open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Larry Trask

**Robert Lawrence "Larry" Trask** (New York, 1944ko azaroaren 10a - Brighton, 2004ko martxoaren 27a) euskal hizkuntzalari estatubatuarra izan zen.

## Biografia 
Hasieran kimika ikasi bazuen ere, *Peace Corps* agentzian izan ondoren hizkuntzalaritzari ekin zion. Londresko Unibertsitatean doktoretza lortu ondoren, Erresuma Batuko zenbait unibertsitatetan irakasle bilakatu eta katedraduna Sussexko Unibertsitatean.

Hizkuntzalaritza historikoa eta euskal hizkuntzalaritza landu zituen eta euskarazko hiztegi etimologikoa osatzen ari zela albo-esklerosi amiotrofikoak hil zuen.

Leverhulme Fellowship saria lortu zuen.

## Lanak 
* *A dictionary of grammatical terms in linguistics* (1993)
* *Language change* (1994)
* *Language: The basics* (1995)
* *A dictionary of phonetics and phonology* (1996)
* *Historical Linguistics* (1996), 
* *The History of Basque* (1997)
* *The Penguin Guide to Punctuation* (1997)
* ''A student's dictionary of language and linguistics* (1997)
* *Key concepts in language and linguistics* (1999)
* *Introducing Linguistics* (Bill Mayblinekin batera) (2000)
* *The dictionary of historical and comparative linguistics* (2000)
* *The Penguin dictionary of English grammar* (2000).
* *The Penguin Dictionary of English Grammar* (2000), 
* *Time Depth in Historical Linguistics* (2000), 
* *Mind the Gaffe* (2001), 
* *How to Write Effective Emails* (2005), 
* *Etymological Dictionary of Basque'' (2008)

## Erreferentziak
Romain Laulhé

**Romain Laulhé**, okzitaniera arautuan **Laulhèr** (Baiona, 1985eko martxoaren 31 -) Lapurdiko surflari profesionala da. 2006an munduko junior edo gazte txapelduna izan zen.

## Biografia 
Milafrangan bizi da baina zenbait iturritan angeluartzat joa da, Anglet Surf Clubeko kidea delako seguruen.

## Palmaresa 
* 2009: 2.a Frantses estatuko txapelketan.
* 2008: 1.a Vendée Surf Pron, La Sauzaie (Vendée, Frantzia), (WQS 4 izar).
* 2006: 1.a World Championship Junior-en, Australia.
* 2005: 3.a Europako ASPko Junior mailan.
* 2003: 9.a Munduko Junior txapelketan (Hegoafrikan).
* 2001: 4.a Munduko Junior txapelketan (Australian).

## 2008 denboraldia 
### WQS 
* 82.a amaitu zuen 6675 punturekin.
* 9.a geratu zen Europako ASPko WQSen.
* Probetako bat irabazi zuen: Vendée Surf Pro, La Sauzaie (Vendée, Frantzia), (WQS 4 izar).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Bere webgunea.
*  Euskonews Gazteko *Surfa Ipar Euskal Herria* artikuluan aipatua. Egilea: Ximun Kurutxet, Kanboko Xalbador Kolegiokoa.
*  Laulhé eitb.eus.en.
*  Laulhé Angelun ospatutako konpetizio batean.
*  Laulhé Euskal Herriko VI Surf Biltzarrean. V. edizioan lapurtarrak irabazi zuen.
This Is War

**This Is War** 30 Seconds to Mars musika taldearen diska.

## Taldekideak 
* Jared Leto
* Shannon Leto
* Tomo Miličević

## Abestiak 
# "Escape" — 2:24
# "Night of the Hunter" — 5:41
# "Kings and Queens" — 5:48
# "This Is War" — 5:27
# "100 Suns" — 1:58
# "Hurricane" — 6:12
# "Closer to the Edge" — 4:34
# "Vox Populi" — 5:43
# "Search and Destroy" — 5:39
# "Alibi" — 6:00
# "Stranger in a Strange Land" — 6:54
# "L490" — 4:26

## Ikus, gainera 
* 30 Seconds to Mars

## Kanpo estekak 
*  Taldearen webgunea.
Caroline Sarran

**Caroline Sarran** (Baiona 1984ko abenduaren 24a -) Lapurdiko emakumezko surflari profesional bat da. Zenbait urtez Europako txapelduna izan da, bai 18 urtetik beherakoetan bai ASP mailan.

Egun Cap Bertonen bizi da, Jean-Sébastien Estienne bikotekide eta surflari profesionalarekin; lehenago Angelun bizi zen, Anglet Surf Clubeko kidea da eta angeluartzat jo ohi da.

## Biografia 
Marc bere aita estatuko txapelduna izan zen; bera eta bere anaiak Europako snowboardaren aitzindarien artean daude, bestalde. Hori dela eta Caroline alabak surfa, snowboarda eta [skate]]a oso txikitatik deskubritu zituen, surfa sei urterekin. Angeluko Zaldunen hondartza izan zen bere kutuna garai horietan eta txikienekin oso lan txukuna egiten duen Bidarteko surf klubean eman zuen izena. 12 urterekin estatuko txapelduna izan zen.

Kirolean karrera egin lezakeela hasi zen ikusten eta behin Batxilergoa amaituta hasi zen profesional gisa. Emmanuelle Joly eta Marie-Pierre Abgrallekin bere progresioa oso azkarra izan zen zirkuituan eta bere konpromiso eta indarrak inpresio handia ematen zuten.

Behin baino gehiagotan zirkuituko onenak (Layne Beachley, Keala Kennelly, Rochelle Ballard) gainditu zituen eta "arriskutsu" ospea hartu zuen.
2003 eta 2004an oso emaitza onak izan eta gero 2006an WCT zirkuitura pasatzeko hautagaien artean egon zen; hiru postu baino ez zitzaizkion falta izan.

2004an Fiji eta Angeluko konpetizioetan bosgarren postua lortu zuen, *wildcard* edo konbidapena erdietsi eta gero.

2005ean Europako ASPko beste txapelketa bat irabazi eta gero 2006ko denboraldia oso ondo hasi zen eta harrezkero 2007an emakumezkoen munduko elitean aritzeko eskubidea ziurtatu zuen. 2008 eta 2009an WQSn aritu da.

## Palmaresa 
* 1998tik 2002ra: 5 aldiz erreskadan frantses estatuko eta Europako txapelduna 18 urtetik beherako kategorian.
* 2004 eta 2005ean Europako ASPko txapelduna.

### WCT 
* 2007ko ASPko World Tour: 16.a; WQSra jaitsi behar du (WQSko bere 23. postua ez da nahikoa WCTn mantentzeko).

### WQS 
* 2009 25.a
* 2008: 37.a
* 2007: 23.a
* 2006: 7.a; 2007ko WCTra sartzen da.
* 2005: 10.a
* 2004:
* 2003: 18.a

## Istripua Angelun 
Urtero Angelun *Surf de nuit* ("gaueko surfa") saio bat antolatzen da udan. 2009ko abuztuaren 14an ospatutakoan **Sarranek** kolpe bat izan zuen uretan eta arrisku larrian egon zen.

## Ikus, gainera 
* Emmanuelle Joly

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Bere bloga.
*  Elkarrizketa.
Mixel Thikoipe

**Mixel Thikoipe** (Amendüze, Nafarroa Beherea, 1948ko urriaren 18a - 2017ko uztailaren 18a, Nafarroa Beherea) euskal idazle eta musikaria izan zen.

## Biografia 
Amikuzeko Amendüze herrian jaioa, Domintxainen bizi izan zen, Zuberoako Pettarrean.

Lur Berri kooperatiban lan egin zuen. Sindikalista, euskaltzale, animatzaile eta kantaria izan da, lehen Xorrotxak taldean eta gaur egun Pil Pil taldean.

## Lanak 
* *Hotz bero* (Maiatz argitaletxea, 2007)
* *Gorrail Azeria* (Maiatz argitaletxea, 2008). *Roman de Renart* frantsesezko Erdi Aroko lanaren egokitzapena.
* *Jin bezala* (Maiatz argitaletxea)

*Hotz bero* eta *Jin bezala* liburuetan **Thikoipe** jaio zen Amikuze eskualdearen bizitzaren isla jasotzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mixel Thikoiperen oroimenezko weborria
Gateway Arch

**Gateway Arch** (euskaraz: 'Arku Pasabidea'), halaber **Gateway to the West** (Mendebalderako Pasabidea) gisa ezagutua, St. Louis (Missouri) hiriko irudi ikoniko bat da, eta Jefferson National Expansion Memorial delakoaren barrenean dago. 192 metroko garaiera eta oinarrian 192 metroko zabalera duen arku erraldoi bat da, Eero Saarinen arkitektoak eta Hannskarl Bandel egitura-ingeniariak 1947an diseinatua. Estatu Batuen mendebaldea eta ekialdea elkartzen dituen "ate" () gisako sinbolo-izaera dauka, eta Estatu Batuetako monumenturik altuena da.

Arkuaren eraikuntza-lanei 1963ko otsailaren 12an ekin zitzaien, eta 1965eko urriaren 28an burutu zen. Monumentu hau 1967ko uztailaren 10ean ireki zitzaion jendeari.

Arkuaren barrualdea hutsa da, eta hutsune horretan igogailu-sistema guztiz berezi bat dauka, bisitariak garraiatzen dituena goiko aldean dagoen behatoki bateraino. Halaber, arkuaren barrenean larrialdietarako bi eskailera daude, haietako bakoitza 1076 eskailera-mailakoa.

Image:JNEM Observation deck.jpg|Arkuaren goiko aldean dagoen behatokia.
Image:St Louis Missouri skyline over arch.jpg|Gateway Arch-en erraldoitasuna agerian uzten duen ikuspegia .
Image:St Louis Gateway Arch 1916.jpg|Arkuaren beste ikuspegi bat.

## Kanpo estekak
Alexandre Baudrimont

**Alexandre Edouard Baudrimont** (Compiègne, 1806ko maiatzaren 7a - Bordele, 1880ko urtarrilaren 24a) kimikari, hizkuntzalari eta etnografo frantziarra izan zen.

Hizkuntzalaritza eta etnografia arloan euskara eta euskaldunak ikasi zituen, erromintxelan aditua izanik. Kimika arloan XIX. mendearen erdialdean Na3P prestatu zuen sodio urtua eta kloruro fosforikoa batuz.

## Lanak 
* ''Dictionnaire de l'industrie manufacturière, commerciale et agricole* (1837, Paris)
* *Recherches anatomiques et physiologiques sur le développement du fœtus: et en particulier sur l'évolution embryonnaire des oiseaux et des batraciens* (Martin Saint-Angekin batera.) (1846)
* *Histoire des Basques ou Escualdunais primitifs, restaurée d'après la langue, les caractères ethnologiques et les mœurs des Basques actuels* (1854, Paris)
* *Vocabulaire de la langue des Bohémiens habitant les Pays Basque Français'' (1862, Bordele)

## Erreferentziak
Genichi Taguchi

**Genichi Taguchi** (田口玄一 ''Taguchi Gen'ichi'') (Takamachi, Niigata, Japonia, 1924ko urtarrilaren 1 &ndash; 2012ko ekainaren 2a) ingeniari eta estatistikari bat izan zen, kalitatearen kudeaketan egindako ekarpenengatik ezaguna. Aldi berean, Taguchi metodoak, besteak beste saiakuntza-diseinua barnehartzen duen metodo estatistikoen bilduma bat, garatu izana zor zaio.

## Bizitza 
Kimono-industria zabala zuen Takamachi hirian jaioa, ehun-ingeniaritza ikasi zuen bere familiaren kimono-lantegian lan egin asmoz, 1942 urtea aldera estatistikarekiko interesa piztu eta Motosaburo Masuyama estatistikariaren gidaritzapean metodo estatistikoak ikasi zituen. 1948-1950 urteetan Japoniako Estatistika Matematikorako Institutuan lan egin zuen eta bertan penizilinaren ekoizpenaren inguruko ikerketak egiteagatik irabazi zuen ospea. Ondoren, enpresa probatuetan aritu zen lanean, Taguchi metodoak deritzenak garatuz. Egindako lanarengatik Deming saria irabazi eta 1965 Aoyama Gakuin Unibertsitatean irakasle lanetan hasi zen eta bertan iraun zuen 17 urtez. 1980ko hamarkadarako bere izena ezaguna zen Estatu Batuetan eta bertara joan zen bere metodoen berri ematera. Bere bizitzan zehar egindako lanarengatik, kalitatearen inguruko sari asko jaso zituen.

## Erreferentziak
Motosaburo Masuyama

estatistikari bat izan zen, ezaguna Japonian inferentzia estatistikoa eta estatistikaren metodo matematikoak bultzatzeagatik. 1947 urtean Asahi saria jaso zuen eta Deming saria 1951 urtean. 1971 urteko talidomidaren biktimengatiko epaiketan, Japonian bertan, talidomidaren efektu kaltegarriak egiaztatu zituen estatistikoki.
Michel Morvan

**Michel Morvan** (Paris, Frantzia, 1948ko ekainaren 20a -) frantziar hizkuntzalaria da. Komunitate zientifikoaren adostasun zabalari aurka eginez euskararen jatorritzat Eurasiako aitzinindoeuropar makrofamilia bat proposatzen duelako da ezaguna.

## Biografia 
Germanista, Parisko Unibertsitatean, Nanterre eta Sorbonan hain zuzen ere, hizkuntzalaritza eta fonetikan doktoretza lortu ondoren, euskararen jatorria ikasteari ekin zion.

1992an Bordeleko Unibertsitatean euskal gaiak ikasi ondoren, 1996an *Les origines linguistiques du basque* argitaratu zuen. CNRS erakundearen UMR 5478 taldeko kidea, *Fontes Linguae Vasconum*, *Euskera*, *Bulletin du Musée Basque*, *Lapurdum* eta hainbat aldizkaritan artikuluak idatzi ditu. 2008an bere hiztegi etimologikoa idaztean, euskara kaukasoar hizkuntzen familiakoa zela esan zuen, aitzineuskara Eurasiako aitzinindoeuropar makrofamilian kokatuta. Horrela, euskararen antzinako historiari buruzko aditurik handienen artean (Koldo Mitxelena, Joseba Lakarra, Larry Trask, Ricardo Gómez...) onarpenik handiena duen hizkuntza bakartuaren teoriaren aurka egiten du; bai eta onarpen handirik ez duen John Bengtsonen dene-kaukasoar teoriaren aurka ere.

Morvanen ustetan, gainerako hizkuntzak ez bezala, euskara bere historian, egonkorra izan da oso, eta Eurasiako beste lekuetan topatutako hainbat erro mantendu ditu. Hala, Eurasiako aitzinindoeuropar makrofamilia proposatzen du, kaukasoar hizkuntzak eta hizkuntza drabidikoak ere makrofamilia horretan bilduta. Hona hemen berak proposaturiko adibide batzuk:
* *behi* eta *behor* proto-euskara **beh-* arrotik datoz, «eme animalia» esan nahi duena, buruxaskiz *behé* «eme animalia» esan nahi duen bezala.
* Euskaraz erabiltzen den zenbaki sistema, hogei zenbakian oinarritua, aitzinkaukasoarra da. Komunitate zientifikoan nagusi den teoriak, aldiz, euskarak zelta hizkuntzetatik hartu zuela dio.
* *hagin*a ipar-ekialdeko Kaukason mintzatzen den hunzibez *xagin* ere bada.
* *bizar* kaukasieraz *bisal* "bizar" da eta drabidikoez *misal* da, "bibote" esan nahi duena. Era berean, *ile* drabidikoaz *ile* da.
* Europa osoan ardo hitza **wain* arrotik dator. Euskarazko *ardan-*ek berriz, beste arro du, ziur asko drabidikoa.
* Eurasiako iparraldean *eme* eta *ar*ra adierazteko ia hitz berak erabiltzen dituzte, turkiar eta mongoliar hizkuntzetan *eme*/*ar* eta nivkhez *ar* esaten dituzte.
* Siberiako zenbait herrien mitologia eta kosmogonia ikasi ondoren euskal Erensuge Erenkyl dragoi jakutiarraren parekoa zela esan zuen.

## Lanak 
* *Les origines linguistiques du basque*, Bordele: Presses Universitaires de Bordeaux, 1996 
* Les noms de montagnes du Pays basque, *Lapurdum*, IV, Bayonne, 1999, pp.&nbsp;167–190.
* *Noms de lieux du Pays basque et de Gascogne*, Paris: Christine Bonneton, 2004.
* *Dictionnaire étymologique basque*, Internet/Lexilogos, 2022.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aitzineuskara
Anne-Sophie Lapix

**Anne-Sophie Lapix** (Donibane Lohizune, 1972ko apirilaren 29a - ) kazetari lapurtarra da.

## Hastapenak 
Sorterriko San Tomas Akinokoa lizeoan C Batxilergoa egin zuen.

Unibertsitate mailan Bordeleko ''Institut d'études politiques* eta Parisko CFJko diplomak ditu; azken honetatik, non telebistako espezializazioa egin zuen, 1996an atera zen. Hor LCI katean berarekin arituko ziren Nathalie Renoux, Pascale Winkel eta Karine de Ménonville ikaskide izan zituen.

Urte horietan zehar bere lehen kazetaritza esperientziak izan zituen Sud Ouest egunkarian (1995eko udan) eta Xanpaina-Ardenako France 3 telebista katean (1996ko udan).

## Ibilbide profesionala 
* 1996-1999: Bloomberg Televisionen kazetari-aurkezle.
* 1999-2001: LCI etengabeko informazio-katean kazetari-aurkezle.
* 2001-2002: Cinestar 1 eta 2 TPS satelite bidezko telebista enpresaren *Sortie en salle* saioaren aurkezle.
* 2004-2005: LCIn *Le Grand Journal* albistegiaren aurkezle.
* 2005-2006: *Zone interdite* saioaren aurkezle M6n.
* 2006ko urtarriletik aurrera *Le 12:50* kate bereko astelehenetik ostiralerako eguerdiko albistegi berriaren aurkezlea bihurtzen da.
* 2006ko maiatzean TF1ek iragarri zuen Claire Chazalen laguntzaile gisa fitxatu zuela asteburuetako albistegietarako, Laurence Ferrariren ordez eta kate berean *Sept à huit* saioa ere aurkeztuko zuela Harry Roselmackekin. M6rekin zituen kontratuak direla eta iraila arte ez zen hasi TF1en; bere lehen albistegia 2007ko urtarrilaren 5ekoa izan zen.
* 2008ko ekainean TF1 utzi eta Canal+ taldera joan zen beste behin Laurence Ferrariren ordez aritzeko, kasu honetan *Dimanche +* saioaren ardura hartzeko.

## Jakingarriak 
* 2006ko Baionako bestetako hasieran hiriko giltzak botatzeko ohorea izan zuen Jules-Édouard Moustic eta Éric Baylerekin batera.
* Bere bizitza pribatuaz diskretua izan da; bi seme-alabaren ama eta 2007ko otsailean dibortziatu egin zen.
* Frantzian *sex-symbol'' delakoen artean dago; behin baino gehiagotan 100 emakume ustez sexyen artean kokatu du FHM aldizkariak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sandrine Mendiburu
* Laurence Ostolaza

## Kanpo loturak 
*  Lapix linternaute.comen.
Brachiopoda

thumb|240px|*Spiriferina rostrata*
**Brachiopoda** (latinez, *Brachi*, besoa eta *podos*, oina) animalia filum itsastar bat dira. Gaur egun 300 bat espezie bizi dira filum honen barruan eta dirudienez 16.000 bat espezie desagertu daude.

Ez da nahastu behar izen antzekoa duen Branchipoda animalia taldearekin.

## Erreferentziak 
Brusca, R.C. & Brusca, G.J. 1990. Invertebrates. Sinauer Associates, Sunderland.

## Kanpo estekak 
* UC-Berkeley Museu de Paleontologia
* Palaeos Brachiopoda
* BrachNet
* Información de Kansas Geological Survey
* site de R. Filippi
Andres Poza

**Andres Poza Igartza** (Lendoñobeiti, Urduña,  - Madril, 1595eko urriaren 18a), **Poza Lizentziatua** bezala ezaguna, euskal jakintsu, hizkuntzalari eta legelaria izan zen.

## Biografia 
Gaztea zela, familiarekin Anberesera joan zen. Aita 1535tik aurrera Anberesen bizi zen judu kristautua izan zen. Bederatzi urte eman zituen Lovainako Unibertsitatean eta, gero, armadan sartu eta Luis de Requesens gobernadorearentzat lan egin zuen: Maastrichten matxinaturiko konpainiekin negoziatu zuen, Gilen Orangekoaren aldeko matxino batzuk atxilotu zituen, Bergen op Zoom, Breda eta Brabanteko kostaldean matxinoen ondareak konfiskatu zituen, eta abar. Bertan Jerónimo de Roda historialaria ezagutu zuen. Handik Espainiara joan eta 1570ean Salamancako Unibertsitatean zuzenbidea-titulua lortu zuen. Etxera itzuli eta 1583an Bilbon bizi zen, non legelari, Jaurerriaren abokatu eta udal zinegotzia izan zen. 1580ko ekainaren 24an Antonia Olaeta laudioarra ezkondu zuen. Bikoteak, gutxienez, bost seme alaba izan zituen, tartean Juan Bautista de Poza jesuita. Bilbon eta Donostian Kosmografia irakatsi zuen (1563an bertoko Nautika Eskolan katedraduna zen).

Jenio txarrekoa, Flandrian militarra zena hilketa-epaia jasan zuen, zientifiko zehatza eta poliglota ere izan zen. Frantses, aleman, latin, italiera, ingeles, nederlandera eta euskaraz aritzeaz gain, hizkuntzalaritza, matematikak, astronomia eta nabigazioa landu zituen.

Euskoiberismoren zalea, Eugen Coșeriuk bere lanak aztertu ditu. Bilbon bere izena daraman kale bat dago.

## Kalea 
* Poza Lizentziatuaren kalea, Bilbo

## Lanak 
* *Memorial del Licenciado Andrés de Poza solicitando una plaza de asiento en las Indias*, 1584.
* *Hydrografía la más curiosa que hasta aquí ha salido a luz, en que demás de un derrotero general, se enseña la navegación por altura y derrota, y la del Este Oeste: con la graduación de los puertos y la na­vegación al Colayo por cinco vías diferentes…*, Bilbo: Matías Marés, 1585
* *De la Antigua lengua, poblaciones y comarcas de las Españas en que, de paso, se tocan algunas cosas de la Cantabria. Compuesto por el Licenciado Andrés de Poza, natural de la ciudad de Orduña y abogado en el muy noble y leal Señorío de Vizcaya. Dirigido a don Diego de Avendaño y Gamboa, señor de las casas de Urquijo y Olaso, y de la villa de Villareal y sus valles, y ballestero mayor del Rey nuestro Señor* Bilbo: Matías Marés, 1587. Bertan Europako hizkuntzalaritzaren lehendabiziko erromantze hizkuntzen zerrendaren bat dago, Giulio Cesare Scaligerorena baino aurrekoa dena. Hau Bilbon argitaratutako lehendabiziko liburua izan zen
* *Ad Pragmaticas de Toro et Tordesillas, sive De nobilitate et propietate*, 1589. Bertan bizkaitar guztion kaparetasun unibertsala defendatu zuen, Juan García Valladolideko Errege Auzitegi eta Chancilleriako fiskalaren aurka.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal apologistak

## Kanpo estekak 
* :*Andrés de Poza, el primer germanista vasco y su estancia en Brabante*.
Pierre Teilhard de Chardin

**Pierre Teilhard de Chardin** ( Orcines, Puy-de-Dôme, 1881ko maiatzaren 1a - New York, 1955ko apirilaren 10a) paleontologo, filosofo eta jesulagun frantziarra izan zen.

Eboluzioaren teoriari buruz idatzi zuen eta Ekoteologiaren inspiratzailea izan da besteak beste.

## Lanak 
* *Le Phénomène Humain* (1955)
* *Le Groupe Zoologique Humain* (1956)
* *Le Milieu Divin* (1957)
* ''L'Avenir de l'Homme* (1959)
* *L'Energie Humaine* (1962)
* *L'Activation de l'Energie* (1963)
* *Je M'Explique* (1966)
* *Correspondence / Pierre Teilhard de Chardin, Maurice Blondel*.

## Erreferentziak 
* Mary and Ellen Lukas, *Teilhard* (Doubleday, 1977)
* Robert Speaight, *The Life of Teilhard de Chardin* (Harper and Row, 1967)
* Dietrich von Hildebrand, *Teilhard de Chardin: A False Prophet* (Franciscan Herald Press 1970).
* Dietrich von Hildebrand, *Trojan Horse in the City of God*
* Dietrich von Hildebrand, *Devastated Vineyard*
* David H. Lane, *The Phenomenon of Teilhard: Prophet for a New Age* (Mercer University Press)
* Henri de Lubac, SJ, *The Religion of Teilhard de Chardin* (Image Books 1968)
* Henri de Lubac, SJ, *The Faith of Teilhard de Chardin* (Burnes and Oates 1965)
* Henri de Lubac, SJ, *The Eternal Feminine: A Study of the Text of Teilhard de Chardin* (Collins 1971)
* Henri de Lubac, SJ, *Teilhard Explained* (Paulist Press 1968)
* Christopher Mooney, SJ, *Teilhard de Chardin and the Mystery of Christ* (Image Books, 1968)
* Robert Faricy, SJ, *Teilhard de Chardin's Theology of Christian in the World* (Sheed and Ward 1968)
* George A. Maloney, SJ, *The Cosmic Christ: From Paul to Teilhard* (Sheed and Ward 1968)
* Robert Faricy, SJ, *Teilhard de Chardin's Theology of Christian in the World* (Sheed and Ward 1968)
* Robert Faricy, SJ, *The Spirituality of Teilhard de Chardin* (Collins 1981, Harper & Row 1981)
* Robert Faricy, SJ and Lucy Rooney SND, *Praying with Teilhard de Chardin*(Queenship 1996)
* Ursula King, *The Spirit of Fire: The Life and Vision of Teilhard de Chardin'' (Orbis Books, 1996)
* Robert J. O'Connell, SJ, ''Teilhard's Vision of the Past: The Making of a Method*, (Fordham University Press, 1982)
* Amir Aczel, *The Jesuit and the Skull: Teilhard de Chardin, Evolution and the Search for Peking Man* (Riverhead Hardcover, 2007)
* Claude Cuenot, *Science and Faith in Teilhard de Chardin* (Garstone Press, 1967)
* Andre Dupleix, *15 Days of Prayer with Teilhard de Chardin* (New City Press, 2008)
* Noel Keith Roberts, *From Piltdown Man to Point Omega: the evolutionary theory of Teilhard de Chardin'' (New York: Peter Lang 2000)

## Kanpo estekak 
* Regunta Yesurathnam (1972), Pierre Teilhard de Chardin's concept of man and its relevance for a Christian interpretation of man in India.http://en.wikipedia.org/wiki/Yesuratnam
* Catholic church *monitum* (warning) in 1962, on the writings of Teilhard de Chardin
* Teilhard and the Piltdown hoax – from May 1981 *Antiquity* refuting S J Gould's conjecture in ''The Panda's Thumb'' that Teilhard was involved in the Piltdown hoax
Sandrine Mendiburu

**Sandrine Mendiburu** (Baiona, 1972ko urriaren 15a - ) emakumezko golfari profesional ohi lapurtarra da, 2001ean erretiratua.

Donibane Lohizunen bizi izan da.

## Hastapenak 
* 3 urte besterik ez zituenean hasi zen golfean, Donibane Lohizuneko Xantakoko golf zelaian; Lacoste familiarena den zelai honetan aita kadia zen eta ama idazkaria.
* 12 urterekin bere adineko frantses estatuko txapelketa irabazi zuen eta hiru urtez titulua erdietsi zuen.
* 15 urterekin *Orange Bowl* torneoa irabazi zuen AEBetan; titulu hori lortzeko AEBetakoa ez zen lehena eta bakarra 49 urteetan.
* Urte bi beranduago AEBetako Junior edo gazte txapelketa irabazi zuen, honetan ere AEBetakoa ez zen lehena.
* 1989an, oraindik amateurra zenean Biarrizko Openean hirugarren geratu zen.
* Urte berean Cécilia Mourgue d'Algue, Sophie Louapre, Delphine Bourson, Caroline Bourtayre eta Valérie Pamardekin bera kide zen estatuko taldeak Europako txapelketa lortu zuen.

## Karrera profesionala 
Bere garaian profesionala izan zen Philippe aitaren laguntza zuela profesional bihurtu zen 1991ean. 18 urte besterik ez zituen.

Hurrengo urtean *Ladies European Tour* Europako zirkuituan *Rockie of the year* ("urteko hasiberria") izendatu zuten. Hamargarren amaitu zuen.

Profesional urteetan lortutako garaipenak:
* 1994an Portugaleko *Costa Azul* Opena.
* 1998an Malaysiako Opena.
* 1999an Alemaniako *Hannover Expo 2000* Opena eta Irlandako Donegalekoa. Urte horretako frantses estatuko lehena izan zen.

1999an bertan lortu zuen urteko posturik onena (8.a) eta 2001ean karrera profesionalari amaiera eman zion, Hugo semea izan zuenean.

## Jakingarriak 
* Donibane Lohizuneko San Tomas Akinokoa lizeoan ikasi zuen. Bertan Anne-Sophie Lapix eta Laurence Ostolaza telebista aurkezleak ere ibili ziren ikasle.
* *Évian* ur mineralaren publizitatearen irudia da eta Evian Masters konpetizioan parte hartzeaz gain Canal+ taldeko kateetan kirol esataria da.
* Azken datu honetan zerikusia du Franck Riboudekin ezkondu izanak; Riboud Danone taldeko burua da eta 2008an frantses estatuan hoberen ordaindutako enpresako koadroa zen: 4,3 milioi €.
* Bere aita Arrangoitzeko golf zelaiko zuzendari lanetan dabil eta bera laguntzen; kontu honetan ere Riboudekiko harremanak ematen du zeresana: enpresaburu dirudunaren kontrako bilkurak egin ziren 2001ean, bai zelaian bertan bai duten etxearen aurrean; luxuzko turismoaren eta espekulazioaren kontra Ipar Euskal Herrian burutu diren kanpainetan kokatu behar dira eta kasu honetan gehitu behar zaio Danone taldean suertatu ziren langileen kanporaketak.
* 2003an Nuni *golfwear* arropa marka sortu zuen **Mendiburuk**; *Never up, never in* golf mundutik datorren esaldiaren akronimoa da eta bereziki Japonian arrakasta handia izan du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Anne-Sophie Lapix
* Laurence Ostolaza

## Kanpo loturak 
*    Arrangoitzeko golfeko webgunea.
*    Mendiburu Nuni arropa markaren webgunea.
Laurence Ostolaza

**Laurence Ostolaza** (Baiona, 1967ko maiatzaren 27a -) emakumezko kazetari lapurtarra da, batez ere telebista munduan aritu dena. Donibane Lohizunen bizi da.

## Ikasketak 
Donibane Lohizuneko San Tomas Akinokoa lizeoan ikasi zuen. Bertan Anne-Sophie Lapix eta Sandrine Mendiburu ibili ziren ikasle.

A2 Batxilerra 1986an amaitu eta gero Bordelera jo zuen Letra ikasketak egitera.

## Ibilbide profesionala 
Hedabideen mundura hurbildu zen: Sud Radio, Sud Ouest, Akitaniako France 3.

1990eko hamarkadaren erdialdetik TV5 zein France 2 telebistetan eguerdi nahiz gaueko albistegietako aurkezle lanak egin zituen. Denbora batez Antoine Cormeryrekin batera aritu zen aipatu bigarren telebista katean.

Osasun arloan espezializatua, 2006tik France 2n William Leymergiek gidatzen duen *Télématin* saioan osasunari buruzko atalaren ardura du.

## Euskal Herrian 
* **Ostolaza** 2008ko udal hauteskundeetan kontseilari atera zen bere herrian. Michèle Alliot-Marie burua zuen eta Peiuko Duhart berriro auzapez bihurtu zuen zerrendako kidea izan zen.
* Marie Etxegoien argazkilari donapaleutarrak nabaritzeko moduko Ipar Euskal Herriko zortzi andrazkoren artean sartu zuen lohizundarra.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sandrine Mendiburu
* Anne-Sophie Lapix

## Kanpo loturak 
*  *Femmes du Pays Basque, esquisse* liburuaren bloga.
Yolŋu Matha

**Yolŋu Matha** Australiako Iparraldeko Arnhem lurraldeko yolngu (Yolŋu) herri aborigenaren hizkuntzak izendatzeko erabiltzen den termino orokorra da (yolŋu = jendea, matha = hizkuntza).

Yolŋu matha izenpean, hamaika hizkuntza, dialekto eta klan aldaerak biltzen dira.

## Hiztegiak eta baliabideak 
Badira yolŋu hizkuntzen hainbat hiztegi. Beulah Lowe-ren hiztegiaren aldaera bat eskuragarri dago jabetza publikoaren lizentziapean pdf formatuan, bai eta hainbat gramatika ere .

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ten canoes - Yolŋu hizkuntzetako Ganalbiŋu aldaeran eginiko filma

## Kanpo estekak 
*  Aboriginal Resource and Development Services (ARDS)
*  Charles Darwin University, Darwin, Yolŋu hizkuntzetako ikastaroa
*  ARDS Rhombuy Dhäwu: English-Yolngu Matha hiztegia online
*  Trudgen, Richard, *Why Warriors Lie Down & Die*, ARDS, Darwin, 2000.
*  Yolngu Matha hizkuntzen ahozko grabazioak
*  Radio National story
Sepalo

[thumb|*[Ludwigia|Ludwigia octovalvis* lorea]]
**Sepaloak** (latinez *sepalon* euskaraz *banandu* + petaloa) kalizaren zati bat dira. Sarritan berdea eta hostokara dira.

Lore arruntak lau eraztun zentrokidez osatuta daude: kanpoan sepaloak, hau da, lorea inguratzen duen hosto-itxurako organo berdeak; barnean, berriz, petaloak; lorezilak, hots, sexu-organo arrak, eta karpeloak edo sexu-organo emeak.

* **Asepalo**: sepalorik gabeko lorea zein landarea.
* **Dialisepalo**: lore eta landareez, sepalo askez eratutako kaliza duena.
* **Gamosepalo**: lore eta landareez mintzatuz, elkarri erantsitako sepalo konkreszentez eraturiko kaliza duena.

## Kanpo estekak 
* Zientzia.net
Xíriga

asturierazko hizkera da, Llanes eta Ribeseyako *tejero*ek (teilagileek) mintzatua.

## Historia 
Teilagileak buztina edo adreilua egiten zituzten langile etorkinak ziren, normalean pobreak eta bere jaioterritik urrun zeudenak. Noizbehinka ikuskatzaileek erabiliak, artisau bidaiari hauek XVIII. mendean *xíriga* sortu zuten elkarri nagusien aurrean aske mintzatzeko. Gehienak analfabetoak zirenez, ez zuten inoiz *xíriga* idatzi eta teilagileak desagertu ahala desagertu zen bere mintzaera. Hala ere, gaur egun bere senide edo oinordekoek oraindik erabiltzen dute. Xiriga desagertzear dagoen arren, zenbait herritar hizkeraren transmisio lanak egin nahian dabil Asturiasen.

## Adibideak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Olaetxe, J. Mallea. "The Basques in the Mexican Regions: 16th - 20th Centuries." *Basque Studies Program Newsletter* 51. zbk. (1995).
* celtiberia.net: La xíriga
* Xíriga hiztegia
* Muñoz Valle, Emilio "La xíriga". *Boletín del Real Instituto de Estudios Asturianos* 76. zbk. (1972).
* Muñoz Valle, Emilio "La xíriga como lenguaje secreto en la Segunda Guerra Mundial". *Boletín del Real Instituto de Estudios Asturianos* 99. zbk. (1980).
Pantoja

**Pantoja** izan daiteke:
## Hizkuntzalaritza 
* Pantoja, Kantabriako gremio-hizkera;

## Toponimia 
* Pantoja, Espainiako udalerria;
* Pantoja, Mexikoko udalerria;
* Pantoja, Dominikar Errepublikako Los Alcarrizos udalerriko barrutia;
* Cerro Pantoja, Argentina eta Txile arteko sumendia;

## Pertsonaiak 
* Diego de Pantoja (1571-1618), apaiz espainiarra;
* Isabel Pantoja (1956-), abeslari espainiarra;
* Francisco Pantoja (1973-), borrokalari mexikarra;
* Juan Pantoja de la Cruz (1553-1608), margolari espainiarra;
* Medardo Pantoja (1906-), margolari argentinarra;
* Orlando Pantoja (1933-1967), militar kubatarra;
Zurtoin

thumb
Botanikan, **zurtoin**a eskuarki ubarroien ardatza da, hostoei, loreei eta fruituei eusten dien organoa da. Haren funtzio nagusia fotosintesia sustrai eta orrien artean garraiatzea da. Sustraietatik bereizten da, gorringoak eta hostoak dituzten korapiloengatik, eta geotropismo negatiboa dutelako, hau da, grabitate-indarraren aurka hazten direlako.

## Zurtoinaren atalak 
* Lepoa: sustraiaren hasieran dago.

* Korapiloak: zurtoinean zehar agertzen diren nodulu txikiak dira, hostoen sorrera adierazten dituztenak.

* Korapiloarteak: elkarren segidako bi korapiloren arteko espazioak dira.

* Besapea: adarraren edo orriaren arteko lotura-puntu zehatza da.

* Apize begetatiboa: zurtoinaren muturrean dago, etengabe bereizten ari den zelula meristematikoen multzoa da, eta hosto kumulu batek babesten du, gorringo terminala deritzona. Bertatik sortuko da lorea eta fruitua.

* Gorringoak: besapeetan agertzen diren kimu txikiak dira, adar berri baten jaiotza adierazten dutenak.

## Funtzioak 
Hostoei eusten dien oinplanoaren ardatza da: horrek egokiro antolatzen ditu, eguzki-erradiazio kopuru handiena hartzeko. Ugaltzeko unean, zurtoinak loreei eta fruituei ere eusten dir. Espezie askotan, zurtoina ura gordetzeko eta fotosintesia egiteko organoetako bat da, batez ere ugalketa-etapa baino lehen. Hala ere, haren funtzio nagusia ura sustraien eta hostoen artean garraiatzea da. Metro askoko altuera izan dezake: ezagutzen den zurtoinik luzeena 185 metrokoa da, *Calamus* *Manan* palmondoa.

## Hazkunde eta simetriaren norabidea 
Zurtoina zoruaren gainean bertikalki hazten denean, landare tentea dela esaten da. Kasu horretan, adarrak ardatz nagusiaren inguruan oso azkar garatzen dira eta adar bakoitza horizontalki hazten da.Aldiz, zurtoin nagusia horizontalki hazten denean, plagiotropoa deitzen da.

## Zurtoin motak 
Zurtoinak beren sendotasunaren, iraupenaren eta bizi diren bitartekoaren arabera sailkatzen dira.

Sendotasunen arabera:

* Zurkarak: zuhaitz eta zuhaitzetan ohikoak dira.
* Erdizurkarak: lore edo lehia-landaretan tipikoak dira.
* Belarkarak: barazki eta landare basatien ohikoa.

Iraupenaren arabera:

* Urtekoak: urtebeteko bizitza duten landareak.
* Bi urtean behin: bi urteko bizitza duten landareak.
* Iraunkorrak: zuhaitzei eta zuhaixka handiei dagokie.

Bizi diren ingurunearen arabera:

* Aireko zurtoinak.
* Lurpeko zurtoinak.
* Uretako zurtoinak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enbor (argipena)

**Enbor** hitzak esanahi zenbait ditu:

* Botanikan, **enborra**, zuhaitzaren zurtoin sendoa;
* gorputz-enborra, gizakiaren eta animalia askoren gorputz-atal zentrala;
* Geometrian, **enborra**, kono, piramide eta prismetan, oinarriaren eta harekiko paralelo den ebakidura lauaren arteko solidoa.
* Enbor folk musika taldea (1979-1980)
Pantoja (hizkera)

***Pantoja*** Kantabrian dagoen Trasmiera eskualdeko harginen gremio-hizkera izan zen. Hizkera honetan euskarak eragin handia izan zuen.

## Jatorria 
Markinako harginek Gaztela aldean askotan Trasmierakoekin batera lan egin zutenez bere hitz eta esamolde asko eman zizkieten. Hiztak ez ziren bakarrik hargintzan erabiltzen direnak baizik eta egoera sozial guztietan erabilitakoak. Hala ere, kantabriarrek nola edo hala jatorrizko euskarazko hitzak moldatu zituzten bereganatu zituztenean. Handik eskualdeko beste herritarrek ikasi zituzten baina ez zuen eragin sakonik izan bertoko montañeran. Egun, harginak desagertuak direnez, bere hizkera ere ia desagertuta dago eta hizkuntzalari batzuk baino ez dute berreskuratu.

## Gremio-hizkerak 
Iberiar penintsulan harginek beste gremio-hizkerak ere bazituzten, Asturiaskoek *xíriga* edo Pontevedrakoek *fala dos arxinas* erabiltzen zituzten. Beste gremioek ere bereak izan zituzten: galdaragileek, adibidez, *gacería* Segovian, *barallete* Galizian edo *bron* Asturiasen zituzten.

## Bibliografia 
* García Lomas, Adriano. *"El lenguaje popular de la Cantabria montañesa"*. Editorial de Librería Estudio, Santander, 1999. 
* Campuzano Ruiz, Enrique. *"Cantabria. Pas y Miera. Trasmiera. Patrimonio Artístico Religioso"*, 2002. 
* Sojo y Lomba, Fermín. *"La pantoja"*

## Kanpo estekak
Hizkera

**Hizkera**, **hizkuntza aldaera** edo **lektoa** hizkuntza baten forma berezia da, pertsona edo giza talde batek erabili ohi duena edo egoera jakin batean erabiltzen dena. Hizkerak dira, besteak beste, dialektoak, hizkuntza-erregistroak, jargoiak eta argotak.

## Hizkeren sailkapena 
### *Dia*-motako sailkapena 
XX. mendeko erdialdean Leiv Flydal eta Eugenio Coseriu hizkuntzalariek egun arlo akademikoan maiz erabiltzen den hizkeren sailkapen sistematikoa egin zuten. Hori multzo handitan sailkatzen zituzten hizkuntza aldaerak, aldaera nagusitzen den esparrua irizpidetzat hartzen duena eta grezieratik datorren *dia-* aurrizkia, euskaraz *zehar*, erabiliz sailak izendatzeko:
* **aldaera diatopikoak** edo dialektoak, non lurralde batean zabaldutako hizkerak barnehartzen diren (adibidez, gipuzkera).;
* **aldaera diastratikoak**, non gizarte talde edo klase baten baitan erabiltzen diren hizkerak barnehartzen diren (adibidez, gazteen hizkera);
* **aldaera diafasikoak**, gaiaren, bitartekoaren, partehartzaileen eta komunikazio-asmoaren araberako hizkerak (adibidez, administrazioko hizkuntza-aldaera). Horietan soilik komunikazio-bitartekoaren araberakoak diren hizkerak **aldaera diamesikoak** dira.

### Beste hizkera-izen batzuk 
*Jargoia* gremio edo arlo tekniko batean erabilitako hizkera da gehienetan. Condillac filosofoak 1782an "Zientzia bakoitzak bere hizkuntza behar du bere ideiak dituelako" esan zuen. *Argot* hitza, bere aldetik, gutxietsi edo baztertutako gizarte-taldeen hizkera izendatzeko erabili izan da askotan. *Slang* delakoa ingelesezko hizkera informala edo lagunartekoa da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Sonneveld, H, Loenning, K: (1994): Introducing terminology, in Terminology, p.1-6
* Wright, S.E.; Budin, G.: (1997): Handbook of Terminology Management, Volume 1, Basic Aspects of Terminology Management, Amsterdam, Philadelphia, John Benjamins 370 pp.

## Ikus, gainera 
* Arrunkeria (hizkuntzalaritza)
* Pidgina

## Kanpo estekak
Fala dos arxinas

***Fala dos arxinas*** (euskaraz "harginen-hizkera"; galizieraz *verbo dos arxinas*, *latín dos Canteiros*, *O Verbo* edo *Arxina* ere deitua) Pontevedrako harginen gremio-hizkera izan zen.

## Historia 
Galiziako gizarte tradizionalean, Europa osoan bezala, herritar xumeek bizitza osoa ematen zuten beren sorlekuan edo ezkontzen ziren herrian. Horren salbuespena ziren klase garaietako gizon-emakumeak eta bizimodua ateratzeko herriz herri ibili behar zuten langileak. Harginek, eraikinetan harlanduak jarri ez ezik, harrobitik harriak atera, garraiatu, beharrezko forma emateko landu eta arkitekto lanetan aritu behar zuten, beste gauzen artean. Hori zela eta, denbora luzez zebiltzan sorterritik urrun. Herritarrek atzerritar jendea mesfidantzaz ikusi ohi zuten, eta jarrera mesfidati horri aurre egiteko eta elkar babesteko xedearekin, haien artean gremio-hizkeran egiten zuten harginek.

Hizkera horren oinarria galiziera bazen ere, euskararen, frantsesaren, eta latinaren ekarpen lexiko ugari zituen.

Hizkera ikertzea zail gertatu da, hiztunek betidanik bere gremioaren hizkera sekretutzat hartu baitute, gremiokoak ez zirenek jakin ezin zutena. Urteen joan-etorrian, erresistentzia hori pixkanaka leundu egin da, hargintzaren ogibidea galdu eta hizkeraren erabilera gutxitu ahala. Egungo igeltsero eta eraikuntzako gainerako langileek ez dute *verbo dos arxinas* zaharraren berri.

*Verbo dos arxinas* oso hizkera zaharra dela uste dute adituek, nahiz eta ezin den zehazki esan noizkoa den, ahozko hizkera denez gero. Hitz asko gorde ditu beste hizkuntzetan eta galizieran bertan aspaldi galdu zirenak. Esate baterako, zahartasunaren frogatzat eman izan da *moi*, *toi* edo *soi* frantses izenordainak idazten diren moduan ahoskatzen direla, alegia, egungo frantsesaren ahoskera-arauei jarraitu gabe. Hala ere, beste aditu batzuek ez dute argudioa ontzat ematen: frantses zaharrean izenordainok horrela ahoskatzen baziren ere, horrek ez du esan nahi hizkera garai hartakoa denik. Frantsesez oker irakurtzearen ondorio ere izan liteke ahoskera hori.

*Verbo dos arxinas* ez zen orduko gremio-hizkera bakarra, *xíriga*, *mansolea*, *gacería*, *barallete*, *pantoja* edo *jarla* ere adibideak direlako.

## Kanpo estekak
Lekadun

**Lekadunak** (*Fabaceae*) landare loredunen familia bat da, batzuetan *Leguminosae* izena ere hartzen duena.

## Azpifamiliak 
* Caesalpinioideae
* Mimosoideae
* Faboideae

## Ezaugarriak 
Sarritan hosto konposatu kiribildun eta estipuladunak dituzte, 5 petalo eta lore sepalodunak edo papilionazeoak eta leka-motako fruituak dituzte. Beren baitan garbantzua, babarruna, ilarra, otea, eta abar hartzen dituen *Leguminosae* familia osatzen dute. Ekologiaren aldetik, sustraietako noduluetan dauzkaten bakterio nitrifikatzaileei esker, leguminosoak nitrogenoa finkatzen du lurzoruan eta ezaugarri horri esker ongarri natural gisa erabil daiteke.

Irudi:Acacia dealbata Garden 060407w.jpg|*Acacia dealbata* (loreak) *Mimosoideae* subfamilia.
Irudi:Ceratonia siliqua flower.jpg|*Ceratonia siliqua* (loreak) *Caesalpinioideae* subfamilia.
Irudi:Spartium junceum flower.jpg|*Spartium junceum* (loreak) *Faboideae* subfamilia.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* International Legume Database & Information Service
* Beanref - Links to research on Beans
Branka

thumb|Bulbo itxurako branka.
thumb|468x468px|Ababor, istribor, branka, popa, amulak eta hegalak, itsasontzi batean.
**Branka** itsasontziaren aurreko partea da, ibileraren norabidea zehazten duena. Horri esker, itsasontziak mugimendu aukera gehiago ditu. Ontziaren istriborreko eta ababorreko amula bat eginez osatzen da. Forma fina du, itsasoko ura ebakitzeko.

## Egitura nagusiak 
# Branka masta
# Katazuloa
# Bularra
# Erraboila
# Erraboil-adierazlea
# Brankako helizearen adierazpena
# Kate-zuloa
# Brankako gaztelua
# Zingo-markak
# Brankako zeharkako helizeen tunelak
# Zeharkako helizearen marka
# Erraboil-marka
# Aingurak bere kate-zuloan
# Kulunka-gila

## Motak 
Historian zehar, hainbat branka mota diseinatu izan dira. Hona hemen adibide batzuk:  
***Branka zuzena:** XIX. mendean eta XX. mendearen hasieran oso erabilia zen. Lehiaketarako belaontzietan oso ohikoa da. Izan ere, motza denez, urak erresistentzia gutxi eragiteaz gain, itxura aerodinamikoa ematen dio.
***Branka abiatua:** oso ohikoa da arrantza egiteko ontzietan. Konbinaketa bat osatzen da urpealdearen branka zuzena eta urgainaldearen branka abiatuaren artean.
***Tawler branka:** oso ohikoa da itsaso ekaiztsuetan arrantzatzen duten ontzi altuetan.
***Bibolin branka** edo **branka atlantikoa:** Yate edo Clipper ere deitu izan dira eta oso erabilia da ozeanoetako ontzietan.
***Erraboil branka:** gaur egun gehien erabiltzen den branka mota da. Haren izenak dioenez, ontzi horien brankan erraboil bat dago. Pisu handiko ontzietan erresistentzia gutxi jartzen du uraren kontra.
***Maier** edo **koilara branka:** branka abiatuaren mota bat da. *V* baten moduko forma du. Ezaugarri oso onak ditu, izan ere, eguraldia txarra denean, ukur mugimendua murrizten du.
***Branka alderantzikatua** edo **X-Bow branka:** XIX. mendean eta XX.mendearen hasieran oso erabilia izan zen ontzi militarretan. Eguraldia txarra denean, oso egokia da. Hala ere, abiadura handia hartzen duten ontzietarako ez da oso komenigarria.

## Ikus, gainera 
* Zubi-branka

## Kanpo estekak
Zirika Irratia

**Zirika Irratia** Idiazabalgo irratia da. 1989ko abenduan hasi zituen lehen emisioak. Idiazabal eta inguruetan entzun daiteke. 2008an emisioak eten baziren ere 2010ean herritar talde batek irratiaren lanarekin jarraitzea erabaki zuen.

## Saioak 
Musika eskaintzeaz gain, larunbat eguerditan *Idiazabal Astebete* irratsaioa eskaintzen dute. Herriko gazteek parte hartzen dute irratian, eta bertako gaiak lantzen dira.

## Ikus, gainera 
* Euskarazko irrati kateak

## Kanpo estekak 
* Zirika Irratiaren webgune ofiziala.
* Zirika Irratiaren twitter kontua.
* Zirika Irratiaren facebook kontua.
Pareidolia

[thumb|200px|eskuinera|[Marteko haitz baten satelite irudia, itzalek Marteko Aurpegia ezaguna eratzen dutena.]]
[thumb|200px|eskuinera|Aurpegi tristea dirudien [iratzargailua.]]
**Pareidolia** (grezieratik: *para*, 'ondoan' eta *eidolon*, 'irudia') psikologian deskribatutako fenomeno bat da. Irudi aleatorio batean itxura ezaguna duten irudiak osatzeko gizakiok dugun joera azaltzeko erabiltzen da. Jeff Hawkinsek bere *memoria-aurresan* fenomenoan deskribatu zuen. Normalki aurpegiak ikusteko joera erakusten da, baita animaliak edo pertsona osoak ere.

Ez da hierofania bezala, hau da, gauza sakratuak ikustea, nahiz eta oso gertu dagoen psikologikoki.

Fenomeno ezagun bat Marteko Aurpegiarena da. NASAk Marten aurpegi baten antza zuen muino baten argazkia atera zuen eta hortik aurrera oso famatu bilakatu zen estralurtarren froga gisa.

Pareidolia Rorschachen Frogaren oinarria da.

## Ikus, gainera 
* Apofenia.

## Kanpo estekak
Amuarrain

[thumb|[Amuarrain arrunta (*Salmo trutta*)]]
**Amuarrainak** *Oncorhynchus, Salmo* eta *Salvelinus* generoetako ur gezako arrainak dira, *Salmonidae* familiako *Salmoninae* subfamiliakoak. Ibai eta aintziretan (Europan, Ipar Amerikan, Asian eta Ipar Afrikan) bizi dira. Gorputz luzea, mutur zorrotza eta aho zabala dituzte. Kolore askotakoak dira, eta hainbat espezie daude: amuarrain arrunta, ortzadar amuarraina, ibai amuarraina, aintzira amuarraina, itsas amuarraina, amuarrain artikoa, izokin amuarraina... Ur garbiak, hotzak eta ondo oxigenatuak behar dituzte.

Sukaldaritzan oso aintzat hartzen dira.

## Generoak 
* *Salmo*: Atlantikoan.
* *Oncorhynchus*: Ozeano Barean.
* *Salvelinus*: Asian.

## Gastronomia 
* Amuarraina nafar erara

## Banaketa 
## Erreferentziak 
* Trout and Salmon of North America, Robert J. Behnke, The Free Press, 2002, hardcover, 359 pages, 

## Kanpo estekak
Kate McGarrigle

**Kate McGarrigle** (Montreal, 1946ko otsailaren 6a - *ibidem*, 2010eko urtarrilaren 18a) folk musikari eta abeslari quebectarra zen.

Bere arreba Annerekin musika taldea osatzen zuen. Rufus eta Martha Wainwright abeslarien ama zen. Loudon Wainwright III musikariarekin ezkondurik egon zen baina geroago banandu ziren.

## McGarrigle arreben diskografia 
* 1975 - *Kate and Anna McGarrigle*
* 1976 - *Dancer with Bruised Knees*
* 1978 - *Pronto Monto*
* 1981 - *Entre Lajeunesse et la sagesse*
* 1982 - *Love Over and Over*
* 1990 - *Heartbeats Accelerating*
* 1996 - *Matapédia* (Juno Award for Roots & Traditional Album of the Year - Group, 1997)
* 1998 - *The McGarrigle Hour* (Juno Award for Roots & Traditional Album of the Year - Group, 1999)
* 2003 - *La vache qui pleure*
* 2005 - *The McGarrigle Christmas Hour*
Laetitia Casta

**Laetitia Casta** (Pont-Audemer, 1978ko maiatzaren 11 - ) aktore eta modelo frantziarra da. Frantzian Marianneren pertsonifikaziotzat hautatu dute.

## Filmagintza 
## Antzerkia 
* *Ondine* (2004) Giraudouxek idatzia, Théâtre Antoine
* ''Elle t'attend'' (2008) Florian Zellerrek idatzia, Théâtre de la Madeleine

## Bibliografia 
*
Jean-Baptiste Borthiri

**Jean-Baptiste Borthiri**, **Batixta Bortiri-Salla** edo **Jean-Baptiste Borthiry Sala** (Larraine 1889ko maiatzaren 17a - 1974) Zuberoako idazle eta koblakaria zen.

## Biografia 
Larrainen jaio eta hil zen. Laborantzan lan egiten zuen.

Lehen Mundu Gerran aritu zen; 1915ean pairatu zituen zauri larrien ondorioz elbarritua geratu zen. Kartzelan ere egon behar izan zuen, Prusian.

Zauriak direla eta Bordeleko ospitale batean ibili zen; geroago hiri berean zurgin lanetan

Hil aurreko urteak Atharratzeko ospitalean eman zituen gaixo. Larraineko hilerrian dago lurperaturik.

## Lanak 
Bertsolari fama zuen baina ez da ezagutzen ahoz gehiegitan ibili zenik. Bertso paperetan zen trebea.
* Zuberoako Sü Azia elkarteak bere zenbait idazki argitaratu zituen 1979an zabalpen urriko koaderno batean.

Bere gai kutunak bi izan ziren:
* Larraine bere herria. Adibidez Etxart aitasemeak eta Robert Larrandaburuk kantatutako *Sor leküa*, 1908koa.
* Gerra denborako tristurak. Honetaz idatzitako bertso sorta bat aukeratu zuen Jean-Louis Davantek bere erreferentziazko antologian (ikus "Iturriak").

## Iturriak 
* Jean-Louis Davant: *Zuberoako literaturaz. Antologia laburra*, Euskaltzaindia, Bilbo, 2008. 96.or.

## Bibliografia 
* **Borthiry Sala**: *Larraintarrak; Huntü koblak*, *Sü Azia* elkartea, Maule-Lextarre, 1979.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zuberoako idazleak
* Clement Jauregiberri

## Kanpo estekak  
*  Iturrietan aipatutako liburua pdf.n.
*  Borthiriri egindako grabaketa bat, Xarles Bidegain euskaltzainaren eskutik.
*  *Igela* aldizkarian argitaratutako testu bat "Ibiñagabeitia Proiektuan".
*  Joseba Aurkenerena: Batixta Borthiri-Sala, Larraineko koblakaria http://www.elinberri.eus/2016/01/04/batixta-bortiri-salalarraineko-koblakaria/
Salvador Cabañas

**Salvador Cabañas Ortega** (Asunción, Paraguai, 1980ko abuztuaren 5a) futbolari paraguiarra da. 2006a geroztik América Club futbol talde mexikarrean jokatzen du. Horrez gain, Paraguaiko futbol selekzio nazionalarekin internazionala izan da.

2010eko urtarrilaren 25ean tiro bat jaso zuen buruan Mexiko Hiriko taberna batean zegoenean. Erasoaren ondorioz, bere egoera larria da.

## Taldeak
Mikroformatu

**Mikroformatua** (batzuetan **μF** edo **uF** laburtua) gizakiek irakurtzeko gai den baina makinek testu arrunta bezala erabiltzen duten edukiari esanahi semantikoa emateko modu bat da. HTML eta XHTML lengoaietan oinarritutako web orrialdeetan erabiltzeko pentsaturik dago. Modu honetan, makinek informazioa modu errazago batean maneiatu dezakete.

Mikroformatuak http://microformats.org(http://microformats.org) webgunean zehazten eta mantentzen dituzte.

## Oinarriak 
(X)HTML-en zehaztutako estandarrek edukiei esanahi semantikoa ematea ahalbidetzen dute. Hori, hurrengo HTML atributuak txertatuz lortzen da:
* `class`
* `rel`
* `rev`

### Adibidea 
Demagun formateatu nahi den testua hurrengoa dela:

 
```xml

   Jon Ander Urrestarazu
   Adibidea S. A.
   604-555-1234
   http://adibidea.com/
 
```

hCard mikroformatua erabili ondoren:

 
```xml

   Jon Ander Urrestarazu
   Adibidea S. A.
   604-555-1234
   http://adibidea.com/
 
```

Adibide honetan, formateatutako izena (*fn*), erakundea (*org*), telefono zenbakia
(*tel*) eta web helbidea (*url*) klase izen espezifikoak erabiliz identifikatuak izan dira. Datu guzti horiek `class="vcard"` kodearekin inguratzen da.

## Existitzen diren mikroformatuak 
* hAtom
* hCalendar
* hCard
** adr
** geo
* hReview
* hResume
* rel-directory
* rel-nofollow
* rel-tag
* xFolk
* XFN
* XOXO

## Kanpo estekak 
*  http://microformats.org/(http://microformats.org/)
Inés Sainz

**Inés Sainz Esteban** (Bilbo, 1975eko urriaren 6a - ) modelo ohia eta harreman publikoen arduraduna da.

1997an Miss Bizkaia eta Miss Espainia lehiaketak irabazi zituen. 1997ko Miss Universe lehiaketara aurkeztu zen, non 13. postuan sailkatu zen.

Telebista aurkezlea ere izan zen, Tele 5n *El gallinero* izeneko saioa aurkeztu zuen. Antzezle moduan *"El Señorío de Larrea"* telesailan aritu zen.

## Erreferentziak