Euromisilen krisia

**Euromisilen krisia** NATOko potentziei eta Varsoviako Itunari aurre egin zien krisi diplomatiko eta militarra izan zen, 70eko hamarkadaren amaieran eta 80ko hamarkadaren hasieran. Gatazkaren ardatza SESBek (eta ondoren NATOk ere bai) Europan irismen ertaineko misil balistikoak instalatzea izan zen. Misil balistiko horiek irismen nuklearraren barruan zeuden kontinente osoan, eta euromisil gisa izendatu zituzten. Gerra Hotzeko kapitulurik tentsoenetakotzat jotzen da, Kubako Misilen Krisiarekin aldera daitekeena.

## Krisiaren hasiera 
[thumb|SESBek Europa [Altzairuzko oihala|Altzairuzko Oihalarekin zatitu zuen]]
1977an, Altzairuzko Oihalek banatutako Europan, Leonid Brézhnev buruzagi sobietarrak Kremlinetik Varsoviako Ituneko herrialdeetako misil nuklearrak berritzeko programa bat bultzatu zuen. SS-20 misilak instalatzen hasi ziren, bai sobietar lurretan, bai AED (Alemaniako Errepublika Demokratikoaren) eta Txekoslovakiaren lurraldearen barruan. Misil balistiko berri hauek hainbat buru nuklear zeramatzaten eta 5.500 km-rainoko irismena zuten. Honek sobietarrentzat Europako edozein txokotara irismen nuklear zuzena izatea suposatzen zuen eta, beraz, aliantza atlantikoko kideen aurrean nagusitasun erasokor argia.

Alemaniako Errepublika Federalak, Europako sobietarren helburu nagusietako batek, alarma piztu zuen egoeraren larritasun handiaren aurrean. Helmut Schmidt kantzilerrak NATOri eta Carter AEBetako presidenteari dei egin zien egoeran parte har zezaten. Alemanian 1945etik murrizketa militarrak zeudenez, Mendebaldeko Alemaniarentzat berebiziko garrantzia zuen blokean erantzun zorrotza emateak.

1979ko abenduaren 12an, NATOk bere erantzuna aurkeztu zuen goi-bilera batean. Akordio horri ***Erabaki Bikoitza*** esaten zaio, 2 zati zituen plana baitzen. 4 urteko epea ezarri zen Kremlinekin gatazkaren konponbidea negoziatzeko. Diplomaziak huts eginez gero, NATOk misil sare zabala jarriko luke Europako lurretan, indarrak parekatzeko. Horrela, 108 Pershing II misil balistikoak instalatuko lirateke Mendebaldeko Alemanian, eta BGM-109G Gryphon gurutzaldi-misilak, RFAn, Erresuma Batuan, Italian, Belgikan eta Holandan.

Misil berri hauekin, NATOk Mosku bere irismen nuklearraren barruan izango luke, gobernu sobietarrak "onartezintzat" jo zuena. Horrela, hainbat urtez luzatuko zen tentsio-gorakadan murgilduta zegoen krisi bati hasiera eman zitzaion. Gatazka Europarentzat irismen ertaineko misilak jartzean oinarritzen zenez, Euromisilak deitzen hasi ziren.

## Bilakaera 
thumb|Pershing II misila, Mendebaldeko Alemanian zabaldutakoak bezala
Bonnen, 1981eko udaberrian, NATOk proposatutako Erabaki Bikoitza Bundestagek onartu zuen. Urte bereko azaroan hasi ziren negoziazioak Suitzako Geneva hirian. Alde batetik, akordio batera iritsi bitartean, Brézhnevek misil gehiago instalatzeko moratoria bat proposatzen zuen, baina hori ez zen onartzen, baldintza horietan denboran zehar luzamendu batek sobietarren nagusitasunari eustea ekarriko lukeelako. Bertze aldetik, Ronald Reaganek AEBko presidente berriak ***Zero Aukera*** deiturikoa proposatzen zuen, mendebaldeko blokeak Europako lurretan misil nuklearrik ez instalatzeko konpromisoa hartzen zuena. Halere, hau soilik Moskuk zituen guztiak erretiratzen bazituen gertatuko litzateke. Hau ez zuen Kremlinek onartu, negoziazioetan armamentu amerikarraz bakarrik hitz egiten zelako. Gainera,  ez zituen kontuan hartzen Erresuma Batuak eta Frantziak zituzten armamentuaren zati batzuk.

Elkarrizketa are zailagoa bihurtu zen, SESBen ezegonkortasun politikoa zela eta. Herrialdean hainbat politikari eta buruzagi hil ziren jarraian, eta 3 urte baino gutxiagoan 4 idazkari nagusi izan zituen. Euren atzetik etortzen ziren oinordeko gehienak ere adinekoak eta osasun arazoak zituztenak zirenez, askotan, politikoki maila txikiagoko kideek negoziazioak euren bizkar egiten zituzten eta erabakiak ez zituzten beraiekin buruzagiekin hartzen. Honek mesfidantza handiago sortzen zuen solaskideengan eta gizarte mailan, orokorrean. Leonid Brézhnev 1982ko azaroan hil zen, bere ordezkoa Yuri Andrópov 1984ko otsailean hil zen eta honen ordezkoa, Konstantín Txernenko, 1985eko martxoan hil zen. 

1983 gatazkaren urterik garrantzitsuena izan zen. Andropoven etorrerak bere misilak murriztea proposatu zuen, baina Washingtonek ez zuen onartu, ez baitzen kontuan hartzen buru nuklearren kopurua (misil sobietar bakoitzak hiru buru zituen, eta amerikarrek bakarra). Bazirudien negoziazioek, hainbat urtez iraun bazuten ere, ez zutela inoiz arrakastarik izan. Mendebaldeko blokean euskuineko gobernuen nagusitasuna zela eta, (Helmut Kohl Alemanian, Margaret Tatcher Erresuma Batuan eta Ronald Reagan AEBetan). AEB) misil gehiago instalatzearen aldekoak ziren, eta behin misil kopuru berdina edukita, negoziatzen jarraitzearen aldekoak. Kremlinek, bere aldetik, misil amerikarrak RFAn hedatuz gero, Genevako negoziazioetatik erabat erretiratuko zirela ziurtatzen zuen.

1983ko azaroaren hasieran, tentsio goreneko gertaera bat gertatu zen. NATOren maniobra batzuk martxan jarri ziren, Able Archer 83   izenekoak. Haietan DEFCON 1   estatua dekretatzeko simulakro bat egin zen. KGBk eta agintari sobietarrek eraso nuklear bat eragiteko benetako mehatxu bat bezala interpretatu zuten mendebaldearen aldetik.

Azkenik, NATOk negoziatzeko ezarritako 4 urteko epea amaituta, Bundestagek 1983ko azaroaren 22an misilen hedapena onartzearen alde bozkatu zuen. Baiezko 286 boto izan ziren CDU-CSU/FDP gobernu koalizioaren aldetik, eta bertzalde, aurkako 226 boto. Hurrengo egunetik aurrera, Pershing IIak herrialdearen hegoaldeko hiru kokapenetan zabaltzen hasi ziren, guztiak Stuttgartetik gertu: Mutlangen, Neckarsulm eta Neu-Ulm. Horri erantzunez, sobietarrek armatzearen igoerarekin jarraitu zuten, AEDn eta Txekoslovakian misil berriak instalatuz eta aurrekontu militarra nabarmen handituz.

## Amaiera 
thumb|Gorbachovek eta Reaganek euromisilen amaiera sinatu dute
Tirabirek eta armategi nuklearraren gorakadak bi norabideetan jarraitu zuen, 1985ean Mikhail Gorbachov iritsi arte. Sobietar buruzagi berriak, aurrekoak baino gazteagoa zenak, negoziatzaile izaera nabarmena zuen. Perestroika proiektuaren bidez SESB modernizatzeko plazaratu zuen proposamenak 80ko hamarkadako lehen erdiko tentsioa apaltzeko balio izan zuen. 

Gorbatxov eta Reaganek jarrera ona erakutsi zuten eta hainbat goi-bilera egin eta gero gatazka konpondu zuten. 1985aren amaieran, biak Genevan bildu ziren, 1979az geroztik bi herrialdeen arteko lehen goi-bileran. Akordiorik izan ez zen arren, arma-karrera zentzugabea gelditu behar zela eztabaidatzen hasteko balio izan zuen. 1986an Reykjavikeko Goi Bilera egin zen izena ematen dion hirian. Bi liderrek proposamen garrantzitsuak egin zituzten. Reaganek misil balistikoak debekatzea proposatu zuen 10 urteko epean. Gorbatxovek,  Txernobylgo hondamendiaren ondoren sentsibilizatua, arma nuklearren deuseztapen globala proposatu zuen ere. Baina, azkenean, gailurra akordiorik gabe amaitu zen, nahiz eta oinarri batzuk ezarri ziren.

Azkenik 1987ko Washingtongo Goi-bileran INF Ituna sinatu zen. Bertan 500-5500km arteko helmena duten misil balistiko eta gurutze-misil guztiak (euromisilak) desegitea erabaki zen. Honela, 10 urtez tentsioa sortu zuen eskalada nuklearra amaitu zen. 1988ko ekainaren 1etik 1991ko egun berera arte 2692 misil (846 amerikar eta 1.846 sobietar) deuseztatu ziren. 

## Protestak 
[thumb|Arma nuklearren aurkako protesta [Amsterdam|Amsterdamen 1981ean]]
Krisiaren hasieran mobilizazio handiak izan ziren misil amerikarrak ezartzearen aurka. SESBek oraindik bere eraginpean zeuden eta NATOren aurkako kanpaina egiten ari ziren alderdi komunista guztiak mobilizatu zituen. Londresen **European Nuclear Disarmament** izeneko mugimendua sortu zen, eta manifestazioak egin zituzen Europako hainbat hiriburutan. Europaren armagabetze nuklearra eskatzen zuten, baina soilik mendebaldeko Europarena, ekialdekoa aipatu gabe. 1983an, ezkerreko hainbat talde bakezalek kontzentrazio jendetsuak sortu zituzten Alemaniako orduko hiriburuan, Bonnen , eta baita giza kate bat ere, Stuttgartik misilak ezarri ziren lehen baseraino.

Protestek gobernu alemaniarra hondoratzea eragin zuten. Agintean zegoen alderdiko diputatuek, SPD alderdi sozialistak, bakarrik utzi zuten Helmut Schmidt kantzilerra, Willy Brandt alderdiko presidentea babestuz, zeina RFAn armak hedatzearen aurka baitzegoen. FDP alderdi liberalak ere babesa kendu zion gobernuari, eta zentsura mozioa eragin zuen 1982ko urrian Schmidten aurka. Horren ostean, Helmut Kohl kontserbadorea aukeratu zuten kantziler berri bezala. 

Nazioartean, Mitterrand Frantziako presidenteak babesa eman zion misilak jartzeari. Felipe Gonzalezi esker, hilabete batzuk lehenago Espainia NATOn sartu zen. Gainera, Zero Aukeran interesatua zegoela adierazi zuen eta bi blokeetako batek ere ez zuela buru nuklearrik zabalduko Europan. Alabaina, hori gertatzen ez bazen, negoziatzeko tesi atlantikoa babesten zuen, baina misilak 1983an hedatzea negoziazio horiek porrot egiten badute. Suediako lehen ministro sozialistak, Olof Palmek, aldiz, interes sobietarrak defendatu zituen europarren aurrean.

Mendebaldeko Alemanian, bitartean, armamentuaren hedapenaren aldekoek eslogan hau erabiltzen zuten: Hobe da Pershing bat lorategian, SS-20 bat teilatuan baino.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak