open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
François Fouquet

**François Fouquet** edo **Foucquet** (Paris 1611ko uztailaren 26a - Alençon, 1673ko urriaren 19a) Frantziako artzapezpikua izan zen, Baionako apezpikua izandakoa (1639-1643).

Bizente Paulekoa santuaren jarraitzailea izan zen.

## Biografia 
Aita François Fouquet eta ama Marie de Maupéou zituen.

1637an Baionako apezpiku izendatua, 1639ko martxoaren 25ean Parisko Grand-Jésus elizan Angerseko apezpikua zen Claude de Rueilek ordenatua zen. Lapurdin, ezkontza aurreko bizikidetasunaren ohituraren kontra borrokatu zuen.

1643ko ekainaren 26an, Baionako elizbarrutia eta Jean d'Olceren Agdeko elizbarrutia trukatu zituen, Urbano VIII.ak argitaratutako buldak onartua..

1660an Narbonako artzapezpiku izendatu zuten.

## Erreferentziak
Charleston (Hego Carolina)

**Charleston** Ameriketako Estatu Batuetako Hego Carolinako hiria da. 2008. urtean, 124.718 biztanle zituen gutxi gorabehera.

## Klima 

## Hiri senidetuak 
Charleston ondorengo hiriarekin senidetuta dago:

* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Charlestongo hiriaren webgunea 
450px|thumb|ezkerrera|Charlestonen dagoen zubiaren ikuspegia (Munduko luzeenetarikoa da)
Tiago Splitter

**Tiago Splitter Beims** (Joinville, Brasil, 1985eko urtarrilaren 1 - ) pibot postuan jokatzen duen saskibaloi jokalari brasildarra da.

## Taldeak 
* SRE Ipirangaren harrobian
* Araba Gorago (2000-2001): (EBA liga)
* Bilbao Basket (2001–2002): (LEB 2 liga)
* Bilbao Basket (2002–2003): (LEB liga)
* Saski Baskonia (2003–2010): (ACB liga)
* San Antonio Spurs (2010-2014): (NBA)
* Valencia Basket (2011-): (ACB liga)
* Atlanta Hawks (2015-2016): (NBA)
* Philadelphia 76ers (2016-2017): (NBA)
* →Delaware 87ers (2017)

## Palmaresa 
* **ACB liga** (Saski Baskonia): 2008 eta 2010.
* **Errege Kopa** (Saski Baskonia): 2003, 2005 eta 2009.
* **Espainiako Superkopa** (Saski Baskonia): 2005, 2006, 2007 eta 2008.
Kent (argipena)

**Kent** hitzak honako lekuak izan daitezte:

## Ingalaterra 
* Kent konterria.
* Kent Erresuma, Erdi Aroko erresumaren izena.

## Kanada 
* Kent: Britainiar Kolunbiako udalerria.
* Kentville: Eskozia Berriko hiria.

## Ameriketako Estatu Batuak 
* Kenteko konderria: Delawaren.
* Kenteko konderria: Marylanden.
* Kenteko konderria: Michiganen.
* Kenteko konderria: Rhode Islanden.
* Kenteko konderria: Texasen.

* Kent: Connecticuten.
* Kent: Floridan.
* Kent: Iowan.
* Kent: Illinoisen.
* Kent: Minesotan.
* Kent: New Yorkeko estatuan.
* Kent: Ohion.
* Kent: Oregonen.
* Kent: Texasen.
* Kent: Washingtongo estatuan.
* Kent Hiria: Michiganen.
* Fort Kent: Mainen.
Igor Rakočević

**Igor Rakočević** (; Belgrad, Serbia, 1978ko martxoaren 29 - ) saskibaloi jokalari ohi serbiarra da. Rakočevićek base edo eskolta bezala jokatu zezakeen, batez ere bigarren postu horretan. Izan ere, nabarmentzekoa zen saskiratzeko zuen erraztasuna zela eta. Are gehiago, Saski Baskoniaren zaleek Rakocevic izendatu zuten taldeko inoizko eskoltarik onentzat. 3 urtez jokatu zuen Gasteizko taldean.

FR Jugoslavia selekzioarekin, urrezko dominak lortu zituen 2001ean EuroBasketen eta 2002an Munduko Saskibaloi Txapelketan.

Gaur egun Serbiako Saskibaloi Federazioaren presidenteordea da, gizonezkoen adarrean.

## Taldeak 
* Izar Gorria (1995–2000): YUBA liga
* Budućnost Podgorica (2000–2002): YUBA liga
* Minnesota Timberwolves (2002–2003): NBA liga
* Izar Gorria (2003–2004): YUBA liga
* Pamesa Valentzia (2004–2005): ACB liga
* Real Madril (2005–2006): ACB liga
* Saski Baskonia (2006–2009): ACB liga
* Efes Pilsen 2009–2011): Beko Liga
* Montepaschi Siena (2011-12): Lega
* Izar Gorria (2012-13): KLS.

## Palmaresa 
* **Eurobasket 2001** Urrezko domina (Jugoslaviako saskibaloi selekzioa).
* **2002ko FIBA Mundu Txapelketa** Urrezko domina (Jugoslaviako selekzioa).
* **ACB liga** txapelduna (Saski Baskonia): 2008.
* **Italiako Lega** txapelduna (Montepaschi Siena): 2012.
* Espainiako Superkopan txapelduna (Saski Baskonia): 2006, 2007 eta 2008.
* Turkiako Superkopan txapelduna (Efes Pilsen): 2009 eta 2010.
* Yuba Ligan txapelduna 1998an eta urte hartan bertan Korać Kopan txapeldunordea (Izar Gorria).

## Sariak 
* **2006-2007ko Euroligaren Alphonso Ford Trophy (saskiratzaile nagusiena)**
* 2009 eta 2011an berriro irabazi zuen Alphonso Ford saria.
* 2009an Euroliga eta Espainiako Ligaren talde onenaren kidea. Saskiratzaile onena izan zen ACBn urte hartan.

## Ikus, gainera 
* NBAko jokalari europarren zerrenda

## Kanpo estekak 
* Jokalariaren fitxa Euroligaren webgunean.
* "Nire bizitzako azken egunera arte gogoratuko dut Baskonian bizitakoa" (Berria, 2020/05/02).
La muerte cumple condena

***La muerte cumple condena*** izenburua duena, Joaquín Luis Romero Marchent zinema zuzendari espainiarrak 1966an zuzendu, idatzi eta ekoitzitako spaghetti western generoko film bat da.

## Istorioa 
Bere bazkide Frank (Andrea Aureli) traditu ostean, Lassiter (Claudio Undari), banku lapur ohi bat, aberats bihurtzen da bere azken lapurretan lortutako harrapakinari esker. Orain, Frank kartzelatik irten berri da eta mendeku bila dabil.

## Aktoreak 
* Claudio Undari: Lassiter
* Pietro Martellanza
* Pamela Tudor: Sarah
* Luigi Pistilli: Martin
* Jesus Puente
* Roberto Camardiel
* Andrea Aureli: Frank
* Jose Bodalo

## Kanpo estekak 
*  Fitxa - imdb.com
Mirza Teletović

**Mirza Teletović** (Mostar, Bosnia-Herzegovina, 1985eko irailaren 17 - ) hegaleko pibot postuan jokatzen zuen saskibaloi jokalari bosniarra da.

2018ko irailaren 27an saskibaloia utziko zuela iragarri zuen, osasun arazoak bultzatuta.

## Taldeak 
* KK Sloboda Dita Tuzla (2002-2004): (Bosnia-Herzegovina)
* Telindus BC Oostende (2004-2006): (Belgika)
* Saski Baskonia (2006–2012): (ACB liga)
* Brooklyn Nets (2012-2015): (NBA)
* Phoenix Sans (2015-2016): (NBA)
* Milwaukee Bucks (2016-2018): (NBA)

## Palmaresa 
* **Belgikako Saskibaloi Liga**: 2005
* **ACB liga** (Saski Baskonia): 2008
* **Espainiako Superkopa** (Saski Baskonia): 2006, 2007 eta 2008.

## Kanpo estekak 
*  Mirza Teletovićen webgune ofiziala
Heroi eponimoen monumentua

thumb|300px|Heroi eponimoen monumentuaren planoaren xehetasuna eta berreraikuntzaren marrazkia (Atenasko agora).
**Heroi eponimoen monumentua**, Atenasko agoraan dagoen, eta K.a. V. mendeko data zehaztu gabean, Klistenes legelari atenastarrak eginiko erreforma politikoen ondorioz eraikitako monumentu publiko bat da.

Heroi eponimoen monumentuari buruzko erreferentziarik antzinakoenak, Aristofanesen aurki daitezke, K.a. 420an, egungo monumentua, K.a. 330ekoa den bitartean. Eraikinak, Klistenesek eginiko erreformen garrantzia frogatzen du. K.a. IV. mendeko monumentua, Klistenesen tribu berrien hamar heroi eponimoak irudikatzen zituzten brontzezko estatuak zituen oinarru luze batetaz osatuta dago.

Aristotelesen arabera, Pitia izan zen atenastar tribu berrien hamar heroi eponimoak izendatu zituena, atenastarrek aurkitu zizkioten ehun pertsonako talde batetatik aukeratuz.

Eraikinak, erabilpen praktiko bat ere bazuen, bertan jartzen baitzen tribu ezberdinentzako informazio erabilgarria, zegokion heroi eponimo bakoitzaren azpian. Gainera, informazio orokorragoa ere iragartzen zen.

Ondoren, aro helenistiko eta erromatarrean aldaketaren batzuk egin ziren.

## Ikus, gainera 
* Atenasko agora

## Kanpo estekak
Hattusili II.a

**Hattusili II.a** (), K.a. XIV. mendean gobernatuko zuen balizko errege hitita bat izan zen.

Bere existentzia, ez dago adostua historia hititako adituen artean, soilik, hititek Sirian eginiko ekintzak kontatzen dituzten dokumentu batzuetan aipatzen delarik.

Bere existentzia defendatzen dutenen artean ere, ez dago erabateko adostasunik, historialari batzuentzat, errege hau Tudhalia II.aren oinordekoa izan zen bitartean, beste batzuentzat, Arnuanda I.arena, Tudhalia II.aren aitarena izan baitzen. Beharbada, soilik, elkargobernari bat baino ez zen izango.

## Familia 
## Kanpo estekak
Ashur-nirari IV.a

**Ashur-nirari IV.a** Asiriako errege bat izan zen. Bere aita Salmanasar II.aren oinordekoa izan zen K.a. 1019an, eta sei urtez gobernatu zuen, K.a. 1013 arte, urte horretan, bere oinordekoa, bere osaba Ashur-rabi II.a izan zelarik. Honetaz aparte, ez da ezer gehiago ezagutzen bere erregealdi laburrari buruz.
Fernando San Emeterio

**Fernando San Emeterio Lara** (Santander, Espainia, 1984ko urtarrilaren 1a) hegaleko postuan jokatzen duen saskibaloi jokalaria da.

## Taldeak 
* Fórum Filatélico Valladolid (2001–2006): (ACB liga)
* Akasvayu Girona (2006–2008): (ACB liga)
* Saski Baskonia (2008–2015): (ACB liga)
* Valencia Basket (2015-): (ACB liga)

## Palmaresa 
* **FIBAren Eurokopa** (Akasvayu Girona): 2006
* **Espainiako Superkopa** (Saski Baskonia): 2008.
* **ACB Errege Kopa** (Saski Baskonia): 2009
* **ACB Liga** (Saski Baskonia): 2010
Isakar

**Isakar** edo **Yissachar** (izenak "saria" esan nahi du), Itun Zaharrean, aitalehen hebrearra den Jakoben eta honen emazte Laearen bederatzigarren semea da, bere izena daraman Israelgo tribuaren sortzailea. Flavio Josefo historialari juduaren arabera, Isakarren lurraldea, Karmelo menditik Jordaneraino hedatzen zen luzetara, eta Tabor mendiraino zabaletara.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emma Mærsk

**Emma Maersk** Danimarkako Odense Steel Shipyard Ltd ontziolan eraikitako kontainer ontzi erraldoia da. Guztira 397 metro luze ditu eta 2003an eraikitzen amaitu zenean, munduko kontainer ontzirik handiena zen.

## Ikus, gainera 
* A. P. Moller-Maersk Group

## Kanpo estekak 
*  Emma Maersk ontzian egondako suteari buruzko informazioa eta argazkiak.
*  Emma Maersk kontainer ontzia Rotterdamgo portuan.
Knock Nevis

**Knock Nevis** 1970eko hamarkadan bezero greziar baten aginduz eraikitzen hasitako petrolio-ontzi erraldoia da. Jatorrizko izena Seawise Giant izan zen. Baina ontzia eraikitzen amaitu aurretik, ezin izan zuen ordainketa burutu eta ontziolak Hong Kongo milioidun bati saldu zion. 1980ko hamarkadan petrolio-ontziak kalteak jasan zituen Iran eta Iraken arteko gerratean. Ondorengo urte eta hamarkadetan, ontziak jabe desberdinak izan ditu, eta izena aldatu diote sarritan, jatorrizko Seawise Gianten ondoren, Happy Giant, ondoren Jahre Viking, eta gaur egun Knock Nevis.

Guztira 458 metro luze, 68 metro zabal eta 29,8 metroko gaina dauka, sekula eraikitako ontzirik handiena da.

## Kanpo estekak
Kadashman-Harbe II.a

**Kadashman-Harbe II.a** Babiloniako errege bat izan zen. Enlil-nadin-shumiren oinordeko bihurtu zen elamitar armadaren laguntzaz, baina, bi urteren buruan, Asiriako armadak kendu zuen tronutik, Babilonia, Asiriaren basailu zelarik.

Asiriarrek, Kadashmn-Harbe II.aren ordez, Adad-shuma-iddina jarri zuten errege bezala, Enlil-nadin-shumiren semea izateagatik.
Umm el-Qaab

**Umm el-Qaab** "ontzien ama", izen arabiarra, inguruan aurkitutako zeramika zati ugariengatik eman zaiona. Abidosetik gertu dago, eta bertako nekropoliagatik da ospetsua, 1895ean Emile Amelineauk aurkitu zuena, aro aurredinastikoko eta lehen eta bigarren dinastietako faraoien hilobiak dituena (K.a. 3100-K.a. 2700).

Tokia, Emile Amelineau, Flinders Petrie, W. Kayser eta G. Dreyer bezalako egiptologo ospetsuek zuzendutako espedizio arkeologiko ugarien interesgune handia izan zen.

Hilobi guztiak, lurrean zulatuak izan ziren, baina ez da, estaltzen zituen eraikinaren forma ezagutzen. Arlo honetan, adituen artean eztabaida handia dago, eta, beste batzuen artean, Flinders Petriek, H. Rickek eta G. Reisnerrek zenbait hipotesi proposatu dituzte.

Ideiarik zentzuzkoena, dirudienez, Jean-Philippe Lauerrek proposatutako hipotesia da: adobezko harresidun egitura bat, pixkat okertuak, bi metro t'erdiko altuerakoak eta harea edo hartxintxarrekin beteak.

## Umm el-Qaabeko nekropoliko hilobiak 
thumb|eskuinera|250px|Umm el-Qaabeko nekropolia

[thumb|250px|[Narmer faraoiarne hilobia Umm el-Qaaben]]

## Errege zerrendak eta datu arkeologikoak 
Dreyerrek, Umm el-Qaabeko errege hilerrian (1985-1995), honako izen hauek zituzten zigilu markak aurkitu zituen:

* Narmer, Aha, Dyer, Uadye, Den, Adyib, Semerkhet eta Qaa, eta
* Narmer, Aha, Dyer, Uadye, Den eta Meritneith

Izenek, ordena honetan idatziak, errege hauen existentzia eta Egiptoko I. dinastiako faraoien oinordekotza ordena frogatuko dute.

## Egipto, idazketaren sorleku bezala 
Ezagutzen diren idazketa dokumentu zaharrenak, Günter Dreyerrek zuzendutako Alemaniako Arkeologia Institutuko taldeak aurkitu zituen. Buztinezko 300 ontzi eta taulatxoko talde bat da, Horus Eskorpioi I.aren errege aurredinastikoaren hilobian aurkitu zirenak. 1997an aurkitu ziren, Umm el-Qaaben, Abidosen, karbono 14 bidez, K.a. 3400 eta K.a. 3200 bitartean datatuak.

Hizki hieroglifo bidez idatziak daude, zulatuak edo tintarekin marraztuak, erregeari espeziean ordaindutako zergei buruzko informazioa ematen duten zeinu fonetikoez osatutako benetako idazketa bat argitara emanez. Olioa, lihoa... eta dagokion hiria aipatzen ditu, aro honetan erabilitako idazketa ideografiko tradizionala jada ez delarik.

## Kanpo estekak
Takelot III.a

**Takelot III.a**, tronu eta jaiotza izenez, **Usermaatra-Takelot**, Egiptoko XXIII. dinastiako faraoi bat izan zen. K.a. 759tik K.a. 757 arte gobernatu zuen.

Osorkon III.aren seme nagusia zen. Takelot III.aren semeak, apaiz gorenak izan ziren: Dyedptahiefankh eta Osorkon, baina, tronurako oinordekoa, bere semerik gazteena zen Rudamon izan zen. Leontopolisen gobernari independente ere izan zen.

Amonen Apaiz Goren bezala aritu zen Tebasen. Ondoren, bere erregealdiko lehen bost urteak, elkargobernari bezala egin zituen, bere aita Osorkon III.arekin batera, Karnakeko nilometroko 13. idazkunak adierazten duen bezala, Osorkon III.aren erregealdiko 28. urtea, Takelot III.aren 5.arekin lotzen duena. Bere aitaren oinordekoa izan zen errege bezala hurrengo urtean.

## Bere garaiko testigutzak 
Osiris "Betierekotasunaren jauna"ren tenplua Karnaken eraikitzea agindu zuen.

Takelot III.a, zenbait dokumentutan aipatzen da:

* Herakleopolis Magnako harri bloke batek, *Per-Sekhempeperra Buruzagia eta erregearen seme Tentsaigatik* deitzen du.
* Guroben dagoena dohaintza estela bat *Amon-Raren lehen profeta*, *Jenerala* eta Takelot *Komandantea* deitzen duena.
* Karnakeko nilometroko 4. idazkuna, bere erregealdiko seigarren urtea erregistratzen duena, eta 13.a, bosgarren urtea erregistratzen duena.
* Khonsu jainkoaren tenpluko sabaian dagoen idazkun batek, bere erregealdiko zazpigarren urtea erregistratzen du.
* Bere erregealdiko 13. urteko estela hierarkiko bat, Columbiako Unibertsitateko espedizio arkeologikoak Dajlako oasiko tenplu baten hondakinetan aurkitua, 2005eko otsailean, bere kronologia berraztertu behar izatea eragiten duena.
Oktavio Farnese

**Oktavio Farnese** (italieraz *Ottavio Farnese*) (1521eko urriaren 9a - 1586ko irailaren 18a) Parmako Dukea eta Piacenzako bigarren dukea izan zen 1556tik 1586ra arte eta Castroko hirugarren dukea ere bai.

## Bizitza 
[thumb|200px|ezkerrera|Oktavio Farnese. Soingaina [Milanen. Sforza gaztelua]]
Oktavio Farnese Valentanon jaio zen, Italian, 1521eko urriaren 9an jaio zen. Aita Pedro Luis I.a Parmakoa izan zuen, Parmako eta Piacenzako dukearen bigarren semea, Paulo III.a aita santuaren biloba eta Ranuccio Farnese kardinalaren anaia, eta ama, berriz, Girolama Orsini.

Oktavio Karlos I.a Espainiakoaren ezkontzaz kanpoko alaba zen Margarita Austria eta Parmakoarekin ezkondu zen, 15 urte besterik ez zituen eta emazteak, orain gutxi Alejandro Medicik alargun utzi zuenak, 16 zituen -lehenenengoz ezkondu zenean, 13 urte zituen-. Hasiera batean, Margarita Austria eta Parmakoak ez zuen senarra gustura hartu, baina, Algerreko espediziotik zaurituta itzuli zitzaionean (1541), amodiozko harremanean murgildu zen bikotea. Bixkiak izan zituzten: Karlos, umetan hilko zena, eta Alexandro, ondoren militar garrantzitsua izango zena. Erroman bizi ziren, Farnese jauregian, *palazzo Madama* deitzen zitzaionean, alegia, gaur Italiako Senatuaren egoitza.

## Erreferentziak
Jean du Bellay

**Jean du Bellay** (Souday,  – Erroma, 1560ko otsailaren 16), Frantziako kardinal eta diplomatikoa izan zen, Guillaume du Bellayren anaia txikia, 1526an Baiona eta 1532an Parisko apezpikua.

## Biografia 
Misio diplomatiko batzuk egin zituen Ingalaterran (1527-1534) eta Erroman (1534-1536). 1535ean kardinal izendatu zuten. 1536 eta 1537an erregearen teniente-jenerala zen Parisen.

Frantzisko I.aren azken urteetan, du Bellayk Limogesko apezpikutza (1541), Bordeleko artzapezpikutza (1544), Le Mansko apezpikutza (1546) lortu zituen. Baina Henrike II.ak poterea lortu zuenean, Erromara (1547) bidalia zen. Paulo III.a hil zenean, zortzi boto lortu zituen konklabean.

Berriro Frantzian, hiru urte eman zituen etxean (1550-1553), Julio III.a bisitatu arte. 1555ean Ostiako apezpiku bihurtu zen eta hantxe egon zen hil arte.

## Lanak 
Poeta izan zen latinez. Hiru liburu idatzi zituen (1546an argitaratuak) eta beste lan asko, tartean 1542ko *Francisci Francorum regis epistola apologetica*.
Étienne Poncher

**Étienne Poncher** (- † Paris, 1553ko martxoaren 15), Frantziako artzapezpikua izan zen, Baionako apezpikua izandakoa.

## Biografia 
Aita Jean Poncher, Toursko diruzaina, eta ama Catherine Hurault zituen. Zuzenbide kanoniko ikasi zuen eta 1530ean abade bihurtu zen.

1532ean Baionako apezpiku ordenatu zuten eta 1561ko apirilaren 6ko buldari esker Toursko artzapezpiku.
Sforza

**Sforza** familia italiar handiki familia izan zen, Jacopo Muziok sortua eta Milanen 1450-1535 urteetan agindu zuena. Jacopo Muzio (*Giacomuzzo Attendolo* edo "Indartsua" ere deitua) Kondotiere edo soldadu mertzenarioen buruzagia zen eta Florentziaren, Aita Santuaren eta Napoliko Joana II.aren alde borrokatu zen.

Jacoporen seme Francesco Sforza dinastiako lehen despota italiarra izan zen. 1441. urtean Milango dukearen alabarekin ezkondu zen eta dukea hil zenean Milango duke bihurtu zen Francesco. Cosme Medici eta Luis XI.a Frantziakoaren laguna zen, eta Lonbardia osoa jarri zuen bere mende. Bere agintaldiko bereizgarria egonkortasun eta oparotasun orokorra izan zen. Bere meritu ugariek ospe handia eta herriaren maitasuna eman zioten. Milandarrek, halako despota bikain batek gobernatuak izatea ohore bat zela zioten.
[thumb|200px|[Francesco I.a Sforzaren erretratua.]]
Francescok 1466 arte gobernatu zuen, bere seme Galeazo Maria Sforzak ordeztu zuenean. 1466-1476 urteetan Milango dukea izan zen. Mertzenarioa zen eta Bramante babestu zuen. Hil egin zuten eta haren seme Gian Galeazzo Sforzak hartu zuen kargua eta alaba Bianca Maria Maximiliano I.a enperadorearekin ezkondu zen.

Caterina Sforza, Galeazzo Mariaren alaba, Girolamo Riarorekin ezkondu zen eta hura hil zutenean bere seme Octavioren eskubideak babesten saiatu zen. Giovanni della Bande Nera kondotierearen ama zen.

Gian Galeazzo Sforza Galeazzo Maria Sforzaren seme eta ondorengoa izan zen. Bere ama Bonna Savoiakoa semearen aginpidea ziurtatzen saiatu bazen ere, osaba Ludovico *mairua* izenekoak aginpidetik baztertu zuen Gian Galeazzo. Bonna Sforzaren aita zen, Sigismundo I.a Poloniako erregearekin ezkonduko zena. Beraz, Galeazoren oinordeko bezala, Ludovico *mairua* Sforza iritsi zen, Francesco Sforzaren ezkontzaz kanpoko semea. Bere izaera politikoak, italiar herriaren errespetua irabazarazi zion. Karguan 1499a arte egon zen, Zesar Borgia eta Luis XII.a Frantziakoaren indar bateratuen aurrean ihes egin zuenean.

Massimiliano Sforza Ludovicoren semea izan zen. Milanen egokitu zen 1512an baina Marignango guduan garaitu egin zuten (1515).

Francesco II.a Sforza Massimilianoren anaia izan zen. 1521. urtean dukerria berreskuratu zuen Karlos V.aren laguntzarekin.
[500px|thumb|erdian|Sforzatarren [zuhaitz genealogikoa.]]

## Milango Sforza dukeen zerrenda 
* Francesco I.a Sforza (1450-1466)
* Galeazo Maria Sforza (1466-1476)
* Gian Galeazzo Sforza (1476-1494)
* Ludovico Sforza (1494-1499) denbora gutxiz 1500ean berrezarria
* Massimiliano Sforza (1512-1515)
* Francesco II.a Sforza (1521-1535)

## Pesaro eta Gradarako Sforza jaunen zerrenda 
* Alessandro Sforza
* Constanzo I.a Sforza
* Giovanni Sforza
* Constanzo II.a Sforza
* Galeazzo Sforza
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julio III.a

**Julio III.a** (latinez *Iulius PP III*), benetako izen-deiturez **Giovanni Maria Ciocchi del Monte**, (Erroma 1487ko irailaren 10a - 1555eko martxoaren 23a), Eliza Katolikoko 221. aita santua izan zen, 1550etik 1555 arte.
thumb

## Bizitza 
Giovanni Maria Ciocchi del Montek Perugia eta Sienan jurisprudentzia eta teologia ikasi ondoren, bere osaba baten oinordeko izan zen Sipontoko artzapezpikutzan 1513an, 1521ean, Paviako gotzain izendatua izan zen arte bete zuen kargua.

Karlos I.a Espainiakoak bahitua 1527ko Erromako Arpilaketan, Paulo III.ak kardinal presbitero izendatu zuen 1536an, eta Trentoko kontzilioa prestatzea agindu zion, presiditu zuen kontzilioa.

## Aitasantualdia 
Soilik berrogeita zortzi kardinalek parte hartu zuten konklabe batean aita santu izendatua, Julio III.a izena hartu zuen. Karlos I.a Espainiakoa, hasiera batean, izendapen horren aurka zegoen, Joan Toledokoa hautagai proposatu baitzuen, baina frantziarrek eta italiarrek del Monte kardinalaren izendapenari buruz lortutako adostasunaren aurrean etsi egin zuen. Horrekin guztiarekin, aurrerago, Karlos I.aren aliatu leiala izan zen. Otsailaren 7an aukeratua, hilabete horretako 22an koroatua izan zen.

Aita santu berriak kontzilioko jarduera geldirik ikusi zuen, eta ez zuen urte bete igaro arte berrabiarazterik lortu. 1551eko martxoaren 1ean, berriz hasi ziren kontzilioko biltzarrak. Trenton segitu zuen, enperadoreak ez baitzuen beste egoitzarik onartu, eta aita santua, izaera bizikoa ere ez zena, enperadorearen nahiei ezezkoa emateko beldur zen. Gotzainak eta gainontzeko ordezkari frantziarrak ez ziren kontziliora joan, euren errege berri Henrike II.ak ez baitzien utzi.

Frantzia eta Espainia-Inperioa ardatzaren arteko bake kaxkarra, apurtzear zegoen. Kontu italiarrek eta, horiei lotuta, aita santuak, gerrarako aukera eman zuten. Aurreko aita santu Paulo III.aren biloba eta Karlos I.aren suhi Oktabio Farnesio Parmako dukerrian berrezarri zuen Julio III.ak: nork bere aitaginarrebari utzi behar zion, aurreko konpromiso baten ondorioz. Dukerriaren buruzagitza mantentzeko, Oktabiok ez zuen errege frantziarrari laguntza eskatzeko zalantzarik izan: horrek oso gogo onez lagundu zion, Karlos I.aren etsaia baitzen. Aita santua, dukeak erdeinatua eta Frantziak jazarria, bere indarrak Karlos I.arekin batu zituen. Frantziako erregeak ez zuen turkiarrekin aliatzeko kontzientzia arazorik izan, berak Siena bereganatu eta gerra Italia erdialderantz eramaten zuen bitartean, haiek Italiako kostaldeak inbadi zitzaten.

1552an itxi zen, bat-batean, Trentoko kontzilioa. Aita santuak, oraindik 1555eko martxoa arte segitu zuen, baina jada ez zuen kontzilioa berrabiarazteko kemenik izan.

San Malakiasen profeziek *De corona montana* ("Mendiko koroarena") erreferentzia egiten diote, bataiatua izan zen izenari eta bere armarrian bi koroa agertzen direla kontuan hartuta.

## Erreferentziak
Francisco Peralta

**Francisco Peralta Ballabriga** (Híjar, Teruel, 1911ko abuztuaren 15a - Zaragoza, 2006ko abuztuaren 23) Espainiako apezpikua zen, Gasteizko gotzaina izandakoa.

## Biografia 
Espainiako Gotzain-konferentziaren kidea, 1936an ordenatu zen apaiz. Zaragozako apaiztegian eta Erromako Pontificia Università Gregoriana ikasi zituen Teologia, Zuzenbide kanoniko eta Filosofia. Apaiztegian eta Zaragozako Unibertsitatean irakaslea izan zen.

1955ean Gasteizko gotzain izendatua, 1978ean adina zela eta erretiratu zen. Ordezkaria Jose Maria Larrauri zuen. Vatikanoko II. kontzilioan hartu zuen parte.

## Kanpo estekak 
*  www.catholic-hierarchy.org
Miguel Jose Asurmendi

**Miguel José Asurmendi Aramendia** (Iruñea, 1940ko martxoaren 6a - *ibidem*, 2016ko abuztuaren 9a) euskal apezpikua izan zen, Gasteizko elizbarrutiaren apezpikua izan zen 1995 eta 2016 urteen artean. San Frantzisko Saleskoaren lagunartearen kidea zen.

## Biografia 
1967ko martxoaren 5ean presbitero ordenatua izan zen.

1990ean Joan Paulo II.ak apezpiku ordenatu eta hasieran Tarazonako apezpikua izan zen. 1995eko irailaren 8an Gasteizko elizbarrutiaren apezpiku bihurtu zen.

2015eko urtarrilaren 5ean jakin zenez, Miguel Asurmendik 75 urte beteko zituen egunean utziko zuen Gotzaintza, hau da, martxoan. Juan Antonio Aznarez bere lekua hartzeko faboritoa izan arren, Vatikanok Juan Carlos Elizalde hautatu zuen. Azken honek 2016ko martxoan hartu zuen apezpikutza.

2016ko abuztuaren 9an zendu zen bere Iruñeko etxean, bihotzekoak jota.

## Kanpo estekak 
*  Gasteizko elizbarrutiaren fitxa
*  www.catholic-hierarchy.org

## Erreferentziak
Footon-Servetto

**Footon-Servetto**, 2009an sortutako UCI ProTour taldea da. Bere manager nagusia Mauro Giannetti da eta Joxean Fernández "Matxin" basauritarrak zuzendari lana egiten jarraituko du. Sabino Angoitia bizkaitarrak ere, zuzendari lanetan aritzen da. Taldea Kantabriarra da eta bere gobernuak diru laguntza ematen du.

Taldea Scott-American Beef estrukturaren jarraitzailea da.

Talde honetan lau euskaldun izan dira: Iban Mayoz, Aitor Pérez Arrieta, Héctor González eta Arkaitz Duran.

Trasmiera-Footon-Fuji talde kantabriarra da bere harrobiko taldea.

## Taldea 
### 2009ko taldea 
### 2010eko taldea 
## Argazkiak 
250px

## Estekak 
* Talde webgunea
* Facebook orrialde ofiziala
* Twitter ofiziala
* Fuji bizikletak
* Servetto
* TMC Transformers
* Cole gurpilak
Ander (filma)

***Ander*** 2009 urtean, Roberto Castónek zuzendutako euskal filma da Berdindu Eusko Jaurlaritzaren programak bultzatuta.

Filmaketa 2008ko ekainean Zeanurin egin zuten.

## Gaia 
Gay tematikako filma izanda, bitxia izan da euskal zinemaren munduan. Izan ere, Roberto Castónen ustetan apenas ez daude baserri giroan gay tematika ukitzen duten filmak. Hori zela eta, Zinegoak euskal zinemaldian estreinatu zuten 2009ko urtarrilaren 30ean. 2009ko Berlinalen ere izango da.

## Sinopsia 
Euskal Herriko 40 urteko baserritarrak ez du amodioa ezagutu eta ama eta arrebarekin bizi da. Baina dena aldatzen da istripu bat izan eta Peruko etorkin bat kontratatzen duenean baserrian laguntzeko.

## Ezaugarri teknikoak 
## Pertsonaiak 
* Joxean Bengoetxea: Ander
* Christian Esquivel: Jose
* Jose Kruz Gurrutxaga: Ogi-saltzailea
* Pedro Otaegi: Evaristo
* Pako Revuelta: Peio
* Mamen Rivera: Reme
* Pilar Rodriguez: Ama
* Leire Ucha: Arantxa
* Eriz Alberdi: Iñaki
* Juantxo Kerejeta: harreragile
* Unax Martin: umea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sendotasun (estatistika)

Estatistikan, **sendotasuna** edo **jasankortasuna** zenbatesle, eta zabalago, estatistika-prozedura edo tresnei buruz bilatzen den propietate bat da. Zenbatesle bat edo bestelako estatistika-tresna bat **sendoa** edo **jasankorra** dela esango da, horien garapen eta kalkuluan ezarritako eredu, suposizio eta hipotesiak guztiz bete ez arren, zenbatesle eta tresna horiek baliozkoak izaten eta bere propietateak atxikitzen jarraitzen dutenean.

Adibidez, batez besteko aritmetiko sinplea zenbatesle sendoa ez dela esaten da, aurretik espero ez baina azal daitezkeen *outlier* edo muturreko datuen eraginaren pean geratzen delako neurri handi batean. Honako datu hauetarako zentroa edo batez bestekoa 10 izatea espero bada ere

 10- 10 - 10 - 10 - 10 - 100

batez besteko aritmetikoak 150/6=25 emaitza erakusten du, 100 balioa duen muturreko datuaren mendean geratu delako. Kasu hauetarako, mediana zenbatesle sendoa dela esaten da, 100 datua barneratura ere, Me=10 emaitza lortzen delako.

## Kanpo estekak
Atenasko agora

**Atenaseko agora**, Atenaseko antzinako hiriko aktibitate komertzial, sozial eta politikoaren gunea zen. Beste batzuen artean, atenastarrak euren legeak eztabaidatu eta hiriaren etorkizun politikoa erabakitzeko biltzen ziren tokia zen, hau, konbentzitzeko artea hobekien erabiltzen zekitenen eskuetan uzten zelarik. Sokratesen filosofia, edo, zehazkiago, Platondar elkarrizketek (eta zortzi mende baino gehiagoz irekita egon zen Platonen akademia), gure pentsamoldeari, oinarri ezabaezin batzuk eman zizkien, hiriaren etorkizuna hizlari finetan uzten zuen agorako demokraziaren aurka zegoen jakinduriaren lagun talde batean abiatutako oinarriak.

Bertan aurkitzen ziren Hefesto, Zeus eta Apolo olinpiar jainkoei eskainitako tenpluak. Epaiketak ospatzen ziren eta Sokrates, bere salatzaileen arabera, gazteak usteldu eta jainko berriak sartzeagatik hiltzera zigortu zuten gorteak ere bazeuden.

Atenasko agora, erromatar eta bizantziar okupazioen garaian, bizigune bihurtu zen. Hau, ezbairik gabe ikusi ahal izan zen eztabaidatzeko arteari dagozkion ezarritako forma berrietan.

## Agora klasikoko eraikin eta egiturak 
[thumb|320px|[K. a. V. mendean zen bezala, Atenasko agorako eraikin eta egitura garrantzitsuenak erakusten dituen planoa.]]
# Peristilodun patio-eraikina
# Txanpon etxea
# *Eneakrunos*
# Hegoaldeko estoa
# *Heliea*
# *Estrategeion*
# *Kolonos Agoraios*
# *Tholos*
# Agora harria
# Heroi eponimoen monumentua
# *Metroon* (Buleterion zaharra)
# *Buleuterion* (Buleterion berria)
# *Hefestion* (Hefestoren tenplua)
# Apolo Patroosen tenplua
# Zeusen estoa
# Hamabi jainkoen aldarea
# *Stoa Basileios* (Errege estoa)
# Afrodita Uraniaren tenplua
# Hermesen estoa
# *Stoa Poikile* (Estoa margotua)

## Irudiak 

Irudi:ac.agora.jpg|Atenasen erromatar garaian eraikitako agoraren hondakinak (agora klasikoaren ekialdea)
Irudi:Ac.agora2.jpg|Agoraren erromatar garaiko mendebaldeko atearen hondakinak

## Kanpo estekak
Kuartil arteko ibiltarte

[thumb|400px|**Kuartil arteko ibiltartea** erdiko datuen %50ak hartzen duen tartearen zabalera da. [Kaxa diagraman kaxaren zabalerarekin dator bat.]]

Estatistikan, **kuartil arteko ibiltartea** sakabanatze neurri absolutu bat da. Honela izendatu eta kalkulatzen da:

:: I_Q=Q_3-Q_1\, ,

non Q1 eta Q3 lehenengo eta hirugarren kuartilak diren hurrenez hurren.

Zenbat eta handiagoa izan, sakabanatzea handiagoa izango da, baina ezin da finkatu balio bat sakabanatze handia erakusten duenik. Dagokion sakabanatze neurri erlatiboa, datu-multzo ezberdinen sakabanatzeak erkatzeko, kuartil arteko ibiltarte erlatiboa da.

## Propietateak 
* Muturreko datuak daudenerako neurri aproposa da, neurri jasankorra baita.
* Datuen azterketa esploratzailean maiz erabiltzen den neurria da, kaxa diagrama osatzeko esaterako.
* Eragozpen gisa, ez du kontuan hartzen datuetan biltzen den informazio guztia, erdian dauden datuen %50ak bakarrik hartzen baititu kontuan.

## Kanpo estekak
Ibiltarte erlatibo

Honela izendatu eta kalkulatzen den sakabanatze neurri erlatiboa da **ibiltarte erlatiboa**:

: I_{\overline{x}}=\frac{I}{\overline{x}}

hau da, ibiltartea zati batez besteko aritmetiko sinplea da. Eragozpen gisa, neurri jasankorra ez dela esan behar da, hau da, muturreko datuek eragin nabaria dute bere emaitzan, ibiltartearen bitartez.

## Kanpo estekak
Kale Dor Kayiko

**Kale Dor Kayiko** (KDK) Euskal Herriko ijitoen kultura eta gizarte arloko elkartea da, Txurdinagan (Bilbo) egoitza nagusia daukana, eta Otxarkoaga (Bilbo), Erandio eta Portugalete (Bizkaia) eta Irunen (Gipuzkoa) ere ordezkaritza bana duena.

Topaketak, aldizkaria, ipuin eta flamenko lehiaketak eta urteroko sariak antolatzen dituzte, besteak beste.

## Arduradunak 
Oscar Vizarraga eta Unai Rodriguez (Txurdinaga), Leire Goikoetxea (Otxarkoaga), Laura Ortega (Erandio), Ruth Mora (Portugalete) eta Ainara Pina (Irun) elkarteko arduradunak dira.

## Esparruak 
* Gizarte arloa.
* "Romi" (emakumeak)
* "KDK Gazteak"
* "Sastipen" (osasungintza)
* I+D informatika.

## Ikus, gainera 
* Erromintxela

## Kanpo estekak 
* KDKren webgunea
Lizardi Mintza Taldea

**Lizardi Mintza Taldea** (LMT) Bilboko euskara elkartea da, 1989an sortua, AEK erakundeak Txakur Kalean (Zazpikaleak) duen "Lizardi" euskaltegiaren inguruan diharduena.

Elkarteak kultura ekintzak natura arlokoekin uztartzen ditu, mendi irteerak eta bestelako txangoak antolatuz.

## Ikus, gainera 
* Xabier Lizardi

## Kanpo estekak 
* LMTren webgunea
San Nikolas eliza (Bilbo)

**San Nikolas eliza** Bilboko Zazpikaleetan dagoen tenplu katoliko bat da.

## Kokalekua 
Areatzaren aurrean kokatua. Gómez de la Torre jauregiaren eta Bilboko Bankuaren egoitzaren alboan eta EuskoTren eta Bilboko metroaren geltokia elizaren atzealdean dago, Itxaropena kaleko pilotalekuarekin batera, eta albo batean Banco de Bilbaoren lehenengo eraikin eta egoitza dauka. Bestela, Arriaga Antzokia ere San Nikolasetik metro batzuetara dago.

Irudi:Bilbao - Iglesia de San Nicolás 08.jpg|Alboko ikuspegia.
Irudi:Bilbao - Iglesia de San Nicolás 07.jpg|Arkupea.
Irudi:Bilbao - San Nicolas 03.jpg|Erretaula eta aldarea.
Irudi:Bilbao - Iglesia de San Nicolás 13.jpg|Korua.
Irudi:San Nikolas eliza aurreko aldea.jpg|San Nikolas eliza aurreko aldea
Irudi:San Nikolas eliza hurbiletik.jpg|San Nikolas eliza aurreko aldea
Irudi:San Nikolas eliza Bilbo.jpg|San Nikolas eliza aurreko aldea
Irudi:San Nikolas eliza azpitik gora ikuspegia.jpg|San Nikolas eliza aurreko aldea
Irudi:San Nikolas eliza aurreko ataria.jpg|San Nikolas elizako ataria
Irudi:San Nikolas elizako arkupeak.jpg|Arkupea.

## Historia 
1756an inauguratu zuten. Barrualdean, bost erretaula ditu rokoko estilokoak. Juan de Iturburu lekeitiarrak Juan de Agirrerekin batera bi egin zituzten, 1752tik 1756ra: Urrikalmenduarena eta San Krispinekoa. San Blas eta San Nikolasena Juan de Iturburuk bakarrik egin zituen, 1756tik 1758ra. Erretaula horien eskulturak Juan Pascual de Menak egin zituen.

## Eraikina 
Estilo barrokoan eraikia dago.

## Ikus gainera 
* *San Nikolas eta arrantzaleak*
* Juan de Iturburu
* Iruñeko San Nikolas eliza
* Gómez de la Torre jauregia
* Areatzako parkea

## Kanpo estekak
Estatistiko

Estatistikan, **estatistikoa** lagin bateko datuekin kalkulatutako neurri bat da, parametro bat zenbatetsi edo froga estatistiko bat egiteko baliatzen dena. Zenbatesleak estatistikoak dira, lagin batezbestekoa edo lagin bariantza esaterako, baina baita ere parametro jakin bat zenbatetsi gabe, probabilitate-eredu bat nahiz populazioak aztertzeko erabiltzen den beste edozein lagin neurri, hala nola khi-karratu estatistikoa eta t estatistikoa.

## Ikus, gainera 
* Zenbatesle
Batezbesteko koadratiko

**Batezbesteko koadratikoa** honela kalkulatzen den batezbestekoa da, datuak x_1,x_2, \ldots,x_n izanik:

:::K=\sqrt{\frac{\sum_ix_i^2}{n}}

Batez besteko erroreak kalkulatzeko erabili ohi da, datu negatiboak eta positiboak elkarrekin konpentsa ez daitezen, batez besteko aritmetiko sinplean gertatzen den bezala.

## Adibidea 
Marka jakin bateko poteak 100 gramo eztiz bete behar dira, etiketan ezartzen denaren arabera. Pote batzuk zehaztasunez pisatu eta datu hauek bildu dira:

 106 95 102 99 100 98 104 97 103 94

Poteak betetzeko orduan sortzen den batez besteko errorea kalkulatzeko, pisu guztien batez bestekoa kalkulatu eta 100 gramoko balio nominalarekin erkatu. Datu hauetarako, batez besteko aritmetiko sinplea 99.8 gramokoa da eta beraz, esan liteke datu hauen arabera oro har 100-99.8=0.2 gramoko gutxiegizko errorea bakarrik sortzen dela. Emaitza hau ez da, argi denez, adierazgarria, gehienetan errorea askoz handiagoa baita. Emaitzaren adierazgarritasun eza gutxiegizko eta gehiegizko pisuen konpentsazioan datza.

Beste irtenbide bat, |x_i-\overline{x}| errore absolutuen batez bestekoa kalkulatzea. Adibideko datuetarako:

 6 5 2 1 0 2 4 3 3 6

Batez besteko errore absolutua 3.2 gramokoa da. Emaitza hau bai dela adierazgarria, baina eragozpen gisa, balio absolutuak kalkulu aljebraikoa zaildu egiten duela esan behar da.

Egokiena beraz, batez besteko koadratikoa kalkulatzea da, x_i-100 erroreen gainean:

K=\sqrt{\frac{6^2+(-5)^2+2^2+(-1)^2+0^2+(-2)^2+4^2+(-3)^2+3^2+(-6)^2}{10}}=3.74

Honela, poteak betetzeko orduan batez besteko errorea 3.74 gramokoa izango da oro har.

## Kanpo estekak
Johanna ekaitza

**Johanna ekaitza** edo *zikloia* 2008ko martxoaren 8an Ozeano Atlantikoan sortu eta mendebaldeko Europan kalte material handiak eragin zituen behe presio gune indartsua izan zen. 200 Km/h-ko haize-boladak eragin zituen.

## Eragina Euskal Herrian 
Johanna ekaitzak 120 kilometro orduko haizea eragin zuen Euskal Herriko gune altuetan, horrez gain, Donostiako Parte Zaharrean eta Paseo Berrian eta Zarauzko malekoian kalte handiak eragin zituen.

Bermeon itsasoak hilabete batzuk lehenago itsasoak kaltetutako kaiaren beste zati bat eraman zuen. Bilboko portua erabat itxi zen eta petroliontzi eta kargaontzi handiek kanpoaldean itxaron behar izan zuten, eguraldia hobetu arte.

## Ikus, gainera 
* Europako haize ekaitz
* Euskal Herriko gertakari meteorologikoak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Itsaso zakarraren eragina Zarauzko malekoian.
* Bilboko porturako sarrera nola zegoen erakusten duen bideoa.
Francisco Javier Lauzurika

**Francisco Javier Lauzurika Torralba** (Iurreta, 1890eko abenduaren 3a – Madril, 1964ko apirilaren 12a) euskal artzapezpikua izan zen, Gasteziko apezpikua izandakoa.

## Biografia 
1917ko ekainaren 2an apaiz ordenatua, 1931ko otsailaren 20an Pio XI.ak apezpiku izendatu zuen. 1937an Gasteiz, 1943an Palentzia eta 1949an Oviedoko apezpiku bihurtu zen. 1954ko urriaren 29an artzapezpiku bihurtu zen.

## Kanpo estekak 
*  [www.archivalencia.org/contenido.php?pad=100&modulo=67&epis=113 Valentziako artxidiozesiaren webgunea]
Aha

**Aha** Egiptoko I. dinastiako bigarren faraoia izan zen.

Manetonek **Atotis** deitu zuen, Sexto Julio Afrikano eta Eusebio Zesareakoaren arabera. Teti izena jasotzen du Abidoseko Errege Zerrendan eta **It** Turingo Errege Kanonean.

Manetonek, 57 urteko erregealdi bat ematen dio, Sexto Julio Afrikanoren arabera, edo 27, Eusebio Zesareakoaren arabera.

## Bizitza 
Menes edo Narmerren semea zen, Sexto Julio Afrikanoren arabera. Jatorria Goi Egipton izan eta Behe Egiptoko Neithotep printzesarekin ezkondu zen, bere emazterik garrantzitsuena, bere seme eta oinordeko izango zen Dyer, ohaide batekin izango zuen arren. Neithotepen hilobia, B14a da faraoiaren hilobiaren ondoan dagoena.

Manetonen arabera, Atotisek Menfisen jauregi bat eraikiarazi zuen eta medikuntza praktikatu zuen, gorputzak irekitzeko teknikari buruzko tratatuak idatziz. Palermoko Harrian, bere erregealdian, Kanaanekin merkataritza harremanak izan zirela eta Nubia eta Libian gerran aritu zela adierazten da.

## Bere garaiko eraikuntzak 
* Menfisen jauregi bat eraikitzea agindu zuen (Maneton)
* Saisen, Behe Egipton, Neit jainkosaren omenezko tenplu bat eraikiarazi zuen.

Aharen erregealdian datatuak daude Naqada eta Sakkaran aurkitzen diren bi hil multzo handi.

* Mastaba monumental bat (53x26 metroko oinarria), Naqadan, erregearena edo bere emaztearena zena.
* Saqqarako S3357 hilobia, aurretik Ahari emana, mastaba baten antzekoa dena (41,6x15,5 metroko oinarria eta 5 metroko altuera)

Ziuraski, B10-B15-B19 hilobian lurperatua izan zen, Umm el-Qaabeko nekropolian, Abidosen.

## Bere garaiko testigutzak 
Bere izena, Aha, Abidos eta Saqqaran aurkitutako objektu ugaritan agertzen da.

Bolizko taulatxoetan, herrialdearen bateratzearen omenezko balizko oroitzapen jaialdiak ospatzen ikus daiteke. W. Helcken arabera, plaketako batek, errituzko sakrifizio batean, gizon bat hiltzen erakusten du.

Abidosko errege nekropolitik datorren eta Kairoko Egiptoar Museoan dagoen zurezko taulatxo bat, honela itzuli da: "Nubiak jo Horus Ahagatik. *Jenty Imentyu*ren jaiotza. *Her-Peher-Ihu*ko gotorlekuaren fundazioa" (Vandier).

* Z2 hilobiko ontzi batean dagoen idazkuna, Zawyet el-Aryanen (Dunham)
* Saqqarako 3357 hilobiko zigilu inprimaketak (Emery)
* Saqqarako 3306 hilobiko bere izena daraman harrizko ontzia (Emery)
* Helwanen dagoen bere izena daraman kaltzitazko ontzia.
* Naqadan, "jauregi fatxada"rekin mantendutako lehen hilobian, zigilu inprimaketak. (de Morgan)
* Harkaitz kristalezko ontzi baten zatia (Petrie Museoa, UC11751A)

## Beste hipotesi batzuk 
Von Beckerathek Menesekin identifikatu zuen, beste aditu batzuek, Narmerrekin, edo biekin, eta horregatik hartzen zuten lehen faraoi eta I. dinastiaren sortzaile bezala. Gaur egun, hipotesi hauek, zaharkitutzat hartzen dira.
Aste Nagusia

**Aste Nagusia** hitzak hainbat esanahi ditu:

* **Bilboko Aste Nagusia**: Bilboko jaiak.
* **Donostiako Aste Nagusia**: Donostiako jaiak.
* **Castro Urdialesko Aste Nagusia**: Castro Urdialesko jaiak.
Helwan

**Helwan** (arabieraz: حلوان) Egiptoko iparraldeko hiri bat da. Nilo ibaiaren ertzean dago, Menfiseko hondakinetatik ekialdera, eta Kairo hiriburutik 25 kilometro hegoaldera; hain zuzen, hiriburuaren aldiri bat da. 230.000 biztanle zituen 1989an.

Helwanek unibertsitatea du, Helwango Unibertsitatea. Inguruan, behatoki astronomiko bat dago; behatoki hori Halley kometa ospetsua ikusteko erabili zen.

Tokiko industriak burdina, altzairua, zementua eta ehunak egiten ditu.

Helwanen, Kairoko metroaren 1. ibilbidearen amaierako geltokia dago. Barnean hiru barruti ditu: Wadi Hof, Hadayek Helwan eta Maasara hain zuzen ere.

## Hondakin arkeologikoak 
Antzinako nekropoli bat, 1946an aurkitua eta ondoren industua, lehen dinastietako hondakinekin. 2004an, lurperaketa gehiago industu ziren. Hauen garrantzia, garai hartako Egiptoko gizarte piramidea islatzen dutela da. Apaiz edo burokrata handien hilobiak, herritar soil eta behe klaseko jendearen hilobietatik argi bereiz daitezke, hilerri honetan, ondo ezberdindutako bi lurperaketa mota baitzeuden. Aberatsen hilobiek, hogei eta ehun metro inguru arteko neurria dute. Hildakoen estatuak, ontziak eta bitxiak aurkitu dira, besoko baliotsu bat eta kareharriz eginiko bi metroko estatua bat kasu.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Batezbesteko geometriko

**Batezbesteko geometrikoa** honela kalkulatzen den batezbestekoa da, datuak x_1,x_2, \ldots,x_n izanik:

:::    G=\big(\prod_i{x_i}\big)^{\frac{1}{n}}=(x_1 \times x_2 \times \ldots \times x_n)^{\frac{1}{n}}     

Batezbesteko geometrikoa hazkunde tasak kalkulatzeko erabili ohi da.

## Erabilera 
Demagun 1000 euroko kapitala ezarri dugula bi urteko epemugaz. Lehenengo eta bigarren urtean interes tasak %20 eta %10 dira hurrenez hurren. Zenbatekoa da urteko batez besteko interesa?

Batezbesteko aritmetiko sinplea erabiltzen bada, erantzuna %15 da, baina emaitza hau ez da zuzena bi urtetan %15eko interes tasa batez ez genukeelako izango diru kopuru berdina.

C_2=1000 \times 1.2 \times 1.1=1320

C_2=1000 \times 1.15^2=1322.5

Ikusten den bezala, kapitalizazio konposatua erabiliz, %15eko tasa batez diru pixka bat gehixeago izango litzateke. Benetako interes tasa pixka bat txikiagoa izango da beraz. Batez besteko geometrikoa erabiliz:

G=\sqrt{1.2 \times 1.1}=1.1489

Eta honela batez besteko interesa %14.89 da. Ohartu behar da kalkuluak egiteko tasak gehi bat egin dela emaitza zuzena izan dadin.

Batez besteko geometrikoaren formula erabili gabe ere eman daiteke batez bestekoa, batez besteko interes tasaren definizioa erabiliz:

1320=1000(1+i)^2 \rightarrow i=0.1489

Beste egoera batzuetan, hazkunde edo interes tasak ez dira aldiro ezagutzen eta hasierako eta bukaerako guztirakoak bakarrik ezagunak ditugu. kasu hauetan batez besteko geometrikoaren formulak ez du balio, baina kontzeptualki bai erabil daitekeela. Adibidez, 2000 urtean zehar salmentak 1234 eurokoak izan badira eta 2005 urtean 2345 izan badira, zenbatekoa da urtez urteko batez besteko hazkunde tasa?

Urtez urteko hazkunde tasa ezean, batez besteko hazkunde tasaren beraren definizioa hartzen da:

2345=1234(1+h)^5 \rightarrow h=0.1370

%13.70 izan da beraz urtez urteko salmenten batez besteko hazkunde tasa.

## Ikus, gainera 
* Batezbestekoen arteko erlazioa
* Batezbesteko pitagoratar

## Kanpo estekak
Leopoldo Eijo

**Leopoldo Eijo y Garay** (Vigo, 1878ko apirilaren 11 &ndash; Madril, 1963ko uztailaren 31), apezpiku eta idazle galiziarra izan zen.

## Biografia 
Bost urte zituela Sevillara joan zen, hantxe hasi zen apaiztegian. 1900ko abenduaren 27an apaiz bihurtu zen.

1914an Tui eta 1917ko martxoaren 22an Gasteizko apezpiku bihurtu zen. 1923an Madrilgo apezpiku izendatua, 40 urtez bertoko apezpikua izan zen. Hantxe Primo de Riveraren diktadura, Espainiako Bigarren Errepublika, Gerra Zibila eta frankismoa bizi zen. Frankismoaren alde zeuden apezpikuen artean zegoen. 1946an, Pio XII.ak Mendebaldeko Indietako Aitalehen izendatu zuen.

## Lanak 
* *El primer origen de la vida según el Hexámeron y según la ciencia* (1917)
* *Santo Tomás y la mística*
* *El concepto de la materia universal en los textos medievales* (1940)
* *Esbozo apologético de la poesía clásica eucarística española*
* *Directrices sociales* (1948)

Real Academia Española, Zientzia Moral eta Politikoen Espainiako Erret-Akademia eta Real Academia Galega erakundeen kidea ere izan zen.

## Ikus, gainera 
* Gaztelaniazko idazle galiziarrak

## Kanpo loturak 
*  www.catholic-hierarchy.org
Hattusili III.a

**Hattusili III.a** () errege hitita bat izan zen. K.a. 1265 eta K.a. 1237 bitartean gobernatu zuen. Gaztea zenean, bere trebetasun militarragatik, eta, ondoren, bere bake hitzarmenengatik nabarmendu zen.

Mursili II.aren semea eta Muwatallis II.aren anaia txikia zen. Azken honek, tronuratu eta hiriburua, Tarhuntassara eraman zuenean, Hattusili, erresumaren iparraldea gasgastar tribuen erasoetatik defendatzeko ardurarekin geratu zen, kargu honetan, militar eta lider bezala trebetasuna erakutsi zuelarik. Muwatallisen seme zen Urhi-Teshuben erregealdian karguan berretsia, Nerik hiri sakratua birkonkistatu zuen, are ospe gehiago eman ziona. Bere eragin eta lidertzagatik beldurrez, Urhi-Teshub, Hattusili kargutik kentzen saiatu zen, azken honek irabazi zuen gerra zibil bat sortu zuelarik.

Tronura iritsi zen, beraz, gobernu esperientzia handiarekin, eta erregealdi baketsu bat lortzeko asmoz erabili zuen, horretarako, Urhi-Teshuben anaia txikia eta bere iloba zen Kurunta, Tarhuntassako gobernari bezla izendatuz, Urhiren erregealdian, erresumako hiriburu izateari utzi ziona. Kanpo politikari dagokionez, Babilonia, Egipto, honekin Muwatallisen garaitik mantentzen ziren etsaitasunekin amaitzeko bake hitzarmen bat sinatuz, eta Asiriarekin harreman onak mantendu zituen, azken honi, Mitannirekiko nagusitasuna onartu ziolarik, mitanniar matxinatua zen Sattuara II.ari laguntzeari uko eginez.

Bere asmoak baketsuak izan arren, gasgastarren aurka aritu behar izan zuen iparraldean eta Arzawako altxamendu baten aurka, Piyamaradu matxinatua buru zuena (Muwatallisen garaian jada bazebilena), arrakasta esanguratsuak lortzeko gai izan ez zelarik.

Hil ondoren, bere oinordekoa, bere seme Tudhalia IV.a izan zen, oso argi ez dauden arrazoiengatik, Nerikkali seme nagusiaren ordez oinordeko izendatua.

## Familia 
## Kanpo estekak
José María Bueno

**José María Bueno Monreal** (Zaragoza, 1904ko irailaren 11 &ndash; Iruñea, 1987ko abuztuaren 20) Espainiako kardinala zen, Gasteizko gotzaina izandakoa.

## Biografia 
Madrilgo apaiztegian eta Erromako Pontificia Università Gregorianan eta Pontificia Università San Tommaso d'Aquinon ikasi zuen. 1927ko martxoaren 19an apaiz ordenatua, 1945 arte Madrilgo apaiztegian eta Kazetaritza eskolan izan zen irakaslea. Eliz-Epaitegian fiskala zen 1935 eta 1945 artean.

Pio XII.ak 1945eko abenduaren 1ean Jacako apezpiku izendatu zuen eta 1946an Casimiro Morcillok konsagratua zen. 1950eko maiatzaren 13ean Gasteizko gotzain eta 1954an Sevillako apezpiku bihurtu zen. Sevillako kardinala zen Pedro Segura ez zen Francisco Francoren gustukoa eta Vaticanok bi gotzain mantendu zituen aldi berean alizbarrutian.. Segura hil ondoren artzapezpiku bihurtu eta 1958an kardinal.

1962 eta 1965 artean, Vatikanoko II. kontzilioan eta 1963an eta 1978an hiru konklabetan. 1982an erretiratu zen. Sevillako katedralean lurperatua zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  www.catholic-hierarchy.org
Prudencio Melo

**Prudencio Melo y Alcalde** (Burgos, 1860ko apirilaren 27a - 1945eko urriaren 31), Espainiako artzapezpikua izan zen, Gasteizko apezpikua izandakoa.

## Biografia 
1883an apaiz ordenatua, 1913an Gasteiz eta 1917an Madrilgo apezpiku bihurtu zen. 1923an Valentziako artzapezpiku izendatu zuten eta hantxe egon zen 85 urte zituela hil zen arte.

## Kanpo estekak 
*  www.catholic-hierarchy.org
*  Valentziako artxidiozesiaren webgunea