open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vittorio Sereni

**Vittorio Sereni** (Luino, 1913ko uztailaren 27a - 1983ko otsailaren 10a) italiar idazlea izan zen.

Haurtzaroa Brescian igaro zuen, eta ondoren Milanera joan zen, literatura ikastera. Lehenengo poema-bilduma 1941ean idatzi zuen, *Frontiera*. Lan horretan Lonbardiako aintzirak eta paisaiak erakusten zituen, batez ere; inguru horrek, non faxismoaren zapalkuntza eta Europaren demokraziaren eskaera aurrez aurre jartzen ziren, idazlearen bakardade erabatekoaren eta gizakiekin bat egiteko nahiaren arteko tentsioa irudikatzen du. 1942an Greziako frontera joan zen. Sizilian aliatuek preso hartu, eta Aljeriako eta Marokoko frantses esparruetara bidali zuten. Gerraren ondoren, Milana itzuli zen, irakasle gisa lan egitera, eta bigarren poesia-bilduma argitaratu zuen, *Diario d´Algeria *(1947, *Aljeriako egunkaria*). *Il Male d´Africa* (1958) lanean, «harresietako eritasuna» definitzen du, preso egotearen urruntasuna. Urruntasun horren gogoetak eragin handia izan zuen Sereniren lan guztian. 1952an Pirelli argitaletxeko publizista bihurtu zen, eta 1958an Mondadori argitaletxeko argitalpen-arduraduna. *Diario d´Algeria* laneko poesiak komentatu zituen *Gli immediati dintorni* (1962) lanean. 1964an, berriz, *L´Opzione e allegati* argitaratu zuen, poetaren bakardadea deskribatuz. 1965ean *Gli strumenti umani* bilduma argitaratu zuen, gerra ondorengo bizitzarekin zuen borroka azaltzen duena. *Appuntamento a ora insolita* (1964) eta *Una visita in fabbrica* (1958) lanetako pasarteetan, gizakien arteko harreman soilen poza ospatzen du poetak, eta zehaztasunez deskribatzen ditu eguneroko bizitzako ekintza txikiak. Ondorengo urteetan argitaratu zituen *Lavori in corso* (1965), *Addio Lugano Bella* (1971) eta *Un posto di vacanza* (1974), 1979an *Stella variabile* lanean bildu zirenak. Lan horretan, poetari munduko irudiak bortizkeriaz beteta etortzen zaizkio gogora. 1986an, poeta bera hil ondoren, *Tutte le poesie* (1986) lanean bildu zen Sereniren lan guztia. Sereni, bestalde, itzultzailea izan zen, Julien Green, Valéry, Mallarmé, Ronsard, Char eta Poundena, besteak beste. Testu kritikoak ere idatzi zituen, *Letture preliminari* (1973) lanean bildu zituenak.

## Erreferentziak
José Eduardo dos Santos

**José Eduardo dos Santos** (Luanda, 1942ko abuztuaren 28a - Bartzelona, 2022ko uztailaren 8a) angolar politikaria izan zen. Angolako Errepublikako presidentea izan zen 1979-2017 bitartean.

## Bizitza 
Angolako Errepublikako presidentea 1979tik 2017ra. Aurreko presidente António Agostinho Netoren politika marxista-leninista pixkana-pixkana ordezkatzen joan zen, eta sozialismo demokratikoa ezarri zuen. Angolaren Askapenerako Herri Mugimenduko (AAHM) (Movimento Popular de Libertação de Angola) kide izan zen gaztetandik, eta goi-mailako ikasketak egin zituen Sobietar Batasun ohian (SESB). Portugalek Angola utzi zuenean, AAHMk ezarritako gobernuan, Kanpo Arazoetako ministro izan zen. 1977an gobernuko lehen lehendakariorde eta AAHMko Batzorde Nagusiko kide izendatu zuten. Urtebete geroago, Ekonomia Plangintzako ministro egin zuten. 1979ko irailean Errepublikako lehendakari-kargua hartu zuen, Batzorde Nagusiak aho batez hala erabakita, Agostinho Netoren heriotzaren ondoren.

Gerra Zibilaren eta gosetearen ondorioek eta, geroago, sobietar erregimena desegiten joateak, gobernuaren politika arintzera behartu zuten. Hasieran, lehendakaritza hartu zuenean, harreman estuak izan zituen Sobietar Batasun ohiarekin, eta Lerrokatu Gabeko Herrialdeen Mugimenduaren ildoari jarraitu zion. Senegalek erregimena ezagutzea lortu zuen, 1982an. Geroago, Kubako armada Angolatik erretiratzea onartu zuen, Hegoafrikarekin zenbait hitzarmen egin ondoren; izan ere, Hegoafrikako tropak Namibiako tropa matxinatuen kontra borrokatzen ari ziren Angolako hegoaldean.

1985 inguruan, ekonomia liberalizatu zuen, gobernuaren zenbait funtzio deszentralizatu zituen, inbertsio pribatuak onartu, eta mendebaldeko ekonomiekin harreman zuzenagoak izaten hasi zen. 1992ko hauteskundeetan garaile atera zen, baina Angolaren Independentzia Osorako Batasun Nazionaleko (AISBN) buruzagiak, Jonas Savimbik, ez zituen emaitzak onartu, eta gerrillaren ekintzak bultzatu zituen. Dena dela, 1996ko martxoan, Dos Santos eta Savimbik batasun-gobernua eratzea hitzartu zuten, eta armada bakar bat. Hitzarmenarekin hemeretzi urteko Gerra Zibila amaitutzat uste bazen ere, 1997ko urriaz geroztik Nazio Batuek AISBNk oraindik mendean zeuzkan lurraldeak bahitu behar izan zituen, agindutakoa betetzen ari ez zelako.

Savimbik bizia galdu zuen 2002an, Angolako Indar Armatuen eta UNITAko unitate baten artean Lucusse herriaren inguruan, Angola erdialdean, izandako borrokaldi batean. Alabaina, Savimbiren heriotzak, gerra zibila areagotzearen ordez, bake prozesua bultzatu zuen. UNITAko buruzagi nagusia hil eta handik hiru astera, Luandako Armadako eta UNITAko buruzagiek su-etena hitzartu zuten, dos Santos presidentearen begiradapean. Handik aurrera, herrialdea egonkortzen jardun zuen, eta hauteskunde guztiak irabazi zituen 2017 arte. Dena den, hauteskunde prozesu horiek itzal asko izan zituzten. Oposizioak sarri salatu izan zion MPLA alderdiari iruzurkerian ibili izana. Ustelkeria ere leporatu zitzaion; iturri batzuen arabera, 16.000 milioi euroko aberastasuna gordetzen zuen.

## Erreferentziak
Somoza familia

**Somoza familia** XX. mendean 44 urtez Nikaraguako aginpidea izan zuen dinastia politikoa izan zen. Nikaraguako lehendakaritza somozatarren esku izan zen 1937tik 1979ra; tartean izan ziren beste lehendakari batzuk, baina somozatarren eraginpean agindu zuten betiere. Kide aipagarrienak:
* Anastasio Somoza (1896 - 1956)
* Luis Somoza Debayle (1922 - 1967)
* Anastasio Somoza Debayle (1925 - 1980).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Piedmont

**Piedmont** izan daiteke:

## Toponimoa 
* Piedmont (AEB), ekialdeko Estatu Batuetako eskualdea.
* Piedmont (Alabama)
* Piedmont (Kalifornia)
* Piedmont (Hego Carolina)
* Piedmont (Hego Dakota)
* Piedmont (Missouri)
* Piedmont (Oklahoma)
* Piedmont (Mendebaldeko Virginia)
* Piedmont (Washington)

## Musika 
* Piedmont blues, bluesaren azpigeneroa.

## Garraioa 
* Piedmont Triad nazioarteko aireportua, Ipar Carolinan.
Charles Maurice de Talleyrand-Périgord

**Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord** (Paris, 1754ko otsailaren 2a - Paris, 1838ko maiatzaren 17a), ezagunagoa **Talleyrand** gisa, frantses politikaria izan zen.

## Biografia 
Talleyrand-Périgordeko kondearen semea zen. Herren geratu zen haurtzaroan izandako istripu baten ondoren, eta gudarostean sarrerarik ez zuelarik, seminarioan sartu zen, bokaziorik ez zuen arren. Apaiztu ondoren, goi-karguak izan zituen, aristokrata zelako eta, Autungo apezpiku egin eta gero (1788), kleroaren ordezkari izendatu zuten, 1789ko Estatu Orokorretarako.

Ideia berrien alde jokatu zuen hasieratik: biltzar bakar baten beharra aldarrikatu zuen, konstituzio berriaren alde egin zuen eta Elizaren ondasunak estatuaren eskuetara igarotzearen alde mintzatu zen. Kleroaren konstituzio zibila aldarrikatu ondoren (1790), konstituzioaren aldeko apaizen buruzagi bihurtu zen eta Autungo apezpiku-kargua utzi zuen. Pio VI.a aita santuak kondenatu egin zuen horregatik eta Eliza utzi zuen.

Diplomazia-lanetan hasi zen ondoren eta Ingalaterrara bidali zuten, britainiarren neutraltasuna lortzeko. 1792an, Orléansgo dukearen aldeko lanetan ari zelako salaketa egin zioten, eta Ingalaterran eta Estatu Batuetan babestu zen handik aurrera.

Robespierre hil ondoren (1794), Frantziara itzuli eta Kanpo Harremanetarako ministro izendatu zuten. Kargu berean segitu zuen 1799an, Napoleon Bonapartek estatu-kolpea jo ondoren eta Eliza Katolikoarekiko konkordatua negoziatu zuen. Titulu asko jaso zuen Napoleongandik hurrengo urteetan: besteak beste, Bénéventeko printze titulua. 1807an, kargu guztiak kendu zizkion Napoleonek, haren kanpo-politika onartzen ez zuelako, eta 1809an Napoleonen aurka saiatu zen, baina alferrik.

1814an, Napoleonen agintaldia amaitu ondoren, politika-mundura itzuli zen eta kanpo-arazoetako ardura hartu zuen gobernu berrian. Vienako Batzarrean parte hartu zuen eta aliatuak zatitzen saiatu zen. Ahalegin haiek hutsean geratu ziren Napoleonen estatu-kolpearen ondoren (1815ko apirila), eta gerokoan monarkia berriro ezartzearen alde gogotik jardun arren, baztertu egin zuten erregezale muturrekoek. Enbaxadore aritu zen Londresko konferentzian 1830etik 1831ra bitartean.

## Ikus, gainera 
* Afaria (Jean-Claude Brisville)

## Erreferentziak
Denise Paulme

**Denise Paulme** (Paris, 1909ko maiatzaren 4a - *Ib.*, 1998ko otsailaren 14a) Frantziako antropologoa eta legelaria izan zen.

## Biografia 
Parisen Zuzenbideko ikasketak egiten ari zen bitartean Antropologiarekiko interesa piztu zitzaion. Marcel Mauss antropologo handia izan zuen irakasle, Unibertsitateko Etnologia Institutuan. 1932an Zuzenbide eta Etnologia tituluak, biak lortu zituen. 1935. urtetik aurrera zenbait espediziotan parte hartu zuen, Afrikan. Saharako Sudanen izan zen, Marcel Griauleren gidaritzapean, eta beste behin, egungo Malin, Debora Lifchitz antropologoarekin batera. Aurrerago, bere senar A. Schaeffnerrekin batera, beste espedizio askotan parte hartu zuen. Bien bitartean, Historia Naturaleko Museo Nazionalean eta École Pratique des Hautes Étudesen lan egin zuen, eta afrikar gaietarako ikerkuntza-zentro bat zabaldu eta *Cahiers d´Études Africaines* aldizkaria sortu zuen.

Denise Paulmeren xede nagusiak, baina, ez zuen sekula alboratu afrikar herrien zuzenbide tradizionala eta antolakuntza soziopolitikoaren azterketa. Bere lanen artean aipagarriak dira, besteak beste: *Organisation sociale des Dogon de Sanga* (1940, *Sanga-ko dogonen gizarte antolakuntza*); *Les Civilisations africaines* (1953, *Afrikar zibilizazioak*); *Les gens du riz: Kissi de Haute-Guinée française* (1954, *Arrozaren herria: Frantses Ginea Garaiko kissiak*); ''Une societé de Côte-d'Ivoire, hier et aujourd'hui: les Bété* (1962, *Boli Kostako gizarte bat, atzo eta gaur: bete herria*); *Les Sculptures de l'Afrique Noire* (1956, *Afrika beltzeko eskulturak*). Halaber, Afrikako literatura tradizionala eta errituak aztertu zituen beste liburu batzuetan: *La Mère dévorante: Essai sur la morphologie des contes africaines* (1976, *Ama irenslea: afrikar ipuinen morfologiari buruzko saiakerak*); *La Statue du commandeur. Essais d'Ethnologie* (1984, *Komendadorearen estatua: etnologiako saiakerak*). Emakumearen funtzio soziala eta klase- eta adin-taldeak ere sakonki aztertu zituen: *Femmes d'Afrique noire* (1960, *Afrika beltzeko emakumeak*); *Classes et associations d'âge en Afrique de l'Ouest* (1971, *Klase- eta adin-taldeak Mendebaldeko Afrikan*). 1992an, ondorengo hau idatzi zuen: *Lettres de Sanga à André Schaeffner, suivi des Lettres de Sanga de Deborah Lifchitz et Denise Paulme à Michel Leiris''
## Erreferentziak
Bruno Kreisky

**Bruno Kreisky** (Viena, Austria, 1911ko urtarrilaren 22a - Viena, 1990eko uztailaren 29a) austriar politikaria izan zen.

## Biografia 
Familia judu aberats batean hazi eta hezia. Hamasei urte zituela, Alderdi Sozialistako kide egin zen. Engelbert Dollfussen erregimen autoritarioak alderdia legez kanpo utzi zuenean (1934), Kreiskyk, beste kide batzuekin batera, Gaztedi Sozialista Iraultzaileak taldea sortu zuen. Kreisky kartzelan sartu zuten (1935-1936), eta saldukeriaz kondenatu zuten.

Eragozpenak eragozpen, zuzenbide-ikasketak amaitzea lortu zuen 1938an. Urte horretan bertan, naziek preso hartu zuten, eta kontzentrazio-esparru batera bidaltzekotan egon ziren. Bere familiako beste hogei kidek ez bezala, berak ihes egitea lortu zuen, Suediara.

Bigarren Mundu Gerra bukatu orduko, Stockholmera bidali zuten enbaxadore (1946-1950). Handik itzulitakoan, Austriako lehendakariaren kabinete pertsonalaren bigarren buru izendatu zuten, eta Kanpo Arazoetako idazkariorde (1953-1959).

Garrantzi handiko eginkizuna bete zuen Austriaren burujabetasuna lehengoratzeko negoziazioetan (1955). Gero, Legebiltzarreko kide (1956-1983), Kanpo Arazoetako ministro (1959-1966), eta Alderdi Sozialistako buru (1967-1983) izan zen, eta Austriako kantziler 1970etik 1983ra bitartean.

Sekularizazioa, goi-mailako irakaskuntza eta liberalizazio soziala bultzatu zituen, ekonomiaren modernizazioa, lanpostuen sorrera eta gizarte-laguntzaren onurak handitzea sustatzeaz gainera. Bere beste lehentasunetako bat neutraltasun aktiboa bultzatzea izan zen. Judu agnostikoa izanik, arabiarren eta israeldarren arteko gatazkan alderdikeriarik gabe jokatzeko gai ikusten zuen bere burua. Baina bake-elkarrizketetan Palestinaren Askapenerako Organizazioaren parte-hartzea bultzatu eta Israelgo buruzagi nagusiak gogor kritikatu izanak judu askoren haserrea piztu zuen. Austriako nazi zaharren aurrean izan zuen jarrera ere oso eztabaidatua izan zen. Bere lehen gobernuko hamaika ministrotatik lau nazi izandakoak ziren. Nolanahi ere, bera izan zen Austriako politiko inportanteena Bigarren Mundu Gerraren ondoren, itzal handikoa nazioarteko diplomazian, eta estatu bateko lehen gobernuburu judu eta alemanez hitz egiten zuena.

## Erreferentziak
Norman Schwarzkopf

**Herbert Norman Schwarzkopf** (Trenton, New Jersey, AEB, 1934ko abuztuaren 22a - Tampa, Florida, AEB, 2012ko abenduaren 27a) estatubatuar jenerala izan zen.

## Biografia 
West Point Akademian egin zituen militar-ikasketak. Gero, Hego Kaliforniako Unibertsitatean, master bat egin zuen urrutiko kontrolez gidaturiko misilen ingeniaritzan. Vietnamgo Gerran Saigongo gobernuaren aholkulari izan zen, eta hango soldaduen prestakuntza-lanetan aritu zen. 1965ean, komandante izendatu zuten, eta Asiako Hego Ekialdeko Gerran parte hartu zuen. Aurrerago, Fort Stewarteko (Georgia) infanteria mekanizatuko 24. dibisioko komandante gisa, 1983an Karibeko Grenada uhartea inbaditu zuen armadako bigarren burua izan zen. 1988an, United States Central Command delakoaren (Estatu Batuetako Aginte Nagusia) ardura hartu zuen; aginte horren helburua Ekialde Hurbila, Asia Mendebaldea eta Afrika Ekialdea kontrolpean edukitzea da.

1990eko abuztuan Persiar golkoan hedatu zen gudarostearen buru izendatu zuten. Berak jarri zuen abian *Operation Desert Shield* ("Desertuko Ezkutua") izeneko operazioa Macdill-eko (Tanpa) hegazkin-basetik; gero, hilaren bukaeran, Saudi Arabiako desertura aldatu zuten kuartela. 1991ko urtarrilean hasi zen nazioarteko gudarosteen erasoa, *Operation Desert Storm* ("Desertuko Ekaitza") Iraken aurka, Schwarzkopfen gidaritzapean.

Zortzi hilabetez armada aliatuaren buru izan ondoren, apirilaren 21ean Tampara itzuli zen, eta abuztuaren 30ean, armadan hogeita hamabost urtez aritu ondoren, erreserbara pasatu zen. Domina asko irabazi ditu: Ingalaterrako Elisabet II.a erreginak bosgarren izar sinbolikoa eman zion (Estatu Batuetako Kongresuak ukatzen diona, Desertuko Hartza Estatu Batuetako elezaharretako militarrekin ez berdintzeagatik) eta Ohorezko Zaldunaren Ordena, 1991ko maiatzean. Estatu Batuetako lehendakari George Bushek Askatasunaren Domina eman zion, 1991ko uztailean. Kuwaiteko emir Jaber Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah-k Urrezko Domina ezarri zion, herrialde hartako ohorezko sari nagusia. Ohorezko Legioaren Ordenaren Domina eman zioten eta ohorezko lehen mailako legionario izendatu zuten, 1991ko uztailean. Halaber, Ellis Island-en Ohorezko Domina eman zioten, Estatu Batuetara joandakoen edo haien seme-alaben adorea saritzen duena.

Erretiratu eta gero, autobiografia bat idatzi zuen, ''It Doesn't Take a Hero'', 1992an argitaratua. Analista militar gisa lan egin zuen, batez ere Irakeko inbasioan, 2003an.

## Erreferentziak
Paul Moritz Cohn

**Paul Moritz Cohn** (Hanburgo, 1924ko urtarrilaren 8a - Londres, 2006ko apirilaren 20a) alemaniar matematikaria izan zen.

Cambridgeko Trinity Collegen ikasi zuen eta 1948an graduatu zen; doktoregoa Cambridgen bukatu zuen 1951n. Hurrengo urtean Manchesterreko Unibertsitatean lanean hasi zen, eta 1961-1962 bitartean Yaleko Unibertsitatean eta Kaliforniako Berkeleyko Unibertsitatean aritu zen. 1962an Londresko Unibertsitatera joan zen, eta hango Queen Mary Collegen aritu zen 1967 arte. Hala ere, urte horietan zenbait bisitaldi egin zituen Chicagoko Unibertsitatera eta New York Estatuko Stony Brook-eko Unibertsitatera. Londresko Unibertsitatea utzi gabe, Bedford Collegen matematika-irakasle hautatu zuten. Hurrengo urteetan hainbat unibertsitatetan aritu zen, besteak beste, Rutgers Unibertsitatean, Parisko Unibertsitatean eta Delhiko Tulane Unibertsitatean, Albertako Unibertsitatean eta Ottawako Carleton Unibertsitatean. Israelen egon ondoren, Estatu Batuetako eta Alemaniako unibertsitateetan ibili zen. 1984an Londresera itzuli zen, eta bertan University Collegeko Matematikako Astor Irakasle hautatu zuten. Cohnek ekarpenik gehienak aljebraren arloan egin ditu, bereziki eraztun ez-kommutatiboen teorian. Magnusen teorema orokortzeaz gainera, tenkagailu-espazioen egitura aztertu zuen.

Lehenengo liburua, *Lie groups* (*Lie taldeak*), 1957an argitaratu zuen. 1958tik aurrera Jordan aljebrak eta Lieren zatiketa-eraztunak landu zituen. Bere liburu garrantzitsuenetako batzuk hauek dira: *Linear equations* (1958, *Ekuazio linealak*); *Universal algebra *(1965, *Aljebra unibertsala*); *Algebraic numbers and algebraic functions* (1991, *Zenbaki eta funtzio aljebraikoak*); *Elements of linear algebra* (1994, *Aljebra linealaren elementuak*); eta *Free rings and their relations *(1971, *Eraztun libreak eta haien arteko erlazioak*) monografia. Azkeneko hau da denetan ezagunena, eraztunei buruzko emaitza garrantzitsuak jasotzen baititu. Cohnek sari ugari jaso zituen bere lanari esker: Mathematical Association of America delakoaren (Amerikako Matematika Elkartea) Lester R Ford saria (1972) eta London Mathematical Society delakoaren (Londresko Matematika Elkartea) Senior Berwick saria (1974), besteak beste.

1989an erretiratu zen, baina jardunean jarraitu zuen, irakasle emeritu gisa eta ikerketako ohorezko kide gisa 2006an hil zen arte.
## Erreferentziak
Mathias Goeritz

thumb|270px|Ciudad Satéliteko sarrerako *Torres de Satélite*

**Mathias Goeritz** (Danzig, Alemania —gaur egun Gdansk, Polonia—, 1915eko apirilaren 4a - Mexiko Hiria, Mexiko, 1990eko abuztuaren 4a) mexikar artista izan zen, alemaniarra jatorriz.

## Bizitza 
Alemanian jaio zen, eta Berlinen bizi izan zen gaztarora arte. Sorterrian egin zituen artearen historiako eta filosofiako ikasketak, baina nazionalsozialismoak aginpidea eskuratu zuenean, 1936. urtean, Europan eta Afrikako iparraldean barrena bidaiatu zuen, eta 1944an Mexikora aldatu zen.

Mexikon kokatu eta berehala hasi zen goi-mailako artistekin tirabiretan, eta tirabira haietan, Riverak eta Siqueirosek artista izateko inolako talenturik eta prestakuntzarik gabeko iruzurgiletzat hartu zuten Goeritz. Baina 1957. urtean, Mexikoko Unibertsitate Autonomoko diseinu bisualeko lantegi baten zuzendari izendatu zuten, eta geroago Universidad Iberoamericanak Arte Plastikoen Eskola sor zezala eskatu zion. Harrezkero, eragin handia izan zuen plastikaren alorrean, eta Mexikoko plastikaren eraberritzailetzat hartua izan zen.

1953an egin zuen bere obra esperimental nagusietako bat, Echo museoa, eta harrezkeroko eskulturekin arkitektura emozional deritzon joeraren aitzindari izan zen; joera horren baitan diseinu garbiko eraikinak egin zituen, funtzionaltasunaren gainetik eskulturaren zentzuari lehentasuna emanez. Ezaugarri horiek erakutsi zituen, besteak beste, Luis Barragán arkitekto ospetsuaren enkarguz, Ciudad Satéliteko sarrerako *Torres de Satélite* lanean, 1957. urtean. Beste lan aipagarri batzuk: Automexeko dorreak (1963), Ricardo Legorretarekin batera; *Prisma txertatuak*, *Banbiren koroa* (1979) eta UNAM eskulturagunea (1979), Mexiko Hirian; eta Goeritzen arkitekturaren alorreko lan konplexu eta interesgarriena, *Labirintoa* (1980, Jerusalem).

Goeritzek alemaniar espresionismoaren kutsua erakutsi zuen pinturan, eta arkitekturan eta eskulturan, berriz, diseinu garbiak eta soilak bilatu zituen, gizartearen maila espirituala goratzeko bide gisa; kezka berezia erakutsi zuen artearen eta izadiaren arteko sintesia bilatzeko, eta 1960ko hamarraldian amerikar minimalistek aurrera eramandako zenbait ideia iragarri zituen.
## Erreferentziak
Paul Creston

**Paul Creston** (jaiotza-izena: *Giuseppe Guttoveggio* ; New York, 1906ko urriaren 10a - San Diego, Kalifornia, 1985eko abuztuaren 24a) estatubatuar musikagilea izan zen.

Piano-ikasketak Giuseppe Aldo Randegger eta Gaston-Marie Déthierrekin egin zituen, eta organokoak Pietro Yonekin. Hala ere, Creston autodidakta izan zen musikagile gisa. 1932. urtean hasi zen musika ikasten. Organo-jotzaile gisa aritu zen zineman, zinema ahostuna hasi aurretik, eta New Yorkeko St. Malachy elizako organo-jotzaile izan zen 1934tik 1967ra bitartean. Guggenheim beka bati esker egin zituen bere lehen lanak. 1938an New York Music Critic´s Circle saria irabazi zuen, 1. sinfonia lanagatik (1941). 1956tik 1960ra bitartean, Musikagile eta Zuzendari Elkarte Nazionaleko lehendakari izan zen, eta 1960tik 1968ra bitartean, American Society of Composers, Authors and Publisherseko zuzendari. Irakasle gisa ere aritu zen lanean: New Yorkeko College of Musicen (1963-1967) eta Central Washington State Collegen (1968-1975). Crestonen musikaren ezaugarri nagusiak bat-batekotasuna eta zentzu melodikoa dira. Baztertu egin zituen musika deskribatzaileak, eta musika hutsaren bidea hartu zuen, forma klasikoen bidez landu zuena (sinfoniak, kontzertuak...). Musika-tresnen arteko konbinazio bereziak egiten zituen, eta Crestonen lan horiek dira ezagunenak: Concertinoa marinbarako, sonata saxofoi alturako eta pianorako, rapsodia saxofoi eta organorako. Musika sinfonikoa izan zen Crestonen produkzioaren oinarria: sei sinfonia, hamabost kontzertu eta orkestrarako beste berrogei partitura ondu zituen. 3. sinfonia lanak (1950), kantu gregorianoaren oinarriak erabiltzen ditu. Ganbera-musikari dagokionez, harizko tresnetarako kuarteto bat, pianorako eta biolin eta pianorako suiteak ondu zituen. Erlijio-musikan eta organorako musikan garrantzizko lana egin zuen Cartonek. Hiru liburu idatzi zituen: *Principles of Rhythm* (1964, *Erritmoaren hastapenak*), *Creative Harmony* (1970, *Harmonia sortzailea*) eta *Rational Metric Notation* (1979, *Notazio metriko arrazionala*); lan horietan, besteak beste, ohiz kanpoko erritmoen inguruko teoria bat osatu zuen.

## Erreferentziak
Eduardo Ramírez Villamizar

thumb|Ramírez Villamizar Arte Modernoko Museoa, Pamplonan (Kolonbia)
**Eduardo Ramírez Villamizar** (Pamplona, 1923ko abuztuaren 23a - Bogota, 2004ko abuztuaren 24a) kolonbiar eskultore eta pintorea izan zen.

## Biografia 
Arkitektura-ikasketak egin zituen, Santa Fe de Bogotako Unibertsitate Nazionalean, baina arte plastikoetarako joera erakutsi zuen betidanik. Bere lanbidea utzita, pintura eta eskultura landu zituen gehienbat.

1950ean Parisera joan zen, eta bi urtez egon zen han. 1956an Estatu Batuetara joan zen, eta Bogotara itzultzean, ohorezko aipamena jaso zuen Kolonbiar Artisten X. Aretoan. Sari asko irabazi zituen, hala nola, Guggenheim Lehiaketaren eta Sao Pauloko Bienalaren lehen saria. Kolonbian, erakusketa askotan parte hartu zuen, Ingeniarien Kolonbiar Elkartean (1946, Bogota), eta 26en Aretoan (1948), besteak beste. Kolonbiatik kanpo, Parisko Arnaud galerian, Bartzelonako Lehen Bienal Hispanoamerikarrean, Washingtongo Batasun Panamerikarrean, New Yorkeko Roland de Aenlle Galeria Berrian, eta Bostongo Arte Ederren Museoko Nazioarteko Erakusketan, besteak beste.

Bere obretako asko espresionismoaren bidetik eginak dira, baina Parisen arte abstraktua egiten hasi zen. Askotan, forma organikoak hartzen zituen inspirazio-iturri, barraskiloak eta fosilak adibidez. Egiten zituen erliebeak pinturaren eta eskulturaren artean daude. Moduluen bidez lan egitea da bere obraren beste ezaugarrietako bat: obra txikiak badira ere, tamaina handian ikusteko asmatuak dira. Orobat dira bere obraren ezaugarriak kolore naturala, burdina herdoilduaren egitura eta erronboaren erabilera.

1974an Kolonbiara itzuli zen eta *Dieciséis Torres* artelana egin zuen, Bogotako hiriari opari egin eta hango Parque Nacionalean jarri zutena. 1978an, Kolonbiako Gobernuak Boyacáko Gurutzea ezarri zion. 1983an, Machu Picchu arkeologia-gunera bidaia egin zuen, eta horrek eragin handia izan zuen haren ondorengo artelanetan. Urte horretan bertan jarri zuten *Fuerza Frenada* eskultura Rayo Museoaren lorategian, Roldanillon, Kolonbian. 1990ean, Ramírez Villamizar Arte Modernoko Museoa fundatu zuen Pamplonan, eta 40 artelanez osatutako atzera begirako bilduma eman zuen Museorako.

2000. urtean Diners galerian bere bizitzari eta obrari buruzko liburua aurkeztu zuen, Jaime Vargas argitaletxearen eskutik.

## Obra aipagarrienak 
*El Dorado* (1957); *Homenaje a Vivaldi* (1963, egurrezko erliebea); *Amonita fósil* (1979, metal margotua); *Cubo inclinado* (1970); *Recuerdo de Machu Picchu No. 1* (1984, burdina herdoildua, inken kulturako hormak, terrazak, bideak eta ubideak gogorazten ditu); *Aerolitos* (erronbo-itxurako bolumenak, bere kabuz edo harien bidez eusten direnak, 1991-1992); *El espejo de la Luna* (eskultura publikoa, Bogota, 1990); *Hexágono* (eskultura publikoa, New York, 1973); *De Colombia a John Kennedy* (eskultura publikoa, Washington, 1973).

## Erreferentziak
Moussa Traoré

**Moussa Traoré** (Kayes, Frantziar Sudan (gaur egun Mali), 1936ko irailaren 25a - Bamako, 2020ko irailaren 15a) maliar militarra eta politikaria izan zen. Maliko presidentea izan zen 1969-1991 bitartean.

## Bizitza 
Katiko Eskola Militarrean egin zituen ikasketak. Gero Frantziako armadan sartu zen, eta 1960an bere herrialdera itzuli zen. 1971n, koronel izendatu zuten eta zazpi urte geroago jeneral. 1968an Maliko lehendakari Modibo Keïta kargutik kendu zuen estatu kolpearen buru izan zen. Orduan Askapen Nazionalerako Batzorde Militarreko (*Comité militaire de libération nationale*) presidente izendatu zuten, eta Maliko Gudarosteen komandanteburu. 1969 eta 1979 bitartean estatuburu izan zen, eta azken urte hartatik aurrera Maliko lehendakari. Gainera, Defentsa eta Segurtasun ministro izan zen 1978-1986 bitartean, eta Barne Arazoetako ministro 1978-1979 bitartean. 1970ean Afrika Mendebaldeko Estatuetako Estatuburuen Konferentziako lehendakari izan zen.

1985ean Maliko lehendakari hautatu zuten berriro. 1988an, berriz, Afrikar Batasunaren Aldeko Erakundeko (OUA, ''Organisation de l'Unité Africaine'') lehendakari hautatu zuten. 1989ko uztailean, Egiptoko lehendakari Hosni Mubarakek hartu zuen haren lekua OUAren lehendakaritzan. 1990ean, Egipto eta Mexikoko lehendakariekin batera, Haurtzaroaren Mundu Gailurraren antolatzaileetako bat izan zen, Nazio Batuen babespean. 1991n Maliko egoera politikoa krisian sartu zen, eta ikasleek hezkuntzaren kalitate txarraren aurkako manifestazioak deitu zituzten. Martxotik aurrerako protestetan, baina, alderdi bakarreko sistema desagertzea eta alderdi-aniztasuna onartzea izan zen manifestazioetako eskari nagusia. Protestek herritarren eta armadaren arteko borroka odoltsuak ekarri zituzten. Negoziatzeko ezintasunaren aurrean, oposizioak greba orokorra deitu zuen, Traorék dimisioa aurkeztu arte greban irauteko asmoz. Traorék ez zuen dimisioa aurkezteko asmorik agertu, baina setio-egoera eta etxeratze-deia bertan behera uztea erabaki zuen. Bere agintaldiaren amaiera arte, alegia ekainera arte, eutsi nahi zion karguari, baina martxoan armadak kenarazi zuen kargutik. Armadak bertan behera utzi zuen konstituzioa, parlamentua desegin zuen, alderdi bakarra abolitu zuen, Bakearen Aldeko Batzorde Nazionala antolatu zuen eta oposizioarekin bat egin zuen.

1993an, heriotza zigorra ezarri zioten krimen politikoak zirela medio, Bamakon hil ziren 300 manifestariren hilketan nahasia egoteagatik batez ere, baina aurrerago epai hori kommutatu egin zioten. 1999an, berriro, heriotzara zigortua izan zen, bere emaztearekin batera, oraingoan ekonomia-arloko delituengatik. Alpha Oumar Konaré presidenteak zigor horiek kommutatu egin zizkien eta biziarteko zigorra ezarri zieten. Aurrerago, 2002an, barkatu egin zien.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Léon Foucault

**Jean Bernard Léon Foucault** (Paris, Frantzia, 1819ko irailaren 18a - 1868ko otsailaren 11) frantses fisikaria izan zen.

## Biografia 
Fizeaurekin batera, astronomian argazkia erabili (1845) eta fotometriako eta espektroskopiako ikerketak egin ondoren, argiaren lastertasuna neurtzeko metodo bat prestatu zuen, airean eta uretan erabil zitekeena. Bi gai horietan lortu ziren emaitzek Fresnelen teoria egiaztatu zuten (1850).

1852an giroskopioa asmatu zuen. 1857an, teleskopioetako ispilu esferikoaren ordez, kristal zilarreztatuzko ispilu parabolikoa jartzea erabaki zuen, esferaren akatsa ezabatuz.

## Erreferentziak
Alfred G. Gilman

**Alfred Goodman Gilman** (New Haven, Connecticut, AEB, 1941eko uztailaren 1a - Dallas, Texas, 2015eko abenduaren 23a) estatubatuar sendagile eta biokimikaria izan zen.

## Biografia 
Aita, Alfred Gilman, farmakologo handia izan zen, eta beste zenbait lanen artean, farmakologiako testuliburu bat idatzi zuen: *The Pharmacological Basis of Therapeutics* (1941, "Terapeutikaren oinarri farmakologikoak"). Hain zuzen ere aitaren laborategian zaletu zen Gilman zientziarekin, hango esperimentuak aztertzen, eta oso gazterik erabaki zuen zientzietako karrera egitea, aitaren eraginez. 1962an eskuratu zuen Biokimikako titulua Yaleko Unibertsitatean eta Farmakologiako doktoregoa lortu zuen 1969an, Case Western Reserve Unibertsitatean. 1962an bertan New Yorkeko laborategi batean hasi zen lanean, eta orduan eman zituen argitara lehenengo artikuluak. 1971n, Virginiako Unibertsitatean hasi zen Farmakologiako eskolak ematen, eta 1977an, Farmakologiako katedra eskuratu zuen. 1981ean, Dallasera aldatu zen, eta Texasko Unibertsitateko irakasle eta Dallasko Medikuntza Zentroko buru izan da.

Gilmanek zelula biziak elkarrekin nola komunikatzen diren eta zelulek kanpoko eraginei nola erantzuten dieten aztertu zuen. Horrela jabetu zen zentzumenek eta hormonek zeluletara igortzen dituzten mezuetan eragin handia duela G proteina deituriko gaiak, eta aurkikuntza horri esker zenbait eritasunen jatorriari buruzko ikerketetan garrantzi handiko aurrerapenak egin ahal izan ziren, adibidez koleraren eta diabetesaren zabalkundeari buruzkoak. G proteina anormalek minbizia, kolera, diabetesa eta beste zenbait eritasun sor ditzakeela aurkitu zuen.

1986an, National Academy of Sciences (Zientzietako Akademia) erakundeko kide hautatu zuten. 1994an Medikuntzako Nobel saria irabazi zuen, G proteinak existitzen zirela iragarri zuen Martin Rodbell zientzialariarekin batera. Beste sari batzuk ere jaso zituen; besteak beste, Albert Lasker saria edota Columbiako Unibertsitateak emandako Louisa Gross Horwitz saria, Edwin Krebsekin batera, 1989an.

Bere aitaren obraren bost berrargitalpen egin ditu, 1975, 1980, 1985, eta 1990ean ''Goodman and Gilman's the Pharmacological Basis of Therapeutics* ("Goodman eta Gilmanen Terapeutikaren Oinarri Farmakologikoak") izenburupean.

2005ean, Texasko Unibertsitateko dekano hautatu zuten. *Scientists and Engineers for America'' erakundeko kide ere hautatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josefina Pla

**Josefina Pla** (Las Palmas Kanaria Handikoa, 1903ko azaroaren 9a - Asunción, Paraguai, 1999ko urtarrilaren 20a) espainiar idazle eta irakaslea izan zen. 1927an Paraguaira aldatu zen, eta Andrés Campos Cervera *Julián de la Herrería*, zeramikari ospetsuarekin ezkondu zen bertan. Herrialde hartako lehenengo emakume kazetari eta irrati-esataria izan zen. Abangoardiako mugimenduen aitzindaria izan zen, eta 1934an *El precio de los sueños* (*Ametsen prezioa*) bere lehen olerki-liburua argitaratu zuen; liburu horrekin estetika modernistaren iragarle izan zen. Espainiako Gerra Zibilean errepublikanoen aldean borrokatu zen. Senarra hil zelarik, Paraguaira itzuli zen, eta kazetari, idazle, irakasle, kritikari, antzerki-zuzendari edo zeramikari gisa lan egin zuen. Asunciongo Arte Eszenikoko Udal Eskolako aholkulari eta Arte Berrien Zentroaren sortzaile izan zen, Paraguaiko Historiako Akademiako kide izendatu zuten, eta beste hainbat erakundetan ere parte hartu zuen. Sarien artean aipagarriak ditu Secretariado Internacional de Juristas por la Amnistía y la Democracia de Paraguay (SIJADEP) erakundeak bere literatura- eta arte-lanari emandakoa, giza eskubideen, emakumeen eta Paraguairen eskubide sozial eta kulturalen alde egindako lanarengatik, edo Espainiako Arte Ederren Merituaren Domina (1995). Olerkigintza ez ezik, *La raíz y la aurora* (1960, *Sustraia eta goizargia*), *Satélites oscuros* (1966,*Satelite ilunak*), beste zenbait genero ere landu zituen Josefina Plak: saiakera, *El barroco hispano guaraní* (1975, *Barroko hispainiar-guarania*), *Literatura paraguaya del siglo XX* (*XX. mendeko literatura paraguaiarra*), *Voces femeninas en la poesía paraguaya* (*Emakume-ahotsak Paraguaiko olerkigintzan*); eleberria, *La mano en la tierra* (1963, *Eskua lurrean*), *El espejo* (1967, *Ispilua*); antzerkia, *Una novia para José Vaí* (1955, *Andregaia José Vaírentzat*). Antzerkian Roque Centurión Mirandarekin lan egin zuen, eta genero horretan lortu zuen, hain zuzen, bere arrakastarik handienetakoa, *Aquí no ha pasado nada* (1942,* Hemen ez da ezer gertatu*) lanarekin.

## Erreferentziak
Józef Rotblat

**Józef Rotblat** (Varsovia,  - Londres, ) poloniar zientzialaria izan zen.

Bere sorterriko unibertsitatean egin zituen ikasketak; 1932an graduatu zen, eta 1938an eskuratu zuen Fisikako doktoregoa. Varsoviako Zientzia Elkarteko Laborategi Erradiologikoan lan egin zuen, eta Unibertsitateko Fisika Atomikoko Institutuaren zuzendari izan zen (1937-1939). 1939an Liverpoolera aldatu zen, beka batekin, bonba atomikoari buruzko ikerketak egitera. Fisika Nuklearreko Saileko irakasle eta zuzendari izan zen, eta 1946an Erresuma Batuko hiritartasuna eskuratu ondoren, Londresko Unibertsitateko irakasle egin zuten; harrezkero, gero eta kezka handiagoa erakutsi zuen biologiako eta medikuntzako gaiekiko, eta St. Bartholomew's Hospital Medical Collegen lan egin zuen (hango irakasle emeritua izan zen). Rotblatek garrantzi handiko ikerketak egin zituen fisika nuklearraren alorrean, eta energia atomikoaren aplikazio bakezaleak azpimarratu eta erakutsi nahi izan zizkion gizarteari; izan ere, arma nuklearren kontrako jardueragatik izan zen, batez ere, ezaguna, eta arma horien arriskuez ohartarazten ahalegindu zen bai zientzialarien komunitatea bai gizartea. Besteak beste, Atom Train Exhibition erakusketa sortu zuen; Ingalaterra, Europa eta Ekialde Hurbilean zehar ibili zen, eta 1946an Zientzialari Atomikoen Elkarte Britainiarra sortu zuen, zientzialariak ohartarazteko. Zientzian eta teknologian egindako aurrerapenak gizarteari helarazteko ahaleginean, hogei liburutik gora idatzi zituen, eta *Physics in Medicine and Biology* aldizkariko zuzendari izan zen; horrez gainera, hainbat elkarte eta akademiatako kidea izan zen. 1957tik 1973ra bitartean, Zientzia eta Munduko Arazoei buruzko Pugwasheko Hitzarmenak taldeko idazkaria, eta 1988tik aurrera zuzendaria izan zen; talde hark munduan bakea lortzeko arma nuklearrak desegitea eskatzen zuen forum bat sortu zuen. 1995ean Bakearen Nobel saria eman zieten Rotblat eta Pugwasheko Hitzarmenak taldeari, gerra nuklearraren prebentzioaren alde egindako lanagatik. 1992an Albert Einstein saria irabazi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michael Ritchie

**Michael Ritchie** (Waukesha, Wisconsin, 1938ko azaroaren 28a - New York, 2001eko apirilaren 16a) estatubatuar zinema-zuzendaria izan zen. Berkeleyn gradua lortu ondoren, Historia eta Literaturako ikasketak egin zituen, Harvarden. Unibertsitatean antzerki-lanak gidatu zituen eta halabeharrez telebistako ateak zabaldu zitzaizkion. Hamar bat urtez telebistan lan egin zuen. Zineman *Heriotzaren jaistea* (1970) filmarekin egin zuen debuta. Handik bi urtera *Haragi bizia* eta *The Candidate* egin zituen, lehenengoan parte hartu zuten antzezle nagusi berekin, Gene Hackman eta Robert Redfordekin. Azkeneko horrekin gidoi onenaren Oscar saria irabazi zuen. *Smile* (1975) filmaz gero bere karrerako une gorena, aditu batzuen ustez, bi eratako filmak egin zituen batez ere: komediak, batetik, eta kirolari buruzko filmak bestetik, gorabehera handiekin emaitzei dagokienez: *Maltzurrak* (1976); *Bi gehi bi berdin bi* (1977); *Divine Madness!* (1980). 1980an egin zuen, halaber, *The Island* (*Uhartea*), Peter Banchley idazlearen obra batean oinarritutako abenturazko thrillerra, Michael Caine eta David Warnerekin. Film horretan emakumezko protagonistak, Graciela Duffauk, antzezle onenaren saria jaso zuen Montréaleko Jaialdian, baina Ritchieri zuzendari txarrenaren Razzie saria eman zioten. Etsipenean erori gabe, Ritchie generoak nahasten saiatzen jarraitu zuen, beldurra eta komedia beltza nahastuz, esate baterako: *Herritar eramankorrak* (1983), Walter Matthau eta Robin Williamsekin.

Hurrengo filmetan Chevy Chasen ustezko etorria baliatu nahi izan zuen: *Fletch* (1985); *Fletch Lives* (1989). Denbora-pasako film horiek egin bitartean, beste zenbait ikusgarriagoak egin zituen: *The Golden Child* (1986, *Urrezko mutila*); *Ekintza perfektua* (1992). Kirol-film bat egiteko tarte bat ere izan zuen *Wildcats* (1986), baina garai hartako film onena, eta aditu batzuen ustez Ritchieren film onena, *The Positively True Adventures of The Alleged Texas Cheerleader-Murdering Mom* (1993) izan zen, Holly Hunterrekin. Film horrekin Estatu Batuetako Zuzendari Elkartearen saria jaso zuen. Beste lan batzuk: *Comfort, Texas* (1997), *A Simple Wish* (1997).

Hirurogeita bi urte zituela hil zen New Yorken, 2001eko apirilean, prostatako minbiziaren ondorioz izandako konplikazioengatik.

## Erreferentziak
Luis Alberto Sánchez

**Luis Alberto Félix Sánchez Sánchez** (Lima, Peru, 1900ko urriaren 12a - 1994ko otsailaren 6a) peruar poligrafoa, politikaria eta hezitzailea izan zen.

Peruko literaturan garrantzi handiko pertsona izan zen, eta baita pertsona zaila eta polemikoa ere.

## Biografia 
San Marcoseko Unibertsitateko errektore izan zen, eta honoris causa doktore Kolonbia, Hego Korea eta Guatemalako unibertsitateetan.

Politikari dagokionez, Hezkuntzako ministro izan zen 1946tik 1948ra, eta lehen ministro izan zen 1989an.

Idazle gisa, Sánchezek liburu asko idatzi zituen, genero eta estilo guztietakoak. Letretako, Historiako eta Zuzenbideko doktore-tituluak lortu zituen. Kulturan eta hezkuntzan egin zuen lanaren ondorioz, 1987an hezkuntzako Andrés Bello saria eman zioten. Peruko Hizkuntzaren Akademiako kide izan zen, eta baita Literaturaren Iberoamerikako Institutuko kide ere.

Politikan izan zuen ibilbidea, aldiz, zailagoa izan zen. Peruko Alderdi Apristan sartu zen 1931n, Ameriketako Batasun Iraultzailearen baitan (APRA). 1946an lortu zuen politikako garrantzizko lehenengo kargua, Hezkuntzako ministroarena. Kargu horretan 1948. urtera arte aritu zen. Hiru alditan egon zen erbestean, 1932, 1934 eta 1948an. Erbestean izan zen garai horietan hezkuntzan aritu zen Estatu Batuetan, Frantzian, Israelen eta Libanon. Alan Garcíak, 1985ean hauteskundeak irabazi zituenean, Peruko gobernuko lehendakariorde izendatu zuen Sánchez. 1989an, lau hilabetez, Garcíaren ordezko izan zen, baina dimisioa aurkeztu zuen 1990eko hauteskundeetan lehendakariorde aurkezteko.

## Idazlanak 
Ehun liburutik gora idatzi zituen, genero askotakoak, hala nola eleberriak, lan historikoak, monografiak, literatura-kritika, saiakerak.

Aipatzekoak dira, besteak beste: *Góngora en América* (1927, *Góngora Ameriketan*), *Don Manuel* (1931), *Una mujer sola frente al mundo* (1942, *Emakume bat bakarti munduaren aurrean*), *Historia general de América* (1944, *Ameriketako Historia Orokorra*), *El Perú: retrato de un país adolescente* (1959, *Peru: herrialde gazte baten erretratua*), *La juramentación del diario Beltrán* (1977, *Beltránen egunkariaren zina*).

## Erreferentziak
Víctor García de la Concha

**Víctor García de la Concha** (Villaviciosa, Asturias, 1934ko urtarrilaren 2a) espainiar filologoa da.

## Biografia 
Oviedoko Unibertsitatean egin zituen Filologiako ikasketak, eta Teologiakoak Erroman. 1976an, Zaragozako Unibertsitateko katedra eskuratu zuen eta 1979an, Salamancako Unibertsitatekoa; Valladolid eta Murtziako unibertsitateetako irakasle izan da. Literaturari buruzko ikerketak egin ditu, Erdi Aroko literaturari buruzkoak batez ere, baina Errenazimentuko literaturan eta gaur egungo literaturan, batez ere XX. mendeko olerkigintzan, espezializatu da denborarekin. Erlijioaren eta literaturaren arteko harremana, Gaztelako Erdi Aroko antzerkigintza eta lirika sakratua izan ditu aztergai, besteak beste, eta ikerketa sakonak egin ditu espainiar literatura espiritualari buruz (mistikari buruz batez ere), ondorengo lanetan ikus daitekeen bezala, *El arte literario de Santa Teresa* (1978, *Santa Teresaren arte literarioa*); eta *El arte literario de San Juan de la Cruz* (1991, *San Juan de la Cruzen arte literarioa*); pikareskari buruzkoak ere egin ditu, *Nueva lectura del Lazarillo de Tormes* (1981, *Tormesko itsumutilaren irakurketa berria*). Obra aipagarriak ditu, orobat, *Poesía española contemporánea* (*Gaur egungo espainiar olerkigintza*) eta *Poesía española de 1935-1975* (*1935-1975 bitarteko olerkigintza espainiarra*) saila. Argitalpen kritikoen artean azpimarratzekoak dira *Cristo de Velázquez de Unamuno* (1987, *Unamunoren Velázquezen kristoa*), *Eternidades de Juan Ramón Jiménez* (1981, *Juan Ramón Jiménezen betikotasunak*) eta *Juan Manuel Bueno, mártir* (1989, *Juan Manuel Bueno, martiria*) esaterako, eta bereziki, 1982. urtean argitara emandako *Libro de romances y coplas del Carmelo de Valladolid* (*Valladolideko Karmeloko erromantze eta koplen liburua*), lekaime batek bere komentuan abesten ziren kantuez osaturiko bilduma, García de la Conchak berak dioenez *jainkotasunera eramandako maitasun-kantuez* osatua. Zenbait aldizkaritan eta argitaletxetan lan egin du, eta ikus-entzunezkoetarako gidoiak idatzi ditu; besteak beste, telebistarako, *Santa Teresa de Jesús* saileko gidoiak, Carmen Martín Gaiterekin batera.

thumb|ezkerrera|Víctor García de la Concha (eskuinean), Torrente Ballesterren omenez egindako eskultura bat aurkezten, Salamancan, 2000 urtean

Real Academia Españolako zuzendari izan da 1998-2010 urte-bitartean. Hainbat sari jaso ditu; 2000 urtean, Tegucigalpako Francisco Morazán Unibertsitateak emandako *honoris causa* doktoregoa jaso zuen; 2009an, Lázaro Carreter saria jaso zuen, eta 2010ean, Joan Karlos I.a erregeak Urrezko Toison Ordenako zaldun izendatu zuen. 2011n, Menendez Pelayo nazioarteko saria jaso zuen.

## Erreferentziak
Frantzisko Josef I.a Austriakoa

**Frantzisko Josef I.a** (, , ; Schönbrunn jauregia, Viena, 1830eko abuztuaren 18a - Schönbrunn jauregia, Viena, 1916ko azaroaren 21a) 1848-1916 bitartean Austriako enperadorea eta Hungariako erregea izan zen.

## Tituluak 
Berorren Maiestate Inperiala eta Apostolikoa, Frantzisko Josef I.a, Jainkoaren graziaz, Austriako enperadore, Hungaria eta Bohemiako errege; Dalmazia, Kroazia-Eslovenia, Galitzia, Lodomeria eta Iliriako errege; Jerusalemgo errege; Austriako artxiduke; Toskanako eta Krakoviako duke handia.

## Biografia 
Frantziko Karlos artxidukearen semea eta Frantzisko II.aren biloba zen. Haren osaba Fernando I.ak 1848ko Vienako Iraultzan aginpidea utzi zuenean, berak eskuratu zuen. Lehen urteetan habsburgotarrak Europan eta Austriako Inperioan nagusi izateko ahaleginak egin zituen. Prusiarrek Alemania bereganatzeko zuten asmoari aurre egiteko, 1848an Austria Alemania Handian sartzeari ezezkoa eman zion, eta orobat, 1850ean Olmützen Alemania Txikia sortzeari ere.

1849an Novarako garaipena lortu eta berriro ezarri zuen Austriaren aginpidea Lombardian. Garai berean, Nikolas I.a tsarraren laguntzaz, Austriako dinastiaren galera nahi zuten hungariarrak menderatu zituen. Austria bertako politikari dagokionez, Schwarzenbergen aholkuak ontzat hartu eta 1851ean 1849ko konstituzioa baliorik gabe utzi zuen. Autoritarismo hutsa izan zuen oinarri bere agintean eta, Alemania eredu hartuta, burokrazia zentralizatua ezarri zuen inperio osoan.

Kanpoan, ordea, hondamen handiak izan zituen (Errusiarekin zuen hitzarmenaren amaia, Italiako lurraldeen galera eta, batez ere, Sadowako guduan Prusiarren kontrako porrota), eta alemaniar ez ziren herriei naziotasuna onartu behar izan zien. Federalismoari (1860) eta zentralizazioari (1861) buruz zituen asmoetan huts egin zuen, eta Hungariarekin hitzarmen bat izenpetu zuen. Horrela, 1867an Austriako Inperioko maila bereko lurralde egin zuen Hungaria. Frantzisko Josef eta Elisabet emaztea Hungariako errege-erregina izendatu zituzten. Hungariarekiko harremanak zirela eta, gainerako herrien arazoak areagotu zitzaizkion, txekiar eta hegoko eslaviarrekikoak, batez ere.

Barne-politikan, Reichsrateko (1861ean, enperadoreak parlamentu bat sortu behar izan zuen Vienan) oposizio liberalari eta sozialdemokratari amore eman behar izan zien. Familiako ezbeharrek atsekabeturik, bere erregealdiko azken urteetan egunean eguneko erabakia besterik ez zuen hartzen, eta arazorik larrienei dekretu bidez erantzuten zien. Franz Ferdinand ilobaren hilketaren ondoren, Serbiari ordainak eskatzeko erabakia hartu zuen, eta Lehen Mundu Gerra piztu zuen. Inperioa desegin baino bi urte lehenago hil zen.

## Genealogia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Luis Panero

**Juan Luis Panero Blanc** (Madril, 1942ko irailaren 9a - Torroella de Montgrí, Girona, 2013ko irailaren 16a) espainiar poeta izan zen.

## Biografia 
Leopoldo Panero poetaren eta Felicidad Blanc idazlearen semea, eta Leopoldo María Panero poetaren anaia zen. Zuzenbide eta Filosofiako ikasketak egiten hasi zen, baina bukatu gabe utzi zituen. Aurrerago, Parisen eta Londresen, Literatura eta Hizkuntzari buruzko ikasketak egin zituen. Mexikon bizi izan zen zenbait urtez, Estatu Batuetako argitaletxe batentzat lanean.

Lehen poema-liburua 1968an argitaratu zuen: *A través del tiempo* (*Denboran zehar*). Lehenengoaren ondoren beste asko etorri ziren gero: *Dulce pájaro de juventud* (1975, *Gaztaroko txori gozoa*); *Los trucos de la muerte* (1975, *Heriotzaren trikimailuak*); *Desapariciones y fracasos* (1978, *Desagerpenak eta porrotak*); *Testamento del náufrago* (1983, *Naufragoaren testamentua*); *Juegos para aplazar la muerte* (1984, *Heriotza atzeratzeko jokoak*); *Antes de que llegue la noche* (1984, *Gaua heldu baino lehen*). Azken liburu horrek Bartzelona Hiria saria irabazi zuen 1985ean. Gero, aitaren obraren antologia osatzeko lanak, hitzaurrea eta oharrak egin zituen: *Leopoldo Panero*. 1988an, Loewe Fundazioaren Lehen Poesia saria irabazi zuen *Galerías de Fantasmas* (*Fantasmen galeria*) poema-liburuarekin.

Poemak idazteaz gainera, Panerok literatura-kritikako lanak idatzi zituen zenbait aldizkaritarako, eta hainbat obra itzuli frantsesetik eta ingelesetik. 1975ean, ama eta anaiekin batera, Jaime Chávarriren *El desencanto* filmean parte hartu zuen; filmak panerotarren dekadentzia kontatzen du, hipokrisiak markatutako familia baten adibide gisa. 1993an, *Los viajes sin fin* (*Amaigabeko bidaiak*) argitaratu zuen, eta 1994an *Los mitos y las máscaras* (*Mitoak eta maskarak*), bere literatura-prosaren bilduma bat, artikuluaren eta hitz lauzko poemaren artekoa. Anaiekin batera, *Después de tantos años* (*Hainbeste urteren ondoren*) filmean parte hartu zuen, Ricardo Francoren zuzendaritzapean. 1999ko hasieran, *Enigmas y despedidas* (*Enigmak eta agurrak*) argitaratu zuen, heriotzaren eta bizitzaren enigmak aztertzen dituen liburua.

2009an, Ediciones Vitruvio argitaletxeak *La memoria y la muerte* argitaratu zuen; data horretara arte argitaratutako poesia-lan osoa biltzen duen antologia da.

## Erreferentziak