Filipinetako historia

eskuinera|thumb|672x672px|*Espainia eta Filipinak*, Juan Lunaren eskutik. *Spain Guiding the Philippines* izenez ere ezaguna, *El legado de España a Filipinas* liburuan agertzen zen epigrafe honekin batera: *Spain guiding the Philippines along the path of progress* . Gaur Lopez Museoko Luna Aretoko piezarik nabarmenena da.
**Filipinetako benetako historia** duela 709.000 urte gutxienez hasi zela jakina da, Pleistozenoko harrizko tresnen aurkikuntzak eta hominidoen jarduerarekin lotutako sakrifikatutako animalien  aztarnak iradokitzen duen moduan. *Homo luzonensis*, gizaki arkaikoen espeziea, Luzon uhartean egon zen duela 67.000 urte gutxienez. Ezagutzen den gizaki moderno zaharrena, Palawaneko Tabon haitzuloetakoa da, orain dela 47.000 urte ingurukoa. Afrikako jatorriko hominidoak uhartediko lehen kolonoen artean egon ziren. K.a. 13.000 urtean zehar, kokagune austroasiatikoa eman zen, hondoratu aurreko Sundaland-eko lur-masatik zebiltzala, Filipinak Uholde Handiaren osteko uhartearen aztarna baitira, Manobo eta Sama herrien geneetan detektatu bezala. Horrekin batera, Blaan eta Sangil-en genetikan detektatu zen bezala, papuar arrazaren mendebalderanzko hedapena izan zen. Asentamendu horietako batzuk (batez ere ibai delta nagusietan kokatutakoak) hain konplexutasun sozialera iritsi ziren, ezen aditu batzuen ustez estatu primitibotzat hartu behar zirela. Horren barruan daude, hala nola Manila, Tondo, Pangasinan, Cebu, Panay, Bohol, Butuan, Cotabato, Lanao, Zamboanga eta Sulu bezalako populazio gune modernoen aurrekoak, eta baita entitate politiko batzuk ere, Ma-i, adibidez, horien kokapena Mindoro edo Laguna izan baitaiteke. Entitate politiko horiek hinduismoaren edo budismoaren eragina izan zuten, zeina Chola dinastiaren inbasioen ondorioz hego-ekialdeko Asiatik hedatu zen Arabiako Islama, Txinako adar estatu aliatuak. Itsas estatu txiki horiek lehen milurtekoan loratu ziren. Erresuma horiek, gaur egun Txina, India, Japonia, Thailandia, Vietnam, Saudi Arabia eta Indonesia deitzen direnak, merkataritza egiten zuten. Gainerako asentamenduak barangai independenteak ziren estatu handienetako batekin aliatuak. Estatu txiki horiek Asiako inperio handiagoen parte edo Ming dinastia, Majapahit eta Brunei bezalako inperio handiagoen parte izan edo haien aurka matxinatu eta gerra egitea tartekatzen zuten.

Europarrek erregistratutako lehen bisita Homonhon uhartean, gaur egun Guiuan, lehorreratu zen Fernando Magallaesen espedizioa da, Samarreko Ekialdean, 1521eko martxoaren 17an. Lapulapu, Maktango buruzagiaren armadaren aurka, gudu bat galdu zuten, non Magallaes hil zuten. Espainiaren Filipenetako kolonialismoa 1565eko otsailaren 13an hasi zen Miguel Lopez de Legazpiren Mexikoko espedizioaren etorrerarekin. Cebuko lehen bizileku iraunkorra ezarri zuen. Uhartediaren zati handi bat, Espainiaren mende egon zen, eta Filipinak bezala ezagutzen den lehen egitura politiko bateratua sortu zen. Espainiaren kolonialismoak kristautasuna, lege kodea eta Asiako unibertsitate moderno zaharrena sartu zituen. Filipinak Mexikon oinarritutako Espainia Berriko Erregeorderriaren mende zeuden. Horren ostean, kolonia, zuzenean, Espainiak gobernatu zuen.

Espainiaren agintea 1898an amaitu zen Espainia-Amerikako Gerran Espainiaren porrotarekin. Filipinak Estatu Batuetako lurralde bihurtu ziren orduan. AEBko indarrek Emilio Aguinaldok zuzendutako iraultza zapaldu zuten. Estatu Batuek Gobernu Intsularra  ezarri zuten Filipinak gobernatzeko. 1907an, hauteskunde popularrekin, Filipinetako Asanblada hautatua sortu zen. AEBk independentzia agindu zuen Jones Ac-en. Filipinetako Mankomunitatea 1935ean sortu zen; 10 urteko tarteko epea bete behar izan zuen independentzia osoa lortu baino lehen. Hala ere, 1942an, Bigarren Mundu Gerran, Japoniak Filipinak okupatu zituen. AEBko armadak. 1945ean, japoniarrak garaitu zituen. 1946ko Manilako Itunak Filipinetako Errepublika independentea ezarri zuen.

Herrialdearen hegoaldean, bereziki Mindanao uharteak, Abu Sayyaf eta Askapen Islamikorako Fronte Mairua bezalako mugimendu separatista musulmanen eraso terroristak jasaten ditu aldizka.

## Ikus, gainera 
* Filipinetako iraultza.
* Katipunan.
* Filipinak eta Espainiako Pazifikoa.
* Filipinetako-Amerikako Gerra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Juan de la Concepción, *Filipinetako Historia Orokorra*, Manila, Agustín de la Rosa y Balagtas, 1788. XIII liburukiak. -k digitalizatuta
* Filipinetako uharteen historia liburuki askotan, Gutenberg proiektutik
* Wilhelm G. Solheim II.aren filipinarren jatorria eta haien hizkuntzen jatorria (PDF)
* [Filipinetako espainiar okupazioaren aldartea](https://web.archive.org/web/20221211114711/http://www.arbil.org/(63)sint.htm)
* Filipiniana.net, Interneten Filipinetako Artxibo Historikoak dituen liburutegia
* Estatu Batuak eta bere lurraldeak. 1870-1925: Inperialismoaren garaia