Gatzaren matxinada

**Gatzaren matxinada** 1631 eta 1634 artean Bizkaian izandako matxinada izan zen, Bizkaiko jaurerriak biltegiratuta zuen gatzaren jabetza eta salneurriek sorturikoa.

Arrazoi ekonomiko eta administratiboez gain, beste zenbait faktorek ere hauspotu zuten herritarren haserrea. Batzarrak bertan behera uztea eta euskararekiko erdeinua izan ziren horietako batzuk (batzarkideei gazteleraz mintzatu eta idaztea inposatu baizitzaien). Gizarteari begiratuz, koroaren zergek goi eta erdi eta behe mailen arteko haustura handitu zuten, merkatari apalak eta nekazari eta langileak baitziren nagusiki zerga hura ordaindu behar zutenak.

Zergari erantzun gogorrena Bizkaian gertatu zen, baina beste lurraldeetan ere gertatu ziren istiluak, maila apalagoan.

### Milioen Zerga 
Mende-hasieratik zalaparta handia zegoen Bizkaiko gizartean. 1601ean, Milioien Zerga ezarri nahiak —ordu arte euskal probintziek ez zuten zerga hori ordaindu beharrik izan—, herri-matxinada bat sorrarazi zuen Bizkaian. Handik sei urtera, 1607ko abenduan, “taldekatu” zeritzenek iskanbila handia sortu zuten Bilbon. Antonio de Bilbao sindiku prokuradoreak 15 eskulangile salatu zituen (margolariak, eskudelgileak, jostunak, sokagileak, etab.).

Delitu hauek egozten zizkieten: *“elkargo, ezkutuko batzar eta konfederazioak egitea… hiribildu honek duen gobernatzeko era eta modua hausteko”*; azken finean, udalean nagusi ziren oligarken aginpideari aurre egitea, “jende arruntak” erakunde horretan parte hartu nahi baitzuen, beti egin izan zuen bezala. Taldekatuak zeritzen haien nahiek esparru egokia aurkituko zuten berriz ere 1631-1634tik aurrera.

## Historia 
### Gatzaren zergaren legea 
200 px|thumb|eskuinera| Gatzaren zergak Bizkaiako foruak urratzen zituen, eta gizartearen bizi baldintzetan eragin zuzena zuen.
1631ko urtarrilaren 3ko Errege Agindu baten bidez, gatzaren prezioa % 44 igotzeaz gainera, bildutako gatz guztia konfiskatu eta Errege Ogasunak bakarrik salduko zuela agindu zuten. Gatzaren gaineko errege-monopolioa ezarri zen, horrela. Esan bezala, modu honetan habsburgotarrek Iparraldeko Europan zituzten gerrak finantzatu nahi zuten, foru-eskubideak eta zerga-salbuespena urratzen zituzten arren.

Bilbon atsekabea zen nagusi eta bertako aldundiak batzorde negoziatzaile bat bidali zuen Madrilera, Juan Ortez de Velascok eta Martin de Hormaecheak osatua, Filipe IV.ak zin egin zituen foruak errespetatzeko eskatzera. Madrilen, jakina, muzin egin zieten eskaerei.

Gatzaren zergak kolpe ekonomiko gogorra esan nahi zuen biztanleentzat. Kontuan hartu behar da gatza zela arraina eta haragia mantentzeko oinarrizko produktua, eta elikagai horien prezioari zuzenean eragiten ziela. Erregeak lehen ere horrelako beste arau batzuk ezarriak zituenez, adibidez artile eta oihalen merkataritzari ezarritako tasa, baserritarrek eta burgesek, aho batez, errege funtzionarioen aurka egin zuten.

Urtarrilaren 24an 1.500 lagun armatuk zergaren kontrako haserrea erakutsi zuten Gernikako Batzarrean, eta horrez gain jauntxo eta nobleziaren aurkako jarrera argi azaldu zuen.

Gipuzkoan ere egon ziren liskarrak, nahiz eta Bizkaiakoak baino apalagoak izan. Horren karira hainbat lagun izan ziren espetxeratuak, Arrasateko alkatea, besteak beste.

## Gatazkaren izaera eta bilakaera 
Denboraren buruan, hasieran gatazka ekonomikoa zena gatazka politiko eta sozial bihurtu zen. Bizkaiko Batzar Nagusiek berek hautsi egin zituzten Bizkaiko forutasunaren zutabeak. Gogoratzekoa da euskal probintziak zergetatik salbuetsitako eremua zirela, aduana-erregimen berezia zutela alegia, eta, beraz, bizkaitarrek inongo zergarik ordaindu gabe inporta eta esporta zitzaketela salgaiak.

Azken batean, zergen igoerak sortu zuen gatazka hasieran. Baina geroago mugimendu hura gero eta erradikalago bihurtu zen, eta, azkenerako, Bizkaiko Jaurerriko gobernu osoa jarri zuen zalantzan. Mugimendua erradikalizatu izanak leinu zaharren aldera bultzatu zituen merkatariak, eta hala eskatu zioten erregeari “erabaki zezala, matxinadako buruzagiak zigorturik, Bizkaiko Jaurerria gatzaren zergatik libratzea, eta jaurerri horri ematea lehen zuen gobernua, eta izendatzea ikuskari bat merkataritzak behera egin ez zezan”.

Matxinadaren arrazoiak ugariak eta konplexuak dira, baina honako zerrenda honeta bil daitezke:

* Gatzaren prezioaren eta oinarrizko elkagaien balioaren igoera.
* Orokorrean, zergen igoera eta behe mailako gizarte klasearen egoera ekonomiko larria.
* Foruen kontrako legeen aplikazioak.
* Tokiko batzar, erabaki eta usadioekiko erdeinua, gazteleraren inposizioa barne.
* Kanpoko agintariek tokiko erakuneetan zuten boterea.
* Nobleziaren eta beste gizarte mailen arteko klase ezberdintasuna.
* Funtzionarioen ustelkeria eta Madrilekiko zurikeria.
* Merkataritza mugak.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* García de Cortázar, F. eta Lorenzo, J.M. (1988) *"Historia del País Vasco: de los orígenes a nuestros días"*, Donostia: Txertoa

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko matxinadak (XVII - XIX. mendeak)

## Kanpo estekak