erromatik ihes egin zuen, eta Sirian, benetako errege bezala hartua izan zen, Demetrio I.a Soter izenarekin errege izendatuz. Antioko V.a eta Lisias, usurpatzaileak gainetik kendu eta exekutatu egin zituen.
Sion (mendia)

thumb|250px|ezkerrera|Aita Santuaren Errepidea, Sionen magalean
**Sion** —**Sion mendia** izenez ere ezaguna— (hebreeraz הר צִיּוֹן‎, *Har Zijon* transliteratua; arabieraz: جبل صهيون, *Jabel Sahyoun*) Jerusalemeko muino baten izena da, Jerusalemgo Hiri Zaharretik kanpo dagoena. Sion hitza, antzinateko garaietatik, Jerusalemeko hiri osoari eta Israelgo Lurraldeari osorik erreferentzia egiteko erabili den sinekdoke bat da.

Sion mendiko toki azpimarragarriak, David erregearen hilobia, Zenakuloa, non, tradizioaren arabera, Azken Afaria ospatu zen, eta Holokaustoaren Kamera (*Martef Hashoah*). Yad Vashemaren aitzindaria ere, Sionen dago. Beste interesgune batzuk, Oskar Schindler lurperatuta dagoen hilerri kristaua da.

Sionera daroan errepide bihurgunetsua, Aita Santuaren Errepidea (''Derej Ha'apifyor'') bezala ezagutzen da, 1964an, Paulo VI.a aita santuak Jerusalemera egin zuen bisita historikoaren omenez asfaltatua izan zelako. 1948tik 1967 arte, lerro estu hau, Israel eta Jordaniaren artean zegoen inoren lurraldea bezala izendatua izan zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Moria

## Kanpo estekak 
* City of David
Narses (bizantziar jenerala)

**Narses** (478-573), Persarmenian jaio zen. Esklabo eunukoa (persiar haremak zaintzeko zikiratua izan zen), Justiniano I.a enperadoreak erosi eta askatu zuen. Liberto honek, bere funtzio administratiboak eraginkortasun handiz bete zituen. Narses, noblea, ondratua, adimentsua, leiala eta maitatua zen (gorteko funtzionario guztiek estimatzen zuten). Narses (gerrako teorien ezagutzaile handia), Belisariorekin batera, Justiniano I.a bizantziar enperadorearen jeneral nagusienetako bat izan zen, Justinianoren gorteko Txanbelan Handia izateaz gain (inperioko bigarren zibilik boteretsuena).

Bere lehen aktuazio azpimarragarria, Nikako matxinada baretzeko bere laguntza izan zen, 532an, Konstantinoplan. Urdinen buruzagiak, hipodromoa uzteko konbentzitzeko gai izan zen, Berdeak, Belisario eta Mundoren tropen aurrean bakarrik utziz.

538an, Italiara joan zen, Belisariok hasitako konkista kanpaina sendotzeko. Hau, Konstantinoplara deitua izan zen, ostrogodoen matxinada baretzeko saiakeran huts egin ondoren, eta Narses bidalia izan zen, gerra luze batean garaitzea lortuko duena. Totilaren armada Taginako guduan edo Busa Gallorumekoan garaitua izan zen, Umbrian, 552an. 554an, ia 20 urte gerran eman ondoren, Justinianok, xedea betetzat jo zuen Italiako guneak berreskuratu ondoren, Ravena, Sizilia eta Erroma, alegia. Bere karguan aktibo mantendu zen ia hil zen arte, 95 urterekin.
Hego Vietnam

thumb|left|250px|Hego Vietnameko mapa administratiboa.
**Hego Vietnam**, ofizialki **Vietnamgo Errepublika**, Asiako hego-ekialdeko Estatu bat izan zen, egungo Vietnamen hegoaldean zegoena. Errepublika hura 1955ean aldarrikatu zuen Ngô Đình Diệm presidente berriak, Bảo Đại enperadorea Estatu Batuek bultzaturiko erreferendum baten bidez boteretik kendu ondoren. Frantsesen erretretaren ostean, Vietnam bi estatutan zatitu zen, iparralde sozialista zuena eta hegoaldea, kapitalista. AEBetako aholkulari militarrak Hego Vietnamen finkatu ziren, Ipar Vietnamen eragin politiko eta militarra mugatze aldera. Hain zuzen ere, errepublika berriak Estatu Batuen interes geoestrategikoei erantzuten zien, Gerra Hotzaren testuinguruan. Hori zela eta, Hego Vietnamek Estatu Batuen laguntza militar zuzena izan zuen Vietnamgo Gerran, Ipar Vietnamen eta Hego Vietnamgo Askapenerako Nazio Frontaren aurkako borrokan bete-betean sartu baitziren. Milaka gizon eta baliabide kopuru ikusgarria erabili arren (AEBek batez ere), indar kapitalistek porrot militar itzela jasan zuten komunisten aurkako borrokan. Gauzak horrela, armada estatubatuarra 1973an herrialdetik erretiratu zen, eta handik bi urtera, Ipar Vietnamek hegoaldea bereganatu zuen. Gerraren galerak Hego Vietnamen desagertzea ekarri zuen, eta berea zen eremuan, Hego Vietnamgo Errepublika ezarri zen: handik urtebetera, 1976an, Ipar Vietnamekin bat egin zuen eta Vietnamgo Errepublika Sozialista sortu.
thumb|left|200px|Vietnamgo Errepublikan 1967ko hauteskundeetan bozkatu zuen emakume bat.
thumb|Vietnamgo Errepublikako pasaportearen diseinua.

## Kanpo estekak
Bakteriofago

**Bakteriofagoak** edo ***fagoak*** (labur esanda) bakterioak soilik kutsatzen dituzten birusak dira. 1915. urtean lehen aldiz aipatuak, egun ehunka fago ezagutzen dira. Ikerketa genetikoan funtsezko zeregina burutu dute, bakterioengan geneak klonatzeko oso erabiliak izan baitira.

## Egitura 
thumb|300px|Bakteriofago baten egitura

Bakteriofagoek egitura konplexua dute, gainontzeko birusekin alderatuta. Gehienetan bi zati bereizten dira: burua eta isatsa.

Bakterioefagoen burua ikosaedrikoa da, hots, prisma hexagonal baten itxura du. Buru horren barnean azido nukleikoa pilatzen da, oso bildua. Azido nukleikoa DNA izan ohi da.

Isatsa helikoidala da eta muturrean oinaldeko plaka du; plaka honetatik luzakin batzuk ateratzen dira, hankatxoen modura, bakterioei atxikitzeko balio dutenak.

## Erreplikazioa 
Bakteriofagoek bi harreman mota izan dezakete bakterioekin:

* harreman lisogenikoa: fagoaren DNA bakterioaren kromosoman integratzen da, profago moduan. Genoma birikoa belaunaldiz belaunaldi transmititzen da bakterioengan, une jakin batean berraktibatu arte. Hori gertatzen denean, profagoak bakterioaren genoma uzten du eta birus berriak sortzeari ekiten dio, bakterioaren lisia eraginez.

* harreman litikoa: fagoaren DNAk hasieratik bakterioaren genoma erabiltzen du birus berriak sortzeko. Hauek sortu ondoren bakterioaren suntsiketa edo lisia gertatzen da, birus berriak kanpora ateratzen direlarik.

## Bakteriofagoak eta bakterioen genetika 
Bakteriofagoek bakterioen arteko trukaketa genetikoa errazten dute transdukzioaren bitartez. Bakterio bat infektatzerakoan fagoak DNA zatiak harrapatzen ditu, beste bakterio batera pasatuko direnak bigarren hori infektatzen duenean.

Bestalde, ziklo lisogenikoa burutzerakoan zenbait fago lisogenikok ezaugarri genetiko berriak ematen dizkio bakterioari, eraldaketa lisogeniko deitutakoaren bitartez.

Azkenik, biologia molekularrean fagoak bektore gisa erabiltzen dira laborategian DNA zatiak bakterioengan sartzeko.

## Erabilera terapeutikoa 
Bakterioak suntsitzen dituztenez, aspalditik proposatu zen bakteriofagoen erabilera tresna terapeutiko gisa. Bakterio askok antibiotikoekiko erresistentzia handia garatu dute, eta fagoen bidezko terapiak ate berria ireki du infekzioen tratamenduan, infekzio kronikoen kasuetan batik bat. Hainbat herrialdetan (Errusian, batez ere) bakteriofagoen erabilera terapeutikoa aspalditik dago abian .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Turin I.a

**Turin I.a**, Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jauna bere eleberri ospetsuko eranskinetan, Gondorreko seigarren Seneskal Erregeordea izan zen. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2165ean jaioa, Hurin I.aren semea da. Bere izena, sindarinez, "Garailea" bezala itzul daiteke.

Turin I.a, Zaintzapeko Bakea deritzon garaian gobernatu zuen bosgarren seneskala izan zen. Bere aitaren oinordeko bihurtu zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2244an eta Gondor, 34 urtez gobernatu zuen. 2278an hil zen.

Turin, Hurinen hirugarren semea zen, eta kasu bitxi bat da Gondorren historian, bi aldiz ezkondu baitzen, eta, bigarrenarekin, eta jada oso aguretua, seme bat izan zuen, Hador Gondorrekoa, bere oinordekoa izan zena.

