open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ángel Martín González

**Angel Martin Gonzalez** (Madril, 1964ko urtarrilaren 28a) espainiar futbolari ohia eta kirol-zuzendaria da. Erdilaria zen eta bere ibilbide profesionalaren zatirik handiena Osasuna taldean egin zuen, klubeko jokalari garrantzitsuenetako bat bihurtuz 1980ko eta 1990eko hamarkadetan.

## Jokalari ibilbidea (1982-1997) 
Real Madrilgo harrobian hezia, Castilla taldetik (Bigarren Maila) igaro ondoren, 1986an iritsi zen Iruñera. Osasunarekin Lehen Mailan debuta egin zuen eta bederatzi denboraldi egin zituen talde gorritxoan. Guztira, 250 partida baino gehiago jokatu zituen Osasunarekin, eta taldeko kapitaina izatera iritsi zen. 

1986tik 1995era Osasunako erdilari titularra izan zen. Tarte horretan, klubaren lorpen nagusietan parte hartu zuen, hala nola 1990-91ko Ligako laugarren postuan eta hurrengo urteko UEFA Kopako parte-hartzean. 

1995ean kluba utzi eta Rayo Vallecanora joan zen, non bi denboraldi egin zituen 1997an futbol profesionala utzi arte. 

## Erreferentziak
Oxirazetam

**Oxirazetama** konposatu organikoa da C6H10N2O3 formula duena, laktamen klasekoa errazetamen taldekoa. Zentro estereogeniko bat du eta ondorioz bi enantiomero: (*R*)-oxirazetma eta (*S*)-oxirazetama. Solidoa da. Narritagarria da.

none|thumb|Oxirazetamaren bi enatiomeroak, (*R*), ezkerrean, eta (*S*), eskuinean
Oxirazetama estimulatzailea da. Nahiz eta saio kliniko batzuk egin diren eraginkortasuna eta segurtasuna neurtzeko ez da merkaturatzen.

## Erreferentziak
Edmond Maire

**Edmond Maire** (Épinay-sur-Seine, 1931ko urtarrilaren 24a - Paris, 2017ko urriaren 1) kimikari eta sindikalista frantses bat izan zen. Sei anai-arrebekin batera giro katoliko batean hezi zen, Pariseko Collège-lycée Jacques-Decour ikastetxean. 18 urterekin lan-munduan hasi zen eta aldi berean, kimikako klaseak jaso zituen arratsaldeetan *Conservatoire national des arts et métiers zentroan.* Soldadutza egin ondoren, "Pechiney" enpresan hasi zen lanean kimikari gisa, baira berehala hasi zen aktibismoan nabarmentzen, lanpostua utzi eta sindikalismoan guztiz murgildu zen. 

1954an hasi zuen bere ibilbidea, Frantziako Kristau Langileen Konfederazioan izena eman zuenean. Hamar urte geroago, 1964an, erakunde horren barruan talde laiko baten sortzaileetako bat izan zen, Lanaren Konfederazio Demokratiko Frantsesa (CFDT), izena hartu zuena. 1971tik 1988ra, erakunde horretako idazkari nagusia izan zen. Bere zuzendaritzapean, sindikatuak ikuspegi zentristagoa hartu zuen, eta horrek ezkerreko buruzagi batzuen kritikak ekarri zizkion. 

1974an Alderdi Sozialistan sartu zen. 2000. urtean Lionel Jospinen gobernuak ezarritako 35 orduko lan-astearen bultzatzaile nagusietako bat izan zen. 2017ko urriaren 1ean hil zen Parisen, 86 urte zituela. Bere semeak, Jacques Mairek bide politikoari eutsi zion, Frantziako Batzar Nazionaleko kide bihurtuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pramirazetam

**Pramirazetama** konposatu organikoa da C14H27N3O2 formula duena, laktamen klasekoa errazetamen taldekoa. Solidoa da. Narritagarria da.

Pramirazetama gaixotasun neurodegeneratiboak tratatzeko usatu izan da Europa ekialdeko estatu batzuetan *Pramistar* markarekin. Sendagaien Europako Agentziaren oniritzirik ez du.
none|thumb|Pramirazetamaren egitura

## Sintesia 
Pramirazeamaren sintesia bi urratsetan egiten da. Lehenean, 2-pirrolidona etil bromoazetatoz erreakzionarazten da. Bigarren urratsean, emaitza N,N-diisopropiletilendiaminarekin erreakzionaraziz helburu produkuta lortzen da. 

447x447px|Pramiracetam synthesis

## Erreferentziak
They Will Kill You

***They Will Kill You*** 2026ko Kirill Sokolov errusiar zinema zuzendariaren beldurrezko komedia da.

## Sinopsia 
Asia Reaves kartzelatik atera berri da, eta, iragan beltza ahazteko asmotan, lan baten bila dabil; erabat etsita, hutsetik hasi nahi du. Bilaketa horretan, New Yorkeko The Virgil izeneko hotelean lan egiteko eskaera jaso du. Manhattan auzoko etxe orratz batean dago; oso esklusiboa da, eta luxuzkoa. Hala, gau batean, hotelera joango da, hura ezagutu nahian. Berak, baina, ez daki zer ezkutatzen den eraikin hartan: kutsu misteriotsua du, eta sekta batek egindako erritual basati baten eszenatokia da. Hainbat eta hainbat langile galdu dira bertan, eta sekula ez dute izan han desagertutakoen berririk.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josu Ardaiz Loyola

Josu Ardaiz Loyola 1950eko abuztuaren 5ean jaio zen Obanos herrian (Nafarroa). 1972ean 22 urte zituenean, Bilboko Unibertsitatean graduatu zen ekonomilaria izateko. 1980tik 1983ra Eusko Ikaskuntzako Nafarroako lehendakariordea izan zen eta Nafarroako Foru Aldundiko koordinazio, plangintza eta garapen zuzendaritzan lan egin zuen. 1985etik aurrera Nafarroako Gobernuan hainbat kargu izan zituen, merkataritza eta turismo zuzendari barne.

1980an 30 urterekin bere lehen liburua argitaratu zuen *Navarra. Elementos para su estudio regional*. 2002an Nafarroako estadistika institutuko zuzendaria izendatu zuten 52 urterekin. 2017an 67 urte zituenean CAN fundazioaren patrono izendatu zuten.

## Erreferentziak
Eloy Garcia Cambra

**Eloy Garcia Cambra** (1928, San Martin Unx, Nafarroa - 1972, Galdakao, Bizkaia)  ETAk eraildako Galdakaoko udaltzaingoa izan zen. Erakundearen bosgarren biktima bilakatu zen 44 urterekin 1972ko abuztuaren 29an. Egun hartan, Garcia Cambra eta Ignacio Rubio udaltzainek ETAko kide bat identifikatu zuten Galdakaoko autobus geltokian, beste hiru terroristarekin bertan geratu zena. Garcia Cambra identifikatutako susmagarriarekin bakarrik geratu zen, eta bere kidea Basaurira joan zen Guardia Zibilari atxiloketaren berri ematera. ETAko beste hiru kideek laguna atxilotuta ikusita, bizkarrean tiro egin zioten poliziari. Ondoren, taxi batean ihes egin zuten.  

Milaka pertsona joan ziren Eloy Garciaren hiletara. Milagros Martínez Sanzekin ezkonduta zegoen eta lau seme-alaba zituzten. Hamabost urtez izan zen udaltzaina eta hil ondoren Galdakaoko Udalak bere izena jarri zion auzoko kale bati. 1972ko urriaren 19an, Polizia Merezimenduaren Gurutzea eman zioten. 2007an Udalak omenaldi bat egin zien udalerriko hamaika hildakoei, Garcia Cambra barne, monolito bat haien oroimenez jarri zuten. 

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Altas Capacidades

***Altas Capacidades*** () 2026ko Víctor García León espainiar zinema zuzendariaren komedia dramatikoa da.

## Sinopsia 
Alicia eta Gonzalo klase ertaineko bikote bat dira. Haien umea, Fer, eliteko ikastetxe batean matrikulatzeko aukera eman diete, eta hala egingo dute. Horrek, baina, haien bizimodua erabat aldatzea ekarriko die: lagun berriak egin beharko dituzte, eta diru gehiago lortuko dute. Haien beldurrak eta printzipioak kontrajarri egingo dira, baina.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edward Ernest Swanstrom

**Edward Ernest Swanstrom** (New York, AEB, 1903ko martxoaren 20a - New York, AEB, 1985eko urriaren 10a) estatubatuar prelatu katoliko bat izan zen. 

1928an apaiz katoliko erromatar ordenatu zuten. Bigarren Mundu Gerraren ostean, Swanstrom funtsezkoa izan zen apezpikuen adierazpen bat onartzeko. Adierazpen honek estatubatuarrei edozein nazionalitatetako pertsona desplazatuei laguntzera bultzatzen zituen. 1955erako, War Relief ekimena erakunde iraunkor bihurtu zen, Catholic Relief Services, Swanstrom zuzendari zuela. Arbako gotzain titular eta New Yorkeko artzapezpiku laguntzaile bezala aritu zen 1960tik 1978an erretiratu zen arte. 

## Erreferentziak
How to Make a Killing

***How to Make a Killing*** 2026ko John Patton Ford estatubatuar zinema zuzendariaren komedia beltza da, 1949ko *Kind Hearts and Coronets* filmean oinarrituta.

## Sinopsia 
Zer egiteko gai da pertsona bat, herentzia handi bat ahalik eta bizkorren jasotzeko? Becket familiako zortzigarrena da dirutza handi bat oinordetzan jasotzeko. Arazo horrek badu konponbide bat, haren ustez: aurreko guztiak hiltzea, bera bakarrik gelditu arte. Ez du baztertuko hilketaren ideia hori, eta edozer gauza egiteko gai izango da herentzia jasotzeko.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Elustondo

Juan Elustondo euskal kulturaren eta kazetaritzaren esparruan aritu izan den idazle eta kolaboratzailea izan da. Zeruko Argia aldizkarian egindako lanagatik ezaguna da. Bere testuetan, gizarte gaiak, euskal identitatea, hizkuntza eta kultura lantzen ditu, ikuspegi kritiko eta hausnartzaile batetik.
Andoni Barrenetxea

Andoni Barrenetxea bizkaiko azken farozainetariko bat da eta 1937an jaio zen Ermuan. Gaztea zenean Matxitxakoko itsasargira joaten zen egunero, bertan bere mentoreak ezagutu zituen, Javier Markina, Luis Martin eta Jose Maria Blanco, itsas seinale teknikari izatera animatu zutenak. 1958an 21 urte zituenean Saharera bidali zuten Bojadorreko farora. Garaian Espaina eta Marruekosen arteko gatazka zegoen eta eraso kasuetan itsasargia itzaltzeko agindua jarraitu behar zuen. Segidon, Palma ondoko irla bateko farozaina izan zen. Azkenik, Matxitxakoko itsasargira joan baino lehen, Dragonen lan egiten egon zen. Oso irla txikia zen eta bertan beste lankide batekin bizi izan zuen, bertan, astero pasatzen zen txalupa batetik bizirauteko janaria hartzen zuten. Andoni bere bizitzaren 24 urte eman zituen Matxitxakoko itsasargian Jose Maria Arbasolorekin erretiratu arte.  

## Erreferentziak
Shelter (2026ko filma)

***Shelter*** () 2026ko Ric Roman Waugh estatubatuar zinema zuzendariaren thrillerra da.

## Sinopsia 
Urruneko uharte batean, erbestean bizi den gizon batek neska gazte bat erreskatatuko du ekaitz arriskutsu batetik. Arriskuan egongo dira biak ala biak behin baino gehiagotan, eta egoera horiei guztiei aurre egin beharko diete. Egunak igaro ahala, jabetuko dira elkarrekin egon beharko dutela luzera begira; beraz, une oro neska gaztea babestea izango da gizonaren helburua.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joypurhateko elizbarrutia

**Joypurhateko elizbarrutia** () Erromatar Eliza Katolikoaren bangladeshtar elizbarrutia da. 2026ko martxoaren 25ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Joypurhaten dago. Egun apezpikua Paul Gomes da.

## Ordinarioak 
* Paul Gomes (2026-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ignacio Rojo Arias

**Ignacio Rojo Arias** (Morata de Tajuna, Madril, 1831ko otsailaren 1a - Irun, Gipuzkoa, 1893ko urtarrilaren 12a) abokatu, kazetari eta politikari liberal progresista espainiarra izan zen. Zuzenbide ikasketak Valladolideko Unibertsitatean egin zituen 22 urte zituela. Abokatu lanak kazetaritzarekin batera garatu zituen, «La Iberia» egunkarian estilo liberal borrokalari eta polemikoa jorratuz.

1869ko iraultzan liberalek garaipena lortu ostean, Ciudad Realeko probintziako diputatu hautatu zuten 1869ko Gorte Konstituziogileetan. Bertan garrantzi handia izan zuen 1869ko Konstituzioaren eraketan, hainbat lege juridikoen eta Espainiako errege berria hautatzeko legearen sustatzailea izan baitzen. Lege horien onarpenek, Amadeo I.a Savoiakoaren koroartzea ekarri zuten. 

Arrakasta politikoari esker, Madrilgo gobernadore zibil izendatu zuten Prim jeneralaren erailketaren garaian (1870. urtearen inguruan). Lehen Errepublikaren garaian jarduera parlamentarioa zenbait urtez alde batera utzi zuen. 1883. urtean bizitza politikora itzuli zen, Valladolideko senatari eta bizi arteko senatari gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zornotzako Euzko Ikastola

alt=Bi egunetako ospakizunak izan ziren Zornotzako Euzko Ikastola inaguratzeko|thumb|1933ko Irailaren 21ean argitaratutako berria Euzkadi egunkarian
**Zornotzako Euzko Ikastola** 1933an inaguratu zen Amorebieta-Etxanon.  

1932-33 kurtso hasieran irekitzea pentsatu bazuten ere, 1933ko Irailararte ez zuten lortu martxan jartzea, Sarrionaindia jaunaren aretoan.  

Eta Euzko Ikastola hau zabaltzeko ospakizun handiak egin zituzten irailaren erdialdean, ikasle ugarik matrikula egina zeukatelako:  Handi-handia eta edozein neurritik gorakoa izan zen hilaren 16an eta 17an ospatutako *gastetxuen* festa. Baina jaia handia eta bikaina izan bazen, askoz gehiago iruditzen zaigu Euskal Eskola sortzeko egin den ahalegina, zailtasun handiak gainditu behar izan baitira, bai arlo materialean, bai ekonomikoan. Beraz, matrikula irekita, Ikastolaren aldeko Batzordearen kalkuluak gainditu ditu, eta beste arazo atsegin bat sortu da: beste ikastola bat sortzea, edo gaur sortutakoaren graduazioa, maistra bat gehituz. alt=Urki izenarekin izenpetutako informazioa.|thumb|1933ko Apirilan Euzkadi egunkarian argitaratutako berria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Euzkadi egunkarian Apirilaren 1an argitaratutako berria: https://liburutegibiltegi.bizkaia.eus/bitstream/id/81984/b11272144_1933_04_15.pdf
*Inagurazioaren egunean egin ziren ospakizunen berria Euzkadi egunkdarian: https://liburutegibiltegi.bizkaia.eus/bitstream/id/81781/b11272144_1933_09_21.pdf
Calapango elizbarrutia

**Calapango elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren filipinar elizbarrutia da. 1936ko uztailaren 2an ezarri zen Mindoroko prefetura apostoliko gisa, 1951ko uztailaren 12an Calapango bikariotza apostoliko egin zen eta 2026ko martxoaren 25ean elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Calapanen dago. Egun apezpikua Moises Cuevas da.

## Ordinarioak 
### Mindoroko prefektu apostolikoak 
* Wilhelm Finnemann (1936-1942)
* Enrique Ederle (1946-1951)

### Calapango bikario apostolikoak 
* Wilhelm Josef Duschak (1951-1973)
* Simeon O. Valerio (1973-1988)
* Warlito Cajandig (1989-2022)
* Moises Cuevas (2023-2026)

### Calapango apezpikua 
* Moises Cuevas (2026-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ion Mugartegui

**Ion Mugartegi** euskal a izan zen, XX. mendearen bigarren erdian jardun zuena. Bere izena 1980ko hamarkadako euskal kultur testuinguruan ageri da, bertsolaritzaren eta ahozko tradizioaren baitan.

## Bizitza 
Ion Mugartegiren bizitzari buruzko datu biografiko zehatzak ez dira oso ugariak. Hala ere, jakina da euskal kultur giroarekin eta bereziki bertsolaritzarekin lotura estua izan zuela. Garai hartan,  funtsezko adierazpidea zen euskal gizartean, bai herri mailan bai kultur ekitaldietan.

Testuinguru horretan, Mugartegi bezalako bertsolariek euskararen erabilera sustatzen eta ahozko tradizioa bizirik mantentzen lagundu zuten.

## Jarduera bertsolaritza 
Bertsolari gisa, Ion Mugartegik inprobisazioan oinarritutako jarduna garatu zuen, bertsolaritzaren oinarrizko ezaugarriak landuz: neurri metrikoak, errima eta gai jakin bati unean bertan erantzuteko gaitasuna.

Bere jarduna batez ere tokian tokiko saioetan eta kultur ekitaldietan kokatzen da. Nahiz eta ez izan bertsolari ospetsuenen artean, bere parte-hartzeak bertsolaritzaren transmisioan lagundu zuen.

## Iturriak 
* *Elhuyar aldizkaria*, 3. zenbakia, 1982ko otsaila.
* Bertsolaritzari buruzko oinarrizko informazio orokorra.
Anna Calder-Marshall

**Anna Calder-Marshall** (Kensington, Londres, 1947ko urtarrilaren 11) ingeles antzerki, zinema eta telebistako aktorea da.

## Ibilbidea 
Calder-Marshall-ek Tom Courtenay-ren Hamlet-i Ophelia interpretatu zion 1968an, Caspar Wrede-k zuzendua eta John Nettles Laertes bezala, Manchesterreko 69 Antzerki Konpainiarekin.

*Inspector Morse inspektore-a*ren *The Settling of the Sun* [eguzkiaren asentatzea] (1988) eta *Midsomer Murders* [Midsomereko hilketak] telesailaren *Garden of Death* [Heriotzaren lorategia] (2000) ataletan agertu zen. 2005ean Calder-Marshall-ek *Maude Abernethie*-ren papera egin zuen Poirot-en  *After the Funeral* [Hiletaren ondoren] filmean. 

Beste rol batzuk *Harlots*-en Mrs. May gisa agertzea, eta 2018ko BBCren *Les Misérables* egokitzapenean Madame Rully gisa. 2018an ere, bere bizitza errealeko senarra, David Burke aktorea, bere pertsonaiaren senar gisa agertu zen *Only the Lonely* [Bakartiak soilik] film laburrean.

2022an, *Strike*-ren [Greba] bosgarren denboraldian Janice Beattieren papera egin zuen, bere semearen aurrean antzeztuz, Greba antzezten duen Tom Burke aktorea.

## Bizitza pertsonala 
Calder-Marshall Kensington-en jaio zen, Londres-en, eta Arthur Calder-Marshall eleberrigile eta saiakeragilearen eta dokumental-gidoilariaren eta haren emazte Ara-ren (Violet Nancy Sales jaiotzaz) alaba da. 

Bere senarra David Burke aktorea da. Haien semea ere, Tom Burke, aktorea da.

## Filmografia 
## Sariak 
* 1969an Bigarren mailako emakumezko aktore onena *Male of the Species* (TV) telesailean (irabazlea).
* 1971ean Emakumezkoen promesa berria Pussycat, Pussycat, I Love You (izendapena)
* 2026an  Zilarrezko Hartza - Queen at Sea. Aktore-zerrendako interpretazio onena (irabazlea)
thumb|225x225px|**Tristan Goligher, Anna Calder-Marshall, Lance Hammer, Tom Courtenay eta gonbidatua Berlinale-n Queen at Sea-ren lankideekin 2026an**

ezkerrera|thumb|Anna Calder-Marshall eta Tom Courtenay Berlinale-n 2026an
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* *Anna Calder-Marshall Scream of the Shalka Interview* BBC Webcast
Jose Maria Horcajada Martinez

Jose Maria Horcajada edo "Josetxiki" 1920an jaio zen Huelves herrian (Cuenca) eta 2013ko maiatzaren 24ean hil zen Gasteizen 92 urterekin. Lau urte zituenean bere familia Aretxabaletara (Gipuzkoa) emigratu zuen. Bertan hazi eta hezi zen eta 16 urtekin 1936ko irailaren 24ko okupazio faszista bizi izan zuen.

## Gerra zibila 
Gerra hasi zenean, bere familiak berriro emigratu izan behar zuen baina orain Durangora. Bertan, Ingeniarien Erregimentuko Zulatzaile Konpainia batean gudari bezala izena eman zuen. 16 urte zituela, gerran parte hartu zuen baina hortik gutxira etxera berriro bueltatu zen 18 urte bete zituen arte berriro bueltatu zela gerrara errepublikarren alde.  

## Kartzela 
Gerra amaitzean hainbat kartzeletan preso izan zen, hala nola, Zarraola Etxean (Arretxabaleta) eta Zapatarin (Añoraga). Gainera hiru kontzentrazio esparruetatik pasatu zen, Miranda de Ebron (Burgos) 15 hilabete eta Migel de Unamunon (Madril) presoetzako egokituta zeuden eskoletan. Eskola honetan goizero eta gauero *Cara al sol* abestia abestu beharra zuen. 1941ean 21 urterekin, kartzelatik atera eta Gasteizera bizitzera joan zen bere gurasoekin.  

## Politika 
Politika arloan, Alabako lau herrietako (Iruña de Oka, los Huetos, Mendoza eta Zaludondo) idazkaria izan zen, baina azkenik Iruña Okako eta Nanclareseko alkate bezala bozkatu zuten. 

## Memoriak 
2008an Aitor Antxia, Arantza Berezibar eta Jose Ramon Intxauperenek, Jose Maria Horcajadaren memoriak jaso zituzten *La Mancha nos dejó un gudari* izendatutako liburuan. 

Bere emaztearekin, Maria Concepcion Diaz de Espadarekin, bi seme alaba izan zituen, Joseba eta Maria Santos Horcajada.

## Erreferentziak
Felipe Bediaga Aranburu

**Felipe Bediaga Aranburu** Bilboko gudari bat izan zen, Arana Goiri batailoiko komandantea. Kolpisten aurkako Saibi mendiko (Urkiolako parke naturala, Bizkaia) batailan hil zen 1937ko apirilaren 13an.  Egun hartan EAJren sortzailearen omenez izena zuen batailoia kementsu borrokatu zen lainopean. Etsaiaren eraso sutsuaren arren, Badiaga komandanteak bandera frankista kendu eta ikurrina jarri zuen mendiaren gailurrean. Une horretan, garaipena irudikatzen zuen sinboloa landatu ondoren bala bat jaso zuen eta hil egin zen. Arana Goiri batailoiak 250 hildako izan zituen 1937ko martxoaren 31n hasitako batailan. 

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Iñigo Gastesi

**Iñigo Gastesi Jauregi** (Donostia, 1988ko azaroaren 16a - ) gipuzkoar aktorea da, zineman eta telebistan ibilitakoa.

Ama aktore eta bikoiztailea izanda, jaioterrian antzepen-ikasketak hasi eta Madrilera joan zen Iñaki Ayerraren klaseak hartzeko. Whashingtongo  'The Theatre Lab' eskolan ere ikasi zuen. 2022an Alberto anaiak zuzendutako *Gelditasuna ekaitzean* filmaren protagonista izan zen.

## Filmografia 
### Filmak 
* *Anfitrioi berezia* (2012)
* *Lasa eta Zabala* (2014)
* *Ane* (2020)
* *Un cuento moral* (2021, film laburra)
* *Gelditasuna ekaitzean* (2022)
* *Verano en rojo* (2023)
* *Creyente* (2023, film laburra)
* *No puedo vivir sin ti* (2024)
* *Marco* (2024)
* *La infiltrada* (2024)
* *Singular* (2025)

### Telebista 
* *Intimidad* (2022, atal bat)
* *Irabazi arte!* (2024)
* *Ángela* (2024)
* *Desaparecido* (2025)
* *Hidden Assets* (2019)
* *Argi Gorriak* (2018)

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Eusebio Gorrotxategi

**Eusebio Gorrotxategi** (Eibar, Gipuzkoa, 1900ko abenduaren 15a– Tolosa Okzitania, Frantzia, 1962ko otsailaren 9a) metalgintzako langilea, kazetaria eta euskal politikari sozialista izan zen.

Kazetari gisa, *El Socialista* egunkariko berriemaile izan zen Eibarren. 1921ean Gazte Sozialisten manifestu antimilitarista bat sinatzeagatik atxilotu eta epaitu zuten, baina 1922ko abenduan egindako gerra-kontseilu batean absolbitu zuten. Kooperatibismoan ere jardun zuen: josteko makinen Alfa kooperatiba sortzen lagundu zuen, eta kontulari izan zen; halaber, Eibarko Herriko Etxeko Kontsumo Kooperatiba Sozialistako presidente izan zen.

1934ko urriko iraultzan parte hartu zuen, eta kartzelan egon zen. Gerra Zibilean, El Liberal egunkarian lan egin zuen, lehenik Eibarko berriemaile gisa, ondoren erredaktore eta azkenik administratzaile modura, 1937an Bilbo erori arte. Garai berean, Juan de los Toyosren idazkari izan zen Eusko Jaurlaritzan.

Gerra amaitzean, erbesteratu egin zen. Frantzian hainbat lekutan bizi izan zen (Narbonne, Pézenas, Marsella eta Toulouse), eta laguntza humanitarioko lanetan aritu zen, besteak beste Gurutze Gorriaren Suitzako atalaren “Secours aux Enfants” erakundean.

1948an, Andrés Saboritk El Socialistaren zuzendaritza hartu zuenean, Toulousera deitu zuen egunkarian lan egiteko. Han, astekariaren erredakzio-buru izan zen hamalau urtez, hainbat zuzendarirekin lankidetzan.

Erbestean, PSOE eta UGT erakundeetako jardunean parte hartu zuen, eta kongresu ugaritan ordezkari izan zen. 1962ko otsailaren 9an hil zen Toulousen.

## Erreferentziak 
* Fundación Pablo Iglesias. *Diccionario biográfico del socialismo español*.
* PSOE. *Historia del PSOE en el exilio*.
* UGT. *UGT en el exilio: actas y congresos*.
* El Socialista. Artxibo historikoa eta hemeroteka.

* Eusko Jaurlaritza. *Euskal erakunde eta kargudunen dokumentazioa*
Verano en rojo

***Verano en rojo*** 2023ko Belén Macías kataluniar zinema zuzendariaren thrillerra da, Berna González Harbourren eleberri batean oinarrituta.

## Sinopsia 
2010eko udan girotuta, Madril eta Iruñea artean, FIFAren 2010eko Munduko Kopari eskainitako arretaren hondoko oihalarekin eta Eliza Katolikoaren barruan sexu-abusuen kasuak (pederastia) agertzearekin batera, María Ruiz polizia-inspektorea egoera zailean dago, erailketa-kasu zail bati aurre egin behar baitio, eta Luna kazetari beteranoaren laguntza izango du horretarako.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Maria Lizarralde

**Juan María Lizarralde Urreta**, *Heavy* ezizenez ezaguna (Donostia, 1956ko apirilaren 10a – Irunberri, 1990eko ekainaren 25a), Euskadi Ta Askatasuna (ETA) erakundeko kide historikoa izan zen. Nafarroa Komandoko arduradun nagusia izan zen, eta bertan bi etapatan jardun zuen, Irunberriko arroilako gertakariak-etan bere buruaz beste eginez hil zen arte; gertakari horietan hil ziren, halaber, bere kidea Susana Arregui Maiztegui eta Guardia Zibileko sarjentu José Luis Hervás Mañas.

1979an hasi zen ETAren jardueran, komando legal batean sartuta. 1980an Buruntza Komandoan integratu zen, Donosti Komandoaren satelite batean, eta han egin zituen bere lehen ekintzak. Urte berean egin zuen bere lehen hilketa, Donostian José María Pérez de Orueta abokatuari tiro eginez; ondoren, beste atentatu batzuetan ere parte hartu zuen, besteak beste, militar eta zibilen aurkako erasoetan. 1984ko ekainaren 27an Buruntza Komandoa desegin zutenean, Frantziara ihes egitea lortu zuen.
Elvira de Leyva

**Elvira de Leyva** XIII. mendearen bigarren erdialdean kokatzen den Euskal nobleziako emakumea izan zen eta Oinaztarren eta Gamboatarren arteko Leinu gerrarekin lotura zuzena izan zuen. **Sancho de Leyva**ren alaba zen, beraz Errioxar jatorriko **Leyva** leinuaren parte. Harreman estua zuten Gaztelako koroa eta Euskal Herriko jauntxoekin eta honen ondorioz, botere handiko familia izan ziren.

Oinaztarren bandoko buruzagi nagusienetarikoa zen **Gómez González de Butrón** **y Muxika**rekin ezkondu zen XIII. mendearen azken herenean. **De Leyva**ren senargaia Butroi etxeko eta Aramaio haraneko oinordeko zuzena zen. Bien arteko ezkontzak garrantzia politiko handia izan zuen, bi leinuen elkarketaren ondorioz aliantza boteretsu bat eratu zelako. Beraien seme nagusiena zen **Juan Alonso de Butrón y Muxika**k hartu zuen bi etxeen bateratzea eta rol garrantzitsua izan zuen, bai Bandoen arteko gatazketan eta baita ondorengo adiskidetza prozesuetan ere. 

**Leyva eta González de Butrón y Muxika**ren arteko batasunaren eraginez, hauen oinordekoek Oinaztarren bandoaren gidaritza hartu zuten, eta batasun horri esker,XV. mendean bizi izan zuten krisi politikora arte lehiatu ahal izan zuten Ganboatarren aurka.

https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/leyva-elvira/ar-80940/

https://www.geneaordonez.es/datos/getperson.php?personID=I44786&tree=MiArbol

https://www.otxandio.eus/es-ES/Otxandio/Paginas/FundaciondeOtxandio.aspx
Vaso Ivanović

**Vaso Ivanović** () militar montenegroarra izan zen 1878ko Montenegro-Otomandar Gerran.

## Biografia 
1842an jaio zen Sjenican, Bracan Đurov Ivanović-en familiako seme zaharrena izanik. Bracan Đurov vojvoda izan zen 1841etik 1868ra, eta Đuro Ilijin Ivanović dukea 1825etik 1840ra. Vasok 1862ko Montenegro-Turkia Gerran parte hartu zuen, Bigarren Omer Pasha Urtea deiturikoan, Mirko Petrović-Njegoš dukeari pertsonalki aurkeztu zitzaionean, Cetinje defendatzeko haren esanetara jarriz. Aita 1868an hil ondoren, Kučako duke bihurtu zen eta hala izan zen 1902an hil zen arte. Gerra hartan erakutsitako ausardiagatik, Ausardia Domina eman zioten. Montenegro-Turkia Gerran parte hartu zuen, 1876-1878ko Gerra Handia deiturikoan. 1883an Donjokučki Batailoiko komandante gisa izendatu zuten, eta Fundinako guduan parte hartu zuen, Božo Petrović dukeak zuzendutako Montenegroko Hegoaldeko Armadaren parte gisa. Gerra hartan Ausardiarako Urrezko Domina eman zioten. Komandante gisa, Bosgarren Brigadan aritu zen 1882ko irailera arte, brigadier izendatu eta Bosgarren Brigadako komandante izendatu zuten arte. Bosgarren Brigada (Kučko-Zeštaj) sei batailoi, 45 konpainia, sei komandante, sei azpikomandante eta 44 ofizialez osatuta zegoen. Montenegroko Armadako brigadier gisa, 1883ko abenduaren 30ean aipatzen da funtzionario militarren soldata-zerrendan. 1884an Heroismoaren Ebaluazio Batzordeko kide izan zen, Bećir-beg Osmanagić dukearekin, Veliša Lazović komandantearekin eta Nikola Popović komandantearekin batera.

Harreman onak izan zituen Gortearekin eta aktiboki lan egin zuen Montenegroren garapenean eta askapenean. Vojvoda eta brigadier gisa, bere brigada barrutiko lurraldean hainbat epaiketa onartzean parte hartu zuen. Bere eskribau Veliša Ivanovićekin ikasi zuen irakurtzen eta idazten. Brigadier eta duke gisa, Ilija Plamenac Gerra Ministroaren garaian ere, gai militar batzuen ebazpenari buruzko idatzizko korrespondentzia egin zuen. Brigada komandante gisa, 1884ko azaroan akta bat sinatu zuen. Montenegriar armadaren berrantolaketarekin, 1896an, Bosgarren Brigadako komandante izendatu zuten, sei batailoiz osatua.

Montenegroar armadaren berrantolaketarekin, geroago, Laugarren Brigadako komandante izendatu zuten, sei batailoiz osatua. Kargu hori 1901ean mantendu zuen hil zen arte. Nikolas printzeak etxe bat eman zion Mosorska kalean. Gaixotasun luze eta larri baten ondoren hil zen 1902ko uztailaren 3an, Cetinjen. Podgorica ondoko Doljani hilerrian lurperatu zuten.

## Familia, apaingarriak 
Bi aldiz ezkondu zen. Bere lehen emaztea, izen ezezaguna, Nikšićekoa zen, Oraovokoa, eta hura hil ondoren Milena Nikićekin berriro ezkondu zen. Gavro, Jakov eta Jagoš semeak izan zituzten. Jagoš Nikolas erregeak bataiatu zuen. Podgoricako Masline auzoko kale bati haren izena jarri diote 1999az geroztik. Ausardiarako Urrezko Domina (Obilić Domina), Montenegroko Independentziagatik Danilo Printzearen Ordena, Ausardiarako Domina, 1875–1878 Oroimenezko Domina, Otomandar Inperioaren Ordena, 1877–78 Errusiako Oroimenezko Domina eta San Jorgeren Ordena eman zizkioten.

## Kanpo estekak
Ángela (telesaila)

***Ángela*** Buendía Estudiosek sortutako thriller telesail laburra da. Norberto López Amadok Antena 3 eta Atresplayer kateerako zuzendua, *Angela Black* britainiar telesailean oinarrituta dago

## Sinopsia 
Angela emakume zoriontsua da, itxuraz, Gonzalo senarrarekin batera, harekin bi alaba baititu. Baina fatxada idiliko horren azpian, Angelak tratu txarren infernua ezkutatzen du. Beti tentsiopean, Angelaren oreka hauskorra hautsi egiten da Eduardo institutukide ohi topatzen duenean. Hala ere, bere lagunik onena den Estherren hitzaldiari esker, Angela konturatuko da Edu ez dela nor dela.

## Pertsonaiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Argi Gorriak

**Argi Gorriak** Vidania Filmsek ekoitzi eta EITBren partaidetza duen thriller kutsuko telesail komikoa da. Telesaila euskaraz sortua dago eta 30 minutuko 8 atalek osatzen dute eta 2026ko martxoaren 20an estreinatu zuten Primeran streaming plataforman.

## Sinopsia 
Euskal familia disfuntzional batek —kaosak, zinismoak eta, hala ere, gizatasun sakon batek markatutako pertsonaiek osatua— aita desagertuaren itzuleraren inguruko misterioa argitu beharko du. Itzulera hori ez da etxerako bidea aurkitu duen mamu baten modukoa, baizik eta iraganeko sekretuak eta mehatxu kriminalak nahasten dituen ekaitz baten lehen trumoia.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
= Kanpo estekak =
Carlos Glaría Garcia

**Carlos Glaría Garcia** (Abanto Zierbena, Bizkaia, 1958ko irailaren 9) etnografo eta filologoa da. Euskal filologian graduatu zen Deustuko Unibertsitatean. 

Etniker-Bizkaia (Labayru Institutua) eta Eusko Ikaskuntzaren (Antropologia, Etnografia, Lengua eta Literaturaren saila) kide da. Euskal Herriko kultura popularraren, toponimiaren eta tradizioaren ikertzailea da. Proiektu batzuetan parte hartu du: *Euskal Herriko Atlas Entografikoan* eta Nafarroako toponimia txikiaren bilketan ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bernardino Bilbao

**Bernardino Bilbao** Euskal Herriko militante politiko eta sindikalista izan zen Venezuelako erbestean, XX. mendearen erdialdean. 

Espainiako Gerra Zibilaren ondorioz, euskal diasporako kide askoren antzera, Venezuelara jo zuen. Bertan, euskal komunitate politiko eta sindikalaren barruan parte hartu zuen modu aktiboan. Bernardinok "Acción Nacionalista Varca" (ANV) erakundeko kide izan zen Venezuelan, eta garai batean bertako idazkari kargua bete zuen. Erbestean zeuden euskal indar politikoen arteko harreman eta eztabaidetan parte hartu zuen. 

Bestalde, sindikalismoarekin lotura estua izan zuen, bereziki ELA-STV (Eusko Langileen Alkartasuna) sindikatuaren inguruan. Langile mugimenduarekin eta nazionalismoarekin lotutako ideia zabaltzen lagundu zuen. 1970eko hamarkadaren hasieran, Venezuelan argitaratzen zen "*Lan Deya"* aldizkari sindikalaren zuzendari izan zen, José de Abansolo Mendibilekin batera.

## Erreferentziak
Ramon Agesta

**Ramon Agesta** (Irun, 1914eko maiatzaren 12a – Irun, 2012ko martxoaren 4a) jeltzale eta ELA sindikatuko militantea izan zen. 

1932tik 1934ra ELAko Tokiko Batzordeko kide izan zen, eta Agirre lehendakariaren Gobernuko informazio-zelulan lan egin zuen. 1951n, Ramon Agesta Eurobask Europako Mugimenduaren Euskal Kontseiluaren sortzaileetako bat izan zen.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Jose Alzugaray

**Juan Jose Alzugaray** (Irun, 1924eko abenduaren 19a – Madrid, 2006ko ekainean) industria-ingeniari doktorea izan zen. Hainbat zuzendaritza-kargu izan ditu enpresa pribatuan eta estatuko eta nazioarteko erakunde profesionaletan. Hala nola, Espainiako Ingeniari Industrialen Elkarteen Federazioko presidentea, Ingeniarien Erakundeen Munduko Federazioko Ingeniaritza eta Ingurumen Batzordeko presidenteordea izan zen. Hainbat kongresu, mahai-inguru, mintegi eta jardunaldi tekniko zuzendu eta moderatu ditu Espainian eta atzerrian.  

Informazio orokorreko artikulu eta lan ugari argitaratu ditu Espainiako prentsan eta Espainiako eta atzerriko aldizkari tekniko espezializatuetan, baita beste hizkuntza batzuetara itzulitako batzuk ere. Era berean, hainbat ikerketa-libururen egilea izan zen. 

## Erreferentziak
Louise Zung-nyi Loh

**Louise Zung-nyi Loh** (txinera sinplifikatuan: 陆慎仪; txinera tradizionalean:  陸慎儀; pinyin: *Lù Shènyí*; 1900eko martxoaren 10a - 1981eko apirilaren 25a) txinatar matematikari, fisikari eta hezitzailea izan zen. Matematika eta fisika irakatsi zituen Txinan 1925etik 1948ra, eta Estatu Batuetan 1948tik aurrera.

## Bizitza 
Loh Jiangsu hirian jaio zen. Ginling College-era joan zen 1920an eta 1921ean, eta Wellesley College-era 1921etik 1924an graduatu zen arte. Wellesleyn ikasle txinatarren klubeko presidentea izan zen. Fisika eta matematikako maisutasuna lortu zuen Cornell Unibertsitatean 1925ean. Cornellen egin zuen tesiaren izenburua «Tenperaturaren eragina fluoreszeinaren xurgapenean» izan zen (1925). 1935etik 1937ra Oxforden jarraitu zituen ikasketak, eta 1952an Michigango Unibertsitatean graduondoko ikaslea izan zen.

## Ibilbidea 
Loh-k 1925etik 1948ra matematika eta fisika irakatsi zituen, Ginling College-en, Nanjingeko Unibertsitatean eta Hunaneko Unibertsitatean. Fisika Irakasleen Amerikako Elkarteko eta Amerikako Fisika Elkarteko kidea.

1927ko Nankingo sarraskian, Loh-k Ginling Collegeko irakasle atzerritarrak hurbiltzen ari zen arriskuaz ohartarazi zituen: "Bera izan zen laborategi eta ikasgela guztietara joan eta irakasle atzerritarrak berehala irakasle-etxera joateko agindua eman zuena", gogoratu zuen Wellesleyko ikasle ohi batek. Unibertsitateko kutxa gotorraren edukia ere berreskuratu zuen, eta ebakuatuentzako larrialdiko arropa antolatu zuen. Minnie Vautrin misiolariaren egunerokoan aipatu zen, Vautrin eta Wu Yi-Fangekin eskolaren etorkizunari buruz hitz egiten.

Loh Estatu Batuetara itzuli zen 1948an, eta matematika eta fisika irakatsi zituen Wellesley Collegen, Smith Collegen, Wilson Collegen eta Western College for Women-en. 1956tik 1964ra, fisikari gisa lan egin zuen Wright-Patterson Aire Armadaren Basean. Dirua utzi zuen Ohioko Estatu Unibertsitateko *Louise Zung-nyi Loh Beka Funtsa* sortzeko, Ekialdeko Asiako ikasketetan interesa zuten ikasleak laguntzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eneko Larrarte

**Eneko Larrarte Huguet** (1980ko maiatzaren 23a, Tutera, Nafarroa Garaia-), euskal politikaria bat da, Izquierda-Ezkerra (2011-2019) eta Zurekin Nafarroa (2023tik aurrera) alderdietakoa.

2015-2019 artean Tuterako alkatea izan zen, UPNren alkatealdiari amaiera emanez.
Isaías Zarazaga

**Isaías Zarazaga Burillo** (Tosos, 1927 - Zaragoza, 2026ko martxoaren 25a) aragoar albaitaria eta politikaria izan zen.

## Bizitza 
Zaragozako Goya Institutuan egin zituen bigarren hezkuntzako ikasketak eta albaitaritza 1944 eta 1949 bitartean. 1956aren amaieran katedraren arduradun izendatu zuten. Urte berean, Albaitaritza Kidego Nazionaleko ikuskatzaile izateko oposizioa egin ondoren, Espainiako Nekazaritza Ministerioko Abeltzaintza Zuzendaritza Nagusira bidali zuten. 1960an Zaragozako Unibertsitateko Albaitaritzako Katedra eman zioten. Bertan, Juan March Fundazioaren beka eman zioten. Ebroko Nekazaritza Ikerketa eta Garapen Zentroko kide sortzailea izan zen, Ekonomia Lankidetza eta Garapenerako Antolakundearekin lankidetzan. Animalien Hautaketa eta Ugalketa Zentro Nazionaleko zuzendari gisa lan egin zuen 1975aren amaierara arte, eta orduan baimena eskatu zuen irakaskuntzari eta ikerketari ekiteko. Erresumako Kontseiluko kide ere izan zen hiru urtez.

1977ko Espainiako hauteskunde orokorretan Zaragozako probintziako senatari hautatu zuten Aragoiko Zentroko Hautagaitza Independentea alderdi politikoarekin. Ez zuen bere burua berriro aurkeztu. Geroago, 1982ko eta 1986ko hauteskunde orokorretan Espainiako diputatu hautatu zuten Aragoiko Alderdi Eskualdezalearekin.

Politikagintza utzi ondoren, *Fundación Genes y Gentes* fundazioaren lehendakaria izan zen.

2023an, Aragoiko Gobernuak Gabriel Cisneros saria eman zion balio konstituzionalengatik. 2026ko martxoaren 25ean hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alejandro Toquero

**Alejandro Toquero Gil** (1979, Tutera, Nafarroa Garaia-), euskal herritar politikaria bat da, UPN alderdikoa.

2019tik Tuterako alkatea da. Jarrera euskarofoboa izateagatik nabarmendu da, euskararen aurkako adierazpenak eginez

## Erreferentziak
Juan Antonio Lecuona

Juan Antonio Lecuona  (Irun 1923an – Irun, 2010ko abuztuaren 7an) kazetaria izan zen. Radio Irun (Cadena SER) irratiaren titularra izan zen. 1989an “El Irunes” aldizkaria sortu zuen eta bertako zuzendaria izan zen. 

Irungo “La Salle” eskolan ikasi zuen. 29 urteekin kazetaritza gradua bukatu zuen eta hortik aurrera “Gale” ezizenarekin sinatzen hasi zen. Lan egiten hasi zenetik Bidasoa eskualdean izan zen.  

## Erreferentziak
Jose María Echaniz

**José María Echaniz Aguirrezabalaga** (Donostia, Gipuzkoa, 1922ko irailaren 4a - Donostia, Gipuzkoa, 1989ko urriaren 23a) abokatu, kirol zuzendari eta futbol-teknikari euskalduna izan zen. Euskal futbolaren harrobiaren bultzatzaile nagusietako bat izan zen, Gipuzkoako Futbol Prestatzaileen Eskola sortuz eta Gipuzkoako gazte mailako hautatazilea izanik. Errealaren ordezkari nagusia ere izan zen.

1947. urtean Valladolideko Unibertsitatean zuzenbidean lizenziatu zen 25 urte zituela. Futbolarekiko zuen atxikimendua zela eta, ez zen iritsi abokatutzan aritzera eta bere ibilbide profesionala kirolari eskaini zion. 1949an Burgoseko Futbol Prestatzaileen Ikastaro Nazionaleko lehen promozioko kide izan zen. Urte berean Gipuzkoako Futbol Formatzaileen Eskola sortu zuen, presidentetza urte batez bere gain hartuz. 1947tik 1962ra Gipuzkoako Futbol Federazioaren idazkaria ere izan zen.

1960ko hamarkadan zehar Heziketa Fisiko eta Kiroletako probintzia-idazkari kargua bete zuen, eta 1962. eta 1975. urteen bitartean Errealaren idazkari nagusia izan zen, 1962an taldearen Lehen Mailarako igoera kudeatuz. 

Bizitzan zehar futbolari buruzko lanak idatzi eta euskal kirolean egindako lanagatik hainbat bereizgarri jaso zituen, hala nola Kirolaren Merezimenduaren domina edo Errealaren urrezko intsigna.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Juan Antonio Aranguren

**Juan Antonio Aranguren Mujika** (1951, Bilbo, Bizkaia - 1972ko irailaren 20a, Urdazubi, Nafarroa) "Iharra" ezizenez ezaguna, Euskadi Ta Askatasuna ETA erakundeko kidea izan zen. 1972ko irailean Guardia Zibilak hil zuen Urdazubi inguruan, Donibane Lohitzünen ospatu behar zen erakundearen bilera batera joaten saiatzen ari zela. Aranguren Deustun jaio zen, Bilbon. Gaztetan ETArekin lotu zen, garai hartako gatazka politiko eta armatuaren testuinguruan. Bertsio ofizialaren arabera, haren heriotza Frantziarekin muga zeharkatzen saiatzean izandako tiroketan gertatu zen. Hala ere, familiak eta ingurukoek adierazi izan dute ez zela halako borrokarik egon,  Aranguren bizkarretik tiroz hil baitzuten, une hartan armarik ez zuen.  

Gertakaria tentsio handiko garaian izan zen. 1972ko irailaren 2an, ETAko beste bi kide, Joxe Benito Mujika eta Mikel Martínez de Murgia, hil zituzten Lekeition, Guardia Zibilarekin lotutako operazio batean.  

## Lana 
Arangurenek "*Herrialde berdea"* izeneko haur ipuina idatzi zuen. Ipuin horretan oinarrituta, izen bereko dokumentala estreinatu zen 2011n, non bere bizitza eta Jabi Goitiaren “Kabi” memoria jorratzen diren.  

## Omenaldiak 
1979an, Arrigorriagako Udalak plaza bati haren izena jarri zion. Izendapen horrek 30 urtez iraun zuen, harik eta 2010ean, *Dignidad y Justicia* erakundearen salaketaren ondorioz, epaile batek izena aldatzea agindu zuen, terrorismoaren biktimen legea aplikatuta.  

Bere figura, halaber, “*Iharra*” abestian jaso zuen Telesforo Monzónek.  

Senideek eta memoria historikoaren aldeko kolektiboek urtero oroimen ekitaldiak egiten dituzte, bereziki Urdazubin eta Deustun. Besteak beste, *Egiari Zor* Fundazioak egia argitzeko eta gertakariak ikertzeko eskaria egin izan du.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Laureano Lasa

**Laureano Lasa** (Bilbo, Bizkaia, 1904ko uztailaren 4a – Madril, 1974ko otsailaren 26a) medikua eta politikari sozialista izan zen.

Medikuntza ikasketak Madrilen egin zituen, eta 1929tik 1936ra bitartean Bilbon aritu zen mediku lanetan. Aldi berean, herriko Langileen Mutualitateko farmaziaren arduradun izan zen. UGT sindikatuko kide izan zen, eta PSOE alderdiaren Bilboko elkartean afiliatua, non Julián Besteiroren joera moderatuen alde agertu zen. 1932an UGTri lotutako Medikuen Sindikatua sortu zuen, eta haren presidente izan zen.

1936ko urriaren 10ean, Juan Graciak izendatuta, Eusko Jaurlaritzako Gizarte Laguntzako zuzendari nagusi bihurtu zen. Kargu horretan jardun zuen 1937ko abuztuaren 29ra arte, orduan Santanderretik ebakuatua izan baitzen La Rochellera.

Erbestean, Parisen finkatu zen eta gizarte-laguntzako lanetan jarraitu zuen. 1940an Mexikoko Legazioa Frantziank izendatuta, Espainiako Errefuxiatuak Babesteko Batzordeko idazkari izan zen. Alemaniaren okupazio garaian Parisen geratu zen, PSOEren sare klandestinoan parte hartuz.

Parisko askapenaren ondoren, PSOEren behin-behineko Bulegoko idazkari izan zen (1944-1945). 1945ean Toulousen egindako bileran parte hartu zuen, non Euskadiko Batzorde Zentral Sozialistako kide eta diruzain izendatu zuten, eta erakunde horren buletinaren zuzendari ere izan zen. Urte berean, Baionako Itunaren ondoren, Eusko Jaurlaritzaren Parisko Ordezkaritzan aritu zen gizarte-laguntzako gaietan.

1952tik 1959ra Fondo Humanitario Español erakundeko diruzain izan zen; erakunde horrek Frantzian zeuden errefuxiatu espainiarrei osasun-laguntza ematen zien. Gainera, UGTren Kontseilu Nagusiko kide izan zen erbestean 1956 eta 1959 artean.

Bizitzaren azken urteetan Espainiara itzuli zen, eta Madrilen hil zen 1974ko otsailaren 26an.

## Erreferentziak 
* Fundación Pablo Iglesias. 
* PSOE. 
* UGT. 
* Eusko Jaurlaritza. 

* Centro de Estudios Socialistas de Euskadi.
Lammas

**Lammas** edo **Lammas Eguna**, antzinako ingelesez *hlāfmæsse*, "loaf-mas", literalki "ogi-biribil", herrialde ingeles hiztunetan urtero abuztuaren 1ean ospatzen den jaiegun kristau bat da. Jatorri paganoa duen jaieguna da, eta udako solstizioa eta udazken ekinozioaren artean dago.

Jaiegun honetan uzta berriaren gariaz egindako ogia elizara eraman ohi da bedeinkatua izan dadin, okin prozesioak ere egiten dira. Antzina, Ingalaterran, nekazariak data honetan beren lursailen jabeak ziren jauntxoei lehen uztaren gari freskoa aurkeztera derrigortuak zeuden.

XX. mendetik aurrera, abuztuaren 1ean ospatzen den Lughnasadh jaiegunarekin bezelatxu, neopaganismoak eta Wicca erlijioak jaiegun hau ospatu eta berrindartu dute.
Carlos Aguirreche Durquety

**Carlos Aguirreche Durquety** (Irun, 1927- Irun, 2007ko maitzean) historialaria izan zen. Bere bizitzako urteak jaioterriko eta Bidasoa eskualdeko memoria historikoa berreskuratzen eman zituen. 

Irungo iragana aztertzera bideratutako jarduerak sustatzen tematu zen. Horrela, aktiboki parte hartu zuen Euskal Jaien oroimenean. Irun zaharrari eta bere garaian Irungo Udalean aurkeztutako kaparetasun-espedienteei buruzko artikulu idatziak utzi zituen. 

1980an “Boletín de Estudios” Luis de Uranzu Kultur Taldearen sortzaileetako bat izan zen, eta bertan idazkari eta diruzaina izan zen. Ikertzaile eta idazle gisa, "El Irunés" eta "Bidasoan" herri aldizkarietan kolaboratzaile izan zen ere bai. Bere aita Irungo alkatea izan zen 25 urtez.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Badlandak

[thumb|250px|[Chinle (Arizona)|Chinleko badlands eremua, Grand Staircase-Escalante Monumentu Nazionalaren barnean, Arizona, AEB.]]
**Badlandak**, , literalki "Lur Txarrak", , arroka sedimentarioak eta buztin lurzoruak higatuak izan diren lur eremu lehorrak dira. Beren ezaugarri nagusiak penditza handiko maldak, landaredi urria, erregolito ugari eta arro dentsitate handia izatean datza.  Maiz, eremu hauetan oinez ibiltzea zaila da. 

Arroilak, sakanak, amildegiak eta maitagarri tximiniak ohikoak dira eremu mota honetan.
Carlos Fernandez de Casavedante Romani

**Carlos Fernandez de Casadevante Romani** (Irun, 1956ko irailaren 14an) Euskal Herriko Unibertsitateko Nazioarteko Zuzenbide Publikoko eta Nazioarteko Harremanetako katedraduna da. 

1998an Juan Carlos Erregea Unibertsitatera joan zen zerbitzu-eginkizunetan, eta 2000. urtean gaur egun betetzen duen Katedrara lehiatu zen. Espainiako eta atzerriko beste unibertsitate batzuetan irakatsi du, eta argitalpen juridiko eta prentsa-artikulu askoren egilea da. 1991 eta 1998 urte artean “Real Unión Club de Irún” futbol klubaren zuzendaria izan zen.  40 urte baino gehiago darama bere lanbide profesionalean. 43 liburu eta 100 lan zientifiko argitaratu ditu nazioarteko  aldizkari ezberdinetan. 

Duela urte batzuk, Euskal Herriko Unibertsitateko Kriminologiaren Euskal Institutu ospetsuko ohorezko kidea izendatu zuten. 

## Erreferentziak
Siro Alkain

**Siro Alkain** (Donostia, Gipuzkoa 1828 - Madril, 1903) Euskal idazle eta kronikaria izan zen. XIX. mendearen bigarren erdian kokatzen da bere jarduna eta garaiko euskal literaturan eta kazetaritzan parte hartu zuen. Euskal Erria aldizkarian gazteleraz kolaboratzaileagatik zen ezaguna, eta Donostiako historia, bizitza eta ohiturak bezalako gaiak jorratzen zituen bere idatzietan. Aldizkarian egindako lanari esker, garaiko euskal kultur mugimenduan hartu zuen parte eta bere ekarpenek euskal kazetaritzaren garapenean lagundu zuten. 

"Iruchulo zar, Donosti berri (1896) da bere artikulu bildumarik ezagunena, eta bertan Donostia zahar eta modernoari buruzko gaiak jorratzen ditu. Artikulu hauetan garaiko kaleak, ohiturak eta gizartea deskribatzen ditu. Deskribapen hutsaz gain, **Alcain**en begirada pertsonala ere nabaria da, bere ukitua emanez iritzia eta hausnarketak tartekatzen dira.

Bere aita **Ángel Gil de Alcain** zen, Donostiako alkatea 1844 eta 1857 urteen artean. Garai hartan, Donostia eraldaketa handiko une batean zegoen, eta alkate gisa hiriaren garapen politiko eta urbanistikoan parte hartu zuen. Honek eragina izan zuen semearen heziketan eta garatu zituen interes kulturaletan, hiriko bizitza politiko eta soziala gertutik bizitzeko aukera izan baitzuen. 

https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/es/alcain-siro/ar-8223/ 

https://w390w.gipuzkoa.net/WAS/CORP/DBKVisorBibliotecaWEB/pdf/178878/299186?servidor=prod&tipoPeticion=ikusi&titulo=Euskal-Erria+%3A+revista+bascongada.(https://w390w.gipuzkoa.net/WAS/CORP/DBKVisorBibliotecaWEB/pdf/178878/299186?servidor=prod&tipoPeticion=ikusi&titulo=Euskal-Erria+%3A+revista+bascongada.) 

https://w390w.gipuzkoa.net/WAS/CORP/DBKVisorBibliotecaWEB/pdf/178878/321338?servidor=prod&tipoPeticion=ikusi&titulo=Euskal-Erria+%3A+revista+bascongada.(https://w390w.gipuzkoa.net/WAS/CORP/DBKVisorBibliotecaWEB/pdf/178878/321338?servidor=prod&tipoPeticion=ikusi&titulo=Euskal-Erria+%3A+revista+bascongada.)
Aurora Pinedo Barra

*Doña* **Aurora Pinedo Barra** (Mururata, La Paz, Bolivia, 1910 - 1992ko apirilaren 18a) Afro-boliviarren Printzesa Erregeordea izan zen 1954tik 1992ra. Aitak, Bonifazio I.ak, hiltzean gizonezko oinordekorik ez zuenez, Aurora izan zen Printzesa Erregeordea 1954tik aurrera.

## Biografia 
ezkerrera|thumb|193x193px|Bonifacio I.a Erregea.
Aurora Pinedo 1910ean jaio zen Mururatan, La Paz departamenduan dagoen Nor Yungas probintziako Coroico udalerriko barrutietako batean. Auroraren gurasoak *Don* Aurora Afro-boliviarren Errege Etxeko printzesa bat zen, Bonifazio I.aren alaba zaharrena zelako, afro-boliviarren errege zeremonial gisa gobernatzen zuen monarkaren alaba hain zuzen.

Aitak, 1954an hil zenean, semerik ez zuenez, Aurorak Afro-boliviarren Printzesa Erregeorde kargua hartu zuen, errege zeremonialaren erantzukizunak bere gain hartuz. Hogeita hamazortzi urtez erregeorde izan zen, errege etxeko tronua hutsik egon zen bitartean.
[thumb|[Julio Pinedo|Julio Pinedo I.a Erregea.]]
Genarorekin ezkondu zen eta lau seme izan zituen: Julio, Justino, Hermenegildo eta Gabriel printzeak.  Bere senarra bera baino lehenago hil zen.

Aurora Pinedo 1992ko apirilaren 18an hil zen, Mururatan. Urte berean, bere seme nagusia, Julio printzea, koroatu zuten afro-boliviarren errege.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Angélica Larrea
* Bonifacio Pinedo
* Julio Pinedo

## Kanpo estekak 
* Casa Real Afroboliviana