Kate ortosinpatiko

**Enbor sinpatikoa** edo **ganglionario-kate laterobertebrala** bizkarrezurraren ezkerraldean eta eskuinaldean dagoen ganglio-katea da, garezurraren oinarritik uzkurnoraino doana . Segmentu desberdinak ditu: zerbikala, torazikoa, lunbarra, sakroa eta uzkurnokoa.

## Sarrera 
Kate ortosinpatikoa sistema begetatiboaren (autonomo, biszeromotorearen) barruan kokatzen da. Sistema honen banaketa ezagutzea ezinbestekoa da kate edo enbor honen fisiologia hobeto ulertzeko.

Sistema honen funtzio nagusia arnas, digestio, gernu, ernal  eta sistema kardiobaskularraren organoen funtzio inboluntarioa erregulatzea da. Kontuan hartu behar da,  organo horiek homeostasiaren eragile nagusiak direla, hau da, barne-ingurunearen ezaugarriak egonkor mantentzen dituzte.

Nerbio-sistema autonomoa bi zati nagusitan banatzen da: alde batetik, nerbio sistema **sinpatikoa** eta, bestetik, **parasinpatikoa**. Hauen funtzioak guztiz kontrakoak dira: sinpatikoak bihotz maiztasuna handitzen du, basokonstrikzioa eragiten du…; parasinpatikoak, aldiz, basodilatazioa eragiten du, maiztasuna jaisten du… Gainera, egoera desberdinetan aktibatzen dira: sinpatikoa estres egoeretan eta, parasinpatikoa, aldiz, egoera lasaiagoetan (digestioan, adibidez). 

Sistema sinpatiko horren parte da kate ortosinpatikoa edo sinpatiko enborra.

## Jatorri enbriologikoa 
Garapenaren 5. astean eremu torazikoan dauden gandor neuraletatik garatzen diren zelula batzuk orno- muinaren aldeetara migratuko dute, eta aorta dortsalaren atzeko partean geldituko dira, ornomuinaren alboetan. Zelula hauek orno- muinaren edo bizkarrezurraren bi aldeetan gongoil sinpatikoen katea eratuko dute.

## Kate ortosinpatikoaren orokortasunak 
**Definizioa**: enbor sinpatikoz (kate sinpatikoa, kordoi ganglionarra), nerbio-zuntzez eta gongoilez osatutako kate luze bat da eta nerbio-sistema sinpatikoaren osagai garrantzitsua da:

*Toraxaren goiko irekigunea
* Diafragmaren erdialdeko arku itxurako lotailuaren atzetik. 
* Ilion odol-hodi komunen atzetik eta hezur sakroaren aurretik                                   

**Funtzioa**: Sinpatiko enborrera T1-L2 bizkar mailetatik datozen gongoil aurreko zuntzak iristen dira eta kate honi esker, bi funtzio betetzen dira orokorrean

*Gongoil osteko zuntz bilakatzea: Hau ez da beti gertatzen; hala ere, kate honetan dauden gongoiletan zuntz askoren 2. neurona dago.  
* Bertatik sortzen diren zuntzak T1 mailara igotzea edo L2-raino jeistea ahalbidetzen du. Horrela, dagokien organoetara iritsi ahal izango dira.

## Komunikazioa bizkarmuinarekin 
Kate honen gongoilak eta bizkarrezur muinetik ateratzen diran nerbio espinalak haien artean konektatuta daude.

#### Bizkarmuinaren osaketa 
Bizkarmuinaren osaerari dagokionez, T1-L2 mailan dagoen bizkar muinaren atal grisean hiru adar daude:

* **Atzeko adarra**: zuntz motoreak ateratzen dira bertatik.  
* **Aurreko adarra**: zuntz aferenteak ailegatzen dira bertara.
* **Alboko adarra** (gure interesekoa): bertan sinpatikoaren lehenengo neurona kokatzen da eta bertatik gongoil aurreko zuntzak sortzen dira (neuronaren axoiak). Atal hau soilik T1-L2 mailan dago.

#### Adar komunikatzaileak 
Enbor sinpatikoa bizkarrezur-muinarekin (bertatik ateratzen diren nerbio espinalekin) adar komunikatzaileen bidez konektatzen da: zuria eta grisa. 

**Adar komunikatzaile zuriak** bizkarrezur-muinetik datozen sistema sinpatikoko gongoil aurreko zuntzak (gongoil aurreko neuronen axoiak) eramaten ditu bizkar nerbioetatik katearen gongoiletara. Axoi horiek estaltzen dituen mielinazko zorroak itxura zurixka ematen die, enborraren lotura horri izena ematen diona.

**Adar komunikatzaile grisak** gongoil aurreko zuntzak bertan dagoen bigarren neuronarekin sinapsia egitean sortzen diren gongoil osteko zuntzak (sistema sinpatikoko neurona postganglionarren axoiak) eramaten ditu bakoitzari dagokion organoan dituzten lotura neuroefektoreetara bideratzeko. Mielinarik ez dago.

## Gongoil aurreko zuntzek hartzen dituzten bideak 
Zuntz sinpatikoek (gongoil aurreko zuntzak) hiru bide desberdin har ditzakete.

Lepoan kokatzen da, barneko eta sabeleko karotida arteriaren zorroaren atzetik, orno zerbikalen zeharkako apofisietara eta iduneko muskulu zuzen nagusiaren aurretik. Buruaren, lepoaren eta goiko gorputz-adarraren inerbazio sinpatikoaz arduratzen da.

Zehazki 4 gongoilez dago osatuta eta pertsona jakin batzuetan 3. Honakoak dira gongoil horiek: iduneko goiko gongoila, iduneko erdiko gongoila,  orno gongoila eta idun-toraxetako gongoila. Kate hau hezur muineko lehenengo eta bigarren segmentu dortsaletatik ateratzen da. Honen jatorrizko zuntzak gongoil aurrekoak dira eta ondoren, aipatutako gongoiletan sinapsia egin ondoren, gongoil osteko zuntzak aterako dira dagozkien egiturak inerbatzeko.

Gongoil hauetara ez dira bakarrik ildunean sortutako zuntzak abiatzen, toraxiko batzuek ere bai. Torax mailatik irtetzen diren gongoil aurreko zuntzak aurreko errotik igaro eta bizkar nerbiora iritsiko dira eta bertan torax mailako gongoil sinpatikoetara iristen dira adar komunikatzaile zuria erabiliz. Hauetako batzuk bertan sinapsia egingo duten arren, beste batzuk ez dute sinapsirik burutuko. Azken hauek aipatutako idun gongoiletara bideratuko dira. Gongoil horietan sinapsia gertatuko da, bertan egongo baita bigarren neurona. Sinapsi horren ostean, gongoil osteko zuntzak abiatuko dira aipatutako egiturak inerbatzera.

#### Iduneko goiko gongoila 
Kate honetako gongoil luzeena da eta C1 eta C3 ornoen artean dago kokatuta. Hona gongoil aurreko zuntzak iristean, sinapsia egin ondoren lehenengo lau nerbio zerbikalentzako gongoil osteko zuntzak aterako dira (C1-C4). Hauek idun plexuaren inerbaziora zabaltzen dira. Plexu horrek larruazala sinpatikoki inerbatzeaz gain (odol-hodiak, muskuluak…), lepoko muskulu sakonak ere inerbatzen ditu sinpatikoki.
 
Gainera, iduneko goiko gongoilak sinu karotideorako eta korpuskulurako adar bat ematen du hauen inerbazio sinpatikorako: ilduneko goiko bihotz nerbioa. Gainera, listu-gongoiletarantz bideratzen da. Masailezur azpiko gongoilera bideratzen da nerbio glosofaringeoaren bidez eta egitura horiek inerbatzen ditu.

Barne karotidarekin elkartzen den nerbio bat ere sortzen du. Barneko nerbio karotideo hau burezurrerantz igotzen da eta bertako hainbat egitura inerbatzen ditu. Gainera, goiko tiroide-arteriaren luzeran zehar plexu bat sortzen du inerbazio sinpatikoa tiroide gongoiletara bideratzeko.

Amaitzeko, goiko idun gongoil hau azken lau bikote kranealekin komunikatuta dago.

#### ilduneko erdiko gongoila 
Gongoil hau karotida komunaren eta lepoko muskulu luzearen artean kokatzen da, beheko tiroide arteriaren arkuaren gainean. Seigarren orno zerbikalaren aurrekaldean kokatzen da zehazki, C6 mailan beraz.

Iduneko erdiko gongoilak laugarrenetik seigarrenera bitarteko nerbio zerbikalentzako gongoil osteko zuntzak emango ditu (C4-C6). Gainera, bihotz plexua osatuko duen adar bat ere emango du: iduneko erdiko bihotz-nerbio sinpatikoa. Amaitzeko, beheko tiroide arteriaren luzeran doan adar bat ere ematen du. Honek inerbazio sinpatikoa tiroide gongoilera bideratzen lagunduko du.

#### Orno gongoila 
Gongoil honen izena, lepauztai azpiko arteriaren adarra den, orno arteriarekin duen komunikazioaren ondorio da.Honek emango dituen gongoil osteko zuntzek C6 inerbatzen lagunduko dute. Hau plexu brakialaren parte denez, gongoil honek plexu brakialaren inerbazioan parte hartzen duela esan daiteke.

Horrez gain, orno arteriaren luzeran zehar sortzen den plexu bat dago: orno plexua. Orno gongoilak plexu honetara bideratutako adarrak ematen ditu baina ez du plexu hau osatzen. Bestalde, gongoil honetatik eratorritako egiturarik garrantzitsuena lepauztai azpiko euskarria da. Iduneko erdiko gongoila ez bezala, beheko tiroide arteriaren arkuaren behekaldean kokatzen da, orno arteriaren aurrean eta C7 mailan.

Hainbatetan aipatutako azken bi gongoilak, iduneko erdiko gongoila eta orno gongoila, bateratuta daude. Baina normalean banatuta mantentzen dira, bi zuntz-lokarriz lotuta.

#### ildun beheko gongoila (izar itxurako gongoila) 
Hau beheko idun gongoilaren eta lehenengo gongoil dortsalaren batura da eta hainbat adar ematen ditu.

* Alde batetik, C7, C8 eta lehenengo dortsalarentzako gongoil osteko zuntzak ematen ditu. Beraz, gongoil hau izango da plexu brakialaren inerbazio nagusia osatuko duen egitura.

* Bestetik, orno-plexua eta ondorengo orno-nerbioa osatuko ditu. Aipatu bezala, orno gongoilak plexu honetara bideratutako adarrak ematen ditu baina hau osatzen duen gongoila idun-toraxetakoa izango da.

Amaitzeko, gongoil honek ere emango ditu bihotz plexua osatuko duten adar batzuk: iduneko beheko bihotz-nerbio sinpatikoak.

Lehenengo saihetsaren lepoaren aurretik eta orno-arteriaren eta lepauztai azpiko arteriaren lehenengo zatiaren atzealdetik bideratzen da.

           

### KATE ORTOSINPATIKO TORAZIKOA 
Kate ortosinpatiko torazikoa, bizkarrezur dortsalaren eskuinean eta ezkerrean kokatzen den enbor sinpatikoaren atala da, goiko gorputz adarren, barrunbe torazikoko erraien eta barrunbe abdominalaren organoen inerbazio sinpatikoaz arduratzen dena.

Ibilbideari begira, enbor sinpatikoaren zatia da, toraxeko hormaren sarreratik diafragma-muskuluaren zutabeetara hedatzen dena. Faszia endotorazikoak eta pleura parietalak estali egiten dituzte. 

Osaerari dagokionez, haien artean elkartutako gongoilez osatuta dago. Saihets-buruen aurrean kokatzen dira eta zonalde kaudal eta kranealeneetan orno-gorputzetatik hurbilago kokatzen dira. Kate sinpatiko torazikoa 10-12  gongoileko kate bikoitia da zeintzuk bizkarrezurraren ezkerraldean eta eskuinaldean kokatzen diren. 10 edo 12 goingoil izatea lehenak azken zerbikalarekin (gongoil izartua) eta azkenak lehenengo abdominalarekin egiten dituen fusioen araberakoa izango da. Haren jarraipena gerriko kate ortosinpatikoa izango da, diafragmaren erdialdeko lotailu arkeatuaren atzetik igaro ostean. Gongoilak txikiak dira, handienak lehengoa eta azkenengoa izanik.

#### Harremanak 
*Alde medialean: gongoilak bizkarrezurraren ornoarteko diskoen mailan kokatzen dira.
* Alde lateralean: espazio interkostalak, arteria eta zain interkostalak.

#### Anatomia funtzionala 
* Adar komunikatzaile interkostalak: zuntz begetatiboak nerbio interkostalei ematen dizkie, funtzio basomotoreak, pilomotoreak eta izerditsuak ziurtatuz.
* Sorta baskularrak: Goiko aldean goraka doazen zuntzak ematen ditu.
* Erraietako adarretatik:
** Plexu zeliakoari gongoil aurreko zuntzak ematen dizkio.
** Giltzurrun gaineko guruinari gongoil aurreko zuntzak diafragmaren erdialdeko lotailu arkeatuaren atzetik.

#### Loturak 
Toraxeko kateko gongoil bakoitzak bere toraxeko nerbio errakideotik datorren gongoil aurreko adar zuri bat jasotzen du, zeinak hezur muinetik datozen sistema sinpatikoko gongoil aurreko neuronen axoiak bideratzen ditu. Gongoiletik adar komunikatzaile grisa sortzen da, eta honek sistema sinpatikoko gongoil osteko neuronen axoiak inerbatuko duen organora bideratuko ditu. Modu honetan adar komunikatzaile grisak nerbio errakideo torazikoei emango dizkie.

Kontuan hartu behar da, toraxeko nerbio errakideo bakoitzak bi sorta komunikatzaile baino gehiago jaso ditzakeela eskualde honetan. Adar komunikatzaile zuriek nerbio errakideo torazikoarekin bat egiten dute, grisak baino posizio urrunago batean. Batzuetan, adar zuri bat eta gris bat elkartu egin daitezke, modu honetan komunikatzaile mistoa osatuz.

#### Nerbioak 
Kateko gongoiletatik sorta peribaskularrak sortzen dira, zeintzuk, plexu peribaskular aortotorazikoa osatuko duten.

Gongoiletatik nerbio esplaknikoak sortzen dira, hauen artean:

* **Birika-bihotzetako nerbio esplaknikoak**: barrunbe torazikoko erraiak inerbatzen dituzten plexu terminalak osatzen dituzte; bihotzekoa, hestegorrikoa, biriketakoa…. Bihotz maiztasuna handitzea eta bronkodilatazioa eragiten dute besteak beste.

* **Beheko nerbio esplakniko toraxikoak**: hauek nerbio esplakniko nagusia (T5-T9), txikia (T10-T11) eta txikiena dira (T12).  Orokorrean, plexu solarreko gongoiletan egingo dute sinapsia barrunbe abdominaleko organoak inerbatuko dituzten plexu terminalak sortuko dituzte; plexu zeliakoa, plexu intermesenterikoa eta giltzurrun plexua. Modu horretan inerbatuko dituzten organo aipagarrienak: ureterren goiko aldea, hestea, gibela, urdaila eta hestegorria (azken hirurak soilik n. esplakniko nagusi bidez), giltzurrunak… Gainera, azpil barrunbean obulutegi eta gizonezkoen zeinbait ernalkinen inerbazioa ere egiten dute.

### GERRIKO KATE ORTOSINPATIKO (Lunbarra) 
Enbor sinpatiko lunbarra edo kate sinpatiko lunbarra (alboko gongoil katea ere deitua), bizkarrezurraren zati  lunbarraren ezker eta eskuin aldean dagoen enbor sinpatikoaren zatia da. Ikusten denez, katea, lehenik, alboetan jartzen da, eta, azkenik, orno lunbarretako gorputzen aurrean jartzen da.

Zehazki, 4 edo 5 gongoilez osatutako kate bat da giltzadura lunbosakrotik uzkurnoaren oinarrira hedatzen dena, non kateak batzen diren eta gongoil bakoitia edo *Walterren gongoila* sortzen duten. Erraineko gongoilak erraineko ornoen mailan daude. Erraineko kate ortosinpatikoa gerriko kate ortosinpatikoaren jarraipena da.

#### Harremanak 
* Atzetik: sakroaren aurreko aurpegiarekin eta muskulu piramidalaren lotuneekin.
* Aurreko zulo sakroen alde medialetik dago eta alde medialean erdiko arteria sakrarekin dago harremanetan.
* Aurretik: ondestearekin.
* Albotik: plexu sakroaren erroekin eta alboko arteria sakroarekin.

#### Adarrak 
* Adar komunikatzaile grisak ditu nerbio espinal sakroekin eta uzkurnokoekin, baina ez ditu adar komunikatzaile txuriak.
* Adar oseoak, muskularrak edo baskularrak ematen ditu, hurbileko organoetara doazenak.
* Errai adarrak ematen ditu, zeinaren zuntzak beheko hipogastrio plexutik pasatzen diren pelbiseko (errain hezur aldeko) nerbio esplaknikoen bidez.

#### Anatomia funtzionala 
* Erraineko kate ortosinpatikoak plexu sakroan sortutako nerbio ziatikoaren zuntzak jarraitzen ditu, eta plexu sakroko nerbioen inerbazio sinpatikoaz arduratzen diren gongoil osteko zuntzak emateaz arduratzen da eta  beheko gorputz adarren inerbazio sinpatikoaz arduratzen da gerriko kate ortosinpatikoarekin batera. Inerbatzen dituzten egitura batzuk: ureterren beheko aldea edo maskuria adibidez. Zuntz sinpatiko hauek basomotoreak, izerdi-guruinak aktibatzen dituen zuntzak, etab dira.

Bestalde, aipatzekoa da erraineko kate ortosinpatikoa ez dela diana terapeutiko bezala erabiltzen. Izan ere, kate hau anestesiatzeko gerriko katearen blokeo anestesikoa egin beharko litzateke. Hau ulertzeko, lehen aipatu bezala, garrantzitsua da jakitea beheko gorputza adarraren inerbazio sinpatikoaz gerriko kate ortosinpatikoa eta erraineko kate ortosinpatikoa arduratzen direla, ez batek soilik. Horregatik, gerriko katea anestesiatzean errainekoa ere anestesiatzen da.

### UZKORNOKO KATE ORTOSINPATIKOA 
Uzkurnoko kate ortosinpatikoa gongoil bakar batez osatua dago (horregatik, gongoil bakoitia deitzen zaio), *Walterren gongoila* bezala ezagutzen dena  eta uzkurno-sakroetako lotunean dagoena. Enbor sinpatikoaren alde kaudalenean kokatzen da eta bi kate ortosinpatiko sakroen batura adierazten du, baina aditu batzuen arabera hau ez da horrela gertatzen. Gongoil hau perineoaren, ondestearen zati distalaren, uzkiaren, bukaerazko uretraren, bulbaren eta baginaren heren distalaren inerbazioaren parte da. Bestalde, bere tamaina eta forma aldakorrak dira, itxura obala du gehienetan, baina U itxura ere izan dezake.

*Walterren gongoila* peritoneo kanpokoa da, atzekoa, zehazki eta pelbisaren faszia parietalaren gainean kokatzen da. Hau ere, erraineko kateko gongoilak bezala, ondestearen atzean kokatzen da.

Kasu honetan, *Walterren gongoila* da, zuzenean, diana terapeutikoa organo pelbiko genital eta zonalde perianalaren denerbazioa sinpatikoa lortu nahi denean.

Taula honek errai nerbio gehienen laburpena adierazten du:

## Inerbazio sinpatikoaren ikuspegi orokorra 
Esan bezala, kate ortosinpatikoaren maila desberdinetatik nerbio ugari atera egingo dira bakoitzari dagozkion erraien inerbazioa egiteko. Laburpen moduan, zenbait errien inerbazioa nola ematen den aztertzea komenigarria da idea global bat izateko:

* **Birika:** T1-T5 zuntz sinpatikoak
* **Bihotza:** ilduneko gongoiletatik (goiko, erdiko eta beheko) ateratazen diren gongoil osteko zuntzek (bihotz-nerbioa) edo 3-4 gongoil toraxikoetatik ateratzen diren gongoil osteko zuntzak (toraxeko bihotz adarrak).
* **Gibela eta urdaila:** nerbio esplakniko nagusiko zuntzek egingo dute (sinapsia gongoil zeliakoetan egin).
* **Hestea:**  T9-L2 mailetatik ateratako zuntzak toraxeko nerbio esplakniko nagusi, txiki eta txikienetik eta 1. eta 2.gerriko nerbio esplaknikoetatik bideratzen dira→ aorta giltzurrunetako gongoilera eta beheko eta goiko mesenterio gongoilera.
* **Giltzurruna:** Nerbio esplakniko txikitik eta txikienetik (T10 eta L1) emango da inerbazioa eta baita lehenengo gerriko nerbio esplaknikotik.

* **Obulutegia eta barrabilak:** errai nerbio txiki eta txikiena (sinapsia giltzurrun gongoilean)
* **Umetoki eta tubak/ematutu eta prostata/hazi gurinak:** 1. eta 2. gerriko nerbio esplaknikoa(sinapsia beheko hiposgastrio plexuan)

## Neuropatia autonomikoak 
Neuropatia autonomikoak gorputz-funtzio inboluntarioak kontrolatzen dituzten nerbioak kaltetzen direnean gertatzen dira. Honek, presio arterialean, tenperaturaren kontrolean, digestioan, maskuriaren funtzioan eta sexu-funtzioan izan dezake eragina.

Nerbio-kalteak garunaren eta nerbio-sistema autonomoaren beste organo edo eremu batzuen artean bidalitako mezuak eragozten ditu; hala nola, bihotza, odol-hodiak eta izerdi-guruinak.

Nahiz eta neuropatia autonomikoen kausarik ohikoena diabetesa izan, beste nahaste batzuek, infekzio batek edota sendagaiek ere eragin dezakete nerbio-kaltea. Sintomak eta tratamendua kaltetutako nerbioen araberakoa izango da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
***Sarrera eta komunikazioa:** https://dolopedia.com/categoria/ganglios-del-grupo-vertebral-o-tronco-simpatico#:~:text=El%20tronco%20simp%C3%A1tico%20o%20cadena,del%20cr%C3%A1neo%20hasta%20el%20c%C3%B3ccix https://www-clinicalkey-com.ehu.idm.oclc.org/student/content/book/3-s2.0-B9788491133421000294
***Bizkarmuinaren osaketa:**>.
***Kate zerbikala:** https://dolopedia.com/articulo/cadena-simpatico-cervical-o-tronco-simpatico-cervical#.YbeScb3MI2x https://www.youtube.com/watch?v=kJ0CerkBnPg 
* **Kate torazikoa:**  https://dolopedia.com/articulo/cadena-simpatico-toracica-o-tronco-simpatico-toracico#.YZtt3tDMJPY // https://www.youtube.com/watch?v=nAEvXzyJVc0
* **Kate lunbarra:** https://dolopedia.com/articulo/cadena-simpatica-lumbar-o-tronco-simpatico-lumbar#.YZtuB9DMI2x
* **Errainetako kate ortosinpatikoa**: https://dolopedia.com/articulo/cadena-simpatica-sacra-o-pelviana#.YZtt-NDMI2w
* **Uzkurnoko kate ortosinpatikoa**: https://dolopedia.com/articulo/ganglio-impar-o-ganglio-de-walther#.YZt6vdDMJPY
***Neuropatia autonomikoak:** https://www.mayoclinic.org/es-es/diseases-conditions/autonomic-neuropathy/symptoms-causes/syc-20369829

## Kanpo estekak