open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zaragozako fusilamenduak

**Zaragozako fusilamenduak** Espainiako Gerra Zibilean eta frankismoaren ondorengo errepresio-aldian Aragoiko hiriburuan gertatutako exekuzio ofizial eta estrajudizialak ziren. Urte horietan 3.543 pertsona fusilatu zituzten Aragoiko hiriburuko hilerriko tapietan.

## Gertakaria 
Hamar urteko epean, Gerra Zibila hasi zenetik frankismoaren ondorengo errepresio-aldira arte, 3.543 pertsona fusilatu zituzten Zaragozako hilerriko tapietan, Torreroko hilerrian: 3.096 gatazkan zehar eta 447 gerraostean, guztiak arrazoi politikoengatik, familia errepublikanoetako kide zirelako. Horietatik 607 biktima ez dituzte identifikatu. Fusilamenduak 1936ko uztailaren 19ko goizaldetik 1946ko abuztuaren 20ra arte izan ziren. Fusilatuak, gehienak, Zaragozakoak ziren, 327 beste udalerritako aragoiarrak lurperatu zituzten arren. Fusilatuen artean, hilerriko erregistro liburuan ageri denez, adingabeak, emakumeak eta adinekoak zeuden, errepresaliatutako familia osoak, 13 eta 78 urte bitartekoak.

Azkenean, balek kanposantuko pareta ere zeharkatu zuten, beste aldeko horma-hobiei eraginez, eta horma indartu egin behar izan zen lehorreko zakuekin eta zurezko taulekin. Hilotzak tapien oinean lurperatuak izan ziren kutxarik gabeko bi zanga handitan eta euren objektu pertsonalak alferrik galdu ziren.

1979an, Trantsizioan lehen alkate demokratikoa izan zen Ramón Sainz de Varandaren ekimenez, fusilatutako 2.500 bat lagunen gorpuzkiak hobi komun batera eraman zituzten «askatasunaren eta demokraziaren alde hil zirenak» adierazten duen monumentu baten azpian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joanna Baillie

**Joanna Baillie** (Bothwell, Eskozia, 1762ko irailaren 11 &ndash; Hampstead, Ingalaterra, 1851ko otsailaren 23a) eskoziar poeta eta dramagilea izan zen. Lan gehienak neurtitzetan idatzi zituen. *Plays on the Passions* (hiru liburukiz osatua, 1798–1812) eta *Fugitive Verses* (1840) ditu lanik ezagunenak.
Torreroko hilerria

**Torreroko hilerria** () Zaragozako hilerria da. Zaragozako hilerriaren irekiera ofiziala 1834an izan zen, Zaragozako artzapezpikuak lursaila bedeinkatu zuenean. XIX. mendean zehar, hilerriak hainbat handitze egin zituen (1866, 1885, 1895). 1883an, hilerriari erantsita, lurperatze zibilerako gune bat sortu zen. XX. mendean hilerriak berriz ere lurrak irabazi zituen (1911). Gerra Zibilaren amaieran hainbat fusilamenduen tokia izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Khloé Kardashian

**Khloé Alexandra Kardashian** (Los Angeles, Kalifornia, 1984ko ekainaren 27a) estatubatuar enpresaburua, telebista aurkezlea eta modeloa da. Kardashian ahizpetan gazteena da. *Keeping Up with the Kardashians*, *Kourtney and Khloe Take Miami* eta *Khloé & Lamar* telerrealitate-saioetan agertzeagatik ezaguna da.
Paracuellosko sarraskiak

**Paracuellosko sarraskiak** Madrilgo guduan antolatutako hilketa masibo batzuk izan ziren, Espainiako Gerra Zibilean zehar, noiz errepublikaren aurkakotzat jotzen zituzten bi mila preso baino gehiago hil zituzten. Gertaerak Madrilgo hiritik gertu dauden bi lekutan jazo ziren: San Jose errekaren parajeetan, Paracuellos de Jaraman, eta Aldovea basoan, Torrejón de Ardoz udalerrian.

1936ko azaroaren 7tik abenduaren 4ra bitartean, Madrilgo hainbat kartzelatako presoen lekualdaketak aprobetxatuz egin ziren exekuzioak (*saca* izenez ezagunak), gobernuaren eta matxinatuen tropak hiriaren kontrola lortzeko elkarren aurka borrokatzen ari zirenean. Egun horietan 33 *saca* egin zituzten, eta horietako 23tan hilketak egin zituzten: azaroaren 7an, 8an, 9an, 18an, 24an, 25ean, 26an, 27an, 28an, 29an eta 30ean, eta abenduaren 1ean eta 3an. Azaroaren 10etik 17ra bitartean ez zen *saca*rik izan, eta abenduaren 4tik aurrera eten egin zuten.

Aipatutako konboiak San Jose erreka aldera desbideratu zituzten, Jarama ibaiaren ibarrean, edota Henares ibaiaren ibarreko erabiltzen ez zen ubide batera. Horien artean, altxamenduan parte hartu zuten militarrak zeuden, edo Errepublikaren defentsaren alde egin ez zutenak, falangistak, erlijiosoak, eskuineko militanteak, burgesak eta beste pertsona batzuk, gehien-gehienak matxinoen aldekotzat jotzen zituztenak, eta lege-babesik eta akusazio formalik gabe espetxeratuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Melanie C

**Melanie Jayne Chisholm**, ezagunagoa **Melanie C** edo **Mel C** artista-izenez, (Whiston, Ingalaterra, 1974ko urtarrilaren 12a) ingeles abeslaria eta aktorea da. Spice Girls musika-boskoteko kideetako bat da. 1998an hasi zuen bakarkako musika ibilbidea.

Bere bakarkako ibilbidean estudioko zortzi album eta single batzuk argitaratu ditu. Emakumezko artistei dagokienez, Ingalaterran kokaturiko single kopuru handienaren errekorra du, Spice Girlsekin lortutako arrakastak direla eta, bakarlari gisa egindako lanei gehituta. Madonnarekin berdinduta, UKn 11rekin 1. postuan.

## Diskografia 
* *Northern Star* (1999)
* *Reason* (2003)
* *Beautiful Intentions* (2005)
* *This Time* (2007)
* *The Sea* (2011)
* *Stages* (2012)
* *Version of Me* (2016)

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista
Joker Stairs

***Joker Stairs*** () New Yorkeko Bronx auzoan dagoen harmailadia da. Shakespeare eta Anderson ibilbideak lotzen ditu, West 167th Street-en, Highbridge sailan. Eskailera hauek ez dira berriak eta inoiz ez dira turismoaren ikuspuntutik interes bereziko lekua, baina 2019an, Joker filmaren eszena ospetsuetan ezagutzera eman ziren eta, ondorioz, turismoa erakartzeko tokia bihurtu da.

## Testuingurua 
Filman, Arthur Fleck, pertsonaia nagusia, behin eta berriro eskailera horietan agertu zen, igotzen eta jaisten, bere eguneroko errutina barruan. Filmaren klimaxen, gainera, jantzi gorri batez eta pailazo gisa makilatuta, Fleck dantzatzen agertu zen eszenatoki horretan. Hori gutxi balitz, harmailadia filma promozionatzeko kartel batean agertu zen.

Gaur egun Arthurren dantza eta tokia turismo gune bat bihurtu da. Halaber, Interneteko memea bihurtu da. Bisitari askok filmaren eszena antzezten dute eta, batzuk, Jokerren jantzia janzten dute. Jendearekin gehiegizko presentziarekin haserretuta, biztanleak protestatzen hasi dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Joker
* Joker filma

## Kanpo estekak 
* :Jokerren dantza osoa.
Geri Halliwell

**Geraldine Estelle Horner**, **Geraldine Estelle Halliwell** jaiotza-izenaz eta ezagunagoa **Geri Halliwell** artista-izenaz, (Watford, Ingalaterra, 1972ko abuztuaren 6a) ingeles abeslaria, aktorea eta idazlea da. Spice Girls musika-boskoteko kideetako bat da. 1998an hasi zuen bakarkako musika ibilbidea.

## Diskografia 
* *Schizophonic* (1999)
* *Scream If You Wanna Go Faster* (2001)
* *Passion* (2005)

## Liburuak 
* *If Only* (1999)
* *Just for the Record* (2002)
* *Ugenia Lavender: The First Book* (2008)
* *Ugenia Lavender and the Terrible Tiger* (2008)
* *Ugenia Lavender and the Burning Pants* (2008)
* *Ugenia Lavender: Home Alone* (2008)
* *Ugenia Lavender and the Temple of Gloom* (2008)
* *Ugenia Lavender: The One and Only* (2008)

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista
Peplomero

[thumb|[SARS-CoV-2 birusaren peplomeroak, gorri eta laranjaz.]]
thumb|SARS-CoV-2 birusaren peplomeroaren 3D inpresioa.
**Peplomeroa** birus baten kapsidan edo enboltura birikoan dagoen glukoproteina da. Protrusio hauek zelula ostalariaren errezeptore zehatz batzuetara lotzen dira, eta beharrezkoak dira bai ostalariaren espezifikotasunerako zein infekziorako gaitasunerako.

Bakteriofago batzuen isatsaren zuntzak, bereziki T4 motako fagoenak, peplomero eraldatuak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Melanie Brown

**Melanie Janine Brown**, ezagunagoa **Mel B** artista-izenaz, (Leeds, Ingalaterra, 1975eko maiatzaren 29a) ingeles abeslaria, aktorea eta idazlea da. Spice Girls musika-boskoteko kideetako bat da.

## Diskografia 
* *Hot* (2000)
* *L.A. State of Mind* (2005)

## Liburuak 
* *Catch a Fire: The Autobiography* (2002, Headline Book Publishing. )
* * Brutally Honest* (2018, Quadrille Publishing Ltd, )

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista
Plastozianina

250px|eskuinera|300px|thumb|Plastozianinaren egitura.
**Plastozianina** edo **Pc** elektroien garraioan parte hartzen duen kobre-proteina bat da, kolore urdineko metaloproteina bat hain zuzen. Tilakoideen mintzean agertzen da eta beraz fotosintesiaren fase argidunean hartzen du parte.

## Etimologia 
*Plastozianina* izenak "plastoetako urdina" esan nahi du. Landareen plastidiotan agertzen da eta kobrea oxidatzen denean kolore urdina hartzen du.

## Sorrera 
Plastozianina zelularen nukleoko genoman kodeturik dago eta zitoplasman sintetizatzen da. Tilakoidearen lumenean kokatzu behar denez hainbat mintz zeharkatu behar ditu. Horretarako konplexu proteiko handia eratzen du.

## Egitura 
thumb|Kobre atomoa eta berarekin lotzen diren aminoazidoen erradikalak.
I multzoko kobrezko metaloproteina bat da. Kolore urdina du eta 600nm eta 620nm-ko uhin luzerako argia xurgatzen du.

X-izpien bidezko kristalografiaz identifikatu zen aurreneko kobre-proteina izan zen. Kate polipeptidiko bakarrak osatzen du, kate horrek 99 aminoazido ditu eta 10'5 kDa-eko pisu molekularra.

Uretan disolbagarria denez ez dago mintzean txertatua, baina elektroien garraio kateko gainerako elementuetatik gertu egon behar du eta loturak eratzen ditu mintzaren tilakoidearen aldearekin, eta beraz proteina periferikoa da. Lotura horiek eratu ahal izateko kobre atomoaren inguruan dauden aminoazidoen erradikalak hidrofobikoak dira eta hasierako egoerara itzultzen da.

Honako erreakzio hauek gertatzen dira:
* Elektroia jasotzerakoan erreduzitu egiten da:
:: **Cu2+Pc + e− → Cu+Pc**

* Elektroia ematerakoan oxidatu egiten da:
:: **Cu+Pc → Cu2+Pc + e−**

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emma Bunton

**Emma Lee Bunton** (Finchley, Ingalaterra, 1976ko urtarrilaren 21a) ingeles abeslaria, aktorea, irrati-esataria eta telebista-aurkezlea da. Spice Girls musika-boskoteko kideetako bat da.

## Diskografia 
* *A Girl Like Me* (2001)
* *Free Me* (2004)
* *Life in Mono* (2006)
* *My Happy Place* (2019)

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista 
## Irratsaioak
Herrien elkartasuna (Jaizkibeleko eskultura)

***Herrien elkartasuna***, **Herrien batasuna** edo **"Arrautza frijitua"** Remigio Mendiburu eskultoreak 1963an sortutako burdinazko eta harrizko eskultura da. Jaizkibel mendian dago, Pasaia eta Hondarribiaren arteko mugan goiko errepidetik gertu. Mendibururen karreran oso garrantzitsua izan zen obra hau. Jaizkibelen jarri baino lehenago 1963an "Gure Denboraren Presentzia" erakusketa kolektiboan erakutsi zen Bartzelonako René Met Galerian.
Fitxategi:Remigio Mendiburu - Korrika1980 - Egunkaria1997.png|Remigio Mendiburu, Korrikaren lekukoaren egilea
Fitxategi:Labetxuko koloreak.jpg|Labetxura jaisteko abiapuntua da eskultura hau.

## Kokapena, Labetxu haran eskegiko goialdea 
Eskulturaren kokapena benetan bitxia da Artola gailurtxoan, Jaizkibelgo errepideko (GI-3440) 9. kilometrotik gertu. errepidetik 100 bat metrora Labetxu haranaren goialdean. Behealdean Pasai Donibanen hasi eta Higerreko lurmuturrean bukatzen den ibilbidean, askotariko itsaslabarrak, hareharrizko formazio ikusgarriak, kala txiki erakargarriak eta naturak zizelkatu dituen beste makina bat bitxi daude. Labetxu koloreen sinfonia bere baitan musikatzen duen Labetxuko haran eskegia, hain zuzen ere. Koloreen harana ere esaten zaie Labetxuko parajeei, eta hango labirintoetan galtzera gonbidatzen du, argiak sortzen dituen kolore anitzen jokoetan murgilduz. Hamaika aukera eskaintzen dituen leku ikusgarri honek formazio geologiko askotarikoak xehetasunez janzten ditu. Naturak gurekin jolasten du argiaren magiaz baliatuz. Eta hor bertan dago goialdean Remigio Mendibururen eskultura.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anoki

**Anokia** edo **eskotea** emakumezkoen zenbait jantziren irekidurek agerian uzten duten bularraldeko alde jakin bati ematen zaion izena da. Jantziaren irekidurak bularrezurretik gora begi-bistan uzten duen bularren arteko inguruari deritzo, zehatz-mehatz.

## Etimologia 
**Lepo-zabaldura**, **lepo-hastua** edo **biluzertza** hitzak ere erabili izan dira.

## Anokia nabarmentzea 
Anokia nabarmentzeko hainbat metodo erabili izan dira historian zehar.

### Azpiko arropa 
XVI. mendearen erdialdera lepo-zabaldura jasotzeko gerruntzeak agertu ziren. XX. mendean *push-up* delako bularretakoak agertu ziren.

### Itsasgarriak 
Zenbait emakumek euren bularrei zinta itsasgarriak jartzen dizkiote hauek altxarazteko eta hurbilarazteko.

### Ebakuntza 
Bular handiak txikiak baino askoz errazago altxatzen direnez, bular txikiko zenbait emakumek bularrak handitzeko ebakuntzetara jotzen dute lepo-zabaldura nabarmentzeko.

### Ariketa fisikoa 
Zenbait ariketa fisikok bularraldeko giharrak sendoarazten dituzte, eta ondorioz hauek altxarazi.

### Makillajea 
Itzal efektuko makillajea erabiliz lor daiteke lepo-zabalduraren neurria dena baino askoz handiagoa ematea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Setio-egoera

**Setio-egoera** herrialde baten salbuespen-egoera da, gerra edo ordena publikoko arazo larria dela-eta agintaritza zibilak bere eginkizunak agintaritza militarraren esku uztean datzana. Espainiako 1978ko Konstituzioaren 116.2. artikuluak honela azaltzen du:

## Erreferentziak
Larrialdi-egoera

**Larrialdi-egoera** arrisku edo larrialdi bat dela-eta oinarrizko eskubide eta askatasun batzuk murriztu edo bertan behera utzi dituen herrialdearen egoera da. Salbuespen-egoera horretan, gobernuak beretzat gordetzen du defentsa edo segurtasun nazionalaren indarrez herritarren zenbait eskubideren egikaritza mugatzeko edo eteteko boterea. Eskubide murriztuak askatasun eta segurtasun pertsonalari, bizilekuaren bortxaezintasunari eta biltzeko eta igarotzeko askatasunari buruzkoak izan daitezke; sistema demokratikoetan, Konstituzioak aurreikusten du Legebiltzarraren zeregina izango dela horiek deitzea eta amaitzea. Espainiako legealdian alarma-egoera diote. Frantzian, berriz, '''' diote eta zazpi aldiz ezarri dute 1955 eta 2015 artean, azkenekoz 2015eko azaroko Parisko atentatuen ondorioz.

## Erreferentziak
Bilera-eskubide

[thumb|2011. urteko [Occupy movement elkarteko afixa, non bilera-eskubidea babesten duen Ameriketako Estatu Batuetako Konstituzioaren 1. zuzenketa aipatzen den.]]
**Bilera-eskubidea** helburu publiko batekin beste pertsona batzuekin biltzeko ahalmena da, ohizko etxebizitzatik kanpo, baimenik eskatu gabe. Aniztasun politikoaren eta norberaren iritziak adierazteko askatasunaren aitorpena da, iritzi horiek beste batzuei transmititzeko, besterenak entzuteko eta horren arabera jarduteko eskubidea aitortzearekin batera. Biltzeko eskubideaz baliatzean sortzen den gatazka publikoa zabalik dagoen lekuetan egiten denean sortzen da, eta, zehazkiago, bide publikoan egiten denean, manifestazio gisa ezagutzen den horretan.

## Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Otxandioko bonbardaketa

**Otxandioko bonbardaketa** 1936ko uztailaren 22an Bizkaiko herri horren aurka, Espainiako Gerra Zibilaren hasieran, altxatutako tropen bi hegazkinek egindako aire-erasoa izan zen.

Uztailaren 22an, Errioxako Recajoko base militarretik (egun Logroño-Agoncillo aireportua dena) zetozen bi Breguet XIX hegazkinek, Errepublikako banderak zeramatzatela, Andikona plaza bonbardatu zuten goizeko 9:30ean, herrian Santamaña jaiak ospatzen zeudelarik, eta 61 hildako eta zauritu ugari eragin zituzten. Ángel Salas Larrazabal urduñarrak eta José Muñoz Jiménezek gidatzen zituzten hegazkinak. Mola jeneralak biak zoriondu zituen, gertaera "ekintza ausart" gisa kalifikatu baitzuen. Salas Espainiako armadako kapitain-jeneral mailara iritsiko zen. Hau Gerra Zibilaren lehen bonbardaketatzat hartzen da.

## Iruditegia 

File:Otxandio 36an hildakoak gogoan.jpg|Nestor Basterretxearen eskultura. 1936an eraildakoak gogoan
File:Andikona plaza 1936.jpg|thumb|Andikona plazako plaka

## Otxandioko bonbardaketan eraildakoen zerrenda 
Zerrenda osatzeko erabilitako iturriak: Otxandioko erregistro zibila. Mañariko erregistro zibila, Bilboko Ospitale Zibileko agiritegia, Durangoko udal agiritegia, besteak beste

## Memoria 
Franco hil ondorengo urteurrenetan, Andikonako iturriko gurutzean lore-sorta bat ipintzen hasi ziren herritarrak. Urte gutxira, oroigarri bat jarri zen Andikona 2 zenbakidun etxearen horman, eta, ordutik, urtero egiten da ekitaldi bat.

* 2004an Unai Iturriagak eta Txomin Bengoak sortutako «Andikona 1936» abestia aurkeztu zuten Andikonako omenaldian. Ordutik, urtero abesten da  kantua.
* 2006an, 70. urteurrenean, Mikel Alerdik, Josu Zabalak eta Txomin Bengoak, hainbat herritarrekin batera gertatutakoa isiltasunetik ateratzeko asmotan, testigantzak batu eta horiek argitaratzen hasi ziren. Urteurren horretan, Udalak antolatuta, omenaldi berezia egin zitzaien bizirik irauten zuten lekukoei.
* 2008an Gerran aritutako bi herritar gudariri egin zitzaien omenaldia, artean bizirik zirela: «Kaminero» Bernardino Bengoari eta Sebastian Astolari.
* 2011an Herrian frankismoaren ondoren Udalean egondako zinegotzi guztiek Andikonako Foroa sortu zuten, herrian elkarbizitza eta elkarkidetza bultzatzeko. Foro horrek urtero adosten du adierazpen bateratu bat, omenaldian irakurtzeko.
* Hurrengo urteetan Andikona plaza berritu, Nestor Basterretxearen eskultura ipini, *Gerra Zibila Otxandion* liburua argitaratu eta *Lorratzak* ibilbidea diseinatu ziren

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gerra zibila Euskal Herrian
* Gernikako bonbardaketa
* Durangoko bonbardaketa

## Kanpo estekak 
* Bonbardaketaren lekukoaren testigantzaYoutube
* Bonbardaketaren lekukoen testigantzak YouTube
* Bonbardaketaren lekukoaren testigantza YouTube
* Otxandiko bonbardaketa. Unitate didaktikoa
* Txomin  Bengoa bonbardaketaz
* Andikonako kanta. Bideoa
Zirkulatzeko askatasun

[thumb|Israeldar *checkpoint* [Betleemdik gertu.]]
**Zirkulatzeko askatasuna** giza eskubideen kontzeptu bat da, zeinaren bidez pertsona orok askatasunez mugitzeko eskubidea duen, dela herrialde baten barruan, dela herrialde batetik bestera. Askatasun horrek, ordea, ez du barne hartzen eta ez du babesten edozein pertsonak berea ez den beste herrialde batean askatasunez sartzeko duen eskubidea, hau da, sartzeko eskubidea eta immigrazio indibidual nahiz kolektiborako eskubidea aitortzen ez zaizkiona.

## Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agnieszka Radwańska

**Agnieszka Roma Radwańska** (Krakovia, Polonia, 1989ko martxoaren 6a) poloniar tenislari profesional ohia da. 2005 eta 2018 bitartean aritu zen profesionaletan. Bere kirol ibilbidean zehar banakako hogei titulu irabazi zituen. Gainera, WTA bakarkako sailkapenean lortu zuen posturik onena bigarrena izan zen.
Petra Kvitová

**Petra Kvitová** (Bílovec, Txekia, 1990eko martxoaren 8a) txekiar tenislari profesionala da. 2006an hasi zen profesionaletan. Orduz geroztik banakako 27 titulu irabazi ditu, eta horietatik bi Grand Slam txapelketa: Wimbledongo txapelketaren 2011ko eta 2014ko edizioak. Gaur egun arte, WTA bakarkako sailkapenean lortu duen posturik onena bigarrena da.
Pentsamendu-askatasun

[thumb|upright|ezkerrera|[Giordano Brunoren estatua, Campo de' Fiori, Erroma]]
**Pentsamendu-askatasuna** bakoitzak, bere kontzientzian, edozein pentsamendu, iritzi, ideologia edo sinesmen hartu, mantendu eta aldatzeko duen gaitasuna da; eta, hala badagokio, horiek adieraztea, adierazpen-askatasunaren eta, bere esparruan, katedra-askatasunaren, askatasun zientifikoaren eta askatasun artistikoaren edo sortzeko askatasunaren objektu izatera igaroko litzatekeena. Eskubide eta askatasun nagusietako bat da; eskubide zibil eta politikotzat edo lehen belaunaldiko giza eskubidetzat jotzen direnetakoa. Historikoki kultu askatasunarekin lotuta dago, baita iritzi edo prentsa askatasunarekin ere.

## Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Prentsa-askatasun

[thumb|380px|Monumentua, prentsa-askatasunari, [Cádiz.]]
**Prentsa-askatasuna** printzipio bat da: komunikazioa eta adierazpena hainbat hedabideren bidez, inprimatuak eta elektronikoak barne, bereziki argitaratutako materialak, askatasunez gauzatzen den eskubidetzat hartu behar dira. Askatasun horrek Estatuaren interferentziarik eza dakar. Horrek aurretiko zentsura debekatzea dakar.

## Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala 
## Ikus, gainera 
* Ikerketa kazetaritza

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pribatutasun

**Pribatutasuna** pertsona batek bere intimitatea besteren aurrean babesteko jartzen dituen mugak errespetatzen dituen printzipioa da. Informazioaren gizartearen garapenak eta informatikaren eta telekomunikazioen hedapenak pribatutasunerako mehatxu berriak planteatzen ditu, eta hainbat ikuspuntutatik egin behar zaie aurre: sozialetik, kulturaletik, legaletik, teknologikotik, etab.

Pribatutasuna egoera jakin baten oztopoei eta mugei buruzko ulermen kolektiboa eta horien barruan jarduteko modua ezagutzea da.

## Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elkartzeko askatasun

thumb|200px|Elkartzearen helburuak edozein izan daitezke, musikalak adibidez
**Elkartzeko askatasuna** giza eskubide bat da, eta helburu zilegiak dituzten taldeak, elkarteak edo erakundeak sortzeko eta osatzeko ahalmenean datza, bai eta horietatik erretiratzean ere. Elkartzeko askatasunak edo eskubideak esan nahi du kide banakoek libre egon behar dutela formalki talde iraunkorrak edo helburu zehatzak lortzera bideratutako pertsona juridikoak eratzeko. Pentsamendu-, adierazpen- eta bilera-askatasunen luzapenetako bat da, bai eta parte hartzeko eskubideen atariko bat ere, parte-hartze politikoa oro har lotuta dagoen heinean eta, ahal dela, elkarteen forma espezifikoen bidez bideratzen den heinean, horien artean alderdi politikoek leku nabarmena hartzen baitute.

## Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Intimitate

thumb|Komunaren ateak itxita, intimitatea babesteko.
**Intimitatea** pertsona baten pentsamenduen, sentimenduen eta sinesmenen multzoa da. Barnean hartzen ditu harreman eta bizipen afektibo hurbilenekoak. Intimitatea eta pribatutasuna kontzeptu desberdinak dira kulturen eta gizabanakoen arabera. Intimitatea, batzuetan, anonimotasunarekin lotzen da, nahiz eta, oro har, publikoarentzat ezagunagoak diren pertsonek gehiago preziatzen duten. Intimitatea segurtasunaren alderdi gisa uler daiteke, non bi talderen interesen arteko balantzea agerian jar daitekeen.

## Ikus, gainera 
* Intimitaterako eskubide

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julia Stiles

'''Julia O'Hara Stiles'* (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1981eko martxoaren 28a) estatubatuar aktorea da. 12 urterekin hasi zen antzezten. Film batean egin zuen lehenengo antzezpena 1996ko *I Love You, I Love You Not'' filman izan zuen.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista
Sphodromantis

***Sphodromantis***, mantisen generoa da, Mantidae familiakoa. haren jatorria Afrikan, Iberiar penintsularen hegoaldean eta Arabian dago.

## Espezieak 
Hauek dira ezagutzen direnak:
* *S. abessinica* Sjostedt, 1930
* *S. aethiopica* La Greca & Lombardo, 1987
* *S. annobonensis* Llorente, 1968
* *S. aurea* Giglio-Tos, 1917
* *S. baccettii* La Greca & Lombardo, 1987
* *S. balachowskyi* La Greca, 1967
* *S. biocellata* Werner, 1906
* *S. centralis* Rehn, 1914
* *S. citernii* Giglio-Tos, 1917
** *Sphodromantis citernii citernii*
** *Sphodromantis citernii kenyana*
* *S. congica* Beier, 1931
* *S. conspicua* La Greca, 1967
* *S. elegans* Sjostedt, 1930
* *S. elongata* La Greca, 1969
* *S. fenestrata* Giglio-Tos, 1912
* *S. gastrica* Stal, 1858
* *S. gestri* Giglio-Tos, 1912
* *S. giubana* La Greca & Lombardo, 1987
* *S. gracilicollis* Beier, 1930
* *S. gracilis* Lombardo, 1992
* *S. hyalina* La Greca, 1955
* *S. kersteni* Gerstaecker, 1869
* *S. lagrecai* Lombardo, 1990
* *S. lineola* Burmeister, 1838
* *S. obscura* Beier & Hocking, 1965
* *S. pachinota* La Greca & Lombardo, 1987
* *S. pardii* La Greca & Lombardo, 1987
* *S. pavonina* La Greca, 1956
* *S. pupillata* Bolivar, 1912
* *S. quinquecallosa* Werner, 1916
* *S. royi* La Greca, 1967
* *S. rubrostigma* Werner, 1916
* *S. rudolfae* Rehn, 1901
** *Sphodromantis rudolfae andreinii*
** *Sphodromantis rudolfae rudolfae*
* *S. splendida* Hebard, 1920
* *S. tenuidentata* Lombardo, 1992
* *S. transcaucasica* Kirby, 1904
* *Sphodromantis trimacula*
* *S. viridis* Forskal, 1775
** *Sphodromantis viridis barbara*
** *Sphodromantis viridis meridionales*
** *Sphodromantis viridis occidentalis*
** *Sphodromantis viridis simplex*
** *Sphodromantis viridis viridis*

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Ehrmann, R. 2002. Mantodea: *Gottesanbeterinnen der Welt*. Natur und Tier, Münster.

## Kanpo esteka
Ferredoxina-NADP+ erreduktasa

300px|eskuinera|300px|thumb|Ferredoxina-NADP+ erreduktasa molekula bat.
**Ferredoxina-NADP+ erreduktasa** edo **"FNR"** fotosintesiaren fase argidunean elektroien garraioan parte hartzen duen proteina da, NADPHak ekoizten dituena hain zuzen ere.

## Egitura 
Bi domeinu ageri ditu, N-muturrean β-barril konformazioa, FAD kofaktoreari lotzen zaiona, eta C-muturrean α-helize eta β-orri ugari, entzimaren gune aktiboa kokatzen dena, bertan lotzen baita NADP+.

Hidrosolugarria denez kloroplastoaren estroman egon daiteke baina fotosintesiaren fase argiduna aktibatzen denean tilakoidearen mintzari lotzen zaio prolinatan aberatsak diren mintzeko proteina integral batzuen bidez. Mintzean FNR dimeroak osatzen dira, kloroplastoaren estroman ordea monomeroak banaturik egoten dira eta entzima ez da aktiboa, entzima egoki kontserbatzeko era egokia da.

## Funtzioa 
Fotosintesiaren fase argidunean hartzen du parte, fotofosforilazio ez-ziklikoan hain zuzen ere. Elektroien garraio katearen amaieran kokatzen da eta II Fotosistemarekin abiatu zen prozesua bertan amaitzen da. Ferredoxinarengandik jasotzen ditu elektroiak eta erreduktasak NADP+ari ematen dizkio hau erreduzituz. NADPH ondoren Calvin zikloan erabiliko da karbonoa finkatzeko.

Honako erreakzio hau burutzen du:
::**2 ferredoxina erreduzitu + NADP+ + H+ ⇌ 2 ferredoxina oxidatu + NADPH**

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dove Cameron

**Dove Olivia Cameron**, jaiotza-izenaz **Chloe Celeste Hosterman**, (Seattle, Ameriketako Estatu Batuak, 1996ko urtarrilaren 15a) estatubatuar aktorea, abeslaria eta modeloa da.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista 
## Diskografia 
### EPak 
* *Bloodshot / Waste* (2019)
Ohorerako eskubide

**Ohorerako eskubidea** eskubide zibil bat da, norbaiten ohorea babesten duena. P. Kayserren esanetan, «nortasun-eskubide faltsua da», eskubide subjektibo izaera merezi ez duena.

## Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Defentsa-eskubide

**Defentsa-eskubidea** pertsona fisiko edo juridiko baten oinarrizko eskubidea da, justizia auzitegi baten aurrean berdintasun eta independentzia berme osoz egozten zaizkion karguak defendatzeko. Jurisdikzio-ordena guztietan ematen den eskubidea da, eta zigor-arloko prozeduraren edozein fasetan aplikatzen da (sumarioa, bitartekoa eta ahozko epaiketa) eta zibilean (alegazioak, froga eta ondorioak).

## Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sobietar Idazleen Batasuna

**Sobietar Idazleen Batasuna** edo **Sobietar Errepublika Sozialisten Batasunaren Idazleen Batasuna** (Союз писателей СССР) SESBko idazle profesionaleen erakundea izan zen.

## Helburua 
Elkartearen helburu nagusiak literatura mundua antolatzea eta herriaren partehartzea ziurtatzea ziren. Halaber, estatuaren erakundeen eta alderdiaren kontrola ezartzen zuen.

## Historia 
Erakundea Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren Batzorde Nagusiak sortu zuen 1934an. Laster idazle profesionalentzat ezinbestekoa izan zen partaidea izatearen beharra. Hori ez eginez gero argaitaratzea oso zaila zen. Hori izan zen, esaterako, Boris Pasternaken kasua. Hala ere, borondatezko baxak eman ziren erakundearen historian:
Víktor Yerofeiev eta Yevgueni Popov kanporatuak izan ziren eta, erantzun gisa, Vasili Aksionov, Semion Lipkin eta Inna Lisnianskaya idazleek 1979ko abenduan Batasuna utzi zuten.

Behin Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna 1991an deseginda, elkartea Estatu postsobietarrak edo estatu berrien arabera sakabanatu zen. Errusiaren kasuan *Errusiako Idazleen Batasuna* izena hartu zuen.

## Aldizkaria 
1946ko urtarriletik 1990eko abendura bitartean, *Sobietar Literaturaren Hilabetekaria* izeneko aldizkaria argitaratu zuen. Geroago titulua *Sobietar Literatura* bezala laburtu zen. Aldizkariak Sobietar literaturako itzulpenak argitaratu zituen. Hizkuntza desberdinetan ere argitaratzen zen: ingelesez, frantsesez, alemanez, gaztelaniaz, hungarieraz, polonieraz, txekieraz eta eslovakieraz.

## Sobietar Idazleen Batasunaren presidenteak 
thumb|Maksim Gorki.
* Maksim Gorki (1934-1936)
* Vladimir Stavski (1936-1938)
* Aleksandr Fadeyev (1938-1944)
* Nikolai Semionovitx Tikhonov (1944-1946)
* Aleksandr Fadeyev (1946-1954)
* Nikolai Surkov (1954-1959)
* Konstantín Fedin (1959-1977)
* Gueorgui Markov (1977-1986)
* Vladimir Karpov (1986-1991)

## Partaideen kopuruak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txerri gripea

**Txerri gripea** edo **urde gripea**, txerriaren hainbat gripe birusek eragindako gaixotasun bat da. Txerri gripea orthomyxoviridae familiako birusak eragina da eta urdeetan endemikoa. Andui ezagunenak Quebecen isolatutako H1N1, H3N2, H3N3, eta Japonia eta Europan isolatutako H1N2 dira.

Nahiz eta txerri gripeak gizakiei erregulartasunez eragin ez arren, noizbehinkako pertsona infektatuen kasuak ere badaude. Orokorrean, kasu hauek etxeko hegazti eta txerriekin lan egin edo kontaktu estua duten pertsonak dira, eta abere horiek birus anduiren bat izanez gero dute infekzio arrisku gehiago. Hori txerri gripeak mutatzeko duen gaitasuna eta birsailkapena deritzon prozesuaren bidez gizakien arteko transmisioa ahalbideratzen duten ezaugarriak bereganatu ditzazkelan datza.

2010eko abuztuan Munduko Osasun Erakundeak pandemia bezala sailkatu zuen.

## Kanpo estekak
Sophie Monk

**Sophie Charlene Akland Monk** (Londres, Ingalaterra, 1979ko abenduaren 14a) Ingalaterran jaiotako australiar abeslaria eta aktorea da.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Maija Isola

**Maija Sofia Isola** (Riihimäki, 1927ko martxoaren 15a - 2001eko martxoaren 3a ), finlandiar emakume margolaria eta ehun-disenatzailea izan zen, 500 diseinu baino gehiagoren sortzailea, Unikko (Papoula) barne. Diseinu ausart eta koloretsuek Marimekko altzari eta diseinu konpainia famatu egin zuten 1960ko hamarkadan. Artista bisual gisa ere egin zuen karrera. Isolak Europa osoan egin zituen erakusketak, Bruselako Munduko Erakusketan eta Milango *Triennalean* barne, baita Estatu Batuetan ere. Bere lanaren atzera begirakoak Helsinkiko Diseinuaren Museoan, Londresko Victoria eta Albert Museum-en, Kopenhageko Diseinu Museoan, Ljubljanako Esloveniako Etnografia Museoan eta Minneapolis Institute of Arts-en egon ziren ikusgai. Bere diseinuak Marimekko-n saltzen jarraitzen dituzte.

## Biografia 
Isola Mauno eta Toini Isolaren hiru alabetatik gazteena zen. Mauno kantuen letrak idazten zituen baserritar bat izan zen, gabon kanta herrikoi bat barne. Neskak familiako etxaldean bizi ziren eta udan baserriko lanetan laguntzen zuten. Paperezko panpinak soineko dotoreekin janzten zituzten barruko dekoratu landuak zituen panpin-etxe artisaurako.

Isolak Helsinkiko Industria Arteen Eskola Nagusian pintura ikasi zuen. 1945ean, Bigarren Mundu Gerra (Finlandia eta bere ondokoaren, Errusiaren, arteko borrokarekin) amaitu zenean, bere bizitza goitik behera aldatu zen: aita hil egin zen, eta haurdun geratu zen. 1945eko uztailaren 22an Georg Leander artista komertzialarekin ezkondu zen; haien alaba Kristina 1946ko urtarrilean jaio zen.

Bere bizitzaren zatirik handiena Finlandian bizi izan zuen eta urte batzuk ere eman zituen Frantzian, Aljerian eta Estatu Batuetan. Hiru aldiz ezkondu zen, eta bere alaba Kristina Isola ere Marimekko-ko diseinatzaile bihurtu zen, Maijarekin kolaboratzen denbora batez. Bere biloba Emma-k finlandiar konpainiarako ere diseinatu du.
Errusiako Idazleen Batasuna

**Errusiako Idazleen Batasuna** () herrialdeko idazleak biltzen dituen erakunde publikoa da. 1991n sortu zen, SESB eta Sobietar Idazleen Batasuna desegin ondoren.

## Historia 
1991n Sobietar Idazleen Batasuna desegin ondoren, sail batzuk bildu ziren: Errusiako Idazleen Batasuna, Moskuko Idazleen Batasuna, Mosku Hiriko Idazleen Erakundea eta Idazleen Errusiar Batasuna. Talde horietan ideologia desberdinak biltzen ziren.

## Partaideak 
Gaur egun 3.500 genero guztietako idazleak biltzen ditu. Barruan 58 lurralde erakunde ditu. Aldizkariak, egunkariak eta antologiak argitaratzen ditu.

## Sariak 
Errusiako Idazleen Batasunak urte batzuetan Mikhail Xolokhov Saria eman zuen. Sarituen artean Radovan Karadzic (1994) eta Fidel Castro (1995) egon ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Webgune ofiziala.
Irma Järvinen

**Irma Järvinen** ( Helsinki, 1947) Finlandiako emakume naturalista, botanikaria, itsas biologoa, briologoa, taxonomista, arte kontserbatzailea, eta Esploratzailea da. Erretiroa hartu ondoren, margolaritzan aritzen da, bere 300 obra baino gehiago Helsinskin erakutsiz.

## Ibilbidea 
Helsinkiko Unibertsitateko Botanika Sailean jarduera akademiko eta zientifikoak garatu zituen, Zientzia Biologikoen (sistematika molekularra, biodibertsitatea, bankisa, algak) eta Hezkuntza Zientzien (ikerketan oinarritutako irakaskuntza) ikerketa-ildoekin.
Genesis P-Orridge

**Genesis Breyer P-Orridge** (Manchester, 1950eko otsailaren 22a - New York, 2020ko martxoaren 14a) ingeles abeslaria, poeta eta artista izan zen. *Throbbing Gristle* eta *Psychic TV* musika taldeen sortzailea izan zen.

## Bizitza 
1950ean jaio zen Manchesterren Neil Andrew Megson izenaz. 1965ean Genesis Breyer P-Orridge deitura erabiltzen hasi zen eta 1971n izen hura bere izena bihurtu zuen.

1975ean *Throbbing Gristle* musika taldea sortu zuen beste artista batzuekin. 1981ean *Psychic TV* musika taldearen sorreran parte hartu zuen.

2020ko martxoaren 14an hil zen 70 urte zituela.
Gaspar Castellano y de Gastón

**Gaspar Castellano y de Gastón** (Ejea de los Caballeros, Zaragozako probintzia, 1928ko maiatzaren 18 -2019ko apirilaren 21) abokatu eta eskuineko politikari espainiarra izan zen; Nafarroa Garaiarekin eta UPN alderdiarekin lotura zuzena izan zuen. 1981 eta 1982 artean Aragoiko Gobernuaren Presidentea izan zen. Nafarroan Baztango zinegotzia eta Nafarroako Gorteetan parlamentaria gisa 1995tik 1999ra aritu zen.

## Biografia 
1928an La Berné herri hustuan jaio zen, Ejea de los Caballeros herrian, Zaragoza. Aitaren familiak Tuteran zuen bere jatorria. Bere ama Iruritakoa zen eta bertan eman zuen Castellanok bere haurtzaroa. Zaragozako Unibertsitatean zuzenbidea ikasi zuen eta Doktoreago ikasketak burutu zituen. Administrazioan kargu ugari bete zituen ondoren eta Zaragozako Zuzenbideko Fakultatean irakasle lana egin zuen. Politika mailan Zaragozako Diputazioan Ahaldun Nagusia izan zen. Franco hil ondoren UCD alderdiaren militantea izan zen. Aragoiko autonomian Diputazioaren eta Gobernuaren presidentea izan zen 1991tik 1992ra, lurralde horren Autonomia Estatutua eztabaidatzen zen garaian. 1995tik 1999ra Baztanen zinegotzia eta Nafarroako Parlamentuan parlamentaria izan zen, biak UPN alderdiaren eskutik. 1999tik Euskal Herriko Unibertsitatean irakasle izan zen. Historia Doktoreago tesia Opusen Nafarroako Unibertsitatean egin zuen, Baztango Gaston de Iriarte familiari buruzko ikerketa lana eginez. 2006an irakurri zuen. Hil zenean bere gorpuzkinak Baztanera eraman zituzten, familiaren hilobira.

## Obra 
* “Entre la dimisión de Suárez y el triunfo electoral socialista. 1981-1982”, Egile batzuk, *Memoria del Estatuto: crónica política de la elaboración y primeros pasos del Estatuto de autonomía de Aragón*, Zaragoza, Asociación de Exparlamentarios de las Cortes de Aragón, 2003, 245-254 or.
* *Los Gastón de Iriarte. Trayectoria de una casa baztanesa (siglos XVI-XIX)*, doktoreago tesia, Iruñea, Nafarroako Unibertsitatea, 2006.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Biografia Historia Errege Akademiaren webgunean.
* :Zaragozako Diputazioaren webgune ofiziala.]
* :Biografia.
* :Aragoiko Entziklopedia Nagusiaren biografia.
Kasai (ibaia)

**Kasai**, Angolan, **Cassai**, erdialdeko Afrikako ibaia da, Kongoren adar nagusietako bat. 2.153 kilometroko luzera du.

## Geografia 
Angolan du iturburua. Lehenik iparralderantz doa, eta muga egiten du Kongoko Errepublika Demokratikoarekin. Kongoko lurraldean sarturik, ibaiaren emaria asko handitzen da, 925.172 kilometro koadroko arroa drainatzen baitu (munduko handienetan 32.a). Fimi ibaiarekin elkartzen denetik aurrera **Kwa** izena ematen zaio. Kongo ibaira isurtzen da, Kwamouth herrian. 

Kasairen arroan Afrikako oihan ekuatoriala dago, biodibertsitatean oso aberatsa. Ilebo hiriraino nabigagarria da. Hiri horretaraino ferryak iristen dira Kinshasatik, eta puntu horretatik trenez joan daiteke Lubumbashiraino.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Philipp Meitner

**Philipp Meitner** (Viena, 1839ko abuztuaren 24a - ib. 1910ko abenduaren 9a) austriar abokatua eta xakelaria izan zen. 1872an, Carl Hamppe aurkari zuela, bere xake-partidarik ezagunena burutu zuen: Berdinketa Hilezkorra gogoangarria.

Philip Meitner Lise Meitner fisikariaren aita zen.
Erie ubidea

**Erie ubidea** () Ameriketako Estatu Batuetako kanal bat da, New York estatuan dagoena. Buffalotik (Erie lakuan) hasi eta Albanyraino (Hudson ibaian) iristen da, Aintzira Handiak Ozeano Atlantikoarekin lotuz.

1807an proposatu zuten lehen aldiz ubidea, baina 1817ra arte ez zituzten prestaketak hasi, DeWitt Clinton orduko gobernadoreak aginduta, Niagarako Kanalaren Konpainiari eskatu zionean. 1825ean inauguratu zuten. Aintzira Handiak New York hiriarekin lotzen ditu, eta izugarri lagundu zuen Mendebalde Ertaineko finkapenean, pertsonen eta horniduren garraioa ahalbidetuz.

Hainbat aldiz handitu dute, gaur egun 547 kilometroko luzera, 46 metroko zabalera eta 4 metroko sakonera duelarik. Nagusiki aisialdiko nabigaziorako erabiltzen da, New Yorkeko Estatuko Akuifero Sistemaren zati delarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Silvia Saint

**Silvia Saint** (Kyjov, Txekia, 1976ko otsailaren 12a), **Silvie Tomčalová** benetako-izenaz, txekiar aktore pornografiko ohia da. 300 film pornografiko baino gehiagotan agertu da. 2012an AVNren Ospearen Aretoan sartu zen.

## Kanpo estekak 
* Silvia Sainten webgune ofiziala
Amerikar mendikatea

**Amerikar mendikatea** mendilerro zabal bat da, ia etenik gabeko mendilerro eta mendilerroen sekuentzia batean datzana, Amerika kontinentearen mendebalde osoan zehar, Antartikaraino iritsiz.

Iparraldetik hegoaldera, sekuentzia orogeniko hau meridianoan, Alaskako mendikatearekin eta Brooks mendikatearekin hasten da, Alaskan Kanadako Yukon eta Columbia Britainiarrean zehar hedatzen da. Amerikako Estatu Batuetan adar nagusia Mendi Harritsuak dira, Mexikon mendilerroak Mendebaldeko Sierra Madre eta Ekialdeko Sierra Madre mendilerroen artean jarraitzen du. Ondoren, Erdialdeko Amerikako mendilerroetan zehar jarraitzen du, Guatemalan, Hondurasen, Nikaraguan, Costa Rican eta Panaman. Azkenean, Andeetako mendikatea bihurtzen da Hego Amerikan. Gainera, Hegoaldeko Georgiak uhartediraino jarrai dezakeela uste da, eta Hego Atlantikoan zehar Graham Lurraldeko mendietaraino, Antartikako penintsulan. Sistema orogeniko hau Ozeano Bareko Suzko Eraztunaren ekialdeko erdia da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brooks mendikatea

**Brooks mendikatea** (gwich'in hizkuntzaz: *Gwazhał*) iparraldeko Ipar Amerikako mendikatea da. Mendebaldetik ekialdera hedatzen da iparraldeko Alaskan zehar eta Kanadako Yukon lurralderaino, guztira 1.100 kilometroko distantzia dute mendiek, 2.700 metroko altueraraino. Uste denez, mendikateak 126 milioi urte inguru ditu. AEBetan mendi hauek Mendi Harritsuen zati (edo hedadura baten) bezala hartzen dira, Kanadan banandutzat hartzen diren bitartean, Harritsuen muga, Columbia Britainiarraren hegoaldeko muturrean dagoen Liard ibaia delarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Asa Akira

**Asa Akira** (Manhattan, Ameriketako Estatu Batuak, 1986ko urtarrilaren 3a) estatubatuar aktore pornografikoa, helduentzako zinema zuzendaria eta idazlea da. 700 film baino gehiagotan agertu da 2020ko martxora arte. 2013an Urteko Emakumezko Aktore Onenaren AVN Saria irabazi zuen.

## Liburuak 
* *Insatiable: Porn A Love Story* (2014, Grove Press, )
* *Dirty Thirty: A Memoir* (2016, Cleis Press, )
* *Asarotica* (2017, Cleis Press, )
Beatriz Montañez

**Beatriz Montañez López** (Almadén, Espainia, 1977ko ekainaren 3a) espainiar kazetaria, gidoilaria, telebista aurkezlea eta aktorea da. Ezaguna da La Sexta telebista katean *El intermedio* telebista saioa aurkezteagatik El Gran Wyomingekin batera.
Maruxa Orxales

**Dulce María Orjales Valcárcel**, **Maruxa Orxales** edo **Maruxa Orjales** bezala ezaguna (Ferrol &ndash; Madril, 2010eko urtarrilaren 13) Galiziako idazlea izan zen.

## Ibilbidea 
Zuzenbideko ikasketak hasi zituen Santiagoko Unibertsitatean. Psikologia ikasteko Madrilera joan zen. Prentsan eta irratian ezagutzera eman zen. Eleberri laburraren Café Gijón sarian finalista gelditu zen.

## Obra 
* *Te he perdido, para ti mis palabras* (Egilearen edizioa, 1971) ()
* *Viviendo en amor* (Autoeditado, 1974) ()
* *Caminos* (El Arte, Instituto del Libro, 1975)
* *Elesmiel* (Torremozas, 1989) ()
* *¿Se apagará esta luz...?* (Torremozas, 1992) ()
* *Vientos de amor* (Primera Persona, 2004) ()

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Biografía de Maruxa Orxales en galegos.info
* Maruxa Orxales sarrera *Queimar as meigas: Galicia, 50 años de poesía de mujer* liburuan.
Ellen Thesleff

**Ellen Thesleff** (Helsinki, 1869ko urriaren 5a - 1954ko urtarrilaren 12a) finlandiar margolari espresionista izan zen, Finlandiako margolari modernista garrantzitsuenetakoa.

## Biografia 
Thesleff Helsinkin jaio zen. Bost anaien alaba nagusia zen eta aita margolari amateurra zen. Lehenik ikasgai pribatuak hartu zituen eta gero, 1887an, bi urtez ikasi zuen Finlandiako Arte Elkartearen Marrazki Eskolan (gaur egun Finlandiako Arte Ederretako Akademia izenarekin ezagutzen dena) Gunnar Berndtson-ekin. 1891n Tesleff Parisera joan zen eta Académie Colarossi-n matrikulatu zen.

Thesleff-ek Finlandia, Frantzia eta Italia artean igaro zuen bere bizitza, 1894an lehenengo aldiz Italia bisitatuz. Finlandian, Murolen (Ruovesi) familiako jabetza zuen. Ez zen inoiz ezkondu. Thesleff-ek XX. mendeko erakusketa garrantzitsu askotan parte hartu zuen. Izan ere, 1949an bere margolanak Kopenhageko arte nordikoko erakusketa garrantzitsu batean egon ziren ikusgai eta komunikabideek asko goraipatu zituzten.

Bere ibilbidearen hasieran, Thesleff-ek margolan sinbolistetan lan egin zuen Eugène Carrière-ren antzeko estiloan, Édouard Manet-en eskutik eragin handiagoa izan zuela azpimarratu zuen arren. Geroago espresionismoaren eta modernismoaren alde egin zuen, batez ere paisaietan.

## Iruditegia 

Ellen Thesleff, Portrait of the Artist's Mother.jpg|*Artistaren amaren erretratua* (1896).
Ellen Thesleff On the beach.jpg|*Hondartzan - Forte dei Marmi* (1913).
Ellen Thesleff, Florence 1909.jpg|*Florentzia* (1909).
Ellen Thesleff Italian Girl.jpg|*Italiar neska gaztea* (1925).
Ellen Thesleff Lakeside.jpg|*Aintzira* (1937).

## Kanpo estekak
Amélie Helga Lundahl

**Amélie Helga Lundahl** (Oulu, 1850eko maiatzaren 26a - Helsinki, 1914ko abuztuaren 20a) finlandiar margolaria izan zen.

Estocolmoko Arte Ederretako Eskolan ikasi zuen, eta gero Parisko Académie Julian-en ikasketak jarraitzeko beka lortu zuen. 1870eko hamarkadan Bretainiara egindako bisitaren ondorioz paisaiak eta erretratuak margotzen hasi zen.

## Galeria 

Fitxategi:Girls Head Amelie Lundahl.jpg|*Jeune Bretonne* (1882)
Fitxategi:Breton_Girl_with_jar_ALundahl.jpg|''Portrait d'une Bretonne'' (1884)
Garazi Lizarraga

**Garazi Lizarraga Lertxundi** (Irun, Gipuzkoa, 1989) nutrizionista da. Euskal Herriko Unibertsitatearen Arabako campusean, Gasteizen, egin zituen Elikadurako ikasketak; bai eta master bat ere, haurtzaroa eta ariketa fisikoa gaitzat hartuta.

ezkerrera | thumb | Garazi Lizarraga, 2020an.

Bi urtez ostalaritzan aritu ostean, bere kasa hasi zen elikadura zientziari loturiko lanetan, ordu arte ikusi zuenarekin ez baitzuen bat egiten. Jaten denaz gain, nola jaten den ere aztertzen du Lizarragak. Osasunari loturiko Fylab zentroan lan egiten du, Irunen, dietetika, psikologia eta fisioterapia arloko profesionalen talde batean.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Garazi Lizarragaren webgunea.
Miquel Missé

**Miquel Missé Sánchez** (Bartzelona, 1986) soziologoa eta trans ekintzailea, ikertzailea eta formatzailea da sexu eta genero aniztasunaren aldeko politika publikoen arloan.  

## Biografia 
Soziologia ikasi zuen Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan.  Trans borrokaren hainbat taldetan parte hartu du eta Trans Despatologizaziorako Nazioarteko Sareko kide aktiboa izan da, baita 2012. urtean Stop Trans Pathologization nazioarteko kanpainaren sustatzailea ere. 

Ikerketatik, pedagogiatik eta proiektuen sorreratik, trans kultura plural eta kritikoa sustatzea da bere xedea,  baita generoko erreferentziak zabaltzea esperientzia anitz eta eraldatzaileekin . 

Aholkulari eta formatzaile independentea da, sexu eta genero aniztasunaren aldeko politika publikoen alorrean, eta VICeko Unibertsitatean kanpoko ikertzaile bezala Sexu eta genero aniztasunaren ikasketa lerroan parte hartzen du.  *Transitando por las fronteras del género* (Observatorio Catalán de la Juventud, 2009) ikerketan lan egin du, en los proyectos de diagnóstico y elaboración participativa del Plan Municipal para el colectivo LGTB del Barcelonako Udalaren  baita diagnostikoan eta egite prozesuan LGTB kolektiboarentzat egindako Plan Munizipalaren proiektuan eta *Against Homophobia European Local Administration Devices* europar proiektuan.

Generoaren eta sexualitatearen inguruko nerabeei zuzendutako hainbat ekimenetan parte hartzen du, esate baterako, *OASIS* proiektua *, LGTBI nerabeentzako udalekuak*, Candela kooperatibaren eskutik;  edo *Kaleidoskopio* proiektuan, haurtzaroan genero pedagogia kritikoak sustatzeko ekimenean, haurtzaroan genero aniztasunen arloan laguntzeko eta aholkatzeko helburua duena. Pol Galofre eta Gracia Campsekin batera, Cultura Trans-ek eta FIRE-k ekoiztutako “Trans Art Cabaret” ikuskizuna sortu zuten! ! . 

## Lanak 
* *El género desordenado (Genero eragabea).* *Transexualitatearen patologizazioaren inguruko kritikak* (Egales, 2010), Gerard Coll Planasekin batera.
* *Transexualidades (Transexualitateak).* *Beste begirada posible batzuk* (Egales, 2013)
* *Políticas Trans (Trans Politikak).* *Amerika transnazionalaren ikerketen antologia* (Egales, 2015), Pol Galofrerekin batera.
* Gorputza okerra konkistatzeko (Egales, 2018).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frantziar paradoxa

**Frantziar paradoxa**, Frantzian ematen den ustezko nutrizio-paradoxa da, gaur egun nagusiki ezarrita dagoen nutrizio teoriaren zati batekin bat ez datorrena. Honakoa da paradoxa: herrialde horretan gaixotasun kardiobaskularren intzidentzia AEBetan baino askoz txikiagoa da, gantz aseetan aberatsagoa den dieta jarraitzen duten arren.

Samuel Black irlandarrak, frantziar kulturaren behatzaile eta gourmetak, 1819an artikulu zientifiko bat argitaratu zuen, eta bertan honako ohar hau egin zuen: "Frantsesek koipe ugari jaten dute -gaztak, esne osotik eratorritako beste batzuk eta foie grasak-, eta, oro har, ingelesek eta beste europar batzuek baino bihotzeko gutxiago egiten diote". Black artikuluaren amaieran argi utzi zuen ardo beltzaren kontsumoak zerbait izan zezakeela.

Harrezkero gertakariaren hainbat interpretazio izan dira. 1991n, AEBetako CBS telebista kateko telebista saio batek (*60 Minutes*) ardo beltzaren kontsumoaren ondorioa zela ziurtatu zuen, eta horrek herrialde hartan ardo beltzaren salmentak gora egitea eragin zuen. Ordutik, fenomeno hau frantziar paradoxa izenaz ezagutzen da. Paul Bocuse sukaldariak, berriz, frantziarrek kontsumitzen dituzten foien eta haragien kalitate handiagatik azaltzen zuen, ardoarekin batera. Azken ikerketek azido oleiko handia duen oliba olio eta dieta mediterraneoa deritzonaren beste osagai tipiko batzuren kontsumoaren eragina dela adierazten dute.

Alde batetik, argi dirudi alkoholaren kontsumo neurritsua, batez ere ardoarena (resveratrola, polifenolak eta flavonoideak dituena) osasunarentzat onuragarria dela, nahiz eta azterketa berrienek gantz asearen kontsumoaren eta gaixotasun kardiobaskularren artean erlaziorik ez dagoela ondorioztatu duten, eta, nolanahi ere, alderantziz izan litekeela, nahiz eta beste faktore batzuk barazkien kontsumoa handitzea eta karbono hidratorena murriztea izan daitezkeen.

1950ean Ancel Keys estatubatuar fisiologoak egindako ikerketa batek jada gantz aseak kaltegarriak direlako ideia proposatu zuen, baina gezurretan nahita ari zela frogatu dute.

## Erreferentziak