open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Geisha

thumb|Geisha (Kyoto)

,  edo  Japoniako emakume dantzari eta kantari profesionala da.

Antzinatik, gizonaren zerbitzari da; gaur egun, negozio-bileretan eta jatetxe publikoetan aritzen da batez ere.

Geisharen eginkizun nagusia gizonarentzako dotoretasun- eta alaitasun-giroa sortzea izaten da. Uste arruntaren kontra, geishak ez dira prostitutak. Iraganean, geishak sexu-zerbitzuak eskaintzen zituzten oiran (kortsiana) delakoetatik bereizten zituen muga lauso samarra bazen ere, haien rola artean eta entretenimenduan zentratzen zen. Japonia modernizatzearekin batera eta 1956an prostituzioa legez kanpo utzi ondoren, geishen jarduerek sexuarekin loturarik ez izatea espero da. Hala ere, zenbait lekukotasunek diotenez, okiya batzuetan —geishak bizi eta prestatzen diren etxeetan— oraindik ere mizuage bezalako praktika arazgarriak gerta litezke, non ikasle baten birjintasuna ordaintzen zen.

## Hezkuntza 
Haurtzaroan hasten da geisha izateko prestakuntza, eskola berezietan, dantzan, poemak esaten, Japoniako musika-tresnak jotzen eta tea bertako ohituren arabera zerbitzazen ikasten; solaskide bikainak dira geisha gehienak. Ikastaldia bukatuta, leku publikoetan edo etxeren batean hasten dira lanean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Matthias Grünewald

**Mathias Neithart Gothart** —**Grünewald** deitua— (Würzburg?, Alemania, 1480 inguru - Halle, Alemania, 1528ko abuztuaren 31) margolaria izan zen. Alemaniako margolari nagusietakoa den arren, haren bizitzari eta ikasketei buruzko datu gutxi dago, eta gutxi dira, halaber, haren obrak: lau erretaula eta koadro eta marrazki batzuk besterik ez da gorde. Erlijio-gaiak margotu zituen batez ere; haien bidez adierazi zuen hobekien Erdi Aro amaierako artearen hizkuntza formala, poesia dramatikoa eta erlijio-sentimendu sendoa.

## Bizitza 
Ezin argitu izan da Grünewaldek non eta norekin ikasi zuen. Lehenengo datu fidagarrien arabera, 1510ean ingeniari hidrauliko gisa hasi zen lanean Mainzko katedralean. Handik urtebetera, Mainzko artzapezpikuaren zerbitzuan ari zen lanean.

Urte batzuetan Alberto Brandeburgokoa izan zuen mezenas, eta 1526an, Lutherren erreformaren alde agertu eta nekazarien borrokaldietan nahastu zela-eta, ihes egin behar izan zuen, Frankfurta lehenik, eta Hallera ondoren. Grünewalden lehen lan ezaguna *Kristo iraindua* irudi monokromoa da (1503; Alte Pinakothek, Munich), argi efektu bizi eta adierazkortasun handikoak eratzeko zuen trebetasun apartaren erakusgarria. Zenbait elementutan Dureroren eragina sumatzen zaio, haren *Apokalipsia* sailarena hain zuzen, baina estilo berezia sortu zuen, Pizkundeko idealismoaren eta humanismoaren bestelakoa; irudiak distortsionatzen zituen indarra eta tragedia adierazteko, eta argi-itzal kontraste handia eta kolore gordinak erabiltzen zituen.

Garbiago ikus daiteke estilo berezi hori Alsaziako San Antonio Isemheimgoaren komenturako erretaula (1512-1515, Unterlinden Museoa, Colmar) maisu-lanean; harekin iritsi zuen margolari gisa heldutasuna, argiaren eta kolorearen trataera bikainarekin.

Sufrimenduaren samina adierazteko zuen trebetasuna nabarmena da, orobat, *Kristoren gurutziltzea* (1500-1502) eta, batez ere, *Karlsruheko ohola* (1523-1525) obretan.

File:Grunewald Isenheim1.jpg| *Isemheim komenturako erretaula (1512-1515, Unterlinden Museoa, Colmar)*
File:Mathis Gothart Grünewald 060.jpg| *Karlsruheko oholaren taula bat: Kristo gurutzea eramaten (1523-1525)*
File:Mathis Gothart Grünewald 058.jpg| *Karlsruheko oholaren taula bat: Kristoren gurutziltzea (1523-1525)*

## Erreferentziak
David Edward Hughes

**David Edward Hughes** (Londres, 1831ko maiatzaren 16a - Londres, 1900eko urtarrilaren 22a) britainiar asmalaria izan zen, jatorriz Ingalaterrakoa. Musika-irakaslea izan zen, baina telefonian eta telegrafian egin zituen lanengatik da batez ere ezaguna. Ikatz-mikrofonoa asmatu zuen 1878an, gaur egun erabiltzen diren mikrofono-mota askok oinarri dutena. Telegrafo bidez inprimatzeko teknika baten patentea lortu zuen; arrakasta handia izan zuen teknika hark, eta Ameriketako eta Europako nazio askotan erabili izan da. Haririk gabeko telegrafiari buruzko ikerketak egin zituen (Marconiren telegrafoaren oinarri izan zirenak).

## Erreferentziak
Konradin Kreutzer

**Conradin Kreutzer** alemaniar musikagilea (Messkirch, Baden, 1780ko azaroaren 22a - Riga, 1849ko abenduaren 14a). Albrechtsbergerren ikaslea izan zen Vienan eta J. Haydn ezagutu zuen bertan. Stuttgarteko gortean musika-zuzendari izan zen 1812. urtetik aurrera, eta Donaueschiegenen 1817-1822 bitartean. Hogeita hamar opera idatzi zituen. Ospetsuenak, besteak beste: *Konradin von Schwaben *(1812) eta *Das Nachtlager in Granada *(1834, *Granadako aterpea*). Oratorio bat ere idatzi zuen, *Moses Sendung *(*Moisesen egitekoa, *1814an estreinatua), kantata bat, ganbera-musika, koruak kantatzeko piezak eta lied ugari.

## Erreferentziak 
* Conradin Kreutzer: Briefe – Gesamtausgabe
Richard Kuhn

**Richard Kuhn** (Viena, Austria-Hungariako Inperioa, 1900eko abenduaren 3a - Heidelberg, Mendebaldeko Alemania, 1967 abuztuaren 1a) alemaniar kimikaria izan zen.

## Biografia 
Municheko unibertsitatean egin zituen ikasketak; han egin zuen doktoretza, entzimen inguruan. Gilen Enperadorearen Medikuntza Ikerketarako Institutuaren (Max Planck izenekoa gero) zuzendari izan zen Heidelbergen.

A eta B bitaminen inguruan egin zituen ikerketak; beste kimikari batzuekin batera, erriboflabina bakartu eta sintetizatzea lortu zuen. Lan horiengatik 1938ko Kimikako Nobel saria eman zioten, baina ezin izan zuen jaso, naziek debekatuta. Bigarren Mundu Gerraren ondoren hartu ahal izan zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rhinolophus trifoliatus

***Rhinolophus trifoliatus*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus trifoliatus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Gerardo Machado

**Gerardo Machado y Morales** (Santa Clara, 1871ko irailaren 28a - Miami, 1939ko martxoaren 29a) Kubako politikari eta militarra izan zen.

Parte-hartze zuzena izan zuen Kubako burujabetasunaren aldeko borrokaldietan, eta jeneral-maila lortu zuen. 1925ean lehendakari kargua hartu zuen. Kubak Estatu Batuen aurrean zuen politika eta ekonomiazko mendekotasuna arintzen ahalegindu zen, Estatu Batuek egiten zituzten inbertsioak zergaz astundu eta kubatarrenak arinduz. Legea bazterturik, 1933 arte luzatu zuen aginpidea. Urte horretan Estatu Batuek Kubako gorabeheretan esku hartu zuten (1933), eta Machadok ihes egin zuen Kubatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luigi Rossi

**Luigi Rossi** (Torremaggiore, Italia, 1597 inguru - Erroma, Italia, 1653) musikagilea, laute-jotzailea eta kantaria izan zen. J. de Macqueren ikasle izan zen Napolin. Medicitarren musikagile izan zen Florentzian (1633), eta geroago, Barberini kardinalaren zerbitzari izan zen (1641). 1646. urtetik aurrera Frantziako gortean izan zen, eta Parisen aurkeztu zuen hiri hartan estreinatu zen lehen opera: *Orfeo eta Euridiziren ezkontza* (1647). Operetan mintzaldiak eta ariak elkartzeko joera agertu zuen. Aipagarriak dira idatzi zituen ariak, kantatak, oratorioak, eta bestelako eliza musika.

## Erreferentziak
Heinrich Wölfflin

**Heinrich Wölfflin** (Winterthur, Suitza, 1864ko ekainaren 21a - Zurich, Suitza, 1945eko uztailaren 19a) suitzar arte-historialaria izan zen, alemanez idazten zuena.

## Biografia 
Arte-historiako irakaslea izan zen (Basilea, Berlin, Munich eta Zurichen), eta klasizismoaren eta barrokoaren arteko harremanen ikerketa sakona egin zuen. Lehenengo saioa, *Berpizkundea eta barrokoa* (1888), arkitekturan oinarritu zuen. *Albrecht Düreren artea* (1905) lanean bere ikerketak sakondu zituen, eta *Artearen historiaren oinarriak *(1915) lanean osatu zituen erabat.

Garrantzizko beste lan batzuk: *Arte klasikoa *(1899), *Artearen historiari buruzko gogoetak *(1941).

## Erreferentziak
Antropometria

thumb||alt=|Garezurra neurtzeko tresna, ikerketa antropologikoetan erabilia 1910eko hamarkadan
**Antropometria** giza gorputzaren neurri eta proportzioak aztertzen dituen antropologiaren adarra. Antzinatik sortu zitzaien zientzialariei giza gorputzaren neurriak eta haien arteko proportzioak ezagutzeko grina. Klasiko bilakatu diren proportzioak ere finkatu ziren, baina horiekiko desberdintasun handiak ageri dira arrazaren, pertsonaren eta batez ere, adinaren arabera, eta gaur egun jakina da neurrian eragin handia duela inguruneak. Dena dela, neurtu beharrekoa aldatzen bada ere, kasu batean eta beste batean erabiltzen den teknikak berdina behar du izan.

Antroprometriaren aplikazioetatik bat da jantzietarako neurri estandarrak ezartzea.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Milovan Djilas

**Milovan Djilas** (Polja, Montenegro, 1911ko ekainaren 4a - Belgrad, 1995eko apirilaren 20a) Jugoslaviako politikaria izan zen.

Titoren laguntzailea izan bazen ere, izan zituen karguetatik kendu zuen desadostasun ideologikoak zirela-eta. Burokraziaren aurka egiten zuen *Klase Berria* obra idazteagatik, zazpi urterako espetxeratu zuten 1957. urtean. 1961ean berriro ere kondenatu zuten *Elkarrizketak Stalinekin *obra idazteagatik. Amnistia baten bidez kaleratu zen 1966an. Ondoren *Iraultzaile baten oroitzapenak* (bi liburukitan emandako autobiografia, 1958-1973) eta Titoren biografia bat (1980) zituen ditu argitara.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Georges Duhamel

**Georges Duhamel**, benetako izena **Denis Thévenin** (Paris, Frantzia, 1884ko ekainaren 30a - Valmondois, Val-d'Oise, Frantzia, 1966ko apirilaren 13a) frantses idazlea izan zen.

## Biografia 
Lehen Mundu Gerran oinarrituriko *Vie des martyrs* (1914, "Martirien bizitza") eta *Civilisation* (1917, "Zibilizazioa") eleberriek ospe handia eman zioten Duhameli. Geroago bi eleberri-sail handi idatzi zituen: *Vie et Aventures de Salavin* (1920-1932, "Salavianen bizitza eta abenturak", sei liburuki) eta *Chronique des Pasquier* (1933-1945, "Pasquiertarren kronikak", hamar liburuki). Berea da, halaber, *Scènes de la vie future *(1930, "Etorkizuneko bizitzaren eszenak") saioa.

## Erreferentziak
Riccardo Giacconi

**Riccardo Giacconi** (Genoa, 1931ko urriaren 6a - San Diego, Kalifornia, 2018ko abenduaren 9a) italiar fisikaria izan zen. Milango Unibertsitatean egin zituen ikasketak. 1959an, ikerketa,-zentro batean hasi zen lanean, X izpien astronomian, eta hango lantaldearekin eguzki-sistematik kanpoko lehen X izpien iturria aurkitu zuen 1973an. Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics zentroan lanean, *Einstein* izeneko X izpien behatoki baten eraikuntza-taldearen buru izendatu zuten. Johns Hopkins unibertsitateko katedraduna izan zen. European Southern Observatoryko zuzendari izan zen 1993tik 1999ra bitartean. 2002an, Fisikako Nobel saria eskuratu zuen.

## Sariak 
* Astronomiako Helen B. Warner saria (1966)
* Bruce Domina (1981)
* Heineman Prize Saraia (1981)
* Fisika Wolf Saria (1987)
* Fisikako Nobel Saria (2002)
* Zientzietako Domina Nazionala (2003)
* 3371 Giacconi asteroidea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  2002ko Fisikako Nobel Sariak
*  Bruce dominen webgunea
Kanō Jigorō

japoniar judo irakaslea eta judoaren asmatzailea izan zen. Gorputzez txikia zen (50&nbsp;kg). Jiu-jitsu eta gainerako gudu antzeen eskolen alderdi teknikoak ikertu zituen. Ikerketa horien guztien ondorioz, beste gudu antze bat antolatu zuen: judoa. 1882ko otsailean sortu zuen lehenengo judo eskola: . 1883an irakasle zen Tokion, 1894an Eskola Normal Nagusiaren zuzendari izendatu zuten, eta 1899an Japoniako Eskola Arazoetako ministro. Mundu guztian zehar ibili zen berak asmatutako gudu antzea irakasten; hil zenerako milioi bat judoka ziren munduan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Achille Occhetto

**Achille Occhetto** (Turin, Italia, 1936ko martxoaren 3a) italiar politikari komunista da.

## Biografia 
Hamazazpi urterekin, Gazte Federazio Komunistako eta Italiako Alderdi Komunistako kide egin zen. 1961ean, Gazte Federazioko idazkari nazional hautatu zuten, eta Italiako Alderdi Komunistako zuzendaritza nazionalean sartu zen. 1960ko hamarraldiko ikasle protestetako buruzagietako bat izan zen. Alderdiko buruek Siziliara bidali zuten zortzi urterako. Han hautatu zuten diputatu lehen aldiz, 1976an, Italiako Alderdi Komunistak botoen % 34 lortu zuen urte historikoan. Harrezkero, legebiltzarkide izan da legealdi guztietan. 2006tik, Europar Batasuneko legebiltzarkidea da Europako Alderdi Sozialistaren taldean.

## Erreferentziak
Okotea

thumb|*Ocotea porosa*

**Okotea** laurazeoen familiako zenbait zuhaitz eta zuhaixkaren genero-izena da.

## Ezaugarriak 
Hosto gogor larrukarak dituzte, txandakatuak eta adarren alde banatan kokatuak. Lorea hostoen oinean edo adar txikien puntetan izan dezakete; lore txikiak dituzte gehienek.

280 bat okotea-espezie ezagutzen dira; gehienak Ameriketako tropiko aldeko lurraldeetan hazten dira, baina Afrikako iparraldean ere hazten dira batzuk.

Okotea batzuen azala eta fruituak sukarra kentzeko erabiltzen dituzte Amerikako indiarrek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
August Thyssen

**August Thyssen** (Eschweiler, Alemania, 1842ko maiatzaren 17a - Landsberg, Westfalia, Alemania, 1926ko apirilaren 4a) enpresaburua izan zen. Metalgintza lantegi bat zuen Duisburgen eta 1871n Thyssen konpainia sortu zuen Ruhrko arroan, Mülheimgo hirian, eta aurrerantzean Bismarcken industria-politikaren bultzatzaile nagusietako bat izan zen.

Lehen Mundu Gerraren ondoren, Versaillesko Itunaren aurka jokatu zuten alemaniar goi-industriarien bozeramailea izan zen, eta 1923an preso hartu zuen Frantziako Armadak, Ruhrko lurrak okupatu ondoren. 1926an enpresa handitu eta 'Vereinigte Stahlwerke A. G. konpainia sortu zuen.

Besteak beste, Friedrich "Fritz" Thyssen (Mülheim an der Ruhr, 1873) alemaniar enpresaburua, bere semea izan zen.

## Erreferentziak
Rhinolophus virgo

***Rhinolophus virgo*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago. Filipinetan bizi dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus virgo'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Juan de Villanueva

**Juan de Villanueva** (Madril, 1739ko irailaren 15a - *ibidem*, 1811ko abuztuaren 22a) espainiar arkitektoa izan zen.

1758-1765. urteetan Erroman bizi ondoren Madrila itzuli zen, eta El Escorialeko jeronimotarren ordenako arkitekto izendatu zuten (1768). Karlos III.arentzat eta haren gortearentzat aisialdirako hiria eraikitzeko agindua jaso zuen. Escorialen eraikuntza asko egin zituen: Erregegaien etxea, Goiko eta Beheko etxeak, Printzearen etxea. 1785. urtean El Pradoko museo neoklasikoa izango zena eraikitzen hasi zen. Madrilen, Historiako akademia (1788) eta behategia (1790) eraiki eta Plaza Nagusia berritu zituen.

File:Observatorio Astronómico de Madrid 01.jpg| *Madrilgo behatoki astronomikoa* 
File:Museo del Prado.jpg| *Prado Museoa* 
File:PlazaMayorMadrid.JPG| *Madrilgo Plaza Nagusia*

## Erreferentziak
Baltasar de Echave Rioja

**Baltasar de Echave Rioja** (Mexiko, 1632 &ndash; 1682) Mexikoko pintorea izan zen, Baltasar de Echave Orioren iloba. Pintura-ikasketak egin ondoren, Gipuzkoan eta Bizkaian jarri zen bizitzen. Margotu zituen koadrorik gehienak Mexikoko San Carlos akademian eta Europako hainbat herritan daude sakabanaturik. Gaztetako obretan Zurbaranen tenebrismoaren eragina begi bistakoa den arren, lan barrokoagoak egin zituen ondoko urteetan. Margolan nagusiak: *Santa Katalinaren Martiritza, Elizaren Tenplua* eta *Erlijioaren Garaipena* horma pinturak, *San Pedroren Martiritza* eta *Kristoren Hilobiratzea*.

Baltasar de Echave y Rioja - The Burial of Christ - Google Art Project.jpg|Kristoren Hilobiratzea
Baltasar de Echave y Rioja - The Martyrdom of Saint Peter Arbués - Google Art Project.jpg|San Pedroren Martiritza

## Erreferentziak
Béla Kun

**Bela Kun** (Szilágycseh, Transilvania, gaur egun Errumania, 1886ko otsailaren 20a - Mosku, SESB, 1938ko abuztuaren 29a) hungariar politikaria izan zen. Karolyi kondearen gobernuak aginpidea utzi zuenean, komunisten eta sozialdemokraten arteko koalizio-gobernu baten buru jarri zen. Sozialismoa ezarri zuen, eta Armada Gorria antolatu. Eslovakiari eraso zion, baina aliatuek alde egitera behartu zuten. Kontrairaultza bat izan zen haren aurka, eta Errumaniako armada Hungaria hartzekotan zela, aginpidea utzi behar izan zuen eta SESBra ihes egin (1920). Stalinek trotskistatzat jorik, kartzelan edo Siberiako gulagean hil bide zen. 1938an
hiltzeraino kondenatu zen eta sobietarrek exekutatu zuten.

## Erreferentziak
André Maginot

**André Maginot** (Paris, Frantzia, 1877ko otsailaren 17a - Paris, 1932ko urtarrilaren 7a) frantses politikaria izan zen.

## Biografia 
Kolonietako ministro (1917) eta Gerrako ministro (1922, 1926, 1929 eta 1931) izan zen.

*Maginot lerroa* izenekoak bere izena darama: Frantziako gobernuak 1927tik 1936a bitartean, Maginoten gomendioz Frantzia eta Alemania arteko mugan eraikitako gotor-sistema izan zen. Lerroa lurpeko bide eta galerien bitartez elkarren artean lotutako zementuzko eraikuntzek osatua zen. Lerroa igarotzea ezinezkoa zela uste zen; Alemaniako tropak gainetik igaro ziren, Ardenak departamendutik, Bigarren Mundu Gerran.

## Erreferentziak
Juan Maria Olaizola

**Juan Maria Olaizola Igiñiz** (Irun, Gipuzkoa, 1921eko martxoaren 28a - Hondarribia, 1998) gipuzkoar teologoa eta historialaria izan zen.

## Biografia 
Donostian eta Madrilen egin zituen Enpresa Zuzendaritzako eta Teologiako ikasketak. Donostian 1968. urtean zabalduriko Salbatore Eliza Protestanteko liturgia-erredaktorea izan zen 1968. urteaz geroztik. 1979. urtean amaitu zuen *Historia del Protestantismo en el País Vasco* tesia, eta 1993an argitaratu zuen.

Eliza Protestanteko ministro egin ondoren Salbatore elizako apaiz izan zen 1986. arte. Hizlari bikaina zen. Obra asko idatzi zituen, Eliza Ebanjelikoaren ingurukoak gehienak, gaztelaniaz eta euskaraz.

## Erreferentziak
Martin Oiartzabal Oiartzabal

**Martin Oiartzabal Oiartzabal** (Azpeitia, Gipuzkoa, 1892 &ndash; Bilbo, Bizkaia, 1966) euskal idazlea izan zen. Comillasko Unibertsitatean egin zituen eliz ikasketak. Pobesen, Bilbon, Azkoitian, Donostian, Hernanin eta Begoñako apaiz zaharren atseden etxean izan zen apaiz. Argentinan bizi izan zen 1950-1956 urteen bitartean.

Oiartzabalenak dira: *Zerurako bidea* (1922), *Yesu Kisto Gure Yaun eta Yainkoaren bizitza ta Berri Ona* (1936) eta *Santuen bizitza laburrak*. *Euzko-Gogoa* aldizkarian eman zituen argitara lan ezagunenak eta Orixerekin batera argitaratu zituen *El lenguaje vasco* (1963) eta *Latin hizkuntzaren joskera *(1963) lanak.

## Erreferentziak
Pedro Canisio

**Pedro Canisio** (nederlanderaz: *Pieter Kanis*) (Nimega, 1521eko maiatzaren 8a - Friburgo, Suitza, 1597ko abenduaren 21a) herbeheretar jesuita eta Elizako doktorea izan zen.

1543an Jesusen Lagundian sartu zen eta 1546an apaiz egin zen. Trentoko Kontzilioko teologo nagusietako bat izan zen. Alemaniako nagusi izendatu zuten 1556an, eta 1580. urtean, Suitzara joan ondoren, Friburgoko ikastetxea sortu zuen. Kontrarreforma edo Erreforma Katolikoa bultzatu zuen Erreforma Protestantearen aurka. Obra batzuk idatzi zituen teologiaren inguruan eta katixima bat argitaratu zuen: *Summa doctrinae christianae* (1555).

## Erreferentziak
Podzol

thumb|Podzola

**Podzola** klima heze hotzetan eta epeletan eratzen den ohiko lurzorua da.

Errusierazko hitza da jatorriz eta hautsezko lurra esan nahi du.

## Ezaugarriak 
Lixibiazioa da prozesu nagusia lurzoru-mota horretan; hau da, urak buztina eta mineralak hartzen ditu lurrazalean, eta, lurpean sartzean, azpiko geruzetara garraiatzen ditu. Hori dela eta, materia organikoa oso poliki desegiten da, eta lurra azidotu egiten da.

Podzol lurzoruetan koniferoak eta txilarrak hazten dira, batez ere.

Lurzoru-mota hori da ugariena iparreko herrialdeetan (Errusian, Eskandinavian eta Kanadan, besteak beste).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rasmus Rask

**Rasmus Kristian Rask** (Braendekilde, Odensetik hurbil, Danimarka, 1787ko azaroaren 22a - Kopenhage, Danimarka, 1832ko azaroaren 14a) daniar hizkuntzalaria izan zen.

## Biografia 
Suedian, Norvegian eta Islandian barrena bidaiatu ondoren *Undersgelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse* (1814, "Norvegiera zaharraren eta islandieraren jatorriaz ikerketa") obra idatzi zuen. Ondoren, Indiara joan zen, eta eskuizkribu irandarrak eta budistak aztertu zituen. Hizkuntza germaniarrek grekoarekin, latinarekin eta Baltikoko eslaviarrekin dituzten antzekotasunak edo ahaidetasunak azaldu zituen. Gramatika konparatuaren aitzindaritzat hartua da.
## Erreferentziak
Friedrich Gerhard Rohlfs

**Friedrich Gerhard Rohlfs** (Vegesack, Brematik hurbil, 1831-Rüngsdorf, Godesbergetik hurbil, 1896) alemaniar esploratzailea izan zen.

## Biografia 
1862an Afrikara joan eta 1862-1865 urteetan Maroko ezagutu zuen. Saharako basamortua mendebaletik ekialdera igaro zuen, Tuatera heldu zen, eta Gadames eta Tripolitik itzuli. Bigarren bidaia bat antolatu zuen, eta Murzuqeraino joan zen. Handik Bornura iritsi zen Kawar eta Bilmako oasietan barrena, eta Bornutik Benie, Niger eta Lagoseraino iritsi zen (1866-1867). Zirenaikan izan zen 1868an, Libiako basamortuan 1873-1874 urteetan eta Etiopian 1880an.

## Obra batzuk 
* *Reise durch Marokko*. 1869
* *Land und Volk in Afrika*. 1870
* *Von Tripolis nach Alexandria*. 1871
* *Quer durch Afrika*. 1874, 1875
* *Beiträge zur Entdeckung und Erforschung Afrikas*. 1876
* *Reise von Tripolis nach der Oase Kufra*. 1881
* *Quid Novi ex Africa*. 1886

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean-Victor Poncelet

**Jean-Victor Poncelet** (Metz, Frantzia, 1788ko uztailaren 1a - Paris, Frantzia, 1867ko abenduaren 22a) jenerala eta matematikaria izan zen. Frantziako Armadarekin Errusiaren aurkako gerran borrokatzen ari zela atxilotu zuten (1812), eta Saratoven espetxeratu. Matematikak ikasi zituen espetxean zen artean. 1814. urtean Frantziara itzuli zen, eta *Traité des propriétés projectives des figures* azterlana eman zuen argitara handik 8 urtera. Proiekzio-geometriaren aitzindaritzat hartzen da. Mekanikari buruzko liburu bat ere plazaratu zuen. Hidraulikaz eta solidoen teoriaz ere idatzi zituen zenbait lan. Bere izena duen gurpil hidraulikoa asmatu zuen.

## Erreferentziak
Rhinolophus yunanensis

***Rhinolophus yunanensis*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus yunanensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Vito Volterra

220px|thumb|eskuinera|Vito Volterra

**Vito Volterra** (Ancona, 1860ko maiatzaren 3a - Erroma, 1940ko urriaren 11) italiar matematikaria eta fisikaria izan zen.

Pisako, Turingo eta Erromako unibertsitateetako irakasle izan zen. 1905ean Italiako Erreinuko senatari izan zen. Lehen Mundu Gerran Italiako armadan zen, eta hegazkingintzan eta gerrako armak egiten jardun zuen. 1931n Mussoliniren gobernuak kargu guztiak uztera behartu zuen, eta Italiatik kanpora bizi izan zen handik aurrera ia beti. Hainbat ikerketa egin zituen ekuazio integralei, funtzio linealei eta trukagarriei buruz. Analisi funtzionalaren sortzailetzat hartua da.

## Erreferentziak
Hasidismo

thumb|250px|*Judu hasidistak sinagogan otoitzean Yom Kippur-ean*, Maurycy Gottlieb.
**Hasidismoa** (hebreeraz חסידות‎ *Ḥasidut*, "garbia"), judaismo ultraortodoxoaren joera eta korronte mistikoa da, arau zehatz-zehatzez osatua.

XVIII. mendean agertu zen Europako ekialdean, Bielorrusian, Ukrainan eta Polonian, Israel ben Eliezer (Baal Shem Tov deitua, 1700–1760) rabinoak sortua, eta milioika judurengan izan zuen eragina. Gaur egun, Estatu Batuetako eta Israelgo talde batzuetan iraun du. Bizitza mistikoa, Idatzi Santuen irakurketak eta bizitza espirituala zaintzea eta penitentzia egitea dira joera horren ezaugarriak.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisco Macías Nguema

**Francisco Macías Nguema**, jaiotzez **Mez-m Ngueme** (Nsegayong, Río Muni, 1924ko urtarrilaren 1a - Malabo, 1979ko irailaren 29a) Ekuatore Gineako politikaria izan zen. Ekuatore Gineako Herriaren Ideia alderdiaren buruzagi zelarik, Ekuatore Gineako burujabetzari buruzko konferentzian parte hartu zuen (1967-68), eta 1968ko irailean Errepublika berriko lehendakari egin zuten. 1972an bizitza guztirako lehendakari izendatu zuen bere burua. Aginpidean egon zen urteetan, behin eta berriro zapaldu zituen bere gobernuaren kontra zeudenen eskubide oro. 1979an aginpidetik bota zuen estatu kolpe batek. Epaitu, heriotzara kondenatu eta hil egin zuten 1979ko irailaren 29an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Friedrich Maximilian von Klinger

**Friedrich Maximilian von Klinger** alemaniar antzerkigilea eta eleberrigilea (Frankfurt, 1752ko otsailaren 17a - Dorpat, Estonia, 1831ko otsailaren 25a). 1776an *Sturm und Drang* (*Ekaitza eta hatsa*) drama argitaratu zuen; izen hori hartu zuen gero Alemanian arrazionalismoaren kontra eta sentimenaren alde agertu zen literatura-mugimenduak. Klingerren obra asko Prometeoren gisako heroi baten inguruan eratuak dira. Obra horietan onenetakoa *Die Zwillinge* (1776, *Bizkiak*) da. Literaturaren historian Klingerrek izan duen garrantzia inork ez du zalantzan jartzen; haren literaturaren kalitatea, aldiz, aski eztabaidagarria da.

## Erreferentziak
Pteridofito

thumb|300px|alt=|Iratzea
**Pteridofito** iratzeak, azeri-buztana, ekisetoak, likopodidoak eta antzeko landare baskular eta kriptogramak hartzen dituen landareen erreinuko dibisioko landarea da(Pteridophyta dibisioa). Benetako zurtoina, hostoak eta sustraiak ditu, eta isurkariak bideratzeko hodi-sistema. Pteridofitoak lurralde askotan izaten dira, tropiko aldean batez ere, leku hezeetan. Gaur egun espezie asko desagertu dira. Landare pteridofitoak bi aldi izaten ditu, batean (fase haploidea) gametoak dituen landarea da (gametofitoa) eta hurrengoan (fase diploidea) esporak dituena (esporofitoa), eta ez dute hazirik sortzen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Benjamin West

**Benjamin West** (Springfield, Pennsylvania, Ameriketako Estatu Batuak, 1738ko urriaren 10a - Londres, Ingalaterra, 1820ko martxoaren 11a) margolaria izan zen. 1760. urtean Italiara joan zen, eta hiru urte eman zituen han. 1763. urtean Londresen izan zen erretratugile. Reynolds pintorearekin batera Londresko Errege Akademia sortu zuen, eta erakunde horretako lehendakari izan zen 1792. urtetik aurrera. 1769. urteaz geroztik, Jurgi III.a Erresuma Batukoak eskatuta, historia- eta erlijio-gaiak azaltzen zituzten koadroak pintatzen hasi zen Windsor gaztelurako.

Obra nagusiak: *Sarah Ursula Rose, Wolferen heriotza* eta *Heriotza zaldi zurbil baten gainean.*

## Iruditegia 

Irudi:Benjamin West 005.jpg|Wolferen heriotza, 1770
Irudi:Benjamin West - Alexander III of Scotland Rescued from the Fury of a Stag by the Intrepidity of Colin Fitzgerald ('The Death of the Stag') - Google Art Project.jpg|Oreinaren heriotza, 1786
Irudi:Treaty of Penn with Indians by Benjamin West.jpg|Penn eta Indiarren arteko ituna, 1772
Irudi:Benjamin west omnia vincit amor 1809.jpg|Omnia vincit amor, 1809
Irudi:Benjamin West, The Battle of La Hogue, c. 1778, NGA 45885.jpg|La Hogueko gudua, c. 1778

## Erreferentziak
Tobolsk

**Tobolsk**  (,  ahoskatua; Siberiako tatareraz: Себер) Errusiako erdialdeko hiri bat da, ibai-portua, Tiumen oblastean (Mendebaleko Siberia) kokatua, Irtyx eta Tobol ibaien bilgunean. 92.880 biztanle zituen 2002an. Burdinbideen gune garrantzitsua da, eta industria (petrokimika, janaria, ontziolak, larrugintza) da ekonomia jarduera nagusia.

## Historia 
1587. urtean sortu zuten hiria, eta Siberia konkistatzeko errusiarren abiapuntua izan zen hasieratik. 1708-1824. urteetan Siberiako hiriburua izan zen, eta tsarren garaietan deportaziorako gunea ere izan zen. Nikolas II.a tsarra eta haren familia hara erbesteratu zituzten.

## Klima 
## Demografia
Hona hemen bertoko etniak (2010eko errolda):
* Errusiarrak – %76,4a
* Tatariarrak – %16,8a
* Ukrainarrak – %1,9a
* Azerbaijandarrak – %0,8a
* Besteak – %4,1a

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marie-Claire Blais

**Marie-Claire Blais** (Quebec Hiria, 1939ko urriaren 5a - Key West, 2021eko azaroaren 30a) poeta, eleberrigile eta antzerkigile quebectarra izan zen. Hauek ziren bere eleberririk aipagarrienak: *La belle bête *(1959), *Une saison dans la vie d´Emmanuel *(1965), *Les manuscrits de Pauline Archange *(1968) eta * Visions d´Anna *(1982). Poesian, *Pays voilés *(1963), eta antzerkian *Exécution *(1968) eta *Fievre et autres textes dramatiques *(1974) zituen lan nagusiak. Beste lan batzuk: *Un jardin dans la tempête* (1990), *Soifs* (1995), *Dans la foudre et la lumière* (2001), *Augustino ou Le chœur de la destruction* (2005), ''Naissance de Rebecca à l'ère des tourments* (2008) eta *Mai au bal des prédateurs* (2010).

## Obrak 
Marie-Claire Blais idazleak batez ere eleberriak argitaratu zituen, hogei baino gehiago. Gainontzeko lanak antzerki lanak eta poesia bildumak ziren. Bere obrak ingelesez ere eskura daitezke. Batzuk zinemara eraman izan dira.
* *La Belle Bête* (1959)
* *Tête blanche* (1960)
* *Le jour est noir* (1962)
* *Une saison dans la vie d'Emmanuel* (1965)
* *L'Insoumise* (1966)
* *David Sterne* (1967)
* *Manuscrits de Pauline Archange* (1968)
* *Vivre! Vivre!* (1969)
* *Le loup* (1972)
* *Un Joualonais, sa joualonie* (1973)
* *Une liaison parisienne* (1975)
* *Les nuits de l'Underground* (1978)
* *Le Sourd dans la ville* (1980)
* *Visions d’Anna* (1982)
* *Pierre* (1986)
* *L'Ange de la solitude* (1989)
* *Un jardin dans la tempête* (1990)
* *Soifs* (1995)
* *Dans la foudre et la lumière* (2001)
* *Augustino ou Le chœur de la destruction* (2005)
* *Naissance de Rebecca à l'ère des tourments* (2008)
* *Mai au bal des prédateurs* (2010)
* *Le Jeune homme sans avenir* (2012)
* *Passages américains'' (2012)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tanino

[thumb|[Azido galikoa: tanino bat.]]
**Taninoa** landareetatik lortzen diren konposatu fenolikoetako edozein da. Landareen metabolito sekundarioak dira, ez nitrogenatuak.

## Ezaugarriak 
Uretan disolbagarriak dira, baina ez alkoholetan eta disolbatzaile organikoetan. Pisu molekular nahiko txikia dute, eta bi sailetan sailkatzen dira: hidrolizatzen ez diren tanino kondentsatuak eta hidrolizatzen diren taninoak.

Proteinak prezipitatzeko gaitasuna dute ezaugarri nagusietako bat. Batzuk oso toxikoak dira; zuhaitzen kuskuiluetatik lortzen direnak, adibidez, minbiziaren eragile direla pentsatzen da; aldiz, kafean edo tean daudenak ez dira pozoitsuak.

## Erabilerak 
Tintak egiteko, tintak arropetan finkatzen laguntzeko eta, batez ere, larruak ontzeko erabiltzen da.

## Taninoa enologian 
Tanino-edukia, bestalde, ezaugarri preziatua da enologian, ardoaren zaporearen eta aromaren osagaiak baitira taninoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Karl Bouda

**Karl Bouda** (Hanburgo, 1901eko otsailaren 10a - Erlangen, 1979ko uztailaren 31) Alemaniako euskalaria izan zen.

## Biografia 
Berlingo Unibertsitatean Filologia-ikasketak egin ondoren, Erlangenera igaro zen bertako katedra baten jabe eginik. Euskal gaia landu zuen bere lehen lanean, *Zwei baskische Wörter* (1932, *Caucasica Leipzig* aldizkarian argitaratua), euskararen eta Kaukasoko hizkuntzen arteko harremanak aztertu zituen. Artikulu ugari idatzi zituen Euskal Herriko, Alemaniako eta erbesteko filologia agerkarietan; hizkuntzalaritza, hiztegia, euskara eta Kaukasoko hizkuntzen arteko harremanak, onomastika, gramatika eta abar landu zituen.

## Erreferentziak
Babirusa

**Babirusa**k suidoen familiako ugaztun artiodaktiloen genero bat dira. 80 cm altu izaten dira eta 1 m inguru luze. Oso ile urria dute. Letaginak, behekoak eta goikoak, gora begira izaten dituzte. Emeak letagin txikiak ditu; arrari, berriz, etengabe hazten zaizkio, goraka eta atzeraka bihurrituta, zenbaitetan kopetako azala zulatzeraino.

Landareak eta ugaztun txikiak janez elikatzen dira. Egunez lotan egoten dira eta gauez irteten dira jatera. Sulawesi, Boru eta Anboina uharteetako oihanetan bizi dira, talde txikietan.

## Espezieak 
* Buruko babirusa (*Babyrousa babyrussa*)
* Bola Batuko babirusa (*Babyrousa bolabatuensis*)
* Sulawesi iparraldeko babirusa (*Babyrousa celebensis*)
* Togian uharteetako babirusa (*Babyrousa togeanensis*)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edmond Henri Fischer

**Edmond Henri Fischer** (Shanghai, Txina, 1920ko apirilaren 6a - Seattle, Washington, 2021eko abuztuaren 27a) estatubatuar biokimikaria izan zen. Zazpi urte zituela, gurasoek Suitzara bidali zuten ikastera. Genevako Unibertsitatean egin zuen kimikako doktoregoa. 1953tik aurrera, Edwin Krebsekin lan egin zuen Washingtongo Unibertsitatean. 1992an, Medikuntzako Nobel saria jaso zuen Krebsekin batera, zelularen oinarrizko mekanismoei buruz 1950eko hamarkadan egin zituzten aurkikuntzengatik eta, batez ere, proteinen fosforilazioari buruzko ikerketengatik, garrantzi handikoak baitira minbiziaren eta beste gaixotasun batzuen aurkako borrokan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rhinolophus ziama

***Rhinolophus ziama*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus ziama'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Andrei Gromyko

**Andrei Andreievitx Gromyko** (; , *Andrei Andreievitx Hramika*; Starye Gromyki, 1909ko uztailaren 18agreg./uztailaren 5ajul. - Mosku, 1989ko uztailaren 2a) Sobietar politikaria izan zen.

Diplomaziako karguak izan ondoren, Dumbarton Oakseko bileran sobietarren ordezkari nagusia izan zen, eta Nazio Batuen Erakundearen sorrera prestatu zuen. Sobietar Batasuneko ordezkari iraunkorra izan zen Segurtasun Kontseiluan (1946-1948). Atzerriko ministro orde eta Ingalaterran enbaxadore izan ondoren, 1957an Sobietar Batasuneko Atzerriko ministro izendatu zuten. 1973an Politburoan sartu (1988an baztertu zuten) eta Sobiet Goreneko Presidiumeko lehendakari izendatua izan zen (1985-1988).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iñaki Izagirre

**Iñaki Izagirre** (Lazkao, Gipuzkoa, 1945) sukaldaria da.

## Bizitza 
Lazkaoko Enparan baserrian jaioa, Lanbide Heziketako ikasketak amaitu ondoren atzerrira joan zen, eta Estatu Batuetako, Herbehereetako eta Britainia Handiko hainbat jatetxetan lan egin zuen. Iruñeko Aralar jatetxean sukaldari buru izan zen, eta Sevillako Oriza eta Madrilgo Wallis jatetxeak sukaldari buru gisa sortu zituen. Madrilgo Jaun de Alzate jatetxean egindako lanari esker jaso zuen 1988an sukaldaririk onenari emandako Espainiako Gastronomia Sari Nazionala. 1997an, Irunen dagoen XVI. mendeko euskal baserri bat eskuratu eta jatetxe bat ezarri zuen bertan, Labeko Etxea.

## Erreferentziak
Joxe Ramon Bengoetxea

**Joxe Ramon Bengoetxea Caballero** (Irun, Gipuzkoa, 1963ko ekainaren 15a) euskal irakaslea eta politikaria da. 2025etik EHUko errektorea da.

## Biografia 
Zuzenbide- eta Filosofia-ikasketak egin zituen. Edinburgoko Unibertsitatean doktorego-tesia aurkeztu zuen (*The Legal Reasoning of the European Court of Justice*, 1993an Oxfordeko Unibertsitateak argitaratua).
2010ean Eusko Ikaskuntza eta Euskadiko Kutxaren Giza Zientzien Saria irantzu zuen; 2021an Leizaola Saria lortu zuen eta 2023an Helsinkiko Unibertsitateak honoris causa doktorea izendatu zuen.
Europar Batasuneko Justizia Epaitegiko abokatu/letratua izan zen zazpi urtez Erresuma Batuko epaileen bulegoan. Zuzenbidearen teoriaren inguruko euskarazko  Zuzenbideaz testu-liburuaren egile eta EHUko Zuzenbidearen Filosofia ikasgaiko irakasle katedraduna da. HIru urte eta erdiz Lan eta Gizarte Segurantzako sailburuorde izan zen Eusko Jaurlaritzan.

## Argitalpenak 
Artikulu hauek plazaratu zituen euskal legelarien Eleria aldizkarian, besteak beste hauek:

* Eskualdea Europan    2011
* Status berezia Konstituzio - Eskualde Autonomoentzako (KEA) Europar Batasunean (EB)    2011
* Zuzena adarretatik    2011
* Herri- eta Nazio-Eskubideen Aldarrikapena, Eusko Ikaskuntzaren baitan eginiko proiektua    2010
* Hans Kelsen-en Teoria juridikoko arazoetara    2006
* Karl L. Llewellyn eta errealismo juridiko amerikarra    2006
* Lawrence Friedma-en XX. mendeko zuzenbide amerikarra    2006
* Neil MacCormick-en "Akatsik egin al dezakete epaileek"?    2006

## Sariak eta errekonozimenduak 
* 2010: Euskal Herriko curriculum nabarmenenei ematen zaien Eusko Ikaskuntza-Laboral Kutxaren Humanitate, Kultura, Arteak eta Gizarte Zientzien Saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Affonso Eduardo Reidy

thumb|260px|Gustavo Capanema Jauregia, Rio de Janeiro

**Affonso Eduardo Reidy** (Paris, Frantzia, 1909ko urriaren 26a - Rio de Janeiro, Brasil, 1964ko abuztuaren 10a) brasildar arkitektoa izan zen.

## Biografia 
Rio de Janeiroko Arte Ederretako eskolan egin zituen ikasketak, eta Oscar Niemeyer eta Lucio Costa arkitektoekin batera, Brasilgo arkitektura modernoko berritzailerik handientzat hartua da. Le Corbusier eta Erich Mendelsohn arkitektoen eragina igarri zaie Reidyren eraikuntzei.

Rio de Janeiron lan egin zuen, batez ere, eta han daude haren lan aipagarrienak: Pedregulhoko etxebizitzetarako gelak (1950), Antzoki nazionala (1951), Arte modernoko museoa (1954-1967) eta Flamengoko parkea (1962-1964).

## Erreferentziak
Otto Stern

**Otto Stern** (Sorau, 1888ko otsailaren 17a - Berkeley, California, 1969ko abuztuaren 17a) alemaniar fisikaria izan zen.

Breslauko Unibertsitatean doktoratu zen Kimika eta Fisikan. Frankfurten, Rostocken, Hanburgon eta Pittsburgen (Estatu Batuetan) izan zen irakasle. 1915 urtean irrada molekularren metodoa hobetu zuen, eta 1921ean atomoen tasun magnetikoak aurkitu zituen. W. Gerlachekin batera oinarrizko momentu magnetikoa neurtu zuen (Bohren magnetoia). 1932an, gasen teoria zinetikorako oinarrizkoa den gas-molekulen lastertasunaren neurketa zehatza egin zuen, eta 1933an, protoiaren momentu magnetikoa aurkitu zuen. 1943 urtean, Fisikako Nobel Saria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francis Carco

thumb|260px|alt=1=Francis Carco (1886-1958), est un écrivain, poète, journaliste et auteur de chansons français.|Francis Carcoren erretratua

**Francis Carco** (Nouméa, Kaledonia Berria, 1886ko uztailaren 3 &ndash; Paris, 1958ko maiatzaren 26a) frantses idazlea izan zen.

Poema intimistak idatzi zituen hasieran, baina geroago Parisko gaizkileen giroa erakusten duten kontakizun errealistak argitaratu zituen: *Jésus la Caille *(1914) eta* L´Equipe *(*Taldea,* 1918). *L´Homme traqué* (*Gizon esetsia,* 1922) eta *Rien qu´une femme *(*Emakume bat besterik ez,* 1924) eleberrietan pertsonaien psikologia bereziak garrantzi handikoak dira. Aipatuez gainera, gogoko zituen idazleen eta pintoreen biografiak argitaratu zituen: F. Villon, Utrillo, Verlaine eta Nervalenak.

## Erreferentziak
Kayak

thumb||alt=|Kayaka eskimalen arraun-ontzia da
thumb||alt=|Kayaka ur lasterretan
**Kayak** arraun-ontzi estu arina da. Brankatik popara estalia da, eta pala biko arrauna erabiltzen duen arraunlariak gerritik behera estalkiaren barnean izan ohi du gorputza. Groenlandiako eta Alaskako eskimalek ehizarako eta arrantzarako erabili izan dute ontzi hori harik eta XX. mendean haren lekua ontzi motordunek hartu duten arte.

Kayaka kirol-ontzi bihurtu zen Europan XIX. mendearen amaieran, eta 1936tik aurrera kayak-estropadak olinpiar jokoetan sartu ziren. Estropada luzeetan eta ur lasterretan ere erabili ohi dira.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Athos mendia

**Atos mendia** izeneko monasterio-errepublika bat osatuz (1926tik aurrera, administrazio-autonomia estatutu berezia dute). 1060. urtetik, emakumeak ezin dira Atos mendian barneratu.
thumb|Simonos Petra monasterioa.
## Atos eskualdea 
336&nbsp;km2 eta 1.472 biztanle (1981) ditu. Hiriburua Karyai da (235 biztanle).

## Monasterioak eta sketaeak 
thumb|Athos mendiaren mapa.
Atos mendiaren 20 monasterioak, hierarkiaren arabera zerrendatuta:
* Lavra Handiaren monasterioa (Mεγíστη Λαúρα / *Megisti Laura*)
* Vatopediou monasterioa (Bατoπαiδíoυ / *Batopaidiou*)
* Iviron monasterioa (Iβήρων / *Iviron*)
* Chelandariou monasterioa edo Hilandar monasterioa (Χiλανδαρíou / *Chilandariou*)
* Dionisiou monasterioa (Δioνυσíoυ / *Dionisiou*)
* Koutloumoussiou monasterioa (Koυτλoυμoυδíoυ / *Koutloumousiou*)
* Pantokratoros monasterioa (Παντokράτoρoς / *Pantokratoros*)
* Xiropotamou monasterioa (Ξηρoπoτάμoυ / *Xiropotamou*)
* Zografou monasterioa (Zωγράφoυ / *Zografou*)
* Dochiariou monasterioa (Δoχεiαρíou / *Docheiariou*)
* Karakallou monasterioa (Kαραkάλλoυ / *Karakallou*)
* Filotheou monasterioa (Φιλοθέου / *Filotheou*)
* Simonos Petra monasterioa (Σίμωνος Πέτρας / *Simonos Petra*)
* San Pablo monasterioa (Αγίου Παύλου / *Agio Pavlou*)
* Stavronikita monasterioa (Σταυρονικήτα / *Stavronikita*)
* Xenophontos monasterioa (Ξενοφώντος / *Xenofontos*)
* Gregoriou monasterioa (Γρηγορίου / *Gregoriou*)
* Esfigmenou monasterioa (Εσφιγμένου / *Esfigmenou*)
* San Pandeleimonos monasterioa (Αγίου Παντελεήμονος /)
* Konstamonitou monasterioa (Κωνσταμονίτου / *Konstamonitou*)

*Sketaeak* edo monjeen komunitateak:
* Prodromos
* Santa Ana
* Kafsokalyvia
* Vatopediko Sketae
* Ivirongo Sketae
* Koutloumousiouko Sketae
* Pantokratorosko Sketae de Pantokratoros
* Sketae Berria
* Lakkoskete
* Xenophontoseko Sketae
* San Basilio
* Provata

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :[National Geographic(https://eu.wikipedia.org/wiki/National_Geographic)-en erreportaia.]
* :Athos mendiari buruzko webgunea.
* :360°ko kuspegi orokorrak.
* Bideoa Youtuben.
Anthops ornatus

***Anthops ornatus*** Anthops generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Anthops ornatus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Ucayali departamendua

**Ucayali** Peruko erdi-mendebaleko departamentua. 130.158 km2 eta 432.159 biztanle (2007) ditu. Hiriburua: Pucallpa. Perun sortutako azken departamentua da (1980), eta Ucayali eta Cruel Portillo herrialdeak hartzen ditu. Ibai nagusia Ucayali ibaia da, eta haren haranean banatzen dira biztanle gehienak. Ekonomia-jarduera nagusia nekazaritza (arroza, artoa, pinaburuak, bananak, sandiak, tea, indabak) bada ere, garapen handia izan du abere-hazkuntzak (behi, zaldi eta zerri-azienda). Industriaren artean ehungintza, papergintza eta zurgintza dira nagusi. Petrolio-hobiak.

## Banaketa administratiboa 
1980an Ucayali eta Coronel Portillo antzinako probintziak batzean sortu zuten baina 1982tik aurrera honako probintziatan banaturik dago:
* Coronel Portillo - Hiriburua: Pucallpa
* Atalaya - Hiriburua: Atalaya
* Padre Abad - Hiriburua: Aguaytía
* Purús - Hiriburua: Puerto Esperanza

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henri Lhote

thumb|270px|Henri Lhote
**Henri Lhote** (Paris, 1903ko martxoaren 16a - Saint-Aignan, 1991ko martxoaren 26a) frantses etnologo eta esploratzailea izan zen.

Ipar Afrikako eta Afrika beltzeko hainbat eskualdetan ibili zen ikerkuntza-lanetan. Hoggar eta Tassili eskualdeetan egin zituen azterketa etnologiko, antropologiko eta arkeologikoengatik izan da bereziki ezaguna. Tuareg herriari buruzko hainbat ikerlan egin zituen, eta Tassilin labar-pintura garrantzitsuak aurkitu zituen. Lanik aipagarrienak dira: *Les Touareg du Hoggar* (1944, *Hoggareko tuaregak*) eta *À la découverte des fresques du Tassili* (1958, *Tassiliko freskoen bila*).

## Erreferentziak
William Dwight Whitney

**William Dwight Whitney** (Northampton, Massachusetts, AEB, 1827ko otsailaren 9a - New Haven, Connecticut, AEB, 1894ko ekainaren 7a) Estatu Batuetako hizkuntzalaria izan zen.

## Biografia 
Sanskrito hizkuntzako aditu handienetako bat izan zen. Ikerketa-talde zabal baten buru zela, Vedak itzuli eta argitaratu zituen, sanskritoaren forma zaharrenean idatziak, eta klasiko bihurtu den lan bat argitaratu zuen, *Sanskrit Grammar *(1879, *Sanskritoaren gramatika*). Bestalde, sanskritoaren hiztegi handi baten lankide izan zen, eta garai hartan Estatu Batuetako hoberena zen, ingelesezko hiztegi orokor baten argitaldari buru izan zen.

## Erreferentziak
Alvise Cadamosto

[thumb|300px|[Gambia ibaia, Cadamostok esploratutako ibaia.]]
**Alvise Cadamosto** edo '''Alvide da Ca' da Mosto'* (Venezia, Veneziako Errepublika, 1432 - 1488ko uztailaren 18a) Veneziako itsasgizona izan zen.

## Biografia 
Mediterraneoan barrena merkataritza-bidaia ugari egin ondoren, Kanariar uharteetara eta Afrika mendebaleko kostaldera (Senegal eta Gambia) abiatu zen, Antonio Da Nolirekin batera, Henrike Nabigatzailea Portugalgo printzeak antolatu zuen espedizioaren buru (1455-1456). Cabo Verdeko uharteak aurkitu zituen bidaia horietan.

*El libro de la prima navigazione per l´oceano a la terre de Nigri'' bidaia eta aurkikunde horien berri ematen duen liburua idatzi zuen (1507an argitara emana).
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Keelung

**Keelung** Taiwango iparraldeko hiria eta portua da, Taipeiko portu nagusia. Taipeiko hiriburuaren hego-mendebalean dago, Ekialdeko Txinako itsasoaren ertzean. 387.207 biztanle ditu (2010).

## Klima 

## Historia 
1626. urtean espainiarrek Espainiar Formosarentzat konkistatu eta gotortu zuten. XVII. mendean alemaniarren mende egon zen, eta XIX. menderako merkataritza-portu garrantzitsua zen.

## Banaketa administratiboa 
## Ekonomia 
Industria (eraikuntzarako gaiak, ontziolak, kimika-industria, tresneria elektrikoa eta mekanikoa), lurpeko aberastasunen ustiaketa (ikatz-hobi handiak) eta merkataritza (jarduera handiko portua) dira ekonomia-baliabide nagusiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eisai

edo  maisu budista japoniar bat izan zen, tradizionalki, Zen budismoa Japonian sartu izana eman zaiona Rinzai eskolaren sortzaile bezala. Bitchū probintzian jaio zen, egungo Okayamako prefekturan). 14 urterekin, bere bizitza monastikoa hasi zuen Hiei mendian, Kyototik gertu zegoena eta Tendai eskolaren gunea zena. 1168an bidaiatu zuen Txinara lehen aldiz, non sei hilabete eman zituen. Hogei urte beranduago, 1187an, iraupen luzeagoko bidaia bat egin zuen, Japoniara 1191n itzuliz, Linji eskolaren maisu bezala (臨済宗, Rinzai-shū japonieraz). 1199an, Kamakurara joan zen, ezarri berria zen Kamakura shogunerriak ondo hartu zuelarik, bere aktibitateak bultzatu zituen buruzagi erlijioso bezala.
Nestor Goikoetxea Araluze

**Nestor Goikoetxea Araluze** (izengoitiak: *Eibartarra*, *Ganeko*, *Urdiola*, *Gixaske*, *Jakinzale* ; Bilbo, 1900eko otsailaren 26a - 1978ko urtarrilaren 14a) bizkaitar idazlea izan zen.

Arabako eta Bizkaiko mendi, folklore, historia, toponimia, eta geografiari buruzko lan ugari eman zuen argitara *Euzkerea, Pyrenaica* eta *Vida Vasca* aldizkarietan. Obra nagusiak: *Andanzas Montañeras* (1930-1973), *Montañas de Euskalherria* (bi liburuki, 1968), *De geografia e historia alavesa*, *En el corazón de Alava: Treviño*, *Leyendas alavesas*, *Las riquezas artísticas de Laguardia*, *Rutas turísticas de Alava* eta *Armerías*.

## Erreferentziak
Jamshedpur

**Jamshedpur** (, hindiz: जमशेदपुर, ) Indiako ipar-ekialdeko hiria da, Jharkhand estatuan dagoena. Kharkai eta Subarnarekha ibaien elkargunean dago, Kalkutatik 220 km-ra. 461.212 biztanle zituen 1991n. Indiako burdingintzako gune nagusia da.

## Historia 
1907. urtean sortu zuen hiria Dorabji Jamsetji Tata industrialariak, eta izugarri handitu zen hurrengo urteetan burdingintzari esker. Indiako Burdingintzako Laborategi Nazionala eta Ranchi Unibertsitateko zenbait Fakultate daude han. Gaur egun, NATOko meteorologo eta irrati-langileak soilik bizi dira uhartean.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andrea Solari

**Andrea Solari** edo **Andrea Solario** (Milan, 1460 inguruan - ?, 1520 inguruan) italiar pintorea izan zen.

## Biografia 
Lehenengo lanak bere anaia Cristofanorekin egin zituen. Venezian, Frantzian eta Flandrian lan egin ondoren Milana itzuli zen.

Konposizioa eta koloreen erabilera bikaina dira Solarioren ezaugarri nagusiak (Lonbardiako eskolako kolorista onenetakoa izan zen); aipagarria da batez ere Veneziako eskolak eta Leonardo Da Vincik Solarioren lanetan izan zuten eragina.

Haren lan nagusiak:* Igokundea,* *Ama Birjina eta Haurra San Jose eta San Jeronimorekin, Egiptorako ihesa.*

## Erreferentziak
Lois Mailou Jones

**Lois Mailou Jones** (Boston, Ameriketako Estatu Batuak, 1905eko azaroaren 3a - 1998ko ekainaren 9a) margolaria eta irakaslea izan zen.

Arte- eta diseinu-ikasketak egin zituen Bostonen, Parisen eta Italian. Artearen irakaskuntzako lizentzia lortu zuen 1945ean Howard Unibertsitatean. Pintura eta diseinuko irakaslea izan zen hainbat urtez unibertsitate horretan bertan. Ehungintzako diseinatzaile eta moda-ilustratzaile gisa ere lan egin du, baina batez ere olio-pinturengatik eta ur-koloreengatik da ezaguna. Afrikar jatorrikoa denez, nabarmenak dira kolore eta diseinu biziko afroamerikar irudiak Jonesen lanetan. Sari asko jaso ditu.

## Erreferentziak