Gamiz-Fika

**Gamiz-Fika** Bizkaiko barrualdean eta erdialdean dagoen udalerria da, Mungialdeko eskualdean kokatua. Gamiz eta Fika udalerriak batzean sortu zen, 1928an.

## Geografia 
Gamiz-Fika itsasoaren mailatik 55 metrora dago. Zelai nahiko lauan zabaltzen da erdialdea. Iparraldetik hego-mendebaldera zeharkatzen du Butroe ibaiak udalerria. Besteak beste, Laurika (Ugartealde, Otxorrote), Atxispe (Gibele, Aziloalde, Abaro), Kaperiaga (Deskarga), eta Anbieta errekek elikatzen dute Butroe ibai nagusi hori Gamiz-Fikatik pasatzerakoan, gero meandro zabalak eratu ondoren Plentziako itsasadarreraino heldu da.

Mungialdea eskualdeko hegoaldean dago, eta 15,5 km2ko azalera hartzen du. Butroe ibaiaren ibarreko zelaiak hartzen ditu eta gorantz mendi-alderaino zabaltzen dira lurrak: Berreagako mendilerroraino (beste aldean, Zamudio eta Asua ibaiaren harana geratzen da), Urrusti mendiraino (340 m.) eta Urkulu (371 m.) mendiraino.

* Gamiz: San Andres eliza, Errotabarri errota (bazebilen 1795ean), Atxispeko San Pedro eta Ugarte dorrea.

* Fika: San Martin eliza.

## Inguru naturala 
Butroe ibaiak udalerria zeharkatzen du iparraldetik eta Berrega (360 m), Urrusti (349 m) eta Urkulu (371 m) mendiek inguratzen dute. Basoa oso zabala da udal osoan zehar. Pinu eta eukalipto asko sartu den arren oraindik geratzen dira haritz-gune batzuk, Maddalenbaso eta Montañalde inguruetan dagoena esate baterako.

Fitxategi:Montañalde-Maddalenbaso.jpg|Haritzak Montañalde eta Maddalenbaso inguruan
Fitxategi:Montañalde-Maddalenbaso 2.jpg|Haritzak Montañalde eta Maddalenbaso inguruan
Fitxategi:Butroe ibaia Gamizen.jpg|Atxispe-Butroe ibaia. Gamiz
Fitxategi:Butroe Ibaia Gamiz Errotabarri 06.jpg|Atxispe Butroe ibaia. Gamiz

## Euskara 
Mendebaleko euskararen barruan sartaldeko azpieuskalkiaren barruan kokatzen da herriko hizkera.
[alt=|thumb|440x440px|Geroago ez, baina 2016an [UEFAko Txapeldunen Ligako 2013/2014ko denboraldia|UEMAn egon zen Gamiz-Fika. (Iturria: Berria)]]
Herritar gehienak euskaldunak izanda Gamiz-Fika euskarak Bizkaian duen arnasgune nabarmenetako batean kokatuta dago. Ez da kidea baina Udalerri Euskaldunen Mankomunitateko kidea izateko baldintzak betetzen ditu. Udalerri euskalduntzat jotzen dituzte euskal hiztunen portzentajea *%70etik* gorakoa duten herriak egon daitezke UEMA Mankomunitatean. 2010eko datuen arabera Gamiz-Fikan euskaldunak %71,9 dira, eta euskararen erabilera %43,3.

Gamiz-Fikako hizkeraren erakusle gisa Ahotsak.eus atarian elkarrizketa bat dago Manu Zugazaga Martikorenarekin.

## Gamiz-Fikar ospetsuak 
* Inmaculada Arostegi (1966), matematikaria, irakaslea eta ikertzailea Euskal Herriko Unibertsitatean. 2021etik Ikerketaren arloko errektoreordea da Eva Ferreira errektorearen taldean.
* Amaia Goirigolzarri Alegria (1978-2023) abokatua, Sare Herritarreko eta Erabakizaleak taldeko kidea.
* Jon Barrenetxea (2000), txirrindularia.

## Historia 
### Burdin Aroko gotorlekua (Berreaga, K.a, IV.-I. mendeak) 
Berreaga mendian, Gamiz-Fika, Mungia eta Zamudio udalerrien lurretan dagoen Burdin Aroko aztarnategi arkeologikoan Berreagako barruti gotortua eta nekropoliaren aztarnak daude. Oppidum horretan, K. a. IV. eta I. mendeen arteko harearrizko hilarriak aurkitu zituzten.
Fitxategi:20220427 172539 Arkeologi Museoa of Bilbao.jpg|Burdin aroko gotorleku bat (Kosnoaga).
Fitxategi:20220427 174147 Arkeologi Museoa of Bilbao.jpg|2000 urteko hilarria.(K.a. IV. eta I. mendeen artekoa).
Fitxategi:20220427 174023 Arkeologi Museoa of Bilbao.jpg|2000 urteko hilarria.

### Erdi aroko hilobiak 
Erdi Aroko bide zaharrak Gamiz eta Fikatik igarotzen ziren, baita Atxispeko San Pedro baselizatik ere. Azken horren inguruan dauden haitzetan badira X. eta XI. mende bitarteko bi hilobi antropomorfoak, trapezoide formakoak. Harkaitzetan induskatutako hilobi horiek Bizkaiko ale bakarrak izateaz gain, isurialde kantauriarrean aurkitutako bakanetakoa ere badira. Espainiako mesetan asko dira harkaitz bizian dauden hilobiak, baina Kantauri itsasoko ertzean bakarrak Gamiz-Fikakoak dira. Kultura mozarabiarretakoa izan daitekeela uste izan da. Harri berezi horren presentziak  adierazten du urruneko garaietan Atxispe sarritan bisitatutako igarolekua izan zela. Historikoki inportantzia handia duen ondarea da. Mungiako Landetxo Goikoa da XVI. mendean eraiki ziren baserrietariko bat, zehazki 1510. urtean eraikia, eta Eusko Jaurlaritzak monumentu izendatua. XVII. mendean. hobetze nabarmenak izan zuten baserriek artoari esker. Lurra lantzeko era honek abantaila eman zion gariari, taloa euskaldunen elikagai oinarrizkoenetariko batean bihurtuz, eta, neurri batean, garagarra, oloa eta, batez ere, artatxikia albo batera utzirik. Baserriak handiagoak izatera pasatu ziren eta haien barruan garatzen ziren jardueren metaketa handiagotu egin zen.

### XX. mendea 
1928ko ekainaren 23an elizate biek, Gamiz eta Fika, bat egin zuten udalerri bakar batean, gaur egungoa dena.

1937ko ekainaren 12an erasotu zuten frankistek inguru hau eta hortik sartu ziren Bilboko Burdin Hesira. Atxispeko San Pedro ermita zeharo apurtu zuten, eta harrezkero ukitu barik egon da, orduko hondakinez beteta, teilatu eta hainbat horma erorita. 2013an 3 egunetan herriko hainbat gazte eta helduk auzolanean garbitu zuten. Herrian antolatutako hitzaldi batean Euskal Herri osoko ermita berezietako bat gisa azaldu zen (paganoak, kobazuloen barruan daudenak...).
[erdian|thumb|300x300px|[Espainiako Gerra Zibila|1936ko gerra. Bizkaian Burdin Hesiaren eraikuntza.]]

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gamiz (Gasteiz)
* Bizkaiko udalerrien zerrenda
* Atxispeko San Pedro Ermita

## Kanpo estekak 
* Gamiz-Fikako udal webgunea
* Gamiz-Fikako ibaien mapa. bakoitzaren jatorria eta bukaera (bokalea) erakutsita Wikidata kontsulta.