Aritzakun

**Aritzakun** Baztango Udalerrian (Arizkun herrian) dagoen harana da, politikoki Nafarroa Garaiaren parte dena, baina geografikoki Nafarroa Beherearekin lotua.

## Hidrografia 
Bertatik igarotzen den Aritzakun errekak eta Urritzate haranetik datorren beste errekak bat egiten dute, Bastan erreka sortuz (ez nahastu Baztan ibaiarekin). Honek beherago bere urak Errobi ibaiean isurtzen ditu, gero Aturrirekin bat eginez Kantauri itsasoan isurtzen dena Angelu eta Tarnose arteko bokalean.

## Biztanlegoa 
Garai batean Aritzakunen baserri ugari ziren, eta denetan bizi zen jendea. Aritzakungo erdialdean haurrendako auzo-eskola eta pilotalekua eraiki ziren, Arizkun edo Erratzu herri hurbilenak urrutiegi baitzeuden; elizara joateko ere, bertako bizilagunek historikoki Bidarraira jo izan dute. eta 2007an baserri gehienak utziak zeuden; hirutan bakarrik bizi zen jendea: Burkaitzean, Itsusiko Bordan eta Lezetan. Gainera bi jatetxe eta taberna zeuden: Burkaitzeako eta Lezetako bentak. 2021ean, Aritzakunen eta Urritzaten guztira 22 pertsona bizi ziren urte osoan; baina badira kanpoan bizi arren etxea mantendu eta opor egunetan itzultzen diren auzotarrak ere. Hain zuzen ere, 2000 urteaz geroztik "Aritzakundarren Biltzarra" ospatzen da irailean; eskola eta 1895eko frontoi zaharraren inguruan 100 lagunetik gora biltzen dituen auzoko antzinako bizimoduaren omenezko festa eguna.  dagoena. Bidarraitik Aritzakunera doan bidea jarraitzea da bertze aukera. Inguruan aberastasun ekologikoa babesteko, zenbait kontserbazio bereziko eremu izendatuak dira:

* Itsusiko natura erreserba: bertan sai arreen kolonia handi bat bizi da, eta ugatzaren hegaldi-esplorazio zona da. Bertan ikus daitezkeen beste zenbait espezie: belatz handia, sai zuria, arrano sugezalea, mirotz zuria, gabiraia, urubia, hontz ertaina eta miru gorria.
* Alkaxuriko natura erreserba: haltz ekosistema Aritzakun errekaren ibar eskuinean, ipar aldean alegia. Ira espezie desberdinak, eta putzuetako espezieak
* Iparlako basa faunaren babesgunea: Urritzate erreka gainean. Aurreko gune babestuekin lotua, eta Nafarroan ugatza errekuperatzeko planarekin lotua.
* B-122 zenbakidun Hegaztien Babes Bereziko Zona (ZEPA): Aritzakun eta Urritzate erreken eta Gorramendi mendi multzoaren eremu osoa hartzen du.

## Kultura ondarea 
thumb|Aritzakungo kisulabea
Historiaurreko megalito anitz badira inguruko mendi kasko eta lepoetan. Horien artean, garrantzi handia dute Amabirjinei Arpea deituriko lepoan daudenak, Gorramakil eta Alkaxuri artean. Lepo horretan, Eneolitiko eta Brontze Aroko zazpi trikuharri daude.

Bertzalde, Aritzakunen, Itzulegi eta eskola zaharraren artean, prospekzio arkeologikoek antzinako meatzeen arrastoen presentzia baieztatu dute, Minetako Zokoa deritzon parajean. Lekukotasun historiko argirik egon ez arren, hipotesi batzuen arabera ustiaketa eremu hauek Erromatar Inperioaren garaiko urre bilaketa lanetan erabilitako *ruina montium* prozedurarekin lotuak leudeke. Eskualdeko mitologian hipotesi honekin bat datozen kondairak gorde dira, zehazki urre-putzuekin eta laminekin lotuak.

Antzina gaztainak ekonomian izandako garrantziaren lekuko, basoetan gaztain espilen aztarnak aurki daitezke, baita berreraikitako kisulabe bat ere.

Urritzateko haranean, Erratzu eta Bidarrai artean galtzada zaharra dago, "Napoleonen bidea" esaten zaiona (frantsestadan bere tropen erretiradarako erabili omen zutelako); beraz, inguruotan kontrabandoan aritutako gau-langileen istoriak ere ez dira gutxi.

Urbakura parajean (Aritzakun eta Urritzate errekek bat egiten duten lekuan), Harpeko Saindiaren kobazuloa dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak