Antzerki

eskuinera|250px
thumb|250px|Antzerki
**Antzerkia** edo **teatroa** (greziera klasikoz *"theatron"*, θέατρον, edo *ikusteko lekua*) arte eszenikoa da, non publikoaren aurrean istorioak kontatzen diren antzezpen baten bidez, hau da, hitzez eta imintzioz egindako ikuskizunaren bidez, batzuetan musikaz eta dantzaz lagunduta edo txotxongilo bezalako osagaiekin.

Antzezlanak arlo honetako egintzak dira, eta zatika banatuta daude normalean, eta zati horietako bakoitzak ekitaldi, ekinaldi edo gertaldi izena hartzen du.

Halaber, *antzerkitzat* hartzen da publiko baten aurrean antzeztutako edo zineman grabatu eta erreproduzitzeko antzezlanak biltzen dituen literatura-generoa. Narratiba arruntaz gain, elkarrizketa-estiloa, antzerkiak beste forma batzuk ere hartzen ditu, hala nola opera, balleta, zinema, opera txinatarra edo pantomima.

Antzerkiaren Mundu Eguna 1961az geroztik ospatzen da. Zehazki, urte bakoitzeko martxoaren 27an ospatzen da data hori, Nazioarteko Antzerki Institutuak zehaztuta, antzerkiak kulturarentzat mundu osoan zer adierazten duen erakusteko arrazoia.

Azkenik, antzokiak dira arte mota hau eskaintzeko leku fisikoak, kalean ere emankizunak burutzen diren arren.

## Generoak 
Hiru genero klasikoak Drama, Tragedia eta Komedia dira, Antzinako Greziatik datozenak.

Gaur egun, beste azpigenero batzuk ere lantzen dira, hala nola Mimoa, txotxongiloen antzerkia edo lan musikalak.

## Hurbilketa historikoa 
Ikerketa gehienen arabera, antzerkiaren jatorria ehizarekin lotutako erritual magikoen bilakaeran bilatu behar da, bai eta musika eta dantza sartu ondoren benetako zeremonia dramatikoetan sartu ziren labar-pinturetan edo nekazaritza-bilketan ere, non jainkoak gurtzen ziren eta komunitatearen printzipio espiritualak adierazten ziren. Adierazpen sakratuaren izaera hori antzerkiaren agerpenaren faktore komuna da zibilizazio guztietan.

### Antzinako Egipto 
Antzinako Egipton, kristau aroaren aurreko bigarren milurtekoaren erdialdean, Osirisen heriotza eta berpizkundeari buruzko dramak antzezten ziren. Antzerkia maskaren eta dramatizazioen bidez hasten da, eta aktoreen testigantzak aurkitu dira bidaiak egiten zituztela azalduz. Beraz, Driotton eta Vandier ikertzaileen arabera, litekeena da komiko talde ibiltariak egotea Inperio Ertainetik.

### Grezia
Antzinako Greziako antzerkiaren sustraiak erritu orfikoetan eta Dionisorentzat ospatutako jaialdietan oinarritzen dira, non jainkoen bizitzaren eszenifikazioak egiten ziren dantza eta kantuekin batera (Ditiranboak). Geroago hasi ziren jada dramatikoak ziren lehen antzezpenak, herrietako plazetan, aktore bat eta abesbatza baino ez zuten konpainiek egindakoak. K.a. VI. mendearen bukaeran, ospe handia lortu zuen Tespis poeta eta interprete ospetsuak, zeinaren ohorez Tespisen gurdiak, gaur egun ere, antzerkiaren mundu osoa aipatzen duen.

Greziar antzerkia, izan ere, greziar arte eta zeremonien bilakaeraren ondoren sortu zen, hala nola mahats-bilketaren festa (Dionisiosi eskainia), non gazteak dantzan eta kantuan joaten ziren jainkoaren tenplurantz bizitzarik onenak eskaintzera. Ondoren, gazteen artean nabarmentzen zen gazte bat korifeo edo koruko maisu bihurtzen zen, taldea zuzentzen zuena. Denborarekin, bardoa eta rapsoda agertu ziren, errezitatzaileak, alegia.

K.a. V. mendean zehar. Greziaren aro klasikoan, tragediaren eta komediaren eredu tradizionalak ezarri ziren, eta Eskilo eta Sofokles antzerkigileek, hurrenez hurren, bigarren eta hirugarren aktore bana gehitu zioten ekintzari, eta horrek konplexutasun bat eman zion, eszenatoki handiagoak sortzea eskatzen zuena. Horretarako, harrizko antzoki handiak eraiki ziren, besteak beste, K.a. V. mendean Epidauron zutik dirauena eta 12.000 pertsona inguru hartzeko gai zena eta Dionisorena, Atenasen, K.a. IV. mendean eraikia.

Eraikuntza muino baten maldak aprobetxatuz gauzatzen zen; agertokiaren espazio zirkularra, non emanaldi gehiena jokatzen zen, zirkuluerdi forman antolatutako harmailak inguratzen zuten. Orkestraren atzean, *skene * izeneko eraikin bat zegoen, eszena, aktoreek arropa aldatzeko pentsatua. Haren aurrean, zutabedun horma bat altxatzen zen, *proscenioa*, ekintzaren eszena gogorarazten zuten gainazal margotuak eutsi zezakeena. Dekoratu horiek, aktoreek eta makinek erabiltzen zituzten jantzi eta maskarekin batera, aparatu eszeniko osoa osatzen zuten.

Antzerki grekoaren irudikapenak aire zabalean egiten ziren, abesbatza bat zuen (Korifeok edo koru-maisuak zuzendua) abesten eta aldare baten inguruan dantzatzen zuena. Antzerki grekoan, bi obra mota irudikatzen ziren: tragedia (amaiera zoritxarreko obra dramatikoa, kondaira heroikoen gaiak jorratzen zituena eta bere amaierarako jainkoak erabiltzen zituena), komedia (satirikoa, politikariak eta lanak umorez kritikatzen zituena eta satiroen koru batek hasitako mimetismoa sortzen zuena) eta eguneroko bizitzako gaiak gaitzat zituzten komediak. Guztiak bertsotan idatziak ziren, eta maskarak erabiltzen zituzten.

### Erroma
Antzoki erromatarrek greziarren oinarrizko ezaugarriak jaso zituzten, nahiz eta elementu bereizgarri batzuk sartu. Hasieran egurrez eraikiak, Ponpeiok Erroman altxatu zuen harrizko lehena K.a. 52. urtean. Beren eredu heleniarrak ez bezala, lur lauan zeuden, eta harlanduz eraikitako hainbat solairu zituzten. Akustika hobetze asmoz, erromatar arkitektoek agertokia zirkuluerdi batera murriztu zuten, eta ikuskizunak agertoki modernoen jatorria den *eskene * zaharraren aurrean altxatutako plataforma batean, *pulpitum*ean, aurkezten ziren. *Frons scaenae *solairu anitzeko fatxada monumental bat zen, atze-oihal gisa balio zuena. Harmailak (*cávea*) 3 zatitan banatzen ziren: *Ima*, *media *eta *sum*; lehenengoan, beheko eremuan kokatuta, senatariak eta klase agintariak esertzen ziren; goian, emakumeak eta esklaboak, eta, erdian, jende arrunta. Osotasuna belu batekin estali zitekeen. Erromak komediaren aldeko apustua egin zuen, antzerkia ondo pasatzeko edo entretenitzeko modutzat hartu baitzuten.

### Amerika
Kultura amerikarretan, Hispaniar aurreko antzerkiak garapen nabarmena lortu zuen, bereziki maien artean. Antzerki maiaren obrarik adierazgarrienetako bat Rabinal Achí drama kitxua da. Antzerki maiak lotura partziala zuen nekazaritza-zikloekin eta haien gertaera historikoen epikarekin eta azteken eta inken artean, beren egitura teokratikoarekin bat etorriz beren antzerki-jarduerei ñabardura gerlari eta erlijioso nabarmena eman baitzieten. Aztarnategietako azken aurkikuntzen arabera, maien antzerki-espazioek, obrak antzezteko ez ezik, antzerki-ekitaldi politikoak erakusteko ere balio zezaketen, hala nola negoziazioak, aliantzak eta gatibuen umiliazioa.

### India
thumb|*Rakshasa* edo deabrua, Yakshaganan antzezten den bezala, dantza musikal bat da, Indiako Teatrokoa.
Indiar antzerkiaren lehen forma sanskritokoak dira, baita bizirik dirauten lehenengo zatiak ere, I. mendekoak. Greziar eta erromatar antzerkiaren garapenaren ondoren eta Asiako beste leku batzuetako garapenaren aurretik hasi zen. K.a. 140.eko gramatikari buruzko tratatu horrek eskaintzen du Indiako antzerkiaren hasierarako data egingarria. Emakumezkoen antzezleen aurkako debekurik ez zegoen; enpresak gizonezkoak ziren; emakumezkoenak, eta genero mistokoak. Hala ere, zenbait sentimenduak desegokitzat jo ziren gizonezkoentzat, eta hobeto egokitzen zitzaien emakumeei. Zenbait interpreteek beren adinako pertsonaiak jokatzen zituzten; beste batzuek, berriz, adin desberdineko rolak jokatzen zituzten (gazteagoak edo zaharragoak ziren ala ez). Antzerkiaren elementu guztien artean, tratatuak ematen zion arreta gehien antzezpenari (abhinaya), zeinak bi estilok osatzen zuten: errealista (Lokadharmi) eta konbentzionala (Natyadharmi), nahiz eta ardatz nagusia azken horretan egon.

Bere drama sanskrito literaturaren lorpenik altuena da. *Wayang *antzinako ipuin-kontaketa forma bat da, bere txotxongilo/gizaki landuengatik eta musika estilo konplexuengatik ezaguna. Lehenengo frogak I. milurtekoaren amaierakoak dira, Erdi Aroko testuetan eta aztarnategi arkeologikoetan agertutakoak. *Wayang*i buruz ezagutzen den erregistrorik zaharrena IX. mendekoa da. 840. urtearen inguruan, javera zaharreko (Kawi) inskripzio batek (Mataram Erresumako Erdialdeko Javako Maharaja Sri Lokapala ustezko egilearenak), hiru interpretatzaile mota aipatzen ditu: *atapukan*, *aringgit *eta *abanol*. *Aringgit **Wayang *txotxongiloen ikuskizuna esan nahi du, *Atapukan *du maskaren dantza ikuskizuna esan nahi du, eta *abanwalek *txantxaren artea. *Ringgit *XI. mendeko javerazko poema batean larruzko itzal irudi gisa deskribatzen da.

### Erdi Aroko tradizio islamiarrak
Erdi Aroko mundu islamikoko antzerkiak txotxongilo-antzerkia (esku-txotxongiloak, itzal-antzerkiak eta txotxongiloen ekoizpenak barne hartzen zituen) eta ''ta'ziya* izenez ezagutzen diren zuzeneko pasio-antzerkiak barne hartzen zituen, non aktoreek musulmanen historiako pasarteak berregiten dituzten. Hain zuzen ere, xii islamiar antzezlanak Aliren semeen (Hasan ibn Ali eta Husayn ibn Ali) *shaheed *(martirioa) inguruan ziren. Antzerki sekularrak *akhraja *izenez ezagutzen ziren, Erdi Aroko *adab *literaturan grabatuak, nahiz eta txotxongiloak eta *ta'ziya* antzerkiak baino gutxiago izan. Puritanoen artean, antzerkiaren aurkako sentimenduaren gorakada William Prynnek *Histriomastix ''(1633) idatzi zuen, debekuaren aurreko antzerkiaren aurkako erasorik ezagunena. 1643ko urtarrilaren 24an, aktoreek debekuaren aurka protesta egin zuten aktoreen erreklamazioa edo kexa bat idatziz, beren lanbidea isilarazteagatik eta euren hainbat antzerki-etxeetatik erbestetzeagatik. Geldialdi hori, 1660an, Karlos II.a tronura itzuli zenean amaitu zen, stuartarren berrezarkuntzan. Antzerkiak (beste arteen artean) eztanda egin zuen Frantziako kulturaren eraginez, Karlos, bere erregealdiaren aurreko urteetan, Frantzian erbesteratua izan baitzen.

[thumb|upright|left|Theatre Royal, Drury Lane, [West End antzokia|West End. 1663ko maiatzean inauguratua, Londresko antzokirik zaharrena da.]]
1660an, bi konpainiak lortu zuten baimena emanalditarako: Duke's Company eta King's Companyk. Antzoki bihurtutako eraikinetan egin ziren emanaldiak, Lisle's Tennis Courten adibidez. West Endeko lehen antzokia, Londresko Covent Gardeneko Theatre Royal izenez ezagutzen dena, Thomas Killigrew-ek diseinatu zuen, eta gaur egungo Theatre Royal dagoen Drury Lane-n eraiki zen.

XVII. mendean, emakumeak ere sartu ziren eszenatokira, lehenago desegokitzat jotzen zena. Emakume horiek ospetsutzat hartu ziren (kontzeptu berriagoa ere, Errenazimentuko Humanismoaren harira sortu ziren indibidualismoari buruzko ideiei esker), baina, bestalde, oraindik ere oso berria eta iraultzailea zen oholtza gainean egotea, eta batzuek ez zela oso femeninoa esan, eta gutxietsi egiten zituzten. Karlos II.ari ez zitzaion gustatzen gizon gazteek emakume gazteen paperak joka zezaten, eta, horregatik, emakumeek euren paperak jotzeko eskatu zuen. Emakumeei agertokira igotzen uzten zietenez, antzerkigileek eskumen handiagoa zuten argumentuaren bihurguneekin, adibidez, emakumeak gizonez jantzita, eta egoera, moralki, itsaskorretatik ihesaldi estuak egiteko aukerak zituzten, komedia moduan.

Komediak gazteez beteta zeuden, eta oso modan zeuden, istorioak haien maitasun-bizitzen gorabeherak jarraitzen zutelarik: normalean, antzezlanaren amaieran, heroi maltzur gazte batek bere maitasuna aitortzen zion heroina garbi eta askeari, *Sheridanen The School for Scandal* lanean antzera. Komedia asko Frantziako tradizioaren arabera moldatu ziren, batez ere Molièrek (berriro ere erregeak eta erregezaleek erbesteratu ostean) ekarritako Frantziako eraginari esker. Molière, izan ere, garaiko komedia-egile nagusietako bat izan zen; komedia idatzi eta antzezteko modua irauli zuen Italiako ''commedia dell'arte *eta komedia neoklasiko frantsesa konbinatuz komedia satiriko iraunkorrenetako eta eragin handienetako batzuk sortzeko. Tragediak ere garaile izan ziren botere politikoa zuzentze zentzuan, bereziki hunkigarri Koroaren Berrezarkuntza berriaren ondorioz. Frantziako tragediaren imitazioak ere baziren, nahiz eta frantsesen komedia eta tragediaren arteko bereizketa handiagoa izan; ingelesek, berriz, noizean behin, lerroak nahasten zituzten, eta, tragedietan, komedia-atal batzuk sartzen zituzten. Komediak ez ziren antzezlan forma arruntak komedia sentimentalak ziren, baita gero *tragédie bourgeoise* edo etxeko tragedia deituko zen zerbait ere (hau da, bizitza arruntaren tragedia) ezagunagoak ziren Ingalaterran, ingeles sentsibilitatea gehiago erakartzen baitzituzten.

Antzerki taldeak askotan bidaiatzen zuten bitartean, antzerki nazionalaren ideiak, Ludvig Holbergek inspiratuta, babesa lortu zuen XVIII. mendean. Alemaniako antzerki nazionalaren ideiaren eta baita *Sturm und Drang* poeten sustatzaile nagusia ere, Abel Seyler izan zen, *Hamburgische Entreprise eta Seyler Theatre Company*ren jabea.
[thumb|upright|right|Vanemuine Antzokiko 1918ko *Etxe Txikia* [Tartu, Estonia.]]

XIX. mendean zehar, erromantizismoaren, melodramaren, burlesko biktoriarren eta Scribe eta Sardouren ongi egindako antzezlanek naturalismoaren eta errealismoaren antzezlan arazotsuei lekua eman zieten; Feydeauren fartsak; Wagnerren *Gesamtkunstwerk ''opera; antzerki musikala (Gilbert eta Sullivanen operak barne), eta F.C. Burnand-en, W.S. Gilberten eta Oscar Wilderen egongelako komediak; sinbolismoa; August Strindberg eta Henrik Ibsen-en protoespresionismoa azken lanetan

2010ean Euskal Herriko Antzerkizale Elkartea (EHAZE) sortu zen euskal eta euskarazko antzerkiari bultzada eman asmoz.

## Oharrak
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko antzerkia
* Dramagile
* Tramoia

## Kanpo estekak 
* International Theatre Institute/Institut International du Théâtre
* Euskarazko antzerki testuen bilduma
*  Euskal Aktoreen Batasunaren webgunea
*  Organizacion de Sindicatos de Actores y Actrices del Estado Español
* 2006ko Nazioarteko Egunaren mezua euskaratua
* Peter Robertsen webgunea
* "Artez" Arte eszenikoen aldizkaria
* Ipar Euskal Herriko antzerkiari buruzko erreportajea Argia aldizkarian.
* Mikel Martinez aktoreak partekatutako "Teatro testuak".