Antonio Cánovas del Castillo

**Antonio Cánovas del Castillo** (Málaga, 1828ko otsailaren 8a - Arrasate, Gipuzkoa, 1897ko abuztuaren 8a) espainiar politikari eta historialari izan zen. XIX. mende bukaeraren gehiengoan, Espainiako gobernuburu izan zen, Arsenio Martínez-Camposen estatu-kolpearen ostean.

Espainiako Monarkiaren Berrezartzearen irudi nagusiena izan zen eta Alderdi Kontserbadorearen buru eztabaidaezina. Espainiar nazionalismoan oinarritutako estatu zentralista konstituzional eta modernoaren sortzailetzat jotzen da eta, hain zuzen, berak prestatu zuen Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako foruen eta erakunde natiboen behin betiko amaiera (1876-1877).

Kritika handiak jaso ditu itxura hutsezko demokrazia sortzeagatik, alderdien txandakako sistema bultzatuz, eta esklabotasunaren alde egoteagatik. *Canovasen sistema* deritzo demokrazia tradizionala eta ez iraultzailea ezarri nahi duen korronte politikoari. Monarkian oinarrituz, alderdi biko sistema eta agintean txandakatzea defendatzen zuen.

## Biografia 
Antonio Cánovas del Castillo aita Antonio Cánovas García izan zen, Orihuelan (Alicante) jaiotako maixua eta ama, berriz, Juana del Castillo y Estébanez, Juan José del Castilloren alaba. Ikasteaz gain, historiarako zaletasuna ere zaindu zuen eta, 1854an, *Historia de la decadencia española* argitaratu zuen. Aldi berean, karrera politikoa ere hasi zuen eta Leopoldo O'Donnellekin elkartu, *Manifiesto de Manzanares* deritzona ere idatzi zuelarik.

Unión Liberal alderdiko kide, diputatu aukeratu zuten Malagan eta, O'Donnell erori bezain pronto, Cadizeko gobernadore zibil. 1864an, gobernazio ministro izan zen eta, 1865ean, Itsasoz Bestaldeko Ministroa. 1868ko iraultzaren ondoren, Borboien monarkia bukatu egin zen eta Cánovas Elisabet II.aren semea zen Alfontso XII.aren itzulia prestatzen hasi zen.

1874an, Martínez Camposen pronuntziamendua izan zen Sagunton eta Alfontso XII.a aldarrikatu zuten errege. Cánovas Berrezarpenean pentsatzen hasi zen eta *Sandhursteko manifestua* idatziko zuen 1874an. Txandakako sistema proposatu zuen eta aldizka egingo ziren hauteskundeetan iruzurra egongo zen kazikeen laguntzaz, tentsioi ekidin egin ahal izateko. Alfontso XII.aren garaian, 7 alditan izango zen presidente.

### Sandhursteko Adierazpena 
Cánovas del Castillok antolamendu politiko konstituzional eta liberalaren aldeko agiri hau ondu zuen eta Alfontso Borboikoa gazteak, Sandhursteko akademia militarrean ikasten ari zela, izenpetu egin zuen 1874ko abenduaren 1ean.

## Cánovasen ideario politikoa 
thumb|Sagasta
Ingeles parlamentarismoaren eta alderdien txandakako sistemaren miresle handia zela, Cánovasentzat herri baten "barruko konstituzioa" antolaketa politikoaren ardatza zen, mendeetako tradizioa zuten erakundeetan oinarrituta, monarkia eta Gorteetan adibidez. Haren jarrera, beraz, elitista zen eta helburu demokratikoetatik urrun zegoen:

## 1876ko konstituzioa 
1876ko konstituzioak testu malgua du eta sistema onartzen duten alderdiei gobernu aldi egonkorra ahalbidetzen die. Bereizgarriak:
* Eskubide eta betebeharrak: zabalak. 1869ko konstituzioaren lorpenak jasotzen ditu, baina normalean moztuta egon ohi ziren, batez ere, inprenta, adierazmena edo elkartze eskubideak.
* Subiranotasun partekatua: Legeak Gorteek egingo dituzte erregearekin batera.
* Aginte banaketa: Botere legegilea Gorteen esku dago. Ganbera biko gorteak dira: senatua eta kongresua. Azken hau da sufragio zuzenez aukeratuko dutena eta gobernatzen dagoen alderdiak esango du erroldaren arabera edo sufragio unibertsalez egingo duten bozketa.
* Aginte betearazlea Koroak du eta ministroen bitartez burutuko du. Erregeak aukeratuko du gobernuburua eta ez du ardurarik izango Gorteen aurrean.
* Botere judiziala independentea izango da.
* Zentralismoa gogortuko da eta udalak eta diputazioak gobernuaren pean egongo dira. Euskal foruak bertan behera geratuko dira.
* Konfesionala. Beste kultuak ere onar daitezke, beti ere, agerpen publikorik ez badute egiten.

Egonkortasuna lortzeko xedean, beharrezkoa jotzen zen alderdien txandakako sistema.

Teorian, sistema berria demokrazia parlamentarioa zen. Bi alderdi indartsuen komenientzian sinesten zuenez, Cánovasek sistema politiko hori onartuko zuen Alderdi Liberalaren sorrera bultzatu zuen eta Sagastarekin Pardoko Ituna sinatu zuen 1885ean. 1878ra arte, erroldaren araberako sufragioa bultzatu zuen eta 1890era arte ez zuten gizonezkoen sufragio unibertsalaren aukera eman.

## Cánovas del Castillo eta monarkia 
## Politika koloniala eta soziala 
eskuinera|thumb|300 px|Antonio Cánovas del Castillo
eskuinera|thumb|300 px|Antonio Cánovas del Castillo
Cánovas kolonietan esklabotasuna mantentzearen alde zegoen. Hala ere, abolizionisten presioek 1880an esklabotasunaren abolizioa sinatzera eraman zuten. Gradualki egingo zuten Kuban eta 1886ko urriaren 7ra arte ez zen prozesu guztia amaituko.

Neurri hura hartu beharra ez zen trago samurra izan Cánovasentzat. Horrela idatziko zuen handik urte batzuetara:

## Heriotza 
eskuinera|200px|thumb|Antonio Cánovas del Castilloren mausoleo
1897ko abuztuaren 8an, Michele Angiolillo anarkista italiarrak erail zuen Cánovas Arrasateko Santa Agedako bainuetxean gaur egungo Aita Menni Ospitalean. *Il Popolo* egunkariko kazetari itxuran zegoen Angiolillo eta, atxilotu zutenean esan zuenez, mendekua nahi zuen 1896ko Corpus eguneko atentatuagatik Bartzelonan harrapatu zituzten anarkisten zapalkuntza bortitzagatik, baina baita ere José Rizal idazle, poeta eta aktibista filipinarraren heriotza-zigorragatik ere, Canovas del Castillok sinatua.

Práxedes Mateo Sagasta Cánovasekin txandaka aritzen zen beste presidentea izan ohi zen. "Oposizio" formala bazen ere, lagunak ziren eta horrela esan zuen Cánovas hil zenean: *Después de la muerte de Don Antonio, todos los políticos podemos llamarnos de tú*.

1901ean, Alfontso XIII.ak Cánovas del Castilloko dukesa titulua emango zion Cánovasen alarguna zen Joaquina de Osma y Zavalari.

## Txirritaren bertsoak 
Txirrita bertsolariak hil ondorenean bertso hauek jarri zizkion:

* *Hil da Canovas* (Txirritaren garaiko grafiaz).

## Ikus, gainera 
* Madriletik Zaragoza eta Alacanterako Burdinbide Konpainia
* Norteko Konpainia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak