Apatosaurus

***Apatosaurus*** (grezieraz απάτη "engainatu" eta σαύρα "muskerra"; "musker engainagarria") dinosauroen genero bat zen. Hogeita hiru metro eta hamazortzi tona inguru zituen eta inoiz existitu diren dinosauro handienetakoa izan zen.

Jurasiko Berantiarrean bizi izan zen (duela 152-151 miloi urte inguru) eta bi espezie deskribatu dira; *Apatosaurus ajax* eta *Apatosaurus louisae*. *Brontosaurus*-a 2015. urterarte Apatosaurusaren generoaren barnean kokaturik zegoen baina gaur egun bi genero desberdin kontsideratzen dira. Gaur egungo Ipar Amerikaren mendebaldean bizi izan zen.

## Deskribapena 
### Tamaina 
[thumb|400px|*Apatosaurus ajax* (laranja), *Apatosaurus louisae* (gorria) eta *[Brontosaurus|Brontosaurus parvus* (berdea), gizakiaren (urdina) tamainarekin alderatuta]]
*Apatosaurus*-a animalia erraldoia zen, lau hankatan ibiltzen zena eta lepo luzea eta zartailu itxurako isats luzea zituena. Aurreko hankak atzekoak bino zerbait txikiagoak ziren.

Neurriak kalkulatzeko *Apatosaurus louisae* (CM 3018) alea erabiltzen da. 1936an bizkarrezurra neurtu zitzaion eta 21'8 metro luze zela ikusi zen. Aurkituriko beste fosil batzuekin ateratako batazbestekoak 21-22'8 metrotako luzera eta 16'4-22'4 tonako pisua dira. 2015ean *Dreadnoughtus*, *Apatosaurus* eta *Giraffatitan* generoen inguruko ikerketek ordea CM 3018 alearen pisua 21'8-38'2 tona artean kokatzen dute. *Apatosaurus ajax* ale batzuk %11-30 luzeagoak dira eta 32'7-72'6 tonako pisua kalkulatu zaie, CM 3018 alearen bikoitza.

### Garezurra 
BYU 17096 alearen garezurra bereziki ongi kontserbaturik dago eta diplodozidoen garezur tipikoa zela esan daiteke. *Apatosaurus*-aren garezurra oso txikia zen animaliaren tamainarekin konparatuz gero. Barailan zizelaren itxurako hortz lerroak zituen, belarjaleek ohi duten moduan. *Apatosaurus*-aren muturra errektangularra zen.

### Bizkarrezurra 
300px|thumb|AMNH 460 alea, 1995ean eraiki zena.
*A. louisae*-ren bizkarrezurrak 15 orno zerbikal, bizkarreko 10, sakroko 5 eta isatseko 82 zituen. Isatseko orno kopurua aldakorra da hala ere. *Apatosaurus* zein *Brontosaurus* aleen zerbikalak diplodozidoen artean sendoenak dira eta oso bifurkaturik daude. *Apatosaurus louisae*-n atlas-ardatz konplexua ia fusionaturik dago. Lepoa aire poltsa-sistema zabal batez osaturik zegoen, pisua nabarmen gutxituko zutenak.

Bizkarreko 10 ornoetatik sahiets parea ateratzen zen alboetara. Isatsa oso luzea zen eta zartailu itxura hartzen zuen, gainerako diplodozidoen isatsen antzera.

## Aurkikuntzen historia 
### Lehenengo aurkikuntzak 
Hezurren Gerra esaten zaio Edward Drinker Cope eta Othniel Charles Marsh paleontologoek izan zuten lehiari. Copek aurkitu zituen *Apatosaurus*-aren aurreneko hezurrak baina Marsh izan zen 1877an generoa izendatu zuena, Gunnison konderrian (Colorado) aurkituriko ale batean oinarriturik. *Apatosaurus* izena eman zion, "musker engainagarria" esan nahi du, izan ere isatseko txebroi hezurrak gainerako dinosauroengadik desberdinak baitira, eta aldiz *Mosasaurus* dinosauro akuatikoaren txebroien nahiko antzekoak. Marshek Apatosaurus eta aurrez dekribaturik zegoen *Atlantosaurus* generoak desberdintzeko sakroko ornoen kopurua erabili zuen irizpide gisa. Bi urte beranduago Marshek ale handiago bat aurkitu zuen Morrison Formazioan (Como Bluff, Wyoming) eta espezie berria izandatu zuen, *Brontosaurus excelsus*. 1903an Elmer Riggs paleontologoak adierazi zuen *Apatosaurus* generoarengandik desberdintasun nahikorik ez zuela genero berria sortzeko eta *Apatosaurus excelsus* berrizendatu zuen. 2015ean Emanuel Tschopp, Octavio Mateus eta Roger Benson zientzilariek genero biak bereiztu arte horrela jarraitu zuen, gizartean ordea *Brontosaurus* izena *Apatosaurus* baino ezagunagoa zen.

### Garezurraren auzia 
1898an Wyomingen hezurdura ia osoa aurkitu zuen Walter Grangerrek eta uda osoa behar izan zuen hezur guztiak ateratzeko. Garezurra, hankak eta isats zati bat falta zituen. Hanka batzuk tokian bertan aurkitu ziren eta haiek erabili ziren hezurdura museoan eraikitzeko. Garezurra aldiz modelo bat eraiki zen garai hartan ezagutzen zen *Camarasaurus*-aren antzekoa. Adam Hermann-ek gidatu zuen eraikuntza. Osbornek gogor kritikatu zuen garezur hura erantsi izana.

300px|thumb|Field Museoko hezurdura okerreko garezurrarekin, 1950. hamarkadan.
1909an aurkitu zen *Apatosaurus*-aren aurreneko garezurra. Earl Douglassek Carnegie harrobian gidaturiko espedizioan izan zen eta hezurdura batetatik gertu aurkitu zuen. Harrobiaren izena zeraman Andrew Carnegieren Louise emaztearen omenez *Apatosaurus louisiae* izendatu zuen. *Diplodocus*-aren garezurraren oso antzekoa zen. Douglass and Carnegie Museoko zuzendaria zen William H. Holland-ek baieztatu zuen *Apatosaurus*-ari zegokion garezurra zela, hau ere Osbornek zalantzan jarri zuen arren. Hollandek ez zuen eztabaidarik izan nahi Osbornekin eta museoan hezurdura eraikitzerakoan bururik ez zion ezarri. 1934an Holland hil zenean museoko langileek *Camarasaurus*-aren garezurra gehitu zioten.

2011. urtean azkenik Apatosaurus baten garezurra aurkitu zen hasierako zerbikalak ere bazituena eta *Apatosaurus ajax* espeziearena zela ondorioztatu zen.

### Baliozko espezieak 
Historian zehar hainbat *Apatosaurus* espezie deskribatu eta izendatu izan dira baina 2015etik aurrera bi espezie baino ez dira baliozkotzat jotzen:

* ***Apatosaurus ajax***: Greziar mitologiako Ajax heroiaren omenez izendatu zuen Marshek 1877an. YPM 1860 *Apatosaurus* gaztearen hezurdura hartu zuen holotipotzat. Hezurdura osorik aurkitu ez denez espezie bien artean gutxien ikertu dena da.
* ***Apatosaurus louisae***: Hollandek 1916an izendatu zuen Utah-n aurkituriko hezurdura partzial batean oinarrituta (CM 3018).

## Sailkapena 
*Apatosaurus* Diplodocidae familian kokaturik dago eta klado honetan dinosauro sauropodo erraldoiak sartzen dira, *Apatosaurus* bera, *Brontosaurus*, *Diplodocus*, *Titanosaurus*. Tschopp, Mateus eta Benson-ek honako sailkapen hau finkatu zuten:

## Paleobiologia 
### Elikadura 
thumb|300px|*Apatosaurus louisae* baten ikuspegi artistikoa. Zingira eremu batean ageri da lepoa jeitsita.
XIX. mendean eta XX. mendearen hasieran pentsatzen zen *Apatosaurus*-ak astunegiak zirela lehorrean bizi eta beren pisuari eusteko eta sakonera txikiko uretan biziko zirela uste zen, zingira eta paduretan hain zuzen ere, baina erabat lehortarrak zirela erakutsi dute azken urteetan egin diren ikerketek. Mutur zuzenak lurreko landaretaz modu ez selektiboan elikatzen zela adierazten du. Iratzeak, zikadak, azeri-buztanak eta algak jango zituen, bai eta ibaiertzetako ur azpiko landaretza ere, hori iradokitzen du *Apatosaurus*-aren lepoak hartuko zuen posturak. Carpenterrek eta beste zientzilari batzuek esan dute espero baino flexibilitate txikiagoa izango zuela lepoak, Kent Stevens eta Michael Parrishek aldiz "U" itxura hartzeko gai ere bazela diote.

### Mugimendua 
Apatosaurusaren antzerako sauropodoen arrastoak aztertu dira eta egunero 25-40 kilometrotako distantziak ibiltzen zituztela ondorioztatu da. Normalean motel ibiltzen baziren ere behar zenean 20-30 km/h abiadura maximoa har zezaketen. Gazte baten aztarnek bi hankatan ibil zitezkeela iradoki duen arren zalantza asko sortzen dituen datua da.

### Fisiologia 
Animalia hauen masa erraldoiak ohiko arnasketa oztopatuko zuen eta ikerketa ugari egin dira nola gertatzen zen jakiteko. Diafragmarik ez zeukaten eta espazio hila 0'184m3-koa zutela kalkulatu da. Badirudi gaur egungo hegaztien antzera parabronkioak izango zituztela, hau da, aire poltsa ugari biriketan.

### Hazkuntza 
thumb|250px|*Apatosaurus* gazte baten hezurdura.
Gazteek hazkuntza azkarra zuten eta hamar urtetan helduak izatera iristen ziren. Thomas Lehman aeta Holly Woodwarden arabera 15 urteko Apatosaurus batek dagoeneko 25 tona pisatuko zituen eta urteko hazkuntza pikoa 5.000 kilogramo ingurukoa izango zen. Eva Griebeler et al. (2013) taldearen arabera ordea 19 urterekin heldutasun sexuala lortuko zuketen eta 31 urte inguru zituztela hilgo ziratekeen.

Gainerako sauropodoekin alderatuta *Apatosaurus* gazte ugari aurkitu dira. Proportzionalki helduek baino lepo eta isats laburragoak zituzten.

### Isatsa 
Myhrvoldek eta Curriek 1997an egindako ikerketak Apatosaurus-aren isatsa ikertu zuen. Zartailu itxurakoa zela esan zuen eta astintzean 200 dezibeliotako hotsa atera zezakeela kalkulatu zuten, kainoi eztanda baten parekoa.

## Paleoekologia 
thumb|300px|Morrison Formazioa.
Morrison Formazioak sakonera txikiko ur eremuak eta jalkidura alubialak tartekatzen ditu. Zingira, aintzira, ibai eta uholde eremu sistema zabalak izango zituen arren ingurune nahiko lehorra izango zen. Sasoi lehorra eta hezea izango zituela pentsatzen da. Datazio erradiometrikoaren arabera 156'3-146'8 milioi urte artean kokatzen da eta Morrison arroa Kanadako Alberta eta Saskatchewan probintzietatik Estatu Batuetako Mexiko Berrira hedatzen zen.

Morrison Formazioan *Apatosaurus*-a bigarren sauropodo ugariena zen, *Camarasaurus*-aren atzetik. Badirudi *Apatosaurus*-a gainerako sauropodoak baino bakartiagoa zela. *Brontosauru*s-a eta *Brachiosaurus*-a ere Formazio berean aurkitu diren aurropodo erraldoiak dira. Ohikoa da Apatosaurus-aren inguruan *Allosaurus*-a aurkitzea, kate trofikoaren muturrean zegoen animalia zen hau.

## *Apatosaurus*-a egungo kulturan 
1989. urtean Estatu Batuetako Posta Zerbitzuak lau dinosauro ikonikoren zigiluak atera zituen, *Tyrannosaurus*, *Stegosaurus*, *Pteranodon* eta *Brontosaurus*. Azkena *Brontosaurus* izendatzeak istilua ekarri zuen, "zientifikoki zuzena ez zela" leporatu baitzitzaion. 1995an atera zuen *The Lost World* bigarren liburuan ere aipatzen du. Filmak egiterakoan ordea *Brachiosaurus*-ak eta *Mamenchisaurus*-ak agertzen dira haien ordez. *Jurassic World* filmean agertzen dira aurreneko aldiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak