open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
La Mon jatetxeko atentatua

**La Mon jatetxeko atentatua**, 1978ko otsailaren 17an, Ipar Irlandako gatazkan zehar, Behin-behineko IRAk Comber udalerrian burututako bonba su-eragile bidezko atentatua izan zen.

## Atentatua 
Egun hartako gaueko 21:00ak aldera, Belfast hiritik hurbil dagoen Down konderriko Comber udalerrian, La Mon House hotel eta jatetxearen kanpoaldean utzitako bonba su-etagile batek eztanda egin zuen, une horretantxe jatetxean 450 pertsona afaltzeaz egoteaz gain, jatetxe eta hoteleko langileak nahiz hotelean ostatu hartutako bezeroak zeuden. Ondorioz, 12 pertsona hil eta 30 zaurituak izan ziren 

Behin-behineko IRAk eztanda egin aurretik telefonoz bonba-abisua ematen saiatu zela aipatu zuen, baina ez zen bonbak eztanda egin baina 9 minutu aurretik abisurik emateko gai izan.

## Egilea 
1981ean Robert Murphy belfastarrak bizialdi osorako 12 espetxe zigor jaso zotuen, hildako pertsona bakoitzeko bana. 1995ean baldintzapeko askatasunean aske gelditu zen.

## Kanpo estekak
Li Yanxi

**Li Yanxi** (Shijiazhuang, 1984ko ekainaren 26a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Li Yuting

**Li Yuting** (2002ko maiatzaren 3a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Li Zewen

**Li Zewen** (Qujing Hiria, 1973ko abenduaren 5a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Li Zhenzhu

**Li Zhenzhu** (Bayan Nur, 1985eko abenduaren 13a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pam Bondi

**Pamela Jo** «**Pam**» **Bondi** (Temple Terrace, Florida, AEB, 1965eko azaroaren 17a) abokatu eta politikari estatubatuarra da, AEBetako fiskal nagusi izendatua 2025eko otsailaren 5ean. Alderdi Errepublikanoko kidea, 2011tik 2019ra Floridako fiskal nagusi izan zen (hauteskundeetan eskuratzen den postua). Herrialdeko fiskal nagusi bilakatu zen Donald Trumpen bigarren agintaldiko lehen hautagaia izan behar zena, Matt Gaetz, eskandaluetan nahastuegi egonik erretiratu zelako.

## Biografia 
Bondiren jaioterria Temple Terrace da, non aita, Joseph Bondi, hiriko alkatea izan zen. Bondi Floridako Unibertsitatean graduatu zen 1987an, Justizia Kriminaleko graduarekin.

Floridako Hillsborough konderriko fiskal eta bozeramailea izan zen, eta estatuko fiskal laguntzaile izatera igaro zen handik. 

2010ean, Bondik Dan Gelber Estatuko senatari demokrata garaitu zuen, %55 eta %41 arteko aldearekin, Floridako Estatuko fiskal nagusi bihurtzeko. 2014ko azaroan berrautatu zuten Bondi, botoen %55 jasoz. Bere aurkariak, George Sheldonek, botoen %42 jaso zuen.

Hedabideetan, MSNBCko hainbat albiste-saiotan iruzkingile izan da, eta Fox Newsentzat  lan egin du analista legal gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mónica G. Álvarez

**Mónica González** Álvarez (Valladolid, 1979ko maiatzaren 11) kazetaria, idazlea eta gidoilaria da.

## Idazle ibilbidea 
*La Vanguardiako* kazetari eta iritzi-zutabegilea da, *Las Caras del Mal* ataleko gertakari eta epaimahaietan aditua. Horrez gain, gai horri buruzko irrati- eta telebista-programetan kolaboratzen du. Era berean, kronika beltzari buruzko atal bat du astero *Madrid* Directo saioan, Nieves Herrerok Onda Madriden aurkezten duen saioan, eta *kasu errealak* ikertzen ditu *true crime ¿Hablas miedo? g*eneroko podcasterako, Mona León Siminianik zuzendua Amazoneko Audible delakorako.

Idazle gisa, hainbat liburu idatzi ditu, eta horietako lau ikerketa-saiakera dira. Horietatik hiru Holokaustoari buruzkoak dira, urte askoan ikertzen aritu den gaiari buruzkoak.

## Lanak 
Besteak beste, lan hauxek egin ditu:
* *Cuentos hindúes. Desde el Índico a los Himalayas* (2011; Asha Mahanekin)
* *Guardianas nazis. El lado femenino del mal* (2012): hamar edizio eta italierara itzulia.
* *Las claves de Infierno de Dan Brown* (2013)
* *Las caras del mal* (2015), kronika beltza.
* *Amor y horror nazi. Historias reales en los campos de concentración* (2018), gutxienez hiru edizio.
* *Noche y Niebla en los campos nazis. Historias heroicas de españolas que sobrevivieron al horror* (2021), gutxienez bi edizio.

## Aintzatespenak 
* 2001eko Europako Foroaren urrezko domina (2017)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Web pertsonala.
*  Bere erreportajeak *La Vanguardian*.
Li Zicheng

**Li Zicheng** (Bincheng barrutia, 1990eko apirilaren 10a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2008ko Milan-San Remo

**2008ko Milan-San Remo** txirrindularitzako lasterketa klasiko honen 99. edizioa izan zen. 2008ko martxoaren 22an egin zuten Milan eta San Remo artean, 298 kilometroko ibilbidearekin. 

Garailea Fabian Cancellara suitzarra izan zen, San Remoko helmugan tropelari 4 segundoko aldea atera ziolarik. 

Lehenbiziko euskalduna Iñigo Landaluze bizkaitarra izan zen, hamalaugarren amaitu zelarik. 

## Taldeak 
## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 2008ko Milan-San Remo - *ProCyclingStats.com*
* Webgune ofiziala
2010eko Milan-San Remo

**2010eko Milan-San Remo** txirrindularitzako lasterketa klasiko honen 101. edizioa izan zen. 2010eko martxoaren 20an egin zuten Milan eta San Remo artean, 298 kilometroko ibilbidearekin. 

Garailea Óscar Freire kantabriarra izan zen, San Remoko helmugako esprintean Tom Boonen belgikarrari eta Alessandro Petacchi italiarrari gailendu zitzaielarik. 

## Taldeak 
## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 2010eko Milan-San Remo - *ProCyclingStats.com*
* Webgune ofiziala
Ramon Magsaysay

**Ramon del Fierro Magsaysay Sr.** (Iba, Zambales, 1907ko abuztuaren 31 – Balamban, Cebu, 1957ko martxoaren 17a) filipinar politikaria izan zen, Filipinetako presidentea 1953tik hil zen arte.

Lanbidez automobilen mekanikaria izan zen eta Filipinetako armadan sartu zen Bigarren Mundu Gerraren hasieran. Bataanen armada errenditu ondoren, Magsaysayk ihes egin zuen eta japoniarren aurka borrokatu zen gerrillarekin bat egin zuen.

Gerra amaitu ondoren politikan sartu zen eta 1946an diputatu hautatu zuten. Elpidio Quirino presidenteak Defentsa Nazionaleko idazkari izendatu zuen 1950eko irailean, Hukbalahap gerrilla komunistaren aurka borrokatzeko helburuarekin.

1953an hauteskunde presidentzialak irabazi zituen Alderdi Nazionalistaren hautagai gisa eta abenduan karguaren zina egin zuen. Estatu Batuen aliatua izan zen eta komunismoaren aurkako borrokan inplikatu zen. Lurrak banatzeko nekazaritza-erreforma bat egin zuen. Bere agintaldia Filipinetako historiako ustelik txikiena dela uste da.

Magsaysay hegazkin-istripu batean hil zen 1957ko martxoaren 17an.
2005eko Milan-San Remo

**2005eko Milan-San Remo** txirrindularitzako lasterketa klasiko honen 96. edizioa izan zen. 2005eko martxoaren 18an egin zuten Milan eta San Remo artean, 294 kilometroko ibilbidearekin. 

Garailea Alessandro Petacchi italiarra izan zen, San Remoko helmugako esprintean Danilo Hondo alemaniarrari eta Thor Hushovd norvegiarrari gailendu zitzaielarik. 

Lehenbiziko euskalduna Josu Silloniz bizkaitarra izan zen, hamabigarren amaitu zelarik. 

## Taldeak 
## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 2005eko Milan-San Remo - *ProCyclingStats.com*
* Webgune ofiziala
Marc Gomez

**Marc Gómez** (Rennes, 1954ko irailaren 10a) frantziar txirrindulari ohia da, profesionala 1982tik 1989ra.

Bretainian jaioa, gurasoak etorkin kantabriarrak ziren, Torrelavegakoak

Kirol ibilbideko lorpenik aipagarrienak 1982ko Milan-San Remo klasikoa, 1983ko Frantziako errepideko txapelketa eta Espainiako Vueltako hiru etapa izan ziren.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan eta Munduko txapelketan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  
* Marc Gomez - *Sitiodecilismo.net*
Angelica Rozeanu

**Angelica Rozeanu** (Bukarest, Errumania, 1921eko urriaren 15a – Haifa, Israel, 2006ko otsailaren 22a) mahai-teniseko jokalaria izan zen, kirol horren historiako jokalaririk onenetarikoa. 1950ean irabazi zuen lehen aldiz munduko txapelketa, eta sei munduko txapelketa irabazi zituen jarraian, gerora ere gainditu gabeko balentria. Edozein kiroletan munduko titulua lortu zuen lehen emakume kirolari errumaniarra izan zen.

## Bizitza 
Bukaresten, Errumanian, jaio zen 1921an, familia aberats batean. Aita mahasti baten jabea zen eta ama etxekoandrea. Txikitan, tenisa, txirrindularitza zein igeriketa kirolen zale amorratua zen. Zortzi urte zituela hasi zen mahai-tenisean jolasten, eskarlatinarekin gaixorik egon zen bitartean. 

### Mahai-tenislari ibilbidea 
1933an, 12 urterekin, Errumaniako Kopa irabazi zuen. 1936an Errumaniako txapelketa nazionala irabazi zuen eta hurrengo 21 urteetan (1936-1957, Bigarren Mundu Gerra alde batera utzita) Errumaniako emakumezkoen txapelduna izaten jarraitu zuen. Bere lehen nazioarteko garaipen handia 1938ko Hungariako Irekia izan zen.

### Heriotza 
2006ko otsailaren 22an hil zen Haifan, gibeleko zirrosiak jota, 84 urte zituela.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1950ean Errumaniako Mahai Teniseko Batzordeko presidente izendatu zuten, eta kargu horretan aritu zen 1960. urtera arte. 
* 1954an Errumaniako kirolari baten ohorerik handiena jaso zuen: Kirolaren Maistra Benemeritu delakoaren titulua.
* 1995ean ITTFren Mahai Tenisaren Ospearen Aretoan sartu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Obituario en *The Telegraph*
Hego Armagheko Errepublikar Ekintza Indarra

**Hego Armagheko Errepublikar Ekintza Indarra** edo **Errepublikar Ekintza Indarra** () Ipar Irlandako gatazkan, 1975eko iraila eta 1977ko apirila artean jardundako errepublikar talde paramilitar bat izan zen.

## Taldea 
Belfast hirian zenbait eraso burutu arren, nagusiki Armagh konderriaren hegoaldean jardun zuen.

Ed Moloney eta Richard English idazleen arabera, Behin-behineko IRAren Hego Armagheko Brigadako zenbait kideek erabilitako itxurakeriazko taldea izan omen zen.

Jack Holland kazetariaren arabera, INLA errepublikar erakunde armatuko zenbait kideek ere parte hartu omen zuten.

## Atentatuak 
Errepublikar talde paramilitar honek burututako atentatu eta erasoen artean Tullyvallengo erasoa (1975) eta Kingsmillgo sarraskia (1976) daude.

## Kanpo estekak
Liang Jiahong

**Liang Jiahong** (Foshan, 1988ko martxoaren 6a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1982ko Milan-San Remo

**1982ko Milan-San Remo** txirrindularitzako lasterketa klasiko honen 73. edizioa izan zen. 1982ko martxoaren 20an egin zuten Milan eta San Remo artean, 294 kilometroko ibilbidearekin. 

Garailea Marc Gomez frantziarra izan zen, ihesaldi luze baten ostean San Remoko helmugara bakarrik heldu zelarik, 10 segundoko aldea izanda bigarren sailkatuarekin, Alain Bonduerekin.

## Taldeak 
## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 1982ko Milan-San Remo - *ProCyclingStats*
* Webgune ofiziala
Marie-Claire Zimmermann

**Marie-Claire Zimmermann** (Brest, 1937ko irailaren 22a) frantses filologoa da.

## Ibilbidea 
Arrazoi familiarrengatik, haurtzaroko denbora asko eman zuen Cerdaña Garaian, non katalana ikasi zuen, aitak debekatu zion arren. Filologia hispanikoa ikasi zuen Sorbonako unibertsitatean, non 1961ean espainolez graduatzea lortu zuen eta 1963tik 1970era irakasle izan zen. 1969an, XIX. mendeko antzerkiari buruzko ikerketa egin zuen Bartzelonako Aragoiko Koroaren Artxibo Nagusian.

1967an Michel Zimmermann historialariarekin ezkondu zen eta 1971tik 1974ra Bartzelonan bizi izan ziren. Katalunian zegoela, Ausiàs March poeta espainiarraren lana ikasi zuen Kataluniako Liburutegian, eta XIV. mendeko literaturako espezialista bihurtu zen. Pere Gimferrer eta Salvador Espriu idazle espainiarren lanak ere aztertu zituen. Ikertzaile izateaz gain, Pablo Neruda poeta eta politikari txiletarraren zenbait lan itzuli zituen frantsesera. 

1991n, Zimmermann Paris IV Sorbonneko Unibertsitateko Katalan Hizkuntza eta Literaturako lehen katedra izan zen eta, 1992an, Sorbonako Katalan Estudadeen Zentroko zuzendari izendatu zuten. 1997tik, Ikasketa Katalanen Institutuko (IEC) kide urgazlea da. 

## Aintzatespenak 
Zimmermanni hainbat errekonozimendu eman zizkioten bere ibilbidean zehar. Horien artean nabarmentzekoak dira Katalan Ikasketen Institutuak 1993an emandako Catalònia Saria, 1998an Crítica Serra d 'Or Saria eta 1999an Ramon Llull XII. Gainera, 2000. urtean Sant Jordiko Gurutzea saria jaso zuen, Kataluniako Generalitateak urtero ematen duen saria, «beren merezimenduengatik Kataluniari arlo zibikoan eta kulturalean zerbitzu nabarmenak eman dizkiotenei».

2020an, Zimmermann Emakume Ikertzaileak Estatuko 2020an, Zimmermann Estatuko Artxiboetako Emakume Ikertzaileak proiektuaren barruan sartu zen (1900-1970), Espainiako Artxiboen Atarian (PARES) deskribapen artxibistikoa egiteko eta berariazko mikrositio bat sortzeko, 2020-2023 bitartean garatua. Proiektu hau Estatuko Artxiboen Zuzendariordetza Nagusiak bultzatu du, 1900-1970 aldian emakumeek Espainian egindako ikerketa-lana ikusarazteko helburuarekin, Kultura Ministerioaren AEEen Kudeaketa Artxiboetan gordetzen diren erregistro dokumentaletatik abiatuta (Artxibo Historiko Nazionala, Aragoiko Koroaren Artxiboa, Simancaseko Artxibo Nagusia, Indietako Artxibo Nagusia, Valladolideko Errege Chancilleriaren Artxiboa, Valladolideko Artxibo Orokorra, Administrazioaren Artxibo Orokorra eta Artxiboen Dokumentazio Informazioko Zentroa).

## Obrak 
* 1970 – *Poésie espagnole moderne et contemporaine*.
* 1998 – ''Ausiàs March o l'emergència del jo''. Serra d'Or Kritika Literatur eta Saiakera Saria 1999an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Christian Gottfried Daniel Nees von Esenbeck

**Christian Gottfried Daniel Nees von Esenbeck** (Reichelsheim, 1776ko otsailaren 14a – Breslau, 1858ko martxoaren 16a) alemaniar botanikari, sendagile, zoologo eta filosofo naturala izan zen.

Gaztetatik zientziarekiko interesa erakutsi zuen, eta Darmstadten bigarren hezkuntza jaso ondoren, 1800ean biologian eta medikuntzan graduatu zen Jenako Unibertsitatean. Frantzisko I.a Erbach-Erbachekoa medikua izan zen, baina botanikarekiko interesak postua utzarazi zion. 1816an Alemaniako Natur Zientzien Leopoldina Akademian sartu zen, eta 1817an botanikako irakasle izendatu zuten Erlangengo Unibertsitatean. 1820an historia naturaleko irakasle bihurtu zen Bonngo Unibertsitatean, eta 1831n botanikako katedradun izendatu zuten Breslauko Unibertsitatean.

Politikan aktibo egon zen 1848-1848ko Alemaniako Iraultzetan. Gobernuarekin izandako gatazken ondorioz, 1851n irakasle postua eta pentsioa galdu zituen Breslaun.

Zoologiari eta botanikari buruzko monografiko ugari idatzi zituen. 7.000 landare espezie inguru deskribatu zituen eta bere lan gehienak onddoei buruzkoak dira.

## Lanak 
* *Die Algen des süßen Wassers, nach ihren Entwickelungsstufen dargestellt (1814)
* *Das System der Pilze und Schwämme* (1816)
* *Vorlesungen zur Entwickelungsgeschichte des magnetischen Schlafs und Traums* (1820)
* *Handbuch der Botanik. Band 1* (1820)
* *Handbuch der Botanik. Band 2* (1821)
* *Bryologia germanica* (Christian Friedrich Hornschuch eta Jacob Sturmekin, 1823–31, 2 Bände mit 43 Tafeln)
* *Plantarum, in Horto medico Bonnensi nutritarum, Icones selectae* (1824)
* *Agrostologia brasiliensis* (1829)
* *Genera Plantarum Florae Germanicae* (1831–1860)
* *Genera et species Asterearum* (1833)
* *Naturgeschichte der europäischen Lebermoose mit Erinnerungen aus dem Riesengebirge* (1833-38, 4 Bände)
* *Hymenopterorum Ichneumonibus affinium monographiae* (1834, 2 Bände)
* *System der spekulativen Philosophie*, Band 1
** Systema Laurinarum* (1836)
* *Florae Africae australioris illustration monographicae Gramineae* (1841)
* *Die Naturphilosophie* (1841)
* *De Cinnamomo disputatio* (1843)
* *Synopsis hepaticarum* (Carl Moritz Gottsche eta Johann Lindenbergekin, 1844–1847)
**Die allgemeine Formenlehre der Natur'' (1852)

## Kanpo estekak
Goizuetako labaderoa

**Goizuetako labaderoa** Goizuetako Zubimusu eraikinean kokatutako latsagia da. Eraikina Udalak  Zibolako nagusiari, Vizconde del Cerro jaunari, erosi zion 1904an, bertan egiteko, behean garbilekua, lehen solairuan nesken eskola, eta goian maisu-maistrentzako etxebizitzak.

Ura 1908an ekarri zuten latsagiara, Goikoiturriko errekan presatxoa eginda, burdinazko tuberia baten bidez. Ondoren, zerbitzua eman zuen latsagiak 1980 ingurura arte. 21. mendean eraberrituta dago, urez hornitua eta bisitatzeko moduan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epicauta fuliginosa

***Epicauta fuliginosa*** *Meloidae* familiako kakalardo espeziea da. Kolonbiako intsektua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epicauta atropos

***Epicauta atropos*** *Meloidae* familiako kakalardo espeziea da. Ameriketako Estatu Batuetako, Nebraska estatuko intsektua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean Etchebarneren gerrako kaskoa

**Jean Etchebarneren gerrako kaskoa** Lehen Mundu Gerran frantziar armadan soldadu ibilitako Jean Etchebarne euskal herritarraren kaskoa izan zen.

## Ezaugarriak 
Kaskoa, altzairuz egindako Adrian modelokoa, frantziar armadan erabiltzen zen kaskoen eredua da. Jean Etchebarneri militar gisara zegokion nortasun-xafla darama soldatua, kate batekin zintzilik. Bertan armadan sartu zeneko urtea ageri da: 1916.

## Jean Etchebarne 
thumb|ezkerrera|Jean Etchebarneren identifikazio txapa, kaskoan soldatuta.
Jean Etchebarne Zalgizen jaio zen 1896ko otsailaren 1ean. 1915ean, 19 urte besterik ez zituela, soldadu joateko deitua izan zen, nahiz eta ahuldade eta ondoren Nafarroako Etnologia Museora itzuli zuten.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Filandia Elisa Pizzul

**Elisa Pizzul** (Buenos Aires, Argentina, 1902ko maiatzaren 22a - 1987) Argentinan graduatutako lehen arkitektoa izan zen.

## Lehen urteak 
1929an Arkitekturan graduatu zen Buenos Aireseko Unibertsitateko Arkitektura Eskolan, eta titulu hori lortu zuen bere herrialdeko lehen emakumea izan zen.

## Ibilbidea 
1928an, Asilo eta Ospitale Nazionalen Aholku Batzordean hasi zuen bere ibilbide profesionala. Batzorde hori Kanpo Harreman, Kultu eta Ongintza Ministerioaren mende zegoen orduan, obretako inspektoreorde gisa, eta erakunde horretan lan egin zuen lehen emakumea izan zen.

Besteak beste, kargu hauek izan zituen: Nazioko Osasun Publikoko Ministerioko Tailerretako eta Kontserbazioko zuzendari nagusia, Nazioko Herri Lanetako Ministerioko Kontserbazioko zuzendari nagusia eta Arkitekturako zuzendari nazionalaren aholkularia.

Funtzio publikoan, Nazioko Osasun Publikoko ministroaren ordezkari izan zen Arkitektoen Biltzar Panamerikarraren aurrean (Lima, 1947), Eskualdeetako Asilo eta Ospitaleen Aholku Batzordearen ordezkari (Habana, 1950) eta Gizarte Laguntzako Kongresuko Osasun Batzordearen idazkariorde (Lamavedra, 1934).

1960an jarduera profesionaletik erretiratu egin zen.

Filandiako arkitekturaz gain, aeronautika ere izan zuen pasio, eta, horregatik, 1928an, Aeronautika Zibileko Zuzendaritzak antolatutako unibertsitarioentzako ikastaro batean eman zuen izena.º 181.

Bere pasio aeronautikoarekin jarraituz, Abiazioko Unibertsitate Zentroaren bazkide sortzailea eta presidentea izan zen, Abiazio Zibileko Zentroko bazkidea, Aeronautikako Ganbera Argentinarraren kide sortzailea eta Albatros Planeatzaileen Klub Argentinarraren bazkide sortzailea. Gero, aeronautika eta arkitektura uztartu zituen, Jorge Newbery Aeroparkea sortzeko aurreproiektua prestatu zuenean.

Bere bizitza akademikoari dagokionez, Buenos Aireseko Unibertsitateko Arkitektura Fakultateko liburutegia antolatu zuen, eta bertako lehen zuzendaria izan zen

## Ikus, gainera 
* Emakumeak arkitekturan

## Erreferentziak 
## Erabilitako bibliografia 
:* Sosa de Newton, Lily (1972). Diccionario biográfico de mujeres argentinas. Buenos Aires. 

## Bibliografia gehigarria 
:* Udaondo, Enrique (1938). Diccionario biográfico argentino. Buenos Aires: Institución Mitre. 
:* Piccirilli, Ricardo; Romay, Francisco L.; Gianello, Leoncio (1953). Diccionario histórico argentino. Buenos Aires. 
:* Cutolo, Vicente Osvaldo (1968). Nuevo diccionario biográfico argentino (1750-1930). Buenos Aires: Editorial Elche. 
:* Yaben, Jacinto R. (1952). Biografías argentinas y sudamericanas. Buenos Aires: Ediciones Historicas Argentinas. 

## Kanpo estekak
Elgetako gudua (1876)

**Elgetako gudua**, 1876ko otsailaren 13an gertatu zen Bigarren Karlistaldiaren hondarrean. Alfonso XII.aren armadak Araba eta Bizkaia menperatu ostean, karlistek erresistentzia saio bat egin zuten Elgetan. Historialari militarren arabera, Elgetakoa zentzurik gabeko erresistentzia izan zen, izan ere, indarren arteko desoreka oso handia baitzen liberalen alde.

Nolanahi ere borroka oso gogorra izan omen zen, eta bi aldeetatik hildako ugari egon zen, tartean Arratiako Bataloi karlistaren buru zen Gorordo koronela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Le Corbusierren Lan Arkitektonikoa

**Le Corbusierren Lan Arkitektonikoa**, mugimendu modernoari ekarpen aipagarria da, hain zuzen, zazpi herrialdetan Le Corbusierrek egindako hamazazpi proiekturen Unescoren Gizateriaren Ondarearen zerrenda:Le Corbusier arkitekto franko-suitzarraren hainbat herrialdetako 17 eraikuntza-proiekturen hautaketaz osatutako Gizateriaren Ondare bat da Gune horiek erakusten dute nola aplikatu zen mugimendu modernoaren arkitektura gizartearen beharrei erantzuteko eta estilo baten eta arkitekto baten sorta globala erakusteko.

## Guneen zerrenda
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Akinori Nakayama

japoniar gimnasta artistikoa izan zen.

Hamar domina irabazi zituen Olinpiar Jokoetan, sei urrezko, bi zilarrezko eta bi brontzezko. Munduko Gimnastika Txapelketan ere hamabi domina irabazi zituen. Txapeldun olinpikoa izan zen bi aldiz eraztun proban. Erretiroa hartu ondoren, Japoniar Gimnastika Federazioko presidenteordea izan zen.

## Palmaresa 
## Kanpo estekak
1978ko Britainiar Armadako Gazelle helikopteroaren lurreratzea

**Britainiar Armadako Gazelle helikopteroaren lurreratzea**, 1978ko otsailaren 17an, Ipar Irlandako gatazkan zehar, Behin-behineko IRAren Hego Armagheko Brigadak Jonesborough udalerrian Britainiar Armadaren XX404 serieko Gazelle helikoptero baten aurka burututako atentatu bat izan zen. 

## Atentatua 
Egun hartan, Armagh konderriko Jonesborough udalerrian zegoen Royal Green Jackets britainiar erregimenduko behatoki batek bere ekialdean eta Irlandako Errepublikako mugan zegoen Dromad basotik tiroketa jaso zuen. Britainiar soldaduek ere tiroz erantzun zuten, baina mugara zuten distantzia laburra eta eremu irekia zenez, tiratzaileengana hurbiltzea ezinezkoa egin zitzaien.

Ian Corden-Lloyd ofizial buruak, Philip Schofield kapitaina eta Ives flew sarjentuarekin batera, Bessbrook udalerriko Britainiar Armadaren koarteletik Gazelle helikopteroz tiroketa eremura hegan egin zuten, egoera behatoki eta aztertzeko asmoz, eta Scout helikoptero batek eskoltatzen zituztela. Zeregin horretan zeudela, Gazelle helikopteroak ustekabean 7,62 mm kalibreko munizio deskarga bat jaso zuen. Helikopteroaren pilotuak tiro gehiago ekiditeko abiadura handiko biraketa egitean kontrola galdu eta horma baten aurka jo ondoren Jonesborough herritik 2 kilometrora zegoen landa eremu baten aurka talka egin zuen. Scout helikopteroaren eskifaiaren arabera, Gazelle helikopteroak potentzia galtzean lurzoruaren aurka birritan talka egin omen zuen, bigarren talkan errotorearen palek lurra joz, eta ondoren larrean itzulipurdikatuz. Soldaduak helikopteroak istripua gertatutako tokira bertaratu ziren.

Corden-Lloyd hil egin zen eta gainontzeko bi kideak zauritu. Pilotua helikoptroaren hondakinen artean harrapatua gelditu zen baina bere kaskoari esker bizirik ateratzea lortu zuen. Gerora, IRAk helikopteroari M60 ametragailu batez tiro egin ziola baieztatu zuen. Ekintza hau burutu ondoren, IRAren unitateak Dromad basoan barna desagertu eta Irlandako Errepublikara itzuli zen. Irlandako Errepublikaren aldetik Garda Síochánako zenbait irlandar polizia Ipar Irlandako aldean britainiar helikopteroaren aurka jazotako erasoaren lekuko izan ziren.

## Ondoren 
Bere garaian, hedabideetan tiroketa hau eta Gazelle helikopteroaren aurkako erasoak nahiko ohiartzun gutxi izan zuen, egun horretan bertan La Mon jatetxeko atentatuan 12 pertsona hil baitziren.

