Agurain

**Agurain** Arabako ipar-ekialdeko udalerri bat da, Arabako Lautadako kuadrillako burua. Arabako udalerri jendetsuenetan laugarrena da,  biztanle baitzituen . urtean (Gasteiz, Laudio eta Amurrio dira, hurrenez hurren, jendetsuagoak). Gasteiztik 26 bat kilometro ekialdera dago.

Kokagune estrategikoan dago Agurain, igarobidean: bertatik igarotzen da Iberiar penintsularen erdialdea eta mendebaldea Europako iparraldearekin lotzen duen errepide nagusietako bat, A-1 errepidea. Erdi Aroaz geroztik izan da toki estrategikoa, Aguraindik pasatzen baitzen Europa osoan garrantzitsua den Done Jakue bidearen barne ibilbidea (kostaldetik ez zihoana); gainera, Gaztelako eta Nafarroako erresumen artean zegoen.

## Izena 
Herriaren izena *Agurain* da euskara batuan. Gaur  egun ere Oñati aldeko euskaldunen artean bizirik dagoen *Salbaterra* izena erabiltzea ere zilegi da, batik bat historia alorreko idazkietan. Izen ofiziala, berriz, *Salvatierra / Agurain* da: *Salvatierra* gaztelaniaz, eta *Agurain* euskaraz. Zadorra da udalerritik igarotzen den ibairik garrantzitsuena. Hegoaldean Entzia mendilerroa dago, udalerriko mendilerrorik garaiena (bertako Ballo mendia 1.197 metro garai da).

Klimak ozeaniar ezaugarriak eta kontinentalak dauzka: neguak luzeak eta hotzak dira, eta udak leunak. eta Egileor. 

[thumb | eskuinera | [Opakua.]]

Udalerrian biltzen diren herrixkak, egun, hauek dira: Alangua, Arrizala, Egileor, Iturrieta eta Opakua. Sallurtegi edo Sallurti Erdi Aroko herri hustu baten aztarna da, egun baserri batez osatua, Andra Mari ermitaren arku bat eta egitura gordetzen duena. Bertan ospatzen da urtero Sallurtegi Egunaren zati bat. Hain zuzen, Sallurtegiko Andra Maria da Aguraingo santu zaindaria. Erdi Aroko Ula herriak (Donemiliagako goldean, 1025, *Uhulla* izenaz aipatua) monasterio bat zuen, eta hustu egin zen. Egun, baserria da, eta monasterioaren aztarna batzuk gordetzen ditu.

## Historia 
### Historiaurrea 
[thumb | eskuinera | [Sorginetxe trikuharria|Sorginetxe da Aguraingo historiaurrearen lekukotasun nagusia. Arrizala herrian dago, Aguraingo herrigunearen hegoaldean.]]

Garai honetan ekonomia ehizan eta bilketan oinarritzen zen, baina hemendik aurrera elikagaiak ekoizten hasi ziren, hau da, abeltzaintza eta nekazaritza lantzen. Duela 5.000 urte artzainak gure mendietan ibiltzen ziren. Kulturalki Pirinioetan daudenen antzekoak dira. Lautada pasabide bat omen zen, eta bertan, hegoaldekoen eraginez kobrezko tresnak egiten hasi ziren artzainak, baso erdian, artzainek erabiltzen zituzten bideen ondoan, hilobi kolektiboak eraiki zituzten, trikuharriak hain zuzen ere. 

Mendietan iruinarriak eta harrespilak topatuko ditugu. Artzain haiek paleolitiko garaiko biztanleen ondorengo ziren, eta gaur egungo euskaldunen arbaso. Pentsa dezakegu erabiltzen zuten hizkuntza ere euskararen aurrekari izan litekeela.

Duela 3.000 urte, Lautadara Europatik datozen beste herri batzuetako kideak etortzen hasi ziren: indoeuropar zeltak. Artzainak, nekazariak eta metalurgialariak ziren. Etorritako lehenengoek brontzezko tresnak ekarri zituzten, eta ondorengoek burdinazkoak. Lautadako jendea nekazaritza eta metalurgiaren arloetan aurrerapausoak ematen hasi zen, eta mendietatik ordokira jaitsi ziren. Leku estrategikoetan kokatu ziren, babesteko leku egokietan, esaterako, Henaioko Kastroan ( brontze arokoa), gaur egungo Dulantzi inguruan, eta Santa Luziakoan (Burdin Arokoa), gaur egungo Gebara inguruan.

### Antzinaroa 
Erromatarrak Lautadara heldu zirenean egoera horrekin egin zuten topo, K.a 72. urtearen inguruan. Artzain herriak ziren, erromatarrek baskoiak deitu zituzten. Baskoiek Erromarekin harreman adiskidetsua izan zuten, beraz hauen etorrerarekin, eusko-erromatar kultura sortu zen. *Via trajana iter XXXIV* izeneko galtzadak, Burdigalamdik (gaur egungo Bordele) Asturicara (Astorga) zihoanak, Lautada ekialdetik mendebaldera zeharkatu zuen, Mansio Albatik (Albeniz), Tulloniotik (Dulantzi), Suessatiotik (Arkaia) eta Iruña-Veleiatik zehar.

Urte haietan bakea izan zen nagusi, Erromaren krisialdia inguru honetara heldu arte, III. mendearen erdialdetik aurrera. Hortik aurrera barbaro herrien inbasioak izan ziren, bai eta barruko matxinadak ere, eta horrek guztiak bizitza erabat baldintzatu zuten. Gizarte maila altuek hiriak utzi eta nekazaritza eremuetan villak osatzen hasi ziren, eta nekazariak hara inguratu ziren babes bila.

### Goi Erdi Aroa 
[[File:Agurain_-_Udaletxeko_kapera_1.jpg|thumb|Udaletxeko eliza protogotiko zaharra, San Martin, Agurain herrixkaren garaikoa beharbada

#### Gaztelako sistema feudalean harrapatuta 
XIV. mendearen erdialdean, Gaztelako Gerra Zibilean, Agurainek Petri I.aren aldeko posizioa hartu zuen, aguraindarrak «oso kexa baitziren» Henrike II.a Trastamarakoak eta hari atxiki zaldun eta jaunek egiten zietenaz, *Coronica del rey don Pedro de Castilla* idazlanean irakurtzen denez. Agurain Nafarroako Erresuman ere sartu zen aldi batez Karlos II.aren pean, eta 1371 arte eutsi zien Henrikeren eta aliatuen erasoei. Petri I.a, ordea, hil egin zen, eta Henrike gailendu. 

1521ean matxinada galdu eta atxilotua izan zen, eta gero eraila. Agurain erregenean egotera pasa zen. Agurainek hereje-hiribilduaren titulua eskuratu zuen orduan, eta etorkizuna ez zen batere erraza izan.

#### Sutea eta Agurain berria 
1564. urtea mugarri historikoa da Agurainen. Izan ere, urte horretako udan, Araban bestela bezala ere, izurria zabaldu zen hiribilduan, eta 600 hildakotik gora utzi, hamar biztanletik bat. Izurriaren testuinguruan, sute batek hiribildu ia osoa kiskali zuen, zutik utziz soilik elizak eta harresiak (*zerkak*). Berreraikitze lanetan oso garrantzitsuak izan ziren Amerikako aurkikuntzaren ondorioz heldu ziren ondasunak. Ordukoak dira Donibane edo San Juan Plazako *olbeak*, edo arkupeak. 1936ko uztailean, ordea, Espainiako Bigarren Errepublikaren kontrako estatu kolpea eman zen, eta gerra fronteak eratu ziren. Fronteak ez zuen zuzenean eraginik izan Lautadan, bertako herritar asko haietan hil arren. Hala ere, garaileen errepresioak eragin handia izan zuen Lautadan. Agurainen, ordea, hilketa gutxi izan zen. Salvatierra-Agurain webgunearen arabera, horretan eragin handia izan zuen erkidego sentimendu handi bat, tradizio eta erlijioaren printzipio orokorretan oinarritua, eta Ibañez de Opacua alkatearen interbentzioa, exekuzio gogoak geldiarazi omen zituena. 

Kolpisten garaipenaren ondorioz, Francoren diktadura gogorra hasi zen, 40 urtekoa. Diktaduraren ondoren, Lautadan eta Hego Euskal Herriko gainontzeko lurraldeetan,demokraziarako eta askatasunerako bide luze eta zailari ekin zitzaion; nekazari-exodoak herri txikiak hustu zituen, biztanle berriak heldu ziren gure lurraldera, eta gizartean eta politikan oreka lortzeko bide zailari ekin zitzaion.

## Ekonomia 
Herritarrek batez ere industrian dihardute, baina lehen sektoreak —batik bat nekazaritzak— oraindik badu garrantzia. Azken urteotan, ohiturak aldatzen joan dira.

### Musika 
* 1979an sortu zuten La Polla Records punk musikako taldea.
* 1990eko hamarkadaren amaieran Kaos Etiliko eta Kaotiko taldeak sortu zituzten.

## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 4 linea ditu udalerrian:

Bestalde, La Burundesa autobus konpainiaren Sakanako herriak lotzen dituen Gasteiz-Iruñea lineak geltokia dauka herrian. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:

* Gasteiz - Ilarratza - Argomaiz - Agurain - Munain - San Roman - Ibarguren - Andoin - Olatzagutia - Ziordia - Altsasu - Urdiain - Iturmendi - Bakaiku - Etxarri Aranatz - Arbizu - Lakuntza - Arruazu - Uharte Arakil - Irañeta - Ihabar - Hiriberri - Etxarren - Irurtzun - Eritze - Saratsa - Añezkar - Berriobeiti eta Iruñea

## Ondasun nabarmenak 
[thumb | eskuinera | [Sorginetxeko trikuharria|Sorginetxe, Arrizalan dagoen trikuharria.]]

### Eraikitako ondarea 
Ikus, Aguraingo ondasun nabarmenen zerrenda
* Erdi Aroko hirigune harresiduna, XIII. mendean eraikia.
* Alargunen Etxea, herriko eraikin zibil zaharrena.
* San Martin baseliza, XIII. mendekoa. Udaletxearen barnean dago Aguraingo eraikinik zaharrenetarikoa den hau.
* Santa Maria eliza, XV. mendearen bukaera aldera eraikia, aurretiko baseliza baten gainean.
* San Juan eliza, XV. mende amaierakoa, gotorleku kutsua duena.
* Azkarraga etxea, hiri-jauregia.
* Begoñatarren etxea, hiri-jauregia.
* San Pedroko Klaratarren Komentua, herrigune harresietan integratua.
* Olbeak, arkupe berezi batzuk, Aguraingo elementu arkitektoniko espezifikoak.

### Arkeologia ondarea 
* Sorginetxe, K.a. 2.500. urtearen inguruko trikuharria, Arrizalan kokatua. Arabako Lurralde Historikoko behe-lurretako trikuharrien taldearen barruan sailkatua.

* Aguraingo Hirigune Historikoaren Esparru Arkeologikoa (Erdi Aroko hirigune harresiduna, XIII. mendean eraikia.).
* Beste hainbat eremu, Balizko Arkeologia Gunea kalifikazioa dute.

### Arkeologia ondarea 
* Andra Mariaren Erretaula Nagusia
* San Joan Erretaula Nagusia

### Ondare ukiezina 
* Lezeako zortzikoa

## Aguraindar ospetsuak 
[thumb | eskuinera | [Evaristo Páramos, aguraindar ospetsuenetako bat.]]

* Lope Larrea (1546-1623), eskultorea.
* Juan Santiago Aranburu (1860-1937), pianista.
* Dionisio Preciado (1919-), elizgizon eta musikagilea.
* Joseba Azkarraga (1950-), politikaria.
* Carlos Marcote (1950-), margolaria.
* Pablo Barrio (1958-), euskal idazlea.
* Adolfo Madinabeitia (1959-), eskalatzailea.
* Mati Iturralde (1959-), medikua. 
* Evaristo (1960-), abeslaria. Guillareyn (Pontevedra) jaioa, txiki-txikitatik Agurainen bizi izan da.

## Argazki galeria 

Irudi:Aguraingo harresiak 1.jpg | Harresia.
Irudi:Salvatierra - Iglesia Santa Maria 32.JPG | Santa Maria eliza.
Irudi:Salvatierra - Iglesia de San Juan 19.JPG | San Juan eliza.
Irudi:Salvatierra - Casa Azkarraga 3.jpg | Azkarraga etxea.
Irudi:Salvatierra - Casa Begoña 1.jpg | Begoñatarren etxea.
Irudi:Salvatierra - Casa Bustamante 2.jpg | Bustamante etxea.
Irudi:Salvatierra - Casa de Martín Ruiz de Luzuriaga 1.jpg | Martin Ruiz Luzuriagakoaren etxea.
Irudi:San Juan eta Zapatariko arkupeak.jpg | Olbeak.
Irudi:Alargunen Etxea 2.jpg | Alargunen Etxea.
Irudi:Agurain - Udaletxeko kapera 1.jpg | San Martin eliza, udaletxearen barruko kapera.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Arabako Lautadako kuadrilla
* Entzia-Iturrietako Partzuergoa
* Gasteiz eta Araba Erdialdeko eremu funtzionala

## Kanpo estekak 
* Aguraingo Udalaren webgunea
*  Agurain Auñamendi Entziklopedian
* Agurain, Eusko Jaurlaritzaren *euskadi.net* webgunean.
*  Aguraingo foruari buruzko artikulua
*  Herriari buruzko informazio alternatiboa