open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Beterriko Liburua Saria

**Beterriko Liburua** izeneko literatur saria 1996an sortu zuen Manuel Larramendi Kultur Bazkunak, urteko libururik gogokoena aukeratzeko. Beste sarietan gertatzen ez den bezala, Beterriko Liburua Saria irakurleek aukeratzen dute. Hasiera batean *Beterriko liburua* aldizkariaren bitartez egiten zen bozkaketa, baina botoak oso sakabanatuak izaten ziren eta zaila suertatzen zen irabazle bat egotea. Horrexegatik, 2000n *111 Akademia* sortzea erabaki zuten, eta gaur egun akademikoak dira liburu irabazlea aukeratzen dutenak.
2012. urtetik aurrera izenaz aldatu eta 111 akademia saria bilakatu zen.

## Sarituen zerrenda 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT DISTINCT ?item ?egile ?year ?irudi ?itemLabel ?argiLabel ?year2 WHERE {
  {?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q17537576} UNION {?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q571} .
 ?item p:P166 ?award_statement .
 ?award_statement ps:P166/wdt:P279* wd:Q35203813.
 ?award_statement pq:P585 ?urtea.
 OPTIONAL{?item wdt:P50 ?egile.}
 OPTIONAL{?item wdt:P123 ?argi.}
 OPTIONAL{?item wdt:P577 ?urtea2.}
 OPTIONAL{?egile wdt:P18 ?irudi .}
 BIND(year(?urtea) AS ?year)
 BIND(year(?urtea2) AS ?year2)
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],eu, fr, en, es". }
 }
ORDER BY DESC(?year)
|columns=?egile:Egilea,?year:Urtea, ?irudi:Irudia, Label:Obra, ?argiLabel:Argitaletxea, ?year2:argitaratze-data
|sort=P166
|links=red
|thumb=128
|autolist=fallback
|wdedit=yes
|references=all
}}

## Kanpo estekak 
*  111 akademiaren web orria
*  Diario Vasco: Irati Jimenez, 2009ko irabazle
Windsurf

[eskuinera|thumb|Windsurflari bat [Mauiko kostaldean, Hawaiin.]]
**Windsurfa** bela kirolaren modalitate bat da, surfekoaren antzekoa den eta bela batez hornitua dagoen taula batera igota ur gainean irristatzean datzana. Ameriketako Estatu Batuetako Kalifornia estatuan sortu zenez, ingelesetik hartua da *windsurf* izena; hitzez hitz, «haize surf» esan nahi du. Windsurfean aritzen denari, **windsurflari** deritzo.

## Kanpo estekak
Bigarren Txina-Japonia gerra

**Bigarren Txina-Japonia gerra** (1937ko uztailaren 7a&nbsp;– 1945eko irailaren 9a) Txinako Errepublika eta Japoniar Inperioaren arteko gerra izan zen. 1937 eta 1941 artean, Txinak Hirugarren Reicharen (1938 arte) eta SESBen (1937–1940) eta AEBren laguntza ekonomikoa jaso zuen Japonia borrokatzeko. Japoniak Pearl Harbor eraso zuenean, gerrak Bigarren Mundu Gerraren Ozeano Bareko frontearekin bat egin zuen. Bigarren Txina-Japonia gerra XX. mendeko asiar gerrarik handiena izateaz gain, Mundu Gerraren Ozeano Bareko erorien % 50a izan zuen.

Nahiz eta herrialde bien arteko tirabirak eta borrokak 1931n hasi, eskala handiko gerra 1937an hasi eta ez zuen bukatu 1945eko Japoniaren errendiziora arte. Guda zenbait hamarkadaz Txinak pairatu zuen japoniar politika inperialistak sortu zuen, kontinentea baliabideak lortzeko erabili zuena. Era berean txinatar nazionalismoak autodeterminazioa bultzatu zuen etsaia borrokatzeko. 1937 baino lehen, Txina eta Japoniak tokian-tokiko gerrateak besterik ez zituzten, "istiluak" zeritzonak, eta ez zuten erabateko gerra bilatu. 1931n, "Mukdengo istilua"ren ondorioz Japoniak Mantxuria inbaditu zuen. 1937an "Marco Polo zubiaren istiluak", behin betiko, erabateko gerra sortu bazuen ere, Txinak ez zuen gerra *de iure* aldarrikatu 1941eko abendura arte.

## Izena 
Txineraz gerrak Japoniarren aurkako Erresistentzia gerra (抗日戰爭 edo 抗日战争), Zortzi Urteko Erresistentzia gerra (八年抗戰 edo 八年抗战), Erresistentzia gerra (抗戰 edo 抗战) eta Bigarren Txina-Japonia gerra (第二次中日戰爭 edo 第二次中日战争) izenak ditu.

Japonieraz, berriz, Txina-Japonia gerra (日中戰爭; *Nitchū Sensō*) izenaz ezagutzen badute ere, gerraren hasieran gobernuak Iparraldeko Txinako istilua ( 華北事變; *Kahoku Jihen*) eta, gero, Txinako istilua (支那事變; *Shina Jihen*) deitu zuen.

## Guduak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Burumendiko hondartza

**Burumendiko hondartza** Gipuzkoako hondartza bat da, Mutrikuko udalerrian kokatua, izen bereko mendiaren ipar magalaren oinean (Mutrikuko portura sartzean istriborrean dagoen gaina da Burumendi). Labarrean behera jaisten den harrizko eskailera bati esker irits daiteke hondartzaraino. Nudismoa egiten da han.

## Kanpo estekak 
* Burumendiko hondartza, satelitetik ikusita, Google Maps webgunean. Irudiaren goialdean dago hondartza, itzalaldean.
Mohorovičić etenunea

350px|thumb|eskuinera|Mohorovičić etenunearen sakontasuna erakusten duen munduko mapa.
220px|thumb|eskuinera|Mohorovičić etenunea A hizkiarekin adierazita dago.

**Mohorovičić etenunea** lurrazalaren eta mantuaren arteko trantsizio gunea da. Batez beste 35&nbsp;km-tako sakoneran agertzen da, kontinente azpian 70 kmra irits daiteke eta itsas azpian 10&nbsp;km-tako sakoneran. Sismogrametan erraz ikusten da, bertan P eta S uhinek azelerazio handia jasaten dutelako, azken batean material arinagoen (lurrazala) eta dentsoagoen (mantua) arteko muga delako.
Ennio Morricone

**Ennio Morricone** (Erroma, 1928ko azaroaren 10a - *ib.*, 2020ko uztailaren 6a) italiar musikagilea izan zen, sei hamarkadan zinemarako eta telebistarako 500 soinu-banda baino gehiago ondu zituena. Haren filmografian daude, besteak beste, *Per un pugno di dollari* eta *Il buono, il brutto, il cattivo* spaghetti westernak eta *Days of Heaven*, *The Mission*, *Cinema Paradiso*, *The Untouchables* edota *In the Line of Fire* film klasikoak. Ohorezko Oscar saria jaso zuen 2007an, eta soinu banda onenaren Oscar saria 2016an *The Hateful Eight* filmagatik.

## Bizitza 
Erromako Trastevere barrutian hazi zen, eta sei urterekin ekin zion konposatzeari, irratian entzuten zituen pieza zatiak kopiatuz. Aita tronpeta jotzailea zuen: jazz klubetan aritzen zen, baita filmetako musika grabatzen ere. Semeak aise gainditu zituen haren urratsak: hamar urterekin, Santa Ceciliako Akademia Nazionalean sartu zen tronpeta ikasteko, eta konposizioa ikasi zuen gero. Tronpetak berak ez zuen aitaren bizimodutik askorik urrundu, jazz klubetan aritu baitzen bera ere, aita gaixo zegoela hura zaindu bitartean. Urte haietan ikasi zuen musikak balio ziola garai gogorrak arintzeko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ennio Morriconeren diskografia

## Kanpo estekak 
* Astiz, Iñigo *Izar bat, zinemaren itzaleko aldean*, *Berria* egunkaria, 2020ko uztailak 7, berria.eus
Erresuma Batuko Komunen Ganbera

**Erresuma Batuko Komunen Ganbera** (ingelesez *House of Commons*) Erresuma Batuko Parlamentuaren behe ganbera da, goi ganbera Lorden Ganbera izanik. Egoitza Londresko Westminster jauregian dauka.

Komunen Ganberako kideak demokratikoki aukeratzen dira sufragio unibertsalez. 650 kideek osatzen dute ganbera eta gehienez 5 urteko eperako hautatzen dira parlamentua deuseztatu arte. Komunen Ganberako kideei parlamentuko kide edo *Member of the Parliament* (MP) deitzen zaie. Komunen Ganberako izen ofizial osoa ingelesez honako hau da: *The Honourable the Commons of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland in Parliament assembled*.

## Egungo osaketa 
[thumb|280px|Komunen Ganberaren egoitza [Westminsterren.]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Segmentazio (biologia)

[thumb|[Mitosia lau aldiz jasandako zelulak duen itxura.]]

**Segmentazioa** zigotoa mitosiaren bidez zatitzen hasten denean, eta zatiketa bakoitzarekin zelula kopurua bikoizten denean gertatzen da. Horrela, morula izeneko zelula-masa esferikoa sortzen da, masusta baten antzekoa.

## Kanpo estekak
Max Frisch

**Max Rudolf Frisch** (Zurich, 1911ko maiatzaren 15a – Zurich, 1991ko apirilaren 4a) arkitekto eta idazle suitzarra izan zen, antzerkia eta eleberria bereziki landu zituena. Bigarren Mundu Gerraren ondoren alemanezko literaturak duen egilerik nabarmenetarikoa da, bai eta XX. mendeko suitzar idazlerik ezagunenetarikoa ere.

Lanbidez arkitektoa zen. Antzerkigintzan aritu zen batez ere. Haren lanak parabolen antzekoak dira; psikologiak, ohiturek ez dute garrantzirik; pertsonaiak alegorikoak dira, lirismoa eta umorea guztiz alde batera uzten ez baditu ere. Brecht-en eragina igartzen zaio. *Biedermann und die Brandstifter *(1958, *Su-emailleak, *Antonio Labaienek itzulia), Zurich-eko burgesiaren aurreiritzi eta ahulezien satira da; *Don Juan oder die Liebe zur Geometrie* (1953, *Don Joan edo geometriarekiko maitasuna*), maitasunaren eta bikotearen ukapena; *Andorra *(1961), arrazismoaren salaketa. Eleberri garrantzizkoak idatzi zituen gizon modernoaren alienazioa gai hartuta: *Ez naiz Stiller* (1954), *Homo faber* (1957), eta *Mein Name sei Gantenbein *(1964, *Demagun Gantenbein naizela*) esaterako.

## Bibliografia 
### Eleberria 
# *Stiller* (1954)
# *Homo Faber* (1957); euskaraz: *Homo faber*, (Elkar, 2001). Joxe Austin Arrietak itzulia.
# *Mein Name sei Gantenbein* ("Demagun Gaztenbein naizela", 1964)
# *Dienstbüchlein* (1974)
# *Montauk* (1975)
# *Tryptichon. Drei szenische Bilder* (1978)
# *Wilhelm Tell für die Schule* (1978)
# *Der Mensch erscheint im Holozän* (1979)
# *Blaubart* ("Bizarrurdin", 1982)

### Antzerkia 
# *Nun singen sie wieder* (1945)
# *Santa Cruz* (1947)
# *Die Chinesische Mauer* ("Txinako harresia", 1947)
# *Als der Krieg zu Ende war* (1949)
# *Graf Öderland* ("Oderland kondea", 1951)
# *Firebugs* ("Su-emaileak", 1953/1958)
# *Don Juan oder Die Liebe zur Geometrie* ("Don Juan edo geometriarekiko maitasuna", 1953)
# *Die Grosse Wut des Philipp Hotz* (1956)
# *Andorra* (1961)
# *Biografie* (1967)
# *Jonas und sein Veteran* (1989)

### Beste batzuk 
* *Blätter aus dem Brotsack* (1939)
* *Tagebuch 1946-1949* (1950)
* *Tagebuch 1966-1971* (1972)

## Ikus, gainera 
* Alemanezko literatura
## Erreferentziak
Hondartza nudista

thumb|300px|Hondartza nudista

**Hondartza nudista** —**hondartza naturista** izenaz ere ezaguna, nahiz eta *naturista* adjektiboak beste esanahi batzuk ere badituen— gizakiak biluzik ibiltzeko gaitutako hondartza edo itsasertz eremua da. Hor, pertsonek erabat biluzik izateko eskubidea eta ohitura dute. Praktika hau bizi-filosofia bati lotuta egoten da maiz. Asko naturistak eta naturazaleak dira, eta ez dute giza gorputza ezkutatzeko beharrik ikusten. Haien ustez, nudismoak onura handiak dakartza osasunerako, buruz eta gorputzez. Hondartza horietan sarbidea libre izaten da, eta jeneralean hondartza arruntetatik bereizita egoten dira, hau da, jendea jantzita dabilen eremutik bereizita.

Hego Euskal Herrian, legez, hondartza guztiak dira nudistak, hondartzetan eta beste toki guztietan biluzik egoteko eskubidea baitago, tokiko lege antolamenduak aurkakoa ezartzen ez duen bitartean; hala ere, nudismoa eremu jakin batzuetan baizik ez da egiten, eskuarki. Ipar Euskal Herrian, berriz, hondartza nudistak sasilegalitatean daude; izan ere, Frantzia estatuan horrelako espazioen lege antolamendua oso zehaztuta dago, eta Lapurdikoak ez daude legez definituta.

Hondartza nudistak ez dira topless onartzen duten hondartzekin nahasi behar.

## Euskal Herriko hondartza nudistak 
Euskal Herrian, nahiz eta zaletasun handia ez izan, badira zenbait hondartza nudista:
thumb| Nudista bat Donostian.
### Lapurdi 
* Hendaiako Ondarraitz hondartza bukaeran, Dunbarriak aldean.
* Getariako Zenizko hondartza

### Gipuzkoa 
* Saturraran.
* Zarautz, golf parean, Iñurritza aldean.
* Donostia Groseko hondartzan, Kursaal atzealdean.
* Santa Klara uhartean, Donostian.
* Tximistarri, Donostian.
* Kapelaundi, Hondarribian.
* Azabaratza hondartza, Pasaian.
* Artzuportu hondartza, Hondarribian

### Bizkaia 
Hondartza hauek urtegietan daude:
* Allozko urtegia, Leraten.
* Esako urtegia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nudismo
* Naturismo

## Kanpo estekak 
*  https://web.archive.org/web/20130428000603/http://ene-naturismo.org/otras/858-las-playas-nudistas-en-el-pais-vasco-articulo-blog.html Hego Euskal Herriko zenbait hondartzei buruzko informazioa.
*  https://web.archive.org/web/20130623024826/http://en.nudist-world.org/index.php?page=map Mundu osoko hondartza nudistak.
*  http://www.naturistencampinggids.nl/index.php?p=home Mundu osoko kanpin naturisten gida.
*  https://web.archive.org/web/20130607011520/http://fr.franceguide.com/thematiques/naturisme/carte/home.html?NodeID=2176 Frantziako hondartza nudisten gida.
Lekuona (argipena)

**Lekuona** euskal abizen eta leku izen bat da. Elementu hauexek izan daiteke:

### Pertsonak 
* Antonio Lekuona (1831-1907), euskal margolari kostunbrista tolosarra.
* Julen Lekuona (1938-2003), euskal abeslari eta idazle oiartzuarra.
* Juan Maria Lekuona (1927-2005), euskal idazle eta apaiz oiartzuarra.
* Manuel Lekuona (1894-1987), apaiz eta euskaltzain oiartzuarra.
* Martin Lekuona (1907-1936), apaiz eta idazle oiartzuarra.
* Manuel Francisco Lekuona, *Urtxalle* XIX mendeko pilotari oiartzuarra.
* Nikolas Lekuona (1913-1937), abangoardiako euskal margolari eta artista ordiziarra.
*Margarita Lekuona (1910-1981), musikagile kubatarra.

### Lekuak 
* Lekuona, Errenteriako eraikin bat (Gipuzkoa), Lekuona okindegi historikoaren egoitza nagusia.

### Enpresak 
* Lekuona, Errenterian egoitza izan duen ogigintzako enpresa historikoa.
Mendebaldeko Dvina

[thumb|300px|Mendebaldeko Dvinaren ibilbidea. Zeharkatzen dituen hiriak: [Vitebsk (16), Daugavpils (17) eta Riga (18).]]

**Mendebaldeko Dvina** edo **Daugava** (letonieraz: Daugava; errusieraz: Западная Двина, *Zapadnaïa Dvina* ; bielorrusieraz: Заходняя Дзвiна, *Zahodniaja Dźvina*; polonieraz: Dźwina; alemanez: Düna; estonieraz: Väina; finlandieraz: Väinäjoki) 1.200 km-ko ibaia da, Errusia, Bielorrusia eta Letonia zeharkatzen dituena.

Mendebaldeko Dvina Valdai muinoetan (Tver oblasta, Errusia) sortzen da. Tver oblasta osoa eta Smolensk oblastaren ipar-mendebaldea zeharkatu ondoren, Bielorrusian sartzen da. Hemen Vitebsk et de Polotsk hiriak bainatzen ditu. Aurrerago, Letonian sarturik, Daugavpils eta Riga hirietatik igaro eta Rigako Golkoan itsasoratzen da (Itsaso Baltikoa).

Ubide baten bidez Berezina eta Dnieper ibaiekin lotua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wi' My Dog And Gun

'''Wi' My Dog And Gun'* (euskaraz *Nere txakurra eta eskopetarekin'') Eskoziako abesti herrikoia da. Bere bertsiorik ezagunena Silly Wizard taldeak moldatutakoa da.

## Hitzak 
Wi' my dog and gun, through the bloomin' heather,
For game and pleasure I took my way.
I met a maid, she was tall and slender,
Her eyes enticed me some time to stay.

I said "Fair maid, do you know I love you?
Tell me your name and your dwelling, oh so?"
"Oh, excuse my name, but you'll find my dwelling
By the mountain streams where the moorcocks crow."

I said "Fair maid, if you wed a farmer,
You'll be tied for life tae one plot of land.
I'm a rovin' Johnny, if you gone wi' me,
You will have no ties, so gi' me your hand."

"Ah, but if my parents knew I loved a rover,
It is that I'm sure would be my overthrow,
So I'll stay at home for another season
By the mountain streams where the moorcocks crow."

"So it's fare thee well, love, another season,
We will meet again in yon woodland vale,
And I'll set you down all upon my knee, love,
And I'll listen to your lovesick tale.

"And it's arm in arm we will go together
Through the lofty trees, in the valley below,
Where the lenties sing their song so sweetly

## Kanpo estekak 
* Silly Wizard taldearen Wi' My Dog And Gun abestiaren bertsioa entzungai
Madrilgo Erkidegoko Gobernua

**Madrilgo Erkidegoko Gobernua** () Madrilgo Erkidegoko autonomia erkidegoan botere betearazlea jarduten duen erakundea da, 1983 urtean sortu zena. Egungo Madril Erkidegoko Gobernuaren presidentea Cristina Cifuentes popularra da.

Autonomia Estatutuaren erreformaren proposamenak Madrilgo Biltzarraren aurrean, besteak beste, autonomia erkidegoko gobernuari dagokio. Gobernuaren egoitza Madrilgo Puerta del Sol plazan dago.

## Presidenteak 
* **1983-1987**: Joaquín Leguina (PSOE)
* **1987-1991**: Joaquín Leguina
* **1991-1995**: Joaquín Leguina
* **1995-1999**: Alberto Ruiz-Gallardón (PP)
* **1999-2003**: Alberto Ruiz-Gallardón
* **2003-2007**: Esperanza Aguirre (PP)
* **2007-2011**: Esperanza Aguirre
* **2011-2012**: Esperanza Aguirre
* **2012-2015**: Ignacio González (PP)
* **2015-2018**: Cristina Cifuentes (PP)
* **2018-**: Ángel Garrido (PP)

## Kanpo estekak 
* Gobernuaren webgune ofiziala
Euskal Herria (Frantziako herrialdea)

**Euskal Herria** (frantsesez *Pays basque*) Frantziako herrialde administratibo (*pays*) bat da, Akitaniako eskualdeko Pirinio Atlantikoetako departamenduan dagoena. Ipar Euskal Herria izenez ezaguna dugun eremua hartzen du, hau da, Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoa. 158 udalerri barne hartzen ditu, guztira 2.967 km².

Udalerri horiek ondorengo udalerrien arteko elkargoetan banatzen dira:
* Euskal Kosta-Aturri
* Euskal Herri Hegoaldeko herri elkargoa
* Errobi herri elkargoa
* Amikuzeko herri elkargoa
* Bidaxuneko herri elkargoa
* Garazi-Baigorri herri elkargoa
* Hazparneko Lurraldea
* Iholdi-Oztibarreko herri elkargoa
* Errobi-Aturri herri elkargoa
* Zuberoako herri elkargoa

eta elkargoetan ez dagoen udalerri bat:
* Bastida.

## Ikus, gainera 
* Ipar Euskal Herria

## Kanpo estekak 
* Lurraldea.net - Conseil des Elus et Conseil de Développement de Pays Basque
* Herrialdearen fitxa
Herrialde (Frantzia)

Frantzian **herrialdea** (frantsesez *pays*) interes geografiko, ekonomiko, kultural edo sozialak partekatzen dituzten biztanleen eremua edo zonaldea da. Lurralde hauen sorrera 1995eko *Loi Pasqua* legeak ahalbidetu zuen.

Eremu hortako kide diren udalerriek beraien zergak izan ditzakete eta Garapen Kontseilu bat sor dezakete lurraldearen garapena bermatzeko. Kontseilu horrek proposamenak egin ditzazkeu, garapen proiektuak bultzatu eta hauen jarraipena egin, baina ez du erabaki ofizialik hartzeko eskumenik.

Akitaniako eskualdean adibidez, 26 herrialde daude, horietako bat *Euskal Herria*, Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoako euskal probintziak tradizionalak barne hartzen dituena.

## Kanpo estekak 
* FRantziako *herrialde* eta elkargoen zerrenda
Ekialdeko Europako kokatze zelta

thumb|400px|Zelten hedapena Europan.
**Ekialdeko Europako kokatze zelta** hainbat zelta herriren migrazioa izan zen, Erdialdeko Europatik La Tène kulturako hainbat zelta taldek hego-ekialderantz jo baitzuen, Balkanetara, Kristo aurreko IV. mendetik hasita. Migrazio hartan, zeltak (*galiarrak* ere esaten zaie), lehendabizi, Panonian eta Ilirian kokatu ziren. Handik, Kristo aurreko III. mendean, Grezia inbaditu zuten, eta horixe izan zen Balkanetako zelta inbasioaren une gorena.

Kristo aurreko 279. urtean Grezia helenistikoa inbaditu aurretik, zeltek hainbat kanpaina militar egin zuten, Balkanetako hegoalderantz eta Mazedoniako erresuma grekoaren kontra, Alexandro Handiaren ondorengotza liskartsuak eragindako nahasmendua baliatuz. Inbaditzaileak Erdialdeko Greziaraino ere heldu ziren, baina greziarrek garaitu zituzten. Horren ondoren, zeltetako batzuek itsasoa zeharkatu zuten, eta Anatolian kokatu ziren; galiar haiengatik hartu zuen inguru hark Galazia izena.

## Kanpo estekak
Owain Glyndŵr

**Owain Glyndŵr** (euskarazko ahoskera *Ouen Glendur*) edo **Owain Glyn Dŵr**, William Shakespearek ingelesez *Owen Glendower* bezala itzuli zuen, Galesko printzea tituluaren jabe izan zen azken galestarra izan zen, **Owain IV.a Galeskoa** izenpean koroatua izan zelarik. Galesko ingeles nagusitasunaren aurkako iraupen luzeko galestar matxinada baten bultzatzailea izan zen, nahiz eta azkenik honek porrot egin.

## Kanpo estekak 
* Owain Glyndŵr elkartea  
* Owain Glyndŵr 100 heroi galestarren artean
Xabier Altube

**Xabier Altube** (Gasteiz, 1971- ) Elgoibar ikastolako irakaslea da, literatura lan zenbait idatzi dituena. Gaur egun Aretxabaletan bizi da.

Bere lehen literatura lana Ihes lerroak izeneko eleberria da, Donostia Opera Prima saria irabazi zuena 2009an. Urte berean *Ignacio Aldecoa* ipuin lehiaketa ere irabazi zuen, *Idazkera tangentea* izeneko ipuinagatik. Ez zen hori irabazten zuen lehen ipuin lehiaketa, 2006an *Gabriel Aresti* lehiaketan garaile izan baitzen *Aldaera#01* ipuinarekin. Gaur egun Elgoibar Ikastolako irakaslea da.

## Eleberriak 
* **2009:** Ihes lerroak, (Erein)
* **2006: Gabriel Aresti**

## Kanpo estekak 
* Opera Prima, Xabier Altuberi (*Diario Vasco*)
* Xabier Altuberen argazkia, Erein argitaletxearen webgunean.
Muonioko armarria

175px|eskuinera|Muonioko armarria
**Muonioko armarria** (finlandieraz, *Muonion vaakuna*) Finlandia iparraldean dagoen Muonio udalerriaren ikur nagusia da.

Armarria Harald B. Hellström artistak sortu zuen 1955. urtean; udalbatzak urte bereko ekainaren 1ean eta irailaren 30ean onartu zuen, baina ofizialki ez zuen baliorik izan azaroaren 15ean Barne Ministerioak ontzat eman zuen arte. Armarria sortzerakoan, artistak eskualdeko natura izan zuen buruan eta, hala, bertan agertzen diren irudiekin, udalerriaren bereizgarriak adierazi nahi izan zituen. Atzealde gorriaren gainean, zilarrezko mendi tontorra dago, buruan sei puntako zilarrezko izarra duena. Hain zuzen, izarrak (iparrizarra) udalerriaren kokapena adierazten du, herrialdearen iparraldean eta Zirkulu Polar Artikoaren gainean, neguko gau ilun, luze eta hotzetan zerua argitzen duen izar nagusia baita. Tontorrak, aldiz, 807 metroko Pallas muinoaren Taivaskero tontorra irudikatzen du; izan ere, Pallas eskualdeko naturaren ikur nabarmenena da eta, azken urteotan, Pallas-Yllästunturi Parke Nazionalari eta eski-estazioari esker, udalerriaren motore ekonomiko nagusi ere bilakatu da. Azkenik, aipatzekoa da armarriko sinbolismoak ere Muoniok antzinako kulturarekin eta, zehazki, samiekin duen harremana irudikatzen duela .

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Muonio
* Lappiko armarriak

## Kanpo estekak
Jolas-matematika

**Jolas-matematika** joko eta buruhausgarriak matematika
erabiliz ebazten dituen arloa da. Jolas eta denborapasaz gainera, matematika aztertu eta
ikasteko era bat da. Horrela, jolas-matematikak probabilitate, grafo-teoria, geometria, zenbaki-teoria eta aljebrako ebazkizun sortu eta ikerketa bide
berriak zabaltzeko balio izan du historian zehar. Aldi berean, matematikaren didaktikan, haur eta gazteei matematika modu erakargarri batez irakasteko tresnatzat hartzen da .

Jolas-matematikaren arloan lan egin eta liburuak plazaratu dituztenen artean, Yakov Perelman, Martin Gardner eta Ian Stewart matematikariak daude. Beste alde batetik, zientzia eta matematikari buruzko aldizkari ospetsuek, hala nola *Scientific American*, jolas-matematikari buruzko atalak sartu ohi dituzte euren aleetan.

## Jolas-matematikaren ebazkizun zenbait 
* Königsberg-eko zazpi zubietako ebazkizuna
* Urtebetetzeen ebazkizuna
* Rubiken kuboa
* Sudoku

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tupac Amaru II.a

**José Gabriel Condorcanqui Noguera** (Tinta, Peru, 1738ko martxoaren 19a - Cuzco, 1781eko maiatzaren 18a), **Tupac Amaru II.a** deituraz ezaguna, XVIII. mendean Amerikan kolonialismoaren aurka indigenek egin zuten matxinada handienaren burua izan zen.

Surimana, Tungasuca eta Pampamarcako jauntxo diruduna zen, eta merkataritzan aritzen zen. Jatorri mestizoa zeukan, *Sapa Inka* Tupac Amaru lehenaren eta kreolen odola baitzeraman. Hamabi urte izan arte Antonio López de Sosa apaiz kreolak hezi zuen, eta ondoren San Francisco de Borja eskolan kreolenganako begikotasuna erakutsi zuen, latina menderatuz eta espainiar erako jantzi finak erabiliz. Dena den, gerora inka nobleak bezala jantzi zen eta elizak eskumikatua izan zen.

Indigena eta independentziaren aldeko mugimendu handiena zuzendu zuen Peruko Erregeordetzan. Amerika osorako askatasuna eskatzen lehena izan zen, bai Espainia eta bai bere erregearengatikan, banaketa politikoaz gain indigenak esplotatzeko hainbat modu desagerrarazteko (mehatzetako mitak, merkantzien banaketak...). Gainera, arraza beltzeko pertsonen esklabotza deuseztatzea eskatzen lehena izan zen (1780ko azaroaren 16an). Berak sortutako mugimenduaren ondorioz koloniako agintariek indigena nobleen klaseak deuseztatu zituzten hala nola beraien aurkako errepresioa handitu, berriz ere horrelako mugimendu bat sortuko zenaren beldur baitziren.

Perun, bertako identitate nazionalaren sortzaile bezala aintzatetsi dute. Erregimen velaskoarreko (1968-1975) sinbolo esanguratsua izan zen.

## Epaiketa eta exekuzioa 
1781eko maiatzaren 18an, Cuscoko Armen Plazan, Tupac Amaru II.ak epaiak agintzen zuen bezala, bere familia osoaren exekuzioa ikustera behartua izan zen. Bere aurrean hil zituzten bere aliatu eta lagunak, emaztea eta bi semeak, ordena honetan. Ondoren mingaina moztu zioten. Aurreko egunetan torturatua izan zen matxinadako bere kideei buruz informazioa ateratzeko helburuarekin, ezer lortu ez zutelarik.

Azkenik, bizirik zatikatzen saiatu ziren, horretarako bere gorputz-adar guztiak zaldietara lotu zituzten, baina zatitzea lortu ez zutenez azkenean burua moztu zioten, ondoren zatikatu zutelarik. Zientzialariek zatiketa modu hau aztertu zutenean, halako garaierako gizon bat ezin daitekeela modu honetan zatitu esan zuten, baina esku, beso, zango eta pelbisa dislokatuko zitzaizkiola. Zatiketa saiakera horretan ez bazuten hil, ia elbarriturik geratuko zen. Bere burua lantza baten jarri zuten erakusgai Cuzco eta Tintan, besoak Tungasuca eta Carabayan, eta zangoak Livitaca (gaur egungo Chumbivilcas probintzia) eta Santa Rosan (gaur egungo Melgar-Puno probintzia).

Tupac Amaru II.a eta bere familiaren exekuzioa burutu arren, erregeordetzako gobernuak ez zuen matxinada geldiaraztea lortu, haren lehengusu zen Diego Cristobal Tupac Amaruk jarraitu baitzuen borrokarekin hau hedatuaz.

## Erreferentziak
Tinta barrutia

**Tinta barrutia** Peruko Canchis probintziako 8 barrutietako bat da, Cuzcoko departamentuan kokatzen dena.

Cusco 113 kilometrotara dago, eta hiria 3.480 metrotara kokatzen da.

Tupac Amaru II.ak egindako matxinadaren kokapen nagusietako bat izateak nolabaiteko garrantzi historikoa eman dio.

## Ondarea 
* Tinta eliza, harri eta adobez egindako eliza.

## Kanpo estekak
Augustin Zubikarai Saria

**Augustin Zubikarai nobela laburren saria** Ondarroako udalak eta Elkar argitaletxeak Augustin Zubikarai idazlearen omenean antolatzen duten literatur saria da. 

Urteroko maiztasunez egiten da, nahiz eta hainbat urtetan epaimahaiak saririk ez ematea erabaki duen. Irabazten duen nobela laburra Elkar argitaletxearen eskutik argitaratua izateaz gain, egileak diruzko sari bat ere eskuratzen du. 2001ean hasi ziren ematen, lehen irabazlea Alberto Ladron Arana idazle iruñearra izan zelarik.

2010eko deialditik aurrera, saria formatuz aldatu zen, bi aldaketa nagusi egin zirelarik: alde batetik, saria beka bihurtu zen, dagoeneko bukatutako nobelak saritu beharrean proiektuak saritzea erabaki zelarik. Bestalde, genero aldaketa bat ere burutu zen, nobela laburretik eleberrira aldatuz.

= Sarituen zerrenda =
* **2023**: Epaimahaiak bitan banatu zuen saria:
** Karmele Mitxelena, *Zoriontasuna, edo antzeko zerbait*
**  Goio Ramos, *London Calling*
* **2022**: Patxi Zubizarreta, *Gau otsoa*
* **2021**: Mikel Alvarez Sarriegi, *Euskalia*
* **2020**: Lander Garro, *Faith*
* **2019**: Idoia Garzes, *Mendiko gaitza*
* **2018**: Eneko Barberena, *Afrikanerrak*
* **2017**: Xabier Etxeberria, *Berriro itzuliko balitz*
* **2016**: Katixa Agirre, *Amek ez dute*
* **2015**: Miren Gorrotxategi, *33 ezkil*
* **2014**: Jasone Osoro, *12etan bermuta*
* **2013**: Garazi Kamio, *Orube abandonatuak*
* **2012**: Garbiñe Ubeda, *Hobe isilik*
* **2011**: Itxaso Araque, *Damutzen ez direnak*
* **2010**: Joxean Agirre, *Zwei Frauen (bi emakume)*
* **2009**: Iratxe Esnaola, *Galerna*
* **2008**: Epaimahaiak horrela erabakita, ez zen saririk eman.
* **2007**: Jose Inazio Basterretxea, *Mandatariaren gerra*
* **2006**: Epaimahaiak horrela erabakita, ez zen saririk eman.
* **2005**: Irati Jimenez, *Bat, bi, Manchester*
* **2004**: Julen Garikanopeña, *Apologia*
* **2003**: Iñaki Irasizabal, *Burua txoriz beterik* eta Fernando Morillo, *Gloria mundi*
* **2002**: Epaimahaiak horrela erabakita, ez zen saririk eman.
* **2001**: Alberto Ladron Arana, *Xake mate*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Iratxe Esnaola, 2009ko irabazle El Diario Vascon
*  Zubikarai Saria, Ondarroako udalaren webgunea
Interahamwe

**Interahamwe** (kinyardwanda-eraz "iraun/lan/borroka/eraso elkarrekin egiten dutenak") Hutuen antolakuntza paramilitarra da. Miliziak Hutu gobernuaren babesa izan zuen Ruandako genozidioaren aurretik, bitartean eta ondoren.

## Ikus, gainera 
* Ruandako historia
* Tutsi
* Hutu

## Kanpo estekak 
*  Interahamwe: Mehatxu militar serioa
Nataleko Errepublika

**Nataleko Errepublika** bizitza motza izan zuen Boer errepublika bat izan zen, 1839an Afrikaans hiztunak ziren voortrekkerrek sortua Odolaren Ibaiaren guduaren ondoren. Indiako ozeanoaren kostaldean kokatzen zen, Lurmutur Ekialdea baino harago, eta Natalia izena itsasgizon portugaldarrek eman zioten. Errepublika britainiarrek menderatua eta bereganatua izan zen 1843an. Britainiarrek Nataleko Errepublika bereganatu ondoren voortrekker gehienak *Transorangia*rantz joan ziren (ondoren Orangeko Estatu Askea bezala ezagutua) eta Transvaalera.

## Kanpo estekak
Midlands (Zimbabwe)

**Midlands** Zimbabweko probintzia bat da. 49.166 km²ko azalera dauka eta 1,5 milioi pertsona bizi dira bertan (2002). Gweru da probintziako hiriburua. Zimbabweko erdialdean kokatzen delarik xhosera, iparraldeko ndebelera, tswanera, sothoera eta txewera hitz egiten duten pertsonak aurki daitezke bertan.

Midlands 7 barrutitan banatzen da:
* Chirumhanzu
* Gokwe
* Gweru
* Kwekwe
* Mberengwa
* Shurugwi
* Zvishavane

## Kanpo estekak
Voortrekker

**Voortrekkerrak** (afrikaansez eta nederlanderaz: "aurretik oinez doazenak", aitzindariak alegia) 1830 eta 1840 urteetan Lurmutur Kolonia (une hartan britainiarren eskutan baina herbeheretarrek sortua) utzi eta gaur egun Hegoafrika denaren barnealdera zuzendu ziren emigranteak dira. Trek Handia jende kantitate handiak mugiarazi zituzten migrazioak izan ziren. Besteak beste, gizon hauek izan ziren migrazio mugimendu haien zuzendari: Louis Trichardt, Hendrik Potgieter, Sarel Cilliers, Pieter Uys, Gerrit Maritz, Piet Retief eta Andries Pretorius.

## Kanpo estekak
Orangeko Estatu Librea

**Orangeko Estatu Librea** (afrikaansez *Oranje Vrystaat*; ingelesez *Orange Free State*; nederlanderaz *Oranje Vrijstaat*) Hegoafrikan existitu zen herrialde independentea izan zen, XIX. mendearen erdialdera, eta ondoren Hegoafrikako probintzia bat. Egungo Estatu Askea probintziaren aurrekaria izan zen. Orange eta Vaal ibaien artean hedatzen zen.

## Presidenteen zerrenda 
* Josias P. Hoffman (1854-1855)
* Jacobus Nicolaas Boshoff (1855-1859)
* Marthinus Wessel Pretorius (1859-1863)
* Johannes Henricus Brand (1864-1888)
* Francis William Reitz (1889-1895)
* Marthinus Theunis Steyn (1896-1902)
* Christiaan Rudolph de Wet, bitartekoa, (1902)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mamen Mendizábal

**Mamen Mendizabal** (Madril, 1976ko urtarrilaren 15a) kazetaria eta telebistako aurkezle espainiarra da.

Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean kazetaritzan lizentziatu zen, bere hastapen profesionala SER irrati kateko *Hoy por hoy* ("Gaurko egunez") irratsaioan Iñaki Gabilondorekin bat erredaktore postuan izan zelarik. Irrati kate horretan 2005eko irailetik 2006ko urtarrila arte *La Ventana* ("Leihoa") irratsaioan Gemma Nierga kazetariak amatasun-bajaren ondorioz utziriko postuan egon zen. Aurretik urte berdineko uztaila eta abuztuko hilabeteetan kazetari berbera ordezkatua zuen.

2004an Espainiar Telebista Publikoak *59 segundos* ("59 segundo") eztabaida saioa aurkezteko kontratatu zuen, honen aurrean 2006ko hasiera arte mantendu zelarik, une honetan sortu berria zen La Sexta telebista katera iragan zen.

Kate honetan *La Sexta Noticias* ("La Sexta Albisteak") albistegiaren bigarren edizioaren ardura eman zitzaion, bai eta Sexto Sentido ("Seigarren Zentzua", 2006) saioarena ere. Halaber, kate honetan bertan hainbat albistegi eta ikerkuntza saioen aurkezle ere izan da, esate baterako "Viva la República" ("Gora Errepublika") dokumentala aurkeztu zuen.

2010eko apirilaren 5etik aurrera La Sextan eguneroko albisteei buruzko 'Debate: al límite' ("Eztabaida: muturreraino") saioa aurketu ohi du, saio honek edizio bakoitzeko lau esatarien parte-hartzea izan ohi du.

2005an "59 segundos" saioari esker, Albistegietako Komunikatzaile Onenaren ATV sarirako izendatua izan zen, 2006 eta 2008an "La Sexta Noticias" albistegiari esker Albistegietako Aurkezle Onenaren Urrezko TP sarietarako izendatua izan zen.

## Telebista eta irratiko beste agerraldi batzuk 
* * Buenafuente (LaSexta)
* * El Intermedio (LaSexta)
* '' Splunge (TVE)

## Kanpo estekak 
* Mamen Mendizabalen IMDB fitxa ikusgai
John Arbuthnot

**John Arbuthnot** (1667ko apirilaren 29a - 1735eko otsailaren 27a) Londresko eskoziar mediku, idazle satiriko eta zientzia-gizon bat izan zen, batez ere estatistika eta probabilitate arloan egin zuen lanagatik. Christian Huygensen *De ratiociniis in ludo aleae* itzuli zuen ingelesera *On the Laws of Chance* izenburupean eta *An Argument for the Divine Providence, taken from the constant Regularity observed in the Birth of both Sexes* ikerketa estatistikoa plazaratu zuen 1712 urtean, John Grauntek Londresko biztanleriari buruz jaso zituen datuak osatuz.

## Kanpo estekak
Salmenta-sustapen

Marketin arloan, **salmenta-sustapena** une eta eremu jakin batean salmentak gehitzeko bezeroei eskaintzen zaizkien pizgarrien multzoa da, hala nola zuzeneko beherapenak, 2×1 eta antzeko eskaintzak, produktua erosteagatik eginiko opariak eta zozketak. Salmenta-sustapena definizioz mugatua da espazioan eta denboran zehar eta unean uneko salmentak gehitzea da bere helburua. Ez da marketin-tresna egokiena epe luzerako salmentak gehitu edo merkatu-kuota gehitzeko. Merkaturatu berria den produktu edo zerbitzu bat ezagutarazi eta salmentak abiarazteko ere balio dezake.

## Kanpo estekak
Autile-Donapaleu burdinbidea

**Puyoô-Donapaleu trenbidea** Puyoô eta Donapaleuko geltokiak lotzen zituen trenbidea izan zen. Bere ibilbidearen hasieran Puyoô-Maule trenbidearekin bat egiten zuen.

## Historia 
Bearno eta Nafarroa Beherea zeharkatzen zituen trenbide hau 1884ko abenduaren 22an ireki zuten. 1930ean elektrifikatu eta 1949ko azaroaren 1etik aurrera merkantzia-trenek baino ez zuten erabiltzen.

1988 eta 1989 arteko neguan behin betiko itxi zuten.

## Ibilbidea 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Puyoô-Maule trenbidea

## Kanpo estekak
Pujòu-Maule burdinbidea

**Pujòu-Maule trenbidea** Puyoô eta Maule-Lextarreko geltokiak lotzen zituen trenbidea izan zen. Salieseko gune termalera joateko erabiltzen zuten.

Auteviellen, badago 10 kilometroko adar bat Donapaleura joaten dena, horrela Puyoô-Donapaleu trenbidea osatu zuten.

Trenbidea Pirinioak zeharkatzeko zenbait ikerketetan erabili zuten, beti Bilbo eta Bartzelona arteko trenbidean dagoen Castejóngo geltokiarekin bat egiteko asmotan. Horretarako bi pasabide proposatu zituzten, bata Larrainetik eta bestea Santa Grazitik. Edonola ere, ez bata ez bestea ez zituzten gauzatu.

thumb|285px|Mauleko tren geltokia.

## Ibilbidea 
## Historia 
**Emakida :**
* Puyoô - Maule eta Autevielle - Donapaleu : 1865eko abenduaren 14a (Compagnie du Midi).

**Irekiera:**
* Puyoô - Autevielle : 1884ko abenduaren 22a (baita Autevielle - Donapaleu ere).
* Autevielle - Maule: 1887ko apirilaren 11a

**Itxiera :**
* Bidaiariak:
** Autevielle - Donapaleu: 1949ko azaroaren 1a
** Puyoô - Maule : 1968ko martxoaren 2a
* Merkantziak:
* Puyoô - Maule: 1989ko apirilaren 1a

**Kanporatzea :**
* Puyoô - Maule: 1991ko abenduaren 16a.
* Autevielle - Donapaleu: 1991ko abenduaren 16a:
* Lurrun tren-makina 111 klasea, 1-40 modeloak.
* Lurrun tren-makina 120 klasea, 1601-1638 modeloak.
* Lurrun tren-makina 120 klasea, 149-180 modeloak.
* Lurrun tren-makina 030 klasea, 601-640 modeloak.
* Lurrun tren-makina 030 klasea, 801-1202 modeloak.
* Lurrun tren-makina 230B klasea, 1301-1370 modeloak.
* BB-4200
* BB-4700
* Furgoi automotorea Z-23200.
* Automotore Z-23000 eta Z-23100.
* BB-63000.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Puyoô-Donapaleu trenbidea

## Kanpo estekak
Esperanza Aguirre

**Esperanza Aguirre y Gil de Biedma** (Madril, 1952ko urtarrilaren 3a) Madrilgo Erkidegoko Alderdi Popularreko politikaria da. Madrilgo Erkidegoko Gobernuko 3. presidente ohia da. Karguan 2003tik 2012ra arte egon zen eta aurretik, Hezkuntza eta Zientzia ministroa eta Senatuko presidentea ere izan da. Britainiar Inperioko Ordenaren dama da.

Oso ezagunak izan ziren Esperanza Aguirreren eta Alberto Ruiz-Gallardón alderdikideearen arteko gatazkak erkidegoko gobernuaren boterea lortzeko. Bilderberg Talde erdi-sekretuko kidea da.2011ko otsailean ebakuntza egin zioten, bularrean zuen minbizia zela eta eta politika aktiboa uzten zuela iragarri zuen.

Hala ere itzuli zen, Madrilgo alkatetzarako hauteskundeetara aurkeztuz, eta hauteskundeak irabazi zituen. Hala ere Ahora Madrideko Manuela Carmenak eskuratu zuen alkatetza.

Ustelkeria kasu ezberdinak zirela eta, bere inguruko hainbat alderdikide eta kargu ohi atxilotu eta prozesatu zituzten. Hori dela eta 2017ko apirilaren 24an dimisioa eman zuen ordezkari eta eledun gisa.

## Kargu publikoak 
* 2015-2017, Madrilgo Udaleko zinegotzia.
* 2003-2012, Madrilgo Erkidegoko Gobernuko presidentea.
* 1999-2002, Espainiako Senatuko presidentea.
* 1996-1999, Espainiako Gobernuko kultura, hezkuntza eta kirol ministroa.
* 2004-2016, Madrilgo Alderdi Popularreko presidentea.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Biografia ofiziala Madrilgo Erkidegoko Gobernuaren webgunean
Ioan Gruffudd

**Ioan Gruffudd** (euskarazko ahoskera *Iouan Grifid*) (Llwydcoed, Gales, 1973ko urriaren 6a) galestar aktore bat da. Aktore honen ama hizkuntza galesera da. *Ioan* bere izena euskarazko *Jon* izenaren parekidea da, honen harira aipamen hau burutu zuen:

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ioan Gruffuden IMDBko fitxa ikusgai
Sustapen (argipena)

**Sustapena** besteak beste produktu, zerbitzu, lurralde eta plangintza bat ezagutarazi eta bultzatzeko ekintzen multzoa da. Testuingurua zein den adiera ezberdinak ditu:
* salmenta-sustapena, salmentak une jakin batean gehitzeko ekintzen multzoa;
* turismo-sustapen, eskualde edo herrialde baten erakargarritasun turistikoa bultzatzeko ahaleginak.
Babesletza (argipena)

**Babesletza** terminoak adiera ezberdinak ditu:

* Zuzenbidean, babesletza bi figura izan daitezke:

# eskualde bat beste herrialde batzuetako estatuek administratzeari deritzo, eskualde horretako agintearen baimenaz. Babesletzaz administraturiko eskualdeari **protektoratu** deritzo. 
# Fundazioen jarduna zaintzeko ardura duen organoa da.
* marketing arloan, babesletza enpresaz kanpoko ekitaldiak (kultura edo kirol arloan, esaterako) diruz laguntzeari deritzo, enpresak ekitaldia publizitatea egiteko erabili ahal izatearen truke.
Sifoi (anatomia)

[ezkerrera|thumb|Itsas [gastropoda|gastropodo haragijale handi baten sifoia]]

**Sifoia** molusku akuatikoen egitura anatomiko bat da. Moluskuen atal bigunetako bat da eta hiru klasetan ageri da: Gastropoda, Bivalvia eta Cephalopoda, alegia zenbait barraskilo akuatikotan, zenbait txirlatan, eta olagarro, txibia eta haien familiakoetan.

Sifoiak ura (edo gutxiagotan, airea) alde batetik bestera mugitzen duten hodi itxurako egiturak dira. Ur hau hainbat zereginetarako erabiltzen da, esaterako lokomoziorako, elikadurarako, arnasketarako edo ugalketarako. Sifoia palioaren atal bat da eta ura kanpotik barrunbe palialera edo aurkako zentzuan mugitzen da.

Zenbait gastropodok sifoi bakarra daukate. Sifoia daukaten bibalboek, berriz, bi dauzkate.

## Kanpo estekak
Ameriketako Estatu Batuetako Itsas Armada

**Ameriketako Estatu Batuetako Itsas Armada** edo ingelesez *United States Navy*, Ameriketako Estatu Batuetako Indar Armatuak osatzen dutenaren armadetako bat da. Honen helburuak, itsas-eremu estatubatuarrak zaintzea, segurtasun nazionala eta nazioarteko misioetan bakea mantentzea dira. Munduko itsas armadarik handienetakoa da 332.000 pertsona baino gehiagorekin.

## Ikus, gainera 
* Ameriketako Estatu Batuetako Indar Armatuak
* Ameriketako Estatu Batuak

## Kanpo estekak 
* Lehor Armadaren webgunea 
* Erreklutamendurako webgunea 

ezkerrera|Itsas Armadako hainbat ontzi|thumb|300px
Gaztela eta Leongo Gorteak

thumb|Parlamentuaren egoitza.

**Gaztela eta Leongo Gorteak** (gaztelaniaz *Cortes de Castilla y León*) Gaztela eta Leongo autonomia erkidegoko lurralde parlamentua da. Gorteetako parlamentariak lau urteko eperako hautatzen dira sufragio unibertsalez. Egoitza Valladolideko Gorteen plazan dago. Egungo presidentea Luis Cifuentes Ciudadanos alderdikoa da. Gaztela eta Leongo Juntaren gaineko kontrola du.

## Osaketa 
**2011ko Hauteskundeak**

**2015eko Hauteskundeak**

**2019ko Hauteskundeak**

* **Probintziaren arabera:**
** Ávila: 7
** Burgos: 11
** León: 13
** Palentzia: 7
** Salamanca: 10
** Segovia: 6
** Soria: 5
** Valladolid: 15
** Zamora: 7

## Kanpo estekak 
* Gaztela eta Leongo Gorteen webgune ofiziala
Gaztela eta Leongo Junta

**Gaztela eta Leongo Junta** () Gaztela eta Leongo autonomia erkidegoan botere betearazlea jarduten duen erakundea da. 1983an sortu zen eta 1978tik 1983ra arte egon zen *Gaztela eta Leongo Kontseilu Nagusia* izeneko erakunde aurreautonomikoa ordezkatu zuen. Gobernuaren burua presidentea da, egun Juan Vicente Herrera popularra da. Autonomia Estatutuaren erreformaren proposamena, besteak beste, autonomia erkidegoko gobernuari dagokio.

## Presidenteak 
## Kanpo estekak 
* Junta de Castilla y León
Babesletza (marketina)

Marketin arloan, **babesletza** enpresa babesle edo *sponsor* batek kanpoko kirol eta kultura-ekitaldietako gastuak, osorik edo zati batez, bere gain hartzeari deritzo, ekitaldia bera enpresak bere produktu, marka edo irudiari buruzko publizitatea egiteko euskarri gisa erabiltzearen truke. Adibide gisa, futbol taldeetako jokalariek euren alkandoretan daramatzaten logoak aipa daitezke: enpresak babesleak futbol taldearen gastuak ordaintzen ditu neurri batean, jokalariek euren alkandoretan bere marka agertzearen truke. Mezenasgorekiko aldea hauxe da: mezenasgoak, enpresak gizartean duen rola indartzea bilatzen du; babesletzak, berriz, errentagarritasuna du helburu nagusi.

## Kanpo estekak
Bielorrusiaren banaketa administratiboa

**Bielorrusia** sei eskualdetan (*oblast*) eta estatus bereziko hiri batean (Minsk, Bielorrusiako hiriburua) banatzen da. Oblastak raionetan zatiturik daude.
eskuinera|350px

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Oblast

## Kanpo estekak
Jaume Matas

**Jaume Matas Palou** (Palma, Mallorca, 1956ko urriaren 5a ) politikari espainiarra da. Balear Uharteetako PPko buruzagi izan da eta Balear uharteetako presidentea izan da bi aldiz.

2010ean diru publikoarekin gehiegizko kostuekin eraikitako *Palma Arena* belodromoaren ustelkeria kasuan 9 delitu egotzi zitzaizkion: prebarikazioa, eroskeria, ondasun publikoen bidegabeko eralgitzea, bidegabeko jabetzea, iruzurra, influentzia-trafikoa, diru-zuriketa, zerga eta hauteskunde delituak. Fiskaltzak 3 milioi euroko fidantza ezarri zion kartzela ekiditeko eta ordaindu egin zuen.

## Erreferentziak
Kitzikapen

**Kitzikapena**, **kitzikadura** edo **narritadura** libido edo sexu-gogoa piztearen ondorioa da, sexu harremana izan baino lehen. Kitzikapenak eragin fisiko narbamenak ditu gizon eta emakumearen kasuan. Gizonaren kasuan, zakila handitu, gogortu eta tentetu egiten da, eta emakumearen kasuan, bagina zabaldu eta busti eta titiburuak gogortu egiten dira. Erreakzio fisiko hauen helburua gizona eta emakumea sexu-harreman eta koitorako prestatzea da. Bestelako eragin fisikoak ere badakartza kitzikapenak, bihotz-maiztasuna gehitzea esaterako. Kitzikapen-egoerara heltzeko musuak, laztanak eta bestelako sexu jolasak behar izaten dira, pizgarri moduan.

## Kanpo estekak
Beldurrezko zinema

[thumb|[Boris Karloff Frankensteinen munstroa antzeztezn, 1931ko *Frankenstein* filmean]]
**Beldurrezko zinema** beldurrari lotutako zinema generoa da. Lehendabizikoak literaturaren klasikoetan oinarrituta zeuden: adibidez, *Dracula*, *Frankenstein*, *The Phantom of the Opera* eta *Dr. Jekyll and Mr. Hyde*. Gero, literaturaren munstroetara jotzen segitu arren, egungo bizitza modernoaren ziurtasun-gabeziak ere landu dira.

Kritikariek beldurrezko filmek biolentzia, aurrekontu urriko B filmak edo *exploitation* aldeak gehiegi erabiltzen dituzten arren, ekoiztetxe eta zinema zuzendari nagusiek, tartean Alfred Hitchcock, Roman Polanski, Stanley Kubrick, Martin Scorsese edo Francis Ford Coppola, genero horretako filmak moldatu dituzte. Zenbait filmek zientzia fikzio, fantastiko, komedia beltz edo *thriller* atalak ere dituzte.

## Kanpo estekak
Milafrangako geltokia

**Milafranga** Lapurdiko tren geltoki bat da, Milafranga udalerrian kokatuta dagoena.

Geltokia 1891eko urtarrilaren 19an ireki zen.

## Egoera 
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:

* : 206,882 kilometro-puntua

## Sarbideak 
*  Geltokiko bidea, 75

## Historia 
Geltokia 1891eko urtarrilaren 19an ireki zen jendearentzat, Baiona-Donibane Garazi burdinbidearen trazatuaren zati gisa.

Geltokia zeharkatzen duen zatia 1930ean elektrifikatu 1,5 kV CCtan zen.

2010. urtean, Baiona eta Kanbo arteko zatia erabat berritzearekin batera, trenbidea eta geltokia erabat berritu ziren.

## Geltokia 
Geltokia kai bat du aterpe batekin. Geltokian handitutako hesi-guardiako eraikin zaharra etxebizitza pribatu bihurtu da.

## Zerbitzuak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Txik Txak
* 54. linea

## Kanpo estekak 
* Txik Txak sareko webgune ofiziala
Manuel Chaves

**Manuel Chaves González** (Ceuta, 1945eko uztailaren 7a) Ceutako politikari espainiar sozialista da. Andaluziako Juntako presidente izan da 19 urtez, 1990etik 2009ra arte, orduan José Luis Rodríguez Zapaterok hirugarren presidenteorde izendatu zuen. Aurretik Lan eta Gizarte Segurantza ministroa ere izan da (1986-1990) eta diputatua Cádiztik (1977-1990).

## Kanpo estekak 
* Manuel Chavesen informazioa Diputatuen Kongresuko webgunean
Gerra-zinema

[thumb|200px|*[The Alamo (2004ko filma)|The Alamo* grabatzen, 2004]]
**Gerra-zinema** zinema genero artistiko oso popularra da. Gerran ardazten dira genero honetako film eta telesailak, besteak beste, erromatarren gudak, Erdi Aroko gudak, Lehen Mundu Gerra, Bigarren Mundu Gerra edo Vietnamgo Gerra.

Istorioak kontatzeko fikzioa, historia, dokudrama edo, noizbehinka, biografiak erabiltzen ditu.

## Kanpo estekak
Polizia-zinema

**Polizia-zinema** filme genero artistiko oso popularra da. Polizia ikerketa batek kriminalak edo gaizkileak erakusten ditu. Gangster-zineman ordea gaizkileak du paperik garrantzitsuena.

Espioi-zinema edo thriller denbora eta beldurra aldi berean jokatuz.

## Kanpo estekak
Jatsuko geltokia

**Jatsu** Lapurdiko tren geltoki bat da, Uztaritze udalerrian kokatuta dagoena.

Geltokia 1891eko urtarrilaren 19an ireki zen.

## Egoera 
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:

* : 211,485 kilometro-puntua

## Sarbideak 
*  Xopolo errepidea, 745

## Historia 
Geltokia 1891eko urtarrilaren 19an ireki zen jendearentzat, Baiona-Donibane Garazi burdinbidearen trazatuaren zati gisa.

Geltokia zeharkatzen duen zatia 1930ean elektrifikatu 1,5 kV CCtan zen.

2019an, Euskal Hirigune Elkargoak Baionako aldirien sareko lineko trenak geltoki honetan ez gelditzea eragin zuen.

## Geltokia 
Geltokia itxita dago gaur egun.

## Zerbitzuak 
Ez dago tren zerbitzuak gaur egun.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Baiona-Donibane Garazi burdinbidea

## Kanpo estekak
Asturiasko Printzerriko Junta Nagusia

**Asturiasko Printzerriko Junta Nagusia** (gaztelaniaz *Junta General del Principado de Asturias*, asturieraz ''Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies'') Asturiasko Printzerriko autonomia erkidegoko lurralde parlamentua da. Junta Nagusiko parlamentariak lau urteko eperako hautatzen dira sufragio unibertsalez. Egoitza Oviedoko antzinako jauregi batean dago. Egungo presidentea Fernando Goñi popularra da.

Asturiasko Printzerriko Gobernu Kontseiluaren gaineko kontrola du.

## Osaketa 
## Junta Nagusiko presidenteak 
## Kanpo estekak 
* Asturiasko Printzerriko Junta Nagusiaren webgune ofiziala