open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Franjo Mihalić

**Franjo Mihalić** (serbiera-kroazieraz ahoskera: [frǎːɲo mǐxalitɕ]; 1920ko martxoaren 9a - 2015eko otsailaren 14a) jugoslaviar eta kroaziar distantzia luzeko korrikalaria izan zen, 1958an Bostongo Maratoian lortutako garaipenagatik eta 1956ko Udako Olinpiar Jokoetan lortutako zilarrezko dominagatik ezaguna. Mihalićek maratoietan, errepideko lasterketetan eta kros lasterketetan lehiatu zen gehienbat, 1950eko hamarkadan nazioarteko goi mailako lehiaketa asko irabaziz eta 5000 m eta 25 km arteko distantzia luzeko pistako probetan 25 Kroaziako eta geroago Jugoslaviako errekor nazional ezarriz nabarmenduz. 1957an, Urrezko Intsigniaren lehen irabazlea bihurtu zen, Sport egunkariak ematen duen Jugoslaviako kirolari onenaren saria. Kroaziako, Serbiako eta Jugoslaviako atletismoaren historiako gizonezko atletarik trebeena dela uste da.

## Biografia 
### Gaztaroa 
Mihalić 1920an jaio zen Ludina herrian (Kutinako zati bat), gaur egun Sisak-Moslavina konderria dena, Kroazian. Bere aita Josip jostuna zen, eta bere ama Veronika etxekoandrea. Mihalić hamabi seme-alabetatik hamargarrena izan zen. Hiru urte zituela, familia Zagrebera joan zen bizitzera.

### Atletismoan sartzea 
Mihalićen atletismoan sartzea ia kasualitatea izan zen. 1940an, Zagrebeko Langileen Kirol Jokoetako ekitaldietan kros lasterketa bat izan zen. Mihalić bere futbol taldeak Grafičar izendatu zuen lasterketarako, haien jokalari azkarrena zelako. Bere bizitzako lehen oinezko lasterketan entrenamendurik gabe parte hartu bazuen ere, bigarren postua lortu zuen 200 parte-hartzaile ingururen artean, atleta esperientziadun baten aurka galduz.

### 1956ko Udako Olinpiar Jokoak 
Mihalićek maratoiko zilarrezko domina irabazi zuen 1956ko Melbourneko Udako Olinpiar Jokoetan. Bere ustez, hau izan zen bere kirol ibilbideko lorpenik handiena. Jugoslaviako atletismoko inongo atletak ez du lortu ordutik Olinpiar Jokoetako dominarik irabaztea.

Olinpiar maratoia arratsalde bero batean egin zen, eta ibilbideak itzal gutxi edo batere ez zuen eskaintzen, hasiera eta amaiera izan ezik. Mihalićek aurreneko taldeari eutsi zion, sailkapenean pixkanaka aurrera eginez, baina atzerapauso larria izan zuen 15. kilometroko lehen ur-postura hurbiltzen ari zela. Freskagarriak lortzeko ahaleginean estropezu egin zuen, ur-mailaren kontra talka eginaz, eta lurrera erori zen, zaurituz. Azkenean, bigarrena izan zen helmugara iristen 2:26:32ko denborarekin, Alain Mimoun baino minutu eta erdi geroago, eta Veikko Karvonen brontzezko domina irabazi zuenaren aurretik minutu bat.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Pedro Soto Almarza

**Pedro Soto Almarza** (Murtzia, 2005eko urriaren 30a) 100 metroko lasterketan espezializatutako espainiar atleta da.

## Biografia 
Ruiz de Alda BHIn ikasi zuen. Murtziako Unibertsitatean ikasten ari da, eta hango Kirol Taldeko kide da.

2024an Espainiako Atletismo Txapelketa Estalean parte hartu zuen.

2025ean, hirugarren postua lortu zuen Badajozen ospatu zen Espainiako 23 urtez azpiko Txapelketan 100 metroko lasterketan, 10 segundo eta 47 hamarreneko denborarekin. Hori dela eta, Torre Pachecoko udaletxean aitortza jaso zuen alkatearen eskutik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karla Erbová

**Karla Erbová**, **Karla Fremrová** ezkongabe-izenez eta **Karla Papežová** ezizenez, (Pilsen, Txekoslovakia, 1933ko apirilaren 30a - Praga, Txekia, 2024ko martxoaren 19a) txekiar poeta garaikidea, prosa idazlea eta kazetaria izan zen. Bere lanetako asko historiari edo mitologiari buruzkoak dira, gehienetan Antzinako Greziaren ingurukoak.

2024ko martxoaren 19an hil zen Pragan 90 urte zituela.

## Sariak 
* Pilsen Hiria saria (1995)
* Jan Zahradníček saria (1999)
* Artis Bohemiae Amicis saria (2023)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vienako setioa

**Vienako setioa** izan daiteke:

*Vienako setioa (1485), hungariar garaipena Austro–Hungariar Gerran.
*Vienako setioa (1529), otomandar saiakera.
*Vienako gudua (1683), otomandar saiakera.
*Vienako setioa (1805), frantziar garaipena Hirugarren Koalizioko Gerran
*Vienako setioa (1809), frantziar garaipena Bosgarren Koalizioko Gerra
*Vienako matxinada (1848), habsburgotar erasoa.
*Vienako ofentsiba (1945), sobietar ofentsiba.
Ziger

**Ziger** (*Schotterkäse*, *Kräuterkäse*, *grüner Käse* edo *Sapsago* bezala ere ezaguna) Suitzako gazta berezia da, zehazki Glarus kantonamendukoa. Oso antzekoa da Italiako ricotaren eta gazurarekin egindako esneki gisa sailka daiteke, behi-esnea edo gurin-gazura duena. Proteina edukia esnearen edukiaren 90 °C-tan azido hauspeatzearen bidez sortzen da.

## Edukia 
Zigerrak honako hauek izan behar ditu:

* Masa lehorra (gutxienez 200 g gazta kg bakoitzeko),
* 150 g baino gehiago gantz masa lehorreko kg bakoitzeko
* 510 g gazur-proteina kg bakoitzeko guztira.

## Erabilerak 
Zigerra ez da zatitan jaten, gazta gehienak bezala, eta beste plater batzuen laguntzaile gisa zerbitzatzen da.

## Kanpo estekak 
* Ziger Käselexikon-en
* Die Mühle für den Schabziger
* Rezepte für die Verwendung: Rezepte 1, Rezepte 2
* Geska (Gesellschaft Schweizer Kräuterkäse-Fabrikanten, der einzige Ziger-Hersteller)
* *Der Stinker und sein Retter* Reportage über den Ziger-Markt und die Sanierung der Geska, brand eins 10/2004
Gurin-gazur

thumb|Baso bat gurin-gazur.
**Gurin-gazura** esneki-edaria da. Tradizionalki, gurina egiteko prozesuan lortzen zen, esnegain freskoa edo hartzitua irabiatuz.

Gaur egun saltzen den gurin-gazur motak jatorrizko produktuaren ezaugarri desberdinak ditu, eta kolore zuri-horixkako esneki likidoa da, esne-gaina baino apur bat lodiagoa, gantz gutxikoa eta zapore apur bat garratza duena.

Oso preziatua da edari gisa Herbehereetan, Alemanian eta Danimarkan, batez ere udan, baita Indian freskagarri gisa eta Magreb-eko herrialdeetan ere. Ogi mota asko prestatzeko ere erabiltzen da, baita zopak eta saltsa krematsuak egiteko ere.

Antzinatik ekoizten da gurin-gazura, esnegaina irabiatuz, dituen gantz-mintzak hausteko. Gantz-partikulak elkartu eta bereizten dira prestatzen den ontziaren goialdean. Gurina gantzetik egiten da, eta gainerako likidoa gurin-gazura da. Hala ere, gaur egun eskuragarri dagoen gurin-gazur gehiena ez da metodo tradizionala erabiliz ekoizten, baizik eta produktu hazi gisa: esnea da, eta azidotzaileak (estreptococcus) gehitzen zaizkio jatorrizko produktua simulatzeko. "gurin-gazur hazi" honen zapore apur bat garratza hartzidura prozesuari zor zaio. Prozesu honetan, hura abiarazten duten bakterioek laktosa azido laktiko bihurtzen dute. Erreakzio honen ondorioz pHa jaisten den heinean, esnea garratzagoa bihurtzen da. Bere azidotasunagatik, gurin-gazurak normalean iraupen luzea du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Quark gazta

'''*Quark* gazta**, ***quark*** edo ***Weißkäse*'* izenez ere ezaguna, gazta irabiatua da, testura krematsu eta zuria, usain freskoa eta zapore apur bat azidoa duena. Behi-esnearekin egiten da eta kaloria-eduki moderatua du (adibidez, 80 gramok 38 eta 91 kaloria artean ematen dituzte, barietatearen arabera).

Oso erabilia da Alemaniako, Austriako (*Topfen'') eta Herbehereetako sukaldaritzan. Erdialdeko Europako herrialdeetan ere erabiltzen da, hala nola Polonian, eta Ekialdeko Europako herrialdeetan, hala nola Lituanian, Estonian, Ukrainan, Bielorrusian, Errusian, etab.

Saltsa batzuk prestatzeko eta postre desberdinen betegarri gisa erabiltzen da.

## Kanpo estekak
Plex

**Daniel Alonso Agúndez** (Toro, Zamora, 2002ko irailaren 20a), **Plex** ezizenarekin ezagutzen dena, *youtuber*, *streamer* eta influencer espainiarra da, bidaia, kultura, erronka eta bideoblogetan oinarritutako entretenimendu bideoak egiten dituena. Forbes aldizkariak 2024. eta 2025. urteetako eduki-sortzaile onenen artean nabarmendu zuen.

## Biografia 
Daniel Alonso Agúndez 2002ko irailaren 20an jaio zen Toron (Zamora), nekazarien familia batean. 2014an bere YouTubeko kanalean bideoak igotzen hasi zen, batez ere azken urteetako bideojokoei buruz hitz eginez, hala nola, «Fortnite». Bere bideoek lortzen ari zuten arrakasta zela eta, 18 urte bete baino lehen, ikasketak uztea eta ikus-entzunezkoen munduan zentratzeko erabakia hartu zuen. Denborak aurrera egin ahala, bere edukia aldatzen joan zen erronken eta bidaien mundurantz, non erreferenteetako bat bihurtu den.

Bidaiei buruzko edukiari dagokienez, 2023. urtearen hasieran erreferente izaten hasi zen, laurogei egunetan munduari bira emango ziola iragarri zuenean, hamabost herrialde baino gehiago bisitatuz. Izan zuen arrakasta ikusita, 2023. urteko amaiera eta 2024. urteko hasiera bitartean, laurogeita bost eguneko bigarren abentura egitea erabaki zuen. Amaitzerakoan, *El hormiguero* telebista programan elkarrizketa bat egin zioten, izan ere, bigarren bira honetan, munduko lehenengo biran bisitatu ez zituen hogei herrialde ezberdin bisitatu zituen.

Bere bigarren abenturaren erdian, IATI bidaia-aseguru-etxeak antolatzen zuen sari banaketan, Espainiako Bidaien Komunikazio Digitalaren Bikaintasunari emandako sarietan, YouTubeko bidaia-kanal onenaren saria irabazi zuen. Horrez gain, 2024. urtean, Idolo Sarien irabazle nagusia izan zen non hiru sari irabazi zituen: urteko sortzailerik onena, bidaia bideoen alorreko idoloa eta urteko idoloa.

2024ko uztailean, La velada del año-ko laugarren edizioan parte hartu zuen eta irabazlea izan zen. Urte bereko irailean, *El hormiguero* programan kolaboratzen hasi zen erronken atalean baina programako kolaborazioak egiten amaitu zuen bere hirugarren mundu-bira hasi zuelako 2025. urtearen hasieran  eta Jordi Sanchez edo Aitana bezalako pertsonaia famatuen partaidetzak izan zituen.

Ikus-entzunezko munduko edukiaz gain, hiru liburu idatzi ditu: horietako bi «Las aventuras de Plex» izeneko bilduma berean daude; «YosoyPlex y la pirámide maldita» eta «YosoyPlex en el fin del mundo». Bere hirugarren liburua, «Epic Battle: El día que los youtubers salvaron el mundo» izenburua du. Berak interpretatutako zenbait abesti ere atera ditu, hala nola «Flow Violento Remix» (2023), hamar astez Espainiako salmenta-zerrendetan egon zena eta Platinozko disko bat eskuratu duena.
Turrialba gazta

**Turrialba gazta** behi-esneko gazta bat da, jatorriz Costa Ricako Cartago probintziako Turrialba kantonamenduan sortua, 2012az geroztik babestuta dago jatorriz. 

## Historia 
Ekoizpena 1870eko hamarkadan hasi zen, Lucas Vargas buru zuen familia espainiar bat Mantxatik etorri eta Turrialban kokatu zenean, Santa Cruz eskualdean, sorterritik ekarritako errezetekin gazta ekoizten hasteko.

1890eko hamarkadan Turrialba eta San José hiriburuaren arteko trenbide garraioa posible bihurtu zen, eta Vargas familiak bere produktuak San Joséra eta Cartagora egurrezko kutxetan bidaltzen hasi zen.

1930ean Florentino Castro kafe-ekoizleak El Volcán hacienda eskuratu zuen. Hau izan zen herrialdean lehen aldia gazta, gurina eta krema garratza ekoitzi eta etiketekin ontziratu zirena, herrialde osoan zehar banatzeko. 1950eko hamarkadan, gazta lehen aldiz Txilera eta Ingalaterrara esportatu zen, kafearekin batera. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Miren Dupouy

**Miren Dupouy** (Ospitalepea, Zuberoa, Euskal Herria, 2000) zinemagilea da.

## Bizitza 
Haurtzaroa Zuberoa eta Baiona artean eman zuen. Lizeoan ikasketak amaitu ondoren, Parisera joan zen Zientzia Politikoak ikastera. Parisko eskola entzutetsu batean sartu zen eta dokumentalgintzako masterra egin zuen. Masterreko ikastaroa Zukugailua elkartean egin zuen. Gastibeltza ekoiztetxearekin ere ikastaro bat egina du.

Dokumentaletan espezializatu zen, Université Paris Cité unibertsitatean master bat eginez. Bere master amaierako film laburrak, “*Bonjour les comprants*” (euskaraz: Egun on, entzuleak), aipamen berezia jaso zuen Arcueil-eko Les Écrans Documentaires jaialdian. 

### Lan ibilbidea 
2024an Paristik Euskal Herrira itzuli zen eta grabatzeari ekin zion. Zineman ibilbide laburra badu ere, Xabier Altunaren *Karmele* filma grabatzen aritu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dayana Contreras

**Dayana Contreras San Nicolás** (Habana, Kuba, 1977) aktorea eta idazlea da. Ezaguna egin zen, batez ere, *El Caso. Crónica de sucesos* (2016), *Riders* (2021) eta *Oreina* (2018) filmetan egindako lanarengatik.

## Bizitza 
Arte Dramatikoa ikasi zuen Habanako Goi Mailako Arte Institutuan, Kuban. 

Geroago, Espainian, prestakuntza jasotzen jarraitu zuen Salva Bolta, Declan Donellan, Gabriel Chamé, Alfredo Sanzol edo Enrique Pardo bezalako antzerki-zuzendariekin. 

### Lan ibilbidea 
Kuban Teatro Buendía Konpainiako kidea izan zen, eta Kritikaren Sari Nazionala jaso zuen hainbat aldiz. Radio Progreso, Radio Arte eta Radio Cadena Habana irratietako programazio dramatikoan ere lan egin zuen.Ikus-entzunezkoei dagokienez, *El caso* eta *Cuéntame cómo pas*ó telesailetan pertsonaia bat interpretatu zuen, eta PlayZ-ko Riders telesailean protagonista lan egin zuen. Hainbat filmetan ere agertu da, besteak beste, *Los tontos y los estúpido*s, Koldo Almandoz donostiar zinegile eta kazetariaren *Oreina* —2018an Euskal Zinemaren Irizar Saria irabazi zuen— eta *Gure oroitzapenak* filmetan.

## Sariak eta aintzatespenak 
* Kritikaren saria hainbat aldiz jatakoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Streckeren sintesi

**Stecker-en sintesia** aminoazidoak sintetizatzeko metodo bat da, zeinetan aldehido edo zetona batek eta zianuro ioiak erreakzionatzen duten amoniakoaren presentzian. Kondentsazio-erreakzioak α-aminonitrilo bat sortzen du, eta ondoren hidrolizatzen da nahi den aminoazidoa emateko. Metodo hau metionina errazemikoaren ekoizpen komertzialerako erabiltzen da metionaletik abiatuta.

670x670px|Strecker-Synthese Übersicht V3

Adolph Strecker kimikari alemanak aplikatu zuen lehen aldiz 1850ean.

## Erreferentziak
Tiroler Almkäse

**Tiroler Almkäse** edo **Tiroler Alpkäse** Europa mailan Jatorri Deitura Babestua (JDB) duen Austriako gazta bat da. Tirolen ekoizten da, alpeetako larreetan bazkatu diren behien esne osoa erabiliz; landaredi alpinoak ematen dio behi horien esneari, eta ondorioz gaztari, bere zapore bereizgarria. **Alpkäse** izena Innsbruck-etik mendebaldera dauden Tirolgo mendiguneetakoa da. **Almkäse**, berriz, Tirolgo haranetan erabiltzen den izena da. JDBren etiketa bereizgarriak "Tiroler Almkäse/Tiroler Alpkäse – Jatorrizko Deitura Babestua" jarri behar du.

% 45eko koipe-edukia du. Lau hilabete eta erditik sei hilabetera ontzen da. Azken produktua ogi itxurakoa da, ez adreilu formakoa, 30 eta 60 kilo arteko pisua du, eta xerratan saltzen da. Azala sendoa da, kolore marroi-horixkakoa. Pasta biguna da, boli kolore uniformekoa, zulo txikiekin. Zaporea aromatikoa eta pikantea da.

Gazta tradizionala da hau, eta XVI. mendearen bigarren erdian Tirolen gazta-ekoizpena eskala handian zegoen dokumentatuta jada, esne ekoizpenean soberan geratutakoak gazta egiteko bide horretatik kontserbatuz.

## Kanpo estekak
Navarro Villoslada BHI

**Navarro Villoslada BHI** bigarren hezkuntzako institutua da, Iruñean kokatua.

## Historia 
Navarro Villoslada BHI 1960ko hamarkadaren amaieran sortzen hasi zen ideia gisa, Garai hartako Iruñeko biztanleriaren hazkundeak, familiak bigarren hezkuntzan sarrera handiagoa eskatu izanak, eta hezkuntzaren sekularizazioak premia zuten plaza publiko gehiago sortzeko. 1968ko maiatzaren 20an, Instituto Nacional de la Vivienda eta Iruñeko Udalaren arteko hitzarmen bat sinatu zen, 20000 metro karratuko lursail bat dohaintzan emateko, Ermitagaña gunera, institutua eraikitzeko.

Eraikuntza, arkitekto Cándido Ayestaránen zuzendaritzapean, 1970eko urtarrilean hasi, eta 1971eko urri-hilaren bukaeran bukatu zen. Egun, ofizialki 1971eko azaroan sortutako Instituto Nacional de Bachillerato femeninoa nº 2 de Pamplona gisa ireki zen; 1971eko urriaren 22an ireki zitzaion lehen eskaintzak: 420 ikasle inguru eta 17 irakasle hasi ziren, zuzendari zela Ángel Delgado Hidalgo.

1972ko martxoan, bigarren urte horretan, ikastetxeari izena aldatzea proposatu zen, eta "Navarro Villoslada" izena hartu zuen, gaur egun arte daramana. Hastapenetako urteetan, ikastetxea zelai artean zegoen, Ermitagaña oraindik ez zen gizarte-auzo garatua; inguruan huerta, baserri, oihan-lur eta artzain-xadrez gehiago baino ez zeuden, eta institutua bertako “oasis” bat bailitzan antzemandakoa izan zen.

Urteekin, ikastetxeak garapen handia izan du: 1975-76 ikasturtean generoa nahastuta jarri zen, neskak bakarrik hasitako ikastetxea gizonezkoak ere hartzen hasi ziren. Gaur egun, ESO eta Batxilergoa eskaintzeaz gain, plurilingüismoa eta ingurune pedagogiko modernoak ditu; 2015-16 ikasturtetik aurrera Bachillerato Internacional programa martxan jarri zuen, ikastetxe publiko navarrar artean lehenak izan zen horretan.

## Ikasle nabarmenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ángel Delgado Hidalgo

**Ángel Delgado Hidalgo** (1921-2010) Navarro Villoslada BHIko zuzendaria izan zen 1971-72tik 1976-77ra eta 1979-80tik 1980-81era.

## Biografia 
Ángel gaztelaniazko irakaslea izan zen Navarro Villoslada BHIn. Zuzendari kargua utzi ondoren, 1981ean, Hezkuntza Ikuskaritzan lanean hasi zen. 2010ean hil zen, 88 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dakota herria

**Dakota herria** edo **Dakotak**, dakoteraz *dakȟóta* edo *dakhóta*, Ipar Amerikako amerindiar herri bat da, Sioux herria osatzen duten hiru kulturetako bat. Era berean, dakota herria bi taldetan banatzen da, **Ekialdeko Dakotak** eta **Mendebaldeko Dakotak**. 

2010ean 20.460 kideek osatzen zuten, eta gaur egun AEBetako Hego Dakota, Ipar Dakota, Minnesota, Montana eta Nebraska estatuetan, nahiz Kanadako Manitoba eta Saskatchewan probintzietan bizi dira.
Faldistorio

**Faldistorioa** (latinez **faldistorium**)  Eliza Katolikoko apezpiku eta zenbait dignatariorentzat gordetako eserleku mugikorra da. Agintariek erabili ohi zituzten aulki kuruletan du jatorri historikoa.

## Deskribapena 
Katedra ez bezala, mugikorra da eta, horrela, liturgiaren beharren arabera mugitu daiteke. Normalean aldare aurrean jartzen zen liturgian ohikoa zenean, eguneko liturgia koloreko kuxin bat bertan jarrita. 

Beso-euskarriak ditu, baina ez du ohikoan bizkarralderik. Gutxi gorabehera estilizatutako San Andresen gurutze baten itxura hartzen dute bere oin gurutzatuek aurretik begiratuta. Aulki tolesgarria izan ohi da, sorgin-guraize batzuen eran biltzen batira oinak.

Fitxategi:Cadira plegable.JPG|ezkerrera|thumb|Tolestutako faldistorioa, eredu zahar baten berregiketa modernoa.
Fitxategi:Faldistorio con pedana, Bari.jpg|19. mendeko artzapezpiku italiar baten faldistorioa eta oinazpikoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Nikolasen estatua (Bari)

**San Nikolasen estatua** Bari hirian (Apulia, Italia) dagoen estatua da, San Nikolasen basilikaren kanpoaldean ezarritakoa 2003an. Zurab Tsereteli artistaren lana da, eta Errusiaren opari gisa eman zitzaion Bariko hiriari, Vladimir Putin Errusiako presidentea bertan izan zelarik inaugurazioan (plaka elebidun batek oroitzen du hori, Putinen izenpearekin). 

Errusiar eskaintzaren motiboa da San Nikolas Errusiako santu zaindaria dela, eta Bari errusiar kristau ortodoxoen erromesaldien gunea dela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Riad Al Solh

**Riad Al Solh** (Sidon, 1894ko abuztuaren 17a – Amman, 1951ko uztailaren 17a) libanoar politikaria izan zen. Libanoko lehen ministroa izan zen 1943tik 1945era eta 1946tik 1951ra.

Solh familia musulman suni batean jaio zen, Zuzenbidea eta Zientzia Politikoa ikasi zituen Parisen eta gazterik gehienak Istanbulen eman zituen.

Libanoren independentziaren aldeko borrokan politikari garrantzitsuenetako bat izan zen, eta herrialdearen sortzaileetako bat dela uste da.

Lehen ministroa izan zen 1943 eta 1945 artean. Bechara El Khoury presidentearekin batera Itun Nazionala adostu zuen. Itun horrek herrialdeko erlijioen artean banatu zituen kargu politiko nagusiak.

Solh berriro lehen ministro izan zen 1946 eta 1951 artean. Oso kritikoa izan zen Abdullah I.a Jordaniakoa erregearekin eta 1948an Arabiar Ligaren babesa lortu zion Palestina osoko gobernuari.

1951ko martxoan, Libanoko Siriako Alderdi Sozial Nazionalistako kide bat Solh hiltzen saiatu zen. 1951ko uztailaren 17an, alderdi horretako hiru kidek Solh hil zuten Ammango aireportuan, Anton Saadeh alderdiaren sortzailearen exekuzioaren mendeku gisa.
Carmen Ruiz Moragas

**María del Carmen Ruiz Moragas** (Madril, 1896ko irailaren 11 – ibidem, 1936ko ekainaren 11) aktorea eta errepublikarra izan zen.

## Bizitza 
Gurasoak Leandro Antolin Ruiz Martinez, Ciudad Real probintziako Almadengo profesional liberala eta María de las Mercedes Moragas Pareja izan ziren. Familia aberats batean Malagan jaioa XX. mendearen hasierako klase ertain aberatseko bikote arketipikoa osatu zuten. Bi neba izan zituen, Jose eta Maria. Familian, "Karmela" deitzen zioten.

### Lan ibilbidea 
Interpretazioaren munduan murgilduta egon zen gaztetatik, eta Maria Guerrero eta Fernando Diaz de Mendozaren konpainian eman zituen lehen pauso profesionalak. Konpainia horrekin egin zuen ibilbide artistikoan, besteak beste, Eduardo Marquinaren *El retablo de Agrellano* (1913), Jacinto Benaventeren *La malquerida* (1913an estreinatu zuen) eta egile beraren *Campo de armiño* (1916) lanak antzeztu zituen.

Espainiako Antzokiko lehen emakumezko aktore izatera heldu zen, eta, besteak beste, Lope de Vegaren *El castigo sin venganza* (1919), Agustin Moretoren *El desdén con el desdén* (1920), Francisco Acebalen *El antepasado* (1920), Eduardo Marquinaren *La danza de la cautiva* (1921), eta Luis de Guevararen Sierra (1921) interpretatu zituen. Fontalba Antzokira pasatu zen gero, eta Fernández Ardavínen *La nave sin timón* (1925) eta Luis Manzanoren *La perla de Rafael* (1925) estreinatu zituen. Gai zen frantsesezko eta ingelesezko paperak aise antzezteko, menperatzen zituen hizkuntzak baitziren.

Antzerkian hainbat urtez lan egin gabe egon ostean, eszenatokietara itzuli zen, eta Chabásekin antzerki-konpainia bat sortu zuen Fontalban. 

### Heriotza 
Antzerkian lanean jardun zuen umetokiko minbiziaren ondorioz hil baino hilabete batzuk lehenago arte, 1936. urteko ekainaren 11n. Otsailaren 19an Madrilen hildako Mercedes amaren urte berean hil zen.

## Herri kulturan 
2006. urtean biografia bat kaleratu zen *La rival de la reina. Carmen Ruiz Moragas, la gran pasión de Alfonso XIII* izenburupean, Emilio Calle eta Ada Simonek idatzia. 2015. urtean, Javier Perez Bazok, Juan Chabasen ibilbide intelektualean eta obran adituak, *La Borbona* izeneko eleberria argitaratu zuen. Pérez Bazo irakasle bera da *Carmen Moragas, la Borbona. La actriz republicana amante de Alfonso XIII* zinema-gidoiaren egilea, egilearen izen bereko eleberrian oinarritua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Nekrologikoa 1936ko ekainaren 12ko ABC Egunkarian
* Dibortzio epaia ABC egunkarian, 1919ko martxoaren 26an
Fernando Blasco

**Fernando Blasco Contreras** (Hoyo de Manzanares, 1968ko apirilaren 5a) matematikari espainiarra da, Madrilgo Unibertsitate Politeknikoko irakaslea, eta matematikaren dibulgatzailea.

2019tik 2025era, Espainiako Matematikako Errege Elkartearen Dibulgazio Batzordeko presidentea izan zen. Gema Quintanak ordezkatuko du.

Fernando hainbat libururen egilea da. The Conversationeko erredaktorea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peter Turang

**Peter Turang** edo **Petrus Turang** (Tataaran, Ekialdeko Herbeheretar Indiak, 1947ko otsailaren 23a – Jakarta, 2025eko apirilaren 4a) indonesiar elizgizon katolikoa izan zen. 1997an Kupangeko artzapezpiku lagunkidea izan zen eta 1997tik 2024ra artxidiozesi bereko ordinarioa.

## Bizitza 
thumb|left|Peter Turang artzapezpikuaren armarria.|209x209px
Peter Turangek 1974ko abenduaren 18an apaiz-ordenazioa jaso zuen Theodorus Hubertus Moors apezpikuaren eskutik, Manadoko elizbarrutian inkardinatuta geratuz. 1997ko apirilaren 21ean, Joan Paulo II.a aita santuak Kupangeko artzapezpiku lagunkide izendatu zuen. Urte bereko uztailaren 27an apezpiku-ordenazioa jaso zuen Julius Riyadi Darmaatmadja kardinalaren eskutik, kontsakratzailekideak Gregorius Manteiro eta Pietro Sambi izanik. Gregorius Manteiros hil ondoren, Turang Kupangeko artzapezpiku bilakatu zen 1997ko urriaren 10ean.

Peter Turang 2025eko apirilaren 4an hil zen Jakartako Pondok Indah ospitalean, bihotzeko gaixotasun baten ondorioz.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tapinocephalus

***Tapinocephalus*** ("buru deprimitua") Permiarrean bizi ziren Dinocephalia barneko belarjale genero desagertu bat da. Gaur egungo Hego Afrikan aurkitu dira fosilak. Espezie tipoa baino ez da baliagarritzat hartzen gaur egun, ***Tapinocephalus atherstonei***. 

## Deskribapena 
Gorputz sendoa zuten, kupel baten formakoa, eta burezur sendoa, hezur lodiarekin bere gainean, eta mutur motza. Uste da beste Tapinocephalidae batzuekin gertatzen den bezala, buruen arteko talkekin lehiatzen zirela, agian lurraldea edo bikoteak eskuratzeko. 3 metro luze izren, eta 1,5 eta 2 tona arteko pisua zuten, euren garaian bizi zen animaliarik handienetako bat.

## Kanpo estekak
Amaia Mariezkurrena Serrano

**Amaia Mariezkurrena Serrano** (Donostia, 1984) Irakasle eskolan diplomatua eta Euskal Filologian lizentziatua. 1936ko Gerra eta euskal nobelari buruzko doktorego-tesia idatzi du. Besteak beste, euskal kultur sorkuntza eta literatur kritika gaiak jorratu ditu, gatazken eta literaturaren arteko harremanetan eta gai gatazkatsuen gaineko album ilustratuen azterketan sakonduz. UEUko Literatura saileko sailburua eta Euskal Kultur Sorkuntza eta Kritika Feministako graduondoko zuzendarikide eta bertako Irakaskuntza moduluko koordinatzailea izan da. Egun, Donostiako EHUko Hezkuntza, Antropologia eta Filosofia (HEFA) fakultateko irakaslea da, bai eta Hariak ikerketa taldeko eta GATAI proiektuko kidea ere.

## Erreferentziak
Gorgonops

***Gorgonops*** (literalki, "Gorgonaren begiak") Permiarraren amaieran bizi izan zen terapsido desagertuen genero bat izan zen, orain dela 255 eta 250 milioi urte inguru. Gorgonopsia familiako kide tipikoak dira, euren garaiko harrapakari nagusiak. Lau metro baino luzeagoak ziren, eta letagin handiak zituzten, baita haien ondorengo ugaztunen beste ezaugarri batzuk ere. Garai horretako sinapsidoak endotermikoak zirelako hipotesia formulatu da, baina ez dago hori egiaztatzen duen ebidentziarik. Uste denez, gorgonopsido ia guztiak, asko gaur egun Hego Afrikari dagokion eskualdean bizi zirenak, Permo-Triasiar iraungipen masiboa desagertu ziren.

## Sailkapena 
{{clade| style=font-size:100%;line-height:85%
|label1=Gorgonopsia
|1={{clade
   |1=*Aloposaurus*
   |2={{clade
      |1=*Cyonosaurus*
      |2= }} }} }}

## Kanpo estekak
Louise Dresser

**Louise Dresser** (Evansville, 1878ko urriaren 5a – Woodland Hills, Kalifornia, 1965eko apirilaren 24a) estatubatuar aktorea izan zen.

**Louise Josephine Kerlin**
1900ean hasi zen lanean vaudevillen eta 1910az geroztik Broadwayn. Lanerako Dresser abizena erabili zuen, bere aitaren lagun batena. 1922an zineman debuta egin zuen eta 1937an zineman lan egin zuen azken aldiz.

## Filmografia 
**Mutua**

**Soinuduna**

## Kanpo estekak
Lara Pintos

**Lara Pintos** (Coruña, Galizia, 1984) artista plastikoa da, eta pintura eta ilustrazioan egindako lanarengatik da ezaguna. Bere lanaren ezaugarri nagusia espazioaren esplorazio poetikoa da, ikuspegi intimo eta egunerokotik, hiri barruak zein kanpokoak jorratuz.

## Lan ibilbidea 
Ibilbidean zehar, Pintosek jaialdi eta galerietan egin ditu erakusketak, hala nola Bartzelonako Festival Bopart arte urbanoan, Santiago de Compostelako Dupla galerian edo Lugoko La Catedral galerian. Bere lana bilduma publiko eta pribatuetako parte da, Galiziako Xunta, Antonio Gala Fundazioa, Madrilgo Unibertsitate Konplutentsea eta New Yorkeko *The Working Proof* barne. Zenbait aldizkaritan ere kaleratu dute bere lana, hala nola Architectural Digest-en.

*Xuventude Crea* lehen saria jaso zuen 2014an, Coruñako Diputazio Probintzialaren *Isaac Díaz Pardo* saria eta Galiziako Xuntaren III. *GZ* Crea saria.

### Estiloa 
Bere pinturek iragate-espazioen eta txoko enblematikoen irudikapenean zentratzen jarraitzen dute, espazio bizitu eta bizigabeen identitatea ikertzen dituela.  

## Sariak eta aintzatespenak 
Hainbat sari jaso ditu, besteak beste:

* 2014an, *Xuventude Crea* lehen saria
* Coruñako Diputazio Probintzialaren *Isaac Díaz Pardo* saria 
* Galiziako Xuntaren III. *GZ* Crea saria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amaia Torrealdai Galarreta

**Amaia Torrealdai Galarreta** (Gernika-Lumo, Bizkaia, 1979) bibliotekaria eta ikertzailea da. 2025ean Udako Euskal Unibertsitatearen (UEU)  "Ingumak 25 urte” ikerketa-beka jaso zuen.

## Bizitza 
Amaia Torrealday Ikus-entzunezko Komunikazioan (EHU) eta Dokumentazioan da lizentziatua (Universitat de Barcelona). 

### Lan ibilbidea 
Mondragon Unibertsitateko bibliotekaria da 2009tik eta 2018tik Humanitate eta Hezkuntza Zientzien Fakultatean (HUHEZI) egiten du lan.

Amaia Torrealday Gallarretaren esanetan:"Inguma ezinbesteko pieza da euskarazko ezagutzaren transmisioa eta biziraupen akademikoa bermatzeko"

## Sariak 
* 2025eko urtarrilean UEUk  "Ingumak 25 urte” ikerketa-beka deitu zuen. Euskarazko ekoizpen zientifiko eta intelektualaren bilakaera, garrantzia eta eragina sakonago aztertu eta aitortzeko eta Torrealdayk aurkeztutako *Euskal ekoizpen zientifikoaren bilakaera Ingumaren 25 urteen bitartez ikuspegi bibliometriko batetik* proposamenak eskuratu zuen aipatutako beka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Produkzio zientifikoa gora doa oro har, baina euskaraz ez Berria, 2025.12.30
Hylonomus

***Hylonomus*** (antzinako grezieratik: *hylos*, "basoa" eta *nomo*, "bizi dena") desagertutako Amniota genero bat da, orain dela 318 milioi urte bizi zena, Karboniferoaren amaieran. Espezie bakarra ezagutzen da, *Hylonomus lyelli*.

Hasiera batean, *Hylonomus* "mikrosaurio" gisa sailkatu zen, Amniota guztien arbaso gisa, edo bere koroa taldeko kide gisa. 21. mende hasieran egindako hainbat kladogramek proposatu zuten ezagutzen dugun narrastirik zaharrena dela. 2025ean egindako beste ikerketa batek proposatu zuen ez dela Amniotako koroa taldeko kidea, baizik eta ahaide bat. Horrela, ezagutzen den narrastirik zaharrena baino, narrasti eta ugaztun guztien arbasoaren ahaide izango litzateke. 

## Sailkapena 
Azken urteotan egindako ikerketen arabera, lehen narrastia baino, Amniota guztiei estuki lotutako animalia zen:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mesosauro

**Mesosauroak** («tarteko muskerrak») uretako narrasti txikien talde bat ziren. Permiar aldi goiztiarrean (Cisuraliarra) bizi izan ziren, duela 299 eta 270 milioi urte artean gutxi gorabehera. Mesosauroak izan ziren ezagutzen ziren lehen uretako narrastiak, eta, itxuraz, uretako bizimodura itzuli ziren arbaso lurtarragoetatik. Ez dakigu ziur zer ezaugarri lurtar zituzten arbaso horiek, ezta zenbat ziren ere; azken ikerketek ezin dute ziur esan lehen amniotak erabat lurtarrak ziren edo bizimodu anfibioa ote zuten. Autore gehienek uste dute mesosauroak uretakoak zirela, nahiz eta animalia helduek bizimodu anfibioa izan zezaketen, erabat uretakoak izan beharrean, eskeleto-moldaketa neurritsuak adierazten duen moduan bizimodu erdi-urtar batera. Era berean, haien kidetasunak zalantzazkoak dira; sauropsido basalenen edo Parareptilia basalenen artean egon zitezkeen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Araeoscelis

***Araeoscelis*** Permiarraren hasierako tetrapodo genero desagertu bat da. Gaur egun Texas den eremuan (Ameriketako Estatu Batuak) aurkitu dira. Bi espezie deskribatu dira, *A. casei* eta *A. gracilis*.

*Araeoscelis* Araeoscelidia kladoan sailkatzen dira, *Petrolacosaurus* bezalako gertuko ahaideekin batera. Narrasti diapsidoen arteko talderik basalena dela uste da, baina beste ikerketa batzuek diote narrastietan ez, baizik eta Amniota taldearen oinarrian sailkatu behar direla. 

## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paleothyris

***Paleothyris*** Karboniferoko Moscoviar estaian bizi zen narrasti anapsido bat izan zen. Eskozia Berrian aurkitu dira bere fosilak. 

## Deskribapena 
*Paleothyris*ek hortz zorrotzak eta begi handiak zituen, ziurrenik gaueko ehiztari baten ezaugarriak. Bere dietarik probableena intsektuak ziren, edo aurki zitzakeen beste animalia txiki batzuk, bere inguruko basoetan. Sauropsidoen arteko kidea zen, ezagutzen den zaharrenetarikoa, baina oraindik bazituen ezaugarri batzuk gaur egungo narrastiek galdu dituztenak, batez ere bere burezurrean: anapsidoa zen, gaur egungo narrasti eta ugaztunetan aurkitzen diren zulorik gabekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Orizzonti perduti

***Orizzonti perduti*** (Zerumuga galduak) Franco Battiato abeslari italiarraren albuma da. 1983an plazaratu zuen Italiako EMI zigiluarekin eta bere estudioko 13. albuma izan zen. Egileak grabazio fasean arreta berezia jarri zion; zazpigarren postura iritsi zen zerrendetan eta 1984ko hogeita hamabigarren album salduena izan zen. 

Aurreko diskoek ez bezala, diskoak elektronika eta ordenagailuak gehiago erabiltzen ditu, tresna akustikoak erabat ezabatuz. Diskoa neurri batean autobiografikoa da: ez da kasualitatea kontakizun nagusia Sizilia izatea. Gaien aldetik ere, hala nola, satira musikala eta Mendebaldeko gainbehera kulturala azaltzen dira.

## Abestiak 
Hitzak eta abestien konponketak Franco Battiatorenak dira.

# «La stagione dell'amore» 3;46
# «Tramonto occidentale» - (Franco Battiato eta Fleur Jaeggy) 3:13
# «Zone depresse» - (musika: Franco Battiato eta Giusto Pio) 3:28
# «Un'altra vita» - (musika: Franco Battiato eta Giusto Pio) 3:42
# «Mal d'Africa» 3:51
# «La musica è stanca» - (Franco Battiato eta Tommaso Tramonti) 3:52
# «Gente in progresso» - (musika: Franco Battiato eta Giusto Pio) 3:28
# «Campane tibetane» - (musika: Franco Battiato eta Giusto Pio) 3:13

## Taldea 
* Giusto Pio - biolin
* Filippo Destrieri - Teklatu elektronikoa
* Luigi Tonet - MicroComposer 
* Simone Majocchi - PPG programazioa 
* Gianfranco D'Adda - perkusio

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Albuma Discogs webgunean.
Metional

**Metionala** edo **3-(metiltio)propionaldehidoa** konposatu organikoa da, C4H8OS formula duena, aldehidoen klasekoa, tioeterren taldekoa eta organosufre konposatua. Usain sarkorreko likidoa da. Uretan ia disolbaezina da, baina disolbagarria etanoletan eta propilen glikoletan. Sukoia, korrosiboa, narritagarria eta toxikoa da.

Metionala produktu naturala da landareetan eta ur-animalietan aurkitzen da.

## Sintesia 
Metionala sintetikoki prestatzeko akroleina metanotiolarekin erreakzionarazten da.

: CH3SH  +  CH2=CHCHO → CH3SCH2CH2CHO

## Erabilera 
Metionala batez ere erreaktibo kimiko gisa baliatzen da, metionina sintetizatzeko adibidez. Proportzio txiki bat aromatizatzaile moduan usatzen da.

## Erreferentziak
Metanotiol

**Metanotiola** edo  **metil merkaptanoa** konposatu organikoa da, CH3SH formula duena, tioeterren taldekoa eta organosufre konposatua. Ustel usaineko gasa da. Uretan, etanoletan eta dietil eterretan disolbagarria da. Sukoia eta toxikoa da.

Metanotiola produktu naturala da eta pertsonen eta animalien odolean, garunean eta beste ehun batzuetan aurkitzen da. Animalien gorotzetatik askatzen da. Naturalki agertzen da zenbait elikagaitan, hala nola fruitu lehor batzuetan eta gazta batzuetan. Metil merkaptanoa paduretan deskonposatzen ari den materia organikotik askatzen da eta gas naturalean ere agertzen da. Hainbat prozesu industrial kimikoen azpiproduktu gisa ere agertzen da, adibidez papera egiteko Kraft prozesuan.

## Sintesia 
Metanotiola sintetizatzeko metanoa hidrogeno sulfuroarekin erreakzionarazten da aluminio oxidoa katalisatzaille gisa usatuz.

: CH3OH + H2S → CH3SH + H2O

## Erabilera 
Metanotiola erreaktibo kimiko gisa baliatzen da pestizidak, erregaiak eta beste produktu kimiko batzuk, metionala kasurako, sintetizateko. Usainik ez duten gasei usaina emateko ere usatzen da.

## Toxikotasuna 
Metanotiola arnastuz gero heriotza gerta daiteke arnas-paralisiagatik. Halaber narritagarria da begientzat eta arnas-aparatuarentzat.

## ·Erreferentziak
Silencio (telesaila)

***Silencio*** () espainiar fantasia ilun generoko telesail laburra da, Eduardo Casanovak Movistar Plus+erako sortua.

## Sinopsia 
Beldurraren, gaixotasunaren eta estigmaren historia soziala zalantzan jartzeko, bi garai desberdinetan kokatuko da narrazioa: XIV. mendeko Izurri Beltzaren itzaletan eta 1980ko hamarkadako Espainiako GIBaren eta hiesaren epidemian.

## Aktoreak 
* Lucía Díez: Malva
* María León: Triana
* Ana Polvorosa: Verónica
* Mariola Fuentes: Lilith
* Leticia Dolera: Brianda
* Carolina Rubio: Ginebra
* Omar Ayuso: Felipe
* Paco León: jonki
* María José Fuster: manifestaria
* Jennifer Bucovineanu: manifestaria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Keeper (2025eko filma)

***Keeper*** 2025eko Oz Perkins estatubatuar zinema zuzendarien beldurrezko filma da..

## Sinopsia 
Bere urteurrena ospatzeko, bikote batek asteburu erromantiko bat igaroko du etxola bakartu batean. Malcolm bat-batean hirira itzultzen denean, Liz bakarrik geldituko da, eta etxolaren sekretu izugarriak agerian uzten dituen gaizkia azalduko zaio.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hondarribiko Pilota Eskola

thumb|Grand Slam eta Master Serieseko finala Hondarribiko Jostaldi frontoian
**Hondarribiko Pilota Eskola**, Euskal Pilotaren modalitateak praktikatzea helburu duen kirol erakundea da. Zesta Punta nahiz Esku Pilotako gazteen hastapenean zentratzen da.

Eskolan Esku Pilota eta Zesta Punta jokamoldeak praktikatzen dira; Laxoan jokatzen zuen talde bat sortu zen klubean, hiru urtez konpetitu zuena Nafarroako txapelketetan, baina gaur egun existitzen ez dena. Gomazko Paletara ere jokatu izan da.

## Erreferentziak
Maria Oses Zubiri

**Maria Oses Zubiri** (Erriberri, Nafarroa Garaia, 1982ko uztailaren 30a) erizaina eta unibertsitateko irakaslea da.

## Bizitza 
2000-2003 tartean erizaintza ikasi zuen Nafarroako Unibertsitate Publikoan (NUP). Bertan egin zuen Osasun Publikoko master ofiziala 2008an eta Erizaintzako Zainketen Kudeaketako master ofiziala 2009an eta 2012an Laneko Arriskuen Prebentzioan master ofiziala, Segurtasun, Higiene, Ergonomia eta Psikosoziologiako espezialitateak, baita kirofanoko master erdipresentziala Madrilgo Camilo José Cela Unibertsitatean. 2023an Osasun Zientzietan doktoregoa lortu zuen NUPn. Tesiaren izenburua *Actitudes, aptitudes y creencias de la profesión enfermera sobre el final de vida y su cuidado* (euskaraz: Actitudes, aptitudes y creencias de la profesión enfermera sobre el final de vida y su cuidado) izan zen. Bere ikerketaren arabera, gomendagarria izango litzateke heriotzarekiko saiheste-jarreretan esku hartzea eta erizainek bizi-amaierako zainketen testuinguruan berezko gaitasunak eskuratzea kontuan hartzea, haien kalitatea eta garapena errazteko. Tesia Juan Manuel Casas Fernández de Tejerina NUPko Medikuntzako irakasleak zuzendu zuen, eta bikain kalifikazioa jaso zuen, nazioarteko aipamenarekin.

### Lan ibilbidea 
Gradua amaitzean, Kultura Sormen Beka irabazi zuen Eider Beobide Urkizar itzultzaile eta lagun-minarekin, eta elkarrekin itzulpen eta sorkuntzan oinarritutako ikuskizuna sortu zuten (‘Intsumisoena’).

Hiru urte eman zituen Italian eta Txilen eta Kanadan egonaldiak egin zituen. Dena lan egiteari utzi gabe, urtebete Errioxan eta Nafarroako osasun sare publikoko hainbat helmugatan.

NUPeko irakaslea da, eta Nafarroako Unibertsitate Ospitaleko ama-ebakuntza-gelan lan egin du. Maria Osés Zubirren esanetan erizaina izateko pasioa  beharrezkoa da. Erizaintza lanbidea asko garatu du. NUPeko irakaslea den aldetik, ikasleak biztanleriaren beharretara egokitzeko ezagutzak ematen ditu, aldaketa demografiko handi baten ondoren. Pazienteari ikusarazi behar zaio autozainketak egiteko gai izan daitekeela. Lan horretan gero eta balio handiagoa ematen zaio humanizazioari eta segurtasunari. Katastrofismo sasoian, itxaropenez bizi behar da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Speck

***Speck-a*** Tirol eskualde historikokoa da jatorriz, eta ipuru-zapore bereizgarria du. Gatzarekin ontzen da, eta ketze egiten da.

Ezagutzen den lehen aipamen historikoa 1200. hamarkadaren hasierakoa da, gaur egungo ekoizpen-teknika batzuk jada erabiltzen zirenean. *Südtiroler Speck* (italieraz: *Speck Alto Adige*) Europar Batasunak Adierazpen geografiko babestu (AGB) bat da gaur egun, eta jatorri deitura bat nazioarte mailan. Adierazpen geografiko babestua duten beste barietate batzuk:

* *Gailtaler Speck*, Austriakoa, AGB estatusa duena eta XV. mendetik Gailtal-en (Karintia) egin dena.
* *Tiroler Speck*, Austriako Tirolekoa, AGB estatusa duena, gutxienez XV. mendetik landu dena.

## Elaborazioa 
*Prosciutto* eta beste batzuk bezala, *speck-a* txerriaren atzeko hankekin egiten da, baina hezurra kentzen zaio ondu aurretik. Baffe izeneko zati handitan banatzen da eta gatzetan eta hainbat espezietan ontzen dira, baratxuria, erramu-hostoak, ipuru-baiak eta intxaur muskatua barne. Zenbait astez pausatzen utzi eta gero ketze egiten da.

*Specka* egunean bizpahiru orduz (astebetez, gutxi gorabehera) epeltzen da hotz geldoan eta aldizkakotasunez, eta pagoa bezalako egurra erabiltzen da 20 ºC-ak gainditzen ez dituzten tenperaturetan. Ondoren, bost hilabetez heltzen uzten da.

## Erabilerak 
Bolzano probintzia autonomoko *speck-a* nonahikoa da bertako sukaldaritzan, eta produktu paregabea da Tiroleko beste guztiekin alderatuta; izan ere, eskualdean cioce deitzen zaio ladinoz eta südtiroler speck g.g.A. alemanez, eta Austria, Txekiar Errepublika, Herbehereak, Kroazia, Serbia, Alemania, Italia eta Eslovenian ere badago.

Xerra fin-finetan zerbitza daiteke, errefau minarekin, ozpinetakoetan eta zekale-ogia mahaspasekin eta fruitu lehorrekin, austriar eragina duen aurkezpen batean.

Pastetan, risottoetan, pizzetan eta ogi integraletan erabili ohi da, maskorreko itsaskiekin batera, batzuetan bieiretan bilduak edo ogi-zotzetan bilduak eta otarrain-entsaladaz zerbitzatuak. Xerra loditan moztu daiteke, eta pastarako saltsetan edo oliba-olio frijitukirekin eta barazki xehatuekin egindako beste plater batzuetan gehitu. *Risottoa* eta antzeko plateretan, speck-aren zapore nabarmena beste zapore leunago batzuekin konpentsa daiteke, hala nola perrexilarekin, limoiarekin, mendarekin eta abarrekin. Entsaladan, sagarrarekin, kimuekin, perretxikoekin eta apio-zentroekin konbinatzen da.

Speck-ak erraz ordezka dezake hirugiharra hainbat errezetatan, bertsio ketuago eta ontzeko denbora luzeagoarekin.

## Oharrak 
## Bibliografia 
* 

## Kanpo estekak 
* Speck Alto Adige PGI (ingelesa)
Nicolás Redondo Blanco

**Nicolás Redondo Blanco** (Barakaldo, 1898ko abenduaren 6a - *ibidem*, 1970eko azaroaren 16a) bizkaitar sindikalista eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Soriar jatorrikoa zen bere familia, eta Bizkaira heldu zen industrializazio prozesuaren ondorioz. Barakaldoko Altos Hornos de Vizcaya lantegian lan egin zuen 1916ko uztailetik 1936ko uztailera.

UGTko Bulegoetako Langileen Sindikatuko kide izan zen 1927tik, eta Barakaldoko elkarte sozialistan afiliatu zen 1931tik. 1933an idazkariorde izan zen. Bertako bizitzan oso inplikatua, futbol taldearen sortzaile eta entrenatzailea izan zen. 1934an, urte hartako Urriko Iraultzaren ondorioz, Barakaldotik ihes egin behar izan zuen, hilabete pare batez Medina de Pomarren (Burgos) lagun baten etxean babestuz.

Fronte Popularreko presidentea izan zen 1936an, eta Gerra Zibilean Barakaldoko Defentsa Batzordeko kide izan zen. Ordena publikoaz arduratu zen 1936ko abendura arte, eta Hornidura Batzordean ardurak zituen zinegotzi izatera igaro zen. Bizkaia erori zenean, Nojara (Kantabria) joan zen, eta, geroago, Santanderko Ingeniarien Komandantzian lan egin zuen. Han atxilotu zuten 1937ko abuztuan. Hurrengo irailean eraman zuten Bilbora, eta urte horretako urriaren 25ean egindako Gerra Kontseiluan heriotza-zigorra ezarri zioten.

1938ko maiatzaren 24an Bilboko Larrinaga espetxean egindako Gerra Kontseiluan 30 urteko kartzela-zigorra ezarri zioten, eta 1943ko apirilean 12 urtera jaitsi zioten zigor hori. El Puerto de Santa Marían (Cadiz) bete zuen zigorra; 1938ko abuztuaren 11n sartu zen bertan, eta 1940ko irailean behin-behineko askatasunean atera zen. Galiziara joan zen lanera denbora batez. Bizkaira itzulita, kontsumo-kooperatiba batean lan egin zuen, anaia Lucioren bitartekaritzarekin. 1942ko urtarrilaren 17an atxilotu zuten, eta kartzelan egon zen hurrengo martxoaren 6ra arte.

1945eko martxoaren 21etik maiatzaren 19ra egon zen berriro kartzelan, Madrilen eta Espainiako hainbat probintziatan PSOEren Lehen Batzorde Exekutiboa desegin zuen sarekadan atxilotu zutenean. 1948an berriz atxilotu zuten, torturatua izateko eta alderdikideak salatu ahal izateko beldurrez. Bilboko polizia-etxeko eskailera-zulotik behera bota zuen bere burua, eta Basurtuko ospitalera eraman behar izan zuten. Aske geratu zenean, jarduera politikoarekin jarraitu zuen, eta 1960an berriro atxilotu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agurtzane Gomez

**Agurtzane Gomez De la Rosa** (1979 – Azpeitia, Gipuzkoa, 2025eko abenduaren 10a) Gaztezulo aldizkariko zuzendaria izan zen. Aurretik, aldizkariko publizitate arduraduna izan zen.

## Lan ibilbidea 
Agurtzane Gomezek *Gaztezulo* aldizkarian hasi zen lanean 2000ko hamarkadan, eta hainbat ardura bete zituen bertan egin zituen hogei urteeta. Batez ere Kudeaketan jardun zuen. Publizitate saileko ardura ere izan zuen urte luzez, baita koordinazioan ere. Azkeneko urteetan, aldizkariko zuzendari jardun zuen. Urte luzez egin zuen lan Gomezek *Gaztezulo-*ren bueltako egitasmoetan; haien sorreran, kudeaketan eta sustapenean. Haren lankideek gogoratu dutenez, irribarrez beti. Isilpeko lanean, gehienetan. Berehalako gaixoaldi azkar eta latza izan zen heriotzaren kausa, eta esperientzia horren berri ematen, eta jasotako babesa eskertuz, hil baino ordu batzuk lehenago idatzi zuen gutuna argitaratu zuen Gaztezulok heriotzaren ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jaume Teixidor

**Jaume Teixidor Dalmau** (Bartzelona, 1884ko apirilaren 16a - Barakaldo, 1957ko otsailaren 23a) kataluniar musikagilea izan zen. *El Lobo* turroi-markaren pasodoblea egiteagatik ezaguna da.

## Biografia 
Kataluniako hiriburuan jaio zen 1884an eta hiri horretan hasi zituen musika ikasketak, batez ere konposizio eta zuzendaritza arloan. Armadan sartu zen, eta Melillako 68. erregimentuko zuzendari izatea lortu zuen. Garai hartan egin zituen lehen konposizioak.

1924an, bizitza militarra utzi ondoren, Carleteko Musika Primitiboko Banda zuzentzen hasi zen. Bertan, musika bandaren gidaritzapean egiten zuen lana eta bere etxean ematen zituen piano eta biolin klaseak uztartuko zituen.

Carletetik Manisesera igaro zen, hau ere Valentziako probintzian, eta, azkenik, 1920ko hamarkadaren amaieran, Barakaldoko udal musika bandaren zuzendari gisa sartu zen. Bandaren buru izan zen Gerra Zibila amaitu arte. Postutik kendu zuten, eta, ordutik, herriko bizitzan eta irakaskuntza partikularrean jardun zuen, hil zen arte bertan bizi izan zelarik.

Maria Teresa Texidor Tico alaba ere konpositorea izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak