Arnedo

**Arnedo** Errioxako udalerria da. 2020. urtean 15.015 biztanle zituen eta 85,4&nbsp;km²-ko azalera du. Cidacos ibaiak zeharkatua, nekazaritza merkatu garrantzitsua du.

XX. mendean Arnedon zapaten industria garrantzitsua zegoen. Bertan gertatu ziren Arnedoko gertaerak, 1932ko urtarrilaren 5ean. Guardia Zibilak egindako tiroketa baten ondorioz hamaika hildako eta hogeita hamar zauritu suertatu ziren, eta eragin garrantzitsua izan zuten orduko Espainiako historian.

## Izena 
Latinezko *arenetum* izenetik etor litekela proposatu izan da, "hareatza" esan nahi du. Erromatarren garaiko agiririk ordea ez da aurkitu. Arabiarren kodeetan *Arnit* (842, 913 eta 920 urteetan), *Arneto* (928an) eta *Arneyt* (976) izenak ematen zaizkio.

## Geografia 
Arnedo hiria Cidacos haranaren erdialdean kokaturik dago, Errioxa Beherea eskualdean, Logroño hiriburutik 48 kilometro ekialdera.

Hiria ibaiaren ezkerraldean badago ere udalerriak ibaiaren alde biak hartzen ditu. Udalerriaren barnean, Arnedoko erdigunetik 9 kilometrotara Turruncún herri hustua aurkitzen da.

Arnedoren batazbesteko altuera 523 metrotakoa da itsasmailaren gainetik. Herriaren erdigunea bera 550 metrotan dago. Ibaiaren eskumaldea askoz menditsuagoa da ezkerraldea baino eta bertan aurkitzen da mendirik altuena den Isasa mendia (1.474m). Ezkerraldea buztin gorriz eraturik dago eta gizakiak zulaturiko leizeak aurkitzen dira bertan, bai eta herrigunea bera ere. Plataforma buztin-hareatsu honek emango lioke izena hiriari.

## Historia 
### Antzinaroa 
Indusketa arkeologikoek erakutsi dute Neolito garaitik populatua izan dela ingurua. Historiagile batzuen ustetan erromatar aurreko *Sadacia* edo *Sidacia* izan liteke, horren bilakaera izan daiteke Cidacos ibaiaren izena.

908-909 artean Antso I.a Gartzeitz Iruñeko erregeak konkistatu zuen eta hiri forua eman zitzaion. 1264an Gaztelak eskuratu zuen eta Bi Petrien Gerra izan ondoren (1356-1369) Bertrand du Guesclin noble frantsesari eman zion Gerran emandako laguntzagatik. Guesclinek 1370an Pedro Fernández de Velasco Haroko kondeari saldu zion. 1385ean Asturiasko Printze titulua sortzeko bilerak Arnedon izan ziren.

### Aro Modernoa 
Filipe IV.ak hiri titulua eman zion 1654. urtean eta Karlos III.ak merkatua astelehenero eta bederatzi eguneko feria antolatzeko baimena eman zion. XVIII. mendearen amaieran, Real Sociedad Económica de La Rioja elkartean sartu zen. Ilustrazioaren ideien inguruan eraturiko elkartea zen. 1817an lurrikara handia izan zen Arnedo eta inguruetan. Arnedon zenbait etxe erori egin ziren eta Vicoko Gure Amaren monasterioa zeharo kalteturik izan zen, ondorioz hango monjeei ostatu eman behar izan zieten herritarrek. Garaiko kronikek diotenez Valladoliden ere sentitu zen lurrikara hura.

XX. mendearen hasieran industria garatu zen. Garrantzitsuena zapatagintza izan zen. 1932ko urtarrilaren 5ean Arnedoko gertaerak izan ziren. Kaleratze batzuen aurkako protestetan Guardia Zibilak tiro egin eta hamaika langile hil zituen. Nekazariek erantzun gogorra eman zioten eta Arnedo anarkisten eta ezkerreko errepublikazaleen sinbolo bihurtu zen.

XX. mende erdialdera Arnedon baziren oraindik 200 leize-bizileku hainbat auzotan antolatuak, baina herriak garapen ekonomikoa izatearekin batera leize horiek bertan behera utzi ziren. Gaur egun Interpretazio zentru batean erakusten da leize hauen historia.

## Ekonomia 
Zapatagintzak jarraitzen du Arnedoko ekonomia jarduera nagusia izaten. Hiriaren leloa *Arnedo, ciudad del calzado* da ("Arnedo, zapataren hiria") eta Zapatagintzaren Museoa ere badago.

Bodega Cooperativa Nuestra Señora de Vico upategia, kartoigintza, kautxoaren transformazioa eta oliogintza (trujala) ere badaude.

Energiari dagokionez Arnedon Espainiar Estatu osoko eguzki-plaka parke handienetakoa dago.

## Biztanleriaren bilakaera 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:550 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:20000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1940 text:1940
  bar:1950 text:1950
  bar:1960 text:1960
  bar:1970 text:1970
  bar:1980 text:1980
  bar:1990 text:1990
  bar:2000 text:2000
  bar:2005 text:2005
  bar:2010 text:2010
  bar:2020 text:2020

PlotData=
  color:barra width:20 align:left

  bar:1900 from:0 till: 4341
  bar:1910 from:0 till: 4466
  bar:1920 from:0 till: 4704
  bar:1930 from:0 till: 5356
  bar:1940 from:0 till: 6046
  bar:1950 from:0 till: 6950
  bar:1960 from:0 till: 7958
  bar:1970 from:0 till: 9809
  bar:1980 from:0 till: 11592
  bar:1990 from:0 till: 12419
  bar:2000 from:0 till: 12855
  bar:2005 from:0 till: 14092
  bar:2010 from:0 till: 14425
  bar:2020 from:0 till: 15015

PlotData=
  bar:1900 at: 4341 fontsize:S text: 4.341 shift:(-8,5)
  bar:1910 at: 4466 fontsize:S text: 4.466 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 4704 fontsize:S text: 4.704 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 5356 fontsize:S text: 5.356 shift:(-10,5)
  bar:1940 at: 6046 fontsize:S text: 6.046 shift:(-10,5)
  bar:1950 at: 6950 fontsize:S text: 6.950 shift:(-10,5)
  bar:1960 at: 7958 fontsize:S text: 7.958 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 9809 fontsize:S text: 9.809 shift:(-10,5)
  bar:1980 at: 11592 fontsize:S text: 11.592 shift:(-10,5)
  bar:1990 at: 12419 fontsize:S text: 12.419 shift:(-10,5)
  bar:2000 at: 12855 fontsize:S text: 12.855 shift:(-10,5)
  bar:2005 at: 14092 fontsize:S text: 14.092 shift:(-10,5)
  bar:2010 at: 14425 fontsize:S text: 14.425 shift:(-10,5)
  bar:2020 at: 15015 fontsize:S text: 15.015 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Iturria - Espainiako Estatistika Institutu Nazionala

## Ondasun nabarmenak 
[280px|thumb|[Vicoko Gure Amaren monasterioa|Vicoko monasterioa.]]
[280px|thumb|[Ehun zutabeen leizea.]]
* Arnedoko gaztelua: 714. urtean arabiarrek eraiki zuten.
* Vicoko Gure Amaren monasterioa: Herritik 3 kilometrotara kokaturik dago, Cidacos ibaiaren ertzean.
* Ehun zutabeen leizea (): San Miguel muinoan zulaturiko leize multzoa da. 1063ko agiri batean aipatzen den San Miguel monasterioaren aztarnak izan litezke.
* San Cosme eta San Damian eliza
* San Tomas eliza
* Argaiz apezpikuaren jauregia: 1658an José Argaiz Pérez Granadako apezpikuak eraikitako etxe barrokoa da.
* Zapatagintzaren Museoa
* Turruncún herri hustua

## Kultura 
### Jaiak 
San Cosme eta San Damianen omenezko jaiak irailaren 26aren eta urriaren 2aren artean ospatzen dira. Egun handia irailaren 27a da eta *el Robo de los Santos* da ekintza nagusia.

Urteberri egunean pertsonai berezia etortzen da Arnedora, *El Hombre con tantas narices como días tiene el año* ("Urteak dituen beste sudur dituen gizona"). Goxokiak oparitzen dizkie haurrei.

### Kirolak 
Club Deportivo Arnedo da herriko kirol taldea.

## Arnedotar ezagunak 
* Musa ibn Musa (785-862), Ebro haraneko jauna
* Francisco Sáenz de Tejada (1895-1966), politikaria, frankismo garaian gobernadore zibila izandakoa.
* José Izquierdo (1980- ), futbolaria
* Álvaro Fernández Llorente (1998- ), futbolaria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Arnedoko Udalaren webgunea

thumb|erdian|600px|Arnedoren ikuspegi panoramikoa, gaztelutik ikusita