Gizaki

**Gizakia** edo ***Homo sapiens*** (latinetik: «ezagutzen duen gizakia») Hominina azpileinuan biziraun duen animalia espezie bakarra da. Gorila, txinpantze eta orangutanekin batera Hominidae familia osatzen dute. Ugaztun lurtarra da, bere mugimendu bipedoa dela eta ezaguna da. Beste animaliek baino tresna gehiago erabiltzen ditu, bere eskuen higidura oso zehatza eta abilezia dela eta; hizkuntza konplexua erabiltzeko gaitasuna du; beste animaliek baino burmuin konplexuagoa dute, arrazoitzeko gaitasuna ematen diona; eta beste edozein animaliak baino gizarte-antolaketa korapilotsuagoak ditu.

DNAren ikerketetako datuetan oinarriturik, ondorioztatu da gizaki modernoa Afrikan sortu zela orain dela gutxi gorabehera 200.000 urte. Gaur egun kontinente guztietan aurki daitezke, baita Antartikan ere (nahiz eta oso kopuru txikian), eta 6.600 milioi baino gehiago ziren 2007an.

Primate gehienek bezala gizakia animalia soziala da naturalki eta beste batzuen beharra izan ohi du garapenerako. Hala ere, gizakiak komunikazio gaitasun handiak ditu eta horrekin antolaketaren inguruko ideiak garatu ahal ditu. Gizakiek egitura sozial konplexuak sortzen dituzte, elkarren artean kooperatzen eta lehiatzen duten taldeekin, familiatik hasita talde politiko, zientifiko eta ekonomikoetaraino. Elkarrekintza honek ohitura, erritual, herri, balore, arau eta legeak sortu ditu, gizakiaren elkarbizitzaren oinarri direnak. Gizakiak, era berean, estetikaren balorazioa du, kultura berrikuntzen, artearen, literaturaren eta musikaren oinarrietako bat dena.

Gizakiek ere interesa dute euren inguruan dagoena ulertzeko eta hauek zientzia, filosofia, mitologia eta erlijioaren bitartez azaltzeko. Gaitasun honek hainbat izadi-gai ezagutzera eraman ditu eta gai dira sua erabiltzeko, sukaldatze, janzteko eta beste hainbat teknologia erabiltzeko.

## Etimologia eta definizioa 
Gizaki moderno guztiak *Homo sapiens* espeziearen barruan sailkatzen dira, Lineok 1735an bere *Systema Naturae*n sortu zuen terminoa. *Homo* generoa XVIII. mendekan latineko *homō* hitzaren forma jaso bat da, bi sexuetako gizakiei buruz hitz egiteko erabiltzen zen terminoa. Gizaki hitzarekin *Homo* generoko kide guztiak izendatzea posible da. *Homo sapiens* hitzak "gizaki jakintsua" esan nahi du. Adituak ez datoz bat neandertalak sailkatzerakoan, ea gizakien subespezie gisa ala espezie bereizi gisa hartu behar ote diren.

Euskaraz, *gizaki* hitza gizonen sinonimo gisa jasota dago Nafarroako testu zaharrenetan, *emazteki* hitzarekin kontrajarrita. Hala ere, Joan Ignazio Iztuetak jada "gizaki" gizon zein emakume guztiak kolektiboki izendatzeko erabiltzen zuen, eta hori da XX. mendetik aurrera adierarik ohikoena.

«Animalia» hitza hizkera arruntean «gizaki» hitzaren antonimotzat erabiltzen bada ere eta, biologian oso zabaldua dagoen ideia oker baten aurka, gizakiak animaliak dira. «Pertsona» hitza, askotan, «gizatiar» hitzarekin truka daitekeen moduan erabiltzen da, baina eztabaida filosofiko bat dago, pertsona izaera gizaki guztiei edo izaki sentibera guztiei aplikatzen ote zaien eta, gainera, gizaki batek bere pertsona izaera gal dezakeen (adibidez, egoera begetatibo iraunkorrean sartzean) eta zein den den gizakia gizaki izaten hasten den momentua.

## Historia 
### Eboluzioa 
Giza eboluzioa ulertzeko alde batetik *Homo* generoa bera ikertu behar da baina gaita ere hainbat hominido eta hominino, *Australopithecus* gisa. Gizaki modernotzat *Homo sapiens* bera jotzen da. Orain dela 130.000 urte baino gehiagoko fosilei, antzinako ezaugarri batzuk oraindik gordetzen dituztenak *Homo sapiens idaltu* («Gizaki jakintsu zaharra») izenarekin identifikatu ohi dira. Anatomikoki modernotzat jo daitezkeen gizakiak orain dela 130.000 urte agertu ziren Afrikan.

Gaur egun bizirik dauden espezierik gertuenak *Pan* generoko bi animalia dira: *Pan paniscus* (Bonoboa) eta *Pan troglodytes* (txinpantzea). Bi espezie hauek arbaso bera dute eta duten antolaketa dela eta bereizten dira nagusiki (beste ezaugarri anatomiko batzuk ere badituzte, hala ere): Bonoboa matriarkala da eta txinpantzea patriarkala da. Genoma osoaren sekuentziazioa eginda R. J. Brittenek egiten duen ikerketan honakoa esaten du:

Beste ikerketa batzuek ere antzeko datuak eskaintzen dute. Lan horiek hartuta gizakien leinua txinpantzeenetik orain dela 5 milioi urte gutxi gorabehera bereizi zela aurkitu da eta goriletatik orain dela 8 milioi urte. Txaden aurkitutako hominido burezur bat (*Sahelanthropus tchadensis* gisa klasifikatua) orain dela 7 milioi urtekoa da eta barez baliteke bereiztea lehenago eman izana.

Gaur egun gizakiaren eboluzioaren inguruan bi teoria garrantzitsu daude. Lehenengoak, Afrikatik kanpora hipotesia, gizakia Afrikan sortu zela dio eta bertatik kanpora joan zela zeuden beste Homo guztiak ordezkatuz. Hipotesi eskualdeaniztunak dioenez gizakiaren eboluzioa leku batean baino gehiagotan eman zen aldi berean hominido populazio ezberdinetatik abiatuz.

Lynn Jorde eta Henry Harpending genetistek proposatu dutenez gizakien barnean dauden DNA aldaketak oso txikiak dira beste hurbileko espezie batzuekin alderatua. Hau azaltzeko Pleistozenoa bitarte gizakien populazioa oso txikia izan behar zuela ondorioztatu da, agian 10.000 baino gutxiago eta aukerak daude 1.000 inguru izateko. Horrela oso aldakortasun genetiko txikia egongo litzateke. Hau azaltzeko Toba katastrofearen teoria erabili da.

Gizakiaren eboluzioan aldaketa morfologiko eta fisiologiko garrantzitsuak egon dira *Homo* eta *Pan* berezitu zirenetik. Lehenengo aldaketa (bai denboran eta bai definizioan erabiltzen delako) Hominina azpileinua definitzeko erabiltzen dena da. Aldaketa hau bi hanken gainean ibiltzera moldatzea litzateke, zuhaitzetako (denbora guztian edo zati batean) bizitza batetik. Horretarako hainbat aldaketa eman ziren belaunen valgusean, gorputzaren goialdearen indarrean eta besoen eta hanken arteko luzeran (hanka luzeak besoekin alderatua). Honen ondoren burezurraren tamaina eta horrekin batera burmuinarena handitu ziren. Gaur egun tamaina hau 1.400 cm³ inguruko bolumena da, gorila eta txinpantzeetan baino askoz handiagoa. Gainera eskuen erabileran hobekuntza nabarmenak egon ziren hortzeriaren tamaina murrizten zen bitartean. Letaginaren txikitzea eman da. Laringearen eta hezur hioidearen jaitsiera ere eman zen, hitz egiteko gaitasuna ematen duena. Garapenari loturik burmuinaren hazte tamainan heterokronia bat ematen da, ikasteko prozesua luzatuz (haurtzaroa luzatzen baita). Burmuinaren tamainaz gain honen berrantolaketa bat ere eman zen, adibidez hitz egiteko beharrezkoak diren Brokaren area eta Bernickeren arearen handi-txikia eta egoera. Gizaki emeetan (emakumea) aldaketak daude obulazioan eta honen bukaeran estrogeno kopurua 1/3 baino ez da jaisten, beste primate batzuetan ia guztiz desagertzen den bitartean. Gizakiak gainera kultura materiala du eta hauek edukitzeak estatusa ere adierazten du. Aldaketa guztien ordenak eztabaida sutsuak pizten ditu gaur egun.

### *Homo sapiens*aren sorrera 
[start=0|thumbtime=28|thumb|**Gizakiaren** arbaso komuna ez zen [txinpantze bat.]]
Giza eboluzioa prozesu ebolutiboa da primateen historiaren barruan. *Homo sapiens*a hominidoen familiatik bereizitako espezie gisa agertzea deskribatzen du, tximino handi guztiak barne hartzen dituen prozesua. Prozesu horrek giza bipedalismoaren, trebetasunaren eta hizkuntza konplexuaren ezaugarriak mailaz maila garatzea ekarri zuen, baita beste hominino batzuekiko mestizajea ere. Giza eboluzioa ez zen lineala izan, korapilatua baizik. Giza eboluzioaren azterketak hainbat diziplina zientifiko hartzen ditu, hala nola antropologia fisikoa eta ebolutiboa, paleontologia eta genetika.

Primateak beste ugaztun batzuengandik bereizi ziren duela 85 milioi urte inguru, Goi Kretazeoan, eta haien lehen fosilak duela 55 Ma baino gehiago agertu ziren, Paleozenoan. Denboraren poderioz, primateen barruan hainbat klado sortu ziren, tximinoen superfamiliara iritsi zirenak, bertatik hominidoen eta giboien familiak sortu zirelarik, 15 eta 20 milioi urte artean banatu zirenak. Hominido afrikarrak eta asiarrak (orangutanak barne) 14 Ma inguru banatu ziren. Hominidoak (australopitecina eta panina subtribuak barne) gorillini tributik (gorilak) 8-9 Ma artean bereizi ziren; australopitezinoak (gizakien arbaso bipedo desagertuak barne) 4-7 mya dituen *Pan* generotik (txinpantzeak eta bonoboak) bereizi ziren. *Homo* generoaren lehen arbaso ezaguna *H. habilis* izan zen, duela 2 Ma baino gehiago agertu zena; anatomikoki modernoak diren gizakiak, berriz, duela 300.000 urte inguru sortu ziren Afrikan.

### Modernitatera jauzia 
[thumb|250px|[Nekazaritza asmatzeak gizakiak bertakotu zituen, eta herri eta hiriak sortzen hasi ziren.]]
Antropologo gehienen ustez *Homo sapiens* Afrikako sabanan sortu zen orain dela 200.000 urte *Homo erectus*en eboluzioaz. Orain dela 40.000 urtetik Eurasia eta Ozeanian bizi zen eta gutxienez 10.000 urte dira Amerikan bizi dena. Eurasian bizi zen *Homo neanderthalensis*a eta *Homo erectus*a desplazatu zituzten.

Orain dela 10.000 urte arte gizaki guztiak ehiztari-biltzaileak ziren (gaur egun ere batzuk aurki daitezke). Normalean talde nomada txikietan bizi ziren. Neolitikoan nekazaritza sortu zen eta horrekin batera gehiegizko janariaren produkzioa. Gizakiak egonkortu ziren eta lehenengo herriguneak sortu. Horrek animalien etxekotzea eta metalgintza ekarri zuen. Nekazaritzak komertzioa eta kooperazioa handiagotu zituen gizarte konplexuagoak sortzen. Herriak zibilizazio bilakatu ziren Ekialde Hurbilean, Mesopotamia inguruan.

Orain dela 6.000 urte inguru lehenengo protoestatuak sortu ziren Mesopotamian, Antzinako Egipton eta Indus haranean. Hauek defendatzeko militarrak sortu ziren eta horrekin batera gobernu burokratikoak eta administrazioa. Estatuen artean kooperazioa eta lehia sortu zen gerrak sortuz. Orain dela 2000 eta 3000 urte artean Persiarrek, Txinatarrek eta Erromatarrek konkistaren bitartez inperio erraldoiak sortu zituzten, lehenengo inperioak sortuz. Erlijio garrantzitsuak sortu ziren Ekialde Hurbilean, Judaismoa kasu eta Hinduismoa Hego Asian.

Erdi Aroaren erdialdean ideia berri eta iraultzaileak sortu ziren. Txinan irarkola eta iparrorratza asmatu zituzten eta Islamaren Urrezko Aroa izan zen zientzialari ugarirekin. Europan klasikoen berraurkitzeak eta inprentak Pizkundea sortu zituen XIV. mendean. Amerikan inka, maia eta aztekek zibilizazio handiak sortu zituzten. Hurrengo 500 urtetan inperialismoaren garapenak Amerika, Asia eta Afrikako leku ugari Europarren kontrolpean utzi zituzten, independentziaren aldeko mugimenduak sortzen. Zientzia Iraultza XVII. mendean eta Industria Iraultza XVIII. eta XIX. mendean garraiobide ugari sortu zituen, trenbidea eta autoa kasu. Energia lortzeko bideak ugaritu ziren, argindarra eta ikatza gisa. Gobernuetan ere berrikuntzak egon ziren, demokrazia parlamentarioa eta Komunismoa bezala.

Aldaketa horiek direla eta gizakiak geroz eta elkarlotuagoa eta globalizatuagoa den mundu batean bizi dira. Gertakari honek zientzia, artea eta teknologiaren garapena baimentzen duen bitartean kulturen desagerpena, arma oso suntsikorrak eta kutsadura ere errazten du.

## Habitata eta biztanleria 
[thumb|275px|Gizakiek euren ingurua aldatzeko gaitasuna garatu dute, aldi batzuetan modu estentsiboan egiten dutena, [Hong Kong hirian bezala (Asia). Honek populazio dentsitate eta poluzio arazo handiak sortu ditu.]]

Hasierako giza populazio finkoek ura behar zuten gertu bizi ahal izateko eta bizi ereduaren arabera beste baliabide natural batzuk, hala nola lur emankorra (nekazaritzan eta abeltzaintzan aritzeko). Beste batzuek urtean zehar ehiza egotea ere behar zuten. Hala ere, gizakiek gaitasun handia dute euren ingurunea aldatzeko era ezberdinetara: ureztatzea, hirigintza, eraikuntza, garraioa eta baliabideak sortuz. Behin merkatu eta garraio egiturak izanda, ez da beharrezkoa baliabideetatik gertu egotea, eta horregatik herriak edo hiriak hazteko gaitasuna ez dago zuzenean lotuta bertako baliabideekin.

Teknologiak gizakiari kontinente guztietan eta klima anitzetan bizitzeko gaitasuna eman dio. Azkeneko hamarkadetan gizakiek Antartika esploratu dute, baita ozeanoen hondoak eta espazioa ere, nahiz eta halakoetan denbora luzez bizirautea zaila den. 6.600 milioi biztanle baino gehiagorekin gizakiak dira ugaztunen artean talderik ugarienetarikoa. Gizakien gehiengoa % 61a Asian bizi da; % 14 – Ameriketan, % 13a – Afrikan, % 12a – Europan, eta gainontzeko % 0,5a – Ozeanian.

Gizakia ingurune ekologiko itxi batean bizitzeko gaitasuna badu ere, hau oso garestia da. Antartikan eta espazioan bizitzea epe laburretan egin izan du eta gehienez jota lurretik kanpo 30 bat biztanle eduki ditu aldi berean. 1969tik 1972era biztanleria hori gehitu zen, batez ere Ilargiaren esplorazioan, 200 bat izatera heldu baitziren. 2007an oraindik ez da beste planetarik bisitatu nahiz eta Nazioarteko Estazio Espaziala 2000ko urriaren 31n jaurti zenetik populazio egonkorra dagoen espazioan. Hainbat robot ere egin ditu beste planeta batzuk ikertzeko.

1800etik 2000ra giza populazioa seikoiztu egin zen (1.000 milioitik 6.000 milioira). 2004an populazioaren % 39,7a inguru (2.500 milioi) hirietan bizi zen eta espero da XXI. mendean gehiago izatea. Gizakia hirietan biltzeak kutsadura- eta krimen-mota batzuk sortu ditu, batez ere hirien erdigunean eta periferiako zenbait auzotan. Hala ere, kultura handiagoa eta goseteei erresistentzia handiagoa sortu du.

Gizakiek ingurunea biziki kaltetzen dute. Uste denez iraganean gizakien ehizagatik hainbat espezie galbidera eraman ziren eta horregatik gizakia superharrapakari gisa ezagutu ohi da. Gaur egun poluzioa dela eta klima aldaketari laguntza ematea posibleena litzateke.. Klima aldaketa hauek Holozenoko iraungipenaren arrazoietako bat litzateke; horrela jarraituz gero hurrengo mendean espezieen erdia ere desagertu ahal da.

## Biologia 
### Anatomia eta fisiologia 
thumb|Giza eme eta ar baten aurreko ikuspegia, eta elementu anatomiko nagusiak.
Gizakien fisiologiako elementu gehienak animalien fisiologiaren parekoak dira. Gizakien hortzeri-formula {2.1.2.3 \over 2.1.2.3} da, gainontzeko primate katarrinoetan bezala. Gizakien ahosabaiak nabarmen laburragoak dira, eta hortzeria beste primateetan baino txikiagoa da. Letagin txikiak dituzten primate bakarrak dira. Gizakien haginek oroa dute, eta galdutako hortzen zuloak azkar betetzen dira gazteen artean. Hirugarren edo zuhur-hagina galtzen ari da, eta gizaki askok ez dituzte garatzen gaur egun. 

Gizakiek, txinpantzeekin batera, isats bestigiala, heste-sobrea, artikulazio malguak sorbaldetan, hatz oratzaileak eta eskuaren kontrako norabidean dauden erpuruak partekatzen dituzte. Gizakiek bular puztuagoa dute, beste tximino batzuen inbutu formarekin kontrastean, arnasketa bipedorako egokitzapena. Bipedismoa eta garunaren tamaina alde batera utzita, gizakiak nagusiki usaimenean, entzumenean eta digestio-proteinetan bereizten dira txinpantzeetatik. Gizakiek ile-folikuluen dentsitatea beste tximino batzuen dentsitatearekin konpara daitekeen arren, gizakien gorputzeko ilea biloa da, horren zatirik handiena hain da motza eta fina, ia ikusezina dela. Gizakiek 2 milioi izerdi-guruin inguru dituzte gorputz osoan banatuta, txinpantzeak baino askoz gehiago, haien izerdi-guruinak eskasak baitira eta batez ere esku-ahurrean eta oinazpietan aurkitzen baitira.

Kalkuluen arabera, batez besteko garaiera 171 cm ingurukoa da gizonentzat, eta 159 cm ingurukoa emakumeentzat. Pertsonak uzkurtzen hasten dira adin ertainetik aurrera, baina ohikoa izaten da oso adin handiko pertsonengan. Historian zehar, giza populazioaren garaiera handitu egin da, oro har, seguru asko nutrizioa, osasun-arreta eta bizi-baldintzak hobetzearen ondorioz. Heldu baten batez besteko masa 59 kg da emakumeentzat eta 77 kg gizonentzat. Beste baldintza askotan bezala, gorputz-pisuan eta gorputz-motan eragina dute bai genetikak bai inguruneak, eta asko aldatzen dira pertsonen artean.

Gizakiek beste animaliek baino askoz ere jaurtiketa indartsuagoa eta zehatzagoa dute. Gizakiak ere animalien erreinuko distantzia luzeko korrikalari onenen artean daude, baina mantsoagoak dira distantzia laburretan. Gizakion gorputzeko ile finagoek eta izerdi-guruin produktiboenek beroak eragindako nekea saihesten laguntzen dute distantzia luzeak egiterakoan. Beste tximino batzuekin alderatuta, giza bihotzak bolumen sistoliko eta bihotz-gastu handiagoa eragiten du, eta aorta proportzioan handiagoa da.

### Genetika 
[thumb|Giza [kariotipo ohiko baten eskema, XX eta XY kromosoma pareak aldi berean erakusten.]]
Gizakiak, animalia, landare eta onddo gehienak bezala, eukariotak dira eta, animalia gehienak bezala, espezie diploidea. Zelula somatiko bakoitzak 23 kromosomako bi multzo ditu, eta horietako bakoitza gurasoetako batetik dator; gametoek kromosoma-multzo bakarra dute, bi guraso-multzoen nahasketa dena. 23 kromosoma pareen artean, 22 autosoma pare eta sexu kromosoma pare bat daude. Beste ugaztun batzuek bezala, gizakiek sexua zehazteko XY sistema dute; hala, emeek XX sexu-kromosomak dituzte, eta arrek XY. Geneek eta inguruneak eragina dute gizakien aldakuntza biologikoan, ezaugarri ikusgarriei, fisiologiari, gaixotasunekiko suszeptibilitateari eta gaitasun mentalei dagokienez. Geneek eta inguruneak zenbait ezaugarritan duten eragin zehatza ez da ongi ezagutzen.

Ezein gizaki —ezta biki monozigotikoak ere— genetikoki berdin-berdina ez bada ere, bi gizakik, batez beste, % 99,5 – % 99,9ko antzekotasun genetikoa dute. Hori dela eta, beste tximino handi batzuk baino homogeneoagoak dira, txinpantzeak barne. Giza DNAren aldaketa txiki horrek, beste espezie askorekin alderatuta, Pleistozeno berantiarrean (duela 100 000 urte inguru) populazioaren botila-lepo bat iradokitzen du. Garai hartan, giza populazioa ugaltze-bikote gutxi batzuetara murriztu zen. Hautespen naturalaren indarrek giza populazioetan eragiten jarraitu dute, genomaren eskualde batzuek azken 15.000 urteetan hautespen direkzionala erakusten duten frogekin.

Giza genoma 2001ean sekuentziatu zen lehen aldiz, eta, 2020rako, ehunka mila genoma sekuentziatuta zeuden. 2012an, HapMap Nazioarteko Proiektuak 11 populaziotako 1184 banakoren genomak alderatu zituen, eta nukleotido bakarreko 1,6 milioi polimorfismo identifikatu zituen. Afrikako populazioek dituzte aldaera genetiko pribatu gehienak. Afrikatik kanpoko herrietan dauden aldaera komun asko Afrikako kontinentean ere badaude, baina oraindik asko dira eskualde horietatik pribatuak direnak, bereziki Ozeania eta Amerika. 2010eko estimazioen arabera, gizakiek 22.000 gene inguru dituzte. DNA mitokondriala (amarengandik bakarrik heredatzen dena) konparatzean, genetistek ondorioztatu dute emakumeen azken arbaso komuna, zeinaren markatzaile genetikoa gizaki moderno guztietan baitago, Eva mitokondriala deiturikoa, orain dela 90.000 eta 200.000 urte artean bizi izan zela.

### Bizi-zikloa 
[thumb|Giza [enbrioia 5 asterekin.]]
Gizakiaren bizi-zikloa beste karenadunen antzekoa da. Gizaki berriak modu bibiparoan sortzen dira ernalketan. Espermatozoide batek obulu bat ernaltzen du emearen barruan sarketaren ondoren. Hala ere in vitro ernalkuntza dela eta hau kanpoan ere egin daiteke. Obulu fertilizatua, zigoto izenekoa, umetokiaren barruan garatzen doa enbrioi batean bilakatu arte. 38 asteren buruan (9 hilabete) umeki bilakatu eta ondoren jaiotzen da. Guztiz hazi denean emakumearen gorputzetik atera eta arnasa bere kasa hartzeko gai da, ume bat bilakatuz. Momentu honetan kultura moderno gehienek pertsona gisa onartzen dute eta beraz legearen babes osoa izango du, nahiz eta jurisdikzio batzuetan pertsona izatea uteroaren barrura ere hedatzen den.

Beste espezie batzuekin alderatua gizakien jaiotza arriskutsua da. 24 ordu baino gehiago irauten duten erditzeak ez dira arraroak eta umearen edo amaren heriotza eragin dezakete. Umekiaren buruaren tamaina dela eta (burmuin handia izateko beharrezkoa) eta emakumean duen aldaka estua dela eta (bi hanken gainean ibiltzeko beharrezkoa dena) ozta-ozta sartzen da bata bestean zehar. XX. mendean zehar medikuntzan egon diren berrikuntzak direla eta erditzean hiltzeko aukerak asko murriztu dira. Hala ere garapen bidean dauden herrialde askotan oraindik ere arriskuak badirau, non erditzea dela-eta dagoen heriotza tasa 100 aldiz handiagoa baita.

Herrialde garatuetan jaioberriek 3-4 kg. inguruko pisua dute eta 50-60 cm. arteko tamaina dute., Hala ere jaiotzan pisu gutxi izatea ohikoa da herrialde garatuetan eta umeen heriotza tasan eragin handia du. Umea jaio berria denean oso ahula da eta urte nahiko behar ditu hazten jarraitzeko. Heldutasun sexuala 12-15 urte inguruan heltzen da. Neskek 18 urte arte hazten jarraitzen dute eta Mutilek 21 urte arte. Modu honetan gizakien bizitzaren zikloa haurtzaro, nerabezaro, gaztaro, helduaro eta zahartzaroan bana daiteke. Hala ere azkeneko atal hauek ez dira oso finkoak eta iraupen ezberdina dute.

Bizi itxaropena ezberdina da herrialde ezberdinetan. Lehen Munduko biztanleria pixkanaka-pixkanaka zahartzen ari da, batez besteko adina 40 urtekoa da gaur egun (Monako da altuena, 45,1 urterekin). Hirugarren munduan, ordea, batez besteko adina 15-20 urte artean dago; Uganda da gazteena, 14,8 urterekin. Hong Kongen bizi itxaropena 84,8 urtekoa da jaiotzean emakumeengan eta 78,9 gizonengan, Eswatinin, ordea (eta batez ere HIESa dela eta), 31,3 urtekoa da bi sexuentzat. Bost europarretik batek 60 urte baino gehiago ditu baina bakarrik 20tik 1 heltzen da adin horretara Afrikan.

100 urte baino gehiago dituzten biztanleen kopurua 210.000 inguru zen 2002an Nazio Batuen Erakundearen arabera. Jeanne Calment da ezagutzen dugun pertsonarik zaharrena, 122 urterekin. Munduan dauden 60 urteko 100 emakumeko 81 gizon daude.

### Elikadura 
Gizakiak orojaleak dira, landare- eta animalia-material ugari kontsumitzeko gai. Giza taldeek hainbat dieta hartu dituzte, hasi dieta begano hutsetatik eta ia guztiz haragijaleraino. Zenbait kasutan, gizakien dieta-murriztapenek urritasunak eragindako gaixotasunak eragin ditzakete; hala ere, giza talde egonkorrak eredu dietetiko askotara egokitu dira, espezializazio genetikoaren eta konbentzio kulturalen bidez, nutrizioaren aldetik orekatuak diren elikagai-iturriak erabiltzeko. Giza dietak garrantzi handia du giza kulturan, eta elikagaien zientzia garatzea ekarri du.

Nekazaritza garatu arte, *Homo sapiens*ak ehiza eta bilketa metodoa erabiltzen zuen elikagaiak lortzeko bide bakar gisa. Horrek esan nahi zuen elikagai finkoak (frutak, zerealak, tuberkuluak eta perretxikoak, intsektuen larbak eta uretako moluskuak) animalia basatiekin konbinatu behar zirela, eta animalia horiek ehizatu eta harrapatu egin behar zirela, kontsumitu ahal izateko. Gizakiek *Homo erectus*aren garaitik erabili izan dute sua elikagaiak prestatu eta kozinatzeko. Gizakiak duela 11.700 urte inguru hasi zen landare basatiak etxekotzen, eta horrek nekazaritzaren garapena ekarri zuen, «Iraultza Neolitikoa» izeneko prozesu graduala. Dietaren aldaketa horiek giza biologia ere alda dezakete; esne-abeltzaintzaren hedapenak elikagai-iturri berri eta aberatsa eman zuen, eta horrek laktosa digeritzeko gaitasunaren bilakaera ekarri zuen heldu batzuengan. Jaten diren elikagai motak eta prestatzeko modua asko aldatu dira garaiaren, lekuaren eta kulturaren arabera.

Oro har, gizakiek zortzi aste ere iraun dezakete jan gabe, metatutako gorputzeko gantzaren arabera. Urik gabeko biziraupena hiruzpalau egunetara mugatzen da, gehienez astebetera. 2020an, kalkuluen arabera, 9 milioi pertsona hiltzen dira urtero, gosearekin zuzenean edo zeharka lotutako arrazoiengatik. Haurren malnutrizioa ere ohikoa da, eta munduko morbilitate-karga handitzen laguntzen du. Hala ere, elikagaien banaketa ez da uniformea munduan, eta zenbait giza populazioren artean obesitatea azkar handitu da; horrek osasun-konplikazioak eragin ditu, eta hilkortasuna handitu da herrialde garatu batzuetan eta garapen bidean dauden herrialde gutxi batzuetan. Mundu osoan, mila milioi pertsona baino gehiago dira obesoak; Estatu Batuetan, berriz, populazioaren % 35 da obesoa; egoera hori «obesitate-epidemia» gisa deskribatu da. Gizentasuna gastatzen diren baino kaloria gehiago kontsumitzearen ondorio da, eta, beraz, gehiegizko pisua hartzea energia ugariko dieta batek eragin ohi du.

Elikagaiak kontsumitzea da digestio-prozesuaren lehen urratsa. Prozesu horretan, gizakiek gorozkiak kanporatzen dituzte, gehienetan egunero.

### Giza-aldakortasuna 
[thumb|Ilearen koloreak aldakortasun handia du gizakiengan: [ile beltz, gaztaina, hori, gorri eta zuria, eta tarteko tonalitate asko izan dezake.]]
Hainbat aldagai biologiko daude giza espeziean, odol talde, gaixotasun genetikoak, garezurreko ezaugarriak, aurpegiko ezaugarriak, aparatu biologikoak, begien kolorea, ilearen kolorea eta testura, garaiera eta gorpuzkera, eta azalaren kolorea, mundu osoan aldatzen direnak. Gizaki heldu baten ohiko garaiera 1,4 eta 1,9 m artekoa da, baina asko aldatzen da sexuaren, jatorri etnikoaren eta familia-aurrekarien arabera. Gorputzaren tamaina, neurri batean, geneek zehazten dute, eta ingurumen-faktoreek ere eragin nabarmena dute, hala nola dietak, ariketak eta lo-patroiek.

Populazioak genetikoki kanpoko hainbat faktoretara egokitu direla erakusten duten frogak daude. Gizaki helduei laktosa digeritzeko aukera ematen dieten geneak maiztasun handietan daude ganadua etxekotzeko historia luzea duten eta behi-esnearen mendekotasun handiagoa duten populazioetan. Anemia faltziformeak malariarekiko erresistentzia handiagoa eman dezake, eta ohikoa da malaria endemikoa den populazioetan. Denbora luzez klima espezifikoetan bizi izan diren populazioek ingurune horietarako onuragarriak diren fenotipo espezifikoak garatu dituzte: altuera baxua eta gorpuzkera sendoa eskualde hotzetan, altua eta mehea eskualde beroetan, eta birika-ahalmen handia edo beste egokitzapen batzuk altitudeetan bizi direnen artean. Zenbait populaziok oso egokitzapen bereziak egin dituzte ingurumen-baldintza oso espezifikoetarako, hala nola ozeanoetako bizimoduetarako eta urpekaritza askerako onuragarriak direnetarako Bajauen artean.

## Psikologia 
Giza burmuina nerbio-sistema zentralaren erdigunea da eta zentzu guztien koordinazio lekua. Burmuinak autonomoak diren hainbat ekintza kontrolatzen ditu, hala nola arnas-hartzea eta digestioa. Burmuinak kontzienteak diren beste batzuk ere kontrolatzen ditu, nahita eginiko ekintzak, hala nola, pentsatzea, arrazoitzea eta abstrakzioa. Prozesu hauek psikologiak aztertzen dituenak dira.

Giza burmuina horrelako ekintzetan oso garatua dagoela esaten da eta, beraz, adimentsuagoa dela beste espezie batzuk baino. Beste animalia batzuk tresna sinpleak sortzeko gai dira baina gizakien teknologia askoz garatuagoa da, aldaketa etengabeekin. Antzinako gizakiek zerabiltzaten tresnak ere edozein animaliak egiten dituenak baino askoz landuagoak ziren.

Antropologia modernoak Charles Darwinek esandakoa hartzen du oinarritzat:

### Loa eta amestea 
### Kontzientzia eta pentsatzeko gaitasuna 
### Motibazioa eta emozioak 
### Sexualitatea eta maitasuna 
Giza sexualitateak funtzio soziala betetzen du, birsortze biologikoaz gain: intimitate fisikoa sortzen du, loturak eta gizabanakoen arteko hierarkiak. Sexuak espiritu-haraindikotasuna du ohitura batzuetan. Sexua, gainera, hedonistikaren bitartez sariak lortzeko ere bidera daiteke. Gogo sexuala, edo libidoa, gizakiek ahalik eta azkarren sexua edukitzeko gogoa da eta maitasuna, estasia eta jeloskortasuna ekar dezake.

Sexualitateak garrantzi handia du gizakien artean eta hau obulazio ezkutuan, dimorfismo sexual handian (txinpantzeekin alderatua) eta emeek obulaziotik kanpo sexu-erlazioak izateko duten gaitasunean ikusten da.

Horretaz gain gizakiek sexu jarrera ugariak eta oso askotarikoak dituzte: Heterosexualitateaz gain homosexualitatea ere badago. Sexuak funtzio birsorgailuaz gain, bestelakoak ere izan ditzake eta horregatik gizonak (arrak) emakumearen (emearen) aluan egindako sarpenaz gain, bi sexuen ipurtzuloan egin dezake eta felazioa zein *cunnilingus*a ere praktikatu, besteak beste. Gainera gizakiek familia-planifikazioa egiten dute eta hainbat neurri har ditzakete birsortzea lortu edo ekiditeko.

Gizakien artean eraso sexualak eta gaixotasun psikosexualak ugariak dira.

## Portaera 
Kulturaren definizio bat ematea zaila bada ere talde batek dituen ezberdintasun material, intelektualak, emozional eta izpiritualen multzo gisa uler daiteke, artea, literatura, bizimodua, balore sistema, ohiturak, erritualak eta sineskerak barne hartuta. Giza biologia eta giza portaera eta kulturaren arteko lotura oso estua da eta horregatik zaila egiten da bi gai horiek ezberdintzea. Horregatik gai batzuk arlo batean edo bestean jartzea konbentzioz erabaki ohi da.

Kulturaren barruan baloreak, arau sozialak eta asmakuntzak sartzen dira. Kultura baten baloreek etika zer den zehazten dute. Oso loturik agertzen dira arauak eta ohiturak. Asmakizunek hiru kontzeptu horiek biltzen dituzte.

Antropologiak duen kulturaren ulermenak oso zaila egiten du jende askoren artean animalia bat direla gogoraraztea.

### Hizkuntza 
thumb|250px|Hizkuntzaren oinarria burmuinean dago. Hizkuntza sortzeko hainbat zonalde aktibatu behar dira.
Gizakiek kontzeptuak, ideiak eta argibideak batak besteari hitzez eta idazten igaroarazteko duten gaitasuna ez da ikusten beste espezie guztietan. Hitz egiteko gaitasuna gizakiaren oinarrizko definizioak sartzen da. Hizkuntza gizakien arteko komunikazioren zentruan kokatzen da eta gainera nazioak, kulturak eta talde etnikoak batzen dituen ezaugarria da.

Idazkeraren asmakuntza K.a. 4. milurtekoan hainbat hizkuntza objektu materialen gainean fosilizatzea ekarri zuen eta eboluzio kulturalean garrantzi handia izan zuen. Hizkuntza oso loturik dago ohitura eta erlijioari.

Hizkuntzalaritzak hizkuntzen egitura eta euren artean dagoen harremana deskribatzen du. Gaur egun 6.000 bat hizkuntza ezberdin daude munduan, zeinu hizkuntzak barne, eta beste hainbat desagertutako hizkuntzak dira.

### Genero-rolak 
### Ahaidetasuna 
### Etnizitatea 
### Gizartea, gobernua eta politika 
### Merkataritza eta ekonomia 
### Gerra 
### Kultura materiala eta teknologia 
#### Gorputz-kultura 
### Filosofia eta autoerreflexioa 
**Filosofia** (grezierazko *φιλος* *-filos-* eta *σοφος* *-sophos-* hitzetatik, «jakintzaren maitasuna») unibertsoari, munduari eta gizakiari buruzko gogoeta eta arrazoibide bat da. Jakintza-modu bat da filosofia, izadiaren eta gizakiaren errealitatea aditzeko eta adierazteko bide bat, zientzia, artea eta teologia diren bezala. Horien arteko harremanak oso konplexuak dira eta garai ezberdinetan eta pentsaera ezberdinen arabera elkar osatu zein ukatu egiten dutenak.

Filosofiaren alor klasikoekin batera –metafisika, logika, etika eta epistemologiarekin batera– zientziaren filosofia, zuzenbidearen filosofia, historiaren filosofia, filosofia politikoa, artearen filosofia, erlijioaren filosofia, hezkuntzaren filosofia eta abar ere bereizten dira.

### Erlijioa eta espiritualtasuna 
### Artea, literatura eta musika 
thumb|Musika mundu osoan ematen den fenomenoa da eta oso erabilia da ospakizunetan
Artea gizakia gizaki denetik egon dela esan daiteke, historiaurreko artetik gaur egungo arte garaikiderarte. Artea gizakiek duten ezaugarri berezietako bat da eta beste espezieetatik bereizten du.

Gaur egun artea ulertzeko modua gizakiek materialak sortzeko bulkada baten bitartez egiteko gaitasun gisa definitzen da. Artea beste lanetatik desberdintzen da ez dagoelako beharra edo behar biologiko bat asetzen, baizik eta atsegin hartzea.

Musika gertakari intuitibo natural bat da, erritmoan, harmonian eta melodian oinarritua. Musika entzutea baliteke unibertsala izatea eta entretenimendu moduan ulertu ahal izatea orokorra izatea. Musika ikasi eta ulertzea, bestalde, nahiko ohikoak diren diziplinak dira. Etnia bakoitzak bere musika motak ditu eta aldakortasun handia dago.

Literatura, idatzi eta, batzuetan, ahoz transmititzen den lanak, hitz laua, olerkiak, drama eta fikzio zein ez-fikzioa biltzen ditu. Literaturaren barruan genero epikoa, legenda, mitologia eta folklorea sartzen dira.

### Jakintza 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Primate
* Soziologia

## Kanpo estekak 
Aitor Ortiz de Pinedo (2025). "Ohiko galderak gizakiaren adinaren gainean". Zenodo.