open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ameriketako Estatu Batuak eta Errusiaren arteko muga

**Ameriketako Estatu Batuen eta Errusiaren arteko itsas mugak** Alaskako estatu iparramerikarra eta Siberiako ekialdeko muturra bereizten ditu, bi herrialdeen arteko hitzarmenez marraztutako lerro batean; lerro hori iparretik hegora doa Ozeano Artikotik hegoaldera, Txuktxien itsasoan, Bering itsasartean eta Bering itsasoan zehar.

1867ko martxoaren 30ean Washingtonen sinatutako itunean ezarri zen haren bidea. Itun horren bidez, Errusiako Inperioak Alaska saldu zien Ameriketako Estatu Batuei. Ondoren, Sobietar Batasuna eta AEBk muga ezartzuen zuen ituna berritu zuten, "Itsas muga errusiar-estatubatuarrari buruzko akordioa"ren bidez, hiri berean 1990eko ekainaren 1ean sinatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Adrian baseliza (Etxarri Aranatz)

**San Adrian baseliza**, Nafarroako Etxarri Aranatz udalerriaren lursailetan dagoen baseliza bat da, Zelatamuino mendiaren magalean eta Gipuzkoako mugarik kilometro parera, Etxarri Aranazko kanpinetik ere 2 kilometro ingurara eta herrigunetik 4 kilometrora dago.

Harizti batean dago, Danbolintxulo parajean. San Adrian udalerriaren santu zaindaria da.

Urtero, ekainaren 16an, bertan bazkaria eta dantzak egiten dira.

## Kanpo estekak
Espazio-ontzien hilerria

**Espazio-ontzien hilerria**, formalki **Hego Ozeano Bareko eremu huts** gisa formalki ezaguna, Ozeano Barearen hegoaldean dago, Zeelanda Berriaren hego-ekialdean. Han, erabilgarritasunaren amaierara iritsi diren espazio-ontziak orbitatik kendu eta desegin ohi dira. Eremu hori, gutxi gorabehera, "Nemo puntua" -edozein lurretatik urrunen dagoen lekua - Pazko uhartearen, Pitcairn uhartearen eta Antartikaren artean dago, hiru lekuetatik 2.800 bat kilometrora. eta Saliuten sei estazio han daude, ur-azpian. Errutinaz eskualdean hondoratu diren beste espazio-ontzi batzuek Nazioarteko Espazio Estaziora tripulaziorik gabe berhornitzeko espazio-ontzi batzuk dituzte, Progress karga-nabe errusiarra, H-II japoniar transferentzia-ibilgailua eta Europako Espazio Agentziaren transferentzia automatizatuko ibilgailua barne. Guztira 263 espazio-ontzi baino gehiago bota dira eremu horretan 1971 eta 2016 bitartean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Globo aerostatikoa 1900eko Udako Olinpiar Jokoetan

**Globo aerostatikoa** gasezko globoak erabiliz (hau da, motorrik gabe) 1900eko Udako Olinpiar Jokoetan kiroletako bat izan zen. Henry de La Vaulx aeronautikan aitzindariak munduko bi errekor ezarri zituen, bai distantzian bai hegaldiaren iraupenean.

1900eko Udako Olinpiar Jokoetan izan ziren diziplina gehienek atzera begirako onarpena dute, baldin eta irizpide argiak bazituzten: amateurrak soilik, nazio guztiei eta lehiakide guztiei irekiak. Globo aerostatikoak irizpideak betetzen bazituen ere, ez du onarpen ofizialik kirol olinpiko gisa.

## Lehiaketa 
Lehiaketak 15 egunez egin ziren, ekainaren 17tik urriaren 9ra, eta ekitaldi garrantzitsua izan zen erakusketan. Programak kategoria hauek zituen: hegaldiaren iraupena, distantzia maximoa, altitude maximoa eta distantzia minimoa (aurrez zehaztutako puntu batetik ahalik eta gertuen lurreratzea zen helburua). 46 pilotuk, frantziar guztiek, guztira 156 hegaldi egin zituzten 48 globo desberdinekin; bidaiariak barne, pilotuari lagun ziezaioketenak, 326 pertsonak (emakume batzuk barne) parte hartu zuten lehiaketetan. Globoak bolumen desberdinetakoak ziren eta, txapelketa gehienetan, lastatu egin ziren goranzko indar baliokidea sortzeko.

Ekainaren 17an eta abuztuaren 26an ekaitzak izan ziren, eta horrek arriskuan jarri zituen lehiakideak hegaldiaren iraupenaren kategorian. Emaitzarik onena hirugarren proban lortu zen: globoak ez ziren lastatu; Jacques Balsanek lurra hartu zuen Bruselatik gertu, 35 ordu baino gehiago egin ondoren. Balsanek ere irabazi zuen altitude-lehiaketa, irailaren 23an. Handicapik gabeko lehiaketan 8.417 metroko altuerara iritsi zen.

Doitasun-lehiaketan, ezarritako helburua zuten hiru proba egin ondoren, laugarrenean, lehiakideek beren helburua hauta zezaketen 30 eta 70 kilometro arteko erradioan; azken proba horretan, Henri de la Valettek lortu zuen emaitzarik onena, Senlisetik gertu, Oise departamenduan, aukeratu zuen puntutik 800 metrora lurreratu baitzen.

Henry de La Vaulxek, Poloniako Włocławeketik gertu lurreratu zena, garai hartan Errusiako Inperioaren barruan zegoena, urruneko lehiaketaren irabazle izendatu zuten 1.237 kilometroan kalkulatutako hegaldi batekin. Hori dela eta, domina bat jaso zuen, Frantzia eta Errusiaren arteko aireko lehen bidaia zuzenaren oroigarri. Prusiako Erresuman Pomeranian lur hartu zuen Jacques Balsan bigarrena izan zen 1222 km-ko distantziarekin.

Urriaren 9an, aurreko 14 probetako piloturik onenekin jokatu zen iraupen eta distantziako azken lehiaketa. Henry de la Vaulxek Korostychivetik gertu lurreratu zen, Ukrainan (orduan ere Errusiako Inperiokoa zen). Horrez gain, munduko distantzia- eta iraupen-errekorrak gainditu zituen, 1.925 kilometrokoa eta 35 ordu eta 45 minutukoa.

upright=3|center|thumb|Iraupen eta distantzia lehiaketaren amaierako emaitza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Patsy Cline

**Patsy Cline**, **Virginia Patterson Hensley** izenarekin jaioa (Winchester, Virginia, 1932ko irailaren 8a - Camden, Tennessee, 1963ko martxoaren 5a) estatubatuar country abeslaria izan zen.

Hamabost urterekin hasi zen irratietan abesten, eta, ondoren, telebistako saioetan agertu zen. Nashvillera joan zen eta Grand Ole Opry-n sartu eta Decca diskoetxeak fitxatu zuen. 1960ko hamarkadako lehen urteetan arrakasta handia lortu zuen, eta pop musikan ere arrakasta lortu zuen lehen country abeslarietako bat izan zen. 1963an hil zen hegazkin istripu batean, eta ordutik XX. mendeko artistarik garrantzitsuenetakotzat jotzen da.

## Diskografia 
**Esudioko albumak**
* 1957: *Patsy Cline*
* 1961: *Showcase*
* 1962: *Sentimentally Yours*

**Hil ostekl albumak**
* 1964: *A Portrait of Patsy Cline*
* 1964: ''That's How a Heartache Begins''

## Kanpo estekak
Anastasia Montenegrokoa

**Anastasia Petrović-Njegoš** () Petrović-Njegoš etxeko printzesa montenegroar bat izan zen. Bere bigarren ezkontzaren ondoren, Anastasia Nikolaievna Errusiako dukesa handia bezala ezagutu zen.

## Biografia 
Anastasija (Stana) Petrović-Njegoš Montenegrokoa — bere benetako izena zen — Cetinjen jaio zen 1868ko urtarrilaren 4an, Montenegroko printze subirano Nikolas I.aren eta Milena Vukotić-en alaba gisa. 1910ko abuztuaren 28an bere aita Montenegroko lehen errege eta bakarra bihurtu zen eta berak *Bere Errege Gorentasun* titulua hartu zuen Montenegroko Stana Petrović-Njegoš printzesak.

Anastasia bere ahizpa zaharrenarekin, Militzarekin, San Petersburgoko Smolny Institutura bidali zuten.

## Lehen ezkontza 
1889ko abuztuaren 28an, Peterhof jauregian, Jorge Maximilianovitx Leuchtenberg-ekoa printzearekin ezkondu zen, Errusian ezarritako eta familia inperialarekin lotutako etxe frantziar bateko kidea zena. Jorge, aita hil ondoren Leuchtenberg-eko 6. duke bihurtu zena, alarguna zen eta seme bat zuen. Bikoteak bi seme-alaba izan zituen San Petersburgon dibortziatu aurretik 1906ko azaroaren 15ean.

# Sergio Gueórguievitx (1890-1974), Leuchtenberg-eko 8. dukea.

2. Elena Guiórguievna (1892-1971), Stefan Tyszkiewicz kondearekin ezkondua.

## Bigarren ezkontza 
1907ko apirilaren 29an, 39 urte zituela, Anastasia Nikolas Nikolaievitx Errusiakoarekin ezkondu zen (1856-1929). Senar-emazteek ez zuten seme-alabarik izan. Bere bi senarrak Nikolas I.a Errusiakoaren (1796-1855) bilobak ziren: lehena lerro misto baten bidez, eta bigarrena lerro maskulino zuzen baten bidez.

Harrezkero, Anastasia Nikolaievna dukesa handiak *Gorentasun Inperiala* izena hartu zuen. Ezkondu zenean, Militza bere arrebaren koinata bihurtu zen, zeina Pedro Nikolaievitx duke handiarekin ezkonduta baitzegoen.

Anastasia eta bere bigarren senar Nikolas kristau ortodoxo guztiz erlijiosoak ziren, mistizismorako joera zutenak. Montenegroarrak oso eslaviarrak zirenez, Balkanetako turkiarren aurkakoak, Anastasiak Nikolas-en paneslavismorako joerak indartu zituen.

Anastasia eta bere ahizpa ekialdeko erlijio ortodoxoaren alderik mistikoenean nahastuta zeuden, lehenak izan ziren iragarle frantsesa babesten "Dr. " Philippe Vachot eta Grigori Rasputin, eta Alexandra Fiodorovna Románova enperatrizari aurkeztu zioten, Errusiako azken tsarina. Errusiaren sinesmen herrikoiaren arabera, Rasputinen eragina funtsezkoa izan zen Romanov familiaren erorketan.

## Azken urteak 
1917ko martxoan, azken tsarra boteretik kendu zuten eta agintean zegoen Romanov familia boteretik kendu zuten boltxebikeek. Anastasia eta bere senarra 1917tik 1919ra bizi izan ziren, lehenik Kaukason eta, ondoren, Krimeako penintsulan. Krimeako Yaltatik, Anastasia eta bere senarra Errusiatik ihes egin zuten 1919an, *HMS Marlborough* gerraontzi britainiar batean. Italian finkatu ziren laburki, arrebarekin, Elena, Italiako erreginarekin, bizitzen, eta geroago Frantzian, neguak Rivieran pasatzen zituztela. Cap d 'Antibes-en hil zen 1935eko azaroaren 15ean, senarra sei urtez bizirik atera ondoren.

## Arbasoak 
## Kanpo estekak
Tashlultum

**Tashlultum** (circa K.a. XXIII. mendea) Sargon I.a Akadekoaren emaztea eta Enheduanna idazlearen ama izan zen. Arkeologiari esker dakigu bere izena, alabastrozko ontzi baten zatia aurkitu baitzen bere maiordoak bere izenean tenplu bati eskainitakoa. Datu hori aintzat hartuta, ez dagoenez kontrako informaziorik, Akadeko erregina zela eta Sargonen seme-alaben ama zela: Enheduanna, Rimush, Manishutushu, Shu-Enlil eta Ilaba'is-takal.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Meier Tetlow, Elisabeth (2004). *Women, Crime, and Punishment in Ancient Law and Society: The ancient Near East*. Continuum International Publishing Group. ISBN 978-0-8264-1628-5.

* Roaf, Michael (1992). *Mesopotamia and the ancient Near East*. Stonehenge Press. ISBN 978-0-86706-681-4.
Frans Brands

**Frans Brands** (Berendrecht, 1940ko maiatzaren 31 &ndash; Blakenberge, 2008ko otsailaren 9a) flandriar txirrindularia izan zen.

## Palmaresa 
**1961**
* Rummen
**1963**
* Dauphiné Libéréko etapa bat
* Frantziako Tourreko etapa bat
* Kataluniako Voltako etapa bat
**1964**
* Munich-Zurich
* Vilvoordeko Sari Nagusia
* Portugalgo Itzuliko bi etapa
**1965**
* Roosendaal
* Italiako Giroko etapa bat
* Nationale Sluitingsprijs
* 8. Frantziako Tourrean
**1966**
* Vise
* Essen
* 3. Pino Cerami Sari Nagusian
**1967**
* Luxenburgoko Tourra eta etapa bat
* De Pinto
**1968**
* Nokere Koerse
* Nationale Sluitingsprijs
**1969**
* Mortsel
* Houtem
**1970**
* Wilrijk
**1971**
* Anberes

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Kanpo estekak 
*
1955eko Nafarroako Itzulia

**1955eko Nafarroako Itzulia**, Nafarroako Itzuliko II. ekitaldia izan zen, hamalau urteko tartearen ondoren. Urte honetan, lau etapaz osatu zen Itzulia, ibilbidea Iruñean hasi eta bukatu zen.

## Taldeak
Ekitaldi honetan GAMMA taldea izan zen garailea, baina ez dago gainerako taldeen berririk.

## Etapak  
## Sailkapen nagusia 
|}

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Blanca Jeannette Kawas

**Blanca Jeannette Kawas Fernández** (Tela, Honduras, 1946ko urtarrilaren 17a - Tela, 1995eko otsailaren 6a) Hondurasko ingurumenaren aldeko aktibista bat izan zen, azken urteetan Hondurasko 400 flora- eta fauna-espezie baino gehiagoren erreskatean egindako lanagatik ezaguna, hil zuten arte. *Jeanette Kawas Parke Nazionala* bere oroimenez izendatua izan zen.
thumb|Jeannette Kawas Parke Nazionala
## Biografia 
Blanca Jeannette Kawas Fernández Tela udalerrian jaio zen, Atlantidako departamenduan. Miguel Paz Barahona eskolan egin zituen ikasketak, eta Merkataritza Peritu eta Kontalari Publiko titulua lortu zuen 1967an. Ondoren, zenbait finantza-erakundetan hasi zen lanean 1970eko hamarkadan.

1977an ezkondu egin zen eta 1977 eta 1979 artean bi seme-alabak izan zituen. 1980ko hasieran, New Orleansera joan zen biekin batera. Han, konputazioa ikasi zuen, eta hainbat ziurtagiri, sari eta aipamen lortu zituen bere lorpenagatik eta bikaintasun akademikoagatik.

Protesta egin eta bi egunera, 1995eko otsailaren 6an, bere etxean zegoen, 7:45ean. Identifikatu gabeko bi susmagarrik suzko armaz hil zuten, bere etxean, El Centro auzoan, Tela hirian, Atlantidan. Hilketaren susmagarrien artean, Mario Amaya koronela (Tigre Amaya izenez ezaguna) dago. Ismael Perdomo sarjentuarekin eta Mario Pinedarekin (Chapin izenez ere ezaguna) elkartu zen Telako polizia-buruzagitzan.

## Ondorengo gertaerak 
Hondurasko justizia-operadoreek hilketaren zergatiak argitzeko interesik ez zutenez, 2003ko urtarrilaren 13an, Jesusen Konpainiaren Gogoeta, Ikerketa eta Komunikazio Taldeak eta Nazioarteko Justiziarako Zentroak (CEJIL) Hondurasko Estatua hartu zuten Amerikarteko Giza Eskubideen Batzordearen  aurrean Kawas, Carlos Escaleras eta Carlos Lunaren hilketaren erantzule. 

2005ean, Giza Eskubideen Nazioarteko Auzitegiak *Kawas eta Honduras* arteko auzia onartu zuen. 2009an eman zuen ebazpenak nazioarteko aurrekari juridikoa ezartzen du, gobernuek ingurumena babestu behar dutela, eta giza eskubideen defendatzaileak babestu behar dituztela esanez.  

Auzitegiak Hondurasko Estatuari agindu zion, besteak beste, ingurumen-ekintzailearen heriotza argitzeko, erantzukizuna aitortzeko ekitaldi publiko bat egiteko, ingurugiroa defendatzen dutenen lanaren garrantziari buruzko kontzientziazio-kanpaina nazional bat ezartzeko, eta Kawasen memoriari monumentu bat eraikitzeko. 

## Ikus gainera 
* Margarita Murillo
* Ecologia de Honduras gaztelaniaz
* Jeannette Kawas National Park ingelesez
* Lesbia Urquía
* Berta Caceres

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santa Maria eliza (Etxarri Aranatz)

**Santa Maria eliza**, Nafarroako Etxarri Aranatz udalerriko parrokia eta eliza nagusia da, Sakana eskualdean. Herrigunean bertan eta plaza nagusiaren aldamenean dago, Maiza kalearen 6. zenbakian.

XVII. mendearen hirugarren herenean gotiko estiloan eraiki zen.
Iñigo Zubiri

**Iñigo Zubiri Mangado** (Lodosa, Nafarroa Garaia, ) Euskal Herritar futbolaria da.

## Biografia 
Donibaneko harrobian hezia, erdiko edo alboko moduan aritzen da. Errioxan jokatu ditu denboraldi gehienak 18 urte zituenetik, talde ezberdinekin Lehen Federazioan eta Bigarren Federazioan. Bigarren Federazioan Numanciarekin ere aritu zen.

## Kirol ibilbidea 
*2025eko Ekainaren 30ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Spodocybe trulliformis

***Spodocybe trulliformis*** *Hygrophoraceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Clitocybe parilis*, *Clitocybe trullaeformis*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 cm arteko diametrokoa, infundibiliformea,  batzuetan papilosoa, gris ilun kolore uniformekoa, orbanekin edo pikortsutik ezkatatsu samarrera.

**Orriak:** Zurixkak, estu, dekurrente samarrak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 2 cm inguruko garaierakoa eta 0,4 cm inguruko lodierakoa, zurbiletik ia kolore berekora.

**Haragia:** Zurbila, irin usainekoa. Espora jalkina zuria.

Etimologia: *Clitocybe* hitza grekotik dator, burua esan nahi du, kapelaren formagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

## Sasoia eta lekua 
Hostozabalen azpian.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Kanariak, Europa, Himalaiako eremua, Txina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zorka Montenegrokoa

**Ljubica Montenegrokoa** edo **Ljubica Petrović-Njegoš**, () geroago **Zorka Karađorđevic** printzesa Serbiakoa bihurtu zena, montenegroar noble bat izan zen, Nikolas I.a errege Montenegrokoaren alaba nagusia..

## Biografia 
Nikolas I.a errege Montenegrokoaren eta Milena Vukotić-en alaba nagusia eta Petri I.a Karađorđević-en emaztea zen (1903an Serbiako errege bihurtuko zena). 1865eko urtarrilaren 27an bataiatu zuten, bere aitabitxia Mihailo Obrenović zelarik, egun horretan Djordje Djosa Milovanović politikariak ordezkatu zuena, ondoren Serbiako lehen ministro izango zen Milovan Milovanović-en aitak. Serbia eta Montenegroren arteko anaitasunaren sinbolo bezala, Ljubica-Zorka izena hartu zuen.

Ikasketak Cetinjen hasi zituen, eta gero Errusiara joan zen, Smolny Institutura. Graduatu ondoren, Cetinjera itzuli zen. 1883. urtearen hasieran, Petri Karađorđević Montenegrora joan zen, han ezkondu eta Montenegroko herriarengana gehiago hurbiltzeko asmoz. Petrović-Njegoš Etxearen eta Karađorđević Etxearen aurka zeudenak aurka zeuden arren, senar-emazteek serbiar eta montenegroar herritarren oniritzia jaso zuten.

Cetinjeko monasterioan ezkondu ziren 1883an, berak 19 urte zituenean eta berak 39. Familia Cetinjen kokatu zen eta han bizi izan zen kostaldeko Bar hirira joan ziren arte. Zorka etengabe haurdun geratu zen Petri Serbiako Errege bihurtzeko eta tronurako eskubidea zuten ondorengo ugari ziurtatzeko.

Zorka 25 urterekin hil zen, 1890eko martxoaren 16an, Cetinjen, bere azken semearen erditzean (hura ere egun horretan hil zen), nahiz eta Austriatik ekarritako doktoreak zituen mediku-arreta izan, eta Serbiako Oplenac hiriko San Jorge elizan lurperatu zuten. 13 urte geroago, 1903an, Petri Serbiako Errege bihurtu zen Maiatzeko Kolpearen ondoren.

### Monumentua 
Serbiako emakume batentzako lehen monumentua Zorkarentzat eraiki zen 1926ko ekainaren 3an. Monumentua, Stamenko Durdevic eskultorearen lana, Duchess Zorka Society-k finantzatu zuen eta Kalemegdanen zegoen. Monumentua kendu egin zuten eta, ziurrenik, suntsitu egin zuten Bigarren Mundu Gerraren ondoren. Monumentuko igeltsuzko modeloak bizirik iraun du, eta Serbiako Historia Museoan dago.

## Familia eta ondorengoak 
Zorka Cetinjen ezkondu zen 1883ko abuztuaren 11n, orduko Petri printzearekin, zeremonia ortodoxo greko batean, eta bost seme-alaba izan zituzten:

* Elena printzesa Serbiakoa (1884ko azaroaren 4 - 1962ko urriaren 16).
* Milena Serbiakoa (1886ko apirilaren 28 - 1887ko abenduaren 21).
* Jorge, printze oinordeko Serbiakoa (1887ko irailaren 8 - 1972ko urriaren 17).
* Alexandro I.a, Jugoslaviako erregea (1888ko abenduaren 16 - 1934ko urriaren 9).
* Andrés printzea Serbiakoa 1890ko matxoaren 16ean jaio eta hil zen.

## Tituluak eta tratamenduak 
* **1864ko abenduaren 23 - 1883ko abuztuaren 11**:  *Bere gorentasuna*, Ljubica Petrović-Njegoš printzesa Montenegrokoa.
* **1883ko abuztuaren 11 - 1890eko martxoaren 16**: *Bere goretasuna*, Zorka Karđorđević printzesa

## Arbasoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Clitocybe vibecina

***Clitocybe vibecina*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus tardus var. ß aggregatus*, *Omphalia vibecina*, *Clitocybe pausiaca*, *Pseudolyophyllum vibecinum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, ganbil-unbilikatua gero pixka bat bakarrik deprimitua, higrofanoa, gris iluna, tindu oliba antzekoekin; ertza ildaskatua, glabroa.

**Orriak:** Nahikoa estu, ia kapelaren kolorekoak, gero zurbilak eta zikinak.

**Hanka:** 3 eta 8 cm bitarteko garaierakoa eta 0,3 eta 0,6 cm bitarteko lodierakoa, pixka bat konprimitua, antzeko kolorekoa, oinarria apur bat iletsua eta zurbilagoa.

**Haragia:** Antzeko kolorekoa, ebakitzerakoan usain eta zapore sendoak, gero ez hain atsegina.

**Etimologia:** *Clitocybe* hitza grekotik dator, burua esan nahi du, kapelaren formagatik. *Vibecina* epitetoa berriz latinetik dator, legamia, esan nahi duen  "vibis" hitzetik. Seguruenik kapelaren koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Jangarria, baina arriskutsua.

### Nahasketa arriskua 
Kolore argiko beste *Clitocybe* batzuekin nahas daiteke, horietako batzuk pozoitsuak dira. Baita, *Gerronema umbilicatum* delakoarekin ere.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Koniferoen azpian lurzoru azidoetan, batzuetan txilardegietan eta zohikaztegietan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Islandia, Svalbard, Mongolia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cicindela campestris

thumb|*Cicindela Campestris*
***Cicindela Campestris*** kakalardo espezie bat da, Carabidae familiakoa, zientziarako Lineok 1758an deskribatu zuena. Finlandia hegoaldetik Iberiar penintsularaino aurkitzen dira nagusiki, Euskal Herrian ere bai.

## Deskribapena 
12-15 mm arteko luzera du eta toraxa beta elitroak berdeak ditu. Berde tonoa iluna edo argia izan daiteke, gama zabal batean, eta eguzki argitan iridiszentzia azaltzen du. Krema koloreko puntu ugari ditu elitroetan, nabarmenenak erdi-atzealdean. Hankak marroiak dira eta ile zurixkak dituzte. Begiak beltzak dira. Antena luze zuzenak ditu.

## Habitata 
Lurzoru lehorretan bizi da. Hanka luze horiekin azkar egiten du korrika, 60 cm segundoko, eta hegan ere azkar egiteko gai da.

## Elikadura 
Kakalardo haragijalea da eta intsektutaz elikatzen da. Lokatzetan hainbat cm-tako zuloa egiten du eta zain egoten da intsekturen bat tranpan erortzeko. Baraila indartsuak ditu erasotzeko. 

## Bizi zikloa 
Ale helduak maiatzetik urrira ikusten dira. Emeak arrautzak jartzen ditu eta handik jaiotzen dira beldarrak. Zurixkak dira eta buru beltz handia dute. Hauek ere baraila indartsuak dituzte eta harrapariak dira.

## Iruditegia 

Irudi:Cicindela-campestris-01-fws.jpg|*Cicindela campestris* hosto lehorraren gainean.
Irudi:Green Tiger Beetle (52935943363).jpg|Burua eta barailak.
Irudi:Cicindella campestris 03.JPG|Beldarra.
Irudi:Caccia grossa fra le erbe (1942) (20323830930).jpg|Beldarra zuloan (ilustrazioa).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mangosuthu Buthelezi

**Mangosuthu Gatsha Buthelezi** printzea (Mahlabathini, Natal probintzia, 1928ko abuztuaren 27a - Ulundi, 2023ko irailaren 9a) hegoafrikar politikaria eta zulu printzea izan zen.

Zulu errege familian jaio zen eta hiru errege zuluren lehen ministroa izan zen. Apartheid garaiko politikari beltz nabarmenetako bat izan zen. KwaZulu bantustanaren agintari eta menderatzaile absolutua izan zen 1977an sortu zenetik 1994an abolitu zen arte. 1975ean Inkatha Freedom Party alderdi politikoa sortu zuen.

Apartheidaren aurka agertu zen publikoki, eta Nelson Mandelaren askapenaren alde borrokatu zuen, baina Afrikako Kongresu Nazionaleko kideek gogor kritikatu zuten borroka armatua eta erregimenaren aurkako zigorrak bezalako gaietan izan zuen moderazioagatik. Erregimenaren dirua onartu zuen Inkatha armatzeko eta indarkeria bultzatzeko 1980ko eta 1990eko hamarkadetan. Hasieran 1994ko hauteskundeak boikotatu zituen arren, azkenean horietan parte hartu zuen. Hegoafrikako gobernuko Barne Arazoetako ministroa izan zen 1994tik 2004ra. Bere alderdia KwaZulu-Natal probintzia berritik kanpo hedatzen saiatu zen, eta 2019an Inkathak botoak galdu ondoren, buruzagitzatik erretiratu zen.

1964an Cetshwayo errege zulu bere arbasoaren papera antzeztu zuen Zulu filmean.

## Lan  hautatuak 
*  *Power is Ours*. Books in Focus. 1979. .
* *South Africa: Anatomy of Black-White Power Sharing: Collected Speeches in Europe of Chief M. Gatsha Buthelezi*. Emmcon Books Nigeria. 1986. .
* *South Africa: My Vision of the Future*. St. Martin's Press. 1990. .
* *Transkei Independence*. Black Community Programmes, Durban. Black Viewpoint No. 4, 1976.

## Bibliografia
* de Kock, Wessel (1986). *Usuthu! Cry Peace!: The Black Liberation Movement Inkatha and the Fight for a Just South Africa*. Open Hand Press. .
* Maré, Gerhard; Hamilton, Georgina (1987). ''An Appetite for Power: Buthelezi's Inkatha and South Africa*. Ravan Press. .
* Nxumalo, Mzala (1988). *Gatsha Buthelezi: Chief With a Double Agenda*. Zed Books. . 
* Nzimande, Themba (2011). *The Legacy of Prince Mangosuthu Buthelezi: In the Struggle for Liberation in South Africa*. Xlibris Corporation. .
* Smith, Jack Shepherd (1988). *Buthelezi: The Biography*. Hans Strydom Publishers. .
* Temkin, Ben (2003). *Buthelezi: A Biography*. Taylor & Francis. .
* Tillmanns, Aljoscha (2020). *Development for Liberation: M.G. Buthelezi's and Inkatha's Initiatives Towards a Different South Africa''. Universität Duisburg-Essen. .
* Williams, J. Michael (2009). "Legislating 'Tradition' in South Africa". *Journal of Southern African Studies*. **35** (1): 191–209. .

## Kanpo estekak
Carabus nemoralis

***Carabus nemoralis*** kakalardo espezie bat da, Carabidae familiakoa, zientziarako Otto Friedrich Müllerrek 1764an deskribatu zuena. Europa mendebaldean aurkitzen da, bereziki erdialdean, eta iparralderantz eginez Islandia eta Ternuaraino iritsi da. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Deskribapena 
Kakalardo honen elitroek duten kolore marroi ilun distiratsuagatik "Brontzezko karabidoa" ezizena hartzen du. Pronotoa eta elitroen ertzak urdin-gorrindolak dira. 18-26 mmko tamaina du eta borobiltsua da. 

Beldarra iluna eta distira metalikoduna da. Gorputzeko segmentuak oso ongi bereizten zaizkio.

## Habitata eta elikadura 
Lurreko kakalardoa da, azkar ibiltzen dena. Harraparia da, *Deroceras reticulatum* izeneko barea ehizatzen du, bare gazteak eta arrautzak. Bare horrek uztak kaltetzen dituenez *Carabus nemoralis* kakalardoa onuragarria da nekazaritzarako. Horregatik ohikoa da nekazal eremuetan gizakien bizilekuen inguruan aurkitzea.

Azken urteetan kontrol biologikorako erabiltzen hasi da *Carabus nemoralis* kakalardoa.

## Bizi zikloa 
Metamorfosi konplexua betetzen du, arrautza, beldarra, pupa eta heldua. Arrautzak lurrean jartzen ditu emeak eta zikloa osatzeko hainbat urte har ditzake.

## Iruditegia 

Irudi:Bronze Ground Beetle (Carabus nemoralis) - Bærum, Norway 2021-04-17.jpg|*Carabus nemoralis*.
Irudi:Bronze Ground Beetle (Carabus nemoralis) with Prey - Bærum, Norway 2021-05-08 (02).jpg|Harrapakina ehizatu berritan.
Irudi:Carabus nemoralis front.jpg|Burua.
Irudi:Carabus nemoralis-l.jpg|Beldarra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Srettha Thavisin

**Srettha Thavisin** (; 1962ko otsailaren 15a) Thailandiako enpresaburu eta politikaria da, 2023tik 2024ra Tailandiako 30. lehen ministroa izan zena, 2024ko abuztuaren 14an Auzitegi Konstituzionalak kargutik kendu zuen arte, espetxean egondako kabinete ministroa izendatu zuelako. Aurretik Sansiriko zuzendari nagusia eta presidentea izan zen.

1988an Sansiri sortu zuen, gero Thailandiako higiezinen sustatzaile handienetako bat bihurtu eta Srettha magnate eta milioidun izatera eraman zuena. Thaksin Shinawatra lehen ministro ohiaren laguna izan zen.

## Kanpo estekak
Mbalax

[thumb|300px|[Youssou N'Dour danbor afrikarrarekin hitz egiten.]]
thumb|300px|Bi sabar, Senegalgo danborrak.

**Mbalax** afrikar musika genero herrikoi bat da, Senegal eta Gambian garatzen dena, batez ere wolof etniako taldeen eskutik munduan zabaldu dena. 

Mbalaxa senegaldar musika ezagunena da, zalantzarik gabe musikari hauei esker: Youssou N'Dour, Ismaël Lô, Thione Seck, Coumba Gawlo Seck: Artista hauek gaur egun mundu osoan ezagunak dira. Kanpoan hain ezagunank ez diren artean hauek aipa daitezke: Kiné lam, Alioune Mbaye N'Der, Lemzo Diamono, Viviane N'Dour... 1970eko hamarkadan, Mbalax Senegal postkolonialaren soinu bereizgarri gisa sortu zen. Mbalax dantza, bestetik, ezaguna da diskoteketan eta topaketa sozialetan baita erlijio eta bizimoduko ekitaldietan, esate baterako ezkontzetan, urtebetetzeetan eta zeremonia ugarietan.

## Musika tresnak 
Mbalax musikak oso erritmo bihurria du eta Europako zein Afrikako musika tresnak nahasten ditu. Europakoak, adibidez, gitarra, txirula eta tronpeta; Afrikakoak, aldiz, djembe, tama edo kessing-kessing.

## Estiloak 
Mbalaxa aldatuz joan da hainbat estilotan, hala nola Mbalax saltsa, [Kuba eta Senegaleko musika nahasten dituena, aitzindaria Laba Socé izanik; Africando, Super Cayor, Sabador... bezalako taldeek jarraitu dute bariante hau. Rap Mbalax ere sortu da Rap musikatik abiatuta; zentzu horretan Positive Black Soul, Daara J, Bamba J. Fall, Black Mbolo eta beste hainbat talde aipa daitezke.

## Artistak 
Asko dira:

* Youssou N'Dour
* Habib Faye
* Thione Seck eta Raam Daan
* Omar Pène eta Super Diamono
* Yusupha Ngum
* Pape Diouf
* Alioune Mbaye Nder
* Viviane N'Dour
* Coumba Gawlo
* Titi
* Ismaël Lô

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mbalax musika Youtuben.
Carabus violaceus

***Carabus violaceus*** kakalardo espezie bat da, Carabidae familiakoa, zientziarako Lineok 1758an deskribatu zuena. Europatik Japoniaraino hedatzen da. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Deskribapena 
Kolore more iluna du, horregatik "lurreko kakalardo morea" ezizena ematen zaio. Ez da batere deigarria, elitroen ertzak eta pronotoak distira more biziagoa dute. 20-30 mm artean neurtzen du, baina 37 mm-ko alerik ere ikusi da. Helduek fusionaturik dituzte elitroak eta horregatik ezin dute hegan egin.

Beldarra handiagoa da heldua baino.

## Habitata eta elikadura 
Baso, parke eta lorategietan bizi da. Egunez orbelaren edo harrien azpian gordeta egoten da eta gauez ateratzen da ehizara. Azkar mugitzen da alde batetik bestera. Bareak janez elikatzen denez nekazaritzarako intsektu onuragarria da. Bareak mukia jariatuz babesten dira *Carabus violaceus* kakalardoaren aurrean. Barraskiloak, zizareak eta gurgurioak ere ehizatzen ditu.

Ikusi da akaro batzuk kakalardoaren burura igo eta distantzia luzeak egiten dituztela toki hobearen bila. Fenomeno horri foresia esaten zaio eta komentsalismo mota bat da.

## Bizi zikloa 
Metamorfosi osoa egiten du, arrautza, beldarra, pupa eta heldua. Beldarrak ere haragijaleak dira eta 10 hilabeteko garapena dute. Ondoren lurrean pupa osatzen dute eta udazkenean ateratzen dira helduak, baina hibernatu egiten dute eta udaberrirako ez dira aktiboak izaten. Helduak hainbat urtez bizi daitezke.

## Iruditegia 

Irudi:Biegacz fioletowy Carabus violaceus big.jpg|Elitroen ertz morea ongi ikusten da.
Irudi:Carabus-violaceus-08-VIII-2007-04.jpg|Burua.
Irudi:Carabus violaceus.JPG|Helduaren eta beldarraren tamainen konparaketa (ilustrazioa).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cychrus spinicollis

***Cychrus spinicollis*** kakalardo espezie bat da, Carabidae familiakoa, zientziarako Dufourrek 1857an deskribatu zuena. Iberiar penintsularen iparraldeko espezie endemikoa da. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Deskribapena 
16-20 mm arteko luzera duen kakalardo beltza da. Burua luzea du eta barailek hortzak dituzte. Palpo zapalak ditu eta distira koloretsuak izan ditzakete. Pronotoan bi arantza agertzen ditu. Abdomena borobiltsua da eta nahiko esferikoa. Pikorrez osaturiko lerroek zeharkatzen dute. Hanka fin luzeak ditu, lehenengo atala beltza eta gainerakoak marroixkak.

## Habitata eta elikadura 
Basoetako harri eta orbel artean aurkitzen da eta azkar mugitzen da. Gainerako karabido espezieak bezala hau ere harraparia da.

## Iruditegia 

Irudi:Cychrus spinicollis side.jpg|Kakalardo heldua.
Irudi:Cychrus spinicollis front.jpg|Kakalardo heldua aurrez.
Irudi:Cychrus spinicollis detail3.jpg|Burua.
Irudi:Cychrus spinicollis detail1.jpg|Pronotoko arantzetako bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Letra etzana erromatar

[thumb|450x450px|Testu modernoa, letra etzana erromatarrean egina, [Vindolandako oholtxoak|Vindolandako oholtxoen grafian oinarritua: “Hoc gracili currenteque / vix hodie patefilio / Romani tabulas ornarunt calamo” (“Kalamu mehe eta azkar honekin, erromatarrek gaur aurkitu berri diren oholtxoetan idatzi zuten.»]]
Letra etzana zaharra, larria etzana edo maiuskula etzana izenez ere ezaguna, egunero erabiltzen zen gutunak idazteko, merkatarien edo partikularren arteko zorren erregistroak egiteko, alfabeto latinoa ikasten zuten ikasleek oharrak hartzeko, baita enperadoreek emandako aginduetarako ere. Papirotan, argizarizko oholetan eta beste material galkorretan idazten zen, eta batzuetan, paretetako grafitoetan eta, zenbait kasutan, brontzezko diploma militarretan.

Idazkera formalagoetan, letra maiuskula monumentala eta, gehienetan, *capitalis rustica* ("maiuskula baldarra") erabiliz idazten zen. Letra etzanak (xeheak), ordea, material bigunetan azkarrago idazteko aukera ematen zuen. K.a I.  mendean arrunta zen deagoeneko, baina askoz lehenago agertu zen, ezbairik gabe, K.a. II. mendean  Plauto dramaturgoak, bere Pseudolus antzerki lanean araurik ez zuen idazkera hau deskribatzen baitu:

thumb|350x350px|*Letra etzana, zaharra eta berria*
Letra etzan zaharrak loturak erabiltzen ditu, ez da sartzen hitzen artean hutsunerik, eta letra batzuk ezezagunak dira egungo alfabeto latinoan: “a” gure “r” etzanaren antzekoa da, “b” eta “d” ia bereizezinak dira, “r” eta “t” hitzak oso hurbilekoak dira, eta “v” murriztu egiten da.

## Letra etzana berria 
Letra etzana berriaren jatorria zalantzan jartzen da, letra etzan xehea edo etzan berantiarra ere esaten zaio. Eskola frantseseko paleografoek, Jean Mallonekin batera, uste dute letra etzan berria Erroma hiriburutik datorren beste bat dela. K.o. IV. mendetik VII. mendera bitartean erabili zuten.

*"unciālis"* letra eta "erdi-*uncialis*" (latinezko *uncilis*= hazbete, eri trebes, ontza) ere idazketa horretatik sortuak dira ia ezbairik  gabe, a, g, r letrak eta forma nabarmen antzekoak baitira.
[thumb|[Kellseko liburua|Kellseko liburuko orri bat, 800. urtean idatzia *unciālis-*aren Irlandako aldaera bateko kaligrafiaz idatzia.]]
Letra etzan berriak eragina izan zuen, *uncialis* idazketaren garapenean ez ezik, idazkera “nazionaletan”: “merovingiarra” Frankian erabili zutena, “bisigotikoa” Iberiar penintsulan, eta “uharteetakoa” Britaniar uharteetan agertu zena.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Latindar epigrafia
* Latindar alfabetoaren historia
* Letra maiuskula karratu monumentala
* Letra maiuskula dotorea edo quadrata
* Letra Capitalis rustica

## Kanpo estekak 
*  Papyrus Latins. *Collections de Papyrus*. Lettres Sorbonne université,
*  Vindolanda tablets online. Centre for the Study of Ancient Documents Academic eta Computing Development Team (Oxford)
*  *Ancient Scripts: Rustic Capitals, Old and New Roman Cursive*. Dartmouth Ancient Books Lab. Darmouth.
*  Roman Cursive Lesson 01 Dialogi Pueriles Basic  by Sebaldus Mayer cursive writing Latin langue. *Latinum*.
Florence Ethel Johnson

**Florence Ethel Johnson** (Melbourne, Australia, 1884ko martxoaren 26a - Malvern, Victoria, Australia, 1934ko azaroaren 6a) australiar feminista, sindikalista eta hezitzailea izan zen.
## Biografia 
[thumb|412x412px|ezkerrera|[Florence Ethel Johnson, 1924]]
1900ean South Preston State Schoolen *pupil-teacher* zen, hau da, gaur egun ikasgela batean gainbegiratuta maistra praktikak egiten ari den maistragaia. 1906an, Arcadia South estatuko eskolako zuzendaria izan zen. Victoriako estatu-eskoletan 18 urtean irakasle-lanean jardun ondoren, 1919an Victoria Estatuko Zerbitzu Federazioko Emakumeen Ataleko idazkari kargua hartu zuen.

Victoriako zerbitzu publikoan emakumezko eta irakasleen soldatak aldarrikatzen eta hobetzen lagundu zuen, baita erizain eta idazkarien kasuan ere. Bere ahaleginari esker, gizonezkoek kobratzen zuten soldataren erdia (1/2) kobratu beharrean, bostetik lau (4/5) izatera pasatu zen. Lehen botazioan botoen %20 jaso zuen. Hauteskundeetan galdu eta irakaskuntzara itzuli zen.

Emakume Viktoriarren Maistren Elkarteko presidentea izan zen eta 1932an jubilatu zen.

## Bizitza pertsonala 
1932an Frederick Arthur Ingram itsas ingeniariarekin ezkondu zen Perthen. 1934ko azaroaren 6an hil zen St Benedict, Malvern, Victoria ospitale pribatuan, balbula mitraleko gaixotasun baten ondorioz. Gorpuzkiak erraustu egin zituzten. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lesbia Urquía

**Lesbia Yaneth** **Urquía** (Marcala, La Paz, Honduras, 1967 &ndash; 2016ko uztailaren 6a) Hondurasko giza eskubideen aldeko ekintzailea eta ingurumenaren defendatzailea izan zen.

## Ibilbidea 
Hondurasko Herri Erakunde eta Indigenen Kontseilu Zibikoko (Copinh) buruzagi komunitario bat izan zen, Berta Cáceres kide zuen erakunde berekoa. Ibaien pribatizazioen aurka zegoen, desbideratu egiten dituztelako eta komunitate indigenei ura emateari uzten dietelako. Gainera, presek eremu horietako baso-soiltzea sustatzen dute, eta lur horietako florari eta faunari eragiten diete. La Pazen nazioarteko inbertitzaileen presa hidroelektriko baten eraikuntzaren aurka borrokatu zuen. Presa hori eraikitzeak Gualcarque ibaiak ura emateari uztea eragin zuen.

2016ko uztailaren 6an, haren gorpua aurkitu zuten Marcala hirian, zabortegitik gertu. Bi sikariok hil zuten buruan egindako matxete-kolpe batez.

## Ikus gainera 
* Blanca Jeannette Kawas
* Berta Cáceres
* Margarita Murillo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* COPINH
Marc Bohan

**Marc Roger Maurice Louis Bohan** (Verrières-le-Buisson, 1926ko abuztuaren 22a - Châtillon-sur-Seine, 2023ko irailaren 6a) frantziar moda diseinatzailea izan zen.

Kapelak egiten zituen amak eraginda sartu zen modaren munduan. 1945ean eskola amaitu ondoren, hainbat diseinatzailerentzat lan egin zuen, 1953an bere lehen moda bilduma diseinatu zuen arte. 1954tik 1958ra Jean Patourekin lan egin zuen. 1958an Christian Dior enpresan hasi zen lanean, eta 1960an Yves Saint Laurent ordezkatu zuen zuzendari sortzaile postuan. 1989an Dior utzi eta bere izenarekin diseinatu zuen.

Bere bezeroen artean Grace Kelly, Sofia Loren eta Jacqueline Kennedy izan zituen. Silvia Suediakoa eta Karolina Monakokoaren ezkontzako soinekoak diseinatu zituen.

## Iruditegia 

1955 Marc Bohan for Jean Patou women's suit.jpg|1955, Bohanek Marc Patourentzat diseinatutako emakume-jantzia
Christian Dior Haute Coutre Suit by Marc Bohan, Spring-Summer 1973.jpg|1973, Bohanek Marc Patourentzat diseinatutako emakume-jantzia

## Kanpo estekak
Pazzis Sureda

**María Magdalena de Pazzis Sureda Montaner**, ezagunagoa **Pazzis Sureda** izenez (Palma Mallorcakoa, Mallorca, Balearrak, 1907ko otsailaren 25a – Genoa, Mallorca, Balearrak, 1939ko maiatzaren 11) mallorcar eskultore, margolaria eta poeta izan zen, Pilar Montaner Maturana margolariaren eta Juan Sureda Bimet mezenasaren alaba. Bere lanek ekialdeko eragina duten joera espresionista nabarmena erakusten dute.
## Biografia 
Izaera bihurri eta bitxia zuen, eta haren bizitza eta lana Mallorcan bizi izandako haurtzaro zoriontsuak markatu zuen. Bizitza erdia baino gehiago tuberkulosiaren ondorioak, gerra zibilak, harreman istilutsuek, izan zuen alaba bakarrak abandonatzeak...azkenean bere buruaz beste egitera eraman zuten. Bizi zela ez zuen erakusketarik egin. Nabarmentzekoak dira Valldemossako paisaiarenkuarela bat, olibadien koadro bat (Pilar Montaner amak ere pintatzen zuen) edo Fred O’Hara, galdu zuen maitearen erretratua. 

1931tik 1935era bitartean Tomás Vila, Aurelio Cabrera eta Dionisio Pastorren eskultura-tailerretan ikasi zuen. Ca's Potecari (Genoa, Mallorca) egindako arte-jarduerekin estu lotua egon zen; bertan, Mallorcako pintoreak eta artistak eta kanpotarrak agertzen ziren, hala nola Jacobo Sureda (neba), Eleanor Sackett, Lorenzo Villalonga, Archie Gittes, Cicely Foster, George Copeland, Adolf Fleischmann, Frederick O’Hara, Francisco Vizcaíno López-Arteaga, Melanie Pflaum, Irving Pflaum, Pedro Sureda, edo Jean Georges Cornelius.ezkerrera|200px|thumb|Pazzis Sureda Montaner

Frederick O’Hara margolari eta litografoarekin izandako harremanak eta harekin Afrikako iparraldean egin zuen bidaiak arrasto nabarmena utzi zuten Espainiako Gerra Zibilaren aurreko urteetan egindako pinturan eta eskulturetan. Bizitza laburrean, lan grinatsua eta oso sakabanatua utzi zuen. Haren bizitzak inspiratu zituen Melanie Pflaum-en *Bolero* eleberria eta Jaume Pomar poetaren soneto bat. Mateo Mirasen lehen eleberriak '*Pazzis Sureda y el abismo* ' izenburua du. Pazzis Suredaren familiari ez zitzaion gustatu artistari buruzko fikzioa, eta hauxe adierazi zuen: *"Ez dago ondo asmatutako gauzak kontatzeko izen errealak erabiltzea, jendeak ez dakielako zer den egia eta zer ez".* 

thumb|377x377px|Pazzis Sureda Montaner
## Aintzatespenak 
* Palma Mallorcakoak Jacobo eta Pazzis Suredari omenaldia egin zien eta bizi izandako etxean plaka bat jarri zuten.
* 2023ko abuztutik Palma Mallorcakoa jaioterrian, Génova eta Cala Major lotzen zituen bide zaharrean, Pazzis Sureda izeneko kalea dago.

## Erreferentziak
## Bibliografia 
* Bauzá, F. (2009). La Vida Soñada; Juan Sureda Bimet jaunaren ondare intelektuala. La Foradada edizioak. Valldemossa. 
* Bosch, M.C. (2010). Pilar Montaner, Memoriak. Palmako udal arxiua, Palma.  
* Bosch, M.C. (2011). Pilar Montaner i Joan Sureda, Epistolari i literatura. Palmako udal arxiua, errubrika. Palma.
* Pflaum M. (1956). Boleroa. William Heinemann Ltd., Londres.
* J. pomarra (2010). l’Exiliren llibrea. El Gall Editor, Pollença. 

## Kanpo estekak
Euskal Diasporaren Eguna

**

[thumb|300px|[Euskal Autonomia Erkidegoaren lehendakaria 2019ko Euskal Diasporaren Egunean.]]

**Euskal Diasporaren Eguna'* Euskal Herritik kanpo diren Euskal Gizataldeen Aholku Batzordeak (diasporari buruzko gaietan aholkua ematen duena) irailaren 8a aukeratu zuen Euskal Diasporaren Eguna ospatzeko. Egun hori ospatzeko proposamena aurretik Gasteizen, 2015ean egin zen, Euskal Gizataldeen VI. Mundu Kongresuan. Beraz, irailaren 8an egiten diren ekitaldien bitartez euskal diaspora ikustarazten da eta balioan jartzen da.

Ekimena 2018tik urtero ospatu da Euskal Herrian zein beste herrialdetan. Ipar Euskal Herrian lehen aldiz 2022an ospatu zen.

## Helburuak 
Egun honek bi helburu nagusi ditu: kanpoan bizi diren euskaldunak batzen dituen errealitate kulturala aitortzea eta euskal emigrazioak izan duen garrantzia ezagutaraztea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Diaspora

## Kanpo estekak 
* Egunaren ideia zabaltzeko Eusko Jaurlaritzak egin duen bideoa.
* Maialen Goirizelaia Altunaren iritzi-artikulua *Berria''n, 2018ko abuztuak 31n.
Erlantz Urtasun

**Erlantz Urtasun Antzano** (Iruñea, 1969). Geografia eta Historian lizentziatua EHUn (1993), bertako Antropologia Saileko kidea da. Nafarroako Artxibo Nagusiko bekaduna izan da; "Fontes Linguae Vasconum" eta Argiako kolaboratzailea. 1998an "*Nafarroako Erribera Lehen Ertaroan. Hizkuntz Mugaren Egoera*" doktoretza tesia aurkeztu zuen.

## Argitalpenak 
### Aldizkari artikuluak 
* 2001. "Euskararen historia soziala. Gogoeta", *Bat Soziolinguistika aldizkaria*,  ISSN: 1130-8435, 39, 47-58 or.
* 1997. "Nafarroa eta Euskara: Mendialdea eta Erribera", *Zainak. Cuadernos de Antropología-Etnografía,*  ISSN: 1137-439X,  17, 1998 (Alearen gaia: Mendia, gizartea eta kultura), 267-270 or.
* 1997. "Fiteroko hainbat toki izen: Hausnarketa", *Fontes linguae vasconum: Studia et documenta*, ISSN: 0046-435X, urte zk. 29, 76 Zk., 497-506 or.
* 1997-8 . "Nafarroako Herribeherako baskoi populua erromatar aldian: Arkeologia eta Hizkuntza". I*sturitz: Cuadernos de prehistoria - arqueología*,  ISSN1137-4489, 8 zk., (Zenbakiaren gaia: Euskal Herriko Erromanizazioari buruzko lehenengo solasaldia. I. lib. ), 187-203 or.

### Talde idazlanetan parte-hartzea 
* 2000. "Euskal Herria año mil: situación lingüística", in: Orella Unzue, J. L.: *Euskal Herria: año 1000, año 2000 (historia, economía, ecología y cultura),* ,  65-89 or.
* 1998. "Antoine d'Abbadie euskal zientzilariaren garaiko euskararen eta irlanderaren atzerapen garabidea (1810-1897)",  Antoine d'Abbadie, 1897-1997: congrès international,  ISBN: 848951671-5, 473-479 or.
* 1998. "Nafarroa eta Euskara: Mendialdea eta Erribera", *Montaña, sociedad y cultura*, ISBN: 84-89516-87-1, 267-270 or.

### Liburuak 
* 2002. *Hablemos de Navarra: (viaje a través de las realidades ocultas de un territorio vascón)*. Donostia: Basandere.  ISBN: 84-931693-4-X
* 2002. Erlantz Urtasun Antzano, Andoni Uzkeda Mateo, Alizia Sturtze Mendia (2002): *Euskal herriko pertsonaiak*. Donostia : Gaiak.  ISBN: 84-89772-78-9
* 2000 Erlantz Urtasun Antzano, Andoni Uzkeda Mateo, Alfonso Martínez de Lizardui Álvarez: Euskara eta historia: Euskal Herriaren historia ezkutuaz  Donostia: Gaiak. ISBN: 84-89772-46-0
* *Historia de Navarra. Hechos, personas y lugares*
* *2013. Iruñsheme-iruinalabak* ISBN: 9788496063891. Erlantz Urtasun Antzano.

## Erreferentziak 
## Kanpo Estekak
Ramona Peralba Sala

**Ramona Peralba Sala** (Gironella, Bergadá, 1904 &ndash; Sant Adrià de Besòs, Bartzelona, 1939ko maiatzaren 16a) kataluniar aktibista errepublikanoa, ehungintzako langilea eta CNTko militantea izan zen. Erregimen frankistakLa Bota zelaian exekutatutako Les Corts emakumeen kartzelako hamabi emakumeetako bat izan zen. 35 urte zituen eta Berguedà eskualdeko epai militarrak 72 fusilatuetako emakume bakarra izan zen.

## Ibilbidea 
Gerra zibila Errepublikako Herri Armadaren porrotarekin amaitu ondoren, Franco jeneralaren diktadurak hasi zen, garaitutakoen aurkako errepresio gogorrarekin, Errepublikan eskuratutako eskubide eta askatasun guztiak galdu zituzten emakumeentzako berariazko metodologiak aplikatuz. Arrazoi orokorra zabaldu zen eta partikularren delazioak bultzatu ziren. Peralba *desnudismoaren eta ideia marxisten propagandista* gisa salatu zuten. Tokiko Falangearen eta Guardia Zibilaren txostenen arabera, FAIren ordezkaria zen Monegal Koloniako ehun-atalean eta CNTn afiliatua. Auzotar batzuen salaketa ere jaso zuen. Auzotar horiek gizon bat hiltzea leporatzen zioten. 1939ko maiatzaren 27an Bartzelonako Les Corts emakumeen kartzelara eraman zuten. Apirilaren 18an, gerra-kontseilu handi baten aurrean agertu zen, beste 14 lagunekin batera. Horietako bost hiltzera zigortu zituzten, eta bera izan zen emakume bakarra. La Bota zelaian fusilatu zuten 1939ko maiatzaren 16an, Salvador Serralta Llorens eta Vicens Camprubí Torber Esquerra Republicana de Catalunyako (ERC) bi alkateekin batera.

1939ko apiriletik 1940ko azarora bitartean La Bota zelaian fusilatu zituzten hamaika emakumeetako bat izan zen, ondorengo hauekin batera; Magdalena Nolla,  Carme Claramunt i Barot, Eugènia González Ramos, Cristina Fernàndez, Dolors Giorla Laribal, Elionor Malich Salvador, Virginia Amposta Amposta, Assumpció Puigdelloses Vila, Inés Jiménez eta Neus Bouza Gil

## Aintzatespenak 
thumb|250px|La Bota zelaian exekutatutakoen panela
* 2015ean, plaka bat jarri zen La Bota zelaian fusilatutako hamaika emakumeen omenez, Ramona Peralba izena eta adina barne.
* 2016an, Ramona Peralba eta La Bota zelaian fusilatutako beste hamar kideak eta Maria Salvo Francoren aurkako ekintzailea omendu zituen Grup Promotor del Futur Monument a la Presó de Dones de Les Corts taldeak Espainiako Bigarren Errepublikaren aldarrikapenaren 85. urteurrenean.
* 2017an, La Minako eta El Botako Artxibo Historikoa eta Dokumentazio Zentroa elkarteak bideo bat aurkeztu zuen, Botako zelaian fusilatutako hamaika emakumeen oroimenez, gerra zibilaren ondoren emakumeek jasandako errepresioari buruzkoa.
* 2019ko otsailaren 24an, exekuzioetatik laurogei urte betetzean, Bartzelonako Udalak "Exekutatuen panela" inauguratu zuen San Martin barrutian.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nicrophorus vespilloides

***Nicrophorus vespilloides*** kakalardo espezie bat da, Silphidae familiakoa, zientziarako Johann Friedrich Wilhelm Herbstek 1783an deskribatu zuena. Ipar hemisferio guztian aurkitzen da, hau da, Ipar Amerikan eta Eurasian. Euskal Herrian ere aurkitzen da. "Kakalardo lurperatzailea" ere esaten zaio hainbat hizkuntzatan.

## Deskribapena 
10-18 mm arteko luzera hartzen du eta kolorez beltza da. Elitroek itxura errektangularra dute eta abdomena baino txikiagoak dira. Kolore laranjazko orban zabalak dituzte. Burua beltz distiratsua da eta antena labur beltzak ditu. Hankak ere beltzak dira.

## Habitata eta elikadura 
Sarraskijaleak dira eta usteltzen ari diren gorpuetaz elikatzen dira, hegaztietaz eta ugaztunetaz bereziki. Bestelako animalia txiki baten gorpua aurkitzen badute lurrean zuloa egiten dute atzeko hankekin eta lurperatu egiten dute, portaera horrek ematen die izena.

## Bizi zikloa 
Gordetzen duten haragi zatietan jartzen dituzte arrautzak, horrela handik jaiotzen diren beldarrek janaria nahikoa badute hasieran elikatu ahal izateko. Fenomeno horri foresia esaten zaio eta komentsalismo mota bat da.

*Poecilochirus carabi* akaro espeziearen kasuan mutualismoa gertatzen da, izan ere akaroa sarraski berrira iristean dipteroen arrautzak kontsumitzen hasten da, *Nicrophorus vespilloides* kararraldoaren beldarrei lehiakideak kenduz.

## Iruditegia 

Irudi:Nicrophorus-vespilloides-06-fws.jpg|Kakalardo heldua.
Irudi:Nicrophorus vespilloides 04.JPG|Kakalardoa hosto artean janari bila.
Irudi:Marvels of insect life (8318493426).jpg|*Nicrophorus vespilloides* karnaba baten gorpuaz elikatzen (ilustrazioa).
Irudi:Necrophorus sp.larve.png|Beldarraren marrazkia (ilustrazioa).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Silphidae

**Silphidae** kakalardoen 300 espezie baino gehiago hartzen dituen familia bat da. Gehienak saprofitoak dira, sarraskijaleak, eta haragia lurperatzen dutelako dira ezagunak. Adibide ezagunena *Nicrophorus vespilloides* da.

## Ezaugarriak 
Kakalardo beltzak izan ohi dira eta orban hori, laranja edo gorridun elitro errektangularrak dituzte. Antenak motzak dira.

## Azpifamiliak 
* Silphinae (Kirby, 1837)
* Nicrophorinae (Kirby, 1837)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak