Mungialdea

Mungialdea edo **Plentzia-Mungia** Bizkaiko eskualdetako bat da, hain zuzen herrialdearen iparraldean dagoena. Mungia du hiriburu, eta Uribe banaketa administratibo historikoaren parte da. Gaur egun, bi azpieskualdetan banatu daiteke, guztira 15 udalerriz osatutako eskualdea izanik:

* Mungialdea, barrualdeko udalerriak hartuz (Arrieta, Bakio, Fruiz, Gamiz-Fika, Gatika, Laukiz, Maruri-Jatabe, Meñaka eta Mungia).
* Uribe Kosta, kostaldeko udalerriak bere gain hartuz (Barrika, Gorliz, Lemoiz, Plentzia, Sopela eta Urduliz). Uribe Kosta azpieskualdean Berango udalerria ere sartu ohi da, baina ofizialki Berango Bilboaldea eskualdearen parte da.

## Geografia 
### Mugakideak 
Iparraldera Kantauri itsasoa, hegoaldera Bilboaldea, ekialdera Busturialdea eta mendebaldera Bilboaldea mugakide ditu.

### Udalerriak 
### Mendiak 
thumb|150x150px|Sollube
Arrieta udalerriaren %10 Urdaibaiko lurraldean egoteaz gain, Sollube (684 m) mendiaren magalean hedatzen da Meñakarekin batera. Sollubera igotzeko hainbat modu daude, horien artean aipatutako bi herrien bitartez. Mendi honen gailurra Arrietan dago.
thumb|150x150px|Unbe
thumb|150x150px|Bizkargi
Jata (592 m) mendiak Maruri-Jataberi izena ematen dio, baita Mungiako jaietako Mari-Jatari ere. Jatak Maruri-Jatabe udalerriaren ekialdeko mugarriarena egiten du. Inguruan badaude altuera txikiagoko beste muino batzuk, hala nola: Artebakarra, Irutxurre, Kurtzegana, Garbi-mendi, Iruarteta, Santakurtze, Amezti eta Txarola mendiak .

Laukizetik gertu dagoen mendia Unbe (302 m) da; ezaguna dena bertan Felisia Sistiagak 1941ean Ama Birjina ikusi zuelako  (Unbeko Birjina). Ordutik, hainbat agerpen egon dira, azkena 1988an .

Bizkargi (536 m), hortaz, Butroe ibaiaren sortzailea da eta bere tontorrean Santa Kurtziri eskainitako baseliza dago. Mendi horretan hainbat borroka odoltsuak eman ziren Espainiako Gerra Zibilean, eta horregatik maiatzako lehen igandean Bizkargi Eguna ospatzen da; tontorrean gudariei omenaldia eginez  eta Kaperiaga. Gainera, Laukizetik aurkitu dezakegun mendixketatik Butroe ibaira doazen hainbat erreka txiki jaisten dira, besteak beste, Amazkarai, Goiartzu eta Erreskondo. Erreka horiek igarotzen diren lekuetako baserrien izenak daramatzate .
Bakion bi ibaik zeharkatzen dute: Estepona ibaiak mendebaldean, eta Ondarre ibaia ekialdean . Fruizen, berriz, udalerriaren erdigunetik zeharkatzen den Oka ibaia dago  .    thumb|412x412px|Mungialdeko ibaiak|erdian
### Hondartzak 
thumb|150x150px|Barrikako hondartza
Plentzia-Mungiak hainbat hondartza hartzen ditu bere gain, hala nola: Barinatxe, Arrietara-Atxabiribil, Meñakoz, Muriola eta beste. Ezagunetarikoa, Barinatxe edo La Salvaje hondartza da, surfa eta nudismoa praktikatzeko hondartza ospetsua. Bertan parapente enpresa batzuk daude, gune erakargarria bihurtzen duena.   
thumb|150x150px|Plentzia-Gorlizeko hondartza
Barrikako hondartzaren zati bat ere erdi-nudista da, bestea, berriz, guztiz nudista. 302 maila dituen harrizko eskailera bat du, eta bertan taberna, dutxak eta sorosleak bezalako zerbitzuak aurkitu ahal dira. Itsasgorarekin desagertzen den hareazko eta arrokazko hondartza honek, itsaslabar ikusgarri batek inguratzen du; eta, gainera, euskal kostaldeko tokirik fotografiatuenetako bat da .   
thumb|150x150px|Sopelako hondartzak
Gorlizeko hondartza, bestalde, oso aproposa da umeak dituzten familientzako. Udako hilabeteetan ohikoa da ur gaineko ur parke bat ikustea hondartzaren eskuin muturrean. Uribe Kostako Sopela, Barrika eta Gorlizko hondartzetan aurkitu ditzakegu. Aipatutako azken udalerri honetan,  Astondoko duna fosilak daude, eta han, eguraldiak eta haizeak milaka urtez jotzearen eragina ikusten da, dunen sorrera ahalbidetuz. Hareatza harriztatu hori Kretazeoko flyscharen gainean duela 6.000 urte fosildutako kostako duna kuaternarioen kordal baten parte da . 

## Demografia 
Mungialdea eskualdeak, Bizkaiko lurralde historikoan kokatua, 60.749 biztanle ditu guztira (2024), 29.908 gizon eta 30.841 emakume, eta horrek adierazten du emakumeen gehiengoa txikia dela. Biztanle-dentsitatea 291,6 biztanlekoa da kilometro koadroko, Bizkaiko batez bestekoa baino pixka bat txikiagoa, 520,2 bizt./km² baita.

Biztanleriaren banaketa etarioak erakusten duenez, % 20,1 0-19 urtekoei dagokie, % 60,5 20-64 urtekoei, eta % 19,4k 65 urte edo gehiago dituzte. Datu horiek adierazten dute biztanleria gehienak aktiboak direla, baina adinekoen proportzio esanguratsua dutela.

Udalerriei dagokienez, biztanle gehien dituztenak Sopela (13.917 biztanle) eta Mungia (17.654 biztanle) dira, biak batera eskualdeko biztanleria osoaren % 50 baino gehiago osatzen baitute. Bestalde, biztanle gutxien dituzten udalerriak Arrieta (568 biztanle) eta Meñaka (751 biztanle) dira. Sopela eta Urduliz biztanle-dentsitate handiagatik nabarmentzen dira, 1.674,7 biz./km² eta 721,3 biz./km², hurrenez hurren. Maruri-Jatabe (65,5 biz./km²) eta Meñaka (60,2 biz./km²) udalerriek, berriz, dentsitate askoz baxuagoak dituzte, landa-eremukoak.

### Nekazaritzatik turismora 
Barrika ekonomia nekazaritzan, abeltzaintzan eta baso-aprobetxamenduan oinarritu da historikoki. Biztanle gehienek inguruko baserrietan egiten zuten lan jarduera horietan . Hala ere, urbanizazioekin batera heldu diren egoiliar berrien etorrerak eskualdeko beste toki batzuetatik eta Bilbotik etorritako diru-sarrerak ekarri ditu. Gaur egun, turismoa gero eta diru iturri garrantzitsuagoa bihurtzen ari da. Tradizioz, lehen sektorea izan da familia-ekonomiaren zutabea. Baratze txikiak eta behi hazkuntza ziren nagusi; salmenta merkatu naturalak, berriz, eskualdekoak eta Bilbokoak ziren. Gainera, basoek eta harrobi batzuek osatzen zuten sektore hori. Arrantzak ere, baleen ehiza barne, garrantzi handia izan zuen . Ia amaituta egon zen arren, gizarte, politika eta ingurumen arloko oposizio gogorrak eta 1984ko luzamendu nuklear batek eragotzi egin zuten martxan jartzea .

Azken urteetan, Lemoizko lurra berrerabiltzeko proposamenak egon dira, hala nola energia berriztagarriekin lotutako jarduerak garatzea (itsasoko eolikoa edo hidrogeno berdea) edo enplegua sortu eta eskualdea dinamiza dezaketen ekimen ekonomiko jasangarriak . Ideia horiek oraindik ez dira zehaztu, eta erronka logistikoak, politikoak eta ingurumenekoak dituzte aurrez aurre .

Duela ez urte asko arte, Bakiok, harrapatutako produktu garrantzitsuak esportatzen zituen topaketa gastronomiko garrantzitsuenetara, hala nola zainzuriak, lanpernak eta bisiguak . Material hori gure lehenengo komunitateek erabili zituzten tresnak egiteko, eta Uribe Kostako udalerrietan (Getxo, Sopela, Gorliz eta Barrika), silexezko azaleratze naturalen aprobetxamenduarekin zerikusia zuten tailer txikien aztarnak ageri dira . 

Duela urte batzuetatik ezagutzen da Punta Galeatik Plentziako itsasadarrera garatzen den Kurtziako Estazioaren aberastasun arkeologikoa. Aztarnategi hau, izan ere, Dimako Axlor haitzuloarekin batera, duela 35.000 urte gizakiak Bizkaian izan zuen presentziaren testigantza bakarra da . 

#### Aranbaltza 
Aranbaltza (Barrika, Bizkaia) aire zabaleko aztarnategia da, 1998 eta 2004 urteen artean azaleran egindako prospekzioari eta materialen bilketa sistematikoari esker aurkitua.

Aurkikuntza horiek, (aurreko kanpainetan egindakoekin batera), agerian uzten dute giza jarduera bizia izan zela duela 40.000 urte Aranbaltza inguruan, Iberiar Penintsulako aire zabaleko Chatelperroniar aztarnategi bakarra, eta material litikoetan aberatsenetakoa Kantabriako *Cueva Morín* aztarnategiaren ondoren. Iberiar Penintsulan oso gaizki ordezkatutako aldia da, eta haren azterketari esker, Chatelperroniar garaiko okupazioaren funtzioa eta tresna litikoen ekoizpen- eta banaketa-estrategiak ebaluatu ahal izango dira. Izan ere, Chatelperroniko kultura-konplexu bereziki interesgarria da, egileak Mendebaldeko Europako azken neandertalak izan baitziren.

### Antzinaroa 
#### Berreagako barruti gotortua 
thumb|Hareharrizko hilarria, K.a. I, Berreagaren oppiduma, Arkeologi Museoa
Mungia eta Zamudio udalerriak mugatzen dituen mendian dago, eta Bizkaiko aztarnategi arkeologiko garrantzitsuenetako bat da. Artxandatik, Loiuko aireportura begiratzean, mendikate bat ikusten da, Txorierriko harana itxi eta Mungiatik banatzen duena .  Gailur horien artean Berreaga mendia nabarmentzen da, 360 metro pasatxoko garaierarekin eta Burdin Arotik, K.a. III. eta I. mendeen artean, gizakiak okupatu izanaren aztarnak dituen tokiarekin . Gaur egun, arkeologo talde batek kastroko lanei ekin die berriro, haren hedadura mugatzeko eta eremu osoa kultura-ondasun gisa babestu behar den zehazteko . Armando Llamosas Kultura Ondareko arkeologoaren arabera, orain arte lortutako datuek Berreagaren okupazioa K.a. II. eta I. mendeen artean kokatzea ahalbidetzen dute  ( herria Munio Munioruz de Lauquíniz antzinako oinetxe baten jabearengandik dator); Fruiz, VIII. mendearen amaieran sortua, baina garai horretan Fortunio asturiarrak herria menderatu zuen Asturiazagako borrokan; eta Fika, 1427an udalerriaren lehenengo eskuzko lekukoaren agerpenarekin. Horrez gain, badira garai honetan eraikitako azpiegiturak: San Lorentzo Martiriaren elizatea (Maruri-Jatabe), Urdulizeko Santa María ermita eta Sopelako elizatea.
thumb|Butroe etxeko armarria
XIII. mendean Barrika bere balea-jardueragatik nabarmendu zen, izan ere, Lope Díaz de Harokek emandako hiri-gutunean maiz aipatzen da. Baleen ehiza funtsezko jarduera izan zen eskualdeko ekonomian, ez bakarrik zuzeneko balio ekonomikoagatik, baita tokiko nortasunari egindako ekarpenagatik ere . Mende berean ere Plentzia hiribildu moduan sortu zen, *Plasentia de Butron* izenarekin. Hiribilduari Logroñoko Forua eman zitzaion eta hurrengo Bizkaiko jaun-andreek eta Gaztelako errege-erreginek forua berretsi zuten. 

Bizkaiko probintziaren eskualde honetan, Butroe familiak zuen presentzia azpimarratu daiteke. Garai hartan, Europa izurri beltzaren epidemian murgilduta zegoen, eta biztanleriaren zati handi bat akabatu zuen. Horri gosete luze bat gehitu zitzaion, Europa krisira eraman zuena. Ondorioz, Bizkaiko jauntxo feudalek lehian jardun behar izan zuten, baliabide eskasiagatik eta bizirik iraun zuten basailuengatik. Bizkaian (Araban eta Gipuzkoan bezala), ahaide nagusiak bi bandotan banatu ziren: Oñaztarrak eta Ganboinoak, bandokideen gerra eragin zutenak. Leinu ezberdinek bat egiten zuten aliantzetan, eta edozein ahulezia baliatzen zuten etsaien baliabideez jabetzeko. Mungiako Billela familia adibidez, Ganboinoen aldekoa zen eta hainbat liskar izan zituen Butroetarrekin. Gatazka horiei erantzuteko, Mungiako herritarrek Bizkaiko Jaunari, Don Juan infanteari, eskatu zioten hiribilduaren titulua, nobleen erasoetatik babesteko. Hala, 1376ko abuztuaren 1ean, Mungia hiribildu gisa eratu zen Logroñoko forupean. Parrokia hau funtsezko erlijio- eta gizarte-gune bihurtu zen komunitatearentzat. Bitartean, Gamiz-Fikan, XV. mendeko San Andres eta San Martin elizek tokiko historian mugarri garrantzitsuak izaten jarraitu zuten, eskualdeko udalerriak zeharkatu zituzten hazkunde eta aldaketen lekuko .  XVII. mendean, Gamiz-Fikako nekazaritza-ekonomiak aldaketa handia izan zuen artoaren sarrerarekin, eta horrek produktibitate handiagoa ahalbidetu zuen eta baserriak funtsezko ekoizpen-unitate gisa finkatu zituen, eskualdeko behar berrietara egokituz :

* Marurik **6 gizon** bidali zituen, eta horietako batzuek Konbentzioaren Gerran ere parte hartu zuten .

* Laukizek **3 soldadu** ekarri zituen, eta 1639an, Frantziaren eraso baten beldur izan zirenean, Laukizek, Bakio, Maruri eta Gatikarekin batera, gizon armatuak bidali behar zituen Bakio defendatzeko, Bizkaiko kostaldeko gune estrategikoa .

Kostaldearen defentsa lehentasun bihurtu zen XVII eta XVIII. mendeetan, eskualde honek barne gatazkez gain, atzerriko potentzien mehatxuei ere aurre egiten baitzien. Barrikan, bi kanoidun defentsa-bateria bat jarri zen, kostaldea piraten erasoetatik babesteko . Plentziak, bere aldetik, bere kostaldea gotortu zuen talaiak eta artilleria-bateriak ezarriz, eskualdean itsas defentsak bere baliabideak babesteko eta segurtasuna mantentzeko duen garrantzia islatuz. Gotorleku hori funtsezkoa izan zen Bizkaiko portuetako merkataritza eta itsas bizitza babesteko .

Eskualdeko ekonomia batez ere lehen sektorean oinarritzen zen, abeltzaintza eta baso-aprobetxamendua nabarmenduz . Fruizen, basoek kalitatezko larreak eskaintzen zituzten abereentzat eta egur ugari eraikuntzarako, eta horrek komunitatea hazten lagundu zuen :

* Marurik **54 etxe** zituen.

* Laukizek **37 etxe** zituen.

* Meñakak **34 etxe** zituen, eta, mende amaierarako, **58 etxe**, **burdinola bat** eta **5 errota**.

* Lemoizek **45 etxe** zituen.

XVIII. mendeak itsas merkataritzaren gorakada ere ekarri zuen . Urte horretan bertan, eskualdeko egoera politiko eta ekonomikoak gatazka belikoen eragina izaten jarraitzen zuen, eta kostaldeko segurtasuna funtsezkoa zen oraindik ere eskualdearentzat . Aldi berean, Marurik, Juan Ramón Iturriza historialariaren erregistroen arabera, 1798an 55 etxe, 61 etxe eta 350 biztanle zituen komunioan, baita Añakako burdinola bat, 6 errota, taberna bat eta Santa Kruz baseliza ere, komunitatearen bizitza espiritualerako garrantzi handiko zentroa zena .

### Aro Garaikidea 
Mungialdeko udalerriek historia aberatsa dute, nekazaritzako komunitateetatik hasi eta industria- eta hirigintza-eragina duten herri modernoetaraino izan duten bilakaera adierazten duena. XIX. mendean, Barrikak 63 etxe zituen eta 51. eserlekua zuen, Gernikako Batzar Nagusietan botoarekin . Bestalde, Urdulizek nekazaritzan oinarritzen zuen bere ekonomia: garia, babarrunak eta mahastiaklantzen zituen txakolina ekoizteko, eta goialdeetan, berriz, zur-ustiapena zen nagusi . XIX. mendearen amaieran, Urdulizko harrobiek Butroeko gaztelua eraikitzeko harria eman zuten . Hala ere, Bilbotik eta Algortatik gertu egoteak klase sozial berri bat erakarri zuen, hiribildua oporretarako erabili zuena, bere izaera turistikoa sendotuz . Bigarren Errepublikan (1931-1936), Euskadiko emakume-elkarte ugari sortu ziren, hala nola Emakume Abertzale Batza (EAB), 1934an Maruri-Jataben 23 bazkide izatera iritsi zena .
[thumb|[Atxispeko San Pedro ermita|Atxispeko San Pedro]]
Espainiako Gerra Zibilak (1936-1939) kalte larriak eragin zizkion eskualdeari. 1937an, tropa frankistek Jata ingurua bonbardatu zuten, biztanle askoren ihesa eraginez .

Gerraostean, Mungiaren hazkundea gelditu egin zen, baina 60ko hamarkadan industrializazioak inguruko eskualde eta udalerrietako langile ugari erakarri zituen, eta hiri-hazkunde esanguratsua eragin zuen eraikin eta kale berriak eraikita . 1941 eta 1988 bitartean, Felisa Sistiagak Ama Birjinaren ikuspegiak eman zituen Unbe Gainan, eta horrek Unbeko Ama Birjinaren kapera eraikitzera eraman zuen . Iberduero S.A. (geroago Iberdrola) enpresa elektrikoaren proiektua izan zen 1970eko hamarkadan. Euskal kostaldean hainbat zentral nuklear eraikitzeko plan zabalago baten parte zen, Ispaster eta Debako instalazioak barne . Hasiera-hasieratik, zentralaren eraikuntzak aurre egin behar izan zion euskal herritarren sektore zabalei, bereziki talde ekologista eta nuklearren aurkako taldeei, hala nola Euskal Autonomia Erkidegoko *Nuklearrik ez, eskerrik asko* leloa zabaldu zuen. Herritarren mugimendu horrek eragin nabarmena izan zuen Euskal Herriaren historian . Hasierako obra horiek ez zuten zerbitzu eta azpiegitura nahikorik izan, eta horrek arazoak sortu zituen, eta 90eko hamarkadan hasi ziren konpontzen, espaloiak, hondakin-uren araztegi bat eta babes ofizialeko etxebizitzak jarrita . 1989tik 1992ra *Estudios Arriagak* konponketak egin zituen  eta gaur egun errusiar inbertsore batek du jabe gisa.

### Landetxo Goikoa 
**Landetxo Goikoa** Mungian dagoen baserria, XVI.mendean eraikia. Euskal Herriko baserri zaharrenetarikoa da, eta Izenaduba Basoa parke mitologikoaren barnean dago, non Olentzeroren etxearena egiten du.

Bertan hainbat ekintza egin ahal dira :

* Baserriari buruzko ikus-entzunezkoa
* Bisita gidatua
* Hainbat gairi buruzko erakusketak
* Umeentzako jolasak
* Ipuin interaktiboak
* Kanpoko jarduerak

### Torrebillela Kultur Elkartea 
**Torrebillela** XIV.mendearen inguruan sortutako harrizko dorretxea da  eta Mungiako udalerriko arkitektura zibileko eraikinik zaharrena. Eraikinak aldaketa asko izan ditu gaur egun duen itxuraraino, baina badirudi jatorrizko eraikina harrizko dorre soil bat zela, apaindurarik gabea, bost solairuko altuerakoa, defentsarako zein etxebizitzarako erabiliko zena .

### Mesterikako burua 
thumb|Mesterikako buruaren argazkia
Mesterikako (Meñakako) San Lorenzo baselizan aurkitutako hareharrizko eskultura da, gizon edo emakume baten burua irudikatzen duena . Bere funtzioa ezezaguna da, hileta edo erlijio errituetan erabili ahal izan zuten, babesa emateko objektua izan zitekeen edota gerla trofeoa . Gaur egun Bizkaiko Arkeologia Museoan dago, Burdin Aroaren gelan . Eraikin txikia da eta bi ezaugarri interesgarri ditu: sarrera eta absideko lehioa  .

### Garaizarreko errota 
Denbora luzez, Maruri-Jatabe udalerri bizkaitarreko industria bakarra errotak ziren. Oraindik ere, iraganeko oroitzapen tradizionalak mantentzen ditugu **Garaizarreko errotarekin** . Harri grisez egina, leihoetan egur pixka bat du eta teila gorriz egindako estalki batez errematatua dago .

### Gorlizko itsasargia 
thumb|226x226px|Gorlizko itsasargia
Gorlizko itsasargia Bilboko portuko agintaritzak kudeatzen duen itsasargia da, Billano lurmuturrean kokatua, Gorliz eta Armintzaren artean. Euskal Herriko itsasargirik berrienetarikoa da  eta bi egitura bertikal ditu: bata, oinplano zilindrikokoa, barraskilo-eskailera duena, eta, bestea, prismatikoa, oinarri oktogonalekoa. Gorlizko hondartzatik baino ezin da sartu, Bizkaiko Foru Aldundiaren finka zeharkatzen duen bidezidor batetik. Hala ere, itsasargia ezin da bisitatu . Honek arazo bat suposatzen du  monumentuen kontserbazio-egoeran. Txorierri eta Ibaizabal banatzen dituen mendilerroaren azken mendi-adarrak dira, ia itsasoa ukitzen dutenak eta mendi-kategoria galtzen dutenak; altitude erlatiboak eta absolutuak 100 eta 200 metro artean oso baxuak baitira. Bere oinplanoa Bastidako eredua jarraitzen du eta hiru kale paralelo ditu. Mendebaldeko euskara gainontzeko euskalkiak baino lehenago sortu zen, VIII.mendearen inguruan .
alt=Geroago ez, baina 2016ean UEMAn egon zen Gamiz-Fika|thumb|290x290px|Udalerri euskaldunak eta Uema
Mungialdeko zenbait udalerrik euskararen arnasguneak dira, Arrieta eta Fruiz esaterako ; haien herritar gehienak euskaraz mintzatzen baitira. Jon Andoni Uriarte fruiztar hizkuntzalariak bere herriko euskara aztertu zuen alde fonetiko, fonologiko-morfologiko eta sintaktikoetatik, Alfonso Irigoiren zuzendaritzapean. 2010eko datuen arabera Fruizen %81 euskaldunak dira, eta euskararen erabilera %58,1ekoa da.

Gamiz-Fikan, bestalde, %71,9 euskaldunak dira, eta euskararen erabilera %43,3koa da. Udalerri honek, beste batzuk bezala, ez dira Udalerri Euskaldunen Mankomunitateko kideak, baina parte-hartzaileak izateko baldintzak betetzen dituzte. Izan ere, udalerri euskalduntzat jotzen dituzte euskal hiztunen portzentajea %70etik gorakoak duten herriak egon daitezke UEMA Mankomunitatean. Iñaki Gamindek artikulu bat idatzi zuen honi buruz Fontes linguae-vasconum aldizkarian.

2012.urtean Uribe Kostako mankomunitateak egindako inkesta baten arabera, Sopela Uribe Kostako herririk euskaldunena izendatu zuen . Horrez gain, Euskaltzaindiaren ikerketek erakutsi dute Sopelako hizkerak, bizkaieraren barruan forma berezia duela; zehatzago, sartaldeko Uribe Kostako hizkera. 1987an *Sopelako euskararen nondik norakoak* dokumentua kaleratu zen. Iñaki Gamindek hizkuntzalariak bere doktorego-tesian Urduliz eta Gatikako herri hizkerak linguistikoki aztertu zituen 1992an. 

#### Ahotsak.eus ataria 
Badira Ahotsak.eus atarian Mungialdeko hizkeraz jasotzen dituzten zenbait elkarrizketa . Horien artean Maria Andikoetxea,Manu Zugazaga, Balentina Elortegi , Luis Asla  eta Anartz Ormaza  daude.

### Ekitaldiak 
#### Lore-jokoak 
Mungia XX.mendearen hasierara itzultzen da tradizioa eta kultura uztartzen dituen herri-ekimenarekin:  **Lore Jokoak**. Garai hartako bizitza soziala eta ohiturak islatzen dituzten hainbat jarduera ematen dira, hala nola: herri antzerkia, euskal dantzak, gastronomia, bertsolaritza eta musika.

#### Txopel sariak 
Sopelako udalak urtero banatzen dituen sariak dira. Hauek Euskal Herriko arlo kultural, sozial edo politikoko pertsona esanguratsuei banatzen zaizkie, egindako lana goraipatzeko asmoz. 2006an banatu ziren lehenengo aldiz, eta hortik aurrera ohitura mantendu egin da. Sariak bi mailatan banatzen dira: Txopelen estatua eta Sopelako udal lantza. Ondarroako Arrantzale Egunean prestatzen den marmitakoa ardatz hartuta, Mungiako baserri-historiarekin lotura izango duen errezeta garatu zen; gaur egun ezagutzen den haragizko sukalkia sortuz. Mungiako Plazan ostiralero egoten dira goizean antolatzen den azokan.
thumb|Bi emakume sagarrak saltzen azoka batean|250x250px
Bendejaren eta esnearen salmenta maiz estuki lotuta egon dira. Emakumeak, lehenengo esneak banatzen zituzten etxerik etxe, eta gero bendeja saltzen zuten plazan. Lanbide edo zeregin horretan hasteko, gazte horiek batzuetan amaren edo auzoko andreren baten laguntza izaten zuten; baina beste batzuetan, haien kabuz joan behar izaten zuten . 

#### Baserritar eguna 
**Baserritar eguna** Mungiako San Pedroko jaietan ospatzen den ekitaldia da. Egun horretan, euskal nekazaritza eta baserritarrak protagonista dira, eta hainbat produktu dastatzeko aukera ematen da, horien artean: barazkiak, gaztak, txakolina, eztia eta taloa. Baserriko produktuen salmentaz gain, animalien eta herri kirolen erakustaldiak ere antolatzen dira .  

#### Gabonetako kabalkada 
Mungiako Udalak eta Izenaduba Basoa parke mitologikoak antolatuta, Olentzero eta bestelako pertsonai mitologikoek osatutako kabalkada egiten da abenduaren 24an. Landetxo Goikotik hasita, herri guztitik ibilbide bat egiten da udaletxera heldu arte.

### Jaiak 
* Arrietako San Martin jaiak
* Bakioko San Juan Dolozak, Abuztuak 29
* Fruizeko Lorentzo Deuna, Abuztuak 10
* Gamiz-Fikako San Isidro jaiak
* Gatikako San Marko jaiak
* Laukizeko Mikel Deunaren jaiak, iraileko azken astetik urriko lehen astera
* Maruri-Jataben Laurentzi Deunaren egunean ospatzen dira herriko jaiak, Abuztuak 10
* Meñakako San Roqueak Abuztuak 16
* Mungiako eta Sopelako San Pedroak, Ekainak 29
* Plentziako San Antolinak

## Pertsonaia ezagunak 
thumb|161x161px|Jon Rahm, golf-jokalari barrikatarra
thumb|144x144px|Lauaxeta, poeta laukiztarra
* Estepan Urkiaga "Lauaxeta" (1905-1937), poeta laukiztarra.
* Miguel Anjel Lotina (1957-), entrenatzaile meñakarra.
* Ikerne Goikoetxea (1967-), aktore mungiarra.
* Armando Ribeiro (1971-), futbol jokalaria sopeloztarra eta Athletic Clubeko atezain ohia.
* Jenaro Urrutia (1893-1965), Plentziako margolaria. 
* Rafa Rueda- (1972-), abeslari eta gitarra-jole mungiarra.
* Amaia Cayero (1984-), kazetari gatikarra.
* José Ramón Goienetxe Bilbao (1940-) txirrindulari arrietarra.
* Jon Andoni Uriarte Garai hizkuntzalari fruiztarra. 
* Jon Rahm (1964-), Barrikako golf-jokalaria.  
* Jon Barrenetxea (2000-), Gamiz-Fikako txirrindularia .
* Joana Butroekoa (c. 1440 - ?), XV. mendeko euskal idazle gatikarra.
* Gabino Ereñozaga (1942-), txirrindularia gatikarra. 
* Alejandro Bilbao (1884-1966), *Erramun Maruri* ezizenez ezaguna, euskal idazlea (Maruri-Jatabekoa).
* Prudentzio Abarrategi (?-?), bertsolari urduliztarra. 
* Valentín Uriona (1940-1967), txirrindulari mungiarra. 
* Inmaculada Arostegi (1966-), matematikari gamiz-fikarra, irakaslea eta ikertzailea Euskal Herriko Unibertsitatean.
* Amaia Goirigolzarri Alegria (1978-2023) abokatu gamiz-fikarra, Sare Herritarreko eta Erabakizaleak taldeko kidea.
* Leixuri Arrizabalaga (1981-), abokatu gatikarra eta politikari jelkidea. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko eskualdeen zerrenda

## Kanpo estekak 
* Eskualdeko datu orokorrak Mungiako Udalaren webgunean