Matilde Salvador

**Matilde Salvador i Segarra** (Castelló de la Plana, 1918ko martxoaren 18a - Valentzia, 2007ko urriaren 5a) Valentziako margolaria eta konpositorea izan zen. Valentziako Erkidegoko musikaren eta kulturaren ordezkari garrantzitsuenetako bat izan zen, eta, besteak beste, Valentziako Unibertsitatearen domina jaso zuen 2001ean. Valentziako hizkuntza eta kulturarekin zuen konpromiso sendoagatik ere nabarmendu zen.

## Biografia 
Josep Salvador i Ferrer biolinistaren alaba eta Josefina Salvador biolinistaren ahizpa. Bere izeba Joaquima Segarrarekin, izen handiko pianistarekin, ikasi zuen eta ondoren Vicente Asencio konpositorearekin (1908-1979), beranduago bere senarra izango zenarekin.

### Ikasketak 
Sei urte zituela hasi zituen piano ikasketak, bere izeba Joaquina Segarrarekin, oso pianista ezaguna. 18 urterekin Valentziako Kontserbatorioan lortu zuen titulua, eta bertan irakasle izan zen 1974tik 1989ra. Harmonia, konposizio eta orkestrazio ikasketak Vicente Asenciorekin (1908-1979) jarraitu zituen, 1943an harekin ezkondu zelarik. Hamabost urte zituela idatzi zuen bere lehen lana, 'Com és la lluna' izeneko sei ahotsetarako pieza mixtoa, eta hamazortzi urterekin osatu zuen ahots eta pianorako bere lehen abestia, 'Cuentan que la rosa'.

### Bizitza profesionala 
Musikagile gisa, kantagintzan nabarmendu zen, eta Bernat Artola Tomás, Xavier Casp, Salvador Espriu, Miquel Costa i Llobera eta abarren poemak musikatu zituen, inspirazio melodiko nabarmena erakutsiz.

Bere ekoizpen sinfonikoaren artean *El segoviano esquivo* (1953) eta *El sortilegio de la luna* (1954) baletak nabarmentzen dira. Era berean, *La filla del Rei Barbut* (1943, Castelló de la Planan estreinatua), Josep Pasqual Tiradoren *Tombatossals*-en oinarritua, eta *Vinatea* operen egilea da, Pedro el Ceremonioso Kronikaren atal bat birsortzen duena, Xavier Casp-en testuarekin. Azken hau, 1974an estreinatua, emakume batek Bartzelonako Gran Teatro del Liceon estreinatutako opera bakarra izan zen, 2023ko martxoaren 18an Raquel García-Tomás konpositorearen *Alexina B*. opera lehen aldiz antzeztu zen arte.

Era berean, Elizbarrutiko Liturgia Batzorderako obrak egin zituen. Abesbatza mistorako hainbat lan ere konposatu zituen, hala nola Viento, voz, álamo (1970, Joaquín Rodrigo saria), eta Les hores (1974) kantata, baita ahots bakarrerako eta pianorako abestiak ere, besteak beste, Planys, cançons i una nadala (1945-1964) eta Cervantinas (1975). Castello Hiriko Martxaren (1945) egilea ere izan zen, 1987an ereserki ofizial gisa hartua.

Asko dira poeta klasiko eta garaikideak, gazteleraz, galegoz, katalanez, mallorkeraz, algueresez edo ingelesez idatzitako testuak dituztenak eta beren lanak musikagilearen sorkuntzekin musikatuta ikusi dituztenak. Merezimenduzko piano-jotzailea da, eta hainbat kontzertu eta grabazio diskografiko egin ditu bere kantu-zikloak interpretatzen dituzten abeslariekin batera. Castello, Katalunia eta Valentziako egunkari eta aldizkarietan aritu zen musika kritikari. [6]

Bere beste lan aipagarri batzuk *Betlem de la Pigà* eta *Cantata dels dotze estels*, Miquel Perisen letrarekin, edo *Cant a la terra nativa* dira. [7] Valentziako Abesbatza Jaialdirako eta Kataluniako Abesbatzen Erakundeetarako enkarguak ere egin zituen.

Espainian, Frantzian eta Italian eskaini zituen errezitaldien artean, Josep Iturbi, Victòria dels Àngels, Montserrat Caballé edo Carme Bustamante bezalako interpreteak nabarmentzen dira.

Harreman afektibo berezia garatu zuen L'Alguer-eko kulturarekin eta hainbat lan eskaini zizkion katalanez mintzo zen hiri sardiniar honi.

Asko dira konpositoreari hainbat instantziatatik enkarguz eskatutako lanak, baita nazioarteko ospea duten lehiaketa eta sarietan derrigorrezkotzat hartutako beste batzuk ere, hala nola, José Iturbi pianojolea[9] edo Ville de Carpentrasekoa (Frantzia).

**Aintzatespenak**

Sari ugari lortu ditu, besteak beste, 

* Joaquín Rodrigo saria (bi aldiz irabazi du) 

* Joan Senent saria (Valentzian), Planys, cançons i una nadala ahots eta pianorako kantu-bildumarengatik. 
* Gainera, hainbat instantziatatik konpositoreari enkargatutako obra asko daude, baita nazioarteko ospea duten lehiaketa eta sarietan derrigorrezko gisa sartu diren beste batzuk ere, hala nola Frantziako Pianoko Jose Iturbi Saria edo Ville de Carpentrasekoa. 

Besteak beste, aitorpen instituzional eta akademiko hauek jaso ditu: 

* Castellón de la Planako Alaba Kuttuna —hori lortu zuen lehen emakumea izan zen—,
* Valentziako Generalitateko Kultura Merezimenduaren Saria

* Kataluniako Generalitateko Creu de Sant Jordi 
* Valentziako Unibertsitateetako Urrezko Dominak, 
* Castellongo Huguet Fundazioaren Urteko Valentziarra. 
* Bere izena Valentziako Unibertsitateko areto auditorium batean, Valentziako hainbat liburutegitan, erretiratuen zentroetan eta Castelloko irakaskuntza-institutu batean agertzen da,
* Valentziako lurralde osoko hamabi udalerritako kale, plaza eta hiribideetan ere. Musikaren historiaren parte eztabaidaezina den emakume bitxia.

Emakume bizizale eta tradizioen maitale aktiboa, etengabe konposatzen eta margotzen jarraitu zuen hil arte, egunez egun bere lanen katalogo garrantzitsu eta miresgarriari sorkuntza berriak gehituz: Egileen Elkarte Orokorrean bakarrik hirurehun pieza ditu bere izenean erregistratuak. Laurogeita hamar urte bete baino lehen, Valentzian hil zen bihotzekoak jota, eta Castelloko Sant Josep hilerrian dago lurperatuta.

Matilde hil ondoren, bere familiak bere artxiboa eta Vicente Asenciorena Valentziako Generalitatearen Valentziako Musika Institutuari (gaur egun Institut Valencià de Cultura) eman zizkion, eta bertan herritar guztien eskura daude.

## Aipuak 
* "Emakume izateak eta Castellonen jaio izanak markatu dute nire bizitza eta obra. Lotura hauek gabe ez da nire ekoizpen musikal eta piktorikoa konprenitzen".

## Lanak 
### Pianorako 
### Ahots-musika 
* 1935 *Canción de atardecer (Ilunabarreko kanta)*, ahots eta pianorako. (*Set cançons*) (Katalogotik kanpo)
* 1935 *Cuentan que la rosa*, ahots eta pianorako omen. (*Set cançons*) (Katalogotik kanpo)
* 1935 *Nana*, ahots eta pianorako. (*Vuit cançons*) (Katalogotik kanpo)
* 1936 *El amor y la llama (Maitasuna eta garra)* ahots eta pianorako. (*Set cançons*) (Katalogotik kanpo)
* 1937 *Tres cançons valencianes*, ahots eta pianorako (Vicente Asenciok egindako orkestra-bertsioan dago)
** *Cançó alegre*
** *Cançó de recança*
** *Cançò d’amor* (Katalogotik kanpo)
* 1939 *Alba lirica*, ahots eta pianorako abestien zikloa (1936-1939) (Bigarren eta hirugarrenetik badago ahots eta gitarrarako bertsioa)
** *Canción, Llanto*
** *Canción de cuna*
** *Nostalgia*
** *Cantar de enamorada*
** *Alamillos verdes*
* 1939 *Como esa agua*, ahots eta pianorako. (*Set cançons*) (Katalogotik kanpo)
* 1939 *De los álamos vengo*, ahots eta pianorako. (Tonada zaharrak) (Katalogotik kanpo)
* 1939 *Seis canciones españolas*, ahots eta pianorako abestien zikloa (4. zenbakitik biolin eta pianorako bertsioa dago, eta 6. zenbakitik ahots eta orkestrarako bertsioa)
** *Gaztelania*
** *Galiziera*
** *Asturiarra*
** *Andaluzia*
** *Zamorana*
** *Valentziarra*
* 1940 *¡Adiós!*, ahotserako eta pianorako. (*Set cançons*) (Katalogotik kanpo)
* 1940 *Caminante*, ahots eta pianorako. (*Set cançons*) (Katalogotik kanpo)
* 1942 *El padre* *Lucas*, ahots eta pianorako. (*Set cançons*) (Katalogotik kanpo)
* 1942 *Set cançons*, ahotserako eta pianorako zikloa (1935-1942), bere konposizio-urtean jada adierazitako tituluak (Katalogotik kanpo)
* 1943 *Una* *veu*, ahots eta pianorako (Katalogotik kanpo)
* 1945 *Ai*! *Que no n’era*, para voz y piano. (Tonada zaharrak) (Katalogotik kanpo)
* 1945 *Bona nit*!, ahots eta pianorako (de Planys, cançons i una nadala)
* 1945 *Cançó* alegre, para voz y piano (de Planys, cançons i una nadala)
* 1945 *Cançó fetillera*, para voz y piano (de Planys, cançons i una nadala)
* 1945 *Tonadas antiguas*, ahots eta pianorako hiru abestiko zikloa, bere konposizio urtean jada adierazitako tituluak (Katalogotik kanpo)
* 1945 *Tres morillas*, ahots eta pianorako (Antzinako tonadak) (Katalogotik kanpo) (Badago lau ahots mistoko abesbatzarako bertsioa)
* 1946 Ahots eta pianorako *balada* (*Amerikako emakumeen poesiari omenaldia*); ahots eta orkestrarako bertsioa dago
* 1946 *Canción de vela. A*hots eta pianorako, ahots eta orkestrarako bertsioa dago
* 1946 *La loba*, *a*hots eta pianorako (*Amerikako emakumeen poesiari omenaldia*); badago ahots eta orkestrarako bertsioa (Tres nanas)
* 1946 *La señora luna*, *a*hots eta pianorako (*Amerikako emakumeen poesiari omenaldia*); badago ahots eta orkestrarako bertsioa (Tres nanas)
* 1946 *Por los caminitos*, *a*hots eta pianorako (*Amerikako emakumeen poesiari omenaldia*); bada ahots eta orkestrarako bertsioa (Tres nanas)
* 1947 *Recança*, ahots eta pianorako (Planys, cançons i una nadala)
* 1947 *Tres nanas*, ahots eta pianorako; bere konposizio-urtean adierazitako tituluak
* 1947 *Cancioncilla*, ahots eta pianorako (Cancionero de la enamorada); ahots eta orkestrarako bertsioa dago
* 1947 *Morena me llama*, ahots eta gitarrarako (*Sepharad-en* Endetxak eta kantak); ahots eta pianorako bertsioa dago
* 1948 *Arietas de Primavera* ahots eta pianorako abestien zikloa
* 1948 *Baladilla del pastor*  ahots eta pianora, orkestrarako
* 1948 *El rio feliz* ahots eta pianorako (Arietas de Primavera); ahots eta orkestrarako eta ahots eta gitarrarako bertsioa dago
* 1948 *Presentimiento* ahots eta pianorako aurkezpena (Cancionero de la enamorada); ahots eta orkestrarako bertsioa dago
* 1948 *Clam* ahots eta pianorako *clama* (Katalogotik kanpo)
* 1948 *Tú entre los lirios* ahots eta pianorako eta ahots eta orkestrarako
* 1948 *Villancico del pescador de truchas*, ahots eta pianorako eta ahots eta orkestrarako
* 1949 *Ala del silenci*, ahots eta pianorako (Aires de cançókoa)
* 1950 *Tres canciones marineras* , ahots eta pianorako
* 1951 *Dame la mano*, ahots eta pianorako (Omenaldia Amerikako poesia femeninoari)
* 1951 *El cazador*, ahots eta pianorako (Omenaldia Amerikako poesia femeninoari)
* 1951 *La barca milagrosa*, ahots eta pianorako (Omenaldia Amerikako poesia femeninoari)
* 1951 *Mayo*, ahots eta pianorako (Omenaldia Amerikako poesia femeninoari)
* 1951 *Seguridad*, ahots eta pianorako (Katalogotik kanpo)
* 1951 *Vida-garfio*, ahots eta pianorako (*Amerikako emakumeen poesiari omenaldia*)
* 1952 *En donde tejemos la ronda,* ahots eta pianorako (*Amerikako emakumeen poesiari omenaldia*)
* 1952 *Estio seco*, ahots eta pianorako
* 1954 *El divino amor*, ahots eta pianorako (*Amerikako emakumeen poesiari omenaldia*)
* 1955 *Cancionero de la enamorada*, ahots eta pianorako abestien zikloa (1947-1955) (1. eta 4. zenbakietatik ahots eta orkestrarako bertsioa dago)
* 1955 *Tonadilla y danza sefardí*, ahots, piano eta tabalerako (Katalogotik kanpo)
* 1955 *Villancico*, ahots eta pianorako (katalogotik kanpo)
* 1956 *Amerikako emakumeen poesiari omenaldia*, hamahiru abestiko zikloa (1946-1956); konposizio urtean adierazitako tituluak bertsioekin, behar izanez gero
* 1956 *Vidalita y danza criolla*, ahots eta pianorako (Katalogotik kanpo)
* 1956 *Una enredadera, a*hots eta pianorako (Omenaldia Amerikako poesia femeninoari)
* 1958 *Eu en ti*, *a*hots eta pianorako (*Orenseko poetei buruzko* abestiak)
* 1960 *Endecha*, ahots eta gitarrarako (*Endetxak* eta *Sepharad-en* kantak); ahots eta pianorako bertsioa dago
* 1960 *Yo me levantí un lunes* ahots eta gitarrarako (Endetxak eta *Sepharad-en* kantak); ahots eta pianorako bertsioa dago
* 1963 *A la vora, voreta*, ahots eta pianorako (de Aires de cançó)
* 1963 *Abans, amor*, ahots eta pianorako (de Aires de cançó)
* 1963 *Ara que vens*,  ahots eta pianorako (de *Quatre cançons*)
* 1963 *Jo faria*, ahots eta pianorako (Aires de cançókoa)
* 1963 *Juguem a jugar*, ahots eta pianorako (de Aires de cançó)
* 1963 *Per a mi la nit, Senyor*, ahots eta pianorako (de *Quatre cançons*)
* 1963 *Si algún dia vols cantar*, ahots eta pianorako (de Aires de cançó); bada ahots eta orkestrarako bertsioa
* 1964 *Aires de cançó* ahots eta pianorako abestien cançó zikloa (1949-1964); konposizio urtean adierazitako tituluak
* 1964 Ahots eta pianorako *blava arrosa* (Aires de cançókoa)
* 1 pianorako

## Aintzatespenak 
* 1945 Castelló Hiriko Martxa, 1987. urtean ereserki ofizial gisa hartua.
* 1964 Joan Senent saria *Planys, cançons i una nadala* lanagatik.
* 1967 Joaquín Rodrigo Saria, *Cantada de* l'ocell-engatik.
* 1973 Joaquín Rodrigo koru-konposizioko saria *Viento, voz, álamo* lanagatik.
* 1979 Castelló Hiria Musika Saria, *Castellóko Cançoner de la Ciutat i terme* lanagatik.
* 1979 Colós del País Valencià saria
* 1984 Bartzelonako Jaime I Fundazioaren Kataluniako gizalegezko jarduerako saria.
* 1986 Voladoret d'Or de la Colla del Rei Barbut, sari honen lehen edizioan.
* 1988 Aldaiako (Valentzia) Matilde Salvador Kulturgunearen inaugurazioa.
* 1989 Benicasimeko Udalak kale bat eskaini zion.
* 1993 Castellóko Jaime I.a Hiritar Batzordearen Jaume I.aren Senyera saria.
* 1995 Akademia Cantos et Fidis del Alguer-ek (Sardinia-Italia) *Cor Matilde Salvador* izena jarri zion bere koruari.
* 1995 Matide Salvador BHI, Castelló de la Plana.
* 1996 Huguet de Castellón Fundazioaren Urteko Valentziarra.
* 1997 Valentziako Generalitatearen Kultura Merezimenduaren Saria.
* 1998 Ondako Udalak kale bat eskaini zion.
* 1998 Urrezko Domina Castellóko Jaime I. Unibertsitatean.
* 1999 Porrot d'Honor de les Lletres Valencianes de Zela.
* 2001 Valentziako Unibertsitateko Urrezko Domina.
* 2004 Castellón de la Planako urteko emakumea.
* 2005 Kataluniako Generalitateko Sant Jordi Gurutzea.
* 2007 Castellóko Udalak kale bat eskaintzen dio.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Bernardo Adam Ferrero Musikari *valentzia*rrak. Arg. Proip SA 1988. Valentzia. ISBN 84-87179-00-2
* *Valentziako Erkidegoko* hainbat Autors Historia de la Música. Editorial Prensa Valenciana SA, 1992. ISBN 84-87502-21-0
* J. Giralt i Radigales (zuz. ), Musikaren Entziklopedia Handia (Vol. or. 2002). Bartzelona: Fundació Enciclopedia Catalana;
* B. Adam FErrero, 1000 Mila musikari valentziar (Valentzia: Sounds of Glory, 2003);
* M. Fabra, “Matilde Salvador, konpositorea. Nekrologikoa”, in El País, 2007ko urriaren 6a, or. 55.
* Hainbat Autors *Matilde Salvador*. SAÓ argitaletxea, 2000. Valentzia. ISBN 84-88513-44-5
* Rosa Solbes: *Matilde Salvador*. *Converses amb una compositora apasionada*.. Tàndem Edicions. 2007. Valentzia. ISBN 978-84-8131-641-4
* Ferran Navarro i Soriano: Matilde Salvador: Obres per a dolçaina. NASen argitaletxea. Paiporta (Valentzia) 2018. ISBN: 978-84-16473-38-0

## Kanpo estekak 
* Matilde Salvadorri eskainitako webgunea
* Matilde Salvador «Compondre en clau femenino» erakusketaren 3. esparruan [Emakumezko klabean konposatu]. Kataluniako Liburutegia, 2024. [katalanez]