open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ukrainar Eliza Greko-katolikoa

**Ukrainar Eliza Greko-katolikoa** (; ; ) Ekialdeko Eliza katolikoa da. Eliza partikular *sui iuris* (autonomo) hau Erromatar Eliza Katolikoarekin erabateko komunioan dagoena eta Erromako Erromako aita santuaren autoritatea onartzen du. 

Konstantinoplako erritua jarraitzen du, eliz-eslaviera hizkuntza liturgiko gisa erabiliz, ukrainerarekin batera. Artzapezpiku-eliza nagusi gisa antolatuta dago, Ekialdeko Elizetako Kanonen Kodeko (CCEO) V. tituluak agindutako moduari jarraiki, Ekialdeko Elizetarako Dikasterioak gainbegiratuta, eta Kiev-Galitzia eta Rus osoko artzapezpiku nagusia da buru. Haren egoitza Kieven dago.

Eliza honen jatorria Vladimir Santuak 988an Kieveko Rusaren kristautzean dago, urte hartatik aurrera etengabeko hierarkia izan baitu. 1054ko Zisma Nagusiaren ondoren, Konstantinoplako patriarkarekin komunioan jarraitu zuen, eta harremanak hautsi zituen Erromako aita santuarekin — aldi baterako zaharberritzeekin —. 1596an Bresteko Batasuna sortu zen, honen bidez bizantziar erritozko Kieveko metropolitarra berriro Egoitza Santuarekin komunioan sartu zen eta Eliza ortodoxoarekiko harremanak hautsi zituen, *Ecclesia Ruthena Unita* eratuz. Ruteniar terminoa lehenago Kieveko Ruseko biztanleentzat (errusiarrak, ukrainarrak, bielorrusiarrak eta eslovakiarrak) zabalago erabilia izan zen arren, gaur egun Eliza katolikoko agintariek zentzu espezifikoagoan erabiltzen dute, eta, beraz, bereizi egin behar dira Kieveko Rusaren kristautzean sortutako ohiko Eliza zaharra eta 1596an Bresteko Batasunarekin Eliza katolikoan sartu zena — gaur egun, nagusiki, Ukrainar Eliza Greko-katolikoak jarraitzen du — eta gaur egungo Ruteniar Eliza, jatorri beretik 1646an Eliza katolikoan sartu zena Uzhhorodeko Batasunaren bidez, Ruteniar Eliza Bizantziar-katolikoa —. Greko-katoliko izendapena 1774tik erabiltzen dute, Maria Teresa I.a Austriakoa enperatrizaren gobernuak ezarri zuen latindar eta armeniar errituetako katolikoetatik bereizteko; antzina, *uniata* terminoa ere erabiltzen zuten ekialdeko erritoko katoliko guztiei erreferentzia egiteko, baina gaur egun mespretxuzkotzat jotzen da.

Eliza hau geografikoki oso sakabanatuta dago, baina bere lurralde propioa Ukrainara mugatzen da, Ruteniar Eliza Bizantziar-katolikoaren Mukatxevoko eparkia izan ezik. Hau Ukrainar Eliza Greko-katolikoan sartzeari uko egiten du eta Transkarpatiako oblastaren gainean hedatzen da. Lurralde propiotik kanpo, artzapezpiku nagusiak eta sinodoak ez dute erritualak baino jurisdikzio gehiago, eta jurisdikzioak latindarren maila berean daude Egoitza Santuarekin duten harremanari dagokionez. Lau metropoli *sui iuris* ditu Polonian, Estatu Batuetan, Kanadan eta Brasilen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kraftkar gazta

**Kraftkar** Norvegiako artisau-gazta urdina da, munduko onena 2016ko azaroan, 2016-17ko World Cheese Awards-en, Donostian egindako nazioarteko gazta-dastaketan. 29. edizioa zen, eta 3061 gaztak hartu zuten parte. Gainera, aurreko urteetako irabazleen artean bigarren dastaketa bat egin zen eta lehen postuan ere geratu zen, Champion of champions izendatua izan zelarik.

Tingvolleko Hanen etxeak ekoizten du 2006tik. Behi-esne pasteurizatuaz egina da, 700 gramo pisatzen ditu eta urtebete du sotoan ontzen. Limoi-hori kolorekoa da, eta lizun-zerrenda urdin ugari ditu, marmolatua, solidotuak eta ondo banatuak. Lodia da, zeta-ukitukoa eta kristalito kurruskariak ditu. Gozoa da, ia mikatza eta batere gazia ez; esne-ukitu trinkoak ditu, eta zapore-sakontasun handia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cleopa Msuya

**Cleopa David Msuya** (Chomvu, 1931ko urtarrilaren 4a – Dar es Salaam, 2025eko maiatzaren 7a) tanzaniar politikaria izan zen. Tanzaniako lehen ministroa izan zen 1980tik 1983ra eta 1994tik 1995era.

Makerere University Collegen ikasi zuen eta landa-eremuetan garapen lanetan aritu zen 1956tik 1964ra. 1964tik 1972ra idazkari iraunkorra izan zen nire baitan. Ondoren, Finantza ministro (1972-1975) eta Industria ministro (1975-1980) izan zen.

1980tik 1983ra lehen ministro izan zen lehen aldiz, eta, ondoren, Finantza ministro izatera itzuli zen. 1994tik 1995era bigarren aldiz izan zen lehen ministro.
Hamabi Apostoluak (Victoria)

**Hamabi Apostoluak** () Porta Campbell parke nazionalean (Victoria, Australia) itsasotik ateratzen diren kareharrizko orratzen multzo bat da. Arroken higaduraz eta «Great Ocean Road» bideko mugimenduaz sortu ziren. Bata bestearengandik hurbil egoteak sortzen du parajearen bitxitasuna, eta horrek erakarpen turistiko garrantzitsu eta popularra egin du. Hasiera batean, guneari *Sow and Piglets* deitzen zioten (Txerria eta txerrikumeak). Muttonbird uhartea, Loch ard Gorge-tik gertu, txerria zen, eta harri-orratz txikienak, berriz, txerrikumeak.​ Izena, 1950eko hamarkadan, egungoagatik aldatu zen Bibliako Hamabi Apostoluek gogoratzen dutenarengatik, dotoreago zena. Aldaketa estatura bisitari gehiago erakartzeko egin zuten.

## Galeria 

The Twelve Apostles.jpg
CrashedApostle2005.jpg
TwelveApostles-Gaz.jpg
Twelve-apostles.jpg
Tweltle-apostles-sunset.jpg

## Erreferentzia
## Kanpo estekak
Aulki huts

a, Egoitza Santuaren armarria aulki hutsean.]]
Erromatar Eliza Katolikoan, **aulki hutsa** () egoera bat da, non elizbarruti edo artxidiozesiak ez duen prelatu bat karguan, prelatuaren aulkia edo egoitza katedrala delarik. Hitz hau maiz erabiltzen dute aita santuaren heriotza edo dimisioagatik gertatzen den aita santuaren *interregnum*a deitzeko.

## Historia 
Elizaren historiaren hasieratik, Aita Santuaren gorteko artzapezak, artxidiakonoak eta "notarioen ''''"ak erregeordetza-kontseilu bat osatu zuten, aulki huts garaia gobernatzen zuena.

Kamarlengoaren (aita santuaren xanbelana) betebeharra zen aita santuaren heriotza formalki ezartzea, Ganbera Apostolikoaren burua baitzen. Pixkanaka-pixkanaka, Kamarlengoak, Erromako kuriako buruzagi gisa, aita santua hil ondoren ere zeregin normalak egin behar zituela pentsatzera iritsi zen, baita ehorzketa eta hautapen berrirako prestakuntza zuzentzera ere. Prozesu hori nabaria izan zen Boso Breakspeare kamarlengoarekin. 1268tik 1271ra bitarteko aulki huts luzean, kamarlengoren garrantzia hain zen argia, non kardinalak, hiltzen bazen, berria aukeratzeko prest baitzeuden.

## Aulki huts luzeak 
Konklabeak eta Aita Santuaren hautaketak, oro har, epe laburrean burutzen dira, baina zenbait aldi izan dira non aitasantutza hilabeteak edo urteak ere aulki hutsik egon den.

Hurrengo taulan, urtebetetik gorako aulki hutsak zehazten dira:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
São Salvador da Bahiako artxidiozesia

**São Salvador da Bahiako artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar artxidiozesia da. 1551ko otsailaren 25ean ezarri zen São Salvador da Bahia de Todos os Santosko elizbarruti gisa eta 1676ko azaroaren 16an artxidiozesi mailara igo zen, gaur egungo izena hartuz. Artzapezpikuaren egoitza Salvador da Bahian dago. Egun artzapezpikua Sérgio da Rocha kardinala da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
#### São Salvador da Bahia de Todos os Santosko apezpikuak 
* Pedro Fernandes Sardinha (1551-1556)
* Pedro Leitão (1558-1573)
* Antônio Barreiros (1575-1600)
* Constantino Barradas (1602-1618)
* Marcos Teixeira de Mendonça (1621-1624)
* Miguel Pereira (1627-1630)
* Pedro da Silva Sampaio (1632-1649)
* Estêvão dos Santos Carneiro de Morais (1669-1672)

#### São Salvador da Bahiako artzapezpikuak 
### Artzapezpiku lagunkideak 
* Mário de Miranda Vilas-Boas (1956-1959)
* João de Sousa Lima (1980-1981)

### Apezpiku laguntzaileak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Port Campbell parke nazionala

thumb|Port Campbell Parke Nazionalaren eta Hamabi Apostoluen Itsas Parke Nazionalaren aireko ikuspegiak.
**Port Campbell parke nazionala** (ingelesez *Port Campbell National Park*) Australiako hego-mendebaldeko Victoria barrutian dagoen parke nazional bat da. 1.750 hektareako parke nazionala Melbournetik 190 kilometro hego-mendebaldera eta Warrnambooletik 10 kilometro ekialdera dago. Parke hori *Great Otway* parke nazionalaren eta *Bay of Islands Coast Park*en alboan dago.

## Erreferentziak
Mary Mendum

**Mary Mendum** sortzez **Caroline Mary Bates** (1945 - 2004ko otsailaren 13) britainiar botanika tropikala, biogeografoa, sendatzailea, ilustratzaile botanikoa eta esploratzailea  izan zen.

## Biografia 
Indonesiako florarekin lan egin zuen, eta Gesneriaceae familiako taxonomian espezialista izan zen, *Aeschynanthus* generoan enfasia jarriz, eskualdeak 800 espezie baino gehiago baititu.

Espedizio botaniko zabaletan parte hartu zuen, 1998an adibidez, Edinburgoko Errege Lorategi Botanikoak babestuta (E sigla). Edinburgh Journal of Botany aldizkarian argitaratu zituen bere espezien identifikazio berriak.

Jarduera zientifikoak egin zituen Biologia Tropikalaren Sailean, Edinburgoko Lorategi Botanikoan, eta bere ikerketak Sulawesi irlan (Indonesia) eta Filipinetako irletan zentratu ziren, talde taxonomiko bat osatuz Hannah J. Atkins, Mark Fleming Newman, R. Hendrian, eta A. Sofyan lankideekin.

Asiako hego-ekialdean dagoen uharte horretako floraren kidetasunei buruzko azterketa biogeografikoak egin zuten. Azterketa horiek funtsezkoak izan ziren eskualdeko biogeografia eta Asia tropikaleko landare-talde askoren bilakaera ulertzeko. Gainera, artista ilustratzaile botaniko gisa, marrazkiak eta akuarelak egin zituen bere lankideek liburuak eta ikerketa-artikuluak ilustratzeko, besteak beste, Bhutango Florarako errododendroak eta plakak, eta bere obra artistikoa "*Mary Bates*" bezala sinatu zuen.

## Zenbait argitalpen 
* . 2006. *The Gesneriaceae of Sulawesi IV: Two new species of Aeschynanthus*. Edinburgh J. Bot. 63: 67–72

* 2003. THE GESNERIACEAE OF SULAWESI III: THREE NEW SPECIES OF AESCHYNANTHUS. Edinburgh Journal of Botany: 323-330. doi:10.1017/S0960428603000271

* P. Lassnig, a. Weber, f. . 2001. Testa eta seed appendage morphology in Aeschynanthus (Gesneriaceae): phytogeographical patterns and taxonomic implations. Bot. J. Linn Giz. 135: 195–213

* . 2001. *Evolution in Aeschynanthus (Gesneriaceae) inferred from ITS sequences*. Pl. Syst. Evol. 228: 181–197

## Aintzatespenak 
### Eponimia 
* (Ericaceae) *Rhododendron* *mendumiae* Dirua

* (Gesneriaceae) [1]Aeschynanthus *mendumae* D.J.Middleton

* (Orchidaceae) Octarrhena mendumiana Schuit. & de Vogel

## Heriotza 
Minbiziaz hil zen 2004ko otsailaren 13
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alagoinhasko elizbarrutia

**Alagoinhasko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1974ko urriaren 28an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Alagoinhasen dago. Egun apezpikua Francisco de Oliveira Vidal da.

## Ordinarioen zerrenda 
* José Floriberto Cornelis (1974-1986)
* Jaime Mota de Farias (1986-2002)
* Paulo Romeu Dantas Bastos (2002-2021)
* Francisco de Oliveira Vidal (2022-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sakura gazta

**Sakura gazta** (japonieraz, 桜チーズ, *Sakura Chīzu*; lit. «gerezi-lore gazta») Kyodo Gakusha Shintoku etxaldeak, Japoniako Hokkaidō herrian, sortu eta ekoiztutako gazta leuna da. 

## Ezaugarriak 
Sakura gazta camembert estilokoa da, tokiko sakean garbitzen dena, Yachi Yanagi (ヤチヤナギ), tokian bildutako Herbehereetako miruarekin hautseztatua, eta Sasayuki (笹雪) eta ekoizlearen etxaldean bildutako banbu hostoan bildua. Japonierazko 'Sakura' hitzak "gerezi-lorea" esan nahi du euskaraz, eta Japoniako kulturaren ikur garrantzitsu gisa oso ezaguna da.

## Ekoizpena 
Kyodo Gakusha Shintoku baserria, Sakura Gazta ekoizten duen Hokkaido esnekia, Shinichiro Miyajimak sortu zuen, 1974an. Baserriak Shintoko ere egiten du, urtaroka ekoiztutako Gruyère-motako gazta saritua, 10 hilabete baino gehiagoz zahartuta dagoena zapore aberats eta konplexu baterako. Gaur egun, Miyajimaren semeak, Nozomu Miyajimak, zuzentzen du baserria, Wisconsin-Madisongo Unibertsitatean esne-zientzietan trebatu zen gaztagile saritua. Miyajimak, neurri handi batean, bere baserriko lur bolkanikoei eta naturalki iragazitako urei egozten die gaztagintzako arrakasta.

## Japoniako gazta 
Japoniako gazta-ekoizpena eta -kontsumoa fenomeno modernoa da, eta ez zen Japoniako sukaldaritza-tradizioaren parte. 1900. urtean Japoniako gaztaren per capita urteko kontsumoa 0,9 g-koa baino ez zen. Hala ere, Japoniaren kontsumoa eta ekoizpena asko handitu zen Bigarren Mundu Gerraren ondoren, eta gaur egun munduko hirugarren gazta inportatzaile handiena da. Sakura gazta beste mugarri bat da herrialdeak gaztari buruz duen estimu gero eta handiagoan, Japoniatik sortutako nazioarteko lehen gazta laudatua bihurtuz, urrezko domina bat irabaziz gazta bigunaren kategorian, Appenzell-eko (Suitza) Mendiko Gazta Olinpiadetan. Hau ohore arraroa zen europarra ez zen gazta batentzat, tradizionalki Suitzako, Italiako edo Frantziako gaztetara joaten ziren sariak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amargosako elizbarrutia

**Amargosako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1941eko maiatzaren 10ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Amargosan dago. Egun apezpikua Juraci Gomes de Oliveira da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Florêncio Sisínio Vieira (1942-1969)
* Alair Vilar Fernandes de Melo (1970-1988)
* João Nílton dos Santos Souza (1988-2015)
* Valdemir Ferreira dos Santos (2016-2021)
* Juraci Gomes de Oliveira (2023-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Camaçariko elizbarrutia

**Camaçariko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 2010eko abenduaren 15ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Camaçarin dago. Egun apezpikua Dirceu de Oliveira Medeiros da.

## Ordinarioen zerrenda 
* João Carlos Petrini (2010-2021)
* Dirceu de Oliveira Medeiros (2021-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cruz das Almasko elizbarrutia

**Cruz das Almasko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 2017ko azaroaren 22an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Cruz das Almasen dago. Egun apezpikua Antônio Tourinho Neto da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Antônio Tourinho Neto (2017-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rodrigo Pacheco y Osorio

**Rodrigo Pacheco y Osorio de Toledo**, Cerralboko 3. markesa, espainiar noble bat izan zen, Valladolideko Inkisidorea, eta Espainia Berriko XV erregeordea 1624ko azaroaren 3tik 1635eko irailaren 16ra.

## Biografia 
### Lehen urteak 
Juan Pacheco de Toledo eta Ines Álvarez de Toledo Cerralboko markesen semea zen. Galizian (Espainia) gobernadore eta kapitain jeneral izan zen. 

### Espainia Berriko erregeorde bezala 
#### Drainatze proiektuak 
Felipe IV.ak Espainia Berriko erregeorde izendatu zuen, lurralde horretan jazotako matxinaden berri izan zuenean, eta altxamenduen arrazoiak ikertzeko jarraibideak eman zizkion. Bere adiskidetze- eta justizia-izaerari esker, lana ondo burutu ahal izan zuen, legearen zorroztasuna jauregiko arpilatze eta sutearen errudun batzuei aplikatuz, eta hauek eskegi egin zituen eraso gisa. Erregeorde gisa egin zuen lehen ekintza Acapulcoko portua inbaditu nahi zuen flotilla nederlandar bat atzematea izan zen, eta, enkargu nagusia ahaztuta, portu hori defendatzeko egoeran jarri zuen, nederlandarren edo frantsesen inbasio bat saihesteko, Espainia herrialde horiekin gerran baitzegoen. Garai horretan eman zen Mexiko Hiriaren Uholdea 1629an, Mexiko Hiriak bere historian izan duen uholderik larriena. Hiria desagertuko zela ere pentsatu zen, ura 2 metroraino igo baitzen eta lau urte baino gehiago behar izan baitzituen erabat erretiratzeko. Uholdearen ondorioz, biztanleak Puebla de los Angelesera joan ziren bizitzera, hazi eta garrantzi handiagoa hartu zuen hirira.

Azkenik, erregeordeak, Andrés de San Miguel fraide karmeldarraren laguntzaz, aurkitu zuen irtenbidea, Enrico Martínez kosmografoak itxitako lana ireki zezaten aginduta, hiriko urak irten zitezen eta, horrela, uholdea amai zedin. Arazoa konponduta, erregeordeak hiria lekuz aldatzea proposatu zuen, baina bere proposamena atzera bota zen.

Bere gobernuan, kreoleen eta espainiarren arteko txandakatze-sistema berretsi zen, erlijio-ordenen zuzendaritzan. Era berean, erabaki zen ebanjelizatzeaz arduratzen ziren misiolari, elizgizon eta erlijioso guztiek hizkuntza indigenak menperatu behar zituztela.

Caja Real de San Luis Potosí ezarri zuen ogasun-administrazioa hobetzeko.

### Espainiara itzulera 
Leongo Erresuma Berriaren iparraldean altxatutako indiarren erasoaldiak gertatzen zirenez, Martin de Zavalak Cerralvo izena jarri zion, erregeordearen omenez.

1635ean Rodrigo Pacheco Espainiara itzuli zen Vienako enbaxadore izateko.

Pacheco Madrilen hil zen 1652ko apirilaren 16an.

## Kanpo estekak
Wanda (filma)

***Wanda***, 1971eko Barbara Loden estatubatuarrak zuzendu, idatzi, ekoitzi eta antzeztutako drama film independiente bat da. Barbara Lodenez gain Michael Higgins aktoreak antzeztu zuen.

## Argumentua 
AEB, Pennsylvaniako ekialdeko landa eremuan arazoez beteriko bizimodua daraman Wanda Goronski (Barbara Loden) etxekoandre gazteak bere familia abandonatu eta galbidean murgilduko da.

## Aktoreak 
* Barbara Loden: Wanda Goronski
* Michael Higgins: Norman Dennis
* Frank Jourdano: Soldadua
* Valerie Manches: Autokarabanako neska
* Dorothy Shupenes: Wandaren ahizpa
* Peter Shupenes: Wandaren koinata
* Jerome Thier: Wandaren senarra
* Marian Thier: Godek andereinoa
* Anthony Rotell: Tony
* M. L. Kennedy: Epailea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Eunápolisko elizbarrutia

**Eunápolisko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1996ko ekainaren 12an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Eunápolisen dago. Egun apezpikua José Edson Santana de Oliveira da.

## Ordinarioen zerrenda 
* José Edson Santana de Oliveira (1996-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ilhéusko elizbarrutia

**Ilhéusko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1913ko urriaren 20an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Ilhéusen dago. Egun apezpikua Giovanni Crippa da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Manoel Antônio de Paiva (1915-1929)
* Eduardo José Herberhold (1931-1939)
* Felipe Benito Condurú Pacheco (1941-1946)
* Benedito Zorzi (1946-1952)
* João Resende Costa (1953-1957)
* Caetano Lima dos Santos (1958-1969)
* Roberto Pinarello de Almeida (1970-1971)
* Valfredo Bernardo Tepe (1971-1995)
* Mauro Montagnoli (1995-2021)
* Giovanni Crippa (2021-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Itabunako elizbarrutia

**Itabunako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1978ko azaroaren 7an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Itabunan dago. Egun apezpikua Jailton de Oliveira Lino da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Homero Leite Meira (1978-1980)
* Eliseu Maria Gomes de Oliveira (1980-1983)
* Paulo Lopes de Faria (1983-1995)
* Czesław Stanula (1997-2017)
* Carlos Alberto dos Santos (2017-2024)
* Jailton de Oliveira Lino (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teixeira de Freitas-Caravelasko elizbarrutia

**Teixeira de Freitas-Caravelasko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1962ko uztailaren 21ean ezarri zen Caravelasko elizbarruti gisa eta 1983ko apirilaren 18an gaur egungo izena hartu zuen. Apezpikuaren egoitza Teixeira de Freitasen dago.

## Ordinarioen zerrenda 
* Filipe Tiago Broers (1963-1983)
* Antônio Eliseu Zuqueto (1983-2005)
* Carlos Alberto dos Santos (2005-2017)
* Jailton de Oliveira Lino (2017-2025)
** Aulki hutsa (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vitória da Conquistako artxidiozesia

**Vitória da Conquistako artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar artxidiozesia da. 1957ko uztailaren 27an ezarri zen elizbarruti gisa eta 2002ko urtarrilaren 16an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Vitória da Conquistan dago. Egun artzapezpikua Vítor Agnaldo de Menezes da.

## Ordinarioen zerrenda 
### Vitória da Conquistako apezpikuak 
* Jackson Berenguer Prado (1958-1962)
* Climério Almeida de Andrade (1962-1981)
* Celso José Pinto da Silva (1981-2001)

### Vitória da Conquistako artzapezpikuak 
* Geraldo Lyrio Rocha (2002-2007)
* Luís Gonzaga Silva Pepeu (2008-2019)
* Josafá Menezes da Silva (2019-2024)
* Vítor Agnaldo de Menezes (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bom Jesus da Lapako elizbarrutia

**Bom Jesus da Lapako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1962ko uztailaren 22an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Bom Jesus da Lapan dago. Egun apezpikua Rubival Cabral Britto da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
* José Nicomedes Grossi (1962-1990)
* Francisco Batistela (1990-2009)
* José Valmor César Teixeira (2009-2014)
* João Santos Cardoso (2015-2023)
* Rubival Cabral Britto (2024-)

### Apezpiku lagunkidea 
* João Nílton dos Santos Souza (1986-1988)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Grana Padano

**Grana Padano** behi-esnez eginiko italiar gazta gogorra da, jatorriz padanar ordokikoa (Po ibaiarena). Gazta honek Parmako gaztaren (Parmigiano Reggiano) antza handia du. *Grana* izena, testura pikortsutik datorkio (*grano*, "ale", "pikor").

## Ezaugarriak
Gazta hau zilindrikoa da, albo ganbilak edo ia zuzenak eta oinarri lauak dituena. Diametroa 35-45 cm da eta lodiera 15-18 cm. 24 eta 40 kilo arteko pisua du. Azala mehea du, zuria edo lastokara. Funtsean larrez elikatutako behien esnea gatzatuz ekoizten da. Behiak egunean bitan jezten dira, esnea pausatzen uzten da eta, ondoren, erdi-gaingabetzen da. Urte osoan zehar ekoizten da, baina urtaroaren arabera kalitatea alda daiteke.

Gutxienez 9 hilabeteko ontzea behar du. 15 litro esne baino gehiago behar dira kilo bat gazta ekoizteko.

## Erreferentziak
## Ikus, gainera
*Italiako gastronomia

## Kanpo estekak
Jequiéko elizbarrutia

**Jequiéko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1978ko azaroaren 7an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Jequién dago. Egun apezpikua Paulo Romeu Dantas Bastos da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Cristiano Jakob Krapf (1978-2012)
* José Ruy Gonçalves Lopes (2012-2019)
* Paulo Romeu Dantas Bastos (2021-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Livramento de Nossa Senhorako elizbarrutia

**Livramento de Nossa Senhorako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1967ko otsailaren 27an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Livramento de Nossa Senhoran dago. Egun apezpikua Vicente de Paula Ferreira da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Hélio Paschoal (1967-2004)
* Armando Bucciol (2004-2023)
* Vicente de Paula Ferreira (2023-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Malatxa

**Malatxa** (edo malaxa) egurrezko tresna tradizionala da, lehengo baserrietan erabiltzen zena esne gatzatua nahasteko edo irabiatzeko, gazta egiteko prozesuan bereziki. Batzuetan gurina egiteko ere erabiltzen zen, esnea edo esne-gaina irabiatuz.

Tresnak normalean egurrezko heldulekua izaten zuen eta behealdean pala edo sare moduko egitura bat, esnearen masa modu homogeneoan lantzeko.

## Historia 
Malatxa antzinatik erabiltzen da Euskal Herriko eta inguruko lurraldeetako gaztagintzan. Tresna hau, beste batzuk bezala (kaikua, zimitza, oporra…), artzaintza tradizionalaren parte izan da mendeetan zehar. Neolitotik hona garatutako teknikak mantendu dituzte artzainek, eta malatxa horien artean funtsezkoa izan da.

Idiazabal gazta bezalako gazta tradizionalak egiteko prozesuan, malatxaren erabilera ezinbestekoa da, eta tailer didaktikoetan ere askotan erakusten da tresna hau.

## Ezaugarriak 
Malatxaren ezaugarriak:
* Egurrez egina izaten da.
* Paleta edo xafla forma izaten du, eta esne gatzatua moztu eta nahasteko erabiltzen da.

* Gazta egiteko prozesuan kutxan edo gaztontzian erabiltzen da, esne gatzatua zatitu eta prentsatzeko prest uzteko

## Prozesua 
Prozesua honela izaten da: esnea mamitzen denean, malatxarekin nahasten da, eta nahasketa honek bi edo hiru minutu irauten du. Horren ondoren, gazura bereizten da eta matoia (gazta-masa) osatzen da. Matoia zimitzean sartzen da, eta bertan estutzen da gazta forma hartzeko.

## Gaur egungo erabilera 
Gaur egun, gaztandegi industrialetan mekanizatutako sistemak erabiltzen diren arren, artisau gaztagintzan malatxak bere lekua gordetzen jarraitzen du. Bere erabilerak gaztaren testura eta kalitatean eragina du, eta horregatik artisau prozesuetan ezinbestekotzat jotzen da.

## Errenferentziak 
## Kanpo estekak 
* Alluitz Natura – Gaztagintza tailerra
* Goiberri – Idiazabal gaztaren sekretuak
* Malatxa (talde antimilitarista)
Emmanuel M'Pioh

'''Emmanuel M'Pioh''' (1952ko maiatzaren 24a) atleta da. Kongoko Errepublika ordezkatu zuen 1980ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bernard Mabikana

**Bernard Mabikana** atleta da. Kongoko Errepublika ordezkatu zuen 1980ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oyarvide uhartea

**Oyarvide uhartea**, Argentinako Buenos Aires probintziako San Fernandoko barrutian dagoen uharte bat da, Rio de la Platan. 

Andres Oiarbide itsasgizon eta geografoaren omenezko izena darama.
Txilinak

thumb|Dantzarien Txilinak
Larruz sortutako bi laukitxo dira. Bakoitzak brontzezko 12 eta 16 arteko zintzarri txiki ditu. Normalean ohial gorri batekin apaindua izaten da. Laukiaren behaldean hiru lazo gorri txiki ditu apaingarri bezala. Txilinen atzealdean zintzarriak heltzeko burdin batzuk ditu, babesteko larruzko forru antzeko bat du. Zangoetan lotzeko larruzko oihaltxo bat dute.

## Materialak 
thumb|San Pedro dantzarien dantza

## Erabilera 
thumb|Dantzariak txilinekin dantzan
Txilinak, dantzarien zintzarrak deitua ere, Durangoaldeko eta Tolosaldeko dantza ezberdinetan erabiltzen ziren. 1981 ean adibidez, Tolosako Udaberri Dantza Taldeak Berastegiko san juan dantzak dantzatzen, txilinekin batera.  Antzinako euskal dantza ezberdinak gaur egun dantzatzen direnean, dantza motaren arabera txilinak erabiltzen dira, adibidez Berrizen, San Pedro bezperan, Elizondo Plazan. Ezpata dantza bat egin zuten, 1840ko dantza tradizional bat, berriz ere txilinekin batera

## Erreferentziak
Caetitéko elizbarrutia

**Caetitéko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1913ko urriaren 20an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Caetitén dago. Egun apezpikua José Roberto Silva Carvalho da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Manuel Raimundo de Melo (1914-1923)
* Juvêncio de Brito (1926-1945)
* José Terceiro de Sousa (1948-1955)
* José Pedro de Araújo Costa (1957-1968)
* Silvério Jarbas Paulo de Albuquerque (1970-1973)
* Eliseu Gomes de Oliveira (1974-1980)
* Antônio Alberto Guimarães Rezende (1981-2002)
* Ricardo Guerrino Brusati (2002-2015)
* José Roberto Silva Carvalho (2016-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andres Oiarbide

**Andres Oiarbide**, euskal itsasgizon, militar eta geografo bat izan zen. Gipuzkoan jaioa, eta zehazki tokia eta zein datetan izan zen ezezaguna den arren, 1750 inguruan izan zela uste da.

Rio de la Platako arroa nabigazio planoak eta mapak sortzeagatik ezaguna da.

## Uhartea 
* Oyarvide uharteak bere omenezko izena darama.

## Kanpo estekak
Katie Crutchfield

**Katie Crutchfield** (Birmingham, Alabama, AEB,  1989ko urtarrilaren 4a) musikagile estatubatuarra da. 

## Ibilbidea 
Nerabe zela bere ahizpa biki Allisonekin *The Ackleys* izeneko talde bat sortu zuen beste batzuekin, eta 16 urterekin jada bakarkako proiektu bat sortu zuen Katiek, *King Everything* izenekoa.

Gero berriz ahizparekin P.S. Eliot pop-punk taldea sortu zuen,

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Last Holiday (2006ko filma)

***Last Holiday***, , 2006ko Wayne Wang txinatarrak zuzendutako amodiozko drama eta komedia film bat da. *1950eko izenburu berdineko filmean* srinki oinarritua dago. Queen Latifah, LL Cool J, Timothy Hutton, Gérard Depardieu, Alicia Witt eta Giancarlo Esposito aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, New Orleans, Georgia Byrd (Queen Latifah) saltoki handi batean lan egiten duen saltzaile lotsatiak bizimodu errutinarioa eta aspergarria daramaki. Baina medikuek burmuineko minbizi terminala disgnostikatu eta hiru asterako bizi epea duela aipatzen diotenean, bete ametsa betetzea erabakiko du: Europara bidaiatu eta bizitza osoz aurreztutako diruaz luxuzko bizimodua eramatea. Oporretan zehar, jada ezer galtzekorik ez duenez, Georgiak bere inguruko pertsona guztiei eragingo dien benetako metamorfosia pairatuko du.

## Aktoreak 
* Queen Latifah: Georgia Byrd
* LL Cool J: Sean Williams
* Timothy Hutton: Matthew Kragen
* Giancarlo Esposito: Dillings senataria
* Alicia Witt: Allison Burns andrea
* Gérard Depardieu: Didier sukaldaria
* Jane Adams: Rochelle
* Susan Kellermann: Gunther andrea
* Ranjit Chowdhry: Rabindranath Gupta doktorea
* Michael Nouri: Stewart kongresista
* Jascha Washington: Darius
* Matt Ross: Adamian jauna
* Emeril Lagasse: Bere burua antzeztuz
* Smokey Robinson: Bere burua antzeztuz

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Mary Philips

**Mary Philips** (New London, 1901eko urtarrilaren 23a – Santa Monica, 1975eko apirilaren 22a) estatubatuar aktorea izan zen.

## Bizitza 
Phillips Connecticuteko New Londonen jaio zen, eta New Haveneko (Connecticut) komentu batean hezi zen. 

1920an debutatu zuen antzerkian, korista lanetan. 
ezkerrera|thumb|288x288px|'**New-York Tribune* egunkariaren 1922ko abuztuaren 27ko edizioaren marrazkia: aktorea kabareteko artista baten paperean.*'
1924an Broadway Nerves-en antzeztutako obran jardun zuen, Humphrey Bogart eta Kenneth MacKenna-rekin batera. 

1928an Bogart-ekin ezkondu zen Hartford-en, Connecticut-en. Bogartek Hollywooden lan egitea lortu zuenean, Kaliforniara joateari uko egin zion, bere antzerki-konpromisoak argudiatuz. Bikotea 1938an dibortziatu zen. 

Urte bereko abuztuan, Mary Philips Kenneth MacKenna aktore eta zuzendariarekin ezkondu zen, etaezkonduta jarraitu zuten harik eta gizona 1962an hil zen arte.

Aktorea minbiziaren ondorioz hil zen 1975ean, Santa Monican (Kalifornia). Haren gorpuzkiak Forest Lawn Memorial Park hilerrian daude, Glendalen.

## Broadway-ko lana 
* *The Canary* (1918)
* *Poor Little Ritz Girl* (1920)
* *Lillies of the Field* (1921)
* *Pins and Needles* (1922)
* *The Old Soak* (1922)
* Nerves (1924)
* *Big Boy* (1925)
* *One of the Family* (1925)
* *Two Girls Wanted* (1926)
* *Gay Paree* (1926)
* *The Wisdom Tooth* (1926)
* ''The Five O'clock Girl* (1927)
* *Skyrocket* (1929)
* Gambling (1929)
* *The Tavern* (1930)
* *The Song and Dance Man* (1930)
* Oh, *Promise Me* (1930)
* *The house Beautiful* (1930)
* *The Laugh Parade* (1931)
* *Black Sheep* (1932)
* Your Houses (1933)
* *All Good Americans* (1933)
* *The Pure in Heart* (1934)
* *Come What May* (1934)
* *Merrily We Roll Along*
* *Anything Goes* (1934)
* *A Touch of Brimstone* (1934)
* *The Postman Always Rings Twice* (1936)
* *The Show is On* (1936)
* *Spring Thaw* (1938)
* *Chicken Every Sunday* (1944)

## Filmografia 
* *Broadway's Like That* (1930)
* *Life Begins* (1931)
* Agur *armei* (*A Farewell to Arms*, 1932)
* Wings Over Honolulu (Pazifikoko eskuadrila) (1937)
* As *Good as Married* (1937)
* *That Certain Woman* (1937)
* La novia vestía de rojo (*The Bride Wore Red*, 1937)
* *Mannequin* (1937)
* *Lady in the Dark*, Maggie Grant (1944)
* *Captain Eddie* (1945)
* *Incinerary Blonde* (1945)
* *Kiss and Tell* (1945)
* *Zeruak epai dezala* (*Leave Her to Heaven*, 1945)
* Dear Ruth (Ruth maitea) (1947)
* *A Woman's Secret* (1949)
* *The Life of Riley* (egiaztatu gabe, 1949)
* *Dear Wife* (1949)
* *I Can Get It for You Wholesale* (1951)
* *Dear Brat* (1951)
* *Lights Out* (1952)
* *Geraldine* (egiaztatu gabe, 1953)
* *Prince Valiant'' (1954)

## Kanpo estekak
AJ Styles

**AJ Styles**, jaiotzez **Allen Neal Jones** (1977ko ekainaren 2a, Jacksonville, Carolina iparraldea, AEB), Estatu Batuetako borrokalari profesional ospetsua da. Bere ibilbidea mundu osoko enpresa handietan garatu du, hala nola **TNA (Impact Wrestling)**, **New Japan Pro Wrestling (NJPW)** eta **WWE**, eta munduko borrokalari tekniko eta trebeenetakoa dela onartua da. “The Phenomenal One” goitizenarekin ezaguna da.

## Hasiera eta TNA garaia 
AJ Stylesek 1998an hasi zuen bere ibilbidea borrokan, hainbat enpresa txikitan lehenengo, eta gero **Total Nonstop Action Wrestling (TNA)** izeneko enpresa berrian ezagun egin zen. Han **X Division**-eko ikur bihurtu zen eta estilo azkar, ikusgarri eta akrobatikoa sustatu zuen. TNAko izar nagusietakoa izan zen 2000ko hamarkadan, eta hainbat aldiz lortu zuen TNA World Heavyweight txapelketa. Haren eta Samoa Joe edo Christopher Daniels-en arteko borrokek zaleen miresmena jaso zuten.

## NJPW eta mundu mailako ospea 
2014an **New Japan Pro Wrestling**-era jo zuen, eta han **Bullet Club** talde famatuaren burua bihurtu zen. Berehala irabazi zuen **IWGP Heavyweight Championship** bi aldiz, eta Japonian errespetu handia lortu zuen. Gainez gain, hainbat enpresa independenteetan ere borrokatu zuen, tartean Ring of Honor eta RevPro, kalitate handiko borrokaldiak eskainiz.

## WWE garaia 
2016an **WWEra** iritsi zen, eta bere debuta **Royal Rumble** ekitaldian izan zen, zaleen harrera ikusgarria jasoz. Berehala bihurtu zen borrokalari garrantzitsu bat, eta urte berean **WWE World Championship** irabazi zuen. Geroago, **United States Championship** eta **Intercontinental Championship** tituluekin ere arrakasta izan zuen. WWEko eliteko borrokalari tekniko gisa ezarri zen, eta **John Cena**, **Roman Reigns**, **Shinsuke Nakamura** eta beste hainbat izarrekin borrokaldi ezagunak izan zituen.

## Estilo eta ezaugarriak 
AJ Styles borrokalari dinamikoa, tekniko eta oso moldakorra da. Bere mugimendu ezagunetako batzuk hauek dira:

* **Phenomenal Forearm**
* **Styles Clash**
* **Calf Crusher**

Mikrofonoan eta ringean, AJ Styles-ek presentzia handia du, eta zaleen artean errespetu eta miresmen handia du, aurpegia izan zein kontrakoa izanda ere.

## Ondarea 
AJ Styles wrestling modernoaren ikurretako bat da. Bere lan profesionala TNA, NJPW eta WWE bezalako enpresetan etengabeko kalitatearekin nabarmendu da. Estilo propioa sortu du, belaunaldi berriko borrokalarientzat eredu bihurtuz. Bere izenak borrokaren historian leku nabarmena dauka jada, eta bere ibilbideak oraindik arrastoa uzten jarraitzen du.
Chris Jericho

**Chris Jericho**, jaiotzez **Christopher Keith Irvine** (1970eko azaroaren 9a, Manhasset, New York, AEB), borrokalari profesional, abeslari, aktore, idazle eta telebista-aurkezle kanadar-estatubatuarra da. Wrestlingaren historian izen handienetakoa da, bere ibilbide luzeari, karismari eta berrikuntzaren aldeko apustuari esker. WWEko, WCWko, ECWko eta AEWko figura nagusietako bat izan da, eta wrestlingaren belaunaldi askotan eragin handia izan du.

## Hasierako ibilbidea 
Jericho Manhasset-en jaio zen baina Winnipeg-en (Manitoba, Kanada) hazi zen. Borrokalari gisa prestatzea **Stu Hart**-en **Hart Dungeon** ospetsuan hasi zuen, eta 1990eko hamarkadan munduko hainbat promozio txikitan borrokatu zuen, tartean Japonia, Alemania eta Mexikon. Bere lehen arrakastak **ECW** eta **WCW** enpresetan etorri ziren, non teknika eta mikrofono-trebeziak nabarmentzen hasi zen.

## WWE garaia 
1999ko abuztuan Jericho WWEra iritsi zen, **“Y2J”** izengoitiarekin eta milurteko berrirako karisma eta sormenez betetako pertsonaia batekin. Bere debuta The Rock-ekin izan zuen segizio batean, eta ordutik berehala bilakatu zen ikusleentzako izar erakargarria.

Jerichok WWEko txapelketa nagusi guztiak irabazi zituen: **WWE Championship**, **World Heavyweight Championship**, **Intercontinental Championship** (9 aldiz, errekorra), eta baita **Tag Team** tituluak ere. 2001ean, **WWF Undisputed Champion** bihurtu zen, bi txapelketa nagusiak (WWF eta WCW) bateratu zituen lehen borrokalaria izan zelarik.

## AEW eta azken urteak 
2019an, **All Elite Wrestling (AEW)** izeneko enpresa berrira batu zen, eta bertako lehen **AEW World Champion** bihurtu zen. AEW-n **The Inner Circle** talde ospetsua sortu zuen eta berriz frogatu zuen bere sormen-gaitasuna eta zaleen arteko karisma ezaguna.

Jerichok borroka-estilo desberdinak menperatu ditu: teknikoki trebea, karismatikoa mikrofonoan eta borrokaldi bakoitza ikuskizun bihurtzeko gai. Bere “**Walls of Jericho**”, “**Codebreaker**” eta “**Judas Effect**” mugimenduak famatuak dira.

## Musika eta bestelako jarduerak 
Jericho ez da borrokan soilik aritu: **Fozzy** rock taldeko abeslaria da eta hainbat disko grabatu ditu. Telebista-programak aurkeztu ditu, film eta telesailetan parte hartu du, eta liburu autobiografikoak idatzi ditu, non bere bizitza eta ibilbide profesionala azaltzen dituen.

## Ondarea 
Chris Jericho ibilbide luzeko borrokalaria da, belaunaldi anitzetan arrakasta izan duena. Bere talentua, berrikuntza eta profesionaltasuna medio, historia guztiko borrokalaririk biribilenetako eta polifazetikoenetakoa bihurtu da. Borroka ikuskizunen munduan, Jerichok arrasto sakona utzi du, eta zaleen artean ikono bihurtu da.

## Kanpo estekak
Charlotte Flair

**Charlotte Flair**, jaiotzez **Ashley Elizabeth Fliehr** (1986ko apirilaren 5a, Charlotte, Ipar Carolina, AEB - ), borrokalari profesionala eta aktorea da. WWEn aritzen da eta bere belaunaldiko emakumezko borrokalari garrantzitsuenetakoa da. Ric Flair borrokalari mitikoaren alaba izateaz gain, bere ibilbide propio bikaina eraiki du, emakumeen borrokaren historian marka garrantzitsuak ezarriz.

## Lehen bizitza eta kirol hastapenak 
Ashley Fliehr Charlotte hirian jaio zen eta Ric Flair-en alaba izanik, borroka profesionalaren munduan jaio zen. Haurtzaroan eta gaztaroan kirol askotan parte hartu zuen, batez ere gimnastikan, boleibolean eta cheerleading-ean.

Goi mailako ikasketak egin zituen North Carolina State University-n, eta han boleibolean nabarmendu zen. 2012an borrokara pasatzea erabaki zuen eta WWErekin kontratua sinatu zuen.

## WWE ibilbidea 
#### NXT 
Charlotte Flair 2013an **NXT**n debutatu zuen. Hantxe hasi zen izena eta nortasuna garatzen, eta laster txapeldun bihurtu zen **NXT Women’s Championship** irabazita. Bere borroka estilo indartsuak eta presentzia handiak NXTko izar nagusien artean kokatu zuten.

#### Main roster eta emakumeen iraultza 
2015ean WWEko maila nagusira igo zen eta Sasha Banks, Becky Lynch eta Bayley-rekin batera emakumeen borrokaren iraultzan parte hartu zuen. Charlotte Flairrek emakumezkoen borrokaren aurpegi bihurtu zen, borroka nagusietan parte hartuz eta ekitaldi historikoetan protagonista izanik.

Charlottek WWEren emakumezkoen hainbat titulazio lortu ditu:

* **Raw Women’s Championship**: 6 aldiz
* **SmackDown Women’s Championship**: 7 aldiz
* **Divas Championship**: 1 aldiz
* **NXT Women’s Championship**: 2 aldiz

WWEren historian emakumezkoen titulurik gehien lortu dituen borrokalaria da (14 titulazio nagusi).

## Ezaugarriak eta estiloa 
Charlotte Flair borrokan estilo fisiko eta teknikoz hornitua da. Bere mugitze nagusiak dira:

* **Figure Eight Leglock**: aitaren Figure Four-en bertsio hobetua.
* **Natural Selection**: buruaren aurkako salto mugimendua.
* **Big Boot** eta **Moonsault** aireko teknikak.

Gorputzaldi handia eta indarra nahasten ditu, baina bere arintasuna eta malgutasuna ere nabarmendu beharrekoak dira.

## Ekitaldi historikoak 
Charlottek emakumezkoen hainbat mugarri historiko lortu ditu WWEko historian:

* **WrestleMania 32**: Emakumeen titulu berria irabazi zuen lehenengoa.
* **WrestleMania 35**: Borroka nagusian parte hartu zuen Ronda Rousey eta Becky Lynch-en aurka.
* **Hell in a Cell** eta beste hainbat ekitalditan lehen aldiz emakumeekin parte hartu duen borrokalaria izan da.

## Bizitza pertsonala 
Charlottek hainbat harreman publiko izan ditu WWEko borrokalariekin, eta 2022an Andrade El Idolo borrokalari mexikarrarekin ezkondu zen. Gainera, autobiografia bat argitaratu du: *Second Nature*, bere aitarekin elkarlanean idatzia.

## Ondarea 
Charlotte Flair emakumezkoen borrokaren ikurretakoa da. Bere titulu kopuruak, karismak eta aurpegiko eta heel rolak kontrolatzeko gaitasunak hurrengo belaunaldientzat inspirazio bihurtu dute. Ric Flairren alabatzat hartua izan arren, bere kabuz historia idatzi du.

## Kanpo estekak
Bayley

**Bayley**, jaiotzez **Pamela Rose Martinez** (Newark, Kalifornia, 1989ko ekainaren 15a), estatubatuar borrokalari profesionala da. Gaur egun WWEn aritzen da eta SmackDown markan borrokatzen du. WWEko historian emakumezkoen txapeldun askotarikoenetakoa izan da, eta bere ibilbidea borrokalari zintzo eta geroago pertsonaia gaizto gisa garatu du.

## Gaztaroa eta hasierako ibilbidea 
Bayley Kalifornian jaio zen eta txikitatik izan zen WWEren (orduko WWF) zale amorratua. Emakumezko borrokalariekiko miresmena zuen, batez ere Lita eta Trish Stratus bezalakoekiko. 2008an hasi zen borrokan independentean, **Davina Rose** izen artistikoarekin.

Bere lehen urteetan Kaliforniako borroka-promozio txikietan parte hartu zuen eta teknika sendoa eta ring barruko pasioa erakutsi zituen. 2012an WWErekin sinatu zuen kontratua eta bere garapena NXTn hasi zen.

## NXT garaia 
Bayley NXTn ospetsu bihurtu zen. Bere pertsonaia goxoa, baikorra eta beti irribarretsua zen ezagun egin zen, eta zale askoren bihotza irabazi zuen. **"Hugger"** moduan aurkezten zen, eta haurrek bereziki miresten zuten.

2015ean, **Sasha Banks**-en aurka izan zuen borroka **TakeOver: Brooklyn** ekitaldian, emakumezkoen historiako borrokarik onenetakotzat hartua. Urte berean NXT Women’s Championship titulua irabazi zuen.

## WWE maila nagusian 
2016an Raw markara igo zen eta zaleen harrera beroa jaso zuen. 2017an Raw Women’s Championship irabazi zuen eta horrekin WWEko emakumezkoen izar nagusietako bat bihurtu zen.

2019an, Money in the Bank motxila irabazi zuen eta gau berean **SmackDown Women’s Championship** eskuratu zuen. Urte hartan bere pertsonaiaren aldaketa garrantzitsua gertatu zen: pertsonaia positiboa alde batera utzi eta **heel** bihurtu zen, ilea moztu eta jarrera zakarra hartu zuen. Horrela, txapeldun luzeena bihurtu zen SmackDown markan, 380 egunez tituluari eutsiz.

2020 eta 2021an **Sasha Banks**-ekin talde arrakastatsua osatu zuen eta emakumezkoen tag team txapeldunak izan ziren. Bere ibilbideak gora egin zuen, nahiz eta lesio larri batek denboraldi batez borrokatik kanpo utzi zuen.

## Egun eta eragina 
2022ko udan WWEra itzuli zen **Damage CTRL** izeneko talde berria zuzenduz, IYO SKY eta Dakota Kairekin batera. Talde horren buru bezala, berriro egonkortu zen goi-mailako borrokalarien artean.

Bayleyk borroka estilo tekniko eta azkarra dauka. Bere mugimendu ezagunak dira:

* **Bayley-to-Belly** (suplex moduko mugimendua)
* **Rose Plant** (bere amaierako mugimendu berria, heel bihurtu zenetik)

Bere ibilbidea aitzindari izan da emakumezkoen borrokan, eta WWEko historian emakume guztiak irabazi dituzten txapeldun gutxienetakoa da: Raw, SmackDown eta Tag Team tituluak.

## Bizitza pertsonala 
Bayleyk bere bizitza pribatu nahiko diskretua mantendu du. WWEko beste borrokalari batzuekin adiskidetasun handia du, eta sare sozialetan aktiboa da, zaleekin harreman estua mantenduz.
Becky Lynch

**Becky Lynch**, jaiotzez **Rebecca Quin** (1987ko urriaren 30a, Limerick, Irlanda), borrokalari profesionala eta aktorea da. **WWE**ko historiako emakumezko borrokalari ospetsuenetakoa da eta **"The Man"** ezizenarekin ezaguna da. Bere karismak, mikrofonoan duen trebeziak eta ringean duen presentziak erabateko ikur bilakatu dute.

## Hasierako bizitza eta prestakuntza 
Becky Lynch Irlandan jaio eta Dublinen hazi zen. Gaztetan kiroletan eta arte martzialetan parte hartu zuen, eta 2002an, 15 urte zituela, borrokalari profesional gisa trebatzeari ekin zion. Hasieran **Rebecca Knox** izenarekin ezagutzen zen eta Europa osoan zehar borrokatu zuen, baita Estatu Batuetan eta Japoniako borroka independenteetan ere.

2006an, lesio larria jasan zuen eta sei urtez ringetik aldendu zen. Denbora horretan, antzerkia eta arte dramatikoa ikasi zuen. 2013an, WWErekin kontratua sinatu zuen eta **NXT** garapen-programan hasi zen, non bere estiloa eta nortasuna osatu zituen.

## WWE ibilbidea 
#### NXT 
NXTn Becky Lynchk borroka estilorik teknikoenetako bat garatu zuen. Hasieran ez zuen titulu nagusirik lortu, baina zaleek bere izaera positiboa eta lanerako grina eskertu zuten.

#### Main roster 
2015ean WWEko lehen mailara igo zen eta berehala parte hartu zuen emakumeen iraultzan. Sasha Banks, Charlotte Flair eta Bayleyrekin batera WWEko emakumezkoen kategoriaren garapen modernoaren oinarria izan zen.

Becky Lynch txapeldun izan da '''SmackDown Women's Championship** (2 aldiz) eta **Raw Women's Championship** (2 aldiz) kategorietan. Gainera, 2019ko **Royal Rumble** irabazi zuen eta urte horretako **WrestleMania 35**-ean, WWEko historiako emakumezkoen lehenengo borroka nagusian parte hartu zuen, **Charlotte Flair** eta **Ronda Rousey**rekin batera. Gau hartan biek lortutako txapelak bateratu zituen eta **"Becky Two Belts"** izena jaso zuen.

Bere pertsonaia **“The Man”** bezala sendotu zen: jarrera ausarta, borrokalaria eta harroa, baina inspiratzailea. Emakumezko borrokalarien lider bilakatu zen.

## Lesioak eta itzulera 
2020an borroka utzi zuen, ama izango zelako. Bere bikotekidea **Seth Rollins** da, WWEko borrokalari ezaguna, eta elkarrekin alaba bat dute. 2021ean WWEra itzuli zen eta SmackDown Women’s txapela berreskuratu zuen.

## Estilo eta karisma 
Becky Lynchk estilo oldarkorra eta teknikoa uztartzen ditu. Bere mugimendu nagusiak:

* **Dis-arm-her** (submission teknika)
* **Manhandle Slam**
* **Exploder suplex'''

Mikrofonoan trebezia berezia du eta zaleekin harreman zuzen eta eraginkorra izaten du.

## Ondarea 
Becky Lynch WWEko historiako emakumezko borrokalaririk garrantzitsuenetakoa da. Emakumeen ikusgarritasuna eta protagonismoa areagotzen lagundu du eta bere arrakastak beste emakumezko borrokalari askoren bidea zabaldu du. "The Man" bezala, belaunaldi oso baten ikur bihurtu da.

## Kanpo estekak
Sasha Banks

**Sasha Banks**, jaiotzez **Mercedes Justine Kaestner-Varnado** (1992ko urtarrilaren 26a, Fairfield, Kalifornia, AEB), borrokalari profesionala eta aktorea da. WWEn ospea lortu zuen eta emakumezkoen borroka profesionalaren historian figura erabakigarri bihurtu da. Gaur egun, **Mercedes Moné** izen artistikoarekin aritzen da **New Japan Pro-Wrestling (NJPW)** eta **STARDOM** federazioetan.

## Lehen bizitza 
Mercedes Kalifornian jaio zen baina Massachusettsen hazi zen. Bere familia afroamerikarra eta alemaniarra da, eta neba bat du gaitasun bereziekin, horrek haurtzaroan bere ardura handiagoa bihurtu zuen. WWEko borroka zale amorratua izan da txikitatik, eta bere idoloetako bat Eddie Guerrero izan zen.

## Borroka profesionalaren hasiera 
Sasha Banks-ek 2010ean hasi zuen ibilbidea **Chaotic Wrestling** izeneko federazio independente batean, eta 2012an WWErekin kontratua sinatu zuen, **NXT** programan parte hartzeko.

NXTn, “The Boss” izeneko pertsonaia sortu zuen: autokonfiantza handiko, harro eta ausart baten irudia. 2015ean, **NXT Women’s Championship** irabazi zuen, eta **Bayley**-rekin WrestleMania mailako borroka ikusgarria izan zuen, askok emakumezkoen historian onenetakotzat jotzen dutena.

## WWEko ibilbidea 
2015ean, WWEko maila nagusira igo zen, eta emakumezkoen borrokaren "iraultzan" funtsezko papera jokatu zuen. Sasha Banks-ek titulu nagusi guztiak irabazi ditu:

* **Raw Women’s Championship**: 5 aldiz
* **SmackDown Women’s Championship**: 1 aldiz
* **WWE Women’s Tag Team Championship**: 3 aldiz (Bayley-rekin gehienetan)

2019an, **Bayley**rekin batera, lehen emakumezkoen tag-team txapeldunetako bat izan zen. 2020an SmackDown Women’s Championship irabazi zuen eta urte horretan Pro Wrestling Illustrated aldizkariak **urteko emakumezko borrokalari onena** izendatu zuen.

Bere ibilbidean, Sasha Banks izan da:

* Emakume bat **Hell in a Cell** borroka batean parte hartu duen lehenetarikoa.
* WrestleMania 37ko borroka nagusiko protagonista, **Bianca Belair**-en aurka. Bi emakume beltzen arteko lehia izan zen, WWEko historiako lehen aldiz.

## WWEtik kanpo 
2022ko maiatzean, WWE utzi zuen arazo kontraktualen ondorioz. Ondoren, **Mercedes Moné** izenarekin aritu da **NJPW** eta **STARDOM** federazioetan, eta IWGP Women’s Championship irabazi du.

Gainera, **The Mandalorian** telesailean agertu da **Koska Reeves** pertsonaiaren rola eginez, aktore moduan ere ospea lortuz.

## Estilo eta eragina 
Sasha Banks bere abilezia teknikoagatik, abiaduragatik eta eszenatokian duen karismagatik da ezaguna. Bere mugimendu ezagunenen artean daude:

* **Bank Statement** (submission mugimendua)
* **Double Knees** aurkariaren gorputzaren aurka
* **Frog Splash** (Eddie Guerrerori omenaldia)

Sasha emakumezkoen borrokaren iraultzaren aurpegietako bat izan da eta belaunaldi berrientzat inspirazio iturri da.

## Kanpo estekak