open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hondoetako korrokoi

**Hondoetako korrokoia** (*Chelon labrosus*) edo **lasuna** (bizkaieraz) Mugilidae familiako ur geza eta ur gaziko arraina da, ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan, Itsaso Beltzan, Itsaso Baltikoan eta Mediterraneo itsasoan bizi dena.

## Deskribapena 
Ibaien ahotik hurbil eta itsasoan bertan, erraz ikusten da, bere irudiarengatik nabarmentzen den arraina. Gorputzaren formak torpedoa gogorarazten du, aurrealdean zabala da eta isats aldera estutu egiten da. Burua txikia da eta bere aurreko muturrean aho handi eta terminal batean irekitzen da, zeinaren goiko ezpain oso lodia eta zurixka, oso ageri geratzen da uretan.

Hondoetako korrokoiaren gorputza sendoa eta ia zilindrikoa da. Bizkarrean bi hegats dituzte, aurrekoa lau erradio arantzatsuz osatua. Bere gorputza estaltzen duten ezkatak handiak dira eta erraz askatzen dira. Kolorea iluna da, ia beltza, bizkarrean; alboetan isla urdinak nabarmentzen dira eta sabela zilar kolorekoa da.

Eskuetan hartzen dituzunean, ukipenerako latzak dira, eta berehala tente jartzen dituzte bizkarreko arantzak defentsarako jarreran.

## Biologia eta ohiturak 
Hondoetako korrokoiak gregarioak dira eta sarritan ikusi ohi dira sarda handiak osatzen arrokak dauden kostaldeko eremuetan eta ahoetatik hurbil dauden ibaietako ur gazietan, ibaietan, korronte indartsuko zatietan gora igo dezakete,  baina finkatzeko orduan ur bareak aukeratzen dituzte. Oro har ez dira mareen eragin-eremutik gora igotzen, nahiz eta itsasotik kilometro asko urrundu daitezkeen, horretarako bidea irekita badute.

Haien elikadura orojalea da; harrapatu ahal duten edozein harrapakin aprobetxatzen dute, hondoko lokatzetan harrapatzen dituzten mantenugaiak eta, batez ere, hezur preorbirioarekin moztu eta gero irensten dituzten alga hariztatuak.

Ugalketa-garaia goiztiarra da; otsailetik apirilera bitartean, Hondoetako korrokoiak itsasoan ugaltzen dira batez ere. Emeak kanporatzen dituen arrautzak pelagikoak dira eta uretan flotatzen dute arrainkumeak jaio arte.

Hondoetako korrokoiak urte osoan zehar ibaietan ibili arren, udan sartzen dira gehien ur gezatan.

## Banaketa, habitata eta egoera 
Hondoetako korrokoia Ipar Atlantikoko ekialdeko kostalde guztietan zehar hedatzen da, Eskandinaviatik Senegalera; Mediterraneoan sartzen da eta Itsaso Beltzera iristen da.

Euskal Herrian Kantauri isurialde osoan aurkitzen da, bertara isurtzen diren ibai guztien ur gaziaren eremua kolonizatuz.

Oso espezie ugaria da, iparraldeko ibaietako edozein bokaletan ikus daitekeena. Ez dirudi uraren kalitateari dagokionez zorrotza denik, Euskal Herriko  ibilgu oso degradatuetara ere maiz joaten da.

## Erreferentziak
Amédée Artze

**Amédée Artze** (Baigorri, 1900eko otsailaren 23-1984ko otsailaren 27) pilotaria izan zen.

## Biografia 
1900ean jaio zen Baigorrin, hotela eta trinketa zen etxe batean.

Errebote eta trinketean pilotari handia izan zen. 17 urterekin Baionako Moderne trinketera deitua, bere bertuteengatik harritu zuen; urte horretako txapelketa Agustin Darraiduren kontra galdu bazuen ere, 18 urterekin Mattin Haranbillet faboritoaren kontra irabazi zuen. Marcel-Auguste Leonis Baionako San Andres trinketean ezagutu zuen eta harrezkero Ipar Euskal Herriko pilota giroan "gazteen" ordezkariak izan ziren, "zaharren" (Léon Dongaitz eta beste) aurrean; dema honetan famatua izan zen Elizondon 1922ko abenduaren 2an Leon Dongaitzek (38 urte) eta haren anaia Jean-Baptistek (40) Artzeren (orduan 22 urtekoa) eta 28 urteko Leonisen kontra jokatutakoa; orduko apusturik handiena (10.000 liberakoa) egin zen partida honetan. Hortik aurrera baigorriarrak ospe handia izan zuen.

Trinket zein plaza librean atzelari profesionala izan zen eta eskuz aritzen ziren orduko pilotari onen artean egon zen. Beste anaia bi ere pilotan aritu ziren eta batzuetan hirurak batera aritu ziren, adibidez 1920ko hamarkadan hiru Barbier anaien kontrakoa.

Trinketean txapelduna izan zen 1922, 1926 eta 1931n. Darraidu ezpeletarraren garaikidea, Argain-Artze bikoteak Darraidu-Harranbilleten kontra Darraiduren herrian 1923ko martxoaren 27an jokatutako partida famatu bihurtu zen: lau aldiz luzatu eta gero, publikoak eskatuta partida garaile eta garaiturik gabe amaitutzat jo zuten. Jokatu zituen beste partida ospetsuen artean Donibane Lohizunen 1923an Mondragonesen kontra, Iruñean 1927an Atano III.aren kontra, Donibane Garazin 1929an Saint-Martinen kontra eta Hendaian 1931ko irailaren 6an Atano II eta Atano III.aren kontraka daude; Irungo "Ramuntxo" pilotalekuan ere aritu zen, besteak beste.

1933an erretiratu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Errebotea

## Kanpo estekak 
*  Artze garaiko pilotari handien artean *Pelota, mano y remonte* webgunean.
Korrokoi bizkarbeltz

**Korrokoi bizkarbeltza** edo **lazuna** (*Mugil cephalus*) Mugilidae familiako ur gaziko arraina da, ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan, Itsaso Beltzan eta Mediterraneo itsasoan bizi dena. Mediterraneo osoan haren arrautzak jaten dituzte, bottarga izeneko platerean.

## Euskal izendegia 
Erraz ikusten den arraina izanik hizkuntza guztietan izen ugari hartzen ditu. Euskara ere baditu batzuk:

## Deskribapena 
Luzeraz 30-75 cm hartzen dituen arraina da, ohikoena 50 cm-tako luzera izatea da. Gehienez metro bat har dezake eta 8 kilogramo pisatu. 16 urte bizi daiteke.

Gorputza zilindro itxurakoa du. Bizkarraldeak oliba kolorea du, alboetara zilar kolorekoa da eta sabelaldea zurixka du. 6-7 marra finek zeharkatzen dute gorputza luzetara baina ez du albo-lerrorik erakusten. Bizkarraldean bi hegats ditu, lehenengoa lau arantzaz osaturik dago, bigarrenak arantza bat eta zortzi erradio bigun ditu. Buztanak hiru arantza eta 9 erradio ditu. Bestela hondarrezko edo lokatzezko hondoak atsegin ditu, bai eta *Posidonia* zelaiak ere. 2012. urtean 130.000 tona korrokoi arrantzatu zen eta 142.000 tona korrokoi ekoiztu zen akuikultura faktoriatan.

## Gastronomia 
[250px|thumb|Korrokoi emearen arrautza multzoarekin [bottarga egiten da.]]
Portuetan eta ur zikinetan aurkitzen denez Euskal Herrian fama txarra izan du korrokoiak, Espainiako Gerra Zibilaren ostean ordea jaten zen, jende xehearen jakia zen. 

Mundu mailan korrokoiaren haragia preziatua da eta hainbat plater tradizional egiteko erabiltzen da; Grezian, Italian, Frantzian, Turkian eta Egipton bottarga egiten da, Taiwanen *wuyutsu*, Korean *eoran*, Japonian karasumi... Egipton fesikh plateraren osagai nagusia da, korrokoia lehorturik, gaziturik eta hartziturik jaten dena.

## Kutsadura 
EHUko Biologia Zelularra Ingurumen Toxikologian taldeak 2007-2008 urteen artean egindako ikerketa batek erakutsi zuen uretara iristen diren kutsatzaileek, plastifikatzaileak, pestizidak, pilula antisorgailuak, perfumeak eta detergenteak... korrokoietan disrupzio endokrinoak eragiten dituztela. Kutsatzaile hauek estrogeno hormona gisa jokatzen dute eta korrokoi arrak emetu egiten dituzte. Arrain arrek obozitoak (heldu gabeko obuluak) garatzea eragiten dute besteak beste.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Emetutako arrain ar gehiago euskal kostan (EHUren ikerketa)
Korrokoi

**Korrokoi** *Mugilidae* familiako arrain osteiktieen izen arrunta da.

Askotan *Chelon labrosus* espeziea izendatzeko bakarrik erabiltzen bada ere, familia osoaren izena da. Euskal Herriko uretan bost espezie bizi dira:
* dabeta korrokoi (*Mugil auratus*)
* daplata (*Mugil ramada*)
* hondoetako korrokoi (*Chelon labrosus*)
* korrokoi begigorri (*Mugil saliens*)
* korrokoi bizkarbeltz (*Mugil cephalus*)

Ibai eta itsaso tropikal eta epeletan bizi dira.

## Taxonomia 
Taxonomikoki, familia ***Mugiliformes*** ordenako kide bakartzat hartzen da, baina Nelsonen esanetan, haren egoera zalantzazkoa da oso. *Acanthopterygii* goiordenakoak direla ziurra den arren, 1960ko hamarkadan *Perciformes* ordenan sailkatu zituzten. Hala ere, zenbait adituk *Atheriniformes* artean sailkatu dituzte.

Edonola ere, familiak 72 espezie inguru ditu, 17 generotan banaturik:

* *Agonostomus* (Bennett, 1832)
* *Aldrichetta* (Whitley, 1945)
* *Cestraeus* (Valenciennes & Valenciennes, 1836)
* *Chaenomugil* (Gill, 1863)
* *Chelon* (Artedi en Röse, 1793)
* *Crenimugil* (Schultz, 1946)
* *Joturus* (Poey, 1860)
* *Liza* (Jordan y Swain, 1884)
* *Moolgarda* (Whitley, 1945)
* *Mugil* (Linnaeus, 1758)
* *Myxus* (Günther, 1861)
* *Neomyxus* (Steindachner, 1878)
* *Oedalechilus* (Fowler, 1903)
* *Paramugil* (Ghasemzadeh, Ivantsoff and Aarn, 2004)
* *Rhinomugil* (Gill, 1863)
* *Sicamugil* (Fowler, 1939)
* *Valamugil* (Smith, 1948)

*Mugilidae* (*incertae sedis*):
* *Mugiloides chilensis* (Molina, 1782)

## Galeria 

Image:Agonostomus monticola.jpg|*Agonostomus monticola*
Image:Liza_macrolepis_Day.png|*Liza macrolepis*
Image:Mugil cephalus.jpg|*Mugil cephalus*
Image:Sicamugil cascasia (BioTrek).jpg|*Sicamugil cascasia*

## Banaketa 
## Erreferentziak
Korrokoi begigorri

**Korrokoi begigorria** (*Liza saliens*) Mugilidae familiako ur gaziko arraina da, ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan, Itsaso Beltzan, eta Mediterraneo itsasoan bizi dena.

## Banaketa 
## Erreferentziak
Mugiliformes

**Mugiliformes** arrain teleosteoen ordenetako bat da. Familia bakarra du, Mugilidae (korrokoiak).

Aditu batzuek ez dute ordena hau onartzen eta *Mugilidae* Perciformes ordenaren barnean kokatzen dute.

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  *Mugiliformes* Animal Diversity Web
*  ''Mugiliformes' NCBI
Iruñeko planetarioa

**Iruñeko planetarioa** Nafarroako Iruñea hiriburuko zientzia eta teknologiaren hedapenerako kulturgune bat da.

## Historia 
1990eko arkitekturako ideia-leihaketa  Iñaki Aurrekoetxea, Josu Aurrekoetxea eta Iñigo Viar arkitektoek irabazi zuten. 1993ko azaroaren 26an inauguratua izan zen. Nafarroako Gobernuaren eskutik eraiki zen, 600.000 euro inguruko aurrekontu batekin. *Planetario de Pamplona, S.A.* enpresa publikoak kudeatzen du eta zuzendaria Javier Armentia astrofisiko gasteiztarra da.

## Deskribapena 
Eraikina estilo modernoan diseinatu zen, baina proportzio klasikoak mantentzen ditu. Adreilu gorriz egindako zilindro batek eta paralelepipedo batek osatzen dute. Hogei metroko diametroko kupula du, munduko handienetako bat, *Tornamira* eraikinean. Izarren proiektoreaz gain, beste 70 proiektore eta ikus-entzunezko sistema ere dauzka.

Atalak.

Planetarioa Yamaguchi parkean integraturik dago, Mendebaldea auzoan.

## Aktibitateak 
Erakusketaz gain, hainbat jarduera eskaintzen dira; hitzaldiak, ikastaroak, kongresuak, batzarrak, erakusketak, ekitaldiak, lantegiak, kontzertuak, mintegiak... 07:15 aldera, bizilagun batek eman zuen abisua Nafarroako larrialdietarako zerbitzuetan, eraikinaren barrutik kea ateratzen ari zelako. Suak Planetarioko areto nagusia suntsitu zuen. Lehen ikerketen arabera, proiekzioen gunean sortu zen. Sugarrek ke ugari eragin zuten, eta eraikinaren kupularen zati bat hondoratu egin zen; osorik erortzeko arriskua zegoela ohartarazi zuten suhiltzaileek. Planetarioa itxita zegoen, eta ez zegoen inor bertan. Zauriturik ez da egon.

## Iruditegia 

Irudi:Pamplona - Planetario 08.JPG|Sarrera.
Irudi:Pamplona - Planetario 03.JPG|Dorrea.
Irudi:Pamplona - Planetario 05.JPG|Barnealdea.
Irudi:Pamplona - Planetario 07.JPG|Barnealdea

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Iruñeko Kultura Ondasun zerrenda

## Kanpo estekak 
* Iruñeko planetarioa 
* 2025eko sutearen bideoa EITBren webgunean.
Sadar (ibaia)

**Sadar** erdialdeko Nafarroa zeharkatzen duen ibaia da. Aranguren eta Taxoare arteko mendietan sortzen da eta Elortzen emailea da.

Guztira 19 kilometroko luzera eta 70&nbsp;km2 arroa ditu. Urtero 700 mm prezipitazioa jasotzen duenez, batez besteko emaria 12 hm3koa da. Batez besteko 6-8 metroko zabalera duen bere ibilgua mehartuta dago oso eta apenas ez du uholdeak sortzen.

Taxoareko mendilerroan, 600 metroko altueran, jaio ondoren Iruñerrira jotzen du. Mutiloabeiti eta Iruñea zeharkatzen ditu Elortz ibaiean hil arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abentura

[thumb|Liburu barrura, abentura ([Maite Mutuberria, 2020)]]
**Abentura** ustegabeko edo menturazko gertakariak barnehartzen dituen edonolako jarduera edo bizipena da. Gehienetan bidaiarekin eta nolabaiteko arriskua duten kirolekin (arrisku-kirolak, alegia) lotzen da, baina zentzu zabalean abenturak denetariko jardueretan bizi daitezke, jokoetan (horrela, abentura grafikoen generoa dago bideo-jokoetan) edo amodiozko harremanetan (amodio-abentura beste pertsonarekiko atxikimendu handirik gabe hasten den harremana, nola bilakatuko den jakin gabe).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Abenturazale

## Kanpo estekak
Taillon

**Taillon** mendia Frantzia eta Espainiaren arteko mugan kokatzen den Pirinioetako gailurra da, Ordesa eta Perdidoko Parke Nazionalaren barne.

Pirinioetan topa ditzakegun 3.000 metroko mendirik errazenetakoa da igotzeko.

## Ikus gainera 
* Pirinioetako hirumilakoen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Taillon mendia "El Correo" egunkarian
Atun hegats-hori

**Atun hegats-horia** (*Thunnus albacares*) ur gazian bizi den arraina da, munduko itsaso tropikal eta azpitropikaletan bizi dena. Batzutan **ahi** izenaz ere saltzen dute, hawaieraz *ʻahi* izena duelako.

## Banaketa 
## Erreferentziak
Atun moja

**Atun moja** edo **moja** (*Thunnus obesus*) Scombridae familiako ur gaziko arraina da, munduko itsaso tropikal eta epeletan (Mediterraneoan izan ezik) bizi dena.

## Banaketa 
## Erreferentziak
Lanpo haginzorrotz

**Lanpo haginzorrotza** (*Sarda sarda*) edo soilik **atuntxikia** (beste espezie batzuekin batera) Scombridae familiako ur gaziko arraina da, iparraldeko Ozeano Atlantikoan bizi dena.

## Banaketa 
## Erreferentziak
Lanpo sabelmarradun

**Lanpo sabelmarraduna** (*Katsuwonus pelamis*) edo soilik **amia** edo **atuntxikia** (beste espezie batzuekin batera) Scombridae familiako ur gaziko arraina da, mundu osoko itsaso eta ozeano epel eta tropikaletan bizi dena.

## Banaketa 
## Erreferentziak
Lanpo bularpikart

**Lanpo bularpikarta** (*Euthynnus alletteratus*) edo soilik **atuntxikia** (beste espezie batzuekin batera) Scombridae familiako ur gaziko arraina da, Ozeano Atlantikoan, Mediterraneo itsasoan eta Itsaso Beltzan bizi dena.

Bermeon, Mundakan eta Lekeition **albokera** eta Ondarroan **albakora** diote.

## Banaketa 
## Erreferentziak
Lohitako barbarin

**Lohitako barbarina** (*Mullus barbatus*) Mullidae familiako ur gaziko arraina da, ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan, Itsaso Beltzan eta Mediterraneo itsasoan bizi dena.

Lohietako barbarinak bi azpiespezie ditu:
* *Mullus barbatus barbatus* (Linnaeus, 1758), arruntena.
* *Mullus barbatus ponticus* (Essipov, 1927), Itsaso Beltzan eta Azoveko itsasoan bizi dena.

## Banaketa 
## Erreferentziak
Lanpo

[thumb|320px|*[Lanpo haginzorrotz|Sarda sarda* atuntxikia]]
**Lanpoa** edo **atuntxikia** Scombridae familiako eta *Euthynnus*, *Katsuwonus* eta *Sarda* generoetako itsas arrainen izen arrunta da. Atunen antz handia dute eta batzuk jangarriak dira..

Euskal Herriko uretan hiru espezie bizi dira:
* Lanpo bularpikarta (*Euthynnus alletteratus*)
* Lanpo haginzorrotza (*Sarda sarda*)
* Lanpo sabelmarraduna (*Katsuwonus pelamis*)

## Ezaugarri orokorrak 
### Itxura 
Atuntxikien silueta beste tunidoena baino luzangagoa da, burua luzekara eta aho handiagoa, arrailduagoa edo irekiagoa. 70-80cm baino luzeagoak ez dira izaten, 3-4 kg ingurukoak, baina 10 kg izatera irits daitezke. Mediterraneokoak, Pazifikokoekin eta Atlantikokoekin alderatuak, hegatsak eta marren itxura desberdinak dituzte.

### Bizilekua 
Batez ere Pazifikoan aurkitzen dira, eta baita ere Mediterraneoan, Atlantikoan baino ugariago. Arrain migratzaileak dira eta ur azaletik gertu igeri egiten dute.

### Elikadura 
Batez ere sardinak, korrokoiak eta arrain hegalariak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Makarela

**Makarela** edo **makaela** (*Scomber japonicus*) Scombridae familiako ur gaziko arraina da, iparraldeko Ozeano Atlantikoan bizi dena. Bizkaian **makarel** edo **betandi** diote.

## Banaketa 
## Erreferentziak
Berdel

**Berdela** (*Scomber scombrus*; Linnaeus, 1758) itsasoko espezie pelagiko txikien multzoko arrain garrantzitsuenetako bat da.
erdian|frameless|

## Euskal izendegia 
Berdela izendatzeko modu ezberdinak daude Euskal Herriko herri ezberdinetan. Inoiz 4 Kg-tik gorako 50-60 zm-ko berdelak ere topatu izan dira. 
*Nahastu daitezken espezieak*. Duen balio nutrizionalari esker, berdela dieta mota gehienetarako gomendagarria den arraintzat hartzen da. Azken hamarkadan berdelaren banaketa espaziala handitu egin da, batez ere iparraldean eta ipar-mendebaldean. Izan ere, hiru stock ezberdin bereizten diren arren (Ipar itsasokoa, mendebaldekoa eta, Bizkaiko Golkoan, hegoaldekoa), espezie migratzailea da. Udaberrian arraultzak errun ostean, uda garaian Norvegiako Itsasora migrazioa burutzen du, bertan dagoen zooplankton ugariaz (kopepodo txikiz nahiz krill-ez) elikatzera. Elikadura migrazio honen ondorioz, zooplankton kopuruan eragin dezakete (hots, sare trofikoan harrapakinak diren espezieetan), baina baita berdelaren harrapakarien ugaritasun eta banaketan ere; izan ere, berdelak harrapakin garrantzitsuak dira itsas-hegazti eta itsas-ugaztun ugarientzat (hala nola, orkentzat).

Bazka kopuru handiagatik, itsasoko tenperaturagatik nahiz bestelako aldagaiek bultzatuta, berdel populazioa zabalduz joan da, udako migrazio horretan, Norvegiako kostaldetik Groenlandiaraino berdela gero eta gehiago ugarituz. Hala ere, banaketa espaziala handitu ahala, berdelaren tamaina txikituz joan den zantzuak ere ageri dira azken hamarkadatan. Edozein kasutan, bada berdel tamaina handiagoek migrazio luzeagoak baimentzen dituztela proposatzen duten ikerketaren bat ere; izan ere, iparraldeko puntu gorenetan topatu izan diren berdelak bereziki handiak izaten baitira.

Arrain pelagikoa izanik, ur-zutabeko sakonera ezberdinetan bizi daiteke. Neguan sakonera handiagoetan ibiltzen da, 250 m ingururainoko uretan, itsas-hondotik gertuago. Udaberri eta udan ordea, errute eta elikatze garaietan alegia, sakonera txikiagoetan aurkitzen dira. Udan, aipatu elikadura migrazio garaian Norvegiako itsasoan, iparreko eremuetan ura 15-20 m-tik behera 5 gradutik behera dagoenez, berdelak gainazaleko lehen metroetan pilatzen dira, horrela harrapaketa handiak egiten direlarik arraste-pelagikoaren bidez. Izan ere, gure artisau arrantzaren sasoiko arrantza nagusiaren protagonista da berdela, eta orokorrean espezie pelagikoen arrantzari dagokienez, espezie garrantzitsuenetakoa. Deskarga kopuruan urtean zehar harrapatzen den gainontzeko arrainekin alderatuz, hau da gehien arrantzatzen dena, eta hala da arte txikietako arrantzaren kasuan ere.

## Bitxikeriak 
Getariako garai zaharrak ezagutu dituztenek diotenez, kostaldeko mimosa zuhaitzak loratzen hasten diren unean hasten omen da berdela kostaldera gerturatzen, sasoiaren hasiera adieraziz. Honetaz gain, hasiera horretan harrapatutako berdela tamaina handikoa bada, kostera oparoa izango den seinale omen da ). 

## Erreferentziak 
### Argitaratu gabeko erreferentziak 
### Euskal Herriko Arrainen Gida 
## Kanpo estekak 
* Berdela Euskal Herriko arrainen gidan
Bruno Oteiza

**Bruno Oteiza** (Donostia, Gipuzkoa, 1970) euskal sukaldari bat da.

## Biografia 
Hedabideetan sarritan agertu ohi den sukaldaria da (Teledonosti, Telecinco, La Sexta, Antena Nova, Canal Gourmet eta Hogar Útil), sukaldaritzan oso gazterik hasi zen. Bere heziketa ibilbideak hainbat jatetxetan lan egitera eraman zuen: *Mgescq* jatetxea, Le Cabanon (Landak), Juantxo Muguruzaren *Kokotxa* jatetxea,Trucha Sarasuarekin *Samarri* jatetxean lan egin zuen, eta Londres hotelan Antxon Aranetarekin natera ibili zen, azken hau bere heziketako zutabeetako bat izan zelarik. Ondoren Melillara joan zen, eta handik Pedro Subijanaren *Akelarre* jatetxera, Madrilgo *Café de Oriente* jatetxean Kenji Moritarekin batera sukaldatu zuen, azken honetan zaletu porrokatua den ekialdeko edo asiar sukaldaritza ikasi zuen, eta Badajozko Cristina hotelean Fregenal de la Sierrarekin lan egin zuen. Handik Mexiko Hirira joan zen, han *Faro de Belgrado* eta *La Barandilla* jatetxeetako sukaldetatik iragan zen, azken hamar urteak Juan Mari Arzak sukaldiaren eskutik *Tezka* jatetxean lan egin du, aipatutako sukaldari horrek jatetxe honen aholkularia delarik. Arzak munduko sukaldari onenen hartean ipini ohi du, gainera bere lagun onenetakoa izateaz gain bere maisu handia ere bada.

Gaur egun (2010) Oteiza, Pablo San Románekin batera, *Biko* jatetxearen jabea da, hau mundu osoko 50 jatetxe onenen artean kokatzen dutelarik, eta autore sukaldaritza lantzen duen Grand Velas hotelaren jabea ere bada, Playa Carmen (Riviera Maya), biak ere, Mexikon kokatzen direlarik.

## Sariak 
* 2010 *Biko* bere jatetxea "The World's 50 Best Restaurant Awards" zerrendan sartu zuten.

### Telebista 
* *A tu lado*, Telecinco espainiar katea.
* *Cocina con Bruno Oteiza*, La Sexta eta Antena Nova espainiar kateak.

### Liburuak 
* *Cocina para 2: Las recetas del programa de televisión*. Egileak: Enrique Fleischmann, Bruno Oteiza, Ramón Roteta. Argitaratzailea: Bainet Media. 2007. 198 orrialde. , 9788496177314.

## Erreferentziak
My Name Is Earl

**My Name Is Earl** (euskaraz *Nire Izena Earl Da*) Greg Garciak sortu eta zuzendutako umorezko telesai estatubatuar bat da. Estatu Batuetan 2005eko irailaren 20a eta 2009ko maiatzaren 14a bitartean NBC kateak emititu zuen. 4 denboraldi izan zituen. Jason Lee-ek egiten du Earl Hickey pertsonai protagonista papera, auto istripu baten ondorioz bere pentsatzeko era guztiz aldatzen duen 35 urteko gizona. Hego Euskal Herrian LaSexta eta Neox kateetan emititu zen, eta Ipar Euskal Herrian Paris Première eta M6 kateetan. Emmy Saria irabazi du.
## Sinopsia 
Earl Hickey-k delinkuentzian oinarritutako bizitza du , ezer edo inori begirunerik ez dion lapur eskasa da. Egun batean 100.000$ irabazten ditu loteriako kupoi bati esker. Sinestu ezinik patu berria pozaren pozez ospatzerakoan,  kotxe batek Earl harrapatu eta haizeak kupoia eramaten du. Era berean, ospitalean ingresaturik dagoela, emazteak dibortzioa sinaraziko dio. Bertan telebista saio bat ikustean, karma kontzeptu mistikoaren efektua ezagutu eta bere bizimodu krudelaren eragile eta arrazoia dela ondorioztatzen du. Era honetan, Earl-ek bizitzeko era aldatu nahi du eta ordurarte egin dituen gauza krudel gaizto guztien zerrenda bat osatzen du, karmak ondorio positiboak itzuliko dizkiolakoan.

## Antzezleak 
### Pertsonaia nagusiak 
* Jason Lee, Earl Hickey bezala.
* Ethan Suplee, Randy Hickey bezala.
* Jaime Pressly, Joy Turner bezala.
* Eddie Steeples, Darnell Turner bezala.
* Nadine Velazquez, Catalina Aruca bezala.

### Bigarren mailako pertsonaiak 
* Gregg Binkley, Kenny James bezala.
* Dale Dickey, Patty bezala.
* Giovanni Ribisi, Ralph Mariano bezala.
* Beau Bridges, Carl Hickey bezala.
* Nancy Leneham, Kate Hickey bezala.

## Ekiozpena 
Telesaiaren sortzaile eta gidoilari izan zen Greg Garciak pilotoa idatzi zuen *Yes, Dear* izeneko beste komedia batean lan egiten zuela. Pilotoa Fox kateari aurkeztu ostean, NBC-ri ere erakutsi zion. Baldintza batzuk onartu ondoren, Jason Lee-ri protagonista papera eskaini zioten baina honek bi aldiz egin zion uko eskaintzari. Lee-k pilotoa gustoko zuen baina ez zuen paper protagonista horrekin guztiz konprometitu nahi. Garcia-rekin hitz egin ostean, Earl Hickey pertsonaia antzeztea onartu zuen.

Lau urtez audientzia datu oso onak lortu zituen, baina azkeneko denboraldian ikusle kopuruak behera egin zuen. Ondorioz, NBC katea telesaia saltzen saiatu zen. Azkenean bertan behera uztea erabaki zuten.

## Kapituluak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Fox Espainia. Me llamo Earl, webgune ofiziala.
* My name is Earl, Filmafinitty.
Amara Berri sistema

thumb|Amara Berri Ikastetxea Morlanseko egoitza.
**Amara Berri sistema** Donostiako Amara Berri eskola publikoan 1979. urteaz geroztik darabilten hezkuntza sistema berritzailea da, Loli Anaut irakaslearen ekimenez sortua, besteak beste oinarri hauek dituena: ikastetxeko kide guztien arteko elkarlana, komunikazioa eta elkartasuna; ikasleen parte hartze aktiboa; eta jarduera praktikoen bidez ikastea. Arrakasta handia izan du ikasketa emaitzen eta ospearen aldetik, eta Euskal Autonomia Erkidegoko beste ikastetxe askotara zabaldu da. 2010ean, guztira hogei eskola ziren, eta guztiak Amara Berri sistemaren sarean sartuta zeuden, jakintzak trukatzearren eta etengabe hobetu eta berritzearren. Eusko Jaurlaritzak laguntzak ematen dizkie sistema horretara aldatu nahi duten eskola publikoei.

Amara Berri sistemako metodologiaren zenbait ezaugarri:
* Indibidualizazioa.
* Sozializazioa.
* Jarduera.
* Sormena.
* Askatasuna.
* Ingurunearen egoeraz jabetzea eta aldaketei erantzutea.
* Globalizazioa.

Ikasketa kooperatiboa erabiltzen du, parekoen arteko elkarlaguntza sustatzen da. Bi ikasturtetako ikasleak elkartzen dira. Ikasturte batean, urtebete zaharragoekin lan egiten du haurrak; eta hurrengo ikasturtean, urtebete gazteagoekin. Bi urtetan jaiotako ikasleak nahasten dira, beraz. Hezkidetza erabiltzen da (neskak eta mutilak elkarrekin). Ez dira ikasleak taldetik bakartzen, jaso beharreko laguntzak ikasgelan bertan jasotzeko ahalegin berezia egiten da. Eskolako irratia, kideen aurreko aurkezpenak-eta erabiltzen dira, ahozkotasunari garrantzia emateko. Ikaslea protagonista izatea bilatzen da, eta irakaslearen lana da ekintzak proposatzea eta ikasleen arteko elkarlaguntza sustatzea.

## Non erabiltzen da Amaraberri Sistema 
Amara Berri ikastetxearen webgunearen arabera, sistema hau honako ikastetxeetan erabiltzen da:
### Bizkaia 
* Allende Salazar
* Etorkizuna
* Gorliz
* Landako
* Amorebieta-Larrea
* Mundaka
* San Frantzisko
* Zelaieta
* Luis Briñas
### Gipuzkoa 
* Harri Berri – Oleta
* Amara Berri
* Bideberri
* María Reina
* Murumendi
* Ondarreta
* Txinkorta
* Urdaneta
* Zestoa
### Araba 
* Etxaurren
* Okondo
### EAEtik kanpo 
* Millares–Carló
* Eugenio Perojo
* Escola Mas Clariana
* Duquesa de la Victoria
* Atenea
* Álvara Álvarez
* CRA Lozoyuela
…

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  ANAUT, Loli. (2004) *Sobre el sistema Amara Berri*. Vitoria-Gasteiz : Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia = Servicio Central de Publicaciones del Gobierno Vasco, 2004. ISBN 84-457-2132-1

## Kanpo estekak 
*  Amara Berri sistemari buruzko erreportajea (RTVE)
Henry Mancini

**Henry Mancini**, benetako izenaz **Enrico Nicola Mancini**, (Cleveland, AEB, 1924ko apirilaren 16a - Beverly Hills, 1994ko ekainaren 14a) Estatu Batuetako musika-konpositorea izan zen. Ezaguna izan zen batez ere zinemarako bere musika-konposizioengatik.

## Biografia 
8 urterekin haren aitak musika ikastera sartu zuen. Txirula zen bere tresnarik gustukoena. 12 urterekin pianoa jotzen hasi zen.

Graduatu ondoren, Mancini *Juiliard School of Music* eskolan matrikulatu zen. Soldadutzagatik bere ikasketak eten egin zituen. Ondoren, piano-moldatzaile bezala joan zen Glenn Miller eta Tex Benekeren orkestara. Han zegoela bere emaztea ezagutu zuen, Ginny O´Connor, abeslaria zena. Ezkondu ondoren hiru seme eduki zituzten.

1952an zineman lan egiten hasi zen, Universal estudioko B serieko filmetarako musika konposatuz.

1958an bakarkako bere lehen lana egin zuen.

1960ko hamarkadan bere lanik hoberenak egin zituen, filma askotarako soinu-bandak konposatuz: "The Pink Panther", "Breakfast at Tiffany's", "Days of Wine and Roses", "Two for the Road" eta beste asko.

## Kanpo estekak 
*  Henry Mancini IMDb datu-basean
Guano

thumb|Guanoz egindako hegazti baten habia|250px

**Guanoa** (kitxua hizkuntzatik: *wanu*: *ongarri*) itsas-hegaztien eta saguzarren gorotzez osatutako materia da, ongarri gisa oso erabilia, Ozeano Bareko basamortuetan (Txilen eta Perun, batez ere) pilatzen dena.

Nitrogeno eta fosforo ugari du, eta baita potasio ere. Gorotzen azidotasunak basamortu-eremuen alkalinitatearekin konbinatzen du.

Aurreko mendeetan oso preziatua, bere nekazal-aplikazioak direla eta, gatazka iturri izan zen Amerikako zenbait estaturen artean (Txile eta Boliviaren arteko gudak, esate baterako). Gaur egun, hala ere, askoz gutxiago erabiltzen da ongarri moduan nekazaritzan, ongarri kimikoen mesedetan. Nekazaritza ekologikoan, baina, garrantzi handia izaten jarraitzen du.

## Kanpo estekak
Labrit txakur

**Landetako labrit txakurra**, edo bakarrik "labrit" edo "labriteko txakurra" deiturik, Landetako bertako txakur arraza bat da, Landetako beste hainbat bertako arrazen antzera bere banaketa eremuan Ipar Euskal Herria ere barnean hartzen duena. Baita Biarnoko lautadak ere.

Pirinioetako azpiko ipar aldeko lurretan kokatzen da txakur mota hau, eta piriniar ardi txakurraren oso antzekoa da. Zenbait adituentzat Euskal Herriko hego aldeko euskal artzain txakurraren oso senide hurbila da aldi berean.

Oro har arraza piriniar ardi txakurraren ondorengotzat jotzen da, baina Landetako ordokietan artzaintzan aritzeko moldatuta. Horregatik, esate baterako, labrita tamainaz piriniar ardi txakurra baina handiagoa da.
 
## Etimologia 
Berez Labrit Landetako herri baten izena da, Mont-de-Marsanetik gertu, eta Albreten eraldaketa bat da.

Ipar Euskal Herrian, gainontzeko ardi txakur arrazei bezala, "sumise" izena ematen zaie.

## Arrazaren historia eta ezaugarriak 
Nahasketa handia dago labrit txakurraren inguruan. Jende asko txakur arraza hau piriniar artzain txakurrarekin nahasten du eta azken txakur mota hau "labrit" deitzen du baita ere. Nahasketa areagotzeko, zenbait artzainek beraien piriniar artzain txakurrak edo beste edozein arrazako artzain txakurra "labrit" deitzen dute izena moduan.

Arrazaren zaleek diote Labrit dela Estatu Frantziarraren txakur arrazarik zaharrena.

1922. urtean jada Dhers-ek "L'éleveur" aldizkarin bi txakur arrazaren arteko nahasketa azpimarratzen zuen jadanik.

Akizeko 1930. urteko nekazal erakusketan, Chêne eta Léon Boulet albaitariek arrazaren oinarriak finkatu eta idatzi zituzten.

Landetako labrit txakurra ardi txakurra da, gutxi aukeratuta. Haren ondorioz bere ezaugarriak ez daude oso finkaturik, tamainan bereziki. Ile tentea dauka, eta luzea "hauntz ilaia" motakoa, eta belarriak tente edo erdi tente dauzka. Isatsa baju eta gakoan amaituta. Burua "hartz burua" motako burua da.

Landetako labritak badauzka piriniar ardi txakurrarekiko zenbait ezberdintasun nabarmen. Lehena, esan bezala, tamaina. Landetakoa handiagoa da.
Beste aldetik, bere gorputza balizko karratu baten barnean sartu daiteke ("COB" gorputz mota) eta piriniar ardi txakurra berriz laukizuzen batean.

Ezaugarri hauek momentuz ez dira nahikoa izan Landetakoa arrazatzat ofizialki hartua izateko, nahiz eta egun zenbait arrazazaleek lanean dihardute Landetako labrit txakurra ofizialki arrazatzat onartua izateko. Zenbait adituek halakotzat onartzen dute jadanik, baina beti azpimarratzen da arraza honek bere historian zehar izan duen aukeraketa eskasa ezaugarriak finkatzeko orduan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Landetako Labrit txakurrari buruzko artikuloa zenbait argazkiekin
Monzón (argipena)

**Monzón** izenak erabilera hauek ditu:

## Leku izena 
* Monzón, Huescako udalerria.

## Abizena 
* Félix Taberna Monzón, NEBko politikaria.
* Jesus Monzón, buruzagi komunista.
* Telesforo Monzón, politikari abertzalea.
Kaolack (eskualdea)

**Kaolack** Senegalgo 14 eskualde administratiboetako bat da. Hegoaldean Gambiarekin du muga. 5.407 kilometro koadroko eremua du, eta 2013an 960.875 biztanle zituen. Hiriburua Kaolack da.

2008ko irailaren 10eko dekretu baten bitartez, Kaffrine eskualdea sortu zen, Kaolack eskualdetik bereizirik.

[thumb|ezkerrera|[Kaolack hiriko kale bat]]
## Departamenduak 
* Guinguinéo departamendua
* Kaolack departamendua
* Nioro du Rip departamendua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Louga (eskualdea)

**Louga** Senegalgo 14 eskualde administratiboetako bat da, herrialdearen ipar-mendebaldean dagoena. 27.847 kilometro koadroko eremua du, eta 2013an 874.193 biztanle zituen. Hiriburua Louga da.

## Departamenduak 
* Kébémer departamendua
* Linguère departamendua
* Louga departamendua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Banku Berregituraketa Ordenaturako Funtsa

**Banku Berregituraketa Ordenaturako Funtsa** ( edo *FROB*), Espainiako banku sistema berregituratu eta arazoak zituzten aurrezki kutxa eta bankuei laguntza emateko 2009an Espainiako gobernuak sortutako erakunde publikoa. Erakundeak gobernuaren aurrekontuetatik eta banku sistemako gordailuen babeserako funtsetik hartutako diruaz lagundu zituen hainbat aurrezki kutxa 2010ean, Espainiako bankuak bultzatutako fusioen bitartez.

## Aurrezki kutxei emandako laguntzak 
### 2010ean emandako laguntzak 
2010ean berregituraketa funtsak honako diru-laguntzak eman zituen:

* Banco Financiero y de Ahorros: (Bancaixa, Caixa Laietana, Caja Madrid, la Caja de Canarias, Caja de Ávila, Caja Segovia eta Caja Rioja). *4.465 milioi euro*
* CatalunyaCaixa: (Caixa Catalunya, Caixa Manresa eta Caixa Tarragona). *1.250 milioi euro*
* Novacaixagalicia: (Caixa Galicia eta Caixanova). *1.162 milioi euro*
* Banco Mare Nostrum: (Caja Granada, Caja Murcia, Caixa Penedès eta Sa Nostra). *915 milioi euro*
* BBK Bank Cajasur: (Cajasur). *392 milioi euro*
* Caja España-Duero: (Caja España eta Caja Duero). *525 milioi euro*
* Unnim: (Caixa Sabadell, Caixa Terrassa eta Caixa Manlleu). *380 milioi euro*

### 2011n emandako laguntzak 
* Banca Cívica: (Nafarroako Kutxa, CajaCanarias, Caja de Burgos eta Cajasol). *977 milioi euro*
* CatalunyaCaixa: *1.718 milioi euro*
* Novacaixagalicia: *2.465 milioi euro*
* Unnim: *568 milioi euro*

2014ko abenduaren 30ean, FROBek gehiegizko soldatak ikusi zituen Caja Madrideko zuzendaritzan. Goi-kargudun ohiek kutxari 14,8 milioi euroko 'zuloa' egin ziotela adierazi zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Espainiako higiezinen burbuila

## Kanpo estekak 
*  Funtsaren webgunea.
Boardwalk Empire

***Boardwalk Empire*** HBO telebista kateak 2010ean emandako estatubatuar telesaila da, Atlantic Cityn lege lehorraren garaian kokatuta. Steve Buscemik protagonizaturik, honek Enoch "Nucky" Thompson antzezten du, orduko buruzagi politiko eta mafiosoa. Terence Winterren *Boardwalk Empire: The Birth, High Times, and Corruption of Atlantic City* liburuan oinarrituta dago.

Pilotua Martin Scorsesek zuzenduta zegoen eta historiako atalik garestiena bilakatu zen (18 milioi dolar). Lehen Mundu Gerraren osteko garaian girotutako telesail honek aldeko zein kontrako iritziak jaso zituen, baina, oro har, harrera ona izan zuen. Hainbat sari eskuratu zituen; besteak beste, telesail dramatiko onenaren Urrezko Globoa, 2011n.

## Pertsonai nagusiak 
* Steve Buscemi: Enoch "Nucky" Thompson
* Michael Pitt: James "Jimmy" Darmody
* Kelly Macdonald: Margaret Schroeder
* Michael Shannon: Nelson Van Alden
* Shea Whigham: Elias "Eli" Thompson
* Aleksa Palladino: Angela Darmody
* Michael Stuhlbarg: Arnold Rothstein
* Stephen Graham: Al Capone
* Vincent Piazza: Charles "Lucky" Luciano
* Paz de la Huerta: Lucy Danziger
* Michael Kenneth Williams: Chalky White
* Anthony Laciura: Eddie Kessler
* Paul Sparks: Michael "Mickey Doyle" Kozik
* Dabney Coleman: Commodore Louis Kaestner

## Atalak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* Imdb webgunea
Merkataritza ganbera

**Merkataritza ganberak** elkarte pribatuak eta zuzenbide publikoko erakundeak dira. Probintzia bakoitzeko merkatariek eta enpresa-jabeek sortzen dituzte elkarte hauek, haien ondasunak babesteko. XIX. mende bukaeran sortu ziren.
[250px|thumb|[Bilboko Merkataritza Ganbera.]]

## Eginkizunak 
Merkataritza-ganberetako eginkizunak, besteak beste, hauek dira:
* Herrietako merkataritza sustatzea.
* Txostenak eta estatistikak egitea.
* Software askea sustatzea.

Ganberek tartekaritzako lanak egiten dituzte. Lan hauek elkarteentzako garrantzi handia daukate, izan ere, elkarteen helegiteen ebazpenak arin eta kostu gutxiarekin lortzen dituzte.

Merkataritza-ganberek kideentzako aldizkari ekonomikoa egiten dute. Aldizkari honekin kideek albiste ekonomikoak jasotzen dituzte. Hortaz, kideek elkarteen egoera eta helburu berriak jakiteko aukera daukate.

Merkataritza-ganberek prestakuntzan lan ugari egiten dute. Honela, langileek prestakuntza eguneratua lortzen dute. Adibide bat: hizkuntzak ikasteko edo eguneratzeko ikastaroak antolatzen dituzte.

Merkataritza-ganberak munduko herrialde gehienetan daude, garrantzi handiko elkarlanak lortzen dituzte.

Baiezta daiteke, merkataritza-ganberek sortu zirenetik ekonomi arloan lan eskerga egin dutela. Horregatik, gaur egun, krisi ekonomikoari aurre egiteko, haien lana garrantzi handikoa da.

## Finantziazio iturriak 
start=0|thumbtime=25|thumb|PFEZak nola funtzionatzen duen ulertzeko bideoa.
Ganberen finantzabideak bi iturri ditu:
* Batetik, sozietateen, PFEZ eta jarduera ekonomikoko zergei gainordaina jartzen dizkiete.
* Bestetik, enpresei zerbitzuak ematen dizkiete, baita administrazioekin itun elkarlanak egiten dituzte ere. Sarrera guztietatik, hauek, gutxi gora-behera %66a izaten dira.

Ganberen gastuei kontrol zorrotzak egiten dizkiete.

## Euskal Herriko ganberak 
* Arabako Merkataritza Ganbera (Arabako Merkataritza eta Industria Ganbera Ofiziala)
* Ipar Euskal Herriko Merkataritza Ganbera (Baiona-Euskal Herriko Merkataritza Ganbara)
* Bizkaiko Merkataritza Ganbera (Bilboko Merkataritza Ganbera)
* Gipuzkoako Merkataritza Ganbera (Gipuzkoako Bazkundea)
* Nafarroako Merkataritza Ganbera (Nafarroako Merkataritza eta Industria Ganbera)

## Kanpo estekak
Matam (eskualdea)

**Matam** Senegalgo 14 eskualde administratiboetako bat da, herrialdearen ipar-ekialdean dagoena. Mauritaniarekin du muga ekialdean. 25.083 kilometro koadroko eremua du, eta 2013an 562.538 biztanle zituen. Hiriburua Matam da.

## Departamenduak 
thumb|ezkerrera|Matam eskualdeko departamenduak
* Kanel departamendua
* Matam departamendua
* Ranérou-Ferlo departamendua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Matam eskualdea ANCAR-en webgunean
Saint-Louis (eskualdea)

[thumb|ezkerrera|[Senegal (ibaia)|Senegal ibaia Saint-Louis hiritik hurbil]]
**Saint-Louis** Senegalgo 14 eskualde administratiboetako bat da, herrialdearen iparraldean dagoena. Iparraldean Senegal ibaiak bereizten du Mauritaniatik. 19.044 kilometro koadroko eremua du, eta 2013an 908.942 biztanle zituen. Hiriburua Saint-Louis da.

## Departamenduak 
thumb|ezkerrera|Saint-Louis eskualdeko departamenduak
* Dagana departamendua
* Podor departamendua
* Saint-Louis departamendua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Catango kolonoak

thumb|250px|**Catango kolonoak** jokatzen.

**Catango kolonoak**, **Die Siedler von Catan** alemanieraz, edo 2010 urteaz geroztik **Catan** besterik gabe, Klaus Teuber jokozaleak asmatu eta plazaratutako baliabideen kudeaketan oinarrituriko 2-6 jokalarientzako mahai-jokoa da. Hexagono formako gelaskak bateratuz (basamortuak, basoak, mendiak eta abar irudikatzen dituztenak) eszenario bat osatzen da, non jokalariak herri, hiri eta bideak egin behar dituzten puntuak lortzeko. Horretarako baliabideak (harria, lurra, garia) erabili behar dituzte, dadoak jaurtiki eta lortutako puntuazioaren arabera. Baliabideen merkataritza ere egin daiteke jokalarien artean. Eraikitako herri, hiri eta bideek puntuak ematen dizkiote jokalariari eta 10 puntura lehenengo heltzen den jokalariak irabazten du. 1995ean plazaratu lehen aldiz eta geroztik milioikako salmentak izan ditu mundu osoan, aldaera eta zabalkuntza ezberdinekin. Ordenagailu eta telefono mugikorretarako bertsioak ere badaude.

2015ean jokoak 25 urte bete zituen eta Devir argitaletxeak 2014an euskarazko bertsioa  , besteak beste, argitaratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sédhiou (eskualdea)

**Sédhiou** Senegalgo 14 eskualde administratiboetako bat da. Herrialdearen hegoaldean dago, Casamanceren erdialdean (frantsesez: *Moyenne Casamance*). Iparraldean Gambiarekin du muga eta hegoaldean Ginea Bissauerkin. 7.293 kilometro koadroko eremua du, eta 2013an 452.994 biztanle zituen. Hiriburua Sédhiou da.

2008an sortu zuten eskualde hau; ordura arte Kolda eskualdearen barnean zegoen.

## Departamenduak 
* Bounkiling departamendua
* Goudomp departamendua
* Sédhiou departamendua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tambacounda (eskualdea)

thumb|ezkerrera|Tambacoundako etxebizitza
**Tambacounda**, lehenago **Sénégal Orientale** deitua, Senegalgo 14 eskualde administratiboetako bat da, denetan zabalena. Herrialdearen hego-ekialdean dago. Malirekin du muga ekialdean eta Ginearekin hegoaldean. 42.706 kilometro koadroko eremua du, eta 2013an 681.310 biztanle zituen. Hiriburua Tambacounda da.

2008an Kédougou departamendua Tambacoundatik banandu zen eskualde bereizia izateko.

## Departamenduak 
* Bakel departamendua
* Goudiry departamendua
* Koumpentoum departamendua
* Tambacounda departamendua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thiès (eskualdea)

thumb|ezkerrera|Thiès hiriko merkatua
**Thiès eskualdea** (woloferaz: *Diiwaanu Cees*) Senegalgo 14 eskualde administratiboetako bat da. Herrialdearen mendebaldean dago, Cabo Verde lurmuturra inguratuz. 6.601 kilometro koadroko eremua du, eta 2013an 1.788.864 biztanle zituen. Hiriburua Thiès da.

## Departamenduak 
thumb|ezkerrera|Thiès eskualdeko departamenduak
* M'bour departamendua
* Thiès departamendua
* Tivaouane departamendua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Siziliar bezperak

[thumb|300px|*Siziliar bezperak*, [1846ko Francesco Hayezzen margolana.]]

**Siziliar bezperak** (; ) izenez 1282ko martxoaren 30ean Sizilian jazo zen frantziarren hilketa edo sarraskiari deitu ohi zaio; horren ondorioz, Karlos I.a Anjoukoak Sizilian zuen nagusitasunari amaiera eman zitzaion eta uhartea Aragoiko Koroaren eraginpean jarri zen.

## Kanpo estekak
Kataluniar mendekua

**Kataluniar mendekua** izeneko gertakaria bizantziarrek burututako Roger de Flor eta Kataluniar Konpainia Handiko ehun almogavarren hilketaren ondorioz jazo zen. Hilketaren ondoren, almogavarrek bizantziarren erasoei kementsuki erantzun eta Grezia osoa arpilatu zuten, bereziki Trazia eskualdea. Kataluniarrek "Aragó, Aragó", "Sant Jordi" eta "Desperta Ferro" oihuez erasotu ohi zuten. Denbora batera, Atenasko Dukerria eta Neopatria sortu zituzten.

Gaur egun oraindik *Katalan* delakoaren oroimena bizirik dirau, hau Balkanetako herrialdeetako umeak izutzeko asmoz odol egarria duen gerlari erraldoi baten gisa irudikatzen delarik. Gainera "Katalan" hitza Albaniera toskoz (Albaniako hizkuntza) *munstro* esan nahi du, eta gaur egun oraindik, greziar batek norbait madarikatu nahi baldin badu, honako hau esan ohi dio: "Kataluniarren mendekuak harrapa zaitzala".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alegiako gaztetxea

**Alegiako gaztetxea** 1987ko abenduan okupatutako eraikina da. Eraikina Renferen Alegiako geltokiari zegokion biltegi zaharra izan zen.

## Historia 
1986an Ziklox Garaialde Alegiako musikari taldeak herriko hiltegi zaharra erabiltzen hasi zuen entseguak egiteko, eta udalari eraikina legez barru erabiltzeko baimena eskatu zion. Udalaren erantzunik jaso gabe, honek eraikina bota zuen. Garaian, herriko gazteen beharrei erantzuna emateko Alegiako Gazte Asanblada sortu zen, zeinak udalari lokal bat eskatu baitzion, erantzunik jaso ez zuela. Hala, asanbladak Alegiako tren geltokiaren ondoko biltegi zaharra okupatzea erabaki zuen, ordutik aurrera autogestio eta asanbaldaren bidetik funtzionatzen duena.

Kontzertu areto garrantzitsua izan zen lehenengo urteetan, Euskal Herriko musika taldeen erakuslehio garrantzitsua izan zelarik. Tartean Michael Ryan Experience, Garriko, Beurks Band, Kortatu, M-ak, BAP!!, Delirium Tremens, La Polla Records, Estigia, Kalean, Su ta Gar, Familia Feliz eta beste asko izan ziren Alegiako gaztetxean.

Kurtso desberdinak ere antolatzen dira, hala nola argazki, serigrafia, egur tailaketa, txalaparta, gitarra...

1994an udalak eraikina botatzeko asmoa azaldu zuen, aparkaleku beharra zegoela esanez.

Urtero, **Festa Alternatiboetan... Bibalabirjen!!!** jaia antolatzen du gaztetxeak. Ospakizun ofizialek gazteen beharrak asetzen ez dituzten bitartean egitarau alternatibo bat osatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Alegiako gaztetxearen webgunea
* Alegiako gaztetxearen Twitter kontua
Barbarin (arraina)

**Barbarina** Mullidae familiako eta Mullus generoko itsas arrain osteiktieen izen arrunta da.

Genero honetako espezieak sukaldaritzan oso preziatuak dira.

## Espezieak 
*** DF = Datu Falta

## Banaketa 
## Erreferentziak
Casamance

**Casamance** Senegalgo hego-mendebaldeko eskualde historiko eta naturala da, Casamance ibaiak zeharkatzen duena. Iparraldean Gambiarekin du muga eta hegoaldean Ginea Bissaurekin. Senegalgo mapari begiratuta oso bereizia ageri da eskualdea, ez bakarrik Gambia estatuak banatzen du, baizik eta Gambiatik igarotzen den ibai handiak (Gambia izenekoa halaber) ere.

Administratiboki hiru eskualdetan dago zatiturik: Ziguinchor - *Basse Casamance* - , Sédhiou - *Moyenne Casamance* - eta Kolda - *Haute Casamance* -. Hiri handiena Ziguinchor da.

Diola etnia da nagusi bertan, fetitxearen kultura bizi duen herria.

## Gatazka separatista 
1982. urtetik gatazka armatua egon da Casamancen, independentzia eta nortasun propioarekiko errespetua aldarrikatzen dutelarik bertakoek. Diola etniarekin lotuta dago nagusiki mugimendu hori. Diolak kristauak edo animistak dira nagusiki, eta Senegalen oro har musulmanak dira nagusi. Era berean, hizkuntzaz ere, wolofera delarik *lingua franca* Senegaleko gehiengoan, Diola hizkuntza propioaz aparte, kreolera portuges bat mintzatzen da Casamancen.

## Kanpo estekak 
*  *Casamance: Askatasunaren fetitxea* argia.com-en
*  casamance.net Turismo informazioa
Kolonizazio

**Kolonizazioa** gizaki talde batek lurralde bat populatzea da. Prozesu horren helburua izaten da baliabide berri eta ugariagoak eskuratzea, taldea zabaltzea/ edo beste populazio edo herri bat mendean hartzea. Ideologia nazionalista edo inperialista bati loturik, kolonizazioaren helburua da lurralde, herrialde eta herri baten ondasun materialez jabetzea eta tokiko herritarrak beren kultura ondareaz eta ezaugarriez desjabetzea, alienazio edo arrozte prozesu baten bidez. Horretarako oinarri teorikoa asmo zibilizatzailea edo aurrerabidea izan daiteke, edo *benetako* erlijioaren zabalkundea.

Kolonizazioan, gailentzen den botereak bere jatorriko lurraldeko herritar arruntak eta xeheak erabiltzen ditu bere okupazioa iraunkorki sustraitzeko, *colonie de peuplement* deitu den prozesu baten bidez; hartara, agintari okupatzaileen moldeko gizarte berrirako oinarriak jartzen dira. Lurralde bat kolonizatzen duena kolonizatzailea da; eta kolonizazioaz lurraldean bizi direnak, kolonoak. Kolonoak botere hori oinarritzen duen nazio edo etniakoak izan ohi dira, baina beste herritarrak edo herritarren nahasketa bat ere izan daitezke. Ohikoena kolonoek okupazioa babestu edo bultzatu duten agintarien ordenarekiko atxikimendua agertzea da, kontraesan eta gatazkak sortu badaitezke ere, adibidez, klase borroka.

Kolonizazioak aurrez aurre eta lehian jartzen ditu bertako herritarrak eta kolonoak. Kolonoei, pribilegiatuak ez izanagatik, botere kolonizatzaileak bertako herritarren idiosinkrasiaz gainetik kokatzen dituen ezaugarri bat aitortzen die, agintari okupatzaileen aurrean abantaila edo estatus sinboliko eta funtzional bat ematen diena, eta ezaugarri hori agintarien jatorri, hizkuntza edo/eta kultura antzekotasun eta hurbiltasuna izatea da. Historian, bertakoak mendean hartuz beste lurralde edo herrialdeetara zabaltzea bultzatzen duen ideologia politikoari kolonialismo deritzo. Kolonialismoak egindako lurralde zabalkuntzak eta herrien mendekotasunak inperialismo izeneko egoera sortzen du.

## Ikus, gainera 
* Deskolonizazio

## Kanpo estekak
Homogeneo eta heterogeneo

**Homogeneo** eta **heterogeneo** terminoak substantzia, gorputz, multzo edo sistema bateko osagaiek edo elementuek izaera, propietate edo egoera berdin edo antzekoak dituzten adierazteko erabiltzen dira. Dena delakoa *homogeneoa* dela edo *homogeneotasuna* esango da bere baitan izaera edo propietate berdinak dituzten gaiak badaude. Gai edo elementu horiek izaera ezberdina badute, berriz, substantzia, gorputz, segida edo sistema *heterogeneoa* dela edo *heterogeneotasuna* duela esango da. Adibidez, pertsona-talde bat *heterogeneo* dela esango da, bere baitan ezaugarri ezberdinetako pertsonak biltzen badira. Taldeko kideak antzekoak badira, taldea *homogeneoa* dela esango da.

*Homogeneo* eta *heterogeneo* terminoek erabilera zabala dute hainbat zientzia eta jakintza-arloetan:

* matematikan, funtzio homogeneoa, funtzio mota bat.
* kimikan, katalisi heterogeneoa eta homogeneoa ditugu.
* matematikan, ekuazio homogeneoa, termino independentea 0 den ekuazioa
* soziologian, gizarte-homogeneotasuna.

## Kanpo estekak