open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
HD-DVD

**High Density – Digital Versatil Disc (HD-DVD)**, disko-formatu berri hau DVD forum-ak sortu eta hobetu du, egile eta entretenimendu munduko estudio handienekin batera. Talde hau DVD-aren (DVD forum) estandarrak sortzeaz arduratu zen formatu hau sortu zenetik. Toshiba eta NEC-en Advanced Optical Disc (AOD) teknologian oinarrituta sortu da eta geruza batean 15GB gorde daitezke DVD arrunt baten 4.7 GB-en aldean. Bi geruzatako HD-DVD batek 30 GB-eko edukiera du, eta hiru geruzatako diskoak 45 GB-era iristen dira.

## Funtzionamendua 
eskuinera|thumb|250px|HD-DVD disko eta irakurgailua
HD DVD-ROM-a 12 cm-ko diametroa eta 1,2 mm–ko sakonera duen diskoa da, alde batean edo bitan idatzita egon daitekeena eta alde bakoitzean geruza bat edo bi izan ditzakeena. 60 GB gordetzera heldu daiteke bi geruzatako bi alde izanda, beraz geruza bakoitzean 15 GB gorde daitezke.

Gaur egungo DVD-ek informazioa diskoaren erdian gordeta dute kanporago dagoen plastikozko geruza garden batek babestuta. HD DVD-a modu berean dago eraikia eta fisikoki diskoak ezaugarri berdinak ditu.

Ondorioz, DVD ekipaia oso gutxi aldatu behar da formatu berri hau onartzeko. Testetan frogatu ahal izan denez, HD DVD bat produzitzeko garaian DVD-arekiko bost minutuko aldea dago soilik.

Laser urdin-morea zenbaki irekiera 0.65ekoa duen lentearekin, erabili daitekeen argi diametroa txikitu egiten da, oraingo DVD-kin alderatuz. Beraz, diskoa gorde daitekeen informazioa handiagoa da. Aldi berean, errotazio abiadura handitzen da, byte transferentzia handiak onartuz 36,55 Mbps, hiru aldiz baino gehiago DVD arruntarena.

Kalitate handieneko telebista irudiak gorde ditzake (HDTV [1920x1080] pixeletako bereizmenera arte), baita txikiena ere ( CIF [320x240]).

Bitxikeria bezala, aipatu disko bakarrean bi formatuak gorde daitezkeela, HD DVD eta DVD. Hau da, alde batean HD DVD moduan gorde daitezke datuak eta beste aldean DVD moduan edo alde batean bertan biak eduki, geruza ezberdinetan. Horrela laser gorriak DVD-ari dagokion informazioa irakurriko du eta laser urdinak HD DVD-ari dagokion.

## Abantailak 
15 GB gorde ditzake geruza bateko DVD batean. Eraikitzerako garaian DVD egileekin bat egiten du, izan ere, DVD-a eraikitzeko azpiegitura erabiltzen du, produkzio gastuak txikituz. Aurreko belaunaldiko DVD-ekin bateragarria da eta irakurgailu batek bi formatuak onartu ditzake, aldaketa gutxirekin. Bi geruzatako diskoak egitea erraza da.

## Eragozpenak 
Bi konpainia, soilik, daude atzetik (NEC eta Toshiba). Bere edukiera Blu-Ray Disck-arena baino urriagoa da.
 
## Kanpo estekak 
*  The Authoritative HD DVD FAQ by Hugh Bennett
*  HD DVDaren orrialde ofiziala
*  DVD forum-aren orrialde ofiziala
*  The HD DVD Key
Blu-ray

**Blu-ray**, baita ere **Blu-ray Disc (BD)**, generazio berriko disko optiko formatu bat da. 12 cm-ko diametroa du, CD eta DVD-aren antzera.
Blu-ray Disc Association-ek (BDA) sortu eta hobetu du, bertan elektronika, informatika eta multimedia egile garrantzitsu ugari bildu direlarik (besteak beste Apple, Panasonic, Sony, TDK, Warner eta Thomson, denera 15 enpresa bat garrantzitsu). Hasieratik disko formatua definizio altuko bideoa (HD) irakurtzeko, idazteko eta sarritan idazteko pentsatua dago, baita informazio kantitate handiak biltegiratzeko ere. Geruza bakarreko disko batek 25 GB gorde ditzake, zeinetan definizio altuko (HDTV) bi ordu gorde daitezkeen, edo hamahiru ordu baino gehiago definizio arrunteko telebistakoak. Halaber, 50 GB gorde ditzaketen bi geruzatako diskoak ere badaude.

## Funtzionamendua 
Oraingo disko optikoek, hala nola, DVD±R, DVD±RW, eta DVD-RAM formatuek, irakurtzeko nahiz idazteko laser gorria erabiltzen duten bitartean, formatu berri honek laser urdin-more bat erabiltzen du, Blu-ray izenekoa. Laser urdin-more (405 nanometro) honek laser gorriak baino (650 nm) uhin motzagoa du, laserra oraindik eta zehaztasun handiagoz enfokatzea ahalbideratuz. Horrela informazioa estuago gorde daiteke toki gutxiago okupatuz, beraz, datu gehiago gorde daitezke CD/DVD baten tamainakoa den disko batean (12 cm-ko diametroko eta 1 mm-ko sakonerako disko bat). Laser honi esker eta zenbaki irekiera 0,85-era aldatuz Blu-ray disko batean 25/50GB gorde daitezke. Gainera, informazio hau ez da gordetzen diskoaren erdialdean, DVD-tan gertatzen den bezala, azpialdean baizik, beheko aldetik 1 mm-ra.

Formatu hau batez ere Definizio Altuko Telebista (HDTV) heltzen denerako dago pentsatua, Estatu Batuetan eta Japonian nahiko hedatua dagoena, guregana urte gutxi barru iritsiko dena, LDT (Lurreko Telebista Digitala) bezala ezagutzen dena. Izan ere, MPEG-2 TS (Transport Stream) izeneko formatua gordetzeko aukera ematen du disko mota honek, telebistako irudi eta soinuak zuzenean eta galerarik gabe gordez nahiz irakurriz. Blu-ray-ak 36 Mbps (MegaByte segundoko) banda zabalera dauka, zeina nahikoa eta sobera den HDTV moduko irudiak gordetzeko. Halaber, diskoaren ausazko atzipenari esker, irakurtzen ari den bitartean, diskoan bertan idazten egon daiteke.

Blu-ray egileen desira datozen urteetan DVD-a ordezkatzea da, definizio altuko telebista iristen denean. Horretarako HD-DVD-arekin lehiatu beharko du. Halaber, PC-rako estandar izan nahi du Blu-ray-ak.

## Abantailak 
Elektronika munduko bederatzi enpresa erraldoi baino gehiago daude proiektuaren atzetik. Aurreko belaunaldiko formatuekin bateragarria izango diren irakurgailuak izango ditu.

## Eragozpenak 
Diskoak eraiki ahal izateko azpiegitura berriak behar dira, prozesu garesti eta luzea izanik.

## Kanpo estekak 
*  The Authoritative Blu-ray Disc (BD) FAQ by Hugh Bennett
*  Blu-ray diskoen orrialde ofiziala
Lisboa Handia

**Lisboa Handia** () Portugalgo azpieskualdea da, Lisboako eskualdean kokatuta dagoena. 1.381 kilometro karratuko azalera dauka eta 2004ko erroldaren arabera 1.993.584 zituen.

## Kontzejuak 
* Amadora
* Cascais
* Lisboa
* Loures
* Mafra
* Odivelas
* Oeiras
* Sintra
* Vila Franca de Xira

## Kanpo estekak
Diputatuen Kongresua

**Diputatuen Kongresua** (gaztelaniaz *Congreso de los Diputados*) Espainiako Gorteen behe ganbera da, espainiarrak ordezkatzen dituen instituzioa, hain zuzen ere. Gutxienez 300 eta gehienez 400 diputatu ditu. Hauek, Espainia osoko hauteskunde-mugabarruetan aukeratzen dira, normalean probintziak izaten direnak. Diputatuen agintea, 4 urtekoa da. Espainiako Gobernuaren presidentea, Kongresuan aukeratzen da.

2012ko uztailaz geroztik, urte luzeetan Kongresuaren egoitza hesiz eta poliziaz inguratuta egon zen, herritarren protestetatik babesteko.

Espainiako Gorteen jauregiaren egoitza du.

## Kongresuaren osaketa XIV. legegintzaldian 
### Parlamentu-taldeak 
### Kongresuko mahaiaren osaketa 
## Ikus, gainera 
* Espainiako Gorteak
* Espainiako Senatua
* Espainiar Kongresuko lehoiak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Espainiako Diputatuen Kongresuaren webgune ofiziala
Espainiako Senatua

**Espainiako Senatua** Espainiako Gorteen goi ganbera da, espainiar herria ordezkatzen duen instituzioa. Senatariak, aukeraketa zuzengabean, Autonomia Erkidego bakoitzak aukeratzen ditu hauteskundeetako emaitzen arabera, hasieratik erkidego bakoitzak senatari bat du eta biztanleriaren milioi pertsona bakoitzeko senatari bat gehitzen zaio. Aukeraketa zuzenean, probintzia bakoitzak, 4 senatari ditu, uharte bakoitzak 3 eta Ceuta eta Melillak, bina.

Lau urteko agintaldia dute.

## Senatuaren osaketa (XIV. legealdia) 
### Senatuaren Mahaia 
### Parlamentu-taldeak 
## Ikus, gainera 
* Espainiako Gorteak
* Espainiako Kongresua

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Ceuta

**Ceuta** Afrika iparraldeko espainiar subiranotasuneko autonomia hiri bat da, 1580. urtetik Espainiako estatuaren mende dagoena. Afrikako ipar-mendebaldean dago, Mediterraneoaren mendebaldeko kostaldean, Gibraltarko itsasartearen hegoaldean. Marokok koloniatzat jotzen du eta beretzat aldarrikatzen du Ceuta, bai eta Afrika iparraldeko espainiar subiranotasuneko gainerako lurrak ere.

## Geografia 
thumb|262px|Airetiko ikuspegia
### Ingurune naturala eta klima 
2011. urtean, Europako Justizia Auzitegiak ebatzi zuen Ceutak oraindik ez zuela bete hondakin urak arazteko betebeharra. Betebehar hori 2000. urterako bete beharrekoa zen.

## Klima 

## Biztanleria 
1981ean, 70.864 biztanle zituen.

## Hizkuntzak 
Bertako hizkuntzak espainiera eta arabiera dira.

## Ekonomia 
Arrantza eta merkataritza portu garrantzitsua du. Kontserba industria eta artisautzak ere indar handia du. Bestalde, militar hiria da.

## Historia 
Kartagotarren, erromatarren eta bizantziarren mendean egon zen arabiarrak hiriaz jabetu aurretik. Hiria asko hazi zen berberiarren eta espainiarren konkistaren garaian. Portugalen esku egon zen 1415ean, eta Espainiak hartu zuen 1580an. Estatu bihurtu zenetik, Marokok behin eta berriro aldarrikatu du Ceuta hiriaren jabetza.

## Hiri senidetuak 
Ceuta ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ceutako Gobernuaren webgunea
Alexandro Severo

**Alexandro Severo** (; 208ko urriaren 1a - 235eko martxoaren 18a) erromatar enperadorea izan zen, 222tik hil zen arte, severar leinuko azkena.

Haren ama Julia Mamea izan zen, Julia Mesaren alaba eta Heliogabaloren izeba. Basiano zuen jatorrizko izena, baina aldatu egin zuen 221ean, Julia Mesaren presiopean Heliogabalok ondorengo izendatu zuenean. Hurrengo urtean, martxoaren 11an Heliogabalo hil zuen Pretoriar Goardiak. Alexandro Severo enperadorearen izendapena onartu zuten Pretoriar Goardiak eta Senatuak.

Garai horretan amaren menpean zegoen Alexandro. Julia Mameak, birtutez betetako emakumeak, aholkulari trebeez inguratu zuen semea. Baina beste aldetik, emakume jeloskorra zen eta armada diziplinatua eusteko ezgai zen. Matxinadak ohikoa ziren Inperio osoan.

Orokorrean Alexandroren agintaldiak onurak ekarri zituen Sasaniarrei aurre egin behar izan zien arte. Garaipenak gorabehera, erromatar armadak egundoko diziplina eza erakutsi zuen.

Hurrengo urtean germaniarren kontra egin zuen, Galia inbaditzen ari zirela eta. Mainz hiritik hurbil, Maximino Trax legionarioak gidatutako matxinoek Alexandro eta ama hil zituzten martxoaren 19an.

Severar leinuko azkena izan zen Alexandro. Amaren mendean bazen ere, jendearen bizi-baldintzak hobetzen ahalegindu zen. Aholkulari Ulpiano jurista eta Dion Kasio historialaria zituen. Aurrekarien luxua eta bitxikeria desagertu ziren. Literatura, arte eta zientziak bultzatu zituen. Maileguen interesak eta zergak ere murriztu egin ziren.

Erlijioari zegokienez, Alexandrok joera irekia zeukan. Haren kapela pribatuan Orfeo, Abraham eta Jesusen estatuak zituen. Jesusen omenezko tenpluak eraikitzeko gogoa omen zuen, baina aholkulariek asmoa kendu zioten.

## Ikus, gainera 
* Neronen Termak
Severotar dinastia

**Severotar dinastia** bigarren mendeko bukaeran eta hirugarren mendeko hasieran Erromatar Inperioaren buruan egon zen familia da. Printzerriaren garaiaren azken dinastia izanda, III. mendeko krisialdiari hasiera eman zion.

Severotar leinuak gerra zibil baten ostean hartu zuen boterea. Gerra piztu zen Pertinax enperadorea Pretoriar Goardiak hil zuenean. Didio Juliano senatariak titulua erosi zien pretoriarrei, baina probintzietako hainbat jeneral matxinatu ziren horren aurrean. Peszenio Niger eta Klodio Albino jeneralek enperadoretzat jo zuten haien burua gerra zibilean zehar. Alabaina, Septimio Severo, Panoniako armaden burua, atera zen gerra horretatik garaile. Harekin hasi zen Severar leinuko agintaldia 193an.

Septimio Severoren ondorengoak Karakala eta Geta semeak izan ziren. Karakalaren ostean, halere, Makrino Pretoriar Goardiako prefektoak bereganatu zuen boterea. Honela, Severotar leinuak agintea galdu zuen.

Nolanahi ere, Severotar leinuko emakumeen konspirazioei esker, berehala berrekuratu zuten enperadore kargua Severotarrek. Heliogabalo eta Alexandro Severo ziren leinu horretako hurrengo enperadoreak. Hala ere, Germaniako legioak matxinatu ziren 235ean eta Alexandro Severo zein Julia Mamea ama hil zituzten. Matxinoen buruak, Maximino Trax izeneko legionario batek hartu zuen boterea orduan, eta III. mendeko krisialdia delakoa sortu zen honela.

Leinu honetako enperadoreak
* Gerra zibilekoak (Septimio Severo baino ez da leinukoa)
** Didio Juliano (193)
** Peszenio Niger (193-194)
** Klodio Albino (193-197)
** Septimio Severo (193-211)
* Leinukoak
** Karakala (211-217)
** Geta (211)
* Etenaldia
** Makrino (217-218)
* Berriro leinukoak
** Heliogabalo (218-222)
** Alexandro Severo (222-235)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julia Mesa

**Julia Mesa** (; -) Julio Basiano Heliogabalo jainkoaren apaizaren alaba izan zen. Julia Mesa, halaber, Heliogabalo eta Alexandro Severo enperadoreen amona izan zen. Tronuaren atzeko lana zela eta, Erromako emakumerik boteretsuena izatera iritsi zen.

Julia Mesak bi alaba izan zituen, Julia Mamea eta Julia Soemias, bakoitza enperadore baten ama. Septimio Severo koinatuak boterea eskuratutakoan, Julia Mesa Erroma joan zen. Karakalaren hilketa eta Julia Domnaren suizidioren ondoren, Siriara itzularazi zuten. Baina Makrino enperadore berriak ez zion dirurik kendu.

Sirian, Makrino agintetik botatzeko konspiratzeari ekin zion Julia Mesak. Makrinok oinarri politiko oso sendorik ez zuela baliatuta, Julia Mesak Julia Soemias alabaren Heliogabalo semea boterean jarri ahal izan zuen. Legitimazio handiagoa ematearren, amonak eta amak Heliogabalo Karakalaren seme sasikoa zelako zurrumurrua zabaldu zuten.

Hau guztia eskertzeko asmotan, Heliogabalok amonari *Augusta avia Augusti* (Augusta Augustoren amona) titulua eskaini zion. Heliogabalo gazteak enperadore txarra baino txarragoa zela erakutsi zuenez, Julia Mesak Alexandro Severo (haren beste iloba bat) oinordeko izendatzera behartu zuen. Orduan, Pretoriar Guardiako borondatea erosi zuen Heliogabalo hiltzeko eta Alexandro Severo enperadore berria onartzeko.

Julia Mesa 226 inguruan hildutakoan jainkosa izendatu zen.

## Erreferentziak
Damnatio memoriae

[thumb|250px| Erretratu honetan, *damnatio memoriae*ren ondorioz, [Getaren aurpegia ezabatu zen; agindu hori Karakalak eman zuen, haren anaia eta hiltzailea alegia.]]

***Damnatio memoriae*** latinezko esapidea da, literalki *oroimenaren kondenazioa* esanahia duena. Hildako baten ohorea zapuzteko era izan zen, batez ere traidoretzat jotzen zirenean. Helburua pertsona horren arrastoa bizitza publikotik ezabatzea zen, inoiz existitu ez balitz bezala, Erromaren ohorea gorde ahal izateko. Baliteke gizarte horretarako zigor gogorrena izana.

Ospe txarreko enperadore askok zigor hori jaso zuten. Lehenengoa Kaligula izan zen. Neron, Komodo eta Getari ere *damanatio memoriae* eman zien Senatuak. Enperadore hauen izenak eraikin publikoetatik kentzen ziren eta haien estatuak eraisten zituzten.

## Kondenatutako Erromako enperadoreak 
Hauek dira zigor hori jaso zuten zenbait enperadorek:
* Kaligula
* Neron
* Galba
* Vitelio
* Oton
* Domiziano
* Komodo
* Klodio Albino
* Geta
* Makrino
* Heliogabalo
* Maximino Trax
* Pupieno
* Balbino
* Filipo Arabiarra
* Treboniano Galo
* Emiliano
* Karo
* Numeriano
* Karino
* Maximiano
* Maximino Daia
* Maxentzio
* Lizinio
* Konstantino II.a

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : "Damnatio memoriae" Livius.org-en.
Julia Soemias

**Julia Soemias** (; 180 &ndash; 222ko martxoaren 11) Heliogabalo enperadorearen ama eta Julia Mesaren alaba izan zen. Hortaz, Septimio Severo enperadorearen iloba eta Julia Mamearen ahizpa izan zen. Harreman horiek guztiak zela eta, Julia Soemias garaiko Erromatar Inperioko emakumerik boteretsuena bihurtu zen.

Senide Inperialeko kide bat izanda, Erroman bizi zen. 217an, Karakala (Julia Soemiasen lehengusua) hil egin zuten. Makrino enperadore berriak Siriara bidali zuen familia osoa, nahiz eta ondareak eta dirua utzi zizkion.

Julia Mesa amarekin batera, Makrinoren kontra konspiratzeari ekin zion. Helburua zen Julia Soemiasen semea, Heliogabalo, enperadore bihurtzea. Konspirazioari sustapen gehiago ematearren, Julia Soemiasek asmatu zuen Heliogabalo Karakalaren seme ilegitimoa zela.

218an Makrino hil zuen Pretoriar Guardiak eta Heliogabalok tronua hartu zuen. Gazteegia zenez, Julia Soemias bilakatu zen Inperioaren burua. Nerabea, gainera, erlijioaz baino ez zen arduratzen. Haien gobernuak ez zuen osperik lortu, eta desadostasuna zabaldu zen. Julia Mesak haien kontra konspiratu zuen orduan. Familian botere gordetzeko asmotan, Pretoriar Guardiak 222an Heliogabalo zein Julia Soemias hil zituen, eta Alexandro Severo, Julia Mesaren beste iloba bat, enperadore izendatu zuen. Julia Soemiasi *damnatio memoriae* delakoa egin zioten gainera.
Julia Mamea

**Julia Mamea** ({{lang-la|Julia Avita Mamaea}; 180 &ndash; 235) Alexandro Severo enperadorearen ama izan zen. Aldi berean, Julia Mesaren alaba, Julia Soemiasen ahizpa eta Septimio Severoren iloba izan zen.

Julia Soemias ahizpa ez bezala, Julia Mamea emakume bertutetsua omen zen, eskandalurik gabea. Karakala lehengusuaren heriotzarekin batera Siria aldera joan behar izan zuen.

Julia Mesa amaren eta Julia Soemias ahizparen konspirazioari esker, tronua severar leinuan jarri ahal izan zuten berriro, Heliogabaloren esku hain zuzen ere. Nolanahi ere, Heliogabalok eta Julia Soemiasek, haren amak, gobernari kaxkar baino kaxkarragoak zirela erakutsi zuten. Julia Mesak konspiratzeari ekin zion berriro. 

222an, Pretoriar Goardiak Heliogabalo eta haren ama hil zituen. Alexandro Severo, Julia Mamearen semea, enperadore bihurtu zen honela. Julia Mamea eta Julia Mesa benetako gobernariak bilakatu ziren. Izan ere, Alexandro Severok 14 urte baino ez zituen une hartan. 

Hori zela eta, gerretara ere joaten zen Julia Mamea. Germanian zegoen semearekin armadak matxinatu zirenean. Bertan behera utzi ezinik, matxinoek enperadorea zein ama hil zituzten. Maximino Trax, matxinoen burua, bihurtu zen enperadore berria.
Maximino Trax

**Maximino Trax** (; 173 &ndash; 238) erromatar enperadorea izan zen 235tik hil zen arte. Jatorri germaniarra zeukan lehen enperadorea izan zen, baita Erroman egon ez zen lehenengoa ere. Haren gobernuak III. mendeko krisialdiari hasiera eman zion.

Trazia probintzian jaioa, (horregatik *Trax* goitizena jaso zuen) aita godoa eta ama alanoa ziren. Tamaina handikoa, oso indartsua omen zen. Septimio Severoren agintaldian sartu zen armadan, baina Alexandro Severok eman zion aupada karrera militarrean.

Maximo Panoniako armaden burua zen. Gerra ekiditearren Alexandro Severok alamanei ordaindu behar izateak haserrarazi zituen soldaduak. Matxinatutakoan, Maximinok enperadorea eta ama hil zituen Mainz hirian 235ean. Pretoriar Guardiak enperadore izendatu zuen orduan. Senatuak onartu behar izan zuen, nahiz eta hain maila sozial baxuko enperadorea oso gustuko ez izan.

Maximinok gogor ekin zion nobleziaren kontra, batez ere haren aurka konspiratzen zirenean. Izan eren, Rhin ibaiaren inguruko kanpainan, ofizial batzuek, senatarien onespenarekin, zubi bat suntsitu zuten Maximino beste ertzean utzi gera zedin. Magno senataria zen enperadorea bihurtzekoa. Nolanahi ere konspirazioa aurkitu zen eta Maximinok konspiratzaileak hil zituen.

Beste behin, Mesopotamiako arkulariak saiatu ziren Maximino hiltzen. Baina arkularien buruak asmo horiek Maximinori jakinarazi zizkion eta konspirazioa bertan behera geratu zen.

Alexandro Severoren kristauekiko politika ere irauli zuen Maximinok. Izen ere, kristauak gogor jazartzeari ekin zion, Estatuaren etsaiak zirelakoan. Bi aita saintu, Pontziano eta Antero izenekoak, martir hil omen ziren.

Maximinoren lehendabiziko kanpaina alamanen kontrakoa izan zen. Erromatar asko hil baziren ere, garaipena eskuratu zuen gaur egungo Baden-Württembergen ondoko paduran. *Germanicus Maximus* goitizena jaso zuen orduan Maximinok. Germaniako muga segurtaturik, negua Panonia probintzian (gaur egungo Serbia iparraldean) eman zuen, daziarren eta sarmatiarren aurkako borrokan.

Maximinok soldaduei soldata bikoiztu zien. Gerra etengabe egiten zuenez, zergak handitu behar izan zituen. Zerga-biltzaileek bortizkeria erabili zuten, batez ere goi-mailakoekin. Horrelako kasu batek matxinada eragin zuen Afrika probintzian. Matxinoek probintziako gobernaria Gordiano I eta haren semea Gordiano II aldi bereko enperadoreak izendatu zituzten.

Erromako Senatuak bat egin zuen hasiera batean, baina matxinadak indarra galdutakoan bi senatari hautatu zituen aldi bereko enperadore, Pupieno eta Balbino. Erromako zati batek Gordianoren biloba, Gordiano III izenekoa, hobesten zuenez, borrokak kaleetara hedatu ziren.

Maximinok Erromara jo zuen, baina bideko Aquileia hirian haren armadek, goseteak eta gaixotasunak eraginduta, hiria eraso zuten ateak itxi zizkielako. Hori zela eta armada matxinatu zen eta Maximino zein ministroak hil zituen. Haien buruak lantzetan ipinita eraman zituzten Erromara. Hor, Senatuak Gordiano I.aren 13 urteko biloba hautatu zuen enperadore.
Vestaren birjina

thumb|*Virgo Vestalis Maxima*ren estatua.
**Vestaren birjinak** (latinez, *Vestales* *eta Vestalis singularrean*), Vesta etxeko suaren jainkosaren emakumezko apaizak ziren Erroman. Haien eginkizuna nagusia Vestaren tenpluko su sakratua pizturik gordetzea zen. Haietako bat izateak ohore handia zekarkien emakumeei, eta pribilegio asko eskura zezaketen.

Ponpeiako Vestalen Etxearen aurkikuntzak fama handia eman zien Vestaleei XVIII. eta XIX. mendeetan.
[thumb|Emakume erromatar bat, [Vestaren birjina|Vestaren apaiz gisa irudikatua, erritu sakratuak egiten. *Invocation*. Frederic Leighton. (1830-1896)]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Tempio di Vesta e Casa delle Vestali (Atrium Vestae). *Parco archeologico del Colosseo.* Ministerio della Cultura. Musei Italiani.
Gordiano I.a

**Gordiano I.a** (; 159 &ndash; 238ko apirilaren 12) erromatar enperadorea izan zen 238an zehar.

Haren estreinako urtei buruz gutxi jakiten da. Izenaren arabera, badirudi familia Anatoliakoa izan zitekeela. Gordianok gutxienez bi seme-alaba izan zituen: Gordiano II eta Antonia Gordiana, Gordiano III.aren ama.

Politikan berandu hasi zen. Estreinako urteak ikasten eman zituen ziur aski. Armadari dagokionez, Siria probintziako legio baten burua izan zen. Britainian ere aritu zen gobernari, eta Heliogabaloren agintaldia, kontsul izendatu zuten.

Edila izan zenean izugarrizko ospea lortu zuen herritarren artean, antolatutako joko erraldoiei esker batez ere. Haren bizitza lasaiak ez zuen susmorik piztu Karakalarengan. Severar leinuko azken enperadoreetako garai istilutsuetan, aberastasuna eta influentzia zaindu zituen, baina konspirazioetan sartu gabe.

Alexandro Severoren agintaldian, Gordiano Afrika probintziako gobernaria zen, 80 urte bazituen ere. Maximino Traxek boterea eskuratu zuenean, Gordianok postu berean jarraitu zuen.

Maximino ospe txarreko enperadorea izan zen, eta Afrikan matxinada bat sortu zen 238an. Martxoaren 22an Gordianok matxinoekin bat eginda, bere burua enperadore izendatu zuen. Edadetua zenez, Gordiano II semea ere aldi bereko enperadorea bihurtu zuen.

Egun batzuk beranduago, Gordiano Kartago hirian sartu zen tokikoen onespen zabalarekin. Erroman, Maximinoren Pretoriar Guardiako prefektua hil zuten. Matxinadak arrakasta eskuratu zuela bazirudien. Senatuak Gordiano onartu zuen, eta probintzia gehienek bat egin zuten.

Numidia probintziako gobernaria, hala ere, Maximinoren babesle sutsua zen. Afrika probintzia inbaditu zuen legio beterano batzuez baliatuta. Gordianok bataila galdu zuen. Gordiano II.ak bizitza. Semearen heriotza gainditu ezinik, Gordianok bere buruaz beste egin zuen. Haien gobernuak 36 egun iraun zuen.

Gordinorekin bat eginda, Senatuak Maximinoren aurkako matxinadari eutsi behar izan zion. Pupieno eta Balbino izendatu zituen orduan enperadore. Nolanahi ere, 238rako, onartutako enperadorea Gordiano III izango zen, Gordianoren biloba.
Gordiano II.a

**Gordiano II.a** (; 192 &ndash; 238ko apirilaren 12) erromatar enperadorea izan zen 238an zehar. Gordiano I.aren semea izan zen. Haren arreba, Antonia Gordiana, Gordiano III.aren ama izan zen.

Heliogabaloren agintaldian, kuestore aritu omen zen Gordiano, eta Alexandro Severorenean kontsul. 237an, Afrika probintziara joan zen aita gobernaria zelako.

Alexandro Severoren hiltzaileak, Maximino Trax enperadore berriak, ez zuen oso ospe handirik lortu. Afrika probintzian Gordiano I.ak matxinada sortu zuen, tokiko politikariek bultzatuta. Gordiano I.aren adina zela eta (80 urte baino gehiago zituen), Gordiano II.arekin batera hartu zuen enperadore titulua. Senatuak izendapen hori onartu zuen.

Gordianoren aurkariak aldameneko Numidia probintziatik etorri zen. Haren gobernariak, Maximinoren aliatuak, Afrika probintzia eraso zuen. Gordiano II.ak aurre egin zion, baina bizitza galdu zuen borrokan. Honen berri izanda, Gordiano I.ak bere buruaz beste egin zuen. Nolanahi ere, 238rako, Gordiano II.naren iloba, Gordiano III. enperadore bihurtu zen.
Jupiter (mitologia)

**Jupiter** (, *Iovis* genitiboa) erromatar panteoiko jainko gorena da, Saturnoren eta Rearen semea. Erromatarrentzat eta Italiako beste herrientzat zeruaren, eguneko argiaren, eguraldiaren, tximistaren eta trumoiaren jainkoa zen. 

Gero, greziarren Zeus jainkoarekin elkartu zuten, eta haren genealogia eta gertaerak erantsi zizkioten. Erromako tradizio literarioan, Zeusen irudikapena Jupiterrenaren gainetik jartzen da, halako moldez non mitoek eta ikonografiak nahasten baitituzte bi jainkoek. Horregatik, Jupiterri, ordura arte ia mitologiarik edo ahaidetasunik gabea, Zeus jainko grekoaren ezaugarri mitologikoak egozten zaizkio. Hala, Jupiter Junon arrebarekin ezkonduta dago. Jupiter Neptunoren eta Plutonen anaia zen, Poseidonen eta Hadesen baliokide erromatarrak, hurrenez hurren. Bakoitzak unibertsoko hiru erresumetako bat zuzendu zuen: zerua, urak eta azpimundua.

*Iuppiter Optimus Maximus* deitzen zioten, Erromako Estatuaren patroia zelako: legea eta ordena sozialaz arduratzen zen.

## Etimologia 
*Iuppiter, Iovis* izena indoeuropar jatorriko izen konposatu baten bilakaeratik dator **Dyus ph2ter*, "aita zeru" esan nahi duena. Izen hori grekoz *Ζεύς πατὴρ* eta sanskritoz *Dyauṣ Pitā da*.  Konposatuaren lehen zatia **dyew-* sustrai indoeuroparretik sortutako hitz familiari dagokio,  "eguneko argia", "zeru argitsua" esan nahi duena; horren gainean sortzen da, halaber, *dies* "eguna" latindar hitza. *Diespiter* ere agertzen da Plautoeta Varronen testuetan, Jupiter izendatzeko.

## Ezaugarriak 
Jainko subiranoak, arranoa eta tximista ditu ezaugarri. Arranoak beste hegazti batzuen aurretik jarri zituen augurioen zantzuak interpretatzerakoan, eta erromatar armadaren sinbolo arruntenetako bat bihurtu zen (*aquila*).  Bi ikurrak maiz konbinatu ohi ziren jainkoa arrano baten forman irudikatzeko, atzaparretan tximista bat eutsiz, sarritan txanpon greko eta erromatarretan ikusia. 

Haren zuhaitz sakratua haritza zen, berak, Saturnok bezala, ezkurrekin elikatzen irakatsi baitzien gizon-emakumeei.

Zetro bat eskuan duela irudikatzen da; batzuetan, hala ere, lau zaldi zurik daramaten zalgurdi batean ageri da. Zeruaren jainkoa zenez, tximistaren eta trumoiaren jabe zela uste zuten antzinako erromatarrek eta Kapitolino muinoan *Iuppiter Optimus Maximus* tenplua eraiki zuten haren ohoretan.

## Artea 
Artean oso sarritan agertzen da Jupiterren irudia, bai eskulturan bai margolanetan. Aipagarriak dira eskulturan: Vatikanoko *Iupiter Verospi*, Napoliko eta Louvre museoko eskulturak, Kapitolioko museoko irudia (Jupiter zutik, tximista eskuan duela), edota Joan Boloniakoaren *Iupiter Pluvius* ospetsua. Pinturan aipatzekoak dira: Rafaelen *Jupiter eta Antiope *(Vatikanoan), Tizianorena (Louvre museoan), Bronzinorena (Munichen), eta abar.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vesta

Erromatar mitologian, **Vesta**, etxearen, sukaldearen eta familiaren jainkosa birjina zen, greziar Hestiaren baliokidea. Saturnoren eta Ops-en alaba eta Jupiter. Neptuno, Pluton, Juno eta Zeresen arreba. Vestak ez dauka berezko nortasunik, ez du mitoetan parte hartzen eta ez zaio inoiz irudirik ematen. Gar sakratuak dira haren ikurra, berari eskainitako errituak suaren bitartez egiten baitziren eta fideltasunaren ikur ere bada.

Ezizen gisa *Aio Locucio* zuen; etxeko eta barne tenpluetako sua mantentzea errepresentatzen du. Vestaleekin harremanduta dago, hauek 10 urte zituztenean errekrutatzen zituzten jainkosari eskainitako tenpluko sua mantentzeko.

Esan ohi zen, kolore laranjako kandela bat bere izenean piztea nahikoa zela bere presentzia antzemateko.

Bere agerpenek barne munduaren beharraren inguruan hitz egiten dute: etxaldea emozioen berotasuna sinbolizatzen, banakoarena, taldearena edo komunitatearena. Horrela, nagusiki zirkulu batekin errepresentatzen da; izan ere, Aintzinako Erroman zirkuluak osotasuna irudikatzen zuen eta hiriaren erdian zegoen.

Bere kultua Erroman Numak ezarri zuen eta paganismoaren amaierara arte iraun zuen. Erromatar erlijioan, Vestaleek languntzen zuten jainkosa. Behin, Aemilia vestaleak suari ez zion atentzio nahikoa jarri eta hau itzali egin zen. Hark bazekien akats hura heriotzarekin ordainduko zuela, beraz, jainkosari negarrez erregutu zion eta honek berriz, berpiztu egin zuen.

## Erromaren sorreraren inguruko mitoak 
Erromaren sorrerari buruzko mito batzuetan, Vesta Numitor erregearen alde egiten du, honek bere alaba Rea Silvia hil ez zezan, Romulo eta Remo bikiez haurdun zegoelarik; ondorioz, bakarrik uzten du. Erregearen izena aldatu egin daiteke, Tarketio ere esan izan zaio.

Romuloren semeak, Numa Ponpiliok, jainkosari eskerrak emateko, vestaleei kultua ezartzen du. Ondorioz, Rea Silvia ezin zen horietako bat izan.

## Vestalia 
Vestari omenez *Vestalia* ospatzen zuten, ekainaren 7a eta 15a bitartean. Lehenengo egunean festa hasten zen, urtean behin egiten zena jainkosarekin harremana berritzeko eta etxea zain zezan eskatzeko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Vestalia

## Kanpo estekak
Jupiter (argipena)

**Jupiter** izenak bi adiera nagusi ditu:

# Jupiter: Eguzki-sistemako planeta bat.
# Jupiter: Erromatar mitologiako jainko bat.
Balbino

**Balbino** (;  - † 238ko uztailaren 29an), Pupienorekin batera, erromatar enperadorea izan zen, apirilaren 22tik hil zen arte. Senatuak hautatu zituen, Gordiano I.a eta Gordiano II.a Maximino Traxen aldeko Numidia probintziako gobernariak hil ostean.

Maximino Erromara zihoazenez, Pupienok aurre egitera atera zitzaion. Balbino Erroman geratu zen. Pupienok arrakasta bazuen ere (Maximino garaitu zuen), Balbinok ezin izan zuen hiri kontrolpean eduki, non matxinadak noiznahi sortzen ziren. Erromatarrak lasaitzearren, Gordiano III.ari *Zesar* titulua eman zioten. Pupieno ailegatutakoan, egoera nolabait baretu zen, baina egonezinak jarraitu zuen.

Bi enperadoreen arteko harremana ez zen batere estua. Elkarri beldur zioten. Pupienok partiarren kontra eta Balbino karpiarren aurka borrokatzen ari baziren ere, elkarren kontra ere egiten zuten. Uztailaren 29an, Pretoriar Guardiak parte hartzea erabaki zuen. Enperadoreen ika-mika moztu eta biak hil zituen. Egun berean Gordiano III.a hautatu zuten enperadore.
Sexto Ponpeio

**Sexto Ponpeio** () Berant Errepublikako jeneral eta politikaria izan zen, Bigarren Triunbiratoko azken aurkaria. Ponpeio Handiaren seme gazteena zen, eta, beraz, Gneo Ponpeioren anaia.

## Zesarren aurka 
K.a. 49an, Zesarrek Rubicon ibaia zeharkatu zuenean, Gneo Ponpeio aitarekin batera ekialdera joan zen. Sexto Erroman geratu zen, Cornelia Metela amaordearen zain. Pharsalus batailaren ondoan, K.a. 48an, Mitilene uhartean biak elkartu ziren Ponpeiorekin. Egiptora iritsitakoan, Sextok aitaren hilketa ikusi zuen. Cornelia Metela Erromara itzuli zen, baina Sextok Zesarren aurkariekin egin zuen bat. Metelo Eszipion, Katon Minor eta beste senatari batzuekin bukaeraraino egin zioten aurre Zesarri.

Zesarrek Thapsus bataila irabazi zuen K.a. 46an, non Metelo Eszipionek eta Katon Minorrek bere burua hil zuten. K.a. 45ean, Zesarrek Sexto eta Gneo Ponpeio garaitu zituen Munda batailan. Gneo hil zuten, baina Sextok ihes egin ahal izan zuen. Sizilian babeste zen.

Erromara bueltatuta, K.a. 44ko martxoaren 15ean, Kasiok, Marko Brutok eta beste senatari batzuek Zesar hil zuten. Bakea ekarri ordez, hilketak beste gerra zibil bat eragin zuen, zesartarren eta hiltzaileen artekoa. Zesartarrek (Oktavianok, Marko Antoniok eta Lepidok) Bigarren Triunbiratoa osatu zuten. Sexto Ponpeiok Sizilian jarraitzen bazuen ere, zesartarren lehentasuna Marko Bruto eta Kasio ziren.

## Zesartarren aurka 
Hori zela eta, Sextok indarrak berrantolatzeko astia izan zuen. Itsas-armada boteretsua eskuratu zuen. K.a. 42an, zesartarrek Philippi izeneko batailan Bruto eta Kasio garaitu zituzten. Garaitutakoek bere burua hil zuten. Orduan, triunbiroek arreta Sizilian eta Sextorengan jarri ahal izan zuten.

Sexto Ponpeiok erresistentzia gogorra eskaini zuen. Triunbiroek ezin izan zuten garaitu, eta, K.a. 39an, bakea sinatu zuten bi taldeek. Horren arrazoia partiarren aurkako kanpaina zen. Marko Antoniok legio guztiak behar zituen ekialdeko mugarako. Sextorekiko bakeak, berriz, ez zuen luze iraun. Oktaviano eta Marko Antonioren arteko ika-mikek Sextoren kontrako gerra berpiztu zuten.

Oktaviano Sizilia konkistatzen saiatu zen, baina K.a. 37an eta berriro hurrengo urtean porrota eskuratu zuen. Baina Naulochus batailarako, Oktavianok Agripa jenerala zeukan bere alde. Agripak Sextoren armada suntsitu zuen. Sextok, ekialdera ihes egin behar izan zuen, eta, honela, bere babes guztia galdu zuen.

K.a. 35ean Mileto hirian atzeman zuten Sexto. Epaiketarik gabe hil zuen Marko Antonioren laguntzaile batek. Oktaviano horretaz baliatu zen Marko Antonioren kontra egiteko, bien arteko harremana eramanezina bihurtu zenean.

## Kronologia 
* K.a. 48 &ndash; Ponpeio Handia aitaren hilketa ikusi zuen
* K.a. 47/K.a. 45 – Afrika probintziako erresistentzian
* K.a. 45 - Mundan garaitua. Gneo Ponpeio anaia hil zuten
* K.a. 42 &ndash; Sizilian armada boteretsua lortzeari ekin zion
* K.a. 39 &ndash; Marko Antonio eta Oktavianorekin hitzarmena sinatu zuen
* K.a. 37 &ndash; Oktaviano Mesinan garaitu zuen
* K.a. 36 -
** Abuztuan, berriro garaitu zuen Oktaviano
** Irailean, Agripak garaitu zuen Sexto Ponpeio
* K.a. 35 - Asia Minor probintzian atzemanda, hil zuten
Gneo Ponpeio

**Gneo Ponpeio** (; K.a. 75 &ndash; K.a. 45eko apirilaren 12) Berant Errepublikako jeneral eta politikaria izan zen, Ponpeio Handiaren seme zaharrena eta Sexto Ponpeioren anaia.

Zesarrek Rubikon ibaia zeharkatu zuenean, K.a. 49an, aitarekin ekialdera jo zuen. Farsaliako guduaren ostean, Ponpeio Handiak Egiptora joan zen ihes eginda. Hor, Ptolomeo XIII.ak hil zuen, K.a. 48an.

Hilketaren ostean, Gneo eta Sexto Ponpeiok Zesarren aurkariekin bat egin zuten. Afrika probintzian Metelo Eszipion, Katon Minor eta beste senatari batzuekin bildu ziren. Zesarrek Tapsoko guduan garaitu zituen, K.a. 46an. Mestelo Eszipionek zein Katon Minorrek bere burua hil zuten. Ponpeio anaiek Hispaniara egin zuten ihes, non, Tito Labienorekin batera, beste armada bat antolatu zuten Zesarri aurre egiteko.

K.a. 45ean, Munda hiritik hurbil bi armadek topo egin zuten. Borroka latza eta orekatua bazen ere, Zesarren zalditeria erabakigarria suertatu zen. Batailan, Tito Labieno eta beste 30.000 soldadu hil ziren. Ponpeio anaiek berriro egin zuten ihes. Aldi horretan, ordea, jarraitzaileak aurkitzea zailagoa zen, Zesarrek gerra zibila irabazi zuela garbi zegoelako. Hori zela eta, aste batzuen buruan, Gneo atzeman eta, traizioa leporatuta, hil egin zuten. Sexto Ponpeiok, berriz, erresistentzian jarraitu zuen urte gehiago.
Labieno

**Tito Labieno** (; K.a. 100 &ndash; K.a. 45eko martxoaren 17a) jeneral eta politikari erromatarra izan zen. Zesarren laguntzailea izanda, haren kanpainetako liburuetan maiz agertzen da Labieno.

K.a. 63an, plebeko tribunoko postuan, Labienok antolatutako plebiszituak *Pontifex Maximus* postua eman zion Zesarri. Galiako gerretan, Zesarren legatua (laguntzailea) izan zen, eta haren lekua hartzen zuen Zesar Erromara itzultzen zenean. Galian, treviriarrak garaitu zituen K.a. 54an, eta K.a. 52an Lutetia hiria hartu zuen.

Zesarren zalditeriaren burua eta laguna bazen ere, gerra zibila piztu zenean Zesarren taldea utzi zuen, merezitako esker ona jaso ez zuelakoan. Ponpeiarrek harrera beroa eman zioten, 3.700 zaldunak ekarri zituelako. Hala ere, Ponpeioren aldean ez zuen garaipenik lortu. Gneo eta Sexto Ponpeiorekin bat eginda, Mundako guduan hil zen, K.a. 45ean.
Mendinet

**Mendinet** izenez ezagutzen den "gela ibiltaria" edo autobusa, 2002ko otsailean hasi zuen bere ibilbidea.
Bere eginkizun nagusia Euskal Herriko landa ingurunetako biztanlegoari informazio eta komunikazio teknologietan oinarrizko baliabideak eskaintzea da.

## Kanpo estekak
Pupieno

**Marko Klodio Pupieno Maximo** (; 178 &ndash; Erroma, 238ko uztailaren 29), Balbinorekin batera, erromatar enperadorea izan zen 238ko apirilaren 22tik hil zen arte. Senatuak hautatu zituen, Gordiano I.a eta Gordiano II.a Maximino Traxen aldeko Numidia probintziako gobernariak hil ostean. Pupienok armadan lortutako arrakastari esker urratsak igo ahal izan zituen maila sozial eta politikoan. Zenturioi bezala hasita, tribuno militarra, pretore, kontsul eta hainbat probintziatako gobernaria izan zen. 234an Erromako prefektua zen.

Maximino Erromara zihoazenez, Pupienok aurre egitera atera zitzaion. Zorte handia izan zuen Pupienok. Izan ere, Maximinoren armadak hornidura falta nabarmena zeukan. Hori zela eta, soldaduek Maximino bera hil zuten eta Pupienoren aurrean amore eman zuten. Bitartean, Erroman matxinadak nonahi sortzen ziren. Pupieno ailegatutakoan, egoera nolabait baretu zen, baina egonezinak jarraitu zuen.

Bi enperadoreen arteko harremana ez zen batere estua. Elkarri beldur zioten. Pupienok partiarren kontra eta Balbino karpiarren aurka borrokatzen ari baziren ere, elkarren kontra ere egiten zuten. Uztailaren 29an, Pretoriar Guardiak parte hartzea erabaki zuen. Enperadoreen ika-mika moztu eta biak hil zituen. Egun berean Gordiano III.a hautatu zuten enperadore.
Filipo Arabiarra

**Filipo Arabiarra** (; 204 &ndash; 249) erromatar enperadorea izan zen, 244tik hil zen arte. Arabiar goitizena jaso zuen haren familiaren jatorriarengatik.

## Estreinako urteak 
Gutxi dakigu Filiporen estreinako urteei buruz. Shahba hirian jaio zen, Damaskoren hegoaldean, Siria probintzian. Aitaren izena Julio Marino izan zen; amarena ezezaguna da. Anaiaren bat Pretoriar Guardian aritu zen Gordiano III.aren agintaldian. Filipo Marcia Otacilia Severarekin ezkondu zen eta biek Marcus Julius Severus Philippus izeneko semea izan zuten.

## Boterea eskuratzen 
243an, Gordiano III.aren partiarren kontrako kanpainan, Timesiteo, Pretoriar Guardiako prefektua hil zen. Heriotzaren kausak ezezagun dirau. Prisko anaiaren ekimenez, Filipo pretoriarren buru bilakatu zen. Honela, bi anaiek enperadorea bere kasa erabili nahi zuten, eta lortuz gero Inperioko benetako kontrola izanen zuketen.

Porrot militar baten ostean, Gordiano III.a ere hil zen, hura ere egoera ezezagunetan. Filipori leporatu zioten heriotza hori, baina enperadore aldarrikatu zuten. Aurreko usurpatzaileek egindako hutsegiteak ez errepikatzearren, Filipo berehala itzuli zen Erromara, Senatuaren onespena jasotzera. Anaia ekialdean utzi zuen, egundoko boterearekin horko probintzien gainean. Erroman *Augusto* titulua eman zioten eta semea oinordeko izendatu zuten.

## Boterean 
Filiporen agintaldia germaniarren inbasio berriekin batera hasi zen. Panonia eta Mesia probintzietan sartu ziren. 248an garaitu ahal izan zituen azkenean Filipok. Baina gerrako harrapakin urria zela kausa, legioak matxinatu ziren. Legioek Pakatiano aldarrikatu zuten enperadore. Matxinada suntsitutakoan, Filipok Dezio izendatu zuen probintziako gobernari.

Baina Pakatianorena ez zen arrisku bakarra. Ekialdean Iotapiano ere matxinatu zen, Priskok, Filiporen anaiak, zeraman politika zela eta. Izan ere, zergak handitu zituen. Beste bi matxinada ere sortu ziren, baina arrakastarik gabekoak.

248ko apirilean, Erromako milagarren urteurrena ospatu zen, Romulok hiria K.a. 753an fundatu baitzuen. Ospakizun ederrak izan ziren, iturrien arabera. Jokoak eta antzezlanak hiria zehar hedatu ziren. Asinio Kuadratok *Milurteko historia* idatzi zuen urteurrenerako prestatuta.

Ospakizunak ospakizun, nahigabea zabaldu zen legioen artean. 249ko udaberrian Mesiako gobernaria, Dezio, enperadore aldarrikatu zuten horko legioek. Deziok berehala jo zuen Erromara. Bi armaden arteko borrokan Filipo hil zen. Dezioren garaipenaren berri Erromara ailegatutakoan, Filiporen 11 urteko semea ere hil zuten.

## Kanpo estekak
Gordiano III.a

**Marko Antonio Gordiano Pio** (; 225eko urtarrilaren 20 &ndash; 244ko otsailaren 11), erromatar enperadorea izan zen, 238tik hil zen arte. Antonia Gordianaren semea izan zen. Hortaz, Gordiano I.a eta Gordiano II.a aitona eta osaba zituen hurrenez hurren. Aitaren izena ezezaguna da, baita Gordianok 238 baino lehen zeukana ere.

Alexandro Severo hildakoan, Maximino Trax bilakatu zen enperadore berria 235ean. Haren politikak sortutako desadostasunak zirela eta, Gordiano I.ak eta Gordiano II.ak matxinada sortu zuten Afrika probintzian 238an. Senatuak aldi bereko enperadoreak izendatu zituen. Maximianoren aldeko Numidiako gobernariak matxinada bertan behera utzi zuen, eta Gordiano I.a zein Gordiano II.a hil ziren. Nolanahi ere, erromatarrek bihotz oneko gobernariak bezala hartu zuten gogoan, Maximinoren opresioak erailak.

Maximino Erromara iritsi baino lehen, Senatuak Pupieno eta Balbino senatariak hautatu zituen enperadore. Haiek Maximino garaitu zuten, batez ere Maximinoren legio bat matxinatu zelako. Legio horrek berak Maximino hil egin zuen. Hala ere, Pupieno eta Balbino ospe txarreko enperadoreak ziren, eta Erroman matxinadak etengabe sortzen ziren. Erromako zati bat erre zen sute baten ondorioz. Legioen babesik gabe, Pretoriar Guardiak hil zituen 238ko uztailaren 29an. Gordiano III.a enperadore izendatu zen.

Gazteegia zenez, gobernua nobleziaren esku geratu zen. 241ean, Gordiano Furia Sabina Trankillinarekin ezkondu zen. Haren aitaginarreba, Temesiteo, Pretoriar Guardiako prefektua izendatu zuen. Honela, Timesiteo "de facto"ko gobernaria bilakatu zen.

Pertsiarrek Mesopotamia eraso zutenean, Gordianok Janoren tenpluko ateak ireki zituen azken aldiz, eta ekialdera jo zuen borrokatzera. Garaipena lortuta, etsaien eremua ere inbaditzea erabakitzen ari zela, Timesiteo baldintza ezezagunetan hil zen. Timesiteo gabe, kanpaina eta enperadorearen bizitza arriskuan zeuden.

Filipo Arabiarrak pretoriarren burua hartutakoan kanpainak aurrera egin zuen. 244an pertsiarrek kontraeraso egin zuten Falluja hiritik hurbil (gaur egungo Iraken). Erromatarrek galdu egin zuten horko horretan, eta Gordiano III hil zen. Filipo Arabiarrak hil zelako susmoa zabaldu bazen ere, Gordiano zerk hil zuena ez dakigu gaur ere. Edonola ere, Filipo Arabiarra Gordianoren ondorengoa izan zen. Enperadore berriaren ezezkoa gorabehera, Gordiano III.a jainko izendatu zuten, batez ere herritarren artean matxinadak sor ez zitezen. Izan ere, Gordiano III.aren gazteriagatik edo, erromatarren estimua jaso zuen.
Ponpeio Estrabon

**Gneo Ponpeio Estrabon** (; Pizeno, K.a. 135 &ndash; Erromatik hurbil, K.a. 87) Antzinako Erromako militar eta politikaria izan zen, kontsula K.a. 89an.

## Bizitza 
Gneo Ponpeio Estrabon Pizenon jaio zen K.a. 135ean. Probintziarren aurkako aurreiritziak gaindituz, senatari hautatua izan zen; *Pompeii* familiako lehenbizikoa izan zen maila hori lortzen. Sardiniako kuestore (K.a. 103), pretore (K.a. 94) eta Siziliako propretorea (K.a. 93) izan zen.

Gaitasun militarra erakutsi baitzuen, kontsul izendatu zuten K.a. 89an, Aliatuen Gerra betean, eta Erromako armadaren burua izan zen Italiako iparraldean. Bertan, Asculum setiatu eta, K.a. 89ko azaroan, hartu zuen. Gudu horretan lagundu zioten Hispaniako 30 zalduni erromatar hiritartasuna eman zien; haien izenak *Ascoliko brontzea*-n jasorik daude.

Gerra amaitutakoan, Pizenora itzuli zen bere soldaduekin. K.a. 87an, Silak laguntza eskatu zion Gaio Mariori aurre egiteko. Hala ere, desadostasunak zirela eta, Silak armadaren buruzagitzatik kendu eta Kinto Ponpeio Rufo jarri zuen haren ordez. Estrabonen soldaduek, berriz, buruzagi berria hil zuten.
Nolanahi ere, urte hartan bertan hil zen Estrabon, izurriteak jota. Orduan, Ponpeio Handiak, Estrabonen semeak, Pizenora eraman zituen aitaren legioak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kniva

**Kniva** errege godoa izan zen, zeinek Dezio eta Herenio Etrusko erromatar enperadoreak garaitu eta hil zituen Abrittus batailan, 251ko uztailaren 1ean. Dezio eta Herenio barbaroek hil zituzten lehenengo enperadoreak izan ziren.
Martzelo

**Martzelo**, latinez *Marcus Claudius Marcellus* (K.a. 42 - K.a. 23) Augustoren iloba izan zen, eta, hil zen arte, haren oinordekoa. Martzeloren ama Oktavia Minor izan zen, Augustoren arreba. Haren aita kontsul ohia ez ezik, Marko Klaudio Martzeloren (Bigarren Gerra Punikoko jeneral ospetsua) ondorengoa zen.

Augustok semerik ez zuenez, Oktavia Minorren semea senide hurbilenekoa zen. Martzelo publikoan Augustorekin agertzen hasi zen. K.a. 25ean, Martzelo Julia Zesaris, Augustoren alaba bakarrarekin, ezkondu zen. Honela Augustoren oinordekoa bihurtzeko aukerak indartzen zituen, nahiz eta Augustoren boterea ofizialki jaraunspenezkoa ez izan, enperadore titulua ez baitzegoen.

Martzeloren adinaren gorabehera, Augustok erantzukizun handiko karkuak eman zizkion: K.a. 23an edil izendatu zuen. Nolanahi ere, hil horretan bertan, gaixoturik, Martzelo hil zen. Julia Zesaris Agripa, Augustoren lagunarekin, ezkondu zen.
Amazoniako oihana

thumb|Amazoniaren kokapena
**Amazonia** edo **Amazoniako oihana** (portugesez: *Floresta Amazônica* edo *Amazônia*; gaztelaniaz: *Selva Amazónica*, *Amazonía* edo *Amazonia*; frantsesez: *Forêt amazonienne*; nederlanderaz: *Amazoneregenwoud*) Amazonasen arroaren gehiena osatzen duen hostozabalen oihan hezea da. Arroaren 7 milioi kilometroko karratutik 5,5 Amazoniako basoa dira.

## Erliebea 
Oro har oso lurralde laua denez, bertatik igarotzen diren ibai ugariek gainezka egiten dutenean oso erraz urperatzen da. Iraganean, Guyanatik eta Brasildik zetozen aire masen eraginez, inguruko erliebeetako higadurazko material kopuru handiak pilatu ziren bertan, eta geroago, itsaso, aintzira eta ibaietako jalkin ugari. Horrek guztiak garaiera txikiko erliebeak eman ditu, 100 eta 350 m bitartekoak.

## Klima 
Hileko batez besteko tenperatura 26&nbsp;°C-koa da. Euriteak urte osoan oso ugariak izaten dira, eta zenbait alderditan urteko 2.500 mm baino gehiago botatzen du. Eurite hauen erdia baino gehiago bertako arroetatik lurrindutakoa da, eta gainerakoa Ozeano Atlantikotik datozen haize alisioek ekarria da.

## Landaredia eta fauna 
Klima bero eta hezearen ondorioz, oihan joria duen lurraldea da. 60 mila zuhaitz mota baino gehiago ditu, ehun metroko garaiera ere izan dezaketenak. Mota batzuk hosto erorkorrekoak diren arren, oihana beti berde egoten da. Bertakoek hiru oihan mota bereizten dituzte: *guazú*, beti lehor dena; *varcea*, urtaroaren arabera urak hartzen duena; eta *igapo*, beti urez estalita dagoena. Faunari dagokionez, hegazti, intsektu eta narrasti espezie ugariren habitata da.

## Hidrografia 
Ibai nagusia Amazonas da, luzeran dituen 6.275 km-etatik ia bi heren ontziz ibiltzekoak dituena. Munduko ibai sare zabalena eta emari handienekoa da; Atlantikoan itsasoratzen denean 100.000 m3/s-ko emaria du. Amazonasen ibaiadar nagusiak dira Negro, Madeira, Tapajós eta Xingu eta Tocantins.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* 2019ko Amazonia basoko suteak

## Kanpo estekak