open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Archibald MacLeish

**Archibald MacLeish** (Glencoe, 1892ko maiatzaren 7a - Boston, 1982ko apirilaren 20a) Estatu Batuetako olerkaria izan zen.

Lehen Mundu Gerran parte hartu ondoren, Zuzenbideko ikasketak egin zituen Harvard Unibertsitatean. Parisen bizi izan zen, eta han zegoela (1923-28) hasi zen poesia idazten. Garai horretan, Poundek eta Eliotek eragin nabarmena izan zuten MacLeishen literatura-lanetan. Bere obra nagusiak: *The Pot of Earth* (1925, *Lur ontzia*); *The Hamlet of A MacLeish* (1928); *Konkistatzailea *(1932, Pulitzer saria, Bernal Díaz del Castilloren *La Verdadera historia de los sucesos de la conquista de la Nueva España* obran oinarritua). 1952an, *Collected Poems* (1917-1952) izeneko lanak argitaratu zituen, eta ondoren *J. B.* (1958) eta *Herakles* (1967), *Poetry and Experience* (1961) saiakera-liburuak, eta beste olerki-liburu bat: *The Wild Old Wicked Men and Other Poems* (1968). Azken lanen artean aipagarriena ondorengo lana da: *The Human Season; Selected Poems* (1972, *Gizakiaren sasoia; poema hautatuak*).

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* MacLeish, Archibald; Elkoroberezibar, Miguel Angel: *Archibald MacLeish (1892-1982), Ars Poetica*. - Egan, 1996-1, 148-149.
Dobsonia viridis

***Dobsonia viridis*** Dobsonia generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Dobsonia viridis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Georges Boulanger

**Georges Ernest Jean-Marie Boulanger** (Rennes, 1837ko apirilaren 29a - Ixelles, Belgika, 1891ko irailaren 30a) jeneral eta politikari bat izan zen. Kabilian, Italian eta Kotxintxinan izan ondoren, Frantzia eta Alemania arteko gerran (Frantzia-Prusiar Gerra) hartu zuen esku (1870-1871) eta, Tunisiako oste kolonialen buru izan ondoren, Gerrako ministro izendatu zuten 1886an. 

Abertzale porrokatua eta alemaniarren aurkakoa, 1888an, hauteskundeetan parte hartu zuen (*Ligue des Patriotes*) eta lau departamendutan garaile izan ondoren, irabazle izan zen Parisen (1889ko urtarrila). Bere maitaleari jaramon eginda, ordea, ez zen Eliseora joan eta gobernuak Estatuaren aurkako kolpea prestatu zuelako salaketa egin zion. Erbestera alde eginik, bizitza osorako kondenatu zuten Parisen eta, Ingalaterran egon ondoren, bere buruaz beste egin zuen Belgikan, maitalearen hilobi gainean –bera baino lehentxeago hila zen–. Boulangismoa eta *Boulangistak* edo Boulanger jeneralaren jarraitzaile abertzale sutsuak desagertu egin ziren, militarra hil ondoren.

## Erreferentziak
Charles Fourier

**Charles Fourier** (Besançon, 1772ko apirilaren 7a - Paris, 1837ko urriaren 10a) frantses filosofoa izan zen, Robert Owen eta Saint Simonekin batera sozialista utopiko nabarmenetako bat. Berak asmatutako *grinen erakarpenen teoria* irudimentsuan oinarrituta, gizartea errotik aldatu eta era harmoniatsuan antolatzeko proposamenak egin zituen, giza harremanak, hezkuntza eta ekonomia (bereziki nekazaritzan eta artisautzan oinarrituta). Horretarako, falansterio izeneko komunitateak asmatu eta zehatz-mehatz deskribatu zituen. Falansterioetan lana aldakorra eta erakargarria izango zen eta giza harremanak libreagoak. Bere ideien inguruan, jarraitzaile multzo handia osatu zen eta Frantzian, Britainia Handian eta Estatu Batuetan abian jarri ziren komunitate batzuk, Fourierek berak begi onez ikusi ez zituenak, baina azkenean denak etorri ziren behera. Beste sozialista utopikoei ere kritikak egin zizkien.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
ADEGI

**ADEGI** (*Asociación de Empresarios de Gipuzkoa*, "Gipuzkoako Enpresarien Elkartea") Gipuzkoako enpresariak biltzen dituen elkartea da.

1977an sortu zen eta lurralde historiko horretako enpresa pribatuak biltzen ditu. Hainbat alorretako enpresak dira: industria, eraikuntza, merkataritza zein zerbitzuen sektorekoak. Enpresen eginkizunetan eragina duten lan eta ekonomiaren arloko erakunde eta eragileen aurrean enpresen interesa defendatu eta bultzatzea da haren eginkizuna.

Sortu zenez geroztik, hainbat ekimen jarri ditu martxan. Besteak beste, 1980an, Elkargi (*Sociedad de Garantía Recíproca*, "Elkarrekiko Garantia Elkartea") sortu zuen, eta enpresei laguntza eskaintzeko hainbat erakunde ere eratu ditu: AdegiLan lan-mundurako sarrera eskaintzeko fundazioa, AdegiTop Enpresa Topaketen Programa, Adegi Net Komunikazioko Enpresa Sarea eta AdegiFor Enpresa Formakuntzarako Fundazioa. Cebek-ekin (Bizkaiko Enpresaburuen Konfederazioa) eta SEArekin (Arabako Enpresaburuen Elkartea) batera Confebask Euskal Enpresaburuen Konfederazioa osatu zuen 1983an.

## Kanpo estekak 
* ADEGIren webgunea
## Erreferentziak
Suzanne Lilar

**Suzanne Lilar** (Gante, Belgika, 1901eko maiatzaren 21a - Brusela, Belgika, 1992ko abenduaren 11) frantsesezko idazlea izan zen.

Debuta hiru antzerki-lanekin egin zuen: *Le Burlador*, 1945; *Tous les chemins mènent au ciel* (1947, *Bide guztiek zerura eramaten dute*); *Le Roi lépreux *(1950, *Errege legenarduna*). Ondoren zenbait eleberri argitaratu zituen, maitasunari eta bikoteari buruzko gogoeta eginez: *La Confession anonyme* (1960, *Aitorpen anonimoa*); *Le Divertissement portugais* (1960, *Dibertimendu portugaldarra*). Gai horren inguruko saiakera-lanak ere argitaratu zituen: *Le Couple* (1963, *Bikotea*); ''À propos de Sartre et de l'amour* (1967, *Sartreri eta maitasunari buruz*); *Le Malentendu du deuxième sexe* (1969, *Bigarren sexuaren gaizki-ulertua*). Gizon-emakumeen bikoiztasuna *Journal de l'analogiste* (1954, *Analogistaren egunkaria*) saiakeran landu zuen. *Une enfance gantoise *(1976, *Haurtzaro gantetarra'') lan autobiografikoan idazleak bere jatorriaren bikoiztasunaren berri ematen du.

## Erreferentziak
El Lissitzky

**El Lissitzky**, jaiotza-izenez **Lazar Markovitx Lisitski**, errusieraz Ла́зарь Ма́ркович Лиси́цкий (Smolensk, Errusia, 1890eko azaroaren 23a - Mosku, Errusia, 1941eko abenduaren 30a) errusiar margolaria, tipografoa eta marrazkilaria izan zen. Arte abstraktuaren aitzindaria izan zen XX. mendearen hasieran.

