Dioniso

Greziar mitologian, **Dioniso** () ardoaren, frutaren, landarediaren, ugalkortasunaren, jaien, eromenaren, estasi erlijiosoaren eta antzerkiaren jainkoa zen. Greziarrek **Bako** () ere deitzen duten, Antzinako Erroman hartutako izena, *baccheia* izeneko eldarnio bat sortzen zela esaten baitzen. Bere ardo, musika eta dantzaren ondorioz, bere jarraitzaileak beldur eta zaintza kontzientearengandik askatzen zituen, eta boteretsuen opresioari aurre egiteko gaitasuna zuten. Bere *thyrsus*a, mihilu-zurtoin bat, batzuetan huntzez kiribildua eta eztia tantaka duena, aldi berean ongintzazko hagatxo bat da, eta bere gurtzaren eta ordezkatzen dituen askatasunen aurka daudenak suntsitzeko erabiltzen den arma. Sinismenaren arabera, jainkoak berak hartzen eta ahalduntzen ditu bere misterioetan parte hartzen dutenak.

Bere jatorria ez da ziurra eta bere gurtzek forma asko hartu zituzten; antzinako iturri batzuek traziar bezala deskribatzen dute, beste batzuek greziar bezala. Orfismoan, Zeusen eta Persefoneren semea zen; Zeusen alderdi ktoniko edo azpimunduko bat; edo Zeusengandik eta Mele hilkorrarengandik bi aldiz jaiotako semea. Eleusiar Misterioek Iakorekin identifikatzen dute, Demeterren seme edo senarrarekin. Kontakizun gehienek diote Trazian jaio zela, atzerrira bidaiatu zuela eta atzerritar gisa iritsi zela Greziara. Iristen den jainko kanpotar gisa duen «atzerritar» atributua berezkoa eta funtsezkoa izan daiteke haren gurtzetan, epifaniaren jainkoa baita, batzuetan «iristen den jainkoa» deitzen zaiona.

Ardoa Dionisoren gurtzako foku erlijiosoa zen, eta edariaren haragitze lurtarra zen. Ardoak arindu egin zezakeen sufrimendua, alaitasuna ekarri eta Jainkoaren eromena inspiratu. Dionisoren jaialdiek beren mitoak irudikatzen zituzten drama sakratuen antzezpena barne hartzen zuten, Mendebaldeko kulturan antzerkiaren garapenaren hasierako indar eragilea. Dionisoren gurtza «arimen gurtza» ere bada; haren menadeek hildakoak odol-eskaintzez elikatzen dituzte, eta jainkozko komunikatzaile gisa jarduten du bizien eta hilen artean. Batzuetan, hiltzen eta berpizten den jainkotzat hartzen da.

Erromatarrek Bako bere **Liber Pater** propioarekin identifikatzen zuten, Liberalia jaiaren «Aita Askea», mahastizaintza, ardo eta ugalkortasun maskulinoaren patroia, eta adin nagusitasunarekin eta hiritartasunarekin lotutako tradizio, erritu eta askatasunen zaindaria, baina Estatu erromatarrak subertsibotzat jotzen zituen Bakoren aldeko jai herrikoi independenteak (Bacchanalia), batez ere klaseak eta generoak nahasten zirelako egitura tradizionalak eta muga moralak hautsiz. Bakanalak ospatzea delitu kapitaltzat jotzen zen, Estatuak onartu eta gainbegiratutako forma indargetu eta kongregazio oso murritzetan izan ezik. Bakoren festek Liberren eta Dionisioren festekin bat egin zuten.

## Mitoa 
Dionisok bai Zeus eta Semele bai Zeus eta Pertsefone zituen gurasoak.

Semele bere ama den kondairan, haurdunaldiaren seigarren hilabetean hil zen. Jelosiagatik, Herak, Zeusen emazteak, haurdun zegoen Semele konbentzitu zuen Zeusi eskatzeko bere benetako jainko itzuran agertzeko. Zeusek bete zuen, baina bere boterea handiegia zen Semele hilkorrarentzat, tximistekin erasotua izan zena. Baina, Zeusek, bere semea salbatu zuen, izterrean josi eta bertan mantenduz heldutasunera iritsi arte, beraz, bi aldiz jaio zen Dioniso.

Beste kondaira baten arabera, Zeusen eta Pertsefoneren semea da Dioniso. Hera jainkosak, jeloskortasunak hartuta, haurra lapurtu zuen eta Titanei eman. Titanek lau puskatan zatitu eta egosi ondoren jan egin zituzten haurraren puskak. Ateneak bihotza jaso eta Zeusi eman zion. Jainko nagusiak bihotza hartu eta haren bidez utzi zuen haurdun Semele. Zeusek suntsitu zituen Titanen errautsetatik sortu zen giza jendea. Bi kondairen arabera Dioniso bi aldiz sortua da. 

### Haurtzaroa eta gazteria 
Mitoak, Zeusek, Dioniso infantea hartu eta Hermesen ardurapean jarri zuela dio. Istorioaren bertsio batek azaltzen du, Hermesek, Atamante erregeari eta bere emazteari,Ino, eman ziela haurra. Jainko honek, jaioberria, neska bat bezala hazteko eskatu zion bikoteari, Hera jainkosaren haserrealditik ezkutatzeko.

## Historia 
[thumb|Prozesio dionisiakoa marmolezko sarkofago batean, ziur asko hildakoa [Misterio dionisiakoak|misterioetan hasita egotearen induktiboa.]]
Latinoen *Liber Pater* jainkoa da. Dioniso landare munduaren jainkoa zen berez. Dionisorenganako gurtza Trazia eta Frigiatik ekarri zuten greziarrek, baina jatorriz Kreta edo Egiptokoa zen. Dirudienez haren kondairek erlijio eta gizarte agintarien lizunkeria eta olgetei egindako kritika adierazten dute. Emakume itxurazkoa edo "gizon-emakumeztatua" deskribatu zuten. 

Haren omenean antolatzen ziren jaietan *(Dionisiakoak)* erabiltzen ziren mozorroetatik eta egiten ziren bilera burrunbatsuetatik sortu ziren tragedia, komedia eta drama satirikoa. Antzinako Erroman K.a. II. mendean, Dionisoren omenez hain asaldagarriak ziren bakanalak eta orgien aurkako auzi gaitzak egin zituzten eta bertako Senatua horiek debekatzera ere heldu zen.

Dionisok, inspiratzeko eta estasia sortzeko ahalmena zuen, eta bere kultuak garrantzi berezia izan zuen arte eta literaturarentzat. Atenasko tragedia eta komedia antzezpenak, Dionisioren bi jaialdiren zati izan ziren, Lenaea eta Dionysia Handia. Dionisio ere ohoratua izan zen ditirambo izeneko olerki lirikoetan. Erromatar literaturan, bere izaera, askotan, gaizki ulertu ohi da, eta modu sinplistan irudikatzen dute, edari festetan aipatzen den Bako alaia bezala.

## Dioniso artean 
Greziar arte goiztiarrean, gizon bizardun bat bezala irudikatua izan zen, baina, ondoren, gazte eta mari-mutil itxurarekin erretratatua izan zen. Pitxer pintoreen gai gogokoena parranda bakikoak ziren. eta Plutarkoren arabera, Isis eta Osirisi buruzko bere tratatuan, Dioniso, Osiris bera zen. Serapisekin ere lotua izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak