Automobilismo

thumb

**Automobilismoa** autoen kirol-erabilpena da. Lasterketetan autoek bira kopuru zehatz bat ematen dute zirkuitu iraunkor batean edo hirian zein beste edozein errepidetan behin-behinean prestatutako zirkuitu batean. Badira beste diziplina batzuk helburu desberdinak dituztenak, adibidez drifting-a, non pilotuek derrape ikusgarriak egin behar dituzten.

Automobilismoa munduko ikuskizunik ezagunenetako bat da, eta lehiaketa batzuek, adibidez 1 Formulak, beste kirol askok baino jarraitzaile gehiago dituzte. Era berean, diru gehien mugitzen duena da, enpresa, fabrikatzaile, kirolari, ingeniari eta babesle ugari tartean sartuz. Ingeniariek azken teknologiak garatzen dituzte motorretan, aerodinamikan, esekiduran eta pneumatikoetan, ahalik eta etekinik handiena lortzeko; aurrerapen horiek onuragarriak izan dira autopropultsioaren industriarentzat, pneumatiko erradialekin eta turbokonpresorearekin, bai eta beste aurrerapen batzuekin ere.

Kategoria bakoitzak bere araudia du, motorretarako, txasiserako, esekidurarako, pneumatikoetarako, erregaietarako eta telemetriarako baimendutako aldaketak mugatzen dituena.

Automobilek abiadura handia dutenez eta erregaiak erabiltzen dituztenez, automobilismoa oso kirol arriskutsua da. Nahiz eta segurtasun-neurriek aurrera egin duten hamarkadetan zehar, sarritan gertatzen dira talkak, suteak eta beste istripu batzuk, eta horrek lesioak eragiten dizkie lehiakideei eta ikusleei, baita heriotzak ere.

Automobilaren Nazioarteko Federazioa mundu mailan automobilismoa antolatzen duen erakundea da. Bertako kideak herrialde bakoitzeko elkarte nazionalak dira, beren lurraldean lehiaketak arautzen dituztenak.

## Abiadura-automobilismoa 
Abiadura-automobilismoa zirkuitu zolatuetan (bereziki autodromoetan, baina baita aldi baterako zirkuituetan ere, hala nola kaleko zirkuituetan) jokatzen den modalitatea da, eta lasterketa-formatu batekin jokatzen da: helburua da itzuli kopuru jakin bat ahalik eta denbora laburrenean biratzea, edo ahalik eta bira gehien ematea denbora jakin batean. Abiadura-lasterketetan erabiltzen diren automobil mota nagusiak hauek dira: plaza bakarrekoak, turismoak, turismo handiak, sport prototipoak eta stock car-ak.

### Lehiaketa-formatua 
Abiadura-automobilismoaren data bat lau zati ezberdinez osa daiteke: entrenamendu-txanda, sailkapen-txanda, sailkapen-lasterketak eta azken lasterketa.

Entrenamendu- edo praktika-txandan (batzuetan bat baino gehiago), parte-hartzaileek zirkuituaren inguruan gidatzen dute, zirkuituaren ezaugarriak eta automobilaren portaera ebaluatuz. Itzulerako denborak hobetzeko, pilotuak bere makinaren doikuntza-parametroak aldatzen ditu (esekidura, pneumatikoak, balaztak, etab.).

Sailkapen-txandan edo kalifikazio-txandan, pilotuek itzuli kopuru maximoa eman behar dute, eta bakarka edo aldi berean pilotatu dezakete. Txapelketa batzuetan, gainsailkapen bat dago, eta, horren ondorioz, ondoen sailkatutako pilotuek berriro biratu behar izaten dute, normalean aurkariak pistan egon gabe.

Azken lasterketak ematen ditu puntuak txapelketarako. Pilotuek abiaburuko kilker batean jarrita egiten dute lan, sailkapen-txandako emaitzen arabera ordenatuta. Pilotuak aldi berean ibiltzen eta lehiatzen dira, aurretik ezarritako denbora edo itzuliak bete ondoren helmugara ahalik eta azkarren iristen saiatuz. Oro har, zirkuituak box-gune bat du, eta, bertan, ekipoek kaltetutako automobilak konpondu, erregaia kargatu, pneumatikoak ordezkatu eta, erresistentzia-lasterketetan, pilotuz alda ditzakete.

Txapelketa batzuetan, azken lasterketaren aurretik, txandak edo sailkapen-lasterketak egiten dira, azken lasterketak baino gutxiago irauten dutenak eta txapelketarako puntu gutxi ematen dituztenak (edo bat ere ez). Adibidez, turismo errepidean, pilotuak hiru taldetan banatzen dira sailkapenaren emaitzen arabera: 1.a, 4.a, 7.a... lehenengo txanda korritzen dute, 2.a, 5.a, 8.a... bigarrena korritzen dute, eta 3.a, 6.a, 9.a... hirugarrena korritzen dute. Azken lasterketaren irteera-parrilla pilotuen helmugako postuen arabera armatzen da hiru sailkapen-lasterketetan, modu bertsuan txandakatuta. Era berean, Daytonaren 500 milietako abiatze-kilkerra bi txandaren emaitzen arabera eratzen da, eta horien irteera-ordena sailkapen-txandaren emaitzaren arabera zehazten da. Beste kasu batzuetan, ez dago azken lasterketa bakarra, bi edo hiru txanda baizik. Ohikoa da lasterketa bakoitzari sailkapen-txanda desberdin bat egokitzea. Aldiz, Munduko Turismo Txapelketan, sailkapen txanda bakarrak lehen txandaren hasierako ordena zehazten du. Bigarren mahukako irteera-kilkerra lehen mahukaren iritsiera-ordenaren arabera eratzen da, lehen zortzi pilotuak alderantzikatuta. GP2 Serieak Munduko Turismo Txapelketaren sistema bera erabiltzen du, lehenengo lasterketa luzeagoa da eta bigarrenak baino puntu gehiago ematen ditu.

## Disziplinak 
Automobilgintzako diziplinek sailkapen desberdinak izan ditzakete: automobil motaren arabera (monoplaza, turismoa, stocka, ekoizpenekoa, turismo handia, klasikoak...), lehiaketa motaren arabera (asfalto, lur edo izotz zirkuitua, rallya, zeharreko eremua) eta helburuaren arabera (abiadura, erresistentzia, derrapadak). Hona hemen aurrekoaren adibide nabarmenetako batzuk:

### Formula 1 
thumb|280x280px
Plaza bakarrekoak lehiaketarako bereziki diseinatutako ibilgailuak dira. Aleroi eta pneumatiko zabalak dituzte, zoruari ahalik eta gehien heltzeko, eta gurpilak, oro har, ez daude estalita. Oso ibilgailu baxuak dira, metro inguruko altuera baitute, eta pertsona bakar batentzako lekua dago (hortik dator plaza bakarreko izena). 1 formula da kategoriarik ezagunena, batez ere Europan. Ekipoek, oro har fabrikatzaileen dibisioek (Ferrari, Mercedes, Renault eta Red Bull) ehunka milioi euroko aurrekontuak erabiltzen dituzte pistan segundo ehunen bat irabaztea ahalbidetuko dieten azken teknologiak garatzeko.

Estatu Batuetan, 2000ko hamarkadaren hasierako bi kategoriarik garrantzitsuenak CART (gero Championship Auto Racing Teams) eta IndyCar Series ziren. Eraikitzeko eta mantentzeko kostu gutxiago duten autoak erabiltzen dituzte 1 Formula baino (taldeek 30 milioi dolar estatubatuar inguruko aurrekontuak dituzte urteko), eta, oro har, lehiakorragoak dira elkarren artean. Champ Car ia beti kale-trazaduretan eta autodromoan ibiltzen zen bitartean, IndyCar Seriesek obaloz kanpoko lasterketak egin zituen 2005. urtean. 2008an, Champ Car IndyCarrek bereganatu zuen.

Japonian, diziplina honetako kategoriarik garrantzitsuena Super Formula Japoniarra da. 2017an 7 proba izango dituen txapelketa honek 1 Formularen ondoren pistako plaza bakar azkarrenak izango ditu.

2014an, E Formularen inaugurazio-denboraldia piztu zen, Automobilaren Nazioarteko Federazioak (FIA) antolatutako plaza bakarreko lehiaketa.

### Rally 
thumb
Rally-lehiaketak ibilgailuentzako itxitako bide publikoetan egiten dira; parte-hartzaileek (pilotuak eta kopilotuak) aurrez zehaztutako bidea egin behar dute ahalik eta denbora laburrenean. Automobil bakoitza minutu batekin ateratzen da hurrengoarekiko, eta, beraz, ez dago kontaktu bisual edo fisikorik haien artean. Oro har, automobilak produkziokoetatik eratortzen dira; kategoriaren arabera, zati gehiago eta neurri handiagoan aldatzen dira.

Munduko Rally Txapelketak C segmentuko automobilak erabiltzen ditu prestaketa ezberdinekin. Indartsuenak eta ekipo ofizialek erabiltzen dituztenak World Rally Car dira, eta 1.6 L-ko motorrak erabiltzen dituzte, turbokonpresorea dutenak eta oso eraldatuak. Azken urteotan, marka batzuk gogor lehiatzen dira garaipena lortzeko: Citroën, Volkswagen edo Ford, besteak beste. Rallyrik ospetsuenen artean Montecarlo, Finlandia, Suedia, Akropolis, Korsika (Frantzia), RAC (Erresuma Batua) edo Katalunia-Costa Daurada (Espainia) daude.

Aldi berean, WRC2 eta WRC3 txapelketak egiten dira, Munduko Txapelketako datak txandakatuz.
thumb

### Azelerazioa 
Azelerazio-lasterketak edo pikadak (drag racing ingelesez) automobilismo-diziplina bat da, eta normalean bi auto biltzen dira pista zuzen batean, normalean 1/4 miliako pistan edo 1/8 miliako pistan (402 eta 201 metro, hurrenez hurren). Lasterketa horren helburua helmugara aurkakoa baino lehenago iristea da. Diziplina hau besteetatik desberdina da lasterketa bakoitzaren iraupen laburrean, hamar segundo baino gutxiago automobil indartsuenekin.

### Turismoak 
Kategoria hau automobilak dituzten asfaltozko zirkuitu itxietan korritzen da. Prestazioak parekatzeko eta kostuak jaisteko, automobilek elementu komun asko dituzte beren produkzio-anai-arrebekin, eta aldaketak dituzte segurtasunari, motorrari, balaztei eta esekidurei dagokienez.

Karrozeria indartsuagoa dutenez eta lasterketa laburrak direnez (normalean ordu erdi eta ordubete artekoak), turismo-automobilek kontaktu fisiko handiagoa izaten dute plaza bakarrekoek edo GTkoek baino.

2001etik 2004ra bitartean Turismoen Europako Txapelketa (ETCC) korritu zen, gaur egun mundiala sortu duena. 2001ean eta 2002an Fabrizio Giovanardi izan zen garailea Alfa Romeo 156 batekin, 2003an Gabriele Tarquinik pilotu titulua lortu zuen eta Alfa Romeok eraikitzaile titulua mantendu zuen 156a oso lehiakorra zela frogatuz. 2004an Tarquinik bigarren amaitu zuen txapelketa bere Alfarekin titulua Andy Priaulxi emanez BMW 320i batekin. Deutsche Tourenwagen Masters ("Turismoen Alemaniako Masterra") askoz ezagunagoa da, batez ere Erdialdeko Europan. BMWk, Audik eta Mercedes-Benzek D segmentuko sedanak oso aldatuta dituzte, 1050 kg-ko guztizko pisuarekin eta V8 motorrak, 500 CV-ko gehienezko potentziarekin. Atzeko trakzioarekin eta laguntza elektronikorik gabe, pilotuek autoa menderatzeko trebetasunak erakusten dituzte, beste aurkari batzuk aurreratzeko adina.
thumb
Ford eta Holden (General Motorsen filiala) Ozeanian elkartu ziren V8 Supercars-en. Falcon eta Commodore taldeak, 1355 kg-ko pisua eta 650 zaldiko V8 5,0 motorrekin, Australia eta Zeelanda Berria zeharkatzen ari dira garaipenaren bila. Data bakoitzak eskema ezberdina du: Bathursteko 1000 km-ak eta Adelaidako 500 km-ak erresistentzia-lasterketak dira; beste data batzuk lasterketa labur bat eta bi luze dira, edo distantzia ertaineko bi, adibidez.

Turismo Carretera Argentinako turismo lehiaketarik garrantzitsuena da. Ford, Chevrolet, Dodge, eta Torino dira, besteak beste, Oscar eta Juan Galvez anaiak, Dante Emiliozzi, Héctor Luis Gradassi, Omar Martínez, Guillermo Ortelli eta Juan María Traverso pilotuekin.

Volkswagen marka nagusia da Mexikon automobilei dagokienez, Erresistentzia Txapelketa ospetsua (CARreras) aitzindaria izan zen Mexikon auto turistikoak sartzen, eta 24 orduko lasterketak izan zituen Hermanos Rodríguez Autodromoan, 6 Ordu Pachucan, 3 Ordu Tulancingon, eta beste batzuk Veracruzen, Querétaron. Txapelketa hori 1995ean erori zen; eta 1996an Mexiko Turismo Kopak hartu zuen berriz. Txapelketa horretan daude orain arte ibilgailu horiek (GT III kategoria). Volkswagen 2.0 litro motorrekin garatu dira, 150 hp ingurukoak eta 750 kg ingurukoak, eta 240-260 km/h-ko abiadura garatu zuten, batez beste. Audi, Volkswagen, Opel, SEAT eta Renault marketako karrozeriak lehiatzen dira, nahiz eta lehen aipatutako arauzko motor bera izan; oso lasterketa entretenigarriak eta bikoteak dira, eta automobilak segundo berean mantentzen dira.

### GT eta sport prototipoak 
GT kirol-automobilen lehiaketen bertsioak dira, hala nola Porsche 911 edo Ferrari 550 Maranello. Bestalde, sport prototipoak lehiaketarako bakarrik diseinatuta daude, eta ez daude kaleko autoekin lotuta. Azpikategorietan, karbono-zuntzezko xasisak, tubularrak edo seriekoak soilik erabil daitezke; zilindrada (gainelikadura erabiltzen duten ala ez), pisua eta erregai-tanga. Mugak ezarri dira, kategoria guztiak batera daudelarik, denboran nolabaiteko berdintasuna egon dadin.
thumb
GT eta sport prototipoak erresistentzia-lasterketetan erabiltzen dira maiz. Zenbait piloturen tripulazioak auto beraren bolantera mugitzen dira distantzia luzeak egiteko edo hainbat ordu zirkuitu itxietan. Normalean, 4, 6, 12 edo 24 orduko lasterketak izaten dira, edo 500 edo 1000 km-koak.

Le Manseko 24 orduak erresistentzia-lasterketa ezagunena da, eta, ondoren, Spako 24 orduak, Nürburgring-eko 24 orduak, Daytonako 24 orduak, Sebring-eko 12 orduak eta Petit Le Mans. Horietako batzuk Munduko Erresistentzia Txapelketan parte hartu dute. Le Mans imitatuz, antzeko bi kategoria sortu ziren Ipar Amerikan: Grand-Am Rolex Sports Car Series eta American Le Mans Series. Gero, IMSA SportsCar Championship-en elkartu ziren. Europan, European Le Mans Series.

GT eta sport prototipoak sprint lasterketetan ere erabiltzen dira, bi ordu baino gutxiagokoak. Hori, batez ere, eskualdean eta estatuan gertatzen da. FIA GT txapelketa izan zen espezialitate horretako FIAren kategoria ofiziala, gaur egun Blancpain Sprint Series izenekoa.

### NASCAR 
Anglizismoa kostu txikiko lehiaketa-ibilgailuetarako. Turismoetatik, GTetatik eta sport prototipoetatik bereizten dira, horietan teknologia "sinpleagoak" baitituzte; hala ere, horrek ez du galarazten autoek 300 km/h baino abiadura handiagoak garatzea.

Estatu Batuetan, ia beti ibiltzen dira obaloetan, miliaren 1/8tik (200 metro) 8/3ra (4.250 metro), asfaltoan zein lurrean. NASCAR erakundeak kategoria garrantzitsuenak fiskalizatzen ditu: NASCAR Kopa, Xfinity Series (lehen Nationwide Series) eta Truck Series. Azken hori, NASCAReko beste bi kategorietan ez bezala, aldatutako pickups kamionetetan egiten da.
thumb
Errepideko turismoa da Argentinako kategoria ezagunena. 1970eko hamarkadako Ford, Chevrolet, Dodge eta Torino taldeak hartzen dira oinarri, eta herrialde osoko zirkuitu mistoetan lehiatzen dira, Rafaelaren obaloa eta txikanak barne. Hasiera batean, errepide publikoetan lehiatzen zen.

Mexikon NASCAR Toyota Series txapelketa dago. 2007az geroztik, NASCARen (National Association for Stock Car Auto Racing) berme ofiziala du. Serial ikusgarri hori batez ere obaloetan ibiltzen da, hala nola San Luis Potosíren milia erdia, Hermanos Rodríguez automomoaren obaloa, Guadalajarako Nazioarteko Obaloa eta Pueblako superobaloa, baita Monterreyrekiko autdromoak ere. NASCAR Toyota Series-en "Stock Cars"-ak, koestela-kategoriarekin batera (Mini Stock), 4 zilindroko autoz osatua, Mexikoko stock motako automobilismo mota ezagunena dira.

### Rallycross eta autocross 
Rallycross eta autocross lehiaketak 2.000 metro baino gutxiagoko zirkuituetan egiten dira. Rallycross-ek asfaltoa eta lurra konbinatzen ditu; autosross-ek, berriz, hartxintxarra bakarrik. Estatu Batuetan oso ezagunak dira lurrezko obaloetako lasterketak.

### Rally raid 
Rally raid edo rally bat, basamortuko lehiaketa bat da, asteak irauten duena; egunero ehunka kilometro egiten dira herri batetik bestera. Askotan ez dago bide delineaturik, zelaian barna ibili behar da. Ibilgailuek bero handia, harea eta haizea jasan behar dituzte, eta oztopo handiak gainditu behar dituzte. Horrelako lasterketa ezagunena Dakar rallya da.

### Mendiko lasterketa 
Mendi-lasterketa bat mendi-portuetako ibilbide laburretan egiten da, aldapa handiak dituztela. Rallyan bezala, pilotuek segundo batzuez luzatzen dute elkarrengandik bereizita, eta pilotuak erlojuaren aurka egiten du, eta ez du areririk aurreratu beharrik. Trazadurak 1 eta 10 km bitartekoak dira, eta behin eta berriz egiten dira, lasterketaren araudiaren arabera. Iristea luzea baino altitude handiagoan dagoenean, igotze- edo igoera-lasterketa bati buruz hitz egiten da. Bitartean, helduera luzearen azpitik dagoenean, lasterketa jaitsi edo jaitsi egiten dela esaten da.

thumb|182x182px

### Karting 
Kart automobila txikia eta lehiaketa txikikoa da, eta zirkuitu, estutasun eta bihurgune itxietan (kartodromoak) gidatzen da. Karting-a da pilotu profesional bihurtu nahi dutenen kategoria. Motelgailurik ez dagoenez eta lurrarekiko distantzia txikia denez, kart bat gidatzeak abiadura handia ematen du.

### Drift 
Drifting modalitatean, pilotuek autoak tolestu eta derrapeak sortu behar dituzte. Japonian sortua, modalitate honetako bi kategoria ezagunenak D1 Grand Prix, Formula Drift edo King of Europe-ren Europako txapelketa dira. Baina diziplina horren ardatza World Drift da, eta hauek dira munduko ordezkariak: Mike Procureur, King of Europe Series-eko lehendakaria eta Europako ordezkaria. Alejandro Radetic, Top Race Drifting-eko lehendakaria eta Sud Amerikaren ordezkaria. Samer Khadra, SSK Racing-eko lehendakaria eta Ekialde Ertaineko ordezkaria. Michael Munar, XDC Xtreme Drift Cirit-eko lehendakaria eta AEBko ordezkaria.

## Automobilismoko lehiaketa garrantzitsuak 
### Drifting 
* D1 Grand Prix
* Formula Drift

### Stock Cars 
* NASCAR
* Stock Car Brasil
* Turismo Carretera

### Monoplazas 
* Fórmula 1
* Fórmula 2
* Fórmula 3
* IndyCar Series
* Super Fórmula
* Fórmula E

### Resistencia y GT 
* WEC
* GT World Challenge Europe
* European Le Mans Series
* WeatherTech SportsCar Championship
* Porsche Supercup
* International GT Open
* Ferrari Challenge

### Rally 
* WRC
* Rally Dakar
* ERC

### Rallycross 
* Munduko Rallycros Txapelketa
* Europako Rallycros Txapelketa.
* Trofeo Andros

### Turismos 
* WTCR
* BTCC
* DTM
* Super GT Japonés
* Supercars Championship
* Super TC 2000

### Karting 
* Munduko Karting Txapelketa
* Europako Karting Txapelketa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak