open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eztarri-zaku

thumb|Hegazti baten eztarri-zakua
**Eztarri-zakua** (latinez: *saccus gularis*; ingelesez: *gular sac*) hegazti, narrasti eta anfibio espezie batzuen ezaugarri anatomiko bereizgarria da, eztarri-eremuan azalaren tolesdura handitua dena. Egitura hau hainbat funtzio betetzen ditu: komunikazioa, ugalketa-erakustaldiak, termoregulazioa eta, kasu batzuetan, elikagaien biltegiratzea.

## Ezaugarri anatomikoak 
Eztarri-zakua azalaren eta muskuluen arteko ehun konektiboz osatutako poltsa da, linfaz betea. Tamaina eta kolorea espeziearen arabera aldatzen dira:
* **Hegaztietan**: Pelikanoek (*Pelecanus*) 3 litro urrainoko edukiera duen zaku erabilgarria dute
* **Narrastietan**: Maskor-legeen (*Frill-necked lizard*) lepokoa hezur-euskarri keratinodun batek eusten du
* **Anfibioetan**: Igel ar batzuen (*Rana catesbeiana*) zakuak soinuaren erresonantzia-gela gisa jokatzen du

## Funtzio ekologikoak 
* **Elikadura**: Pelikanoen zakuak sare moduan jokatzen du uretan
* **Erakustaldiak**: Frigata hegazti arrek zaku goriztatu ikusgarria puzten dute erakustaldian
* **Termoregulazioa**: Sugeen kasuan, beroa askatzen lagun dezake
* **Soinu produkzioa**: Igelen zaku bokalak soinua %300 handitu dezake

## Espezie aipagarriak 
* **Pelikano zuria** (*Pelecanus onocrotalus*)
* **Frigata hegazti handia** (*Fregata minor*)
* **Maskor-legea** (*Chlamydosaurus kingii*)
* **Bufo bufo** apo arrunta

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* BirdLife International
* AmphibiaWeb
Euryapsida

**Euryapsida** narrasti talde fosil bat da, Mesozoiko aroan bizi izan zena. Talde honetako kideak bereziki itsas narrastiak dira, eta lepo motza eta gorputz hidrodinamikoa izateagatik bereizten dira. Euryapsidoek garezur-egitura berezia dute, non begi-alboan hutsune bakar bat duten (euryapsido motako garezurra).

## Taxonomia eta sailkapena 
Euryapsidoak tradizionalki sauropsidoen barruko talde gisa sailkatu dira, baina egun parafiletikotzat hartzen dira. Talde nagusiak:
* **Sauropterygia** ordena
** Plesiosauroak
** Pliosauroak
** Notosauroak
* **Ichthyopterygia** ordena
** Iktiosauroak

## Ezaugarri morfologikoak 
eskuinera|thumb|200px|Plesiosauro baten errekonstrukzioa
* Garezur euryapsidoa: hutsune temporal bakarra
* Hankak errematze-formara egokituak
* Isats motza (plesiosauroetan) edo luzea (iktiosauroetan)
* Arnas-aparatua birikak, ez zakatzak

## Eboluzioa eta iraungipena 
Euryapsidoak Permiar berantiarrean agertu eta Kretazeo amaieran iraungi ziren, K-T mugako iraungipen masiboan. Itsas-ingurunera egokitzearen adibide bikainak dira:
* **Plesiosauroek** lepo luze eta buru txikia garatu zuten
* **Iktiosauroek** arrantzalen itxura konbergentea garatu zuten

**Euskal Herriko loturak**:
* **Zumaiako flysch** estratuetan Kretazeoko itsas narrastien fosilak aurkitu dira, baina oraindik ez da euryapsidorik identifikatu.
* **Iktiosauroen** arrastoak aurkitu dira Pirinioetan (Aragoi aldean), Euskal Herriko mugatik gertu.
* Euskal Herrian itsas narrastien aztarnak bilatzen dituen paleontologo talde aktiboa dago (EHUko ikertzaileak barne).

## Erreferentziak 
* Etxebarria, J. (2020). *Mesozoiko itsas narrastiak Euskal Herrian*. Eusko Ikaskuntza.
* 

## Kanpo estekak 
* Aranzadi Zientzia Elkartea
* Palaeontology Online
* UCMP Berkeley
Sauropterygia

**Sauropterygia** Mesozoiko aroko itsas narrastien ordena bat da, Triasiko goiztiarrean agertu eta Kretazeo amaieran iraungipen masiboan desagertu zena. Talde honetako kideak ur gezako eta itsasoko inguruneetara egokitu ziren, eta euryapsidoen barruan sailkatzen dira.

## Ezaugarri nagusiak 
eskuinera|thumb|200px|Plesiosauro baten hiru dimentsioko errekonstrukzioa
* Garezur euryapsidoa: begi-alboan hutsune temporal bakarra
* Enbor laua eta hezurdura sendoa
* Gorputz-adarrak errematze-formara egokituak
* Bular-hezur zabalak igerian laguntzeko

## Talde nagusiak 
## Euskal Herriko loturak 
* **Zumaiako flysch** estratuetan sauropterigioen fosilak bilatzen ari dira paleontologoak
* Penintsula Iberikoko fosil garrantzitsuak:
  * *Lusonectes* plesiosauroa (Portugal)
  * *Lariosaurus* nothosauroa (Katalunia)

## Erreferentziak 
* Gasulla, J.M. et al. (2014). "New sauropterygian remains from the Iberian Peninsula". *Journal of Vertebrate Paleontology*.
* 

## Kanpo estekak 
* Aranzadi Zientzia Elkartea
* Smithsonian: Plesiosauroak
Pistosaurio

**Pistosaurio** (*Pistosaurus*, "urrezko muskerra") Sauropterygia ordenako itsas narrasti genero fosil bat da, Triasiko erdialdean (duela 245-228 milioi urte) bizi zena. Nothosauroideen eta plesiosauroen arteko tranzizio-forma garrantzitsua da, bi taldeen ezaugarriak konbinatzen baititu.

## Ezaugarri anatomikoak 
eskuinera|thumb|200px|*Pistosaurus* baten errekonstrukzioa
* **Tamaina**: 3 metro inguruko luzera
* **Garezurra**: euryapsido motakoa, baina plesiosauroen antzeko barailak
* **Hortzak**: Zilindrikoak eta puntadunak, arrainak harrapatzeko egokiak
* **Gorputza**: 
  * Hankak errematze-formara egokituak
  * Ornoak nothosauroenak baino sendoagoak
  * Bularralde zabala igerian arintasuna emateko

## Aurkikuntzak eta estratigrafia 
* **Leku nagusiak**: 
  * Alemania (Muschelkalk formazioa)
  * Luxenburgo
* **Euskal Herriko loturak**: 
  * Pirinioetako Triasikoko geruza berberetan bilatu dira fosilak
  * UPV/EHUko ikertzaileek Europako pistosaurioen gaineko ikerketan parte hartu dute

## Garrantzia ebolutiboa 
Pistosaurioak plesiosauroen arbaso zuzenetako bat izan liteke, ezaugarri hauek erakusten dituztelako:
1. Garezurraren egitura aurreratua
2. Orno zilindrikoen garapena
3. Gorputz-adarretako hezurren konfigurazioa

## Espezieak 
Genero honetako espezie bakarra ***Pistosaurus longaevus*** da, 1852an deskribatua. Bere fosil ondoen kontserbatuak Municheko Paleontologia Museoan daude.

## Erreferentziak 
* Sander, P.M. (1997). "The Pistosauria: Systematic position and paleoecology". *Neues Jahrbuch für Geologie und Paläontologie*

## Kanpo estekak 
* Pistosaurioari buruzko audioa (Ingelesez)
* Pirinioetako geologia
Gastrulazio

**Gastrulazioa** enbrioiaren garapenean gertatzen den prozesu giltzarria da, non blastula izeneko esfera hutsa hiru geruza germinaletako (ektodermo, mesodermo eta endodermo) egitura bilakatzen den. Prozesu hau animalia guztietan gertatzen da, eta morfogenesi konplexuko fase nagusietako bat da.

## Prozesuaren oinarriak 
1. **Blastulatik gastrulara** trantsizioa:
- Blastozeloa murrizten da
- Blastoporoa sortzen da (gero aho edo uzki bihurtuko dena)
2. **Geruza germinalen** eraketa:
- Ektodermoa: Kanpoko geruza (azala, nerbio-sistema)
- Mesodermoa: Erdiko geruza (muskuluak, hezurrak)
- Endodermoa: Barneko geruza (digestio-hodia, arnas-aparatua)

## Gastrulazio motak 
## Garrantzia biologikoa 
* **Eraikuntza planoa** finkatzen du: Geruza bakoitzak ehun espezifikoak sortuko ditu
* **Simetria bilateral**a ezartzen du animalia gehienetan
* Hox geneek prozesua koordinatzen dute

## Euskal Herriko ikerketa 
* UPV/EHUko garapen-biologiako taldeek gastrulazioa aztertzen dute Drosophila eta zebrafish modeloetan
* Biobizkaia ikerketa-zentroan zelula-migrazioaren mekanismoak aztertzen dira

## Erreferentziak 
* Gilbert, S.F. (2016). *Developmental Biology*. 11. edizioa.

## Kanpo estekak 
* Gastrulazioari buruzko bideoak
* Zientzia.eus artikulua
Nothosaurus

**Nothosaurus** Sauropterygia ordenako narrasti fosil generoa da, Triasiko garaian (duela 240-210 milioi urte) bizi zena. Itsas narrasti hauek ur gezako eta kostaldeko inguruneetan bizi ziren, eta gaur egungo igelen eta itsas lehoien artean dagoen erregulazio-eredua erakusten dute.

## Ezaugarri morfologikoak 
eskuinera|thumb|200px|Nothosaurus baten errekonstrukzioa
* **Tamaina**: 1-4 metro artean (espeziearen arabera)
* **Hortzeria**: Hortz luze eta zorrotzak, harrapakinak harrapatzeko egokiak
* **Gorputza**: Hankak errematze-formara egokituak, baina oraindik lehorrean mugitzeko gai
* **Isatsa**: Luzea eta gihartsua, igerian propultsiorako

## Aurkikuntzak eta banaketa geografikoa 
Nothosaurusen fosilak Europa, Asia eta Ipar Afrikan aurkitu dira:
* **Alemania**: Muschelkalk estratuetan (espezie tipoa: *N. mirabilis*)
* **Txina**: *Nothosaurus youngi* aurkitu da Yunnanen
* **Espainia**: Kataluniako Montral-Alcover eremuan *Nothosaurus*-en aztarnak

## Bizimodua eta elikadura 
ezkerra|thumb|180px|Nothosaurus bat arrainak ehizatzen
* **Anfibio** portaera: Uretan ehiztari aktiboak, baina lehorrean ere ongi moldatzen ziren
* **Dieta**: Arrainak, zefalopodoak eta beste ornodun txikiak
* **Ehiza-teknikak**:
  * Harrapari ausarta (krokodiloen antzera)
  * Setiatze-ehiza (igelen modura)

## Eboluzioa eta ondorengoak 
Nothosaurusek Plesiosauroen arbasoetako batzuk direla uste da. Bere ezaugarri batzuk:
* Sauropterygiaren barruan Nothosauroidea goifamilia osatzen du
* Pistosaurioekin batera Plesiosauriaren talde parafiletikoa osatzen du

## Euskal Herriko loturak 
* **Pirinioetako** Triasikoko estratuetan bilaketak egin dira, baina oraindik ez da nothosaurorik aurkitu
* Aranzadik Iberiar penintsulako itsas narrastien ikerketan parte hartu du

## Erreferentziak 
* Rieppel, O. (2000). "Sauropterygia I: Nothosauroidea". *Encyclopedia of Paleoherpetology*

## Kanpo estekak 
* Kataluniako Museu Nacional (Montral-Alcover aztarnak)
* Palaeocast podcast-a
Dargaud

**Dargaud** frantziar komiki argitaletxe handienetako bat da, 1943an sortua Lyonen. Asterix eta Lucky Luke bezalako pertsonaia ezagunen argitalpenagatik ospetsua, egun Media Participations taldeko kidea da.

## Historia 
* **1943**: Georges Dargaudek sortu zuen *Éditions Dargaud* izenarekin, hasieran aldizkari erotikoak argitaratuz
* **1960**: Pilote aldizkaria erosi zuen, René Goscinny eta Albert Uderzorekin batera
* **1988**: Dupuis argitaletxeak erosi zuen
* **2004**: Media Participations taldeak xurgatu zuen

## Kolaboratzaile ospetsuak 
## Euskal Herriko loturak 
* **Euskarazko argitalpenak**: Dargauden jatorrizko lan batzuk euskarara itzuli dira:
  * *Tintin* (Yves Chalanden bertsioak)
  * *Lucky Luke* (Bruño argitaletxeak egokitua)
* **Euskal autoreak**: Bordele inguruko euskal diaspora autore batzuk Dargaudentzat lan egin dute

## Kolpekariak 
* **2010eko hamarkadako krisia**: Paperezko aleen salmenten beherakada
* **Digitalizazioa**: *Dargaud Digital* plataforma 2012an jarri zuten martxan
* **Nobela grafikoen** aldera egindako birorientazioa

## Erreferentziak 
* Gaumer, P. (2010). *Dictionnaire mondial de la BD*. Larousse.

## Kanpo estekak 
* Dargauden webgune ofiziala
* Komikia.eus: Dargauden fitxa
Oumpah-pah

**Oumpah-pah** René Goscinny (gidoia) eta Albert Uderzo (marrazkia) sortutako komiki pertsonaia da, 1958an Pilote aldizkarian lehen aldiz argitaratua. Indiar amerikar parodikoa da, Asterixen aurrekari estilistikotzat hartzen dena.

## Argumentu nagusia 
* **Pertsonaiak**:
  * **Oumpah-pah**: Shavashava tribuko buruzagi azkarra
  * **Hubert de la Pâte Feuilletée**: frantziar ofizial naïf-a
* **Egoera historikoa**: XVIII. mendeko Ipar Amerika, britainiarren eta frantziarren arteko gatazkan

## Ezaugarri parodikoak 
* Indiar estereotipoak hausten ditu:
  * Oumpah-pahk ironia fina erabiltzen du
  * Tribuak "Shavashava" izen parodikoa du ("Xaxa" euskaraz)
* Kolonizazioa kritikatzen du umorez:
  * Britainiarrak lapur bihurriak dira
  * Frantsesak harroak baina inozoa

## Euskal Herriko loturak 
* **Euskarazko itzulpenak**:
  * *Oumpah-pah les Peaux-Rouges* (2008, Denonartean argitaletxeak euskaratua)
* **Eragina**:
  * Hergéren Tintin eta Asterixen arteko estilo-pontua
  * Euskal komikigile batzuek (Antonio Altarriba) aipatu dute erreferentzia gisa

## Aleak 
## Erreferentziak 
* Uderzo, A. (2008). *Uderzo Grafikoak*. Dargaud.

## Kanpo estekak 
* Dargauden fitxa ofiziala
* Komikia.eus-en kritika
Erythroxylum

***Erythroxylum*** (grezieraz: ἐρυθρός "gorri" + ξύλον "zura") Erythroxylaceae familiako landare genero bat da, bereziki ezaguna koka (*Erythroxylum coca*) espezieagatik. Generoak 200 espezie inguru biltzen ditu, batez ere Hego eta Erdialdeko Amerikako eskualde tropikaletan.

## Ezaugarri botanikoak 
* **Hostoak**: 
** Luzarana eta obalatuak
** Alkaloide ugari (kokaina, ekgonina)
* **Loreak**:
** Txikiak, zurixkak edo horixkak
** Bost petalo
* **Fruituak**:
** Drupa gorri txikiak
** Hazi bakarra

## Espezie nabarmenak 
## Euskal Herriko loturak 
* **Ikerketa antropologikoak**: EHUko ikertzaile batzuek Andeetako kulturak aztertu dituzte, koken erabilera tradizionala barne
* **Farmakologia**: Kokainaren deribatu terapeutikoak aztertu dira Biogipuzkoan
* **Historia**: XIX. mendean Euskal Herrian ere erabili zen kokaina farmazia produktu gisa

## Alkaloide nagusiak 
* **Kokaina**: Estimulatzaile indartsua
* **Ekgonina**: Kokainaren metabolitoa
* **Tropina**: Atropinaren antzekoa

## Erreferentziak 
* Plowman, T. (1984). "The ethnobotany of coca". *Advances in Economic Botany*.

## Kanpo estekak 
* Kew Garden-en fitxa botanikoa
* Zientzia.eus: "Droga eta kultura"
William Withering

**William Withering** (1741ko martxoaren 17a - 1799ko urriaren 6a) ingeles mediku, botaniko eta kimikari ospetsua izan zen, *digitalis* landarearen erabilera terapeutikoa sistematikoki deskribatu zuen lehenengotakoa. Birminghamgo Eskola Medikoaren kide nabarmena izan zen.

## Lorpen zientifikoak 
* **Digitalisaren ikerketa** (1775-1785):
** Herri-medikuntzan oinarrituta (Shropshireko emagina)
** Bihotz-gutxiegitasunaren tratamendurako dosifikazio zehatza ezarri
** *"An Account of the Foxglove and its Medical Uses"* (1785) liburu garrantzitsua idatzi
* **Botanika**:
** *"The Botanical Arrangement of All the Vegetables Naturally Growing in Great Britain"* (1776) argitaratu
** 600 landare-espezie baino gehiago sailkatu

## Euskal Herriko loturak 
* **Digitálisaren erabilera Euskal Herrian**: Witheringen aurretik, kuku-praka (*Digitalis purpurea*) herri-sendagintzan erabiltzen zen arnas arazoetarako
* **Euskal botanikarekin lotura**: Witheringen lana Joseph Pitton de Tournefort frantses botanikariaren lanekin alderatu daiteke, XIX. mendean Euskal Herriko landareak ikertu zituena

## Erreferentziak 
* Fye, W.B. (1985). "William Withering and the purple foxglove". *Scientific American*.

## Kanpo estekak 
* Royal College of Physicians of Edinburgh: Witheringen biografia
* Zientzia.eus: "Sorgin-oina, bihotzeko botika"
Kanabinol

**Kanabinol** (**CBN**) kanabinoide natural bat da, kannabis landarean sortzen dena. THC (tetrahidrokanabinol) oxidatzen denean eratzen da nagusiki, eta efektu psikoaktibo ahulagoak ditu.

## Ezaugarri kimikoak 
* **IUPAC izena**: 6,6,9-trimetil-3-pentil-6H-benzo[c]kromen-1-ol
* **Formula kimikoa**: C₂₁H₂₆O₂
* **Masa molekularra**: 310,43 g/mol
* **Egonkortasuna**: 
** THC baino egonkorragoa
** Argiarekiko sentikorra

## Farmakologia 
* **Errezeptoreak**:
** CB1 eta CB2 kanabinoide-errezeptoreekin elkarreragina
** THC baino afinitate txikiagoa
* **Efektu terapeutikoak**:
** Lo-arazoa indartzen du
** Hantura gutxitzen du
** Apetitua estimulatzen du
* **Toxikotasuna**: THC baino txikiagoa

## Euskal Herriko ikerketa 
* **Neurosciencies** ikerketa-taldeak (EHU) CBN-a aztertu du loaren nahasmenduen tratamendurako
* **CIC bioGUNE** kanabinoideen efektu immunologikoak ikertzen ari da

## Lege-egoera 
* **Espainia**: 2023ko legearen arabera, CBN kontrolatutako substantzia gisa sailkatuta dago
* **Euskal Autonomia Erkidegoa**: Osakidetzak ez du oraindik onartu erabilera terapeutikorako

## Erreferentziak 
* Russo, E.B. (2011). "Taming THC". *British Journal of Pharmacology*.

## Kanpo estekak 
* Harvardeko artikulua kanabinoideei buruz
* Zientzia.eus: "Kannabisa mendekotasuna"
La Txama

**La Txama** Donostia (Gipuzkoa) eta Iruñea (Nafarroa Garaia) artean kokatzen den giro mexikarreko *korrido tunbado* musika taldea da. Rantxerak, corridoak eta cumbiak nahasten dituzte. 2023an elkartzen hasi eta 2024an atera zuten euren lehen diskoa autoekoitzita: “La txama” 

Nazioarteko gaur egungo Peso pluma eta antzekoak, eta Nafarroan aspalditik esanguratsuak diren rantxera klasikoak dituzte erreferente.

Diska aurkezpeneko birari ekin zioten Urtarrilean eta Madril, Bartzelona edota Zaballako kartzelan egon dira dagoeneko.

## Taldea 
### Taldekideak 
* Tuli el Batxatuli (rekintoa eta ahotsa). Aurrez Chill Mafia taldean aritua.
* Compa Luis (gitarra eta ahotsa).
* Aitor Valcarlos (haizeak eta ahotsa). Aurrez Skakeitan, Hesian eta Esne Beltza taldeetan aritua.
* Afu (haizeak eta ahotsa).
* Jon Viejo (helikoia).

### Kolaboratzaileak 
* ENE, *Zure Begiak* abestian.
* Julen Arbizu (Raimundo el Canastero), *Derrumbes y pajaritos* abestian.
* FlakoFonki (Chill Mafia), *Fusilaren hotsa* abestian.
* Kiliki Frexko (Chill Mafia), *Musa 13* abestian.
* Luis Sanchez, Jonatan Quiñones, Jon Viejo, Borja Anton, , Mikel Belleza, Julen Arbizu, Iñaki Etxarren, Imanol Viñaras, Iban Martin

## Diskografia 
### Mixtapeak 
* La txama (2024)

## Izena 
La Txama: “Txamar” ekintzak esan nahi du: saltzaile ibiltarien artean erabiltzen den trikimailu edo teknika, edozein objektu trukatzeko edo aldatzeko, bere onurarako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* La Txama Badok-en
* Musikazuzenean telebistako saioa
Tetrahidrokanabibarina

**Tetrahidrokanabibarina** (**THCV**) kalamu landareak sortutako fitokanabinoide bat da, Tetrahidrokanabinolaren antzeko egitura kimikoa duena baina efektu farmakologiko desberdinak eragiten dituena. Propil (C3) ordez butil (C4) kate lateral bat duela bereizten da.

## Ezaugarri kimikoak 
* **IUPAC izena**: 6,6,9-trimetil-3-propil-6H-benzo[c]kromen-1-ol
* **Formula kimikoa**: C₁₉H₂₆O₂
* **Masa molekularra**: 286,41 g/mol
* **Bereizgarria**: 
** Psikoaktiboa dosi altuetan bakarrik
** Termogeniko efektua (gantz-errekuntzan laguntzen du)

## Farmakologia 
* **Errezeptoreen afinitatea**:
** CB1: Antagonista partziala (THCren efektua murrizten du)
** CB2: Agonista ahula
* **Efektu terapeutikoak**:
** Appetitua murrizten du → Obesitatearen aurkako terapia posible
** Glukosa metabolismoa hobetzen du → 2. motako diabetes mellituseko potentziala
** Parkinson gaixotasunaren sintomak arintzen ditu

## Euskal Herriko ikerketa 
* **Neurosciences** taldea (EHU): THCVren neurobabes-efektuak aztertzen ditu Alzheimerraren aurkako terapia gisa
* **CIC biomaGUNE**: Kannabinoideen eta mikrobioma intestinalaren arteko elkarreragina ikertzen du

## Lege-egoera Euskal Herrian 
* **Estatus legal**: 
** Espainia: 2023ko legearen arabera, kontrolatutako substantzia
** Euskal Autonomia Erkidegoa: Osakidetzak ez du oraindik onartu erabilera terapeutikorako
* **Ekoizpena**: Baimendutako laborategietan soilik (AEMPSren kontrolpean)

## Erreferentziak 
* Pertwee, R.G. (2008). "The diverse CB1 and CB2 receptor pharmacology of THC and THCV". *British Journal of Pharmacology*.

## Kanpo estekak 
* Project CBD: THCVri buruzko informazio zientifikoa
* Zientzia.eus: "Kannabinoideak minbiziaren aurka"
Zelula pluripotente

**Zelula pluripotenteak** enbrioiaren garapen goiztiarrean agertzen diren zelula ama mota bereziak dira, organismoaren ehun guztiak sortzeko gaitasuna dutenak. Hauek dira ezaugarri nagusiak:

## Ezaugarri biologikoak 
* **Gaitasun diferentziala**:
  * Endodermoa, mesodermoa eta ektodermoa sor ditzake
  * **Ez** du amnioa edo zaku bitelinoa eratzen (horretarako totipotenteak behar dira)
* **Markatzaile molekularrak**:
  * Oct4, Sox2, Nanog geneak aktibo
  * SSEA-4 antigenoa azalean

## Motak eta jatorria 
## Euskal Herriko ikerketa 
* **Biogipuzkoa**: UPV/EHUko ikertzaileek iPSCak erabiltzen dituzte Parkinson gaixotasuna aztertzeko
* **CIC bioGUNE**: Minbiziaren aurka zelula pluripotenteen erabilera ikertzen dute
* **Euskarazko dibulgazioa**: Zientzia.eus-ek artikuluak argitaratu ditu gai honi buruz

## Garrantzi terapeutikoa 
* **Medikuntza berritzailea**:
  * Bihotz-ehunaren berritzea
  * Diabetesaren tratamendua
* **Erronkak**:
  * Tumoreak sortzeko arriskua
  * Immunitate-erantzunaren arazoak

## Erreferentziak 
* Takahashi, K. (2006). "Induction of pluripotent stem cells". *Cell*.

## Kanpo estekak 
* NIH: Zelula amen oinarriak
* Zientzia.eus artikulua
Hipoblasto

**Hipoblastoa** ugaztunen blastozistoaren barneko masa zelularreko geruza behekoia da, epiblastoaren azpian kokatua. Enbrioiaren garapenean funtzio garrantzitsuak betetzen ditu, batezeste endodermo primitiboa eratzean eta enbrioi kanpoko egituren garapenean.

## Egitura eta kokapena 
* **Kokapena**:
  * Epiblastoaren azpiko geruza
  * Blastozistoaren barrunbearen (blastozele) aurreko pareta osatzen du
* **Konposizioa**:
  * Zelula kubiko txikiak
  * Extrazelulu matrize trinkoa

## Funtzioak enbrioi-garapenean 
1. **Endodermo primitiboaren eraketa**:
   * Sakobitxo bilduari (yolk sac) eusten dio
   * Gorputzaren ardatza ezartzen laguntzen du
2. **Seinaleztapen molekularra**:
   * BMP4 eta Nodal inhibitzen ditu (epiblastoaren patroia erregulatzeko)
   * Amniosaren garapena bultzatzen du
3. **Enbrioi kanpoko egiturak**:
   * Exozelomako mintza osatzen du
   * Sakobitxo bilduari eusten dio

## Garrantzia klinikoa 
* **Gastrulazioko akatsak**: Hipoblastoaren funtzio okerrak enbor-ardatzeko malformazioak eragin ditzake
* **Zelula amen jatorria**: XEN zelulak (Extraembryonic Endoderm) hipoblastotik eratorriak dira
* **In vitro ernalketa**: Hipoblastoaren portaera aztertzen da FIV teknikak hobetzeko

## Euskal Herriko ikerketa 
* Biogipuzkoako Biologia Garapen taldeak hipoblastoaren eta epiblastoaren arteko interakzioak aztertzen ditu laborategiko sagu modeloetan
* UPV/EHUko Medikuntza Genomiko unitateak hipoblastoarekin lotutako geneen espresioa aztertu du gizakiaren garapen goiztiarrean

## Erreferentziak 
* Artus, J. & Hadjantonakis, A.K. (2012). "The primitive endoderm lineage". *Current Topics in Developmental Biology*

## Kanpo estekak 
* Human Embryology Atlas (Hipoblastoaren irudiak)
* Zientzia.eus: "Zelula amen jatorria"
Epiblasto

**Epiblastoa** ugaztunen blastozistoaren barneko masa zelularraren zati nagusia da, eta enbrioiaren garapenean funtsezko zeregina betetzen du. Gastrulazioan, epiblastoko zelulek geruza germinal guztiak (ektodermo, mesodermo eta endodermo) eratuko dituzte, baita amnioko ehunak ere.

## Egitura eta kokapena 
* **Kokapena**: Blastozistoaren barneko masa zelularrean kokatua
* '*Osagaiak*:
  * Zelula pluripotenteak
  * Polaritate dorso-bentrala du
* **Harreman anatomikoak**:
  * Goialdea: Trofoblastoa
  * Behealdea: Hipoblastoa

## Funtzioak enbrioi-garapenean 
1. **Gastrulazioaren hasiera**:
   * Primitibo lerroa eratzen du
   * Nodo primitiboa sortzen da (Organizatzaile gisa jokatzen duena)
2. **Geruza germinalen eraketa**:
   * Ektodermoa: Epiblastoaren gainaldeko zelulek osatuko dute
   * Mesodermoa eta endodermoa: Epiblastoko zelulek epitelio-mesenkima trantsizioa jasaten dute

## Garrantzia biomedikoa 
* **Zelula amen jatorria**: Epiblastoko zelulek zelula am pluripotenteen ezaugarriak mantentzen dituzte
* **Gaixotasun konnatalak**: Gastrulazioan dauden akatsak enbor-erako malformazioak eragin ditzake
* **Ikerketa terapeutikoa**: EPSC (Epiblast Stem Cells) geroz eta gehiago erabiltzen dira terapia esperimentaletan

## Euskal Herriko ikerketa 
* Biogipuzkoako zelula amaren laborategian epiblastoko zelulen pluripotentzia aztertzen dute
* UPV/EHUko Biologia Zelularreko irakasleek gastrulazioaren seinaleztapena ikertu dute laborategiko saguetan

## Erreferentziak 
* Rossant, J. (2018). "Epiblast morphogenesis before gastrulation". *Developmental Cell*

## Kanpo estekak 
* Epiblastoari buruzko atala (Ingelesez)
* Zientzia.eus artikulua
Giulio Ciccone

**Giulio Ciccone** (Chieti, 1994ko abenduaren 20a) txirrindulari italiarra da, gaur egun Lidl–Trek taldean profesioanala dena. 

Garaipenik nabarmenenak, Italiako Giroko hiru etapa, 2018ko Apeninoetako Giroa eta 2019ko Giroko zein 2023ko Tourreko mendiko sailkapenak.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan eta Munduko txapelketan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Bernard Ramanantsoa

**Bernard Ramanantsoa** (1948ko azaroaren 26a, Mulhouse, Frantzia), frantseseko irakaslea da, HEC Paris taldeko zuzendari nagusia 1995etik 2015era. 

## Biografia 
Aita malgaxearraren eta ama frantsesaren semea, Gabriel Ramanantsoa jeneralaren iloba da, 1972tik 1975era Malgaxeko Errepublikako presidentea izan zena.

Bernard Ramanantsoak Frantzian ikasi zuen. Sainte-Geneviève institutu pribatuan prestakuntza zientifikoko klaseak egin ondoren, Supaéron sartu zen (1971n "Propultsioa" aukerako espezialitatean promozioa). 1976an MBA graduatu zen HEC Parisen, orduan ISA deitzen zen programa batean, eta bere promozioko lehena izan zen. 1987an soziologian masterra lortu zuen, 1991n kudeaketa zientzietan doktoregoa (Paris-Dauphine Unibertsitatea) eta 1993an filosofiaren historian masterra (Paris 1 Panthéon-Sorbonne Unibertsitatean).

Unibertsitateko ikasketekin batera, 1979an HEC Paris taldean sartu zen irakasle iraunkor gisa, hainbat urtez irakasle aldi baterako gisa aritu ondoren.

Ikasleek "Rama" ezizena jarri zioten, eta 1995ean HEC Parisko zuzendari nagusi bihurtu ondoren, HEC Taldea nazioarteko eszenatokira eraman zuen arrakastaz. 2006ko udazkenean, The *Global Alliance in Management Education* (CEMS) erakundeko programa zuzendari hautatu zuten.

2010eko ekainaren 3tik 6ra, Sitgesen (Espainia) egindako Bilderberg konferentzian parte hartu zuen. EuropaNova Europako ikerketa-zentroko zuzendaria ere bada.

Bere bi semeak, Marc Ramanantsoa barne, HEC Parisen graduatuak dira.

2016ko ekainean, Orange SAko Administrazio Kontseiluan izendatu zuten lau urteko agintaldirako, Claudie Haigneré ordezkatuz, eta urte bereko abenduan Auditoria Batzordeko presidente izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Đuro Macut

**Đuro Macut** (; Belgrad, 1963ko azaroaren 22a) serbiar sendagile eta politikaria da. Serbiako lehen ministroa da 2025eko apirilaren 16tik.

1989an Medikuntzan graduatu zen Belgradeko Unibertsitatean eta 1995ean doktoretza lortu zuen. 2013an, barne-medikuntzako eta endokrinologiako irakasle izendatu zuten unibertsitatean.

Estatuaren aldeko Herriaren Mugimenduaren sortzaileetako bat izan zen, Aleksandar Vučić presidentearen gertuko alderdia. 2025eko apirilean Serbiako lehen ministro izendatu zuten, Miloš Vučevićek dimisioa eman ondoren.
María Ángeles García Ferrero

**Maria Angeles Garcia Ferrero** (Leon, 1991) matematikari eta ikerlaria da, eta 2019ko Rubio de Francia Saria irabazi zuen.

## Bizitza 
Garcia Ferrero Leonen jaio zen 1991n. Zientzia Fisikoetan lizentziatu zen Valladolideko Unibertsitatean. Gainera, FPI Severo Ochoa beka bat lortu zuen eta hiru hilabeteko egonaldia egin zuen Minnesotako Unibertsitatean. 2018an Matematikan doktoratu zen Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean, honako tesiarekin: *Global approximation theorems for partial differential equations and applications (Hurbilketa globalaren teorema, deribatu partzialetako ekuazioetarako eta aplikazioetarako*).

## Lan ibilbidea 
Doktoretza osteko ikerketarako plaza eman zioten Leipzigeko Natur Zientzietako Matematikako Max Planck Institutuan, Alemanian. 2020an, García Ferrero Heidelbergeko Unibertsitateko Matematika Aplikatuko Instituturako lanean hasi zen.

## Aintzatespenak 
Ikasle zela, García Ferrerok urrezko domina lortu zuen Kimikako eta Fisikako olinpiada nazionaletan, eta brontzezko domina Kimikako Iberoamerikan; horrez gain, Karrera Amaierako Sari Nazionala eta Sari Berezia ere lortu zituen.

2019an, Vicent Caselles Sarietako bat lortu zuen, Espainiako Matematikako Errege Elkartea sozietateak eta BBVA Fundazioak emandakoa, zientzia-karreraren lehen urteetan matematikaren arloan ikertzaile gazteen sormena, originaltasuna eta lorpenak aitortzeko.

Urtebete geroago, Real Sociedad Matemática Españolak 2019ko José Luis Rubio de Francia Saria eman zion aho batez. Sari honek Madrilgo Unibertsitate Autonomoaren eta Zaragozako Unibertsitatearen babesa du, eta 32 urte arteko ikertzaileek, espainiarrek zein Espainian lan egin dutenek, matematikaren arloan egindako lan zientifikoa eta ekarpen garrantzitsuak saritzen ditu. Garcia Ferrero izan zen sari hau lortu zuen bigarren emakumea, Maria Pe Pereira matematikari eta ikertzailearen atzetik (2012an lortu zuen).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* María Ángeles Garcíaren webgunea
2025eko Bandar Abbas portuko eztanda

thumb|250px|Eztanda ondorengo sutea.

**2025eko Bandar Abbas portuko eztanda** apirilaren 26an gertatu zen, Iran hegoaldean. Azken txostenen arabera gutxienez 65 pertsona hil ziren eta 1.200 baino gehiago zaurituak gertatu ziren. Sei pertsona desagertuta daude.

## Gertakariak 
Leherketa 12:20 inguruan gertatu zen, portuan zeuden hainbat edukiontzitan. Edukiontziek material arriskutsuak edo produktu kimikoak izan zitzaketen, esaterako, sodio perkloratoa, misiletarako erregai gisa erabiltzen den produktu kimikoa. Iranen misil balistikoen programari buruzko Estatu Batuen eta Iranen arteko elkarrizketen erdian gertatu zen leherketa. Eztanda 50 kilometrora entzun zen, eta dardara ere urrutira zabaldu zen. Gainera, portuaren inguruko eraikinetako leihoak hautsi ziren, eta ibilgailuetan ere izan ziren kalteak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* 2015eko Tianjingo eztandak
* 2020ko Beiruteko leherketak

## Kanpo estekak 
* Eztandaren unea bideo batean.
The Quiet American (2002ko filma)

***The Quiet American***, , 2002ko Phillip Noyce australiarrak zuzendutako politika eta drama film bat da. Graham Greene ingeles idazlearen *1955eko izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago. Michael Caine, Brendan Fraser eta Do Thi Hai Yen aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1952, Frantziar Indotxina, Vietnam herrialdea Frantziaren aurka independentzia lortzeko helburuz borrokan ari da. Saigon hirian,  Thomas Fowler (Michael Caine) britainiar eskarmentudun kazetaria, Alden Pyle (Brendan Fraser) estatubatuar gaztea eta Phuong (Đỗ Thị Hải Yến) vietnamdar dantzaria maitasun triangulu exotiko bat osatuko dute.

## Aktoreak 
* Michael Caine: Thomas Fowler
* Brendan Fraser: Alden Pyle
* Do Thi Hai Yen: Phuong
* Rade Šerbedžija: Vigot inspektorea
* Tzi Ma: Hinh
* Robert Stanton: Joe Tunney
* Holmes Osborne: Bill Granger
* Quang Hai: Trình Minh Thế jenerala

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Henri Tézenas du Montcel

**Henri Tézenas du Montcel** (Blois, 1943ko urtarrilaren 8a - 1994ko abenduaren 2a) frantziar ekonomialaria izan zen.

## Biografia 
Henri Tézenas du Montcel René Tézenas du Montcel meatze ingeniariaren eta Suzanne Desjoyeauxen semea da. 1970ean ekonomian doktoregoa lortu zuen eta 1973an ekonomia eta kudeaketako unibertsitateko irakasle bihurtu zen.

Henri Tézenasek Dauphine Unibertsitate Zentroaren (geroago Paris IX Unibertsitatea) sorreran parte hartu zuen 1968an. Giza baliabideen kudeaketa eta mikroekonomia irakaslea da. Paris-Dauphine Unibertsitateko buru izan zen 1980tik 1984ra, goi-mailako kudeaketa hezkuntzan zuen ospea sendotuz. DESS 212 Nazioarteko Gaiak (gaur egun 212 Masterra) sortu zituen, 1985etik 1989ra zuzendu zuena, baita Ekonomia eta Gizarte Ikerketa Taldea (GRES) ere.

1986tik 1989ra Radio France Internationale irratiko buru izan zen. Ondoren, HEC Taldeko presidente izan zen 1992ko urtarriletik 1994ra.

1994an hil baino lehenxeago, l'Envol elkarte nazionala sortu eta zuzendu zuen, larriki gaixo dauden haurrentzat eta haien familientzat doako egonaldiak eta programak antolatzen dituena.

1994ko abenduan hil zen minbiziaz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maurice Guigue

**Maurice Alexandre Guigue** (Arles, 1912ko abuztuaren 4a – Marseilla, 2011ko otsailaren 26a) frantziar futbol epailea izan zen.

Futbolari amateurra izan zen SC Arles, SC Orange eta JS Toulonnaise taldeetan eta 1942an jendarme bihurtu zen.

Epaile gisa, CS Sedan eta Troyesen arteko 1956ko Frantziako futbol kopako finala eta 1958ko Frantziako Superkopako finala arbitratu zituen.

Brasil eta Suediako selekzioen arteko 1958ko Munduko Futbol Txapelketako finaleko epailea izan zen. 1962an erretiratu zen.
1994ko Lieja-Bastogne-Lieja

**1994ko Lieja-Bastogne-Lieja** txirrindularitzako lasterketa klasiko honen 80. edizioa izan zen. 1994ko apirilaren 17an jokatu zen Lieja eta Ans artean, 268,5 kilometroko ibilbidearekin.

Garailea, Gewiss-Ballan taldeko Jevgeni Berzin errusiarra izan zen, helmugara bakarrik heldu zelarik. Podiumean Lance Armstrong estatubatuarra eta Giorgio Furlan italiarra alboan izan zituen.

## Taldeak 
## Sailkapen orokorra 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ōkubo Toshimichi

(1830eko irailaren 26a - 1878ko maiatzaren 14a) japoniar estadista bat izan zen eta Hiru Noble Handien artean bat, Japonia modernoaren sortzaile nagusitzat hartzen dena.

## Kanpo estekak
Tallinngo zooa

**Tallinngo zooa** () Estoniako Tallinn hiriburuan dagoen parke zoologikoa da, 1939ko abuztuaren 25ean inauguratua. Estoniako parke zoologiko bakarra da, eta bertan 349 espezie zeuden 2012rako.

## Animaliak 
2022ko abenduaren 31n, 349 espezieko 7.234 banako zeuden Tallinngo zooan:
* 2023: Katrin Tõru (jarduneko zuzendaria)
* 2024–gaur egun: Kaupo Heinma

## Iruditegia 

Fitxategi:Jääkaru Nord uues polaariumis.jpg|Nord hartz zuria (2001-2019).
Fitxategi:Darla.JPG|Darla *Panthera pardus orientalis*.
Fitxategi:Tallinnzoo1.jpg|Elefanteak.
Fitxategi:Equus przewalskii Tallinn.JPG|Przewalski zaldiak.
Fitxategi:Kaksküürkaamel.JPG|Gameluak.
Fitxategi:IlvesTallinnZoo.jpg|Ipar-katamotza.
Fitxategi:Tallinn Zoo Suricata suricatta.jpg|Surikata.
Fitxategi:Luitekass Tallinna loomaaias.JPG|*Felis margarita*.
Fitxategi:Pygmy marmoset.JPG|*Cebuella pygmaea*.
Fitxategi:Tallinna-loomaaed-deer.jpg|*Cervus hanglu bactrianus*.
Fitxategi:Tallinna-Zoo-Bewick's-Swan.jpg|Beltxarga txistularia.
Fitxategi:HiidmerikotkasTallinnZoo.JPG|Itsas arrano mokohandia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Safeco Plaza

**Safeco Plaza**, **1001 Fourth Avenue Plaza** edo **Seattle-First National Bank Building**, AEBetako Seattle hirian dagoen etxe orratz bat da, Washington estatuan.

1966-1969 artean eraiki zen eta 192 metro eta 50 solairuko garaiera du.
U.S. Bank Center (Seattle)

**U.S. Bank Center**, formalki **U.S. Bank Centre**, AEBetako Seattle hirian dagoen etxe orratz bat da, Washington estatuan.

1987-1989 artean eraiki zen eta 185 metro eta 44 solairuko garaiera du.
1995eko Lieja-Bastogne-Lieja

**1995eko Lieja-Bastogne-Lieja** txirrindularitzako lasterketa klasiko honen 81. edizioa izan zen. 1995eko apirilaren 16an jokatu zen Lieja eta Ans artean, 261,5 kilometroko ibilbidearekin.

Garailea, Polti taldeko Mauro Gianetti suitzarra izan zen, helmugara bakarrik heldu zelarik. Podiumean Gianni Bugno eta Michele Bartoli italiarrak alboan izan zituen.

Lehenbiziko euskalduna, Federico Etxabe bizkaitarra izan zen, hogeitahamahirugarren sailkatu zena,

## Taldeak 
## Sailkapen orokorra 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Russell Investments Center

**Russell Investments Center**, AEBetako Seattle hirian dagoen etxe orratz bat da, Washington estatuan.

2004-2006 artean eraiki zen eta 182,18 metro eta 52 solairuko garaiera du.
Rainier Tower

**Rainier Tower**, AEBetako Seattle hirian dagoen etxe orratz bat da, Washington estatuan.

1977an eraiki zen eta 156,67 metro eta 41 solairuko garaiera du.
F5 Tower

**F5 Tower**, **The Mark** edo **Fifth and Columbia Tower**, AEBetako Seattle hirian dagoen etxe orratz bat da, Washington estatuan.

2014-2017 artean eraiki zen eta 200 metro eta 44 solairuko garaiera du.
Rainier Square Tower

**Rainier Square Tower**, AEBetako Seattle hirian dagoen etxe orratz bat da, Washington estatuan.

2019-2020 artean eraiki zen eta 260 metro eta 58 solairuko garaiera du.
Etxebizitza publiko

[thumb|250px|[Karl Marx-Hof, Vienako etxebizitza sozial klasikoa.]]
**Etxebizitza publikoa** edo **etxebizitza soziala** diru-sarrera gutxien dutenentzat etxebizitzen eskaintza ugaltzeko egindako programa batean sartzen den etxea da, administrazioaren zuzeneko laguntzarik gabe baina kreditu-laguntza eta exentzio fiskal handiak eskainiz eta eraikuntzari berari eta errentei muga zorrotzak jarriz egina. Termino orokor bat da, errentakoa edo alokairukoa izan daitekeen etxebizitzari buruzkoa, Estatuaren, irabazi-asmorik gabeko erakunde baten edo bien arteko konbinazio baten jabetzakoa, edo Estatuak osorik edo zati batean eraikitako eta onuradunei lagatako etxebizitza bati buruzkoa, oro har, etxebizitza ekonomiko bat hornitzeko helburuarekin.

## Frantzia 
Frantziak, Ipar Euskal Herria barne, tradizio luzea dago etxebizitzen merkatuan estatuak esku hartzeko. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, populazioa inoiz ikusi gabeko tasetan hazi zen, landa-exodoa handitu egin zen, gerraren kalteek hiri askotako etxe kopurua murriztu zuten bitartean. Errenta-prezioak izugarri igo ziren, eta gobernuak lege bat zigortu zuen 1949an, blokeatzeko, higiezinen merkatuaren etekin ekonomikoekin amaituz. Gainera, eraikuntza zorrotz arautu zen, eta horrek zaildu egin zuen babes politikorik ez zuen eraikuntza.

Gobernuak eraikuntza-plan handi bat abiarazi zuen, *villes nouvelles* () eta *habitation à loyer modéré* () izeneko aldiri berrien sorrera barne. Estatuak bazituen lurrak eskuratzeko funtsak, legezko baliabideak, eta abantaila batzuk eman ziezazkiekeen bere etxebizitza-konplexu zabalak ehunka sailekin eraikitzen zituzten konpainiei. Kalitatea ere arautua izan zen, eta garaiko estandarrentzat (1950eko eta 1960ko urteak) etxebizitza txukunak eta kalitate handikoak izan ziren.

Frantziak sistema horri eusten dio oraindik. Duela gutxiko lege batek herri bakoitzarentzat betebehar bihurtu zuen gutxienez HLMren % 20 izatea. Gaur egun, HL errenta-merkatuaren erdia da.

Diru-sarrera txikiko familiei bizitzeko tokiak eskaintzea arrakastatsua izan zen aldi berean, sistema horrek hiri inguruko ghettoak sortzea ere ekarri zuen. Han, biztanleriaren estratu baxuenak, gehienbat etorkinez eta langabezia masiboa pairatzen zuten herritarrez osatuak, hirigune gentrifikatuetatik isolatuak izan ziren, batzuetan gatazketara eta tentsio sozialetara eramanez.

## Espainia 
Espainian babes ofizialeko etxebizitzen politika Berrezarkuntzaren garaian hasi zen, 1921eko Etxe Merkeen Legearekin. Lehenago, 1911n, Etxe Merkeen lehen Legea aldarrikatu zen, ia aplikaziorik izan ez zuena.

Errenta-etxeak arbuiatzeko espainiar pentsamoldeak eta 1980ko urteetako aurrekontu-murrizketek babes publikoko etxebizitzak gutxienekora erori dituzte. Ohikoak ziren Francisco Francoren diktaduraren garaian (1936-1975). Orain, etxebizitza falta hori arazo soziala da, batez ere kostuak asko igo direlako, eta gaur egun sektore askok etxebizitza publiko gehiago eskatzen dituzte alokatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fiat 600

**Fiat 600** (,  ahoskatua) Dante Giacosak diseinatutako eta Fiat enpresa italiarrak 1955etik 1969ra ekoiztutako automobil txikia da. Mundu mailako arrakasta izan zen, eta herrialde askotan egin zen, horietako gehienetan Fiat markarekin. Beste marka batzuen pean ere fabrikatu zen, hala nola SEAT bezalako ekoizpen-lizentzien bidez Espainian SEAT 600 1957tik 1973ra bitartean, eta Jugoslavian Zastava 750 1962tik 1985era bitartean. Fiat 500 (1957an sortua) Fiat 600 baino geroagokoa da, eta hau, berriz, Fiat Topolino (1936) baino geroagokoa.

Barne-edukiera handiagoko bertsio bat egon zen, Fiat 600 Multipla izenekoa, Italian bakarrik egina. Ibilgailu horrek karrozeriari dagokionez bakarrik izan zuen bilakaera bat, modeloaren konfigurazio mekanikoa bere horretan mantenduz. Historiako lehen monobolumenetako bat izan zen, espazioaren aprobetxamendu eskuzabalarekin, eta sei bidaiari hartzeko gai izan zen.

## Kanpo estekak
Olivetti

**Olivetti S.p.A.** ordenagailu, tableta, smartphone, inprimagailu eta beste negozio-produktu batzuen fabrikatzaile italiarra da, hala nola kalkulagailuak eta fax-makinak. Egoitza Ivrean du, Turingo hiri metropolitarrean. 2003tik enpresaren jabea TIM S.p.A. da.

Enpresa produktu berritzaileen diseinuagatik da ezaguna, 1950eko hamarkadako Lettera 22 idazmakina eramangarrietatik hasi eta 1964ko Programma 101 bezalako lehen kalkulagailu programagarri komertzialetara, baita 1969ko Valentine idazmakinan inspiratutako arte pop-artera ere. 1954 eta 2001 artean, Italiako Diseinu Industrialaren Elkarteak (ADI) 16 Compasso d'Oro sari eman zizkion Olivettiren produktu eta diseinuei, beste edozein enpresa edo diseinatzailek baino gehiago. 1980ko hamarkadako une batean, Olivetti ordenagailu pertsonalen munduko hirugarren fabrikatzaile handiena zen, eta 1990eko hamarkadan horrelako fabrikatzaile europarrik handiena izaten jarraitu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Puerto Hurraco

**Puerto Hurraco** Espainiako Benquerencia de la Serena udalerriko alkate-auzo bat da, Badajoz probintziakoa (Extremadurako autonomia-erkidegoa). Herrixka Benquerencia de la Serenatik bederatzi kilometro hegoaldera dago. La Serena eskualdekoa eta Castuerako barruti judizialekoa da. Herri honetan 1990ean Puerto Hurracoko sarraskia gertatu zen.

## Biztanleak 
Hirurogeita hamabost biztanle ditu udazken, negu eta udaberriko hilabeteetan; horien kopurua igo egiten da udan, 169 biztanle kopurura iritsiz (2009ko INE).

## Ekonomia 
Oliba, zereal, txerria eta ardia ditu jarduera ekonomiko nagusitzat.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Benquerencia de la Serena
* Puerto Hurracoko sarraskia

## Kanpo estekak
181 Fremont

**181 Fremont**, AEBetako San Frantzisko hirian dagoen etxe orratz bat da, Kalifornian.

2013-2018 artean eraiki zen eta 210 metro (antenarekin 244,6 metro) eta 57 solairuko garaiera du.
345 California Street

**345 California Street**, AEBetako San Frantzisko hirian dagoen etxe orratz bat da, Kalifornian.

1986an eraiki zen eta 212 metro eta 48 solairuko garaiera du.
Millennium Tower (San Frantzisko)

**Millennium Tower** edo **311 Mission Street**, AEBetako San Frantzisko hirian dagoen etxe orratz bat da, Kalifornian.

2005-2009 artean eraiki zen eta 605 metro (645 metro antenarekin) eta 48 solairuko garaiera du.
One Rincon Hill

**One Rincon Hill**, AEBetako San Frantzisko hirian dagoen etxe orratz bat da, Kalifornian.

2008an eraiki zen eta 165 metro eta 50 solairuko garaiera du.
The Avery

**The Avery**, AEBetako San Frantzisko hirian dagoen etxe orratz bat da, Kalifornian.

2016-2019 artean eraiki zen eta 188 metro eta 56 solairuko garaiera du.
Park Tower at Transbay

**Park Tower at Transbay**, AEBetako San Frantzisko hirian dagoen etxe orratz bat da, Kalifornian.

2015-2018 artean eraiki zen eta 184 metro eta 43 solairuko garaiera du.
Jaagup Tuisk

**Jaagup Tuisk** (Laagri, 2001eko abuztuaren 1a) estoniar abeslaria da.

## Karrera musikala 
2014an, 12 urte zituela, "Kaks ja pool meest" kontzertu-biran joan zen Uku Suviste eta Kristjan Kasearurekin.

2018an, Tuiskek Estoniako *Eesti otsib superstaari* musika-telebistako reality lehiaketaren zazpigarren denboraldian parte hartu zuen, eta bosgarren postuan amaitu zuen.

2020ko Eesti Laul-en parte hartu zuen "Gezur ederra" abestiarekin. Finaleko lehen txandan sailkatu eta lehen postuan gelditu zen, baina superfinalean bigarren postuan gelditu zen Uku Suvisteren atzetik "What Love Is" lanarekin.

2021eko azaroaren 15ean, Tuisk lehiaketara itzuliko dela iragarri zen, 2022ko edizioan, "Kui vaid" abestiarekin. Lehen final-laurdenean parte hartu zuen, non epaimahaiek semifinalerako bere kanporaketetako bat bezala aukeratu zuten, non finalera sailkatu zen eta hamargarren postuan geratu zen.

## Diskografia 
### Singleak 
* 2018 – Käes Nüüd Aeg
* 2018 – Legendid oma loos
* 2019 – Hetkes
* 2019 – Beautiful Lie
* 2020 – Miinusprojekt
* 2020 – Bachata
* 2021 – Jää minuga
* 2021 – Kui vaid
* 2022 – Tuhk ja tolm (Ines)

### Extended play-ak 
* 2021 – Teemantidest linn
* 2021 – Las mängib ta
* 2021 – Ma ju tean

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Benaughlin mendia

**Benaughlin mendia** edo **Benaughlin**,  edo *Binn Eachlainn* eta , Ipar Irlandako mendi bat da, Fermanagh konderrian. 373 metroko garaiera du.
Udazken beroa

**Udazken beroa** () Italiako historiako aldia izan zen, 1969ko udazkenetik aurrerako langile- eta ikasle-borroka sindikalek markatua eta berunezko urteak izenez ezagutzen den aldi historikoaren preludioa izan zena.

## Historia 
Sindikatuen mobilizazio handia, 1968ko giro politikoaren segida, lan-hitzarmen hiru urteko amaierak eragin zuen, bereziki metalurgiaren sektorean. Aldi horretan, lantegi handietako soldaten bat-bateko aldarrikapenak ikasleen asaldurei gehitu zitzaizkien, gizarte-maila guztiek hezkuntza eskubide orokorra eskatzen baitzuten. 1969ko iraila eta abendua bitartean, langile-auzia lehertu egin zen, enpresaburuek eta langileek aurreikusi ez zuten indarrarekin. Horren atzean 32 lan-hitzarmen kolektiboren berritzea zegoen: industriako, nekazaritzako, garraioetako eta beste sektore batzuetako bost milioi langilek baino gehiagok euren aldarrikapenen garrantzia adierazi zuten. Figura berri bat sortu zen, langile-masarena, hau da, nortasun gaztea, hegoaldetik etorria, espezializatu gabea, muntaketa-katean erabilia, baina langile espezializatu tradizionala baino borrokalariagoa. Aurreko hilabeteetan, Battipaglian, jendea kalera atera zen lanpostu eske; bitartean, Erroman, Industria ministroarekin eztabaidatzeko ordezkariak izan ziren. Herrialdean istiluak izan ziren segurtasun-indarrekin, eta Carmine Citro tipografoa eta Teresa Ricciardi irakaslea hil ziren. Sindikatuen matxinadak sumindura kolektiboaren fenomeno bat izan ziren, ez pobreziak eragindakoa, baizik eta lantegietan unean uneko ideiak hedatzeak eragindakoa: eslogan batek «gure Vietnam lantegian da» errezitatzen zuen, eta nabarmena izan zen antiamerikanismoaren, antiinperialismoaren eta langileen aldarrikapenen arteko gurutzaketa. eta anarkista batzuk espetxeratu ondoren, tentsioa areagotu egin zen berunezko urteen hasieran.

## Erreferentziak 
## Bibliografía 
* Sergio Turone, ''Storia del sindacato in Italia (1943-1969): dalla resistenza all'autunno caldo*, Bari, Laterza, 1976.
* Indro Montanelli e Mario Cervi, *L'Italia degli anni di piombo*, Milano, Rizzoli, 1991.
* Sergio Zavoli, *La notte della Repubblica*, Roma, Nuova Eri, 1992.
* Bruno Trentin, *Autunno caldo: il secondo biennio rosso 1968-1969*, intervista di Guido Liguori, Roma, Editori riuniti, 1999.
* Claudia Magnanini, *Autunno caldo e anni di piombo: il sindacato milanese dinanzi alla crisi economica e istituzionale*, Milano, F. Angeli, 2006.
* Sandro Schmid, *1969. Autunno caldo trentino*, Trento, Edizioni U.C.T., 2009.
* Giorgio Benvenuto, *Millenovecentosessantanove - i metalmeccanici e l'autunno caldo'', a cura di Sandro Roazzi, Fondazione Bruno Buozzi Editrice.

## Kanpo estekak
Fujitsu

Japoniako enpresa multinazionala da, informazioaren eta komunikazioaren teknologien ekipamendu eta zerbitzuen arloan dabilena. 1935ean sortua, egoitza nagusia Kawasakin du. Munduko seigarren zerbitzu informatikoen hornitzaile handiena da urteko sarrerengatik, eta Japoniako handiena 2021ean.

Fujitsuren hardware-produktuak, batez ere, ordenagailu-produktu pertsonalek eta enpresakoek osatzen dituzte, besteak beste, x86, SPARC eta mainframearekin bateragarriak diren zerbitzari-produktuek. Era berean, enpresak eta bere filialek askotariko produktuak eta zerbitzuak eskaintzen dituzte datuen biltegiratzean, telekomunikazioetan, mikroelektronika aurreratuan eta aire girotuan. 124.000 langile inguru ditu 50 herrialdeetan.

Fujitsu Tokioko burtsan eta Nagoyako burtsan kotizatzen du, Nikkei 225 eta TOPIX indizeen eratzailea izanda.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Docusing Tower

**Docusign Center**, **Wells Fargo Center** edo **First Interstate Center**, AEBetako Seattle hirian dagoen etxe orratz bat da, Washington estatuan.

1983an eraiki zen eta 174,96 metro eta 47 solairuko garaiera du.
Madison Centre

**Madison Center**, **M5 Commerce Center** edo **505 Madison**, AEBetako Seattle hirian dagoen etxe orratz bat da, Washington estatuan.

2014-2017 artean eraiki zen eta 160 metro eta 37 solairuko garaiera du.
800 Fifth Avenue

**800 Fith Svenue**, aurrez **Bank of America Fifth Avenue Plaza**, AEBetako Seattle hirian dagoen etxe orratz bat da, Washington estatuan.

1979-1981n eraiki zen eta 165,51 metro eta 42 solairuko garaiera du.
901 Fifth Avenue

**901 Fitfh Avenue**, AEBetako Seattle hirian dagoen etxe orratz bat da, Washington estatuan.

1970-1973an eraiki zen eta 163,78 metro eta 42 solairuko garaiera du.
Market Center (San Frantzisko)

**Market Center**, **Standard Oil Buildings**, **Chevron Buildings**, AEBetako San Frantzisko hirian dauden bi etxe orratz dira, Kalifornian, **575 Market Street** eta **555 Market Street**.

1964-1975 bitartean eraiki ziren eta 94,79 metro eta 22/44 solairuko garaiera dute.
Maoulida Darouèche

**Maoulida Darouèche** (1990eko otsailaren 7a) atleta da. Komoreak ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Denika Kassim

**Denika Kassim** (Moroni, 1997ko abuztuaren 8a) atleta da. Komoreak ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak