open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abkhaziera

**Abkhaziera** (аҧсуа бызшәа) abkhazen hizkuntza da. Kaukasoar hizkuntzen artean Ipar-mendebaldeko kaukasoar familiakoa da, abazera, adigera, kabardera eta ubykherarekin batera.

*Abkhazera*z *Ashvy* deritzo abkhaziera erabiltzen den lurraldeari. Herritarrei, ostera, *apsua* deritze. Nazioartean *Abkhaz*, *Abkhazian*, *abxaz* eta *abxazo* izenak erabiltzen dira hizkuntza hori izendatzeko.

## Abkhazieraren geografia-eremua 
Abkhazak Abkhazia izeneko lurralde menditsuan bizi dira, Itsaso Beltzaren hego-mendebaldean, Georgia estatuan, Kaukaso lurraldean. Abkhazia eskualde autonomoa da Georgia barruan, eta praktikan, Errusiar Federakundearen babesaz, independente dihardute abkhazek, Georgiarekiko loturak eguneroko bizimoduan etenda. Izan ere, 1992an georgiarrek Abkhazia menderatu zuten arren, 1993an abkhazek garaipena lortu zuten. Hizkuntza Mingrelako georgiar lurraldean, eta Turkiako zonalde batzuetan ere zabaldurik dago.

## Hiztun kopurua 
1989an egindako erroldaren arabera, Sobietar Batasunean 103.000 ziren abkhazak, horietako 93.000 Abkhazian bertan. Abkhazak gutxiengoa dira Abkhazian, populazioaren % 17 baino ez dira-eta. Abkhaziako gainerako herritarrak, jatorriz, % 44 georgiarrak dira, % 16 errusiarrak eta % 15 armeniarrak, 1979ko erroldaren arabera.

## Abkhazieraren hizkuntza ezaugarriak 
*Abkhaziera* hizkuntzak abazerarekin eta ubykherarekin hizkuntza-taldea osatzen du, eta berezitasun linguistiko hauek dauzkate: kontsonante-sistema konplexua (abkhazerak 58-67 kontsonante; dialektoen arabera, abazerak 63); SOA hitz-hurrenkera (euskarak bezala); subjektuarekiko, osagarri zuzenarekiko eta zehar-osagarriarekiko aditz-komunztadura (euskarak bezalakoa); eta egitura ergatiboa (euskarak bezala). Horiek dira, besteak beste, hainbat hizkuntzalarik euskararen eta hizkuntza kaukasoarren arteko antzinako senidetasuna aldarrikatzearen arrazoia. 1954tik, alfabeto zirilikoa erabiltzen du hizkuntzak.

### Idazketa sistema 
[thumb|350px|1926-1928 bitartean, [Nicholas Marrerk ezarrita abhkazierarako latindar alfabetoa.]]
thumb|350px|1928 eta 1938 bitartean erabilitako latindar alfabetoaren ordaina alfabeto zirilikoan eta IPA transkripzioan.

## Ikus, gainera 
* Abkhazierazko Wikipedia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Viatxeslav Txirikbari elkarrizketa abkhaziera eta euskararen arteko balizko loturei buruz (Argia, 2008-08-3)
Flavio Aviano

**Flavio Aviano** () latinezko alegia idazle bat izan zen, ikerle batzuk Antoniotarren aroan kokatzen dutena, beste askok VI. mendean egiten dutelarik.

Bere izena daramaten 42 alegiek Teodosius izeneko bati eskainita daude, *Saturnalia* idatzi zuen Ambrosio Teodosio Makrobio izan daitekeena. Badirudi bere alegiek izen handia eduki zutela eskola liburu gisa.
Juvenal

thumb|
thumb|*Saturae*, 1535
**Juvenal**, latinez **Decimus Iunius Iuvenalis**, Erromako Inperioko I-II mendeetako olerkari bat izan zen, ezaguna idatzi zituen satirengatik.

## Biografia 
Gutxi ezagutzen da bere bizitzari buruz eta bere satirak dira berari buruz zerbait jakiteko baliabide bakarra. Biografia ezagun bat *Vita Iuvenalis* izenekoa da, X. mendekoa seguru asko eta satiretan beraietan oinarritzen dena. Kintilianoren ikasle izan omen zen eta erretorikan aritu zen bere bizitzaren hasieran. Satira-generoa heldu samarra zela lantzen hasi zen.

## Lanak 
Gorde den Juvenalen testuari *Satira* deitu ohi zaio, *Saturae*. Bertan, 16 poema edo satira biltzen dira, hexametro daktilikoa erabiliz. Bost liburukietan banaturik aurkezten ziren.
Anaximandro

**Anaximandro Miletokoa** (; K.a. 610 – ) Miletoko eskolako bigarren filosofo presokratikoa izan zen, Talesen kide eta jarraitzaile eta Anaximenesen maisua. Filosofian ez ezik, astronomia, geometria, fisika eta geografian ere ekarpenak egin zituen, mundua ikuspegi zientifikoaz aztertzeko garaiko joera filosofikoari jarraiki.

Ilargian, bere izena daraman krater bat bada.

## Bizitza eta iturriak 
Gutxi ezagutzen da bere bizitzari buruz. Itsaso Beltzeko kostaldean *Apolonia* izeneko kolonia bat sortu omen zuen. Greziara gnomon edo eguzki-erlojua ekarri zuen. Horrela, asko ibilitako gizona izan zela esan daiteke, marinel trebeak ziren garaiko miletoarrak bezalaxe. Horrek mundua ikusteko era ezberdinak ezagutzeko aukera eman zion seguru asko.

Prosaz idatzi zuen lehenengo filosofoa izan zen. Hain zuzen, *Naturaren gainean* izenburuz aipatzen da berak idatzitako tratatua. Liburua galdurik dago eta bertatik Sinplizio Ziliziakoak literalki jasotako hitzak bakarrik gorde dira:

Anaximandrori buruz ezagutzen diren beste informazioak Aristoteles eta bere ikasle izan zen Teofrastori esker ezagutzen dira. Hauek jasotako filosofiaren historian Anaximandrori buruzko testigantzak agertzen dira, gaurdaino doxografoei esker heldu direnak. Jasotako informazio osotik herena astronomia eta kosmologiari buruzko aipamenak dira.

## Pentsamendua 
Tales bezala, gauza guztien edo *arkhe* edo jatorrizko oinarria bilatzea izan zen bere kezka, baina aitzitik ez zion inongo elementu edo gai materiali egotzi guztiaren sorburua. Horrela, *apeiron* (euskaraz, *mugababe*, *infinitu*, *zehazgabe*) izendatu zuen unibertso osoaren jatorria eta helmuga. Antzinatik izan dira eztabaidak termino horrekin adierazi nahi zuenari buruz: *apeiron* denbora edo espazio mugarik gabekoa dela zein esperientziaz jaso ezin daitekeena dela aipatu da. Greziarrentzat termino negatiboa zela ere aipatu da, pitagorikoen eta Aristotelesen ideiak jarraituz. Horrela, ekialdeko pentsamenduaren eraginez (zehatzago, Iran aldetik) jasotako kontzeptua eta ideia dela aipatu da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Aguirre, Javier eta Juaristi, Felipe (2004): "Sarrera" in *Filosofo presokratikoak*, Bilbo, Klasikoak. 
* Aguirre, Javier (2008): "Filosofiaren sorrera: Presokratikoak" in Agustin Arrieta (et al.): *Filosofiaren historia*, Donostia, Elkar. 
* Iturriotz, Ander (2004): "Helendarren Filosofia (I): Presokratikoak" in Joxe Azurmendi (et al.): *Filosofiako Gida*, Bilbo, UEU. 
* Iturriotz, Ander (2007): *Lehen filosofia Heladen*, Donostia, Jakin. 
*  *Readings in ancient Greek philosophy: from Thales to Aristotle*; S. Marc Cohen, Patricia Curd, C. D. C. Reeve, *books.google* webgunean. 10-12. orrialdeak.

## Ikus, gainera 
* Filosofo presokratikoak.

## Kanpo loturak 
* *Filosofo presokratikoak* EHUren webguneko *Klasikoak* bilduman.
*  *Internet Encyclopedia of Philosophy* — Anaximander
*  *Encyclopædia Britannica* — Anaximander
Zenon Eleakoa

**Zenon Eleakoa** (, *Zínon ó Eleátis*; Elea,  - ) eskola eleatikoko filosofo greziar bat izan zen. Gutxi ezagutzen da bere bizitzari buruz. Suda entziklopediaren arabera, bere bizitzaren gorenera (*akme*) 78. Olinpiadan (K.a. 468-465 urteak) heldu zen . Platonen *Parmenides* lanean aipatzen da Parmenidesen jarraitzailea izan zela eta Atenasera lagundu zuela. Bertan, Zenonek dialektikaz jotzen zuen Parmenidesen teoriak arbuiatzen zituztenen aurka. Horrela, Parmenidesen ustezko monismoa defendatzearren , mugimendua eta izatearen pluraltasuna ukatzen duten paradoxengatik da ezaguna. Horrela, Zenon mundua homogeneoa eta bakarra izan behar zuela probatzen saiatu zen, eta espazioa ez zegoela elementu ez-jarraiez osatuta baizik eta unibertso osoa unitate bakar bat zela. Historian zehar gutxietsia izan bada ere, bere dialektika hitz-joko hutsa dela argudiatuz, filosofo modernoek, Bertrand Russell kasu, bere paradoxen sakontasuna goraipatu dute .

## Zenonen paradoxak 
Zenonek *logoi* edo argudio andana bat idatzi omen zuen gaztetan Parmenides bere maisua defendatzearren, pluraltasuna eta mugimendua baztertuz. Argudio hauetatik guztietatik bakan batzuk bakarrik heldu dira gaurdaino.

### Akiles eta dortoka 
Akiles eta dortoka protagonistak dituen paradoxa honetan, Akilesek dortoka bat harrapatu behar du. Dortoka 100 metrotara dago, adibidez. Akiles 100 metroak eginez *hasieran* dortoka zegoen punturaino iristerako, dortoka beste (demagun) 10 metro egin ditu eta hasierako puntu horretatik urrundu da. Akiles berriz ere abiatzen da dortoka harrapatzeko 10 metro eginez, baina bigarren tartea egin duenerako, dortokak hirugarren tarte bat (demagun metro bat) zabaldu du Akiles heltzen den puntutik. Eta horrela infinituraino luzatuz, Akilesek dortoka inoiz ez duela harrapatuko ondorioztatzen da. Esperientziak, ordea, azkenean Akilesek dortoka harrapatuko duela erakusten digu eta horretan datza paradoxa eta dialektikaren muina.

### Geziaren paradoxa 
Gezi bat airean irudikatu behar da. Istant batean gezia mugitzen dela egiaztatzeko, gezia dagoen puntura mugitu behar izan da eta doan puntura mugitu behar da. Istant horretan ez da mugitu dagoen puntura, bertan baitago ia. Eta doan puntura ere ez da joan, istant horretan puntu berean baita. Beraz, istant batean mugimendua posible ez denez, *edozein* istantetan ere mugimendua sortzea ezinezkoa da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Aguirre, Javier eta Juaristi, Felipe (2004): "Sarrera" in *Filosofo presokratikoak*, Bilbo, Klasikoak. 
* Aguirre, Javier (2008): "Filosofiaren sorrera: Presokratikoak" in Agustin Arrieta (et al.): *Filosofiaren historia*, Donostia, Elkar. 
* Iturriotz, Ander (2004): "Helendarren Filosofia (I): Presokratikoak" in Joxe Azurmendi (et al.): *Filosofiako Gida*, Bilbo, UEU. 
* Iturriotz, Ander (2007): *Lehen filosofia Heladen*, Donostia, Jakin. 

## Kanpo loturak 
* *Filosofo presokratikoak* EHUren webguneko *Klasikoak* bilduman.
Xenofanes

**Xenofanes** edo **Xenofanes Kolofonekoa** , *Xenofánes ó Kolofónios*,  ahoskatua; c. K.a. 570 – c. K.a. 475) filosofo, poeta, gizarte kritiko eta erlijioso greziarra izan zen.

Kulturaren historiako lehen teologoa izan zen, Jainkoa ren arazoa jorratu zuen lehena. Greziar mitologiako jainkoak kritikatu zituen gizakien neurrira eginda zeudelako, zeinaren antza gehiegi zuten. Xenofanes kultura dohain jainkotiar bat zenaren sinistearen aurka altxa zen: "Gizonak bere ahalegin inkisidoreegatik dena lortu du". Balio tradizionalen aurka ere egin zuen, zeinak indarra goraipatzen zuen; berak jakinduria indarra, edertasuna edota trebezia baino baliotsuagoa zela esan zuen.

Bere kosmobisioaren buruzko ezaguera bere poesiaren bidez ailegatu zaigu, ondorengo idazle greziar askok erreferentzia gisa erabili zituztenak. Bere olerkiek ideia asko kritikatu eta satirizatzen ditu, giza itxurako jainkoetatik hasi eta greziarren Joko Olinpikoei gurtza barne.

## Bibliografia 
* Aguirre, Javier eta Juaristi, Felipe (2004): "Sarrera" in *Filosofo presokratikoak*, Bilbo, Klasikoak. 
* Aguirre, Javier (2008): "Filosofiaren sorrera: Presokratikoak" in Agustin Arrieta (et al.): *Filosofiaren historia*, Donostia, Elkar. 
* Iturriotz, Ander (2004): "Helendarren Filosofia (I): Presokratikoak" in Joxe Azurmendi (et al.): *Filosofiako Gida*, Bilbo, UEU. 
* Iturriotz, Ander (2007): *Lehen filosofia Heladen*, Donostia, Jakin. 

## Kanpo estekak 
* Xenofanes, Gizapedian.
* *Filosofo presokratikoak* EHUren webguneko *Klasikoak* bilduman.
Ubuntu (Linux banaketa)

**Ubuntu** idazmahairako Linux sistema eragilea da, Debian banaketan oinarritutakoa. Mark Shuttleworthek eta Canonical Ltd enpresak gidatzen du Ubuntu. Ubuntu software libreko distribuzioa da eta bertan aurretik instalatuta dauden aplikazioak kode irekikoak dira.

Ubuntu hainbat  kode irekiko softwarekin dator. Lortutako datuak adierazten dute Linux distibuzioen barruan, Ubuntu merkatuaren %49.2ko erabilera dauka. Areagotzen hari den joera da web zerbitzari giza erabiltzea.    

Canonical Ltd urtean zehar enpresetarako laguntza zerbitzua eskaintzen dute. Honekin hainbat produktu eskaintzen dituzte. Aipagarrienak dira: *Ubuntu server**,Ubuntu Business Desktop Remix* *eta Ubuntu Touch**.*    

Urtean zehar hainbat Ubuntu bertsio berri agertzen dira. Bi bertsio ezberdin daude, alde batetik, LTS (Long term service) izenekoak eta urtean zehar argitaratzen diren bertsioak. Aipatutako azken bertsioak argitalpen egunetik urte bateko laguntza zerbitzua daukate, segurtasun arazoak konponduz eta hobekuntzak eginez. Aldiz LTS bertsioak 5 urteko laguntza zerbitzua eskaintzen dute.
## Ubunturen hasierak 
eskuinera|thumb|300px|Ubuntu 9.10 bertsioan programak instalatzeko erraztasuna, ingelesezUbunturen hasieran proiektu giza agertu zen. Honen helburu nagusia zen Debian GNU/Linux ulergarria izatea pertsona guztientzat. Bere lehenengo argitalpena 2004ko Urriaren 4an izan zen. 

## Bertsioak 
Bertsioen nomenklatura *urtea.hilabetea* da, ondorioz, 4.10 bertsioa 2004. urteko urrian kaleratu zuten.

## LTS bertsioak 
LTS siglak ingelesetik zuzen hartu dira, *Long-term support* esamoldearen siglak dira. LTS siglen marka daukaten bertsioek luzaroago zainduko dira, seguritate eguneraketak eta akatsen konponketak luzaroago egiten saiatuko dira.

LTS bertsioetan produktuaren bizitza luzatzeko zenbait protokolori jarraitzen zaie. Ubunturen konpromisoa da bi urtean behin horrelako LTS bertsioa argitaratzea. Horrela, 2018ko apirileko LTS bertsioak 2023. urtera arteko sostengua izango duela aurreikusten da.

## Ubuntu Familia 
* **Ubuntu** - Unity
* **Ubuntu** - Gnome
* Kubuntu - KDE
* Lubuntu - LXDE
* Xubuntu - Xfce
* Edubuntu - Hezkuntzan erabiltzeko
* Ebuntu - Enlightenment
* nUbuntu - Segurtasunari eta sareari begira
* Ubuntu Lite - Ordenagailu motelentzat
* Ubuntu Studio - Multimedia

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ubunturen bertsioak
* Linux
* Sistema eragileak

## Kanpo estekak 
*  Ubuntu Linux
*  Canonical Ltd (Ubuntu-ren garapenaren babeslea)
*  Ubuntu Linux-en foru ofizialak
*  Ubuntu-ren hasi berrientzako gida ez-ofiziala
*  Ubuntu-ren hasi berrientzako gida ez-ofiziala
NetBSD

250px|eskuinera|thumb|NetBSDren pantaila-irudia
**NetBSD** izan zen BSD oinarritutako Unix-moduko sistema eragile libreki banagai eta iturri irekiko lehen banaketa, 1993. urtekoko Maiatzean NetBSD 0.8 argitaratuz

NetBSD eta FreeBSD UCB 4.3BSD-an oinarritutako Networking/2 eta 386BSD-ren ondorengoak dira. OpenBSD NetBSD-tik banandu zen 1995ren bukaeran. NetBSDren oraingo bertsioa 2.0 da (2004ko Abendua)).

NetBSD arkitektura askotan abiara daiteke. NetBSD-ren helburua eramangarritasuna da. 58+ arkitekturetarako binarioak eraikitzen dira iturri zuhaitz bakarretik.

## Ikus, gainera 
* OpenBSD
* FreeBSD
* DragonFly BSD

## Kanpo estekak
OpenBSD

**OpenBSD** BSDn oinarritutako eta libreki banatutako Unix-moduko sistema eragile seguru eta multiplataforma da. OpenBSD seguritateagatik eta zuzentasunagatik bereizten da. Bere garatzaileak sistemaren kodea behin eta berriz ikuskatzen dute, horrela OpenBSD-ren egonkortasuna eta segurtasuna areagotuz. Proiektuaren burua Calgary, Albertako Theo de Raadt da.

OpenBSD NetBSD-tik banatzerakoan sortu zen. Banaketa de Raadt eta NetBSD-ren fundatzaileen arteko ezberdintasun filosofiko eta garatzaileen nortasunen arteko ezberdintasunengatik eman zen. Segurtasuna OpenBSD-ren sorkuntzarako arrazoi nagusia bada ere, ez da bere helburu bakarra. NetBSDren ondorengoa izanik, OpenBSD eramangarria da oso, 17 arkitektura ezberdinetan abiara daiteke gaur egun. Plataforma ezberdinen erabilgarritasuna errekurtso eta behar praktikoen arabera gehitzen edo kentzen dira.

## OpenBSD-tik banandutakoak 
* ekkoBSD
* MicroBSD
* MirOS BSD

## Ikus, gainera 
* DragonFly BSD
* FreeBSD
* NetBSD

## Kanpo estekak 
*  OpenBSD webgunea
*  OpenBSD 101
*  One Floppy OpenBSD MP3 Player and One Floppy Router
DragonFly BSD

thumb|The DragonFly BSD Logo

**DragonFly BSD** FreeBSD-tik banandutako sistema eragilea da. Matt Dillon, denbora luzean FreeBSD eta Amigako garatzaile, DragonFly BSDn lan egiten 2003ko Ekainan hasi zen eta FreeBSD-ko posta zerrendatan aurkeztu zuen 2003ko Uztailaren 16an.

## Begiratu ere 
* FreeBSD
* NetBSD
* OpenBSD

## Kanpo estekak 
* DragonFly BSD Proiektuaren webgunea
Emacs

**Emacs** testu editore mota bat da, ezaugarri multzo hedakorra daukana, konputagailu programatzaile eta beste konputagailu erabiltzaile teknikoki aurreratuen artean ezaguna.

Jatorrizko EMACS, TECO editorearentzat makro multzo bat zen (***E**ditor **MAC**ro**S***-etik dator izena) eta 1976. urtean idatzi zuten Richard Stallman, Guy Steele eta Dave Moon-ek. TECMAC eta TMACS-en, Guy Steele, Dave Moon, Richard Greenblatt, Charles Frankston eta beste batzuk idatzitako TECO-makro editore parte batean oinarritu zen. Urteetan zehar Emacs-en bertsio ugari agertu dira, baina gaur egun bi dira erabilienak: GNU Emacs, Richard Stallman-ek 1984an hasitakoa, eta XEmacs, GNU Emacs-etik banandutakoa 1991ean. Biak hedapen lengoiaia ahaltsua erabiltzen dute, Emacs Lisp.

## Kanpo estekak 
*  GNU Emacsen webgunea
GNU Emacs

**Emacs**

[thumb|300px|[GNU Emacs ingurune grafikoan abiarazita.]]

**GNU Emacs** Emacs-en bertsiorik ezagunetarikoa da, XEmacs-ekin batera. GNU Emacs eskuliburuak Emacs "pantailako eta denbora errealeko editore hedakor, pertsonalizagai eta auto-dokumentatua" moduan deskribatzen du.

## Banaketa 
GNU Emacs software librea da, eta GNU GPL lizentziapean banatzen da.

GNU Emacs plataforma kopuru handian abiara daiteke, hala nola GNU/Linux, FreeBSD, Unix gehienak, MacOS, Mac OS X eta Microsoft Windows

## Garapena 
GNU Emacs GNU proiektu barnean dago, eta garapen aktiboa dauka. Garaitzaile batzuk, baina ez denak, FSF-ren kideak dira.

## Kanpo estekak 
* GNU Emacs-en web gunea
Laktantzio

**Luzio Zezilio Firmiano Laktantzio**, latinez *Lucius Caecilius (Caelius?) Firmianus Lactantius*, (245?-325?) latinezko idazle eta kristau apologista bat izan zen.

## Biografia 
Afrika iparraldean jaio zen eta Arnobio erretorika-maisu afrikarraren ikasle izan zen. Erromatar Inperioko ekialdeko hainbat hiritan erakutsi zuen, Konstantinopolisen barne. Dioklezianok erretorika maisu izendatu zuen Nikomedian, baina kristau bilakatu ondoren, 303ko otsailean kaleratua izan zen. Ondoren, idazle gisa atera behar izan zuen bizitza aurrera, Konstantinok bere seme Krisporen irakasle bilakatu zuen arren. 317an Krispori Treverisera lagundu ziola uste da, azken hau Zesar izendatua izan zenean. Krispo Istrian exekutatua izan zen 326an baina ez dago argi Laktantziok era berean bukatu zuen.

Kristautasunari buruzko bere lanak bakarrik gorde dira. Nabarmenenak *De opificio Dei* (303-304), euskaraz *Jainkoaren lanaz*, *De ira Dei* (*Jainkoaren haserreaz*) eta *Institutiones divinae* (*Instituzio jainkotiarrak*) dira. Azken hau kristau doktrina sistemaren defentsa bat da, harmoniatsu eta logikoa.

## Kanpo estekak
Valgius Rufus

**Gaius Valgius Rufus**, Latinezko poeta, kontsula eta Horatio eta Mezenasen laguna k.a.12 urtean. Elexia eta epigramen idazle gisa izan zen ezaguna eta bere garaikedeek epikaren arloan lan nabarmenak egiteko gai zela uste zuten.

Rufus ez zen ordea poesiara mugatu. Gramatika arloko aferak eztabaidatzen zituen postaz, bere maixu izandako Pergamumgo Apollodorusen erretorika eskuliburua itzuli zuen eta sendabelarrei buruz idazten hasi zen.
Lukano (poeta)

**Marko Anneo Lukano**, latinez *Marcus Annaeus Lucanus*, (Kordoba, 39ko azaroaren 3a - Erroma, 65eko apirilaren 30a) latinezko poeta bat izan zen, Seneka filosofoaren iloba.

## Bizitza 
Aita, Marko Anneo Mela, Marko Anneo Senekaren semea zen eta ondorioz, nobleziako kidea. Ama, Alizia, hizlari baten alaba zen. Zortzi hilabeterekin, familia guztia Erromara joaten da. Orduko maisu hoberenek hezi zuten, Kornuto besteak beste. Grezian ikasten zegoela, Neronek deitu zuen Erromara 54. urtean eta geroztik bere laguna izan zen.

60 urteko *Neronia* izeneko jokoetan, berak idatziriko *Laudes Neronis* olerkiek goratu zuten olerkari gisa. Enperadorearen babespean, bere *cursus honorum* delakoa hasten da, 21 urterekin kuestore eta ondoren augur gisa. Neronen asmoak segituan aldatu ziren ordea eta poetari jendaurrean errezitatzea debekatu zion. Lukano orduan enperadorea satirizatu eta salatzen zuten lanak ekoizten hasi zen.

Neronen aurkako Pisonen konspirazioan parte hartu zuen. Parte hartu zuten kide batzuen axolagabekeriagatik, konspirazioa ageria geratu zen eta partehartzaileak atxilotuak, Lukano barne, galdeketa bortitzak jasanez. Heriotza zigorra jasota, hiltzeko modua aukeratzen utzi zioten eta 65 urteko apirilaren 30ean zainak moztu zituen, bere heriotza bera nozitu zuen gudari bati buruzko bertsoak errezitatuz.

## Lanak 
Bere bizitza laburrean lan anitz idatzi zituen, baina guztietatik *Pharsalia* izeneko poema epikoa, Zesaren eta Ponpeioren arteko gerra zibila kontatzen duena, bakarrik gorde da. Poema epiko honek berritzailea da: Virgilioren poemetan ez bezala, ez da ospakizun olerki bat, gerra zibila deitoratzen duen poema baizik.

Idatzi zituen beste lanak, egun galdurik, hauek dira:

* *Laudes Neronis*;
* *Iliacon*, Troiako gerrari buruzkoa;
* *Catachtonion*, infernurako jeitsierari buurzko kontakizun bat;
* *Orpheus*, infernuari buruz;
* *Siluae*, 10 liburukietan;
* *Medea*, tragedia;
* *Salticae fabulae*, pantomimarako 14 liburukietan;
* *Saturnalia*;
* *Adlocutio ad Pollam*, bere emazteari;
* *Carmen (famosum)*, Neronen aurka;
* *De incendio urbis*, Neronek eragindako suteaz;
* *Epistulae*;
* *Oratio in Octavium Sagittam*;
* eta epigrama batzuk.

## Kanpo estekak
Buruxaski

**Buruxaski**a Pakistan eta Kaxmir iparraldeko uharte-hizkuntza edo hizkuntza bakartu bat da, buruxo herriak mintzatua. Dene-kaukasoar hizkuntzen teoriak (gaur egungo hizkuntzalaritzak oinarrigabetzat baztertua) euskararen ahaide egiten zuen.

Hiru dialekto nagusi bereizten dira, zein bere mendi-haranean erabilia:
* Hunzakoa,
* Nagirkoa eta
* Yasingoa.

Horietarik, Hunzako eta Nagirko mintzairak elkarrengandik aski hurbilak dira; hastanduagoa (eta, omen, garbiagoa), aldiz, Yasingoa.

## Bibliografia 
*  Berger, Herrmann: *Die Burushaski-Sprache von Hunza und Nager. 3 Teile: 1. Grammatik. 2. Texte mit Übersetzungen. 3. Wörterbuch.* Wiesbaden, 1998.
*  Lorimer, D. L. R.: *The Burushaski Language. Vol. I Introduction and Grammar. With Preface by G. Morgenstierne.* Oslo - Leipzig - Paris- London - Cambridge, Mass., 1935.
*  Ruhlen, Merritt: *A Guide to the World`s Languages*, Vol. 1: Classification; with a postscript on recent developments, London, 1987

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Burushaski: An Extraordinary Language in the Karakoram Mountains (PDF)
*  Thraco-Phrygian and Balto-Slavic connections of Burushaski 1
*  Thraco-Phrygian and Balto-Slavic connections of Burushaski 2
TECO

**TECO** *paper **T**ape **E**ditor and **CO**rrector* ([paperezko] zinta editore eta zuzentzaile)-aren akronimoa hasieran, gero ***T**ext **E**ditor and **CO**rrector* (testu editore eta zuzentzailea) testu editore bat zen, MIT-en 1960.eko hamarkadan garatua eta 'denok aldatutakoa'. Dialekto guztiekin, TECO editorerik erabiliena izan daiteke vi eta emacs-en aurretik. Azkenengo honen aurrekoa izan zen gainera (Emacs-en jatorriko izena TECO barruan abiarazitako *e*diting *mac*ro*s* zelarik).

## Kanpo estekak
Piraha hizkuntza

**Piraha hizkuntza** (edo *múra-pirahã*) piraha herriaren mintzaira da; Brasilgo Maici ibai ondoan bizi dira pirahãk. Hizkuntza bakartuetako bat da, euskararen antzera. Gaur egun, piraha hizkuntzaz soilik 150tsu lagunek egiten dute, Maici ibaiaren ertzeko zortzi hirixkatan. Hiztun elebakarrak dira gehienak; hitz zenbaixka baizik ez dakite portugesez, eta beren hizkuntza (piraha) denik hoberena dela uste dute.

## Hizkuntzaren bereizgarriak 
Piraha munduko hizkuntza bitxieneetako bat da eta bereizgarri asko ditu. Haren bereizgarri nagusiak honako hauek dira:

# hizkuntzak –hawaiiera, beste Polinesiako hizkuntza gehien eta rotokaserarekin (azkenak 8 fonema bakarrik ditu) batera– oso-oso fonema gutxi ditu eta, horrez gain, alofono asko; halaber, bi munduko hots bakanenak ditu: [ɺ͡ɺ̼] eta [t͡ʙ̥];
# ez du errekurtsiorik, hau da, ez daiteke pirahaz esan, adibidez, «Zuk esan didazu berak esan dizula...»; «Zuk esan didazu» edo «Berak esan dizu» bakarrik esan daiteke;
# ez ditu hitzak koloreak adierazteko, «ilun» eta «argitsu» esanahiak dituzten hitzak bakarrik;
# hizkuntzaren pertsonak adierazten dituzten izenordain guztiek maileguak dirudite – munduko hizkuntzen artean oso gutxitan jazotzen da hori;
# mintzatzea txistu egite edo burrunbatzean ahalgarria da;
# ez du zenbakiak adierazteko hitzik: beraz, zenbatzea ezinezkoa da («asko» esanahia duen hitza bakarrik du).

### Fonetika 
#### Kontsonanteak 
#### Bokalak 
## Kanpo estekak
Batasuna

**Batasuna** Euskal Herriko alderdi politiko abertzale eta sozialista izan zen. 2003ko ekainaren 5etik alderdia legez kanpo zegoen Espainian, baina ez Frantzian. Horregatik, egoitza Baionara mugitu zen. Espainiako justiziaren eta Europar Batasunaren arabera, ETAren beso politikoa izan zen Batasuna. 2013ko urtarrilaren 3an, Baionan emandako prentsaurreko batean alderdia desegiten zela iragarri zen.. Otsailaren 11n, epaile berak Batasuneko Mahai Nazionaleko kideak izatearen akusaziopean beste hamalau euskal herritar atxilotu zituzten, tartean Karmelo Landa ezaguna. Halaber, EHAK nahiz EAE-ANV alderdietako kideak ere atxilotu zituzten, eta alderdi ekintzailearen egoitzak itxi.

2008ko irailaren 24an polizia operazioa izan zen Ipar Euskal Herriko Batasuneko ustezko kideen aurka eta 14 lagun atxilotu ziren.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Herri Batasuna
* Euskal Herritarrok
* Euskal Herria Bai
* Ezker abertzalea

## Kanpo estekak 
* Batasunaren webgunea (ilegalizazioan internetetik kendua, artxiboaren bidez ikusi daitekeena, azkeneko eguneraketa 2003ko ekainean egina. Ikus bertsio zaharrak ikusteko Interneten artxiboa)

* Ezker Abertzalearen webgunea
KDevelop

**KDevelop** C eta C++-eko GNU/Linux eta beste Unix-moduko sistema eragileentzako garapen ingurune integratua da. KDevelop 3.0 KDevelop 2ren berridazketa osoa izan zen. KDE 3.2rekin kaleratu zen 2004ko Otsailan. KDevelop GPL lizentziapean argitaratzen da.

KDevelopek ez du konpiladore propiorik, horren ordez GCC edota beste konpiladore batzuk erabiltzen ditu kode egikarigarria sortzeko.

Oraingo bertsioak, 3.3, programazio lengoai askoz gehiago onartzen ditu, hala nola Ada, Bash, Fortran, Java, Pascal, Perl, Python, Ruby eta SQL, C eta C++-z gain.

## Kanpo estekak 
* KDevelop homepage
Adai hizkuntza

thumb|250px|Adai hizkuntza

Louisiana Eguzkialdeko Adai populuaren hizkuntza zena da **Adai hizkuntza**. Uharte-hizkuntza zen, haurride ezagunik gabea.
Beothuk hizkuntza

thumb|200px|Beothuk hizkuntza

Ternuako Beothuk herria zenaren hizkuntza da **Beothuka**. Hazterren guti utzi izan du Beothukak eta, batzuetan hizkuntza-familia Algonkianoaren barnekotzat joagatik, ez zaio egundaino ahaiderik hatzeman izan.

Beothuken hizkuntzazko hondar hitz bakanak Demasduwit eta Shanawdithit bezalako gatibuenganik heldu izan ziren. Bada, bertzalde, Beothukezko kanta bat, Frank Speck antropologoak 1910. urtean Santu zeritzan Beothuk emazteki baten ahotik bildua (*Beothuk and Micmac*, New York 1922, 67. orr.); baina hutsuneak ditu testuak, eta ezin uler daiteke.

## Kanpo estekak 
* Beothuk populuaren kanta
* Beothukezko textua
Jalaa hizkuntza

Nigeria Ipar-Eguzkialdeko hizkuntza gal-hurrena da Jalaa hizkuntza (*bàsàrə̀n dà jàlààbè̩* du bere autonimoa). Ezagungabe da haren etorkia (Niger-Congo hizkuntzetarikoa ahal dateke) eta hurbil du bere heriotzea, Jalabe gizaldeak bere egun orozko mintzairatzat Cham hizkuntzaren Bwilim dialektoa hartu baitu.

Hauk, erakusgarri, Jalaa hizkuntzazko lehen sei zenbatekoak:

# *násán*
# *tiyú, tə́só*
# *tətáá, bwànbí*
# *təbwár, ŋbár*
# *(tə)nó*
# *tənúkùn*

## Irakurkizun 
* Crozier, David H. and Roger M. Blench, editors. 1992. *An index of Nigerian languages*. Abuja, Nigeria and Dallas: Nigerian Language Development Centre, Department of Linguistics and Nigerian Languages, University of Ilorin, and Summer Institute of Linguistics.http://www.ethnologue.com/show_work.asp?id=34457
* Ulrich Kleinewillinghöfer. "Jalaa – an Almost Forgotten Language of Northeastern Nigeria: a Language Isolate?" in *Historical Language Contact in Africa*, Derek Nurse (ed.), vol. 16/17 of "Sprache und Geschichte in Afrika", Koeppe 2001. ISSN 0170 – 5946.

## Kanpo estekak
Ausiàs March

**Ausiàs March** (Gandia, Valentzia, 1397- Valentzia, 1459) katalanezko poeta ezaguna izan zen.

Trobadoreen estiloko poesia idatzi zuen hasieran izengoitia erabiliz, okzitanieraz. Erdi Aroko beste egile batzuengan eragin handia izan zuen, eta garai hartako katalanezko egilerik ezagunena da. Izan ere, aro horrek "Valentzierazko Urrezko Mendea" izena hartu du (''Segle d'or valencià*). 130 olerki inguru idatzi zituen.

## Bibliografia 
* *Els cants d'amor*: "Plena de Seny", "Llir entre Cards", "Amor, amor", "Mon darrer bé" eta "Oh, foll amor".
* *Els cants de mort*.
* *El cant espiritual''.

## Ikus, gainera 
* Sant Jeroni de Cotalba monasterioa

## Kanpo loturak 
* Egileaz Lletra webgunean
* Bibliografia osoa
Joan Maragall

**Joan Maragall i Gorina** (Bartzelona, 1860ko urriaren 10a - Bartzelona, 1911ko abenduaren 20a) olerkari kataluniarra izan zen. Pasqual Maragall politikariaren aitona zen. *La vaca cega* (1895) haren olerki ezagunenetakoa da.

## Bizitza 
Ehungintzan aritzen zen familia batean jaio zen. Zuzenbide ikasketak amaitu ondoren hasi zen idazten. Lan gehiena katalanez egin zuen, gaztelaniaz ere zerbait idatzi bazuen ere. Haren idazkeraren ezaugarriak gauzen aurrean duen ikuspegi irekia, sentsualtasuna, eta ukitu erlijiozko eta kosmikoa dira. Goetheren itzultzaile ere izan zen. Lan azpimarragarrienak hauek izan zituen: *Notes autobiogràfiques* (1885-86), ''L'oda infinita* (1888), *Poesies* (1895), *Visions i Cants* (1900), *Les disperses* (1904), *Enllà *(1906), *Seqüències'' (1911).

## Ikus, gainera 
* Katalunierazko literatura
* Renaixença

## Kanpo loturak 
* Lletra webgunean Joan Maragallez

## Erreferentziak
Salvador Espriu

thumb|270px|Salvador Espriuren omenezko plaka, Bartzelonako Unibertsitatean.
[thumb|[Gerardo Markuleta & Jabier Muguruza- *Espriu euskaraz mintzo* ikuskizunaren audioa]]

**Salvador Espriu i Castelló** (Santa Coloma de Farners, Girona, 1913ko uztailaren 10-Bartzelona, 1985eko otsailaren 22) olerkari kataluniarra izan zen.

Olerkiak, antzezlanak eta eleberriak idatzi zituen, bere lan ugariren artean *El cementiri de Sinera*, *El caminant i el mur* eta *La pell de brau* nabarmenduz. Kataluniako prosaren berritzailetzat hartua izan da.

Hainbat literatura-sari eta ohore jaso zituen bizitzan zehar. Literaturako Nobel Sarirako hautagaia izan zen behin baino gehiagotan eta Idazle Kataluniarren Elkartearen sortzailea izan zen.

## Bibliografia 
* 1929: *Israel* (gaztelaniaz).
* 1931: *El Dr. Rip*
* 1932: *Laia*
* 1934: *Aspectes*
* 1935
** *Ariadna al laberint grotesc*
** *Miratge a Citerea*
* 1938
** *Letizia*
** *Fedra*
** *Petites proses blanques*
* 1943: *Historia antigua* (Enrie Bagué-rekin batera)
* 1946: *Cementeri de Sinera*
* 1948: *Primera história d´Esther*
* 1949: *Les cançons d´Ariadna*
* 1951
** *Mariàngela l´herbolaria*
** *Tres soreres*
* 1952
** *Anys d´aprenentatge*
** *Les hores*
** *Mrs Death*
* 1954: *El caminant i el mur*
* 1955
** *Final del laberint*
** *Les hores*
** *Antígona*
* 1957: *Evocació de Rosselló-Pòrcel i altres notes*
* 1960
* **La pell de Brau*
** *Sota la fredor parada d´aquests ulls*
* 1963
** *Obra poética* (Antologia)
** *Llibre de Sinera*
* 1967: *Per al llibre de Salms d´aquests vells cecs*
* 1968: *Aproximació, tal vegada el-líptica, a l´art de Pla Narbona*
* 1969: *Tarot per a algun titella del teatro d´Alfanja*
* 1978: *Una altra Fedra, si us plau*
* 1980: ''D'una vella i encerclada terra* (olerki batzuk sartuko zituen geroago *Per a la bona gent* liburuan)
* 1981: *Les roques i el mar, el blau*
* 1984: *Per a la bona gent*

## Sariak 
* 1971 - *Premi Montaigne*; Nobel Sarirako proposatua.
* 1972 - *Premi de Honor de les Lletres Catalanes*.
* 1980 - *Medalla d'Or de la Generalitat de Catalunya*.
* 1982 - *Medalla d'Or de la Ciutat de Barcelona*; *Creu d'Alfons X el Savi*.
* 1983 &ndash; Nobel Sarirako proposatua.
* *Doctor honoris causa'' Bartzelonako Unibertsitatean eta Tolosa Okzitaniakoarenean.

## Ikus, gainera 
* Katalunierazko literatura.

## Kanpo loturak 
* Egileaz Lletra webgunean
* Salvador Espriu euskaraz, Armiarma.com webgunean
Txadar hizkuntzak

thumb
[thumb|[Niger (laranja), Txad (berde), Nigerren hegoaldean, kostaldea hegoaldean duen herrialde zabala, Nigeria da.]]
**Txadar hizkuntzak** afroasiar hizkuntzen adar bat dira, Saheleko hainbat tokitan hitz egiten direnak. Nigerian, Nigeren, Txaden, Afrika Erdiko Errepublikan eta Kamerunen hitz egiten diren 150 hizkuntzez osaturik dago.

Hausa da gehien hedaturiko txadar hizkuntza (*lingua franca* da Mendebaldeko Afrikako eskualde zabal batean).

Lau hizkuntza-talde bereizten dira txadar hizkuntzen multzoan:

* Biu-Mandara hizkuntzak.
* Mendebaldeko Txadeko hizkuntzak.
* Ekialdeko Txadeko hizkuntzak.
* Masa hizkuntzak:
** Ngete-herde hizkuntza (Txad).
** Peve hizkuntza (Txad).
** Massa hizkuntza (Txad).
** Azumeina hizkuntza (Txad).
** Musei hizkuntza (Txad).
** Mesme hizkuntza (Txad).
** Zumaia hizkuntza (Kamerun).

## Kanpo estekak 
*  Txadar hizkuntzen baliabide-bilduma
Hausa (hizkuntza)

**Hausa** (*Yaren Hausa* edo *Harshen Hausa*) mendebaldeko Afrikako txadar hizkuntza da, batez ere Nigerian eta Nigeren bizi den hausa etniak hitz egiten duena.

## Hizkuntzaren hedadura 
Hausa hizkuntza Nigerreko hegoaldean eta Nigeriako iparraldean mintzatzen da, eta Togotik Kamerunera eta Saharatik Ginea golkoraino harremanetako hizkuntza gisa erabiltzen da. Nigeria, Niger, Sudan, Kamerun, Ghana, Burkina Faso eta Beninen hitz egiten da. Ethnologueren arabera 47 milioi hiztunentzat da hizkuntza primarioa eta bigarren mailako hizkuntza da beste 25 milioirentzat, guztira, gutxienez, 72 milioi hiztun dituen hizkuntza da, beraz.

## Literatura 
Hauek dira hausazko idazle garrantzitsuenak:

* Abd al-Qadir dan Tafa
* Abdullahi dan Fodio
* Abubakar Imam
* Abubakar Ladan
* Ado Ahmad Gidan Dabino
* Akilu Aliyu
* Aminu Kano
* Balaraba Ramat Yakubu
* Bilkisu Funtuwa
* Dadasare Abdullahi
* Dan Marina
* Ibrahim Sheme
* Isa Wali
* Jaafar Jaafar
* Mudi Sipikin
* Muhammad Garba
* Nasiru L. Abubakar
* Rufaida Umar Ibrahim
* Sa'adu Zungur
* Usman dan Fodio

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Ethnologue webguneko Hausa sarrera
*  Hausa hizkuntzaren inguruko jakingarriak eta lotura-bilduma UCLAren webgunean
*  Hausaren alfabetoari buruzko informazioa
Camsa

Colombiako uharte-hizkuntza da **Camsá** (*Kamsa*, *Coche*, *Sibundoy*, *Kamemtxa*, *Kamse*, *Camëntsëá* ere baderitza), eta Putumayo eskualdeko Sibundoy haraneko 4022-bat gizon-emaztek erabiltzen dute (Arango and Sánchez: 1998).

## Kanpo estekak 
* Ethnologue projektuko Camsá sarrera
* Rosetta Projecteko Camsá hizkuntzazko gaiak
* Camsá hizkuntzazko Testamentu Berria
Calusa hizkuntza

Ameriketako Estatu Batuetako Floridako Calusa herriaren mintzaira zen **Calusa hizkuntza** (XVIII. mende erditsuan iraungi zen, Calusekin batean) eta, egundainoko jakingarri urrien arabera, uharte-hizkuntza zen, haurriderik gabea.

Calusa hizkuntzaren hondar zenbaixkak baizik ez dute egungo eguneraino iraun: ezin itzulizko hiri- eta buruzagi-izen batzuk (Calusa hizkuntzatikako da, erraite batetakotz, Floridako *Sarasota* toponimoa), eta Fontaneda zeritzan Espainiar batek, 1549.aren eta 1566.aren artean Calusen gatibu zelarik, itzuliriko eskutara bat hitz eta perpaus.

## Irakurkizun 
* Granberry, J. 1995 "The Position of the Calusa Language in Florida Prehistory: A Working Hypothesis," *The FLorida Anthropologist* 48(3):156-173.

## Kanpo estekak
Atakapa hizkuntza

**Atakapa hizkuntza** Mexikoko golkoaren itsas hegian bizi zen Atakapa populuaren mintzaira zen.

Hiru dialekto berezi ahal izan dira Atakapen hizkuntza barnean:

* *Ekialdeko Atakapa*, (egungo Louisianako Attackapas Post ingurukoa), gainerako bietarik hastanduena, 1802. urtean bilduriko 287 hitz utzi izan ditu.

* *Mendebaldeko Atakapa*, hiruretan ezagunena, 1885, 1907, eta 1908. urteetan hitz, perpaus, eta are texturik ere bildu izan baitziren. Louison Huntington, Delilah Moss, Teet Verdine, eta Armojean Reon izan ziren azken mintzatzaileak.

* *Akokisa dialektoa*: 1721. urtean Galveston Bay aldetikako gatibu batzuganik bilduriko 45 hitz baizik ez dira ezagun.

## Hiztegia 
## Bibliografia 
* Mithun, Marianne. (1999). *The languages of Native North America*. Cambridge: Cambridge University Press.
* Gatschet, Albert S. eta Reed Swanton, John (1932) *A dictionary of the Atakapa language accompanied by text material*. Washington, U.S. Govt. Print. Off.

## Kanpo estekak 
* Atakapa hizkuntzazko gai eta jakingarriak
* Ethnologue projektuko Atakapa sarrera
Kuxtar hizkuntzak

**Kuxtar hizkuntzak** afro-asiar hizkuntza familiaren adarretako bat dira. Gehienbat Afrikako Adarrean mintzatzen dira (Somalia, Eritrea, Djibuti eta Etiopia), bai eta Niloko haranean (Sudan eta Egipto) eta Afrikako Aintzira Handietako alde batzuetan ere (Tanzania eta Kenya). Izena Antzinako Egiptoko hegoaldean zegoen Kuxeko Erresumatik datorkie.

Hizkuntza talde horretan, oromoerak ditu hiztun gehien (35 milioi lagun): ondoren, somaliera (28 milioi) eta sidamoa (3 milioi) datoz. Beste bi kuxtar hizkuntzak dituzte milioi batetik gora hiztunː afarrera (1,5 milioi) eta bedawia (1,2 milioi). Somaliera Somaliako hizkuntza ofizialetako bat da; horrenbestez, estatu burujabe batean estatus ofiziala duen kuxtar hizkuntza bakarra da. Somaliera eta afarrera, bestalde, Djibutiko hizkuntza nazionaltzat onartutako hizkuntzetako bi dira.

Banaketa geografikoaren araberako ondoko taldekatzea erabili ohi da gaur egun, Joseph Greenbergen sailkapena oinarri:
thumb|400px|Kuxtar hizkuntzak morez, beste afroasiar hizkuntzekin

* Erdialdeko kuxtar hizkuntzak (batzuetan agaw hizkuntzak ere deritzenak)
** Xamtanga hizkuntza (Etiopia)
** Bilen hizkuntza (Eritrea)
** Awngi hizkuntza (Etiopia)
** Kunfal hizkuntza (Etiopia)
** Qimant hizkuntza (Etiopia)
    
* Sortaldeko kuxtar hizkuntzak.
** Boon hizkuntza (Somalia)
** Dullay hizkuntzak (Etiopia)
**** Bussa hizkuntza
**** Gawwada hizkuntza
**** Tsamai hizkuntza
** Herri Garaietakoak (Etiopia)
**** Alaba hizkuntza
**** Burji hizkuntza
**** Gedeo hizkuntza
**** Hadiyya hizkuntza
**** Kambaata hizkuntza
**** Libido hizkuntza
**** Sidamo hizkuntza
** Diraxa hizkuntza (Etiopia)
** Konso hizkuntza (Etiopia)
** Oromo
**** Borana-Arsi-Guji hizkuntza (Etiopia)
**** Orma hizkuntza (Kenya)
**** Sanye hizkuntza (Kenya)
**** Garreh-Ajuran hizkuntza (Kenya)
**** Oromoera (Etiopia)
** Boni hizkuntza (Kenya)
** Rendille hizkuntza (Kenya)
** Afarrera (Etiopia)
** Saho hizkuntza (Eritrea)
** Somaliakoak
**** Dabarre hizkuntza
**** Garre hizkuntza
**** Jiiddu hizkuntza
**** Somaliera
**** Tunni hizkuntza
**** Maay hizkuntza
** Arbore hizkuntza (Etiopia)
** Baiso hizkuntza (Etiopia)
** Daasanach hizkuntza (Etiopia)
** El Molo hizkuntza (Kenya)
** Yaaku hizkuntza (Kenya)

* Iparraldeko kuxtar hizkuntzak
** Bedawi hizkuntza edo beja hizkuntza (Sudan), hizkuntzalari anitzek kuxtar taldetik at utzi dutena

* Hegoaldeko kuxtar hizkuntzak
** Aasáx hizkuntza (Tanzania)
** Burunge hizkuntza (Tanzania)
** Dahalo hizkuntza (Kenya)
** Gorowa (Tanzania)
** Iraqw hizkuntza (Tanzania)
** Alagwa hizkuntza (Tanzania)
** Kw'adza hizkuntza (Tanzania)

## Kanpo estekak 
*  Kuxtar hizkuntzen zuhaitza, *Ethnologue* webgunean.
Dahalo

Kenyako hizkuntza gal-hurrena da **Dahaloa** (ISO/DIS 639-3: dal), egun Tana ibaiko eskualdeko 400 lagunek (gehientsuek Kiswahilia mintzaira baitute) baizik ez darabilatena (Brenzinger 1992).

Hegoaldeko hizkuntza Kuxitikoetarikoa da.

## Irakurkizun 
* Elderkin, E. D. *The verb in Dahalo*. [Nairobi]: University of Nairobi, Institute of African Studies, 1972.
* Tosco, Mauro. *A grammatical sketch of Dahalo: including texts and a glossary*. Hamburg: H. Buske, 1991.

## Kanpo estekak 
* Ethnologue projektuko Dahalo sarrera
* Rosetta Projecteko Dahalozko gaiak
Oromoera

**Oromoera** afro-asiar familiako hizkuntza bat da, kuxtar hizkuntzen taldean hiztun gehien dituena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Oromoeraren akademia
*  «Oromo», *Ethnologue* webgunean.
*  Oromoera ataria
*  Oromoerazko lotura-bilduma
*  Oromoerazko hiztegi ttipia
Propertzio

**Sexto Aurelio Propertzio** (; Umbria, K.a. 47 &ndash; *ib.*, K.a. 15) poeta liriko latinoa izan zen.

## Bizitza 
Jatorriz Umbria eskualdekoa zen. Aitari lurrak konfiskatu zizkioten K.a. 40. urtean gerra zibileko ordain gisa, eta horregatik K.a. 34an, artean oso gazte zela, Erromara joan behar izan zuen legeak ikastera. Zintia izeneko emagaldu batekin maitemintzeak poesiarekiko grina sortu zuen harengan eta bere lehen poema liburua argitaratzean, Kaio Zilnio Mezenasen zirkulura deitua izan zen, non Virgilio eta Ovidio ezagutu zituen.

Laurogeitamar bat poema idatzi zituen, lau *Elegia* liburutan banaturik, hauetatik hiru lehenak Zintiari eskainiak. Laugarrenean gai abertzaleak eta mitologikoak landu zituen, Zesar Augusto enperadorearen programari jarraituz. Eragin handia izan zuen Ovidio, Petronio eta beste zenbait idazle erromatarrengan.

## Elegiak 
*Elegiak* izenarekin bildutako lehen liburuaren gai nagusia oinaze-amodio grinatsua da, baina hurrengo hiru liburuetan, laugarrenean batik bat, gero eta gehiago sartzen dira beste gai batzuk ere: heriotza, ametsa, adiskideak, hileta-gorazarreak...

## Erreferentziak
Gentoo Linux

250px|eskuinera|thumb|Gentoo Linux 2008.0
**Gentoo Linux** GNU/Linux banaketa bat da. Izena Gentoo Pinguinoetatik datorkio. Modularra, portablea eta erabiltzailearen makinara optimizagarria izateko diseinatua dago. Hau tresna eta aplikazio guztien iturri kodea eraikitzen lortzen da, nahiz eta software pakete handiak hainbat arkitekturetarako aurre-konpilatuak ere lortu daitezkeen. Gentoo-k guzti hau Portage softwarea erabiltzen da.

## Maskota 
Maskota ofiziala (nahiz eta gutxi erabili) *Larry the cow* edo *Larry behia* da. Beste maskota semi-ofizialak *UFO guy* eta *Gentoo pinguinoa* dira. Logotipo ofiziala *G estilizatua* da.

## Kanpo estekak 
*  Gentoo Linux
*  Gentoo Linux-en filosofia
*  Gentoo-ren foruak
*  Gentoo-Portage - Bilagarria den Portage zuahitzaren online bertsioa.
*  Gentoo Wikia
*  Gentoo Wiki: *TIP Overlays* zerrenda
*  GentooUser
*  Vidalinux Desktop OS - Gentoo-n oinarritutako instalatzaile grafikoa duen Linux banaketa.
*  Navyn OS - Gentoon oinarritutako Linux banaketa garrantzia segurtasun tresnek dutena.
*  Gentoo erabiltzaileen kritika
*  Hardened Gentoo
*  *Gentoo Installer Project*
*  Gaztelaniar gentoo erabiltzaileen gunea.
Pid

Ordenagailuetan, **Pid** edo **process identifier** (normalean **process ID**, **prozesuaren IDa** edo **PID** deritzo), sistema eragile batzuen kernelek (Unix edo Windows NT adibidez) erabiltzen duten zenbaki bat da, prozesuak identifikatzeko.

Unix-pean, ume-prozesu berri baten PIDa `fork()` sistema deiak itzultzen dio aita-prozesuari.

PIDa `waitpid()` edo `kill()`-ri pasa daiteke emandako prozesuaren gain ekintzak burutzeko.

## Kanpo estekak
Portage

**Portage** pakete kudeaketa sistema aurreratu bat da. Bere flexibilitateagatik eta eraiketa sinpleagatik edo Linux banaketa baten muina izateagatik Meta-banaketa motor titulua irabazi du. Gentoo banaketa Portageren gainean ezartzen da.

Gentoo askotan Meta-banaketa bezala definitzen da. Portage-n eta 20.000 pakete eraikitze errezetetan, ebuild deiturikoak, oinarritzen da. Une oro berriak gehitzen joaten da. Ebuild hauek paketearen metadatuak gordetzen ditu, eta nola konpilatu, instalatu eta konfiguratu ere. Profilen erabilpenari esker eta emerge deritzon komando-lerroko apliazioari esker, erabiltzaileek eta garatzaileek Portage erabil dezakete programak instalatu eta kudeatzeko, aplikazio batetik sistema eragile oso batera.

Gentoo sistema bat *on the fly* konpilatu daiteke. Gentoo zerotik instalatzeko konpiladore eta eraiketa ingurune oso bat ezartzea beharrezkoa da, non Portagek Internetetetik iturri-kodea jatsi eta eraikiko du, sistemaren muina eta nahi diren aplikazioak eraikiz. Hala ere, Portagek aurre-konpilatutako paketeak ere erabil ditzake azkarrago joateko. Erabiltzaile askok hau makina moteletan bakarrik erabiltzen dute, baina instalazio azkar honi esker garatzaileek adibidez froga ingurune azkarragoak sor ditzakete. Ingurune handietan (unibertsitateak adibidez), eraketa kluster bat aurre-konpilatutako paketeak sortzeko normala izaten da, eta ondoren pakete hori beste makinetan erabiltzen da, gauzak errazago egiten eta konpilazio eta kudeaketa lanak txikitzen.

Propietate guzti hauei esker, eta Portage oso konfiguragarria dela paketeak konpilatu eta instalatzeko garaian, oso Gentoo instalazio gutxi dira berdinak. Erabiltzaile batek Gentoo instalatzean, Portage sistemak Linux banaketa pertsonalizatua konpilatzen du Portage eta eraketa aukeretan oinarrituta.
## Kanpo estekak 
* Gentoo Portage-ren ezaugarriak
* Gentoo Portage-ra sarrera
* Portage-rekin lanean
* Gentoo Wiki
Ebuild

**Ebuild** bat Gentooren Portage sistemarentzat bash script bat da. Portage zuahitzean dagoen aplikazio bakoitzak ebuild bat du, eta ebuild-a, "emerge ebuildaren_izena" bitartez exekutatua, automatikoki konpilatzen du (beharrezkoa bada) eta instalatzen du programa eta honen beharrezko dependentziak. Ebuild fitxategiak normalean "izena-bertsioa.ebuild" nomenklatura erabiltzen dute. Normalean, ebuild-ak aplikazio bat itur-kodetik konpilatzeko sortzen da, baina batzuk aurre-konpilatutako bertsioentzat ere sortzen dira. Beste ebuild batzuk meta-paketeak edo pakete birtualak instalatzen dituzte. Hemen Beep softwarea instalatzeko ebuild adibide bat:

```
# Copyright 1999-2004 Gentoo Foundation
# Distributed under the terms of the GNU General Public License v2
# $Header: /var/cvsroot/gentoo-x86/app-misc/beep/beep-1.2.2.ebuild,v 1.16 2004/07/14 01:43:23 mr_bones_ Exp $

DESCRIPTION="the advanced PC speaker beeper"
HOMEPAGE="http://www.johnath.com/beep/"
SRC_URI="http://www.johnath.com/beep/${P}.tar.gz"

LICENSE="GPL-2"
SLOT="0"
KEYWORDS="x86 ppc alpha amd64"
IUSE=""

DEPEND="virtual/libc"

src_compile() {
    emake FLAGS="${CFLAGS}" || die "compile problem"
}

src_install() {
    dobin beep
    # do we really have to set this suid by default? -solar
    fperms 4711 /usr/bin/beep
    doman beep.1.gz
    dodoc CHANGELOG CREDITS README
}
```

## Kanpo estekak 
* Gentoo Portage-ren euzaugarriak
* Gentoo Portage-ra sarrera
* Portage-rekin lanean
* [Ebuild HOWTO(https://eu.wikipedia.org/wiki/HOWTO) ]
* Ebuild-ak igotzeko]
* Adibidezko ebuild-aren kodea
Init

**init** Unix eta Unix-moduko sistemetan beste prozesu guztiak sortzen dituen programa da. Daemon moduan exekutatzen da eta normalean 1 prozesu identifikatzailea izaten du.

init-en funtzionalitatea nahiko aldatu da BSDren eta UNIX System Vren bertsioen artean, eta erabiltzaileak sistemaren eskuliburua begiratu beharko luke jakiteko zein bertsio duen sistemak.

Linux banaketa gehienetan erabiltzen den init sistema estandarra System Vren init-ekin konpatiblea da, baina banaketa batzuk, Slackware adibidez, BSD estiloko init sistema erabiltzen dute, eta beste batzuk aldiz, Gentoo banaketak adibidez, bere init sistema berezia du.

## Abioa 
Abiatutako sistema batean init da lehena abiatzen den programa, init da kernelak exekutatzen duen gauza.

BSD-en init-ak -n kokatutako hasiera shell scripta exekutatzen du, ondoren getty exekutatzen du testuan oinarritutako terminaletan edo leiho sistema bat Xbezala terminal grafikoetan. Ez dago abio-mailarik;  fitxategiak determinatzen du init nola abiatu.

System V-en init-ak  fitxategia examinatzen du  sarrera baten bila, eta honek zehazten du lehenetsitako abio-maila. Ez badago lehenetsitako abio-maila, ondoren erabiltzailea kontsola sistema batera bideratzen da, non abio-maila eskuz ezarri behar da.

### Abio-maila 
Abio-mailak makina baten egoerak deskribatzen ditu, abio prozesuak karakterizatua. Normalean 8 maila daude. 0tik 6ra bitarteko mailak daude, eta ondoren S eta s, non azken hauek maila berdinera lotuta daude. 8 hauetatik, 3 erreserbatutako abio-mailak dira:

0 abio-maila sistema itzaltzeko erabiltzen da

1 Makina berrabiaratzeko

6. Sistema erabiltzaile bakarreko testu moduan ezartzen du.

Erreserbatutako abio-mailak 3 eta 5 dira:

3. maila 6. mailaren antzekoa, 3 abio mailak erabiltzailea kontsola moduan ezartzen du. Hala ere, 3 erabiltzaile anitzeko ingurunea da. 3. abio-maila lehenetsia da Linux banaketa batzuetan, Debian-en adibidez.

5. abio-maila gehien erabiltzen dena da, eta lehenetsitakoa da suse, Mandriva eta Yoper-en, beste batzuez gain. 5. abio-maila erabiltzaile anitzeko ingurune grafikoa da, X exekutatuta, eta normalean kudeatzaile bat kargatzen da xdm, kdm edo gdm adibidez.

Abio-maila normalean root supererabiltzaileak aldatzen du telinit komandoa erabiliz:
, non x balioko abio-maila bat da (0-6, s).

## Ikus, gainera 
* Unix System V
* Linux

## Kanpo estekak 
* init-en man orriak
* init eskema alternatiboak:
** boot-scripts
** runit
** daemontools-en svscan 1 zenbakidun prozesu bezala erabilia
** Init-NG
** minit
** rc.d