## Kanpo estekak
Eriador

**Eriador**, "Lurralde Bakartia" esan nahi duena sindarinez, Tolkienen legendariumean agertzen den fikziozko toki bat da. Erdialdeko Lurraldearen iparmendebaldeko zatian dago, Mendi Lainotsuak eta Ered Luin edo Mendi Urdinen Artean, lehena ekialdean eta bigarrena mendebaldean. Bertan, Eskualdea, Rivendel, Bree eta desagertutako Arnor erresuma daude.

Eguzkiaren Bigarren Aroan, eta, ziuraski, askoz lehenago, basoz betea zegoen, baina, Dunedainek, horietako gehienak moztu zituzten zur harekin, euren itsasontziak egiteko. Eriador gehiena, Eguzkiaren Hirugarren Aroaren hasieran, Arnor erresumak hartzen zuen, erresuma hau, beranduago, Arthedain, Rhudaur eta Kardolan erresuma etsaietan banatu zelarik. Hobbitak bizi ziren Eskualdea, Arthedain erresumako zati izan zen, Bree eta inguruko herrixkak, Kardolaneko mugan aurkitzen ziren bitartean. Tumularioak, Eguzkiaren Lehen Aroan, Edainek, Beleriandera bidaiatzen zutenean eraiki zuten antzinako lurperatze gunean bizi dira. Eriadorreko beste toki garrantzitsu batzuk, Rivendel eta Eregion eta Angmarreko basamortuak dira. Eraztunaren Gerraren garaian, Eriador, ia biztanlerik gabe zegoen.

Bere mugak, honako hauek dira:

* Ekialdean, Mendi Lainotsuak
* Iparraldean, Forodwaith badia izoztua, Melkorren lurren zati bat busti zuena Haserrearen Gerraren ondoren.
* Mendebaldean, Ered Luin edo Mendi Urdinak
* Hegoaldean, Urtegi Grisa ibaia eta Enedwaith lurraldea. Haserrearen Gerraren ondoren, hegomendebaldeko mugaren zati bat, Belegaerreko kostaldean zehar kokatzen da.
Tyrn Gorthad

**Tyrn Gorthad**, Tolkienen legendariumeko fikziozko toki bat da. Bere elfoerazko izena da **Tyrn Gorthad** . Oihan Zaharretik ekialdera dagoen muino talde bat da, non, Tolkienek, gerran eroritako Arthedaineko Dunedain errege eta printzeen hilobiak kokatu zituen. Baina, askoz lehenagotik, Eguzkiaren Lehen Aroaren hasieratik, Mendebalderantz zihoazen lehen gizakiek (Beleriandeko Edainen arbasoak), lurperaketa toki bezala erabili zuten. Eguzkiaren Hirugarren Aroan, Angmar eta Rhudaurretik irtendako izpiritu gaiztoek hartu zituzten, ondoren, tumularioak deituak izango ziren izpirituak, Eraztunen Jauna eleberriko pertsonairik beldurgarrienetakoak direnak. Frodo Zorrozabal, izaki hauetako batek harrapatu zuen tumulu batean, eta soilik Tom Bombadilen laguntzarekin salbatu ahal izan zen. Tomek, tumularioen altxorra aire librean utzi zuen, eta, hobbit bakoitzari daga bat oparitu zion.

## Kanpo estekak
Dol Guldur

**Dol Guldur**, Tolkienen legendariumean agertzen den fikziozko toki bat da. Nigromantea, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1100. urtean ezartzen den gotorleku bat da, Baso Beltzean dagoena.

Nigromantearen iritsierak, Baso Berde Handia itzalpean biltzen du, ordutik aurrera, Baso Beltza deitua delarik.

Kontzilio Zuriak, Nigromantea, Eriadorrera itzuli den Nazgûl bat dela uste du, baina Gandalf Dol Guldurren sartzen da mozorrotuta, eta Nigromantea, itzuli den Sauron dela ikusten du.

Dol Guldur, jakintsuek erasotzen dute Eguzkiaren Hirugarren Aroko bigarren milurtekoaren amaieran, eta Sauron kanporatua da, baina gotorlekua, ez da Eraztunaren Gerra amaitu arte suntsitua izango, Zeleborn eta Galadriel buru zituzten Lothlorieneko Elfoen aldetik, nortzuk ez ziren Sauronen aurkako gerran sartu Eregion erori zenetik, aro oso ba lehenago.

## Amon Lanc 
Baso Berde Handia Sauronen domeinu bihurtu zenean, Baso Beltza bezala berrizendatua izateraino, honek, Amon Lancen gotorleku bat eraiki zuen, Dol Guldur. Baso Beltzaren hegomendebaldeko muturrean kokatua, Elfo Basatiek, muinoa, Amon Lanc deitzen zuten, "Muino Biluzia" esan nahi duen sindarinezko hitza, Amon izenak, plurala Emyn "muinoa", AM erroa, eta *lanc* "biluzia" hitzez osatua, "garbia" edo "irekia" zentzuarekin, ustezko erroa LAT. Honela deitua *bere tontorrean zuhaitzik hazten ez zelako*. Eguzkiaren Bigarren Aroan, Thranduilen aita zen Oropherren Elfo Basatiak, muinoa inguratzen duten lur garaietan bizi izan ziren, baina *Azken Aliantzaren Gerra baino askoz lehenago, Oropherrek, Anduinetik ekialderako elfo basatien erregea zenak, gorantz eta gorantz zihoan Sauronen botereari buruzko zurrumurruengatik asaldatua, Amon Lanc inguruko bere antzinako bizilekuak utzi zituen.

## Etimologia 
Dol Guldur "Sorginkeriaren Muinoa" esan nahi duen sindarinezko izen bat da. Izena, Dôl (burua), *sarri, mendi eta muinoei ematen zaiena, Dol Guldur, Dolmed edo Mindolluin kasu* NDOL erroa, eta Guldurrez osatua dago. Azken hau, Gûl (magia) eta dûr (Iluna) hitzez osatua dago, Jaun Ilunak erabil zezakeen magia motari erreferentzia eginez. Gul, ÑGOL errotik dator, eta, erro honek *ezagutza, jakinduria eta tradizioa* esan nahi du, eta, jatorrian, Noldorrak definitzen zituen (Quenyaz, Noldo, eta, sindarinez, Golodh), baina Gûl ere definitzen du *batez ere, ezagutza sekretua izendatzeko erabiltzen zena.
Neferkara

**Neferkara** edo **Seneferka**, Egiptoko II. dinastiako seigarren faraoia izan zen, eta Jürgen von Beckerathen arabera, K.a. 2724tik K.a. 2719 arte gobernatu zuen.

Bere Horusen izena, **Seneferka** izan liteke, Egiptoko Errege Zerrendetako eta Saqqarako 3505 hilobiko ontzi batzuetan aurkitutako idazkunetako erreferentziengatik soilik ezagutzen da, Seneferka izenarekin, hilobi hori, Merka izeneko ofizial altuarena delarik, Egiptoko I. dinastiaren amaiera aldera gobernatu zuen Qaaren garaikoa (Emery).

Saqqarako Errege Zerrendan, Neferkara zortzigarren izena da, eta Senedi eta Neferkasokarren artean dago, bigarren dinastian. Turineko Errege Kanonak, Neferkara edo Aaka bezala aipatzen du eta 2.25 erregistroan dago, Sened eta Neferkasokarren artean.

Egiptoko aro berantiarra deritzon garaian, faraoi hau oso ospetsu bihurtu zen.

## Bere garaiko testigutzak 
* Seneferkaren idazkunak Saqqarako 3505 hilobiko ontzietan (Emery)
* Bere izena daraman zigilu zilindriko bat aurkitu zen, baina, ziuraski, ez da bere garaikoa izango.

## Beste hipotesi batzuk 
Egiptologoren batzuk, Turingo Errege Kanoneko 2.25 erregistroa, Aaka bezala ikus litekeela uste dute, bere irakurketa nahiko zaila delarik.

Egiptologoek, ohi, Sekhemib, Seneden oinordeko bezala jarri dute, baina, Jurgi Sintzeloren zerrendan, Manetonengandik hartua, bien artean bi errege daude, Kaires eta Neferjeres, eta, Saqqarako Errege Zerrendan, berriz, hiru agertzen dira, Neferkara, Neferkasokar eta Hudyefa.
Lechuguilla leizea

**Lechuguilla leizea** (ingelesez *Lechuguilla Cave*) 2007ko abuztua geroztik, munduko bosgarren leizerik luzeena (196 km) eta Ameriketako Estatu Batuetako sakonena (489 m). Hala ere, bere geologia bereziagatik, ohiz kanpoko egiturengatik eta sortu zeneko egoeran mantentzeagatik ezagunagoa da.

Mexiko Berriko Carlsbadeko Haitzuloen Parke Nazionalean kokatzen da. Leizearen izena sarrera ondoan aurki daitekeen *Agave lechuguilla* landaretik datorkio.

Leizean sartzeko baimena ikertzaile-zientifikoei, esploratzaile-taldeei, ikerketa-taldeei eta Parke Nazionalen Zerbitzuen arduradunek antolatutako txangoei mugatuta dago.

## Esplorazioen historia 
Nahiz eta Lechuguilla Leizearen berri izan, 1986. urtera arte leize txikitzat eta baliogabekotzat hartu izan zen. 1914an meatzari-talde batek guanoa urte batez erauzteko baimena lortu zuen. Garai hartan, "Misery Hole" izeneko leizearen sarrerak 27 m zituen eta leizeak 122 m luzeko ibilbideak zituen.

Meatzaritza lanak bukatu ondoren, oso noizbehinka bisitatua izan zen. 1950eko hamarkadan, espeleologo talde batek haizearen marruma entzun zuen leizearen hondakinezko zorutik igarotzen. Hainbat adituk hondakinen azpian pasabideak zeudela ondorioztatu zuten, oso argi ez zegoen arren. Coloradoko espeleologo-talde batek Parke Nazionalen Zerbitzuen baimena lortu zuen leizea induskatzeko eta 1984an lanei ekin zioten. 1986ko maiatzaren 26an igarobide zabalak topatu zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antioko X.a Eusebio

**Antioko X.a Eusebio** (), Seleukotar dinastiakoa, Siriako errege izan zen K.a. 95 eta K.a. 90 bitartean. Antioko IX.a Eusebioren semea zen. Bere erregealdia, K.a. 95ean hasi zuen, eta, bere lehen lorpena, bere erdi lehengusu/lehengusu bigarrena zen Seleuko VI.a Epifanes garaitzea izan zen, honela, zuela gutxi gertatu zen bere aitaren heriotza mendekatuz. Hartu zituen ezizenek, bere historiaren zati handi bat kontatzen dute: Eusebio (bere aitaren titulua zena) eta Filopator (bere aita maite duena), biek ohoratzen zuten bere aita. Bere domeinua, ez zen Antiokia baino haratago hedatzen. Behin eta berriz borrokatu zuen Seleukoren lau anaien, nabateo eta partiarren aurka. Seleuko VI.aren anaietako batek, Filipo I.a Filadelfok, hiritik kanporatu zuen. K.a. 90. urtearen ondorengo bere ekintzak, ez dira ongi ezagutzen.

Beraz, bere erorketaren data zehatza, ez da ezagutzen. Flavio Josefok, K.a. 90 inguruan eraila izan zela dio, partiarren aurka borrokan ari zela, eta bere Antiokiako jabetza, jada galdua zuen Filipo I.aren mesedetan, Apianok, Tigranes II.a Handiak Siria K.a. 83an inbaditu zuenean garaitua izan zela dioen bitartean, baina, kasu horretan, bi daten artean gertatutko bere ekintzak, ez dira ezagutzen. Antioko X.aren seme bat, Antioko XIII.a Asiarra izenekoa, errege bezeroa izan zen Sirian, Ponpeiok Tigranes garaitu ondoren.
Adad-nirari III.a

**Adad-nirari III.a**, Asiriako errege bat izan zen. K.a. 810 eta K.a. 783 bitartean gobernatu zuen. Shamshi-Adad V.aren seme eta oinordekoa izan zen.

Adin txikikoa zen bitartean, erregeordetza bere ama Semiramisen eskuetan geratu zen. Bere lehen espedizio militarra, K.a. 805ean bidali zuen, Damaskoren aurka, Siria eta Palestinako zenbait erregeren zergaordaina jasoz.

K.a. 795ean, Babiloniaren aurkako kanpaina arrakastatsu bat hasi zuen, modu adiskidetsuan amaitu zuena, bi herri senideen artean bakea aldarrikatuz, baita Babilonia eta Borsippako jainkoenganako bere debozioa ere. Ordutik aurrera, egoera berria omenduz, Babiloniako erregeari aramear nomaden aurka lagundu zion, Tigrisen harana erasotzen zutenak, Zab txikiaren hegoaldean.

Bere erregealdiko azken urteak, pixkanaka gehitzen zihoan ahultasunezkoak izan ziren, Urartuk, lurraldeak irabazteko probestu zuen egoera. Bere semeetako lauk, bata bestearen atzean heredatu zuten Asiriako tronua. Lehenengo hirurak, Urartuk sortutako arazoa konpontzeko gai ez ziren izan, baina bai laugarrena izan zen Tiglath-Pileser III.a, Asiriar inperio berriaren sortzailea.
Apiano

**Apiano** ( *Appianòs Alexandreús*; ; -)) greziar-erromatar historialaria izan zen, Alexandrian jaioa.  K.o. 95ean jaio zela uste da. Haren *Erromaren Historia*, 24 liburutan emana, interesgarria da Erromak garaitu zituen herriez eta gerra zibilez dakartzan berriengatik.

Postu altuetan egon zen funtzionario bezala Egipton, Antonino Pio enperadorearen erregealdian, II. mendearen erdialdean, eta, beraz, inperioko dokumentazioa ikus zezakeen. Alexandrian, kargu administratibo ezberdinak bete zituen, ondoren, abokatu izango da, Zizeron izan zen bezala, eta Antonino Pioren prokuradore bezala amaituko du.

Erromaren historia luze bat idatzi zuen, 24 liburutan banatuta, hiriaren sorreratik, K.a. 35 arte hartzen duena.

Gainera, Iberiaren historiaren liburuak idatzi zituen, modu etnografikoan. Bere liburu honetan, Zeltiberiar Gerrak eta Numantziaren konkista kontatzen dira.

Bere iturririk garrantzitsuena Polibio da (honen galdutako zati asko ordezkatuz), Gaio Salustio, Paulo Clodio, Posidonio, Tito Livio, Zelio Antipatro, Jeronimo Kardiakoa, Julio Zesar, Augusto, Asinio Polion, Plutarko eta Diodoro Sikulo eta beste egile batzuen datuak ere hartzen dituen arren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Apiano.  [ocr] [G]. Antonio Sancho Arroyo (itzul) 1985. Madrid: Gredos
Hormizd II.a

**Hormizd II.a** (; ? - 309) Sasandar Inperioko xahanxah izan zen 302 eta 309 bitartean.

## Bizitza 
Narses Armeniakoaren semea zen. 302an koroatu zuten sasandar errege. Deus gutxi ezagutzen da haren erregealdiari buruz. Aitak ez bezala, manikeoak jazarri zituen. Iturri batzuen arabera, ghassanidar talde batek hil zuen ehizean zebilela; beste batzuek diotenez, sasandar magnateak ziren hiltzaileak.

Hormizd II.a hil ondoren, handikiek haren seme nagusia, Adarnases, hil zuten, erregealdi oso labur baten ondoren, jarrera krudela erakutsi baitzuen; beste semea, Hormizd, preso eduki zuten, eta tronua Hormizd II.aren ohaidearen seme Xapur II.arentzat gorde zuten. Beste bertsio batek dioenez, Hormizd II.aren lehen emaztearen semea zen Xapur II.a, eta amari koroa bat jarri zioten bulban haurdun zegoenean, umea errege bezala jaio zedin.

323an, Hormizd printzeak ihes egin zuen presondegitik, emaztearen laguntzarekin, eta babesa aurkitu zuen Konstantino I.a Handia erromatar enperadorearen gortean. 363an, Juliano Apostata erromatar enperadorearen armadan zerbitzatu zuen, Persiaren aurka; haren semeak erromatar gobernuko prokontsul izan zen.

## Erreferentziak
Adarnases

**Adarnases** edo **Adhur Narses**, Sasanidar Inperioko errege bat izan zen, 309an erregealdi labur bat izan zuena.

Hormizd II.a erregearen eta honen lehen emazte, Gandharako errege Kushan baten alabaren seme nagusia zen. Bere krudelkeriagatik nabarmendu zen, eta, hilabete batzuk errege bezala eman ondoren, tronutik kendua izan zen. Nobleek, orduan, Sapor II.a tronuratu zuten. Bere anaietako bat, itsutua izan zen, eta beste bat, Ormuz, Sapor II.aren aldekoek preso hartu zuten 13 urtez; azkenik, Konstantinoplara ihes egitea lortu zuen, bere emaztearen laguntzarekin, Konstantino I.a Handia erromatar enperadorearen gortera.
Profago

**Profagoa** bakterioaren kromosoman integratzen den bakteriofago baten material genetikoa da. Material genetiko honen erreplikazioa kromosoma bakteriarrarekin batera gertatzen da.

Bakterio bat infektatzerakoan, bakteriofagoek bi ziklo hauetatik bat jarraitzen dute: ziklo litikoa ala ziklo lisogenikoa. Lehenengoan, fagoek haien buruen kopiak egin -bakterioaren material genetikoa erabiliz- eta bakterioak suntsitzen dituzte. Bigarrenean, aldiz, fagoek ez dituzte epe laburrean bakterioak hiltzen: haien DNA bakterioaren kromosoman txertatzen dute (profago moduan) eta DNA hori sor egoeran geratzen da, harik eta une jakin batean ziklo litikora pasatu arte.

## Kanpo estekak
Forodwaith

**Forodwaith**, Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jaunaren eranskinetan, Erdialdeko Lurraldearen iparraldeko eskualde handi bat da, baita bertan ziren biztanleena ere. Bertako klima gogorra, Melkorrek ezarri eta Sauronek jarraitu zuen. Haserrearen Gerra eta munduaren zatitzearen ondoren, eskualde hau, Forochel bezala ezagutzen hasi zen, izen hori zuen izotzezko badiagatik.

Bertako biztanleei, ondoren, Lossoth deitu zitzaien. Jende xaloa ziren, lerak animalia hezurrekin eraikitzeko gai. Hara ihes egin zuen Fornosteko azken erregea izan zen Arveduik, eta han hondoratu zen, itzuleran hegoalderantz eraman behar zuen itsasontzia, horrela, Iparraldeko bi Palantirrak galduz (Annuminas eta Amon Sûlekoa).

## Kanpo estekak
Fosa tektoniko

[thumb|240px|[Afrikako Aintzira Handiak|Afrikako Aintzira Handien azpian fosa tektoniko handi bat dago.]]
**Fosa tektonikoa** beheragune luze bat da, bi alboetan failek mugatua. Faila horien artean, lurra barne indarren eraginez hondoratuta dago. Kasurik ezagunena Rift Haran Handiarena da.

Batzuetan, ibai bat igarotzen den harana eratzen duten arren (Rhin bezala, Basilea eta Mainz artean), fosa tektonikoek, ez diete ezer zor higaduraren kanpo agenteei. Mailakatutako failek, lurraren hondoratzearen alboko mugak adierazten dituzte. Hau, ehunka edo milaka kilometroz hedatzen da, hala nola Rift Haran Handian, Afrikako Aintzira Handiek betea, Mozambiketik Turkiako Taurus mendietaraino hedatzen baita. Pitzadura horren ekialdean geratzen den Afrikaren zatia kontinentetik banatzeko bidean dago, eta banaketa horrek eragiten du lurrazalaren hondoratzea eta itsas beso bat bihurtuko den fosa baten eratzea, aurretik, Itsaso Gorrian eta Adengo golkoan gertatu zen bezala.

Ozeano dortsalek, 80.000 kilometroko luzerako fosa bat eratzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ameriketako Estatu Konfederatuak

**Ameriketako Estatu Konfederatu**ak, **CSA**, **Konfederazioa** edo **Estatu Konfederatu**ak izenez ere ezaguna (ingelesez, *Confederate States of America*), Gerra Zibilean borrokatutako herrialdeetako bat zen. AEBetatik independentzia aldarrikatu zuten 1861ean, eta lau urteko gerraren ondoren, 1865ean batasunera itzuli. Herrialde hartako hegoaldeko 13 estatuk —Hego Carolina, Mississippi, Florida, Alabama, Georgia, Louisiana, Texas, Virginia, Arkansas, Tennessee eta Ipar Carolina:Kentucky eta Missouri ere sartu ziren, baina AEBek beren lurraldeentako gehiena kontrolpean eduki zuten— osatu zuten herrialde berria, iparraldekoen aurkako gerran.

## Kanpo estekak
Sakonune

thumb|eskuinera|255px|Sakonune bat

Geomorfologian, **sakonunea**, inguruko lurrazala baino beherago dagoen erliebea izendatzeko erabiltzen den hitza da.

Beheraguneak, gunea, itsasoaren mailapetik geratzea eragiten duten lur hondoratzeen (Kaspiar itsasoa eta Itsaso Hila, kasu) ondorioz gerta daitezke, edo inguruko lurrek domeinatua geratzea. Azken kasu honetan sartzen dira, sarri, arrokaren iragazkortasunak eta klimak, laku iraunkorren eraketa ahalbidetu duten sakonuneak, Txinako Tarimen beheragunea kasu, edo AEBetako mendebaldeko kostaldeko Arro Handia. Mexikon ere badaude urez estalitako beheraguneak, Chapalako aintzira eta Pátzcuaro lakua kasu.

## Kanpo estekak
Pátzcuaroko aintzira

**Pátzcuaroko aintzira** Mexikoko Michoacán estatuko Pátzcuaro udalerrian dagoen aintzira bat da, Morelia hiritik 62 kilometro mendebaldera.

Michoacán estatuaren barnean, turismogune erakargarrienetako bat da. Aintziraren perimetroa 55 kilometro luze da, eta bost uharte ditu: Janitzio, La Pacanda, Yunuen, Tecuen, La Tecuenita izeneko uhartetxo bat, eta Jaracuaro, errepidez iristeko bidea duena.

Duela zenbait hamarkadetatik, aintzirak, enzolbatze, kutsadura eta eutrofizazio prozesu bat jasaten ari da, inguruko herrien hazkuntza, baso soiltze eta lurren higaduraren ondorioz. Gobernuaren zenbait ikerketa eta egitasmo, arazoa konpontzen saiatu dira.

Oraindik badago pinu eta artezko basorik, non, mofetak, zarigueiak (*opposum*), azkonarrak, urtxintxak, untxiak eta azeri grisak bizi diren. Aintzirak, uretako landaredi barietate handi bat eta bost arrain espezie ditu: arrain zuri ospetsua (iraungitze arriskuan dagoena), amuarraina, akumara, tiruh eta cheguak.

Aktibitate turistikorik garrantzitsuenak, txalupan egiten diren ibilbideak dira, uharteak bisitatzeaz gain, bereziki Janitzio.

Hilen Egunaren ospakizun ospetsua Pátzcuaroko aintziran ere egiten da. Eskualdeko biztanleak, kandelen bidez argiztaturiko kanoetan, Janitzio uharteko panteoira joaten dira, maite dituztenen hilobietan lore eta jaki eskaintzak uztera.

## Kanpo estekak
Gandhara

[eskuinera|thumb|350px|[Indiako azpikontinentearen mapa, K.a. 600ean, non 16 maha-jana-paden (pertsona handien guneak) kokapena adierazten den. Gandhara, goian eta ezkerrean dago.]]
**Gandhara**, egungo Afganistanen hego-ekialdeari, Pakistanen erdialde eta iparraldeari eta Indiaren ipar-mendebaldeari (Kaxmir gehiena barne) dagokion eskualde historiko bat da.

Gandhara, Persiar Inperioaren satrapia bat izan zen K.a. VI. mendetik.

Greziarrek konkistatu zuten Alexandro Handiaren espedizioan, eta helenistiko mantendu zen indo-greziar subirauekin, Gupta Inperio hindura erantsia izan zen arte, nagusiki Asoka erregearekin.

Gandhara, budismoaren gune garrantzitsua izan zen, bere artea, greziar eraginaren ondorioz, arte grekobudista bezala ezagutzen delarik.

Ziur asko, antzinako Gandhararen oroitzapen toponimikoa, Afganistango Kandahar hirian mantentzen da gaur egun, baina azken honen etimologia, Alexandria-Iskenderiya-Kandaharretik ere etor daiteke

## Arte grekobudista 
Gandhara eskualdean, arte grekobudista garatu zen, greziar kultura eta budismoaren arteko sinkretismo bat.

Fitxategi:GandharaFemale.JPG|Irudi femeninoa, terrakota, Charsadda, Gandhara, K.a. III. mendetik K.a. I. mendera arte
Fitxategi:GandharaMotherGoddess.JPG|Ugalkortasunaren jainkosa, Indo haraneko tradizioaren arabera.
Fitxategi:Standing_Bodhisattva_Gandhara_Musee_Guimet.jpg|Siddhartha Gautama Shakyamuni, Buda bihurtu aurretik (I. mendetik II. mendera.
Fitxategi:Gandhara_Buddha_(tnm).jpeg|Buda zutik (I-II mendeak).
Fitxategi:BuddhaHead.JPG|Budaren burua (II. mendea).

Fitxategi:Buddha Acanthus Capitol.jpg|Buda akantoarekin.

Fitxategi: GandharanAtlas.JPG|Atlas titan greziarra, monumentu budista bat eusten.
Fitxategi:Indo-GreekBanquet.JPG|Ardoa eta musika (I-II mendeak).
Fitxategi:SiddhartaBirth.jpg|Siddhartaren jaiotza (II-III mendeak).

Fitxategi:GandharaScrolls.JPG|Arte apaingarri helenistikoak.
Fitxategi:GandharaFrieze.JPG|Eskena helenistikoa (I. mendea)

## Kanpo estekak
Fornost

**Fornost** (sindarinez *Iparraldeko Gotorlekua* edo *Norburgo* esan nahi duena), Erdialdeko Lurraldearen Eguzkiaren Hirugarren Aroan Arnorren zegoen hiri bat da, Tolkienen lan ospetsuaren arabera.

Bere izen osoa, **Fornost Erain** zen (Erregeen Iparraldeko Gotorlekua). Arnor zatitu ondoren, Arthedain erresumaren hiriburu eta dinastia honetako azken erregeen bizileku bihurtu zen. Angmarreko armadak eraso zuen (Fornosteko gudua), eta, azken erregea zen Arveduik, iparralderantz ihes egin zuen, bertan behera utziz. Eraztunaren Gerraren garaian, gizakiek beldur zioten, "hildakoen harresiak" deituz eta mamu tokitzat hartuz. Gandalfek, errege bat bertan berriz biziko zela iragarri zuen, Aragorni erreferentzia eginez.

## Kanpo estekak
Tarasca ordokia

**Tarasca ordokia** (gaztelaniaz *Meseta Tarasca*) edo **Purepetxa ordokia** (*Meseta Purépecha*) Mexikoko Michoacán estatuko eskualde bat da. Sierra Nevadaren oinean dago. Lur epeleko eskualde bat da, Lerma ibaiak eta honen ibaiadarrek bustitzen dutena. Zenbait laku eta aintzira ditu, Pátzcuaro lakua, Cuitzeoko lakua eta Zirahueneko lakua kasu. Presentzia indigena handia dagoen eskualdea da, nagusiki purépecha etniakoak, nekazaritzan eta basa esplotazioan aritzen dena. Purepecha kultura agertu zen tokia da, Mesoamerikako aro klasikoaren ostekoan. Bertako herri nagusi batzuk, Pátzcuaro eta Tzintzuntzan dira.

## Kanpo estekak