Ovis gmelini

***Ovis gmelinii*** (aldaera ortografikoa: ***Ovis gmelini***, sin. ***Ovis orientalis***), **armeniar mufloia**, Bovidae familiako ugaztuna da, Mediterraneon eta Ekialde Ertainean bizi dena.  

## Informazio taxonomikoa 
Mufloiaren taxonomiak hainbat aldaketa izan ditu lehen aldiz  *Ovis ammon musimon* gisa deskribatu zenetik. Gaur egun, mufloiak *Ovis* generoko forma modernoenen artean daude, bai kariotipoari, bai hortzeriari eta morfologiari dagokionez. Korsikako mufloia  *Ovis gmelini musimon* bezala ezagutzen da eta Espainiako egungo populazio guztien arbasoen formatzat har daiteke.

## Deskribapena 
*Ovis* generoko espezierik txikiena da hau, eta sexu-dimorfismo oso nabarmena du. Gorputzaren neurriak, burua gehi gorputza: 127-145 cm, 120-130 cm; altuera gurutzean: 75-80 cm, 70-75 cm; Pisua: 40-60 kg, 30-40 kg. Arretan, adarren formaren aldakuntza oso nabarmena da. Emeen kasuan, %12 eta %60 artean adarrak dituzte, hondartzat hartzen direnak eta gutxitan iristen direnak 15 cm-ra. Ilea marroi iluna da, nahiz eta kolore argiko banakoak (krema motakoak) egon. Beren ezaugarri bereizgarrien artean, bizkarrean zela itxurako orban zuri sorta bat dute. Uzkiko eskualdea (ezkutua) ondo markatuta dago, aurpegia bezala, mutur gainean eta hezur frontalaren azpian eremu zurixka batekin, adinarekin handitzen dena, azkenean aurpegi osoa hartuz. Sabela eta gorputz-adarretako barnealdea zuriak dira. *Capra* generotik bereizten dituzten ezaugarri esanguratsuenak isats luze eta iletsua, kokotsean  ile-mototsik eza eta burezurra oso ganbila dira, beste ezaugarri osteometriko bereizgarri batzuez gain. Kromosoma kopurua (2n) = 54. Gaur egungo kromosoma kopurua *Ovis*-en arbaso komunetatik dator, NF = 60 izanik. Mufloiaren kromosoma kopurua etxeko ardien eta *Ovis orientalis*-en antzekoa da. Pachiceroen antzekoa ere bada.

## Banaketa 
Banaketa naturala Mediterraneoko uharte txikietara eta Armeniako eremu txiki batera mugatu zen. Mufloia Korsikan sortu arren, bere jatorria eta arbasoak ez daude argi, lehenengo mufloi europarrak askoz handiagoak baitziren. Bi teoria daude haien jatorriari buruz: batek dio Europako arbaso handiagoetatik datozela, eta besteak basati bihurtu zirela. Espainian sartutako lehen aleak Cuencako Serrania-n izan ziren. Hosquillo mendietan, eta handik Cazorlako mendilerrora eraman zituzten 1954an. Populazio hauetatik abiatuta, iberiar Penintsulan zehar hedatu dira, bai ehiza-erreserbetan (Puertos de Beceite, Muela de Cortes, etab.) bai ia probintzia guztietako ehiza-lur pribatu eta publikoetan,1970eko hamarkadan Teide Parke Nazionalera iritsiz. Gaur egun, Iberiar penintsulako Mediterraneoko  eremu osoan eta autonomia erkidego gehienetan aurkitzen da. Hala ere, ez dago Balear Uharteetan eta Ipar Afrikako lurraldeetan.

## Habitatak eta altuera tartea 
Egokitze-ahalmen handia dute, Cazorlako gailur soildu eta harritsuak, Cádizeko baso hezeak eta Teide mendiaren magal lehor eta malkartsuak bezalako habitat anitzetan bizi baitira, eta tamaina eta pisuan aldaketa nabarmenak erakusten dituzte egokitzapen horien ondorioz. Teide mendiko muturreko baldintzetan aurki daitezke, non altitudeak, tenperatura altuek, landare-biomasaren eta uraren urritasunak eta lurzoru gogorrak ez dieten eragozten 3 km urteko baino gehiagoko abiaduran hedatzen den populazio oparoa mantentzea (1980ko hamarkadaren amaieran egindako behaketak).

## Ugalketa 
Arrak urte eta erdiko adinetik aurrera ugalkorrak dira eta hirugarren edo laugarren urtetik aurrera ugalketa prozesuan aktiboki parte har dezakete. Emeek urte eta erdiko adinarekin iristen dira  heldutasunera, eta bi urterekin erditzen dute lehen aldiz. Iberiar penintsulako populazio gehienetan ugalketa-garaia azaroan izaten da, baina Tenerifeko populazioan laxoagoa da. Ernaldi-aldiak bost hilabete inguru irauten du. Erditze gehienak martxoan eta apirilean izaten dira, eta normalean kume bakarra izaten dute. Bi kume dituzten emeen behaketak adopzio espontaneotzat hartzen dira eta ez bikien jaiotzatzat.

## Elikadura ohiturak 
Mufloien dietaren ezaugarririk aipagarriena edozein habitat motatara egokitzeko duen egokitzapen bikaina da. Baliteke otordu bakoitzeko espezie diferente gehien kontsumitzen dituen belarjale espezietako bat izatea, 100 barietate baino gehiago aurki daitezke urdail bakarrean. Fanerogamoak, kriptogamoak, ondoak eta likenak bereizketarik gabe jaten ditu; hala ere belar-landareak eta gramineoak dira gusturago jaten dituenak eskuragarri daudenean. Haien dieta beste belar jale batzuekin alderatzean, hala nola basahuntzarenarekin  (*Capra pyrenaica*). Neguan zurezko osagaien gainjartze handiagoa ikusten da eta udaberrian belar osagaiena.

## Antolaketa eta jokabide soziala 
Esan daiteke urte osoan zehar animalia soziala dela, beste ungulatuek baino talde-tamaina handiagoarekin. Taldearen tamaina eta osaera ugalketa-zikloarekin lotutako barne-faktoreen eta urtaroekin eta janariaren eskuragarritasunarekin lotutako kanpoko faktoreen araberakoak dira. Talde handiena ugalketa eta ernalketa garaian ikusten da, azaroa eta martxoa bitartean, batez beste 10-12 banakorekin. Taldeak, oro har, mistoak dira, arrak, emeak, eta gazteak osatuta. Apiriletik urrira, taldeak txikiagoak dira eta familia-taldez osatuta daude, oro har, generoen araberako bereizketa erakusten dutenak.

## Interes ekonomikoa eta gizakiekin duen harremana 
Ehiza larriko espezie oso preziatua da, eta horregatik hedatzen ari da finka pribatuetara eta komunitateko ehiza-lurretara edo erreserbetara, eta horrek beste ungulatuekin lehiatzeko arriskua dakar. Haien sarrera irrazionalak kalte ekologiko larriak eragin ditzake. Adibide gisa, Teide mendiko landare-komunitate endemikoetan duen eragin handia edo Cazorlako basahuntz espainiarrarengan duen lehia aipa daitezke. Gainera, espeziea bera arrisku handikoa da, egungo mufloiak emaile gutxi batzuetatik datozelako (banako gutxi batzuetatik gain) eta aldakortasun genetiko oso txikia dutelako, beraz, deriba eta endogamia arriskuak bereziki handiak dira.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
Briedermann (1992), Gallego *et al.* (1992), González (1984), Heraldová (1988), Koubek eta Hrabe (1987), Martínez eta Fandos (1989), Mena (1972), Obregón *et al.* (1992), Pfeffer (1967), Rodríguez-Luengo (1993), Rodrígue-Luengo eta Fandos (1990), Rodríguez Luengo *et al.* (1988)

## Kanpo estekak