Hauskortasun Sindromea

**Hauskortasuna** adinarekin lotutako gainbehera funtzionalarekin eta ahultasun-egoerarekin lotuta dago. Zahartzearen prozesu fisiologikoan gorputzaren erreserbak eta gaitasunak galtzen dira, pertsona zaurgarriagoa bihurtuz eta osasun arazoetatik suspertzeko gaitasuna galduz. Hau neurri batean normaltzat har daiteke; baina gehiegizko graduan gertatzen denean patologikotzat hartzen da, **Hauskortasun Sindrome** izena emanez.

Hauskortasuna ez da zahartzearen parte saihestezina. Haren garapena prebenitu, atzeratu eta moteldu egin daiteke. Hauskortasuna prebenitzeko edo hobetzeko modurik eraginkorrenak jarduera fisiko erregularra eta dieta osasungarria izaten dira.

## Lehen eta orain 
thumb|Shakespeareren "Zeuk nahi duzunez" obraren "7 Adinak" pasartearen antzezpena, 1915eko funtzio batean. Eskuineren dauden antzezleek 6. eta 7. adina irudikatzen dute.
Hauskortasuna gizakia bezain zaharra da. William Shakespearek, adibidez, *Zeuk nahi duzunez* antzezlanean erretratatu zuen 1599 inguruan:*The sixth age shifts*

''Into the lean and slipper'd pantaloon,*

*With spectacles on nose, and pouch on side,*

*His youthful hose well sav'd, a world too wide,*

*For his shrunk shank, and his big manly voice,*

*Turning again towards childish treble, pipes*

*And whistles in his sound.*

("Seigarren adina badator

Praka mehe eta nasaiean,

Betaurrekoak sudurrean, eta poltsa aldean,

Mahuka gaztea ondo gordean, mundu zabalegia,

Bere zango uzkurtuarentzat, eta bere gizon-ahots sakona,

Haurren kirrinkara itzulia, gaita

Eta txistu soinuarekin")Gaur egunean, 50 urtetik gorako pertsonen kasuan hauskortasunaren prebalentzia% 12tik % 24ra bitartekoa da herrialdearen arabera. Halere, diagnostiko-irizpide bateraturik ez dagoenez, zenbatespenak ez dira zehatzak. Halere, ikerketak egon badaude, arazoaren nondik norakoak *grosso modo* adierazteko baliogarriak: prebalentzia % 7-16koa da komunitatean bizi diren adineko pertsonetan; handiena Afrikak eta Amerikak dute, %22an eta %17an hurrenez hurren; prebalentzia baxuena, berriz, Europak du %8an. Gehiago, komorbilitate gehiago dituzten emakumeetan. 

Ameriketako populazioaren artean eginiko ikerketa betean, beltzen eta latindarren artean hauskortasun-intzidentzia handiagoa aurkitu zen, zurien artean baino.

## Arrazoiak 
thumb|Muskuluen ahultasunak eguneroko jarduerak egitea zailtzen du, bainuontzi batean sartzea adibidez.
Hauskortasunaren kausa faktore ugariek eragiten dute, sistema biologiko askoren huts egitea eraginez. Garrantzia izan dezaketen zenbait faktore dira:

* Egoera proinflamatorio batean egotea: egoera horretan dauden paziente askotan IL-6 interleukina maila altuak aurkitu izan dira: IL-6 hau hanturazko bitartekariek erregulatzen dute, C proteina erreaktiboa kasu, gaixotasun kronikoa dagoenean askatzen dena. Hantura-bitartekarien kontzentrazio altuak gaixotasun kronikoekin lotzen dira askotan.
* Sarkopenia: zahartzearekin (edo hobeto esanda: inaktibitatearekin) etortzen den muskulu masa, kalitate eta indar galera erabakiorra izaten da hauskortasun sindrome bat garatzean.
* Osteopenia: adinarekin (hau ere inaktibitatearekin lotua, batez ere) hezurrek dentsitate minerala galtzen dute. Galera hau larria ez denean osteopeniaz hitz egiten dugu; dentsitate galera handia denean, berriz, hausturak gertatzeko arriskua handitzen da eta osteoporosiaz hitz egin daiteke. 
* Anemia, hormona anabolikoen gabeziak eta kortisola bezalako hormona katabolikoekiko gehiegizko esposizioa. 
* Intsulinarekiko erresistentzia, glukosa-mailaren igoera, funtzio immune konprometitua, mikronutrienteen gabeziak edo oxidazio-estresa.
* DNA mitokondrialaren mutazioek, arnasketa zelularraren disfuntzioak eta hemostasi mitokondrialaren aldaketek energia zelularra murriztu dezakete, eta oxigeno mota erreaktiboen ekoizpena eta hantura sortu, hauskortasun sindromea bultzatuz.
* Hauskortasunaren garapena zenbait sistemaren beherakadarekin lotuta dagoela ere uste da, hala nola energiaren ekoizpena, energiaren erabilera eta gorputzaren konponketa sistema. Honek gorputzaren egokitzeko ahalmena hondatzen du.
Ikertzaileen arabera, gorputz-funtzio anormal indibidualek ez dute ezinbestean hauskortasuna ekartzen; bai ordea, hauen kopurua atalase jakin batera iritsitakoan, haren arriskua handitzen. 
* Depresioa, bakardadea,
* Erretzea, sedentarismoa, ariketa fisiko maila baxua, zenbait bitamina gutxiegi hartzea (D, E, C, folatoa, karotenoideak, α-tokoferola), Hanturazko Indize Dietetikoan puntuazio handiagoa izatea.

Sintomak, noski, egoeraren araberakoak dira, hala nola muskulu-ahultasuna (oratze-indar murriztua), ibiltzeko abiadura motelagoa, akidura, nahigabeko pisu-galera eta maiz erortzea. Gainera, hauskortasunarekin bizi diren helduek antsietate eta depresio sintoma gehiago izaten dituzte. Osasunarekin lotutako beste faktore asko ere egon daitezke hauskortasunean, hala nola inkontinentzia, biriketako gaixotasuna, multimorbiditatea, desnutrizioa, narriadura kognitiboa, diabetesa eta obesitatea. Aho-hortzetako osasun txarra, murtxikatzeko eta irensteko zailtasunak, aho lehorra eta ahoko mina ere hauskortasun zantzuak dira pertsona batzuengan.

## Diagnostikoa 
thumb|Pertsona hauskor bakoitzaren egoera ezberdina den bezala, horrelakoak dira bere beharrak ere
Zahartzaroa ez dago ezinbestean hauskortasunarekin lotua: adineko heldu askotan aurkitzen dugu, baina 65 urtetik gorako heldu askok ez dute hauskortasun arazorik. Gaixotasun zehatza baino, hauskortasuna faktore askoren konbinazioa da. Ez dago hauskortasuna diagnostikatzeko irizpide finkatu bat: zeinu eta sintomen konbinazioa aintzat hartuz egiten da. Kontuan hartzen diren faktoreak: egoera fisikoa, pisu-gorabeherak, sintoma subjektiboak. Gehienetan, hauskortasunak ez du gaitasun mentala eragozten; hala ere, dementzia garatzeko arrisku-faktoreetako bat izan daiteke.

Hauskortasunaren ebaluazioa balorazio klinikoen bidez egiten da. Protokolo bat baino gehiago daude. Erabilienak "hauskortasun fisikoaren fenotipoa" eta "hauskortasun indize/defizit metaketa" ereduak dira; baina Erresuma Batuan, CGA da jardunbide egokien jarraibideek gomendatzen duten mediku-azterketa, hauskortasuna duten pertsonen kasurako.

### Fried Hauskortasunaren Fenotipoa 
Hauskortasunak eragin ohi dituen bost domeinu ebaluatzen ditu: akidura, ahultasuna, geldotasuna, jarduera fisikorik eza eta pisu-galera. Hauetatik 1-2 presente badaude "hauskortasun aurreko" gisa sailkatzen da, 3 edo gehiago badaude, hauskortasuna dagoela kontsideratzen da, eta 5ak daudenean "hauskortasunaren azken etapa" adierazten du, pronostiko txarrarekin. Puntuazio bidez lortzen den indize batean neurtzen da.

### Ebaluazio geriatriko integrala 
Hauskortasuna ebaluatzeko beste metodo bat ebaluazio geriatriko integrala da (*Comprehensive Geriatric Assessment*, CGA), normalean osasun etxe batean egiten dena. CGAk arrisku-faktore potentzialen hainbat eremu aztertzen ditu, osasun fisikoa, psikologikoa eta soziala barne hartuz. Metodo onek emaitza onak ematen ditu medikazioarekiko atxikiduran, pazienteen funtzionamenduan, asistentziaren kalitatean, eta ustekabeko ospitaleratzeen maiztasunean.

Hauskortasun ertaina edo larria duten adinekoek, ustekabeko larrialdi baten ondorioz ospitale batean ingresatzen direnean, egonaldi luzeagoak egiten dituzte, heriotza tasa handiagoarekin, eta etxera barik beste osasun zentru batera bideratuak izateko aukera gehiago dituzte. Hala ere, biziraupena eta etxera itzultzeko aukera handiagoa da, ospitaleratzean CGA balorazioa egiten zaienean.

### Beste metodoak 
Goiko hirurak erabilienak badira ere, esan bezala ez dago onartutako metodo estandar unibertsalik, eta gehiago ere aurki daitezke:

* Hauskortasunaren Lau Domeinuak: BMJ aldizkariko artikulu bati erantzunez, hauskortasunaren lau domeinuz osatutako eredu bat proposatu zen.  Kontzeptu honek eredu fenotipikoa eta indizearena konbinatzen ditu gisa ikus liteke. Ikertzaileek eginiko probetan, sistema honi gaitasun prediktiboa aurkitu zioten 3 asistentzia parametrotan.
* SHARE hauskortasun indizea: hauskortasun-fenotipoa bost parametroren arabera neurtzen du: nekea, gosearen galtzea, oratze-indarra, zailtasun funtzionalak eta jarduera fisikoa.
* Hauskortasun Klinikoaren Eskala (*Clinical Frailty Scale*, CFS): Kanadan eginiko Osasunaren eta Zahartzearen Azterketa batetik irten zen. Urrunerako erabilgarritasuna frogatu duten ebaluazio-tresna bakarrenetakoa da. CFS 9 puntuko eskala da, non 1eko puntuazio batek sendotasun handiena erakusten duen, eta 9koak hauskortasun gorena.
* Edmonton Hauskortasun Eskala (*Edmonton Frail Scale*, EFS): 17 puntu irten daitezke. Esaten denez, hauskortasunaren domeinu guztiak aintzat hartzen ditu eta erabiltzeko erraza da.
* *Electronic Frail Scale'' (eFI): 36 defizit neurtzen ditu, eta puntuazio handiagoa ematen du zenbat eta hauskortasun maila handiagoa izan. Ateratzen diren puntuak zati 36 egin eta gero, kategoriak egiten dira: 0,00–0,12ko emaitza bat duen pertsona "forman" dagoela esaten da; 0,13–0,24 artean, hauskortasun "arina"; 0,25–0,36 artean "moderatua", eta 0,36tik gora "larria".
Adineko hauskorrek kirurgia osteko konplikazio arrisku handiagoa dute. Beraz, kirurgia behar den kasuetan, lagungarria izaten da hauskortasunaren balorazioa egitea.  Modu horretan, kirurgia ostean konplikazioak izateko probabilitatea aurreikus daiteke. 

## Prebentzioa 
thumb|Hauskortasuna ez du zertan zahartzean saihestezina izan behar
Hauskortasuna ez du zertan zahartzean saihestezina izan behar. Haren garapena prebenitu edo atzeratu egin daiteke. Horretarako, lagungarria da arrisku-faktoreak ulertzea eta identifikatzea, aldatu edo kontrolatzeko. Horietako batzuk dira:

* Jarduera fisikoa: adinean aurrera egin ahala, nabarmen jaitsi ohi da. Beherakadarik handiena nerabezaroan gertatzen da, eta hortik aurrera  bizitza osoan zehar jarraitzen du. Hau hauskortasuna garatzeko faktore nagusietako bat da; beraz, ariketa fisikoa erregulartasunez egitea hauskortasuna saihesteko modu garrantzitsuenetako bat da.
* Elikadura: dieta orekatua izateak ere zeresan handia du hauskortasuna saihesteko. Zehazki, dieta mediterraneoak hauskortasun-arriskua gutxitzeko balio duela ikusi da. Baita proteina gehiago eta zenbait bitamina hartzeak ere (B6, C, D, α-karotenoa, β-karotenoa, α-tokoferola eta folatoa).
* Gizarte-faktoreak: arrisku sozialeko faktoreak hobetzea ere hauskortasunaren prebentzioan laguntzen du. Jarduera fisikoak, osasun-onurez gain, gizarte-harremanak hobetzeko balio du. Ordenagailuak formazioa eta beste pertsonekiko harremanak errazten ditu, bakardadea eta isolamendu soziala murriztuz.
Sabeleko kirurgia kasuetan, pertsona hauskorrek emaitza hobeak izaten dituzten operatu aurretik ariketa fisikoa, dieta hobea eta laguntza psikologikoa ematen bazaie.

## Tratamendua 
thumb|Behin hauskortasuna presente dagoenean, eguneroko bizitzan moldatzeko elementu lagungarriak erabil daitezke
Behin hauskortasuna presente dagoenean, esku-hartze egokiarekin hura gutxitu edo haren aurrerapena mantsotu daiteke. Haien artean, jarduera fisikoa eta nutrizio-osagarria nabarmentzen dira.

* Ariketa fisikoa: gaur egun, hauskortasuna gutxitzeko eta bizi-kalitatea handitzeko modurik eraginkorrena. Fisioterapia programa indibidualizatuek hauskortasun egoera hobetzen dute: erresistentzia-indarraren entrenamendu progresiboa, mugikortasuna hobetzea...
* Nutrizio osagarria (proteinak barne): hauskortasuna kudeatzeko beste modu eraginkorra. Gutxi jaten duten pertsonei, otorduen artean nutrizio-osagarriak eman dakieke gabezia hori berdintzeko. Nutrizio osagarriak are eraginkorragoak dira jarduera fisiko erregularrarekin konbinatzen direnean.
* Terapia okupazionala: ekar dezakeen onuren artean aipa daitezke: mugikortasuna hobetzea, gizarteratzea, ahalduntzea, eta eguneroko bizitzako jardueretan laguntzea (hortzak garbitu, bainatu, jantzi, etab. ).
* Medikazioaren berrikuspena: hauskortasuna duten pertsona askok aldi berean 5 medikamentu edo gehiago hartzen dituzte (polifarmazia). Horren ondorioz, pertsona hauek farmakoen arteko interakzio txarrak izateko arrisku handiagoa dute, honen ostean etortzen diren erorketa eta ospitaleratzeekin. Gainera, preskripzio desegokirako aukera handiagoak dituzte, hala nola gainpreskripzioa (beharrezkoak ez diren medikamentuak hartzea), azpipreskripzioa (behar duten medikamenturik ez jasotzea) edo dosi arazoak (gaindosia edo azpidosia). Familiako medikuak edo ospitaleko osagileek aldika medikazioa berrikusi dezakete, arazo hauek ekiditeko.
* Iraupen luzeko zainketak: sailkapenaren araberakoak dira (hauskortasun arina, larria...), fase bakoitzak behar duen tratamendu espezifikoa kontuan hartuz. Osagileek hurretik jagon behar dituzte hauskortasuna duten pertsonak , kudeaketa-plan errealista bat garatzeko, hau betetzen dela bermatzeko, eta osasun-emaitza hobeak lortzeko. Etxeko ospitaleratzea ere lagungarria izan daiteke, zainketa intentsiboagoa izan behar denean.
* Zainketa aringarriak lagungarriak izan daitezke hauskortasun larria beste arazoekin batera duten pertsonentzat.

## Ikerketen norabidea 
2021ean, AEBetan martxan zeuden entsegu klinikoak hauskortasun sindromea ildo hauetan ikertzen ari ziren:

* Aortaren aneurismadun pazienteenganako eragina
* "Aurre-habilitazioa" giltzurrun-transplanteen aurretik
* Sabeleko sepsiaren eragina
* Botika antiinflamatorioen eragina hauskortasun markatzaileen gainean
* Bihotzeko kirurgiaren ondorengoak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak