Frenologia

thumb
**Frenologia** (grezieraz: φρήν, *fren*, "arrazoia"; eta λόγος, *logos*, "ezagutza") teoria sasizientifiko bat da, egun baliorik gabea. Teoria horrek burmuina arrazoiaren organoa dela baieztatzen du, eremu batzuek funtzio espezifikoak edota moduluak dituztela arrazoitzen du eta, horrenbestez, burmuina neurtzean datza bere jardun nagusia. Ezagutza enpirikotik abiatzen den arren, frenologia haratago doa, eta horrela urrundu zen zientziatik.

Haren ideia nagusia da jarrera kriminalen joerak burezurra neurtuz eta aurpegiaren ezaugarriak kontuan izanik aurreikus daitezkeela. Ezagutza hau Franz Joseph Gall mediku alemaniarrak garatu zuen 1796an, eta esan daiteke XIX. mendean eragin handia izan zuela, batez ere 1810-1840 urteen bitartean. Britainia Handiko zentro handiena Edinburgoko Frenologia Elkartea izan zen 1820an.

Gaur egun, sasizientziatzat hartzen da, haren metodologia zalantzakorrarengatik. XIX. mendean psikiatria eta psikologia esparruan eragin handia izan zuen arren, hainbat idazlek baztertu egin zuten. Aldiz, Gallek adierazi zuenez, onartu beharra dago historikoki aurrerapen handia izan dela neuropsikologiaren baitan, hainbat jarrera, emozio eta pentsamendu burmuinaren eremu jakinetan daudela aldeztu zuelako.

Era berean, Erromatar Eliza Katolikoaren kritika jaso zuen teoria honek, determinista eta materialista zelako, eta erabakimen askearen auzian sartzen zelako.

## Arrazoiaren ahalmenak 
[thumb|1895. urtearen inguruan eginiko frenologiaren definizio grafikoduna , [Webster 's Academic Dictionary|''Webster 's Academic Dictionary*-ren eskutik. ]]
Frenologoen ustetan, gizakion arrazoimenak, ahalmen anitz ditu, burmuinen eremu zehatzetan kokatuak. Esaterako, "filoprogenitibitatea", grezieraz “oinordekoekiko maitasuna” esan nahi duenak, erdialdean dago ―zehazki, buruaren atzealdean (begiratu *Webster*ren irudian).

Eremu horiek izaerarekiko proportzionalak direla esaten da eta organo baten garrantzia bere tamaina besteekin alderatzean kalkulatzen da. Beraz, garezurraren tamaina eremu bakoitzera egokitzen denez, norbanako baten ahalmena edota izaeraren trazuak, burezurraren tamainaren arabera determinaturik daudela baieztatzen dute frenologoek.

Frenologia izaeran eta portaeran soilik zentratzen da, kraneometriaren eta fisiognomiaren aurka. Kraneometria burezurraren pisuan, forma eta tamainuaren neurketaz arduratzen da eta fisiognomia aldiz, aurpegiko trazuen ikerketan.

## Metodologia 
Frenologia garezurra behatzea edota sentitzea eskatzen duen prozesua da, gizabanako baten ezaugarri psikologikoak zehazteko. Franz Joseph Gallek uste zuenez, burmuina nortasuna zehazten zuten 27 banako organoz osatuta zegoen, eta halaber organo horietako 19 beste animalia espezie batzuetan ere bazeudela. Frenologoak, askotan, zinta metrikoaz baliatzen ziren garezurra neurtzeko eta zenbaitetan kraneometroa ere erabili izan zuten, neurriz kanpokoak zirenak neurtzeko. Horretaz gain,  pazientearen burua eskuaz palpatzen zuten, arraildurarik edo ohikoak ez ziren tontortxoak hautemateko. Orokorrean, garezurraren tamaina neurtzeko tresnak, frenologiaren korronte nagusia amaitu ondoren erabiltzen jarraitu ziren. Frenologoek gizabanakoen marrazkiak ezaugarri bereziekin erabiltzea azpimarratzen dute pertsonaren izaera zehazteko eta, beraz, frenologia-liburu askok subjektuen irudiak erakusten dituzte. Garezurraren tamaina absolutuetatik eta erlatiboetatik abiatuta, frenologoak pazientearen izaera ebaluatuko lituzke.

Gallen "burmuineko organoen" zerrenda espezifikoa zen. Pazienteak "organo" handia bazuen, honakoa modu estentsiboan erabiltzen zuela esan nahi zuen. Organoen kopurua eta esanahi xehatuenak geroago beste frenologo batzuek gehitu zituzten. 27 eremuak aldatu egin ziren, kolorearen zentzutik, erlijiotasunera arte, borrokalariak edo suntsitzaileak izateraino. Burmuineko 27 organoetako bakoitza, burmuineko gune zehatz baten azpian zegoenez, frenologoek burezurra aztertzen zutenean, buruen formei eta organoen posizioei buruzko bere ezagutza erabiltzen zuten gizabanako baten indar eta ahulezia orokorrak zehazteko. Buruak, joera naturalak erakusten zituela uste zuten, baina ez erabateko mugak edo izaera indarrak. Lehenengo taula frenologikoak Gallek deskribatutako organoen izenak eman zituen; orri bakarra zen eta orduko, zentabo baten truke saltzen zen. Ondorengo grafikoak hedakorragoak izan zirela onartu beharra dago.

## Historia 
thumb|Johann Kaspar Lavater

### Antzinarotik frenologiaren hastapenera 
Burmuina gorputzaren kontrol gune nagusi bezala identifikatzen zutenen, lehenen artean Hipokrates eta Alkmeon Krotonakoa bere jarraitzaileak zeuden, Bibliaren, Antzinako Egiptoko eta Antzinako Greziako jatorrizko ikuspuntuen pentsamenduan aldaketa garrantzitsu bat inauguratuaz, hau da, gorputzaren kontrol nagusia bihotzean oinarritzen zutela sinesten zutenen aurka. Pentsamendu hau, Galeno mediku greziarrak babestu zuen, jarduera mentala, burmuinean bihotzean baino gehiago gertatzen zela ondorioztatu zuenak, eta gainera burmuina, espermaz osatutako organo hotz eta heze bat zela argudiatu zuen, animalia arimaren egoitza zela esanez.

Erdi Aroan, pentsamendu zientifikoak oro har atzera egin bazuen ere, izan ziren frenologiaren aurrekariak. Giovanni Fidanzakoa frantziskotar italiarrak honakoa idatzi zuen XIII. mendean fisiognomia gizabanakoen ezaugarri espezifikoekin lotzen zela adierazi zuen. 1832an *The Pocket Lavater* edo *The Science of Physiognomy*  bezala argitaratu zuen ingeleseko hizkuntzara itzulirik. Bere ustetan, gogamenaren pentsamenduak eta arimaren grinak lotuta zeuden gizabanako baten kanpo-esparruarekin.

### Frenologiaren hastapenak 
thumb|Franz Joseph Gall1796an, Franz Joseph Gall (1758-1828) mediku alemaniarra organologiari buruzko hitzaldiak ematen hasi zen: buruko ahalmenen isolamendua eta, ondoren, kraneoskopia, gizabanoen garezurraren forma irakurtzea barne hartzen zuena. Gallen laguntzaile gisa, Johann Gaspar Spurzheim izan zuen "*frenologia*" terminoa ospetsu egin zuena.

1809an, Gall bere lan nagusia idazten hasi zen: *Nerbio-sistemaren Anatomia eta Fisiologia, oro har, eta Burmuinaren Anatomia eta Fisiologia, bereziki, Gizakiaren eta Animaliaren Xedapen Intelektual eta Moralak Zehazteko Aukerari Buruzko Behaketekin, euren Buruen Konfigurazioagatik*. 1819 arte ez zen argitaratu. Lan nagusi honen sarreran, Gallek honako adierazpen hau egiten du bere printzipio doktrinalei buruz, frenologiaren oinarri intelektuala barne hartzen dutenak:

* Burmuina adimenaren organoa da.
* Burmuina ez da unitate homogeneo bat, funtzio espezifikoak dituzten organo mentalen agregatu bat baizik.
* Burmuineko organoak topografikoki kokatuta daude
* Baldintza berdinetan, edozein organo mentalen tamaina erlatiboak organo horren boterea edo indarra adierazten du.
* Garezurra burmuinaren gainean itotzen denez haurren garapenean, kanpoko bitarteko kraneologikoak erabil daitezke buruko karaktereen barne-egoerak diagnostikatzeko.

Behaketa arretatsu eta esperimentazio zabal baten bidez, Gallek uste zuen lotura bat ezarri egon zitekeela izaeraren alderdien artean, ahalmen deituak, burmuinean organo zehatzekin.

Johann Spurzheim Gallen kolaboratzaile garrantzitsuena izan zen. Gallen anatomista bezala lan egin zuen 1813 arte, ordutik aurrera banandu egin ziren, arrazoi ezezagunengatik. Liburuxka merke zein oparoek eta hitzaldi zientifikoek entretenimendu gisa gero eta ospe handiagoa izateak ere lagundu zuten ideologia hau masetara zabaltzen. Combek giza adimenaren. Gizakion berezko ahalmenak argiak zirela zioten, eta bakar bat ere ez zela gaiztoa baieztatzen zuten, ordea, ahalmenen abusua kritikatzen zuten. Frenologiak norberaren gainditzea eta goranzko mugikortasuna ahalbidetu zituen, eta, era berean, pribilegio aristokratikoen aurkako erasoetarako elikagaia eman zuen., diziplinaren ikur bihurtu zena Bestalde, Orson Fowler bere etxe oktogonalagatik zen ezaguna.

Frenologiaren diziplina, prozedura zientifikoak eta proba onargarrietarako arauak kodetzen ari ziren unean sortu zen. Viktoriar gizarteko testuinguruan, diziplina errespetagarri bat bezala ezagutzen zen honakoa. George eta Andrew Combe anaiek sortutako *Edinburgoko Elkarte Frenologikoa* zen garaian zuen sinesgarritasun mailaren erakusgarri eta era berean bere eragina hainbat erreformatzaile sozial eta intelektualengan esaterako: Robert Chambers editorea, John Oringle Nichol astronomoa, Hewett Cottrell Watson ingurugiroan aditua eta William AF Browne asilo erreformatzailea bereganatu zituen. 1826an, Edinburgoko elkarteko 120 kideetatik heren batek, gutxi gorabehera, medikuntza-ikasketak zituen. 1840ko hamarkadan aldiz, 28 gizarte fenologiko baino gehiago zeuden Londresen, 1.000 kide baino gehiagorekin.

Ordurarte gogamena introspekzioaren bidez aztertu zen. Frenologiak aukera biologiko erakargarri bat eman zuen, terminologia biologiko koherente bat erabiliaz eta fenomeno mental guztiak argudiatzen saiatu zena. Gallen ikuspegiak aldiz, bere teoriak erortzera eramango zuen adimena aztertzeko bidea prestatu zuen. Frenologiak antropologia fisikoa, auzitegi-medikuntza, nerbio-sistemaren ezagutza eta burmuinaren anatomia geratzen lagundu zuen, psikologoa aplikatuari laguntzeaz gain..

John Elliotson 1840ko hamarkadan frenologo bihurtu zen kardiologo bikain baina erratikoa izan zen. Mesmerista bat ere bazen ere, bi ideologiak konbinatu zituen frenomesmerismoa edo frenomagnatismoa izena emanez .

### Gainbehera 
thumb|*Gallen burezurra* izenez ezagutzen den burezurra. Italieraz, frenologiako eremuak markatuta.
Frenologia teoria zientifiko bezala indarra galtzen hasi zen 1840ko hamarkadan, neurri batean, frenologiaren aurkako gero eta proba gehiago egotearen ondorio Era berean, teknologia modernoenek ere (erresonantzia magnetiko bidezko irudiak, adibidez), azkenengo ikerketetan are gehiago ezeztatu dituzte frenologiaren baieztapenak.

XX. mendearen hasieran, frenologiarekiko interesa berpiztu zen, neurri batean eboluzionismoaren, kriminologiaren eta antropologiaren azterketen ondorioz (Cesare Lombrosok bilatzen zuen bezala). XX. mendeko frenologo britainiar ospetsuena Bernard Hollander (1864-1934) psikiatra izan zen. Haren lan nagusiak, *La función mental del cerebro* (1901) eta *Frenología científica* (1902), Gallen irakaskuntzen balorazioak dira. Horretaz gain, Hollanderrek ikuspegi kuantitatibo bat ere sartu zuen diagnostiko frenologikoetan, garezurra neurtzeko metodo berria definituz eta neurketak batez besteko estatistikoekin alderatuz.

Belgikan, aldiz, Paul Boutsek (1900-1999), erromatar apaiz katoliko bat zenak, oinarri pedagogiko batetik frenologia ikasten hasi zen, diziplina honen analisia erabiliz pedagogia indibiduala definitzeko. Frenologia tipologiarekin eta grafologiarekin konbinatuz, *psikonomia* izeneko ikuspegi globala sortu zuen.

Gauzak honela, apaiz belgikarra, XX. mendeko Belgikako frenologia eta psikonomia interes berrituaren sustatzaile nagusia bihurtu zen. Brasilen eta Kanadan ere aktibo egon zen, non karakterologia institutuak sortu zituen. Bere *Psychognomie* eta *Les Grandioses Destinées individuelle et humaine dans la lumière de la Caractérologie et de l 'Evolution cérébro-cranienne'' lana estandartzat hartzen dira. Paleoantropologiaren gaia aztertzen duen azken lan honetan, Boutsek eboluzio perfekzionatu bati buruzko ikuspegi teleologiko eta ortogenetikoa garatu zuen, historiaurreko gizakiaren garezurraren forma paleoentzefalikoetatik, oraindik ere kriminal eta basatietan nagusitzat jotzen zituenak, gizatasun handiago baterantz, horrela giza markoaren frenologiaren arrazalizazio problematikoa betikotuz. Bouts 1999ko martxoaren 7an hil zen. Bere lana Herbehereetako PPP (Per Pulchritudinem in Pulchritudine) fundazioak jarraitu du, zuzenki, Anette Müller, Boutseko ikasleetako batek zuzenduta. 1930eko hamarkadan, Ruandako Belgikako agintari kolonialek frenologia erabili zuten Tutsiek Hutuen gainean zuten ustezko nagusitasuna azaltzeko.

## Erabilera 
thumb|Earthenwareren busto frenologikoa
### Arrazismoa 
Beren arrazakeria pertsonalerako oinarri zientifiko baten bila zebiltzan europar batzuek frenologia erakargarritzat jo zuten beste arraza "gutxiagotu" batzuen gaineko europar nagusitasunaren justifikazio gisa. Talde etniko ezberdinetako burezurrak alderatzean, ustez, arraza eboluzionatuenetik txikienera sailkatzea ahalbidetu zuten. Broussaisek, Gallen dizipulua zenak, kaukasoarrak "ederrenak" zirela aldarrikatu zuen bezala, australiar aborigenak eta maoriak inoiz zibilizatuko ez zirela argudiatu zuen, artista handiak ekoizteko burmuin organorik ez zutelakoan.:

* Ikasle geldoak
* Mimatutako, zaindu gabeko edo tratu txarrak jasandako haurrak
* Haur boluntarioak eta desordenatuak
* Buruko nahasmenduak heredatzeko arrisku handia duten haurrak

### Kriminologia 
thumb|Frenologia markak dituen erakusketa-burezur bat.
Frenologia izan zen kriminalen errehabilitazioaren ideia sortu zuen lehenetariko diziplina, izan ere kriminalak geldiaraziko ez zituzten mendekuzko zigorren ordez, soilik burmuin desantolatu baten berrantolaketarekin aldaketa proposamena egiten zuen. Voisinek, beste batzuekin batera, joera kriminalak diagnostikatzeko frenologiaren zehaztasunean sinesten zuen. Diagnostikoak gaizkile mota, hau da, eroa, inozoa edo basatia den adieraz lezake, eta hori jakinda, ekintza egokia egin liteke. Sari eta zigor sistema zorrotz baten bidez hots, lan neketsu eta heziketa erlijioso batek, abandonatuak eta arduragabeak izan ziren banako horiek, oinarri moraleko lanekin zuzendu zitzakeela uste zuten. Adimen-urritasuna zutenen taldeek lan egin eta ostatu har zezaketela jotzen zuten, ordea, intentzio eta intentzio biziko kriminalak konfinatu eta isolatu behar ziren bien bitartean  Beste paziente batzuentzat aldiz, frenologiak bulkadak birbideratzen lagun lezake, hiltzaile bat harakin bihurtu zen bere bulkadak kontrolatzeko, eta beste bat kapilau militar bihurtu zen hilketak ikusi ahal izateko:

### Psikologia 
Viktoriar aroan, frenologia psikologia bezala serioski hartzen zen eta garaiko literatura eta eleberriak bustitzen zituen. Henry Ward Beecherrek (Orson Fowlerren unibertsitateko ikaskide eta hasierako bazkidea) frenologia aktiboki sustatu zuen, pertzepzio psikologikoaren eta autoezagutzaren iturri gisa. Bereziki Britainia Handian eta Estatu Batuetan, jendeak frenologoak bisitatzen zituen burua azter ziezaieten. Azterketa horren ondoren, bezeroek bere izaeraren deskribapen idatzia jaso zuten, edo bere puntuaketarekin estandarizatutako koadro bat, bere burua hobetzeko aholkuekin konbinatua. Jendeak frenologoei ere egiten zien kontsulta, langileak kontratatzeari edo ezkontzeko bikote egokiak bilatzeari buruzko aholkularitza lortzeko. Hala, frenologia burmuinaren zientzia bezala desagertu egin zen, baina XIX. mendeko herri psikologia bihurtu zen.

## Harrera 
### Britainia Handia 
thumb|Edinburgoko Frenologia Elkartearen egoitza.
Frenologia, adimenaren antzinako ulermen teologiko eta filosofikoa zalantzan jartzen ari zen une batean sartu zen, jada antzinako prentsamendua ez aldaketa sozial eta demografiko azkarrak jasaten ari zen gizarte bat azaltzeko egokia ez zirudien garai batean.

### Espainia 
Espainian frenologiaren babesle nagusia Mariano Cubí izan zen. Liburua, hala ere, debekatu zen, eta Cubík lortu zuen berreskuatzea 40 urte beranduago. Irlandak joera britainiarrak neurri handi batean islatzen zituen bitartean, hitzaldi eta erakustaldi zientifikoak garaiko denbora-pasa herrikoi bihurtuz, 1815ean frenologia zenbait zirkulutan barregarri geratu zen, publikoa bere baieztapen eszeptikoetarako prestatuz. Hurrengo urtean, Bowdoin Collegeko John G. Wells doktoreak "urteroko erakusketa bat hasi zuen eta bere klaseari bere doktrinak gomendatu zizkion"

Irakaskuntza frenologikoak herri mugimendu orokor bihurtu ziren 1834an, Combek Estatu Batuetan hitzaldi bat eman zuenean. Merkataritza aukerak hautemanez, Fowler bezalako gizonak frenologo bihurtu ziren eta frenologia masetara eramateko modu gehigarriak bilatu zituzten. Herri mugimendua bazen ere, Estatu Batuetako elite intelektualak frenologia erakargarri ikusi zuen, behaketan oinarritutako prozesu mentalen azalpen biologikoa ematen zuelako, baina ez zen kritikarik gabe onartua izan. Intelektual batzuek organologia onartu zuten kraneoskopia zalantzan jartzen zuten bitartean. Gradualki, frenologiaren arrakasta herrikoiak bere meritu zientifikoak ahuldu zituen Estatu Batuetan eta beste leku batzuetan, bere oinarri materialistekin batera, ikuspuntu erlijioso erradikalak sustatu ziren. Gero eta froga gehiago zeuden baieztapen frenologikoak ezeztatzeko, eta 1840ko hamarkadan bere sinesgarritasuna galdu zuen neurri handi batean. Mesmerismoaren ospea handitzeak eta handitzeak, frenomesmerismoak, intelektualen eta publiko orokorraren arteko frenologiarekiko interesa galtzean ere eragin zuen .

## Frenologiaren moduluak 
thumb|Moduluak, marrazki batean.
Comberen arabera, hauek ziren burmuinaren modulu frenologikoak:

### Joerak 
Joerek ez dute ideiarik sortzen; animaliei eta gizakiei komunak zaizkien joerak baino ez dituzte sortzen.

### Sentimenduak 
#### Behe sentimenduak 
Animaliei eta gizakiei komunak direnak:

#### Goi sentimenduak 
Animaliek ez dituzten emozio eta sentimenduak.

### Gaitasun intelektualak 
Kanpoko mundua ezagutu eta gaitasun fisikoak lortu:

### Fakultate erreflexuak 
Erlazio eta erreflexu ideiak sortzen dituzte. Beste botere guztien norabidea kudeatzen dute:
* Kausalitatea
* Alderaketa
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arrazismo zientifiko
* Fisiognomia
* Neurologia

## Kanpo estekak