open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Niobe tximeleta

**Niobe tximeleta** (*Fabriciana niobe*) Euskal Herrian aurki daitekeen tximeleta bat da, Nymphalidae familiakoa. Europan eta Asian bizi da, Iberiar penintsulan hasi eta Korearaino hedatzen da.

Lineok deskribatu zuen 1758. urtean eta *Papilio niobe* izena eman zion.

## Deskribapena 
Tximeleta ertaina da, 46-60 mm arteko hegal zabalera du. Emeak arrak baino handiagoak dira. Tximeleta laranja da eta puntu beltz ugari ditu hegaletan zehar sakabanatuta, ia lerroak eratuz. Hegoen ertzak zuriak dira. Aurreko hegalen puntak borobiltsuak dira. Hegalen azpialdeak antzerako patroia jarraitzen du baina puntu zuri handi ugari ditu, batez ere atzeko hegaletan.

Beldarrak ilunak dira. Puntu zuri txikiak eta arantza zuriak dituzte.

## Bizi zikloa 
Urtean belaunaldi bakarra izaten du. Arrautzetatik jaio berria den beldarrak arrautzaren oskola bera erabiltzen du neguan hibernatzeko eta udaberrian elikatzeari ekiten dio berriro. Tximeleta helduak maiatzetik abuztura ikusten dira.

## Habitata 
Eremu zabalak atsegin ditu, baso irekiak eta belardi hezeak.

## Iruditegia 

Irudi:Fabriciana niobe MHNT CUT 2013 3 24 Cahors dorsal.jpg|Tximeleta goitik begiratuta.
Irudi:Fabriciana niobe MHNT CUT 2013 3 24 Cahors Ventral.jpg|Tximeletaren azpialdea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giovanni Lanza

**Domenico Giovanni Giuseppe Maria Lanza** (Casale Monferrato, 1810eko otsailaren 15a - Erroma, 1882ko martxoaren 9a) italiar politikaria izan zen. Italiako lehen ministroa izan zen 1869tik 1873ra.

Medikuntza ikasi zuen Turinen eta sendagile izan zen bere jaioterrian. 1848ko altxamenduan parte hartu zuen eta urte horretan Piemonteko parlamentuko kide hautatu zuten. Cavourren alderdian sartu zen eta hezkuntza eta finantza ministroa izan zen. Ondoren, Barne ministro izan zen Alfonso La Marmoraren gobernuan, eta hiriburua Florentziara eraman zuen.

Lehen ministro izan zen 1869tik 1873ra, eta Italiako batasuna osatu eta Erroman ezarri zuen gobernua, 1870ean Aita Santuen Lurraldea garaitu ondoren.
Bide indarkeria

thumb|280x280px|Txirrindulariak, bide indarkeriaren ohiko biktimak (antzeztutako argazkia).
**Bide indarkeria** esaten zaio trafiko istripuak eragin ditzakeen jarrera multzo bati. Rodney Slater AEBetako garraio idazkari izandakoak emandako definizioan: "arauz kanpoko gidatzea eta gidatzeko forma ez segurua batzen dituzten egoera multzo bat, zeinetan nagusitzen dena da segurtasunari arreta eskasa eskaintzea".

## *Road rage* eta beste mota batzuk 
Ingelesez *road rage* terminoa erabiltzen da sarri, eta baita *rage au volant* frantsesez. Bide indakeriaren modu bat azaltzen du termino horrek: Auto-ilarek, bideko lanek, beste gidariek nahita enbarazu egiteak edo bidea ez uzteak frustrazioa eta amorrua eragiten dutenean gidariarengan, horrek gatazkak sor ditzake gidarien artean, *errepideko amorrua e*uskaraz esanda. Fenomeno honi dagokionez, ikerketek frogatu dute amorru hosi sentitzen duten pertsonak oso maiz gizonak direla (% 96) eta batez beste 33 urte dituztela. Maskulinitate toxikoaren adierazpidetzat jo daiteke beraz bide indarkeriaren forma hau.

AEBetan sortu zen *road rage* terminoa, 1987-1988an, Los Angeles eskualdeko autobideetan zenbait tiroketa gertatu ondoren. Gidariak asaldatzeraino eraman ditzakeen errepideko haserre bizi hori, besteentzat arriskutsua dena, bide indarkeriaren formetako bat da. Asaldatutako gidari bati modu berean ez erantzutea komeni da, txirrindularien artean, esate baterako, erantzuteko saiakera oreka galtzeko eta arriskua handitzeko modua izan daitekeela ohartarazi izan da.

Biktimen elkarteek salatzen dutenez, nahigabeko bide indarkeria moduak ere egon daitezke, hala nola pertsonak zaharregi direnean gidatzeko baimena izatean eragin ditzaketen istripuak.

Biktima potentzialak izan daitezke, elkarte horien arabera, oinezkoak, txirrindulariak eta oro har bi eta hiru gurpileko ibilgailu motordunen gidariak edo bidaiariak. Multzo horien atean gertatu ohi dira, kalkulu batzuen arabera, zirkulazio-istripuek eragindako heriotza guztien erdiak. Txirrindularien artean kontzientzia argia dago bereziki auto gidari arriskutsuak daudel errepideetan.

## Biktimen eskaerak 
Bide indarkeriaren biktimak gero eta gehiago ari dira antolatzen 21. mendean. Euskal Herrian bada Bide Segurtasunaren Defentsarako Euskal Elkartea, Stop Bide Indarkeria izenez ere ezaguna. Erakunde honen iritziz, bide indarkeriari aurre egiteko formulen artean behar lukete egon: 

* Bide-hezkuntza eskolako kurrikulumean sartzea, ezagutza eta balioak barneratzeko etorkizuneko gidariek.
* Arau-hausleei zigorrak handitzea.
* Mugikortasun iraunkor baterako aldaketa bultzatzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ridván

thumb|276x276px|Ridván Lorategia, Bagdad

**Riḍván** ( ; Persierako ahoskeran: Rezván, ) Bahá'í fedearen ospakizuna. Irauten dituen hamabi egunetan, bahá'í-ek Bahá'u'lláh-k *Jainkoaren Agerpena* zela aldarrikatu zuen garaia gogoratzen dute. Bahá'í egutegian, Jalál hilabetearen 13. eguneko ilunabarrean hasten da; hau da, apirilaren 20an edo 21ean martxoko ekinokzioaren arabera (gregoriotar egutegian ekinokziotik hilabetera doi-doi). Hamabi egunetatik hiru jai sakratutzat hartzen dira eta horietan lana eta eskola bertan behera utzi behar dira: Ridván-eko lehandabiziko, bederatzigarren eta hamabigarren egunetan, hain zuzen ere. 

*Ridván* hitzak paradisu esan nahi du literalki. Ospakizunak, aldiz,  Bagdadeko kanpoaldean kokatzen zen Ridván lorebaratzetik hartzen du; leku hartan eman baitzituen Bahá'u'lláhk Bagdaden bizi izandako azken 12 egunak, Otomandar inperioko agintariek Konstantinoplara erbesteratu baino lehen.

Bahá'í ospakizunik sakratuena da, eta *Ospakizun Handiena* eta *Ospakizunen Erregea* izenez ezagutzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Uharte artifizial

[thumb|250px|Herbehereetako [Flevopoldera 970 km2-koa da. Munduko lurrez berreskuratutako uharterik handiena da.]]
**Uharte artifiziala** baliabide naturalez osatu beharrean jendeak eraikitako uhartea da. Uharte artifizialak tamainaz alda daitezke, eraikin edo egitura baten zutabe bakarrari eusteko soilik berreskuratutako uharte txikietatik hasi eta komunitate eta hiri osoak onartzen dituztenetara. Hasierako uharte artifizialak ur geldietan zeuden egitura flotatzaileak edo sakonera gutxiko uretan altxatutako egurrezko edo egitura megalitikoak zeuden.

## Mundu osoan 
Planeta osoko herrialde askok uharte artifizialak eraiki dituzte hainbat metodo eta helbururekin. Gaur egun ezagunenak Dubain (Arabiar Emirerri Batuak) daude. Horien bidez mundu guztiaren arreta erakarri eta dirutza aberatsak erakarri nahi dituzte. Beste kasu batzuetan, lurrean lekurik ez duten azpiegiturak sortzeko erabiltzen da. Japoniak, esaterako, lau aireportu ditu uharte artifizialetan: Kansai (1994), Chubu (2005), Kobe eta Kitakyushu (2006). Kansaikoak, Osakako Badian, 1995eko Kobeko lurrikara suntsitzaileari eta hamaika tifoiri egin die aurre. American Society of Civil Engineers erakundeak mende honetako ingeniaritza zibilaren hamar lorpen handietako bat dela esan du. Japonia herrialdeak, gainera, beste uharte artifizial batzuk ere baditu bere kostaldean, populazioa zabaltzeko toki gisa; azken hau mundu osoko uharte artifizial gehienen helburua da. 

Europan, Herbehereek, beren lurraldearen zati handi bat itsasoari irabazi dion herrialdeak, uharte artifizial eredugarriak garatu ditu erabilitako teknologiari dagokionez. Amerika, bestetik, uhartetxo artifizialez josita dago. Estatu Batuetako zenbait hirik dituzte eraikin horietako batzuk, hala nola San Frantzisko, Miami, Chicago, New York eta Seattle. Kanadan oso ezaguna da Notre-Dame uhartea, Montrealen; Hego Amerikan, Panaman, Perun edo Bolivian ere antzeko uharteak daude ere bai. 

Euskal Herrian Gaviota gas-plataforma dago.

## Iruditegia 

File:Kansai closeup.jpg|Kansai nazioarteko aireportua espaziotik ikusita.
File:Palm Island Resort.jpg|Jumeirah palmondoa Dubain.
File:Gaviota_gas_plataforma._Bermeo,_Euskal_Herria..jpg|Gaviota gas-plataforma Bizkaian.
File:Northstar Offshore Island Beaufort Sea.jpg|Northstar uhartea, Beaufort itsasoan petrolioa zulatzeko uharte artifiziala.
File:Sealand fortress.jpg|Sealandeko Printzerria, uharte artifiziala Ipar itsasoan. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Uharte flotatzaile

## Kanpo estekak
Andy Gibb

**Andrew Roy "Andy" Gibb** (Stretford, 1958ko martxoaren 5a - Oxford, 1988ko martxoaren 10a) ingeles abeslari eta musikaria izan zen.

Barry, Robin eta Maurice Gibben anaia gazteena izan zen. 1958an Australiara joan zen familiarekin eta Ingalaterrara itzuli ziren 1967an. 1970eko hamarkadan hasi zen musikan eta hamarkada amaieran nazioarteko arrakasta lortu zuen. Bizitzaren amaieran droga-mendekotasuna eta depresioa izan ziren ezaugarri nagusiak.

## Diskografia 
* *Flowing Rivers*, RSO Records, 1977 
* *Shadow Dancing*, RSO, 1978 
* *After Dark*, RSO, 1980 
* ''Andy Gibb's Greatest Hits*, RSO, 1980 
* *Andy Gibb*, Polydor Records, 1991
* *Andy Gibb'': Millennium, Polydor, 2001

## Kanpo estekak
Gibelgris kirasdun

**Gibelgris kirasduna** (*Russula pectinata*) *Russulaceae* familiako onddo espeziea da. Ez da jangarria, bere usain eta zaporeagatik.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 8 cm-ko diametrokoa. Ganbila eta ondoren zapala, hondoratua. Erdian biziagoa den okre-horixkatik arrexkara. Azala bereizezina, koipetsua, leuna, erradioaren erdiraino ertza ildaskatua.

**Orriak:** Ez oso estu, hauskorrak, negartsuak. Zurbilak, gero horixkak, herdoil koloreko orban batzuekin.

**Hanka:** 3,5 x 1 - 1,5 cm-koa. Zuria, harroa eta gero barnehutsa, hauskorra. Zuria, baina oinarrian arrexka.

**Haragia:** Zuria edo apur bat okrea, ale helduetan herdoil koloreko orbanekin. Ia arrainaren usainekoa eta zapore gozokoa.

**Etimologia:** Latinetik dator *Russula* hitza, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria dutelako *Russula* generoko espezie askok. *Pectinata* epitetoa ere latinetik dator, orrazia esan nahi duen "pecten-pectinis" hitzetik.  Kapelaren ertzeko ildasketatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Bere taldeko *Russula* generokoetatik, hau da haragia mina ez duena. Ezaugarri horri ezker, erraz identifika daiteke. Izan ere gainerakoetan zaila da espeziea zehaztea (*Russula sororia*, *Russula farinipes*, *Russula fellea*)

## Sasoia eta lekua 
Udaberrian, udan eta udazkenean. Alde guztietan.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Kanada eta Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gibelarrosa horikor

**Gibelarrosa horikorra** (*Russula puellaris*) *Russulaceae* familiako onddo espeziea da. Erdipurdiko jangarria.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2,5 eta 5,5 cm arteko diametrokoa, hasieran nahiko solidoa, gero hauskorra, azkenean, oso hondoratua erdialdean. Batzuetan purpura kolorekoa, sarritan erdian ilunagoa, ia beltzaxka, edo gamuza-beltz argi kolorekoa orban horixkekin. Tarte luze batean bereiz daitekeen azala, hezea, distiratsua, leuna edo zertxobait zimurra. Ertz kamutsa, pektinatua.

**Orriak:** Nahiko estu, hauskorrak, sabeldunak, urkilatu samarrak, oinerantz estutuak edo biribilduak. Krema edo krema argi kolorekoak isla horixkekin.

**Hanka:** 3 - 6,5 x (0,7) 1 - 1-3 cm-koa. Zilindrikotik oinarrian lodiagora, puntan fusiformea, barnehuts-harroa. Zuria eta berehala hori-okre kolorekoa, sufre-arre zikin kolorekoa orbanekin. Gainazal oso zimurra du.

**Haragia:** Zuria eta gero horixka, sendoa eta gero biguna eta hauskorra. Usain gutxikoa eta zapore gozokoa.

**Etimologia:** Latinetik dator *Russula* hitza, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria dutelako Russula generoko espezie askok. *Puellaris* epitetoa ere latinetik dator, neska esan nahi duen "puella" hitzetik. Kolorez aldatzen delako.

## Jangarritasuna 
Jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Erraz atzematen da, ukitzean hori bihurtzen delako, bere haragia hori-okre kolorekoa, bigundu eta hauskorra bihurtzen delako, eta hazten ari denean kapelan eta oinean orbanak izaten dituelako.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Koniferoen (batez ere pinuak) eta hostozabalen basoetan. Lur lehorrean.

### Banaketa eremua 
Europa, Ipar Amerika, Errusia, Txina, Kanbodia, Myanmar eta Japonia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gibelhori hankagris

**Gibelhori hankagrisa** (*Russula claroflava*) *Russulaceae* familiako onddo espeziea da. Jangarria.

Sinonimoak: *Russula ochroleuca var. claroflava*, *Russula flava*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, ganbiletik laua izatera pasatzen da, azala lodi samarra, gogorra, laster ertza ildaskatua, azala bereizgarria, distiratsua, horitik hori-laranjarako kolorerakoa.

**Orriak:** Nahiko zabalak, itsatsita, sarritan estu, horixkak, zahartzean aurrera egin ahala, gristu egiten dira, eta, gero, belztu.

**Hanka:** 3 - 6 x 1 - 1,5 cm-koa, luzea, zilindrikoa, zuria eta beltzez jaspeztatzen da.

**Haragia:** Nahiko gozoa, usaingabea, belzten doa.

**Etimologia:** Latinetik dator *Russula* hitza, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria dutelako Russula generoko espezie askok. *Claroflava* epitetoa ere latinetik dator, argia esan nahi duen "clarus" hitzetik, eta horia esan nahi duen "flabus" hitzetik. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Russula decolorans* delakoak badu antza, baina kolorea laranjagoa du eta habitat desberdina du.

## Sasoia eta lekua 
Udaberri amaieratik udazkenera (batez ere udan). Urkien eta haltzen azpian, taldekoia da, leku hezeetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Groenlandia, Europa, Errusia, Kaukasia, Himalaiako eremua, Mongolia, Oman.

## Galeria 

Fitxategi:Russula claroflava 1.jpg
Fitxategi:Russula claroflava 2.jpg
Fitxategi:Russula claroflava 3.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Deborah Dultzin Kessler

**Deborah Dultzin Kessler** (Monterrey, Mexiko, 1945eko urriaren 9a) Mexikoko astrofisikako ikertzailea da. Bere ikerketa quasarretan eta galaxia aktiboen beste zentro batzuetan oinarritzen da.

## Biografia 
Monterreyn jaio zen 1945eko urriaren 9an. Ama, Fredzia Kessler margolaria, zazpi urte zituela joan zen Mexikora, Poloniatik, gurasoekin. Aita, Leon Aryeh Dultzin, ekintzaile sionista bat izan zen, Bielorrusiatik Mexikora emigratu zuena 1929an. 1956an Israelera bizitzera joan zen eta Deborah amarekin hazi zen.

Deborah Dultzin Kesslerrek kontatu duenez, haurtzaroan sortu zitzaion zientziarekiko maitasuna, txikia zenean zeruari begira geratzen baitzen, eta behin, norbaitek handitan zer izan nahi zuen galdetu zionean, berak "estrellifera" erantzun zuen. Ikerketatik kanpo dituen interesen artean literatura eta musika daude. Unibertsitateko Abesbatza Filarmonikoan abesten du.

### Hezkuntza 
Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoko (UNAM) Zientzia Fakultatean Fisikako lizentziatura ikasi zuen 1968an. Astrofisikako maisutza eta doktore izateko hautagaitza ikasi zituen Moskuko Estatu Unibertsitatean, eta Jakov B. Zeldovich zientzialari ospetsuaren ikasle izan zen emakume bakarra izan zen. Osasun arazoengatik ezin izan zuen tesia amaitu, eta Mexikora itzuli zen 1973an. Han, Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoko Astronomia Institutuan hasi zen lanean, ikertzaile gisa. Urte sabatiko batean, 1985ean, Sorbonara joan zen, egin gabe zuen doktoretza amaitzera. Doktoretza urte berean osatu zuen, eta 1986an doktoretza lortu zuen Paris-Sorbonne Unibertsitatean, "Très Honorable" aipamenarekin. Gaur egun, UNAMeko Astronomia Institutuko ikertzaile titularra da, Denbora Osoko Langile Akademikoen Ekintzarako Primen Programako (PRIDE) estimuluen gehieneko maila mantentzen du, eta Ikertzaileen Sistema Nazionaleko (SNI) kidea da, III. mailarekin.

## Aurkikuntzak 
OJ 287 izeneko zeru-objektuaren nukleoan bi zulo beltz zeudela deskubritzen parte hartu zuen, eta nabarmen lagundu zuen zulo beltz batetik gertu zegoen gasaren propietate fisikoak eta dinamikoak ikertzen. Galaxia aktiboen ingurune hurbilak haien bilakaeran betetzen duen papera ere frogatu zuen, marea-indarren eta gertuko beste galaxia batzuekiko grabitazio-interakzioen ondorioz.
* *Sor Juana Inés de la Cruz saria*, Mexikoko zientzialarien kategorian.
* *Unibertsitate Nazionalaren Saria* zientzia zehatzen ikerketa arloan. (2016)

## Argitalpenak 
* Dultzin, Deborah. (2009). *Cuásares y núcleos activos de galaxias.* Ciencias 95, uztaila-iraila, 54-61. Esteka
* Dultzin, Déborah (1988) *Cuásares.* *En los confines del universo.* Fondo de Cultura Económica.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Deborah Dultzin Kessler-en Facebook-eko orria
* 1968ko Mexikoko mugimenduari buruzko elkarrizketa
Usaimen-sistema

**Usaimen-sistema** usainak detektatzeko erabiltzen den zentzumen-sistema da. Sistema hau kimiko-sentsorialtzat hartzen da, seinale kimikoak garunera iristen diren pertzepzio eta bulkada elektriko bihurtzen baititu.

## Funtzioa 
Usaimen-sistemak hainbat funtzio ditu:
* Elikagai-iturri bat detektatzea eta horretara orientatzea.
* Nutriente-iturriaren egoera, mota eta nutrizio-kalitatea ebaluatzea.
* Estaltzeko bikote bat detektatzea.
* Odol bidez mugatutako lurralde bat ezagutzea.
* Ingurumenari buruzko informazioa detektatzea (kea, harrapariak edo harrapakinak bezalako arriskuak; hezetasun-maila, inguruko beste espezie batzuk).
* Usainaren irudikapen bat sortzea.
* Usainaren kontzentrazioa zehaztea.
* Ingurumen-usainen arteko usain berri bat bigarren planoan bereiztea.
* Usainak hainbat kontzentraziotan identifikatzea.
* Usaina irudikatzen duenaren oroitzapenarekin erlazionatzea.

Funtzio horiek gauzatzeko, sistemak garuneko eremu asko erabiltzen ditu. Usain-irudikapenak espazio batean kodetuta egon daitezke (garun-alde jakin batean aktibatutako neuronen patroi bat usainari dagokio), denboran (neurona ugarik egindako nerbio-bulkaden patroi bat usainari dagokio) edo bien konbinazioan. Zientzialariek usain-kodea batez ere denborazkoa edo espaziala den eztabaidatzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Desulfococcus

**Desulfococcus** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, anaerobio hertsiak direnak. Mugikorra da eta mikroskopioan ikusita koko itxurakoa. Desulfococcaceae familiako genero garrantzitsuena da. 

Desulfococcus guztiak sulfato-erreduktoreak dira. Arnasketa anaerobioa egiten dutenean, sulfatoa (SO42−) erabiltzen dute elektroien azken hartzaile gisa:

SO42- → SH2

Genero honetako bakterioek gantz-azidoak oxidatzen dituzte (azetatoa, bereziki) energia lortzeko, eta sulfatoa erabiltzen dute elektroien azken hartzaile gisa .

Itsas-sedimentuetan bizi dira genero honetako bakterioak, ingurune oso anaerobioak baitira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erdapfel

thumb|250px|right|Erdapfel lurbira-globoa.
**Erdapfel**, alemanez "Lur Sagar", 1492an Martin Behaim alemaniar astronomoak egindako lurbira-globo bat da, gaur egun arte ezagutzen den antzinakoena. Bi erdietan xaflatutako liho bola batez egina dago, egurrez sendotua eta Georg Glockendon alemaniar grabaqtzailearen mapa batez estalia.  

Amerika kontinentea ez da ageri, Kristobal Kolon bertaratu eta 1493. urterarte Europara ez baitzen itzuli. Globoak Euroasiar kontinente handitua eta Europa eta Asia arteko ozeano hutsa erakusten ditu. San Brendanen uharte mitikoa ere erakusten du. Japonia eta asiar uharteak desproportzionalki handiak ageri dira. 

"Sagar" deitzearen ideia *Reichsapfel* ("Sagar Inperiala" edo *globus cruciger*) delakoarekin lotura izan dezake, Nurembergen Reicharen harribitxiekin (*Reichskleinodien*) batera gordeak. 

Egin zenetik XVI. menderarte Alemaniako Nuremberg hiriko udaletxean ikusgai egon zen, ondoren Behaim familairen jabetzara igaro zen. 1907tik Nurmbergeko Germaniar Museo Nazionalean gordea dago.
Usaimen-erraboila

**Usaimen-erraboila** () ornodunen prosentzefaloko egitura neural bat da, usaimenean, hau da, usainaren pertzepzioan inplikatuta dagoena. Usaimen-erraboilak informazio hori tratatu eta kodetzen du, eta garunaren goiko egituretara bideratzen du. Neurona nagusiak zelula mitralak dira; horiek usaimen-neuronetatik jasotzen dute informazioa, integratu egiten dute eta beren axoien bidez garuneko beste eskualde batzuetara bidaltzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Α-amilasa

**α-amilasa** (**alfa-amilasa**) lotura alfa-glukosidikoen eta pisu molekular handiko alfa polisakarido glukosidikoen, hala nola almidoia eta glukogenoa, hidrolisia katalizatzen duen entzima da, glukosa eta maltosa askatzen dituena. Gizakietan eta beste ugaztun batzuetan aurkitutako amilasa nagusia da. Almidoia elikadura-erreserba gisa duten hazietan ere badago, eta onddo askok jariatzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sakarasa

**Sakarasa**, **inbertasa** ere deitua, sakarosa (azukre arrunta) glukosa eta fruktosa bihurtzen duen entzima da. Heste meharrean dago, heste-biloen ertzeetan.

Sukrasa-inbertasa entzimak, batez ere landareen fisiologian agertzen denak, sakarosa ere hidrolizatzen du, baina mekanismo desberdin baten bidez.

Sakarasarik ez izateak sakarosarekiko jasanezintasuna izeneko gaixotasuna eragiten du, diagnostiko zailekoa, askotan laktosarekiko jasanezintasunrekin nahasten dena.

Disakaridasen familiakoa da, disakaridoak osatzen dituzten monosakaridoetan apurtzen dituzten entzimak baitira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Usaimen-nerbioa

**Usaimen-nerbioa** edo **lehen nerbio kraniala** garun-enborretik gorputz-periferiara hedatzen diren nerbio-bikoteetatik lehena da. Zentzumen-kinadak usaimen-organotik garunera eroaten ditu. 
Goiko hezur turbinalaren zatirik handiena estaltzen duen usaimen-epitelioan eta sudur-hobietako trenkadaren kontrako horman dauden zelula bipolarretan sortzen da.

Usaimen nerbioa nerbio sentsoriala baino ez da, eta sudurreko usaimen bulkadak nerbio sistema zentralera eramaten ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rachel Blanchard

**Rachel Louise Blanchard** (Toronto, Ontario, Kanada, 1976ko martxoaren 19a) aktore kanadarra da. Clueless (1996-1999) izen bereko filmaren egokitzapen-seriean izan duen Cher Horowitze pertsonaiaren rol protagonistagatik da ezaguna, eta Auence Network, Emma Trakarsky protagonista izateagatik *You Me Her* izeneko seriearen, 2016. urtetik 2020. urtera bitartean.

## Biografia 
Blanchard Toronton jaio zen, Ontarion. Erizain baten eta ekonomialari baten alaba da. Havergal College eskolan graduatu zen, ondoren Queen-eko Unibertsitatera joateko.

*Snakes on a Plane* (2006) film estatubatuarrean egon zen, Samuel L. Jacksonekin eta Julianna Marguliesekin batera, non neska aberats bat interpretatzen zuen. Rol errepikaria izan zuen *Fargon*, Estatu Batuetako 2014ko polizia-generoko telesailean.

2016ko martxoaren 22tik aurrera, *You Me Her* lanean protagonista izan zen, Audience Network telebista-katean, Netflixek nazioartean banatua. 2019ko maiatzaren 10ean, Audience Networkek baieztatu zuen telesaila bosgarren denboraldiarekin amaituko zela. 2020ko ekainaren 7an estreinatu zen seriearen azken denboraldia Kanadako Crave streaming zerbitzuan, Audience Network katea itxi ondoren. Seriearen amaieran, 5 denboraldi eta 50 atal izan ziren.

## Aintzatespenak 
* Kritikaren gorespena jaso zuen *Peep Show* komedia serie britainiarrean egindako lanagatik, non Nancy izan zen.

## Filmografia 
## Sariak eta izendapenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ibon Ispizua

**Ibon Ispizua De la Helguera** (Sukarrieta, Bizkaia, 2003ko apirilaren 8a) Euskal Herriko futbolaria da, Lezaman hezia. 

## Biografia 
Atezain lanetan aritzen da. Bere birraitona Athletic taldeko atezain ohia izan zen, Germán Ispizua hain zuzen ere. Athleticen harrobiko taldeetan ibili eta gero, 2023ko udan Eibarrekin sinatu zuen 2026rarte. 2.federaziorako igoera lortu zuen eta maila horretan bikain aritu zen, hala ere 2025eko udan bere kontratua desegin zuen talde armaginarekin. Egun batzuk geroago Lehen Federazioan jokatzen zuen Barakaldok bere fitxaketaren berri eman zuen.

## Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 30ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Eneko Aguilar

**Eneko Aguilar Elizalde** (Berriozar, Nafarroa Garaia, 2000ko apirilaren 21a) Euskal Herriko futbolari nafarra da. 

## Biografia 
Ezker atzelari lanetan aritzen da normalean, baita zelai erdian ere. Pamplona taldeko harrobian hezi eta gero Lleidara joan zen Osasunak fitzatu baino lehen. 2024ko uztailean Athleticekin sinatu zuen.  2025eko otsailean lehen taldeko Europa League lehiaketarentzako jokalari zerrendan sartu zen. Hala ere, denboraldi bukaeran talde zirugorriak ez zuen bere kontratua berritu. 2025 uztailean Lehen Federazioan jokatzen zuen Ponferradinak fitxatu zuen.

## Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa: Athletic Club
Álvaro Mateo

**Álvaro Mateo Montiel** (Portugalete, Bizkaia, 1997ko otsailaren 16a) Euskal Herriko futbolaria da.

## Biografia 
Ezker atzelari moduan aritzen da. Athleticen harrobian hazi zen 2007tik aurrera. Baskonian jokatu ondoren, Lezamatik irten eta Numanciaren bigarren taldera batu zen. Hala ere bere denborladi onak ez zion balio izan lehen talodearekin debuta egiteko. Getaferen bigarren taldean zorterik ez izan eta gero Sestao Riverrera heldu zen. Ezkerraldeko taldearekin bi igoera lortu zituen: 3.mailatik 2.federaziora eta bertatik 1.federaziora. Kapitaina izatera heldu zen. 2024an Euskal Herria utzi eta UD Logroñesen jokatu zuen denboraldi bat 2.federazioan. 2025/26 denborladirako 2.federaziora jaitsi berria zen Real Unionekin sinatu zuen.

## Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa: Athletic Club
Asier Grande

**Asier Grande Díaz** (Bilbo, Bizkaia, 2002ko maiatzaren 22a) Euskal Herriko futbolaria da. 

## Biografia 
Eskuin atzelari moduan aritzen da. Athletic, Vila-real eta Danok Bateko harrobietan ibili da, beste batzuen artean. Talde zurigorrira bueltatu zen 2020an Baskonian jokatzera. Hurrengo denboraldietan Bigarren Federazioan lagaturik jokatu zuen Arenas eta Sestao Riverren. Bere aro zurigorria bukatuta 2023ko udan Bigarren Federazioan zebilen Numanciak fitxatu zuen. Bere denboraldi onaren ondorioz, talde Soriarrak bere kontratua beritu zuen.

## Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Gibelarrosa lirain

**Gibelarrosa liraina** (*Russula aurora* edo *Russula rosea*) *Russulaceae* familiako onddo espeziea da. Arrosa edo gorrixka koloreko Russula generokoen artean, jangarri bakarra da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 8 eta 12 cm bitarteko diametrokoa, ganbiletik laura, erdialdean pixka bat deprimitua. Azal bereizgarria, distiratsua, ertza pixka bat pruinaduna (distira zurixkak dituen hauts matea ateratzen du) eta likatsua eguraldi hezean, arrosa, izokin kolorekoa edo okre-arrosa, toki batzuetan arrosa-krema kolorez zurbiltzen da eta ertzean argiagoa izaten da.

**Orriak:** Lodiera aldakorrekoak eta baita tartea ere, finak eta zuriak, krema-horixka kolorera biratuz,

**Hanka:** Zuria, zilindrikoa, 12 cm arteko garaierakoa eta 3 cm arteko diametrokoa, sendoa, baina hauskorra, klariona bezala apurtzen da, Russula generoko guztiak bezala. Eraztunik gabe.

**Haragia:** Zuria, gogorretik bigunera eta hauskorrera biratzen du. Fruta usain ahularekin eta zapore gozoarekin, mina ez. Gorriz erreakzionatzen du sulfobanillarekin. Espora-jalkina, zuria.

**Etimologia:** Latinetik dator Russula hitza, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria daukatelako russula generoko espezie askok.

## Jangarritasuna 
Erdipurdiko jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Sukaldaritzan balio gutxi duten beste Russula arrosa edo gorrixkekin nahas daiteke. *Russula lepida* delakoarekin, honek, trinkotasun gogorragoa du, oina arrosaz tindatua, haragiak griserako joera du, menda zapore pixka batekin; sulfobanillarekin ez du gorriarekin erreakzionatzen. 

## Sasoia eta lekua 
Udaren erditik udazkenaren erdira. Hostoerorkorren basoetan, pagadietan. Talde txikitan atera ohi da.

### Banaketa eremua 
Europa, Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Errusia, Himalaiako eremua, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gibelurain

**Gibeluraina** (*Russula rosea*) *Russulaceae* familiako onddo espeziea da. Jangarria da, baina balio gastronomiko gutxi du.

Sinonimoak: *Russula lepida var. sapinea*, *Russula lepida var. lactea*, ,  *Russula lepida var. microspora*, *Russula lepida var. salmonea*

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 9 cm bitarteko diametrokoa, lehenengo ganbila, gero zabaldu egiten da eta erdian hondoratu; arrosa argia, arrosa-gorria, gorri-karmin kolorekoa, erdian marroi-gorrixka edo koloregabetua arrosa-krema kolorekoa, ertza argiagoa duela. Azala ia osorik bereiz daiteke, eguraldi hezean apur bat likatsua.

**Orriak:** Oso aldakorrak, batzuetan meheak eta estu, beste batzuetan lodiak eta zabal; elurraren koloreko zuriak, perretxikoa gaztea denean, ondoren zurixkak.

**Hanka:** Zuria eta zilindriko samarra, 4 - 8 x 1 - 2 cm-koa.

**Haragia:** Zuria, hasieran gogorra, gero biguna, hauskorra, gozoa; sulfobanillina erreaktiboarekin gorri bizia ematen du.

**Etimologia:** Latinetik dator *Russula* hitza, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria dutelako *Russula* generoko espezie askok. *Rosea* epitetoa latinetik dator, arrosa, gorria, esan nahi duen "roseus" hitzetik. Bere koloreagatik

## Jangarritasuna 
Jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Russula lepida* delakoarekin, hau gogorragoa da, oina apur bat arrosaz tindatuta du, haragiak grisera jotzen du, mendaren  zaporea du eta azkenik, ez du gorriz erreakzionatzen sulfobanillina-rekin.

## Sasoia eta lekua 
Ekainaren amaieratik hostozabaletan eta koniferoetan aurki daiteke.

### Banaketa eremua 
Ipar Amerika, Europa, Errusia, Kaukasia, Israel, Japonia, India, Sri Lanka, Txina, Hego Korea, Taiwan, Borneo (Indonesiakoa) eta Himalaiako eremua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shadia Habbal

'''Shadia Rifa'i Habbal** (arabieraz: **ادية رفاعي حبال)''' Espazioko fisikan espezializatuta dagoen fisikari eta astronomo siriar-amerikarra da. Eguzki Fisikako irakaslea izan da, eta eguzki-haizea eta eguzki-eklipsea ditu ikergai.

## Bizitza eta hezkuntza 
Shadia Na'im Rifa'i gisa jaio zen Homs hirian, eta bigarren hezkuntza amaitu zuen. Damaskoko Unibertsitatean matrikulatu zen, eta fisikan eta matematikan lizentziatura lortu zuen. Beiruteko Unibertsitate Amerikarrean fisikan masterra jaso zuen Cincinnatiko Unibertsitateko PhD jaso aurretik.

## Karrera 
Urtebeterako ASP bat osatu zuen Bilaketa Atmosferikorako Zentro Nazionalean (1977-1978), eta Harvard–Smithsonian Center for Astrophysics zentroarekin bat egin zuen 1978an. Han, lurreko eguzki-fisikari buruzko bilaketa-talde bat ezarri zuen, 2000. urtera arte mantendu zuena. Habbal lurreko eguzki-fisikako irakasle ere izendatu zuten Galesko Unibertsitateko Matematika eta Fisika Zientzien Institutuan, Aberystwyth. 2000 bitartean, hizlari jardun zuen  Harvardeko Unibertsitatean.

2002an, editore izendatu zuten Journal of Geophysical Research aldizkarian, Fisika Espazialaren Atalean. Habbal irakaslea talde profesional ugaritako kidea da, besteak beste, Amerikako Astronomia Elkartea, Nazioarteko Astronomia Batasuna, Hawaii Institute for Astronomy eta Errege Astronomia Elkarteko kidea.

## Bilaketa 
Habbalek  eguzki-haizearen jatorria eta bilakaera, eguzki-eremu magnetikoak eta eklipse polarimetrikoen behaketak izan zituen ardatz. Eguzki-eklipseei buruzko 10 espedizio zuzendu zituen, eta India (1995), Guadalupe (1998), Txina (2008) eta Polynesia frantsesa (2010) bisitatu zituen. Habbal-ek Hawaii Institute for Astronomyko talde baten buru izan zen, eta eguzki-koroa behatzen parte hartu zuen NASArekin elkartuta 2006an, 2008an eta 2009an. Halaber, funtsezko funtzio bat bete zuen NASAren Solar Probe Plus ezartzeko: jaurtiko balitz, eguzki-korora hegan egiteko lehen aireontzia izango dena.

## Ohoreak 
* Aitzindaria, Arab Thought Foundation, 2004ko abendua. 
* Txinako Zientzia eta Teknologia Unibertsitateko irakasle gonbidatuaren ziurtagiria, Hefei, 2001eko irailaren 4a.
* NASA Group Achievement Award, Spartan 201 white Light Coronagraph Team, Washington DC,  2000ko abuztuaren 14
* Adventurous Women Lecture Series, Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics Women's Program Committee saria,1998ko ekainaren 8
* Appreciation for outstanding service and support - Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics, agiria 1997ko abenduaren 19a
* Appreciation for outstanding service -National Research Council, Board on Atmospheric Sciences and Climate agiria, 1996.
* Smithsonian Institution, 1993ko uztailaren 25a, espazioko lorpenak aintzatesteko Award ziurtagiria, arrakasta handia izan duela erakusten duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xerula pudens

***Xerula pudens*** *Physalacriaceae* familiako onddo espezie bat da. Kalitate gastronomiko gutxiko haragia. Oraindik gutxi ezagutzen den perretxikoa. Jangarritasuna aztertzen ari dira, hobe ez jatea.

Sinonimoak: *Collybia longipes*, *Xerula longipes*, *Oudemansiella longipes*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 8 cm arteko diametrokoa. Lehenik ganbila, gero laua eta titi zabal baten ingurua .hondoratua. Azal lehorrekoa, belusatua, gaztaina kolorekoa edo gris-arrexka.

**Orriak:** Zabal, zabalak, libreak, zurixkak, ertz ilunekoak.

**Orri libreak:** Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Zuntzuna, larrukara, luzea, zilindrikoa edo oinarrirantz apur bat loditua, sustrai itxurarekin amaitzen da, kanela kolorekoa edo arre-horixka, belusa dirudien Ile batez estalia.

**Haragia:** Mehea, elastikoa, zurixka, usain eta zapore atseginekoa.

**Etimologia:** *Collybia* antzinako grekotik dator, eta txanpona esan nahi du. Perretxikoaren formagatik. *Longipes* epitetoa berriz latinetik dator, luzea esan nahi duen "longus" hitzetik eta oina esan nahi duen "pes" hitzetik. Bere oin luzeagatik.

## Jangarritasuna 
Jangarria, baina gutxi estimatua.

### Nahasketa arriskua 
*Hymenopellis radicata* delakoarekin, baina honek oin zurixka leuna du, ez belusatua.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean, gehienetan bakarrik agertzen da, hostoerorkorren basoetan.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Europa osoa, Errusia, Turkia, Iran, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
VII. Euskal Herria Txapela 2022-2023

**VII. Euskal Herria Txapela 2022-2023** Euskal Herria Txapela futbol txapelketaren zazpigarren ekitaldia da.

Denboraldi guztiak ikustekoː Euskal Herria Txapela.

### VII. Euskal Herria Txapela 
#### Sailkapena 
#### Finala 
## Denboraldiko emaitzak 
## Ekitaldi guztiak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emakumezkoen Euskal Herriko Futbol Kopa

## Kanpo estekak
Thirteen Lives

**Thirteen Lives** (*Hamahiru bizitza*) 2022an Estatu Batuetan ekoitzitako filma da, benetako gertaera batzuen kontakizuna thriller eran, Tham Luang leizeko erreskatea kontatzen duelarik. Ron Howardek  zuzendu zuen, William Nicholson-ek idatzitako gidoi baten gainean. aktore nagusiak direlarik Viggo Mortensen, Colin Farrell, Joel Edgerton eta Tom Bateman.

Tham Luang leizeko erreskate operazioa 2018ko albiste glonbala izan zen. 11-16 urte arteko hamabi mutileko taldea eta beraien begiralea harrapatuta geratu ziren ura hazi zelako Thailandia iparraldeko leize batean, horiek dira izenburuako hamahiruak. Ahalegin kolektibo bat izan zen haiek handik ateratzekoa, ekintza arriskutsua, eta horixe kontatzen du film honek.

Thirteen Lives 2022ko uztailaren 29an AEBetako areto gutxi batzuetan eta jarraian, eta 2022ko abuztuaren 5ean hasi zen ematen Amazon Prime Video streaming plataforman, euskarazko azpidatzien aukerarekin hasieratik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
André Grétry

**André Ernest Modeste Grétry** (Lieja, 1741ko otsailaren 8a - Montmorency, 1813ko irailaren 24a) liejar musikagilea izan zen.

Liejako Printzerri-Gotzaindegian jaio zen. Txikitan Saint-Denisko elizako koruan abestu zuen eta gero konposizioa ikasi zuen Italiara joan aurretik eta bertan bost urtez egon zen. 1767tik Frantzian lan egin zuen eta frantziar nazionalitatea eskuratu zuen.

Bere ospea konposatu zituen opera komikoei zor zien batez ere.

## Operak 
* 1765: *La Vendemmiatrice*;
* 1766: *Isabelle et Gertrude, ou les Sylphes supposés*; 
* 1768:
** *Les Mariages samnites*;
** *Le Connaisseur*;
** *Le Huron*;
* 1769:
** *Lucile*; 
** *Le Tableau parlant*; 
** *Momus sur la terre*; 
* 1770:
** *Sylvain*; 
** *Les Deux Avares*; 
** ''L'Amitié à l'épreuve*; 
* 1771:
** *L'Ami de la maison*; 
** *Zémire et Azor*; 
* 1773:
** *Le Magnifique*; 
** *La Rosière de Salency*; 
** *Céphale et Procris, ou l'Amour conjugal*;
* 1775:
** *La Fausse Magie*; 
* 1776:
** *Les Mariages samnites*; 
** *Pygmalion*;
* 1777:
** *Amour pour amour*; 
** *Matroco*; 
* 1778:
** *Le Jugement de Midas*; 
** *Les Trois Âges de l'opéra*; 
** *L'Amant jaloux ou les Fausses Apparences*; 
** *Les Statues*; 
* 1779:
** *Les Événements imprévus*; 
** *Aucassin et Nicolette ou les Mœurs du bon vieux temps*;
* 1780:
** *Andromaque*; 
* 1781:
** *Émilie ou la Belle Esclave*; 
* 1782:
** *Colinette à la cour ou la Double Épreuve*; 
** *L'Embarras des richesses*; 
** *Électre*; 
** *Les Colonnes d'Alcide*; 
* 1783:
** *Thalie au nouveau théâtre*; 
** *La Caravane du Caire*; 
* 1784:
** *Théodore et Paulin*; 
** *Richard Cœur-de-Lion*;
** *L'Épreuve villageoise*;
* 1785:
** *Panurge dans l'île des lanternes*; 
** *Œdipe à Colonne*; 
* 1786:
** *Amphitryon*; 
** *Le Mariage d'Antonio*; 
** *Les Méprises par ressemblance*;
** *Le Comte d'Albert*;
* 1787:
** *Toinette et Louis*;
** *Le Prisonnier anglais*;
* 1788:
** *Le Rival confident*; 
* 1789:
** *Raoul Barbe-Bleue*; 
** *Aspasie*
* 1790:
** *Pierre le Grand*, Jean-Nicolas Bouillyren libretoa; 
** *Roger et Olivier*; 
* 1791:
** *Guillaume Tell*; 
* 1792:
** *L’Officier de fortune*; 
** *Cécile et Ermancé, ou les Deux Couvents*; 
** *Basile ou À trompeur, trompeur et demi*; 
** *Séraphine, ou Absente et présente*; 
* 1794:
** *Le Congrès des rois*, beste hamaika konpositorerekin batera (Henri-Montan Berton, Frédéric Blasius, Luigi Cherubini, Nicolas Dalayrac Prosper-Didier Deshayes, François Devienne, Louis Emmanuel Jadin, Rodolphe Kreutzer, Étienne Nicolas Méhul, Jean-Pierre Solié eta Trial semea);
** *Joseph Barra*; 
** *Denys le tyran, maître d'école à Corinthe*; 
** *La Fête de la raison*; 
** *Callias, ou Nature et Patrie*; 
** *Diogène et Alexandre*; 
* 1797:
** *Lisbeth*, Edmond de Favièresekin libretoa;
** *Anacréon chez Polycrate*; 
** *Le Barbier du village ou le Revenant*; 
* 1799:
** *Elisca ou l'Amour maternel*, Edmond de Favièresekin libretoa;
* 1801:
** *Le Casque et les Colombes*; 
** *Zelmar ou l'Asile*; 
* 1803:
** *Le Ménage*; 
** *Les Filles pourvues''.

## Kanpo estekak
Stakeholder

***Stakeholder*** terminoa (**alderdi interesatu** gisa euskaraz itzul daitekeena) 1963an erabili zen lehen aldiz Stanford Research Institute-n. *Stakeholder-ak* honela definitu ziren: "enpresa edo erakunde baten inguruandabiltzan multzoak, ez baleude, ez litzateke enpresa existituko".

R. E. Freeman-ek beste definizio bat eman zion Strategic Management bere obran: A *Stakeholder* Approach (Pitman, 1984) lanean, "enpresa baten jarduerek eragin dezaketenak edo jarduerei eragin diezaieketenak" aipatzeko, eta "Stakeholderren teoria" (Stakeholder theory, ingelesez) deritzona garatzen du.

Talde edo gizabanako horiek dira interesa duten agente publikoak ("stakeholders"), eta, Freeman-en arabera, negozioen plangintza estrategikoan funtsezko elementutzat hartu behar dira.

Hitz horren itzulpenak eztabaida ugari sortu ditu hainbat hizkuntzatan Interneteko foroetan, nahiz eta espezialista askok uste duten stakeholderren definizio zuzenena **alderdi interesatua** dela, hau da, erakunde baten jarduerek eragiten dioten edozein pertsona edo erakunde, hala nola erakunde horretako langileak, akziodunak, auzo-elkarteak, sindikatuak, erakunde zibilak eta gobernu-erakundeak. Bi publiko desberdin aurki ditzakegu:

* Barneko alderdi interesdunak: langileak, akziodunak (*shareholders*), zuzendariak...
* Kanpoko alderdi interesdunak: hornitzaileak, banatzaileak, bezeroak, politikariak...

## Enpresako stakeholder-ak 
* Akziodunak
* Enpresa, industria edo lanbide elkarteak
* Bezeroak
* Lehiakideak
* Enpresarekin eragiten duten komunitateak: auzo elkarteak...
* Jabeak
* Enplegatuak
* Gobernu nazionala
* Tokiko gobernuak
* Probintzia-gobernuak
* Inbertitzaileak
* GKEak
* Enpresarentzako hornitzaileak/saltzaileak
* Sindikatuak
* Familia

Stakeholder horiek guztiek irabaziak ateratzen dituzte edo kalteak izaten dituzte enpresa beraren ekintzen ondorioz.

### Stakeholder-ak Sistemetan 
Irtenbide ezin hobea behar duten arazo batean interesdun edo inplikatu ere esaten zaie. Sistemen garapenaren ikuspuntutik, Stakeholders bat proiektu edo ataza bat egin nahi duen pertsona edo entitatea da, bere erabaki- edo finantzaketa-ahalmenaren bitartekaritza eginez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bahíyyih Khánum

**Bahíyyih Khánum** (Teheran, 1846 &ndash; Haifa, 1932ko uztailaren 15a) Bahá'u'lláh, Bahá'í fedearen sortzailearen eta Ásíyih Khánum-en alaba bakarra izan zen. 1846an jaio zen, Fatimih Sultan izenarekin, eta urte batzuk geroago ''Varaqiy-i-'Ulyá* edo *Hostorik sakratuena'' goitizena edo titulua eman zioten. Txikitatik zailtasunetan trebatua, helduaroan erlijioaren interesen alde lan egin zuen eta zenbait urtez bahá'í fedearen burua izan zen. 
## Erreferentziak
## Bibliografia
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* . 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Kanpo estekak
Salada de Polvo

thumb|"Salada de polvo" edo Olagarro entsalada

**"Salada de polvo" edo Olagarro entsalada** Portugaleko gastronomian ohiko den platera dugu. Olagarro egosia barazkiekin eta ozpin-olioarekin nahasita prestatzen dena.

## Errezeta 
* https://eu.wikibooks.org/wiki/Salada_de_polvo
Emma Vyssotsky

**Emma Vyssotsky**, jaiotzez **Emma T. R. Williams** (Media, Pensilvania, AEB, 1894ko urriaren 23a – Winter Park, Florida, AEB, 1975eko maiatzaren 12a), estatubatuar astronomoa izan zen.

## Biografia 
Emmak matematikako lizentziatura lortu zuen Swarthmore Collegen 1916an /matematikako

## Sariak eta aintzatespenak 
1946an, Astronomiako Elkarte Estatubatuarrak Astronomiako Annie Jump Cannon saria eman zion.

## Argitalpen hautatuak 
Emmak bere ikerketaren zati handi bat E. T. Williams izenarekin argitaratu zuen. Bikoteak autore nagusiaren papera aldatzen zuen paper bateratuetan, bere izenarekin agertzen da lehenik, eta bere izena beste batzuetan agertzen da lehenbizi.

* Vyssotsky, E. T. W. (1929). *A Spectrophotometric Study of A Stars* (Doctoral dissertation, Radcliffe College).
* Vyssotsky, A. N., & Williams, E. T. (1933). Color indices and integrated magnitudes of fifteen bright globular clusters. *The Astrophysical Journal*, *77*, 301.
* Williams, E. T., & Vyssotsky, A. N. (1935). *Color Indices and Integrated Magnitudes of Fifteen Bright Globular Clusters, by AN Wyssotsky and Emma TR Williams*. University of Virginia.
* Vyssotsky, A. N., & Williams, E. T. (1943). Mccormick Spectral Statistics. *The Astrophysical Journal*, *98*, 185.
* Williams, E. T., & Vyssotsky, A. N. (1946). Distribution of faint red giants in galactic longitude as compared with faint A stars. *The Astronomical Journal*, *52*, 51.
* Vyssotsky, A. N., & Williams, E. T. (1948). An investigation of stellar motions. *XII An interpretation of peculiar motions in terms of galactic structure (Astron. J., vol. 56, 1951, p. 62)*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Alexander N. Vyssotsky (McCormick Museum)
Leire San Jose

**Leire San Jose Ruiz de Agirre** (Bilbo) bizkaitar ekonomialaria da, Euskal Herriko Unibertsitateko (UPV/EHU) irakasle katedraduna da Bilbon eta Visiting Research Fellow Huddersfield Business School (Erresuma Batuan) (2010-2022). 

2006an "INFLUENCIA Y UTILIZACIÓN DE LAS TECNOLOGÍAS DE LA INFORMACIÓN Y LA COMUNICACIÓN EN EL DESARROLLO DE LA GESTIÓN DE TESORERÍA" izeneko tesia aurkeztu zuen UPV/EHUn Txomin Iturralde Jainagaren zuzendaritzapean (euskaraz, "INFORMAZIO ETA KOMUNIKAZIO TEKNOLOGIEN ERAGINA ETA ERABILERA DIRUZAINTZAKO KUDEAKETAREN GARAPENEAN").

Ethics in Finance & Social Value ECRI ikerketa taldea lideratzen du, etika finantzetan eta balio sozialaren inguruko Ikerketa taldea dena. Aurretik Irakasle Gonbidauta izan zen Loyola Chicago Unibertsitatean eta John Boatright katedradunarekin lan egin zuen, baita Darden Business School Edward Freeman katedradunarekin lan egin zuen. 

Bere argitalpen garrantzitsuenak diruzaintzaren kudeaketa, balio soziala eta stakeholder teoriaren ingurukoak dira.

Ekonomia Aplikatuko katedraduna da,

## Errekonozimenduak 
* [thumb|270x270px|[Leire San Jose|Leire San Joseren hitzaldia (UPV/EHU, 2022-09-14)]]2022: Hizlaria UPV/EHUko ikasturte-hasierako ekitaldian. “*Del propósito al impacto: Monetizar el valor social de las partes implicadas. Ikasturteari hasiera emateko ekitaldia*” 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ethics in Finance & Social Value ikerketa taldea. (www.ehu.eus/ecri)
* Leire San Jose, Curriculum vitae
* 'Del propósito al impacto: monetizar el valor social de las partes implicadas' Leire San José irakaslearen irekitze-hitzaldia (pdf ,171,63 Kb) Bilbo, UPV/EHU, 2022-09.14
Walter Behrendt

**Walter Behrendt** (Dortmund, 1914ko irailaren 18a - *ibidem*, 1997ko uztailaren 23a) alemaniar politikaria izan zen. Europako Legebiltzarreko lehendakaria izan zen 1971tik 1973ra.

Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuen eta gero kontulari lanetan aritu zen enpresa batean. 1932an Alemaniako Alderdi Sozialdemokratarekin bat egin zuen eta 1950eko hamarkadan alderdia zuzendu zuen Dortmunden.

1952tik Dortmundeko zinegotzia izan zen eta 1957tik 1976ra Bundestageko diputatua. Eurodiputatua izan zen 1967tik 1977ra, eta Europako Legebiltzarreko lehendakaria 1971tik 1973ra.
Ásiyih Khánum

**Ásíyih  Khánum** () ( Teheran, 1820 &ndash; 'Akká, 1886 ), Mírzá Ismá'íl-i-Vazír persiar noblearen alaba eta Bahá'u'lláh-ren, Bahá'i Fedearen profeta fundatzailearen, lehen emaztea izan zen.  Bere jaiotze data ez da ezagutzen, baina ziurrenik 1820 aldean izango zen noizbait.

Ezaguna da honako izen edo titulu hauekin ere: *Navváb* , *Hostorik Goratuena*, *Búyúk K͟hánum* edo *Hadrat-i-K͟hánum* 

Bera eta Bahá'u'lláh-ren arteko ezkontza egunak hilabete bat iraun zuten 1835ean, irailaren 24ean hasi eta urriaren 22an bukatu, garai hartan goi mailako persiarren artean ohi zen bezala. Zazpi seme-alaba izan zituzten: 'Abdu'l-Bahá, Bahíyyih Khánum, Mírzá Mihdí, Sádiq, Kázim, 'Alí-Muhammad eta 'Alí-Muhammad, horietako lehenengo hiruak baino ez ziren helduarora iritsi. 

Baháʼu'lláh eta Ásíyih Khánum *Txiroen Aita* eta *Kontsolamenduaren Ama* deitzen zitzaien, beren eskuzabaltasun eta begirune apartagatik. Baháʼu'lláh, Ásíyih Khánum eta haien seme-alabak bahá'í familia sakratutzat hartzen dira.

Ásíyih Khánum 'Akkan hil zen 1886an bere haurrak eta gizona gertu zituela, otomandar inperioan gatibu, eta han egon zen hilobiratuta 1939an bere birbilobak Shoghi Effendik gorpua Haifara eraman zuen arte. Harez geroztik, Karmel mendiko bahá'í lorategi monumentaletan bisita daiteke bere hilobia. 

## Oharrak
## Erreferentziak
## Bibliografia
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*