Emakumeak Bletchley Parken

thumb|381x381px|Emakumeak Bletchley Parken lanean.
Bigarren Mundu Gerran, kriptoanalista britainiarren gune nagusi zen **Bletchley** **Parken**, 7.500 emakume inguruk lan egin zuten. Langileen gehiengoa emakumea zen, %75a, gutxi gorabehera. Goi-mailako lanetarako (kriptoanalista kargurako, adibidez) oso emakume gutxi kontratatu ziren arren, asko ziren beste arlo garrantzitsuetan lan egiteko kontratatutakoak, besteak beste, kriptografiarako eta komunikazioetarako makineriaren operadore gisa, ardatzeko potentzien dokumentuak itzultzeko, komunikazio-mezuak atzeman eta aztertzeko, administrazio-lanetarako, eta abar. Gehienak Erresuma Batuko Royal Navy britainiar indar armatuko emakumezkoen ''Women's Royal Naval Service* (*WRN*S edo *Wrens*) taldeko kide ziren.

*Wrens* taldeko emakumeek kode-sekretuak deszifratzeko erabilitako ordenagailuetan, Colossus eta Bombe barne, egindako lana oso garrantzitsua izan zen. Egun osoan zehar, zortzi orduko hiru txandatan lan eginez, Bletchley Parkeko bizitzaren parte garrantzitsua ziren. 

Emakumeak makinen eraikuntzan ere aritzen ziren, besteak beste kableen konexioak egiten eta soldadura-lanak egiten Colossus ordenagailu bakoitza sortzeko.

## Aurrekariak 
Bigarren Mundu Gerran, Bletchley Park Erresuma Batuko kriptoanalisiaren gune nagusia zen. Bertan zegoen Erresuma Batuko GCHQ inteligentzia zerbitzua (garai hartan *Government Code and Cypher School* (GC&CS) izena zuena). Sarritan sartzen ziren Ardatzeko Potentzien komunikazio sekretuetan, baita mezuak zifratzeko Enigma makina eta Lorenz makina alemaniarretan ere. Harry Hinsley inteligentziako buru eta historialariaren arabera, Bletchley Parken egindako lanarekin lortutako ezagutzari esker (Ultra izenez ezagutua), gerra bi urte inguru laburtzea lortu zuen. Bletchley Park  ezaguna da gerran izan zuen eraginagatik eta baita Alan Turing-ek eta Dilly Knox-ek bertan egindako lanagatik. 1974ra arte han egindakoa sekretua izan bazen ere, zientziaren eta teknologiaren historian eragin nabarmena izan zuen. XX. mendean zehar, artxibozainek eta historialariek gero eta gehiago azpimarratu dute Bletchley Parken lan egin zuten emakumeen rola.

## Emakumeen kontratazioa 
1937an, Europan eta Asian tentsioak nabarmen gora egiten ari zirenean, Erresuma Batuko gobernuaren Secret Intelligence Service (MI6) inteligentzia zerbitzuaren Hugh Sinclair buruak, gerra baterako prestatzen hasteko eta lantaldea handitzeko agindu zion GC&CS-ri. Hasiera batean Oxford-eko Unibertsitatetik eta, batez ere, Cambridgeko Unibertsitatetik zetozen gizonezkoak kontratatzen hasi ziren. Hala ere, kriptoanalisi-lana gero eta mekanizatuagoa zenez, askoz langile gehiago behar ziren. Lan administratiboak eta bulegoko lanak egiten zituzten, gehienbat. Baina, Bletchley Parken langile gehiago kontratatzeko beharrak gora egiten segitu zuen. Orduan, emakume hizkuntzalariak, matematikariak eta hitz gurutzatuak egiten trebeak zirenak kontratatzen hasi ziren. 1942an, The Daily Telegraph egunkari britainiarrak gurutzegrama kriptiko bat 12 minututan egiteko lehiaketa antolatu zuen. Hitz gurutzatu mota hori ezaguna zen Erresuma batuan; pistak hitzez osatutako buru-hausgarriak ziren. Militarrek lehiaketaren irabazleekin kontaktatu zuten eta horietako batzuk Bletchley Parken lan egiteko kontratatu zituzten. Izan ere, halako buru-hausgarriak ebazten trebeak ziren pertsonek problemak ebazteko gaitasun berezia zutela uste zuten, sormen handiko arrazonamenduak egiteko gai zirela eta mezu sekretuak deszifratzeko oso baliotsuak izan zitezkeela. Emakume horietako gehienak klase ertainekoak ziren eta batzuek matematikako, fisikako eta ingeniaritzako unibertsitate graduak eginak zituzten; STEM ikasketak egiteko aukera izan zuten, gizonezkoek gerrara joan behar izan zutelako.
thumb|281x281px|upright|Colossus ordenagailuarekin lanean Dorothy Du Boisson eta Elsie Booker (1943)

1944. urtearen amaierarako, GC&CS taldeak britainiar indar armatuko emakumezkoen *Women's Royal Naval Service* (*WRN*S edo *Wrens*) taldeko 2.500 emakume baino gehiago kontratatu zituen, *Women's Auxiliary Air Force* (*WAAF*) taldeko 1.500 baino gehiago eta *Auxiliary Territorial Service* (*ATS*) taldeko 400 inguru. Bletchley Parken lan egiten zuten hamar emakumetik seik Britainiako Indar Armatuetakoak ziren. Emakume horietako askok hegazkinetan eta itsasontzietan lan egiteko interes handiagoa zuten, Bletchley Park bezalako leku batean lan egitekoa baino.
thumb|Bombe makina

Lan mota ugari egin zituzten emakumeek Bletchley Parken: administrazio-lana egiten zuten, ikerketako datuak erregistratzeko erabiltzen zituzten fitxak kudeatzen zituzten, mezulari-lana egiten zuten, eta gutxi batzuk, kriptoanalisian aritu ziren mezuak deszifratzeko modua bilatzen, hau da, kodeak hausten (*code-breakin*g). Hasieran, goi-karguetan kontratatutako gizonezko askok ez zuten uste emakumeak Bombe makina eta Colossus ordenagailua erabiltzeko gai izango zirenik. Emakumeak kontratatuta zeuden sail batean, unibertsitateko gradu ikasketak izan arren, saileko buru ziren gizonezkoek uste zuten emakumezkoei ez zitzaiela gustatuko lan intelektuala egitea. Max Newman zen halako ustea zuen horietako bat, eta Gordon Preston-ek konbentzituta, *Wrens* taldeko emakumeek haien lana modu matematikoan azaldu ahal izan zioten; elkarrizketa haiek oso ezagunak egin ziren. Emakumeek argi erakutsi zuten gai zirela, Bletchley Parken lanean zeuden lanpostu guztietan lan ona egiten ari zirela.

Gerra hasi zenean, GC&CS-ko kriptoanalista nagusia Dilly Knox zen eta Enigma sare ezberdinetako lanaren lidergoa hartu zuen. Emakumez osatuta zegoen bere taldeari  "Dilly-ren neskak" (*Dilly's girls*) deitzen zioten. Taldeko kide ziren Margaret Rock eta Mavis Lever emakumeei batzuetan "Dilly-ren moxalak" esaten zieten (*Dilly's Fillies*). 1941eko irailean egindako bisita batean, Winston Churchillek GC&CSko buru zen Alastair Denniston-i zera esan zion: "Esan nizun langileak lortzeko ez uzteko harririk mugitu gabe, baina ez nuen uste nire hitzak hain modu literalean hartuko zenituenik".

Ordura arte gizonezkoentzat mugatuta zeuden leku askotan egin zuten lan emakumeek Bigarren Mundu Gerran, neurri handi batean, hala nola, industrian eta armadan. Bletchley Parken gertatu zena ezohikoa izan zen, hango emakumeek lan intelektual handia egiten zutelako. Gatazkan zehar, antzeko beste egoera bakanetako bat gertatu zen, emakume amerikarrak kontratatu zituztenean artilleriako balistikaren kalkuluak egiteko eta konputagailuak programatzeko. Kalkuluak egiten zituzten emakume haiek, ekuazio diferentzialak ebatzi behar izaten zituzten, eta kalkuluak azkarrago egiteko, ordenagailu analogiko mekaniko bat erabiltzen zuten: analizatzaile diferentziala (ingelesez, *differential analyser*). Tresna hura *Moore School of Electrical Engineering* eskolako sotoan zeukaten, eta kalkuluak guztiz zehatzak izateko, makinak mekanikari baten beharra zuenez, emakumeek maiz kalkuluak eskuz berrikusten zituzten.

## Emakume batzuk 
Bletchley Parken lan egin zuten emakume batzuen historia kontatzen da atal honetan, oso modu laburrean. 

### Joan Clarke 
**Joan Elisabeth Lowther Murray** (jaiotzez **Clarke**) kriptoanalista eta numismatikaria zen. Alemania nazian komunikazio sekretuak deszifratzen egindako lanagatik ezagun egin zen. Bere parte-hartzea Enigma proiektuan funtsezkoa izan zen. Hari esker, hainbat sari irabazi eta aipu lortu zituen, hala nola, Britainiar Inperioko Ordenaren kide izendapena 1946an.

### Mavis Batey 
**Mavis Lilian Batey** (sortzez, **Lever**) Londres hegoaldeko Dulwich-en jaio zen 1921eko maiatzaren 5ean. Ama jostuna eta aita postako langilea zituen. Londres hegoaldeko Norbury-n hazi zen eta bigarren hezkuntza Croydon-eko *Coloma Convent Girls' School* eskolan egin zuen. Bigarren Mundu Gerra hasi zenean, Londreseko *University College London* unibertsitatean alemana ikasten ari zen, zehazki alemaniar erromantizismoaren espezialitatea.

Hasiera batean, *The Times* egunkari britainiarrean zutabe pertsonalak ikuskatzeko kontratatu zuten, espioien  zifratutako mezuak bilatzeko, baina 1940an Bletchley Park-en kriptoanalista posturako kontratatu zuten. Dilly Knox kriptoanalistarekin egin zuen lan, eta Matapango guduaren aurreko deszifratze-ahaleginean buru-belarri aritu zen. The Daily Telegraph egunkariaren arabera, etsaientzat lan egiten zuten operadoreen lan-estilora hainbeste ohitu zen, haietako biek Rosa izeneko neska-laguna zutela konturatu ahal izan zela. Operadore haiek lan egiteko zuten moduari buruz lortu zuen ulermen sakon hari esker, arrakastatsua izan zen teknika bat garatu zuen.

1941eko abenduan Belgrad eta Berlin artean trukatutako mezu zifratu bat hautsi (deszifratu) zuen. Horri esker, Dilly Knox-en taldeak *Abwehr Enigma* makinaren kableak nola lotuta zeuden jakitea lortu zuen eta ondorioz, makina horrekin zifratutako mezuak deszifratzea lortu zuten. Enigma makina hori hauskaitza zela uste zen ordura arte, baina haiek haustea lortu zuten. Bletchley Parken Keith Batey matematikari eta kliptoanalista ezagutu zuen eta 1942an ezkondu egin ziren. 

Gerora, Bateyk Dilly Knoxen biografia bat idatzi zuen. Matapan lurmuturreko guduan Armada Britainiarraren arrakastan lagundu zuen Enigma makinaren deszifratze-prozesua deskribatu zuen. Lorategien historiari buruzko hainbat liburu argitaratu zituen. 2013an hil zen, 92 urte zituela.

### Jane Fawcett 
**Jane Fawcett** (sortzez **Hughes**) Bletchley Parkeko GC&CS taldearen *Hut 6* atalean lan egiteko kontratatu zuten. Emakumezkoak bakarrik zeuden gela batean kokatu zuten, deszifratze-lanetan. Gela hartan lan-baldintza kaskarrak zituzten, argitasuna eskasa zen, gela hotza zen eta gaizki aireztatuta zegoen. Gainera, emakumeak ordu luzez jarduten ziren lanean, eta presio handia jasaten zuten. Janek, eta Hut 6 atalean berarekin batera lanean ari ziren beste emakumeek, Enigma makinaren gakoak jaso eta haien Typex makinetan idazten zituzten. Typex makinak zifratzeko makina britainiarrak ziren, Enigma makina komertzialean oinarrituz diseinatuak. Makina haiek erabiliz, mezuek alemaniarrez idatzitako testuen itxura ba ote zuten bilatzen saiatzen ziren.

1941eko maiatzaren 25ean, Hughesek eta beste hainbat emakumei Bismarck korazatu alemaniarra non zegoen bilatu behar zela jakinarazi zieten. Handik gutxira, Hughesek Bismarck korazatuari buruzko mezu bat deszifratzea lortu zuen, eta bertan korazatuaren uneko posizioa eta Frantzian zein kokapenera zioan zehazten zen. Maiatzaren 27an Royal Navy britainiar indar armatuek Bismarck korazatua erasotu eta hondoratu egin zuten. Emakume kriptoanalisten lehen garaipen esanguratsua izan zen eta proiektuaren baliagarritasuna frogatzeko balio izan zuen.

Berak egindako lanaren berri 1990eko hamarkadan  jakin zen, hau da, hainbat hamarkada beranduago, 1939an informazio hori guztia Britainia Handiko legearen arabera sekretu ofizial moduan sailkatua izan zelako. Itsas armadan lan egin zutenek jasotako aitortza publikoari esker heroi bihurtu ziren bitartean, Fawcett-ek zera esan zuen: "lotsatu samar sentitzen ginen, Bletchley Parken egindakoa besterik ez bait genuen egin, hura porrota izan balitz bezala. Beraz, han egin genuen lan hura guztia bat-batean ezagun bihurtu zenean eta hari buruz hitz egiteko eskatu zigutenean, izugarria iruditu zitzaigun eta itota sentitu ginen. Guk bagenekien oso lan gogorra egin genuela, ahalegin izugarria eskatu zigula. Sekula ez nion inori ezer kontatu, ezta nire senarrari ere. Nire bilobek jakin zutenean, oso harrituta gelditu ziren".

2016an hil zen, 95 urte zituela.

### Jean Valentine 
**Jean Valentine** Bletchley Parkeko GC&CS taldearen *Hut 11* atalean lan egiteko kontratatu zuten, Bombe makinaren operadore izan zen. Bombe makina Alan Turing-ek eta beste ikerlari batzuek diseinatu zuten Bigarren Mundu Gerran. Jean Valentine britainiar indar armatuko emakumezkoen *Women's Royal Naval Service* (*Wrens*) taldeko kidea zen. Garai hartan, Buckinghamshire-ko Steeple Claydon herrian bizi zen. Lanean hasi zenean, astean 15 txelin (75 penny) kobratzen zituen. Bere lankide izan zirenek bezala, ez zuen gerra-garaian egindako lanari buruz sekula hitz egin, isil-isilik egon zen 1970eko hamarkadaren erdira arte.

Gerora, Bletchley Parkeko museorako Bonbe makinaren berreraikuntzan parte hartu zuen. 2006rako makinaren berreraikuntza amaitu zuten, eta Jean Valentinek zera esan zuen: "Jendeak argia ikusten ez duen bitartean, historiaren ezinbesteko pieza bat galtzen da. Ahal den ondoen hezi behar ditugu". Horrekin esan nahi izan zuen,  belaunaldi berriak Britainia Handiko historiaren garai horretan gertatu zenaz konturatzeko, Bonbe makina berreraikitzea ezinbestekoa zela. Museoan berreraikitako Bonbe makina erakutsi zuen, eta bisita gidatuak egiteko ardura ere hartu zuen. 2009an Bletchley Parken egin zen bilera garrantzitsu batean parte hartu zuen.

2012ko ekainaren 24an, Alan Turingen jaiotzaren mendeurrena ospatzeko antolatu ziren *Turing's Worlds* ekitaldien barruan, Jean Valentinek Bletchley Parken izandako gerra-esperientziei buruz hitz egin zuen.  Ekitaldi haiek Oxfordeko Unibertsitateko *Rewley House* etengabeko hezkuntzarako sailak antolatu zituen, *British Society for the History of Mathematics* elkartearekin lankidetzan. 

2019an hil zen, 94 urte zituela.

### Betty Webb 
**Betty Webb** (jaiotzez **Vine-Stevens**) Britainiar Armadaren emakumezkoen *Auxiliary Territorial Service* atalean aritu zen lanean 1941 eta 1946 urteen artean. Urte horietan, Bletchley Parken kriptoanalista izan zen eta kodeak hausten lan egin zuen. *2015 Queen's Birthday Honours* ekimenean Britainiar Inperioko Ordenaren izendapena jaso zuen. 2021ean Frantziako gobernuak Ohorezko Legioaren Zaldun izendapena eman zion egindako lanaren aitortza moduan. 2023an 100 urte bete zituen.

### Ethel Houston 
**Ethel Houston** Bletchley Parke Hut 6 atalean lan egin zuen Bigarren Mundu Gerraren azken urtean. Gordon Welchman-en agindupean, Alan Turingen *Bombe* makina hobetzeko lan egin zuen. Hainbat sari eta aitortza jaso zituen, horien artean Britainiar Inperioko Ordenarekin kondekoratuta izan zen. 2017an hil zen. 

### Miriam Rothschild 
**Miriam Rothschild** Bletchley Parken kriptoanalisi-lanetan aritu zen Alan Turingekin batera. Egindako lanagatik, Erresuma Batuak *Defence Medal* izeneko kondekorazioa eman zion. 2005ean hil zen 96 urte zituela. 

## Ondarea eta oroitzapenak 
Bletchley Parken emakumeek egindako ekarpena oroitzeko hainbat ekimen egin izan dira; azken urteetan, bereziki ugaritu dira Bletchley Parken emakumeek izan zuten ardura aztertzen duten online artikuluak. Izan ere, Bletchley Parken ezkutuan egin zuten lan eta Erresuma Batuan *thirty-year rule* izenez ezagutzen den arauak hala aginduta, 30 urte itxaron behar izan ziren isilpean gordeta zeuden hainbat dokumentu eta informazio publiko egin baino lehen. Royal Air Forceko F. W. Winterbotham ofizial britainiarrak zuen Bletchley Parken egindako lanarekin lortutako ezagutzaren (*Ultra intelligence* izenez ezagutzen den informazioaren) zabalkundearen ardura. 1974an *The Ultra Secre*t argitaratu zuenean, Bletchley Parkek gerra garaian izan zuen garrantziari buruz hitz egin ahal izan zen.  Bletchley Parken lan egin zuten garaian, makina jakin baterako lanean ari baziren ere, askotan ez zekiten makinaren izena zein zen. Bigarren Mundu Gerra amaitu eta handik hamarkada batzuetara, Bletchley Parki buruzko liburuak irakurri zituztenean, orduan jakin ahal izan zuten; familiartekoek eta lagunek, oro har, ez zekiten zertan lan egiten zuten emakume haiek Bigarren Mundu Gerraren garaian.

Egindako elkarrizketetan, Bletchley Parken lan egin zuten emakumeek adierazi izan dute gustura egin zutela lan han, lana interesgarria zelako eta lankide interesgarriez inguratuta egoteko aukera izan zutelako. Gainera, egiten zuten lana garrantzitsua zela sentitzen zutela adierazi izan dute, nahiz eta gehienek une hartan ez zekiten euren lana zein garrantzitsua zen eta ez zuten sekula jakin Bigarren Mundu Gerra bi urtez laburtu eta milioika bizitza salbatu ahal izan zirenik. Bletchley Parketik irten ondoren, gehienak ezkondu eta haien lanbide-karrera utzi egin zuten. Badira, hala ere, salbuespenak, Joan Clarke adibidez, Bletchley Parken lan egin izanak emandako indarrari esker, kriptoanalisian ibilbide emankorra egiten jarraitu zuena. 

Denborarekin handituz doan arren, sekula ez da osatu Bletchley Parken lan egin zuten emakumeen zerrenda osorik. 2017an 8000 emakume zeuden *Roll of Honour* izenez ezagutzen den zerrendan.

## Zinema 
Badira Bletchley Parken kokatzen diren hainbat film. Ezagunenetakoa *The Imitation Game'' (2014) filma da. Alan Turingen bizitzan oinarritzen da. Joan Clarkeren paperean Keira Knightley aktoreak egin zuen lan. Pelikulak jaso zuen kritikaren arabera, filmean Joan Clarke ez da azaltzen bera zen bezalakoa. Andrew Hodges bibliografia-idazleak esan zuen, Joan Clarkek eta Alan Turingek bizi izan zuten harremana oso puztuta agertzen dela pelikulan.

## Ikus, gainera 
* Emakumeak informatikan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Bletchley Park. Museum and heritage attraction, open daily
*  Bletchley Park and its Museum Gidatutako bisita birtuala Bletchley Parken
*   Dr Sue Black, Carpool Sue Black informatikariaren eta Robert Llewellyn idazlearen elkarrizketa Bletchley Parki buruz (19 minutu, Youtube)
*  Bletchley Park BBC
*  Bletchley Park History extra, The official website for BBC History Magazine
*  Your guide to Bletchley Park, the key WW2 decryption centre History extra, The official website for BBC History Magazine
*  Bletchley Park TripAdvisor
*  CryptoMuseum Bletchley Park