El pueblo unido jamás será vencido

***El pueblo unido jamás será vencido*** (euskaraz «Herri batua ez da inoiz garaitua izango» litzateke) txiletar protesta abestia da. 1973an Sergio Ortega Alvaradok musika konposatu zuen eta gero Quilapayún taldearekin batera hitzak jarri zizkion. Mundu guztian da ezaguna -protesta kanta ezagunenetarikoa da-, bere jatorrizko hitzekin edo beste hizkuntza batzuetan jarritakoekin. Era berean, Ortegaren *Venceremos* kantarekin batera Nueva Canción Chilenaren abesti ezagunenetarikoa da. Bertsio andana izan ditu (Krabelinen Iraultzan, Irango Iraultzan, Arabiar Udaberrian eta abar). 2021ean LAB sindikatuak euskaraz jarri zituen kantaren hitzak, eta Andreina Jolin taldeak haren bertsioa egin zuen.

## Historia 
Dirudienez, kantaren izenburua Jorge Eliécer Gaitán buruzagi politiko kolonbiarraren esaldian inspiratuta legoke, 1940ko hamarkadan diskurtso batean esanda. Txileko Unidad Popular koalizio ezkertiarreko manifestariek hedatu zuten oihu gisa 1970eko urteen hasieran, Salvador Allende lehendakari sozialistaren garaietan. Eta Sergio Ortegak kontatu izan duenez, halako izenburuko kanta konposatzea bururatu zitzaion gazte bati esaldi hori oihukatzen entzun ziolarik, 1973ko ekainean, Santiagon, bere etxeko bidean ari zela.

Kanta 1973an grabatu zuten lehenbiziko aldiz Txilen, Quilapayunen kontzertu jendetsu batean, Santiagoko Alameda etorbidean, Augusto Pinochetek estatu-kolpea eman, Allende erail eta diktadura militarra hasi baino hiru hilabete eskas lehenago. Kontzertu hori baino lehentxeago, Salvador Allendek Sergio Ortega Alvarado Unida Popularreko kultur enbaxadore izendatu zuen; aldi labur batez partekatu zuen ohorezko kargu hura Víctor Jararekin, kolpe militarraren lehen egunetan erail zutena.
thumb|Quilapayunen logoa, kantaren letraren egileak Sergio Ortegarekin batera.
Ordutik aurrera, eta hurrengo urteetan, abestia hainbat banda eta kantautoreren albumetan agertu zen, baina, batez ere, Quilapayun eta Inti-Illimani taldeen diskoetan. Biek ala biek diktadura-aldi osoa erbestean eman behar izan zuten, Frantzian eta Italian, hurrenez hurren. Herrialde horietan jarraitu zuten musika-karrera oparoak izan zituzten.
thumb|Indio Juan eta Quilapayun bandako kideak Santanderren (Espainia), 1979an.
Abestiaren lehenbiziko grabazioa 1973an berean izan zen, hainbat musikariren *Primer festival internacional de la canción popular* zuzeneko albumean. DICAP zigiluak argitaratu zuen diskoa, Quilapayún bandak ixten zuena *El pueblo unido...* eta *Las ollitas* kantekin. Diskoan, besteak beste, musikari hauek hartu zuten parte: Inti-Illimani, César Isella, Isabel Parra, Tito Fernández eta Alfredo Zitarrosa.

## Bertsioak 
Gai iraultzaileagatik eta hizkuntza desberdinetan interpretatzea erraza denez, abesti honi makina bat bertsio egin diote, garai eta estilo desberdinetakoak.

* 1974an, Portugalgo Krabelinen Iraultzaren ondoren, Pedro Osório musikariak *Portugal Ressuszitua* abestia konposatu zuen (euskaraz, «Portugal berpiztu»); kanta horren letra Ary dos Santos poetak idatzi zuen. Abesti horrek honako esaldi hau du, «Agora, o povo unido nunca mais será vencido»; baina, jatorrizko bertsioaren egitura eta espiritu lirikoa mantentzen dituen arren, antzekotasunak oso txikiak dira jatorrizko melodiarekin.
* 1975ean, Frederic Rzewski piano-jotzaile estatubatuarrak *The People United Will Never Be Defeated!* konposatu zuen, eta konposizio entzutetsuenetako bat bihurtu da, gai horri buruzko 36 pianorako bariazio dituena. Harrezkero, disko hau askotan berrargitaratu da.
* Iranen, melodia abesti iraultzaile baterako erabili zuten, persiar hizkuntzan, *Barpakhiz* («Altxatu») izenburupean. Kanta ezkerreko iraultzaile iraniarrek sortu zuten 1979ko Irango Iraultzan.
* Filipinetan, Patatag taldeak *Awit ng Tagumpay* («Garaipen kantua» esan nahi du) bezala itzuli zuen kanta. Tagalo hizkuntzako errepikak honela dio: «Hanay Tibayin ang, Gapiin ang Kaaway!» («Lerroak indartu, zapaltzaileak suntsitu»), eta manifestazioetan erabili zain dute protesta kanta gisa. Abestiak 1986an argitaratutako *Nagbabagang lupa* («Lurra errez») taldearen albuma ixten du.
* 1994an, Frantzian egoitza zuen Mano Negra taldeak «El pueblo unido jamás será vencido» oihua sampler moduan erabili zuen *Viva Zapata* kantan, *Casa Babylon* diskoan.
* 2002a, Espainiako Ska-P taldeak *Estampida* kanta sartu zuen *¡¡Que corra la voz!!* diskoan. Kantan horretako paragrafo batean «El pueblo unido jamás será vencido» oihukatzen dute jatorrizko melodia erabilita, bai eta horren aldaera bat ere: «El pueblo vencido jamás estuvo unido» ("Garaitua izan zen herria ez zen inoiz batua egon").
* Kantari eta musika talde askok erabili izan dute kanta beren zuzenekoetan. Hala nola, Los Tres, Los Miserables, Pettinellis eta Legua York txiletarrek; Anti-Flag estatubatuarrek; Hannes Wader alemaniarrak; edo 99 Posse eta Banda Bassotti italiarrek.
thumb|Kantaren euskarazko hitzak biltzen dituen eskuorria, LAB sindikatuarena.
thumb|Andreina Jolin kantuan, Iruñean, LAB sindikatuaren Maiatzaren Leheneko ekitaldia.

* 2021eko Maiatzaren Lehenerako, LABeko kazetari Asier Azpilikuetak kantaren euskarazko hitzak apailatu zituen (*Herria, batua, inoiz ez garaitua* izenburupean) eta sindikatuak Andreina Jolin Iruñeko taldeari emakumezko ahotsak jartzeko eta kanta grabatzeko eskatu zion. Kantaren bideoklipa Unai Redinek egin zuen, YouTube bidez zabaldu zuten, eta bi egunetan 20.000 ikustaldi izan zituen. Gainera, Andreina Jolinek zuzenean jo zuen kanta LABen Maiatzaren Leheneko Iruñeko manifestazioaren bukaera ekitaldian.

## Hitzak 
## Kanpo estekak 
Herri, batua, inoiz ez garaitua. Euskal bertsioaren bideoa