Kemal Atatürk

**Kemal Atatürk** (Mustafa Kemal Paşa 1921 arte, Gazi Mustafa Kemal 1921etik 1934ra arte eta, Kamâl Atatürk 1935etik 1937ra arte eta, Tesalonika, gaurko Grezia, 1881 – Istanbul, 1938ko azaroaren 10), turkiar militar, politikaria, eta 1923-1938 bitartean, Turkiako lehen presidentea izan zen. Turkia modernoaren aitatzat, eta hainbat erreformaren bultzatzailetzat hartzen dute. Mustafa Kemal Galipoliko guduan turkiarren garaipena ahalbidetu zuen izen handiko jeneral gisa bihurtu zen ospetsu. Urte batzuk geroago, 1918 eta 1923 artean, Otomandar Inperioaren porrotaren eta Konstantinoplaren okupazioa Entententearen eskutik eta Otomandar Inperioaren partizioaren ondoren, Mustafa Kemal Turkiako Mugimendu Nazionalaren buru izan zen, Turkiako Independentzia Gerra edo Kurtuluş Savaşı —Askapen gerra— ekarriko zuena. Bere kanpaina militar distiratsuek herrialdea askatu, eta Turkiako Errepublika ezarri zuten. Errepublikako lehen presidente gisa, Mustafa Kemalek irismen handiko hainbat erreforma inposatu zituen estatu moderno, demokratiko eta laiko bat sortzeko.

Atatürk, eskuarki izengoiti edo izenburutzat hartua, Mustafa Kemali eman zitzaion abizen berria izan zen 1934ko Abizenei buruzko Legearen ondorioz —aurretik, biztanleriak ez zuen abizenik, eta jendea jatorriagatik edo lanagatik bakarrik ezagutzen zen—. Legea, Turkiako Batzar Nazionalak onartua (Türkiye Büyük Millet Meclisi), aho batez, «Atatürk» abizena eman zion («aita» edo «arbaso» turkiar esan nahi duena) 1934ko azaroaren 24an.

## Biografia 
thumb|ezkerrera|200px|Mustafa Kemal 19. dibisioiaren buru, 1915.
Ali Riminza ojarraiklu Mustafa jaiotzez (Mustafa, Ali Rızaren semea), Salonikan sortu zen, gaur egun Grezian; turkieraz, Otomandar Inperioaren mendean, Selânik izenez ezagutzen zen. Umeari, garai hartako turkiar ohiturari jarraituz.

Lehen dama gisa, nolabait, emakumeak emantzipatzeko mugimenduaren parte izan zen sufragioaren alde azalduz (senarrak dekretatu zuen). Latifek bere aurpegia erakutsi zion munduari. Ez zuen hiyabik erabili publikoki, baina burua *basörtüsü* zapiaz estali ohi zuen, eta, emakume turkiarrei, gauza bera egiteko gomendatu zien.

Ez zuen ezkontzako seme-alaba biologikorik izan, baina zortzi haur seme-alabatzat hartu zituen: Zehra Aylin, Sabiha (Gökçen), Rukiye (Erkin), Afet (Inan), Nebile (Bayyurt), Afife, Fikriye, Üüançay (Doanepe) eta Mustafafe. Gainera, bi haur hazi zituen bere babespean: Abdurrahim Tuncak eta Ihsan.

## Izena 
Turkiako tradizioan, izenek balio gehigarri ohorezkoak edo oroigarriak dituzte, identifikatzeko funtzio ohikoaz gain. Turkierazko izen bat beste hizkuntza batzuetara itzul daiteke, baina izenen forma aldatu egiten da hizkuntza batetik bestera. Atatürk-ek Mustafa jaso zuen izentzat jaiotzean. Mustafa, Muhammad profeta islamiarraren epitetoa, izen arrunta zen une hartan. Mustafa gazteak, Salonikako Eskola Militarreko ikasle zela, Kemal (Perfekzioa) goitizen edo izena eman zion Üsküplü Mustafa Sabri Bey matematika-maisuak ikaslearen bikaintasun akademikoagatik.

Otomandar inperioa jausita eta erregimen berriko buruzagi nagusietako bat bilakatu zelarik, 1921eko irailaren 19an, Turkiako Batzar Nazional Handiak Gazi titulua eman zion, borroka edo zauritutako beteranoa adierazten duena, indar ez-islamikoak garaitzeko erlijio kutsuarekin, eta Mariskal maila eman zion Independentzia Gerran izandako  lorpenengatik. Aurrerantzean, «Gazi Mustafa Kemal» izenaz zuzendu zitzaizkion ingurukoak.

1934ko ekainaren 21ean, Batzar Nazionalak deitura hereditario finkoak erregistratu eta erabiltzeko beharra dekretatu zuen; Deituren Legea proposatu eta indarrean jarri. 1934ko azaroaren 24an, Batzarrak lege berezi bat ezarri zuen Mustafa Kemali «Atatürk» deitura emateko, hots, Turkiarren Aita, eta Atatürk deitura bakar gisa ere ezarri zen, beste inori ez zegokiona

## Erreformak 
1923an presidente izendatu zutenetik, Turkiako estatuaren erreforma soziopolitikoa abiarazi zuen; lurraldeko mugak zehaztu zituen, eta Irak aske utzi zuen; kurduak eta armeniarrak gogor zapaldu zituen; estatuaren erlijio neutraltasuna aldarrikatu zuen; Korana irakasten zuten eskolak eta erlijio epaitegiak itxi zituen; sartaldeko zuzenbide zibila, egutegi gregoriotarra, pisu eta neurri sistema hamartarra eta latindar alfabetoa erabilarazi zituen; azkenik, Europako motako jantziez janztera behartu zituen biztanleak.

Lehendakari zela, diktadore baten ahalmenak bereganatu zituen; 1926an, heriotza zigorra ezarri zien oposizioko buruzagiei, eta, *Cumhuriyet Halk Partisi* , () alderdi politiko bakarreko erregimena finkatu. Haren agintaldian, industriak eta bide azpiegiturek aurreramendu handia izan zuten.

Fez kapela tradizionala jantzi desegokitzat jo, eta gizonen ohituretatik desagerrarazteari ekin zion. Emakumeen jantziei zegokienez, beloa kentzen ahalegindu zen. Emakumeen eskubideen aldeko beste hainbat erreforma abiatu zituen, besteak beste, botoa ematekoa.

Islamaren inguruan, errepublika laikoa izateko bidean ipini zuen, baina meskitak kontrolpean mantendu, eta dervishen kofradiak desegin zituen. Alkoholaren debekua malgutu zuen.

Deiturak erabiltzera behartu zituen herritarrak (ordu arte, turkiarrek izena eta lanbidea zein izengoitia soilik erabiltzen zituzten). Horrela sortu zen harena: Atatürk (*ata *= "aita", *türk *= "turkiar"; *Kemal*, hau da, «perfektua», goitizena da).

Hizkuntzaren alorrean, lan handia egin zuen. Tartean, turkiera idazteko, latindar alfabetoak arabiar idazkera ordezkatu zuen 1928an. Era berean, turkieran persieratik eta arabieratik jatorrizko ziren hitzak turkiar jatorrizko hitzekin ordezkatu zituen. Beste hizkuntza guztiak (kurduera, adibidez) guztiz baztertuta geratu ziren.

Horrez gain, trenbidearen sarea garatzea bultzatu zuen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Iturriak 
* John Patrick Douglas Balfour, 3rd Baron Kinross, "Ataturk: The Rebirth of a Nation", Phoenix Press (2003) ISBN 1-84212-599-0
* Andrew Mango, "Ataturk: The Biography of the founder of Modern Turkey", John Murray (2004) ISBN 0-7195-6592-8
* Benoist-Méchin, J. ''Mustapha Kémal, ou, La mort d'un empire*. Paris: Albin Michel, 1964
* Daniel, G., C. Legrand y J. Legrand. *Atatürk*. Paris: Modernes, 1998, ISBN 2-84355-001-7
* Dumont, P. *Mustafa Kemal invente la Turquie moderne*. Paris: Editions Complexe, 2006 (reed.) ISBN 2-8048-0095-4
* Jevakhoff, A. *Kemal Ataturk: les chemins de l'Occident*. Paris: Tallandier (Collection Figures de proue), 2004. ISBN 2-235-02245-6
* Sperco, W. *Mustapha Kemal, créateur de la Turquie moderne*. Paris: Nouvelles Editiones Latines, 1958.
* Şükrü Hanioğlu, M. *The Young Turks in Opposition*. Oxford: Oxford University Press, 1995, ISBN 0-19-509115-9
* Şükrü Hanioğlu, M. *Preparation for a Revolution: The Young Turks, 1902-1908*. Oxford: Oxford University Press 2001, ISBN 0-19-513463-X
* Zarcone, T. *La Turquie: De l'Empire ottoman à la République d'Atatürk''. Paris: Editions Gallimard, 2005, ISBN 2-07-030658-5

## Ikus, gainera 
* Turkiako historia
* Anitkabir

## Kanpo estekak 
*  Atatürk-en inguruko webgunea