Orconera Iron Ore Company Limited

**Orconera Iron Ore Company Limited** Euskal Herriaren industrializazioan rol garrantzitsua izan zuen enpresa izan zen. 1873ko uztailaren 17an sortu zen Londresen, nazioarteko kapitalarekin, Ortuella, Barakaldo, Abanto eta Trapagaranen zeuden Magdalena, Orconera, Previsión, Carmen, Ser, San Antonio, Mora eta Union meatzeetako burdina ustiatzeko. Meatze hauek eta kontzesioak zuen trenbidea Ybarra Hermanos y Compañíarenak ziren. Barkuek artile hori garraiatzen zuten, eta burdina pisua emateko erabiltzen zuten, bereziki Ingalaterrara, baina baita Amerikara ere. Burdina zeramaten itsasontziek bueltako bidean beste produktu batzuk ekartzen zituzten, eta bide horretan garrantzia hartu zuen Bilbo-Cardiff bideak: Galesera burdina eramaten zen, eta bueltan ikatza ekarri, Asturiasen produzitzen zena baino kalitate hobea zuena. 1856an egoera guztiz aldatu zen: Henry Bessemerrek bere izena daraman prozesua patentatu zuen. Bizkaiko burdinak askoz emaitza hobeak ematen zituen, fosforo gutxi zuelako; Erresuma Batura egindako esportazioak biderkatu ziren. 1863tik aurrera burdinaren salmenta erraztu zen, fiskalitatea aldatzearen ondorio.

Egoera horretan, Bizkaiko meatzaritzak gorakada handia izateko aukera guztiak zituen. Ingalaterrak minerala eros zezan, azpiegitura antolatu zen lehenengo: burdina meatzetatik itsasontzietara eraman behar zen, eta horretarako idien bidez gurdietan eramateko sistema hobetu behar zen. Meatzaritza enpresei, garraio enpresak eta mearen salerosketa enpresak gehitu zitzaizkien. Sistemaren antolaketan bost maila zeuden: meatzeen jabeak, burdina erauzten zuten enpresak, meatzetik portura minerala zeramaten enpresak, esportazio enpresak eta ontzigileak. Maila horietan guztietan atzerriko eta Bizkaiko enpresen kapitala nahastu zen, baina denborarekin atzerritarren kapitala handituz joan zen. Orconerako kasuan, Ybarra anaiek meatzearen, materialaren, haren garraioaren eta lan siderurgikoaren truke irabazi zuten dirua.

## Geologia 
Aspaldidanik ezagutzen ziren Triano inguruan zeuden burdin baliabideak. Mota ezberdinetako burdina aurki zitekeen: hematitea eta goethita, erraz molda eta ustia daitezkeen burdin oxidoa; txirtea, buztinarekin nahastutako minerala karstifikazioaren ondorioz; eta siderita, burdin karbonatoa. Bizkaiko antiklinorioan kokatua, Toucasiako kareharria moduan ezagutzen den unitatean zegoen ustiatutako minerala. Unitate hau Aptiar garaiko arrezife batean sedimentatutako material karbonatatuz osatuta dago. 50 eta 150 metro arteko lodierako pakete baten agertzen zen, material detritikozko bi unitate lodiz inguratuta: azpian 1.100 metroko lodierako hareharriak eta lutitaketa gainean Bilboko tupa bezala ezagutzen den tupa eta hareharrizko bi unitate elkargurutzatuta. Talde osoa ipar-ekialdetik Sol failak mugatuta dago, eta faila planoan siderita ugari agertzen da, filoi baten eran. Gaur egun ustiatutako zonaldeak askoz beherago geratu dira, eta putzuak eratu dira bertan, Hostión, Parkotxa eta Blondis bezalakoak.

Toucasiako kareharriaren barruan mineralizazioa NO-SE norabidean ematen da, itxura lentikularrarekin. Kareharri grisak dira, argiak gainazaletik eta ilunak apurtzerakoan. Estratuak dituzte, nahiko argiak. Oxidoetan burdin kantitatea %50-60 ingurukoa da eta karbonatatuetan %35-40 artean. Orconera izeneko ustiapen eremua ere bi failek mugatzen zuten, Orconera V eta Orconera VI izenekoak, biak NO-SE norabidekoak.

## Historia 
### Enpresaren sorrera eta lehen urteak 
thumb|Bizkaiko meatzeen eremuak. Gorriz eta berdez, Orconerak ustiatutako eremuak.
thumb|Enpresako jabeen bisita 1883an.
Enpresa Londresen sortu zen, Dowlais, Consett eta Kruppek kapitalaren laurden bana jarrita. Beste laurdena Ybarra Hermanos y Compañíaren esku geratu zen. Hasiera batean Dowlais eta Ybarraren arteko negozio gisa aurreikusi zen, baina beranduago Consett eta Kruppi ere sarbide eman zitzaien. Enpresak 200.000 tona bidali behar zituen atzerrira urtean, eta beste 100.000 Barakaldon geratzen ziren. 1882tik aurrera Bizkaiko Labe Garaien esku geratu ziren 100.000 tona horiek, pezeta erdi ordainduz tona bakoitzeko.

1886an, langile kopuru batek enpresari galdetu zion ea euren diruaren zati bat enpresaren kontuan gorde zitekeen, aurrezki kutxa gisa eginez. Enpresak Bilboko Bankuari galdetu zion ea posible zen kontu bat horrela erabiltzea, eta baiezkoa jasotako Bizkaiko lehen enpresa izan zen aurrezki kutxa propio bat izan zuena.

1900ean, hala ere, mea kopurua gutxitzen joan zen. Garai horretara arte ustiatutako hematitea agortzen ari zen eta meatzariak beste material batean jarri zuten arretan: buztinekin nahastuta agertzen ziren burdin zatiak, garai horretara arte hondakintzat hartzen zirenak. Material horri *txirte* izena ematen zitzaion eta guneei *txirtera*. Material horren garbiketarako *tromel* izeneko garbilekuak instalatzen hasi ziren. Loma jeneralak langileen bizi-baldintzak zuzenean ikusi nahi izan zituen, eta bere deskribapenaren arabera 300 langile inguru bizi ziren «txerrientzat ere balio ez zuten» barrakoietan.

Greba hori bereziki garrantzitsua izan zen langile mugimenduarentzat, baina aldi berean langileek ikusi zuten eurek bakarrik lor zitzaketela helburuak eta, beraz, sindikatuen sarrera geldotu zuen. 1892 eta 1893an berriro egon ziren protestak, horietako lehena Orconeratik abiatuta, baina 1910eko greba orokorra hasi arte ez zen egon beste gatazka garrantzitsurik. 1910eko uztailaren 15ean bederatzi orduko lan-aldia eskatzeko greba piztu zen, baina patroiek ez zutenez nahi, bi hilabetez hedatu zen greba. Irailaren 6an Martínez Rivasek onartu zituen eskariak, eta hurrengo egunean Horacio Echevarrietak. Patroinala bereizita, irailaren 20an eskariak onartu zituzten. Azken finean, Rivas eta Echevarrietaren meatzeak Orconeraren meatzeez inguratuta zeuden, Zugaztietan.

### Gerren arteko tartea 
thumb|Orconeraren instalazioak, trenbidea eta aireko tranbia.
Lehen Mundu Gerran Bilboko burdinak garrantzi handia izan zuen, neutraltasunari esker esportazioak posible zirelako, nahiz eta beherakada nabarmena izan. 1913an Bizkaiak esportatzen zuen burdinaren %64 Erresuma Batura zihoan, %28 Alemaniara eta bestea Bizkaian bertan, Frantzian edo Belgikan erabiltzen zen. 1914an esportazioak murriztu ziren, gerraren hasiera zela eta, eta 1915ean Alemaniara ez zen ezer ere esportatu. Alemaniak blokeoa ezarri zion Erresuma Batuari, eta Orconera Iron Oreren jabeetako bat Krupp zenez, alemaniarra, kasua epaitegietan egon zen Erresuma Batuan, "etsaiarekin negozioen aurkako legea" erabilita. Pobeñako garbilekuan (ikus beherago) garbitzen zen metal gehiena Kruppek erosten zuen, eta horregatik esparru hori ia geldi egon zen 1915etik aurrera. Orconerak 1913an 636.000 tona ekoiztu zituen eta 1915ean 400.000 izan ziren.. Izan ere, 1916 eta 1918 artean Erresuma Batuak behar gorria zuen. Barne baliabideekin aritu ziren hasieran, batez ere txatarra eta mineral fosforikoarekin altzairua egiten, baina Bizkaitik zetorren metal ez-fosforikoa oraindik beharrezkoa zitzaien eta, horregatik, 1916ean prezioa igo zen, Alemaniara egiten ziren bidalketa eza ere ordainduz Bigarren Mundu Gerran zehar produkzioa jaitsi zen, hala ere. Beste meatze batzuetan bezala, Orconerak ere presoak erabili zituen derrigorrezko lanetan, 200 inguru 1939ean, Bizkaia batailoikoak. 1940eko hamarkadan Bizkaiko Labe Garaiek Orconerako akzioak erosi zituzten, eta 1950ean meatzeen eskubideak erosi zituen, 21 milioi pezeta ordainduta. 1870tik Ybarratarren ondorengoei ordaintzen zien erabilera eskubidea, baina jada 100 baino gehiago ziren.

### Orconerako trenbidea 
thumb|Orconerako trena, mineralez betea.
thumb|Orconerako trena, 1890-1910 artean.
Orconera Iron Orek jadanik Ybarra familiak zuen tren kontzesioa ere ustiatu zuen, urteroko diru baten truke. Juan eta Gabriel Ybarrak eta Cosme Zubiriak euren seme nagusiei minerala ekartzeko trenaren ustiaketa oparitu zieten. José Antonio Ybarra Arregi, Fernando Luis Ybarra Aranbarri eta José María Zubiria Ybarrak, esfortzu handirik gabe, negozio oso garrantzitsu bat eskuratu zuten. 1871 eta 1873 artean etorkizunean Orconerako zuzendari izango ziren batzuk eta diputatu talde batek José Antonio Ybarraren agindupean lortu zuten euren trenbidea eraikitzeko ordaindu beharreko muga-zergez salbuetsita egotea. Trenbidearen eraikuntzan 11.235.000 pezeta inbertitu ziren

Trenbidea Lutxanan hasten zen, itsasadarreko kargalekuetan. Lehenengo bi kilometroak Ansio inguruan egiten zituen, eremu lauetan. Ondoren goranzko bidea hartzen zuen Trianora, 22,5 milesimako igoera batekin. Erdibidean Granada izeneko geltokia zegoen, Granada errekatik gertu. Bide guzti hori burdinbide bikoitzarekin egiten zen. Granadatik bi bide ateraten ziren: lehenengoak bi kilometro zituen, trenbide bakarrean, eta Triano mendian barrena joaten zen César meatzeraino, 200 metroko altueran; bigarrena %17ko malda hartzen zuen plano inklinatu bat zen, Orconerako meatzeraino iristen zena, 330 metrotan, Zugaztietatik gertu. Azkenik, Lutxanatik 1.800 metroko beste bide bat ateratzen zen Barakaldon Ybarra anaiek zuten El Carmen enpresaraino.

Orconerak halako bost ireki zituen, bata bestearen ondoan, 1877ko abenduaren 11an Lutxanan. Errotabarria etxea eta Lutxana dorrearen artean 464 metro zituzten kargaleku horiek eraikitzeko. Egurrez eraiki zituzten, altuera ezberdinetan, itsasaldia edozein izanda ere kargatu ahal izateko. 1884an lehen aldaketak egin zituzten, goiko plataforma hedatuz barkuetan errazago kargatzeko; izan ere, barku gehienak jada ez diren 1.000 tonakoak baizik eta 2.000koak. 1920ko hamarkadan erdiko bi kargaleku kendu eta handiago bat eraiki zuten, barku handiagoak kargatu ahal izateko. Azkenik, hamarkada horren amaieran, metalezko kargaleku bat eraiki zen, zinta sistema batekin.

Pobeñako garbilekuak hondartzarako bidea itxi zion herriari, bertakoen kexekin. Ura Valles eta Morenillo ibaietatik ateratzen zen, 380 metroko tuberia batenbidez eta garbilekuraino igotzen zen. Gaur egun itsasora ireki da garbilekua zegoen eremua eta padura txiki bat da. Orconerak Lutxanan zein Trianon horrelako etxebizitzak planifikatu zituen. Gaur egun Zugaztietan kontserbatzen diren etxeetako batzuk, Orconerak bere langileentzat eraikitakoak izan ziren.

### Beste azpiegitura batzuk 
Enpresaren hedadura dela eta, hainbat azpiegitura sortu zituzten langile eta familientzat. Fernando Luis Ybarra Aranbarrik hainbat eraikin bultzatu zituen, tartean Zugaztietako zahar-egoitza, meatzarien seme-alabentzako San Fernando Asiloa izeneko eskola edo Trianoko Meatzarien Ospitalea. Eraikin hauek nola edo hala izan zuten Orconera eta Ybarra Anaien babesa. Trianoko Meatzarien Ospitalea kontsultorio txiki bat zen, baina Areiltza doktorea bertako zuzendari izendatu eta gero baliabideak asko hobetu ziren.

Lehen aipatu den bezala, Espainiako Gerra Zibilean kontzentrazio esparruak ezarri ziren Zugaztietan, eta derrigorrezko lanetan aritu ziren hainbat preso. Orconerako eraikin batzuk erabili ziren horretarako, tartean San Fernando eskola edo Guardia Zibilaren kuartela, Orconeraren jabetza zena eta Santa María Magdalena kaleko 20, 22 eta 24 zenbakiak babestuta daude.

Trenbidearen zatiak eta egindako lur-erauzketak ere babestuta daude, Abanto-Zierbenako inguruan. Pobeñako garbilekuen eremuan egindako eraikuntzak (administratiboak, makinaria gordetzekoak...) hutsik daude, eta paretetako batzuk falta zaizkie. Hala ere, babesturiko eraikinak dira.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Industrializazioa Euskal Herrian
* Bizkaiko Labe Garaiak
* Société Minière et Metallurgique Peñarroya

## Kanpo estekak 
* Km. 130: Tranvía aéreo y lavadero de la Orconera, azpiegitura hauei buruzko azalpen zabala.
* Trenbidearen eraikuntzari buruzko blog sarrera