open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Piyamaradu

**Piyamaradu** Mendebaldeko Anatoliako gobernari bat izan zen, K. a. XIII. mendearen lehen erdialdean, Muwatallis II.a, Urhi-Teshub eta Hattusili III.a errege hititen garaian.

Piyamaradu noble hitita bat izan zen. Gorteak arbuiatu ondoren, Ahhiyawa erresumara ihes egin zuen, non, Ahhiyawaren basailu zen Milawatarekin senidetasun harremanak ezarri zituen. Milawatatik, arrakastaz inbaditu zuen Wilusa, bertako errege bihurtuz.

Piyamaraduren arrakastengatik asaldatuak, tokiko basailu hitita batzuk, hura botatzen saiatu ziren, baina huts egin zuten, eta, izan ere, Piyamaraduk, horietako baten aurka, Lesbos uhartea konkistatu zuen. Bere etsaien boterearen hedapen honen aurrean, Muwatallis II.ak, Piyamaradu Wilusatik botatzea lortu zuen armada bat bidali zuen, aldi berean, tronuan, aurreko erregea ezarriz. Baina ez zuen Piyamaradu harrapatzerik lortu, ihes egin zuena, beharbada, Milawatara itzuliz.

Erbestetik, Piyamaraduk, hititen aurkako matxinada sustatzen jarraitu zuen, eta aukera berri bat izan zuen Hattusili III.aren erregealdian, Mendebaldeko Anatoliako estatu batzuk, independente bihurtzen saiatu zirenean. Hattusilik, beste armada bat bidaliz erreakzionatu zuen, Piyamaradu berriz garaituz, eta hau, Milawatara ihes egitera behartuz, eta, hititak erresuma honetan sartu zirenean, Ahhiyawara. Bigarren ihesaldi honen ondoren, Piyamaradu historiako erregistroetatik desagertzen da.

Froga dokumental sendorik gabe, Piyamaraduk, Priamorentzako oinarri bezala balio izan zuela iradoki da, berak konkistatu zuen Wilusa, Troiarekin identifikatzen baita.

## Kanpo estekak
Milawata

**Milawata**, Mileto hiriaren izen hitita izan zen Akaia edo Ahhiyawaren (hititeraz) hiri aliatuetako bat izan zen, baita estatu independente txiki baten hiriburua ere.

Mursili II.aren erregealdiko laugarren urtean, Gulla eta Mallazti ofizialek zuzendutako hititek eraso zuten, hiriak, Arzawako erregeari emandako laguntzagatik mendeku bezala. Erasotzaileek, irabazi egin zuten eta Hattusasera, indartsu, harrapakinarekin eta preso hartutako pertsonekin itzuli ziren. Denbora batez hititen mende egon ondoren, Muwatallis II.aren erregealdian berriz independente bihurtu zen, eta Atpak gobernatu zuen. Piyamaraduk, ustez Lesboseko gerlari bat eta arzawatar ausartez osaturiko armada bat zuzentzen zuena, Ahhiyawaren zerbitzura jarri zen hititen aurkako balizko borroka batean, eta, ondoren, Atparen alabarekin ezkondu zen.

## Kanpo estekak
Gian Galeazzo Sforza

**Gian Galeazzo Sforza**, baita **Giovan Galeazzo Sforza** ere, (1469ko ekainak 20-1494ko urriak 21, Milango seigarren dukea izan zen.

Abbiategrason jaioa, zazpi urte baino ez zituen, 1476an, bere aita Galeazzo Maria Sforza hil zutenean eta bera Milango duke bihurtu zenean. Bere osaba Ludoviko Sforzak, dukeorde bezala aritu zen duke gaztearentzat, baina berehala kendu zion botere guztia eta, denbora batez, Milango izatezko agintari bihurtu zen Ludoviko. 1488an, Gian Galeazzo Isabel Napolikoa printzesarekin ezkondu zen, eta hiru seme-alaba izan zituzten, Francesco, Bona (Sigismundo I.a Poloniakoarekin ezkondu zena) eta Hipolita Maria (1501ean 7 urterekin hil zena).

Gian Galeazzoren 1494ko heriotzari buruz, Francesco Guicciardini historialari italiarrak, *La Historia di Italia* izeneko bere liburuan, honako hau esan zuen:
Carmelo Ballester

**Carmelo Ballester Nieto** (Cartagena, 1881eko otsailaren 15a – 1949ko urtarrilaren 31) lider erlijioso garrantzitsua izan zen Espainian. Misioaren Kongregazioko kide izan zen. Leonen eta Gasteizen apezpiku kargua izan zuen. Santiago de Compostelako artzapezpiku ere izendatu zuten, baina ez zuen azken postu hori eskuratu. 

## Biografia 
Carmelo Ballester Cartagenan jaio zen. Bere familia merkataritzan aritzen zen eta posizio ekonomiko ona zuen. Gaztetatik izan zuen bokazio erlijiosoa. Misioaren Kongregazioarekin bat egitea erabaki zuen, erlijiosoen komunitate bat. 1903an apaiztu zen Parisen. 

Apaiztu ondoren, Lisboara bidali zuten San Luis de los Franceses elizako parrokiako bikario gisa, eta Lisboako auzorik txiroenetan hainbat eskola sortzeagatik nabarmendu zen. 

1920an, Itun Berriaren bertsio berezia argitaratu zuen. Liburu hau bi hizkuntzatan zegoen, espainieraz eta latinez. Oharrak, iruzkinak, aurkibideak eta mapak zituen, irakurketa eta ulermena errazteko. Lan hau oso baloratua izan zen eta behin baino gehiagotan argitaratu zen. 

1938ko otsailaren 12an, Pio XI.a Aita Santuak Leongo gotzain izendatu zuen. Une horretan, zenbait elkarrizketa izan ziren izendapen horren inguruan. Carmelo Ballesterrek babesa adierazi zion garaiko gobernuari. Hori gobernuko figura garrantzitsuei bidalitako mezuen bidez egin zuen. 

1943an, Gasteizko gotzain izateko lekualdatu zuten. Elizbarruti honek egun Euskal Herria osatzen duten hiru probintziak hartzen zituen orduan. 

Carmelo Ballesterrek Espainiako Gorteetan ere parte hartu zuen. Garai hartako estatuburuak aukeratu zuen postu horretarako. Gorteetan bi aldiz zerbitzatu zuen, 1943tik 1949ra. 

1948ko urriaren 9an Santiagoko artzapezpiku izendatu zuten. Hala ere, 1949ko urtarrilaren 31ean hil zen, Gasteizen, 67 urte zituela. Hori dela eta, ezin izan zuen bere kargua hartu Santiagon. Bere aztarnak Gasteizko Maria Sortzez Garbiaren Katedralean daude. 

## Kanpo estekak 
*  www.catholic-hierarchy.org
* Carmelo Ballester Nieto para Niños
* Carmelo Ballester Nieto, obispo de León y su circunstancia
Adad-shuma-iddina

**Adad-shuma-iddina** Babiloniako erregea izan zen. Kadashman-Harbe II.aren oinordekoa izan zen; hau elamdarren aldekoa bazen ere, Adad asiriarrek inposatu zuten.

Igihalkida dinastiako Elameko azken subiraua izan zen Kidin-Hutran III.ak Babilonia hartu zuen Adad-shuma-iddinaren erregealdian, hau garaitu ondoren, eta denbora batez Sumerreko zati bat domeinatu zuen, baina badirudi asiriarrek kanporatu zutela. Ez dago iturririk ondoko garaiaz, baina Babilonia eta Elamen arteko gatazkak oraindik elamdar hurrengo dinastia izan zen sutrukida dinastiarekin jarraitu zuen.

Sei urtez gobernatu zuen, eta bere oinordekoa Adad-shuma-usur izan zen.
Sebastián Herrero

**Sebastián Herrero Espinosa de los Monteros** (Jerez de la Frontera, 1822ko urtarrilaren 20a - 1903ko abenduaren 9), Espainiako kardinala izan zen, Gasteizko apezpikua izandakoa.

## Biografia 
Amaren partetik Monte Olivarreko markesen senidea, Filosofia ikasi zuen eta Morónen abokatu izateari ekin zion 1856an apaiztegian sartu arte. 1860an apaiz ordenatua, 1875ean Pio IX.ak Cuencako apezpiku izendatu zuen. 1876 eta 1880 artean Gasteizko apezpikua izan zen, 1882an, berriz, Oviedokoa eta 1883an Kordobakoa.

1898an Leon XIII.a Valentziako artzapezpiku bihurtu zen eta bost urte georago kardinal. 1903an konklabean parte hartu zuen.

## Kanpo estekak 
*  www.catholic-hierarchy.org
Batezbestekoen arteko erlazio

Analitikoki froga daiteke batezbesteko harmonikoaren ( H ), batezbesteko geometrikoaren ( G ) eta batezbesteko aritmetiko sinplearen ( \overline{x} ) artean **erlazio** hau betetzen dela:

::: H \leq G \leq \overline{x} 

Berdintza kalkulurako erabiltzen diren datu guztiak berdinak direnean gertatzen da.

## Frogapena 
Frogapen anitz asmatu da erlazioa frogatzeko. Horietatik batzuk geometria erabiltzen dute.

## Kanpo estekak
Lagin (estatistika)

thumb|Onarrizko eta ausazko lagin baten aukeraketa adierazten duen irudia.
Estatistikan, populazio batetik aukeratutako elementu multzoa da **lagina**, populazioaren adierazgarri, berauen gainean datuak jaso eta aztertuz populazio osoari buruzko zenbait ezaugarri edo parametro zenbatetsi edo hurbiltzeko erabiltzen dena. Horrela, ohizkoa da, lagineko datuen gainean, zenbatesleak kalkulatzea, parametroak kuantifikatzeko. Adibidez, 5 ikaslek osatutako lagin batean, lortutako kalifikazioak *(5,4,3,2,1)* direlarik, batezbestekoa 3 da, ikastetxe osoko ikasleek osatzen duten populazioko batezbestekoaren zenbatesle gisa erabiltzen dena.

## Sarrera 
Laginak populazio osoaren propietateak inferitzeko asmoz lortzen dira, eta, horretarako, populazioaren adierazgarriak izan behar dute (lagin adierazgarri bat teknikoki ausazko lagina deitzen da). Ezaugarri hori betetzeko, laginketa-teknika bat erabili behar da laginean subjektuak sartzeko. Kasu horietan, azterketa zehatz baten antzeko informazioa lor daiteke azkarrago eta merkeago.

Bestalde, batzuetan, laginketa biztanleria osoaren azterketa baino zehatzagoa izan daiteke, datu-kopuru txikiagoa maneiatzeak manipulazioan akats gutxiago ere eragiten dituelako. Nolanahi ere, lagineko banakoen multzoa benetan aztertutako subjektuak dira. 

Lagina osatzen duten subjektuen kopurua biztanleria osoa baino dezente txikiagoa izaten da, baina nahikoa da zehaztutako parametroen zenbatespenak konfiantza-maila egokia izateko. Laginaren tamaina egokia izan dadin, kalkulua egin behar da. Lagina, hitzaren ikuspegi orokorrenetik, kalitate bereko baina kantitate handiagoko zerbaiten eskala txikiko irudikapena da. Laginek lortu nahi dena ondo dagoela frogatzeko balio dute, produktu osoaren kalitatea egiaztatu beharrik gabe. Hitz honen aplikazioak frogapen-eskala garrantzitsua duten eremu asko hartzen ditu; hala ere, ohikoenak kimika, biologia, ekonomia eta merkataritza (marketina) dira. Kimikan, lagin bat organismo edo substantzia baten zati txiki bat da, eta azterketa edo analisi eta proba esperimentalak egingo zaizkio. Lagin kimikoak arreta handiz hartzen dira organismotik, aztertu nahi den espeziea ez kaltetzeko eta, ustez, ezaugarri berak dituen hori eskala txikian ezagutzeko. Lagin biologikoa, lagin kimikoa bezala, baldintza beretan egiten da, eta, funtsean, helburu bererako.

## Lagin-tamaina eta errore estatistikoa 
Lagina batetik populazio osorako ondorioak zabaltzean, errore bat sortzen da. Eskuarki, **lagin-tamaina** edo lagina osatzen duten elementuen kopurua zenbat eta handiagoa, errorea orduan eta txikiagoa izango da (eta alderantziz).

Errorea bi eratara kontrola daiteke: aurrez ezarritako errore-maila baterako hartu beharreko lagin-tamaina finkatuz edota lagin-tamaina finko bati dagokion errorea kalkulatuz. Inferentzia estatistikoari dagokio errore honen azterketa, neurketa eta kontrola.

## Ikus, gainera 
* Laginketa (estatistika)

## Kanpo estekak
Sigismundo I.a Poloniakoa

**Sigismundo I.a Poloniakoa** edo **Sigismundo I.a Jagellon** ***Zaharra*** (Kozienicé 1467ko urtarrilaren 1a -Krakovia 1548ko apirilaren 1a), Poloniako errege bat izan zen. Kasimiro IV.a Jagellon eta Elisabet Austriakoaren semea zen.

Moskuko Printzerriaren aurkako borrokan, Smolensk galdu zuen 1514an, baina printzerri honen hedapena geldiarazi zuen habsburgotarrekin izan zuen ezkontza politikarekin eta Prusiaren okupazioarekin, 1520an. Arte eta literaturaren mezenasa izan zen.

Milango printzesa zen Bona Sforza Milangoarekin, hiru seme-alaba izan zituen:

* Sigismundo II.a Poloniakoa
* Ana Jagellondarra, Eztebe I.a Báthoryrekin ezkondua
* Katalina Joan III.a Suediakoarekin ezkondua. Sigismundo III.a Vasaren gurasoak.
Zacarías Martínez

**Zacarías Martínez Núñez** (Baños de Valdearados, Burgos, 1864ko azaroaren 5a - Santiago de Compostela, 1933ko irailaren 6a), agustindar erlijiosoa eta biologo espainiarra izan zen, Santiago Ramón y Cajalen jarraitzailea.

1881ean agustindar bihurtua, Natura Zientziatan doktoretza lortu zuen. Santiago Ramón y Cajalen 1907ko *Estudios biológicos* liburuaren prologoa idatzi zuen. San Lorenzo de El Escorialen irakaslea izan zen. 1919an Huesca eta 1923an Gasteizko apezpiku bihurtu zen. 1927an Santiago de Compostelako elizabarrutiaren artzapezpiku ordenatu zuten.

Gasteizen bere omenezko kalea dago. Espainian, Huescan eta Sariñenan ere badaude.

## Kanpo estekak 
*  www.catholic-hierarchy.org
Ivan V.a Errusiakoa

**Ivan V.a Alexeievitx Errusiakoa** (; 1666ko irailak 6-1696ko urtarrilak 29) Errusiako tsarra izan zen bere anaia Petri I.a Errusiakoarekin batera, bien artean, Errusia, 1682 eta 1696 bitartean gobernatu zutelarik. Alexis I.a Errusiakoaren eta Maria Miloslavskayaren semerik gazteena izan zen. Bere erregealdia arrunta izan zen, fisikoki eta mentalki ezgaitua zegoen arren. Bere anaiarekin batera, Moskuko Jasokundearen Katedralean koroatua izan zen. Hil zenean, Migel Goiaingeruaren Katedralean lurperatua izan zen.
Batezbesteko harmoniko

**Batezbesteko koadratikoa** honela kalkulatzen den batezbestekoa da, datuak x_1,x_2, \ldots,x_n izanik:

:::H=\frac{n}{\sum_i\frac{1}{x_i}}

Batez besteko abiadurak eta errendimenduak kalkulatzeko erabili ohi da, arestiko formula erabili gabe intuitibokiago ere kalkula daitezkeela, ondorengo adibidean ikus daitekeen bezala.

## Adibidea: abiadurak 
Demagun pertsona batek bi kilometroko osteratxoa egiten duela: lehenengo eta bigarren kilometroa 6 km orduko eta 10 km orduko abiaduran egiten ditu hurrenez hurren. Zenbatekoa da batez besteko abiadura?

Batez besteko aritmetiko sinplea erabiltzen bada, emaitza 8 km orduko batez besteko abiadura da, baina emaitza hau ez da adierazgarria, 8 km orduko batez besteko abiaduran, 2 km-ak egiteko ordu 15 minutu behar direlarik, adibideko pertsonak, 10 minutu, lehenengo kilometroa egiteko, eta 6 minutu, bigarren kilometroa egiteko, guztira 10+6=16 minutu alegia behar izan dituelako osteratxoa egiteko. Batez besteko abiadura adierazgarria eta zuzena izan dadin, 16 minutuko denbora eman behar du osteratxoa egiteko. Emaitza zuzena batez besteko harmonikoak ematen digu:

:::H=\frac{2}{\frac{1}{6}+\frac{1}{10}}=7.5

7.5 km orduko batez besteko abiaduran osteratxoa egiteko \frac{2}{7.5} \times 60=16 minutu behar dira, osteratxoa egiteko pertsonak behar izan duen denbora alegia.

Batez besteko harmonikoaren formula erabili gabe ere, eman daiteke batez bestekoa, abiaduraren definizioa erabiliz, askoz ere modu azkarrago batez:

:::v=\frac{s}{t}=\frac{2}{\frac{16}{60}}=7.5

## Ikus, gainera 
* Batez bestekoen arteko erlazioa
* Batez besteko pitagoratar

## Kanpo estekak
Frantses Akademia

**Frantses Akademia** () frantsesa arautzen diharduen erakundea da.

1635ean Richelieu kardinalak sortua, Frantziako erakunderik zaharrenetariko bat da. Beste lau akademiarekin batera, Frantziako Institutua sortu zuen.

Bi helburu zehatzok ditu:
* Frantses hizkuntza babestea.
* Mezenasgoa.

Akademiak hiztegi bat argitaratzen du, ''Dictionnaire de l'Académie française* izenekoa () eta eleberri saria banatzen du.

Akademiaren goiburua «*À l’immortalité*» (euskaraz: *hilezkortasunaren alde*) da.

2008ko ekainean Frantziako Parlamentuak euskara, bretainiera, katalana eta korsikera babestea aztertzen ari zela, eztabaidan parte hartu zuen, hizkuntza gutxituenen kalterako.

## Hilezkorrak 
[thumb|200px|Akademiko batzuk [2007an.]]
Akademikoek *hilezkorrak'' () dute ezizena, eta guztira 40 dira. Hona hemen zerrenda:

 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Office québécois de la langue française

* Frantses

* Hizkuntza araugileen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
*  Hiztegia
Pertzentil

thumb|thumbtime=71|**Pertzentilak** kalkulatzeko ariketa.

Estatistikan, **pertzentilak** edo **zentilak** 100-koantilak dira, eta beraz, datu multzoa edo banaketa 100 zati berdinetan banatzen dute. Beraz 99 pertzentil daude: P1,..., P99 (lehenengo, ...,laurogeita hamargarren pertzentila). Adibidez, P12 pertzentiletik behera datuen %12 dago eta hortik gora datuen %88.

## Ikus gainera 
* Kalkulurako, koantil.

## Kanpo estekak
Nazcako plaka

[250px|thumb|Plaka tektonikoen mapa. Nazcako erdialdean ikus daiteke, [zian|urdin argi kolorez margotua.]]
**Nazcako plaka** ozeanoko plaka tektoniko bat da. Ozeano Barearen ekialdean dago, Hego Amerikako mendebaldeko kostaldearen ondoan. Peruko Nazca eskualdetik datorkio izena.

Plakaren ekialdeko ertza, Hego Amerikar Plakapeko subdukzio gune batean dago, honek, Andeak eta Peru-Txileko fosa sorrarazi dituelarik.

Nazca Plakaren hegoaldeko ertza, banatzailea da Antartikako plakarekiko, mendebaldekoa Pazifikoko plakarekiko bezala eta iparraldekoa Cocosko plakarekiko bezala.

Hiru mikroplaka daude, zehazki, plaken arteko elkarguneetan. Galapagoetakoa Nazcako, Pazifikoko eta Cocosko plaken arteko elkargunean dago; Juan Fernandez plaka, Pazifikoko, Antartikako eta Nazcako plaken artean; eta Pazko uhartekoa, Nazcako eta Pazifikoko plaken arteko elkargunean, Juan Fernandez plaka baino iparralderago.

Hego Amerikako kostan dagoen subdukzio guneak, inguru hori biziki sismiko eta bolkanikoa izatea eragin du. Nabarmendu beharrekoa da Valdiviako 1960ko lurrikara, Richter eskalan, 9,5eko magnitudea gainditu zuena, gizateriaren historian erregistratutako indartsuena.

## Kanpo estekak
Peru-Txileko itsas hobia

thumb|Peru-Txileko itsas hobia.
**Peru-Txileko itsas hobia**, **Nazcako itsas hobia** edo **Atakamako itsas hobia** Peruko eta Txileko itsasbazter osoan dagoen itsas hobi bat da, Nazcako plakaren ozeano litosfera eta Hego Amerikako plakaren litosfera kontinentalaren arteko elkarketa marraztuz. 8.065 metroko sakonera du.

Mendebaldetik ekialderako luzetarako mozketa bat eginez gero, lehenik, ozeano magal bat ikus daiteke, ondoren, bere erdialdetik itsas hobiaren ardatza igarotzen den gehienezko sakonerako ordoki txiki bat, eta, azkenik, lehena baino pixka bat okertuago dagoen magal kontinental bat ikus daitezke. Sakonera aldaketak, itsas hobia betetzen duten sedimentu kopuruarekin eta Nazcako dortsala bezala ezagutzen den zabaletaranzko egitura baten presentziarekin lotuak daude.

## Kanpo estekak
Flores (uhartea)

**Flores** izenekoa, Sondako uharte txikietako bat da, Indonesiako Java uhartetik ekialdetik mendebaldera hedatzen den uhartedi bat. Sumbawa eta Komodotik ekialdera dago, eta Lomblen eta Alor uharteditik mendebaldera. Hego-ekialdean, Timor dago. Hegoaldean, Sumbako itsasartetik harago, Sumba dago, eta, iparraldean, Floresko itsasotik harago, Sulawesi.

## Administrazioa 
Flores uhartea, Indonesiako Nusa Tenggara Timur probintzian dago. "Erregentziak" bezala ezagutzen diren bost barrutitan banatua dago. Ekialdetik mendebaldera, Manggarai, Ngada, Ende, Sikka eta Flores Timur dira.

## Landaretza eta animaliak 
Flores uharteko mendebaldeko kostaldea, Komodo uhartearekin batera, Komodoko dragoia egoera naturalean aurki daitekeen toki urrietako bat da. Antzina, musker handi hau, gizakia uhartera iritsi eta gutxira desagertu ziren xagu erraldoiez eta *Stegodon* generoko elefante nanoez elikatzen zen. Gizakiak Komodoko dragoiek ehizatzen dituzten basatitutako bufaloak, oreinak, basurdeak eta tximinoak sartu zituen. Ugariak dira, baita ere, hegazti, saguzar, suge eta anfibioak.

2003ko irailean, Liang Buako leizean, uhartearen mendebaldean hominido espezie bat aurkitu zen. Ordutik, aurkikuntza, "Floresko gizakia" (*Homo floresiensis*) bezala ezagutu da. Dirudienez, *Homo erectus*aren bertsio txikiago bat da, 100-110 zentimetroko altuerakoa. Dirudienez, duela 18.000 urte edo gutxiagora arte existitu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ende (eskualdea)

thumb|
**Ende** eskualdea edo erregentzia, Indonesiako Flores uharteko bost erregentzietako bat da. Gainontzeko laurak bezala, Nusa Tenggara Ekialdea izeneko probintzian dago. Ende da bere izeneko eskualdearen hiriburua. Endeko erregentziak, 2003ko erroldaren arabera, 236.616 biztanle ditu.

## Kanpo estekak
Ende

**Ende** Indonesiako Ende erregentziako hiriburua da, Nusa Tenggara Ekialdea probintzian dagoena. Flores uhartearen hegoaldeko kostaldean dago. 60.000 biztanleko biztanleriarekin, Ende da uharteko hiririk populatuena.

## Kanpo estekak 
* Endeko udalaren webgunea.
Erregentzia (Indonesia)

**Erregentzia** (bahasa indonesiarrez *kabupaten*), Indonesiako probintzia baten banaketa administratibo bat da. *Kabupaten* izena, batzuetan, *barruti* edo *udalerri* bezala itzultzen da. Erregentziak, azpibarrutietan banatzen dira.

## Historia 
"Erregentzia" izena, herbeheretarren aro kolonialean sortzen da, non, erregentziak, "regentschap" (pluralean "regentschappen") bezala ezagutuak nederlanderaz, erregenteek administratzen zituzten. Erregenteak, hau da bertako buruzagiek, nagusiki musulmandarrak, eta tribuetako buruzagiek, herbeheretarrek baino protokolo maila altuagoak izan zituzten, herbeheretarrek Herbehereen ordezkari edo kontseilari lanak baino ez baitzituzten egin. Baina, botere legal eta militarra, Gobernari Orokorraren esku geratu zen Batavian (ondoren Jakarta), Javan, eta horregatik domeinatu zuen gobernu herbeheretarrak.

## Kanpo estekak
Ishpuini

**Ishpuini** Urartuko errege bat izan zen. K.a. 824 eta K.a. 806 bitartean gobernatu zuen.

Sardur I.aren seme eta oinordekoa, bere erregealdiak, sentimendu nazionalaren berpiztearekin bat egiten du, espedizio militarrek azaltzen dituzten tokiko hizkuntzan idatzitako idazkunen ugaltzean adierazia. Idazkun horiei esker, iparraldera espedizio bat egin zuela ezagutzen da, Araxes ibaia jarraituz, baita beste bat Urmia aintzirara ere, Parsuashen aurka.

Beste kanpaina batean, Musasir hiria konkistatu zuen manearren aurka, ordutik aurrera, inperioko gune erlijiosoa bihurtu zena. Asiriako Shamshi-Adad V.a erregea garaitu zuela ere ezagutzen da.
Tambora

**Tambora** Indonesiako sumendia da, Sumbawa uhartearen iparraldeko penintsulan kokatutakoa. Mendiak 2.722 metro ditu eta bere azken erupzioa 1967. urtean izan zen.

1815eko apirilean, milurteko erupziorik handiena gertatu zen Tanbora mendian. Sumendiaren leherketa 2.000 kilometrora entzun zen Sumatrako uhartean eta errautsak ehundaka kilometrotan zehar zabaldu ziren. Guztira 71.000 pertsona hil zirela uste da. Ondorengo urtean, 1816. urtean, errautsek atmosfera estali zutela eta Udarik gabeko urtea izenaz ezagutzen den fenomenoa gertatu zen. Errautsek eguzkiaren izpien indarra oztopatu eta tenperaturek behera egin zuten ipar-hemisferio osoan.

## Ikus, gainera 
* Krakatoa
* Udarik gabeko urtea
* Sumendi erupzioak hildako pertsona kopuruaren arabera

## Kanpo estekak
Udarik gabeko urtea

**Udarik gabeko urtea** 1816. urtean Europa eta Ameriketako Estatu Batuetako udako klima arraroa definitzeko erabiltzen den esaera da. Klimaren aldaketa azkar hori, urtebete lehenago Indonesiako Tambora sumendiaren erupzioak atmosferara jaurtitako errautsak eragin zuen, eguzkiaren indarra gutxitu eta planetako tenperatura jaitsiaraztean.

1816ko maiatzeko bat-bateko izotzaldiak, uztak deuseztatu zituen, eta janari gabezia Europa eta Ameriketako Estatu Batuetan hedatu zen. Janari gabezi hark, gosea eragin zuen, eta gosearen ondorioz ehundaka pertsona hil ziren.

## Hotzaldiaren eragina 
thumb|250px|eskuinera|Pinatubo sumendiaren erupzioaren errautsak zerua belztu zuten Hong Kongen.
Bat-bateko hotzaldiak, milaka pertsona hil zituen XIX. mendearen hasieran BBC telebista kateak eginiko dokumentalaren arabera, Europan hildakoak 200.000 inguru izan zirela uste da.

## Ikus, gainera 
* Tambora
* Glaziazio txikia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Udarik gabeko urtea Argia astekariaren webgunean.
Lagin

**Lagin** hitzak adiera ezberdinak ditu:

* lagin, biologia, kimika edo beste natura zientzia batean, azterketarako jasotako banako, espezimen edo gai bat;
* lagin, estatistikan, populazio batetik jasotako elementu multzo bat, ustez populazioaren adierazgarri dena.

Pertsonaia ezberdinei buruzkoa ere bada:

* Ned Lagin, amerikar teklista bat.
Pinatubo

**Pinatubo** Filipinetako sumendia da, Luzon uhartean eta Zambales, Tarlac eta Pampanga probintzien mugatik gertu kokatutakoa. Mendiak 1.485 metro ditu eta bere azken eruptzioa 1991. urtean izan zen. Azken erupzio horren aurretik mendiak 1.745 metro zituen.

1991ko ekainean Pinatubo mendiaren erupzioa gertatu zen, 500 urtez, ixilik egon ondoren. Sumendiaren inguruan bizi ziren milaka pertsona ebakuatu zituzten arren, kalte materialak handiak izan ziren, sumendiko errauts eta batez ere fluxu piroklastikoen eraginez. Erupzioa gertatu eta hurrengo hilabetetan, sumenditik ateratako errautsek planetako atmosfera estali eta batezbesteko tenperaturek 0,5&nbsp;°C egin zuten behera.
thumb|250px|ezkerrera|Pinatubo sumendiaren erupzioaren errautsak zerua belztu zuten Hong Kongen.

## Bibliografia 
* Luhr J, Melson W, Mineral and Glass Compositions in June 15, 1991. Pumices: Evidence for Dynamic Desequilibrium in the Dacite on Mt. Pinatubo. En: Newhall C, Punougbayan R, ED. Fire and Mud Eruptions and Lahars of Mt. Pinatubo, Philippinrd. Washington: Universidad of Washington Press, 1996:733-750.

## Ikus, gainera 
* Krakatoa
* Tanbora

## Kanpo estekak 
*  Pinatubo sumendiari buruzko informazioa Zientzia.net webgunean.
*  Pinatuboren erupzioak munduko eguraldiaren gaineko eraginari buruzko webgunea.
*  Erupzioari buruzko argazki galeria.
John Graunt

**John Graunt** (Londres, 1620ko apirilaren 24a - Londres, 1674ko apirilaren 18a), demografiaren eta estatistikaren sortzaileetako bat izan zen.

Lanbidez saltzailea bazen ere, demografia modernorako jardunbide estatistikoak garatu zituen: lehenengo bizitza taula egin izana zor zaio, adin bakoitzeko bizi probabilitateekin batera. Epidemiologiaren aitzindarietako bat ere bada, bere ikerlanak osasun publikoaren estatistikak hartuta burutu baitzituen.

Ikerketa hauek *Natural and Political Observations Made upon the Bills of Mortality* 1662ko liburuan eman zituen, orduko agintariek izurrite bati aurre egin nahian zebiltzala. Bere lanak ez omen ziren erabili izurriteei aurre egiteko edota izurriteen eragina neurtzeko, baina Londresko biztanleriaren lehenengo zenbatespen bat egin zuen bere lanetan.

Bere lanak direla, *Royal Society* delakoaren kide izendatu zuten.
Dezil

Estatistikan, **dezilak** 10-kuantilak dira, eta beraz, datu multzoa edo banaketa 10 zati berdinetan banatzen dute. Beraz 9 dezil daude, D1,..., D9 (lehenengo, ..., bederatzigarren dezila), bat etorriz hurrenez hurren 10., ..., 90. pertzentilekin. Adibidez, 4. deziletik behera datuen %40 dago (eta gora %60). Dezil jakin bat kalkulatzeko dagokion pertzentila kalkulatzen da.

## Ikus gainera 
* Kalkulurako, kuantil.
Kintil

Estatistikan, **kintilak** 5-koantilak dira, eta beraz, datu multzoa edo banaketa 5 zati berdinetan banatzen dute. Beraz 4 kintil daude, K1,K2,K3,K4 (lehenengo, ..., laugarren kintila), bat etorriz hurrenez hurren 20., 40., 60. eta 80. pertzentilekin edo 2., 4., 6. eta 8. dezilekin. Adibidez, K2 kintiletik behera datuen %40 dago eta gora datuen %60. Kintil jakin bat kalkulatzeko dagokion pertzentila kalkulatzen da.

## Ikus gainera 
* Kalkulurako, koantil.

## Kanpo estekak
Ashur-rabi II.a

**Ashur-rabi II.a**, Asiriako errege bat izan zen. Bere erregealdia, luzeenetako bat izan zen, 41 urtez gobernatu baitzuen, K.a. 1013tik K.a. 972 arte. Bere erregealdiari buruz, gutxi ezagutzen da, honi buruz, dokumentu gutxi mantendu baitira. Dirudienez, Ashurnasirpal I.a erregearen semerik gazteena zen. Ondoren, bere anaia zaharrena zen Salmanasar II.ak, eta, bere aurrekoa, bere iloba Ashur-nirari IV.a izan zen, K.a. 1013an errege bihurtu zuena. Bere erregealdia, arazoekin hasi zuen. Aramear erregeek, Pitru eta Mutkinu hiriak hartu zituzten (Tiglath-Pileser I.ak aurretik hartu eta kolonizatu zituenak). Honek, Mediterraneora bidaiatzera behartu zuen, eta estela bat eraiki zuen Atalur mendiaren inguruan.

K.a. 972 arte gobernatu zuen, urte horretan hil eta bere seme Ashur-resh-ishi II.ak ordeztu zuen arte.
La ardilla roja

***La ardilla roja*** 1993 urtean Julio Medemek eginiko filma da. *Behiak* filmaren ostean Medemen bigarren film luzea izan zen. Abestiak Santiago Auseróni egitea eskatu zion, baina honek uko egin zion, garaian Kuban baitzegoen. 

## Istorioa 
Udako gau batean, Donostian, Jota (Nancho Novo) musikaria bere buruaz beste egitekotan dago. Baina bere burua itsasora botatzekotan dagoen lekuan neska bat (Emma Suárez) moto istripu bat izan du. Jotak ospitalera eraman eta amnesia duela aprobetxatuz bere senargaia delaren planta egingo du.

## Aktoreak 
* Nancho Novo (Jota)
* Emma Suárez (Lisa)
* María Barranco (Carmen)
* Carmelo Gómez (Félix)
* Karra Elejalde (Antón)
* Cristina Marcos (neska ileurdina)
* Mónica Molina (neska ilegorria)
* Ana Gracia (psikiatra)
* Elena Irureta (Begoña)
* Ane Sánchez (Cristina/Boy).

## Grabazio-lekuak 
Grabazioetako batzuk Donostian egin ziren. Besteak San Martín de Valdeiglesias, Pelayos de la Presa, Usanos, Valsaín, El Pardo eta Madril izan ziren.

## Kritika 
Filmak kritika onak jaso zituen. IMDbn 7,2/10 du. 

## Sariak 
* 1993: Aktoreen batasunak emandako saria.
* 1993: Cannesko Zinemaldiaren gazteriaren saria. 
* 1993: Ondas saria: espainiar film onena.
* 1994: Goya Sariak: musikarik onenaren saria Alberto Iglesiasentzat, eta izendapenak Emma Suarez eta María Barrancorentzat.
* 1994: Espainiar film onenari San Jordi saria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com webgunean
* Euskadiko Filmategian
Bona Sforza Milangoa

**Bona Sforza Milangoa** (1494ko otsailaren 2a-1557ko azaroaren 19a), Vigevanon jaio zen. Gian Galeazzo Sforza eta Isabel Napolikoaren alaba zen. Sforza familiako kidea, 1518an, Sigismundo I.a Poloniakoaren bigarren emaztea eta Poloniako erregina izan zena.

Sei seme-alaba izan zituen:

* Elisabet Jagellon (1519ko urtarrilak 18-1559 irailak 15). Joan I.a Hungariakoaren emaztea eta erregina ezkontidea
* Sigismundo II.a Poloniakoa (1520ko abuztuak 1-1572ko uztailak 7). Poloniako erregea eta Lituaniako Duke Handia.
* Sofia Jagellon (1522ko uztailak 13-1575eko maiatzak 28) Henrike V.a Brunswick-Lüneburgekoa dukearen emaztea. Brunswick-Lüneburgeko dukesa
* Ana Jagellondarra (1523ko urriak 18-1596ko irailak 9). Eztebe I.a Báthoryren emaztea. Erregina ezkontidea.
* Katalina Jagellon (1526ko azaroak 1-1583ko irailak 16) Joan III.a Suediakoaren emaztea. Erregina ezkontidea eta Finlandiako Dukesa Handia.
* Wojciech Olbracht (1520ko irailak 20an jaioa eta hila.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Desbideratze estandar

[thumb|450px|[Sakabanatze (estatistika)|Sakabanatze txikiagoa dutela eta, maiztasun-poligono gorriko datuek **desbideratze estandar** txikiagoa dute.]]

Probabilitate teorian eta estatistikan, **desbideratze estandarra** edo **desbideratze tipikoa** aldagai kuantitatibo bati buruzko datu-multzoen eta probabilitate-banakuntzen sakabanatze neurri absolutu bat da. Jatorrian eta datu-multzo baterako, datu bakoitza batezbesteko aritmetiko sinpletik batez beste zenbat desbideratzen den adierazten du. Horrela, desbideratze estandarra batezbesteko aritmetiko sinplearen adierazgarritasun-neurria da: zenbat eta handiagoa izan, datuak orokorrean batezbestekotik orduan eta gehiago desbideratzen dira, eta beraz, batezbestekoak adierazgarritasuna galtzen du. Beste alde batetik, bariantza desbideratze estandarraren karratua da. Biak ala biak dira estatistikan gehien erabiltzen diren sakabanatze neurriak, bereziki euren propietate matematikoengatik. Hala ere, datu multzo desberdinen sakabanatze-mailak alderatzeko erabili behar denean, dagokion sakabanatze neurri erlatiboa hobesten da, aldakortasun koefizientea hain zuzen, desbideratze estandarra zati batezbestekoa eginez kalkulatzen dena.

## Kalkulua (datuak) 
:*Kalkuluari buruzko xehetasunak eta adibideak ikusteko, ikus Bariantza, jakinda desbideratze estandarra bariantzaren erro karratu positiboa dela.*

Datu multzoetarako honela izendatu eta kalkulatzen da, x_1,x_2,\ldots,x_n datuetarako:

:s_X = \sqrt{\frac{1}{N} \sum_{i=1}^N (x_i - \overline{x})^2}\,

Aurreko formulari jarraiki, pauso hauek jarraitu behar dira kalkulurako:

# batezbesteko aritmetiko sinplea (\overline{x}) kalkulatu;
# x_i-\overline{x}, datu bakoitzak batez bestekora duen distantzia alegia, kalkulatu;
# distantzia hauen batezbesteko koadratikoa kalkulatu: distantzia karratuak eman, batu, datu kopuruaz zatitu eta emaitzaren erro karratu positiboa eman.

Laburrago kalkulatzeko formula bat ere badago, aurreko formulatik erator daitekeena:

:s_X = \sqrt{\frac{\sum_{i=1}^n {x_i^2}}{n}-\overline{x}^2}\,

## Kalkulua (probabilitate banaketa) 
Probabilitate banakuntzetarako honela izendatu eta kalkulatzen da:

:\begin{array}{lcl}
\sigma & = &\sqrt{\operatorname{E}((X - \operatorname{E}(X))^2)} =  \sqrt{\operatorname{E}(X^2) - (\operatorname{E}(X))^2}=\sqrt{\alpha_2-\alpha_1^2}\,,
\end{array}

non \alpha_2,\ \alpha_1 jatorriari buruzko bigarren eta lehenengo mailako momentuak diren, hurrenez hurren.

## Propietateak 
### Jatorri aldaketa 
Y=X+a\, (a\, konstante) aldagai aldaketa egiten bada, desbideratze estandarra ez da aldatzen:

:\sigma_Y=\sigma_X\,

Hau da, banaketaren balio guztiak (datu guztiak) gehi konstante bat egiten bada, desbideratze estandarra ez da aldatzen.

### Eskala aldaketa 
Y=bX\, (b\, konstante) aldagai aldaketa egiten bada, desbideratze estandarra honela aldatzen da:

:\sigma_Y=b\sigma_X\,

Hau da, banaketaren balio guztiak (datu guztiak) gehi konstante bat egiten bada, aldagai berriaren desbideratze estandarra bider b\, eginda geratzen da.

## Kanpo estekak 
* Desbideratze estandarra, Gizapedian.
Dyer

**Dyer**, Egiptoko I. dinastiako hirugarren faraoia izan zen. K.a. 2974tik K.a. 2927 arte gobernatu zuen (Jürgen von Beckerathen arabera)

Manetonen arabera, **Kenkenes**ek, hala deitzen baitu, 31 urteko erregealdia izan zuen (Sexto Julio Afrikanoren arabera) edo 39koa (Eusebio Zesareakoaren arabera. Wilkinsonek, ia garaikidea, eta, beraz, zehatzagoa zen Palermoko Harria jartzen du bere arreta, eta honek, "41 urte oso eta partzial"eko erregealdia ematen dio. Wilkinsonek, Dyerren erregealdiko lehen hamar urteak, Palermoko Harriaren II. erregistroan mantentzen direla adierazten du, gainontzekoak, *Kairoko txatala*ren II. Erregistroan erregistratuta dauden bitartean.

Dyer Aharen (Sexto Julio Afrikano eta Eusebio Zesareakoaren arabera) eta *Jenetap* izeneko bere emazte baten semea zen. Dyerren emaztea, ustez, Meritneit izan zen.

Egiptoren bere agindupeko bateratzea sendotzen arreta handia jarri zuen. *Sekhat*eko lurra, Sinai gehiena eta Kanaanen hegoaldea konkistatu zituela uste da.

Palermoko Harriko hamazortzi urteroko idazkunen azterketak, Dyerrek, 30 eta 54 urte bitartean gobernatu zuela adieraziko luke (W. Helcken arabera). Urteroko erregistroek, Dyerren ekintzetako batzuk aipatzen dituzte: Buto eta Depen parte hartzen, Libanotik zura ekartzen, Lurra (Egipto) bateratzen, jauregi bat eraikitzen eta bi erreginen heriotza aipatzen.

## Bere garaiko testigutzak 
### Eraikinak 
* Abidoseko hilobia eta hil barrutia (erregearen hilobia eta hil multzoa). Bera lurperatuta dagoen tokia, O hilobia da, Umm el-Qaabeko nekropolian, Abidosen, ondorengo garaietan, Osiris jainkoaren hilobitzat hartu zena, eta, horren ondorioz, gurtza eta erromesaldi gune izan zelarik, bereziki Egiptoko Inperio Berrian.
* Mastaba handi formako bi hilobi, Saqqaran, S3471 eta QS2185
* Beharbada, baita S3503 mastaba ere, Meritneit erreginari emandakoak, Saqqaran.

### Idazkunak 
* 3035 hilobiko idazkuna, Saqqaran (Emery). Hilobia, *Hemaka* ofizial altuarena da, Den faraoiaren erregealdian zerbitzatu zuena.
* 3503 hilobiko idazkuna, Saqqaran (Emery)
* 3506 hilobiko idazkuna, Saqqaran (Emery)
* 2185 hilobiko zigilu inprimaketak, Saqqaran (Quibell)
* 3471 hilobiko zigilu inprimaketak, Saqqaran (Emery)
* Helwango idazkun eta zigilu inprimaketak (Saad)
* Erregearen izena daraman Turahko ontzia (Kaiser)
* Abidoseko bolizko taulatxoa, UC16182, Dyerren barrutiko ondoko 612 hilobia (Flinders Petrie)
* Dyerren izena daraman kobrezko plaka, Abidoseko 461 hilobia, UC16172 (Petrie Museoa)
* Bere izena, Umm el-Qaabeko T hilobian inprimatuta aurkitu zen, Abidosen.
Francisco Pérez González

**Francisco Pérez González** (Frandovínez, 1947ko urtarrilaren 13a) espainiar elizgizona da. 2007-2023 bitartean,Iruñeko artzapezpiku eta Tuterako artzapezpikua izan zen.

## Biografia 
Burgosko apaizgaitegietan, Erromako Pontificia Università San Tommaso d'Aquinon eta Comillasko Pontifize-Unibertsitatean ikasi zuen Teologia.

1973an apaiz ordenatua, irakaslea izan zen Madrilgo seminarioan.

1995ean Joan Paulo II.ak Osma-Soriako apezpiku eta 2003an Espainiako Armadako artzapezpiku izendatu zuen.

2007ko uztailaren 31n, Iruñeko artzapezpiku eta Tuterako apezpiku izendatu zuen  Benedikto XVI.ak.

## Kanpo estekak 
*  Artzapezpikutzaren biografia
*  www.catholic-hierarchy.org
Menua

**Menua**, Urartuko errege bat izan zen. K.a. 805 eta K.a. 789 bitartean gobernatu zuen.

Ishpuiniren seme eta oinordekoa, bere aitaren erregealdiaren azken aldera tronura lotua izan zen. Espedizio militar ugari egin zituen, idazkunetan erregistratuta daudenak, hititen mugaraino helduz, non Meliteneko erregearen ordaina jaso zuen. Inperioaren mugak ezarri zituen eta administrazioaren egitura zentralizatu zuen.

Hiriak gotortu eta gotorlekuak sortu zituen, Menuakhinilekoa bezala, Arafat mendian. Biziki garatu zuen ureztatze sistema, kanalekin, horietatik bat, oraindik mantentzen delarik.
Arafat mendia

**Arafat mendia** (arabieraz جبل عرفات, *Jabal ‘Arafāt*), Mekatik ekialdera dagoen granitozko muino bat da. Errukiaren Mendia (*Yabal ar-Rahmah*) bezala ere ezagutzen da. Muino honetan esan zien Mahomak agur sermoia Hajjean, bere bizitzaren amaieran lagundu zuten musulman guztiei. 70 metroko altuera du.

Muinoaren ingurua, **Arafateko ordokia** deitzen da. Islamean oso toki garrantzitsua da, Hajjean, erromesek, bertan igarotzen baitute arratsaldea Dhu al-Hijjah (ذو الحجة) hilabeteko bederatzigarren egunean. Behar den egunean, Arafateko ordokian ez egoteak, erromesaldia baliogabetzen du. Erromes askok, hemen ematen dute gau osoa, lorik egin gabe. Musulmanek, Adan eta Eva muino honetan bildu eta Jainkoak (اﷲ) barkatu zituela uste dute.

Gaur egun, hau da musulman guztiei sermoia edo khutba ematen zaien tokia.

Palestinaren Askapenerako Erakundearen presidentea izan zen Yasser Arafatek, muino honen izena zuen.

## Kanpo estekak
Fernando Sebastián Aguilar

**Fernando Sebastián Aguilar** (Calatayud, 1929ko abenduaren 14a - Málaga, 2019ko urtarrilaren 24a) Espainiako artzapezpikua izan zen, Iruñeko artzapezpiku eta Tuterako apezpikua.

## Biografia 
Klaretar Vicen 1945ean bihurtua, 1953an apaiz ordenatua izan zen. Teologia Erromako Pontificia Università San Tommaso d'Aquinon eta filosofia eta teologia Belgikan ikasi zituen.

1966an *Iglesia Viva* aldizkaria sortu zuen. 1979an Leóngo apezpiku izendatu eta 1982an Espainiako Gotzain-konferentziaren idazkari hautatu zuten. 1988an Joan Paulo II.ak Granadako artzapezpiku bihurtu zen eta bost urte geroago, Iruñeko artzapezpiku eta Tuterako apezpikua.

Bere jarrera politikoa nazionalista espainiarra zen. Adibidez, 2007an Eliza Katolikoaren doktrinatik gertu zeuden alderdi politikoei botoa ematea eskatu zuen: besteak beste, Comunión Tradicionalista Carlista, Alternativa Española, Tercio Católico de Acción Política eta Falange Española de las JONS alderdiei.

2007ko uztailaren 31n, adina zela eta, artxidiozesitik erretiratu zen. Frantzisko aita santuak kardinal izateko proposatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Artzapezpikutzaren biografia
*  www.catholic-hierarchy.org
Adad-xuma-usur

**Adad-xuma-usur** —edo, transliterazio fonetikoa eginik, *Adad-šuma-uṣur*— Babiloniako kasitar dinastiako errege bat izan zen, K.a. 1216tik K.a. 1187 arte gobernatu zuena. Adad-shuma-iddinaren oinordekoa izan zen. Asiriaren basailua izan zen, baina Tukulti-Ninurta I.aren heriotzaren ondoren (azpijoko baten ondorioz, bere seme baten esku), Asiriaren boterea gutxitu egin zen, eta, izan ere, Babilonia independente bihurtu zen.

Igihalkida dinastiako Elameko azken subiraua zen Kidin-Hutran III.a, Babiloniara itzuli zen Adad-xuma-usurren aurka, eta Isin hartu zuen, babiloniarrak garaitu zituen Maraden, baina, azkenik, erretiratu egin zen, ziur aski, asiriar mehatxuaren aurrean. Elamekin zuen gatazka honek, hurrengo dinastia elamitarra izan zen sutrukida dinastiarekin ere jarraitu zuen, Adad-shuma-usurren erregealdiaren bigarren zaitan gobernatzen hasi zirenak.

Adad-xuma-usurrek, antzinako "osotasuneko erregea" titulua berreskuratu zuen, eta bere tropek Asiria inbaditu zuten, Enlil-kudurri-usur erregea garaitu eta Ninurta-apil-Ekur jarriz haren ordez, euren interesen aldekoago zela uste baitzuten.
Moskuko Printzerria

**Moskuko Printzerria**, **Moskovia** () edo **Moskuko Dukerri Handia** (), XIV. mendetik XVI. menderaino existitu zen errusiar estatua izan zen. **Moskuko Printzerri Handia**, hala aipatua baita errusiar dokumentuetan, Kieveko Rusaren oinordekoa izan zen bere iparraldeko lurraldeetan, eta Errusiar Tsarerriaren aurrekaria; eta Errusiar Tsarerria, berriz, Errusiako Inperioaren aurrekaria izan zen.

## Gobernariak 
### Printze Handiak 
* Daniel I.a Moskukoa (1283-1303)
* Juri I.a Moskukoa (1303-1325)
* Ivan I.a Moskukoa (1325-1341)
* Simeon Moskukoa (1341-1353)
* Ivan II.a Moskukoa (1353-1359)
* Dimitri I.a Moskukoa (1359-1389)
* Vasili I.a Moskukoa (1389-1425)
* Vasili II.a Moskukoa (1425-1462)
* Ivan III.a Moskukoa (Handia) (1462-1505)
* Vasili III.a Moskukoa (1505-1533)
* Ivan IV.a Errusiakoa (bere burua tsar izendatu aurreko garaia) (1533-1547)

## Historia 
### Moskutar altxamendua 
thumb|Ivan I.a Errusiakoa edo Ivan I.a Danilovitx Kalita
Mongolen Inperioak Kieveko Rusaren lurrak inbaditu zituenean, Mosku Vladimir-Suzdalgo Printzerrian zegoen eta Txinarako bidean kokatutako garrantzi handirik gabeko herritxo bat baino ez zen. Mongolek Mosku 1238ko neguan erre zuten arren, basoz betetako bazter urrun batean egoteak, mongolen okupazioarekiko nolabaiteko segurtasuna eman zion herriari. Horrez gain, ibai ugarik, inguruko hiru itsasoetarako, Baltikoa, Beltza eta Kaspiarra, sarbidea eman zioten.

Moskutar estatuaren eraketarako are garrantzitsuagoa izan zen printze handinahi, buruargi eta zortedunen gobernua. Moskuko lehen printzea, Daniel I.a Moskukoa edo Daniel Aleksandrovitx izan zen, 1302-1303an gobernatu zuena, eta printzerria bere familiarentzat, ruriktarrenzat ziurtatu zuena. Bere semea izan zen Ivan I.a Errusiakoak (1325 eta 1341 artean errege izan zena), *Ivan Kalita* (*Ivan diru poltsa*) deitua, lider mongolengandik *Vladimirren Printze Handia* titulua jaso zuen. Modu estuan lan egin zuen mongolekin, beste errusiar printzerri batzuetatik zergak bilduz. Harreman honen ondorioz, itzal handia lortu zuen eskualdean, batez ere Moskuren etsai nagusi zen Tverren gainean. 1327an Eliza Ortodoxoa Vladimirretik Moskura aldatu zen, Printzerri berria handiagotuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aldakortasun-koefiziente

Estatistikan, sakabanatze neurri erlatiboa da **aldakortasun-koefizientea**. Datu multzoetarako, honela kalkulatzen da aldagaia *X* izanik:

 A_X=\frac{s_x}{\overline{x}}

Hau da, desbideratze estandarra batez besteko aritmetiko sinpleaz zatituz kalkulatzen da. Ehunekotan jarrita, datu bakoitza batez besteko aritmetiko sinpletik batez bestez ehuneko zenbat desbideratzen den adierazten du. Koefiziente honetarako, ezin da ordea finkatu balio jakin bat sakabanatze handia erakusten duenik: handitasuna beste datu multzo batekin erkatuz interpretatu behar da.

## Desbideratze estandarrarekin erkatuz 
### Aldakortasunaren koefizientearen abantailak 
Sakabanatzea neurtzeko aldakortasun koefizienteak batez bestekoa hartzen du kontuan,desbideratze estandarrak ez bezala. Horrela sakabanatzearen neurri egokiagoa kalkulatzen da (ikus sakabanatze neurria). Aldakortasun koefizienteak gainera dimentsiorik gabeko zenbakia da, eta horrela datu multzo ezberdinen arteko alderaketak egin daitezke.

### Aldakortasun koefizientearen eragozpenak 
Batez besteko aritmetiko sinpleak 0tik gertu dagoenean, desbideratze estandarrean gertatzen den edozein aldaketak oso eragin handia izango du aldakortasunaren koefizientearen emaitzan, bere emaitza baliogabetuz horrela.

Eragozpen bezala aipatu behar baita ere, aldakortasun koefizienterako ezin direla konfiantza-tarteak eratu, desbideratze estandarrerako ez bezala.

## Kanpo estekak
Arturo Tabera

**Arturo Tabera Araoz** (El Barco de Ávila, 1903ko urriaren 29a - Erroma, 1975eko ekainaren 13a) Espainiako kardinala izan zen, Iruñeko artzapezpiku eta Tuterako apezpikua izandakoa.

## Biografia 
Klaretiarra 1915etik Erroman ikasi zuen Zuzenbide kanonikoa. 1928ko abenduaren 22an ordenatua, irakaslea izan zen Zafran. Pio XII.ak apezpiku bihurtua, 1950ean Albacetekoa izan zen. Vatikanoko II. kontzilioan hartu zuen parte.

1968an Paulo VI.ak Iruñeko artzapezpiku eta Tuterako apezpiku bihurtua, hurrengo urtean kardinal izendatu zuen. 1971an erretiratu zen.

## Kanpo estekak 
*  www.catholic-hierarchy.org
Ashur-resh-ishi II.a

**Ashur-resh-ishi II.a** Asiriako errege bat izan zen. Bost urteko erregealdia baino ez zuen izan, K.a. 972tik K.a. 967 arte. Erregealdi luzea izan zuen bere aita Ashur-rabi II.aren oinordekoa izan zen, eta, ordutik, K.a. 967an hil zen arte gobernatu zuen. Urte honetan, bere seme Tiglath-Pileser II.a izan zen bere oinordekoa. Ez da askoz gehiagorik ezagutzen bere erregealdiari buruz, Asiriaren aro iluna izan baitzen politika arloan.
Tudhalia IV.a

**Tudhalia IV.a** errege hitita bat izan zen. Errege honekin, hititar inperioak bere garairik gailenera iritsi zen. K.a. 1237tik K.a. 1209 arte gobernatu zuen, K.a. 1228an etenaldi bat eginez, bere lehengusu Kuruntak boterea hartu zuenean.

Hattusili III.aren semea, bere anaiak baino lehenago aukeratua izan zen errege izateko, horretarako arrazoiak zeintzuk izan ziren batere argi ez dagoelarik. Bere aita hil ondoren, tronura iritsi zen inongo leiha edo borrokarik gabe. Litekeena da, ongi dokumentatua ez dagoen arren, bere aitaren erregealdiaren amaieran, elkargobernaria izatea.

Tudhaliak aurre egin behar izan zien lehen arazoak, bere aitak baretzerik lortu ez zituen Arzawako matxinadak izan ziren. Partehartze bizi baten ondorioz, Tudhaliak matxinadak baretu zituen, eta Milawatan erresuma basailu bat ezarri zuen, Anatolian, hititar inperioaren aurka garbi zegoen erresuma urrietako bat.

Hititentzako mehatxurik serio eta iraunkorrena, baina, Asiria zen. Tukulti-Ninurta I.a Asiriako errege bihurtu zenean, bi estatuen arteko gerra egon zen, asiriar erregea, Nairi konkistatzen saiatu zenean, hititar inperioaren mugatik gertu zegoena. Mehatxu honi erantzuteko, Tudhaliak bere armada Nairira eraman zuen, non Nihriyako gudua gertatu zen, ezbairik gabeko asiriar garaipen batekin amaitu zena. Baina, Tudhaliaren ospeari eragindako kalteaz gain, ez zen ondorio larriegirik egon, Nairi konkistatu ondoren, Tukulti-Ninurta Babilonia konkistatzera joan baitzen.

Beharbada, hititar porrot hau probestuz, Kuruntak estatu kolpe bat eman zuen K.a. 1228an, erabakiorra izan zena, urte horretan bertan, Tudhaliak gobernua berreskuratu baitzuen. Baina, estatu kolpe honi buruzko guztia, misterio bat da, Kuruntari buruz ez baitago informazio askorik, eta litekeena da estatu kolpe hori sekula gertatu ez izana. Edonola ere, Kuruntaren anairen batek, edo Kuruntak berak, botere mantendu zuen Tarhuntassan Thudaliaren erregealdi osoan.

Tudhaliaren erregealdiaren bigarren zatia, arrakastatsuagoa izan zen, Alasiya domeinatu ahal izan baitzuen (Zipren zegoen ondo zehaztu gabeko mugako erresuma bat), estatu basailu bihurtuz. Alasiya oso garrantzitsua zen, ekialdeko Mediterraneoko merkataritza kontrolatzen baitzuen, hititek hainbeste behar zituzten ezinbesteko lehengaien hornikuntzak barne.

Tudhalia hil ondoren, bere oinordekoa, bere seme Arnuanda III.a izan zen.

## Familia 
## Kanpo estekak
Marad

**Marad** Kazallutik iparmendebaldera zegoen Mesopotamiako hiri-estatu bat izan zen.

Sargon Akadekoak konkistatu zuen K.a. 2330 baino lehenago. Naram-Simen aurka matxinatu zen K.a. 2260an, baina arrakastarik gabe. K.a. 2224an, Lipitili zuen erregetzat, Akadek Naram-Simen seme bat. Ondoren, hiri sumeriarren historia orokorra jarraitu zuen.

## Kanpo estekak 
*  Sumerreko hiri-estatuak.
Kazallu

**Kazallu** Adabetik iparmendebaldera zegoen Mesopotamiako hiri-estatu bat zen.

Berari buruzko lehen berriak, Sargon Akadekoak hiria konkistatu zuenekoak dira, K.a. 2284an eta K.a. 2260an matxinatu zen, arrakastarik gabe, baina berriz independente bihurtu zen mende horren amaiera aldean.

K.a. 1835ean, Larsa konkistatu zuen denbora batez, baina ezin izan zuen hilabete batzuk baino gehiagoz mantendu.

## Kanpo estekak
Adab

**Adab** Mesopotamiako hiri-estatu bat izan zen.

K.a. 2355ean, Meskigalak gobernatua agertzen da, eta, handik gutxira, Ummaren mende, eta, jarraian, K.a. 2335ean, Sargon Akadekoaren mende erori zen. Hau hil ondoren, K.a. 2284an matxinatu zen, baina, independentzia, mende amaierara arte ez zuen lortu. K.a. 2130ean, Lagasheko Gudea erregearen mende erori zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak