Mortero (eraikuntza)

[thumb|[Adreiluak elkarri lotzeko erabilitako morteroa]]
**Morteroa** eraikuntza-blokeak elkarri lotzeko eta haien arteko hutsuneak betetzeko erabiltzen den ore erabilerraza da. Morteroa gogortu egiten da lehortzen denean, eta egitura agregatu zurruna eratzen du. Mortero modernoak harea, zementua edo karea bezalako aglutinatzaile bat eta ura nahastuta sortzen dira. **Kareore** ere esaten zaio, nahiz eta adiera hertsian kare-morteroa izendatzeko erabiltzen den.

Hainbat mortero mota daude:
*lur-morteroa
*kare-morteroa (kareorea)
*igeltsu-morteroa
*zementu-morteroa
Zementuz eta karea dituen morteroari (karea % 10-60 artean) sasimorteroa deitzen zaio.

Mortero bati agregakinak gehitzen badizkiogu (harea edo/eta legarra) hormigoia lortzen da.

## Historia
Lehenengo eraikuntza oreak lokatzezkoak eta buztinezkoak ziren , Jeriko (K.a. 10. milurtekoa) edo Ganj Dareh (K.a. 8. milurtekoa) hirietako eraikinetan ikus daitezkeenez. Mohenjo-daron lehen kareore aztarnak aurkitu dira.

Egiptoko lehen piramideetan, Inperio Zaharrean eraiki zirenak (K.a. 2600-2500), kareharrizko blokeak lokatz eta buztinez, edo buztin eta hareaz lotzen ziren. Ondorengo piramideetan, morteroa igeltsuz edo karez egina zegoen. Igeltsuzko morteroa, funtsean, igeltsuzko eta hareazko nahasketa bat zen, eta nahiko biguna. K.a. 2. milurtekoko eraikuntza babiloniarrek karea edo galipota erabili zuten morterorako.

Historikoki, jarraian hormigoizko eta morterozko eraikuntza Grezian agertu zen. Megarako lurpeko akueduktuaren indusketak agerian utzi du gordailu bat, 12 mm-ko lodierako mortero puzolaniko batez estalita zegoena. Akueduktu hau K.a. 500ekoa da. Mortero puzolanikoa karez egindako morteroa da, baina errauts bolkanikoz osatua dago, ur azpian gogortzeko aukera ematen diona; horregatik, zementu hidraulikoa esaten zaio. Greziarrek, Thira eta Nisiros greziar uharteetako sumendi-errautsa lortzen zuten, edo, garai hartan, Dicaearchia (Pozzuoli) greziar koloniakoa, Napolitik gertu. Geroago, erromatarrek mortero eta zementu puzolaniko zeritzana egiteko metodoak eta erabilera hobetu zituzten. Geroago ere, erromatarrek puzolanarik gabeko mortero bat erabili zuten terrakota birrindua erabiliz, nahastean aluminio oxidoa eta silizio dioxidoa sartuz. Mortero hori ez zen mortero puzolanikoa bezain indartsua, baina, trinkoagoa zenez, uraren sartzea hobeto eragozten baitu.

Mortero hidraulikoa ez zegoen eskuragarri antzinako Txinan, ziurrenik errauts bolkanikorik ez zegoelako. 500 inguruan, arroz likatsuzko salda kare hilarekin nahastu zen arroz-mortero itsaskorraren konposatu organiko/ezorganiko bat egiteko, kare-morteroak baino urarekiko erresistentzia handiagoa zuena.

Ez da ongi ulertzen zergatik galdu zen morteroak eta zementu hidraulikoak egiteko artea ia bi mila urtez, hain zabaldua izanik greziarren zein erromatarren artean. Erdi Aroan, katedral gotikoak eraiki zirenean, karea zen morteroaren osagai aktibo bakarra. Kareore ondua degradatu egin daitekeenez urarekin kontaktuan egotean, egitura askok sufritu egin zuten mendeetan zehar haizeak barreiatutako euriagatik.

Industria-iraultzara arte, behin betiko itsasgarri izango ziren morteroak edukitzeko beharra ez zen nabaria izan herrialde industrializatuetan. XIX. mendean jada, egitura asko mortero iraunkorrik erabili gabe eraikitzen ziren, eta haien hauskortasun erlatiboa mantentze sarriarekin orekatzen zen, denboraren poderioz ezaugarri babesle eta itsasgarriak galtzen bitzituen. Industriak eskatzen zituen nabigazio-egiturak ugaritu ahala, ur azpian gogortzen ziren mortero erresistenteak garatu ziren. Horren ondorioz, kareore hidraulikoa eta, ondoren, zementuak aurkitu (edo berraurkitu) ziren. Zementu horiek, XX. mendearen erdialdetik aurrera, ohiko material bihurtu ziren herrialde industrializatuetan.

Orain aglutinatzailerik ohikoena Portland zementua da, baina antzinako kare aglutinatzailea oraindik erabiltzen da kasu berezietan.

## Nahasketa
Morteroen nahasketa ez da hormigoiarena bezalakoa, agregatu larririk ez duenez, trinkotasun ezberdina baitu. Eskuz egin daiteke, oraska batean aitzur batekin edo perrail batean igeltsero koilara batekin, edo mekanikoki nahasgailu edo morterero batean.

## Motak
### Kare-morteroa
Kareorea karez, hondarrez eta urez egindako morteroak dira. Erabilitako karea airekoa edo hidraulikoa izan daiteke, airearekin kontaktuan karbonatatzen bada (airekoa) edo uretan gogortzen bada (hidraulikoa).

Kare-morteroa transpiragagarritzat jotzen da, hezetasuna askatasunez mugitzeko eta gainazaletik lurruntzeko aukera ematen duelako. Eraikuntza zaharretan, denborarekin mugitzen diren paretak dituztenetan, egituran euri-ura sartzen uzten duten pitzadurak aurki daitezke. Kare-morteroak hezetasuna lurruntzea uzten du, eta horma lehor mantentzen. Horma zahar bat zementu-morteroz junturatzeak edo zarpiatzeak lurruntze naturala geldiarazten du, eta arazoak sor ditzake.

### Zementu-morteroa
Zementu-morteroaren osagai nagusiak Portland zementua (aglutinatzailea), hondarra (agregatu fina) eta ura dira. Gehigarriak edo koloratzaileak ere izan ditzake.

Portland zementua Joseph Aspdinek asmatu zuen 1794an eta 1824ko abenduaren 18an patentatu, neurri handi batean mortero erresistenteagoak garatzeko ahaleginen ondorioz. XIX. mendearen amaieran egin zen ezagun, eta 1930ean kare-morteroa baino hedatuagoa bihurtu zen. Portland zementuaren abantailak nagusia da azkar eta indarrarekin gogortzen dela, eta horrek eraikuntzaren erritmo azkarragoa ahalbidetzen duela. Gainera, langile kalifikatu gutxiago behar dira Portland zementuzko egitura bat eraikitzeko.

Hala ere, Portland zementua ez da erabili behar kare-morteroz egindako eraikin zaharrak konpontzeko edo zeharberritzeko, horiek behar bezala funtzionatzeko kare-morteroaren malgutasuna, leuntasuna eta transpiragarritasuna eskatzen baitu.

## Ikus, gainera
*Paleta
*Laukaia

## Erreferentziak
## Kanpo estekak