Gibel

**Gibela** sabelaren barruko organoa da, gizaki zein animali ornodun guztietan ageri dena. Digestio-aparatuaren osagaia da, eta abdomenaren eskuinaldean kokatuta dago, diafragmaren azpian. Bere inguruko organoak ondoko hauek dira: behazun-xixkua, heste lodia, heste meharra, urdaila, barea eta area edo pankrea. 

Gibela ornodunetan bakarrik aurkitzen den organo metaboliko garrantzitsua da, eta funtzio biologiko ugari betetzen ditu, hala nola organismoaren desintoxikazioa eta digestiorako eta hazkuntzarako beharrezkoak diren proteina eta beste hainbat substantzia biokimikoen sintesia. Bere beste funtzio metabolikoen artean daude karbohidratoen metabolismoa, hainbat hormona ekoiztea, glukosa eta glukogenoa gisako mantenugaien bihurketa eta biltegiratzea eta globulu gorrien deskonposizioa.

Gibela digestio-organo osagarria ere bada, behazuna sortzen duena (kolesterola eta behazun-azidoak dituen fluido alkalinoa), eta horrek emultsionatu, eta gantzak deskonposatzen laguntzen du. Behazun-xixkua, gibelaren eskuineko lobuluaren azpian dagoen poltsa huts txiki bat, gibelak sortutako behazuna gordetzen eta kontzentratzen du, eta, geroago, duodenora kanporatzen da digestioa laguntzeko. Gibelaren ehun oso espezializatuak, gehienbat hepatozitoz osatua, bolumen handiko erreakzio biokimiko ugari erregulatzen ditu, besteak beste, molekula organiko txiki eta konplexuen sintesia eta deskonposizioa, eta horietako asko beharrezkoak dira funtzio bizi-normaletarako. Organoaren funtzio kopuru osoari buruzko kalkuluak aldatu egiten dira, baina, normalean, 500 inguru direla aipatzen da. Hori dela eta, batzuetan, gibela gorputzaren *fabrika kimiko* gisa deskribatu izan da.

Ez da ezagutzen nola konpentsatu gibelaren funtzio falta epe luzera, nahiz eta epe laburreko gibeleko dialisi teknikak erabil daitezkeen. Gibelik ez dagoenerako, ez dira gibel  artifizialak garatu epe luzerako ordezkapena sustatzeko. 2018tik aurrera, gibel-transplantea da gibel-gutxiegitasun osoa dagoen aukera bakarra.

## Morfologia
thumb|Giza-gibelaren kokapena (gorriz)
Gibela eskuineko hipokondrioaren zati handi bat eta ezkerreko hipokondrioaren zati txiki batean kokatzen den gorri-marroi koloreko eta hiruki itxura duen organoa da. Urdailaren aurrealdean kokatuta dago, hura partzialki estaliz, eta, goialdetik, diafragmak estaltzen du. Saihetsek babesten dute, eta, arnasketarekin batera, haren kokapena aldatu egiten da. 1,5 kg-ko batez besteko pisua eta 15 cm-ko luzera du. Hortaz, gibela gorputzeko guruinik handiena eta gorputzaren barruko barrunbeetako organorik pisutsuena da.

Tamaina aldakortasun handia dago gizabanakoen artean, gizonezkoen erreferentzia-tarte estandarra 970-1.860 g zanik eta emakumezkoena 600-1.770 g. Barneko organorik astunena eta giza gorputzeko guruin handiena da. Sabel-barrunbearen goiko eskuineko koadrantean dago, diafragmaren azpian, urdailaren eskuinaldean eta behazun-xixkuaren gainean==
Gibelak jatorri enbrionario desberdineko aldeak izango ditu: mesodermotik eratorritako aldeak eta endodermotik eratorritakoak (hepatozitoen aldea).

Laugarren astean, gutxi gorabehera, gibela *Septum Transversum* izeneko mesodermo esplaknikotik garatuko da, eta horrek, aldi berean, gibelaren atal mesodermikoa eta diafragma muskulua garatuko ditu. Gibelaren atal mesodermotik, zelula berezi batzuk agertzen dira: Kupffer zelulak. Laugarren aste horretan ere, gibelak beste egitura mesodermiko bat garatuko du: odol-zainen sistemaren paretatik hartuko duena. Horiek sinusoide hepatikoetan ikusiko dira.

Seigarren astean, 3. osagaia sortzen da, lehenengo egitura endodermikoa izango duguna, horretatik, kordoi hepatikoak sortzen dira, eta hepatozitoak agertzen dira. Zelula hauek bi funtzio nagusi dituzte:

* Ur biliarra jariatu. Hamabigarren astetik aurrera ikusiko da duodenoaren aldean. Nahiz eta digestio sistema erabiltzen ez den feto-enbrioia plazenta bidez elikatzen delako, bere sistema martxan ipintzen da, eta horregatik antzeman daiteke ur biliarra 12. astetik aurrera duodenoan.
* Metabolismoaz arduratu.

Zuhaitz hepatikoak, kordoi hepatikoak sortzeaz aparte, bide biliar intrahepatikoak sortuko ditu. Horiek likido biliarra jariatzen dute zuhaitz hepatikotik sortzen den hodi batera.

Hodi horrek gibela konektatuko du duodenoaren erdiko aldearekin, eta Koledoko hodia edo Kanpoko bide biliarra deritzo. Hestearen aurre eta erdiko aldeak banatuko ditu.

Koledokoa izango da antzina zuhaitz hepatikoa izan dena, eta, esan bezala, ur biliarrak eramaten ditu gibeletik duodenoaren erdira. Biraketa ematen denean, koledoko hodia duodeno eta urdailaren atzetik pasatzen da, eta jaio zen lekuan bukatzen du, hau da, duodenoaren erdian.

Aurretik aipatu gisa, aldi berean, *septum transversum*etik diafragma muskulua ere sortzen da. Baresare orrialdeak, gibelaren goialdean estali gabeko leku bat mantentzen du gibelak eta goialdean dagoen diafragmak zelulak konpartitzen dituztelako (jatorri berdina daukate). Beraz, baresareak ezin du zelulen korronte hori eten. Eremu horretara estaldura peritoneala iristen ez denez, gibelaren eremu biluzia deritzo. Bertan, baresarea paretarantz islatzen da.

## Gibelaren fisiologia
Gibela ornodunen eta beste zenbait animalien glandula handiena eta garrantzitsuenetarikoa da. Ezinbestekoak diren funtzio asko betetzen ditu gure organismoan: funtzio metabolikoa, immunea, hemostatikoa, desintoxikatzailea, digestiboa eta gordailu modura aritzea, besteak beste.

### Behazunaren sorrera
thumb|Behazun xixkua
Behazuna gantzen xurgapenerako beharrezkoa den substantzia da. Gibelean sortzen da kolesteroletik eratorritako gatz biliarrak izanda behazun azidoaren osagai nagusiak. Behazuna gibeletik gibel-hodi batuaren bitartez irteten da behazun xixkura joateko. Behazun xixkuan metatzen da behazuna, eta, horra sartzeko eta irteteko, hodi kistikoa erabiliko du. Elikagaiak digeritu behar direnean, behazuna dudodenora jariatua izango da koledoko hodiaren bidez.

### Metabolismoa
Metabolismoan, paper oso garrantzitsua jokatzen du gibelak:

#### Gluzidoen metabolismoan:
* Glukoneogenesia aurrekari ezberdinetatik (aminoazidoak, laktatoa, glizerola…) abiatuta egiten den glukosaren sorrera da.
* Glukogenolisia glukogenoaren apurketa da glukosa odolera askatzeko.
* Glukogenesia glukosatik abiatutako glukogenoaren sorrera da.

#### Lipidoen metabolismoa:
* Kolesterolaren sintesia: Zelulen mintzetan erabiltzeko eta gatz biliarrak osatzeko erabiltzen dena gehien bat.
* Triglizeridoen sorrera.
* Gluzido eta proteinen birmoldaketa gantz azidoak sortzeko.

#### Proteinen metabolismoa:
* Albuminaren sintesia.
* VLDL, HDL eta LDL lipoproteinen sintesia. Lipoproteina horiek lipidoak odoletik garraiatzeko erabiltzen dira.
* Garraiorako proteinen sintesia (transferrina, zeruloplasmina…)
* Gatzapenerako faktoreen sorrera: Fibrinogenoa, protrombina, V., VII., IX. eta X. faktoreak, alegia.
* Aminoazido ez esentzialen sorrera.
* Zenbait entzimen sintesia: Aspartato aminotransferasa edo alanina aminotrasferasa, esate baterako.
* Hormona peptidikoen sorrera; angiotentsina, kasu.

thumb|Gibeleko Küpffer zelulak

### Funtzio immunologikoa
* Sinusoide hepatikoetan, Kupffer zelula ugari agertzen dira. Zelula horiek gibeleko makrofago espezializatuak dira, bakterio, birus eta organismoko makromolekula arrotzak fagozitatzen dituztenak.

* Immunoglobulinen produkzioaren erantzule nagusia da. Horiek plasmara jariatzen dira, eta aktibatu egiten dira erantzun immunea sortzeko.
* C proteinaren sorrera ere gibelean ematen da. Proteina horren sintesia, hanturazko prozesuetan, izugarri handitzen da.

### Prozesu desintoxikatzaileak
* Etanolaren prozesu metabolikoak ematen dira gibelean alkohol-deshidrogenasa entzimari esker.
* Toxinen neutralizazioa.
* Farmako ugariren metabolizazioa ematen da. Parazetamola, adibidez, gibelean katabolizatzen da azido glukuronikoarekin batuz eta gernuaren bidez kanporatuz.
* Amonioa urean transformatzen du. Prozesu desintoxikatzaile garrantzitsua da urea gernuan oso erraz kanporatzen delako eta amonioa, toxikoa izanda, azkar kanporatu behar da.
* Bilirrubinaren metabolismoa. Hemoglobinaren degradazioaren ondorioz agertzen den substantzia da bilirrubina. Hori gibeleko behazunarekin kanporatzen da azido glukuronikoarekin konjokatu ostean.

### Substantzien gordailua
thumb|A motako hepatitisaren birusa
* Glukogenoaren gordailu nagusia da, giharrekin batera.
* Bitaminen gordailua: A bitamina, D bitamina eta B12 bitamina, besteak beste.
* Mineralak: Burdina ferritina moduan, kobrea…

### Hematopoiesia
* Garapen enbriologikoaren lehenengo 12 asteetan, gibela da organo hematopoietiko nagusia. Aste horretatik aurrera, hezurrek funtzio hori hartuko dute.
thumb|Zirrosi hepatikoa|ezkerrera

## Gibelaren patologia
* Hepatitis:
** A motakoa: hepatitis akutu mota ohikoena. A hepatitis birusak eragiten du, eta gizakietan agertzen da bakarrik.
** B motakoa, C motakoa, D motakoa eta E motakoa. Birikoak dira guztiak.
** Hepatitis ez birikoak.

* Gaixotasun biliarrak

* Hepatopatia alkoholikoak: Zirrosi hepatikoa eta esteatosi hepatikoa

* Gaixotasun autoimmuneak: Zirrosi biliar primarioa, hepatitis autoimmunea.
* Wilson gaixotasuna eta hemokromatosia.
* Bilirrubinarekin lotutako gaixotasun hepatikoak: Gilbert sindromea, Crigler-Najjar sindromea, Rotorren sindromea eta Dubin-Johnson sindromea, adibidez.
* Hepatokartzinoma: Gibeleko minbiziari deritzo.
* Hepatomegalia: Gibel handiegia izateari esaten zaio.
* Gaixotasun baskularrak: Budd-Chiari sindromea, porta zainaren tronbosia...

## Erreferentziak
### Aipatutako lanak
* 
* 

## Kanpo estekak
*  Sociedad Española de Aparato Digestivo
*  Société Nationale Française de Gastroentérologie