Dilophosaurus

***Dilophosaurus*** Jurasiko goiztiarrean (Sinemuriar berantiarretik Pliensbachiarrera bitartean) gaur egungo Ipar Amerikan bizi izan zen dinosauro teropodoen generoa da. *Dilophosaurus* izenak, grezieraz, «gandor biko muskerra» esan nahi du eta, gaur egun, genero honetako espezie bakarra ezagutzen da, ***Dilophosaurus wetherilli***. Txinan aurkituriko *Dilophosaurus sinensis* espeziea *Dilophosaurus* generoari egokitu izan zitzaion, berak bezala, gandor kranial parasagital bi baitzeuzkan; hala ere, orain taxona *Sinosaurus sinensis* espezieari egokitu zaio, oinarrizko tetanuro bat izan daitekeelakoan. Aurkitu diren *Dilophosaurus*en hezurdurak Kayenta Formazioan bildu izan dira, Arizona estatuaren iparraldean dagoen Navajo Nazioan. Dinosauro honen holotipoa 1942an aurkitu izan zen, eta Samuel Wellesek deskribaturiko burezur eta hezurdura nahiko osoek osatzen dute. Hasiera batean, *Megalosaurus*en espezietzat jo izan zuen, baina Welles geroago aski desberdina zela ohartu zen. Generoaren izenak aipamena egiten dien gandorrak ez zeuden osorik eta ez ziren antzeman lehenengo burezurrean, baina bigarren burezur handiago baten aurkikuntzak euren presentzia ezagutarazi zuen.

## Aurkikuntza 
thumb|*Dilophosaurus wetherilli* Arizonaren iparraldean bildu den kokapenak.
Sam Wellesek 1942ko udari hasiera eman zion Kaliforniako Unibertsitateko Paleontologia Museoko Charles Campi bere urteroko Estatu Batuetako hego-mendebaldeko landa-sasoian lagunduz. Camp, batez ere, Monument Valley inguruko arroka permiarretan zegoen interesatuta, eta Wellesek Cameron (Arizona) inguruko Moenkopi Formazioan eman zuen uda gehiena. Udaren amaiera aldera, Camp Berkeleyra (Kalifornia) itzuli zen eta Wellesi Tuba Cityn (Arizona) Richard Kerley izeneko merkatari batekin gera zedila eskatu zion. Kerleyk 1940an gaur egun ezaguna den Moenaveko (Arizona) dinosauroen ikniten aztarnategian dinosauro handi baten hondarrak aurkitu zituen Jesse William izeneko gizon navajoa aurkeztu zion Wellesi. Bill Rush eta Ed Cotten laguntzaz, Sam Wellesek Kayenta Formazioaren barneko *Dilophosaurus wetherilli*ren espezimen holotipoaren (UCMP 37302) eta paratipoaren (UCMP 37303) harrobia induskatu zuen.

Hiru dinosauro aurkitu zituzten, triangelu bat eratuz eta euren artean 6,1 m inguruko distantziara kokaturik zeudenak. Euretako bat ia ezereza zen, guztiz higaturik baitzegoen. Bigarrena, ordea, hezurdura on bat zen, burezurraren aurreko zatia izan ezik, dena erakusten zuena. Hirugarrenak, azkenik, burezurraren aurreko zatia eta hezurduraren aurreko zatiaren gehiengoa eman zien. Berauek hamar eguneko presazko lan batean bildu, auto batera zamatu eta Berkeleyra eroan zituzten. Geroago, Austineko Texaseko Unibertsitateko taldeek beste banako bi bildu zituzten Gold Springetik (Arizona) hurbil (TMM 43646-1 eta TMM 47006-1), holotipoaren harrobitik 48,3 kilometro inguru hego-ekialdera. Holotipoari zegokion banako gaztearen pisua 283 kilogramokoa eta UCMP 77270 banako helduarena 400 kilogramo ingurukoa zirela estimatu da.

Halaber, *Dilophosaurus wetherilli* dinosauro teropodo goiztiarragoengandik (esaterako, herrerasauridoak eta zelofisoideoak) desberdintzen duten ezaugarrietako asko Triasiko amaieran eta Jurasiko hasieran zehar teropodo-leinuen gorputzaren tamainaren handitzearekin eta makroharraparitzarekin erlazionaturik egon litezke, besteak beste, gandor nasolakrimal garaiak, lepaornoen arantza-apofisien atzeko xafla zentrodiapofisalaren eta mutur distalen garapena, enborraren erdialdeko ornoen arku neuralei eusteko xafla gehigarriak, begi-zulo modu dortsobentralean luzangak, aurreko trokanter sendoagoa eta astragaloaren goranzko prozesu modu dortsobentralean garaiagoa. Hipotesi honi geroko analisi filogenetikoetan ere eutsi zitzaion; edonola ere, duela gutxiko kontsentsua da *Dilophosaurus* Coelophysoideako kidea ez dela, eta *Dilophosaurus wetherilli* eta zelofisoideoak Averostratik kanpoko neoteropodoak direla, besteak beste, *Zupaysaurus rougieri*, *Dracovenator regenti*, *Cryolophosaurus ellioti* eta *Tachiraptor admirabilis* taxonekin batera, baina denak Coelophysoidea baino garatuagoak izanik.

Beste teropodoak bezala, *Dilophosaurus wetherilli* bipedoa zen. Edonola ere, froga iknologikoek iradokitzen dute, *Dilophosaurus wetherilli*k bere eskuak lurrean jartzen zituenean, kontaktuak eskuaren atzeko ertza eta ez esku-ahurraren gainazala zekarrela, segur aski erdirantz ematen zuten esku-ahurrak eta eskuaren pronazioa egiteko ezintasuna zirela eta. Beraz, hatzen hiper-luzapena ez zen lokomoziorako eta gorputzaren egonkortasunari eusteko garrantzitsua, beste teropodoetan bezala. Beraren esangura funtzionala hatzen dislokazioa eragin zezaketen harrapakinen ahalegin bortitzak saihestea izan zitekeen, hatzen mugikortasun pasiborako maila handia baimentzen baitzuen. Eskapularen mugikortasun-maila mugatuak eta besoen luzera txikiak harrapakariaren paparraren azpian sar zitezkeen harrapakin txikiak edo harrapakariaren ahoarekin eraitsiriko harrapakin handiagoak erasotzeko orduan baino ez zuten eskuz harrapatzeko aukera ematen. Gainera, *Dilophosaurus wetherilli*ren buruaren eta lepoaren luzera handiek muturra eskuak iris zitezkeena baino askoz ere aurrerago luzatzeko aukera ematen zuten, harrapakinarekiko lehenengo kontaktua ahoarekin eskuekin baino askoz ere probableago bihurtzen zutena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak