Pagus

[thumb| Gutxi gorabeherako *pagi (pagus-ak)* [Borgoina|Borgoinan IX. mendean]]
***Pagus*** bat (*pagi* plurala) administrazio-termino erromatar bat zen, eta tribu-lurralde bateko landa-azpizatiketa bat izendatzen zuen. Etxaldeak, herrixkak (*vici*) eta herri gotortuak (*oppida*) hartzen zituen. Goi Erdi Aroko termino geografikoa ere izan zen. Dioklezianoren erregealditik (k. a. 284-305) aurrera, *pagus-a* probintzia bateko administrazio-unitate txikiena zen. Unitate geografiko horiek Merovingiar eta Carolingiar garaian lurraldeak zatitzeko eta antolatzeko erabili ziren, esanahi politiko edo administratiborik gabe.

## Etimologia 
Pagus latindar hitza da, indoeuropar pāg- erro batetik eratorria, zeina "lotu" esan nahi duen aditza baita.   eta hitzez hitz honela adieraz daiteke: "lurrean metatutako muga".

Semantikaren ikuspegitik, *pagus* hitzan erabiltzen den  *pag- hori  aditz estatiboa da (egoera bat adierazten duena eta ez ekintza bat), ekintza burutuaren ondoriozko egoera bat adierazten duena: "metatu da, metatuta izan da", -us markari ezker substantibo bihurtuta.  Mendez mende, herri askoak, mugetan mugarriak jarri izan dituzte udal-barrutiak mugatzeko. Erromatarrek ere horrela egiten zuten, eta beraz, erroaren esanahia hau da: hesolak erabiliz neurtu den lur eremu bat, gero mugak markatzeko harriak jarri diren udal lur eremu bat. Prozesu hori ez da aldatu milurtekoetan zehar.

Hipotesi berriagoek aditzera eman zutenez, *pagus* hitza, *πέγθοpége* (herriko putzu) edo *πάγος-orr* (mendiko gotorlekua) hitzaren mailegua grekoa da. William Smithek horren aurka egin zuen, ez putzua, ez mendi-gotorlekua, ez baitira ageri *pagus* hitzaren esanahian.

*Pagus* hitza, berez, hizkuntza erromantzeetan estatua kontzeptua edo herrialdea adierazteko gaur egun erabiltzen diren hitzen jatorria da: *pays* (frantsesa), país (gaztelaniaz),  país (katalanez), etab.

## Antzinako erromatarren erabilera 
[thumb|*Condrustis* *pagus*-a aipatzen duen idazkuna. [Flandriako Brabante|Brabanteko Hoeilaart-en aurkitua. Harearrizkoa. Cinquantenaire Museum. Brusela, Belgika]]
Latin klasikoan, *pagus,* eremu administratibo edo erakunde etniko edo politiko  zabalgo baten barruan zegoen barruti edo komunitate bat izendatzeko erabiltzen zen; Julius Zesar, adibidez, Helvetii zeltei buruz hitz egiten duenean, *pagi*-ak aipatzen ditu.

*Pagus* eta *vicus* (asentamendu nuklear txikia edo herrixka) hirien sorreraren aurretik zegoen landaren antolaketako osagaia bereizgarriak dira. Errepublikaren garaiko latinezko epigrafian, *pagus* hitzak Apenino zentraletako herrien tokiko lurralde-banaketei egiten die erreferentzia, eta tokiko gizarte-egiturak askotariko moduan adierazten dituela uste da.

Landa-barruti baterako izendapen informal gisa, *pagus* terminoa malgua zen.  Bere mugen barruan hartzen zituen lurralde horretan bizi zirenak: nekazariak, esklaboak, lur eremuetan lan egiten zuten hainbat...  Dioklezianok probintziak zatitu zituenean horiek txikiago egiteko, eta eremu murriztuaren horien barruan, *paganiek* zenbait gune nagusi izan zezaketen. Herritar horietako batzuk hiri batetik administratu ziren, agian gotzain baten egoitzatik; beste batzuk *vicus* batetik, etxe talde batetik edo, batzuetan merkatu informal xume batetik. beste *pagi* batzuk, *ordea*, nekazal finka handien eremuetan (*latifundia*) zeudenak, latifundio horretan zegoen *villa* baten bidez administratu ziren.

Peter Brown, kristautasunaren historialariak, adierazi du bere jatorrizko *paganus* hitzaren adieran, plebeio bat zen, boteretik kanpo geratzen zen herritar bat, eta beraz, garrantzi txikikotzat jotzen zena. Zentro administratibotik urrun, gotzain baten egoitza zena, hiri harresitu bat izan edo, besterik gabe, herrixka gotortu bat izan. Lurralde periferikoetako biztanlea haiek,  beren ohitura zaharrei atxiki zitzaien, eta horren ondorioz, denboraren poderioz, mendebalde erromatartua kristauan, hitz hori modu gutxiesgarrian erabiliko zen, euren antzinako sinemenei uko egin ez zietelako.

## Erromatarren osteko *pagus-a* 
Pagus kontzeptua Mendebaldeko Inperioaren kolapsoaren ondoren bizirik iraun zuen. VIII. eta IX. mendeetako erresuma frankoetan, ordea, pagus-ak tokiko izen geografiko gisa balio izan zuen, eta ez administrazio-unitate gisa. Sarritan, dokumentuetan, herri bera pagus ezberdinen barruan kokatzen zen, are gehiago, zenbaitetan, atribuzio bikoitz hori dokumentu berdinean egiten zen. Historialariek uste izan dute, Karolingiar Inperioko *pagusa* konde baten menpeko lurraldea zela, baina iturri karolingiarrak ez dute inoiz aipatzen *pagus* jakin bateko konderik.  X. mendetik aurrera, "konderriko" edo *comitatus*-ean, batzuetan, esplizituki alderatzen da *pagi*-ekin. Horrek esan nahi du ez zutela kontzeptu berdina adierazten. *Comitatien*, sarritan kodearen zentrua zen herri bat zegoen. Herriek, aldiz, ez zuten esanahi politiko berezirik eta ez ziren erabili *pagi*-en zentro gisa.

Frantziako *pay* moderno gehienak, gutxi gorabehera, antzinako konderrietan dute jatorria (adibidez, Comminges-ekoi konderria, Ponthieu-ko konderria, etab.) Adibidez, V. mendearen hasieran, *Notitia provinciarum et civitatum Galliae* egin zenean, *Gallia Lugdunensis Secunda* probintziak Rouen eliza-probintzia osatu zuen, sei gotzain laguntzaileren egoitzekin; zazpi hiri (*civitates*) zituen.

Galesko erresumaren ondorioz sortu zen Powys erresuma,  *pagus* edo *pagenses* hitzetik hartu zuen izena, eta egungo Gales ekialdean dagoen eskualdearen izena da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria 
* Torrent Ruiz, Armando José (2021 ) «Los magistri pagi en la lex rivi Hiberiensis : naturaleza y funciones» in: García Sánchez, Justo (zuz.) *Fundamentos romanísticos del derecho contemporáneo*.

## Ikus, gainera 
* Erromatar hiri

## Kanpo estekak