open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Juan Kruz de la Fuente

**Juan Kruz de la Fuente** edota **Juan Kurutz de la Fuente** (Durango, Bizkaia, 1760ko azaroaren 25ean bataiatua - *ib.*, 1831ko otsailaren 15a) Durangoko plateruetako bat, euskal idazlea zen.

Zilargina ("platerua") izan zen Durangon bere aitaren eta beste bi anaiaren antzera. Juan Kurutz kopla-ontzaillea zen, eta bertso alai mordoa oratu zuen. Anton Truebak *Euskal-Erria* aldizkarian idatzi zuen horretaz, baita Iruñeko *Revista Euskara* aldizkaria ere eman zen horren berri.

Truebak Donostiako aldizkari horretan Juan Kurutzen (Durangoko *plateruen*) bertsoen hamahiru izenburu aipatu zituen (esku artean eduki zituen esku-idatzi batzuetatik hartuta, noski), hauek dira: 1) *Causino;* 2) *De las moscas;* 3) *Acacusua;* 4) *Duña criada da sensañac;* 5) *Viaje a Arratia;* 6) *Marineros;* 7) *Arre pocho;* 8) *Asuntos de caseros;* 9) *De los chisperos;* 10) *Monzona;* 11) *Reloj de Dima;* 12) *Aita Palacios,* eta 13) *Gaboneco cantac.* Gabon-kantok behin baino sarriago argitara ekarriak dira. «Revista Euskara»-k, ostera, hauek behintzat argitaratu zituen: 1) *Arre pocho;* 2) *Eulijac;* 3) *Dimaco fiestac;* 4) *Aita Palacios,* eta 5) *Zagarra.*

Olerkiok «por los Plateros de Durango» daramate firmatzat; baina biribiltzen zituena Juan Kurutz zen, eta hauei doinua jartzen ziena Antonio de la Fuente anaia mina zen.

Goizero, 11:30etatik 12:00etara, Juan Kruzek txistua jotzeko ohitura zuen haien etxebizitzako balkoian, Barrenkaleko seigarrenean.

## *Hator hator* gabon kantaren egile     
Hator hator gabon kanta ezagunaren lehenengo sortzaileak izan ziren Anton eta Juan Kruz De la Fuente anaiak.

Abestiaren jatorria konplexua da. Anton eta Juan Kruz de la Fuente anaiek jarri zuten abiapuntua *Gabon kantak* sortu zituztenean XVIII. mendearen hondarretan. Durangar horiek –dantzari eta bertsolariak biak, Juan Kruz txistulari ere bai– abesti mordoska sortu zuten. Jesús Guridik, 1920aren inguruan, ahots eta pianorako bertsioan argitara eman, eta geroago abesbatzetarako harmonizatu (Cantos populares vascos 3.ª serie"). Azken egokitzapen honen bitartez zabaldu eta itsatsi da Euskal Herri osoko memoria musikalean.

Jesus Guridi (1886-1961) Euskal Herriak eman duen musikagilerik ospetsuenetako bat da. Guridik zenbait hamarkadatan musika diziplina ugari landu zituen, sinfoniatik (*Diez melodias vascas*, 1941*)* hasi eta zarzuelara (*El caserío*, 1926), operatik (*Mirentxu, 1910)* edo zinemako musikatik pasatuz, bere bizitzan ikuspunturik sentikorrenak izan zirenak inoiz ahaztu gabe, horrela organista izan zen eta Euskal Herriko abesti herrikoien sortu (*Hator hator*) eta moldatu zituen (*Euskal folkloreko XXII abesti, 1932, Boga boga* esaterako). Musikari-belaunaldi emankor baten barruan bizi izan zen Guridi: Usanditzaga eta Aita Donostia garai haietakoak ziren eta harremana izan zuten. haien artean.

## Lanak 
### Bildumak 
* *Durangoko plateruak* (1984, *Gerediaga*)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Juan Kruz de la Fuente Literaturaren Zubitegian
Andres Iturzaeta

**Andres Iturzaeta Egia** (Otxandio, Bizkaia, 1838ko azaroaren 9 &ndash; Otxandio, Bizkaia, 1912ko otsailaren 12) euskal idazle eta apaiza izan zen, Otxandioko erretore izandakoa.

## Lanak 
### Erlijioa 
* *Urtearen domeca guztiñetarako berbaldiac* (1894, *Eusebio Lopez*)
* *Aita Gaspar Asteren icasbide cristinaucorraren Azalduera laburrac* (1899, *Roberto Soloaga*)
* *Esaldiac Santuen eta escutapeen miragarriscoen ganian eta gastechoac lehenengo confesinoera prestetaco arguibideac* (1900)

### Beste batzuk 
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko idazleen zerrenda

## Kanpo loturak 
*  Andres Iturzaeta Literaturaren Zubitegian

## Erreferentziak
Charles Beltzuntze

**Charles-Philippe-Henri-Louis Beltzuntze** (*Beltzuntze bizkondea*) (Brunswick, 1796ko abuztuaren 28 &ndash; Bordele, Okzitania, 1872ko maiatzaren 18) Frantziako Iraultza zela-eta erbestean jaiotako euskal idazlea izan zen, Beltzuntze etxearen kidea.

## Biografia 
Jean-Antoine Beltzuntzeren hilondoko semea, 1804an Dominique Beltzuntze bere aitona hil zenean Mehaineko bizkonde bilakatu zen. Familia Frantziako Iraultzaren ondorioz erbestean bizi zen eta 1815ean bigarren berrezarkuntzan itzuli zen. 1825ean Mehaineko gaztelua berrerosi zuen. Mehaineko alkate (1841-1847) Hazparneko kantonamenduko kontseilari (1848-1852) izendatu zuten. Arazo finantzarioak zituen eta, Mehaineko gaztelua saldu zuen eta trenbideen negozioan sartu zen.

## Lanak 
### Historia 
* ''Histoire des Basques depuis leur établissement dans les Pyrénées occidentales jusqu'à nos jours* (1847)

### Poesia 
* *Belsunce Bizkontia* (1845)
* *Ene izar maitea* (1878)
* *Gabazko kantua'' (1916)

## Kanpo loturak 
*  Charles Belzuntze Literaturaren Zubitegian
Beñat Mardo

**Beñat Mardo** XVIII. mendeko idazle eta bertsolari zuberotarra zen. Ezagutzen den bertsolaririk zaharrentzat jotzen da..

## Biografia 
Apenas ezagutzen den bere bizitzari buruzko daturik.

Barkoxen jaio eta hil zen. Basabila edo hiri behere auzokoa zen eta lanbidez jostuna.

## Lanak 
Zuberoan garrantzi handiko bertsolaria izan zen; ahoz Jean-Louis Davanten aburuz herrialde honetan historiako onena da XX. mendeko Louis Ligetxekin batera. Askoz lehenago Agosti Xahok barkoxtarraren bertsotan aritzeko erraztasuna azpimarratzeko esan zuen hogei liburukitan ere ez zirela sartuko berak egindakoak.

Hala ere, bakan batzuk baino ez dira gorde, 6-8 edo; hauexek dira:
* *Herriko semeak* 1998an taularatutako pastoralean Patrick Keheille herrikideak hiru jaso zituen:
** *Beñat Mardoren kantorea*; "Müseña" Barkoxe hiri gainekoarekin izandako dema. *Ni deitzen nük Beñat Mardo* hitzekin hasten da eta bai Louis Dassancek bai Jean Dominique Julien Salaberrik argitaratu dutena. Grafia desberdintasunez gain, mauletarrarenak bi bertso gehiago du.
** *Arbotiko prima eijerra*. Jean Jaurgain ozaztarrak lehen aldiz 1899an bildua, Benito Lertxundik oso kanta ezaguna bihurtu du *Jaun Baruak* izenburuarekin baina askotan kanta "herrikoi" gisa ageri da, **Mardoren** aipamenik gabe.
** *Barkoxeko gatü jalen khantorea*.
* *Dialogue entre un paresseux et un galantin* ("Alfer baten eta ñapur zahar baten arteko solasa"): mitikiltar batekin izandako kobla lehia.
* Garrüzen eztei batzuetan emandako kantua, Barkoxeko andre bat han ezkondu zela eta. Arboti eta Garrüze herriak bere bertsoetan agertzeak esan nahi du **Mardok** arrakasta zuela Amikuzen, Zuberoaz gain.
* *Bestaliarrak*.
* *Jaun barua Uharten*.
* *Xipa besta batez*

## Diskografia 
* Benito Lertxundiren disko bi hauetan agertzen da *Jaun baruak* kanta:  ...eta maita herria, üken dezadan plazera eta Hunkidura Kuttunak I 

## Iturriak 
* Jean-Louis Davant: *Zuberoako literaturaz. Antologia laburra*, Euskaltzaindia, Bilbo, 2008; 30-36.or.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Louis Ligetx
* Patrick Keheille

## Kanpo loturak 
*  Iturrietan aipatutako liburua pdf.n.
*  Beñat Mardo Literaturaren Zubitegian.
*  *Barkoxeko koblakari-eskola XVIII-XIX. mendeetan* Patri Urkizuren lana.
Kara

**Kara** (, *Karskoye more*) Ozeano Artikoaren bazterreko itsasoa da, Siberiaren iparraldean dagoena, Zembla Berriaren eta Taimyr penintsularen artean. Erabat izoztua egoten da neguan, eta izotz zatiak izaten ditu udan.

## Geografia 
Mendebaldean Zembla Berria du, eta Karako itsasarteak lotzen du Barents itsasoarekin; ekialdean, berriz, Iparraldeko Zembla uhartedia du. 1.450 kilometro luze eta 970 kilometro zabal da, eta 926.000 kilometro koadroko eremua hartzen du. Batez besteko sakonera 110 metrokoa da. Barents itsasoarekin alderatuta, Kara hotza da oso, urteko bederatzi hilabete ematen baititu izoztua. Ob, Jenisei, Pyasina eta Taimyr ibaiak isurtzen dira Kara itsasora.

## Historia 
XVI. mendeko mapetan *Oceanus Scythicus* edo *Mare Glaciale* izena izan arren, XIX. mendera arte ez zen ondo esploratu. Bigarren Mundu Gerran, Alemaniako itsaspekoak patruilatu zuten, sobietar itsaspekoak hondoratzeko asmotan, 1942ko udako Wunderland Operazioan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Martin Maister

**Martin Maister** XVIII. mendeko zuberotar apaiza eta euskal idazlea zen.

## Bizitza 
thumb|243x243px|Ligi, Basabürüa, Zuberoa
Bere bizitzari buruz oso datu gutxi dira ezagunak. Basabürüa eskualdeko Ligi herriko erretore izan zen.

## Lanak 
### Erlijioa 
* *Jesu-Kristen Imitacionia* (Paue, 1757) da ezagutzen den bere lan bakarra. Kempisen *Jesu Kristoren imitazioa* izeneko liburuaren  lehen itzulpena genuke zubereraz, ondoren Emmanuel Intxauspek zubererara ere itzuli zuen eta. Obra erlijioso honek arrakasta handia izan zuen garai haietan eta euskaraz ere hainbat itzulpen egin ziren.

Bigarren edizio bat ere ezagutzen da (Oloroe-Donamaria, 1838) eta aurrekoaren kopia hutsa da.

Piarres Lafittek liburu honi oso kritika ona egin zion eta hizkuntza aberatsa darabilela aipatu, Tartasen gainetik jarriz. 

Bestetik, Aranbillagaren itzulpenarekin (lapurteraz idatzia) konparatzen badugu, Zuberoako hizkera atzeratuago geratu dela ikus daiteke, erregistroan eta berrikuntzetan ziurrenik. 

Davantek bere erreferentziazko antologian liburuko sar-hitza (*Iakurzaliari*) jasotzen du; hitzaurre hori euskaraz zein latinez egin zuen eta bietan ezagutza handia erakusten du.

## Iturriak 
* Jean-Louis Davant: *Zuberoako literaturaz. Antologia laburra*, Euskaltzaindia, Bilbo, 2008; 23-26.or.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jesukristoren Imitazioa
* Piarres Lafitte
* Joan Tartas

## Kanpo loturak 
* Iturrietan aipatutako liburua pdf.n.
* «Martin Maister», *Literaturaren Zubitegia*.
* Maister Joxemiel Bidadorren lumatik.
* Liburuaren faksimila.
Alexandre de Mihura

**Alexander Mihura** edota **Alexandre de Mihura** (Donibane Lohizune, Lapurdi, 1725 - ????) XVIII. mendeko euskal idazle eta apaiz lapurtarra zen. 1748an apaiztu zen eta Donibane Lohizuneko apaiza izan zen.

Hérouvilleren *Imitatión de la sainte Vierge sur le modèle de l’Imitatión de Jésus-Christ* erlijiozko obra euskaratu zuen, *Andredena Mariaren Imitacionea, Jesus-Christoren Imitacionearen gañean moldatua* izenburu zuela, 1778an. Liburuak «M» bat eta bost puntu izartxo batekin dakartza egilearen arrasto bakartzat. Jean Baptiste Daranatzek argitu zuen nor zen «M» haren atzean zegoen idazlea.

## Lanak 
### Erlijioa 
* *Andredena Mariaren Imitacionea* (Baiona, 1778, *Pierres Fauvet*)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Alexander Mihura Literaturaren Zubitegian
Bandera gorria (argipena)

**Bandera gorria** hauetako bat izan daiteke:

* Bandera gorria, sozialismoa eta komunismoarekin lotutako ikurra
* Linux bandera gorria, Txinan banatutako Linux programaren bertsioa
* Bandera Gorria Alderdia, Venezuelako alderdi politikoa
Asa

**Asa** (gaztelaniaz eta ofizialki: *Assa*) Arabako Errioxako kuadrillako herria da, Lantziegoko udalerrikoa.

## Historia 
926 urtetik dokumentatuta dago. Gertuko Guardiak XII. mendean hiribildu-titulua jaso zuenetik hasi zen biztanleak galtzen, 1169 inguruan populazio guztia galdu arte.

## Demografia 
## Garraioa 
Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote herri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* Ebro ibaia zeharkatzen zuen Mantibleko erromatar zubiaren hondarrak. Bi arku mantentzen dira zutik.

300px|ezkerrera|thumb|Mantible zubiaren arkuak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako Errioxako kuadrilla
* Binasperi
* Lantziego

## Kanpo estekak 
*  Arabako Errioxako Kuadrillari buruzko webgunea
Bibliako apokrifoak

**Bibliako apokrifoak** —edo, besterik gabe, **apokrifoak** (grezierazko , *apokryphos* hitzetik; «iluna» esan nahi du)— kristauen Biblia bilduma batzuetan liburu multzo bat dira, Itun Zaharraren eta Itun Berriaren artean edo Itun Berriaren atzetiko eranskin gisa ezarriak.

Hebrear Biblian agertzen ez diren liburuak dira, sasiepigrafoak ere deituak:
* *Baruken apokalipsia* (K.o. II. mende hasiera)
* *Moisesen zeruratzea* (arameraz idatzia, grekoz eta latinez kontserbaturiko zatiak, K.o. I. mende hasiera)
* *Aristeoren gutuna* (*Septuagintaren idazketaren elezaharra*, K.a. I. mendea)
* *Esdrasen III. eta IV. liburuak*
* *Henoken liburua*
* *Jubileoen liburuak*
* *Makabearren III. eta IV. liburuak*
* *Isaiasen martirioa edo ikuspena* (V. mendea)
* *Salomonen Salmoak* (hebreeraz, K.a. 150 inguruan)
* *Hamabi Patriarken Testamentuak* (hebreeraz, K.a. 100 inguruan)

Orobat, *Deuterokanonikoak* deituriko liburuak ez daude Hebreae Biblian eta, oro har, Biblia protestanteetatik at gelditu dira, kanon katolikoak onartuak izanik ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jamaikako historia

**Jamaikako historian** zehar lurralde horrek izen asko izan ditu. Arawakan hitz egiten zuten Taino indigenek *Xaymaca* deitu zuten uhartea, "basoen eta uren lurraldea" esanahi duena. Santiago bezala ezagutzen zen espainiar kolonia izan eta gero, Mendebaldeko Indietako Britainiar Koroaren Jamaikako kolonia bihurtu zen.

Irlako lehenengo biztanleak arawak indigenak izan ziren, K. a. 4000 eta K. a. 1000 bitartean iritsita. Hego Amerikar jatorrizko herri hau desagertu zen europarrak uhartera iritsi eta berehala. Gaur egun arawak kulturaren gaineko aztarna gutxi daude irlan.

Kristobal Kolon 1494an ailegatu zen, eta Espainiarako aldarrikatu zuen, Santiago izenpean. Bere heriotzarako uhartea ez zegoen guztiz kolonizatuta, baina urte gutxitan ia-ia arawak guztiak birrinduta suertau ziren.

Espainiak piraten eraso andanari aurre egin behar izan zien. Azkenean, Britaniarrek irla 1655ean bereganatu zuten. Espainiak 1670 arte ez zion irlaren gaineko mendea aldarrikatzeari utzi. Britaniarrek uhartea ez zuten inoiz galdu gerra batean. Hurrengo urteetan, Karibe itsasoa zeharkatzuen zuten piraten babesleku bilakatu zen Jamaika, Henry Morganena esaterako.

Britaniar menpean, Jamaika munduko azukre-esportatzaile handienetakoa bilakatu zen. Izan ere, 1820 eta 1824 bitartean 77.000 tona azukre ekoizten zuen urtero. Horretarako, Afrikatik era masiboan ekarri ekarri behar izan zituzten esklaboak. XIX. mendearen hasierako, afrikarren kopurua europarrena hogei halakotu zen irlan. Matxinadak etengabe gertatuta, esklabotza formalki 1834an amaitu zen. Esklabotza abolitutakoan, britaniarrek indiarrak eta txinatarrak ekarri zituzten, merkeagoak baitziren. Gaur egun ere indiar eta txinatar horien ondorengoak Jamaikan bizi dira.

Bigarren Mundu Gerraren ostean, emeki emeki independentzia bereganatzen joan zen Jamaika Erresuma Batuarekiko. 1958an, Mendebaldeko Indietako Federazioko probintzia bihurtu zen. Independentzia osoa 1962an eskuratu zuen, federazioa utzi ondoren.

Independentziako lehendabiziko urteetan ekonomiak gora egin zuen batez besteko %6an. Inbertsio sendoak egin ziren hainbat arlotan: turismoan, aluminio ekoizpenean eta abarretan. Hala ere, lehen hamarkadako gorakada hori guztien artean, batez ere hiriko txiroen artean, banandu ez ziren ustea zabaldu zen. 1970eko hamarkadan, gainera, behera egin zuen ekonomiak, hezkuntza eta osasun-sistemetan egin ziren inbertsioak gorabehera. 1980an, nazioko produktu gordina %25 jaitsi zen 1972ko aldean. Hurrengo urteetan, halaber, ekonomiaren beherakadak jarraitu zuen. Esaterako, Alpart eta Alcoa aluminio enpresek herrialdea utzi zuten, eta turismoa nabarmen murriztu zen. Ondorioz, txirotasuna, bortizkeria eta krimena hedatu ziren.

Hori dela eta, jamaikar askok herrialdea utzi behar izan dute. 1990eko hamarkadan gertatu zen emigrazio-olaturik handiena, baina gaur egun ere aski handia da. Urtero 20.000 jamaikar inguru emigratzen dira AEBetara, batik bat New Yorkera eta Miamira. Handik zein Kanadatik eta Erresuma Batutik bidaltzen den diruak Jamaikako ekonomiari laguntzen dio.

## Kanpo estekak
Itsasarte

[thumb|200px|[Bosforo itsasartea satelite irudian]]
**Itsasartea** aintzira, itsaso edo ozeano bi lotzen duen ur kanala da, eta beraz, lur multzo bien artean dago. *Itsasartea* eta *Kanala* hitzak sinonimoak izan litezke.

Itsasarte asko garrantzi ekonomiko eta estrategikoa dute, ibilbide komertzialen zati bat direlako eta hori dela eta lekuak kontrolatzeko gudak izan dira.

Nahiz eta ibaiak eta kanalak ere lur multzo bien artean dauden eta aintzira bien edo aintzira eta itsaso baten ibilbidea diren, ezin dira itsasarteen kategorian sailkatu, itsasarteak normalean zabalagoak direlako eta bere korronteak ez direlako norabide bakarrekoak izan.

Itsasarteak istmoen kontrakoak dira. Hau da, itsasarteek lur multzo bien artean daude eta ur multzo bi lotzen dute, istmoek, aldiz, ur multzo bien artean daude eta lur multzo bi lotzen dute.

## Itsasarte nagusiak 
Munduan dauden itsasarte nagusiak honako hauek dira:

* Palkeko itsasartea, India eta Sri Lanka artean.
* Mantxako kanala, Ingalaterra eta Frantzia artean.
* Gibraltarko itsasartea, Espainia eta Maroko artean.
* Bosforo itsasartea eta Dardaneloetako itsasartea, Mediterraneo eta Itsaso Beltza lotzen dutenak.
* Magallanes itsasartea, Ozeano Atlantikoa eta Ozeano Barea lotzen duena, Txileko Magallanes eta Txileko Antartika eskualdean.
* Beringeko itsasartea Alaska eta Siberia artean.
* Ormuzeko itsasartea Persiar Golkoa eta Omango Golkoa lotzen duena.
* Malakako itsasartea, Indiako ozeanoa eta Hegoaldeko Txinako Itsasoa lotzen duena.
* Bass itsasartea, Australia eta Tasmania artean.

## Ikus, gainera 
* Istmo

## Kanpo estekak
Bering itsasartea

**Bering itsasartea** (; yupikeraz: *Imakpi*k) Ozeano Barea eta Ozeano Artikoa lotzen dituen itsasartea da. Siberia eta Alaskaren artean kokaturik dago. Eskualdea esploratu zuen Vitus Bering daniar itsasgizonaren omenezkoa da izena.

## Geografia 
Bering itsasarteak Alaska (AEB, Ipar Amerika) eta Siberiako ipar-ekialdea (Errusia, Asia) banatu, eta Ozeano Artikoa (Txuktxien itsasoa) eta Ozeano Barea (Bering itsasoa) lotzen ditu. 82 kilometroko zabalera du gunerik estuenean, eta batez besteko sakonera 30-50 metro artekoa da. Itsasartearen erdian, Diomedes uharteak daude: Diomedes Handia, Errusiakoa, eta Diomedes Txikia, Ameriketako Estatu Batuetakoa.

## Historia 
Vitus Beringek, Errusiako armadaren zerbitzuko daniar esploratzaileak, aurkitu zuen 1728an, eta Beringia izeneko eskualdea zeharkatu zuen. James Cookek esploratu zuen 1778an. Robert McClurek Ipar-mendebaldeko Pasaia aurkitu zuen 1850ean, eta Adolf Erik Nordenskiöldek Ipar-ekialdeko Pasaia itsastatu zuen 1879an. Gerra Hotzean (1945-1989), Bering itsasartea, Estatu Batuen eta Sobietar Batasunaren arteko muga, erabat itxia egon zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dardaneloak

**Dardaneloak** edo **Dardaneloen itsasartea** (, ), Antzinate Klasikoan **Helesponto** (antzinako grezieraz: Ἑλλήσποντος), Europa eta Asiaren arteko itsasartea da, Egeo itsasoa eta Marmara itsasoak lotzen dituena. Turkian kokatua, Gallipoli penintsula eta Asia Txikiko ipar-mendebaldeko itsasertza bereizten ditu. 71 kilometroko luzera, 1.600 eta 6.500 metro arteko zabalera eta 50 metroko batez besteko sakonera ditu. Itsasarteko hiri nagusia Çanakkale da.

## Historia 
Greziarren kolonizaziorako igarobide guztiz egokia izan zen. Dardaneloen itsasartea izena K.a. I. mendean ezarri zitzaion, erromatarren eta Mitridates IV.a Pontokoa erregearen arteko bakea Dardanian, Troian, izenpetu ondoren. Lehen Mundu Gerra garaian aliatuak (Erresuma Batua, Frantzia, Australia eta Zeelanda Berria) itsasarteaz jabetzen saiatu ziren baina, Alemaniako militarrek zuzenduta, turkiarrek galarazi zieten (1915-1916), bertan izan ziren hiru guduetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barents itsasoa

**Barents** edo **Barents itsasoa** (norvegieraz: *Barentshavet*; ) Ozeano Artikoaren zatia da, ipar Norvegia, Zembla Berria uhartea eta ipar Errusiaren artean dagoena.

## Geografia 
1.300 kilometroko luzera, 1.050 kilometroko zabalera eta 1.405.000 kilometro koadroko eremua ditu. Nahiko sakona da: 229 metro batez beste eta 600 metro gunerik sakonenean. Mendebaldean Norvegiako itsasoa du, ipar-mendebaldean Norvegiako Svalbard uhartedia, ekialdean Errusiako Frantzisko Josefen Lurraldea eta ipar-ekialdean Errusiako Zembla Berria. Ekialdeko muturrari Petxora itsasoa deitzen zaio, Petxora ibaiaren ahoa bertan dagoelako.

Murmansk (Errusia) eta Vardø (Norvegia) hegoaldeko portuek urte osoa ematen dute izoztu gabe, Ipar Atlantikoko itsaslasterrari esker. Irailean, ia Barents osoa izotzik gabe egoten da.

## Historia 
Historian zehar beste izen batzuk izan ditu. XVI. mendeko mapetan Murmanskeko itsasoa () zeritzoten. Egungo izena 1853an erabili zen aurrenekoz, Willem Barents, XVI. mendeko herbeheretar esploratzailearen omenez. 2000ko abuztuaren 12an, itsas honetan hondoratu zen K-141 Kursk errusiar urpekontzi nuklearra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Palk itsasartea

**Palk itsasartea** () Tamil Nadu, Indiako estatuaren, eta Sri Lankaren arteko itsasartea da. Ipar-ekialdetik Bengalako golkoa eta hegoaldetik Mannareko Golkoa lotzen ditu. 64 eta 137 kilometroren arteko zabalera du. Badaude zenbait ibai itsasartean ahoratzen direnak, Tamil Naduko Vaigai ibaia tartean. Izena Robert Palk britainiar gobernadorearengatik datorkio.

Bere arroan dauden harriek Adamen Zubia deritzona sortzen dute. Kondairak dio Sri Lanka, Bibliako paradisuaren lekua izanik, Adam handik erbesteratua izan zelarik sortu zela zubia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etiene Lapeire

**Etiene Lapeire** edota **Etienne Lapeyre** (Azkaine, Lapurdi, 1840ko apirilaren 30a - *ib.*, Lapurdi, 1893ko martxoaren 23a) euskal idazle eta apaiza zen. Larresoro eta Baionako apaiztegietan ikasi ondoren, 1863an apaiztu zen eta 1871an Bidarteko erretore izendatu zuten. Uztaritzeko erretore ere izan zen eta 1889an Baiona ondoko zahar etxe bateko kapilau izendatu zuten.

1891n *Credo edo Sinhesten dut Esplikatua, zembeit hitzekin lehen zathian erlijioneaz eta fedeaz* izeneko erlijio liburua argitaratu zuen. Luis Villasanteren hitzetan, liburu hau hiru liburuz osaturiko obra baten lehen zatia besterik ez zen, baina heriotzak ez zion utzi lana bukatzen.

Bestalde, *Hazparneko kalbarioa* izeneko liburuan (1892) Lapeyreren bi erakustaldi ere ageri dira: *Jesus Olibetako baratzean* eta *Jesus Judasez saldua*.

## Lanak 
### Erlijioa 
* *Credo edo Sinhesten dut Esplikatua. Zembeit hitzekin lehen zathien erlijioneaz eta fedeaz* (Baiona, 1891)
* *Hazparneko kalbarioa*, (1892)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* «Etiene Lapeire», *Literaturaren Zubitegia*.
Jean Pierre Arbelbide

thumb|260px|*Erlisionea* liburuaren orri bat.

**Jean Pierre Arbelbide** (Zaro, Behe Nafarroa, 1841eko abenduaren 20a - Baiona, Lapurdi, 1905) euskal idazle eta erlijiosoa izan zen.

## Biografia 
26 urte zituela apaiztu zen. Hazparneko Misionesten kongregazioko nagusia izan zen, eta Lekuineko monasterioaren eraikuntzan hartu zuen parte. Kongregazioa Baionako apezpiku barrutitik aske ikusi nahi zuen, eta Erroma eta Hego Ameriketan ibili zen, baina ez zuen bere helburua lortu. Azken urteetan Baionako kalonje izan zen.

Nafar-lapurteraz, erlijiozko gaiak erabili zituen bere idazlanetan. Piarres Lafittek honela aipatzen ditu Arbelbideren ezaugarriak: formaren dotorezia, hiztegiaren aberastasuna, Euskal Herriko iturri klasikoetara jotzeko ardura (autore zaharrak, kantak, esaera zaharrak, atsotitzak), kalitate handia duelarik haren obrak. Erlijioaren azalpen argi eta xeheari, hizkuntzaren garapenari buruzko kezka gaineratu zion Arbelbidek.

## Lanak 
### Erlijioa 
* *Bokazionea edo Jainkoaren Deia* (1887)
* *Erlisionea. Eskual Herriari dohazkon egiarik beharrenak. Heren Ordreko chehetasunekin eta Meza-Bezperen othoitzekin* (1890)
* *Heren Ordrea* (1890)
* *Igandea edo Jaunaren Eguna* (1895)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Jean Pierre Arbelbide Literaturaren Zubitegian
* Jean Pierre Arbelbide *Bidegileak* bilduman
Jose Ignazio Gerriko

**Jose Ignazio Gerriko Enatarriaga** (Segura, Gipuzkoa, 1740ko urtarrilaren 4a - Mutiloa, Gipuzkoa, 1824ko otsailaren 23a) euskal idazlea eta Erromatar Eliza Katolikoko apaiza izan zen.

## Biografia 
Madrilen egin zituen filosofia eta teologia ikasketak. Mutiloako erretore izan zen 1762tik hil arte.

Bi liburukitan banatutako liburu bakarra idatzi zuen: *Cristau Doctriña guztiaren esplicacioaren sayaquera.* 1805. urte inguruan idatzi bazuen ere, 1858 arte ez zen argitaratu. Erakusaldiak dira liburuaren funtsa, Goierriko euskaraz idatziak eta galdera-erantzunen tankeran antolatuak. Hiztegian gazteleraren eragin nabarmena igertzen bazaio ere, prosa eredugarria darabil: "Como escritor, este autor ha tenido la suerte de ser muy ensalzado por unos y desconocido y tenido en menos por otros. (...) No hay que olvidar, al juzgar a estos viejos autores que ellos no se proponían hacer literatura desinteresada, sino escritos con un fin práctico de instrucción religiosa. Para el gusto moderno tiene excesivos castellanismos en su vocabulario, pero esto no quita que por muchos otros conceptos seaun verdadero maestro: en el empleo de verbo, en tantas palabras auténticas, hoy semiolvidadas, expresiones castizas, etc." (Villasante 1979, 225. or.).

## Lanak 
### Erlijioa 
* *Cristau Doctriña guztiaren esplicacioaren sayaquera* (1858, *Mendizabalen alarguna*)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Jose Ignazio Gerriko», Literaturaren Zubitegia.
Skidmore, Owings and Merrill

**Skidmore, Owings and Merrill** edo SOM Chicagon egoitza duen arkitektura eta ingeniaritza estudioa da. 1936an sortu zuten Louis Skidmore and Nathaniel Owings arkitektoek, 1939an John Merrill batu zitzaielarik. Haien lehen bulegoa New Yorken zabaldu zuten. SOM Ameriketako Estatu Batuetako arkitektura enpresarik garrantzitsuenetako bat da.

## Kanpo estekak 
*  Skidmore, Owings & Merrill LLP - arkitektoen webgune ofiziala.
KOffice

**KOffice** KDE proiektuaren bulegotika-suitea da. Bere osagai guztiak software libreko lizentziapetan argitaratu dira. KOffice-ren azken bertsioa 1.6.3, 2007ko Ekainak 7 argituaratua.

Uneko KOffice 1.6.x serieak Unixentzako garatu da, baina etortzekoa den 2.0 argitalpena (2008ko hasieran estimatua) Mac OS X eta Microsoft Windows sistementzako bateragarritasuna izango du.

KOffice aplikazioek OpenDocument erabiltzen dute jatorrizko formatu moduan, posible denean.

Suitea KDEtik aparte argitaratzen da eta KOffice webgunetik jaitsi daiteke.

## KOffice osagaiak 
KOfficek ondorengo osagaiak dakar:

### Produktibitate aplikazioak 
:

### Sormen aplikazioak 
:

### Kudeaketa aplikazioak 
:

### Laguntza aplikazioak 
:

### Bestelakoak 
:

KOffice inportazio iragazkiak ditu lehiakideen fitxategi formatu batzuentzako.

## Ikus, gainera 
* Gnome Office
* OpenOffice.org

## Kanpo estekak 
*  KOffice proiektuaren webgunea.
Malakako itsasartea

**Malakako itsasartea** (malaysieraz: *Selat Melaka*, jawiz: سلت ملاك) hego-ekialdeko Asiako itsasartea da, Malaysiako penintsularen eta Indonesiako Sumatra uhartearen artekoa, Andamango eta Hego Txinako itsasoak lotzen dituena. 930 kilometro luze da, eta 38-393 kilometroko zabal. Izena, Malaka hiritik datorkio.

Garrantzi handiko itsasbidea da, egunean 300 bat itsasontzik zeharkatzen baitute. Ibilbideak Ozeano Bareko Txinako Itsasoak eta Europa lotzen ditu, Indiako ozeanoa eta Suezeko kanalaren bidez. Itsasartean dagoen arazorik larriena pirateria da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bass itsasartea

**Bass itsasartea** () Tasmania eta hegoaldeko Australiako Victoria Estatuaren artean dagoen itsasartea da.

1798an Matthew Flindersek esploratzaile britaniarrak aurkitu zuen. Flindersek George Bass itsasontziaren medikuaren izena jarri zuen.

Lekurik estuenean 240 kilometroko zabalera du eta 50 metroko sakonera. Oso ibilbide arriskutsua da eta bere uretan hondorapen ugari izan dira. Baliabide natural garrantsitzuenak petrolioa eta gasa dira.

## Uharteak 
Bass itsasartean 50 uharte baino gehiago daude. Nagusienak:

* Mendebaldeko partean:
** King Uhartea.
** Three Hummock Uhartea.
** Hunter Uhartea.
** Robbins Uhartea.
* Hego-ekialdeko partean:
** Furneaux Uhartedia.
*** Flinders Uhartea.
*** Cape Barren Uhartea
*** Clark Uhartea.
* Ipar-ekialdeko partean:
** Kent Uhartedia.
*** Deal Uhartea.
** Hogan Uhartea.
** Curtis Uhartea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amarok

**Amarok** (lehenago **amaroK** deitua) Unix sistemetarako musika erreproduzigailu bat da, KDE mahaigainerako garatua, nahiz eta beste mahaigain batzuetan ere funtzionatzen duen. Hala ere Amarok ez da KDE proiektuaren parte.

## Historia 
Proiektua Mark Kretschmannek hasi zuen XMMS hobetzeko asmoz, honen erabilgarritasun arazoak zirela eta. Hasierako amaroK Midnight Commander moduko bi panel interfaze ideiarekin sortu zen.

Hasierako argitarapenaren ondoren, beste garatzaile batzuk sartu ziren proiektuan.

Amarok 2.0 bertsiotik aurrera, KDE 4ko teknologiak erabiltzen dira, hala nola Phonon soinuarentzako, Solid gailuentzako eta SVG eta Plasma interfazearentzako.

## Kanpo estekak 
*  Amarok proiektuaren webgunea
Frantzisko Ignazio Lardizabal

thumb|260px|*Testamendu Zar eta Berrico Condaira* lanaren azala, 1908ko argitalpenean.
thumb|260px

**Frantzisko Ignazio Lardizabal Urretabizkaia** (Zaldibia, Gipuzkoa, 1806ko uztailaren 5a – 1855eko abuztuaren 20a) euskal idazlea eta Erromatar Eliza Katolikoko apaiza izan zen, Zaldibiako erretorea.

## Bizitza 
Zaldibiako Albisu etxean jaioa, Lazkaon, Burgosen eta Madrilen egin zituen apaiz-ikasketak. Ikasketak bukatu eta jaioterriko erretore izan zen, harik eta, Gipuzkoa osora hedatu zen izurri beltzak jota, hil zen arte. *Testamentu Zarreco eta Berrico condaira* lana eman zuen argitara hil zen urte berean, 1855ean. Itun Zahar eta Berriko kontakizunen bilduma egin zuen obra horretan. Villasanteren ustez hiztegi hautatu, zehatz eta landua darabil Lardizabalek: “El control racional nunca le permite dar rienda suelta a la pasión ni a la fantasía. Su libro, como lo exige el tema, es narrativo, expositivo, y aunque pueda resultar un tanto frío, está escrito con positiva belleza, y el autor se revela en él como profundo conocedor del vascuence” (Villasante, 1979). Oso irakurria izan zen, Mitxelenak dioenez: “Es probablemente la obra que ha sido más leída en Guipúzcoa en los últimos cien años, y no sin razón: aunque algo monótono, Lardizábal es un buen hablista y un buen narrador” (Mitxelena 1960).

Hil eta handik urtebetera Gipuzkoako Foru Aldundiak Lardizabalek idatziriko *Gramática Vascongada* argitara eman zuen. Gipuzkeraren gramatika bat da oinarrian, baina badu gehigarri bat eta xehetasun franko bizkaierari eta goi-nafarrerari buruz ere. Lardizabalenak omen dira, halaber, *Historia de San Miguel Excelsis de Aralar* eta *Maria Santisimaren amodio ederraren novena* idazlanak, gaur egun galdutzat jotzen direnak.

## Lanak 
* *Testamentu Zarreco eta Berrico Condaira* (1855)
* *Gramática Vascongada* (1856)
* *Historia de San Miguel Excelsis de Aralar*
* *Maria Santisimaren amodio ederraren novena*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Frantzisko Inazio Lardizabal», *Literaturaren Zubitegia*.
Tanganika

thumb|250px|eskuinera|Tanganikako ikurra kolonia zen bitartean
thumb|250px|eskuinera|Tanganika Errepublikaren ikurra
**Tanganika** (ingelesez *Tanganyika*) Ekialdeko Afrikan zegoen Errepublika zen. Commonwealthean parte hartu zuen eta izena bere mendebaldeko mugan zuen Tanganyika aintziratik zetorkion. 1964an, Zanzibar uhartearekin batera gaurko Tanzania osatu zuen.

Lehenengo Mundu Gerra eta gero, Versaillesko Ituna zela eta, Alemaniako kolonia zen Ekialdeko Alemaniar Afrikak britainiarren eskuetara pasa zuen. 1922ko Nazioen Ligaren ebazpenaren bitartez *Tanganyika agintepeko Lurraldea* izena hartu zuen. 1946an Nazio Batuen fideikomisopeko lurralde bihurtu zen baita britainiarren kontrolpean. Azkenean, 1961eko abenduaren 9an independentzia lortu zuen eta 1962ko ekainaren 9an "Tanganikako Errepublika" bihurtu zen Julius Nyerere burua zela.

Gaur egun, Tanzaniako kontinenteko aldeari oraindik Tanganika diote. Tanzania hitza Tanganika eta Zanzibar batzetik dator.

## Kanpo Lotura 
* 1886ko Tanganika eta Zanzibarren mapa

## Kanpo estekak
Manuel Antonio Antia

thumb|300px
**Manuel Antonio Antia** (Urretxu, Gipuzkoa, 1830eko maiatzaren 6 &ndash; Leitza, Nafarroa, 1894ko urtarrilaren 5) euskal idazle eta erlijiosoa.

Oñatin filosofia ikasi zuen eta Iruñean teologia. Leitzako parrokiako kapilaua eta Urnietako erretorea izan zen. 37 urterekin, Clareten liburuaren itzulpena egin zuen *Zeruko bide zuzena eta segurua, karmeltar debotoarentzat ikasbidea, San Joseren zazpi igandeetako jayera* (Camino recto y seguro para el cielo, lección para el devoto carmelita, devoción de los siete domingos de San José) izenburupean. Bederatzi edizio ezagutu zituen; lehena 1867koa izan zen. 1878an, *Kristaua Elizan* argitaratu zuen. Tolosan, 1887an, *Jesusen Biotz Sagraduco debociozco liburuchoa* kaleratu zuen. *Euskal-Erria* eta *Euskalzale* aldizkarietan olerki, ipuin eta itzulpenak idatzi zituen.

## Lanak 
### Erlijioa 
* *Zeruraco bide zuzena eta segurua* (Bartzelona, 1867)
* *Karmeltar debotoarentzat ikasbidea* (Tolosa, 1883)
* *Jesusen Biotz sagraduko deboziozko liburutxoa* (Tolosa, 1887)
* *Aita San Franzisko Asiskoaren bizitza* (1996, *Euskal Editoreen Elkartea*)

## Kanpo-loturak 
*  Manuel Antonio Antia Literaturaren Zubitegian
## Erreferentziak
Ramon Illarramendi

**Juan Ramon Illarramendi Lekuona** (Errenteria, Gipuzkoa, 1879ko martxoaren 17a - Errenteria, Gipuzkoa, 1927ko urtarrilaren 9a) euskal antzerkigilea izan zen.

## Lanak 
### Antzerkia 
* *Artzai Pillipe* (1903) bi ekitaldiko zartzuela
* *Bateko urria* (1903)
* *Gabon jaunak edo toriadoriak*
* *Egun bi Errenteriyan*
* *Jo ta uts*
* *Testimonio falsoa* (1918)
* *Josepe albaiteroa* (1918)
* *Tomas Inashio Donostiyan* (1921)

## Sariak 
*Artzai Pillipe* Irungo euskal jaietan saritua izan zen.

## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako idazleen zerrenda
* Euskal Herriko antzerkia

## Kanpo loturak 
*  Ramon Illarramendi Literaturaren Zubitegian
*  Juan Ramon Illarramendi euskaraz.net-en
Pedro Prudentzio Hualde

**Pedro Prudentzio Hualde Maio** (Bidankoze, Nafarroa, 1823ko apirilaren 26a - *ib.*, 1879ko abenduaren 9a) euskal idazle, itzultzaile eta Bidankozeko erretorea izan zen.

## Biografia 
Erronkarieraren inguruan, Luis Luziano Bonaparte euskalariarekin gutunak elkar trukatu zituen. Bonaparte printzearen aginduz, *San Mateoren ebanjelioa* (1856-1869) eta *Asteteren dotrina* (1869) itzuli zituen Bidankozeko erronkarierara.

## Lanak 
### Erlijioa 
* *Gore Jeinaren Ebanjelio Saintiua* (1855)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Pedro Prudentzio Hualde Maio Literaturaren Zubitegian.
*  *Vidangoz.com* "Prudentzio Hualde".
Mariano Mendigatxa

**Mariano Saturnino Mendigatxa Ornat** (Bidankoze, Nafarroa, 1832ko otsailaren 10a – 1918ko uztailaren 31) nekazaria zen, euskara aberatsekoa eta Bonaparte printzearen eta Azkueren berriemaile izan zelako ezaguna. Idatzi zituen gutunak erronkarieraren lekukotzat gorde dira.

Luis Luziano Bonapartek eskatuta, Erronkariko euskararen ikerlanean lagundu zion Pedro Prudentzio Hualde Maioren laguntzarekin. Bonaparte hil eta gero, Resurreccion Maria Azkuerentzat lan bera egiten jarraitu zuen, eta gutunen bitartez ipuin, kanta eta esaera zaharren berri eman zion. Harremanak izan zituen bere garaiko euskalari askorekin.

Hona hemen, adibide gisa, Azkueri idatzi zion gutun bat:

## Mendigatxaren sindromea 
Aingeru Epaltzak aipatutako sindrome hau beste zenbait testutan ere topa daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Mariano Mendigatxa», *Literaturaren Zubitegia*.
* *Vidangoz.com* webgunean bidangoztar ospetsu batzuen fitxak badaude, tartean «Mariano Mendigatxa».
* Urko Apaolaza, 2021/01/08, Mendigatxaren ‘uskarazko’ gutunak berrargitaratu eta Bidankozeko herritarrei bidali dizkiete.
*  "100 años de la muerte de Mendigacha" *Vidangoz.com* (2018-07-31).
*  "Mariano Mendigacha, Vidángoz y el uskara" *Vidangoz.com* (2018-07-29).
Pantokrator

[thumb|[Sant Climent de Taülleko pantrokratorra]]
[thumb|[Dafniko (Grezia) pantokratorra, 1080-1100 inguruan]]
**Pantokrator** atributua (, *panto-krator* = ahalguztiduna), greziar mitologian Zeus jainkoari egokitu zitzaion izendapena da. Kultura kristauan, Jesukristo irudikatzeko erabiltzen da.

Arte bizantziar eta erromanikoan, pantokrator hitza, Ahalguztiduna, Aita eta Seme, hau da, Sortzailea eta Askatzailea izendatzeko erabilia izan da. Irudia, maiestatikoa beti, izaki jainkotiarra da, eta jarrera berdinean agertzen da betiere: eskuineko eskua jasota bedeinkapena emateko, eta ezkerreko eskuan *Ebanjelioak* edo *Idazki Sakratuak* eusten. Batzuetan, bustoa bakarrik marrazten da, eta beste batzuetan, figura osoa tronu baten gainean.

Elizetan, bi dira pantokratorrak erakusteko ohiko lekuak: kanpoaldean, portaden tinpanotan, harrian zizelkatuak; edo barrualdean, absideen bobedatan margotuak. Dena dela, **mandorla** deituriko ingurune obalatu batean enmarkatua ageri ohi dira.

Espainian, Sant Climent de Taüll (Lleida, Katalunia) elizako absidean aurkitutakoa da esanguratsuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Damaso Legaz

**Damaso Legaz Laurenzena** (Arizkun, Baztan, 1838ko abenduaren 11 &ndash; Iruñea, 1902ko azaroaren 17a) nafar apaiza eta euskal idazlea izan zen.

## Bizitza 
Damaso Legaz Arizkunen jaio zen, 1838ko abenduaren 11n; aita, Juan Jose Legaz, Abaurregainekoa zen, eta ama, Juana Catalina Laurenzena, Elbetekoa. Irakasle partikular batekin latina ikasi ondoan, Iruñeko San Joan Bataiatzaile apaizgaitegian sartu zen 1854an, ikasketa beka berezi bati esker. Hortik aurrera, eliz karrera ikusgarria burutu zuen. 1863ko maiatzaren 30ean apaizturik, urte bereko urrian Iruñeko elizbarrutiko apezgaitegira pasatu zen filosofia katedradun moduan. Hurrengo urtean, berriz, teologia katedradun izendatu zuten, 1866ko azaroaren 5ean apezgaitegi kontziliarraren idazkari eta, urte bereko urriaren 23an, errektoreorde egin zuten.

1867an, teologia doktoregoa erdietsi zuen Valentzian. 1869tik 1902ko otsailera arte Iruñeko apezgaitegiaren erretore izan zen. 1869an apezpikutegiko aztertzaile sinodala izan zen. 1875an Elizondoko erretore izendatu zuten, baina berehala utzi behar izan zuen postua, Iruñean betebehar ugari zuelako. 1883an, lehiaketan gailendu ostean, kalonje lektoral bilakatu zen, hau da, Iruñeko kabildoaren teologialari. 1891n Iruñeko Liburutegi Kristau Propagandistikoaren lehendakari aukeratu zuten, *La Avalancha* aldizkaria ateratzen zuen erakundearena hain zuzen ere. Aukera izan zuen Tarazonako eta Habanako apezpikua izateko baina, Euskal Herrian geratzea hobetsirik, kargu horiek errefusatu zituen.

## Idazle ibilbidea 
Euskararen nafar unibertsoan nortasunez gailendu zen, arras lan gutxi argitaratu bazuen ere. Nafarroako Euskal Elkargoaren kidea sorreratik beretik, epaimahaikidea izan zen Nafarroako Foru Aldundiaren euskara katedraduna aukeratzeko, eta baita zenbait sariketa literariotan ere. Haren euskarazko lanik ezagunena Gaspar Asteteren katiximaren itzulpena izan zen, *Cristauaren icasbidea, Aita Gaspar Astetec eguina cein centzatua eta berretua aguertzen da euscarara biurtua Dre. D. Jose Oliver eta Hurtado Iruñeco Obispo chit arguiaren aguindez bere menecoen oitzaraco*, Iruñean Jose Lordaren moldiztegian 1880an atera zena. Izenpetu gabe agertu arren, gauza jakina izan da itzulpen horren egiletasuna.

Eliz lanak ezezik, bestelako testuen itzulpenak burutu zituen; ezagunena Arturo Campionek amaitu gabe utzi zuen *Los últimos navarros* narrazio historikoaren aldaera izan zen, 1878ko *Euskara* aldizkarian "Baztandar batec" sinaturik agertu zena. Nafarroako konkistaren azkenengo egunetan giroturik, Baztango juradoak Gaztelaren kontra jo behar zutenentz erabakitzeko bozka egiten ari ziren, eta ezetz, borroka gehiagorik egin behar ez zutela onartu ostean, Zigako Martin Ulibarri honela mintzo da: *"Egun da lembicico aldia Baztandarra izateaz alquetzen naicena. Uste dut mendiec eztali dutela goibeletan bere burua gu ez icusteatic; ez tugu beñere, beñere mancha au garbituco"*.

## Lanak 
* *Cristauaren Ikasbidea* (1880, Jose Lordaren moldiztegia)
* *Azken nafartarrak* (1878, *Euskara* aldizkaria)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Damaso Legaz*, literaturaren zubitegia, zubitegia.armiarma.eus
Jusef Egiategi

**Jusef Egiategi** edo **Juseff Eguiateguy** XVIII. mendeko idazle eta filosofo zuberotarra izan zen.

## Biografia 
Datu gutxi ezagutzen dira bere bizitzaz. Lanbidez irakaslea (*errejent* diote testuek) izan zen.

Ideologia aldetik kristau erreformatzaile eta bere denborarako progresistatzat jo daitekeena da.

## Lanak 
### Saiakera 
Hiru liburu idatzi zituen, antza denez entziklopedia bat egiteko asmotan; ezagutu gabe egon ziren denbora luzez. Txomin Peillenek topatu zituen Parisko *Bibliothèque Nationale* delakoan 1966an; Anton Abbadiak utzi zituen bertan. Hortik aurrera prestatu ziren argitalpenak.
* *Lehen liburia edo filosofo huskaldunaren ekheia* edo *Filosofo húskaldünaren ekheia* (Frankfurt, 1785) Euskaltzaindiak argitaratu zuen 1983an *Euskararen lekukoak* saileko 6. alean, Peillenek prestatua. Soneto batekin hasten da, euskaraz ezagutzen den bigarrena Arnaud Oihenartek eginikoaren atzean.
* *Bigerren libria* ere aipatu Parisko liburutegian dago.
* *Aberarstarzun guzien guiltz bakhoitza* (Paue, 1782); hirugarren hau Donostiako Foru Aldundiko jauregian dago.
* *Oharkerac, Esanguiac ta Bibétac*, erran zahar, atsotitz eta gogoeta bilduma, euskaraz eta frantsesez, Frantziako Liburutegi Nazionalean gordea da ere, argitaratu gabe egon da.

Denak eskuz idatzita. Hizkuntza estiloari dagokionez "garbizale" eta Larramendiren jarraitzailea zen.

## Iturriak 
* Jean-Louis Davant: *Zuberoako literaturaz. Antologia laburra*, Euskaltzaindia, Bilbo, 2008; 26-30.or.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Anton Abbadia
* Txomin Peillen

## Kanpo loturak 
*  Jusef Egiategi Literaturaren Zubitegian
*  Peillenen artikulua *Lapurdum* aldizkarian.
*  Iturrietan aipatutako lehen liburua pdf.n.
*  *Jusef Egiategi xiberutar ilüstratia* artikulua, Joxemiel Bidadorrena.
*  Davanten *Egiategi-z geroztiko ziberotar idazleak* artikuluaren tituluan idazle hau aro baten amaiera gisa; Maule, 1981eko uztailaren 27an.
Leonce Goietxe

**Léonce Goietxe** —frantsesezko grafian, *Léonce Goyetche*— XIX. mendeko euskal idazlea izan zen.

1856. urtean ''Saint-Jean-de-Luz historique et pittoresque, Annales et chronique despuis l'époque de sa fondation presumée jusq'a nous jours* ikerlana eman zuen argitara Baionan.

## Bizitza 
Léonce Goyetche Baionan 1822an sortu zen, baina ikasketak munduan zehar eraman zituen, Ipar-Ameriketako kolonietan, Ingalaterran, Espainian eta Portugalen.

Merkataritza ganberan aritu zen biziki gazte, hasi aitzin, 1860tik goiti, barkuzko posta zerbitzuak antolatzen Antillak, Mexico, Panama eta Estatu-Batuekin *Compagnie générale transatlantique* enpresako zuzendari gisa.

1864tik goiti Léonce Goietxe Basses-Pyrénées departamenduko kontseilari izendatu zuten Ezpeletako kantonamenduan.

Lanaz gain, historialari zen, eta kari horietan argitaratu zuen Donibane Lohizuneri buruzko arrakasta handiko kronika bat. Lehen argitalpena 1856an egin zen, eta bigarrena, emendatua, 1883an.

## Lanak 
### Kronika 
*  *Saint Jean de Luz historique et pittoresque'' (1856)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*
Jean-Baptiste Constantin

**Jean Baptiste Constantin** (Urdatx, Zuberoa, 1847ko irailaren 5 &ndash; Atharratze-Sorholüze, Zuberoa, 1922ko urtarrilaren 26) euskal idazlea izan zen.

## Biografia 
Urdaxtarra, herri bereko dendari eta jostun batekin ezkondu zen. Bere maisu lanak Izpurara (Nafarroa Beherea) eraman zuen familia; bertan jaio zen Albert semea, geroago Zuberoan fama handia lortu zuena.

Irakasle lanak berriro mugitu beharra ekarri zion, baina oraingoan jatorriko Basabürüra itzultzeko: Atharratze eskualdeburura hain zuzen. Bertan hil zen 1922an. Eskualtzaleen Biltzarraren kidea izan zen. Euskaltzaindia sortu zenetik euskaltzain urgazle izendatu zuten.

## Lanak 
Zubereraz idatzi zuen eta "u" eta "ou", "ch", "ill", "mb" "nb"-ren ordez, eta abar erabiltzen zituen.

Sari asko irabazi zituen Lore Jokoetan: Donapaleun (1903an), kanbon (1907), Atharratzen (1908) eta Donibane Garazin (1912an).

### Narrazioa 
* *Haritchabaletaren bizia. Don Juan eta bere adixkidiak* (1997, *Euskal Editoreen Elkartea*, Patri Urkizuk prestatua *Klasikoak* bildumako 79.a); obar bera lehen aldiz Euskalerriaren Adiskideen Elkarteak argitaratu zuen 1955ean Egan aldizkarian. Izabako bentan topatzen diren zuberotar eta erronkariarrez umore kutsuko lana da.

### Prentsan 
* "Eskualduna" aldizkarian eta beste batzuetan idatzi zuen. Artikulu zein bertsoak dira bere idazkiak.

## Iturriak 
* Jean-Louis Davant: *Zuberoako literaturaz. Antologia laburra*, Euskaltzaindia, Bilbo, 2008; 11-38.or.
* Jean-Louis Davant: *Zuberoako idazle zenduak*, Elkarlanean, Donostia, 2001; 75-77.or.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Albert Constantin

## Kanpo loturak 
*  Jean Baptiste Constantin Literaturaren Zubitegian
Berria (hondartza)

**Berria** Santoñako (Kantabria, Espainia) hondartza bat da. 2.200 metro luze da. Mendebaldean, Brusco mendia du; eta ekialdean, Buciero mendigunea.

CA-907 errepidea baliatuz erraz joan daiteke haraino, Santoñatik zein Argoñostik.

Santoñako El Dueso espetxetik gertu dago. 1937ko urriaren 15ean, hamalau eusko gudari eta militante abertzale fusilatu zituzten frankistek egunsentian, binaka, zazpi erakundetatik aukeratuak.

## Ikus, gainera 
* Berria hondartzako fusilamenduak

## Kanpo estekak
Superior

**Superior** (, ) Amerikako Aintzira Handietatik handiena da. Iparraldean, Kanadako Ontario eta Estatu Batuetako Minnesota estatuak ditu, hegoaldean, berriz, Estatu Batuetako Wisconsin eta Michigan.

Hedaduraz, munduko ur gezako aintzirarik handiena da (82.100 km²); hala ere, Siberiako Baikalek bolumen eta sakonera handiagoak ditu.

## Izena 
Anishinaabez *Gichigami* («ur handia») izena du. Zenbait kantutan *Gitche Gumee* izena ere ematen zaio. *Supérieur* izena XVII. mendeko frantziar esploratzaileek jarri zioten, Huron aintziraren gainean dagoelako.

## Geografia 
Superior Aintzira Handien sartaldean dago; denetan goienean dagoena da, itsas mailatik 183 metrora, eta hortik datorkio izena. 25.700 km²-ko eremua du, hots, Txekiar Errepublika baino handiagoa da. 563 kilometroko luzera, 257 kilometroko zabalera eta, batez beste, 149 metroko sakonera ditu. Ekialdean, Michipicoten uhartearen inguruan du sakontasun handiena (406 m). Bestalde, 12.232km3-ko ur bolumena dauka.

Superiorren 210 ibai baino gehiago isurtzen dira, luzeenak Nipigon eta Saint Louis. Hustubidea St. Marys ibaia da, Huronera isurtzen dena. Uharte nagusia Royale da. Estatu Batuen eta Kanadaren arteko muga lerroa Royale uhartetik iparraldera luzatzen da St. Marys ibairaino.

Aintziraren ertzean herri askorik ez da, baina izotzak urtuta egoten diren 6-7 hilabeteetan itsasontzi asko ibili ohi da.

## Ekologia 
80 arrain espezietik gora deskribatu dira Superior aintziran. Bertako arrainak lutxo arrunta, eguzki-arraina, *Fundulus diaphanus, Coregonus hoyi, Salvelinus fontinalis, Lota lota, Coregonus artedi, Acipenser fulvescens, Salvelinus namaycush...* eta kanpotik ekarritakoak izokin arrunta, amuarrain arrunta, karpa, ortzadar-amuarraina...

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Kruz Etxeberria

**Frai Jose Kruz Etxeberria** (Oiartzun, Gipuzkoa, 1773 &ndash; Urnieta, Gipuzkoa, 1853) euskal idazlea eta elizgizona izan zen. Espainiako Independentzia Gerran Fernando VII.a erregearen alde egiteagatik preso egon zen.

## Lanak 
### Erlijioa 
* *Devoziozco vicitzaraco sarrera San Francisco Salesec atera eta Aita Frai Jose Cruz Echeverriac euscaraz ipini duena* (1821)
* *Cristau Doctrina Euscaraz* (1822)
* *Ongui bizitzeco ta ongui iltceco laguntza* (1824)
* *Jesusen imitacioco edo berari jarraitcen eracusten duen liburuba* (1829)
* *Nuevo socorro para párrocos y confesores jóvenes en lo concerniente a su ministerio* (Lehen Karlistaldietan) gaztelaniaz
* *Misioko ta Misio ondoreko kantak* (1845)

## Kanpo loturak 
*  Jose Kruz Etxeberria Literaturaren Zubitegian
Gnome Office

**GNOME Office** bulegotika-suite librea da. Ondorengo osagaiak ditu:

* AbiWord, testu prozesagailua.
* Gnumeric, kalkulu-orria.
* GNOME-DB, datubaseak kudeatzeko tresna.

Aplikazio arteko integrazioa nahiko eskasa da, eta askoren ustez GNOME Office GNOME ingurunerako garatutako produktibitate aplikazio sorta baino ez da. Integrazioa Bonobo teknologiaren bitartez ematen da.

## Ikus, gainera 
* KOffice
* OpenOffice.org

## Kanpo estekak 
*  GNOME Office webgunea