open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oilasko-joko

**Oilasko jokoa** nekazari munduko ohitura zen. Gutxienez Amasan (Villabona), Askizu (Getaria) eta Igeldon praktikatzen zen. Gaur egun, animalien zaleen kritikak direla eta, ez da egiten. Ugalkortasunarekin lotutako erritoa zen. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

## Ohitura 
San Joan hirugarreneko bazkalondoan eta beste festa batzuetan zenbait herritan egiten zen jokoa. Herriko bi gazte talde goizeko seietan jaiki eta oilasko-biltze izeneko eskean ateratzen ziren, tabernaren batean kafea hartu ondoren, txapela, brusa eta abarkak jantzirik. Talde bakoitzak haga bana eramaten zuen eta bertatik esekitzen zituzten oilaskoak. Arratsaldean, plazako lurrean kaxa bat jarri estalki zulodunarekin eta hegaztia zulotik lepoa agerian zuela jartzen zen. Ondoren, txistu soinuarekin, gazte batek begiak estali eta eskuan zeraman ezpataz oilaskoari lepoa mozteari ekiten zion. Oilasko horiekin afaria egiten zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Adunako testigantza oilasko-jokoaren inguruan.
Furfural

Kimika organikoan **furfurala** konposatu organiko aromatikoa da, C4H3OCHO formula duena. Furanoen familiako aldehido bat da. Likido kolorgea da. Koloratzaileen, produktu farmazeutikoen eta erretxinen sintesian eta, disolbatzaile moduan, petrolioaren fintzean erabiltzen da. 

Produktu natural askoren azukreen deshidratzioaren emaitza da, adibidez zerrautsarena. Halaber, berotutako edo kuzinatutako elikagaia anitzetan aurki daiteke hala nola, kafean edo ogi integralean.

## Sintesia 
Furfurala pentosen, xilosaren bereziki, azidoki katalizatutako deshidratazioz lortzen da.

    C5H10O5 ->[H2SO4] C5H4O2 + 3 H2O 

Lignitoaren hemizelulosatik erdiesten dira pentosa horiek.

## Erabilera 
Furfurala lehengai berriztatzaile inportantea da. Izan ere, erraz produzi ditzake disolbatzaileak, polimeroak edo erregaiak erredukzio katalitiko baten bidez. 

Furfuralaren hidrogenazioz furfuril alkohola sintetizatzen den zein erretxinak ekozteko usatzen den. Hidrogenazioa areagotzen bada, tetrahidrofurfuril alkohola lortzen da, herbizida askoren formulazioan baliatzen dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Furfuril alkohol

Kimika organikoan **furfuril alkohola** konposatu organiko aromatikoa da C5H6O2 formula duena. Furanoen familiako alkohol bat da. Likido kolorgea da, erre usain apala duena eta zapore garratza dituena. Disolbatzaile organiko ohikoetan disolbatzen da.

## Sintesia 
Furfuralaren hidrogenazioz sintetizatzen da furfuril alkohola.

## Erabilera 
Erretxina furanikoak sintetizatzeko monomero gisa usatzen da furfuril alkohola. Erretxina horiek erabilera-esparru zabala dute esaterako adhesibo edo gainestaldura gisa. Polimerizazioa azidoak katalizatutako polikondentsazioz gertatzen da eta normalean polimero saretua erdiesten da. 
 302x302px
Fufuril alkoholak pisu molekular txikia duenez zura inpregna dezake eta bertan polimeriza daiteke beroa, erradiazioa edo katalizatzaileak usatuz adibidez. Horrela inpregnatutako zurak hezetasunaren eta intsektuen erasoen kontrako babesa lortzen du.

Fufuril alkohola propultsatzaile gisa usatu izan da koheteen motoretan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1991ko Prudentzio Deuna Bertso Saria

**1991ko Prudentzio Deuna Saria** Araban jokatu ohi zen Prudentzio Deuna sariaren bigarren ekitaldia izan zen. 29 bertsolarik hartu zuten parte eta Gasteizen jokatu zen finalean Pedro Bizkarguenaga "Bizkar" izan zen irabazlea.

## Parte hartzaileak 
### Bertsolariak (29) 
* Aritza Ortuzar
* Beñat Saratxaga
* Emiliano Diez
* Eneko Pagazaortundua
* Iban Refoyo
* Iker Ganboa
* Iker Maio
* Itsaso Zulueta
* Jesus Angel Santa Kruz
* Jon Guerrero
* Jose Manuel Razkin
* Josu Aldama
* Juanjo Respaldiza
* Juan Mari Fernandez
* Karla Santisteban
* Marielo Urkijo
* Mikel Azarola
* Oier Enbeita
* Oihane Perea
* Patxi Aizpurua
* Pedro Bizkarguenaga "Bizkar"
* Peli Pagazaortundua
* Rikardo Gonzalez de Durana
* Serapio Lopez
* Txema Alangua
* Urtzi Goitia
* Xabier Rico
* Zigor Enbeita
* Zigor Gorostiaga

### Gai jartzaileak (1) 
* Xabier Ormaetxea "Txerren"
### Epaileak (3) 
* Abel Muniategi
* Jon Lopategi
* Trino Azkoitia

## Saioak 
* Laudio: Otsailaren 22a.
* Laudio: Martxoaren 1a.
* Gasteiz: Martxoaren 8a.
* Gasteiz: Martxoaren 22a.
* Agurain: Apirilaren 14a.

## Finala 
Finala Gasteizen, Florida kultur etxean, apirilaren 21ean izan zen ,. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bertsozale.eus webguneko informazioa
Carmen Dolores

**Carmen Dolores Cohen Sarmento Veres**, ***Carmen Dolores*** bezala ezagunagoa, (Lisboa, 1924ko apirilaren 22a – *ibidem*, 2021eko otsailaren 16a) portugaldar aktore eta idazlea izan zen.

## Bizitza 
1924ko apirilaren 22an jaio zen Lisboan, José de Matos Sarmento de Beja eta María del Pilar Manuela Cohen y Muñozen familian. António Sarmento aktorearen arreba zen. 

Dona Filipa de Lencastre ikastetxean ikasi zuen eta Manuel Lereno izan zuen irakasle. 12 urterekin hasi zen RCPko irrati-antzerkian.

## Lanak 
### Liburuak 
* *Retrato inacabado* (1984, O Jornal, Lisboa)
* *No palco da memória* (2013, Porto Editora, Porto)
* *Vozes Dentro de Mim* (2017)

### Telebista 
### Zinema 
### Antzerkia 
## Sariak 
* 1944: Filmeko emakumezko aktore onenaren saria
* 1959: Lucinda Simões saria
* 1962: Ospearen Saria
* 1969: Lucinda Simões saria
* 2016: Sophia saria
* 2018: Merezimenduaren Ordena

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bibliako hebreera

**Bibliako hebreera** ( edo , *Leshon ha-Miqra*), **hebreera klasikoa** ere deitua, hebreeraren forma arkaikoa bat da, israeldarrek, Israelgo Lurraldea bezala ezagutzen den eremuan, Jordan ibaitik mendebalderantz eta Mediterraneo itsasotik ekialdera, hitz egiten zuten hizkuntza semitikoen kanaandar adarrekoa. Hebrear Biblian ez zuten "hebreera" (*ivrit*) hitza erabiltzen –garai haietan  (''łefat kena'an*, hots, Kanaango hizkuntza) edo  (*Yehudit'', hau da, judeera) zioten–, baizik eta antzinako grezierazko eta hebreera mishnaikozko testuetan erabiltzen zuten.

Hebreera K.a. X. mende inguruko inskripzioetan agertzen da, feniziera eta beste kanaandar hizkuntzak bezalakoa zenean, eta hebreeraz, Bigarren Tenpluaren garaian zehar eta haratago iraun zuen, Jerusalemgo setioan amaitu zena (K.o. 70ean). Azkenean hebreera mishnaiko bilakatu zen, K.o. V. mendera arte hitz egin zutena.

Hebrear Bibliaren hizkuntzak hebreeraren hainbat fase islatzen ditu bere eskeleto kontsonantean, baita Erdi Aroan masoretek gehitu zuten ahoskera-sistema bat ere. Eskualdeen arteko dialekto-aldakuntzaren froga batzuk ere badaude, baita Bibliako hebreeraren eta iparraldeko Israelgo Erresuma eta hegoaldeko Judeako Erresumaren arteko aldeak ere. Kontsonantarioa idatzizko forman transmititu zuten Bigarren Tenpluaren garaian, baina bere zati antzinenak (Amos, Isaias, Oseas eta Mikeasenak), K.a. VIII. mendearen amaieratik K.a VII. mendearen hasierara arte data daitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1990eko Prudentzio Deuna Bertso Saria

**1990eko Prudentzio Deuna Saria** Araban jokatu ohi zen Prudentzio Deuna sariaren lehenengo ekitaldia izan zen. Zortzi bertsolarik hartu zuten parte eta Gasteizen jokatu zen finalean Abel Enbeita izan zen irabazlea.

## Parte hartzaileak 
### Bertsolariak (8) 
* Abel Enbeita
* Juanjo Respaldiza
* Pedro Bizkarguenaga "Bizkar"
* Peli Pagazaortundua
* Rikardo Gonzalez de Durana
* Serapio Lopez
* Xabier Rico
* Zigor Enbeita
### Gai jartzaileak (1) 
* Xabier Ormaetxea "Txerren"
### Epaileak (3) 
* Abel Muniategi
* Iñaki Sarriugarte
* Jon Lopategi

## Sailkapenerako saioak 
* Laudio: Apirilaren 6a.
* Lapuebla de Labarca: Apirilaren 22a.

## Finala 
Finala Gasteizen, Florida kultur etxean, apirilaren 29an izan zen, 

* Bertsorik onena: Zigor Enbeita
* Bertsolari xelebreena: Xabier Rico
* Doinu berria: Peli Pagazaurtundua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bertsozale.eus webguneko informazioa
Amos (profeta)

**Amos** () Biblian, hamabi profeta txikietako bat da, haren izeneko liburuaren egilea.

Artzaina eta sikomoro piku ekoizlea zen Tekoan, Judeako basamortuaren mugan (). Profeta izan zen iparraldeko Israelgo Erresuman Jeroboam II.aren erregealdian (k.a. 783-k.a. 743).

## Biografia 
Amos idi-gidaria eta basa-pikuen (sikomoro-pikuak) biltzailea () izan zen (hauek txiroentzako elikagaitzat hartzen diren piku-mota bat dira). Pikuak ziztatzearen praktikak bere heldutasuna bizkortzea eta frutaren tamaina eta gozotasuna handitzea zuen helburu. Jahvehk, David artzainarekin egin zuen bezala, zerbitzu publikoa emateko deitu eta Amos artaldearen atzetik hartu eta profeta bihurtu zuen. Hegoaldeko basamortuko bakartasunetik, Amos hamar tribuko erresuma idolatrara bidali zuen, Samaria bere hiriburura hain zuzen ere. Amosek bere profezia-lana Oziasen erregealdian gertatu zen lurrikara handia baino bi urte lehenago hasi zuen. Amosen profezia-lanak 26 urteko epea iraun zuen, k.a. 829 eta k.a. 804 artean. Amos profeta gisa hain handia izan zen, non Zakariasek ere 300 bat urte geroago aipatu baitzuen ().

Amosek, artzain baten zakartasun eta estilo zuzenarekin eta Jahvehrekiko leialtasunak inspiratuta, eliteen ustelkeria, injustizia soziala eta bizitza-konpromisotik kanpoko erritualismoa gaitzetsi zituen, Israelen amaiera iragarriz. Amasias apaizak erregearen aurka konspiratzea leporatu zion (), eta Bethelgo tenplutik bota zuten (). "Profeten Bizitza" lan apokrifoaren arabera, Amasiasen seme batek buruan zauritu, eta horren ondorioz hil zen bere lurraldera iristean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1993ko Prudentzio Deuna Bertso Saria

**1993ko Prudentzio Deuna Saria** Araban jokatu ohi zen Prudentzio Deuna sariaren laugarren ekitaldia izan zen. 8 bertsolarik hartu zuten parte eta Gasteizen jokatu zen finalean Zigor Enbeita izan zen irabazlea.

## Parte hartzaileak 
### Bertsolariak (8) 
* Alfonso Ortiz de Ginea
* Daniel Castaño
* Jose Larraina
* Oihane Perea
* Rikardo Gonzalez de Durana
* Serapio Lopez
* Xabier Rico
* Zigor Enbeita
### Gai jartzaileak 
* ?
### Epaileak 
* ?

## Saioak 
* Amurrio: Apirilaren 23a.

## Finala 
Finala Gasteizen, Florida kultur etxean, apirilaren 25ean izan zen. 

* Gainerako finalistak Serapio Lopez, Oihane Perea eta Xabier Rico izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bertsozale.eus webguneko informazioa
1992ko Prudentzio Deuna Bertso Saria

**1992ko Prudentzio Deuna Saria** Araban jokatu ohi zen Prudentzio Deuna sariaren hirugarren ekitaldia izan zen. 8 bertsolarik hartu zuten parte eta Gasteizen jokatu zen finalean Rikardo Gonzalez de Durana izan zen irabazlea.

## Parte hartzaileak 
### Bertsolariak (8) 
* Aritza Ortuzar
* Daniel Castaño
* Eneko Pagazaortundua
* Patxi Aizpurua
* Peli Pagazaortundua
* Rikardo Gonzalez de Durana
* Serapio Lopez
* Zigor Enbeita
### Gai jartzaileak (1) 
* Abel Enbeita
### Epaileak (4) 
* Abel Muniategi
* Jon Lopategi
* Juanjo Respaldiza
* Trino Azkoitia

## Saioak 
* Laudio: Martxoaren 13a.
* Laudio: Martxoaren 18a.
* Gasteiz: Martxoaren 26a.
* Laudio: Martxoaren 27a.
* Laudio: Apirilaren 3a.
* Izarra: Apirilaren 10a.

## Finala 
Finala Gasteizen, Florida kultur etxean, maiatzaren 3an izan zen, 

* Gainerako finalistak: Zigor Enbeita, Aritza Ortuzar eta Peli Pagazaortundua izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bertsozale.eus webguneko informazioa
Paldiño-joko

**Paldiño-joko** trebezia erakusteko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Errazkinen, Nafarroa Garaian, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

## Arauak 
Mutikoek harri gainean egiten zuten joko honetarako, aurrena kartoiaz "paldiño" izeneko biribilak egiten ziren, batzuak txikiak eta besteak handiak eta lodiak. Txikienak, "lauko" itxurakoak (bost xentimo), bi koloretan margotzen ziren tintaz edo lapitzez. Mutiko bakoitzak bere "paldiñoa" jartzen zuen harri gainean, metatxoa osatuz. Bi mutiko baziren, bi "paldiño" bata bestearen gainean. Hiruzpalau metrotik "paldiño" handiagoa eskuan hartu eta arrasean, lurretik hurbil, txikiagoak jotzen ahalegindu behar zuen, ahal zuen hurbilen uzten bestela. Honen ondoren berriro "paldiño" handia hartu eta txikien gainera bota behar zuen, bira eman eta kolorez aldatzeko. Hori lortzen zuenak "paldiñoa" bereganatzen zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eulália Maria Lahmeyer Lobo

**Eulália Maria Lahmeyer Lobo** (Rio de Janeiro, 1924ko uztailaren 17a – *ibidem*, 2011ko maiatzaren 31) brasildar historialaria izan zen, historiako doktoregoa lortu zuen lehen emakume brasildarra.

## Bizitza 
Antônio Dias Leite eta Georgette Furquim Lahmeyer Leiteren alaba eta Antônio Dias Leite Júniorren arreba zen. Rio de Janeiroko Botafogo auzoan jaio zen. Américo Jacobina Lacombek historia irakatsi zion ikastetxean eta eragin zion.

1944an Geografia eta Historian lizentziatu zen Brasilgo Unibertsitatean, eta hurrengo hamarkadan doktoretza lortu zuen Ameriketako Historian. 1980ko hamarkadan, Fluminense Unibertsitate Federalean irakasten hasi zen eta 1998an irakasle emeritu bihurtu zen. Rio de Janeiroko Unibertsitate Federalean ere irakatsi zuen 1963tik 1985era.

Brasilgo diktadura militarrean, erregimenaren jazarpena jasan zuen, 1965ean garbitu zuten, eta 1965az geroztik irakaskuntza eten zuen denbora luzez.

2011ko maiatzaren 31n hil zen.

## Lanak 
* *História político-administrativa da agricultura brasileira: 1808-1889*
* *América Latina Contemporânea*, Zahar, 1970
* *Estudos Sobre a Rio Light*, 2008
* *Imigração Portuguesa no Brasil*, Hucitec, 2001
* *Rio de Janeiro Operario*, Access, 1992
* *História do Rio de Janeiro* (bi liburukitan), Ibmec, 1978.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erretxina furaniko

thumb|442x442px|Furfuril alkoholean oinarritutako erretxina furanikoen egitura

Polimeroen kimikan **erretxina furaniko** esaten zaie furanoak polimerizatuz lortzen direnei, bereziki furfurala edo furfuril alkohola monomeroa direnean. Erretxina bere horretan usa daiteke edo saretuz polimero termoegonkor gisa.

Furanoek urearekin edo fenolarekin eratzen dituzten kopolimeroak ere erretxina furanikotzat jotzen dira.

## Produkzioa 
Furfuril alkohola monomero gisa baliatzen dituzten polimerizazioak polikondentsazioak izaten dira azido ahul baten presentzian. Horrela erretxina likido bat erdiesten da, estaldura-produktu gisa balia daitekeena etsenplurako, zein, geroago, azido sendo baten bidez sare daitekeen polimero termoegonkor bat emanez.

## Ezaugarriak 
Saretu aurretik erretxina furanikoek beste erretxina saregarri batzuen antzeko ezagugarriak dituzte. Azidoen edo beroaren eraginez erreakzionatu egiten dute sare-egiturak eratuz.

Saretutako erretxinak erresistenteak dira azido eta base sendoen aurretan eta baita hidrokarburo halogenatuen aurrean ere. Egonkortasun termiko eta fisiko egokia dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1996ko Prudentzio Deuna Bertso Saria

**1996ko Prudentzio Deuna Saria** Araban jokatu ohi zen Prudentzio Deuna sariaren zazpigarren ekitaldia izan zen. Gasteizen jokatu zen finalean Asier Iriondo izan zen irabazlea.

## Parte hartzaileak 
### Bertsolariak 
* Asier Iriondo
* Asier Otamendi
* Daniel Castaño
* Eñaut Agirre
* Rikardo Gonzalez de Durana
* Zigor Enbeita
* ?
### Gai jartzaileak 
* ?
### Epaileak 
* ?

## Saioak 
* Gasteiz: Martxoaren 22a.
* Gasteiz: Martxoaren 29a.
* Agurain: Apirilaren 20a.

## Finala 
Finala Gasteizen, Florida kultur etxean, maiatzaren 5ean izan zen .

* Gainerako finalistak Eñaut Agirre, Daniel Castaño eta Ricardo Gonzalez de Durana izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bertsozale.eus webguneko informazioa
Txiza (jolasa)

**Txiza**, baita ere **Txis** jolasa, trebezia erakusteko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Burgin, Nafarroa Garaian, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

## Arauak 
Joko honetan poxpolo-kaxa baten gainean bost zentimoko txanponak jartzen zituzten partehartzaile bakoitzeko. Lau edo bost metrotatik bakoitzak hamar zentimoko bi txanpon botatzen zituen kaxaren gainera; horiek botatzean txanpon txikiak kaxa gainetik lurrerarazten ahalegintzen ziren; tiratzaileak eroritako bost zentimoak eskuratu nahi bazituen, txanpon txikiak berak botatako hamar zentimokoetatik hurbilago geratu behar zuen kaxatik baino. Bestela, lurrean uzten zituen eta hurrengo jokalariak ere bere bi hamarrekoak kaxatik baino bost zentimokoetatik hurbilago uzten ahalegindu behar zuen. Asmatzen ez zutenen hamarrekoak deposituan gordetzen ziren jokoa amaitu arte eta jokoari berriro hasiera emateko bost zentimokoak jarri behar izaten ziren kaxaren gainean. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Juan Garmendia Larrañaga: *Ume jolasak*, Eusko Ikaskuntza, 2007, 66.or.
1997ko Prudentzio Deuna Bertso Saria

**1997ko Prudentzio Deuna Saria** Araban jokatu ohi zen Prudentzio Deuna sariaren zortzigarren ekitaldia izan zen. Gasteizen jokatu zen finalean Asier Otamendi izan zen irabazlea.

## Parte hartzaileak 
### Bertsolariak 
* Asier Iriondo
* Asier Otamendi
* Daniel Castaño
* Oihane Perea
* Rikardo Gonzalez de Durana
* Zigor Enbeita

### Gai jartzaileak (1) 
* Abel Enbeita
### Epaileak (3) 
* Jon Lopategi
* Juanjo Respaldiza
* Trino Azkoitia

## Saioak 
* Lapuebla de Labarca: Apirilaren 13a.

## Finala 
Finala Gasteizen, Florida kultur etxean, apirilaren 20an izan zen .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bertsozale.eus webguneko informazioa
Kunegunda Poloniakoa

**Kunegunda Poloniakoa** edo **Hungariakoa** (baita ere **Kinga**, , ; 1224 &ndash; 1292) Bela IV.a Hungariakoa eta Maria Laskarinaren alaba izan zen. 15 urte zituela Boleslao V.a Kastoarekin ezkondu zuten, eta horrela Poloniako Dukesa Handia izan zen. Bere senarraren heriotzaren ostean, monasterio batean sartu zen eta klaratarren ordenean sartu zen.

Elisabet Hungariakoaren iloba zen, eta Margarita Hungariakoa santuaren eta Yolanda Poloniakoa dohatsuaren ahizpa. Poloniako eta Hungariako santu katolikoa da. 1690ean dohatsu izendatu zuten eta 1999an Joan Paulo II.ak santu izendatu zuen.

## Genealogia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Claudia Rodríguez de Guevara

**Claudia Juana Rodríguez de Guevara** (El Salvador, 1980) salvadortar politikaria da. Lanbidez kontalaria, herrialdeko presidentea da 2023ko abenduaren 1etik aurrera. El Salvadorren kargu horretara iritsitako lehenbiziko emakumezkoa izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alime Abdenanova

**Alime Seitosmanovna Abdenanova** (; ; Kertx, Sobietar Batasuna, 1924ko urtarrilaren 4 &ndash; Simferopol, 1944ko apirilaren 5) sobietar esploratzailea izan zen, krimeako tatariar etniakoa, Bigarren Mundu Gerran Armada Gorrian aritu zena. Alemaniak Krimea okupatu ondoren (1943), Kertx penintsula osoan tropa alemanek eta errumaniarrek zuten posizioari buruzko informazio baliotsua bildu zuen taldearen buru izan zen. eta Bandera Gorriaren Ordenaren saria jaso zuen.   

Otsailean alemaniarrek taldea atxilotu ondoren, Abdenanova hilabete baino gehiagoz torturatu zuten, baina ez zien informaziorik eman etsaiei. Hogei urte zituela, 1944ko apirilaren 5ean exekutatu zuten Simferopolen kanpoaldean. 2014ko irailaren 1ean, Errusiako Federazioko presidente Vladimir Putinen dekretuz, Errusiako Federazioko Heroi izendatu zuten. Hamaseigarren emakumea eta Krimeako lehen tatariarra bihurtu zen titulu hori jasotzen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Unai García Sebastián

**Unai García Sebastián** (Donostia, Gipuzkoa, 2001eko urriaren 14a) euskal herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Aurrelari lanetan edota eskuin hegalean aritu ohi da. Errealaren harrobian hasi zen, Beriorekin jokatuz. Zenbait lagapenen ondoren bere ardo txuriurdina bukatu zen. 2025eko udan mailara jaitsiberria zen Real Unionekin sinatu zuen Bigarren Federazioan jokatzeko.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Profila
Jon Manuel Vega

**Jon Manuel Vega** (Zumarraga, Gipuzkoa, ) euskal herritar futbolaria da, ezker atzelari laentan aritzen dena. Real Sociedadeko harrobian hazitakoa da.

## Kirol Ibilbidea 
*2024ko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
1994ko Prudentzio Deuna Bertso Saria

**1994ko Prudentzio Deuna Saria** Araban jokatu ohi zen Prudentzio Deuna sariaren bosgarren ekitaldia izan zen. 10 bertsolarik hartu zuten parte eta Gasteizen jokatu zen finalean Zigor Enbeita izan zen irabazlea, bigarrenez jarraian.

## Parte hartzaileak 
### Bertsolariak (10) 
* Asier Iriondo
* Asier Otamendi
* Alfonso Ortiz de Ginea
* Daniel Castaño
* Jose Larraina
* Oihane Perea
* Rikardo Gonzalez de Durana
* Serapio Lopez
* Xabier Rico
* Zigor Enbeita
### Gai jartzaileak 
* ?
### Epaileak 
* ?

## Saioak 
* Izarra: Apirilaren 16a.

## Finala 
Finala Gasteizen, Florida kultur etxean, apirilaren 24an izan zen,. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bertsozale.eus webguneko informazioa
Dacrymyces stillatus

***Dacrymyces stillatus*** *Dacrymycetes* familiako onddo espezie bat da. Jakina, ezin da kontsumitzeko erabili.

Sinonimoak: *Tremella punctiformis*, *Tremella miliaria*, *Tremella deliquescens*, *Tremella abietina*, *Dacrymyces abietinus*, *Dacrymyces deliquescens*, *Calloria stillata*, *Calloria deliquescens*, *Hormomyces abietinus*, *Dacrymyces abietinus*, *Dacrymyces deliquescens f. oidifera*, *Dacrymyces deliquescens var. oidifera*, *Dacrymyces flavus*, *Dacrymyces puroalba*, *Arrhytidia pustulata*, *Dacrymyces intermedius*, *Arrhytidia involuta*.

## Deskribapena 
Globo-itxurako edo lentiformeko fruktifikazioak, oso txikiak (0,1-0,5 diametrokoak), puntutxo edo pikortxo gelatinakarak ditu, baina irmoak, elastikoak, zeharrargiak. Azala leuna, glabroa, hori bizia, batzuetan laranja kolorekoa edo, eguraldia oso lehorra badago, baita gorrixka ere. Lehortzean, marroi bihurtu ohi dira. Hezetasunarekin berriz hidratatu, hedatu, eta handitu egiten dira. Egurrean eragiten duen lehen onddoa da, eta kanpotik barrurantz degradatzen hasten da, denbora gutxian, azalera cm karratu asko estaltzen ditu, ehunka aleren bidez.

**Etimologia:** *Dacrymyces* terminoa grekotik dator, malkoa esan nahi duen “dacry” hitzetik eta onddoa esan nahi duen “myces” hitzetik; bere morfologiagatik. *Stillatus* epitetoa latinetik dator, tanta esan nahi duen “stilla” hitzetik. Tantaren forma duelako

## Jangarritasuna 
Ez du interes gastronomikorik.

### Nahasketa arriskua 
*Dacrymyces chrysospermus* delakoarekin nahas daiteke, espora handiagoak ditu, baina gainerakoan oso antzekoa da.

## Sasoia eta lekua 
Udaberrian eta udan. Enborren parasito-saprofitoa, egurra eta adar erori berriak (oraindik pixka bat berdeak), koniferoak eta hostoerorkorrak. Banaketa kosmopolita.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan barreiatzen da, kontinente guztietan zehar, Antartikan izan ezik, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Johann Baptist von Keller

**Johann Baptist Judas Thaddeus Keller****,** 1818tik aurrera **von Keller**, (Salem, 1774ko maiatzaren 16a – Bartenstein, 1845eko urriaren 17a) alemaniar elizgizon katolikoa izan zen. 

## Bizitza 
1774an jaio zen Salemen, Kaspar Kellerren familian. Dillingenen eta Salzburgon teologia ikasi zuen. 1797ko uztailaren 10ean apaiztu zen Salzburgon. 1837an Frederikoren Ordenako Zaldunaren Gurutzea eman zioten. 

1821ean Rottenburgeko elizbarrutia sortu ondoren, Keller bertako lehen apezpiku izendatu zuten 1828ko urtarrilaren 28an eta kargua hartu zuen 1828ko maiatzaren 20an.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txurrin

**Txurrin** pilotazko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Ezkio-Itsason, Gipuzkoan, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

## Arauak 
Eliz atarian bi talde osatzen ziren elkarrengandik hamar bat metrora, eta erdian arrastoa egiten zen. Talde bat mutilek eta bestea neskek osatzen zuten. Zozketa egin ondoren, pilota eskuan zeukan haurrak lurrera bota eta oinez jota, talde batekoek ala bestekoek aurrena zeinek pasa izaten zen jokoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txoketa

**Txoketa** harrapatzeko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Albiasun, Gipuzkoan, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

## Arauak 
Neskak-mutilen jolasa zen eta inguruko belardietan egiten zen eguraldi oneko igandeetan. Batbatean, zozketa egin gabe, neska edo mutila jolaskideen atzetik harrapatzera abiatzen zen. Norbait atzemandakoan "txok" oihukatzen zen eta harrapatutakoa besteen atzetik abiatzen zen. Batetik bestera mugituz neska-mutilak nekatzean, jolasari amaiera ematen zitzaion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esther García Llovet

**Esther García Llovet** (Malaga, 1963ko azaroaren 23a) malagar idazlea eta itzultzailea da, ipuin- eta eleberri-liburuen egilea.

## Biografia 
Psikologia klinikoan lizentziaduna da, eta zinema-zuzendaritzako ikasketak ere baditu. Kritikak zinemak bere literatura-hizkuntzan duen eraginaren garrantzia ere azpimarratu du, baita Ipar Amerikako autore errealistena ere, bereziki Raymond Carver-ena.

Erreportajeak idatzi ditu aldizkako argitalpenetan, hala nola *El País* egunkariko *El Viajero* gehigarrian edo *Qué Leer* aldizkarian.

## Lanak 
Besteak beste, lan hauexek egin ditu:
* *Coda*. Madril: Lengua de Trapo, 2003
* *Submáquina*. Madri: Salto de página, 2009.
* *Las crudas*. Coruña: Ediciones del Viento, 2009.
* *Mamut*. Bartzelona: Malpaso argitaletxea, 2014.
* *Cómo dejar de escribir*. Bartzelona: Anagrama, 2017.
* *Sánchez*. Bartzelona: Anagrama, 2019.
* *Gordo de feria*. Bartzelona: Anagrama,  2020.
* Spanish Beauty, Anagrama, 2022.

### Liburu kolektiboetan parte hartzea 
Hurrenez hurren ageri dira lana, liburu kolektiboaren izenburua eta non/nork/noiz argitaratua izan den:

* «Playa Monza», *Todo un placer: antología de relatos eróticos femeninos*. Córdoba: Berenice, 2005.
* «Las Vegas», *En las ciudades*. Hilario J. Rodríguez (editor). Madril: Notorius Ediciones, 2009.
* [Izenburu bako mikroipuina], *El libro del voyeur*. Pablo Gallo (ilustradorea eta editorea). Coruña: Ediciones del Viento, 2010.
* *Mi madre es un pez*. Sergi Bellver y Juan Soto Ivars (antologoak). Bartzelona: Libros del Silencio, 2011.
* «*El hijo secreto de Yuri Gagarin*», Lana: *Rusia imaginaria*. Care Santos (editorea). Madril: Nevsky Prospects, 2011.
* «La M-30, gran velada», *Madrid, con perdón*. Mercedes Cebrián (editora). Madril: Caballo de Troya, 2012.
* *666*. Carmen Jiménezen edizioa. Egileak: Elia Barceló, Cristina Cerrada, Marta Sanz, Pilar Adón, Esther García Llovet eta Susana Vallejo. Sub Urbano, 2014.

### Antologiak 
* *Siglo XXI. Los nuevos nombres del cuento español actual.*/ *XXI. mendea. Espainiako egungo ipuinaren izen berriak*. Gemma Pellicer eta Fernando Vallsen edizioa. Palentzia: Menoscuarto, 2010.
* *Madrid, Nebraska. EE.UU en el relato español del siglo XXI.* / *Madril, Nebraska. EE.UU XXI. mendeko Espainiako kontakizunean*. Sergi Bellver-en edizioa eta hitzaurrea. Bartleby, 2014.

## Egileari buruzko bibliografia 
* BECERRA, Eduardo: «Visita al territorio de la Mancha», OREJUDO, Antonio (koordinatzailea): *En cuarentena: nuevos narradores y crítica a principio de siglo XXI*. Murtzia: Murtziako Unibertsitatea, 2004.
* MEDEL, Elena (argitalpena eta hitzaurrea): T*odo un placer: antología de relatos eróticos femeninos*. Kordoba: Berenice, 2005.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txulora

**Txulora** trebezia erakusteko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Ormaiztegin, Gipuzkoan, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

## Arauak 
"Txulora"n aritzeko aurretik txulo txiki bat ireki behar da, eta hiru metro ingurutik, arrasto batez markatuta, intxaurra sartu behar da zuloan, lur gainetik edo airetik botata. Beren nahia lortzen zutenek, zuloz kanpo gelditutako intxaurrak banatzen zituzten. Inork zuloan sartzea lortzen ez zuenean, hatzez bultzatu eta zuloratzen zuen aurrenekoarentzat izaten ziren orduan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
George Grey

**George Edward Grey** (Lisboa, 1812ko apirilaren 14a - Londres, 1898ko irailaren 19a) britainiar militar, esploratzaile, administratzaile kolonial eta idazlea izan zen. Hego Australiako gobernadore, Zeelanda Berriko gobernadore, Luemuturreko Koloniako gobernadore eta Zeelanda Berriko lehen ministroa izan zen.

Armadan sartu zen eta bi esplorazio egin zituen Mendebaldeko Australian. 1841etik 1845era Hego Australiako gobernadorea izan zen. 1845etik 1853ra Zeelanda Berriko gobernadorea izan zen. Bere agintaldia Zeelanda 
Berriko gerren hasierarekin bat etorri zen. Maori hizkuntza ikasi zuen eta mitologiaz eta ahozko historiaz idatzi zuen. 1854tik 1861era Hegoafrikako Lurmutur Koloniako gobernadorea izan zen eta indigenen eta europarren arteko bakea lortu zuen. 1861etik 1868ra Zeelanda Berriko gobernadorea izan zen berriro. Waikatoren inbasioa burutu zuen. Funtsezko papera izan zuen herrialdearen kolonizazioan eta maorien lurren erosketan eta anexioan. 1877tik 1879ra Zeelanda Berriko lehen ministroa izan zen.
Marisa Sanches

**Marisa Sanches** (Caconde, 1924ko apirilaren 8a – São Paulo, 2002ko otsailaren 4a) brasildar aktore, abeslari eta esataria izan zen.

## Bizitza 
Caconden jaio zen, São Paulo estatuan, 1924ko apirilaren 8an. Bere ibilbide artistikoa abeslari gisa hasi zuen. Urte askotan New Yorken bizi izan zen eta NBC katean lan egin zuen esatari gisa. Han Douglas Duke estatubatuar musikaria ezagutu zuen. Ezkondu ziren eta alaba bat izan zuten, Débora. Ama bezala, aktore bihurtu zen eta Débora Duarte izen artistikoa erabiltzen du aitaordearen omenez.

1950ean, Brasilera itzuli zen, jada bananduta, eta São Pauloko TV Tupi katean lan egiten hasi zen aktore eta esatari gisa. 1951n Lima Duarte aktorearekin ezkondu zen. Ezkontza honetan ere alaba bat izan zuen, Mônica, gaur egun abokatua dena.

2002ko otsailaren 4an hil zen São Paulon gaixotasun luze baten ondoren.

## Lanak 
### Telebista 
### Zinema 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yohanna Barnaba Abdallah

**Yohanna Barnaba Abdallah** (1870 – 1924ko otsailaren 11) mozambiketar historialari, idazle eta apaiz anglikanoa izan zen.

## Bizitza 
Mozambiken iparraldean jaio zen, eta Barnaba buruzagiaren semeordea zen.

Likomako katedral anglikanoan apaiztu zen 1898an. Zanzibarren egon ondoren, Malawi lakuaren ekialdeko Unangun hartu zuen bizilekua, eta azkenean han eman zuen bere ibilbidearen zatirik handiena. Nyassalandiako elizbarrutian ordenatu zen lehen apaiza izan zen. 1905ean Lur Santura erromesaldia egin zuen.

Grezieran eta Biblian aditua zen. *Chikala cha Wayao*, yao etniaren eta hizkuntzaren azterketa funtsezkoa egin zuen. George Meredith Sandersonek ingelesera itzuli eta 1919an argitaratu zuen. 1973an berriro argitaratu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eki Mateorena

**Eki Mateorena Zozaia** (Leitza, Nafarroa Garaia, 2005) bertsolaria da.

## Ibilbidea 
Hamar urterekin hasi zen bertsolaritzan, Joxema Leitzaren eskutik, Leitzako bertso-eskolan.

Nafarroako Eskolartekoan hirutan izan zen txapeldunordea eta 2025eko Nafarroako Bertsolari Txapelketaren finalerako sailkatu zen.

## Palmaresa 
### Txapelketak
* Nafarroako Eskolarteko Bertsolari Txapelketa
** Txapeldunordea (3): 2021, 2022 eta 2023
* Euskal Herriko Eskolarteko Bertsolari Txapelketa
** Txapeldunordea (1): 2023
* Nafarroako Bertsolari Txapelketa
** Zortzigarrena (1): 2025
** Finalaurrekoak (1): 2023

### Sariketak
* Bertsuxurla
** Txapelduna (1): 2023 (Haira Aizpuruarekin batera)
* Barañaingo Kopla Txapelketa
** Txapelduna (1): 2023
* Xenpelar Saria
** Txapelduna (1): 2023
* Bertxhori
** Txapelduna (1): 2024 (Etxahun Azkarragarekin batera)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Eki Mateorena: “Maila batean edo bestean denok izan gaitezke bertsolari”
Felipe Carrillo Puerto

**Felipe Santiago Carrillo Puerto** (Motul de Carrillo Puerto, Yucatán, 1874ko azaroaren 8 &ndash; Mérida, Mexiko, 1924ko urtarrilaren 3an) politikari, kazetari eta buruzagi iraultzaile sozialista mexikarra izan zen, Yucatángo gobernadorea 1922tik 1924ra.

Ezaguna da bere gobernu iraultzailean egin zituen gizarte- eta hezkuntza-arloko obrengatik, maien ongizatearekin zuen konpromisoagatik eta iraultza-garaian estatuko aberatsekin izandako liskarragatik.

1923an, Yucatángo gobernadore zela, herrialdea kontrolatzen saiatzen ziren Adolfo de la Huertaren aldeko matxinatuek bota zuten,  Yucatan mendean hartuta, Plutarco Elías Callejos errepublikaren presidentetzan Álvaro Obregónen ondorengoa izatea eragozteko. Kargugabetu eta atxilotu ondoren, 1924ko urtarrilaren 3an fusilatu zuten Meridako hilerri orokorrean, 11 lagunekin batera, tartean bere anaietako 3.

Hil baino lehentxeago, bere bizitza pertsonalak kutsu erromantikoa hartu zuen, bere biografoetako batzuen arabera, Alma Reed kazetari estatubatuarrarekin harreman erromantikoa hasi eta gero. Reed Yucatango *New York Times*eko korrespontsala zen. Lotura hori are nabarmenagoa izan zen *Peregrina* abestiaren eraginez Luis Rosado Vega poetak eta Ricardo Palmerín konpositoreak sortua. Estatubatuar kazetarian inspiratu ziren melodia famatua ekoizteko.

1927an, «Maien apostolu gorria», garaian deitu zioten bezala, Yucatango benemeritu izendatu zuen Yucatango Estatuko Kongresuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1995eko Prudentzio Deuna Bertso Saria

**1995eko Prudentzio Deuna Saria** Araban jokatu ohi zen Prudentzio Deuna sariaren seigarren ekitaldia izan zen. Sei bertsolarik hartu zuten parte eta Gasteizen jokatu zen finalean Rikardo Gonzalez de Durana izan zen irabazlea.

## Parte hartzaileak 
### Bertsolariak (6) 
* Asier Iriondo
* Asier Otamendi
* Alfonso Ortiz de Ginea
* Daniel Castaño
* Oihane Perea
* Rikardo Gonzalez de Durana
### Gai jartzaileak (1) 
* Abel Enbeita
### Epaileak (4) 
* Abel Muniategi
* Jon Lopategi
* Juanjo Respaldiza
* Trino Azkoitia

## Saioak 
* Gasteiz: Apirilaren 1a.
* Legutio: Apirilaren 8a.

## Finala 
Finala Gasteizen, Florida kultur etxean, maiatzaren 7an izan zen.

* Gainerako finalistak Daniel Castaño, Zigor Enbeita, Asier Iriondo eta Oihane Perea izan ziren.
* Bertso onena: Daniel Castaño
* Bertsolari xelebreena: Asier Iriondo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bertsozale.eus webguneko informazioa
Txirikila

**Txirikila** trebezia erakusteko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Tolosan, Gipuzkoan, eta Apatamonasterion, Bizkaian, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

## Arauak 
* **Tolosako jolasa**:
Joko honetan hogei zentimetroko tartea zuten bi harriren gainean makila edo "txirikila" jartzen zen, muturrik zorrotzena kanpoaldera zuela. Gero, txanda egokitutako neskak edo mutilak, metro-erdi inguruko makilaz "txirikila"ren muturra jo eta airean jarri behar zuen; neskak, mantalean jaso behar zuen, mutilak, berriz, gerrian lotutako zakuan. Jokoa huts egin arte errepikatzen zen eta, orduan, huts egin zuena ilararen atzealdean jartzen zen. Urte osoan aritzen ziren txirikilaka. 

* **Apatamonasterioko jolasa**:
Izen bereko beste joko bat ere badago, neska-mutilek Garizuman jokatzen zutena. Aurrena "porteria" egiten zuten hiru egur erabiliz. Ate horrek metro-bete inguruko zabalera izaten zuen, eta behetik gorakoa berrogei zentimetro ingurukoa izaten zen. Jokalarietako bat "porteria" edo ate horren ondoan jartzen zen eta lurrean hogei zentimetroko makila, muturra zorroztua zuena, "txirikila" zeritzana. Eskuetan beste makila bat hartu, batzuetan luzeagoa eta beste batzuetan laburragoa zena, eta lurrekoa muturrean jo eta lehenik lurretik altxatzen zuen, eta, ondoren, artean airean zegoela, beste kolpe bat emanez, ahalik eta urrunen bidaltzen ahalegintzen zen. Jolasean ari ziren beste lagunek "txirikila" airean har zezaketen eta hori lortzen zuenak ordu arte pieza txikia jaurtitzen ibilitakoaren lekua bereganatzen zuen. "Txirikila" airean hartu nahi zuenari eskuetatik ihes egin eta lurrera erortzen bazen, hurbilen zegoen jokalaria zutitu eta porterian sartzen ahalegintzen zen; hori lortzen bazuen "txirikila" bota zuenaren lekua hartzea zegokion, jokoarekin lehen bezala jarraituz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Caroline Quarlls

**Caroline Quarlls** (San Luis, Missouri, AEB, 1824 – Sandwich, Kanada, 1892) lurpeko trenbidea erabiliz Wisconsinen zehar bidaiatu zuen lehen pertsona esklaboa. Kanada eta askatasuna lortu zituen 1842an.

## Biografia 
Quarlls San Luisen jaio zen, Missourin, 1824an. 1842an, Missouritik ihes egiteko gai izan zen, neska zuria zela sinetsarazi eta Altoni (Illinois) lurrun-ontzi baterako txartela erosi baitzuen. Sari bat zegoen harengatik, eta Illinois, Wisconsin, Indiana eta Míchiganen zehar jazarri zuten. Abolizionisten babesari esker, ez zuten harrapatu eta Kanadara iristea lortu zuen. Lyman Goodnow trenbideko gidarietako batek Quarllseko bidaiaren historia kontatu zuen geroago.

Quarlls Allen Watkins esklabo liberatuarekin ezkondu zen, eta sei seme-alaba izan zituzten. Quarlls Sandwichen (Kanada) hil zen 1892an.

## Irakurketa gehigarria 
* Julia Pferdehirten *Caroline Quarlls and the Underground Railroad* lana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kuhne Beveridge

**Kuhne Beveridge** (Springfield, Illinois, AEB, 1874ko urriaren 31 &ndash; XX. mendea) estatubatuar eskultorea eta aktorea izan zen. 
[thumb|ezkerrera|200px|[Kuhne Beveridge, the San Francisco The Morning Call May, 1893ko maiatzaren 28a]]
## Biografia 
Beveridgeren ama Elle von Werde zen. Illinoisko gobernadorearen, John Beveridge, biloba zen. 

Charles Francis Coghlan aktorearekin ezkonduta egon zen 1893an ezkondu zirenean, Kuhne Beveridge-k 19 urte zituen, eta etorkizun handiko eskultorea eta aktorea zen, Illinoisen familia ezagun baten ondorengoa. Senarrak urtebete geroago bakarrik utzi zuen, eta lehengo bikotekidearekin itzuli zen.

## Lanak 
1900eko *Veiled Venus* izeneko eskultura bat, Kuhne Beveridge-k eta Ella von Werde amak egina, Leeds hiriko Arte Galerian gordetzen da.Bruselan bizi zela, *San Francisco Weeping* at the Golden Gate izeneko eskultura egin zuen, San Frantziskoko Golden Gate Parkerako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*aspireauctions.com: Obras de Kuhne Beveridge.
Catherine Tolson

thumb|260px|Strangeways kartzela
**Catherine Tolson Dymond** (Ilkley, Mendebaldeko Yorkshire, Erresuma Batua, 1890eko abuztuaren 21a &#x2013; Errusia, 1924ko martxoaren 3a) erizain eta sufragista ingeles aktiboa izan zen Emakumeen Batasun Sozial eta Politikoan. 1909an eta 1911n atxilotu eta kartzelaratu zuten. Gose-greba hasi zuen eta indarrez elikatu zuten. Horregatik, USPMko Gose-Grebaren Domina eman zioten. Enkante batean saldu zen 2004an.

## Biografia 
Catherine "Kitty" Tolson Ilkley-n jaio zen Mendebaldeko Yorkshire inguruan 1890ean. Gurasoak Charles Guthrie Tolson (1858-1929), merkataria, eta Anna Dymond (1863-1937) izan ziren. Ama eta Helen Tolson ahizpa nagusia ere sufragistak izan ziren. 

## Ibilbidea 
Emakumeen Batasun Sozial eta Politikoan sartu ondoren, emakumeen sufragioaren aldeko aktibista militante egin zen. 1909ko irailean, ahizpa biak, Manchesterreko White Cityko kristalak hausteagatik atxilotutako sufragisten artean egon ziren, eta haiek isunak ordaindu beharrean, Strangewayseko espetxean kartzelaratzea nahiago izan zuten. Bi egun geroago, Strangeways-etik askatu zituzten, gose-greba baten ondoren. Greba horren ondorioz, WSPUren gose-grebaren domina jaso zuen. 1909ko urrian Manchesterren atxilotu eta Strangeways-era bidali zuten berriro.

Tolson tuberkulosiak jota hil zen 34 urte zituela Errusian zegoela 1924ko gosete handian. Ez zen inoiz ezkondu.

## Sariak eta aintzatespenak 
* USPMko Gose-Grebaren Domina jaso zuen, gose greba egiteagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aldeketan

**Aldeketan** korroan jolasteko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Berastegin, Gipuzkoan, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

## Arauak 
Haur-jolas honetan parte-hartzaileak lasterka abiatzen dira aulkian, harrian edo Zuhaitzean... esertzera eta bitartean hau diote: "Aldaketan azkena jartzen dena". Toki egokia aurkitzen ez duena zaintzaile modura gelditzen da eta horren eginbeharra lagunetakoren bat tokiz aldatzen denean ezkuaz ukitzea da. Jokoan ari direnak behartuta daude maiz samar tokiz aldatzera, eta batetik besterako lasterraldian harrapatutakoa izaten da hurrengo harrapatzailea. Halaxe jarraitzen du nekatu edo aspertu arte. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ainbiriketa

**Ainbiriketa** taldeko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Aian, Gipuzkoan, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

## Arauak 
Jolas hau herriko plazan edo eskolako atsedenaldian jolasten zuten neska-mutilek. Korroan jarri eta batek zenbakia esaten zuen oihuka eta zenbakia egokitzen zitzaiona kanpoan gelditzen zen, eta hala jarraitzen zen bakarra geratu arte; azken horri *atxi* deitzen zitzaion. *Atxi* izenekoa lagunen atzetik abiatzen zen eta bitartean hau abesten zuen: "Ainbira, maingira, harrapatu arte segi". Harrapatzen zuena horma edo zuhaitz baten kontra jartzen zuen. Berria harrapatutakoan, aurrekoari eskua emanda "katean" uzten zuen. Jolasean ari zirenetako batek atxiari ihes egin eta kateko norbait ukitzen bazuen, guztiak libre gelditzen ziren. Baina *atxi* horrek denak harrapatzen bazituen, bere lekuan beste atxi bat jartzen zuen. 

## Antzeko jolasak 
Aldaketa gutxi batzuekin beste hauek daude ere bai:

* **Almariatxu** (Latasan).
* **Bale-baleka** (Etxalarren).
* **Axkenka**.
* **Balea** (Leitzan).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Altxaketa

**Mukanas txa-txa** nesken jolasa omen da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

## Arauak 
Neskak bakarrik aritzen ziren jolas honetan, urteko ia igande guztietan. Gordeketa-jolasa da eta nork bete behar zuen jakiteko taldean elkartu eta neska batek hau esaten zuen: “Ruxe -muxe - errote -kabe -lore -biene -kox”. Azkeneko “kox” hori egokitzen zitzaiona korrotik kanpo ateratzen zen bakarra gelditu arte. Azken hori, aldez aurretik seinalatutako lekuan, lagunei bizkarra emanez jartzen zen begiak estalita, besoa zuhaitz edo hormaren kontra zuela, gordelekuren batetik egindako “kuk” oihua entzun arte. Orduan lagunak bilatzeari ekiten zion eta horiek aurkitu ahala eskuaz pareta edo zuhaitza ukitzen zuen “Alafrantzie” esanez. Adibidez, ikusitako neskaren izena Miren bazen, aurkitutakoan “Miren, Alafrantzie” esaten zuen hormakoak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ezkutaketa (jolasa)

## Kanpo estekak
Andre-salto

**Andre-salto** trebezia erakusteko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Ihabenen, Nafarroa Garaian jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

## Arauak 
Jolas honen abiapuntua honela zen: bi neska edo mutil lurrean esertzen ziren, elkarren ondoan, zangoak apur bat luzatuta eta oinak tente, zertxobait makurtuta zituztela, bataren eskuinak bestearen ezkerra ukitzen zuela. Gainerako jolaslagunak salto egin eta bi horien gainetik pasatzen ziren; hori guztiek egin ondoren, bigarren itzulian, bata bestearen gainean oinak tente zirela pasatu behar zuten. Proba hori gainditzean, hirugarren saltoa egiteko, bi oinen gainean beren ukabilak jartzen zituzten, elkarren ondoan. Traba horiek pasatuz gero, ukabil baten gainean bestea jartzen zuten. Ukitu gabe pasatuz gero, eskua “arran” edo zabalik eta tente jartzen zuten, hatz txikia edo txirkanda bakoitzak goiko oinaren gainean jarriz. Salto egiten zutenek ongi pasatzen bazuten hatz lodia edo erpurua aurreko txirkandaren gainean jartzen zuten. Jokoan zehar inork huts egiten bazuen salto egitean, lurrean esertzen zen ukitutakoaren ordez. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abarketa sorta

**Abarketa sorta** korro haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Zornotzan, Gipuzkoan, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

## Arauak 
Haur-jolas honetan neska eta mutilen artean ibiltzen dira jolasean, eta parte-hartzaileak, korroan, lurrean eserita daudela ematen zaio hasiera. Batek "Neu jarriko naiz" esaten zuen eta korroaren erdialdean jartzen zen. Korroan jarritako neska-mutikoek abarketa bat izaten zuten eta elkarri pasatzen zioten hankazpitik. Halako batean, korroan zegoen batek abarketaz jotzen zuen lepoan erdikoa, hark ikusi gabe, eta ondoren gorde egiten zuen abarketa. Erdikoak abarketa aurkitu behar zuen zutik jarri gabe, eta aurkitutakoan, haren jabe zena, erdira pasatzen zen eta, erdikoa, korrora. (Zornotza)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Espartin-joko

## Kanpo estekak
Sakabo

**Sakabo** taldeko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Etxalarren, Nafarroa Garaian, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

## Arauak 
Sakaboka aritzeko mutilak bi taldetan banatzen ziren, arrastoa egin eta handik tarte berdintsura kokatuz. Mutilak marra zapaltzera ateratzen ziren banan-banan; baina beste aldekoak, aldi berean ateratakoa baino bizkorragoa izaki, harrapatzen bazuen edo marra zapaltzea galarazten bazion, jokoz kanpo utzi eta bere aldamenera eramaten zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Denny Laine

**Denny Laine**, **Brian Frederick Hines** jaioa (Tyseley, 1944ko urriaren 29a - Naples, Florida, 2023ko abenduaren 5a) ingeles musikari abeslari eta egile abeslaria izan zen.

*The Moody Blues* eta *Wings* taldeak sortu zituen eta sei hamarkadako ibilbidean beste talde eta artista batzuekin kolaboratu zuen, baita bakarka ere.

Gitarra jotzen hasi zen eta 1964an The Moody Blues taldearen sortzaileetako bat izan zen, 1966ra arte abeslaria izan zelarik.

1971n Paul McCartney eta Linda McCartneyrekin elkartu zen Wings taldea sinatzeko. Taldeko gitarrista izan zen 1981ean taldea desegin zen arte.

## Diskografia 
**The Moody Blues**ekin
* *The Magnificent Moodies*, 1965

**Wings**ekin
* *Wild Life*, 1971
* *Red Rose Speedway*, 1973
* *Band on the Run*, 1973
* *Venus and Mars*, 1975
* *Wings at the Speed of Sound*, 1976
* *London Town*, 1978
* *Back to the Egg*, 1979
1998ko Prudentzio Deuna Bertso Saria

**1998ko Prudentzio Deuna Saria** Araban jokatu ohi zen Prudentzio Deuna sariaren bederatzigarren ekitaldia izan zen. Gasteizen jokatu zen finalean Asier Otamendi izan zen irabazlea, bigarren aldiz jarraian.

## Parte hartzaileak 
### Bertsolariak (31) 
* Ainara Razkin
* Aintzane Rodrigo
* Aitor Badiola
* Aitziber Perez de Karkamo
* Alberto Martinez "Beitto"
* Argiñe Santxa
* Arrate Tielve
* Asier Iriondo
* Asier Otamendi
* Daniel Castaño
* Eñaut Agirre
* Garbiñe Ortega
* Gorka Etxabe
* Irati Anda
* Irati Lotina
* Iratxe Yañez
* Izotz Garcia
* Josu Linaza "Bixule"
* Juan Mari Juaristi
* Katixa Agirre
* Maria Calle
* Mikel Eskudero
* Mireia Valle
* Nagore Lopez de Luzuriaga
* Oihane Perea
* Olatz Perea
* Pablo Pagegi
* Rikardo Gonzalez de Durana
* Xabier Rico
* Zigor Enbeita
* Zuriñe Estibariz

### Gai jartzaileak 
?
### Epaileak 
?

## Saioak 
* Gasteiz: Martxoaren 14a.
* Gasteiz: Martxoaren 18a.
* Gasteiz: Martxoaren 27a.
* Agurain: Apirilaren 4a.

## Finala 
Finala Gasteizen, Florida kultur etxean, apirilaren 19an izan zen ,. 

* Gainerako finalistak Daniel Castaño, Zigor Enbeita, Asier Iriondo eta Pablo Pagegi izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bertsozale.eus webguneko informazioa
2001eko Prudentzio Deuna Bertso Saria

**2000ko Prudentzio Deuna Saria** Araban jokatu ohi zen Prudentzio Deuna sariaren hamaikagarren ekitaldia izan zen. Gasteizen jokatu zen finalean Asier Otamendi izan zen irabazlea, bostgarren aldiz jarraian.

## Parte hartzaileak 
### Bertsolariak (19) 
* Alberto Martinez "Beitto"
* Andere Arriolabengoa
* Asier Iriondo
* Asier Otamendi
* Daniel Oiarbide
* Ekaitz Elorriaga
* Iker Zaldua
* Iñaki Viñaspre
* Irati Anda
* Juan Mari Juaristi
* Manex Agirre
* Markel Lizasoain
* Nagore Soroa
* Oihane Garbajo
* Oihane Perea
* Olatz Perea
* Rikardo Gonzalez de Durana
* Ruben Santxez
* Serapio Lopez
* Zigor Enbeita

### Gai jartzaileak (3) 
* Eñaut Agirre
* Iñaki Goikoetxea
* Iñigo Izagirre

### Epaileak 
?

## Saioak 
### Final laurdenak 
Gasteizen jokatu zen lehen saioa martxoaren 8an.

Gasteizen jokatu zen bigarren saioa martxoaren 15ean.

### Final aurrekoak 
Legution jokatu zen lehen saioa martxoaren 24an.

Agurainen jokatu zen bigarren saioa martxoaren 30ean.

## Finala 
Finala Gasteizen, Florida kultur etxean, maiatzaren 5ean izan zen..

* Bertsolari xelebreena: Ruben Santxez

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bertsozale.eus webguneko informazioa