open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Poltava

**Poltava** (ukraineraz: Полтава) Ukrainako erdialdeko hiria eta izen bereko eskualdeko hiriburua da. Vorskla ibaiaren ertzean dago, Dnieper ibaiaren iparraldean. 2005ean 309.960 biztanle zituen . Merkataritzaz gainera, industrian (nekazaritzako makineria, motorrak, eraikuntzako gaiak, ehungintza, janari-industria, larrugintza) oinarritua da ekonomia-jarduera nagusia. Burdinbide eta errepide lotune garrantzitsua da.

Bertan gertatu zen, 1709. urtean, Iparraldeko Gerra Handiko gudurik handiena, Poltavako gudua.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iñaki Mendiguren

**Iñaki Mendiguren Bereziartu** (Igartubeiti baserria, Ezkio, Gipuzkoa, 1954) gipuzkoar idazle eta itzultzailea da. Xabier Mendiguren anaia du.

## Biografia 
Filosofia eta Letretan lizentziaduna da. Irakaskuntza urte asko eman ondoren, itzulpengintzan dihardu gaur egun. *Elizen arteko Biblia* (beste itzultzaile batzuekin elkarlanean, 1994; haren ekarpenaren berezitasuna bere kristau izaera protestantea da), Alexis de Tocqueville (*Amerikako Demokrazia*, 1995), Jonathan Swift (*Gulliverren bidaiak*, 1997), David S. Williams (*Joko bikoitza*, 1999), Jeremy Taylor (*Aitonaren hamaikakoa*, 1999), edota J. K. Rowling (*Harry Potter* saila, 2000-2007) bezalako egileak itzuli ditu euskarara, beste askoren artean. 2002an Literatura Itzulpen Onenaren Euskadi Saria irabazi zuen *Harry Potter eta sekretuen ganbera* (2001) obrarekin. 2013an *Tom Sawyer-en abenturak* liburua itzultzeagatik Euskadi Literatura Saria irabazi zuen Sarah Turtle emaztearekin batera.

Bi eleberri eman ditu argitara: *Haltzak badu bihotzik* (1990), urtebete lehenago Café Iruña Baqué Saria eskuratu zuena, eta *Ilunkerako xuxurlak* (1999), urte bereko Irun Hiria Saria lortu zuena.

## Erreferentziak
Camille Chamoun

**Camille Chamoun** (Deir-el-Qamar, Libano, 1900eko apirilaren 3a - Beirut, Libano, 1987ko abuztuaren 7a) Libanoko politikaria izan zen.

## Biografia 
Katoliko maronita zen. Errepublikako lehendakari izan zen 1952-1958 urte-bitartean. Estatu Batuen aldeko haren politikak musulmanen aurkako gerra piztu zuenean (Estatu Batuetako indarrak Beiruten sartu ziren 1958an), Chamounek dimititu egin zuen. Geroago, Alderdi Liberal Nazionalista eskuindarra sortu eta diputatu hautatu zuten (1960).

1964ko hauteskundeetako porrotaren ondorioz, Pierre Gemayelen Alderdi Falangistarekin elkar hartuta, 30 diputatu lortu zituen eskuin muturreko taldea sortu zuen. Chamounek, 1973an, 2.000 lagunez osaturiko milizia armatua antolatu zuen, gerrillari palestinarrei aurre egiteko. Bi urte geroago, Barne Arazoetako ministro izendatu zuten Rashid Karamiren gobernuan. Milizia kristauen ordezkaria izan zen Libanoko Bakearen Aldeko Bilkuran (Lausana, 1984).
## Erreferentziak
Pedro Fontecha

**Pedro Fontecha Salazar** (Nograro, Gaubea, Araba,  - Bilbo, Bizkaia, 1753) legelaria izan zen. Espainiako Errege Kontseiluko abokatua, Gernikako Batzar etxeko kidea eta Bizkaiko Jaurerriko aholkularia izan zen 1718. urtetik aurrera. Foruzalea zen, eta *Escudo de la más constante fe y lealtad del muy noble Señorío de Vizcaya* azterlana egin zuen. Aipaturiko obra XVIII. mendean argitaratu zen lehen aldiz. Geroago ere argitalpen berriak izan zituen, Bizkaiko Diputazioak eskaturik. Liburua Espainiako Gobernuak bahitu zuen, foruen aldezte sutsua egiten zuelako Fontechak lan horretan.

Fontecharena da, halaber, *Verídica y puntual representación al muy Leal Señorío de Vizcaya contra el manifiesto de D. Joseph de Zavala y Miranda* (1743-1744) obra. 1990ean, Roman Basurto historialariak argitaratu zuen Fontecharen liburuen ondarea, testamentuan ageri den bezala: *La biblioteca de Pedro Fontecha Salazar* (Gasteiz, 1990).

## Erreferentziak
Antonin Artaud

**Antonin Artaud** (Marseilla, Frantzia, 1896ko irailaren 4a - Ivry-sur-Seine, Frantzia, 1948ko martxoaren 4a) frantses idazlea izan zen, surrealismoaren jarraitzailea, bere bizitzaren amaieran baztertu bazuen ere, eta ankerkeriaren antzerkiaren sortzailea.

## Biografia 
Familia burges baten baitan jaio zen. Gaztetan agerturiko desoreka psikikoa lagun izan zuen bizitza osoan. Talde surrealistako kide izan zen garai batez, eta bi poema-liburu argitaratu zituen: *L´ombilic des limbes* (1925, "Linboen zilborra"); *Le Pèse-Nerfs* (1927, "Kirio Pisatzailea"). Charles Dullinen taldeko antzezlari Roger Vitracekin batera, Alfred-Jarry antzokia fundatu zuen (1930). Bestalde, *Le Théâtre de la cruauté* (1932, "Ankerkeriaren antzerkia") eta *Le Théâtre et son double* (1938, "Antzerkia eta bere bikia") saiakerek eragin sakona izan zuten antzerki-zuzendari askorengan, hala nola Roger Blinengan, Jean-Louis Barraultengan edota Julian Beckengan (*Living Théâtre*). Artauden arabera, antzerkiari berezitasuna keinuak ematen dio. Filmetan ere esku hartu zuen antzezlari gisa Abel Gance, Dreyer, Pabst eta Bernard zuzendarien lanetan. Tarahumara mexikar indigenen artean egin zuen egonaldiak eragin nabarmena izan zuen bere pentsamenduan. Fedea eta artea gaitzetsi zituen, gizakiaren miseriaren aterpea zirela baieztatuz.

## Kanpo estekak
Guelfoak eta Gibelinoak

**Guelfoak eta Gibelinoak** (,  ahoskatua) Erdi Aroaren bukaerako talde politiko batzuk izan ziren, Italia eta Alemanian sortutakoak. Izen horiek erabiltzen ziren aita santuren aldekoak (Guelfoak) eta enperadorearen aldekoak (Gibelinoak) izendatzeko, aitasantutzaren eta Germaniako Erromatar Inperio Santuaren artean izan zen borroka luzean. Elkarren etsai ziren bi alemaniar familia ere izendatzen zituzten, Welf edo Guelph etxekoak eta Hohenstaufengoak.

Alemanian etsaigoa Henrike IV.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoaren garaian hasi zen, eta ez zen bukatu Oton IV.a enperadore hautatu zuten arte. Italian XIII-XV. mendeen artean izan ziren guduak; han nazio osora hedatu zen bi taldeen etsaigoa. Gibelinoak ziren Ezzelino da Romano eta Visconti familiak Milanen; Milan bera Guelfoa zen, eta baita, oro har, Florentzia eta Genoa ere. Cremona, Pisa eta Arezzo nagusiki Gibelinoak ziren. Venezia neutrala izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edward Heath

Sir **Edward Richard George Heath** (Broadstairs, Kent, 1916ko uztailaren 9a - Salisbury, Wiltshire, 2005eko uztailaren 17a) britainiar politikaria izan zen, Alderdi Kontserbadoreko kidea. Macmillanen gobernuan Laneko ministro izan zen (1959-1960). Bruselarekin negoziatzeko ardura izan zuen 1961ean. Kontserbadoreen buru zela, bere alderdiak hauteskundeak irabazi zituen (1970eko ekaina) eta Heath lehen ministro jarri zen. Oztopo askori aurre egin behar izan zien: grebak, finantza-gorabeherak, Ulsterreko Gerra. Hura agintean zela sartu zen Britainia Handia EEEn (Europako Ekonomia Erkidegoan), 1972ko otsailean. Ekonomiaren krisiak eta meatzarien greba gogorrek beharturik, aldez aurreko hauteskunde-deia egin behar izan zuen (1974ko martxoa). Erabateko gehiengoa lortu ez zuenez, dimisioa aurkeztu zuen. Urtebete geroago, Alderdi barneko hauteskundeetan Margaret Thatcher nagusitu zitzaion, eta kontserbadoreen buruzagitza utzi behar izan zuen.

## Erreferentziak
Tuzla

**Tuzla** (antzinako izena: **Soli**) Bosnia-Herzegovinako ekialdeko hiria da, izen bereko ibaiaren haranean.

Serbiar apezpiku ortodoxoaren egoitza. Burdinbide eta errepide-gune garrantzitsua. Lurpeko aberastasunen ustiaketa (lignito-hobi oparoak) eta nekazaritza-produktuen merkataritza dira ekonomia-jarduera nagusiak.

## Historia 
XIX. mendera arte turkiarren mende egon zen, eta 1918ra arte Austria-Hungariako Inperioaren esku. 1918. urtean Jugoslavia ohiko partaide bihurtu zen. Bosniako gerran (1992-1995), hiri bakarra izan zen agintari nazionalistarik ez zuena, eta serbiar gudaroste nazionalistek setiatu zuten. 1995eko maiatzean sarraski latz bat egin zuten Tuzlan: kainoi batekin 200 pertsona hil zituzten, gehienak zibilak eta gazteak.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Maceo

**Antonio Maceo Grajales** (Santiago de Cuba, Kuba, 1845eko ekainaren 14a - Punta Brava, 1896ko abenduaren 7a) Kubako militarra izan zen.

## Biografia 
Gudarosteko buruzagietako bat izan zen, bere herriak burujabetasunaren alde egin zituen borroketan. Hamar Urteko Gerran (1868-1878) parte hartu zuen, eta gudarostearen zati baten buru izan zen Las Guasimasko guduan (1874).

Zanjongo Bakea ez zuen onartu, eta borrokan jarraitu zuen Ekialdeko probintzian. Azkenik, baliabiderik eta gizonik gabe, Jamaikara alde egin behar izan zuen.

1890ean Kubara itzuli zen, iraultzaile-taldeak koordinatzeko, baina atxilotu eta atzerrira bidali zuten. Erbestean harreman estuak izan zituen José Martírekin eta Máximo Gómezekin.

1895eko Iraultza hasi zenean, Duaban lehorreratu eta Martínez Campos Jobiton eta Pedralejon garaitu ondoren, Ekialdeko probintzia eskuratu eta Camagüey eraso zuen. Punta Bravatik hurbil hil zen borrokaldi batean.

## Erreferentziak
Mats Wilander

**Mats Wilander** (Växjö, Suedia, 1964ko abuztuaren 22a) tenislari profesional ohia da.

## Bizitza 
Hamar urterekin hasi zen tenisean jokatzen, eta 1980an nazioarteko lehiaketetan parte hartzen. Lehen urtean, munduko tenis sailkapeneko 283. lekuan geratu zen. Roland Garros eta Bangkokeko gazteentzako lehiaketak irabazi ondoren, 69. posturaino igo zen. Hiru aldiz irabazi zuen Godo Kondearen Sariketa (1982, 1983, 1984), Davis Kopa 1983an, eta Volvo Sariketa Handia 1984an. 1989an, bere bizitzako urterik okerrena izan zuen, eta munduko bigarren jokalari onena izatetik hamaseigarren izatera igaro zen. Tenisa erabat utzi gabe ere, 1991n, Suitzako Are herrian, aspaldiko ametsa beteaz, bere lehen rock kontzertua eskaini zuen kantari gisa. 1991tik 1996ra, tarteka-marteka agertu zen tenis-zelaietan. 1996an, kokaina hartzea leporatu zioten doping-kontrol batean, Frantziako Irekian.

## Erreferentziak
Vladimir

**Vladimir** (errusieraz: Владимир,  ahoskatua) mendebaldeko Errusiako hiria da, Vladimir oblastaren hiriburua. Kliazma ibaiaren ertzean dago, Moskutik 200&nbsp;km ekialdera. 2010ean 345.373 biztanle zituen.

## Historia 
Hiria XII. mendean sortu zuten. 1157tik 1339ra bitartean Vladimir-Suzdal printzerriko hiriburua izan zen. 1328. urtean Ivan I.a Danilovitxek Moskuko eta Vladimirreko dukearen titulua jaso zuen, eta Vladimirreko printzerria Errusia Handia sortzeko gune nagusi bihurtu zen.

## Ekonomia 
Burdinbide eta errepide-gune garrantzitsua da. Industria (ehungintza, eraikuntzarako makineria, kimika-industria, nekazaritzarako makineria, janari-industria, doitasun-tresneria) da ekonomia-jarduera nagusia.

## Ondarea 
Monumentu aipagarriak dira Erdi Aroko Ama Birjinaren Jasokunde katedrala (1158), 1197ko San Demetrio katedrala (XVIII. mendean berritua) eta hiritik hurbil, Nerl ibaiaren ertzean, dagoen Bidegurutzeko eliza (1165). UNESCOk katedralak Gizateriaren Ondare sailkatu zituen Vladimir eta Suzdaleko Monumentu Zuriak izendapenaren barnean.

## Klima 
Vladimirrek klima kontinental hezea du, *Dfb* Köppen klima sailkapenaren arabera. Negu hotz eta luzeak, eta uda labur baina beroak ditu.

## Herri eta hiri senidetuak 
Vladimirrek honako hiri senidetuak ditu:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Vladimirreko webgune ofiziala
Charles Le Brun

**Charles Le Brun** (Paris, 1619ko otsailaren 24a - *ibidem*, 1690eko otsailaren 22a) frantses margolaria eta dekoratzailea izan zen. Poussinen jarraitzailea izan zen, eta klasizista hura bezala, baina Le Brunek apaingarri gehiago erabili zuen bere lanetan. 1642an, Erromara joan zen eta han ezagutu zituen Italiako Errenazimentuko eta Barrokoko maisuen obrak. 1648an, Frantziako *Académie de peinture et de sculpture* delakoaren sorreran parte hartu zuen. 1650-1660 urteetan egin zituen bere koadro ospetsuenak: *Afaria Simonen etxean*; *Séguier kantzilerra*, eta 1662an Frantziako lehen margolari eta geroago Frantziako artegintzaren arduradun nagusi izendatu zuen Colbert ministroak. Aipagarri dira, koadroez gainera, Le Brunen tapiz-sailak (*Les Saisons*, *Urtaroak*; *Alexandroren guduak*, *Luis XIV.aren historiak*) eta Louvreko Museoan (Apoloren galeria) eta Versaillesko jauregian (Ispiluen galeria, Herkulesen egongela, eta Bakearen eta Gerraren egongelak) egin zituen dekorazio-lanak.
## Erreferentziak
José María Figueres

**José María Figueres** (San Jose, 1954ko abenduaren 24a) costarricar industria ingeniari eta politikaria da. Errepublikako lehendakaria izan zen 1994-1998 bitartean.

## Bizitza 
West Pointeko Akademia Militarrean Industria Ingeniaritzako ikasketak egin zituen (1979). Aitak sorturiko enpresetako buru izan zen, eta herrialdeak bizi zuen krisialditik atera zituen. Aldi berean, kargu garrantzitsuak izan zituen Óscar Arias Sánchez lehendakariaren gobernuan. Besteak beste, Merkataritza ministro eta Nekazaritza ministro izan zen. Harvardeko Unibertsitatean Administrazio Publikoko masterra egin ondoren, lehendakaritzarako hautagaia izan zen Partido de Liberación Nacional alderditik. 1994an, Errepublikako lehendakari aukeratu zuten. 1996an, zor publikoa murrizteko, zergak igo eta pribatizazio-politika bultzatu zuen. 1998ko hauteskundeetan, lehendakaritza galdu zuen, Miguel Ángel Rodríguez Echeverría sozial-kristauaren mesedetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlos Flores López

**Carlos Flores López** (Ocaña, Toledoko probintzia, Espainia, 1928ko ekainaren 14a) arkitektoa da.

## Bizitza 
Madrilgo Arkitektoen Eskolan lortu zuen doktoregoa (1958). Mendebaldeko arkitektura garaikidearen historialari eta kritikari garrantzitsuenetako bat da. Arkitekturaren teoria landu izan du batez ere, eta Europa nahiz Ameriketako izen handiko hainbat aldizkaritan parte hartu izan du. 1961ean argitaratu zuen lanik ospetsuena, *Arquitectura española contemporánea*. 1962an, *Hogar y Arquitectura* aldizkariko zuzendaritza hartu zuen bere gain, eta *Architectural Design* aldizkariko lankidea izan da urte askotan. 1973an, Museo de Arte Contemporáneo Españoleko Arkitektura saileko aholkulari izendatu zuten. Hauek ditu lan aipagarrietako batzuk: *Arquitectura popular española* (1973), *La España popular: raíces de una arquitectura vernácula* (1979), *Gaudí, Jujol y el modernismo catalán* (1982), *Pueblos y lugares de España* (1991).

## Erreferentziak
Peter Abrahams

**Peter Abrahams** (Vrededorp, Hegoafrika, 1919ko martxoaren 3a - Saint Andrew Parish, Jamaika, 2017ko urtarrilaren 18a) hegoafrikar eleberrigile eta kazetaria izan zen.

## Biografia 
Arraza-politika zela medio Hegoafrika utzi eta lehenik Ingalaterrara (1939) eta gero Jamaikara (1955) joan bazen ere, Afrika izan da beti Abrahamsen lanaren ardatza.

Abrahamsen lehen nobelak, *Mine Boy* (1946), haserre azaltzen ditu beltzek Hegoafrikako *apartheid*aren eraginez pairatzen dituzten estutasunak, eta amorru berbera agertzen da *Dark Testament* (1942) liburuan ere. Haren lanik ezagunena, ordea, *Tell freedom* (1954) autobiografia da; Abrahamsek Vrededorp udalerriko auzo pobreetan haurtzaroan bizi izandakoak islatzen dira liburu horretan.

Beste lan aipagarri batzuk: *Song of the City* (1945), *The Path of Thunder* (1948), *A Wreath for Udomo* (1956), *Jamaica* (1957), *This Island Now* (1966), *The View from Coyaba* (1985), *The Black Experience in the 20th Century: An Autobiography and Meditation* (2000).

## Erreferentziak
Sigurd Hoel

**Sigurd Hoel** (Nord-Odal, 1890eko abenduaren 14a - Oslo, 1960ko urriaren 14a) norvegiar idazlea izan zen.

Lehen Mundu Gerraren ondorioz, *Mot Dag* aldizkariko talde marxistarekin harremanetan jarri zen. Marxismoaren eta Freuden psikoanalisiaren eraginak ezkontzen saiatu zen bere lanetan. Literatura anglosaxoia Norvegian ezagutarazten ahalegindu zen. Harenak dira, besteak beste, *Arrantzaleak udako eguzkitan* (1927); *Urriko egun bat* (1931); *Sesamo, sesamo* (1938) eleberriak. Azken horretan, satira zorrotza erabiliz, gaztedia modernoa, burgesia eta literatura-taldeak kritikatu zituen. Nazien zapalkuntzaren garaian, Suediara erbesteratu zen (1943), eta erresistentzian esku hartu zuen. 1947an, *Muga ondoko hitzordua* eleberria argitaratu zuen, nazien eta laguntzaileen psikologiaren inguruko ikerketa sakona zena. Hoelen literatura-lanak eragin nabarmena izan du Norvegiako literatura modernoan.

## Erreferentziak
Gabriel Henao

thumb|*De eucharistiae sacramento venerabili atque sanctissimo*, 1655
**Gabriel Henao** (Valladolid, 1611 &ndash; Salamanca, 1704) espainiar historialari eta filosofo jesuita izan zen. Beste gai historikoen artean, Euskal Herriari buruzko zenbait gai jorratu zuen.

## Biografia 
Medina del Campoko erretore izan ondoren, Filosofia, Teologia eta Liburu Santuak irakatsi zituen Bilbo, Oviedo, Valladolid eta Salamancan. Salamancan 50 urtetan, Jesusen Lagundiaren Real Colegio Máximon Teologia eta Idazki Sakratuen katedrak eraman zituen. Jakituria handiko gizona zen. 1639an, A Coruñan zegoela, Antonio Okendo gipuzkoar jeneralari hiltzen lagundu zion.

## Obra nagusiak 
Euskal Herriko historiari buruzko bi liburu eman zituen argitara:
* *Vizcaya illustranda ab Academia Humaniorum litteratum Bilbaensis Scholae Societatis Jesu* (1637), Bilboko hiriko historia.
* *Averiguaciones de las Antigüedades de Cantabria* obra garrantzitsua (hiru liburuki, 1689-1691), Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako historia. Jesusen Lagundiaren sortzailea, Ignazio Loiolakoa, euskaldun izateak erakarri zuen Henao euskal lurraldeetara. Tubal, elezaharretako pertsonaia, Euskal Herriko eta Espainiako lehen biztanleen jatorria zelako teoriaren alde egin zuen bere idatzietan.

Haren lanetan, bestetik, Filosofia, Teologia eta Historia landu zuen:
* *Empyreología, seu philosophia christiana de Empyreo Caelo*, 1652.
* *De Eucharistiae Sacramento Venerabili, atque Sanctissimo, tractio Theologica Scholaris diffussa et moralis concisior*, 1655
* *Scientia Media historice propugnata...*, 1655
* *De Missae Sacrificio Divino atque Tremendo*, 1658 (bigarren atala: 1659; hirugarrena: 1661);
* *Scientia Media Historice Propugnata...*, 1655

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Auñamendi Entziklopedia.
Miguel de la Madrid

**Miguel de la Madrid Hurtado** (Colima, Mexiko, 1934ko abenduaren 12a - Mexiko Hiria, 2012ko apirilaren 1a) mexikar politikaria, legegizona eta ekonomista izan zen.

## Biografia 
Zuzenbidea ikasi zuen Mexikoko Unibertsitate Autonomoan, eta administrazio publikoko ikasketak egin zituen Harvarden. Kargu publiko garrantzitsuak izan zituen, finantza gaien ingurukoak gehienetan. José López Portilloren agintaldian (1979-1981), Programazio eta Aurrekontuen ministerioko idazkari izan zen.

1981ean, Alderdi Iraultzaile Instituzionaleko (PRI) buru izendatu zuten, eta 1982ko lehendakaritzarako hauteskundeak irabazi zituen. Arazo ekonomiko larriei aurre egin behar izan zien bere agintaldian: kanpoko zorra negoziatu zuen eta austeritate-neurriak hartu behar izan zituen. 1984an, Latinoamerikako hainbat herrialde bisitatu zituen, eta ekonomia-irizpide ekonomikoen batasuna proposatu zuen. 1988an, alderdi bereko Carlos Salinas de Gortarik ordezkatu zuen lehendakaritzan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisco Sánchez Cárdenas

**Francisco Sánchez Cárdenas** (Panama, 1942ko urtarrilaren 28a) panamar politikaria eta sendagilea da.

Medikuntzan eta kirurgian lizentziatu zen. Gainera, neurokirurgiako ikasketak egin zituen Metropoliko Ospitalean eta mikrokirurgiakoak Bonneko Unibertsitatean. 1979tik aurrera, mediku espezialista gisa lan egin zuen Panamako Paitilla Klinikan, eta, 1983an, Gizarte Segurantzako Kutxako Zuzendariorde orokor izendatu zuten; 1984 arte egon zen kargu horretan. 1985etik 1986ra bitartean, neurokirurgiako zaintza intentsiboen buru izan zen, eta eremu kritikoetako koordinatzaile Metropoliko Ospitalean.

Politikari dagokionez, Alderdi Demokratiko Iraultzailearen sortzaile izan zen eta alderdi horretako Biltzar Nazionaleko kide izan zen. 1985ean, Panamako Osasun ministro izendatu zuten. Idatzi dituen lanen artean, aipagarria da *Política y Salud* (1984).

## Erreferentziak
Yehudi Menuhin

**Yehudi Menuhin**, '''Lord Menuhin of Stoke d'Abernon'* gisa ere ezaguna (New York, AEB, 1916ko apirilaren 22a - Berlin, Alemania, 1999ko martxoaren 12a) biolinista eta orkestra zuzendaria izan zen. XX. mendeko biolinista ospetsuenetako bat da. Persingerren, Enescuren eta Buschen ikaslea izan zen. Gaztetandik hasi zen kontzertuak eskaintzen, eta mundu osoan egin zen ezagun. Bartókek biolin bakarrerako sonata idatzi zion, eta Ravi Shankar zitara-jotzaileak *Prabhati'' bakarlariarentzako lana. Ingalaterrako Bach Jaialdiaren sortzailea izan zen. 1963an bere izeneko musika-eskola sortu zuen Surreyn, haur aurreratuentzat. Saiakera eta artikulu ugari argitaratu zituen musika-aldizkarietan. Musikagile-lanaz gainera, ahalegin handia egin zuen giza eskubideen eta bakearen alde. Sari asko jaso zituen azken urteetan, besteak beste, Baketzearen Asturiasko Printzea saria 1997an, Rostropovitxekin batera, eta Vienako Hiriko urrezko domina, 1999an.

## Erreferentziak
Gonzalo Txillida

**Gonzalo Txillida Juantegi** (Donostia, Gipuzkoa, 1926ko urtarrilaren 12a - *ib.*, 2008ko uztailaren 5a) gipuzkoar pintorea izan zen. Eduardo Txillida eskultorearen anaia eta Juan Txillida Ameztoi margolariaren aita zen.

## Biografia 
Bere ibilbide artistiko luzean estilo anitz landu bazituen ere, betiere paisaia gai nagusitzat harturik, azken urteetan giro poetiko eta espiritualak sortu zituen, errealismoari uko egiten ez zioten paisaietan. Bere lana Euskal Herrian zein Euskal Herritik kanpo erakutsi zuen, eta alor horretan aipagarria izan zen, besteak beste, 1997an Donostiako DV galerian Mari Puri Herrerorekin batera egin zuena.

1999an bere seme Juan Txillida Ameztoirekin lankidetzan, Donostiako Benta Berri auzoko parrokia berriko aldare nagusia osatu zuen. Espazio horretan, bat egiten dute Gonzalo Txillidaren egunsentia aurkezten duen horma-lan handi batek eta bere semearen eskultura bik.

2001. urtean, Espainiako Gobernuak Arte Ederretako Merituari ematen zaion Urrezko Domina eskaini zion.

## Erreferentziak
Réjean Ducharme

**Réjean Ducharme** (Saint-Félix-de-Valois,  - ) kanadar idazlea zen, frantsesez idazten zuena.

''L'Avalée des avalés* (1966) lanarekin egin zen ospetsu. Lan hori probokatzailea da, eta hizkuntza-jokoek eta estilo bizi eta irrigarriak ez du pertsonaien eramanezina estaltzen. Réjean Ducharmek gizaki apal eta babesgabeak erakusten zituen: *Le Nez qui voque* (1967), *L'Océantume* (1968). Eleberrietako bat bertsoan idatzi zuen: *La Fille de Christophe Colomb* (1969). Ondoren, *Les Enfantômes* (1976) eta *Dévadé *(1990) egin zituen, non izakien noraeza idazkerarenarekin nahasten baitu; orobat, haurtzaroaren arduragabetasuna aurkitzeko gauza ez diren helduen munduari buruzko gogoeta egiten zuen.

Zinemarako eta antzerkirako ere idatzi izan zuen (*Ha ha!'', 1982), eta Robert Charlebois kantariaren abestietarako hitzak idatzi zituen.

## Erreferentziak
Meskwaki

thumb|Kee-shes-wa, Foxen buruzagia, Charles Bird Kingen margolana

**Meskwaki** Estatu Batuetako ipar-ekialdeko amerindiar herria izan zen. Algonkindarren familiakoa da, hizkuntzari dagokionez. Nekazaritzatik -artoa, kuia eta indabak- eta ehiza nomadatik -bisontea- bizi ziren. Buruzagiek eta zaharren batzarrak gobernatzen dute foxen herria, baina erabaki nagusiak herrikide guztien artean hartzen dituzte. Horrez gainera, bazen *Midewiwin* izeneko isilpeko elkarte bat, ustez herriaren ongizatea eta eritasunak sendatzeko gaitasuna zuten kideek osatua. Europarrak etorri artean, gaur egun Wisconsin den ipar-ekialdeko basoetan bizi ziren, baina XVIII. mendean frantsesen eta ingelesen aurka izandako borrokek Illinoisera eta Iowara joatera behartu zituzten. 1842. urtean Kansasera joan ziren baina geroago Iowara itzuli ziren atzera; lurrak eskuratu zituzten Tama konderrian, eta bertan bizi dira gaur egun.

## Kanpo estekak 
*  Iowako *Meskwaki Nation*en web-orri ofiziala.
## Erreferentziak
Gregorio Hombrados

**Gregorio Hombrados Oñatibia** (Zarautz, Gipuzkoa, 1902 &ndash; Tolosa, Gipuzkoa, 1978ko abuztuaren 18a) margolaria izan zen.

## Bizitza 
Baionan eta Parisen egin zituen margolaritza-ikasketak. Euskal Herriko historia oso bat irudietara eraman zuen lehen euskal herritar margolaria izan da. Euskal Herriko ohiturak eta erlijio-gaiak landu zituen bere koadroetan, eta arte-kritikako lanak idatzi zituen.

## Lanak 
Obra nagusiak: *Zumalacárregui en la batalla de Descarga*, *Francisco de Ibarra funda Nuevo Durango*, *Las Juntas de Guernica de 1631*, *Aparición de la Virgen de Aránzazu a Rofrigo de Bulzategui*, *Francisco de Ibarra en California*, *Juramento solemne de Fuenterrabía*, *Iparraguirre canta el Gernikako*, *Muerte del almirante Alonso de Ugalde*, *Juan de Tolosa funda Zocatecas*, *Descubrimiento de América* eta *Gernikako Arbola en el café de San Luis*.

Argitaratu gabe utzi zuen *Diccionario monumental del arte-artistas de Euzkadi* obra handia.

## Erreferentziak
Grote Reber

**Grote Reber** (Wheaton, Illinois, 1911ko abenduaren 22a - Tasmania, 2002ko abenduaren 20a) estatubatuar astronomoa izan zen. Irrati-astronomia alorreko ikerketen aitzindaria. Esne Bideko lehenengo irrati-uhin igorleen aurkitzailea. Espazioan irrati-uhinak igor zitezkeelako aurkikuntza (Jansky, 1932) baliatuz, irrati-teleskopio orientagarri bat eraiki zuen, 9,4 metroko antena paraboliko batekin, gertaera hori zehaztasun handiagoz ikertzeko asmoz. Irrati-uhinen lehen mapa zerutarra marraztu zuen, jasotako irrati-uhinen arabera, eta irrati-uhinen iturriak aurkitu zituen; batzuk objektu ikusgaiak ziren; beste batzuk, ez. Zenbait iturri igorle aurkitu zituen, oso ahaltsuak: Cygnus, Taurus eta Cassiopeia. Urte askotan munduko irrati-astronomo bakarra izan zen, Bigarren Mundu Gerra arte. Bere aurkikuntzen bidez astronomoak haren behaketen garrantziaz jabetu ziren, eta irrati-astronomia sortu zen.

## Erreferentziak
Melonycteris woodfordi

***Melonycteris woodfordi*** Melonycteris generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Melonycteris woodfordi'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Antso I.a Portugalgoa

'*Antso I.a Portugalgoa *Populatzailea''''' (Coimbra, 1154ko azaroaren 11 - Coimbra, 1211ko martxoaren 26a) 1185-1211 bitartean Portugalgo erregea izan zen .

## Bizitza 
1185. urtean errege izendatu zutenean, foruez gobernatzeko eskubidea eman zien hiri batzuei (Bragança eta Viseu hiriei, besteak beste), eta lurralde zabalak eman zizkien Tenplu, Malta eta Calatravako ordenei. 1189. urtean, frisiar eta daniarren laguntzaz, Algarveko zenbait hiri konkistatu zituen. Baina musulmanek aurrera egin zuten, eta Santaremen ezkutatu behar izan zuen Antsok.

1190. urtean Leon eta Aragoiko erresumekin hitzartu zuen Gaztelakoari aurre egiteko, baina 1196an Antsoren eta Gaztelako Alfontso VIII.aren arteko hitzarmena sinatu zen, eta Leongo erresumaren aurka abiatu zen. Antsok Galiziako lurraldeak konkistatu zituenean, Alfontso VIII.ak Bragança hiria setiatu zuen (1199). 1200. urtean Portugal eta Leonen arteko bakea sinatu zuten.

## Erreferentziak
Joseph Brodsky

**Joseph Aleksandrovitx Brodsky** (,  ahoskatua; San Petersburgo, 1940ko maiatzaren 24a - New York, 1996ko urtarrilaren 28a) errusiar jatorriko estatubatuar poeta izan zen.

Lehenengo poemak inguru intelektualetan argitaratu zituen, baina haren poesia, iraultzailea ez bazen ere, agintariek kanon ofizialetatik urrunegi zegoela iritzita, bost urteko erbestealdira kondenatu zuten. Brodskyk errealismo sozialistatik urrun bilatu zituen bere ereduak; lan neoklasikoak egin zituen, eta lehentasuna eman zion odari eta elegiari: *Muinoak eta beste poema batzuk* (1966), *Geldialdi bat basamortuan *(1970). 1972an Estatu Batuetara joan zen, eta hango hainbat unibertsitatetan aritu zen irakasle. Ama-hizkuntzan idatzi zituen erbestealdiaren oinazeak: *Aldi eder baten amaiera* (1976), *Diskurtsuaren atalak *(1977). 1983an, *Ahapaldi berriak Augustan* (1983) argitaratu zuen, eta 1987an, *Uranio*. 1987an, Literaturako Nobel Saria eman zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etileno

**Etilenoa** CH2=CH2 formula duen hidrokarburo asegabea da. Lotura bikoitza duten hidrokarburoen (alkenoen) arteko lehena eta bakunena da.

## Ezaugarriak 
Kolorerik ez duen gas bat da, -104° C-an bihurtzen da likido, eta -169° C-an solidotzen. Sugar argitsu bat emanez erretzen da. Harrikatz-gasean eta labe garaietako gasetan ere aurkitzen da, eta azken horretatik lortu ohi da. Laborategian, etanolaren deshidratazioz lortzen da. Asegabeko egitura duenez, oso erraz erreakzionatzen du beste konposatu batzuekin gai berriak emateko: etilbentzenoa, etilen kloruroa, etilen oxidoa, glikola, estirenoa, etab.

## Erabilerak 
Etilenoa polimerizatu egiten da, polietilenoak emateko; azken horiek plastikoak dira. Etilen kloruroak ere ezagutzen diren plastiko hedatuenak lortzeko erabiltzen dira, hain ezaguna den poli(binil kloruroa) (PVC) lortzeko batez ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epopeia

[thumb|[Homero poesia epikoko lehen egile ezaguna.]]
**Epopeia** heroi bat edo egite gogoangarri bat goraipatzea helburutzat duen poema luzea da. Epopeia kontakizun epiko edo narratibo bat da, gehienetan bertso luze (hexametro) edo prosan idatzia, herri batentzako ekintza transzendentalak edo memoria duinak kontatzean datzana, bere bertuterik estimatuenak irudikatzen dituen heroi baten figuraren inguruan. Epika edo narratibako azpigenero literariorik zaharrenetako bat da. 

Epopeietan kondaidarak kontatzen dira, ekintzak ustez historikoak baina (erdi-)mitologikoak diren kontuekin nahasita.

Bertan, batez ere antzinaroan, gizartean noble gerlari eta apaizak nagusi zirenean, elementu fantastiko edo jainkoek parte hartzen zuten askotan; esaterako sumertar jainkoak *Gilgamexen epopeia*n, greziarrak Homeroren epopeietan (Iliada eta Odisearen kasuan), latindarrak Virgilioren *Eneida*n). 

Ia beti, hariak gerra gatazkekin edo bidaia zoragarriekin zerikusia duten balentria arriskutsuekin du zerikusia; horietako askotan behe-mundurako bidaia bat (Nekyia), amets profetiko bat edo hilobiaz haraindiko ikuspegi bat ere ageri dira. Joseph Campbell mitologoaren arabera, aurrekoa heroiaren monomitoarekin edo Bidaiaren teoriarekin lotzen da.

## Ahozkotik idatzizkora 
Epopeia zaharretan antzematen dira ahozko literaturaren hainbat aztarna, memoriari laguntzeko zenbait baliabide, errima-, doinuarekin kontatuko ziren, epiteto epiko edo epiteto homerikoak (personaia bat aipatzen den bakoitzean berari buruzko goraipamena errepikatzen da), errepikapenak... 
Grezia klasikoan, uste da, lehenago herriz herri ibilitako aedo batzuk, halako batean handiki batzuen gorteetan hartuko zutela ostatu, eta hortik ahozkotasunetik idatzizko testuetarako lehen jauziak.

Homero kondairazko aedo baten pertsonifikazioa da, ez da segurua pertsona bakar eta historikoa izan zela. Ez da segura *Iliada* eta *Odisea* epopeien sortzaile bakarra bera izan zela.

## Pertsonaiak 
Ereduzko pertsonaiak izaten dira epopeian agertzen direnak, goi klaseko pertsonaia arketipikoak: jainkoak, erdi-jainko eta erdi-gizaki diren heroiak, nobleziako pertsona eredugarriak... eta gehienetan pertsonaia nagusiak pertsonaia maskulinoak izaten dira.

## Baloreak, pasioak 
[thumb|Pertsonaia guztiak [patuaren menpe.]]
Errespetuz eta miresmenez deskribatuko dira pertsonaia heroikoak baina, hala ere, pertsonaia horiek gizakien pasioen menpe agertuko dira maiz, eta patuaren menpe.

## Patua 
Batzuetan heroiek beren patuaren kontra borrokatzen badute ere, guztia dago patuaren menpe. Inork ezin du patuarengandik ihes egin.

## Erreferentziak
Hermes (espaziontzia)

thumb|300px|Espazio-ontziaren maketa

**Hermes** europar kosmonautak nazioarteko espazio-estazioraino garraiatzeko espazio-ontzi bat egiteko proiektua. Frantziako Gobernuak proposatu eta Europako Espazio Agentziak 1987an hartu zuen bere gain proiektua. Hermes programa astronautak eta zama Columbus moduluraino eramateko diseinatu zen, eta Ariane 5 jaurtitzaile berriaren bitartez bidali nahi zen espaziora. Hermesek, gainera, grabitaterik ezaren ondorioak ikertzeko plataforma bat utzi behar zuen Lurraren eta espazio-estazioaren artean. 1991n, baina, finantza-arazo handiak sortu ziren, aurrekontuan erabakitakoa baino % 30 gehiago gastatu zelako, eta proiektuak bi urteko atzerapena zuelako. Urte hartako azaroan, Agentziako estatu kideetako ministroek proiektuaren bideragarritasuna berrikustea eskatu zuten, eta urtebete geroago, behin betiko bertan behera uztea erabaki zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arístides Royo

**Arístides Royo Sánchez** (La Chorrera, Panama, 1940ko abuztuaren 14a) panamar politikari eta abokatua da.

## Biografia 
Lege-ikasketak egin zituen Salamancako Unibertsitatean eta Boloniakoan, eta Panamako Unibertsitateko irakaslea izan da. Abokatu gisa egindako lanetan azpimarratzekoa du Panamako ubideari buruzko hitzarmenak sinatzeko elkarrizketetan egindako lana (1971-1977), zeinari esker eskuratu baitzuen Panamak ubidearen gaineko nagusitasuna 1999an. Era berean, bere herriko konstituzioa idatzi zuen batzordeko kidea izan zen (1972), Hezkuntza ministro izan zen, eta Omar Torrijos jeneralaren aholkulari ere jardun zuen (1968-1978).

1978an, Errepublikako lehendakari izendatu zuten eta kargu hartan iraun zuen harik eta 1982an, Guardia Nazionalaren presioz, bere kargua bertan behera utzi zuen arte, osasun-arazoak aitzakia jarrita. Gero, Panamaren enbaxadore izan zen Espainian (1982-1985).

## Erreferentziak
Jaroslavl

**Jaroslavl** (,  ahoskatua) Errusiako hiria da, erresumaren mendebaldean dagoen Jaroslavl oblastaren hiriburua. Volgaren eskuineko ertzean dago, Moskutik 282&nbsp;km ipar-ekialdera. 2010ean 591.486 biztanle zituen.

## Geografia 
Volga eta Kotorosl ibaien bilgunean dago.

## Historia 
Jaroslav Jakintsua printzeak sortu zuen hiria 1010. urtean. Printzerri independente bateko hiriburua izan zen 1218tik 1471ra bitarteko urteetan, Moskuko tsarraren mende geratu arte. Hiri oparoa izan zen XVI. mendetik aurrera, lotura zuzena baitzuen Moskuko hiriarekin, Volga ibaian barrena. Han antolatu zen XVIII. mendean Errusiako ehundegi nagusia (1722), eta industria-hiri oparoa izan zen mende hartan.

## Ekonomia 
Industria-hiria da (petrolio-industria, mekanika eta ehungintza). Unibertsitatea dauka.

## Ondasun nabarmenak 
Aipagarriak dira katedrala (XVI. mendea), eliza zaharrak (XVII. mendea), Errusiako lehen antzoki publikoa (1750) eta museoak. 2005ean UNESCOk hirigunea Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

## Klima 

## Herri eta hiri senidetuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giovanni Segantini

**Giovanni Segantini** (Arco, Trentino, 1858ko urtarrilaren 15a - Pontresina, Suitza, 1899ko irailaren 28) italiar margolaria izan zen.

## Bizitza 
Artzain jaio eta hazi zen Alpe mendietan, eta txikitatik maisutasun handia erakutsi zuen marrazki eta margolanetarako. Hartaz ohartuta, Milango Arte Akademiara bidali zuten sorterriko agintariek. Izadia izan zuen gai nagusia; Alpe mendien inguruan bizi izan zen beti (Italia aldeko Brianzan, 1882-1886; Suitzako Engadinan, 1886tik aurrera), eta izadiari loturiko panteismo-mota bat landu zuen bere bizitzan. Puntillismoaren antzeko teknika berezi bat (kolore argiko pintzelkada laburrak) erabili zuen Alpe aldeko ikuspegiak lantzerakoan. Literatura sinbolistari atxikiriko elementuak ere (mitologia-gaiak) margotu zituen, baina hondoan Alpeetako ikuspegiak zituztela.

Haren lanetako batzuk: *Ave Maria a trasbordo* (1886), *Mezzogiorno sulle Alpi* (1891), *La raccolta del fieno* (1889-1898).

## Erreferentziak
Micropteropus intermedius

***Micropteropus intermedius*** Micropteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Micropteropus intermedius'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Arturo Uslar Pietri

**Arturo Uslar Pietri** (Caracas, 1906ko maiatzaren 16a - Caracas, 2001eko otsailaren 26a) venezuelar ekonomista, politikari eta idazlea izan zen.

Kargu politiko askoren ardura izan zituen; Lehendakaritzako idazkari eta Hezkuntzako, Finantzetako eta Kanpo Arazoetako ministro izan zen, besteak beste, baina bere idazlanengatik da, batez ere, ezaguna. Kontakizunak, eleberriak, antzerki-lanak eta saiakerak idatzi zituen. Bere lanetan Venezuelako nekazarien bizitza, Venezuelako historiako pasarteak eta pertsonaien bizitza eta gizarte-gaiak landu zituen, batez ere. Venezuelako idazle berrizaleenetakoa izan zen. 1963an Lehendakaritzarako hauteskundeetara aurkeztu zen, baina 1972an politika utzi eta kazetari-lanetan jarraitu zuen harrezkero.
 
Bere lan aipagarri batzuk *El camino de El Dorado* (1947), *Chúo Gil y las tejedoras* (1960), *Las vacas gordas y las vacas flacas* (1968) eta *La vuelta al mundo en diez trancos* (1971) dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Victor Vasarely

**Victor Vasarely** (Pécs, Hungaria, 1906ko apirilaren 9a - Paris, Frantzia, 1997ko martxoaren 15a) margolaria izan zen. Jaiotzaz hungariarra, frantses hiritartasuna hartu zuen.

## Bizitza 
[thumb|ezkerrera|Vasarelyren artelana, Pálosko elizan, [Pécsen.]]
Budapesten egin zituen ikasketak. Op Art mugimenduko margolari nagusietako bat da. Budapesten hasi zen lanean, Bauhausko tradizioan. Vasarelyk arte abstraktuan jarri zuen arreta osoa, Mondrianen eta Maleaicen lanetan bereziki. Haren pinturan eta idazkietan argi ikusten da zenbaterainoko eragina izan zuten haien lanek. 1930ean, Hungariatik alde egin eta Parisa joan zen bizitzera. Hasieran publizitatean aritu zen, ikerketan eta bere lanean sakontzen jarraitzen zuen bitartean. 1940tik aurrera, bere estiloko ezaugarri nagusiak, forma geometrikoak eta koloreak elkarren eraginean, erabiltzen hasi zen. 1950-1960 urte-bitartean egin zituen lan garrantzitsuenak, kolore argiagoak eta indartsuagoak hartuta, ilusio optikoaren bitartez higiduraren sugestioa sortzeko ikuslearengan. Lan horien artean aipagarriak dira *Sirius II*, *Ondho*, eta *Arny-C*. 1959. urtean frantses herritartasuna hartu zuen, eta 1970ean Vasarely Fundazioa sortu zuen, berak diseinatutako etxe batean, Aix-en-Provencen.

## Erreferentziak
Jean Dalbarade

**Jean Dalbarade** edo '''d'Albarade'* (Miarritze,  - Donibane Lohizune, ) Lapurdiko militarra izan zen, kortsario ospetsu bilakatu zena. 16 urte zituela itsasoratu zen lehen aldiz. 1779. urtean *Duchesse de Chartres* ontziaren buru zela, ontzi ingeles bati eraso zion, baina hurbilean zeuden beste bi ontzi ingelesek menderatu eta eraman zuten D´Albarade 1780. urtera arte. Diru-zigorra ordaindu zuenean *Aigle'' ontziaren kapitain bihurtu zen eta garaipen ugari lortu zituen ingelesen aurka.

Bere ontzian errege armadatik ihesi joanak onartzen zituelako salatu zuten, eta gobernuak itsaslapur izateko eskubidea kendu zion. Hala eta guztiz ere, armadan onartu, kapitain egin eta San Luisen ordenako izendatu zuten 1787. urtean. 1793. urtean Itsas arazoetarako ministro izendatu zuten, baina traidoretzat hartu zuten jakobino ez izateagatik, eta kargua kendu zioten. Azkenik, almiranteorde izendatu zuten.
## Erreferentziak
Manuel Santana

**Manuel Santana** (Madril, 1938ko maiatzaren 10a - Marbella, 2021eko abenduaren 11) espainiar tenis jokalaria izan zen. Munduko jokalari onenetako bat 60ko hamarraldian, garrantzi handikoa Espainiako tenisaren historiaren bilakaeran. Teknika handiko jokalaria zen, azkarra oso, eta oso argia jokoan. Guztira 37 lehiaketa irabazi zituen,Grand Slameko bost, tartean: Roland Garros (1961, 1964, eta, bikoteka, 1963an), Estatu Batuetako Irekia (1965), eta Wimbledon (1966). 1966an, aurreneko postua lortu zuen munduko jokalari profesionalen sailkapenean, nahiz eta inoiz ez zen jokalari profesional bihurtu. Urtebete lehenago, munduko jokalari *amateur* onena izendatu zuten. Bere karrerako gauzarik aipagarrienetako bat Davis Kopa lehiaketarako erakutsi zuen atxikimendua izan zen: 119 partida jokatu zituen (lehiaketa horren historian partida gehien jokatu dituen bigarrena), eta horietatik 91 irabazi.

## Erreferentziak
Pskov

**Pskov** (,  ahoskatua; ; ; ; ) ipar-mendebaldeko Errusiako hiria da, Pskov oblasteko hiriburua. Estoniako mugatik 20 kmra dago, Velikaia ibaiaren ertzean, ura Peipus aintziran isurtzen duen lekutik hurbil. 2010ean 203.279 biztanle zituen.

Trenbide lotune garrantzitsua da. Industria (metalurgia, eraikuntzarako materialak) da ekonomia-jarduera nagusia.

## Historia 
Errusiako hiririk zaharrenetakoa da; 903. urteko dokumentu batean aipatzen da lehen aldiz. Printzerri burujabea zen, eta Moskuko Printzerriari lotu zitzaion 1510. urtean. Moskuko Printzerriko mugako gotorlekurik sendoenetako bat izan zen ondoren.

## Ondarea 
Aipagarriak dira, besteak beste, XIII. mendeko harresia eta Kremlina, arkeologia-museo bihurtu den XVI. mendeko merkatari baten etxea, XII. mendeko Mirozhski monasterioa, XIII. mendeko San Joan Bataiatzaile eliza eta mende bereko Ivanovski komentua.

## Demografia 
## Klima 
## Pskoviar ospetsuak 
* Oksana Fiodorova (1977-), modeloa
* Maxim Molochkov (1988-), kirolaria.
* Alexandr Nikolaiev (1990-), kirolaria.
* Afanasi Ordin-Naxtxokin (1605-1680), diplomazialaria
* Modest Musorgski (1839-1881), musikagilea
* Olga Kievekoa (890-969), Kieveko Ruseko printzesa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santos

**Santos** Brasilgo hego-ekialdeko hiria eta portua da, São Pauloko estatuaren hego-ekialdean, São Vicente uhartean, izen bereko badiaren ertzean dagoena (Ozeano Atlantikoa).

## Ekonomia 
Bi aireportu ditu. Brasilgo porturik garrantzitsuena da, eta kafea esportatzen duen munduko lehen portua. Kafeaz gainera, kotoia, azukrea, bananak, artoa, fruituak eta arraina esportatzen ditu. Oso garrantzitsua da hiriko ekonomian, halaber, industria (garraiorako gaiak, tresneria elektrikoa eta mekanikoa, kimika-industria, petrolio- eta azukre-findegiak).

## Klima 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Santosko elizbarrutia

## Kanpo estekak
Porfirio Díaz

**Porfirio Díaz** (Oaxaca, Mexiko, 1830eko irailaren 15a - Paris, Frantzia, 1915eko uztailaren 2a) Mexikoko Armadako jenerala eta politikaria izan zen.

## Bizitza 
Oso gazterik sartu zen Mexikoko Armadan. Benito Juárezen agindupean aritu zen, jeneral karguarekin, eta Maximiliano I.a Mexikokoaren eta frantsesen aurka borrokatu zen. 1871n Juárezen aurka matxinatu zen, baina altxamenduak porrot egin zuenez, Estatu Batuetara alde egin behar izan zuen. 1878an Mexiko hiriburura itzuli eta Errepublikako lehendakari bihurtu zen 1877-1880 eta 1884-1911 bitarteko urteetan. Atzerriko diruaren laguntzaz hasieran Mexikoko ekonomia indartu bazuen ere, diktadore gisa agindu zuen ondoren, eta ia enpresa eta banketxe garrantzi handiko guztiak Estatu Batuetako eta Frantziako kapitalaren mende utzi zituen. Francisco Ignacio Madero politikariak 1911. urtean zuzenduriko iraultzak Porfirio Díaz Errepublika uztera behartu zuen, eta Europara erbesteratu behar izan zuen urte hartan bertan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kiusaku Ogino

japoniar ginekologoa izan zen. H. Knaus sendagilearekin batera, hilekoaren zikloa aztertu zuen: emakumea obulazio-zikloaren zein egunetan gera daitekeen haurdun eta zein egunetan ez, eta obulazioaren data. Oginoren ustez, obulazioa noiz gertatzen den ezagutu, eta obulua ordu gutxi batzuk (6 edo 7) baino ez dela bizi eta espermatozoideen ernaltzeko ahalmena bi edo hiru egunetara mugatzen dela jakinez gero, ez da zaila jakitea obulazio-zikloaren zein alditan den emakumea antzu eta zeinetan ernalgarri. Ernalgarritasun-aldia, emakumeak hilekoa izan ondorengo 9. egunetik 17. eguna bitartekoa da, Oginoren azterketen arabera (Ogino-Knausen legea). Nolanahi ere, lege horretan oinarrituta haurdun ez geratzeko metodoa ez da beste sistema batzuk bezain fidagarria, hilekoaren zikloan gorabeherak izaten baitira.

## Ikus, gainera 
* Egutegi metodo

## Erreferentziak
Ramón Gómez de la Serna

**Ramón Gómez de la Serna** (Madril, 1888ko uztailaren 3a - Buenos Aires, 1963ko urtarrilaren 12a) espainiar idazle, kazetari eta itzultzailea izan zen. Abangoardia zalea zen, eta *gregueriak* asmatu zituen, hau da, irudien eta metaforen ausardia eta zorroztasuna agertzen duten hitz lauzko pieza laburrak, umoretsuak (*Greguerías*, 1918; *Flor de Greguerías*, 1933). Eleberria (*El torero Caracho, Seis falsas novelas*), biografia (*Azorín, Valle Inclán, Retratos Contemporáneos, Goya, Oscar Wilde*), arte-kritika (*Ismos; El Greco, visionario de la pintura*, 1963) eta antzerkia (*Los medios seres*) landu zituen. Gómez de la Sernaren obra idazlea bera bezain bitxia da. Jarrera probokatzailea du, bai idazlanetan nola hitzaldietan, eta eragin handia izan zuen bere garaiko eta ondorengo idazleengan. Inongo mugimendutan sailkatua ez izateko ahaleginak egin zituen, *Ramonismo* deitu zuen filosofiaren baitan izan ezik.

## Bibliografia 
Hona hemen Gómez de la Sernak argitaratutako liburu batzuk:

* 1905 — *Entrando en fuego». Segovia: Diario de Avisos.
* 1908 — *Morbideces*. Madril: El Trabajo.
* 1909 — *El cofrecito encantado*. Madril: Saturnino Calleja.
* 1911 — *El libro mudo*. Madril: Imprenta Aurora.
* 1912 — *Ex-votos*. Madril: Imprenta Aurora.
* 1912 — *El lunático*. Madril: Imprenta Aurora.
* 1914 — *El doctor inverosímil*. Madril: La novela de bolsillo.
* 1915 — *El Rastro*. Madril: Sociedad Editorial Prometeo.
* 1917 — *La viudad blanca y negra*. Madril: Biblioteca Nueva.
* 1917 — *Senos*. Madril: Imprenta Latina.
* 1917 — *El circo*, Imprenta Latina, Madrid
* 1917 — *Greguerías*. Madril: Editorial Prometeo.
* 1918 — *Pombo*. Madril: Imprenta Mesón de Paños.
* 1920 — *Toda la historia de la calle de Alcalá*. Madril: Imprenta con los plomos de *La Tribuna*.
* 1920 — *Toda la historia de la Puerta del Sol*. Madril: Imprenta Mesón de Paños.
* 1921 — *Disparates*. Madril: Espasa Calpe.
* 1923 — *La quinta de Palmyra*. Madril: Biblioteca Nueva.
* 1923 — *Cinelandia*
* 1924 — *La sagrada cripta del Pombo*. Madril: Imprenta G. Hernández y Galo Sáez.
* 1926 — *El torero Caracho*. Madril: Agencia Mundial de Librería.
* 1927 — *Seis falsas novelas*. Madril: Agencia Mundial de Librería.
* 1927 — *La mujer de ámbar*. Madril: Biblioteca Nueva.
* 1928 — *El caballero del hongo gris*. Buenos Aires: Agencia Mundial de Librería.
* 1935 — *Greguerías 1935*. Buenos Aires: Cruz y Raya.
* 1936 — *¡Rebeca!*. Santiago de Chile: Ercilla.
* 1942 — *Azorín*. Buenos Aires: Losada.
* 1944 — *Don Ramón María del Valle-Inclán*. Buenos Aires: Espasa Calpe.
* 1948 — *Automoribundia*. Buenos Aires: Buenos Aires
* 1949 — *Las tres gracias*. Buenos Aires: Perseo.
* 1956 — *Nostalgias de Madrid*. Buenos Aires: El Grifón de plata.
* 1961 — *Piso bajo''. Madril: Espasa Calpe.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Ramón Gómez de la Serna Idazleari eskainitako webgunea
Robert Bresson

**Robert Bresson** (Puy-de-Dôme, Auvernia, Frantzia, 1901eko irailaren 25a - Paris, Frantzia, 1999ko abenduaren 18a) frantses zinemagilea izan zen.

## Biografia 
Frantziak inoiz izan duen zuzendaririk handienetako bat, adituen iritziz. Espiritual eta kristautzat jo izan da haren zinema, ongiaren eta gaizkiaren etengabeko borrokaren zergatiaren bilaketa.

Georges Bernanos eta Fiodor Dostojevski zituen gogoko, eta haien filosofiarekin bat zetorren Bressonen lana. Horren adibide dira ''Journal d'un curé de campagne* (1951), *Procès de Jeanne d'Arc* (1962) edo *Les Anges du péché* (1943). *Au hasard Balthazar* (1966) eta *L'Argent* (1983) filmetan ere gai berbera landu zuen: zergatik gainditzen du gaizkiak garbia den oro? *Un condamné à mort s'est échappé* (1956), *Les Dames du Bois de Boulogne* (1945), *Une femme douce* (1969, Zilarrezko Maskorra Donostiako Zinemaldian) eta *Lancelot du lac'' (1973) filmak ere aipagarriak ditu.
## Erreferentziak
Churrigueresco

[thumb|270px|alt=1=Fachada de la Plaza Mayor de Salamanca (España)|Churriguerescoaren eraikinik adierazgarrienetakoa: [Salamancako Plaza Nagusia (Espainia)]]

**Churriguerescoa** Espainiako barroko berantean (XVII. mende bukaera - 1750) hedatu zen arkitektura-moldea izan zen. Izena José Benito Churriguera arkitektoarengandik jaso zuen.

Italiako arkitektura barrokoan du oinarria (Borromini) eta Juan de Herreraren hoztasunarekiko erantzun gisa jaio zen, apaingarriak arkitektura-osagaiei nagusitzen zaizkien moldeak erabiliz. Churrigueresco estiloan platereskoa eta gotikoko elementuak nahasten dira, eta ugari erabiltzen dira zutabe salomondarrak, estipiteak eta horma-konkak; landare apaingarriak, lerro biribilkatuak, erlaitz biribilak eta eskulturak ere sarri azaltzen dira. Churriguera anaiez gainera, Pedro de Ribera, Narciso Tomé, Casas Novoa eta Leonardo de Figueroa izan ziren estilo honetako artista ospetsuenak. Churriguerescoa Espainian eta Latinoamerikan baizik ez zen zabaldu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak