Alicia Sintes

**Alicia Magdalena Sintes** **Olives**(San Luis, Balear Uharteak, 1969) Balear Uharteetako Unibertsitatean (UIB) Fisikan doktorea eta  Fisika Teorikoan katedraduna. Uhin grabitazionalen astronomiaren arloan egindako ikerketetan nabarmentzen da, bereziki LIGO (Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory) lankidetzan parte hartzeagatik. Bere lana funtsezkoa izan da lehenengo uhin grabitazionalen detekzioan eta zulo beltzen eta neutroi izarren azterketan.

## Bizitza eta ikasketak 
1992an Fisikan lizentzitu zen, Balear Uharteetako Unibertsitatean eta 1996an Doktoretza lortu zuen unibertsitate berean. Ondoren, Marie Curie bekadun gisa jarraitu zuen postdoktoretzako ikertzaile senior gisa lanean hasi arte, Albert Einstein Institutuan, Alemaniako Max Planck Institutuaren barruan. Gaur egun, Fisika Grabitazionaleko Taldearen buru da UIBn, eta Konputazio Aplikazioen eta Kode Komunitarioaren Institutuko (IAC3) idazkaria da.

## Ibilbide zientifikoa 
Bere ikerketak uhin grabitazionalen astronomian zentratzen dira, detektagailu interferometrikoak doitzen, neutroi-izarrak eta zulo beltzen sistema bitarrak aztertzen eta bilatzen aditua izanik.

1997an, Sintes LIGO (LSC) lankidetza zientifikoan eta GEO600 proiektuan sartu zen, eta "Astrophysical Source Identification and Signatures" (ASIS) taldeko lehen kideetako bat izan zen. 2002an, irakasle elkartu gisa itzuli zen UIBra. Bertan, erlatibitate-taldeak LSCn parte hartzen du, eta bere unibertsitatea ordezkatzenn du LIGO-LSCko kontseiluan eta GEOko batzorde exekutiboan. Gainera, LISA Partzuergoko eta Einstein teleskopioko zientzialari taldeko kidea da.

Gaur egun, Sintesek UIBko Fisika Grabitazionaleko taldea zuzentzen du, eta Aplikazio Konputazionalen eta Kode Komunitarioaren Institutuko (IAC3) idazkaria da. Horretaz gain,hainbat ikerketa-zentrotan elkarlanean aritzen da: Kataluniako Espazio Azterketen Institutuan (IEEC), Menorcako Ikerketa Institutuan (IME) eta Madrilgo Fisika Teorikoko Institutuan (UAM-CSIC) bertan, Severo Ochoa ikertzaile elkartu gisa diardu.

Bere ibilbidean zehar, nazioarteko hainbat lankidetza zientifikotan aitzindari izan da, hala nola LIGO-Virgo (2016-2018) grabitazio-uhin jarraituak bilatzeko taldearen koordinazioan, LISArako parametroak kalkulatzeko taldearen zuzendaritzan (2007-2010) eta GEO detektagailuen karakterizazio-taldearen koordinazioan (2001-2004). Hori gutxi ez balitz, Europako Espazio Agentziari aholkuak eman dizkio Oinarrizko Fisikako taldean (2007-2009), eta Cosmic Vision programarako (2009-2010) aholkularitza-taldeko kide izan zen. Gainera, Astronomiako Azpiegituren Sareko G8 taldean (2007-2009) eta Europar Batasuneko Zazpigarren Esparru Programarako Unibertsitateko Solaskideen Sarean parte hartu zuen.

Sintes Espainiako Grabitazio Elkarteko zuzendaritza-battzordeko kide izan da 2003an sortu zenetik 2007ra arte. Gaur egun, International Society on General Relativity and Gravitation (ISGRG) erakundeko Izendapen Batzordeko, LIGOko programa zientifikoko batzordeko eta LIGOko datuak aztertzeko kontseiluko kide da, eta Astroparticle Physics aldizkariaren editorea ere bada.

Erakunde eta gizarte mailan, hainbat errekonozimendu jaso ditu: "Sant Lluís-eko Alaba Kuttuna" titulua (2018), "Ramon Llull" saria (2017) (Balear Uharteetako gobernuak emandakoa), "Jaume II" saria (2016) , "Palmako Urrezko Domina" (2017) eta "Bartomeu Oliver" saria (2018). SINC agentziaren "Sinkronizatuak" ekimenean ere parte hasrtu zuen, eta QUO aldizkariaren eta CSICen "2018ko Espainiako Zientzia Selekzioan" hautatu zuten. Gainera, Gruber Kosmologia Saria (2016) eta Asturiasko Printzesa Saria (2017) irabazi zituen.

## Ikerkuntza eta ikuspegi zientifikoa 
Alicia Sintes, grabitzazio-uhinetan aditua izan arren, bere ibilbide zientifikoa ez da gai honetan ahalik eta gehien ikeftzean bakarrik zentratu, horretaz gain, unibertsoaren ulermenean eta zientziaren gizarteratzean lan handia egin du. Esan genezake, Aliciak zientziaren eta gizartearen arteko zubi moduko bat eraiki duela.

### Grabitazio-uhinak 
Aliciak, askotan nabarmendu du nola 2015eko irailaren 14an LIGOk detektatutako GW150914 gertakariak "astronomiaren aro berri bat" ireki zuen. Naiz eta gertakari hori oso espezifikoa izan, bera ez da datu hutsetaz ari, bere hitzetan "grabitazio-uhinek unibertsoari entzuteko modu berri bat eman digute, itsu gauden leku batean argia piztu diguten antzera". Dioenez, analogia honekin, argi ikusteko gai ez ginen eremu oso bat aztertzeko gaitasuna lortu dugu: zulo beltzak, neutroi-izarrak eta Big Bang-aren arrastoak.

Detekzio hori, ez zen bat-batekoa izan, baizik eta 40 urteko lan gogorraren emaitza baizik. Emaitza horretara heltzeko, Einsteinen iragarpenetik hasi eta interferometroen teknologia perfekzionatzera arteko lana egin behar izan dela dio. Bere ikerketa taldeak (Illes Balearseko Grabitazio eta Erlatibitate Taldeak) hor izan zuen partehartzeari dagokionez, funtsezko papera jokatu zuen datuen analisian, zarata kosmikoaren artean seinale ahulak bereizteko algoritmo konplexuak garatuz.

## Grabitazio-uhinen Nobel Saria 2017 
### Grabitazio uhinak erlatibitate berezian 
Grabitazio-uhinak Albert Einsteinek 1916an bere Erlatibitate Orokorraren Teoriaren ondorioz aurreikusi zituen lehenengo aldiz. Espazio-denborako "zimur" horiek ondorengo eran sortzen dira:

* Objektu masiboen azelerazioekin (zulo beltzen sistema bitarrak)
* Gertaera katastrofikoekin (neutroi-izarren talkak)
* Fenomeno kosmologikoekin (Big Bang, adibidez)

Matematikoki, Einsteinen eremu-ekuazioaren soluzio gisa deskribatzen dira eremu ahularen mugan. Einstein-en eremu-ekuazioa:

### Ikerketa saritua 
Saritutako detekzioa (GW150914) 2015/9/14an gertatu zen, eta hau erakutsi zuen:

* Bi zulo beltzen fusioa 
* 3 eguzki-masen liberazioa grabitazio-energian 0.2 segundotan
* Detektatutako maiztasunak: 35-250 Hz
* Hanford eta Livingston detektagailuen arteko kointzidentzia 7 ms-ko aldearekin

### Saria jaso zutenak 
Nobel saria jaso zutenak, ondorengoak izan ziren:

* Rainer Weiss:  eskema interferometriko laserraren diseinua egin zuen, 10^{-19}m-ko desplazamenduak neurtzea ahalbidetu zuena (protoi baten diametroaren 1/1000)
* Kip Thorne: Grabitazio-uhinen astrofisika-iturrietarako esparru teorikoa garatu zuen
* Barry Barish: LIGO proiektu txiki bat izatetik nazioarteko lankidetza handi bat izatera eraman zuen

### Alicia Sintesen ekarpen espezifikoa 
Alicia LIGO-ko datuen analisia egiten duen taldeko kide izanik, ondorengo esparruetan egin zuen lan:

* Zarata-seinale errealak bereizteko algoritmoak garatzen
* Detektagailuak karakterizatzen (kalibrazioa...)
* Parametro astrofisikoen estimazioan
* Emaitzen balioztatze estatistikoan

### Aurkikuntzaren eragin zientifikoa 
Nobel sariak, aurkikuntza honen ondorengo ekarpenak aitortu zituen:

* Egiaztatu gabeko Erlatibitate Orokorraren azken iragarpena berretsi zuen.
* Unibertsoa aztertzeko modu berri baten ekarpena egin zuen grabitazio-uhinen bidez.
* Zulo-beltz estelarren ebidentzia zuzena eman zuen.
* Zulo beltzen fusioek erlatibitate orokorreko iragarpenak jarraitzen dituztela balioztautu zuen. 

### Garatutako teknologia 
LIGO detektagailua ondorengo atalez osatuta dago:

* Michelson interferometroak
* Isolamendu sismiko laukoitza duten ispiluak
* Potentzia handikoak (200W) eta ultra-egonkorrak diren laserrak
* Huts-sistemak (10^{-9}atm)

Teknologia honi esker, ~ 10^{-19}m-ko luzera-aldaketak neurtu ahal izan ziren, Alpha Centaurirako distantzia giza ile baten zehaztasunez neurtzearen baliokidea dena.

## Emakumeen presentzia zientzian 
Emakume zientzialari gisa duen esperientziak, ikuspegi berezia ematen dio, bere hitzetan, "Nire doktoretza garaian, fisika teorikoko ikasleen erdia emakumeak ziren", gogoratzen du, "baina maila gora egin ahala, kopuru hori asko murrizten da" .LIGOren kasuan, emakumeen parte-hartzea %25ekoa dela dio, ehuneko hori, fisikako beste arlo batzuetan baino altuagoa da, baina Aliciaren ustez, ez da nahikoa oraindik.

Emakumeen presentziaren falta, haurtzarotik datorrela dio, bere hitzetan, "Neskatoei askotan ez zaie zientziarako gaitasunik falta, aukerak falta baizik". Berak, hainbat ekimenetan parte hartu du arazo hori konpontzeko; Emakumeak Zientzian jardunaldietan eta ikasle gazteentzako aholkularitza programetan besteak beste.

## Zientzia eta gizartea 
Aurretik aipatu bezala, Aliciak bere karrera zintifizkoaren zati handi bat zientzia dibulgatzen igaro du, baina beretzat hori ez da ezagutza transmititzea soilik, baizik eta "gure munduaren funtzionamendua ulertzeko tresnak ematea". Berak ematen dituen hitzaldietan analogia errazak erabiltzen ditu ahalik eta publiko gehienak ulertu eta disfrutatu ahal izateko.

Bere lana, hainbat komunikabide ezagunetan agertu da (El País, RTVE, BBC) horrek,  zientzia publiko askoz zabalago batera eta ez hain teknikora ireki du. Bere hitzetan, "ez da erraza teoria konplexuak jendeari azaltzea, baina beharrezkoa da zientzia gizartearen parte izaten jarraitzeko".

## Etorkizuna 
Orain, Europa osoan eztabaidatzen ari den Einstein Teleskopio (ET) proiektuan du begirada. ETk LIGOk baino 100 aldiz sentsibilitate handiagoa izango luke, eta modu hoirretan, unibertsoaren historiaren hainbat atal ezezagun argitzeko balioko luke.

Proiektu honetan bere taldeak duen parte-hartzeari dagokionez, datuen analisirako metodo berriak garatzen ari dira. Baina Aliciak, behin baino gehiagotan azpimarratzen du proiektu honen muina, ez dela teknologia, baizik eta mundu osoko zientzialarien arteko lankidetza.

## Zientzia krisi garaian 
Aliciak, hainbat elkarrizketatan azpimarratu du zientziaren rola krisi globalen aurrean. Adibide nagusi gisa, COVID-19 jarri du, hau izan bait zen munduari zientziak gure bizitzetan duen eragin zuzena ikustarazi zuena. Klima aldaketari dagokionez, azpimarratzen du oinarrizko ikerketaren inbertsioa ezinbestekoa dela.

Bere ikerketei dagokienez, grabitazio-uhinen ikerketak, erakusten du nola ikerketa teorikoek, itxuraz aplikaziorik gabekoek, ezinbesteko tresnak eman ditzaketen munduko arazo askori aurre egiteko. Dioenez, "Ez dakit grabitazio-uhinek nola lagunduko diguten klima aldaketa konpontzen, baina badakit ezin dugula aurrera egin zientziaren garapenik gabe".

## Ondarea eta erronkak 
Gaur egun, 56 urterekin, bere lana belaunaldi berriei transmititzeko ilusioarekin eta konpromisoarekin jarraitzen du. Bere ametsa, ET proiektua martxan ikustea da baina nabarmentzen du, bere ustez hori baino garrantzitsuagoa dela gazteek zientziaren bidea jarraitzako gogoa eta pasioa izatea.

Dioenez, grabitzazio uhinen ikerketa hasi berri da eta oraindik asko dago ikasi eta aurkitzeko. 

## Merezimenduak eta sariak 
* 2018 - “Sant Lluís Alaba Kuttuna” izendatua
* 2018 - QUO eta CSIC-eko “Selección Española de Ciencia 2018”-ko kidea
* 2018 - Bartomeu Oliver Saria 2018
* 2017 - Ramon Llull Saria 2017
* 2017 - 2017ko Asturiasko Printzesa sariaren irabazlea
* 2016 - Jaume II Saria 2016, Mallorcako Uharteko Kontseiluarena
* 2016 - LIGO taldeko gainerako kideekin batera, 2016ko Kosmologiako Gruber saria jaso zuen
* 2021 - VIII. Jarraitu beharreko Emakumeak Saria jaso du bere Zientzia kategorian

## Erreferentziak