Jevonsen paradoxa

[eskuinera|thumb|300x300px| XIX. mendeko [Manchesterko (Ingalaterra) lantegiak, ikatza erregai erabiltzen. Teknologia hobetu ahala, gero eta efizienteago zen kontsumoa; hala ere, ikatzaren kontsumo efizienteago batek kontsumoa handitu zuen, efizientzia horrek Industria Iraultza elikatzeko aukera hobeak ekarri zituelako.]]

Ekonomian, **Jevonsen paradoxa** (*Jevons* deitura /dʒɛvənz/ ahoskatzen da) edo **Jevonsen efektua** edo **errebote-efektua** gertatzen da aurrerapen teknologikoak edo gobernu-politikak baliabide bat erabiltzeko efizientzia, eraginkortasuna, handitzen duenean (edozein erabileratarako behar den kantitatea murriztuz), baina hala ere, baliabide horren kontsumo-tasa handitu egiten denean eskaria handitzearen ondorioz. Jevonsen paradoxa, agian, ingurumen-ekonomiako paradoxa ezagunena da. Hala ere, gobernuek eta ingurumenaren aldekoek oro har uste izaten dute efizientzia-irabaziek baliabideen kontsumoa murriztuko dutela, Jevonsen paradoxa gertatzeko aukera aintzat hartu gabe.

1865ean, William Stanley Jevons ekonomialari ingelesak ikusi zuen ikatzaren erabileraren efizientzia, eraginkortasuna, areagotzen zuten hobekuntza teknologikoek ikatz-kontsumoa handitzea ekarri zutela industria askotan. Jevonsek esan zuen hori intuizio komunaren kontra zihoala, ezin zela konfiantza handiegirik izan aurrerapen teknologikoetan, erregai-kontsumoa murrizteko. Gero eta makina efizienteagoak eta hala eta guztiz ere, kontsumoa gero eta handiagoa izan zitekeela ikusi zuen.

Energia-efizientziaren hobekuntzaren kontsumoaren errebotearen ondorioak aztertzen dituzten ekonomialari modernoek berraztertu dute gaia. Erabilera jakin baterako behar den kopurua murrizteaz gain, efizientzia hobetzeak baliabide bat erabiltzearen kostu erlatiboa ere murrizten du, eta kostu jaitsiera horrek eskatzen den kopurua handitzen du.  Gainera, efizientzia hobetzeak diru-sarrera errealak handitzen ditu eta hazkunde ekonomikoa bizkortzen du, baliabideen eskaera are gehiago handituz.  Jevonsen paradoxa eskaeraren igoeraren efektua nagusitzen denean gertatzen da, eta eraginkortasunaren hobekuntzak baliabideak erabiltzeko abiadura handitzen duenean.

Eztabaida nabarmena dago energia-efizientziaren gorakadaren tamainari buruz eta Jevonsek energiaren kontserbaziorako duen paradoxaren garrantziari buruz. Batzuek paradoxa baztertzen dute; beste batzuek, berriz, uste dute kaltegarria izango dela jasangarritasuna energia-eraginkortasuna areagotuz bakarrik lortzea. Errebote-efektua kontrolatzeko, kontserbazio-politikak erabil daitezke, erabilera-kostua handitzeko (adibidez, energia iturri diren erregai kontsumoei topeak ezarriz eta merkataritza ekologikoa bultzatuz, zerga ekologikoen bidez esate baterako, isurketa batzuei zerga ekologikoak ezarriz).

## Historia 
[alt=Engraving of William Stanley Jevons|eskuinera|thumb|[William Stanley Jevons, bere izena duen paradoxa edo errebote efektuaren formulatzailea.]]
Jevonsen paradoxa William Stanley Jevons ekonomialari ingelesak deskribatu zuen lehen aldiz 1865eko *The Coal Question* liburuan. Jevonsek ikusi zuen Ingalaterrako ikatz-kontsumoa izugarri igo zela James Watt-ek bere izena daraman Watt-en lurrun-motorra industrian sartu ondoren, eta horrek asko hobetu zuen Thomas Newcomenen aurreko diseinuko ikatz-lurrunaren motorraren eraginkortasuna. Watt-en berrikuntzek energia-iturri errentagarriagoa bihurtu zuten ikatza, eta, ondorioz, lurrun-makina gehiago erabili zen industria-mota askotan. Horrek, era berean, ikatzaren kontsumoa nabarmen handitu zuen, baita edozein aplikaziotarako behar zen ikatz kopurua gutxitu ahala ere. Jevonsek argudiatu zuen erregaiaren eraginkortasunean egindako hobekuntzek erregaiaren kontsumoa handitzeko joera dutela (murriztu ordez), honela idatzita: "Ideia-nahasketa bat da erregaiaren erabilera ekonomikoago batek kontsumoa murriztea dakarrela pentsatzea. Kontrakoa egia da".

Garai hartan, britainiar askok uste zuten ikatz-erreserbak azkar murriztuko zirela, baina zenbait adituk uste zuten teknologia hobetzeak ikatz-kontsumoa murriztuko zuela. Jevonsek adierazi zuen iritzi hori ez zela zuzena, eraginkortasuna handitzeak ikatzaren erabilera areagotzera joko baitzuen. Beraz, teknologiaren hobekuntzak Ingalaterrako ikatz-hobien agortze-tasa handitzera joko luke, eta ezin izango luke horren mende egon arazoa konpontzeko.

Jevonsek, hasiera batean, ikatzaren auziari buruzko teoria formulatu bazuen ere, harrezkero ideiaren erabilerara zabaldu egin da, uraren erabilera eta pertsonen arteko zenbait harreman kontuetan. Esate baterako, kotoizko makina asmatu ondoren Estatu Batuetan esklabotzaren hedapena ere paradoxaren adibide gisa aipatu da. Agian, Jevonsen paradoxa hau ingurumen-ekonomiaren paradoxa ezagunena da. Baliabide baten eraginkortasuna areagotzeak (adibidez, erregaia) baliabide hori erabiltzeko kostua murrizten du, lor daitekeenaren arabera neurtzen denean (adibidez, bidaiak). Oro har, ondasun edo zerbitzu baten kostua (edo prezioa) gutxituz gero, eskatutako kopurua handituko da (demandaren legea). Bidaiek kostu txikiagoa izango dute, eta kontsumitzaileek gehiago bidaiatuko dute, erregai-eskaria handituz. Eskaria handitze horri errebote-efektua esaten zaio, eta baliteke ez izatea behar bezain handia eraginkortasun handieneko erregai-kontsumoaren jatorrizko beherakada konpentsatzeko. Jevonsen paradoxa gertatzen da errebote-efektua %100 baino handiagoa denean, eta eraginkortasunaren jatorrizko irabaziak gainditzen dituenean.

Zuzeneko errebote-efektuaren tamaina ondasunaren eskariaren prezioen elastikotasunaren araberakoa da. Merkatu guztiz lehiakor batean, non erregaia baita erabiltzen den sarrera bakarra, erregaiaren prezioak konstantea izaten jarraitzen badu, baina eraginkortasuna bikoiztu egiten bada, bidaiaren benetako prezioa erdira jaitsiko litzateke (bidaien bikoitza eros daiteke). Erantzuna emanez gero, erositako bidaia-kopurua bikoiztu egiten da (hau da, **eskaria elastikoa** da prezioan); orduan, erregai-kontsumoa handitu egingo litzateke, eta Jevonsen paradoxa gertatuko litzateke. 

**Eskaera ez-elastikoa** bada, erositako bidaia-kopurua bikoiztu egingo litzateke, eta erregai-kontsumoa murriztu. Hala ere, ondasun eta zerbitzuek kontsumo mota bat baino gehiago erabiltzen dituzte normalean (adibidez, erregaia, eskulana, makineria), eta beste faktore batzuk, sarrera-kostuaz gain, prezioari ere eragin diezaiokete. Faktore horiek errebote-efektua murrizteko joera dute, eta Jevonsen paradoxa gertatzeko aukera gutxiago ematen dute.

## Khazzoom-Brookesen postulatua 
1980ko hamarkadan, Daniel Khazzoom eta Leonard Brookes ekonomialariek berriro ekin zioten Jevonsen paradoxari, gizartearen energia-erabileraren kasurako. Brookes, orduan Erresuma Batuko Energia Atomikoaren Agintaritzako ekonomialari nagusia, argudiatu zuen energiaren kontsumoa murrizteko saiakerek, eraginkortasun energetikoa areagotuz, energiaren eskaera handitu besterik ez zuela egingo ekonomia osoan. Kaliforniako Energia Batzordeak etxetresna elektrikoetarako ezartzen zituen nahitaezko errendimendu-arauetan errebote-potentziala kontuan hartu ez zen puntu estuenean zentratu zen Khazzoom.

1992an, Harry Saunders ekonomialariak hipotesi hau proposatu zuen: efizientzia energetikoaren hobekuntzek *Khazzoom-Brookes-en* energia postulatuaren kontsumoa handitzeko lan egiten dute (murriztu ordez), eta hipotesia hazkunde neoklasikoaren teoriak (kapital-metaketaren teoria ekonomiko orokorra, aurrerapen teknologikoa eta epe luzeko hazkunde ekonomikoa) babesten duela argudiatu zuen. Saundersek erakutsi zuen Khazzoom-Brookes-en postulatua hazkuntza neoklasikoaren ereduan gertatzen dela, kasu askotan.

Saundersen arabera, energia-eraginkortasuna handitzeak energia-kontsumoa bi bidetatik handitzeko joera du. 

# Lehenik eta behin, energia-eraginkortasuna handitzearen ondorioz, energiaren erabilera nahiko merkeagoa da, eta erabilera handiagoa sustatzen da (zuzeneko errebote-efektua).
# Bigarrenik, energia-eraginkortasunaren hazkundeak diru-sarrera errealak handitzen ditu, eta hazkunde ekonomiko handiagoa eragiten du, eta horrek energiaren erabilera handitzen du ekonomia osoan. Maila mikroekonomikoan (banakako merkatuari begira), baita errebote-efektuarekin ere, energia-eraginkortasunean egindako hobekuntzek energia gutxiago kontsumitzea eragiten dute.  Hau da, errebote-efektua %100etik beherakoa izaten da. Hala ere, maila makroekonomikoan, energia eraginkorragoak (eta, beraz, merkeagoak) hazkunde ekonomiko bizkorragoa dakar, eta horrek energiaren erabilera handitzen du ekonomia osoan. Saundersek argudiatu zuen ezen, ondorio mikroekonomikoak nahiz makroekonomikoak kontuan hartuta, energia-eraginkortasuna hobetzen duen aurrerapen teknologikoak energiaren erabilera orokorra handitzera joko duela. Adibidez, lurrun-motor eraginkorrago batek Industria Iraultzan lagundu zuten ondasun eta pertsonen garraio merkeagoa ahalbidetu zuen. Hala ere, Khazzoom-Brookesen postulatua zuzena bada, erregaien eraginkortasuna handitzeak, berez, ez du erregai fosilen agortze-tasa murriztuko.

Eztabaida nabarmena dago Khazzoom-Brookesen Postulatua zuzena den eta Jevonsen paradoxak energia kontserbatzeko politikan duen garrantziari buruz. Gobernu, ingurumen-aditu eta GKE gehienek eraginkortasuna hobetzen duten politikak aplikatzen dituzte, politika horiek baliabideen kontsumoa murriztu eta ingurumen-arazoak murriztuko dituztela pentsatuz. Beste batzuek, ingurumeneko ekonomialari askok barne, zalantzan jartzen dute jasangarritasunaren aldeko "eraginkortasun-estrategia" hori, eta arduratuta daude eraginkortasun-irabaziek ekoizpen eta kontsumo handiagoa ekar dezaketelako. Baliabideen erabilera murrizteko, eraginkortasuna handitzearekin batera baliabideen erabilera mugatzen duten beste politika batzuk ere dute. Hala ere, beste ingurumen-ekonomialari batzuek diote Jevonsen paradoxa egoera batzuetan gerta badaiteke ere, aplikagarritasun zabalaren **ebidentzia enpirikoa mugatua** dela.

Jevonsen paradoxa, batzuetan, energia kontserbatzeko ahaleginak alferrikakoak direla argudiatzeko erabiltzen da; adibidez, petrolioa modu eraginkorragoan erabiliz gero, eskaria handitu egingo da, eta petrolio maximoaren etorrera edo ondorioak ez dira motelduko. Argudio hori, oro har, ingurumen-politikak ez aldarrikatzeko edo erregaiaren eraginkortasuna ez lortzeko arrazoi gisa aurkezten da (adibidez, autoak eraginkorragoak badira, gehiago gidatzea besterik ez dute ekarriko). Argudio horren kontra zenbait galdera egin dira.

**1.** Lehenik eta behin, herrialde garatuetako petrolioa bezalako merkatu heldu baten testuinguruan, zuzeneko errebotearen efektua txikia izaten da, eta, beraz, erregaiaren eraginkortasuna handitzeak baliabideen erabilera murrizten du, eta beste baldintza batzuk konstante mantentzen dira. 

**2. **Bigarrenik, eraginkortasuna handitzeak erabilitako erregai kopurua murrizten ez duen arren, efizientzia hobetzearekin lotutako beste onura batzuk ere badaude. Adibidez, energia-eraginkortasuna handitzeak prezioen igoera, eskasia eta petrolioaren gailurrarekin lotutako munduko ekonomiaren asaldurak arindu ditzake. 

**3. **Hirugarrenik, ingurumen-ekonomialariek adierazi dute erregai gutxiago kontsumituko dela, zalantzarik gabe, baldin eta eraginkortasuna handitzearekin batera (adibidez, erregaiaren gaineko zerga) erregaia berdin edo gehiago erabiltzearen kostua mantenduko bada. Erabilera-kostua handitzen duten kontserbazio-arauen edo gobernuaren beste esku-hartze batzuen ezarpenak Jevonsen paradoxa erakusten ez duenez, errebote-efektua kontrolatzeko erabil daitezke. Eraginkortasuna areagotuko duten hobekuntza teknologikoek erregai-kontsumoa murriztuko dutela bermatzeko, eskaria murriztuko duen gobernuaren esku-hartzea izan daiteke efizientzia handitzearekin batera (adibidez, zerga ekologikoak, isurketa-topeak, ekoizpen mugak eta merkataritza zergak, edo emisio-arau zorrotzagoak).

Mathis Wackernagel eta William Rees ekonomialari ekologikoek iradoki dute efizentzi-irabazien kostuak "zergapetzen" direla edo etorkizuneko ekonomia-zirkulaziotik beste modu batera kentzen direla. Ahal dela, harrapatu egin beharko lirateke, kapital naturalaren birgaitzean berriz inbertitzeko". Ekologikoki jasangarriak diren jarduerak sustatzeko diseinatutako gobernu-esku-hartzeen ondorio ekonomikoak arintzean, eraginkortasuna hobetuko duen aurrerapen teknologikoak esku-hartze horien ezarpena onargarriagoa eta seguruagoa izatea eragin dezake.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Downs–Thomsonen paradoxa: bide-ahalmena handitzeak trafiko-pilaketa okertu dezake.
*  Khazzoom-Brookesen Postulatua.
* Errebote-efektua (kontserbazioa).
* Wirth legea: hardware azkarragoak eraginkortasun gutxiagoko softwarearen garapena eragin dezake.
** Andy eta Billen legea: Wirthen legea, Winteli aplikatua.

## Kanpo estekak 
*  Javier Pérez: "La paradoja de Jevons explicada a profanos"
*  Camino a Gaia: "Solución a la paradoja de Jevons..."
*  Jordi Solé: "Desmuntant la paradoxa de Jevons".