open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Malcolm Lowry

**Clarence Malcolm Lowry** ( ahoskatua; New Brighton, Cheshire,  – Ripe, Sussex, ) Ingalaterrako idazlea izan zen, jatorri oneko familia dirudun batean jaioa.

Hamazortzi urterekin marinel joan zen ekialdeko itsasoetara. Cambridgen literatur ikasketak amaitzea lortu zuen. Gaztetan neurriz gain edaten hasia. Mexikon egon ostean, azken urteak Kanadan eman zituen, Ingalaterran alkoholagatik hil arte.

*Sumendiaren azpian* da bere idazlan ezagunena. Ia obra bakarreko idazlea da, hainbat poema eta beste narrazio batzuk idatzi arren. Erreferentzia klasikoz jositako alkoholismoaren gaineko idazlan semiautobiografiko hau biribil-biribiltzat dute adituek Sumendiaren azpian nobela. John Huston zinema-zuzendariak pelikula bat errodatu zuen nobela honekin 1947an Mexikon.

Karlos del Olmok egindako itzulpena argitaratuta dago Literatura Unibertsala sailean.

## Idazlanak 
* *Ultramarine* (1933)
* *Under the Volcano* *Sumendiaren azpian* (1947)
* *Hear Us O Lord from Heaven Thy Dwelling Place* (1961)
* *Selected Poems of Malcolm Lowry* (1962)
* *Lunar Caustic* (1968)
* *Dark as the Grave wherein my Friend is Laid* (1968)
* *October Ferry to Gabriola* (1970)
* ''The Cinema of Malcolm Lowry: A Scholarly Edition of Malcolm Lowry's "Tender is the Night"* Miquel Mota & Paul Tiessen (1990)
* *The 1940 Under The Volcano* (1994)
* *La Mordida* Patrick A. McCarthy (1996)
* *In Ballast to the White Sea* (2014), Patrick A. McCarthy, , University of Ottawa Press, 

## Bibliografia 
* *Lowry, a Biography*, Douglas Day (1973)
* *Volcano: an inquiry into the life of Malcolm Lowry* (RCA/Columbia Pictures Home Video, 1984)
* *Malcolm Lowry Remembered*, G. Bowker, ed (1985)
* *Pursued by Furies: A Life of Malcolm Lowry*, G. Bowker (1993)
* *Inside the Volcano: My Life with Malcolm Lowry*, Jan Gabrial (2000)
* *The Kaleidoscopic Vision of Malcolm Lowry: Souls and Shamans'', Nigel H.Foxcroft (Lexington Books: Lanham, MD, 2019). 

## Erreferentzia zerrenda
CaixaBank Bandera

**CaixaBank Bandera** edo **La Caixa Bandera** TKE Ligako babesleetako bat den CaixaBank banketxeak urtero antolatzen duen bandera da. Ez du leku finkorik, lehena Laredon jokatu baitzen, hurrengo biak San Pedron eta 2016tik aurrera berriz ere Kantabrian.

## Palmaresa 
## Garaipenak 
## Emakumezkoen estropada 
* **Palmaresa:**

* **Garaipenak:**

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Traineras.es webguneko informazioa
Mo Farah

**Sir Mohamed Muktar Jama "Mo" Farah** (; ; Muqdisho, 1983ko martxoaren 23a) distantzia luzeko britainiar atleta da, somaliar jatorrikoa.

2012 eta 2016ko Olinpiar Jokoetan urrezko domina lortu zuen 5000 metro eta 10.000 metroko lasterketetan, Lasse Virén eta gero, historian emaitza hori lortu duen bigarren korrikalaria izanik.

## Biografia 
Farah Eugenen bizi da, Oregon estatuan, eta Alberto Salazarren gidaritzapean lan egiten du. 

1993an bere herrialdea utzi zuen errefuxiatu moduan eta bere aita bizi zen lekura abiatu zen, Londresera. Feltham Community izeneko eskolako fisikako irakasleak, Alan Watkinson, bere dohainez konturatu zen. Farahk futbolean eta xabalina jaurtiketan talentua zeukan baina laster konturatu zen aparteko korrikalaria zela. 5 urte jarraian izan zen gazte mailan Ingalaterrako cross txapeldun eta 2001ean Europako azpitxapeldun izan zen diziplina honetan.

2006an ospetsu bihurtu zen 5000 metroko proban 13:09,40ko marka egin baitzuen eta Erresuma Batuetako historian egindako bigarren denborarik onena baitzen, David Mocroften atzetik. Handik hilabetera Göteborgon, distantzia berdinean, zilarrezko domina lortu zuen Europako atletismo txapelketan. Denboraldi bukaeran Europako cross txapelketa irabazi zuen.
2007an Osakako munduko txapelketan seigarren gelditu zen 5000 metroko distantzian. 2008an, Valentzian, pista estalian egindako munduko atletismo txapelketan seigarren postua lortu zuen 3000 metroko distantzian eta urte berean, Pekingo Joko Olinpikoetan finalera heltzea ez zuen lortu.

* 2008ko neguan forma onean zegoenez Europako Cross txapelketan zilarrezko domina lortu zuen.
* 2009ko otsailean pista estalian britaniako 3000 metroko marka gainditu zuen, ordura arte Steve Cramen eskuetan zegoena, eta martxoan, distantzia berean, pista estalian, Europako txapeldun egin zen.
* 2009an Berlinen ospatutako Munduko Atletismo Txapelketan 5000 metroko distantzian zazpigarren amaitu zuen. Bi hilabete beranduago Great South Run-ean 10 milla egin zituen 46:25 denboran, historiako hirugarren britaniar azkarrena distantzia honetan.
* 2010ean Bartzelonan ospatutako Europako Atletismo Txapelketa irabazi zuen, 5.000 eta 10.000 metroko distantzietan.
* 2011ko Munduko Atletismo Txapelketan 5.000 metroko distantzian urrezko domina lortu zuen eta zilarrezkoa 10.000 metroan.
* 2011ko urriaren 15ean Aronan (Tenerife) ospatutako Europako Atletismo Galan, Europako atletarik onena hautatu zuten.
* 2012ko Londreseko Joko Olinpikoetan 10.000 eta 5.000 metroko distantzietan urrezko domina lortu zuen.
* 2013ko uztailaren 19an 1.500 metroko distantzian Europako errekorra gainditu zuen, ordura arte Fermin Cachok honen jabetza izan zuen 16 urtetan.
* 2015ean Pekingo Munduko Atletismo Txapelketan 5000 metroko txapelduna bihurtu zen.
* 2016an, Rioko Olinpiar jokoetan, 5.000 eta 10.000 metroan lortu zituen urrezko dominak.
* 2017ko Londreseko Munduko Atletismo Txapelketan munduko txapeldun egin zen 10.000 metroko distantzian.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Atleta ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  IAAFen webgunea
Bruno Hortelano

**Bruno Hortelano Roig** (Wollongong, ) espainiar esprinterra da, 100 eta 200 metroko lasterketetan aditua. 2016ko Europako Atletismo Txapelketan, 200 metroko txapeldun bilakatu zen Churandy Martina herbeheretarra deskalifikatu eta gero.

Gonzalo Hortelano bilbotar zientzialariaren semea, Australian jaio, Kanadan eta Cornell Unibertsitatean ikasi zuen.

## Emaitzarik onenak 

## Erreferentziak
Ruth Beitia

**Ruth Beitia Vila** (Santander, 1979ko apirilaren 1a) espainiar atleta da, altuera jauzian aditua.

2016ko Olinpiar Jokoetan urrezko domina lortu zuen, 1,97ko altuera gaindituta. 2011n Kantabriako Parlamentuan sartu zen PPren zerrendetan.

## Emaitzarik onenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  IAAFen webgunea
Hego Tarawa

**Hego Tarawa** (; kiribatieraz: *Tarawa Teinainano*) Kiribatiko hiriburua da eta baita herrialdeko biztanleriaren egoitza ere. Erdiguneak bi uhartetxoz osaturik dago: ekialdean Betio eta mendebaldean Bonriki. 2010ean 50.182 biztanle zituen.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Obelix eta Konpainia

***Obelix eta Konpainia*** () Asterixen abenturak kontatzen dituen hogeita hirugarren komikia da. René Goscinnyk eta Albert Uderzok egin zuten. *Le Nouvel Observateur* astekarian argitaratu zuten lehenengoz eta, album moduan, 1976an. Kapitalismoaren kritika bat da.

## Istorioa 
Obelixek, bere urtebetetzea ospatzeko, bere kabuz menderatu du erromatar gudaroste berria. Zesarrek berriro eskatuko du herrixka bereganatzea eta Kaio Preposterok, galiarren borrokarako grina gutxitzeko asmotan, kapitalismo sartzea proposatzen du.

## Pertsonaiak 
* Asterix
* Idefix
* Obelix
* Panoramix
* Julio Zesar
* Kaio Prepostero

## Bitxikeriak 
* Kaio Prepostero Jacques Chiracen karikatura da.
* Laurel eta Hardy erromatar legionario gisa agertzen dira.

## Kanpo estekak
Sahats plaza

**Sahats plaza** Gipuzkoako Donostia hiriburuko Amara Berri auzoan dagoen plaza bat da, Jose Maria Salaberria kalearen eta Antso Jakitunaren hiribidearen artean.

## Deskribapena 
1992an zaharberritutako plaza honen erdian lorategiak daude eta bertan plazari izena ematen dion sahatsa. Lorategietako albo batean Josetxo Alustiza gipuzkoar belar hockeyko jokalariaren omenez plaka bat dago kokatua.
Arkudun plaza da, lur azpian aparkaleku bat dauka eta jolastoki bat alde batean.

## Historia 
XX. mende hasieran Urumea ibaia bideratu ostean lur-eremu zabalak lehortuak izan ziren eta 1940ko hamarkadan gerora Amara Berri auzoa izango zen zabalgunea eraikitzen hasi zen. 1943an estadio bat eraiki zen lursailetako batean, "poltsikokoa" izengoitia jaso zuena eta belar hockey, futbol, saskibaloi, eskubaloi eta atletismo kiroletarako prestatuta zegoena. Anoetako kirolgunearen inaugurazioa eta gero tokia utzi egin zen. 1960ko martxoaren 30ean tokiari **Sahats plaza** izena eman zion udaletxeak, bertan zegoen sahatsa zela eta.
Ez dago argi sahats hau espontaneoki hazi zen edo mantentze-arduradunak landatu zuen. Garai hauetan plaza aparkaleku gisa erabilia izan eta degradazioa pairatu zuen, 1992an zaharberritu zen arte, gaur egun duen itxura hartuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joseph Guillemot

**Joseph Guillemot** (Le Dorat,  - Oradour-Saint-Genest, ) distantzia luzeko frantziar atleta izan zen.

Lehen Mundu Gerran atletismo ezagutu zuen. 1920ko Olinpiar Jokoetan urrezko domina lortu zuen 5000 metroko lasterketan. Egunero, zigarro-pakete bat erre zuen eta birikako minbizia izan zuen.

## Ikus, gainera 
* Atleta ezagunen zerrenda
Hypericaceae

**Hypericaceae** Malpighiales ordenako landare loredunen familia bat da, 6 genero eta 590 espezie inguruz osaturik. Aditu batzuen ustetan, Clusiaceae familiaren subfamilia bat osatzen dute baina data molekularrek bere monofiliaren alde egiten dute.

## Generoak 
* *Cratoxylum* Blume
* *Eliea*  Cambess.
* *Harungana*  Lamarck
* *Hypericum*  L.
* *Lianthus*  N. Robson
* *Psorospermum* Spach
* *Santomasia*  N. Robson
* *Thornea*  Breedlove & McClintock
* *Triadenum*  Rafinesque
* *Vismia* Vand.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Errizino-olio

thumb|200px|eskuinera|Errizino-olio botilatxoa.

**Errizino-olioa** akain-belarraren hazitik ateratzen den landare olio mota bat da. Likidoa kolore gabea edota arinki horixka bat du, ez du usainik eta zapore oso motela du. Irakite puntua 313 ° C eta 961 kg / m3-ko dentsitatea ditu. Dauzkan koipe azido kateen %90a azido errizinoleikotik datorzkio; bere beste osagai narbarmenetako batzuk azido oleikoa eta azido linoleikoa dira.

Antzinatik sendagarri erabilpenak eman zaizkio, denetan ezagunena libragarri gisa. Bestalde, Hego Euskal Herria eta Espainian Espainiako Gerra Zibilan eta ondorengo Francoren diktadurako jazarpenean ohiko zigorren artean errizino-olio gaindosiak edatera derrigortzea zegoen, bereziki emakumeei, libragarria izanik, pixa eta kaka eraginarazi eta denen aurrean lotsagarri gera zitezen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ferragosto

**Ferragosto** Italian urteko jaiegun garrantzitsuenetako bat da, izaera laikoa du eta abuztuaren 15ean ospatzen da. Egun honetan italiar andana hondartzetara edota mendira joan ohi da, hiriak turista eta bisitari kanpotarrak ez beste huts-hutsik gelditzen direlarik.

Italierazko *ferragosto* izendapena latinezko  (*Augustoren Oporrak*) hitzetatik dator. K. a. 18. urtean Zesar Augusto enperadoreak ezarritako jaieguna izan baitzen, honenbestez hilabete antzinagoko nekazaritza lanak amaitu osteko hilabete honetan ospatu ohi ziren beste jai paganoei gehituz.

Bestalde, ferragosto jai laikoak usadio edo egutegi katolikoaren Mariaren Jasokundearen jaiegunarekin ere bat egiten du, alegia, Hego Euskal Herrian eta Espainian ospatzen den jaiegun katolikoa, baina antzinakotasunarengatik baldin bada, jaiegun katolikoak erromatar jaiegunarekin bat egiten duela zehazkiago edo hobekiago esanda dago, ferragosto erromatar jaieguna Ama Birjinaren jaiegun katolikoa baina lehenagotik sortua izan baitzen.

## Kanpo estekak
Il Sorpasso

***Il Sorpasso*** (euskaraz *Aurreratzea*) 1962ko Dino Risi italiar zinema zuzendari eta ekoizleak zuzendu eta ekoiztutako komedia film bat da. Vittorio Gassman, Jean-Louis Trintignant, Catherine Spaak, Claudio Gora, Luciana Angiolillo, Linda Sini, Nando Angelini eta Luigi Zerbinati aktoreek antzeztu zuten.

Commedia all'italiana delako generoaren barnean kultuzko filma da. Mar de Platako Zinemaldian Zuzendari Onenaren Saria (Dino Risi) irabazi zuen.

## Argumentua 
Erroma, Ferragosto jaiegunez (abuztuaren 15a) hiria huts-hutsik dago. Bruno Cortona (Vittorio Gassman), berrogei urte pasatxoko gizon harroputz eta hitzontziak bere kabriolet autoa gidatu eta hirian barna tabako paketea eta telefono baten bila abiatu da. Iturri batetik ura edateko gelditu eta berari begira dagoen Roberto Mariani (Jean-Louis Trintignant) izeneko gizon gazte bakarti bat ikusiko du. Elkar adiskidetu eta Cortonari telefono deia egin dezan bere apartamentura gonbidatuko du. Biak hizketan ari direla, Marianik azterketa batzuk prestatzeko Erroman ikastera gelditu dela aipatuko dio. Cortonak bere hitz jarioaren bidez gaztea berarekin egun batzuk igaro ditzan konbentzituko du. Honela abiadura handiko ibilbide bati ekingo diote, italiar errepideetan barna gorabehera eta gertakizun bitxiez beteriko bidaia osatuz. Gaztea bere erabakiaz damutzen hasiko da, baina era berean Bruno Cortona eta bere bizimodua miresten ere hasiko da, baina amaiera aldera gaztea ere bizimodu patxadatsu eta hutsalaz gozatzen hasten denerako, istripu bat jazoko da.

## Aktoreak 
* Vittorio Gassman: Bruno Cortona
* Jean-Louis Trintignant: Roberto Mariani
* Catherine Spaak: Lilly Cortona
* Luciana Angiolillo: Gianna
* Claudio Gora: Bibi
* Luigi Zerbinati: Komendadorea
* Franca Polesello: Komendadorearen emaztea
* Linda Sini: Izeba Lidia
* John Francis Lane: Alfredo
* Nando Angelini: Amedeo
* Mila Stanic: Clara

## Kanpo estekak 
* *Il Sorpasso* filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com 
* *Il Sorpasso* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Gitarra durundatzaile

**Gitarra durundatzailea** edota **gitarra erresofonikoa** ohiko estalki harmonikoan beharrean soinua kono baten edo gehiagoen bidez (durundatzaileak) lortzen duen gitarra akustiko mota bat da. Gitarra mota hau oinarrizko gitarra akustikoek baino soinu kopuru gehiago sor zezan diseinatua izan zen, betiko gitarrekin jotzen zuten musikariak perkusio edo airezko musika tresnez osatutako orkestrekin batera maila onean jotzeko euren buruak larri ikusten baitzituzten. Beren doinu berezia dela eta oso estimatuak dira, batez ere bluegrass, country eta blues musikarien artean, baita anplifikadoreak agertu eta arazo hori konpondu ondorenean ere.

## Kanpo estekak
Asterix gladiadorea

***Asterix gladiadorea*** () Asterixen abenturak kontatzen dituen laugarren komikia da. René Goscinnyk eta Albert Uderzok egin zuten. *Pilote* aldizkarian argitaratu zuten 126. eta 168. aleen artean eta, album moduan, 1964an. 1985ean zinemara eraman zuten, *Astérix et la Surprise de César* marrazki biziduneko filmera hain zuzen ere.

## Istorioa 
Galiako prefektua inguruetako kanpamentuetara lagun bat bisitatzera doa. Bertan, Erromara galiar garaiezinetako bat eramatea du. Asuranzeturix bahituko dute baina Kodornix umetxoa lekukoa izango da. Kordonixek Asterix eta Obelix ohartarazi eta hauek bardoaren bila aterako dira, baita Erromaraino ere.

## Pertsonaiak 
* Asterix
* Ideafix
* Obelix
* Panoramix
* Asuranzeturix
* Ordenalfabetix
* Kodornix
* Abrarakurzix
* Julio Zesar

## Kanpo estekak
Tirri-Tarra

:*Artikulu hau fanfarreari buruzkoa da. Hitzaren adiera arrunta gaitzat duena hau da: .*
**Tirri-Tarra** 1973 urtean Pasai San Pedron sorturiko fanfarrea da. Emakume musikariak bere baitan hartu zituen lehenengo fanfarreetakoa izan zen. Nazioartean hainbat sari irabazitakoa, 1999 urtean RE+FA diskoa plazaratu zuen, fanfarreek tradizionalki jotzen duten musikaz haratago rock sinfonikoaren bidean abiatuz, denbora bat lehenago aurkeztu zuten *KASS&KASS* ikuskizunaren jarraipen modura, Sergio Zurutuza musikariaren eskutik. Diskoan hartutako joera berritzaileak *RE + FA ZUZENEAN* ikuskizuna ekarri zuen geroago eta *Luz negra/Argi Beltz* diskoa Donostiako Orfeoiarekin eta Et Incarnatus taldearekin batera 2006 urtean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Hitcher (1986ko filma)

***The Hitcher*** (euskaraz *Auto-stop egilea*) 1986ko Robert Harmon estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako beldurrezko eta suspensezko film bat da. Rutger Hauer, C. Thomas Howell, Jeffrey DeMunn eta Jennifer Jason Leigh aktoreek antzeztu zuten.

2003an ''The Hitcher II: I've Been Waiting* ("The Hitcher II: Zain Egon Naiz") izeneko jarraipena izan zuen, eta 2007an *izenburu berdineko berregokitzapena* burutu zen, honakoa Sean Bean, Sophia Bush eta Zachary Knighton aktoreek antzeztua.

## Argumentua 
Jim Hasley (C. Thomas Howell) gaztea bere autoan Chicagotik San Diegorako bidai luzean doala, Texas mendebaldeko basamortuko errepide batean John Ryder (Rutger Hauer) deitzen dela dioen auto-stop egile bat jasoko du. Biak autoan doazela, Johnek Jimi hiltzaile bat dela aitortzean, eta berau jaso eta norbait hiltzeko zain zegoela aipatzean, Jimek guztiz txunditurik errepide bazterrean laga eta bidean aurrera egingo du, inoiz ezagutu nahiko ez lukeen pertsonaia ilun hura betiko atzean utzi duelakoan. Une horretatik aurrera, biak katua eta saguaren jokoari ekingo diote. Hiltzaileak bere bidean jendea hiltzen jarraituko du eta gezurrezko aztarnak uzten, honela Jim gazte dohakabea bere hilketen errudun egin dezaten.

## Aktoreak 
* Rutger Hauer: John Ryder
* C. Thomas Howell: Jim Halsey
* Jennifer Jason Leigh: Nash
* Jeffrey DeMunn: Esteridge kapitaina
* John M. Jackson: Starr sarjentua
* Billy Green Bush: Donner soldadua
* Jack Thibeau: Prestone soldadua
* Armin Shimerman: Galdeketa sarjentua
* Gene Davis: Dodge soldadua
* Jon Van Ness: Hapscomb soldadua
* Henry Darrow: Hancock soldadua
* Tony Epper: Conners soldadua

## Kanpo estekak 
* *The Hitcher* filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com 
* *The Hitcher* film ingelesez osoa ikusgai. Youtube.com 
* *The Hitcher'' filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Sama Siku

**Sama Siku** ("Eztarri lehorra" Euskara batuaz), 1979. urtean Santutxun sorturiko fanfarrea da. 1978ko Bilboko Aste Nagusian konpartsa moduan hasi eta hurrengo urterako fanfarre bat sortzea erabaki zuten. 1980an konpartsa desegin zutenean, fanfarre bere kabuz geratu zen. Harrezkero, hainbat ekitalditan parte hartu dute, pribatu nahiz publikoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
How to Get Away with Murder

***How to Get Away with Murder*** estatubatuar dramazko telesaila da, Pete Nowalkek sortutakoa eta Shonda Rhimesek ekoiztua, ABC telebista katean ezagutzera eman zena. Telesaileko pertsonai nagusia Viola Davis da, Filadelfiako unibertsitate arrakastatsu batean Zuzenbidea irakasten duen irakaslea antzezten duelarik. Honek bere burua erailketa konplot batean parte hartzen ikusten du bere ikasleekin batera.

Telesaila 2014ko irailaren 25ean estreinatu zen, eta 2014ko urriaren 9an hamabost kapituluko denboraldia izango zela jakinarazi zen. 2015eko otsailaren 26an telesailak bigarren denboraldi bat izango zuela jakinarazi eta urte hartako irailaren 24an estreinatu zen. 2016ko martxoaren 3an hirugarren denboraldia egongo zela baieztatu, eta hau irailaren 22an estreinatuko da.

## Pertsonaiak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Ben-Hur (2016ko filma)

***Ben-Hur*** 2016ko Timur Bekmambetov kazakhstandar-errusiar zinema zuzendariak zuzendutako akziozko epika film bat da. Jack Huston, Toby Kebbell, Rodrigo Santoro, Nazanin Boniadi, Ayelet Zurer eta Morgan Freeman aktoreek antzeztu zuten.

*1907ko filmaren*, *1925eko filmaren*, Charlton Heston aktoreak antzeztutako *1959ko film* ospetsu eta sarituaren eta *2003ko marrazki bizidun filmaren* berregokitzapena da, eta haiek bezala film hau ere Lew Wallace idazlearen *Ben-Hur: A Tale of the Christ* eleberri historikoan oinarritua dago.

## Argumentua 
Judah Ben-Hur (Jack Huston) judu jauntxoari bere haurtzaroko adiskidemin, anai ordea eta orain erromatar agintaria den Messalak (Toby Kebbell) traizioa burutzea leporatu eta urte askotan zehar esklabotzara zigortua izango da. Baina Judah erromatarren esklabo den artean, biziraun ahal izateko bere gogoan beti Messalari zaldi-gurdi lasterketan irabazi eta hartaz mendekatzea beste asmorik ez da izango. Tartean Jesukristo (Rodrigo Santoro) berbera ezagutzeko abagunea ere izango du.

## Aktoreak 
* Jack Huston: Judah Ben-Hur
* Toby Kebbell: Messala
* Sofia Black D'Elia : Tirzah
* Morgan Freeman: Cheik llderim
* Rodrigo Santoro: Jesukristo
* Nazanin Boniadi: Esther
* Ayelet Zurer: Naomi
* Haluk Bilginer: Simonides
* Moisés Ariasfuili: Gestas
* Pilou Asbæk: Pontzio Pilato
* Marwan Kenzari: Druses
* James Cosmo: Kinto Ario
* Edoardo Purgatori: Esklabo haserretua

## Kanpo estekak 
* Ben-Hur filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com 
* Filmaren webgunea 
* *Ben-Hur* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Guretzat (fanfarrea)

**Guretzat** 1983ko urtarrilean Portugaleten sorturiko fanfarrea da. Celestino López de Vergarak sortu zuen. Hasieran Lora Barri elkartearen barruan izan zen baina gero bere kabuz aritu zen. Harrezkero, hainbat ekitalditan parte hartu dute, pribatu nahiz publikoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Incansables (txaranga)

**Incansables** (euskaraz *Nekagaitzak*) Gipuzkoako txaranga bat da. Euskal Herrian eta bereziki Gipuzkoan ospe handia duen txaranga da, urte luzeko eskarmentuak euskal txarangen artean puntakoenetakoa bihurtu dute.

## Historia 
1971. urtean eratu zen, Hernani, Tolosa eta Billabonako bost lagunek sortu zuten: Txomin Castro “Sietemesino”, Jesus Maria Zalakain “ Pipas”, Jose F. Esnaola “Paotxa”, Felipe Sagarna “Zapa” eta Joaquin Ortega “Canario”, azken hau gaur egun txarangan jarraitzen duen sortzaile bakarra da.

Hasiera batean ez zuten erantzukizun handirik, gustoko zuten musika jo eta herriz herri, parrandaz parranda ibiltzen baitziren. Lehen hamarkada honetan musikari ez zioten jaramon handirik egin, nahiago baitzituzten euren tripak zaindu, egarria asetu eta edozein aitzakiarekin musika-tresnak atera eta kaleak alaitu.

Urte batzuk igaro eta herrialde asko bisitatu ostean (Bretainia, Issoudun, Baiona, Bartzelona, Madril, Errioxa eta Euskal Herriko hainbat herri) 1980ko hamarkadan, aurreko urteetan irabazitako ospea hobetu nahian, seriotasunez ekin zioten musika arloari eta grabazioak, entseguak, moldaketa landuagoak etab. egiten hasi ziren.

## Kanpo estekak 
* *Incansables* txarangaren webgunea
Irrational Man (filma)

***Irrational Man*** () 2015eko drama eta misteriozko komedia filma da, Woody Allen estatubatuar zinema zuzendari eta gidoigileak zuzendu eta idatzitakoa. Joaquin Phoenix, Emma Stone, Parker Posey eta Jamie Blackley aktoreek antzeztu zuten. 2014ko uztailaren 7an hasi zen filmatzen, Rhode Island estatuko Newport hirian.

## Argumentua 
Ingalaterra Berria. Abe Lucas (Joaquin Phoenix) krisi existentzial betean dagoen filosofia irakasle bat da, baina bere ikasleetako bat den neska gazte batez maitemintzean bizigogoa berreskuratzen hasiko da. Lan egiten duen unibertsitate hiri txikian, bi emakumerekin izango du harremana: Rita Richards (Parker Posey), Abek bere zorigaiztoko ezkontzatik erreskatatu dezan nahi duen irakasle bakartia; eta Jill Pollard (Emma Stone), bere ikasle onena eta lasterrera baita bere laguna ere. Jill bere mutil-lagunaz (Jamie Blackley) maitemindua egon arren, Aben izaera atsekabetua hain erakargarri zaio, non hark desoreka mental zantzuak erakustean, harekiko lilura handitu besterik ez baita egingo.

## Aktoreak 
* Joaquin Phoenix: Abe Lucas irakaslea
* Emma Stone: Jill Pollard
* Parker Posey: Rita Richards irakaslea
* Jamie Blackley: Roy
* Betsey Aidem: Jillen ama
* Ethan Phillips: Jillen aita
* Sophie Von Haselberg: April
* Ben Rosenfield: Aprilen laguna 1
* Susan Pourfar: Carol

## Kanpo estekak 
* *Irrational Man* filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com 
* Webgunea 
* *Irrational Man* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Jon Villanueva

**Jon Villanueva Gómez** (Barakaldo, Bizkaia, 1990eko martxoaren 6a - ) bizkaitar futbolaria da, Athleticeko harrobian ibilia. Atezain moduan aritzen da.

## Kirol ibilbidea 
*2024ko Ekainaren 8an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Ben-Hur (1925eko filma)

***Ben-Hur: A Tale of the Christ*** 1925eko Fred Niblo estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako akziozko epika film bat da. Ramon Novarro, Francis X. Bushman eta May McAvoy aktoreek antzeztu zuten.

1907ko filmaren berregokitzapena da eta Lew Wallace idazlearen *Ben-Hur: A Tale of the Christ* eleberri historikoan oinarritua dago.

## Argumentua 
Judah Ben-Hur (Ramon Novarro) judu jauntxoari bere haurtzaroko adiskidemin, anai ordea eta orain erromatar agintaria den Messalak (Francis X. Bushman) traizioa burutzea leporatu eta urte askotan zehar esklabotzara zigortua izango da. Baina Judah erromatarren esklabo den artean, biziraun ahal izateko bere gogoan beti Messalari zaldi-gurdi lasterketan irabazi eta hartaz mendekatzea beste asmorik ez da izango. Tartean Jesukristo bera ezagutzeko abangunea ere izango du.

## Aktoreak 
* Ramon Novarro: Judah Ben-Hur
* Francis X. Bushman: Messala
* May McAvoy: Esther
* Betty Bronson: Maria
* Claire McDowell: Hurreko printzesa
* Kathleen Key: Tirzah
* Carmel Myers: Iras
* Nigel de Brulier: Simonides
* Mitchell Lewis: Sheik Ilderim
* Leo White: Sanballat
* Frank Currier: Quintus Arrius
* Charles Belcher: Baltasar
* Dale Fuller: Amrah
* Winter Hall: Josef

**Estrak gurdi lasterketan**
* Reginald Barker
* John Barrymore
* Lionel Barrymore
* Clarence Brown
* Joan Crawford
* Marion Davies
* Douglas Fairbanks
* George Fitzmaurice
* Sidney Franklin

* John Gilbert
* Dorothy Gish
* Lillian Gish
* Samuel Goldwyn
* Sid Grauman
* Rupert Julian
* Henry King
* Harold Lloyd
* Colleen Moore
* Mary Pickford

## Kanpo estekak 
* *Ben-Hur* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Ben-Hur

**Ben-Hur** izan daiteke:

## Artean 
* *Ben-Hur: A Tale of the Christ* (1880), Lewis Wallaceren eleberria, Judah Ben-Hur pertsonaian oinarrituta.
* *Ben-Hur* (1907), Sidney Olcottek zuzendutako filma.
* *Ben-Hur* (1925), Fred Niblok zuzendutako filma.
* *Ben-Hur* (1959), William Wylerrek zuzendutako filma.
* *Ben-Hur* (2003), Bill Kowalchukek zuzendutako filma.
* *Ben-Hur* (2010), Steve Shillek zuzendutako filma.
* *Ben-Hur* (2016), Timur Bekmambetovek zuzendutako filma.

## Toponimia 
* Ben Hur, Kaliforniako hiria.
* Ben Hur, Texasko hiria.
* Ben Hur, Virginiako hiria.
Ramón Novarro

**José Ramón Gil Samaniego** (Durango,  - Los Angeles, ), **Ramón Novarro** izengoitiz ezaguna, mexikar aktorea izan zen. Zinemako lehenbizikoetako latindar sex symbol batentzat jo ohi da eta 1920ko eta 1930eko hamarkadetan izar nagusienetariko bat izan zen.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
* Ramón Novarro aktorearen IMDBko fitxa ikusgai
Duel in the Sun

***Duel in the Sun*** 1946ko King Vidor estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako western filma da. Jennifer Jones, Joseph Cotten eta Gregory Peck aktoreek antzeztu zuten.

Niven Busch idazlearen 1944ko izen bereko eleberrian oinarritua dago.

## Argumentua 
Pearl (Jennifer Jones) amerindiar mestizo gaztea da. McCandless (Lionel Barrymore) Texasko senatariaren etxera bidali eta bertan bere semeei deigarri bilakatu zen: Jesse (Joseph Cotten) zintzoa eta Lewton (Gregory Peck) basatia. Laster biek Pearlgatik borrokatuko dute.

## Aktoreak 
* Jennifer Jones: Pearl Chavez
* Joseph Cotten: Jesse McCanles
* Gregory Peck: Lewton "Lewt" McCanles
* Lionel Barrymore: Senator Jackson McCanles
* Herbert Marshall: Scott Chavez
* Lillian Gish: Laura Belle McCanles
* Walter Huston: Jubal Crabbe
* Charles Bickford: Sam Pierce
* Harry Carey: Lem Smoot
* Charles Dingle: Sheriff Hardy
* Sidney Blackmer: Mrs. Chavezen maitalea
* Butterfly McQueen: Vashti
* Otto Kruger: Mr. Langford
* Joan Tetzel: Helen Langford
* Tilly Losch: Mrs. Chavez
* Orson Welles: narratzailea

## Kanpo estekak 
* *Duel in the Sun* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Husbands and Wives

***Husbands and Wives*** (euskaraz: *Senar-emazteak*) 1992ko drama eta komedia filma da, Woody Allen estatubatuar zinema zuzendari eta gidoigileak zuzendu eta idatzitakoa. Berak, Blythe Danner, Judy Davis, Mia Farrow, Juliette Lewis, Liam Neeson eta Sydney Pollack aktoreek antzeztu zuten.

Allenen film askotan jazotzen den bezala, film honetan ere gizon-emakumeen eta bikoteen arteko harremanen gorabeherak jorratzen dira, betiere zuzendariaren ohiko umore ikuspuntuaz.

Jatorrizko gidoi onenaren BAFTA Saria (Woody Allen) irabazi eta Emakumezko aktore onenaren BAFTA Sariaren (Judy Davis) izendapena jaso zuen. Bestalde, Jatorrizko gidoi onenaren Oscar Saria (Woody Allen) eta Emakumezko bigarren aktore onenaren Oscar Sariaren (Juliette Lewis) izendapenak ere jaso zituen.

## Argumentua 
Gabe (Woody Allen) eta Judy (Mia Farrow) bikotearen adiskide minak diren Jack (Sydney Pollack) eta Sally (Judy Davis) senar-emazteek banatzeko asmoa dutelako albistearekin zur eta lur utziko dituzte. Lehenbiziko harridura unea igaro eta gero, bikotea bera euren ezkontza benetazko harreman sendo batean oinarritua ote dagoen gogoeta egiten hasiko da. Bitartean, Jack eta Sallyk euren bizitza beste pertsonen inguruan berregiten saiatuko dira, Gabek irakasle den unibertsitateko bere ikasle batekin (Juliette Lewis) neskatan egiten saiatuko da, eta Judy bere lagun berri erakargarriaz (Liam Neeson) maitemintzen hasiko da.

## Aktoreak 
* Woody Allen: Gabe Roth
* Mia Farrow: Judy Roth
* Judy Davis: Sally
* Sydney Pollack: Jack
* Juliette Lewis: Rain
* Liam Neeson: Michael Gates
* Lysette Anthony: Sam
* Cristi Conaway: Shawn Grainger, emagaldua
* Timothy Jerome: Paul, Sallyren zita
* Ron Rifkin: Richard, Rainen analista
* Bruce Jay Friedman: Peter Styles
* Jeffrey Kurland: elkarrizketatzailea-narratzailea (ahotsa)
* Benno Schmidt: Judyren senar ohia
* Nick Metropolis: Telebistako zientzialaria
* Rebecca Glenn: Gail
* Galaxy Craze: Harriet
* John Doumanian: The Hamptons festako gonbidatua
* Gordon Rigsby: The Hamptons festako gonbidatua
* Ilene Blackman: Harreragilea
* Blythe Danner: Rainen ama
* Brian McConnachie: Rainen aita
* Ron August: Rainen maitale ohia
* John Bucher: Rainen maitale ohia
* Matthew Flint: Carl, Rainen mutil-laguna

## Kanpo estekak 
* *Husbands and Wives* filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com 
* *Husbands and Wives* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Burdinazko Mozorrodun Gizona

**Burdinazko Mozorrodun Gizona** —— (1640-1703) gizon baten ezizena da; gizon hori 1669 edota 1770ean *Eustache Dauger* izenpean atxilotu zuten, eta Frantziako hainbat espetxeetan preso eduki zuten, besteak beste Bastillan. Espetxealdi osoan, inork haren aurpegirik ikus ez zezan, belusezko mozorro batez estali zioten; eta guztiz debekaturik zuen espetxezainekin mintzatzea edo edozein kontaktu izatea, jatekoa jasotzeko ez beste. Kondairak dioenez, burdinazko mozorroa jarri zioten.

## Literatura 
Frantzian XVIII. mendetik oso errotua dagoen kondaira da, jada Ilustrazio garaian Voltairek bere *Luis XIV.aren mendea* idazlanean haren lehen aipamena egin zuen. Ondorengo idazlanek kondaira Frantziatik kanpo ezagutzera ematen lagundu zuten, tartean, XIX. mendean Alexandre Dumas idazlearen *Bragelonneko bizkondea* eleberrian gai hau jorratzen da. Idazlearen arabera, Burdinazko Mozorrodun Gizona ziurrenik Luis XIV.a Frantziakoaren anaia bikia litzateke; haren tronurako oinordekotzan oztopoa litzakeenez, hil gabe denen bistatik kenduko zuketen horrela.

## Zinema 
Literaturaz gain, XX. mendetik aurrera zinemak ere mundu osoan kondaira hedatzen eta ezagutzera ematen asko eragin du, gaia zuzenean edo zeharka ukitu duten film ugari egin baitira.

## Kanpo estekak
New Age musika

**New Age musika** inspirazio artistikoa, erlaxazioa eta baikortasun giroa sortzea oinarri duten hainbat estiloez osatutako musika genero bat da. Yoga, masajea, meditazioa eta irakurketa nahiz estresa kontrolatzeko ere erabili ohi da, bai eta etxe barnean edota beste espazioetan lasaitasun sortarazteko ere, eta maiz ekologismoa eta New Age pentsamoldearekin lotzen da.

1960ko hamarkadaren hasieran, AEBetan eta hippie kontrakultura mugimenduaren altxoan ezagutzera eman zen, Tony Scott musikariaren *Music for Zen Meditation* (1964) diskoa genero honetako lehenbizikotzat jo ohi delarik.

New Age musika elektronikoa edota akustikoa izan liteke, lehengo kasuan sintetizadoreak erabiltzea ohikoa izaten da, bigarrenean aldiz, txirula, pianoa, gitarra akustikoa eta mendebaldekoak ez diren musika-tresna ugari ere bai. Garai batean genero honetan giza ahotsak edo abestiak ez ziren batere ohikoak, baina denboraren poderioz ahotsak sartuz joan, eta gaur egun amerindiar, sanskrito eta tibetar abestiak sartu izan dira.

New Age generoko zenbait musikagileek New Age pentsamoldearekin modu irekian bat egiten dute, beste batzu aldiz pentsamolde horretatik guztiz kanpo daude, horietako askok genero honetan sailkatuak izatea ere ez dute oso gogoko, baina argitaletxe diskografikoek, musika dendek eta irratsaioek genero honetan sailkatu ohi dituzte.

## Musikari nabarmenak 
Argitaletxeek eta irratsaioek honako musikari hauek New Age generoaren barnean sailkatu ohi dira:

* Aeoliah
* Adiemus
* Andreas Vollenweider
* Arcano
* Adriana Phillan
* Azam Ali
* Brian Eno
* bond
* Can Atilla
* Clannad
* Cocteau Twins
* Constance Demby
* Cusco
* Cynthia Valenzuela
* David Arkenstone
* David Clavijo
* David Garret
* Deep Forest
* Deuter
* Deva Premal
* E Nomine
* E.S. Posthumus
* Eloy Fritsch
* Emma Shapplin
* Enigma
* Earth Sound
* Enya
* Era
* Fernando Álvarez Charro
* Filippa Giordano
* Gandalf
* Guillermo Carlos Cazenave
* Himekami
* Ima Galguén
* Iasos
* Hevia
* Jean Ven Robert Hal
* Jean-Michel Jarre
* Jon Anderson
* Juan Carlos García
* Keiko Matsui
* Kitarō
* Klaus Schulze
* Krautrock
* Lito Vitale
* Loreena McKennitt
* Lorena Tassinari
* Ludovico Einaudi
* Michael Nyman
* Mike Oldfield
* Mirabai Ceiba
* Morfosys
* Ney Angelis
* Ocarina
* Ottmar Liebert
* Paul Horn
* Paul Schwartz
* Petra Berger
* Popol Vuh
* Ray Conniff
* Robert Haig Coxon
* Ron Korb
* Ruddy Franco
* Sacred Spirit
* Sangit Om
* Sarah Brightman
* Secret Garden
* Spirit Hertz
* Steve Roach
* Steven Halpern
* Suzanne Ciani
* Tangerine Dream
* Terry Oldfield
* Vangelis
* Yanni
* Yuki Kajiura

## Ikus gainera 
* New Age

## Kanpo estekak
Sam Maguire Kopa

eskuinera|thumb|200px|Sam Maguire Kopa erakusgai.

**Sam Maguire Kopa** (irlanderaz *Corn Sam Mhic Uidhir* eta ingelesez *Sam Maguire Cup*, herri hizkeraz *Sam* edota *The Sam*) Irlada Osoko Futbol Gaeliko Senior Txapelketaren finaleko irabazleari ematen zaion saria da, hortaz futbol gaeliko jokalari eta zaletuen artean garaikur garrantzitsu eta estimatuena da.

Txapelketa hau udaro kanporaketaren sistemarez bidez jokatzen da eta Elkarte Atletiko Gaelikoak (GAA) antolatzen du. Finala Croke Park estadio mitikoan irailaren hirugarren edo laugarren igandean jokatzen da.

1928an Sam Maguire jokalari eta irlandar errepublikarraren omenezko izena darama, hain zuzen ere, London GAA taldean eragin handia izan zuen pertsona. Bestalde, garaikurra bereganatu zuen lehenbiziko taldea urte hartako finalean Cavan GAA taldea garaitu zuen Kildare GAA taldea izan zen. Aldiz, kopa kopuru gehien irabazi dituen taldea Kerry GAA da (denera 30), bigarrena Dublin GAA (10), laugarrena Galway GAA (9), laugarrena Meath GAA (7) eta bosgarrena Cork GAA (5).

## Kanpo estekak
B. J. Habibie

**Bacharuddin Jusuf Habibie** (Parepare, 1936ko ekainaren 25a - Jakarta, 2019ko irailaren 11) indonesiar aeronautika-ingeniaria eta politikaria izan zen. Indonesiako presidentea izan zen 1998-1999 bitartean, Suhartoren dimisioaren ostean.

## Erreferentziak
Autonomia kalea (Donostia)

**Autonomia kalea** Gipuzkoako Donostia hiriburuko kale bat da. Amara kalearen eta Easo plazaren arteko elkargunean hasten da, Amara Zaharrean, eta Morlans pasealekuarekin elkartzen den lekuan amaitzen da.

## Historia 
1907ko abuztuaren 27an "Osasun Iturri kale partikularraren eta errepidearen artean zegoen" pasealekuari *Paseo de la Autonomia* (Autonomia pasealekua) izena ematea erabaki zen Euskal Herrian jaiotako guztiengan eta bertan jaio gabe ere bertan bizi diren guztiengan errotutako autonomia-sentimenduen oroimenez. 1938ko martxoaren 15ean izena aldatu eta Tercio de Oriamendi izena eman zitzaion (Donostian 1936ko irailean sartu zen batailoietako bat hain zuzen ere). 1979ko uztailean kaleari berriz ere aurreko izena jartzea erabaki zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hans Massaquoi

**Hans-Jürgen Massaquoi** edo ezagunakoa **Hans Massaquoi** (Hanburgo, 1926ko urtarrilaren 19a, Jacksonville, Florida, AEB, 2013ko urtarrilaren 19a) alemaniar-estatubatuar kazetari eta idazle bat izan zen. Ezaguna da Alemania nazian jaio eta bizi izan zelako eta garai hartan Alemanian egondako mulato bakarrenetarikoa izanik bere ikuspuntu ezberdin eta aberasgarria eman zuelako bere idazkietan. Ama Berta Beatz zuen, alemaniar erizaina; aita, berriz, Liberiako kontsul Momulu Massaquoiren seme Al-Haj..

## Haurtzaroa Alemanian 
Aitak ez zuen seme jaioberria bere gain hartu, baina aitonak besoak zabalik hartu zituen ama-semeak kontsulatuan.

Lehen urteetan errealitate paralelo batean bizi izan zen Hans. Kanpoan nazionalsozialismoa indarra hartzen ari zen bitartean, kontsulatuan Hansen inguruko gehienak beltzak ziren eta etxeko zuri apurrek nagusi liberiarren zerbitzuan lan egiten zuten. Kalean, mutiko exotikoak arreta eta losintxak jasotzen zituen. Beltzak zurien gainetik zeudela, bere arraza abantailatsua zela iruditzen zitzaion Hansi.

1932an kontsulak Liberiara itzuli behar izan zuen eta ama-semeak argindarrik eta urik gabeko atiko batera aldatu ziren. Hantxe bukatu zen ordura arteko bizimodu erraza. Eta hurrengo urtean Hitler kantziler izendatu zuen Hindenburgek.

Bere adineko beste asko bezala, nazien distirak liluratu zuen. Ama lanean zenean, Hans zaintzen zuen bizilagunari, izeba Möller-i, jertsean svastika josteko eskatu zion. 1936an, hamar urterekin, Deutsches Jungvolk Hitlerren Gazteriaren haurren taldean sartu nahi izan zuen, baina ez zioten utzi. Ikasle ona zen eta ingeniaria izan nahi zuen. Baina 1938an eskolako zuzendariak bere txostena faltsutu zuen ikasle mulatoa bigarren hezkuntzara iritsiko ez zela eta, beraz, unibertsitatean ikasiko ez zuela ziurtatzeko.

## Gerra garaian 
Burdindegi batean sartu zen aprendiz eta han jardun zuen hainbat urtez.

Bigarren Mundu Gerra piztu zenean ez zuten errekrutatu, eta bere borondatez frontera joateko izena eman zuenean ere gudarostek ezezkoa eman zion.

Behin Alderdi Naziko kide batek taberna batean eraso egin zion eta Bertha amak geldiarazi zuen erasotzailea. Eta gerran pilotu aliatutzat jo zuten beste batean; ozta-ozta atera zen onik. Baina beltzak ez zituzten jazarri sistematikoki, juduak edo ijitoak bezala. Behe-mailako gizakitzat zituzten, baina ez zegoen haiek sarraskitzeko premiarik.

Gerra ostean Liberiara joan zen lehenik eta AEBetara gero. Kazetaritza ikasi zuen eta, besteak beste, Martin Luther King buru zuen Afroamerikarren eskubide zibilen aldeko mugimenduan parte hartu zuen.

Alemaniara bidaia asko egin zituen eta 2013an hil artean, behin eta berriro adierazi zuen Alemania zela bere aberria.

## Bizitza pertsonala 
Massaquoi ezkonduta zegoen Katharine Rousseve Massaquoirekin. Bi seme zituen aurreko ezkontza baten ondorioz Steve and Hans Jr. Gaur egun bere semeak AEBtan bizi dira.

## Erreferentziak
Ishi

**Ishi** ( - 1916ko martxoaren 25a) AEBko Kaliforniako Yahi herriko (Yana herriko zati bat) azkenengo gizakia izan zen. Yahitarren kulturan, norberaren izena bakarrik hildakoei esan ahal zitzaien. Honen ondorioz, Alfred Kroeber antropologoak Ishi izena jarri zion, gizona Yahieraz. Ishi izen honekin ados egon zen. Haren biografia (*Ishi in Two Worlds)* idatzi zuen Theodora Kroeber antropologoak.

## Historia 
1911. urtean Orovillen (Kalifornia) janaria lapurtzen atxilotu zuten. Ingelesez eta bertakoen hizkuntzak (Wintuera eta Maiduera) ezagutzen ez zituenez, "Ameriketako azken basatia" ezizena jarri eta horrela egin zen ezagun.

T.T. Waterman etnologoa yahi herrikoa zela ohartu zen. Herri honek hainbeste sarraski jazo eta gero, azkena 1865ean, desagertutzat eman zen. XIX. mendearen bigarren erdialdean, hiritar armatuak bazter guztietan ibili ziren herri hauetako emazteak, gizonak eta haurrak erailtzen. Hala ere, yahi talde txiki batek (hogeiren bat) ihes egin zuen mendietara eta geroztik ezkutuan bizi izan ziren.

1908an lau baizik ez ziren gelditzen eta hauek, gizon zuri bat ikusi orduko, ihesean ateratzen ziren. Halako batean bereizita gelditu ziren eta hiru hil zirelarik, azkena, Ishi, bakarrik ibili zen Orovillen egoera tamalgarrian harrapatua izan arte.

Watermanek San Franciscoko unibertsitateko museora eraman zuen eta han, ikerlarien informatzaile bihurturik, Yahiera hizkuntza erakutsi zien. Horretaz gainera bere tribukoen gauza asko erakutsi zien. Besteak beste sua egiten, azkonak egiten... berari esker antropologiako ikerkuntza asko egin zituzten.

Unibertsitateko jendearekin bakarrik mantendu zituen harremanak; hala ere, ikusle pilo bat "azken basatia" ezagutzera joaten ziren museora. Lehen hilabetetan 24.000 hurbildu ziren, Ishik azkonak eta sua nola egiten zituen ikustera. Bost urteren buruan hil zen tuberkulosiak jota.

Ishiren istorioa 2000. urtera arte ez zen bukatu, bere garuna ikerketa institutu batean gordeta atxiki zutela orduan jakin zelako. Kaliforniako jatorrizko nazioek bere burmuina eskatu zuten duinki ehorzteko eta, hortik gutxira, Kaliforniako amerindiarrei itzuli zieten.

## Ikus, gainera 
* Zerrenda:Hilda edo hilzorian dauden hizkuntzen azken hiztun ezagunak
Quilapayún

**Quilapayún** (mapudungunez "hiru bizar") folk musika banda txiletarra da. *Nueva Canción Chilena* mugimenduaren barruan jardun zen 1960ko hamarkadan. Gaur egun ere banda aktiboa da. Guztira 20 diskotik gora argitaratu dituzte, gehi zuzenekoak eta bildumak.

## Historia 
1965ean sortu zuten Santiagon Julio Carrasco, Julio Numhauser eta Eduardo Carrascok. Hurrengo urteetan Carlos Quezada, Willy Oddó, Hernán Gómez eta Rodolfo Parada taldekide historikoak sartu ziren. 1970ean *Cantata Santa María de Iquique* obra grabatu zuten, Txileko musikan funtsezkoa dena. Salvador Allenderen gobernuak enbaxadore kulturalak izendatu zituen, eta Argentina eta Uruguayn arrakasta handia lortu zuten. Victor Jara eta Violeta Parra eurekin lotutako artistak izan ziren.

Augusto Pinocheten estatu kolpearen ondorioz, Frantzian erbesteratu ziren, eta urteen joan-etorrian, distantzia hartuz joan ziren Txileko ezkerreko mugimendu politikoarekin, 1970eko hamarkadaren amaieran.

Beren jaioterrira itzuli eta 1988an Pinocheten erregimenaren oposizio politikoaren alde egin zuten. 1990eko hamarkadan krisialdia piztu zen taldean, lehorte artistikoa pairatu zuten, eta azkenean bitan banandu ziren: alde batetik *Facción Chile* moduan geratu ziren Eduardo Carrasco, Carlos Quezada, Gómez, Rubén Escudero, Hugo Lagos, Guillermo García, Ricardo Venegas Carhart, Sebastián Quezada, Ismael Oddó, Ricardo Venegas Santander eta Fernando Carrasco. Bestetik, *Facción Francia* osatu zuten Patricio Wang, Rodolfo Parada, Patricio Castillo, Álvaro Pinto, Sergio Arriagada eta Mario Contreras-ek.

## Diskografia hautatua 
* *Quilapayún* (1966)
* *Canciones folklóricas de América* (1967, Víctor Jararekin)
* *X Vietnam* (1968)
* *Basta* (1969)
* *Cantata Santa María de Iquique* (1970, Héctor Duvauchellerekin)
* *El Pueblo Unido Jamás Será Vencido* (1975)
* *Patria* (1976)
* *Hart voor Chili* (1977, askotariko artistak)
* *Quilapayún Chante Neruda* (1983, bilduma)
* *Los tres tiempos de América* (1988,Paloma San Basiliorekin)

## Kanpo estekak 
* Quilapayún Txile.
* Quilapayún Frantzia.
Mighty Aphrodite

**Mighty Aphrodite** (euskaraz: *Afrodita Ahaltsua*) amodiozko komedia filma da, Woody Allen estatubatuar zinemagile, gidoigile eta aktoreak 1995ean zuzendu, idatzi eta antzeztu zuena. Woody Allenekin batera, Mira Sorvino, Helena Bonham Carter, Michael Rapaport eta F. Murray Abraham izan ziren antzezle nagusiak.

Greziar mitologiako Pigmalionen kondairan eta 1913ko George Bernard Shaw irlandar antzerkigilearen *Pygmalion* antzezlan ezagunean nolabait oinarritua dago, alegia, heziketa oneko gizon batek kale giroko emakume hezigabe bat ezagutuko du eta hura hezten saiatuko.

Mira Sorvinok Emakumezko bigarren aktore onenaren Oscar saria irabazi zuen.

## Argumentua 
Lenny (Woody Allen) kirol kazetaria eta Amanda (Helena Bonham Carter) arte galerista seme-alabarik gabeko bikotea dira, horregatik, haur bat adoptatzea erabakitzen dute. Laister umearen adimen handiaz jabetuko dira, hortaz Lennyk jakinminez haren ama biologikoa topatzeko asmoa izango du. Aparteko andere buruargia topatuko zuelakoan, non emagaldu hezigabe, ergel eta txoriburu bat topatzen duen (Mira Sorvino). Istorio guzti honek sekulako gertakizun xelebre eta barregariak sortaraziko ditu, batez ere asmo onekoa baina txepel hutsa den Lenny lotsatia eta emagaldu lotsagabe eta ezjakinaren arteko izaera ezberditasunak direla eta. Emagaldua azken finean bere semetxoa adopzioan emateagatik guztiz atsekabetua dago, eta Lenny ezagutzeak bizimodu txarra laga eta bide zuzenari berrekiten lagunduko dio.

Filmaren tramarekin batera, zinemagileak greziar antzerkigintza klasikoko koru bat ere tartekatzen du, honek greziar eskola zaharraren legez istorioaren "tragedia" azaltzen du. Halere, koru honen solasa txantxez betea dago; adibidez, une batean koruak jainkoen jainko den Zeusi deitzen diote, baina hau ez dagoenez, erantzungailu automatikoan mezua lagako diote

## Aktoreak 
* Woody Allen: Lenny Weinrib
* Mira Sorvino: Leslie / Linda Ash
* Helena Bonham Carter:Amanda Sloan Weinrib
* Michael Rapaport: Kevin
* F. Murray Abraham: Greziar koruko burua
* Olympia Dukakis: Jokasta
* David Ogden Stiers: Laio
* Jack Warden: Tiresias
* Danielle Ferland: Kasandra
* Peter Weller: Jerry Bender
* Claire Bloom: Sloan andrea

## Kanpo estekak 
* *Mighty Aphrodite* filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com 
* *Mighty Aphrodite* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
2016ko Italia erdialdeko lurrikara

**2016ko Italia erdialdeko lurrikara** 2016ko abuztuaren 24an, goizeko 3:36tan (01:36 GMT) Norciatik gertu izandako lurrikara bat izan zen. Perugiatik 75 kilometrora hego-ekialdean eta L'Aquilatik 45 kilometrora iparraldean izan zuen epizentroa, Umbria, Lazio eta Markak elkartzen diren puntutik gertu. USGSk hasieran 6.2 kilometroko sakoneran eman zela esan zuen, 6.4ko magnitudearekin. Beranduago 6.2ra jaitsi zen, eta Europar-Mediterranear Zentro Sismologikoak 6.1 zela esan zuen.

Amatrice herrian kalte larriak gertatu ziren, epizentrotik gertu. Hainbat erreplika egon ziren, Erroma, Napoles eta Florentzian nabaritu zirenak. 247 pertsona hil ziren eta hainbat desagertu.

Eskualdea oso aktiboa da sismologikoki eta lurrikara garrantzitsu bat izan zen gertu, 2009an, L'Aquilan 300 pertsona hil eta 65.000 etxerik gabe utzi zituena.

## Kanpo estekak
Bluegrass

**Bluegrass** country generoaren barnea dagoen musika estilo edo azpigenero bat da eta XX. mendearen erdialdera arte **hillbilly musika** bezala ezagutzen zen, alegia AEBetan hillbilly ezizenez ezagutzen den jendearen berezko musika, usadioz Apalatxe mendilerroaren eremuko maila sozial baxuko landa eremuko baserritar txuri txiroen musika baitzen. XVIII. mendean eremu horretara Irlanda (bereziki Ulstergo irlandar-eskoziarrak), Eskozia, Gales eta Ingalaterrako etorkinek eramandako musika herrikoian oinarria du, eta afroamerikarren musikaren elementuak ere bereganatu zituen, bereziki jazzeko inprobisazio saio edo emanaldiak, bai eta blues musikaren hainbat elementu ere.

Gaur egungo izena Kentucky nagusiki estatuaren iparraldean eta neurri apalagoan Ohio estatuaren hegoaldean dagoen *Bluegrass eskualdetik* datorkio ("Bluegrass region"). Era berean, eskualdeak izena Poa pratensis () gramineatik jaso zuen, hain zuzen ere, eskualdean ugaria den landare loreduna.

Bluegrass musikako usadiozko musika-tresnak honakoak dira: biolina, bost kordadun banjoa, gitarra, mandolina eta kontrabaxua, batzuetan gitarra durundatzailea ere gehitzen zaio, eta noizbehinka harmonika eta musugitarra ere bai.

Musika hau zinema agertzen denean beti Apalatxeak eta Estatu Batuetako Hegoaldearekin lotu izan da.

## Musikari nabarmenak 
* Alison Krauss
* Bill Monroe
* Earl Scruggs
* The Ditty Bops
* Cherryholmes
* Ricky Skaggs

## Kanpo estekak 
* *Thunderstruck*, AC/DC australiar rock taldearen abestia Steve'n'Seagulls taldeak bluegrass estiloan joa entzungai eta ikusgai. Youtube.com 
* *Bluegrass* musikari buruzko dokumentala ikusgai
Hamabi probak

***Hamabi probak*** (), Asterixen abenturak kontatzen dituen 33. komikiaren izenburua da. Komiki berri bat baino ''Les Douze Travaux d'Astérix'' filmaren egokitzapena besterik ez zen.

1976an argitaratua izan zen Frantzian. Euskaraz, Editorial Bruno argitaletxeak argitaratu zuen.

## Istorioa 
Galian gaude, K.a. 50 urtean, garai hartan erromatarrek hartutako lurraldea; baina herri txiki batek etsaiaren erasoaldi guztiei erantzuten die, borrokaldi guztietan irabaziz. Julio Zesarrek badaki ezin duela behin eta berriz barregarri geratu eta zerbait egin beharra daukala. Horregatik, Heraklesek egin zuen moduan, herri txikiko herritarrak behartzen ditu Jainkoek bakarrik gainditu ditzaketen hamabi probei aurre egiteko ordezkari parea hautatzera. Zesarrek ez daki ordea hautatutako bi ordezkariek Panoramixen edabe magikoa dutela...

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak