open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eudora Bumstead

**Eudora Bumstead**, jaiotzez **Stone**, (Bedford, 1860ko abuztuaren 26a – 1892) estatubatuar poeta izan zen, erlijio ereserkiak eta haurrentzako poemak idatzi zituena.

## Bizitza 
Eudora Stone Bedforden (Michigan) jaio zen 1860ko abuztuaren 26an. Oso gaztea zela, Nebraskara joan zen gurasoekin. Haurtzaroan hasi zen poesia idazten, eta hamar urte zituela, bere poema bat *Our Young Folks* aldizkarian argitaratu zuten. Ikastetxe publikoetan ikasi zuen eta hezkuntza ona jaso zuen. 1878-1879 urteetan, Nebraska Estatuko Unibertsitatean ikasi zuen.

Beatricen (Nebraska) bizi izan zen Ontariora (Kalifornia) joan aurretik. Haien seme bakarra bi urte eta erdirekin hil zen, baina Bumsteadek ez zuen bere heriotzak eragindako minari buruz idatzi

;Abestien letrak
* *Blow, wind, blow* (1888)
* *Folliloo*
* *Grievous complaint* (1890)
* *In the swing* (1888)
* *Kandikew* (1886)
* *Little red hen* (1885)
* *Mystic sign* (1888)
* ''Ollie's dreams* (1881)
* *Problem in threes* (1889)
* *Sad reason for tears* (1889)
* *Summer lullaby* (1887)
* *Year with dolly* (1892)

;Poemak
* *Little pine-tree* (1889)
* *Quest* (1888)

;Antzezlanak
* *Waiting for Santa Claus'' (1889)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mohammed Sinwar

**Mohammed Ibrahim Hassan Sinwar**,  (1975eko irailaren 16a, Khan Yunis, Gazako zerrenda – 2025eko maiatzaren 13a) Hamasko kidea eta haren adar armatua den Izz ad-Din al-Qassam Brigadak erakundeko buruzagia izan zen.

Israelgo indar armatuek hildako Yahya Sinwar buruzagiaren anaia izan zen.
Munduko Termometrorik Garaiena

**Munduko termometrorik altuena** (ingelesez '''World's Tallest Thermometer)''' erakargarritasun turistiko bat da bat da Bakerren, Kalifornian (AEB). 1913ko uztailaren 10ean Heriotzaren Haranean erregistratutako  erregistro meteorologiko oroitarazten duen eraikin / termometro bat da. Bere bero marka gorenena, argiekin adierazia, gradu horietara iristen da.

1991n eraiki zuen Salt Lake Cityko Young Electric Sign Company enpresak (Willis Herronen Bakerko enpresariarentzat. Jabegoz aldatu du gerora zenbait aldiz. Konponketa dexente behar izan ditu urteetan, eta argindar gastu handiagatik ere itzalita egon da tarteka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alison Weir (ekintzailea)

**Alison Weir**, estatubatuar kazetari, idazle eta ekintzaile bat da.

Israel-Palestina Gatazkan duen interesarengatik ezaguna da, gai horrekiko hainbat liburu eta artikulu idatzi eta erreportajeak egin ditu. Israel nahiz AEBak gatazka horretan duten ardurarekin kritiko azaldu da.

If Americans Knew (IAK) erakundearen sortzailea da, Council for the National Interest (CNI) erakundearen presidentea, eta *Against Our Better Judgment: The Hidden History of How the U.S. Was Used to Create Israel* liburuaren idazlea. 

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Kepler-1371c

**Kepler-1371c** exoplaneta bat da, eta gutxienez bi planetaz osatutako sistema planetarioaren parte da. Kepler-1371 izeneko izarra orbitatzen du. 2016an aurkitu zuen Kepler zundak, igarobide astronomikoaren bidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Soprano dramatiko

**Soprano dramatikoa** (, ) soprano-ahotsaren ñabardura bat da. Bere ahotsa ez dator bat beste ahotsekin, tinbre ilunagoa eta beteagoa duelako, baina baxuagoa eta ahotsean pisu handiagoa duelako. Oro har, emari edo bolumen handiagoa izaten du, baina akutuetan malgutasun txikiagoa. Ahots-maila *si3* baxua, erdiko do (B3) eta *do6* gainaltua (C6) artean dago, gutxi gorabehera. 

Soprano dramatikoa XIX. mendearen erdialdean agertzen da paper heroikoetan eta orkestretan instrumentista gehiago dituzten operetan, eta bolumen handiagoa behar du eszenaren eta publikoaren arteko soinu-hesia barneratzeko. Rimski-Korsakov, Wagner, Verdi (bere aldi ertain eta azkenean), Puccini eta Richard Strauss konpositoreek soprano mota honentzako paperik ospetsuenak sortu zituzten.

## Soprano dramatikoaren paperak 
Han hemen ahots mota honentzako sortutako pertsonaia batzuk:
*Abigaille (*Nabucco*, Giuseppe Verdi)
*Arianna (*Ariadne auf Naxos*, Richard Strauss)
*Salomè (*Salome*,  Richard Strauss)
*Elektra (*Elektra*, Richard Strauss)
*Gioconda (*La Gioconda*, Amilcare Ponchielli)
*Santuzza (*Cavalleria rusticana*, Pietro Mascagni)
*Turandot (*Turandot*, Giacomo Puccini)
*Minnie (*La fanciulla del West*, Giacomo Puccini)

## Soprano dramatiko ospetsuak
*Birgit Nilsson
*Éva Marton
*Ghena Dimitrova
*Giannina Arangi Lombardi
*Gina Cigna
*Maria Jeritza
*Lotte Lehmann
*Caterina Mancini
*Maria Caniglia
*Rosa Ponselle
*Maria Callas
*Maria Dragoni
*Zinka Milanov
*Maria Guleghina
*Anita Cerquetti

## Ikus, gainera 
* Ahots tipologia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kendra Chéry

**Kendra Chéry** (Les Abymes, Guadalupe, 2001eko uztailaren 16a) Guadalupe departamentuan jaiotako frantziar saskibaloi jokalari profesionala da. 1,88 m neurtzen du eta hegaleko edo hegal-pibot postuetan jokatzen du. 2024an Lointek Gernika taldeak fitxatu zuen.

## Ibilbidea 
Zazpi urte zituela Calaisen hasi zen saskibaloian jokatzen. Aita ere saskibaloi jokalaria izana zuen. 2017an Europako 16 urtez azpiko txapelduna izan zen Frantziako selekzioarekin. 

2018an Lyongo ASVEL taldean hasi zen jokatzen eta harekin Frantziako Liga irabazi zuen. Ondoren Roche Vendée taldean aritu zen eta 2020an Mont-de-Marsan hiriko Basket Landes taldeak fitxatu zuen. Basket Landesekin hiru denboraldi egin zituen, Liga bat eta bi Kopa irabaziz.

2024ko maiatzean Lointek Gernika taldeak fitxatu zuen.

## Taldeak 
## Palmaresa 
* Frantziako Liga (2): 2019 eta 2021.
* Frantziako Kopa (2): 2022 eta 2023.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adomi zubia

**Adomi zubia** () Ghanako hego-ekialdean dagoen arkudun zubi eseki bat da. **Volta zubia** deitu izan zitzaion hasieran, izan ere Volta ibaia zeharkatzen duen lehen zubi finkoa izan baitzen. N2 errepide nazionalak zeharkatzen du.

Ilargi erdiko arkua ikono bihurtu da eta Ghanako monetan eta zigiluetan agertzen da.

## Historia 
Ghanak 1956an lortu zuen independentzia. 1953rako dagoeneko *Volta zubia* eraikitzeko erabakia hartua zegoen, Senchi herriko ferry zerbitzua gainezka egina zegoen eta ohikoak izaten ziren egunetako atzerapenak. 

Zubia kokatzeko Atimpoku herria aukeratu zuten egokitzat. Sir William Halcrow & Partners injeniariek diseinatu zituzten inguratzeko errepideak eta zubia zeharkatzen zuen zatia, eta Freeman Fox & Partners izan ziren arku bakarreko zubi esekia diseinatu zutenak. Dorman Long konpainiak eraiki zuen. 1955eko martxoan hasi ziren eraikuntza lanak eta 1957ko urtarrilean inauguratu zuen Kwame Nkrumahek, Ghana independenteko lehen presidenteak.

2014an zubia itxi egin zen konponketak egiteko eta 2015eko abenduan ireki zen berriz.

## Egitura 
Zubiak 334 metrotako luzera du eta 11,9 metrotako zabalera. Bi zutabe ditu eta haien artean 245 metrotako distantzia dago

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Detlef Kahlert

**Detlef Kahlert** (Schwerte, 1962ko abuztuaren 1a) arkularia da. Mendebaldeko Alemania ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Claudia Kriz

**Claudia Kriz** (Heppenheim (Bergstraße), 1957ko urtarrilaren 18a) arkularia da. Mendebaldeko Alemania ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Richard Krust

**Richard Krust** (Wurmberg, 1928ko abuztuaren 4a) arkularia da. Mendebaldeko Alemania ordezkatu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cortinarius guttatus

***Cortinarius guttatus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Phlegmacium guttatum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, erdi-esferikotik ganbilera, ertz tolestuarekin, gainazala hezetasunaren tantatxo tipikoekin markatua, kapelaren kolorea baino ilunagokoekin, bai erdigunean eta bai ertzean. Hori-berdexka edo hori-lehoi kolorekoa, arre-oliba antzeko koloreko berezko fibrila oso finekin. Geruza distiratsuarekin eguraldi lehorrean, zerrendatan erraz bereizten da.

**Orriak:** Mehetu-itsatsiak, nahikoa estu, zabalak, hori bizitik hori-berdexkara, gero horixka-herdoil kolorekoa espora helduengatik. Ertz gorabeheratsua.

**Hanka:** 6 eta 8 cm bitarteko garaierakoa, erraboil lodiarekin eta garbi marjinatuarekin, edo biribildu azpi-marjinatuarekin, ia bolba itxurakoa errezelaren hondakin horiengatik. Hori-limoi kolorekoa: gortina horiarekin.

**Haragia:** Hori-berdexka zurbil kolorekoa, oinarrian biziagoa eta orriekin bat egiten duen eremuan. Mendaroaren usain arinarekin, atsegina, *Cortinarius percomis* espeziearen antzekoarekin, baina askoz arinagoarekin, batzuetan bat ere ez.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Guttatus* epitetoa latinetik dator, tanta, esan nahi duen, “gutta” hitzetik. Kapelan dituen berezko tantatxoengatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria. Susmagarria ere bada haragi horiagatik.

### Nahasketa arriskua 
*Cortinarius percomis* delakoarekin nahastea oso erraza da. *Cortinarius russeoides* eta *Cortinarius nanceiensis* talde berekoak dira, baina usain oso desberdinak dituzte.

## Sasoia eta lekua 
Koniferoen basoetan, goroldio asko duten lurzoruetan, batez ere izei gorrietan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alpeak, Austria‎, Eslovenia‎, Frantzia‎, Polonia‎, Pirinioak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cortinarius herculeus

***Cortinarius herculeus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 8 (17) cm bitarteko diametrokoa, haragitsua, ganbiletik zabaldura., irregularki konkorduna eta lobatua; gainazal likatsua baina distiratsua eguraldi lehorrarekin, berezko fibrila finekin eta erreflexu metalikoekin. Hori-okre antzeko kolorearekin eta han-hemenka hori-zurbilez edo gorrixkaz lausotua. Ertza batzuetan errezel zuriaren hondakinekin.

**Orriak:** Nahikoa estu, marjinatuak; krema zurbil-grisaxka kolorekoak, gero okre antzekoagoak haragi kolore arin batekin. Ertza ildaskatua.

**Hanka:** Mamitsua. 5 eta 15 cm bitarteko garaierakoa eta 1,8 eta 5 cm bitarteko diametroarekin, betea eta sendoa, zilindrikoa edo oinarrira pixka bat loditua, zuri-lasto kolorekoa, baina baita arrexka armillaren hasikinarekin.

**Haragia:** Trinkoa eta solidoa, zuri-lasto kolorekoa, lurraren edo artoaren usainarekin.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Herculeus* epitetoa latinetik dator, Hercules, esan nahi duen “Hercules” hitzetik. Neurri trinkoa duelako.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Espezie honek *violaceus* aldaera du, habitat berdinean hazten da, baina orriek eta gortinak tonu moreak izaten dituzte.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Eremu mediterraneoan zedroen azpian. Iparraldean duen presentzia ez da ezagutzen. Oso arraroa eta lokalizatua.

### Banaketa eremua 
Alpeak, Austria‎‎, Espainia‎, Frantzia, Pirinioak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zarateko aulkia

**Zarateko aulkia** aulki erraldoi baten forma duen egurrezko eskultura da, zortzi metro pasa garai, Guillermo Olmo artistaren lana. Azken Muga egitasmoaren sinboloa da 2016tik: Nafarroa eta Gipuzkoaren arteko topagune asmoa duen elkarte horrek Zarateko parajerako sortu zuen lana, bi herrialdeen arteko mugarako. Han egon ohi da aulkia, baina ez da egitura finkoa: mugitzen dute herriz herri ekitaldietarako.  

2021ean bandaloek eraso egin zioten baina berregin zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lukas Dhont

**Lukas Dhont** (Gante, 1991ko ekainaren 11) Belgikako zuzendari eta gidoilari flandestarra da.

Urrezko Kamera eta Queer Palm saria lortu zituen 2018ko Cannesko Zinemaldian, *Girl* bere lehen film luzeagatik, eta 2022ko Cannesko Zinemaldiko Sari Nagusia, Close bere bigarren film luzeagatik.

## Biografia 
Ganteko Arte Ederren Errege Akademiako Ikus-entzunezko Arteetan lizentziaduna, *Huid van* Glasentzat argazki zuzendari eta muntatzaile gisa hasi zuen bere ibilbidea Lukas Dhontek, eta urte berean bi film labur egin zituen, *Corps Perdu*  eta *De Lucht in mijn Keel*, eta gero 2014an ''L'Infini*. 2017an, Jan Martens koreografoarekin batera aritu zen *The Common People* proiektuan. 2018an, Valentin Hadjadj konpositorearekin hasi zen lankidetzan eta Dhonten film luzeei musika jartzen.

Urte berean, bere lehen film luzeak, *Girl*, trans dantzari gazte bati buruzkoa, nazioarteko arrakasta jaso zuen eta 2018ko Cannesko Zinemaldian, *Un Certain Look* hautaketan aukeratu zuten. Bertan, lehen film onenaren Urrezko Kamera, Queer Palm saria eta FIPRESCI saria ere jaso zituen. *Pelikula frankofonorik onenaren Lumière saria* ere lortu zuen, baita bi Magritte ere, pelikula flamenko onenarena eta jatorrizko istorio onenarena. 2019an, Netflixek filmaren hasieran ohar bat gehitu zuen, trans pertsonentzat traumatikotzat zela adieratzen zuena.

2021ean, *Close* egin zuen, adiskidetasunari eta ardurari buruzko film bat, hamahiru urteko bi mutiko neraberen adiskidetasuna banatzen dituen gertaera bat kontatzen du. Emilia Dequenne eta Léa Drucker izan ziren aktoreak, eta filmak 2022ko Cannesko Zinemaldiko Sari Nagusia *ex æquo* irabazi zuen, Claire Denis zuzendari frantziarraren *Des étoiles à midi* filmarekin batera.

## Filmografia 
### Zuzendari eta gidoilari gisa 
#### Film luzeak 
* 2018: Girl
* 2022: Close

#### Film laburrak 
* 2012 : *Corps perdu*
* 2012 : *De Lucht in mijn Keel*
* 2014 : *L'Infini*

### Argazki zuzendaria 
* 2012: *Huid van Glas*

### Montatzailea 
* 2012: *Huid van Glas*

thumb|Flandesko film onenaren Magritte

## Sari eta izendapenak 
### Sariak 
*  2014 : Prix du Jury pour *L'Infini*
* Cannesko Zinemaldia 2018: Urrezko Kamera, FIPRESCI Saria eta Queer Palm, Girl-entzat
* Lumières 2018: Film frankofonorik onena *Girl*-entzat
* Magritte 2019: Flandriako film onena eta jatorrizko gidoi edo egokitzapen onena *Girl*-entzat.
* Cannesko Zinemaldia 2022: Epaimahaiaren Sari Nagusia Close
* Magritte 2023: Flandriako film onena eta jatorrizko gidoi onena edo *Close''-rako egokitzapena
* Honoris Causa doktoregoa, Université du Littoral-Côte d'Opale, 2024ko ekainaren 3an, "bere talentu harrigarriagatik (...), bere karrera ikaragarriagatik (...), bere obra zinematografiko hunkigarri eta sakonengatik, tolerantzia, gizatasun eta erresilientzia balioak nabarmenduz"

### Izendapenak 
* Golden Globes 2018: Atzerriko film onena *Girl*-entzat
* Cesar 2019: Atzerriko film onena *Girl*-entzat
* Golden Globes 2023: Atzerriko film onena *Close*-rentzat
* Cesar 2023: Atzerriko film onena *Close* filmerako
* Oscar 2023:  *Close* filmerako

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Twisted Lamppost Star

***Twisted Lamppost Star*** (ingelesez, izar-farola okerra) Mark Handforth artista estatubatuarraren lana da, Parisen kokatua. Kale-argi arrosa bihurritu bat irudikatzen duen eskultura monumentala da, 2012koa.

## Ezaugarriak 
*Kale-argiaren* mastak osatzen du eskultura. Inguruko  farolak baino askoz handiagoa, eta zuzen hazten da, baina sei aldiz bihurritzen da goranzkoan, pentagrama moduko bat osatuz. Azkenean bost adarretan banatzen da, aterki bat bailitzan. Adar bakoitzak lanpara bat dauka.

Parisko 20. barrutian dagoen Porte de Bagnolet  plazaren erdiko biribilgunean kokatuta dago, tranbiaren 3. linearen luzapenaren ekialdeko aldean. Enkargu publikoz egina, 2012ko apirilean instalatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rebecca Sophia Clarke

**Rebecca Sophia Clarke** (Norridgewock, 1833ko otsailaren 22a – *ibidem*, 1906ko abuztuaren 16a), ***Sophie May*** izengoitiaz ere ezaguna, estatubatuar haur literaturako idazlea izan zen. Bere ilobak inspirazio gisa erabiliz, haurrei buruzko istorio errealistak idatzi zituen. 1860tik 1903ra 45 liburu idatzi zituen.

## Bizitza 
thumb|Rebecca Sophia Clarkeren ilobak

Asa eta Sophia Clarkeren alaba, Rebecca Sophia Clarke Norridgewocken (Maine) jaio zen 1833ko otsailaren 22an. Ikasketak Norridgewock Female Academyn egin zituen, eta greziera eta latina etxean ikasi zituen. Bederatzi urte zituela, egunkari bat egiten hasi zen, sermoiak, eztabaidak eta hitzaldiak idatziz jasoz. 18 urterekin  Evansvillera (Indiana) joan zen bizitzera, eta bertan eskolak eman zituen. 10 urte geroago irakasteari utzi zion entzumen-galera larria zela eta. 1861ean, familiaren etxera itzuli zen Sarah Jones Clarke (1840-1929) ahizparekin bizitzeko.

Sophie May izengoitia erabili zuen bere lanak kaleratzeko. Izen hori 1861ean asmatu zuen eta bere lehen ipuina sinatzeko erabili zuen, *Memphis Appeal* aldizkarian argitaratu zena.

Clarkeri «haurren gelako Dickens» deitzen zioten. Umore, irudimen eta bihurritasun osoz haurrei buruz idazten zituen lehen egileetako bat izan zen. Bere liburu sail arrakastatsuena *Little Prudy* izan zen. Clarkeren ilobak izan ziren Prudy, Suzy eta Dotty Dimple pertsonaien inspirazioa.

Norridgewocken hil zen, 73 urte zituela, 1906ko abuztuaren 16an. 

## Lanak 
thumb|*Dotty Dimple* liburuaren frontispizioa (1868)

;*Little Prudy* liburu saila (1864-1868)
* *Little Prudy* (1864)
* *Sister Suzy* (1864)
* *Captain Horace* (1864)
* *Cousin Grace* (1865)
* *Fairy Book* (1865)
* *Dotty Dimple* (1868)

;*Dotty Dimple* liburu saila (1868-1869)
* ''Dotty Dimple at Her Grandmother's* (1868)
* *Dotty Dimple Out West* (1868)
* *Dotty Dimple at Home* (1868)
* *Dotty Dimple at Play* (1869)
* *Dotty Dimple at School* (1869)
* *Dotty Dimple's Flyaway* (1869)

;*Little Prudy's Flyaway* liburu saila (1870-1873)
* *Little Folks Astray* (1870)
* *Prudy Keeping House* (1870)
* *Aunt Madge's Story* (1871)
* *Little Grandmother* (1872)
* *Little Grandfather* (1873)
* *Miss Thistledown* (1873)

;*Flaxie Frizzle* liburu saila (1876-1884)
* *Flaxie Frizzle* (1876)
* *Doctor Papa* (1877)
* *Little Pitchers* (1878)
* *Twin Cousins* (1880)
* *Flaxie's Kittyleen* (1883)
* *Flaxie Growing Up* (1884)

;*Little Prudy's Children* liburu saila (1894-1901)
* *Wee Lucy* (1894)
* *Jimmy Boy* (1895)
* *Kyzie Dunlee* (1895)
* *Wee Lucy's Secret* (1899)
* *Jimmy, Lucy, and All* (1900)
* *Lucy in Fairyland* (1901)

;*Quinnebasset Girls* liburu saila (1871-1903)
* *Doctor's Daughter* (1871)
* *Our Helen* (1874)
* *Asbury Twins* (1875)
* *Quinebasset Girls* (1877)
* *Janet* (1882)
* *In Old Quinnebasset* (1891)
* *Joy Bells* (1903)

;Beste liburuak
* *Kittyleen* (1883)
* *Drones' Honey* (1887)
* *Pauline Wyman* (1897)
* *The Champion's Diamonds'' (1897)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txistu erraldoiak

**Txistu erraldoiak** txistu handi batzuen forma duten kale-argi berezi eskultural batzuk dira, Iruñeko Bakearen plazan kokatuak 1986. urtetik. Beren itxura nabarmenaren ondorioz, tokiari Txistuen Plaza ere esaten zaio.

Plaza urbanizatu eta proiektatu zenean, bertako Bakearen Monumentua barne, Rafael Lozano Bartolozzi artistaren egitasmoaren parte izan ziren txistu hauek jartzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frantziar postal

thumb|250px|Frantziar postalak postal erotikoak ziren.
[thumb|250px|[Jean Agélouren argazkia.]]

**Frantziar postal** edo **Postal frantses** bat () kartoi mehe txiki bat da, postal baten tamainakoa, eta emakume biluzi edo erdi biluzi baten argazkia erakusten du. Txartel erotiko horiek asko ekoiztu ziren, batez ere Frantzian, XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran.

Hitza Estatu Batuetan sortu zen, non txartel horiek ez ziren legez egiten eta Europatik inportatzen ziren. Txartelak postal gisa saltzen ziren, baina tamainagatik jasotzen zuten izen hori, ez postaz bidaltzen zirelako, legez kanpokoa baitzen irudi horiek postaz bidaltzea. Aldez aurretik ordainduta eta harpidetuta bidaltzen ziren gutun-azalen barruan. Haien tamainari esker, erraz sar zitezkeen pakete, liburu eta jaken poltsikoetan. Frantziako saltzaile ibiltariek, estankoek, likor saltokiek eta antzekoek argazkiak erosten zituzten turistei eta bezeroei saltzeko.

Sarritan, emakume exotikoako erakusten zituzten, biluzi etnikoen aitzakia erabiltzeko. Argazkilari eta estudio ugarik "postal frantsesak" ekoitzi zituzten Bigarren Mundu Gerrara arte. Horietako modelo batzuek bereziki ezagun egin ziren.

Gaur egun, sarritan, liburu formatoan saltzen dira, *vintage* moduan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eruditu

[thumb|[Erasmo Rotterdamgoa eruditu fama handia hartu zuen pertsonaia historiko bat.]]
**Eruditu** hitza, latinetik (*eruditionem*), erudizio edo kultura handiko pertsona bati erreferentzia egiten dion izena edo adjektiboa da. Gehienetan letretako ezagutzari edo jakinduria humanistikoari egiten dio erreferentzia termino honek, jakinduria zientifikoari bainoago. Pertsona bati eruditua dela esaten zaio pertsona horrek asko irakurri badu eta asko ulertu eta gogoratzen badu.

Pertsona eruditua "kultura handiko pertsona" esamoldearekin deskribatzen da. Tradizionalki,zientzialariei baino, jakinduria humanistikoko arloetako jakintsuei aplikatu ohi zaie terminoa. Literatura, historia, zuzenbidea, geografia, filosofia eta 'humanitate kontuetako, letretako' alorretan ondo jantzitako pertsonei esan ohi zaie eruditu, eta horrela, zientzialari bat eruditua zela aditzean, beste alor hauetan ere jakintsua zela ulertu ohi da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Humanitateak
* Jakinduria.
* Kultura.

## Kanpo estekak
Romanonesko kondearen lehen gobernua

**Romanonesko kondearen lehen gobernua**, izen osoa Álvaro de Figueroa y Torres, Romanonesko kondea zuena, 1912ko azaroaren 14tik abenduaren 31ra arte garatu zen. Gobernu hau laburra izan zen eta batez ere Alderdi Liberaleko kideekin osatu zen. Bere agintaldi laburrean, Romanonesek erronka ekonomiko eta politikoei aurre egin behar izan zien, nahiz eta ez zuen erreforma esanguratsurik ezartzea lortu, bere gobernuaren iraupen mugatua zela eta.

## Kabinetea 
## Kanpo estekak
Alizia Xanpainakoa

**Alizia Xanpainakoa** (Jerusalem, c. 1193 – Akre, 1246) Zipreko erregina ezkontidea izan zen 1212tik 1218ra.

Elisabet Jerusalemgoa eta Henrike II.a Xanpainakoaren alaba izan zen.

1210ean Hugo I.a Ziprekoarekin ezkondu zen. 1218an senarra hil zitzaionean, Alizia Zipreko erregeorde bihurtu zen bere seme Henrike I.a Ziprekoaren izenean, nahiz eta Filipe Ibilengoak gobernatu zuen erresuma. Xanpaia konderria bere lehengusu Tibalt I.a Nafarroakoaren aurka erreklamatu zuen, baina ez zuen Frantziako erregeen babesa lortu.

1225ean Bohemundo V.a Antiokiakoarekin ezkondu zen, baina ezkontza bertan behera geratu zen odolkidetasunagatik. Jerusalemgo erresuma aldarrikatu zuen, baina ez zuen arrakastarik izan. 1232an Zipreko erregeordetza amaitu zuen Henrike adin-nagusitasunera iritsi zenean.

1240an Raul Soissonskoarekin ezkondu zen. Alizia 1243an izendatu zuten Jerusalemgo erregeorde, Konrado II.aren izenean.

## Genealogia
Manuel Allendesalazarren bigarren gobernua

**Manuel Allendesalazarren bigarren gobernua** laburra izan zen, baina esanguratsua. Allendesalazarrek 1921eko martxoaren 13an hartu zuen kargua, bere aurrekoa zen Eduardo Datoren hilketaren ondoren. Bere agintaldian, Annualeko Hondamendiak eragindako krisiari aurre egin zion. Marokoko gatazka militarra izan zen, eta Espainiako indarrek porrot egin zuten. Krisi horren ondorioz, 1921eko abuztuaren 14an dimisioa eman zuen, eta Antonio Maurak hartu zuen haren lekua.

## Kabinetea 
## Kanpo estekak
Gipuzkoa Sortzen Rugby Taldea

[260px|thumb|Gipuzkoa Sortzen eta [Gernika Rugby Taldea|Gernikaren (gorriz) arteko partida, 2024ko urrian.]]
[260px|thumb|Gipuzkoa Sortzen (urdinez) eta [Gaztedi Rugby Taldea|Gaztediren arteko partida, 2025eko martxoan.]]
[260px|thumb|Gipuzkoa Sortzen (beltzez) eta [Real Oviedo Rugby|Real Oviedoren (zuriz) arteko partida, 2025eko azaroanan.]]
**Gipuzkoa Sortzen Rugby Taldea** Gipuzkoan 2024an errendimendu handiko errugbia bultzatzeko sorturiko proiektua da eta helburua maila gorenean arituko den errugbilari gipuzkoarrez osaturiko talde indartsu bat eratzea da. Bera Bera Rugby Taldea gehitu zaio 2024an. Proiektuak ateak zabalik ditu beste talde batzuek ere bat egin nahi izatera. Hernaniko taldea ere bat egitekotan egon zen baina bazkideek momentuz bere aldetik jarraitzea erabaki zuten. Bestalde Ohorezko Mailako taldeen kopurua murrizteko asmoa dago eta horregatik hartu zen Gipuzkoan proiektu sendo bat egiteko erabakia. Espainiako bigarren mailan berrantolaketa bat izan zuen, Ohorezko Elitea (2. maila) eta Ohorezko B (3. maila) eta Gipuzkoa Sortzen Ohorezko B mailan gelditu zen.

## Uniformea 
## Denboraldiak 
### A taldea 
### B taldea 
### C taldea 
## Emakumezkoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cristóbal Colón de Carvajal Maroto

**Cristóbal Colón de Carvajal Maroto** (Madril,  - *ib.*, ) espainiar militar eta aristokrata izan zen. Kristobal Kolonen ondorengo zuzena, bitan Espainiako handikia izan zen, Veraguako XVII. Dukea, Vegako XVI. Dukea, Aguilafuenteko markesa, Jamaikako markesa, Ozeano Itsasoko XIX. Almirantea eta Indietatik aurreratua izanda.

## Biografia 
1943an sartu zen hautagai Itsas Eskola Militarrean, Itsas-Armadako Gorputz Orokorraren 348. Promozioko kide gisa. 1945ean guardiamarina izendatu zuten, 1948ko abenduaren 15ean Maringo Itsas Eskolan prestakuntza amaitzeko. Orduan, ontzi-alferez izendatu zuten. Ontziratzeko lehen helmuga itsas-armadaren ontzi nagusiaa izan zen, Canarias gurutzaontzia hain zuzen ere. Cíclope atoiontziaren bigarren komandantea izan ondoren, Lanzón (V-18) patruila-ontziaren agintea jaso zuen. Ontzi-teniente izatera igo zenean, Pegaso kostazainaren agintea jaso zuen, eta itsaspeko armetan espezialista izateko ikastaroa egin ondoren, atoiontziaren agintea eman zioten, RR-20 patruila-ontziaren funtzioetan.

1964an korbeta-kapitain izendatu zuten, eta Miranda destruktorearen bigarren komandante. Ondoren, Itsas Ministerioan sartu zen.

1975ean fragata-kapitain mailara igo zuten, eta 1977ko abenduaren 17ko Lege Dekretuaren bidez, Almirante Valdés (D-23) Fletcher klaseko destruktorearen agintea eman zioten. 1977ko abenduaren 17tik 1979ko ekainaren 18ra bitartean izan zuen.

1980an ontzi-kapitain izatera igo zenean, Juan Sebastián Elcano bergantin-goleta Espainiako Itsas-Armadaren eskola-ontziaren agintea eman zioten.

Kontralmirante mailara igo zuten 1983an, eta bere zereginetan jarraitu zuen Defentsa Ministeriotik gertu eta, batez ere, Itsas Historia eta Kultura Institutuan. 1984an, almiranteorde egin zuten, eta Armadako Estatu Nagusian jarri zuten, bere bulegoa zuen lekuan.

1985aren hasieran, ohiko mediku-azterketa batean biriketako minbizia detektatu eta diagnostikatu zitzaion, eta, beraz, bere jarduera profesionala murriztu zuen aldizka mediku-azterketetara joateko. ETAk 1986ko otsailaren 6an hil zuen: Jose Luis Arakamak eta Jose Luis Urrusolok osatutako komando batek bere ibilgailu ofiziala metrailatu zuen. Ibilgailu horretan zihoan gidaria ere hil zen, Manuel Trigo Muñoz, eta Rodríguez Toube komandante laguntzailea zaurituta suertatu zen; metrailaketaren ondoren, esku-granada bat bota zioten barrura.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Maria Agirre Larraona

**Jose Maria "Txema" Agirre Larraona** (Zalla,  - Bilbo, ) bizkaitar ertzaina izan zen.

## Biografia 
Ezkonduta zegoen, bederatzi urteko ume baten aita zen eta bi anai-arreba zituen.

Ertzainak, bere eginbeharra betez, Guggenheim Bilbao Museoaren inguruak zaintzen zituen beste lankide batzuekin batera, inauguratu baino egun batzuk lehenago. Inauguraziorako, bertan izango ziren Eusko Jaurlaritzako lehendakari Jose Antonio Ardanza, Espainiako Gobernuko presidente José María Aznar eta Espainiako Errege Juan Carlos I.a. Agenteak lorezaintzako furgoneta susmagarri bat ikusi zuen, loreontzi lehergailudun batzuk museoaren inguruan uzteko asmoa zuena. Ibilgailuaren matrikula faltsua zela egiaztatu ondoren, agenteak bidaiariak identifikatzeko prest agertu zen. Une horretan, ETAko kide batek ondo-ondotik tiro egin zion, eta zauri larriak eragin zizkion. Ondorioz, Basurtuko Ospitalera eraman zuten, eta hainbat orduko ebakuntzaren ondoren bertan hil zen.

Tiroketaren ondoren, ustezko egileak, Eneko Gogeaskoetxeak, ihes egin zuen, baina Udaltzaingoak Kepa Arronategi ETAko Katu taldeko ustezko kidea atxilotu zuen.

Dozenaka mila pertsona atera ziren kalera hilketa gaitzesteko eta Ertzaintzari laguntzeko. Maite Mollinedok, Jose Maria Agirreren alargunak, Leandro Capetillo Zallako alkatearen besotik desfilatu zuen "Bakea behar dugu" zioen pankartaren atzean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Manchurian Candidate (2004ko filma)

***The Manchurian Candidate*** (euskaraz *Mantxuariar Hautagaia*), 2004ko Jonathan Demme estatubatuarrak zuzendutako neo-noir thriller politiko bat da. Richard Condon idazlearen *1959ko izenburu berdineko eleberrian* eta *1962ko filmean* oinarritua dago. Denzel Washington, Meryl Streep, Liev Schreiber, Jon Voight, Kimberly Elise, Jeffrey Wright eta Ted Levine aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Bennett Marco (Denzel Washington) maiorrak Golkoko Gerran Kuwaiteko basamortuan bere pelotoiak jasandako segada eta Raymond Shaw (Liev Schreiber) sarjentuak bere soldadukideak salbatzeko erakutsitako heroismoaz etengabe mintzatzen da. Halere, behin eta berriz dituen amesgaizto batzuk Marco maiorrak Shaw sarjentuaren heroismoa zalantzan jarraraztra bultzatuko dute.

Orain Shaw politikagintzan hasi eta AEBetako kongresista bilakatu da, haren ama Eleanor Prentiss (Meryl Streep) senatari polemikoaren nahiez, eta AEBetako presidente orde izateko hauteskundeetara hautagai aurkeztu da, horrek Marcoren Kuwaiten benetan gertatutakoari buruzko  susmoak areagotu egingo ditu. Orduan Marcok egia zein den jakiteko asmoz eta Shaw eta bere lantaldea Etxe Zurira ailegatu aurretik oztopoz beteriko ikerketa bati ekitea erabakiko du.

## Aktoreak 
* Denzel Washington: Bennett Marco maiorra
* Meryl Streep: Eleanor Prentiss Shaw senataria
* Liev Schreiber: Raymond Prentiss Shaw kongresista
* Jon Voight: Thomas Jordan senataria
* Kimberly Elise: Eugenie Rosie
* Vera Farmiga: Jocelyn Jordan
* Jeffrey Wright: Al Melvin kaporala
* Simon McBurney: Atticus Noyle
* Bruno Ganz: Delp
* Adam LeFevre: Healy kongresista
* Ann Dowd: Beckett kongresista
* Ted Levine: Howard teniente kolonela
* Miguel Ferrer: Garret kolonela
* Dean Stockwell: Mark Whiting
* Charles Napier: Sloan teniente jenerala
* Jude Ciccolella: David Donovan
* Tom Stechschulte: Robert "Bob" Arthur gobernadorea
* Pablo Schreiber: Eddie Ingram
* Anthony Mackie: Robert Baker III
* Robyn Hitchcock: Laurence Tokar
* Obba Babatundé: Wells senataria
* Željko Ivanek: Vaughn Utly
* John Bedford Lloyd: Jay "J.B." Johnston

;Kameoak
* Al Franken: Erreportaria
* Sidney Lumet: Politikaria
* Anna Deavere Smith: Politikaria
* Roy Blount Jr.: Politikaria
* Fred Brathwaite: Politikaria
* Tracey Walter: Gaueko errepzionista
* Roger Corman: Estatu idazkaria
* Beau Sia: (telebistan) aurkezlea
* Gayle King: (telebista) aurkezlea

## Kanpo estekak
Eneko Gogeaskoetxea

**Eneko Gogeaskoetxea Arronategi** (Gernika-Lumo, 1967 - ) informatikan aditua eta ETAkide entzutetsua da.

## Biografia 
1996an, ETAren Kattu taldean sartu zen, Ibon anaia eta Kepa Arronategirekin batera, eta hamar atentatu burutu zituen 1996ko azarotik 1997ko urrira. 1997ko urriaren 13an, Juan Carlos I.a Espainiako erregea eta José María Aznar eta Jose Antonio Ardanza Gobernuko presidente eta lehendakari zirenei, hurrenez hurren, Guggenheim Bilbao Museoaaren inaugurazio-ekitaldietan jaurtitzeko antigoaleko eta pertsonen aurkako granadak jartzeko asmoa izan zuten egunean, ertzainek identifikatzeko eskatu zieten, eta haiei tiro eginez eta Jose Maria Agirre hilez erantzun zieten. Egileek museoaren ondoko kaleetatik ihes egin zuten. Bertan, Kepa Arronategui atxilotu zuten, eta Enekok eta bere anaia Ibonek ihes egitea eta Frantziara joatea lortu zuten. Han, ETAren ezkutuko zuzendaritza-egituretan sartu ziren. Ibon 2010eko otsailean atxilotu zuten. Taldeak erabiltzen dituen lehergailuen arloan ikerketaz eta berrikuntzaz arduratzen den egiturarekin ere lotuta egon da. Garikoitz Aspiazu ETAko buruzagi militarra izan zen garaian bonba-autoak prestatzeaz arduratu zela uste da, baita ETAk 2006tik erabilitako lehergailuen ahalmen suntzitzailea hobetzeaz ere. 2011n Cambridgen atxilotu zutenean bertan bizi zen 2005etik bere familiarekin, Cyril Macq frantziar baten nortasun faltsupean, software enpresa baterako programatzaile informatiko gisa lanean eta Cambridge Squash Clubeko kide nabarmena zelarik.

Frantzian, bi aldiz zigortu zuten auzi-ihesean: 2006ko ekainaren 10ean, hiru urteko espetxe-zigorra ezarri zioten helburu terroristak dituzten gaizkileak elkarteagatik, eta 2011ko maiatzaren 24an, beste hiru urteko espetxe-zigorra, 2006ko azaroan desegindako ETAren egitura logistikoko kide izateagatik. Espainian, Auzitegi Nazionala bere bila zebilen 2011n, Instrukzioko Epaitegi Zentraletako hamar errekisitoriarengatik, guztiak terrorismo-delituekin lotuak. 2001etik, Europar Batasuneko terrorista bilatuenen zerrendan zegoen, eta nazioarteko zazpi atxilotze-agindu zeuden.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Themistoklis Sofoulis

**Themistoklis Sofoulis** (; Vathy, Samos, 1860ko azaroaren 24a — Atenas, 1949ko ekainaren 24a) greziar politikaria izan zen Greziako politikaria izan zen. 1924an, 1945etik 1946ra eta 1947tik hil zen arte.

Filosofia ikasi zuen Atenasko Unibertsitatean, eta arkeologian espezializatu zen Alemanian. Ondoren, indusketak egin zituen Grezian.

1900ean Samos uharteko diputatu hautatu zuten eta 1902an Samosko parlamentuko presidente. Uhartea Otomandar Inperiotik bereiztea eta Greziako Erresumarekin batzea bultzatu zuen. 1908an, uharteko asaldura eta tirabiren ondoren, Samosko printzeak otomandar armadaren laguntza eskatu zuen eta Sofoulisek Greziara ihes egin zuen. Balkanetako Lehen Gerra hasi zenean, Sofoulis erbesteratuen talde batekin lehorreratu zen uhartean, eta 1912ko azaroan parlamentuak Greziarekiko batasuna aldarrikatu zuen.

1914an Mazedoniako gobernadore nagusi izendatu zuten eta 1915ean Greziako parlamentuko diputatu. Greziak Eleftherios Venizelosengandik ihes egin ondoren, Sofoulis Alderdi Liberaleko buru bihurtu zen. 1924ko uztailetik azarora lehen ministro izan zen.

1944ko maiatzetik urrira alemaniarren preso izan zen Haidariko kontzentrazio-esparruan. 1945eko azarotik 1946ko otsailera bigarren aldiz lehen ministro izan zen. 1947ko irailean izendatu zuten hirugarren aldiz lehen ministro. Greziako Gerra Zibila amaitzen saiatu zen amnistia eskaintzen bidez. Estatubatuarrek presioa egin zuten proposamena bertan behera uzteko eta gerrak aurrera jarraitu zuen. Sofoulis 1949ko ekainean hil zen karguan.
HEXA

**Hexosaminidasa A (alfa polipeptidoa)**, **HEXA** bezala ere ezaguna, gizakietan HEXA geneak kodetzen duen entzima da, 15. kromosoman dagoena.

A hexosaminidasak eta GM2 proteina aktibatzailearen  kofaktoreareak GM2 gangliosidoen eta N-azetil hexosamina terminalak dituzten beste molekula batzuen degradazioa katalizatzen dute. A hexosaminidasa, alfa azpiunitate batez (proteina hau) eta beta azpiunitate batez osatutako heterodimero bat da. Alfa azpiunitatea HEXA geneak kodetzen du, beta azpiunitatea HEXB geneak kodetzen duen bitartean. Beta azpiunitatea kodetzen duen genearen mutazioek (HEXB) Sandhoffen gaixotasuna eragiten dute; aldiz, alfa azpiunitatea kodetzen duen genearen mutazioek (HEXA, gene hau) GM2 gangliosidoen hidrolisia gutxitzen dute, eta hori da Tay-Sachsen gaixotasunaren eragile nagusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Martin eliza (Alkiza)

**San Martin eliza** Alkizan (Gipuzkoan) dagoen eliza da, estilo gotikokoa eta XVI. mendearen bigarren zatian itxura hori hartu zuena. Data zehatza ez da ezagutzen. San Martin Toursekoaren zaintzapean dago.

Hasierako eraikinak ez zuen dorrerik, hura XVII. mendean eraiki baitzen. Elizaren dorrea eta sakristia 1688 eta 1700 bitartean eraiki ziren. Maria Asunción Arrazolak hauxe dio:

## Barrualdea
San Martin elizaren lehen erretaula Azpeitiko Joanes Antxeta eskulturagile handiaren obratzat jo izan dute batzuk. Alabaina, Sorabillako Joanes Arbeizakoa izan zen egilea. Dena dela, dokumentatuta dago Antxeta Alkizara deitu zutela erretaulaz aritzeko, berak aholkulari-lanak baino ez zituela egin da indarrean dagoen hipotesi nagusia.

Garai horretakoa da elizako sagrarioa Anbrosio Bengoetxeak, herriko semeak, egindakoa. Egun Donostiako Elizbarrutiko Museoan dago hara errestaurazioa egitera eraman zelako 1980ko hamarkadaren hasieran. Alkizako erretore Jose Aldasorok eta aipatutako Museoko zuzendari zen Edorta Kortadik errestauratu ondoren Alkizara itzuliko zela hitzartu bazuten ere, hori ez da gauzatu.

Orain elizan dagoen erretaula Migel Irazustarena da, Madrilen bizi zen eskultore alkizarrarena. 1724an hartu zuen enkargua eta herriko lehen alkate izendatu zutenerako bukatuta zuen lan hori. Migelen lehengusua Joan Irazusta erretorearen garaian, 1755-1772 bitartean, hobekuntza adierazgarri batzuk egin ziren elizan: koruko arkua, elizaren zorua berria eta zimitorioa eraiki ziren eta dorrean erlojua jarri zen. Erloju hori 1841ean eta 1932an berritu zen. 

Elizako organoa 1928koa da. Aurrealdean idatzi bat du:

XX. mendearen hondarrean, 1998 eta 2000 urteen artean, eraberritze sakona izan zuen San Martin elizak. Europar Batasuneko funtsak jaso ziren lana partez finantzazeko.
'

File:San Martin eliza (Alkiza) barrualdea 02.jpg|Korua
File:San Martin eliza (Alkiza) barrualdea 04.jpg|Organoa
Alkizako eliza.jpg|Sarrera nagusia

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Neparholaspis

***Neparholaspis*** akaro mota bat da, Parholaspididae familiakoa.

## Espezieak 
*Neparholaspis* Evans, 1956
* *Neparholaspis cardioides* Petrova, 1977
* *Neparholaspis dubatolovi*
* *Neparholaspis evansi* Krantz, 1960
* *Neparholaspis longilingulatus* Tseng, 1993
* *Neparholaspis monticola* Ishikawa, 1979
* *Neparholaspis serratichela* Ishikawa, 1979
* *Neparholaspis serrtichela* Ishikawa, 1967
* *Neparholaspis shinanonis* Ishikawa, 1979
* *Neparholaspis unicus* Petrova, 1967

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joaquín Jovellar

**Joaquín Jovellar Soler** (Palma Mallorcakoa,  - Madril, ) espainiar militar eta politikaria izan zen, gobernuko presidente (1875), Kubako kapitain jenerala (1872-1874; 1876) eta Filipinetako kapitain jenerala  (1883-1885) izandakoa.

## Biografia 
Bere karrera militarra Lehen Karlistaldian hasi zuen, eta ia 1840ko hamarkada osoa Kuban eman zuen. 1859an Leopoldo O'Donnell jeneralaren kanpaina-idazkaria izan zen Marokoko Gerran. Operazio militar batzuetan ere parte hartu zuen, horien artean Wad-Raseko guduan, non 1860ko martxoaren 23an zauritu zuten. 1863an brigadier mailara igo zuten eta hurrengo urtean Gerra Ministerioko idazkariorde izendatu zuten. 1866ko ekainean berriz zauritu zuten Joan Prim jeneralak sustatutako Madrilgo San Gil kuarteleko sarjentuen altxamendu aurrerakoiaren aurka borrokatzean. Hala ere, gobernuak ondoren baztertu izanak nabarmen eragin zion bere gogoari, Elisabet II.a tronutik kendu zuen 1868ko Iraultzari atxikiz.

1871n, Huescako probintziak senatari izendatu zuen, eta, geroago, biziarteko senatari bihurtu zen (1878-1891).

Hiru urte beranduago teniente-jeneral izendatu zuten eta 1873an I. Errepublikako presidenteak, Emilio Castelarrek, Kubako kapitain jeneral izendatu zuen. Postu horretatik aurre egin behar izan zion Virginius izeneko auziaren krisi delikatuari. Espainiara itzuli zenean, 1874ko irailaren 28an, Zentroko Armadako jeneral-buru izendatu zuten, Manuel Pavia ordezkatuz, eta harekin bat egin zuen, Arsenio Martínez Campos jenerala buru zuela, Saguntoko jazarraldiari buruzko prestakizunetan, Borboiko Etxea tronuan berrezartzeko.

1874ko abendutik 1875eko irailera bitartean, Antonio Canovas del Castillo kontserbadorea buru zuen lehen gobernuan bete zuen lehen aldiz Gerrako ministro kargua, eta, gainera, kapitain jeneral mailara igo zen. Ondoren, 1875eko irailetik abendura arte, Berrezarkuntzako Gorte Konstituziogileak osatzeko hauteskundeen ospakizuna kudeatu behar zuen gobernuko presidente izendatu zuten, eta, bertan, berriz ere, Gerrako ministro kargua bete zuen. Canovasek arlo bereko ministro izaten jarraitu zuen hurrengo gobernuan, eta handik egun gutxira Kubako kapitain jeneral izendatu zuten berriro, 1876ko urtarrila eta urria bitartean. Urte batzuk geroago Filipinetako kapitain jeneral izendatu zuten 1883an. 1885ean penintsulara itzuli zenean, berriz ere Gerra-Ministeritza hartu zuen (1885-1886), Maria Kristinaren erregeordetzaren lehen gobernupean, Práxedes Mateo Sagasta liberala buru zuela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azido perfluorohexanosulfoniko

**Azido prefluorohexanosulfonikoa** konposatu organikoa da, C6F13SO3H formula duena, organofluoratuen familiakoa eta konposatu per eta polifluoroalkilatuen klasekoa. Solido kristalino beix kolorekoa da.

Poluitzaile organiko iraunkorra da eta Stockholmeko Hitzarmenak fabrikatzea eta erabiltzea debekatu zuen 2022an.

## Sintesia 
Azido prefluorohexanosulfonikoa eta bere klaseko konposatuak Simons-en fluorazio elektrokimikoaren bidez prestatzen dira.

## Erabilera 
Azido perfluorohexanosulfonikoak, bere gatzek eta erlazionatutako konposatuek ezaugarri oso bereziak dituzte: beroari, agente kimikoei eta marruskadurari erresistentzia handia eta ura, olioa eta koipea uxatzeko ahalmena. Kontsumo-produktu askotan baliatzen zen hala nola, tapizak, ehunak, inprimagailuetako tintak, sua itzaltzeko aparrak edo sukaldeko tresna itsagaitzetan.

## Toxikotasuna 
Azido prefluorohexanosulfonikoa eta bere gatzak txit erresistenteak dira degradazio biologiko eta termalarekiko bere karbono-fluoro lotura sendoengatik. Degradazioaren aurrean horren erresistenteak izateak ekartzen du ingurunean denbora oso luzez irautea. Zortzi urte behar ditu degradatzeko.

Gizakiongan nerbio-sistemari, garunaren garapenari, sistema endokrinoari eta tiroideari eragiten diote.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mahasen Al-Khatib

**Mahasen Al-Khatib** (Jabalia, Gaza, Palestina, 1993 - 2024ko urriaren 18a) marrazkilaria izan zen, ilustrazioan eta pertsonaien diseinuan eta marrazketan espezializatua. Israelgo Armadak hil zuen, Gazako genozidioan.

## Ibilbidea 
Mahasenek bere artea erabili zuen bere inguruko errealitateak dokumentatzeko eta erresilientziaren eta itxaropenaren narrazio indartsuak transmititzeko. Artea ez zuen lan huts gisa ikusten, espresiorako eta besteekin harremanetan jartzeko modu bat baizik.

Mahasenen artearekiko zaletasuna gaztetan hasi zen, baina haren bidea ez zen zuzena izan. 2010ean batxilergoa amaitu zuen; eta, bere familia mantentzeko hainbat lanetan aritu ondoren, Mahasen konturatu zen bere benetako deia artea zela. Unibertsitatea uzteko erabakia hartu zuen azken seihilekoan, marrazketa eta arte digitalaren zaletasunari jarraitzeko. Erabaki horrek bere ibilbide profesionalari hasiera eman zion, artista gisa.

Freelance gisa lan egin zuen hainbat proiektutan, eta ikasle asko trebatu zituen arte digitalean, sormen-adierazpenerako eta finantza-independentziarako beren bideak aurkitzen lagunduta. Al-Khatiben lana, etengabeko gatazkaren mehatxupean sortua, haren sendotasunaren eta dedikazioaren lekuko da.

Ezaguna egin zen genozidioa salatzearren Gazatik bidalitako bere mezu eta marrazkiengatik. Hil baino ordu batzuk lehenago, bere azken artelana argitaratu zuen, Israelen bonbardaketa batean hildako 19 urteko Shabaan Al-Daluren omenez.

Israelgo Armadak aire bonbardaketa batean hil zuen, Jabalian, Gazako iparraldean. Hau izan zen Al-Khatiben azken mezua:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mahasen_Al-Khatibi buruzko artikulua (Al-Jazeera)
Sandhoffen gaixotasun

**Sandhoffen gaixotasuna** edo **Sandhoff-Jatzkewitzen gaixotasuna** metaketa lisosomalak eragindako gaixotasun genetikoetako bat da. Gaixotasun autosomiko errezesibo heterogenoa da, nerbio-sistemari eragiten diona. Horren arrazoia lisosomek β hexosaminidasa A eta β hexosaminidasa B entzimetan duten urritasuna da. Horren ondorioz, esfingolipidoak (GM2 gangliosidoa eta globosidoa) metatzen dira garunean eta gorputzeko beste organo batzuetan.

Tay-Sachsen gaixotasunaren sintomatologia neurologikoa erakusten du (adimen-atzerapena, itsutasuna, heriotza goiztiarra), eta, beraz, ia ezinezkoa da bi gaixotasunak bereiztea. Gaur egun ez dago gaixotasunaren aurrerapena saihesteko tratamendurik. Gaixotasun hori duten haurtxoak adin goiztiarrean hiltzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carla Nolpa

**Carla Nolpa** arkularia da. Mendebaldeko Alemania ordezkatu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Christa Öckl

**Christa Öckl** (Ústí nad Labem, 1943ko irailaren 30a) arkularia da. Mendebaldeko Alemania ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Siegfried Ortmann

**Siegfried Ortmann** (Ruhla, 1937ko urtarrilaren 17a - 2023ko urtarrilaren 17a) arkularia zen. Mendebaldeko Alemania ordezkatu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rudolf Schiffl

**Rudolf Schiffl** arkularia (Dachau, 1941eko abuztuaren 18a - Dachau, 2013ko martxoaren 8a) zen. Mendebaldeko Alemania ordezkatu zuen 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cortinarius leucopus

***Cortinarius leucopus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Gymnopus leucopus*, *Hydrocybe leucopus*, *Gomphos leucopus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 cm arteko diametrokoa, txikia eta haragitsu samarra, ganbila edo pixka bat kanpai itxurakoa, zetadun gainazalarekin, arre-gorrixka bizi kolorekoa hezetasun egokiarekin bestela zurbilagoa.

**Orriak:** Nahikoa zabal, ia libreak, gorri-arre kolorekoak edo gorri-kanela kolorekoak.

Orri libreak**:** Oinera hurbiltzen diren orriak baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Errezelaren hondakinik gabe, baina zuria, homogeneoa, gainazal guztian zetadun fibrilaz estalia dagoelako. Oinarria kolore berekoa eta mehetu gabea edo baita erraboiltsu samarra ere.

**Haragia:** Hankan zuria, kapelan hutsala. Usain eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Leucopus* epitetoa grekotik dator, zuria, esan nahi duen “leucos” hitzetik eta hanka, esan nahi duen “pus” hitzetik. Hanka zuria duelako.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

## Sasoia eta lekua 
Koniferoen baso goroldiotsuetan, urri samarra. Azpi-soropildua ere hazten da.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thaxterogaster occidentalis

***Thaxterogaster occidentalis*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Cortinarius occidentalis* (Basionimoa), *Phlegmacium occidentale*, *Cortinarius occidentalis var. occidentalis*, *Phlegmacium occidentale var. occidentale*, *Cortinarius purpurascens var. obscurus*, *Cortinarius occidentalis var. obscurus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 7 cm bitarteko diametrokoa, borobildu-ganbil erregularra, more bizitik, ilunera, urdinxkara doan kolorekoa berezko fibrila ilunagoez betea, arrexkak zahartzean zurbiltzen direnak. Kapelaren azala zaila bereizteko, zapore gozokoa.

**Orriak:** Ez estu, borobildu-itsatsiak, kapelaren azpi-koloreekin, lila kargatu samar kolorekoak hondoan nahiz eta gero espora-jalkina arre kolorekoa den. Ertz irregularrarekin.

**Hanka:** 4 eta 6 cm bitarteko garaierakoa eta 2 cm arteko diametrokoa, urdin-more sakon kolorekoa, purpurara biratuz ukitzean edo sakatzean, *Cortinarius* *purpurascens*-en bezala. Betea. Erraboila marjinatutik borobildu samarrerakoa, urdin-more koloreko gortinarekin, ugari.

**Haragia:** Kapelaren kolorekoa, naiz eta askoz zurbilagoa denbora baten ondoren (ordu erdi bat inguru) purpura, baina aldakor. Usain arinarekin, ez oso atsegina eta zapore gozoarekin.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Obscurus* epitetoa latinetik dator, iluna esan nahi duen, “obscurus” hitzetik. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

## Sasoia eta lekua 
Baso mistoetan edo lurzoru karetsuetako koniferoen azpian.

### Banaketa eremua 
Alaska, Mendebaldeko Kanada eta Ameriketako Estatu Batuak, Alpeak, Erresuma Batua, Taiwan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak