open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ketikoti

[thumb|*Kwakoe*, [Paramaribo|Paramaribon. Esklabo baten kateen apurketa irudikatzen du.]]
***Ketikoti*** (kate-apurtzea) esaten diote Surinameko, Emantzipazio Egunari. Uztailaren 1ean esklabotzaren amaiera ospatzen dute.

## Historia 
1644ean Amsterdamen eta bere lur eremuetan gizon guztiak libre zirela sinatu bazen ere, 600.000 pertsona inguru esklabizatu eta plantazioetan lan egitera behartu zituzten. Ikerketa baten arabera, Herbeheretako Errege-etxeak 545 milioi euro irabazi zituen 1675 eta 1770  urte artean izandako kolonietan, non esplotazioa eta bortzazko lana oinarrizkoak izan ziren.

1863an esklabotza indargabetu zuten Herbehereek Surinam eta Herbehereetako Antilletan, baina praktikan esklabotza beste hamar urtez jarraitu zuen. Izan ere haciendetan bortxazko lana mantendu zen.

2023ko uztailaren 1ean ospatutako *ketikotian*, Willem-Alexander Herbehereetakoak Orange-Nassau errege-etxeak esklabotzan izan zuen paperagatik parkamena eskatu zuen. Urte hasieran ere, Mark Rutte ministroak gauza berbera egin zuen. *Black Manifesto* eta *The Black Archives* taldeek parkamen eskatze soila kritikatu dute, izan ere ez da erreparazio planik aurreikusten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Herbeheretar Inperioa
* Guyana Nederlandarra
* Karibeko Herbehereak

## Kanpo estekak 
* Zeelanda Berriko esklabotzari buruzko webgunea
Guyana Nederlandarra

**Guyana Nederlandarra** (Nederlandaran: *Nederlands-Guiana*) Hego Amerikako iparraldeko kostaldean Herbehereek izandako kolonien multzoari emandako izena da, Mendebaldeko Indietako Konpainia Neerlandesak kudeatzen zituen. Neerlanderan, "kostalde basatia" (De *Wilde* Kust) deitzen zieten kolonia hauei. Egun, Guyana eta Surinam nazioek okupatzen dute eskualdea.

Herbeheretako Guayanaren parte izan ziren:

* Surinam
* Berbice
* Cayena
* Demerara
* Esekibo
* Pomeroon

## Historia 
ezkerrera|thumb|230x230px|Herbehereetako Guayanaren mapa.
Europar konkistatzaileak iritsi aurretik, Karibeak bizi ziren eskualdean. Espainiak eremu osoa eskatu bazuen ere ez zuen okupatu. Eskualdearen lehenengo erreferentzia idatzia 1599koa da, Jodocus Hondius kartografo belgikarrak marraztutako mapa batekoa. 1600tik aurrera Zeelandako probintziatik zetozen kolono Neerlandesak finkatu ziren bertan.

1621ean Mendebaldeko Indietako Konpainia Neerlandesa sortu eta Hego Amerikako kolonien kontrola eman zien, gainbegiratu gabe. Abraham van Peere neerlandarrak koloniaren administrazioa zuzendu zuen, Berbice sortu zuen esploratzaileak. Ingalaterrarekin izandako bigarren gerraren ondoren, Ingalaterrak Probintzia Batuei laga zien gaur egun Surinam okupatzen duen lurraldea, Amsterdam Berriaren truke (egun, New York).

Herbehereetako Guayana ez zen erakunde politikoa izan, adierazpen geografikoa baizik. Izan ere administrazio desberdinak izan zituzten: Demerara Konpainiak kontrolatzen zuen, eta Berbice eta Surinam, berriz, sozietate desberdin eta independenteek kontrolatzen zituzten. Neerlandarrek Guyana Frantsesa kontrolatu zuten ere 1660 eta 1664 urte artean, eta berriz ere 1676 eta 1677 artean.

Bátaviako Errepublikaren garaian (1795-1806), britainiarrek lurraldearen zati handi bat hartu zuten berriro ere. 1814an Napoleondar Gerren ondoren, Erresuma Batuak bi kolonien (Demerara eta Berbice) kontrola lortu zuen, Britainiar Guayana bihurtuz. 1815. urtetik aurrera, bost Guayana izan ziren: Guayana espainiarra edo venezuelarra (Venezuela), Guayana Britainiarra, Guayana Neerlandesa, Guayana Frantsesa eta Guayana Portugesa (Brasil).

1973ko urrian independistek hauteskuandeak irabazi eta Henck Arron (NPS) bihurtu zen gobernu lokaren ministro.

Kolonia hau Herbehereetako Erresumaren parte izan zen 1975era arte, orduan eskualdea inpedendizatu zen Surinam izenarekin.

## Ikus, gainera 
* Herbeheretar Inperioa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Nuevo mapa de la maravillosa, extensa y rica tierra de Guayana ... с 1598
Itxarkundia (abestia)

***Itxarkundia*** (Itxaron + kundia atzizkiarekin osatua dago "itxaropen handia" edo "zain egotea") euskal abesti aberkoia da, Sabin Aranak 1896an idatzia. Urkok bere *Bihotz bihotzez* diskoan abestu zuen. Espainiako Gerra Zibilean EAJri atxikitako Eusko Gudarosteko batailoi batek *Itxarkundia* izena eduki zuen.

## Hitzak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Eusko Abendaren Ereserkia*
* *Jeiki jeiki*
* *Mendiko negarra*
* *Gora Euskadi, bizi bedi!*
* *Belarrimotza, zertara hator hona?*
* *Lenago il!*

## Kanpo-estekak 
* Abesti osoa entzungai
Sulaiman Too

**Sulaiman mendia** (Taht-I-Suleiman, Suleiman edo Salomongo arroka edo tronua bezala ere ezaguna) Ox hirian dago. Garai batean erromesaldiko leku garrantzitsua izan zen, bai islamiar aurrekoentzako baita ere islamiarrentzako. Mendia, inguratzen duten lautadetatik altxatzen da, Fergana haranetik. Leku ezaguna da bertakoen eta bisitarien artean, ikuspegi ederrak baititu. Mendiak, sobietar garaian induskatu zen museo bat du; bertan inguruko aurkikuntza arkeologikoak erakusten dira. Mendiaren beheko hegala hilerri batez inguratuta dago.

## Sulaiman 
Sulaiman Koranean agertzen den profeta bat da, Salomonen irudi biblikoaren baliokidetzat hartzen dena. Mendiak, ustez bere hilobia markatzen duen santutegia dauka. Santutegira goian igo eta haitz sakratua zeharkatuz irekigune batetik arrastaka doazen emakumeek, kondairaren arabera, seme-alaba osasuntsuak izango dituzte. Mendiko zuhaitz eta zuhaixkak "otoitz-bandera" ugariz estalita daude.

## Mendi sakratua 
Unescoren arabera, mendia "Asia erdialdean dagoen mendi sakratu baten adibiderik osoena da, hainbat milurtekotan gurtutakoa". Toki hau oraindik ere ezaguna da bertako musulmanen artean, mendirik altuenera daramaten eskailerekin, non Baburrek jatorriz 1510ean eraikitako meskita txiki bat dagoen, XX. mendearen amaieran berreraikia.

## Iruditegia 

Image:
Osh 03-2016 img39 Cemetery at the Sulayman Mountain.jpg|Mendi inguruko hilerria.
Stans08-341 (3134246791).jpg|Sobietarrek egindako museoaren sarrera.
Osh 03-2016 img22 tomb of Asif ibn Barkhiya.jpg|Asif ibn Barkhiyaren hilobia.
Cave on Sulayman Mountain.jpg|Sulaimanen leizea.
Sulayman Mountain, Osh.jpg|Gailurra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :https://whc.unesco.org/fr/list/1230/lother=es Unescoaren webguneko informazioa.
Milan Milutinović

**Milan Militinović** ( ; Belgrad, 1942ko abenduaren 19a - *ibidem*, 2023ko uztailaren 2a) serbiar politikaria izan zen. Serbiako presidentea izan zen 1997tik 2002ra.

Jugoslaviako Komunisten Ligako kidea eta Jugoslaviako Errepublika Sozialistako parlamentu federaleko diputatua izan zen. Serbiako Hezkuntza eta Zientzia idazkaria (1977-1982), Serbiako Liburutegi Nazionaleko zuzendaria (1983-1987), Jugoslaviako enbaxadorea Grezian (1989-1995) eta Jugoslaviako Atzerri ministroa (1995-1997) ere izan zen.

1997tik 2002ra Serbiako presidentea izan zen. Slobodan Miloševićek boterea kontrolatzen zuen presidente federal gisa.

Agintaldia amaitzean, Jugoslavia ohirako Nazioarteko Zigor Auzitegiak epaitu eta absolbitu egin zuen, Slobodan Milosević erruduna zela iritzita.
El hijo zurdo

***El hijo zurdo*** espainiar telesail laburra da, Rafael Cobosek Movistar Plus+erako sortua.

## Sinopsia 
Sevilla, Espainiako Poliziaren polizia etxe bat. Gaua da, eta kanpoaldean ez da giro: euria ari du barra-barra. Aterpean ere, inor ez dago eroso. Emakume bat noraezean dabil, adin txikiko semeak eta bere lagun batek gazte marokoar bat jipoitu ostean. 17 urteko mutiko sumindua autoritatearen atzaparretatik libratu eta korrika desagertuko da. Ama nahastuta dago, eta bere buruari galdetzen dio ea semea, besarkatu bezain laster, martxan zegoen autotik errepidera jauzi egin eta ihesera jo duen pertsona hori, bere betiko seme Lorenzo ote den.

## Aktoreak 
* María León: Lola Izquierdo
* Hugo Welzel: Lorenzo Gómez Frías
* Alberto Ruano: Rodrigo Gómez Frías
* Tamara Casellas: Maru
* Numa Paredes: Inés
* Marisol Membrillo: madre de Lola
* Susana Córdoba: Juana
* Germán Rueda: "El Loco"

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nagasakiko Prefekturako Arte Museoa

**Nagasakiko Prefekturako Arte Museoa** Nagasakin ireki zen, Japonian, 2005ean, Kengo Kuma arkitektoak diseinatutako eraikin batean. 

Bertako arte bildumak biltzen ditu, batetik, Nagasakirekin erlazioa duten artelanek, eta bestetik Espainiako artearen bilduma interesgarri bat zeina bildu zuen II. Mundu Gerraren garaian Yakichiro Sumak, Japoniako Inperioak Francoren Espainian orduan izan zuen ordezkari bereziak.

## Iruditegia 

Fitxategi:Nagasaki Prefectural Art Museum (3611415368).jpg|
Fitxategi:長崎県美術館 - panoramio - denki-kurage (3).jpg|
Fitxategi:Nagasaki museum 11177345 de60988ab4 o.jpg|

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tú también lo harías

***Tú también lo harías*** espainiar telesaila da, David Victorik eta Jordi Vallejok Disney+erako sortua.

## Sinopsia 
Armak erabiliz egindako lapurreta bat jazo da Bartzelonako aireportua inguruko hainbat hirirekin lortzen duen autobus ibilbidean. Emaitza: hiru hildako, pertsona bat ihesean, eta sei lekuko, susmagarria identifikatu ezinean. Polizia agenteak susmatzen hasiko dira ea lekukoak ez ote diren zerbait ezkutatzen ari. Bitartean, sare sozialetan iheslariaren aldeko mezuak ugaritzen hasi dira.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Love & Death

***Love & Death*** estatubatuar telesail dramatikoa da, Lesli Linka Glatterrek eta Clark Johnsonek HBO Maxerako sortua.

## Sinopsia 
Texasen maldan behera joandako bi bikoteren harremana da telesailaren ardatza. Itxuraz lagun onak, elkarrekin joaten dira elizara, baina ezkontzaz kanpoko harreman batek aizkorak zorroztera bultzatuko ditu protagonistak.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Showing Up (filma)

***Showing Up*** 2022ko Kelly Reichardt estatubatuar zinema zuzendariaren komedia dramatikoa da.

## Sinopsia 
Lizzie artista da. Zeramika piezak egiten ditu, baita buztinezko eskultura txikiak ere. Beste artista askok bezala, Lizziek dirua irabazteko bidea ematen dion lan bat du, eta bere denbora librean kezkatzen da sorkuntzaz. Lizziek ez du konfiantza handiegirik bere buruarengan, eta deseroso dago bai bere azalean, baita artearen munduan ere. Familiarekin duen harremana ere ez da erraza: ama Lizzieren nagusia da zuzentzen duen arte eskolan; intentsitate bereziko pertsona bat da, apur bat neurotikoa eta kontrolatzailea. Aitak, amarengandik banandua, lagunak diren bikote bat du etxean, eta, dirudienez, berataz baliatzen ari dira, nahiz eta gizona nahikoa lotsagabea den; eta anaia, artista hura ere, fase maniako bat bizitzen ari da, eta familiako kide guztiak kezkatuta ditu.

## Aktoreak 
* Michelle Williams: Lizzy Carr
* Hong Chau: Jo Tran
* Maryann Plunkett: Jean Carr
* John Magaro: Sean Carr
* André 3000: Eric
* James LeGros: Ira
* Judd Hirsch: Bill Carr
* Ted Rooney: Ted
* Heather Lawless: Marlene
* Amanda Plummer: Dorothy
* Matt Malloy: Lee

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Temps mort (filma)

***Temps mort*** 2023ko Ève Duchemin frantziar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Hiru presori astebururako baimena eman diete, aspaldiko partez. 48 ordu izango dituzte erlaxatzeko. 48 ordu haien maiteekin elkartzeko. 48 ordu galdutako denbora berreskuratzeko.

## Aktoreak 
* Karim Leklou : Bonnard
* Issaka Sawadogo : Hamousin
* Jarod Cousyns : Colin
* Johan Leysen : Bonnarden aita
* Blanka Ryslinkova : Bonnarden ama
* Hassiba Halabi : Colinen ama
* Maja Ajmia Zellama : Eva
* Vadiel Gonzalez Lardued : Sabrina
* Babetida Sadjo : Édith
* Martha Canga Antonio : Lucille
* Frédéric Clou : langilea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Las buenas compañías

***Las buenas compañías*** 2023ko Sílvia Munt kataluniar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Uda. 1977. urtea. Beak 16 urte ditu, eta aldaketak bultzatzeko, bat egin du herrialdean zabaltzen ari diren mugimenduekin. Emakume talde batekin kolaboratzen du kausa feminista ikusarazteko eta abortatzeko eskubidea lortzeko. Oso adiskidetasun berezia izango du Mirenekin, bera baino zaharragoa den neska batekin. Konpromiso politikoak eta Mirenekin duen harremanak mugarri bihurtuko dute uda hori.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Señoras del (h)AMPA

***Señoras del (h)AMPA*** espainiar telesail komikoa da, Carlos del Hoyok eta Abril Zamorak Telecincorako sortua.

## Sinopsia 
Mayte, Lourdes, Virginia eta Amparo Madrilgo Carabanchel barrutian bizi diren lau emakume dira. Ustekabean Elvira hiltzen dutenean gainezka egingo dute. Ama uzkur bat da, eta eskolako Ikasleen Gurasoen Elkartearen bileretan izorratzen ditu. Gertaerak aitortu ezinik, indarkeriazko espiral bat sortzen dute nahi gabe, benetako kriminalei aurre egiteko mafioso arriskutsu bihurtuko dituena.

## Aktoreak 
* Malena Alterio – Lourdes Sanguino
* Toni Acosta – Mayte Soldevilla
* Nuria Herrero – Virginia Torres
* Mamen García – Amparo Peláez
* Marta Belenguer – Elvira Navarro
* Ainhoa Santamaría – Anabel Sorolla

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
4 estrellas

***4 estrellas*** () espainiar telesail komikoa da, Daniel Écijak La 1rako sortua.

## Sinopsia 
Lasierra Hotelak bere laugarren izarra jaso berri du une txarrenean. Clara, Silviaren txikitako lagun zahar bat, itzuli da sekretu bat besapean.. "Ni ere familia honen parte naiz. Ni ere Lasierratar bat naiz". Rita, itxuragatik kezkatuegi dagoen ama, iletik tira egitera doa albistearekin. Martak, apetatsu eta azalekoa, gerra deklaratuko dio lehen minututik. Eta Silviak ahal duen guztia egingo du egoera amaz joan ez dadin.

Lasierra familia berria dira, serie berri honetako lau izarrak. Orain alde batera utzi beharko dituzue zuen desadostasunak hotela aurrera ateratzeko. Hori egiteko gai izango dira?

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zona degradatu

[thumb| AEBetako [Washington (estatua)|Washington estatuko gari-soro baten higadura.]]
**Zona degradatua** kontzeptu ekologiko bat da, zeinaren arabera ingurune biofisikoaren kalitatea aldatzen da gizakiak lurrazalean esku hartzeko prozesuen bidez. 

## Prozesu artifizialak 
Garrantzitsua da argitzea "zona degradatuaren" kontzeptu ekologikoak ez dituela lurra degradatzeko prozesu naturalak barne hartzen, hala nola hondamendi naturalak.

Degradazio ekologikoaren kausa larrienak, garrantzitsuenak eta iraunkorrenak, kasu gehienetan, gizakiak lur edo eremuarekiko zuzeneko edo zeharkako esku-hartzeetatik datoz. Era berean, kontuan hartu behar da giza jarduera askok hondamendi naturalak erraztu ditzakeela, hala nola baso-suteak, elur-jausiak, luiziak eta uholdeak.

2007ko kalkuluen arabera, nekazaritza-lurzoruen % 40 degradazio-egoeran daudela uste da.

Ureztatzeko ura gehiegi erabiltzeak barnealdeko itsasoak hondatzea ekar dezake, Aral itsasoa esaterako, gaur egun egoera katastrofikoan dagoena.

## Arrazoiak 
Lurzoruaren degradazioaren arrazoi garrantzitsuenak hauek dira:

* Lurra zaintzen ez duten eta higadura sustatzen duten nekazaritza praktika txarrak.
* Artaldearen gehiegizko artzaintza edo gehiegizko artzaintza.
* Baso-soiltzea
* Aire zabaleko harrobiak eta meategiak
* Gehiegizko ureztatzea (golf zelaiak eta lorategiak) eremu natural lehorretan
* Gehiegizko urbanizazioa eta merkataritza garapena.
* Lurzorua hondakin industrial, toxiko edo erradioaktiboekin zuzenean edo zeharka kutsatzea.
* Hondakin-zabortegiak edo inguruan botatako zabor ugari
* Lur orotako ibilgailuen gehiegizko pasabideak

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Eswaran, H.; R. Lal and P.F. Reich. (2001). "Land degradation: an overview". Responses to Land Degradation. Proc. 2nd. International Conference on Land Degradation and Desertification, New Delhi, India: Oxford Press  Arxivat 2012-01-20 a Wayback Machine.
* D.L. Johnson and L.A. Lewis *Land Degradation:Creation and Destruction*, 2nd edition, Rowman and Littlefield, Lanham, Boulder, New York, Toronto, Oxford, 2007.

## Kanpo estekak 
* *USDA Baliabide Naturalak Kontserbatzeko Zerbitzua*
* Lurzorua birgaitzea
Irigaingo aztarnategi arkeologikoa

**Irigaingo aztarnategi arkeologikoa** Irisasi mendi publikoan, Usurbilen dagoen aztarnategia da, Oria ibarraren behe aldean, beraz. Aztarnategian Erromatar Behe Inperioko garaiko materialak aurkitu dira.

## Indusketen historia 
2004an, III. eta V. mendeen arteko nekazaritza eta abeltzaintzako kokapen bat aurkitu zen Irigainen. Aurkikuntza garrantzitsua izan zen, Oria ibaiaren beheko zatiko Antzinaroko populaketari buruzko lehenengo testigantza baita. Zeramika arrunt ez-torneatuaren hainbat lagin aurkitu ziren. Kokapenaren ezaugarriak bat datoz Behe Inperio garaiko Gipuzkoako landa ingurunean egin diren beste aurkikuntzekin.

2004aren amaieran eta 2005aren hasieran zazpi zundaketa egin ziren. Lehen biak Irigaingo punturik garaienean egin ziren eta emaitza negatiboa eman zuten baina beherago egin ziren hurrengo zundaketek emaitza positiboa eman zuten. 2005ean beste hiru zundaketa egin ziren, aurreko urtekoetatik metro gutxira, hego-ekialdera. Hauek ere emaitza positiboa eman zuten, material zeramikoak nabarmenduz. 2006an egindako laugarren kanpainan beste hiru zundaketa egin ziren ipar-ekialderantz. Ezin izan zen aztarnategiaren ipar-ekialderanzko zabalkundea frogatu. Aurkikuntza interesgarriena XIX. mende hasierako txanpon bat izan zen.

Beste kanpaina batzuk egiten jarraitu dute Manu Ceberio eta Izaro Quevedoren zuzendaritzapean. Zeramika zatiren artean, eltze formakoak azaldu dira, eta katilu formakoak ere. Bestalde, ikatzak eta lur egosi zati batzuk jaso izan dira.

Fitxategi:Irigain-2023-iraila-indusketa-lantaldea.jpg|2023ko indusketa kanpainako lan-taldea induskatzen.
Fitxategi:Irigain-2023-iraila-indusketa-lantaldea-3.jpg|2023ko indusketa kanpainako lan-taldea
Fitxategi:Irigain-2023-iraila-indusketa-zeramika-ezpain.jpg|2023ko kanpainako aurkikuntza bat: erromatar zeramika arrunt motako ontzi bateko ezpain zatia. 
Fitxategi:Irigain-2023-iraila-indusketa-zeramika-ezpain-2.jpg|2023ko kanpainako aurkikuntza bat: erromatar zeramika arrunt motako ontzi bateko ezpain zatia gertutik ikusia. 
Fitxategi:Irigain-aztarnategiko-2023ko-lantaldea-2.jpg|Irigain aztarnategiko 2023ko indusketa kanpaina. Zuzendaria eta laguntzaile bat pieza baten agerlekua berrikusten.
Fitxategi:Manu-Ceberio-2023-iraila-Irigain.jpg|Manu Ceberio Rodríguez  lurra galbahetik pasarazten pieza txiki-txikiak aurkitzeko

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Andatzako mendilerroa

## Kanpo estekak
Farhud

***Farhud*** () Bagdadeko juduen kontrako pogroma izan zen, 1941eko ekainaren 1ean eta 2an gertatu zena, britainiarrak anglo-irakiar gerran garaile atera eta gutxira. Hiriko juduen kontrako erasorik handienean, 180 lagun inguru hil, milaka zauritu, 900 etxebizitza suntsitu, eta hainbat lapurreta egin zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Norman Myers

**Norman Myers** CMG (1934ko abuztuaren 24a - 2019ko urriaren 20a) biodibertsitatean espezializatutako ekologista britainiarra izan zen eta ingurumen errefuxiatuen inguruan egindako lanagatik nabarmendu zen.

## Biografia 
Myers Whitewellen (Lancashire, gero Yorkshire) jaio zen eta 11 urtera arte hazi zen familiaren baserrian, argindarrik, gasik edo barneko komunik gabe. Kenyan bizi izan zen 30 urte baino gehiagoz eta geroago Headington-en, Oxford-en, Ingalaterran kokatu zen.   Gramatika eskolan eta ondoren Oxfordeko Unibertsitatean (BA frantsesa eta alemana, Keble College 1958, MA 1963) eta Barrutiko ofiziala izan zen Kenyako Administrazioaren azken urteetan 1958tik 1961era. Ondoren, Nairobin batxilergoko irakasle gisa lan egin zuen 1961etik 1966ra  eta idazle eta esatari autonomoa 1969ra arte. 1972an, Berkeleyko Kaliforniako Unibertsitatean doktoretza ikasketak egin ondoren (1973an lizentziatua) NBE, Munduko Banku eta beste erakunde batzuen aholkulari bihurtu zen, Kenyan egon zen 1980ko hamarkadaren hasierara arte. Berak eta Dorothyk alaba bat dute, Mara Yamauchi maratoi korrikalari erretiratua, Kenyan hazi zutena 8 urte arte.

Oxforden hil zen 2019ko urriaren 20an, gaixotasun luze baten ondoren. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Conversation with Norman Myers at University of California Berkeley website
* Peter H. Raven and Stuart Pimm, "Norman Myers", Biographical Memoirs of the National Academy of Sciences (2020)
Ohitura-komedia

[thumb|300px|[Molièreren ''L'École des femmes* ohitura-komediaren 1719ko edizioaren grabatua.]]
**Ohitura-komedia** azpigenero dramatiko bat da, garai bateko edo klase sozial jakin bateko eguneroko bizitza ironiaz eta zorroztasunez deskribatzen duena, oro har klase ertaina edo burgesia.

Kostunbrismoko literatura deritzon generoaren ahaidea da, eta karikaturizaturik agertzen den publiko berera bideratzen da, pertsonaia batzuek beren inguruneko portaera-jarraibide konbentzionalei jarraitzen dieten trebetasuna edo baldarkeria islatuz. Jarraibide horiek, moralki, hain zorrotzak edo hutsalak izan daitezke, beren publikoak jasan dezakeen neurrian; izan ere, haien kritika soziala azalekoa izaten da, ez du gizartearen funtsezko zutabeak ukitzen eta erraz desagertzen da. Lope de Vega (*El perro del hortelano*), Molière (*Les Précieuses ridicules*, *L'École des femmes*), Manuel Bretón de los Herreros (*El pelo de la dehesa*) eta Jacinto Benavente (*Pepa Doncel'') egileek horrelako komediak idatzi zituzten.

Argumentua baimendu gabeko erromantzeren bat edo eskandaluzko beste gairen bat izan ohi da, baina argumentua ez da elkarrizketa burutsuak, giza ahuleziei buruzko iruzkin zorrotzak eta obraren sentikortasunez betetako giroa baino garrantzitsuagoa. Lope de Vega, Tirso de Molina, Agustín Moreto eta espainiar XVII. mendeko beste antzerkigile batzuk genero honen lehenengo egileak izan ziren XVIII. mendean frantsesek (Molière batez ere) eta italiarrek (Carlo Goldoni, Commedia dell'Arterekin nahastu zuena) imitatu eta garatu zituzten komedia mota horien lehen sortzaileak; Ingalaterran, William Shakespeareren *Zarata handia ezertarako ez* lanaren aurrekaria kontatzen zen lekuan, William Wycherley (*The Country Wife*, 1675), William Congreve (*The Way of the World*, 1700), Oliver Goldsmith (*She Stoops to Conquer*, 1773) eta Richard Brinsley Sheridan (*The Rivals*, 1775; *The School for Scandal*, 1777) lanen bidez garatu zen. XIX. mendean Oscar Wilde (''Lady Windermere's Fan* 1892 eta *The Importance of Being Earnest*, 1895); eta XX. mendean Noël Coward (*Hay Fever'', 1925) eta Somerset Maugham nabarmendu ziren. Frantzian, generoa Dumas semea, Eugène Scribe eta Victorien Sardouk jarraitu zuten, besteak beste, eta, XX. mendean, Sacha Guitryk.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pollos sin cabeza

***Pollos sin cabeza*** espainiar telesail komikoa da, Carolina Bangek eta Álex de la Iglesiak HBO Maxerako sortua.

## Sinopsia 
Futbol jokalari ohi bat da istorio honetako protagonista. Erretiroa hartu ostean, egungo izarrak ordezkatzeko agentzia bat jarri du martxan, eta oreka propioa topatu nahian dabil, bizitza profesionalaren eta pertsonalaren artean. Gauzak funtzionatzen hastean helduko da ezustekoa: bere jokalari onenak alde egingo du, eta bikotekideak harremana utzi.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guruzne Carrasson Torrontegi

**Guruzne Carrasson Torrontegi** (Sopela, Bizkaia, 1991ko maiatzaren 7a)

## Bizitza 
Ingurumen zientzietan lizentziaduna da Guruzne Euskal Herriko Unibertsitatean (UPV/EHU) eta irakasleen prestakuntzako masterra burutua du Mondragon Unibertsitatean. Profesionalki ingurumen-hezitzaile gisa hainbat erakundetan aritu izan da: EAEko produktu sektorialaren lehen ingurumen-adierazpena ere egin zuen, zuraren sektoreari buruzkoa.

Euskararen eta euskal kulturaren alde aritu da Sopelan aktiboki, herriko hainbat elkartetan parte hartzen, bi esparru horiek merezi eta behar duten bultzada emateko asmoarekin (Sopelako Jai Batzordean, Kuadrilen Koordinakundean, Korrika Batzordean, Euskaraldian, Ikastolako euskara taldean...). 

Feminismoan zein berdintasun-politiketan jantzia, 2019ko urritik aurrera, EH Bilduko zinegotzi liberatua izan da, eta 2021eko otsailetik, udal talde horren bozeramailea. Uribe Kostako Mankomunitatean Sopelako ordezkaria da eta 2019-2023 legegintzaldian, eskualdeko EH Bilduren koordinatzailea. Irakurzaletasuna, bidaiatzea, zinema, antzerkia, natura... zaletasun ugari dituen sopeloztar inplikatua eta hurbila.

2022 abenduaren 6an EH Bilduko oinarri sozialak hala erabakita, Guruzne Carrasson Torrontegi Sopelako Udalaren alkatetzarako EH Bilduren hautagaia izango zela iragarri zuten, hots, 2023ko udal hauteskundeetarako EH Bilduren zerrendaburua.

2023ko maiatzaren 28ko hauteskundeetan, EAJk zinegotzi bat galdu zuen, eta EH Bilduk bi irabazi. Horrenbestez, jeltzaleek sei zinegotzi eskuratu zituzten; eta koalizio abertzaleak, zortzi. Horiek horrela, 2023ko ekainaren 17an Guruzne Carrason Torrontegik alkatetza lortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Guruzne Carrasson, EH Bildu: "Gure ardatzek Sopelako arazo nagusienekin bat egiten dute"», *Hiruka*, 2023-05-18.
Rigidoporus sanguinolentus

***Rigidoporus sanguinolentus*** *Meripilaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria.

Sinonimoak: *Physisporinus sanguinolentus*, *Polyporus sanguinolentus*, *Polyporus* *reichertii*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** Erresupinatua, hasieran txikia, mm batzuetakoa, baina batzuk besteekin bat egiten dutenez, tamaina handia har dezakete; freskotan oso biguna, hauskorra lehortzean.

**Poroak:** Irregularrak, zuriak, gorrixkara pasatzen direnak eta gero arrera ukitzean, txikiak. 3-4 milimetroko. 

**Tutuak:** Laburrak, gehienez ere 2,5 mm-ko luzerakoak. Ertza antzua.

**Etimologia:** *Polyporus* terminoa grekotik dator, ugari. asko, esan nahi duen "poly" hitzetik eta poro, urrats, esan nahi duen "póros" hitzetik. Poro ugarirekin.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Oharra: ukitzean poroek hartzen duten kolore gorrixkak identifikazioa erraztu egiten dute.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean eta neguan. Urteko espeziea, haltz, pago, sahats, urki, izei, pinu eta abarretako egur hondar oso hezeetan.

### Banaketa eremua 
Amerika, Ozeania, Europa, Kaukasia, Turkia, Ekialdeko Afrika, Erdialdeko Asia, Hego-ekialdeko Asia, Errusia, Japonia, Korea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kengo Kuma

**Kengo Kuma** (japonieraz , 1954, Yokohama, Japonia ) nazioartean ospe handia duen japoniar arkitektoa da .

## Bizitza eta lana 
Kumak arrakastaz amaitu zuen arkitekturako masterra Tokioko Unibertsitatean 1979an. 1985etik 1986ra ikertzaile bisitaria izan zen New Yorkeko Columbia Unibertsitatean .

1987an, Kumak *Spatial Design Studio* ireki zuen, gero bere bulegoa *Kengo Kuma & Associates* bilakatu zen 1990ean eta 2008an *Kuma & Associates Europe* ireki zuen Parisen.

2001etik 2009ra Kuma Tokioko Keiō Unibertsitateko irakaslea izan zen, 2009tik Tokioko Unibertsitateko irakaslea da. 2000, 2002 eta 2004an Kumak Japoniako pabiloia diseinatu zuen Veneziako Bienalerako .

Kuma, beste arkitektura-enpresa batzuekin batera, Japoniako estadio nazionalaren diseinuaz arduratu zen Tokion, 2020ko Olinpiar Jokoetarako.  

Altzairua, beira eta hormigoia bezalako eraikuntza-material modernoen ikuspegi kritikoa lantzen du Kumak, eta egurra nahiago du sarri, eskulan tradizionalen teknikak erabiliz prozesatu ohi dena. 

## Eraikin nabarmenak 
* 1994: Kiro-San Behatokia, Ehime
* 1994: Kitakami Canal Museum, Ishinomaki
* 2002: Banbu Etxea, Harresi Handiko konplexua, Pekin
* 2002: Plastic House, Tokio
* 2005: Nagasakiko Prefekturako Arte Museoa.
* 2007: Suntory egoitza nagusia, Tokio
* 2007: Suntory Art Museum, Tokio
* 2007: Te-etxea Angewandte Kunst museoko lorategian, Frankfurt am Main
* 2010: Yusuharako Zurezko Zubien Museoa, Yusuhara.
* 2012: Victoria & Albert Museum, Dundee
* 2013: Darius Milhaud Kontserbatorioa, Aix-en-Provenceko Kontserbatorioa eta Kontzertu Aretoa.
* 2013: Arteen Hiria, Besançon
* 2013: Sonny Hills, bulegoak eta denda, Tokio.
* 2015: Takaosanguchi geltokiaren birdiseinua Takao mendian, Tokioko Prefektura .
* 2014–2016: Inverted House, Hokkaidō AHO bulegoarerekin (Raphael Zuber, Neven Fuchs, Laura Cristea ) 
* 2016–2019: Tokioko Olinpiar Estadioa 2020ko Udako Olinpiadarako 
* 2017–2019: Takanawa Gateway Station, Tokio
* 2018: Odunpazarı Modern Müze, Odunpazarı (Turkia)
* 2021: HC Andersens Hus eraikuntza berria, Odense (Danimarka) 

### Iruditegia 

Fitxategi:Besançon, la cité des arts (2).jpg|Cité des arts, Besançon, 2013.
Fitxategi:Takahama-cafe.jpg|Takahama kafetegia.
Fitxategi:V&A Dundee.jpg|V&A Dundee, Eskozia, 2018.
Fitxategi:Nagasaki Prefectural Art Museum.jpg|Nagasakiko Prefekturako Arte Museoa, 2015.
Fitxategi:SunnyHills Tokyo (13972861577).jpg|Sunny Hills, Tokio.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Kengo Kuma, Anti-object: the dissolution and disintegration of architecture (Architecture words, 2), 2010, 
* Sophie Houdart, Chihiro Minato, Kuma Kengo. Une monographie declarée, 2009, 
* Marco Casamonti, Kengo Kuma, 2009, 
* Botond Bognar, Material Immaterial: The New Work of Kengo Kuma, 2009, 

## Kanpo estekak
Karina Garantivá

**Karina Garantivá** (La Guajira, Kolonbia, 1980) Madrilen bizi den aktore, idazle eta antzerki-zuzendari kolonbiarra da.

## Biografia 
La Guajiran, Kolonbiako iparraldean dagoen lur laranjako eta zeru kristalinoko paradisuan eman zuen haurtzaroa. Han Wayúu indigenak ere bizi dira. 16 urte zituela, Bogotára joan zen unibertsitate batean karrera bat ikastera. Javeriana Unibertsitateko Pontifizian sartu zen eta unibertsitateko irratian lan bat lortu zuen. Orduan hasi zen historia hori artearekin: ordura arte, dantzatzea, idaztea edo antzeztea bere denbora-pasa ziren, Bogotan erabaki zuen plan "serioei" uko egitea eta profesionalki 'jolastea'. Familiari gustatu ez arren, bi urtera Unibertsitatea utzi zuen Barranquillan dantza eta antzerkia ikasteko.  

2019ko maiatzaren 14an Acto Primero argitaletxeak *La noche que no se estrenó la vida es sueño* lana argitaratu zuen.

2022an *La mujer buena* lana estreinatu zuen Ernesto Caballerorekin. Garantivá dramagileak lan horretan emakumeei esleitu zaien roletik ihes egiten duten eta ustezko askatasun bat lortzera jotzen duten emakumeen arketipoak erakutsi zituen.

## Lanak 
* *Runners*
* *La noche que no se estrenó la vida es sueño*
* *Hannah Arendt en tiempos de oscuridad*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Shangay aldizkaria. https://issuu.com/shangay/docs/439
* Herrialdea. http://cultur.elpais.com/cultura/2013/05/29/actualidad/1369844805_664703.html
* LGS http://sapena.elpais.com/placeres/direct-en-λ-teatral/
* Mundua. http
* Bloomberg News. http://www.bloomberg.com/news/articles/2014/11-26/span194-theater-company-solbates-tax-problem-ipin
* The Guardian. https://www.theguardian.com/world/2014/nov/27/spanipv-theatre-group porn-seller-bypass-tax-ticket-sales
* Egunkari kritikoa. http
* ABC. http://www.abc.es/cultura/teatros/abci-runners-harat-no-cobardes-201609020047_not.html
Fomitiporia punctata

***Fomitiporia punctata*** *Hymenochaetaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria.

Sinonimoak: *Polyporus igniarius var. resupinatus*, *Fomitiporia obliquiformis*, *Fomitiporia tsugina*, *Fuscoporia juniperina*, *Fomitiporia laminata*, *Fomitiporia lloydii*, *Poria friesiana*, *Poria juniperina*, *Poria laminata*, *Poria obliquiformis*, *Poria tsugina*, *Poria lloydii*, *Poria viticola*, *Phellinus friesianus*, *Phellinus punctatus*, *Fuscoporia punctata*, *Fomes robustus f. juniperinus*, *Fomitiporella punctata*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** Erresupinatua, 10 eta 30 cm bitarteko luzerakoa, 4 eta 8 cm bitarteko zabalerakoa eta 0,2 eta 2,5 cm bitarteko lodierakoa. Tutu geruzatuak, zeiharrak. Poro oso txikiak, 5 eta 7 bitartean milimetroko, Ertza antzua, tomentuduna. Gogorra.

**Etimologia:** *Phellinus* terminoa grekotik dator, kortxozkoa esan nahi duen "ignis" hitzetik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Genero honetako espezie erresupinatuen sailkapen zuzena oso delikatua da eta azterketa mikroskopiko zehatza egin behar da beti.

## Sasoia eta lekua 
Urte osoan hostozabalen gainean, batez ere hurritzetan (*Corylus*) eta sahatsetan (*Salix*). Ez da oso ohikoa.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan barreiatzen da, kontinente guztietan zehar, Antartikan izan ezik, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dan Barry

**Daniel Barry** (1923ko uztailaren 11 – 1997ko urtarrilaren 25a) komikigile estatubatuarra izan zen.  Leonard Starr, Stan Drake eta bere anaia Sy Barryrekin batera, "New York Slick" estilo berezia definitzen eta horren adibideak ematen lagundu zuen. Estilo horrek arreta handia jartzen die lerroei, eta testuren mugaketa argia egiten du. Komiki estatubatuarrak menderatu zituen Jack Kirbyren estiloak arreta orokorra bereganatu zuen arte. Dan Barryren anaia, Sy Barry, *The Phantom*en marrazkilaria izan zen.

## Biografia 
1947-48tik Tarzanen prensta-komikia marraztu zuen eta 1951n Flash Gordonena berpiztu zuen. Hainbat alditan, Harry Harrison eta Julian May zientzia-fikziozko idazleekin batera ondu zituen telesail honetako gidoiak. Pertsonaia zientifikoago egiten lagundu zuen, eta ez hain barrokoa, garapen zientifiko-teknologikoaren ondorio. Beste artista batzuek ere lagundu zioten, hala nola Bob Fujitanik, Fred Kidak eta Frank Frazettak. 

Mac Raboy 1967an hil zenean, Barryk ere bere gain hartu zuen Flash Gordonen igandetako tiren ardura.  1990ean, erabat utzi zuen Flash Gordon marrazteari.

Bere azken lanak Dark Horse Comicsentzat izan ziren, Indiana Jones eta Predatoren komiki-liburuak marraztuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1997ko Nafarroako Itzulia

**1997ko Nafarroako Itzulia**, Nafarroako Itzuliko XXXVI. ekitaldia izan zen. Urte honetan, sei etapaz osatu zen Itzulia (bosgarrena bi sektoreetan banandua), ibilbidea Barañainen hasi eta Iruñean bukatu zen. 

## Taldeak
Urte honetan, besteak beste, honako talde hauek hartu zuten parte:
* Sky Blue-Construcciones ACR
* Cafés Baqué  
* Avila Rojas
* Banesto
* Maia-Jumbo
* Zalf-Euromobil-Fior
* Lada-CSKA-Samara
* TVM-Farm Frittes
* Paredes Movel-T52
* Casino
* Asics-CGA
* Kaiku
* Plastimer-Hacera
* Porcelanatto
* Olarra-Erkoreka

## Etapak  
## Sailkapenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bilketa (web ataria)

**Bilketa** euskal ondare bibliografikoaren zaintza bermatzen duen erakundeen arteko gordetegia da. Euskal funtsen *Bilketa web ataria* 2015ean sortu zen. Liburutegietako euskal ondarea eskuragarri uztea izan zuten xede nagusia, milaka eta milaka dokumentu elkarri josiz, atari birtual batez.

Atariaren xedea da Frantzian erroldatuak diren euskal funts dokumentalak publikoari eskuragarri egitea, bereziki liburuak, aldizkariak, esku izkribuak, artxiboak, argazkiak, ikonografiak, soinu dokumentuak eta ikus entzunezkoak, betiere Euskal Herriarekin edo euskararekin zer ikusirik dutelarik.

Bilketa proiektuaren arduraduna (misio-karguduna) da Baionako Mediatekan liburuzaina den Marie-Andrée Ouret da.  Frantziako Liburutegi Nazionala inplikatuta dago proiektuan eta Euskaltzaindia proiektuaren barne dago. Euskal funtsen web atari bat sortu da sarean. Baionako Hiriak garatu webgune horrek Euskal Herriari buruz edota euskaraz diren dokumentu andana biltzen ditu. 2022an 2.000 liburu eta eskuizkribu zeuden; 3.500 argazki, postal, txartel eta plano, kartel, grabatu; 60 egunkari eta aldizkariren 17.000 artikulu; baita 2.500 partizio, film, soinu-dokumentu…

Euskal kultur erakundeak modu ezberdinez bat egin du egitasmoarekin, hala nola bitartekari lana eginez publiko zabalari buruz edo euskal kulturari buruzko formakuntza saioak antolatuz profesionalentzat. Atariaren edukian ere zuzenki parte hartu du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Liburuklik (Euskariana liburutegi digitalaren aurrekaria)
* elLiburutegia
* Euskariana EAEko liburutegi digitala.
* Buruxkak.eus UEUren liburutegi digitala
* Inguma datu-basea
* Gallica (Frantziako liburutegi digital nazionala)
* Hispana (Espainiako liburutegi nazionala)
* Europeana (Europar Batasuneko liburutegi digitala)
* Europeana

## Kanpo estekak 
* *Bilketa euskal funtsen web ataria*
* "Liburuklik Euskarianan integratuko da eta ateak itxiko ditu". *Liburuklik.* Ondare bibliografiko digitalizatua. *euskadi.eus*
* Aire, Xan (2015-05-12) "Marie Andrée Ouret; Ondarea, beti mugimenduan den ekaia da". *EKE. Euskal kukltur Erakundea.*
* Europeana Europako Batzordea eta e Europeana fundazioa.
* UEUren Buruxkak liburutegi digitala. UEU
*  (2011/09/30) El nuevo portal Liburuklik permite acceder online a documentos y libros vascos anteriores a 1940: pruébalo *euskalkultura.eus. Diáspora y cultura vasca.*
Alapin irekiera

**Alapin irekiera** xake-irekiera ez-ohikoa da. Honako hiru mugimenduekin hasten da:
#e4 e5
#Ze2

Simon Alapin (1856–1923) errusiar-lituaniar xake-jokalariaren izena darama. Alapinek lan nabarmena egin zuen xake-irekieren analisien inguruan. Ez da oso irekiera ohikoa, baina  Ljubojevićek erabili zuen Groningenen 1970an. 

## Ikus, gainera 
* Alapin defentsa

## Kanpo estekak
Marie-Andrée Ouret

**Marie-Andree Ouret** (Suhuskune, Baxenabarre, 1970eko uztailaren 17a) Nafarroa Behereko liburuzaina, euskaltzalea, eta euskaltzain urgazlea da. 

Euskararen gaia eskola publikoan aitzinarazi beharrez dabil, Biga Bai elkarteko lehendakari postutik. 

Ofizioz, haatik, Baionako Mediatekako langile da, eta euskal funtsen *Bilketa web ataria* proiektuaren eramaile. Liburutegietako euskal ondarea eskuragarri uztea izan dute xede nagusia, milaka eta milaka dokumentu elkarri josiz, atari birtual batez. 

## Biografia 
Informazio eta dokumentazioko masterra ikasi zuen Parisen (Institut d’études politiques) eta Media numerikoetako masterra ere (Parisko Unibertsitatea - VIII).

Parisen bizi zela hasi zen euskara klaseak ematen Euskal Etxean, eta horrek engaiarazi zuen euskararen alde.

2010etik honat Euskal Herrian bizi da. Larresoroko (Lapurdi) eskola elebidunean sartu zituen haurrak, eta segidan Biga Bai elkartean inplikatzen hasi zen, nahi baitzuen euskarazko irakaskuntzaren gaia barnetik ezagutu. Urte baten buruko, elkarteko lehendakaria joan zen, eta Ouretek zuen hartu postua.

## *Bilketa* proiektua 
Liburuzain gisa lan egiten du Baionako Mediatekan eta hor Bilketa proiektuaren arduraduna (misio-karguduna) da.  Frantziako Liburutegi Nazionala inplikatuta dago proiektuan eta Euskaltzaindia proiektuaren barne dago. Euskal funtsen web atari bat sortu da sarean. Baionako Hiriak garatu webgune horrek Euskal Herriari buruz edota euskaraz diren dokumentu andana bat biltzen ditu. 

2022an 2.000 liburu eta eskuizkribu zeuden; 3.500 argazki, postal, txartel eta plano, kartel, grabatu; 60 egunkari eta aldizkariren 17.000 artikulu; baita 2.500 film, soinu-dokumentu…

Euskal kultur erakundeak modu ezberdinez bat egin du egitasmoarekin, hala nola bitartekari lana eginez publiko zabalari buruz edo euskal kulturari buruzko formakuntza saioak antolatuz profesionalentzat. Atariaren edukian ere zuzenki parte hartu du.
* *Hizkuntza politikaren erronkak. - Euskal Elkargoaren sortzea eta euskararen geroa. Euskaltzaindiaren XXI. Jagon Jardunaldia.*  (2018) Aines Dufau Lakaberatz, Marie-Andrée Ouret, Sebastian Castet.

## Euskaltzain urgazlea (2013tik) 
Euskaltzaindiak *euskaltzain urgazle* izendatu zuen 2021eko azaroaren 26an. Azkue Bibliotekan eta Artxiboan aritu izan da 2013az geroztik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Marie Andrée Ouret; Ondarea, beti mugimenduan den ekaia da"  Xan Aire - EKE (2015-05-12)
* *Bilketa euskal funtsen web ataria*
* Biga Bai burrasoen elkartea
Belarrimotza, zertara hator hona?

***Belarrimotza, zertara hator hona?*** 1915an argitaratutako belarrimotzen aurkako abesti aberkoia da.

## Hitzak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Eusko Abendaren Ereserkia*
* *Jeiki jeiki*
* *Itxarkundia*
* *Mendiko negarra*
* *Gora Euskadi, bizi bedi!*
* *Lenago il!*

## Kanpo-estekak 
* Ermuko andra bi *Belarrimotz, entzun zazu!* abesten
Helena Pimenta

**Helena Pimenta** (Salamanca, 1955) irakaslea, eszenako zuzendaria, dramaturgoa eta antzerki-zuzendaria da. Antzerki Klasikoko Konpainia Nazionaleko zuzendaria izan zen 2011tik 2019ra. 1993an Antzerki Sari Nazionala jaso zuen.

## Biografia 
Ingeles eta Frantses Filologian lizentziatu zen Salamancako Unibertsitatean. Bere ikasketetan, antzerkia gaztelaniaz, ingelesez eta frantsesez irakurri zuen, eta geroko lanerako oinarri sendoa izan zuen.

## Ibilbide profesionala 
1978an ATELIER konpainia sortu zuen, eta, besteak beste, honako lan hauek zuzendu zituen: Molièreren *El avaro*  (1980), Eugène Ionescoren *La cantante calva* eta *La lección* (1981), Samuel Becketten *Esperando a Godot* (1982). *Cándido* (1983), *Danteria* (1984), *Procesados* (1986) eta *Xespir* (1987) idatzi eta zuzendu zituen.

1987an, UR Antzerki konpainia sortu zuen Donostian, eta haren zuzendari artistikoa da. Horren bidez, antzerki klasiko ikuskizunak gazteleraz, frantsesez eta ingelesez zuzendu ditu, bereziki William Shakespearenak.

Artifizioetatik urrun eta zuzentzen dituen lanen xumetasunaren alde egiten duela, agerian utzi zuen Calderón de la Barcaren *La vida es sueño* 2012)  Blanca Portillorekin; Ruiz de Alarcónen *La verdad sospechosa* (2013), lehenago Pilar Mirók baino ez zuena egin, eta Rojasen *Donde hay agravios no hay celos*. Filologo gisa ere hainbat lan egin ditu: *Romeo eta Julieta, Trabajos de amor perdidos, La tempestad* eta *Macbeth*, eta *Sueño de una noche de verano* lanaren dramaturgiaz arduratu zen. Lluís Homarrek ordezkatu zuen.

## Sariak eta aintzatespenak 
* Antzerki Sari Nazionala (1993).
* Eszena Zuzendarien Elkarteak Zuzendaritza Hoberenari emandako Sariak (1996an eta 1998an).
* 1993ko Kairoko Nazioarteko Jaialdiko Ikuskizun onenaren Epaimahaiaren eta Kritikaren Saria.
* Lazarillo 2002 saria antzerki-ibilbide onenari.
* La Barraca saria Arte Eszenikoetan, 2018an.
* AlumniUAM 2020 Filosofia eta Letretako Fakultate saria.
* Almagroko Antzerki Klasikoaren Nazioarteko Jaialdiaren saria, jaialdi horren alde egindako lan nekaezinagatik. (2022)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Esther Monterok 2016an egindako elkarrizketa.
Minnesotako Nekazari eta Langileen Alderdia

**Minnesotako Nekazari eta Langileen Alderdia** (, **FL**) Ameriketako Estatu Batuetako ezker politikoko alderdia izan zen, 1918 eta 1944 artean botere handikoa Minnesota estatuan. Depresio Handiaren garaian estatu horretako politika zuzendu zuen, eta Ameriketako Estatu Batuetan arrakastarik handiena lortu zuen Hirugarren Alderdia izan zen. Ameriketako Estatu Batuetako Nekazari eta Langileen Alderdiaren afiliatuen artean gehien iraun zuena ere bada. 1920ko eta 1930ko hamarkadetan estatuko hiru gobernari, AEBko lau senatari, zortzi kongresista eta legebiltzarreko gehiengoa izan zituen. 1944an Hubert H. Humprey eta Elmer Bensonek lan egin zuten Ameriketako Estatu Batuetako Alderdi Demokratarekin batzeko, gaur egungo Minnesotako Demokraten, Nekarazien eta Langileen Alderdia osatzeko, Alderdi Demokrata osatzen duen federazioetako bat. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Landare suspergarri

[thumb|right|Ameriketako "Jerikoko arrosa" (*[Selaginella lepidophylla*), ura gehitu eta hiru ordutara suspertzen.]]
**Landare suspergarria** denboraldi luze batez, hilabeteak edo urteak, ur kopuru minimotan iraun dezakeen landare poikilohidriko mota da, ondoren ura jaso eta berriz suspertzen dena.

## Adibideak 
* *Anastatica hierochuntica*, "Jerikoko arrosa" izenarekin ezagutzen dena, Afrika iparraldeko eta Ekialde Hurbileko basamortuetako espeziea da.
* *Selaginella lepidophylla*, Ameriketako "Jerikoko arrosa".
* *Asteriscus*
* *Boea hygrometrica*,
* *Craterostigma*
* *Haberlea rhodopensis*
* Likena, muturreko lehortea jasan dezakeen elkarketa sinbiotikoa
* *Mesembryanthemum*
* *Myrothamnus flabellifolius*
* *Pleopeltis polypodioides*
* *Ramonda serbica*
* *Tillandsia* generoa (Aire-loreak)
* *Xerophyta* generoa

Hainbat espezie saldu izan dira "bizigabeko" bitxikeria gisa haien forma lehorrean. XIX. mendetik ezagutzen da hau eta gaur egun ere egiten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Magnus Johnson

**Magnus Johnson** (1871ko irailaren 19 &ndash; 1936ko irailaren 13) Suedian jaiotako estatubatuar langilea eta politikaria izan zen. Ameriketako Estatu Batuetako Senatuko eta Ameriketako Estatu Batuetako Ordezkarien Etxean karguak izan zituen, Minnesotako Nekazari eta Langileen Alderdiaren ordezkari gisa. Suedian jaitako AEBko senatari bakarra izan da. 

## Biografia 
Karlstaden jaio zen, Suedian, baina familia Wisconsinera migratu zuen 1891ean. 1893an Meeker konderrira mugitu ziren. Bertan enpresa bateko produkzio-katean eta egurgile gisa lan egin zuen. 1913an Amerikako Ekitate Sozietateko Minnesotako arduraduna zen, nekazarientzako kooperatiba bat. AEBko senatari aukeratu zuten Knute Nelsonen heriotzaren ostean, Minnesotako Nekazari eta Langileen Alderdiaren hautagai gisa, 1923an. Bere hautaketarekin, alderdi honen esku geratu ziren senatuko bi aulkiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jill Farrant

**Jill Farrant** (Modimolle, Hegoafrika, 1960ko abenduaren 5a) botanikari hegoafrikarra da. 2012an Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria jaso zuen landare suspergarrien inguruan egindako ikerketengatik.

Lurmutur Hiriko Unibertsitatean biologia molekular eta zelularreko irakaslea da.

## Ikerketa 
9 urte zituela hilik zegoela uste zuen landarea suspertzen ikusi zuen euri zaparrada baten ondoren. Aitari adierazi zion baina hark ez zion sinistu. Ordutik urik apenas izan gabe denboraldi luzeak jasateko gaitasuna duten landareak ikertzen ditu Jill Farrantek. 

Farrantek dioenez "landare guztiek dute lehortea jasateko geneak, baina gehienek hazien faasean soilik aktibatzen dituzte. Landare suspergarriek gene horiek hostoetan eta sustraietan ere aktibatzen dituzte lehorte egoera iristerakoan". Ikerketaren helburua da eremu lehorretan, bereziki Afrikan, lehorteari aurre egingo dioten zerealak aurkitzea, bai eta medikuntzarako baliagarriak izango diren elementuak aurkitzea ere. Farranten esanetan "aldaketa klimatikoak nekazaritzan izango duen eraginaren aurrean ezaugarri hau gero eta garrantzitsuago izango da". Landare suspergarriekin gainera erlazioa badu. Farrantek dioenez "gizakiak historikoki landare belarkarak hautespen artifizial bidez olo, arto edo gari bihurtu ditu eta antzera egin liteke *Eragrostis* familiako landareekin, manipulazio genetikoaren beharrik gabe.

## Sariak 
* Harry Oppenheimer Fellowship Award (2010): 100.000 eurotako dirulaguntza jaso zuen ikerketak egiten jarraitzeko.
* Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria (2012)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1996ko Nafarroako Itzulia

**1996ko Nafarroako Itzulia**, Nafarroako Itzuliko XXXV. ekitaldia izan zen. Urte honetan, sei etapaz osatu zen Itzulia (bosgarrena bi sektoreetan banandua), ibilbidea Berriobeitin hasi eta Iruñean bukatu zen.

## Taldeak
* Sky Blue-Construcciones ACR
* Cafés Baqué  
* Kaiku
* Olarra-Erkoreka
* Telco’M
* Banesto
* Caja Rural  
* Porcelanatto
* Avila Rojas
* Cropusa
* Coinpol
* Lada-Samara
* Radsportclub Cottbus
* Kingsnorth National
* Vigo Plan
* Frantziako selekzioa
* Herbereetako selekzioa

## Etapak  
## Sailkapenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ainize Gastaka Martínez

**Ainize Gastaka Martínez** (Laudio, Araba, 1985) abokatua eta poltikaria da. 

2023ko ekainaren 17an Laudioko alkate bilakatu zen, 2023ko udal hauteskundeetan, Euskal Herria Bildu koalizioaren hautagaitza gailentzearen ondorioz eta Omniaren babesarekin.

## Biografia 
Ainize Gastaka Zuzenbidean lizentziatuta dago eta abokatu espezializatua da arlo zibilean, administratiboan eta penalean. 2012tik, gainera, besteak beste, genero-indarkeriaren biktimei laguntzeko ofiziozko txandako abokatua eta atxilotuari laguntzeko ofiziozko txandako abokatua ere bada. Laudioko gazte asanbladan, Ikastolako euskara batzordean eta gazte eta ikasle mugimenduan parte hartu du.

2023ko urtarrilaren 31n EH Bildu Laudioko Mahai Politikoak Ainize Gastaka proposatu zuen 2023ko Udal Hauteskundeetarako alkategia izateko eta behin epea amaituta, hautagaitza bakarra izan zen. Gauzak horrela, eta EH Bilduren barne araudian jasotzen den bezala,  oinarriak berretsi behar izan zuen proposamena. Bozketa otsailaren 2,3 eta 4an izan zen.  

2023ko martxoaren 31n hautagaitza aurkeztean Ainize Gastekak adierazi zuen:*“Denon artean eta ezberdinen artean ekarriko dugu aldaketa Laudiora”*2023ko ekainaren 17an Laudioko alkatetza EAJren eskuetatik EH Bilduren eskuetara pasatu zen, Omniaren babesarekin. Talde independentearen batzarrean bildutako 60 lagunek erabaki zuten  Ainize Gastaka alkate izendatzea.Arabako bigarren udalerririk handieneko alkatetza berreskuratu zuen Ainize Gastakak bere taldekideen 7 boto eta Omniaren 3 botori esker. Ander Añibarro orain arteko alkateak EAJko kideen 6 boto eta PSEren boto bakarra eskuratu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ainize Gastaka, Laudioko alkate berria YouTube, 2023.06.17
* Elkarrizketa 11 Telebistan: Erdigunean jarriko dugu herritarren parte hartzea 2023.05.25