Dieta paleolitiko

**Dieta paleolitiko modernoa**, **haitzuloetako gizakiaren dieta, harri-aroko dieta** edo **ehiztari-biltzaileen dieta** ere esaten zaiona, Paleolito garaiko gizakiek kontsumitu zituzten basalandare eta animalia basatien ustezko dietan oinarritutako nutrizio-plana da. Garai honek 2,5 milioi urte iraun zuen eta duela 10.000 urte inguru nekazaritzaren garapenarekin amaitu zen. 

Walter L. Voegtlin gastroenterologoak egin zuen ezagun 70eko hamarkadan, eta egile ugarik egokitu dute. Premisa honetan oinarritzen da: gaur egungo gizakiak genetikoki egokituta daude Paleolitoko arbasoen dietara. Baieztapen horren baliozkotasuna zalantzan jartzen du komunitate zientifikoak, gizakiak eboluzionatu egin baitu kontsumitzaile malgua izateko. 

Hesteetako hanturazko gaixotasun edo urdail-hesteetako arazo funtzionalak (heste minberaren sindromea, adibidez) dituzten pertsona askok dieta hori edo antzeko beste batzuk, hala nola, karbohidrato gutxiko dieta edo FODMAPetan baxua den dieta, erabiltzen dituzte digestio-eragozpenak arintzeko. FODMAPak kate motzeko karbohidrato batzuk dira, eta horien ingelesezko akronimoa da; hain zuzen ere, oligosakaridoak, disakaridoak, monosakaridoak eta poliol hartzigarriak dira. Esan beharra dago gaur egungo dieta paleolitikoa ez dela karbohidrato gutxiko dieta edo hiperproteikoa. Dieta paleolitikoak ez ditu karbohidratoak murrizten, dieta zetogenikoan bezala; elikagaien murrizketa egiten du. Gainera, paleolitoan, karbohidrato kontsumoa desberdina zen eremu geografikoaren arabera. 

Glutenaren kontsumoa kentzen edo murrizten denez, zeliakoa izan daitekeen pertsona baten sintomak arindu daitezke, eta horrek zeliakiaren diagnosia zailduko du. Gaixotasun zeliakoa diagnostikatzea garrantzitsua da, izan ere, tratamendua glutenik gabeko dieta hertsi bat izango da. Tratamendu egokirik gabe, gaixotasun zeliakoak osasun-konplikazio oso larriak eragin ditzake, besteak beste, hainbat minbizi-mota (digestio-aparatukoak gehienbat, % 60ko arrisku-gehikuntzarekin, glutena hartzean gertatzen den hesteetako kaltearen eta hantura kronikoaren ondorioz), nahasmendu neurologiko eta psikiatrikoak, bestelako gaixotasun autoimmuneak eta osteoporosia. 

## Historia 
Walter L. Voegtlin gastroenterologoa izan zen Paleolitiko aroan erabiltzen zenaren antzeko dieta batek pertsonen osasuna hobetuko lukeela iradokitzen lehenengoetakoa. 1975ean argitaratu zuen liburuan esaten zuen gizakiak animalia haragijaleak direla eta Paleolitoko dieta haragijalea zela, nagusiki gantzez eta proteinaz osatua, karbohidrato kopuru txikiekin. Voegtlinen errezeta dietetikoak digestio-arazoen gainean berak asmatutako tratamendu medikuetan oinarritu ziren. 

1985ean, Stanley Boyd Eatonek eta Melvin Konnerrek artikulu polemiko bat argitaratu zuten Ingalaterra Berriko *Journal of Medicin*en, eta proposatu zuten gizaki modernoak biologikoki beren arbasoen oso antzekoak direla eta "genetikoki programatuta" daudela nekazaritza aurreko elikagaiak kontsumitzeko. Eaton eta Konnerrek "desadostasun-hipotesi" bat proposatu zuten; dieta modernoaren eta giza biologiaren arteko desorekagatik, bizimoduarekin lotutako gaixotasunak eragin zituela agerian utzi nahi zuten, hala nola obesitatea eta diabetesa. 

XXI. mendean hasi zen ezagun egiten dieta, eta oinarri zabala erakarri zuen webguneak, foroak eta sare sozialak erabiliz. Dieta horren ideiak Loren Cordainek zabaldu zituen gehien, osasun arloko zientzialari eta heziketa fisikoko doktoreak, eta "La dieta Paleo" izeneko liburu bat argitaratu zuen 2002an. 2012an, dieta paleolitikoa dieten "azken joeretako" bat bezala deskribatu zen; 2013an eta 2014an, dieta paleolitikoa pisua galtzeko metodorik bilatuena izan zen Google-en. 

## Jakiak 
Paleolitoko jendeak jaten zuena berriz irudikatzea da dieta honen helburua, eta autore bakoitzak dietaren ikuspegi ezberdinak dituzte. Eatonek eta Konnerrek, adibidez, “The Paleolithic Prescription” liburuan (1988) dieta horren % 65 landare jatorrikoa zela azaldu zuten. Hori ez da ohikoa berriki asmatutako paleo-dietetan; Loren Cordainek animalia-produktuei garrantzia ematen die eta elikagai prozesatuak saihesten ditu. Paleolitikoko dieta modernoak Paleolito garaian jendeak jaten zuena birsortu nahi du, baina hori testuinguru moderno batean "islatzea" du helburu, kanibalismoa bezalako balizko praktika historikoak saihestuz.  

Dietak iraultza neolitikoaren aurretik ustez eskuragarri zeuden elikagaien erabilera du ardatz. Elikagaien horien artean ondorengoak daude: 

Barazkiak (sustrai-barazkiak barne), frutak eta fruituak (fruta-olioak barne, adibidez, oliba-olioa, koko-olioa eta palmondo-olioa), fruitu lehorrak, arrainak, haragia eta arrautzak eta sustraiak. Aldiz, hortik kanpo uzten dira esnekiak (izan ere, animaliak jeztea horiek etxekotzean hasi zen, neolitoan), zerealak, lekaleak, gatza, alkohola, azukre finduak eta olio prozesatuak. 

Dieta paleolitikoak esan nahi du gizaki modernoek ehiztari-biltzaileen dieta erreproduzitzea. Dena den, Marion Nestle biologo molekularrak dioenez, "lehen gizakien dietetan dauden animalia- eta landare-elikagaien proportzio erlatiboen ezagutza zirkunstantziala, osatugabea eta eztabaidagarria da, eta ez dago datu nahikorik genetikoki zehaztutako dieta optimo baten osaera identifikatzeko. Paleolitoko dietekin zerikusia duten ebidentziak hobeto interpretatzen dira, landare-elikagaietan oinarritutako dietek osasuna eta bizi-iraupena sustatzen dutelako ideiaren euskarri gisa, elikagaien ugaritasuna eta jarduera fisikoa kontuan hartuta". Honen arabera, beraz, Paleolito garaiko elikadurari eta elikadurari buruzko ideiak hipotetikoak dira. 

Ikusi ahal izan denez, dietaren justifikazioak ez du behar bezala azaltzen hautespen selektibo presioen ondorioz, landare eta animalia etxekotu moderno gehienak eta haien arbaso paleolitikoak zeharo desberdinak direla. Era berean, haien nutrizio-profilak eta antzinako beste batzuk oso desberdinak dira. Adibidez, almendra basatiek zianuro-maila potentzialki hilgarriak sortzen dituzte, baina ezaugarri hori hautespen selektiboa erabiltzen duten aldaki etxekotuetatik ezabatu da. Barazki asko, hala nola brokolia, ez zen existitzen Paleolito garaian; brokolia, aza, azalorea eta kalea antzinako *Brassica oleracea* espezieko laborantza modernoak dira. 

## Osasunean dituen eraginak 
Paleolitoko dietari buruzko ikerketen kalitate metodologikoa "txarra edo moderatua" dela esan dute. Defendatzaileek osasunari buruz egindako baieztapen batzuk gehiegizkoak dira, diabetesari buelta emateko eta gaixotasun autoimmuneak sendatzeko duen gaitasuna esaterako, eta horrek dieta polemikoa izatea eragiten du. 

Dieta paleolitikoa jarraitzeak elikagai prozesatu gutxiago, azukre gutxiago eta gatz gutxiago kontsumitzea dakar. Elementu horien kontsumoa murriztea bat dator dieta-aholku orokorrekin. Nutrizio paleolitikoko patroia duten dietek ere badituzte antzekotasun batzuk dieta etniko tradizionalekin; adibidez, dieta mediterraneoarekin, zeinak onura handiagoak ekarri baitizkiote osasunari mendebaldeko dietak baino. Paleolitoko dieta jarraitzeak nutrizio-gabeziak ekar ditzake, hala nola D bitaminarenak eta kaltzioarenak, eta, aldi berean, hezur-osasun konprometitua ekar dezakete. Dietak arrain-kontsumoa handitzea iradokitzen badu ere, toxinen eraginpean egoteko arrisku handia egon daiteke. 

Dietak pisua galtzen lagun dezakeela adierazten duen ebidentziaren bat badago, kontsumitu ohi diren elikagaien asetasuna areagotu egiten delako. Menopausia osteko emakume obesoekin egindako ikerketa batean hobekuntzak aurkitu ziren pisuan eta koipe-galeran sei hilabeteren ondoren, baina onurak 24 hilabetean amaitu ziren. Parte-hartzaileen artean izan zituzten albo ondorioak, "ahultasuna, beherakoa eta buruko minak" izan ziren. Beste edozein dietak bezala, dieta paleolitikoak pisua galtzea dakar, kaloria gutxiago hartzen direlako, oro har, eta ez dietaren beraren ezaugarri bereziengatik. 

Ez dago ebidentziarik dieta paleolitiko bat jarraitzeak gaixotasun kardiobaskularra edo sindrome metabolikoa izateko arriskua murrizten duenik, eta ez dago ebidentziarik dieta paleolitikoa hesteetako hanturazko gaixotasunaren tratamenduan eraginkorra denik. 

Paleolitoko dieta Atkinsen dietaren antzekoa da, haragi gorri kantitate handien kontsumoa sustatzen baitu, bereziki gantz ase asko duten haragiena. Honek gaixotasun kardiobaskularren intzidentzia handiagoa ekar dezake. 

## Ingurumenean duen inpaktua 
Ameriketako Estatu Batuetako dieten 2019ko analisi batek dieta paleolitiko baten kontsumoa dieta orojale baten kontsumoa baino kaltegarriagoa dela adierazi zuen, nahiz eta dieta zetogeniko bat bezain kaltegarria ez izan. 

Elizabeth Kolbertek idatzi duenez, dieta paleolitikoak haragiaren kontsumoan duen enfasia "desastre" bat da, haragiaren energia-ekoizpenean dituen kostu altuengatik.

## Erreferentziak