Itsas igaraba

**Itsas igaraba** (*Enhydra lutris*) Mustelidae familiako ugaztuna da, Ipar Amerikako eta Asiako itsasbazterretan bizi dena, batez ere Asiako iparraldean. Oin palmatuak ditu, ile motz trinkoa, lehor eta bero mantentzeko, eta uretan ixten diren sudur- eta belarri-zuloak.

Itsas igarabak, askotan, ur azalean flotatzen du balsetan (haien artean elkarri heltzen diote, gainazal flotatzaile bat sortuz), edo alga erraldoietan lotu egiten dira itsaso barnera ez mugitzeko.

Ahoz gora flotatzen duten bitartean, bi gauza egin ditzakete: siesta hartu edo  muskuiluak edo bestelako itsaskiak ireki arroka baten laguntzaz. Igarabak harri bat jartzen du bularraren gainean eta itsaskia txikitzen du. Bestelako itsaskiak, itsas trikua, karramarroak, txipiroiak, olagarroak eta  arrainak dira.

Itsas igarabak dira uretan erditzen diren igaraba bakarrak. Kume horiek jaiotzen direnean, denbora gutxira amek kumeei igeri egiten irakasten diete eta beren kabuz ehizatzen.

Itsas igarabak bazkaldu ondoren garbitzen dira, larrua hortzez eta atzaparrez garbituz. Larrua garbi eduki behar dute, iragazgaitza izan dadin. Itsasoko igarabek larruazal lodia dute eta airea harrapatzen dute ur hotzetan geruza isolatzaile bat eratzeko (ez dute gantz isolatzailerik).

Itsas igarabak beren larruaren bila ehizatzen zituzten desagertzeraino. XX. mendearen hasieran 1.000 eta 2.000 animalia artean baino ez ziren geratu. Ozeano Bareko kostaldean zehar aurki daitezke, Ipar Amerikan eta Asian.

## Eboluzioa 
Itsas igarabak itsas ugaztun espezie guztien artean txikienak dira, baina mustelidoen artean handienak. Ugaztun hauek gaur egungo igarabaren antzekoak izango ziren, itsasora migratuz, itsas ingurunera egokitzen hasi eta itsasoan bizirik irauteko eboluzionatu  duela 5 edo 7 milioi urte, Pleistozenoren amaieran.

Igarabak *Lutrinae* subfamilia osatzen dute. *Mustelidae* familian 13 igaraba espezie daude eta bertan lurreko animaliak barne hartzen dira, hala nola erbinude, azkonarrak eta bisoiak. Dauden 13 espeziek  uretako inguruneetan elikatzen dira neurri handi batean edo esklusiboki eta bi elikadura-kategoria ezberdinetan bana daitezke. Beraz, talde honetan aurkitzen diren espezie guztiak konparatzen baditugu, ikusiko dugu itsas igaraba, batez ere ornogabeez elikatzen den taldean dagoela. Espezie hauek normalean aurreko hankekin harrapatzen dituzte harrapakinak eta, beraz, ondo garatuta dute funtzio sentsorial-motorra gorputzeko eskualde horretan. Beste kategoria, batez ere, arrainez elikatzen da eta ahoa erabiltzen du harrapakinak harrapatzeko. Hori dela eta, garapen sentsorial eta motorra bereziki garatua dute aurpegi aldean.

*Enhydra* generoko kide bizidun bakarra baita. Baina itsasoko igarabaz gain, Afrikako igaraba, Eurasiar igaraba, Afrikako atzaparrik gabeko igaraba eta Asiako atzapar motzeko igarabak arbaso bat partekatzen zuten duela 5 milioi urte inguru.

Bertak eta Morganek (1985) itsas igarabei buruzko lana egin zuten. Itsas igaraben artean bi leinu zeuden: *Enhydriodon* eta, *Enhydra*, orain desagertuak daudenak. Bi gertaera garrantzitsu  gertatu ziren Zenozoikoaren amaieran, eta horiek itsas igarabaren eboluzioarekin lotuta egon ziren. Lehen gertaera latitude altuetan hozte globala izan zen, Miozenoaren amaieran hasi zena. Itsas igaraba modernoa eskualde epeletan bakarrik bizi da. Honek, Ipar Pazifikoko hego-ekialderantz duen populazio berriena erakusten du, eta, gutxi gorabehera, Kalifornia Behereko erdialderaino hedatu zen. Gainera, Kaliforniatik gora dauden ur hotzak itsasorantz biratzen dira eta sakabanatzen dira, Kaliforniara heldu gabe. Miozeno berantiarraren aurretik, baldintza tropikal eta subtropikalak nagusitzen ziren Ipar Pazifikoan eta itsas igaraba modernoek iraun egin zuten inguru horietan. Era berean, jaten duten elikagai asko kostaldean aurkitzen dira, hala nola muskuiluak, barraskiloak eta trikuak. Itsas igarabaren bilakaeran bigarren gertaera garrantzitsua Pliozenoko pinnipedio odobenidoak desagertzea izan zen. Odobenido horietako batzuk, batez ere *Dusignathinae* espezieak, sakonera gutxiko uretako elikadura bentikora egokitu dira.

Horretaz gain, esan dezakegu itsas igaraba nahiko berria dela, zetazeoak, sireniarrak eta pinnipedoak duela 50, 40 eta 20 milioi urte inguru sartu baitziren uretara.

### Taxonomia 
Carl Linnaeus-ek itsas igaraba ugaztunen klasean sartu zuen Systema Naturae-ren 1758ko hamargarren edizioan. Gaur egun, espeziearen izena *Enhydra lutris* (1922) da eta izen-aldaketa asko jasan ditu eta eman zioten lehenengoa *Lutra marina* izan zen. *Enhydra* izen generikoa antzinako grezieratik dator en/εν "in" eta hydra/ύδρα "ur", "uretan" esan nahi duena eta latinezko lutris hitza, "igaraba" esan nahi duena. Aurretik, batzuetan "itsas kastorea" izenez ezagutzen zen .

### Azpiespezieak 
thumb|Itsas igarabak (*Enhydra lutris*)
Lehen azaldu den moduan, itsas igarabak dira *Enhydra* generoko espezie bakarra, eta Carnivora ordenakoak, Caniformia subordenakoak eta *Mustelidae* familiakoak dira. Hiru azpiespezie ezagutzen dira, batez ere garezurraren eta hortzen ezaugarrietan oinarrituak: *E. l. kenyoni* Aleutiar uharteetatik Prince William Sound, Alaska eta Britainiar Columbia, Washington eta Oregoneko kostaldeak arte; *E. l. lutris* Kuril uharteen asiar mailatik ipar-ekialderaino, Kamchatka penintsula eta Commander uharteetaraino; eta *E. l. nereis* Kalifornia eta Mexiko.

Asiako itsas igaraba da azpiespezierik handiena eta garezurra apur bat zabalagoa eta sudur-hezur laburragoak ditu. Bestalde, iparraldeko itsas igarabak masailezur luzeagoak dituzte, hegoaldekoak, berriz, aurpegi luzeagoak eta hortz txikiagoak.

Itsas igaraben larrua oso lodia da, eta ugaztun guztien ilerik finenak ditu. Ile luzeagoz osatutako kanpoko geruza babeslea dute eta azpikoa ile trinkoagoz osatuta dago. Beraz, bere isolamendu modu nagusia ile lodiko geruza da, zentimetro koadroko 100.000 ile inguru dituena.

Itsas igarabak ileen artean harrapatutako airea erabiltzen dute bero mantentzeko eta ur hotzetik isolatzeko. Hala ere, isolamendu mota honen desabantaila igaraba murgiltzean aire-geruzaren konpresioa da. Horrek ilearen isolamendu-kalitatea murrizten du sakonean animaliak janaria bilatzen duenean itsasoaren hondoan. Beste desabantaila haien ilea zaintzea lan gogorra dela. Larrua kutsatzaileekin zikintzen bada (adibidez, olioak), ilearen propietate isolatzaileak suntsitu ditzakete. Ondorioz, ezin dute tenperatura egokia mantendu, hipotermiaren aurrean zaurgarriagoak bihurtuz. Beraz, igarabak denbora asko ematen dute beren burua garbitzen ilea egoera onean mantentzeko. Koloreari erreparatuz, helduak, oro har, kolore marroi ilunekoak izaten dira, burua, lepoa eta sorbaldak kolore argiagokoak izaten dira, eta zenbait indibiduotan grisaxkak. Larrua aldatzea pixkanaka egiten da urtean zehar, eta sarritan larruz aldatzea funtsezkoa da ilajearen propietate isolatzaileak mantentzeko.

Itsas igarabek aurpegi zirkular eta iletsuak dituzte, sudur motzak, begi eta belarri biribilduak eta bibote luzeak, janaria bilatzen laguntzen dietenak. Atzeko hankak igeri egiteko egokituta daude, luzeak dira eta hankak zabalak, lauak eta palmatuak eta mintz interdigitalez hornituta daude. Hanka bakoitzaren bosgarren behatza luzeena da, eta horrek erraztu egiten dio igeri egitea, baina trakets mugitzen da lurrean. Aurreko gorputz-adarrak motzak dira eta atzapar erretraktilak dituzte, apaintzen eta jaten laguntzen dutenak. Itsas igarabek larruazal askeko adabakiak dituzte besaurreen azpian, eta tresnak (arroka bat normalean) biltzen laguntzeko erabiltzen dituzte, horrela arazorik gabe jan dezakete, baita urpekaritzan elikagaiak garraiatzeko ere. Itsas igarabak dira haragijaleak dira .
thumb|Atseden hartzen dutenean, ahoz gora egiten dute itsasoan flotatzen.
Uretan zehar mugitzeko, itsas igarabak gorputzaren atzekaldea, buztana eta atzeko hankak barne, ur azpian bultzadak emateko erabilzen du. Uretan orduko 9 kilometroko abiadura har dezakete. Gorputza luzea eta arina da urpean dagoenean, eta aipatutako gorputz-adarrak bularraren kontra estutzen dituzte.

## Portaera 
Etengabe egiten duten gauza bat da larrua garbitzea, korapiloak askatzea, larrua igurtzi ura ateratzeko eta airea sartzeko. Jan ondoren, uretan garbitzen dira larruan geratu diren janari-hondarrak kentzeko.

### Bazka-bilketa 
Itsas igarabak nahiago dute goizean goiz eta arratsaldean ehizatzea. Gorputzaren pisuaren % 15 eta % 25 jan behar dute egunero. Horretaz gain, itsas igarabak harrapakina aurreko hankekin harrapatzen du eta janaria poltsa batean gordetzen du. Poltsa hori bularrean dago, aurreko hanken azpitik,  lurrazalera eramateko eta han jateko. Senideek edo beste igarabek janaria lapurtzen dute, normalean ar helduak.

Itsas igarabak oskol gogorreko moluskuak hausteko arrokak bezalako tresnak erabiltzea ohikoa da Kalifornian     .

### Ugalketa eta bizi-zikloa 
thumb|Harremanak dituztenean, arrek emeei sudurretik hartu eta orbainak sortzen dizkiete.
Itsas igarabak poligamoak dira, arrek emakume-bikote ugari baidituzte urte osoan. Badira beren lurraldea defendatzen duten arrak. Eztabaidak, oro har, ahots-erakustaldiekin konpontzen dira, eta borrokak bakanak izaten dira. Ar baten lurraldean aurkitzen diren eme guztiek harremanak dituzte berarekin. Ar batek lurralderik ez badu, emeak bilatzen dituzte araldian. Itsas igaraba ar batek eme harkor bat aurkitzen duenean, biak jokabide jostari eta, batzuetan, oldarkor batean inplikatzen dira. Bi edo hiru egun biltzen dira. Arrak emearen buru edo sudurrari eusten dio, bere barailekin, kopulan zehar. Begi-bistako orbainak askotan  agertzen dira emeengan, portaera horren ondorioz    .

Washingtonen ere, 2013-14an, 17 itsas igaraba autopsiatu ziren; horietatik 13 helduak ziren eta 4 kumeak. Heriotza-kausek bakterio-septizemia, neoplasia, klostridioak eta bala-zauria barne hartu zituzten.

XVIII. eta XIX. mendeetan ohikoa zen animalia horiek ehizatzea, eta, beraz, murriztu egin zen itsas igaraben kopurua eta horien banaketa. Errusiarrak izan ziren igarabak XVIII. mendearen erdialdean Ipar Pazifikoan aurkitu zituztenak eta haien ilajea erabiltzen zuten. Horregatik sortu ziren 1911n Itsas Otsoen Nazioarteko Itunaren babesak, baina hain berandu sortu zenez, 2.000 animalia baino gutxiagora murriztu zen populazioa. Itsas igaraben 11 kolonia geratzen dira: 3 Kuriles, Kamchatka eta Commander uharteetan, Errusiaren parean; 7 talde txiki Aleutiar Uharteetatik Prince William Soundera, Alaskan; eta talde txiki bat Kaliforniako erdialdeko kostaldearen parean, Hego Handitik gertu. Beste bi talde Kanadako Queen Charlotte eta Mexikoko San Benito uharteetan geratu ziren, baina gero desagertu egin ziren .

Iparraldean itsas igarabak berreskuratzen hasi ziren. Baina urte asko behar ziren, Iparraldea hutsik egon baitzen urteetan. Igarabak Alaskatik Alaskako hego-ekialdera, Columbia Britainiarrera eta Washingtonera eraman zituzten. Baina lekualdaketa horrek huts egin zuen leku batean, hamar urte geroago desagertu egin baitziren. Toki hau Oregongo hegoaldeko kos

taldea da .

Washingtonen birsartutako populazioak gora egin du denborarekin, 1969an eta 1970ean sartutako 59 itsas igaraba izatetik 2019an 2785 izatera heldu ziren. Bestalde, Oregon daitsas igarabak inoiz bizi izan ez diren estatu bakarra, eta gaur egun, itsas igaraba bakarra ikusten da oso nohizbehinka Oregoneko kostaldearen aurrean; horietako gehienak, ziurrenik, Washingtongo biztanleriatik sakabanatzen ari diren gizon gazteak dira. Ebidentzia genetikoaren arabera, historikoki, Oregongo kostaldea iparraldeko eta hegoaldeko itsas igaraben arteko trantsizio-eremu bat izan da .

Kaliforniako hegoaldeko itsas igarabaren populazioa (*Enhydra lutris nereis*) arriskuan dago, galtzeko arriskuan dauden espezieen legearen arabera. Hegoaldeko itsas igaraben populazioa erritmo nahiko motelean hazi da denboran zehar, eta banaketa-eremua gutxi hedatu da. Uste da iparralderantz hedatzea marrazo zuri handien hozkaden ondoriozko hilkortasunak mugatzen duela batez ere .

## Ekologia 
thumb|Itsas igaraba bat karramarro batekin

### Dieta 
Itsas igarabak ornogabeez elikatzen dira, txirlak, muskuiluak, itsas trikuak, itsas barraskiloak eta karramarroak barne . Baina Alaska eta Errusiakoak ere arrain epibentonikoez elikatzen dira. Baina gehien kontsumitzen diren animaliak harkaitz-karramarroak eta itsas trikuak dira, elikagai horiek kaloria-balio handiagoa dutelako  . Gustuko elikagairik ez dagoenean, beste animali mota batzuk gehitzen dizkiote dietari: muskuiluak, olagarroak, lanpernak, bieirak eta itsas izarrak    eta jakina da beren denboraren %41 igarotzen dutela janari bila.

Itsas igarabak kostaldetik 30 metro baino gutxiagora dauden uretan elikatzen dira . Maizago elikatzen dira goizeko eta arratsaldeko orduetan, baina eguneko edo gaueko edozein unetan murgildu daitezke janari bila[59]. Itsas igarabak 50 eta 90 segundo artean egoten dira harrapakin bila.

### Harrapakaritza 
Itsas igaraben harrapari natural ezagunak dira orka iragankorrak (*Orcinus orca*), marrazo zuri handiak (*Carcharodon carcharias*), arrano burusoilak (*Haliaeetus leucocephalus*), koioteak (*Canis latrans*) eta hartz arreak (*Ursus arctos*)      . Beraz, Fundazio horiek elkarlanean dihardute itsas igarabak desagertu ez daitezen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak