open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Havering

**Havering** () Londresko udalerrietako (*borough*) bat da, ekialdean kokaturik dagoena. 2015eko erroldaren arabera 249.100 zituen 112,27 kilometro koadroko azaleran.

## Historia 
Havering udalerriaren jatorria asentamendu anglosaxoi batean dago. Havering jauregia eta inguruko lurrek osatzen zuten eremua. Havering izenza XII mendeko agiri batean azaltzen da aurreneko aldiz.

XIX mendean klase ertaineko londrestar suburbioa biurtu zen, batez ere trenbidea iritsi ondoren. 1930. hamarkadan industrializazioa iritsi zen eta honek langile ugari ekarri zituen. Auzo berri ugari eraiki ziren udalerriaren iparradean.

Gaur egungo udalerria 1965 urtean eratu zen Romford eta Hornchurch udalerriak elkartzean.

## Auzoak 
Barrutia honako auzoek osatzen dute:

## Ondasun nabarmenak 

Irudi:Langtons house london.jpg|Langtons House.
Irudi:Rainham Hall.jpg|Rainham Hall.
Irudi:Queen's Theatre Exterior.jpg|Queen's Theatre.
Irudi:Upminster mill 150912.JPG|Upminster errota.
Irudi:Upminster tithe barn south.jpg|Nostalgiaren museoa (Upminster).
Irudi:Raphael park lake oct2008.jpg|Raphael parkea.
Irudi:Sunset over Bedfords Park pond - geograph.org.uk - 1110486.jpg|Bedfords parkea.
Irudi:Dagnam Park, Harold Hill, Essex - geograph.org.uk - 23738.jpg|Dagnam parkea.
Irudi:The Diver.jpg|*The Diver* eskultura.

## Kanpo estekak 
*  Havering barrutiko kontseiluaren webgunea.
St Davids

**St Davids** (galeseraz *Tyddewi*) Galesko hego-mendebaldean dagoen udalerri bat da, Pembrokeshire lurraldean. 2011ko erroldaren arabera 1.841 biztanle zituen.

## Iruditegia 

Irudi:Chapel of our lady and St Non..JPG|St Non kapera
Irudi:St Davids village and Cathedral South Wales.jpg|Tyddewi katedrala eta udalerria
Irudi:Central_St._David's_-_geograph.org.uk_-_566664.jpg|Herrigunea

## Kanpo estekak 
* Udalerriko Udal webgunea
Norwich

**Norwich** Erresuma Batuko Ingalaterrako ekialdeko Norfolk konderriko hiria da.

## Iruditegia 

Fitxategi:2004 norwich 14.JPG|Norwich
Fitxategi:Anglia Square1.JPG|Anglia Square plaza
Fitxategi:Norwich market.jpg|Azoka
Fitxategi:Norwich gaol.JPG|Eraikina

## Kanpo estekak 
* Norwicheko Udal webgunea
Peterborough

**Peterborough** Erresuma Batuko Ingalaterrako ekialdean dagoen Cambridgeshire konderriko hiria da. Izen bereko barrutiko hiriburua, Nene ibaiaren ertzean dago. Apezpiku egoitza. Aipagarriak dira , besteak beste, XII-XIII. mendeetako katedral berritua, Katalina Aragoikoaren hilobia, San Joan eliza (1407). Nekazaritza, merkataritza eta industria (ehungintza, janari industria, mekanika eta elektrika industria) dira ekonomia jarduera nagusiak.

## Iruditegia 

Irudi:Front of Burghley House 2009.jpg|Burghley House
Irudi:PB TownHall.jpg|Udaletxea
Irudi:Cathedral Square - geograph.org.uk - 30057.jpg|Guildhall eraikina, Cathedral Square enparantza
Irudi:Thorpe Hall - geograph.org.uk - 384907.jpg|Thorpe Hall jauregia

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Peterborougheko Udal webgunea
Preston

**Preston** Erresuma Batuko Ingalaterrako ipar-mendebaldean dagoen Lancashire konderriko hiria da. Hiriak 2008ko erraoldaren arabera berez 132.000 biztanle zituen, halere bere hirigune osoak 365.000 biztanle barne hartzen ditu.

## Iruditegia 

Irudi:Benkid77 Preston railway station 2 185108.JPG|Tren geltokia
Irudi:Harrris Museum, Preston 1-Oct-07 232-0021.jpg|Harris Museoa
Irudi:EnteringPrestonCityCenter.jpg|Hiriaren sarrera

## Kanpo estekak 
* Prestongo Udal webgunea
Mendigorriko gudua

**Mendigorriko gudua** Lehen Karlistaldiko gudua izan zen, 1835eko uztailaren 15ean Mendigorriaren hegoaldean gertatu zena. Lehen Gerra Karlistako batailarik handiena izan zen. Espainiako gobernuaren tropak, liberalak, atera ziren garaile.

## Historia 
thumb|150px|ezkerrera|Mendigorriko guduaren planoa
Tomas Zumalakarregiren heriotzaren eta Bilboko lehendabiziko setioaren ondoren, liberalek eta karlistek Nafarroa izan zuten berriro borroka gune. Buruzagi berriak zituzten. Vicente González Moreno karlistek, Luis Fernandez de Córdova liberalek. Aurrez aurre 24.000 karlista —ia Don Karlosen armada osoa— eta 36.000 liberal. Ez zen Karlistaldian tamaina horretako beste borrokarik izan.

González Morenoren soldaduak Mendigorria inguruan kokaturik zeuden, Córdovarenek Larragako eta Artaxoako bideetatik eraso egin zutenean. 1835eko uztailaren 15a zen. Soldatu karlisten artean zen Jose Mari Iparragirre, artean 14-15 urte zituela.

Don Carlos bera Mendigorrian zegoen eta larri ibili zen ihes egiterakoan, karlistek Arga ibaia bizkarrean baitzuten eta erretiratzeko Larragako zubia besterik ez.

Liberalen erasoa ezkerretik hasi zen Esparteroren agindupean. Erdikoa Fernandez de Córdovak berak zuzendu zuen. Karlisten defentsa oso gogorra izan zen, baina amore eman behar izan zuten, eta atzera-egitea nahiko nahasia izan zen.

Bruno Villarreal brigadier karlistaren arabarrek zubiaren defentsa itzela egin zuten, erregegaiaren ihesa eta karlisten gehiengoarena bermatuz. Guzti horren ondorioz, karlistek 1.500 bat gizon galdu zituzten, hildako, zauritu eta preso eroritakoen artean. Liberalek, berriz, 1.000 inguru. Dena den, liberalek aukera galdutzat hartu zuten batailaren emaitza, karlista armada ia osorik txikitzeko eta Don Karlos bera atxilotzeko paradari ez baitzioten probetxurik atera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* XIX. mendeko historia militarra Euskal Herrian. Mendigorria Gipuzkoakultura, CC-BY-SA lizentziapean eginiko lana.
Lugarizko gudua

**Lugarizko gudua** edo **Aieteko borroka** 1836ko maiatzaren 5ean, Lehen Karlistaldian, Donostiako Antiguo auzoko Lugaritz muinoaren inguruan izandako gudua da.

## Gudua 
Karlistek 1835 urtearen hondarretik Donostia blokeatu zuten. Blokeoaren ardura Joxemiel Sagastibeltza jeneralaren gain zegoen. Bera hiria erasotu eta hartzen saiatzearen aldekoa zen. Egia jenerala, karlisten buruzagi militar nagusia, berriz, erasorik gabe blokeoa mantentzearen aldekoa. Donostiarrek Córdova liberalen buruari laguntza eskatu zioten eta honek Legio Britainiarra bidali zuen bertara. Sagastibeltzak, hau ikusirik, Egiari indar gehiago eskatu zion, baina honek tropa guztien beharra zuenez ez zion soldadurik igorri.

Maiatzaren 5ean 4.500 britainiar eta 1.500 liberal, Lacy Evans jeneralaren agindupean hiritik irten eta karlisten posizioetara oldartu ziren. Karlistek atzera egin zuten Lugaritz, Munto eta Puioko posizioetara.

Aieten gogor eutsi zioten karlistek, hiru kanoiekin britainiarren erasoa geldituz. Bitartean, Antiguoko komentua utzi eta Lugaritzen gotortu ziren karlistek jasan zuten britainiarrek baionetaz egindako erasorik bortitzena. Galera handien ostean, azken hauek amore eman eta atzera egin behar izan zuten. Britainiarren itsas-armadako bi untzik, *"HMS Phoenix"* eta *"HMS Salamander"*, bere kanoiak karlisten posizioetara zuzendu zituzten, Lugaritz baserria errez. Gainera, karlisten zoritxarrerako, Sagastibeltza jenerala, baionetaz egindako karga bat zuzentzen ari zela, bala batek buruan jo eta bertan hil zen.

Britainiarrek berriro ekin zioten erasoari, arestian ontzietan iritsitako beste 1.300 soldaduek indar berrituta, karlistak Oriamendira atzera araziz.

Borroka liberalek irabazi zuten, baina blokeoa zertxobait zabaltzea besterik ez zuten lortu, Donostian pozez ospatu bazuten ere. Britaniar legio laguntzaileak 150 hildako eta 600dik gora zauritu izan zituzten eta bertako liberalek beste 100 gizonen galera. Karlistek, berriz, 60 hildako eta 200 zauritu, baina Sagastibeltzaren galera pisu handikoa izan zen. Dena den, Donostiak blokeatuta jarraitu zuen eta hurrengo urteko martxoan eman zen inguruetako borrokarik gogorrena, Oriamendi.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* XIX. mendeko historia militarra Euskal Herrian. Donostia. Gipuzkoakultura. Zumalakarregi Museoa CC-BY-SA lizentziapean eginiko lana.
Cuevas del Valle

**Cuevas del Valle** Ávilako udalerria da, Arenas de San Pedro eskualdean dagoena.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 535 biztanle zituen.

## Biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Ávilako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Arlabango gudua

**Arlabango gudua** Arlaban mendatean —Eskoriatza (Gipuzkoa) eta Arratzu-Ubarrundia (Araba) artean— egindako hiru guduren izena da:
* Napoleondar Gerretako 1811ko Arlabango gudua, 1811ko maiatzaren 25ean gertatua;
* Lehen Karlistaldiko Arlabango lehen gudua, 1836ko urtarrilaren 16tik urtarrilaren 18ra;
* Lehen Karlistaldiko Arlabango bigarren gudua, 1836ko maiatzaren 24an.
Arbi biribil

**Arbi biribila** (*Brassica rapa*) barazki gisa erabiltzen den sustrai eta hosto jangarridun landarea da. Hainbat barietate ditu, tartean arbia, bomdonga, txinatar aza, arbi-gara edo komatsuna.

## Erreferentziak
Arlabango lehen gudua

**Arlabango lehen gudua** 1836ko urtarrilaren 16tik 18ra Leintz Gatzagan dagoen Arlaban mendate inguruan gertatu zen gudua izan zen.

## Gudua 
Arlabango lehen gudua 1836ko urtarrilean eman zen. Córdova general liberala, urtarrilaren 16 eta 17an Gasteiztik atera eta karlisten eskutan zeuden Arlabango gainak menperatzen saiatu zen. Eskubian Lacy Evansen Lejio Britainiarra zihoan, Gebarako gaztelurantz, erdian Bernellen Lejio Frantsesa Arlabango gaineruntz eta ezkerrean Espartero, Legutio hartzeko asmoz. Parean Egia zegoen karlisten buru, Bruno Villarreal brigadierraren laguntzaz. Bi egunez gogor borrokatu ondoren, urtarrilaren 16 eta 17a, gauzak bere hortan geratu ziren, liberalek Legutio eta Arlabango gainak hartu baizituzten, baina urtarrilaren 18an Gasteiza itzuli. Karlistek 300 baja sufritu zituzten, liberalek 600.

Urte bereko maiatzean berriro alde biek borrokatu zuten Arlaban mendatean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lehen Karlistaldia.
* Arlabango bigarren gudua

## Kanpo estekak 
* XIX. mendeko historia militarra Euskal Herrian. Arlaban. Gipuzkoakultura. CC-BY-SA lizentziapean eginiko lana.
Arlabango bigarren gudua

**Arlabango bigarren gudua** 1836ko maiatzaren 22 eta 26 artean Leintz Gatzagan dagoen Arlaban mendate inguruan gertatu zen gudua izan zen.

## Gudua 
Arlabango lehen gudua irabazle barik bukatu ondoren, maiatzean Córdovak berriro Arlabango gainak bereganatzeko ahaleginari ekin zion. Lau egunez luzatu ziren borrokak oraingoan. Liberalek karlisten arma fabrika erre zuten Araian. Aurrera eta atzera ibili ziren Leintz Gatzaga batzuen eta besteen eskutatik igaroz. Espartero izan zen , oraingoan ere, liberalen artean nabarmendu zena, Villarreal karlisten artean. Maiatzaren 26an liberalak Gasteiza erretiratu ziren, bide batez menpean izan zuten Legutio eta inguruko zenbait baserri errez.

Galerak orekatuak izan ziren, 600 soldadu alde bakoitzeko. Era berean bi aldeek garaipentzat aldarrikatu zuten borroka hau, baina, baten batek irabaztekotan karlistak izan zirela esan behar, Arlabango posizioak galdu ondoren beraien menpe geratu baitziren azkenean. Narváez koronela, urte batzuk beranduago Esparteroren etsai politikoa izango zena, borroka honetan zauritua izan zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* lehen gerra karlista.
* Arlabango lehen gudua

## Kanpo estekak 
* XIX. mendeko historia militarra Euskal Herrian. Arlaban. Gipuzkoakultura. CC-BY-SA lizentziapean eginiko lana.
Gómezen espedizioa

**Gómezen espedizioa**, 1836an eta Lehen Gerra Karlistaren barnean, Miguel Gómez Damas jeneral karlistak zuzendutako kanpainia izan zen.

## Bilakaera 
Lehenengo Karlistadaren borroka gune nagusiak Katalunia, Aragoi eta, batez ere, Euskal Herria ziren. Euskal lurraldeetan egon zen Don Karlos eta bere gortea, euskal herritarrak jasan zutelarik gerraren zama astunena. Karlistek, zama hau arintzearren, gerra penintsulan zehar zabaltzeko ahalegin desberdinak egin zituzten. Hauen artean luze eta garrantzitsuena Gomezen espedizioa izan zen.

Gomez 1836ko ekainaren 26an irten zen Amurriotik, 2.700 oinezko, 180 zaldun eta bi kanoiekin. Asmoa Asturias eta Galizia aldean gerra sustatzea zen, baina 6 hilabete beranduago espedizioa Euskal Herriratu zenean penintsula osoa korritua zuen, hasierako helburua bete gabe ordea. Oviedo, Santiago Compostelakoa, León, Palentzia, Albacete, Kordoba, Almadén, Cáceres eta Algeciras menperatu zituen, batzuetan borroka gogorren ostean, bestetan tirorik bota gabe.

Baina hiri guztietan, Gomezen soldaduak alde egin bezain laster, liberalak nagusitu ziren berriro, espedizioaren helburutzat zuten gerraren hedatzea lortu gabe.

Sei hilabete hauetan borroka ugari egin zuen Gomezek, atzetik zebilzkion liberalekin. Tello eta Lopez menperatu zituen Baranda eta Matillan, Alaix eta Esparterok erretiratzera behartu zuten Escaro eta Villarrobledon. Rodil eta Narváez jeneralak ere atzetik ibili zituen Gomezek. Zenbait momentutan 25.000 liberal mugi arazi zituen bere 6.000 soldaduen atzetik -bidean batu zitzaizkion karlistak kontuan hartuz, Cabrerarekin ere bildu baizen-, baina alperrik, ez baitzuten maiz iragarri zuten espedizioaren suntsiketa lortu.

Dena den, Stendhalek bere eleberri batean idatzi zuen lez, Gomezen espedizioak gauza bat utzi zuen agerian: Espainiarrak ez zirela ez karlista, ez liberal. Karlistak izan balira, ia penintsula osoa menperatu ostean gerra irabazia zutelako eta ez zen hori gertatu. Liberalak izan balira, ez zioten 3.000 karlistek osatutako talde bati honelako ibilbidea egiten utziko.

Gomezen porrotaren adierazgarri Euskal Herrira iritsitakoan karlistek egin zioten epaiketa. Agindutakoa ez betetzea leporatzen zioten, alegia, Asturias eta Galizian gerra hedatu beharrean penintsula osoa bere kabuz zeharkatzea, jasotako instrukzioei jaramonik egin gabe. Prozesua karlistada bukatu arte luzatu zenez, ez zuen zigorrik jaso.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* XIX. mendeko historia militarra Euskal Herrian. GOMEZEN ESPEDIZIOA. Gipuzkoakultura. CC-BY-SA lizentziapean eginiko lana.
Fernando Amarika

**Fernando Amarika Medina** (Gasteiz, 1866ko ekainaren 1a — *ib.*, 1956ko azaroaren 6a) margolari inpresionista arabarra izan zen. Euskal Herriko margolaritzaren figura nagusietakotzat jotzen da.

Paisaiagintzaren alorra jorratu zuen, batik bat, 500 bat margolan eginez.

Arabako Arte Ederretako Museoan bere lana erakusten duen erakusketa iraunkorra dago, bigarren solairuan.

## Bizitza eta obra 
Argitasun handiko paisaia pintore honek Gasteizko Arte eta Lanbide Eskolan ekin zion marrazteari 1885 urtean; handik bi urtera zuzenbideko ikasketak Valladolideko Unibertsitatean bukatu zituen, 21 urte bakarrik zituela lizentziatuz. Hala ere, ez zuen inoiz abokatu gisa lan egin.

XIX. mendearen azken hamarkadan hasi zen margotzen modu jarraituan, 1893tik aurrera. Hasierako eraginik handiena Ignacio Diaz de Olano bere lagun eta margolari gasteiztarrak sortu zion. Pinturari erabat emanik, Florentzia, Venezia, Milan eta Napoli ezagutu zituen. 1898an, berriz, Madrilera joan zen, Joaquín Sorolla inpresionista ezagunaren ikasle. Bere lehen obrak Parisko Aretoan (1903) eta Marseillako Erakusketan (1905) azaldu zituen.

1923an Madrilgo Palacio de Bibliotecas y Museos delakoan egin zuen bere lehen erakusketa handia, eta arrakasta handia izan zuen. Han aurkezturiko ikuspegiez osaturiko erakusketa egin zuen Gasteizko Arte eta Lanbide Eskolan 1924an, bere hirikideen miresmena jasoz. Handik lau urtera, 1928an, bere obren bilduma aurkeztu zuen Bilboko Delcraux Aretoan.

Harrez gero, pintura eta literatura lanak tartekatuko zituen, eta 1950ean liburu bat argitaratu zuen: *Desde mi molino*.

Bi urte geroago, ikusmena galdurik, buruz jarraitu zuen pintatzen.

Hiltzean, sorterriari utzi zion bere obra guztia, laurehun koadrotik gorakoa. Haren izena daraman Fundazioan berrehun koadroz goiti daude gordeta. Erakusketa antologikoa ikusi ahal izan zen Gasteizen (1986), Bilbon (1987) eta Donostian. Madrilen ere erakusketa antologikoa egin da (1989). Haren koadro ezagunenen artean hauek aurkitzen dira: *Alava*, *Escalando al cielo*, *Desnudo*, *Autorretrato* (1887), *Tarde de Septiembre*, *Tres puentes*, *La vuelta del Zadorra en Villodas* (1898).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Errege espedizioa

**Errege espedizioa**, 1837an eta Lehen Gerra Karlistaren barnean, karlisten kanpainia izan zen. Karlos Maria Isidro Borboikoak zuzenduta, helburua Madril konkistatzea eta Elisabet II.a tronutik kentzea zuen.

## Bilakaera 
Espedizioa ez zen arrazoi militarrengatik antolatu, arrazoi politikoengatik baizik. Maria Kristina erreginordea Don Karlosekin negoziatzen hasia zegoen, matxinatu ondoren Cadizeko Konstituzioa onarrarazi zioten erradikalen beldurrez. Napoliko erresumaren bidez, adiskidetze dinastikoa proposatu zion koinatuari, bere alaba Elisabet Don Karlosen premuarekin ezkontzearen bidez. Horretarako, erregegaiak hiriburura joan eta erreginordearekin bildu beharko zuen.

1837ko maiatzaren 20an, 11.000 oinezko soldaduk eta 1.200 zaldunek Ebro zeharkatu zuten Don Karlosi jarraiki eta Don Sebastian infantea armada haren buru zela. Handik egun gutxira, Huescan eta Barbastron armada liberalekin borrokatu ziren, eta mendean hartu zituzten. Ekainean Kataluniara eta uztailean Valentziara pasa ondoren, espedizioak Maestrazgo zeharkatu zuen, eta bidean borrokaldi txiki batzuk izan ondoren, irailaren 12an Madril inguruetara iritsi ziren. Hiriburuko giro politikoa aldatuta zegoen ordurako eta Maria Kristinak ez zuen adostutakoa bete. Don Karlos ez zen hiria menderatzen saiatu, Esparteroren tropak hara iristear zirelako.

Ordutik aurrera, espedizioak bidea jarraitu eta Gaztela zeharkatu zuen. Aranda de Dueron Zaratiegi jeneralak gidatutako beste espedizio karlista batekin bat egin zuen. Esparteroren tropen jazarpenaren ondorioz, Don Karlosek bitan zatitu zuen bere espedizioa: batzuk Don Sebastian infantearen agindupean gelditu ziren eta bere agindupean besteak.

Urriaren 26an, Erregegaia karlisten lurraldean sartu zen 5.000 soldadurekin batera, eta amaiera eman zion horrela espedizioari. Don Karlosek espedizio hark arrakastarik ez izatearen erantzuletzat jo zituenen aurka hartutako errepresaliak karlisten proiektuak porrot egitea eragingo zuten barne zatiketen hazia izango ziren. Errepresalia haiei jarraiki, On Sebastian Infantea armadako buruzagitzatik kendu zuten, eta Zaratiegi, Simon de la Torre, Villarreal, Elio eta Egia konfinatu eta espetxeratu egin zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* XIX. mendeko historia militarra Euskal Herrian. ERREGE ESPEDIZIOA. Gipuzkoakultura. CC-BY-SA lizentziapean eginiko lana.
Irungo gudua

**Irungo gudua** eta **San Martzialeko gudua** zenbait guduen izena izan da, guztiak herrian bertan eginikoak:

* San Martzialgo gudua (1522), Nafarroako konkistan
* San Martzialgo gudua (1813), Iberiar Penintsulako Gerran.
* Irungo gudua (1837), Lehen Karlistaldian.
* San Martzialgo gudua (1876), , Bigarren Karlistaldian.
* Irungo gudua (1936), Espainiako Gerra Zibilean
Irungo gudua (1837)

**Irungo gudua** Lehen Karlistaldiko borrokaldia izan zen, 1837ko maiatzaren 17an Irunen gertatu zena.

## Gudua 
Armada karlistako soldadu gehienak Errege espedizioan joanak zirela aprobetxatuz, Donostiako goarnizio liberaleko tropek, Lacy Evans Britainiar Legio Laguntzaileko komandanteak gidatuta, erasoaldi bati ekin zioten 1837ko maiatzean, hiria eta Frantziako muga lotzen zituen korridorea mendean hartzeko asmoz. Portugaleten ontziratutako soldaduen laguntza iritsi berria zen, eta 20.000 gizon inguru abiatu ziren Donostiatik, hilaren 14an eta 15ean, Lezo, Errenteria, Astigarraga eta Hernani konkistatzeko.

Espartero Hernanin finkatu zen Evansen soldaduek Oiartzun eta Bidasoaren bokale aldera hasitako erasoaldia babesteko. Jauregi "Artzaia"ren dibisioa gerturatzen ikusita, Oiartzundik alde egin zuten karlistek, baina Irunen aurre egitea erabaki zuten.

Goarnizio hark “Parke” gotorlekuan oinarrituta zuen bere defentsa, baita udaletxean bertan ere, gotortuta baitzeukaten propio. 500 bat soldadu eta boluntario karlista elkartu ziren Evansen 12.000 gizonen erasoaldiari aurre egiteko. Haien artean, egun batzuk lehenago Oriamendiko guduan lotsagarri gelditutako 5.000 britainiar zeuden. Maiatzaren 16ko arratsaldean britainiar artilleroen bonbardaketa batekin hasi zen erasoa, baina harresiaz kanpoko etxeak baino ez zituzten konkistatu.

Maiatzaren 17ko egunsentian berriro ekin zioten erasoari, eta egun osoan iraun zuen, karlisten defentsa amorratuaren eraginez. Liberalen kanoiek ez zuten indar handirik, eta horren ondorioz infanteriak etxez etxe eraso zuen herria, hildako ugari utziaz. Azkenean, udaletxean eta gotorlekuan zeudenek ilunabarrean eman zuten amore.

Herri hartzeko izandako nekeen eta jasandako hildako ugarien ondorioz liberalek -britainiarrek bereziki- herria arpilatu zuten. Biharamunean Hondarribia errenditu zen, erresistentziarik jarri gabe. Gipuzkoako muga liberalen esku gelditu zen orduan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* XIX. mendeko historia militarra Euskal Herrian. IRUN. Gipuzkoakultura. CC-BY-SA lizentziapean eginiko lana.
Zuriza

**Zuriza** Aragoiko Huescako probintziaren ipar-ekialdean dagoen Ansó ibarreko haran bat da. Euskal Herria eta Nafarroa Garaiko Erronkaribar eskualdearekin muga egiten du.

Bertan, akanpalekua dago, euskal herritar ugariren oporraldi lekua dena. Bestalde, Linzako aterpera joateko nahiz Hiru Erregeen Mahaia eta Petretxema mendietara igotzeko ohiko abiapuntua ere bada.

## Ikus gainera 
* Ansóko ibarra

## Kanpo estekak
Salisbury

**Salisbury** (/ˈsɔːlzbəri/, bertan /ˈsɔːzbəri/) Erresuma Batuko Ingalaterrako hego-mendebaldeko Wiltshire konderriko hiri bat da. Bertan Salisburyko katedrala dago.

## Klima 
## Iruditegia 

Irudi:Salisbury.building.arp.jpg|Eraikina
Irudi:Salisbury Market 20040724.jpg|Azoka
Irudi:Salisbury-New-Sarum.jpg|New Sarum
Irudi:Poultry Cross, Salisbury - geograph.org.uk - 188948.jpg|Poultry Cross

## Herritar ezagunak 
* Joseph Fiennes (1970-), aktorea.

## Ikus, halaber 
* Salisburyko katedrala

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Salisburyko Udal webgunea
Ozako oihana

thumb|220px|Aragón Subordán ibaia Ozako oihanean.
**Ozako oihana** () Echo Ibarrean kokaturik dago, Aragoiko Pirinioen mendebaldeko aldean. Aragón Subordán ibaiaren urek igaroetako inguru natural bat da eta 2.300 eta 2.700 metro inguruko mendiek inguraturik dago. Horien artean Peña Forca (2.390 m.), Agüerri (2.450 m.), Castillo de Acher (2.384 m.) eta Bisaurin (2.668 m.) dira nagusiak.

Oihanean, halaber, hiru dolmen daude, eta baita Antonino Pioren erromatar galtzada zaharren arrastoak ere. Bide hori Santiago de Compostelarako bide gisa erabili izan da.

## Landaredia 
Oihana izeiz osaturik dago batez ere, horiekin batera pinuak eta hartzak ere izanik. Bertan aurki daitezkeen beste espezie batzuk haginak, astigarrak eta urkiak dira. Gainera, sastrakadia oso ugaria da, zeinean ezpela nagusi den, onddo, fruitu eta lore hainbatekin batera.

## Fauna 
Ozako oihanean hartzak, hudoak, sarrioak, orkatzak, basurdeak, azkonarrak, lepahoriak, azeriak, urtxintxak eta igarabak ugariak dira. Hegalariei dagokienez, ugatzak, putreak eta arranoak ikus daitezke.

Ibaietako fauna dagokionez, Aragón Subordán ibaian izokina ugaria da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andoaingo gudua

**Andoaingo gudua** 1837ko irailaren 14an Andoain herrian gertatu zen gudua izan zen.

## Gudua 
1837ko irailean, tropa karlisten zati handiena Madril inguruan zebilenean Errege espedizioaren barruan, O'Donnell jeneral Liberalak Donostiatik abiatu eta Hernani eta Urnieta eraso zituen, arrakasta handiz. Karlistak Oriaibaiaren beste aldean babestu ziren, Andoaindik gertu. Tropa liberalek posizio haiek menderatzeko egindako saioak oso gogorrak izan ziren, 120 baserritik gora erre zituzten. Sute gehienak Britainiar Legio Laguntzaileak egin omen zituen.
thumb
Hilaren 9 eta 13 bitartean, bi armadak elkarri begira egon ziren, Liberalak Andoaingo erdigunean eta Karlistak ibaiaren beste aldean, tarteka elkarri tiro batzuk botaz. Jose Uranga, Iparraldeko tropa karlisten burua, Nafarroatik etorri zen bere soldaduei laguntzera eta, aurkariek baino soldadu gutxiago zituzten arren, O’Donnellen posizioak erasotzea erabaki zuen, hilaren 14an. Borrokaldi izugarri baten ondoren, Liberalek aurretik eraman zituzten Karlistak, eta Donostiarako bidean sakabanatu ziren O’Donnellen gizonak.

Karlistek orduan izugarrizko sarraskia egin zuten, britainiarren artean bereziki, baserria galdu zuten baserritar askok haiekin bat egin eta presoak hiltzen ibili zirelako, mendeku hartzeko. Karlistek borroka‑zelaitik alde egitean, 620 liberal baino gehiago aurkitu zituzten hilda. O’Donnellek berak nekez lortu zuen handik ihes egitea eta Donostia babestea.

Etxerik gabe geratu ziren baserritar askok karlistekin bat egin zuten, eta mendeku gosez, presoak hil zituzten.

## Oroimena 
Urtero Andoainen batailaren birsorkuntza bat egiten da, Euskal Herrian Karlistaldiekin lotutako horrelako ekitaldi bakarra.

## Ikus, gainera 
* Lehen Karlistaldia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* XIX. mendeko historia militarra Euskal Herrian. ANDOAIN. Gipuzkoakultura. Zumalakarregi Museoa CC-BY-SA lizentziapean eginiko lana.
* Herriko koplak.
* Gertaerak irudien bidez.
Crespos

**Crespos** Ávilako udalerria da, Arévalo eskualdean dagoena.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 591 biztanle zituen.

## Biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Ávilako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Meloi

**Meloia** (*Cucumis melo*) *Cucumis* generoko eta *Cucurbitaceae* familiako landare-espezie bat da. Meloiaren jatorria iparraldeko Indian dagoela uste dute.
 
## Deskribapena 
Hostoak handiak ditu, eta lore horiak. Angurriaren antza baina mami eta hazi horiak ditu.

Meloiaren fruituak 1-4 kilokoak izan ohi dira. Meloiaren forma oso aldakorra da, esferikotik luzangaraino; azala zimurtsua da. Mami gorri, laranja kolorekoa dauka, trinkoa, ehundura sendokoa eta zapore gozokoa.

Meloi landarea monoikoa da, hau da, lore arrak eta emeak ditu ale berean. Lore distiratsu eta koloretsuak dauzka, baina bizitza laburrekoak: zenbaitetan egun batez besterik ez dira irekitzen.
thumb|ezkerrera|250px|*Cantaloupe* motako meloia.
El Tiemblo

thumb|300px|ezkerrera|Udaletxearen fatxada.
**El Tiemblo** Ávilako udalerria da.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 4.337 biztanle zituen.

## Etimologia 
Leku izenari dagokionez "tiemblo" gazteleraz lertxuna esan nahi du. Herriaren izena beraz zuhaitz honetatik dator.

## Monumentuak eta ondare historikoa 
* Guisandoko Zezenak
* Guisandoko San Jeronimo monasterioa
* San Antonio baseliza
* Nuestra Señora de la Asuncion eliza
* Udaletxea

## Herritar ezagunak 
* José Antonio Abellán: Kazetaria eta irrati-esataria.
* Carlos Reviejo: Idazlea, batez ere haur literaturaren egilea.

## Ikus, gainera 
* Ávilako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Radomo

[eskuinera|260px|thumb|[Misawako (Japonia) Itsas-Operazio Zentroaren radomoak.]]
**Radomoa**, telekomunikazio ingeniaritzan, antena bat babesteko erabiltzen den estalkia da. Estalkiak ez du propietate elektromagnetikoetan eraginik izan behar eta era berean, irrati uhinentzako gardena izan behar du. Halaber, radomoak, kanpoaldeko radarrak haizetik, euritik, txingorretik, elurretik eta beste faktore meteorologikoetatik babesten ditu eta hauek eragindako zaraten efektua murrizten du.

## Kanpo estekak
Novak Đoković

**Novak Đoković** —; abizena **Djokovic** idazten da *đ* eta *ć* letrak idazterik ez dagoenean— (Belgrad, Serbia, ) tenislari profesionala da. Bigarrena da munduko tenislarien ATP sailkapenean, luzaroan lehena izan eta gero. Inoizko tenislaririk hoberenen artekotzat jotzen da. Askotan, Novak izenaren ohiko hipokoristiko **Nole** izenaz deitzen diote.

2008. urtean, Grand Slamgo bere lehen txapelketa irabazi zuen: Australiako Irekia. Grand Slamgo txapelketa bat irabazi duen lehen serbiarra da, eta Australiako Irekia irabazten 4. tenislaririk gazteena izan zen. Berriro irabazi zuen Australiako Irekia 2011n. Urte horren hasieran, 41 partidu segidan irabazi zituen, Roland Garrosko finalerdietan Roger Federerren aurka galdu zuen arte, eta 7 titulu lortu zituen, haien artean; Australiako Irekia eta Indian Wells, Miami, Madrid eta Erromako masterrak. Tarte horretan 4 garaipen lortu zituen Nadal-en kontra, 3 Federerren kontra, eta 2 Murrayren kontra. Historiako bigarren hasiera onena da. Wimbledongo txapelketaren finalera iritsi ondoren, ATP zerrendako lehenengoa da. Final horren txapeldun Rafael Nadal garaitu ondoren, bere lehen Wimbledon txapelketa izan zen.

## Grand Slamgo txapelketak 
### Banakakoan irabazle (24) 
### Banakakoan finalista (14) 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Itziar Mendizabal

**Itziar Mendizabal** **Escribano** (Hondarribia, Gipuzkoa, 1981eko abenduaren 14a) euskal ballet-dantzaria da.

## Biografia 
### Dantzari ibilbidea 
Lau urte zituenean Elvira Ubiernaren dantza eskolan ikasten hasi zen. 1995ean, 14 zituela, Victor Ullatek Madrilen duen eskolara joan zen ikastera. 1998an Victor Ullate-Comunidad de Madrid konpainiarekin dantzan hasi eta 2002ra arte jardun zen. 2002 eta 2006 bitartean, Heinz Spoerlik zuzendutako Zuricheko Baletean dantza egin zuen. 2006tik Leipzigeko Baleteko dantzari bakarlaria izan zen eta 2008tik dantzari nagusia.

2010ean Londresera joan zen eta Royal Ballet konpainia entzutetsuan lehen bakarlari dihardu. Honako paperak egin ditu konpainia honetan: Firebird, Tatiana (Onegin), Princesa Epine (El Príncipe de las Pagodas), Tsarina (Anastasia), Reina de Corazones (Alicia en el País de las Maravillas), Paulina (El Cuento de Invierno), Madame Moritz (Frankenstein) , Gypsy Girl (Las Dos Palomas), Myrtha (Giselle), Lilac Fairy and Bluebird (La Bella Durmiente), Helena (The Dream), Sugar Plum Fairy (El Cascanueces), Thérèse Pozzi (Strapless) eta honakoetan ere parte hartu du The Vertiginous Thrill of Exactitude, Woolf Works, Polyphonia, 'Emeralds' (Jewels), The Four Temperaments, DGV: Danse à grande vitesse, Woolf Works, After the Rain eta Multiverse.

2025eko ekainaren 28an azken emanaldia egin zuen dantzariak, Christopher Wheeldonen Alice’s Adventures in Wonderland antzezlaneko Bihotzen Erregina gisa.

### Dantza irakasle 
2025eko irailetik aurrera Itziar Mendizabal The Royal Ballet Goi Eskolako ballet irakasle hasiko da lanean.

Iain Mackay, eskolako zuzendaria, “oso pozik” agertu zen eta ongietorria egin zion Mendizabali: *“Itziar artista bikaina da, eta bere eszenatokiko esperientzia zabala, ikuspegi artistikoa eta errepertorio klasiko eta garaikidearen ulermen sakona oso baliotsuak izango dira eskolarentzat. Azken urteotan gure talde artistikoan paper garrantzitsua izan du irakasle gonbidatu gisa, irakaskuntzarako duen grina erakutsiz eta hurrengo dantzarien belaunaldia inspiratuz”.*

* 2009an Gipuzkoako Dantza Profesionalen Elkarteak Errebelazio saria eman zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Itziar Mendizabalen webgune ofiziala.
* Itziar Mendizaba. Dantzan.eus 
*  Elkarrizketa *Argia*n
* Elkarrizketa luzea *Argia*n (2013)
* Elkarrizketa Berria egunkarian. (2019.08.18) Ainhoa Sarasolak
* Itziar Mendizabal. Instagram
Amortizazio

Ekonomian eta kontabilitatean, **amortizazioa** aldi ezberdinetan zehar balio iraunkor baten zatiketa adierazten duen termino bat da, balio osoa kuota ezberdinetan estaltzeko helburuarekin. Bi arlo ezberdinetan erabiltzen da, esanahi ezberdinekin:
* pasibo baten amortizazioa, ordainketa ezberdinetan zor baten itzulketa adierazten duena (adibidez, *maileguaren amortizazioa 10 urtetan zehar burutuko da*);
* aktibo finko baten amortizazioa, aktiboaren aldikako balio-galtzea aldi ezberdinetan zehar banatzen denean (adibidez, *kamioia bizitza erabilgarria 10 urtekoa dela kalkulaturik, bere erosketa-balioa 10 urtetan amortizatuko da*); aktibo baten kostua amortizatu egin dela ere esaten da aktiboak bere kostua baino handiagoak diren etekinak sortu dituenean.

## Kanpo estekak 
* Amortizazio ekonomikoa eta amortizazio finantzarioa, Gizapedian.
Balio-galtze

:::*Artikulu hau aktibo finkoek denboran zehar jasaten duten balio-galtzeari buruzkoa da, dibisen trukaneurriari buruz ikasteko, ikus Trukaneurri*.

Enpresan eta zehatzago kontabilitatean, aktibo finko baten **balio-galtzea** bere bizitza erabilgarrian zehar jasaten duen zaharkitze eta higadura direla eta, aktiboak duen balioaren gutxitzea da. Balio-galtze fisikoa kontabilitatean aldiro jaso beharreko den gertaera bat da, estaldura egoki baten bitartez, amortizazio izenekoa. Balio-galtzea fisikoa (denbora igarotze soilagatik gertatzen dena), funtzionala (aktiboa erabiltzeagatik gertatzen den higadura) edo ekonomikoa (aktiboa erabiltze-egoera onean egon arren, zaharkitua geratzen denean) izan daiteke.

## Balio-galtzearen kalkulua 
Balio-galtzearen kalkulua aldagai hauen gainean burutzen da:

* denbora edo bizitza erabilgarria,
** balio-galtzea fisikoa bada, urtetan emandako denbora, kontuan hartu gabe aktiboa martxan izandako denbora, izango da balio-galtzea aztertzeko oinarria;
** balio-galtzea funtzionala bada, funtzionamendu-orduak edo ekoiztutako unitateak izango dira balio-galtzea aztertzeko oinarria;
* erosketa-prezioa;
* hondar-balioa, aktiboa erretiratzean jaso daitekeen balioa da (txatarra moduan saltzeagatik, adibidez)
* amortizazio-oinarria, erosketa prezioa ken hondar-balioa, birjarpen-balioa (une bakoitzean funtzio berdina egingo duen aktibo baten prezioa, alegia) edo merkatu-balioa (aktibo berri baten prezioa) izan daitekeena; amortizazio-oinarria amortizazio-kuotak kalkulatzeko erabiliko dira.

## Kanpo estekak
Ripon

**Ripon** Erresuma Batuko Ingalaterrako ipar-mendebaldean dagoen Iparraldeko Yorkshire konderriko hiria da.

## Iruditegia 

Irudi:Victoria Clock Tower, Ripon.jpg|Victoria Tower
Irudi:The Square Ripon ; The obelisk.jpg|Ripongo enparantza
Irudi:Ripon Town Hall - geograph.org.uk - 2072.jpg|Udaletxea
Irudi:Ripon Cathedral (2008).jpg|Katedrala

## Kanpo estekak 
* Ripongo Turismo Bulegoa
Los Llanos de Tormes

**Los Llanos de Tormes** Ávilako udalerria da, El Barco de Ávila-Piedrahíta eskualdean dagoena.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 93 biztanle zituen.

## Biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Ávilako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
The Hurt Locker

***The Hurt Locker*** 2008ko Kathryn Bigelow estatubatuarrak zuzendutako gerra film bat da. Istorioa Mark Boalek idatzi zuen, Irakeko gudan aritutako *freelance* kazetaria. Filmak 2009ko sei Oscar sari irabazi zituen, nabarmenki Film onenaren Oscar saria, Zuzendari onenaren Oscar saria eta Jatorrizko gidoi onenaren Oscar saria.

## Sinopsia 
2004an Irakeko inbasioa eta gero, William James sarjentua Bravo konpainiaren EOD (*Explosive Ordinance Disposal*) edo bonba desaktibatzailearen buru bilakatzen da, Matt Thompson Bagdaden hildako sarjentua ordezkatuz. J.T. Sanborn sarjentua eta Owen Eldridge espezialistarekin batera lehergaiak desaktibatzeari ekiten dio.

## Aktoreak 
* Jeremy Renner: William James sarjentua
* Anthony Mackie: JT Sanborn sarjentua
* Brian Geraghty: Owen Eldridge soldadu espezialista
* Christian Camargo: John Cambridge teniente koronela
* Guy Pearce: Matt Thompson sarjentua
* Ralph Fiennes
* David Morse: Reed koronela
* Evangeline Lilly: Connie James

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* The Hurt Locker - IMDb
Ubaldo Uhalde

**Ubaldo Uhalde Martin** (????, Izaba &ndash; 1967ko uztailaren 31, Izaba) Izaba udalerriko Erronkariera euskalkiaren gizonezko azken hiztuna izan zen, azken hiztuna Antonia Anaut (-1976) izan zelarik. Ubaldo Uhalde Esandi etxean jaio zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ekialdeko nafarrera
* Izabako oroipenaren etxea
* Antonia Anaut

## Kanpo loturak 
* Ubaldo Uhalderi buruzko artikulua, bere iloba Fernando Uhaldek idatzia. (Euskomedia.org)
Txamorro (hizkuntza)

**Txamorroa** (txamorroz: ''*) austronesiar hizkuntza bat da, Marianetan hitz egiten dena (uharte horietan, koofiziala da ingelesarekin batera).

Marianak 1521tik 1898ra Espainiako Erresumaren menpe egon ziren eta, ondorioz, gaztelaniaren eragin handia du. Esaterako, txamorroaren alfabetoan *ñ* hizkia erabiltzen da. Lexikoan gaztelaniaren eragina oso nabarmena da, baina gramatika austronesiarra da oinarrian. 1898az geroztik, Marianak Ameriketako Estatu Batuenak dira; hala, bada, ingelesak gero eta eragin handiagoa du txamorroan.

Hiztun kopurua gero eta txikiagoa da. Ingelesaren eraginez, txamorro gazteak beren hizkuntza baztertzen ari dira. Gaur egun 50.000 hiztun inguru dira. Uharte horietatik Estatu Batuetara joandako askok txamorroa erabiltzen dute oraindik.

## Ezaugarriak 
Hizkuntza aglutinatzailea da: hitz erroek hizki asko jaso ditzakete, horrela haien esanahiak eta funtzioak aldatuz. Esaterako, *In manmasanganenñaihon gui* («hitz egin genion denbora pixka batean») elementu hauek ditu:
* man- (plurala)
* -ma- (intentsifikatzailea)
* sangan (aditza)
* -i- (nori)
* ñaihon (denbora pixka bat)

Hizkuntza honek ezaugarri mistoak ditu: espainieratik soinu batzuk eta hitz asko (%&nbsp;50) hartu ditu, eta Mikronesiako hizkuntzen elementu asko ere baditu.

## Alfabetoa 
Txamorroaren alfabetoak letra hauek ditu: ʔ (herskari glotistzarra), A, Å, B, Ch, D, E, F, G, H, I, K, L, M, N, Ñ, Ng, O, P, R, S, T, U, Y.

Letra horien soinu korrespondentziak ez dira beti gaztelaniazkoak. *Y* /dz/ ahoskatzen da. N eta Ñ ez dira bereizten. *CH* digrafoa /ts/ ahoskatzen da. Hizkuntza idatziko *A* eta *Å'' ez dira ondo bereizten.

## Adibideak 
thumb| Pankarta elebiduna, Guamgo aireportuan.
thumb| Txamorroaren hiztunak, Estatu Batuetan.

### Eguneroko esaldiak 
### Zenbakiak, txamorroz 
:Unu, dos, tres, kuatro, sinko, sais, siette, ocho, nuebi, dies,
:onse, dose, trese, katotse, kinse, diesisáis, diesisiette, diesiocho, disinuebi,
:beinti (benti), treinta (trenta), kuarenta, sinkuenta, sisenta, sitenta, ochenta, nobenta,
:Sien, dos sientos, tres sientos... kinientos, sais sientos... nobesientos (nuebe sientos),
:Mit, dos mit, tres mit...
:Un miyón, dos miyón, tres miyón...

## Ikus, gainera 
* Espainiar kreolerak

## Kanpo estekak 
*  Chamorro hizkuntza Ethnologuen.
Worcester

**Worcester** Erresuma Batuko Ingalaterrako erdialdean dagoen Worcestershire konderriko hiria da.

## Leku interesgarriak 
* Worcesterko katedrala: 1084-1504 artean eraikia.

## Iruditegia 

Irudi:Tudor New St Worcester.JPG|Tudor garaiko eraikina
Irudi:Worcester cathedral.jpg|Katedrala
Irudi:Worcester City Centre - geograph.org.uk - 218109.jpg|Erdigunea
Irudi:Bridge over the River Severn at Worcester - geograph.org.uk - 31489.jpg|Severn ibaia zeharkatzen duen Worcesterreko zubia

## Kanpo estekak 
* Worcesterko Udal webgunea
Wolverhampton

**Wolverhampton** ( ahoskatua) Erresuma Batuko Ingalaterrako erdialdean dagoen Mendebaldeko Midlands konderriko hiria da. Black Country konurbazioaren parte da.

## Klima 
## Iruditegia 

Irudi:Prince Albert Wolverhampton.jpg|Queen Square enparantza
Irudi:Wightwick Manor 02.jpg|Wightwick Manor
Irudi:Molineux Ground, Wolverhampton.jpg|Wolverhampton Wanderers FC taldeko futbol zelaia
Irudi:St Peter's Church, Wolverhampton.jpg|St Peter's eliza

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Wolverhamptoneko Udal webgunea
Kitridiomikosi

[thumb|200px|Kutsatutako [igela.]]
**Kitridiomikosia** anfibioei eragiten dien gaixotasun kutsagarri bat da. Gaixotasunaren eragilea onddo bat da, *Chytridiomycota* *Batrachochytrium dendrobatidis* (Bd) taldearen barne dagoena. Anfibio bat honekin kutsatutzen denean bihotza geldiarazi eta hil egiten dira. Kitridiomikosia izan daiteke Ipar Amerika, Erdialdeko Amerika, Hego Amerika eta Australiaren ekialdean gertatutako desagerpenen kausa. Ez da existitzen neurri eraginkorrik gaixotasuna kontrolatzeko basa-populazioan.

Uste da gaixotasun honek mundu osoko zenbait igel-motaren desagerpena eragin duela, hain zuzen %30 azken 15 urteetan.

## Ikus, gainera 
* Igela
* Gaixotasun infekzioso

## Kanpo estekak 
*  Artikulua *National Geographic Magazine* aldizkarian, 2009ko apirila
*  *Wildlife Trade and Global Disease Emergence*
*  *Origin of the amphibian chytrid fungus*
Sarajevoko setioa

**Sarajevoko setioa** indar armatu serbiarrek Bosniako Gerran Sarajevo hiriburuan egindako setioa izan zen, gerragintza modernoko luzeena, 1992ko apirilaren 5etik 1996ko otsailaren 29ra iraun baitzuen.

Bosnia Herzegovinak Jugoslaviatik independentzia aldarrikatu ondoren, serbiarrek Sarajevo inguratu zuten, Srpska Errepublika serbiarra eratu nahian Bosnia Herzegovinako lurraldean. Serbiarrek 18.000 gizoneko armada kokatu zuten inguruko muinoetan, eta handik eraso zuten artileria, gerra-gurdiak, hegazkinak, tiratzaileak eta abar erabiliz. Bosniako gobernuaren tropak 40.000 izatera iritsi ziren, baina kaskar hornituta ezin zuten setioa gainditu.

Estimatzen da 10.000 lagun inguru hil zirela edo falta direla, tartean 1.500 ume. Horretaz gain, 56.000 zauritu ere eragin zuen setioak. 1995erako, hilketek eta derrigorrezko migrazioak 334.663 biztanlera murriztu zuten hiriaren populazioa, gerra aurrekoaren %64.

Gerra ondoan, Lehengo Jugoslaviarako Nazioarteko Epaitegi Kriminalak bi jeneral serbiar zigortu zituen setioan gizateriaren kontrako krimenak egiteagatik: Stanislav Galić eta Dragomir Milošević. Bizitza osorako eta 33 urteko gartzela zigorra jaso zuten hurrenez hurren. Radovan Karadžić Srpska Errepublikako buru ohiaren kontrako salaketa bat ere setioagatik doakio.

## Kanpo estekak
Mugikortasun iraunkor

[thumb|400px|[Gasteizko Alaba Jeneralaren kalean tranbia, oinezkoak eta autobusa.]]
**Mugikortasun iraunkorra** ingurumenean inpaktu txikia duten mugikortasun moduen multzoari deritzo. Pertsonen zein ondasunen joan-etorriez aritzean, batez ere jasangarritasunaren alorrean, gero eta gehiago hitz egiten da mugikortasunaz eta ez garraio hutsaz, oinezkoen bidaiak ere kontuan hartzen dituen kontzeptu zabalagoa baita lehena.

## Ezaugarriak 
Mugikortasunaren jasangarritasuna ebaluatzeko elementuak hainbat dira: lurretik, uretatik zein airetik mugitzeko erabiltzen den ibilgailua edo modua, energia iturria, mugikortasuna bideratzeko erabiltzen den azpiegitura (errepidea, trenbidea, ubidea edo beste edozein), etab. Mugikortasuna nola gauzatzen den baldintzatzen dituzten eragiketak eta logistika ere kontuan hartu behar da. Mugikortasunaren jasangarritasuna neurtzeko, sistemen eraginkortasuna zein haiek ingurunean duten inpaktua ezagutu behar dira.

Mugikortasunaren jasangarritasuna hobetzeko moduen artean, badaude epe laburrekoak diren neurriak, gehien bat erregaia modu eraginkorragoan erabiltzera eta ibilgailuen igorpenak murriztera zuzenduta egon ohi direnak, zein epe luzekoak, esaterako erregai fosiletan oinarritutako garraio moduak beste alternatiba batzuekin ordezkatzea, bai energia berriztagarrietatik sortutako indarra erabiliz bai bizikleta bezalako beste ibilgailu batzuetara igaroz. Neurri sakonagoetara joz, hirigintzaren ikuspuntutik egindako hautuek ere asko baldintzatzen dute mugikortasun eredua: hiri trinkoagoek, esaterako, mugikortasun mekanizatu gutxiago behar dute (ibilgarriagoak dira), oinez egin baitaitezke eguneroko betebeharrak asetzeko behar diren joan-etorri gehienak.

Garraioaren plangintza tradizionalaren helburu nagusia mugikortasuna azkartzea da, batez ere ibilgailuentzako, eta ez du mugikortasuna osotasunean kontuan hartzen. Garraio sistemek inpaktu nabarmena dute ingurumenean, eta munduko energia kontsumoaren eta karbono dioxido igorpenen %&nbsp;20 eta %&nbsp;25 artean suposatzen dute. Maila lokalean, berriz, tokiko aire kutsaduraren erantzule nagusietako bat dira. Gizarte kostuei dagokienez, istripuak, gaixotasunak eta jarduera fisikoaren gabezia eragiten dituzte jasangarriak ez diren mugikortasun moduek. Zirkulazioaren buxadurek, berriz, kostu ekonomikoak sortzen dituzte langileen denbora galerengatik eta ondasun eta zerbitzuen banaketan gertatzen diren atzerapenengatik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Garraio publikoa
* Ibilgarritasuna
* Airearen kutsadura
* Oinbusa eta eskola-bideak
* Emisio baxuko eremua

## Kanpo estekak
Ojos-Albos

**Ojos-Albos** Ávilako udalerria da.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 65 biztanle zituen.

## Biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Ávilako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Simon Bernardo Zamakola

**Simón Bernardo Iza-Zamakola Ozerin** (Dima, Bizkaia 1759 - *ib.*, 1809) bizkaitar politikaria izan zen.

## Biografia 
Juan Antonio Zamakola historialari ezagunaren anaia zen. Manurgan, Araban ezkondu zen 1785eko abenduaren 4ean, Maria Diaz Basurto Ortiz de Zaraterekin. Diman eraiki zuten etxea. Dokumentu batzuetan *Sibario etxea* zeukan izena besteetan *Cruz de Cilbario etxea*. Dimako errege eskribaua izan zen eta gero eta kargu garrantzitsuagoak izan zituen: Arratiako haraneko alkate, ahaldun Gernikako Batzarretxean, Jaurerriko errejidore eta justiziako idazkari. 1793. urtean Bilbon egin zen Merindadeetako Batzordeak Zamakola eta Francisco de Aranguren izendatu zituen Jaurerriko altxorra aztertzeko eta frantsesen gudarosteen aurkako plana antolatzeko. 1801. urtean Gernikako Batzarretxeak, Zamakolaren irizpideei jarraituz, Abandon edo Olabeaga aldean merkataritza libreko portuaren proiektua onartu zuen, baina Bilboko eskudunak erabaki horren aurka agertu ziren, Madrilek proiektua onartuz gero Bilboko portua hiltzera kondenatzen baitzen. Horren guztiaren ondorioz Jaurerriaren eta Bilboko hiriaren arteko gatazka sortu zen, Zamakolada deitua. Jaurerriak proiektua gauzatzeko batzordea izendatu zuen eta 1801eko abenduaren 31n Abandoaldean portua eraikitzeko baimena jaso zuen Batzarretxeak. Godoyekin adostu zuen lorpen hau. 1804. urtean etorkizuneko portuari buruzko erakusketa xehea egin zuen Gernikan baina handik gutxira matxinadak izan ziren Batzarretxeak derrigorrezko soldadutza onartu zuenean. Harrezkero etsai ugari izan zituen Zamakolak eta Nafarroako lurretara erbesteratu zen matxinada zapaldu eta deuseztatu zen arte. Geroago Bizkaiko Jaurerriko Batzorde Nagusiak Madrilgo Gortera bidali zuen ordezkari, Bizkaiko Foruak berriro ere indarrean jar zitezen, baina Fernando VII.ak Bizkaiko Foruak onartu zituenerako buruko eritasunak jota zegoen Zamakola.

Zamakoladaren ostean horrelako bertsoak entzuten ziren:

Azken urteak Diman bere etxean bizi zen, burua galdurik.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Aguirre, Ignacio F. de (2004): "Simón Bernardo I. de Zamácola, un político moderno", Bilbao.
* Villa, Imanol (2010): «La venganza de Zamácola», *El Correo*.
* Ybarra y Bergé, Javier (1941): *Datos relativos a Simón Bernardo de Zamácola y la zamacolada*, Bilbo, Junta de Cultura, Diputación Provincial de Vizcaya.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko matxinadak (XVII - XIX. mendeak)
* Zamakolada

## Kanpo estekak