open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elisabet Gaztelakoa (Yorkeko dukesa)

**Elisabet Gaztelakoa** (Tordesillas, 1335 - Hertford, 1392ko azaroaren 23) Gaztelako infanta izan zen, Petri I.a Gaztelakoaren eta Maria Padillaren alaba, eta Yokerko dukesa Edmundo Langleykoaren ezkontzaren ondorioz. 

## Lehen urteak 
Elisabet 1355ean jaio zen, Gaztelako Petrio I.aren eta bere maitale kutunaren, Maria Padillaren, alabetako hirugarrena zela.

1361ean, bere aitak Gorteek bere seme-alabak Maria Padillakoarekin (Beatriz, Konstantza, Elisabet eta Alfonso) ezkonduta zeudela aldarrikatzea lortu zuen, oinordeko legitimoak eta, beraz, koroaren oinordekoak, infanteen mailara jasoz; erregeak Maria Padillakoarekin ezkutuan ezkondu zela alegatzen zuen, nahiz eta denek jakin erregearen emazte legitimoa, Zuria Borongoa, oraindik bizirik zegoela.

## Ezkontza 
Konstantza, Elisabeten arreba zaharrena, 1371ko irailaren 21ean ezkondu zen Joan Gantekoarekin, Eduardo III.a Ingalaterrakoaren laugarren semea eta Lancasterreko lehen dukearekin. Konstantzak, 1369an bere aita hil zenetik, Gaztelako tronua eskatzen zuen, garai hartan Enrike Trastamarakoak okupatu zuena, bere anaia Petri I.a tronutik kendu zuena.

1372ko uztailaren 11n, Elisabet, bere ahizparekin Ingalaterrara joan zena eta 17 urte zituena, Joanen anaia gaztearekin ezkondu zen, Edmundo Langleykoa, Eduardo III.a erregearen bosgarren semea eta Yorkeko lehen dukea, Wallingforden (Oxfordshire). Bi ahizpen arteko ezkontza, Ingalaterrako koroaren laguntzarekin, Petri I.aren ondorengoak tronuan berrezartzea bilatzen zuen aliantza dinastiko baten parte zen. Pughen arabera, Elisabet eta bere senar Edmundo bikote gaizki parekatua izan ziren.

## Genealogia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Koch, Inc.

**Koch, Inc.** ( ahoskatua) estatubatuar nazioarteko industria-konglomeratua da, Wichitan egoitza duena. Bere jabeak Charles G. Koch eta David H. Koch anaiak dira. Enpresak filial ugari ditu fabrikazioan, merkataritzan eta inbertsioetan.

Industrias Koch enpresa hauen jabea da: Flint Hills Resources, Georgia-Pacific, Guardian Industries, Infor, Invista, KBX, Koch Ag & Energy Solutions, Koch Engineered Solutions, Koch Investments Group, Koch Minerals & Trading eta Molex. Hainbat sektoretan dute presentzia, hala nola; oinarrizko industriak, petrolioaren fintze eta banaketan, produktu kimikoak, energia, zuntza, bitarteko produktuak eta polimeroak, mineralak, ongarriak, mamia eta papera, teknologia kimikoko ekipoak, abeltzaintza, finantzak, oinarrizko produktuen merkataritza eta beste industria batzuk. Enpresak 60.000 langile inguru zituen Estatu Batuetan, eta beste 40.000 pertsona 2014an, beste 59 herrialdetan.

Fred C. Kochek, bere sortzaileak, 1940an sortu zuen konpainia eta petrolioa fintzeko prozesu berritzaile bat garatu zuen.

## Eztabaidak 
Konpainiaren aurkarien eta kritikoen arabera, Koch, Exxon petrolio-enpresarekin batera, klima aldaketaren eta berotze globalaren "ukatzaile" diren erakundeen emaile handiena da. Greenpeacek honela definitzen du Koch Industries: «petrolio-interesek eta interes kimikoek menderatutako multzo bat da, presio-taldeen, lehengo zuzendarien eta erakundeen sare lodi bat duena, desinformazio-emari indartsu bat sortu dutenak, eta industria-talde horrek sortutako erakundeek Koch sarearen bidez ekoitzi eta barreiatzeaz arduratu direnak». Hala ere, ezin izan zituen gutxietsi berotegi-gasen emisioak handitzeagatik klima-berotzearen kausalitatea zalantzan jartzen duten argudio zientifikoak. Jabeak ere nabarmendu dira erakunde kontserbadoreak finantzatu eta laguntzeagatik, baita liberalismo ekonomikoaren eta libertarismoaren aldeko *think tank* ezagunak ere, hala nola Heritage Foundation edo Cato Institute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Strokkur

**Strokkur** Haukadalur eskualde geotermalean dagoen geyser bat da, Islandiako hego-mendebaldean, Reykjaviketik ekialdera. 6-10 minutuero lehertzen delako ezaguna da, eta normalki 15-20 metro arteko altuera hartzen du, nahiz eta batzuetan 40 metroko altueraraino iritsi den. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erromako setioa (537-538)

535-554ko Gerra Gotikoko **Erromako lehen setioa** urtebete eta bederatzi egun iraun zuen, 537ko martxoaren 2tik 538ko martxoaren 12ra. Ostrogodoen armadek hiria setiatu zuten Vitiges erregearen agindupean. Ekialdeko erromatarren unitateak defentsan Belisario, erromatar jeneral ospetsu eta arrakastatsuaren aginpean zeuden. Erromako hiria 536ko azaroaren 9an Belisariori errenditu zen borrokarik gabe, hilabete aurreko Napoliko setioan suntsipen erraldoiaren ondorioz ikaraturik. Momentuzko errege Ostrogodoa, Teodato, ihes egin zuen, Belisarioren aurka aurreratu ordea. Bere koldarkeriaz haserreturik nobleziak Vitiges errege aukeratu zuen. Azken honek Erromaren aurka aurreratu zen, Italiako bigarren hiria berreskuratu nahian. Erromako setioa bi aurkarien arteko lehen borroka handia izan zen, eta eginkizun erabakigarria izan zuen gerraren ondorengo bilakaeran. 

Kopuruz askoz handiagoa zen etsai bati irabazi ondoren, erromatarrak nagusitu ziren. Narses jeneralak bidalitako errefortzuak iritsi ziren, Belisariok zenbait gotorleku gotiko hartzea eta Po ibaiaren hegoaldeko Italia gehiena kontrolatzea ahalbidetu zutenak jada 539 amaieran. Azkenean, Ravenna bera hartu zuten 540ko maiatzean, eta gerra amaitu zela zirudien. Vitiges preso bidali zuten Konstantinoplara. Hala ere, laster, ostrogodoek, Totila errege berriaren buruzagitzapean, egoera guztiz aldatzea lortu zuten, inperioak Italian zuen posizioa ia kolapsatu zen arte. 546an, Erroma berriro setiatu zuen Totilak, eta, oraingoan, Belisariok ezin izan zuen bere erorketa eragotzi. Handik gutxira, inperialek hiria berriro okupatu zuten, eta Totilak berriro setiatu behar izan zuen 549an. Hiria erori arren, Totilaren garaipena laburra izango zen. Narsesen etorrerak, 551n, amaiera adierazi zien ostrogodoei. Taginaeko guduan, 552an, ostrogodoak suntsituak izan ziren eta Totila hila izan zen. 553an, azken errege ostrogotikoa, Teia, garaitu zuten. Iparraldeko hainbat hirik erresistitzen jarraitu zuten 560ko hamarkada arte, baina botere gotikoa behin betiko hautsita geratu zen.

Gerra gotikoek, eta batez ere setioek, eragin negargarria izan zuten hiriko biztanleengan. Kalkulu baten arabera, populazioa %90 jaitsi zen, eta 550. urtean 30.000 inguru ziren. Jatorrizko 13 akueduktuetatik, bik bakarrik jarraitzen zuten funtzional, eta populatutako eremua %10ekoa zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Maria Urkixo Gardeazabal

**Jose Maria Urkixo Gardeazabal** (Laudio,  - *ib.*, ) arabar politikaria eta kazetaria izan zen.

## Biografia 
Forja y Construcciones Metálicas tailer familiarrean egin zuen bere lehen lan profesionala, 1936ko gerra zibila hasi zenean bertan behera utzi zuena. Elena Espada Antiarekin ezkondu zen, eta hamar seme-alaba izan zituen. Bere bizitzaren zatirik handiena gauza publikoan zerbitzatzen eman zuen, kirol-, kultura-, gizarte- eta politika-izaerako tokiko hainbat jardueratan parte hartuz. Bere katolizismo errotuak izaera erlijiosoko hainbat elkartetan modu aktiboan parte hartzera eta harremanak izatera eraman zuen.

1927an Llodio Kirol Elkartearen sortzaile eta zuzendari izan zen, baita Club Deportivo Villosaren presidente ere, 1940ko hamarkadan, eta txirrindularitza profesionaleko Laudioko Sari Nagusiaren sustatzaile, hamarkada honen amaieran.

Laudiotar Talde Artistikoa zuzendu zuen, antzerki-emanaldietarako, eta haren kide izan zen gaztetatik. Kazetaritzari dagokionez, «La Gaceta del Norte» egunkariko korrespontsala izan zen 1930eko hamarkadaren lehen erdian, eta, ondoren, «El Correo Español» egunkariko korrespontsala izan zen 1950eko hamarkadaren lehen erdian. Era berean, «Pensamiento Alavés»eko aholkularia izan zen 1936 eta 1940 artean. Toki mailan, Vidrierias de Llodio SAk argitaratutako «Ventanal» aldizkariaren zuzendaria izan zen 1961etik 1971ra. Azkenik, Arabako Foru Aldundiko Kultura Kontseiluko kide izan zen.

1940tik 1966ra, Laudiotar Kasinoko presidentea izan zen, baita herriko jaietako Ongintzako Bekadurako (1940-1965) batzorde antolatzaileko presidentea ere. Arabako Foru Aldundiaren ordezkari gisa, Arabako Aurrezki Kutxako kontseilari izan zen bost urtez.

Jose Maria Urkixo Gardeazabal zinegotzi, alkateorde eta alkate-lehendakari gisa aritu zen Udalbatzan, hainbat etapatan. Era berean, Arabako Foru Aldundiko foru diputatu izendatu zuten, eta hainbat alditan aritu zen diputatu. Arabako udalerrien ordezkari gisa, Gorteetako prokuradore izan zen bi legealditan.

Ideologia karlista zuen, eta Laudioko Zirkulu Tradizionalistako buru izan zen, ireki zenetik (1933) Gerra Zibilaren ondorioz itxi zen arte (1936ko uztaila). Elkarte Tradizionalistaren Batzorde Probintzialeko kide izan zen urtearen aurreko urteetan. Hil baino hilabete batzuk lehenago, Xabier Borboi-Parmakoak Zilegitasun Debekatuaren Ordenako zaldunaren domina eman zion Arbonan egindako kongresu karlista batean.

## Erreferentziak
Erariko

**Erariko** (541n hila) denbora labur batez ostrogodoen erregea izan zen, ostrogodoekin konfederazioan zeuden errugiar boteretsuena izateagatik aukeratua. Aukeraketa Ildibaldo, aurreko erregea, konspirazio baten ondoren eman zen; ez dakigu Erariko parte hartu zuen ala ez. Noblezia ostrogodoa aukeraketarekin haserretu bazen ere, ez dakigu zergatik, Erarikoren aukeraketa errekonozitu zuen. Erarikok kontseilu bat deitu zuen ostrogodoak eta bere aliatuak Justiniano enperadorearekin bakeak egiteko konbentzitzeko, ostrogodoen erresuma bizantziarren menpe kokatuz, baina oraindik entitate politiko bezala mantenduz. Ostrogodoek bakearen aurka egin zuten, eta Ildibaldoren iloba Totila errege aukeratu zuten. Handik gutxira Totilaren jarraitzaileek Erariko hil zuten, bost hilabeteko erregealdiaren ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Meg Bateman

'''Vivienne Margaret 'Meg' Bateman'* (Edinburgo, Eskozia, 1959) eskoziar akademikoa, poeta eta ipuin laburren idazlea da. Batez ere Eskoziako gaeleraz idatzitako lanengatik da ezaguna; hala ere, ingelesezko lana ere argitaratu du.

## Hezkuntza eta ibilbidea 
Bateman Edinburgon jaio zen eta hiriko New Town eremuan hazi zen,bertan Mary Erskine-ren nesken eskolara joan zen eta gero Bristol eta Aberdeengo Unibersitateetan ikasi zuen.  Aberdeengo Unibertsitatean Zelta ikasi zuen eta Erdi Aroko Eskoziako gaelerazko poesia erlijiosoan doktoratu zen. Eskoziako gaelera irakatsi zuen Aberdeengo Unibertsitatean 1991 eta 1998 artean, Skye uhartera joan aurretik, Sabhal Mòr Ostaig gaeleraren unibersitatean irakasteko. Eskoziako gaelera ere irakatsi du Edinburgheko Unibertsitatean, eta St. Andrews Unibertsitateko ohorezko irakasle titularra da.

Bateman-en lehen poema bilduma, *Òrain* *Ghaoil* (Maitasun kantak), 1990ean 

2011n, Bateman-ek Eskoziako gaelerazko lehen ipuin laburra argitaratu zuen, *Chanadh* *gun d'chur i às dha* izenekoa, CLÀRek argitaratutako Saorsa ipuin bilduman agertu zen.

*Transparencies* (Gardenkiak) bilduma 2013an argitaratu zuen, eta bai Eskoziako gaelikoz eta bai ingelesez idatzitako poemak izateko argitaratu zuen lehen lana aurkeztu zuen.

Bere poesia gaeliko eskoziarra hainbat antologiatan agertu da, besteak beste, *Other Tongues* (Beste hizkuntzak) 1990eta *Twenty of the Best* (Hogeitik hoberenak) 1990. Gaelikotik ingelesera ere itzuli ditu poemak,  *An Anthology of Scottish Women Poets'' (Eskoziar emakume poetaren antologia)1991 eta The Harp's Cry (Harparen negarra) 1993 lanetarako.

Bateman-ek hogeita hamar liburu ditu *Goodreads-en* (Liburu gomendagarrien zerrenda) 418 kalifikazioekin. Bere libururik ezagunena *These Islands, We Sing: An Anthology of Scottish Islands Poetry.* (Ugarte hauek, kantatzen dugu: Ugarte eskoziar poesiaren antologia).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* BBC Bio - Làrach nam Bàrd
* Meg Bateman Eskoziako Poesia Liburutegian
* https://www.lyrikline.org/de/gedichte/srainnsearan-2457l
Janet May Buchanan

**Janet May Buchanan** (Glasgow, Eskozia, 1866 &#x2013; 1912ko abuztuaren 8a) eskoziar egiptologoa izan zen, eta haren bilketa-ahaleginek Glasgow-ko museoetako egiptoar artefaktuen laurdena osatzen dute, gutxi gorabehera.

## Bizitza 
Janet May Buchanan Glasgow-n jaio zen 1866an, George Buchanan eta Janet Shaw-ren alaba ( Blair jaioa). Buchanan Cheltenham-eko eskola pribatu batean hezi zen. Bere aitaren heriotzagatik, 1906an, dirutza handia jaso zuen oinordetzan, bere interesak lortzeko aukera emanez. Hauen artean egiptologia zegoen. 1912an, Glasgow-ko Kelvingrove Museoan egindako material egiptoarraren lehen erakusketaren komisarioa izan zen. Buchanan erakusketa inauguratu eta hiru aste eskasera auto istripu batean hil bazen ere, sei hilabetez jarraitu zuen, eta astean 10.000 bisitari hartu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roberto González Goyri

**Roberto González Goyri** (Guatemala Hiria, 1924ko azaroaren 20a - Guatemala Hiria, 2007ko azaroaren 13a) margolari, eskultore eta muralista guatemalarra izan zen.

## Biografia 
Hamalau urte zituela, Guatemalako Arte Ederren Akademia Nazionalean sartu zen, eta handik, ikasketak amaitu zituenean, eta gobernuaren beka bati esker, New Yorkeko arte-ikasleen ligan eta New Yorkeko Sculpture Center-en osatu zuen prestakuntza. 1952an itzuli zen Guatemalara, eta han garatu zuen bere lana, eta Guatemalako Arte Plastikoen Eskola Nazionaleko zuzendaria izan zen.

Espainian, Estatu Batuetan, Ekuadorren eta Nikaraguan egin zituen erakusketak, eta bere lanak New Yorkeko MOMAn eta Guatemalako "Carlos Mérida" Arte Modernoko Museo Nazionalean aurkitu zituen. 1958an, Quetzal Ordena eman zioten, eta 1966an, lehen saria irabazi zuen Erdialdeko Amerikako Zientzien eta Letren eta Arte Ederren Lehiaketan, *El espectro de la guerra*.

Bere lan publikoen artean aipagarriak dira Monumento a Tecún Umán murala, Arkeologia eta Etnologia Museoan egindako murala eta Guatemalako Gizarte Segurantzaren Institutu Guatemalarrarena, Hipoteka Kreditua, eta Guatemalako Bankuarena.

## Obrak 
### Horma-irudiak 

Fitxategi:Entrada_IGSS.jpg|link=Archivo:Entrada_IGSS.jpg|IGSSren egoitza

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Argiontzi festa

**Argiontzi festa** (txineraz 元宵节) Txinako jaialdi tradizionala da, eta txinatar ilargi-egutegiko lehen hilabeteko hamabosgarren egunean egiten da. Normalean, otsail-martxo hasieran izaten da egutegi gregorianoan, eta Urteberri ospakizun tradizionalen azken eguna markatzen du. Mendebaldeko Han dinastian jada (K.a. 206 - K.a. 25) garrantzi handiko jai bihurtu zen.

Festa edo jaialdi honetan, haurrak gauez ateratzen dira paperezko argiontziekin eta igarkizunak ebazten dituzte. Antzina, argiontziak oso sinpleak ziren, eta enperadoreak eta nobleek bakarrik zituzten argiontzi apain handiak. Garai modernoetan, argiontziak diseinu eta marrazki konplexu askorekin edertu dira. Adibidez, orain argiontziak animalia itxurekin ere egiten dira. Maiz, argiontziak gorriak izaten dira, zorte ona sinbolizatzeko.

## Ohiturak
Festaren esanahia aldatuz joan da, nahiz eta orain arte mantendu izan den iluntasunaren gaineko zeruko autoritatea oroitaraztea. Argi elektrikoaren etorrerak, duela gutxi, are gehiago eraldatu du argi hori bizitzeko modua. Gaur egun, argiontziak egiteko trebetasuna eta sormena erakusten duen jaia dela esan daiteke. Petardoak eta lehoi dantza (舞獅; *wǔshī*) ere ugaritzen ari dira.

Txinako zenbait eskualdetan, Taiwanen eta Asiako hego-ekialdean, *tangyuan* jateko ohitura dago (hitzez hitz, "bola-zopa"). Arroz likatsuz egindako azkenburukoa da, non arroz-bola batzuk egosiak, frijituak eta salda batean aurkezten diren. Bola horiek nahiko neurri aldakorrekoak dira, eta beteta izan daitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Genovako itsasargia

**Genovako itsasargia** edo **Genovako Linterna**,  eta genoveraz *Lanterna de Zena* edo *A Lanterna*, Italiako Genovako portuan dagoen itsasargi bat da, Liguria eskualdean.

Hiriko ikurretako bat da, eta kirolari dagokionez, bertako Genoa Cricket & Football Club eta UC Sampdoria futbol talde nagusien *Lanternako Derbiari* izen rmaten dio.

1543an eraiki zen eta 76 metroko garaiera du. 1914an automatizatua izan zen.
David Eastham

**David William Eastham** (1963–1988) kanadar idazle eta poeta autista izan zen. Ezin izan zuen hitz egin bizitza osoan, baina 1979an hasi zen idazten ikasten, komunikazio alternatiboa erabiliz. Bere amak, Margaret Easthamek, paper handia egin zuen semeari komunikatzen irakastean, besteak beste, Montessori sistemaren eta komunikazio erraztuaren antzeko medodoen bidez. David Eastham itota hil zen 1988an, 24 urte zituela. 1990ean, bere amak *Silent Words* liburua kaleratu zuen, eta bertan semeari idazten, hitz egiten eta keinu hizkuntza erabiltzen irakasteko erabili zituen teknikak deskribatu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pablo Zelaya Sierra

**Pablo Zelaya Sierra** (Ojojona, 1896ko urriaren 30a – Tegucigalpa, 1933) nazioarteko ospea zuen margolari hondurastarra izan zen. Hondurasko Artearen Sari Nazional gorenak bere izena darama.

## Biografia 
Francisco Morazán departamenduan jaioa, Felipe Zelaya eta Isabel Sierraren semea. Costa Ricako errepublikako Arte Ederren Eskolan ikasi zuen, 1918tik 1919ra bitartean, herrialde hartako Eskola Normalean Marrazketa klasea eskaintzen zuen bitartean.

1920an Madrilera joan zen, eta han ikasi zuen -Hondurasen Espainiako lankidetzaren beka bati esker- San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademian, Manuel Benedito eta Daniel Vázquez Díazen ikaslea zelarik. 1932ra arte egon zen Europan, eta garai hartan ekitaldi hauetan parte hartu zuen:

* Parisko Erakusketa Nazionala, 1922)
* Udazkeneko Aretoa (Paris, 1924)
* Artista Iberikoen Elkartearen erakusketa (Paris, 1925) 
* Independenteen Aretoa (Paris, 1924)
* *Heraldo de Madrid* Aretoa (1930)
* Erakusketa kolektiboa Madrilgo Ateneoan (1932).

"Apuntes con Lápiz" (1932) manifestuaren egilea ere bada, Hondurasko kulturan oinarrizkoa den dokumentua, eta Zelaya Sierra haren sustatzaile nagusietako bat dela esan daiteke. “Baldintza estetikoa nukleo grabitazional gisa” onartuta, Zelaya Sierrak ez zuen arazorik aurkitu errealitate sozialean geratzeko, bai ohituran eta baita historian ere. Bere ikonografia 1932an itxiko da "Anaiak Anaien aurka" lanarekin, une hartan herrialdea definitu zuten hainbeste "barne gerretako" batek sortutako espantu irudiak min handiz islatzen dituena.

36 urte besterik ez zituela, San Felipe Ospitalera eraman zuten, eta garuneko isuri baten ondorioz hil zen.

## Omenaldiak 
* Hondurasko Artearen Sari Nazionalak izena darama bere omenez.
* 1991n, Tegucigalpako Espainiako Kultur Zentroak Hondurasko Arte Plastikoen eta Ikusizkoen II. Antologia eskaini zion “Pablo Zelaya Sierra”ri.
* 2024an, Biltzar Nazionalak "Aberriaren Benemeritua" titulua eman zion.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Martinez, Jose Francisco. ”Literatura hondureña y su proceso generacional.” Ediciones Nueva Universidad, Número 28 de Colección Letras hondureñas. Hondurasko Unibertsitate Nazional Autonomoa, Editorial Universitaria. 1987.

## Kanpo estekak
Wildspitze

**Wildspitze**, Ötztal Alpeetako mendi bat da, Austriako Iparraldeko Tirol eskualdean. 3.770 metroko garaiera du.

1848an Leander Klotz eta bertako baserritar adiskide batek lehenbizikoz igo zuten.
Carlos Zuñiga Figueroa

**Carlos Zúñiga Figueroa** (Tegucigalpa, 1885-1964) Hondurasko margolaria izan zen.

## Biografia 
Carlos Zuñiga Figueroa. Tegucigalpa hirian jaio zen, Hondurasko errepublikan, 1885eko ekainaren 5ean, eta 1964an hil zen. Manuel José Figueroa jauna eta Vicenta Zúñiga andrea senar-emazteen semea zen. Genoveva Vasquezekin ezkondu zen eta harekin ondorengo seme-alabak izan zituen: Carlos Javier Zuniga Vasquez, Oscar Zuniga Vasquez, Marina Zuniga Vasquez, Rodolfo Zuniga Vasquez eta Marta Zuniga.

1951n, Espainiako Enbaxadak gonbidatuta, Kultura Hispanikoaren Institutuak Madrilen deitutako Artearen Lehen Biurteko Iberoamerikarrean parte hartu zuen.

## Bizitza artistikoa 
Zúñiga Figueroak Madrilgo (Espainia) San Fernandoko Errege Akademian ikasi zuen, eta ondoren Litografia eta Argazkilaritza Estudioan ikasi zuen Tegucigalpan, Hondurasen.

"Tipo-Litografía Nacional" delakoaren Zuzendari izendatu zuten zazpi urtez jarraian. Ondoren, politikan sartu zen, eta Hondurasko ministro eta ordezkari izan zen Costa Ricako errepublikan, lau urtez.

1940an, Tiburcio Carias Andino Gobernuko Presidente Doktore eta Jeneralak inauguratu zuen Arte Ederren Eskola Nazionala (Honduras) edo (E.N.B.A.) Comayagüelan, pintura, eskultura, marrazketa, musika eta beste hainbat ikasgai emateko. Horren barruan, Zuñiga maisuak eskolak emango zituen.

## Bazkidetzak 
* "Casino Hondureño"ren kide sortzailea
* Ateneoko kidea.
* Hondurasko Logia Masonikoko kidea.

## Aintzatespenak 
* "**Urrezko Domina**" Tegucigalpako (Honduras) Arte Erakustaldian.
* "**Zilarrezko Domina**" New Yorkeko Munduko Ferian, Ameriketako Estatu Batuetan.
* "**Ohorezko Domina**" San Frantziskoko (Kalifornia, AEB) Arte Erakustaldian.
* "**Hondurasko Arte Plastikoen Antologia**", Carlos Zuñiga Figueroari eskainia, Tegucigalpako Espainiako Kultur Etxeak 2003an.

## Obrak 
* "José Francisco Morazán Quezada jeneralaren gorespena".
* "General Morazán eta General Villaseñor-en baserria", San Josen, Costa Ricako errepublikan.
* "Tiburcio Carias Andino doktore eta jeneralaren erretratua"
* "Manuel Bonilla Antzoki Nazionalaren pintura"
* Hondurasko 120 pintura tipiko
*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sturmer (Essex)

**Sturmer**, Ingalaterrako ekialdeko herri bat da, Essex konderriaren iparraldean. Suffolk konderriarekin muga egiten du.

2011n 492 biztanle zituen.
Anne Cross

**Anne Cross** (Melbourne, 1964ko apirilaren 16a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Graham Crouch

**Graham Crouch** (1948ko urtarrilaren 11 - 2019ko azaroaren 28a) atleta zen. Australia ordezkatu zuen 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marián Mouriño Terrazo

**Maria de los Angeles Mouriño Terrazo**, ezaguna **Marián Mouriño** izenez (Madril, 1975eko maiatzaren 25a) enpresaria da, Galiziako Vigoko Real Club Celtako presidentea.

## Bizitza 
Mexikon bizi den Carlos Mouriño enpresari galiziarraren alaba da. 4 urte zituenean, familia Mexiko Hirira joan zen bizitzera eta 11 urterekin Campechera. 14 urte zituenean, Orlandora (Estatu Batuak) joan zen bigarren hezkuntza ikastera. Enpresak eta Administrazioa ikasi zituen Miamiko Unibertsitatean, eta erakunde berean Marketineko masterra egin zuen gero. Campechera itzuli zen urtebetez eta gero, Espainiara itzulita, Vigora joan zen bizitzera.

### Lan ibilbidea 
2001etik 2004ra Galiziako Comunitel telekomunikazio enpresako finantza arloan lan egin zuen. 2005etik 2009ra Vigoko Real Club Celtako marketin zuzendari lanetan jardun zuen. 2006an bere aita, Carlos Mouriño, sartu zen futbol erakundearen presidentetzan; bi urte beranduago, 2008an, bere neba zaharrena, Juan Camilo Mouriño, hegazkin istripu batean hil zen, Felipe Calderonen exekutiboan Gobernazio ministro zela, Mexikon. Familia aldaketek, eta aitak Vigon gero eta presentzia handiagoa izateak, Marián Mouriño Mexikora bueltatu beharra sortu zuen, neba Karlosekin batera GES enpresa taldeaz arduratzeko; talde hori hainbat sektoretan zabaltzen da, hala nola energia, ostalaritza edo elikagaien produkzio eta banaketa. Izan ere, Lagas gasolindegi taldearen sortzailea eta presidente exekutiboa izan zen (2014-2019), baita Banco Bilbao Vizcaya Argentaria México bankuaren eskualdeko kontseilaria ere (2016-2019).

2009tik 2019ra Juan Camilo Mouriño Fundazioko presidentea ere izan zen, bere neba zenduaren izena daramana.

2023an Galiziako Vigoko Real Club Celtako presidente lanetan hasi zen.

## Bizitza pertsonala 
Carlos Mouriñoren alaba, bi neba izan zituen, Carlos eta Juan Camilo: azken hau Mexikon ministro zela hegazkin istripu batean hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amye Everard Ball

**Amye Everard Ball** (Britainia Handia, XVII. mendea) britainiar asmatzailea izan zen. Ingalaterran patentea lortu zuen lehen emakumea, azafrai-tinturarako.

## Bizitza 
Ez dago Amye Everard Bollen bizitzari buruzko datu askorik. 1637. urtean Ingalaterran azafrai-tindaketa prestatzeko metodoa asmatu eta patentatu zuela baino ez. 

### Emakume baten 1. patentea 
Ingalaterran patentea lortu zuen lehen emakume britainiarra. Elizabeth I.a Ingalaterrakoak lehen patentea eman eta 76 urte eskasera izan zen hori. Amye izan zen historian patente bat lortu zuen lehen emakumea. Jatorrizko patentearen erregistroa Britainiar Liburutegian dago gordeta. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tyromyces chioneus

***Tyromyces chioneus*** *Polyporaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Polyporus candidus*, *Polyporus albellus*, *Bjerkandera chionea*, *Polyporus betulinus var. albellus*, *Leptoporus chioneus*, *Polystictus chioneus*, *Ungularia chionea*, *Leptoporus albellus*, *Leptoporus albellus subsp. chioneus*, *Leptoporus jacksonii*, *Leptoporus lacteus f. albellus*, *Tyromyces albellus*.

## Deskribapena 
**Basidiokarpoa:** Urtekoa, pileatua, bakarrik edo talde txikietan. **Pileoa** erdizirkularretik dimidiatura, freskotan biguna, baina gogorra eta hauskorra lehortzen denean. **Azalera antzua,** zonatu gabea, gaztetan zurixka eta tomentu finarekin, laster horixka eta glabroa eta garatxoduna. **Ertza** kolore berekoa. **Tubuluak** monoestratifikatuak krema kolorekoak edo krema-okre antzeko argiak, luzeran  8-10 mm-koak. **Poroak** zirkularrak edo angeluarrak, 3-4 milimetroko, zurixkak. **Haragia** oinarrian 2 cm arteko lodierakoa, zuria. Usain eta zapore nabarmenik gabea. Espora jalkina zuria.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

## Sasoia eta lekua 
Udan hasten da agertzen, baina batez ere irailean eta urrian. Zuhaitz hostozabalen egur hilean hazten da, usteldura zuria sortzen du.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Honduras, Kolonbia, Dominikar Errepublika, Groenlandia, Islandia, Kanariak, Europa, Errusia, Himalaiako eremua, Mongolia, Hego Korea, Japoniako, Txina, Taiwan, Australia, Zeelanda Berria, Réunion, Hegoafrika, Kongoko Errepublika Demokratikoa, Kenya eta Uganda.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esther Jansma

**Esther Jansma** (Amsterdam, 1958ko abenduaren 24a – Utrecht, 2025eko urtarrilaren 23a) herbeheretar idazle, arkeologo eta irakaslea izan zen.

## Ibilbidea 
Herbehereetako Kultura Ondarearen Agentzian lan egin zuen eta Herbehereetako Dendrokronologia Zentroko zuzendari zientifikoa izan zen. Gainera, 2007an, Utrechteko Unibertsitateko Geozientzien Departamentuko Kuaternarioko  Dendrokronologia eta Paleoekologiako katedradun izendatu zuten hamar urterako. 2006-2012 urteetan, dendrokronologiaren nazioarteko artxibo digitala garatu zuen.

Lehen poesia bilduma, *Stem onder mijn*, 1988an kaleratu zuen. 1990ean *Bloem, steen* liburua argitaratu zuen, non bere sentimenduak islatu zituen, bere lehen alaba jaiotzean hil ostean.

2024ko azaroaren 23an Herbehereetako Lehoiaren Ordenako zaldun izendatu zuten.

## Bizitza pertsonala 
Adam Jansma eta Nel van Lith eskultoreen alaba izan zen. Wiljan van den Akker irakaslearekin ezkonduta zegoen. Bi seme-alaba izan zituen, baina alaba jaiotzean hil zen 1988an, eta semea 1993an, bederatzi hilabete zituela, anomalia kromosomiko baten ondorioz.

Esther Jansma 2025eko urtarrilaren 23an hil zen, 66 urte zituela.

## Sariak 
* 1999: Halewijnprijs
* 1999: VSB Poesia Saria
* 2001: Hugues C. Pernath saria
* 2006: A. Roland Holst-Penning
* 2006: Jan Campert saria
* 2014: C.C.S. Crone saria

## Lanak 
### Norberaren lanak 
### Itzulpenak 
* Mark Strand. *Gedichten eten* (Wiljan van den Akkerrekin batera, 2007)
* Mark Strand. *Bijna onzichtbaar/Almost invisible* (Wiljan van den Akkerrekin batera, 2011)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Martin Crowe

**Martin Crowe** (Ballarat, 1923ko ekainaren 21a - 2011) atleta zen. Australia ordezkatu zuen 1956ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abar (argipena)

**Abar** terminoak honako adierak izan ditzake:

Euskaraz:

* **Abarra** zuhaitz baten **adarra** da, bereziki egur gisa erabiltzen dena.
* **Abarra** izan daiteke hondakina edo balio gutxiko gauza, eta honekin lotuta dago:
** **Eta abar** esamoldea, ***Et cetera*** termino latinoaren parekidea.

Bestelakoak:
* **Abar (erregina)**, Kuxeko erresumako nubiar erregina bat.
* **Abar hizkuntza** (Kamerungoa).
* **San Mamés de Abar**, Burgosko herri bat.
Catatumboko erasoak (2025)

**Catatumboko erasoak 2025ean** urtarrilaren 16an eman ziren. Borrokak piztu ziren FARC Kolonbiako Indar Armatu Iraultzaileen adar disidente baten eta ELN Nazioa Askatzeko Armadaren artean Kolonbiako Catatumbo eskualdean. Horien ondorioz, 80 pertsona baino gehiago hil ziren. Horiek horrela, «barne asaldurako egoera» ezarri zen herrialdean. ELN gerrilla erakunde matxinoa, narkotrafikatzailea eta ezker muturreko terrorista kolonbiarra da. Kolonbian eta Venezuelan jarduten du.

## Aurrekariak 
Catatumbo eskualdean (Santanderreko iparraldean) talde armatuen arteko etengabeko indarkeria-aldia izan da XX. mendeaz geroztik. 2016an, Kolonbiako gobernuaren eta Kolonbiako Indar Armatu Iraultzaileak-Herriaren Armadaren (FARC-EP) arteko bake-akordioa egin zen, Kolonbiako gatazkari amaiera emateko. Hala ere, hainbat gerrillarik ez zuten akordioa onartu eta beste batzuek armei heldu zieten talde armatuak osatuz. Horietako bat ELN da. Kolonbiako gobernuaren eta ELNren arteko bake-elkarrizketak garatu ziren, eta behin baino gehiagotan hautsi ziren ELNren ekintza terroristen ondorioz.

Catatumbon narkotrafikatzaileak eta gerrilariak ere badaude, hala nola Los Pelusos (ELNrekin gerran 2018tik) eta Golkoko Klana. 

ELNko talde gerrillariak hainbat hamarkadatan ukatu egin du narkotrafikoarekin lotutako jarduerekin finantzatzen dela, baina gobernuak 2014an jakitera eman zuen informazioaren arabera, gerrillari talde hau Los Rastrojos talde kriminalarekin lotzen duten dokumentu eta mezu elektronikoak daude, gaur egun desagertuta daudenak, non azken hauek ELNri droga kargamentuak finantzatzea proposatzen zioten herrialdearen Mendebaldeak (zehazki, herrialdeko departamenduetan).

## Erasoak 
Erasoak ELNk egin zituen FARC-EPren disidentzietako Frente 33 taldearen aurka; azken hauek FARCen disidenteak dira eta ez zituzten armak utzi bake akordioaren ostean.

Indarkeriak, gainera, desplazatuak eragin zituen. OCHA (Office for the Coordination of Humanitarian Affairs) gai Humanitarioak Koordinatzeko Nazio Batuen Bulegoak eman zuen datua urtarrilaren 20an: 16az geroztik gutxienez 18.359 pertsonak alde egin behar izan dute eskualde horretatik, eta behin-behineko aterpeetara eta hoteletara jo dute. Venezuelarekin muga egiten du Catatumbok, eta, «nazioartearen babes bila», hara desplazatu ziren 1.000 lagun inguru, OCHAk ohar batean zehaztu zuenez. Muga egiten duelako ez ezik, eskualde hori estrategikoa da koka landarearen sail handiak dituelako.

OCHAren arabera azken egunetan bi aldeen artean izandako borroketan, zibilei eta komunitateetako liderrei ere egin zieten eraso, eta, gainera, zibilak bahitu zituzten, etxebizitzak okupatu, eta osasun laguntzari murrizketak ezarri. Kolonbiako iturri ofizialek ziotenez, hogei pertsona zauritu ziren, eta litekeena zen hildako gehiago egotea.

## Ondorioak 
Kolonbiako Armada Nazionaleko 5.000 soldadu baino gehiago hedatu ziren eskualde osoan, eta Ocaña eta Tibuko komunitateetan lekualdatutako pertsonei 10 tona elikagai eta higiene-kit bidaltzeko prestatu ziren. Helikopteroetan dozenaka pertsona eta animalia erreskatatu eta ebakuatu zituzten era bai.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Varium et mutabile semper femina

***Varium te mutabile semper femina*** Virgilioren Eneidatik ateratzen den latinezko aipua da.  Emakumeen aurkako aurreiritzi hau iradokitzen duten esaldi honen hainbat aldaera dauden, eta euskarara «emakumea beti da gauza aldakor eta mudakorra» bezala itzul daiteke. Euskaraz argitaraturik dagoen itzulpen bakarrean, Santiago Onaindiak «Emakumea beti duzu aldakor ta itzul-errez» itzuli zuen bertso famatu hau.

## Jatorria eta aldaerak 
Latinezko gramatika klasikoan, Virgilioren Eneidatik ateratzen den esaldia aipatzen da predikatu neutro bat (*varium te mutabile*) eta subjektu femenino bat (*femina*) konbinatzearen adibide gisa. Horrek esan nahi du «emakumea *gauza* aldakorra da», eta ez «emakumea aldakorra da». Isidoro Sevillakoak idatzi zuen «Nam varium et mutabile testimonium semper femina producit» ("Emakume batek ekoizten duen testigantza beti da aldakorra eta mudakorra"). Joost van den Vondel poeta neerlandarrak esaldi klasikoa "Emakumea beti txolina eta aldakorra da" bezala itzuli zuen. Ben Hoogland poetak ondorengo bertsoarekin egin zion agiraka erantzun zuen: «Zer frobatu nahiko zenuke halako garrasiarekin?».

Giuseppe Verdiren *Rigoletto* operan, Francesco Maria Piaveren libretoak honela dio: *La donna è mobile, cual piuma al vento, muta de accento — e di pensiero* ("Emakumea aldakorra da, luma bat haizetara bezala, mudatzen ditu bere hitzak eta pentsamenduak").

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abraham Berge

**Abraham Theodr Berge** (Lyngdal, 1851ko abuztuaren 20a – Tønsberg, 1936ko uztailaren 10a) norvegiar irakasle eta politikaria izan zen, Norvegiako lehen ministroa 193tik 1924ra.

Irakasle eta funtzionarioa izan zen. Vanseko eskolan irakatsi zuen eta herri honetako sheriffa izan zen 1904 eta 1908 artean. 1908tik 1924ra Vestfold konderriko gobernadorea izan zen.

Alderdi Liberaleko kide izan zen, ondoren Alderdi Sozialdemokrata Liberalekoa eta geroago zentro-eskuineko liberaletakoa.

Karrera politikoa udal mailan hasi zuen eta 1882an Farsundeko alkate izendatu zuten. 1891n eserleku bat lortu zuen Norvegiako parlamentuan. Kultura eta Finantza ministroa izan zen, eta hamar urtez politikatik erretiratu ondoren, Finantza ministro izatera itzuli zen.

1923an bihurtu zen lehen ministro, Otto Bahr Halvorsen hil ondoren, eta hurrengo urtean utzi zuen kargua, hauteskundeak galdu ondoren. 1926an gobernuak banku bat erreskatatzeari buruzko informazioa ezkutatzeagatik auzipetu zuten eta 1927an absolbitu egin zuten.
Abar erregina

**Abar**, **Abale**, **Abiru** edo **Ibaru** Antzinako Egiptoko XXV. dinastiako eta Kuxeko Erresumako erregina nubiarra izan zen.  Sudanen eta Egipton aurkitutako estela idatzi batzuengatik da ezaguna. Horietan agertzen da Alara erregearen iloba zela, Piankhi erregearekin ezkondu zela (haren 4 emazteetako bat izan zen),  eta Taharqa faraoiaren ama izan zela ere bai.

Zenbait estela dira egungo Sudanen kokatua Abar aipatzen dutenak (Kawan, Gebel Barkalen eta Amonen  Sanam tenpluan). Idazkun horiek dira Kuxeko Erresumako erreginen botere nabarmenaren adierazpenak antzinakoenak. 

Denbora luzez egon zen Taharqa semearengandik bananduta, eta berriro elkartu zirenean poz handia izan zen, jada Egiptoko faraoi bihurtua zelako. Hau erreferentzia sinboliko bat izan liteke Isis jainkosa egiptoarra eta bere seme Horus bereizi eta elkartu baitziren mitoan, antzeko zirkunstantzietan. Teoria alternatibo bat da ama-semeak bereiztea tradizioa zela Kuxeko kulturan. eta baita Al-Kurruko KU53 piramidean.  Bi tokiak Nubian daude, Sudanen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Akyeampong, Emmanuel Kwaku; Gates, Henry Louis. *Dictionary of African Biography* (en anglès). 6. Oxford: Oxford University Press, 2012. .
* Dodson, Aidan; Hilton, Dyan. *The Complete Royal Families of Ancient Egypt* (en anglès). Thames & Hudson, 2004. .
* Dunham, Dows; Laming Macadam, M. F. «Names and Relationships of the Royal Family of Napata». *The Journal of Egyptian Archaeology*, 35, 1949, pàg. 139-149.
* Grajetski, Wolfram. *Ancient Egyptian Queens: a hieroglyphic dictionary* (en anglès). Londres: Golden House Publications, 2005. .

## Kanpo estekak
Rafael Alberto Arrieta

**Rafael Alberto Arrieta** idazle, poeta eta literatur kritikari argentinarra izan zen. Modernismotik jasotako bere estiloak XX. mende amaierako idazle eskandinaviarren poesiarekiko kutsua du. Bere bertsoek gehiegikeriarik gabeko lerro garbia jarraitzen dute, hitz iradokitzaileekin eta ohiko metrikarekin, batez ere eguneroko bizimodua islatuz. Prosazko hainbat lan, saiakera literarioak eta glosak ere idatzi zituen.

## Obrak 
### Poesia 
* 1910: *Alma y momento*
* 1912: *El espejo de mar fuente*
* 1917: *Las noches de oro*
* 1921: *Fugacidad*
* 1923: *Estío serrano*
* 1947: *El tiempo cautivo*

### Prosa 
* 1923: *Las hermanas tutelares*
* 1926: *Ariel corpóreo*
* 1928: *El encantamiento de las sombras*
* 1933: *Bibliópolis*
* 1935: *La ciudad del bosque*
* 1939: *Florencio Balcarce*
* 1941: *Don Gregorio Beéche y los bibliógrafos americanistas de Chile y del Plata*
* 1944: *Centuria porteña*
* 1948: *La literatura argentina y sus vínculos con España*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gai Humanitarioak Koordinatzeko Bulegoa

[thumb|250px|OCHAren egoitza [Jerusalemen.]]

**Gai Humanitarioak Koordinatzeko Bulegoa** (), ezagunago **OCHA** siglekin, Nazio Batuen Erakundeko Idazkaritzaren dependentzia da. 1991ko abenduan sortu zen, Nazio Batuen Batzar Nagusiaren 46/182 Ebazpenaren bidez. Ebazpenaren helburua da Nazio Batuen Erakundeak larrialdi konplexuei eta hondamendi naturalei ematen dien erantzuna hobetzea; nolabait, 1972tik zegoen Hondamendien Erantzunak Koordinatzeko Nazio Batuen Bulegoa ordezkatzen zuen.

OCHA berrantolaketaren emaitza izan zen 1998an, bulego zaharra hondamendi handiagoetan fokalizatzeko. OCHAren mandatua zabaldu egin zen erantzun humanitarioen koordinazioa, garapen politikoa eta laguntza humanitarioagatiko jarduera humanitarioei laguntza emateko.

OCHAko langileak 1.000 pertsona baino gehiago dira, egoitza nagusietan banatuta: New York (AEB) eta Geneva (Suitza), 7 eskualde-bulego, 24 landa-bulego Afrikan, Latinoamerikan eta Kariben, Europan, Ekialde Ertainean eta Asian. 2008an bere aurrekontua 170 milioi dolar estatubatuar ingurukoa izan zen, gehienak NBEko estatu kideetatik eta emaileetatik etorriak. OCHA Gai Humanitarioak Koordinatzeko eta Larrialdiei Erantzuteko idazkariordeak zuzentzen du, gaur egun, 2024tik, Thomas Fletcher britainiarra.
[thumb|left|[Thomas Fletcher.]]
Gai humanitarioei buruzko informazio zuzena zabaltzeko, OCHAk helburu osagarriak dituzten bi albiste-zentro sortu ditu: IRIN (*The New Humanitarian*) eta ReliefWeb.

OCHAk 2016ko Munduko Goi Bilera Humanitarioa antolatu zuen Istanbulen, Turkian. Behatzaile bat da Nazio Batuen Garapen Taldean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nazio Batuen Erakundea
* Gizaldeko laguntza

## Kanpo estekak 
* :OCHAren webgune ofiziala.
* :*The New Humanitarian* webgunea.
* :Reliefweb.
Hodei Muñoz Gabiña

**Hodei Muñoz Gabiña** (Luiaondo, 2006ko abuztuaren 1a) arabar txirrindularia da, Ziklo-krosean eta errepidean aritzen dena.

Ziklo-krosean nabarmendu da, 2023an bigarren eta 2024an txapeldun izan da junior mailako Espainiako Ziklo-kros Txapelketan.

Errepidean 2024ko junior mailako Espainiako Txirrindularitza Kopa irabazi du.

## Palmaresa 
### Errepidean
**2024**
* Espainiako Txirrindularitza Kopa (junior)
* Urkiola Igoera
* Udaberri Saria
* Muskizko Udalaren Sari Nagusia
* 4. Bizkaiko Itzulian, Puntukako sailkapena eta etapa 1

### Ziklo-krosean
**2023-24**
* 2. Espainiako Ziklo-kros Txapelketan (junior)
**2024-25**
* 20px Espainiako Ziklo-kros Txapelketa (junior)
* 2. Euskal Herriko Ziklo-kros Txapelketan
* 3. Amurrioko Ziklo-krosean
* 8. Espainiako Ziklo-kros Txapelketan (23 urtez azpikoa)

## Taldeak
* Alimco-Campagnolo: (2023-2024)
* Soudal Quick-Step Devo Team: (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Hodei Muñoz Gabiña - *FirstCycling.com*
Biruta Delle

**Biruta Delle**, jaiotzez **Priekule**, (Riga, 1944ko urtarrilaren 17a – *ibidem*, 2025eko urtarrilaren 24a) letoniar margolaria izan zen, batez ere paisaiengatik eta erretratuengatik ezaguna.

## Bizitza 
Biruta Priekule 1944ko urtarrilaren 17an jaio zen Rigan, familia langile batean. Jānis Kampars filosofoarekin ezkonduta zegoen.

Rigako 2. eskolan Auseklis Baušķenieksen eta Ansis Stundaren eskutik ikasten ari zela, artearekiko interesa piztu zitzaion. 1964tik 1967ra Letoniako Arte Akademian ikasketak egin zituen, non bere irakasle garrantzitsuenetako bat Konrāds Ubāns izan zen. 1967az geroztik, erakusketetan parte hartu zuen eta bakarkako erakusketak egin zituen Kuldīgan, Jūrmalan, Rigan, Mazirben, Cēsisen, Tukumsen, Smiltenen eta beste hiri batzuetan. 1975ean Letoniako Artisten Batasuneko kide egin zen. 

Delle 2025eko urtarrilean hil zen, 81 urte zituela. 

## Artea 
Biruta Dellek olio-teknika landu zuen, paisaiak, erretratuak eta konposizio figuratiboak margotuz. Bere margolan gehienak zikloka bildu zituen. Erretratuetan pertsona zehatz batzuek irudikatu zituen, ezaugarri indibidualak azpimarratuz, baina xehetasunek, keinuek eta izenek nolabaiteko orokortze bat adierazten dute. 

## Lan hautatuak 
* *Prometeo* (1971)
* *Gordiar korapiloa* (1973)
* *Autorretratua* (2012)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kontxi Erro

**Kontxi Erro Jauregi** (Lesaka, Nafarroa, 1951) andereño aitzindarietako bat izan zen Bidasoko ikastolak sortu zituen mugimenduan.
[thumb|[Karlos Santiago eta Kontxi Erro txirringazale eta mendizaleak.]]
Irakasle erretiratua da orain, Lesakako Tantirumairu ikastolan eta hamaika frontetan aritua. Ikastolan pedagogia berriak eta bertsolaritza integratzeko sustatzaile nagusietako bat izan da. Gainera euskararen erabilera sustatzeko Euskal Herrian Euskaraz taldearen sortzaileetako bat izan zen, Txillardegirekin batera, eta nazioarteko kooperazioan ere aritu zen Askapenaren bidez, Guatemalan lau hilabete eman zituen hango bakea sinatu baino lehen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Andereño (ikastolak)
* Elbira Zipitria
* Miren Egaña Goya
* Miren Koruko Gonzalez Galarraga
* Karlos Santiago

## Kanpo estekak 
* «Bortzirietako 70eko eta 80ko hamarkadako euskararen biziberritzeaz dokumentala» *EITB*
*
Fabienne Audéoud

**Fabienne Audéoud** (Besançon, 1968) frantziar artista plastikoa eta musikaria da.

## Biographie 
1991n, Fabienne Audéoud Parisko Merkataritza Eskolan matrikulatu zen. 1993 eta 1994an, konposizioa ikasi zuen Simon Bainbridgerekin, Londresko Guildhall School of Music and Drama-n. Ondoren, 1996tik 1998ra, arte plasikoak ikasi zituen Londresko Goldsmiths Unibertsitatean. A cappella ahots-emanaldietan lan egin zuen, eta bat-bateko musikariekin kolaboratu.

Hamar bat urtez bizi izan zen Londresen. 2000tik, Fabienne Audéoudek John Russell artista ingelesarekin kolaboratzen du, BANK taldearen kide sortzailea bera. Besteak beste, 2019an, Nizako Villa d'Arsonen *Tainted Love Club Edit* izeneko erakusketa kolektibo batean, Russellekin egindako poster batzuk aurkeztu zituen. 

Diziplina anitzeko praktika artistikoa garatzen du, musika, pintura, performancea, idazketa, bideoa eta dantza integratuz. 

2012an, Montrouge Aretoan parte hartu zuen.

## Albumak 
* *Read my lips*, Believe / Colonial Groove,  2009
* *Sont-ils?*, dokumentaleko musika, Believe / Colonial Groove, 2011
* *Playing the Piano*, 5 CD, Believe / Colonial Groove, 2011
* *F.CK me*, Believe / Colonial Groove, 2011
* *Les suffragettes,* filmaren soinu-banda originala, Believe / Colonial Groove, 2012
* *Praying for north korea in cork*, Believe, 2014

## Erakusketak 
* *Pourquoi les femmes aiment-elles l’enfer ?*, heterospektiba John Russellekin, Le Confort Moderne, Poitiers, 2005
* *Vous qui entrez ici, abandonnez tout espoir*, Renaud Bézyrekin, La Générale, Sèvres, 2009
* *Oysters and Goats*, Komplot, Brusela, 2011
* *Black Mariah*, Cork, 2014
* *No To Crucifixion*s, Karst, Plymouth, 2014
* *Le Bien*, La Salle de bains, Lyon, 2016
* Musée Sainte-Croix, Poitiers, 2017
* *Le magasin de pulls. Un opéra de genre*, Komplot, Brusela, 4 rue Pierre Semard, Sète, Arto-o-Rama, Marsella, 2021

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muffy Calder

**Dame Muffy Calder** (jaiotzez **Thomas**; 1958ko maiatzaren 21a) Kanadan jaiotako britainiar informatikaria da, Zientzia eta Ingeniaritzako Elkargoko zuzendariordea eta burua, eta Glasgowko Unibertsitateko Metodo formaletako irakaslea. 2012tik 2015era, Eskoziako Gobernuko Aholkulari Zientifiko Nagusia izan zen.

## Biografia 
Calder Muffy Thomas 1958ko maiatzaren 21ean jaio zen Shawinigan-en, Quebec-en, Kanada-n, Carmen eta Lois (Hallen) van Thomasentzat. Informatikan lizentziatu zen Stirling-eko Unibertsitatean, eta zientzia konputazionaleko  doktoregoa egin zuen St Andrews-eko Unibertsitatean 1987an, Roy Dyckhoff-en gainbegiradapean. Thomas abizenarekin asko argitaratu zuen 1998an David Calder-ekin ezkondu aurretik.

Glasgow-ko Unibertsitatean lan egin du 1988az geroztik, eta Zientzia eta Ingeniaritza Eskolako Ikerketa dekanoa izan zen 2012ra arte. 2012ko martxoaren 1ean Eskoziako Gobernuko Aholkulari Zientifiko Nagusia bilakatu zen. Orain arte, Erresuma Batuko Informatikako Ikerketa Batzordeko lehendakaria izan da Calder, eta British Computer Society Academy of Computing Research Komiteko lehendakaria. 2015ean, Zientzia eta Ingeniaritzako Fakultateko zuzendari-ordea eta burua izendatu zuten. 2015ean Ingeniaritza eta Zientzia Fisikoen Ikerketa Kontseiluko kide izendatu zuten.

## Ikerketa 
Calder-ek honela laburbiltzen ditu bere ikerketa-interesak: "Modelizazio matematikoa eta arrazoiketa automatizatua sistema konkurrente eta komunikatzaileentzat". Calder-ek eragin handiko ikuspegi orokorra argitaratu zuen ezaugarrien elkarreraginaren arazoari buruz, Google Scholar-en 300 aipamen baino gehiagorekin. Bere ikerketak sare biokimikoetan informatika metodoak aplikatzera eta bioinformatikako zelula-seinaleztapenera hedatu dira, eta horrek hainbat lan ekarri ditu.

## Sariak eta aitortza 
Calder Britainiar Inperioko Ordena (OBE) izendatu zuten 2011ko Urte Berriko Ohoreetan, informatikarako zerbitzuengatik, eta Dame Commander of the Order of the Order of the British Empire [Britaniar Inperioko Ordenaren Komandante Dama) (DBE) 2020ko Urtebetetze Ohoreetan, ikerketarako eta hezkuntzarako zerbitzuengatik.

Edinburgoko Royal Society-ko  (2000), British Computer Society-ko (2002), Ingeniari Elektrikoen Erakundeko (2002) eta Ingeniaritzako Akademia Errealeko (2013) bekak ditu.

2024ko ekainean, Calder St Andrews-ko Unibertsitateak DSc *honoris causa* bat eman zion, komunitate zientifiko zabalari egindako ekarpenengatik eta egindako zerbitzuengatik.

Calder Eskoziako eragin handieneko 21. emakume gisa zerrendatu zuen, 2012,  *The Herald* egunkariak.

## Erreferentziak
Romy Alizée

**Romy Alizée** (Frantzia, 1989) frantziar argazkilari, aktore, zuzendari eta sexu-langilea da.

## Ibilbidea 
Romy Alizéek aktore-prestakuntza bat hasi zuen 2010ean, Parisen.

Argazkilaritzaren bidez, iruditeria erotikoa ezagutu zuen, batez ere Gilles Berqueterena.

Aldi berean, modelo erotiko bihurtu zen, besteak beste, Ren Hang eta Richard Kern argazkilarientzat posatu zuen, baina jarrera estereotipatuekin eta gizonezkoen begirada zerbitzatzeaz nazkatuta, argazkilari eta zuzendari bihurtzea erabaki zuen pixkanaka. 

Autorretratua da nagusi bere obran. 

2015ean Émilie Jouvet, 2018an Erika Lust, Shu Lea Cheang eta Poppy Sanchez zuzendarientzat performancea egin zuen.

*Gaze S* obrarekin, bere lana performancera hedatu zuen, Marianne Chargois artista eta sexu-langilearekin batera idatzia eta taularatua.

## Argazki-lana 
Hans Lucas Estudioko kidea, hainbat erakusketa egin zituen, eta bere argazkiak obretan argitaratu zituen.

## Zuzendaria 
* *2021: Romy & Laure et le Mystère du Plug Enchanté*, Laure Giappiconirekin batera zuzendua (publikoaren saria Courts mais trash jaialdian)
* 2021: *FIST*
* *Romy & Laure et le Secret de l’Homme Meuble*, Laure Giappiconirekin batera zuzendua (publikoaren saria Fesseseko film-jaialdian eta Pantingo Côté Court jaialdian)

## Aktorea 
* 2021: *Les Démons de Dorothy*, Alexis Langlois
* 2021: Fou de *Bassan*, Yann Gonzalez
* 2021: AUF WIEDERSEHEN, Mansfield. TYA Nicolas Medy
* 2021 : *Sourdingue*, Victor Boulenger

## Posizio-hartzeak 
Bere burua *queer* eta feministatzat du. Honela definitzen du porno feminismoa: «Pornografia apur bat, emakumeen sexualitatea lehen planora ekartzen duena, emakumeen orgasmoak argitara ateratzen dituena. Eta pantailan ikusten ez dena ere interesatzen zaiona: lan-baldintzak, soldatak, aktoreei, aktoreei ematen zaien arreta».

2018ko azaroan, Interneteko plataformek biluztasuna kontrolatzearen aurka agertu zen. Haren arabera, plataformek egiten duten zentsura legeak zigortzen duena baino askoz harago doa, eta «totalitarismo kultural maltzurra» proposatzen du, esplizituki pisua emakumeen gorputzaren gainean jartzen duen arau bat betetzera bideratuta dagoena. France Inter irrati-katean eman zuen argitara, Sonia Devillersek aurkeztutako ''L'Instant M* saioan.

## Bibliografia 
* Romy Alizée, Furie, Paris, Maria Inc., 2018
* *Hold-Up 21'', éditions Anne Carrière, 2023 (kolektiboa) 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak