open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Iñake Irastorza

**Iñake Irastorza Zulaika** (Orio, Gipuzkoa, 1955eko otsailaren 4a) euskal aktorea da.

## Aktore lana 
**Antzerkia**
* 100 m2 - de Juan Carlos Rubio - Cía. Txalo - Dra. Begoña Bilbao - Personaje: LOLA
* HAPPY END - Cía. Vaivén - Dr. Iñaki Rikate - Personaje: AINHOA
* EMAZTEGAIAREN SEMEA (El hijo de la novia) de Fernando Castets y Juan J. Campanella - Cía. Ados - Dra. Garbi Losada - Personaje: NORMA
* EL OGRITO - De Suzanne Lebeau - Cía. Gorada - Dra. Agurtzane Intxaurraga - Personaje: LA MADRE
* EZKER ESKUMA - De Aizpea Goenaga - Cía. Glu Glu - Dras. A. Goenaga - A. Ganarain - Personaje:  SARA
* COMO AGUA PARA CHOCOLATE - De Laura Esquivel - Cía. Ados - Dra. Garbi Losada - Personaje: NACHA
* CRÍMENES DEL CORAZON - de Beth Hanley - Cía. Vaivén - Dra. M . Belastegi - Personaje: LENNY MARATH
* LA CACATUA VERDE - de Arthur Schnitzler - Cía. Artezszena - Dr. Mario Gas - Personaje: MICHETTE
* UNA MUJER SOLA - De Dario Fo - Cía. Teatro Gasteiz - Dr. Carlos Gil - Personaje: LA MUJER SOLA
* ¡¡¡ABRACÉMONOS FOLLEVILLE!!! - E. Labiche - Cía. Orain - Dr. E. Díaz de Rada - Personaje: BERTA
* MODIGLIANI - de Dennis McIntyre - Cía Orain - Dra. M Belastei - Personaje: BEATRIZ HASTING
* D'ARTAGNAN - de Jerome Savary, adaptación de la Cía Orain - Dra. M. Belastegi - Personaje: D'ARTAGNAN niño y CONSTANCE
* LA SEÑORITA JULIA - de August Strindberg - Cía Orain - Dra. M. Belastegi - Personaje: LA SEÑORITA JULIA
* DIVINAS PALABRAS - de R.M. del Valle-Inclán - Cía Orain - Dr. José Carlos Plaza - Personaje: MARI-H GAILA
* OFICIO DE TINIEBLAS -  de Camilo J. Cela - Coproducción de cinco compañías de Euskadi - Dr. Ramón Berea - Personaje: LA NIÑA IDIOTA
* LOS JUSTOS - de Albert Camus - Cía. Orain - Dra. M. Belastegi - Personaje: DORA

### Zinema 
* *Gaua* (2025)
* *Agur Etxebesteǃ* (2019)
* *El legado de los huesos* (2019)
* *Urte berri on, amona!* (2011)
* *Arriya* (2011)
* *Hondoratzea* (2010)
* *Mystikal (2010)*
* *Berri Ona* (2008)
* *Txokolate apur bat* (2008)
* *Todos estamos invitados* (2008)
* *Un tranvía en SP (2007)*
* *Escalofrío (2007)*
* *La sombra de nadie* (2006)
* *Kutsidazu bidea, Ixabel* (2006)
* *Aupa Etxebeste!* (2005)
* *Obaba* (2005)
* *Frío sol de invierno* (2004)
* *Visionarios* (2001)
* *El viaje de Arián (2000)*
* *Ione, igo zerura* (1999)
* *La buena madre* (1995)
* *Sor María del Corazón de Jesús: una vida para Dios y para el hombre* (1990)
* *La noche boca arriba (1979)*

### Telebista 
* *Goenkale* (1994)
* *Periodistas* (2001)
* *Wazemank* (2005-2007)
* *Noaoa* (Urteberri eguneko programa berezian) (2008)
* *Brinkola* (ETB1) (2009)
* *Kontuz atsuak!* (2012-2013)
* *Fundamentu pixkat* (2014)
* *Cuéntame como paso* (2016)
* *Puntu Koma* (2019) (websaila)
* *La linea invisible* (2020)
* *El internado: Las Cumbres* (2021)
* *Cristobal Balenciaga*  (2024)
* *Superra* (2026)

## Kanpo estekak 
* Euskadiko Filmategia
Arriona

## Irispideak 
Arantzazutik, Urbiara abiatu behar da lehenik. Santutegia baino zertxobait goraxeago dago bidegurutze bat. Bideetako bat ezkerretara doa, gorantz, bestea, berriz, eskuinetara, lautadan edo igoera txikian. Urbiara doan bidea ezkerrekoa da, baina eskuinekoa hartu behar da. Bide hau, Urkullu errekako labardira doa. Eskuinean Gazteluaitz mendia erreferentzia puntu bezala hartuta, haizpitarte batean sartu behar da, bideak hegoalderantz bira egiten duen aldi berean. Ezkerretara, Iturrigorri izeneko futbol zelai txiki bat uzten da. Futbol zelai hau utzi eta berehala, bidea atzean utzi behar da, pagaditik Gazteluaitz eta Arriona artean dagoen mendatera igotzeko. Ezkerretik, margo horiz eginiko seinaleek, tontorrera segurtasunez heltzea ahalbidetzen dute.

## Kanpo estekak
Anuska Lasa

**Anuska Lasa Zabala** (Arrasate, Gipuzkoa,  1970eko maiatzaren 15a) euskal aktorea da. Euskal Telebistan agertu aurretik Arrasate Telebistan (ATB) ibili zen. Ezaguna da, batez ere *Calor... y celos* (1996) filmean eta *Goenkale* (2000) telesailean egindako lanarengatik.

## Filmografia 
Besteak beste lan hauexetan hartu du parte:

### Filmak 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Niko Lizeaga

**Nikolas Lizeaga Urdanpilleta** (Hernani, Gipuzkoa, 1966) gipuzkoar aktorea da, telebistan eta antzerkian aritutakoa.

## Filmografia 
### Zinema 
* *Ilargiaren sekretua* (2004)
* *El corazón del guerrero* (2000)
* *El lanzador de Martillo* (1998)
* *El ataque del hombre mochila* (1997)
* *Ankaguanana* (1996)
* *Behiak* (1992)
* *Una buena transacción* (1992)
* *Palmira* (1988)

### Telebista 
* *Mihiluze* (2006)
* *Goenkale* (1994-2002 eta 2006)
* *Bi eta bat* (1991 eta 2012)
* *Bertan Zoro* (1991)
Gorka Elustondo

**Gorka Elustondo Urkola** (Beasain, Gipuzkoa, 1987ko martxoaren 18a) euskal hertitar futbolari ohia da. Erdilari edotra erdiko atzelarai gisa aritzen zen. Gazte mailako Errealera, Aitzgorri futbol taldetik heldu zen. Sanserekin 2005. urtean debutatu zuen, Real B-Valladolid partiduan. 2006-2007 denboraldian debutatu zuen Errealaren lehen taldearekin, Vigoko Celta taldearen aurkako partiduan. 2007-2008 denboraldian igo zen lehen taldera.

## Estatistikak 
*2024ko maiatzak 24an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Tituluak 
* 2015 Superkopa

## Kanpo estekak 
*  Fitxa - www.athletic-club.eus
Maria Luzarraga

**Maria Luzarraga** euskal aktorea da. *Goenkale* telesailaren zuzendaria ere izan da.

## Filmografia 
* *Hospital Central* (2000)
* *Benta Berri* (1997-1998)
* *Goenkale* (1994-1997)

## Kanpo estekak
Irune Manzano

**Irune Manzano Basabe** (Bilbo, ?) bizkaitar aktorea da. ETBko "Misterio giltzak" saioa aurkeztu zuen.

## Filmografia 
### Telebista 
* *Martin* (2008)
* *Hospital Central* (2005)
* *El comisario* (2003)
* *Compañeros* (2002)
* *Al salir de clase* (1998-2001)
* *Lazos de sangre* (2001)
* *Periodistas* (1999)
* *Goenkale* (1994)
* *Duplex* (1993)
* *Penelope Enea* (1992)

### Zinema 
* *Yoyes* (2000)
* *Ataque del hombre mochila* (1997)
* *Aquel mundo de Jon* (1991)
* *Ni ez nahastu* (1990)

## Erreferentziak
Pedro Otaegi

**Pedro Otaegi** (Beizama, 1938) gipuzkoar aktorea da.

## Biografia 
1980ko hamarkadaren hasieran hasi zen interpretazio munduan Imanol Eliasen aginduetara, Antxieta Antzerki Taldean. Urte batzuk geroago, ETBko *Goenkale* saiorako castingera aurkeztu zen bere bizilagun eta aktorea den Kontxu Odriozolak gomendatuta eta gaur egun interpretatzen duen papera eman zioten. 2009. urtean debuta egin zuen zineman Ander filmarekin.

## Filmagografia 
### Zinema 
* *Urte berri on, amona!* (2011)
* *Txistu magikoa edo Leon apaizaren eskarmentua* (2011)
* *Ander* (2009)
* *Aitona Martin eta biok* (2004)

### Telebista 
* *Goenkale* (1994)
* *Pilotari* (2007)
* *Euskolegas* (2009)
* *Irrikitown* (2013-2014)
* *Nekane Amaya* (2016)

## Erreferentziak
Manex Rekarte

**Manex Rekarte Cowie** (Venezuela, 1980) euskal aktorea da. 24 edo 25 urterekin aktore lanak utzi zituen eta "La Juguetería" izeneko denda erotikoa ireki zuen Madrilen. 2009ko irailaren 28tik aurrera Radio Euskadiko *Boulevard* magazina zuzen lezake 10:00etatik 12:00etara.

## Filmografia 
* *20tantos* (2002-2003)
* *Hasiberriak* (2000)
* *Goenkale* (1994)

## Erreferentziak
Mikel Laskurain

**Mikel Laskurain** (Bergara, Gipuzkoa, 1965eko apirilaren 27a) gipuzkoar aktorea da.

## Filmografia 
### Zinema 
* *Azken erromantikoak* (2024)
* *Korosagasti* (2020)
* *Agur Etxebesteǃ (2019)*
* *Loreak* (2014)
* *Urte berri on, amona!* (2011)
* *Txokolate apur bat* (2008)
* *Obaba* (2005)
* *Aupa Etxebeste!* (2005)
* *Txotx* (1997)
* *Cuestión de suerte* (1996)
* *La ardilla roja* (1993)
* *Huntza* (1992)
* *Entretiempo* (1992)
* *Santa Cruz, el cura guerrillero* (1991)
* *Aitona Martin eta biok*.

### Telebista 
* *Touré detektibea* (2024)
* *Intimidad* (2022)
* *Beti mugan* (2021)
* *Etxekoak* (2020)
* *Patria* (2020)
**Goǃazen* (2019). Eusko Jaurlaritzako ikuskatzailea (*Goǃazen 5.0* 13. atala)
**Presunto culpable* (2018)
* *La que se avecina* (2016)
* *Cuéntame cómo pasó* (2015)
* *Mi querido Klikowsky* (2006-2009)
* *Wazemank 2.0* (ETB1)
* *Brinkola* (ETB1)
* *Noaoa* (2007-2008)
* *Wazemank* (2006)
* *Policías, en el corazón de la calle* (2001)
* *Goenkale* (1994)

## Ikus, gainera 
* Debagoiendar ospetsuen zerrenda

## Kanpo estekak
Jose Ramon Argoitia

**Jose Ramon Argoitia** (Shanghai, Txina, 1934ko maiatzaren 2a) euskal herritar aktore bat da. Ekonomilaria da.

## Filmografia 
### Zinema 
* *Soinujolearen semea* (2018)
* *Errementari* (2017)
* *Baztan* (2011)
* *80 egunean* (2010)
* *Pájaros de papel* (2009)
* *Omertá* (2007)
* *Todos los días son tuyos* (2006)
* *Le cou de la girafe* (2004)
* *Planta 4ª* (2003)
* *Nos miran* (2002)
* *La voz de su amo* (2001)
* *Bertzea* (2001)

### Telebista 
* *Altsasu* (2020)
* *Doctor Mateo (2011)*
* *Águila Roja* (2009)
* *Cuenta Atrás* (2007)
* *Fuera de control* (2006)
* *Zeru horiek* (2006)
* *Los Serrano* (2006)
* *Aquí no hay quien viva* (2005)
* *El comisario* (1999-2008)
* *Mi querido Klikowsky* (2007-2009)
* *Manolito Gafotas* (2004)
* *Martin* (2004)
* *Abogados* (2001)
* *Policías, en el corazón de la calle* (2001)
* *Periodistas* (2000)
* *La habitación blanca* (2000)
* *Entre dos fuegos* (1998)
* *Médico de familia* (1996)
* *Goenkale* (1994)

### Bikoizketa 
* *Bola de Dan* (1993)
* *Lamu* (19??)

## Erreferentziak
Paul Zubillaga

**Paul Zubillaga Egozkue** (Donostia, 1970eko apirilaren 3a - ) gipuzkoar aktorea da.

## Filmografia 
### Zinema 
* *Todos estamos invitados* (2008)
* *Menos es más* (2000)
* *El arte de morir* (2000)
* *Yoyes* (2000)
* *Nada en la nevera* (1998)
* *A ciegas* (1997)

### Telebista 
* *El comisario* (1999-2004)
* *Señor Alcalde* (1998)
* *Goenkale* (1994)
Alotza

**Alotza** Aralar mendikatean dagoen larrea da. Beleku mendiaren ipar magalean dago. Larre honetatik iparralderantz, Aralarreko beste mendi batzuk ere ikus daitezke: Arrubigaña, Ganbo Txiki edo Ganboa (mendia) adibidez.

## Alotzako toki ezagunak 
* Saltarri zutarria
* Monumentu oroigarri bat. Monumentu honek, antzinako giltza sarraila baten itxura du. Beltz kolorekoa da eta gainaldeko zirkulua, hutsa dago. Inguruko lur zatia baino zentimetro gutxi batzuk beheraxeago du bere oinarria. Hainbat harriz inguratuta dago.

## Kanpo estekak
Alegranza

**Alegranza** Afrikako uharte txikia da (10.3&nbsp;km²), biztanlerik gabekoa, Kanarien barruan dagoena, Las Palmasko probintzian.

Lanzaroteren iparraldean dago, Chinijo izeneko uhartedian.

## Kanpo estekak
Chutney

**Chutneya** India mendebaldean jatorria duen espezia gozo barietate bat da. Beste plater batzuk laguntzeko oso erabilia da, eta antzeko zaporea duten beste saltsa batzuekin batera egoten da: pickleak, papadak eta raitak, adibidez.

Hindiko "chutneya egin" espresioaren baliokidea, "zanpatzea" izango litzateke. Izan ere, chutneya egiteko, osagai batzuk zanpatu behar dira.

Chutneya, Europa eta Ipar Amerikan, produktu ontziratu gisa ezagunagoa da. Honegatik, olioa, ozpina edo limoia gehitzen zaio, bere bertute kontserbagarriak mantendu ditzan.

## Chutney motak 
Barietate ezberdinez gain, chutneya egiteko erabiltzen diren ohiko espeziak, fenogrekoa, martorria, kuminoa eta *hing* edo asafoetida dira.

* Koko chutneya: koko birrindua, pipermin berdez eta zingiberrez lagundua. Guztia batera, beroa, zartagineko oliotan. Honi, ziape haziak gehitzen zaizkio, curry hostoekin batera, curryaren zuhaitza.
* Mango chutneya
* Tomate chutneya
* Sagar chutneya
* Martorri edo mendafin chutneya
* Tamarindo chutneya
* Lima chutneya
* Baratxuri chutneya
* Arbeletxeko chutneya
* Laranja chutneya

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Telefono gida

**Telefono gida** edo **telefono aurkitegia** telefonia-enpresek edota udal-zerbitzuek argitara ematen dituzten abonatuen telefono-zenbakien liburua da. Horrez gain, interes publikoko telefono zenbakiak jasotzen dituzte, besteak beste: polizia, suhiltzaile, osasun-zerbitzu, babes zibil, drogazalearentzako arretarenak.

Normalean abonatua alfabetoaren arabera ordenatzen da. Pertsonen kasuan lehenengo abizenaren lehendabiziko hizkiaren arabera ordenatzen da, eta enpresen kasuan enpresaren izenaren arabera. Izenaren edo izen-deituren ondoan helbidea eta telefono-zenbakia agertzen da.

## Kanpo estekak
Zurkuntz

**Zurkuntz** Arabako mendia da, 1.212 metro garai dena.

## Irispideak 
Zurkuntzeko pasabidera, errez hel daiteke Arantzazutik, Urkuluko labarraren bidez. Labar honek, Gazteluaitz eskuinetara uzten du. Azkenik, Iturri gorria izeneko iturria atzean utzi ondoren, pagaditik doan aldapa gogor bat igo behar da, pasabide garbiraino heldu arte. Hemendik, ezkerretara hartuz, berehala heltzen da tontorrera. Iturri gorriako iturritik, Erromesen bidetako lepoa izeneko lepora ere hel daiteke, Napar Basoko Punta izeneko mendiaren ekialdean kokatua. Lepo hau, Arabako Lautadatik gertu bizi zen jendearentzat ezinbestekoa zen, Arantzazura erromes zihoazenentzat batipat. Eta honek eman dio duen izena.

Arriolatik, Erromesen bidetako lepora heldu behar da lehenik, ondoren, Napar Basoko Puntara heltzeko. Hemendik, eta Zabalanegi leporako jeitsiera labur bat egin ondoren, tontorrera hel daiteke.

Beste bide bat Narbaixatik doa. Hemen, Beltran baserritik eta Malabrasoko zelaietatik ere hel daiteke Erromesen bidetako lepora, Napar Basoko Punta eta Zurkuntzen artean. Hortik Zurkuntzera hartzea baino ez da geratzen.

## Beste izen batzuk 
* Zabalanegi
* Zorkurutz
* Zurkurutz

## Kanpo estekak
Franjo Tuđman

**Franjo Tuđman** (Veliko Trgovišće, Serbiar, Kroaziar eta Esloveniarren Erresuma, 1922ko maiatzaren 14a - Zagreb, Kroazia, 1999ko abenduaren 10 ) kroaziar politikaria izan zen. 1990an, Tuđmanen HDZ alderdi politikoak komunismoaren osteko lehenengo hauteskundeak irabazita, Kroaziako presidente bilakatu zen Tuđman. 1991n, Kroaziaren independentzia aldarrikatu zuen; eta, Kroaziak Jugoslaviatik bereizteko gerran, kroaziarren buruzagia izan zen. Hiru legealditan iraun zuen boterean, 1999an hil zen arte.

## Bizitza 
1941ean bere herriko partisanoekin bat egin zuen nazien eta ustashien (Kroaziako eskuin muturreko soldadu abertzaleak) aurka. Gerra bukatu zenean, armadan sartu zen. Jeneral-gradua lortu zuen, eta Defentsako Ministerioan lan egin zuen.

1961ean armada utzi zuen, Jugoslaviako Alderdi Komunistan sartu zen, eta Zagrebeko Langile Mugimenduaren Ikasketa Institutuaren zuzendari eta Zientzia Politikoetako Fakultateko irakasle izan zen.

1967an Alderdi Komunistatik bota zuten, marxismoaren aurkako eta Kroaziaren abertzaletasunaren aldeko obrak idazteagatik. 1972an, Jugoslaviako lehendakariak, Josip Broz *Tito*k, gogor zapaldu zuen Kroaziako mugimendu abertzalea («Zagrebeko Udaberria»), eta Tuđman atxilo hartu zuten. Bederatzi hilabete egin zituen kartzelan. 1981ean berriro epaitu zuten, eta hiru urteko kartzela zigorra ezarri zioten, jarduera abertzaleengatik.

1989an, Ekialdeko Europan erregimen komunistak desegiten hasi zirenean, Tuđmanek Kroaziako Elkarte Demokratikoa sortu zuen, eta erraz irabazi zituen Kroaziako lehendakaritzarako lehen hauteskundeak, 1990eko udaberrian. Haren agintaritzapean, Kroaziak independentzia aldarrikatu zuen 1991ko ekainean. Serbiarrek —bai Kroaziakoek, bai Serbiako Errepublikakoek— ez zuten Kroaziaren erabakia onartu, eta gerra piztu zen. Kroaziak bere lurraldearen heren bat galdu zuen, serbiarren mesedetan. 1992ko urtarrilean, Kroaziaren burujabetasuna ezagutu zen.

1992ko azaroan, Konstituzio berriaren arabera deitutako hauteskundeetan, Tuđman hautatu zuten berriro lehendakari. 1995eko udaberrian eta udan, Kroaziako armadak Krajinako Errepublika Serbiarra (serbiarrek hala aldarrikatua) konkistatu zuen (Mendebaldeko Eslovenian), eta urte bereko Legebiltzarreko hauteskundeetan bere alderdiak gehiengo osoa lortu zuen.

1995eko azaroan bakea izenpetu zuen (Daytonako Hitzarmena) Bosniako eta Serbiako lehendakariekin. Jugoslaviako Gerra bukatzeko ekitaldia izan zen. 1996an Serbiako lehendakari Slobodan Milosevicekin elkartu zen, eta bi herrialdeen arteko harreman diplomatikoak hastea hitzartu zuten.

1996ko azaroan, Estatu Batuetan egin zioten ebakuntza batetik osatu ondoren, manifestazio handiak egin ziren gobernuaren jarrera antidemokratikoaren aurka, Tuđmanen gobernuak bere politika kritikatzen zuen irrati bat ixteko agindua eman zuelako. 1997ko ekaineko lehendakaritzarako hauteskundeetan berriro atera zen garaile, botoen %&nbsp;61 eskuratuta.

## Erreferentziak
Epi (argipena)

**Epi** edo **EPI** hitzak adiera zenbait ditu:

* epi, aurrizkia, hainbat termino zientifiko eta teknikoetarako erabilia;
* **EPI**, *European Partnership for Independence*, Independentziaren aldeko Europar Aliantza, autodeterminazioaren aldeko Europako elkartea;
* **Epi**, Epifanio izenaren hipokoristikoa,
** Juan Antonio San Epifanio, saskibaloi jokalaria;
** Epifanio Fernández Berridi, Real Sociedadeko futbolari ohia.
Graciosa (Kanariak)

**Graciosa** Espainiako uhartea da (29.05&nbsp;km²), Kanarien barruan dagoena, Las Palmasko probintzian. 658 biztanle zituen 2006an. La Caleta del Sebo (herriburua) eta Casas de Pedro Barba dira uharteak dituen bi herriak. Uhartea Lanzaroteko Teguiseko udalerriko zati da.

Lanzaroteren iparraldean kokatuta dago, Chinijo izeneko uhartedian.

## Kanpo estekak
Montaña Clara

**Montaña Clara** (eusk: 'Mendi Argia') Afrikako uharte txikia da (1.48&nbsp;km²), biztanlerik gabekoa, Kanarietan barruan dagoena, Las Palmasko probintziako Teguise udalerrian.

Lanzaroteren iparraldean kokatuta dago, Chinijo izeneko uhartedian.

## Kanpo estekak
Lobos

**Lobos** Afrikako uharte txikia da (4.58 km2), biztanlerik gabekoa, Kanarietan eta Las Palmas probintzian kokatutakoa, Fuerteventurako iparraldean.

## Kanpo estekak
Pleurako isuri

thumb|A geziak isuria markatzen du, albo batean etzanda dagoen paziente batengan.

**Pleurako isuria** gehiegizko likidoaren presentzia da pleurako barrunbean baitan, kasu batzuetan arnasestua edota mina ere eraginez.

## Motak 
* Likido serosoa: **Hidrotorax**.
* Odola: **Hemotorax**.
* Likido esnetsua edo lipidikoa: **Kilotorax**.
* Zornea: Piotorax edo **empiema**.

## Diagnostikoa 
Torakozentesiaren bidez egin behar da, hau da likido atera eta aztertuz.

## Azterketa biokimikoa 
Proteinak eta LDH bai pleurako likidoan (Prot-p eta LDH-p) bai odolean (Prot-s eta LDH-s) aztertzean bi aukera topa dezakegu: Exudatua edo transudatua.

### Exudatua 
Hiru irizpide hauetatik bat gutxienez bete behar du:
** LDH-p >200.
** Prot-p/prot-s >0.5.
** LDH-p/LDH-s >0.6.

Tuberkulosia, Minbizia eta Neumonia dagoenean agertzen da.

### Transudatua 
Aurreko irizpideak betetzen ez dituenean. Bihotz-gutxiegitasun eta Biriketako Tronboenbolismoan ikusten da.

## Tratamendua 
Jatorrizko gaixotasuna tratatzeaz gain, askotan pleurarako hodiak ipini behar dira likido guztia atera arte. Isuria berriro ez sortzeko, paziente batzuei pleurodesia egiten diete, pleuraren bi mintz itsastearen bidez.

## Kanpo estekak
Loaldiko apnea

**Loaldiko apnea** arnas aparatuaren gaixotasuna da, izatez lepo aldean dagoen butxadura batek sortutakoa eta pazientea lo dagoenean gertatutakoa. Gutxi atzemandako eritasuna da, epe luzean ondorioak eduki ditzakeena zirkulazio-aparatuan.

## Sintomak 
* Zurrunga: Lo bitartean egindako soinu zakarrak dira.
* Apneak: arnasaren etenak dira, segundo batzuetan iraun dezaketenak.
* Hipersomnia: Gehiegizko logura da, egunean zehar agertzen dena.
* Beste batzuk: Goizeko buruko mina, lo faltaren sentsazioa, bat-bateko esnatzeak (*"arousals"*).

## Diagnostikoa 
Neumologia eta Neurofisiologia espezialitateak elkarlanean ibiltzen dira diagnostikoaren orduan, kasu batzuetan ORLkoekin batera.

Alde batetik, arnas poligrafiek lo egin bitartean arnas funtzioa aztertzen dute. Bestetik, polisomnografiek arnasa eta burmuinaren aktibitatea erregistratzen dituzte, azken hau EEG edo entzefalogramaren bidez.

## Tratamendua 
Neurri orokorrak hartu behar dira gaixotasuna sendatzen laguntzeko, hala nola pisua galtzea, alkohola ekiditea eta ohean jarrera aldatzeko aholkuak.

Bestela, CPAP (*"Continuous Positive Airway Pressure"*) izeneko makina erabiltzen da, lo bitartean haizea arnasbideetan presio positiboarekin sartzen duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ameriketako Estatu Batuetako Barne Saila

**Ameriketako Estatu Batuetako Barne Saila** (DOI akronimoaz ezagutua), Ameriketako Estatu Batuetako Gobernuko departamentu federaletako bat da. Herrialdeko lurrak eta baliabide naturalak kudeatzen eta zaintzen ditu, eta jatorrizko amerindiarrekin eta Alaskako eta Hawaiiko jatorrizko biztanleekin erlazionatutako programak kudeatzen ditu. Beste herrialdeetako Barne Ministerioen funtzio ezberdina du, beste tokietan polizia eta segurtasun ministerio gisa lan egiten duelako. Funtzio hori Ameriketako Estatu Batuetako Segurtasun Nazionalerako Sailak betetzen du.

## Agentziak 
* Parke Nazionalen Zerbitzua
* Ameriketako Estatu Batuetako Arrantza, Fauna eta Flora Zerbitzua
* Indiar Arloetako Bulegoa
* Lur Kudeaketa Bulegoa
* Mineral Kudeaketa Zerbitzua
* Gainazal Meagintza Bulegoa
* Ameriketako Estatu Batuetako Geologia Zerbitzua
* Eskakizun Bulegoa
* Uhartetar Arloetako Bulegoa

## Kanpo estekak 
* Barne Sailaren webgune ofiziala
Lo

thumb|Umea lotan.

**Loa** animalien funtzio fisiologikoa da, bizirik irauteko ezinbestekoa dena. Ugaztun eta hegaztietan bereziki garrantzitsua da, eta gizakiarengan oso prozesu konplexua. Burmuinaren atsedentzat hartu izan da, tarteka jarduera handia gertatzen den arren.

## Faseak 
[thumb|[Gustave Courbet: *Loa* edo *Bi lagunak* edo *Alferkeria* eta *Lizunkeria*.]]
* REM ez den fasea:
** 1. fasea: Kontzientzia gutxiagotzea eta esnatzeko zailtasuna
** 2. fasea: Hipotonia muskularra
** 3. fasea: Bizi funtzioen gutxiagotzea
** 4. fasea: EEGn garuneko uhinen gutxiagotzea. Hemen ematen da atsedenaldi handiena. Haurtzaroan hazkunde hormona jariatzen da. Zenbat eta zaharragoa, 4. fasea orduan eta motzagoa.

Lotan hitz egitea, lo-ibiltzea, gauez txiza egitea, gaueko izualdiak… Rem ez den loaldiaren 2 eta 3. faseetan ematen dira.

* REM (*"Rapid Eye Movement"*) fasea:
** Kontzientzia gutxiagotze handiagoa eta esnatzeko zailtasun handiagoa
** Hipotonia muskular handiagoa
** Begien mugimendu azkarra
** Bizi-funtzioen handiagotzea
** Gizonengan erekzioa

## Loarekin erlazionaturiko gaixotasunak 
* Insomnio edo loezina.
* Loaren apnearen sindromea.

## Loaren bitxikeriak 
thumb|Garai batean ohea partekatzea zen ohikoena eta loa bi faseetan egin ohi zen. Gutxi gorabehera 23:00-01:00  tartean esne-aldi bat egiten zuten pertsona helduek.

2016an egindako ikerketa batek, leku berri batean lehen aldiz lo egiten duzunean nekatuta esnatzen zarelako arrazoia azaltzen du. Ikerketa honek dioenez, gure garunak arrisku egoeratzat jotzen du leku ezezagun batean lo egitea, hori dela eta ezkerreko hemisferioa erneago bihurtzen da eta erraztasun handiagoa du esnatzeko. Ikerlariek oraindik ez dakite zergatik gertatzen den hau baina, azaltzen dute egoera hau ekidin daitekeela lehenengo gau horietan norbere ohiko burkoa erabiliz. Bestalde, azaltzen dute ikas daitekeela "zaintze-sistema" hau itzaltzen.

Bestalde, uste da elektrika indarrak gauak argitu baino lehenagoko garaietan, ohikoena loa bi faseetan banatzea zela. Lehenengo loa (gutxi gorabehera 21:00-23:00), esna-aldia (gutxi gorabehera 23:00-01:00) eta goizeko loa (gutxi gorabehera 01:00-egunak argitu arte).

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
USMS

**Ameriketako Estatu Batuetako Presozain Zerbitzua** (USMS akronimoaz ezaguna), Ameriketako Estatu Batuetako polizia agentzia zaharrena da. Auzitegi federal eta hauen eraginkortasunaz arduratzen den polizia taldea da. Ingelesez "United States Marshal Service" izenaz ezagutzen da.

Zerbitzu honetako agenteei *marshal* deritzaie. Euskarazko baliokidea *aguazil* edo *presozain* izango litzeke.

## Ardurak 
* Iheslari federalak atxilotzea.
* Sistema judizialaren babesa eta espetxe federalen zainketa.

## Barne-Egitura 
* Presozain Zerbitzuetako Zuzendaria
* Presozain Zerbitzuetako Zuzendariordea
** EEO Ofiziala
** Kontseilari Nagusia eskuinera|thumb|150px
** Informazio Askatasuna
* Zuzendari laguntzailea, Enpresa Zerbitzuetarako Dibisioa
** Eskakizun Bulegoa
** Konfiskatze Aktibo Bulegoa
** Ondasun Kudeaketa Taldea
** Motordun Ibilgailu Taldea
* Finantza Zuzendari Ofiziala
** Zuzendari laguntzailea, Kudeaketa eta Aurrekontu Dibisioa
** Finantza Bulegoa
* Zuzendari laguntzailea, Informazio Teknologiko Dibisioa
* Zuzendari laguntzailea, Zerbitzu Exekutibo Dibisioa
** Kongresuko Taldea
** Arlo Publikoetako Taldea
* Zuzendari laguntzailea, Giza Baliabide Dibisioa
** Langileko Taldea
** Zuzendari laguntzailea Prestakuntzarako
* Zuzendari laguntzailea, Ikerketa Zerbitzu Dibisioa
** Etxe Ikerketa Taldea
** Nazioarteko Ikerketa Taldea
** Delitu Sexual Taldea
** Informazio Kriminal Taldea
** Operazio Tekniko Taldea
* Zuzendari laguntzailea, Segurtasun Judizial Dibisioa
** Operazio Judizial Bulegoa
** Zerbitzu Judizial Bulegoa
** Kudeaketa eta Administrazio Bulegoa
* Zuzendari laguntzailea, Operazio Laguntza Dibisioa
** Operazio Berezietarako Taldea
** Larrialdi Kudeaketarako Bulegoa
** Ikuskatze Bulegoa
* Zuzendari laguntzailea, Justizia Preso Garraiatze Sistema
** Aire Operazioak
** Presoen Garraiatzea
** Enpresa Kudeaketa
* Zuzendari laguntzailea, Lekukoen Segurtasun Zerbitzu Dibisioa

## Kanpo estekak
Ameriketako Estatu Batuetako Estatu Saila

**Ameriketako Estatu Batuetako Estatu Saila** Ameriketako Estatu Batuetako kanpo harremanez arduratzen den departamentu federala da. Beste estatuetako Kanpo Ministerioen parekoa da.

## Antolaketa 
* Estatu Idazkaritza
** Estatu Idazkariordetza
*** Idazkaritza Exekutiboa
*** Terrorismoaren Aurkako Koordinaketa Bulegoa
*** Kanpo Arazoetarako Prestakuntza Zentro Nazionala
*** Nazioarteko Informazio Programa Bulegoa
*** Lege Aholkularitzako Bulegoa
*** Protokolo Bulegoa
*** Inteligentzia eta Ikerketa Bulegoa
*** Kontu Legegileen Bulegoa
*** Baliabide Kudeaketaren Bulegoa
** Gai Politikoetarako Estatu Idazkariordetza
*** Afrikarako Bulegoa
*** Ekialdeko Asia eta Barerako Bulegoa
*** Europa eta Eurasiarako Bulegoa
*** Nazioarteko Narkotikoetarako eta Lege Betearazpenerako Bulegoa
*** Nazioarteko Erakundeetarako Bulegoa
*** Ekialde Hurbilerako Bulegoa
*** Asia Hego eta Erdialderako Bulegoa
*** Mendebaldeko Hemisferiorako Bulegoa
** Kudeaketarako Estatu Idazkariordetza
*** Administrazio Bulegoa
*** Arlo Kontsularretarako Bulegoa
*** Segurtasun Diplomatikorako Bulegoa
**** Segurtasun Diplomatikorako Zerbitzua
*** Informazio Baliabide Kudeaketaren Bulegoa
*** Itsasoz Haraindiko Eraikinetako Eragiketen Bulegoa
** Ekonomia, Enpresa eta Nekazaritzarako Estatu Idazkariordetza
** Diplomazia Publikorako eta Arazo Publikoetarako Estatu Idazkariordetza
*** Hezkuntza eta Kultura Bulegoa
*** Arlo Publiko Bulegoa
*** Nazioarteko Informazio Programa Bulegoa
** Armen Kontrolerako eta Nazioarteko Segurtasunerako Estatu Idazkariordetza
** Demokraziarako eta Mundu Arazoetarako Estatu Idazkariordetza
*** Demokraziaren, Giza Eskubideen eta Lanaren Bulegoa
*** Ozeano eta hauen Ikerketarako Bulegoa
*** Biztanleria, Errefuxiatu eta Migraziorako Bulegoa

## Kanpo estekak 
* Ameriketako Estatu Batuetako Estatu Sailaren webgunea 
* Estatu Sailaren YouTubeko kanala
C bitamina

**C bitamina**, **azido askorbiko** izenaz ere ezaguna, gizakiak batik bat barazkien, esnearen eta fruta zitrikoen bidez lortzen duen bitamina bat da.

Oso apurkorra da, beroak, argiak eta lehortzeak suntsitzen baitute. Horregatik, kontserbek eta esne esterilizatuak ez dute.

Animalia eta landare ugarik ekoizten dute: bide anaboliko horien molekula aitzindaria glukosa da. Gizakiak, aldiz, ezin du sintetizatu, eta dietaren bitartez lortzen du.

## Bitaminaren gabezia 
Abitaminosi edo bitamina honen faltak, eskorbuto izeneko gaixotasuna eragiten du. Gainera, "askorbiko" izena, gaixotasun honetatik datorkio C bitaminari.

## Bitamina honen landare-iturri garrantzitsuak 
* Tomatea
* Limoia
* Laranja
* Lima (fruitua)
* Pomeloa
* Mandarina
* Arbeletxekoa
* Mertxika
* Azenarioa
* Piperra
* Brokolia
* Kiwia
* Kakadua
* Andere-mahats beltza
* Masusta
* Mugurdia
* Perrexila
* Guaiaba
* Mangoa
* Kergeleneko aza
* Camu camua
* Bergamota
* Litxia

## Funtzioa 
A bitamina bezala, C bitamina ere bitamina antioxidatzailea da eta erradikal askeen eraginagandik babesten du gorputza, horrela, zahartzaro goiztiarra eragotziz. Gainera, beste mineral eta bitamina batzuen absortzioa errazten du (esaterako, burdinarena), Alzheimerra eta arteriosklerosia bezalako gaixotasunetatik babesten du, hortz eta hortzoien garapenean parte hartzen du, zaurien orbaintza-prozesuan eta kolagenoaren eraketan ere, bihotzeko gaixotasunetatik babesten du... Linus Paulingek egindako aurkikuntzek C bitaminak gorputzaren immunitate-sistema indartzen zuela eta hotzeritik eta gripetik babesten zuela zioten, baina 1990etik aurrera eginiko ikerketek hori ñabartu dute. Ez du hotzeria saihesten, baina hainbat ikerketak frogatu dute C bitaminaren ohiko kontsumoak hotzeriaren iraupena eta sintomak murrizten dituela  . Antza, immunitate-sistema ere indartzen du 

## Bitamina horren eguneroko dosia 
Ez dago batere argi zein den gorputzak behar duen bitamina horren kopurua. Izan ere, gizakiak beste edozein primatek baino 50 aldiz gutxiago behar du. Hainbat erakunderen arabera, honela izango litzateke: Erresuma Batuko Food Standards Agencyk dioen eguneko 40 miligramoko kopurutik, Robert Cathcartek dioen gehienezko 200.000 miligramoko kopurua arte. Azken horrek dosia igotzen du, pertsonari beherakoa egiten zaion arte. Orduan, beherakoa eragiten ez duen gehienezko dosia gomendatzen du. Baina, berez, ohituraz 60 miligramoko dosia gomendatzen da eguneko.

## Beste erabilera batzuk 
Produktu enbasatu askoren kontserbarako gehigarri gisa ere erabiltzen da. Kasu horretan, edukiontzian E 330 jartzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  C bitaminari buruzko artikulua
*  Beste artikulu bat botanical-online.com-en
*  artikulu bat nutrinfo.com.ar-en
Pirita

**Pirita** FeS2 formula kimikoa duen minerala da, %53.48 sufrez eta %46.52 burdinaz osatuta dagoena. Piritaren lustre metalikoa eta urre-kolore argiak benetako urrearekin nahastera eraman dezake. Izena grezieratik datorkio (***πυρίτης***, *puritēs*, “suzkoa” edo "sutan dagoena”). Izenaren jatorria pirita altzairuaren edo sukarrien aurka kolpatzean sortzen diren txinparten ondorio izan daiteke.

Azido sulfurikoa (H2SO4) sintetizatzeko erabiltzen den mineral nagusienetako bat da; izan ere, mineral hau sufrean oso aberatsa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Askiola I

**Askiola I** Urkilla mendilerroan dagoen 1.204 metroko mendia da.

## Irispideak 
Petroleroak izeneko tokitik, Askiolako lepora hel daiteke. Hemen, izen bereko iturri bat dago. Horretarako zelaigunetik Urbiako larreetara doan bidea hartu behar da. Bide hau, mendebalderantz doa. **Urkiola**ko lepoa izeneko zubira. Izen hau, errepiderantz jeisten den magalari ere ematen zaio, **Kaztiaran**go iturriaren ondoan bertan kokatuz. Hemendik, bidea jarraituz, berehala heltzen da mendiaren tontorrera

## Berezitasunak 
Mendi honen tontorrean dagoen postontziak, pilotaleku baten forma du. Zertxobait herdoilduta dago postontzi hau.

## Kanpo estekak
Hamabi zesarren bizitzak

***Hamabi zesarren bizitzak*** () Suetoniok idatziriko liburu bat da. Bertan, Erromako lehen hamabi zesarren bizitzak kontatzen ditu, Julio Zesarrengandik hasi eta Domizianorekin bukatu. Beharbada, k.o. 119 eta 122. urte bitartean idatzi zuen.

## Edukia 
Hamabi zesarren biografiak dira, Julio Zesarrengandik Domizianoraino. Suetonioren idazlan hau, lehen biografia izan zen. Ondoren, beste biografia mordo bat etorriko ziren, denbora igaro ahala. Hauxe izan da erromatarren morala nolakoa zen jakiteko kontutan gehien hartu den liburua. Idazlanaren estiloa oso berezia da, Suetoniori ez baitzaio, lan honetan, egia, historiak bezain beste inporta, ez du ordena kronologiko bat segitzen eta. Suetoniok, egitura, historia bitxiez betetzen du, historia hauek biltzerakoan zesar bakoitzarentzat izaera bat sortzeaz batere arduratu gabe. Egia esan, atal ezberdinak lotzen saiatzen da.

Bizitza guztiak, zesar bakoitzaren lehen urteak eta hauen gurasoei buruzko gauzez hasten dira lehen atal bezala. Bigarren atalean, enperadore bezala eman zituen urteak kontatzen ditu, hirugarrenean, ezaugarri pertsonalak, eta, laugarrenean eta azkenean, enperadorearen heriotza. Ikus daitekeenez, ez du inolako ordena kronologikorik jarraitzen. Eta, historia bitxiak, iskanbilatsuak dira izatez, baina Suetonio ez da, zesarrei buruz esaten duena egia den hala ez ikertzeaz arduratzen.

Ondorengo kritikak, Suetoniok, bere aldekoak ez ziren enperadoreei kalte egin ziela adierazi du.

### Hamabi zesarrak 
* Julio Zesar
* Augusto
* Tiberio
* Kaligula
* Klaudio
* Neron
* Galba
* Oton
* Vitelio
* Vespasiano
* Tito
* Domiziano

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Markel Bergara

**Markel Bergara Larrañaga** (Elgoibar, 1986ko maiatzaren 5a) gipuzkoar futbolari ohia da. Gazte mailan heldu zen Errealera. Sanserekin, 2003ko irailaren 7an debutatu zuen. Bertan, 2 denboraldi eman zituen. 2005-2006 denboraldian, Eibar KEn jokatu zuen, Errealak utzita. Eta, hurrengo denboraldian, Kanarietako Vecindario futbol taldean jokatu zuen, hemen ere, Errealak utzita. 2007-2008 denboraldian debutatu zuen Errealaren lehen taldearekin, 2007ko irailaren 4an Las Palmas-Real Sociedad partiduan, Errege Kopan.

## Estatistikak 
*2019ko maiatzak 24an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak
Ezker Sindikalaren Konbergentzia

Ezker Sindikalaren Konbergentzia (ESK) 1985ean sortutako Hego Euskal Herriko sindikatua da. 7.000 afiliatu baino gehiago eta 300 ordezkari inguru ditu EAEn eta Nafarroan. 

## Historia 
ESK-k sindikalista talde batean du jatorria, 1970eko hamarkadaren amaieran Nafarroako Comisiones Obrerasetik (CC.OO.) bota zituztenak, Espainiako Trantsizioari dagokionez garai hartan CC.OO.-ek zuen kontrako jarrera defendatzeagatik. Sindikalisten jatorrizko talde horri, Euskal Herriko eta Nafarroako militanteak gehitu zitzaizkion, lantokietan "hautagaitza unitarioetan" bildu zirelarik. Hauei ere, gehien bat CC.OO.etik zetozen langileak gehitu ziren ere, baina baita beste sindikatu batzuetatik etorritakoak ere, hala nola Sindicato Unitario (SU) eta Confederación Sindical Unitaria de Trabajadores (CSUT), bai eta beste jatorri batzuetakoak ere. 1985ean, "hautagaitza unitarioen" koordinazioak Ezker Sindikalaren Koordinakundea-Coordinadora Unitaria de Izquierda Sindical (ESK-CUIS) izena hartu zuen Euskadin eta Nafarroan.

1998an, ESK-CUISek eta Euskadiko CC.OO.-eko Ezker Sindikala korronteak bat egin zuten, ESK-CUISen sentsibilitate eta ideia nahiko antzekoak zituzten pertsonez osatua, bai ekintza sindika zein ekintza politikoari dagokionez, naiz eta CC.OO.ren barruan lan sindikala egiten jarraitzea erabaki zuten. Bateratze horren ondorioz, egungo sindikatua sortu zen, eta 1998ko urrian bere izena aldatu eta Ezker Sindikalaren Konbergentzia (ESK) izendatu zuten.

2010eko ekainean Nafarroako sekzioa zatitu egin zen Solidari izeneko sindikatu berri bat sortzeko.
thumb|ESK sindikatuko VI. Biltzar Nagusia
ESK-k, bere sorkuntzatik, 6 batzar orokor egin ditu. Batzar horietan, bere militantziak sindikatuaren norabidea erabakitzen du hurrengo 5 urteetarako, eta bertan bere koordinatzaileko pertsonak aukeratzen dira ere:

I Biltzar Nagusia: 1998.eko urriak 16-18 Portugaleten

II Biltzar Nagusia: 2003.eko urriak 24-25 Bilbon

III Biltzar Nagusia: 2008.eko azaroak 7-8 Gasteizen

IV Biltzar Nagusia: 2013.eko azaroak 8 Atarrabian

V Biltzar Nagusia: 2019.eko ekainak 7 Oreretan

VI Biltzar Nagusia: 2024.eko ekainak 7 Durangon

## Antolakuntza 
ESKren atal handienetako batzuk Osakidetza, Mercedes, Correos, Telefónica (eta bere azpikontratak) dira. Hala ere, dozenaka atal sindikal gehiago ditu.

ESK sindikatuak gizarte-bazterkeriaren aurkako Argilan-ESK izeneko plataforma bat ere badu. 1998an sortutakoa, sindikatuaren barruan gune independente gisa, gizarte-bazterkeriaren aurka eta gizarte-eskubideen alde borrokatzeko. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*Jon Las Heras, Ignacio Messina & Xabier Renteria-Uriarte (2022) The formation of Ezker Sindikalaren Konbergentzia: radical unitary unionism in the Basque Country and Navarre, Labor History, https://doi.org/10.1080/0023656X.2022.2152783
*Satrustegi Andres, Imanol (2022). Unitary unionism in the transition: a general approach from Navarre, *Labor History*, https://doi.org/10.1080/0023656X.2022.2156990

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Beat the Devil

***Beat the Devil*** John Hustonek 1953an ekoiztu eta zuzenduriko filma da, Humphrey Bogartek antzeztua. Gidoia Hustonek eta Truman Capotek osatu zuten, izen bereko eleberrian oinarrituta, lauso bada ere; idazlea James Helvick zen, Claud Cockburn zinema kritikariaren izengoitia. Aldez aurretik Peter Viertel eta Tony Veiller gidoilariek saio bat egin zuten egokitzapena lortze aldera. Huston filmaketari ekiteko prest zegoenean, eta lan taldea ordurako Italian bilduta, ez zuen ontzat eman Viertel eta Veillerren lana. Hortxe agertu zen Capote, eta filmatu ahala idazten jardun zuten biek ala biek, nola amaituko zuten jakin barik ere. Emaitzak prozesua igarri zuen, pelikula nahasia baita *Beat the Devil*. Hainbat akats agerikoak dira: kontraesanak daude istoriaren bilakaeran eta amaiera bortxatua da oso. Hustonen filmen artean sailkatzen zaila da *Beat the Devil*, ezaugarritzeko aldian-aldian erabili diren etiketak ez baitira ondo egokitzen: thriller-a? komedia? zinema beltza? Zenbait kritikarik gogora ekarri dute Hustonen beraren The Maltese Falcon, eta beronen eta genero honetako pelikulen parodia bat izan daitekeela diote.

## Argumentua 
Lau iruzurti zain daude Italiako herri txikiko kai batean, haien itsasontzia noiz kondondu zain. Asmoa dute Afrikara joateko, uranioa ei duten Keniako hainbat lursail eskuratzeko.

Antzezleak onak dira oso. Tartean dira Humphrey Bogart, Jennifer Jones, Gina Lollobrigida, Robert Morley, Peter Lorre eta Bernard Lee.

## Harrera 
Ez ikusleek, ez kritikak ez zuten ondo hartu filma, eta Hustonen ibilbidean eten modukoa ekarri zuen. Humphrey Bogart aktoreak ez zuen gustuko lana izan, beharbada dirua kostatu zitzaiolako ere (ekoizleetako bat izan zen). Egun filma jabego publikokoa da, egile eskubideak behar zenean berriztatu ez zituztelako eta eskura da interneten bertan.

## Kanpo estekak 
* Filma osorik ikusteko aukera: jatorrizko bertsioa, gaztelerazko azpitituluekin
Megan Fox

**Megan Denise Fox** (1986ko maiatzaren 16a, Rockwood, Tennessee, AEB -) aktore eta modelo estatubatuarra. *Hope & Faith* telebistako saioan izandako paperagatik ezaguna, azken aldi honetan are famatuago bihurtu da 2007ko Michael Bayren *Transformers* filmean Mikaela Banes antzezteagatik.

## Biografia 
### Bizi pertsonala 
Fox Rockwooden jaio zen, eta irlandar, frantses eta estatubatuar jatorria du. Bi ahizpetatik gazteena da. 5 urterekin hasi zen drama eta dantza ikasten, geroago, hamar urterekin, egoitzaz aldatu eta Floridara joan zen bizitzera, han ikasketekin jarraitu ostean eskola amaitu zuen.
Hamahiru urterekin hasi zen modelo lanetan eta 1999ko *American Modeling and Talent Convention*, Hilton Head Islanden, sari ugari irabazi zuen bere karrera norantz bideratzen hasten ari zen argi utziz.

### Karrera 
Bere lehen agerraldia *Holyday in the sun* filma anitzetan egin zuen Ashley Olsenen aurkari moduan. Geroago 2003-2004 bitarte, *Ocean Ave*, *What I Like About You*, *Two and a Half Men* eta *The Help* ekoizpenetan agertu zen hurrenez hurren. 2004-ean, Lindsay Lohanekin batera protagonista izan zen *Confessions of a Teenage Drama Queen* filmean.

*Transformers* filmean eginkizun femenino nagusiaren jabe egin zen, non, Shia LaBeouf (Sam Witwicky) eta bere artean erakarpen fisiko gogor bat emango den. 2007an Foxek Jeff Bridges eta Kirsten Dunstekin batera (Hauek protagonista izanda) -*How to Lose Friends and Alienate People*- filmean parte hartuko zuela aditzera eman zuen.

2008ko apirilean, FHMk gizonezkoentzako aldizkariak egindako inkesta batean Megan Fox munduko emakumerik atseginena aukeratua izan zen 9,7 miloi bat internauten bozekin.

## Tatuajeak 
Megan Fox-en bereizgarritasun ezagunenetariko bat bere gorputz osoa tatuajez josita edukitzearena da.
* “Bazen behin neska bat amodioa ezagutu ez zuena bere mutilak BIHOTZA apurtu zionera arte” (Soinaren ezker-partea)
* “Denok egingo diegu barre urrezko tximeletei”
* Marylin Monroeren irudi bat
* Tribal sinbolo bat
* Izar bat, ilgorarekin
* “Zamo maite dut”

## Filmografia 
[thumb|*Transformers* filmaren aurkezpena, [Parisen.]]

## Kanpo Loturak 
*  Megan Fox Megan Foxi buruzko informazioa eta argazkiak
*  Fan-lekua 
*  Megan Fox Internet Movie Databasen
Atxuintxa

**Atxuintxa** Larrangoiti eta Trango mendien artean dagoen muinotxo bat da, oso argi ere agertzen ez dena. Gainlabur eta aipaturiko bi mendiekin batera, Gainlabur eta Zurkuntz lepoen arteko batasun txiki bat eratzen du.

## Kanpo estekak
Elixabarriko mendatea

**Elixabarriko mendatea** Eskoriatzan (Gipuzkoa) dagoen mendate bat da, Elorretako Haitza, Aranguren eta Kurtzebarri mendirantz doan bidean dagoena.

## Igobideak 
Mendate honen tontorrera igotzeko bi bide daude. Bata, Mendiolatik zuzenean doana. Bestea, berriz, Bolibar/Mendiola-Bolibar aldetik. Tontorrean, bi bideek bat egiten dute.

### Mendiolakoa 1 
Bide hau, Areano nekazalturismo etxetik gertu dagoen bide batetik doa, harrizko monumentu baten ondoko bide batetatik. Hemendik, igotzen hasi behar da, bidegurutze batetara heltzen da. Bideetako bat, ezkerretara doa, bestea, eskuinetara. Ezkerrekoa hartzen da, eta, gorantz jarraituz Peñakulu edo Uriaga baserrira heltzen da. Hemen, eskuinetarantz hartu eta pinudi bat igaro behar da, berriz, handik metro gutxira, harrizko bidea hartzeko. Hemendik, gorantz jarraitu behar da, eta, laster, eskuinetarantz biratzen duen bihurgune bat dago. Toki honetatik aurrera, gorantz jarraitzea baino ez da.

### Mendiolakoa 2 
Lehen aipaturiko bidegurutzean, eskuinetara doan bidea hartuz, hau, gorantz doa. Handik gutxira, goraxeago, ezkerretarantz hartu behar da. Eta, hemendik, aurrera segitu besterik ez dago, Mendiolatik doan lehenengo bidearekin bat egin arte.

### Mendiola-Bolibar 
Bide honek, hasiera, Mendiolan du. Lehen aipaturiko bidegurutzean eskuinetara hartu, eta, gorago, ezkerretara hartu behar da. Baina, bidetxo hau hartu eta berehala, eskuinetarantz jo behar da, handik gutxira, etxe bakarti batetatik igaroz. Etxe hau eskuinetara utzita, gorantz jarraitu behar da, pinudi bat igaroz. Bide honen tontorrera iritsi ondoren, lautadatxo labur bat dago. Handik gutxira, ezkerretara, gorantz doan bide bat ikusiko da. Bide honi jarraiki, Elixabarrirantz heltzen da.

### Bolibar 
Bide hau, Uretz izeneko bidegurutzean abiatzen da, Bolibarko elizaraino igotzen hasi baino metro batzuk lehenxeago dagoen bidegurutze batean. Bide hau, ezkerretarantz doa, eta igotzen hasi behar da. Handik gutxira, beste bidegurutze bat dago. Hemen, berriz ere, ezkerretara hartu behar da, Lizargarate lepora doana eskuinetara utziz. Hemendik, igotzen jarraitu behar da, tontorrean, pinudi bat ikusi arte. Pinudi honen ondotik, eskuinetara, pixkana-pixkana igotzen doan bide bat dago, eta hauxe da jarraitu behar dena. Bide honen amaieran, azken bidegurutze bat dago. Hemen, ezkerretara hartu behar da, aurreko bidearekin bat egin arte.

## Ondasun nabarmenak 
* Ehiza babeslekua
* Iturria
* San Juan Portaletaña ermita

## Kanpo estekak
Milpiribil

**Milpiribil** edo "Pinpil" Araba eta Gipuzkoa artean kokatuta dagoen mendia da, Lautada eta Debagoiena artean, Urkilla mendilerroan dagoen tontorrik garaiena dena 1.279 metrorekin.

Mendebaldean Elgeako mendilerroarekin lotzen du Gainlaburreko lepoak (1.044 m), eta ekialdean Altzaniako mendilerroarekin Lizarrate edo San Adrian ezagunak (1.005 m).

## Irispideak 
Petroleroak edo Zumarraunditik (Zalduondo), Urbiarantz abiatu behar da, Askiola leporantz heldu arte. Mendebalderantz jarraituz, ezkerretara Onbakutz eta eskuinetara Burgalaitz utzi behar da, Pagomakurra izeneko leporantz heltzeko. Toki honetatik, azken igoera bat egin eta tontorrera heltzen da.

Galarretatik, Pagarrate edo Zelaibizkar lepoetatik hel daiteke. Lehenengo kasuan, Malkorra labarretik doa igoera. Labar hau Malkorra eta Milpiribil mendien artean sartzen da. Bigarren kasuan, Astibarri labarra zeharkatu behar da, lehenengotik paraleloan doana. Gordoatik igoera oso antzekoa da.

Gipuzkoatik, berriz, Arantzazu da mendi honetara igotzeko tokirik egokiena. Handik Urbiarantz abiatu behar da. Horra heldu ondoren, Bolaleku leporantz joan behar da, Zabalaitz mendiaren hego-ekialdean. Petrinaitz mendiaren tontor lau eta basotsua inguratuz, Urbiatik San Adrianera doan bidean sartu behar da. Zelaibizkar lepoan, Urkillako mendilerrora batu behar da, eta Milpiribilen tontorra mendebalean geratzen da, distantzia gutxira. San Adrianera Otzaurtetik igotzen denez, tuneletik Urbiara doan bideari jarraikiz, Zelaibizkar lepora hel daiteke, eta hortik tontorrera.

## Iruditegia 

Irudi:Milpiribil_1.jpg|Gailurretik ateratako argazkia.
Irudi:Milpiribil_2.jpg|Gailurretik ateratako argazkia.
Irudi:Milpiribil_4.jpg|Gailurretik ateratako argazkia.
Irudi:Milpiribil_5.jpg|Gailurretik ateratako argazkia.
Irudi:Milpiribil_6.jpg|Gailurreko buzoiko idazkuna.
Irudi:Milpiribil_7.jpg|Gailurreko buzoia.

## Ikus, gainera 
* Arabako mendiak
* Gipuzkoako mendiak

## Kanpo estekak 
* Mendiak.eus/Milpiribil
Kerusko

**Keruskoak** antzinako germaniar herri bat izan zen. Euren jatorria, itxuraz, oraingo Alemaniako Osnabrück eta Hannover herrien artean zegoen, gutxi gora-behera.

## Lehen aipamenak 
Julio Zesar erromatar jenerala izan zen herri honi buruzko lehen aipamena egin zuena, bere, De Bello Gallico liburu ospetsuan. K.a. 53. urtean, Rhin ibaia zeharkatu zuen, suebotarrak zigortzeko, hauek, laguntza tropak bidali baitzizkieten treberistarrei. 41 urte geroago, erromatarrek, herri hau eta beste batzuk domeinatu ahal izan zituzten denbora batez. K.a. 8. urtean, keruskoak Segestes eta Arminio artean banatu ziren. Lehenengoaren alde zeudenak, Erromaren aldekoak ziren, eta bigarrenaren alde zeudenak, Erromaren aurkariak. Azkenik, Arminiok irabazi zuen.

## Teutoburgoko oihaneko gudua 
Urte batzuk Erromatar inperioaren barnean pasa ondoren, eta Arminioren agindupean, keruskoek, beste herri batzuekin batera (sukanbroak, katoak, marsoak...) Erromaren aurkako lehen erasoa prestatu zuten. Augustok Varori eman zion Germania Magna behin betiko erromatar probintzia bihurtzeko lana. Baina Arminiok berehala engainatu zuen, eta Teutoburg basoan, Varo, bere gudaloste osoarekin batera, txiki-txiki egina geratu zen.

Ondoren, Germaniko saiatu zen lan berean. 15. urtean, keruskoen aurkako kanpaina bat hasi zuen, Segestesen deiadarraren ondorioz, Arminiok setiaturik baitzuen. Gudu honetan, Segestes, Thusnelda eta beste hainbat Erromaren aldeko kerusko askatuak izan ziren. Hurrengo urtean, Idistavisoko gudu ospetsuan, erromatarrek irabazi zuten. Baita bi urte geroago ere, 18an, Angribariar Harresien Guduan. Baina erromatarrek ezin izan zuten Arminio harrapatu. Hurrengo urtean, 19an, Adgandestriok, katoen buruzagi batek, Arminio hiltzeko pozoia eskatu zien erromatarrei, baina hauek uko egin zioten eskariari, Erromak, bere mendekua armen bidez eta ez trikimailuekin hartzen zuela erantzunez.

II. mendean, Hadriano enperadoreak, limes bat eratu zuen Rhin eta Danubio ibaien artean geratzen zen irtenunean, Dekumandar Zelaiak izena hartu zuena.

## Kanpo estekak
Lengokoaitz

**Lengokoaitz** Gipuzkoako hegoaldean dagoen mendia da, Aizkorriko mendilerroan kokatutakoa.

## Irispideak 
**Lengokoaitz** mendi bat da. Alde guztietatik, erabat bertikala da. Ohiko bidea, Urbiatik Burdinkurutz lepora doan bidea hartzea da. Hemendik, laster ikusten da mendiaren tontor gainean dagoen postontzia. Biderik errazena, mendebaldeko aurpegia da. Toki honetan, pitzadura txiki bat dago. Hemendik igotzen da, eskalatuz. Goitiera, 15 metrokoa da alde hontan.

## Kanpo estekak
Iñigo Sarasola

**Iñigo Sarasola Laskurain** (Villabona, 1987ko ekainaren 10a -), Real Sociedad B edo Sansen jokatu zuen futbolari ohia da. 2006-2007 denboraldian debutatu zuen Errealaren bigarren taldearekin. Gazte mailako Errealera, Billabona futbol taldetik etorri zen. Errealaren lehen taldearekin, 2007-2008 denboraldian debutatu zuen, denboraldi honetako estreinako jardunaldian, Real Sociedad-Castellon partiduan. Ohi, ezker hegaleko atzelari gisa jokatzen zuen. 
## Ibilbidea 
*2019ko maiatzak 24an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak