open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ramón Auñón y Villalón

**Ramón Auñón y Villalón** militar eta politikari espainiarra izan zen, Kuban Espainia-Estatu Batuak Gerraren Itsas Armadako ministro izandakoa eta Bartzelonako gobernadore zibila 1917tik 1918ra bitartean. Horrez gain, hainbat aldiz diputatu izan zen Maria Kristina Habsburgokoaren erregeordetzan eta Alfontso XIII .aren erregealdian.

## Biografía 
Antonio José Auñón eta María Josefa Villalón González-Caballesen semea, Sevillako Morón de la Frontera hirian jaio zen 1844an. 1855ean Untzi Eskola Militarrean sartu zen zaindari izateko asmoz.

Militar gisa Afrikako gerretan, Dominikar Errepublikan eta Kubako gerran borrokatu zuen. 1898an Itsas Armadako ministro izatera iritsi zen, Sagastaren gobernupean, Segismundo Bermejo ordezkatuz, maiatzaren 18an. Ministro zen bitartean, Espainiako Itsas Armadak Amerikako kostaldeko hiriak erasotzea agindu zuen, baina azkenean bertan behera utzi zuen agindua. Ramon Blancok ontzidia Santiago de Cubako portutik ateratzeko emandako agindua babestu zuen, eta, ondorioz, AEBko itsas armadak porrot egin zuen, Santiago de Cubako itsas bataila gisa ezagutu baitzen. Erabaki hori «ohore-kontu» gisa justifikatu zuen, porrota hobetsiz amore ematea baino. 1899ko martxoaren 4an utzi zuen ministro kargua.

Sei legealditan diputatu izan zen, guztietan Cadizetik, zehazki 1893, 1896, 1898, 1899, 1901 eta 1903ko hauteskundeei zegozkienak. Senatari eta Senatuko presidenteorde ere izan zen.

Bere jaioterriari buruzko lan historiko bat ere idatzi zuen. 1917ko abenduaren 7tik 1918ko urtarrilaren 20ra Bartzelonako gobernadore zibil izan zen. Cartagena hirian estimu handitan izan zuten. 1916an, *El gran Alcaide de Morón Diego de Figueredo en el último tercio del siglo XV*-ri buruzko lan historikoa argitaratu zuen Madrilen. 1925eko maiatzaren 20an hil zen Madrilen, eta hurrengo eguneko 16:00etan lurperatu zuten San Justoko hilerrian, Valeriano Weyler jenerala bertaratu zen zeremonia batean.

## Kanpo estekak
Capdeperako gaztelua

**Capdeperako gaztelua**, mallorkeraz *Castell de Capdepera*, Espainiako Mallorca uharteko Capdepera udalerrian dagoen gaztelu bat da, Balear Uharteetan.

XIV. mendean Jakue II.a Mallorcakoaren aginduz eraikia izan zen.
Stahlhelm

'''*Stahlhelm*-a'* (," altzairuzko kaskoa") altzairuzko borroka-kaskoa izan zen, alemaniar armadek 1916-1992 bitartean erabili zutena. Hirugarren Reicheko soldaduek Bigarren Mundu Gerran erabili zuten biseradun modeloa da ezagunena. 

## Historia 
Lehen Mundu Gerran herrialde guztietako armadak altzairuzko kaskoak erabiltzen hasi ziren. Alemaniako soldaduek janzten zuten *pickelhaube*-a, larruz egindakoa, ez zen egokia lubaki gerrarako, burua behar bezala babesten ez zuelako. Hori zela-eta, 1916tik aitzina *stahlhelm*-a, altzairuzko kaskoa, erabiltzen hasi ziren. Harrezkero, alemaniar soldaduen bereizgarria bilakatu zen.

Bigarren Mundu Gerraren ondoren, hala Ekialdeko nola Mendebaldeko Alemaniako armadek beste diseinu batzuk ezarri zituzten, baina modelo berriei *stahlhelm* izena ematen jarraitu zuten. Bestalde, 1990eko hamarkadara arte, Mendebaldeko Alemaniako poliziek eta mugazainek Bigarren Mundu Gerraren garaiko *stahlhelm''-a  erabili zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Banna Strand

**Banna Strand** edo **Banna Beach**, , Irlandako hego-mendebaldeko Kerry konderrian dagoen hondartza bat da, Ozeano Atlantikoan eta Tralee udalerritik 12 kilometro ipar-mendebaldera.
Zerbitzu Aktiboko Unitate

**Zerbitzu Aktiboko Unitatea**, , *ASU*, , Ipar Irlandako gatazkan Behin-behineko IRAren talde edo zelulak izan ziren, bi eta lau arteko kideez osatuak eta atentatuak burutzeko arduradunak. 2002an Behin-behineko IRAk 1.000 kide aktibo inguru zituen, horietako 300 kide inguru zerbitzu aktiboko unitateak osatzen zituzten.

## Historia 
Kontzeptu honen aintzindariak Tom McEllistrim eta Kerry konderriko IRA izan ziren.

1977an Behin-behineko IRAk segurtasunarengatik usadiozko bataloiez osatutako militar antolakuntza laga eta IRAren brigadetatik paraleloki jarduten zuten unitateen militar antolakuntza osatu zuen. 

## Kanpo estekak
Asdee

**Asdee**, , "Urjauzi Beltz", Irlandako Errepublikako hego-mendebaldean dagoen herri bat da, Kerry konderriaren ipar-mendebaldean eta Shannon ibaiaren bokalearen hegoaldeko ertzean.
Cheilymenia crucipila

***Cheilymenia crucipila*** *Pyronemataceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Lachnea crucipila*, *Neottiella crucipila*, *Ciliaria crucipila*, *Cheilymenia calvescens*, *Lachnea calvescens*, *Patella crucipila*, *Humaria stellata*, *Humaria crucipila*, *Scutellinia crucipila*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** 2 eta 8 mm bitartekoa, kopatxo diskoide potolo baten itxurakoa, erdian pixka bat beheratua, gero zabalduagoa, hanka gabea, substratua du euskarria. Gainazal himeniala ia leuna laranja-gorri bizi kolorekoa. Kanpoko gainazala kolore argiagoekin, ile arre argiz apainduta, zati marjinalean ere irauten dutenak. Ale isolatuak edo oso hurbil dauden talde txikietan.

**Etimologia:** *Crucipila* epitetoa latinetik dator, torturatu esan nahi duen “crucio” hitzetik eta aska, ontzigile esan nahi duen “pila” hitzetik. Bere itxuragatik?

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Ascomiceto* txiki askotako bat da, bata bestearen oso antzekoak eta ez da erraza ziurtasunez identifikatzea behaketa makroskopikoaren bidez.

## Sasoia eta lekua 
Udan. Nahikoa ohikoa. Lur biluzietan, leku hezeetan, bideen ertzetan, goldatutako lur zatietan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Capitotricha bicolor

***Capitotricha bicolor*** *Lachnaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Helvella minuta*, *Octospora calyciformis*, *Peziza minuta*, *Peziza oxyacanthae*, *Peziza transparens*, *Peziza pulchella*, *Peziza pulchella var. a vulgaris*, *Dasyscyphus pulchellus*, *Peziza quercina*, *Cyathicula bicolor*, *Dasyscyphus bicolor*, *Lachnum bicolor*, *Lachnea bicolor*, *Lachnea pulchella*, *Erinella calycina*, *Erinella bicolor*, *Lachnella bicolor*, *Trichopeziza bicolor*, *Lachnella hispanica*, *Dasyscyphus hispanicus*, *Atractobolus bicolor*, *Atractobolus hispanicus*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** 1 eta 2 mm bitarteko diametrokoa, kaliza edo kopa txiki baten forman edo baita lautuagoa ere, ia hanka gabe, ertza barrurantz  biribildua. Barrualdea leuna, horia edo hori-laranja kolorekoa. Kanpoko gainazal dena ile zuri luzez estalita, estu.

**Etimologia:** *Bicolor* epitetoa bere bi koloreengatik du.

## Jangarritasuna 
Ez du interes gastronomikorik.

### Nahasketa arriskua 
*Lachnellula*-k oso antzekoak dira, baina koniferen egurretan hazten dira.

## Sasoia eta lekua 
Udaberrian. Hostoerorkorren adarretan edo eroritako makilatxoetan. Gregarioa eta oso hedatua.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Txile, Argentina, Groenlandia, Islandia, Kanariak, Europa, Errusia, Kaukasia, Kazakhstan, Uzbekistan, Tajikistan, Kirgizistan, Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ballinskelligs gaztelua

**Ballinskelligs gaztelua**, ,  Irlandako hego-mendebaldeko Ballinskelligs herrian dagoen gaztelu bat da, Kerry konderriaren mendebaldeko Iveragh penintsulan.

XVI. mendean MacCarthy klanak eraiki zuen, badia piratetatik babesteko helburuz.
Bull uhartea

**Bull uhartea**,  eta , edo zehazkiago, **Iparraldeko Bull uhartea**, *North Bull Island* eta *Oileán an Tairbh Thuaidh*, Irlandako ekialdeko kostaldean dagoen uharte bat da, Dublingo badian. 5 kilometro luze eta 800 metro zabal ditu.

Dublin hiriburuko Clontarf (Dollymount barne) eta Raheny, Kilbarrack auzinetatik kostaldetik harata dago, eta Sutton auzunearen parean.

Uharte honetan **Dollymount Strand** deritzon hondartza dago.
1954ko Euskal-Nafar mendiko txapelketa

**1954ko Euskal-Nafar mendiko txapelketa** Nafarroa Garaian egindako txirrindulari lasterketa izan zen. 1954ko abuztuaren 17an, asteartea, jokatu zen. 
Lasterketa hau Nafarroako Sari Nagusiaren aurrekaria da.

Ibilbidea 190 kilometroko luzera izan zuen eta lau mendate igo ziren: Urbasa, Lizarraga, Erreniega eta Etxauri.

Garailea Miguel Bidaurreta nafarra izan zen, Lizarrako helmugara bakarrik heldu zelarik, bigarren sailkatua Cosme Barrutia bizkaitarra izan zen.

## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 1954ko Euskal-Nafar mendiko txapelketa - *Procyclingstats.com*
Louisa Emily Dobrée

**Louisa Emily Dobrée** (Tours, Frantzia, 1852ko otsailaren 9a – Long Ashton, Somerset, Ingalaterra, 1915eko otsailaren 7a) frantziar-irlandar idazlea izan zen, ingelesez idatzi zuena. Eleberriak, ipuinak, artikuluak, haurrentzako liburuak eta fikzioz kanpoko idazlanak sortu zituen.

## Bizitza 
Louisa Emily Dobrée Toursen jaio zen 1852an. Bere gurasoak, James Dobrée eta Bridget Armstrong, Genovan ezkondu ziren 1849an. Amaren aldetik irlandar jatorrikoa zen, eta aitaren aldetik frantziar jatorrikoa.

1887an, Dobrée oso katoliko elizkoi bihurtu zen, eta honako liburu hauek idatzi zituen harrezkero: *A Manual of Home Nursing*, *Stories on the Sacraments*, *A Seven-Fold Treasure*, *Per Parcel Post*, *A Tug-of War*, *Stories on the Beatitudes*, *Beautiful Sewing* eta *Plain Work.* Hogei aldizkaritan kolaboratu zuen, etxeko erizaintzari, higieneari, etiketari, brodatzeari, lan sinpleari eta historia naturalari buruz idatziz.

Anglo-normandiar uharteetan, Frantzian eta Irlandan bizi izan zen, Italian, Suitzan, Austrian, Belgikan eta Alemanian egonaldi luzeak eta laburrak eginez. Geroago Chiswicken bizi izan zen, Londresetik gertu. Bere istorio guztien ekintza Europan gertatzen da.

Louisa Emily Dobrée 1915ean hil zen Long Ashtonen, Somerseten.

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iraeta Etxea

**Iraeta Etxea** jatorriz XVI. mendekoa den etxea da, Zestoa erdigunean, herriko plaza nagusian kokatua, Foruen Plazan alegia. Garai zahar hartako hainbat elementu kontserbatzen ditu, batez ere apainduradun hiruzpalau leiho alboko fatxadan. 

Zestoako harresitik kanpo eraiki zen, baina ia kontra, parrokia elizaren alboan, baina berarekin kontakturik gabe. Iraetako jaunen etxea zen, izen horretako auzoan dorretxe bat izan zutenak. Dorretxe hura desagertua dago, baina bere armarria ekarri zen Zestoako etxe honetara, non plazara begira dagoen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1953ko Euskal-Nafar mendiko txapelketa

**1953ko Euskal-Nafar mendiko txapelketa** Nafarroa Garaian egindako txirrindulari lasterketa izan zen. 1953ko ekainaren 9an, asteartea, jokatu zen. 
Lasterketa hau Nafarroako Sari Nagusiaren aurrekaria da.

Ibilbidea 130 kilometroko luzera izan zuen eta bi mendate igo ziren: Etxauri eta Lizarraga.

Garailea Hortensio Bidaurreta nafarra izan zen, Lizarrako helmugan sprintean Gabriel Companyri eta Salvador Botellari gailendu zitzaielarik.

## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 1953ko Euskal-Nafar mendiko txapelketa - *Procyclingstats.com*
Freire eta Brull

Kirol tiroko atzekargako kirol modalitatea da. Karabina edo fusil militarra erabili behar da, jatorrizkoa edo erreplika. Kartutxoa bolbora beltzezkoa izan behar du. Lehiaketa 100 m-ra dauden  bi MLAIC C50 itutara tiro eginez egiten da, etzanda, 7 tiro itu batean eta 6 bestean. 20 tiroko lehiak ere badira, saio itua aurrez jarrita.

Sevillako Piroteknia Militarreko artileriako teniente koronel Luis Freire y Góngora jaunaren eta arma bereko komandante kapitain José Brull y Seoane jaunaren omenez izendatu zen modalitate hau.
Txatanuga Futz Band

**Txatanuga Futz Band** musika orkestra bat izan zen, Ondarroan (Bizkaia) sortua. 1992 eta 1998 artean jardun zuten, eta swing jazz eta Karibeko musika euskaraz jorratu zuten lehenak izan ziren.

## Ibilbidea 
1991 urtean Ondarroako Kresala musika bandan, ezkontzetan edota rock talde desberdinetan aritzen ziren gazte talde bat batu zen. Haize instrumentuak aprobetxatuz (tronpetak, tronboiak, saxoak...) swing musika jotzen hasi ziren. Oinarri horretatik abiatuta, Fran Lasuenen eta Jabier Ituarteren ekimenez, *big band* motako taldea osatzen hasi ziren, musikari gehiago eta abeslari bat bilduz. Taldearen lehen saioa Abandoko tren geltokiaren berrinaugurazioan izan zen, eta *La Ferroviaria Rail Band* izenarekin jo zuten. Trena gaitzat zuten kantekin osatutako errepertorioa prestatu zuten; haien artean zegoen *Chattanooga Choo Choo* klasikoa (Glenn Millerren banda, 1941); taldean haize instrumentuek garrantzi handia zutenez ("futz" = putz, Ondarroako euskaraz), horrela osatu zuten behin betiko izena. Jarraian ETB1eko "Hor Konpon" saioan agertzen hasi ziren; horrek oso ezagun bihurtu zituen.

Txatanuga Futz Bandek mestizaiaren aldeko apustu garbia egin zuen, "musikan, hitzetan eta bizitzan; kimikoki aratza den orotik urruntzen" saiatuz. Era berean, sorreratik bertatik "jendea dantzarazteko" asmoa adierazi zuten, zuzeneko emanaldietan indarra jarriz.

Zuzeneko emanaldi asko egin zituzten beraien ibilbidean zehar, baina hainbeste pertsona leku batetik bestera mugitzea "astuna" zen. 1998an desegin zen taldea, kideen lan ardurengatik.

## Kideak 
Taldea 16 bat musikarik osatzen zuten. Hauek izan ziren Txatanuga Futz Bandeko kideak:

*    Patxi Gonzalez - Ahotsa
*    Karlos Amilibia - Tronpeta
*    Fede Badiola - Tronpeta
*    Ander Ibarloza - Tronpeta
*    Esteban Uranga - Saxo altoa
*    Ana Elordi - Saxo altoa
*    Errapel Ibarloza - Saxo tenorra
*    Andima Lertxundi - Saxo tenorra eta baritonoa
*    Asier Ituarte - Tronboia
*    Igor Rodriguez - Tronboia
*    Aintzane Bengoetxea - Flauta eta koroak
*    Anjel Ituarte - Bajoa
*    Bernar Ituarte - Gitarrak
*    Iñaki Belaustegi - Bateria
*    Fran Lasuen - Perkusioa, hitzak, koroak, ekoizpena
* Hot mambo. Elkar, 1994.
* Hau dok umoria! IZ, 1996.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Antiokiakoa (erregegaia)

**Maria Antiokiakoa** (c. 1220 – Canosa di Puglia, 1307) Jerusalemgo Erresuma Latindarrako erregeordea izan zen 1267tik 1277ra.

Bohemundo IV.a Antiokiakoa eta Melisenda Lusignangoaren alaba izan zen.

1246an, Jerusalemgo Erresumaren erregeordetza eskatu zuen lehen aldiz Alizia Xanpainakoa hil zenean, baina ez zuen arrakastarik izan. 1267an berriro erregeordetza eskatu zuen Konrado III.aren izenean, baina Jerusalemgo Auzitegi Gorenak Hugo III.a Ziprekoari erregeordetza eman zion. 1268an, tronua eskatu zuen Konrado hil zenean, baina Gorteak ere Hugoren aldeko epaia eman zuen.

Mariak 1277an saldu zizkion bere eskubideak Karlos I.a Napolikoari.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Simlish

**Simlish-a** Maxis enpresaren hainbat bideojokotan erabiltzen den fikziozko hizkuntza bat da. Hizkuntza 1996an estreinatu zen *SimCopter* bideo-jokoarekin, baina ospea *The Sims*, *The Sims 2,* *The Sims 3* eta *The Sims 4* bideo-jokoekin lortu zuen. Simlish-a da Sims-ak, bideo-jokoen izakiak, hitz egiteko eta idazteko erabiltzen duten hizkuntza.

Simlish-a hizkuntz hauen konbinazioa da:

* Hasieran garatu zenean
** Errusiera
** Ukraniera
** Frantsesa
** Tagalo
** Ingelesa
** Gaztelania
** Navajo
* Orain
** Hungariera
** Japoniera
** Italiera

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* The Sims
* The Sims 2
* The Sims 3
* Sims 4
* The Sims saga

## Kanpo estekak
Bakoren garaipena (mosaikoa)

**Bakoren garaipena** izena duen mosaikoa, Nafarroako Andelos hirian aurkitutako eta Nafarroako Museoan gordetzen den mosaiko bat da.

## Ezaugarriak 
Andeloseko indusketek bi gelatan zeuden hiru mosaiko azaleratu zituzten. Hiruetako bat, kareharri gorrixkaren gainean dauden tesela zuriz osatuta dago eta *opus signimum* bat da. Bigarrenik, kareore zuriko zoladura bat aurkitu zuten, erronboak osatzen dituen dekorazioarekin, tesela handi eta beltzak erabiltzen dituen irudia osatzeko. Hirugarrena *opus tessellatum* matako zoladura bat, non  zuri-beltzeko orla geometriko batek erdiko eszena polikromoa duen enblema inguratzen duen.

Bakoren garaipena mosaikoak 6,20 m eta 6,60 m-ko gela baten zorua osatzen du, eta ekialdeko aldean dagoen atearen atalasea ere apaintzen du. Hormen trazadura ez da guztiz paraleloa, eta, beraz, neurri horiek ez dira zehatzak inguru osoan. Erdiko irudiak (enblema) 2,70 m bider 2,30 m-ko azalera du, eta mosaikoaren parte hondatuena da, zati gutxi batzuk besterik ez baitira gorde: gurpil bat, orgaren aurrealdearen zati bat, pertsona baten atzeko silueta, beste baten eskuak bridak eta *Kantharos* bat heltzen dituena. Gurdiari tiratzen dion tigre bat ia osorik ikusten da eta bigarrenaren hankaren zati bat. Eskuineko izkinan, Pan jainkoa marraztu zen. Gurdiaren gainean daudenen pertsonaietako bat Dioniso edo Bako da zalantzarik gabe. Bere eskuinean dagoena, bi hauetako bat izan daiteke: Vitoria jainkosa edo Ariadna, Dionisoren emaztea eta  jainkoarekin batera sarri agertzen dena..

## Bakoren garaipenaren motiboa 
Izatez, *Bakoren garaipena* Bako, edo hobe esanda, Dioniso jainkoaren, ziklo mitologiaren gertakari bat irudikatzen duen ohiko motiboa da, mosaiko askotan agertzen dena. Zaragozan, besteak beste beste Bakoren garaipena mosaikoa agertu zen.  Geroago, Barrokoan, mihisetan pintatu zena, hala nola, Diego Velazquez pintore espainiarraren Bakoren garaipena koadro ezaguna, edo Annibale Carracci italiarraren Bako eta Ariadnaren garaipen freskoa Farnese jauregian.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Multimedia fondoa *Eusko ikaskuntza*
Zelata (kaskoa)

**Zelata** (, , ) borroka-kasko irekia da, XV. mendearen hasieran kasketa astuna ordeztu zuena. Gainalde borobila dauka, atzerantz luzatzen dena lepoa babesteko. Modelo batzuek bisera jasogarria zeukaten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ruiforcoko monasterioa

**Ruiforcoko San Julian eta Santa Basilisaren monasterioa** () Ruiforco de Torío herritik gertu zegoen monasterioa izan zen.

Rumforco izeneko zaldun batek sortu zuen Alfontso III.aren erregealdian, eta bertan egon ziren giltzapetuta, Ramiro II.a Leongoak hala aginduta, Alfontso IV.a Leongoa eta Alfontso Froilazz erregeak eta azken honen anaiordeak, Ordoño eta Ramiro, itsututa izan ondoren. 1063an Torioko infanterriaren zati izatera pasa zen.

## Historia 
Ruiforcoko San Julian eta Santa Basilisaren monasterioa baseliza zahar baten ondoan fundatu zuen Rumforco zaldunak X. mendearen lehen urteetan, Alfontso III.a Asturietakoaren erregealdian, nori Torío ibaiaren erriberako eremu zabal bat birpopulatzea agindu zioten. Lucas Tuykoak esan zuenez, San Isidororen arau bisigotikoen arabera gobernatzen ziren monjeak bizi ziren bertan. Bere bizitzako azken urteetan, Rumforcok Torío ibaiaren ondoan zituen jabetza guztiak San Julian eta Santa Basilisa monasterioko erlijiosoei eman zizkien.

Alfontso IV .a Leongoaren erregealdian auzi bat sortu zen Ruiforkoko monasterioko fraideen eta Manzaneda de Torío eta Garrafe de Torío hiribilduetako bizilagunen artean. Erregea, bere gortearekin batera, Manzanedara joan zen, eta 931. urteko urtarrilaren 29an Manzanedako hiribilduaren mugak zehaztu zituen, monasterioko fraideen aldeko auzia ebatziz. Fraideek Alfontso III.ak Rumforcori emandako lur guztiak izaten jarraitu zuten.

932. urtean, Ramiro II.a Leongoak hala aginduta, Alfontso IV.a Leongoa eta Alfontso Froilaz erregeak, Ordoño eta Ramiro azken horren anaiordeekin batera, itsutu eta Ruiforkoko monasteriora eraman zituzten, eta han giltzapetuta egon ziren hil arte. Julio Pérez Llamazares historialariak adierazi zuen Ramiro II.ak, iraganean Ruiforcoko monasterioaren fundazioa oker egotzi ziotenak, jaurerri bat sor zezakeela monasterioaren jabetzekin, bere anaiak eta monasterioan geratzen ziren erregetzako beste presoek, berak itsutu egin zituenak, nolabaiteko jaurerria izan zezaten.

1063. urtean, Fernando I.a Leongoak eta bere emazte Antsa Leongoa erreginak Ruiforkoko monasterioa Leongo San Isidoro monasterioari eman zioten, eta Toríoko infanterriko kide izatera igaro zen. Ruiforcoko monasterioa 1526. urteko dokumentu batean azken aldiz aipatu zute.

Toríoko San Julian eta Santa Basilisa de Ruiforcoko elizako hegoaldeko hormako leiho baten gainean tinpano bat dago, non *Agnus Dei* bat irudikatzen den. Tinpano hori XII. mendean egin zuten, eta desagertutako Ruiforcoko monasterioaren aztarna bakanetakoa da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 

## Kanpo estekak
Torío

**Torío** Leongo probintziaren zati bat zeharkatzen duen ibai bat da, Bernesga ibaiaren ibaiadarra dena. Piedrafita mendatearen hegoaldean ditu iturriak, Riañoko mendilerroaren ekialdean, Leon probintziaren iparraldean. Bernesga ibaiaren ibaiadarrik handiena da. Iparraldetik hegoaldera, Cármenes, Vegacervera, Matallana de Torío, Garrafe de Torío, Villaquilambre eta León udalerriak zeharkatzen ditu, eta Bernesgarekin bat egiten du. Iturrietatik, 1630 metroko altitudean, bokaleraino 63 kilometro luze dira.

Bere ur garbi eta gardenek paradisu bihurtzen dute probintzia honetako ibaietan bizi den amuarrain arruntarentzat. Horren guztiaren ondorioz, Torío ibaia probintziako ibai-arrantzaleen gogokoenetako bat da, Vegacerveraren gainetik dagoen Felmineko arrantza-barrutia nabarmenduz. Gaur egun, Leongo probintziako arrantza-barrutirik onenetako bat da.

Haren kudeaketa hidrologikoa Dueroko Konfederazio Hidrografikoak egiten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo esteka
Gurutze Alde (Aiete)

**Gurutze Alde** edo **Gurutze** besterik gabe, Donostiako Aiete auzoan dagoen etxe multzo txiki bat da; inguruko zaharrena da. Haien protestak udalaren aurrean ezagutaraztea eman du. Nahiko auzokide zahartuak bizi dira bertan eta, orokorrean, udalaren aldetik baztertuak sentitu izan dira sarritan. Gaur egun urbanizazio berriak inguratu dute eta nolabait auzoaren pertsonalitatea nahastu da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aiete
* Luis Villasante parkea

## Kanpo estekak
Edith Farkas

**Edith Elizabeth Farkas** (Gyula, Hungaria, 1921eko urriaren 13a - Wellington, 1993ko otsailaren 3a) hungarozeelandar ikertzailea izan zen, Antartikako eskualdean espezializatua,  Hungariako lehen emakumea eta Zeelanda Berriko MetServiceko langileen artean Antartikan oin bat jarri zuen lehen emakumea izateagatik ezagunagoa. Horrez gain, 30 urte baino gehiagotan ozonoa kontrolatzeko ikerketak egin zituen mundu mailan.

## Biografia 
### Lehen urteak eta hezkuntza 
Edit Farkas 1921eko urriaren 13an jaio zen Gyulan, Hungarian. Lehen eta bigarren hezkuntzako ikasketak Szentgotthárd eta Györren, Budapesten egin zituen. 1939an, Farkas unibertsitatean sartu zen, eta 1944an graduatu zen Matematika eta Fisikako irakasleen lizentziatura batekin Budapesteko Pázmány Péter Unibertsitate Katolikoan. Zeelanda Berrira emigratu zuen errefuxiatu gisa 1949an, gerra ostean. Fisikan masterra egin zuen 1952an, Wellingtongo Victoria Unibertsitatean.

### Karrera eta eragina 
Farkas meteorologoa eta ozonoaren ikertzailea izan zen. 1951n hasi zen meteorologo lanetan Zeelanda Berriko Meteorologia Zerbitzuko Ikerketa Sailean, eta 35 bat urtez jarraitu zuen horretan.

Farkasek ozonoa kontrolatu zuen 50eko hamarkadatik 1986an erretiroa hartu zuen arte; ozonoaren kontrolaren ikerketan lidergoa izan zuen hiru hamarkada baino gehiagoz. Hirurogeiko hamarkadan, gero eta gehiago aztertu zuen ozono atmosferikoa, Dobson ozono-espektrofotometroarekin ozono osoaren neurketa eginez. Bere lanak nabarmen lagundu zuen "ozono-geruzaren zuloa" aurkitzen, eta horrek kutsaduraren aurrean munduaren jokabidea betiko aldatu zuen. 
* 1988an, aipamen berezia jaso zuen Alemaniako Ozonoaren Lau Urteko Sinposioan, ozonoaren ikerketari 30 urtez egindako ekarpenagatik. 
* 2017an, Farkas Royal Society Te Apārangi-ren "150 emakume 150 hitzetan" ekimenaren parte izateko hautatu zuten, Zeelanda Berriko emakumeek ezagutzari egindako ekarpenak ospatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Espazio dual

Matematikan, '''espazio bektorial 'dual''* batek  (*1×n*) errenkada-bektoreen eta (*n×1'') zutabe-bektoreen arteko erlazioa modu abstraktu batean azaltzeko oinarri matematikoa ematen du. Infinitu-dimentsio dituzten espazioentan ere egin daiteke halako eraikuntza matematikoa, eta Hilberten espazioa, neurriak eta banaketak beste ikuspuntu batetik azaldu daitezke. Analisi funtzionalaren baliabidea ere bada.
Galgitu

**Galgitu** Arabako erreka da, Egaren ibaiadarra dena. Ibaia Arabatik erabat igarotzen da, eta Apilaiz kontzejuko iturrietatik sortzen da. Gero, Arraia-Maeztu udalerritik jarraitzen du, Ega ibaira iritsi arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dueroko Konfederazio Hidrografikoa

**Dueroko Konfederazio Hidrografikoa** ( edo *CHD*) erkidego arteko arroko espainiar erakundea da, 1927ko ekainaren 22ko Errege Dekretuaren bidez bere demarkazio hidrografikoko Dueroko arroaren Espainiako zati urak kudeatzeko sortua. Uraren Legeak honela definitzen du: berezko nortasun juridikoa duen zuzenbide publikoko erakunde bat, Estatuaz bestelakoa, administrazio-ondorioetarako Trantsizio Ekologikorako Ministerioari atxikia autonomia funtzional osoko erakunde autonomo gisa.

Eginkizun garrantzitsua betetzen du bere demarkazio hidrografikoan; izan ere, besteak beste, honako eginkizun hauek betetzen ditu: plangintza hidrologikoa, baliabideen eta aprobetxamenduen kudeaketa, jabari publiko hidraulikoaren babesa, uraren erabilera pribatiboko eskubideen emakidak, uraren kalitatearen kontrola, azpiegitura hidrauliko berrien proiektua eta gauzatzea, presen segurtasun-programak, datu-bankuak...

2007an, Gaztela eta Leongo Autonomia Estatutuaren erreformak etorkizunean Dueroko arroaren kudeaketa Gaztela eta Leongo Juntari eskualdatzeko aukerari atea ireki zion, hauxe Espainiako Bigarren Errepublikaren garaitik eskualdeak izan duen eskaera historikoa baitzen. Hala ere, 2011n, Konstituzio Auzitegiak Extremadurak jarritako konstituzio-kontrakotasuneko errekurtso bat onartu zuen, CHDri buruzko estatutu-erreformaren zatia, baliogabetzen zuena. Extremadurak ulertzen zuen (eta hala egin zuen Konstituzio Auzitegiak ere) Gaztela eta Leongo erkidegoak ez zuela eta ezin zuela legez bere gain hartu Robledillo de Gata eta Descargamaría udalerri cacerestar Dueroko arroko urak kudeatzeko eskumenik.

Espainiako Gobernuak eta Gaztela eta Leonek Extremadurari, errekurtso judiziala ebatzi aurretik, kontraprestazio ekonomiko bat jasotzeko aukera eskaini zioten arren, Gaztela eta Leonek arroaren gaineko eskumen osoa bere gain hartu eta errekurtsoa kentzearen truke, Extremadurak beti baztertu zuen aukera hori. Aukera hori, nolanahi ere, antidemokratikoa zen; izan ere, Cácereseko iparraldeko Dueroko uren kudeaketa Robledillo de Gatako eta Descargamaríako ezein bizilagunek zeharka hautatu ezin zituen kideak zituen erakunde baten esku zegoen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amalia de Llano

**Amalia de Llano y Dotres** (Bartzelona, 1822ko apirilaren 29a - Madril, 1874ko uztailaren 6a) XIX. mendeko idazle eta kultur sustatzailea. Ezkontzaz, Vilchesko kondesa eta La Cervantako bizkondesa izan zen.

## Bizitza 
Ramon de Llano arabar esklabo trafikatzailearen eta Pilar Dotresen alaba izan zen. Amalia Bartzelonan jaio bazen ere, Madrilen egin zen ezagun, non topaketa literarioak, antzezlanak eta bestelako kultur ekimenak antolatzen zituen garaiko aristokrata eta intelektualentzat. Semeak egindako emari baten ondorioz, margolana Pradoko Museoan dago. Kondesak 4.000 erreal ordaindu zituen margolana, artistak kobratzen zuenaren erdia. 

Vilcheseko kondesak Isabel II.a babestu zuen, eta 1874ko Borboien berrezarkuntzaren aldekoa izan zen.

Madrilgo San Isidroko hilerrian lurperatu zuten, Almonacid de los Oteros markesen panteoian, Wenceslao Gaviña arkitektoak 1869ko amaieran eraikitako hilobian.

## Erreferentziak 
## Kanpo esteka
Espazio ukitzaile

[thumb|[Esfera bateko x puntu bateko  espazio tangentearen irudikapena. Espazio honetako bektore batek partikula batek izan dezaken abiadura bat adieraz dezake.]]

Matematikan, barietate baten **espazio ukitzaile** edo **tangentea** barietatearen-kurbekiko ukitzaileak diren lerroez osatutako 2 dimentsioko plano ukitzaileen orokortze bat da. Fisikaren testuinguruan, barietate batek puntu batean duen espazio tangentea barietatean mugitzen den partikula batek izan ditzakeen abiaduren espazio gisa ikus daiteke.
Perestxepinako altxorra

**Perestxepinako altxorra** (, ,  ) Volkerwanderung garaiko bizantziar, bulgariar, sasandar eta abaroar objektuen biltegi nagusia da.

1912an aurkitu zuen gordetegia Mala Perestxepina herrian (Poltavatik 13 km-ra, Ukraina) artzain batek. Urreztatutako ontzi batekin estropezu egin eta Kubraten hilobira erori zen artzaina. Kubrat Bulgaria Handiaren sortzailea eta Asparuhen aita (Bulgariako Lehen Inperioaren sortzailea) izan zen. Altxorra Aleksey Bobrinsky kondearen begiradapean atera zen. Arkeologo ospetsua zen Bobrinsky, eta 1914an argitaratu zuen deskribapena.

Altxorrak 800 pieza baino gehiago ditu, San Petersburgoko Hermitage Museoan gordeta. Zilarrezko 19 ontzi eta urrezko 16 ontzi daude, rhyton nabarmen bat eta beste baten hondakinak barne. Museoaren webgune ofizialak honi buruz hitz egiten du http://hermitagemuseum.orgurrezko estaldura duen objektu bat, eraztun-formako eta urrezko amaiera duen ezpata ondo kontserbatua eskutokian eta zorroan… urrezko bitxigintza — torke bat, belarritako bat, zazpi besoko eta zazpi eraztun harri preziatuen inkrustazioekin (amatistak, zafiroak, tigre-begiak, granateak, harkaitz-kristala eta esmeraldak)… eta urrezko plaka karratuak eraikuntza baten estaldurarako”.Urreak 25 kilo baino gehiago pisatzen du guztira, eta zilarrezko objektuek 50 kilo.

Aurkikuntzarik interesgarrienen artean, Bizantzioko urrezko txanponez egindako lepoko bat dago, Maurizio (582–602) enperadorearen erregealditik Konstante II.areneraino (641–668) datorrena. Horrez gain, Xapur II.aren (309–379) irudia duen plater sasandar bat dago, eta Tomiseko gotzainaren VI. mendeko inskripzioa duen plater bizantziar bat.

Sobietar Entziklopedia Handiak altxorra "Bizantzioren kontrako eraso batean" ustez objektuak arpilatu zituen "buruzagi eslaviar" bati egozteko gogotsu zegoen arren, jakintsu asko ados daude altxorrak Kubraten hilobia markatzen duela, bulgariarrek bermatutako lehen khana. Konklusio hau Kubraten zigiluaren aurkikuntzan oinarritzen da, "Houvr(a)tou patr(i)k(iou)" inskripzioarekin, Heraklioren gortean izan zuen patrizio estatusa adieraziz. Pereshchepinako altxorra Bulgaria Handia Zaharreko kulturaren adierazpen bizienetako bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Khan Kuvrat's grave (ilustrazioekin).
Felipe José Abárzuza

**Felipe José Abárzuza y Oliva** (Cadiz, 1896ko maiatzaren 24a - Los Molinos, Madril, 1970eko abuztuaren 27a) espainiar almirantea izan zen, Francoren diktaduran, 1956tik 1957ra, Itsas ministro izan zena.

## Biografia 
1896ko maiatzaren 24an jaio zen, Cadizen, eta 1913an sartu zen Armadako Itsas Eskolan. 1929ko urtarrilaren 5ean, C-3 itsaspekoaren komandante izendatu zuten, 1931ko maiatzaren 9ra arte postu horretan aritu baitzen. Gerra ekintzengatik kondekoratua izan zen bere agindupean egon zen bitartean. 1945ean kontralmirante izan zen eta 1957an almiranteorde. 

Eskuadraren Estatu Nagusiko burua izan zen Espainiako Gerra Zibilean, Instrukzioko burua eta Espainiako Itsas Ministerioko almirantea, Flotako komandante nagusia 1954ko abendutik 1955eko abendura, Armadako Estatu Nagusiko burua 1956 eta 1957 artean, Itsas ministroa 1957 eta 1962 artean.

1970eko abuztuaren 27an hil zen, Los Molinosen, 74 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Omaha hondartza

**Omaha hondartza**, , 1944ko ekainaren 6an, Normandiako lehorreratzean eta Aliatuen alemaniarrek okupatutako Frantziaren inbasioan, lehorreratze gune nagusienetako batek jasotako kode izendapena da. Hondartza Mantxako kanalan dago eta 8 kilometro luze ditu, ekialdean Sainte-Honorine-des-Pertes udalerritik mendebaldeko Vierville-sur-Mer udalerrira hedatuz.

## Kanpo estekak
Nicolás Lasarte Arana

**Nicolas Lasarte Arana** (Villabona-Amasa, 1917- Donostia, 1994ko maiatzaren 29a) abokatu eta politikaria izan zen, Donostiako alkatea frankismo garaian.

## Biografia 
Tolosa Okzitaniako Eskolapioetan ikasi zuen eta Valladolideko Unibertsitatean Zuzenbidean lizentziatu zen. Elkarte Tradizionalistako militantea, Espainiako gerra zibilaren eztandak Donostian harrapatu zuen, eta 1936ko azaroan errekete karlistaren Oriamendi Tertzioan izena eman zuen. 1942-1943an Donostiako udaleko zinegotzia izan zen. 1950etik aurrera bankuen munduarekin lotu zen, Espainiako Bankuko kontseilari, Bilboko Bankuko eta Donostiako Aurrezki Kutxako letradu izan zen, eta bertako zuzendariorde izan zen 1950ean, eta zuzendari nagusi 1964tik 1979ra. Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko eta Donostiako Orfeoiko kide ere izan zen.

1961eko ekainaren 18an, Manuel Valencia Remón Gipuzkoako gobernadore zibilak Donostiako alkate izendatu zuen. Bere agintaldian, Hiri Antolamendurako Plan berria onartu zen, Urumea ibaia eta Ondarretako kolektorea saneatzeko agindua eman zen, eta Anoetako Frontoia inauguratu zen. Izendapen horrek Gorteetako prokuradorearena zekarren berekin.  1964ko ekainaren 6ra arte egon zen karguan. Ondoren, enpresa-munduari lotuta jarraitu zuen, eta hirurogeita hamarreko hamarkadan Donostiako Kutxako zuzendari kudeatzailea izan zen, Europistas, Eurovías eta La Salvadora, SAko kontseilaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pablo Álvarez Fernández

**Pablo Alvarez Fernandez** (Leon, 1988) aire-ingeniari eta astronauta espainiarra da. 2022ko azaroan, Europako Espazio Agentziak (ESA) astronauta titular gisa hautatu zuen, eta 2024ko apirilean graduatu zen. 2009an ingeniaritza aeronautikoan graduatu zen Leongo Unibertsitatean, eta 2011n ingeniaritza aeroespazialean masterra lortu zuen Varsoviako Unibertsitate Politeknikoan. 2011tik 2017ra, ingeniari gisa lan egin zuen Airbus eta Safran abiazio-programa batzuetan, Espainian, Erresuma Batuan eta Frantzian. Besteak beste, A350, A380, Boeing 777 eta COMAC C919 proiektuetan aritu zen.

2022ko azaroan, Europako Espazio Agentziak (ESA) titular hautatu zuen 2022ko astronauten promozioan, eta Sara García Alonso lehoiztarra ere hautatu zuten.

2024ko apirilaren 22an ESAko astronauta gisa graduatu zen Kolonian, 22 500 hautagairen baino gehiagoren promozio baten artean. Hala, Espainiako bigarren astronauta bihurtu zen, 1993an Pedro Duque graduatu zenetik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ethel Penrose

**Ethel Charlotte Coghill Penrose** (Dublin, 1857 – 1938ko ekainaren 1a) irlandar idazlea izan zen, haurrentzako liburuak idatzi zituena.

## Bizitza 
John Joscelyn Coghill argazkilariaren eta Katherine Frances Plunketen alaba, Ethel Charlotte Coghill Dublinen jaio zen 1857an. Bi ahizpa eta lau neba zituen. 1880ko abenduaren 30ean James Penrose funtzionarioarekin ezkondu zen Skibbereenen. Lismorera joan ziren, Waterford konderrira, eta hainbat urte eman zituzten han. Gutxienez lau seme-alaba izan zituzten, Katharine, Nevill, Judith eta Honor. Ethel Penrose 1938ko ekainaren 1ean hil zen.

Haurrentzako liburuak idatzi zituen eta hainbat idazlan argitaratu zituen. *Clear as the noon day* liburua bere lehengusinak, Edith Somervillek, ilustratu zuen.

## Lanak 
* ''The Fairy Cobbler's Gold* (1890)
* *Clear as the noon day* (1893)
* *Darby and Joan: being the adventures of two children'' (1894)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nadezhda Popova

**Nadezhda "Nadia" Vasilievna Popova** (, ); 1921eko abenduaren 17- 2013ko uztailaren 6a) Sobietar Batasuneko lehen emakumezko pilotu militarretako bat izan zen, Bigarren Mundu Gerraren heroia. Bonbardaketa-unitate baten parte izan zen, emakumerik bakarrik osatua zena. Unitate horrek 852 misioetan baino gehiago hegan egin zuen. Sobietar Batasunak emandako kondekorazio gorenak lortu zituen, besteak beste, Sobietar Batasuneko Heroina ohorezko titulua, Leninen Ordena eta hiru aldiz Izar Gorriaren Ordena.

Heriotza: 2013ko uztailaren 6a

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Belonidium sulphureum

***Belonidium sulphureum*** *Hyaloscyphaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Peziza hydnoides*, *Peziza citrinella*, *Trichopeziza sulphurea*, *Lachnum sulphureum*, *Lachnea sulphurea*, *Lachnella sulphurea*, *Dasyscyphus sulphureus*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** 0,5 eta 2 mm bitartekoa, kopa forman, pedunkulatu gabea, gero zabalduagoa, gainazal himeniala leuna, zuria edo grisaxka. Kanpoko gainazala ile hori luze samarrek estalita, ertzetik nabarmen irtenak.

**Etimologia:** *Sulphureus* epitetoa  koloreagatik du.

## Jangarritasuna 
Ez du interes gastronomikorik.

## Sasoia eta lekua 
Unbeliferoen adaxka egurtsuetan.

### Banaketa eremua 
Erresuma Batua, Irlanda‎, Euskal Herria, Alemania‎, Austria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Old Harry Rocks

**Old Harry Rocks**, euskaraz *Harry Zaharraren Haitzak*, Ingalaterrako hegoaldeko kostaldean dauden bi haitz edo pilare dira, Dorset konderriko Handfast lurmuturran eta Isle of Purbeck penintsulan.

UNESCOko Gizateriaren ondare izendatutako Kostalde jurasikoan daude, Studland herriaren ekialdean, Swanage udalerritik 4 kilometro ipar-ekialdera eta Poole eta Bournemouth udalerrietatik 8 kilometro hegoaldera
Vancouverreko ur-zentroa

**Vancouverreko Ur-Zentroa** () kirol gune estalia da, 50 metroko igerilekua duena, 1974 urtean eraikia.  2023an instalazioak berritzeko kontratu bat adjudikatu zuten, eta proiektua osatzeko zazpi urte behar izatea espero da.  

Guneak honako hauek ditu:

* 50 m luzeko igerilekua
* Haur txikientzako igerilekua
* Tranpolinekin jauziak egiteko eremu sakona.
* *Jacuzzi* bat
* Sauna bat
* Muskulazio gela bat

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Colpoma quercinum

***Colpoma quercinum*** *Rhytismataceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Variolaria corrugata*, *Hysterium nigrum*, *Sphaeria collapsa*, *Hypoderma quercinum*, *Cenangium quercinum*, *Triblidium quercinum*, *Clithris quercina*, *Lophodermium quercinum*, *Dendrophoma didyma*, *Colpoma corrugatum*, *Clithris nigra*, *Psilospora quercina*, *Colpoma nigrum*, *Conostroma didymum*, *Discosporella didyma*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** 2-10 X 0,5-3 mm, txalupa txiki baten itxuran edo tolestura irregularrean, partzialki hazten den substratuan sartuta, lehenengo itxia, gero zabaldua, luzetara moztuta agerian dagoen arre-oliba antzeko barne-gainazal himenialarekin, itxura gelatinakara du.

**Etimologia:** *Quercinum* epitetoa bere habitatagatik du.

## Jangarritasuna 
Ez du interes gastronomikorik.

### Banaketa eremua 
Urte osoan zehar. Ohikoa. Arteen eroritako adarretan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Kaukasia, Pakistan, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iruñeko Hiri Gorputza

thumb|499x499px|Udal segizioa katedralean (2018)
**Iruñeko Hiri Gorputza** () Iruñeko Udalaren irudi den segizio zeremoniala da, jatorri duena Batasunaren Pribilegioan (1423) eta mendeetan zehar protokolo eta antolamendu tradizional bat hartu duena.

Segizioa zabala edo murriztua izan daiteke. Segizio zabalean, kide guztiek hartzen dute parte, barne daudelarik musikariak, dantzariak eta konpartsa, eta murriztuan, aldiz, muin-muineko elementuek, besterik ez: hiriaren sinboloek eta udalbatzak. Batzuetan, Iruñeko Hiri Gorputza modu autonomoan aritzen da, eta beste askotan, berriz, festako eta izaera erlijiosoko jardueretan integratzen da.

Iruñeko Hiri Gorputzak hiriaren irudia ordezkatzen du urteko festa-zikloan:
*	Bost Zaurien Botoa berritzea (Ostegun Santua)
*	Sanfeminetako Bezperetako Martxa (uztailak 6)
*	San Ferminen prozesioa (uztailak 7)
*	San Ferminen Zortziurrena (uztailak 14)
*	Batasunaren Pribilegioa (irailak 8)
*	Done Saturdiren prozesioa (azaroak 29)

Iruñeko Udalak aho batez erabaki zion Nafarroako Gobernuari 2021eko maiatzaren 6an interes kulturaleko ondasun deklara zezala Hiri Gorputza. Nafarroako Gobernuak, bere aldetik, interes kulturaleko ondasun immaterial deklaratu zuen 2023ko urtarrilaren 25ean.

## Deskripzioa
Formatu zabalean, hauek dira Hiri Gorputzeko kideak, segizioan hartzen duten lekuaren hurrenkeraren arabera zerrendatuak, hasieratik amaierara, jai giroan hasi eta gaur egun forma solemne edo instituzional bihurtu direnak:

*	Buruhandiak, kilikiak eta zaldikoak.

*	Erraldoiak (europarrak, asiarrak, afrikarrak eta amerikarrak, lehenbizi gizonezkoa eta ondoren emakumezkoa, ordena tradizional horretan), bakoitza bere gaiteroen taldeak lagunduta, erregina amerikarra izan ezik, hura txistularien laguntzaz dantzatzen baita.

*	Makilaria, dantzariak, gorriak eta banderariak.

*	Txistulariak.

*	Tinbalak eta klarinak.

*	Iruñeko bandera eta borladunak.

*	Mazodunak.

*	Libreak.

*	Korporazioa galaz jantzita.

*	Alkatea eta alkateordeak.

*	Foruzaingoko buruak.

*	Iruñeko Udaltzaingoa galaz jantzita.

*	La Pamplonesa banda.

Publikoa ere ezinbesteko osagaia da, segizioaren ondoan dauden herritarrak, batere hesirik gabe, han gertatzen ari denaren irudikapen dimentsioa bere presentziaz berresten dutenak, eta segizioari nortasun balioa ematen dion komunitate emozional baten parte direnak.

## Alde materiala eta immateriala
Iruñeko Hiri Gorputzak dimentsio material bat ere badu berari atxikia, bai higiezinen arlokoa, bai higigarria ere. Lehena, zalantzarik gabe, udaletxea da, Hiri Gorputzaren irteera guztiak hasten eta amaitzen diren tokia, eta segizioaren jai giroko atala biltzen den plaza barne dela.

Ondasun immaterialetik bereizi ezin diren osagai higigarriei dagokienez, guztiak ezin dira ondaretzat hartu, eta guztiak ez dira Udalaren jabetzakoak zehazki. Honako kategoria hauetan sailkatzen dira:

*	Jantziak.

*	Musika tresnak.

*	Hiriaren ikur kolektiboak.

*	Boterearen eta autoritatearen banakako sinboloak.

## Ikus, gainera
*	Iruñeko erraldoi eta buruhandien konpartsa

## Kanpo estekak
Verrugas zubia

**Verrugas zubia** () edo **Carrión zubia** () Limako departamenduaren mendialdean eraikitako zubi bat da, Perun. Altzairuz egina dago eta trenbidea igarotzen da gainetik.

Carrión harana gainditzeko eraiki zen eta Lima hiriburutik 60 kilometrotara dago. Itsas mailarekiko 1.800 metrotako altueran aurkitzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gramatika-kategoria

thumb|250px|Frantsesezko gramatika liburua.

**Gramatika-kategoria** (perpausaren zati bat, kategoria morfosintaktikoa edo hitz-mota) haien motaren araberako hitzen sailkapen zaharra da. Hizkuntza bateko hitzak oso desberdinak dira beren esanahia, osaera eta bete ditzaketen funtzioengatik. Hiru irizpide hauek kontuan izanda, hitzak klase edo multzoetan elkar ditzakegu, tradizionalki perpausaren atalak deitu izandakoak. Hizkuntza-teoria modernoan, gramatika-kategoria terminoak ohiko terminoak baino, hitz-klase semantikoei soilik dagokiena, askoz ere alderdi gehiago biltzen ditu, oro har.

## Kategoriak 
Gure inguruko hizkuntzetan bederatzi bereizi egiten dira:
# Substantibo (edo izena): perpaus baten subjektu eta aditz eta preposizio baten objektuaren funtzioa betetzen duen hitza da.
# Adjektibo: izena lagundu eta nolakoa den adierazten duen hitza da, hari buruzko ñabardurak emanez.
# Artikulu: hainbat hizkuntzatan, aurretik edo atzetik izena mugatzen duen hitza edo atzizkia da.
# Izenorde: izenak ordezka ditzakeen hitza da.
# Aditz: ekintza, egoera edo gertaera bat adierazten duen hitza da.
# Adberbio: aditzak —edo perpaus osoak— adierazten duenari buruzko informazio osagarria ematen duen hitz edo hitz-multzoa. da.
# Interjekzio: bat-bateko emozioak (haserrea, alaitasuna, mina, nahigabea, zalantza etab.) adierazteko erabiltzen diren esaldi labur eta aldaezinak dira.
# Preposizio: perpausaren barnean hitz batzuk beste batzuen mende ipintzen dituena.
# Juntagailu: esaldiaren zatia da, maila bereko hitzak, sintagmak edo perpausak elkartzeko balio duena.

## Kategoriak euskaraz 
Euskaltzaindiaren Hiztegiak zehaztasun handiz ematen du hitz bakoitzaren kategoria gramatikala: iz. (izena), ad. (aditza), adj. (adjektiboa), etab.

Kontuan hartzekoa da, ordea, euskarak erraztasun handia duela kategoriak aldatzeko. Testuinguruaren arabera, zernahi denak bere ‘lehen’ kategoria laga eta bestelako funtzio bat aise bete dezake. Hona hemen, esate baterako, horren agerkari, izenondoarekin sarrien gertatzen diren kategoria-aldaketak:

a) Adjektiboa adberbio bihurtzea: Erantzun zuzenak nahi ditut. (adjektiboa) / Ez duzu zuzen erantzun. (adberbioa)

b) Adjektiboa, izen: Ur beroa ezinbesteko gertatzen zaigu etxeetan. (adjektiboa) / Beroak ez dit lo egiten uzten. (izena) / Negu hotza aurtengoa! (adjektiboa) / 1956ko neguaren hotza! (izena)

c) Izena, adjektibo: Gero eta asto gutxiago dago baserrietan. (izena) / Pertsona asto samarrak ezagutzen ditut nik. (adjektiboa)

d) Aditza, adjektibo: Askotan joan izan gara mendira. (aditza) / Denbora joanak desiratzen dira askotan. (adjektiboa)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gramatika
* Gramatika sortzaile

## Kanpo estekak 
* Gramatika-kategorien aurkezpen erraza.
Stalinen bigarren gobernua

**Stalinen bigarren gobernua** Sobietar Batasunaren kabinetea izan zen, 1946ko martxoaren 19an ezarria, Iosif Stalin gobernuburu zuela, Ministroen Kontseiluko presidente gisa. Sobietar Batasuneko Sobiet Gorenaren dekretu baten bidez eman zen, 1946ko martxoaren 15ean, eta, horren arabera, Herriaren Komisarioen Kontseilua Ministroen Kontseilua izena hartu zuen.

## Jarduerak 
Ministroen Kontseiluko kideen zereginak eta eginkizunak ez ziren aldatu Herri Komisarioen Kontseiluarenekin alderatuta; aitzitik, erakundearen izena aldatu baino ez zen egin, nazioarteko jardunbideetara egokitzeko. Sobiet Batasuneko Sobiet Gorenaren II. Deialdia 1946ko otsailaren 10ean deitu zen. 1946ko martxoaren 19an, Sobiet Gorenak emandako dekretu baten ondoren, SESBeko Ministro Kontseiluaren integrazioa onartu zen.

Sobietar Batasuneko Ministroen Kontseiluak garapen ekonomikorako laugarren bost urteko plana ezarri zuen (1946-1950), Stalinek 1946ko otsailaren 9an ezarritako zereginarekin: "gerrak eragindako herrialdeko eremuak leheneratzea, industria eta nekazaritza gerra aurreko mailetara berrezartzea, eta, ondoren, hazkunde-eskala handiagoa edo hazkunde nabarmen txikiagoa gainditzea". 1945ean, industria % 92 hazi zen 1940aren aldean, eta, aldi berean, petrolio ekoizpenak 19.436 tona ekoitzi zituen.

1950ean, hegazkin zibilek 3,5 aldiz bidaiari gehiago garraiatu zituzten 1940an baino. SESBeko produktu mekanikoen ekoizpen-bolumena, 1950ean, 1940an baino 2,3 aldiz handiagoa izan zen. 1947an, autoak 9,6 aldiz gehiago ekoitzi ziren, eta 1950ean, berriz, 64 600 auto.

1947. urtearen amaieran, SESBeko Ministroen Kontseiluak diru-erreforma bat egin zuen. Diru-erreforma balio nominalean gauzatu zen. Diru-erreformarekin batera, elikagaien eta kontsumo-ondasunen horniduraren errazionamendua indargabetu zen. Erreforma astebetean eskudirua aldatu zen herrialde osoan, Iparraldeko eremu urrunetan bi astetan egin zen.

1948ko urrian, Ministro Kontseiluak eta Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren Batzorde Zentralak dekretu bat eman zuten: "Haize-babesak landatzeko, laboreak txandakatzeko larreak sartzeko eta urmaelak eta lakuak eraikitzeko plana. Plan horren edukiak Sobietar Batasuneko eskualde europarretako estepako estepa eta basoetan laboreen errendimendu handia bermatzeko dira".

Sobietar Batasunak arma nuklearren proiektua arrakastaz garatu ondoren, Sobietar Batasuna arma nuklearrak izan zituen bigarren herrialdea bihurtu zen, Estatu Batuetako monopolio nuklearrarekin amaituz.

## Kabinetea 
## Kanpo estekak
Tafari Benti

**Tafari Benti** (; Addis Abeba,  1921eko urriaren 11 – *ibidem*, 1977ko otsailaren 3a) etiopiar militar eta politikaria izan zen. Etiopiako estatuburua izan zen 1974tik hil zen arte.

Hogei urte zituela sartu zen Etiopiako armadan, eta 1967an agregatu militar izendatu zuten Etiopiako enbaxadan, Washingtonen.

1974ko azaroan, Asmaran kokatutako Armadaren Laugarren Dibisioko burua zen. Dergeko buruzagi eta estatuburu izendatu zuten Aman Andom hil ondoren. 1975eko martxoan monarkia indargabetu zuen ofizialki.

Bentik eta Dergeko beste kide batzuek liskar ugari izan zituzten Mengistu Haile Mariamekin eta honen aldekoekin. 1976tik aurrera, Mengisturen aldekoak eta gobernuko langileak erail zituzten. 1977ko otsailaren 3an, Mengistuk Benti eta Dergeko beste kide batzuk atxilotzea eta exekutatzea agindu zuen, eta Etiopiako Herriaren Alderdi Iraultzailearekin konspiratzea leporatu zien.