open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Himachal Pradesh

**Himachal Pradesh** (punjaberaz ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, hindiz हिमाचल प्रदेश) India ipar-mendebaldeko estatu bat da. Iparraldean, Tibetekin, iparraldean eta ipar-mendebaldean Jammu eta Kaxmirrekin, Punjabekin hego-mendebaldean, Haryana eta Uttar Pradeshekin hegoaldean eta Uttaranchalekin hego-ekialdean egiten du muga.

Bere hedadura 55.658 kilometro karratukoa da, eta, 2001eko erroldaren arabera, bere biztanleria 6.077.248 biztanlekoa da. Bere hiriburua, Shimla da. Estatuko beste hiri garrantzitsu batzuk Dharamsala, Kangra, Mandi, Kullu, Chamba, Dalhousie eta Manali dira.

Estatuan hitz egiten diren hizkuntza nagusiak kangri, pahari, punjabiera, hindi eta mandialia dira. Hinduismoa, budismoa eta sikhismoa dira erlijio nagusiak. Dharamsala, estatuko mendebaldeko zatian, Dalai Lama gaur egun bizi den tokia da, baita tibetar iheslari ugari ere.

Bertan dauden haranak, Lahaul, Spiti, Pangi eta Pin dira.

## Geografia 
thumb|200px|ezkerrera|Khajjiar udan.
Estatuaren zati handi bat, erliebe menditsukoa da, Himalaia mendilerroa iparraldean eta ekialdean duelarik.

Ghaggar ibaia estatu honetan sortzen da. Himachal Pradesheko ibai nagusiak, Sutlej eta Beas dira.

## Historia modernoa 
India 1947an independizatu ondoren, hogeita hamar printzerri batu ziren Himachal Pradeshen, 1948ko apirilak 15ean, estatu bezala, 1950eko urtarrilak 26an onartua izan zena.

1954ko uztailak 1ean Bilaspur batu zitzaion, eta 1956ko azaroak 1ean Batasuneko Lurralde bihurtu zen. 1966ko azaroak 1ean, Panyabeko lurraldeak batu ziren. 1970eko abenduak 118an, hiriburua Shimlan zuen estatu bihurtzen zuen legea onartu zen, indarrean, 1971ko urtarrilak 25ean sartu zen legea.

Estatuko biltzar legegilean, nagusi izan dira alderdi tradizionalak. 2003ko hauteskundeetan, Kongresuko Alderdiak irabazi zuen.

## Geografia eta klima 
### Barrutiak 
* Kangra Barrutia
* Hamirpur Barrutia
* Mandi Barrutia
* Bilaspur Barrutia
* Una Barrutia
* Chamba Barrutia
* Lahul and Spiti Barrutia
* Sirmaur Barrutia
* Kinnaur Barrutia
* Kullu Barrutia
* Solan Barrutia
* Shimla Barrutia, estatuko hiriburua dagoena.

## Herritar ezagunak 
* The Great Kahli

## Kanpo estekak
1944ko Udako Olinpiar Jokoak

**1944ko Udako Olinpiar Jokoak**, Udako Olinpiar Jokoen XIII. edizioa, Londresen ospatu beharrekoa zen, Erresuma Batuaren hiriburuan.

Londres, Olinpiar Joko hauek antolatzeko aukeratua izan zen, Erroma, Detroit, Lausanne, Atenas, Budapest, Helsinki eta Montrealen aurretik. Baina, Bigarren Mundu Gerrako guduek, beste behin, jada hirugarren aldiz Aro Modernoko Olinpiar Jokoen historian, Jokoak antolatzea galerazi zuen. Hala ere, 1948ko jokoetarako ere izendatua izango zen. Londresek, orain arte, 1908, 1948ko eta 2012ko Udako Olinpiar Jokoak antolatu ditu.

 

## Kanpo estekak
1940ko Neguko Olinpiar Jokoak

**1940ko Neguko Olinpiar Jokoak**, Neguko Olinpiar Jokoen V. edizioa izango zena, Alemaniako Garmisch-Partenkirchenen ospatu beharrekoak ziren.

Nazioarteko Batzorde Olinpikoak, hasiera batean, Japoniako Sapporo herria aukeratu zuen, Neguko Olinpiar Jokoak 1972an ospatuko zituena, baina Bigarren Txina-Japonia Gerra hasi izanaren ondorioz, Olinpiar Joko hauek Japonian antolatzeari uko egin behar izan zitzaion, Udako Tokiokoekin gertatu zen bezala. Sappro ordeztuz, 1928an jada Neguko Olinpiar Jokoak antolatu zituen Sankt Moritz aukeratu zen, baina Suitzako Batzorde Olinpikoa eta Nazioarteko Batzorde Olinpikoaren arteko tirabira baten ondorioz, Suitzak uko egin zion joko hauek antolatzeari. Honen ordez, azkeneko Neguko Olinpiar Jokoen egoitza izan zen Garmisch-Partenkirchen aukeratu zen, baina Bigarren Mundu Gerra hasi zenez, bertan behera utzi behar izan ziren joko hauek.

Esan bezala, Sapporok 1972an antolatuko zituen Neguko Olinpiar Jokoak, eta Sankt Moritzek, bere bigarren antolaketa, 1948an.

## Kanpo estekak
Iberiar sistema

**Iberiar sistema** () Iberiar penintsulako mendigune bat da, Espainiako Erresuman kokatua, Iberiar goi-lautada eta Ebro haranaren artean.

## Kokapena 
Ipar-mendebaldetik hego-ekialderantz doan mendilerro honek 500 kilometroko luzera du. Burgosko probintziako Bureba eskualdean jaioa, mendilerroa Valentziako probintziaraino doa, Mediterraneo itsasotik gertu.

Barnean mendilerro hauek ditu:
* Demanda mendilerroa
* Urbión
* Ministra mendilerroa
* Albarracingo mendilerroa
* Mendi Unibertsalak
* Cuencako mendiak
* Javalambre
* Sierra de la Hez

## Tontor nagusiak 
[thumb|150px|[Moncayo.]]
* Moncayo (2.313 m.)
* San Lorenzo mendia (2.262 m.)
* Urbión mendia (2.228 m.)
* Javalambre (2.020 m.)
* Peñarroya (2.024 m.)

## Ibaiak 
Hona hemen mendilerroan jaiotako ibai nagusien zerrenda:
* Duero
* Tajo
* Turia
* Júcar edo Xúquer
* Cabriel

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Münsterreko Unibertsitatea

**Münsterreko Unibertsitatea** () Alemaniako Ipar Renania-Westfalia estatuko Münster hiriko unibertsitate publiko bat da. Hau, nazioarteko unibertsitate bat da, oso ezaguna.

## Historia 
Unibertsitate hau, 1780an sortua izan zen, baina, bere aurrekaria, 1588an sortua izan zen Münsterreko Unibertsitate Jesuitan du. Inaugurazio zeremonia, Franz Freiherr von Fürstenbergek antolatu zuen. Bere egungo izena, Alemaniako azken enperadorea izan zen Wilhelm II.agatik hartzen du.

## Antolaketa 
* Teologia protestanteko Fakultatea
* Teologia katolikoko Fakultatea
* Zuzenbide Fakultatea
* Ekonomia Fakultatea
* Medikuntza Fakultatea
* Filosofia Fakultatea
** Hezkuntza eta Gizarte Zientziaren Departamendua
** Psikologia eta Kirolaren Zientziaren Departamendua
** Historia eta Filosofiaren Departamendua
** Filologiaren Departamendua
* Matematikak eta Natur Zientzien Fakultatea
** Matematikak eta Informatika Departamendua
** Fisika Departamendua
** Kimika eta Farmazia Departamendua
** Biologia Departamendua
** Geologia Departamendua
* Musika Fakultatea

## Jende ezaguna 
* Wilhelm Ackermann
* Johannes Georg Bednorz Fisikako Nobel Saria (1987)
* Gerhard Domagk Medikuntzako Nobel Saria (1939)
* Benedikto XVI
* Hans Blumenberg
* Gerd Faltings (Fields Domina)
* Jens Lehmann
* Karl Weierstrass
* Frank Mattern
* Klaus Zumwinkel
* Tenzin Gyatso
* Wolfgang Clement
* Andreas Raymond Dombret
* Dieter Fenske
* Birgit Fischer
* Kai Diekmann
* August Hanning
* Gustav Heinemann
* Ursula von der Leyen
* Niklas Luhmann
* Thomas Middelhoff
* Georg Milbradt
* Walter Momper
* Ruprecht Polenz
* Kurt Schumacher
* Rudolf Seiters
* Hans-Werner Sinn
* Karl Stein
* Hans Tietmeyer
* Klaus Töpfer
* Ernst Tugendaht
* Harald Weinrich
* Arthur Wieferich
* Heinrich August Winkler
* Wolfgang Metzger
* Karl Barth
* Max Dehn
* Heinz Gollwitzer
* Klaus Hildebrand
* Wilhelm Killing
* Alfred Müller-Armack
* Paul Kirchhof
* Johann Baptist Metz
* Friedrich Münzer
* Josef Pieper
* Karl Rahner
* Bernhard Rensch
* Helmut Schelsky
* Song du-Yul
* Hans Wehr
* Jan Assmann
* Ernst-Wolfgang Böckenförde
* Gilberto Freyre
* Mikhail Gorbachev
* Wim Kok
* Reinhard Mohn
* Rupert Neudeck
* Jean-Claude Juncker
* Erich Schumann
* Wolfgang Thierse
* Hubert Schmidbaur
* Robert Leicht
* Hanna-Renate Laurien
* Tomas Hammar
* Manfred Gotthardt
* David A. O. Edward
* Arnold L. Demain

## Kanpo estekak
Polizia Erresuma Batuan

**Erresuma Batuan** polizia, lau lurraldeetan banatzen da independienteki: Ingalaterra, Eskozia, Gales eta Ipar Irlanda. Halaber, lurralde bakoitza polizia barruti ezberdinetan banatzen da eta bakoitzak bere polizia propioa du. Hauei **Lurralde poliziak** edo *Territorial police forces* deritzaie eta bestelako polizia agentzie bereziei **Polizia bereziak** edo *Special police forces*.

## Lurralde poliziak 
### Ingalaterra 
[eskuinera|200px|thumb|[Manchesterko polizia]]
* Avon eta Somerseteko Polizia
* Bedfordshireko Polizia
* Cambridgeshireko Polizia
* Cheshireko Polizia
* Clevelandeko Polizia
* Cumbriako Polizia
* Derbyshireko Polizia
* Devon eta Kornuallesko Polizia
* Dorseteko Polizia
* Durhamgo Polizia
* Essexeko Polizia
* Gloucestershireko Polizia
* Hampshireko Polizia
* Hertfordshireko Polizia
* Humbersideko Polizia
* Kenteko Polizia
* Lancashireko Polizia
* Leicestershireko Polizia
* Lincolnshireko Polizia
* Londresko Cityko Polizia
* Manchester Handiko Polizia
* Merseysideko Polizia
* Metropolitar Polizia Zerbitzua
* Norfolkeko Polizia
* Northamptonshireko Polizia
* Northumbriako Polizia
* Nottinghamshireko Polizia
* Staffordshireko Polizia
* Suffolkeko Polizia
* Surreyko Polizia
* Sussexeko Polizia
* Thames Valleyko Polizia
* Warwickshireko Polizia
* Mendebaldeko Merciako Polizia
* Mendebaldeko Midlandseko Polizia
* Wiltshireko Polizia
* Iparraldeko Yorkshireko Polizia
* Hegoaldeko Yorkshireko Polizia
* Mendebaldeko Yorkshireko Polizia

### Gales 
* Dyfed-Powyseko Polizia
* Gwenteko Polizia
* Iparraldeko Galesko Polizia
* Hegoaldeko Galesko Polizia

### Eskozia 
thumb|200x200px|Polizia Norfolken
* Eskoziako Polizia

### Ipar Irlanda 
* Ipar Irlandako Polizia Zerbitzua

## Polizia bereziak 
* Britainiar Garraio Polizia (*British Transport Police*)
* Defentsa Ministerioko Polizia (*Ministry of Defence Police*)

## Bestelako britainiar lurraldeetako poliziak 
### Mantxako kanaleko uharteak 
* Guernseyko Polizia Zerbitzua (*States of Guernsey Police Service*)
* Man Uharteko Polizia (*Isle of Man Constabulary*)
* Jerseyko Polizia (*States of Jersey Police*)

eskuinera|thumb|200px|Gibraltarko polizia
### Gibraltar 
* Gibraltarko Errege Polizia (*Royal Gibraltar Police*)

### Itsasoaz haraindik lurraldeetan 
* Bermudako Polizia Zerbitzua (*Bermuda Police Service*)
* Birjina uharteetako Errege Polizia (*Royal Virgin Islands Police Force*)
* Falkland Uharteetako Errege Polizia (*Royal Falkland Islands Police*)
* Santa Helenako Polizia Zerbitzua (*Saint Helena Police Service*)
* Base Subirano Burujabeetako Polizia (*Sovereign Base Areas Police*)

## Kanpo estekak
Sierra Morena

**Sierra Morena** Espainiako mendikatea da, Meseta eta Sakonune Betika artean kokatuta.

## Kokapena 
Bere 400 kilometroko ibilbidea lau zatitan banatuta dago:
# Huelvako probintziakoa.
# Sevillako probintziakoa.
# Kordobako probintziakoa.
# Jaengo probintziakoa.

## Tontor nagusiak 
* Sierra Madrona (1.312 m.)
* Sierra de Tentudía (1.104 m.)
* Corral de Borros (1.312 m.)
* Sierra Estrella (1.298 m.)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fetixismo (argipena)

**Fetixismoa** hitzak adiera hauek ditu:

* Antropologian, fetixismoa, objektu materialenganako debozioa.
* Marxismoan, merkantziaren fetixismoa, Karl Marxen aburuz, kapitalismoaren funtsezko osagaietako bat.
* Sexologian, sexu-fetixismoa, Sigmund Freudek parafilia mota bati izendatzeko erabili zuen kontzeptua.
* Hazkunde fetixismoa, gizartearen arazoak etengabeko hazkunde ekonomikoaren bidez konpon daitezkeenaren ustea.
Praates III.a

**Praates III.a**, Sanatruzesen seme eta oinordekoa izan zen Partiar Inperioko tronuan. K.a. 70 eta K.a. 57 bitartean gobernatu zuen.

"Jainkoa" deitua izan zen, bere txanponengatik, urre hautsarekin leuntzeko bikainak zirenak, eta honela, beste herrialde batzuetako jendeak, txanpon horien balioa, benetakoa baino handiagoa uste izaten zuen. Txanpon horietako batzuk, ustez, Fraatixekin lotuak zeuden, Mediako tokiko jainkoa.

Praates III.a tronura igo zenean, Luzio Lizinio Lukulo erromatar jenerala, Armeniako errege zen Tigranes II.a Handiari erasotzeko prestatzen ari zen, Asia mendebaldeko erregerik boteretsuena, eta Mesopotamia eta beste mendeko estatu batzuk kendu zizkion Partiari. Jakina, Praatesek, Tigranes eta bere suhi eta aliatua zen Mitridates VI.a Pontokoari Erromaren aurka laguntzeari uko egin zion. Horren ordez, bere suhi Tigranes gazteari lagundu zion, bere aitaren aurka matxinatu zena, eta Armenia inbaditu zuen K.a. 65ean, Ponpeioren laguntzarekin. Honek, erromatarren artean Lukuloren ordezkoa izan zena, Mesopotamia partiarrei utzi zien, Eufrateseko muga errespetatuz.

Hala ere, Ponpeiok laster utzi zuen alde batera Praatesekin zuen tratatu arranditsua, Tigranes II.a onartuz. Ondoren, Tigranesen seme matxinatua preso hartu zuen, Gordiene eta Osroene mendeko estatuak hartu zituen, eta ez zuen Praatesek, Partiako errege bezala, berriz hartu zuen Erregeen Errege titulua onartu.

K.a. 57 inguruan, Praates, bere bi semeek pozoituta hil zen.
Ayllóngo mendilerroa

**Ayllongo mendikotea** () Espainiako mendigunea da, Erdialdeko mendilerroaren ekialdean kokatuta.

## Kokapena 
Bere 1.200 km² azalera Guadalajara, Segovia eta Madril artean dago.

Mendebaldean, Somosierra eta Rincón mendikoteak, ekialdean Pela eta Alto Rey, iparraldean meseta eta hegoaldean Campiña de Guadalajara eskualdea ditu.

## Tontorrak 
thumb|250px|Hayedo de Tejera Negra.

## Ibaiak 
Hona hemen mendilerroan jaiotako ibai nagusien zerrenda:
* Jarama
* Sorbe
* Jaramilla
* Berbellido
* Sonsaz
* Ermito

## Herrixkak 
thumb|250px|Majaelrayo
Hona hemen mendikotean dauden herrien zerrenda:

* **Barruan**
** Almiruete
** Becerril
** Campillo de Ranas
** El Cardoso de la Sierra
** La Hiruela
** Majaelrayo
** El Muyo
** Palancares
** La Pinilla
** Puebla de la Sierra
** Retiendas
** Riofrío de Riaza
** El Vado
** Valverde de los Arroyos
* **Iparraldean**
** Cerezo de Abajo
** Cerezo de Arriba
** Grado del Pico
** Riaza
** Santibáñez de Ayllón
** Santo Tomé del Puerto
* **Mendebaldean**
** Horcajo de la Sierra
** Horcajuelo de la Sierra
** Madarcos
** Montejo de la Sierra
** Prádena del Rincón
** Robregordo
** Somosierra
* **Hegoaldean**
** Tamajón
** Tortuero
** Valdepeñas de la Sierra
** Valdesotos
* **Ekialdean**
** Cantalojas
** Galve de Sorbe
** La Huerce

## Kanpo estekak
Somosierra (mendigunea)

**Somosierra** Espainiako mendigunea da, Erdialdeko mendigunean kokaturik. Mendebaldean Somosierrako mendatea, Guadarramako mendilerroarekin muga egiten duena, eta ekialdean Ayllongo mendilerroa ditu. Somosierra Madrilgo Erkidegoa eta Segoviako probintzia artean dago. Mendigunearen mendirik altuena Peña Cebollera da, 2.129 metro dituena. Mendilerroan Duratón ibaiaren iturria dago.

## Kanpo estekak
Josu Feijoo

**Josu Feijoo Gayoso** (Gasteiz, Araba, 1965eko maiatzaren 8a) euskal alpinista, abenturazale eta astronautagai diabetikoa da. Bi zortzimilako igo ditu: Shisha Pangma eta Everest; eta, Ipar Polo eta Hego Polo Geografikoak zeharkatu ditu. Zazpi Gailurrak igo ditu.

2009ko irailean espaziora joaten den lehen diabetikoa izango da. Virgin Galactic enpresaren VSS Enterprise espazio-ontzian aireratuko da Mojaveko basamortutik, Kalifornia (AEB). 135.000 metrotara igoko da eta bere helburua intsulina berri bat probatzea izango da.

## Abenturak 
### Zortzimilakoak 
### Poloetako zeharkaldiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Josu Feijooren webgunea
Pakhet

**Pakhet**, Egiptoko jainkosa txiki bat da, Inperio Ertainaren garaikoa, "urratzen duena" bezala ezagutzen dena. Koroatze zeremoniarekin estuki lotua dago.

Izen egiptoarra: **Pakhet**. Jainkosa greziarra: Artemisa

## Ikonografia 
Lehoi eme burudun emakume bezala irudikatua zen, lili formako bi adarren artean duen eguzki diska batekin eta bi luma buruko bezala dituela. Bere animalia agerpena, katu basati bat da, eta, ondoren, lehoi eme bat, edo gepardo eme bat, haragitzerakoan har zezakeen formetako bat.

## Mitologia 
Garai haietako sinesmenen arabera, sua kontrolatzeko eta beste animalia batzuetan antzaldatzeko gai zen, sugea adibidez. Eguzkiaren babesletzat hartzen zelako gurtzen zen, baita, bere ahalmenen artean, Niloren ur goraldia mesedetzeko gai zelako ere. Osirisen aliatutzat hartzen zen. Lehoi eme formako beste jainkosak bezala, gerrarekin lotua zegoen, baita uadi eta oasiekin ere. Egiptoko Inperio Berrian, Amon eta Nekhbetekin batera agertzen da.

## Epitetoak 
Bere izenak, "Urratzen duena" esan nahi du; "Zatitzen duena", "Suntsitzailea" eta "Kentzen duena" da. "Ekaitz euriaren bideak irekitzen dituena" ere bada, eta, batzuetan, "Sethen dama". Piramideetako Testuetan "Herpe zorrozdun gaueko ehiztaria" bezala agertzen da, eta, Egiptoko Aro Berantiarrean, Isis-Pakhet bezala ikus daiteke, "Idazketaren Anderea".

## Gurtza 
Inperio Ertainean, toki sakratu bat zuen, Beni Hassandik gertu, tokiko jainkosa garrantzitsu bat zelarik. Bere gurtzak, berebiziko garrantzia lortzen du XVIII. eta XIX. dinastietan, gortearekin lotzen denean.

## Kanpo estekak
Beni Hassan

**Beni Hassan** edo **Beni Hasan** () Egipto Ertaineko hiri bat da, Nilo ibaiaren ekialdeko ibarrean dagoena, El-Minyatik 20 kilometro inguru ekialdera eta Kairotik 270 kilometro inguru hegoaldera. Egiptoko Inperio Ertainaren garaian, Pakhet jainkosaren gurtza gunea zen.

Inguruak, XI eta XII. dinastiatan datatua dagoen nekropoli bat du Niloren ekialdeko ibarrean; bertako hilobiak, Goi Egiptoko XVI. nomoko gobernariek erabili zituzten.

## Hondar arkeologikoak 
### Nekropolia 
200px|ezkerrera|thumb|Jety eta Baqeten hilobietarako sarrera
Hilobiak, harkaitzean zulatuak daude, ibaitik ekialdera, eta garai bereko beste batzuen antzekoak dira. Gehienek, antzerako antolaketa bat dute, harkaitzean zizelkaturiko sarrera batekin eta zutabedun gela handi batekin. Apaintzaileek, hildakoaren biografia zein beste eszena batzuk irudikatu zituzten.

Nekropoli erraldoiko hogeita hemeretzi hipogeoetatik, hamabik, interes handiko apaindura muralak dituzte, nekazal bizitzako gaiak eta beiraren, artisauen, urreginen eszenak etab... irudikatuz. Apaindura hauek, Inperio Ertaineko ohikoak, bereziki nabarmenak dira Khnumhotep II.aren hilobian, XII. dinastiako nomarka, non asiar karabana bat, ahate ehizaldi bat eta piku biltze bat ikus daitezkeen.

Hogeita hemeretzi hilobietatik lautan, sar daiteke:

* 2. hilobia: Amenemhet, Ameni bezala ezaguna, Sesostris I.aren nomarka
* 3. hilobia: Khnumhotep II.a, nomarka Amenemhat II.a, Sesostris II.a eta Sesostris III.arekin.
* 15. hilobia: Baqet III.a. borroka teknikei buruzko margoak ditu
* 17. hilobia: Jety, XI. dinastiako nomarka, Baqeten semea.
700px|erdian|Borroka eszenak. 15. hilobiaren apaindura.
### Pakheten tenplua 
Handik gertu, Pakhet jainkosaren tenplua dago, harkaitzean zulatua Hatshepsuten aginduz. Sarreran, hiksoek ekarritako hondamendiei buruzko idazkun bat zuen.

## Kanpo estekak
Uadi

[thumb|400px|eskuinera|al'Mujib uadia. [Jordania.]]
**Uadi** edo **wadi** () arabiar jatorriko hitza da, eskualde bero eta idorretako ibaien ibilgu lehor edo urtarokoak izendatzeko erabiltzen dena. 

Uadi ugari dago Arabiako penintsulan eta iparraldeko Afrikako basamortuetan. Ibilgu horiek ehun metro baino gehiagoko zabalera izan dezakete; orohar, euri garai laburretan baino ez dute eramaten ura, ordu, egun edo aste gutxi batzuetan baino ez, urterokoak izan daitezkeenak edo noizbehinkakoak eta aurreikusterik ez daudenak, gertatzen diren urte garaiari zein botako duten euri kopuruari dagokionez.

Toki horietan landaretza xerikoa da, arantzatsua, hazkuntza motelekoa eta uadi inguruetara mugatuta dago. Horien azalean edo lurpean ura biltzen bada, landaretza ikusgarriagoa izan daiteke, eta oasi mota bat eragin. Toki hauetako landaretza naturala, datil-palmondo, fruitu zuhaitz, barazki eta bazka belarragatik ordezkatua den arren, batzuetan, oasian bertan bizi diren eta berau erabiltzen dutenek landatutakoak.
[eskuinera|thumb|230px|eskuinera|Nachal Paranen uadia, [Negev]]

## Ikus, gainera 
* Uharra
* Igargar uadia

## Kanpo estekak
Igargar uadia

**Igargar uadia** (**Ighargar** edo **Igharghar** ere idatzia), Aljeria eta Tunisia artean doan uadi (ibai baten urtaroko ibilbidea edo ibilbide lehorra).

Zatirik gehienean, bere ibilgua Erg Handiaren dunatan erdi lurperatuta badago ere, Tassili mendigunean hasten dela ikus daiteke, Aljeria hegoaldean, iparralderantz jotzen du, Erg Handia zeharkatu, eta mila kilometro baino gehiago egin ondoren, Tunisia hegoaldeko chott sisteman amaitzen da.

Igargar uadiak, Sahararen garai hezeetan, ibai handi baten arroa izan behar zuen, horietatik azkena, duela sei mila urte baino gehiago gertatu zelarik.

## Bibliografia 
* *La Revolución islámica en Occidente*, Ignacio Olagüe, 2004 ()

## Kanpo estekak
Erdialdeko Atlantikoko dortsala

**Erdialdeko Atlantikoko dortsala** Ozeano Atlantikoan, 87º Iparraldeko latitudetik (Ipar Polotik 333 kilometro inguru hegoaldera) Bouvet uharteraino (Antartikatik 1700 kilometro inguru iparraldera) hedatzen den ozeano dortsal bat da, Bouvet uhartean, Dortsal Atlantiko-Indikoa bihurtzen dena, handik ekialdera jarraitzen duelarik. Une horretan, mendebalderantz ere irekitzen da, Eskoziako dortsala eratzeko. Islandia iparraldean, dortsalak, Ozeano Artikoranzko bidea jarraitzen du. Ekuatorera iristen denean, mendilerroa, Fosa Romantxeak iparraldean eta hegoaldean banatzen du, estua bada ere, 7800 metroko sakoneraraino iristen da. Tokiren batzuetan, mendilerroko gailurrak itsasoaren mailatik gorago iristen dira, uharteak eratuz.

## Ezaugarriak 
Erdialdeko Atlantikoko dortsalak Atlantikoa bi zatitan erdibitzen du bere luzeran. Bi arroetako bakoitza faila transbertsalek mugatzen dituzte, bigarren mailako arroak sortuz. Dortsalak ia Atlantikoaren luzera osoa hartzen ud, baina bi faila transformakor ditu bi lekutan: Romanche fosa ekuatoretik gertu eta Gibbsen Haustura Zona 53°N latitudean. Hondoan dagoen urarentzat harresi handi bat da dortsala, baina bi leku hauetan ura alde batetik bestera igaro daiteke, korronte sakonen bidez.

Dortsala inguruko hondo abisaletik 2-3 kilometro inguru altxatzen da, eta rift bailara luze bat da, Ipar Amerikako plaka eta Eurasiako plaka bereizten dituena Ipar Atlantikoan eta Hego Amerikako plaka eta Afrikako plaka Hego Atlantikoan. Dortsalak sumendi basaltikoak sortzen ditu Islandian, Eyjafjallajökull kasu, kuxin-labak ur sakonetan. Uraren sakonera dortsalaren goiko aldean 2.700 metro ingurukoa da. 

Beste bi dortsal perpendikularki elkartzen dira dortsalarekin: Azores-Gibraltar Faila Transformakorra, Nubiako plakaren eta Eurasiako plakaren arteko muga dena, Azoresko Puntu Hirukoitzean batzen dira, Azores mikroplakaren inguruan. Beste egitura lausoago bat, izenik gabekoa, Hego eta Ipar Amerikako plaken arteko loturan dago, Hamabost-Hogei Haustura Zonatik gertu elkartzen dena, 16°N inguruan.

## Ikerketaren historia 
1870ean *Challenger* espedizioak gaur egun dortsal gisa ezagutzen dugunaren atalak aurkitu zituen: 

Dortsalaren gainontzeko eremuak 1920ko hamarkadan aurkitu zituen Alemaniako *Meteor* espedizioa sonar moduko tresneriaren bidez. 1950ko hamarkadan egindako ikerketek itsas hondoaren hedapena eta plaken tektonika teoria nagusi gisa finkatzen lagundu zuten.

## Kontserbazioa 
Dortsalaren zatirik handiena ur azpian badago ere, badaude hainbat sumendi uharte gisa azaleratzen direnak. Horietatik bederatzi Gizateriaren Ondare izendatu dira, euren balio geologikoagatik, eta lauk "Balio Unibertsal Paregabea" dutela esaten da, bere ezaugarri kultural eta naturalen ondorioz: Þingvellir, Islandia; Pico Uharteko mahastien kulturaren paisaia, Portugalen; Gough uhartea, Erresuma Batua; eta Brasilek Atlantikoan dituen Fernando de Noronha eta Atol das Rocas erreserbak. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kataluniako Erdiko Beheragunea

thumb|250px|Kataluniako unitate morfologikoak:

**Kataluniako Erdiko Beheragunea**, edo soilik **Erdiko Beheragunea** Ebroren haranaren Kataluniako zatiak jasotzen duen izena da. Hiruki forma du, eta, iparraldetik, AurrePirinioekin, ekialdean Zeharkako Mendilerroarekin eta hego-ekialdetik, Itsasertz Aurreko Mendilerroarekin muga egiten du.

## Ikus, gainera 
* Kataluniako geografia

## Kanpo estekak
Polizia Errumanian

**Errumaniako** segurtasunaz hiru estatu polizia agentzia arduratzen dira, Barne Ministerioaren ardurapean daudenak. Halaber, badaude udalerri guztietan udaltzaingoak.

* **Errumaniako Polizia** (*Poliţia Română*)
* **Errumaniar Jendarmeria** (*Jandarmeria Română*)
* **Errumaniako Mugazaintza Polizia** (*Poliţia de Frontieră*)
* **Finantza Goardia** (*Garda Financiară*)
* Udaltzaingoak

## Kanpo estekak 
*  Errumaniako Poliziaren webgunea.
Banteay Samré

**Banteay Samré** () Angkorreko tenplu bat da, Kanputxean, East Baraytik ekialdera dagoena. Suryavarman II.a eta Yasovarman II.aren erregealdian eraiki zen, XII. mendean. Angkor Waten estiloan egindako tenplu hindu bat da.

Samré herriagatik deitua izan da, Indotxinako antzinako herri bat. Tenpluak, Banteay Sreik erabilitakoen antzerako materialak erabili ditu.

## Kanpo estekak
Yasovarman II.a

**Yasovarman II.a** Khmer Inperioko erregea izan zen 1160 eta 1166 bitartean. Dharanindravarman II.aren oinordekoa izan zen jemertar inperioko tronuan. Bere erregealdia, bere erailketarekin amaitu zen, bere menpekoetako baten esku.
Etxahun Lekue

**Etxahun Lekue Etxebarria** (Larrabetzu, Bizkaia, 1980) bertsolaria eta irakaslea da. Musika Hezkuntza ikasi zuen eta irakasle lanetan dabil bertsolaritza erakusten. 2016ko Bizkaiko Bertsolari Txapelketako irabazlea izan zen, aurrez birritan buruz burukoan egon ondoren.

## Bertsolaritza 
### Txapelketak
* Bizkaiko Eskolarteko Bertsolari Txapelketa
** 1995: Txapeldunordea (tarteko mailan)
** 1998: Txapeldunordea
* Euskal Herriko Eskolarteko Bertsolari Txapelketa
** 1998: finalista

*Bizkaiko Bertsolari Txapelketa
** **Txapelduna** (1): 2016
** Txapeldunordea (3): 2006, 2010 eta 2018
** Hirugarrena (1): 2014 
** Laugarrena (1): 2021
** Bostgarrena (1): 2002
** Seigarrena (1): 2008
** Zortzigarrena (2): 2004 eta 2012
* Bertsolari Txapelketa Nagusia
** Finalaurrekoak (4): 2005, 2009, 2013 eta 2017

### Sariketak 
* Berritxu saria (1): 1997

## Kanpo estekak 
*  Bertsozale.com: Etxahun Lekue
Karting

thumb|upright=1.6|«Rotax World» kart txapelketa
**Karting** edo **kart lasterketa** eserleku bakarreko ibilgailuen motor kirol mota bat da. Lau gurpildun kart edo go-kart izeneko ibilgailu txikiekin korritzen da. Normalean, zirkuitu txikietan korritzen da.

Karta 1956. urtean sortu zuen Art Ingels estatubatuarrak. Hodi batzuk hartu zituen, haien artean soldatu, eta belarra mozteko makina baten motorra egitea lortu zuen. Egiturari motorra eta gurpilak jarri zizkion eta karta sortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Igor Muniategi

**Igor Muniategi Bilbao** (Bermeo, Bizkaia, 1982) bertsolaria da. Abel Muniategiren semea, zuzenbide ekonomikoa ikasi zuen Deustuko Unibertsitatean.

Bertso irakasle eta begirale aritu izan da lanean..

## Bertsolari lorpenak 
* Bizkaiko Bertsolari Txapelketa: 2002, 2004 eta 2006an finalista.
* Euskal Herriko Eskolarteko Txapelketa (0): txapeldun ordea 2000an.
* Bizkaiko Eskolarteko Txapelketa (1): 2000.

## Erreferentziak
Fetitxismo

thumb|150px|Hegoafrikako fetixismo London Missionary Society elkartearen arabera, circa 1900.
**Fetitxismoa** fetitxe esaten zaien objektu materialenganako debozioa da. Fetixismoa objektu jakin batzuek naturaz gaindiko ahalmenak edo ahalmen magikoak dituztela eta horiek daramatzan pertsona babesten dutela sinestea edo erlijio-kontzeptua izatea da. Kutunak ere fetitxetzat hartzen dira.

## Historia 
Fetitxe hitza portugesetik dator, "*feitiço*" hitzetik hain zuzen, eta "magia" edo "sorginkeria" esan nahi du. Termino hori Europan zehar zabaldu zuena Charles de Brosses eruditu frantziarra izan zen, Mendebaldeko Afrikako erlijioa Antzinako Egiptoko erlijioaren alderdiekin alderatzen ari zenean.

XVIII. mendean Brossesek eta beste aditu batzuek fetitxismoa erabiltzen zuten erlijioen bilakaera azaltzeko. Brossesen erlijioaren bilakaeraren teorian, Brossesek fetitxismoa erlijioaren egoerarik primitiboena zela esaten zuen, ondoren politeismoarekin eta azkenik monoteismoarekin jarraituz.

XIX. mendean, Herbert Spencer eta beste filosofo batzuek Brossesen teoria errefusatu zuten. E. B. Tylor eta J. F. McLennan adituek animismoaren eta totemismoaren teoriak landu zituzten fetitxismoa azaltzeko.

Tylorrek eta McLennanek diote fetitxismoak historialariei pertsonen eta jainkoaren arteko erlazioan arreta jarri ordez pertsonen eta objektu materialen artekoetan jartzea ahalbidetzen diela. Ikus, erlijio-fetitxismoa.

## Fetixismo terminoaren erabilera 
* XIX. mendean Karl Marxek terminoa erabili zuen merkantziaren fetitxismoa kapitalismoaren funtsezko osagaitzat azaltzeko. Gaur egun, merkantziaren eta kapitalaren fetitxismoa Marxismoaren kontzeptu nagusiak dira.
* Sigmund Freud psikoanalistak parafilia mota bat deskribatzeko erabili zuen, non objektua pertsonaren gorputz-atal bat edo bizigabeko objektu bat izan daitekeen; ikus sexu-fetitxismoa.

## Kanpo estekak
Beas (ibaia)

**Beas ibaia** (punjabieraz ਬਿਆਸ) Indiak Himachal Pradesh eta Punjab estatuak zeharkatzen dituen ibai bat da. Antzinako indiarrek Arjiki edo Vipas bezala, eta antzinako greziarrek Hyphasis bezala ezagutzen zuten.

Egungo Beas izena, pentsatzen den bezala, Vyas hitzaren txartze bat da, Veda Vyasaren izena, epopeia hindu handia den Mahabharataren egilea.

Beas ibaia, Alexandro Handiak K. a. 326an eginiko konkisten ekialdeko muga ezarri zuen.

Ibaia, Rohtang Passen jaiotzen da, Himachal Pradesh estatuan, eta Sutlej ibaiarekin elkartzen da Harike Pattanen, Amritsarretik hegoaldera, Panyab estatuan. Sutlejek, Punjab pakistandarrean jarraitzen du, eta Chenab ibaiarekin elkartzen da Uchen, Panjnad ibaia eratzeko, ondoren, Indo ibaiarekin elkartzen dena Mithankoten.

Beas eta Sutlej ibaien urak, Indiari ematen zaizkio, India eta Pakistanen arteko Indus Waters Treaty delakoan.

## Kanpo estekak 
* Himachal Pradesh
Urrezko horda

**Urrezko horda** (; ; ) 1240ko hamarkadan osatutako khanerria izan zen, Mongolen Inperioaren mendebaldean, egungo Errusia, Ukraina, Moldavia, Kazakhstan eta Kaukasian.

"Urrezko horda" errusiarrek XVI. mendetik aurrera erabilitako esapidea da. Arabiarrek eta pertsiarrek *Ulus Juchi* edo *Kipchakeko Khanerri* deitzen zioten.

## Historia 
Genghis Khan hildakoan mongolen inperioa lau semeren artean banandu zen. Mendebaldean mongolek okupatutako lurrak, egungo Errusia eta Kazakhstan, seme zaharrenek jaso zituzten: Horda Urdinaren buru bihurtu zen Batuk, eta Horda Zuriaren buru bilakatu zen Ordak.

Batuk, Subedei jeneral bikaina lagun, mendebalderago konkistatzeari ekin zion. Baxkirak eta Volgako bulgariarrak azpiratu zituen 1236an. Hortik, egungo Ukrainako hegoaldeko estepak bereganatu zituen, kumandarrak mendebaldera joanaraziz. Gero iparralderantz jo zuen, eta 1240an Kiev arpilatu eta suntsitu zuen. Hiru urtez Batuk errusiar printzerri nagusiak konkistatu zituen.

Ondoren, kumanoen migrazioa aitzakia zuela, are mendebalderago egin zuen. Polonia eta Hungaria arpilatu zituen, Legnikako eta Muhiko borroketan. Nolanahi ere, 1241ean, Ögedei Khan Handia hil zen Mongolian. Vienako setiotik itzuli behar izan zuen Batuk ondorengotzari buruzko eztabaidetan parte hartzeko, Pest suntsitu eta Bulgaria menperatu ondoren. Batuk Sarai hirian kokatu zuen Urrezko hordaren hiriburua, Volga ibaiaren behealdean, khazarren Atil hiriburutik hurbil.

Möngke Khan hil ondoren (1259), Kublai Khan eta Ariq Bökeren arteko gatazkak mongolen inperioaren batasunari amaiera eman zion. Berehala, 1262an, Berke Khan buru zuen Urrezko horda eta Hulagu Khan buru zuen Ilkhanerriaren arteko borroka piztu zen. Ondoren, Urrezko horda estatu independente bilakatu zen.

Une gorenean Urrezko hordak europar Errusiaren gehiena hartzen zuen barne, Karpatoetatik Uraletaraino, eta ekialderantz Siberiaren zati handi bat ere. Hegoaldean Itsaso Beltza, Kaukaso eta Ilkhanerriarekin zuen muga. XV. mendean khanerri txikiagotan (garrantzitsuenak Krimea, Astrakhan eta Kazan) zatitu zen. 1502an Krimeako Khanerriak Urrezko hordaren azken hondarrak suntsitu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amritsar

**Amritsar** ( — —, ) Indiako ipar-mendebaldean, Punjab estatuan dagoen hiri bat da, 1577an sortua. 2005eko azken erroldaren arabera, 1.100.000 biztanle ditu. Amritsarren dago munduan fededun gehien dituzten erlijioetatik bosgarrena den sikhismoaren lurralde sakratua. Amritsarko Urrezko Tenplua da sikhismoaren gurtza gune nagusia.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Patxi Iriart

**Patxi Iriart Hiribarren** (Hiriburu, Lapurdi, 1988ko otsailaren 16a) euskal bertsolaria da. Zientzia Ekonomikoak ikasten dabil eta Baionako Oihana ikastolako bertso eskolako kide da.

## Txapelketak
*Xilaba Bertsulari Xapelketa
** Bosgarren (1): 2021
** Finalaurrekoak (4): 2008, 2010, 2014, 2025

## Sariak 
* Iparraldeko bertsolari gazteen XI. txapelketa (Itsasu, 2004): txapelduna.

## Kanpo estekak 
*  Patxi Iriart
*  Patxi Iriart
Mitridates III.a Partiakoa

**Mitridates III.a Partiakoa** Partiar Inperioko erregea izan zen K.a. 87 eta K.a. 80 bitartean. Koroa, Orodes I.ari usurpatu zion, Gotarzes I.aren seme eta oinordekoa zena.

K. a. 87 inguruan, testu kuneiformeek partiar errege berri bati buruzko aipamena aipatzen dute, urtean, Sanatruzes usurpatzailearen agintearekin eta Gotarces I.aren heriotzarekin bat datorrena.

Bere erregealdiaren lehen hilabeteetan, Filipo I.a Filadelfo eta Demetrio III.a Eukariosen arteko gerran parte hartu zuen. Armeniarren etengabeko hedapenak lehen boteretsua zen Seleukotar Inperioa murriztu zuten eta jada Sirian baino ez zuen agintea. Mitridates III.aren ekintza Filipo I.aren laguntzan aritu zen, hau, bere anaiak Beroean setiaturik baitzegoen. Mitridatesek, Demetrio garaitu eta harrapatzea lortu zuen.

Orodes I.ak inperioaren ahuleziaz probestu zen eta Mitridates III.aren aurkako kanpaina bat abiatu zuen mendebaldeko satraperrietan. K. a. 81ean Orodesek, Babilonia hartu zuen.
Guadarramako mendilerroa

**Guadarramako mendilerroa** () Espainiako mendigunea da, Erdialdeko mendigunean kokatuta.

## Kokapena 
80 kilometroko bere luzerak Ávila, Segovia eta Madril zeharkatzen ditu.

Hona hemen mendigunearen eskualdeak:
* Mendilerro nagusia
** Hegoaldea
** Iparraldea
* *La Mujer Muerta*
* *Cuerda Larga*
* Morcuerako mendilerroa
* Inguruko mendikoteak
** *Sierra de Malagón*
** *Sierra de Ojos Albos*
** *Sierra del Hoyo*
** *Sierra de la Cabrera*

## Tontorrak 
[thumb|250px|Torres de La Pedriza [granito paisaia.]]
Hona hemen mendigunearen mendi nagusiak:
* Peñalara (2.428 m.)
* Risco de los Claveles (2.387 m.)
* Cabezas de Hierro (2.383 m.)
* Risco de los Pájaros (2.334 m.)
* Dos Hermanas (2.285 m.)
* Cerro de Valdemartín (2.280 m.)
* Bola del Mundo (2.265 m.)
* La Maliciosa (2.227 m.)
* El Nevero (2.209 m.)
* Montón de Trigo (2.161 m.)
* Siete Picos (2.138 m.)
* La Peñota (1.945 m.)
* Perdiguera (1.862 m.)
* Abantos (1.753 m.)
* El Yelmo (1.717 m.)
* El Estepar (1.404 m.)

## Ibaiak 
Hona hemen mendikotean jaiotako ibaien zerrenda:
* Lozoya
* Manzanares
* Perales
* Samburiel
* Aulencia
* Guadalix
* Guadarrama
* Arroyo de Manina
* Arroyo de Trofa

## Herrixkak 
[thumb|250px|[Buitrago del Lozoya.]]
Hona hemen mendigunean dauden herrien zerrenda:

* San Lorenzo de El Escorial (Madril)
* Guadarrama (Madril)
* Cercedilla (Madril)
* Navacerrada (Madril)
* Manzanares el Real (Madril)
* Miraflores de la Sierra (Madril)
* Bustarviejo (Madril)
* Rascafría (Madril)
* Buitrago del Lozoya (Madril)
* Los Ángeles de San Rafael (Segovia)
* El Espinar (Segovia)
* La Granja de San Ildefonso (Segovia)
* Peguerinos (Ávila)
* Las Navas del Marqués (Ávila)

## Kanpo estekak
Odei Barroso

**Odei Barroso Gomila** (Urruña, Lapurdi, 1988ko irailaren 7a) euskal bertsolaria eta raperoa da. Nahiz eta Barakaldon jaio, betidanik Urruñan bizi izan da.

Gaur egun bertsolaritza irakasle modura dabil Ipar Euskal Herriko eskoletan. Hortaz gain, beste bi lagunekin, 2ZIO rap taldeko partaide da eta bakarka ere aritzen da raplari gisa.

## Bertsolaritza 
### Txapelketak 
* Bertsolari Txapelketa Nagusia:
** final laurdenak (2): 2009, 2013
* Xilaba Bertsulari Xapelketa:
** Txapeldunorde (2): 2010, 2012
** Hirugarren (2): 2014, 2021
** Laugarren (1): 2016
** Bosgarren (1): 2008
### Sariak 
* Lizardi saria (1): 2011
* Erniarraitz saria (1): 2012

## Musika 
2zio rap taldearekin hiru disko kaleratu ditu, guztiak autoekoizpenean:

* *Pausuz Pausu* (2013)
* *Bideak* (2015)
* *Orain eta hemen* (2018)

Bakarka, Ødei izenpean:

* *Terapia* (2022, autoekoizpena)
* *Goizegi hiltzeko* (2025, autoekoizpena)

## Liburuak 
* Baratzeko hitzak / EKE - 2014

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Odei Barroso
Ekhi Erremundegi

**Ekhi Erremundegi** (Baiona, Lapurdi, 1989ko irailaren 2a) euskal bertsolaria da. Karlos Aizpuruak ematen zituen bertsolaritza klaseetan ikasle izan zen eta berak bultzatuta, bertso eskolara eman zuen jauzi. Egun, Itsasuko bertso eskolan dabil. Bestalde, Zientzia Politikoak ikasten ari da Euskal Herriko Unibertsitateko Leioa eta Erandioko campusean.

## Txapelketak
* Xilaba Bertsulari Xapelketa
** Seigarren (1): 2008
** Zortzigarren (1): 2010

## Kanpo estekak 
*  Ekhi Erremundegi
Gredosko mendilerroa

**Gredosko mendilerroa** () Espainiako mendigunea da, Erdialdeko mendigunean kokatuta.

## Kokapena 
120 kilometroko bere luzerak Ávila, Cáceres, Madril eta Toledoko probintziak zeharkatzen ditu.

Hona hemen mendilerroaren eskualdeak:
* Ekialdekoa
* Erdialdekoa
* Mendebaldekoa

## Tontorrak 
Hona hemen mendilerroaren mendi nagusiak:

## Kanpo estekak
Miren Artetxe

**Miren Artetxe Sarasola** (Lasarte-Oria, Gipuzkoa, 1985eko ekainaren 6a) bertsolaria eta ikerlaria da, eta soziolinguistika du ikerketa-eremu nagusi. Euskal Filologian lizentziaduna da, eta Euskal Herriko Unibertsitatean irakasle eta ikertzaile lanetan aritzen dela jasota dago hainbat iturritan.

2014an Txillardegi-Hausnartu Euskal Soziolinguistika Saria jaso zuen (lehen saria), soziolinguistikarekin eta bertsolaritzarekin loturiko ikerketagatik. Halaber, NOR ikerketa taldearekin lotura duela ageri da, ikertzaile eta irakasle gisa.

## Ibilbidea 
Lasarten jaioa, txikitatik Hendaian (Lapurdi) bizi izan zen, eta gerora hainbat lekutan ere bizi izan dela jaso da (besteak beste, Gasteizen eta Bartzelonan). Bertsozale giroan hazi zela eta Hendaiako bertso-eskolarekin lotu zela ere jasota dago.

2018an, AEBetara joan zen Renoko Euskal Ikerguneak eta Mintzola Ahozko Lantegiak sustatutako ekimenen baitan; egitasmo horren testuinguruan National Cowboy Poetry Gathering jardunaldiekin loturiko jarduerak ere egin zituzten, eta bertan izan ziren beste hainbat bertsolari eta ikertzaile ere. Amhersteko Unibertsitatean (Massachusetts) bertsolaritza hurbiltzeko saioetan ere parte hartu zutela jaso da hedabideetan.

## Bertsolaritza 
Bertsolari jardunaz gain, bertsolaritzari buruzko gogoeta eta azterketa akademikoak egin ditu, bereziki genero-ikuspegitik.

## Bertsolari txapelketetako palmaresa 
### Txapelketak
* Iparraldeko Eskolarteko Bertsolari Txapelketa: Txapeldun (1999).
** Bosgarren: 2016. Bere ekoizpen akademikoa Inguma euskal produkzio zientifikoaren datu-basean jasota dago, eta identifikatzaile iraunkor gisa ORCID profila dauka (0000-0002-7067-0179).

#### Ikerketa lerroak 
Ikerketan, soziolinguistikaren baitan, honako gaiak landu dituela jaso da iturrietan:

* Hizkuntza-ideologiak eta euskararen biziberritzearen analisia.
* Bertso-eskolen testuinguruan gazteen hizkuntza-ibilbideak, identitateak eta legitimazio prozesuak (tesiaren laburpen gisa jasoa).
* Unibertsitate-testuinguruan gazteen ahozko gaitasuna eta familia/lagunarteko hizkuntza-erabilera (azterketa kuantitatiboa).
* Bertso-eskola, gazte identitateak eta “new speakers” fenomenoa (nazioarteko aldizkarian argitaratua).

#### Aukeratutako argitalpen zientifikoak 
* Artetxe Sarasola, Miren (2023). *Hizkuntza-ideologiak. Euskararen biziberritzean eragiteko analisi-tresna*. *Fontes Linguae Vasconum*. DOI: 10.35462/flv136.8.

## Argitalpenak 
* *Bertsolaritza feminismotik (bir)pentsatzen* (UEU, 2019) (Ane Labaka Mayozekin batera).

## Sariak 
* Txillardegi-Hausnartu Euskal Soziolinguistika Saria (lehen saria, 2014).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* BDB: Miren Artetxe
* Ahotsak.eus: Miren Artetxe Sarasola
* Euskal Kultur Erakundea (EKE): elkarrizketa
* UEU: *Bertsolaritza feminismotik (bir)pentsatzen*
* Xilaba 2025: finaleko sailkapena (Bertsozale.eus)

* Inguma: Miren Artetxe Sarasola
* ORCID: 0000-0002-7067-0179
Proconsul

***Proconsul*** orain dela 27 milioi urtetik 17 milioi urtera, Miozenoan bizi izan zen primate genero fosila da. Hasiera batean Kenyan bizi izan zen, eta gero Afrika osoan. Lau espezie deskribatuak izan dira, 10 eta 40 kilogramo artekoak. Oihanetan bizi ziren.

Cercopithecoidea eta Hominoidearen arteko ezaugarriak dituztenez zaila da zein aldetakoak ziren esatea, nahiz eta askotan Hominoidearen barruan sartzen diren. Ez bazen talde honetakoa orduan *Aegyptopithecus*en senidea izango litzateke.

Cercopithecoideak bezala haginetako esmalte fina du, arina da eta aurreko beso laburrak zituen eta ziurrenik zuhaitzetan bizi zen. Hominoideak bezala ez zuen isatsik, sorbaldak ere antzekoak dira eta gorputzaren handi-txikia eta burmuinaren tamainaren arteko erkaketak ere batezbestekoa baino burmuin handiagoa zuela esaten du.

## Kanpo estekak
Lepazuri

thumb| Hezurdura

**Lepazuria** (*Martes foina*), Mustelidae familiako tamaina ertaineko ugaztun haragijale eta harrapari gautiar bat da.

## Deskribapena 
Heldua denean, lepazuriak 40 eta 50 zentimetro arteko luzera izaten du. Isatsak 21 eta 27 zentimetro bitartean neurtzen du, eta bere pisua 1 eta 2 kilo artekoa da. Lepahoriaren oso antzekoa, izan ere amankomuneko arbasoak baitituzte, baina gorputz sendoagoa eta hanka laburragoak ditu, muturra laburragoa eta belarriak txikiagoak, eta, lepahoriagandik, aurreko hanketara urkila eran irekitzen den paparreko zuriagatik ezberdintzen da. Entzumen bikaina eta oso ikusmen eta usaimen onak ditu.

## Jokaera 
Animalia bakartia da. Ilunabarrean hasten du bere jarduna eta ilargi beteko gauetan oso aktiboa da. Bizkor mugitzen da bere ehiza toki zabaletik, 2 eta 10 kilometro bitartekoa izan daitekeena, eta beste ar heldu batzuen aurrean gogor defendatzen du eremua.

gaur egun lepazuriaren larrua oso gai preziatua da, arropa beroak egiteko erabiltzen baita. Horretarako ehizatu egiten da edo larrutarako abeltegietan hazten da.

## Erreferentziak
Kristiñe Txoperena

**Kristine Txoperena** (Lesaka, Nafarroa, 1990eko otsailaren 14a) euskal bertsolaria da. Lesakan sortua, Hendaian bizi da. Industria-ingeniaritza ikasten ari da Bilbon.

## Bertsolaritza lorpenak 
* Xilaba Bertsulari Xapelketa: partehartzailea 2008, 2010
* Euskal Herriko Eskolarteko Txapelketa: txapeldun ordea 2007an.

## Kanpo estekak 
*  Kristine Txoperena
Saarijärvi (Päiväjoki)

**Saarijärvi aintzira** Finlandiako Kemijärvi udalerrian dagoen aintzira bat da, Kemijoki ibaitik eta Juujärvi herrixkatik hurbil. Kemijärvi aintziren bihotzetik ateratzen diren aintzira txikitxoetako bat dugu hau, bizilagun dituen aintzirekin batera. Arrainen oparotasunagatik eta ur gardenengatik da ezaguna; izan ere, arrantzaren paradisua da eta hala nola, izokin eta perka antzeko arrain-mota ugari aurkitu daiteke bertan.

Inguruko landaredia basoen Lappi lurraldean aurkitzen diren landare ohikoak da; hala nola, azaleak, azeri-mahatsak eta urki zilarkarak.

Faunari dagokionez, igarabak edo urtxakurrak dira nagusi bertako uretan eta lehen aipaturiko izokin eta perka antzeko arrainez elikatzen dira. Altzeak, elur-oreinak eta hartz arreak dira inguruetan agertu daitezkeen ugaztun handi eta esanguratsuenak. Hegaztiei dagokienez, eskinoso abeslariak eta zapelatzak dira nagusi .

Aintzirak gutxienez lau uharte dauzka; handienak Tuomaanlahti izena du. Urak Päiväjoki ibaitik iritsi eta Kemijoki ibaiaren bitartzen Rovaniemi hiribururantz doa.

## Ikus, gainera 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erdialdeko Mendigunea (argipena)

**Erdialdeko Mendigunea** hauetako bat izan daiteke:

# Erdialdeko Mendigunea edo Massif Central: Frantziako mendigunea.
# Erdialdeko Sistema: Espainia eta Portugalgo mendigunea.
# Urrielesko mendigunea edo Erdialdeko mendigunea: Europako Mendietako mendigunea.
# Ourenseko Erdialdeko Mendigunea: Galizia-Leongo mendigunea
# Guyanako Erdialdeko Mendigunea: Frantziar Guyanako mendigunea.
Boreoeutheria

**Boreoeutheria** (edo **Boreotheria**) ADN sekuentziazio eta retrotransposoia dagoen edo ez ikusita sorturiko klado bat da. Bere barruan Laurasiatheria eta Euarchontoglires daude.

## Sailkapena 
## Kanpo estekak
Juan Mari Juaristi Balentziaga

**Juan Mari Juaristi** (Zarautz, Gipuzkoa, 1959) euskal bertsolaria da. Zarautzen jaio bazen ere, Gasteizen Euskal Filologian lizentziatu eta bertan bizi da. Hainbat urtetan Gasteizko Koldo Mitxelena institutuan euskara irakaslea izan eta gero, IRALEn ari da irakasle lanetan gaur egun.

*Prudentzio Deuna* sariketan eta *Arabako Bertsolari Txapelketan* parte hartu du, gehienetan finaleraino helduz.

## Kanpo estekak 
*  Juan Mari Juaristi
Rikardo Gonzalez de Durana

**Rikardo Gonzalez de Durana** (Oreitia, Araba, 1959) euskal bertsolaria da. Gasteizko Bertso Eskolako sortzaileetako bat da. Lehenengo Arabako Bertsolari Txapelketan parte hartu zuen 1984an. Gerora Prudentzio Deuna Sariketa deitu zen Arabako Bertsolari Txapelketan urtero parte hartu zuen eta bi urtetan irabazi zuen, 1992an eta 1995ean. 2002an Arabako Bertsolari Txapelketak bere lehendabiziko izena hartu zuen, eta urte horretan Rikardok finalista bukatu zuen.

Urte askoz Arabako Bertsozale Elkarteko lehendakaria izan zen.

## Ikus, gainera 
* Gasteiztar ospetsuen zerrenda

## Kanpo loturak 
*  Rikardo Gonzalez de Durana
Kanpantxu

**Kanpantxu** Ajangizko auzoa da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 196 biztanle ditu.

## Demografia eta biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Ajangiz

## Kanpo estekak
Ruben Santxez

**Ruben Santxez Bakaikoa** (Gasteiz, Araba, 1975) euskal bertsolaria, irakaslea eta idazlea da.

## Biografia 
Zaragozan jaio zen, gurasoak lanean han zeudelako baina txikitatik Gasteizen bizi izan da. Euskara gaztaroan ikasi zuen. 23 urterekin bertso eskolan hasi zen. Hainbat Prudentzio Deuna sariketetan eta Arabako Bertsolari Txapelketetan parte hartu zuen. Enpresa ikasketak egin zituen eta, ondoren, euskal filologia. Lan desberdinetan aritu da, tartean irakasle. Azken urtetan bertso munduan ibili da. 2006an *Araba bertso histori ezberdin bat* saiakera liburua plazaratu zuen. 2019an *Hondarrak* eleberria argitaratu zuen.

2018an Konpost musika taldea sortu zuen eta Ruben da abeslaria. 2021ean taldearen izena daraman diskoa argitaratu dute.

## Liburuak 
### Saiakera 
* *Araba bertso histori ezberdin bat*. Arabera, 2016. .

### Eleberria 
* *Hondarrak*, Tafalla: Txalaparta, 2019. 353 or. ISBN: 978-84-17065-80-5.

## Diskoak 
* *Konpost* (2021, Erraia)

## Bertsolaritza 
* Arabako Bertsolari Txapelketa:
** Finalista (2): 2013, 2015
* Bertxoko sariketa (1): 2013

## Kanpo loturak 
*  Ruben Santxez
Mixel Aire

**Mixel Aire Etxebarren** —***Xalbador II.a*** ezizenez ezaguna— (Urepele, Nafarroa Beherea, 1944ko maiatzaren 5a - 2025eko urtarrilaren 14a) bertsolaria izan zen.

Xalbador bertsolari ospetsuaren semea, ogibidez artzaina izan zen, aita bezala. 1976an Mari Michel Bertart-ekin ezkondu zen; hiru alaba izan zituzten, Miren, Amaia eta Paxkalin, euskal kantagintzako Aire Ahizpak hirukote ezaguna osatzen dutenak.

## Biografia 
1967an, 23 urte zituela egin zuen lehen plaza, Hazparnen hain zuzen, Xalbador aita, Mattin, Jon Lopategi eta Txomin Ezpondarekin.

Kalifornian bost urtez bizi izan zen, 1969tik 1974ra, artzain lanetan.

Euskal Herrira itzuli ostean, Mixel Aire Etxebarren Xalbador II.ak bat-bateko sariketa askotan parte hartu zuen, batik bat Nafarroako Bertsolari Txapelketan: 1980tik 1996ra bitartean hamazazpi aldiz lehiatu zen, eta finalera iritsi zen guztietan, baita hiru txapel jantzi ere (1980an, 1985ean eta 1988an). Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoa batzen dituen Xilaba Bertsulari Xapelketan, berriz, bi aldiz aritu zen: 2008an eta 2010ean. Aipatutako txapelez gain, Zaldibiako I. Artxanberri eta Patxi Errota sarikoa jantzi zuen 1977an.

Bertso jarriak ere baditu ezagunak: esate baterako, "Ameriketan bakarrik" (1969); "Argia ta Ama"; "Agur Jaun Bikario Jenerala"; "Herri Urrats Senperen"; "Urepeletik doakigun jaun erretorrari"; "Euskaldunak Ameriketan"; "Manuel Alzugarai".

2010ean eszenatokiak utzi zituen.

## Txapelketak eta sariak
* Artxanberri eta Patxi Errota saria
** Txapeldun (1): 1977
* Nafarroako Bertsolari Txapelketa
** Txapeldun (3): 1980, 1985 eta 1988
** Txapeldunordea (1): 1984
** Hirugarrena (1): 1992
** Laugarrena (1): 1991
* Xilaba Bertsulari Xapelketa
** Finalaurrekoak (2): 2008 eta 2010
* Bertsolari Txapelketa Nagusia
** Final-laurdenak (4): 1980, 1986, 1989 eta 1993

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mixel Aire Euskal Kultur Erakundearen webgunean
* Mixel Aire Mintzoak Ipar Euskal Herriko ahozko memoria webgunean
* Mixel Aire *Xalbador II* BDB weborrian