open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Argitasun terminal

**Argitasun terminala**, heriotzaren aurreko behin-behineko hobekuntza ere deitua, asaldura neurologiko larriak (Alzheimer, dementzia...) dituzten hainbat pertsonangan hil baino pixka bat lehenago agertzen den ezusteko argitasun mentala da. Oroimenaren berreskuratze harrigarri batekin batera etorri ohi da, hilzorian dagoena lehen ezagutzen ez zituen senideak ezagutzeko gai delako  . Garun-endekapenaren kasu larrietan ere gerta daiteke, eta horrek fenomenoa guztiz ez-ohiko eta azalpen zientifiko argirik gabeko bihurtzen du .

Argitasun terminalaren kasuak ez dira oso ohikoak, baina literatura medikoan  dokumentatuta daude XIX. mendeko bigarren erdialdetik . Hil baino egun gutxi batzuk lehenago gertatzen den fenomenoa da, batzuetan hil baino ordu gutxi batzuk lehenago ere 

Argitasun terminalaren misterio handienetariko bat da askotariko patologiak dituzten pazienteengan gertatzen den fenomeno bat dela: Alzheimerra, garuneko tumoreak, dementziak, iktusa... Gaixotasun horien patogenesia oso desberdina bada ere, argitasun terminalaren fenomenoa bera da guztietan. Hori dela eta, are zailagoa da azalpen zientifiko bat aurkitzea.

Argitasun terminalaren fenomenoa urria da, baina zaila da bere intzidentzia zehaztea. 2018an Hego Koreako ospitale batean egindako ikerketa batek ondorioztatu zuen hil zorian zeuden 151 gaixoetatik seik argitasun terminala izan zutela . Aldiz, Kanadan egindako beste lan batek zainketa aringarrietan egon ziren pazienteen %33k fenomeno hau bizi zutela plazaratu zuen .

## Hipotesiak 
Hainbat hipotesi proposatu dira argitasun terminalaren kasuak azaldu ahal izateko, baina horietako bat ere ezin izan da frogatu. 

*hipotesi batek hil aurretik hainbat garun-areatan gertatzen den bapateko jarduera elektrikoaren areagotzearekin lotzen du argitasun terminalaren gertaera 

*beste hipotesi batek neurotransmisore eta CRH hormonaren askapenari, dosi handietan, egozten dizkie argitasun terminalaren kasuak. Hipotesi honek lotura bat iradokitzen du amets luzido eta argitasun terminalaren artean 

*kontzientziaren jatorria garunetik at kokatzen dutenentzat, argitasun terminalaren fenomenoa hil zorian dagoenengan gertatzen den kontzientziaren deskonexioaren ondorioa izango litzateke. Hauen arabera, kontzientziak garunetik kanpo existentzia autonomoa izan lezake, heriotza mugako esperientziak ere azalduko lituzkeena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  La ciencia explica la lucidez terminal
*  La luz antes de la luz- Una entrevista con la Dra. Rosana Mainar sobre lucidez terminal
Fatim Diarra

**Fatim Winshett El Habib Diarra** (Vantaa, 1986ko maiatzaren 26a) finlandiar politikaria da, Liga Berdea alderdiko kidea. 2023az geroztik, Finlandiako parlamentuko kidea da.

## Bizitza 
Fatim Diarra ama finlandiar eta aita maliarrarengandik jaio zen.

2017an Helsinkiko zinegotzi bihurtu zen, eta 2021eko ekainean Helsinkiko Udal Kontseiluko presidente hautatu zuten. 2019tik 2021era Liga Berdeko presidenteorde izan zen. Black Lives Matter mugimenduan eta gorputz-positibotasunaren aldeko mugimenduan aktibo dago. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Otto Finsch

**Friedrich Hermann Otto Finsch** (Bad Warmbrunn, 1839ko abuztuaren 8a – Brunswick, 1919ko urtarrilaren 31) alemaniar etnografo, naturalista eta esploratzaile koloniala izan zen.

1857an Budapestera joan eta Hungariako Errege Unibertsitatean ikasi zuen. Ondoren, Bulgariara joan zen tutore gisa lan egitera, eta eskualdeko hegaztiak aztertzeko aprobetxatu zuen. Bere lehen argitalpena *Journal fur Ornithologie* aldizkarian izan zen, Bulgariako hegaztiei buruz. Leiden eta Bremen museoetako kontserbatzailea izan zen.

Munduko loroei buruzko bi liburuki monografiko argitaratu ondoren (*Die Papageien, monographisch bearbeitet* (1867 – 68), ohorezko doktoretza jaso zuen Bonngo Friedrich Wilhelms Unibertsitatean.

1876an Alfred Brehm zoologoarekin batera joan zen Turkestan eta Txinako ipar-mendebaldera. 1879 eta 1885 artean, hainbat bidaia egin zituen Polinesia, Zeelanda Berria, Australia eta Ginea Berrira. 1882an Alemaniara itzuli zen eta Ozeano Barean alemaniar koloniak sortzea proposatu zuen. 1884an Ginea Berrian, Bretainia Berrian eta Irlanda Berrian alrman protektoratuak sortzea lortu zuen eta hiriburuak Finschhafen izena jaso zuen bere omenez.

1904tik hil zen arte Brunswickeko udal museoan lan egin zuen.

## Lanak 
* *Catalog der Ausstellung ethnographischer und naturwissenschaftlicher Sammlungen* (Bremen: Diercksen und Wichlein, 1877).
* *Anthropologische Ergebnisse einer Reise in der Südsee und dem malayischen Archipel in den Jahren 1879–1882* (Berlin: A. Asher & Co., 1884). 
* *Otto Finsch, Masks of Faces of Races of Men from the South Sea Islands and the Malay Archipelago, taken from Living Originals in the Years 1879–82* (Rochester, NY: Ward's Natural Sciences Establishment, 1888).
* *Ethnologische Erfahrungen und Belegstücke aus der Südsee: Beschreibender Katalog einer Sammlung im K.K. naturhistorischen Hofmuseum in Wien* (Wien: A. Holder, 1893).
* Die Papageien / monographisch bearbeitet von Otto Finsch Leiden: Brill, 1867–68.
* Gustav Hartlaubekin batera, "Die Vögel der Palau-Gruppe. Über neue und weniger gekannte Vögel von den Viti-, Samoa- und Carolinen-Inseln." *Journal des Museum Godeffroy*, Heft 8, 1875 and Heft 12, 1876.

## Kanpo estekak
2-nitronaftaleno

**2-Nitronaftalenoa** konposatu organiko aromatikoa da C10H7NO2 formula duena nitroderibatuen klasekoa. Isomero bat du; 1-nitronaftalenoa. Solido kristalino horia eta sukoia da. Uretan disolbaezina da, baina disolbagarria bentzenotan, etanoletan, dietil eterretan eta kloroformotan. Narritagarria eta toxikoa da.

2-Nitrobenzenoa diesel erragaien eta egurraren errekuntzaren emaitzetako bat izan daiteke.

## Sintesia 
2-Nitronaftalenoa 1-nitronaftalenoaren sintesiaren albo-produktua da. Izan ere, naftalenoa azido nitrikoz eta azido sulfurikoz tratatzend denean, emaitza % 95 1-nitronaftalenoa da eta % 4,5 2-nitronaftalenoa da.

## Erabilera 
2-Nitronaftalenoa sintesi kimikoan usatzen da tinduak eta pestizidak sintetizatzeko, besteak beste.

## Toxikotasuna 
Kartzinogeno izan daitekeela susmatzen da. Halaber, narritagarria da mukosa, begi eta larruazalarentzat. Bestalde, ingurugiroan luze irauten du eta uretako animalientzat kaltegarria da.

## Erreferentziak
Metil purpura

**Metil purpura** konposatu organikoa da C67H62N8Na4O14S3 formula duena, koloratzaile azoikoen klasekoa. Solidoa da. Disolbagarria da uretan. Narritagarria da.

Erredox adierazlea da. Halaber, pH-adierazle gisa ere balia daiteke: pH 4,8-5,4 tartean purpuratik berdera aldatzen du kolorea. Ukipen-dermatitisa eragin dezake.

## Erreferentziak
Betiereko eltzekari

**Betiereko eltzekaria** edo **zopa iraunkorra**, etengabe elikagaiak egosten ari den lapikoa da. Eltzea gutxitan edo inoiz ez da erabat husten, eta osagaiak eta likidoa behar den aldiro berrezartzen dira. Elikagai horiek denbora luzez, are hamarkadatan ere eduki litezke egosten, behar bezala mantenduz gero. Ohiko kontzeptua da Erdi Aroko benta edo ostatuen deskribapenetan. Betiereko eltzekarian prestaturiko jakiak oso zaporetsuak dira, osagaiak elkarrekin nahasteko moduagatik. Hainbat osagai erabil daitezke betiereko eltzekari batean, hala nola sustrai jangarriak, tuberkuluak (patatak, ñameak, etab.), bai eta zenbait haragi mota ere.

Erdi Aroko historialari batzuek, ordea, zalantzan jarri dute ideiaren historikotasuna. Tampereko Unibertsitateko Jenni Lares historialariak adierazi du Erdi Aroko iturri bakar batek ere ez duela babesten haren existentzia, eta argudiatu du ez zela bereziki plater probablea izan. Soberakinak erabiltzen baziren ere, litekeena da janari soberakinak jai-sasoietan bakarrik prestatzea modu erregularrean. Erregosiak jangarri jarrai zezan, eltzea etengabe irakin beharko zen, eta hori ez zen egingarria Erdi Aroan. Bizitegi-eraikinetako suteak egunez bakarrik piztu ohi ziren, eta gauez debekatu egiten ziren hirietan, sua zabaltzeko arriskua zela eta. Egurra biltzeak ere denbora eta lan asko eskatzen zuen, eta nekez erabiliko zen hainbeste egur eltzeko bakarrean. Gainera, doktrina katolikoak haragia jatea debekatu zuen astean egun batean edo gehiagotan, baita Garizuman ere. Ostiral Santuan debekatuta zegoen janaria prestatzea edo sua piztea ere.

## Adibide modernoak 
thumb|Annie Rauwerda bere betiereko eltzekaria egiten eta eztabaidatzen 2023an New York hiriko News 12rekin
Betiereko eltzekariaren tradizioa nagusi da oraindik Asiako hegoaldeko eta ekialdeko herrialdeetan. Adibide aipagarriak dira Wattana Panichek Bangkoken (Thailandia) zerbitzatutako behiki eta ahunzki fideo-zopa,  baino gehiago daramatzana prestatzen[eguneratu], eta Otafukuko oden salda Asakusan (Japonia), 1945etik egunero salda bera zerbitzatzen duena.

2014ko abuztuaren eta 2015eko apirilaren artean, New York hiriko (Estatu Batuak) jatetxe batek salda nagusia zerbitzatu zuen zortzi hilabetez baino gehiagoz, betiereko eltzekariaren estiloan.

2023ko uztailean "Perpetual Stew Club" delakoak, Annie Rauwerda sare sozialetako pertsonalitateak antolatua, asteroko bilerak egin zituen New York hirian, betiereko eltzekaria kontsumitzeko. Ehunka lagun bertaratu ziren ekitaldira, eta beren osagaiak eraman zituzten eltzekoan laguntzeko. Erregosiak 60 egun iraun zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sheng

**Sheng**a () Txinan erabiltzen den haize instrumentua da, mhi libreen multzokoa. Aho-organo bat da, tutu bertikalak dituena.

## Deskribapena 
Banbuzko 17 tutu beltz ditu bertikalean jarrita. Bakoitzak bere mihi, tonua ematen dion lehioa eta dijitaziorako zuloa.

Tutu denak, zilindrikoki jarririk, punta metalezko ontzi batean sarturik dute eta metalezko txapa batekin loturik daude. Metalezko ontziak haizea botatzeko pita dauka eta txistua kanporatzeko askatzen den tapoia dauka. *Sheng* izena lehen aldiz K.a. VII. mendeko *Shijing* liburuko poemetan aurkitzen da. Museotan gordeta dauden musika tresna zaharrenak Han dinastiakoak dira.

XX. mendean bestelako shengak sortu dira. Zheng Jinwen (鄭覲文, 1872–1935) musikariak 32 tutudun shenga sortu zuen, rangoa haundituz harmonia eta akordeak jo ahal izateko. Aire ganbara eta tutuen luzera ere handitu egin zituen.

## Musikari ezagunak 
* Wu Wei

## Iruditegia 

Irudi:Sheng - Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie.jpg|Sheng tradizionala.
Irudi:Soprano Sheng 趙宏亮三十六簧高音笙 (retouched).jpg|Giltzadun shenga.
Irudi:2016-05-14 Peking, Himmelstempel, Flötenspieler anagoria.JPG|Sheng jotailea.
Irudi:Wu Wei (Shengvirtuose).jpg|Wu Wei musikaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Soinueneako fitxa
Liubomyra Mandzi

**Liubomyra Stepanivna Mandzi** (; Opaka, Lviveko oblasta, 1973ko maiatzaren 10a – Lviv, 2021eko azaroaren 27a) ukrainar irakasle eta politikaria izan zen, 2020ko martxoaren 25etik abenduaren 17ra arte Ukrainako Hezkuntza eta Zientzia jarduneko ministro izan zena.

## Bizitza 
Mandzi 1973ko maiatzaren 10ean jaio zen Opaka herrian, Lviveko oblastean, Ukrainako Sobietar Errepublika Sozialistan. Lviveko Unibertsitateko Geografia Fakultatean graduatu zen.

2015ean, Lviveko oblasteko kontseilurako aurkeztu zen Petro Poroxenkoaren Blokea alderdiko kide gisa, baina ez zen hautatua izan.

2016tik 2019ra, Lviveko oblasteko Estatu Administrazioko Hezkuntza eta Zientzia Saila zuzendu zuen. 2020ko martxoaren 25ean, Hanna Novosad ministroaren dimisioaren ondoren, jarduneko ministro izendatu zuten.

Ukraineraz gain, ingelesez eta polonieraz hitz egiten zuen. Taras Mandzirekin ezkonduta zegoen, eta Taras izeneko seme bat izan zuen.

2021eko azaroaren 27an hil zen, 48 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kaitlin Sandeno

**Kaitlin Sandeno** (Mission Viejo, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, 1983ko martxoaren 13a) estatubatuar igerilaria da, estilo libreko probetan espezializatua. 2004. urtean brontzezko domina olinpikoa lortu zuen 400 metroetan.

## Kirol ibilbidea 
Atenasen 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan brontzezko domina irabazi zuen estilo libreko 400 metroetan, 4:06.19 segundoko denborarekin, Laure Manaudou frantziarraren eta Otylia Jędrzejczak poloniarraren atzetik. Estilo libreko 4x200 metroko erreleboetan ere urrea irabazi zuen, munduko errekorra izan zen 7:53.42 segundoko denborarekin, Txina eta Alemaniaren aurretik.

## Palmaresa 
### Olinpiar Jokoak 
2000ko Sydneyko **Olinpiar Jokoak** Australia :

*  Brontzezko domina 800 metro estilo librean.

2004ko Atenasko **Olinpiar Jokoak** Grezia :

*  Urrezko domina 4 × 200 metro estilo libreko erreleboetan.
*  Zilarrezko domina 400 metroko estilo lauko proban.
*  Brontzezko domina 400 metro estilo librean.

### Munduko Txapelketa 
#### Pizina handian 
**2001eko Munduko Txapelketa** Fukuokan Japonia

* link=Archivo:Bronze_medal_icon.svg|15x15px Brontzezko domina 800 metro estilo librean.
* link=Archivo:Bronze_medal_icon.svg|15x15px domina 200 metro tximeleta proban.

**2005eko Munduko Txapelketa** Montrealen Kanada

* link=Archivo:Gold_medal_icon.svg|15x15px Urrezko domina 4 × 200 metro estilo libreko erreleboetan.
* link=Archivo:Bronze_medal_icon.svg|15x15px Brontzezko domina 400 metroko estilo lauko proban.

#### Pizina txikian 
**2004ko Munduko Txapelketa** Indianapolisen ESTATU BATUAK

* link=Archivo:Gold_medal_icon.svg|15x15px Urrezko domina 400 metro estilo librean.
* link=Archivo:Gold_medal_icon.svg|15x15px Urrezko domina 4 × 200 metro estilo libreko erreleboetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hanna Novosad

**Hanna Ihorivna Novosad** (; Ladyzhyn, Vinnytsiako oblasta, 1990eko uztailaren 28a) ukrainar politikari eta aktibista da, 2019ko abuztuaren 26tik 2020ko martxoaren 4ra arte Ukrainako Hezkuntza eta Zientzia ministroa izan zena.

## Bizitza 
2007an, Ukrainako Giza Zientzien Lizeoan graduatu zen. 2011n, Zientzia Politikoetako lizentziatura lortu zuen Kiev-Mohylako Akademiaren Unibertsitate Nazionalean. 2013an, Europako ikasketetako masterra lortu zuen Maastrichteko Unibertsitatean. Ukraineraz gain, ingelesez eta alemanez hitz egiten du.

2014tik 2019ra, Ukrainako Hezkuntza eta Zientzia Ministerioan lan egin zuen. 2014ko martxotik azarora, Serhi Kvit Hezkuntza eta Zientzia ministroaren aholkulari gisa aritu zen. 2017ko abendura arte, Hezkuntza eta Zientzia Ministerioko Nazioarteko Lankidetza eta Europako Integrazio Saila zuzendu zuen.

2017ko abendutik 2019ko abuztura, Hezkuntza eta Zientzia Ministerioko Plangintza Estrategiko eta Europako Integrazio Zuzendaritzako burua izan zen.

Novosad Herriaren Zerbitzaria alderdi politikoko kidea izan da.

2019ko abuztuaren 26tik 2020ko martxoaren 4ra arte, Ukrainako Hezkuntza eta Zientzia ministroa izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aitziber Areitio Iriondo

**Aitziber Areitio Iriondo** (Mañaria, Bizkaia,    ) Mañariko alkatea da. 2025eko ekainean hartu zuen aginte makila. Ainara Otxotorena Iriartek alkate karguari uko egin eta egun batzuk geroago.

## Bizitza 
Otxotorenak 2019tik 2025era bete zuen Mañariko alkatearen ardura, Areitio alkateordea zela.Bere lehen hitzetan, Areitiok eskerrak eman zizkion aurreko alkateari eta gobernu taldeari, eta agintaldi berria konpromiso handiz hartzen zuela adierazi zuen.

Alkate kargua hartu zuen unean, talde-lanaren garrantzia eta herritarrekiko gertutasuna azpimarratu zituen, aurrera begira ardatz moduan*Herritarrekin gertukoak izaten jarraituko dugu*
thumb|Mañariko udalbatza (2025)
thumb|Aitziber Areiito Iriondo eta Ainara Otxotorena Iriarte (2025)
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aitziber Areirio Iriondoren agurra alkate kargua hartu ondoren
Neike Barga Urigoitia

**Neike Barga** **Urigoitia** (Otxandio, 1999ko uztailaren 23a) bizkaitar futbolaria da, atezaina. 

## Kirol ibilbidea 
Bargak ibilbide luzea egin du Espainiako futbolean, mailaz igo da eta goi-mailako kategorietan emanaldi handiak egin ditu. 2018-2019 denboraldian Reto Iberdrolara igo zen Gasteizko Deportivo Alaves taldearekin, eta ondoren 2020-2021 denboraldian Lehen mailako Iberdrolara igo zenean, txapelduna eta protagonista izan zen Gasteizko taldearekin. 2021-2022an Erregina kopa ere jokatu zuen. Bere azken denboraldietan funtsezko pieza izan zen 2. RFEF-ean, atean sendotasuna eta lidergoa emanez.

## Palmaresa 
Besteak beste, lorpen hauexek izan ditu:

* Reto Iberdrolara igoera Deportivo Alavesekin 2018-2019 Txapelduna eta Iberdrola 
* Lehen Mailara igoera Deportivo Alavesekin 2020-2021

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marilyn Bobes

**Marilyn Bobes** **León** (Habana, 1955) kubatar kazetaria, poeta, kritikaria eta narratzailea da.

Habanako Unibertsitatean Historia ikasi zuen. 

Kultura, literatur kritika, aipamenak, kontakizun liburuak, nobelak eta poesiako pertsona ospetsuei egindako elkarrizketak argitaratu ditu. Ipuin antologia batzuen konpilatzailea ere izan da.

## Biografia 
Marilyn Bobes hogeigarren mendeko hirurogeita hamarreko hamarkadaren amaieran hasi zen idazten, poeta gisa nabarmenduz. 1979an, David Poesía Saria irabazi zuen *La aguja en el pajar* liburuarekin. Aitortza handiena, ordea, 1995eko Casa de las Américas saria *Alguien tiene que llorar* lanarekin irabazi ondoren iritsi zitzaion. Lanari izena ematen dion testuan gatazkari heltzeko modu originalak, pertsonaia nagusia inoiz ez agertzea, baizik eta hura ezagutu zuten pertsonaien ahotsetan aipatua eta eraikia izatea, unibertso femeninoa eta homoerotikoa jorratzeaz gain, Kuban emakumeek idatzitako narratibarako parteaguas bat markatu zuten.

Hurrengo urteetan Marilyn Bobesek lan handia egin zuen kultur sustatzaile gisa. Hainbat aipamen eta kritika idatzi zituen, eta poesiara itzuli zen *Revi(c)itaciones y homenajes* koaderno originalarekin. Bertan, testuartekotasuna erabiliz, elkarrizketan aritzen da eta José Martí bezalako poeta handiak omentzen ditu. Hala ere, bere narratiba azpimarragarriena da oraindik ere Italian, Alemanian, Britainia Handian, Estatu Batuetan, Espainian eta Frantzian argitaratutako testuak dituen autore polifazetiko batengan.

## Lan hautatuak 
### Poesia 
* La aguja en el pajar, 1980.
* Hallar el modo, 1989.
* Revi(c)itaciones y homenajes, 1998.

## Prosa 
* Alguien tiene que llorar. 1996.
* Alguien tiene que llorar otra vez, 1999.
* Impresiones y Comentarios, 2003.
* Mujer perjura (novela). ISBN 978-959-209-922-7
* Fiebre de invierno (eleberria), 2005.

## Antologatzaile gisa 
* Estatuas de sal. Ediciones Unión. Kuba. 1996.
* Cuentos infieles. Ediciones Unión. Kuba. 2006.
* Más cuentos infieles. Ediciones Unión. Kuba. 2007.

## Sariak eta aintzatespenak 
* Kubako Idazle eta Artisten Batasunaren David Poesia Saria (UNEAC), 1979
* Mexikoko Arte Ederren Institutuko "Edmundo Valadés" Ipuin Sari Latinoamerikarra, Puebla, 1993.
* Flora Tristan Zentroko "Magda Portal" Ipuin Sari Hispanoamerikarra, Peru, 1994.
* Casa de las Americas de Cuento saria, 1995, La Habana  *Alguien tiene que llorar ahora* lanagatik
* 2005eko Casa de las Américas Saria, Cocina de invierno eleberriagatik.
* Perun saria jaso zuen Mujer perjura eleberriarengatik.
* Julio Cortazar ipuin saria 2016, "A quien puede interesar" kontakizunagatik.
* 2026ko Habanako liburu azoka Marilyn Bobesi dedikatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ainhoa Ruiz de Infante Kortazar

**Ainhoa Ruiz de Infante Kortazar** (Otxandio, 2001) bizkaitar esku-huskako pilotaria da. 2021ean *Ados Pilota*, emakumezkoen lehen pilota talde profesionalaren partaideetako bat izan zen.

## Bizitza. 
Betidanik pilotazale amorratua izan da. Lau urterekin Otxandioko frontoian jokatzen zuen. Aitarengandik datorkio zaletasuna. Ainhoak gustuko zuen aita ikustea lagunekin jolasten. Hamabi urterekin, Lehen Hezkuntzako seigarren mailan, partida mistoak jokatzeari utzi zion, “mutilak neskak baino indartsuago agertzen baitziren”.  Aldi batean utzita egon ostean, 2018an, 17 urterekin heldu zion berriro kirol horri, eta Emakumeen Master Cup-ean hartu zuen parte, Binakako eta Lau eta Erdiko modalitateetan, Promozio mailan.

### Ados Pilota, emakumezkoen lehen pilota talde profesionala 
2021eko maiatzaren 24an Leitzan (Nafarroa Garaia) aurkeztu zen taldea. Taldekideek lan kontratua eta aseguru pribatua ere izan zuten. Maite Ruiz de Larramendi eta Iera Agirre Iturriaga esku huskako pilotariek sustatu zuten taldea eta hasieran Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroako lehen mailako hamahiru pilotarik osatutako egitura osatu zen. Taldeko kideak Iera Agirre Iturriaga, Andrea Aldaregia, Amaia Aldai, Eneritz Arrieta, Olatz Arrizabalaga, Irantzu Etxebeste, Ainhoa Ruiz de Infante (aurrelariak), Naroa Agirre, Gentzane Aldai, Naroa Elizalde Etxekolonea, Oihana Orbegozo, Maite Ruiz de Larramendi eta Olatz Ruiz de Larramendi (atzelariak) izan ziren. Aritz Altadill -palista profesional ohia- prestatzaile fisiko lanetan jardun zuen eta Juan Martinez de Irujo, Fernando Goñi, Patxi Eugi eta Peio Martinez de Eulate entrenatzaile tekniko lanetan.

2024ko apirilean, txapelduna izan zen Leire Galeano antzuolar bikotearekin batera. Adosek antolatutako Txapelketako finalean 17-22 irabazi zuten Maddi Barrokal eta Naroa Agirre bikotearen aurka.

2025eko otsailean, Otxandiok Ados klubaren Binakako Pilota Txapelketako jardunaldia antolatu zuen. Bertan, Ainhoa Ruiz de Infante aurrelari herritarrak Orbegozo izan zuen bizkarzain. Aranburu-Mujika bikotearen aurka jokatu zuen bikoteak.

2025eko azaroan, Arrigorriagan jokatu ziren Lau t 'erdiko Laboral Kutxa Masterreko kategoria ezberdinetako kanporaketak eta elite mailan. Ainhoa Ruiz de Infante Oxandioko aurrelariak sasoi betean zegoela erakutsi zuen, 22-7 irabazi baitzion Naia Bertiz Babaze sunbildarrari, kolore bakarreko dueluan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bienvenida Emazabel

**Bienvenida Emazabel Susperregi** (Hondarribia, 1910eko apirilaren 7a - Hondarribia, 1999ko urriaren 3a) nortasun handiko emakumea izan zen. Portua auzoan jaioa (Barriotxinon), emakume berezia eta askotarako balio izan zuena izan zen. 

thumb|ezkerrera|Portua auzoa (Barriotxino)
Bienvenida Luis Antonio Bernardo Emazabel Lekuona eta Josefa Ignacia Susperregi Oronozek izandako 14 seme-alaben arteko hamargarrena izan zen, aurreko guztiak gizonezkoak izan zirelarik. Herrian ziotenez, hori izan omen zen arrazoia Bienvenida izena ezartzeko.

Alfonso Lekuona Arribillagarekin ezkondu, eta zazpi seme-alaba izan zituen, Salvador, Genaro, Juan Jose, Natividad, Maria Guadalupe, jaio berritan hildako bat eta Jose Ignacio.

Beti auzoari lotuta, Santa Maria Magdalenako jaien antolatzaile izan zen urte askoan. Bera arduratzen zen jaietarako dirua bilatzeaz, jaiak antolatzeaz eta, bereziki aurren artean, irribarrea eta alaitasuna sortzeaz.

Jaietatik kanpo, auzoko norbait hiltzen zenean, etxez etxe joaten zen haren heriotzaren eta hileta elizkizunen berri emanez.

Portuko elizako serora ere izan zen, eta, *sokamuturran*, zezenaren aurrean jartzeko beldurrik ez zuen, nahiz behin baino gehiagotan uretara salto egin behar izan.

ezkerrera|thumb|Bienvenida Emazabel Susperregi plaza, Hondarribia
Arrantzalea ere bazen; askotan, txalupa hartu, eta txipiroitara joaten zen; gero, Barriotxinon bertan, baserritarrekin trukea egiten zuen haiek ekarritako barazki edo patatengatik.

2022ko ekainaren 22an egindako Udal batzar nagusian, udalak San Pedro eta Santiago kaleen artean dagoen plazatxoari (garai batean *Iturria* izenez ezaguna) Bienvenida Emazabel Susperregi plaza ezarri zion.
Vincent Coulibaly

**Vincent Coulibaly** (Kiniéran, 1953ko martxoaren 16a) ginear elizgizon katolikoa da. 1993tik 2003ra Kankango apezpikua izan zen eta 2003tik  2026ra Konakryko artzapezpikua.

## Bizitza 
Vincent Coulibaly 1953ko martxoaren 16an jaio zen Kiniéranen, Ginea Frantsesean. 1969ko azaroan Kindiako Joan XXIII.aren apaizgaitegi txikian sartu zen eta 1974ko irailean Koumiko (Volta Garaia, gaur egungo Burkina Faso) San Petri Claverren apaizgaitegi nagusian. 

1979ko uztailaren 28an, diakono ordenatu zuten Kankango elizbarrutian.

2003ko maiatzaren 6an, Joan Paulo II.ak Konakryko artzapezpiku izendatu zuen Sarahren ordez.

2026ko otsailaren 28an, Leon XIV.ak bere erretiroa onartu zuen.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fernando Guimarães Kevanu

**Fernando Guimarães Kevanu** (Cuanhama, 1936ko abuztuaren 14a – Ondijiva, 2022ko maiatzaren 18a) angolar elizgizon katolikoa izan zen, 1988tik 2011ra Ondjivako apezpikua izan zena.

## Bizitza 
Fernando Kevanu 1936ko abuztuaren 14an jaio zen, Angolako hegoaldeko Cuanhama udalerriko Odime herrian. Jerónimo Handukeme Kevanu eta Kausivike Guimarãesen semea zen.

2011ko azaroaren 23an, Benedikto XVI.a aita santuak bere dimisioa onartu zuen.

Guimarães Kevanu Ondijivan hil zen 2022ko maiatzaren 18an, 85 urte zituela.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Matthew Labyorteaux

**Matthew Charles Labyorteaux**, zenbait kredituetan **Laborteaux** (1966ko abenduaren 8a, Los Angeles, Kalifornia), estatubatuar aktore bat da. 

Nagusiki, *Little House on the Prairie* (1973-1983) telesailean Albert Ingalls eta ETB1n euskaraz emititutako *Gazte Bizkorrak* (1983-1984) telesailean Richie Adler pertsonaia antzezteagatik ezagunak da.

## Filmografia 
### Zinema
:

### Telebista
### Bideojokoak
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Ana Velasco Molpeceres

**Ana María Velasco Molpeceres** (Valladolid, 1991) espainiar kazetaria, ikertzailea, idazlea eta irakaslea da Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean. Modaren historia da bere ikerketa-arlo nagusia, eta hainbat liburu eskaini ditu horretarako. Horietako bat *Historiones de la moda* (geoPlaneta) da, non arropa eta osagarri ugariren jatorria eta gorabeherak azaldu dituen.
Velasco Molpeceresen esanetan: 
"Lehen, arropa oso preziatua zen, eta jendeak zuen eta testamentuetan uzten zuen gauza gutxietako bat zen. Pentsa arreoa, mugarri bat zen neska baten bizitzan."

Valladolideko Unibertsitatean doktoratu zen 2019ko azaroaren 20an *Mujer, moda y cambio social, del franquismo a la democracia* (euskaraz: Emakumea, moda eta gizarte aldaketa frankismotik demokraziara) tesia aurkeztu zuen. Lan horretan Guillermo A. Pérez Sánchez izan zuen zuzendari. Doktore Tesian Frankismotik demokraziarako urratsean Espainian izan zen emakumea, moda eta aldaketa soziala aztertu zuen eta bere ikerketa lerro nagusiak historia sozialean, hedabideetan eta modan zentratu ziren.

Bere lanen artean, Ediciones 19-k argitaratutako *Moda y prensa femenina en España (siglo XIX)* liburua nabarmentzen da. Lan horretan prentsak garai hartako modan izan zuen eraginari egindako begirada zehatza erakutsi zuen. Nobedade handiko lana da eta modaren komunikazioaren historia eta Espainiako modaren bilakaera biltzeko ahalegin handia.
* *Historiones de la moda* (geoPlaneta, 2025) 288 or. ISBN 978-84-08-30835-5 
* *La moda española 1898-1936: ballenas, apaches y cocaína en flor.* Los Libros de la Catarata, 2025. ISBN 9788410672536 
* *La moda en el franquismo* (Catarata, 2024) 240 or. ISBN 9788410670259 
* *Ropa vieja* (Catarata, 2023). 272 or. ISBN 9788413527291 

* *Historia de la moda en España: de la mantilla al bikini.* Los Libros de la Catarata, 2021. ISBN 978-84-1352-211-1 

* *Moda y prensa femenina en España (siglo XIX).* Madirl: Ediciones 19, 2016. ISBN 9788416225651 
* *La Historia a través de los mass media: prensa, cine y moda (siglos XX y XXI)* Itziar Reguero Sanzekin. Creaciones Vicent Gabrielle, 2016. ISBN 9788492987610 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elordi

**Elordi** bat elorri ugari dagoen tokia da. Elorriak izan daitezke:
* Elorri beltza (*Prunus spinosa*)
* Elorri zuria:
** Iparraldeko elorri zuria (*Crataegus monogyna*)
** Hegoaldeko elorri zuria (*Crataegus laevigata*)

Horrela, badira zenbait leku-izen *Elordi* izenekoak:
*Elordi (Ukar)
*Elordia

Toponimiari lotuta, pertsona izen-abizena izan daiteke halaber:
*Elordi García Insausti
*Jacob Elordi
*Aitor Elordi

## Ikus, gainera 
* Elorrio
* Elorriaga
* Elorrieta
Julie Rouault

**Julie Rouault** (1996/1995, Baiona, Lapurdi), euskal kantautore eta abeslari bat da.

Baionan jaio eta Ustaritzen hazia. Bere abestien bidez, Juliek zintzotasunez eta pasioz partekatzen du dena. Euskaraz nahiz frantsesez konposatu eta abesten du, sustraiak eta emozio lurperatuak hain ongi daramatzaten bi hizkuntza.

Bere pop unibertso musikalak sonoritate ezti eta aldi berean hunkigarriekin garraiatzen gaitu.

Errugbi zale porrokatua da eta Aviron Bayonnais taldearen jarraitzailea. Errugbi talde honen partiduetan abestu izan du, bai Baionako Jean Dauger estadioan nahiz Donostiako Anoeta estadioan.

## Diskografia 
* *Dernière Caresse* ("Azken laztana"), singlea, bere amatxiaren omenez.
* *Eklore* (2025, Baga Biga)

## Erreferentziak
Manuel Sada Allo

**Manuel Sada Allo** nafar matematika irakaslea da.

Bere lana GeoGebra matematika gelan erabiltzean oinarritzen da.

## Biografia 
2015eko abenduaren 17an, Ibercaja Zaragozan, Trabajo en el aula con GeoGebra izeneko hitzaldia eman zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maroochy Barambah

**Maroochy Barambah**, jaiotzaz **Yvette Isaacs** (Cherbourg, Queensland, Australia, 1954ko uztailaren 12a – 2026ko urtarrilaren 27a) Australiako aborigen mezzo-sopranoa izan zen, opera abeslaria eta aktorea.

## Bizitza 
Turrbal-gubbi naziokoa zen eta haurtzaroan, Australiako Estatuak menderatu eta bere familiarengandik bahitu zuen misiolari kristauekin batera. Erresilientea zen, eta bere kultura-mugiarazpenaren onuraduntzat jotzen zuen bere burua. Bere jatorrizko etniari egindako omenaldi gisa, **Maroochy** (**zisne beltza** esan nahi du) eta **Barambah** (**sartaldeko haizearen iturria** esan nahi du) izenak hartu zituen.

### Abeslari ibilbidea 
Julianne Schultz eta Andrew Schultz-ek egin zuten ezagun Maroochy, Black River-en Sydney Metropolitan Operaren 1989ko ekoizpenean egindako lanarengatik. Zaintzapean zeuden beltzen heriotzari buruzko opera izan zen. Geroago, 1993ko zinemarako egokitzapenaren protagonista izan zen, eta Sari Nagusia irabazi zuen, Opera Screen at Opera Bastille-rena, Parisen. Jatorrizko *Bran Nue Dae* musikalean, *Women of the Sun* telebistako 1981eko telesailean eta *Beach* Dreaming operan ere agertu zen (Mark Isaacsek berarentzat eta berari buruz idatzitakoa).

1993ko AFL Final Handian hartu zuen parte eta Waltzing Matilda eta Advance Australia Fair abestu zituen. 2013ko otsailaren 9an, Brisbaneko Suncorp estadioan, 2013ko All Stars errugbi ligako indigenen match-ean, kantatu zuen Advance Australia Fair-etik Brisbane eskualdeko jatorrizkoen jatorrizko hizkuntza den turrubul hizkuntzara egindako itzulpenarekin.

2014ko azaroaren 15ean, Maroochy Brisbaneko (Australia) G-20 Gailurraren irekiera formalean agertu zen eta nazioarteko buruzagi nazional eta dignatarioen aurrean jardun zuen.

## Lanak 
### Diskografia (hautaketa) 
* *Aborigine* (1996) single - Daki Budtcha Records
* *Mongungi* (1994) single - Daki Budtcha Records
* *Once upon a dreamtime* (1997) - Daki Budtcha Records

## Filmografia-agerpenak 
* *Black River* (1997) soundtrack - Filmes MusicArtsDance

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* [Performance de la artista, junio de 2015, Youtube de 4.36 a 11.59 min(https://eu.wikipedia.org/wiki/minuto)]
* Otra perfonance de la autora, Youtube 2.35 min
Maximilian Aichern

**Maximilian Aichern** (Viena, 1932ko abenduaren 26a – Linz, 2026ko urtarrilaren 31) austriar elizgizon beneditarra izan zen, 1981etik 2005era Linzeko apezpikua izan zena.

## Bizitza 
thumb|left|Maximilian Aichern apezpikuaren armarria.|209x209px
thumb|Maximilian Aichern gaztea (San Lamberto abadiako erretratua).
Maximilian Aichern Vienan jaio zen, Max eta Franziska Aichernen semea. 1954an sartu zen Estiriako San Lamberto beneditarren abadian. Ondoren, teologia ikasi zuen Salzburgoko Unibertsitatean eta Erromako San Anselmo Pontifize Ateneoan.

1959ko uztailaren 9an apaiztu zen Erromatik gertu dagoen Subiaco abadian. Hasieran, San Lambertoko kapilau Murauko lanbide heziketako eskolan erlijio irakasle gisa aritu zen. 1964an, abade lagunkide bihurtu zen, eta 1977ko otsailaren 24tik 1982ko urtarrilaren 16ra, abade izan zen. 1978tik 1981era, Austriako Beneditarren Kongregazioko abade presidente ere izan zen.

## Lanak 
* *Kirchen und Kapellen in den Pfarren der Diözese Linz. Eine kunstgeschichtlich-pastorale Dokumentation* (2001)

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mikel Ferrero Jaurrieta

**Mikel Ferrero Jaurrieta** (Iruñea, 1995) nafar matematikaria da eta Nafarroako Unibertsitate Publikoko irakaslea 2024tik aurrera. Bere lana informazioaren prozesamendu sekuentzialerako balio anitzeko eta ez-simetrikoetan zentratzen da 2024tik.

## Biografia 
Mikel Iruñean jaio zen 1995ean, eta Informatika Ingeniaritzan graduatu zen NUPen, eta Modelizazio eta Ikerketa Matematiko, Estatistika eta Konputazioko masterra egin zuen Nafarroako, Zaragozako eta Euskal Herriko unibertsitateetan. 2024an Doktoratu zen Nafarroako Unibertsitate Publikoan, nazioarteko aipamenarekin, eta gaur egun konputazio zientzien eta adimen artifizialaren arloan irakasle laguntzaile doktorea da.

Gainera, zazpi artikulu baino gehiago argitaratu ditu erreferentziazko aldizkarietan, hala nola Engineering Applications of Artificial Intelligence, IEEE Transactions on Fuzzy Systems eta Information Fusion aldizkarietan, eta beste bi sari eskuratu ditu nazioarteko biltzarretan. Nazioko eta nazioarteko topaketa zientifikoetan hogei bat lanen egilekidea da.

## Sariak 
* 2024ko Doktorego tesiaren Ezohiko Saria, Teknologia eta Logika Fuzzy (ESTYLF 2025) kongresuaren baitan, Rotan (Cadiz)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gabriel Gómez Arriola

**Gabriel Gómez Arriola** nafar matematikaria, matematika irakaslea eta Nafarroako Unibertsitate Publikoko irakaslea da.

## Biografia 
Industria Ingeniaritza ikasi zuen Nafarroako Unibertsitate Publikoan, 2008an lizentziaduna. 2008tik Matematikako irakaslea da bigarren hezkuntzan eta batxilergoan. 2018tik karrerako funtzionarioa da bigarren hezkuntzako matematika espezialitatean. Matematikako eskolak ematen ditu El Cierzo BHEan, Ribaforadan. Gainera, Tuterako Campuseko irakasle elkartua da Tuterako Campusean, Estatistika, Informatika eta Matematika Sailari lotutako arloetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Saqqaq

**Saqqaq** Avannaata udalerriko kokaleku bat da, Groenlandiako mendebaldean kokatua. Groenlandiako Estatistika Sailaren datuen arabera 2023ko urtarrilaren 1ean 160 biztanle zituen. 1755ean sortu zen Ritenbenk izenaz.

## Etimologia 
Kokalekuaren izenak "alde eguzkitsu" esan nahi du groenlandieraz.

## Geografia 
Nuussuaq penintsulako hego-mendebaldean dago, on the northern shore of Sullorsuaq itsasartearen iparraldeko kostaldean. Ilulissat herritik 100 bat kilometro iparraldera dago.

## Historia 
Nuussuaq penintsularen beste aldean, Uummannaq fiordoaren ertzean dagoen Qilakitsoq izeneko aztarnategian egindako indusketek antzinako kultura artiko baten aztarnak azaleratu zituzten. Aztarna horiek Saqqaq kulturako herri batenak dira, K.a. 2500 eta K.a. 800 artean Groenlandiako erdi-mendebaldean bizi zena.

## Azpiegiturak 
### Garraioa 
Air Greenland airelineak helikoptero bidezko neguko-hegaldiak eskaintzen ditu Saqqaqeko heliportuaren eta Ilulissateko aireportuaren artean.

Udan eta udazkenean, Disko badiako urak nabigagarri bihurtzen direnean, itsasoz baino ez dira egiten dira herrien arteko bidaiak Disko Line itsas-konpainiaren ferryen bidez.

## Ikus, gainera 
* Saqqaq kultura

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peio Ardaiz Galé

**Peio Ardaiz Galé** nafar matematikaria eta ikertzailea da. Bere ikerketa-interesak talde geometrikoen teoria, topologia aljebraikoa eta grafoen teoria dira.

## Biografia 
Matematikan lizentziatu zen Errioxako Unibertsitatean eta, ondoren, Modelizazio eta Ikerkuntza Matematiko, Estatistiko eta Konputazionaleko Masterra egin zuen Nafarroako Unibertsitate Publikoan. Bere prestakuntza akademikoan zehar, doktoretza-egonaldia egin du Oxfordeko Unibertsitatean (Erresuma Batua).

2020tik aurrera, irakasle ordezkari gisa jardun du NUPeko Estatistika, Informatika eta Matematika Sailean, Aljebraren arloan. 2022an, hirugarren saria lortu zuen NUPeko 3 minututan dibulgazio lehiaketan, *Valor ≠ utilidad* izeneko aurkezpenarekin, MacMullough-Miller espazioari buruzko bere ikerketa-lanean oinarrituta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Peio Ardaiz Galéren fitxa akademikoa NUPen webgunean.
Víctor Domínguez

**Víctor Domínguez Báguena** (Zaragoza, 1974) aragoiar matematikaria eta matematika irakaslea Nafarroako Unibertsitate Publikoko Tuterako campusean da.

## Biografia 
Zaragozan jaio zen 1974an. Hiriko Pablo Gargallo institutuan egin zituen bigarren mailako ikasketak (1988-1992) eta, ondoren, Matematika ikasi zuen Zaragozako Unibertsitatean, 1997an Matematika Aplikatuan lizentziatuz. Graduatu ostean, ikerketa-egonaldi bat egin zuen Argentinako Ipar-ekialdeko Unibertsitate Nazionalean (UNNE), Corrientesen.

1997 eta 2000 artean, doktoretza aurreko ikertzaile gisa aritu zen Zaragozako Unibertsitateko Matematika Aplikatua Sailean. 2001eko urtarrilean lizentziatura-tesina aurkeztu zuen: *Estudio analítico y numérico de ecuaciones integrales con núcleo logarítmico*, Francisco-Javier Sayas irakaslearen zuzendaritzapean.

Irakaskuntzari dagokionez, Nafarroako Unibertsitate Publikoan garatu du bere ibilbide profesionala. 2001ean hasi zen irakasle laguntzaile gisa Iruñeko campusean. 2006an irakasle agregatu kargua hartu zuen eta, 2008ko martxoaz geroztik, Tuterako campusean dihardu irakasle lanetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Víctor Domínguez Baguenaren fitxa akademikoa NUPen webgunean.
Fernando Martín Sendín

**Fernando Martín Sendín** (Lizarra, ?) nafar matematika irakaslea da. Matematika irakaslea da Lizarran eta Juan Carlos Martín Sendínen anaia.

## Biografia 
Juan Carlos anaiarekin batera, 1977an Estatistika Teknikoen Kidegoan sartzeko oposizioetan parte hartu zuen.

Bere anaiarekin batera, Lizarra BHIko irakaslea ere izan zen. Biak bereziki ezagunak dira Dictel elkartearekin egindako matematika-hitzaldiengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joaquín Goyache Goñi

**Joaquín Goyache Goñi** (Iruñea, 1962) 2019tik Madrilgo Unibertsitate Konplutentseako errektorea eta Sanitate Animaleko katedraduna da.

## Biografia 
Iruñean jaio zen eta albaitaritza ikasketak egin zituen Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean. 1985ean lizentziatu zen eta 1991n doktoretza lortu zuen unibertsitate berean. Ondoren, doktoretza-ondoko egonaldia egin zuen Washington Estatuko Unibertsitatean, Ramón Areces Fundazioaren beka bati esker.

UCMn ibilbide luzea egin du kudeaketa lanetan: Albaitaritza Fakultateko dekanoa (2003-2011), Udako Ikastaroen zuzendaria eta antolakuntza zein graduondoko bikerrrektorea izan zen José Carrillo Menéndezen agintaldian.

2019ko apirilaren 3an errektore hautatu zuten, Carlos Andradas ordeztuz. 2023ko martxoan kargua berritu zuen, botoen %54,9arekin.

## Ikerketa eta irakaskuntza 
Sanitate Animaleko sailean eta VISAVET zentroan egin du lan. Bere ikerketak animalia basatien gaixotasun transmitigarrietan, mikrobiologian eta immunologian zentratu dira. 120 artikulu zientifiko baino gehiago argitaratu ditu eta 12 doktoretza-tesi zuzendu ditu.

## Agintaldiko gertaera nabarmenak 
### Isabel Díaz Ayusoren izendapena 
2023an, polemika handia sortu zen unibertsitateak Isabel Díaz Ayuso Madrilgo Erkidegoko presidenteari "Alumni Ilustre" izendapena eman ziola eta. Irakasle eta ikasle askok salatu zuten izendapena errektoretzak inposatu zuela, Fakultateko Batzarretik igaro gabe.

### Palestinaren aldeko kanpaldia 
2024ko maiatza eta ekaina bitartean, ikasleek kanpaldia egin zuten Moncloako campusean Gazako genozidioa salatzeko. Ikasleek Israeli boikota egiteko eta harremanak eteteko eskatu zioten Goyacheri. Protestak hilabete iraun zuen akordio zehatzik lortu gabe.

### Begoña Gómez auzia eta desinputazioa 
2024an, Goyache ikertu gisa deitu zuen Juan Carlos Peinado epaileak, Begoña Gómezen (Espainiako presidentearen emaztea) katedra baten inguruko ustezko irregulartasunengatik. Hala ere, 2025eko maiatzaren 16an, Madrilgo Probintzia Auzitegiak Goyacheren aurkako inputazioa baliogabetu zuen, oinarririk ez zuela iritzita eta prozesu judiziala itxiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aholkularitza

**Aholkularitza** arloetan espezializatutako lanbide-zerbitzua da, enpresek edo profesionalek ematen dutena(aholkularitza-enpresa edo aholkulari gisa ezagutzen dena, hurrenez hurren), eta arlo batean esperientzia edo ezagutza espezifikoak ditu, pertsonei, beste enpresa batzuei, enpresa-taldeei, herrialdeei edo, oro har, erakundeei aholku emanez. Aholkularitza integralean edo arlo zehatz batean zentra daiteke, hala nola Administrazioan, Giza Baliabideetan, Operazioetan, Merkatuteknian, Salmentan eta Finantzetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Daniel García de Vicuña

**Daniel García de Vicuña Bilbao** nafar matematikaria eta Nafarroako Unibertsitate Publikoko irakasle eta ikertzailea da. Bere ikerketa-interesen artean, benetako arazo konplexuen simulazioa eta optimizazioa sartzen dira.

## Biografia 
Nafarroako Unibertsitate Publikoan burutu zituen bere goi-mailako ikasketak. Industri Teknologien Ingeniaritzako Gradua egin zuen lehenik (2012-2016) eta, ondoren, Industri Ingeniaritzako Masterra (2016-2018). 2022an, Doktore titulua eskuratu zuen NUPen, Komunikazio Teknologien, Bioenergiaren eta Energia Berriztagarrien programan.

Ikerketari dagokionez, NUPeko q-UPHS *quantitative methods for Uplifting the Performance of Health Services* ikerketa-taldeko kidea da. Bere ikerketa-interes nagusiak simulazioan eta arazo erreal konplexuen optimizazioan oinarritzen dira. Hamar bat ikerketa-proiektutan parte hartu du, estatukoak zein nazioartekoak, horien artean COVID-19 pandemiak sortutako larrialdiari erantzuteko zientzia-proiektu bereziak nabarmentzen direlarik.

Irakaskuntzan, 2018tik ari da klaseak ematen NUPen, Estatistika, Optimizazioa eta Simulazioa bezalako irakasgaietan. Gaur egun, Irakasle Laguntzaile Doktore kargua du unibertsitate horretan.

Danielek, gainera, profesionalki futbolean jokatzen du, 2018tik 2021era Subiza Kirol Elkartean taldean jokatu zuen, eta 2024tik Beti Kozkor Kirol Elkartean Hirugarren Federazioak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Daniel García de Vicuñaren fitxa akademikoa NUPen webgunean.
Lurralde autonomo

thumb|445px|Behintzat, lurralde autonomo bat duten herrialdeak.
**Lurralde autonomoa**, **lurralde-erakunde autonomoa** (**eskualde autonomoa**, **autonomia-erkidegoa**, **erkidegoa**, **eskualdea**, **errepublika**, **probintzia** edo **lurraldea** ere esaten zaio) estatu burujabe baten banaketa administratibo subnazionala da. Banaketa subnazional horrek baldintza ekonomiko, sozial, kultural edo etniko edo nazional bereziak ditu biztanleriarengandik bereizita, eta haren mende dagoen kanpo-agintaritzak autonomia-maila jakin bat aitortzen dio, bere gobernuari, jurisdikzioko lege eta politikei eta eskubide eta askatasun espezifiko batzuei dagokienez. Lurralde horiek dira, oro har, etnia batzuen gutxiengoa duten lurrak, beren hizkuntza propioa eta herrialdetik bereizitako sistema juridikoa dutenak.

Tim Potierren arabera, lurralde-autonomia bitarteko gisa ulertu behar da, zeinaren bidez agintari batek, goragoko beste agintaritza baten mende egonik, agintaritza horretatik bereiz zehaztu ahal izango baititu, agintaritza horren bidez, erantzukizuna duenaren ongizate orokorrerako eman dizkion funtzio espezifikoak.

Marc Wellerrek eta Stefan Wolffek honela definitzen dute autonomia: erkidegoek politika publiko, legegile, betearazle, judizial edo adjudikaziozko eginkizunak betetzeko legez errotuta duten boterea, estatuko beste aginte-iturri batzuk alde batera utzita, baina estatuaren lege-ordena orokorrari lotuta. Lurralde-autonomiaren kontzeptu partikularraren oinarrian dagoen oinarrizko ideia da erakunde autonomoa lurralde-terminoetan definitzen dela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Savissivik

**Savissivik** (inuktunez: *Havighivik*) Avannaata udalerriko kokaleku bat da, Groenlandiako ipar-mendebaldean dagoena. Meteorit uhartean kokatuta dago, Melville badiaren iparraldeko itsasbazterrean. 1934an merkataritza-gune gisa sortua, 2023ko urtarrilaren 1ean 50 biztanle zituen Groenlandiako Estatistika Sailaren datuen arabera.

## Etimologia 
Kokalekuaren izenak "burdina meteorikozko lekua" esan nahi du groenlandieraz, lekuan aurkitu diren meteorito kopuru handiari aipamena eginez.

## Azpiegiturak 
### Garraioa 
Air Greenland airelineak hegaldiak eskaintzen ditu Savissivikeko heliportuaren eta Qaanaaqeko aireportuaren artean Pituffikeko espazio-basean geldialdia eginez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fermín Mallor

**Fermín Mallor Giménez** nafar matematikaria eta Nafarroako Unibertsitate Publikoko Estatistika eta Ikerketa Operatiboko katedraduna 2011ko maiatzaren 30etik.

## Biografia 
Matematikan lizentziatu zen Zaragozako Unibertsitatean, eta lizentziaturako sari berezia jaso zuen. Ondoren, Matematika Zientzietako doktoretza eskuratu zuen Nafarroako Unibertsitate Publikoan.

Gaur egun, Estatistika eta Ikerkuntza Operatiboko katedraduna da NUPen, eta unibertsitate bereko Smart Cities Institutuko kidea. Bere ikerketa-lanak sistema konplexuen (dinamikoak zein estokastikoak) simulazioan eta optimizazioan oinarritzen dira, baita fidagarritasunean eta kalitate-kontrolean ere. Oro har, baliabideen optimizazioa eskatzen duten arazoen modelizazio matematikoan espezializatuta dago, batez ere osasun, energia eta ekoizpen arloetan.

## Sariak 
* 2018: E-dea Salud desafioa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fermín Mallor Giménezen fitxa akademikoa NUPen webgunean.
Tupilaq

'*** (**** edo silabario inuktitutez: , pluralez: ***') munstro edo munstro baten tailla da.

## Mitologia 
Inuit tradizioen arabera, tupilaqak xamanismoaren barruan sorginkeriak egiten dituen batek egindako munstro mendekatzaileak dira, hainbat objektu erabiliz sortuak, hala nola animalien zatiak (hezurrak, azala, ilea, tendoiak eta abar, eta baita haurren gorpuetatik hartutako zatiak ere).

Ondoren, muntroari erritual baten bidez bizitza ematen zaio, eta gero itsasoan jartzen da etsai jakin bat bilatzeko eta suntsitzeko. Tupilaq baten erabilera arriskutsua da; izan ere, sortu zuena baino ahalmen magiko gehiago zuen norbait suntsitzeko bidali badute, hau bere sortzailea hiltzeko bidal dezakete, baina tupilaq egileak ihes egin dezake bere obraren edo kontuaren aitorpen publikoagatik.

## Artea 
Gaur egun, tamaina eta forma desberdinetako tupilaq apaingarri asko zizelkatzen dira hainbat materialetan, hala nola narbalezko letaginak, zurezkoak eta karibuzko adarkadak. Groenlandiako inuit artearen zati garrantzitsu bat dira eta bildumazaleek asko estimatzen dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Opus quadratum

thumb|280px|*Opus quadratum*
***Opus quadratum*** antzinako Erromako eraikuntza-teknika bat da, lerro horizontaletan jarritako harlandu eskuairatuak erabiltzen dituena. Junturetan ez zen kareorerik ematen. Erroman, K.a. IV. mendean hasi zen erabiltzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inuktitut silabario

**Inuktitut silabarioa** () inuktitut (inuiten hizkuntzak) idazteko 1870eko hamarkadaren amaieran garatutako abugida motako silabarioa da. Quebeceko Nunavik eskualdean hitz egiten den barietaterako erabili izan dute, nahiz eta duela gutxi Nunavuten ere erabiltzen hasi duten.

Jatorrizko silabario inuktitut hori John Horden eta E.A. Watkins misiolari anglikanoek moldatu zuten, James Evans apaizak cree hizkuntzarako sortu zuen silabariotik abiatuta. Edmund Peck misiolaria arduratuko zen inuiten lurraldean zabaltzeaz.

Silabarioaren egungo bertsioa, titirausiq nutaaq () izenekoa, 1976an onartu zuen Inuit Kultura Institutuak, eta XIX. mendean sortutako silabarioaren bertsio aldatua eta egokitua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak