open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Heriotzaren harana

**Heriotzaren harana** () Estatu Batuetako hego-mendebaldeko sakongunea da, Kaliforniako hego-ekialdean dagoena, Mojave basamortuaren bihotzean. 225 kilometro luze eta 40 kilometro zabal da. Itsas maila baino 86 metro beherago dago, eta mendebaldeko hemisferioan dagoen puntu lehorrik beherena da. Idortasuna ia erabatekoa da. Parke nazionala da 1933. urteaz gero.

## Geografia 
### Kokapena 
Kaliforniaren hego-ekialdean dago, Amargosa eta Panamint mendilerroen artean. 13.517 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta Nevada estaturaino hedatzen da. Bertan dago Badwater izeneko sakonunea, itsas maila baino 86 metro beherago dagoena; Ipar Amerikako punturik beherena da. Heriotzaren Haranaren Parke Nazionalaren zati handi bat hartzen du, 1933an monumentu nazional eta 1994an parke nazional izendatua.

### Geologia 
Heriotzaren harana duela 200 milioi urte bukatu zen prozesu geologiko baten ondorio da. Itsas jatorria duten jalkin-harriez osatuta dago. Itsas adar hori lehortu zenean, disolbatutako gatzak hauspeatu ziren.
 
### Klima 
Heriotzaren harana Ameriketako tokirik lehorrena eta beroena da. Tantarik ere jausi ez direneko urteak ez dira harrigarriak. Tenperatura maiz, 49&nbsp;°C-ra eta orain arte neurtu den tenperaturarik altuena 57&nbsp;°C izan zen 1913. urtean. Eguzkipean dagoen lurzoruaren tenperaturak giro-tenperatura gainditzen du, eta 88&nbsp;°C-koak neurtu izan dira. Ez da harritzekoa bada, toponimian *Furnace creek* (“Labearen erreka”) eta antzeko terminoak aurkitzea.

### Landaredia eta fauna 
Landaredia urria da, eta horrelako baldintza gogorretara egokitutako espeziak topatzen dira, hala nola meskitea, kreosota-zuhaixka, Josueren juka eta kaktusa. Udaberriko euriekin itxura zertxobait alaitzen da basamortuko landareen loreez. Animaliak ugari dira, eta gaueko bizimodura moldatutakoak, hala nola, *Odocoileus hemionus*, *Ovis canadensis*, antilope katagorria, kanguro arratoia, *Vulpes macrotis*, koiotea, katamotz gorria eta puma.

## Historia 
XIX. mendean oztopoa izan zen Kaliforniara zihoazen urre bilatzaileentzat; (hortik bere izena). 1880ko hamarkadan boraxa ustiatzen hasi zen.

## Kanpo estekak 
* Lakar Iraizoz, Oihane, *Harri ibiltarien gaia ez da hainbesterainoko misterioa*, zientzia.eus
*  Heriotzaren Haranaren Parke Nazionalaren webgune ofiziala, National Park Service, nps.gov

## Erreferentziak
Sesostris III.a

**Jakaura Senusert**, **Senusert III.a** edo **Sesostris III.a**, Egiptoko XII. dinastiako bosgarren faraoia izan zen, Egiptoko Inperio Ertainaren garaian. K.a. 1872tik K.a. 1853 edo K.a. 1852 arte gobernatu zuen, Jürgen von Beckerathen arabera.

**Jakaura** bezala aipatzen da Abidoseko Errege Zerrendan, eta **Jakara** Saqqarakoan. Turingo Errege Kanonaren arabera, 30 urteko erregealdia izango zuen. Manetonen epitomeetan aipatutako Sesostrisek, 48 urteko erregealdia izango zuen, Julio Sexto Afrikano eta Eusebio Zesareakoaren arabera Sinzelo fraidearen bertsioan.

## Bizitza 
[thumb|200px|Sesostris III.aren estela [Semnan. Berlingo Altes Museuma.]]
Sesostris II.a faraoia eta *Ueret*en semea izan zen. Inperio Ertaineko erregerik nabarmenena da.

Bere erregealdian, berrantolakuntza administratibo sakon bat egin zen, tokiko boteredunek ezarritako sistema deszentralizatua ezabatu eta botere osoa berriz faraoiak berreskuratuz. Bere erresumako gremio edo *uaret*ak berrantolatu zituen.

 Presedo Velo

Kush (Nubia) konkistatu eta domeinatu zuen, bere erregealdiaren amaieran, probintzia bihurtu zuena, zenbait eskualdetan matxinadak desegin zituen eta *Erregearen Harresiak* indartu zituen, defentsa solido eta sendo bat ematen zuten erresumaren mugetan zeuden gotorlekuak. Siquemeko herriaren aurka ere borrokatu zuen.

 Mugako estela Semnan.

Lurperaketa ohiturei dagokienez, aldaketa garrantzitsuak daude, zurezko eskulturen agerpena, eta erritual zabal eta Sarkofagoetako Testuak deritzen zerraldoetan idatzitako beste hil testu batzuen gehiegizko ohitura. Jada, ez dira nomoetako funtzionario altuentzako kapera eta hilobi hipogeo handiak eraikitzen.
thumb|285px|Dahshurreko Sesostrisen piramidearen hondakinak
[thumb|285px|[Deir el-Baharitik datozen Sesostris III.aren estatuen hondakinak. British Museum]]

## Bere garaiko lekukotzak 
### Eraikinak 
Sesostrisek, Dahshurren, piramide bat eraikiarazi zuen, adobe eta harlanduzko blokezko estalduraz eraikia, oinarrian 78 metroko aldea eta 105 metroko garaierarekin, ondoko zazpi piramide eta tenplu batekin. Bere seme eta ondorengo izan zen Amenemhat III.ak amaitu zituen kanalizazio lan handiak hasi zituen, Egipto hobetzeko sustatu nahi izan zituen beste hobekuntza askoren artean.

### Eraikin hondarrak 
* Qantirretik gertu aurkitutako ateburuko harrizko blokeak. (Habachi)

### Estatuak 
Sesostris, estatua ugaritan irudikatua izan zen, hauen hondarrak, museo ezberdinetan zaintzen direlarik: Kairoko Egiptoar Museoa, British Museum, Louvre, Munich...

### Idazkunak 
Sesostris, honako hauetan aipatzen da:

* Idazkunak, Abidoseko hirian, tenplu batean eta hilobi batean (Wegner)
* Tenpluaren eraikina Medamuden (Bisson de la Roque/Clère)
* Palestina eta Nubiaren aurkako ekintza militar bat aipatzen duen estela (Baines)
* Seheletik gertuko idazkunak harrian, kanal baten zulatzea kontatzen duena (de Morgan)
* Zigilu zilindrikoa Haragehko 602 hilobian (Petrie Museoa)
UEFA Emakumezkoen Txapeldunen Liga

**UEFA Emakumezkoen Txapeldunen Liga** edo ''UEFA Women's Champions League* UEFAk urtero antolatzen duen Europako emakumezkoen futbol kluben arteko txapelketa da.

## Historia 
2001-02an abiatu zen txapelketa *UEFA Women's Cup'' izenarekin eta 2009-10 denboraldian hartu zuen gaur egungo denominazioa, gizonezkoen txapelketarekin parekatzeko asmotan. Olympique Lyonnais izan da garaipen gehien lortu dituen taldea, sei Liga hain zuzen ere, azkenengo laurak jarraian.

2019-2020 denboraldia berezia izan da COVID-19 pandemiak erabal baldintzatu baitu txapelketa. Horren ondorioz partida bakarrera jokatu dira final laurdenetatik aurrerako faseak. Partida guztiak Bilbo eta Donostian jokatu dira. Finala Anoeta estadioan izango da abuztuaren 30ean.

## Podiuma 
## Palmaresa 
## Garaipenak 
[thumb|250px|[Olympique Lyonnais (emakumezkoen taldea)|Olympique Lyonnaisek zortzi garaipen ditu.]]
[thumb|250px|[1. FFC Frankfurt|FFC Frankfurteko jokalariak 2008ko garaikurra jasotzen.]]
[thumb|250px|[Margrét Lára Viðarsdóttir hiru aldiz izan da golegile nagusia.]]
### Taldeka 
### Herrialdeka 
### Golegile nagusiak 
## 2019-20 azken fasea Euskal Herrian 
### Finala 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* UEFAko Txapeldunen Liga

## Kanpo estekak
Ipar Rap-Eroak

**Ipar Rap-Eroak** 1993. urtean Legazpin (Gipuzkoa) sortutako euskal rap musika taldea zen. Euskaraz abesten zuten.

## Taldekideak 
* Karlos Arrazola "*Etxizero*" (batera eta koruak)
* Iñigo (baxua eta koruak)
* Ion Ibarguren (soinua eta koruak)
* Abel Rodrigo "*Antisepsia*" (gitarrak eta ahotsa)
* Unax Casado "*Blacktop*" (ahots nagusia)
* Iñaki Larraza "*Stone*" (ahotsa eta oihuak)

### Taldekide ohiak 
* Julio Maseda (baxua 1. maketan)

## Diskografia 
Bi maketa kaleratu zituzten:

* *Ipar Rap Eroak* (1993)
* *Subeltza* (1995)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Euskal Herrian diharduten segurtasun indarrak

**Euskal Herrian diharduten segurtasun indarrak** hiru motatakoak dira (udalerrikoak, autonomia erkidegokoak edo Estatukoak), eta bakoitzak bere eremua du dela lurraldearen, dela eginkizunen aldetik. Segurtasunaren arduradun nagusiak Espainia eta Frantzia estatuak dira, nor bere lurraldean: Hego Euskal Herrian lehena, eta Ipar Euskal Herrian bigarrena. Gainera, autonomia erkidegoetako eta udalerrietako poliziak ere baditugu: Ertzaintza Euskal Autonomia Erkidegoan, Foruzaingoa Nafarroako Foru Erkidegoan, eta udaltzaingoak hainbat udalerritan.

## Udalerriko segurtasun indarrak 
Euskal Herri osoan hainbat udalerrik —5.000 biztanletik gorakoek, oro har— udaltzaingoa dute. Udalak gainbegiratutako polizia zerbitzua da. Euskal Herrian dauden udaltzaingo nabarmenak hauek dira:

* Bilboko Udaltzaingoa
* Donostiako Udaltzaingoa
* Iruñeko Udaltzaingoa
* Gasteizko Udaltzaingoa
* Barakaldoko Udaltzaingoa
* Getxoko Udaltzaingoa
* Biarritzko Udaltzaingoa
* Hendaiako Udaltzaingoa

## Autonomia erkidegoetako segurtasun indarrak 
* Ertzaintza: Euskal Autonomia Erkidegokoa.
* Foruzaingoa: Nafarroako Foru Erkidegokoa.

## Portuetako segurtasun indarrak 
* Pasaiako Kaizaingoa. 
* Bilboko Portuzaintza.
* Baionako Portu-segurtasuna.

## Basozaintza 
* Basozaintzak Euskal Herrian:
** *Basazaintza/Guardería de Medio Natural* Araban, 
** *Basozainak/Guarderío de Medio Ambiente* Nafarroan
** *Bizkaiko Basozainak* Bizkaian 
** *Basozainak* Gipuzkoan.
* Police de l'Environnement: Lapurdi, Zuberoa eta Nafarroa Beherean.

## Estatuko segurtasun indarrak 
### Ipar Euskal Herria 
* Frantziako Polizia Nazionala (*Police nationale*)
* Frantziako Jendarmeria (*Gendarmerie nationale*)

### Hego Euskal Herria 
Hego Euskal Herriko autonomia erkidegoetako poliziei ardura gehientsuenak transferitu zaizkien arren, Espainiako polizia indar biek oraindik ere badihardute, zenbait ardura mugaturekin.
* Espainiako Polizia Nazionala (*Policía Nacional*)
* Guardia Zibila (*Guardia Civil*)
* Aduanazaintza Zerbitzua (*Servicio de Vigilancia Aduanera*)

## Kanpo estekak
Ipar Rap Eroak (maketa)

**Ipar Rap Eroak** Ipar Rap-Eroak euskal rap musika taldearen lehen maketa da, 1993. urtean argitaratutakoa.

## Kantuen zerrenda 
# *Hil... Justice* - 2:17
# *Jai, alai, fuck off aidalai* - 3:21
# *Sex basatia* - 2:17
# *Soweto* - 4:16
# *X* - 3:06
# *F.F.E* - 2:39
# *Dirurik gabe, lanik gabe* - 3:30
# *Oskar gure kidea* - 3:11

## Kanpo estekak
1940ko Udako Olinpiar Jokoak

**1940ko Udako Olinpiar Jokoak**, Udako Olinpiar Jokoen XII. edizioa izan ziren. Finlandiako hiriburu den Helsinkin ospatu beharrekoak ziren.

1936ko uztailak 31n egin zen 1940ko Olinpiar jokoen egoitzaren hautaketa, eta Nazioarteko Batzorde Olinpikoak, aho batez, Japoniako hiriburu den Tokio aukeratu zuen. Baina, Txinatar-japoniar Bigarren Gerraren hasieraren ondorioz, bertan behera utzi behar izan zen Tokioren antolakuntza, eta Helsinki izan zen Tokioren ordez aukeratutako hiria. Baina, oraingoan, Bigarren Mundu Gerraren hasierak, joko hauek antolatzea eragotzi zuen, 1944koekin gertatuko zen bezalaxe. Ondoren, Helsinkik 1952an antolatuko zituen Olinpiar Jokoak, eta Tokiok 1964an. Hau, Olinpiar Joko batzuk, gerraren ondorioz bertan behera utzi behar izan ziren bigarren aldia izan zen.

 

## Kanpo estekak
Arame

**Arame**, Urartuko lehen errege ezaguna izan zen, gutxi gora-behera K.a. 860tik K.a. 840 arte gobernatu zuena.

Nairiko tribua bateratu zuen, Urartuko erresumaren aurrekaria, hiriburu bezala, Arzashkun ezarriz. Asiriako Salmanasar III.aren garaikidea izan zen, honen aurka porrot militar bat jasan zuelarik. Uste denez, Arame, *Aram*en prototipoa da, armeniar herriaren arbaso mitikoetako bat, Bibliako Aramekin eta herri aramaikoarekin inongo loturarik gabe, antzerako izenak diren arren.
Vichy

**Vichy** Frantziako hiri eta udalerri bat da, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdeko Allier departamenduan dagoena, departamendu honetako azpihiriburuetako bat delarik.

Bere ur iturburu eta bere termengatik ezaguna, 1940 eta 1944an, Vichyko Frantziaren gobernuaren egoitza izan zen Bigarren Mundu Gerran.

## Klima 
## Hiri senidetuak 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Polizia Austrian

**Austriako** segurtasuna, Austriako Barne Ministerio Federalaren Segurtasun Publikorako Zuzendaritza Nagusiaren ardura da.

eskuinera|200px|thumb|Bundespolizei
## Polizia agentziak 
* Polizia Federala (*Bundespolizei*)
* Ikerketa Federal Bulegoa (*Bundeskriminalamt*)
* Udaltzaingoak
* Airetiko Polizia (*Flugpolizei*)
* Kartzela Goardia (*Justizwache*)

## Kanpo estekak 
*  Austriako polizia ezberdinei buruzko informazioa Austriako barne ministeritzaren webgunean.
Polizia Alemanian

**Alemaniako segurtasunaz** hiru maila administratiboko polizia agentzia ezberdinak arduratzen dira. Nazio mailan (federalak), estatu mailan eta udal mailan.

* Polizia Federala (*Bundespolizei*)
* Polizia Federal Kriminala (*Bundeskriminalamt*)
* Konstituzioaren Babeserako Bulego Federala (*Bundesamt für Verfassungsschut*)
* Inteligentzia Zerbitzu Federala (*Bundesnachrichtendienst*)
* Udaltzaingoa (*Stadtpolizei*)

[thumb|200px|[Hanburgoko Polizia]]
## Estatu poliziak (*Landspolizei*) 
* Baden-Württembergeko Polizia
* Bavariako Lurralde Polizia
* Hessengo Lurralde Polizia
* Ipar Renania-Westfaliako Polizia
* Renania-Palatinatuako Lurralde Polizia
* Sarreko Polizia
* Berlingo Polizia
* Brandenburgoko Polizia
* Bremengo Polizia
* Hanburgoko Polizia
* Saxonia Behereko Polizia
* Saxoniako Polizia
* Saxonia-Anhalteko Polizia
* Turingiako Polizia
* Schleswig-Holsteingo Polizia

Estatu bakoitzak bere *landspolizei* edo estatu poliziaz gain, bere polizia kriminala edo *kriminalpolizei* ere badu.

## Kanpo estekak
V banda

Fotometrian, **V banda** kolore berdekoa den V Johnson iragazkiak iragazitako espektro elektromagnetikoaren zatia da: gehiengo igortzea, 550 nanometrotan dago (kolore berdea). Gutxi gora-behera giza begiaren gehiengo sentikortasunarekin bat dator; fotometrikoki, antzinako fotometro fotoelektrikoen magnitude fotobisualaren (mpv) antzekoa da, argazki plaken argazki magnitudea ez bezala (mpg), uhin laburreko argiari (urdina eta morea) askoz sentikorragoa dena.

**UBV** edo Johnsonen sistema fotometrikoan, V banda, jatorrizko hiruretatik, uhin luzera handiena duena da. U (ultramorea) B, (urdina, B banda) eta V (berde edo begi hutsez ikus daitekeena).

**UBVRI** sisteman, V banda, espektroaren tarteko gune batean dago, eta gorria (R) eta infragorria (I) baino laburragoa da.

Ohikoa da astronomian B-V kolore indizea delakoa erabiltzea, B iragazkiarekin lortutako magnitudea eta V iragazkiarekin lortutakoaren arteko diferentzia baino ez dena: balio honekin, gutxi gora-behera, izarren azaleko tenperatura eta euren mota espektrala adieraz daiteke.

## Iturriak 
*On the Color-Magnitude Diagram of the Pleiades*, H. L. Johnson, W. W. Morgan, ApJ 114, 522 (1951).

*Fundamental stellar photometry for standards of spectral type on the revised system of the Yerkes spectral atlas*, Johnson, H. L.; Morgan, W. W., ApJ 117, 313 (1953).

*Some Characteristics of Color Systems*, Morgan, W. W.; Harris, D. L.; Johnson, H. L. ApJ 118, 92M (1953).

*VRI standards in the E regions*, Cousins, A. W. J., Mem. R. Astron. Soc, 81, 25 (1976).

*VRI Photometry of E and F Region Stars*, Cousins, A. W. J., M. N. Astr. Soc. South Africa, 3, 8 (1978).

*Fotometría con Filtros*, Francisco A. Violat Bordonau, Víctor Violat Martín (2003). Asociación de Variabilistas de España. Astronomía Digital (noviembre de 2003).

## Kanpo estekak
Polizia Belgikan

**Belgikako** segurtasunaz polizia federala eta hiri bakoitzeko udaltzaingoak arduratzen dira. Belgika estatu elebiduna denez, polizian herbeheeraz eta frantsesez egiten da.

[eskuinera|200px|[Anberesko polizia autoa]]
## Polizia Federala 
* Polizia Federala (*Federale Politie*, *Police Fédérale* edo *Föderale Polizei*)

## Udaltzaingoak 
Hiri bakoitzak bere udaltzaingoa du, baina udalerri txikien kasuan, bi udalerri edo gehiagoretzako udaltzaingo berdina dago.

## Kanpo estekak
Leskes Pirrakoa

**Leskes Pirrakoa** (antzinako grezieraz Λέσχης, Léskhês), **Lesches** edo **Lescher** ere deitua, Lesbos uharteko Mitilene edo Pirran jaiotako olerkari greziar bat izan zen.

K.a. 700. urte inguruan bizi izan zen, eta, Pausaniasen arabera, Eskilinoren semea zen. Beharbada, bere bizitza eta karreraren zati bat, Mitilenen igaroko zuen, Proklok, Leskes Mitilenekoa bezala aipatzen baitu.

Fanias historialari lesbostarrak, Iliada Txikia bezala ezagutzen den olerkiaren egiletzat hartu zuen, Akilesen heriotza eta Troiaren hartzearen artean gertatu ziren gertaerak kontatzen dituena.
Treverisko Anfiteatroa

**Treverisko Anfiteatroa**, I. mendeko anfiteatro erromatar bat da, Terma Inperialetatik gertu dagoena, Alemanian. Gladiadore eta animalia borroken eskenategia izan zen.

Bere harea eliptikoa da, eta harmailen egitura, arkuz eratuta eta harresi garai batekin inguratua zegoen.

V. mendean, Treveriseko biztanleek, anfiteatroa, herri germaniarrek sarri egiten zituzten erasoen aurkako babesleku bezala erabiltzen zuten.

## Kanpo estekak
Kairoko Egiptoar Museoa

**Egiptoar Museoa** Antzinako Egiptoko faraoien garaietako objektu bildumarik handiena daukan museoa da, Kairoko garrantzitsuena: 120.000 objektu baino gehiago sailokatuta dauzka. Urtean, 165.000 bisita inguru jasotzen ditu (65.000 inguru 2000n eta 154.000 2003an).

Tahrir plazan kokatua, Marcel Dourgnon arkitekto frantziarrak diseinatu zuen, estilo neoklasikoan. Lanak 1897an hasi ziren eta museoa 1902an inauguratu zen.

## Historia 
1835ean, *Egiptoko Antzinako Gauzen Zerbitzua* sortu zen, herrialdeko monumentu eta altxorrak bertakoen eta atzerritarren espoliaziotik babesteko. Ordutik, objektuak Azbaiatik gertu zegoen eraikin batean gordetzen ziren (Kairon) eta, ondoren, Saladinen gotorlekuan, baina Egiptoko gobernari Abbas Pasha-k bilduma hori Maximiliano II.a enperadore austriarrari oparitu zion, Egiptora bisitan joan zenean. 1858an beste museo bat sortu zen, Boulaq auzoan, baina erabilezinezko moduan geratu zen, Niloren uholde handi baten ondoren.

1922tik, museoak hazkuntza ikusgarria izan zuen, bere funtsak Tutankhamon faraoiaren altxorrarekin handitu baitziren, 3.500 objektu baino gehiagorekin. Howard Carter eta Lord Carnarvon ingelesek faraoi haren hilobian objektu horiek aurkitu zituzten, Erregeen Haranean, antzinako Tebasen parean (egun, Luxor).

## Edukia 
Antzinako Egiptoko garai guztietako objektuak erakusgai daude:

* Garai aurredinastiko eta protodinastikoa
** Harrizko ontziak eta hil objektuak
* Egiptoko Inperio Zaharra
** Estatuak, margoak, erliebeak eta altzariak
* Egiptoko Inperio Berria
** Tutankhamonen altxor handia
** Amarna garaiko estatua, erliebe eta objektuak eta Akenatonen sarkofagoa.
** Hil hornikuntza, bitxiak, maketak eta beste objektu batzuk
** Errege eta pertsonaien estatuak
* Egiptoko Aro Berantiarra
** Estatua, erliebe eta hil objektuak
* Greko-erromatar garaia
** Estatuak eta hil objektuak

Museoko lorategietan, zenbait garaitako eskulturak ikusgai daude.

## Galeria 

Image:Toetanchamon.jpg |Tutankamonen hil maskara
Image:Pharaoh Menhaure triad statue, Caire-Musée.jpg |Triada, Mikerinos eta bi jainkosa
Image:GD-EG-Caire-Musée061.JPG |Akhenaton
Image:GD-EG-Caire-Musée066.JPG |Akhenaton, Nefertiti eta alabak
Image:GD-EG-Caire-Musée127.JPG |Tutankamonen hil ganbera
Image:GD-EG-Caire-Musée159.JPG |Tutankamonen tronoa
Image:GD-EG-Caire-Musée137.JPG|Tutankamonen ontzi kanopoen kutxa
Image:GD-EG-Caire-Musée092.JPG |Amenardis eskaintza mahaia

## Kanpo estekak 
* Egyptian Museum official website
Secutor

thumb|150px|Secutorearen forma duen aizto baten eskutokia. Ezkutu, kasko eta eztapa bereizgarriak ikus daitezke
**Secutor**ra (pluralean *secutores*), Antzinako Erromako gladiatore mota bat zen. Erromatar jokoetan parte hartzen zuten gladiatore motetatik, gauza gutxien zeramatzana zen.

Bere armak honako hauek ziren:

* Ezpata bat (gladiuma) edo sastakai bat (pugio).
* Laukiluze formako ezkutu txiki bat.
* Kasko esferiko bat.

*Secutorea* (jazartzailea), mirmiloiaren antzera armatua zegoen.

Uste denez, K.a. 50 inguruan agertuko zen gladiatore mota hau. Secutorea, bereziki prestatua zegoen reziarioaren aurka borrokatzeko, sare bat eta hiruhortz batekin armatutako gladiatore mota bat.

Ekipamendu urriak, borrokan azkar mugitzea ahalbidetzen zien.

## Kanpo estekak
Laurasiatheria

**Laurasiatheria** goi-ordena mailako klado bat da Placentaliaren barruan (desagertutako senideak sartzen baditugu Eutheriaren barruan. Goi-ordena hau eraikitzeko ADNaren anilisi-sekuentziazioa erabili da eta retrotransposoia egotea edo ez. Izenaren jatorria Pangea hausterakoan Gondwana eta Laurasian animalia mota ezberdinak sortu zirela esaten duen teoriatik datorkio. Bere senideak Euarchontoglires (bere barnean Primates ordena), Afrotheria eta Xenarthra dira, nahiz eta lehenengo bi hauena baino ez da ahizpa-kladoa.

## Sailkapenak 
## Kanpo estekak
Aram

**Aram**, Semen semeetako bat da, eta, beraz, Noeren biloba, Bibliako lehen liburua den Hasierako 10. atalaren arabera. Pertsonaia bibliko honek, herri aramaikoa sortuko zuen. Mateoren ebanjelioaren arabera, Ruten senar zen Boozen aitatzat ere hartzen da David erregearen arbasoa.

## Kanpo estekak
Olentzero, gabonetako ipuina

***Olentzero, gabonetako ipuina*** 2002. urtean eginiko marrazki bizidunetako euskal filma da. Baleuko S.L. eta Juanjo Elordik egin zuten gero *Olentzero eta subilaren lapurreta* 2005ean egingo zuten bezala.

Gaztelaniaz *"Anjé. La leyenda del Pirineo"* izena izan zuen film hau Goya Sarietarako hautagaia zen 2003an.

## Sinopsia 
Fernando Salazar jaioterrira itzuli da zentral hidroelektrikoa eraikitzeko asmotan. Hau ez da herrikoen gustukoa, eta egoera honetan Olentzero azalduko da.

## Ezaugarri teknikoak 
## Kanpo estekak
Olentzero eta subilaren lapurreta

***Olentzero eta subilaren lapurreta*** 2005. urtean eginiko marrazki bizidunetako euskal filma da. Baleuko, S.L. eta Juanjo Elordik egin zuten *Olentzero, gabonetako ipuina* filmean hasitako bidea jarraituz.

## Sinopsia 
Olentzerok bere subil magikoa erabiltzen du umeak ikusteko. Baina herrira gizon maltzur bat etorri eta bertako zuhaitzak eski pista bat egiteko bota ez ezik subila ere lapurtu du. Anjé umeak Olentzero lagunduko du subila berreskuratzen.

## Ezaugarri teknikoak 
## Kanpo estekak 
* www.euskaraz.net
Mahlon

**Mahlon** ("ahuldu, gaixotu") Itun Zaharreko pertsonaia bibliko bat da. Elimelek eta Noemiren semea zen. Epaileen garaian gertatu zen gosete baten ondorioz, bere gurasoekin, Judako Betleemetik Moabera joan zen, non Rutekin ezkondu zen, neska moabitar bat. Hala ere, seme-alabarik izan gabe hil zen. Rut, Judara itzuli zen bere amaginarrebarekin batera, eta leviratoaren legearen arabera, Boozekin ezkondu zen. Ezkontza honetatik sortu zen familia leinuaren ondorengo, David erregea izan zen.

## Kanpo estekak
Unibertsolariak munduaren ertzaren bila

***Unibertsolariak munduaren ertzaren bila*** 2004 urtean eginiko euskal filma da. Baleuko S.L. eta Juanjo Elordik egin zuten.

Gaztelaniaz *"Los Balunis en la aventura del fin del mundo"* izena izan zuen film hau Goya Sarietarako hautagaia zen 2005ean.

## Sinopsia 
Unibertsolariak kanikak egiten dituzte. Saturrek istripua izan eta irudi bat hautsi ondoren, ihes egiten du. Unibertsolariak Saturren bila aterako dira.

## Ezaugarri teknikoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  www.mundocine.net
*  Fitxa - www.imdb.com
Rut

**Rut** bere izeneko liburuan (Ruten Liburuan) agertzen den pertsonaia bibliko bat da. Bere izenak, laguna edo emaztea esan nahi du.

Mahlon berarekin ezkondu zen haren aita Elimelek hil ondoren. Mahlon, bere ama Noemi eta bere anaia Kilion Moaben bizi ziren. Gosete batek, familia, Judako Betleem uztera behartu zuen, euren jaioterria zena. Kilion, Ruten koinatua, Orparekin ezkondu zen, beste moabitar bat. Denborarekin, bi anaiak hil egin ziren, eta Rut eta Orpa alargun eta seme-alabarik izan gabe geratu ziren. Yahvehk Israelenganako bere mesedea agerrarazi zuela jakin zuenean, Noemik Judarako itzulerako bidaia abiatu zuen, bere bi errainekin batera. (Rut 1:1-7 4:9, 10)

Rut moabitarra zen, baina miseriatik ihes eginez erbesteratzen den israeldar batekin ezkondua.

Noemiren erraina da, jada alargun, biak daude miserian. Elkarrekin itzultzen dira Kanaanera. Rut, nekazariek uzta bildu ondoren botatzen dutenaren artean bilatzen du, eta Boozen zelaian amaitzen du, Betleemen. Bere amaginarrebak konbentziturik, Rut *Boozen oinetan etzaten da* eta honek, emaztetzat hartzen du eta Noemiren senarra izan zen Elimeleki buruzko guztia biltzen du.

Jesusen genealogian aipatzen da, Lukasen Ebanjelioaren arabera.

Erdi Aroan, Rut, Elizaren aurreirudikapen bezala ikusi zen, eta Booz, Jesusena bezala, eta, bien arteko elkartasuna, Jesus eta Elizaren arteko elkartasuna bezala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Burna-Buriash II.a

**Burna-Buriash II.a** Babiloniako kasitar dinastiako errege bat izan zen, K.a. XIV. mendean gobernatu zuena.

Kadashman-Enlil I.aren seme eta oinordekoa, bere aurrekoek Egiptorekin izan zituzten harreman onak jarraitu zituen. Faraoiengandik jasotako urreari esker, Babilonian lehen aldiz, metal hau erabili zen ordaintze modu gisa, zilarra, eztainua eta brontzearekin batera. Bere gutunek, Amenofis III.a, Akenaton eta Tutankamon hartzen dituzte. Gutunetako batean, asiriarrak mendekotzat hartzen ditu, baina ez dago garbi hala ote zen, ala Asiria, oraindik, Mitanniren eraginpean ote zegoen.

"Osotasunaren erregea" titulua hartu zuen, bere aita eta bere aitonak bezala. Muballitat-Sherva printzesa asiriarrarekin ezkondu zen, eta honekin, bere seme eta oinordeko izan zen Kharakardash izan zuen.
Fanias

**Fanias Eresokoa** edo soilik **Fanias**, Lesbos uhartean jaiotako historialari eta filosofo greziar bat izan zen, Aristotelesen berehalako ondorengoa eta komentarista izan zelako garrantzitsua. Atenasera, K. a. 332an iritsi zen, eta bere herrikide zen Teofrastorekin elkartu zen, eskola peripatetikokoa. *Analytica*, *Categoriae* eta *De interpretatione* lanak idatzi zituen. Aristotelesen lanak kritikatu edo parafraseatzen zituztenak. Dirudienez, Faniasen lan hauek, berez, ez zien askorik gehitu Aristotelesen lanei. Alexandro Afrodisiasekoak, bere lanetako bati erreferentzia egiten dio eta Ateneok *Adituen oturuntza* izeneko tratatuan aipatzen du.

Filosofiaz gain, Teofrastorekin batera, aurrera eraman zituen Aristotelesen ikerketa fisikoak. Ateneok, sarri aipatzen du botanikari buruzko bere lanean, non ardura handia erakusten duen behaketen definizio eta zehaztasunari dagokienez.

Plutarkogatik *Temistoklesen Bizitza*ren bidez, Faniasek, historialari bezala ospe handia zuela dakigu. Arlo honetako bere lanik nagusiena, *Pyrtancis Eresii* izan zen, bere jaioterriaren historia bat edo eresiar magistraturaren garaiaren arabera egituratutako Grezia osoko historia bat izan zitekeena. Siziliako tiranoei eta orokorrean tiraniari buruzko lanak ere idatzi zituen. Lan hauen balioa, kronologia kontuetan aipatua den maiztasunagatik lekukotua da (adibidez, Plutarko, Sulelas eta Ateneok). Greziar literaturarako ekarpenak egin zituen olerkari eta filosofo sokratestarrei buruzko lanekin.

Fanias Eresokoa, greziar historia musikal bati buruzko bilduma sistematikoak egiten lehenetako bat ere izan zen. Bere tratatuak, gaur egun galduak daudenak, garai inperialeko biltzaileentzako funtsezkoak ziren, Ateneo kasu.
Gachamiga

thumb|Ahimamiaren prestaketa
***Gachamiga*** (gaztelaniazko *gacha*, *"ahi"* + *miga*, *"mami"*) espainiar jaki tradizional bat da. Irin, ur, oliba olio eta gatz ore batez eginiko ahi mota da. Irina, pixkana-pixkana, zartagin batean desegiten hasten da, olioa eta urarekin batera, tankera uniformea izan arte. Ondoren, orea, frijitu eta irauli egin behar da, likidoa desagertu eta ore uniforme bat geratu arte, patata-tortillaren antzerakoa. Bakoitzaren gustuaren arabera, *gachamiga*, baratxuri, zerri hirugihar eta lukainka zatiak bezalako osagai ezberdinez lagundu ohi da.

Prestaketa teknika, zertxobait aldatzen da, eta motelagoa da, baina emaitza antzerakoa da, jateko era bezala. Espainiako hego-ekialdean ohiko jakia da, tipikoa Albaceteko probintziako Almansa herri ezagunean, baita oso ezaguna ere Alacanteko probintziako barne eskualdeetan, Alto Vinalopó, Vinalopó Medio eta Hoya de Castallan Valentziako Erkidegoan. Murtziako Erkidegoan, Albaceteko hegoaldean (Sierra del Segurako mankomunitateko eskualde murtziar historikokoa) eta Jaengo probintziako ekialdean ere oso ezaguna da.

Beste *gachamiga* bat, baina, oraingoan, gozoa, Rincón de Ademuzen tipikoa da. Orearen prestaketa nahiko antzerakoa da, baina azukrea edo eztia gehitzen zaio gustuaren arabera.

## Kanpo estekak
Otmar Hasler

**Otmar Hasler** (Vaduz, Liechtenstein, 1953ko irailaren 28) Liechtensteingo Lehen Ministroa izan zen 2001eko apirilaren 5etik 2009ra. Herritar Aurrerakoien Alderdiko (Fortschrittliche Bürgerpartei) presidentea ere bada.
Osroene

**Osroene** (edo Osrohene antzinako grezieraz: Ὁσροηνή; asiriera klasikoaz: ܡܠܟܘܬܐ ܕܒܝܬ ܐܘܪܗܝ‎ *Malkūṯā d-Bayt ʿŌrhai*), bere hiriburuagatik Edesa bezala ere ezaguna, Seleukotar Inperioa erori ondoren sortu ziren erresuma ugarietako bat zen. Edesako gunea hartzen zuen (gaur egun Şanlıurfa, Turkia). Gaur egungo Turkiako eskualde bat da, Siriarekin muga egiten duena. Eufratesen goi-ibilguan dagoen eskualdea da, Mesopotamiatik ipar-mendebaldera. Gaur egun, Siria eta Turkiaren arteko mugan dago.

Jatorrizko errege semitek hiriburua Edesan (Urfa, Turkia) ezarri zuten, jatorrian Seleuko I.a Nikatorrek sortutako establezimendu militar bat izan zena. Osroene Partia eta Erromaren arteko gerretan sartu zen

Dioklezianoren administrazioaren erreformen baitan, Ekialdeko diozesian (*Dioecesis Orientis*) sartua izan zen.  Edesa kristau gune garrantzitsu izan zen eta sasandarrek sarritan eraso zioten. Baina arabiarrak izan ziren lurraldea konkistatu zutenak 638an.       

Osroenen, Abgarren erregearen elezahar kristaua gertatzen zen.

## Agintariak 
* Aryu (K.a. 132–K.a. 127)
* Abdu bar Maz'ur (K.a. 127–K.a. 120)
* Fradhasht bar Gebar'u (K.a. 120–K.a. 115)
* Bakru I.a bar Fradhasht (K.a. 115–K.a. 112)
* Bakru II.a bar Bakru (K.a. 112–K.a. 94)
* Ma'nu I.a (K.a. 94)
* Abgar I.a Piqa (K.a. 94–K.a. 68)
* Abgar II.a bar Abgar (K.a. 68–K.a. 52)
* Ma'nu II.a (K.a. 52–K.a. 34)
* Paqor (K.a. 34–K.a. 29)
* Abgar III.a (K.a. 29–K.a. 26)
* Abgar IV.a Sumaqa (K.a. 26–K.a. 23)
* Ma'nu III.a Saphul (K.a. 23–K.a. 4)
* Abgar V.a Ukkama bar Ma'nu (Abgar V.a Edesakoa) (K.a. 4 –7)
* Ma'nu IV.a bar Ma'nu (7–13)
* Abgar V Ukkama bar Ma'nu (13–50)
* Ma'nu V.a bar Abgar (50–57)
* Ma'nu VI.a bar Abgar (57–71)
* Abgar VI.a bar Ma'nu (71–91)
* Sanatruk (91–109)
* Abgar VII.a bar Ezad (109–116)
* Erromatar *interregnum* 116–118
* Yalur (118–122, Partamaspatesekin batera)
* Partamaspates (118–123)
* Ma'nu VII.a bar Ezad (123–139)
* Ma'nu VIII.a bar Ma'nu (139–163)
* Wa'il bar Sahru (163–165)
* Ma'nu VIII.a bar Ma'nu (165–167)
* Abgar VIII.a (167–177)
* Abgar IX.a (177–212)
* Abgar X.a Severus bar Ma'nu (212–214)
* Abgar (X.a) Severus Bar Abgar (IX.a) Rabo (214–216)
* Ma’nu (IX.a) Bar Abgar (X.a) Severus (216–242)
* Abgar (XI.a) Farhat Bar Ma’nu (IX.a) (242–244)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ext4

**ext4** (*fourth extended filesystem* edo hedatutako laugarren fitxategi-sistema) erregistrodun fitxategi-sistema bat da, ext3 fitxategi-sistemaren jarraipen gisa garatua. Aurreko bertsioarekin bateragarria den fitxategi-sistema da, ext3 eta ext2 bateragarriak ziren modu berean.

2008ko urriaren 11n batu zen Linux 2.6.28ko iturburu-kodean, garapen-fasea amaitutzat eman eta egonkor bezala hartuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
 Ext4 - Linux Kernel Newbies
Bilirrubina

**Bilirrubina** eritrozitoen barnean dagoen hemoglobinaren degradazioaren ondorioz sortutako pigmentu horixka da.

Eritrozito zaharrak hiltzen direnean haien mintz zelularra apurtzen da, barneko hemoglobina askatuz. Ehunetan dauden makrofagoek hemoglobina hori hartzen dute, hemoglobinaren porfirina bilirrubinan eraldatuz. Sortutako bilirrubina proteina garraiatzaile bati (albumina) atxikitzen zaio, odolean zehar bidaiatuz eta gibelera helduz. Gibelean bilirrubina azido glukonikoarekin elkartzen da eta hesteetara pasatzen da, behazunarekin kanporatuta izanik. Bilirrubinaren zati txiki bat gibeletik odolera pasatzen da, eta gernuarekin iraizten da.

Odolean dagoen bilirrubinaren maila normalak 0,1-1 mg/100 ml-koak dira. Gibeleko zenbait gaitzek (hepatitisa, zirrosia...) maila horiek handitzen dituzte, gibelak ez baitu iristen zaion bilirrubina ongi jasotzen, eta molekula hori odolera pasatzen da. Odolean dagoen bilirrubinaren kontzentrazioa 2 mg/100 ml-ko baino handiago denean ikterizia agertzen da. Kasu honetan gernuan dagoen bilirrubina maila ere igotzen da,eta gernuaren kolorea nabarmen iluntzen da.

## Kanpo estekak
Kizil-Irmak

**Kizil-Irmak** ibaia (turkieraz Ibai Gorria), Turkiako ibairik luzeena eta energia hidroelektrikozko iturri garrantzitsu bat da. Denboran zehar, zenbait izenekin ezagutu izan da, horien artean, hititerazko **Marassantiya** eta grezierazko **Halys** nabarmentzen direlarik.

Kizil-Irmakek, Anatolia, 1150 kilometrotan zeharkatzen du, penintsulako ekialdeko mendietan jaio eta Itsaso Beltzean itsasoratuz. Bere ibilbideak, lehenik hegomendebaldera daroa, eta ondoren iparmendebaldera, azkenik, Turkiako iparrekialdean amaitzeko, non bere ibaiadar nagusiena den Deliceren urak jasotzen dituen.

Antzinatean, lehenik, hititen ibai nagusiena bezala nabarmendu zen, euren hiriburu zen Hattusasetik gertu. Ibai honek mugatutako lurraldea, hititar inperioaren erdigunetzat hartzen zen. Ondoren, Persia eta Lidiaren arteko muga bezala balio izan zuen, azken hau, Halys ibaiko gudua bezala ezagutzen den guduan garaitua izan zen arte.

## Presak 
* Kesikköprüko presa
* Altinkayako presa
* Kapulukayako presa
* Derbenteko presa

## Kanpo estekak
Natalie Wood

**Natalia Nikolaevna Zakharenko**, (San Francisco, 1938ko uztailaren 20a - Santa Katalina uhartea, 1981eko azaroaren 29a), ezagunagoa **Natalie Wood** izenarekin, aktore estatubatuarra izan zen.

## Filmografia 
## Telebista
Halys ibaiko gudua

**Halys ibaiko gudua**, **Pteriako gudua** bezala ere ezagutzen dena, antzinateko bi inperio garrantzitsuren artean, Persiar Inperioa eta Lidiaren artean gertatutako gudu bat izan zen, K.a. 547 edo K.a. 546an datatua dagoena.

Persiar Inperioaren hedapenaren bere lehen uneetan, Ziro II.a Handiak, Lidiako errege zen Kresori aurre egin behar izan zion, dinastia boteretsu baten ondorengoa zena, Mermnada dinastiakoa, mendebaldeko Anatolia menderatzea lortu zuena. Persiarrek gora egin aurretik, lidiarrek, mediarrekin, bi potentzien arteko muga Halys ibaian (egungo Kizil-Irmak) ibaian ezartzea adostu zuten. Persiarrek mediarrak xurgatu zituztenean, Kresok ekialderantz hedatzeko itxaropena zuen, non, ezinbestean, persiarrei aurre egin beharko zien. Hauei aurre egin aurretik, Kresok, mezulari bat bidali zuen Delfoseko orakulura, Halys ibaia armada batekin zeharkatzen bazuen, inperio bat suntsituko zuela erantzun ziona.

Iragarpenak gogobiziturik, bere armada, Sardes hiriburutik ekialderantz eraman zuen, Halys ibaia zeharkatu eta Pteria hiria hartuz, bertako hiritarrak esklabo bihurtuz. Zirok bere tropak bildu zituen, eta, arrakastarik gabe, Kresoren aliatu joniarrak botatzen saiatu ondoren, gudua eskaini zien lidiarrei Pterian. Herodotoren arabera, lidiarren armada askoz txikiagoa zen, eta, bi armadek galera handiak izan ondoren, Kresok, Sardesera erretiratzea erabaki zuen. Kresoren porrot taktiko honek, luzera, Delfoseko orakuluak esandakoa betetzea eragingo zuen: Halys ibaia zeharkatzean, Kresok inperio baten suntsipena eragin zuen, berea.

Ondoren, Thymbrako gudua gertatuko zen, Zirok Lidiaren aurka lortutako garaipen erabakigarria izan zena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Polizia Bulgarian

eskuinera|200px|thumb|Polizia autoa
**Bulgariako** segurtasunaz, Bulgariako Barne Ministerioa arduratzen da. Halaber, Polizia nazionala ere badago Bulgarian.

* **Bulgariar Jendarmeria** (*Жандармерия - Zhandaramerya*)
* **Polizia Nazional Zerbitzua**

## Kanpo estekak
Julie Christie

**Julie Frances Christie** (Chabua, 1940ko apirilaren 14a - ) aktore britainiarra da.

## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke film bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

### Pertsonaiak
Auroraliiga

|-
| bgcolor="#f9f9fb" | **Berezko izena**
| Suomen mestaruus sarja
|-
| bgcolor="#f9f9fb" | **Herrialdea**
| border|20px|Finlandiako bandera Finlandia
|-
| bgcolor="#f9f9fb" | **Antolatzailea**
| Izotz-hockey Federazioa
|-
| bgcolor="#f9f9fb" | **Sorrera**
| 1982
|-
| bgcolor="#f9f9fb" | **Talde kopurua**
| 8
|-
|
| Webgune ofiziala 
|}
**SM-sarja** Finlandiako izotz-hockey txapelketa nagusiena eta Europako garrantzitsuenetarikoa da. 1982. urtean sortu zen eta emakumezkoen lehen lehiaketa bihurtu zen.**SM** *Suomen mestaruus*-en laburpena da, euskaraz *Finlandiako Txapelketa* esan nahi duena .

## Taldeak 
160px|eskuinera

## Ikus, gainera 
* Divisioona

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mario Frick

**Mario Frick** izenarekin hainbat pertsona ezagun daude:

* **Mario Frick** (1965-), Liechtensteingo Lehen Ministroa 1993tik 2001era.
* **Mario Frick** (1974-), futbolari liechtensteindarra.
Mermnada dinastia

**Mermnada dinastia** bezala, K.a. 680tik Ziro II.a Handiak konkistatu zuen arte, antzinako Lidiako errege familia ezagutzen da.

## Testuinguru historikoa 
Mermnada dinastiaren historia ezagutzeko iturririk hoberena, Herodotoren Historiako bederatzi liburuetatik lehena da. Hala ere, nabarmendu beharrekoa da, Herodotok Lidiako historian zehazki jartzen ez duela, baizik eta lidiar erregeen eta Asia Txikiko herri greziarren arteko harremanean.

Dinastiako bost erregeen erregealdian, greziarrak eta beste nazio batzuk menderatuak izan ziren: Herodotok dioen bezala:

Euren boterearen iturrietako bat, Paktolo ibaian urre hautsaren presentzia zen, erregeek, txanponak ekoizteko erabiltzen zutena. Izan ere, txanponak dira euren ondare nagusia. Dinastiako azken erregea izan zen Kreso, Ziro II.a Pertsiako erregeak garaitu zuen K.a. 547 inguruan, eta, beharbada, baita exekutatu ere (iturri batzuek diotenez, Zirok bizirik utzi zuen eta persiar gortean bizitzen utzi zion). Zirok, Lidia erantsi zuen bere inperiora, baina Sardesek, mediterranear munduko gune kultural garrantzitsuenetako bat izaten jarraitu zuen.

## Dinastiako erregeak 
* Giges (K.a. 680-K.a. 644)
* Ardis (K.a. 644-K.a. 625)
* Sadiates II.a (K.a. 625-K.a. 600)
* Aliates (K.a. 600-K.a. 560)
* Kreso-K.a. 560-K.a. 547)

## Kanpo estekak
Hattusili I.a

**Hattusili I.a** () dokumentatua dagoen Hititar inperioko lehen erregea izan zen. Labarna II.a bezala jaioa, bere izena, koroaketaren unean aldatu zuen, kronologia ertainaren arabera, K.a. 1650 eta K.a. 1620 bitartean ezartzen den erregealdi baten hasiera adierazi zuena.

Bere karrera, Kusharan hasi zuen, bere erregealdi osoan, *Kusharako gizona* titulua mantenduz, baina lazter eraman zuen hiriburua Hattusasera, azken hau, hititen hiririk garrantzitsuena bihurtuz, Nesaren kaltetan. Hattusasetik, erresuma hitita guztiak bateratu ahal izan zituen, horien artean Sanahuitta, beharbada Hattusiliren dokumentatu gabeko aitona mitiko zen Labarna I.aren garaitik matxinatutako hitita talde bat.

Hititen boteregune ezberdinen berbateratze honek, Hattusiliri, inguruko lurraldeen aurka kanpaina militar batzuk bidaltzea ahalbidetu zion, Hattusiliren Urteliburuetan deskribatzen direnak. Inguru honetarako bere lehen espedizioan, Siriako Alalakh hiria suntsitzeko gai izan zen, baina espedizio honek ez zituen emaitza iraunkorrak ekarri, inguru hartan nagusi zen Alepoko erresumaren boterearen ondorioz. Siriarako espedizioaren jarraian, hurrengo urtean, Arzawarako beste bat etorri zen, mendebaldeko Anatolian, non, dirudienez, hititek, nahikoa izan zuten bertan existitzen ziren herriak arpilatzeaz. Hala ere, hurriten inbasio batek, Hattusili, hititar lurraldearen zati handi bat birkonkistatzera behartu zuen Siriako hirien aurka joan aurretik, mendeku bila, non Zaruna, Zippasna edo Hahha bezalako hiri garrantzitsuak suntsitu zituen Hattusasera itzuli aurretik.

Hattusilik Siria eta Anatoliara bidalitako gainontzeko kanpainak ez daude hain ondo dokumentatuak, bere Urteliburuek ez baitituzte erregistratzen. Hala ere, Arzawa erasotzen jarraitu zuela jakina da, baita Sirian borrokatzen jarraitu zuela ere, Alepo ahultzeko.

Bere oinordekoa, Mursili I.a izan zen, bere biloba, bere ondorengo guztien artean, erregearen aurkako nobleen matxinadan parte hartu ez zuen bakarra izan zelako aukeratu zuena, Hattusili I.ak berak bere "Testamentu"an deskribatzen duenez.

## Familia 
## Kanpo estekak
Eolia

[thumb|200px|[Esmirnako agora]]
**Eolia** edo **Eolida** (antzinako grezieraz Αιολίς, *Aiolís*), Grezia asiarra deritzon lurraldean dagoen eskualde bat da. Itsasarteen biltzarrean ezarri zen: iparraldean, Itsaso Beltzarekin muga egiten zuen, mendilerroz osaturikoa, eta hegoaldean, Hermo ibaiaren estuarioarekin.

Itsaso Beltza eta Egeo Itsasoaren arteko desbideratze eskualde bat zen, non ur gezako ibai ibilguek eta ur gaziko itsas korronteek bat egiten duten. Mendikateek, arro edo depresio geografikoek zeharkatuak, kostalde malkartsu eta apurtu bat eratzen dute, Lesbos uhartearen kanpoaldeko golkoak eratzen duen barrunbe nabarmena izan ezik.

Greziar koloniak, eskualde honetan, Bosforo itsasartetik Kariako mendilerroraino, hiru eremu handitan instalatuak egon ziren: Eolia, Dorida eta Jonia. Hiruretatik garrantzitsuena, azkena zen.

Hegoaldereneko lurraldea, Egeo itsasoko kostaldean dagoena, hasiera-hasieratik, joniarrek populatu zuten, lurzoruaren emankortasunagatik eta kokapen geografikoagatik, hasiera-hasieratik, Asia Txikiko greziar kolonietatik eskualderik oparoena eta nagusiena bihurtu zirenak, honela, beste bi finkapen greziarrak ziren Eolia eta Dorida ere menderatzeraino.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Markus Büchel

**Markus Büchel** (Liechtenstein, 1959ko maiatzaren 14a - Ruggell, Liechtenstein, 2013ko uztailaren 9a) Liechtensteingo Lehen Ministroa izan zen. 1993ko maiatzaren 26tik urte bereko abenduaren 15era egon zen karguan, 1993ko hauteskundeak Herritar Aurrerakoien Alderdiarekin (Fortschrittliche Bürgerpartei) irabazi ondoren.
Mario Frick (politikaria)

**Mario Frick** (Balzers, Liechtenstein, 1965eko maiatzaren 8) Liechtensteingo Lehen Ministro ohia eta abokatua da. 1993ko abenduaren 15etik 2001eko apirilaren 5era izan zen Lehen Ministro eta 28 urterekin, munduko gobernu-bururik gazteena izan zen.

Bere agintaldian, Liechtenstein Europako Esparru Ekonomikoan sartu zuen, 1995ean erreferenduma egin ostean, eta herrialdeak hazkunde ekonomikoa izan zuen.
Polizia Danimarkan

eskuinera|thumb|200px|Daniar poliziak
eskuinera|thumb|200px|Forsvarets Militærpoliti
**Danimarkako** segurtasunaz Danimarkako polizia nazionala edo *Rigspolitiet* arduratzen da. Barne Ministerioaren ardurapean diharduten du eta 12 barruti ezberdinetan banatzen da. Halaber, Faroe Uharteak eta Groenlandia ere polizia honen ardurapean daude.

## Danimarka 
* Rigspolitiet
* Segurtasun Nazionalerako Agentzia (*Politiets Efterretningstjeneste*)
* Daniar Poliziaren Talde Bereziak (*Politiets Aktionsstyrke*)

### Faroe Uharteak eta Groenlandia 
Nahiz eta lurralde autonomoak izan eta beraien gobernua eduki, segurtasun alorretan gobernu daniarraren ardurapean daude.

## Kanpo estekak
Analfabetismo funtzional

[thumb|Autobusen ordutegia erakusten duen taula, Asiako idazkera batean. Autobusen ordutegia ulertzeko zailtasun handiak dituen pertsona bati buruz, hedaduraz, **analfabeto funtzional**a dela esaten da ([hizkuntza horretan).]]
**Analfabetismo funtzional**a edo **iletrismo**a irakurtzeko, idazteko eta oinarrizko kalkuluak (batuketak, kenketak, biderketak...) egiteko aparteko zailtasuna da, eguneroko bizimoduari aurre egitea eragozten duena. Beraz, analfabetismoaren adieratik bereizten da, analfabetismoa irakurtzeko eta idazteko gaitasunik ez izatea delako.

Hedapenaz, **analfabeto funtzional** direla esaten da irakurtzen eta oinarrizko kalkuluak egiten jakin badakiten pertsonei buruz, baina horrelako kontuetan batere arituak ez direnean, eta ozta-ozta moldatzen direnean.

## Ikus, gainera 
* Analfabetismo

## Kanpo estekak
Analfabetismo

[thumb|320px|Analfabetismoaren banaketa munduan ([2000), UNESCOren arabera.]]

**Analfabetismoa** idazteko eta irakurtzeko ezgaitasuna da, normalean ikasketa faltagatik jasotzen dena. Derrigorrezko eskolatzea duten herrialdeak dira biztanle bakoitzeko analfabeto kopuru gutxien dutenak.

Hala ere, herrialde batzuetan irakurrizko ulermen eskasa gerta daiteke, nahiz eta analfabetismo maila txikia izan.

## Analfabetismoa eta garapena 
[thumb|[Erpuruarekin sinatzen. Analfabetismoa gainditzeko, dokumentu ofizial batzuk irakurtzeko eta sinatzeko gaitasuna lortzea izaten da urrats garrantzitsu bat.]]
Zaila da herri batek garapen ekonomikoa eta industriala lortzea, analfabetismo maila handia badu. 1978an 800 bat miloi analfabeto zeuden munduan, eta horietatik 500 miloi, hau da, % 60, emakumezkoak ziren. Analfabetismoaren eta garapenaren arteko harremana garbi ikus daiteke Sobietar Batasuna izaneko herrietan eta Estatu Batuen kasuan: lehenengoan tsarren garaian analfabetismoa % 76 zen, 1981 urtearen inguruan % 2; Estatu Batuetan 1870ean biztanleriaren % 20 analfabetoa zen, eta gaur egun, SESBaren kopuru bera.

UNESCOren datuen arabera, analfabetismoa gorantz doa: Afrikan % 85 dira analfabeto, Nepalen % 95...

## Ikus, gainera 
* Analfabetismo funtzional
* Alfabetatzea

## Kanpo estekak 
*  Analfabetismoaz UNESCOren webgunean
## Erreferentziak
Tinta ikusezin

**Tinta ikusezina** dagokion erreaktiboa ezarri arte, paper batean marraztutakoa edo idatzitakoa ikusten uzten ez duen tinta da. Normalean, erreaktibo horiek agente kimikoak edo beroa izan daitezke.

Tinta ikusezinik sinpleena limoi-zukua da. Limoi-zukuarekin paper batean idatziz, beroarekin erreakzionatzen duen tinta ikusezina lortzen da.

## Kanpo estekak
Grezia asiarra

**Grezia asiarra** deritzona, Anatolia penintsulako mendebaldeko kostaldea da. Gaur egun Turkiarena bada ere, antzinatean, Greziarena izan zen.

Iparraldetik hegoaldera Eolia, Jonia eta Doridan banatzen da, bertan hitz egiten ziren dialektoen arabera. Eolia iparraldea, Troade deritzona da, Troiaren eskualdea (Ilion grezieraz), Ida mendiarekin. Lesbos eta Tenedos uharteak eoliarrak dira.

Erdialdeko kostaldea edo Joniak, greziar potentzia garrantzitsuak izan zituen, Fozea, Efeso eta Mileto kasu. Bertan, Klazomenes, Teo, Magnesia Sipilokoa eta Kolofon daude. Efeso eta Mileto artean, Meandro ibaia doa. Joniarrak dira Kios, Samos eta Ikaria uharteak. Doriarrek, hegoaldeko kostaldea hartu zuten, Halikarnaso eta Knidorekin, eta hauen ondoko uharteekin, hauen artean, Rodas nabarmentzen delarik.

## Kanpo estekak
Tinta

[thumb|Hiru [tintontzi eta idazluma bat.]]

**Tinta** edo **urbeltza** hainbat pigmentu (edo koloratzaile) eta likido garraiatzaile bat duen isurkaria da. Material baten gainean idazteko edo marrazteko balio du, normalean papera. Edozein inprimazio egiteko erabiltzen da. Tintarik zaharrena txinatarra da, orain dela 5.000 urte baino gehiago asmatua.

Tinten likido garraiatzailea hainbat alkoholen eta uraren arteko nahasketa da. Nahasketa horietan gehien erabilitakoak etanola, metanola, isopropanola, etilen glikola eta ura dira. Likido garraiatzaileak tinta likido egoeran mantentzen du papera bezalako gainazal porotsu batekin ukipenean ez dagoenean.

Idazteko tintak kolorea ematen dion koloregai edo pigmentu berezi bat izaten du. Normalean tinta gehienak isurkariak izaten dira, baina badira ore bigunen modukoak ere. Tinta guztiek azido tanikoa izaten dute kopuru txikietan, eta horren eginkizuna koloregaia paperean finkatzea da. Tipografiako tintek bi osagai nagusi dituzte: batetik, gai solidoa edo pigmentu kolore emailea, eta bestetik, gai likatsua edo ore biguna.

## Historia 
Tinta oso antzinatik erabili izan da idazteko; Txinako tinta K. a. 2500. urte inguruan asmatu zen, baina badirudi garai bertsuan egiptoarrek ere erabiltzen zutela, Egiptoko faraoien hilobietan tinta beltzez eta gorriz idatzitako papiro zaharrak aurkitu baitira. Greziarrek eta erromatarrek ere ezagutzen zuten idazteko tinta, eta hori lortzeko moduak eta teknikak deskribatu zituzten.

Erdi Aroaren hasieran burdinatik ateratako gai bat eta potaren edo txibiaren tinta erabili ziren idazteko. Erdi Aroan, azido tanikoz egiten zen tinta beltza, baina kalitate txarrekoa zenez, garai hartako eskuizkribuak kolorea galduz joan dira denborarekin.

XVIII. mendean asko hobetu zen tintaren kalitatea. Gaur egun, kalitate handiko tinta mota asko egiten dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tinta ikusezina.
* Tinta txinatarra.

## Kanpo estekak 
*  Tinta (www.zientzia.net)