## Biografia 
Ingeniaritza ikasketak egin zituen Alemanian eta 1919an itzuli zen Errusiara, Marc Chagallen eskutik, eta Vitebskeko Arte Eskolan aritu zen irakasle. Han ezagutu zuen Kazimir Malevitx, geometria-formen nagusigoa alor orotan eskatzen zuen artista, eta haren eraginpean hasi zen Lissitzky bere *Proun* geometria-sailetan. Berebiziko eragina izan zuten lan haiek konstruktibismoaren sorreran.

Moskuko Arte Eskolako irakasle hasi zen 1921ean, baina gobernu sobietarrak arte modernoaren aurka jo zuenean, alde egin zuen. Alemaniara joan eta László Moholy-Nagy artista hungariarrarekin jardun zuen. 1929an Moskura itzuli zen, eta ikerketa berriak egin zituen konstruktibismoaren alorrean. Eragin handia izan zuen Europako mendebaldean.

## Erreferentziak
Maud Mannoni

**Maud van der Spoel Mannoni** (Kortrijk, 1923ko urriaren 23a - Paris, 1998ko martxoaren 15a) herbeheretar jatorriko frantses psikoanalista izan zen.

Françoise Doltoren analista eta laguntzaile izan zen Trousseau ospitalean (1949). 1950ean, Jacques Lacan ezagutu zuen. 1969an, Bonneuil-sur-Marneko Eskola Esperimentala sortu zuen, B. Bettelheimek Estatu Batuetan sortu zuen eskola ortogenikoan oinarritua, eta elkarte horretako formazio- eta ikerketa-zentroa ere antolatu zuen. Lan ugari idatzi zituen: *l´Enfant arriéré et sa mère *(1964, *Ume atzeratua eta bere ama*); *le Premier Rendez-vous avec le psychanalyste* (1965, *Lehenengo hitzordua psikoanalistarekin*); *l´Enfant, sa «maladie» et les autres* (1967, *Haurra, bere «eritasuna» eta besteak*); *le Psychiatre, son «fou» et la psychanalyse* (1970, *Psikiatra, bere «eroa» eta psikoanalisia*); *Amour, haine, séparation* (1993, *Maitasuna, gorrotoa, bereizketa*); *les Mots ont un poids. Ils sont vivants* (1995, *Hitzek pisua dute. Bizidunak dira*).

## Erreferentziak
Heinrich Schütz

**Heinrich Schütz** (Köstritz, Turingia, 1585eko urriaren 9a – Dresden, 1672ko azaroaren 6a) alemaniar musikagilea izan zen. 1599an, koru-mutila izan zen Kasselgo gorteko kaperan. 1609-1612 urte-bitartean, musika-ikasketak egin zituen Venezian G. Gabrielirekin. Harrezkero, harreman estuak izan zituen beti Italiarekin. Geroago Kasselgo gorteko organista izan zen, eta 1617. urtetik hil arte, Dresdengo kapera-maisu. 1635-1641 urte-bitartean, Kopenhagen bizi izan zen, Danimarkako printzeak gonbidatua. Schütz XVII. mendeko alemaniar musikagilerik handiena izan zen. Haren musika-lanetan italiar, holandar eta frantses moldeak nahasten dira. Koru-musika dramatiko ezin hobea idatzi zuen, eta moteteak Lassusek eta J.S. Bachek idatzi zituztenekin pareka daitezke. Lan aipagarriak dira, besteak beste: *Il 1° libro de madrigali* (1611); *Concerte* (1618); *Psalm CXXXIII* (1621); *Cantiones sacrae* (1625); *Symphoniae sacrae* (1629); *Jesu Kristo gure Jaunaren pasio eta heriotza* (lau pasio, lau ebanjelioen arabera).

## Lan nagusiak 
* *Il primo libro de madrigali* (Venezia, 1611)
* *Psalmen Davids* (Dresden, 1619)
* *Historia der frölichen und siegreichen Aufferstehung ...* (Dresden, 1623)
* *Cantiones sacrae* (Freiberg, 1625)
* *Psalmen Davids* (Freiberg, 1628)
* *Symphoniae sacrae* (Venezia, 1629)
* *Musicalische Exequien* (Dresden, 1636)
* *Kleine geistliche Konzerte* (Leipzig, 1636)
* *Symphoniae sacrae* (Dresden, 1647)
* *Geistliche Chor-Musik* (Dresden, 1648)
* *Symphoniae sacrae* (Dresden, 1650)
* *Zwölff geistliche Gesänge* (Dresden, 1657)
* *Psalmen Davids* (Dresden, 1661)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Quetzaltenango

*Artikulu hau Quetzaltenango hiriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Quetzal».*

**Quetzaltenango** ( ahoskatua, baita **Xelajú**  edo **Xela**  ezizenaz ezaguna ere) Guatemalako hego-mendebaleko hiria da, izen bereko departamenduko hiriburu dena. 120 km2 ditu, eta 170.000 biztanle (2011). Guatemala-El Salvadorreko sumendien zerrendan kokaturik dago, 2.357 metroko garaieran. Mendebaleko merkataritza- eta administrazio-gune nagusia da. Kafe-ekoizpena eta horren inguruan eratutako zerbitzuak eta industriak dira hiriaren ekonomia-jarduera nagusiak. Horiez gainera, garrantzi handia dute nekazaritzako gaien eraldaketa industriak (garagardogintzak, likoregintzak eta xaboigintzak, bereziki) eta ehungintzak (kotoia eta artilea). Aireportua du.

## Historia 
Espainiarrak Ameriketara iritsi zirenean, kitxeen hiria zen, eta Xelaju deitzen zioten bertakoek. Alabaina, espainiarrek kitxeak menderatu zituztenean, hiriari izena aldatu zioten. *República de los Altos* eratu zenean, hiriburua izan zen errepublika hark iraun zuen denbora laburrean. 1902an Santa Maria sumendiak hiria suntsitu zuen.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Luis Orella

**Jose Luis Orella Untzue** (1935eko abenduaren 10a, Iruñea, Nafarroa) nafar ikerlaria, historialari eta irakasle bat da. Erdi Aroko Historian aditua da eta arlo horren barnean bereziki, Nafarroako Erresumaren historia eta zuzenbidean.

## Bizitza 
Filosofia eta Letretako doktorea Madrilen, eta Historiakoa doktorea Madrilen eta Erroman. 1976. urtean, Irun Hiria saiakera onenarentzat saria jaso zuen. Eusko Ikaskuntzako lehendakariorde izan zen 1989 eta 1991. urteen artean.  Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko kide osoa da, eta bere sarrera hitzaldiako gaia izan zen: *Régimen municipal de Guipúzcoa hasta la constitución definitiva de la Hermandad y el nacimiento de la Diputación, a. 1461*.

Deustuko Unibertsitateko Donostia Campusean Erdi Aroko Historia irakasgaia irakatsi du eta Zuzenbidearen Historia EHUn.

Euskal Geografia Elkargoa (INGEBA) elkarteko sortzaileetako bat da.

Idazle oparoa da. 80tik gora  artikulu akademiko idatzi ditu, artikulu, 40tik gora liburu bakarka eta hainbat liburu elkarlanean beste ikerlarirekin eta horietako zenbaitetan, berak koordinatu ditu. Doktore tesiak ere zuzendu ditu, Deustuko Unibertsitatean, EHUn eta UNEDen.

Nafarroako Historiaren garrantzia aldarrikatu du eta erresumaren historiaren ezagutza eskasa dela ohartarazi izan du.

## Idazlanak 
### Liburuak 
* *1976. Partidos Políticos en el Primer Renacimiento*
* *1977 La Universidad Vasca. Historia. Proyectos actuales para su implantación* 
* *1977. Navarra y su anexión a Castilla; Historia de su incorporación a Castilla en 1515*
* *1987. Documentación Real a la Provincia de Guipúzcoa* (2 liburuki)
* 1989. *Instituciones del Reino de Navarra en la Edad Antigua y Media*
* 1998 *Historia de Euskal Herria. Los vascos de ayer* eta *De la mesa de Ajuria-Enea al Pacto de Lizarra. Diccionario de términos políticos*.
* 2018. *Historia del pueblo vasco de la Revolución Francesa a los conciertos económicos con Españ*a. ISBN: 9788409035519.
* 2018. *Historia del pueblo vasco en la Ilustración*. ISBN: 978-84-09-02326-4.
* *2019. La actividad armada de Gipuzkoa en la conquista de Navarra (1512-1524)*, Historia laburra saila, Nabarralde.
* 2022. *Cuatro reinas navarras*. ISBN: 978-84-09360-52-9
* 2023. *824. El origen del reino de Pamplona*. Nabarralde. ISBN: 9788409562138

Eusko Ikaskuntzak azken urteotan argitaratzen duen *Fuentes Documentales Medievales del País Vasco* izeneko bildumaren arduradun nagusia da.

### Artikuluak 
* 2015. "Geohistoria de la tenencia navarra de San Sebastián de Hernani", *Lurralde: Investigación y espacio, 38*. 55.or. Instituto Geográfico Vasco "Andrés de Urdaneta" (INGEBA) ISSN 0211-5891
 
## Ikusentzunezkoak 
* *San Sebastián de Hernani. Nafarroako tenentziak*. Nabarralde, 2016.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Jose Luis Orellaren biografia irakurgai. Auñamendi Entziklopedia. Euskomedia.org 
* Jose Luis Orellaren hitzaldia Bianan, 2010eko Nafarroako Historialarien Biltzarran 
* Jose Luis Orellaren Curriculum Vitaea irakurgai. Deustuko Unibertsitatea.
Joakin Irizar

**Joakin Irizar Barnoya** (Azkoitia, Gipuzkoa, 1893 – Donostia, Gipuzkoa, 1979) arkitektoa eta gaztelaniazko idazlea izan zen.

## Bizitza 
Bergaran egin zituen lehen ikasketak, eta Madrilen arkitekturakoak. Euskal Herriko etxegintza aztertu zuen bereziki. Ildo horretatik, berrikuntza-lanak egin zituen, batez ere: Donostian, Okendo etxea; Zumarragan, Legazpi dorrea; Ormaiztegin, Zumalakarregirena; Azpeitian, Antxieta jauregia; Loiolan, San Ignaziorena eta Garate anaiarena; Pasai Donibanen, Victor Hugorena. Dorretxe, eliza, ermita, santutegi, Erdi Aroko jauregi, eta etxe eta baserri asko berritu zituen.

1924an, Madrilen bizi zela, *Ensayo sobre el problema arquitectónico vasco* idatzi zuen eta horrekin *Euskalerriaren Alde* aldizkariak antolatutako saria irabazi zuen. Ezaguna da, orobat, Joakin Irizarrek idatzitako *Las casas vascas* (1929) lana.

Jakintza-elkarte askotako kide izan zen, eta ardura politikoak ere izan zituen; hain zuzen, Gipuzkoako Aldundiko lehendakariordea izan zen.

1948an, *La casa de Zumalacárregui* idatzi zuen Fausto Arotzenarekin batera.

## Erreferentziak
Katanga

**Katanga** Kongoko Errepublika Demokratikoko hegoaldeko eskualdea da, Tanganika aintziraren, Zambiaren eta Angolaren artean dagoena. 496.887 km² eta 5.608.683 biztanle (2010) ditu. Hiri nagusiak: Lubumbashi, Kolwezi eta Likasi. Aberastasun handiak daude lurpean: kobrea, kobaltoa, uranioa, zinka, burdina, zilarra, urrea, eztainua eta manganesoa. Upemba eta Kundelunge parke nazionalak daude eskualde horretan.

1971 eta 1997 artean (Mobutu Sese Sekoren agindupeaneta Kongo Zaire zenean), izen ofiziala Shaba Probintzia zen.

## Historia 
Belgikako administraziopean egon zen 1885. urtetik aurrera, eta independentzia-saio ugari izan zen harrezkero. 1960. urtean Kongok independentzia eskuratu zuenean, Shabako eskualdeak Kongotik bereizi nahi izan zuen, Moise Tshombe buru zuela. Shabako independentziaren aldeko askok Angolara erbesteratu behar izan zuten, Kongoko, Belgikako eta Nazio Batuetako militarrek auzian esku hartzea erabaki zutenean. 1977. urtetik aurrera eraso ugari antolatu dituzte Shabako independentziaren aldekoek Angolatik bertatik, arrakastarik gabe.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joshua Reynolds

Sir **Joshua Reynolds** (Plympton, Devonshire, Ingalaterra, 1723ko uztailaren 16a - Londres, Ingalaterra, 1792ko otsailaren 23a) ingeles pintorea izan zen.

Ingeles pintore onenetakotzat eta *Grand Style* izeneko estiloaren aitzindaritzat hartua da.

## Biografia 
Londresen hasi zituen pinturako ikasketak, Thomas Hudson irakasle zuela; ondoren Italiara joan zen, eta Erroman pintore klasikoen eta Errenazimentukoen lanak aztertu zituen, batez ere. Horien artean, Rafael eta Il Correggio izan ziren gehien eragin ziotenak. 2.000 lan baino gehiago egin zituen, erretratuak eta gai historikokoak gehienak. Bere garaiko pertsona ospetsu asko marraztu zituen, besteak beste, Dr. Johnson, Siddons andrea eta Edmund Burke. Erretratu-lanekin batera, dena den, paisaia ere landu zuen.

Dotoretasuna, koloreen hautaketa eta pertsonaien alderdi psikologikoa agertzeko maisutasuna dira Reynoldsen ezaugarri nagusiak. Holandara eta Flandriara egindako bidaiaren ondorengo lanetan, Rubens eta Frans Halsen eragina nabari da; errealismo eta bizitasun gehiagoko lanak dira garai hartakoak.

Lan nagusiak: *Eliot familia* (1746), *Ugolino* (1773), *Marlborough-eko dukearen familia* (1777), *Duchess of Devonshire* (1775-1776, *Devonshireko dukesa*).

## Erreferentziak
Manuel Ponce

**Manuel María Ponce Cuéllar** (Fresnillo, Zacatecas, 1882ko abenduaren 8a - Mexiko Hiria, 1948ko apirilaren 24a) Mexikoko musikagilea izan zen. Mexikon, Berlinen eta Bolonian egin zituen musika-ikasketak. Mexiko Hiriko Kontserbatorio Nazionaleko irakaslea izan zen (1909-1915 eta 1917-1922), eta 1934-1935 urteetan, kontserbatorio horretako zuzendari. Mexikar kutsuko erritmoz eta harmoniaz betetako musika-lanak idatzi zituen: pianorako kontzertu bat, eta *Estrellita* eta *La pajarera* kantuak, adibidez. Geroago, Paul Dukas frantses musikagilearekin ikasi ondoren, Ponceren musika aldatu egin zen, eta zertzelada inpresionistak erabiltzen hasi zen. Musika-lan nagusiak Parisen egindako egonaldiaren ondoren idatzi zituen. Garai hartakoak dira *Chapultepec* (1929) eta *Ferial* (1940) orkestrarako, eta Andrés Segoviari eskainitako *Concierto del sur* (1941), gitarrarako eta orkestrarako. Beste obra batzuk: 24 preludio gitarrarako, 5 sonata gitarrarako, 2 piano-kontzertu, biolin-kontzertu bat, eta ehundik gora kantu eta pianorako lan.

## Erreferentziak
Edwin Herbert Land

thumb|270px|Polaroid Sx70 kamera.

**Edwin Herbert Land** (Bridgeport, Connecticut, AEB, 1909ko maiatzaren 7a - Cambridge, Massachusetts, AEB, 1991ko martxoaren 1a) estatubatuar fisikari eta asmatzailea izan zen.

## Biografia 
Harvard Unibertsitatean ikasten ari zela (1926), argi polarizatuarekin saiakuntzak egin eta Polaroid izeneko polarizadore-mota berri bat garatu zuen. Beste zientzialari gazte batzuekin batera, polarizazioaren metodoa erabili zuen argi-irazki, optika-tresna eta filmekin, eta laborategi bat antolatu zuten Unibertsitatetik hurbil. 1937an, talde horrek Polaroid Corporation enpresa sortu zuen, eta Land izan zen bertako presidente eta ikerketa-burua.

Bigarren Mundu Gerraren garaian eginkizun militarretan lan egin zuen, iragazki infragorriak, egokitze-leiarrak eta arma-bisoreak sortuz.

1940ko hamarkadaren amaieran, bere produktu arrakastatsuenaren lehen bertsioa merkaturatu zuen: *Polaroid Land* argazki-kamera automatikoa. Landek ohorezko sari eta kargu ugari jaso zituen egindako ikerketengatik, horien artean ohorezko doktore titulua, 1957an.

## Ikus gainera 
* Polaroid

## Erreferentziak
Dyacopterus spadiceus

***Dyacopterus spadiceus*** Dyacopterus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Dyacopterus spadiceus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Irving Langmuir

**Irving Langmuir** (Brooklyn, New York, AEB, 1881eko urtarrilaren 31 &ndash; Woods Hole, Massachusetts, AEB, 1957ko abuztuaren 16a) Estatu Batuetako kimikaria eta fisikaria izan zen. Bi teoriaren sortzailea da: balentzia elektrokimikoarena (Kossel-en elektrobalentziaren teoria eta Lewis-en kobalentziarena uztartzen dituena) eta katalisi heterogeneoarena. Gasezko bonbilla elektrikoa asmatu zuen, eta, hidrogeno arruntaren disoziazioz, hidrogeno atomikoa aurkitu zuen. 1932an, Kimikako Nobel saria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vicente Rojo Almazán

**Vicente Rojo Almazán** (Bartzelona,  - Mexiko Hiria, 2021eko martxoaren 17a) mexikar margolari eta grabatzailea izan zen, jatorriz espainiarra. Lanaren Oinarrizko Eskolan egin zituen eskulturako ikasketak, eta 1949an Mexikora aldatu eta *Escuela de Pintura y Escultura del Instituto Nacional de Bellas Artes*en (INBA) sartu zen; han A. Soutoren lantegian hasi zen ikasten, arterako zaletasuna eta argitaratzaile-lanak bateratuz. Izan ere, Rojok zenbait aldizkari sortu eta zuzendu zituen: adibidez, *Artes*, *México en la Cultura* eta *La Cultura en México*. Ospe handia lortu zuen orobat, *Plural*, *Artes Visuales* eta *Discos Visuales* aldizkarietarako egindako diseinu grafikoengatik. Rojok euskarri eta teknika ugari erabili izan zituen, baina trebetasun berezia erakutsi zuen alor grafikoetan: akuaforteak, litografiak, serigrafiak eta collageak egin zituen. Margolaritzan, aipagarriak ditu *Seinaleak*, *Ukazioak *eta *Mexiko euripean* sailak.

## Erreferentziak
Georg Trakl

**Georg Trakl** (Salzburgo, 1887ko otsailaren 3a - Krakovia, 1914ko azaroaren 3a) austriar poeta izan zen.

Farmazia-ikasketak egin zituen. 1914an, Lehen Mundu Gerran parte hartu zuen botikari gisa. Gerrak eragin handia izan zuen harengan, eta han ikusi zituen krudelkerien ondorioz buruko gaitz batek jota, erietxe militarrean sartu zuten. Droga gehiegi hartuta pozoiturik hil zen.

Traklen lana laburra, baina trinkoa da. Samurtasunaren nostalgia lehertzear den ekaitzaren etorrerarekin lotzen du, eta etengabea da harengan gaizkiaren obsesioa. Estilo zakarra eta bizia du oso, irudi bitxiez josia; koloreek, errealitatearekin batere zerikusirik ez dutenek, zentzu sinbolikoa dute, eta bere pentsamendua alegoria hertsien bidez ematen du. Rimbaud, Baudelaire eta sinbolista frantsesen eragina nabaria da haren lanetan. Haren obra batzuk: *Totengan* (1906, *Arimen eguna*); *Fata Morgana *(1906); *Aus goldenem Kelch* (1939); *Gedichte* (1913, *Olerkiak*); eta *Sebastian im Traum *(1915, *Sebastian ametsetan).*

## Euskaraz 
* Munduko Poesia Kaierak: Georg Trakl (Susa, 2014; itzultzailea: Anton Garikano Iruretagoiena). Poemen antologia bat.

## Kanpoko loturak 
* Munduko Poesia Kaierak: Georg Trakl, bildumaren zuzendari Beñat Sarasolaren hitzaurrearekin

## Erreferentziak
Kiri Te Kanawa

**Kiri Te Kanawa** (Gisborne, Auckland, Zeelanda Berria, 1944ko martxoaren 6a) sopranoa da.

## Bizitza 
Kantu-ikasketak mezzosoprano gisa hasi zituen, Zeelanda Berrian; baina, Ingalaterran ikasi ondoren, soprano gisa hasi zen. Lehenengo lanak Ingalaterrako opera konpainietan egin zituen: Idamante pertsonaia Mozarten *Idomeneo* operan, Ellen Gioachinno Rossiniren *La donna del lago*n, edo Bizeten *Carmen* operan. Arrakasta handiena eman zion lana Almaviva kondesaren papera izan zen, Mozarten *Figaroren ezteiak* lanean. Errepertorio horrez gainera, Kiri Te Kanawak italiar verismoaren tradizioko interpretazioak egin ditu, Giuseppe Verdirekin hasi eta Giacomo Puccinirainokoak: Pucciniren *La Bohème* operako Mimi, musikagile beraren *Tosca* operako protagonista, edo Verdiren *Otello*ko Desdemona. Bestalde, frantses eta aleman errepertorioko paperetan espezializatu zen; besteak beste, Gounoden *Fausto* operako Margaritan, edo Johann Straussen lanetan agertzen diren hainbat pertsonaiatan.

## Erreferentziak
Raymond Kopa

**Raymond Kopa**, jaiotzez **Raymond Kopaszewski** ( ahoskatua; Nœux-les-Mines, Pas-de-Calais, Frantzia, 1931ko urriaren 13a - Angers, 2017ko martxoaren 3a) frantses futbol-jokalaria izan zen.

## Biografia 
Poloniar etorkinen familia batean hazi zen. Futbol-jokalari gisa, SCO Angers taldean jokatu zuen hasieran, eta Stade Reimsen gero. Azken talde horrekin Frantziako Txapelketa irabazi zuen 1953an eta 1955ean. 1956an, Europako lehenengo Txapelketan, Stade Reims taldea txapeldunorde geratu zen, Di Stefano eta Gentoren Real Madrilen aurka galdu ondoren. Denboraldi hura bukatu zenean, Real Madrilek fitxatu zuen, eta talde horrekin Espainiako Liga bi aldiz (1957an eta 1958an) eta Europako Kopa hirutan irabazi zuen (1957an, 1958an eta 1959an). 1959an, Frantziara itzuli zen, Stade Reimsen jokatzera ostera, eta beste bi aldiz irabazi zuen Frantziako Txapelketa (1960an eta 1962an). 1958an, Europako jokalari onenari ematen zaion Urrezko Baloia jaso zuen. Frantziako selekzioarekin 45 aldiz jokatu zuen eta 18 gol sartu.

## Erreferentziak
Lluís Maria Millet

thumb|Lluís Milleti egindako eskultura, Bartzelonan

**Lluís Maria Millet i Millet** (Bartzelona, Katalunia, 1906ko ekainaren 21a - 1990eko uztailaren 19a) musikaria izan zen.

## Bizitza 
Musika-munduko familia bateko semea zen, eta konposizio- eta zuzendari-ikasketak egin zituen Bartzelonako Udal Musika Eskolan; han, Vicenç Maria de Gibert izan zuen irakasle. Musikagile gisa, batez ere ahotserako musika-lanak egin zituen: *Poema nadalenc* (*Gabonetako olerkia*), bakarlari, koru eta orkestrarentzat; *Agar*, koru-olerkia; eta *El rústec villancet*, baserri-giroko gabon-kanta, lau ahots eta orkestrarako lana. Bartzelonako hainbat musika-eskolatan ibili zen solfeoa, musikaren historia eta estetika, erlijio-obrak, kanta herrikoiak eta sardanak irakasten, baina ospea Orfeó Català abesbatzaren zuzendari gisa hartu zuen. Koru horren zuzendaritza 1945ean hartu zuen, eta 1977an utzi behar izan zuen kargua, osasun-arazoak zirela eta. Espainiako Gerra Zibilaren ondoren, Milleten ahalegin eta lan handiari esker, berrosatu ahal izan zen abesbatza ezaguna.

## Erreferentziak
Ernst von Mansfeld

**Peter Ernst II. von Mansfeld** kondea, **Ernst von Mansfeld** izenaz ezagunagoa (Luxenburgo, 1580 - Rakovitza, Bosnia, 1626ko azaroaren 29a) alemaniar militarra izan zen, Peter Ernst von Mansfeld kondearen ezkontzaz kanpoko semea.

## Biografia 
Sasikoa zela eta, ezin izan zuen aitaren oinordeko izan. Protestante egin eta, *condottieri* gisa, alemaniar printzeen alde borrokatu zen Hogeita Hamar Urteko Gerran (1618-1648). Frederiko V.a Palatinatuko hauteslearen alde borroka egin zuen Bohemian, baina galtzaile atera zen Mendi Zuriko guduan (1620). Hurrengo bi urteetan baina, Palatinatu Garaiaren eta Beherearen zerbitzura, garaile izan zen, eta Tilly buruzagi katolikoa menderatu zuen Wiesloch-en, 1622an. Ondoren, Mansfeld, bere aliatuekin batera, Herbehereen zerbitzura jarri zen; Espainiako gudarosteak menderatu zituen Fleuresen (1622) eta Frisiako ekialdea bereganatu zuen (1624). Gero, Danimarkako Kristian IV.aren alde egin zuen, baina Wallensteine austriarrak menderatu zuen Dessaun (1626). Handik gutxira hil zen, Veneziarako bidean.

## Erreferentziak 
* Walter Krüssmann: *Ernst von Mansfeld (1580-1626); Grafensohn, Söldnerführer, Kriegsunternehmer gegen Habsburg im Dreißigjährigen Krieg*. Berlin 2010 (Duncker & Humblot, *Historische Forschungen*, 94; Diss. Köln 2007); .
Bohuslav Martinů

**Bohuslav Martinů** (Policka, Txekia, 1890eko abenduaren 8a - Liestal, Basilea inguruan, Suitza, 1959ko abuztuaren 28a) txekiar musikagilea eta biolinista izan zen.

## Biografia 
Pragako Kontserbatorioan ikasi zuen Josef Sukekin, eta 1923an, Parisen osatu zituen konposizio-ikasketak Albert Rousselekin. Parisen Stravinski ezagutu zuen, Martinuren musikagintzan eragin handia izan zuena.

1941ean, Bigarren Mundu Gerraren ondorioz, Estatu Batuetara joan zen ihesi, eta 1953. urtea arte ez zen itzuli Europara.

Oso musikagile emankorra izan zen, eta fintasun handiko lanak utzi zituen. Musika diatonismoan oinarritu zuen gehienbat, baina irudimen harmoniko handia zuen eta erritmo bizia. Txekiako herri-musikaren eragina ere izan zuen.

Lan aipagarrienak ditu: orkestrarako *Policka* (1925, *Atsedenaldia*), eta *La Bagarre* (1928, *Iskanbila*); *Julieta* (1938), *Mirandolina* (1954) eta *Ariadne* (1958) operak.

Balletak, pianorako, biolinerako eta biolontxelorako kontzertuak, koru-musika, ganberako musika, pianorako lanak eta kantuak ere idatzi zituen.

## Erreferentziak
Alejandro Larrakoetxea

**Alejandro Larrakoetxea Agirrezabala** (Izengoitiak: ***Legoaldi***, ***Hipolito*** ; Zeanuri, 1892ko otsailaren 26a - Markina, 1976ko urtarrilaren 25a) Bizkaiko idazlea izan zen, Bedita Larrakoetxearen anaia. Karmeldarra. Larrean egin zituen apaiz izateko ikasketak, eta Gasteizen egin zen apaiz, 1916an. Zuzenbide Kanonikoko irakaslea izan zen Begoñan, Calahorran eta Erroman. 1936an bitartekari-lanak egin zituen, EAJko diputatuen eta Vatikanoaren artean, eta elkarrizketa luze bat izan zuen Pizzardo kardinalarekin. Harreman horien lekuko da *Euzkadi y el Vaticano* (1976) izeneko liburua. Karmeldarren ordenako Nafarroako buru izan zen, 1948-1951 eta 1957-1960 urte bitarteetan, eta ondoren, Vatikanoko artxiboetan ikerlari ibili zen. Grimm anaien ipuin-sorta bat euskaratu zuen, eta 1930-1940 urte bitartean argitaratu zituen Bilbon, *Grimm anayen ipuiñak* izenburupean. *Euzkadi* eta *Karmengo Argia* aldizkarietan eman zituen argitara lanik garrantzitsuenak. Harena da, halaber, Miguel de Cervantes idazlearen *La tía Cornelia* obraren itzulpena.

## Erreferentziak
Sri Aurobindo

**Sri Aurobindo**, jaiotzako izen-deiturez **Aurobindo Ghose** —— (Kalkuta, Britainiar Inperioa, gaur egun India, 1872ko abuztuaren 15a – Puducherry, India, 1950eko abenduaren 5a) filosofoa izan zen.

## Bizitza 
Ikasketak Britainia Handian egin zituen. Hezkuntza Kontseilu Nazionaleko buru Kalkutan, kargua utzi zuen politikan sartzeko, eta mugimendu abertzalearen buruzagi bilakatu zen (1906-1910). Ingeles eta bengalerazko zenbait egunkari zuzendu zituen. Jazarpenak jasan ondoren, yogari ekin zion, eta eskola bat ireki zuen Puducherryn, erlijioen sintesi unibertsala lortu nahiz (1914).

Aurobindoren irakaspenak eragin sakona izan du egungo Indiako izpirituan. Haren pentsamenduak mendebaldearen eta ekialdearen arteko lotura izan nahi zuen. Aurobindok ingelesez eta bengaleraz idatzitako liburuek arrakasta handia izan zuten mundu osoan: *Ikuspenak eta pentsamenduak*, *Jainkozko bizitza*, *Yogaren sintesia*, *Bhagavad-gitaren gainean* eta abar.

Jarraitzaile asko izanik, 1926an *ashram* bat sortu zuen (monasterio antzekoa), gero eta interes handiagoa piztu duena.

## Erreferentziak
Eidolon dupreanum

***Eidolon dupreanum*** Eidolon generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Eidolon dupreanum'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Juan Meléndez Valdés

**Juan Meléndez Valdés** (Ribera del Fresno, 1754ko martxoaren 11 &ndash; Montpellier, 1817ko maiatzaren 24a) espainiar idazlea izan zen. Salamancako Unibertsitatean ikasi zuen, eta ondoren Humanistikako katedradun izan zen han. Salamancan Cadalso ezagutu zuen, eta hari esker izan zuen Europako olerkigintzaren berri. Zenbait lan egin zituen Jose Bonaparterentzat, eta horren ondorioz atzerrira ihes egin behar izan zuen. Olerkigintzan jardun zuen batik bat; olerkiak *Batilo* ezizenaz sinatzen zituen. Meléndez Valdésen lana XVIII. mendean batera agertzen ziren bi joeren artean dago banaturik: alde batetik, idazlan anakreontikoak eta erotikoak (odak, erromantzeak eta *letrillak*), *rokoko* garaiko giroaren isla; bestetik, poesia filosofiko morala (odak eta epistolak), askoz errealistagoa. Idatzi zituen lanen artean aipagarrienak hauek dira: *Las bodas de Camacho* (1784), *La paloma de Filis*, *Odas anacreónticas*, *Idilios*, *La beneficencia*, *La mendiguez*, *Besos de amor* eta *La flor de Zurguén.*

## Erreferentziak
Federico Trillo

**Federico Trillo** (Cartagena, Espainia, ) espainiar militar eta politikaria da.

## Bizitza 
Tradizio militarreko familia batean jaio zen. Zuzenbide-ikasketak egin zituen, Salamancako Unibertsitatean. Armadako Legelari Taldeko kide izan zen lehenik, eta Mediterraneoko Itsasaldeko Fiskal Taldeko kide gero. 1983an, Alianza Popularreko kide zelarik, lege-aholkularitzako buruzagitza onartu zuen. 1989an, Partido Popularreko diputatu hautatu zuten Alacanteko probintziaren ordezkari gisa. 1990eko martxoaren bukaeran, Partido Popularraren X. Biltzarrean, idazkariorde laguntzaile izendatu zuten. Lege-arazoez arduratu zen alderdiaren barruan, eta alderdiaren bozeramaile izan zen Legebiltzarrean zenbait lege eztabaidatzeko orduan (Hiri Segurtasunerako Legea; Corcuera Legea; Espainiako Kode Penalerako lege proiektua). 1993ko hauteskunde orokorretan, Alacanteko Partido Popularreko hautagaien buru izan zen. Espainiako Kongresuko presidente izan zen (1996-2000) eta, gero, Espainiako Defentsa ministro izendatu zuen José María Aznarrek (2000).

## Erreferentziak
Germán Sánchez Ruipérez

**Germán Sánchez Ruipérez** (Peñaranda de Bracamonte, Salamanca, Espainia, 1926ko irailaren 12a - Dominikar Errepublika, 2012ko otsailaren 12a) enpresaburua eta mezenasa izan zen.

## Biografia 
[thumb|260px|*Germán* erakusketa, Germán Sánchez Ruipérezen bizitzari buruzkoa, [Madrilgo Matadero Madrid kulturaguneko Casa del Lector eraikinean.]]

Ama irakaslea zuen eta aita liburu-saltzailea. Hamar urte zituela, Espainiako Gerra Zibila hasi zen, eta gurasoak espetxera eraman zituzten. Hala, aitona-amonaren babespean gelditu zen. Gerra amaitu zenean, Salamancan hartu zuen bizileku familiarekin; han, gurasoek Cervantes liburu-denda erosi zuten.

Batxilergoko bosgarren mailan utzi zituen ikasketak familiari lagundu ahal izateko, eta, BBCren diru laguntzari esker, liburuen argitalpenari buruzko ikastaro bat egin zuen Londresen.

1959an, Anaya S.A. enpresa sortu zuen, batxilergorako testu-liburuak argitaratzeko helburuarekin. Anaya taldeko presidente sortzaile izateaz gainera, Nazioarteko Argitaldarien Elkarteko irakurketari buruzko batzordeko presidente da Genevan, bai eta International Electronic Publishing Research Centre Limited erakundeko presidente ere.

## Kanpo estekak 
 Germán Sánchez Ruipérez fundazioaren webgunea

## Erreferentziak
Hans Namuth

**Hans Namuth** (Essen, Alemania, 1915eko martxoaren 17a - Long Island, Estatu Batuak, 1990eko urriaren 13a) estatubatuar argazkilari eta zinemagilea izan zen, jatorriz alemaniarra.

## Biografia 
*Vu* aldizkariaren erreportajeetako argazkilaria izan zen. Espainiako Gerra Zibilean parte hartu zuen, errepublikanoen taldean. 1942an, Estatu Batuetako herritartasuna lortu zuen.

Bere ibilbide profesionalean, arte plastikoetako ehunka artista, pintore, eskultore nahiz arkitektori, atera zizkion argazkiak. Artistak (Jackson Pollock, Willem De Kooning, Josef Albers, Louis I. Kahn eta abar) beren lanean murgilduta ikus daitezke Namuthen argazkietan. Artista horiei buruzko hainbat film ere egin zituen: *Willem De Kooning pintorea*, *Brancusiren atzera begirakoa Guggenheimen*, *Louis I. Kahn arkitektoa* eta abar.

Namuthen lanak New Yorkeko Leo Castelli galerian egon ziren ikusgai, 1970eko hamarkada osoan zehar. Artisten argazkiak egiteaz gainera, Guatemalako Todos Santos herriko indiarren argazki asko egin zuen.

## Erreferentziak
Francisco I. Madero

**Francisco Ignacio Madero González** (Parras, 1873ko urriaren 30a - Mexiko Hiria, 1913ko otsailaren 22a) Mexikoko politikaria zen. Europan egin zituen ikasketak, eta horiek amaitu ondoren Mexikora itzuli zen. 1908an liburu bat argitaratu zuen (*La Sucesión Presidencial en 1910*), gobernuak debekatu egin zuena. Porfirio Díaz diktadoreak atxilotu zuen, 1910eko hauteskundeak igaro arte. Hauteskundeak Díazek irabazi zituen. Maderok Estatu Batuetara ihes egin, eta Mexikon matxinada antolatu zuen. Ia Mexiko osoa matxinatu zen Porfirio Díazen aurka. 1911ko otsailean, Mexikon sartu eta Ciudad Juárez hartu zuen, Díaz lehendakaritza uztera behartuz. Hauteskundeen ondoren, lehendakari izendatu zuten (1911ko azaroa). Politikarako eta gizarte-arazoetarako zuen ikuspegi mugatuaren ondorioz, larrialdi asko igaro zituen, Zapataren Plan de Ayala delakoa eta Orozcoren eta Félix Díazen matxinadak, besteak beste. Victoriano Huertak eman zuen estatu-kolpeak aginpidetik kendu zuen (1913ko otsaila), eta fusilaturik hil zen.

## San Luis de Potosí plana 
Boterea lortzeko, laguntasunaren bila, hona hemen zer idatzi zuen:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josu Zabaleta

**Josu Zabaleta Kortaberria** (Legazpi, 1948ko uztailaren 1a) gipuzkoar itzultzaile eta idazlea da. 2001 eta 2008 urteetan Itzulpengintzako Euskadi Saria jaso zuen, eta 2013an Espainiako Itzulpegintzako Sari Nazionala eman zioten. 2006an euskaltzain urgazle izendatu zuten.

## Bizitza 
Pedro Martin Zabaleta idazlearen anaia da. Lehen ikasketak frantziskotarrekin egin zituen, Arantzazun, eta Lovaina (Belgikan) eta Erroman segitu: hantxe lortu zuen Filosofia lizentziatura. Hordago argitaletxearen sortzaileetako bat izan zen (1977) eta *Euskal klasikoak* eta gazteentzako *Tximista Saila* bildumaren arduradun. Gipuzkoako Itzultzaile Eskolako irakasle (1980-1991), eta Euskal Itzultzaile, Zuzentzaile eta Interpreteen Elkarteko sortzaileetako bat izan zen ere bai.

## Itzulpenak 
Lan handia egin du itzulpengintzan.

* Petrarca
* Pirandello
* Maupassant: *Fantasiazko ipuinak*. 2001 Euskadi Saria Itzulpengintza

* Dino Buzzati: *Tartariarren basamortua*. Elkar, 2011.

* Joaquim Maria Machado de Assis: *On Casmurro*, Elkar / Alberdania, 2009.

* Saint-Exupery: *Gerrako pilotu*. Elkar / Alberdania, 2003

* Balzac: *Le Chef-d’œuvre inconnu* (1845), euskaraz, *Maisulan ezezaguna* (2006)

* Baroja
* Popper,
* Twain
* Daudet: *Taraskoneko Tartarin*

* Gesualdo Bufalino: *Le menzogne della notte* (Gaueko gezurrak), 2008, Euskadi Saria Itzulpengintzan

* Leonardo Sciascia: *Itsaso ardo kolorea*

* Pier Paolo Pasolini: *Gauza baten ametsa*
* G.K. Chesterton
* Fiodor Dostoievski: *Lurpeko ezkutuan idatziak*
A. Frank, Michel Quint, J.A. Paulos, Coscigny-Sempé, A. Camilleri, S. Hessel.

Horrez gain, itzulpen-teoria ere landu du; aipatzekoa da *Senez* aldizkarian egin duen lana. 1991-2000 bitartean, *Lur Hiztegi Entziklopedikoaren* zuzendaria izan zen. Itzultzaileen Nazioarteko Federazioan (FIT) Kontseilu Nagusiko kidea izan da eta Hedadura Urriko Hizkuntzetako Itzultzaileen Batzordeko lehendakari. 2001ean eta 2008an Itzulpengintzaren Euskadi saria jaso zuen. 2006tik, euskaltzain urgazlea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Josu Zabaleta *Nor da Nor* euskal itzulpengintzaren datu-basean
* Josu Zabaleta Booktegi webgunean
Rafael de la Hoz Arderius

thumb|alt=|Castelar eraikina, Madrilen

**Rafael de la Hoz Arderius** (Madril, 1924 - *ib.*, 2000) espainiar arkitektoa izan zen.

Arkitektoen semea zen. Umetan Kordobara joan zen bizitzera familiarekin, eta han igaro zituen urte gehienak. Madrilen egin zituen arkitektura-ikasketak, eta gero Cambridgeko Massachusetts Institute of Tecnologyn osatu zituen. Espainiako Gerra Zibilaren ondorengo arkitekto nagusietako bat izan zen. Haren lan onenen artean aipagarriak dira, beste askoren artean, Aguinas Ikastetxea (García Paredes arkitektoarekin elkarlanean), Almanzorreko kapera mudejarraren eraberritze-lana, Sierra Morenako Turris Eburnea monasterioa, Castellana kaleko Castelar eraikina (Madril), Sevillako Erakusketa Unibertsaleko Pabiloi Olinpikoak, eta Espainiako Olinpiar Batzordearen egoitza. Espainiako Arkitektoen Batzorde Gorenaren lehendakari izan zen zenbait aldiz, eta 1986an Arkitektoen Europar Batzordeko lehendakari hautatu zuten. 1995ean, Arkitekturako Antonio Camuñas saria jaso zuen.

## Erreferentziak
Claes Andersson

thumb|Claes Andersson

**Claes-Johan Rudolf Andersson** (Helsinki, Finlandia, 1937ko maiatzaren 30a - ibidem, 2019ko uztailaren 24a) finlandiar idazle, musikagile, psikiatra eta politikaria izan zen.

## Biografia 
XX. mendearen bigarren erdiko finlandiar gizarteko eta kultura-munduko pertsona ospetsua da.

Medikuntzan doktoratu eta psikiatrian espezializatu zen. Musikan, piano jotzaile gisa (jazz kontzertuak emanez), musikagile gisa eta letra-idazle gisa aritu zen. Politikan ere parte hartu zuen, lehenik bere herriko parlamentuko diputatu gisa (1987tik aurrera); bere alderdi politikoaren, Ezkerreko Batasunaren, presidente gisa (1990etik aurrera) eta, azkenik, Finlandiako Kultura ministro gisa. Hala ere, literaturan nabarmendu zen batez ere, eta bere izena mundu osora hedatu zen. Antzerkiak eta literatura-kritikako liburu ugari idatzi zituen, baina poesiak eman dio ospe handiena. Bai gaiei bai baliabide estetikoei dagokienez, *Poesia soziala* izenaz ezagutzen denaren barruan kokatzen da haren poesia. Ironiaz eta umorez erabiltzen zituen topikoak eta jakite arrunta.

## Erreferentziak
Reggio nell'Emilia

'''Reggio nell'Emilia''' Italiako iparraldeko hiri bat da, izen bereko probintziako hiriburua, Emilia-Romagna eskualdean, Crostolo ibaiaren ertzean, Parma hiriaren hego-ekialdean kokatua. 167.678 biztanle ditu (2009-12-31)

Errepide- eta burdinbide-gune garrantzitsua da. Nekazaritza-gaien (mahatsa, gazta, haragia) merkataritza eta industria (janari-industria, ardogintza, kimika-industria, burdinbide-gaiak, metalurgia, tresneria elektrikoa) dira ekonomia-jarduera nagusiak.

Arkitektura aldetik, aipagarriak dira XIII. mendeko katedrala, Madonna della Ghiara Ama Birjinaren eliza (1597-1619), Parmeggiani galeria eta XV-XVI. mendeetako jauregi ugari.

## Historia 
Marco Emilio Lepido erromatarrak sortu zuen K.a. II. mendean, Emiliako galtzadan, Regium Lepidi izenarekin. Lombardiako dukeen egoitza izan zen ondoren, eta herri burujabea zen XII. mendean. Este etxearen mende egon zen 1409tik 1796ra bitartean, eta Piemonteko eskualdean 1859. urteaz geroztik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enrico Bombieri

**Enrico Bombieri** (Milan, ) italiar matematikaria da. Milanen ikasi zuen, G. Riccirekin batera; gero, Cambridgeko Trinity Collegera joan zen, eta han H. Davenportekin lan egin zuen. 1974ko Vancouverreko Nazioarteko Matematikarien Kongresuan, Fields domina jaso zuen. Hauek dira Bombierik landu dituen arlo garrantzitsuenak: zenbaki lehenen teoria, funtzio balio-bakarrak eta Bieberbachen aierua, aldagai anitzeko funtzio konplexuen teoria, ekuazio partzial diferentzialen teoria eta gainazal minimalak. Fields domina lan horiengatik eta batez ere Sergei Bernsteinen dimentsio handiagoetako problema lantzeagatik jaso zuen. 1966ean, katedra bat eman zioten Pisako Unibertsitatean; han, De Giorgi eta haren geometria landu zituen bereziki.1980an, Balzan saria eman zioten. Frantziako Zientzien Akademiako kide ere aukeratu zuten, eta gaur egun Estatu Batuetan dihardu, Princetongo *Institute for Advanced Study* ospetsuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nitrato

**Nitratoa** azido nitrikoaren gatza edo esterra da (NO3-). Nitrato organiko eta ez-organikoak daude; lehenengoen artean, ezagunak dira potasio nitratoa, sodio nitratoa (Txileko nitratoa), amonio nitratoa, etab.; nitrato organikoen artean, ezagunak nitroglizerina eta nitrozelulosa dira. Solido kristalizatuak dira, eta bismutilo nitratoa (BiO·NO3) eta gisako gatz basiko batzuk izan ezik, denak disolbatzen dira uretan. Nitratoak berotuz gero, oxigenoa askatu eta desegin egiten dira. Nitrato organiko askok eztanda egiten dute berotzen direnean edo elkar jotzen dutenean, nitroglizerinak bereziki. Hori dela eta, arriskutsua da erregaien inguruan jartzea. Naturan libre aurki daitezkeen sodio nitratoa eta potasio nitratoa izan ezik, beste guztiak industrian ekoizten dira. Nitrato alkalinoak, kaltzio nitratoa eta amonio nitratoa ongarri gisa erabiltzen dira nekazaritzan.
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nitrogenoaren zikloa.

## Kanpo estekak
Mikhail Lermontov

**Mikhail Jurievitx Lermontov** (; Mosku, Errusia, 1814ko urriaren 15agreg./urriaren 3ajul. - Pyatigorsk, Errusia, 1841eko uztailaren 27agreg./uztailaren 15ajul.) errusiar poeta, margolaria, antzerkigile eta eleberrigile erromantikoa izan zen.

## Biografia 
Moskun jaioa, XVI. mendetik aurrera Errusiar Inperioan bizi zen familia eskoziar baten ondorengoa zen. Penza probintziako Tarjany herrian bizi izan zen, eta han daude bere gorpuzkiak gordeta. Vasili Zhukovski eta Aleksandr Puxkinen belaunaldi berekoa izan zen.

Haurtzaroan amonaren ardurapean hazi zen, eta ahalik eta heziketa onena eman zion. Irakasle partikularrak jarri zizkion amonak, eta atzerritarrak ziren tutoreekin ingelesa, frantsesa eta alemanera ikasi zituen txikitatik. Arte eta letrekiko sentikortasuna eta talentua laster agertu zitzaizkion; poesia, pintura, musika eta antzerkian hasi zen.

Fakultateko ikasketak erdizka utzi behar izan zituen eta 1832an Militar Akademian sartu zen, eta militarra izan zen handik aurrera.

### Idazle ibilbidea 
ezkerrera|thumb|Leonid O. Pasternakek Lermotovi egindako erretratua
Puxkin eta Byron imitatu zituen bere lehen poemetan, baina bere estilo poetikoa berehala finkatu zen, argi eta garbi antzematen da gaien aldaketa. Beste poema batzuetan sutsu islatzen du ikasle gazteen sentimendu eta pentsamendua, mendekoen egoeraren aurrean haien haserrea erakusten duena, tsaristaren despotismoaren aurkakoa eta askatasunaren nahi sutsua adierrazten. 1832-1834 urteetan idatzitako *Vadim* eleberri amaitugabean, nekazari zapalduak defendatzen ditu eta Yemelyan Pugacheven matxinadaz hitz egiten du.

Zentsurak debekatutako *Maskarad* antzezlanean, Lermontovek nobleziari eraso egiten dio. Bere olerki ezagunenen artean, *Demon*, *Mtsyri* eta *Pesnia pro tsariá Ivana Vasílievicha, molodogo opríchnika i udalogo kuptsá Kaláshnikova*.

## Lanak 
Lord Byron poeta ingelesaren eta Puxkinen eragina izan zuen bere lehen poesietan, baina laster bere estilo propioa garatu zuen.

Bere lan nagusienetakoak:

* *Gure garaiko heroia* (*Geroy nashego vremeni*,1840). Eleberria

### Poemak 
* *Cherkesy* (1828)
* *Kavkazsky plennik* (*Kaukasoko presoa*, 1828)
* *Vesna* (*Udaberria*, 1830)
* *Stranny chelovek* (*Gizon arrotza*, 1831)
* *Knyaginya Ligovskaya* (*Ligovskaya dukesa,* 1835)
* *Pesnya pro tsarya Ivana Vasilyevicha, molodogo oprichnika i udalogo kuptsa Kalashnikova* (*Kantu bat Ivan Vasilyevitx tsarrari, bere lepazain gazteari eta Kalashnikova merkatari saiatuari*, 1837)
* *Sashka* (1839)
* *Demon* (1840)

### Euskaratuak 
* *Gure garaiko heroia (1840) (Geroy nashego vremeni*). Ibaizabal, 1996. Itzultzailea: Jose Morales Belda.
* *Hodeiak* (*Tuchki*) eta *Bela izara (Parus)*. Elkar, 1991. Itzultzailea: Joseba Sarrionandia. *Hezurrezko xirulak* poema liburuan bilduak..
* *Daitekeena da bihar hiltzea*. *Hotsizki* - 2, 1985. Itzultzailea: Aitor Arana.

## Filmerako egokitzapenak 
Bere bizitzari buruzkoak:

* *Lermontov* (1943) Albert Gendelshteinek zuzendua
* *Lermontov* (1986) Nikolay Burlyaevek zuzendua

Bere lanetan oinarritutako filmak:

Filmen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yannick Noah

**Yannick Noah** (Sedan, 1960) frantses tenis-jokalaria da. Marcel Bernardek 1946an Frantziako nazioartekoak irabazi zituenetik, Noah izan da sari hori irabazi duen lehen frantsesa. Yannick Noahren jokoaren ezaugarri nagusia zerbitzuan oinarritutako joko ikusgarria da. Ospetsu egin zen 1983an Roland-Garrosen Frantziako Nazioartekoetako bakarkako titulua irabazi zuenean Mats Wilanderri irabazita. Frantziako taldeko kapitain izendatu zuten Davis kopan. Hala, 1991n, Frantziak lehiaketa hori irabazi zuen, Estatu Batuen kontra, lehenengo aldiz 1932. urteaz geroztik, eta berriz ere 1996an, Suediaren kontra. Emakumeen Fed Cup-eko Frantziako taldeko buru izendatu zuten gero, eta taldea txapeldun izan zen 1997an; lehenengo aldia zen Frantziako taldeak titulu hori irabazten zuena. Urte hartan bertan, kargu guztiak utzi eta laguntza-taldeetan hasi zen lanean, bereziki haurrak babesteko elkarte batean.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala