open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Viktor Amadeo II.a Savoiakoa

**Viktor Amadeo II.a Savoiakoa** (; Turin, 1666ko maiatzaren 14an - Moncalieri, 1732ko urriaren 31n) 1675-1732 bitartean Savoiako dukea, 1713-1720 bitartean Siziliako erregea eta 1720. urtetik 1732. urtera Sardiniako erregea izan zen.

Savoiako ohiko politika-moldea aldatu zuen: Espainiaren eta Frantziaren mendekotasunetik irten zen, eta Europako potentzia handien aurrean burujabetzari eusten jakin zuen.

## Biografia 
Savoiako Karlos Manuel II.aren eta haren bigarren emazte Maria Joana Savoiakoaren semea izan zen. Bederatzi urte zituela, aita hil zitzaion, eta amak hartu zuen erregeordetza Viktor Amadeo adin-nagusitasunera heldu bitartean. 1684. urtean jabetu zen aginpideaz, eta kanpo-politikagintza malgua bideratu zuen. Urte berean, 18 urte bete baino hilabete batzuk lehenago, Frantziako Luis XIV.a erregearen alaba Ana Maria Orleansekoarekin ezkondu zen.

Augsburgeko Ligan (Aliantza Handia ere deitua) parte hartu zuen Frantziaren aurka, baina frantsesen aurka Staffardako (1690) eta Marsagliako (1693) guduak galdu ondoren, koalizioa bertan behera utzi eta Luis XIV.ari bakea eskatu behar izan zion 1696an. Turingo bakearen ondorioz (1696) berreskuratu zituen Pinerolo eta Cassale, eta alaba Maria Adelaida Borgoinako dukearekin ezkonarazi zuen.

Espainiako Ondorengotza Gerra garaian, Frantziako erregearen alde egin zuen hasieran, baina 1703. urtean Turin berreskuratzen lagundu zion austriar erregegaiaren alde jarri zen. 1706an, bere lehengusu Eugenio Savoiakoak lagunduta, Frantziako armada garaitu zuen Turinen, Piemonte askatu eta Frantzia inbaditu zuen. 1707ko uztailean Toulon setiatu zuen, baina atzera egin behar izan zuen, eta, frantsesek garaitua, Savoia galdu zuen. Jarrera neutrala hartu zuen orduan, eta Utrechteko hitzarmenetan (1713) Milanerriko parte bat, Monferrato eta Sizilia eskuratu zituen (Siziliako errege izendatua izan zen 1713an), eta Savoia berreskuratu. Sizilia, ordea, austriarren mendeko Sardiniaren truke aldatu zuen 1720an.

Harrezkero, Savoiako etxearen mendeko estatuen barne-antolakuntzaz arduratu zen, eta gobernu absolutista ezarri zuen. 1730. urtean, Karlos Manuel semearen eskuetan utzi zuen aginpidea.

## Erreferentziak
Claude Roy

**Claude Roy** (Paris, 1915eko abuztuaren 28a – *ibidem*, 1997ko abenduaren 13a) frantses idazle, kazetari eta kritikaria izan zen. Intelektual eskuzabala eta bikaina izan zen, eta ezkerraldeko joeran nabarmendu zen politikan. Oso gizon jakintsua zen, eta gizarteko klase behartsuenen bizi baldintzak hobetzera bideratu zuen bere lan guztia. Lan horretan bultzada berezia eman zion Frantziako Alderdi Komunistako kide egin izanak (1943).

## Obra 
* *Nous* (1972)
* *Somne toute* (1976)
* *Permis de séjour* (1977-1983)
* *Temps variables avec éclaircies* (1985)
* *Rencontres des jours* (1992-1993)

### Bidaia-kiburuak 
* ''Clefs pour l'Amérique* (1947)
* *Clefs pour la Chine* (1953)
* *Le Journal des voyages* (1960)

### Kritika 
* *Descriptions critiques* (1949-1958)
* *L'amour du théâtre* (1965)

### Nobelak 
* *Le soleil sur la terre* (1956)
* *Le malheur d'aimer* (1958)
* *Léone et les sienes* (1963)
* *La Dérobée* (1968)

### Poesia 
* *Le poète mineur* (1949)
* *Un seul poème'' (1954)

## Sariak 
* Poesiaren Goncourt Saria (1985)
Pichincha

**Pichincha** izenarekin honako lekuak izendatzen dira:
* **Pichincha**, Ekuadorreko sumendia
* **Pichincha**, Ekuadoreko probintzia.
* **Pichincha**, Independentzia Hispanoamerikarreko Gerraren barnean izandako gudua.
* **Pichincha**, Rosario, Argentinako auzoa.
* **Pichincha**, Buenos Airesko probintziako udalerria.
Robert Morris

thumb|alt=|Brontzezko zubia, Italian
[thumb|alt=*Laberinto de Pontevedra*, estatua de [:gl:Robert Morris na :gl:Illa das Esculturas
:gl:Categoría:Imaxes de Pontevedra|*Labirintoa*, Pontevedran]]
thumb|alt=|*Behatokia*, Herbeheretan

**Robert Morris** (Kansas City, Missouri, 1931ko otsailaren 9a - Kingston, New York, 2018ko azaroaren 28a) Estatu Batuetako artista bisuala, artista kontzeptuala eta idazlea izan zen. Donald Judd-ekin batera, minimalismoaren adierazle eta teoriko nabarmenetakotzat jotzen da, baina performance, instalazio artistiko eta Land Art gisako artearen kontzeptuen garapenean ere ekarpen handiak egin zituen.

## Biografia 
1948tik 1950era bitartean ingeniaritza ikasi zuen Kansas Cityko Unibertsitatean, eta aldi berean, hiri horretako Arte Institutura joan zen. Artista gisa San Franciscon hasi zen performanceak egiten eta pintura lantzen, 50eko hamarraldiaren bukaeran. Lehenengo lanetan Pollocken espresionismo abstraktuaren eragin nabarmena du. 1961ean New Yorkera joan zen, eta artearen historia ikasi zuen Hunter Collegen. Han graduatu zen 1963an, Brancusiri buruzko tesiarekin. Pintura utzi eta eskulturara jo zuen ondoren, lan txikiekin. 1961etik 1967ra bitartean, aldiz, pieza handiak osatu zituen; eraikuntza poliedrikoak egin zituen gehienbat. 60ko hamarraldiaren amaieran hainbat artikulu idatzi zituen, minimalismoaren oinarriak adierazten zituztenak. Bakarkako lehenengo erakusketa 1963an egin zuen, New Yorkeko Greene Galleryn. 60ko hamarraldiaren amaieran hainbat saio egin zuen ildo postminimalistei jarraituz; lan horiek hondakin pilekin osatu zituen. 80ko hamarraldian pinturara itzuli zen; lan espresionistak egin zituen, gai tragikoen ingurukoak, Goya eta Turner-en aipamenekin. 90. hamarraldian bere hasierako lanetara itzuli zen. Gaur egun New York bizi eta lan egiten du.

## Obra 
Arte kontzeptualean kokatua, obraren, artistaren, publikoaren eta espazioaren arteko askotariko harremanak aztertu zituen, bereziki obraren sorreraren prozesuan arreta jarriz (*Behatokia*, 1971; *Labirintoa*, 1974). Espresio artistikoan forma sinpleetara jo izan zuen. Bereak ditu honako obra antiformalak: moztutako fieltroekin egindako moldaketak (1967tik aurrera), lur- eta zabor-pilaketak (1968), harrizko blokeak (1977).
Altsasuko Mahaia

[thumb|350px|Altsasuko Mahaiaren argazkia, [1978an. Jon Idigoras, Patxi Zabaleta, Jokin Gorostidi, Telesforo Monzon, Iñaki Aldekoa edo Txomin Ziluaga bezalako politikari ezagunak agertzen dira.]]
**Altsasuko Mahaia** ezker abertzaleeko zenbait talde eta pertsonaren elkarte baten izena da. 1977ko urriaren 24an, politikari independente batzuk, Telesforo Monzon buru, eta Eusko Abertzale Ekintza (EAE-ANV), Euskal Iraultzarako Alderdia (EIA), Euskal Sozialista Biltzarrea (ESB), Herriko Alderdi Sozialista Iraultzailea (HASI) eta Langile Abertzale Iraultzaileen Alderdia (LAIA) ezker abertzaleko alderdiek, Altsasun bildurik, zenbait punturen inguruan elkartzea erabaki zuten, eta elkarteari Altsasuko Mahaia izena eman zioten.

Euskal Herria independente, sozialista, euskaldun eta batuaren aldeko estrategian, 1978ko apirilaren 27tik aurrera Herri Batasuna koalizioa izan zenaren jomuga taktikoa KAS alternatibaren puntuen inguruan oinarritu zen (autodeterminazio-eskubidea Euskal Herriarentzat, amnistia euskal preso eta erbesteratu guztientzat, alderdi politiko guztien legeztapena, Hego Euskal Herriaren bateratzea, Nafarroa barne, euskara Euskal Herriko hizkuntza nazional nagusia eta herritar guztien bizi-baldintzen hobekuntza). Haustura demokratikoaren aldeko jokamolde politiko horretatik bazter, EIA alderdiak utzi egin zuen Altsasuko Mahaia, sortu eta hilabetera, 1977ko hauteskunde orokorren arabera eratu zen Euskal Kontseilu Nagusian parte hartzeko.

1978ko apirilaren 27an, Altsasuko Mahaia desegin eta Herri Batasuna (HB) koalizioa jaio zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Universum Film AG

**Universum Film AG**, **UFA** edo **Ufa** Alemaniako zinema estudio garrantzitsuena izan zen Weimar Errepublikaren garaian eta Bigarren Mundu Gerra bitartean. 1917tik 1945ra bitarte hainbat enpresa alemanek sorturiko konglomeratua izan zen.

## UFAren filma garrantzitsuak 
1922: *Dr. Mabuse, der Spieler* (zuzendaria: Fritz Lang)

1924: *Die Nibelungen* (zuzendaria: Fritz Lang)

1927: *Metropolis* (zuzendaria: Fritz Lang)

1930: *Der blaue Engel* (zuzendaria: Josef von Sternberg)

1930: *Die Drei von der Tankstelle* (zuzendaria: Wilhelm Thiele)

1930: *Einbrecher* (zuzendaria: Hanns Schwarz)

1931: *Der Kongreß tanzt* (zuzendaria: Erik Charell)

1931: *Der Mann, der seinen Mörder sucht* (zuzendaria: Robert Siodmak)

1931: *Bomben auf Monte Carlo* (zuzendaria: Hanns Schwarz)

1931: *Meine Frau, die Hochstaplerin* (zuzendaria: Kurt Gerron)

1932: *Es wird schon wieder besser* (zuzendaria: Kurt Gerron)

1932: *Strich durch die Rechnung* (zuzendaria: Alfred Zeisler)

1933: Ich und die Kaiserin (zuzendaria: Friedrich Hollaender)

1933: Lachende Erben (zuzendaria: Max Ophüls)

1937: *Der Mann, der Sherlock Holmes war* (zuzendaria: Karl Hartl)

1941: *Frauen sind doch bessere Diplomaten* (zuzendaria: Georg Jacoby; lehen koloreko filma)

1943: *Münchhausen* (zuzendaria: Josef von Baky)

1944: *Die Feuerzangenbowle* (zuzendaria: Helmut Weiss)

1945: *Kolberg* (zuzendaria: Veit Harlan; propaganda-filma)

1946: *Unter den Brücken* (zuzendaria: Helmut Käutner)

## Kanpo estekak
Vladimir Askenazi

**Vladimir Dabidobitx Askenazi** (errusieraz: Влади́мир Дави́дович А́шкенази) (Gorki, 1937ko uztailak 6 - ) errusiar jatorriko piano-jotzaile eta orkestra zuzendaria da. Islandiar nazionalitatea du, baina Suitzan bizi da egun. Bere aita judu askenazia zen eta bere ama errusiar ortodoxoa.
Juan Benet

**Juan Benet Goitia** (Madril, 1927ko urriaren 7a – 1993ko urtarrilaren 5a) espainiar idazlea izan zen. Lanbidez ingeniaria, egungo Espainiako literaturan sortzaile berrizaleenetako bat izan zen. Hainbat genero landu zituen: drama, saiakera, ipuina eta nobela. Azken genero horretan nabarmendu zen.

## Biografia 
Madrilen jaioa, aita, abokatua, Espainiako Gerra Zibilaren hasieran fusilatu zuten. 1948an Madrilgo ingeniaritza-eskolan sartu zen. 1953an Finlandian ingeniari hasi zela, antzezlan bat argitaratu zuen: *Max*. Bere kontura, nobela-bilduma bat argitaratu zuen.

1966an Madrila behin betiko itzuli eta orduko herri-lanetako ministerioan hasi zen lanean, bertan ari ziren bere lagun Juan García Hortelano eta Ángel González poetarekin batera. 1967aren bukaeran, *Volverás a Región* argitaratu zuen. Liburu horren gertalekua, Beneten beste askorena bezalatsu, Espainiako irudimenezko hiri bat da (Región); bertan erabiltzen dituen hizkera-molde desberdinek, ordena kronologikorik ezak, bakarrizketa eta esaldi luzeek, denak batera hartuta, liburu bitxia bihurtzen dute. William Faulkner, Gabriel García Márquez, Juan Carlos Onetti edo Juan Rulfo gisakoetan hartu zuen inspirazioa.

Bere idazkera konplexuak bere pareko idazleen mirespena ekarri zuen, eta zenbait idazle espainiar zorretan agertu ziren halako lanaren aurrean, hala nola Eduardo Mendoza, Javier Marías, Fernando Savater, Félix de Azua edo Álvaro Pombo. 1969an Biblioteca Breve saria jaso zuen *Una meditación* lanarengatik; oso modu bitxian idatzi zuen, paperezko biribilki jarraitu bat erabiliz, idazten ari zen bitartean ezin atzera egin ahal izateko. Gainera, puntu eta bereiz bat ere gabe idatzitako lehenengotako espainiar nobela izan zen, lehen izan ez bazen.

1974an bere emazte Nuria hil zen, eta etena izan zen bere lanean eta bere harremanetan. 1976an Espainiako Gerra Zibilari buruzko liburua idatzi zuen: *Qué fue la guerra civil*. 1980an lehenik *Saúl ante Samuel* eta gero *El aire de un crimen* nobela poliziakoa agertu ziren. 1984an Kritikaren saria jaso zuen, *Herrumbrosas lanzas* lanarekin.

1992an garuneko tumore bat antzeman zioten, eta 1993an hil zen.

## Bibliografia 
1961 – *Nunca llegarás a nada*

1966 – *Volverás a Región*

1967 – *Una meditación*

1970-1973 –*Un viaje de invierno, Puerta de tierra, Teatro, Una tumba, La otra casa de Mazón* eta *Sub rosa*

1971 –*Una tumba*

1976 – *Qué fue la guerra civil*

1980 – *Saúl ante Samuel*

1980 –*El aire de un crimen*

1981 –*Trece fábulas y media*

1983-1986 –*Herrumbrosas lanzas* (bukatu gabea)

1987 –*Otoño en Madrid hacia 1950*

1989 –*En la penumbra*

1990 –*La construcción de la torre de Babel*

1991 –El caballero de Sajonia
Roger Schutz

**Roger-Louis Schutz-Marsauche**, **Frère Roger** edo **anaia Roger** izenez ezaguna, (Provence, Suitza, 1915eko maiatzaren 12a – Taizé, Frantzia, 2005eko abuztuaren 16a) frantses teologoa izan zen, Taizé kristau-komunitate protestantearen sortzailea.

## Biografia 
1915eko maiatzaren 12an jaio zen Proventzan, erlijio protestanteko familia batean. 1937 eta 1940 bitartean, Lausanan eta Estrasburgon, teologia protestantea ikasi zuen.

1940ko abuztuaren 20an, armada frantsesaren porrotaren ondoren, armada alemanak Frantziako zati bat hartu ondoren, Taizén (Borgoina) jarri zen bizitzen, eta han bizi izan zen hil bitartean, Bigarren Mundu Gerrako bi urteko etenarekin: Suitzan hartu zuen babes Gestaporen beldur, haren etxean juduak eta Frantziaren okupazio alemanaren aurkariak ezkutatzeagatik. 1944an, Borgoinaren askapenaren ondoren, Taizéra itzuli zen hiru kiderekin, eta gerrako umezurtzen ardura hartu zuen; baina, gainera, gerrako presoen ardura ere hartu zuen, eta horrek mesfidantza sortu zuen auzokoengan. 1949an, talde horretako zazpi gizonek (haien artean anaia Roger, priore gisa) zelibatuan eta pobrezian bizitzeko konpromisoa hartu zuten.

Gaur egun, ehun anaia baino gehiagok osatzen dute komunitatea. Ortodoxo, protestante eta katolikoak dira, hogeita bost herrialdetatik etorriak. Euren lanetik bizi dira (eltzegintza, erlijio-liburuen argitalpena), eta ez dute dohaintzarik onartzen.
Anaia Rogerren kezka handienetarikoa kristauen adiskidetzea izan zen.

Anaia Roger 2005eko abuztuaren 16an hil zen, Taizèko Adiskidetzearen elizan, arratsaldeko otoitzean, emakume errumaniar batek (antza denez, gaixo mentala zen) sastakaia sartuta.

Anaia Rogerren ondorengo Taizé Komunitateko priore gisa anaia Aloisizan zen, komunitatearen sortzaileak 8 urte hil aurretik jada aukeratua.

## Sariak 
* 1974, Templeton Saria
* 1974, Alemaniako Liburu Saltzaileen Bakearen Saria
* 1988, UNESCO Saria, Bakearen aldekoa
* 1989, Karlomagno Saria, Akisgran
* 1992, Robert-Schuman Saria
* 1996, Notre Dame Saria

## Argitaratutako obra 
* 1944: *Introduction a la Vie Communautaire*
* 1953: *La Regle de Taize*
* 1958: ''Vivre l'Aujourd'hui de Dieu*
* 1962: *L'unité, espérance de vie*
* 1965: *Dynamique du provisoire*
* 1968: *Violence des pacifiques*
* 1971: *Ta fête soit sans fin*
* 1973: *Lutte et contemplation*
* 1976: *Vivre l'inespéré*
* 1979: *Etonnement d'un amour*
* 1980: *Les Sources de Taizé*
* 1982: *Fleurissent tes déserts*
* 1985: *Passion d'une attente*
* 1988: *Son amour est un feu*
* 1989: *Marie, Mère des Réconciliations*, Teresa Kalkutakoarekin batera idatzia
* 1992: *La prière, fraîcheur d'une source*, Teresa Kalkutakoarekin batera idatzia
* 1995: *En tout la paix du cœur*
* 2001: *Dieu ne peut qu'aimer*
* 2005: *Pressens-tu un bonheur''
Desmond Morris

**Desmond John Morris** (Purton, Wiltshire, Ingalaterra, 1928ko urtarrilaren 24a - ) zoologo eta etologo ingelesa da. Ramona Baulch historialariarekin ezkondua dago, eta hainbat liburu elkarrekin idatzi dituzte.

1960an ITV telebista independienteko saio bateko aurkezle gisa egin zen ezagun. Saioak Zoo Time izena zuen. Bere ikasketak animalien portaerari buruzkoak dira eta, hortik abiatuta, gisa portaerari buruzkoak. Giza portaera ikuspegi zoologiko batetik azaltzen du, azalpen soziologiko, psikologiko eta arkeologikoak alde batera utzita. Hortik abiatuta hainbat liburu idatzi ditu eta telebista saio ugari produzitu. Hala ere ikuspegi zoologiko honek eztabaida sutsua sortu du.

Bere libururik ezagunena *The Naked Ape* da, *Tximino biluzia*, 1967an idatzia. *Animalia kontratua*n ekologiari buruz hitz egiten du. *Giza zoologikoa* liburuan gizakia eta hiri-portaera aztertzen ditu.

Feminismoari buruz ere *Emakumea biluzik* idatzi du. Bertan hainbat kulturetan emakumea estaltzeko dagoen joera aztertzen du.

Artista gisa surrealismoan egin ditu ekarpenak.
Conrad Beck

**Conrad Beck** (Lohn, 1901eko ekainaren 16a – Basilea, 1989ko urriaren 31a) suitzar musikagilea izan zen. Musika-ikasketak (pianoa eta teoria) Zuricheko kontserbatorioan egin zituen (1921-24), Paul Müller, Reinhold Laquai eta Volkmar Andreaerekin. 1925ean, Parisa joan zen. 1933ra bitartean han eman zuen egonaldia erabakigarria izan zen bere artista-garapenean; bertan Arthur Honegger, Nadia Boulanger eta Albert Rousselekin harremana izan zuen. Parisen bizi ziren beste hainbat musikagile atzerritarrekin Parisko Eskolan lan egin zuen. 1926an, *Harizko laukotea 3.* lanarekin orkestra-zuzendari nagusien arreta lortu zuen. 1932an Suitzara itzuli zen, eta Radio-Bâleko orkestrako zuzendaritza hartu zuen. Aldi berean, Basileako kontserbatorioko irakasle izan zen, eta bertan lan pedagogiko handia egin zuen.

## Obra 
Bere obra musikalarekin gerrarteko neoklasizismoaren gainditzera jo zuen, forma esentzialetara itzuliz; bere maisu Honeggerren obraren eragin handia izan zuen. Hainbat orkestra- eta koru-lan konposatu zuen, bere maisuaren estiloan; haietako onena *Der Tod zu Basel* izan zen. Operaz gain, bere lana musika instrumental eta bokalean denetarik egin zuen, zazpi sinfonia, zazpi kontzertu, ganbera-musika, oratorio bat, kantata liriko bat, elegia bat eta ballet bat, *Der große Bär*.

## Sariak 
Jasotako sarien artean, Schweizerischer Tonkünstlerverein saria (1954), Brunswick hiriak emandako Ludwig Spohr saria (1956) eta Basle Arts saria (1964) dira aipagarrienak.
Hermann Kant

**Hermann Kant** (Hanburgo,1926ko ekainaren 14a - Neustrelitz, Mecklenburg-Aurrepomerania, 2016ko abuztuaren 14a) idazle alemana izan zen.

## Biografia 
Alemaniar hizkuntzako eta literaturako ikasketak egin zituen 1952. urtetik aurrera Humboldt Unibertsitatean. Irakasle eta kazetari gisa hainbat lan egin ondoren, 1959an Berlinera erretiratu zen idazteari ekiteko. Estatu sozialistaren aldeko konpromisoa hartu zuen, eta hori zela eta, Alemaniako Errepublika Demokratikoak hainbat sari eman zizkion eleberrien bitartez ideia sozialistak zabaltzeagatik. PEN literatura arloko nazioarteko erakundeko kide da 1964tik.

## Obra 
* *Ein bisschen Südsee*, 1962
* *Die Aula*, 1965
* *Das Impressum*, 1972
* *Eine Übertretung*, 1975
* *Der Aufenthalt*, 1977
* *Der dritte Nagel*, 1981
* *Zu den Unterlagen*, 1957-1980
* *Bronzezeit*, 1986
* *Die Summe*, 1987
* *Abspann*, 1991
* *Kormoran*, 1994
* *Escape, Ein WORD-Spiel*, 1995
* *Okarina*, 2002
* *Kino*, 2005
* *Die Sache und die Sachen*, 2007
* *Kennung*, 2010
Jeff Beck

**Geoffrey Arnold "Jeff" Beck** (Wallington, Surrey, Erresuma Batua, 1944ko ekainaren 24a - Wadhurst, Ekialdeko Sussex, 2023ko urtarrilaren 10a) blues zein rock musikako britainiar gitarra-jotzaile bat izan zen. 60. eta 70. hamarkadetan eragin handia izan zuen zenbait taldetan jo zuen behin baino gehiagotan. *The Yardbirds* taldeko hiru gitarra-jotzailerik nabarmenetako bat izan zen, Eric Clapton eta Jimmy Pagerekin batera. 25 urtetan zehar bakarkako ibilbide esporadikoa egin zuen. Bere garaikideen proiekzio komertziala inoiz lortu ez duen arren, Beckek onarpen handia izan zuen, batez ere, gitarra-jotzaileen artean. Inoiz ez dute genero batean sailkatu, blues-rocka, heavy metala eta *jazz fusion*a probatu zituen, eta egun teknoaren eragina jaso zuen, heavy metalaren eta musika elektronikoaren arteko nahaste berritzaile bat sortuz.

## Diskografia 
* 1968 - *Truth*
* 1969 - *Beck-Ola*
* 1971 - *Rough and Ready*
* 1972 - *Jeff Beck Group*
* 1973 - *Beck, Bogert & Appice*
* 1975 - *Blow by Blow*
* 1976 - *Wired*
* 1980 - *There and Back*
* 1985 - *Flash*
* 1989 - ''Jeff Beck's Guitar Shop*
* 1992 - *Frankie's House*
* 1993 - *Crazy Legs*
* 1999 - *Who Else!*
* 2001 - *You Had It Coming*
* 2003 - *Jeff*
* 2010 - *Emotion & Commotion''
Lennart Meri

**Lennart Georg Meri** (estonieraz  ahoskatua; Tallinn, 1929ko martxoaren 29a – *ibidem*, 2006ko martxoaren 14a) estoniar idazle, zinemagile eta politikaria izan zen. 1992tik 2001era bitartean Estoniako presidente izan zen. Estoniar mugimendu independentistaren buru nagusia izan zen.

## Biografia 
Georg Meriren seme zen, Estoniak Estatu Batuetan izan zuen lehenengo enbaxadorea (1940). Estonieraz gain, frantsesa, ingelesa, finlandiera, alemana eta errusiera hitz egiten zituen. Sobietar Batasuneko gudarosteak, Estonian sartu zenean, Tallinn hartu zuen, familiak Estatu Batuetara joaterik izan baino lehen, eta Lennart Siberian erbesteraturik bizitzera behartu zuten, 1941etik 1946ra, aitak kondena betetzen zuen bitartean. Han, beste hizkuntza finougriarrek interesa sortu zioten. 1953an Historian graduatu zen Tartu-ko Unibertsitate Estatalean, eta idazle eta zinemagile gisa hasi zen lanean.
Aurrerago, Estoniako zinemagintza konpainia estatalaren zuzendari eta estoniar idazle sindikatuaren idazkari izatera iritsi zen, *Eesti Rahvarinne* (Estoniar Herri Frontea) alderdiaren sortzaileetako bat izateaz gainera. Estonian komunista ez zen lehen gobernuan (1990) kanpo arazoetako ministro izendatu zuten, eta bi urte geroago, enbaxadore Finlandian. Estonia Sobietar Batasunetik bereizi ondoren (1991), Errepublikako lehendakari hautatu zuten. 1996ko irailean, berriro hautatu zuten lehendakari, eta kargu horretan jarraitu zuen 2001ean utzi zuen arte. 2006ko martxoaren 14an hil zen, Tallinneko ospitale batean, gaixotasun luze baten ondoren.

## Obra 
* 1964 – "Tulemägede maale"
* 1974 – "Virmaliste väraval"
* 1976 – "Hõbevalge"
* 1977 – "Lähenevad rannad"
* 1984 – "Hõbevalgem"

## Erreferentziak 
* Encyclopedia Britannica Lennart Meri
* *Worldmark Encyclopedia of the Nations*, 6 liburukia: World Leaders, 10. arg. Gale Group, 2001.

## Kanpo estekak 
* [Lennart Meriri buruzko artikulua
* http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4806218.stm BBCko artikulua: "Estonia mourns ex-president Meri"
Nefroide

frame|**Nefroidea** (marra gorriaz), zirkunferentzia gidatzailea (marra urdinaz), zirkunferentzia sortzailea (marra beltzaz). Parametroak: *R* = 2, *r* = 1.
Geometrian, **Nefroidea** kurba bat da, zirkunferentzia finko (gidatzailea) baten inguruan ukitze eran biratzean beste zirkunferentzia (sortzailea) bateko puntu batek sortzen duena. Beste hitzez, Nefroidea epizikloidearen kasu berezi bat da, non zirkunferentzia gidatzaileko erradioa zirkunferentzia sortzaileko erradioaren bikoitza den. Nefroidea erruleta mota bat da. Nefroide izenak *giltzurrun itxura* esan nahi du (begira ezazu nefrologia).

## Nefroidearen ekuazioak 
### Ekuazio parametrikoak 
Alboko irudiko nefroidearen ekuazio parametrikoak, erpinak *y* ardatzean dituelarik, hauek dira:

:x=a(3\cos t-\cos3t)
:\quad y=a(3\sin t-\sin3t)

Ostera, erpinak *x* ardatzean dituenean, ekuazio parametrikoak hauek dira:

:x=a(3\cos t+\cos3t)
:\quad y=a(3\sin t+\sin3t)

### Ekuazio kartesiarra 
Alboko irudiko nefroidea ekuazio kartesiarretan hau da:

(x^2+y^2-4a^2)^3=108a^4y^2

## Kanpo estekak 
* Nefroidea, cfnavarra-n
*
Gilen I.a

**Gilen I.a** izan daiteke:
* **Gilen I.a Alemaniakoa** (1797 – 1888), Alemaniako enperadore (Kaiser) eta Prusiako erregea;
* **Gilen I.a Biarnokoa** (1173 - 1224) Biarnoko bizkondea;
* **Gilen I.a Eskoziakoa**, Eskoziako erregea
* **Gilen I.a Ingalaterrakoa** edo Gilen Konkistatzailea;
* **Gilen I.a Herbehereetakoa** (1772 - 1843), Herbehereetako errege eta Luxenburgoko Printze Handia;
* **Gilen I.a Tolosakoa**, Tolosako kondea
Jean Lacroix

**Jean Lacroix** (Lyon, 1900eko abenduaren 23a – 1986ko ekainaren 27a) frantses filosofo katolikoa izan zen.

## Obra 
Jean Lacroix hogei lan labur baina mamitsuren eta artikulu eta konferentzia ugariren egile da. Alde batetik, eliza katolikoari erabat atxikitako pentsalaria izan zen, baina, bestetik, pentsamendu kritikorako eta ezkerreko jarrerei atxikitzeko joera handia izan zuen.

1932an *Esprit* aldizkaria sortu zuen, haren lagun Mounierrekin. 1945 eta 1980 bitartean *Le Monde* egunkariko ohiko kolaboratzaile izan zen. Lyongo institutuan filosofia irakatsi zuen. Haren pentsamenduan indibidualismoa gainditzen duen pertsonaren ideia nabarmendu zen, besteei irekita dagoen pertsona. Ikuspegi horretatik, Lacroix Marxen gaztetako idatzietan ageri zen humanismora hurbildu zen.

## Bibliografia 
- “Timidité et adolescence”, Aubier, 1936, 173 or.

- “Itinéraire spirituel”, Bloud et Gay (Cahiers de la Nouvelle Journée, 35), 1937, 158 or.

- “Mystique et politique, Options sur demain”, Bloud et Gay (La Nouvelle Journée, 6), 1939, 63-92.

- “L'adolescence scolaire”, l'Ecole nationale des Cadres d'Uriage argitalpenak, 1941, 45 or.

- “Personne et amour”, Livre français (Construire) argitalpenak, Lyon, 1942, 128 or.

- “Vocation personnelle et tradition nationale”, Bloud et Gay (La Nouvelle Journée, 10), 1942, 192 or.

- “Le sens du dialogue”, La Baconnière, Neuchatel, 1944, 149 or. ; 2. argitalpenean, 153 or.

- “Socialisme ?”, Livre français argitalpena, 1945, 96 p.

- “Force et faiblesse de la famille”, Seuil, 1948, 156 or. ; 4. argitalpenean, 1957, 190 or.

- “Marxisme, existentialisme, personnalisme. Présence de l'éternité dans le temps”, PUF, 1949, 124 or. ; 7. argitalpena, 1971.

- “Les sentiments et la vie morale”, PUF (Initiation philosophique), 1953, 94 or. ; 7. argitalpenean, 1968, 108 or.

- “La sociologie d'Auguste Comte”, PUF (Initiation philosophique), 1956, 114 or. ; 3. argitalpena, 1967.

- “Le sens de l'athéisme moderne”, Casterman (L'actualité religieuse, 8), 1958, 125 or. ; 6. argitalpenean, 1970, 166 or.

- “Histoire et mystère”, Casterman (L'actualité religieuse, 18), 1962, 134 or.
 
- “Maurice Blondel. Sa vie, son œuvre, avec un exposé de sa philosophie”, PUF (Philosophes), 1963, 139 or.

- “L'échec”, PUF (Initiation philosophique, 69), 1964, 116 or.

- “Crise de la démocratie, crise de la civilisation”. Chronique sociale de France, Lyon, 1965, 131 or.

- “Kant et le kantisme”, PUF (Que sais-je bilduman?), 1966, 127 or. ; 6. argitalpen eguneratua, 1981.

- “Panorama de la philosophie française contemporaine”, PUF, 1966, 248 or. ; 2. argitalpenean, 1968, VIII-287 or.

- “Spinoza et le problème du salut”, PUF (Initiation philosophique, 91 ), 1970, 127 or.

- “La crise intellectuelle du catholicisme français”, Fayard (Points chauds), 1970, 57 or.

- “Le personnalisme comme anti-idéologie”, PUF (SUP, Le philosophe),1972, 163 or.

- “Le désir et les désirs”, PUF (SUP, Le philosophe), 1975, 181 or.

- “Philosophie de la culpabilité”, PUF (Philosophie d'aujourd'hui), 1977, 175 or.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Jean Lacroixi buruzko webgunea
Leopoldo I.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa

**Leopoldo I.a Habsburgokoa** (Viena, 1640ko ekainaren 5a - Viena, 1705eko maiatzaren 5a) 1658-1705 urteetan Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadorea, 1657-1705 bitartean Austriako artxidukea eta Kroaziako erregea, 1656-1705 bitartean Bohemiako erregea eta 1655-1705 urteetan Hungariako erregea izan zen. Fernando III.aren semea eta ondorengoa izan zen.

## Bizitza 
Leopoldoren enperadorealdiaren ezaugarri nagusia Otomandar Inperioaren aurkako garaipen militarra izan zen. 1664an turkoei eutsi zien, Raimondo Montecuccoli printzeak Hungariako Szentgotthard hirian lortu zuen garaipenari esker. Hungariako aitonen seme protestanteak altxatu ziren ondoren, eta oste turkoek, egoera hartaz baliatuta, Viena setiatu zuten. Leopoldo I.ak Joan III.a Sobieski Poloniako erregearen laguntzaz salbatu ahal izan zuen Viena (1683).

1699an turkiarrek Karlowitzeko Ituna izenpetu behar izan zuten, Leopoldo I.ak bultzatu zuen Aliantza Santuak horretaraturik. Huts egin zuen, ordea, Luis XIV.a Frantziako erregearen aurkako gerretan. Nimegako (1679) eta Ryswickeko (1697) hitzarmenak izenpetu behar izan zituen haren aurrean, eta Habsburgo eta Borboi etxeak elkarren aurka ezarri zituen Espainiako Ondorengotza Gerraren garaian hil zen. Vienan bizi izan zen, eta benetako estatu bat sortu zuen hiri horren inguruan. Josef bere seme zaharrenari utzi zion tronua.

## Genealogia 
## Erreferentziak
Kasimiro II.a Poloniakoa

'*Kasimiro II.a *Zuzena''''' (; 1138 &ndash; Krakovia, 1194ko maiatzaren 5a) Sandomierzeko dukea izan zen 1173tik aurrera, Krakoviako dukea 1177tik aurrera, Mazoviako eta Kujaviako dukea 1186tik aurrera eta Poloniako Duke Handia 1177tik aurrera.

1177an Mieszko III.a anaia erregetzatik kendu eta berak hartu zuen kargua.

## Erreferentziak
Teresa Maraval

**Teresa Maraval Torres**, artistikoki ***Teresita Zazá*** (Plasencia, Extremadura, 1893ko ekainaren 6a - Bartzelona, 1980ko urtarrilaren 23a). *Varietés* munduko kantari ezaguna, 1913ko abenduaren 23an "Alirón" kanta intepretatu zuen lehenengo aldiz Bilboko "Salón Vizcaya"n zelakoan. Laster kanta hori Athleticen ereserkia bihurtu zen. Carlos Gardelekin batera Ameriketara joan zen eta han tangoak interpretatzen arrakasta handia ezagutu zuen. 1929an León Artolak zuzendutako *La del soto del parral* filmean hartu zuen parte.

"Alirón" kanta Alvaro Retana egileak prestatu zuen. Kantak berehalako arrakasta izan zuen Bilbon.

## Bibliografia 
* Alberto López Echevarrieta: "¿Qué fue de Teresita Zazá tras el Alirón?". *Bilbao*, 273.zk., 2012ko abuztua, 26.or.

## Kanpo estekak 
* Teresa Zazáren biografia: Teresita Mayoral Torres
Zikloide

eskuinera|frame|Zikloide baten sorrera.

Geometrian, **zikloidea** kurba bat da, zirkunferentzia bat (sortzailea) marra zuzen baten gainean (gidatzailea), ukituz eta irristatu gabe, biratzen denean, bere puntuetako batek jarraitzen duen bideak ematen duena.

Zikloidea ekuazio parametrikoetan honela da:

:\left\{\begin{matrix} x(t)=r(t - \sin\ t) \\ y(t)=r(1 - \cos\ t)\end{matrix}\right.

non *r* zirkunferentzia sortzaileko erradioa den.

## Kanpo estekak 
* Zikloidea, cfnavarra-n
*
Mikel Otegi

**Mikel Mirena Otegi Unanue** (Itsasondo, 1972ko urriaren 8a - ) 1995eko abenduaren 10ean bere kabuz bi ertzain hil eta, ondorengo epaiketan errugabetua izan ondoren, ihes egin eta ETA erakundeko kide bilakatu zen euskal herritar izan zen. 2003 urtean ETA erakundeko kidea izateagatik Frantzian atxilotua, 2009 urtean Espainiara estraditatua izan zen. 1997 urtean errugabetu zuen sententziari fiskaltzak errekurtsoa jarri eta 2012 urtean 34 urtetarako kartzela zigorra ezarri zitzaion. Auziak eztabaida handia eragin zuen gizartean, lehendabizi, lehenengo epaiketako herri epaimahaiak guztiz errugabetu zuelako eta, ondoren, sententzia horren aurka errekurtsoa jarri zitzaiolako, herri epaimahaiaren erabakia baliogabetuz. Egun, Zaballako kartzelan betetzen ari da zigorra.
Kim Seong-su

**Kim Seong-su** (koreeraz:김성수;金性洙; Gochang-gun, Korea, 1891ko urriaren 11 &ndash; Seul, Hego Korea, 1955eko otsailaren 18) korear ekintzaile independentista, enpresari eta hezitzailea izan zen. *Dong-ah Ilbo* egunkariaren sortzailea, Hego Koreako bigarren lehendakariordea (1951ko maiatzaren 17 &ndash; 1952ko uztailaren 6) izan zen. Goitizena *Inchon*(인촌;仁村) zuen.

## Erreferentziak 
*  Kim Seong-su memorial museoa
*  Kim Seong-su
*  Kim Seong-su
Yun Bo-seon

**Yun Bo-seon** (;  edo   ahoskatua; Ahasan-gun, Chungcheong nanto, 1897ko abuztuaren 26a - Seul, 1990eko uztailaren 18a) Hego Koreako independentziaren aldeko ekintzaile eta politikaria izan zen. Herrialdeko lehendakaria izan zen 1960-1962 bitartean.

## Erreferentziak
Park Heon-yeong

**Park Heon-yeong** (; Yesan-gun, Chungcheong Namto, 1900eko maiatzaren 28a - Piongiang, Ipar Korea, 1956ko abendua), korear ekintzaile independentista eta komunista, filosofo eta politikaria izan zen zen. Japoniar okupazioan, Koreako Alderdi Komunistaren buruzagi nagusietako bat izan zen, Ijung(이정) edo Ichun(이춘) ezizenaz erabiliz. 1948an estatubatuarrek iparraldera erbesteratzera bultzatu zuten eta 1955etik aurrera desagertu zen, ziur asko Kim Il-sungek eraila.

## Erreferentziak 
* Pak Hon-Yong:Naver 
* Pak Hon-Yong 
* Pak Hon-Yong:Daum 
* Pak Hon-Yong:Nate
Yun Chi-ho

thumb
**Yun Chi-ho** (Ahasan-gun, Chungcheong Namto, 1864ko abenduaren 26a - Seul, Hego Korea, 1945eko abenduaren 9a) Koreako ekintzaile independentista, kazetari eta politikaria izan zen. Yun Bo-seon laugarren Hego Koreako presidentearen osaba izan zen. Vanderbilt Unibertsitatean ikasi zuen.
Bular (itsasontzietan)

[eskuinera|thumb|[Norvegiako *Restauration* sluparen erreplikaren bularra, Finnøy-en eraikitzean.]]

[thumb|220px|Bularreko gilaren hedadurarik ez duen isurkariak garraiatzeko *Bro Elizabeth* itsasontziaren branka [dike lehorrean Bresten, Frantzian.]]

Itsasontzien **bularra** haien brankaren aurrealdea da, askotan kroskoaren egiturarentzako funtsezkoa den eta gila eta karelaren artean jartzen den gilaren hedaduraz, hemen **bularreko gilaren hedadura** deituko denaz, eta bere inguruko kroskoaren oholez edo altzairuzko edo beira-zuntzezko xaflez osatua.

Aipatutako gilaren hedadura gehien bat zurezko ontzietan agertzen da baina ez haietan bakarrik. Hedadura hori zurez egindako ontzien egituraren funtsezko atala da, kroskoaren ababorreko eta istriborreko oholak batzen diren gunea sendotu eta egitura osoa zurruntzeko.

Kontuan izan ingelesez '**stem**' eta espainieraz '**roda**' deitutakoa bularreko gilaren hedadura baino ez dela.

## Ikus, gainera 
* Branka
* Txopa
* Krosko
* Pontza
* Bizkar (itsasontzietan)

## Beste irakurgai batzuk 
Egurrezko itsasontziak nola egin ahal diren ikusteko ingelesez idatzitako idazti klasikoa:
* Steward, Robert; *Boatbuilding Manual*, 3rd ed. International Marine Publishing Company. Camden, Maine (1987). 

## Kanpo estekak
Simon Gray

**Simon James Holliday Gray** (Hayling Island, Ingalaterra, 1936ko urriaren 21a – Londres, 2008ko abuztuaren 7a) XX. mendeko britainiar antzerkigilea izan zen. Britainia Handiko bizitza modernoa aztertu zuen bere lanetan, arrakasta azalekoaren azpian ezkutatu ohi diren frustrazioak eta zoritxarra erakutsiz. Ingeles literaturako irakaslea izan zen, Londresko Unibertsitatean, 1965etik 1985era bitartean.

## Obra 
1963an bere ibilbidea hasi zuen nobela-egile gisa, eta 45 urtetan zehar, 5 nobelaz gain, 40 antzezlan, gidoi eta antzezlan original eta bere nahiz besteen lanen pantailarako moldaketak egin zituen, zela antzerkirako, filmetarako edo telebistarako.

### Obra garrantzitsuena 
* *Wise Child*, Wyndham's Theatre (1967)
* *Spoiled*, BBC Telebista, Wednesday Play (1968); Methuen Plays (1971)
v *Dutch Uncle*, Aldwych Theatre (1969)
* *The Idiot* (Dostoyevskyrenetik moldaketa), Old Vic antzestokia (1970)
* *Butley*, Criterion Theatre (1971)
* *Otherwise Engaged*, Queen's Theatre (1974)
* *Dog Days*, Oxford 1976; Eyre Methuen (1976)
* *Molly*, Francis Rattenburyren 1935eko hilketa-kasuan oinarritua, Comedy Theatre (1978)
* *The Rear Column*, Globe Theatre (1978)
* *Close of Play*, National Theatre, Lyttelton (1979)
* *Stage Struck*, Vaudeville Theatre (1979)
* ''Quartermaine's Terms'', Queen's Theatre (1981)
* *The Common Pursuit*, Lyric Hammersmith antzokia (1984)
* *Melon*, Theatre Royal Haymarket (1987)
* *Hidden Laughter*, Vaudeville Theatre (1990)
* *Life Support*, Aldwych Theatre (1997)
* *Simply Disconnected*, Minerva Theatre, Chichester (1996)
* *Cell Mates*, Albery Theatre (1995)
* *Just the Three of Us*, Yvonne Arnaud Theatre (1997); Nick Hern Books (1999)
* *The Late Middle Classes*, Watford jauregia (1999)
* *Japes* (Peter Hall konpainia, Mercury Theatre, Colchester (2000) and Theatre Royal Haymarket (2001)
* *Japes Too* eta *Michael* (2004)
* *The Pig Trade* (2004)
* *The Holy Terror*, Duke of York's Theatre (2004)
* *The Old Masters*, Comedy Theatre (2004)
* *Little Nell*, BBC Radio 4 (2006); Theatre Royal Bath (2007)
* *Missing Dates*, BBC Radio 4 (2008)
Roh Moo-hyun

**Roh Moo-hyun** (;  ahoskatua; Gimhae, 1946ko irailaren 1a – *ibidem*, 2009ko maiatzaren 23a) korear politikaria izan zen, Hego Koreako 15. presidentea (2003–2008) izan zena.

Giza eskubideen aldeko aktibista, berarekin batera politikari belaunaldi berri batek hartu zuten boterea, 386 belaunladia izenekoa. Hasieran emaitza onak lortu arren, kontserbadoreen kritika zorrotzek kargua uztera behartu zioten. 2009an, eskandalu baten ondoren, bere buruaz beste egin zuen.

## Erreferentziak
Slup

thumb|200px|eskuinera|Ohiko "Bermuda" sluparen haize-oihalen kokapena.
***Slup***a (ingelesezko *sloop* hitzetik, nederlanderazko *sloep*-etik datorrena eta hori, frantsesezko *chaloupe*tik) aurrera samar kokatutako masta bakarra, kuter batean baino aurreraxeago, eta branka eta txopako aparailua ('fore and aft rig' ingelesez) dituen belaontzi bat da.

Mota horretako aparailua duten ontziek masta bakoitzaren aurrean eta atzean kokatuta eta gutxi gorabehera gilaren gainean lerrokatuta doazen haize-oihalak eramaten dituzte.

*Slup* baten fokea *kuter* batena baino txikiagoa da eta, *kuter*rek ez bezala, *slup*ek mastaren aurrean bela bakarra eduki ohi dute, beti horrela ez bada ere; *slup* batzuek bela bat baino gehiago baitute aurrean. Mastaren kokapena da garrantzitsuena itsasontzi bat *slup*a den ala ez erabakitzeko.

Gaur egungo belaontzi gehienak *slup*ak dira, edo, beste era batera esanda, gaur egungo belaontzi gehienek *slup*en aparailua daramate. Gaurko ohiko *slup*ek masta bakarraren atzean ezpeleta batez ornitutako bela nagusia eta aurrean bela triangeluar bat daramate, foke bat edo genoa) bat.

## Kanpo estekak
Choi Kyu-hah

**Choi Kyu-hah** (,  edo   ahoskatua; Wonju, Gangwon-do, 1919ko uztailaren 16a - Seul, 2006ko urriaren 22a) Hego Koreako militarra eta politikaria izan zen. Herrialdeko presidentea izan zen 1979-1980 bitartean.

Kanpo Harremanetarako ministroa izan zen 1967-1971 bitartean, eta lehen ministro 1975-1979 bitartean. Park Chung-hee presidentea erail zutenean, haren ordezkoa izan zen. 1979ko abenduaren 6ko presidentetzarako hauteskundeak irabazi zituen. Chun Doo-hwanek buru zuen estatu-kolpe batek kargugabetu zuen 1980ko abuztuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baix Segura

**El Baix Segura** (katalanez), **la Vega Baja del Segura** (gaztelaniaz) edo **Segura Beherea** (euskaraz) Valentziar Herrialdeko eskualdea da, Orihuela/Oriola hiriburua duena. Iparraldean Vinalopó Mitjà eta Baix Vinalopó ditu, ekialdean Mediterraneoa eta hegoaldean zein mendebaldean Murtziako Eskualdea.

Eskualdeak 27 udalerri ditu, 957,30 km²ko azalera du eta 2005ean 325.278 biztanle zituen.

## Izenak 
Katalanez **Baix Segura** izenaz gain, '''Horta d'Oriola''' izen historikoa ere erabili izan da; Emili Beüten banaketa proposamenean guztiz bat egiten zuen egungo eskualdearekin salbuespen bakarrarekin, Guardamar del Segura Horta d'Alacanten kokatu baitzuen.

Espainieraz izen osoa **Vega Baja del Segura** da baina ohikoena **Vega Baja** deitzea da. **Huerta de Orihuela** ere erabili izan da. Kontuan hartu behar da Orihuela dela eskualdeko hiri historikoa.

## Udalerriak 
### Desanexio eskaera 
La Murada izeneko Orihuelako *pedanía* edo auzoan berezko udalerria sortzeko eskaera egin izan dute.

## Hizkuntzak 
Jakue II.a Aragoikoak bultzatutako *Errekonkistatik* XIII. mendearen amaiera arte eskualdeko hizkuntza katalana izan zen. XVIII eta XIX. mendeetan, ordea, eskualdeko leku gehienetan hizkuntza ordezkapena suertatu zen eta espainiera gailendu zen, edo zehatzago esanda Murtzia aldean hitz egiten den "panocho" hizkeraren antzekoa.

Historialariek bi faktore azpimarratzen dituzte katalanaren atzerapen hau azaltzeko: alde batetik moriskoen 1609ko kanporaketarekin eta XVII. mendean zehar pairatutako izurriteekin gertatu zen populazio hustutzea ; horren ostean birpopulaketa batez ere murtziarrek egin zuten. Bestetik 1707an Valentziako Erresuman promulgatutako "Nova Plantako Dekretua", zeinaren bidez katalana egoera alegalean geratu baitzen.

Horren ondorioz, gaur egun tokiko hizkuntza espainiera da herri gehienetan. Katalana, ordea, Guardamar del Segurako (Campico de Guardamar auzoan izan ezik) eta Orihuelako Barba-roja etxaguneko tokiko hizkuntza da. Katalan Herriak deskribatzeko sarritan erabiltzen den esapidea *De Salses a Guardamar i de Fraga a Maó* da. Edozein kasutan badira beste modu batzuk katalana eskualdeko beste herrietan presente egiten dutenak, adibidez:
* Toponimia: Cabo Roig, Cabo Cervera, Molins, els Esculls del Mojón, la Zenia (*la Sénia*), punta Margalló, Escorratell...Orihuelako ikurra *Oriol* deitzen da eta bertan Monserrate (*Montserrat*) edo Rabalroche (*raval Roig*) bezalako leku-izenak daude.
* Antroponimia: *Torregrosa*, *Martí*...bezalako deiturak erraz aurkitzen dira.
* Lexikoa: eskualdeko hizkeraren lexiko tradizionalean katalanetik etorritako hitz ugari erabiltzen dira: *chicon* (katalanez *xicon*), *pésoles* (*pésols*), *milocha* (*milotxa*)...
* Irakaskuntza: zenbait ikastetxetan katalana irakasten da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Valentziar Herrialdeko eskualdeak
* Orihuela
* Segura ibaia

## Kanpo estekak 
*  Alto Palancia *País Valencià, poble a poble, comarca a comarca* webgunean.
Ezekiel Kemboi

**Ezekiel Kemboi Cheboi** (Matira, Rift Haraneko probintzia, 1982ko maiatzaren 25a) Keniar atleta da. 2004 eta 2012ko Olinpiar Jokoetan, eta 2009 eta 2011ko Munduko Txapelketetan 3.000 metro hesidunak probako urrezko domina lortu zuen. Proba honetan historiako 6. gizonik azkarrena da, 2011ko uztailaren 22an lortutako 7:55.76 markarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Kemboi Ezekiel Iaaf.org
Gabrielle Douglas

**Gabrielle Christina Victoria "Gabby" Douglas** (Virginia Beach, Virginia, 1995eko abenduaren 31) Ameriketako Estatu Batuetako gimnasta da. 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan gimnastika artistikoko banakako eta taldekako probetan urrezko dominak irabazi zituen. Era horretan, buruz buru urrezko domina bat lortu zuen lehen gimnasta beltza izan zen. Horrez gainera, 2011ko Munduko Txapelketan urrea irabazi zuen AEBetako taldean zegoen.

## Erreferentziak
Lur (argipena)

**Lur** terminoak esanahi zenbait ditu:

* Lurra, eguzki-sistemako hirugarren planeta;
Aurrekoa bezala, euskarazko hitzaren erlazionatuta daude:
* Lur lehorra adierazteko sinonimoa ere bada lurra.
* lurzorua, lur gaineko azaleran egoten den geruza bat, arrokaren meteorizazioaz eta sistema biologikoen ekarpenez osatua;
* Lur arraroak edo lantanidoen seriea, elementu kimikoen multzo bat.
* Lur hartunea, ingeniaritza elektrikoan, tentsioak neurtzeko erreferentziazko puntua.
* Lur Santua, Jesukristo bizi zenelo lurraldeen multzoa;
* Lur Berri, nekazaritza talde kooperatiboa;
* Lur argitaletxea, Euskal Herriko argitaletxe bat;
* Lur Kolektiboa, 1985ean sortutako Gipuzkoako artisauen elkarte bat;
* *Lur berri bila*, Nemesio Etxanizen liburu bat;
* Lur, euskal izena.
Beste hizkuntza eta kultura batzuetako terminoak:
* Lur, etruriar mitologiako jainkoa.
* Lur, Suediako herria.
* Lur, Europa iparraldeko antzinako musika tresna.
Larisa Latynina

**Larisa Semionovna Latynina** —  — edo **Larysa Semenivna Latynina** —  — (Kherson, Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna, 1934ko abenduaren 27a) sobietar gimnasta ohia da. 1956 eta 1964 artean 18 olinpiar domina lortu zituen, 2012an Michael Phelpsek gailendua izan arte Olinpiar Jokoetan dominarik gehien eskuratu zituen kirolaria izanik. Bere lanari esker, Sobietar Batasunak gimnastikaren eskola nagusi bilakatu zen.

## Dominak 
## Erreferentziak
Begoña Aretxaga

**Begoña Aretxaga Santos** (Donostia, 1960ko otsailaren 24a - Austin, Texas, 2002ko abenduaren 28a) Euskal Herriko antropologoa izan zen. Euskal Herriko Unibertsitatean lizentziatu ondoren, doktorego-tesia Princetongo Unibertsitatean eskuratu zuen 1992 urtean. Harvard Unibertsitatean irakasle jardun zuen 1999 urtera arte. 1999tik 2002ra bitartean Austingo unibertsitatean izan zen irakasle. Biolentzia politikoa, generoa eta abertzaletasuna izan dira landu dituen gaiak, maiz Euskal Herriko egoera politikoarekin loturik.

## Sariak eta aitortzak 
* 1993an Ipar Irlandako meatzarien protestei buruzko bere lanak urteko saiakera antropologiko onenaren saria jaso zuen Society of Psychological Anthropology lanagatik
* 2001ean MacArthur sarirako izendatu zuten.
* 2003an American Anthropological Association-en urteroko 102 kongresuan, omenaldia jaso zuen.

## Heriotza 
42 urte zituela hil zen, biriketako minbiziak jota.

## Lanak 
* *Mujer Vasca: Imagen y Realidad* (egilekidea, 1985).
* *Los Funerales en el Nacionalismo Radical Vasco: Ensayo antropológico* (1989).
* ''States of Terror: Begoña Aretxaga's Essays*, (University of Nevada, Reno 1995). Joseba Zulaikak hil ostean argitaratutako liburua. 
* *Shattering Silence: Women, Nationalism, and Political Subjectivity in Northern Ireland*, Princeton University Press (1997) 
* *Striking with Hunger: Cultural Meanings of Political Violence in Northern Ireland,* Routledge (2006)
* *Yoyes desde su ventana''" liburuaren hitzaurrea idatzi zuen. La muerte de Yoyes: discurso cultural de género y política en el País Vasco. (Alberdania, 2009)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Begoña Aretxaga. Auñamendi. Eusko Ikaskuntza
Fenologia

**Fenologia** klima eta urtaroen gorabeherek izaki bizidunengan duten eragina aztertzen duen zientzia-arloa. Adibidez, fenologiak txorien migrazioen, zuhaitz eta landareen loraldien eta intsektuen garapen-aldien datak aztertzen ditu urtetik urtera.

## Kanpo estekak
Lema (matematika)

Matematikan, **lema** teorema edo bestelako proposizio bat frogatzeko erabiltzen den tarteko proposizio bat da. Hala ere, teorema eta lemak formalki maila berekoak dira eta bien arteko bereizketa frogatzen den proposizioaren garrantzian datza soilik.

## Kanpo estekak
Amaikak Bat (Donostia)

[thumb|Amaikak Bat elkartearen egoitza, [Abuztuaren 31 kalean]]**Amaikak Bat Kirol Elkartea** Donostiako elkarte bat da, 1907an sortua.

Historikoki, talde polideportiboa izan zen, eta hainbat kirol sekzio izan zituen elkarteak: eskubaloia, arraunketa, pilota, futbola eta mendia, adibidez. Alabaina, ondorengo hamarkadetan, kirol klub modernoak sortzearekin bat, bere kirol jarduera uzten joan zen pixkanaka elkartea, eta azken urteotan elkarte gastronomiko tradizionala bihurtu da.

## Historia 
Amaikak Bat elkartea Donostiako Elkano kalean sortu zen 1907an. Kirol jarduera zabala bultzatuz, hainbat kirol sekzio jarri zituen martxan.

1932an Parte Zaharrera aldatu zuen egoitza, eta, auzoko giroan inplikatuta, arraunketa giroan murgildu zen: Kontxako Banderan parte hartu behar zuen traineru donostiarrari bere izena eta laguntza eskaini zion. Bazkideek dirua bildu zuten traineruarentzat, eta egoitzan afariak eskaintzen zizkioten tripulazioari. Hamarkada luze batez eman zion elkarteak bere laguntza Amaikak Bat traineruari.

Urteak pasatu ahala, kirol jarduerak utziz joan zen elkartea, eta elkarte gastronomiko tradizionala da gaur egun bere ardatza.

## Arraunketa sekzioaren palmaresa 
### Kontxako Bandera 
* **Txapelduna (0)**
* Bigarrena (2): 1932, 1940.
* Hirugarrena (1): 1933.

### Trainerillak 
* Zarauzko trainerilla estropadak (1): 1953.

## Kanpo estekak
Zirku (argipena)

**Zirku** hitzak esanahi zenbait ditu:

* zirkua, ikuskizuna;
* zirkua, egitura geologikoa;
* zirkua, Antzinako Erromako eraikina;
* soziologian, zirku mediatikoa.
Hjulström kurba

thumb|400px|**Hjulström kurba**.
**Hjulström kurba** Filip Hjulström suediar geografoak 1935 urtean plazaratu zuen grafiko bat izan zen. Partikulen tamaina eta uraren abiaduraren arabera, ibai batean higadura gertatuko den, partikulak garraiatuko dituen edo partikulen sedimentazioa gertatuko den zehazteko balio du.

## Kanpo estekak
Hipotrokoide

thumb|300px|Hipotrokoidea (marra gorriaz), zirkunferentzia gidatzailea (marra urdinaz), zirkunferentzia sortzailea (marra beltzaz). Parametroak: *R* = 5, *r* = 3, *d* = 5).
Geometrian, **hipotrokoidea** kurba bat da, zirkunferentzia bat (sortzailea) beste zirkunferentzia baten barruan (gidatzailea), ukituz eta irristatu gabe, biratzen denean, berari lotutako P puntu batek jarraitzen duen bideak ematen duena.

Hipotrokoide hitza *hipo* *hupo* (behean) eta *trokos* (gurpila) grezierazko erroek osatuta.

Kurba mota hauek Albrecht Dürerrek 1525ean, Ole Christensen Rømerrek 1674an eta Bernoullik 1725ean ikasi zituzten.

[thumb|300px|[Elipsea hipotrokoideren kasu berezia da. Parametroak: *R* = 10, *r* = 5 = *R/2*, *d* = 1.]]

Hipotrokoidea ekuazio parametrikoetan:

:x (\theta) = (R - r)\cos\theta + d\cos\left({R - r \over r}\theta\right)
:y (\theta) = (R - r)\sin\theta - d\sin\left({R - r \over r}\theta\right).

non \theta horizontalak eta zirkunferentzia sortzaileko zentroak sortutako angelua (ohartu hauek ez direla ekuazio polarrak \theta angelu polarra ez delako), R zirkunferentzia gidatzaileko erradioa, r zirkunferentzia sortzaileko erradioa eta d P puntuaren zentroarekiko distantzia diren.

\theta angelua 0-tik 2π-ra joaten da.

Elipsea hipotrokoidearen kasu berezia da, non R = 2r den.

Hipozikloidea beste kasu berezia da, non d = r (zirkunferentzia sortzaileko puntu finkoa)

## Ikus, gainera 
* Epitrokoidea
* Hipozikloidea

## Kanpo estekak 
* Hiptrokoidea, cfnavarra-n
* 
*