Ipar Atlantikoko hegoaldeko iraulketa-zirkulazio

thumb|Ipar Atlantikoko hegoaldeko iraulketa-zirkulazioaren zati bat osatzen duten azaleko korronteen (kurba solidoak) eta korronte sakonen (kurba etenak) zirkulazio eskematikoa duten itsaso nordikoen eta arro subpolarren mapa topografikoa. Kurben koloreek gutxi gorabeherako tenperaturak adierazten dituzte.

**Ipar Atlantikoko hegoaldeko iraulketa-zirkulazioa** (, **AMOC** siglaz ezagunagoa) Ozeano Atlantikoko azaleko eta sakoneko itsaslasterren sistema-nagusia da. Atlantikoaren goiko geruzetan ur beroa eta gazia isurtzen da iparralderantz, eta ur hotzagoak eta sakonagoak isurtzen dira hegoalderantz, zirkulazio termohalinoaren parte direnak. "Adar" horiek eskandinaviar itsasoetan, Labradorren eta Ozeano Australean iraulketa-eskualdeek lotzen dituzte. AMOC Lurreko sistema klimatikoaren osagai garrantzitsua da eta bultzatzaile atmosferiko eta termohalinoen emaitza da.

## Deskribapen orokorra 
Azaleko fluxuak iparralderantz energia termiko kantitate handia garraiatzen du tropikoetatik eta hego hemisferiotik ipar Atlantikora, non beroa tenperatura-gradiente handiaren ondorioz atmosferan galtzen den. Beroa galtzen duenean, ura trinkoago bihurtzen da eta hondoratu egiten da. Dentsitate horrek azalaren adar beroa itzulera-adar sakon eta hotzarekin lotzen du Eskandinaviako eta Labrador itsasoen konbekzio-eskualdeetan. Adarrak azaleratze-eskualdeetan ere badaude lotuta, non azaleko uren dibergentziak Ekmanen kiribila eta ur sakonen goranzko fluxua eragiten duen.

AMOCek goiko eta beheko gelaxkak ditu. Goiko gelaxkak iparralderanzko gainazal-fluxua du, baita ipar Atlantikoko ur sakonen (NADW) hegoalderanzko itzulera-fluxua ere. Beheko gelaxkak Antartikako hondoko ur (AABW) trinkoaren iparralderanzko fluxua adierazten du, ozeano abisala bainatzen duena.

AMOCk kontrol garrantzitsua egiten du ipar Atlantikoko itsas mailaren gainean, bereziki Ipar Amerikako ipar-ekialdeko kostaldean. 2009-2010eko neguan AMOCren ezohiko ahultzeak itsas mailaren 13 cm-ko igoera eragin zuen New Yorkeko kostaldean zehar.

AMOCaren bi egoera egonkor izan daitezke: zirkulazio sendoa (azken milurtekoetan ikusi den bezala) eta zirkulazio ahula, atmosfera-ozeanoa akoplatutako zirkulazio orokorraren ereduek eta tarteko konplexutasuna duten lurreko sistemen ereduek iradokitzen duten bezala. Hala ere, lurreko sistemaren zenbait ereduk ez dute biegonkortasun hori identifikatzen. Ipar hemisferioan AMOCek atmosfera-ozeano bero globalaren garraioaren % 25eraino garraiatzen du iparralderantz. Oro har, horrek Europako ipar-mendebaldeko giroa hobetzen duela uste dute, nahiz eta efektu hori eztabaidagai izan.

Bero-ponpa eta goi-latitudeko bero-barreiatzaile gisa jarduteaz gain, AMOC ipar hemisferioko karbono-hustuleku handiena da, eta urtean 0,7 PgC inguru hustuz.. Hustutze horrek ondorio esanguratsuak ditu berotze global antropogenikoaren bilakaeran, bereziki AMOCren indarraldiaren azken eta etorkizuneko ahultzeari dagokionez.

## Duela gutxiko ahuktzea 
Berreraikuntza paleoklimatikoek AMOCk azken 150 urteetan aurreko 1500 urteekin alderatuta ezohiko ahultzea jasan duela dioen hipotesia babesten dute, baita XX. mendearen erdialdetik %15 inguruko ahultzea ere. AMOCaren indarraren zuzeneko behaketak 2004tik bakarrik egon dira eskuragarri Atlantikoko 26 °N-ko *in situ* amarratze-sistematik, eta AMOCaren aurreko portaerak zeharkako ebidentzia baino ez du utzi. Klima-ereduek berotze globaleko eszenatokietan AMOC ahultzea aurreikusten badute ere, behatutako eta berreraikitako ahultzearen magnitudea ez dator bat ereduaren iragarpenekin. 2004-2014 aldian ikusitako beherakada Eredu Akoplatuen Interkonparazio Proiektuaren (CMIP5) 5. fasean parte hartzen duten klima-ereduek aurreikusitakoa baino 10 aldiz handiagoa izan zen. Labrador itsasotik irteteko fluxuaren behaketek 1997-2009 aldian joera negatiborik erakutsi ez bazuten ere, aldi hori ziuraski ezohiko eta ahuldutako egoera izan zen. Ahultzearen magnitudea gutxiesteaz gain, tamainaren analisiak desadostasuna erakutsi du Izotz Aro Txikiaren ondoren AMOCren ahultzea modelatu zenean. eta horrek adierazten du aldaketa giza ekintzek eragin zutela. Egilekideak AMOC jada % 15 inguru desazeleratu zela esan zuen, eta hurrengo ondorioak aurreikusi zituen: «20-30 urtetan litekeena da are gehiago ahultzea, eta horrek ezinbestean eragina izango du gure kliman, eta, beraz, Europan ekaitzen gorakada eta bero-boladak ikusiko genuke, eta Estatu Batuetako ekialdeko kostaldean itsas mailak gora egingo du».

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak