Iruñeko harresiak

**Iruñeko harresiak** Nafarroako hiriburu Iruñeko Alde Zaharra inguratzen duten harresiak dira. Hiri osoa hertsirik edukitzeko eraikiak, hiria zabaltzekotan zati batzuk eraitsiak izan ziren. Gaur egun zati nabarmenak mantentzen dira, bereziki hiri historikoaren iparraldean eta Iruñeko zitadelaren bost aldeetatik hiru babesten. Hainbat bastioi, rebellin eta kontragoardia ikus daitezke oraindik zitadela, Takonera edo Redin inguruan.

## Historia 
### Aurrekariak 
Iruñeak harresiak izan ditu bere sorreratik, K. a. 74. urtean. Hala ere bere gaur egungo harresiak XVI. mende eta XVII. mendeen artean eraikiak dira. Iparraldetik eta ekialdetik Arga ibaiaren babes naturala du Iruñeko Alde Zaharrak.

Erdi Aroan Iruñean hainbat burgu ezberdin zeuden: Nabarreria alde batetik, San Zernin eta San Nikolas. Ez dakigu zehaztasunez erromatarren garaian zer nolako harresiak izango zituen, baina badakigu ondoren Nabarreriako burgua izango zenak harresiak zituela. 778ko Karlomagnori buruzko kronikan ere hala azaltzen da: "[Iruñeko] harresiak suntsiarazi zituen, mairuek berriro ere berarekin egin ez zitezen", baina berriro ere berregin zituztela ere aipatzen du *Kronika* horretan. Kronika historiko hauei sinisgarritasuna eman gabe, aurkitu izan dira Iruñean erromatar garaiko harresien zatiak. Nabarreria 1276an suntsitu zen, Nabarreriako Gerran, eta beraz zaila da garai horren aurrekoan diren eraikinak aurkitzea.

1090eko hamarkadan frankoen bi herri osatu ziren Nabarreriatik kanpo, gaur egun ia estalita dagoen Santo Domingoko labarraren beste aldean. Sortzen lehenengoa San Zernin auzoa izan zen, batez ere Nabarrerian lekurik ez zuten merkatariek eraikia. Planta hexagonala zuen, zentroan gaur egungo Kale Nagusia zegoelarik eta horrekiko elkartzutz gaur egungo Eslaba kalea. Kale horietako bakoitzaren bukaeran ateak zeuden, eta Kale Nagusiaren amaieratan bi eliza eraikiko ziren. San Zerninen inguruan harresiak eraiki zituzten, bikoitzak eta foso batekin. Errekara eta gaur egungo Arrotxapeara ematen duen aldean harresia bakarra zen. 1350 inguruan jada Nabarreria berregiten ari ziren, baina Gaztelako Gerra Zibilaren garaian bertatik pasa ziren mertzenarioek erakutsi zuten harresiak indartu behar zirela; honela, dirua bildu zen Nabarreriaren inguruan harresiak hobetzeko.

Batasun Pribilegioarekin hiria batu zen, 1423an. Tartean geratzen zen gunean hainbat azoka sortu ziren eta, denborarekin, eraikin garrantzitsuak eta plazak. Burguen harresi zaharrak desegiten joan ziren, baina 1651eko testigantza baten arabera, hirian zehar han-hemenka mantentzen ziren harresi zahar horien zatiak, hiriaren barnean. Iruñeak - garai hartan geroago izango zen gotorlekua ez zena, eraikinek beraiek harresia osatzen zutelako - ia ez zuen artilleriarik eta 6.000 eta 10.000 biztanle bitartean zituen. Armada gaztelarra, ondo hornituriko 15.000 lagunek osatua, uztailaren 24an Takoneran kanpatu eta uztailaren 25ean errendizioa sinatu zuen. Urte horretan bertan frantziar-nafar koalizio batek Iruñea berriro hartzeko saiakera egin zuen, hiria setiatuz. Porrot egin zuten, baina Albako dukeak ikusi zuen hiria gotortu behar zela. Gaztelu hori Donejakue monasterioa zegoen lekuan eraiki zen, gaur egun Nafarroako Diputazioa eta Nafarroako Artxiboa dagoen lekuan, San Nikolas alderantz hedatuz. Juan Rena kontu-hartzailearen paperetan zehaztapen handiz jasotzen dira egindako ordainketak eta egindako eskaera ezberdinak.

1514tik aurrera obrak garatzen hasi ziren, eta 1515eko urtarrilaren 29an Etxauri, Asiain, Goñerri, Iruñerria, Esteribar, Eguesibar, Lizoainibar, Untzitibar, Aranguren, Doneztebe, Ezkabarte eta Aitzoaingo bailarei karea eraman ahal izateko mandoak bidaltzea eskatu zitzaien. Handik gutxira Caparroso, Murillo el Fruto, Melida eta Santakarako herriei gurdiak eta idiak eskatu zizkien, eta abuztuaren 22an Iruñerritik gertu zeuden herriei lastoa.

1517an Caparrosoko errotaren gainean zeuden bi dorre eraitsi ziren eta lehen bastioi bat eraiki zen bertan, harresian aldaketa estrategikoa eginez. Hilabete pasatxo egin zen nafarren esku, Noaingo guduan Gaztelako Erresumak berriro ere konkistatu zuen arte, Gaztelako komuneroen gerran preso hartutakoak erabiliz.

1521eko urrian hainbat obra hasi ziren harresiak konpontzeko eta moldatzeko. Renaren paperetan ere harginak nortzuk ziren aipatzen da: Mikel Arrekoa, Mikel Larrinagakoa, Domingo Berastegikoa, Antso Alzazukoa eta Pedro Garnikakoa. 1523tik aurrera hainbat etxe eraitsi ziren gaztelua eta harresiak indartzeko, eta jabeei kalte ordainak eman zizkieten...

1553an Frantziako atea eta orain existitzen ez den Arrotxapeako atea eraiki ziren.

Zitadela osatzen duten bastioien izendapenak honako hauek dira: *San Anton, Real, Santa Maria, Santiago eta Victoria*. 1645an eraikuntza lanak amaitutzat eman daitezke, halere 1685an eta XVIII. mendearen erdialdera eraikinaren defentsa sistema sendotzen zuten kanpoaldeko *"ilargi erdiez"* indartu zen.

Errefortzu hau Juan de Ledesmaren proiektuan oinarrituz gauzatu zen, "Vauban" bezala ezagutzen zen sistema poliorzetikoa jarraituz, izen hori Luis XIV.a Frantziakoaren garaian ingeniaritza militarra berriztatu zuen ingeniari militarraren deitura da. Santiago eta Victoria bastioiak (Takonerako aterantz), eta San Anton eta Real bastioien (San Nikolas aterantz) artean bi ilargi erdi eraiki ziren. Gainera, Santiago, Santa Maria eta Real bastioien alboetan bi aurrealdeak inguratzen zituzten kontraguardiak ere jaso ziren, honela bere defentsa ahalmena hobetuz.

### Zitadelaren ondorengo lanak 
[thumb|Iruñeko harresiak eta [Iruñeko zitadela, 1719ko plano batean.]]
1580ko hamarkadatik aurrera Erdi Aroko harresiak bota ziren Ate Berritik Tejeriakoraino doan zatiaren artean, nahiz eta zatiren bat oraindik ere 1800ean zutik mantentzen zen.

Garai honetan Espainia eta Frantziaren arteko gerrak ohikoak dira, eta Iruñea leku estrategikoa da gerra horietan. Hainbat txostenetan jasotzen zen hiria gheiago babesteko beharra, adibidez 1694an Hercules Torrellik eginikoan. Garai horretan 250 soldadu zeuden gaztelua babesten eta beste 500 hiria babesten, etxabereak libreki ibiltzen ziren han-hemenka eta ateak defendatzeko nahikoa indarrik ere ez zegoen baino gutxiagora zeuden etxeak eraistea agindu zuen erregeak, Arrotxapeako etxeen kalterako..

1794an Konbentzio Gerra piztu zen, eta Frantziako tropak Iruñerako iritsi ziren. Harresietatik 1.500 kanara baino gutxiago zeuden etxeak eraistea agindu zen, hiria babesteko. Neurri hau protesta handiekin hartu zuen Espainiako erregeak, herritarren haserrerako. 1808an Espainiako Independentzia Gerraren baitan, Frantziak Iruñea mendean hartu zuen, eta zitadela euren esku egon zen 1813an. 1823an San Luisen Ehun Mila Semeak Iberiar Penintsulan sartu ziren eta Iruñea setiatu zuten. Bost hilabetez izan zuten hiria inguratuta, ahalik eta irailaren 17an tropa frantziar eta errealisten esku geratu zen arte. Zitadela eta harresiak bonbardatu bazituzten ere, ez zuten kalte handiegirik izan.

2008an Arrotxapeatik Alde Zaharrera doan igogailua ireki zen, harresiaren zati bat eraitsi eta berriro eraikiz. Descalzos kalean eraikin berria egin zen, harresiaren interpretazio zentro gisa funtzionatzen duena.

## Harresiak, gaur egun 
thumb|Iruñeko harresiak gaur egun
### Ateak 
* Ate berria
* Frantziako atea
* San Nikolas atea ikus daiteke ere Takonera parkearen sarreran, Antoniutti plazako aldean.

### Bastioiak 
### Rebellinak 
### Kontragoardiak 
* Santa Isabel kontragoardia
* Santa Klara kontragoardia

### Ibilbideak 
* Barbazan Apezpikuaren ingurubidea
* Errondako ingurabidea
* Zitadelaren inguruan ere, ibilbidea dago glazisa osatzen zuten parkeetatik.

### Interpretazio zentroa 
Iruñeko Harresien Interpretazio Zentroa San Bartolomeko gotorlekuan dago, Arrieta kalean, harresien ipar-ekialdean.

Harresi zatiak ikus daitezke ere Gaztelu enparantzaren parkingean.

## Iruditegia 

Fitxategi:Baluarte del Redín1.JPG|Redingo baluartea.
Fitxategi:Portal Nuevo de Pamplona.JPG|Ate berria.
Fitxategi:Portal nuevo.JPG|Ate berria.
Fitxategi:Rochapea1.JPG|Arrotxapea auzoa, Iruñeko harresietako lubakietatik ikusita.
Fitxategi:Pamplona Frankentor, 2005-07-17.jpg|Frantziako atea.
Fitxategi:Pamplona - panoramio (14).jpg|Frantziako atea.
Fitxategi:Pamplona - Baluarte del Redin 2.JPG|Redingo bastioia.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Iruñeko Kultura Ondasun zerrenda
* Baionako harresiak

## Kanpo estekak 
* Iruñeko harresien inguruko aurkezpen bideoa, Iruñeko udala
* Iruñeko harresiei buruzko argibideak, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuaren Turismo webgunean.
*  Iñaki Sagredo: «¿Qué nos queda de las Murallas de Pamplona?», *Nabarralde.com*.
* Iruñeko harresiko Frantziako aldearen zaharberritzea, Iruñeko Udalaren webgunea.
* Iruñeko Ziudadela eta harresiak, Iruñeko Udalaren webgunea.