Egun

[thumb|250px|[Lurraren errotazioa]]
[thumb|250px|[Paris egunez (Ile de la Cité eta Ile Saint-Louis).]]
**Egun**a 24 ordu dituen denbora unitatea da, hau da, Lurrak bere ardatzaren inguruan bira oso bat emateko behar duen denbora. Eguna gauaren aurkakoa ere bada, hau da, egunsentitik ilunabarrera arteko denbora tartea, eguzkiak argitzen duen denbora.
: 1&nbsp;d = 24&nbsp;h = 1.440&nbsp;min = 86.400&nbsp;s

Egunak asteetan biltzen dira. Hona euskarazko izenak: astelehena, asteartea, asteazkena, osteguna, ostirala, larunbata eta igandea.

Egun sekuentzialen bilduma egutegietan antolatzen da data gisa, ia beti aste, hilabete eta urteetan. Egutegi gehienen data-antolamenduak Eguzkia darabil bere lau urtaroekin (eguzki egutegia) edo Ilargiaren aldiekin (ilargi egutegia). Egun baten hasieratzat, gauerdia hartu ohi da, 00:00ak edo 12:00ak idatzia 24 edo 12 orduko erlojuetan, hurrenez hurren. Gauerdiko ordutegia tokiaren arabera aldatzen denez, ordutegi estandar uniforme baten erabilera errazteko, ordu-eremuak ezartzen dira. Gauerdia ez da egun berri baten hasiera erabakitzeko erabiltzen den hitzarmen bakarra. Historian zehar, beste une zehatz batzuk ere erabili izan dira, eta batzuk gaur ere erabiltzen dira, hala nola egutegi erlijioso judua: horretan, egunak ilunabarretik ilunabarrera kontatzen dira; beraz, larunbat judua ostiral ilunabarrean hasten da. Astronomoek ere badute beren eguna eguerdi garaian hasten den hitzarmen bat. Horrela, gau bakar batean egindako behaketa guztiak egun berean gertatzen direla erregistratzen da. Metodo horrek egutegiko egun batean gertatzen den behaketa jakin baten anbiguotasuna ezabatzen du, zein gauetan gertatu zen gehiago zehaztu beharra ezabatuz. Izan ere, gauerdia egunaren hasieratzat erabiltzen denean, egutegiko egun bakoitza gaueko bi aldi berezirekin lotzen da.

Aplikazio espezifikoetan, egun baten definizioa zertxobait aldatzen da, hala nola Kantitateen Nazioarteko Sistema (ISQ) egunean (86.400 segundo zehazki), ordenagailuak eta denboraren estandarrak gordetzeko erabiltzen dena, Lurraren eguzki-egun baten fluktuazio naturala denbora ertainean kontabilizatzen duena eta izar-eguna eta egun siderala (zeru-esfera erabiliz) astronomiarako erabiltzen dena. Tropikotik kanpoko herrialde gehienetan, udako ordutegia egiten da, eta, urtero, 23 orduko egun zibil bat eta 25 orduko egun zibil bat daude. Lurraren errotazioaren aldakuntza txikien ondorioz, oso gutxitan sartzen da bigarren segundo gehigarri bat Denbora Unibertsal Koordinatu (UTC) egun baten amaieran, eta, beraz, ia egun guztiek 86.400 segundo dirauten arren, egun bateko 86.401 segundoko salbuespenezko kasu horiek daude (mende erdian, 1972tik 2022ra bitartean, 27 segundo gehigarri izan dira guztira, hau da, bina urtero gutxi gorabehera).

## Hitza
*Egun* hitz orokorra da, garai eta eremu guztietakoa, bai gauaren aurkakoa, bai gau-egunak batera hartzen dituena adierazteko. Badirudi jatorrizko esanahia (zeru) argia zela. *Egun* hitzaren gainean eraikiak daude, besteak beste, honakoak: *eguraldi* (*egun-aldi*), *ekain* (**egu-gain*), *ekaitz* (**egu-gaitz*) eta *eguzki* (**egu-z-ki*). (24,0000006 ordu), eta, gaur egun, 365,242199 eguzki-egun inguru daude batez besteko urte tropikal batean.

Ohitura zaharraren arabera, Eguzkia tokiko ostertzean ateratzen edo sartzen denean hasten da egun berria (adibidez, Italiako kalkulua da ilunabartzetik 24 ordukoa, antzinako estiloan).​ Une zehatza eta bi egunsenti edo ilunabarren arteko tartea kokapen geografikoaren (longitudea eta latitudea) eta urte-sasoiaren araberakoa da (antzinako eguzki-erloju hemisferikoek adierazten duten gisa).

Egun konstanteago bat defini dezake Eguzkia tokiko meridianotik igarotzeak, zeina tokiko eguerdian (goi-burutzean) edo gauerdian (behe-burutzean) gertatzen den. Une zehatza luzera geografikoaren, eta, neurri txikiagoan, urte-sasoiaren arabera gertatzen da. Egun horren iraupena ia konstantea da (24 ordu ± 30 segundo). Horixe da eguzki-erloju modernoek adierazten duten ordua.

Beste hobekuntza batek itxurazko batezbesteko eguzki bat definitzen du, zeina zeru-ekuatorean zehar abiadura konstantean higitzen den; abiadura Eguzki errealaren batez besteko abiadura bera da, baina horrek urte betean izandako aldaketa ezabatzen du, Lurra, bere orbitan, Eguzkiaren inguruan mugitzen denean (abiadura zein ardatzaren inklinazioa direla eta).

### Izar-eguna
Eguna da Lurrak zeru-hondoarekiko edo urruneko izar batekiko (finkoa dela jotzen dena) errotazio osoa egiteko behar duen denbora-tartea, eta horri izar-eguna deritzo. Errotazio-denbora hori 24 ordu baino 4 minutu txikiagoa da (23 ordu 56 minutu eta 4,0989 segundo) eta 365,2422 izar-egun inguru daude batezbesteko urte tropikal batean (eguzki-egunen kopurua baino egun izar bat gehiago*). Beste planeta eta ilargi batzuek Lurrekoek baino iraupen desberdineko izar- eta eguzki-egunak dituzte. *365,242199ko eguzki-egunen urtean baino 0,000001 egun gehiago izango litzateke.

Lurrean izar-eguna izateaz gain, eguzki-sistemako beste gorputz batzuek egun-denborak dituzte, eta horien iraupenak hauek dira:

## Ezaugarriak
thumb|420px|Egunaren zatiak

Eguneko animalia gehienentzat, eguna egunsentian hasten da berez, eta, ilunabarrean, amaitu. Gizakiek, beren arau kultural eta ezagutza zientifikoekin, eguneko hainbat muga erabili dituzte historian zehar. Antzinako Egipton eta Mesopotamian, eguna egunsentitik hasten zen kontatzen. Antzinako Grezian, berriz, abiapuntua iluntzean zen. Antzinako Erroman, ostera, gauerdian hasten zen, orain bezala. Judu eguna ilunabarrean hasten da (bigarren magnitudeko hiru izar agertzen direnean).

K.a. IV. mendean aurkitu zuten eguna / gaua zergatik gertatzen ziren; eklipseen arrazioa aurkitu, eta horri esker ulertu ahal izan zuten zergatik iluntzen zen eguna. Egunak zein iraupen duen jakiteko, Lurrak argizagi baten inguruan bira emateko behar duen denbora neurtu behar da. Beraz, erreferentzia gisa zein argizagi hartzen den, halakoa izango da egunaren iraupena, puntu beretik bi aldiz igarotzeko ez baitute guztiek denbora bera behar.

Lurraren historian zehar, egunak ez du berdin iraun, gutxika errotazioa motelduz joan baita. Garai geologikoetan egunak izan duen bilakaera esperimentalki egiaztatu da koral fosilen hazkunde-eraztunak kontuan hartuz. Koralek eguneko argiztapenari lotutako hazkuntza dute: eguna luzeagoa edo laburragoa den, ildoa zabalagoa edo txikiagoa da, eta, maiztasuna urtero izaten denez, garai geologikoetan urteko zenbat egun izaten diren zehaztu daiteke:

### SI sistema
*Eguna* (sinboloa *d* da) ez da Nazioarteko Unitate Sistemako unitatea, baina bere erabilera onartua dago bertan. Denboraren oinarrizko unitatea, berez, segundoa da (sinboloa *s*), eta, horrela, egunak 86.400 s ditu.

1967-68an, Pisuen eta Neurrien Nazioarteko Bulegoaren 13. biltzarrean, segundoaren iraupena adostu zen: perturbatu gabeko zesio-133 atomoaren oinarrizko egoeraren maila hiperfin bien artean 9.192.631.770 trantsizio egiteko behar den denbora 0 K tenperaturan. Horrela, egun batek 794.243.384.928.000 periodo ditu.

Denbora unibertsal koordinatua (UTC) izeneko denbora-eskalako egun batek tarteko segundo positibo edo negatibo bat izan dezake, eta, beraz, 86.399 edo 86.401 segundo izan.

### Egun-argia
[thumb|208px|[Eguzkia eta Ilargia, Hartmann Schedel-en *Nurembergeko kronika*, 1493]]
Egun-argia. Beraz, eguna, batez beste, 12 ordu baino 7 minutu luzeagoa da.

### Gauerdiko eguzkia
Gauerdiko eguzkia (egun polarra) bizi den lekuetan, eguna 24 ordutik gora heda daiteke, are hilabeteetara ere.

## Motak
### Astronomian
*Eguzki-eguna. Eguzki-egunaren, batez besteko, iraupena 86.400 s da (segundoa bera horrela definitu baitzen, hau da, eguzki-egunaren batezbestekoaren 1/86.400). Baina eguzki egun baten iraupena urte osoan zehar aldatu egiten da, Lurrak Eguzkiaren inguruan egiten duen orbita ez delako zirkularra, eliptikoa baizik. Horrela, irailaren 16an, eguzki-egun baten iraupena, gutxi gorabehera, 86.379 s da (23 h 59 min 39 s); abenduaren 22an, berriz, gehienez, 86.430 s (24 h 0 min 30 s).
*Egun siderala: Argizagi baten errotazio-periodoa da, hau da, izar finkoekiko 360 graduko bira egiteko behar duen denbora. Lurraren errotazio-periodo siderala (egun siderala) 23 h 56 min 4 s da. Ez da nahasi behar eguerdi batetik hurrengora arteko denborarekin, Lurraren kasuan 24 ordukoa denarekin. Lurreko egunetan, planeten egun sideralaren iraupena adierazten da (eta ez eguzki-egunaren iraupena):

## Eguna gauaren aurrez aurreko kontzeptu gisa
[thumb|250px|Egunaren iraupenaren aldakuntza, ilunabarraren eta egunsentiaren artean 40° latitudean ([Madril) 2011n]]
Egun hitzez ere ezagutzen da, oro har, Eguzkiaren irteeratik ilunabarrera doan tartea. Lurraren atmosferako errefrakzioak argia ikustea eragiten du Eguzkia oraindik atera ez bada ere: egunsenti, goiztiri, goizalde, argi urratze, egun urratze, alba edo oilaritea. Hedapen horrek argitasun-denbora luzatzen du.

Eguerditik neurtua, Eguzki-irteerak -H ordu-angelua du ezaugarri, non:
:\cos(H)=-\tan(\lambda)*\tan(D) \, den eta
\lambda\, lekuaren latitudea eta D eguzki-deklinazioa (astronomia). Ilunabarra H ordu-angeluan gertatzen da.

Egunak 2\, H \, irauten du, eta gauak, 24-2\, H \,.

Egunaren eta gauaren iraupena aldatu egiten da urtean zehar. ekinozioetan 12 ordukoa izanik (latitude guztietan); 12 ordu baino gehiagokoa udaberrian eta udan (dagokion udako solstizioan egunik luzeenera iritsiz, non gaurik laburrena ere gertatzen den) eta 12 ordu baino gutxiagokoa udazkenean eta neguan (dagokion neguko solstizioan, non egunik laburrena eta gaurik luzeena gertatzen diren).

Efektu hori areagotu egiten da zenbat eta handiagoa izan latitudea. Urte-sasoiren batean, egun edo gau iraunkorra dago eskualde polarretan —Ipar hemisferiokoa zein Hego hemisferiokoa—, izan ere, balio absolutuan λ = 90° -23°26′ = 66°34′ baino handiagoa den latitudean egoteagatik bereizten baitira. Horixe da, hain zuzen ere, zirkulu polarraren definizioa.

## Astearen egunak
thumb|Egunsentia Donostian
Egutegi gregorianoan, egun bat astearen zazpigarren partea da. Astearen egun bakoitzak izen ezberdina du, segidakoa eta ziklikoa, euskaraz hauek dira: astelehen, astearte, asteazken, ostegun, ostiral, larunbat eta igande.

## Beste denbora-unitateen baliokidetasunak egunetan
* Asteak 7 egun ditu.
* Hila 30/31 egunen baliokide da (otsaila izan ezik, 28 egun dituena eta 29 urte bisurteak).
* Urteak 365 egun ditu (bisurteak izan ezik, 366 egun baititu).
* Mendea 36.525 egunen baliokide da (75 urte 365 egunekin + 25 urte 366 egunekin).
* Milurtekoari, 365.250 egun dagokie (742 urte 365 egunekin + 258 urte 366 egunekin, gutxi gorabehera)

Baliokidetza hori juliotar egutegian oinarritzen da, zeinak urte bateko batez besteko iraupena 365,25 egunekoa dela ezartzen duen; bada, 4 urtean behin, bisurte bat esleitzen du. Hala ere, urte tropiko batekiko desfasearen ondorioz (365,242189 egunekoa, batez beste) eta arazo hori konpontzeko, 1582tik aurrera egutegi gregorianoa ezarri zen pixkanaka; horrek, urtea, batez beste, 365,2425 egunekoa ezartzen du, zeren kontuan hartzen du bisurtetzat: 4 zenbakiaren zatitzailea den urtea, mende urtea salbu (100en multiploa), kasu horretan 400 zenbakiaren zatitzaile izan behar baita.

## Eguna ikuspuntu juridiko batetik
### Lan eguna
Eguna lanaldiaren terminoetan ere uler daiteke: pertsona batek egun batean egiten duen lana. Hortik datoz laneguna, egun baterako pertsonak kontratatzea edo eguneroko (egun bateko soldata) gisa eratorritako kontzeptuak. Oro har, lanegun bat zortzi ordukoa izaten da, herrialde askotan indarrean dagoen araudiaren arabera, nahiz eta hori herrialde bakoitzeko lan-legeriaren araberakoa izan. Euskal Herrian, adibidez, hegoaldea Espainiako legediaren mende dago; iparraldea, berriz, Frantziako legediaren mende.

### Jai eguna
Jaiegun bat lanegunaren kontrakoa da, hau da, legediak atseden hartzeko eta aisialdirako ofizialki onartzen duen eguna (larrialdi-zerbitzuak eta ordutegi bereziak dituzten lanbideak izan ezik). Arrazoi historikoengatik, asteko egun finko bat hartu ohi da jaieguntzat; egun hori igandearekin bat dator (kristau-tradizioko herrialdeetan); ostiralarekin (tradizio musulmanetan), edo larunbatarekin (tradizio juduen kasuan). Oro har, munduaren sorrera Bibliako erlijioen arabera gogoratzen da, zazpi egunen buruan Jainkoak atseden hartu zuenean.

Asteko atsedenaldiez gain, herrialde bakoitzean, adierazitako egunak ere jaiegunak dira, adibidez, gertaera historikoen edo guduen eta antzekoen oroitzapenak, edo zaindari santuaren eguna, edo beste erlijio-irudi beneratu batzuen oroitzapenak. Egun horietan, lanera ez joateko beharra ez izatez gain, festa bereziak antolatzen dira. Esan bezala, jaiegunetan ere, Euskal Herriko hegoaldea eta iparraldea ez datoz bat. 

Jai egunak, lan legedian, ordainpekotzat aitortuta daude, nahiz eta lanik ez egin, langileen eskubide gisa. Urte bakoitzeko jaiegunak, ofizialki, gobernuaren dekretu baten bidez finkatzen dira: EAEn Eusko Jaurlaritzak, eta Nafarroa Garaian Nafarroako Gobernuak, baina sektore edo enpresa bakoitzak jaiegun gehigarriak ematea erabaki dezake. Hego Euskal Herrian, gero eta enpresa gehiago dago gobernuak ezarritako jai egun horiek beste batzuengatik aldatzen dituztenak, santuen jaiegunak kenduz eta naturarekin edo beste esanahiarekin zer ikusia duten egunak (Solstizioak, Euskararen Nazioarteko Eguna, eta abar) ezarriz. Ez dira nahasi behar jaiegunak eta oporrak, azken horiek laneko atsedenaldi luzeagoak baitira.

### Egutegi eguna
Egutegi-eguna, egun naturala edo egun zibila: Urtea osatzen duten egunetako bakoitza, 00:00 ordutik 24:00ra artekoa; egun guztiak hartzen dira kontuan, inolako bereizketarik egin gabe.

### Egun baliogabea
Egun baliogabea: Epaitegietako eta administrazioko jardunerako baliorik ez duen eguna. Adibidez: Euskararen Nazioarteko Eguna (abenduaren 3an), Ingurumenaren Nazioarteko Eguna (ekainaren 5ean) edo Museoen Nazioarteko Eguna (maiatzaren 18an).

## Bizitza
Gizakien eta beste espezie askoren biologikoki zehaztutako bizi-ereduak (erritmo zirkadianoak) Lurreko eguzki-egunarekin eta gau-egun zikloarekin hertsiki lotuta daude.

## Esaerak 
Esaera ugari dago *eguna* adierazgarri duena, esaterako, hauek:
* *Abenduko eguna, argitu orduko iluna.*
* *Eguerdiko euria, egun guztiko euria.*
* *Santa Luzi: gaua moztu eta eguna hazi.*
* *Eguneroko izerdia, eguneroko ogia.*

## Iruditegia

File:Chicago_skyline_at_dawn.jpg|Egunsentia Chicagon
File:Foro Romano Musei Capitolini Roma.jpg|Erromatar foroa egunez, Erroma
File:Kontxako baranda. Euskal Herria.jpg|Ilunabarra Kontxako badian, Donostia.
File:Bratislava_View_From_Castle_Hill.jpg|Bratislava gauez

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Egutegia
* Egunsentia eta ilunabarra (krepuskulua)

## Kanpo estekak