Albiztur

**Albiztur** Gipuzkoako erdi-ekialdeko udalerri bat da, Tolosaldekoa. 13,09&nbsp;km² ditu, eta  biztanle zituen . urtean. Donostia hiriburutik 33&nbsp;km hegoaldera dago.

## Geografia 
thumb | ezkerrera | Albizturko hirigunea, 2019. urtean.

Salubita haranean dago kokaturik, Igaran ibaiaren, Oriaren ibaiadarraren, ondorioz sortua. Hernio eta Intxaurre mendien magalean dago udalerria, paisaia karstikoko lurraldean (Igaran ibaiaren ondorioz sortutakoa).

### Udalerri mugakideak 
Albizturrek mugakide ditu Alkiza iparraldean, Tolosa ekialdean eta hegoaldean, Legorreta eta Beizama hegoalde-mendebaldean, eta Bidania-Goiatz mendebaldean.

## Historia 
[thumb | ezkerrera | [Albizturko plaza, 1988. urtean.]]K.a. 800-1300 urte bitarteko aztarnak aurkitu dituzte, baina herri honen lehen aipamen idatzia 1384. urtekoa da, eta dokumentu horretan, baldintza batzuen pean, Tolosara batzen dela aipatzen da. 200 urte geroago, Filipe III.ak "Villa" edo hiribildu izaera eman zion. Herri udala ondorengoak osatzen zuten: Alkatea, Alkateordea, bi zinegotzi eta Sindiko Prokuradore bat. Alkabalero eta Kamara Epaile bat ere bazeuden. Karguak zoriz erabakitzen ziren bizilagunen artean, *San Migel* egunean, baina 1761etik aurrera, hauteskundeak urtarrilaren 1ean ospatzera igaro ziren. XIX. mendetik XX. mendea arte Hego Amerikara emigratu zuten hainbat albizturtarrek lan bila eta honek 140 urtetan 500 biztanle baino gehiagoren galera ondoriozta dezake.

## Azpiegiturak 
* Liburutegia
* Osasun zentroa
* Lehen hezkuntzako eskola
* Haur-eskola

## Ekonomia 
[ezkerrera|thumb|[Urrutume baserria]]
Mendiko nekazaritza, abeltzaintza eta baso-esplotazioak nagusitzen dira. Albiztur oso menditsua da baina aldi berean lurrak emankorrak dira, larre on, ur kantitate handia eta zuhaitz askorekin. Kareharrizko harrobiak ere nabarmendu beharrekoak dira.

Gaur egun, gutxi gorabehera, udalerriak 70 nekazaritza eta abeltzaintza esplotazio ditu, esplotazioak normalean familiartekoak dira, baserrirantz zuzenduak.

Industriari buruz aldiz, papergintza industria bat da, 60 bat langile dituena. Biztanle gehienak industrian eta Tolosa herriko zerbitzuetan lan egiten du. Tolosa gertu dagoenez albizturtar asko Tolosara joaten dira zerbitzu bila.

Hiru jatetxe daude bertan, gehienak babarrun ospetsuetan espezializatuak. Albizturko babarrun beltzak Amerikar jatorria daukate. Belaunaldiz belaunaldi landatu ohi izan dira herriko soro eta baratzetan, uzta oparo ugari eskainiz. Iraila eta Urri aldera herrira inguratuz gero laster ikusten dira artasoroak babarrun lekekin biltzeko prest. Bereziki ezagunak dira babarrunak bere zapore eta salda lodiarengatik, dirudienez kare-harrien eraginez soroetako lurrak aberastu eta ezaugarri bereziak dituzten babarrunak lortzen dira bertan, udazkena eta negua dira beraiek dastatzeko urte sasoi egokienak. Ohiko babarrun janaldia, babarrun beltzaz gain, aza, odolki, saiheski eta piperrez osatzen da.

2017an herriko sektore ekonomikoak honela banatzen ziren: lehen sektorea %4,7; bigarren sektorea %62,3; hirugarren sektorea %28,8; eraikuntza %4,3. Urte horretan herriko biztanleko BPGa 33.660,1 euro ziren.

## Demografia 
Biztanleria gutxituz joan da azkenengo urteetan, lehen aipatu bezala Hego Amerika kontinentera egindako emigrazioen ondorioz. Baina, gutxienez, azken urte hauetan Albizturko biztanleak mantentzen ari direla dirudi.

2019an Albizturrek 296 biztanle zituen. Horietatik %17,91k 65 urte edo gehiago zituen. Atzerrian jaiotako biztanleak herritarren %2,36 ziren. Albiztur Bizirik taldeko Iñaki Orbegozo Arrospide izendatu zuten alkate; bigarren agintaldia zuen. 2025eko urtarrilaren 21az geroztik, talde bereko Alazne Urkizu Galarraga da alkatea.

## Kultura 
### Euskara 
[thumb|Albizturko Mari Carmen Itxasoren testigantza, erdaraz ez jakiteak sortutako arazoen inguruan. [Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.]]
Albizturko euskara gipuzkeraren barnean kokatzen da, erdiguneko gipuzkeraren barne dagoen Tolosaldeko euskaran. Beterriko hizkerek eta Tolosaldekoek osatzen dute Erdiguneko azpieuskalki hau. Euskara datuei dagokienez, herriko euskaldun kopurua %83.56 da, eta euskararen erabilera %62.8.

### Kirolak 
*Eperra-Mendi* ehiza eta arrantza kirol elkartea dago.

### Jaiak eta ospakizunak 
**· Argisaingo Santa Marinako jaiak:** Albizturgo Argisaingo Santa Marina auzoan ospatzen dira, uztailaren 18 inguruan. Jai txikiak izaten dira auzokoak, baina ondorengo gauzez egoten da osatuta: Goizean, auzoko parrokian meza. Eta arratsaldean, albizturko eta bidania-goiatzeko gazteen arteko herri kirol saioa izaten da. Eta festak amaitzeko, trikitilari eta panderojoleek ematen diote amaiera egunari.

**· Andra Mari edo Ama Birjin jaiak:** Albizturgo festarik garrantzitsuenak izaten dira, eta Andra Mariaren Jasokundearen egunean ospatzen dira, hau da, abuztuaren 15 erdigune hartuta. Hainbat egun irauten dute eta egun horien zehar hainbat eta hainbat ekitaldi ospatzen dira, horien artean: Meza nagusia, herri kirol lehiaketa, bertsolariak, pilota partidak, talde ezberdinen kontzertuak,.. 

**· San Gregorioko jaiak:** Azaroaren 17 inguruan ospatzen da, eta bertan San Gregorioko ermitan meza egoten da, eta amaitzeko herriko jatetxe batean bazkari bat egiten da herritarrentzat.
## Ondasun nabarmenak 
Albizturrek ez dauka garrantzizko ondare historiko handirik, baina hainbat berezitasun ditu:

### Andre Mariaren Jasokundearen eliza 
XVII. mende hasieran hasi ziren Albizturko eliza, Andre Mariaren jasokundearena, eraikitzen, antzinako eliza baten hondarren gainean. XVIII. mende bukaeran teilatua behera erori zenez, eliza berreraiki behar izan zuten, eta gaur egun ezagutzen dugun eliza Lucas Longakoa maisuak eraikia da. Eraikinaren ezaugarriak: Itxura barrokoa du, eta harlanduzko bi ate ditu elizaren alde banatan. Oinplano latindar eta barnealdean abside erdizirkularra duen nabe bakarreko eliza dugu. Elizaren bi albo eta oinaldeetan, elizaurrea dago.

[thumb|[Santa Marina Haundi baserria|Santa Marina Haundi baserria]]

### Argisaingo Santa Marina eliza 
Argisaingo Santa Marina eliza itxura erromanikoa duen eraikin hau, *Santa Marina* auzoan dago, zein oso garrantzitsua izan zen, bide nagusi bat bertatik pasatzen zelako, eta inguruko herriko erreguteak bertako baselizan izaten zirelako. Auzo honetan dagoen *Santa Marina Haundi* baserria ere aipatzekoa da, antzina erromesen ospitalea izan baitzen.
[thumb|Argisaingo Santa Marina eliza[Fitxategi:Albiztur eta ingurumaria 6.jpg|thumb|Andra Mariaren Jasokundeko eliza]][thumb|[San Gregorio ermita (Albiztur)|San Gregorio ermita]]

### San Gregorio baseliza 
XVI. mendearen bukaeran egina da ermita hau, bere aurrean, harrizko gurutze bat dago, zeinak Kristoren martiriko ikurrak landuta baitauzka. Baselizaren barrualdeari dagokionez, Jeronimo Larreakoaren erretaula dago. Eraikinaren ezaugarriak: Oinplano laukizuzenekoa da, oinean hormak harlanduzkoak dira eta beste lekuetan harlangaitzezkoak.

### Iturriak 
Herrian zehar lau iturri daude, handiena Jasokundeko elizaren ezkerraldean dagoena da eta Simon Francisco Labaien anaiei esker 1864. urtean eraikia izan zen. Iturri hauek badute herritarrentzat esanahi berezia, batik bat gure helduentzat. Garai batean etxeetara urik iristen ez zenean, iturri hauek izugarrizko aurrerakuntza suposatu zuten erdigunean bizi zirenentzat, etxetik gertu ura hartzeko gunea baitzuten.
[thumb|[Ospitale Zaharra (Albiztur)|Ospitale Zaharra]]
### Garbitokia 
1863an eraikitakoa, Ospitale Zaharraren beste aldean kokatzen da garbitoki edo latsagia.
thumb
[thumb|[Albizturko garbitokia|Garbilekua]]
### Mendikuteko gotorlekua 
Oro har arrunta eta neurri txikikoa izateagatik nabarmentzen da Mendikuteko gotorlekua, garai bereko Gipuzkoako gotorlekuen antzera, bere erabilpena XIII. mendearen bigarren erdialdean kokatzen dugu.
 
### Baserriak 
Nagusi den eraikuntza mota hau herriko erdigunean eta bailaratan sakabanatuak daude, batzuk Erdi Aroko kutsuarekin, esaterako, *Errekalde*, edota elementu bitxiak gordetzen dituztenak, hala nola, kakaoa eta txokolatea ehotzeko harriak, antzina gozotegi izandako Oria etxea. Eraikin gehienek antzeko ezaugarriak dituzte: bi oin eta estalkipea, harlandua behe-oinean eta baoetan, armarria zurezko armazoiekin goi-oinetan. *Arretxe, Urretaundi* eta *Urrutume* baserriek armarri bana dituzte bere fatxadan. Urrutume baserria, kultura Ondasun gisa, Monumentu izendapena du.

## Albizturtar ospetsuak 
[thumb | eskuinera | [Anjel Mari Peñagarikano albizturtar bertsolaria, 2010. urtean.]]

* Emiliano Mujika (1882-1949) idazlea.
* Mari Tere Elola (1935-) irakaslea.
* Iñaki Malbadi (1957-) trikitilaria, Albiztur izeneko fandangoaren egilea. Herriko lehen trikitilaria eta herriko trikitilari belaunaldi oparoaren aitzindari, guztiak ere bere eskolatik paseak.
* Anjel Mari Peñagarikano (1957-) bertsolaria. 1991. urtean Gipuzkoako txapelduna, eta Euskal Herriko finalista hainbat urtetan.
* Millan Telleria (1957-) bertsolaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Albizturko Udalaren webgunea
* Albizturko albisteak, *Tolosaldeko Ataria*n.