Platon

**Platon** (antzinako grezieraz Πλάτων; Atenas, c. K.a. 427 - *ibidem*, c. K.a. 347) Grezia Klasikoko filosofo garrantzitsu bat izan zen, Sokratesen ikaslea eta Aristotelesen maisua. Sokratesengandik jaso zuen eragina nabaria izan zen. Parmenides, Heraklito eta pitagorikoen pentsamendu-iturrietatik ere edan zuen. Haren filosofiaren argitasunak eta sakontasunak eragin sakona izan dute historian zehar. Filosofiari egungo izaera eman eta haren zabalera osoan, hala nola etika, politika, metafisika eta epistemologia, aztertu zuen lehena izan zen. Askoren ustez, Aristoteles, Kant eta beste filosofo bakan batzuk bakarrik jar daitezke haren parean. Lan nagusiak *Solasaldiak* izeneko bilduma batean jasota daude (solasaldi moduko testuak baitira); bertako Sokrates pertsonaia nagusia da. Lanen artean ezagunena *Errepublika* dugu.

## Bizitza 
Gutxi ezagutzen da Platonen bizitzari buruz eta ezagutzen denaren fidagarritasuna eztabaidagarria da. Hil bezain pronto, haren biografia Espeusipo ilobak idatziriko laudorioek estali zuten. Diogenes Laerzioren *Filosofoen bizitzak* bildumako III. liburukian zehazten diren datuak anekdotikoak dira. Horrela, haren bizitzaren gorabeherak kontatzen dituzten iturri fidagarrienak Platonek berak idatzi bide zituen VII., VIII. eta XIII. gutunak dira.

Atenasen jaio zen, Peloponesoko Gerraren hastapenetan eta Perikles hil eta bi urtera, familia handiki baten baitan. Gaztaroan hiriaren gainbehera eta gerratearen ondorio latzak ezagutu zituen. Ariston zuen aita, Kodro erregearen ondorengo familia batekoa; ama Periktione izenekoa zen, familia aristokrata batekoa, Dropides Solonen anaiaren ondorengoa.. Aita Glaukon zuen eta Kritias tiranoaren iloba izan zen. Bai aitaren, bai amaren aldetik, arbasoak Poseidon jainkoarengandik abiatu zirela aipatu zuen Laertziok, gerora Platon alegia bihurtu zuten istorioen arabera. Bi anaia, zaharragoak biak, Adimanto eta Glaukon, eta arreba bat, Potone, izan zituen. Aita gazte hil eta ama Pirilamporekin ezkondu zen bigarren aldiz eta harekin beste seme bat izan zuen: Antifonte. Potone arrebaren semea Espeusipo zen, gerora Platonen jarraitzailea eta Akademiaren buru izan zena. Familiari buruzko datuak Diogenes Laertziok ematen ditu. Haren solasaldietan ere maiz agertzen dira familiakoak Sokratesekin hizketan, haiengandik informazio eskasa atera badaiteke ere. *Karmides* izeneko solasaldian, Charmides osaba (amaren anaia) dela kontatzen du. Karmides Hogeita hamar Tiranoak taldekoa zen, Atenasko demokrazia K.a. 404 urtean kolokan jarri zutenak. Karmidesen eta amaren osaba Kritias ere, aldi berean Platonen solasaldi bateko pertsonaia dena, talde hartako buru bat zen. Hala ere, senitarteko guztiak ez ziren oligarkak. Pirilampo haren amaren senarra Periklesen eta, beraz, demokraziazaleen jarraitzailea izan zen.

Platonen jaiotzezko izena Ariston izan zen, Diogenes Laertzioren arabera eta *Platon* izena bere gorpuzkera zabala dela eta jarri zioten goitizena omen da. Hain zuzen, *platos* (πλάτος) hitzak «zabalera» esan nahi du. Bekoki zabala izateagatik edo bere izakera ireki eta zabalarengatik jarri ziotela aipatu da. Familia aberats bateko seme izanik, hezkuntza zabala jaso zuen. Hogei urte inguru zitiela Sokrates ezagutu zuen eta bere ikasle bihurtu zen honen heriotza arte. Sokratesen eragina erabatekoa izan zen Platonengan, eta hura hil zenean maisuaren pentsamendua gordetzen saiatu zen.

Bestetik, sofisten jarduera kontutan hartu behar da. Sofistek konbentzionalismo etikoa eta eta erlatibismo epistemologikoa bultzatzen zuten eta Periklesen sistema politiko demokratikoan parte hartzen zuten. Hiria krisian sartu zelarik Sokrates eta Platonek etika unibertsala eta absolutismo ontologikoa bultzatuko dute sofisten aurka demokraziaren kritika garatuz.

Hirugarren eragina Sokratesen jarduera filosofikoa litzateke. Gizartearen antolamendu zuzenerako Sokratesek arrazoimenaren ahalmenean zuen uste bere egingo du Platonek.

## Lanak 
Platonen lanak oso osorik heldu dira gaurdaino. Zabalean, 36 solasaldi eta beste 7 lan egozten zaizkio. Solasaldietan biltzen ez diren 7 lan horiek ustezkotzat (*Notheuomenoi*) jo ziren antzinako garaietatik, gaiari dagokinoez *corpus platonicum* delakoan sartu izan badira ere. Egun, aditu gehienek Platonenak ez direla uste dute. Halaber, Platonenak ote diren zalantzazko 13 gutun daude, horietan ezagunena *Zazpigarren gutuna* delarik. Diogenes Laertziok galdu diren garrantzirik gabeko beste lan batzuk aipatzen ditu. 36 solasaldiak ordenatzeko irizpide ezberdinak daude. Trasilok emandako bilduman 36 solasaldiak 9 tetralogiatan biltzen dira. Egun, Platonek ustez idatzi zitueneko garaiari jarraituz (sailkapena solasaldietako hizkuntzaren berezitasunak aztertuz burutu izan da), sailkapen horretan erabateko adostasunik ez badago ere. 36 solasaldietatik zenbaitetan Platon egilea izatea zalantzan jarri izan da eta beste batzuetan adituak nahiko ados daude Platonek idatzi ez zituela baieztatzeko. Ondoren ematen den zerrendan trantsiziozko solasaldiak aurreko zein ondorengo taldeetan biltzen dira, hainbat adituren arabera.

Bereizketa kronologikoaz gaindi, ezberdintasun sakonagoak daude hiru garaietako solasaldien artean. Lehenengo solasaldiek *sokratiko*, *aporetiko* eta *elenktiko* izenondoak jaso izan dituzte. Sokratikoak dira Sokratesen pentsamendua azaldu edo jarraitu egiten dutelako. Aporetikotzat jotzen dira solasaldiotan ondorioak ateratzeko orduan, *aporia* edo gainditu ezinezko oztopo batera heldu ohi baita Sokratesen ideiak azkeneraino eramatean. Azkenik, elenktikoak direla esaten da, beraietan agertzen den era nagusia *elenchos* eta eztabaida delako. Orobat, solasaldiotan sofista direlakoak agertzen dira eta gai nagusiak moralak izaten dira, helburua Ongia baita. Garai honetakoak dira, adibidez, *Sokratesen defentsa*, *Hipias Handia*, *Ion* edo *Gorgias*.

Azken solasaldietan, berriz, ideien teoria kritikatzen duten solasaldiak biltzen dira. Politika arloan, errealistagoa da eta bere proposamenak apaldu egiten ditu. Arimaren hilezkortasuna eta jainkoaren existentzia ere argudioz defendatu zituen, solasaldi ertainetako fedea alde batera utzirik. Garai honetakoak dira *Parmenides*, *Politikaria* edo *Legeak*, luzeena den bere azken lana.

Platonen lanetan kontuan hartu beharreko beste auzi bat estiloarena da. Eskutitzak alde batera utzita Platonen lanak elkarrizketa moduan osatuak daude eta estilo horretan ere nabarmen da Sokratesen eragina. Platonek, batere idatzi ez zuen Sokratesi jarraituz, pentsatzen du ahozkotasunean garatzen den ikerketa filosofikoa elkarrizketa literarioan islatzen dela ondoen. Filosofia ez litzateke doktrina sorta bat, etengabeko ikerketa baizik.

## *Doktrina ez idatziak* 
Platonek idazlanetan adierazi ez baina Akademian landu zituen gai filosofikoei deitzen zaie Platonen *Doktrina ez idatziak*. Akademiako ikasle  Aristotelesen lanetik eta Platon beraren *Fedro* eta *Zazpigarren gutuna* idatzietatik ondorioztatzen da doktrina horien izatea. *Fedro* elkarrizketan, adibidez, Platonek ahozkotasunari garrantzia ematen dio idazkeraren gainetik eta *Zazpigarren gutuna*-n gai garrantzitsuenei buruz berak ez duela inoiz ezer idatzi aipatzen du. Doktrina hauek onartzeak Platonen pentsamenduaren interpretazio berriak zabaltzen ditu. Autore batzuek Platonen idatziek eta doktrina ez idatzien inguruko zeharkako iturriek zirkulu hermeneutikoa osatzen dutela defendatu dute.

## Platonen ontologia eta epistemologia 
Platonen ontologia, epistemologia, antropologia edo etikako auziak irudikatuta *Haitzuloaren alegoria*n agertzen dira. Filosofiaren historiako alegoriarik ezagunena den hori *Errepublika* elkarrizketako VII. liburuan jasoa dago. Ideien teoriaren alegoria ederra da.

Ideien teoria edo formen teoria Platonen filosofiaren ardatz nagusia da eta haren bitartez berak bi funtsezko galdera erantzun nahi ditu:
# **Galdera ontologikoa** → Zer da errealitatea?
# **Galdera epistemologikoa** → Nola ezagut daiteke errealitatea?

Teoria horrek zera baieztatzen du: badagoela, alde batetik, **bi errealitate maila**:
:* ***Ideien mundua***: bertan ideiak eta zenbakiak daude, perfektuak, hilezkorrak, aldaezinak eta bakarrak direnak.
:* ***Mundu sentikorra***: bertan objektu fisikoak eta irudiak daude, ezperfektuak, iraungikorrak, aldakorrak eta askotarikoak direnak.

Eta bestetik, **bi ezagutza maila**:
:* ***Benetako ezagutza (episteme)***: arrazoimenaren bitartez lortzen dena.
:* ***Sasi-ezagutza (doxa)***: zentzuen bitartez lortzen dena.

Baina zer esan nahi du **ideia** hitzak? Ideiak ez dira gogamenak sortutako kontzeptuak baizik eta berezko errealitate guztiz perfektuak dira, ez dute inolako aldaketarik izaten, ez dira jaio edo hil egiten; hilezkorrak diren aldetik, beraz, ideien munduan ez dago inolako aldaketarik, ezta mugimendurik ere, ideiak iraunkorrak direlako. Dena den, Ideia guztiak ez dira berdinak eta haien artean hierarkia ematen da. Ideia guztien gainean *Ongia* aurkitzen da, Platonen ontologiako gailurra. Mundu sentikorrari dagokionez, aldiz, bertako errealitateak aldakorrak dira, ezperfektuak, jaio eta hil egiten direlako, iraungikorrak eta mugikorrak. Ideiak originalak dira eta mundu sentikorreko objektuak, berriz, kopiak. Platonek ez du zuzenean argitzen bi munduen arteko lotura nolakoa den. Metaforen bidez azaltzen duen erlazio bat dago, hau da, *partaidetasun erlazioa*, kopiek parte hartzen dutelako ideiaren forman. Beraz, ideiak molde forma, modelo, etab. dira. Argi uzten duena da Ideiak objektu sentikorren kausa direla.

Platonen epistemologian, benetako ezagutzaren bi ezaugarriak dira beharrezkoa (bestelakoa ezin izan daitekeena) eta unibertsala (salbuespenik gabekoa) izatea. Ideiak errealitate iraunkor eta aldaezinak diren heinean, errealitate sentikorren aldean, benetako ezagutza Ideiei buruzkoa bakarrik izan daiteke. Ideien arteko hierarkiaren gailurrean Ongia dagoenez horren ezagutzara arimarik onena soilik iritsi daiteke. Sasi-ezagutzari dagokionez, bestalde, mundu sentikorreko izakiei dagokiona, ezjakintasuna eta benetako ezagutzaren artean legoke.

Laburbilduz, ideien teoriak ideien mundua benetako errealitatea dela baieztatzen du; mundu sentikorra, berriz, kopia baino ez da. Ideien mundua goi mailakoa da, baina mundu sentikorra, ordea, behe-mailakoa. Ideiak sentikorrak ez direnez, ezin dira zentzuen bidez ezagutu, ideiak ezagutzeko modu bakarra arrazoimena da. Platonen planteamendu horietan bikoiztasuna (dualismoa) da nagusi:
:* arrazoimena, **bi errealitate maila** → **ideien mundua** eta **mundu sentikorra**.
:* **Bi ezagutza maila** → **benetako ezagutza** eta **sasi ezagutza**.

Ideien munduaren eta mundu sentikorraren arteko arrakala hain handia izanik, mundu sentikorrean bizi garen gizakiok nola ezagutzen dugu? Platonen epistemologian arima da ezagutzen duena eta ezagutza beraren bermea. Gizakion ezagutzeko gaitasuna gorputza eta arima bereizten dituen Platonen antropologia dualistak azaltzen du. Horreran arabera, arima hilezkorra, mundu sentikorrera erori aurretik Ideien munduan bizi izan da.

## Antropologia 
Atal horretan, Platonek gizakiari buruzko teoria azaltzen du. Platonen bikoiztasun onto-epistemologikoa antropologian ere islatzen denez gizakia bi osagaiko batasun bat da:
:* Osagai **materiala**: **Gorputza**
:* Osagai **ez-materiala**: **Arima**
:Beraz, Platonen ikuspegi antropologikoa dualista da.

**Gorputza** gaitz guztien iturburua da. Bertatik pasioak, nahiak, desioak eta beharrak sortzen dira. Materiala izanik, mundu sentikorreko errealitatea da eta gauza fisikoei dagozkien ezaugarriak ditu: materiala, ikusgaia, ezperfektua, iraungikorra eta aldakorra.

**Arima**, berriz, goi-mailako errealitate espirituala da. Bertan gizakiaren goi-mailako gaitasun intelektualak daude: adimena, pentsamendua, arrazoimena, etab. Gure benetako izaera da eta ideiei dagozkien ezaugarriak ditu: ezmateriala, ikusezina, perfektua, hilezkorra eta aldaezina. Platonek hiru arima mota bereizten ditu:
:# **Arrazoizkoa**: buruan dagoena eta pentsamenduak dira. Hilezkor eta jainkozkoa da eta zuhurtzia da dagokion bertutea.
:# **Suminezkoa**: bularrean dagoena eta borondateak dira. Pasioak gorputzari dagozkion neurrian hilkorra da eta sendotasuna da dagokion bertutea.
:# **Irritsezkoa**: sabelean dagoena eta instintuak, kinadak, sexua, etab. dira. Hau ere hilkorra da eta neurritasuna da dagokion bertutea.

*Fedro* elkarrizketan agertzen den gurdi hegaldunaren alegoriarekin irudikatzen dira hiru arimak: gidariak arima razionala ordezkatzen du eta bi zaldiek alde suminkorra eta irritsezkoa.

Platonek estatu ideal baten deskribapena egiten du, hau da, estatu utopikoa da. Hauexek izango lirateke estatu perfektu edo ideal horren ezaugarriak:

# Klaseka antolatutako estatua izango da eta hiru klasetan antolatuta egongo da:
::* **Gobernariak**: adimentsuak izango dira eta hiria zuzenduko dute zuhurtasunez
::* **Militarrak**: sendoak izango dira eta hiria sendotasunez defendatuko dute
::* **Langileak**: gainontzekoak izango dira eta ondasunak neurriz ekoitziko dituzte. 
::Estatu hori horrela osaturik, ondo egongo da, baldin eta gizarte klase bakoitzak dagokion zeregina betetzen badu, eta estatu hori gaizki egongo da gizarte klase batek berari ez dagokion zeregina egiten badu. Beraz, estatu orekatua izan dadin, klase bakoitzak dagokion bertuteaz dagokion zeregina bete behar du, horretan datzalako estatuaren zoriontasuna.

:2. Ekonomikoki, estatu horrek jabego pribatuaren ezeztapena finkatuko du, hau da, ondasun ekonomikoak guztionak izango dira, sozializatu egingo dira.

:3. Estatua izango da heziketaren arduraduna eta pertsona bakoitzaren ahalmen edo gaitasunaren arabera kokatuko ditu gizarte klase batean: adimentsuak gobernurako prestatuz, sendoenak militarrak izateko prestatuz eta gainontzekoak langileak izateko. Horrek familiaren desagerpena ekarriko du, umea jaio den momentutik estatuaren babespean egongo delako. Beraz, estatu totalitarioa izango da, askatasunik gabekoa: bizitza pribatua desagertzen da eta gizabanakoaren bizitza estatuaren menpe egongo da.

Platonek *Politikaria* izeneko elkarrizketan gobernarien gobernatzeko era azaltzen du. Gizartea ondo gobernatua egon dadin, indarrean jarritako legeak zentzuzkoak eta neurtuak izan behar dira. Legeen helburua gizartea ondo zuzentzea da: horretarako, legeek ez dute behartu bakarrik egin behar, konbentzitu ere egin behar baitute, *hezitzaileak* izan behar dute. Beraz, estatuari sendotasuna eta zuzentasuna ematen diona legea da. Azkenik, Platonek gobernu moten sailkapena egiten du:
:* **Legalak** → **monarkia** (baten gobernua), **aristokrazia** (talde baten gobernua) eta **demokrazia** (herriaren gobernua).
:* **Ez-legalak** → **tirania** (baten gobernua), **oligarkia** (talde baten gobernua) eta **demagogia** (herriaren gobernua).

## Itzulpenak 
* Platonen obra osoa 6 aletan (1975, 1977, 1978, 1979 eta 1989). (Itz. Jokin Zaitegi).
* *Politeia* (1993), Bilbo, Klasikoak. (Itz. Juan Jose Pujana) 
* *Kriton* (1994), Irun, Iralka. (Itz. Cristina Lasa eta Javier Aguirre) 
* *Sokratesen Defentsa* (1999), Donostia, Jakin. (Itz. Julian Peña) 
* *Ion* (2001), Donostia, Jakin. (Itz. Javier Alonso, Jon Etxaide eta Hannot Rodríguez) .
*  *Sinposioa* (2003), Donostia, Jakin. (Itz. Jesus Mari Arrojeria) 
* *Eutifron, Eutidemo, Gorgias* (2005), Bilbo, Klasikoak. (Itz. Jesus Mari Arrojeria) 
* *Fedon, Menon, Kratilo, Fedro* (2005), Bilbo, Klasikoak. (Itz. Jesus Mari Arrojeria) 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Agirre, Javier (2008): "Platon" in Agustin Arrieta (et al.): *Filosofiaren historia*, Donostia, Elkar. 
* Aguirre, Javier (2008b): "Eten bat: Platonen doktrina ez idatziak" in *Aristotelesen Metafisikari sarrera*, Donostia, Jakin. 27-32 or. 
* Aintziart, Piarres (2004): "Helendarren Filosofia (II): Platon eta Aristoteles" in Joxe Azurmendi (et al.): *Filosofiako Gida*, Bilbo, UEU. 
*Alonso, Javier (et al.)(2001): “Sarrera” in Platon: *Ion*, Donostia, Jakin. 
* Arana, José Ramón (2000): "Hitzaurrea" in Platon: *Eutifron, Eutidemo eta Gorgias*, Bilbo, Klasikoak. 
* Arana, José Ramón (2001): "Platon *Ion*-en baitan" in Platon: *Ion*, Donostia, Jakin. 
* Arrojeria, Jesus Mari (2003): "Sarrera" in Platon: *Sinposioa*, Donostia, Jakin. 
* Azurmendi, Joxe (1999): "Sokrates: krisialdiko pentsalaria" in Platon: *Sokratesen defentsa*, Donostia, Jakin. 
* Azurmendi, Joxe (2011): "Filosofia eta poesia: Platon eta Homero, Heidegger eta Hölderlin" in Joxe Azurmendi (arg.): *Filosofia eta poesia*, Andoain, Jakin. 
* Burnyeat, Myles eta Frede, Michael (2015): *The Pseudo-Platonic Seventh Letter (Uehiro Series in Practical Ethics)*, Oxford University Press. 
* Copleston, Frederick (2003): *History of Philosophy*, Londres, Continuum. 
* Hadot, Pierre (2023)[1998]: "Antzinako filosofoek proposatutako hainbat zoriontasun eredu" in *Zoriontasunaren defentsan. Epikuro*, Iruñea, Katakrak. 
* Nikulin, Dmitri (arg.)(2012): ''The Other Plato: The Tübingen Interpretation of Plato's Inner-Academic Teachings*, State University of New York Press. 
* Popper, Karl (2007): *Gizarte irekia eta haren etsaiak*, Bilbo, Klasikoak. 
* Reale, Giovanni (1998): *Platone. Alla ricerca della sapienza segreta*, Milan, Rizzoli. 

## Ikus, gainera 
* Haitzuloaren alegoria
* Grezierazko literatura
* Akademia neoplatonikoa

## Kanpo estekak 
**Politeia*, *Eutifron*, *Eutidemo*, *Gorgias*, *Fedon*, *Menon*, *Kratilo*, *Fedro'' euskaraz EHUren webguneko Klasikoak bilduman.
*  Platon eta Ideien Teoria
*  Platon
*  Platon I
*  Platon II
*  Platon II
*  Haitzuloaren mitoa