open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joan Altzega

**Joan Altzega** —berak gaztelaniaz idatzitako testuetan, *Juan de Alcega*— (Hondarribia, XVI. mendearen hasiera - ?, 1580) jostuna eta matematikaria izan zen.

## Bizitza eta lana 
Joan Altzegaren bizitzaz ezer gutxi dakigu. Gipuzkoan jaio zen, ziurrenik Hondarribian. 

1580an Madrilen argitaratu zuen *Libro* *de Geometria, Practica y Traça* liburua ''('Geometria, Praktika eta Eredu liburua).* 1589an berrargitaratu zuen. Liburu hau matematika teknologiari aplikatzearen hastapenen adibide argia da.  Bere modaren terminologiari esker, filologiarentzat ikerketa gaia izan da  eta bere garaia azaltzeko duen moduagatik ere bai.  

Badakigu, liburuaren aurkezpenean azaltzen duelako, zenbait zailtasun izan zituela hura argitaratzeko Erdi Aroko jostunen kofradiaren erruz, haien lanen artearen sekretuak agerian jartzen zituelakoan.  Hori dela eta ez argitaratzeko zorian izan zen, baina azkenik argitara eraman zuen zenbait lankideren onespenarekin: Hernán Gutiérrez, Portugalgo printzesaren jostunarena eta Juan López de Burguete, Albako dukearen jostunarena, zeintzuen aurrean aurkeztu zuen liburuan idatzi zuena onespen hori lortzeko.

Liburua hiru ataletan banatuta zegoen: lehenean oihala nola moztu azaltzen zen, bigarrnean gizon nahiz emakumeentzako jantzien patroiak eta hirugarrenean jantzi bakoitza egiteko behar zen oihal kopurua azaltzen zuten taulekin.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Alberdi Lonbide, Xabier (2019): *Juan de Alcega. Sastre universal**,*** Euskal Itsas Museoa, Donostia.

* Juárez-Almendros, Encarnación (2004). "*Don Quijote* y la moda: El legado de Carmen Bernis" (PDF). *Cervantes: Bulletin of the Cervantes Society of America*. **24** (1): 137–142.

* Navarro Brotons, Víctor (2018): "Juan de Alcega", *Diccionario Biográfico Español de la Real Academia de la Historia'', Madril.

* Petrascheck-Heim, Ingebrog (1969). "Tailors' Masterpiece-Books". *Costume*. **3** (1): 6–9.
* Salavert Fabiani, Vicente L. (1995). "La cultura científica y técnica en la España de los siglos XVI y XVII". *Bulletin Hispanique*. **97** (1): 233–259
* Sánchez Orense, Marta; Sánchez Martín, Francisco Javier (2009). "El léxico del oficio sartorial en el diccionario de Esteban de Terreros y Pando: el caso de Juan de Alcega". In Laura Romero Aguilera, Carolina Julià Luna (coords.) (ed.). Tendencias actuales en la investigación diacrónica de la lengua (in Spanish). Barcelona: Publicacions i Edicions de la Universitat de Barcelona. 477–488. .

## Kanpo estekak 
*  Sánchez Orense, Marta (2008). "Particularidades del léxico de la moda renacentista: dificultades en su análisis". *Cuadernos del Instituto de Historia de la Lengua.* **1**, 65-74. ISSN 1889-0709.

*  *Juan de Alcega, sastre universal* erakusketa, Euskal Itsas Museoa (Donostia). 2019.
Irakeko Erresuma

**Irakeko Haxemi Erresuma** ( '''') 1921eko abuztuaren 23an sortu zen britainiar administraziopean Otomandar Inperioaren garaitu zutenean Lehen Mundu Gerrako Mesopotamiako kanpainan.

Lehen Mundu Gerran, otomandarrek Erdialdeko Inperioekin egin zuten bat. 1914an, britainiarrak Xatt al-Arab aldera joan ziren beren petrolio ondasunak zaintzera eta Basorako egoera kontrolatzera. Mesopotamiako kanpainan, 1917an Bagdad hartu zuten, eta Mosul 1918an. Hala, Britainia Handiaren mende geratu zen Irak. 1920an, Nazio Batuek lurraldea gobernatzeko eta babesteko baimena eman zieten britainiarrei. Erabaki horren kariaz, herria matxinatu zen. Horren ondorioz, 1921ean britainiarrek nolabaiteko autonomia eman behar izan zioten lurraldeari, eta Faisal I.a emirra Irakeko errege izendatu zuten 1921ean. Irakek 1932an lortu zuen independentzia.

Faisal I.a erregearen ondoren, haren seme Gazi I.ak gobernatu zuen. Gazi I.aren erregealdian (1933-1939) Irakeko egoera politikoa nahasia zen oso; bien bitartean, militarrek gero eta indar handiagoa eskuratu zuten. Gazi hil zenean, Faisal II.ari egokitu zitzaion erregetza. 1941ean, Rashid Ali al-Gailanik lortu zuen aginpidea estatu kolpe baten bidez; Alemania Naziaren aldekoa zen eta, horren kariaz, britainiar gudarosteek Irak hartu zuten, berriz ere, Bigarren Mundu Gerra amaitu bitartean, eta Faisal II.a ezarri zuten berriro aginpidean. Militarrek, ordea, Abdul Karim Kassem politikariaren gidaritzapean, beste kolpe bat jo eta errepublika ezarri zuten Iraken.

## Kanpo estekak
Les Misérables (2019ko filma)

***Les Misérables*** 2019ko Ladj Ly frantziar zinema zuzendariaren film dramatikoa da. Zuzendari berdinaren izen bereko film laburrean oinarritzen da.

2019ko Cannesko Zinemaldian estreinatu zen, eta Epaimahaiaren Saria eskuratu zuen.

## Sinopsia 
Stéphanek Delinkuentziaren aurkako brigadarekin bat egin berri du Montfermeilen, Parisko aldirietako ekialdeko auzo batean. Han, Chris eta Gwada eskarmentu handiko bi kide ezagutuko ditu, eta laster auzoko talde ezberdinen arteko tentsioen berri izango du.

## Aktoreak 
* Damien Bonnard: Stéphane / Pento
* Alexis Manenti: Chris
* Djibril Zonga: Gwada
* Issa Perica: Issa
* Al-Hassan Ly: Buzz
* Steve Tientcheu: Auzapeza
* Almamy Kanoute: Salah
* Jeanne Balibar: Komisarioa
* Raymond Lopez: Zorro
* Omar Soumare: Macha
* Sana Joachaim: Bintou
* Lucas Omiri: Slim

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
O que arde

***O que arde*** 2019ko Óliver Laxe galiziar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

2019ko Cannesko Zinemaldiaren *Un Certain Regard* sailean estreinatu zen, eta saileko epaimahaiaren saria eta soinu-sorkuntza onenaren saria eskuratu zituen.

## Sinopsia 
Sute bat eragiteagatik espetxe-zigorra bete ondoren, Amador etxera itzuliko da. Lugoko Os Ancares mendietan galdutako herrixka batean, Benedicta amarekin, Luna txakurrarekin eta hiru behirekin bizi beharko du berriz. Bizitzak astiro-astiro igaroko dira, naturaren erritmoan. Sute batek ingurua suntsitzen duen arte.

## Aktoreak 
* Amador Arias Mon
* Benedicta Sánchez
* Inazio Brao
* Nuria Sotelo
* Rubén Gómez Coelho
* Iván Yáñez
* Luis Manuel Guerrero Sánchez

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Galizian gehien bildutako filmen zerrenda

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Fair Saturday

**Fair Saturday**, mundua "arte eta kulturaren bidez aldatzeko eguna" inpaktu soziala duen mugimendu kultural globala da, azaroaren azken larubatean ospatzen dena. Proiektu sozialen aldeko ekimen artistiko eta kulturalen antolaketa ireki eta partizipatiboan oinarritzen da.

## Jatorria 
Fair Saturday (ingelesez, "Bidezko Larunbata") 2014ko azaroaren 29an jaio zen proba pilotu batekin. Jordi Albaredak, mugimenduaren sortzaileak, Bilbo, Bizkaia eta Euskal Herriko 17 koru-erakunde deitu zituen artistek beraiek aukeratutako proiektu sozialen aldeko kontzertuak eman zitzaten. Emaitzak arte eta kulturaren inguruan mobilizazio sozial bat eragin zitekeela, ongintzazko helburuekin uztartuz gainera. Proba pilotu honetan 17 abesbatzek ordu berdinean jardun zuten. Hala ere, ordutegi berdinean aritzearen baldintza hau berta behera utzi zuten lehen edizio ofizialerako, 2015ean.

## Lehenengo edizioa 
Mugimenduaren lehenengo edizio ofiziala 2015eko azaroaren 28an ospatu zen, ia lau mila artistek (3.924 zehazki) Espainiako 45 hiritan 203 ekitaldi kulturaletan jardun zutenean. 83.537 pertsona mobilizatu ziren eta 70.000€ baino gehiago bildu ziren 103 proiektu sozialentzat.

Parte hartu zuten hirien artean hurrengoak daude:

Euskal Herrian, mugimenduaren sorleku, lehenengo edizioaren traol ofiziala Trending Topic izan zen Twitterren egun osoan zehar, Black Friday bezalako marka handiei aurre eginez.

## Kanpo estekak 
Fair Saturdayren webgune ofiziala

## Erreferentziak
John Jellicoe

**John Rushworth Jellicoe, Jellicoeko 1. Kondea**, GCB, OM, GCVO, SGM, DL ( - ) Errege Armadako flota almirantea zen. Anglo-Egiptoar Gerran eta Boxerren matxinadan parte hartu zuen eta Ontzidi Handia agindu zuen Lehen Mundu Gerrako Jutlandiako guduan, 1916ko maiatzean. Gudu hartan flotaren kudeaketa polemikoa izan zen. Jellicoek ez zuen akats larririk egin, eta Alemaniako Hochseeflotte portura erretiratu zen, porrota Britainia Handiarentzat hondamendia izango litzatekeen une batean, baina iritzi publikoa etsiarazi egin zen, Royal Navyk garaipen erabakigarririk lortu ez zuelako. Jellicoek, gero, Itsasoko Lehen Lord kargua hartu zuen, Almirantetzaren Itsas Estatu Nagusiaren zabalkuntza eta konboien sarrera gainbegiratuz, baina 1917an ordeztu zuten. Zeelanda Berriko gobernadore nagusia ere izan zen 1920ko hamarkadaren hasieran, Antartikako Ross dependentziara herrialde horretako legedia zabalduz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aritz Mendieta

**Aritz Mendieta** (Tolosa, 1973) abeslari euskalduna da, Deabruak Teilatuetan taldeko ahotsa. Ez zen rock talde honen lehen formakuntzan egon, baina segituan bat egin zuen beste hiru kideekin.

Beste talde batzuekin ere kolaboratu izan du euskal musikan, hala nola Siroka taldearen *Karosi* diskoan 2011n, edo Berri Txarrak taldearen *Lagun Artean* omenaldi/agurreko kontzertuan, 2019ko uztailean.

## Erreferentziak
Herbert Henry Asquith

**Herbert Henry Asquith, Oxford eta Asquitheko 1. Kondea** KG, PC, KC, FRS ( - ), **H. H. Asquith** bezala ezagutua, Alderdi Liberaleko politikaria, estatu-politikari eta Erresuma Batuko Lehen Ministroa izan zen 1908 eta 1916 artean.
Concha Murua Vélez de Mendizábal

**Concha Murua Vélez de Mendizábal** (Gasteiz, 1957) irakasle eta idazle arabarra da.

## Karrera 
Ingeles Filologian lizentziatu zen Euskal Herriko Unibertsitatean. Literatura Amerikarreko ikasketak egin zituen Long Island-eko Unibertsitatean (New York, Estatu Batuak) eta *Cine y Literatura Angloamericana. Aspectos de la literatura y del cine británicos (*'Zinea eta Literatura Angloamerikarra. Britainiar literatura eta zinearen ezaugarriak') ikerketan parte hartu zuen Errioxako Unibertsitatean (1998). Gidoilari eta zuzendari ikasketak dauzka Centro Artes Escénicas de Saroberen erakundean ikasita (2000), eta hiru film labur egin zituen.

Dokumentalen errealizazioan masterra dauka eginda ESCAC eskolan (Escola Superior De Cinema i Audiovisuals De Catalunya), gidoilari eta errealidore izan zen *Sin etiquetas* dokumentalean (2001) Escándalo Films, S. L. produktorak ekoitzia eta *Los amigos* (2000)

Cuaderno Sabático izeneko bloga argitaratu zuen (2015-2016).

Gai filosofikoak lantzen dituen *Mentes Inquietas-Jakin Mina* aldizkariaren erredakzio taldearen kidea eta kolaboratzailea da, Gasteizen editatzen dena.

## Lana 
* *La Taza griega* (2017ko otsaila)
* *La mujer que también fuma y otros cuentos* (2018)

## Bideoak 
* "La mujer que fuma y otros cuentos" lanaren aurkezpena

## Audioak 
* "La mujer que también fuma y otros cuentos", Concha Murua-ren azken lana. Radio Vitoria (2018/02/14)

## Erreferentziak
Soong Mei-ling

**Soong Mei-ling** edo **Soong May-ling** (, pinyina: Sòng Měilíng, 1898 - 2003), **Madame Chiang Kai-shek** edo **Madame Chiang** izenez ere ezaguna, Txinako Errepublikako lehen dama izan zen, Chiang Kai-shek presidentearen emazte izan zelarik.

## Biografia 
Soongek zeregin nabarmena izan zuen Txinako Errepublikako politikan. Sun Yat-sen Errepublikaren sortzailearen koinata zen.

Soong Mei-lingek Chiang Kai-shekekin topo egin zuen 1920an. Chiang budista izanik, Soongen senitarteko kristauak kontra egon ziren hasieran, eta azkenean utzi zioten ezkontzen bakarrik Chiangek bere dibortzio froga erakutsi eta kristautasunera bihurtuko zela agindu ondoren. 1927an ezkondu ziren.

Bigarren Txina-Japonia Gerran rol aktiboak izan zituen Txinako Errepublikaren politika militarrean ere, bereziki aireko indar txinatarren koordinazioan. Joseph Stilwell eta Claire Lee Chennault komandante militar estatubatuarrek (Txinako fronteetan AEBek jarritako buruzagi militar nagusiek) zuzenean berarekin tratatu behar zuten kontu askotan.

1943an Ameriketako Estatu Batuetan zortzi hilabeteko bira egin zuen laguntza lortzeko.

Gerra horren ondoren, Gerra Zibila izan zen komunisten aurka, eta Chiang Kai-shek-ek Taiwanera ihes egin zuenean bere gobernuarekin, hara jarraitu zion emazteak. 1975ean senarra hil zitzaionean, bizitza publikotik ezkutatu zen alarguna, eta Estatu Batuetan bizi izan zen (bisitak eginez Taiwanera) 2003an hil zen arte, 105 urteko adinarekin (hiru mendetan bizi izandako pertsona izan zen).

## Iruditegia 

File:1943 Chiang Kai-shek and Soong May-ling.jpg|Soong eta Chiang Kai-shek senarra 1943an.
File:1942 Chiang Soong Stilwell in Burma.jpg|1942 Chiang, Soong eta Joseph Stilwell Birmanian.]
File:1943 Soong May-ling in White House Oval Office.jpg|1943, Soong Etxe Zurian Washingtonen prentsaurrekoa ematen.

## Erreferentziak
Supermax (telesaila)

***Supermax*** Daniel Burmanek sortutako telesaila da, 2017an HBO Españak igorri zuena.

## Sinopsia 
Basamortuaren erdian, segurtasun handiko espetxe zahar batean sartuko dituzte zortzi lehiakide. Handik ihes egiteko ahaleginak egin beharko dituzte protagonistek.

## Pertsonaiak 
* Santiago Segura: Orlando Saslavsky
* Cecilia Roth: Pamela Dalmasso
* Rubén Cortada: Mercurio Salgado
* Alejandro Camacho: El Ingeniero
* Antonio Birabent: Sandro Tifón
* Lucas Ferraro: Martín
* Juan Pablo Geretto: Muriel Santa Lucía
* Nicolás Oro: Augusto
* Felipe Hintze: Damián
* Alexia Moyano: Anette Gijon
* Laura Neiva: Días Soleados
* Laura Novoa: Lorna
* Guillermo Pfening: Rex Pardo
* César Troncoso: Cholo Bernaza
* Nicolás Goldschmidt: Augusto

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txinako Errepublika (argipena)

**Txinako Errepublika** estatu-izen gisa anbiguoa izan daiteke. Egitura politiko hauek izenda ditzake:

* **Txinako Errepublika** 1912an eratu zen, Txinako Inperioa ordezkatuz, eta Txinako estatuaren forma nagusia izan zen 1949 arte.
* **Taiwan** uharteko estatuak, 1949tik, *Txinako Errepublika* du izen ofizial gisa.
* **Txinako Herri Errepublika** da 1949tik sortutako estatu komunista, Txina kontinentalean agintea duena ordudanik.
Malcolm Fraser

**John Malcolm Fraser** (Toorak, Victoria, 1930eko maiatzaren 21a - Melbourne, 2015eko martxoaren 20a) Australiako lehen ministroa izan zen.

Bere aitaren ardi baserria hazi zen eta Oxforden ikasi zuen. 1955eko lehen aldiak parlamentaria aukeratu zuen. Harold Holtek Armadaren ministroa izendatu zuen 1966an. Heziketako eta Zientzako ministroa (1968-1969) eta Defentsa ministroa (1969-1971) izan zen John Gortonen gobernuan. 1975ean Alderdi Liberalaren eta oposizioaren lider bihurtu zen eta
Senatuaren kontrolarekin gibernua blokeatu ahal izan zuen.
Haren emaitza bezala John Kerr Gobernadore-Orokorra Gough Whitlam lehen ministroa baztertu zuen (The Dismissal).
Fraser lehen ministroa izendatu zen, hauteskundeak irabazten ditut urte horretan berean eta 1977an eta 1980an berrautatu zen. 1983ko Bob Hawke laboristak irabazi zituen hauteskundeak galdu zituen.
Arku zorrotz

thumb|Arku zorrotza.
[thumb|220px|Arku zorrotz gotiko bat Aguraingo [Alargunen Etxean.]]
**Arku zorrotza**, edo **ojiba-arkua**, itxura ugariko arku mota bat da; bi atalez osatuta dago eta erdialdean, giltzarrian, angelu zorrotza osatzen du. Normalean erdi puntuko arkua kontrajartzeko adierazten da. Arku zorrotzak alboko indarrak hobeto transmititzen ditu erdi puntuko arkuarekin alderatuta, eta, horrez gain, bertikaltasun itxura handiagoa du. Arkitektura gotikoan erruz erabili zenez, *arku gotikoa* ere deritzo.

Arku zorrotz motak:
**Puntu osokoa* kurben bi zentroak arkuaren inpostaren mailan daudenean.
**Heren-puntukoa* bi inposten arteko distantzia 3 zatitan banatuz, kurben zentroak herenaren ertz puntuetan daudenean.
**Laurden-puntukoa* bi inposten arteko distantzia 4 zatitan banatuz, kurben zentroak erdiko bi laurdenen ertz puntuetan daudenean.

## Historia 
Abbastar Kalifa-herritarrek IX. mendean jada arku mota hau erabiltzen zuten. Arkitektura musulmanean ferra arku zorrotza X. mendean erabili zuten eta aurrekariak izan zituen arte erromanikoan XII. mendean, burgundiar erromanikoan hain zuzen ere. Arkitektura gotikoan ( XIII.- XV. mendeetan) oso ohikoa izan zen arku zorrotza, izan ere, arku gotikoa izena ere hartzen du arku mota honek.

## Ezaugarriak 
Arku zorrotzaren arkuak motxetarekiko zutak dira eta goiko aldean angelu zorrotza osatzen dute. XII. mendeko Europan arku zorrotzaren erabilera aldaketa estetiko bat sortu zuen; arkitektura erromanikoan erdi-puntuko arkuaren erabilerarekin apurtu zuelako, eta horrez gain espazio handigoak sortzea ahalbideratuko zuelako, arku zorrotzaren alboko presioen bertikaltasunari esker alboko presioen indarrak txikiagoak zirelako.

Gezi punta itxura du eta itxura bertikal horri esker eraikuntzaren garaiera handiagoa izango da.

Arku zorrotzaren ebaketek sistema gotikoaren nerbioak sortuko ditu, garaitik garaira gero eta konplexuagoak izango direnak, eta hori zutabeen molduretan ere ageriko da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laredoko Eskualdeko Ospitalea

**Laredoko Eskualdeko Ospitalea** () Kantabriako herri horretako eskualde-ospitalea da. 1991n inauguratu zuten eta bere barnean Meruelo, Alto Asón, Bajo Asón, Agüera, Gama, Laredo, Colindres eta Santoñako osasun-eremu basikoak hartzen ditu.

## Kanpo estekak
Santiago Apostolua Ospitalea

**Santiago Apostolua Ospitalea** () Miranda Ebroko eskualde-ospitalea da. 1988an inauguratu zuten egungo eraikina, 13.668 m²-ko azalera duena. 127 ohe ditu eta 65.000 lagunentzat bere erreferentzia-ospitalea da.

## Kanpo estekak
Lozano Blesa Unibertsitate Ospitale Klinikoa

**Lozano Blesa Unibertsitate Ospitale Klinikoa** () Zaragozako unibertsitate-ospitalea da, San Juan Bosco kalean dagoena. 1974ko urrian inauguratu zuten eta, harrezkero, Zaragozako Unibertsitateko ikasleek bere praktikak bertan egiten dituzte.

## Kanpo estekak
Royo Villanova Ospitalea

**Royo Villanova Ospitalea** () Zaragozako ospitalea da, San Gregorio auzoan dagoena. 1956an inauguratu zuten hasieran tuberkulosi sendatzeko baina gero beste espezialitatetara zabaldu zuten.

## Kanpo estekak
Miguel Servet Unibertsitate Ospitalea

**Miguel Servet Unibertsitate Ospitalea** () Zaragozako unibertsitate-ospitalea da, Isabel La Católica pasealekuan dagoena. 1.400 ohe ditu eta 400.000 lagunentzat bere erreferentzia-zentroa da.

## Kanpo estekak
Cassandra's Dream

'''''Cassandra's Dream'''* (euskaraz *Cassandraren Ametsa''), 2007ko Woody Allen estatubatuar zinema zuzendariaren drama-thriller film bat da. Hayley Atwell, Colin Farrell, Sally Hawkins, Ewan McGregor eta Tom Wilkinson aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Erresuma Batua, Londres. Diruz estu dabilen arren, Ian Blainek (Ewan McGregor) eta bere anaia Terryk (Colin Farrell) bigarren eskuko belaontzi bat erosi berri dute, "Cassandra's Dream" deritzona, asteburuetan nabigatzeko asmoz. Ianek Angela Stark (Hayley Atwell) ezagutuko du, Londresera arraskata lortu asmoz iritsi berri den aktore erakargarria, eta neska gazteaz maiteminduko da. Aldiz, Terryk jokuetarako duen zaletasunak bi anaiak egoera ekonomiko oso larrian ipiniko ditu, nahiz eta azkenean Howard (Tom Wilkinson) osabaren laguntzaz ataka txar horretatik onik ateratzea lortu. Baina denak du bere ordaina: trukean, Howardek legezkanpoko ekintzak burutzea derrigortuko die, bi anaien balio moralak frogan jarriz.

## Aktoreak 
* Colin Farrell – Terry Blaine
* Ewan McGregor – Ian Blaine
* John Benfield – Brian Blaine
* Clare Higgins – Dorothy Blaine
* Ashley Madekwe – Lucy
* Andrew Howard – Jerry
* Hayley Atwell – Angela Stark
* Sally Hawkins – Kate
* Tom Wilkinson – Howard Swann
* Phil Davis – Martin Burns
* Jim Carter – Fred
* Richard Lintern – Zuzendaria
* Jennifer Higham – Helen
* Lee Whitlock – Mike
* Hugh Rathbone, Allan Ramsey, Paul Marc Davis, Terry Budin-Jones, Franck Viano eta Tommy Mack – Poker jokalariak

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Javier Rey

**Javier Rey** (Noia, ) galiziar zinema, antzerki eta telebistako aktore eta aurkezle bat da. Gehienbat *Hispania, la leyenda*, *Velvet* eta *Fariña* telesailetan antzeztu izaganatik ezaguna da.

## Filmografia
Wolbachia

Wolbachia generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, zelula barneko parasito hertsiak direnak. Intsektu eta beste artropodo batzuk infektatzen ditu, eta baita hainbat nematodo ere. Hainbat ikerketak intsektu guztien %25-%70aren artean bakterio honekin infektatuta egon litezkeela planteatzen dute . Naturan oso hedatuta dagoen bakterio parasitoa da, beraz.

1924an bakterio hau lehenbizikoz identifikatu zuten S. Wolbach eta M. Hertig mikrobiologek eltxo baten gonadetan.

Zelula barneko parasito hertsia izanik, zaila da laborategian Wolbachia kultibatzea 

Intsektu eta artropodoen gonadak (obarioak eta barrabilak) infektatzen ditu Wolbachiak. Emeen kasuan, bakterio parasitoak obuluak infektatzen ditu, eta modu horretan bakterioaren transmisio bertikala gauzatzen da: Wolbachiak intsektu amarengandik ondorengo guztiengana pasatuko du.

Bakterioaren transmisioan, horrenbestez, emeek funtsezko zeregina burutzen dute. Ez da gauza bera gertatzen arrekin, inongo zerikusirik ez dutenak prozesu horretan (emeak estali izan ezik). Wolbachiak estrategia bereziak garatu ditu bere transmisioa ziurtatzeko: esaterako, eltxo ar infektatuek eme ez-infektatuak estaltzen badituzte ez da ondorengorik sortuko; baina ar infektatuek edo ez-infektatuek eme infektatuak estaltzen dituztenean ondorengoak agertuko dira inongo arazorik gabe 

Intsektu batzuetan egiaztatu da Wolbachiak partenogenesia eragiten duela eta baita arren feminizazioa ere (sexu-aldaketa, arrak emeak bihurtzen baitira) . Bi prozesu hauen bitartez bakterioak bere biziraupena bermatzen du.

## Erabilera profilaktikoa eta terapeutikoa 
Gaixotasun infekzioso batzuen prebentzioan Wolbachia aliatu interesgarria izan liteke.

Esaterako, Wolbachiak filaria batzuk infektatzen ditu, gaitz larriak sortzen dituzten filariak (filariasiak). Nematodoen infekzioa ez da parasitarioa, sinbiotikoa baizik: bakterioak bitamina eta beste substantzia batzuk ematen dizkio harrari. Horregatik, Wolbachia gabe nematodoak ezin du bizi . Menpekotasun hori kontuan hartuta, filariasien prebentzioan eta terapian Wolbachia hiltzen duten botikak erabiltzen dira. Horrek nematodoen desagerpena dakar eta baita filariasiaren hobekuntza, gaitz horietan agertzen den erantzun immunitario bortitza, antza, Wolbachiak eragiten duelako 

Filariasia ez ezik, dengea eta malaria prebenitzeko ere Wolbachiak laguntza handia ematen du. Gauza jakina da Aedes aegypti eltxoak ezin duela dengea transmititu Wolbachiaz infektatuta baldin badago. Horren zergatia ezezaguna da oraindik (dengearen birusa hilko du Wolbachiak?), baina aurkikuntzak potentzialitate handia dauka dengearen prebentzioan, eltxoak Wolbachiaz infektatuz. Beste hainbeste gertatzen da malaria transmititzen duten eltxoekin: Wolbachiaren infekzioak eltxoak malariaren eragilearekiko (Plasmodium falciparum) duten erresistentzia areagotzen du, antza . Ikerketa ugari egiten ari dira arlo itxaropentsu horretan. Eltxoen aurkako intsektizidak erabili beharrean, dengea eta malaria prebenitzeko wolbachiaren erabilpena askoz eraginkorragoa izan liteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jeremy Irvine

**Jeremy William Fredric Smith** (Gamlingay, ), **Jeremy Irvine** izen artistikoz ezaguna, ingeles aktorea da. Gehienbat *War Horse* eta *Great Expectations* filmetan antzeztu izaganatik ezaguna da.

## Filmografia
Eiza González

**Eiza González Reyna** (Mexiko Hiria, ) mexikar aktore, abeslari eta modeloa da. Gehienbat *Lola, érase una vez* eta *From Dusk till Dawn: The Series* telesailetan antzeztu izaganatik ezaguna da.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista
Separate Lies

***Separate Lies*** (euskaraz *Gezur Bananduak*), 2005eko Julian Fellowes ingeles zinema zuzendariaren drama film bat da. Nigel Balchin idazlearen *A Way Through the Wood* (1951, *Bidea Basoan Barna*) eleberrian oinarritua dago. Tom Wilkinson, Emily Watson, Rupert Everett, Linda Bassett eta Richenda Carey aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Erresuma Batua, Londres. James Manning (Tom Wilkinson) abokatu dirudunak eta Anne (Emily Watson) emazteak bizimodu erosoa daramate. Halere, William Bule (Rupert Everett) gizon galaia eta gertaera tragiko bat senar-emazteen bizitzetan gurutzatzean ezusteko amaiera ekarriko duten gertakizun eta gezur saila jazoko dira.

## Aktoreak 
* Tom Wilkinson: James Manning
* Emily Watson: Anne Manning
* Rupert Everett: William "Bill" Bule
* Richenda Carey: Sarah Tufnell
* David Harewood: Marshall inspektorea
* Linda Bassett: Maggie
* Hermione Norris: Priscilla
* John Warnaby: Simon
* John Neville: Lord Rawston
* Terence Stamp: Joe

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Uranus operazioa

**Uranus operazioa** () 1942ko azaroaren 19-23an, Bigarren Mundu Gerran, Sobietar Batasunak aurrera eramandako operazio estrategikoaren kode izena da, Alemaniako 6. Armadaren eta 4. Panzer Armadaren zein Errumaniar 3 eta 4. Armaden blokeoa ekarri zuena. Stalingradeko Guduaren barnean egina, operazioaren helburua Volgatik alemaniar gudarosteak botatzea izan zen. Erasoa azaroaren 19an hasi zen eta matxarda moduan eraso zuten bi zutabeek lau urte geroago elkar topatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santa Anaren monasterioa (Jerusalem)

**Santa Anaren monasterioa** greziar-ortodoxo erritoaren monasterioa da. Jerusalemgo Auzo Musulmanean dago kokatuta, Via Dolorosan, Santa Anaren atetik gertu.

## Kondaira 
Tradizionalki etxe horretan Mariaren gurasoak, Joakin eta Ana, bizi zirela esan ohi da.

## Historia 
Egungo monasterioa 1907an eraiki zen. Lehen solairuan Andra Mariaren Jaiotzaren eliza dago.

## Erreferentziak
Mary Steenburgen

**Mary Nell Steenburgen** (Newport, Arkansas, 1953ko otsailaren 8a) estatubatuar aktore eta abeslaria da. Taldeko emakumezko aktore onenaren Oscar Saria irabazi zuen 1980an *Melvin and Howard* Jonathan Demmeren filmagatik.
Bere filmen artean *Parenthood*, ''What's Eating Gilbert Grape*, *Back to the Future Part III*, *Nixon* eta *Philadelphia'' nabarmentzen dute.

## Filmografia
Quatermass 2

***Quatermass 2***, AEBetan ***Enemy From Space*** (euskaraz *Espazioko Etsaia*), 1957ko Val Guest ingeles zinema zuzendariaren eta Hammer Film Productions ekoiztetxearen zientzia-fikziozko beldurrezo film bat da. 1953ko Nigel Kneale gidoigilearen BBCko *The Quatermass Experiment* telesailean oinarritua dago. Brian Donlevy, John Longden, Sid James, Bryan Forbes, William Franklyn eta Vera Day aktoreek antzeztu zuten.

*The Quatermass Xperiment* (1955) aurrekaria eta *Quatermass and the Pit* (1967) jarraipena izan zituen.

## Argumentua 
Erresuma Batua, Bernard Quatermass (Brian Donlevy) irakasleak ustekabean, meteorito jarduera asko duen eremu batean, segurtasun neurri handiz inguratutako gobernuaren instalakuntza bat topatu du. Itxuraz, eraikin konplexuan jaki sintetikoak ekoizten dira, baina Quatermassek instalakuntza hori estralurtarren Lurreko inbasioaren eskutalekua dela ondorioztatuko du. Herrialdea nahiz mundu osoa salbatzeko asmoz, Quatermassek ezusteko amaiera ekarriko duten arrisku izugarriei aurre egin beharko die.

## Aktoreak 
* Brian Donlevy: Bernard Quatermass irkaslea
* John Longden: Lomax inspektorea
* Sydney James: Jimmy Hall
* Bryan Forbes: Marsh
* William Franklyn: Brand
* Vera Day: Sheila
* Charles Lloyd Pack: Dawson
* Tom Chatto: Vincent Broadhead
* John Van Eyssen: P.R.O.
* Percy Herbert: Paddy Gorman
* Michael Rippert: Ernie
* John Rae: McLeod

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Cats (filma)

***Cats*** (euskaraz *Katuak*) 2019ko Tom Hooper ingeles zinema zuzendariaren fantasiazko musikal film bat da. Andrew Lloyd Webberren izen bereko musikalean oinarritua dago, eta hau aldi berean T. S. Elioten ''Old Possum's Book of Practical Cats* olerki bilduman oinarritzen da. James Corden, Judi Dench, Jason Derulo, Idris Elba, Jennifer Hudson, Ian McKellen, Taylor Swift, Rebel Wilson eta Francesca Hayward aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Gau batean zehar, Jellicles izeneko katuen tribuak "Jellicle erabakia" hartzen du eta Heaviside geruzara zein katu igoko den hautatzen du, bizitza berri batera itzultzeko.

## Aktoreak 
* Jennifer Hudson: Grizabella
* Taylor Swift: Bombalurina
* Francesca Hayward: Victoria
* Jason Derulo: Rum Tum Tugger
* Judi Dench: Old Deuteronomy
* James Corden: Bustopher Jones
* Idris Elba: Macavity
* Ian McKellen: Gus the Theatre Cat
* Rebel Wilson: Jennyanydots
* Ray Winstone: Growltiger
* Robert Fairchild: Munkustrap
* Laurie Davidson: Mr. Mistoffelees
* Steven McRae: Skimbleshanks
* Daniela Norman: Demeter
* Mette Towley: Jemima
* Bluey Robinson: Alonzo
* Jaih Betote: Coricopat
* Larry Bourgeois: Plato
* Laurent Bourgeois: Socrates
* Zizi Strallen: Tantomile
* Eric Underwood: Admetus
* Jonadette Carpio: Syllabub
* Melissa Madden Gray: Griddlebone
* Freya Rowley: Jellylorum
* Danny Collins: Mungojerrie
* Naoimh Morgan: Rumpleteazer
* Samuel Baxter
* Nicole Bondzie
* Chrissy Brooke
* Tom Clark
* Jon-Scott Clark
* Tommy Franzen
* Kalene Jeans
* Aaron Jenkins
* Katie Morton
* Redmand Rance
* Yasmin Harrison
* Olivia Cowley

## Kanpo estekak 
* Filmaren webgunea
* *Cats'' filmaren IMDBko fitxa irakurgai
The Quatermass Xperiment

***The Quatermass Xperiment***, AEBetan ***The Creeping Unknown*** (euskaraz *Quatermassen Esperimentua* edo *Ezezagun Arrastakaria*), 1955eko Val Guest ingeles zinema zuzendariaren eta Hammer Film Productions ekoiztetxearen zientzia-fikzio eta beldurrezko film bat da. 1953ko Nigel Kneale gidoigilearen BBCko *The Quatermass Experiment* telesailean oinarritua dago. Brian Donlevy, Jack Warner, Richard Wordsworth, Margia Dean eta Maurice Kaufmann aktoreek antzeztu zuten.

*Quatermass 2* (1957) eta *Quatermass and the Pit* (1967) jarraipena izan zituen.

## Argumentua 
Lehenbiziko britainiar suziria Bernard Quatermass (Brian Donlevy) irakaslearen ardurapean arrakastarekin espazioratu eta Lurra laga du. Baina itzuleran zeozer oker atera, harekin komunikarioa eten eta Ingalaterrako landa eremu batean eroriko da. Eskifaiako hiru astronautetatik bakarra topatuko dute, Victor Carron (Richard Wordsworth), baina haren osasuna nahiz egoera mentala oso kaltetuak daude. Koarentenan jarria izango da, baina Judith (Margia Dean) emazteak ospitaletik aterako du, gizateriarentzat sekulako mehatxua bilakatuz, estralurtar indar bat astronautaren gorputz eta gogoaz jabetzen ari baita.

## Aktoreak 
* Brian Donlevy: Bernard Quatermass irakaslea
* Richard Wordsworth: Victor Carroon
* Jack Warner: Lomax inspektorea
* David King-Wood:. Gordon Briscoe doktorea
* Margia Dean: Judith Carroon andrea, Victorren emaztea
* Maurice Kaufmann: Marsh
* Harold Lang: Christie
* Lionel Jeffries: Blake jauna
* John Wynn: Best detektibe sarjentua
* Jane Asher: Neskatoa
* Toke Townley: Kimikari botikaria
* Bartlett Mullins: Zoologikoko zaindaria
* Thora Hird: Rosemary 'Rosie' Elizabeth Wrigley
* Sam Kydd: Polizia etxeko sarjentua
* Gordon Jackson: BBCko telebista ekoizlea
* Basil Dignam: Sir Lionel Dean (krediturik gabe)
* Marianne Stone: Ospitaleko erizaina (krediturik gabe)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Black '47 (filma)

'''''Black '47'''* (), 2018ko Lance Daly zinema zuzendariaren drama film bat da. PJ Dillon eta Pierce Ryanen *An Ranger* (*Rangerra'') irlanderazko film laburrean oinarritua dago. Hugo Weaving, James Frecheville, Stephen Rea, Freddie Fox, Barry Keoghan, Moe Dunford, Sarah Greene eta Jim Broadbent aktoreek antzeztu zuten.

1845-1849ko Irlandako Gosete Handiaren garaian girotua dago. 2018ko martxoaren 2an Berlingo Zinemaldian estreinatu zen.

## Argumentua 
1847, Irlanda, Connemara. Atzerrian Britainiar Armadarekin baterra borrokatzen egon ondoren, Martin Feeney (James Frecheville) Connemarako Ranger ohiak bere postua utzi eta familiarekin berrelkartzeko asmoz jaioterrira itzuli da. Gerrako izugarrikeriak ikusteaz nahiko eskarmentua izan arren, Irlandako Gosete Handiak herrialde guztian zabaldutako miseria eta bere herri eta familian eragindako ondorioek zur eta lur utziko dute.

## Aktoreak 
* Hugo Weaving: Hannah
* James Frecheville: Martin Feeney
* Jim Broadbent: Lord Kilmichael
* Stephen Rea: Conneely
* Freddie Fox: Pope
* Moe Dunford: Fitzgibbon
* Barry Keoghan: Hobson
* Sarah Greene: Ellie
* Andrew Bennett: Beartla
* Colm Seoighe: Swineherd
* Ronan O'Connor: Red McCormack
* Ciaran Grace: Ó Sé
* Dermot Crowley: Bolton epailea
* Sheila Moylette: Lursail erregistratzailea
* Aidan McArdle: Cronin

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Hitlerren aurkako atentatuak

[thumb|300px|1939ko azaroaren 9an [Georg Elserrek lehergailua jarri zuen Bürgerbräukeller garagardotegian.]]
**Adolf Hitlerren aurkako atentatuak**. Gutxienez 42 saiakera eman ziren baina guztiek porrot egin zuten, azken buruan diktadoreak SS erakundearen erabateko babesa baitzuen. Gordetzen zituen neurriak, bestetik, handiak ziren: bat-bateko aldaketak agendan, ibilbideak aldatzea, leku berean egon behar zen denbora mugatzea... Esan ohi da ere bere itxura bera zuen ordezko bat zuela; bigarren hori bere ordez agertu ohi zen zenbait tokitan.

## Egileak 
Ekintza horietan parte hartzen zutenek bazekiten bizitza bera arriskuan jartzen zutela eta haien aurkako mendekua familiari eta lagunei zabalduko zela. Saiakerak jatorri desberdinetan sortu ziren:
* Diktadorearen ingurutik
* Hitlerren politikaren aurka aritzen ziren disidenteak
* Bigarren Mundu Gerrako Aliatuak
 
## Atentatuak 
Hemen jasotzen ditugu atentatu saiakera ezagunenak. Ez daude guztiak eta daude batzuei buruz zalantzak daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Hitlerren aurkako atentatuen zerrenda.
* :Von Torsten Miggen-ek egindako Hitlerren aurkako atentatuen kronologia.
Escamotage d'une dame au théâtre Robert Houdin

'''''Escamotage d'une dame au théâtre Robert-Houdin''''' 1896ko zientzia-fikziozko film mutua da, Georges Mélièsek egina. Efektu bereziak erabili zituen lehenengo frantziar filma izan zen.

## Argumentua 
Prestidigitadore batek emakume bat oihalez estaliko du. Oihala kentzean eskeleto bat baino ez dago. Eskeleto estali ondoren, berriro kendu eta emakumea berriro bertan daude.

## Aktoreak 
* Georges Méliès: prestidigitadorea
* Jeanne d'Alcy: emakumea

## Kanpo estekak
Riña en un café

***Riña en un café*** 1897ko film dramatiko mutua da, Fructuós Gelabertek egina. Argumentua zuen lehenengo espainiar filma izan zen.

## Argumentua 
Sants auzoko kafetegi batean sei lagun janaurrekoa hartzen ari dira. Emakume bat pasa eta piropoak botatzen diote. Baina laster gizon trajedun bat agertuko da.

## Aktoreak 
* José Amigo
* Antonio Fino
* Fructuós Gelabert
* Juan Mañe
* Antonio Masía

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
You talkin' to me?

'''You talkin' to me?'*, euskaraz *Nirekin ari al haiz?*, Robert De Niro aktoreak antzeztu eta Martin Scorsesek zuzendutako *Taxi Driver'' (1976) filmarekin loturiko esaldia da. 2009an De Nirok esaldia Bruce Springsteen musikariari kontzertu batean entzunda jaso zuela aitortu zuen.

Esaldia, Vietnamgo Gerran borrokatu izanaren nahiz bakardadearen ondorioz nahastua dagoen Travis Bickle (Robert De Niro) pertsonaia nagusia ispiluaren aurrean jarriz bere buruari esaten dio:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
I'll be back

'''I'll be back'*, euskaraz *Itzuliko Naiz*, zineman, Arnold Schwarzenegger aktoreari lotua dagoen esaldi ezagun bat da. Lehenbizikoz, *The Terminator* (1984) filmean aipatu zuen, ordutik film askotan errepikatu izan du, batzuetan baita umorez eta autoparodia gisa ere.

## Filmak 
* *The Terminator'' (1984) – "I'll be back" = "Itzuliko naiz" (euskarazko bikoizketan "oraintxe nator" dio).
* *Commando* (1985) - "I'll be back, Bennett!" = "Itzuliko naiz, Bennett!"
* *Raw Deal* (1986) – "I'll be right back" = "Oraintxe itzuliko naiz"
* *The Running Man* (1987) – "Killian, I'll be back" = "Killian, itzuliko naiz"
* *Twins* (1988) – "If you're lying to me, I'll be back!" = "Gezurretan bazabiltza, itzuliko naiz!"
* *Kindergarten Cop* (1990) – "I'm back!" = "Itzuli naiz!"
* *Terminator 2: Judgment Day* (1991) – "Stay here, I'll be back" = "Egon hemen, itzuliko naiz" (euskarazko bikoizketan "egon hor, itzuliko naiz" dio)
* *Last Action Hero* (1993) – "I'll be back.... Ha! Bet you didn't expect me to say that!" = "Itzuliko nauk... hi! Hori esango nuenik ez zenuen espero! (euskarazkoan "laster naiz hemen... aha! ez zenekien hori egingo nuenik, eh?") / "You always say that" = "Beti diozu hori" / "I do?" = "Bai?" / "Everybody waits for you to say it. It is like your calling card" = "Denak hori esango duzun unearen zain daude. Zure bisita-txartela da" / "I'll be back. I know. I know" = "Itzuliko naiz. Badakit. Badakit" / "The hell you will" = "Arraioa, itzuliko zarela"
* *Junior* (1994) - "It's nice to be back..." = "Ederra da itzultzea..."
* *Jingle All the Way* (1996) – "I'll be back with the doll later..." = "Laztanarekin beranduago itzuliko naiz..."
* *The 6th Day* (2000) - "I might be back" = "Baliteke itzultzea"
* *The Expendables 2* (2012) - "I'm back" = Itzuli naiz

## Kanpo estekak
Kate-erreakzio nuklear

[200px|thumb|[Fisio nuklear baten erreakzio-katearen eskema. 1- Uranio-235 atomo batek neutroietako bat bereganatzean, bi aotomo berritan banatu (fisioaren produktuak), eta hiru neutroi berri eta nolabaiteko energia bat askatuko du. 2- uranio-238 atomoak neutroietako bat bereganatu, eta erreakzioa jarraituko du. Beste neutroi bat soilik galdu egingo da eta era berean ez du katea jarraituko. Halere, neutroi batek U 235 atomo batekin talka egitean, banatu eta bi neutroi eta lotura energia askatuko ditu. 3- Bi neutroi hauek U 235 bi atomoekin talka egin, horiek banatu eta bat-hiru atomo askatuko dituzte, erreakzioa jarraituz.]]
**Kate-erreakzioa nuklearra**, neutro baten bidez atomo fisionagarri bat fisio nuklearra eragitean sortutako erreakzio nuklearra da, honek hainbat neutroi askatuz, era berean horiek ere beste fisioak eragiten dituzte, honela kate-erreakzioa sortuz.

Erreakzio-kate hau fisioak sortutako neutroi horietako bat gutxienez fisio berri bat eragiteko gai denean jazotzen da.

1933an Leó Szilárd hungariar fisikariak ideiatu zuen.

## Kanpo estekak
Piper Perabo

**Piper Lisa Perabo** (Dallas, Texas, 1976ko urriaren 31) estatubatuar aktorea da, zineman eta telebistan aritutakoa. *Coyote Ugly*, *The Prestige* eta *Looper* bere beste film nabarmenenak dira.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista
Coyote Ugly

**Coyote Ugly** 2000ko David McNally ingeles zinema zuzendariaren komedia erromantikoa da. Piper Perabo in her breakthrough role, Adam Garcia, Maria Bello, Melanie Lynskey eta John Goodman aktoreek antzeztu zuten.

New Yorkeko Coyote Ugly Saloon tabernan oinarrituta dago.

Estreinatu eta denboraren poderioz kultuzko filma bilakatu da, 2000ko hamarkada hasierako estetikaren ispilua baita.

## Argumentua 
22 urteko Violet Sanford (Piper Perabo) neska gazteak South Amboy jaioterria utzi eta kantautorea izateko asmoz New Yorkera etorri berria da. Musika arloan ezin aurrera atera eta zerbitzari-dantzari moduan hasiko da taberna batean.

## Aktoreak 
## Kanpo estekak
Beaumont jauregia

**Beaumont jauregia** () Pauen dagoen biltzar-jauregia da. 1900. urtean eraiki zuten negu-jauregi moduan, gero kasino eta, gerran, ospitale bilakatu zena.

Belle Époque garaiko rokoko estiloan eraikia, 1927an Georges Wybok estilo neoklasikoan zaharberritu zuen.

## Kanpo estekak
Biltzar-zentro

[thumb|[Puerto Ricoko Biltzar-Zentroa.]]
**Biltzar-zentroa** edo **biltzar-jauregia** erakusketa-espazio handiak eta era askotako espazio txikiagoak konbinatzen dituen gune arkitektonikoa da: azokak, jendaurreko ikuskizunak, konferentziak, biltzar korporatiboak, aisiako jarduerak eta musika-entzunaldiak egiteko egokia izaten da.

Euskal Herriko hirietan hainbat daude: Bilbao Exhibition Centre Barakaldon, Irati Erakustazoka Biarritzen, Euskalduna jauregia Bilbon, Kursaal jauregia Donostian, Europa Gasteizen, Euskal Kostaldeko Nazioarteko Erakustazoka Irunen edota Baluarte jauregia eta Refena Iruñean

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Compiègneko Armistizioa

[eskuinera|thumb|267x267px| Armistizioa izenpetu ondoren hartutako argazki bat. Armistizioak Lehen Mundu Gerrari amaiera eman zion. Eskuinetik ezkerrera: [George Hope, Ferdinand Foch eta Sir Rosslyn Wemyss. ]]
[eskuinera|thumb| *[The New York Times*eko  azala Armistizioaren Egunean, 1918ko azaroaren 11n. ]]
**Compiègneko Armistizioa** Lehen Mundu Gerrako Mendebaldeko Fronteari amaiera eman zion menia izan zen. Entente Hirukoitzaren eta Alemaniar Inperioaren artean sinatu zen, 1918ko azaroaren 11n, goizeko 5:20an; hala ere, goizeko 11:00k arte ez zen indarrean sartu. Hori zela eta, **1918ko azaroaren 11ko armistizioa** izena ere ematen zaio.

Alemaniari ezarritako baldintza gogorrek (geroago Versaillesko Itunean berretsiak) gatazkak piztu zituen herritarren artean, eta 1920ko hamarkadatik aurrera mugimendu nazionalisten aurrerapenari lagundu zien, baita Hitlerrek boterea lortzeko ere.

## Pertsonaia garrantzitsuak 
Entente hirukoitzaren sinatzaile guztiak militarrak ziren:
* Ferdinand Foch frantziar mariskala, aliatuen komandante gorena.
* Maxime Weygand jenerala, Foch-en Estatu Nagusiaren agintaria (1940ko armistizioan komandante gorena).
* Rosslyn Wemyss almirantea, Itsasoko lehen lorda, britainiar ordezkaria.
* George Hope kontralmirantea, britaniar itsas armadaren ofiziala.
* Jack Marriott kapitaina, britaniar itsas armadaren ofiziala.

Alemaniar Inperioaren izenean:

* Matthias Erzberger, politikari zibila.
* Alfred von Oberndorff kondea, Kanpo Harremaneko ministerioaren ordezkaria.
* Detlof von Winterfeldt, armadako jeneral handia.
* Ernst Vanselow, armadako kapitaina.

Weygand jenerala ez da armistizioaren frantziar kopian ageri.

## Baldintzak 
eskuinera|thumb|360x360px| Armistizioaren sinadura. Ezkerretik eskuinera: Ernst Vanselow, Alfred von Oberndorff, Detlof von Winterfeldt (kaskoduna) eta Jack Marriott. Mahaiaren aurrean zutik: Matthias Erzberger, Alemaniako ordezkaritzako burua. Mahaiaren atzean, George Hope eta Sir Rosslyn Wemyss itsas armadako britainiarrak; eta Frantziako ordezkariak, Ferdinand Foch mariskala (zutik) eta Maxime Weygand jenerala.
Armistizioaren termino nagusiak hauek dira: 

* Dokumentua sinatu eta sei ordu pasa eta gero, frontean bake osoa egotea.
* Alemaniar armadak Frantziatik, Belgikatik, Luxenburgotik eta Alsazia-Lorrenatik berehala alde egitea.
* Rhin ibaiaren mendebaldeko lurraldetik hogeita hamar kilometrora ibaiaren ezkerreko ertzaren ekialdeko desmilitarizazioa; Mainz, Koblenz eta Köln hiriez gain, aliatuek eta AEBetako tropek okupatu zituzten.
* Alemaniak Ekialdeko Frontean okupatutako lur guztietatik alde egitea.
* Brest-Litovskeko itunaren (Errusia) eta Bucarestko itunaren (Errumania) gaitzespena.
* Alemaniako itsas armadaren errendizioa.
* Material hau guztia aliatuei ematea: 5.000 kanioi, 25.000 ametrailadora, 3.000 mortero, 1.700 hegazkin, 5.000 lokomotora eta 150.000 tren bagoi.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Armistizioa ,  eta  .
* Europako mapa Armistizioaren Egunean omniatlas.com-en
Caubingo enkomienda

**Caubingo enkomienda** () Arthez-de-Béarnen dagoen eraikina da. 1154an Ospitaleko Zaldunek eratu zuten eta komentu oparoa izan zen Erdi Aroan zehar. Erlijio Gerretan desjabetua, Ospitaleko Zaldunek 1592an berreskuratu zuten eta Frantziako Iraultzara arte mantendu zuten.

1913an monumentu historiko izendatu zuten eta 1966an zaharberritze-lanei ekin zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Bixintxo abadia (Lucq-de-Béarn)

**San Bixintxo abadia** () Lucq-de-Béarngo beneditar abadia ohia da, 970. urte inguruan Gilen Santxitz Gaskoiniakoak eraikia. Erdi Aroan eskualdeko abadia boteretsuenetraiko bat izan zen. 1569an, Erlijio Gerren garaian, arpilatua, bernabetarrek Frantziako Iraultzara arte mantendu zuten. 1790ean herriko eliza bilakatu zen eta 1984an monumentu historiko izendatu zuten 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Detlof von Winterfeldt

**Detlof Sigismund von Winterfeldt** (1867ko maiatzaren 28an jaio zen Berlinen, eta 1940ko uztailaren 3an hil zen) alemaniar jeneral eta agregatu militarra izan zen. Compiègneko Armistizioaren sinatzailetako bat izan zelako ezaguna da.

## Bizitza 
### Jatorria 
Detlof Rudolf von Winterfeldten (1829-1894) jeneral prusiarraren eta Pauline Bertharen (1842-1914) semea izan zen. Anai bat izan zuen: Hans Karl von Winterfeldt (1862-1931), armadan teniente-jeneral kargura iristea lortu zuena eta Joachim von Winterfeldt-Menkin, bere lehengusua, Reichstageko diputatu bat izan zen. 

### Karrera militarra 
Winterfeldtek *Französisches Gymnasium Berlinen* ikasketak egin zituen eta 1886ko urriaren 1ean *Fahrenjunker* (ofizialordea) mailarekin Frantzisko I.a Kaiserraren Granadarien 2. erregimentuan sartu zen. 1888an bigarren mailako teniente maila lortu zuen eta 1898an lehenengo mailakoa. 1900ko irailaren 14an Belgikara bidali zuten alemaniar enbaxadaren agregatu militar gisa bidali zuten. Han iraun zuen 1905ra arte, noiz armadan sartu zen berriro.

1909an, hala ere, Frantziara joan zen alemaniar enbaxadaren agregatu militar gisa, Belgikan bezala. 1913an Frantzian oraindik egonda auto-istripu bat izan zuen eta zauri oso larriak jaso zituen, hala ere urte berean teniente-jeneral titulua jaso zuen. 1914ko Uztaileko Krisialdian Alemaniara itzuli behar izan zuen baina joan baino lehen Frantziako gobernuak Ohorezko Legioaren ofizialen gurutzea eman zion.

1914ko abenduaren 31ara arte armadan ezin izan zuen sartu zauriengatik baina 1915ean 8. armadaren agintaria egin zuten. 1917tik aurrera Alemaniako Kantzilerraren ordezkariorde gisa lan egin zuen eta honengatik 1918ko azaroaren 11ko Compiègneko armistizioan parte hartu zuen.

1940ko uztailaren 3an hil zen.

## Erreferentziak
Urnietako udaletxea

**Urnietako udaletxea** Gipuzkoako Urnieta herrian kokatzen den eraikuntza bat da, Eusko Jaurlaritzak eraikitako euskal ondare nabaritzat hartu duena. Urnietako udaletxea Urnietako udalaren egoitza nagusia da eta bertan egiten dira udal-bilkurak.

## Ezaugarriak eta kokapena 
Udaletxea Urnietako San Juan plazan eraikita dago, herriko plazarik garrantzitsuenetakoa da, izan ere, bertan dago herriaren eliza nagusia, San Miguel eliza hain zuzen, eta Santa Leokadia baseliza. Aipatutako beste bi eraikuntzek ere Eusko Jaurlaritzaren eraikitako euskal ondare nabaria izendapena jaso dute. Urnietako udaletxea zinegotzien lantoki izateaz gain, udaltzaingoak ere bertan du bulegoa, *Bertan* harrera-zerbitzuak bezalaxe. Udaletxearen atzealdean Lekaio kultur etxea, Urnietako bolatokia eta Lourdes Iriondo musika eskola kokatzen dira. Urnietako frontoi nagusia ere hurbil du herriko etxeak. San Juan plazatik begiratuta, udaletxearen eskuinaldean apaiz etxea dago eta haren atzealdean, eskuinerago, Egape Ikastolaren Azkorte eraikina, Bigarren Hezkuntza eskaintzen duen ikastetxea.

Udaletxearen egiturari eta estiloari dagokionean, udaletxea XVII. mendean eraiki zen eta estilo barrokoa du. Sarreran arkupe zabal bat du, hori dela eta, frontoi bat egiteko erabili da. Frontoi horretan, herriko festetan, zenbait pilota txapelketa antolatu ohi dira. Arku horretan bi ate nagusi daude, horietako bat, ezkerraldekoa, Udaltzaingoaren bulegoetarako sarrera da.

Aurrealdeko aldea begiratuz gero, udaletxeak arkuperako sarbide diren bost arku dituela ikusiko dugu eta haien gainean, bakoitzak bina leiho edo ate dituzten bi balkoi zabal, landareekin apainduta. Ezkerraldeko balkoiak EAEko udaletxe guztiek eduki ohi dituzten hiru banderak ditu, hau da, Ikurrina, Espainiako bandera eta Europakoa, legeak hala behartuta. Bi balkoien arteko eremuan herriaren armarri handi bat dago kokatuta, sabairaino hedatzen dena. Armarriaren azpian aldiz, *Herriko etxea* idatzia ikus daiteke, beltz kolorekoa. Udaletxearen teilatua egurrezkoa da. Armarria da zalantzarik gabe udaletxearen zatirik deigarriena, bertan herriaren jatorriari buruzko informazioa topatu daitekeelako begiratze hutsarekin.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Urnieta
* Aierdi baserria
* Urnietako Udal Liburutegia
* Urnietako kultura ondasunak

## Kanpo estekak
Sauveladeko abadia

**Sauveladeko abadia** () Laà ibaiaren haranean dagoen beneditar abadia da, 1127an Gaston IV.a Biarnokoak dohaintzan emana. Erdi Aroan eskualdeko abadia boteretsuenetraiko bat izan zen. 1569an, Erlijio Gerren garaian, Gabriel I.a Montgomerykoak erre zuen eta berrogei urtez tenplu protestatea izan zen. 1611n berriro katolikoen eskuetara itzuli zen eta hauek Frantziako Iraultzara arte mantendu zuten. 1790ean Sauvelade herriko eliza bilakatu zen. 1973an monumentu historiko izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laà

**Laà**, bere ibileraren hasieran **Larrus** deitua, Bearnoko ibaia da, Paueko uhaitzaren ibaiadarra dena. Aturriren arro hidrografikoko ibaia honek Ogenne-Camptortik gertu iturria du.

## Zeharkatutako udalerriak 
* Bearno : Laà-Mondrans, Lagor, Loubieng, Lucq-de-Béarn, Maslacq, Sauvelade eta Vielleségure.

## Ibaiadar nagusiak 
* (Ez) Sallières
* (Ez) Laàs edo Mesplaterreko erreka
* (Es) Arrieu Sec
* (Ez) Ozenx
* (Ez) moulins erreka

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak