Henaio

**Henaio** jendez hustutako eremu bat da, Dulantziko Udalerriaren baitakoa. Bertan daude hainbat garaitako aztarnak, hala nola Brontze Arokoa, Burdin Arokoa eta erromatar garaikoak. Eta dokumentazioaren bidez, badakigu nafar gaztelu txiki bat bertan egon zela. Gaur egun aztarnategia bisita daiteke.

Herrixka gotortua "Monumentu multzoa" izendapena dauka, eta bere babes maila "sailkatua" da.

## Henaio Gazteluaren esparru gotortua 
Herri harresitu hau ipar eta ekialdetik ondo babestutako ezproi batean kokatuta dago; zaila da bertara heltzea haitzezko malkarra eta basa-landaredi ugari dagoelako. Hegoaldeko eta mendebaldeko hegaletatik lurzoruak beherantz egiten du aldapa txiki bat eginez; aldapa terrazatan zatituta dago, gorengoak belarra du eta behe aldekoak garia ereiteko erabiltzen diren lursailak ditu.

Ezproiak ez du altuera handirik (664 m) baina ingurua ez denez malkartsua bere gailurretik ikus daitekeen parajea zabala da. Arkeologia aldetik begiratuta, gunerik garrantzitsuena muinoaren goi aldetik ipar-ekialdeko malkarrean bera doana da: gehienezko zabalera 80m-koa da eta luzera 250m-koa, guztira, 20.000 m2-ko azalera bizitzeko egokitua. Azalera hori zortzi terrazatan banatuta dago, eta horiek nibelatzen dute herrixka kokatuta dagoen mendi-hegalaren berezko aldapa.
thumb|Henaioko aztarnategi bisitagarrian ikus daitekeen Burdin Aroko etxe baten berreraikuntza.
Lorenzo Prestamerok XVIII. mendean bertan agertutako oroitarri baten berri eman zuen eta herrixka erromatartzat jo zuen; Landazurik ere aipatu zuen bere idazlanetan. Hirurogeigarren hamarkadan egin ziren lehen esku-hartze arkeologikoek material eta egitura asko bistaratu zituzten eta euron arabera, Azken Brontzetik Burdin Aroa I eta II garaietan koka dezakegu herrixka.
thumb|Aztarnategiaren bisitarientzako panel informatiboak
Indusketa bi finkak osatzen duten muinoaren bigarren terrazan egin zen. Terraza horrek honako ezaugarriak ditu: itxura laukizuzenekoa du, bere luze-zabalera 18 m zabaletara bider 80 m luzetara da eta aldapa mendebaldetik ekialderakoa da; ipar-mendebaldera lehen terrazak egiten duen maila du muga, ipar-ekialdera muinoaren malkarra, hego-ekialdetik hirugarren terrazarako maila baina terraza horren hego-mendebaldean maila galdu eta lautu egiten da oztoporik gabeko pasalekua utziz; bigarren terrazaren eta hirugarrenaren artean dagoen desnibela 1,30-2m-koa da.

Aztarnategi hau 1969-1970 urteetan induskatu zuen Armando Llanos arkeologo arabarrak.

Muinoaren goi aldeko lurzoruan zuloak ageri dira eta, badirudi, inguru horretan karea ateratzeko egindako lanengatik dela.

## Geografia 
[thumb|[Dulantzi Henaioko kastrotik.]]
Henaio izena dute Henaio kastro ondoko mendi muino batek eta ibai batek.
* Kastroaren kokapena.
* Gazteluaren kokapena.
* Henaio ibaiaren kokapena. Dulantzi herriaren iparraldean.
* Henaio mendiaren kokapena, (= gazteluarena) (663 m).
* Gerardo López de Gereñuk Henaioko Done Mikel Tenplua aipatzen du, hasieran eliza, gero ermita eta XIX. mendean desagertua. gaur egun desagertua. GeoEuskadin kokapen bat eskaintzen dute.
* Henaio aurkintza. *Henaio* esaten zaie Dulantzi aldean Henaio ibaitik hegoaldera dauden soroei, Dulantzitik hurbil.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko kastroak (herri harresitu garaiak)

## Kanpo estekak 
* Arabako Foru Aldundia, Araba Turimo: Henaioko Kastroa