open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rift gunea

thumb|Rift guneen eboluzioaren eskema.
**Rift gunea** edo **rifta** rifting prozesuan zehar litosfera kontinentalaren barnean sortzen den egitura nagusiari deritzo. Rifting prozesua litosfera kontinentalak estentsio-indar orokorren eraginpean duen bilakaera dela esan daiteke. Rift aktiboetan, zeinetan estentsio-esfortzuen eragina ez baita desagertu, lurraren azala faila normalez josita dago, lurrikarak arruntak dira eta noizbehinka sumendien erupzioak gerta daitezke. Aktibitaterik gabeko riftetan, aldiz, estentsio-indarren eragina desagertu da eta aztarna gisa faila normalak eta riftaren bilakaeran zehar pilatutako sedimentuak eta arroka bolkanikoak ikus daitezke. Estentsioaren eragina denboran zehar luzatuz gero, litosfera kontinentala bi zatitan bana daiteke erdian ozeano berri bat sortuz; orduan, rifting prozesua eraginkorra izan dela esaten da. Litosfera kontinentala bitan banatu aurretik estentsioa gelditzen bada, rifting prozesua ez dela eraginkorra izan esaten da.

## Riften Sismizitatea 
Riftetan lurrikarak ugariak bai, baina oro har, ez dira indartsuak izaten. Oso gutxi dira Richter-en eskalako 7-7,5 indarrera heltzen direnak. Batez ere, riftaren haustura-eremuan zehar pilatzen dira eta oso sakonera txikikoak dira beti (< 30 km).

## Rift motak 
Riften bilakaeran eragina izan dezaketen baldintza nagusiak ondorengoak dira: litosferaren ezaugarriak (adina, lodiera, tenperatura), lurraldeko indar orokorrak (far-field stress) (konpresiozkoak edo estentsiozkoak) eta luma gorakorrak. Baldintza horiek kontutan izanik jatorriaren arabera bi rift mota bereizten dira, kontinente-liosferaren baldintak egokiak direnean berorren apurketa eragin dezaketenak. Termikoki aktibatutako riftak edo rift aktiboak luma gorakorren eraginpean sortutakoak dira. Rift pasiboak mantuko mugimendu gorakorren eraginetik at sortzen dira. Mota honetako rift ezagunenak Rio Grandekoa, Baikal lakukoa eta Rhineko grabena dira. Luzapena eragiten duten indarrak plaka litosferikoen mugetan sortutako ezpalen tirada eta gandorren bultzada bezalakoak dira eta orientazio egokiko ahultasun-eremuez baliatuz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rift Haran Handia

## Kanpo estekak 
*  Riftak, tentsio-konpresio guneak eta failak
Nunatak

[thumb|275px|Nunatakak, [Groenlandiako mendebaldeko kostaldean.]]
**Nunatak**a (inuktitutez, *nunattak*, "tontor bakartia"), glaziar batek estalitako lurraldetik azaleratzen den mendi tontor bat da, izotzez estalia egon gabe. Mendebaldeko europar hizkuntzetan, hitza 1880ko hamarkadatik erabiltzen da.

Urtze zikloek eragindako higadurak, nunatakek konfigurazio anfraktuoso eta gogor izatea eragiten du, glaziarraren eraginez progresiboki higatutakoarekin kontraste handian. Nunatakaren kokapen isolatuak, batzuetan, landaretza eta faunaren garapena, uharteetako antzeko baldintzetan eratzea eragiten du. Erreferentzia puntutzat erabiltzen dira izotz eremu handi baten erdian. Sarri, han, denbora batez finkatzen dira espedizioak, edo base iraunkorrak eraikitzen dira, Argentinaren Belgrano II base antarktikoa bezala, Bertrab Nunatakean dagoena.

## Kanpo estekak
Svalbard

**Svalbard** norvegiar uhartedia da, Ozeano Artikoan dagoena. 61.022 kilometro koadroko eremua dauka, eta 2016an 2.668 biztanle zituen. Hiriburua Longyearbyen da.

## Geografia 
Eremuaren %60tik gora glaziarrek eta lur izoztuek osatzen dute; fiordo ugari dira. Uharte nagusiak Spitzberg, Jan Mayen, Edge, Barents eta Ipar-ekialdeko lurraldea dira.

## Historia 
Historian zehar herri askotako bale arrantzale eta esploratzaileak ibili dira Svalbard-en; Norvegia, Danimarka, Suedia eta Errusiak uhartediaren gaineko eskubideak eskatu zituzten. 1920ean sinatutako itunaren arabera uhartedia Norvegiaren esku uztea eta meategien gaineko eskubideak ituna izenpetu zuten berrogei herrien artean banatzea erabaki zen. Gaur egun Norvegiak eta Errusiak soilik ustiatzen dituzte hango meategiak.

## Ekonomia 
Meagintza (harrikatza), eta balea eta foka arrantza dira ekonomia jarduera nagusiak.

## Irudiak 

Irudi:Abandoned settlement of Grumant, in Svalbard.jpg
Irudi:Polar bear (Ursus maritimus) in the drift ice region north of Svalbard.jpg
Irudi:Polar_bear_sign_Svalbard.jpg
Irudi:NOR-2016-Svalbard-Sjuøyane-Phippsøya-Atlantic Walrus (Odobenus rosmarus rosmarus) 03.jpg
Irudi:Glacier decrease on Svalbard in the years 1900-1960-2015.jpg
Irudi:University Centre in Svalbard (UNIS) 2003.jpg|Unibertsitateko eraikuntzak.
Irudi:Nordensjoldbreen (Svalbard).jpg
Irudi:Svalbard Airport.jpg|Aireportuko idazkunak.
Irudi:Svalbard Airport (1).jpg|Aireportuko idazkunak.
Irudi:Welcome_to_Svalbard_-_panoramio.jpg|Aireportuko idazkunak.
Irudi:Comfortlessbreen Svalbard 1990.jpg|Glaziar bat.
Irudi:Svalbard6.jpg|Eliza.
Irudi:Svalbard Church - panoramio.jpg|Eliza.
Irudi:Svalbard kirke 01.jpg
Irudi:Svalbard Museum.jpg|Svalbard Museum
Irudi:Svalbard, Longyearbyen - panoramio.jpg
Irudi:Storfjorden (Svalbard) 06(js).jpg
Irudi:Storfjorden (Svalbard) 12(js).jpg
Irudi:Svalbard Lufthavn Longyear (3).jpg
Irudi:Svalbard Airport, Longyear overview.jpg|Aireportua.
Irudi:Longyearbyen, Svalbard e Jan Mayen - panoramio.jpg
Irudi:La tundra a Ny-Ålesund, Svalbard - panoramio.jpg|Tundra.
Irudi:Bjørnøya , Svalbard e Jan Mayen - isola degli orsi - panoramio.jpg|Ur-jauzia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Puerto de Santa Cruz

**Puerto de Santa Cruz** Cáceresko probintziako udalerria da. 2008ko erroldaren arabera 398 biztanle zituen 33,72 km²-ko azaleran.

## Kanpo estekak
Thommanon

**Thommanon**, Kanputxeako Angkorren dagoena, XII. mendearen amaieran eraikitako tenplu hindu bikote batetako tenpluetako bat da, Suryavarman II.aren erregealdian amaitu zena (1113-1150), Angkor Thomeko Garaipenaren Atearen ekialdean dago.

## Kanpo estekak
Dharanindravarman I.a

**Dharanindravarman I.a**, Khmertar Inperioko errege bat izan zen, 1107tik 1113 arte errege izan zena. Jayavarman VI.aren oinordekoa izan zen, eta, bere oinordekoa, Suryavarman II.a izan zen.
Agni (mitologia)

Hinduismoan, **Agni** (, , , eusk: "sua"), suaren jainko vedikoa da. Indra eta Suryarekin batera, "hirutasun vedikoa" eratzen du (askoz antzinakoagoa, eta, ondoren, Brahma, Vishnu eta Shivak eratzen zutenagatik ordezkatua).

Agnidev, lurraren jainkosa den Prithivi eta Diaus Pitar (grezierazko Zeusen, latinezko Deusen eta Iu-piterren eta sanskritozko Diaus Pitarren (Jainko Aita) bihurtuko zen oso antzinako hitz indoeuroparraren aldaera dena) jainkoaren semea da. Agnideven betebeharretako bat, jainkoen eta pertsona hilkorren arteko mezularia izatea da. Gizakiak eta hauen etxeak babesten ditu. Bere buruan, milioi bat begi ditu.

Indiako artean, bi aurpegirekin irudikatzen da, bere eragin onuratsu eta kaltegarriak iradokitzen duena, begi eta ile beltzekin, hiru hanka eta zazpi beso parerekin. Bere gorputzetik, zazpi argi izpi ateratzen dira (bere beste izenetako bat Sapta Jihwa da, "zazpi mihi"). Bere garraiobidea, aker bat da, edo ahuntzek tiratutako koadriga bat (edo, ez hain ohi, papagaitxoek).

Gaur egun, tenplu hinduetan, oraindik agni manthana zulagailu sakratua erabiltzen da marruskatze bidez sua sortzeko, Agniren eguneroko jaiotza miraritsua irudikatzen duena.

## Agni sua 
Agni sanskritozko hitzak, bereziki sakrifizioko suari erreferentzia egiten dio, hiru motakoak:

* Garhapatia (griha etxea delarik)
* Ahavaniia
* Dakshina

Horregatik, 3 zenbakiari erreferentzia egiteko modu bat ere bazen. R hizkiaren ordezkari mistiko bezala ere funtzionatzen zuen.

Agni hitzak, latinezko *ignis* lituanierazko *ugnis* eta eslabierazko *ognj* hitzen jatorria izan zen erro indoeuropar bera du.

* Liseri suaren jainko bat ere bazegoen (liseri azidoen ekintza, hinduek, suaren akzioaren antzerakotzat jotzen zuten, sukaldatzeko balio zuena).
* Agni, liseriketari eta behazunari ere deitzen zioten
* Badaude agni izeneko zenbait landare ere
* Agní-jihwá (agní-yijuá: Agni jainkoaren mihia): sakrifizio bat kontsumitzea Agniren bidez.

## Ikus, gainera 
* Yajña

## Kanpo estekak
Diaus Pitar

**Diaus Pitar** lehen erlijio vedikoan, Zeruetako Aita da, lurraren jainkosa den Prithiviren senarra, suaren jainkoa den Agniren aita eta zeruaren aita den Indraren aita dena.

Bere jatorria, zeruko jainkoa den Dyeusetik abiatzen da (aitzinindoeuropar mitologiakoa), grezieraz Zeus pater bezala agertzen dena (akusatiboa eguna, genitiboa jainkoa), latinez Jupiter bezala (antzinako latineko Iovis Paterretik, Zeruko Jainkoa), eslabieraz Div bezala eta, germaniar eta eskandinaviar mitologian Tyr bezala (edo Ziu).

Rig Vedan, Diaus Pitar, deiketa sinpleetan agertzen da 1.89, 1.90, 1.164, 1.191 eta 4.1 ereserkietan.

Rig Vedako 1.89.4ban, Diaus Pitar, Mata Prithvi (Ama Lurra) bezala agertzen da.

Sanskritozko Purushka sukta testuak, Diaus, jatorrizko Purusha izakiaren burutik sortu zela dio.

## Heriotza 
Mitoaren xehetasunak ez dira batere argiak, baina, dirudienez, Indrak, bere aita, oin batetatik hartuta tarrasean eramanez eta zerutik erorrarazizi hil zuen (Rig Vedako 4.18.12ren arabera).

Zentzu honetan, Diaus-Zeus, greziar mitologiako Kronos jainkoaren aurkaria izango litzateke (bere seme Zeusek hila).

Thomas Oberliesek, Diaus, vedismoaren aurreko erlijioko asura batekin identifikatzen du (biak Indra jainkoak hiltzen baititu).

Hinduismoaren agerpenarekin (purana erlijioa), Diaus Pitar, zuzenean, ez da agertzen.

## Ikonografia 
Arte erlijiosoan, Diaus Pitar, bi forma ezberdinekin agertzen da:

* ahotik tximistak botatzen dituen zezen gorri bat bezala
* izarren ikur diren perlekin apaindutako zaldi beltz bat bezala.

Ondorengo irudikapenetan, bera da perlekin apaindutako gaua.

## Kanpo estekak
Aitzinindoeuropar mitologia

**Aitzinindoeuropar mitologia** aitzinindoeuroparrei lotutako mito eta istorioen multzoa da. Mito eta istorio horien zuzeneko lekukotasunik ez dagoen arren, indoeuropar herrien arteko praktika erlijioso eta jainkoen artean dauden antzekotasunetatik abiatuta berreraiki dira. Badirudi aitzinindoeuroparrek erlijio politeista zutela.

Antzinako mitologia haren zantzuak daude indoeuropar herrien erlijio eta hizkuntzetan, hipotesitzat mitologia hori nolakoa zen ondorioztatzeko bidea ematen dutenak, nahiz eta edozein xehetasun suposaketa baino ez den. Indoeuroparren arteko antzeko ohitura erlijiosoek herentzia erlijioso komun baten zantzuak eman ditzaketen arren, ez da segurua hala denik. Praktika horietako batzuk eboluzio prozesu paralelo batean agertuak izan daitezke.

## Kanpo estekak
Legutioko gudua

**Legutioko gudua** 1936ko udazkenean Gerra Zibilean izen bereko herrian eginiko gudua izan zen.

## Aurretikoak 
Espainiako Bigarren Errepublikak Bizkaia, Araba eta Gipuzkoa herrialdeei autonomia eman zienerako, jadanik 1936ko uztailaren 17 eta 18ko altxamendua martxan zegoen. Araba altxatuen eskuetan zegoen eta frankistek ia Gipuzkoa osoa hartu zuten.

1936ko irailean Eusko Jaurlaritzak Eusko Gudarostea sortu eta Errepublikaren alde borrokatzen ari ziren ideologia ezberdinetako batailoiak batu zituen. Horrela, Bizkaia eta mendebaldeko Gipuzkoa defenditu zituen, Molak zuzendutako tertzio karlisten aurka.

## Prestaketa 
1936ko udazkenean altxatutakoek Madril hartzeari ekin ziotenez, Errepublikako Gobernuak Eusko Jaurlaritza sortu berriari frontea haustea eskatu zion. Eusko Jaurlaritzak Legutioko erasoa antolatu zuen: 29 batailoi —5 ingeniari konpainiak lagunduta—, 25 kanoi eta 8 gerra-gurdi aukeratu zituen Gasteiz konkistatzeko. Operazio horren helburua altxatuek Sevilla eta Irun artean zuten komunikazio-lerroa zatitzea zen.

Erasoa hiru ardatzetan banandu zen:
* Lehenengo lerroak, Amurriotik aterata, Murgia hartu behar zuen
* Bigarren lerroak, Otxandiotik aterata, Legutio hartu behar zuen.
* Hirugarren lerroak Arlaban eta Izuskitza hartu behar zituen.

Behin posizioak hartuta, Arabako lautada errepublikarren kontrolpean izango zatekeen, Gasteiz barne.

Bestetik, Santandertik ateratako armada errepublikarrak Espinosa de los Monteros eta hortik Miranda Ebro hartzeko plana zabaldu zuen, eta Eusko Jaurlaritzak Murgia erasotzeko plana desegin.

## Gudua 
1936ko azaroaren 30ean, artilleriak bonbardatzeari ekin zion, eta infanteriaren erasoarentzat eremua prestatu zuen. Errepublikarrek Legutiotik 3 kilometrotara kokatu eta herria setiatu zuten. Legutio erreketeen konpainia batek, mendi-batailoi bik, metrailadore-atal batek eta armada erregularraren kanoi-bateria batek defendituta zegoen, guztira 600 lagun.

Abenduaren 1 eta 2an gudariek Legutio setiatzeari ekin bazioten ere, defendatzaileek bereari eutsi zioten. Murgia hartzeko erasoa bertan behera utzi zutenez, atzeguardiak errefortzuak bidali ahal zituen. Bakoitzak bere bostean egon zen zenbait egunez. Abenduaren 10ean beste erasoaldia egin bazuten ere, defendatzaileek aurka egin zuten. Gudariek azken saiakera abenduaren 18an egin zuten, eta orduan ere kale egin zuten.

Erasotzaileek 1.000 erori inguru izan zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Carlos A. Pérez: *"Villarreal de Álava: crónica de una incompetencia militar"*
Yajña

eskuinera|thumb|*iagña* edo *yajña* bat (suzko sakrifizioa) ezkontza hindu batean.
Hinduismoan, **Yajña** edo **iagña** vedismoaren garaitik (K.a. I. milurtetik)praktikatzen den sakrifizio erritua da.

Devak asetzeko edo gurariren batzuk (*kamia* errituetan) lortzeko egiten da. Funtsezko elementu bat, suzko sakrifizioa deritzona da (ohi, Agni suaren jainkoari eskainia), eskaintzen zaion edozer, devengana iritsiko baita.

## Esanahia 
Yajña edo iagña hitza, sanskritoko *iash* aditzetik dator, eta honako hau esan nahi du:

* jainkoei gurtza (*devá-pujana*)
* batasuna (*sangatikarana*) eta
* karitatea (*dana*)

## Ikus, gainera 
* Iáyur Vedá
* Ashwa medhá
* Ashram

## Kanpo estekak 
* Vedic-Yagya.com (*iagña* vedikoa).
Inlandsis

thumb|350px|Mozketa Antartikako izotz geruzan.
**Inlandsisa** edo **izotz-geruza**, neurri kontinentaleko izotzez estalitako lurralde bat da. Muturreko latitudeetan daude, 50.000 kilometro karratuko ohiko hedadurarekin. Gaur egun, izotz geruza hauek, soilik Antartika eta Groenlandia estaltzen dituzte.

Inlandsis hitza, danieratik dator, "barne izotza" esan nahi duelarik, eta, hasiera batean, Islandia, Groenlandia eta artikoko uhartedietako izotz iraunkorrek estalitako guneei eman zitzaien. Gaur egun, daniar hitza, geografoek, neurri kontinentalak dituen eta mende askotan mantentzen den izotz geruza orori erreferentzia egiteko erabiltzen dutena da.

Inlandsisek, kurbatura handidun kupula forma bat dute, finkatua dauden substratuak duen erliebeak inongo zerikusirik ez duelarik. Izotzaren pisua (zatirik sakonenetan "izotz fosila") eta izotz geruzatako elurrak (Antartikan 2.000 metroko sendoera izatera iristen da), estaltzen duten sialezko plaka kontinentalaren hondoratzea eragiten dute.

Glaziazioetan, izotz-geruzen hedadura, berebizi hazten da: Würm glaziazioan, bi nagusienak, ipar hemisferiokoa eta hego hemisferiokoa, poloetatik 45º latituderaino hedatzen ziren. Glaziazio arteko garai epel edo beroetan, izotz geruzen atzerakadak, azaleratutako lurretako erliebean arrasto nabarmenak uzten ditu: lehenik, isostasia bidez, izotzpean egon den lurraldearen altxamendu motel bat gertatzen da, eta eraketa geofisiko bereizgarriak daude: *ezkutu*ak - aurrera eta atzera egitean, izotz geruzaren higadura indartsuaren ondorio diren lautada zabalak. Hau, bereziki, ipar hemisferioan ikus daiteke, non Ezkutu Kanadarra eta Eskandinaviako ezkutua nabarmentzen diren, laku glaziarrak, morrena muinoak, jatorri glaziarreko haranak, fiordoak, firthak, padurak, errekarri erraldoiak, eta, Patagonia Argentinarrean gertatzen den bezala, tontor isolatuak (antzinako nunatakak) chihuido deituak.

## Antartikako izotz-geruza 
Antartikako izotz-geruza, hasiera batean, izotz eremu bezala osatu zen oligozenoaren hasieran, aurrerakada eta atzerakada garaiekin pliozenora arte, izotzek, Antartikako MUGa estali zutenean, hau, kontinenteen jitoaren ondorioz, hegoaldeko poloan kokatzean.

14 milioi kilometro karratu baino gehiagoko hedadura hartzen du, 30 milioira arte hedatuz neguan. Bere udako 14 milioi kilometro karratuko hedadurarekin, 30 milioi kilometro kubiko izotz ditu, eta, honek, Lurreko ur geza guztiaren %90a suposatzen du. Antartikako izotz geruza urtuko balitz, ozeanoen maila, 61,1 metro igoko litzateke.

## Groenlandiako izotz-geruza 
Groenlandiako izotz-geruzak, *Indlandsis* ere deitua, gaur egun, 1,7 milioi kilometro karratuko hedadura du, hau da, uharte osoaren %82a. Bere izotzen bolumena, 2,85 milioi kilometro kubikokoa da. Groenlandiako izotz geruza urtuko balitz, ozeanoen maila 7,2 metro igoko litzateke.

## Kanpo estekak
Rajá

[thumb|[Benaresko maharaja edo errege-handia eta bere gortea, 1870eko hamarkada]]
**Raja** (, erregea edo printzea, femeninoa **Rani**), Indiako antzinako erregeek eta Malaysia osatzen duten estatuetako batzuetako erregeek hartzen zuten izena da.

## Kanpo estekak
Ashwa medhá

***Ashwa medhá*** (literalki "zaldi-sakrifizioa"), Indian, vedismoaren garaian praktikatu zen erritu vediko bat izan zen. Hinduismoko testuen arabera, erregeren batek egiten zuen, bere nagusitasuna adierazteko.

Beste modu hauetara ere ezagutzen da:

* Ashwa medhá iagña
* Ashva medhá
* Ashwamedha
* Ashvamedha
* Asvamedha
* Aśvamedha
* अश्वमेध (devanagariz)

Hitza, sanskritoko *aswa*, "zaldia", eta *medhá*, "ofrenda, animalia" hitzetatik dator.

Kolore zehatz batetako hazitarako zaldi bat aukeratzen zen (uste zenez, eguzki jainkoa eta erregearen boterea sinbolizatzen zituena), eta, urtebetez, lasai ibiltzen uzten zitzaion, erregearen armadaren zati handi batek jarraitua.

Zaldia, beste errege batek gobernaturiko lurralde batetara iristean, errege honek, zaldiak lasai jarrai ote zezakeen (eta errege nagusiaren mendeko bihurtu, bere lurralde osoa, enperadoregaiari emateko zerga gehiago ordaintzera behartzen zuena), edo zaldia harrapatu eta hil eta enperadoregaiaren armada handiari aurre egitea erabaki behar zuen.

Zaldia, urte horretan harrapatua eta hila ez bazen, kapitalera eramaten zen, mendeko bihurtu ziren tokiko erregetxoekin batera.

Ondoren, errege (*rajá* edo *rash*) nagusiak, animalia sakrifikatzen zuen zeremonia publiko batean eta enperadore (*maharaja* edo *maharash*) titulua hartzen zuen.

"Purasamedha" izeneko beste erritu baten ordezkoa dela dirudi, gizonak hil eta haien eskaintza egiten zelarik hartan. Erregearen, herriaren, kosmosaren eta Prajapati jainkoaren beraren gorentasuna azpimarratzen da Indiako erritu nagusia den horretan.

## Aipamenak 
Erritu hau, Rig Vedako oso antzinako (ziuraski K.a. VII. mendekoa) 1, 162-163 ereserkietan aipatzen da.

Baita Vayasaneii Sanjita 22 eta hurrengoetan ere.

*Mahabharata* testu epikoan (ziuraski K.a. VI. mendekoa) badago "Asvamedikha Parva" izeneko atal edo parva bat, zaldi-sakrifizio hau aipatzen duena, Iudishtir erregeak egina bere anaia heroiak ziren Pandaven laguntzarekin.

Ramaianan (K.a. III. mendekoa beharbada) ere aipatzen da.

K.a. V. mendean, Siddhartha Gautama budak, praktika hau salatu zuen, utzia izan zena.

K.a. II. mendean, erritu hau berriz bizitu zen, eta, ziuraski, XI. mendera arte jarraitu zuen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Goldwine

**Goldwine**, Tolkienen legendariumean agertzen den pertsonaia bat da, eta, bere istorio laburra, Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan kontatzen da. Rohango seigarren erregea izan zen, eta bere aita Freawine hil ondoren, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2680an, 61 urte zituenean bihurtu zen errege.

## Historia 
Bere birraitona Aldor Zaharraren erregealdian jaio zen, eta, 26 urte zituenean eta jada aita zenean, Aldor hil egin zen, erregetza, honen semea eta Goldwinen aitona zenari pasatuz.

Rohanen urrezko garaian bizi izan zen, eta oso aberatsa izan zen, baina, oparotasun garai honetan, herrialdeko mugetako zaintza baretu egin zen, eta dunledinarrak, bere birraitonak kanporatu zituenak, pixkanaka itzuli egin ziren.

19 urteko erregealdia izan zuen, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2699an hil zen arte, boterea, bere seme Deorri emanez.
Rivera Plaka

thumb|500px|Rivera Plakaren mapa
**Rivera Plaka** mikroplaka tektoniko bat da. Bere hedadura, 0,00249 estereorradianekoa da. Orohar, Cocos Plakarekin lotua dago.

Ozeano Barearen ekialdeko muturrean dago, Kaliforniako golkoaren hegoaldean. Soilik litosfera ozeanikoz osatua dago.

Rivera Plakak, Cocos Plaka, Pazifiko Plaka eta Ipar Amerikar Plaka ditu mugakide.

Aipaturiko beste plakekin dituen mugak, Ertamerikako fosak eratuak dira Mexikoko ozeano bareko kostaldean eta Ozeano Bareko ekialdeko dortsalaren bidez plakaren mendebaldeko ertzean.

Rivera Plaka (Cocos, Nazca, Juan de Fuca, Esploratzailea eta Gorda plakekin batera, Jurasiko garaian Amerikaren azpian subduzitu ondoren zatitu zen Itsaslabar Plakaren hondarretako bat da.

Rivera Plaka, milioi bat urteko 4,6923ºko errotazio abiaduran mugitzen da, 26º 70' ipar latitudean eta 105º 20' mendebal longitudean kokatutako polo baten arabera.

## Kanpo estekak
Alberto Montaud

**Alberto Montaud Noguerol** (Venta del Moro?,  - Madril, ) militar espainiarra izan zen, Euzko Gudarosteko Agintari Gorena izan zena.

## Biografia 
Ingeniarien teniente-koronela eta Gerra Eskolan Gotorlekuen irakaslea, Jose Antonio Agirre lehendakariak, 1937ko azaroaren 6an Euzko Gudarosteko Agintari Goren izendatu zion. Jose Antonio Agirrek Montauden gaitasunak miresten zituen

Alberto Montaudek Bilboko Burdin Hesia eraikitzeko lanak zuzendu zituen.. 1938ko ekainaren 19an, Eusko Jaurlaritzarekin batera, Frantziara hasieran eta gero Venezuelara ihes egin zuen. Erbestean 30 urte eman ondoren Madrilen hil zen 1960ko hamarkadaren bukaeran.

## Erreferentziak
Plasenzuela

**Plasenzuela** Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 36 kilometrora dago. 2008ko erroldaren arabera 542 biztanle zituen 36,67 km²-ko azaleran.

## Kanpo estekak
Agüera

**Agüera** edo **Riomayor** () Iberiar Penintsulako iparraldeko ibaia da, Ordunteko mendilerroan jaioa eta mendebaldeko Bizkaia eta ekialdeko Kantabria zeharkatzen duena.

Bere iturria Ordunteko mendilerroan dagoen Burgüeno mendian, 600 metroko altuerara eta Villaverde Turtzioz eta Artzentales artean. Kantabrian sartuta, ahoa Oriñóngo itsasadarran du (Guriezo eta Castro Urdiales udalerrien artean). 2006an Kantabriako Gobernuak Batasunaren Garrantzizko Leku izendatu zituen bere ibilgune nagusiaren behe eta erdialdea Bizkaiko mugaraino. Eremu horretako espezie garrantzitsuenak kolaka (*Alosa alosa*), loina arrunta (*Chondrostoma miegii*) eta ibai-karramarro arrunta (*Austropotamobius pallipes*) dira.

Agüeraren ibaiadar nagusiak Remendón, Andino eta Rioseco ibaiak dira. Urteko emaria 112 hm³koa da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Asón-Agüera eskualdea

## Kanpo estekak
Mariano Gamir

**Mariano Gamir Ulibarri** (Madril, 1877- Valparaíso de Abajo, Campos del Paraíso, Cuenca, 1962ko uztailaren 28a) espainiar jenerala izan zen, Gerra Zibilean errepublikaren iparraldeko frontearen Agintari Nagusia.

## Biografia 
Toledoko Eskola Militarrean ikasi zuen eta bertan zuzendari ere izan zen. 1936ko uztailaren 17ko altxamendua jenerala zen Valentzian non Infanteria erabili zuen estatu-kolpea menderatzeko.

Teruelgo guduan parte hartu eta gero, Indalecio Prietok Bilbora bidali zuen 1937ko ekainean. Bilbo galdu eta gero, iparraldeko Armadaren Agintari Nagusi bihurtu zen Santanderreko guduan (1937ko abuztuaren 14tik irailaren 1era) Francisco Llano de la Encomienda ordezkatuz. Porrotaren ondoren kargua *de facto* uztarazi zioten eta Katalunian 1938an Nazioarteko Brigadak ateratzeari ekin zion.

Gerra ondoren, Frantziara ihes egin eta bertan bizi zen 1955ra itzuli arte.

## Erreferentziak
Pandava

Bost **Pandava** anaiak (sanskritoz पाण्डव pāṇḍavaḥ), Pandu erregeak, bere bi emazteak izan ziren Kunti eta Madrirekin izan zituen bost seme ezagunak izan ziren. Bere elezaharra Mahābhārata testu epiko hinduan kontatzen da (K.a. VI. mendekoa, Vyasari ematen zaiona).

Bere izenak, honako hauek dira:

* Iudishtira
* Bhima
* Aryuna
* Nakula
* Sahadeva

Bost Pandava anaiak, emakume berarekin ezkondu ziren, Draupadirekin eta euren lehengusu Kauraven aurka borrokatu eta biziraun zuten, borroka honetako puntu gailena, Kurukshetrako gudua izan zelarik (egungo Delhiren iparraldean).

Euren urruneko anaiordea eta ezezaguna zen Karnak, euren aurka borrokatu zuen, hau, Aryunak hil zuelarik.

## Kanpo estekak
Manjushri

thumb|Manjushri Kumara
**Mañjuśrī** (sanskritoz: मञ्जुश्री) Bodhisattva bat da, argialdi egoera lortu duen baina beste batzuei bide horretatik aurrera egiten laguntzeko, nirvana egoeran sartzea beranduagorako uzten duen mahayana budismoko irudia.

Manjushri, Siddhartha Gautama budaren benetako ikaslea izan zen. Buda biziaren bizitzari buruzko ia literatura gehienean bezala, Manjushriren irudiak, benetako aldeak, irudizko beste batzuekin nahasten ditu. Mahāyāna erlijiotasun herrikoian, bodhisattvak oso gurtuak dira, nolabait, kristauen artean santuak gurtzen diren antzera.

## Irudikapena 
Manjushri, lotoaren posizioan eseritako gazte bat bezala irudikatzen da, esku batean ezpata bat duela eta, bestean, liburu bat. Ezpatak, fededunari, zentzumenek erakusten diguten mundu fidagaitzarekin lotura apurtzea ahalbidetzen duen jakinduria sinbolizatzen du. Liburua, Prajñāpāramitā Sūtra da ("Jakinduriaren perfekzioa"), mahāyāna doktrinaren testurik eraginkorrenetako bat.

## Kanpo estekak
Robledillo de Trujillo

**Robledillo de Trujillo** Cáceresko probintziako udalerria da. 2008ko erroldaren arabera 443 biztanle zituen 44,78 km²-ko azaleran.

## Ikus, gainera 
* Cáceresko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Ruanes

**Ruanes** Cáceresko probintziako udalerria da. 2008ko erroldaren arabera 74 biztanle zituen 15,11 km²-ko azaleran.

## Kanpo estekak
Santa Ana (Cáceres)

**Santa Ana** Cáceresko probintziako udalerria da. 2007ko erroldaren arabera 322 biztanle zituen 34,99 km²-ko azaleran.

## Kanpo estekak
Santa Cruz de la Sierra (Bolivia)

**Santa Cruz de la Sierra** ekonomikoki Boliviako hiri nagusia eta Santa Cruzeko departamenduaren hiriburua da. 16 udal-barruti barne hartzen du.

Itsas-mailatik 416 metrotan kokatuta dago.

1.372.356 biztanle zituen 2005ean.

## Historia 
* 1561eko otsailaren 26an Ñuflo de Chávez-ek fundatu zuen, "Santa Cruz de la Sierra" bere herriko izenarekin (Caceresko probintzia), Juan de Garay bizkaitarra taldekide izan zuelarik.

## Kanpo estekak 
*  Hiriko webgune ofiziala
Torrecillas de la Tiesa

**Torrecillas de la Tiesa** Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 69 kilometrora dago. 2008ko erroldaren arabera 1.168 biztanle zituen 140 km²-ko azaleran.

## Kanpo estekak
Izarrarteko ingurune

Astronomian, **izarrarteko ingurunea**, izarren artean (edo bere gertuko inguruan), galaxia baten barnean dagoen materia edukia (izarrarteko materia) da. Izarrarteko inguruneak, funtsezko papera du astrofisikan, izar eta galaxia eskalen artean duen kokapenagatik. Izarrak, izarrarteko inguruneko eskualde hotzetan sortzen dira, hauek, aldi berean, izarrarteko materia eta energia berritzen duten bitartean, eguzki haize eta supernoben bitartez. Izarren eta izarrarteko materiaren arteko elkarreragin honek zehazten du galaxia batek bere gas edukia murrizten duen portzentaia, eta, beraz izar eraketa aktiboaren bizitza zehazten du.

Izarrarteko ingurunea plasma oso disolbatuz (lurrean ohikoa denarekiko), atomo, molekula, izarrarteko hauts, erradiazio elektromagnetiko, izpi kosmiko eta eremu magnetiko nahasketa baten bidez osatua. Materia, %99an, gas partikulez, eta, beste %1ean hautsez osatua dago. Izarrarteko espazioa betetzen du. Nahasketa hau, ia nabariezinezkoa izaten da, zentimetro kubiko bakoitzeko partikula gutxi batzuetatik, zenbait ehunka partikuletarainoko dentsitateekin. Gasa, jatorrizko nukleosintesiaren arabera, %90ean hidrogenoz eta beste %10ean helioz osatua dago, elementu gehigarri batzuen zantzuekin ("metalak" hizkera astronomikoan).

Ingurunea, izarren argi intentsitatearen murrizketaren arduraduna ere bada argiak zeharkatzen duenean. Murrizketa hau, uhin luzera batzuetako fotoien errefrakzio eta xurgaketak eragiten du.

Adibidez, hidrogeno atomikoaren xurgaketaren ohiko uhin luzera, 121,5 nanometro inguruan dago, Lyman-alfa trantsizioa. Beraz, ia ezinezkoa da izar batek maiztasun honetan igorritako argia ikustea, argi horren zati handi bat, Lurreranzko bidaian xurgatua baita.

Izarrarteko ingurunea hiru "fase"tan banatzen ohi da, gasaren tenperaturaren arabera: oso beroa (milioika kelvin), beroa (milaka kelvin) eta hotza (hamarnaka kelvin).

Izarrarteko ingurunearen azterketako ezaugarri garrantzitsuen artean, molekula lainoak, izarrarteko lainoak edo nebulosak, supernoba hondarrak, nebulosa planetarioak eta antzerako egitura sakabanatuak daude.

## Historia 
Hasiera batean, astronomoek, espazioa, hustasuna nagusi zen basamortu bat zela uste zuten. 1913an, Kristian Birkeland norvegiar esploratzaile eta fisikaria izango zen, espazioa, soilik plasma bat ez dela esaten lehena, baizik eta "materia iluna" ere baduela. Honako hau diatzi zuen: "Gure ikuspuntuen ondorio natural bat dirudi espazio guztia, mota orotako ioi elektriko eta elektroiz betea dagoela suposatzea. Eboluzioan ari den izar sistema bakoitzak, espaziorantza partikula elektrikoak jaurtizten dituela suposatzen dugu. Arrazoizkoa dirudi, beraz, unibertsoaren masarik gehiena, ez dela eguzki sistema edo nebulosetan aurkitzen pentsatzea, baizik eta espazio "huts"ean. Johannes Franz Hartmannek, bere presentziaren lehen zantzuak aurkitu zituen.

## Kanpo estekak
Trujillo (Cáceres)

**Trujillo** (extremadureraz *Truhillu*) Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 47 kilometrora dago. 2008ko erroldaren arabera 9.860 biztanle zituen 655 km²-ko azaleran.

## Ondarea 
* Trujilloko gaztelua

## Kanpo estekak
Acehúche

**Acehúche** (extremadureraz ''L'Aceúchi* edo *El Aceúchi'') Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 65 kilometrora dago. 2008ko erroldaren arabera 860 biztanle zituen 91,06 km²-ko azaleran.

## Hizkuntza 
Acehúchen extremadureraren aldaera bat hitz egiten da, aceúchia . Adituek diote dialektoa izateko ezaugarri fonetiko eta sintaktikoak dituela.

## Acehúchar ezagunak 
* Nicolás Valle Morea (Acehúche, 1964), kazetaria, gerrako berriemailea eta extremadureraren defendatzailea.

## Ikus, gainera 
* Cáceresko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Aldehuela de Jerte

**Aldehuela del Jerte** edo **Aldehuela de Jerte** (extremadureraz *Aldigüela e Herti*) Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 100 kilometrora dago. 2008ko erroldaren arabera 344 biztanle zituen 11,76 km²-ko azaleran.

## Ikus, gainera 
* Cáceresko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Cachorrilla

**Cachorrilla** Cáceresko probintziako udalerria da. 2008ko erroldaren arabera 99 biztanle zituen 41,38 km²-ko azaleran.

## Ikus, gainera 
* Cáceresko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Calzadilla

**Calzadilla** (extremadureraz *Carzaílla*) Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 78 kilometrora dago. 2008ko erroldaren arabera 486 biztanle zituen 76,34 km²-ko azaleran.

## Ikus, gainera 
* Cáceresko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Casillas de Coria

**Casillas de Coria** Cáceresko probintziako udalerria da. 2008ko erroldaren arabera 465 biztanle zituen 61,97 km²-ko azaleran.

## Kanpo estekak
Ceclavín

**Ceclavín** Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 82 kilometrora dago. 2008ko erroldaren arabera 2.096 biztanle zituen 159 km²-ko azaleran.

## Kanpo estekak
Coria

**Coria** Cáceresko probintziako ipar-mendebaldeko udalerri bat da (Extremadura, Espainia. Probintziako hiriburu Cácerestik 68 kilometro iparraldera dago. 2008ko erroldan, 12.868 biztanle zituen, 103 km²-ko azaleran.

Herriko kirol taldea Club Deportivo Coria da.

## Kanpo estekak
Galisteo

**Galisteo** Cáceresko probintziako udalerria da. 2008ko erroldaren arabera 1.980 biztanle zituen 79,52 km²-ko azaleran.

Herriak, jatorri erromatar eta musulmanen garaikoa denak, urrezko aroa bizi izan zuen 1229 eta 1837 artean, Galisteoko Jaurerriaren hiriburua izan zenean, eta lurralde horretan Pozuelo de Zarzón, Guijo de Galisteo, Montehermoso eta Carcaboso bezalako herriak zeuden. 1837an jaurerria desegin ondoren, herria ureztatutako kokagune txiki bat izatera murriztu zen, eta haren lurraldea are gehiago murriztu zen Alagón del Río 2009an banandu zenean. Bere iragan garrantzitsutik, Galisteoko harresia zutik dago oraindik, herri zaharra guztiz inguratuz, eta ondoan La Picota izeneko dorre-dorrea dago, udalerriko ikurrik nabarmenena dela uste dena.

## Kanpo estekak
Bretainiar mitologia

**Bretainiar mitologia**, Bretainian jatorri duen mitologia da. Bretoiek antzinako zeltetan dute jatorria, nahiz eta gerora kristautasunera bihurtu ziren.

## Ikus gainera 
* Zelta mitologia
* Irlandar mitologia
* Eskoziar mitologia
* Galestar mitologia
* Bretainia
* Bretainiera

## Kanpo estekak
Arturo erregea

Arturo erregea izenburuak honako adiera ezberdinak eduki ditzake:
    
* Artur erregea - Zeltiar kondairetako errege mitikoa.
* Arturo Erregea (Marrazki Bizidunak) - ETBk 80. hamarkadan arrazkata handiz eman zuen marrazki bizidunen saila.
Kraniometria

thumb|Giza burezur baten neurketa, 1902an.
**Kraniometria** burezur batek izan ditzakeen neurri ezberdinak neurtzen dituen zientzia da. Frenologiaren ezberdina da honek pertsonalitatea ikertzen duelako eta fisiognomiatik honek aurpegiaren itxura neurtzen duelako. Hala ere hiru zientzia hauek izaera eta inteligentzia ezaugarriak neurtzen dituzte eta horregatik harremanetan daudela esan ohi da. Antropologiaren baitan oso erabiliak izan ziren XIX. mendean.

Garai horretan oso ezagunak ziren zientziaren bitartez arrazakeria justifikatzeko eginiko saiakerak eta horietatik Georges Vacher de Lapouge zientzialariak eginikoak izan ziren nabarmenenak. Arraza ario edo txuria dolikozefaloak gorenean jarri zuen, behean brakizefaloak jarri zituen bitartean. Gaur egun pseudozientziatzat hartzen dira buruhezurraren itxura eta inteligentzia harremanetan jartzeko saiakera hauek, nahiz eta erabilgarriak suerta daitezkeen arrastoen identifikazioan.

## Kanpo estekak
Carcaboso

**Carcaboso** (extremadureraz *Carcabosu*) Cáceresko probintziako udalerria da. Plasenciatik 11 kilometrora dago. 2008ko erroldaren arabera 1.124 biztanle zituen 20,3 km²-ko azaleran.

## Kanpo estekak
Artur erregea

thumb|150px|Artur erregea; XV. mendea
**Artur erregea** (galeseraz eta ; ) europar literaturako pertsonai nabarmena da, bereziki literatur, galestar, ingeles eta frantsesean. Horietan, errege ideal gisa agertzen da, bai gudan bai bake garaian. Zenbait Erdi Aroko testu berantiarren arabera, VI. mendearen hasieran Artur erregea Britainia saxoi inbaditzaileetatik defendatu zuen britoien buruzagia zen. Artur erregearen kondaira ingeles koroaren eta galesen arteko borroken epelean agertu zen. Bere historia kondaira eta literaturaren tartean dago; tradizio luzeko kondaira izanik, Britainia Handian aztergai eta eztabaidagai izaten jarraitzen du. Hala ere, egiaztatutzat jotzen da Artur ez dela pertsonaia historikoa.

Arturri buruzko lehengo aipamenak literatura zeltan aurki ditzakegu, *Y Gododdin* bezalako galestar olerkietan. Hala ere, aipamen horietan, adibidez, Nennius deitutako idazle baten kontakizunean, Artur jainko gales bat da, soila eta aspergarria, gero bihurtuko zen errege gerlariaren istoriotik urruti. Pertsonaia hau egungo formaz aurreneko aldiz Godofredo Monmouthekoaren *Historia Regum Britanniae* idazlanean agertzen da, 1130 eta 1136 bitartean idatzita. Egile horrek zehaztu zituen kondairaren ezaugarri nagusienak. Godofredok kontatzen duenez, Artur saxoiak garaitu zituen Bretainiako erregea zen, Britainiar Uharteetan inperio bat ezarriz. Bere kontakizunean hainbat pertsonaia agertzen dira: Uther Pendragon, Arturren aita; Merlin haren azti kontseilaria, edo Excalibur ezpata bezalako elementuak; Arturren jaiotza ere aipatzen da Tintagelen, bai eta Arturren azken guda Mordreden aurka, Camlanngo guduan eta bere ondorengo erretiroa Avalon uhartera.

thumb|ezkerrera|150px|Artur Erregearen koroatzea.
XII. mende hasieran, Artur Bretainiako Materia bezala ezagutzen den kondaira sorten zikloko pertsonaia nagusia izan zen, frantsesezko erromantze ugarietan agertuz. Chrétien de Troyes beste zenbait oinarrizko elementu gehitu zizkion kondairari, horien artean Sir Lantzelot Aintzirakoa eta Grial Santuaren ingurukoak. Erdi Aroaren ondoren, literatura arturikoaren nolabaiteko gainbehera etorri zen, baina XIX. mendean berpiztu egin zen eta XXI. mende hasieran indar-indarrean dirau, bai literaturan bai eta beste hainbat arteetan.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Errolanen kantua
* Zelta mitologia
* Bretainiar mitologia
* Galestar mitologia
* Clavijoko gudua

## Kanpo estekak
Bretainiako materia

**Bretainiako Materia**, **Arturiar Mitoa** edo **Arturiar Kondaira**, Zeltiar eta Britainiar Uharteetako kondairazko historiari buruzko kondaira sailek bereganatzen duten izendapenak dira. Bereziki Artur erregea eta Mahai Borobilko Zaldunen inguruan oinarritzen dira. Izendapen hau XII. mendeko Jean Bodel frantziar olerkariak asmatu zuen *Chanson de Saisnes* olerki epikoan oinarrituz:

:*Ne sont que III matières à nul homme atandant,*
:*De France et de Bretaigne, et de Rome la grant.*

:*Inongo gizonek ahaztu behar ez lituzkeen III materia badaude,*
:*Frantzia eta Bretainiakoa, eta Erroma handiarenak.*
:(Jean Bodel, *Chanson de Saisnes*)

## Ikus gainera 
* Arturiar zikloa
* Zeltiar mitologia
* Bretainiar mitologia
* Galestar mitologia

## Kanpo estekak
Merlin

**Merlin** (; ) edo **Merlin aztia** VI. mende amaierako galestar azti bat izan zen, halere, hipotesi baten arabera Merlin ez zen pertsona jakin bat izanen, titulu bat baizik, druida bezala, eta ziklo arturikoaren pertsonai garrantzitsuenetakoa. Europar historiako azti ospetsuena da eta literatura unibertsaleko azti askoen oinarri.

## Biografia 
thumb|ezkerrera|200px|Merlin aztia bere olerkiak diktatzen. XIII. mendeko frantziar eskuizkribu bateko irudia.
Merlinen historia misterioz beteta dago eta bere bizitzaren gehiengoa literatur lan edo balio historiko eskaseko iturrietan oinarrituta dagoenez, zaila egiten da bere jaiotzaren data zehatza ezartzea.

Kondairen arabera, Asmodeo deabru inkuboak sortu omen zuen, izpiritu lizun bat moja bati elkartu omen zitzaion modu ez-zilegi batean. Beste bertsio ez hain lazgarrien arabera, Merlin bere amak sortu omen zuen inongo gizonen esku hartzerik gabe. Amaitzeko, beste batzuen ustez antzinateko indar magiko batek sortu omen zuen. Bestalde, beste bertsio ilunago batek dioenez, Merlin edo galeseraz *Myrddin Emrys* edo *Myrddin Wyllt*, Britaniako errege batzuen sasikumea izan omen zen: *Aurelius Ambrosius* edo *Merlin Anbrosius*, Uther Pendragonen anaia zaharrena.

Edozein modutan, Merlinen sorreraren helburua zera omen zen: gizakiok gizon guztiok gordetzen dugun alde ilunerantz hurbilaraztea, baina Merlin heldutasunera iristean alderantzizkoa egitea erabaki zuen: garaiko gidari izpirituala bilakatu zen, eta errege ezberdinen aholkulari, horien artean Vortigern, Uther Pendragon eta Kameloteko Artur errege ospetsuarena.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Artur erregea
* Bretainiako materia
* Zeltiar mitologia
* Bretainiar mitologia
* Galestar mitologia

## Kanpo estekak
Galestar mitologia

ezkerrera|180px

**Galestar Mitologia**, Galesko britoien mitologia da. Kristautasun aurreko Britaniar zelten mitologiaren apur batzuk gureganaino iritsi ahal izan dira Erdi Aroko galestar eskuizkribuen bidez, adibidez: *Llyfr Coch Hergest* *(*Hergest-eko liburu gorria*)*, *Llyfr Gwyn Rhydderch* (Rhydderch-en liburu zuria), *Llyfr Aneirin* (Aneirin-en liburua) eta *Llyfr Taliesin* (Taliesinen liburua*)*. Liburu zuria eta Liburu gorriaren hitz lau edo prosaz idatzitako kontakizunak *Mabinogion* izendapenaz helarazi zaizkigu, beren itzultzailea izan zen  Charlotte Guest ingeles aristrokratak eman zien izenburu hori, ordutik aurrera gainontzeko itzultzaileek izenburu hori bera erabili zutelarik.thumb|1877an argitaratutako Mabinogion liburuko 369 orrialdeko irudi bat.

*Cad Goddeu* (*Zuhaitzen Bataila*) bezalako olerkiak eta *Galestar triadak* bezalako testu-zerrenda mnemonikoak eta *Bretainia Handiko Uhartearen Hamairu Altxorrak*, horiek guztiak material mitologikoa gordetzen dutelarik. Testu horiek Arturen Kondaira eta Erromatar ondorengo Bretainiaren herri historia dakartzate.
## Ikus, gainera 
* Zeltiar mitologia
* Galesera
* Nazio zeltak
* Hizkuntza zeltak
* Zelta
* Gales

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak 
*  Gwilym Morus-Baird: Celtic Source
*  “The Mabinogion ” *BBC Wales: Myths and legends*
*  Visit Wales: Welsh myths and legends Galesko gobernua
*  Wales.com: Welsh myths and legends Galesko gobernua
*  Land of Legends
*  National Trust: Welsh myths and folklore
*  Cadw : Cadw:Stories, Myths & Legends Galesko gobernua
*  Mabinogion. Libros Tauro
Trujillo

**Trujillo** hitzak ondorengo esanahiak izan ditzake:

## Geografia 
### Espainia 
* **Trujillo**, Cáceresko probintziako udalerria.
* **Tierra de Trujillo**, Cáceresko probintziako eskualdea.

### Honduras 
* **Trujillo** hiria.

### Kolonbia 
* **Trujillo**, udalerria.

### Peru 
* **Trujilloko probintzia**.
* **Trujilloko barrutia**.
* **Trujillo** hiria, La Libertad departamenduko hiriburua.

### Venezuela 
* **Trujillo** estatua.
* **Trujillo** hiria, Trujillo estatuko hiriburua.

## Pertsonak 
* Rafael Leónidas Trujillo, Dominikar Errepublikako diktadorea.
* Chadwick A. Trujillo, Estatubatuar astronomoa.
First-come, first-served

**First-come, first-served** (batzuetan **first-in, first-served**, **first-come, first choice** edo besterik gabe **FCFS**). Zerbitzu ona emateko politika da, oso sinplea bere oinarrian, ailegatu den lehenengo bezeroa edo sortu den lehenengo problema izango da zerbitzatuko edo konponduko dugun lehena.

## Ikus, gainera 
* FIFO (*first-in, first-out*)

## Kanpo estekak 
*  NIST institutoak emandako definizioa.
Rialto zubia

**Rialto zubia** (, veneziera *Ponte de Rialto*) Veneziako Kanal Handia (*Canale Grande*) zeharkatzen duten lau zubietako bat da; besteak ''Ponte dell' Accademia*, *Ponte degli Scalzi* eta *Ponte della Costituzione* dira. Guztien artetik Rialto zubia da zaharrena eta segur aski ezagunena ere bai. Veneziako bi *sestiere* (auzo) lotzen ditu: San Polo eta San Marco.

## Historia 
Kanal Handiaren gainetik egin zen lehenengo igarobidea txalupez osaturikoa zen eta 1181n eraiki zuen Nicolò Barattierik (haren lanen artean San Marco enparantzako bi zutabeak ere badaude). Iraganbide honi, *Ponte della Moneta* deitzen zioten, ekialdeko sarreraren ondoan zegoen diru etxearengatik.

Kanal Handiaren ekialdeko ur bazterrean zegoen Rialtoko merkatua haziz joan zen eta ondorioz zubiaren gaineko joan-etorria handiagotu egin zen. Lehenago zegoen txalupez osaturiko iraganbidea zureko egitura zuen zubi baten ordez aldatu zuten 1250 inguruan. Egitura berria erdiko zati mugikorrean elkartzen ziren bi arrapal makurrez osotuta zegoen, eta erdiko zati mugikor horri esker altuera handiko ontziak pasa zitezkeen. Merkatuarekin zuen lotura handia zela eta, izena aldatu zioten eta horrela Rialto zubia bihurtu zen. Zubiaren alboetan dendez osaturiko bi lerro eraiki ziren XV. mendearen lehenengo zatian. Estatuaren Diruzaintzak errentatik jasotzen zituen diru sarrerei esker mantentzen zen zubia.

Zubiak kalteak izan zituen 1310ean, Bajamonte Tiepoloren menpe zeuden erreboltariak erretiratzean. Ferrarako markesaren emaztearen desfilea ikustera hurbildu zirenen pisuaren ondorioz zubia erori egin zen 1444an. Zubia berriz ere jausi zen 1524an.

Harrizko zubi bat eraikitzeko proposamena 1503an egin zen lehenengo aldiz. Hurrengo hamarkadetan zehar hainbat proiektu aztertu ziren eta azkenik 1551n Veneziako agintariek Rialto zubia berriztatzeko agindua eman zuten. Jacopo Sansovino, Andrea Palladio eta *Il Vignola'' bezalako arkitekto ezagunek ikusmolde klasikoko eta hainbat arkuz osotutako proiektuak aurkeztu zituzten baina ez zizkieten egokitzat jo.

Gaur egun ikus dezakegun zubiak arku bakarra du eta Antonio da Pontek eraiki zuen Antonio Contin bere ilobaren laguntzarekin. Eraikuntza 1591n bukatu zen, Pasqual Cicogna dukearen garaian hain zuzen ere. Gaur egungo zubiaren egitura zurezkoaren berdintsua da: zubiaren erdiraino garamatzaten bi arrapal makur ditu eta alboetan dendak daude. Zubi osoak arkupe sorta bana du alboetan. Batzuei ingeniaritza aldetik proiektu lar ausarta iruditu zitzaien: Vincenzo Scamozzi arkitektoak, esaterako, uste zuen zubia berriro jausiko zela, baina zubiak oraindik tinko irauten du eta Veneziako sinbolo arkitektonikoetako bat bihurtu da.

## Ikus gainera 
* Konstituzioaren zubia, berriena.
* Akademiaren zubia, XIX. mendekoa.
* Oinutsien zubia, modernoena, Piazzale Roma eta Santa Luzia geltokia lotzen duena.

## Kanpo estekak 
* Ponte di Rialto: l’enigma del progetto
Guijo de Galisteo

**Guijo de Galisteo** Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 90 kilometrora dago. 2008ko erroldaren arabera 1.614 biztanle zituen 62,28 km²-ko azaleran.

## Ikus, gainera 
* Cáceresko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Holguera

**Holguera** (extremadureraz *Jolguera*) Cáceresko probintziako udalerria da. 2008ko erroldaren arabera 762 biztanle zituen 37,19 km²-ko azaleran.

## Ikus, gainera 
* Cáceresko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Pescueza

**Pescueza** Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 75 kilometrora dago. 2008ko erroldaren arabera 164 biztanle zituen 52 km²-ko azaleran.

## Kanpo estekak
Portaje

**Portaje** (extremadureraz *Portaji*) Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 65 kilometrora dago. 2008ko erroldaren arabera 405 biztanle zituen 100,55 km²-ko azaleran.

## Kanpo estekak
Portezuelo (Cáceres)

**Portezuelo** (extremadureraz *El Portizuelu*) Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 46 kilometrora dago. 2007ko erroldaren arabera 282 biztanle zituen 126 km²-ko azaleran.

## Kanpo estekak
Pozuelo de Zarzón

**Pozuelo de Zarzón** (extremadureraz *Poçuelu Çarçón*) Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 90 kilometrora dago. 2008ko erroldaren arabera 567 biztanle zituen 47 km²-ko azaleran.

## Kanpo estekak
Zurrunga

**Zurrunga** goiko arnasbidearen egituren bibrazioa eta honek sortutako soinua da, loa bitartean haize jarioaren buxadurak eragindakoa. Soinua edo zarata arina izatetik gogorra eta desatsegina izan daiteke, kasu larrienetan elkarbizitza arriskuan ipiniz. Nahastutako egituren artean ubula eta ahosabaiak ditugu, eta arrazoien artean hauek daude: Zintzurraren ahultasuna, masailezur edo barailaren jarrera okerra, lepoaren loditasuna eta sudurraren igarobidearen buxadura.

Honen inguruko estatistikak kontraesankorrak dira, baina oso asaldura ohikoa dela esan dezakegu, tokien eta ikerketen arabera gizarte batzuetan pertsonen erdia ere kaltetzen duena, beti ere adin altuagoarekin maizago agertzen delarik.

Zurrungalariek ez dute zertan lotutako gaixotasunik eduki, baina hauetako batzuek loaren apnearen sindromea jasaten dute.

## Kanpo estekak 
* Jabier Agirre medikuaren artikulua zurrungei buruz, *Argia* astekarian
Riolobos

**Riolobos** Cáceresko probintziako udalerria da. 2008ko erroldaren arabera 1.184 biztanle zituen 49,49 km²-ko azaleran.

## Kanpo estekak
Torrejoncillo

**Torrejoncillo** Cáceresko probintziako udalerria da. Coriatik 12 kilometrora dago. 2008ko erroldaren arabera 3.337 biztanle zituen 94,54 km²-ko azaleran.

## Kanpo estekak
Valdeobispo

**Valdeobispo** Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 100 kilometrora dago. 2008ko erroldaren arabera 768 biztanle zituen 42,1 km²-ko azaleran.

## Kanpo estekak
Isar (ibaia)

**Isar** Bavariako ibaia da. Iturburua Austria eta Alemania arteko mugan du eta Deggendorfen Danubiorekin bat egiten du.

Zeharkatzen duen hiri garrantzitsuena Munich da.

## Kanpo estekak
Villa del Rey

**Villa del Rey** Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 53 kilometrora dago. 2008ko erroldaren arabera 149 biztanle zituen 57,29 km²-ko azaleran.

## Kanpo estekak
Piedras Albas

**Piedras Albas** Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 74 kilometrora dago. 2008ko erroldaren arabera 210 biztanle zituen 4,54 km²-ko azaleran.

## Kanpo estekak
Navas del Madroño

**Navas del Madroño** Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 37 kilometrora dago. 2008ko erroldaren arabera 1.480 biztanle zituen 112 km²-ko azaleran.

## Ikus, gainera 
* Cáceresko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak