Hamsa

thumb|Hamsa bat Tunisian.
**Hamsa** ( alfabeto latinoz) palmondo itxurako kutuna da Afrikako iparralde osoan eta Ekialde Ertainean, eta normalean bitxigintzan eta hormako zintzilikarioetan erabiltzen da. Eskuin-eskua zabalik irudikatuz, irudi ezaguna eta askotan babes-ikur gisa erabiltzen dena historian zehar, *hamsa* betidanik sinetsi izan da begizkoaren aurkako babesa emateko. 

*Khamsah* hitz arabiarra da, "bost" esan nahi duena, baina "eskuko bost hatzen" irudiari ere egiten dio erreferentzia. Juduen kulturan, *hamsa* bosgarren zenbakiarekin lotzen da, eskuan adierazitako bost hatzengatik, eta *khamsa* hitza hebraierarekin lotzen delako ("bost" ere esan nahi du).

*Hamsa* **Fatimaren Eskua** ere deitu izan zaio Mahomaren alabaren ondoren.

## Historia 
### Jatorria 
*Hamsa*ren erabilera goiztiarra Inanna edo Ishtar jainkosaren amuletoetan antzinako artefaktu mesopotamikoen arrastoa izan daiteke. Eskuineko esku irekiaren irudia Kartagon (Egungo Tunisia), antzinako Ipar Afrikan eta Iberiar Penintsulako (Espainia eta Portugal) kolonia feniziarretan ere ikusten da. Khirbet el-Qomen XX. mendeko hilobi israeldar bat aurkitu zuten, *hamsa*ren antzeko eskuko inskripzioa zuena.

Eskuan oinarritutako Jainkoaren beste babes-sinbolo batzuk hauek dira: Artizarraren Eskua (edo Afrodita), Mariaren Eskua. Emakumeak begizkotik babesteko eta/edo ugalkortasuna eta edoskitzea areagotzeko, haurdunaldi osasungarriak sustatzeko eta ahulak indartzeko erabili zen. Garai hartan, emakumeak presio eta itxaropen handiarekin zeuden ama bihurtzeko. Emakumearen hazkuntzaren eginkizun bakarra ama bihurtzea izan zen, eta beharrezkoa zenean amatasuna adierazten zuen. Babes moduko bat ere bazela uste zen, bai gizonarentzat bai emakumearentzat.
thumb|*Hamsa* bat irudikatzen duen marrazkia
alt=Old Hamsa Amulet|thumb|*Hamsa* kutuna
Teoria batek *khamsa*ren eta *Pantea* *Eskua*ren (edo Jainkosa guztien Eskua) arteko lotura postulatzen du, antzinako egiptoarrek Bi Hatzen gisa ezagutzen duten kutuna. Kutun horretan, bi atzamarrek Isis eta Osiris irudikatzen dituzte, eta erpuruak Horus semea irudikatzen du. Gurasoen espiritu babesleak semearengandik babesteko erabili zen. Beste teoria batek *hamsa*ren jatorria Kartagora edo Feniziara eramaten du, non Tanit gorenaren eskua (edo kasu batzuetan bulba) begizkoa saihesteko erabili zen.

Bruno Barbattiren arabera, une horretan [noiz?] arrazoi hori izan zen mundu islamiarreko apotropoaren magiaren ikur nagusia, nahiz eta irudikapen moderno askok sinbolismo sexualaren jatorri nabaria erakusten jarraitzen duten. Hori Jainkoa guztian existitzen delako ustearekin lotzen da. [beharrezko aipamena]

Sinbolo horren beste esanahi bat zeruko jainkoarekin, Horusekin, lotzen da. Horusen begia da, eta horrek esan nahi du gizakiek ezin dutela kontzientziaren begitik ihes egin. Eguzkia eta ilargia Horusen begiak direla dio. Fatimaren eskua ere feminitatea da, eta emakumearen esku santua deitzen zaio. Uste da ezaugarri bereziak dituela, pertsonak gaizkitik eta bestelako arriskuetatik babesteko modukoak. [beharrezko iturririk onena]

### Egokitzapena 
Ikusten denez, judu sefardiak izan ziren amuleto hori erabiltzen lehenak, begiko gaizkiari buruz zuten sinesmenagatik. Eskuaren ikurra kabbala -eskuizkribu eta -kutunetan agertzen da, "Shin"hizki hebrearra bezala bikoiztuz, "Shaddai"-ren lehen letra, Jainkoari dagozkion izenetako bat. *Hamsa*ren erabilera kultura juduan aldizkakoa izan da, juduek maiz erabili izan dute XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran, gero eta gutxiago denboran XX. mendearen erdialdera arte. Hala ere, esku babesle baten nozioa Bibliako garaietara jotzen duen judaismoan egon da. Deuteronomio 5:15ean aipatzen da, eta Hamar Aginduetan juduak Egiptotik kanpo eraman zituen Jainkoaren "esku indartsua" dela esaten da.

## Sinbolismoa eta erabilera 
eskuinera|thumb|*Clay hamsa* hebraierazko inskripzioa ("zorte on" euskaraz)
thumb|Fatimaren bi eskuekin egindako amuletoa, "Jainkoa zaintzailea da" inskripzioekin, "Jainkoak kontsolamendua dakar saiakuntza guztietan"
Eskua (*Khamsa*), bereziki eskuineko eskua irekia, bedeinkapenak, boterea eta indarra ere irudikatzen dituen babes-ikurra da, eta begizkoa desbideratzeko indartzat hartzen da. Eskualdeko urrezko eta zilarrezko bitxigintzako osagairik ohikoenetako bat, historikoki eta tradizionalki, zorrotadan edo zilarrezko formatuan zizelkatu zen, purutasuna adierazten duela eta propietate magikoak dituela uste den metala. Gorriz ere margotuta dago (batzuetan animalia sakrifikatu baten odola erabiliz) etxeetako paretetan, babesteko, edo geletako ateetan pintatuta edo esekita, hala nola, ama batena edo haur batena.
thumb|Bereber tradizioko zilarrezko amuletoa (*khmissa*)
Begizkotik babesteko erabiltzen da, eta begirada maltzur batek gaixotasun, heriotza edo, besterik gabe, zoritxar arrunta eragin dezakeela uste da. Askotan, *hamsek* begi-ikurra izaten dute. Altxatu eskuineko eskua palmondoarekin, eta erakutsi hatzak pixka bat bananduta. Madarikazio hori "erasotzailea itotzeko" erabiltzen da. Arabierazko begizkoaren kontrako beste formula bat, baina eskuko keinurik gabe, *khamsa wa-khamis* da ("bost eta osteguna"). Asteko bosgarren eguna bezala, osteguna egun egokia da erritu magikoentzat eta gurtzen diren santuen hilobietarako erromesentzat, begizkoaren ondorioak arintzeko.

Kultura arabiarrean eta bereberrean duen garrantzia dela eta, *hamsa* Aljeriako ikur nazionaletako bat da eta bere enblematan agertzen da. Amuletoen artean ere ezagunena da (Begia eta *Hirz*, Koranaren bertsoak dituen zilarrezko kaxa), Egipton begizkoa saihesteko. *Baladi* hiriko auzoetan ("tradizionalak") bizi diren emakume egiptoarrek sarritan *khamaysa* egiten dute, eta bost (khamsa) objektuk osatzen dituzte, beren seme-alaben ileari edo mantal beltzei lotzeko. Bost objektuak piper, esku, zirkulu edo izarrez egin daitezke kakotik zintzilik.

Kultura arabiarrean eta bereberrean adierazgarria den arren, herri juduak luzaroan interpretatu eta hartu du eskuaren sinboloa, Hamar Aginduetatik hasita. Agindu horietako batzuen arabera, "Jaunak Egiptotik Israel atera zuen esku sendo batekin eta besoa luzatuta". "Esku indartsua" garai hartan komunitatean zuen garrantzia sustraitu zuen *hamsa*ren adierazgarri da. Laguntza eskuan, Jainkoak bere herriari lagundu eta borrokatik kanpo zuzentzeko borondatea agertu zuen. Bizantziar garaiaren inguruan, artistek goitik iristen zen Jainkoaren eskua irudikatzen zuten. Zeruko Jainkoaren eskuak herri judua borrokatik kanpo eramango zuen, eta juduek berehala egin zuten lotura *hamsa*rekin eta haren kulturarekin. Eskua testu juduan identifikatu eta komunitate osoan eragina duen ikono gisa hartu zen.
Juduen artean, *hamsa* oso sinbolo errespetatua da, santua eta komuna. *Ketubah* edo ezkontza-kontratuetan erabiltzen da, baita Torá adierazleen gisa eta Haggadah bezalakoak ere. Sinagogaren barruan nahiz kanpoan eskua erabiltzeak herri juduak *hamsa*rekin lotu zuen garrantzia iradokitzen du. Eskuak objektu erlijioso eta jainkotiar batzuk apaindu zituen, eta ordutik bere fase ezohikotik sortu da.

Israelgo Estatua sortu zenean, *hamsa* Israelgo eguneroko bizitzaren sinbolo bihurtu zen eta, nolabait, Israelen beraren sinbolo. Sekularitate-sinboloa eta modako talismana izatera iritsi da; lepokoetan, giltzatakoak, postaletan, telefono- eta loteria-txarteletan eta iragarkietan agertzen den "zorte onaren" xarma. Ekialde Ertainetik kanpoko juduek ere erabili ohi dute sinbolo hori, batez ere Estatu Batuetako komunitate juduetan.

Marokon, *Hamsa*k "Khamsa" edo "Khmeza" du izena, eta zorte txarraren eta pertsona gaiztoen aurkako babes *gisa* erabiltzen da. *Hamsa* etxerako dekorazio-artikulu askotan sartzen da, baina, hala ere, bitxigintzan erabiltzen da gehien. Marokoko emakume gehienek *hamsa* bat duen bitxi bat dute gutxienez.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Khamsarekin lotutako Mediak Wikimedia Commons-en 
* Zer esan nahi du *hamsa*k? Fatima edo Hamsaren eskua kristautasunean, judaismoan eta islamean esanahia

## Ikus gainera 
* Begizko
* Irulegiko Eskua

## Kanpo estekak