Sabando

**Sabando** Arabako ekialdean dagoen herria da, Mendialdean eta Arraia-Maeztuko udalerriaren barruan kokaturik. Berezko udalerria izan zuen baina aspaldian desagertua: 1877ko erroldarako Arraiari lotua agertzen da.

## Kokapena 
Sabando kokatzen haranak eta bere izena hartzen duen Sabando ibaiak hegoalderantz ematen du, Kanpezurantz, baina herriaren loturek argiagoak dirudite iparraldeko Arraiako beste herriekin eta Haranarekin. Izatez, inguruoetan euskararen toponimiaren muga hori hasten da, eta herri hauxe bera euskal idazle baten jaiolekua izan zen: [Joan Batista Gamiz|Joan Batista Gamiz Ruiz de Oteo]] han jaio zen 1696an.

Herriaren mendebaldean labar ikusgarri batzuk daude, Atxarte esaten dioten paraje bat.

Hegoalderantz Sabando ibaiari jarraituz, Kanpezurekin muga topatzen dugu ur-jauzi batean, zeinaren ondoan Oteoko errota dagoen, beste kontzeju batzuekin muga egiten baita bertan; Kanpezuko Oteo eta Antoñanarekin. Igeri egiteko moduko putzu bat ere bada toki horretan.

## Historia 
Historikoki herribildua da eta Donemiliaga Kukulako 1025. urteko dokumentazioan ***Savando de Suso*** (Sabando Goikoa) eta ***Sabando de Iuso*** (Sabando Behekoa) izenak azaltzen dira.
Becerro Galicanoaren edizio digitala prestatu zutenek, Donemiliagako goldeko toponimoen kartografia egiterakoan, *Savando de Suso* hori gaurko Sabandoko herribilduarekin identifikatu zuten eta *Sabando de Iuso*, hegoalderago, egun herri hustua izango litzatekeen toki batean kokatu zuten, Sabando ibaian beherago, ibaiaren ezkerraldean. (Ematen dituzten Koordinatuak: 42°44'41.0"N 2°23'53.5"W)

Erdi Aroan herria Gaona familiaren menpe zegoen. Leku estrategikoan kokatuta, bi dorre eraiki zituzten. 1332an Fernán Ruiz de Gaona zen herriko jauna; horretaz gain Arabako artxidiakonoa eta Arriagako kofradiako kidea zen.

XVI. eta XVII. mendean Hurtado de Mendoza Orgazko Kondeak izan ziren **Sabandoko** jaunak. 1678ra arte herria Antoñanaren menpe egon zen; urte horretan Karlos II.a Espainiakoari bere independentzia erosi zion eta "berezko herribildua" bihurtu zen.
a]]
1887ko erroldan Arraia udalerri modernoaren barruan sartuta agertu zen.

## Demografia 
2021. urtean dozena bat *vecino* zituen, Arabako gazteleran, biztanleak dituzten hamabi etxe,.

## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Eraikin aipagarriak 
Herriko eliza Andre Maria Birjinaren Jaiotzaren omenezkoa da baina zoritxarrez ez da leku berean zegoen eliza erromanikoa, 1962-64 artean eraikitako beste bat baino. Herriko aburuz, 1960 hamarkadan izan zen apaizaren ideia izan zen eliza aldaketa, eta haren memoria onik ez dago, artelan bat zentzurik gabeko eraikin modernista batek ordezkatu zuelako. San Gerbasio eguna da herriko jaia, ekainaren 19an.

1635eko irin-errota ere gorde da.
## Sabandoar ezagunak 
* Joan Batista Gamiz (1696 - 1773) euskal idazlea Sabandon jaio zen. Bere omenez Euskaltzaindiak oroitarria jarri zuen 1973an eliza berriaren ondoan, idazlearen heriotzaren 200 urteurrenaren harira.

## Iruditegia 

Fitxategi:Sabandoko_eliza_eta_dorrea_2010-6-6.jpg|Sabandoko eliza gorrotatua, 1960ko hamarkadakoa, aurreko tenplu erromanikoa ordezkatu zuena.
Fitxategi:Sabando zertzelada 2010-6-6.jpg|Dorre-siloa eta atzean Atxarte izeneko labarrak.
Fitxategi:San Gerbasio Sabando II 2010-6-6.jpg|San Gerbasio eta San Protasioren baseliza.
Fitxategi:Kanpezu 210311 21.jpg|Oteoko kontzejuarekin mugan, Sabando ibaiko urjauzia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arabako Mendialdeko kuadrilla

## Kanpo estekak 
*  Sabandoz Arraia-Maeztuko udal webgunean.
*  Sabando Euskomedian.