Eskalada

thumb|250px|Eskalada.
thumb|250px|Eskalatzen.
thumb|250px|Horma bertikal bat bikoteka eskalatzen.

**Eskalada**, hankak eta eskuak edota baliabide artifizialak erabiliz, harkaitz, izotz-horma edo artifizialki prestatutako erliebe bertikaletatik igotzean datzan kirola da, edo era horretara egindako igoera.

Tokio 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan kirol eskalada gehitu zitzaion olinpiar programari, beste hiru kirol berrirekin batera (karatea, skateboardinga, eta surfa).

Hasiera batean, eskalada mendizaletasunetik eratorritako jarduera gisa garatu zen, mendiko ibilaldietarako entrenamendu-baliabide bezala. XIX. mendean sortu zen jarduera Ekialdeko Alemanian (Dresden) eta Ingalaterran ("Lake District" parke nazionalean).

Eskalada, sarritan, kirol arriskutsutzat hartzen da, komeni den arren honen baitan zenbait praktika eredu bereiztea. Normalean, praktika segurtasunez egiteko aukera ematen duen materialarekin eramaten da aurrera, baina muturreko praktika bat ere badago, integral hutsa edo "Free Solo" izenekoa, non eskalatzaileak inolako segurtasunik gabe aurrera egiten duen horma bertikalean zehar. 

Eskaladako praktikaren baitan arrisku handiko altuerak ere badaude eta, orokorrean, segurtasuna bermatzeko, babes ekipoa edo materiala erabiltzea beharrezkoa da. 

Denborarekin, gero eta zailtasun handiagoko ibilbideak agertu ziren: 1913an, 5. maila; 1917an, 6. maila; 1970an, 7. maila; 1983an, 8. maila; 1991an, 9. maila...  Azkenik, eta 1960tik aurrera batez ere, rokodromoen erabilerak bultzada handia eman zion diziplinaren bilakaerari, hots, horma artifizialen erabilerari.

Praktika hau bereziki honako filmen bidez ezagutarazi da: Jean-Paul Janssen,  ("Bizitza hatzen puntan", 1982) eta *“Verdon : opera vertical”*, non Patrick Edlingerrek bakarka eskalatu zuen Buòusen eta Verdongo haitzarteetan.

## Motak 
* Barne-instalakuntzetako eskalada: artifizialki eraikitako eskalatzeko eremuak dira eta bertako paretetan helduleku artifizialak jartzen dira.
** Rokodromoko eskalada soka erabiliz (ezin da barneko eskaladarekin nahastu). 
** Boulder aretotako eskalada. 
** Boulder erako eskalada (ez derrigor areto batean). 
* Kanpo inguruneko eskalada: 

* Teknika eta ingurunearen arabera, honela banatzen da:
** Arrokako eskalada. 
** Eskalada alpinoa: goi-mendietan egiten da, ingurunearen ziurgabetasun guztiekin (klima, altuera, presio atmosferikoa).
** Izotz-eskalada: inguruneko baldintzetara egokitutako material berezia erabiltzen da.
** Eskalada mistoa: izotzean eta arrokan txandaka eskalatuz. 
** *BigWall* edo pareta handiak. 
** Psikobloka: ur gaineko itsaslabarretan aurrera eramaten den sokarik gabeko eskalada, Mallorkan garatu zena.
** Hiriko eskalada (*Street Boulder*-a): hirietako eraikin handietan egiten da. Bakarrik aurrera eramaten da aurrera, inoren laguntzarik gabe, eta herrialde askotan legez kanpokoa izan ohi da.
** Itsaspenezko-eskalada: paretak ez dira guztiz bertikalak izan behar, baina orokorrean ez dute helduleku edo oinentzako euskarririk izaten. Teknika honen eta hormako eskalada normalaren arteko alde nagusia gorputz-jarrera da: aldaka edo gerria gehiago hurbildu behar da paretara normalean baino, gorputza hormarekiko ahalik eta lauen gera dadin. Teknika hau, kanal eta “diedro” irristakorrak gainditzeko ere erabiltzen da eskutarako eta oinetarako heldulekurik gabekotan batez ere. Gainera, orokorrean, ezinezkoa da atzera egitea. Lasaitasuna eta barne-oreka dira atxikitze-maila segurtasunez praktikatzeko baldintza psikiko nagusiak.

Bestalde, ingurune-naturaletako eskalada arau idatzirik gabeko diziplina ere denez, eskalada mota desberdinak bereiz daitezke bere filosofiaren edo etikaren arabera:

* Eskalada askea
* Eskalada klasikoa (edo tradizionala)
* Kirol-eskalada
* Bakarkako  eskalada 
* Banako integrala (edo integral hutsa)

Eskalatzen den ingurune bakoitzaren menpe daude erabili beharreko teknikak eta materialak. Arrokan egindako eskaladaren eta rokodromoaren artean ez dago alde handirik  oinarrizko teknikan; horregatik, rokodromoa entrenamendu gisa erabiltzen da askotan. Haitzean eskalatzeko, ordea, askoz baliabide fisiko, tekniko eta material gehiago behar dira eskalada-murrutan baino.

### Eskalada librea edo askea 
Eskalatzean horman laguntza artifizialik izan gabe egiten den igoera da. Eskalatzaileak, bere esku eta oinak bakarrik erabil ditzake horman gora egiteko. Soka, segurtasun neurri bezala bakarrik erabiltzen da (erorketa bat balego, arriskua saihesteko soilik), ezin da i erabili igotzeko laguntza bezala.

Eskalada libreko modalitate honetan, debekatuta dago babesleetatik (babes-ainguretatik) zintzilik atseden hartzea bileren (segurtasun-bermatze puntuak) artean. Honela, eskalatzailea erortzen bada, bide hori hasieratik errepikatu behar du. 

Kontutan izan behar da, materialari dagokionez, modalitate honetan, kaskoa elementu gomendagarria dela. Katu-oinak ere erabiltzen dira, hauek oinetara oso ondo egokitzen diren oinetakoak dira, paretarekiko itsaspen hobeago bat lortze aldera.  Bere zola nahikoa lodia da eta gomaz egina dago, eta horrek itsaspena ematen dio.

Eskalada librean kirol eskalada eta eskalada klasikoa sartuko lirateke, betiere, azken horretan eskalada artifizialeko tekniken bidez igotako bide-tarterik ez badago.

### Eskalada klasikoa edo tradizionala (eskalada alpinoa) 
Eskalada hauek mendian egiten dira eta hainbat aktibitate elkartzen dituzte: harkaitz-eskalada, izotz eskalada edota trekkinga tartekatu beharra izaten da. Meteorologia eta orientazio jakituriak edukitzea beharrezkoa da, mendian oso ohikoak baitira bat-bateko eguraldi aldaketak. Gutxitan izaten dira markatutako bideak eta norberak aurkitu behar izaten du gailurrerako biderik egokiena. Material ugari eramatea beharrezkoa da.

Modalitate honek, orokorrean eskalatzaile aditua izatea eskatzen du. Izan litezkeen arazoak direla eta gertatzen da hau, izan ere, gaitasun fisikoa, babes finkoen gabezia, arroka ez-fidagarria izateak, baldintza meteorologikoak, jaitsiera konplexua, etab.., eragin zuzena dute arriskuarekiko esposizioan. 

Eskalada klasikoaren (edo tradizionalaren) helburua da igoera modu tradizional Alpetarrean egitea, hots, sokako lehenak aseguruak jartzeko bide bat igotzea, bai ainguraketa naturaletan (zuhaitzak, arroka-zubiak, arroka-puntak), bai berreskuragarriak diren ainguratze artifizialetan ere (iltzeak, korapiloak, enpotrableak, fisureroak, *friend*ak...).

Oro har, eskalada klasikorako finkagailuak arrailetan jartzen dira (sinpleagoak direlako), hala nola, *friend*ak, pitoiak… Noizbehinka, segurtasun maila handiagoa bermatzeko babesleak jartzen dira, batez ere norabide anitzeko trakzioa ahalbidetzen dutelako: espantsiorako tako auto-zulatzaileak edo SPITS gisa ezagutzen direnak. Instalatzeko denbora askoz luzeagoa behar duten arren (eskuz zulatu behar da harrian 3 cm-ko sakonerako zulo bat eginez), erresistentzia handiagoa dute, eta, konektore-multzo batekin batera (ainguraketa-xafla edo -eraztuna + mosketoia), ainguraketa artifizial bat osatzen dute, finkagailuek eragindako erorikoa geldiarazteko eraginkortasun handiagoarekin.

Takoa berez ezin da berreskuratu, pitzaduretarako finkagailuak ez bezala, baina bai mosketoiari lotzeko daraman xafla edo eraztuna. Hau kenduta (xafla edo eraztuna), paretan, takoaren zuloa baino ez da gelditzen. 

Normalean, eskalada klasikoan ez da hedapen-aingurak edo hedatze-takoak jartzen (hala nola, *Spits* eta *Parabolt*-ak), nahiz eta maiz ikusten diren pasarte delikatuetan edo babeserako materialez hornitzeko zailak diren zatietan.

### Kirol eskalada 
Laurogeigarren hamarkadan sortu eta gaur egun gehien praktikatzen den eskalada mota da. Horma ertainetan praktikatzen da, 10-30 metrokoetan, eta gradu teknikoen abaniko zabala eskaintzen du. Ondorioz, hasiberrik nahiz adituek ere praktika dezakete modalitate hau. Hormak ekipatuta egon ohi dira, eta behetik aseguratzen da. Ondorioz bi lagun beharrezkoak dira eskalada mota hau egin nahi denean. Eskalada tipo hau Eskalada eskoletan praktikatu ohi da, bertan egoten baitira horma egokituak eta informazio ugari aurki baitaiteke bideen inguruan.

Eskalatzeko estilo honek segurtasun-sistema gisa aurrez horman finkaturiko ainguraketak erabiltzen ditu, bidean zehar estrategikoki kokatutako sistema mekanikoen (hedapen-sistemen edo kimikoen) bidez; horri esker, harkaitz-plaketetan eskalatzeko aukerak zabal daitezke, ertzik edo pitzadurarik gabekoetan hain zuzen. 

Ainguraketa horiek (“*txapak"*) eskalatzaileei *friend* edo arteka-trabagailu bat baino modu anitzagoan babesteko balio die, eta, horri esker,  eskalatzaileak teknikan edo urrats zailak egitean jar dezake fokua. Ondorio gisa, kirol-eskaladaren ezaugarri garrantzitsua da eskalatzailearen arriskua nabarmen murrizten dela, zailtasun-maila handitzen den heinean (bidearen maila edo gradua handituz). Azken finean, modalitate honetan eskaladak zailtasuna eta mugimenduen edertasuna bilatu ohi ditu.

Orokorrean, modalitate honek nahiko irisgarriak diren eremuak bilatzen ditu, eta hormak ez dira nahitaez oso altuak. Baita, haietan zailtasun maila desberdineko bide markatuak jartzen dira. Kirol eskaladako zailtasun maila 5,6tik (hasiberria) 5,15era (profesionala) neurtzen da. 

Normalean, bide hauek babeslez hornitu aurretik, sasi eta harri solteak kentzen dira, kirol-eskalatzailearen segurtasuna hobetzeko. 

Eskalatzeko mota hau, rokodromoetan garatutakoaren antzekoa izan daiteke, baina ezberdintasuna nabarmena da., Izan ere, eskalada-murrutan, haitzak modu naturalean ematen dituen heldulekuak erabili beharrean, presa artifizialak erabiltzen dira. Presak  edo helduleku artifizial hauek erretxina sintetikoz eginik daude, itsasgarritasun ona dutelarik eta lortu nahi den zailtasunaren arabera forma naturalak imitatzen dituzte. Denboraz eta erabileraz, lautzen eta gero eta irristagarriagoak bilakatzen joaten dira, azalera ez hain agresiboak bilakatuz. Arazo honi aurre hartzeko magnesioa erabiltzen da, batik bat.

Eskaladako kirolak badu komunitatean sortu den balio edo moral eredu bat, non ingurune naturalaren aldaketa debekatzeko arrazoi etikoak eman ohi diren. Beraz, bide jakin batek eskalatzeko nahikoa mailarik ez badu, maila apalagoko beste bat bilatzea gomendatzen da, bide hau era artifizialean aldatu beharrean.thumb|Kirol-eskalada (sokako modalitatea)Amaitzeko, kirol-eskalada eskalada tradizionalaren bilakaeratik sortu zen, bideak estilo guztiz askean kateatzera behartzeko, inolako sostengu artifizialik gabe. Goian adierazi bezala, eskalada mota hau kirol olinpikotzat hartu da Tokio 2020tik (2021era atzeraturiko Joko Olinpikotatik) aurrera, ingurune estandarizatu eta murru-artifizialen ereduari dagokienez. ==
Zailtasun maila, eskaladan zenbait sistema metriko erabiliz graduatu edo neur daiteke. Sistema horiek aldatu egiten dira eskualdearen arabera (Frantsesa, Yosemitekoa, Ingelesa...) edo eskalada motaren arabera (askea, artifiziala, izotzetan, psikobloka). Espainian, arrokan eskalatzeko sistemarik ohikoena UIAA graduazioa (zenbaki erromatarrena, I-etik V-era, eta + eta - aren bidez espezifikotasun handiagoa lortzeko) eta frantsesa nahastea da. Zailtasun txikieneko bideetarako, UIAA sistema erabiltzen da (I-tik V-ra bitarteko zenbaki erromatarrak + o + -rekin afinatzeko), ondoren graduazio frantsesera jauzi egiteko (6, 7, 8, 9 zenbakitzearen bidez eta  a, b edo c azpi-indizeekin, baita, - eta +-a erabiltzen dira gehiago doitzeko, adibidez: 6a, 6a+, 6b,6b+...).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak