Xabiertxo

***Xabieŕtxo*** (izenburu osoa: *Xabieŕtxo / Umiei euskeraz irakuŕtzen erakusteko idatzia*) irakurketarako euskal testuliburu bat da, Ixaka Lopez Mendizabal eskola-liburu egileak prestatua eta 1925ean lehen aldiz argitaratua. Azala eta barneko irudi guztiak Jon Zabalo *Txiki* marrazkilariak egin zituen. Eusebio Lopezen inprimategian paratu zen, Tolosan.

Garai hartako eskola-liburu guztietan zabalkunde handia izan zuena izan zen 1960ko hamarkadara arte behin eta berriz argitaratua izan zen. 1959an bizkaierara moldatu zen Santi Onaindiaren eskutik. Kolorezko irudiz hornitua eta garai hartako euskarazko grafia erabiliz, baserrian girotutako liburua da eta *Xabiertxo* izeneko mutila du protagonista. Eskola-liburu abertzaletzat jo izan da eta morala, erlijiotasuna eta naturaren goraipamena ere nabarmentzen ditu.

## Deskribapena 
[thumb|[Ixaka Lopez Mendizabal Buenos Airesen 1950ean-edo.]]
''* ezagutza orokorreko liburu ilustratu bat da, testuliburu eta haurrentzako entziklopedia baten tartekoa. DIN A5 tamainakoa da eta 143 orrialde ditu, irudi koloredunez josita. 

Liburuaren azalean droste efektua ikusten da: Xabieŕtxo irakurtzen ari den liburua bera irudi autoerrepikakorra da, infinitura luzatzen den erreferentzia bihurkaria.

## Testuingurua 
XIX. mendearen amaieran haurren eskolaratzea orokortu zen, baina hezkuntza ez zen euskaraz. Euskal Pizkundearekin euskaraz ikasteko hainbat proposamen jaso ziren, eta horretarako ikas-materiala beharrezkoa zen. Sabin Aranak 1897an *Umiaren lenengo aizkidea bizkaiko euzkeraz irakurtzen ikasteko* liburua argitaratu zuen "Bizkat̄aŕ batek" ezizenpean.  euskara aberria berreskuratzeko garrantzitsua zela esaten zien guraso eta irakasleei. 1912an B.tar P. izenarekin sinatutako liburu bat argitaratu zen, *Euzkerazko ikasbide eŕaza. Método fácil para aprender el euzkera*, esaldi bikoeteekin euskara irakasteko helburuarekin, nahiz eta ez zen haurrentzat pentsatua. 1920ean Eusko Ikaskuntzak Lopez Mendizabalen *Umearen Laguna, irakurtzen ikasteko biderik eŕezena* argitaratu zuen, 1931ean *Martin Txilibitu* izenarekin laburpen gisa argitaratu zena. 1931koa da Fermin Iturriotzen *Txomiñ-Ikasle*, gipuzkeraz zein bizkaieraz argitaratutakoa. Urte berean, Bernardo Estornesek *Sabin Euskalduna* idatzi zuen, Agustin Zumalabek itzuli eta gainbegiratua. Handik zazpi urtera, Luis Elizaldek *Lenengo ikasle mal̄arako Euskal-Zenbakiztia* argitaratu zuen, bizkaieraz. Gabriel Jauregik kimikari buruzko lehen liburua () eta fisikari buruzko lehenengoa () argitaratu zituen. Joseba Zabala-Aranak *Euskerazko zenbakera* argitaratu zuen 1929an eta *Zenbakiztija* 1932an. 1933an López Mendizabalek *Daneurtiztia* geometria liburua argitaratu zuen. Geografiari dagokionez, argitaratutako lehenengoa Azkueren *Erkindea-Geografia* izan zen, 1900ekoa, eta 1922an Zabala-Aranak *Euzko-lutelesti Txikia* argitaratu zuen, 20 orrialde baino ez zituena. Fermin Iturriotzek *Lutelestia* izeneko geografia ikasteko saila sortu zuen, hasiera batean hiru liburukoa,  eta . 

Espainiako Bigarren Errepublikan egondako argitalpenen areagotzeak beste genero batzuk ekarri zituen. Julene Azpeitiak pedagogia berritzailea zuen *Irakuri maite* eta *Osasuna, merketza ta yanaritzaz* argitaratu zituen, Euskal Eskolen Federakundeak-Euzko Ikastolaren Batzak bultzatuta. Hiru ardatz horien inguruan osatuko dira liburuaren gaiak, bereziki, natura, zientziak, letrak, artea eta kirola. Euskal Herriari eta bere kulturari hainbat erreferentzia ditu, eta bere edukia euskal abertzaletasunarekin lotzen da. Liburuak dio irakurtzen irakastekoa dela, eta horrela aurkeztu zuen Lopez-Mendizabalek bere egitasmoa:

### Gaiak 
Karmele Perez Urrazak aztertu zituen XX. mende hasierako euskarako testu-liburuetako gaiak eta ikusi zuen baserria eta nekazal kultura hartzen zirela ikasgunetzat, eta bertan kokatzen ziren lanbideak, prozedura teknikoak, eskulanak, ohiturak, olerkiak, kantak, zein aurrerapen teknikoak edo garapen industriala, urteak pasatu ahala, baserri-giro hori hiritarragoa agertu arren..

[[Fitxategi:Xabiertxo_-_Udara_-_66-67.png|erdian|thumb|480x480px|"[*Udan] Goizean lauetako argi dago*". Liburua argitaratu zenean ez zen ofizialki horrela, gaur egun bezala ordutegi-aldaketarekin seietako argitzen baitzuen. Hala ere, ordua Euskal Herrian ondo finkatu aurreko ezagutza erakusten du (*Xabieŕtxo*, 66-67 orrialdeak).]]

### Euskara 
[thumb|*Xabiertxo* liburua - [San Telmo Museoa|San Telmo Museoan]]
Testua gipuzkeraz idatzita dago, eta sabindarren euskara garbiaren elementu batzuk baditu (esaterako: *Tximistindaŕa* (elektrizitatea), *Txikikuskiña* (Mikroskopioa), *Argazkintza*, *Uŕutidazkia* (Telegrafia), *Uŕutizkia* (Telefonoa)... 

Egungo  bikoitza eta  eta  digrafoen ordez,  eta  zerabiltzan, hots,  eta  letrei azentu marka jarrita idatzita dago.

Baina testuak oso modu ulergarrian idatzita daude, eta horren froga da jakitea zenbat urtetan eta zenbat umek erabili zuten euskaraz irakurtzen ikasteko..   

Testuan zehar hamahiru episodiotan bera da protagonista. Haren inguruan beste pertsona batzuk aipatuak dira, baina askoz gutxiago, bereziki haren gurasoak (horien izena ez da azaltzen, baina). Batzuetan bikotea azaltzen da; beste batzuetan, ama ala aita bakarrik; eta besteetan, familia modura. Xabieŕtxoren arreba Iziartxo sarri agertzen da; ume oso ona da, erlijiosoa eta moral altukoa: pobreei laguntzen die eta ez duenari ematen dio.

Andoni eta Martin lagunak ere garrantzitsuak dira, batez ere ikastolan. Baina Martin lagun hori eredu baldarra da, beti ibiltzen da gaiztakeriak egiten edo adibide moral txar gisa agertzen da. Xabieŕtxo eta Martinen artean dikotomia morala erakusten da: bataren balioak goraipatzen dira eta bestearenak lur jota geratzen dira.

Elbira Zipitria 1940ko hamarkadatik aurrera Donostiako umeei euskaraz klaseak ematen aritu zen, eta haren arrimuan jantzitako andereñoek ere —Kontxita Beitiak eta Jone Forcadak, esaterako— segitu zuten klaseak ematen hurrengo hamarkadetan. Gauza bera gertatu zen Euskal Herriko beste txoko ugaritan: ikastolak sortu zituzten, alegia. Haiek guztiek *Xabieŕtxo* erabiltzen zuten.

* 1925: *Euskalerriaren Alde* aldizkariak lehiaketa bat antolatu zuen 1923an. Lehiaketa horretan, liburu bat eskatzen zen, ez silabario huts bat, irakurtzen zekitenentzako zerbait gehiago eskatzen zuten. Ixaka Lopez-Mendizabalek eta Jon Zabalok *Xabiertxo* aurkeztu eta saria irabazi zuten: Donostiako Udalak 500 pezeta eman zizkien, eta Eusko Ikaskuntzak finantzatu zuen argitalpena; Lopez-Mendizabalen aitaren inprimategian egin zuten. Liburua jaio zen urte berean jaio zen Ixakaren seme Xabier Lopez-Mendizabal (1925-2005), euskaltzale eta kulturgile ezaguna izan zena. Hura izan zen *benetako Xabiertxo*.*
* 1941: *Xabieŕtxo* faszikuluka eta faldoi moduan berrargitaratu zuten *Euzko Deya* aldizkarian, Argentinan 1941ean,
* 1943: *Euzko Deya*-n ere liburu gisara 1943an.
* 1951: Argitalpen klandestino bat egin zuen Miguel Alvarez Iraolak Donostian. Antigua auzoko Zumalakarregi kalean zegoen inprimategia. Txillardegiren osaba zen hura. Liburu klandestinoa zen, ezkutuan saltzen zen; esate baterako, Donostiako Garibai kaleko zapata denda batean eskura zitekeen. Jende askok hogei pezeta jarri zituen, argitalpen berri bat egiteko.
* 1959: Karmeldarren babespean argitaratutako bizkaierazko *Xabiertxo.*
* 1967: Ixaka eta Xabier Lopez-Mendizabalen beste argitalpen bat.
* 1979: "Aurren Aberri Arteko Urtean" saritutako argitalpena.
* 2003: Abarka argitaletxe eta Xabier Lopez-Mendizabal Olanoren berrargitalpena.
* 2025eko abendua: Oiartzungo *1545 Argitaletxea*k berrargitaratu zuen.
## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Laurak bat (Buenos Aires)

## Kanpo estekak 
* *Xabiertxo*ri buruzko dokumentala, EiTBk egina.
* *Xabiertxo*, JPG eta PDF formatuetan eskuragarri, *Euskal Memoria Digitala* webgunean.
* Perez Urraza, Karmele (2005): Xabiertxo eta Sabin, eskola liburutako ikasle eredugarri, *Euskalingua*.
* *La odisea de Xabiertxo: El último paquebote liburua aurkeztu du Koldo Ordozgoitik.* &#x20;Tolosaldea Telebista. &#x20;(2016-06-09)
*