## Ikus gainera 
* 1988ko Britainiar Armadako Lynx helikopteroaren lurreratzea
* 1990eko Britainiar Armadako Gazelle helikopteroaren lurreratzea
* 1994ko Britainiar Armadako Lynx helikopteroaren lurreratzea

## Kanpo estekak
2019ko Milan-San Remo

**2019ko Milan-San Remo** txirrindularitzako lasterketa klasiko honen 110. edizioa izan zen. 2019ko martxoaren 23an egin zuten Milan eta San Remo artean, 291 kilometroko ibilbidearekin. Lasterketa hau, UCI World Tour 2019ko 8. proba izan zen.

Garailea Julian Alaphilippe frantziarra izan zen, San Remoko helmugako esprintean Oliver Naesen belgikarrari eta Michał Kwiatkowski poloniarrari gailendu zitzaielarik.

## Taldeak 
## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Maitane Ormazabal

[thumb|Maitane Ormazabal. [Maitane Azurmendi|Maitane Azurmendiren ilustrazioa]]
**Maitane Ormazabal Esnaola** (Zumarraga, 1983) psikologoa da, psikologia laburrean masterduna.  *Coach* eta terapeuta gisa lan egiten du, erakundeetan aholkulari gisa eta hedabideetan dibulgatzaile gisa ere aritutakoa da: Biba Zuek ETB1eko saioan kolaboratzaile izan da 2020ko hamarkadan. Liburua idatzi du Telmo Lazkanorekin batera, "*Nerabeen garrasia - Osasun mentala aldaketa garaian*" (2023).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Plataformek edozein trikimailu psikologiko erabiltzen dute gu pantailara itsasteko Berria, 2026.02.06
Maria José Estanco

**Maria José Brito Estanco** **Machado da Luz** (Loulé, Portugal, 1905eko martxoaren 26a – Lisboa, 1999ko abuztuaren 30a) portugaldar arkitektoa, irakaslea, emakumeen eskubideen aldeko ekintzailea eta bakezalea izan zen, eta Portugalen arkitekturan graduatu zen lehen emakumea.

## Ibilbidea 
Estanco São Clemente parrokian jaio zen, Louleko kontzejuan, Algarven. Maria da Conceição de Brito Estanco izan zuen ama eta Joaquim Francisco do Estanco aita. Bigarren hezkuntzako irakasle hasi zen, eta ondoren Lisboako Arte Ederren Akademiako Pintura ikastaroan sartu zen.

21 urte zituenean amarekin Brasilera egin zuen bidaia batean, Mariliaren jaiotzaren lekuko izan zen Estanco, São Paulo estatuaren barneko hiri berri bat. Hori dela eta, Lisboara itzuli zenean, pintura ikastaroa utzi eta arkitekturan matrikulatzea erabaki zuen, ikasturteko emakume bakarra izanik.

Arkitektura ikasketak 1935ean amaitu zituen eta 1942an bere karrera amaierako proiektua defendatu zuen, "*Lorategi eskola bat Algarven*", arkitekto titulua lortu zuen lehen emakume portugaldarra bihurtuz. L*o*rpen hori Portugalgo egunkari nazionaletan argitaratu zen, *O Séculon*, eta *Arquitectura Portuguesa e Cerâmica e Constructação* aldizkariaren azalean, zeinak bere proiektua argitaratu baitzuen. Urtebete geroago, Maria Jose Marques da Silvak Portoko Unibertsitatean lortu zuen arkitekto titulua, unibertsitate hartan titulu hori eskuraru zuen lehen emakumea izanik.

Ikasketetan arrakasta izan zuen arren, eta 1942an *Arkitektura Ikasle* Onenaren saria irabazi arren, Estanco ez zen inoiz arkitekto jardutera iritsi, ordura arte gizonezkoek betetzen zuten lanbide batean emakume batek aritzeko zituen errezeloen ondorioz. Egunkarietan karikaturizatua izatera ere iritsi zen. Hori *d*ela eta, bere bizitza irakaskuntzan eman zuen zenbait eskola eta ikastetxetan, hala nola D ikastetxean. Filipa de Lencastre, Maria Amélia Vaz de Carvalho, Passos Manuel eta Odivelas Institutuan. Marrazketa eta pintura eskolak ere eman zizkien, doan, Linhó-ko presondegiko presoei.

1930eko apirilaren 12an, *Raimundo Machado da Luz* (1903-1985) margolari neorrealistarekin ezkondu zen, eta seme bat izan zuten 1942ko apirilaren 26an. Manuel José Estanco Machado da Luz arkitektoa eta zinema-kritikaria izan zen. 1997ko irailaren 12an hil zen, eta emozionalki markatu zuen horrek. Estanco bi urte geroago hil zen Lisboan, 1999ko abuztuaren 30ean. 
* Bost hamarkada geroago, Emakumeen Mugimendu Demokratikoaren Ohorezko Saria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Droppin Wellgo atentatua

**Droppin Wellgo atentatua** edo **Ballykellyko atentatua**, 1982ko abenduaren 6an, Ipar Irlandako gatazkan zehar, INLAk Ballykelly udalerriko Droppin Well diskotekan burututako bonba bidezko atentatua izan zen, Derry konderrian.

INLAk Ipar Irlandako gatazka osoan zehar burututako eraso hilkorrena izan zen, eta diskoteka horretan atentatua egitearen arrazoia hurbileko Shackleton kosrteleko britainiar soldaduen aisialdi tokia izatea izan zen.

## Atentatua 
INLAk bonba Derry hirian egin zuen. Atentatua burutu aurretik, INLAko unitate bateko kideak Dropping Well diskotekan zaintza eta ikuskapen lanetan jardun zuten, bertan britainiar soldadu gehien zein ordutan zen jakiteko asmoz.

Egun horretako arratsaldean INLAko kide batek diskotekan bonba utzi zuen, une hartan barnean 150 pertsona inguru zeuden, eztandak teilatua erautsi zuen. Gaueko 22:15ak aldera, bonbak eztanda egin eta 17 pertsona hil (11 soldadu eta 6 zibil) eta 66 zauritu ziren, gehienak horma eta adreilu gainera erortzearen ondorioz.

## Ondorena 
Berehala Britainiar Armada eta poliziak atentatuaten egilea Behin-behineko IRA izan zitekela susmatu zuten, baina errepublikar erakunde armatu honek parte hartu izana ukatu zuen. Abenduaren 8rako, Britainiar Armadak atentatuaren egilea INLA izan zitekela aipatu zuen, IRAk atentatuetan zibilak ez hiltzeko ahalegin gehiago egiten zuelako.

Atentatuaten ondoren, Dominic McGlinchey INLAko buruak diskotekako arduradunei britainiar soldaduei bertara joatea eragozteko sei oharpen egin zizkietela aipatu zuen.

## Kanpo estekak
Anneli Jäätteenmäki

**Anneli Tuulikki Jäätteenmäki** (Lapua, 1955eko otsailaren 11) finlandiar politikaria da, Finlandiako lehen ministroa 2003ko apiriletik ekainera.

Ostrobotnia eskualdeko basoetako etxalde txiki batean jaio zen. Zuzenbidea ikasten ari zela sartu zen politikan Finlandiako Zentroko Alderdian, eta 1980an master bat lortu ondoren, talde parlamentarioko abokatu gisa lan egin zuen 1981etik 1987ra. 1987an Eduskuntako kide hautatu zuten eta 1994tik 1995era Justizia ministroa eta 2000tik 2003ra Zentroko Alderdiko presidentea izan zen.

Bere alderdiarentzat garaipen labur bat lortu zuen 2003ko hauteskundeetan. Koalizio-gobernua osatu zuen Alderdi Sozialdemokratarekin eta Suediar Herriaren Finlandiako Alderdiarekin, eta herrialdeko lehen ministro izatera iritsi zen lehen emakumea izan zen. Bere aurrekoaren politika berari jarraitu zion, nahiz eta ekonomia suspertzeko neurriak hartu eta zergak jaitsi zituen.

Kargua utzi zuen bi hilabete geroago, hauteskundeak irabazteko informazio konfidentziala erabiltzea leporatu ziotenean. Europako Parlamentuko kide izan zen 2004tik 2019ra.
Transferentzia-hidrogenazio

Kimika organikoan **transferentzia-hidrogenazioa** hidrogeno molekularra (H2) ez den iturri batetik konposatu bati hidrogenoa gehitzea dakarren erreakzio kimikoa da. Laborategian eta sintesi organiko industrialean aplikatzen da, konposatu organiko aseak hidrogenatzeko eta zetonak alkoholetara, eta iminak aminetara erreduzitzeko.. Ohiko hidrogenazioan erabiltzen den presio altuko hidrogeno molekularraren beharra saihesten du. 

Transferentzia-hidrogenazioa tenperatura- eta presio-baldintza leunetan gertatu ohi da, katalizatzaile organikoak edo organometalikoak erabiliz. Horietako asko kiralak direnez, sintesi asimetriko eraginkorra ahalbidetzen da. Azido formikoa, isopropanola edo dihidroantrazenoa bezalako konposatu hidrogeno-emaileak erabiltzen dira. Rutenioa edo rodioa metal-zentro gisa diamina edo fosfina estekatzaileak dituzten konplexuak ere usatzen dira hidrogeno-emaile gisa. Askotan, molekula emaileek erreakzio-disolbatzaile gisa ere funtzionatzen dute. Transferentzia-hidrogenazioaren eskala handiko aplikazio bat ikatza likidotzea da, tetralina bezalako "disolbatzaile emaileak" erabiliz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Augusta Theodosia Drane

**Augusta Theodosia Drane** (Bromley-by-Bow, 1823ko abenduaren 29a – Stone, 1894ko apirilaren 29a), ***Francis Raphael*** erlijio-izena zuena, ingeles moja domingotarra, poeta eta erlijio idazlea izan zen.

## Bizitza 
Thomas Drane Ekialdeko Indietako merkataritza-exekutiboaren alaba gazteena, Bromley-by-Bowen jaio zen eta anglikanismoan hazi zen. Hasieran etxean ikasi zuen eta gero bi urtez Kensingtongo ikastetxe batean. Aitaren liburu bilduma zabalak irakurtzeko eta ikasteko ohiturak bultzatu zizkion. 14 urte zituela, Torquayko Babbacombera joan zen familiarekin bizitzera.

## Obra 
John Henry Newmani egotzi ohi zaion saiakera bat idatzi eta modu anonimoan argitaratu zuen, eta bertan traktarianismoaren morala zalantzan jarri zuen. Prosa zein poesia lanak idatzi zituen eta bere liburu nagusiak hauek dira: *The History of Saint Dominic* (1857; edizio zabaldua, 1891); *The Life of St Catherine of Siena* (1880 eta 1899); *Christian Schools and Scholars* (1867); *The Knights of St John* (1858); *Songs in the Night and Other Poems* (1876); eta *Three Chancellors* (1859), William Wykehamgoaren, William Waynfletekoaren eta Tomas Mororen bizitzaren inguruko lana.

Bere idazlanen zerrenda osoa *Memoir of Mother Francis Raphael, O.SD., Augusta Theodosia Drane* (Londres, 1895) liburuan agertzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1822ko Ouluko Sute Handia

**1822ko Ouluko Sute Handia** (; ) Finlandiako hiri horren zati handi bat suntsitu zuen sutea izan zen.

## Sutea 
1822ko suteak kalte handiak eragin zituen Pokkinen auzoan. Garai hartako ohituren arabera, hiria zurezko etxez josita zegoen.

Sutea maiatzaren 23an hasi zen Papa maisu tindatzailearen etxean. Sua biziki azkar hedatu zen, zurezko hainbat etxe suntsituz, baita Ouluko katedraleko armazoia ere, harrizko hormak baizik gelditu ez zirelarik. Sutea itzali zutenerako, ia hiri osoa suntsituta zegoen: 330 eraikin erabat edo ia erabat suntsituta zeuden eta 65 eraikin baino ez zeuden salbu. Ondorioz, Ouluko 3.000 biztanle etxerik gabe geratu ziren.

## Ondorioak 
Sutearen ondorioz, Ouluko irakasle-eskola Raahera eraman dute.

Johan Albrecht Ehrenström eta Carl Ludvig Engel arkitektoek hirirako plano hipodamiko berri bat diseinatu zuten, 1825ean onartu zutena. Bitartean, planoaren araberakoa ez zen eraikin oro, planoaren arabera eraitsia eta berreraikia izan behar zen. Hiri-planak hiriko bide bazterretako parke guztiak biltzen zituen. Garai hartan, Ouluko portu nagusia Toppilako portua izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vaasako sutea

**Vaasako sutea** (; ) 1852ko abuztuaren 3an Finlandiako hiri horren zati handi bat suntsitu zuen sutea izan zen.

## Sutea 
Vaasako 403 etxeetatik 379 suntsituak izan ziren eta sei pertsona hil ziren sutean. Sutearen ondorioz, Vaasa hiriak 1854an Klemetsö penintsulan zuen kokapenetik zazpi bat kilometro ipar-mendebaldera berreraikitzeko agindua jaso zuen, isostasiari lotutako itsasoaren atzerakada kontuan hartuz. 1862an hiria berreraiki zuten gaur egungo Vaasa erdigunea den toki honetan. Hirigintza plan berria, Carl Axel Setterbergek egina, kale zabaletan oinarrituta zegoen, hiri-suteak saihesteko. Nikolainkaupunki (edo Nikolaistadt) izena jarri zioten hiri berriari, Nikolas I.a errusiar tsarraren omenez.

Vaasako sutearen aurreko kokalekuak egun Vanha Vaasa du izena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lucía Bulnes de Vergara

**Lucía Bulnes Pinto de Vergara** (Santiago, 1844ko abuztuaren 16an bataiatua – 1932), '''''Ga'Verra''''' izengoitiaz ere ezaguna, txiletar kazetari eta ipuingilea izan zen.

## Bizitza 
Manuel Bulnes eta Enriqueta Pintoren alaba, Lucía Bulnes Pinto Txileko Santiago hiriburuan jaio zen. Bere aita Txileko presidentea izan zen 1841etik 1851ra; amaren aldeko aitona, Francisco Antonio Pinto, kargu berean aritu zen 1827tik 1828ra, eta osaba, Aníbal Pinto Garmendia, 1876tik 1881era. Lucíak Santiagon ikasi zuen eta 1865eko apirilaren 26an Ruperto Vergara Rencoretekin (1835-1908) ezkondu zen. Santiagoko Monjitas kalean 1880 inguruan antolatu zituen solasaldiengatik ezaguna.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hilaire-Marin Rouelle

**Hilaire-Marie Rouelle** (Mathieu, 1718 – Paris, 1779ko apirilaren 7a) frantziar kimikaria izan zen, urea aurkitu zuen eta beste kimikari garrantzitsu batzuen irakaslea izan zen.

## Biografia 
Hilaire Rouelle, **Rouelle Gaztea** bezala ezaguna bere anaiarengandik bereizteko, Guillaume François Rouelle kimikaria, bere anaiaren urratsak jarraitu zituen farmazialari eta kimikari gisa, eta bere laguntzaile izatera iritsi zen. 1742an, Guillaume esperimentatzaile izendatu zuten Parisko Jardin du Roi-n. Han, kimikari ospetsuen irakasle bihurtu zen, Lavoisier bera kasu. Guillaumek erretiroa hartu zuenean, 1768an, Hilairek hartu zuen haren lekua, eta, aldi berean, irakasle ospetsu bihurtu zen. Haren laborategitik Europa osoko kimikariak igaro ziren, hala nola Louis Proust, François Chavaneau eta Fausto Elhuyar. 

Rouelle anaiek ideia berri asko sartu zituzten, eta kimika modernoa garatzeko bidea prestatu zuten. Hilairek konposatuak isolatu eta aztertzen ditu ornodunen fluidoetan, eta kaltzio kloruroa eta sodio kloruroa aurkitzen ditu odolean. 1773an, urea isolatzea lortu zuen, bai giza gernuan, bai behi eta zaldiarenean, eta, horrekin, kristal-forman isolatu zen lehen animalia-metabolitoa izan zen. Bitalismoaren teoriaren aurkako lehen erasoa izan zen, teoria horrek izaki bizidunekin lotutako substantziak konposatu kimiko arruntetatik ez zetozela postulatzen baitzuen. Friedrich Wöhler kimikari alemanak 1828an zianato potasikotik eta amonio sulfatotik urea sintetizatzeak bitalismoaren arbuioa berretsi zuen eta kimika organikoaren garapena bultzatu zuen.

## Argitalpenak 
* ROUELLE, HILAIRE MARIE, "Observations sur l'urine humaine, & sur celles de vache & de cheval, comparés ensemble ; par M. Rouelle, démonstrateur en chimie au Jardin Royal des Plantes", Extrait du journal de médecine, chirurgie, pharmacie, &c. Par M. A. Roux. 1773ko azaroa.

## Kanpo estekak 
* Rouelle eta urea
* Rouelle eta urea
* Rouelle anaiak
Finlandiako Eliza Luterotar-Ebanjelikoa

**Finlandiako Eliza Luterotar-Ebanjelikoa** (; ) Finlandiako eliza nazionala da. Kristautasunaren adar luterotarraren parte da. Elizak legezko posizioa du herrialdeko eliza nazional gisa, Finlandiako Eliza Ortodoxoarekin batera.

Elizen Munduko Kontseiluko eta Europako Elizen Biltzarreko kide da. Porvooko Komunioko kidea ere bada eta harreman ekumenikoetan parte hartzen du.

2022an 3,6 milioi kide zituen Finlandiako Eliza Luterotar-Ebanjelikoa munduko luterotar elizarik handienetakoa da. 2022aren amaieran finlandiarren % 65,2 elizako kide ziren. Elizaren egungo burua Tapio Luoma da, Turkuko artzapezpikua, 2018ko ekainaren 3an Kari Mäkinenen ondorengo bilakatu zena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bambergerren berrantolaketa

Kimika organikoan **Bamberger-en berrantolaketa** fenilhidroxilaminen erreakzioa da zeinetan azido sendo akuoso baten bidez tratatuz loturak berrantolatzen diren eta 4-aminofenolak eratzen diren. Eugen Bamberger kimikari alemaniarren omenez izendatzen da.
alt=Bamberger rearrangement scheme|erdian
Lehengai diren fenilhidroxilamidak transferentzia-hidrogenazioaren bidez prestatzen dira nitrobentzenoetatik abiatuta rodioa edo zinka katalizatzaile moduan usatuta.

## Erreakziobidea 
Beheko eskeman Bamberger-en berrantolaketaren erreakziobidea argitzen da.
alt=Bamberger rearrangement mechanism v1|erdian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Martha Cartmell

**Martha Julia Cartmell** (Thorold, Ontario, 1845eko abenduaren 14a – Hamilton, Ontario, 1945eko martxoaren 20a) kanadar misiolari metodista eta irakaslea izan zen, Japonian aritu zena. 1884an Toyo Eiwa Jogakuin nesken ikastetxe pribatua sortu zuen, gaur egun Toyo Eiwa unibertsitatea barne hartzen duena.

## Bizitza 
James Cartmell eta bere emazte Sarahren alaba, Martha Cartmell Thorolden jaio zen eta Hamiltonen eta Toronton ikasi zuen. Bost urte zituela, ama hil zitzaion. Cartmell misiolari bihurtu zen eta San Frantziskotik Japoniara joan zen 1882an. Bi urte geroago Toyo Eiwa Jogakuin nesken ikastetxe kristaua sortu zuen Tokioko Roppongi barrutian.

1887an ikastetxean betetzen zuen kargua utzi behar izan zuen osasun arazoak zirela eta. Kanadara joan zen, non Victoriako Misio Orokorrean lan egin zuen 1890etik 1892ra, eta indarrak berreskuratu ondoren Tokiora itzuli zen. Japonian beste lau urte eman zituen eta berriro itzuli zen Kanadara, non japoniarrekin lan egin zuen Victoriako Misio Orokorrean 1896tik 1898ra, eta gero erretiroa hartu zuen.

Gaur egun, Toyo Eiwa Jogakuin ikastetxeak Toyo Eiwa unibertsitatea barne hartzen du. 2013an, ikasle ohien elkarteak Hamiltoni eta Thoroldi gereziondoak oparitu zizkien Cartmellen omenez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dihidroantrazeno

**Dihidroantrazenoa** konposatu organiko aromatikoa da, C14H12 formula duena, antrazenoaren deribatu hidrogenatua. Hainbat isomero ezagutzen dira, baina *9,1*0-dihidroantazenoa da ohikoena. Solido kolorgea da. Toxikoa da uretako bizidunentzat.

9,10-dihidroantrazenoa hdrogenazio-erreakzioetan hidrogeno-emaile gisa baliatzen da.

## Sintesia 
9,10-dihidroantrazenoa presta daiteke antrazenoa sodioz eta etanolez osatutako nahastearekin tratatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kočaniko diskotekako sutea

thumb|Eraikina sutea itzali ondoren.

**Kočaniko diskotekako sutea** 2025eko martxoaren 16an gertatu zen, *Pulse* izeneko diskotekan, Kočani hirian, Ipar Mazedoniako Errepublikan. 59 pertsona hil ziren istripuan. Panče Toškovski barne-ministoraren arabera, sutea arteo barruan piroteknia erabiltzearen ondorioa izan zen. Zauritu asko izan ziren ere bai: Mazedoniako Osasun Ministerioak emandako datuen arabera 155 pertsona baino gehiago ospitalizatuak izan ziren Kočanin, Štipen eta Skopjen. Mazedoniako historian diskoteka batean emandako suterik hilgarriena izan zen, eta hilgarriena 2015ean Bukaresteko *Colectiv* diskotekako suteaz geroztik.

## Gertakariak 
Martxoaren 16ko 2:35 am publikoa aretoa betetzen zuen hip-hop DNK taldearen kontzertua ikusteko. Hasieran 1500 pertsona aipatu ziren, gero 500. Jarduketan erabilitako su artifizialek egurrezko habeen hondarrak piztu zituzten bertako sabaian, eta, ondorioz, zati bat erori zen; berehala sutea aretoan zabaldu zen. Sutetik ihes egin zuten ikusleek jakinarazi zuten giza uholde bat gertatu zela jendea klubeko irtetzeko nahian.

## Ikerketa 
Panče Toškovski barne-ministroak zera adierazi zuen: 20 pertsona baino gehiago atxilotzeko agindua eman zutela eta 15 susmagarri atxilotu zituztela. Pulse diskotekaren funtzionamendurako lizentzia ustelkeria eta eroskeria baten ondorioz lortu zela gaineratu zuen. Atxilotutako artean Dejan Jovanov-Deko zegoen, diskotekaren jabea, eta Razmena Čekić Durović, Ekonomia Ministeriaroaren Estatu-idazkari ohia; antza denez azken horrek lizentzia faltsifikatu zuen diskoteka martxan izateko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tetralina

**Tetralina** edo **1,2,3,4-tetrahidronaftalenoa** konposatu organiko aromatikoa da, C10H12 formula duena, hidrokarburoen klasekoa eta naftalenoaren deribatu hidrogenatua. Likido kolorgea da. Uretan disolbaezina da, baina disolbagarria etanoletan, butanoletan, azetonatan, bentzenotan eta beste ohiko disolbatzaile organikoetan. Narritagarria da.

Tetralinak metahemoglobinemia eragin dezake.

## Sintesia 
Tetralina sintetizatzen da naftalenoa hidrogenatuz nikela katalizatzaile gisa usatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Liang Shuyan

**Liang Shuyan** (1977ko irailaren 16a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1988ko IRAren atentatuak Herbeheretan

1988ko maiatzaren 1ean, Ipar Irlandako gatazkan zehar, Behin-behineko IRAk Herbeheretako Roermond eta Nieuw-Bergen udalerrietan Britainiar Armadaren soldaduen aurkako atentatuak izan ziren.

Behin-behineko IRAk Europar Kontinentean eta Britainiar Uharteetatik kanpo Britainiar Armadaren aurka burututako atentatuen artean hilkorrena izan zen.

## Atentatuak 
Lehen erasoa Roermond udalerrian jazo zen, Mendebaldeko Alemaniaren mugan, erdiguneko merkatua britainiar militarren ohiko aisialdirako tokia zen. Gaueko 01:00ak aldera, IRAkide batzuk bertako britainiar bade militarretik hurbil auto batean aparkaturi zeuden Britainiar Errege Aire Armadako (RAF) bi kide erriflez tirokatu zituzten, bata hil (Ian Shinner, 20 urte) eta bestea larriki zaurituz. Poliziak tiroketaren eszena aztertzean autoari hutxienez 23 tiro egin zizkiotela aipatu zuen. Mendebaldeko Alemaniako RAF Wildenrath base-militarrean destakatuak zeuden.

Handik ordu t'erdira, Nieuw-Bergen udalerrian, eta Roermond ufalerritik 30 milia iparraldera, Behin-behineko IRAko kideek diskoteka baten kanpoan zegoen RAFeko lau soldaduen auto azpian ezarritako bonba-lapa batek eztanda egin zuen, RAFeko bi soldadu hil (John Miller Reid and John Baxter) eta beste biak zaurituak. Mendebaldeko Alemaniako RAF Laarbruch base-militarrean destakatuak zeuden.

## Kanpo estekak
Liao Wenfen

**Liao Wenfen** (Guangzhou, 1963ko apirilaren 30a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lin Yuwei

**Lin Yuwei** (1999ko maiatzaren 2a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Liang Xiaojing

**Liang Xiaojing** (Zhaoqing, 1997ko apirilaren 7a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Liu Haili

**Liu Haili** (Haicheng, 1984ko abenduaren 24a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Masanobu Tsuji

japoniar armadako ofizial eta politikaria izan zen. Bigarren Mundu Gerran, Japoniako Armada Inperialean planifikatzaile taktiko garrantzitsua izan zen eta gerraren hasieran Japoniako Malaysiaren inbasio arrakastatsuaren plan zehatzak garatu zituen. Guadalcanal kanpainan Japoniako azken erasoa planifikatzen eta zuzentzen ere lagundu zuen.

## Kanpo estekak
Jessica Szohr

**Jessica Karen Szohr** ( ahoskatua; Menomonee Falls, Wisconsin, AEB, 1985eko martxoaren 31) estatubatuar aktorea eta modeloa da, *Gossip Girl* telesailean Vanessa Abramsen pertsonaia antzezteagatik ezaguna.

## Bizitza 
Familia hungariar eta somaliarrekoa da. 16 urterekin modelo lanetan hasi zen eta Menomonee Falls High School-en (Wisconsin) graduatu zen. 

### Lan ibilbidea 
Telebistan agerraldi asko egin baditu ere: *Somebody Help Me*, *CSI: Miami*, *What about Brian*, *House at the End of the Drive*, *The Reading Room*, ''That's So Raven*, *Joan of Arcadia*, *Drake & Josh*, *What I I Like aboutYou, Uncle Nino and My Wife and Kids* (The CW). Daughtry taldearen *Over You* izeneko bideoklipean ere agertu zen. Thaliak Kmartentzat egindako *Aquí, hoy* iragarkian parte hartu zuen.

Vanessa Abramsen papera egin zuen *Gossip Girl* telesailean (2007 eta 2011urteen artean), laugarren denboraldiaren bukaerara arte. Bere pertsonaiaren irteera Bartzelonara (Espainia) egindako ikasketa bidaia batekin justifikatu zen. Telesaila utzi zuen arren, azken atalean kameoa egin zuen *Gossip Girl*en identitatea argitara atera zenean.

## Bizitza pertsonala 
thumb|Jessica Szohr aktorea.
Ed Westwick *Gossip'' girl-eko bere kidea izan zenarekin harreman labur bat izan zuen. 

2020ko irailean publiko egin zen haurdun zegoela Brad Richardson mutil-lagunarekin. Bere alaba, Bowie Ella Richardson, 2021eko urtarrilaren 11n jaio zen.

## Filmografia 
Beteak beste, lan hauexetan hartu du parte:

## Telebista 
## Bideo musikalak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chola (argipena)

**Chola** izenak hainbat adiera du:

* **Chola** edo **Txola**, India hegoaldeko antzinako erresuma
* **Cholak**, Boliviako emakume indigenak.
Zioso

**Zioso** Hondarribian dagoen trikuharri bat da, Jaizkibelgo Estazio Megalitikoan. Inguruko hareharriekin eraikita dago, eta ez dago argi Neolitokoa edo Brontze Arokoa ote den.

## Aurkikuntza eta indusketa 
2011n aurkitu zuen Iñigo Txintxurretak. Ez da induskatu.

## Deskribapena 
8 metroko diametroa eta 0,5 metroko altuera duen tumulua duen trikuharri bat da. Ganbara bat du erdialdean, bi harlauzekin handirekin mendebaldean eta hegoaldean eta hiru txikirekin ekialdean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak