Aldare tauroboliko

[thumb|K.o. II. eta III. mendeetako aldare taurobolikoak, Fourvière-ko museo galo-erromatarra [Lyon|Lyonen (Frantzia).]]
thumb|K.o. 160ko aldarearen hiru alde, Lyonen.
thumb|Bordeleko aldarea.
thumb|Severusen aldarea, Lectoure.
[thumb|Texongo aldarea, Texon auzoa, [Flavignac.]]
[thumb|[Tain-l'Hermitage|Tain-l'Hermitageko (Drôme) aldarearen kopia modernoa.]]
[thumb|*Archigallus* bat irudikatzen duen behe-erliebea: [Txindata|txindatak , isipua, *cista* (otarra mistikoa), *tympanum*-a (panderoaren antzeko soinu-tresna), liturgia buruaren makulua, eta enokoe bat.]]
[thumb|Valeceko *dendrophorus*-ek eskainitako aldare taurobolitikoa, Chateauneuf-d'Isère-n aurkitua. [Valence (Drôme)|Valenceko Arte Ederren Museoa (Drôme)]]
thumb|Place des Ormeaux-n aurkitutako aldare taurobolikoa, Velencen. Velenceko Arte Ederren Museoa (Drôme)
**Aldare taurobolikoa** harrizko monumentu bat da, taurobolio (zezenaren sakrifizioa) izeneko sakrifizio bat oroitzeko erabiltzen dena, Zibele jainkosaren eta Atis jainkoaren omenez egiten dena; zezen bat, batzuetan ahari bat, sakrifikatzean datza (sakrifizioari *kriobolio* deitzen zaio).

## Deskribapena 
Aldare taurobolikoa paralelepipedo forma duen harrizko blokea da. Oro har, moldurak izaten ditu oinarrian eta goiko partea landuta du,  erlaitz bat eta bestelako dekorazio-elementuren batek osatua; azken burko hori frontoi itxurako pieza bat izan daiteke. Neurriak aldakorrak dira, eta altuera metro eta erdira irits daiteke. Harriaren izaera aldatu egiten da eskualdearen arabera, kareharria, marmol zuria (Lectoure) edo granitoa (Texongoa). Aurpegi nagusian, sakrifizioaren onuraduna eta emailea, apaizaren izena eta abar adierazten dituen testua dago grabatuta. Alboetako aurpegietan behe-erliebean zizelkatuta agertzen dira, ia beti zerrendekin (*infulae*), animalia sakrifikatuek (zezena, aharia), objektu liturgikoek, *harpè* bat (aberea akabatzeko labanaren antzekoa, punta konkortuta duena), labana, zuzia, *patera*. Atisen gurtzari lotuak ere ager daitezke:  enborra, adarra, pinu-sagarra. Ez zuen balio sakrifizio-aldare gisa, zenbaitek hori uste izan duten arren, eta, beraz, ez zuen inolako paperik betetzen sakrifizioan bertan, gero egiten baitze, oroitzapenezko gisa.

Sakrifizioa babesleak diren pertsonen alde ematen da, baina enperadorearentzat izan daitezke, osasunagatik: Lyongo aldare taurobolikoa Antonino Pio enperadoreari eskainita dago; Lectouren, erromatar garaiko Lactora hirian, laktorateen errepublikak aldare tauroboliko bat eskaintzen du “familia inperialaren salbaziorako”.

### Idazkunak 
Aldareen inskripzioetan, xehetasun gehiagorekin edo gutxiagorekin, honako elementu hauek aipatzen dira:

* Jainkosaren izena, oro har, laburki: M(atri) D(eum) I(daeae) edo MATRIS DM ID (Idaeatar jainkoen amari); S(acrum) M(ater) D(eum), (Jainkoen ama sakratua), M(agna) M(ater) D(eum)  (Jainkoen ama handia), M(agna) M(ater).
* Sakrifizioaren aipamena, *taurobolium-a* (batzuetan *tauropolium*), batzuetan *criobolium*-a (edo biak); aditza da edo *fecit* (X-k taurobolioa “egin” zuen) edo *accepit* (Xk taurobolioa “jaso” zuen); aditza aldatzeak, Robert Turcan-en arabera, sakrifizioaren praktika ezberdina ekar dezake. Batzuetan *vires*-ak aipatzen dira, zeintzuk, oro har, animalia sakrifikatuaren barrabilak direla uste baita:
* Sakrifizioaren jasotzailea edo jasotzaileak, pertsona pribatua (oro har, babeslea bera), pertsona ospetsuak (enperadorea, familia inperiala);
* Sakrifizioa agindu duena, pertsona pribatua edo komunitatea izan daitekeena;
* Apaiz ospatzailea (*sacerdos*);
* Batzuetan, *tibia* jotzailea aipatzen da; tibia bi hodi dituen txirula zeremoniala da;
* Testu luzeetan, parte-hartzaileen beste aipamen batzuk ager daitezke: galoak (Zibele-Atis kultuaren apaiz mota bat) , *Archigallus*, *dendrophorumak*;
* Azkenik, agintzean zegon enperadorea, urteko kontsula, sakrifizioaren data.

### Apaingarriak 
Behe-erliebean zizelkatutako apaingarri nagusiek gurtzako elementuak irudikatzen dituzte, giza irudikapenak izan ezik. Batez ere, hauek dira:

* Hildako animaliaren burua, kasu gehienetan zezen bat (taurobolerako), adarrak zerrendaz (*vittus*) edo  zintzilik dagoen perlazko iduneko batez (*infulaue*) inguratuta izaten ditu. Edo ahari-buru bat (kriobolio baterako); biak batera ager daitezke aldare berean.
* Pinu bat, Attisen sinboloa, edo pinu-sagar bat; pinua, moztua eta zerrendaz  inguratua, dendroforoek garraiatzen zutena.
* txano frigiarra;
* gurtzako objektuak:
** *enokoe*, ardoarentzako pitxer mota;
** *urceus*, pegarra edo buztinezko pitxerra, ur bedeinkatua eramateko;
** *patera* sinplea edo kirtenduna;
** *cista* (ontzi itxi edo kutxa bat da, gauzak gordetzeko. Kultuetan, batez ere kultu misterikoetan, objektu sakratuak gordetzeko erabiltzen zen eta ontzia bera sakratutzat zuten.)
** *pedum* heldulekua bihurritua duen artzainen makila, autoritate liturgikoaren ikurra bihurtu zen, geroago erabiliko ziren apezpikuaren makuluaren antzera; txirula bihurritu batekin nahas daiteke;
** *aspergillum*-a (isipua), makil motz bat zen, biktimaren gainean, ura botatzeko. Erromatar kultu tradizionaletan muturrean zaldi ilea zuen, ilea busti eta horrekin ur tantak bota zitezkeen;
** Hiltzeko ganibeta (*harpè*), zati batean, igitai forma duen labana; bi harpe mota daude: punta igitai forma duena eta, beste bate, xaflan igitai-itxurako kako bat duena, orriaren erdian edo kokatua, biktimaren zauria handitzeko;
** *tympanum*-a;
** txindatak;
** *tibia*, txirula, (badirudi tibia jotzaileak zeremonian paper garrantzitsua jokatzen duela). *Tibia*, berez, bakoitia edo bikoitza izan zitekeen. 
Zibele eta Atisen kultuarekin lotutako festek musika tresna asko eta zaratatsuak eskatzen zituzten.

Fitxategi:Autel taurobolique dessiné par Richard et gravé par Schroeder & fils.jpg|Lyonen aurkitutako aldare tauroboliko baten marrazkia. Eskuineko aurpegian, *harpé* labana ondo ikusten da..
Fitxategi:Mosaic panel depicting an urceus (fish-sauce bottle) Roman, Pompeii, House of Aulus Umbricius Scaurus (51358292490).jpg|*Urceus* baten irudia *erromatar*  mosaiko batean.
Fitxategi:Bronze statuette of Cybele.jpg|Zibeleren irudian, jainkosak *tympanum*-a heltzen du ezkerreko eskuaz
Fitxategi:Pompéi (Nîmes) 44 paire de cymbalettes.jpg|Ponpeian aurkitutako brontzezko erromatar garaiko txindatak.

Musika tresnek, Zibele eta Atisen gurtzan musikak zuen garrantzia islatzen dute. Apainketa oparoa eta inskripzioa duten aldare taurobolitiko askotan, musika-tresnak eta musikarien aipamen epigrafikoak (tibia jolea) dituzte, Lectoure-koetan izan ezik.

## Banaketa geografikoa 
Ez dirudi animaliak, zezena edo aharia, hil direnik Zibeleren gurtzaren jaiotza lekuan (Anatolia); nolanahi ere, ez dute monumentu berezirik utzi. Taurobolioak eta kriobolioak Erroman gurtza sartzearekin batera agertu ziren. Hurrengo zerrendak gordetzen diren aldare nagusiak biltzen ditu, eta ezin da zehatza eta mugatzailea izan. Zenbaketa zehatza zaildu egiten da aldare asko puskatuta daudelako edo identifikaezinak direlako (batez ere erregistrorik ez daramatenak) Zibele eta Atis-ekiko kultuekin lotutako monumentu askoren artean. *Corpus Cultus Cybelae Attidisque* 1977 eta 1989 urteen artean sortu zen, eta mota horretako objektuen errolda bat jaso zuen.

Franck Delage-k, Emile Esperandieu-ren *Erromatar Galiako behe-erliebeen, estatuen eta  bustoen Bilduma Orokorrean* oinarrituta, 25 taurobolio zerrendatu zituen Galia osorako. Gaur egun oso gaindituta dago zenbaki hori, eta Louis Richard 71 deskribatu ditu.

### Italia 
Erroman, kultu frigiarren gune nagusia Vatikanoko muinoan zegoen. Tenplua IV. mendean suntsitu zuten. 1618an, Paulo V.ak San Petri basilikako fatxada eraiki zuenean, apurtutako aldare tauroboliko ugari aurkitu ziren. Inskripzioak, funtsean, Grazianoren agintaldikoak ziren. Gaur egun, hamabost bat aldare daude Erroman.

1919an San Pedro plazatik gertu aurkitutako aldare batek, grezierazko inskripzioarekin, zezenaren eta ahariaren sakrifizio bat aipatzen du, hartzaileari «hogeita zortzi urte baketsu» egozten dizkiona. Hasieran Letrango Museoan jarri zuten, baina gaur egun Vatikanoko Museoen erreserbetan dago.

### Iberiar penintsula 
Kordoban bi aldare aipatzen dira:

* M. J. Vermaseren, *Corpus Cultus Cibelae Attidisque*, V. liburukian, Kordoban aurkitu ziren hiru aldare aipatzen dira :  175 zenbakiduna, 176 eta 177. 175.a ardi edo ahari burua du erliebean 
* Cordoban aurkitutako beste aldare zati bat ,  taurobolikoa da José Beltrán Fortes adituarentzat.
* Meridan (Emerita Augusta) aurkitutako aldare krioboliko bat dago MANen (CCCA, V, 186; MAN 16514). Medellinen ( Colonia Metellinensis) beste bat aurkitu zen XVI. mendean (CCCA, V, 187)

Espainian aurkitutako aldareek *taurobolium* hitza erabiltzen dute maiz.

Portugalen, Faro (Ossonoba, CCCA, V, 181) eta Belémen aurkitutakoak (CCCA V, 182), aldare kriobolikoak baino ez dituzte gordetzen. Conimbrigan agertu zen aldare zatiak (CCCA, V, 189) oso informazio gutxi ematen dute eta Zibeleren kultuarekin lotuta daudela ezin da ziurtatu.

#### Nafarroa Garaia, Bizkaia, Araba eta Zaragoza 
Ebro bailarako eskualde horretan bereziki ugariak dira aldare taurobolikoak, eskualde erlatiboki txiki batean mota honetako aldare asko agertu baitira, nahiz eta ez diren beste lekuetan bezain aberatsak eta ez dute horren apainketa oparoa. 

Araba, Nafarroa eta Zaragoza probintzietan aurkitu diren aldareak hauek dira: Zaragozako probintzian, lau aldare Zaragozako Ejea de los Caballeros udalerriko Farasdués herrian, bat *in situ* agertu zena, Uncastillon (Los Bañales aztarnategiko bi bloke), Sausen, Sause udalerriko Mamillas herrian,  Cinco Villaseko Sofuentesen eta Layana-Sádaba. Ikerlari guztiek ez dituzte horiek denak aldare moduan interpretatzen, baina denek dute zezen-burua irudikatua erliebearen bidez. Nafarroan agertu dira Eslaban, Gallipentzun eta Arellanoko villan  eta Artaxoan.  Araban, Amurrion agertu da bat, Elexazarreko aztarnategian, eta Bizkaian, Artzentalesen.

Fitxategi:Roman villa of Las Musas, Arellano, Navarre, Spain 03.JPG|Arellanon dagoen Musen villa erromatarrean aurkitu zen bi aldareetako bat.
Fitxategi:Elexazarreko aldare taurobolikoa.png|Amurrioko Elexazarreko aztarnategien aurkitutako aldare taurobolikoa. Bibat museoan.
Fitxategi:Artzentalesko aldare taurobolia.jpg|Artzentalesen aurkitutako aldare taurobolikoa. Bilbon dagoen Museo arkeologikoa.

### Frantzia 
Gaur egun kontserbatzen diren aldare taurobolitikoek gurtzarako leku nagusiak gutxi gorabehera kokatzeko aukera ematen dute. Frantzian, erromatarren okupazio eremuetan kokatzen dira gehienbat, Proventzan, Lyonen eta Rodano haranean, Galia Narbonensisean eta Akitanian. Aldare taurobolikoen bildumarik garrantzitsuena Lectoure/Leitora-koa da, antzinatean, Lactora zena. Hogei aldarerekin, Frantzian kontserbatutako aldareen erdia baino zertxobait gutxiago gorde ditu. Zazpi aldarerekin, Die udalerriak (*Dea Augusta Vocontiorum kolonia*) Narbonensis probintziako bilduma garrantzitsuena eman du.

#### Akitania 
* Bordele (Gironda), Akitaniako Museoa: Valeria Iullina eta Iulia Sanctaren aldarea (CIL XIII 573);  Sulpicius Tertiusen alaba zen *Sulpicia* Albaren aldarea. 
* Perigueux (Dordoina), Vesunna museo galo-erromatarra, Lucius Pomponius Paternus-ek *"Jainkoen Amari eta Numma inperialei*" egindako aldarea (CIL XIII 11042).
* Lectoure (Gers), 20 aldare kontserbatu dira (berez, 22 aurkitu ziren hasieran), hiru zeremonia handiri dagozkienak K.o. 176, 239 eta 241. urtekoak  Lectoureko Eugène Camoreyt Museoa, 1540an aurkitua eta «bilduma publiko» gisa.

#### Galia Narbonensea 
* Narbona (Aude), museo arkeologikoa: bederatzi aldare tauroboliko eta aldare-zatiak aurkitu eta erreferentziatu zituzten; hainbat galdu egin ziren.
* Saintes-Maries-de-la-Mer herriko elizako kriptan, Mitraren gurtzari lotutako aldare tauroboliko bat dago. "Junon-iei" (Junon jainkosei, pluralean) eskainita dagoen idazkuna duen aldare baten beste bi zatirekin batera multzo bat osatzen du. Multzo hori, Kristau aroan, “Mari santuen burukoak” multzoa osatzen dute, "Hiru Amen" gurtzarekin lotuta dagoena.
* Lyon (Rodano), aldare garrantzitsua, Fourvière-ko museo galo-erromatarra, K.o. 160. Beste lau aldare oso eta zati bat ere badaude museo horretan.
*Chateaubourg (Ardèche), XVII.  kristaututako aldare taurobolikoa, elizan.
* Tain-l’Hermitage (Drôme), K.o. 184ko aldarea taurobolikoaren kopia berria. Aurpegi nagusian, behe-erliebean, zezen burua eta dedikazio testua.
*Valence (Drôme), Châteauneuf-sur-Isère-n 1786an aurkitutako aldarea; Valencen aurkitutako aldarea (goiko aldea), Place des Ormeaux, 1863an (CIL XII, 1745), Valenceko Arte Ederren Museoa.
*Die (Drôme), Die edo inguruan aurkitutako zazpi aldare. Hiru Dieko Museoan daude. Beste bat epaitegiaren fatxadan dago, bi bilduma pribatuetan daude eta zazpigarrena XVIII. mendean desagertu zen. Guztiak II. eta III.  mende amaierakoak dira; desagertutako aldareak Dieko zeremonia bat aipatzen zuen, Filipo Arabiarra enperadorearen omenez eta Valenceko, *Alba Helviorume*ko eta Orangeko apaizen aurrean. Gainerako seiek berezitasun bat dute: aldarearen alde nagusian elkartuta, zezen buru bat eta ahari bat dituzte.

* Le Pouzin (Ardèche), III. mendeko  aldare zati bat (altuera: 36 cm), 1950ean aurkitua. Zezen buru bat darama inskripzio baten gainean.
* Caveirac (Gard), aldare bat udaletxearen sarreran.
* Avignon (Vaucluse), Calvet museoa: Caderoussen aurkitutako aldare bat, Orangetik gertu.
* Vence (Itsas Alpeak), katedralaren fatxadan dagoen aldarea (CIL XII, 1).
* Ríez (Proventza Garaiko Alpeak) Museo lapidarioan. 1616an aurkitu zuten, K.o. II. mendearen bigarren erdikoa. Iturri baten oinarri gisa erabili zuten, 1824an  Museora eraman aurretik. Aldarea Lucius Decimus Pacatus eta bere emazte Coelia Secundinarentzat eskainia da. Errematea falta da. Alboetako aurpegiak, zezen buru batekin, ahari buru batekin eta pinu sagar batekin onartuta daude (CIL XII, 357). Bigarren aldare bat ere badago (CIL XII, 358).
* Porquerollesen, Hyèresetik gertu (Var), 2004an aurkitu zuten, oso degradatua; atzeko aurpegian, zezen eta ahari buruak ditu.

#### Galia zeltika 
thumb|Marie-François Rever abadeak egindako  aldare taurobolikoen planoa.
thumb|Rever abadeak Mont-Dol-eko aldare taurobolitikoetan egindako indusketa arkeologikoak

* Mont-Dol (Mont-Saint-Michel badia) Ille-et-Vilaine, 1778an Rever abadeak, Chateaubriandeko irakasleak, aurkitutako aldare taurobolikoak
* Poitiers (Viena), aldare baten zatiak, Musée Sainte-Croix museoa.
* Flavignac (Vienne Garaia), granitoko aldare bat Texongo elizaren aurrean. Aurpegi batean jarrita, hildakoen harri gisa erabiltzen zuten elizaren sarreraren aurrean: hilkutxa han uzten zuten hileta-elizkizuna baino lehen. Bere aurpegi nagusiak hainbat ikur daramatza, baina inskripzio bat bera ere ez dago ikusgai.
* Metz (Divodurum Medio-Matricorum), Zibeleren gurtza lekua, 1886an aurkitutako aldarea (CIL XIII 11352), museo arkeologikoan (Musée de la cour d'or).
* Vesoul (Saona Garaia): aldare bat (CIL XIII, 5451) 

### Grezia 
* Atenas, Arkeologia Museo Nazionala: bi aldare tauroboliko, Phlya (gaur egun Chalándri, Atenaseko metropoli eremuan) gunetik ekarriak, IV. mendearen amaieran.

### Aljeria 
* Zana (Aljeriako ipar ekialdean, Numidia erromatar probintzian), aldarea (taurobolikoa eta kriobolikoa)

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Duthoy, *Robert  (1969) The Taurobolium : its evolution and terminology*, E. J. Brill, Leiden
*  Alvar, Jai*me (2008) Romanising Oriental Gods*. *Myth, Salvation and Ethics in the Cults of Cybele, Isis and Mithras*, Brill, Leyde, 2008 L-ko txostena. Bricault-a.
*  Alvar, Jaime (2022) Los cultos de Mater Magna y Atis en Hispania. Dykinson S.L. & Presses universitaires de Franche-Comté. ISBN: 978-84-1122-885-5.
*  Vermaseren, Maarten Jozef *Corpus Cultus Cybelae Attidisque (CCA)*, Brill, 1977 . M. J. Vermaseren libruak eskaneatuak Internet Archiven.
*  Turcan, Robert  (1992) *Les cultes orientaux dans le monde romain*, Paris, Les Belles Lettres, coll. « Histoire », 2. arg., 397 or. (ISBN 978-2-251-38001-8)
* Igartua Aristondo, Amaia (2024ko azaroaren 27a) "Zibeleri erreguka", *Berria*

## Kanpo estekak