Brontosaurus

***Brontosaurus***a (grekozko βροντή, *brontē* "trumoi" eta σαῦρος, *sauros,* "musker") dinosauroen genero bat zen. 2015 arte, *Apatosaurus* generoaren sinonimoa izan zen, baina Emanuel Tschopp-en ikerketak erakutsi zuen nahikoa desberdintasun badaudela genero desberdin gisa sailkatzeko. Jurasiko gorenean bizi izan zen (duela 155-152 miloi urte artean) eta hiru espezie deskribatu dira: *Brontosaurus excelsus*, *Brontosaurus yahnahpin* eta *Brontosaurus parvus*.

Dinosauroen artean handienetakoa izan zen, 22 metro luze eta hamabost tonatik gorako pisukoa izanik. Lepo luzea eta buru txikia zituen proportzioan eta zartailu itxurako isatsa. Sauropodoen arketipoa kontsideratzen da eta film, iragarki, zigilu eta abarretan ohiko dinosauroa da.

## Deskribapena 
### Tamaina 
[thumb|350px|Gizakiaren eta hiru sauropodo handiren arteko tamainen konparaketa: *[Apatosaurus|Apatosaurus ajax* (laranja), *Apatosaurus louisae* (gorria) eta *Brontosaurus parvus* (berdea)]]
Oso gertukoa duen *Apatosaurus* sauropodoaren antzeko itxura zuen baina zerbait txikiagoa zen. Lau hankako animalia belarjalea zen, aurreko hankak atzekoak baino txikiagoak zituen. Lepo luzea eta isats are luzeagoa zituen. Aurkitu zen aurreneko espeziea, eta luzeena, *Brontosaurus excelsus* izan zen, 22 metro luze eta hamabost tonatik gorako pisukoa.

### Hezurdura 
Bizkarrezurrean, hamabost orno zerbikal zituen, hamar dortsal, bost sakrokoak eta isatsak 82 orno zituen, espezieen arabera isatseko orno kopurua zerbait aldatzen bada ere. Diplodocidae familiako gainerako generoek baino lepo sendoagoa zuen, ez *Apatusaurus* helduak bezain besteko sendoa, hala ere. Saihets hezurrak ez daude ornoekin fusionaturik, artikulaturik baino. Hamar saihets zituen gorputzaren alde bakoitzean.

Lepo luzearen pisua hainbestekoa ez izateko, aire zaku sistema bat zeukan barnean eta ornoek adar luzeak zituzten. Adar horiek ornoaren pisuaren erdia baino gehiago hartzen zuten. Isatsa gainerako diplodozidoena baino lirainagoa zen, ornoren tamaina azkar txititzen baitzen aldaka ingurutik muturrerantz joan ahala. Isatsasen muturra zartailu itxurakoa zen. Aurreko hankak txikiagoak ziren eta atzapar bakarrekoak. Atzapar hori kurbatua zen baina muturra laua zuen. Atzeko hanketan, hiruna behatzek zeukaten atzaparra.

## Aurkikutzen historia 
### *Brontosaurus*aren aurkikuntza 
1879an, Othniel Charles Marsh paleontologoak Morrison Formazioan (Como Bluff, Wyoming) aurkituriko sauropodo erraldoi baten hezurdura ia osoa aurkeztu zuen. *Brontosaurus excelsus* izena eman zion, grekerazko βροντη ("brontē") eta σαυρος ("sauros") hitzak elkartuz, "trumoi muskerra" esan nahi du. Hezurren Gerra garaia zen eta Marsh eta Edward Drinker Coperen artean lehia handia sortu zen.

### *Apatosaurus*-en sinonimoa 
[300px|thumb|*Brontosaurus excelsus*aren hezurdura, Marsh (1896). Burua *[Brachiosaurus* batena da.]]

1903an, Elmer Riggs paleontologoak adierazi zuen *Apatosaurus* generoarekin parekatuta, desberdintasun nahikorik ez zuela genero berria sortzeko eta *Apatosaurus excelsus* berrizendatu zuen, izan ere, *Apatosaurus* izenak lehentasuna baitzuen eta, beraz, *Brontosaurus* sinonimo bihurtu zen.

1909an, Earl Douglassek espezie berria aurkitu zuen Carnegie harrobian eta *Apatosaurus louisiae* izena eman zion. Garezurra gainontzeko hezurduratik hainbat metrora aurkitu zen eta *Diplodocus* baten antzekoa zela iritzi zion. *Apatosaurus* eta *Brontosaurus* garezurren inguruan zalantza asko zeuden eta museo askotan *Camasaurus*-en garezurrak ezarri izan ziren hezurduretan baina Douglass and Carnegie museoko zuzendari William H. Holland-ek ez ezartzea erabaki zuen, haren ustetan diplodocusaren antzeko garezurra izan behar baitzuen. 1934an, Holland hil zenean, museoko langileek *Camarasaurus* baten garezurra ezarri zioten.

200px|thumb|*Apatosaurus*aren garezurraren eskultura bat (1931).
Hurrengo hamarkadetan ez dago *Apatosaurus*en garezurraren inguruko aipamen handirik, harik eta 1970eko hamarkadan John Stanton McIntosh-ek eta David Berman-ek Hollanden ikuspuntua berriz hartu arte. *Diplodocus* gisa izendaturiko garezur ugari aztertu zituzten eta haietako hainbat Apatosaurusari esleitu zizkioten. 1979an berek berrizendaturiko garezur bat ezarri zuten Douglass eta Carnegie museoko hezurduran.

### *Brontosaurus*a berriro 
Riggs-ek 1903an *Apatosaurus* generoan sartu zuenetik, horrela izendatua izan zen eta *Brontosaurus* sinonimo gisa baino ez zen erabili. 1990eko hamarkadan, Robert T. Bakkerrek adierazi zuen *Apatosaurus ajax* eta *Apatosaurus excelsus* espezieen artean nahiko desberdintasun bazeudela, genero desberdinetakotzat jotzeko. 2015ean, Emanuel Tschopp, Octavio Mateus eta Roger Benson zientzilariek diplodozidoen inguruan egindako ikerketa sakonak erakutsi zuen genero ezberdin bi zirela eta *Brontosaurus* generoa berrezarri zuten. *Brontosaurus* espezieen artean handiena da eta duela 152 milioi urte bizi izan zen*.*
* '''*Brontosaurus parvus*:'* Petersonek eta Gilmorek deskribatu zuten eta *Elosaurus* izena eman zioten 1902an. 1994an *Apatosaurus* generoan sartu zen eta 2015ean *Brontosaurus* bihurtu zen. 22 metro luze zela eta hamalau tonako pisua zuela estimatzen da. James Filla eta Patrick Redman paleontologoek aurkitu zuen 1994an. Izena lakota hizkuntzatik datorkio, *mah-koo yah-nah-pin* ("bularreko lepokoa"), tribu hark daraman apaingarria gogorarazten baitute dinosauroaren saihetsek. Denetan zaharrena izanik, Robert T. Bakker-rek *Eobrontosaurus* genero-izena eman zion.

## Paleobiologia 
### Postura eta mugimendua 
thumb|300px|*Brontosaurus excelsus* talde baten ilustrazioa.
Historikoki sauropodoak paduretan uretan erdi murgilduta bizi zirela pentsatu izan da, beren pisu izugarriari eusteko egokiagoa zelakoan, baina egun animalia lehortarrak zirela uste da. *Brontosaurus* antzeko dinosauroak lepoa tente dutela irudikatu izan dira, zuhaitz garaietako hostoak jaten, baina badirudi lepoa ez zutela espero zen bezain malgu.

Aurkitu diren aztarnetatik ondorioztatu da egunero 20-40 kilometro ibiltzen zirela eta 20-30 km/h-ko gehienezko abiadura hartzeko gai zirela.

Hipotesi ugari azaldu dira aurreko hanketako atzapar horren presentzia arrazoitzeko; babeserako zutela, elikatzeko laguntzen zuela... Badirudi atzerantz egiterakoan lurrean aurki zitzaketen oztopoei heltzeko erabiltzen zutela.

### Fisologia 
James Spotila et al. (1991) ikerlarien ustetan, tasa metaboliko altua izatea ezinezkoa bide zen. Bestalde, Jurasikoan egun baino 3&nbsp;°C gehiagoko bataz besteko tenperatura zen eta horrek lagunduko zien gorputzeko tenperatura mantentzen. Hainbat ikerlarik ere planteatu dute garuna oxigenatzeko bihotzak beharrezko odol kopurua ponpatzeko zailtasuna.

## Paleoekologia 
*Brontosaurus* ugari aurkitu diren Morrison Formazioa ingurune nahiko lehorra bide zen, ongi bereizitako sasoi hezea eta lehorra zituena. Uholde lautadak zeuden eta ibaien ertzean konifero zuhaitzak eta iratzeak ere bai, ziur aski. Haietaz gain, alga berdeak, onddoak, goroldioak, zikadak, gingkoak eta azeri-buztanak aurkitu dira; animaliei dagokienez, bibalboak, barraskiloak, arrainak, igelak, arrubioak, dortokak, muskerrak, krokodilazeoak... 

Brontosauroarekin batera, beste hainbat dinosaurio ere bizi izan ziren: aipagarrienak *Allosaurus* terapodo haragijalea eta *Brachiosaurus*, *Stegosaurus*, *Apatosaurus*, *Diplodocus* sauropodoak dira.

## *Brontosaurus*a egungo kulturan 
[250px|thumb|*[Gertie the Dinosaur* film motza (1914)]]
Riggs-ek 1903an *Apatosaurus* generoan sartu bazuen ere, Osbornek *Brontosaurus* izenari eutsi egin zion eta izen ezagunagoa bihurtu zen. 1914an Winsor McCayren *Gertie the Dinosaur* film motz estatubatuarrean estreinako agertu zen. Dinosaurua marrazteko, Natur Historiaren Amerikar Museoan dagoen hezurduran oinarritu zen.

1925ean, *The Lost World* filmean, *Brontosaurus* baten eta *Allosaurus'' baten arteko borroka irudikatu zen, Willis O'Brien-en efektu bereziez; harez geroztik, *Brontosaurus*a sauropodoen eredu bihurtu zen. Sinclair Oil Corporation petrolio konpainiak bere logo ofizial egin zuen.

1989an, AEBetako Posta Zerbitzuak lau dinosauro ikonikoren zigiluak atera zituen: *Tyrannosaurus*, *Stegosaurus*, *Pteranodon* eta *Brontosaurus*. Azkena izendapenak istilua ekarri zuen, "zientifikoki zuzena ez zela" leporatu baitzitzaion. Zientifikoki *Apatosaurus* izan arren, posta Zerbitzuak jende xeheak *Brontosaurus* gisa ezagutzen zuela esanez defendatu zuen izenaren erabilera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak