Sudan

**Sudan** (; ,  ahoskatua), ofizialki **Sudango Errepublika** Afrika ipar-ekialdeko estatu bat da, zati batean Itsaso Gorriaren ertzean kokatua. Mugakide ditu Egipto iparraldean, Eritrea eta Etiopia ekialdean, Hego Sudan hegoaldean, Afrika Erdiko Errepublika hego-mendebaldean, Txad mendebaldean eta Libia ipar-mendebaldean. Bi hizkuntza ofizialak arabiera eta ingelesa dira, nahiz eta badiren beste zenbait hizkuntza estatus babestua dutenak, hala nola dinka, fula eta nuer hizkuntzak. Izena arabierazko *bilād as-sūdān* esapidetik datorkio, hori da, «beltzen herria». Khartum da hiriburua.

Sudan munduko zibilizazio jarraitu zaharrenetariko baten bizilekua da, jadanik K.a. 3000. urtean kokagune historiko eta urbanoak baitzituen. Sudandarrek historia luze bat dute, antzinatik hedatzen dena, Egiptoko historiarekin maiz uztartua, eta Egiptorekin politikoki elkartuta zenbait alditan. 1956an, Erresuma Batutik  independentzia lortu ondoren, Sudanek gerra zibil gogor bat jasan zuen, 17 urtez iraun zuena, eta ondoren gatazka etniko, erlijioso eta ekonomikoak izan ziren iparraldeko sudandarren (sustrai arabiar eta nubiatarrekoak) eta hegoaldeko nilotiko kristau nahiz animisten artean. Horrek bigarren gerra zibil bat ekarri zuen 1983an, eta, segidan, etengabeko gatazka politiko eta militarren ondorioz, Omar al-Bashir koronelak 1989an hildakorik gabeko estatu kolpe bat eman zuen. Bigarren gerra zibila 2005ean amaitu zen bake akordio orokor batekin, konstituzio berri bat idaztea ekarri zuena eta hegoaldeko eskualderik handienari autonomia eman ziona. 2011ko urtarrilean egindako erreferendum batean, Sudan hegoaldeak autodeterminazio eskubidea erabili zuen, eta Hego Sudango Errepublika bihurtu zen. 2019ra arte, Sudan errepublika federal demokratiko presidentzialistatzat hartzen zen, nahiz eta nazioarte maila aski jakina zen Kongresu Nazionaleko Alderdiak herrialdeko estamentu guztien gaineko kontrol zorrotza zuela. 2019ko apirilaren 11n, Sudango armadak presidentea boteretik kendu zuen, konstituzioa bertan behera utzi eta bi urteko epean hauteskundeak egiteko hitz eman zuen. 2021eko urriaren 25ean, Abdelfata al-Burhan Sudango trantsizio kontseiluaren presidenteak adierazi zuen erakunde hori deuseztatuta gelditu zela, eta berretsi egin zuen egun horretako goizaldean egindako estatu kolpea eta Abdala Hamdok lehen ministroaren atxiloketa.

1989tik aurrera, Sudanek hazkunde ekonomiko handi bat izan zuen, erreforma makroekonomikoen aplikazioaren bitartez, eta gerra zibila behingoz amaiaraziz, 2005ean Naivashako akordioa sinatu eta konstituzio berri bat onartu zenean. Konstituzio berriak autonomia mugatua eman zien hegoaldeko talde matxinatuei, eta, azkenean, independentziaren aldeko erreferenduma egin zen 2011n. Baliabide naturaletan aberatsa izanik —bereziki petrolioa—, Sudango ekonomiak munduko hazkunderik azkarrenetako bat izan zuen XX. mendearen bigarren hamarkadatik aurrera. Txinako Herri Errepublika, Errusia, Saudi Arabia eta Arabiar Emirerri Batuak dira Sudango bazkide komertzial handienak.

Estatuko mugen barruan dagoen herri aniztasuna kudeatzeko oztopoen ondorioz, alde batetik, 2003az geroztik Darfur eskualdean egoera oso latza bizi izan zuten, Darfurko gatazkarekin; bestetik, Afrikako gerra zibilik luzeena izan zuten zenbait hamarkadatan (lehena 1955-1972, bigarrena 1983-2005, hirugarrena 2023tik aurrera), gehienbat arabiar eta musulmana den iparraldearen eta batez ere beltz eta kristau edo animista den hegoaldearen artean. Hain erroturiko gatazka amaitu nahirik, 2011ko urtarrilean Hego Sudanen independentziaren gaineko erreferenduma egin zuten, eta uztailaren 9an bilakatu zen estatu independente.

## Izena 
Sudan izena historikoki Mendebaldeko Afrikako Sahel eskualde handiari emandako deitura da, egungo Sudango mendebalde hurbilean. Historikoki, Sudan hitzak eskualde geografikoa aipatu zuen, Atlantikoko itsasertzeko Senegaldik Afrikako ipar-ekialdera eta Sudan modernora luzatzen zena.

Izena arabierazko *bilād as-sūdān* () edo «beltzen lurraldea» esamoldetik dator. Etimologia bereko beste toponimoen antzekoa da, bertako biztanleen azal oso iluna aipatzen duena. Arabiarren izendapenaren aurretik, antzinako egiptoarrek *Nubia*, *Ta Nehesi* edo *Ta Seti* deitzen zuten, Nubiako eta Medjayko arkulari edo behizainengatik.

2011z geroztik, batzuetan Ipar Sudan bezala aipatzen da Sudan, Hego Sudandik bereizteko. 

## Geografia 
thumb|ezkerrera|150px|Sudan satelite irudian

Afrika ipar-ekialdean dago Sudan, Itsaso Gorriaren ertzean (853&nbsp;km luzeko kosta). Eremua 1.880.068&nbsp;km² da gaur egun. Hego Sudanen independentziaren aurretik kontinenteko estatu zabalena eta munduko hamargarrena zen. Gaur egun, munduko 16. estaturik handiena da, eta Afrikako hirugarrena. Herrialdea ordoki handi bat da, mendiz inguratua. Mendebaldean, Jebel Marra mendiak mugatzen du zabaldia, eta ekialdean Itsaso Gorriko mendiek. Tontor garaiena Imatong mendia da, hegoaldean kokatua Ugandako mugan.

Nilo ibaiak ipar-hego zeharkatzen du Sudan. Nilo Zuria eta Nilo Urdina ibaiek Khartumen egiten dute bat, iparralderantz Egipto zeharkatu eta Mediterraneoan isurtzeko. Nilo Urdinaren ibilgua Sudan barnean ia 800&nbsp;km luze da eta bi ibaiadar nagusi ditu: Dinder eta Rahad. Nilo Zuriak ez du ibaiadar garrantzitsurik Sudan barnean.

Hegoaldean klima tropikala du, zingirak eta oihanak nagusi direlarik. Iparraldean basamortuko klima du eta bertan Nubiako basamortu lehorra dago. Sudanek desertifikazio prozesu lasterra jasaten ari da iparraldetik hegoaldera, higadura larriak lagunduta.

## Historia 
Antzina, Nilo ibiaren aldamenetako zibilizazioak Egiptokoaren eragin handia izan zuen Nubian (gaur egungo Sudan). Izan ere, K.a. 2000. urte inguruan egiptoarrek Nubiako iparraldea mendean hartu zuten, eta Nubiako kulturak Egiptokoaren ezaugarri asko hartu zituen. K.a. 800. urte inguruan erresuma burujabea zen Nubia, Kuxeko erresuma; Napata eta, geroago, Meroe izan zituen hiriburuak. Meroeko erregeetako batek, Xabakak, Egipto mendean hartu eta XXV. dinastia sortu zuen (K.a. 715-656). Baina 350. urte inguruan, Aksumgo erresumako etiopiarrek Meroe suntsitu zuten. VI. mendean zehar, kristau misiolariak sartu ziren Nubian, eta kristau erlijioa zabaldu zuten Meroekoaren ondoren sortu ziren erresumen artean (iparraldeko Dongola eta hegoaldeko Alodia). 640. urte inguruan, arabiarrek Egipto menderatu zutenean, bi erreinu horiek gainerako kristau herrialdeetatik bereziak geratu ziren. Egiptoarrek eta Dongola erresumako erregeak hitzarmen bat egin zuten, sei mendetan iraun zuena. XII. mendetik aurrera, Egiptoko hegoaldeko arabiar nomadak Sudango iparraldean kokatu ziren, eta pixkana, kristau erresumak menderatu zituzten. Baina, Alodiako erresuma, XVI. mendea arte ez zen islamera bihurtu. Geroago esklaboen salerosketa bultzatu zuen.

### XIX. mendea 
1820-1823 bitartean, egiptoar agintariek Sudango lurraldea hartu, eta Khartum hiria sortu zuten. Ismail Paxa Egiptoko erregeordeak (1863-1879), europarren dirulaguntzak irabaztearren, haiekin bat egin zuen, gero eta garrantzi handiagoa zuen Sudango hegoaldeko eta hego-mendebaleko esklaboen salerosketa desegiteko. Britainiarren eta egiptoarren esku hartzeari aurre egiteko, 1881ean, Muhammad Ahmad ibn Abd Allah mahdiak («Alaren gidaritzapean dagoena») jihad edo gerra santurako deia egin zuen, eta herri matxinadaren buru izan zen. Mahdiaren osteek britainiar-egiptoar gudarostea menderatzea (1883) eta Khartum hartzea (1885) lortu zuten. Estatu islamdar burujabea sortu zuten, baina, handik gutxira mahdia hil zelarik, haren ondorengo Abd Allah Muhammadek ezin izan zuen britainiar gudarostea menderatu Omdurdamgo guduan. Hala, 1898ko urtarrilaren 19an, Sudan britainiarren eta egiptoarren mendean geratu zen.

### XX. mendea 
Mende hasieran, britainiarrek Sudango ekonomia berpiztu zuten ureztatze bideak hobetuta, kotoiaren ekoizpena antolatuta, burdinbidea eta portu bat eginda, eta neurri batean, irakaskuntza bideratuta. Hala ere, Sudango iparraldearen eta hegoaldearen arteko aldea agerian zegoen: batetik iparraldea, basamortua, biztanleriaren gehiengoa osatzen zuten arabiar eta musulmanen bizitokia; eta, bestetik, hegoaldea, zingiratsua, kristau erlijioaren eta animismoaren jarraitzaileen lurraldea. Bigarren Mundu Gerra amaitu zenean, egiptoar abertzaleek Sudan berentzat hartu nahi izan zuten, sudandarrak Egiptoren aldekoen eta burujabetasun osoaren aldekoen artean banaturik zeudela. Horrenbestez, 1951n, Faruq I.a Egiptoko erregeak Ingalaterrarekin egina zuen hitzarmena bertan behera utzi eta Sudango errege izendatu zuen bere burua. Nolanahi ere, 1952an Faruq erregetzatik kendu zuten, eta handik urte gutxira, Kairok autodeterminazio eskubidea (1953) eta burujabetasuna (1956) onartu zizkion Sudani. Antzinako Nubia Sudango errepublika bihurtu zen.

### Sudango errepublika 
Harrezkero, baina, herrialdearen arazo nagusia da erdialdean eta iparraldean bizi diren musulmanen eta hegoaldeko sudandar kristau eta animisten arteko arraza eta erlijio gatazka, gerra zibil luze bati bide eman diona. Bestalde, musulmanen beren artean mahd eta jatmi taldeen arteko aurkakotasuna politikara hedatu zen, eta Sudango errepublikak txandan-txandan izan ditu, batetik, gobernu parlamentario ahul bezain laburrak (1956-58, 1965-69, 1985-89); eta, bestetik, estatu kolpeen bidez aginpidera iritsitako militarren mendeko gobernuak. 
ezkerrera|thumb|Gaafar Nimeiry, 1981ean.
1969an, bada, Gaafar Nimeiry jeneralak hartu zuen aginpidea. Numeiryk, Nasser Egiptoko lehendakariaren jarraitzaile izanak, ezkerreko politika bideratu nahi izan zuen, eta SESBen laguntza bilatu zuen sudandar komunisten kontra antolatua zuen oldarraldiari jarraitzeko. Libiako lehendakari Kadafiren aurka eta Anuar as Sadat egiptoarraren alde egin zuen. 1983an Koranaren legea *(*xaria*)* ezarri zuen indarrean zegoen kode penalaren ordez. Hegoaldeko biztanleriaren kalterako zen erabaki horren ondorioz, hegoaldearen banakuntza aldarrikatzen duen Sudango Herriaren Askapenerako Armada (SHAA) sortu zen, Kenyaren eta Etiopiaren laguntzarekin. 

J. Garang gidari zuen SHAAren ekintzei eta eskakizunei aurre egin nahian —xaria baliogabetzea eta hegoaldeko eskualdeei autonomia zabala ematea—, 1989an, militarrez osatutako Nazioaren Salbazioaren aldeko Batzorde Iraultzaile batek hartu zuen aginpidea, Sadiq al-Mahdi ordura arteko presidentea kargugabetuta, eta islamaren printzipioetan oinarrituta. Erakunde, alderdi politiko eta sindikatu guztiak debekatuak izan ziren, eta presidente izendatutako Omar al-Bashir jeneralak estatuaren eta gobernuaren buruzagitza hartu zuen.
thumb|Omar al-Bashir.
Bashir aginpidera iritsi eta hamar hilabetera, gudarostea estatu kolpe bat egiten saiatu zen, baina ez zuen lortu. Bake ekimen guztiek porrot egin zutelarik, 1991n, gobernuak federazio sistema politikoa ezarri zuen, Sudan bederatzi estatutan banatuta, bakoitza bere gobernadorearekin. Urte hartan bertan, kode penal berria izenpetu zuen al-Bashirek, xaria legean oinarritua. 

1994an gobernuak hitzarmen bat izenpetu zuen bi talde matxinatuekin, gatazkaren ondorioz isolaturik gelditu ziren herriei laguntza emateko. Hala eta guztiz ere, egoerak okerrera egin zuenez, giza erakundeek salaketa ugari egin zituzten. African Rights erakundeak nuben genozidioaren arduradun salatu zuen Khartumgo gobernua. 

1996ko hauteskundeetan, al-Bashirek botoen %&nbsp;76 lortu zuen. 12 urteko gerrak milioi bat hildako eta hiru milioi iheslari utzi zituelarik, ezinezkoa zirudien bi aldeen arteko akordio bat egitea.

### Darfurko gerra 
[thumb|Emakume bat Darfurko biztanleen iheslari esparru batean, [Txad|Txaden (2005).]]
Darfur Sudango mendebaldeko eskualde bat da. Gatazka yanyauid leinukoen eta fur, zaghawa eta masalit herrien artean sortu zen, batik bat, 2003an. Sudango gobernuak yanyauidei lagundu zien armaz eta horniduraz eta haiekin batera parte hartu zuen eraso ugaritan, nahiz jendaurrean hori ukatu. Sudango Bigarren Gerra Zibilean ez bezala, gatazka ez zen musulmanen eta kristau edo animisten arteko gerra bat, Darfurreko biztanle gehienak musulmanak baitira. Gerrak 400.000 mila hildako eragin zituen, eta ia 3.000.000 lagunek handik ihes egin behar izan zuten. Gerraren biktima zuzenez gainera, goseteak ere hildako kopuru handia eragin zuen. 2007ko udan, Nazio Batuen Erakundeak Darfurrera 26.000 soldadu bidaltzea erabaki zuen. 2008an, Hagako Nazioarteko Zigor Auzitegiak Sudango presidente al-Bachir atxilotzeko agindua eman zuen genozidioagatik eta gizadiaren aurkako krimenengatik, baina bai Sudango gobernuak, bai Arabiar Ligak, bai Afrikar Batasunak gaitzetsi egin zuten agindu hura. Bake akordio zabal bat sinatu zuten 2020ko abuztuaren 31n Sudango agintariek eta zenbait fakzio matxinok, liskar armatuak amaitzeko.

### Hego Sudanen banaketa 
2011ko uztailean Hego Sudan bereizi zen, herrialde burujabetzat. Horren ondorioz, Sudango herrialdearen zabalera heren batean murriztu zen.

## Banaketa administratiboa 
eskuinera|250px
1994tik 2011ko uztailaren 9 arte, Sudan 26 *wilayat* edo estatutan banatua egon zen. Hauek dira Sudango Errepublikan geratu diren hamaseiak:

Lehenago, herrialdea 9 probintziatan banatua zegoen:
* Nilo Urdina *(Al Jazira, Nil Urdina, Nil Zuria, Senar)*
* Darfur *(Ipar, Hego eta Mendebaldeko Darfur))*
* Kasala *(Al Qadarif, Kasala, Itsaso Gorria)*
* Ekuatoria *(Bahr al Jabal, Ekialdeko eta Mendebaldeko Ekuatoria)*
* Khartum *(Khartum)*
* Kurdufan *(Ipar, Hego eta Mendebaldeko Kurdufan)*
* Iparraldea *(Iparraldea, Nilo ibaia)*
* Nilo Garaia *(batasuna, Junqali, Nilo Garaia)*
* Bahr al-Ghazal *(Lakuak, Ipar eta Mendebaldeko Bahr al Gazal, Warab)*

### Hego Sudango estatuak 
* 17.Mendebaldeko Bahr al Gazal (*Garb Bahr al Gazal*)
* 18.Ipar Bahr al Gazal (*Samal Bahr al Gazal*)
* 19.Batasuna (*Al Wada*)
* 20.Nilo Garaia (''A'ali an Nil*)
* 21.Warab
* 22.Junqali
* 23.Lakuak (*Al Buhairat*)
* 24.Mendebaldeko Ekuatoria (*Garb al Istiwa'ija*)
* 26.Erdialdeko Ekuatoria (*Al Istiwaija al Wusta*)
* 25.Ekialdeko Ekuatoria (*Shark al Istiwa'ija*)

### Hiri handienak 
## Klima 
Sudan tropikoen barruan badago ere, klima oso desberdina da iparraldean —idorra—, hegoaldean —tropikal hezea— eta mendebaldean —tropikal lehorra. Tenperaturak ez dira asko aldatzen urte sasoietan, eta aldagai klimatiko esanguratsuenak dira prezipitazioak eta urtaro lehorraren iraupena. Izan ere, urtaro lehorraren iraupena aire korronte nagusiren araberakoa da: Arabiako penintsulako ipar-ekialdeko haize lehorra edo Kongo ibaiaren  arroko hego-mendebaldeko haize hezea.

Tenperatura handiagoak izaten dira sasoi lehorraren amaieran, zeru argiak eta aire lehorrak lagunduta. Hegoaldeko muturrean, baina, urtaro lehor oso laburrarekin, tenperatura uniformeki garaia du urte osoan zehar. Khartum hiriburuan hilabeterik beroenak maiatza eta ekaina izaten dira; orduan, batez beste, maximoak 41&nbsp;°C ingurukoak izaten dira, eta batzuetan 48&nbsp;°C-ra iritsi daitezke. Sudango iparraldean, eurite sasoi laburrarekin, eguneko tenperaturak epelagoak dira urte osoan, ipar-mendebaldean izan ezik, non urtarrilean eta otsailean Mediterraneotik prezipitazioak iristen baitira. Leku garaietan, oro har, tenperaturak ez dira hain beroak izaten, eta urtaro lehorrean eguneko tenperatura handiak azkar jaisten dira eguzkia gorde orduko. Khartumen tenperatura minimoak, batez beste, 15&nbsp;°C izan ohi dira urtarrilean, eta neguan fronte hotz bat igaro ondoren, 6&nbsp;°C-ra iristen dira.

Karthum hiriburuko datuak hauek dira:

## Ekonomia 
2010ean, azkarren hazten ari ziren munduko 17. ekonomiatzat hartzen zuten Sudan adituek, herrialdearen garapena, neurri handi batean, petrolioaren irabazi bizkorretan oinarritzen baitzen. Baita ere, herrialdeak nazioarteko zigorrei aurre egiten jakin zuen. Hego Sudanen sezesioaren aurreko petrolio irabaziekin ere, Sudanek arazo ekonomiko ikaragarriei aurre egin behar izan zien. Gainera, Hego Sudanen independentziak —Sudango petrolio hobien %&nbsp;75 inguru herrialdearen hegoaldean zeuden— Sudan geldialdi fase batera eraman zuen. Izan ere, banaketa heldu arte, hegoaldeko gerra zibilak, batetik, eta erregimen aldaketek, bestetik, hondamendian utzi zuten Sudango ekonomia. Gainera, Sudani arma txikiak saldu izan dizkio, operazio militarretan erabili izan zirenak, hala nola Darfurko eta Hego Kurdufango gatazketan.

Nekazaritza eta abeltzaintza dira ekonomia jarduera nagusiak: langileen %&nbsp;80 aritzen da sektore horietan, eta BPGren %&nbsp;40 eta esportazioen %&nbsp;90 hartzen dute. Baina zura etxeetako erregai gisa erabili beharra dagoenez eta abere hazkuntza intentsiboaren eraginez, lurraren higadura oso handia da. Mende erdian basamortuak 100&nbsp;km baino gehiago irabazi du hegoalderantz. Lurralde emankorrenak Nilo ibaiaren arroan daude. Kotoia, esportazio gai nagusia, Gezireh eskualdean lantzen da batez ere. Inguru horretako kotoi ekoizpena estatuak kontrolatzen du.
[thumb|[Port Sudan (2013).]]
Sudan, bestalde, kakahuete ekoizle garrantzitsu bat da. Sudandarren oinarrizko elikagaiak laboreak dira, batez ere basartoa. Sudan da Arabiako goma ekoizle handiena munduan; ekoizpen gehiena Ameriketako Estatu Batuetara esportatzen du.  

Abeltzaintzari dagokionez, Afrikako herrialde garrantzitsuenetako bat da Sudan. 

Mea baliabide nagusiak, beste batzuen artean, dira burdina, manganesoa, zinka, kobrea eta zilarra. Sudanen ez dago ia industriarik, ehungintzaren sektorean izan ezik. Itsaso Gorriaren ertzean, turismo gune handi bat eraiki zuten, baina gehiegizko beroak eta segurtasun arazoek eraginda, inoiz ez du turista kopuru handirik erakarri. Inportazioei dagokienez, Txinatik, Indiatik, Egiptotik, Saudi Arabiatik, Ameriketako Estatu Batuetatik, Erresuma Batutik eta Europako beste herrialde batzuetatik inportatzen ditu industria eta garraio gaiak, petroliotik eratorritako gaiak, manufakturak, elikagaiak, tabakoa, kimika gaiak eta sendagaiak. Aldiz, Arabiar Emirerri Batuetara, Txinara, Saudi Arabiara, Malaysiara, Egiptora, Italiara, Errusiara, Japoniara, Thailandiara, Errumaniara, Frantziara eta Alemaniara esportatzen ditu kotoia, Arabiako goma eta sesamo haziak.

Nilo ibaia da garraiobide eta komunikabide nagusia. Beste herrialdeekiko merkataritza harreman gehienak Port Sudan portuaren bidez egiten dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nubia
* Darfurko gatazka
* Hego Sudan

## Kanpo estekak 
* Amaia Fernandez (2019-05-02) Gaur egungo gertaerak Sudanen. *Argia'' aldizkaria.