open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Griko

**Grikoa** greziera modernoaren dialektoa da, Italiako *Magna Graecia* eskualdean mintzatua.

Greziarrek grikoari *katoitaliótika* (κατωιταλιώτικα) deritzote, hau da, *Hegoaldeko italiera*. Era berean, kalabrera ere deitzen zaio grikoari, grekokalabrera haren aldaerarekin nahasiz. *Salentoar grikoa*, *salentoera* (bi izen horietan, Salentoko aldaera nabari da) eta *grekanikoa* izenez ere ezaguna da.

Antzina, grikoa Italiako hegoalde osoan mintzatzen bazen ere, gaur egun bi hizkuntz enklabetan hitz egiten da (*ikus mapa*):

* Apuliako (Salentoko penintsula) *Grezia Salentinoa* izeneko ingurua: Calimera, Martano, Castrignano de' Greci, Corigliano d'Otranto, Melpignano, Soleto, Sternatia, Zollino eta Martignano herrietan: denera, 40.000 bat biztanle bizi dira.

* Calabriako Bovesia inguruko bederatzi udalerritan. Hor, populazioa txikiagoa da. Bere ezaugarriak dituen grekokalabrera mintzatzen da bertan.

## Grikoaren jatorria eta egoera 
Grikoaren jatorriari buruzko teoria zabalduena Gerhard Rohlfs eta G. Hatzidakis egileena da. Haien arabera, grikoaren jatorria Antzinako Greziak Italiako hegoaldea eta Sizilia kolonizatu zuen garaian bilatu behar dira, K.a. VIII. mendean. Horrela, grikoa Italiako hegoalde greziarraren (*Magna Graecia* izenekoa) bizirik mantentzen duen azken testigantza da.

Grikoak doriar hitz zenbait eta greziera zaharraren forma batzuk mantzentzen ditu, grezieraren hegoaldeko dialektoak (tsakoniarra) bezala. Hala ere, grikoa eta greziera modernoa elkarren artean ulertzekoak dira.

Grikozko folkloreak ahozko tradizio aberatsa du. Grikozko abestiek musikak eta poesiak arrakasta handia dute bai Grezian eta baita Italian ere. Salentoko musika talde ezagun bi Ghetonia eta Aramirè dira. Era berean, Dionysis Savvopoulos eta Maria Farantouri bezalako Greziako artista ospetsuek grikozko emanaldiak eskaintzen dituzte.

Italiako parlamentuak Salentoko Griko komunitatea "gutxiengo etniko eta linguistiko" izendatu du, ''Minoranze linguistiche Grike dell'Etnia Griko-Salentina'' izendapenarekin.

## Grikozko adibidea 
"Kalinifta", grikozko herri kanta:

### Grikoz 
Εβώ πάντα σε σένα πενσέω,
γιατί σένα φσυχή μου 'γαπώ,
τσαι που πάω, που σύρνω, που στέω
στην καρδιά μου πάντα σένα βαστώ.

*transliterazioa*:
Evo panta se sena pensèo,
yiatì sena fsihi mou ghapò,
Tse pou pao, pou syrno, pou steo
stin kardià mou panta sena bastò.

### Greziera modernoaz 
Εγώ πάντα εσένα σκέφτομαι,
γιατί εσένα ψυχή μου αγαπώ,
και όπου πάω, όπου σέρνομαι, όπου στέκω,
στην καρδιά μου πάντα εσένα βαστώ.

### Euskaraz 
Beti zugan pentsatzen dut,
Maite zaitudalako, arima nirea,
Eta joaten, ezkutatzen, geratzen naizen edozein lekutan,
Beti nire bihotzean eramango zaitut.

## Ikus, gainera 
* Magna Graecia
* Grekokalabrera
* Italiako hizkuntzak
* Europako hizkuntza gutxituak

## Kanpo estekak 
* (greziera)   Grika milume!
* Enosi Griko, *Grecìa Salentina*-ko Elkarteen Koordinadora
*  Grecìa Salentina
*  Salento Griko
Getafe

**Getafe** Madrilgo Erkidegoko udalerria da. Madrilgo Gune Metropolitarreko hiri populatu eta industrializatuenetako bat da. 2006an 156.320 biztanle zituen.

## Mugakideak 
Getafe honako udalerriekin egiten du muga, ipar-mendebaldean Leganés, iparraldean Madrilgo Villaverde barrutia, ipar-ekialdean Madrilgo Villa de Vallecas barrutia, mendebaldean Leganés, ekialdean Rivas Vaciamadrid, hego-mendebaldean Fuenlabrada, hegoaldean Pinto eta hego-ekialdean San Martín de la Vega

## Barrutiak 
## Klima 

## Ondasun nabarmenak 
eskuinera|thumb|250px|Hirugarren sektoreko laku izoztua.
* Cerro de los Ángeles muinoa. Iberiar Penintsulako erdigune geografikotzat hartzen da eta tontorrean duen ordokian Nuestra Señora de los Angeleseko ermita (XIV. mendekoa) eta Bihotz Sakratuaren monumentua (1919) daude.

## Demografia 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)
ImageSize = width:610 height:350
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:180000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:20000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1857 text:1857
  bar:1887 text:1887
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1950 text:1950
  bar:1960 text:1960
  bar:1970 text:1970
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:1996 text:1996
  bar:2001 text:2001
  bar:2008 text:2008
  bar:2011 text:2011
PlotData=
  color:barra width:20 align:center
  bar:1857 from:0 till: 3691
  bar:1887 from:0 till: 3716
  bar:1900 from:0 till: 4444
  bar:1910 from:0 till: 4863
  bar:1920 from:0 till: 5336
  bar:1930 from:0 till: 8280
  bar:1950 from:0 till: 12254
  bar:1960 from:0 till: 21895
  bar:1970 from:0 till: 69424
  bar:1981 from:0 till: 127060
  bar:1991 from:0 till: 140104
  bar:1996 from:0 till: 143153
  bar:2001 from:0 till: 151479
  bar:2008 from:0 till: 164043
  bar:2011 from:0 till: 170115
PlotData=
  bar:1857 at: 3691 fontsize:S text: 3.691 shift:(0,3)
  bar:1887 at: 3716 fontsize:S text: 3.716 shift:(0,3)
  bar:1900 at: 4444 fontsize:S text: 4.444 shift:(0,3)
  bar:1910 at: 4863 fontsize:S text: 4.863 shift:(0,3)
  bar:1920 at: 5336 fontsize:S text: 5.336 shift:(0,3)
  bar:1930 at: 8280 fontsize:S text: 8.280 shift:(0,3)
  bar:1950 at: 12254 fontsize:S text: 12.254 shift:(0,3)
  bar:1960 at: 21895 fontsize:S text: 21.895 shift:(0,3)
  bar:1970 at: 69424 fontsize:S text: 69.424 shift:(0,3)
  bar:1981 at: 127060 fontsize:S text: 127.060 shift:(0,3)
  bar:1991 at: 140104 fontsize:S text: 140.104 shift:(0,3)
  bar:1996 at: 143153 fontsize:S text: 143.153 shift:(0,3)
  bar:2001 at: 151479 fontsize:S text: 151.479 shift:(0,3)
  bar:2008 at: 164043 fontsize:S text: 164.043 shift:(0,3)
  bar:2011 at: 170115 fontsize:S text: 170.115 shift:(0,3)
TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Iturria Instituto Nacional de Estadistica de España

## Ikus, gainera 
* Madrilgo udalerrien zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Getafeko Udalaren webgunea
Presidentzialismo

**Presidentzialismoa** sistema politiko mota bat da, non presidenteak botere garrantzitsuak dituen eta estatuburua eta gobernuburua presidentea edo lehendakaria bera den. Presidentea hautesle guztiek zuzenean hautatzen dute, eta ez legebiltzarrak. Maiz, bigarren erronda egon ohi da hautagaiak ez baditu botoen erdia baino gehiago lortzen. Legegintzako aginpidea, legebiltzarrari dagokiona, eta aginpide eragilea, presidenteari dagokiona, bereiziak daude eta legebiltzarrak ezin ditu ez presidentea ez berak aukeratutako ministroak aginpidetik kendu. Sistema politko honetan, presidentearen beste aginpideak gobernua nahi duen moduan eratzea eta legeak atzera botatzea izaten dira.

Ameriketako Estatu Batuak dira presidentzialismoaren adibide bat, hango estatuaren antolamendu federalak presidentearen agintea nolabait mugatzen badu ere. Hego Amerikako, Erdialdeko Amerikako, Arabiako eta Afrika beltzeko gobernu asko presidentzialistak dira. Presidentzialismoa diktadura bilakatu izan da maiz; hori saihesteko konstituzio askok epe jakin batera mugatzen dute lehendakariaren agintaldia.

## Presidentzialismoan oinarritutako herrialdeak 
* Ameriketako Estatu Batuak
* Frantzia
* Mexiko
* Bolivia
* Brasil

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Taulamendu

[thumb|180px|[Partenoiaren taulamendua]]

**Taulamendu**a zutabeen gainean doan arkitektura klasikoko elementu horizontala da. Hiru zati nagusitan banatzen da:
* Arkitrabea
* Frisoa
* Erlaitza

## Ikus, gainera 
* Arkitektura greziarra

## Kanpo estekak
Kapitel

:*Agian Txapitel ari zinen bilatzen.*
eskuinera|thumb|150px|Astragaloa, ekinoa eta abakoa kapitelaren hiru elementuak
**Kapitela** (latinetik *capitellum*) edo **zutabeburua** zutabe, pilare edo pilastraren gainean jartzen da eta entaulamendu edo arkutik datorren indarra hauetara bideratzeko balio du. Funtzio praktiko honetaz aparte funtzio estetiko ere betetzen du, bi elementu ezberdinen arteko lotura baita.

Kapitelak hiru osagai ditu: *astragaloa* (kapitelaren oinarrian dago eta soka baten forma dauka), *ekinoa* (kapitelaren gorputza dugu) eta *abakoa* (kapitelaren gainaldean kokatzen da).
Ezagutzen diren lehen kapitelak Egiptokoak dira. Orokorrean papiroforme edo lotoformeak dira. Beren erabilera Arkitektura greziarra zein erromatarrarekin batera ugaritu zen.

## Motak 
Kapitel mota ezberdinak eman dira historian zehar:
thumb|150px|ezkerrera|Kapitel persiarra
* Aintzinako kapitelak. Esan bezala, ezagutzen diren kapitelik zaharrenak dira eta papiro eta lotoaren forma dute beraien ekinoan. Palmera hostoa ere asko erabiliko zuten. Baina III. eta I. mendeetan beste landaredi mota erabiltzen hasiko dira eta loto kapitelari aldaketa batzuk gehitu zizkioten. Asiriar erliebeetan boluta forma azaldu da, baina ez dakigu kapiteletan erabiltzen zituzten edo ez, ez baitzaigu bakarrik ere iritsi. Persian, elkarri bizkarra ematen zioten bi lehoi edo grifo erabiltzen zituzten arkitrabeak eusteko eta bien artean geratzen zen espazioa gurutzatzen zen beste arkitrabearentzat.
* Kapitel Klasikoak. Bost dira kapitel klasikoak. Dorikoa sinpleena dugu eta astragalo, ekino sinplea eta abakoa besterik ez ditu eta doriar ordena sortzen du. Jonikoak bolutak ditu bere gorputzean eta haiek sinpleagoak edo konplexuagoak izan daitezke, joniar ordenean. Korintiarrak akanto hostoak eta bolutak ditu nahasian eta korintiar ordenean topatuko dugu.
[thumb|150px|Kapitel Indokorintiarra. [Musee Guimet.]]
* Kapitel Indokorintiarrak. Elementu helenistiko eta indiarrak nahasten ditu eta I. mendean topatzen ditugu arte gerziar-budistaren atal garrantzitsu bat direlarik. Budak eta hostoak dira elementu garrantzitsuenak kapital hauetan.
* Kapitel Bizantziar eta Gotikoak. Gai ugarikoak dira, artistak ez baititu errepikatzen eta bere imajinazioari ateak irekitzen baitizkio.

## Kanpo estekak 
*  Tesina de Licenciatura sobre Capiteles. Andres Martínez
Metopa

[eskuinera|thumb|300px|[Partenoia|Partenoiko metopak]]
**Metopa** erlaizpe doriar batean bi trigliforen arteko gune karratua da, laua edo erliebeduna izan daitekeena. Metoparik ezagunenak Fidiasek Atenasko Partenonen eginak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Friso

**Frisoa** edo **erlaizpea** taulamenduan agertzen den hornituriko harrizko zati bat da. Erlaitz eta arkitrabearen artean kokatzen da. Zentzu orokorragoan, arkitektura-gainazal bateko zerrenda jarraitu eta apaindu bati ere friso esaten zaio.

900px|thumb|erdian|Parisko Notre Dame katedraleko estatuen frisoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Triglifo

[eskuinera|thumb|200px|[Partenoia|Partenoiko triglifoak erlaizpearen ertzean]]
**Triglifoak** erlaizpe edo friso doriarraren metopak bereizten dituzten osagai apaingarriak dira. Triglifo bakoitzak hiru ildo bertikal izan ohi ditu. Ildo bakoitzari *glifo* esaten zaio; hortik *Triglifo* izena, beraz. Harrizko triglifoen jatorria zurezko habeen aurpegietan egiten ziren apainduretan egon daiteke.

Arkitektura pizkundetar eta neoklasikoan berriz erabili ziren, haiek arkitektura klasikorako itzulerak izan baitziren.

## Kanpo estekak
Association of Language Testers in Europe

**Association of Language Testers in Europe** (**ALTE**) 1989an Cambridgeko Unibertsitatea eta Salamancako Unibertsitateak izan zuten lehenengo ideia eta hurrengo urtean zortzi kide sortzaileek bilera izan zuten.

ALTEk 24 hizkuntza europar dauzka bere maila sisteman: euskara, bulgariera, katalana, daniera, nederlandera, ingelesa, estoniera, finlandiera, frantsesa, galiziera, alemana, greziera, hungariera, italiera, letoniera, lituaniera, luxenburgera, norvegiera, poloniera, portugesa, errusiera, esloveniera, gaztelania, suediera eta galesera.

Hizkuntza hauek erabiltzeko gaitasuna 6 mailatan dago sailkatuta. EGA da ALTEk onartzen duen euskarazko azterketa bakarra, bosgarren mailan dago kokatuta.

ALTEren helburu nagusiak hurrengoak dira:
* Europa guztian zehar gaitasun maila berdinak erabiltzea.
* Estandar berdinak ezartzea hizkuntz testetan.
* Beste proiektu batzuetan kolaboratzea.

## Ikus, gainera 
* Hizkuntzetarako Europako Erreferentzia Esparru Bateratua

## Kanpo estekak 
*  ALTE taula webgune ofizialean
Lome

**Lome** () Togoko hiriburua da.  2012an, 837.437 biztanle zituen. Gineako Golkoan dago, eta Togoko industria, merkataritza eta administrazio gune garrantzitsuena da.

1898an, Togoland Alemaniako kolonia zenean, hiriburu izendatu eta garatzen hasi zen. Lehen Mundu Gerran Frantziak eta Britainia Handiak konkistatu ondoren, 1922an Frantziaren kontrolpean geratu zen, 1960an Togok independentzia lortu zuen arte. Ordutik aurrera ere, hiriburua da. 1975ean, Europar Batasunaren eta 46 herrialde afrikarren arteko goi batzarra bertan egin zen, gai ekonomiko eta finantzieroez.

## Historia 
Lome ewe herriak sortu zuen XVIII. mendean, eta herrixka bat izan zen 1882ra arte, non merkataritza gune garrantzitsu bihurtu zen urte hartan Chico eta Octaviano Olympio anai afro-brasildarrak iritsi zirenean, A. eta F. Swanzy merkataritza konpainia britainiarra ordezkatuz. Lekua ingelesezko Bey Beach izenarekin ezagutzen zen garai hartan.

1880ko hamarkadaren erdialdetik, Togo Alemaniako Inperioko lurralde kolonialaren parte izan zen, Togolandia izenarekin, eta han, 1897an, administrazio kolonialaren egoitza Lomera eraman zuten. Hiriko alde zaharrean oraindik Alemaniako Togoko kolonia garaiko eraikinak daude, esaterako gobernadorearen jauregia edo katedral neogotikoa.

Lehen Mundu Gerraren ostean, Togo Nazioen Elkarteak hartu zuen bere gain, eta zati handi bat Frantziari esleitu zitzaion (hor geratu zen Lome) eta zati txikiago bat Britainia Handiari agintaldi gisa.

Togoko Errepublika independentea 1960an aldarrikaturik, estatu burujabe baten hiriburu bilakatu zen Lome.

1975ean, Lome izan zen Europako Ekonomia Erkidegoaren (EEE orduan, 1993tik EB) eta Afrika, Pazifikoa eta Karibeko estatuen (AKOP estatuak) arteko itun garrantzitsuenetako bat negoziatzeko lekua. Lomeko Hitzarmena esaten zaio hari ondorioz.

## Ekonomia 
Kafea, kokoak eta bestelako materialak esportatzeko Togoko gune garrantzitsuena da. Petrolio findegi bat du, eta Togo osoan Interneteko konexioak dituen leku bakarra da.

Togoko unibertsitatea eta aireportua ere berttan daude.

## Klima 
## Demografia 
## Herri eta hiri senidetuak 
Lome ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

## Lomeko auzoak 
## Lometar ezagunak 
* Emmanuel Adebayor, futbolaria
* Kangni Alem, idazlea
* Gnimdéwa Atakpama, kazetaria
* Christiane Akoua Ekué, idazlea
* Emmanuel Kavi, artista
* King Mensah, musikaria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adar ingeles

**Adar ingelesa** zurezko haize-instrumentua da, oboearen antzekoa. Ingeles izena izan arren, Frantzian sortu omen zen. Musika klasikoan asko erabili izan da baina baita beste musika motetan ere: jazz eta pop.

### Kontzertuak 
* William Alwyn's *Autumn Legend* for English horn and string orchestra (1954)
* Martín Niñerola, Raúl "Concertijo" for English horn and Band (2015)
* Emmanuel Chabrier's *Lamento* for English horn and orchestra (1875)
* Aaron Copland's *Quiet City* for trumpet, English horn, and string orchestra (1940) †

* Gaetano Donizetti's *Concertino in G major* (1816)
* Arthur Honegger's *Concerto da camera, for flute, English horn & string orchestra* (1948)
* Gordon Jacob's *Rhapsody for English Horn and Strings* (1948)
* Aaron Jay Kernis' *Colored Field* (2000)
* James MacMillan's ''The World's Ransoming'' (1997) †

* Walter Piston's *Fantasy* for English horn, harp and string orchestra (1952)
* Ned Rorem's *Concerto for English Horn and Orchestra* (1992)
* Jean Sibelius' *Swan of Tuonela* (1893) †
* Pēteris Vasks' *Concerto* for English horn and orchestra (1989)
* Ermanno Wolf-Ferrari's *Concertino in A-flat*, op. 34 (1947)
* Teresa Borràs i Fornell "Concerto for solo English horn and string orchestra" op.116 (1994)
* Joseph Haydn *Concierto para corno y orquesta N° 1 en Re mayor*

## Beste musiketan 
Musika klasika kanpo musikari ezagunek ere erabili dute:
* Paul McCandless
* Sonny Simmons
* Vinny Golia
* Nancy Rumbel (*Tingstad and Rumbel* kantan)
* The Carpenters

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hammurabiren Kodea

**Hammurabiren Kodea** Babiloniako zuzenbide-testua da, K. a. 1750 aldean Hammurabi Babiloniako seigarren erregeak promulgatu zuena. 1901-1902 aldean Susa hirian aurkitu eta gaur egun Louvre museoan dagoen dioritazko zutarri batean idatzirik dago. Ezagutzen den lege bildumarik zaharrena da, eta antzinako Mesopotamiako osoena. Arauez osatutako kodea da, ondorengo kodeentzako eredu izan zena, eta oso garrantzitsua izan zen Mesopotamiako gizartea ikertzeko.

## Zutarria 
Hammurabiren Kodea dioritazko zutarri zilindriko batean idatzirik dago. Zilindroaren behe-erliebean Xamax, justiziaren jainkoa, ageri da Hammurabiri legeak ematen, erregearen legea jainkoaren hitza dela adierazi nahiz. Zutarriaren bi aldeetan, molde kuneiformez (ziri erako moldez), akkadieraz idatzitako 282 epai daude, 34 zerrendatan.

## Edukia 
Kodeko artikuluek eguneroko bizitzako hainbat arau ezartzen dituzte. Batez ere honakoak arautzen ditu:
* gizartearen hierarkia: hiru talde arautuz (gizon askeak, mendekoak eta esklaboak
* gizarte babesa: esklabo bat ez da inoiz emazte eta seme-alaben gazteengandik banatu behar
* soldatak: egindako lanaren araberakoak dira
* sendagileak: sendagileen ordain saria gaixoaren araberakoa da, berau askea edo esklaboa den arabera
* laneko betebeharra: arkitekto batek etxe bat eraiki eta honek lurra jotzen badu bertakoak hilaraziz, arkitektoak heriotza zigorra jasoko du
* justiziaren jarraibideak: justizia epaimahaiek egiten dute eta erregerengana eraman daiteke auzia, epaiak idatzi egingo dira
* zigorrak: delitu eta krimenaren arabera sailkatuak daude, oinarria Talionen legea izanik

## Hammurabiren Kodearen arau batzuk 
* «Gizon batek, frogarik gabe, beste bati hilketa bat leporatzen badio, exekutatua izango da.»
* «Gizon batek lapurreta egin badu, (...) exekutatua izango da.»
* «Seme batek aita jotzen badu, eskua moztuko zaio.»
* «Gizon batek beste gizon baten semeari begia ateratzen badio, begia aterako zaio.»
* «Gizon batek semea herentziarik gabe uztea erabakitzen badu, eta epailearen aurrean "semea herentziarik gabe utzi dut" esaten badu, epaileak auzia aztertu egingo du. Semeak huts larririk egin ez badu, aitak ez du zilegi izango semea herentziarik gabe uztea.»

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vega de Doña Olimpa

**Vega de Doña Olimpa** Palentziako probintziako Saldaña udalerria osatzen duten herrietako bat da, herrigunetik hamairu kilometrora dago. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera herriak 47 biztanle zituen.

## Kanpo estekak 
*  Vega de Doña Olimpari buruzko webgunea.
Rabanera del Pinar

**Rabanera del Pinar** Burgosko probintziako udalerria da. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 138 biztanle zituen. 32,84&nbsp;km²-ko azalera du.

## Demografia 
Iturria: Floridablancaren errolda (1787); www.ine.es

## Biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Burgosko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Rabanera del Pinar
Moncalvillo

**Moncalvillo** Burgosko probintziako (Espainia) udalerria da. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera herriak 106 biztanle zituen. 27&nbsp;km²-ko azalera du.

## Biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Burgosko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Moncalvilloko udalaren webgunea.
Izkirimiri

**Izkirimiri**, **tortiko**, **txiste** edo **zirto** bat barregura eragiteko asmoarekin kontatzen den istorio laburra, esaera edota hitz sorta da. Ez da broma edo gagarekin nahastu behar, azken bi hauek ahozkoak ez direlako, baizik eta ikustekoak.
[thumb|[Kike Amonarriz txiste kontalari ezaguna da Euskal Herrian.]]
## Izkirimiri motak 
Izkirimiriak duten gaiaren arabera taldetan sailka daitezke:

* Leku bati erreferentzia egiten dieten izkirimiriak.
* Izkirimiri berdeak edo sexuzkoak.
* Izkirimiri makabroak.
* Politikoak.
* Sexistak. Matxistak. LGBT kolektiboko kideei buruzkoak.
* Arrazistak.
* Lekuan lekukoak (halako toki bati buruz eta batez ere bertoko biztanleei buruz barre egiteko sortu diren zirtoak).
* Umore zuria. Inori min egingo ez dion hori.

Askotan, testuinguru batean barregura sortzen duten zirtoek beste testuinguru batean grazia gutxi dute, edo batere ez.
Tortikoek erakusten dute kontalariari buruz zer den barregarri une eta toki jakin batean.

## Ikus, gainera 
* Zirto 
* Txantxa
* Gag

## Kanpo estekak
Wireless Application Protocol

**WAP** (**W**ireless **A**pplication **P**rotocol), haririk gabeko komunikazioak erabiltzen dituzten aplikazioetarako estandar irekia da, adibidez, telefono mugikor batetik Internet sarbidea izateko.

Posta elektronikoari, berri-taldeei eta beste batzuei sarbidea izateko ere balio du, komunikazio protokolo multzo normalizatua eta aplikazio ingurune estandarra baita.

## Zerikusia duten beste teknologiak 
I-mode WAP bezalako helburuekin sortutako aplikazio ingurunea da, Japonian, bere sorterrian, arrakasta handia izan duelarik.

J2ME (Java2 MicroEdition) teknologia osagarria da. Ahalmen gutxiko gailetarako berezi diseinatutako java plataforma da.

## Ikus,Gainera 
* GPRS
* HSDPA

## Kanpo estekak 
*  Open Mobile Alliance / WAP Forum
*  WAP forum white paper: WAP 2.0
MD5

**MD5** (**M**essage-**D**igest **A**lgorithm **5** ingelesez, 5 mezuaren laburpen algoritmoa), kriptografia arloan 128 bitetako oso erabilitako laburketa algoritmoa da.

Ronald Rivest-ek 1991. urtean diseinatu zuen MD5 kodea. 2004. urtean segurtasun zulo batzuk aurkitu ziren, eta ondorioz beste algoritmo baten ordez ordezkatua izatea litekeena da.
## Aplikazioak 
Internetetik jaitsitako fitxategi bat ez dela aldatu ziurtatzeko erabiltzen da gehien bat MD5 laburpenak. Argitaratutako MD5ren batura, jaitsitako fitxategiaren MD5 baturarekin alderatuz jakiten da fitxategia garatzaileek argitaratutakoaren kopia berdina den. Honela beste erabiltzaile maltzur batetik datorren troiakoetatik eta birusetatik babeste ditu, baita txarto edo osatugabe burutu den fitxategiaren jaitsiera ere.
## Ikus,Gainera 
* MD4
* SHA
* CRC
* RIPEMD-160
* WHIRLPOOL
* Hashing

## Kanpo estekak 
*  MD5 online cracker
*  Online MD5 Reverser | Hash cracker
*  MD5ren RFC dokumentua
* Pascal/Delphi realization
*   Javascript realization
Antonio Karmona

**Antonio Karmona Herrera** (Bermeo, 1968ko martxoaren 24a) bizkaitar futbolari ohi eta entrenatzailea da. erdiko atzelari lanetan aritzen zen. Euskal selekzioarekin zenbait bider jokatu izan du.

Bermeon jaio zen, bere sendiak Aldeacenteneran (Cáceres) jatorrik duelarik. Bermeo Kluba zen bere lehenengo taldea. Hasieran Bermeo futbol taldean, ezkerretik zein eskumatik aurrelari moduan jokatzen zuen baina zelan zahartu eta futbol maila handitu ahala defentsan jokatzen bukatu zuen. Guztira 102 partida jokatu ditu lehen mailan, 4 gol sartuz.

:* 2007. urtean Athletic Club de Bilbao taldearen talde teknikoan dago eta entrenatzaile titulua lortzen aritu zen.
:* 2008. urtean Athletic Club de Bilbao beheko mailako talde bat entrenatu zuen.

## Ibilbidea 
*2015eko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Tituluak 
UEFAko azpi txapeldun izan zen Deportivo Alaves taldearekin

## Sariak 
:* Hegaluze Saria

## Kanpo estekak 
*  Karmona ww.lfp.es webgunean
*  Webgune ez ofiziala
Hashing

**Hashing** informatika arloan, hash algoritmoa edo funtzioa erabiliz probabilitatearen bidez datu (mezu) bat identifikatzeko edo laburtzeko prozedura bat da.

Hash funtzioa informazio multzo handia identifikatzeko funtzio matematikoa da, bere emaitza originala baino multzo txikiago da.

Hashing funtzioaren propietate nagusi bat zera da: hash funtzioen emaitza bi desberdinak badira funtzio bera erabiliz, orduan sarrerako datuak ere desberdinak dira. Alderantzizkoa ezin da bermatu, hau da, nahiz eta sarrerako datuak desberdinak izan emaitza desberdina dela, zeren eta funtzioaren emaitzen multzoa mugatua da eta talkak eman daitezke, oso zaila suerta daitekeen arren.
## Aplikazioak 
Kriptografian, sinadura digitalean, elkartze-array-etan, audio fitxategiak alderatzeko eta datu prozesaketan besteak beste. Hash funtzio on bat hash talka gutxi sortzen duena da.
Segurtasun informatikoarekin zerikusia duten sistemek hash funtzioak edo taulak erabiltzen dituzte.

## Hash funtzio adibidea 
Erraz ulertzeko hash funtzioa, adibide bat azalduko dugu.
:F(x) = x mod 1021
Funtzio hau (mod edo modulua) zenbaki baten hondarra lortzeko eragiketa da. Honela funtzioak -F(x)- 0 eta 1020 zenbaki osoak emango ditu eta ausazkoak, zeinak sarrerako zenbakiekin lotzen diren. Ohartu nola 1021 zenbaki lehena den, kriptografian zenbaki lehenak maiz erabiltzen dira haiekin oinarritutako algoritmoak askatzeko.

## Ikus,Gainera 
* Hash taula
* MD5
* Kriptografia
* Sinadura digital

## Kanpo estekak 
*  Hash funtzioak hash tauletan bilatzeko
ISDN

**ISDN** (ingelesez) edo zerbitzuko Integratuetako sare digitala, telefono-linea analogikoa eta telefono-linea digitala erabiliz muturretik muturrera konexio digitalak ahalbidetzen duen CCIT/ITUren arau multzoa da. ISDN-ek zerbitzu asko eskaintzen du, hala nola bideoa, ahotsa eta datuak garraiatzeko konexioak.

Sare telefonikoaren bilakaeraren ondorioz sortzen den sare da, eta muturretik muturrera konexio digitalak ahalbidetu ahala, zerbitzu aukera zabala eskaintzen du sarbide bakar batekin, ekipoaren eta informazioaren izaera edonolakoa dela ere.

## Erabiltzaile interfazea 
RDSI erabiltzailea tokiko interfaze baten bitartez abiadura bitarra eta banda zabalera zehatz batzuekin fluxu digital batekin konektatzen da..
Tamaina ezberdinetako fluxuak daude beharrizan ezberdinak asetzeko. Adibidez, bezero erresidentzial batek telefono edo bideo-testu zerbitzari bat kudeatzeko eskatu dezake. Bulego batek RDSI-ra konektatzeko, (PBX) zentralita digital lokal baten bitartez nahi izango du konketatu, ondorioz ahalmen handiagoko fluxua behar izango du.

## ISDN kanalak 
Erabiltzailea eta ISDN gunearen arteko datu fluxua zenbait kanalen bidez burutzen da.

:* **B kanala**: Erabiltzailearen oinarrizko kanala da. 64 Kb/s-ko banda zabalera du. Zirkuitu konmutazioa eta pakete konmutazioa ahalbidetzen ditu.
:** **Zirkuituen konmutazioa**: RDSI-n eskeintzen den zerbitzu konmutatu digitalaren baliokidea da. Erabiltzaileak deia burutzen du eta sareko beste erabiltzaile batekin zirkuitu konmutatuko konexioa burutzen da. Esan behar da bideratzen den elkarrizketa ez dela burutzen B kanalean, D kanalean baizik. Baliabideak dedikatuak dira.
:** **Fardelen konmutazioa**: Erabiltzailea fardelen konmutazioko nodo batera konektatzen da eta datuak X.25-n zehar elkartrukatzen dira beste erabiltzailearekin. Baliabideak ez dira dedikatuak..
:** **Iraunkorrak**: Ez du behar dei ezarpeneko protokolorik behar. Alokatutako linea baten baliokidea da.

:* **D kanala**: Seinaleztapen-kanala da, 16 edo 64 Kb/s abiadurarekin. Helburu bikoitza du, batetik B kanaletik zirkuitu konmutazioko deiak kontrolatzen ditu. Eta bestetik abiadura txikiko pakete konmutaziorako erabil daiteke baldin eta seinaleztapen informaziorik ez badago itxaroten.
 	
:* **H kanala**: Abiadura handiko informazio fluxurako, 64 Kb/s baino handiagokoak.

RDSI-n ondorengo H kanalak daude definituta:
:* H0 384 kbps-ko abiadurarekin (6B-n baliokidea).
:* H10 1472 kbps-ko abiadurarekin (23B-n baliokidea).
:* H11 1536 kbps-ko abiadurarekin (24B-n baliokidea).
:* H12 1920 kbps-ko abiadurarekin (30B-n baliokidea).

### Oinarrizko sarbidea 
Oinarrizko sarbidea B motako 64 kbps-ko 2 kanal full-duplex eta D motako 16 kbps-ko full-duplex kanal batean datza. Ondoren, tramen zatiketa, sinkronizazioa eta beste bit gehigarri batzuk 192 kbps-ko oinarrizko sarbide bateri abiadura totala ematen dio.

2B+D+seinalizazioa+sinkronizazioa+mantenimendua

## Ikus,Gainera 
* ADSL
* Modem

## Kanpo estekak
Gorputz-masaren indize

**Gorputz-masaren indizea** (**GMI**), **Quetelet-en indizea** izenez ere ezaguna, pertsona batek bere altueraren arabera zein masa eduki beharko lukeen osasuntsu egoteko kalkulatzeko erabiltzen da. 1830 eta 1850 urteen artean, Adolphe Quételet estatistikari, matematikari, fisikari eta astronomo belgiarrak garatu zuen, baina 1980. urtera arte ez zen erabilia izan.

GMIa hurrengo eragiketa egitean lortzen da: masa kilogramotan zati altuera ber bi metrotan. Lortutako emaitzarekin taula batera jotzen da eta han begiratzen da zer nolako gorpuzkera duzun.

{{Teorema|GMI=\frac{masa}{altuera^2}}}

Halere, indizeak ez dira unibertsalak, hau da, ez dute balio edozein pertsonarako. Kontutan hartu behar da pertsonaren adina. Horrexegatik, adinaren arabera, osasuntsu egoteko GMIa aldatuz doa.

## Sistemaren eraginkortasuna 
GMIak pertsonak estatistikoki sailkatzen ditu, eta ez da guztiz eraginkorra, beste faktore batzuek hartan eragin dezaketelako hala nola hezur- eta gihar-masek.

Dena den, hau da GMIren araberako sailkapena:

 

## Ikus, gainera 
* Gorputz bolumenaren indizea

## Kanpo estekak
Adar (argipena)

**Adar** hitzak hainbat adiera ditu:
* adarra, zuhaitz baten enborra banatzen den ataletako bakoitza;
* adarra, animalia batzuek burualdean duten hezurrezko luzakina;
* adarra, oinetakoak janzten laguntzeko tresna;
* deiadarra, adarra zulatu eta hustuz egiten den soinu-tresna tradizionala;
* adar ingelesa, musika-tresna.

## Ikus, gainera 
* Adarra, Gipuzkoako ipar-ekialdeko mendia.
Yves Salaberri

**Yves Salaberri**, pilota arloan ***Xala*** izenaz ezaguna (Lekuine, Lapurdi, 1979ko azaroaren 14a) esku huskako pilotari profesionala ohia da. Aurrelari jokatzen zuen. 1,80 metro luze da, eta 80 kg pisatzen du. Profesionaletako lehendabiziko partida 2000ko ekainaren 25ean jokatu zuen, Eibarko Astelena pilotalekuan, eta 2016ko otsaileraino Aspe enpresarekin aritu zen. Ezkerra da, eta trinketean trebatu zen. Lehiaketa nagusietako lau txapel ditu: 2011ko buruz burukoa, eta 2002, 2007 eta 2010eko binakakoak. Urte askoz aritu zen ezker paretako pilotari hoberenen artean, oso jokalari teknikoa baita, tantoa erraz bukatzen duena, eta eskuin bolea bikainekoa.

## Kirol lorpenak 
* Buruz buruko txapelduna: 2011.
** txapeldunordea: 2004, 2010
* Binakako txapelduna: 2002, 2007, 2010.
** txapeldunordea: 2011
* Lau eta erdiko txapelduna: *ez*
** txapeldunordea: 2005.

## Finalak 
### Buruz burukoak 
### Binakakoak 
### Lau eta erdikoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Enpresako fitxa
* Mikel : «Yves Sallaberry ‘Xala’: "Lehenengo mailan ezinezkoa da pertsona hotz-hotza izatea"», *Argia*, 2324. zenbakia, 2012-05-27.
Muqtada al-Sadr

**Sayyid Muqtada al-Sadr** (; Najaf, 1973ko abuztuaren 12a) Irakeko ajatolah xiia da. Bagdadeko Sadr Hiria (lehen Saddam Hiria) de facto bere aginpean zegoen 2004rako. Xiiek osatutako al-Mahdi armadaren burua izan zen, eta oposizioko buruzagi nagusia 2003ko estatubatuar inbasioaren aurrean.
Sayyid

**Sayyid** (arabieraz سيد) Muhammad profeta islamiarraren gizonezko ondorengotzat jotzen direnei ematen zaien titulua da. Muhammad berak alaba bakarra izan zuen, baina Hassan eta Husein honen semeen ondorengoek hartu ahal dute sayyid titulua. Sayyiden alabek sayyida titulua jasotzen dute.

## Kanpo estekak
Hans Blix

**Hans Martin Blix** (Uppsala, Suedia, 1928ko ekainaren 28) politikari eta diplomazialari suediarra da. Suedian 1978 eta 1979 bitartean Kanpo Aferetako ministroa izan zen.

Nolanahi ere, Nazio Batuen Erakundeko ikuskatzaileen komisio buru izateagatik (2000ko urtarriletik 2003ko ekaina arte) da ezaguna. Hori dela eta, Irakeko suntsipen handiko armak bilatu zituen 2002 eta 2003an, bat ere aurkitu gabe. Arma horien inguran George W. Bushek esandakoarekin bat ez eginda, AEBetan kritika gogorrak jasan behar izan zituen Hans Blixek. BBCn eginiko elkarrizketa batean (2004ko otsailaren 8an), Hans Blixek AEBetako eta Erresuma Batuko gobernuei leporatu zien Irakeko mehatxua iritzi publikoen aurrean nahita areagotu izana, 2003ko gerraren aldeko jarrera puztu nahian.

## Kanpo estekak
Ángel Acebes

**Ángel Jesús Acebes Paniagua**, (Pajares de Adaja, Ávila, 1958ko uztailaren 3) Alderdi Popularreko politikaria da. José María Aznar Espainiako presidentea zelarik, Angel Acebesek hainbat ministeriotako karguetan jardun zuen, Justizia edo Barne ministroa besteak beste. Egun, Alderdi Popularreko Idazkari Orokorra da.

## Biografia 
Salamancako Unibertsitatean zuzenbidea ikasi zuen. UCD alderdian izena emanda, Avilako zinegotzia (1987-1991) eta geroago alkatea (1991-1995) izan zen. 1993ko ekainetik 1996ko martxo arte Espainiako Senatuko kide izan zen, eta GALen auzian José Barrionuevoren agerraldia eskatu zuen, laburki eratu zen Senatuko ikerketa-batzordean. Jose Maria Aznarrek 1996ko hauteskundeak irabazi zituenean, alderdian sartu zen koordinatzaile orokor karguan. Jose Maria Aznarrek, 1999ko urtarrilean, gobernura eraman zuen orduan, Administrazio Publikoetako Ministro izendatuta. 2000ko martxoan Justiziako ministroa eta 2002ko uztailean, alderdiak Espainiako 2004ko hauteskundeak galdu arte, Barne Ministroa izan zen.

Beraz, Madrilgo 2004ko martxoaren 11ko atentatuak burutu zirenean, Angel Acebes zen Barne Ministroa. Bere jarduera egun horietan gaur egun ere polemikoa da oso. Atentatuetako egunetik hauteskundeen egunera arte (martxoaren 14) eman zituen prentsaurrekoetan atentatuen erantzulea ETA zela adierazi zuen, nahiz eta denborak aurrera egin ahala aurkitutako zantzuek islamista bortitzen ekintza zela seinalatu; are, hipotesi hori baztertzea "intoxikazio onartezintzat" jo zuen. Gainera, Espainiako kongresuan egin zen komisioan zein epaiketan bertan, polizia buruek adierazi dute martxoaren 11ren arratsalderako islamisten hipotesia irekita eta oinarrituta zegoela. Zenbaiten ustez, Angel Acebes barne ministroak orduko Espainiako gobernuan zuen eraginak eta haren irudiak hauteskundeak galarazi zizkion Alderdi Popularrari.

2012ko apirilean, Ángel Acebes Iberdrolako administrazio kontseiluan hasi zen. Handik gutxira, Bankiako eskandaluan inputatua izan zen, eta Bárcenasen paperengatik ere auzipetua. 2019ko urtarrilean, bertako administrazio kontseilua utzi zuen. Administrazio kontseiluan izandako aldian, 2,19 milioi euroko diru sarrerak izan zituen gordinik; gainera, konpainia horren 6.377 akzio zituen, 45.914 eurokoa balioaz.

## Erreferentziak
Confuciusornis

**Confuciusornis** desagertutako hegazti mota bat da. Duela 120 milioi urte bizi izan zen egungo Txinako inguruetan.
Queiles

**Queiles** Ebroren eskuinaldeko ibaiadarra da. 45 kilometroko ibilbidea dauka.

## Ibilbidea 
Soriako probintzian sortzen da, Vozmediano herrian, Moncayo mendiaren inguruan. Hortik Zaragozan sartzen da, Tarazona, Novallas eta Los Fayos herriak zeharkatuz.

Azkenik, Nafarroako Erriberan amaitzen da, Monteagudo, Tulebras, Cascante eta Murchante herrietatik igaro ondoren Tuterako hirian Ebron urak isuriz. Aipatu behar da azken zatia hiriaren azpian egiten duela, plazek eta kaleek estalita.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko ibaiak

## Kanpo estekak
Meskita

[320px|thumb|Sultan Ahmed meskita, [Istanbul|Istambulen (Turkia).]]
**Meskita** edo **moskea** musulmanen tenplua da, otoitz egiteko lekua alegia. Halaber, bestelako funtzioak ditu, biltoki eta kultur gunearena besteak beste. Meskita hitzak *ahuspezteko lekua* esan nahi du.

Historiako lehendabizikoa Kaaba da, Islameko lekurik sakratuena dena, gaur egungo Masjid al-Haram Meskitaren barruan dagoena, Meka hirian.

Otoitz egin eta elkarrekin biltzeko asteko egunari dagokionez, kristauentzat igandea nola, musulmanentzat ostirala hala.

## Arkitektura 
### Minaretea 
[thumb|140px|[Yemeneko meskita baten minaretea, munduko altuenetarikoa.]]

Lehen meskitek ez zeukaten minareterik, baina denborarekin gailendu egin zen osagai arkitektoniko moduan estetikarengatik. Hala ere, funtzio nagusia muezzinak otoitz egiteko deiadarra zabaltzeko lekua izatearena da.

Munduko minareterik altuena Hassan II.aren Meskitarena da (Casablanca, Maroko), 210 metrorekin.

Hiri handietako meskitek lau minarete eduki ohi dituzte. Istanbulgo Ahmet sultanaren Meskita Urdinak, berriz, sei ditu.

### Musalla 
[eskuinera|thumb|Musalla, [Turkiako moskea batean, minbarrarekin.]]

Otoitz egiteko aretoa da, apaindurarik eta altzaririk gabekoa normalean baina lurra alfonbrek edo tapizek estalitakoa daukana.

Honen barruan qibla da hormarik agerikoena, erreferentziazkoa, Mekaranzko norabidea markatzen duena mihrab izeneko zuloaren bidez. Horma honetan minbar izeneko jarlekua dago, nondik eta Imanak zuzentzen duen otoitza. Hortaz, jatorriz kristauak ziren egungo meskitetan —esaterako, Hagia Sofian—, mihraba zein minbarra ez daude elizarekin batera orientatuak, eliza kristauak ekialdera (sortaldera) bideratuta baitzeuden.

## Munduko meskitarik aipagarrienak 
[thumb|[Kordobako Meskita.]]

* Egipto: Al Azhar (Kairo), munduko unibertsitaterik zaharrena dena.
* Espainia: Kordobako Meskita (Kordoba), gaur egun katedrala dena.
* India: Jama Masjid (Delhi).
* Irak: Imam Ali Meskita (Najaf).
* Israel: Al Aksa meskita (Jerusalem).
* Maroko: Hassan II.aren Meskita (Casablanca).
* Pakistan: Faisal Meskita (Islamabad) eta Badshahi meskita (Lahore).
* Saudi Arabian: Masjid al-Haram Meskita (Meka) eta Masjid al-Nabawi Meskita (Medina).
* Siria: Umayyad Meskita (Damasko).
* Turkia: Hagia Sofia (jatorriz, eliza kristaua), Sultan Ahmed meskita (edo "Meskita Urdina") eta Süleymaniye meskita (Istanbul).
* Txina: Huaisheng Meskita (Guangzhou).

## Euskal Herrikoak 
Bilboko "Assalam Meskita", Solokoetxe auzoan kokatutakoa, Euskal Herriko gaur egungo moskea nagusietakoa da. Gasteizen hainbat meskita daude, horietako bi "Sunna" eta "Altakua" dira, biak Alde Zaharrean.

Historikoki, aipatzekoa da Tuterako "Meskita Nagusia" izan zena, IX. mendekoa, gaur egun existitzen ez dena bere gainean Santa Maria katedrala eraiki baitzuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  "Mosques Around the World"
* List of Bosnian mosques with pictures
Zuria II.a Nafarroakoa

**Zuria II.a Nafarroakoa** edo **Zuria Trastamara eta Evreuxkoa** (Erriberri, 1424ko ekainaren 9a - Ortheze, 1464ko abenduaren 2) Aragoiko eta Nafarroako infanta eta, 1461-1464 bitartean, Nafarroako erregina *de iure* izan zen.

## Biografia 
Ama Zuria I.a Nafarroakoa eta aita Joanes II.a Aragoikoa izan zituen. Erriberriko Nafarroako Erregeen Jauregian 1424an jaioa, Joana ahizpa nagusia 1425eko abuztuaren 22an hil zitzaion eta Karlos III.a Noblea irailaren 8an. Beraz, ama Nafarroako erregina bilakatu zen.

1436ko irailaren 22an Toledon Nafarroa eta Gaztela arteko bake ituna sinatu zen, Majanoko tregoa sei urte eman ondoren. Itun horretan 12 urteko infanta eta Gaztelako printzearen, Henrike IV.a Gaztelakoa izango zena, ezkontza adostu zuten. Era horretan Nafarroak gudan galdutako hiribildu eta gazteluak berreskuratu zituen.

Zuria erreginak bere alabarekin batera Gaztela aldera joan zen ezkontza legezkoa egiteko. Ezkontza Valladolideko katedralean 1440ko urriaren 16an ospatu zuten, Henrike 15 urte bete zuenean. Bidaia aprobetxatuz, Zuria I.a Extremadurako Guadalupeko santutegira erromes joan zen baita senarrak hainbat Gaztelako nobleekin izandako liskarretan bere alde egiteko.

1441eko apirilaren 1ean, Zuria I.a ama hil zen, artean Gaztelan zegoela. Honek aita eta nebaren arteko erresuma kontrolatzeko borroka piztu zuen: Nafarroako Gerra Zibila izenekoa. Zuriak bere anaia Karlos Vianako Printzeari eutsi zion beti, eta agaramontarren eta beaumontarren arteko gerran, azkenengo hauen aldera lerratu zen. Zuriak nebaren alde egin eta Joan II.a Gaztelakoa aitaginarrebaren laguntza eskatu zuen. Jarrera horrek behin betiko bukatu zuen aitarekin izandako harremana. 1452an Oibarko guduan Karlos galdu zuen, eta harekin batera Zuria.

Bitartean, Zuria Gaztelan zorigaiztoko ezkontza bat bizi zen. Zorionez, 1453ko uztailaren 27an Nikolas V.a aita sainduak desegin zuen kontsumatu ez zutelako. Biek "eragin kaltegarriek sortutako inpotentzia" alegatu zuten ezkontza desegiteko.

Zuria Nafarroara itzuli eta ezkontza-sari moduan lortutakoa galdu zituen. Aragoiko erregea bere aitak ez zuen beari buruz ezer jakin nahi ezta Leonor ahizpa txikiak, orduan Foixko kondesa zena, ere. Gainera, Joana Enrikez bere ugazama azpijokoetan hasi zen Fernando bere semea Nafarroako tronuan jesartzeko.

Aitak, suminduta, Leonor bere arrebari ematea erabaki zuen. Bearnorako bidean zegoela, bidaiaren arriskuez jakitun, kexu formala idatzi zuen bahiketa salatuz (Orreaga, 1462ko apirilaren 23a). Egun batzuk geroago, hilaren 30ean, testamentua egin zuen eta, alajaina, ordurako jada Gaztelako erregea zen bere senar ohia, Henrike IV.a, izendatu zuen ordezko. Leonor eta Gaston IV.a Foixkoa bere senarrak Zuria atxilotu eta Montcada dorrean, Orthezen, espetxeratu zuten. Zuria preso zegoela hil zen 1464ko abenduaren 2an. Historialari batzuek ahizpak eraila zela esaten dute, besteek, aitak. Leskarreko katedralean lurperatu zuten.

## Erreferentziak
The Wall

***The Wall*** Pink Floyd taldeak sortu zuen 11. albuma da, 1979. urtearen amaieran kaleratuta. Musika komertzialaren historian lehenengo hamar albumik salduenen artean egon da urte askotan. "*The Wall*" ("Horma", euskaraz) rock opera erraldoitzat jo daiteke, eta 81 minutuko iraupena du, bi diskotan bananduta. Diskoan oinarrituta, 1982. urtean izen bereko pelikula pantalairatu zen.

Diskoaren muinean gizarte modernoak gizakiarengan eragiten duen alienazio gordina agertzen da. Gaia Waters-en oso gogokoa zen, aurreko lan batzuetan agertzen zena ere (*"The Dark Side of the Moon"* eta *"Animals"* diskoetan, esate baterako). *"The Wall"*-en, ordea, era bortitzagoan azaltzen da aipatutako alienazioa: *"We don´t need no education, We don´t need no thought control"* ("Ez dugu heziketarik behar, ez dugu kontrol-pentsamendurik behar"), abesten dute. Eskolak, familiak, estatuko erakundeek....gizakia erotzen dute, eta diskoan zein pelikulan kritika gogorra jasotzen dute egileen partez.

*"The Wall"* Roger Watersek asmatutako, garatutako eta gauzatutako produktua da. Bakarkako lana, bizpahiru gai izan ezik ("*Comfortably Numb*", tartean). Aurreko lanekin alderatuta ("*The Dark Side of the Moon*" eta "*Wish You Were Here*"), *"The Wall"*ek rock konbentzionalagoa du oinarri; beste lanetan sortzen zen soinu lasaigarriak -rock kosmiko deritzonak- pisu urria dauka album honetan. "*Comfortably Numb*" gaia ("Lasaitze erosoa", euskaraz) salbuespena da, bertan Pink Floyden berezko kutsu elektronikoa gailentzen baita.

Disko honen grabaketa prozesuan agerian geratu ziren Waters eta beste taldekideen arteko harreman txarrak. Roger Waters] taldetik urruntzen hasi zen, eta hurrengo urteetako liskarrek bere betiko irteerarekin bukatu zuten.

## Kantu zerrenda 
# "In The Flesh?" (3:16)
# "The Thin Ice" (2:27)
# "Another Brick in the Wall" (3:21)
# "The Happiest Days of our Lives" (1:46)
# "Another Brick in the Wall" (2. zatia) (3:59)
# "Mother" (5:32)
# "Goodbye Blue Sky" (2:45)
# "Empty Spaces" (2:10)
# "Young Lust" (3:25)
# "One Of My Turns" (3:40)
# "Don´t Leave Me Now" (4:08)
# "Another Brick in the Wall" (3. zatia) (1:48)
# "Goodbye Cruel World" (0:48)
# "Hey You" (4:40)
# "Is There Anybody Out There?" (2:22)
# "Nobody Home" (3:26)
# "Vera" (1:35)
# "Bring the Boys Back Home" (1:21)
# "Comfortably Numb" (6:23)
# "The Show Must Go On" (1:36)
# "In The Flesh" (4:13)
# "Run Like Hell" (4:20)
# "Waiting For The Worms" (4:04)
# "Stop" (0:39)
# "The Trial" (5:13)
# "Outside The Wall" (1:41)

## Kanpo estekak 
* Iban Zalduaren albumaren inguruko komentarioa.
Ekialdeko nafar euskalkia

[eskuinera|330px|thumb|Euskalkien eremuak, [Koldo Zuazoren 2008ko sailkapenari jarraituz
]]

**Ekialdeko nafar euskalkia** Nafarroako ipar-ekialdeko euskalkia zen, 2008an Koldo Zuazok egindako sailkapenaren arabera. **Ekialdeko nafarrera** ere deitu izan zaio.

Bi hizkerak osatzen zuten euskalki hori: Zaraitzuko hizkerak eta Erronkarikoak.

## Zaraitzuko hizkera 
Gaur egun, eskualdean ez da hiztunik geratzen. Hala ere, Espartzako Antonia Gartzia, Ezkarozeko Trinidad Uhalde, Jaurrietako Marikruz Esarte eta Otsagiko Teofilo Eseberri euskaldunen testigantzak Aitor Aranak jaso zituen. Aranak 2001ean hiztegia argitaratu zuen eta hurrengo urtean gramatika liburua. Testuak itzultzen eta bailaran ikastaroak antolatzen ere aritu da. Iñaki Camino ikerlariaren lana ere aipatzekoa da.

## Erronkariko hizkera 
Erronkariera duela gutxi arte Erronkariko ibarrean hitz egin izan zen euskal hizkera da. Gaur egun galduta dago, 1990ean hil baitzen erronkariera ama-hizkuntza zuen azken euskalduna, Fidela Bernat.

## Aezkoako hizkera 
Aezkoako hizkera nafar euskalkiaren barruan sailkatu du Koldo Zuazok, baina ekialdeko nafar euskalkiarekiko eta nafar-lapurtar euskalkiarekiko lotura egiten duenez, baditu beste bi euskalki horien hainbat ezaugarri ere.

## Testu bat, adibidetzat 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskalkien eta azpieuskalkien zerrenda

## Bibliografia 
* *"Nafarroako Ipar-ekialdeko euskara: Irunberritik Aezkoaraino"*. Aitor Arana (2003, Altaffayllaren argitalpena).
* *"Euskalkiak. Herriaren lekukoak"*. Koldo Zuazo (2003, Elkar).

## Kanpo loturak 
* Koldo Zuazo, "Euskalkien jatorriaz eta bilakaeraz", Berria 2007-XII-9
* ["Pirinioetako euskara biziberrituz" (ETB-1)](http://www.eitb.tv/eu/?_ga=1.117315462.1054583976.1418882001&__utma=144586529.1054583976.1418882001.1430035002.1430281435.19&__utmb=144586529.20.9.1430284363830&__utmc=144586529&__utmx=-&__utmz=144586529.1429559194.17.8.utmcsr=google|utmccn=(organic)|utmcmd=organic|utmctr=(not%20provided)&__utmv=-&__utmk=55837355#/bideoa/tribuaren-berbak-3-denboraldia/4102393061001/4144756452001/pirinioetako-euskara-biziberrituz/)
Hirutasun

thumb|250px|Hirutasun Santuaren irudia: Aita, Semea eta Espiritu Santua (Usoa)
**Hirutasuna** edo **Hirutasun Santua** kristautasunaren doktrina garrantzitsuenetakoa da. Doktrina horren arabera, Jainkoa bakarra da, baina betiere hiru pertsonaren elkartasuna: Aita, Semea eta Espiritu Santua. IV. mendetik aurrerako kristau gehienek bat egiten dute doktrina horrekin, "Jainko bakarra hiru pertsonarengan" dagoela adierazten dute. Pertsona horiek Jainko esentzia berbera daukate, eta izate berekoak dira.

Doktrina horren baitako puntu garrantzitsu bat Semearen izateari buruzkoa da. Puntu hori historian eztabaidagai sutsu bihurtu da, baita heterodoxia akusazioen iturri ere kutsu erlijiosoko gerra eta gatazketan. Kristau katolikoen arabera, Semea gizon egin zen (Jesukristo), eta horren ondorioz natura bi ditu: jainkozkoa eta gizakizkoa. Nizeako I. kontzilioan (325ean) ezarri zen doktrina hura, Hirutasuna berariaz aipatuz. Aldi berean, Arrioren kristautasuna —Semearen gizatasuna defendatzen zuen— baztertu zen, heterodoxotzat jota. Hala ere, kristautasunaren lehen oinarri *Apostoluen Sinismena* deituriko kredoan hiru pertsonak aipatzen dira, nahiz eta ez den beraien arteko harreman zuzenik agertzen.

## Kanpo estekak