Puyko Andre Mariaren basilika

**Puyko Andre Mariaren basilika** Lizarrako goiko aldean dagoen eliza modernoa da, udalerriko bi zaindarietako baten omenez XX. mendean eraikitakoa, XI. mendeko baseliza izan zenaren eta ondorengo tenplu barrokoaren gainean. Lizarra auzoaren gaineko muino baten gainean dago, gaur egungo Lizarra hiriaren jatorrizko gunea dena, eta bertatik hiri osoaren ikuspegia dago, bai eta komunikazio eta sarbide bideena eta inguruko mendiena ere. Hau, Erriberako ondare historiko zein kulturalaren barruan sartzen da.  

Barrualdean Puyko Andre Mariaren XIV. mendeko irudi gotikoa dago.

## Etimologia 
"Puyko Ama Birjina" izena, euskaraz, **"Notre-Dame du Puy"** edo **"Le Puy-en-Velayko Andre Maria"** izenarekin lotzen da, eta honek lotura zuzena du Frantziako Le Puy-en-Velay hiriaren santutegiarekin, bertan dagoen Andre Maria birjinaren irudi ospetsuarekin. "Puyko Ama Birjina" deitura, Euskal Herrian zabaldutako eta Frantziako santutegiarekin erlazionatutako birjinaren izena da.

Le Puy-en-Velayko santutegia, **Notre-Dame du Puy**, oso garrantzitsua izan zen Erdi Aroan, Frantziako eta Europako erromesek asko bisitatzen zuten lekua izan baitzen. santutegi honek, gainera, Donejakue bidea edo erromesaldi ibilbideekiko harreman estua izan zuen, eta horrek eragin handia izan zuen Mendebaldeko Europa osoko kristau elizetan. Le Puy-en-Velayko santutegian Andre Mariaren irudi bat dago, eta irudi hau, txikia izan arren, mendiko leku batean kokatzen denez, berehala hartzen du garrantzi handia erromesaldietan eta toki horren sakralizazioan.

Honek, agian, **"Poyo"** edo **"Pueyo"** izen-aldaerak hartzen dituela adierazten du, izen horiek, historian, tokian tokiko mendietan edo altueran kokatutako lekuak izendatzeko erabili izan dira. **Puy** izenak, horrela, tokien edo lekuko altueraren adierazle izateaz gain, leku sakratu edo erlijioso moduan, definitzen du. Le Puy-en-Velayko santutegia, alegia, mendian dago eta bere kokapen honek, izenaren eragina eta sakralizazio prozesuaren garrantzia azpimarratzen du.
## Deskribapena 
Garai hartako sarrera ataripe bat kontserbatzen bada ere, 1929-1951 bitartean gaur egungo tenplua eraiki zen, Victor Eusa arkitekto iruindarraren planoetan oinarrituta, benetan bi proiektu ezberdin gauzatu zituena: bata 1929an eta bestea 1949an. Lehenengoak, «Sezesioaren ereduekiko mendekotasun handiagoa eta espazio-ikuskera errazagoa izanik», ez zuen aurrera egin, eta bigarrenean, berriz, «espazioaren modelazioan kezka handiagoa» nabarmendu zen, nabarmenki islatuta baino «kapera nagusian, girola moduan pentsatua, eraikinaren funtsezko gaia, esparru gardena eta, aldi berean, konplexua izanik».

Tenpluaren oinplanoa eta dekorazio guztia zortzi puntako izar baten formaren inguruan dago, Lizarra hiriaren sinboloa dena (latinez Stella, "izarra"). Tenpluak XIII. mende amaierako edo XIV. mende hasierako birjinaren irudia gordetzen du. Zilarrez forratutako zurezkoa da. Tenpluan kopia bat dago, jatorrian prozesioetan zehar ateratzeko sortu zena.

## Historia eta basilikaren fundazioa 
Puyko Andre Mariaren Basilikaren historia Lizarra hiriaren sorrerarekin eta Puyko Ama Birjinaren gurtzaren garapenarekin lotuta dago. Elezahar herrikoi baten arabera, 1085ean, Lizarrako hiri berriaren sorreratik gertu, Abartzuzako artzain batzuek Ama Birjinaren irudi bat aurkitu zuten gain batean. Irudi hau "mairuek penintsula konkistatzean" lurperatua izango zen, tradizioaren arabera.

Basilikaren sorreraren historian sakontzeak Lizarrako hiriarekin duen harremana, Nafarroako Erresumarekin duen lotura eta eliza Ama Birjinaren omenez eraiki zenekoa ezagutzera eramaten du. Horren barruan sartzen da Nafarroako errege Antso Ramirezekin izandako harremana, zeinak tenplua eraikitzea agindu zuen, eta, ondoren, eliza Santiagoko kofradiari ematea 1174an.

## Artea eta arkitektura 
Basilikak erromanikoaren eta gotikoaren arteko trantsizio estilo arkitektonikoa du, eta Nafarroako Erdi Aroko arkitekturaren adibide bat da. Haien arkitektura aztertzeak estilo hauen garapena ulertzeko aukera ematen du, hauek tenpluak eraikitzerako momentuan eskualdean izan zuten eragina aztertzeko. 

* Fatxada: Basilikako ate nagusiak arte erromanikokoak ditu, dekorazio zehatzarekin eta eszena biblikoak irudikatzen dituzten kapitelekin.

* Barrualdea: Elizan Puyko Ama Birjinaren irudia dago, eskualdearentzat eskultura garrantzitsua dena. Gainera, basilikak hainbat xehetasun artistiko ditu, hala nola Erdi Aroko freskoak eta beste apaingarri batzuk.

* Erretaula nagusia: Beste elementu aipagarri bat erretaula da, estilo gotikokoa eta deboziozko osagai sendoa duena. Bere ikonografia eta sinbolismoa aztertzeak Puyko Ama Birjinarekiko debozioa hobeto ulertzeko aukera emango dizu. 

## Puyko Ama Birjina: ikonografia 
Puyko Ama Birjina ikur garrantzitsua da Nafarroako Amaren debozioan, eta Lizarrako zaindaritzat hartzen da. Basilikan gurtzen den Ama Birjinaren irudiak lotura handia du bertako historiarekin, eta mendeetan zehar mirari eta sendaketen erdigunea izan da. Puyko Ama Birjinarenganako debozioaren jatorria Erdi Aroan dago, Lizarrako biztanleek haren inguruan kultu tradizio handia sortu zutenean.

* Birjinaren irudia: Irudia, mendeetan zehar hainbat aldiz zaharberritu den egurrezko eskultura da. Posible da bere estilo artistikoaren eta historian zehar izan duen bilakaeraren azterketan sakontzea.

* Mirariak: Puyko Ama Birjina ezaguna da bere bitartekaritzari egotzitako mirari ugariengatik. Mirari horien historia eta eskualdeko Erdi Aroko historiarekin duten harremana ikerketa-eremu interesgarria izan liteke.

* Jaiak eta ospakizunak: Urtean zehar, Puyko Ama Birjinaren omenezko hainbat jai ospatzen dira, hala nola Lizarrako jai nagusia, abuztuaren 28a, basilika honetan Mariano gurtzaren inguruko tradizioak eta erritualak esploratzeko aukera bat dena. 

## Done Jakue Bidea 
Puyko Andre Mariaren Basilika erromesaldi gune garrantzitsua da Donejakue Bidearen testuinguruan. Lizarra Bide Frantsesak zeharkatzen duen udalerrietako bat da, eta basilika erromesentzako helmuga garrantzitsuenetako bat da.

* Frantziako Bidea: Lizarrako basilika da ibilbide ospetsu honetako igarobideetako bat. Done Jakue bidean duen papera aztertzeak basilikak Erdi Aroko erromesen tradizioan duen garrantzia ulertzen lagunduntzen du.

* Basilikaren eragina: Basilikak Bidea egiten zuten erromesekin duen harremana sakonago azter daiteke fededunak basilikara nola iristen ziren aztertuz, Puyko Ama Birjinari omenaldia egiteko, Santiagorako bidaia jarraitu aurretik.  

## Kultura Ondarea eta Kontserbazioa 
Mendeetan zehar, Puyko Andre Mariaren Basilikak hainbat zaharberritze eta hobekuntza izan ditu. Eraikina kontserbatzeko prozesuan sakontzeak aukera ematen du mendeetan zehar arkitekturan egindako esku hartzeak ezagutzeko eta ondare hori zaintzeak gaur egun duen garrantzia ezagutzeko.

* XIX. eta XX. mendeko zaharberritzeak: Bereziki, Karlistaden garaiko eta ondorengo zaharberritzeen eragina eta basilika zaharberritzeko ardura zuten arkitektoen zeregina.

* Gizateriaren Ondarea: Basilikaren analisia eta UNESCOk Lizarra eta Done Jakue Bidea Gizateriaren Ondare gisa aintzatestearekin duen harremana izan daiteke ikerketaren beste alderdi garrantzitsu bat.

## Irudi galeria 

Fitxategi:Estella - Basílica de Nuestra Señora del Puy 02.jpg|Aurrealdea.
Fitxategi:Estella - Basílica de Nuestra Señora del Puy 03.jpg|Aldarea.
Fitxategi:Estella - Basílica de Nuestra Señora del Puy 05.jpg|Puyko Andre Mariaren irudia.
Fitxategi:Estella - Basílica de Nuestra Señora del Puy 06.jpg|Kristoren irudia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko basilikak
* Euskal Herriko onomastika

## Kanpo estekak 
* Basilikari buruzko informazioa Nafarroako Gobernuaren webgune turistikoan