open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Udine

**Udine** (italieraz  ahoskatua; ; ; ) Italiako ipar-ekialdean dagoen hiria da, Friuli-Venezia-Juliako eskualdearen erdialdean kokaturik, Alpeak eta Itsaso Adriatikoaren artean. Izen bereko probintziaren hiriburua da.

## Historia 
Udineren jatorria, Italiako iparraldeko gune nagusietako bat, zalantzazkoa da; bere izenaren lehen aipamena Oton II.a enperadoreak idatzitako 983. urteko dokumentu batean dago. Goi Erdi Aroan eskualdeko gaztelu ugarietako bat baino ez zen izan, 1238an Aquileako Patriarkatuaren egoitza patriarkal bihurtu zen arte. Hurrengo mendearen hasieran Gorizia eta Trevisoren aurkako borroken protagonista izan zen. XV. mendean veneziarrengana igaro zen eta horrela jarraitu zuen XVIII. mendearen amaiera arte, non frantsesek okupatu zuten, gero austriarrek eta, azkenik, 1866an Italiako Erresumara igaro zen.

## Friuliera 
Friulieraren aldaera bat erabiltzen dute hirian eta probintzian (*furlan centrâl*).

## Demografia 

## Klima 
## Kirolak 
* Udinese Calcio, futbol taldea.

## Herri eta hiri senidetuak 
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Udineko udal webgunea
Bolzano

**Bolzano** (; ; ) Italiako iparraldeko hiria da, Trentino-Adige Garaia eskualdeko eta izen bereko probintziako hiriburua. 2007an 100.462 biztanle zituen.

## Geografia 
Isarco eta Adige ibaien bilgunean dago. Udalerriokin egiten du muga:

## Historia 
ezkerrera|200px|thumb|Bolzanoko katedrala.

*Bauzanum* hiri zaharra erromatarren esku egon zen lombardiarra izan aurretik.

XI. eta XVI. mendeetan zehar Trentoko apezpikuen mende geratu zen. Erdi Aroan merkatari eta finantzagune garrantzitsua izan zen.

Frantsesek 1809an konkistatu zuten, eta austriarren esku geratu zen 1815etik 1919ra bitartean. Harrezkero Italiako eskualde eta hiri da.

## Ekonomia 
Komunikaziogune garrantzitsua da. Turismoa eta industria (aluminioa, burdina, ehuna, janari eta kontserba industria) garatuta daude.

## Hizkuntzak 
Italieradunak hiritarren % 73 ziren 2001ean, alemanieradunak % 26,29 eta ladinerazko hiztunak % 0,71.

## Elkarteak 
* MIDAS (*Minority Dailies Association*) elkarteak hiri horretan egoitza nagusia du.

## Ondasun nabariak 
* XI. mendeko eliza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Hiriko webgune ofiziala
Gorizia

**Gorizia** (; ; friulieraz: *Gurize*) Italiako ipar-ekialdeko hirixka da, Esloveniako mugan.

## Hizkuntzak 
Italieraz gain, friulierazko aldaera bat (*Furlan gurizan*) egiten dute. Halaber, esloveniera eta alemana ere ohiko hizkuntzak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Goriziako udal webgunea
Atiega

**Atiega** —euskaraz batzuetan *Atiaga* ere izendatua— Arabako mendebaldeko herri eta kontzeju bat da, Añana udalerrikoa. Lacozmonte udalerri ohia eta Añana udalerria lotzen dituen korridorean kokatzen da.

Egin asmo den Barrongo urtegiak herriko iparraldeko lurrak urez estaliko lituzke, eta herriaren ondoan 30 metroko garaiera duen presa erraldoia ezarriko luke.

## Historia 
1194an Gesaltza Añana hiribilduari atxiki zitzaion Alfontso VIII.a Gaztelakoaren zedula baten bidez.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Santa Eulalia Meridakoaren eliza.

Fitxategi:Atiega (Araba) eliza (65738).jpg
Fitxategi:Atiega (Araba) eliza.jpg
Fitxategi:Atiega (Araba) elizako ataria (36640).jpg

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Añana

## Kanpo estekak 
*  Atiegari buruzko informazioa
Latin klasiko

**Latin klasikoa** () Erromatar Inperioaren garaian literatura egiteko erabiltzen zuten latin mota zen, latin arruntaren aurrean. 

## Kronologia 
K.a. I. mendearen erdialdetik K.o. I. mendearen hasiera arteko (Augustoren heriotza, K.o. 14) latina da, letra erromatarren gailurra, *Urrezko Aroa* ere esaten zaiona, politika erromatarraren gorakadarekin bat datorrena.  Gaur egun latin klasikoa deitzen dena, izan ere, literatur hizkuntzaren oso forma estilizatua zen, latina arkaikotik hautabidez eraikia.

## Fonetika 
### Alfabetoa 
Aro klasikoko latindar alfabetoak 23 karaktere zituen:

* I letrak i eta j irudikatzen zituen.
* V letrak u eta v ordezkatzen zituen.
* K. a. I. mendean, Erromak Grezia konkistatu ondoren, Y eta Z letrak sartu eta birsartu ziren, hurrenez hurren, eta amaieran kokatu zituzten. Z birsartu, K a. III. mendean zehar, Z hizkia galdu egin baitzen, ordungo latinak ez baitzuen behar.
* Klaudio enperadoreak (41-54 aginte gorenean) hiru letra berri (klaudiar letrak) sartzeko egindako saiakerak denbora gutxi iraun zuen.

### Bokalak 
Baziren bost bokal latin klasikoan [i], [e], [a], [o], [u] laburrak edo luzeak izan zitezkeenak. Iraupen horrek balio fonologikoa zuen: ablatiboa nominatibotik bereizteko aukera ematen zuen bereziki lehen deklinabidean. Hitz batzuk bokal baten iraupenagatik baizik ez ziren ezberdintzen: horrela *pŏpulus* "herri" eta *pōpulus* "makal", edo *mălum* "gaitz" eta mālum "sagar". Laburrak irekiagoak ziren eta giharretako tentsioa ez zen hain garrantzitsua.

Baziren hiru diptongo: [au̯], [ae̯] eta [oe̯].

### Kontsonanteak 
Latin klasikoaren kontsonanteak:

## Morfologia 
Latin arkaikotik ezberdintzen da, bigarren deklinabidearen azken -os (nominatibo singularra) eta -om delakoak -us eta -um izatera iragaten direlako, eta hitz batzuen lerratze semantikoa ere ez da dibergentea.

Latinaren deklinabidea

## Sintaxia 
## Lexikoa 
## Literatura 
Latin klasikoa eta latin literarioaren aurreko formak era askotara bereizten dira. Bereziki ezberdina da Katon Zaharrak, Plautok eta, neurri batean, Lukreziok erabiltzen zuten hizkuntza. Latin klasikoaren garaia letra erromatarren gailurra da, *Urrezko Aroa* ere esaten zaiona. Idazlerik nabarmenenak honako hauek lirateke:

* Zizeron
* Julio Zesar
* Tito Livio
* Virgilio
* Horazio
* Seneka
* Katulo
* Ovidio

## Ikus, gainera 
* Latinezko literatura

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Das Lied der Deutschen

***Das Lied der Deutschen*** edo ***Deutschlandlied*** () Alemaniako ereserkia da. Hitzak August Heinrich Hoffmann von Fallerslebenek idatzi zituen 1841ean eta musika Joseph Haydnek moldatua da. Hain zuzen, 1797ko hari-tresnerako kuarteto (*Kaiserquartett*) baten zati bat da. Partitura bera, Leopold Haschkaren hitzekin, Austria-Hungariako Inperioko ereserkia zen.

Gaur egun, hirugarren estrofa baino ez da ereserkia: abesti osoa 1922an bihurtu zen Alemaniako ereserki, Weimarko Errepublikaren garaian. Hirugarren Reichean, ereserkiko lehen bertsoa baino ez zen abesten, eta ondoren nazi alderdiaren *Horst Wessel Lied* abesten zuten. 1952an, Alemaniako Errepublika Federalak (AEF) *Deutschlandlied*en hirugarren ahapaldia hartu zuen ereserkitzat, eta egun horixe da Alemaniako *de facto* ereserkia.

## Hitzak 
## Kanpo estekak 
* Alemaniako ereserkia nazionala abestuta entzungai
* Alemaniako ereserkia entzungai (abestuta)
Kolonbiako Indar Armatu Iraultzaileak

**Kolonbiako Indar Armatu Iraultzaileak-Herriaren Armada** (jatorrizko izena, , *FARC-EP*), **FARC** bezala ezagunak, Kolonbiako erakunde gerrillari marxista-leninista da.

## Historia 
1964ko ekainean, Marquetalia, Riochiquitos eta El Pato mendietan zeuden iheslari komunistek **Hegoaldeko Blokea** sortu zuten. Eragile gerrillari hau 1964ko uztailaren 20an jaio zen era ofizialean, eta Kolonbiako Alderdi Komunistaren (PCC) lehen talde armatua eta FARC izango zenaren enbrioia izan zen. 1966ko maiatzaren 5ean, Hegoaldeko Blokearen bigarren konferentziak Kolonbiako Indar Armatu Iraultzaileen sorrera aldarrikatu zuen.

1982ko maiatzeko zazpigarren konferentzian, FARCek bere burua Herriaren Armada izendatu zuen (**FARC-EP**). 1984ko maiatzaren 28an, Gidaritzaren eta 27 fronteetako buruzagien arteko bilera baten ostean, su-etena aldarrikatu zuen, Belisario Betancourt-en gobernuarekin sinaturiko akordioen testuinguruan (La Uribeko Akordioak). Horrela, FARCek mugimendu politiko berri baten sorrera proposatu zuen: Union Patriotica (UP). su-etena 1985ean amaitu zen, indar paramilitarrek UPko ehunka kide hil ondoren. 1987an, FARCek, ELNk eta M-19ak Coordinadora Guerrillera Simón Bolivar sortu zuten. 1990eko abenduaren 9an, hauteskunde konstituienteak ospatzen ari zirela, Kolonbiako armadak, gerra deklaraziorik gabe, Casa Verde-aren aurkako operazioa hasi zuen. Bertan FARCeko Idazkaritza Nazionala zegoen, baina armadak bere erasoan porrot egin zuen.

[thumb|250px|FARCeko kideak [1998an]]
1991n Kolonbiako talde armatu iraultzaile ugari desmobilizatu zen, ia ezeren truke. FARCek ez zuen prozesu horretan parte hartu. Desmobilizazio horren ondoren, Simón Bolivar Koordinadora Gerrillariak estaturekin negoziatzeari ekin zion. 1991ko ekainaren 3an Koordinadoraren eta gobernuaren arteko negoziazioak hasi ziren, Venezuelan lehenik eta Mexikon ondoren. FARCen eta ELNren negoziazio prozesua 1993an apurtu zen, eta Koordinadora desegin zen. 1998an gobernuarekin lortutako akordioen ondorioz, distentsio guneak sortu ziren, hau da, gobernuaren presentzia militarrik gabeko guneak. Lurralde horietan gerrillariek administrazioa euren gain hartu zuten. 1990eko hamarkadan FARCek 10.000 bat gerrillari zituen, herrialde osoan hedaturiko 70 frontetan banaturik. 2002an distentsio guneekin amaitu zuen gobernuak, eta enfrentamenduek ez dute etenik izan, negoziaziorako deiekin batera.

## Ikus, gainera 
* Kolonbiako Nazio Askapenerako Armada, ELN-UC
* FARC eta Santosen gobernuaren arteko bake elkarrizketak

## Kanpo estekak 
*  FARCen agiria eta bideoa Marulanda buruzagiaren heriotzaren aurrean
FARC

**FARC** akronimoarekin honakoak izendatzen dira:
* Kolonbiako Indar Armatu Iraultzaileak, ) 1964tik 2017ra bitarte Kolonbian aktibo izan zen talde armatua.
* Komunaren Indar Iraultzaile Alternatiboa, (), 2017ko abuztuaren 31n aurrekoaren ordezkariek aurkeztu zuten alderdi politikoa.
Pordenone

**Pordenone** (italieraz  ahoskatua; venezieraz eta ) Italiako ipar-ekialdean dagoen hiri txikia da. Izen bereko probintziako hiriburua da.

## Historia 
Lehen Mundu Gerrak eta 1929ko krisiak eragindako suntsiketek, kotoi sektorea amaierarik gabeko krisi batera eraman zuten. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Zanussi enpresa, orain Electrolux multinazionalarena dena, ordura arte sukalde merkeen enpresa txiki bat zena, etxetresna elektrikoen alorreko enpresa garrantzitsu bihurtu zen, hiriko biztanle askori lana emateraino.

1968an, Pordenone probintziako hiriburu bihurtu zen. Ordura arte Udineko probintziaren zati zen. 1974tik aurrera Concordia-Pordenone elizbarrutiaren egoitza da. Azken urteetan Udineko Unibertsitatearen eta Triesteko Unibertsitatearen egoitza bana jarri zuten hirian. 2002an, Pordenoneko Polo Teknologikoari ekin zion, inguruetako enpresetan berrikuntzaren kultura sustatzeko.

## Hizkuntzak 
Italieraz gain, friulierazko aldaera bat (*Furlan concuardiês*) egiten dute.

## Demografia 

## Klima 
## Herri eta hiri senidetuak 
* , 1987
* , 2003
* , 2005
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Pordenoneko udal webgunea
Darmstadtio

**Darmstadtioa** (lehen *ununilio* eta *eka-platino* deiturikoa) elementu kimiko sintetiko bat da, **Ds** ikurra eta 110 zenbaki atomikoa dituena. Atomo superastunen multzokoa da. Elementu hau oso azkar desintegratzen da: 267tik 273ra arteko masa duten isotopoek milisegundoetan neurtzen diren erdibizitzak dituzte. Isotopo astunagoak, 279 eta 281ko masa atomikoa dutenak, geroago sintetizatu ziren eta egonkorragoak dira, beren erdibizitza 180 milisegundotakoa eta 11,1 segundotakoa baita, hurrenez hurren. 10.taldean agertzen denez, pentsa daiteke elementu hau metal solido diztiragarria dela.

Lehen aldiz sintetizatu zen 1994-ko azaroaren 9-an bere izena daraman herrian, Darmstadt (Hessen, Alemania). Aurkitzaileak P. Armbruster, S. Hofmann eta G. Münzenberg izan ziren.

Ez da inoiz ikusi izan eta atomo gutxi batzuk bakarrik sortu dira, berun isotopoen (208Pb) bonbardaketaren ondorioz nikel ioiengana (62Ni, 311 MeV), ioi azeleratzaile astun bat erabiliz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karnia

**Karnia** (italieraz *Carnia* eta friulieraz *Cjarne*) Italiako eskualde historikoa da, gaur egungo Udineko probintzian (Friuli-Venezia Giulia) sartutakoa.

1.221 km2-ko azalera dauka eta 39.705 biztanle zituen 2006an. Tolmezzo/Tumieç du udalerri nagusia (10.539 biz.).

## Ibarrak 
* Val Bût edo Cjanâl di Sant Pieri.
* Val Degano/Cjanâl di Guart.
* Val Lumiei/Valade dal Lumiei.
* Val Tagliamento/Cjanâl di Soclêf.
* Val Chiarsò/Cjanâl di Incjaroi.
* Valcalda/Valcjalde.

## Inguru naturala 
Alpe Karnikoak inguru honetan zabaltzen dira, Monte Peralba (2.694 m) mendirik altuena izanda.

## Hizkuntzak 
Italieraz gain, friulierazko aldaera bat (*Furlan de Cjarne*) egiten dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Comunità montana della Carnia
Dubnio

**Dubnioa** (lehen *eka-tantalo* deiturikoa) elementu kimiko sintetiko bat da, **Db** ikurra eta 105 zenbaki atomikoa dituena. Elementu oso erradioaktiboa da. Bere isotoporik egonkorrenak, 268Db, 32 orduko erdibizitza dauka. Taula periodikoan dubnioaren inguruan dauden elementuek erdibizitza laburragoak dauzkate; hortaz, horrek esan nahi du nukleo baten neutroi-kopurua aldatuz nukleoaren egonkortasuna asko alda daitekeela.

## Kanpo estekak
Chur

**Chur** (alemanez *Chur*, erromantxez *Cuira*, italieraz *Coira*, frantsesez *Coire*) Suitzako ekialdeko hiria da, Grisonia kantonamenduaren hiriburua. Plessur ibaiaren ertzean dago, Rhin harana. Hizkuntza ofizialak erromantxea eta alemana dira. Apezpikutegi katolikoa du.

## Historia 
thumb|ezkerrera|Chur hiriaren ikuspegia, udalerriko tontorrik altuenetik ikusita.

*Curia Rhaetorum* erromatar hiria apezpiku egoitza zen V. mendean. Churko apezpikuek V. mendetik XV. mende arte agindu zuten hirian, Habsburgokoekin batera. XV. mendean Alemaniar Inperioko hiri bihurtu zen. 1803. urtean, Suitzako Grisonia kantonamenduko hiriburu bihurtu zen Chur.

## Klima 

## Ekonomia 
Turismogune garrantzitsua, negukoa batez ere. Ehungintza eta janari industria (txokolatea).

## Hizkuntza 
Churko hizkuntza ofizialak erromantxea eta alemana dira. Aleman hiztunek garai batean erromantxerari *Chur-Wälsch* deitzen zioten, hau da, «Churko atzerritar hizkuntza». Izan ere, Chur garai hartan hizkuntza horren hiriburua zen, gaur egun alemana Churko mintzaira nagusia den arren.

## Ondasun nabarmenak 
XII-XIII. mendeetako katedrala, udaletxea (XIV. mendekoa), Erdi Aroko etxeak. Erretorromaniako museoa.

## Hiri senidetuak 
Chur ondorengo hiriarekin senidetuta dago:

* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Udalaren webgune ofiziala
Jasa

**Jasa** gaztelaniaz edo **Chasa** aragoieraz Huescako probintziaren ipar-mendebaldean dagoen udalerri txikia da, Jazetaniako eskualdean kokaturik.

Anso, Aragues del Puerto eta Echoko ibarrarekin batera "Los Vallesko mankomunitatea" osatzen du.

300px|thumb|Herriko ikuspegia Osia ibaitik.

## Aragoiera 
Herrian Mendebaldeko aragoierazko hiztunak bizi dira, *Aragüesino* aldaera egiten dutenak.

## Kanpo estekak 
* Los Vallesko mankomunitatea
Fermio

**Fermioa** elementu kimiko sintetiko bat da, **Fm** ikurra eta 100 zenbaki atomikoa dituena. Aktinidoen serieko elementu transuranido metaliko oso erradioaktiboa da. Plutonioa neutroiz bonbardatu ostean sortzen da. Izena Enrico Fermiri zor dio.

## Ezaugarri nagusiak 
Orain arte fermio-kantitate urria ekoiztu ahal izan da. Bere propietate kimikoak gutxi ezagutzen dira. (III) oxidazio-egoera da ur-disoluzioetan existi daitekeen bakarra. 254Fm isotopoa eta hura baino astunagoak sintetizatzeko, elementu arinagoak (batez ere uranioa eta plutonioa) neutroiz biziki bonbardatu behar dira. Leherketa termonuklearretan baldintza horiek existitzen dira, eta laboratorioan ere errepikatu ahal izan dira, esaterako Estatu Batuetako Oak Ridge National Laboratory-ko fluxu handiko isotopo erreaktorean. Nobelioaren sintesia ere 250Fm kimikoki identifikatu zenean lortu zen. Fermioak ez dauka inolako erabilerarik, oinarrizko ikerketa ez bada.

## Kanpo estekak
Somontano de Barbastro

thumb|Somontanoko kokapena Aragoin.

**Somontano de Barbastro** (*Semontano de Balbastro* aragoieraz) Aragoiko (Espainia) eskualdea da, Huescako probintziaren erdialdean dagoena hain zuzen ere.

2007an ia 24.000 pertsona bizi ziren bertan. Barbastro bera da hiriburua.

## Mugakideak 
Iparraldean Sobrarbe eta Alto Gallego, hegoaldean Monegros, ekialdean Ribagortza, La Litera eta Cinca Medio eta mendebaldean Hoya de Huesca mugakide ditu.

## Udalerriak 
thumb|ezkerrera|450px|Somontanoko kokapena eta udalerriak.

Abiego, Adahuesca, Alquezar, Azara, Azlor, Barbastro, Barbuñales, Berbegal, Bierge, Castejon del Puente, Castillazuelo, Colungo, Estada, Estadilla, El Grado, Hoz y Costean, Ilche, Laluenga, Laperdiguera, Lascellas-Ponzano, Naval, Olvena, Peralta de Alcofea, Peraltilla, Pozan de Vero, Salas Altas, Salas Bajas, Santa Maria de Dulcis eta Torres de Alcanadre.

## Inguru naturala 
## Aragoiera 
Eskualdean hegoaldeko aragoierazko hiztunak (*semontanés*) bizi dira.

## Ardoa 
Eskualdean, Somontanoko jatorrizko izendapenarekin ardoak egiten dituzte.

## Kanpo estekak 
*  Somontano eskualdeko gida turistikoa
Aritzeta

**Aritzeta** Bergarako (Gipuzkoa) ekialdean dagoen auzoa da.

Deba ibaiaren eskuinaldean kokaturik dago. Errekatxo batek zeharkatzen duen bailara bat da, beraz. Halaber, auzoa bide batek zeharkatzen du, Aritzetako San Migel baserria eta San Migel baselizaraino doana. Bertan, Bergararen ikuspegiaz aparte, hainbat antena daude, zehazki, Bergaran telebista ikustea ahalbidetzen duena, beste antena batzuen artean.

## Ikus, gainera 
* Debagoiena

## Kanpo estekak 
* Aritzetari buruzko informazioa udal webgunean
Galago

***Galago*** Galagidae familiako generoetako bat da eta familia osoari ohiko izena ematen diote. Primate Strepsirrhiniak dira. Baliteke Afrikako primate ugarienak izatea eta baso handi guztietan aurki daitezke kontinentean. Euren lurraldea txisa eskuetan egiten markatzen dute, eskuekin gero zuhaitzak ukitzen dituztelako. Gauez mugitzen direnean lorratz hauek jarraitzen dituzte. Lorisekin harremanetan daude eta anatomia eta portaera antzekoa dute. Hala ere azkarragoak dira eta horregatik ehizatzeko aukera handiagoak dituzte. Uste denez Galago primitiboenak lemur guztien arbasoak dira.

## Sailkapena
Aktinido

**Aktinidoen** serieak aktinioaren eta lawrentzioaren artean dauden 15 elementu kimiko barne hartzen ditu. Elementu hauen zenbaki atomikoak 89 eta 103 artean daude http://www.iupac.org/reports/provisional/abstract04/connelly_310804.html. Seriearen izena multzoko lehen elementutik, aktiniotik alegia, eratorri da, eta azken hau grezierazko ακτις (*aktis*), "izpi" terminotik, elementu hauen erradioaktibitatea adierazteko.

IUPAC erakundeak *aktinido* ordez *aktinido* hitza erabiltzea aholkatu du, "-ido" sufijoa ioien izenetan erabiltzen baita. Taula periodikoaren zenbait antolamendu alternatibotan aktinioa edo lawrentzioa multzotik kanpo kokatzen dira.

aktinidoen propietate kimikoak ez dira lantanidoen serieko elementuenak bezain parekoak, eta askotariko oxidazio-egoerak jasan ditzakete. Honen eraginez, hasieran ez zegoen garbi aktinioa, torioa eta uranioa d blokeko elementutzat hartu behar ziren edo ez. aktinido guztiak erradioaktiboak dira.

Lurrazalean aztarna-elementu gisa baino kantitate handiagoetan agertzen diren elementu bakarrak torioa eta uranioa dira. Neptunioa eta plutonioa uranio-meetan aurkitu da aztarna modura, uranioaren desintegrazio edo bonbardaketaren ondorioz. Gainerako aktinidoak jalkin erradioaktiboetan aurkitu dira, edo partikula-talkagailuetan sintetizatu dira. Seriearen azken erdiko elementuek erdibizitza oso laburra dauka.

Gehienetan aktinidoak taula periodikoaren gorputz nagusiaren azpian kokatzen dira (lantanidoen seriearen azpian), beheko ohar baten antzera. Taula periodikoaren beste bertsio batzuetan bi serie hauek bere lekuan jartzen dira, aktinidoen eta lantanoideen kokapena hobeto erakusteko.

## Ikus, gainera 
* Lantanoide

## Kanpo estekak
Neodimio

**Neodimioa** elementu kimiko bat da, **Nd** ikurra eta 60 zenbaki atomikoa dituena.

## Ezaugarri nagusiak 
Neodimioa lur arraro gisa sailkatu den metala da. Lustre metaliko zilarkara eta distiratsua dauka, baina lur arraroen multzoko elementurik erreaktiboenatako bat izanik, azkar ugertzen da airearekin kontaktuan. Ugertzeak eratzen duen oxido-geruza askatu egiten da, metalaren oxidazioa areagotuz. Lurrazalean 38 ppm-ko kontzentrazioan ageri da.

## Kanpo estekak
Neptunio

**Neptunioa** elementu kimiko bat da, **Np** ikurra eta 93 zenbaki atomikoa dituena. Elementu metaliko erradioaktibo zilarkara da. Lehen elementu transuranidoa da eta aktinidoen seriekoa da. Bere isotoporik egonkorrena, 237Np, erreaktore nuklearren eta plutonio-ekoizpenaren azpiproduktua da, eta neutroi-detekzioko tresnetan erabil daiteke. Neptunioa aztarna-elementu eran agertzen da uranio-meetan.

## Ezaugarri nagusiak 
Neptunioa oso erreaktiboa da eta gutxienez hiru kristal-egituratan ageri ohi da:
* alfa-neptunioa, ortoerronbikoa, 20.26 Mg/m³-ko dentsitatea
* beta-neptunioa (280&nbsp;°C-etik gora), tetragonala, 19.36 Mg/m³-ko dentsitatea (313&nbsp;°C-eko tenperaturan)
* gamma-neptunioa (577&nbsp;°C-etik gora), kubikoa, 18 Mg/m³-ko dentsitatea (600&nbsp;°C-eko tenperaturan)

## Kanpo estekak
Galago senegalensis

***Galago senegalensis*** *Galago* generoko espezietako bat da. Primate estrepsirrino bat da. Arinak dira eta adarrez-adar oso azkar mugitzen dira. Begi handiak dituzte eta gaueko ikusmen ona. Lepauztai sendoa dute eta isatsa luzea. Batez ere intsektuak eta animalia txikiak jaten dituzte, fruitu eta erretxinarekin batera.

Jaiotzen direnean begiak erdi itxiak dituzte eta ez dira gai euren kasa mugitzeko. Egun batzuk geroago amak kumea eramaten du bere ahoarekin eta adarretan uzten dituzte elikatzen diren bitartean.

Eme helduek lurraldea mantentzen dute eta euren kumeekin partekatzen dituzte. Harrek nerabezaroan euren amen lurraldeak uzten dituzte, baina emeek ez dute uzten eta beraz senidetuak dauden emeen taldeak sortzen dituzte. Ar helduek lurralde bereiziak mantentzen dituzte, zati batzuetan emeekin partekatuak. Normalki ar heldu batek bere lurraldean dauden eme guztiekin ditu harremanak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Galago
* Galagidae
* Strepsirrhini
Georges Pompidou

**Georges Jean Raymond Pompidou** ( ahoskatua; Montboudif, 1911ko uztailaren 5a - Paris, 1974ko apirilaren 2a) Frantziako politikaria izan zen, 1969-1974 tartean presidente izandakoa.

Zientzia politikako ikasketak egin ondoren, Marseillan eta Parisen irakaslea izan zen. 1944. urtean politikan hasi zen eta de Gaulle jeneralaren laguntzaile izan zen, haren heriotza arte. Aldi berean, Rothschild familia aberatsaren zenbait enpresatako zuzendaria izan zen. Lehendakari de Gaulleren laguntzaile taldearen zuzendari izendatu zuten 1959. urtean eta Biltzar Konstituziogileko kide hautatu zuten handik gutxira. Lehen Ministro izendatu zuen jeneralak 1962. urtean eta postu horretan iraun zuen, 1968. urteko maiatzeko istiluak piztu ziren arte.

1969. urtean, De Gaullek kargua utzi zuenean UDR eskuindar batasuneko hautagaia izan zen eta Errepublikako lehendakari aukeratu zuten (1969-V-15). Charles de Gaulleren politikaren jarraitzaile izan zen aldetik, gizarte neurri berriei jarraitu, industria nuklearra bultzatu eta Europako ekonomiaren batasunerako urratsak sendotu zituen. Pompidou izena eman zioten 1977. urtean Parisen zabaldu zen arte eta kultura zentro modernoari.

## Bitxikeria 
Parisen, Georges Pompidou Zentroa dago, haren omenez horrela deitua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Georges Pompidou elkartea
Jihadismo

[thumb|300px|[2001eko irailaren 11ko atentatuak Al Qaeda erakundeak prestatu eta burutu zituen **jihadismo** izeneko ideologiatik.]]

**Jihadismoa** islamiar fundamentalismotik eratutako mugimendu bat, islama defendatu zabaltzeko indarkeriaren erabilera bultzatzen duena. Mugimendu horretako jarraitzaileei **jihadista** deritze. Terminoa XX. mendeko azken hamarkadetan sortu zen, islamaren presentzia zuten herrialdeetan mujahidinen gerrilla nahiz kutsu islamista zuten ekintza terroristak aldezten dituen ideologien multzoa izendatzeko.

Jihad kontzeptuak bi adiera ditu. "Jihad txikia" dago, alde batetik, bi kontzeptu biltzen dituena: etsai gaizto baten aurkako borroka militarra Jainkoaren izenean eta ongiaren aldeko kausa zuzena defendatuz; kontzeptu horretan jihadistak legitimatzen saiatzen dira, jatorrizko helburua desitxuratuz, eta, bestetik, Jainkoak gizatasuna hobetzeko egiten duen edozein ekintza (isilik egotea, hitz egitea, aldarrikatzea). Fededun orok musulmana edo, oro har, pertsona hobea izateko egin behar duen ahalegina, instintu eta bulkada suntsitzaileen aurka borrokatu behar baitu, hala nola harrokeriaren, bekaizkeriaren, norberekoikeriaren eta desioen aurka.

## Al Kaida
thumb|Jihaden bandera, Al Kaidak erabilitakoa.

Al Kaida edo Al Qaeda 1988an sortu zuten, Afganistango gerraren azken urteetan. Osama bin Laden (1957-2011) saudi arabiarra izan zen mugimenduaren ideologo nagusietakoa. 

Atentatu odoltsuen artean, euren gain hartu zituzten 1998ko abuztuaren 7an Dar es Salaamen eta Nairobin egindakoak, 2002ko Baliko atentatuak urriaren 12an, 2004ko martxoaren 11ko atentatuak Madrilen eta 2005eko azaroaren 9an Ammanen.

Mundua astindu zituen 2001eko irailaren 11ko atentatuak ere, New Yorken eta Washingtonen, erakunde terrorista honek aldarrikatu zituen.

## Estatu Islamikoa
Estatu Islamikoa edo Daesh 1999an sortu zuten, Golkoko Gerraren ostean. Siriaan eta Iraken zabaldu izan zen bereziki, 2015ean euren momentu gorenak izanda. 

Besteak beste, 2015eko azaroko Parisko atentatuak euren gain hartu zituzten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jihad

## Kanpo estekak 
*"Al-Qaida collected news and commentary" (The Guardian).
*"Al-Qaida collected news and commentary" (The New York Times).
Dakar rallya

**Dakar rallya** (aurreko izena: **Paris-Dakar rallya**) urtero ospatzen den rally txapelketa da. Urtarrileko lehen asteetan burutu ohi da, eta munduko rallyrik gogorrena kontsideratzen da.

Urte askoan, rally hau Paristik (Frantzia) abiatu izan zen Dakar (Senegal) hirira, baina 1995etik 2008rako tartean Europako beste hiri batzuetatik ere atera zen. 2008ko edizioa bertan behera utzi zen segurtasun arrazoiengatik, eta 2009tik 2019ra Hegoamerikan burutu zen, hainbat herrialde zeharkatuz. 2020tik Saudi Arabian burutzen da.

Rally izena duen arren, txapelketa hau erresistentzia karrera bat da. Hiru kategoria ditu: autoena, kamioiena eta motorrena.

## Bidea 
thumb|220px|2006ko Lisboa-Dakar rallyaren ibilbidea.
### Bisitatutako herrialdeak 
Ondorengo taulan ageri dira Dakar rallyak zeharkatutako herrialdeak, rallyaren sorreratik 2020. urteraino.

## Hildakoak 
Dakar rallyan, proban parte hartzen ari ziren 17 lagunek galdu dute bizia. Bestalde, herrialde afrikar horietako biztanleak, kazetariak edo mekanikoak kontuan hartuz gero, hildakoak 20tik gora izan dira.

## Txapeldunen zerrenda 
Iturria: 

## Ikus, gainera 
* Rally Raid T1
* Rally Raid T2

## Kanpo estekak
New England Journal of Medicine

***New England Journal of Medicine*** (NEJM) barne medikuntzako aldizkaririk garrantzitsuen eta erreferentziazkoenetarikoa da. Halaber, munduko aldizkari medikorik zaharrena da.

1812an sortu zuten Massachusettsen (AEB), *"The New England Journal of Medicine and Surgery"* izenarekin. 1828an *"The Boston Medical and Surgical Journal"* izena hartu zuen eta astero argitaratzen hasi ziren (gaur egun bezala). 1929an gaurko izena eman zioten.

## Kanpo estekak 
*  NEJM-en webgunea
Irulegi (Aranguren)

**Irulegi** Nafarroako mendi bat da, Arangurengo mendietako hirugarren mendi altuena. Itzagaondoa eta Arangurenen arteko mugan dago eta azken honetako Lakidain herrixka oso hurbil dagoenez **Lakidaingo haitzak** edo *Peñas de Laquidáin* izenez ere ezaguna da. 893 metroko garaiera du.

Gailurrean Erdi Aroko Irulegiko gaztelua zegoen, zein azken hamarkadan induskatu eta berreskuratua izan den. Halaber, gaztelu aurreko lautadan erromatarrak iritsi aurreko Burdin Aroko eta Brontze aroko herrixka bat egon zen. 2020 urte inguruan hura induskatzeari ekin zioten eta aurkikuntza handiak erdietsi, Irulegiko eskua delakoa kasu.

## Izena 
Jatorria "hirur egi" litzateke. Erdiko "R" horri "L" bilakatzen da disimilazio prozesu baten bidez. Beste teoria batzuek iratxe hitza ikusten dute lehen zatian, edo hiri izenaren forma zaharra.

## Igoera ohikoak 
Ekialdetik, Idoatetik ere igotzen bada ere, igoerarik erabiliena mendebaldetikoa da, Lakidainen hasten dena. 45 bat minututan tontorrera heltzen da.

## Iruditegia 

Fitxategi:Irulegi 20-8-23.jpg|thumb|Irulegiko gaztelua (2020-8-23)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lakidain
* Aranguren

## Kanpo estekak 
* Irulegi *luberri.net* webgunean
* Irulegi mendiari buruzko artikulua elcorreodigital webgunean
* Irulegiko gazteluari buruzko artikulua hiru.com webgunean
Praseodimio

**Praseodimioa** elementu kimiko bat da, **Pr** ikurra eta 59 zenbaki atomikoa dituena.

## Ezaugarri nagusiak 
Elementu hau lantanidoen taldeko metal zilarkara biguna da. Taldeko beste elementu batzuk (europioa, lantanoa, zerioa edo neodimioa) baino hobeto jasaten du korrosioa. Hala ere, airearekin kontaktuan jartzen denean, oso erraz altxatzen den oxido-geruza berdea garatzen du. Azal hau altxatzean, metal gehiago oxidatzen da. Hori dela-eta, praseodimioa olio mineral arin baten barruan edo kristalez estalita gorde behar izaten da.

## Kanpo estekak
Galago moholi

***Galago moholi*** *Galago* generoko espezietako bat da. Primate estrepsirrino bat da. Arinak dira eta adarrez-adar oso azkar mugitzen dira. Begi handiak dituzte eta gaueko ikusmen ona. Afrikan bizi dira, Angola, Botswana, Burundi, Kongoko Errepublika Demokratikoan, Malawi, Mozanbike, Namibia, Ruanda, Hegoafrika, Swazilandia, Tanzania, Zambia eta Zimbabwen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Galago
* Galagidae
* Strepsirrhini

## Kanpo estekak
Protaktinio

**Protaktinioa** elementu kimikoa da, **Pa** ikurra eta 91 zenbaki atomikoa dituena.

## Ezaugarri nagusiak 
Protaktinioa aktinidoen taldeko elementu metaliko zilarkara eta lustre distiraduna da. Supereroalea da -271,45&nbsp;°C (1,4 K) tenperatura azpitik. 4 eta 5 ditu balentziak; 13 isotopo ditu, baina ez dira egonkorrak; bi naturan aurkitzen dira. Protaktinioa uranioaren mea guztietan dago eta 340 mg ateratzen dira uranio-mea tona bakoitzeko. Torio 230en desintegrazioaz ere lor daiteke protaktinioa. Isotoporik handiena Pa-231 da, alfa igorpenen bidez endekatzen da, eta 33.000 urteko semidesintegrazio-periodoa du. Protaktinioa gogorra eta zuria da, eta 1.600&nbsp;°C-tan urtzen da. Konposatu batzuk eratzen ditu halogenoekin.

## Aplikazioak 
Oso urria, erradioaktiboa eta toxikoa denez, egun protaktinioak ez dauka erabilerarik, oinarrizko ikerketa zientifikoa ez bada.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galago matschiei

***Galago matschiei*** *Galago* generoko espezietako bat da. Primate estrepsirrino bat da. Burundi, Uganda eta Kongoko Errepublika Demokratikoan aurki daiteke eta baliteke Ruandaen ere bizitzea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Galago
* Galagidae
* Strepsirrhini
Galago alleni

***Galago alleni*** *Galago* generoko espezietako bat da. Primate estrepsirrino bat da. Angola, Kamerun, Afrika Erdiko Errepublika, Kongoko Errepublika, Ekuatore Ginea, Gabon eta Nigeriako baso lehor tropikal eta azpitropikaletan aurki daiteke.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Galago
* Galagidae
* Strepsirrhini
Galago zanzibaricus

***Galago zanzibaricus*** *Galago* generoko espezietako bat da. Primate estrepsirrino bat da. Helduak direnean 100 eta 300 gramo arteko pisua dute eta 34-40 zentimetro arteko tamaina. Batez ere fruituak jaten dituzte. Denobra batez galago hau eta *Galago demidoff* espezieentzat beste genero bat (*Galagoides*) sortu zen. Hala ere gaur egun berriro ere Galagon sailkatzen dira molekulatan eginiko ikerketa dela eta.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Galago
* Galagidae
* Strepsirrhini
Galago gallarum

***Galago gallarum*** *Galago* generoko espezietako bat da. Primate estrepsirrino bat da. Etiopia, Kenia eta Somalian aurki daiteke, baina bere bizilekuak arrisku larrian daude eta horregatik bera ere arriskuan dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Galago
* Galagidae
* Strepsirrhini
Galago granti

***Galago granti*** *Galago* generoko espezietako bat da. Primate estrepsirrino bat da. Malawi, Zimbabwe, Mozanbike eta Tanzaniako baso tropikal eta azpitropikal lehorretan bizi dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Galago
* Galagidae
* Strepsirrhini
Galago orinus

***Galago orinus*** edo **Uluguru galagoa** *Galago* generoko espezietako bat da. Kenya eta Tanzanian baino ez dira bizi.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Galago
* Galagidae
* Strepsirrhini
Galago rodoensis

***Galago zanzibaricus*** *Galago* generoko espezietako bat da. Primate estrepsirrino bat da. Tanzaniako baso lehor tropikal eta azpitropikaletan bizi dira, baina euren eremuaren desagerpena dela eta arriskuan daude.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Galago
* Galagidae
* Strepsirrhini
Galago thomasi

***Galago thomasi*** *Galago* generoko espezietako bat da. Primate estrepsirrino bat da. Afrikako herri askotan bizi dira, Angola, Burundi, Kamerun, Kongoko Errepublika Demokratikoa, Boli Kosta, Gabon, Kenia, Ekuatore Ginea, Nigeria, Ruanda eta Tanzanian.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Galago
* Galagidae
* Strepsirrhini
Saariselkä

**Saariselkä** (iparraldeko samieraz *Suoločielgi*) Finlandiako herrixka eta mendi bat dira, Inari udalerrian kokatua, Laponia finlandiarrean. Turismoagatik da ezaguna, hala nola spa eta eskiatzeko Finlandiako azpiegitura onenak eta garrantzitsuenak aurkitzen direlako. Sápmiko inguru turistiko garrantzitsuena da eta nahiz eta 300 bat biztanle dauzkan, urte osoan zehar, eta batez ere neguan, bertakoen kopurua irrigarri gelditzen da turisten kopuruarekin alderatua. Ivalo herrixka nagusitik 30 km-tara dago eta Urho Kekkonen Parke Nazionalaren barnean dago, Errusiar mugatik gertu. Beraz, udan ere ez da herrixka husten parke nazionalean ibilaldiak antolatzen baitira kanpotarrentzat.

Antzinean, **Saariselkä**, Sápmiko samitar-herrixka arrunta baino ez zen, Petsamo-Rovaniemi ibilbidea ireki zenean hazten hasi zena. Alabaina, bere egoera bereziagatik eta gaur egun eski-pistak aurkitzen diren mendixka esanguratsuaren ondorioz, laster bihurtu zen ezaguna nazioartean; batez ere Laponiako Gerra amaitu eta azpiegiturak egin ostean.

Izan ere, ibilaldiaren erdian zegoenez, Inariko turismoaren erdigune bilakatu zen.

## Ikus, gainera 
* Inari
* Urho Kekkonen PN

## Kanpo estekak 
* Saariselkäko webgunea   
* Saariselka.com

## Argazki gehiago
Sevettijarvi

[200px|eskuinera|thumb|[Petsamo lurraldea eta **Sevettijärvi**.]]
**Sevettijärvi** (iparraldeko samieraz *Čeavetjávri*, skolt samieraz *Čeʹvetjäuʹrr*), Inari udalerriko herrixka bat da, Finlandian, Norvegiarekin muga egiten duen Näätämö herrixkatik hurbil. Skolt samitarrak dira udalerriko biztanle nagusiak, biztanleri osoaren %90a. Besteak, finlandiarrak, inariko samitarrak eta mendiko samitarrak dira; gutxi gorabehera 350 bat biztanle direnak.

*Sevettijärvi*, 1949. urtean sortu zen, 51 skol familia Petsamo lurraldetik bertara erbesteratuak izan zirenean SESBk Petsamo eskualdea eskuratu zuenean II. Mungu Gerran. Bertan, eskolak, osasun-etxeak eta eliza eta denda bana eraiki ziren samitarren egoera hobe zedin.

Petsamoko herrixka batetik, bertara mugituak izan ziren skolt samitarren antzinako etxebizitza bat, bertako eraikuntza garrantzitsuena dena eta eliza ortodoxoa, samitar hauek, kristau ordoxo errusiarrak baitira.

## Ikus, gainera 
* Inari
* Skolt samitar

## Kanpo estekak
Gaztela (argipena)

**Gaztela** hauteko bat izan daiteke:

* **Gaztelako Erresuma**, Erdi Aroan Gaztelako konderritik sortutako erresuma.
* **Gaztelako Koroa**, 1230etik aurrera Gaztela eta Leongo errege-erreginen lurraldeak batzerakoan hartutako izena.
* **Gaztelako herrialde historikoa**.
* **Gaztela Zaharra** (*Castilla la Vieja*), XVIII. mendean sortutako eskualdea.
* **Gaztela Berria** (*Castilla la Nueva*), XVIII. mendean sortutako eskualdea.
* **Gaztela Berriko Gobernazioa** (*Gobernación de Nueva Castilla*), XVI. mendean sortutako Hego Amerikako eskualdea.
* **Gaztela eta Leon**, egungo erkidego autonomoa.
* **Gaztela-Mantxa**, egungo erkidego autonomoa.
Boluntarioen martxa

**Boluntarioen martxa** (txinera sinplifikatuaz: 义勇军进行曲, pinyinez: Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ) Txinako ereserkia da. Lehenengo aldiz, 1934an Shangain jo bazuten ere, 2004ko Konstituzioa arte ez zen ereserki ofiziala izan.

## Musika 
Nie Errek (聂耳) moldatu zuen.

## Hitzak 
Tian Han (田汉) poeta ospetsuak idatziak ziren Japoniaren aurkako gudan. Hau Iraultza Kulturalan atxilotu zutenean, "Ekialdea gorria da" bihurtu zen *de facto* ereserkia.

### Txinera sinplifikatuaz 
起来！不愿做奴隶的人们！
把我们的血肉，筑成我们新的长城！
中华民族到了最危险的时候，
每个人被迫着发出最后的吼声。
起来！起来！起来！
我们万众一心，
冒着敌人的炮火，前进！
冒着敌人的炮火，前进！
前进！前进！进！

### Pinyinez 
Qǐlái! Búyuàn zuò núlì de rénmen!
Bǎ wǒmen de xuèròu zhùchéng wǒmen xīnde chángchéng!
Zhōnghuá Mínzú dào le zùi wēixiǎnde shíhòu,
Měige rén bèipòzhe fāchū zùihòude hǒushēng.
Qǐlái! Qǐlái! Qǐlái!
Wǒmen wànzhòngyīxīn,
Màozhe dírén de pàohuǒ, Qiánjìn!
Màozhe dírén de pàohuǒ, Qiánjìn!
Qiánjìn! Qiánjìn! Jìn!

### Euskaraz 

Altxa zaitezte, esklabo izateari uko egiten diotenak!
Gure haragi eta odolarekin harresi handi berri bat altxa dezagun!
Txinako nazioa bere unerik kritikoenera iritsi da.
Bakoitzak bere azken aldarria egin dezala!
Jaiki! Jaiki!
Jaiki! Milioika pertsona, baina bihotz bakarra.
Egin diezaiogun aurre etsaiaren suari! Goazen!
Egin diezaiogun aurre etsaiaren suari! Goazen!
Goazen! Goazen! Aurrera!

## Kanpo estekak
Il Canto degli Italiani

thumb|200px|eskuinera|Goffredo Mameli
***Il Canto degli Italiani*** (euskaraz *Italiarren kanta*) Italiako ereserkia da. Herri izena, aldiz, '''''Fratelli d'Italia'''* da (euskaraz *Italiako anai-arrebak*), haren lehen bertsoak horrela dio eta. Goffredo Mamelik idatzi zuen *Risorgimento*aren garaian, eta Michele Novarok jarri zion musika 1847an. Testuak sei estrofa eta lelo bat du, estrofa horien artean txandakatzen dena. Si bemol maiorren jotzen da 4/4 neurrian. Seigarren estrofak lehenengoa errepikatzen du, aldaketa txiki batzuekin. 

Abestia oso ezagun egin zen *Risorgimento*an eta hurrengo hamarkadetan, Italiaren bateratzea eman zenean 1861ean nazio ereserki gisa Savoiako etxearen abestia zen *Marcia reale d'ordinanza* aukeratu bazuten ere. Finean, *Il Canto degli Italiani* oso errepublikazale eta jakobinotzat hartzen zen garai horretan, eta bestea monarkikoa zen. Mussoliniren diktadurapean, antifaxistek ereserkia erabili zuten faxisten Martxa Erreala (italieraz *Fanfara Reale*) edo *Giovenezza*ren aurka. Bigarren Mundu Gerraren ostean, 1946ko urriaren 12an, behin-behineko ereserki hautatu zuten, Italiako Errepublikak 2017ko abenduaren 4a ereserki ofizial izendatu zuen arte.

## Musika 
Michele Novarok moldatu zuen Torinon 1847an hitzak jadanik eginda zirenean.

## Hitzak 
1847an, Goffredo Mameli 20 urteko ikasleak idatzi zuen poema Genoan. Hori dela eta batzuetan abestiari Mameliren ereserkia (italieraz *Inno di Mameli'') diote.

### Italieraz 

:Fratelli d'Italia
:L'Italia s'è desta
:Dell'elmo di Scipio
:S'è cinta la testa
:Dov'è la vittoria?
:Le porga la chioma,
:Ché schiava di Roma
:Iddio la creò
:
:
:Stringiamci a coorte
:Siam pronti alla morte
:L'Italia chiamò
:Noi siamo da secoli
:Calpesti, derisi,
:Perché non siam popolo,
:Perché siam divisi.
:Raccolgaci un'unica
:Bandiera, una speme:
:Di fonderci insieme
:Già l'ora suonò.
:Stringiamci a coorte
:Siam pronti alla morte
:L'Italia chiamò.

:Uniamoci, amiamoci,
:l'Unione, e l'amore
:Rivelano ai Popoli
:Le vie del Signore;
:Giuriamo far libero
:Il suolo natìo:
:Uniti per Dio
:Chi vincer ci può?
:Stringiamci a coorte
:Siam pronti alla morte
:L'Italia chiamò.

:Dall'Alpi a Sicilia
:Dovunque è Legnano,
:Ogn'uom di Ferruccio
:Ha il core, ha la mano,
:I bimbi d'Italia
:Si chiaman Balilla,
:Il suon d'ogni squilla
:I Vespri suonò.
:Stringiamci a coorte
:Siam pronti alla morte
:L'Italia chiamò.

:Son giunchi che piegano
:Le spade vendute:
:Già l'Aquila d'Austria
:Le penne ha perdute.
:Il sangue d'Italia,
:Il sangue Polacco,
:Bevé, col cosacco,
:Ma il cor le bruciò.
:Stringiamci a coorte
:Siam pronti alla morte
:L'Italia chiamò

### Azken estrofa 
Lehendabiziko eskuizkribuan, Mamelik azken estrofa bat idatzi zuen Italiako emakumeen omenez, baina Novarori hitzak bidali zizkionean ezabatu zuen. Horrela zioen:

:Tessete o fanciulle
:bandiere e coccarde
:fan l'alme gagliarde
:l'invito d'amor

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lemuriformes

**Lemuriformes** Strepsirrhini subordenaren bi taldeetako bat da. Oro har, **lemur** izenaz dira ezagunak, baina izen hori ez da oso zehatza, lemur gisa izendatzen diren taldeetako batzuk ez direlako primateak ere.

## Biologia 
Lemuriformeak modu naturalean Madagaskarren eta inguruko zenbait uhartetan bizi dira. Fosilen frogak adierazten dutenez, Afrikatik Madagaskarrera iritsi ziren, uhartea Gondwanatik bereizi ondoren. Bitartean, euren arbasoak munduan zehar hedatu ziren gaur egun ezagutzen ditugun primate espezieak emateko, baina Madagaskarren erasotzaile zuzenik ez zutenez, intsularitate egoera gertatu zen. Bertan espezie ugari sortu ziren, eboluzioaren ondorioz. Txikienek 30 g dituzte (*Microcebus myoxinus*) eta primaterik txikienak dira. Indriak 10 kiloko pisua da eta lemuriformerik handiena da. Hala ere, egon dira gizakiak desagerrarazitako hainbat espezie, horietako batzuk 240 kg arteko pisukoak, inoiz izan diren primaterik handienak. Orokorrean, txikiak gauez bizi dira eta handiak, egunez.

Cheirogaleidae familiakoak orojaleak dira: fruituak, loreak eta hostoak jaten dituzte, baita intsektu, armiarma eta ornodun txikiak ere. Beste lemuriforme guztiak belarjaleak, dira nahiz eta batzuetan intsektuak jan.

Lemuriformeek kontrajar daitezkeen erpuruak eta behatz luzeak dituzte, baina isatsak ezin dira bildu. Atzaparren ordez, azkazalak dituzte. Espezie guztiek tapetum luciduma dute, gauez ikustea baimentzen diena. Uste denez, oso kolore gutxi ikus ditzakete baina horren ordez oso usaimen ona dute.

Lemurrek gizarte matriarkala dute. Batez ere zuhaitzetan bizi dira eta enborrean gora eta behera mugitzen dira, *Lemur catta* izan ezik, batez ere lurrean bizi baita.

## Sailkapena 
## Egoera 
Espezie guztiak bizi dira arriskuan eta asko azkeneko mendeetan galdu dira. Bizi-esparru oso txikia dutenez, haien aldaketak espezieak suntsi litzake.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Strepsirrhini

## Kanpo estekak
Microcebus murinus

***Microcebus murinus*** *Microcebus* familiako espezieetako bat da. Madagaskarren bakarrik bizi dira, mendebaldeko, hegoaldeko eta hegomendebaldeko kostaldeetako basoetan. Primate guztien artean txikienetako bat da. Bizkarreko larrua gris-gorrixka da eta sabelekoa txuria.

Luzera 10 eta 14 cm artekoa dute, eta beste 10-15 cm-ko isatsa. Pisua, berriz, 40 eta 70 gr artekoa dute, urtaroaren arabera. Gautiarrak dira, eta zuhaitzetako behekaldean lo egiten dute. Arrek bakarrik lo egiten dute eta emeek talde txikietan. Fruitu, lore eta nektarrak jaten dute, intsektu eta animalia txikiekin batera. Emeek, 54 eta 69 eguneko haurdunaldiaren ondoren, 2 - 4 txitako kumaldia dute.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cheirogaleidae
* Lemuriformes

## Kanpo loturak
O Canada

***O Canada*** Kanadako nazio ereserkia da. 1980ko uztailaren 1ean bihurtu zen ereserki ofizial. Aurretik *God Save the Queen* zen ereserkia, gaur egun Kanadako ereserki erreala dena.

Hitzak bai ingelesez bai frantsesez ofizialak dira, hizkuntza biak ofizialak baitira Kanadan. Nahiz eta poema biek estrofa gehiago izan, lehenengo baino ez da ofiziala.

## Musika 
Musika Calixa Lavalléek moldatu zuen. Lehendabizikoz, 1880ko ekainaren 24an jo zuten, Joan Bataitzailea deunaren jaian, kanadar frantses-hiztunen patroia baita.

## Hitzak 
### Frantsesez 
Sir Adolphe-Basile Routhierrek idatzi zuen *Société Saint-Jean-Baptiste* elkarte abertzalearentzat.

:Ô Canada! Terre de nos aïeux,
:Ton front est ceint de fleurons glorieux!
:Car ton bras sait porter l'épée,
:Il sait porter la croix!
:Ton histoire est une épopée
:Des plus brillants exploits.
:Et ta valeur, de foi trempée,
:Protégera nos foyers et nos droits.
:Protégera nos foyers et nos droits.

### Ingelesez 
Robert Stanley Weirren 1908ko poematik hartua da. Ez da frantsesetik ekarritako itzulpena.

:O Canada! Our home and native land!
:True patriot love in all thy sons command.
:With glowing hearts we see thee rise,
:The True North strong and free!
:From far and wide, O Canada,
:We stand on guard for thee.
:God keep our land glorious and free!
:O Canada, we stand on guard for thee.
:O Canada, we stand on guard for thee.

### Inuktituteraz 
Nunavuten inuktitutera ofiziala denez, hizkuntza honetan ere badu bere bertsioa.

:ᐆ ᑲᓇᑕ! ᓇᖕᒥᓂ ᓄᓇᕗᑦ!
:ᐱᖁᔭᑏ ᓇᓚᑦᑎᐊᖅᐸᕗᑦ.
:ᐊᖏᒡᓕᕙᓪᓕᐊᔪᑎ,
:ᓴᙱᔪᓗᑎᓪᓗ.
:ᓇᖏᖅᐳᒍ, ᐆ ᑲᓇᑕ,
:ᒥᐊᓂᕆᑉᓗᑎ.
:ᐆ ᑲᓇᑕ! ᓄᓇᑦᓯᐊ!
:ᓇᖏᖅᐳᒍ ᒥᐊᓂᕆᑉᓗᑎ,
:ᐆ ᑲᓇᑕ, ᓴᓚᒋᔭᐅᖁᓇ!

(itzulpena)
:O'Kanata nangmini Nunavut piqujatii
:Nalattiaqpavut angiglivaliajuti sangijulutillu
:nanqipugu
:O'Kanata mianiripluti
:O'Kanata nunatsia
:nangiqpugu mianiripluti
:O'Kanata salagijauquna

## Kanpo estekak
Microcebus sambiranensis

***Microcebus sanbiranensis*** *Microcebus* familiako espezieetako bat da. Madagaskarren bakarrik bizi dira, ipar-mendebaldean. 2000. urtean aurkitu zen lehenengo aldiz. Primate guztien artean txikienetako bat da.

## Ikus, gainera 
* Cheirogaleidae
* Lemuriformes
Microcebus simmonsi

***Microcebus simmonsi*** *Microcebus* familiako espezieetako bat da. Madagaskarren bakarrik bizi dira Betampona Erreserba Berezian eta Zahanema Parke Nazionalaren barnean. 2006an aurkitu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cheirogaleidae
* Lemuriformes
Cheirogaleidae

**Cheirogaleidae** strepsirrhiniren barneko familia bat dira. Bere barruan hainbat lemuriforme txiki daude. Guztiak Madagaskarren bizi dira.

## Ezaugarriak 
Cheirogaleidaeak beste lemur espezie batzuk baino txikiagoak dira eta primate guztietan txikienak. Larru leuna dute eta ile luze gris-marroia. Tipikoki belarri txikiak dituzte, begi itxi txikiak eta hanka luzeak. Strepsirrino guztiek bezala hanketako bigarren behatzean atzapar luzeak dituzte. 13 eta 28 zentimetro arteko tamainaraino hazten dira eta oso isats luzea dute, askotan euren gorputza baino luzeagoa. Ez dute 500 g baino gehiago pisatzen eta gutxi batzuek 60 gramo baino ez dute pisatzen.

Gautarrak dira eta zuhaitzetan bizi dira. Oso ondo igotzen dira zuhaitzetara eta jauzi luzeak egiteko gai dira. Lurrean egoten diren gutxietan saltoka ibiltzen dira. Zuhaitzetako zuloetan bizi dira normalean bakarrik eta batzuetan bikoteka.

Begietan tapetum lucidum bat dute, gauetan hobe ikusteko aukera ematen dien mintza. Espezie batzuek hibernatzen dute eta horretarako isatsa eta hanketan gantza metatzen dute. Ebakortz luzeak dituzte goialdean. Euren hortzeri-formula honako hau da:

Orojalean dira eta euren dietan fruituak, loreak, hostoak eta intsektu, armiarma eta ornodun txikiak daude.

Emeek hiru titi pare dituzte. 60 eguneko gestazioaren ostean 2tik 4ra kume dituzte. Bost edo sei asteren buruan titia kentzen zaie eta urte bat betetzerakoan heldutasun sexualera iristen dira. Gehienez ere 15 urte betetzen dituzte.

## Sailkapena 
## Egoera 
Espezie guztiak bizi dira arriskuan eta asko azkeneko mendeetan desagertu dira. Euren bizi esparrua oso txikia denez hauen aldaketak desagerpenak ekar ditzake.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Strepsirrhini

## Kanpo estekak
Microcebus myoxinus

***Microcebus mioxinus*** *Microcebus* familiako espezieetako bat da. Madagaskarren bakarrik bizi dira hosto erorkorreko basoetan. Primate guztien artean txikiena da. Gehienez ere 30 gramoko pisua dute. Bizkarreko larrua gorri-arrea da eta krema kolorekoa sabelean. Denbora luzez desagertutzat eman zen, baina 1993n berriro aurkitu zuten.

## Ikus, gainera 
* Cheirogaleidae
* Lemuriformes
Microcebus berthae

***Microcebus berthae*** *Microcebus* familiako espezieetako bat da. Madagaskarren bakarrik bizi dira, Kirindy Basoan. Kolore arrea dute bizkarrean eta txuria sabelaldean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cheirogaleidae
* Lemuriformes