open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Natali Germanotta

eskuinera|thumb|260px|Germanotta ahizpak (Natali eta Lady Gaga) Biden familiarekin

**Natali Veronica Germanotta** (New York, 1992ko martxoaren 10a) moda-diseinatzailea eta estilista estatubatuarra da.

## Biografia 
Veronica Germanotta 1992ko martxoaren 10ean jaio zen New Yorken, Joseph Germanotta eta Cynthia Germanotta (jaiotzez Cynthia Bissett) negozio-exekutiboen alaba, Manhattango Upper West Seten hazia. Jatorri italiarrekoa, Lady Gaga aktore eta kantariaren ahizpa gazteena da. Upper East Sideko  den Sagrado Corazón komentuko neskentzako eskola katoliko pribatuan ikasi zuen. Graduatu ondoren, moda ikasi zuen Parsons School of Design unibertsitatean, The New School osatzen duen unibertsitatean.

## Karrera 
2016ko otsailean, Germanotta eta haren ahizpa Mattel-eko Monster High-ekin elkartu ziren, Born This Way Foundationekin batera, #KindMonsters kanpainaren barruan, frankiziarako panpina bat sortzeko. 2019an, Óscar Sarien 91. edizioan lagundu zion ahizpari.

## Bideografia 
### Zinema 
### Musika-bideoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marion Nicoll

**Marion Florence Nicoll** (**MacKay**, 1909ko apirilaren 11 - 1985eko martxoaren 6a) Kanadako margolaria izan zen. Albertako lehen margolari abstraktuetako bat bezala ezagutzen da.  1933an Teknologia eta Arteko Probintzia Institutuko lehen emakume irakaslea izan zen.  

## Biografia 
Nicoll Calgaryn (Alberta) jaio zen. Red Deer-eko San Jose komentuan hasi zen margotzen, 1925-26 artean eskolak hartzen. Geroago, Torontoko Ontario College of Art-en (1927–29), Calgary-ko Albertako Arteen Unibertsitatean (1929–32), Londresko Arte eta Diseinu Eskola Nagusian (1937–38), Emma Lake Artisten Tailerretan ikasi zuen formalki. Reginan (1957), eta New Yorkeko Arte Ikasleen Ligan New York hirian (1957–59). Nicoll-ek Teknologia eta Arteko Institutu Probintzialean, Albertako Unibertsitatean eta Banff zentroan irakatsi zuen. 

Nicollek margolaritza-ibilbidea Albertako paisaiak irudikatzen hasi zuen, eta gero 1950eko hamarkadan abstrakzioa erabiltzen hasi zen, bereziki 1957an Will Barnet-ek  zuzendutako Emma Lake Artisten Tailerretara bisita egin ostean. Christopher Jacksonen arabera, une horretatik aurrera, Marionek erabat utzi zuen naturalismoa. 

Nicoll Calgaryko Bowness auzoan bizi zen Jim Nicoll senarrarekin, Fort Macleod-eko ingeniari eta artista amateur batekin, 1933an ezagutu eta 1940an ezkondu zenarekin. Bere margolanetako asko Calgaryko Glenbow Museoak gordetzen ditu. Albertako Arteen Unibertsitateko galeria batek bere izena darama.   

Nicollek pintura utzi behar izan zuen 1971n artritisaren ondorioz, baina artea egiten jarraitu zuen fisikoki maneiagarriagoa den teknika bat erabiliz, nahiz eta ezohiko teknika buztinezko inprimaketa deitu zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Marion eta Jim Nicoll fondoak Glenbow-en
* Marion Florence Nicoll-en koadroen irudiak askART-en
Carola García de Vinuesa

**Carola García de Vinuesa** FAA, FRS (Cádiz, 1969) medikua, zientzialaria eta irakasle hispaniar-australiarra da. Royal Society Wolfson bekaduna da eta senior taldeko burua Londresko Francis Crick Institutuan eta Canberrako John Curtin Ikerketa Medikoko Eskolan. Australiako Zientzia Ministroak Urteko Bizitzaren Zientzialariari emandako Saria eta Gottschalk Domina irabazi zituen.

## Hezkuntza eta karrera 
Medikuntzako lizentziatura lortu zuen Madrilgo Unibertsitate Autonomoan. Ikasle zela, leprosoentzako klinika batean lan egin zuen Kalkutan, Ganges ibaiaren ertzean, eta Ghanako landa-eremuetan osasun-langileak gai izaten lagundu zuen. Berak esan zuen Ghanako haurrak ikaragarri onartu zirela meningitis saihestezinaren ondorioz, eta uste izan zuen hobe zela denbora gaixotasun hilgarriaren arrazoia ikasten ematea prebentzio-neurriak garatzeko. Afrika uzteko erabakiari buruz, zera esan zuen herrialdeak "ikerketa hobea, ez mediku gehiago" behar zuela. Erresuma Batura joan zen, meningitisaren mekanismo biologikoei buruzko prestakuntza klinikoa eta doktoretza egiteko. Birminghameko Unibertsitatean 2000. urtean Filosofiako Doktoretza (PhD) amaitu zuen Immunologian. 2014. urtean, Vinuesak beka bat lortu zuen, eta apirilean, ANUren Immunologia Pertsonalizatuko Zentroa inauguratu zuen.

2020ko urrian, Australiako Medikuntza eta Osasun Zientzien Akademiako kide bihurtu zen. 2021eko irailean, Lupus Research Alliancek 3 milioiko Global Team Science Awards sarietako bat eman zion Vinuesa doktorearen taldeari, Virginia Pascualen zuzendaritzapean, lupusa paziente batetik bestera zergatik aldatzen den aztertzeko. 2022an, Vinuesa Erresuma Batura joan zen, Francis Crick Institutuan lanpostu berri bat betetzeko.

2022an Royal Societyko kide hautatu zuten.

## Sariak 
* 2021eko irailean, Lupus Research Alliancek 3 milioiko Global Team Science Awards sarietako bat eman zion Vinuesa doktorearen taldeari.

* Australiako Zientzia Ministroak Urteko Bizitzaren Zientzialariari emandako Saria eta Gottschalk Domina irabazi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francine Savard

**Francine Savard** (1954 jaioa) Kanadako artista bat da, zeinen pinturak eta instalazioak Plasticien tradizioan oinarritzen dira.  Bere praktikak hizkuntzaren eta arte bisualaren arteko harremanak aztertzen ditu. Savardek margotzeaz gain, diseinatzaile grafikoaren ibilbidea du. 

## Karrera 
Savard Montrealen (Quebec) jaio zen. Bere ikasketen artean Diseinuko lizentziatura dago Montrealeko Quebeceko Unibertsitatean (UQAM); Diseinu Grafikoko ziurtagiria Londresko (Ingalaterra) Royal College of Art-en; eta bere Arte Plastikoetako Masterra UQAMen. 

Savardek erakutsitako lanak testua, tipografia, kolorea eta egitura biltzen ditu hizkuntzaren, interpretazioaren eta sailkapenaren inguruko galderak aztertzeko. 1994az geroztik UQAMeko difusio zentroan eta galerian aurkeztu ditu bere lanak, eta bakarkako eta taldekako ikuskizun askotan.  Musée d'art contemporain de Montréal-en 2009ko karrera erdiko atzera begirako erakusketa batean Savarden pintura eta eskulturako 63 lan ikusi ziren.  2017an, *Entangled: Two Views on Contemporary Canadian Painting*-n sartu zuten Vancouver Art Gallery-n. 

Bere lana bilduma hauetan dago: Montrealeko Arte Garaikideko Museoa,  Quebeceko Arte Ederren Museo Nazionala  Kanadako Galeria Nazionala, Saskatoon-eko Remai Modern,  Oshawako Robert McLaughlin galeria,  eta Buffaloko Albright-Knox galeria.  Toronton, Diaz Contemporary-k ordezkatzen du; Montrealen, Galerie Rene Blouin-en eskutik.

2018an, "Prix Reconnaissance 2018", Faculté des Arts UQAM-k saritua izan zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Go, Dog. Go! (liburua)

***Go, Dog. Go!*** («Zoaz, Txakurra. Zoaz!») P. D. Eastman-ek 1961an idatzitako fikzio liburua da. Adam Peltzmanek 2021an izen bereko seriea egin zuen konputagailu bidezko animazio teknika erabiliz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aingeru Bergizes

**Aingeru Bergizes Jausoro** edo **Aingeru Berguices Jausoro** (Bilbo, 1957ko otsailaren 27a -  Galdakao, 2022ko ekainaren 3a) musikari profesional eta folklore ikertzaile izan zen, Oskorri musika taldeko kide izan zen hasierako urteetan baina beste hainbat taldeetan ere parte hartu du. Akordeoiaren historia soziala ikertu du bereziki, besteak beste eskusoinuaren sarrera Bizkaian eta Bilboko La Casillako dantzaldiak aztertuz doktore tesian.

## Bizialdia 
Akordeoi eta pianoko karrerak eginak zituen, umetan hasi eta helduaroan osatuta. Ingeniaritzako ikasketak abiatu zituen gaztetan eta Historia Garaikidean doktoretza egin zuen helduaroan. eta Eusko Ikaskuntza eta Zatak Herri Ondarea elkarteetako bazkide. Aiko taldearen *Jotamentala* dokumentalean zein bestelako ikastaldietan parte hartu du. Bilduma oparoa zuen akordeoi, argazki zahar, arbelezko disko, eskuidatzi, bestelako tresna eta liburutegi aberatsarekin.
* “A propósito del Cancionero de Txeru”. In: K-Barakaldo 04. Barakaldo: CIHMA, 2017.
* "Arratiako danbolinteru gainean (1890-1936)", in *Zeanuriko txistulari taldea. 50. urteurrena (1968-2018)*, 2018.
* "¿Dónde consiguió Iparragirre su carnet de cantautor?" In *Dantzariak* 65. Bilbo: Euskal Dantzarien Biltzarra, 2020.
* *Inicio del acordeón en Euskal Herria: el baile de La Casilla de Bilbao, cuna de su expansión (1880-1923)*. Iruñea, 2021.

Beste egile batzuekin batera:

* BERGUICES, PEREZ URRAZA; ABASOLO "TILIÑO": Fasio trikitilariari omenaldia. Igorre: Igorreko Udala, 1988.
* BERGIZES, Aingeru; OLAGARAI, Denise; PEREZ, Kepa: *Trikitixa egunak Iparraldean* (Journees d’accordeon diatonique ay Pays Basque Nord-1991.go Apirilak eta Maiatzak. Ezpeleta, 1991.
* HARANA, Mielanjel; TAPIA, Joseba & BERGUICES, Aingeru. (1998). *Gelatxo*. Zarautz: Euskal Herriko Trikitixa Elkartea.
* BERGUICES, Aingeru: PÉREZ URRAZA, Kepa. "Baltseoa Arratian 1876-1932 epealdian", in *Zeanuriko txistulari taldea. 50. urteurrena (1968-2018)*, 2018.

## Erreferentziak 
Artikulu honen zati gehienak Dantza.eus webguneko "Aingeru Berguices, musikari eta folklore ikertzailea hil da" artikulutik hartu izan da. CC-BY-SA lizentzia erabiltzen du Dantzan.eus webguneak.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko musika
* Oskorri
* Gaztelugatxe (abestia)
* Furra furra
* Violetaren martxa
* Gontzal Mendibil 

## Kanpo estekak
Pieter Sjoerds Gerbrandy

**Pieter Sjoerds Gerbrandy**, **Pieters Gerbrandij** jaioa (Goënga, 1885eko apirilaren 13a - Haga, 1961eko irailaren 7a) herbeheretar politikaria izan zen. Herbehereetako lehen ministroa izan zen 1940tik 1945era.

Frisiar jatorrikoa, zuzenbidea ikasi zuen Amsterdamgo Unibertsitate Librean eta abokatu eta fiskal lanak egin zituen. Iraultzaren Aurkako Alderdiko kide izan zen, eta 1939an Justizia ministro izendatu zuten, bere alderdiaren nahien aurka. 1940an Gilemina I.a Herbehereetakoa erreginak erbesteko gobernuko lehen ministro izendatu zuen, baita Justizia eta Kolonia Gaietarako ministro ere. 1945eko ekainean dimititu zuen, herrialdea erabat askatu ondoren. Indonesiaren independentziaren aurka agertu zen eta Hegoaldeko Moluketako Errepublikaren sorrera babestu zuen. 1959an parlamentua utzi zuen.

## Kanpo estekak
Mala Rohan

**Mala Rohan** () Ukrainako herri bat da, Kharkiv Oblasteko Kharkiv Raionean kokaturikoa. Mala Rohango Herri-Kontseiluaren parte da da, halaber, Ukrainako herri-kontseiluetako bat.

## Historia 
### 2022ko Ukrainako inbasioa 
2022ko otsailaren 25ean, Errusiako Indar Armatuek herria bereganatu zuten, Ukrainako errusiar inbasioaren testuinguruan; okupazioan zehar eta *Human Rights Watch*en arabera, errusiar soldaduek sexu-indarkeriaren kasu bat, gutxienez, dokumentatu zuen. Ukrainako Indar Armatuek, bestalde, herria berreskuratu zuten martxoaren 28an. hainbat iturri ezberdinek –horien artean, *Le Monde* egunkari frantziarra– bideoa egiazkotzat eman zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mona uhartea

**Mona uhartea**, , Puerto Ricoren mendebaldean dagoen uharte bat da, eta Mayagüez puertoricoar udalerriaren jabetzakoa da.

Puerto Rico eta Dominikar Errepublikaren arteko Mona itsasartean dagoen hiru uharteetako handiena da, beste biak Monito uhartea eta Desecheo uhartea direlarik.
Mona itsasartea

**Monito itsasartea**, , Puerto Rico eta Dominikar Errepublikaren artean dagoen itsasarte bat da, Antillak uhartedian. Karibe eta Atlantikoa elkarlotzen ditu.
Mayagüez

**Mayagüez**, , tainoz *Ur Handien Lekua* esan nahi du, Puerto Ricoko udalerri bat da. Bere auzoetako batek Mona uhartea eta Monito uhartea barne hartzen ditu.

2000an 104.557 biztanle zituen.
Kolonbiako Kapitolio Nazionala

**Kolonbiako Kapitolio Nazionala**, Kolonbiako Bogotá hiriburuan dagoen eraikin bat da, Kolonbiako Errepublikaren aginte organu gorena eta Kolonbiako Errepublikaren Kongresuaren egoitza. Hiri horretako Bolívar plazan dago.
Josefina Lamberto

**Josefina Lamberto Ioldi** (Larraga 1929 &ndash; Iruñea, 2022ko ekainaren 7a) Nafarroako 1936ko errepresioko biktima izan zen, eta biktima horien oroimen historikoa berreskuratzearen aldeko ekintzailea. Larragan bere aita Vicente Lamberto sindikalista eta ahizpa Maravillas Lamberto, 14 urterekin bortxatua eta erahila, hil zituztelarik matxinatu faxistek, gertaera horrek orduan zazpi urte zituen Josefinaren bizitza markatu zuen; eta 20. mendeko azken laurdenean, hildako senideen memoriaren erreibindikatzailea bilakatu zen.

## Biografia 
1929an jaio zen Larragan; aita Vicente Lamberto UGTko sindikalista militantea zuen, eta ama etxekoandrea, Paulina Yoldi. Bi ahizpa nagusiagoren ondoren, hirugarren haurra izan zen Josefina. Bizitza xumea eta duina izan zuten Nafarroan Gerra Zibileko errepresioa hasi arte. 1936ko abuztuaren 15ean, aita hil zioten faxistek, eta ahizpa nagusia, Maravillas, bortxatu eta erahil zuten halaber. Familiako ondasun guztiak ere lapurtu zizkieten.

Ama Paulina jota geratu zen, baina aurrera egin zuen ahal bezala Josefina gaztearekin (7 urte orduan) eta bere ahizpa Pilarrekin (10 urte orduan). Ama eskean aritu zen lehenbizi. Urteen buruan, moja izateari utzi, eta bizimodu hartan erakunde erlijiosoek oso gaizki tratatu zutela adierazi zuen. Pakistanen, bertako hizkuntzak ikasten ere ez zioten lagundu nahi izan, eta langile esplotatu bat sentitu zen gehienetan. Handik itzulera eskatu zuenean, ama gaixo zuelako, baimena atzeratu zioten eta ama hila zela itzuli zen Nafarroara.

Moja jarraitu zuen izaten Madrilen, 19 urtez, baina lanerako esplotatu bat zen, ez pobreen laguntzaile bat, eta 1996an fedea galdurik, bizimodu hura utzi eta Irulera itzuli zen. Laguntzeko bokazioa galdu gabe, azken urteak Iruñeko Erruki Etxean bizi izan zen, baina handik ere boluntario lana egiten zuen Paris 365 izeneko jantoki sozialean lagunduz.

Bere azken hamarkadetako lana izan zen halaber Nafarroako errepresaliatuen oroimen historikoa berreskuratzen laguntzea, bereziki bere ahizpa erailaren memoria erreibindikatuz. *Insurgencia* eta *Florecica* dokumentaletan eman zuen horren berri, adibidez.

*Florecica* estreinatu eta urte eta erdira, 2022ko ekainean hil zen Iruñeko Erruki Etxean.

thumb|center|Josefina Lamberto, Maravillas ahizparen erretratuaren ondoan, Iruñean 2018an egindako omenaldi batean.|340x340px

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Maravillas* (Berri Txarrak)

## Kanpo estekak
Kolonbiako Katedral Primatua

**Kolonbiako Katedral Primatua**, , Kolonbiako katedral katoliko neoklasiko bat da, Bolívar plazan dago.
Kolonbiako Justizia Jauregia

**Kolonbiako Justizia Jauregia**, , Kolonbiako justizia jauregi bat da, Bolívar plazan dago. Kolonbiako Justizia Boterearen egoitza nagusia eta ikurra da.
Phan Thị Kim Phúc

**Phan Thị Kim Phúc** (Trang Bang, Hegoaldeko Vietnam, 1963ko apirilaren 6a) gerraren kontrako ekintzaile vietnamdarra da, munduan ezaguna bereziki *napalmak erretako neskatoa* delako,Vietnameko gerrako *The Terror of War* argazki ospetsuan agertzen delako. Nick Ut argazkilariak egindako argazkiak (1972ko ekainaren 8koak) munduari bira eman zion eta Pulitzer saria jaso zuen.

## Napalmak erretako neskatoa 
1972ko ekainean, Vietnamgo gerran, hegazkin estatubatuar batek napalm-bonba bat bota zuen Trang Bang herrira. Han zegoen Kim Phúc bere familiarekin. Napalmak neskatila erre egin zuen, eta herritik kanpo korrika egin zuen, arropa puska batzuk sutan zituela, ia biluzik, azala bera erredura larriz. Une hartan, Nick Ut argazkilariak argazkia egin zuen. Bederatzi urte zituen haurra ospitalean eraman zuten, eta jan egon zen 14 hilabetez, azala transplantatuz zainketetan.

Kim Phúc-ek honela deskribatu izan du bere esperientzia: «Napalm da imajina daitekeen minik beldurgarriena. [..] Urak 100 gradu zentigradutan irakiten du, eta napalmak 800-1.200 gradu zentigradu bitarteko tenperaturak sortzen ditu.».

Etxera itzuli zenean, Kim Phúc «neskato arrunta» izatea eta medikuntza ikastea espero zuen, baina Vietnamgo gobernuak eskola uztera behartu zuen, «gerraren sinbolo nazional» izateko.

Ut-ek hartutako argazkiaren eragina hain handia izan zen ezen historialari batzuek uste izan baitute irudiak lagundu zuela gerra geraraztea. Nolanahi ere, 1972an jada, tropa estatubatuarren erretiratzea oso aurreratua zegoen. 

## Helduaroa 
1986an, Kim Phúcek Kubako Habanako Unibertsitatean ikasteko lizentzia lortu zuen. Unibertsitatean hasi zituen ikasketak, ingelesez eta gaztelaniaz. Han lankide vietnamdar bat ezagutu zuen, Bui Huy Toan, eta harekin ezkondu eta bi seme-alaba izan zituen. Eztei-bidaia 1992an Moskura egin behar zuten, eta harako bidean, hegazkinak Ontarion (Kanada) geldialdia egin zuenean, ezustean geratzea erabaki zuen bikoteak,   babes politikoa eskatu zuten eta onartu egin zieten. Kim Phúcek Kanadako herritartasuna lortu zuen eta Faith Way Baptist Church elizako kide egin zen.

Vietnameko gertakariari buruz hainbat urtez publikoki hitz egitea saihestu ondoren, 1996an Estatu Batuietako Beteranoen Eguneko ospakizun batean parte hartzera gonbidatu zuten, eta han gerran parte hartu zuten soldaduei barkamena eskaini zien, baita bere herriko ekintzan zuzenean parte hartu zuen soldadu bati pertsonalki.

1997an, Kim Phúc Fundazioa sortu zuen, gerraren biktima diren haurrei laguntzeko; eta UNESCOren Borondate Onaren enbaxadore izendatu zuten. Nick Ut argazkilariaren lagun ere bilakatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John B. Goodenough

**John Bannister Goodenough** (Jena, 1922ko uztailaren 25a - Austin, Texas, 2023ko ekainaren 25a) estatubatuar materia solidoaren fisikaria izan zen. 2019ko Kimikako Nobel Saria jaso zuen M. Stanley Whittingham eta Akira Yoshinorekin batera litiozko bateriei buruz egindako lanagatik.

Guraso estatubatuarren Alemanian jaio zen eta Yaleko Unibertsitatean ikasi zuen. Meteorologo militarra izan zen Bigarren Mundu Gerran, Chicagoko Unibertsitatean fisikan doktoratu zen, Lincolneko MIT Laborategian ikertzailea izan zen eta Oxfordeko Unibertsitateko Kimika Ezorganikoko Laborategia zuzendu zuen. Austingo Ingeniaritza Eskolako irakasle izan zen 1986tik. Bere ikerketak magnetismoan eta metaletik oxidoen isolatzailerako trantsizioaren portaeran zentratu ziren. Material horietan magnetismoa aurreikusteko arauak garatu zituen.

97 urterekin Nobel Saria jaso zuen eta jasotzen duen pertsona zaharrena da.
Ottawako Ituna

1997ko **Pertsonen Aurkako Lur-Minak Erabiltzea, Biltegiratzea, Ekoiztea eta Transferitzea Debekatzeari eta Haien Suntsipenari** **buruzko Hitzarmenak** –modu informalean **Ottawako Ituna**, **Pertsonen Aurkako Lur-Minak Debekatzeko Hitzarmena** edo, sarritan, **Lur-Minak Debekatzeko Ituna** izenez ezagutzen dena– munduan zehar pertsonen aurkako minak ezabatzeko helburua du. Orain arte, 164 estatu-alderdik egin dute itunarekin bat. Estatu batek –zehazki, Marshall Uharteak– ituna sinatu du baina ez du berretsi; NBEko 32 estatuk, bestalde, ez dute sinatu –besteak beste, Txina, Errusia eta Estatu Batuak–. Hala, guztira, Nazio Batuen Erakundeko 33 Estatu ez dira ituneko alderdi.

## Irakurketa gehiago 
* (ingelesez) Richard Price (1998). "Reversing the Gun Sights: Transnational Civil Society Targets Land Mines." *International Organization* (52/**3**): 613–644 or.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Pertsona-aurkako minak – ICRC
* (ingelesez) Pertsonen Aurkako Minak Debekatzeko Hitzarmena – testu osoa
* ICBLren webgunea – Lur Minak Debekatzeko Nazioarteko Kanpaina
** Itunaren testu osoa, ingelesez
** Itunaren testu osoa, hizkuntza eta formatu anitzetan
* Ottawako Itunearen sinatzaile eta berrespenak
* Lur-Mina eta Sakabanatze-Munizioen Monitorea
* E-Mine - Lur-Minen Informazio Sare Elektronikoa (*Nazio Batuen Lur-Minen Ekintza Zerbitzuaren* eskutik).
* LandmineAction.org
* Indarkeria Armatuaren aurkako Ekintza
Dimorphodon

***Dimorphodon*** Jurasiko hasierako pterosauro ertaineko genero bat izan zen. Richard Owen paleontologoak izendatu zuen 1859an. *Dimorphodon* "bi formako hortz" esan nahi du, grezierazko δι (di) "bi" esan nahi du, μορφη (*morphe*) "forma" eta οδων (*odon*) "hortz" esan nahi du. barailetan bi hortz mota bereizten zituela aipatuz, narrastien artean nahiko arraroa dena. *Dimorphodon* Europan bizi zen.

## Kanpo estekak
José Larrañaga

**José Tomás Larrañaga Arenas** (Azkoitia, 1927ko martxoaren 7a - *ib.*, 1984ko abenduaren 31) gipuzkoar politikaria izan zen, UCDko zinegotzi bezala Azkoitiko udaletxean aritu zena eta ETA militarra erakunde terroristak hil zuena.

## Biografia 
Txiki edo Jose Txiki deitua, Azkoitiko Udaleko zinegotzi eta Mugimenduko Probintzia buru izan zen. Trantsizioan, Zentro Demokratikoaren Batasunera (UCD) hurbildu zen. Erail zutenean Logroñon bizi zen, bertoko barrutiko epaitegiko funtzionario gisa lan egiten baitzuen. Ezkonduta zegoen eta hiru seme-alaba zituen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  MERINO, A., TXAPA, A., *Raíces De Libertad.* 47-57 orrialdeak. FPEV (2011). 
*  ANGULO ALTUBE, GORKA., *La persecución de ETA a la derecha vasca*. pp. 259-295. Editorial Almuzara (2018).
Gizarte ireki

**Gizarte irekia** () Henri Bergson filosofoak sortutako terminoa da. Haren arabera, gizarte horiek toleranteak diren gobernuak dituzte, eta herritarren nahiei eta kezkei sistema politiko garden eta malguekin erantzuten diete. Estatuko organoek ez dute sekreturik elkarren edo publikoaren artean. Gobernua eta gizartea ez dira autoritarioak, eta ezagutza komuna edo soziala guztiona da. Gizarte irekiaren oinarria askatasuna eta giza eskubideak dira.

Ondoren, Karl Popperrek *The Open Society and Its Enemies* () saiakeran terminoari heldu zion, Bertrand Russellen proposamen batekin batera landuz, eta honela definitu zuen: sistema politiko horretan, lider politikoak edo Gobernua indarkeriarik edo odol-isurketarik gabe ordezkatzen dira, gizarte autoritarioak ez bezala, horietan Gobernuak ordezkatzeko mekanismoa iraultza edo estatu-kolpea baita. Gainera, berak gizarte ireki hori honela deskribatzen du: gizabanakoek erabaki pertsonalak hartzeko beharra duten gizartea; edo pentsamendu magiko edo kolektibistak menderatutako gizarte tribalek ez bezala.

Popperren ikuspegian, gizarte tribal eta kolektibistek ez dituzte lege naturalak eta ohiturak bereizten eta, ondorioz, ez da litekeena gizabanakoek beren ustez oinarri sakratu edo naturala duten lege edo ohiturak desafiatu edo zalantzan jartzea. Horrela, gizarte ireki baten hasiera lege naturalen eta gizakiak egindakoen arteko bereizketaren behaketan kokatzen da, eta, horren ondorioz, erantzukizun pertsonala eta erabakiengatik moralki erantzuteko beharra areagotzen dira (kontuan izan Popperrek ez duela egoera hori erlijio-sinesmenekin bateraezina dela ikusten, 5. kapituluko III. zatia). Popperrek indibidualismoa, kritika soziala eta humanitarismoa (gizabanakoen betebeharra giza ongizatea sustatzea dela dioen doktrina) jendea haietaz jabetzen denean ezin direla ezabatu gehitzen du, eta, beraz, ezinezkoa dela "gizarte itxi" batera itzultzea edo inposatzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kidekoen presio

**Kidekoen presioa** edo **presio soziala** kidekoen talde batek pertsona bat bere jarrerak aldatzera bultzatzen duen eragina da. Pertsona horrek besteengandik bereizteko eta taldeko arauen araberako jokaerari aurre egiteko behar besteko autonomiarik ez badu gerta daiteke. Eragindako gizarte-taldeek kidetasuna duten taldeak hartzen dituzte barne, eta horietan gizabanakoa zentzu "formalean" kide bat da (adibidez, alderdi politiko bat, sindikatu bat), edo lehen mailako gizarte-talde bat. Presio sozialak eragindako pertsona bat talde horietako kide izan daiteke edo ez. Haiek ere talde disoziatiboak onar ditzakete, eta talde horiekin ez dute elkartu nahi, eta, beraz, talde horien portaeren aurka jokatzen dute. Kasu horretan, amore ematen du taldearen presioaren aurrean, arrazoi hauengatik:

* segurtasun falta pertsonala
* gutxiagotasun-sentimenduak
* balioetsia sentitzen ez den nerabea (autoestimu txikia)
* pertsonalitaterik eza

Gazteen artean, beste gazteen presioa kidekoen presioaren modu hedatuenetakotzat jotzen da. Oso zabalduta dago; izan ere, gazte gehienak denbora luzez egoten dira talde finkoetan (eskoletan eta azpitaldeetan), horiei buruzko iritzia alde batera utzita. Gainera, agian ez dute behar besteko heldutasunik 'lagunek' eragiten duten presioa maneiatzeko. Gazteek ere jarrera negatiboa izateko joera handiagoa dute beren kide-taldeetako kide ez diren pertsonekin. Hala ere, gazteen presio sozialak ondorio positiboak ere izan ditzake.

Adibidez, gizabanako bat arrakasta izateko lan egiten duen pertsona handinahi talde batekin lotuta badago, pertsona jokabide bera jarraitzeko presionatuta senti daiteke, taldetik kanpo geratzea saihesteko. Batzuetan haurrak bere burua presionatzen du. "Aparta" izateko taldea behar dutela sentitzen dute. Beraz, gazteak hobetzeko presioa jasotzen du, epe luzerako eragin onuragarriarekin. Kontrako kasuan, gizabanakoa taldetik urrundu daiteke egiten duen presioagatik. Jokabide hori maiz ikusten da kiroletan edo curriculumetik kanpoko beste jarduera batzuetan parte hartzen duten gazteen artean, baldin eta haien kideko-taldearekiko adostasuna oso nabarmena bada.

Kidekoen presioari erraz amore ematen diote gurasoek hezkuntza-eredu zurrunak eta autoritarioak irakasten dizkietenean, eta horrek segurtasunik eza, autoestimu txikia eta errebeldia eragiten ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tribalismo

[thumb|[Punk batzuk, hiri-tributzat hartzen dena.]]
**Tribalismoa** kontzeptu antropologikoa da, baina ez da azterketa antropologikoetakoa soilik. Kontzeptuak, oro har, gizabanakoen identitate, elkartze, kidetasun eta adin bereko talde desberdinak aipatzen ditu, oro har gizakiek osatutako komunitateei egozten zaizkienak. Hainbat adierazpen biltzen ditu, hala nola sinesmenak, tradizioak, hizkuntza, artea, kultura, genero-identitatea, erlijioak eta abar, hasiera batean normalean tribu esaten zaien komunitate txikietatik zetozenak.

Tribalismoari buruz hainbat azterlanetara, gehienak kultura- eta gizarte-mailan, baina gutxi maila zientifikoan edo biologikoan; beraz, terminoak anbiguoa eta oso zabala izaten jarraitzen du. Oro har, nozio horrek pertenentzia-zentzuaren forma edo mota batzuk berresten dituela, eta autoerrealizaziorako modu indibidual zein kolektiboak ahalbidetzen dituela uste dute. Beste era batera esanda, mundu-zentzua inplikatzen duen nozioa da, hainbat ikuspegitatik, tokikoak zein bestelakoak izan. Gaur egun, ohitura, tradizio, jatorri etniko edo interes komunak dituzten pertsonak elkartzeari edo elkartzeari egiten zaio erreferentzia. Zenbaiten ustez, tribalismo terminoa hainbat antolamendu-motatara jo daiteke, eta hori ingurune akademikoetan eztabaidatzen da; izan ere, organizazio terminoak ulertzeko modu bat baino gehiago izan ditzake, diasporak daudelako eta diasporek munduko hainbat lekutan maila historiko, kultural eta erregionalean ordezkatu dutelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Legea eta Justizia

**Legea eta Justizia** — edo *PiS*— Poloniako alderdi politiko populista da. 2001ean sortua, bere kide gehienak Akcja Wyborcza Solidarność alderditik datoz.

Jarosław eta Lech Kaczyński bikiei esker, 2005 eta 2007 artean gobernua erdietsi zuen. 2015ean berriro irabazi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Plataforma Zibikoa

**Plataforma Zibikoa** — edo *PO*— Poloniako alderdi politiko liberala da. 2001ean sortua, bere kide gehienak Akcja Wyborcza Solidarność eta Unia Wolności alderdietatik datoz.

Donald Tuski esker, 2007an eta 2011n gobernua erdietsi zuen.

## Presidenteak 
* Maciej Płażyński (2001-2003)
* Donald Tusk (2003-2014)
* Ewa Kopacz (2014-2016)
* Grzegorz Schetyna (2016-2020)
* Borys Budka (2020-2021)
* Donald Tusk (2021-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Seiko kopa

**Seiko kopa** Arkano Txiki bat da tarot kartetan, eta ohikoa Espainiar karta sortan.

Tarot kartak Europako zati handi batean erabiltzen dira Tarot karta-jokoak egiteko. Hego Euskal Herrian karta hauek dira erabiliena, eta Ipar Euskal Herrian ere ezagunak musean erabiltzen direlako.

Ingelesez hitz egiten duten herrialdeetan, non jokoak ezezagunak diren hein handi batean, Taroteko kartak nagusiki kartomantzian erabiltzen dira.

## Espainiar kartak 
Heraclio Fournier Gonzálezen Karta espainoletan seiko kopak sei kopa gorri ditu, hiru alde bakoitzean. Diseinua Augusto Ríusek egin zuen. Karta sorta honetan kopen paloak kleroa irudikatzen du.

## Erabilera kartomantzian 
thumb|left|150px|Seiko kopak Tarotean.
Seiko kopen karta lorez beteta dauden sei kopengatik identifikatzen da. Loreek bost punta dituzte eta zuriak dira. Irudian ere, haur bat dago, lorea usaintzen ari dela dirudiena, neska txikiago bati ematen dion bitartean. Argazkiaren atzealdean, haur txikiengandik urruntzen den irudi bat dago, adineko pertsona bat dirudiena. Etxe bat eta lorategi bat ere badaude atzealdean. Irudiaren kolore nagusia horia da. Sinbolo horietako bakoitza hainbat modutan interpreta daiteke, nork interpretatzen dituen. Karta-konbinazio batzuk ere badaude, eta irakurtzean Sei Kopekin ateratzen badira, kartak eragina izango du nolabait.

Seiko kopak, karten erabilera esoterikoan, inozentzia eta nostalgia adierazten ditu, posizio bertikalean dagoenean. Karta hau alderantzizko posizioan dagoenean, iraganean trabatuta egotearen, inozoa izatearen eta errealista ez izatearen gaiak irudikatzen ditu. Beste modu batean ere interpretatu da: pentsaera sinpleago batera itzultzeko garaia dela esan nahi du. Maitasun eztabaidaezina interpretazio modernoagoa da. Kartan agertzen diren haurrak hor daude, haurrak maitasunari eusteko eta helduek egin ohi duten bezala emozioz ez erantzuteko gai diren ideia sustatzeko. Karta alderantzizko posizioan agertzen bada, iraganeko denboren, nostalgiaren edo haurtzaroari buruzko gogoeten finkapen bat adierazten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emakumezkoen Urrezko Saria

**Emakumezkoen Urrezko Saria** (ofizialki eta ) Frantziako Cher departamenduan urtero ospatzen zuten etapako txirrindularitza lasterketa bat da. 1997 eta 2015 artean, Emakumezkoen Grand Prix de Plouay baino lehen egiten zuten.

## Palmaresa 
## Kanpo estekak
Kanfor-esneki

**Kanfor-esnekia** (*Lactarius camphoratus*) *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da. Oso ohikoa Euskal Herrian. Ez da jangarria. Beste *Lactarius* batzuengandik bere usainagatik bereizten da. Normalean txikia da.

## Deskribapena 
Kapela: 2 eta 6 cm arteko diametrokoa, laster zabaldu egiten da, erdia apur bat hondoratu egiten zaio eta titi bat du, eta ertzak meheak ditu, hasieran makurtuak eta gero uzkurtuak. Azala marroi-gaztaina kolorekoa edo marroi-gorrixka du, erdian ilunagoa eta ertzetan argiagoa. Kolore biziagoko orbanak ditu.

**Orriak:** Itsatsiak edo dekurrenteak, orritxoekin, meheak, ugari eta estu, kapelaren antzeko kolorekoak, baina argiagoak eta espora-hautsez estaliak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Lehenengo betea eta gero hutsa, hauskorra, kapelaren antzeko kolorekoa, baina ilunagoa, pruinaduna eta orban ilunagoekin eta ardo kolorekoak oinarrian.

**Haragia:** Sendoa eta samurra, marroi-arrosatik gorri-ardo kolorekora, ilunagoa oinean, kokoaren edo txikoriaren usain handikoa eta zapore gozokoa edo apur bat mingotsa. 

Esnea: Ugari, zuria eta ez da kolorez aldatzen, zapore gozokoa eta gero mingots samarra.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac" "lactis" esnetik dator; esneari dagokio. *Latex*-a jariatzen duelako ebakitzean edo haustean. *Camphoratus* epitetoa berriz latinetik dator eta kanfor usaina duela esan nahi du. Bere usainagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Beste *Lactarius* usaintsu bat *Lactarius glyciosmus* da, kolore argiagoa duena, grisaxka, eta latexak pikondo-hostoaren edo kokoaren usaina duena.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean agertzen da, hostozabal eta koniferoen basoetan. Goroldioan ateratzen da sarri.

### Banaketa eremua 
Ipar Amerika, Costa Rica, Kolonbia, Txina, Hego Korea, Europa, Errusia, Japonia, Himalaiako mendikatea eta Brasil.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Simac Ladies Tour

**Simac Ladies Tour** Herbeheretan urtero ospatzen duten etapako txirrindularitza lasterketa bat da. 1998an sortua, irailean egiten dute eta 2.1 maila du.

## Palmaresa 
## Kanpo estekak
Andu Berandu

***Andu Berandu*** (ingelesez: *Nate Is Late*; frantsesez: *Oscar et Malika, toujours en retard* ; alemanez: *Voll zu spät!)* Sylvain Huchetek eta Peter Saisselinek sortutako animaziozko telesaila da. Watch Next Media-k ekoitzi du telesaila eta KidsFirst-ek banatzen du.  Seriea France 4, Super RTL eta Nine Network kateetan eman zen hasiera batean. Euskal Herrian ETB3 katean, Hiru3 kluban eta YouTube-n dago ikusgai.

Telesailaren ekoiztetxeek bigarren denboraldia baieztatu dute, eta RTS Play-en online estreinatu zuten 2021eko irailaren 21ean.   Bigarren denboraldiaren ingelesezko bertsioa Pop -en aterako da Erresuma Batuan eta Irlandan 2022ko urtarrilaren 31tik aurrera.

## Kanpo estekak
Emakumezkoen Plouayko Sari Nagusia

**Emakumezkoen Plouayko Sari Nagusia** (ofizialki eta ) Frantziako Morbihan departamenduan urtero ospatzen duten egun bakarreko txirrindularitza lasterketa bat da. 1999tik aurrera egiten dute, gizonezkoen Bretagne Classicetik gertu.

## Palmaresa 
## Kanpo estekak
Emakumezkoen Drentheko Itzulia

**Emakumezkoen Drentheko Itzulia** Herbeheretan urtero ospatzen duten egun bakarreko txirrindularitza lasterketa bat da. 2007an sortua, martxoan egiten dute eta UCI World Tourreko maila du. Gizonezkoen Drentheko Itzuliaren parekoa da.

## Palmaresa 
## Kanpo estekak
Drentheko Itzulia

**Drentheko Itzulia** (ofizialki ) Herbeheretan, Drenthe probintzian, urtero ospatzen duten egun bakarreko txirrindularitza lasterketa bat da. 1960an sortua, 1997tik aurrera profesionalentzako proba da. Martxoan egiten dute eta UCI Europe Tourreko maila du. Emakumezkoen Drentheko Itzuliaren parekoa da.

## Palmaresa 
## Kanpo estekak
Paula Rego

**Maria Paula Figueiroa Rego** (Lisboa, 1935eko urtarrilaren 26a - Londres, 2022ko ekainaren 8a) luso-britainiar margolari eta artista bisuala izan zen.

Lisboako eskola ingeles batean ikasi zuen eta ondoren, Arte Ederretako Slade Eskolan. 1962tik aurrera *The London Group*eko kide izan zen David Hockney eta Frank Auerbachekin batera. Bere ibilbidearen zati handi bat emakumeen eskubideetan eta abortatzeko eskubidean oinarritu zen.

Hasieran *collage*-ak egin zituen, eta ondoren, modu emankorrean, margolanak eta grabatuak. Surrealismoaren eragina jaso zuen margotuko moduan, margolaritza automatikoa erabiliz. 1960ko hamarkadan estilo erdi-abstraktua hartu zuen. 1990eko hamarkadatik aurrera, egoera konprometituetan emakume indartsuak marrazten hasi zen. Bere lanak feminismoa islatzen du askotan, Portugalgo folklorearen gaiekin bernizatuta.

## Kanpo estekak
Bilbao Athletic 2022/2023

Entrenatzailea:  Álex Pallarés (2022-Egun, 13.jardunalditik)  Bingen Arostegi (2022, 12.jardunaldirarte)
* 15px|Kapitain = Kapitainak.
* 15px|Lesio = Epe luzeko lesioa.
*  23 baino handiagoa den zenbakia duten joklariak Baskonia taldeko jokalariak dira, eta beraz talde biekin jokatu dezakete partidak. Espainiar ferezadioaren arauak diotenez, lehen taldeko jokalariek 1-etik 23-erako zenbakiak eraman beharko dituzte, eta 3.atezaina egongo balitz 24 zenbakia eraman beharko du

### Lagatakoak 
### Baja Neguan 
### Neguko merkatua 2023 
### Udako merkatua 2022 
### Estatistikak 
*Jokalariak guztira: 35*

### Denboraldiko Hamaikakoa 
*Hamaikakoetan geheien agertu diren jokalariak.*

350px

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baso-ingeniaritza

thumb|Baso baten baso-ustiapena
**Baso-ingeniaritza** ingeniaritzaren adarra da, eta zientzia eta teknologia aplikatzen ditu basoak aztertu eta kudeatzeko orduan, bai baliabide naturalen ikuspegitik, bai ikuspegi ekonomikotik. Horren barruan sartzen dira basoak eta giza baliabideak modu iraunkorrean sortzea, kudeatzea, erabiltzea eta kontserbatzea, lortu nahi diren helburuak, beharrak eta balioak lortzeko.

## Eskumenak 
Baso-ingeniariek 2095/1971 Dekretuak eta 2220/1982 EDk legez araututako lanbide-jarduerak egin ditzakete.  Baso-ingeniariek baso-sistemetan egin ditzaketen jardueren artean hauek aipa daitezke:

* Basogintzako aprobetxamendu eta industriak
* Ehiza antolatzeko planak
* Basoak antolatzeko proiektuak
* Basoberritzeak
* Baso-suteen prebentzioa
* Azpiegituren diseinua eta kalkulua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zazugaña

**Zazugaña** (*106. partzuergoa: Untzue-Oloritz-Orizin*) Nafarroa Garaiko partzuergo bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erdialdeaeskualdean.

Untzue, Oloritz eta Orizin herriek partekatzen dute partzuergo hau.

## Geografia 
Argiziragi Erdialdea eskualdean dago, Orbaibar ibarrean.

### Mugakideak 
### Inguru naturala eta kokapena 
Partzuergoa, Nafarroa erdialdean kokatzen da, Erriberriko merindadearen iparreko muturrean eta Erriberriko merindadea eta Iruñeko merindadeekin batzen den tokian.

Partzuergoa Untzueko haitzaren magaleko haranean dago. Mendiak 990 metroko altuera du; herria, berriz, 649 metroan dago batez beste.

### Klima eta landaredia 
Altuera eta kokapenaren arabera aldaketak dauden arren, udalerriaren batez besteko balioak honakoak dira: Tenperatura 8 eta 13 gradu bitartekoa, prezipitazioa 600 eta 1.000mm bitartekoa, eta egun euritsuak 90 inguru. Udak nahiko lehorrak izaten dira, eta neguak euritsu eta hotzak, batez ere iparraldeko zierzo haizeak jotzen duenean. Klima, oro har, mediterraneoa edo azpimediterraneo kontinental motakoa da.

#### Estazio meteorologikoa 
Untzue edo Oloritz udalerrietan ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Barasoain pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 524 metrora, Nafarroako Gobernuak 1975ean jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Untzue
* Oloritz
* Orizin

## Kanpo estekak
Munizio su-eragile

[eskuinera|thumb| [Lehen Mundu Gerra|Lehen Mundu Gerra-garaiko Buckingham-motako bala su-eragilea.]]
**Munizio su-eragilea** azkar erretzen den eta suteak eragiten dituen konposatu bat duen su-armen munizio mota bat da. Munizio-su eragilea, gainera, Lehen Mundu Gerra-garaitik izan da erabilia.

## Lehen Mundu Gerra 
[thumb| [Lehen Mundu Gerra|Lehen Mundu Gerrako obus-sekzio batzuk. **Ezkerretik eskuinera**: 90 mm-ko obusa; 120 mm-ko burdin-obusa; 77/14 modeloa –75 mm-ko ahalmen lehergai handiko obusarekin– eta 16 modeloa –75 mm-ko obusarekin–.]]
Munizio su-eragilearen lehen erabiltze-aldia I. Mundu Gerran izan zen; zehazki, 1916an. Garai hartan, fosforoa zen karga su-eragilearen osagai nagusia, tiroz pizten zena eta ke urdineko arrasto bat uzten zuena. Hasierako forma hauek "ke-aztarnak" izenez ere ezagutzen ziren horregatik. Hilgarria izan arren, bala hauen distantzia eraginkorra 320 metrokoa baino ez zen, fosforoaren karga azkar erretzen baitzen. Lehen Mundu Gerraren ere, "Buckingham" izeneko bala su-eragileak hornitu zitzaizkien britainiar gau-borrokalari goiztiarrei, Britainiar Uharteak mehatxatzen zituzten zeppelin militarren aurka erabiltzeko. Zeppelinen hidrogeno-gas sukoiak bala su-eragileak askoz ere hilgarriagoak egiten zituen, zeppelin-gasa piztu zezaketelako. Era berean, behaketa-globo ez-zurrunen aurka ere munizio su-eragilea erabili zen, printzipio berdinean oinarriturik. Britainia Handiko *Royal Flying Corps*ek beste hegazkin batek aurkako airez-aireko borrokarako munizio su-eragilra erabiltzea debekatu zuen; izan ere, hasiera batean, soldaduen aurkako munizio hauen erabiltzea San Petersburgoko Adierazpena urratzen zuela pentsatzen zelako. Hala, hegazkin-pilotuek zeppelinen eta globoen aurka bakarrik erabiltzeko baimena zuten. Gainera, helburu horiek erasotzeko orduan, erasoa ahalbidetzen zuen idatzizko aginduak izan behar zituzten gainean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amélia Rey Colaço

**Amélia Schmidt Lafourcade Rey Colaço Robles Monteiro** (Lisboa, 1898ko martxoaren 2a — ib.. 1990eko uztailaren 8a) Portugalgo antzerki-aktore eta zuzendaria izan zen, XX. mendeko Portugalgo antzerki aktore ezagunena. Familia aristokrata zuen, eta aita, Alexandre Rey Colaço, musika-konpositorea eta printzeen irakaslea zen. Amona, Madame Reinhardt ospetsua, Berlinen literatura-aretoa zuena. Ameliak hezkuntza bikaina jaso zuen txikitatik.

## Iruditegia 

Fitxategi:Rey Colaço.jpg|Rey Colaço familia  (ezkerretik hasita: Maria Rey Colaço, Alice Lafourcade, Amélia Rey Colaço, Alexandre Rey Colaço, Jeanne Rey Colaço eta Alice Rey Colaço)
Fitxategi:Amélia Rey Colaço e o cão de estimação Sidi (Arquivo Municipal de Lisboa - Arquivo Fotográfico).png|Amélia Rey Colaço eta Sidi txakur maskota, Lisboa 
Fitxategi:Amélia Rey Colaço - Foto Londres, 1919 (Museu Nacional do Teatro, 118070).png|Amélia Rey Colaço, 1919
Fitxategi:Teatro Bernardim Ribeiro - Estremoz - Portugal (6264445687).jpg| Bernardim Ribeiro antzokia, Estremoz, Portugal

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Amélia Rey Colaço en Internet Movie Database (en inglés).
Patricia Cornwell

**Patricia Cornwell** **Patricia Carroll Daniels** (Miami, 1956ko ekainaren 9a) estatubatuar detektibe-fikzioko eleberrigilea da. Kay Scarpetta auzitegiko medikua da bere eleberrien protagonista eta bilbeetan auzitegiko zientziak egiten du enfasi. Jack Tripa-ateratzailearen krimenei buruzko ikerketa berri bat ere hasi du, eta Walter Sickert pintore britainiarrari egotzi dio errua.

## Lanak 
;**Kay Scarpetta saila:**
# *Postmortem* (1990)
# *Body of Evidence* (1991)
# *All That Remains* (1992)
# *Cruel and Unusual* (1993)
# *The Body Farm* (1994)
# ''From Potter's Field* (1995)
# *Cause of Death* (1996)
# *Unnatural Exposure* (1997)
# *Point of Origin'' (1998)
#* Scarpetta's Winter Table (1998)
# *Black Notice* (1999)
# *The Last Precinct* (2000)
# *Blow Fly* (2003)
# *Trace* (2004)
# *Predator* (2005)
# *Book of the Dead* (2007)
# *Scarpetta* (2008)
# *The Scarpetta Factor* (2009)
# *Port Mortuary* (2010)
# *Red Mist* (2011)
# *The Bone Bed* (2012)
# *Dust* (2013)
# *Flesh and Blood *(2014)
# *Depraved Heart *(2015)
# *Chaos* (2016)
# *Autopsy* (2021)
# *Livid* (2022)

;**Andy Brazil / Judy Hammer saila:**
# ''Hornet's Nest* (1996)
# *Southern Cross* (1998)
# *Isle of Dogs* (2001)

;**Win Garano saila:**
# *At Risk a book by Patricia Cornwell* (2006)
# *The Front* (2008)

;**Captain Chase saila:**
# *Quantum* (2019)
# *Spin* (2020)

### Haurrentzako liburuak 
* *Life's Little Fable* (1999)

### Ez-fikziozkoak 
* *A Time for Remembering: The Ruth Graham Bell Story* (1983) 
* *Food to Die For: Secrets from Kay Scarpetta's Kitchen* (2002)
* *Portrait of a Killer: Jack the Ripper—Case Closed* (2002)
* *Ripper: The Secret Life of Walter Sickert* (2017)

### Bildumak 
* *The First Scarpetta Collection. Postmortem and Body of Evidence* (1995)
* *A Scarpetta Omnibus: Postmortem, Body of Evidence, All that Remains* (2000)
* *A Second Scarpetta Omnibus: Cruel and Unusual, The Body Farm, From Potter's Field* (2000)
* *A Third Scarpetta Omnibus: Cause of Death, Unnatural Exposure & Point of Origin* (2002)
* *The Scarpetta Collection Volume 1: Postmortem and Body of Evidence* (2003)
* *The Scarpetta Collection Volume 2: All that Remains and Cruel and Unusual'' (2003)

## Kanpo estekak
Licia Verde

**Licia Verde** (Venezia, Italia, 1971ko urriaren 14a) Italiako kosmologoa, fisikaria eta irakaslea da. Bartzelonako Unibertsitateko Fisika eta Astronomiako ICREA irakaslea da. Haren ikerketa-interesek barne hartzen dituzte unibertsoaren eskala handiko egitura, energia iluna, inflazioa eta hondoko erradiazio kosmikoa.

## Biografia 
1996an graduatu zen Paduako Unibertsitatean eta Edinburgoko Unibertsitatean egin zuen doktoretza. Princetongo Unibertsitatean doktoratu ondoko egonaldia egin zuen eta Pensilvaniako Unibertsitatean hasi zen lanean 2003an. 2007ko irailean, Verde ICREA irakasle bihurtu zen Bartzelonako Unibertsitateko ICCUBn. Osloko Unibertsitateko irakaslea izan zen 2013tik 2016ra arte. *Physics of the Dark Univarse Journal* argitaratu zuen, eta, gero, *Journal of Cosmology and Astroparticle Physics* aldizkariaren editorea izan da.

Oso autore aipatua eta emankorra da, batez ere eskala handiko egituran egindako lanagatik, WMAP datuen analisiagatik eta unibertsoaren zundaketak aztertzeko estatistika-tresnen garapenarengatik.

*Termodinamikaren legeak* izeneko filmean agertu zen.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2018an Narciso Monturiol domina jaso zuen. 
* 2018an Ikerketako Sari Nazionala jaso zuen.
* 2018an Breakthrough saria jaso zuen Fisika Oinarrizkoan, WMAP taldearen parte gisa.
* 2021ean, Jaime I.a erregearen saria eman zioten, oinarrizko ikerketaren kategorian, unibertsoari buruzko ikerketagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Orrialde pertsonala
* Curriculuma ICINAren webgunean
Fajita

**Fajita** Tex-Mex, hau da, Mexikoko eta Texasko sukaldeen fusioaren sukaldaritzako plater tradizional eta herrikoienetako bat da. 

## Prestaketak 
Parrillan erretako eta zerrendatan moztutako haragia da, arto-irin edo gari-irin tortilla baten gainean zerbitzatua. Jatorrian, fajitak behi-haragiarekin bakarrik egiten ziren; gaur egun, txerri-haragiarekin, oilaskoarekin (chicken fajitas) eta abarrekin egin dira ezagun, baita izkirekin ere. Jatetxe batzuetan haragia piperrekin eta tipulekin erretzen da. Fajitei laguntzeko ongailu ezagunenak krema garratza, guacamolea, oilar-mokoa, gazta edo tomatea dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Burrito

thumb|300px||Burrito baten adibidea
**Burritoa** mexikoar jatorria duen platera da, gaur egun mundu osoan zabaldu dena. Bere osagai nagusia gari-irinez egindako opila da, wrap edo fajita baten antzerakoa. Normalean babarrun frijituekin batera jartzen da.

## Izena 
Plater mexikoar honi jarritako izenaren jatorria argitzeko teoria desberdinak daude. Gazteleraz “burrito” astoaren izen txikigarria da, «astotxo». Orain arte historia ezagunena Chihuahuako Juan Méndezena da; honek, bere astoa erabiltzen zuen bere janari-postuaren janaria eramateko. Janaria beroa mantentzeko, irinezko opil batean biltzen zuen. Bi kontzeptu horien loturatik «burrito» etorriko litzateke. 

Dena dela, izen hori zaharragoa da. Feliz Ramos y Duartek 1895ean argitaratutako *Diccionario de Mejicanismos* liburuan «burrito»aren definizioa agertu zen: «Okelaz edo beste janari batez beteta dagoan opil bilduta, Washingtonen *Wad* eta Chicagon, *block*» deituta.

## Prestakuntza 
Hau da zabalduena:
#  Opilaren barrukaldean sartuko diren osagaiak (normalean; okela eta barazkiak) prestatu eta txikitu, bakoitzak nahi duen tamainean.
# Berotuta dagoan sartagin batean elikagai txikituak sartu eta bertan utzi, ondo sukaldatuta egon arte (edozein saltza edo espeziekaz batera sukaldatu daiteke, bakoitzaren gustura).
# Behin nahasketa prest egon, garizko opilan jarri eta tutu baten antzera bildu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Dürüm

## Kanpo estekak 
* :Burritoen errezeta.
Oruanuiko erupzioa

**Oruanuiko erupzioa** k.a. 26.500 inguruan Taupō sumendiak izandako erupzio bolkanikoa izan zen. Bere VEI 8tan estimatzen dute, azkenengo superupzioa izanda. Zeelanda Berriko historiako erupzio handienetako bat ere bada. Pleistozeno Berantiarrean gertatu zen, eta 430 km³ inguruko depositu piroklastiko, 320 km³-ko isurketa piroklastiko (batez ere igninbritak) eta 420 km³-ko galdara barneko material primario, hau da, 530 km³ magma, sortu zituen, hau da, 1.170 km³-ko materialak erupzionatu zituen. Erupzioa hamar fase desberdinetan banatuz en, bederatzi geruza kartografiatu eta gaizki kontserbatutako baina bolumetrikoki dominatzailea den geruza bat oinarri gisa hartuta.

Gaur egungo Taupō aintzirak- 616 km²-ko azalera eta 186 m-ko sakonera dituena- erupzio honetan sortutako galdararen zati bat hartzen du. Lehen erupzio-faseetan, arnasbideen posizioan aldaketak gertatu ziren, eta orain aintziraren azpian daude. Egungo galdara hamargarren eta azken fasean sortu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak