Lucille Teasdale - Corti

**Lucille** **Teasdale-Corti**  (Montreal, Quebec, 1929ko urtarrilaren 30a - 1996ko abuztuaren 1a) kanadar mediku eta zirujau pediatrikoa izan zen, 1961etik 1996an hil zen arte Ugandan lan egin zuena. Senarrarekin batera unibertsitate-ospitale bat sortu zuen Ugandako iparraldean.

## Bizitza 
Lucille Teasdale Montrealen (Quebec) jaio zen, 1929ko urtarrilaren 30ean, eta zazpi seme-alabetatik laugarrena izan zen. Aita harakin eskuzabala zen Montrealgo langile klasean, East Enden.
ezkerrera|thumb
1961ean Ugandara iritsi zenean, Teasdalek mediku gisa jarduteko lizentzia lortu behar zuen, baina lehenik bi hilabeteko praktikak egin beharko zituela jakin zuen. Hiriburuko Mulago Unibertsitate Ospitaleko zirujauetako batengana bidali zuten, eta hark elkarrizketa egin zion, eta zuzenean Lacorrera joateko baimena eman zion. Denis Parsons Burkitt doktorea izan zen kirurgialaria, eta berak deskribatu eta aztertu zuen lehen aldiz bere izena daraman haurren minbiziaren banaketa eta etiologia: Burkitten linfoma.

St. Mary’s Hospital Lacor, edo besterik gabe Lacor Hospital ("Lacor" eskualdeko izena geroago gehitu zitzaion ospitalea "St. Mary’s" izena zuten beste erakunde askotatik bereizteko), 1959an Konboniar Misiolari Katolikoek sortutako irabazi-asmorik gabeko ospitalea da. Uganda iparraldeko hiri nagusia den Gulutik 5 km mendebaldera dago, 100 km-ra dagoen Sudango mugarantz iparralderantz biratzen den errepidean.  Acholi (Acoli) herriaren eskualdea da, Luo (Lwo) etnia nilotikoa. Teasdale Lacorrera joan   zenean, ospitaleak 40 oheko amatasun-gela eta anbulatorioa zituen, beste sail batzuk, ebakuntza-gela barne, eraikitzen ari ziren bitartean. Pierok han finkatzea erabaki zuen, ospitalearen jabea zen elizbarrutiko italiar gotzainak ospitalea independentzia erlatiboz kudeatu eta garatzeko baimena eman baitzion. Pierok ez zion inoiz dirurik eskatuko Elizbarrutiari, eta beharrezko funtsak berak bilduko zituen.

Teasdaleren lehen ebakuntza azterketa-ohe batean egin zuten. Ondoren, goizak gelako bisitak egiten eman zituen, ondoren helduen anbulatorioko pazienteekin eta arratsaldeak ebakuntza-gelan. Pierok aitaren osasunagatik Italiara itzuli behar zuelako egonaldia luzatu ondoren, Teasdale Frantziara itzuli zen. 1961eko abenduan itzuli zen Ugandara, Pieroren ezkontza-proposamena onartu ondoren. Ospitaleko kaperan ezkondu ziren 1961eko abenduaren 5ean.

Hasierako amets horrek gidatu zituen bizitza osoan zehar, eta ospitalearen gidalerro nagusia izaten jarraitzen du: "ahalik eta arreta onena eskaintzea pertsona kopuru handienari ahalik eta kostu txikienean" eta "haien ordezkoak prestatzea".

1962ko urriaren 9an, Ugandak independentzia lortu zuen eta 1962ko azaroaren 17an, Lucillek bere seme-alaba bakarra erditu zuen, Dominique alaba, bertakoek Atim izena jarri ziotena ("etxetik urrun jaioa" acholieraz). Une hartatik aurrera, Lucille "min Atim" bezala ezagutuko zen tokian bertan, Atimen ama. Garai hartan, ospitaleko langileak Erresuma Batuan erizaintzako eta emagintzako tituluak lortu zituzten italiar konboniar moja ziren (Ugandako Britainiar Protektoratuak eskatzen zuen bezala) eta bertakoek "lanean" trebatutakoak ziren.

20 urte baino gehiagoz, Piero eta Teasdale-Corti izan ziren italiar mediku lizentziatu berrien hasierako 3 hilabeteko prestakuntzaren arduradunak, urtebeteko derrigorrezko zerbitzu militarraren ordez bi urteko zerbitzu zibila egitea erabaki zutenak. Italiako gobernuaren laguntza-proiektuen bidez bidali zituzten Uganda iparraldeko zazpi misio-ospitaletan eta bi gobernu-ospitaletan lan egitera, St. Mary's barne. Misio-ospitaleak ia erabat mediku horien menpe zeuden.

thumb|Lucille ebakuntza gelan
Milton Obotek Ugandako presidentetza hartu eta 1967/68an botere handia bere eskuetan uzteko konstituzioa aldatu arren, herrialdeak bake erlatibo bat izan zuen Idi Amin Dada indar armatuen buruzagiak boterea hartu zuen arte, 1971n estatu-kolpe armatu batekin. 1972an, Aminek 60.000 asiar kanporatu zituen, zeinen arbasoak Ugandan kolonialki finkatu ziren, eta haien negozioak eta ondasunak bere jarraitzaileei eman zizkien. Utzikeria eta kudeaketa txarraren ondorioz, herrialdeko ekonomia eta azpiegiturak kolapsatu egin ziren. Pierok eta Teasdale-Cortik erabaki behar izan zuten alde egin, gehienek bezala, edo ospitalea martxan mantentzeko moduren bat aurkitu. Geratzea erabaki zuten eta, Italian zegoen Pieroren familiarekin batera, laguntza taldea antolatu zuten. Hau urtean hainbat edukiontzi bidaltzen hasi zen, sendagaietatik hasi eta ekipamenduetaraino eta erabilitako arropetaraino denetarik eramanez.

Hala ere, segurtasun arrazoiengatik eta ikasketengatik alaba kanpora bidaltzeko erabaki zaila ere hartu zuten eskola sistema ere kolapsatzen ari baitzen. Dominique ospitalearen esparruaren barruan bizi izan zen jaiotzatik, eta Lucillek gaixoen solairura eta ebakuntza-gelara eramaten zuen bere erizain ugandarra kanpoan zegoenean. Bertako lehen hezkuntzako eskolara joan zen. Orain Dominique oporretarako bakarrik itzuliko zen Lacorrera. Italian zegoen bere izeba batengana bidali zuten eta gero Kenyako barnetegi batera, handik urtean hiru aldiz oporretarako Ugandara itzultzeko aukera izan zezan. Lucillek, Pierorekin ezkontzeko baldintza bakarra familia inoiz ez banantzea izanik, alaba etxetik bidaltzea inoiz egin zuen sakrifiziorik handiena zela adierazi zuen. 

Ospitaleak jasan zuen lehen segurtasun ezaren aldi larria Uganda-Tanzania Gerran izan zen, eta horrek Idi Aminen boteretik kentzea ekarri zuen 1979an. Idi Aminen desegindako armadaren hondarrek behin eta berriz arpilatu zuten ospitalea, Tanzaniako tropen aurrerapenetik ihesi. Hilabete horietan, ospitalea gainerako mundutik isolatuta egon zen, eta munduak ez zekien barneko baldintzen berri. Lucillek ebakuntza kopuru izugarria egin behar izan zuen gerraren eta tribuen arteko mendekuen ondorioz. Lucille soldadu zauritu bati ebakuntza egiten ari zela, Pierok tinpanoa zulatu zuen belarrian jasotako kolpe baten ondorioz, eta metrailadore batek ia jo zuen erasotzaile batzuekin izandako liskar batean. Tanzaniako armada ospitalera iritsi zenean, komandante batek adierazi zuen Lacor zela lau hilabete baino gehiago lehenago eta 600 km hegoaldera herrialdera sartu zirenetik irekita eta martxan aurkitu zuten lehen ospitalea.

1980 – Hainbat aldi baterako gobernu eta gero eta nahasiagoak eta laburragoak izan ziren bi gobernu behin-behinekoren ondoren, Milton Obote boterera itzuli zen Ugandako presidente gisa. Gerra zibila piztu zen, eta bere aurkariak suntsitzeko lau urteko ahalegin militarrean, Oboteren bigarren gobernuak Idi Aminen zazpi urteko agintaldian izandako 300.000 heriotzak baino hildako kopuru handiagoa eragin zuen. 500.000 ugandar baino gehiago hil zirela kalkulatzen da, eta lur eremu zabalak suntsitu zituztela Oboteren presidentetzan. 

1982 – "Argaltasun" gaixotasun misteriotsu baten biktimak (laster GIB/HIESa bezala ezagutuko zena) agertzen hasi ziren Lacor Ospitalean. Lucille HIESarekin lotutako gaixotasun oportunistatzat hartuko zirenen lehen sintomak izaten hasi zen. Teasdale-Cortik GIB positibo eman zuen 1985ean, Italian lehen probak eskuragarri jarri zirenean. Piero eta Teasdale-Cortik infekzioa 1979. urtean kokatu zuten, gerrako biktimei ebakuntza asko egiten hasi zenean, eta askotan hezur hautsietako zati zorrotzekin ebakitzen zuenean bere burua.
thumb|Piero Corti, Lucille Teasdale eta euren alaba
1983 – Ugandako Osasun Ministerioak Lacor Makerereko Medikuntza Fakultate Publikotik (geroago Mbarara-koa ere bai, 1989an sortua, eta Gulu-koa, 2003an sortua) graduatu berri ziren medikuentzako praktikaldi-prestakuntza zentro gisa aitortu zuen. Mediku hauek hasieran urtebeteko nahitaezko praktikak Lacor Ospitalean egin zitzaketen eta gero Lacorren edo beste irabazi-asmorik gabeko ospitale katoliko batzuetan lanean geratu. Italiako Kanpo Arazoetarako Ministerioak laguntza handia eskaini zion Lacorri praktikatzaileak prestatzeko espezialisten bidez, baita instalazioak eta ekipamendua ere. 1980ko hamarkadaren amaieran, Italiako Gobernua zen Europako gobernuek nazioarteko kanpo laguntza eman zutenen artean, eta Uganda zen hartzaile nagusietako bat, batez ere gobernuaren eta gobernuz kanpoko erakundeen osasun programen bidez. 

Teasdale-Corti mediku gazte hauen prestakuntzaren lehen lerroan zegoen. Lehenengo praktikatzaile taldean Matthew Lukwiya doktorea zegoen (laster ospitaleko superintendenteorde bihurtuko zena eta heroi baten moduan hilko zena bere bizitza sakrifikatuz, beste hamabi langilerekin batera 2000ko Ebola agerraldian), Isaac Ezati doktorea (Lacorreko zirujau kargua hartuko zuena Mulagoko Erreferentzia Ospitale Nazionalera eta gero Osasun Ministeriora joan aurretik; Lacorreko Gobernu Batzordean jarraitu zuen). Hurrengo medikuntzako praktikatzaileen taldeen artean Opira Cyprian doktorea 1985ean, Odong Emintone doktorea 1989an eta Ogwang Martin doktorea zeuden.

1986an, Milton Obote bigarren aldiz kargutik kendu ondoren, koalizio ahul batek gobernatu zuen urte amaierara arte, Yoweri Museveniren NRA matxinadak boterea hartu zuen arte. Kargutik kendutako armada iparraldekoa zen gehienbat, eta disidentzia horrek matxino taldeen sorrera ekarri zuen. 1987an, Alice Lakwena acholi espiritu-medium gazte batek Espiritu Santuaren Mugimendua (HSM) sortu zuen, eta iparraldeko matxino mugimendu gehienak bertan batu ziren. Okupazio-armadatzat hartzen zenaren aurkako garaipen ikusgarri sorta baten ondoren, bere indarrak Kampalarantz eraman zituen, Museveni gobernuarekin kexak zituzten beste talde etniko batzuen babes handia lortuz. Lakwenaren indarrak garaituak izan ziren.

1986tik aurrera, matxinoek ospitalea behin eta berriz arpilatu zuten gauez, batzuetan astean hainbat aldiz. Matxinoek langileak eta pazienteak pistolaz mehatxatzen zituzten dirua eta drogak bilatzeko. Piero eta Teasdale-Corti ere tiroka atxiki zituzten behin baino gehiagotan beren etxe barruan, ospitaleko atetik hurbilen zegoen esparruan. Nahi zutena aurkitzen ez zutenean, erizainak bahitzen zituzten ospitalea erreskate bat ordaintzera behartzeko. Langile gehienak ospitale barruan bizi ziren, familiekin batera, segurtasun eske, eta gauez zibilez jantzita joaten ziren lanera, matxinoen sarekadaren bat gertatuz gero ezagutu eta bahitu ez zitzaten. Langileen dedikazio eta erresistentzia heroiko horrek urteetan iraun zuen.

1989an, the Lord’s Resistance Army (LRA) agertu zen Iparraldeko Ugandako matxinadan fakzio berri gisa. Urte hartan, matxinoak gau batean ospitalera sartu ziren "Dr. Corti eta Min Atim" bila, Piero eta Lucille, oporretara joan berriak zirenean. Matthew doktorea, Cortitarren etxera joan zena matxinoen erasoaldi posible bat geldiarazteko beste medikuen egoitzetara iritsi aurretik, ospitaleko arduradun gisa aurkeztu zen, eta beste langile batzuekin batera eraman zuten. Piero eta Lucille berehala itzuli ziren eta ospitalea ixtea erabaki zuten. Hala ere, bertako zaharrek berri honen aurrean erreakzionatu zuten, ospitalea zela geratzen zitzaien gauza bakarra esanez: ez zutela itxiera onartuko eta matxinoak berriro ez sartzeko konbentzitzen saiatuko zirela. Ospitaleak ez zuen matxinoen erasorik jasan hurrengo hamabost urteetan, LRAren gatazka zibilaren areagotzearekin batera, askotan ospitalea inguratzen baitzuten. Ospitaleak horma bat eraiki zuen inguruan, barruan zeudenak bala hegalarietatik babesteko.

Teasdale-Cortiri HIESa diagnostikatu zioten 1985ean, Italian lehen probak eskuragarri zeudenean. Emaitzak eskuragarri egon aurretik, Londresko Anthony Pinching irakaslearengana bideratu zuten, Erresuma Batuan gaixotasuna aztertu zuten lehenengoetakoa izan baitzen. Aurreko gaixotasun oportunistak bere egoeraren adierazgarri zirela esan zion. Morala garrantzitsua zela eta bere lan klinikoa jarraitu zezakeela ere esan zion. Kirurgiari dagokionez, Teasdale-Corti kezkatzen zuena, ez zegoela pazientearen biziraupenerako alternatiba handirik esan zioten, bera baitzen oraindik eskuragarri zegoen kirurgialari esperientziadun bakarra.

Osasunak okerrera egin arren, lanean jarraitu zuen, batez ere Lacorreko helduen anbulatorioan eta HIESaren/Tuberkulosiaren departamentuan, eta pixkanaka berak trebatu zituen Ugandako medikuen esku utzi zituen ebakuntzak. Hainbat konplikazio izan zituen, jatea zailtzen zuen ahoko kandidiasi etengabetik hasi eta Addisonen gaixotasuna eta *Pneumocystis Carinii* pleumonia bezalako gaitz larrietaraino, eta horregatik Pierok Londresera eta gero Milanera eraman zuen krisiak gainditzeko. Hil baino hilabete batzuk lehenago, 40 kg-ra jaitsi zenean, egunean 4-6 orduz anbulatorioan aritzen zen oraindik. Batzuetan ahulegi egoten zen goizean jaikitzeko, beraz, Pierok edo beste batzuek zain barneko tratamendu bat jarri zioten hidratatzeko. Hobeto sentitu bezain laster, orratza berak kendu eta lanera joan zen. Okerrera zihoan egoera hobetzeko azken saiakeran, Pierok Teasdale-Corti Italiara eraman zuen presaka. 1996ko abuztuaren 1ean hil zen Besana in Brianza-ko etxean.

Lacor ospitalean 13.000 ebakuntza baino gehiago egin zituen. Ospitalearen 1996ko txostenak 446 ohe, 13.437 ospitaleratuta eta 116.953 anbulatorioko paziente erregistratu zituen Ospitale Nagusian, eta funtzionatzen ari ziren bi Osasun Zentro Periferikoek (hirugarrena itxita zegoen segurtasun ezagatik) 48 ohe, 399 ospitaleratuta eta 11.549 anbulatoriokoak erregistratu zituzten. Beste jarduera batzuen artean, 1.114 erditze, 1.278 kirurgia handi eta 33.613 txerto dosi daude, gatazka gorabehera.

Teasdale Cortiren gorpua Ugandara itzuli zuten, ospitalea inguratzen zuen matxinada bere unerik txarrenetako batean zegoen bitartean. Militarrek helikoptero batekin aireratu zituzten bera eta Piero, Lacorretik atera zirenean, errepideak arriskutsuegiak zirelako. Teasdale-Cortiren hileta-elizkizuna ondoko katedralean egin zen, eta ehunka lagunek parte hartu zuten. Langile batzuek 40 km-ko oinezko bidaia ere egin zuten osasun-zentroetatik, errepideetan segadak eta lurreko minak egoteko arriskua egon arren. Militarrek tanke armatu bat ere jarri zuten katedralaren kanpoaldean, doluan zeudenak babesteko. Ospitaleko patio batean lurperatu zuten.

## Sariak eta aintzatespenak 
### Oroimenez 
Montrealgo Centre de Santé et de Services Sociaux (CSSS) ere bere omenez izendatu zuten Montrealen, baita kale bat ere, Boulevard Lucille Teasdale.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Arseneault, Michel (1999). *Un sogno per la vita Lucille e Piero Corti, una coppia di medici in prima linea* *(*italieraz). Torino: Paoline Editoriale Libri. ISBN 9788831517829.
* *Dr Lucille: The Lucille Teasdale Story* (2001) Dir. George Mihalka
* Cowley, Deborah (2005). *Lucille Teasdale: Doctor of Courage*. XYZ Publishing.  ISBN 1-894852-16-8.
* Teasdale-Corti, Lucille; Cortino, Piero (2009). *Dal Sogno alla Realtà: Lettere dal Lacor Hospital*. Corponove. ISBN 978-88-87831-97-9.
* Arseneault, Michel (2011). *Un rêve pour la vie, Lucille Teasdale et Piero Corti.* Montreal: Libre Expression. ISBN 9782764805527
* 2014 I Bambini Della Notte by Mariapia Bonanate & Francesco Bevilacqua. Saggiatore. (English translation: Children of the Night, search for editor underway).
* *Before I Go* Documentary by Michel Arseneault (French: Avant de vous faire mes adieux)

## Kanpo estekak 
* Teasdale Kanadako Entziklopedian
* "St. Mary's Hospital Lacor"
* Teasdale - Corti fundazioa
** frantsesez/ingelesez: "Fondation Teasdale-Corti pour l'hôpital Lacor"
** italieraz/ingelesez: "Fondazione onlus Piero e Lucille Corti per Lacor Hospital"
*Teasdale-Corti Osasun Ikerketarako Lankidetza Programa Globala Nazioarteko Garapenerako Ikerketa Zentroa (IDRC).