open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Moreda (argipena)

**Moreda** izenak hainbat adiera ditu:

## Toponimia 
### Euskal Herrian 
* **Moreda**, Arabako udalerria.

### Espainian 
* **El Castro de Moreda**, Lugoko herria, Monforte de Lemos udalerrian.
* **Moreda**, Ourenseko herria, A Peroxa udalerrian.
* **Moreda**, Asturiasko parrokia, Ayer udalerrian. Morea herriaren gaztelanierazko izena.
* **Moreda**, Lugoko herria, Folgoso do Courel udalerrian.
* **Moreda**, Asturiasko auzoa, Gijón hirian.
* **Moreda**, Lugoko parrokia, Monforte de Lemos udalerrian.
* **Moreda**, Granada herria, Morelábor udalerrian.
* **Moreda**, Lugoko herria, Pantón udalerrian.
* **Moreda**, Coruñako herria, Santiso udalerrian.
* **Moreda**, Lugoko herria, Sober udalerrian.
* **Moreda**, Lugoko parrokia, Taboada udalerrian.
* **Moreda**, Leongo herria, Vega de Espinareda udalerrian.
* **Moreda**, Lugoko herria, Vilalba udalerrian.
* **Moreda**, Asturiasko herria, Villaviciosa udalerrian.
* **Moreda de Abajo**, Lugoko herria, Taboada udalerrian.
* **Moreda de Arriba**, Lugoko herria, Taboada udalerrian.
* **San Martín de Moreda**, Leongo herria, Vega de Espinareda udalerrian.

### Frantzian 
* **Moreda**, Okzitania eskualdeko udalerria, Gers departamentuan. Mourède udalerriaren okzitanierazko izena.

## Abizenak 
* **Fernandez de Moreda**, Arabako abizen konposatua.
* **Moreda**, Arabako abizena.

## Pertsonak 
* **Adolfo Fernández-Moreda Martínez-Chacón** (1890-1936), Alberiten jaiotako magistratua. 
* **Emilio García Moreda** (1934-1983), Alberiten jaiotako margolari abangoardista.
* **Pedro Gorriz Moreda** (1846-1887), Iruñean jaiotako idazle, antzerkigile, poeta eta kazetaria.
* **Carlos Moreda de Lecea** (1946-), Coruñan jaiotako lekaide, ekonomilari eta irakasle.
* **Casimiro Moreda García Tizón** (1962-), Aranjuezen jaiotako txirrindulari ohia.
* **Eva María Moreda Gabaldón** (1978-), Palman jaiotako kirolaria.
* **Alicia Moreda Tuya** (1912-1983), Mayagüezen jaiotako aktore puertoricarra.
* **Vicente Pérez Moreda** (1948-), Segovian jaiotako historiagilea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* **Morea**, hainbat adierari buruzko argipen orria.

## Kanpo estekak
Berma

**Berma** errepideko bazterbidearen (halakorik balego) ondoan dagoen luzeratako zerrenda da, plataformaren ertzean. Segurtasun-zona da eta oinezkoek tarteka zirkulatzeko eta errepideko elementu osagarriak jartzeko erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galtzada (argipena)

[thumb|150px|[Erromako Via Appia galtzada.]]
**Galtzada** hitzak adiera zenbait ditu:

* **galtzadak** edo **harbideak**, galtzadarriz edo harlauzez zolatutako bideak, bereziki antzinako zibilizazio batzuk eraikitzen zituztenak:
** Sarako erdi aroko galtzada
** erromatar galtzadak,
** inka galtzadak

* **galtzada**, errepide edo kale batean ibilgailuak zirkulatzeko zatia.

## Kanpo estekak
Errei

thumb|250px|Bi erreiko autobidea (norabide bakoitzean).
**Errei** bat ibilgailuek zirkulatzea ahalbidetzen duen galtzadaren banaketa paraleloa edo bide zatia da. Normalean, errepidean margotutako markek, balizek, konoek, iltzeek eta abarrek mugatzen dute. Motozikletez bestelako automobilen ilara batek zirkulatzeko adinako zabalera du, eta luzetarako bide-markek zedarri dezakete. 

*Lerro* ere erabili izan da, baina nahasgarri izan daiteke, erreiak banatzeko erabiltzen diren bide-markak baitira (*lerro etena*, *lerro etengabea*...).

## Motak
thumb|250px|Hiru erreiko noranzkoa.
Errepideetan, hainbat errei mota daude:
*zirkulazio-erreia: ohiko erreia, ibilgailuak helmuga baterantz joatekoa. Galtzada errei batekoa, bikoa, hirukoa, laukoa eta abar izan daiteke noranzko batean edo bitan.
*errei lagungarria: galtzadaren ondo-ondoan dagoen edota galtzadaren zati den erreia, aparkatzeko, abiadura aldatzeko, bira egiteko edo beste zirkulazio-helburu batzuetarako egina.

## Zabalera
Errei zabalera errepide motaren eta horien abiaduraren araberakoa da, eta herrialdearen arabera desberdina izan daiteke. Europako abiadura handiko errepideetan, erreiak 3,50 m zabal izan behar dira. Adibidez, Espainiako 60 km/h eta gehiagoko errepideetan, zabalera 3,5m izan behar da, baina 40 km/h bideetan 3 eta 3,5 m artean motaren arabera (bazterbideak gehituz).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antalya

**Antalya** (turkieraz  ahoskatua; , *Attália*; Biblian- - 'Atalia' deitua) Turkiako Antalya probintziako hiriburua da.

1.001.318 biztanle zituen 2011n. Labore-, kotoi- eta tabako-merkatu handia du. Garai askotako harresiak ditu.

## Klima 
## Demografia 
## Herri eta hiri senidetuak 
*  Austin, Estatu Batuak
*  Bat Yam, Israel
*  Txeboksary, Errusia
*  Famagusta, Ipar Zipre (Turkiak bakarrik onartuta)
*  Miami, Estatu Batuak
*  Haikou, Hainan, Txina
*  Jeonju, Hego Korea
*  Kazan, Errusia
*  Mostar, Bosnia-Herzegovina
*  Muskegon, Estatu Batuak
*  Nuremberg, Alemania
*  Rostov-on-Don, Errusia
*  Taldykorgan, Kazakhstan

## Herritar ospetsuak 
* Tarık Akıltopu, arkitekto eta poeta
* Cafercan Aksu, futbolaria
* Atanasio Ataliakoa, medikua
* Migel Ataliates, bizantziar historialaria
* Deniz Baykal, politikaria
* Coşkun Göğen, aktorea
* Onat Kutlar, idazlea
* Özgürcan Özcan, futbolaria
* Rüştü Reçber, futbolaria
* Yağmur Sarıgül, musikaria
* Sümer Tilmaç, aktorea
* Musa Uzunlar, aktorea
* Burak Yılmaz, futbolaria
* Levent Yüksel, musikaria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Poopó

**Poopó** ur gaziko aintzira da, Boliviako bigarren handiena Titikaka eta gero. Desaguadero ibaiak aintzira biak lotzen ditu. Poopó lakua Boliviako Oruroko departamenduan dago eta 84 km luzera, 55 km zabalera eta 2.337 km² azalera ditu.

Bai aipatutako Desaguadero ibaiaren bai Márquez ibaiaren urek Poopó betetzen dute. Hustubidea Laca Jahuira ibaia ez ezik batez ere lurrunketa da.

## Lakuaren garrantzia 
Poopó lakua hegazti migratzailentzat geldiune garrantzitsua da. Inguruko beste espezie asko ur horren inguruan bizi dira, esaterako Andeetako puma. Arrantza dela eta, inguruko herrientzat ere garrantzi handia du laku honek.
 
## Kutsadura 
Poopó lakua zeharo kutsatuta dago. Victor Zabaleta eta Michael Bremer ikerlariek beruna, kobrea, zilarra, kadmioa, kobaltoa, nikela, kromoa, eztainua, burdina, manganesoa, antimonioa eta zinka aurkitu zituzten bere uretan. Hori dela eta, 2003an natur-erreserba bihurtu egin da.

## 20016an desagertu zen 
Inguru oso agorra denez eta, bestetik, uraren sakonera oso handia ez denez, egoera klimatikoeen araberako aldaketen aurrean Poopók oso sentsiblea da. 2016ko urtarrilean Proba-V sateliteak eginiko argazkietan lakua erabat lehortu dela ikus daiteke. Izan ere, ofizialki 2015eko abenduan Oruroko gobernuak berria zabaldu zuen. Hondamendia aurretik emana zen 1944an baina horrek ez dio arazoarik bere larritasunik kentzen. Boliviako Gobernuak lakua salbatzeko 114 milioi dolar inbertituko ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zelaigune hobetu

[thumb|280px|right|Errepide eraikuntza, [Ekialdeko Sussex, Ingalaterra]]
**Zelaigune hobetua**, errepide baten eraikuntzan, bide zoruren azpian ezartzen den material multzoa da. Honako hauek dira lurzoru-geruza edo bestelako material horien helburuak:
* bide zoruko zimendua eusteko gaitasuna hobetzea eta homogeneizatzea,
* eraikuntza lanak erraztea, 
* iragazgaizte edo hustuketa bidez lurzoruak uretatik babestea, 
* eta lurrazal geometriko zehatzak lortzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Plataforma (argipena)

**Plataforma** azalera goratu, lau eta batzuetan mugikor bat da. Hitzak erabilera zenbait ditu:

* errepideetan, plataforma;
* geologian, plataforma kontinentala;
* petrolio-plataforma, itsaso azpitik petrolioa ateratzeko azpiegitura.
Buenos Aires/General Carrera aintzira

**Buenos Aires aintzira** edo **General Carrera aintzira**, Patagonian, Argentina eta Txile artean, dagoen aintzira da. Argentinan *Lago Buenos Aires* («Buenos Aires aintzira») du izena; Txilen, berriz, *Lago General Carrera* («General Carrera aintzira»). Hego Amerikako laugarren aintzirarik handiena da, Maracaiboko aintzira, Titikaka eta Pooporen ondoan.

## Geografia 
1850 km²ko eremua hartzen du, horietatik 970 Txileko Aisén eskualdean eta 880 Argentinako Santa Cruzko probintzian. Gehienezko sakonera 590 mkoa da. Aintzirak Andeetako glaziarretatik datorren ura hartzen du, eta hustubidea Ozeano Barean itsasoratzen den Baker ibaia da. Ekialdean Fénix Chico deritzon ibaiadar txiki bat ere dauka.

Eskualdeko klima latza denez gero, aintziraren ertzean herri gutxi dago: Puerto Ingeniero Ibáñez (iparraldeko ertzean) eta Chile Chico (hegoaldekoan) Txileko aldean, eta Los Antiguos Argentinako aldean.

## Turismoa 
Aintziraren barnean dagoen "Catedral de Mármol" (Marmolezko katedrala) uhartea da ondare turistiko nagusia. Bestalde amuarrain ugari ere badagio eta arrantzale ugari joaten dira aintziraren ertzetara haiek harrapatzera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Proiektu-epe

Errepideak diseinatzean **proiektu-epea** bidezoruko egiturak, azaleko ezaugarriak hobetzea bakarrik beharko dituela aurreikusten den denbora-epea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lataseno

**Lätäseno ibaia**, Finlandiako Enontekiö udalerrian dagoen ibaia da. Iparraldeko mendietan sortu ondoren, Markkina herrixkan Könkämä ibaiarekin bat egiten du, Muonionjoki sortuz. Hau, hainbat kilometro ondoren, Tornio ibaian isurtzen da, Tornio hirian, Bothniako Golkoan hiltzeko.

Arrantza, oso zabaldua dagoen ekintza da ibai honetan.

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak
Zeharbide

**Zeharbidea** herrigune bat zeharkatzen duen errepide zatia da, errepidearen bi herenetan gutxienez eraikin kontsolidatuak dituen eta aldeetako batean gutxienez kaleak dituena. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Garizuma

[eskuinera|thumb|[Errauts|Hausterre-ezarpena, Garizumaren lehen egunean.]]

**Garizuma** kristautasunaren aldi liturgiko bat da. Aste Santuaren aurreko 40 egunetan ospatzen da, Pazkorako prestakizun gisa.

Pazko eguna baino 46 egun aurretik hasten da, Hausterre-egunean, inauteriak pasatu ondoren. Egun horretan elizkizun berezia egiten da: eliztarrei, bekokian hauts bedeinkatuaz gurutzearen zeinua egiten zaie, ondoko esaldietako bat esanez: "Hautsa zara eta hauts bihurtuko zara" (Hasiera 3, 19) edo "Bihotz berri zaitez eta sinetsi Berri Ona" (Marko 1, 15).

## Etimologia 
thumb|Garizumaren izenak euskaraz, euskalkien arabera.
Latinezko *quadragesima* (berrogeigarren eguna) formatik dator *garizuma* izena, inguruko erromantzeetan zabaldu den era batzuen bitartekaritzatik iragazita seguruenik (frantsesez *carême* da, gaztelaniaz *cuaresma*). Izena, aldaera txikiekin, orokorra da euskalki guztietan, zubereraz izan ezik, han *goxüma* erabiltzen baita.

## Adiera liturgikoa 
Elizak garizuman hau gogoratzen du: Jesusek, Jordan ibaian bataioa hartu ondoren, desertura jo zuela eta han 40 egunez otoitzean eta barau egiten egon zela, deabruaren tentaldiak gaindituz. Horregatik, garai horretan kristauak kristau bizitza zintzoagoa bizi izaten ahalegindu behar dira, otoitza, baraua eta aumoina eginez. Garizumaren helburua Aste Santua heltzen denerako bihotz berrituta egotea da.

## Janari tabuak Garizuman 
thumb|Bakailaoa bizkaitar erara, piper saltsatan blai (Garizumako jakia.)
Tradizio kristau katolikoan, Garizuman haragia jatea debekatuta zegoen, eta bijilia esaten zitzaion horri. Berez, bijilia egunak Garizumakoak baino gehiago ziren, baina aro luze horretan hartzen zuen indar handiena ohiturak. Berez, Garizuma Aste Santuarekin amaitu arren, Larunbat Santura arte irauten zuen bijiliak. Baraua 21 eta 60 urte bitarteko guztiek bete beharrekoa zen. Salbuespentzat hartzen zen adina, osasuna, haurdun egotea eta bularra ematea. Elizari dirua ordainduta, haragia jateko baimena ere lor zitekeen.

Elizak bijilia eta barau-egunen gainean agindutakoak euskal sukaldaritza tradizionalean eragin handia izan du: bijiliak okela eta  okelaz egindako salda hartzea galerazten zuen. Garaien eta herrien arabera, esnekirik eta arrautzarik ere ez zen jaten, hau da, abereetatik datozen elikagaiak oro debekatuta egoten ziren. Lapikokoak, koipearekin egin barik (okela, urdaia, txorizoa...), landare-olioaz prestatzen ziren. Era berean, janari batzuk beren-beregi bijilia-egunetarako prestatzen ziren aro horretan: olio-azak, babarrun zuriak eta piper-salda, adibidez. Arrainetan normalena bakailaoa izaten zen, eta bijiliaren ohiturak haren arrantzaren zabalkundean ere eragina izan bide zuen. Sardina zaharrak ere ohikoak ziren. Leku batzuetan esnerik (ez aberekirik) jaten ez zutenez, gosarirako txokolatea urarekin eginda hartzen zen. Goizeko hamaiketakoa eta arratsaldeko berendua kentzea ere normala zen.

Bijiliaren tabu erradikala, ordea, baretu egin zen mendeetan zehar, eta XX. menderako, kristau tradizioko euskal etxe gehienetan bederen, ostiraletara mugatzen zen debekua, eta Ostiral Santu egunez ere aplikatzen zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Proiektu-errei

Errepideen diseinuan erabiltzen den kontzepua da **proiektu-erreia**; galtzadan trafiko-karga handienak jasaten dituen galtzadako erreia da. Hau da, proiektu-trafiko handiena aurreikusten duen erreia, eta honetarako neurtzen da bidezorua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Proiektu-trafiko

**Proiektu-trafikoa** errepideen diseinuan erabiltzen den kontzeptua da eta aurreikuspenen arabera, proiektu-epean proiektu-erreitik zirkulatzen duen ibilgailu astunen kopurua da. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ibilgailu astun

Errepideen diseinuan **ibilgailu-astuna** 4 gurpil baino gehiago eta atoirik ez duen 3 tona baino gehiagoko karga erabilgarriko kamioiak; atoi bat edo gehiagorako kamioiak; ibilgailu artikulatuak eta ibilgailu bereziak; eta 9 lagun baino gehiago garraiatzeko prestatutako ibilgailuak dira. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lubeta

thumb|Autobiderako lubeta eraikitzea
Errepideen eraikuntzan **lubeta** bidezoruaren zimendua osatzeko erabilitako lur naturalaren gainetik lurzoruak zabalduz eta trinkotuz osatutako betetzea da. Lubeta, nukleoak eta zelaigune hobetuak osatzen dute.

## Nukleoa edo gorputza 
Lubetaren nukleoa edo gorputza lur naturalaren eta zelaigune hobetu baten artean dagoen lur edo lur-multzoa da. Ekarpen-lurrez osatzen da. Euren funtzio nagusia, zelaiguneko planoa azpisestra kotaraino igotzea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azpisestra

Errepideetan **azpisestra** bidezoruaren zimendu-ardatzaren aurretiko bistako trazatua osatzen duen lerrokatze bertikala da.
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Badaiako Mendilerroko Erkidegoa

**Badaiako Mendilerroko Erkidegoa** Arabako lur komunala da. Gasteiztik 15 bat kilometro mendebaldera dago Badaia mendilerroan, eta 2.005 hektareako azalera du.

thumb|ezkerrera|300px|Haizerrotak Badaiako mendilerroan

## Geografia 
### Mugakideak 
* Iparraldean: Zuia.
* Hegoaldean: Erriberagoitia eta Iruña Oka.
* Ekialdean: Gasteiz eta Iruña Oka.
* Mendebaldean: Kuartango.

## Historia 
Erdi Aroan sortu zen Badaiako goi-ordokian zedarritutako mankomunitatea.

## Banaketa administratiboa 
Erkidegoaren administrazioa ez dagokio inongo udalerriri, eta haren ustiatzea Arabako 4 kuadrillatan dauden inguruko 18 herri hauen esku dago:
* Kuartangoko udalerriko Anda, Aprikano, Katadiano, Etxabarri, Tortura, Urbina Eza eta Zuhatzu Kuartango.
* Erriberagoitiako udalerriko Subilla Morillas.
* Iruña Okako udalerriko Billoda, Tresponde, Langraiz Oka, Mandaita eta Olabarri; komunitatearen artxiboak azken honetako elizan gordetzen dira.
* Gasteizko udalerriko Mendoza, Otogoien eta Otobarren.
* Zuiako udalerriko Domaikia eta Aperregi.

## Batzarlekua 
Erkidego edo ermandade honetako artzainek beren arazoez eztabaidatzeko Askiegi edo Askegi izeneko etxean biltzen ziren. Erkidegoko lurren erdialdean kokatuta dago.

Gaur egun batzarretxe zaharra aterpea da; eraikin berria 2006an egin zen. Betidanik batzar horiek egiten ziren ekainaren 13an, San Antonio egunean gaur egun ere erromeria bat egiten da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Badaiako mendilerroa
* Entzia-Iturrietako Partzuergoa
* Urizaharra, Lagran eta Lañuko Komunitatea

## Kanpo estekak 
*  Badaiako Erkidegoko basoak mugatzeko baimena, Arabako Aldizkari Ofizialean
*  Badaiako Erkidegoari buruzko informazioa villodas.com webgunean
Ezpeletako piperra

thumb|Sor-markadun biperra
thumb|Ezpeletako piperraren sor-markaren hedapena Lapurdin
**Ezpeletako piperra** (izen komertziala *Ezpeletako biperra*) Lapurdin hazten den piper mota da. Izena Ezpeleta udalerritik datorkio. Jatorriz Hego Amerikakoa den landare hau Euskal Herrian XVI. edo XVII. mendean sartu zen. Hasieran medikuntzan erabilia izan zen arren, bizkor hedatu zen erabilera janariaren ongarri edota kontserbagarri gisa.

Piperrak Ezpeletan 1650. urte inguruan hasi ziren ereiten eta, haziak aukeratuz joanda, gaur egungo aldaki *gorria* lortu zen, gaur egun Ezpeletako piper moduan ezagutzen den aldakia.

Taberna eta jatetxe askotan ikus daitezke piperrak sikatzen, baina, iraileko erdialdetik aurrera, sikatzen dauden piperrok hormetan ia libre dagoen espazio guztia hartzen dute.

*Biperraren eguna* urtero egiten da Ezpeletan urriko azken asteburuan, 20.000 pertsona inguru batzen direlarik bertan.

## Sor-marka 
Ezpeletako piperrak 2000. urteko ekainaren 1az geroztik du *Jatorri deitura kontrolatua* sor-marka (''Appellation d'origine contrôlée*) eta 2002ko abuztuaren 22az geroztik *Jatorri deitura babestua* (*Appellation d'origine protégée*).

Lapurdi erdialdeko hamar udalerritan sortzen da sor-markadun piperra: Ainhoa - Ezpeleta - Haltsu - Itsasu - Jatsu - Kanbo - Larresoro - Senpere - Uztaritze - Zuraide

Piperrak *Capsicum annuum L.* motakoak dira eta bera landatzeko protokoloa zehaztuta dago: Landaredi bakoitzeko dentsitatea 10.000 eta 30.000 landare hektareako izaten da, ureztatzea debekaturik dago, landatzen den ondorengo hilabetean (maiatza-ekaina) edota sikate luze baten ondorioz izan ezik.

Piperrak nola batu behar diren ere zehazturik dago (eskuz, abuztutik lehen izotzaldietararte), hala nola landareak lotzeko era, baita piperrautsa prestatzeko era ere. Normalean kordeletan edota hautsean saltzen da, kordel bakoitzean 20 eta 100 piper artean egoten direlarik. Dena dela, sor-markadun produktu guztiek, benetako jatorrizko-izendapena dutela ziurtatzen duten etiketa.

## Sukaldaritzan 
[thumb|200px|Piperrak [Biarritzeko merkatuan]]

Scoville eskalan 4 zenbakia du piper honek eta, hortaz, ez da piperbeltza baino minagoa. Hala ere, azken honek baino zapore handiagoa du, eguzkitan denbora luzean lehortzen egon delako.

Oso aintzat hartua da sukaldaritzan, saltsak, barrubeteak eta abar prestatzeko. Adibidez, bixigarri ederra ematen dio *Bakailaoa pil-pilean*, *Marmitakoa*, *Piperrada* eta *Axoa''ri.

Era askotan merkaturatzen da, piper lehortu osoaz gain, hala nola, xehatua, purean, kontserban, oliba oliotan, ozpinetan eta abar. Azken urteotan, hainbat produktutan ere aurki daiteke, hala nola, gatzean, patean, txokolatean, ziapean, ketxupan edo ardotan.

## Ikus gainera 
* Angeluko piperra
* Ibarrako pipermina
* Gernikako piperra
* Pikilloko piperra

## Kanpo estekak 
*  Ezpeletako piperraren sor-marka
*  Ezpeletako piperraren ezaugarriak www.inao.gouv.fr webgunean
*  "Ezpeletako Biperra" artikulua Euskonews webgunean.
Bide zoru

[thumb|280px|right|Bide zorua [asfalto|asfaltatzen]]
**Bide zorua** errepide baten gaineko geruzen multzoa da. Zelaigunearen gainean aukeratutako materialek ezarriz egiten da, trafikoaren kargak eusteko eta zirkulazio segurua eta erosoa ahalbidetzeko.

Galtzada eta bazterbideko egitura iraunkorra da eta, orokorrean, oinarri azpiko, oinarriko eta zoladurako geruzek osatzen dute, behetik gora.

## Bide zoru motak 
Orohar, bi taldetan sailkatzen dira bide zoruak: malguak eta zurrunak.

### Malguak 
Bide zoru malguak geruza multzo batez daude osatuak; geroz eta sakonago orduan eta deformazio erresistentzia baxuagoa dutelarik, gainazaletik jasotako presioak baxuagoak baitira. Oso trafiko intentsitate baxua duten bideetan izan ezik, bidezoru malguek nahaste bituminoso geruza bat dute gutxienez gainazalean.

Trafiko intentsitateen gorakada dela eta bidezoru erdizurrunak sortu ziren, zementuz egonkortutako geruzekin. Bidezoru erdizurrunei batzuetan erdimalguak ere deitzen zaie, baina malguen taldean kontsideratzen dira, nahaste bituminosoko geruza bat izaten baitute gainazalean. Egitura aldetik portaera malguekiko oso desberdina da.

### Zurrunak 
Bide zoru zurrunek hormigoi geruza bat dute. Zurruntasuna dela eta trafikoaren karga bertikalak azalera handiagoan banatzen dira presio baxuak sortzen direlarik azpian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kaukaso (mendikatea)

**Kaukaso** Eurasiako mendi sistema da, Asiaren eta Europaren artean kokatua, Kaspiar itsasoaren eta Itsaso Beltzaren artean ipar-mendebaldetik hego-ekialderantz 1.200 kilometroz luzatzen dena.

## Geografia 
Kaukaso Europa edo Asiakoa den eztabaidan dago. Geologikoki, Eurasiaren erdian dago. Historikoki, greziarrentzat Bosforo itsasartea eta Kaukaso ziren Europaren mugak. Erdi Aroan, berriz, Bosforon eta Don ibaian kokatu zituzten. Philip Johan von Strahlenbergek 1730ean Errusiarako egindako ikerketan mendikatea Asian kokatu zuen. Politikoki, Europa eta Asiaren arteko muga, Europako Errusia eta Georgia eta Asiako Armenia eta Azerbaijanen artekoa da, zehatzago, Kura eta Kvirila ibaiek eratzen dutena.

Kaukaso sistema bi zatitan banaturik dago:
* Kaukaso Handia. 1.200 kilometroko mendikate zuzena da, Itsaso Beltzaren ipar-ekialdeko bazterrean dagoen Sotxi hiritik Kaspiar itsasoaren kostaldean dagoen Bakuraino luzatzen dena.
* Kaukaso Txikia. 1.125 kilometroko mendikatea da, aurrekoaren paraleloa, 100 kilometro hegoalderago kokatua. Bien arteak Likhi mendikatea dago, Kolkida sakonunetik Kura sakonunera doana.

Gailur gehienak 2.000 metrotik gorakoak dira, eta Elbrus da garaiena (5.642 metro). Dykhtau (5.203 metro), Xkhara (5.201 metro) eta Kazbek (5.047 metro) dira beste gailur nagusiak. Kaukaso Handiak 2.000 inguru glaziar ditu. Ibai nagusiak Rioni, Kura eta Aragvi dira. Mendi maldak basoz estaliak daude.

## Mendirik garaienak 
[thumb|300px|eskuinera|[Elbrus mendia.]]
Hona hemen Kaukasoko mendirik altuenak.

## Ekonomia 
Aberastasun iturriak, ibaietako elektrizitate indarraz gainera, zura, ehiza eta meatzeak (burdina, ikatza, beruna, zinka, kobrea, molibdenoa eta manganesoa) dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  NASAren eskualdeko argazkiak, visibleearth.nasa.gov
*  Eskualdeko mendirik altuenak, peakbagger.com
Uralak

**Uralak** edo **Ural mendiak** () Errusiako mendebaldean dagoen mendikatea da. Ohituraz, Europa eta Asia arteko muga izan dira.

Izena bertoko "ural" tributik datorkie.

## Geografia 
Ural mendiek 2.500 km luzera dute, Kazakhstango iparraldeko estepetatik Ozeano Artikoaren kostalderaino. Izan ere, geologikoki, Vaigatx uhartea eta gertuko Zembla Berria mendikatearen jarraipena baino ez dira.

Mendikatearen mendirik altuena 1.895 metroko Narodnaia mendia da. Geografoek bost zatitan banandu ohi dituzte Uralak: hegoaldea, erdialdea, iparraldea, azpiartikoa eta artikoa.

## Mendiak 
[thumb|ezkerrera|Koltxedan herrixka Uraletan [1912an.]]

Mendikatearen mendirik altuenak hauek dira:

* Narodnaia mendia (1.895 m) – Hegoaldeko Uralak.
* Neroika (1.646 m).
* Jamantau (1.640 m) – Hegoaldeko Uralak.
* Telpos-Is (1.617 m).
* Iremel (1.582 m) - Hegoaldeko Uralak
* Konschakowski Kamen (1.569 m).
* Pajer (1.499 m).
* Deneschkin Kamen (1.492 m).
* Otschenyrd (1.363 m).
* Iserim (1.331 m).

## Ekonomia 
Ural mendietan, urrea, platinoa, ikatza, burdina, nikela, zilarra eta beste meak aurkitu daitezke.

## Ikus, gainera 
* Asiako geografia
* Europako geografia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esterilizazio

:*Artikulu hau mikroorganismoen suntsiketari buruzkoa da. Animalia ar eta emeen ugalketa ahalmena ugalketa-organoak erauziz eragoztea gaitzat duena beste hau da: Zikiratze. Gizakien ugalketa-ahalmena modu iraunkor batean ebakuntza batez eragozteko teknika-multzoa gaitzat duena, berriz, beste hau da: Esterilizazio (ugalketa).*
[eskuinera|thumb|[Autoklabe (laborategia)|Autoklabea, esterilizatzeko tresna]]
**Esterilizazioa** eragile fisiko edo kimikoen bitartez zerbaiten edo nonbaiteko mikroorganismo guztien suntsiketa prozesua da. Desinfekzioarekin eta antiseptikoekin alderatuta, esterilizazioa askoz erangikorragoa da, mikrobio guztiak akabatzen baititu; desinfekzioak eta antiseptikoek, berriz, mikrobio gehienak deuseztatzen ditu eta horien hazkuntza eragotzi. Kirofanoetako instrumentala esterilizatu egiten da, baina kirofanoaren instalakuntza handiak eta altzariak desinfektatu egiten dira, esterilizazioa oso zaila delako.

Esterilizazioa beharrezkoa da giza jardueraren hainbat arlotan: osasun mailan, adibidez, funtsezkoa da klinika eta ospitaleetan, barneko gaixoen artean gaitz infekziosoak saihesteko. Zenbait laborategitan ere ahalik eta esterilitate gehienarekin lan egin behar da, kutsadura mikrobiologikoek emaitzak alda ez ditzaten. Gauza bera gertatzen da janari industria askotan.

Esterilizazioa agente fisiko ala kimikoen bitartez gauzatu daiteke.

* Agente fisikoen artean, beroa da erabilienetariko bat: bero lehorra (labeetan) zein bero hezea (autoklabeetan) erabili ohi da. Beroak mikrobioen egitura zelularra desegiten du, baita erresistentzia formak ere (esporak). Erradiazioak (ultramorea, ionizatzailea...), iragazketa eta ultrasoinuak esterilizazio prozesuetan jarduten duten beste eragile fisikoak dira.

* Eragile kimikoen artean aipagarriak dira fenolak, alkoholak, metal halogenoak (fluorra, kloroa, bromoa eta iodoa), metal astunak (merkurioa, zilarra...) eta gas mikrobizidak (etileno oxidoa, esate baterako).

## Ikus, gainera 
* Asepsia
* Desinfekzioa
* Pasteurizazioa
* Tindalizazioa

## Kanpo estekak
Astigarreta (argipena)

**Astigarreta** ondorengo bi herri hauen izena da:

* Astigarreta (Nafarroa): Nafarroa Garaiko herri hustua.
* Astigarreta (Gipuzkoa): Gipuzkoako Beasain herriko auzoa.
Astigarreta (Beasain)

**Astigarreta** Beasaingo auzo bat da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 13 biztanle zituen.

## Ondarea 
* San Martin Tourskoaren eliza: Gaur egungo parrokia.
* San Gregorio Magnoren baseliza: Antzinako Astigarretako parrokia.
* Trikuaizti I eta II tumuluak: Neolito eta Eneolito arokoak.
* Muxika baserria: XVII.mendeko baserria, balizko kultur gunea. https://www.euskadi.eus/app/ondarea/arkeologia-ondarea/muxika-baserria/baserria/beasain/-astigarreta-auzoa/fichaconsulta/54485

Bestalde, hilerria, eskola eta ostatua ere baditu.

## Demografia 
## Historia 
* 1615 urte arte Segurako hiribilduaren menpe egon zen.
* 1615-1929 urteetan udalerri beregaina izan zen.
* 1929. urtean Beasaini lotu zitzaion.

## Astigarretarrak 
* Plazida Insausti

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
4. taldeko elementu

IUPAC-en nomenklatura modernoan, taula periodikoaren 4. taldeak ondoko elementu hauek dauzka:
* titanio (**Ti**)
* zirkonio (**Zr**)
* hafnio (**Hf**)
* rutherfordio (**Rf**).

Talde hau taula periodikoaren d blokean dago. Taldeak berez ez dauka izen arruntik; trantsizio-metalen talde zabalagoaren barruan dago.

Elementu hauek metal erregogorrak dira. Titanioaren propietate mekanikoak oso onak dira aleazioak eratzeko. Bestalde, rutherfordioaren isotopo guztiak erradioaktiboak dira eta laborategian sintetizatu dira; ez da naturan berez agertzen.

Ez dirudi 4. taldeko elementuek inolako funtziorik betetzen dutenik izaki bizidunen kimika biologikoan. Gaizki disolbatzen dira uretan eta ez dira oso eskuragarriak.

Zirkonioa eta hafnioa oso antzekoak dira propietate kimikoei dagokienez, eta naturan ia beti batera agertzen dira.

File:Titan-crystal_bar.JPG|Titanio-kristal barra
File:Zr-crystal-bar.jpg|Zirkonio-kristal barra
File:Hf-crystal bar.jpg|Hafnio-kristalezko barra

## Kanpo estekak
5. taldeko elementu

IUPAC-en nomenklatura modernoan, **5. taldeko elementua** taula periodikoaren 5. seriean dagoen elementua da. Talde honetako elementuak hauek dira:
* banadioa (**V**)
* niobioa (**Nb**)
* tantaloa (**Ta**)
* dubnioa (**Db**)

Elementu hauek 5 elektroi dauzkate balentzia-geruzan. Dubnioa laborategian soilik ekoiztu da, eta ez da naturan existitzen.

Ikuspuntu biologikotik, soilik banadioak betetzen du nolabaiteko papera izaki bizidunen kimika biologikoan: goi mailako organismoen zenbait entzimatan parte hartzen du eta baita itsas tunikatu batzuen biokimikan ere.

## Kanpo estekak
6. taldeko elementu

IUPAC-en nomenklatura modernoan, **6. taldeko elementua** taula periodikoaren 6. seriean dagoen elementua da. Talde honetako elementuak hauek dira:
* Kromoa (**Cr**)
* Molibdenoa (**Mo**)
* Wolframa (**W**)
* Seaborgioa (**Sg**)

Talde hau trantsizio-metalen multzoan sartzen da.

Ikuspuntu biologikotik, 6. taldean izaki bizidunen biologian paper garrantzitsuak betetzen dituzten elementuak daude: molibdenoa arrunta da organismo askoren entzimen osagai gisa, eta wolframak zenbait *archaea*-tan aurrekoaren antzeko lana egiten duela ikusi da. Haatik, eta d blokeko lehen lerroko beste trantsizio-metalekin gertatzen denaz bestera, kromoak ez du garrantzi gehiegirik biologiaren alorrean, nahiz eta zenbait ugaztunetan glukosaren metabolismoan parte hartzen duela uste den.

## Kanpo estekak
7. taldeko elementu

IUPAC-en nomenklatura modernoan, **7. taldeko elementua** taula periodikoaren 7. seriean dagoen elementua da. Talde honetako elementuak hauek dira:
* Manganesoa (**Mn**)
* Teknezioa (**Tc**)
* Renioa (**Re**)
* Bohrioa (**Bh**)

Talde hau trantsizio-metalen multzoan sartzen da. Elementu hauek 7 elektroi dauzkate balentzia-geruzan.

Manganesoa aski arrunta da naturan, baina gainerako elementuak arraroak dira. Teknezioak ez dauka isotopo egonkorrik eta denbora luzez naturan ez zela existitzen pentsatu izan zen. Renioa aztarna gisa besterik ez dago.

## Kanpo estekak
8. taldeko elementu

IUPAC-en nomenklatura modernoan, **8. taldeko elementua** taula periodikoaren 8. seriean dagoen elementua da. Talde honetako elementuak hauek dira:
* Burdina (**Fe**)
* Rutenioa (**Ru**)
* Osmioa (**Os**)
* Hassioa (**Hs**)

Talde hau trantsizio-metalen multzoan sartzen da. Elementu hauek 8 elektroi dauzkate balentzia-geruzan.

Hassioa laborategian sortutako elementua da eta, beraz, askotan ez da aipatzen talde honetaz hitz egitean.

File:Iron_electrolytic_and_1cm3_cube.jpg|Burdina
File:Ruthenium_a_half_bar.jpg|Rutenioa
File:Osmium-crystals_2.jpg|Osmioa

## Kanpo estekak
Euskal argentinarrak

**Euskal argentinarrak** () XIX. eta XX. mendeetan Argentinara iritsitako euskal herritar migratzaileen ondorengoek osatutako gizataldea da. Egun, 3,6 milioiko talde handia osatzen dutela uste da, eta Argentinako biztanleriaren %&nbsp;10 inguru euskal jatorrikoa dela.

Halaber, Hego Amerikako herrialde hartan 15.000 bat euskal deitura daudela estimatzen da eta bertako toponimian ere aztarnak ugari dira.

## Euskal argentinar ospetsuak 
### Aitzindariak 
Buenos Aires hiriaren fundatzaileak izan ziren Pedro Mendoza eta Juan Garai eta San Salvador de Jujuy sortu zuen Francisco de Argañaraz y Murguia horiengandik hasita, XVI. mendean, ugari izan ziren dira Espainiako konkistaren garaian Argentinara joandako euskal herritarrak, tartean militar eta misiolariak.

### XX. mendetik aurrera 
XX. mendetik aurrera, euskal herritar jatorriko argentinar ospetsuen artean aipatzekoak dira Eva Peron eta Che Guevara politikariak, Esteban Maria Laxague apezpikua, Jorge Burruchaga, eta Julio Olarticoechea edota Sergio Goycochea futbol jokalariak.

Oraindik denboran geroago, aipagarri da Herbehereetako printzesa Máxima Zorregieta.

## Toponimia 
Besteak beste, Colonia Alberdi, Berazategui, Esteban Echeverría, Ezeiza, Bernardo de Irigoyen, Hipólito Irigoyen, General Madariaga, Necochea, Partido de Olavarría, Uribelarrea, General Urquiza eta Partido de Zárate euskal jatorriko toponimoak dira.

## Euskal etxeak 
Gaur egun, hainbat euskal etxe dago Argentinan: Buenos Aires, Necochea, Rauch, Temperley, La Pampa, Resistencia, Posadas, Paraná eta Concordia (Entre Ríos), Mendoza, San Juan, Santa Fe eta Rosario, eta Trelew, Comodoro Rivadavia, Río Negro eta Río Gallegosen (Patagonia).

Horietariko batzuetan euskara ere irakasten da, eta euskalduntzeko prozesuan ez dira gutxi Euskal Herrira ere urtero etortzen direnak .

## Ikus, gainera 
* Euskal diaspora
* Argentinako demografia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Juan de Garay Fundazioa
* "Guk" dokumentala.
Rate Your Music

**Rate Your Music** musika diskei buruz iritzia emateko sortu zen webgunea da. Wiki bat da baina administratzaileak webgunera bidaltzen diren edukien egokitasunaz arduratzen dira. Edonork gehitu dezake talde eta diska berriak eta zerrendak sortzeko aukera ere ematen du. Diska bakoitzak jaso duen puntuazioen arabera batez bezteko altua edo baxua dauka. Erabiltzaile bakoitzaren profilan Last.fmen azken entzundako abestiak erakusteko aukera ematen du ere.
## Historia 
2000 urteko gabonetan sortu zuen Hossein Sharifik, Estatu Batuetan. Hasieran donazioei esker finantziatu arren 2006an publizitatea gehitu zen gastuei aurre egiteko. 2004an artista independienteak bere musika MP3etan doan eskeintzeko aukera gehitu zen.

## Kanpo estekak 
* Rate your music
Kaldoaivi Eremu Basatia

**Kaldoaivi Eremu Basatia** (Finlandieraz: *Kaldoaivin erämaa-alue*), Finlandiako babestutako natura eremu basati handiena da. 1991. urtean sortu zen eta 2.924 km²-ko azalera dauka, Inarin eta Utsjokin kokatua. Gainera, Norvegian barrena irauten du eremuak, bertako gobernuak baldintzatutako akordio bati esker.

## Animaliak 
Urre txirri arrunt abeslaria, beltz handia, antzara nanoa, ipar-belatza, arrano beltza eta elur-hontza. Ur-hegaztia nagusiak kuliska gorriak eta izotz-ahateak dira. Lurzoru elurreztatuetan, ohikoak dira ipar belea eta eper zuriak.

Ugaztunen taldea, erbinude zuri eta arruntak, azeri gorriak, igarabak eta 2003. urtetik babestuak dauden azeri artikoak.

## Ikus, gainera 
* Kevo Erreserba Naturala
* Utsjoki

## Kanpo estekak 
*  Kaldoaiviri buruzko informazioa
Muotkatunturi Eremu Basatia

250px|ezkerrera|thumb|Aintzira erreserban.
**Muotkatunturi Eremu Basatia** (Finlandieraz: *Muotkatunturin erämaa-alue*), Utsjoki udalerrian dagoen 1.570 km²-ko natura-eremu basatia da. 1991. urtean sortu zuen Finlandiako gobernuak eta elur-orein basatiak eta basoak nagusitzen dira bertan.

Ez da bisitari asko gerturatzen natura basati eta antzinako honetara, baina iparraldean dagoen zingiretara hainbat norvegiar gertura ohi da. Inari udalerriaren ingurunean zabaltzen da ere.

## Fauna eta Landaredia 
Hala nola, arrano beltza, jatuna, kaskabeltza, lagopodo eskandinaviarra, eskinosoa eta Cinclus cinclusur-zozoa.
## Ikus, gainera 
* Kevo Erreserba Naturala
* Utsjoki
## Webgunea 
* Muotkatunturiri buruzko informazioa 

## Kanpo estekak
9. taldeko elementu

IUPAC-en nomenklatura modernoan, **9. taldeko elementua** taula periodikoaren 9. seriean dagoen elementua da. Talde honetako elementuak hauek dira:
* Kobaltoa (**Co**)
* Rodioa (**Rh**)
* Iridioa (**Ir**)
* Meitnerioa (**Mt**)

Talde hau trantsizio-metalen multzoko *d blokean* sartzen da.

Meitnerioa laborategian sortutako elementua da eta, beraz, askotan ez da aipatzen talde honetaz hitz egitean. Elementu erradioaktiboa da eta ez da naturan ageri; minutu gutxi batzuk irauten duten kantitateetan ekoiztu da.

File:Kobalt_electrolytic_and_1cm3_cube.jpg|Kobaltoa
File:Rhodium_powder_pressed_melted.jpg|Rodioa

## Aplikazioak 
* Aleazioak eratzeko erabiltzen dira, batez ere korrosioarekiko erresistentzia eransteko
* Katalisi industrialetan
* Supereroale gisa
* Osagai elektrikoetan

## Kanpo estekak
Gazpatxo

**Gazpatxoa** () Espainiako hegoaldeko plater tipikoa da. Baratxuri zoparen bertsio hotz gisa jaio zen. Oinarrizko osagaiak dira ogia, ura, koipea (oliba olioa), baratxuria eta gatza; batzuetan, almendra birrindua ere bai. Egungo gazpatxoan tomatea, tipula eta pepinoa gehitzen dira. Plater honek bariazio asko ditu probintzia batetik bestera: *ajoblanco* edo *salmorejo*, besteak beste.

## Historia 
Arabiarrek edo erromatarrek egin zituzten lehenengo nahasketak, gazpatxoaren oinarrizko osagaiekin. Hala ere, egungo gazpatxoaren osagaietako asko —hala nola tomatea edota piperra— Amerikatik ekarri zituzten gerora. XX. mendearen bigarren erdian, plater ospetsu bilakatu zen mundu osoan. Egun, edozein supermerkatutan eros daiteke, plastikozko nahiz beirazko ontzietan.
thumb|250x250px|Gazpatxoa komertzialki saltzen da garu egun.|erdian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Gazpatxoaren errezeta
Karpatoak

**Karpatoak** edo **Karpato mendiak** (; polonieraz, txekieraz eta eslovakieraz: *Karpaty*; . *Karpaty*; ; , *Karpati*; ) Europako erdialdeko mendikate handiaren ekialdeko besoa dira, bere 1500 km luzera Errumania, Txekiar Errepublika, Eslovakia, Polonia, Ukraina, Austria, Serbia eta iparraldeko Hungarian zehar doa.

## Geografia 
Karpatoak Danubioan jaioak dira, Bratislavaren ondoan. Transkarpatia eta Transilvania inguratzen dituzte eta hego-mendebalderantz jotzen dute, Danubioan berriro bukatzeko, Errumaniako Orşovaren ondoan. Karpatoen luzera osoa 1.500 kilometrokoa da, eta zabalera 12 eta 500 km artean dago. Mendikatearen mendirik altuenak Transilvaniako goi-ordoki eta Tatra inguruan daude (mendirik altuena 2.655 m Gerlachovský štít da, Eslovakian). Karpatoek 190.000 km² azalera dute, Europan Alpeek baino ez dute handiagorik.

Normalean Karpatoak bere bakantasunean baino ez dira kontuan hartzen, hala ere, bai orografikoki, bai geologikoki zenbait mendikatetan banatuta daude. Karpatoen eta Alpeen arteko muga Danubio ibaia da, mendikate biek leku batean baino ez dira elkartzen: Bratislava inguruan dauden Leitha mendiak. Danubio bera Stara Planinarekin muga ere bada. Oder eta Morava ibaien haranak Karpatoei Silesiako eta Moraviako mendigunetik banatzen zaizkie. Beste mendikate ez bezala, Karpatoak ordokiez inguratuta daude, hego-mendebaldean zabaldi panoniarraz, hegoaldean Danubio hegoaldeko zabaldiaz eta ipar-ekialdean Galitziako zabaldiaz hain zuzen ere.

## Banaketa 
Mendikate handiena Tatrak da.

### Banaketa horizontala 
* Kanpoaldeko Karpatoak.
* Barrualdeko Karpatoak.

### Banaketa bertikala eta orokorra 
ezkerrera|thumb|300px|Karpatoen azpi-sailkapena.

Hauxe da Karpatoen banaketa ohikoa (zenbakiak mapari dagokie):
* Mendebaldeko Karpatoak:
** **1** Kanpoaldeko Mendebaldeko Karpatoak (berde ilunez)
** **2** Barrualdeko Mendebaldeko Karpatoak (berde argiz)
* Hego-ekialdeko Karpatoak:
** Ekialdeko Karpatoak
*** **3** Kanpoaldeko Ekialdeko Karpatoak (laranja ilunez)
*** **4** Barrualdeko Ekialdeko Karpatoak (laranja argiz)
** **5** Hegoaldeko Karpatoak -baita Transilvaniako Alpeak ere- (urdin argiz)
** **6** Mendebaldeko errumaniar Karpatoak (gorriz)
** **7** Transilvaniako goi-ordokia. (morez)
** **8** Karpato serbiarrak (arrosaz)
* Kanpoaldeko karpatiar sakonuneak.

Ibaiak:
* *a* : Vistula
* *b* : Danubio
* *c* : Tisa
* *d* : Sava
* *e* : Dniester
* *f* : Prut

Herrialdeak:
* *CZ* : Txekiar Errepublika
* *PL* : Polonia
* *UA* : Ukraina
* *AT* : Austria
* *SK* : Eslovakia
* *HU* : Hungaria
* *RO* : Errumania
* *HR* : Kroazia
* *BA* : Bosnia-Herzegovina
* *RS* : Serbia
* *BG* : Bulgaria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eskandinaviako Alpeak

**Eskandinaviako Alpeak** edo **Eskandinaviako mendiak** (; norvegieraz *Kjølen*, azken biak euskaraz "gila" esan nahi dutenak), Eskandinavia penintsula zeharkatzen duen mendikatea da. Mendikatearen mendebaldeko aldeak, Ipar Itsasoan itota, munduan famatuak diren Norvegiako *fjordak* sortzen ditu.

Geologikoki Eskandinaviako Alpeek Eskoziako mendiekin, Irlandako mendiekin eta, Ozeano Atlantikoa zeharkatuta, Ipar Amerikako Appalacheekin lotura dute. Geologoen arabera, Pangea antzinako superkontinentea hautsi baino lehen denak Kaledoniako mendien zatiak ziren, historiako mendikaterik handiena.

## Banaketa 
Eskandinaviako Alpeak hiru taldetan banatu daitezke:
* Kjølen, Suedia eta Norvegia banatzen dituztenak.
* Dofrineak Norvegiaren erdian daudenak,
* Tulianoak, hegoaldean daudenak.

## Mendi altuenak 
### Norvegian 
# 2469 m Galdhøpiggen (Oppland)
# 2465 m Glittertind (Oppland)
# 2405 m Store Skagastølstind (Sogn og Fjordane)
# 2387 m Store Styggedalstinden (Sogn og Fjordane)
# 2373 m Skarstind (Oppland)
# 2369 m Vesle Galdhøpiggen (Oppland)
# 2368 m Surtningssue (Oppland)
# 2366 m Store Memurutinden (Oppland)
# 2351 m Jervvasstind (Oppland)
# 2348 m Sentraltind (Oppland)

### Suedian 
# 2104 m Kebnekaise (Lappland)
# 2097 m Kebnekaise Nordtoppen (Lappland)
# 2089 m Sarektjåkka Stortoppen (Lappland)
# 2076 m Kaskasatjåkka (Lappland)
# 2056 m Sarektjåkka (Lappland)
# 2043 m Kaskasapakte (Lappland)
# 2023 m Sarektjåkka Sydtoppen (Lappland)
# 2016 m Akka Stortoppen (Lappland)
# 2010 m Akka Nordvästtoppen (Lappland)
# 2010 m Sarektjåkka Buchttoppen (Lappland)
# 2005 m Pårtetjåkka (Lappland)
# 2002 m Palkatjåkka (Lappland)

### Finlandia 
# 1,328 m Halti (Lappi/Finnmark)
# 1,317 m Ridnitsohkka (Lappi)
# 1,280 m Kiedditsohkka (Lappi)
# 1,240 m Kovddoskaisi (Lappi)
# 1,239 m Ruvdnaoaivi (Lappi)
# 1,180 m Loassonibba (Lappi)
# 1,150 m Urtasvaara (Lappi)
# 1,144 m Kahperusvaarat (Lappi)
# 1,130 m Aldorassa (Lappi)
# 1,100 m Kieddoaivi (Lappi)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kola (penintsula)

**Kola** (samieraz: *Guoládat*; ) Errusiako iparraldean dagoen penintsula da, Murmanskeko oblastean. Iparraldean Barentseko itsasoa, ekialdean eta hegoaldean Itsaso Zuria eta mendebaldean Laponia ditu.

Kolako mendebaldeko muga Kola golkotik Kandalaksha golkora doa, behin Imandra eta Kola lakuak eta Neva ibaia zeharkatuak.

Penintsulak 100.000 km² azalera du. Kolako klima hotza da oso. Hegoaldean taiga da nagusi; iparraldean, berriz tundra. Kolako jatorrizko biztanleak samitarrak dira. Eskualdeko hiri nagusia Murmansk.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Managuako aintzira

**Managuako aintzira** edo **Xolotlán aintzira** (nahuatlez: *Xolotlan*) ere deitua, mendebaldeko Nikaraguako aintzira da, Managua eta Leongo departamenduen artean hedatzen dena. Nikaraguako bigarren aintzirarik handiena da, 1.042 km²ko eremua baitu. Managua hiria, herrialdearen hiriburua, aintziraren hego-mendebaldeko bazterrean dago.

## Izena 
Gertuko Nikaragua aintzirari bezala, espainiarrek jarri zioten nazioartean gaur egun ezagutzen zaion izena, *Mangue* (tokiko mankeme tribuen gaztelaniazko izena) eta *agua* ("ura", gaztelaniaz) hitzak lotuta.

## Geografia 
Managuako aintzira 65 km luze eta 32 km zabal da. Batez besteko sakonera 9,5 m bada ere, 30-39 metroraino iristen da zenbait tokitan. Zirkulu itxura du, Chiltepe eta Panami penintsulek hautsia. Aintziraren ipar-mendebaldean Momotombito uharte nagusia dago. Iparraldean Momotombo sumendia du eta hego-ekialdean Managua hiria.

Xolotlán aintzirari ura dakarkioten ibai nagusiak Sinecapa, El Viejo, Pacora eta Las Maderas dira. Hustubidea, berriz, Nikaragua aintzirara doan Tipitapa ibaia da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Huascarán

**Huascarán** Erdialdeko Andeetan dagoen mendia da, Peruko Yungayko probintzian, Mendilerro zuriko sektorean.

Huascaránek bi tontor ditu:
* Hego Huascarán (6.768 m), Peruko lekurik altuena da.
* Ipar Huascarán (6 655 m).

## Izena 
Bere izena ketxuazko *waskha* (katea) eta *ran* (harriak edo mendi harritsuak) hitzetatik datorkio, orduan Huascarán «mendikatea» esan nahi du. Huascarán izena buruari buruz badaude zenbait kondaira, sinesgarriena honela dio: "Huayna Cápac inkak Yungay zeharkatzean eskualdeko mendi altuen eta politari Huáscar bere lehensemearen izena jarri zion", orduan Huascarán «Huáscaren mendia» ere esan nahi dezake.

## Historia 
Hego Huascarán tontorrera, 1932ko uztailaren 20an, H. Bernhard, E. Hein, H. Hoerlin eta E. Schneider alemaniar-austriar espedizio baten mendigoizaleak igo ziren lehendabizikoz. Ipar Huascarán jadanik 1908an estatu batuar espedizio batek igo zuen (kideen artean Annie Smith Peck zegoela).

1970ean, Ancash lurrikarak iparraldeko tontorretik lubizia sortu eta gertuko Yungay hiria eta bere 20.000 biztanleen desagerpena eragin zuen.

## Kanpo estekak
10. taldeko elementu

IUPAC-en nomenklatura modernoan, **10. taldeko elementua** taula periodikoaren 10. seriean dagoen elementua da. Talde honetako elementuak hauek dira:
* Nikela (**Ni**)
* Paladioa (**Pd**)
* Platinoa (**Pt**)
* Darmstadtioa (**Ds**)

Talde honetako elementuak trantsizio-metalak dira. Metal hauen kolorea zuritik grisera doa, lustre handia daukate eta ez dira erraz oxidatzen. Xaflakorrak dira eta beren oxidazio-egoerarik arruntenak +2tik +4ra doaz.

## Aplikazioak 
* Bitxigintzan eta estalketa elektrolitikoetan
* Katalizatzaile gisa hainbat erreakzio kimikotan
* Aleazio metalikoetan
* Osagai elektrikoetan
* Supereroale gisa

## Kanpo estekak
Sungnyemun

thumb|300px|Sungnyemungo Namdaemun atea
**Sungnyemun** edo **Namdaemun** Seulgo (Hego Korea) erdigunean dagoen gunea da. Bertako atea, ofizialki **Sungnyemun** (Hangul: 숭례문; Hanja: 崇禮門; literalki *Jabetza Babesteko Atea*), ate historikoa Siberiar tigreengandik babesteko eraiki zen eta **Namdaemun** izena eman zitzaion, hau da, *Hegoaldeko Ate Handia*.

Gaur egun Sungmyemun Namdaeum merkatuaren sarrera da, mendeetan zehar irekita egon den merkatu tradizional bat, egun eta gau osoan zehar irekita dagoena. Sungnyemun da Seulen dagoen egurrezko eraikinek zaharrena. Bere eraikuntza 1395ean hasi zen, Taejo erregeak agindua. Sejong erregeak 1447an eraldatu zuen eta berriro ere 1479an.

2008ko otsailaren 10ean sute batek kiskali zuen.

Image:Namdaemun in the Joseon Period.JPG
Image:Nandaimon in the Japanese Period.JPG
Image:Korea-Seoul-Namdaemun-Sungnyemun-01.jpg
Image:Korea-Seoul-Namdaemun-Sungnyemun-10.jpg
Image:Korea-Seoul-Namdaemun-Sungnyemun-09.jpg
Image:Korea-Seoul-Namdaemun-Sungnyemun-06.jpg
Image:Seoul-Namdaemun-at.night-01.jpg

Image:Sungnyemun, 11 February 2008.jpg

## Kanpo estekak
Äkäslompolo

[ezkerrera|250px|thumb|[Yllästunturi.]]
**Äkäslompolo**, Kolari udalerriko herrixka bat da, gutxi gorabehera 950 biztanle dituena. Udalerriko herrixka garrantzitsuenetarikoa da, eta neguetan turista asko jasotzen ditu Ylläs mendiaren magalean baitago. Izan ere, mendixka honetan, Finlandiako eski-azpiegitura nagusienetakoak daude, eta Suitza, Alemania eta Finlandiako eskiatzaile asko eta asko etortzen da bertara.
## Ikus, gainera 
* Kolari
* Pallas-Yllästunturi Parke Nazionala
* Ylläs
## Webgunea 
* Webgune ofiziala 

## Kanpo estekak
13. taldeko elementu

IUPAC-en nomenklatura modernoan, **13. taldeko elementua** taula periodikoaren 13. seriean dagoen elementua da. Talde honi **boroaren talde** ere deritzo. Talde honetako elementuak hauek dira:
* Boroa (**B**)
* Aluminioa (**Al**)
* Galioa (**Ga**)
* Indioa (**In**)
* Talioa (**Tl**)
* Ununtrioa (**Uut**)

Elementu hauen ezaugarri nagusia da kanpoko balentzia-geruzan hiru elektroi dituztela. Boroa metaloidea dela kontsideratzen da, eta gainerakoak metal txiroak direla.

Boroa ez da oso arrunta, seguru asko bere nukleoa hautsi egiten delako erradioaktibitate naturalaren ondorioz sortutako partikula azpiatomikoen eraginez. Aluminioa, berriz, Lurreko elementurik arruntenetakoa da; izatez, hirugarren elementurik arruntena da.

## Kanpo estekak
Marcial Maciel

**Marcial Maciel Degollado** (Cotija, Michoacan, Mexiko, 1920ko martxoaren 10a - 2008ko urtarrilaren 30a) mexikar apaiza izan zen. Regnum Christiren eta Kristoren Legioaren sortzailea izan zen, eta polemika handia egon zen pederastia dela eta.

1936an, 15 urte zituela, apaiza izateko ikastera joan zen Mexiko Hirira. Garai hartan mintegi horiek klandestinoak ziren, eta bertan zegoela Jaungoikoaren deia jaso zuela esan zuen. Hortik predikatzera joango ziren apaiz taldeak sortzeko ideia garatu zuen, eta Kristoren Legioa sortu zuen. 1965ean Vatikanok ofizialki onartu zuen talde hau.
George Habash

**George Habash** (arabieraz: جورج حبش‎), askotan **Al-Hakim** (arabieraz: الحكيم *medikua*), (Lydda, Palestina, 1926ko abuztuaren 2a - Amman, Jordania, 2008ko urtarrilaren 26a) palestinar politikari eta militantea izan zen. Gainera medikua ere bazen. Oso ezaguna izan zen bere jarduera armatua zela eta. Palestinako Askapenerako Herri Frontea sortu zuen eta bere idazkari-orokorra izan zen 2000. urterarte.

Palestinako gertakari nagusietan egon zen, eta oso jarrera bortitza izan zuen hainbatetan. Jordanian errefuxiatu gisa hil zen.