Lamina

**Lamina**k —zenbait euskalkitan, *lamiak*— euskal mitologiako izakiak dira. Anuntxi Arana antropologoak bi mota bereizten ditu: lamina eraikitzaileak eta ur bazterretako laminak. Mitologiako beste jeinu askok legez, batzuetan gizakiei laguntzen diete, eta bestetan kalte egiten. Edonola ere, jendearekin harremanak omen dituzte, jendea bisitatuz edo haien aurrean agertuz.

## Izena 
Euskalkietan, izenaren aldaerak hauek dira: *lamina, lamia, lami, lamina, lamie, illamina, llamina, labina, amilamia, lamiña, lamiñaku* eta *eilamia*. Forma dokumentatuena *lamina* da, eta horixe hartu da euskara baturako.

Izena latinetik jasoa dela pentsa genezake. Proposatu izan da *De lamiis et phytonicis mulieribus* 1489. urtean Ulrich Molitorrek argitaratutako liburuak izan zuen arrakastaren ondorioz, baina Euskal Herriko toponimiaren dokumentzaio zaharrenak ez datoz bat teoria horrekin, "lamia" oagaia lehenagotik agertzen delako. 945 urtean testu hau irakur daiteke Donemiliaga Kukulako kodexean: de "*illo fonte qui vocatur lamiturri"* (P. Luciano Serrano, Cartulario de San Millán de la Cogolla, CSM 36, 44. or. Madril, 1930). Agian, lehenagoko erromatarren eskutik ikasia da (Greziar mitologian agertzen da eta Filostrato Atenasekoaren "Apolonio Tianakoaren bizitza" idazlanean lamia bati buruzko ipuin kontatzen da eta Aristofanes antzerki idazleak ere deskribatzen du, besteak beste) eta ondorengo kristauek zabalduta (Testamendu Zaharrean emakume-deabru moduan agertzen da).

## Ezaugarriak 
### Ur bazterretako laminak 
Lamina hauek erreka zuloetan egoten dira. Batzuek harpeetan dute egoitza, herrietatik hurbil, ez mendi garaietan. baina Ibaizabal inguruan eta Euskal Herriko kostan arrain buztana dute. Oso ederrak dira, eta gizakumeak liluratzen eta hilda uzten dituzte. Antzekoa da Amilamia, beste irelu bat. Begi bakarreko emakume moduan ere deskribatu izan dute. Berrizen Azkueri buru soilak ziruditen haien garondoan txanpon baten tamainako ile sorta zeukatela esan zioten, bitartean, Arratian laminak ahotik argitzen zutela esan zioten (ireltxu edo idittuen antzera).

## Bizitokia 
Bizilekuari dagokionez, laminak ur laster eta epelei loturiko lekuetan bizi dira askotan eta ur bazterretan aurkitzen ditu gizaki kristatuak. Gehianetan emakume eder diren horiek, gehienetan urrezko orraziz beren ile ederra orrazten zuten kantuan ari zirela. Kantu horiek hedadura izugarria izan zuten munduan zehar. Bazter guztietako herri eta kultura ezberdinetan ezagutzen ziren laminen elezahar kontakizunak.

Askotan zubien azpian bizi dira, uraren azpian. Batzuetan lamiak leizeetan bizi dira, eta neska gazteak lapurtu ditzakete beren leizera eraman, han neskame aritzeko. Neskak bahitzearen azpigaia oso ohikoa da beste pertsonai mitikoen kasuan ere (Basajaunak, Marik, jentilek... ere bahitu ditzakete neskak)
[thumb|[Garagartza (Arrasate)|Garagartzako (Arrasate, Gipuzkoa) laminaren eskultura.]]
[thumb|Lamina eskultura (Michel Duboscq), [Getaria (Lapurdi)|Getariako Saraleginean. Testua: «Laminak lehen, laminak orai. Laminek dugu bihotza alai. Bihotza alai, begia alai. Laminek dugu bihotza alai.»]]

## Greziar mitologiako lamia 
Greziar mitologian, lamia ageri da, deabru femenino bat (testu batean hermafrodita da), haurrak irensten zituena eta gizonak liluratzen zituena. Literaturan K.a. VI. mendean agertu zen, eta esaten da beldurgarria dela. Emakume baten gorputzaren du goiko aldea; suge batena, beheko aldea; eta aurpegia itsusia du.

Belos/Belus erregearen alaba izan bide zela diote kontakizun batzuek; edo, beste kontakizun batzuen arabera, Poseidon eta Libiaren (antzinako Libia eskualdearen pertsonifikazioa) alaba. Zeus jainkoaren maitalea zen; horregatik, Hera jainkosa jeloskortu egin zen, eta lamiaren seme-alabak hil zituen. Gainera, begiak ixteko gaitasuna kendu zion, seme-alaben heriotza betiko ikus zezan. Harrezkeroztik beste emakumeen haurrak hiltzen ditu.

## Elezaharrak 
Laminek lanean laguntzen omen diete opari bat ematen dietenei; honela, zubi batzuk laminek egindakoak dira: Ebraingoa (Bidarrai), Azalaingoa (Andoain), Urkulukoa (Leintz-Gatzaga)... Gauez egiten dituzte eraikuntzok, eta anitzetan oilarraren lehen kukurrukuaz batera uzten diote lanari.

Nekazariren batek landa lurren ertzetan janaria uzten bazien, gauez jaten zuten laminek, eta horren truke, lurra goldatu edo bukatu gabe utzitako lana amaitzen omen zioten.*

:*Emaidezu orrazie,
:*Espabe kenduko dotzut bizie eta eslaviar herrialdeetako rusalkak Kasu horietan ere, orrazia hartzea eta eramatea debekatuta dago, tabua da. Itsaslaminak ere, Europako Erdi Aroan, maiz irudikatua izan da ispilu baten aurrean, ilea orrazten. Tatyana Mikhailova errusiar hizkuntzalariak beste adibide batzuk ematen ditu eslaviar eta haien inguruko herrietakoak, non Naturaz gaindiko emazteak ager daitezke ile orrazten:  turkiar Albasta/Albasti (batez ere Kazango tartaroen artean), tartariar Syu-Ansany ("Uraren ama"); Komi-Permiateko (edo Komi-Zyrian) eskualdeko Shishiga neska (Komi-permierera hizkuntza fino-ungriarra da), gemaniarren Undines, Eskandinaviako Holdres, Serbo-kroaziar Cillas edo Velebtiska Vila, Poloniar folkloreko Wilas, serbiar Pripoldnica ("Eguerdiko emakumea"), eskoziarren Glastyg edo Glaistig (andere Berdea) , eta beste. Baina beste emakumezko eder batzuk ere oso anterako moduan aurkezten dira irlandar mitologian, ur masa baten aldamenenean orrazten, alegia; adibidez, Aine, udaren jainkosa Galizako Mourak, Astuiriaseko Xana eta Gaztelako Encantada pertsonaietan ere agertzen da motibo hauxe. Kasu askotan, San Juan gauan agertzen dira, udako solstizioan.

## Toponimia 
[thumb|[Arrasate|Arrasateko (Gipuzkoa) erraldoiak: Errementaria, Anbotoko Mari, Basajaun eta Lamina (Kukubiltxo, 2011).]]

Toponimian asko dira laminei lotutako izenak: Lamera eta Lamerapunte, Bermeon; Lamikiz, Markinan; Laminaputzu, Zeanurin; Lamitegi, Bedaion; Lamirain, Aranon; Lamusin, Saran; Lamiñosin, Ataunen; Lamiako Leioan; Laminen zubia Ligi-Atherein, eta abar.

Euskal Herritik kanpo ere aurkitzen da laminaren inguruko toponimorik, esate baterako Errioxako Ojacastro herrian Laminiturri iturburua dago.

Juan Inazio Hartsuaga hizkuntzalariak laminaren toponimia jaso zuen bere *Euskal mitologia konparatua* liburuan eta Auñamendi Eusko Entziklopedain online argitaratu du artikulu foramtuan.
[erdian|thumb|Laminen zubia [Ligi-Atherei|Ligi-Atherein, Zuberoan]]

## Erreferentziak 
## Bibliografia gehiago 
* "Lamia". *Amarauna*. Ikasgunea. Eusko Jaurlaritza.
* "Tradiciones y leyendas. lurpeko eremuetan (En las regiones subterráneas). Resumen de mitología mariana". *Eusko - Folklore. (Publicación del Laboratorio de Etnología del G. de C. N. Aranzadi de la R. S. V. A. P.). Materiales y Cuestionarios''. Año 30 San Sebastián (Museo de San Telmo) Abril - Junio 1956 3.ª Serie, n.º 7

## Ikus, gainera 
* Mondarraingo lamina
* Laminiturri Kultur Elkartea
* Amilamia
* Euskal Herriko mitologia
* Xana (Asturiar mitologia)

## Kanpo estekak 
* Laminagako laminak
* Laminak Durangon
* Ibai Maruri Bilbao (2024ko maiatzaren 31) “Laminak eta lamiakotarrak” Berria