Gares

**Gares** (izarbeibarreraz: *Gareis*) Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Iruñeko merindadean eta Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 22,4 kilometrora. Altuera 326 eta 919 metro artekoa da, eta 39,70 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Izarbeibarrako hiriburua, Erdi Aroko bastida zahar honek beti izan du garrantzi nabarmena Nafarroan. Aragoiko bideak Donejakue bidearekin bat egiten duen puntuan, XII. mendeko zubi erromaniko itzelak komunikazio-korapilo garrantzitsu bihurtu zuen, Lizarrerria eta Iruñerria artean nahitaez igaro beharrekoa, Arga ibaia segurtasun osoz zeharkatu ahal izan baitzuen. Gaur egun, enplegu-iturri garrantzitsua du, inguruko hainbat lantegitan gauzatua, nahiz eta Iruñetik hurbil egon, Iruñerriko langile askoren bizileku bihurtu. Gares Nafarroako Gorteetan jarlekudun hiria izan zen.

Bertako biztanleak *garestarrak* (izarbeibarreraz: *gareistarrak*) dira.

## Izena 
Gares edo Gareis beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Puente la Reina*
* nafar erromantzez edo aragoieraz: *Puent de la Reina*
* okzitanieraz: *Pont de la Reina*
* frantsesez: *Pont de la Reine*

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Pons Regine en la villa vetula Murugarren* (1000)
* *Ponte de Arga* (1085)
* *Ponte Arga* (1085)
* *Pons Regine* (1090)
* *Pont Arga* (1106)
* *Ponte de Arga de illa Regina* (1122)
* *Ponte de la Regina* (1154)
* *Pont de la Reine* (1200)
* *La Puent de la Reyna* (1244)
* *Pont de la Reine* (1266)
* *La Puent* (1268)
* *Puent de la Reynna* (1366)
* *Puente la Reina* (1430)
* *Gares* (1533)
* *Lapuen dela Reyna* (1587)
* *Cares* (1600)
* *Gares* (1605)
* *Puente de la Reyna* (1614)
* *Garets* (1638)
* *Ponte della Ruuina* (1670)
* *Puente la Reina* (1800)
* *Gares* (1802)
* *Garex* (1961)
* *Gares* (1978)
* *Gares* (1986)
* *Gares* (1999)

### Etimologia 
Herriaren jatorrizko izena, *Gares*, erabiltzeari utzi zion eta, aldi berean, euskararen erabilera desagertu egin zen eskualdean XIX. mendearen amaieran. Izena gaur egun arte gorde da, batez ere Josef Moret kronikari nafarrak XVII. mendean utzi zuen idatzizko testigantzagatik eta eskualdeko toponimo txiki batzuengatik (*Garesbidea*, adibidez), baita inguruko eremu euskaldunetan erabiltzeagatik ere. Litekeena da toponimoak ahoz bizirautea XX. mendearen hasiera arte inguruko biztanle batzuen artean. Mendearen bigarren erdian *Gares* izena berreskuratu zen, herriaren euskarazko izen gisa, eta gaur egun koofiziala da. Tokiko ahoskera *Gareis* da, izarbeibarreraz.

Bere jatorri etimologikoari dagokionez, enigmatikoa da, batzuek *gari* hitzarekin zerikusia duela uste dute eta "galsoroak" izenaz itzultzen dute.

Izen erromantzeei dagokienez, guztiak erro beretik datozenak, izen gardena da esanahian, baina konplikaziorik gabea, Mikel Belaskoren arabera. Jose Maria Jimeno Juriok teoria bat proposatu zuen. Teoria horren arabera, izen hori jatorrizko *Pons Rune* batetik dator (*Runa* Arga ibaiari emandako izen zaharra da, eta *Iruña* izenetik eratorria), etimologia herrikoiagatik *Puente la Reina* bihurtua izango zena.

Alejandro Díez y Díazek Julio Altadillek gaur egungo izena *Larrainzubi* euskal izenarekin erlazionatzeko hasitako tradizioa jasotzen du. Larrainzubik "lautadako zubia" edo "mendiaren ondoko laua" esan nahi du, herriaren egoerari dagokion bezala. Horregatik esaten dut "zubi" hitza bakarrik itzuli zela erromantzera, eta "larrain" usteldu eta gazteleratu egin dela *Puente la Reina* eman arte (Iruñean *Larraina* -*Cuesta de la Reina*- -rekin gertatzen den bezala). Iritzi honen berme gisa, zubia ezin izan zuela ezein erreginek eraiki gehitzen da, Erdi Aroan erreginak oso gutxi baitziren bizitza zibil eta politikoan, eta soilik seme-alabak ematen baitzituzten beren ezkontideen erregeen ondorengotza ziurtatzeko.

## Ezaugarriak 
### Armarria 
Garesko armarriak honako blasoi hau du:

### Bandera 
Garesko banderak Garesko armarria dauka hondo gorri argi baten gainean. Hondoaren gainean gurutze zuri bat dago.

## Geografia 
### Inguru naturala eta kokapena 
Erreniegako mendizerraren hegoaldean kokatzen da Izarbeibarrean Iruñeko merindadean. Klima mediterraneoko gunea da, urteko batezbesteko prezipitazioak 593mm ingurukoak dira. Urteko tenperaturak leunak izaten dira, batez beste, 11&nbsp;°C eta 14&nbsp;°C.

Robo ibaiak harana zeharkatzen du Arga ibaira heldu arte Garesko udalerriaren mugetan. Horrez gain, Riosalado ibaia eta Nekeas erreka aipagarri dira. Udalerrian, gainera, Sarriako Jaurerriko finka dago, gaur egun beltzaintza-ustiategi garrantzitsua. Hiribilduko auzoak Donejakue, Hiribildua, San Pedro, Zubiurrutia, Aloa, Zabaltzagain, Nekeas eta Grana Iturria dira.

Udalerrian hurrengo herri hustuak daude: Agots, Alburutz, Alor, Bargota, Biloria, Dorreta, Ekoien, Gomaziain, Hiriberri, Kortaburu, Murugarren, San Martzal, Santa Ageda, Sotets, Txiketa eta Zubiurrutia.

### Klima eta landaredia 
Iparraldetik hegoaldera, luzera handiko udalerria izanik, klima aldatu egiten da udalerriaren gunea zein den. Horrela, hegoaldean, mediterraneo klima kontinentala nagusitzen da, eta iparraldean klima mediterraneo-azpimediterraneoa dago. Batez besteko tenperatura 10 gradukoa da iparraldean eta 13 gradukoa hegoaldean. Prezipitazioak ere nahiko aldakorrak dira 500mm batez beste hegoaldean (urteroko egun euritsuak 75 dira), eta 1.000mm iparraldean (urteroko egun euritsuak 100 dira). Udalerriko gunerik menditsuenetan 1.000mm baino gehiago jausten dira urtero.

Garesko jatorrizko landaredia ia erabat galdu da nekazaritzaren eraginaren ondorioz. Oraindik ere, arte eta haritz batzuk badaude (13 hektarea baino ez XX. mendearen amaieran), baina udalerriaren gehienean sastraka eta mota askotako zuhaixkak dira nagusi. Birlandaturiko basoen azalera nahiko handia da, 767 hektarea, eta birlandaketa batez ere Austriatik ekarritako lariziar (Pinus nigra) eta pinu beltzekin egin zen.

#### Estazio meteorologikoa 
Garesen estazio meteorologiko bat dago, itsasoaren mailatik 347 metrora, Nafarroako Gobernuak 1985ean jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
### Erdi Aroa 
#### Sorrera 
[thumb|[Alfontso I.a Nafarroakoa|Alfontso I.a Borrokalaria]]
1090. urtean, Bernardo, Toledoko artzapezpikua, eta Veremundo, Iratxeko abadea, Lizarrako Iofred, Bernardo eta Benerorekin ados jarri ziren gaur egungo Garesko eremuan Arga ibaiaren gainean errota batzuk eraikitzeko. 1114an, Semeno Fortanionesek, Arnaldo Iratxeko monasterioko abadearekin hizketan jarrita, lehen aipatutako monasterioari egindako dohaintza aldatu zuen, bere lehen emaztearekin batera, Sorlada eta Kahoze hiribilduetan, Zabal eta Munosko beste gauza batzuengatik, Garesko errota batzuengatik eta Capracotako pieza batengatik.

1122an, Alfontso I.a Borrokalariak, biztanleria frankoa erakartzeko politika baten esparruan, egungo Gareseko biztanleei *"Obanosko belardiko zubitik Murugarren gainean"* zegoen lursaila eman zien, *"beren etxeak ahalik eta hoberen egin zitzaten bertan"*, *"nahi zuten lurrak landu zitzaten, betiere egun batean joan eta itzul zitezkeenean"* eta *"distantzia horretako zirkuituko mendi guztietatik egurra moztu eta abereak bazka zitzaten"*. Era berean, Lizarrako foruak eta ohiturak izatea zehazten du. 1325ean, Karlos I.a Nafarroakoa, Parisen, pribilegio hauek berretsi zizkien Garesko biztanleei.

1147an, Gartzia V.a Ramiritz Iruñeko erregeak Grison jauna eta Templeko zaldunak absolbitu zituen, *"en aquella población vieja de Puente la Reina"* ("Puente la Reinako herri zahar hau") bizi zirenak, ardoak eta ardoak ezartzetik. Hortik ikus daitekeenez, Alfontso Borrokalariak 1122an sortutako populazioa lehendik zegoen "populazio zahar" baten gainean egin zen.

#### Hazkundea 
Hiri hau erromesek Iruñea-Lizarra ibilbidea egitean pasatzen zuten Konpostelar Ibilbidearen osagai izan zen. Bere historia osoa Bideari lotuta dago, beraz, esan dezakegu erromesen ospitaleek eta Arga ibaiaren gaineko zubiak Garesko historia osoa laburbiltzen dutela. Mumadonna Santxitzek ,Antso III.a Gartzeitzen emaztea, erromesen pasabidea errazteko eraikiarazi zuen. Hiribildutik irtetean, erromesek "Hiri Zaharra" aurkitzen zuten, Gartzia V.a Ramiritz erregeak 1142an zaldunei eman ziena, eta 1146an errege berarengandik jasotzen zuena, erromesei ogia eta ardoa saldu ahal izateko pribilegioa, *"propter amorem Dei"* dohainik hartu behar zirenak.

Iratxe eta Leireko monasterioak hainbat jabetza izan zituzten Garesen Erdi Aro osoan zehar. Erregeak "hiribildu on" izendatu ostean, jarlekua izan zuen Nafarroako Gorteetan. Katalina I.a eta Joanes III.a erregeek, urteroko azoka eta asteroko merkatua antolatzeko eskubidea eman zioten herriari 1498an.

1252ko otsailaren 12an, Larragan, Tibalt I.a Nafarroakoak Garesko frankoei kaloniak Templeko fraideen eta Zubiurrutiko hiribilduaren aurka erabiltzeko baimena ematen die, Antso Azkarraren garaitik egiten zuten bezala.

1298ko abuztuaren 31n, Tebasen, Domingo Estebanek eta Martin Eliasek, aspalditik borrokan ari ziren hiri-aldeetako buruek, Erresumako gobernadore Alfonso Errobraikoaren esku jarri zuten beren arteko desberdintasunen konponbidea. Yanguas Mirandak aipatzen dutenez, Errobraik bere desberdintasunen mende egotera erakarri zituen aurpegiak. Ehun urte eta egun bateko su-etenak zeudela adierazi zuen. « Baten batek "en son de peleas" hitzak esaten baditu, edo beste bati "traidor", "fijo de traidor", "fijo de mestizo", "fijo de puta", "fijo de hereje", "fijo de cornudo" deitzen badio, edo hitzen gainean gezurtatzen badio, hogei libera ordain diezaiola erregeari. Zerekin ordaindu ez balu, bere gorputza erregearen menpe geratuko da. Ukabilaz zauritzen denak hogei libera ordaindu beharko ditu; arma bat bestearen kontra ateratzen duenak berrogeita hamar libra sanchete ordaindu beharko ditu. Zaurituko banintz eta odola aterako banu, ehun libra edo ukabila izango lirateke. Zaurituak kide bat galtzen badu, erasotzaileak 100 libra ordainduko ditu eta kide bera galduko du, eta su-etenean norbaitek norbait hiltzen badu, traidore gisa epaituko dute ».

1446 inguruan ospitale handi bat sortu zen Donejakuerako erromesak hartzeko. Bertan, ogia, ardoa, ohea eta sua ematen zitzaien, eta gaixoek arreta handiz zaintzen zituzten. Nafarroako Prior Handiak honela zioen: *"Etxe Santu hau sortu zuela uste dut, Galiziako Konpostelara joan ohi diren erromesentzat ospitale hau beti etxe horretan irekita egon zedin"*. Erromesen joan-etorria errazteko asmoz, ostatu partikularrak ere ugari izan ziren.

#### Erromesen ospitaleak 
Bi ospitale izan ziren XV. mendetik aurrera Garesen. Zaharrena Tenplarioena izan zen (ondoren Jerusalengo Ospitalarien ordenaren jabetzakoa izango zena). Ospitalea X. mende eta XI. mendeen artean sortu zen, eta jatorriz Donejakue Bideko erromesak hartzen zituela uste da. 1448an, Joan II.aren erregealdian, beste ospitale bat eraikitzeko agindua eman zen, tenplarioen ospitalea zegoen toki berean.

Gurutzearen Ospitalea, Bianako printzeak 1448ko otsailaren 6an idatzitako dokumentu bati esker eman zen ezagutzera. Bianako printzeak berak ospitalea eraikitzeko lurrak eskaini zituen Sorakoitz izeneko lekuan. Ospitaleak garrantzia handia izan zuen XV. mendetik XVI. mendera, baina, azkenik, erabili ez, eta eraikina bertan behera geratu zen.

Udal Ospitalea, berriz, 1556an jarri zuten martxan, eta gaixoak sendatzeaz emakume bat arduratzen zen. 1857an eraikin zaharra beste zeregin batzuetarako erabili zen, etxerik ez zuten pertsonentzako aterpe bihurtu zen, eta udal ospitalea beste eraikin batera eraman zuten.

#### Nafarroako Gerra Zibilpean 
Nafarroako gerra zibilen esparruan, agaramondarren eta beaumontarren artean, 1451ko abuztuan, Asturiasko printzearen agindupean zeuden Gaztelako tropak Nafarroan sartu ziren, Lizarrarantz aurrera eginez; geroago, Alvaro de Lunaren tropak eta Joan II.a Gaztelakoaren tropak batu zitzaizkien. Gaztelako presioaren eta Aragoiko presioaren artean, Karlos IV.a Bianako printzeak, bere aita Aragoikoa alde batera utzita, gaztelarrekin alde bakarrez negoziatzea erabaki zuen. Gaztelak aukera bikoitza jokatzen du Karlosi bere aitaren aurrean laguntza aginduz eta Frantziako erregearen aurrean bitartekari lanak eginez, Bianako Printzearekin aliantza bat sinatzera makurtuz.

Iruñean sinatu zuen 1451ko irailaren 7an nafarrek, eta hurrengo egunean, Garesen, gaztelarrek. Itun horren bidez, Gaztelak laguntza militarra eman beharko lioke Karlosi bere aitaren aurka, eta ezin izango litzateke harekin adiskidetu Gaztelaren baimenik gabe. Gainera, Haroko kondearen alaba Leonor Velascokoarekin ezkondu zen Bianakoak. Mendabia eta Larraga hiribilduak izan ziren konpromisoaren bermatzaile. Aliantzak, Nafarroara bakea eraman beharrean, Joan II.aren eta bere semearen arteko behin betiko haustura eragin zuen.

#### XIX. mendea 
[thumb|Behean, ezkerraldean, Santa Barbara baseliza [1875|1875ean]]
1822ko abenduan, Torrijos jenerala, bere armadaren buru, Garesera iritsi zen, O'Donnell jeneralaren tropa errealisten atzetik. 10 000 duroko isuna ezarri zion hiribilduari, puentesinoak tropa errealistekin elkartzeagatik. Hiriak protesta egin zuen Diputazioaren aurrean, baina honek ezin izan zuen ezer egin. Buruzagi Politikoari ere idatzi zitzaion, baina Torrijosen pentsamenduarena zen. Isun gogorra ordaindu eta tropa konstituzionalaren gehiegikeriak jasan behar izan zituzten. 1823ko abuztuaren 16an Iruñeko Udal Konstituzionala bertan behera utzi eta Udal errealista batek ordezkatu zuen. Hiriburua blokeatuta zegoenez, udal horrek Garesen bizi behar izan zuen plaza errenditu arte.

1846an udalerrien erreforma administratiboa burutzearekin batera, Ekoien, Sarria, Sotets eta Hiriberriko herriak Garesi batuz.

1855eko maiatzaren 1eko Desamortizazioari buruzko Legea betez, 1863an ehungintza, irin-errota eta arrantza-fabrika bat saldu ziren herri horretan.

1872ko udaberrian bigarren karlistaldia hasi zen, 1876ra arte iraun zuena. 1873ko uztailaren 12an karlistek eraso egin zuten eta Garesko gotorlekua bereganatu zuten.

XIX. mendean, azoka eguna aldatu zen berriro ere, irailaren 26tik irailaren 30era. 1891n herriko gazteenen hezkuntza hobetzeko asmoarekin Juan Mena Goldaratz fundazioa sortu zen.

#### XX. mendea 
[thumb|Garesko marrazkia, [1902. urtean]]
XX. mendearen hasieran, bi eskola publiko, eta beste bi ikastetxe pribatu zeuden Garesen. Horrez gain, irina ekoizten zuten bi errota, zazpi txokolate- lantegi, abarketak egiten zituzten bi tailer, bi olio-prentsa, Goardia Zibilaren koartela, eta Udal ospitalea zeuden.

Garesko batzokia 1913an sortu zen. Iruñeko bi anaia izan ziren, Juan eta Eleuterio Ecenarro, eta abarketa-fabrika bat ezarri zuten herrian, gaur egun arte iraun duen lanpostuak sortzeko industria. Garestarra zen batzokiaren sorreran erabakiorra izan zen Ecenarrotarren esku-hartzea, herriko bizitzan erabat integratuta baitzeuden, haietako bat zinegotzi izatera iritsi baitzen. Ecenarrotarrak oso jazarriak izan ziren 1936ko gerraren ondorioz. Eleuteriori 100 000 pezetako kontu bat konfiskatu zioten Bilboko Bankuan eta Espainiar Armada nazionalari oinetakoak emateko lan egin behar izan zuen. Karrika Nagusiko 31. zenbakiko bere etxean, fabrikaren gainean, lehenengo solairuan batzokia zegoen eta bigarrenean familia bizi zen. Gainera, errepresioaren ondorioz, herri horretako bertze 14 pertsona hil zituzten 1936 eta 1939 artean: Mariano Aldabe Molina, Julio Aldaz, Valeriano Elizalde Artazcoz, Bienvenido Elorz, Isidoro Latienda, Jesus Mateo Yoldi Ulzurrun, Clemente Reta Viguria, Emilio Reta Lopez, Jesus Reta Lopez, Anselmo Revuelta Vallejo, Jose Ugarte, Pascual Urra Larreta, Bernardo Urricelqui eta Sixto Zugarramurdi.

Bigarren Errepublika aldarrikatu ondoren herriak izan zuen lehen Udalak 1931ko maiatzaren 16ko manifestu sutsu batean zioenez, "iritsi da garaia foru integrazio osorako eta Nafarroaren eskubide subiranoen onarpenerako, une honetan Gipuzkoa, Bizkaia eta Araba ahizpekin gehiago ez aldentzeko batuta. Eta Nafarroako eta Euskal Herriko udalak gara, Batzar Nagusian bilduta, gure askapenaren postulatuak oinarri dituen Estatutu Konstituzionala aldarrikatu behar dugunak". Bere jarrera, urte hauetan zehar, euskal autonomia bateratuaren aldekoa izan zen.

## Ekonomia 
Industria garestarraren barruan, *Schneider Electric* taldearen lantegia nabarmentzen da, beheko Argaren ondoan. Guztira 25 enpresa instalatu dira 2005etik aurrera Aloako industrialdean, Udalak eta Nasuvinsa sozietate publikoak sustatuta. 121 500 metro koadroko azalera du, eta horietatik 24 000 baino gehiago berdeguneei dagozkie. Area horren eraikuntzan 120 500 metro kubiko lur mugitu dira eta 13 kilometroko hodiak egokitu dira. Guztira, 1,3 milioi euro ordaindu behar izan dira.

*Señorío de Sarria* enpresa ere nabarmentzen da, Sarriako jaurerrian kokatua. Bere ekoizpen nagusia esnekiak dira eta, bereziki, behi-esnea.

### Parke eolikoa 
Garesko udalerriaren ipar-ekialdean, Erreniega mendilerroan, EHN enpresak eraikitako "Hiriberri" parke eolikoa dago. Parkeak duen potentzia 19,80 megawattekoa da. Jabea Acciona da gaur egun.

## Politika 
Garesko udaletxea Enparantza Nagusian dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta hamar zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Oihan Mendo Goñi da, Euskal Herria Bildu hautagai gisa aurkeztu zena.

### Hauteskundeak 
#### Udal hauteskundeak 

#### Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

| valign="top" |

|}

### Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea Alde Zaharrean dago.

Antzinako udaletxea 1927. eta 1929. urteen artean eraiki zen eta Emilio Arrieta kalean zegoen. Fatxada nagusiak Foruen Plazara ematen zuen, eta bertan herriko jaietan hainbat ekitaldi antolatzen ziren. Eraikin berria 1987ko maiatzean zabaldu zen, plaza berean; beheko solairua eta honen gainean eraikitako beste bi solairu dituen eraikina da. Udaletxe berria zaharberrituriko eraikin zahar batean kokatu zen. Lanek 41 milioi pezetako aurrekontua izan zuten eta horietatik 31 milioi Nafarroako Gobernuak ordaindu zituen.

Antzinako udaletxearen eraikina udalaren menpeko hainbat zerbitzu eskaintzeko erabiltzen da, ekitaldi askotarako aretoa, liburutegia, jubilatuen etxea eta abar ditu. Udala alkateak eta zortzi zinegotzik osatzen dute.

* HELBIDEA: Julian de Mena Plaza, z/g

#### Egungo banaketa 
Garesko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Oihan Mendo Goñi da, Euskal Herria Bildu zerrendakoa. Zinegotziak 10 daude:

* Maria Gorraiz Aldaz (Euskal Herria Bildu)
* Itziar Imaz Artazcoz (Euskal Herria Bildu)
* Gema Los Arcos Ansorena (Euskal Herria Bildu)
* Ixone Esquiroz Luna (Euskal Herria Bildu)
* Manuel Pedro Ayechu Redin (Ximenez Erradakoa)
* Myriam Latienda Urroz (Ximenez Erradakoa)
* Maria Calado Crespo (Ximenez Erradakoa)
* Ramon Maria Esparza Gallastegui (Ximenez Erradakoa)
* Miriam Arraiza Rincon (Garestarren Bilgunea)
* Jabier Arakama Urtiaga (Garestarren Bilgunea)

#### Alkateak 
1979tik, Garesek 10 alkate izan ditu:

## Garraioa 
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi:
Gainera, La Estellesa autobus konpainiak Agilar Kodes eta Iruñea bitarteko autobus linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka Aguilar Kodesko norantzan eta lau zerbitzu kontrako norabidean. Linearen ibilbidea honakoa da:

* Aguilar Kodes - Cabredo - Marañon - Genevilla - Zuñiga - Antzin - Murieta - Lizarra - Villatuerta - Zirauki - Mañeru - Gares - Obanos - Legarda - Zizur Nagusia eta Iruñea

## Hirigintza 
Alde Zaharrak Erdi Aroko traza eta harresien aztarnak mantentzen ditu. Karrika Nagusia Erdi Aroko eta Pizkundeko portadak eta fatxada barrokoak dituzten etxe ederren erakusketa da. Bertan, desagertutako Trinitarioen komentuko fatxada agertzen da, ia Done Jakue elizaren parean. Enparantza Nagusia Nafarroako ederrenetako bat da, eta mendebaldean adreiluzko fatxada luze bat du, harrizko hamahiru arkuko galeria arkupeduna, XVIII. mendeko lehen urteetakoa.

## Kultura 
### Euskara 
1611n, Nafarroako Auzitegi Nagusiaren prozesu baten lekukoen ezizenak, ia guztiak, euskal jatorrikoak dira: *Belcha*, *Mocha*, *Chataurdin*, *Ochovide*, *Chuguna*, *Gaistoco*, *Mutico*, *Vizarandi*, etab.

XVIII. mendearen amaieran euskara ohikoa zen. 1806ko Escalonillako apaizaren gutun batean, hemengo euskararen zenbait aldaera gramatikalek nola harritzen zuten agertzen da. Urte batzuk geroago, 1822. urtean, matxinatu batzuen soldadu jazarleek non zegoen galdetzen zioten herriko tabernariari, baina honek galdera ulertzen ez zuela ikusirik, alkateak euskaraz errepikatu zion, eta orduan tabernariak hizkuntza berean erantzun zuen.

Koldo Zuazok, 2010ean, Gares ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da izarbeibarrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Izarbeibarreko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Gares eremu mistoko udalerria da, eta hori dela eta, euskarak eskubide batzuk ditu. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %9,10k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 9,15 eta 2018n % 13,10k.

### Elezaharrak 
thumb|Txoriko Ama Birjina
Txoriko Ama Birjinaren kondaira da Garesen kondaira nagusia. Herriko elizetako batek, San Pedrokoak, Puiko Ama Birjinaren irudi bat gordetzen du barruan. Haurra besoetan duela dago eserita, harri polikromatuzkoa eta tradizio gotikokoa, baina, idatzien arabera, zubiaren antzeko antzinatasuna du.

Diotenez, Mariaren irudia, hasieran, kapera txiki batean zegoen, zubiaren erdiko dorrearen barruan. Egunero, txoritxo batek ura hartzen zuen ibaitik hegaletan eta Ama Birjinaren aurpegia garbitzen zuen. Horregatik deitzen zaio Puiko Ama Birjinari *Txoriko Ama Birjina*.

1843 inguruan zubiaren erdiko dorrea eraitsi egin zen eta Ama Birjinaren estatua San Pedro parrokiara lekualdatu zen.

### Kirola 
Udalerrian *Gares Kirol Elkartea* dago, gizonezkoen eta emakumezkoen futbol talde banarekin. 2017an Hirugarren Mailara igo zen, eta kategoria horretan 2017-2018 denboraldian estreinatuko da. Halaber, emakumeen saskibaloiko talde bat dago, haur eta kadete aurreko bi adinekoa. Kirol-instalazioei dagokienez, bi kiroldegi daude, udal-igerileku bat eta Zamariain pilotalekua.

### Gastronomia 
Aipatzekoak dira Sarriako Jaurerrian egiten diren ardoak, oso kalitate handikoak, bai eta Izarbeibar jatorri-deituraren klaretea ere, herriko kooperatibetan merkaturatzen dena.

Babarrun potxek, piperrek, tomateek, zainzuriek eta bertze barazki batzuek ibaiertzetik gertu gaudela iragartzen digute, emankortasun bereziarekin. Ohikoa da alholba eta ezkaia haztea. Ondoko Urbasa mendilerroko gaztak daude.

Abadekatua, pastenko-saihetsak sarimenduan, arkumea frijituta eta txilindroian, giharrak tomatearekin eta Campollanoko potxak. Gainerakoan, Nafarroako txahala haragiaren atalean eta amuarraina urdaiazpikoarekin edo bakailaoa ajoarrieroarekin bertako gastronomiaren ezaugarririk bereizgarrienak dira.

### Jaiak 
* Gazteriaren jaiak, maiatzaren 15ean
* Done Jakueren jaiak, uztailaren 24tik 30ra
* Soterrañako Andre Mariaren eguna, irailaren 8an
* Garesko feriak, irailaren azken asteburuan

## Ondasun nabarmenak 
[thumb|[Garesko zubi erromanikoa]]
[thumb|[Gurutzearen eliza (Gares)|Gurutzifikako elizako ataria]]
thumb|Hegoaldeko harresien dorrea, Kale Nagusian.

* Done Jakue eliza, XII. mendean eraikitako kristau eliza, erromaniko estiloan.
* Gurutzearen edo Gurutzifikako eliza: XII. mendean eraikitako kristau eliza eta komentu zaharra, erromaniko estiloan.
* San Pedro eliza, XVI. mendean eraikitako kristau eliza, gotiko estiloan.
* Garesko zubi erromanikoa, Arga ibaiaren gaineko zubia, Erdi Aroan eraikia erromaniko estiloan.
* Erdi Aroko harresiak, zutik dirau herria inguratzen duen Erdi Aroko hormak.
* Cubiertos etxea, XVII. mendean eraikitako jauregia, gaur egun herriko udaletxea.

### Bertze ondare zibila 
* Loturaren etxea, estilo italiarrekoa, zubiaren ondoan dago.
* Jabeagoaren Jauregia, Karrika Nagusian dagoen estilo italiareko jauregia da. Nafarroako errege-erreginen Comptos Ganberako ondarea defendatzen zuen fiskalaren bizitoki izandakoa.
* Elisabet infantaren gotorlekuaren arrastoak, XIX. mendean ejerzito liberalak Arnotegi baselizaren ondoan eraikitako gotorlekua.
* Granako errege jauregiaren arrastoak, Evreux familiaren erregeen jauregi izandakoa.

## Garestar ospetsuak 
* Errodrigo Semenoitz Arradakoa (1170-1247), elizgizon, historialari eta Toledoko artzapezpikua.
* Maria Nafarroakoa (1355-1420), Nafarroako infanta eta Gandiako dukesa.
* Martin Vicente de Bernedo (1562-1619), elizgizon, teologo eta misiolari.
* Jose Bakedano (1642-1711), musikagile eta apaiz.
* Justo Arevalo Escudero (1819-1908), politikari.
* Emilio Arrieta (1821-1894), konpositore.
* Cruz Otxoa de Zabalegi Paternain (1840-1911), elizgizon, legegile eta politikari.
* Angel Gaztelu Gorriti (1914-2003), poeta eta historialari.
* Begoña Gartzia Arandigoien (1966-1990), mediku.

## Herri senidetuak 
Gares ondorengo herriekin senidetuta dago:

*  Sent Sever
*  Santa Sofia

## Irudiak 

Fitxategi:Casa del Vínculo 2.jpg|thumb|Binkulo Etxea
Fitxategi:Donejakue bidea Gares 22.jpg|Alde Zaharra
Fitxategi:Calles de Puente la Reina - panoramio.jpg|Gurutzifika kalea
Fitxategi:Puente la Reina - Plaza de Julián Mena 1.jpg|Julian Mena enparantza
Fitxategi:Vista de Puente la Reina.jpg|Ikuspegi orokorra

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV*, Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Izarbeibar-Novenera
* Iruñeko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Garesko Udalako webgune ofiziala
* Nafar Away saioan (11 TB).