open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hortz-esmalte

**Hortz-esmaltea** hidroxilapatitaz osatutako estalkia da (giza gorputzeko mineral gogorrena da, baina dentsitate txikiagoan, hezurretan ere dagoena). Purutasun handikoa, hortzetako organoetako koroa estaltzen du eta murtxikatze-funtzioari eragiten dio. Aho-ingurunearekin zuzeneko kontaktuan dago kanpoko azalean, eta azpiko dentinarekin barne-azaleran. Lepoan sustraia estaltzen duen zementuarekin kontaktua du, maila honetan oso mehea izanik eta bere lodiera gailurretarantz handituz, non bere gehieneko lodiera 2 eta 2,5 mm artekoa den aurreko piezetan eta 3 mm artekoa ondorengo piezetan.

Esmaltea zeharrargia da, zuria edo gris urdinxka. Hortzen kolorea dentinak ematen du, eta kolore hori esmaltean zehar iragazten da. Dentinaren kolorea genetikoki zehaztuta dago. Oro har, hortzek kolore zuria izaten dute, ebaki-ertzean izan ezik, bertan esmaltearen kolore gris urdinxka nagusitzen baita. Egitura kristalino anisotropa bat denez, esmaltea ehun birrefringentea da. Esmaltea nagusiki material ez-organikoak (%90) eta materia organiko (%2,9) eta ur (%4,5) kantitate txiki batek osatzen dute. Esmaltearen material inorganikoa apatitaren antzekoa da.

Esmaltearen osagai mineralen analisiak fosfato formako kaltzioa dela nagusi agerian uzten du, eta horien artean ugariena kaltzio hidratatua da (bere ezaugarri kimiko hidroxiapatitengatik deitua). Proteinak hainbat zatitan isolatu daitezke, eta horiek, oro har, serina, azido glutamiko eta glizina portzentaje handia dute. Laburbilduz, esmaltearen proteina egiturazkoa da, aminoazido eratzaileengatik oso berezia, eta amelina edo enamelina deitu izan zaio.

Esmaltearen substantzia ez-proteikoen artean azido zitrikoa edo zitratoak, galaktosa bezalako karbohidratoak, lipidoak eta abar daude. Esmaltea sortzeaz arduratzen diren zelulak ameloblastoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pica-pau

**Pica-pau** Portugalgo gastronomian ezaguna den zizka-mizka platera da. Nagusiki,  behi  edo txerri haragiarekin eta ozpinetakoarekin  prestatzen den errezeta da. Portugeses "Pica-pau"-k, okila esan nahi du,  uste da izen hau duela garai batean txotxekin jaten zelako.

## ERREZETA 
MAHAIKIDEAK: 4
OSAGAIAK

OSAGAIAK

*Behiki edo txerriki haragia: 500 g karratuetan.

*Baratxuria: 4.

*Piripíri pipermina: 1.

*Erramua: 2 hosto.

*Oliba olio birjina: 100 ml.

*Ardo zuria: 100 ml.

* Ozpinetakoak: Aza-lorea, azenarioa, luzokerra, olibak.
* Perrexila: Xehatua edertzeko.

PRESTAKETA
*Haragia zatitu, gehitu gatza, erramua eta pipermina.

*Zartagin batean eta olio beroarekin salteatu haragi zatiak.

*Ardo zuria gehitu, gutxitu sua eta saltsa murrizten utzi.

*Saltsa erdira murriztutakoan, sua itzali eta ozpinetakoekin nahasi.

*Aurkeztu perrexila xehatu pitin batekin.
OHARRA

*Normaletan mahaikide guziek plater berdinetik jaten dute. Garai batean zotzekin jateko ohitura zegoen.

*Piripí pipermina lortzerik ez badugu beste edozein pipermin erabili daiteke.
Sustrai-kanal

**Sustrai-kanala** edo **kanal erradikularra** hortz baten sustraiaren barruan naturalki agertzen den espazio anatomikoa da. Kanala mamiaren ganbera da (hortzaren koroaren barruan). Hortz baten sustraia hezur albeolarrean dagoen hortzaren zatia da, masailezurraren hezur basalean edo barailean dagoena.

Sustraia hortzaren euskarria da eta hortz-koroak errematatzen du. Lokailu periodontalen bidez hezur albeolarrera konektatuta eta finkatuta dago. Sustraia hezurretik gertuen dagoen zatian amaitzen da, punta batean.

## Kanpo estekak
Varadharaja Perumal (Kanchipuram)

**Varadharaja** **Perumal** tenplua, **Hastagiri** eta **Attiyuran** izenekin ere ezaguna deitua, Vishnu jainkoari eskainitako tenplu hindu handi bat da, Kanchipuram (Tamil Nadu, India) hirian kokatua. Divya Desam esaten dietenetako bat da, Vishnuren 108 tenpluak, 12 poeta santuek edo Alvar direlakoek bisitatu izanagatik hala izendatuak. Ramanuja filosofo vishnuista jakintsu hindua tenplu honetan bizi izan zela uste da.

## Eraikinak 
Eraikin eta gurtzako elementu asko ditu tenplu zabal honek. Sarreretako batean dafoen zazpi solairuko gopuram zuria ikusgarria da. Aurrekotik gertu 100 Zutabeen Mandapa delakoa dago, Vishnuri eskainitako gurtza leku bat, zeinean 96 harrizko zutabe dauden, denak harkaitz bakarrean zizelkatuak, eta beste lau zurezkoak. Apaindura ikusgarriko zutabeak dira. Eraikin honetako ertzetan ikus daitezkeen kate eta katebegiak ere, harrizko pieza bakarretik ateratakoak dira. Mandapa hau ezkontzetarako toki aproposa kontsideratzen da, han ezkondu zirelakoan Lakshmi jainkosa eta Vishnu.

## Iruditegia 

Fitxategi:Varadharaja_Perumal_Temple_12.jpg|Gopuram nagusia, eta eskumako eraikinetik zintzilik, harri bakarretik zizelkatutako katebegiak.
Fitxategi:Varadharaja Perumal Temple 13.jpg|Kamasutrako irudiak hormetan.
Fitxategi:Varadharaja Perumal Temple 14.jpg|Tenpluko putzu nagusia.
Fitxategi:Varadaraja Perumal Temple Kanchipuram (23).jpg|*Ehun zutabeen mandapa*.
Fitxategi:Varadaraja Perumal Temple Kanchipuram (38).jpg|*Mandapa* txikiagoak, urreztatuak.
Fitxategi:Varadharaja Perumal tenplua.jpg|Dortokaren gainean, Lakshmi eta Vishnu ezkondu ziren tronua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Olga Smirnova

**Olga Smirnova** (San Petersburgo, Errusia, 1991ko azaroaren 6a) errusiar balet dantzaria da. Europa osoko agertokietan aritu da, baita Txinan eta Japonian ere.

2022ko martxoaren 16an, Errusiak Ukrainan sartu ondoren, Bolshóik Baleta utzi egin zuen gerraren aurka egoteagatik eta Amsterdameko Balet Nationalak berehala kontratatu zuen.

## Biografia 
### Hezkuntza 
San Petersburgon jaioa, Smirnova baletarekin loturarik ez duen familia batekoa da. Haren amak Vagànova akademian eman zuen izena, eta Lyudmila Kovalevaren agindupean ikasi zuen.

Akademiak Europan eta Japonian egindako biretan parte hartu zuen. 2011. urtean, Vagànova Akademiako ikaslea zen bitartean, Londresko Coliseora joan zen Galina Ulanova dantzaren historiako dantzari handienetako bat gogoratzeko. Geroago, Daniel Auber konpositore frantsesaren Grand Pas Classique dantzatu zuen (V. Gsovskyk koreografiatua) Pekinen.

2022ko martxoan utzi zuen Bolshoi Balleta. Errusia Ukrainaren inbasioaren ondorioz uztea erabaki zuela azaldu zuen. Haren aitona ukrainarra zen. Neerlandeko Balet Nazionalak hartu eta kontratatu zuen zuzenean.

## Sariak eta aintzatespenak 
* Steven McRae (en)-rekin batera, Balet Errealeko Urteko Dantzariaren saria jaso zuen nazioartean, Positano Léonide Massine sari-banaketan.
* 2016. urtean, Dance Open Grand Prix-a lortu zuen Semyon Chudinerekin, Dance Open Ballet Festivalen, San Petersburgon, 2016an.
* Italiako Dantza aldizkariak aukeratu zuen 2018an urteko dantzari onena izateagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nord Stream 2

**Nord Stream 2** () gasbide bat da, Itsaso Baltikoaren azpitik Errusiako gas naturala Alemaniara eramaten duena. Proiektua 2011n abiarazi zuten, Nord Streamen edukiera bikoizteko asmotan. 2018an hasi ziren Nord Stream 2 proiektuaren lanak, beste gasbide bat eraikitzeko lehenbizikoaren ondoan. Gazprom da bazkide nagusia, akzioen %&nbsp;51rekin. Lanak 2021eko irailean amaitu zituzten, baina Errusiaren eta Europar Batasunaren arteko liskarrengatik ez zuten martxan ipini.

2022ko irailaren 16an zulo bat agertu zen, ziurrenik sabotaje baten ondorioz, 2022ko Nord Streameko gas isurketa eragin zuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Suzanne Somers

**Suzanne Marie Somers** (**Mahoney** jaioa; San Bruno, Kalifornia, 1946ko urriaren 16a - Palm Springs, 2023ko urriaren 15a) estatubatuar aktorea izan zen, telebistan eta zineman aritutakoa. Batez ere 1970 eta 1990eko hamarkadetan zehar emititu ziren ''Three's Company* eta *Step by Step* telesailetan Chrissy Snow eta Carol Foster Lambert pertsonaien paperak antzezteagatik ezaguna izan zen. Autolaguntza eta dietei buruzko liburuak ere idazti zituen, ezagunena *The Naked Truth About Bioidentical Hormones'' (2006) izanda. Bere ikuspegi eta teoriengatik kritika asko jaso zituen elkarte zientifikoen partez.

## Filmografia 
### Telebistan 
### Zinema 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Louise Pioger

**Louise Pioger**, **Louise Quitrime** (edo **Quitrine**) ezizenez ere ezaguna (Mézières-sur-Ponthouin, Frantzia, 1848ko ekainaren 19a - Garches, 1920ko abenduaren 9a) jostungintzako langile, abeslari eta musikagile communarde eta anarkista. *Rondes pour récréations enfantines* izeneko kanta-bilduma osatu zuen, denbora luzean Louise Michelek egina zela uste izan dena. Bertan, haurrentzako hainbat kanta anarkista jaso zituen.

## Biografia 
Louise Piogerrek, jostuna lanbidez, txalekoak egiten zituen. Alphonse Pierre Lefèvre arropa-jostunarekin ezkondu zen, 1868ko urtarrilaren 7an, Ballonen (Sarthe). Bi alaba izan zituzten. Alabetako bat Benoît Morel-ekin ezkondu zen, eta bestea Jules Leballeur-ekin, hau ere, Morel bezala, anarkista. 1884. urtean, Lefèvre hil ondoren, Louis Duprat izeneko jostun anarkistarekin elkartu zen. Dupratek bere lanbidea utzi zuen eta ardo merkatari eta tabernari gisa jardun zuen Parisko Joquelet kalean. 1893an, Piogerrek eta Dupratek kabaret bat zabaldu zuten Ramey kaleko 11. zenbakian, Parisko 18. barrutian. 

Ramey kaleko kabareta Parisko anarkisten elkargunea izaten zen, eta horregatik, zelatan izaten zuen Parisko poliziaren prefekturak gertu-gertutik. Louise Pioger eta Louis Dupratek erbestera joan behar izan zuten. Londresen bizi izan ziren, Grafton kaleko 24. zenbakian, Soho auzoan. Ingalaterran harreman estuak izan zituzten hiriburuko zirkulu anarkistekin (Jules Corti, Armand Lapie, Mattaini, Monceux, Clovis Sicard, eta abar.).

1894ko martxoaren 5ean, Duprat baino urtebete lehenago, Louise Pioger Parisa itzuli zen Péronne Pellazekin, Dupraten alaba, eta Auguste Bordesekin, Guillaume Bordes anarkistaren semea, zeini Dupratek kabaret-kafearen kudeaketaren ardura eman zion. Negozioaren merkatariza-funtsak saldu behar izan zituzten, baina anarkistek ez zioten utzi lokal hartan elkartzeari. Pioger, Louise Michel-en moduan, Parisko *Réveil de la femme* taldeko kidea izan zen. 1894ko martxoaren 6an, Parisko Polizia Buruzagitzako Ikerketa Brigadak lokalean sarekada handi eta bortitza egin zuen, eta 17 lagun atxilotu zituen, 14 gizon eta 3 emakume. Louise Pioger ere atxilotuen artean zegoen. «Elkarte kriminaleko» kide izatea egotzita. 1894ko maiatzaren 2an behin-behinean aske utzi zuten. 1895eko ekainaren 25ean Henri Meyer instrukzio-epaileak bere kasua artxibatu zuen.

## Literatura-lanak 
1889an, Louise Pioger-ek, Louise Quitrime izengoitiarekin (Quitrine ere idatzirik), kanta anarkisten bilduma bat argitaratu zuen. Eskola-kantuetako aireak erabilti zituen, gazteenak limurtu eta kausa anarkistara erakartzeko. Bilduman *Carmagnole des enfants* —Carmagnole Frantziako Iraultzan abesten zen monarkiaren kontrako kanta zen- abestia sartu zuen.

Haurrentzako kanta-bilduma honetaz gain, Louise Pioger zenbait obraren egilea da,  *Les Communardes, épisode de la Semaine sanglante antzezlanarena,* adibidez. 

### Lanak 
* *Rondes pour récréations enfantines*, Librairie du Père peinard, s.d. [1889], 14 or.
* *Les Communardes, épisode de la Semaine sanglante*.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Emakumeak Parisko Komunan
Hortz-albeolo

**Hortz-albeoloak** hezur albeolarrak konpartimentuetan dituen zatiketak dira. Bertan hezurrak daude, albeoloen arteko trenkada batek bereiziak.

Albeoloak hiru eskualde ditu: plaka kortikalak, hanpatua eta albeolarrarena.

Plaka kortikalak mihi-norabidean eta ezpain-norabidean jartzen dira, eta hezur trinkoko euskarri oso erresistenteko apal bat osatzen dute, hezur porotsuz estalia, geruza hanpatua osatzen duena. Hezur trinkoko geruza mehe batek inguratzen du hezur albeolarra bera, zeinaren morfologia barruan esekitako sustraiaren formaren isla baita.

## Kanpo estekak
Espainiar Florida

**Espainiar Florida** ***La Florida*** lurralde espainiarrari egiten dio erreferentzia, zeina izan zen Esplorazioen Aroan Ipar Amerikan izan zen Europako lehen kokaleku nagusia. Florida Kubako Kapitaintza Nagusiaren, Espainia Berriko Erregeorderriaren eta Espainiar Inperioaren parte izan zen , Ameriketako espainiar kolonizazioaren garaian. Lehenengo esplorazioetan, Florida izenez ezagutzen den lurraldeak ez zituen mugak argi eta garbi zehaztuta, eta AEBetako gaur egungo Florida estatua baino eremu askoz handiagoa hartzen zuen. XVI. mendearen zati handi batean, Mexikoko golkoko eta Ozeano Atlantikoko kostaldeko lurralde zabal bat, Panuco ibaiaren bokalearen eta Chesapeake badiaren artean, "La Florida" izenez ezagutzen zen, egungo Estatu Batuetako hego-ekialdearen zati handi bat hartzen zuena. Espainiak eremu zabal horretan zituen eskubideak XVI. mendeko esplorazio-espedizioetan oinarritzen ziren.  Baina Espainiak ez zuen inoiz *La Floridaren* benetako kontrola gauzatu hainbat asentamendu eta gotorlekuetatik haratago.

Espainiar Florida 1513an ezarri zen Juan Ponce de Leónek Espainiarentzat Floridako penintsula aldarrikatu zuenean, Ipar Ameriketarako Europako lehen espedizio ofizialean. XVI. mendearen erdialdean hainbat esploratzailek (nagusiki Pánfilo de Narváez eta Hernando de Soto) Tampa badiatik gertu lehorreratu eta iparraldera Apalatxe mendietara eta mendebaldera gaur egungo Texasera noraezean ibili ziren, arrakastarik gabe urrea eta beste aberastasun batzuk bilatuz. . San Agustinen presidioa Floridako Atlantikoko kostaldean sortu zuten 1565ean; hainbat misio ezarri ziren Florida ipar-mendebaldean, Georgian eta Hego Carolinan XVI eta XVII. mendeetan; eta Pensacola Florida ipar-mendebaldean sortu zuten 1698an lurraldearen zati horretan espainiar eskubideak indartuz.

Espainiaren kontrola Floridako penintsulan posible izan zen bertako kulturak XVII. mendean. Hainbat tribu amerindiar, hala nola Timucua, Calusa, Tequesta, Apalatxe, Tocobaga eta Ais, mendeetan zehar lurralde honetako bizilagunak izan ziren, eta gehienek espainiar inkursioei aurre egin zieten. Dena den, espainiar, ingeles eta azken hauen jatorrizko aliatuen aurkako liskarrek, eta bereziki Europatik ekarritako gaixotasunek, biztanleria indigena gutxitu egin zuten, eta ia ez zegoen XVIII. mendean. Mende horren erdialdean, Creek eta iparraldeko beste natibo amerikar taldeek Espainiar Floridara migratu zuten, kolono ingelesek beren lurretik bota baitzituzten. Ondoren, errefuxiatu horiek inguruko kolonietan esklabotzatik ihes egiten zuten afroamerikarrekin eta Floridako indigenetatik bizirik atera zirenekin elkartu ziren, eta Seminola kultura eratu zuten.

## Kanpo estekak
Hezur albeolar

**Hezur albeolarra** hortzen sustraiak mantentzen diren hortz-albeoloak dituen masailezurraren edo barailaren hezurra da. Hezur fin eta trinkoa da, zulaketa ugari eta txikiak dituena, eta bertatik igarotzen dira odol-hodiak, nerbioak eta linfa-basoak.

Beraz, hezur albeolarra da goiko masailezurraren edo barailaren hortzen sustraiak dituen hezurra da. Hortzak galdu dituen burezur bati begiratzea posible balitz, ikusiko litzateke masailezur hezurrak ez direla soilik hezur-plano horizontalak. Hezurraren barruan krater txikiak daude, hortzak non sartu behar diren adierazten dutenak. Espazio horiek albeoloak dira, eta haien hormei horma albeolarrak diete. Hortza bere hobian zehar ateratzen den heinean, horma albeolarra hortzen inguruan garatzen da, masailezurren barruan eusten laguntzeko.

## Kanpo estekak
Sagailo zikloniko

**Sagailo ziklonikoa** edo **ekaitz-marea** kostaldeko uholde bat edo tsunami baten antzeko fenomeno bat da, urak gora egiten duelako, eta presio txikiko sistema meteorologikoekin lotuta egoten da, zikloiekin adibidez. Uraren maila marearen ohiko mailatik gora nola igotzen den neurtzen da, eta ez da olatuen efektua kontatzen.

Sagailo ziklonikoa eragiten duen faktore meteorologiko nagusia abiadura handiko haizea da, ibilbide luze batean ura kostaldera bultzatzen duena. Ekaitz-mareen larritasunari eragiten dioten beste faktore batzuk hauek dira: ekaitzaren ibilbidean ur-masaren sakonera txikia eta orientazioa, mareen unea eta ekaitzaren ondoriozko presio atmosferikoaren erorketa. Klima-aldaketak ekaitz-mareen arriskua areagotu dezakeela iradoki da.

Batzuek teorizatzen dute, muturreko baldintza meteorologikoak handiagoak diren heinean eta klima-aldaketaren ondorioz itsas mailak gora egiten duen heinean, sagailo ziklonikoak kostaldeko populazioentzat arrisku gehiago sortzea espero dela. Komunitateek eta gobernuek azpiegitura gogorrak eraiki ditzakete, hala nola mareen aurkako hesiak eta azpiegitura bigunak, hala nola kostaldeko dunak edo mangladiak, kostaldeko eraikuntza-praktikak hobetuz eta gizarte-estrategiak landuz, hala nola alerta goiztiarra, hezkuntza eta ebakuazio-planak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mesosa perplexa

***Mesosa perplexa*** *mesosa*  kakalardo generoa da, *Cerambycidae* familiakoa, *Lamiinae* subfamiliakoa. Pascoe ikerlariak 1858n deskribatu zuen. Txinan eta Japonian aurkitzen da. 11-17 mm. arteko luzera du. Hegaldia abuztutik urrira arte egiten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :*Mesosa perplexa* Interim Register of Marine and Nonmarine Genera (IRMNG).
* :*Mesosa perplexa* Catalogue of Life.
Pánuco ibaia

**Pánuco ibaia** Mexikoko golkoko isurialdean dagoen Mexikoko ibaia da, Mexikoko goi-ordokian sortzen dena eta Tula-Moctezuma-Pánuco izenez ezagutzen den sistema hidrologikoaren parte dena. Pánuco da bere beheko ibilguan jasotzen duen izena, Veracruzetik aurrera. Azkenean Tampico hiritik gertu itsasoratzen da. Herrialdeko ibai handienetako bat da eta ibaiadar ugariren ura jasotzen du, Tamesí ibaia barne. Pánuco ibaiaren emaria 500.000 l/s-koa da. Gutxi gorabehera 120 km-ko luzera du (nahiz eta sistema osoa, Moctezuma eta Tula ibaiak barne, 510 km-ra iristen den). Bere ibilguaren zati handienean nabigaezina da eta, gainera, Mexikoko arro kutsatuenetako bat da, bere ertzetan egiten den industria eta petrolio jarduera dela eta.

## Kanpo estekak
Jesús María Castillo

**Jesús María Castillo Barrenetxea**, ezizenez *Txitxia*, (Eibar, Gipuzkoa, 1945eko ekainaren 9a - Galdona, Mutriku, 2022ko irailaren 25a) futbolaria izan zen.

Ezker hegaleko jokatu zuen, 1960 eta 1970ko hamarkadetan. Urko gazte taldean jokatu zuen 1960 eta 1963 artean. Lehen taldera igo ondoren, 1971 arte jokatu zuen Eibar Kirol Elkartean.

Haren alaba da Maider Castillo futbolari ohia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
* Fallece 'Chichia', una leyenda en el Eibar
* Jesús María Castillo Barrenechea Bffutbolen
Pauline Barmby

**Pauline Barmby** (Kanada, 1972ko abenduaren 29a) Western Ontarioko Unibertsitatean lan egiten duen astronomo kanadarra da. Galaxiak, haien eraketa eta bilakaera behaketaren ikuspegitik aztertzen ditu. Hurbileko galaxiak zein gorrirako lerradura handikoak aztertzen ditu Spitzer espazio teleskopioa bezalako aparatuak erabiliz. Bryan Gaenslerrekin batera, 2020rako Kanadako astronomiaren epe luzerako planaren presidentekidea da.

## Ibilbidea 
Columbia Britainiako Unibertsitatean lortu zuen unibertsitateko titulua 1995ean. Astronomiako masterra egin zuen Harvardeko Unibertsitatean 1998an, eta bertan doktoratu zen 2001ean. Bere doktore-tesia, *Globular Clusters in the Andromeda Galaxy* izenekoa, Andromeda Galaxiako kumulu globularrei buruzkoa zen, eta gainbegiralea John Huchra astronomo estatubatuarra izan zen.

2001etik 2007ra, Barmby astrofisikaria izan zen Smithsoniano Behatoki Astrofisikoan, eta Spitzer/IRAC espazio teleskopioaren taldeko kidea izan zen. 2007an Western Ontarioko Unibertsitateko Fisika eta Astronomia Saileko irakasle laguntzaile bihurtu zen, 2013an irakasle elkartu eta 2019an irakasle titular izan zen. Western Zientzien Fakultatean gradu- eta doktoretza-ondoko ikasketetako dekano elkartua izan zen, eta Zientzien Bitarteko Dekanoa izan zen 2017an.

### Ikerketa 
Bere ikerketa zientifikoak gertuko galaxietan zentratzen ditu, hala nola Andromeda Galaxian (M31) eta gure Tokiko Taldeko beste galaxia batzuetan. Tokiko galaxia horien barruan hainbat eskualde aztertzen ditu, izarrak eratzeko eskualdeak eta horiekin lotutako izarrak eratzeko legeak eta X izpiak igortzen dituzten izar-kumuluak barne. Galaxia horietan hidrokarburo aromatiko poliziklikoa aztertzen du. Bere lana astronomiako "makrodatuetan" oinarritzen da eta astronomiari buruzko dibulgazio publikoko jardueretan aktiboki parte hartzen du.

## Aintzatespenak 
* *Florence Bucke Saria*, Western Ontarioko Unibertsitatea (2014).
* *Western Ontarioko Unibertsitateko Zientzia Fakultateko dibulgazio Saria* (2010) Mendebaldeko Astronomia Taldearentzat.
* *Ontario Early Researcher Saria* (2008).
* *NASAko taldeak Spitzer Espazio-Teleskopioko karga erabilgarriko ekipoari emandako saria* (2004).
* *Margaret Weyerhauser Jewetten omenezko beka* (1996)
* *Kanadako akademikoa* (1990-1995).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hurbileko Galaxien Taldearen web orria
* Unibertsitateko web orria
Helen Lines

**Helen Lines**, jaiotzez **Helen Chambliss Williams Lines** (AEB, 1918ko uztailaren 13a – Searcy, Arkansas, AEB, 2001ko ekainaren 29a) estatubatuar astronomo amateurra izan zen. Hasieran, zeru sakoneko behatzaile eta astrofotografoa izan zen. 

## Biografia 
### Bizitza pertsonala 
Helen Chambliss Williams Forrest Cityn, Arkansasen jaio zen. Russell Williamsen alaba eta Borden Williamsen etxean jaio zen. Aita Forrest Cityko poliziaburua zen. Lines Richard Damon ingeniari zibilarekin ezkondu zen 1936an. Alaba bat izan zuten, Chambliss. Richard Lines 1992. urtean hil zen, eta Helen Lines 2001ean hil zen, 82 urterekin, Searcyn (Arkansas).

### Astronomia 
ezkerrera|thumb|180px|Izar aldakorrathumb|200px|Ilgora
1969an, Phoenixeko Elkarte Astronomikoko lehen kideetako bat izan zen Lines eta Izar Aldakorren Behatzaileen Elkarte Amerikarreko kide. Lines  berak eta haren senarrak, Richard D. Lines ingeniari zibilak, behatoki txiki bat eraiki zuen Mayerren, Arizonan, eta Sky & Telescope-rako egin zuen eraikuntzari buruz idatzi zuen. 1992an, Ozeano Bareko Elkarte Astronomikoaren Lorpen Afizionatuen saria irabazi zuten izar aldakorren fotometria fotoelektrikoaren arloan egindako lanagatik.

## Argitalpenak 
* "Zaleen behatoki berri bat Arizona Centralen" (1968, Richard D. Linesekin)[4]
* "UBVRI photometry of the recent nova T coronae borealis" (1988, Richard D. Lines eta Thomas G. McFaulekin)
* "Iraupen luzeko RS CVN bitarioko (V1817 Cygni = HR 7428) abiapuntuen bilakaera" (1990, Richard D. Lines, Douglas S. Hall eta Susan E. Gessner)
* "Bi aldagaiak sistema hirukoitzean HR 6469=V819 Her: Eclipsar bat, Mantxa bat" (1994, beste 16 autorerekin)
* "V350 Lacertae = HR 8575 aldagai elipsoidalean aurkitutako starspotak" (1995, beste 5 autorerekin)

## Sariak eta aintzatespenak 
1992an Ozeano Bareko Elkarte Astronomikoaren Lorpen Amateurren Saria irabazi zuen, senerrarekin batera, izar aldakorren fotometria fotoelektrikoaren arloan egindako lanarengatik. 90eko hamarkadaren erdialdean argitaratutako bi artikulu zientifikoren egilekide izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Saguaro Astronomy Club: The Passing of Richard Lines
* Amateur Achievement Award winners
* History of Phoenix Astronomical Society  artxibatu zen .
Isabel Aleman Irungarai

**Isabel Aleman Irungarai** (Amaiur, Nafarroa Garaia, 1968ko azaroaren 12a) erizaina, emagina eta Amaiurko zinpeko alkatea da 2021eko urtarriletik.

## Bizitza 
Mendialde etxean sortua da Isabel. Amaiurko Gazteluaren parez pare. 13-14 urte zituen Amaiurko Gaztelu elkartea 1978an sortu zenean, monumentua goratzeko asmoarekin. Egun hartaz amatxik esandakoa du gogoan:*Kasu egin ezazu. Politikariek-eta etorri behar dute eta igual follon-a izanen da. Kasu egin ezazue, kasu egin ezazue*Erizaintza ikasia, emagin espezialitatea du. Iruñeko ospitalean eta Baztanen ari da lanean. El Salvadorren Askapenarekin egona da 1990ean. Amaiurko zinpeko alkate 2021eko Errege egunaz gerotik eta Gaztelua elkarteko kide.
thumb|250px|*Amaiur* liburuaren aurkezpena
## Ibilbidea 
Amaiurren egin du bizia. El Salvadorren izan zen 90eko hamarkadaren hasieran, sei hilabetez. Erizaintza ikasten ari zela, azken urteko praktika garaian Iruñeko ospitalean, mediku bat ezagutu zuen, Pello Goiatxe zen, Mugarik Gabeko Medikuetakoa. El Salvadorreko gerran zauritua zen, hura artatu zuen ia hilabetez eta buruan sartu zitzaion, berak ere egin beharko zukeela horrelako zerbait. Pelloren lagun egin zen eta, bera medio, Askapenarekin kontaktatu zuen. El Salvadorrera joan eta sei hilabetez, komunitate ttiki bateko klinikan egon zen, farmazia eta biltegia antolatzen laguntzen.

Isabel erizaina izateaz gain, emagina ere bada eta erditze fisiologikoaren alde egiten du, haurrak mundura ekartzeko modurik onena naturaren erritmoak errespetatzea dela sinesten duelako. Asaldatu egiten da ikustean gaur egun erditzearen une magikoa ahalik eta azkarren bete beharreko tramite huts ari dela bilakatzen, alde emozionala baztertuta.

## Sariak 
* Sabino Arana saria eman zioten 2022ko urtarrilean Amaiurko Gaztelu Elkarteari. Herriko zinpeko alkate eta elkarteko kide Isabel Alemanek jaso zuen garaikurra. 1982an, gazteluak ageri duen monumentua jaso zutenean, hantxe zen Isabel, jakile eta lekuko zuzen.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Heptamerona

## Kanpo estekak 
* Isabel Aleman, Amaiur Gazteluaz  EITBko Hitzekoi saioan 2022.09.14
* Isabel Alemani elkarrizketa: *Erditzea da merezi duen min bakarra* Argia, 2012.05.12
Arrazionalismo

**Arrazionalismo** hitzarekin honakoa adieraz daiteke:
* Arrazionalismo (filosofia), arrazoian oinarritutako mugimendu filosofikoa.
* Arrazionalismo kritiko, Karl Popperren pentsamendua.
* Arrazionalismo (arkitektura), arkitekturako hainbat mugimenduren izena.
* Teologia naturala izendatzeko beste modu bat.
Martha Betz Shapley

**Martha Betz Shapley** (Kansas City, AEB, 1890eko abuztuaren 3a – Tucson, AEB, 1981eko urtarrilaren 24a) izar bitar eklipsatzaileei buruzko ikerketarengatik ezaguna zen astronomo estatubatuarra izan zen.

## Biografia 
Shapley Misurin jaio zen, Carl Betz (1854–1898) musika irakaslearen zazpi seme-alabetako bat, eta bere bikotekidea. Familia alemaniar etorkinen ondorengoa zen, eta aitonak behin esan zion Carolina Herschel astronomoa ikusi zuela Hannoverko kaleetan, Alemanian. Ama eta bi ahizpak eskolako irakasle bihurtu ziren, eta Shapley bera 15 urterekin hasi zen irakasle lanetan. Hiru urte geroago, Misuriko Unibertsitatean hasi zituen ikasketak; han, hezkuntzako lizentziatura bat, bigarren lizentziatura bat eta master bat lortu zituen, 1910, 1911 eta 1913an, hurrenez hurren. Phi Beta Kapparen kidea izan zen.

### Ikerketa astronomikoa 
ezkerrera|thumb|250px|Izar bitar eklisatzaileak
Shapley senarrarekin Wilson Mendiaren Behatokira eta Harvard College-ren Behatokira joan zen, eta 1915etik 1927ra, izar bitar eklipsatzaileei buruzko ikerketak argitaratzen jarraitu zuen, izendapen akademiko formalik ez izan arren. Senarrak aldez aurretik graduondoko ikasle gisa ikertu zuen gaia, baina senarrak albo batera utzitako gaia zen. Zdenekek Kopalek espekulatu du, ezen, Shapley bikoteko matematikarik onena zenez, laguntza anonimo handia eman ziola senarrari doktorego-lanean. Azkenik, familiako bizitzaren presioak eremu horretan zuen lana alde batera uztera eraman zuen.

### Segurtasun-ikerketa 
ezkerrera|thumb|200px|
Bigarren Mundu Gerran, gerra-ahaleginari laguntzeko, Shapleyk kriptoanalisia eginez zerbitzu zibilerako lan egitea eskatu zuen. Gai hori lehenago aztertu zuen, baina ezin izan zuen lanpostu bat aurkitu Bostonen. Horren ordez, Zdeněk Kopalekin hasi zen lanean, munizioen ibilbideen taulak kalkulatuz. Gerraren ondoren, Joseph McCarthy senatariak eta Estatu Batuetako Aurkako Jardueren Batzordeak senarra ezkertiar iritzi politikoengatik ikertzen hasi zirenean, Marta ere kritikatu egin zuten, eta 1950ean, Kopalen izar bitar eklipsatzaileei buruzko datuak etxera eraman zituela jakin ondoren, lan militarretik eta segurtasun-baimenetik kendu egin zuten. Hala ere, baimena itzuli zitzaion eta hilabete batzuk geroago lanean hasteko baimena eman zitzaion.

### Ondorengo bizitza 
Shapley-ren senarra 1952an erretiratu zen eta bikotea New Hampshire-ra joan zen, baina Shapley-k eklipsatzaile bitarrei buruzko lanarekin jarraitu zuen. 1956an, Kopalekin batera, bere azken lan garrantzitsua argitaratu zuen: *Catalue of the Elements of Eclipsing Binaries*. 1972an senarra hil ondoren, Arizonara joan zen berriro. Bera Tucson-en hil zen 1981eko urtarrilaren 24an.

Haren alaba Mildred Shapley Matthews ere astronomo ezaguna egin zen; haren seme Willis Shapley NASAren administratzaile izan zen, eta beste seme bat, Lloyd Shapley, matematikari eta ekonomialari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Christy A. Tremonti

**Christy A. Tremonti** (AEB, XX.mendea) behaketa-astronomoa da Wisconsin-Madisongo Unibertsitatean. 

## Biografia 
### Ikasketak 
Hubble bekarako hautatu zuten 2005ean, Arizonako Unibertsitatean zebilela. Johns Hopkins Unibertsitatean doktoretza lortu zuen 2003an eta Colgate Unibertsitatean gradua 1994an. "*The physical properties of low redshift star forming galaxies: Insights from the space-UV and 20,000 SDSS spectra*" hitzaldia osatu zuen, Timothy M. Heckman doktoreak gainbegiratuta.

### Astronomia lana 
ezkerrera|thumb|200px|Marija Strojniki datu meatzaritza interesatzen zaio.
Interes nagusiak galaxiak eratzea eta garatzea dira, izarrez osatutako galaxiak, nukleo galaktiko aktiboak (AGN), haize galaktikoak eta galaxia-fusioak barne. Espektroskopia eta datu-meatzaritza ere interesatzen zaizkio, eta Sloan Digital Sky Surveyko kidea da.

Hirurogei artikulu baino gehiago idatzi ditu *Astronomical Journal*, *The Astrophysical Journal* eta Monthly Notices of the *Royal Astronomical* Society argitalpenetan. Artikulu gehienak osatuta daude arXiv.org-en. Zientzialari askok bezala, Tremonti oso kolaboratiboa da, eta 150 egilerekin idatzi du bere argitalpen askotan. Timothy M. Heckman, Jon V. Brinkmann eta Donald P. Schneider dira kolaboratzaile ohikoenak. Tremonti izan zen autore nagusia, "*The origin of the mass-metallicity relation: Insights from 53,000 -forming galaxies in the Sloan Digital Sky Survey*". Sloan Digital Sky Survey galaxien eboluzio-azterketetarako potentzia estatistikoa erabiltzen lehenengoetakoa izan zen.

Tremonti doktorea Nazioarteko Astronomia Batasuneko kidea da. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sloan Digital Sky Survey III, http://www.sdss3.org/(http://www.sdss3.org/s3.org/)
William Orpen

Sir **William Newenham Montague Orpen** (Stillorgan, Dublin konderria, 1878ko azaroaren 27a - Londres, 1931ko irailaren 29a) irlandar margolaria izan zen.

Hamabi urterekin Dublingo Arte Metropolitarreko Eskolan sartu zen, eta han egon zen hamazortzi urte bete arte eta 1897tik 1899ra Slade School of Art-en ikasi zuen. Irakasle batzuk New English Art Clubeko kideak ziren eta Orpeni bere lehen erakustaldietan lagundu zioten. Orpen 1900. urtean sartu zen Clubean.

1903tik 1907ra margolaritza estudio bat ireki zuen Londresen Augustus Johnekin batera, eta 1902tik 1915era bere denbora Dublin eta Londresen artean banatu zuen irakasten eta margotzen. Arrakasta handia izan zuen Eduardotar Aroko goi mailako gizartearen erretratuak margotzen, nahiz eta bere autoerretratuak nabarmenagoak izan.

1915ean gerrako artista izendatu zuten eta Mendebaldeko Frontera bidali zuten. Han soldaduak, hildakoak, alemaniar gerrako presoak eta jeneralen erretratuak margotu zituen. Gerra amaitzean, Parisko Bake Biltzarrako ordezkariak margotzeko enkargua jaso zuen.

Ingalaterrara itzulita, erretratuak margotzen jarraitu zuen 52 urterekin hil zen arte.

## Iruditegia 

William Orpen - Self-Portrait.jpg|Autoerretratua
William Orpen Self-portrait with glasses.jpg|*Autoerretratu betaurrekoduna*, (1907), National Gallery of Australia
William Orpen The Man from Aran.jpg|*Arango gizona*, (1909)
William Orpen, Self-Portrait,.jpg|*Leading the Life in the West*, (c. 1910), Metropolitan Museum of Art
William Orpen-Self-Portrait-1917.jpg|* Autoerretratua*, (1917) (Art.IWM ART 2382)
Sir William Orpen - Grace reading at Howth Bay.jpg|*Grace irakurtzen Howth Bayn* (c.1908-1912)
William Orpen-Ready to Start-1917.jpg|*Ready to Start* (1917) (Art.IWM ART 2380)
Schwaben Redoubt by William Orpen IWM Art.IWM ART 3000.jpg|*The Schwaben Redoubt* (1917) (Art.IWM ART 3000)
Orpen, William (Sir) (RA) - Dead Germans in a Trench - Google Art Project.jpg|*Lubaki batean hildako alemaniarrak* (1918) (Art.IWM ART 2955)
The Refugee (b) Art.IWMART3005.jpg|*Errefuxiatua (B)* (1917), Yvonne Aubicq modeloa, (Art.IWM ART 3005)
William Orpen - Zonnebeke - Google Art Project.jpg|*Zonnebeke* (1918) (Tate)
The Mad Woman of Douai Art.IWMART4671.jpg|*The Mad Woman of Douai* (1918) (Art.IWM ART 4671)
William Orpen - The Signing of Peace in the Hall of Mirrors.jpg|*The Signing of Peace in the Hall of Mirrors, Versailles, 28th June 1919* (1919)
A Peace Conference at the Quai d'orsay Art.IWMART2855.jpg|''A Peace Conference at the Quai d'Orsay*
To the Unknown British Soldier in France Art.IWMART4438.jpg| *To the Unknown British Soldier in France'' (1921)
William Orpen Le Chef de l'Hôtel Chatham, Paris.jpg|thumb|''Le Chef de l'Hôtel Chatham, Paris* (1921)
Blown Up Art.IWMART2376.jpg|*Blown Up, Mad'' (1917) (Art.IWM ART 2376)

## Kanpo estekak
Darwinen tuberkulu

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/DarwinsTub.jpg/220px-DarwinsTub.jpg|thumb|Darwinen tuberkulua (helix)
**Darwinen tuberkulua** (edo **tuberkulu aurikularra**) belarriaren sortzetiko egoera bat da. Darwinen tuberkulua agertzen da helixaren goiko eta erdiko herenak elkartzen direnean.

## Historia 
Ezaugarri hau atabismo bat da, haren deskribapena Charles Darwinek lehen aldiz argitaratu baitzuen *The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex* hasierako orrialdeetan, belarri puntazorrotzak dituzten primateen arteko jatorri komuna adierazten duen ezaugarri baten adierazgarri. Hala ere, Darwinek berak **Woolnerren punta** izendatu zuen, Thomas Woolner eskultore britainiarraren omenez. Eskultore hark bere eskulturetako batean irudikatu zuen, eta lehen aldiz teorizatu zuen bere ezaugarri atabista zela.

## Prebalentzia 
Espainiako biztanle helduen %10,4k du, Indiako helduen %40k eta Suediako ikasleen %58k. Nodulu metatua ugaztunen belarriaren punta da. Bereizgarria izan daiteke alde bikoa, eta horrek esan nahi du bi belarrietan dagoela, edo alde batekoa, belarri bakar batean dagoenean. Alde biko edo alde bateko adierazpena biztanleriarekin edo beste faktore batzuekin lotuta dagoen ebidentzia mistoa dago. Populazio batzuek aldebiko guztizkoa adierazten dute, eta beste batzuek, berriz, aldebakarrekoa edo aldebikoa. Hala ere, badirudi aldebikoa aldebakarrekoa baino arruntagoa dela, ezaugarriaren adierazpenari dagokionez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elizabeth Beckley

**Elizabeth Beckley** (1846-1927) argazkilari astronomiko britainiar aitzindaria izan zen.

## Ibilbidea 
Robert Beckleyren alaba izan zen, Kew Behatokiko ingeniari mekanikoa, Robinson-Beckley anemometroa garatu zuena Thomas Romney Robinson astronomoarekin batera. Eguzkiari argazkiak atera zizkion 1860 eta 1870eko hamarkadetan, heliografo bat erabiliz.

## Erreferentziak
Otto Freisingekoa

**Otto Freisingekoa** (; Klosterneuburg, 1112 &ndash; Morimondeko abadia, Borgoinako dukerria, 1158ko irailaren 22a) alemaniar elizgizona eta kronikaria izan zen.

## Bizitza 
Leopoldoko III.a Austriakoaren semea izan zen. Alemaniako eta Italiako iparraldeko familia boteretsuenekin lotuta zegoen. Filosofia ikasi zuen Parisen eta filosofia aristotelikoa Alemanian sartu zuen lehena izan zen.  Ordena Zistertarrean sartu zen eta aita konbentzitu zuen Heiligenkreuzeko abadia sortzeko, nekazaritza eta alfabetatzea Vienako eskualdera eramanez. 1136 inguruan Morimondeko abadea izendatu zuten eta handik gutxira Freisingeko gotzain izendatu zuten.

1147an zorigaiztoko Bigarren Gurutzadan esku hartu zuen. Ottok zuzendutako sekzioa dezimatua izan zen, nahiz eta berak Jerusalemera iristea lortu zuen. Frederiko I.a Duabiakoaren mesedea jaso zuen eta 1156an Bavariako dukerriari buruzko eztabaida erabaki zuen. 1157an Besançongo Dietan egon zen.

## Lana 
Bi lan historikoren egilea izan zen:
**Chronica sive Historia de duabus civitatibus**: Lan historiko eta filosofikoa da, Jerusalem eta Babel, zeruko eta lurreko erresuma, kontrastatzen dituena. 1146. urtera arteko historia kontatzen du eta enperadore erromatarren eta germaniarren arteko jarraitutasuna ezartzen du eta eta St Blasiusko Otto abadek amaitu zuen.
**Gesta Friderici Imperatoris**: Lanak Konrado III.a Alemaniakoa 1152an hil zen arteko historia kontatzen du lehen liburuan, eta bigarren liburuan jarraitzen du Frederiko I.aren erregealdiarekin.
Mesosa irrorata

***Mesosa irrorata*** *mesosa*  kakalardo generoa da, *Cerambycidae* familiakoa, *Lamiinae* subfamiliakoa. Gressitt ikerlariak 1939an deskribatu zuen. Txinan aurkitzen da. 15,5-16,5 mm. arteko luzera du. Hegaldia uztailatik abuztura arte egiten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :*Mesosa irrorata* Interim Register of Marine and Nonmarine Genera (IRMNG).
* :*Mesosa irrorata* Catalogue of Life.
Sheshanaga

**Sheshanaga** edo **Shesha,** baita **Adishesha** izenez ere ezaguna, erdi-jainko hindu bat da, Naga edo suge jainkozkoen errepresentazio bat, Hinduismoan sorkuntza garai bereko izakia. Puranetan, esaten da Sheshanagak unibertsoko planeta guztiak zeruan eusten dituela.

## Ikonografia 
Bere irudikapen ohikoenean gorputz luzea eraztun kontzentrikoak eginez agertzen da, zoriontasunaren itsasoaren gainean, eta biribil horien gainean lepoa zabaltzen du, bost, zazpi  edo hamar buruko agertzen delarik. Batzuetan, buru bakoitza koroa batez apaintzen da.

Vishnu jainkoaren Narayana forma, sarritan, Sheshanagaren magalean atseden hartzen irudikatzen da, Lakshmi bikotearekin batera batera.

## Kanpo estekak
Mercedes Diaz Morales

thumb|260px|Tren zaharra
**Mercedes Diaz Morales** (Birgaragoien, Araba, 1902ko irailaren 25a – Madril, 1982) tren geltokiburua izan zen Arabako Laminorian.  

## Biografia 
### Haurtzaroa 
Maeztun hazi zen, Arabako Mendialdeko kuadrillan, mendiz betetako inguruan. Aitak ahuntzak zaintzen zituen bitartean, ama etxeko lanetan aritzen zen. Umetan Maeztuko eskolan ibili zen. Gero Gasteizera joan zen mediku baten etxean lan egitera.  

1922ko maiatzaren 22an Pedro Razquinekin ezkondu zen. Razquin Maeztura Vasco-Navarro trenaren eraikuntzan lan egitera joandakoa zen eta Mercedesen ostatuan zegoen.

### Geltokiko buruak 
Mercedes Díaz Morales ez zen geltoki buru bakarra izan, Juliak Nafarroako Zubielquiko geltokian eta María Leorza Ruizek ere Arabako Ullibarri-Jauregin lan egin zuten.

### Langazainak 
Lan horretan, errepideko ibilgailuen zirkulazioa mozten zen trenbidearekin gurutzatzean, eta zegozkien hesiak trenbidearen bi aldeetara jaisten ziren, trena agertu baino lehentxeago, eta pasatutakoan altxatu egiten  ziren.

### Tuneletako konponketak 
Tuneletan konponketak egiten zirenean, eskuko argiak edo farolak erabiltzen zituzten langileek segurtasun-neurri. Likido sukoiak elikatzen zuen , argia ematen zuena, eta eskuz ateratzen ziren bi kristal trukagarri zituen, gorria eta berdea. Geroago ezagutu dugun semaforoen eginkizuna betetzen zuten. Erakusten zen kolorearen arabera, trenari pasatzen uzten zitzaion edo gelditzera behartzen zen, mantentze-lanetan erabiltzen ziren erreminta eta tresnak kentzeko. Bidea irekita utzi ondoren, trenari pasatzen uzten zitzaion; orduantxe agertzen zen farola kolore berdearekin. Trenaren gidaria farolean fijatzeko, farola batera eta bestera mugitzen zen.

Bidean zehar lanean ibiltzeko, ostera, langileek lau gurpileko bagoneta bat erabiltzen zuten, motorrik gabea, eta langileek berek eragiten eta mugitzen zuten palanka baten bidez.

### Arropa 
Langileen arropa enpresak ematen zuen, baina langileek ordaindu egin behar zuten, deskontu txiki bat eginez hileko soldata apalean, ‘zor’ osoa itzuli arte. Finkatzaileei galtza pare bat eta panazko jaka bana ematen zitzaien, eta geltokietako eta treneko langileei, betetzen zuten lanaren arabera, zegokien uniformea.

### Etxebizitza 
Trenbideko langile gehienek etxebizitza zuten eurentzat eta haien familientzat, lineako geltoki eta geralekuetan. Ortua ere izaten zutenez, batzuetan lortutako ortuariekin gainsoldata lortzen zuten tren bezeroei salduta.

### Geltoki eraikinak 
Alejandro Mendizabal Peña Euskal Herriko obren ingeniari zuzendariak eraikin batzuk diseinatu zituen estazioak benetan lerden eta erakargarriak izateko, ingurunearekin bat etorriz eta garai hartako zerbitzu aurreratuekin. Eraikin bat bera ere ez zen errepikatu, denak desberdinak ziren eta batzuk benetako euskal baserriak ziruditen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gerbrand van den Eeckhout

**Gerbrand van den Eeckhout** (Amsterdam, 1621eko abuztuaren 19a - *ibidem*, 1674ko irailaren 29a) Herbehereetako Urrezko Aroko margolaria izan zen.

Aita Anberesetik Amsterdamera iritsi zen bitxigile menonita bat zen.

Rembrandten ikaslea izan zen eta haren estiloa ondo ikasi zuen, beraz, bere lan batzuk maisuarenekin nahastu ziren. Denborarekin, erretratuetan nabarmentzen amaitu zuen.

Gainera, grabatzailea, olerkari amateurra eta arte bildumagilea izan zen.

## Iruditegia 

Scholar with His Books by Gerbrand van den Eeckhout.jpeg|*Ikaslea bere liburuekin*
Gerbrand van den Eeckhout - Vision of Cornelius the Centurion - Walters 372492.jpg|*Kornelio Zenturioiaren irudipena* (1664), Walters Art Museum
Gerbrand van den Eeckhout - Abraham and the Three Angels - WGA7462.jpg|*Abraham eta hiru aingeruak* (1656), Hermitage Museum
Gerbrand van den Eeckhout - Anna toont haar zoon Samuël aan de priester Eli.jpg|*Ana bere seme Samuelek Eli apaizari aurkezten* (circa 1665), Louvre 
Gerbrand van den Eeckhout - Juno, Jupiter and Io.jpg|*Juno, Jupiter eta Io* (1672)
Målning från 1657 föreställande "Josef och hans bröder" - Skoklosters slott - 64697.tif|*Jose eta bere anaiak* (1657) Skokloster Castle
Gerbrand van den Eeckhout (1621-1674) - Autoritratto (1659) - Accademia Carrara Bergamo.jpg|Autoerretratua (1659)

## Kanpo estekak
Mercedes Díaz

**Mercedes Díaz** edo **Mercedes Perdiguero** (Espainia, 1894 &ndash; Buenos Aires, Argentina, 1960) Espainiako lehen aktore, antzerki zuzendari eta tonadilera argentinar nazionalizatua izan zen.

## Biografia 
Mercedes Díaz Argentinan kokatu zen XX. mendearen hasieran. Emakume gazte atsegin eta dotorea, Mayo konpainiako kide izan zen, eta *Fin de fiesta* izeneko tonadillek arrakasta handia izan zuen.

Arsenio Perdiguero aktorea izan zen haren senarra, eta haren semea Arsenio Perdiguero Díaz aktore eta antzerki-zuzendaria, 1913an jaioa.

### Ibilbidea 
Izaera handiko komedia-aktore bikaina zen. Arsenio Perdiguerorekin batera, Díaz-Perdiguero antzerki-konpainia sortu zuten, eta hainbat obra aurkeztu zituzten 20. hamarkadan. Senarrarekin batera El Politeama, Teatro Colón, Teatro Komedia, Teatro Avenida eta Olimpo antzokian lan egin zuen. Latinoamerikan (Perun esaterako) eta Espainian zehar birak egin zituen 1919 eta 1928 bitartean senarrarekin batera, zuzendaritza eszenikoa eginez eta espainiar eta argentinar autoreen piezekin. Besteak beste, *El amigo Carbajal*, *Basta de suegros*, *Una mujer que no miente*, *Anacleto se divorcia*, *Las minas de Caminiag*a, *Los cuatro caminos* eta *Los Marqueses de Matete*.

Zineman, zenbait esku-hartze izan zituen filmetan 1940ko hamarkadan. Roberto Ratti, Mario Sofhifi, Luis César Amadori, Leo Fleider eta Carlos Schlieper izan zituen zuzendari. Besteak beste, *Amor último modelo* (1942) filmean Alberto Vila eta Ana María Lynchekin aritu zen lanean; *La pródiga* (1945), Eva Duarte, Juan José Miguez, Angelina Pagano eta Alberto Closas; *Albéniz* (1947), Pedro López Lagar eta Sabina Mertenorio (1949) protagonista zituela; eta *Don Juan Tenorio*, 1954an,*Los ojos llenos de amor* egin ziuen Angel Magaña, Malisa Zini eta Nélida Romerorekin. Zenbait filmetan **Mercedes Perdiguero** izenaz agertzen da, adibidez, *Dios se lo pague* Zully Morenorekin (1947) eta Arturo de Córdovarekin; eta *Novia para dos* (1956) Lolita Torres eta Osvaldo Mirandarekin egindako filmeetan

## Filmografia 
## Antzerkia 
Besteak beste, lan hauek egin zituen:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1998ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak

**1998ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak** gertakari honen 16.Edizioa izan zen. Urriaren 16tik abenduaren 21era arte ospatu zen Zelaitxo aretoan. Hala ere, Enparan dorretxean ere ekintza batzuk egin ziren.

Edizio honetan Ander Arzeluz eta Antonio M. Labaien omendu zituzten Enparan Dorretxean, berauei buruzko liburuxkak argitaratuz. Omenaldi ekitaldi honetan, bakoitzaren lan bana antzeztu zuten Antxieta Antzerki Taldeko kideek eta E.A.T.A.E koek. Gainera, irrati lehiaketa antolatu zen topaketen baitan eta omendutako bi egile hauei buruzkoa izan zen eta Herri Irratian izan zen guztia entzungai.

1998ko Ikusleen saria, talde profesionalari, Porpol Taldeak jaso zuen, eta talde amateurrari Lakrikun Antzerki Taldeak. Euskal Antzerki Bultzatzaile Saria Imanol Eliasek jaso zuen .Kartelaren egilea Mikel Arraunz izan zen, lehiaketa bidez.
thumb|1998ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketetako kartela
Irrati lehiaketan Azpeitiko Ikasberri Ikastolak irabazi zuen DBH lehenengo zikloko lehen saria eta Leitzako Amazaball Ikastetxeak bigarrena. Bigarren ziklokoa, aldiz, Azpeitiko Karmelo Etxegarai Ikastolak irabazi zuen eta Azkoitiko Xabier de Munibe Ikastolak bigarrena.

## Antzezlanak 
## Eskola antzerkiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carmen Pérez Rodrigo

**Carmen Pérez Rodrigo** (Alonsotegi, Bizkaia, 1960ko uztailaren 1a) mediku eta kazetaria, Euskal Herriko Unibertsitateko irakaslea, Euskal Herriko Medikuntzaren Errege Akademiaren lehenengo emakumezkoa.

## Biografia 
Medikuntzan doktorea (1991) Euskal Herriko Unibertsitatearen eskutik, medikuntza prebentiboan espezializatua eta nutrizioan diplomatua. 1985etik Bilbon aritu da mediku eta komunitatearen elikadura jarrerak hobetzeko proiektuak sustatzen hainbat erkidegotan. EuRRECa, Eurobese, Pro Children edota Eurodiet bezalako europar proiektuetan aritu da, berrehun bat artikulutik gora argitaratu ditu eta ondorioz, komunitate elikaduran aditu ospetsua bihurtu da. 

2004 eta 2009 urteen artean Espainiako Elikadura Komunitarioaren Elkartearen lehendakaria eta Europako Elikaduraren Zientzien Akademiaren lehendakari-ordea izan da. Eskola Elikaduraren Europako Kontseiluko aditu taldearen aholkularia eta Osasuna sustatzen duten Europako eskolen sareko laguntzailea da.Elikaduran, osasunaz gain, ingurumena eta iraunkortasuna ere hartu behar dira kontuan, eskutik helduta baitoaz. Gure kasuan, produktu gehienak gertuko baratzeetakoak dira edo izan dira orain gutxira arte. Gure paisaia jan behar dugu; garaian garaikoa, eta gertukoa. Sukalde tekniketan, halaber, ondare kultural bat badugu, eutsi beharrekoa, osasungarria delako. (Berria, 2019ko ekainean)

## Argitalpenak 
#### Artikulu zientifikoak gaztelaniaz 
* Prevalencia de obesidad y obesidad abdominal en la población española de 65 y más años de edad: estudio ENPE (Medicina Cínica, 158, 2022)
* Promover hábitos de alimentación y estilos de vida saludables en el medio escolar; ¿una asignatura pendiente? (Cuadernos de Pedagogía, 497, 2019)
* Nutrición y gastronomía en el País Vasco (Nutrición hospitalaria: Organo oficial de la Sociedad española de nutrición parenteral y enteral, 36, 2019)

#### Artikulu zientifikoak ingelesez 
* Determinants of childhood obesity: ANIBES study (Nutrición hospitalaria: Organo oficial de la Sociedad española de nutrición parenteral y enteral, 33, 2016)
* Methodology of dietary surveys, studies on nutrition, physical activity and other lifestyles (Nutrición hospitalaria: Organo oficial de la Sociedad española de nutrición parenteral y enteral, 31, 2015)
* Controversies about population, clinical or basic research studies related with food, nutrition, physical activity and lifestyle (Nutrición hospitalaria: Organo oficial de la Sociedad española de nutrición parenteral y enteral, 31, 2015)

## Sariak eta Aitortzak 
* 2022an, Euskal Herriko Medikuntzaren Errege Akademiaren lehenengo emakumezko kide izendatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Carmen Pérez Rodrigo, elkarrizketa "¿sabemos comer sano?" (EITB)