Wendy Freedman

**Wendy Laurel Freedman** (Toronto, 1957ko uztailaren 17a) Hubbleren konstantea zehaztasunez neurtzeko eta unibertsoaren adina zehazteko funtsezko lana egin duen Kanadiar-Estatubatuar astronomoa da. Pasadena eta Las Campanas behatoki astronomikoetako zuzendaria izan da baita *John & Marion Sullivan* unibertsitatean irakasle  astronomia eta astrofisika irakasgaietan.  Ikerketari dagokionez, *behaketa kosmologikoan* zentratzen da bere lana: gaur egungo zein iraganeko unibertsoaren hedapen-tasa neurtzea eta naturako energia iluna ikertzea diren bere helburu nagusiak.

## Prestakuntza 
### Lehen urteak 
**Wendy Freedmanek** haurtzarotik erakutsi zituen zientziarekiko jakin-mina eta ikasteko grina. Bere aita medikuntza doktorea zen eta ama kontzertu pianista. Freedmanek bere ama irakurzale amorratua zela aitortzen du, eta aitak enpresari gisa arazoak konpontzeko modu praktikoak erakutsi zizkiola. Hamar urte zituenean, liburutegi publiko bateko astronomiako liburu bati esker, izarrekiko lilura piztu zitzaion. Freedmanek dio harrituta geratu zela izarren argiak urteak behar zituela Lurrera iristeko jakin zuenean. Institutuan ikasten ari zenean, fisikako irakasle batek zientzia klubean parte hartzera bultzatu zuen, eta bertan bere lehen teleskopio amateurra eraiki zuen. 

### Unibertsitatea 
Unibertsitateko ikasketak aukeratzerako orduan biokimika ikasten hasi zen Torontoko Unibertsitatean eraman zuen, bertan biofisikako ikasle izan zen lehenengo baina astronomia ikastaro batek bere interesa piztu zuen eta karrera aldatu zuen. 1979an Astronomian graduatu zen. Toronton geratu zen graduondoko ikasketak egiteko, 1984an astronomia eta astrofisikako doktoretza bat eskuratuz. Ondoren Pasadenako *Carnegie Institutuan* doktoretza ondoko bekadun gisa sartu zen. Bertan izar aldakorren datuak aztertzen ikasi zuen Zefeida izar aldakorrei buruz aurrerago egingo zuen lan garrantzitsuaren oinarriak ezarriz. Bertan hiru urtez doktoratu ondoko bekadun izan ondoren,  Carnegieko irakasle iraunkor bilakatu zen lehen emakumea izan zen. 2003an, *Greenewalt Crawford Katedrarako* eta *Carnegie Institutuko* zuzendari izendatu zuten. Freedmanen lan goiztiarra nagusiki Zefeidaren distantzia eskalaren gainekoa izan zen.

## Ibilbide profesionala 
Aipatzekoa da bere ibilbidea 1970ko eta 1980eko hamarkadetan eman zela, eta testuinguru honetan emakumeak gutxiengoa zirela zientzia zehatzetan. Freedmanek aitortu du nahiz eta diskriminazio zehatzik ez jasan izan, emakume astronomoaren zein kosmologoaren eredu faltak eragina izan zuela.  

### Hubbleren konstantea 
Hubble teleskopio espazialaren proiektua aurrera eramateko hogeita hamar astronomok osatu zuten nazioarteko taldean liderkide izan zen Freedman. Programa horren helburua Unibertsoaren distantzia-eskala ezartzea eta Hubbleren konstantea izenez ezagutzen den hedatze-tasa neurtzea dira. kus daitekeen Unibersoaren tamaina zehazten du eta Unibertsoaren adina kalkulatzeko giltzarria da honako formula erabiliz: t= \frac{1}{H_0}

Proiektuan zehar, taldeak hogeitalau galaxiako distantzia neurtu zuen Zefeida izar aldakorraketa bost metodo independente erabiliz Hubbleren konstantea neurtzeko. Freedmanek zuzendutako proiektuaren ikertzaileek 2001ean argitaratu zuten azken emaitza. Hubble-ren konstantearen balio zehatza % 10ean eman zuen lanak, bi faktoreko eztabaida luzea ebatziz  eta energia ilunaren existentzia baieztatzen lagundu zuen

2001ean argitaratu zuten ikerlariek azkeneko emaitza Unibertsoaren adina kalkulatzea izan zen. aipaturiko formula erabiliz balioa kalkulatzea izan zen. H_0 = (72 \pm 8) km s/Mpc  formula erabiliz lortutako balioak adierazten du unibertsoak 13.800 milioi urte dituela.

Halere, nabarmentzekoa da Freedmanen emaitzek (behaketa zuzenak) eta Planck satelitearen datuek (CMB-an oinarritutako predikzioak) desadostasun nabarmena erakutsi dutela. Izan ere,  Plancken satelitearen arabera,   (67.4 \pm  0.5)-koa da H_0 balioa. Desadostasun hau hobetzeko, teknika ezberdinak bilatzen dihardu Freedmanek gaur egun. Batzuk aipatzearren,  Lurretik eta espaziotik koordinatutako behaketak eta errore sistematikoak murrizteko analisi estatistiko aurreratuak ditugu. 
thumb|Magallaeseko Teleskopio Erraldoiaren irudikapena.

### Magallaeseko teleskopio erraldoia (GTM) 
Freedmanek Magallaeseko Teleskopio Erraldoiaren Proiektua (GMT) hasi zuen eta lehen Zuzendaritza Batzordean lan egin zuen 2003an hasi zenetik 2015era arte. *Txileko Andeetako Zientzietarako Carnegie Institutuko* Las Campanas behatokian 25 metroko teleskopio optiko bat eraikitzeko liderrak diren unibertsitate eta erakunde zientifikoen nazioarteko partzuergoa da GMT. 24,384 metroko diametroa duen ispilu nagusi batekin, GMT munduko lurreko teleskopiorik handiena izango da osatzen denean.

Mundu mailan badira beste proiektu batzuk teleskopio erraldoiak eraikitzeko. beheko taulan ikus ditzakegu hauen arteko ezberdintasun nagusiak.

## Errekonozimendu eta  aintzatespenak 
ezkerrera|thumb|Freedman AEBetako enbaxadorearekin, Txilen, 2009an.
Freedman *Estatu Batuetako Zientzien Akademia Nazionaleko*, *Estatu Batuetako Elkarte Filosofikoko*, *Estatu Batuetako Arte eta Zientzien Akademiako* eta *Estatu Batuetako Fisikako Elkarteko* kide izendatu dute.

Hainbat sari jaso ditu behaketaren kosmologiari egindako ekarpenengatik, besteak beste, *Fisikako Elkarte Estatubatuarraren Mendeurreneko Konferentzia* (1999), *John P. McGovern* Zientzia Saria (2000), Estatu Batuetako Filosofia Elkartearen *Magellanic Premium Saria* (2002)[8] eta Marc Aaronson Konferentzia eta Galaxia Galaktikoen Eskala Estraren Hamarkada bateko Saria (1994).

2009an, *Freedman Gruber Kosmologia* Sariaren hiru onuradunetako bat izan zen. *Astrofisikako Dannie Heineman* saria jaso zuen 2016an, Fisikako Institutu Estatubatuarrak eta Astronomiako Elkarte Estatubatuarrak batera saritua, "*espazioan eta lurrean oinarritutako Zefeida izarren behaketa optiko eta infragorrien erabileran egindako ekarpen bikainengatik eta lidergo rolagatik, analisi teknika berritzaileekin batera, distantzia kosmologikoen eskalaren zehaztasuna neurri handi batean hobetzeko eta oinarrizko parametro kosmologikoak mugatzeko.*"

## Erreferentziak