Xumen gotorlekua

**Xumen gotorlekua** (bulgarieraz: Шуменска крепост, *Xumenska krepost* ) Bulgaria ipar-ekialdeko Xumen herriari begira dagoen aztarnategi arkeologikoa da.

Antzinako gotorleku bat da, Burdin Arotik herri batekin lotura historikoak dituena eta, geroago, Kristo aurreko bosgarren mendean, traziarrek okupatua. Gero, Kristo ondorengo bigarren mendetik laugarrenera, erromatarrek kontrolatu zuten, dorreak eta hormak eraiki zituztelarik, eta bizantziarrek eraberritu zuten goarnizio-hiri gisa. Xumen Bulgariako Inperioaren gotorleku garrantzitsu gisa loratu zen Erdi Aroan. 1444an otomandarrek gotorlekua suntsitu zuten, Ladislao III.a Poloniakoaren agindupean zegoen armada kristau baten gainean Varnako guduan garaipena lortu ondoren. Gotorlekua abandonaturik geratu zen harrezkero.

2012an gotorlekua zaharberritzeko lanak hasi ziren "Bulgaria hemen hasten da" izeneko proiektuan, eta 2015ean osatu zen partzialki, Europako Esparru Ekonomikoaren (EEE), Norvegiak Xumen udalerriari emandako diru-laguntzen eta Xumen Eskualdeko Historia Museoaren esparruan emandako diru-laguntzarekin.

## Kokapena 
Gotorlekua muino baten gainean eraikita dago, Xumen hiriaren ikuspegi ikaragarriarekin. Xumen hiritik 5,5 kilometrora (3,4 milia) dago, Tombul meskitatik. Xumen goi-lautadako parke naturalaren barruan dago. Gotorlekuaren sarreratik 3 bat kilometrora (1,9 milia) "Estatu Bulgariarraren sortzaileak" monumentua dago, erregimen komunistaren garaian eraiki zena 1981ean, Bulgariako estatuaren 1300. urteurrena ospatzeko. Handik 300 metrora (980 oin) monumentu honen informazio-zentroa dago eta handik 3 kilometrora (1,9 milia) gotorlekura doan pista.

## Historia 
Gotorlekua Bulgariako historiaren zati garrantzitsu bat da. Antzinako bulgariarrak, turkiar jatorriko tribu gerlari erdinomadak, K. o. VII. mendearen amaieran iritsi ziren Bulgariako ipar-ekialdera, Danubioren hegoaldera, eta Bulgariako Lehen Inperioa sortu zuten. Gotorlekuak Xumen hiria sortu zuen Bulgariako Lehen eta Bigarren Inperioetan.

1957tik aurrer egindako indusketa arkeologikoetan, Lehen Inperioko Burdin Aroko (K.a. IV. mende inguruan) herri bat agertu zen. Traziarrek K.a. V. mendetik II. mendera bitartean gobernatu zuten lurraldean; ondoren, erromatarrek, Kristo ondorengo AC. mendetik III. mendera arte gobernatu zutenak; eta, azkenik, bizantziarrek, IV. mendetik VI. mendera arte. 

Bulgariako Lehen Inperioan, gotorlekua, Pliska eta Preslav, hiriburuak eta Madarako gune erlijiosoa babesten zituen gotorleku-sistema baten parte izan zen. Orduan, gotorleku txiki gisa funtzionatu zuen X-XII. mendeetan, IV-VI. mendeetan izan zuen ospe, oparotasun ekonomiko eta botere militarrarekin alderatuta. XIII. mendean, Bulgariako Inperio berpiztuaren entitate politiko eta ekonomiko gisa aurrera egin zuen berriro. Bizantziarrek Ivailo Xumen-en altxamenduan Preslav-en kontrola aldi baterako hartu zutenean, 1278an, zentro administratibo eta militar bezala ere garrantzia hartu zuen. Gotorlekuak aurrera jarraitu zuen XIV. mendean, turkiar otomandarrek 1388an bereganatu zuten arte, Çandarli Ali Pasha lehen bizirraren kanpaina batean.

1444an Władysław III.a Poloniako erregea (Varnenchik) (1440-1444), jatorri poloniar-hungariarra zuena, otomandarrak Europatik kanporatzen saiatu zen, armada kristau handi baten burua, baina garaitua eta Varnako guduan hila izan zen. Gudu honen ondoren gotorlekua arpilatua eta suntsitua izan zen, eta agintari otomandarrek erabat abandonatu zuten.
eskuinera|thumb|Gotorlekua, zaharberritua.
Gotorlekua XIV. mendean ondoen garatutako gotorlekua izan zen. Indusketa arkeologikoak 1957tik egin dira eta tramankulu eta egitura asko lurpetik atera dira. Suntsitutako gotorlekuaren zati bat 2012-2015 denboraldian berriztatu zen. Gotorlekuaren oinean, monasterioak eta elizak aurkitu ziren, eta horietako batzuk laurogeiko hamarkadan berreraiki ziren. 2015ean amaitutako zaharberritze-lanak hauek izan ziren: gotorlekuko hormak, gotorlekuaren inguruan ibiltzeko pistak sortzea, eta sartzeko torniketeak eraikitzea. Turismoa sustatzeko sortutako beste azpiegitura batzuk dira argiztapen artistikoa, tenperatura eta hezetasuna kontrolatzeko ekipoak eta publizitate-liburuxkak.

Tokiko txanponak eta zigiluak aztertu ziren. Brontzez urtutako zigilu zirkular partikular bat Ivan Alexandro (r 1331-1371) tsarrarena dela identifikatu da. Zigiluko irudia XIV. mendeko zigiluen ezaugarri komuna da, hauek ere urrez eta zilarrez eginak izan baitziren.

Gotorlekuan nabarmentzen den beste ezaugarri bat, alde batean zizelkatutako kareharrizko irtenune bat da, "bi buruko arrano eta txorien buruen artean hiru puntako koroa bat" dituena. Armarri hau, Bulgariako agintariak gotorlekura egindako bisitan egin zela ondorioztatu zen, edo Tarnovotik gobernatu zuen azken enperadorearen, Ivan Shishman-en (1371-1395), ordezkaritza bat izan daitekeela. Xumen gotorlekuaren hegoaldean 1970ean egindako indusketetan, Karel Škorpil arkeologoak 7,3 bider 4,5 metroko (24 oin × 15 oin) tamaina zuen eliza baten hondakinak atera zituen lurpetik. Gotorlekuko harresian aurkitutako inskripzio bat, XIII. mendekoa, mongoliarren eraso ugarirekin erlazionatzen da.

## Zaharberritzea 
2012an hasi ziren gotorlekua zaharberritzen, "Bulgaria hemen hasten da" izenburuko proiektuarekin. Lanak 2015ean osatu ziren partzialki, Europako Esparru Ekonomikoaren (EEE) eta Norvegiak Xumen Udalari eta Xumen Historiako Eskualde Museoari emandako diru-laguntzekin.

## Erreferentziak 
## Iturriak 
*  Baker, Mark; Deliso, Chris (2013). Lonely Planet Romania & Bulgaria. Lonely Planet. ISBN 978-1-74321-637-8. 
*  Cheynet, Jean-Claude; Sode, Claudia (2006). Studies in Byzantine Sigillography. Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-093821-0. 
*  Petkov, Kiril (2008). The Voices of Medieval Bulgaria, Seventh-Fifteenth Century: Records of a Bygone Culture. BRILL. ISBN 978-90-474-3375-0. 
*  Watkins, Richard; Deliso, Christopher (2008). Bulgaria. Ediz. Inglese. Lonely Planet. ISBN 978-1-74104-474-4. 
*  Fine, J. (1987). The Late Medieval Balkans, A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest. University of Michigan Press. ISBN 0-472-10079-3.