Lorezaintza

eskuinera|thumb|350px| Albert-Kahn museoko Japoniako lorategia.
350px|Lorategi tradizional bat|thumb
[thumb|350px|Lorezaintza [baratzezaintzarekin lotuta dago.]]

**Lorezaintzak** gune berdeak, lorategiak eta landareak diseinatu, landatu, zaindu eta mantentzeaz arduratzen den artea eta teknika da. Lorezaintza hainbat jakintza-arloekin lotuta dago, batez ere baratzezaintzarekin eta nekazaritzarekin. Metodoak landareak ereitea, landatzea eta hazteko baldintza idealetan mantentzea dakar. Antzinarotik jasotako praktika zahar honek behar estetikoak edota nutrizionalak betetzen ditu.

Lorezaintzako metodoak, nekazaritzakoak bezala, klimaren, lurzoruaren, erabileren eta lorezainarentzat eskuragarri dauden baliabideen arabera aldatzen dira. Ondorioz, lorategien artearen barruan aniztasun handia dago.

## Definizioak 
Lorezaintza landareen itxuraren arabera, fruituak, barazkiak, loreak edo belarrak eremu jakin batean landatzeko prozesua da. Nolabait, era estetiko baten landareak konbinatzea bilatzen du. Lorezaintza espazio ireki zein itxi batean egin daiteke (harginak), bai estetikagatik, bai gustuagatik, bai elikadurarako ere. 
Lorezaintza artearen eta naturaren bidezko edertasunaren adierazpen estetikotzat har daiteke; batzuetan estatus bat erakusteko modutzat edo harrotasun nazionalaren erakusgarritzat.

Lorezaintza tradizionalean, estetikari eta aisiari begira diseinatzen dira lorategiak. Lorategi tradizional askoren diseinuetan lerro zuzenak eta irudi geometrikoak nagusitzen dira.

Ingurumen-lorezaintzan, ordea, natura eredu gisa hartzen da, eta lorategi tradizionalen zurruntasun geometrikoa hausten da, efektu naturala lortzeko. Hala, lurrazala ez da laua izaten, baizik eta aldapekin eta bihurguneekin. Bideak okerrak dira, eta neurri eta altura desberdineko landareekin jokatzen da.

Orokorrean, paisajismoaz edo lorategiko arkitekturaz hitz egiten da, bestetik, lorategi bat asmatzeko edo sortzeko arteaz ari garenean.

## Baratzezaintza eta lorezaintza 
Sarritan bi aktibitate hauek nahastu egiten dira, oso gertukoak baitira. Lorezaintzaren eta baratzezaintzaren arteko aldea balioen eta bitartekoen arteko aldea da: lorezaintza entretenimendua edo diru-sarrerak osatzeko bitartekoa izan daiteke, eta nekazaritza edo baratzezaintza, berriz, zirkuitu ekonomiko handietan sartzen dira, azalera, kantitate eta praktika oso desberdinekin.

Lorezaintzak, ia beti, eskulana eskatzen du, eta kapital eta baliabide mekaniko gutxi erabiltzen ditu. Tresna batzuk ohikoak dira: pala, eskuarea, saskia, ureztagailua, orga bat. Konparazio batera, nekazaritza traktoreez, segagailuez, ongarri kimikoez, ureztatze-sistemez eta abarrez baliatzen da. 
Lorezaintza terminoa partikularrek erabiltzeko, gozatzeko eta kontsumitzeko erabiltzen da; baratzezaintza, berriz, fruituak, loreak, lekaleak eta beste landare-produktu batzuk ekoizteko lanbide-jarduera da.

## Lorezaintzaren historia 
### Antzinaroa 
Adituen arabera, basoko lorezaintza, basoan oinarritutako elikagaiak ekoizteko sistema, munduko lorezaintza mota zaharrena da. Basozaintzako lorategiak historiaurrean sortu ziren, oihanez estalitako ibaien ertzetan eta montzoi eskualdeen inguru hezeetan. Familiek beren ingurune hurbila hobetzeko mailaz mailako prozesuan, zuhaitz eta mahatsondoetako espezie erabilgarriak identifikatu, babestu eta hobetu ziren, eta, bestetik, nahi ez ziren espezieak kendu egin ziren. Denborarekin, kanpoko espezieak ere aukeratu eta txertatu ziren lorategietan.
[thumb|[Datil-palmondoa.]]
Lehen zibilizazioak agertu ondoren, gizabanako aberatsak zein boteretsuak lorategiak sortzen hasi ziren helburu estetikoekin. Erresuma Berriko Antzinako Egiptoko hilobietako pinturek (K.a. 1500 inguruan) baratzezaintza apaingarriaren eta paisaiaren diseinuaren lehen ebidentzia fisikoak ematen dituzte: Loto-loreez betetako urmaelak irudikatzen dituzte, akazia eta palmondoen ilara simetrikoz inguratuta. Antzinako lorategi apaingarrien adibide nabarmen bat Babiloniako lorategi esekiak izan ziren, Antzinako Munduko Zazpi Mirarietako bat. Era berean, Erroma zaharrean dozenaka lorategi zeuden.

Antzinako egiptoar aberatsek lorategiak erabiltzen zituzten itzala emateko. Egiptoarrek arbola eta lorategiak jainkoekin lotzen zituzten, beren jainkoek lorategiak atsegin zituztelakoan. Antzinako Egiptoko lorategiak harresiz inguraturik egoten ziren, ilaratan landatutako zuhaitzekin. Landatzen ziren espezierik ezagunenen artean datil palmondoak, sikomoroak, fikusak, intxaurrondoak eta sahatsak zeuden. Lorategi horiek estatus sozioekonomiko altuagoaren adierazgarri ziren. Gainera, antzinako egiptoar aberatsek mahastiak landatzen zituzten, ardoa klase sozial altuenen ikurra baitzen. Loreen artean arrosak, mitxoletak, asteraceaeak eta lirioak egiptoarren lorategietan ere aurki zitezkeen.

Asiria ere ezaguna zen bere lorategi ederrengatik. Zabalak eta handiak izan ohi ziren, eta haietako batzuk ehizarako erabiltzen ziren, eta beste batzuk aisialdiko lorategietarako.altzifreak eta palmondoak ziren gehien landatutako zuhaitzetako batzuk.

Kuxeko Erresuma, Nubian, baziren lorategi ederrak.

Antzinako erromatarren lorategiak heskai eta igokariz hornituta zeuden, eta lore ugari erakusten zuten: Akanthusak, crocusak, ziklamenak, hiazintoak, lirioak, huntza, izpilikua, liliak, mirtoa, nartzisoak, mitxoletak, erromeroak eta bioletak zituzten. Ohikoa zen estatuekin eta eskulturekin lorategiak apaintzea ere. Parterreak ezagunak ziren erromatar aberatsen patioetan.
thumb|Lorazain bat lanean, 1607ko marrazkian.
### Erdi Aroa 
Erdi Aroa helburu estetikoetarako lorategien gainbehera-garaia da. Erroma erori ondoren, sendabelarrak landatzeko eta/edo elizetako aldareak apaintzeko egin zen lorezaintza. Monasterioek lorategiak diseinatzeko eta baratze-teknika biziak erabiltzeko tradizioa mantendu zuten Europan. Normalean, monasterioko lorategiak praktikoak ziren: baratzeak, erizaintzako lorategiak, hilerriko baratzeak eta mahastiak izaten ziren. Monasterio batzuek "patio berde" bat ere izan zezaketen, belarrez eta zuhaitzez osatutako lursail bat, non zaldiak bazka zitezkeen.

Erdi Aroan ere lorategi islamikoek eragin handia izan zuten. Lorategi horiek persiar lorategien ereduari jarraituz eraikitzen ziren, eta murruz itxita eta lau ur-ibilguz banatuta egoten ziren. Normalean, lorategiaren erdialdeak urmael bat edo pabiloi bat izaten zuten. Lorategi islamikoen ezaugarri nagusiak mosaikoak eta azulejoak ziren; errekak eta lorategi horietan eraikitzen ziren iturriak apaintzeko erabiltzen ziren azulejoak.

XIII. mendearen amaieran, europar aberatsak lorategiak landatzen hasi ziren, bai aisialdirako eta baita ere sendabelarrak eta barazkiak eskura izateko. XIV. mendearen hasieran gozamen estetikoaren kontzeptua agertzen hasi zen lorategiaren kontenplazioan, eta hori, zalantzarik gabe, Italiako penintsulako erdialdeko eta iparraldeko eskualde batzuetako errealitatearen isla da.

### Pizkundeko lorategia 
XVI. eta XVII. mendeetako lorategiak simetrikoak ziren, proportzionatuak eta orekatuak, itxura klasikoarekin. Lorategi horietako gehienak erdiko ardatz baten inguruan eraikitzen ziren, eta heskaiek zati ezberdinetan banatzen zituzten. Ohikoa zen lorategiek parterre karratuak izatea, hartxintxarrezko bideek bereiziak. Pizkundeko lorategiak eskulturaz, topiariaz eta iturriez apainduta egoten ziren. XVII. mendean, korapilo-lorategiak eta heskai-labirintoak ezagunak egin ziren. Garai horretan, europarrak lore berriak landatzen hasi ziren, hala nola tulipanak, ilen kultibatuak eta ekiloreak. XVII. mendean lorezaintzan Frantziako lorategi simetrikoa eta ordenatua izan zen estilorik ohikoena. Adibide gisa Vaux-le-Vicomte jauregiaren lorategiak eta Versaillesko jauregiarenak ditugu.

### Barrokoko lorategia. XVIII. mendea 
[thumb|300px|Sheffield parkea, XVIII. mendean [Capability Brownek diseinatutako paisaia-lorategia.]]
XVIII. mendean, lorategiak modu naturalagoan diseinatzen hasi ziren, harresirik gabe. Belar leun eta izurtuzko estilo hau, etxeraino lerro zuzenean zihoana, trinkoak, gerrikoak eta zuhaitz-sakabanaketak eta aintzira sigi-sagatsuak, modu ikusezinean bildutako ibai txikiz osatuak, estilo berri bat osatzen zuten paisaia ingelesaren barruan, "lorategirik gabeko" paisajismo forma bat, aurreko estilo formalen hondar ia guztiekin bukatzen zuena.
* **Komunitate-baratze-lana**: Jarduera sozial bat da, non pertsona talde batek lur-eremu bat lantzen duen, produktu freskoak, belarrak, loreak eta landareak eskuratzeko aukera emanez, baita lan asegarria lortzeko aukera, auzoa hobetzeko aukera, komunitate-sentsazioa eta ingurumenarekiko lotura ere.
* **Lorategiak partekatzeak**: Lur-jabeak eta lurra behar duten lorezainak elkartzen ditu.
* **Lorezaintza ekologikoa**: Metodo natural eta jasangarriak erabiltzen ditu, genetikoki eraldatu gabeko laboreak hazteko.
* **Lorezaintza biodinamikoa**: Lorezaintza organikoaren antzekoa da, baina Rudolf Steinerren ideietatik ateratako hainbat kontzeptu esoteriko barne hartzen ditu, hala nola ereiteko eta landatzeko egutegi astrologikoa eta soro eta konpost prestaketa bereziak.
* *Lorezaintza komertziala*: Baratzezaintza mota intentsiboagoa da. Tokiko nekazariek barazkiak, fruta ez-tropikalak eta loreak ekoizten dituzte.
* **Lurrik gabeko lorezaintza**.
* **Lorategi botanikoa**: Landare dibertsitatearen zaintza, ikerketa eta ezagutza zabaltzeko erakundeak dira.

## Lorezaintzako tresna espezifikoak 
### Tresna tradizionalak 

Fitxategi:Pickaxe.jpg|Lur-mugitzailearen pikotxa.
Fitxategi:Houe Mali1.jpg|Eskuzko aitzur desmuntagarria Malin erabilita.
Fitxategi:Cisaille2.jpg|Eskuzko belar-guraizeak.
Fitxategi:Secateurs8.jpg|Egur tamaina eta gogortasun desberdinetara egokitutako inausketa-guraizeak.
Fitxategi:Scies jardinage.jpg|Inausketa-zerrak, arborikultura-zerrak, tolesturako edo kurbatutako xafla-zerrak.
Fitxategi:Jardinage petits outils.jpg|Lorezaintzako tresna txikiak: lore-sardexka eta transplantatzeko paleta.
Fitxategi:Griffoir6 (1).jpg|Lorategiko atzaparra lurra askatzeko eta belar txarrak kentzeko.
Fitxategi:Couteau à désherbage.jpg|Belar txarrak kentzeko labana
Fitxategi:Fan-shaped leaf rake.jpg|Banbuzko arrastela.
Fitxategi:Bêche.jpg|Pala.

### Osagarriak 

Fitxategi:Gants jardinage.jpg|Lorezaintzan aritzeko eskularru desberdinak.
Fitxategi:Liens jardinage.jpg|Lorategirako egokiak diren lokarriak, malguak edo zurrunak.
Fitxategi:Arrosoir 6 litres.jpg|Altzairu galbanizatuzko ureztaontzia.
Fitxategi:Tabourets de jardinage.jpg|Hiru aulki desberdinak.
Fitxategi:Hotbed (PSF).png|Txasisa.

### Tresna mekanikoak 

Fitxategi:Tondeuse.png|Belarra mozteko makina mekanikoa, pala birakariekin.
Fitxategi:Rotary tiller compact.jpg|Errotilagailua.
Fitxategi:Chainsaw.JPG|Motozerra.
Fitxategi:Stihl FS350.jpg|Esku-motosega.

### Ibilgailuak 

Fitxategi:Dolmar Rasentraktor RM-72.13 H.JPG|Belarra mozteko makina-ibilgailua (Dolmar RM-72.13 H).
Fitxategi:Ferguson trekker Fruggo1.jpg|Massey Ferguson 35 traktorea.
Fitxategi:Farm Tractor vs CUT vs Garden Tractor.jpg|Mikrotraktorea eta lorategiko traktorea.

## Lorategi botanikoa 
Lorategi botanikoak eragile publiko, pribatu zein misto batek sortutako instituzioak dira. Bere helburua landare dibertsitatearen zaintza, ikerketa eta ezagutza zabaltzea da. Honen ezaugarri ezagunenak, landare biziduneko bilduma zientifikoak publikoari erakustea, eta hauetako helburu batzuk lortzeko lantzen dira: bere kontserbazioa, ikerketa, dibulgazio eta irakaskuntza. 

Lorategi botanikoetan mundu osoko toki desberdinetako lore eta landare mota ezberdinak jartzen dituzte, orokorrean landereen mundu honi buruz biztanleen interesa pizteko.

[thumb|[Adelaidako lorategi botanikoa, Australian.]]

## Lorezaintza ekologikoa 
Lorezaintza ekologikoak ingurumena errespetatu nahi du eta, naturaren dinamikari jarraituz, bizitzarako espazio osasungarriak lortu nahi ditu. Lurraren ezaugarriak indartzen ditu, emankortasuna kasu, eta landareen eta izaki bizidunen arteko oreka mantentzen eta/edo berreskuratzen saiatzen da.

Lorezaintza ekologikoa eginez, hau guztia bilatzen da:

## Kanpo estekak 
* Eusko Jaurlaritzaren *Lorezaintza Hiztegia*, 2019ko abendua.
* Itziar Arregi: *Lorategi eta berdeguneak*. Elhuyar, 2001.
* *Manual of Gardening*, L. H. Baileyren liburua.