Bastetaniarrak

**Bastetaniarrak** (*bastetani*) edo, batzuetan, **bastuloak** (bastuli) herri iberiar bat izan ziren, *Bastitaniako* antzinako biztanleak, eta bertako hiri nagusia Basti zen, gaur egungo Bazatik bost kilometrora, Granadako probintzian. Iberiar penintsularen hego-ekialdean bizi ziren, gaur egun Albacete, Almeria, Granada, Jaen eta Murtziako Eskualdeko probintzien barnean. Bere lurraldea, gutxi gorabehjera, Bariatik (Villaricos) Bailoraino (Cádiz) hedatzen zen eta Abdera (egungo Adra), Sexi (Almuñécar) edo Carteia (Guadarranque, San Roque, Cadiz) bezalako zeka garrantzitsuak barruan hartzen zituen. 

K.o. IV. mendean Avienok  aipatu zituen mastienoekin identifikatu ohi dira, bastetanoen eskualde berean kokatu baitzituen. Semiten, eta zehazki kartagotarren eragin sakona jaso zuten, Estrabonek bastuloekin berdindu zituen, baina Pliniok eta Ptolomeok, aldiz, bi talde bereizi zituzten, haientzat, barnealdean bastetanoak zeuden eta kostaldean bastuloak. Estrabonek esan zuen egunago Alacant ingurukoak zirela, edo pixka bat barrurago zeudela. Dena den, Iberiar penintsulako hego-ekialdeko koadrantea etnien aldetik oso konplexua da, agian erromatarren aurreko Iberiako eremu geografiko guztien artean konplexutasun handiena duen eskualdea.     

Bastetania Hispania Ulterior-en sartu zuten erromatarrek K.a. 190 eta K.a. 179 artean, Tiberio Sempronio Graco-ren kanpainaren ondorioz.

## Ekonomia 
Bastetania, Erromatar *garaian*, ezaguna zen meatzaritzagatik, espartzu ekoizpenagatik eta garum esportazioagatik. Cartagenako meategiak bertan finkatu ziren guztiek ustiatu zituzten (iberiarrek, kartagoarrek, erromatarrek...). Espartzua hiritik gertu lantzen zuten eta kartagotarrekin merkaturatzen hasiko dira. Hirugarren elementua *garuma* eta gazitzea izan ziren.

Litekeena da nekazaritza eta abeltzaintza kokalekuak El Argar kulturakoen antzera antolatzea, nahiz eta berrikuntza teknologikoak sartuz. Ibarretan lekadunak landatzen zituzten (argi-belarra, zalkea, baba, algarroboa) eta lantzen ziren zerealak gari arrunta, elikaduraren oinarria, eta abereentzako garagarra ziren.

## Lurraldea 
### Oppiduma 
thumb|Santutegi batean aurkitutako zinoparia. K.a. 500-200
Bastetania zonalde ezberdinetan banatzen zen, eta horietako bakoitza oppidum edo hiri gotortu baten menpe zegoen; bertan, hierarkia handieneko biztanleria bizi zen. Hipotesi batzuen arabera, estatu txikiak (hiri-estatu) ziren, elkarrekiko independenteak. Oppidum hauen kokapenari dagokionez, aipatu malda handiko leku goratuetan zeudela, seguruenik defentsa, zelatari eta botere ikur funtzioekin. Harresi-esparruaren barruan barneko bide-sarea ezarri zen eta plazak ez dira monumentalizatu. Batzuetan sakanetan sartuta egoten ziren, eta, batzuetan, lurra zapalduta.
[thumb|Dama eskintzaile handia ([Espainiako Arkeologia Museo Nazionala|MAN)]]
Granadako mendi garaietako lurretan, inguruari dagokionez, Arkilakis zen oppidum nagusia iparraldean, eta hegoaldean, Tutugi eta Basti. Genil ibaiaren ibarreko eta Granadako Mendebaldeko eskualdean, oppidumak pasabide garrantzitsuenak kontrolatu ahal izateko jartzen zirela. Guadalquivir gaineko pasabidean Ilurco zegoen, eta antzeko funtzioarekin zegoen Cerro del Moro (Loja). Sierra Nevadako haranen pasabidean Iliberris zegoen. Mesa de Fornesek (Fornes), Cacin ibaiaren igarobidean, kostaldean ezarritako feniziar eta kartagotar kolonoekiko harremana kontrolatzen zuen.

### Beste kokaleku batzuk 
Badira beste herri harresitu batzuen aztarnak ere, txikiagoak tamainari dagokionez, seguruenik handiagoen mendekoak, baina nolabaiteko autonomia zutenak, oppidum nagusietatik urrun daudelako. Huéscarren eta Bazan goi-lautadako bigarren mailako populazioak zeuden: Las Angosturas, Los Castellones (Laborcillas) eta Cerro de Los Almendros (Huéscar), besteak beste.

Horrez gain, meatze-jarduerarekin zerikusia zuten beste kokaleku gotortu batzuk zeuden, oppidum nagusiaren mende zeudenak. 

Nekaszartza eta abeltzaintzarako egokiagoak ziren kokalekuak ere identifikatu dira, kasu horretan, eremu lauetan zeuden eta hektarea bat baino gutxiago zuten. Horiek ere oppidum nagusiaren menpe zeuden, K. a. IV. mendearen amaieran sortu ziren eta Hispania Ulterior garaira arte iraun zuten (K. o. I. eta II. mendeak).

## Arkeologia 
[thumb|262x262px|Brontzezko [zinopari bastetarra. Eremitorio Ntra. And. de la Luz. La Alberca (Murtzia). Arkeologia Museo Nazionala]]
thumb|Bazako dama. Espainiako Museo Arqueológico Nacional (MAN) Madril. Hilobian aurkitu zuten bezala berregiten du erakusketako muntaiak
Iberiar arkeologiaren esparruan egindako jardueretako batzuk honako hauek izan dira: Cerro Cepero (Baza) induskatzea: 1972an iberiar artearen eskulturarik garrantzitsuenetako bat aurkitu zen, Bazako Dama, Madrilgo Arkeologia Museo Nazionalean dagoena; Tututugiko (Galera) Nekropoli Iberikoa, 1917an Juan Cabrék eta Federico de Motosek induskatutakoa, eta Cerro Largo nekropolia, Pedro Álvarez Gutiérrezek idukatutakoa. Áálvarez izan zen, gainera**,** Bastiko (Baza) multzoa induskatutu zuen lehena. 

Horrez gain, aipatzekoak dira Cerro Cepero (Baza) oppidumaren indusketa, Cerro de los Infantes mendiko Ilurco, Manuel Pellicerrek eta Wilheim Schülerek Cerro del Realen (Galera) egin zuten esku-hartzea XX. mendeko 60ko hamarkadan. Miguel Botellak Las Angosturas (Gor) herrixkan aritu zen. Bastetanoei buruzko ezagutza handitu egin da, gainera, XX. mendearen amaieran eta XXI. mendearen hasieran Guadixeko hirigune historikoan, Fuente Amargan (Galera), Fuencalan (Huescar), Basti (Baza) eta Almazileseko multzo arkeologikoan eta Molata de Casa Vieja oppidumean (Puebla de Don Fadrique) egindako ikerketen ondorioz. Halaber, Cortijo del Pajarillo (Huelma), Cerro de los Santos (Montealegre del Castillo), Collado de los Jardines (Santa Elena) eta Cueva de la Lobera (Castellar) santutegiak eta Cortijo del Duque, Cortijo del Porche eta Los Asperones (Puebla de Don Fadrique) nekropoliek informazioa eman dute.

Erritu-espazioei dagozkien beste aztarnategi batzuk hauek dira: El Reolid, Cortijo de Pedrarías 3, Cerro de la Higueruela y Cerros del Curica (Puebla de Don Fadrique), El Caballo (Fiñana), Cerro de la Ermita (Cogollos de Guadix), Cerro de Dólar (Dólar, Granada), Cerro del Almendro (Huéscar), Cerro del Castillo (Galera), Los Llanos, Cerro de Montagón herrixka (Abla, Almeria) eta Peñón de Carroquero (Abrucena).

## Ikus, halaber 
* Bastetania

## Erreferentziak 

## Bibliografia 
* Abad Casal, L. (1992), «Las culturas ibéricas del área surorential de la Península Ibérica», *Complutum, 2/3 151-166 or.*
* Almagro Gorbea, M.: 1982-b.Tumbas de cámara y cajas funerarias ibéricas. Su interpretación socio-cultural y la delimitación del área cultural ibérica de los bastetanos", Homenaje a Conchita Fernández Chicarro, Madril.249-258. or.
* Arias, G. (1990): “El enredo bastetano”, *El Miliario Extravagante, 25*, Madril.10-18. or.
* García Alonso, J.L. (2004) ''*. Euskal Herriko Unibertsitatea.
* García Cardiel, Jorge. «Un enclave fronterizo entre las provincias hispanas: la difícil definición de la Bastetania y la identidad étnica bastetana en el s. II a.C.» *Gerión. Revista de Historia Antigua* 39. lib. 1 zk. (2021) / Varia  doi:. ISSN 0213-0181  |  e-ISSN 1988-3080  |  ISSN-L 0213-0181 -ISSN 0213-0181  |  e-ISSN 1988-3080  |  ISSN-L 0213-0181..
* García Moreno, Luis A. (1990) *Mastienos y Bastetanos: un problema de la etnología hispana prerromana*.
* Sánchez Moreno, Amparo *Santuarios ibéricos en la Bastetanía* Universidad de Granada. Departamento de Prehistoria y Arqueología.
* López Mondejar, Leticia (2008 ) *La definición de los bastetanos en la historiografía. Enfoques para un estudio del mundo ibérico murciano''. 1er Congreso Internacional de Arqueología Ibérica Bastetana / koord.: Adroher Auroux, Andrés María  eta Blánquez Pérez, Juan, 2 lib., (Comunicaciones),  9788493082482. 11-22 or.

## Kanpo loturak