Rosario Artola

**Rosario Teodora Artola Elizetxea** (Donostia, Gipuzkoa, 1869ko maiatzaren 7a - 1950eko urtarrilaren 5a) euskal idazle bat izan zen, XIX. mendean euskaraz idazten hasitako lehen emakumeetako bat.

## Bizitza 
Rosario Teodora Artola Elizetxea Donostian sortu zen, 1869an.. Ramon Artola tolosarra (1831-1906) eta Manuela Elizetxea lezoarra (1827-?) izan zituen guraso; bost senidetan gazteena izan zen: Ramon, Pako, Pepe, Manuel (8 urterekin hil zena) eta bera. Aita Ramon olerkari ospetsu bat izan zen, eta Pepe anaia ere olerkari eta antzezle ezagun bat izan zen Donostian, XIX. mende amaierako euskal kulturaren belaunaldian. Artolatarren familia Donostiako tradizio liberalean kokatzen da; besteak beste, aita Ramon boluntario ibili zen milizia liberaletan, Hirugarren Karlistaldian, karlistek Donostia inguraturik zutenean.

Lanbidez, jostuna izan zen; urte luzez aritu zen lanbide horretan, Donostiako Idiakez kaleko joskintza lantegi batean. Ez zen inoiz ezkondu.

Horrez gainera, euskararen babes sozialaren esparruan eragin handia izan zuen, baita ere, euskal abertzaletasun sortu berriak. Emakumea euskal gizarte tradizionalaren ikurtzat hartzen zen, eta berpizkunde bati ekiteko nahitaezko gotorlekutzat; izan ere, emakumea belaunaldien artean kulturaren eta hizkuntzaren transmisioaren bermetzat hartzen zen, eta belaunaldi berrien hezieraren arduradun nagusitzat.

Politikan eta gai sozialetan emakumeen parte hartzearen aldeko iritzi orokor horrekin batera, euskarazko kultura eta literatura sailetan emakumeen ekarpena gero eta bilatzen zen. XX. mendearen lehen urteetan, euskararen aldeko elkarte eta aldizkari askok emakumeak nahi izaten zituzten egile partaideen artean. Emakume idazleen aitzindari izan zen Rosario Artola:

Zernahi gisaz, Artolak emakume idazleen ikusezintasuna era berezi batean pairatzen du: irudi luke familiaren halabeharrezko ondorioz ―aita Ramon eta anaia Pepe idazle zirelako, alegia― izan zela idazle, ez beraren merezimendu soilez.

Garai hartako kultura nagusiak emakumeari aitortzen zion betekizun mugatuaren barruan, Artolak bere bidea egiteko ahalegin bat egin zuen euskal olerkigintzan.
ezkerrera|thumb|424x424px|Euskal Fedea taldeko kideak, Donostian, 1911ko ekainaren 9an. Ezkerretik eskuinetara: eserita, **Rosario Artola**, Jose Marino Arrieta eta Maria Casal; zutik, Ramon Echeveste, Pepe Artola, Federico Larmán, Domingo Andonegui, Juan Ignacio Uranga, Jose Gamboa, Felipe Casal, Ramón Guelbenzu eta Pablo Casal. Eskaintza autografoa, goien: «Euskal gai egintza zarren agerdari yayo Adrian Loyarte jauna-ri Euskaldun Fedea-k: 1911ko garagarilla-ren 9an, Donostiya-n».

### Antzerkia 
Idazle gisa egindako lanaz gain, antzerkian aritu zen Rosario Artola, Euskaldun Fedea taldean. Antzerki talde hori Donostian sortu zen 1896ko martxoan, Marzelino Soroa antzerki idazlearen inguruan; taldean zegoen, Rosario Artolaren batera, Pepe Artola anaia. Euskal antzerkia Gipuzkoako herri askotara eraman zuen. Euskarazko Itz-Jostaldien Batzarrak antolatzen zituen lore-jokoen barruan. Antzerkigile talde berri bat sortu zen Euskal Fedearen eraginez, ikusleekin bat egiten zuena antzerkiaren eginkizunaz: denbora-pasa atsegin bat izatea. Horrela, Euskaldun Fedeak alaitasunaren, komediaren eta jolasaren mezua zabaldu zuen herriz herri; batzuetan, ironia pixka bat ere bai.

Euskaldun Fedean parte hartutakoen artean daude Pepe Artola, Ramon Illarramendi, Ramos Azkarate, Valeriano Mocoroa, Jose Marino Arrieta, Maria Casal, Juan Inazio Uranga, Serafin Baroja, Toribio Altzaga, Domingo Andonegui, Federico Larmán, Jose Ganboa, Felipe Casal, Ramón Guelbenzu eta beste zenbait.

Partaideen artean zegoen, baita ere, antzerki lanen idazle gisa, Biktoriano Iraola pasaitarra. Rosario Artolaren aita Ramonen lagun hurkoa zenez, harreman handia izan zuen Iraolak artolatarrekin. Besteak beste, Rosarioren erretratu ezagunena (artikulu honen buruan ikusten dena) Iraolak egindako marrazki bat da, 1894ko ekainaren 2an argitaratua *El Thun Thun - Semanario koshkero* aldizkarian.

## Kritikaren ikuspegia 
Luis Baraizarrak eta Julen Urkizak aitzindaritza garbi bat aitortzen diote Rosario Artolari euskal emakume idazleen artean:

Maite Nuñez-Betelu irakaslearen iritziz, euskal emakume idazleen aitzindari izateaz gain Rosario Artolaren lanetan argi nabarmentzen da kultura eta nortasun xedea:

Izan ere, Artolaren olerkigintzak *euskaldun fededun* axioma adierazten du, hau da, euskaldunak berez eta halabeharrez kristau fededun direla. Axioma hori euskal literaturara guztiz zabalduko da hurrengo urteetan, euskal nortasunaren ezaugarri nagusietako bat balitz bezala, bereziki euskal emakumearena.

Artolaren olerkiak lau arlotan sailkatu daitezke:

* Alegiak.
* Elegiak edo poema panegirikoak.
* Ama Birjinaren poemak.
* Olerki libreak.

### Alegiak 
Lehen urteetan, Artolak bertsotan idatzitako alegiak dira, xede didaktiko argi batez eginak. Alegia hauen erakutsietan nabarmentzen dira benetako adiskidetasunaren balioa (adibidez, «Bi choriyak» olerkian); lanari lotzeko jarrera ona (adibidez, «Asto alperra» olerkian); edo emandako hitzari eutsi beharra (adibidez, «Aŝeriyak» olerkian). Olerki hauetan, euskal baserriari lotutako bizimolde tradizionala islatzen du, emakumea beti bigarren maila batean erakusten duena.

### Elegiak 
[thumb|Rosario Artolaren hilobia, [Donostia|Donostiako Polloeko hilerrian, Bakearen Andre Mariaren kalean. Bertan dago hilobiratuta, baita ere, anaia Pepe (2023).]]
Euskal idazle askoren ―haietako batzuk, *Euskal-Erria* aldizkariaren partaideak― heriotzean idatzitako olerkiak idatzi zituen Artolak; guztiak, gizonezkoak. Euskal kulturaren alde egindako lana eta ahalegina goratzen ditu, eta eredutzat aurkezten ditu, orobat. Olerki hauetan, Jainkoarengan bilatzen du Artolak kontsolamendua, eta azpimarratzen du hil ostean ere euskal kulturaren alde egindako lana geldituko dela bizitzan egindakoaren lekuko. Hala erabaki zuen Donostiako Udalak 2010eko maiatzaren 28an, Aranzadi Zientzia Elkarteak proposatuta.

## Bibliografia 
* Emakunde. Aholkulari teknikoa: M. Jesus Izquierdo Benito (1994) *Las mujeres  en  la producción  artística  de Euskadi*. Gasteiz, Emakunde. ISBN: 978-84-87595-30-8.
* Luis Baraizarra, Julen Urkiza (1996) «Emakumeak bertso eta olerkigintzan, XIX. mendea – Rosario Artola» in *Karmel* aldizkaria, 215. zk.
* Mikel Atxaga (1997) *Emakume idazleak (1908-1936)*. «Bidegileak» bilduma, 9. alea. Gasteiz, Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia. ISBN: 978-84-457-1221-7.
* Gotzon Egia (2002) *Donostiar haien garaia...* Irun, Alberdania. ISBN: 987-84-95589-45-1.
* Maite Núñez-Betelu (2008) «Exiliadas en su propia creación: la autoexclusión de las mujeres en la literatura vasca de ambos lados de los Pirineos» in *Letras Femeninas* 34. liburukia, 2. zk., 159-174. or. Asociación de Estudios de Género y Sexualidades. ISSN**:** 0277-4356.
* Patricio Urquizu Sarasua (2009) *Poesía vasca. Antología bilingüe*. Bergara, UNED. ISBN: 978-84-362-5855-4.
* Amaia Alvarez Uria (2011) *Genero eta nazio identitateak Katalina Eleizegiren antzezlanetan*. Gasteiz, Euskal Herriko Unibertsitateko Argitalpen Zerbitzua. ISBN: 978-84-9860-680-5.
* Paulo Agirrebaltzategi, edizioa eta sarrerak (2018) *Arantzazu bertso berritan*. Arantzazu, Arantzazu E.F. ISBN: 978-84-7240-302-4.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ramon Artola.
* Pepe Artola.
* Emakume idazleak.

## Kanpo estekak 
* Rosario Artola Literaturaren Zubitegian.
* Rosario Artola Bertsolaritzaren datu-basean.
* Basquepoetry.eus.