Iraultza neolitiko

[thumb|350px|[Nekazaritzaren sorrera eta garapena erakusten duen munduko mapa: Ekialde Hurbila (orain dela 11.000 urte), Yangtze eta Ibai Horiaren arroak (orain dela 9.000 urte) eta Ginea Berriko Goi-Ordokia (orain dela 9.000-6.000 urte), Mexikoko erdialdea (orain dela 5.000-4.000 urte), Hego Amerikako iparraldea (orain dela 5.000-4.000 urte), Saharaz hegoaldeko Afrika (orain dela 5.000-4.000 urte, eta leku zehatza ezezaguna) eta Ipar Amerikako ekialdea (orain dela 4.000-3.000 urte).]]
**Iraultza neolitiko**a edo **Neolitoko iraultza** gizakiaren hainbat kulturak mundu osoan zehar ehiztari-biltzaileak izatetik sedentario eta nekazari izatera emandako pausoa izan zen. Horregatik **Nekazaritza iraultza** edo **Lehen Nekazaritza Iraultza** ere esaten zaio. Horren ondorioz, biztanleriaren hazkuntza emendatzen hasi zen. Komunitate sedentarioen ondorioz, landareak nola hazten eta garatzen ziren aztertu ahal izan zuten eta eurekin esperimentatu. Ezagutza berri horrek landareen etxekotzea ekarri zuen. Izena Gordon Childe australiar arkeologoak asmatu zuen 1941ean.

Datu arkeologikoen bidez jakin daiteke landare eta animalien etxekotzea mundu osoko hainbat lekutan gertatu zela independenteki, gutxi gorabehera Holozenotik aurrera, orain dela 12.500 urte. Munduan, nekazaritzan gertatutako lehenengo iraultza izan zen. Neolitoko Iraultzak eskuragarri zeuden elikagaien barietatea gutxitu zuen, elikagai zehatzak landatu eta etxekotu zirelako, giza nutrizioaren aldakortasuna murriztuz.

Neolitoko Iraultza ez zen mugatu elikagai-sorrera teknika batzuen garapenera. Hurrengo milurtekoetan ehiztari-biltzaileen talde txiki eta nomadak eraldatuko zituen, herri eta hiriak sortuz. Sedentarizazio horrek gizartea sortuko zuen. Gizarte berri horiek euren ingurunea guztiz aldatuko zuten, nekazaritzarako eta abeltzaintzarako behar ziren beharren arabera, ureztatzea edo basogabetzea abiatuko zuten eta, ondorioz, elikagaien soberakina sortu zen. Garapen horrek biztanleria-dentsitatea handitu zuen, eta lanaren banaketa hasi zen, merkataritza bultzatuz, arte ez higikorraren garapena ekarriz, arkitektura garatuz eta egitura politiko eta administrazio zentralizatua sortuz. Garapen horren baitan gizarte-hierarkia eta bere ideologiak sortu ziren, idazketa asmatu zen eta jabetza pribatua. Munduko lehen zibilizazioa Sumerren sortu zen, Mesopotamiako hegoaldean, orain dela 5.500 urte inguru; bere sorreraren ondorioz, Brontze Aroa abiatu zen.

## Nekazaritza 
[start=0|thumbtime=20|thumb|[Neolitoa eta **iraultza neolitikoa** azaltzen dituen bideoa.]]
thumb|Neolitoko eskuzko errota txikia
Nekazaritzak indarra hartu zuen K. a. 9000. urtearen inguruan, gizakiek zereal belar ezberdinak aukeratu eta ernaltzen hasi zirenean, eta ez bakarrik hazi handiagoak izateagatik kaloria gehien ematen zituztenak. Hiru espezie ezberdin izan ziren nekazaritzan erabili ziren lehenak: *Triticum diccocum* eta *Triticum monococcum* gariak eta garagarra. Euren artean hazirik txikienak edo zaporerik mingotsena zutenak albo batera uzten hasi ziren. Era berean, euren haziak azkar botatzen zituzten landareak ez ziren biltzen uzta garaian eta, beraz, ez zeuden eskuragarri hurrengo urtean ereiteko. Urteen poderioz, hazia denbora luzeagoz mantentzen zuten landareak hautatu zituen gizakiak.

Daniel Zoharyren arabera zortzi dira Neolitoan etxekotu ziren lehen landareak: lehen aipatutako hiru zerealak, eta ondoren lihoa, dilistak, txitxirioak, ilarrak eta erua. Etxekotutako landareen geneen analisian oinarrituta, etxekotze hau ez zen askotan gertatu, eta bere ustez asko behin bakarrik etxekotu ziren eta Ekialde Hurbiletik hedatu, bereziki Ilgora Emankorran eta ondoren Europan. Gordon Hillman eta Stuart Daviesek hainbat esperimentu egin zituzten gari basatiaren barietateak hartuz, eta frogatu zuten posible zela 20 eta 200 urte arteko tarte erlatiboki motzean etxekotzea. Lehen saiaketa hauetako batzuk alboratu ziren eta espezie batzuen landaketa esfortzua bertan behera geratu zen, horietako batzuk mende edo milurteko luzetan: zekalea, adibidez, Anatolian landatu zen Neolitoan, baina bertan behera utzi ostean Europan berriro ere landatu zen haziak kalau gisa saldu zirenean, milaka urte beranduago. Dilista basatiek beste arazo bat zuten: haziak, naturan, ez dira ernamuintzen lehen urtean; dilisten etxekotzearen lehen ebidentzia, lehen urtean bertan haziaren latentzia hautsiz, Jerf el Ahmarr siriar gune Neolitikoan aurkitu da, eta azkar egin zuen hegoaldera, Jordan ibaian behera Netiv HaGdud gunera. Landare horietako batzuk ez ziren etxekotu Ekialde Hurbilean ondoren, baina munduko beste leku batzuetan lortu zuten.

Behin nekazaritza teknikak hobetuta eta ureztatzea bezalako teknikak asmatuta, uzta handitzen joan zen, gordetzea ezinezkoa zen mugaraino. Ehiztari-biltzaile gehienek ezin zituzten elikagaiak gorde euren bizimodu nomada zela eta, bizimodu sedentarioa zutenek soberakina gorde zezaketen bitartean. Momenturen batean aletegiak asmatu ziren, herriak euren inguruan haztea baimendu zuen prozesua. Elikagai gehiagorekin, biztanleria handitu zen eta langile espezializatuak sortu ziren eta, horrekin batera, tresna berriak egingo zituzten langileak.

### Ilgora Emankorra 
[thumb|Sumertar [igitai bat, orain dela 5.000 urtekoa.]]
Nekazaritza Asiako hego-mendebaldean orain dela 10.000-9.000 urte artean zabaldu zela uste da, nahiz eta lehenagoko leku zehatzak ere aurkitu diren. Ilgora Emankorra hiru zerealen etxekotze-gunea da (bi gari mota eta garagarra), lau lekalerenak (dilistak, txitxirioak, ilarrak eta erua) eta lihoarena.

Hazi kopuru handiak eta haziak ehotzeko materiala aurkitu dira Ohalo II gune Paleolitikoan, Galileako itsasotik gertu. Hazi hauek orain dela 19.400 urtekoak dira, eta nekazaritza frogatzen ez duten arren, Ohalo IIko gizakiek gaitasuna zuten haziak landu eta elikagaien planifikazioa egiteko. Gari domestikaturik zaharrena Tell Aswaden aurkitu da, orain dela 8800 urteko gunea. Eta hortik aurrera bi gunetan aurkitu da garagar etxekotua: Jeriko, Jordan haranan eta Iraq ed-Dubb, Jordanian. Inguru eta garai berekoak dira Wadi Faynan 16 eta Netiv Hagdud.

### Txina 
Txinako iparraldean bi landare garrantzitsu etxekotu ziren orain dela 8.000 bat urte: artatxiki arrunta eta artatxiki iletsua. Espezie hauek Ibai Horiko arroan landatu ziren orain dela 7.500 urte. Handik gutxira arroza etxekotu zen. Orain dela 4.500 urte soja eta garai berdinean laranja eta mertxika landatzen ziren.

### Afrika 
Afrikan hiru eremu identifikatu dira nekazaritzaren jatorria independenteki garatu zutenak: Etiopiako goi-ordokia, Sahela eta Mendebaldeko Afrika. Ekialde Hurbilan ez bezala, nekazaritza honek ez zuen jarraipenik izan, eta Tasiar eta Badariar kulturak orain dela 6.500 urte iritsi ziren arte ez zen Ekialde Hurbileko nekazaritza eta abeltzaintza bertan garatu.

Bananak eta platanoak lehen aldiz Hego-ekialdeko Asian landu ziren, ziurrenik Papua Ginea Berrian, baina Afrikan ere etxekotu ziren orain dela 5.000 urte inguru. Ñamea eta aroa ere Afrikan zein Asian etxekotu ziren.

### Amerikak 
Artoa, babarrunak eta *Cucurbita* generoko hainbat espezie izan ziren Mesoamerikan etxekotu ziren lehen landareak. K. a. 6000. urtetik aurrera hasi ziren kuiak landatzen, K. a. 4000. urte inguruan artoa, eta babarrunak ez izan izango hori baino askoz beranduago. Hego Amerikan patatak eta manioka landatu zituzten, kokarekin eta kotoiarekin batera. Gaur egungo AEBko ekialdean ekiloreak, *Iva annua* eta sabia etxekotu zituzten orain dela 4.500 urte inguru. Hala ere, K. a. 2. milurtekora arte ez zen garatu nekazaritza eta abeltzaintzan oinarritutako bizimodua bertan. Ondorio gisa, Ginea Berriko hizkuntzak hedatu ziren, lehenengo Salomon uharteetara eta, ondoren, Timorretik Indonesiara.

## Animaliak etxekotzea 
Ehiztari-biltzaile gizarteak bizitza sedentarioa izaten hasi zirenean, animaliak gertu izatea ekonomikoki interesgarri bilakatu zen, ehizean joatea zailagoa baitzen. Animalien tamaina, portaera, dieta, ugaltze bideak eta bizi itxaropena garrantzitsu izan ziren haiek etxekotzeko: batzuek, haragiaz gain, esnea ere ematen zuten, adibidez behi eta ahuntzek, proteina sarrera oso funtsezkoa zekartelako. Laster ikusi zuten animaliak ere lanerako erabil zitezkeela, adibidez goldatu edo uzta garraiatzeko. Azekenik, batzuek larru, artilea edo ongarria ere ematen zuten.

Etxekotu zen lehen ornoduna txakurra izan zen, Eurasia osoan zehar hedatu zena Pleistozenoaren amaieran, beste edozein animalia etxekotu eta landare landatu baino askoz lehenago. Gizakientzat duen interesa, eta euren eboluzioa zein demografia azaltzeko duen garrantzia dela eta, etxekotzeak zientzialari ugari erakarri dituen ikerketa da, arkeologia, paleontologia, antropologia, botanika, zoologia, genetika eta ingurumen zientzietan. Hegaztien artean etxekotutako espezie nagusia oiloa da, haragi zein arrautzengatik.

## Interpretazioak 
#### Kognizioaren Iraultza 
Zenbait arkeologialarik, Levante mediterraneoarreko aztarnategiak aztertuz gero, bertako Iraultza neolitikoa iraultza kognitiboaren ondoriotzat jotzen dute, nekazaritzaren garapena gizakien kognizioarekin erlazionatuz. Aurrerapen kognitiboaren frogak bi aldetakoak dira. Alde batetik, sinbolismoaren adierazpen bisuala froga zuzena da, eraikin edo espazio monumentaletan argi antzemanda; bestetik, komunitateen harreman-sareak eta kohesioa eratzeko eta mantentzeko, kognizioa beharrezko adimenaren aurrerapen bat da. Aurrerapen hori areagotu bide zen sedentarismoaren testuinguruan, biztanle hazkundea gertatu zen modu naturalean, baita geroagoko nekazaritzaren agerpena ere, sedentarizazioa sendotu zuena. Kognizioaren aurrerapena, edo beste era batean esanda, pentsakeraren aldaketa, sinbolismoan eta jainkotasunari lotutako kontzientzia erlijiosoan datza. Sinbolismo hori batez ere figuratxoetan eta femeninotasunari (Ama Jainkosa) eta maskulinotasunari (zezena) lotutako elementuetan islatzen da. Ospakizun erlijiosoak, errituetarako elikagaien soberakinak eskatzen zituenez, ekoizpenaren hazkundea behartu zuen eta nekazaritzaren iraultza ekarri.

## Ondorioak 
### Aldaketa soziala 
thumb|Munduko biztanleriaren estimazioa. Neolitotik igaro zen lehen 5.000 urtean hazkuntza txikia izan zuen gizakiak.
Garapen teknologikoa handia izan bazen ere, Iraultza neolitikoak ez zuen bat-batean biztanleria hazkuntzarik ekarri. Bere onurak ehunka urte behar izan zituzten garatzeko eta litekeena da gaixotasun eta gerrek biztanleria hazkuntza balizkoa gelditu izana.

Iraultza neolitikoaren ikuspegi tradizionalak dio janari produkzio handiago batek biztanleria dentsitate handiagoa baimendu zuela, eta horrek komunitate sedentario handiagoak sortu zituela, aberastasunaren eta tresnen metatzea, eta lanaren espezializazioa. Gizarte handiagoak sortzeak erabakitzeko modu ezberdinak sortu zituen eta gobernu-antolakuntza. Janari metaketak elite sozial bat sortu zuen, ez zegoena nekazaritzan zuzenki lotuta, ezta industria edo komertzioan, baina erabakien gaineko monopolioa zuten. Jared Diamonden arabera, esne eta zerealek amei ume helduagoak eta txikiagoak aldi berean haztea ekarri zuen. Horren ondorioz, biztanleria azkar hazi zen. Gizarte klaseen eta genero-desparekotasunak momentu horretan sortu ziren.

Hala ere, nekazaritzaren sarrerak ez zuen prozesu hoei modu hain argian garatu. Neolitoko biztanleen nutrizioa ehiztari-biltzaileena baino txarragoa zen, eta bizi-itxaropena txikiagoa zuten, bai gaixotasunengatik, bai eta lanaldi luzeagoengatik. Ehiztari-biltzaile batek 20 bat ordu egin behar ditu astean lan bere janari beharrak asetzeko, baina nekazari batek gehiago behar ditue eta, gainera, emaitza ez da ziurra. Ehiztari-biltzaileen dietak aniztasun handiagoa zuen eta orekatuagoa zen. Datu gisan, ehiztari-biltzaileengan, gizonek 178 cm luze ziren eta emakumeak, 168; nekazariei zegokienez, gizonak 168 cm luze ziren eta emakumeank, 155. XX. mendean aldatu zen Neolito aurreko bataz besteko altuera. Nekazariek anemia eta abitaminosi gehiago dute, bizkarrezurreko gaixotasun gehiago eta haginetako patologia gehiago.

### Gaixotasunak 
Gizarte sedentarioak garatu zirenean, gaixotasunak ehiztari-biltzaile taldeetan baino askoz azkarrago hedatu ziren. Higiene ohitura eskasak eta animalien etxekotzeak gaixotze eta heriotza tasa handiagoak ekarri zituen, eta gaixotasunek animalietatik gizakietara salto egin zuten. Gaixotasun infekzioso horietako batzuk gripea, baztanga eta elgorria dira. Hautespen natural prozesu batean, ugaztun handiak etxekotu zituzten lehen pertsonek azkarrago lortu zuten immunizazioa, eta belaunaldiz belaunaldi bizirauteko aukerak handitu ziren. 10.000 urtez gizakiak eta animalien arteko harremana sendotu da, eta Eurasia eta Afrikan gizakiak immuneagoak dira animalia etxekotuak ez dituzten herri indigenetan baino. Adibidez, Karibeko eta Pazifikoko Uharteetako populazio asko ia guztiz desagertu ziren gaixotasunen ondorioz. Ameriketako biztanleriaren %90 edo gehiago desagertu zen Europa eta Afrikako gaixotasunekin kontaktu ostean. Inka Inperioak, adibidez, llama ugari zituen, baina ez zen euren esnea edaten eta, beraz, ez ziren bizi etxeetan; kutsatzeko arriskua txikiagoa zen, beraz.

### Teknologia 
Jared Diamondek bere *Guns, Germs, and Steel* liburuan proposatzen du Europa eta Asiako biztanleek abantaila izan zutela Iraultza neolitikoa emateko, euren kokapen geografikoa hobea zelako. Bi lekuetan klima epela izan zuten, eta erraz etxekotu zitezkeen animalia eta landareengandik gertu bizi ziren. Gainera, erasotu ahal zituzten beste herri batzuengandik urrunago eta babesean zeuden. Nekazaritza eta abeltzaintzaren ondorioko bizitza sedentarioa lehenago hartzeak garapen teknologikoa baimendu zuen lehenago, eta komertzioan abantaila zuten. Su-armak eta ezpatak garatzeko aukerak handiagoak ziren eurentzat.

### Ondorengo iraultzak 
Iraultza neolitikoak produktu sekundarioen iraultza ekarri zuen. Badirudi, hasiera batean, animaliak bakarrik euren haragiagatik etxekotu zirela. Bigarren iraultza horren ondorioz, beste produktu batzuk ere lor zitezkeela ikusi zuten:
* Larruak
* Ongarriak
* Artilea
* Esnea
* Trakzioa
* Zaintza

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Neolito
* Gizakia
* Neolitoa eta Kalkolitoa Euskal Herrian
* Nekazaritza eta abeltzaintza
* Hautespen artifiziala

## Kanpo estekak