open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aminoazido

thumb|300px| Aminoazido baten oinarrizko egitura
**Aminoazidoa** amino taldeaz (NH2) eta karboxilo taldeaz (-COOH) osaturiko gai elkartua da eta proteinak osatzen dituzten monomeroei deritze.

Inguru zelularrean, pH=7 egoeran, aminoazidoek ionizazio dipolarra dute Egoera ioniko hori aldatu egiten da pH-aren arabera. Gluzidoak bezalaxe L (cis) eta D (trans) motakoak daude NH2 taldearen kokapenaren araberakoa, eskuinean egonez gero D eta ezkerrean L. Naturan aurki daitezkeen 20 aminoazidoak L motakoak dira.

Gai elkartu hauek solido, kristalino eta hidrosolugarriak dira. Aktibitate optikoa ere badute, hau da, argi polarizatua desbideratzeko gai dira (estereoisomeria) . Propietate kimiko bereziak dituzte, adibidez, disoluzio basikoetan azidoak bailira jokatzen dute, eta azidoetan alderantziz.

## Egitura kimikoak 
## Jokabide kimikoa /anfoteroa 
Aminoazidoak anfoteroak dira, hots, inguruneko pH-aren arabera azido edo base bezala jardun dezakete.

Inguruneko pH-a azido denean, aminoazidoak base bezala jarduten du, protoi-hartzaile baita. Karga positiboa du, eta katioia da.

Inguruneko pH-a basikoa bada, aminoazidoak azido moduan jarduten du, protoi-emailea baita. Karga negatiboa du, eta anioia da.

Aminoazido bakoitzak pH espezifikoa du (puntu isoelektriko) non karga positiboak eta negatiboak neutralizatzen diren, aminoazidoa neutroa izanik (zwitterion).
erdian|500px

## Sailkapena 
### Egitura kimikoaren arabera 
R erradikalaren arabera bi taldetan sailka ditzakete:
* alifatikoak: erradikala kate lineala da (glizina, alanina, serina, treonina, metionina, balina, leuzina, isoleuzina, azido aspartikoa, azido glutamikoa, asparagina, glutamina, lisina eta arginina)
* aromatikoak: erradikala kate ziklikoa da (Fenilalanina, tirosina, triptofano, prolina eta histidina)

### Polaritatearen arabera 
Aminoazidoek R erradikal polarra ala ez-polarra eduki dezakete:
* R polarra: serina, treonina, zisteina, asparagina, glutamina eta tirosina
* R ez-polarra: alanina, balina, leuzina, isoleuzina, prolina, fenilalanina, triptofano eta glizina.

### Haien beharraren arabera 
Gizakiak aminoazido batzuk dietaren bitartez hartu behar ditu, ez baita gai horiek sintetizatzeko. Aminoazido horiek *esentzialak* edo *funtsezko aminoazidoak* dira, eta gizakiaren kasuan hauek ditugu: balina, leuzina, treonina, lisina, triptofano, histidina, fenilalanina, isoleuzina eta metionina.

Landareek ez dute aminoazido esentzialik, denak sintetizatzen baitituzte. Bakterioek eta animaliek, ordea, aminoazido batzuk dietaren bidez berenganatu behar dituzte.

## Ikus, gainera 
* Proteina
* Aminoazidoen nomenklatura

## Kanpo estekak
Deia

***Deia*** Euskal Herriko egunkari bat da, nagusiki gaztelania erabiltzen duena, artikuluren bat euskaraz tartekatuta. Lehen alea 1977ko ekainaren 8an argitaratu zen Ignacio Iriarte Areso zuzendari zuelarik. Sustatzaile eta sortzaileen artean Mitxel Unzueta, Luzio Aginagalde, Luis Maria Retolaza eta Eli Galdos egon ziren. Hasierako aurrekontua 40 milioi pezetakoa (240.000 euro inguru) izan zen eta 25 bazkideren artean bildu zen. Hilabete batzuk geroago, 600 bazkide inguru izatera iritsi ziren.

Editorial Iparragirre da egunkariaren enpresa argitaratzailea, eta Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako edizioak zituen lehen aroan. 2008tik, *Deia* egunkaria Noticias Taldeko Bizkaiko egunkaria da.

2006ko udan bere betiko Boluetako egoitza utzi eta Bilboko Nazioarteko Erakustazokako Bami eraikinera aldatu zen.

*Deia*-ren paperezko alearen prezioa desberdina da astean zehar eta asteburuko egunetan. Astelehenetik ostiralera 1,50€ balio du, larunbatetan 1,70€ eta igandetan 2,50€ (2019). Webguneko edukiak doakoak dira.

## Hedapena 
Euskal Autonomia Erkidegoan Deia hirugarren postuan kokatzen da hedapen datuak kontuan harturik. Lehenengo postuan *El Correo* egunkaria dago 112.923 ale egunean argitaraturik, bigarren postuan *El Diario Vasco* 80.095 ale argitaraturik eta *Deia*k 19.791 ale argitaraturik egunean hirugarren postua dauka Oficina de Justificación de la Difusión erakundeak 2019an ateratako datuen arabera.

## Egitura 
*Deia* egunkaria Editorial Iparraguirree SA enpresak argitaratzen du. Editorial Iparragirre enpresa Noticias Taldearen barruan dago, 2008tik. Zeroa Multimedia SA da Noticias Taldearen enpresa nagusia. Editorial Iparraguirre S.A.-ren eta Zeroa Multimedia S.A.-ren arduradun nagusi eta Noticias Taldeko presidentea Jon Iñaki Alzaga Etxeita da (2019).

Noticias Taldearen barruan daude *Diario de Noticias de Navarra, Noticias de Gipuzkoa* eta *Diario de Noticias de Álava* egunkariak eta Onda Vasca irratia ere.

## Zuzendariak 
* Iñaki Iriarte Areso (1977 - 1978)
* Alfonso Ventura Vazquez (1978 - 1981)
* Felix Garcia Olano (1981 - 1987)
* Antón Egia (1987-1996)
* Juan Jose Baños Loinaz (1996 - 2005)
* Iñaki Gonzalez (2005-2006)
* Enrique Santarén (2006-2009)
* Iñigo Camino (2009 - 2012)
* Bingen Zupiria (2012 - 2016)
* Iñaki Gonzalez (2016 - 2017)
* Juan José Baños (2017-2021)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  *Deia*ren webgunea
* https://twitter.com/deia_eus?lang=eu
* https://www.instagram.com/deia_eus/
* https://www.facebook.com/deia.bizkaia/
El Pueblo Vasco (Bilboko egunkaria)

**El Pueblo Vasco** Euskal Herrian gaztelaniaz idatzizko egunkari bat izan zen. Lehen alea 1910. urtean kaleratu zen. Sortzaileen artean, Bilboko familia burges batzuk egon ziren, Ybarra eta Revilla besteak beste. Egunkariaren lehen zuzendaria Juan de la Cruz Elizondo izan zen.

## Historia 
Egunkariaren ideologia zela-eta, 1936ko uztailaren 17an Espainiako Errepublikako Gobernuak egunkaria itxi eta bertako makina guztiez jabetu zen. Urtebete beranduago, 1937ko uztailaren 6an, armada frankistak Bilbo konkistatzerakoan, egunkariko jabeek atzera ere berreskuratu eta egunkaria kaleratzen jarraitu zuten.

1938ko apirilaren 13an, El Correo egunkariarekin batzera behartu zuten agintari frankistek, eta horrela El Correo Español - El Pueblo Vasco egunkaria sortu zen. Gaur egun, El Correo egunkaria, Vocento enpresaren aginpean dago.

## Ikus, gainera 
* El Correo
* Vocento

## Kanpo estekak
Vocento

**Vocento** Espainiako komunikabide talde bat da. Egunkari, telebista kate, eta interneteko orriek osatzen dute. Komunikabide taldearen aitzindaria El Pueblo Vasco egunkaria izan zen (1910ean sortu zen). Ondoren sortutako *El Correo* egunkariarekin eta Espainian horrek erosi zituen egunkariak batuta *Correo* taldea sortu zen.

2000. urtean *Correo* taldea Prensa Españolarekin batu zen, ABC egunkaria kaleratzen zuena. Ordutik aurrera Correo Taldeak, Vocento izenagatik aldatu zuen izena. La 10 Teledonosti, La 10 Álava, La 10 Bizkaia eta El Diario Vasco haren partaide dira. Telecinco telebista kate pribatu espainiarraren akzioduna ere bada.

## Kanpo estekak 
*  Vocentoren webgunea
ADN (argipena)

**ADN**k esanahi ezberdinak ditu:
* **ADN** akronimoa azido desoxirribonukleikoari dagokio. Hala ere, **DNA** da termino horren laburtzapenik erabiliena euskaraz gaur egun.
* **ADN**, doako egunkari baten izena da.
Espainiako Auzitegi Nazionala

**Espainiako Auzitegi Nazionala**  Madrilen egoitza duen eta espainiar estatu osoan eskumena duen helegite eta ekinaldiko auzitegi berezia da. Genova kalean dago. Frankismoaren errepresioa bideratzen zuen Ordena Publikoko Auzitegia desegin zuten egun berean sortu zen (1977ko urtarrilaren 4an), frankismoko auzitegi horren egoitza bera eta hainbat langile eta epaile hartuta; horregatik, hainbat legelariren ustez, frankismoko auzitegi haren jarraipena da.

Auzitegia lau auzi-gela edo aretotan banatuta dago:

* Zigor Arloko Aretoa: hurrengo delituez arduratzen dena: terrorismoa, antolatutako krimenak, mafiak etab.
* Helegite Aretoa
* Administrazioarekiko Auzietarako Aretoa
* Gizarte Arloetako Aretoa

## Auzitegi Nazionaleko epaile ezagun batzuk 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Espainiako Auzitegi Gorena

## Kanpo estekak 
* Auzitegi Nazionalaren webgunea
Euskadi Información

***Euskadi Información*** Euskal Herriko egunkari bat zen, gaztelania eta euskara erabiltzen zituena. Lehen alea 1998ko uztailaren 16ean argitaratu zen. Egun bat lehenago Baltasar Garzon epaileak *Egin* eta Egin Irratia itxiak zituen ETArekin zerikusia zutelakoan.

Guztira Euskadi Informacion egunkariaren 198 ale kaleratu ziren, eta *Egin* egunkaria itxi eta sei hilabetera proiektu berri bat gauzatu zen *Gara* izenekoa. Behin-behineko egunkari bat izan zen, urte batzuk beranduago Euskaldunon Egunkariaren itxieran sorturiko Egunero egunkaria bezala.

2009an itxiera bidegabekotzat jo zuen Espainiako Auzitegi Gorenak, baina hamaika arduradun hainbat urtez izan ziren espetxean. Gainera, *Egin*en 4,7 milioi euroko zorra *Gara* egunkariari zamatu zioten gero.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Adrian (Bilbo)

**San Adrian** Bilboko (Bizkaia) auzo bat da, Ibaiondo barrutian kokatua, bosgarren barrutian alegia. San Adrianek 0,47 kilometro koadro ditu, eta 8.042 biztanle zituen 2006an. Hiriaren hego-ekialdean kokaturik, San Adriango auzoak AP-8 autobidearekin egiten du muga hegoaldean, eta San Frantzisko auzoarekin ipar-ekialdean. Pagasarri mendirako igoera arrunta San Adriandik igarotzen da.

1950eko hamarkada eta 1960ko hamarkadan zehar garatu zen auzoa, eta garai hartakoak dira eraikitako etxebizitza gehienak. Auzoko kalerik gehienak Bizkaiko mendien izenak daramatzate. Urte askotan, San Adriango auzoa Bilboko gainerako auzoengandik banandurik egon zen, Miribillako eta A-8 autobideek hesia egiten zutelarik.

1990eko hamarkadan, etxe bloke berriak eraiki dira San Adriango etorbidean, eta azkenik 2000. urtetik aurrera, 3.100 etxebizitza eraiki ziren Miribilla izeneko gune berrian. Etxebizitza berri horiekin, biztanleria asko hazi da eta 2003tik 6.000 8.000ra igo da auzoan bizi den jende kopurua, hiriko auzo askotako jendea Miribillara etorri eta gero.

## Urretxindorra 
Urretxindorra ikastola auzo honetan kokatuta dago.

## Kale garrantzitsuenak 
* San Adrian etorbidea
* Goiko Torre kalea

## Ikus, gainera 
* Miribilla
* San Adrian (Nafarroa)

## Kanpo estekak 
*  Urretxindorra ikastolaren webgunea
Egunero (2003)

***Egunero*** (edo ***Euskal Herrian Egunero***) Euskal Herriko euskarazko egunkari bat izan zen. Lehen alea 2003ko otsailaren 21ean argitaratu zen, Tolosaldean Egunero proiektuaren azpiegitura erabiliz.  

## Historia 
2021eko otsailaren 20an, Juan del Olmo epaileak *Euskaldunon Egunkaria* itxi zuen, eta egunkariaren egoitzako jabetza guztiak bereganatu zituen, *Euskaldunon Egunkaria*k ustez ETArekin zerikusia zuelakoan. Egunkariko langile talde batek, egun berean, Tolosaldeko proiektuko erredakziora jo zuten, han egin zuten lan, eta hurrengo egunean (otsailaren 21ean) inprimategietatik atera ahal izan zen, ez Tolosalderako bakarrik, baizik eta Euskal Herri osoan banatzeko. 

Guardia Zibilak agerkari haren arduradunei agiria sinarazi zien hura ez zela Egunkaria, beste hedabide bat baizik. Banaketak ere izan zituen oztopoak lehen goiz hartan, paisanoz jantzitako polizia batzuek eragindakoak Iruñean, adibidez. "Itxia baina ez isildua" izan zen lehen ale haren portadako izenburu nagusia.

***Egunero*** egunkaria 2003ko ekainera arte argitaratu zen. 2003ko ekainaren 21ean *Berria* egunkariak ordezkatu zuen arte, hain zuzen.

## Zabalkundea 
*Euskaldunon Egunkaria*-ren itxierak eragindako elkartasun-olatuari esker lehen egunetan behintzat, sekula gehien saldu den euskarazko egunkaria izan zen ***Egunero** (60.000 lehen egunean, 40.000 bigarren egunean eta 45.000 hirugarrenean),* eta *Euskaldunon Egunkaria-k* itxi zuten garaian zuen erosle kopurua baino handiagoarekin abiatu ahal izan zen *Berria*, handik lau hilabetera. Egunkaria-k, itxi zutenean, 20.000 ale inguru inprimatzen zituen egunean, eta 15.000 saldu. Garairik onenean, lehen astean, Euskal Herriko laugarren egunkari salduena izan zen ***Egunero***, El Correo, Diario Vasco eta Diario de Navarra-ren ondoren.

CIESek egindako neurketen arabera, 2003ko martxoaren 20tik apirilaren 7ra Euskal Autonomia Erkidegoko seigarren egunkari irakurriena zen Egunero, 44.000 irakurlerekin, El Correo, Diario Vasco, Gara, Deia eta Marca-ren atzetik, baina El Mundo eta El Pais-en aurretik. Nafarroa Garaian, berriz, zazpigarren egunkaria zen, 7.000 irakurlerekin, Diario de Navarra, Diario de Noticias, Gara, Marca, El País eta El Mundo-ren atzetik.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Murua Uria, Imanol (2023) *Egunero behar genuen*, Elkarlanean (Berria, Elkar, Jakin aldizkaria), Aleka bilduma, 116 or. ISBN: 9788413602967.
* Torrealdai, Joan Mari (2021)&#x20;*Egunkaria : gizarte zibilaren arrakasta.* &#x20;ISBN 978-84-1360-083-3.&#x20;PMC 1353922208
* Agirre, Lorea &#x20;(2004).&#x20;*Gezurra ari du : Egunkaria-ren itxieraren kronika.* &#x20;AISE liburuak [etc.]&#x20;ISBN 84-95589-94-X.&#x20;PMC 1055219247

## Ikus, gainera 
* *Euskaldunon Egunkaria*
* Euskaldunon Egunkariaren itxiera
* *Berria*
* *Egunero behar genuen*

## Kanpo estekak 
* Egunero Koldo MItxelena Liburutegiko hemerotekan. Egunero egunkariaren 79 zenbakiak digitalki ikusteko aukera (2003ko otsailaren 21etik 2003ko ekainaren 20ra arte). 
* 2003-06-19ko albisteak Web.Archive-n
Bilboko Burtsa

**Bilboko Burtsa** Bilboko balore merkatua da.

## Kokalekua 
Abandoko Jose Maria Olabarri plazaren 1. zenbakian dago, Bilbotar Elkartearen egoitza, Bilbao-Concordia geltokia eta Abandoko Indalecio Prieto geltokiaren artean.

## Historia 
Bilboko burtsa orain dela mende asko sortu zen Zazpikaleetan hiriaren merkataritza jarduera eta egoera ekonomiko onaren ikur moduan. Dena den, ez zen erakunde ofiziala izan 1890 arte. Artean, Espainiako Maria Cristina erreginak burtsari eragiketak egiteko baimena eman zion.

Egungo burtsaren eraikina 1905eko maiatzaren 29an inauguratu zuten, burtsa Alde Zaharretik Abandora mugitu zutenean. Enrique Epalza arkitektuak diseinatu zuen. 1991n barrutik berregituratu zen. Burtsako eragiketak parket izeneko gunean egiten ziren bertan idazten ziren enpresek izandako aldaketak.

Irudi:Bilbao (Vizcaya)-Edificio de la Bolsa de Valores (Enrique Epalza, 1905)-1.jpg|Aurrealdearen ikuspegi orokorra.

Espainiako merkatu baloreen erreforma egin zenean 1989an, burtsako eragiketa guztiak automatizatu egin ziren, eta bertan ziharduten agenteak, hau da, salerosketetaz arduratzen ziren pertsonak, desagertu egin ziren. Gaur egun, burtsako parkean telebista pantailak eta ordenagailuak baino ez daude. Bilboko burtsak Espainian duen garrantzia gutxituz joan da urteak aurrera egin ahala. 1998an mugitutako dirutzan, Espainiako bigarren burtsarik garrantzitsuena zen, Madrilgoaren atzetik. Egun, ordea, laugarrena da, azken urteetan Valentzia eta Bartzelonakoek gainditu egin baitute Bilbokoak salerositako akzioen balioa. Jaitsiera horrn azalpena Eusko Jaurlaritzak egindako jaulkipenen gutxitzean dago. Izan ere, 1998an eta 1990eko hamarkadan zehar, Eusko Jaurlaritzak euskobonoak (errenta finkoa) jaulkitzeko ohitura zuen. EAEko egoera ekonomikoa hobetu eta zor publikoa asko murriztu den heinean, jaulkipenak ere asko murriztu dira.

Horregatik, nahiz eta errenta mugikorreko salerosketen kopurua asko handitu den, 1998an burtsak mugitutako diru kopuruaren erdia zen errenta finkoak garrantzia galtzerakoan gainditu ahal izan dute Bilboko burtsa Espainiar estatuko beste bi burtsa txikiagoek.

## Datu ekonomikoak 2006an 
* Kontratazioa: 89.133 milioi euro
** Errenta aldakorra: 84.835 milioi euro
** Errenta finkoa: 4.298 milioi euro
* Espainiako burtsen kontratazioaren ehunekoa: %7,4

## Bilboko burtsako indizeak 
Bilboko Burtsako lehen indizea 1986. urtean sortu zen. Horrez gain, burtsako akzio desberdinak sektoreka biltzen zituzten indizeak sortu ziren. 2000. urtearen hasieran Bilbao Burtsa 2000 Indizea sortu zen, 2.000 puntuko hasierako balioarekin.

## Bilboko burtsako kideak 
Bilboko burtsa hamaika artekarik osatzen dute:

* Ahorro Corporación
* Banesto Bolsa
* BBVA
* Euskadiko Kutxa
* Fineco
* Galeainvest 2000
* La Caixa
* Mercagentes
* Norbolsa
* Renta 4
* Santander Investment

JP Morgan bankuak 2005. urtean utzi zion Bilbo burtsako kide izateari.

## Ikus, gainera 
* Yohn jauregia, (Burtsa jauregia edo Burtsa eraikuntza bezala ere ezaguna).

## Kanpo estekak 
*  Bilboko Burtsaren web gune ofiziala
Eudon Handia

**Eudon Handia** (*Eudon*, *Eudo*, *Eudes* edo *Oto* ere deitua) Akitaniako eta Baskoniako dukea izan zen 700. urte ingurutik 735. urtera; urte horretan hil zen hain zuzen.

## Bizitza 
ezkerrera|thumb|Akitaniako eta Baskoniako dukerria (710-740)
Eudonen aita beharbada Lupo I.a izan zen, baina askotariko iturriak ez datoz bat haren jatorriari buruz: batzuetan, germaniar izenek beste etnia bateko pertsonak ezkutatzen zituzten. 715. urtean, bake hitzarmen batera heldu zen frankoen printze eta jauregizain Karlos Martelekin, azken hau gerra zibilean zela. Harrezkero, Eudon Handia indartsu egin zen Akitanian, hiriburu Tolosa Okzitania zuela.

713tik 716. urtera, arabiar eta berberen armada Baskoniara heldu zen (Iruñera); 719an, berriz, Narbonara. Gero, Tolosa Okzitania atzeman nahi izan zuten 721ean, setioa jarriz, baina Eudonek, frankoen eta akitaniarren armada batez indartuta, setioa hautsi eta erasotzaileen armada hori birrindu zuen Tolosako Guduan. Ondorioz, Eudonek aita santuaren faborea irabazi zuen, baita haren opariak jaso eta 'kristautasunaren defendatzaile' deitu ere. 731ean, ordea, Septimania eta Cerdanyako jaun Uthman ibn Naissa berberea Kordobaren kontra matxinatu zen, eta Odok hitzarmen bat egin zuen harekin, Kordobaren kontra Pirinio ekialdeko eskualde hori segurtatzearren. Aldiz, Kordobaren ordezkari militar Abdul Rahman Al Ghafiqik espedizio bat abiatu zuen Uthman ibn Naissaren kontra, baita hura hil ere 731 (732) urtean. Bertan, Uthman ibn Naissarekin ezkondutako Lanpegia ederra, Eudonen alaba, atzeman egin zuten, eta Damaskora bidali.

Bitartean, Martelek Eudonekin zuen ituna hautsi eta Loira ibaia zeharkatu zuen akitaniarrak erasotzeko. Eudonek aurre egin zion Bourgesen, baina galdu egin zuen gudua. Hegoaldera alde egin zuen, bere tropekin. Tropa horien zati bat edo guztiak segur aski baskoiak izango ziren eta, Martelekin izandako porrotaren ondoren ahulduta, Abdul Rahman Al Ghafiqiren armadari aurre egin behar izan zioten Bordele ondoan (732, edo 733). Oraingoan, ordea, Eudonen armada galtzaile atera zen; *754ko mozarabiar kronika*k dioenez, "Jaunak bakarrik daki zenbat kristau sarraskitu zituzten han". Eudon eta salbu ateratako tropek, orduan, haien etsai Marteli laguntza eskatu behar izan zioten Eudon Martelen mendeko bihurtzearen truke. Martelek onartu zuen eta akitaniarrek, frankoekin batera, Poitierseko guduan parte hartu zuten. Irabazi egin zuten eta horrek musulmanen iparralderako zabalkuntza galarazi zuen.

Horren ondoren, Eudon eta haren agindupeko Akitania Martelen mendeko egin ziren izenez, baina funtsean Eudonek jaun eta jabe jarraitu zuen hil arte (735).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Franko (argipena)

**Franko** hitzak hainbat adiera ditu:

# Frankoa: hainbat herrialdetako dirua; ikus: libera (Frantzia).
# Frankoak: herri germaniko bat, Galia inbaditu zuena.
# Frankoak: Behe Erdi Aroan Iberiar penintsulara heldutako etorkinak, gehienean okzitaniarrak.
# *Franko* adjektiboa: *asko, anitz, ugari, oparo, jori, naharo*.
# Franko: zergez salbuetsita dagoen lurralde, hiri edo portua.
Pertsonaiei dagokienean,

* Ivan Franko, ukrainar idazlea.
* Maite Franko, euskal idazle, ipuin kontalari, aktore, gidoigile eta euskara irakaslea.
* Olha Franko, ukrainar idazle eta sukaldaria.

## Ikus, gainera 
# Franco (argipena)
Faustino Etxebarria

**Faustino Etxebarria Gogenola** (Dima, Bizkaia, 1917ko otsailaren 14a - Galdakao, Bizkaia, 2008ko abuztuaren 22a) bertsolari eta idazle bizkaitarra izan zen. Dimako Indusi kofradiako Zamakola auzoko "Etxenagusia" baserrian jaio zen. Bertso lanetan hainbat ekarpen egin ditu. Gerra denboran "Eusko Indarra" batailoiarekin joan zen hasiera batean baina gero Francoren aldera eraman zuten soldadu.

## Lanak 
# *Nor garan azaldu* (1990). Antonio Zabalaren laguntzarekin.
# *Nire gazte denpora* (1996). Antonio Zabalaren laguntzarekin.
# *Dimeko argie* (2004)

## Kanpo estekak
Ordino

**Ordino** Andorrako zazpi parrokiatako bat da.

## Herriak 
* Ansalonga
* Arans
* La Cortinada
* Llorts
* Ordino
* Segudet
* El Serrat
* Sornàs

## Iruditegia 

Irudi:Andorra-Ordino.png|Ordinoko parrokia

## Kanpo estekak
Encamp

**Encamp** Andorrako parrokia bat da. Berau osatzen zuten bost herrietatik (Encamp, el Tremat, la Mosquera, les Bons eta Vila), azken hau da gaur egun bananduta dagoen bakarra.

Gaur egun, azaleraren zati handi bat Grand Valira eski-estazioak hartzen du, Encamp eta Canillo parrokien artean banatuta dagoena.

## Herriak 
* Les Bons
* Encamp
* El Pas de la Casa
* Vila

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Frantzisko

**San Frantzisko** izenak hainbat adiera ditu:

* Frantzisko Xabierkoa, euskal santu katolikoa.
* Frantzisko Asiskoa (italieraz: Francesco d'Assisi): frantziskotarren ordenaren sortzailea.
* San Frantzisko: Bilboko auzoa.
* San Frantzisko: Ameriketako Estatu Batuetako hiria.

## Ikus, gainera 
* São Francisco: Brasilgo ibaia.
San Diego (Kalifornia)

**San Diego** Ameriketako Estatu Batuetako hiria da, Kalifornia estatuko bigarren handiena. 2009an hiriak berak 1.279.329 biztanle zituen, metropolitar barrutian 3 milioi pertsona inguru bilduz (AEBetako zazpigarren handiena).

Herrialdeko hego-mendebaldearen izkinean dago kokatuta, Tijuana (Mexiko) mugakide edukita.

## Historia 
* Kumeyaay herrikoak bizi ziren lurraldean europarrak ailegatu baino lehen.
* 1542ko irailaren 28an Juan Rodriguez Cabrillo portugaldarra iritsi zen zonaldera, *San Miguel* izena ematen honi.
* 1602an Sebastian Vizcaino "San Diego" itsasontzian lurreratu zen, eta lekuari izena aldatu zioten.
* 1915ean "Panama-California Exposition" erakusketa antolatu zuten bertan. Ordutik gelditu dira Balboa Parkean kolonia estiloko eraikinak, erakusketarako egindakoak.
* 1935ean "California Pacific International Exposition" erakusketa burrutu zuten hirian.
* 1959an University of California San Diego (UCSD) hiriko unibertsitate nagusia fundatu zuten.

## Klima 

## Hiri senidetuak 
San Diego ondorenho hiriekin senidetuta dago:

## Sandiegotar ezagunak 
* Tony Hawk (1968): skater profesionala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Hiriko webgune ofiziala
Safari

**Safari** hitzak esanahi ezberdinak izan ditzake:
# **Safari**, espedizioa.
# **Safari** Mac OSerako web nabigatzailea.
Bot (argipena)

:*Wikipediako bot-ei buruzko informazioa nahi baduzu, ikus «Wikipedia:Bot-ak» orria.*
**Bot** izenak adiera hauek ditu:
# Robot hitzaren laburdura;
# Interneteko bota, lan automatikoak egiten dituen programa bat;
# Bot, Kataluniako Terra Alta eskualdeko udalerria.
Pedro de Madariaga

**Pedro de Madariaga** (Dima, 1537 &ndash; 1590) bizkaitar kaligrafo bat izan zen. Esan daiteke, arratiako lehen idazlea dela berau. Etxepareren *Linguae vasconum primitiae* liburua baino lehenagoko euskal obren berri eman zuen, datu gutxirekin bada ere. Idazteko metodo berri bat ikasten eta erabiltzen hasi zen Valentzian.

## Lanak 
* *Libro subtilissimo intitulado Honrra de escriuanos* edo *Honra de Escribanos* (1565, Valentzian)
Desmond Tutu

**Desmond Mpilo Tutu** (Klerksdorp, Transvaal probintzia, 1931ko urriaren 7 &ndash; Lurmutur Hiria, 2021eko abenduaren 26a) hegoafrikar apezpiku anglikanoa eta apartheidaren aurkako ekintzailea izan zen. 1984an, Bakearen Nobel saria jaso zuen.

## Bizitza 
Desmond Tutu Hegoafrika iparraldeko Klerksdorpen jaio zen, Johannesburgetik gertu, 1931ko urriaren 7an. Mediku bilakatzeko asmoa izan zuen txikitatik; familiaren baliabide ekonomiko urriak, ordea, plana aldatzera behartu zuten, eta irakasle izateko ikasi zuen. 1954tik 1957ra ibili zen lanbide horretan, eta gerora izendatu zuten artzain anglikano, 1960an; hain justu, Teologia ikasi ondoren.

Hurrengo hamabost urteetan ere ikasketetan murgildu zen —tartean egonaldi bat egin zuen Londresen—, eta 1975ean Johannesburgeko katedral anglikanoko dekano aukeratu zuten; hori lortu zuen lehenbiziko herritar beltza izan zen. Orduan, hiri horren hegoaldeko Soweto auzunean hasi zen bizitzen, Nelson Mandelaren kale berean, eta apartheideko etapa gatazkatsuenetako baten lekuko izan zen, besteak beste 1976ko Sowetoko altxaldiarena. 

1996an, Hegoafrikako Eliza anglikanoaren buruzagitza utzi zuen. Urte berean, Bartzelonan, Hizkuntza Eskubideen Deklarazio Unibertsalari babesa eman zioten pertsona ezagunetako bat izan zen. 1997an, berrriz, prostatako minbizia diagnostikatu zioten, eta horri aurre egiten aritu zen hurrengo urteetan.

Lurmutur Hiriko Oasis Frail Care Center erietxean hil zen 2021eko abenduaren 26an. 2002ko urtarrilaren 1ean eman zioten azken agurra Lurmutur Hiriko katedralean. Zeremonian emandako hitzaldian, Cyril Ramaphosa herrialdeko presidenteak herritarren "iparrorratz moral eta kontzientzia nazional" gisara deskribatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Desmond and Leah Tutu Legacy Foundation, tutu.org
*  Tutu Foundation UK, tutufoundationuk.org
Ezekiel (Itoiz)

***Ezekiel*** Itoiz musika taldearen bigarren diskoa da, 1980an argitaratutakoa. Iban Zalduaren hitzetan "euskal (eta, oro har, historiako) rock sinfonikoko disko nagusienetako bat" da.

Ruper Ordorikak *Ezekielen prophezia* abestiaren bertsio bat kantatu zuen 2013ko *Azukre koxkorrak* albumean.

## Kantuen zerrenda 
# Ezekielen prophezia (Musika: Juan Carlos Perez-Hitzak: Joseba Alkalde)
# Ezekielen esnatzea I (Musika: Juan Carlos Perez-Hitzak: Joseba Alkalde)
# Ezekielen esnatzea II (Musika: Juan Carlos Perez-Hitzak: Joseba Alkalde)
# Ezekiel (Musika: Juan Carlos Perez-Hitzak: Joseba Alkalde)
# Ezekielen ikasgaia (Musika: Juan Carlos Perez-Hitzak: Joseba Alkalde)
# Ezekielen ametsa (Musika: Juan Carlos Perez-Hitzak: Joseba Alkalde)
# Ezekiel: ia maitasun kantu bat (Musika: Juan Carlos Perez-Hitzak: Joseba Alkalde)
# Ezekielen erantzuna (Musika: Juan Carlos Perez-Hitzak: Joseba Alkalde)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Musikaz Blai

**Musikaz Blai** Itoiz musika taldearen laugarren diskoa da, 1983an argitaratutakoa.

## Kantuen zerrenda 
# Ustela
# Happening baserrian
# Safari
# Larunbaten azala
# As noites da Radio Lisboa
# Marea gora
# Flash begi batean
# Lo egin
# To Alice

## Kanpo estekak
Espaloian

***Espaloian*** Itoiz musika taldearen bosgarren diskoa da, 1985ean argitaratutakoa.

## Kantuen zerrenda 
# Egun motela*
# Hegal egiten
# Berandu da*
# Espaloian
# Taxi horiak
# Tximeleta reggae*
# Telefonoan*
# Abar irratia
# Clash eta Pistols

## Kanpo estekak
Ambulance

***Ambulance*** Itoiz musika taldearen seigarren diskoa da, 1987an argitaratutakoa.

## Kantuen zerrenda 
# Ambulance
# Igandean
# Non nagoen
# Elurretan
# Zuk ez duzu nahi
# Inoiz

## Kanpo estekak
...eremuko dunen atzetik dabil

***...eremuko dunen atzetik dabil*** Itoiz musika taldeak 1988an argitaratutako zuzeneko diskoa da, taldearen agur bezala Getxoko Fadura kiroldegian (Bizkaia) zuzenean grabatutakoa.

## Kantuen zerrenda 
# «Intro»
# «Non nagoen»
# «Egun motela»
# «Igandean»
# «Zuk ez duzu nahi»
# «Desolatio»
# «Elurretan»
# «Espaloian»
# «Tximeleta reggae»
# «Ambulance»
# «Hegal egiten»
# «Non podo mais»
# «Marilyn»
# «Ezekielen prophezia»
# «Foisi jauna»
# «Lau teilatu»

## Kanpo estekak
Lata-irekitzeko

eskuinera|thumb|Lata-irekitzekoa
eskuinera|thumb|Lata-irekitzeko modernoa
**Lata-irekitzekoa** edo **lata-irekigailua** latak irekitzeko erabiltzen den tresna da.

Hasieran, mota guztietako tresnak erabiltzen ziren latak irekitzeko. Britainiar soldaduek baioneta eta labanak erabiltzen zituzten 1812an, eta baita fusilen tiroekin ere kasu batzuetan.

Lehen lata-irekitzekoa Ezra. J. Warnerrek patentatu zuen 1858an. Tresna oso handia zen, eta eskuz maneiatzeko oso zaila. Latan bertan sartu beharra zegoen igitai baten itxurako tresna bat zen.

Gaur egun erabiltzen den lata-irekitzekoa William W. Lyman estatubatuarrak patentatu zuen 1870ean. Denboran zehar aldaketa gutxi izan zituen eredu hark, 1925ean San Franciscoko Star Can Opener Companyk hagindun gurpila gehitu zion arte. Hauxe gaur egun ere erabiltzen dena da, eta 1931an lehenengoz patentatu zuten lata-irekitzeko elektrikoaren oinarri izan zen.

## Kanpo estekak
2004ko Indiako Ozeanoko lurrikara

**2004ko Indiako Ozeanoko lurrikara** 2004ko abenduaren 26an izandako itsas azpiko lurrikara izan zen: 9,1 eta 9,2 graduko indarra izan zuen Richter eskalan, eta 230.000 pertsona hil ziren lurrikararen eta ondorengo tsunamiaren eraginez.

## Lurrikararen ezaugarriak 
Hasierako neurketen arabera, lurrikararen indarra Richter eskalan 8,9 graduan zehaztu zen, baina ondorengo neurketa zehatzagoek 9,1 eta 9,2 gradu bitartera handitu zuten hasierako magnitudea.

2004ko abenduaren 26an urpeko lurrikara bat gertatu zen. Epizentroa Sumatrako (Indonesia) mendebaldeko kostaldean izan zuen. Lurrikara horrek tsunami ugari eragin zituen. Urpeko lurrikararen sorrera ez da oso erraza azaltzeko. Lurrazalaren behealdean plaka tektonikoak daude. Indiako ozeanoaren azpian dagoen plaka bat energi asko pilatuta zeukan eta gehiegi mugitzen ari zen, lurrazaleko harrietan puntu ahul bat aurkitu zuenean. Harrik gora jo zuen eta lurra inarrosi egin zen eta Richter eskalan 9,0-ko lurrikara bat sortu zuen. Horren ondorioz, plaka tektonikoak 1.200 kilometro mugitu egin zen. Hori guztia itsasoaren 30 kilometroko sakoneran gertatu zen. Handik egun batzuetara, lurrikara Richter eskalan 9,1 eta 9,3 heldu zen, eta munduko bigarren lurrikararik handiena izan zen, beraz. Faila geologikoei dagokienez, ikusteko denbora gehien egon den lurrikara izan zen, 500 eta 600 segundo bitartean; horren ondorioz, gai izan zen planeta osoa bibrarazteko eta zentimetro bat mugiarazteko. Lurrikara hain handia izan zenez, epizentrotik 8.000&nbsp;km-ra heldu zen. Haren epizentroa Sumatrako 120 kilometro mendebaldera zegoen, 30 kilometroko sakoneran. Azken datu hori handik urte batzuetara jakin zen, gertatu zenean hamar kilometrora zegoela esan baitzuten. Lurrikara horren ondorioz eta berak sortutako tsunami eta beste lurrikara batzuk zirela kausa, 288.000 pertsona hil ziren eta oraindik ere 14.100 pertsona galduta daude. Gainera, 1.126.900 pertsona utzi zituen etxerik gabe.

## Hildakoak, zaurituak, galduak eta etxerik gabe geratuak 
Lurrikarak, eta ondoren Indiako ozeanoan zehar zabaldutako tsunamiak, 283.100 gizaki hiltzea, 14.100 desagertzea eta 1.126.900 etxerik gabe geratzea eragin zuten, Ameriketako Estatu Batuetako institutu geologikoak dioenez.

Gizaki hilen, galduen eta etxerik gabe geratuen kopuruak, herrialdez herrialde:

*Oharra: Kopuru guztiak gutxi gorabeherakoak dira eta alda litezke.*
1 Konfirmaturikoak ere biltzen ditu. Ez bada zenbatespenik eman, zutabeko datuak "Egiaztatuak" zutabeko datu berak dira.
2 Ez ditu kontuan hartzen hasieran Tamilen kontrolpeko lurretan desagertutzat jo ziren 19.000 pertsona. http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/COL141794.htm.
3 Datuek 2.464 kanpotar kontuan hartzen dituzte.
4 Ez ditu Hego Afrikatik kanpo hildako hegoafrikarrak kontuan hartzen (esaterako, Thailandian hildako turistak).

## Ikus, gainera 
* Lurrikara
* Tsunamia
* Megatsunamia

## Kanpo estekak 
*  BBC telebista katearen weborria
Higiezinen agentzia

**Higiezinen agentzia** etxebizitza, lokal edo orokorrean higiezinen salerosketan aritzen den enpresa da.

## Ikus, gainera 
* Higiezinen burbuila Euskal Herrian
* Espainiako higiezinen burbuila

## Kanpo estekak 
* Higiezinen Jabetza-Agenteen Bizkaiko Elkargo Ofiziala
* Higiezinen Jabetza-Agenteen Gipuzkoako Elkargo Ofiziala
Ibarra (argipena)

**Ibarra** izenak hainbat adiera du:

Euskaraz, **ibarra** harana deitzeko beste modu bat da.

Leku ezberdinen izena da:
* **Ibarra** Gipuzkoako Tolosaldea eskualdeko udalerria da.
* **Ibarra** Aramaioko (Araba) auzogune nagusia da.
* **Ibarra** Bediako (Bizkaia) auzoa da.
* **Ibarra** Orozkoko (Bizkaia) auzoa da.
* **Ibarra** Gamiz-Fikako (Bizkaia) auzoa da.
Euskal Herritik kanpo:

* **Ibarra** (Ekuador)

Euskal deitura ere bada Ibarra bestalde. Adibidez pertsona hauena:

* Pedro **Ibarra** (Getxo, 1942), zientzia politikoetan katedraduna.
* Ramón Ibarra (Getxo, 1958), aktorea.
* Ximun Ibarra, Zubikoa (1905-1979), bertsolari nafarra.

Besterik:

* Ibarra (generoa), araknidoen generoa, Ekuadorren aurkitua eta Ibarra tokiarekin lotua.
Muxika (argipena)

**Muxika** hitzak esanahi ezberdinak izan ditzake:
# **Muxika** Bizkaiko udalerria da.
# **Mertxika** edo muxika fruta bat da.
Arata Isozaki

arkitekto japoniarra izan zen. Oso aintzat hartua da mundu osoan, japoniar tradiziozko elementuak eta teknologia aurreratua maisutasunez elkartzen baititu.

## Biografia 
Oita hirian jaio zen, Kyushu uhartean. Tokioko Unibertsitatean ikasi zuen eta Kenzo Tange arkitekto ezagunaren ikaslea izan zen. Ikasketak amaitzean, harekin lan egin zuen, 1963an agentzia propioa ireki zuen arte.

Lehen proiektuetan tradizio japoniarra eta teknologia oso aurreratua batu zituen. 1970 urtetik aurrera, estiloz aldatzen joan zen, elementu tradizionalak elementu post-modernoengatik aldatuz, hala nola ganga, esfera eta beste hainbat irudi geometrikoengatik.

2019an Pritzker Saria irabazi du.

## Pentsamoldea 
Isozakik ongi mugatutako espazioak erabiltzen ditu bere eraikinetan, esanahi zehatza dutenak. Eraikinetako egiturak konexio bihurtzen dira, errealitatea eta bolumenek sorten duten ilusioaren arteko konexioak. Ikusmen-efektu originalak erabiltzen ditu, ikuspuntuaren arabera eraikinaren ikusmoldea aldatzen delarik (ad: Isozaki Atea).

## Lan nagusiak 
### Euskal Herrian 
* Isozaki Atea, Bilbo
### Munduan 
* Sendagileen Elkargo Etxea (Oita, Japonia)
* Arte Garikide Museoa (Los Angeles)
* Palau Sant Jordi (Bartzelona)
* Gizarte Etxea (Tsukuba, Japonia)
* Brooklyn Arte Museoaren handitzea (New York)
* Udal Liburutegia (Kitakyushu, Japonia)
* Arte Eder Museoa (Takasaki, Japonia)
* Arch Eraikina, Bond Unibertsitatea (Gold Coast, Australia)
* Shuhosha eraikina (Fukuoka, Japonia)
* Team Disney bulego eraikina (Orlando, Florida, AEB)
* Yano Etxea (Kawasaki, Japonia)
* Volksbank Potsdamer Platz bankua (Berlin)
* *Domus* Gizakiaren Etxea (A Coruña, Espainia)
* CaixaForum-era sarrera (Bartzelona)
* 10. solairua *Puerta América* hotelean (Madril)
* Palasport Olimpico (Torino, Italia)
* *Isozaki Atea* (Bilbo)
* Arte eta Teknolgia Japoniarreko Zentroa (Krakobia, Polonia)
* Kyoto Kontzertu Aretoa (Kioto, Japonia)

## Kanpo estekak 
* Arata Isozaki & associates
*  Biografia eta proiektuak
* Webgune ofiziala
Administrador de Infraestructuras Ferroviarias

**Administrador de Infraestructuras Ferroviarias** (), ezagunagoa **ADIF** siglaz, Espainiako burdinbide sarea mantentzeaz eta kudeatzeaz arduratzen den enpresa publikoa da. 2005eko urtarrilaren 1ean sortu zen, RENFE zatitu izanaren ondorioz. Zatiketa hartan, alde batetik Renfe Operadora sortu zen, tren, bidaiari eta merkantziazko garraioaz arduratzen den enpresa publikoa; eta, bestetik ADIF, Estatuko trenbide azpiegituren jabea. ADIFek zerbitzu-kanon bat kobratzen dio Renfe Operadorari, bere azpiegiturak erabiltzeagatik.

2014ko abenduaren 25ean jakin zenez, grebara deitu zuten Renfe Operadoran eta ADIFen abenduaren 26rako, 23 orduko lanuztean (00:00etatik 23:00etara), eragina izanik 262 tren-zerbitzuetan. Grebak eragozpen txikiak sortu zituen Hego Euskal Herrian. Renfeko grebaren jarraipenaren datu kontrajarriak eman zituzten. Tren konpainiaren arabera, langileen % 0,75ek egin zuten greba; CGT sindikatuaren esanetan, ordea, %&nbsp;70koa izan zen jarraipena.

[thumb|200px|[Miranda Ebro.]]

## Kanpo estekak 
*      ADIFen webgunea

## Erreferentziak
Manuel María Smith

**Manuel Maria Smith Ibarra** (Bilbo, 1879ko urtarrilaren 4 &ndash; Getxo, 1956ko abuztuaren 18) arkitekto bizkaitarra izan zen.

Familia irlandarrekoa, Smithek Urduñako jesuiten eskolan ikasi zuen. 1896an Madrilen arkitektura ikasketak hasi zituen, *École des Beaux Arts* irakasketa eredua jarraituz. Bere lehen estudioa Bilboko Gardoki kalean izan zuen, eta ondoren Lutxana kalean. Bere lehen proiektua Restituto Goioagaren etxea izan zen Negurin. Ondoren, Negurin bertan, familiabakarreko etxebizitza ugariren proiektuak garatu zituen.

1936an Bordelera joan zen bere familiarekin han bizitzera. Espainiako Gerra Zibila amaitzean bueltatu, eta birrindurik topatu zuen Euskal Herria. Orduan, jauregiak baino, familia anitzeko etxebizitzak eraiki zituen. Garai honetako obra garrantzitsuena Gernikako plazan eginiko etxebizitzak izan ziren 1939ean.

Bizkaian, Ingeles estiloaren aitzindaria izan zen Smith Ibarra, Neguriko burgesiarekin harreman estuak izan zituela. Horrela, bere lanik garrantzitsuenak Getxon topa daitezke: Algorta, Areeta eta Neguri auzoetan. Lan horren erakusgarri ikusgarri bezala, Luis Lezama Legizamon, Olasoko Markesa, edo Jose Joaquin Ampuerori eginiko etxe paregabeak ditugu.

Bere lanen artean bost langile-auzo topa ditzakegu. Bere ustetan, dentsitate txikiko hirigintza edozein gizarte-mailarako egokia zen eta horren bultzatzaile sutsua bihurtu zen.

## Lan nagusiak 
thumb|170px|Atxuriko geltokia
* San Mames estadioa (1913-2013), Bilbo
* Artatza jauregia, Leioa, 1914
* Atxuriko geltokia, Bilbo, 1915
* Sota etxea, Bilbo, 1919
* Carlton hotela, Bilbo, 1919
* Víctor Chávarri Anduizaren jauregia, Leioa
* Martínez Rivas familiaren jauregia, Algorta- Getxo
* Lezama Leguizamonen jauregia, Getxo
* Aldauri etxea, Getxo

## Bibliografia 
* Juan Daniel Fullaondo Errazu, *Manuel María Smith e Ibarra: Arquitecto 1879-1956*. (1981, )
* Maite Paliza Monduate, *Manuel María de Smith Ibarra: Arquitecto 1879-1956*. (1988, )
* Euskal Herriko Arkitektoen Elkargo Ofiziala, *Manuel María de Smith Ibarra, arquitecto*. (1991, )

## Kanpo estekak 
*  Manuel Maria Smith Ibarra Auñamendi entziklopedian
Geologo

**Geologo** bat geologia ikertzen duen pertsona da, zeinak Lurraren estruktura eta prozesu fisikoak ikertzen dituen. Azken urte hauetan Eguzki sistemako gainontzeko planetak ere ikertzen dituzte.

Geologiak hainbat jakintza arlo ezberdin dituenez bere baitan lan ugari egiten dituzte geologoek. Ingenieritza geologikoa egiten dutenek eraikuntzetan egon daitezkeen arriskuak ikertzen dituzte; petrolioa eta lurrazpiko ura, gas naturala eta mineral ezberdinak bilatzen dituzte; lurrikarak eta tsunamiak ikertzen dituzte eta bizitzaren historia eta eboluzioa ikertzen dute.

## Ikus, gainera 
* Geologoen zerrenda

## Kanpo estekak
Jose Antonio Ardanza

**Jose Antonio Ardanza Garro** (Elorrio, Bizkaia, 1941eko ekainaren 10a - Kanala, 2024ko apirilaren 8a) politikari jeltzalea eta enpresaburua izan zen. 1985etik 1999ra Eusko Jaurlaritzako lehendakaria izan zen.

## Karrera politikoa 
[thumb|263x263px|Jose Antonio Ardantzari buruzko bideoa ([Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak proiektua)]]
EAJko militantea 1979an Arrasateko alkate aukeratu zuten eta 1983ean Gipuzkoako Ahaldun Nagusia. 1985an Karlos Garaikoetxeak lehendakari postua utzi zuenean Eusko Alkartasunaren zatiketaren ondoren Eusko Jaurlaritzako lehendakari izendatu zuten.

1999ko urtarrilaren 2an, bere agintaldia bukatuta, kargua utzi eta Juan Jose Ibarretxe bihurtu zen Eusko Jaurlaritzako lehendakari.

## Enpresaburu 
Euskal Autonomia Erkidegoko lehendakaritza utzitakoan, lehen mailako politikagintza ere utzi zuen, eta enpresaren munduan murgildu zen. Besteak beste, Tubacex enpresako kontseilari izendatu zuten, eta Ardantzaren izena maiz aipatu zen beste hainbat kargutarako, betiere enpresaren eta ekonomiaren munduari loturik. 1999ko abenduan, azkenik, Euskaltel telekomunikazio enpresak administrazio kontseiluaren presidente izendatu zuen, eta kargu hori izan zuen orduz geroztik.

## Toki izenak 
* Galdakaoko (Bizkaia) Udalak herriko erdialdeko parke bati Ardanza Lehendakaria izena ipini zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jose Antonio Ardanza eta beste lehendakariak, Eusko Jaurlaritzaren gunean.
Ricardo Bastida

[thumb|320px|[Begoñako Andra Mari Haur Kolonia|Bilboko Udal Aurrezki Kutxak Sukarrietan eraiki zituen udalekuak.]]
[thumb|320px|[Bilboko Alondegia.]]

**Ricardo Bastida Bilbao** (Zazpikaleak, Bilbo, Bizkaia, 1879ko abuztuaren 15a - *ib.*, 1953ko urriaren 15a) arkitekto Bilbotarra izan zen.

Bastida Bilboko udal arkitektoa izan zen eta hiriak izandako arkitektorik famatuenetakoa. Hirian hainbat eraikin berri utzi zituen, eraikin singularrak eta etxebizitza soziala gehien bat. Horien artean, nabarmenak dira Solokoetxeko etxebizitza merkeak, eta Torremadariagako etxebizitza multzoa 1940ean.

Etxebizitza jorratzeaz aparte, 1920ko hamarkadan, gaur egun hirian dauden eskola publiko gehienak berak diseinatu zituen. Atxurikoa eta Indautxukoa dira nabarmenenak. Eraikin singularren artean Alhondiga eta Depositu Frankoaren eraikinak egin zituen.

## Biografia 
Bilboko Artekalen jaio zen eta Zazpikaleetako bizilaguna izan zen. Bere aitak itsasgizon izateko ikasketak burutu zituen arren, matematika irakasle moduan egiten zuen lan, bere amak egiten zuen moduan. Sei seme-alabadun familia hartan Ricardo hirugarrena izan zen. Atxuriko eskolako ikasle izan ondoren eta irudigintza zein matematikan trebea izanagatik, behin batxilergoko ikasketak bukatuta, Bartzelonako arkitektura eskolan hasi zuen bere ibilbide profesionala. Bertan Lluís Domènech i Muntaner izan zuen irakasle eta garaiko modernismo katalanaren loraldia zein Gaudíren lanak ezagutu zituen.

Behin unibertsitatea bukaturik, Bilbora bueltan, bere maisu handia izandakoaren Severino Atxukarroren estudioan hasi zen lanean. Gutxira, Bilboko Udaleko arkitekto laguntzaile izendatu zuten. Lehen eskutik ezagutu zituen garai hartan garapen bidean zegoen Bilbok zituen behar zein arazoak. Hainbat estilotako obra zabal oparoa utzi zuen XX. mende hasierako arkitekto honek.

## Lan nagusiak 
* Alondegia, Bilbo, 1909
* Casilda Iturrizar parkea (1912-1920)
* Urazurrutiako sehaska-etxea, Bilbo, 1914
* Felix Serrano Ikastetxe Publikoa, Bilbo, 1917
* Lezama-Leguizamon etxea, Bilbo, 1921
* Banco Bilbao Vizcaya eraikina (Madril), 1920-1923
* Kale Nagusiko BBVAren egoitza, Bilbo, 1923
* Bilbo eta inguruko herrien arteko loturen planoa, 1923
* Begoñatik Bilborako sarbide-plana, 1925
* Torremadariagako etxebizitzak (1949-1959)

Fitxategi:Bilbao - Casa cuna de Urazurrutia 7.jpg|link=|Urazurrutiako sehaska-etxea
Fitxategi:Bilbao - Casa Lezama-Leguizamón 12.jpg|link=|Lezama-Leguizamon etxea
Fitxategi:Felix Serrano Ikastetxe Publikoa.jpg|link=|Felix Serrano Ikastetxe Publikoa
Fitxategi:Bilbao - Parque de Doña Casilda Iturrízar 06.jpg|link=|Casilda Iturrizar parkea

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Elias Mas Serra. *Ricardo Bastida, un arquitecto para Bilbao*. Bilbao Bizkaia Kutxa, Bilbo, 2001. ()

## Ikus, gainera 
* Modernismoa Euskal Herrian
* Bilbotar ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak
Flasko

eskuinera|thumb|Beirazko bi flasko
**Flasko** bat lepoa zabala izan ohi duen ontzi txikia da, gehienetan beirazkoa. Forma ezberdinak izan ditzaketen arren, ohikoenak biribilak dira. Kosmetikoen kasuan, esate baterako, forma bereziak izaten dituzte askotan, produktuari irudi berezi bat emateko.

Flaskoen erabilera ohikoena medikuntza, lurringintza eta belar-dendetan ematen da.

## Kanpo estekak
Grapa

eskuinera|thumb|Kortxet batzuk
**Kortxet**, Iparraldean, edo **grapa**, Hegoaldean, metalezko pieza bat da, bere bi ertzak okertuz erabiltzen dena hainbat paper, ohol edo beste material batzuk elkartzeko.

Eraikuntzan ere erabiltzen dira eta Antzinatetik erabili izan dira hormetako piezen arteko lotura sendotzeko.
erdian|thumb|Deloseko antzeokiko hometan dagoen grapa. Mota honetakoak Miru buztan izena dute.

## Kanpo estekak
Paragrafo

[eskuinera|thumb|[Paragrafo zeinua erabili ohi da paragrafo bat adierazteko]]
**Paragrafo** bat idazketan testua ideia ezberdinetan antolatzeko erabiltzen den unitatea da. Paragrafo baten hasiera lerro-jauzi baten bitartez adierazten da. Horrez gain, batzuetan koska edo indentazioa izaten du. Askotan paragrafo zeinua (¶) ikurra ere erabili ohi da.

## Kanpo estekak
Tripoli

**Tripoli** () Libiako hiriburua da, herrialdearen ipar-mendebaldean, Mediterraneo Itsasoaren ertzean. Gaur egun herrialde hartako hiri garrantzitsuena da, eta Tripolin dute egoitza Libiako Gobernu Zentralak eta Administrazioak.

2.000.000 biztanle inguru ditu, eta Afrikako bizi mailarik gorenetakoa ere bai.

Libiako kostaldeko oasi handiena da, eta nekazaritza produktuen (barazkiak, laboreak, fruitu arbolak, tabakoa) merkataritzagune garrantzitsuena (portua, errepidea, burdinbidea, aireportua). Arrantzak eta industriak ere (tabakogintza, petrolio findegiak, janari industria) garrantzi handia du hiriko ekonomian. Unibertsitatea eta nazioarteko aireportua ere baditu.

## Klima 
## Ondarea 
Monumentuei dagokienez. aipagarriak dira K.a. 163. urteko Marko Aurelioren marmolezko atea, XVI. mendeko gaztelua, 1736. urteko Karamanli meskita, 1883ko Gurgi meskita eta Erregearen jauregi modernoa.

## Historia 
*Oea* izena zuen antzina eta feniziar kolonia izan zen. Kartagotarren mendean egon zen. Hirugarren Gerra Punikoaren ostean, Erromatar Inperioak bereganatu zuen, eta Afrikako hiribururik garrantzitsuena izan zen eurentzat. Ondorem, bandaloek konkistatu zuten. Bizantziarrak nagusitu ziren gero, eta hiria gotortu zuten. 643. urtean musulmanek inbaditu zuten. Hafsitar dinastiaren garaian hiri oparoa izan zen eta 1510-1530 urteetan espainiarren mende egon zen. 1530-1551 urteetan Maltako Zaldunek konkistatu zuten eta 1551. urtean turkiarrek. Harrezkero baja batek gobernatutako berberiar erresuma bateko hiriburu eta piraten babesleku bihurtu zen. 1911. urtean italiarrek okupatu zuten, eta hiriko ekonomiak gorakada nabarmena izan zuen itsas bazterrean eraikitako portu berriari esker. 1941-1943 urteetako Libiako kanpainaren garaian Ardatzaren base izan zen, eta 1943-1951 urteetan britainiarren mende egon zen. 1992. urtean, Libiak Pan Am eta UTA konpainiako hegazkinen kontrako atentatua egin zutenei laguntza eman zielako aitzakipean, Estatu Batuetako hegazkinek bonbardatu zuten hiria eta, besteak beste, Muammar al Kadafi lehendakariaren alaba-orde bat hil zuten.

## Herri eta hiri senidetuak 
Tripoli ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paragrafo zeinu

[eskuinera|thumb|[Paragrafo zeinua erabili ohi da paragrafo bat adierazteko]]
**Paragrafo zeinua** (¶) paragrafo bat adierazteko erabiltzen den puntuazio zeinua da. Letra-tipoaren arabera itxura aldatzen duen arren, ohikoena irudian erakusten denaren itxurakoa da.

## Ikus, gainera 
* Sekzio ikur

## Kanpo estekak
Berrehun

**Berrehun** (200) ehun eta laurogeita hemeretziaren ondoren eta berrehun eta bataren aurretik doan zenbaki osoa da.

## Kanpo estekak