open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Europako ekaitzak izendatzeko sistema

**Europako ekaitzak izendatzeko sistema** adostua antolatua dauka EUMETNET Europako Meteorologia sareak 21. mendean. Neurri jakin bat hartzen dute ekaitzek, ohikoan neguko depresio meteorologikoek, jasotzen dute izena, aldez aurretik adostutako zerrenda batzuen arabera. 

## Izenak esleitzeko modua 
eskuinera|thumb|300x300px|EUMETNETek definitutako talde geografiko eta estatalak; bakoitzean izen-zerrenda propioa adosten dute agentzia estatalek urtero.. Ekaitzak izendatzeko, zenbait estatuk osatutako azpitalde geografikoak kontuan hartzen ditu EUMETNETek; eta horietako bakoitzean, esparru bakoitzeko meteorologia agentzia estatalek denboraldi hasieran zerrenda bat egiten dute A-rekin hasten diren ponte-izenekin, ordena alfabetikoak kronologikoa definituko duelarik.  

Agentzia desberdinek txandakatzen dituzte izendatzeak, baina ez dira txanda finkoak (esate baterako Portugalgo IPMA agentziak jarraian izendatu zituen 2026ko urtarrilean Ingrid, Joseph eta Kristin) . Bada ordea konbentzio bat, gizonezko eta emakumezko izenak txandakatzea. 

## Izenak eskualde geografikoaren arabera 
EUMETNETeko eskualde bakoitzak bere izenak ditu, talde hauetan banatuta: 

; Europako mendebaldeko taldea
: Irlanda, Erresuma Batua, Herbehereak

; Europa hego-mendebaldeko taldea
: Portugal, Espainia, Frantzia, Belgika, Luxenburgo

; Europa iparraldeko taldea
: Danimarka, Norvegia, Suedia

; Erdialdeko Europako taldea
: Suitza, Alemania, Austria, Txekia, Polonia, Eslovakia, Hungaria

; Erdialdeko Mediterraneoko taldea
: Italia, Malta, Eslovenia, Kroazia, Bosnia-Herzegovina, Montenegro, Ipar Mazedonia

; Europa ipar-ekialdeko taldea
: Finlandia, Estonia, Letonia, Lituania

; Europa ekialdeko taldea
: Serbia, Errumania, Bulgaria, Moldavia

; Ekialdeko Mediterraneoko taldea
: Grezia, Zipre, Israel

### Euskal Herriaren esparrua 
Euskal Herria eta Bizkaiko itsasoa Europa hego-mendebaldeko esparru geografikoan geratzen dira, eta hor bost meteorologia-agentzia estatal dira arduradunak: IPMA (Portugal), AEMet (Espainia), Météo-France (Frantzia) IRM/KMI (Belgika) eta MeteoLux (Luxenburgo).

2017an sistema hau ezarri zenetik, 2026 bitartean, talde honetan euskarazko pertsona-izen bakarra agertu da, Aitor, 2024-2025 denboraldiko lehena  . Euskarazko Euskaltzaindiaren izendegian agerpena duten beste izen batzuk ohikoak dira, erdara desberdinetan berdinak diren izenen kasuan (hala nola Marta edo Leonardo) 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Itsaso Madariaga

**Itsaso Madariaga Huegun** (Donostia, Gipuzkoa, 2007ko urtarrilaren 24a) atleta da, eta heptatloian dihardu. Judoan ere aritu izan da.

## Bizitza 
Itsaso Madariaga 2007ko urtarrilaren 24ean Donostiako ospitalean jaio zen. Ulian (Donostia) bizi izan zen, bi ahizpekin eta gurasoekin. Eskola publikoetara joan zen: lehen hezkuntza Orixe ikastetxean egin zuen; eta bigarren hezkuntza eta batxilergoa, Zubiri Manteo institutuan. Orain Florida International University (FIU) unibertsitatean ari da ikasten, Floridan (Ameriketako Estatu Batuak).

## Kirol lorpenak 
### Espainiako Sub 20 heptatloi txapelduna 
Espainiako 20 urtez beherako heptatloi txapelduna izan zen, 2025ean: bigarrena 100 metroko hesi-lasterketan (924 puntu); hoberena gorako jauzian, 1,69 metroko jauziarekin (842 puntu); hirugarrena pisu jaurtiketan, 10,82 metroko jaurtiketarekin (583 puntu); lehenengoa 200 metroko lasterketan, 24:40 segundorekin (943 puntu); hamargarrena xabalina jaurtiketan, 26,39 metrorekin (408 puntu); eta hirugarrena 800 metroko lasterketan, 2:23:81 markarekin (772 puntu). Guztira, 5267 punturekin irabazi zuen.

### Euskadiko 20 urtez beherako eta 23 urtez beherako errekorra 
2026ko otsailaren 3an, Euskadiko 20 urtez beherako eta 23 urtez beherako pentatloi errekorra lortu zuen. Lehenengo proban, 60 metroko hesi-lasterketan, 8:79 segundo egin zuen, eta  lehenengo bukatu zuen (954 puntu); bigarren proban, gorako jauzian, 1,60 metro egin zituen, eta bigarren izan zen (736 puntu); hirugarren proban, pisu jaurtiketan, lehenengoa izan zen, 11,10 metrorekin (602 puntu); laugarren proban, luzera jauzian, 5,80 metro egin zituen, eta bigarren postua bereganatu (789 puntu); azkenik, 800 metroko lasterketan, 2:20:20 egin zuen, eta lehenengoa izan zen (821 puntu). Guztira, 3902 punturekin irabazi zuen, eta Euskadiko lehengo errekorra hobetu.

## Munduko 249. 
Itsaso Madariagak heptatloian munduko 249. postua zuen 2026ko otsailean.

## Erreferentziak
Santa Salut

**Salut Cebrià** (Sabadell, 1998ko ekainaren 21a), **Santa Salut** ezizenarekin ezagunagoa, Kataluniako MC (Master of Ceremonies, zeremonia-maisu) bat da, 2017az geroztik jardunean ari dena. Bere abestien letrek salaketa soziala eta gai antikapitalista, antifaxista, antiarrazakeriaren aurkakoa eta feminista jorratzen ditu. Kolaborazioak egin ditu rap-abeslariekin, hala nola SWIT EME, Adala, Las Ninyas del Corro Jazz Woman, baita Kaos Urbano eta Oke Grasses taldeekin ere.

## Diskografia 
### Albumak 
- Queens of Groove (2025) 

* *Conversaciones internas* (2019)
* *Discordia* (2022)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aitor (argipena)

**Aitor** izenak hainbat adiera du:

* **Aitor**, gizonezkoen euskal izena
* **Aitor ekaitza**, 2024ko iraileko ekaitza, Europako ekaitzen izendapenerako sisteman ofizialki horrela deitua.
* **Aitor (labainak)**, aizto eta labainen marka, Euskal Herriko enpresa.
Margot Sponer

**Margot Sponer** (Neisse, 1898ko otsailaren 10a - Berlin, 1945eko apirilaren 27a) alemaniar filologo, irakasle eta itzultzaile independentea izan zen. 1929tik 1932ra  eta 1937tik 1942ra Friedrich Wilhelm Unibertsitatean gaztelaniako irakasle aritu zen.  Unibertsitatetik kaleratu ondoren, Sponerrek itzultzaile independente gisa lan egin zuen nazismoarekiko erresistentzia alemaniarrean aktibo egon zen bitartean, bere nazioarteko kontratuak pertsonei gobernuaren jazarpenetik ihes egiten laguntzeko erabiliz, eta 1942an atxilotu zuten. Txostenen arabera, 1945ean hil zen, *Schutzstaffeleko* kideek etxetik arrastaka atera eta Berlingo guduan kalean tiro egin ondoren. Hertha Sponer fisikari eta kimikariaren ahizpa gazteena zen.

## Bizitza 
### Bizitzako eta hezkuntzako lehen urteak 
Margot Sponer 1898ko otsailaren 10ean jaio zen Neissen, Silesian, orduan Alemaniar Inperioaren parte zena. Robert Franz Sponer merkatariaren eta Elsabeth Heerderen alaba zen, Hertha Sponer ahizpa  hiru urtera jaio zelarik. 1919an, Sponerrek bigarren hezkuntza amaitu zuen Quedlinburgen, eta, ondoren, filologia erromanikoa eta germanikoa ikasi zituen, baita arabiera ere zenbait hiritako unibertsitateetan: Halle, Leipzig, Napoli, Grenoble, Madril eta Berlin.

1929ko apirilean, Sponer Friedrich Wilhelm Unibertsitateko gaztelaniazko irakasle laguntzaile gisa hasi zen lanean, ekonomikoki mantentzeko, azterketetarako prestatzeko eta tesia osatzeko. Bere doktore tesia *Altgalizische Urkundenek* (euskeraz, «Antzinako galegozko dokumentuak») defendatu zuen 1931ko uztailean. Dokumentuak Galizian eta Portugalen 1926ko udan eta udazkenean aurkitu zituen beste hizkuntzalari batzuengandik lortu ziren.

Irakasle postua 1932/1933ko neguko seihilekoan utzi zuen eta, urte horretan bertan naziek boterea hartu ondoren, Espainiara joan zen bizitzera. Espainian egin zuenaz ezer gutxi dakigu, baina 1934an bere ahizpak Madrilen emandako hitzaldietako bat itzuli zuela jakina da. 1935eko ekainaren 20an, tesia egin eta lau urtera, galiziar filologian doktoratu zen *magna cum laude* lortuz Espainian. Doktoretzako aholkulariak Ernst Gamillscheg eta Eduard Wechssler izan ziren. 1936an Espainiako gerra zibila piztu ondoren, Alemaniara itzuli zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Antón Figueroa: “Margot Sponer. Do galego antigo ás fronteiras da resistencia” bideoa
* Margot Sponer, a primeira tese sobre o galego na resistencia de Berlín YouTube
Amelia Islandeko Tenis Txapelketa

**Amelia Islandeko Tenis Txapelketa** Munduko Emakume Tenislarien elkarteak (WTA) antolatzen zuen txapelketa zen. Urtero Amelia Islanden (Florida, AEB) jokatzen zen eta 1980az geroztik, *Tier II* mailako ekitaldia zen, eta aire zabaleko buztin berdeko kantxetan jokatzen zen.

2009an, Floridako *Ponte Vedra Beach* herrira aldatu zen txapelketa.Txapelketaren azken edizioa 2010ean jokatu zen.

## Txapeldunak 
### banakakoak 
## Kanpo estekak
Matthew Weston

280px|thumb|Matt Weston, 2021eko Munduko txapelketan.
**Matthew Emlyn Weston** (Redhill (Surrey), 1997ko martxoaren 2a) Ingalaterrako skeleton lasterkaria da, 2026ko Cortina d'Ampezzoko Olinpiar Jokoetan urrezko bi domina lortu zituena.

## Biografia 
Matt Weston beste kirol batzuk egiten hasi zen gatetan, hala nola taekwondoa eta errugbia, eta 20 urte zituela hasi zen skeletona egiten.

2021ean irabazi zuen Munduko Kopako lehen proba eta 2023an Munduko eta Europako txapelduna izan zen. 2025ean bigarren aldiz izan zen Munduko txapelduna.

2026ko Cortina d'Ampezzoko Olinpiar Jokoetan bakarka eta talde mistoan lortu zituen urrezko dominak.

## Nazioarteko palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lauren McLean

**Lauren Stein McLean** (Boston, Massachusetts, 1974ko urriaren 20a) estatubatuar enpresaburu eta politikaria da. Boiseko alkatea da 2019tik, hauteskundeetan Dave Bieter alkate euskalduna garaitu baitzuen. 2020ko urtarrilaren 7an hartu zuen kargua. Alderdi Demokratako kidea da. 

## Biografia 
Lauren McLean Bostonen (Massachusetts) jaio zen. Houston eta Cazenovian (New York) bizi izan zen, 1998an Boisera (Idaho) joan aurretik. 

Notre Dameko Unibertsitatean graduatu zen 1997an. 2001ean master titulua lortu zuen Boiseko Estatu Unibertsitatean. 2001an Boise Foothills Open Space Levy kanpaina arrakastatsua gidatu zuen. Ondoren, Boiseko Udalean jardun zuen 2011tik 2019ra eta Kontseiluko lehendakari izan zen 2017tik 2019ra. 2019an Boiseko 56. alkate hautatu zuten eta kargu hori bete zuen lehen emakumea izan zen.

Boiseko Estatu Unibertsitateko Andrus Center for Public Policy zentroko gobernu kontseiluan parte hartzen du. Horrez gain, Boiseko Hirigintza eta Zonifikazio Elkarteko eta Boiseko Parkeen Batzordeko kidea da.

2023an McLean berriro aurkeztu zen alkate izateko hauteskundeetara. Hamar urtez Boiseko poliziaburu izandako Mike Mastersonen aurka egin zuen. McLeanek irabazi zituen hauteskundeak, botoen %55,4rekin.

McLean institutuko bere bikotearekin (Scott Mclean) ezkondu zen eta bi seme-alaba dituzte. Egoera ikusirik, Pradales Lehendakariak idatzi bat bidali zion Idahoko Ordezkarien Ganberako Batzordeko buruari 2026ko otsailaren 10ean, ikurrina legezko bandera dela azalduz. .

Bitartean, 2025eko apirilean, Boisek ofizial izendatu zuen LGTBIQ+ bandera, Idahoko legeari aurre egiteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
4-amino-2,3'-dimetilazobentzeno

'''4-Amino-2,3'-dimetilazobentzenoa** edo ***orto*-aminoazotoluenoa** edo **disolbatzaile hori 3'* konposatu organiko aromatikoa da C14H15N3 formula duena konposatu azoikoen klasekoa. Solido sukoi marroia da. Uretan disolbagaitza da. Toxikoa da.

## Sintesia 
*o''-Aminoazotoluenoa o-toluidinatik abiatzen da diazotizazio baten bidez diazonio-gatza sortuaz zein o-toluidinakin akoplatzen den produktua emanez.
none|thumb|200x200px|**o**-aminoazotoluenoaren egitura

## Erabilera 
4-Amino-2,3'-dimetilazobentzenoa tindu moduan usa daiteke. Europar Batasunak tatuatzeko tinta gisa baliatzen uzten du, kontzentrazio-muga batzuen barnean. Produktu Kimikoen Europako Agentziaren Kezka Handiko Produktuen zerrendan dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gelignita

**Gelignita** lehergai gelatinoso bat da, harrobietan, meatzeetan eta urpeko leherketetan erabili ohi dutena. % 60 nitroglizerina, % 4 nitrozelulosa edo kotoi bolbora, % 8 zerrautsa eta % 28 potasio nitratoa (kresalaren osagaietako bat) da.

Dentsitate handiko dinamita gelatinoso hau, hausteko ahalmen handikoa eta urarekiko erresistentzia bikaina duena, harri oso gogorren leherketan eta uraren presentzia-baldintza gogorretan erabiltzen da. Energia-kontzentrazio handia behar den kasu berezietan ere erabiltzen dute.

Ur-azpiko leherketarako egokia da, bai eta portu-eraikuntzak eraisteko, dragatzeko urpeko indusketak egiteko, kanalak irekitzeko, paldoetarako, zubietarako oinarrietarako, dikeetarako, kai-muturretarako eta beste erabilera batzuetarako ere.

Gelignita 1875ean asmatu zuen Alfred Nobel kimikari suediarrak, dinamitaren asmatzaileak. Dinamita baino egonkorragoa da, baina dinamitak osagai nagusiaren, nitroglizerinaren, "izerditzea" jasan dezakeen bezalaxe. Bere konposizioak erraz moldagarri eta babesik gabe erabiltzeko seguru bihurtzen du, baldin eta lehertzeko gai den ezergatik gertu ez badago.

Lehergai merkeenetako bat, gelignita, poliki-poliki erretzen da eta ezin da lehertu detonagailurik gabe; beraz, modu seguruan gorde daiteke.

Erresuma Batuan gelignita edukitzeak lehergailuen ziurtagiria behar du, udaltzainburuak emana. Harrobietan eta meatzaritzan erabilera zibil orokorra duenez, historikoki talde irregularrek edo paramilitarrek erabili izan dute, hala nola Mudiad Amddiffyn Cymruk, Behin-behineko Irlandako Armada Errepublikazaleak eta Ulsterko Boluntarioen Indarrak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zoia Boguslavskaia

**Zoia Borisovna Boguslavskaia** (; Mosku, Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna, 1924ko apirilaren 16a) erruso-sobietar poeta, eleberrigilea, saiakeragilea, antzerkigilea, kritikaria eta idazlea da.

Moskun jaioa, Boris Lvovitx Boguslavski eta Emma Iosifovna Boguslavskaiaren alaba da. Moskuko Arteen Estatu Institutuan eta Artearen Historiaren Institutuan ikasi zuen. Hainbat elkarteren kide izan da, horien artean Errusiako Emakume Idazleen Elkartea, Errusiako Idazleen Batasuna, Parisko Emakume Idazleen Nazioarteko Elkartea eta Errusiako Pen Centrea.

1964an Andrei Voznesenski poetarekin ezkondu zen. 2010ean alargundu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Zoia Boguslavskaiaren webgune ofiziala
Detonagailu

**Detonagailua** edo **lehergarria** lehergailu bat leherrarazteko erabiltzen den gailua da. Hiru detonagailu mota daude, atzerapenaren arabera: bat-bateko detonagailu elektrikoak edo ez-elektrikoak (DEI), aldi laburreko detonagailuak (DPC) eta aldi luzeko detonagailuak (DPL). DPC detonagailuek atzerapen-denbora milisegundoetan neurtzen dute, eta DPL detonagailuek, berriz, segundoetan. Ekintza-mekanismoaren arabera: kimikoak, mekanikoak edo elektrikoak. Azken bi horiek dira gaur egun gehien erabiltzen direnak. Artefaktu lehergarri militarretan (AEM), hala nola esku-granadetan edo itsas minetan, detonagailuak mekanikoak izaten dira. Aitzitik, lehergaien merkataritza-erabileran, ohikoagoa da detonagailu ez-elektrikoak erabiltzea (Nonel), segurtasun handiagoa dutelako elektrikoak mugiarazi dituztenak.

## Motak 
Bi motatan bereiz daitezke nagusiki: elektrikoak eta ez-elektrikoak, nahiz eta gaur egun konpainia batzuk jada ari diren detonagailu elektronikoak merkaturatzen, elektrikoak baino askoz fidagarriagoak eta ez-elektrikoak baino zehatzagoak direnak.

Elektrikoen eta ez-elektrikoen desberdintasun nagusia da elektrikoak estimulu elektriko baten bidez aktibatzen direla, eta ez-elektrikoek beste estimulu mota bat behar dutela, hala nola beroa edo transmisio-hodi baten bidez aktibatutako talka-uhin bat.

## Konposizioa 
Detonagailu komertzialetan, detonagailu arrunt batzuk aurki daitezke, eta horiei fusible sentikorrak gehitu zaizkie (gehienak beroarekiko, kolpeekiko edo ukimenarekiko) goiko aldean. Fusible horiek, gehienbat, "ASA" izeneko material bat dute: berun azida, berun estifnatoa eta aluminioa. Konprimitu ondoren, karga leherkorraren gainean jartzen da, TNT edo tetril detonagailu militarretan eta PETN detonagailu komertzialetan. Beste material batzuk, hala nola DDNP (diazodinitrofenola), batez ere meatze eta harrobietako eragiketetan atmosferara igortzen den berun kantitatea murrizteko erabiltzen dituzte. Antzinako detonagailuek merkurio fulminatoa erabiltzen zuten, batzuetan potasio kloratoarekin nahastuta potentzia handiagoa lortzeko, nahiz eta gero eta gehiago erabiltzen ez ziren, sortzen zuten kutsadura handiaren ondorioz. Detonagailuak asko aldatzen dira formari eta tamainari dagokienez, eta, ondorioz, ezinezkoa da detonagailu kopuru bat ezartzea gaur egun dagoen mota bakoitzerako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bohemiako mendigunea

**Bohemiako mendigunea**  (; ) erdialdeko Europan dagoen mendikate luzea da, Alemaniako ekialdetik Poloniako hegoalderaino, Austriako iparralderaino eta Txekiar Errepublikaren erdialderaino hedatzen dena. Bohemiako mendigunea antzinako mendigunea da, eta hertziniar mendikatearen parte da.

Mendigunea garai geologiko orogenikoan sortu zen, Devoniarretik (duela 400 milioi urte) Permiarrera (duela 245 milioi urte). Harri kristalinoak dira batez ere, bereziki granitoak eta gneissak.

Bohemiar mendigunea lau mendikatek inguratzen dute: Metal mendiak (; ), ipar-mendebaldean; Erraldoien mendiak, ipar-ekialdean; Bohemia-Moraviako mendiak (), hego-ekialdean; eta Bohemiako oihana (), hego-mendebaldean. Txekiar Errepublikan, mendigune bohemioak Bohemia eta Moravia eskualdeak estaltzen ditu, baita Sudeteen mendiak ere.

Vosge mendiak, Oihan Beltzako mendigunea, Harz mendigunea eta Ardenetako mendigunea, Bohemiako mendigunearen mendebaldean eta iparraldean daudenak, garai geologiko berekoak dira. Bohemiako mendiguneak alpetar orogenia jasan zuen hegoaldeko hegalean, Afrikako plaka Europarantz igo zelako eta Italiar penintsulak Europako kontinentearen bihotzera bultzatu zuelako. Mendiguneak mittelgebirge — mendi ertaina — kopuru bat hartzen du, eta harri kristalinoz osaturik dago, Permiarra baino zaharragoak (300 milioi urte baino gehiago), eta, ondorioz, Variskar orogenian deformatuak izan zirenak.

Bohemiar mendigunea Oder ibaiaren iturria da, ipar-ekialdean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Belledonne

**Belledonne** (  ahoskatua) Dofinerriko Alpeetan dagoen mendikatea da, Frantziako hego-ekialdean. Mendikatearen hegoaldeko muturrak Grenoble hiria inguratzen duten mendien ekialdeko hesia osatzen du. Grenobleko biztanleei eskaintzen dien paisaia ikusgarriagatik, eski-eremu ugariengatik, geologia interesgarriagatik eta Alpeetako lur mota eta erabilera ugariengatik nabarmentzen da katea.

Mendikatea, SOIUSA sailkapenaren arabera, Dofinerriko Alpeetako azpiatal bat da, eta, aldi berean, hego-mendebaldeko Alpeetako sektore handiaren sekzioa.

## Geografia 
Belledonneko mendikateak 60 km luze eta 10 km zabal ditu, gutxi gorabehera. Punturik altuena Grand Pic de Belledonne da, 2.977 metrokoa.

Mendikatea altitude nahiko baxuan dauden zenbait haranek mugatuta dago, mendebaldean Grésivaudan harana (Isère ibaia igarotzen den tokia), iparraldean Arc ibaia eta hegoaldean Romanche ibaia barne. Mendikateak hamabi tontor ditu, 2.500 metro baino gehiagokoak, 10 glaziar baino gehiago eta aintzira alpetar asko, horietatik garaiena itsas mailatik 2.400 metro baino gehiagora dagoelarik.

Geologikoki, fisikoki bananduta ez dauden kateen kateaketa da Belledonne; iparraldetik hegoaldera, hauek dira: Arku Handia, Lauzière, Sept-Laux, Belledonne bera eta Taillefer. 

Belledonne kristal-mendikatea da. Sedimentu mesozoikoz estalitako lautada paleozoiko bat bezala jaio zen; ondoren, Alpeetako altxamendu tertziarioan gora eta behera egin zuen, eta Kuaternarioan higadura glaziala jasan zuen. Bere historia geologikoaren ondorioz, Belledonnek tontor irregularrak eta malda leunak tartekatzen ditu. 

Belledonnek Isère harana menderatzen du, nahiko laua (Grésivaudan), Grenobletik gertu itsas mailatik 220 metrora dagoena. Beraz, landaredi alpetarreko eremu guztiak honako hauek dira:

* Muino-eremua: ametz ilaundunaren oihanpeak hegoaldera begira dauden hegaletan (), xarma, astigar arrunta.
* Mendialdeko eremua: pagoa, urkia, lertxuna, haritza, astigar zuria, ahuntz-sahatsa eta izeia.
* Subalpina eremua: izeia, mendi-pinua eta urki dilindaria dituzten paramo sakabanatuak.
* Eremu alpetarra: belardiak, harrietak eta arrokak.

Leku aipagarria Belledonneko Balkoia da (), mendikatearen mendebaldean 30 km inguruko luzera duen terraza edo goi-ordokia, elur-maila handieneko jariatze-ura igarotzen den ibaiek higatutako amildegi estuek gurutzatzen duten eremu nahiko nibelatua ematen duena. Balkoian ganadua hazteko eta nekazaritzako beste jarduera batzuk egin dira denbora luzez, eta hegoaldeko zatia Grenobleko auzo esklusiboa da.

## Tontor nagusiak
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gabriela Serra Frediani

**Gabriela Serra Frediani** (Mataro, Bartzelona, 1951ko abenduaren 18a) maistra eta aktibista espainiarra da, eta Kataluniako Parlamentuan ''Candidatura d'Unitat Popular, CUP-*eko diputatua izan zen 2015eko urritik 2017ko urrira bitartean.

## Biografia 
Mataroko  klase ertaineko familia batean jaio zen. 

Irakasle ikasketak egin zituen eta 19 urterekin ezkondu zen, 1971n. Erromara joan zen bere senarrak egiten zituen ikasketengatik, eta 1972ko amaieran plataforma antikapitalistekin harremanetan jarri zen.

1975ean Santa Coloma de Gramanetera aldatu zuen bizilekua, eta bertan maistra gisa aritu zen Singuerlingo Lluís Millet eskolan. Han auzo-borroketan parte hartu zuen, eta Singuerlingo Auzo Elkarteko presidente izan zen.

1979an Kataluniako *Moviment Comunista de Catalunya* (MCC) zerrendaburu izan zen Santa Colomako lehen udal hauteskunde demokratikoetan. *Cercles Obrers Comunistesen* ere militatu zuen.

1984an, Kataluniako Parlamenturako MCCren hautagaitzako hirugarren kidea izan zen.

1986an NATOren aurkako kanpainan parte hartu zuen. Guatemalako *Nazioarteko Bake* *Brigadetako* kide izan zen 1987 eta 1989 artean. 

2001ean Gabriela Serra, orduko Garapenerako Gobernuz Kanpoko Erakundeen Federazio Katalanaren presidentea, eta Arcadi Oliveres, "Justicia y Paz de España" taldeko Presidentea, Julia García-Valdecasas Kataluniako Gobernuaren ordezkariaren aurkako protestaren buru izan ziren. Protestak Bartzelonan Munduko Bankuaren aurkako martxa batean parte hartu zuten manifestarien aurkako karga polizialengatik izan ziren, mugimendu alternatiboen gaineko presio polizialaren gorakada salatuz.

Entrepobles GKEko kidea da, baita *Fundació per la Pau'', Centre Delàs d'Estudis per la Pau, la Plataforma Pau i Democràcia eta  l'Assemblea Nacional Catalanako kidea ere.

Militante antikapitalista eta feminista gisa posizionatzen da. David Fernandezen eskutik hasi zen aktiboki CUPen kolaboratzen Kataluniako Parlamentuan egin zuen etapan.

2015eko Kataluniako Parlamentuko hauteskundeetan, Candidatura d'Unitat Popular - Crida Constituent hautagaia izan zen, primarioetan hautatua, eta laugarren postuan geratu zen independente gisa Bartzelonako zerrendan, eta eserleku bat lortu zuen diputatu autonomiko gisa. Junts pel Si eta CUPek Carles Puigdemont Kataluniako Generalitateko presidente aukeratzeko ituna sinatu ostean, Serra, Benet Salellasekin batera Junts pel Si talde parlamentarioaren lan dinamikan parte hartzeko izendatutako diputatuetako bat izan zen.

*Observa*-ko presidente izendatu zuten, Kataluniako espetxeak "monotorizatu" nahi dituen elkarte berria, presoen oinarrizko eskubideak bermatzeko.

## Erreferentziak 

## Kanpo estekak 
* Gabriela Serra 2015 parte hartzen duen hauteskunde-bideoa 
* Urriaren 1az, aurrekoez eta ondorengoaz mintzo Andoni Mikelarenaren elkarrizketa Argian. 2018
* Espetxeak aztergai. Gabriela Serra espetxeetako boluntarioa El Nacional.Cat (2023)
Lucy Rees

**Lucy Rees** (Gales, Erresuma Batua, 1943) Galestar zoologoa, etologoa, zaldi-hezlea, ikertzailea eta idazlea da, neurozientzian prestakuntza zientifikoa eta esperientzia praktiko zabala uztartu ditu zaldien heziketan eta berreskuratzean herrialde askotan. Zineman eta telebistan ere eskarmentu handia du, aholkulari praktiko eta zientifiko gisa.

Lucy Rees, zaldiaren ulermenari eskainitako bizitza izan du. Zoologoa eta idazlea, mundu mailako autoritatea da heziketa naturalean eta zaldien portaeran. Pottoka arrazako zaldi basatiak aztertzeko proiektu paregabea sortu zuen Extremaduran. Bere lanik ezagunena, "*La mente del caballo*", erreferente bat da zaldien ulermenean eta ongizatean. Sinkronizazioan eta errespetuan oinarritutako metodoek inspiratzen dute zaldi-komunitate globala.
Lucy Rees-en ekarpen zientifiko garrantzitsuenetako bat zaldien arteko borondatezko sinkronizazioari buruzko lana da, bere esanetan:
*“Animalia bat ezagutzeko eta ulertzeko, aske ikusteko ausardia izan behar da”*

### Lan ibilbidea 
Lucy Rees, zaldiei xuxurlaka ari zaien galestarra, Snowdonian, Galesko mendietan, hasi zen lanean zaldi basatiekin eta arazodunekin. Han zaldiak hezteaz gain, askoz maila sakonagoan ulertzen ahalegindu zen.

Proiektuaren helburua arraza zaintzeaz gain, zaldi basatiak gizartean nola antolatzen diren eta beren ingurunearekin nola elkarreragiten duten aztertzea da. Reesek erakutsi du zaldi basatiek ez dutela liderrik behar koordinatzeko; aldiz, taldeko beste kide batzuen mugimenduekin eta erabakiekin sinkronizatzen dira, konfiantzan eta lankidetzan oinarrituta.
 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Pumariño

**Antonio Pumariño Vázquez** (Lugo, 1966ko - Oviedo, 2026ko otsailaren 13a) matematikari eta irakasle espainiarra izan zen. Oviedoko Unibertsitateko Matematika Saileko katedraduna, bere ikerketa-lana sistema dinamikoen eta kaosaren teoriaren esparruan garatu zuen batez ere.

## Biografia 
Matematika ikasi zuen eta doktoretza lortu zuen Oviedoko Unibertsitatean 1993an, *Coexistencia de infinitos sumideros en sistemas dinámicos* tesiari esker. Bere karrera akademiko osoa Asturiasko unibertsitate horri lotuta egon zen, non Analisi Matematikoko katedradun izatera iritsi zen.

Ikerlari gisa, sistema dinamiko ez-linealen inguruan egindako lanengatik nabarmendu zen. Bere ekarpen garrantzitsuenen artean, attraktore bitxiak eta bifurkazioen teoria aztertu zituen. Hainbat lan argitaratu zituen nazioarteko adituekin elkarlanean, besteak beste, Jordi Llibre edo Christian Bonattirekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mirra Andreieva

**Mirra Aleksandrovna Andreieva** —— (Krasnoiarsk, Errusia, 2007ko apirilaren 29a) tenislaria da. 2022an egin zuen debuta tenis profesionalean. Banakako zein bikotekako garaipenak ditu.

Banakako emakumezkoen tenisean, WTA 1000 zirkuituko bi txapelketa irabazi ditu. Bikotekako emakumezkoen tenisean, berriz, 2025eko Miamiko Irekia irabazi zuen.

2024ko Parisko Udako Olinpiar Jokoetan, zilarrezko domina irabazi zuen emakumezkoen bikotekako modalitatean, Diana Xnaider taldekidearekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mirra Andreieva, WTAren webgunean.
Diana Xnaider

**Diana Maksimovna Xnaider** —— (Zhiguliovsk, Errusia, 2004ko apirilaren 2a) tenislaria da. 2023an egin zuen debuta tenis profesionalean. Bikotekako garaipenak lortu ditu.

Bikotekako emakumezkoen tenisean, 2025eko Miamiko Irekia irabazi zuen, Mirra Andreievarekin.

2024ko Parisko Udako Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina irabazi zuen emakumezkoen bikotekako modalitatean, Mirra Andreieva taldekide zuela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Diana Xnaider WTAren webgunean.
Palagruža

**Palagruža** edo **Pelagosa** Adriatikoaren erdian dagoen kroaziar artxipelago txikia da, 0,286 km²-ko azalera du eta ez du biztanle iraunkorrik.

## Kokapena 
Italiako Tremiti eta Kroaziako Vis uharteen artean dago, eta Gargano eta Kroaziako Dalmaziako kostaren arteko ibilbide erdian, gutxi gorabehera.

Splitik hegoaldera dago kokaturik, 68 itsas miliatara  (120 km), Pescaratik ekialdera, 160 km-tara eta Kroaziako Lastovo irlatik 26 miliara.

## Geografia 
Artxipelago honek hiru irla nagusi ditu: Vela Palagruža (Palagruža Handia) 1400 metroko luzerarekin eta 300 metroko zabalerarekin, *Palagruža* Mala (Palagruža Txikia), eta *Gilijula* (italieraz: Caiola) hamahiru harkaitz txikiagorekin. Altitude handiena uharte nagusian dago, *Grad Goran* (Gaztelu mendia), 116 metroko altuera dituelarik. Geologikoki, Tremiti eta Pianosa irlekin antzekotasun asko ditu.

Uharte horietara iristea nahiko zaila denez, flora mediterraneo aberatsa mantendu dute. Flora horretan orkidea txikien 16 espezie daude, baita ereinotz adelfoa (*Nerium oleander*), *Euphorbia dendroides* edo landare endemikoak (*Centaurea friderici Vis*) ere. Bertako algek kaltzita aldaera bat sortzeko funtzioa dute: pelagosita.

Gizakien aztarna nabarmen bakarrak kai batzuk, itsasargi bat, eliza bat eta estazio meteorologiko bat dira. Gaur egun, Palagruža natur erreserba da gaur egun.

## Toponimia 
Artxipelago hau italieraz eta beste hizkuntza erromantze batzuetan *Pelagosa* izenez ezagutzen da, grekozko Πλαγος-etik (itsasoa) eratorria. Grezierazko izen honetatik serbokroazierazko izena ere eratortzen da. Hala ere, *gruž* zatiaren gehikuntza Dubrovnik iparraldeko rada baten izenetik eratorria izango litzateke aldaketa. *Gruž* hitzak kroazieraz balasto esan nahi du.

## Historia 
Antzinatean, artxipelagoa hainbat herrik bisitatu zuten: iliriarrek, greziarrek (kondaira batek Diomedes lotzen du uharte horiekin, eta bere heriotza bertan jazotzen dela adierazten du), erromatarrek. Erdi Aroan, bizantziarrek eta veneziarrek hurrenez hurren kontrolatu zituzten uharteak. Aro Modernoan, uhartediaren subiranotasuna Bi Sizilietako Erresumaren esku egon zen eta 1861ean erresuma hau Italiar erresumara batu zenean, Italiak eskuratu zuen irlen kontrola. Ondoren, Italiak 1873an Austria-Hungariako Inperioari utzi zion irlen kontrola, Hiru Enperadoreen Ligaren hitzarmenaren ondorioz. Austriarren kontrolpean zegoen bitartean eraiki zen 1875ean 100 metrotako itsasargia. 1918an, Lehen Mundu Gerra amaitu zenean, Palagruža Italiaren eskuetara itzuli zen, eta kontrol horrek 1945ean Bigarren Mundu Gerra amaitu arte iraun zuen. 1947an, Italiak, itunez, artxipelagoa Jugoslaviaren esku utzi zuen eta hau 1991n desegin zenean, artxipelagoa Kroaziaren esku geratu zen, gaur arte.
Ólafur Thors

**Ólafur Tryggvason Thors** Borgarnes, 1892ko urtarrilaren 19a – Reykjiavik, 1964ko abenduaren 31) islandiar politikaria, Independentziaren Alderdiko kidea eta sei aldiz Islandiako lehen ministroa (1942ko maiatzetik abendura, 1944tik 1947ra, 1949tik 1950era, 1953tik 1956ra, 1959tik 1961era eta 1962tik 1963ra) izan zen.

Diputatua izan zen 1926tik hil zen arte. Lehen ministro izateaz gain, Industria, Kanpo Arazoetako, Gizarte Gaietako eta Arrantza ministro ere izan zen hainbat gobernutan. 1946an eta 1947an Nazio Batuen Batzar Nagusian parte hartu zuen. 1934tik 1961era Independentziaren Alderdia zuzendu zuen.
Jekaterina Kulikova

**Jekaterina Jurievna Kulikova** (Errusia, 1968ko maiatzaren 3a) errusiar entrenatzailea eta atleta erretiratua da, 4×400 metroko proban espezializatu zena.

## Kirol ibilbidea 
1995. urteean, Pista Estaliko Atletismoko Munduko Txapelketan, urrezko domina irabazi zuen 4x400 metroko erreleboetan, eta 3:29.29 segundotan heldu zen helmugara, Txekiar Errepublikaren (zilarra) eta Ameriketako Estatu Batuen (brontzea) aurretik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Biatloia 2026ko Neguko Olinpiar Jokoetan – Gizonezkoak erreleboak

**Gizonezkoen biatloi erreleboak** 2026ko Neguko Olinpiar Jokoetamn otsailaren 17an lehiatu zen Rasen-Antholzen, Italia. Frantziak irabazi zuen, 
Fabien Claude, Émilien Jacquelin, Quentin Fillon Maillet eta Éric Perrotekin. Norvegia izan zen bigarrena eta Suedia hirugarrena.

## Emaitzak 
## Kanpo estekak
Bobsleigha 2026ko Neguko Olinpiar Jokoetan – Bi gizon

**Bi gizonen bobsleigh proba** 2026ko Neguko Olinpiar Jokoetan otsailaren 16 eta 17an ospatu zen Cortina d'Ampezzon. Hiru talde alemaniarrek lortu zituzten dominak: Johannes Lochner eta Georg Fleischhauerrek urrea, Francesco Friedrich eta Alexander Schüllerrek zilarra eta  Adam Ammour eta Alexander Schallerrek brontzea.

## Emaitzak 
## Kanpo estekak
Juan Domingo-Beka Esono Ayang

**Juan Domingo-Beka Esono Ayang** (Mabewele-Yenkéng, 1969ko otsailaren 18a) ekuatoreginear elizgizon klaretarra da, 2017tik aurrera Mongomoko apezpikua dena.

## Bizitza 
Juan Domingo-Beka Esono Ayang 1969ko otsailaren 18an jaio zen Niefangeko (Bata) udalerriko Mabewele-Yenkéngen. Bigarren hezkuntza amaitu ondoren, Malaboko klaretarren apaizgaitegi txikian sartu zen. Kamerunen nobiziotza hasi ondoren, filosofia ikasi zuen Kinshasako Unibertsitatean eta ondoren teologia ikasketak burutu zituen Jaundeko Ngoya Teologia Institutuan. Teologia Sistematikoko lizentziatura lortu zuen Granadako Cartuja Teologia Fakultatean. 2002ko irailaren 2an eman zituen betiko botoak eta 2003ko irailaren 28an apaiztu zen.

Apaiz gisa, honako kargu hauek izan zituen: Niefangeko klaretarren ikastetxeko zuzendaria eta Maria Erreginaren parrokiako bikarioa (2003tik 2004ra); Lubako klaretarren ikastetxeko zuzendaria eta Montserrateko Ama Birjinaren parrokiako bikarioa (2004tik 2008ra); Malaboko klaretar santutegiko parrokoa (2008tik 2014ra);  Batako klaretarren apaizgaitegi nagusiko diruzaina eta hainbat erakunde akademikotako irakaslea (2016tik 2017ra).

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aitor (2024ko ekaitza)

**Aitor** 2024ko iraileko ekaitz bat izan zen, Europa mendebaldea astindu zuena, eta euskarazko izen hori jaso zuen ekaitzak izendatzeko europar sistemari jarraiki. 

## Izena 
Ekaitza izendatzen lehenak Berlingo Unibertsitatekoak izan ziren, 2024ko irailaren 23an Constanze eman ziotelarik izena . Jarraian, ordea, Europako hego-mendebaldeari eragingo zion denboraldiko lehen ekaitza izanik, eskualde geografiko horretarako 2024-2025 sasoirako aukeratutako lehen izena, A-z hasten zena, esleitu zitzaion  . Zerrenda hartan AEMET erakundeak zuen emana izen hau, EUMETNET erakundearen arauei jarraiki, eskumena dutelarik, Euskal Herria eta Bizkaiko Itsasoa barne hartzen dituen eremu honetarako, Portugalgo, Espainiako, Frantziako eta Luxenburgoko meteorologia agentzia estatalek.

## Eragina 
Ekaitza 2024ko irailaren 23tik 28ra izan zen aktibo Europan.

Frantziako erdialdeko, ekialdeko eta hego-mendebaldeko eremu askotan eurite eta haizetengatik abisu horia ezarri zen, eta alerta laranja ekialdeko zenbait eskualderetan. Espainian, abisu hori eta laranjak esleitu zituzten, Kantauri kostaldean besteak beste. Toki batzuetan izan ziren kalteak, baina ez larriak. 

Erresuma Batuan eta Irlandan UKMO eta Met Éireann erakundeak abisu hori eta laranjak aktinatu zituzten. Ingalaterran izan zen eragin handiena, hain zuzen. Larrialdi zerbitzuek erreskateak egin behar izan zituzten: Bedfordshire, Oxfordshire eta Shropshire eskualdeetan ebaluazioak izan ziren uholdeen ondorioz, eta Yarwelleko karabana parke batean, 35 pertsona larri atera zituzten bertatik. Gainera, urak errepide eta trenbide asko hartu zituen. M5 autobidea, Bristol inguruan, oso kaltetuta geratu zen, eta Wolverhampton eta Shrewsbury arteko tren zerbitzuak eten ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Siuzanna Stanik

**Siuzanna Romanivna Stanik** (; Lviv, 1954ko irailaren 27a) ukrainar epaile, legelari eta politikaria da. 1996tik 1997ra Ukrainako Familia, Gazteria eta Kirol ministroa izan zen, 1997tik 2002ra Justizia ministroa eta 2004tik 2010era Ukrainako Auzitegi Konstituzionaleko epailea.

## Bizitza 
Stanikek Lviveko Ivan Franko Unibertsitate Nazionaleko Zuzenbide Fakultatean graduatu zen ohoreekin 1977an. Hurrengo urtean lanean hasi zen, Lviveko organo exekutiboetan eta Ukrainako Ministroen Kabineteko Idazkaritzan hasita. 1988 eta 1990 artean, Odesako Zientzia Politiko eta Soziologia Institutuko auzitegiko kide izan zen.

1996an, Ukrainako Familia, Gazteria eta Kirol ministro bihurtu zen, eta 1997an Justizia ministro. Garai hartan, Segurtasun Nazionaleko eta Defentsako Kontseiluko kide ere izan zen. 1997tik 2004ra, Ukrainako ordezkari iraunkorra izan zen Haurren Laguntzarako Nazio Batuen Funtsan. 2010eko apirilean utzi zuen kargua.
* 1998: Olga printzesaren ordena (III. klasea)
* 1998: Lituaniako Gediminas printze handiaren ordena (III. klasea)
* 2006: Ukrainako Auzitegi Konstituzionalaren Ohorezko Saria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zituene Koop. Elk. Txikia

**Zituene Koop Elk. Txikia** edo **Zituene pasta obradorea** Errenterian kokatutako pasta obradore kooperatiboa da.

## Ikusi bestela 
* Zituene kooperatibaren webgunea
Iluro (argipena)

Iluro hitzak huetako bat izenda dezake:
* Iluro erromatar hiriari (Antzinako Hispania Tarraconensiseko hiri, egungo Mataro) .
* Iluro (Antzinako Gallia Akitaniako, eta ondoren Novempopulaniako hiri, egungo, Oloroe)
* Iluroak karga-banaketa formala duten konposatu kimiko dipolarrak dira.
Suzanne Camelia-Römer

**Suzanne Francisca Coromoto (Suzy) Camelia-Römer** (Willemstad, 1959ko urtarrilaren 4a) curaçaotar politikaria da, Herriaren Alderdi Nazionaleko kidea. Bi agintaldiz izan zen Holandarren Antilletako lehen ministro: 1993ko azaroaren 25etik 1993ko abenduaren 28ra (lehen aldiz *ad interim*) eta 1998ko maiatzaren 14tik 1999ko azaroaren 8ra (bigarren aldiz). Justizia ministroa ere izan zen 1992tik 1994ra, eta Berreskuratze Nazionalaren eta Gai Ekonomikoen ministroa 1999tik 2002ra. 2015eko apirilean Curaçaoko Trafiko, Garraio eta Hiri Plangintzako ministro bihurtu zen, eta Hensley Koeimanen kabinetean kargu hori mantendu zuen. 2020ko uztailaren 24an utzi zuen kargua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Palatinoko museoa

**Palatinoko Museoa**  Moja Bisitarien komentu zahar batean dago, Palatino muinoan, Erromako foroaren gainean. 1868an eraiki zuten Domizianoren jauregiaren hondakinen gainean.

1930eko hamarkadan, Alfonso Bartoli arkeologoak Antiquario Palatino berria ezarri zuen eraikin horretan, Palatinoko muinoko indusketetan urkitutako gauzakinak bertan gordetzeko. Bigarren Mundu Gerran, Palatinoko indusketetan aurkitutako objektu asko beste museo batzuetara eraman zituzten. Gerraren amaieran, bildumaren zati txiki bat baino ez zen itzuli Palatinora.

Palatinoko museoa bi solairutan banatzen da. Beheko solairuak, aurretik zegoen domusaren jatorrizko egiturak gordetzen dituenak, muinoaren historia kontatzen du, Erromaren hasieratik Printzealdira iritsi arte (K.a. I. mendea). Lehenengo solairuan, Augustoren garaiko lanak daude ikusgai, baita Neronen Domus Transitoria jauregiko mosaikoak eta margoak ere.

Fitxategi:Jesus graffito.jpg|Alexamenosen grafitoa, II. mendea.
Fitxategi:Fresco Apollo kitharoidos Palatino Inv379982 n2.jpg|Apollo Kitharoidos. Igeltsu pintatua, erromatarren garaiko artelanak. Scalae Caci-tik, Palatine muinoan. Inb. zk.:. 379982.
Fitxategi:Altare del dio ignoto, 110-90 ac ca, dall'area sudorientale del palatino verso il velabro.jpg|Jiakosa edo jainko ezezagunaren (inskripzioan hau irakur daiteke: SEI·DEO·SEI·DEIVAE = jaiko izan ala jainkosa izan) aldarea Palatinoko Museoan
Fitxategi:Plastico delle capanne del germalo al palatino,.jpg|Palatinoko indusketetan aurkitutako Burdin Aroko herrixkaren maketa, Erroma hiriaren aurrekari zuzena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jewel Changi aireportua

**Jewel Changi aireportua** (Jewel izenez ere ezaguna) natura-gaiko aisialdi eta merkataritza-gune bat da, Singapurreko Changi aireportuko 1, 2 eta 3 terminalek inguratuta eta haiekin lotuta. Bere erdiguneak munduko barne-ur-jauzirik altuena du, Rain Vortex, terrazatan antolatutako baso batez inguratuta. Jewel-ek lorategiak, erakargarri turistikoak, hotela, ia 300 txikizkako denda eta jatetxe inguru, baita ekipajea aurretik fakturatzeko instalazioak ere. Azalera osoak 135.700 m2 ditu (1.461.000 oin koadro), hamar solairutan banatuta: bost lur gaineko mailan eta bost sotoan.

Erakargarri turistikoen artean daude: baso harana edo «Forest Valley», bost solairuko barne-lorategia, eta goiko mailan dagoen Canopy Park, lorategiak eta aisialdirako instalazioak dituena. Jewel-ek, egunean, 300.000 bisitari inguru jasotzen ditu. 2019ko urrian, ireki eta sei hilabetera, 50 milioi bisitari izan zituen, urte osoko hasierako helburua gaindituz. 2024an, 80 milioi baino gehiagoko errekorra lortu zuen, ireki zenetik handiena Konplexua eta aireportua Changi-n daude, Singapur ekialdeko muturrean, Singapur erdigunetik 20 km ipar-ekialdera, gutxi gorabehera.

## Erakargarri turistikoak
### Baso harana
thumb|ezkerrera|Forest Valley ezker-eskuin
Baso harana edo «Forest Valley» Asiako barne-lorategi handienetako bat da; bost solairu eta gutxi gorabehera 22.000 metro koadroko azalera du (240.000 oin koadro), Jewel Changi aireportuaren bihotzean kokatua, mundu osoko altitude handiko oihan tropikaletan bizi diren 120 espezietako 3.000 zuhaitz eta 60.000 zuhaixka inguru ditu. PWP Landscape Architecture-k sortu, eta diseinatu zuen.

### Euri zurrunbiloa
thumb|ezkerrera|Euri zurrunbiloa 2023an
Euri zurrunbiloa edo «Rain Vortex» munduko barneko ur-jauzirik handiena eta altuena da, 40 metroko (130 oin) altuerarekin. Euri-ura birzirkulatzen du, eta teilatura ponpatzen da zulo biribil batetik libreki erortzeko, minutuko 37.850 litro emariz, soto-mailako igerileku batera. Gauez, ur-jauziaren horma zirkularrak 360 graduko eszenatoki bihurtzen dira argi eta soinu ikuskizun baterako.

Jewel-en gehiegizko hezetasuna saihesteko, ur-jauziaren fluxua txandaka egiten da jauzi eta tanta artean, airearen turbulentzia murrizteko. WET Design-eko ingeniariek egindako diseinu-prozesuak barne hartu zuen bosten bateko eskalako modelo bat eta berezko tamainako prototipo partzial bat probatzea.

Changi aireportuko terminalak lotzen dituen Skytrain trenak ur-jauziaren ondotik igarotzen da lurraren gainetik, aireportuan geratzen diren bidaiariek Vortex eta Jewel bera ikusteko aukera izan dezaten.

## Erreferentziak
Iluro (Galia Akitania)

**Iluro**  antzinako akitaniar hiri bat zina zen, erromatar garai hasieran, Gallia Akitanian zegoena, eta ondoren, Akitania, Novempopulania (*Aquitania Tertia*). Gaur egungo Oloroe da, Biarnon, Mendebaldeko Pirinioen oinetan.

Pirinioetatik Beneharnumera zeraman erromatar galtzadan zegoen; Caesaraugusta-Beneharum galtzada,   Summo Piryneo (beste bat dago Ab Asturica Burdigalam galtzadan), Forum Ligneum eta Aspalluga zeharkatu ondoren hirira iristen zena, eta beratik Beneharnumera. Antoninoren ibilbidean Ilurone izenaz agertzen da.

Ilurotarrak (*Iluronses*) Novempopulania osatu zuten herrietako bat izan ziren. Mendebaldean suburateak eta ekialdean beneharniarrak iparraldean auzokide zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iraupen-eskia 2026ko Neguko Olinpiar Jokoetan – Emakumezkoak talde sprinta

**Gizonezkoen iraupen-eskiko talde sprinta** 2026ko Neguko Olinpiar Jokoetan otsailaren 18an jokatu zen Teseron, Italia.

## Emaitzak 
### Sailkapena 
### Finala 
## Kanpo estekak
José Antonio Moler

**Jose Antonio Moler Cuiral** nafar matematikaria eta estatistika irakaslea da Nafarroako Unibertsitate Publikoan.

## Biografia 
Matematikan lizentziatua 1992an Zaragozako Unibertsitatean eta Matematikan doktorea Nafarroako Unibertsitate Publikoan 2000an.

2024an, Estatistika eta Operazio Ikerketaren Elkartearen sarietako bat lortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xandra Velzeboer

**Xandra Velzeboer** (Culemborg, Herbehereak, 2001eko irailaren 7a) herbeheretar kirolaria, pista laburreko abiadurako patinajean lehiatzen dena. Michelle Velzeboer ahizpa kirol berean lehiatzen da.

## Kirol ibilbidea 
Hamabost domina irabazi zituen Pista Laburreko Abiadurako Patinajeko Munduko Txapelketan 2021 eta 2025 urteen artean, eta hamahiru domina Pista Laburreko Abiadurako Patinajeko Europako Txapelketan 2021 eta 2026 urteen artean.

#### Neguko Olinpiar Jokoak 
2026an bi Neguko Olinpiar Jokotan parte hartua zen eta hiru domina lortuak. Urrezkoa Txinako Herri Errepublikako Pekinen 2022an eta beste bi urrezko Italiako Milan-Cortina d'Ampezzon 2026an.

## Nazioarteko palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Biatloia 2026ko Neguko Olinpiar Jokoetan – Emakumezkoak erreleboak

**Emakumezkoen biatloi erreleboak** 2026ko Neguko Olinpiar Jokoetamn otsailaren 18an lehiatu zen Rasen-Antholzen, Italia. Frantziak irabazi zuen, 
Camille Bened, Lou Jeanmonnot, Océane Michelon eta Julia Simonekin. Suedia izan zen bigarrena eta Norvegia hirugarrena.

## Emaitzak 
## Kanpo estekak
Fabio Gstrein

**Fabio Gstrein** (Sölden, 1997ko ekainaren 14a) austriar alpetar eski lasterkaria da. 2026ko Neguko Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina bat eskuratu zuen. Eslalomean espezializaturik dago.
Michelle Velzeboer

**Michelle Velzeboer** (Culemborg, Herbehereak,  2003ko martxoaren 9a) herbeheretar kirolaria da, pista laburreko abiadurako patinajean lehiatzen dena.

## Bizitza 
### Familia 
Bere ahizpa Xandra Velzeboer kirol berean lehiatzen da eta dominadun olinpikoa da.

### Kirol ibilbidea 
2023tik 2025era bitartean hiru domina irabazi zituen Pista Laburreko Abiadurako Patinajeko Munduko Txapelketan eta 2023tik 2026ra bitartean sei domina Pista Laburreko Abiadurako Patinajeko Europako Txapelketan 

## Nazioarteko palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zinzibilo

**Zinzibilo** (latinez: *Cincibilus*) Norikako Erresuma zeltako erregea izan zen, K.a 170. urte inguruan. Erregeak *hospitium publicum* (arkordio politiko) baten bidez erresumaren eta Erromatar Errepublikaren arteko erlazio onak ezarri zuen.Tito Liviok dioenez, Zinzibilok, bere anaia ordezkaritza baten buru gisa bidalita, Erromatar Senatuaren aurrean kexa bat aurkeztu zuen aurreko urteko kontsul Gaio Kasio Longinoren aurka: honek Erromarekin adiskidetsu ziren Alpeetako tribuen soroak suntsitu eta milaka pertsona esklabo gisa eraman zituela salatuz. Horren ondoren, Senatuak bi enbaxadore eta opariak bidali zituen Norikara, eta hori Erromarentzat Zinzibilo eta bere erresumak zuen garrantziaren seinaletzat hartzen da.

Erromatar inperioaren hasierako Via Julia Augusta bidearen ibilbideari jarraituz (Plöckenpassetik Norikara zihoana), Ekialdeko Alpeetarako sarrera-atea eta enbaxadoreen ibilbide bezala identifika daitezke. Dravako haranako bide-gurutzagune aurrehistorikoak Irschenen lehen kokaleku egokia eta zeltar printzerri baten egoitza eratzea erraztu zuen. Ambidravitarren lurrak suposatzen da esparrua, eta ziurrenik Zinzibilo haien erregea zen, Norikako Erresumaren konfederazioko parte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Courtney Sarault

**Courtney Sarault** (Grand Rapids, Estatu Batuak, 2000ko apirilaren 24a) Kanadako kirolaria da, pista laburreko abiadurako patinajean lehiatzen dena. Dominadun olinpikoa da.

## Kirol ibilbidea 
2019 eta 2025 urteen artean hamabi domina irabazi zituen Pista Laburreko Abiadurako Patinajeko Munduko Txapelketan.

### Neguko Olinpiar Jokoak 
2022 eta 2026 urteetan Neguko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, hiru domina lortu zituen Milan-Cortina d'Ampezzo 2026an, zilarrezko bi eta brontzezko bat. 

## Nazioarteko palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kim Gil-Li

**Kim Gil-Li** (; Hego Korea, 2004ko uztailaren 1a) hegokorear kirolaria da, pista laburreko abiadurako patinajean lehiatzen dena. Dominadun olinpikoa da.

## Kirol ibilbidea 
2023tik 2025era lau domina irabazi zituen Pista Laburreko Abiadurako Patinajeko Munduko Txapelketan.

### Neguko Olinpiar Jokoak 
Italiako Milan-Cortina d'Ampezzon 2026ko Neguko Olinpiar  Jokoetan parte hartu zuen, eta brontzezko domina bat lortu zuen 1000 metroko proban.

## Nazioarteko palmaresa 
## Txapelketak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elisa Confortola

**Elisa Confortola** (Sondalo, Italia, 2002ko apirilaren 2a) italiar kirolaria da, pista laburreko abiadurako patinajean lehiatzen dena. Dominadun olinpikoa da.

## Kirol ibilbidea 
Domina bat irabazi zuen 2025eko Pista Laburreko Abiadurako Patinajeko Munduko Txapelketan eta bederatzi domina 2023tik 2026ra bitartean Pista Laburreko Abiadurako Patinajeko Europako Txapelketan.

### Neguko Olinpiar Jokoak 
Milan-Cortina d'Ampezzo 2026ko Neguko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, eta urrezko domina lortu zuen errelebo proba mistoan.

## Nazioarteko palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak