open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maria Adelaide Fernandes Prata

**Maria Adelaide Fernandes Prata** (Porto, 1822ko uztailaren 8a – Lisboa, 1881eko martxoaren 22a) portugaldar idazle eta poeta izan zen.

## Bizitza 
Maria Tomásia de Queirós eta Henrique José Fernandesen alaba, Maria Adelaide Fernandes Prata Portoko Picaria kalean jaio zen.

1847ko urtarrilaren 23an António Pratarekin ezkondu zen eta Duquesa de Bragança kalera joan zen bizitzera. 1848ko uztailaren 16an Alberto semea izan zuen, umetatik gaixotia, eta 1867ko apirilaren 8an hil zen arte zaindu zuen. Beste idazle batzuen kritikak jaso zituen, hala nola Camilo Castelo Branco eta Alberto Pimentelenak, nahiz eta Sousa Viterbo eta Pinheiro Chagasek sustatua izan.

1867an *Fingal* itzuli zuen. Hori poema baten lehen itzulpen osoa izan zen Portugalen eta Ossianen testuen zabalkundean nabarmen lagundu zuen.

Semea eta senarra hil zitzaizkionean, Maria Adelaide Lisboara joan zen bizitzera, eta 1881eko martxoaren 22an hil zen, prentsak ahaztuta.

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Delfina Benigna da Cunha

**Delfina Benigna da Cunha** (São José do Norte, 1791ko ekainaren 17a – Rio de Janeiro, 1857ko apirilaren 13a) brasildar poeta izan zen.

## Bizitza 
Joaquim Francisco da Cunha Sa e Meneses ofizial militar erregezalearen eta Maria de Paula e Cunharen alaba, Delfina Benigna da Cunha 1791ko ekainaren 17an jaio zen São José do Norten (Hegoaldeko Rio Grande). 20 hilabete zituela, baztanga hartu zuen eta ikusmena galdu zuen.

Aitak koroari emandako zerbitzuagatik, pentsioa jaso zuen. Iturri batek dio soneto honengatik edo enperadoreari eskainitako poema sorta batengatik pentsioa lortu zuela. *Poesias oferecidas às senhoras rio-grandenses* liburua Hegoaldeko Rio Granden argitaratutako lehen idazlana izan zen. Bere bizitza eta lanen kontu batzuk gaur egunera arte iraun dute Stella Leonardosi esker, zeinak bere biografia eta literatura-ekarpenak erabili zituen poesian. 

Delfina Benigna da Cunha 1857an hil zen Rio de Janeiron. 1994an, Stella Leonardosek *O romanceiro de Delfina* argitaratu zuen, poeta protagonista duen eleberri historikoa.

## Lanak 
* *Poesias offerecidas as Senhoras Rio-Grandenses por sua patricia* (1838)
* *Poesias oferecidas às senhoras brasileiras* (1838)
* *Coleção de várias poesias (dedicada à imperatriz viúva)* (1846)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maribel Medina

**Maribel Medina** (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1969) nafar idazlea eta kultur sustatzailea da. Irakurzaletasuna sustatzen egindako ekarpenagatik da ezaguna, batez ere landa eremuan. 2024an, haren Mi Pueblo Lee elkarteak Irakurzaletasuna Sustatzeko Sari Nazionala jaso zuen, Kultura Ministerioak emana.

## Ibilbidea 
Idazketan eta filantropian erabat murgildu aurretik, hainbat argitaletxerentzat lan egin zuen Medinak, eta matematika irakaslea ere izan zen. ''Women's Time* gobernuz kanpoko erakundearen sortzailea da, eta "Emakumea + Hezkuntza = Garapena" da bere leloa. Gainera, Laura Terraux forentsea eta Thomas Connors Interpoleko agentea protagonista dituen La Trilogía de la Sangre  eleberri beltz sortagatik da ezaguna**.**

2016an, Almoradiel Lee literatur jaialdiaren lehen edizioa antolatu zuen La Puebla de Almoradielen, Toledon, idazleek herri txikietara egindako bisita ezohikoa zela egiaztatu ondoren. Literatur jaialdi hori Medinak 2020an sortutako Mi Pueblo Lee elkartearen aitzindaria izan zen. Landa eremuan irakurzaletasuna sustatzeko lan egiten du elkarteak, herri eta hirietako biztanleen artean literatura eskuratzeko aukerak orekatuz. Elkarteak jaialdi literario ibiltariak antolatzen ditu, kultura ekitaldi literarioetara sarrera gutxiago duten eremuetara eramanez.

## Lanak 
* 2014 – *Sangre de barro.* *Trilogía de la sangre 1.* Embolsillo argitaletxea. ISBN 978-84-16087-38-9.
* 2015 – *Sangre intocable.* *Trilogía de la sangre 2.* Embolsillo argitaletxea. ISBN  978-84-16363-50-6.
* 2019 – *Sangre entre la hierba.* *Trilogía de la sangre 3.* Embolsillo argiletxea. ISBN 978-84-17108-95-3.
* 2019 – *El niño hoja.'' Javier Riparen ilustrazioekin. Cazador de Ratas. ISBN 9788417646349.

## Aintzatespenak 
* 2024an, Espainiako Kultura Ministerioak Irakurzaletasuna Sustatzeko Sari Nazionala eman zion Mi Pueblo Lee elkarteari. Sari honek elkarteak landa eremuetan irakurzaletasuna sustatzeko egin duen ibilbidea eta nazio mailan izan duen eragin kulturala saritzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francois Latil

**Francois Latil** arkularia da. Vanuatu ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jack Williams

**Jack Williams** (Mission Viejo, 2000ko apirilaren 22a) arkularia da. Ameriketako Estatu Batuak ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leidys Brito

**Leidys Brito** (Maturín, 1984ko uztailaren 5a) arkularia da. Venezuela ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bola (bola jokoa)

**Bola** da bola jokoari izena ematen dion objektu esferikoa, kirol piloten kategoriako tresna trinkoa.

## Herri kiroletako bolak 
ezkerrera|thumb|Euskal bola jokoko txirloak eta bola.
Bola joko tradizionaletan, bolak hiru motakoak dira gehienetan: hiru zulokoak, esku zulokoak eta esku-azpikoak. Hiru zuloko bolek hiru atzamar sartzeko hiruna zulo izaten dituzte; esku zulokoek bi zulo izaten dituzte, batean atzamar lodia eta bestean eskuko gainerako atzamarrak sartzeko balio dutenak; azkenik, esku-azpikoek ez dute inolako zulorik; eta, aurreko bi motak baino arinagoak izanik, esku-azpiaren gainean jarrita jaurtitzen dira. 

Hiru txirloa da modalitate bakarra non bolaren zuloak atzamarrak sartzeko erabiltzen ez dena. Kasu honetan, aerodinamika erabiltzen dela esan daiteke, zuloak beti ezkerreko partera begira daudela bota behar delako bola, bestela ez bait da pistatik atera gabe txirloetara iristen. 

Zurezkoak izan ohi dira; zenbait zuhaitzetako egurra erabili ohi da: gaztainondoa, artea, haritza... 

Modalitateen arabera, desberdintasun nabarmenak egon daitezke pisuan, kilo batetik 9raino.

## Bowlingetako bolak 
Oinarrizko bi bola mota daude bowlingetako bola jokoan: bola erreaktiboak eta erremate-bolak (edo *spar*-bolak). 

### Erremate-bolak 
Erremateko bolak material plastiko batez eginak daude, eta ez dute efekturik hartzen jaurtitzean, pistako olio-baldintzak alde batera utzita zuzen jaurtitzeko bikainak egiten dituena. Bigarren jaurtiketa egin behar denean erabili ohi dira (birla bat edo bi geratzen direnean).

Bolatokiko bolak, orokorrean, erremateko bolak izaten dira.

### Bola erreaktiboak 
Bola erreaktiboak lehen jaurtiketa egiteko erabili ohi dira. Bola hauek jaurtitzean efektua hartzen dute, eta, ondorioz, bolak angelu jakin batekin erasotzerakoan osoa egiteko aukerak handitzea ahalbidetzen du. Kurbaren forma eta bolaren errotazio indarra faktore askoren araberakoak dira; batzuk kanpokoak (jaurtitzeko teknika eta pistaren olioztatzea) eta beste batzuk bolaren araberakoak (estalkia edo nukleoa).

Bola erreaktiboak erretxin erreaktiboz edo partikulak kargatzen dituen erretxinaz egindako estalki batekin fabrikatzen dira. Partikula hauek diamantezkoak, karbonozkoak eta polimero ezberdinezkoak izan daitezke. Bola horiek hartzen duten efektuaren erantzunkizuna hari ematen zaion estalkiari eta leunketari zor zaio gehienbat.

Bola erreaktiboen nukleoak (*core*) asimetrikoak izan ohi dira; horrela, bolak biraketa-erradiorik gustukoena izaten du eta alde horretara biratzeko joera izango du erradio horren arabera. Beraz, nukleoaren tamainak, formak eta dentsitateak eragin handia dute bolaren forman.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cortinarius badiovinaceus

***Cortinarius badiovinaceus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Cortinarius nigrellus var. occidentalis*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 8 cm bitarteko diametroarekin, kanpai itxurakotik ganbil zabaldura ertz mehearekin eta ale gazteetan zuria da errezelaren hondarrengatik; purpura-arrexka bizi kolorekoa, tonalitate ia beltzaxkarekin erdialdera.

**Orriak:** Oso zabal orritxoekin, zabalak, itsatsiak edo koska batez dekurrenteak, ertz heteromorfoa; hori-herdoil koloretik arre-tabakora doan kolorekoa.

**Hanka:** Azpi-klabiformea, sendo samarra, zuri-zetadun kolorekoa, baina laster arrexka-arrosa kolorekoa, ardo koloreko eremuak markatzen dituzten banda ugariz apaindua.

**Haragia:** Zuri-arrexka, usain eta zapore nabarmenik gabe.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Badiovinaceus* epitetoa latinetik datos, marroia, esan nahi duen “badius” hitzetik eta mahats alea, esan nahi duen “vinaceus” hitzetik. Bere kolore arre eta moreagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Ez da erraza kolore arre monotonoak dituzten eta elkarren oso antzekoak diren espezie horien artean nabigatzea.

## Sasoia eta lekua 
Koniferoen basoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Costa Rica, Alpeak‎, Norvegia‎, Suedia‎, Finlandia‎, Frantzia, Italia‎.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elke Karsten

**Elke Josselinne Karsten** (Quilmes, 1995eko maiatzaren 15a), Argentinako eskubaloi jokalaria da, Bera Bera taldean eta Argentinako selekzioan jokatzen duena.

## Ibilbidea 
### Taldeak 
Elke Karstenen familiak jatorri alemaniarra eta suitzarra ditu. Jaioterriko Club Alemán de Quilmes taldean hasi zen jokatzen zazpi urte zituela eta 2015ean Espainiako C.B. Málaga taldeak fitxatu zuen. Málagan lotilui gurutzatuan lesioa izan zuen. 2017an Bera Berak fitxatu zuen eta Espainiako Liga eta Kopa irabazi zituen.

2019an Hungriako Ligara joan zen eta 2021ean Novegiara. 2022ko abenduan Bera Bera taldera itzuli zen eta ordutik titulu berriak irabazi ditu donostiarrekin.

### Selekzioa 
18 urte zituela egin zuen debuta Argentinako selekzioarekin eta Panamerikar Jokoetan zilarrezko domina eskuratu zuen. Hiru finaletan brasildarrak izan ziren txapeldunak.

## Taldeak 
## Palmaresa 
### Bera Berarekin 
* Espainiako liga (2): 2017-18, 2023-24.
* Erreginaren Kopa (2): 2023, 2024.
* Espainiako Superkopa (2): 2019, 2022.
* Iberiar Superkopa (2): 2023, 2024.

### Argentinako selekzioarekin 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mariona Cabassa

**Mariona Cabassa Cortés** (Bartzelona, Katalunia, 1977) bartzelonar ilustratzailea da. 

## Bizitza 
Bartzelonako Massana Eskolan ikasi zuen, Estrasburgoko École supérieure des artes décoratifs eskolan eta École supérieure de arte te de design Marseille-Méditerranée eskolan.

#### Lan ibilbidea 
Dozena bat liburu argitaratu ditu. 2003a eta 2009a Kataluniako Ilustratzaileen Elkarte Profesionalak saritu zituen. 2005ean, Boloñako Haur Liburuaren Azokako gonbidatu ofiziala izan zen, eta 2014an, Goteborgeko Liburu Azokan parte hartu zuen gonbidatu gisa, non literatura katalana gai nagusietako bat den.
* 2016an, )''El dia de l'Anar i Venir'', Alain Allarden testua, Fragmenta argitaletxea,  (katalaneraz, gazteleraz eta portugesez batera editatuas)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mariona Cabassa i Cortés - web ofiziala
Cortinarius balteatoalbus

***Cortinarius balteatoalbus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus concrescens*, *Cortinarius crassus*, *Cortinarius crassus var. balteatoalbus*, *Cortinarius subconcrescens*, *Phlegmacium balteatoalbum*, *Cortinarius crassus f. balteatoalbus*, *Cortinarius concrescens*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, gero lautua, haragitsua, ertza beherantz biribildua luzaroan. Gainazal lehorra, tomentu eta fibrila finekin, horixka. arrea kolore ez-uniformeekin.

**Orriak:** Ez oso estu, koska batez mehetu-dekurrenteak, oso zurbiletik buztin kolorerakoak, adreilu koloreraino. Ertz leun jarraitua, kolore berekoa.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 5 eta 8 cm bitarteko garaierakoa eta 1,5 eta 3 cm bitarteko diametroarekin, gogorra, zilindrikoa edo oinarrian loditua edo baita fusiformea ere. Fibrilaz apaindua goialde furfurazeoarekin, zurixka heltze aurreratu samarreko aleetan kapelaren azpi-kolorea.

**Haragia:** Zurixka, arre kolorea hartzeko joerarekin hankaren oinarrirantz, usain nabarmenik gabea eta zapore gozokoa.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Balteatoalbus* epitetoa latinetik dator, gerria, gerriarekin hornitua, esan nahi duen “balteatus” hitzetik eta zuria, esan nahi duen “albus” hitzetik. Hankan dituen apaingarriengatik.

## Jangarritasuna 
Jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Zenbait autoreren ustez *Cortinarius crassus* espeziearen sinonimoa da.

## Sasoia eta lekua 
Baso mistoetan, batez ere koniferetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alpeak‎, Danimarka‎, Norvegia‎, Suedia‎, Espainia‎, Erresuma Batua, Herbehereak‎, Polonia‎.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Germaine Berton

**Germaine Berton** (Puteaux, 1902ko ekainaren 7a - Paris, 1942ko uztailaren 5a) frantziar metalgintzako langile, sindikalista eta anarkista izan zen. 1923ko urtarrilaren 22an, Marius Plateau Frantziako Action Française Ligako eta horren adar militarreko zuzendaria hiltzeagatik da ezaguna. Leon Daudet hil nahi zuen, Action Française-eko figura politiko nagusietako bat, baina ez zuen aurkitu. Jean Jaurès eta Miguel Almereyda mendekatu nahi zituela eta Ruhren okupazioaren aurka protesta egin nahi izan zuela adierazi zion poliziari.

1923ko abenduaren 24an, bere abokatu Henry Torresek absolbitzea lortu zuen.

## Erreferentziak
Donbasseko gudua (1919)

**Donbasseko gudua** Errusiako Gerra Zibileko kanpaina militar bat izan zen, 1919ko urtarriletik maiatzera iraun zuena, non Armada Zuriak Armada Gorriak Dongo Ostearen oblastaren aurka egindako erasoak gaitzetsi zituen, amaieran Donbass eskualdea okupatzea lortuz.

Ukrainako Herri Errepublikako armada Kharkiv eta Kievetik bota eta Ukrainako Sobietar Errepublika Sozialista ezarri ondoren, 1919ko martxoan Armada Gorriak Donbasseko erdialdea eraso zuen. Erasotutako lurra, hasiera batean Alemaniarren kontrolpean egon zena, Armada Inperialak 1918ko azaroan abandonatzean Armada Zuriaren Bolondres Armadak eremua hartu zuen. Okupazioaren helburua estrategikoki kokatuta zeuden eta ekonomikoki garrantzitsuak ziren lurraldeak kontrolatzea zen, Zuriei Krimearantz, Azoveko itsasorantz eta Itsaso Beltzerantz beste aurrerapauso bat ematea ahalbidetuko zutenak. Armada Gorriak, Ukraina osoa berreskuratzeko irrikan, Donbassen kontraerasoa bideratzea erabaki zuen. Borroka gogorren ondoren zonalde honetako gune nagusiak bereganatu zituzten (Yuzivka, Luhansk, Debaltseve, Mariupol), martxoaren amaiera arte, Vladimir May-Mayevski buru zuten Zurien aurka galdu zituen arte.

Apirilaren 20rako frontea Dmitrovsk-Horlivka lerroan zehar zabaltzen zen, eta Zuriek Kharkiv aldera bide bat zuten irekita, Ukrainako SESren hiriburua. Luhanskeko hiriak haien erasoei Maiatzaren 4ra arte aurre egin zien. 1919ko maiatzatik aurrera Hegoaldeko Errusiako Indar Armatuen arrakastak gora egin zuten, Gorriek Nestor Makhnoren anarkistekin izan zuten gatazkagatik (martxoan oraindik euren aliatuak zirenak) eta Otaman Nykyfor Hryhoriv aliatu boltxebikearen matxinadagatik.

Donbasseko gudua 1919ko ekainaren hasieran amaitu zen, Zurien erabateko garaipenarekin. Garaipenaren ondorioz hauek Kharkiv, Dnipro, eta ondoren Krimea, Mykolaiv eta Odesarantz erasotzen jarraitu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zeev Jabotinski

**Zeev Jabotinski**, jaiotzez **Vladimir Jevgenievitx Zhabotinski** (1880ko urriaren 17a, Odesa, Errusiar Inperioa - 1940ko abuztuaren 3a, Hunter, New Yorkeko estatua), idazlea, poeta, hizlaria, soldadua eta sionista errebisionista bat izan zen. Odesako Autodefentsa Elkartearen sortzailea izan zen.

Bigarren Mundu Gerran zehar Joseph Trumpeldor errusiar juduarekin batera aliatuen aldeko Judu Legioan borrokatu zuen. Ondoren hainbat talde sionista paramilitarrretan parte hartu zuen, tartean Betar judu lituaniarren taldea, Hatzohar gazte mugimendua, eta Palestinako Britainiar Mandatuaren garaian Irgun talde armatu sionistako kidea ere izan zen.

## Oharrak 
## Kanpo estekak
PGM-19 Jupiter

**PGM-19 Jupiter**, AEBetako Aire Armadaren helmen ertaineko misil balistiko bat zen, arma nuklearrak garraiatzeko gai zena. RP-1 eta oxigeno likido erregaiak erabiltzen zituen.

Jatorriz, AEBetako Armadak Sobietar Batasuna eta Txina zehaztasun handiz erasotzeko izan zen.
R-12 Dvina

**PR-12 Dvina**, Sobietar Batasunak Gerra Hotzaren garaian garatutako helmen ertaino misil balistiko bat izan zen, arma nuklearrak garraiatzeko gai zena.

1962ko Kubako Krisialdian Sobietar Batasunak Kuban misil mota hauetako 36 eta beste hainbat R-14 Txusovaia misil ezarri zituen.
Yitzhak Ben-Zvi

**Yitzhak Ben-Zvi**, , jaiotzez **Izaak Shimshelevich** (Poltava, Errusiar Inperioa, 1884ko azaroaren 24a - Jerusalem,  1963ko apirilaren 23a) israeldar historialari etologista eta politikari bat izan zen. Sionismo sozialista ideologikoa zen.

1952ko abenduaren 16a eta 1963ko apirilaren 23a artean Israelgo presidentea izan zen.
May Borraz

**May Borraz** (Bartzelona, Katalunia, 1966) bartzelonar idazle eta kazetaria da, bidaietan espezializatua.

## Bizitza 
Ingeles Filologian eta Filosofian lizentziaduna da, eta Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan (UAB) egin zituen ikasketak. 

### Lan ibilbidea 
Irakasle, itzultzaile eta bidaia-kazetari gisa lan egin du. Marc Ripol bikotekidearekin batera, hainbat bidaia gida argitaratu ditu Borrazek. 2016an, *Ámsterdam responsable* aurkeztu zuten, Amsterdameko informazio praktikoarekin, monumentuei, merkatuei, jatetxeei, ostatuei, garraioei eta abarri buruzkoa. Hurrengo urtean, 2017an, *¿Cuánto falta?: viajar en coche con niños por Europa* argitaratu zen, bertan Europan zehar autoz eta familiarekin egiteko 20 ibilbide proposatzen dituzte, ibilbide luzeegirik ez dutenak eta haurrentzako espazioetara bisitak tartekatzen dituztenak.

#### Memoria Historikoa 
Borrazen aitonak Sebastian Blasco Aznar (1895-1939) zuen izena, eta  Teruelgo probintzian dagoen Andorra herrikoa zen. Errepublikaren alde egiteagatik eta tokiko ezkerreko erakunde errepublikanoekin kolaboratzeagatik, 1939ko apirilaren 17an hil zuten, gerra zibila amaitu eta astebetera. Hala ere, Guardia Zibilak atxilotzetu behar zutenean bere buruaz beste egin zuela esan zuten, nahiz eta familiak ez sinetsi. 2020an, desagertu zenetik 80 urte pasatu ostean, Borrazek, Memoria Historikoa Berreskuratzeko Elkartearen (ARMH) laguntzarekin, Blascoren gorpua lurpetik atera ahal izan zuen “Corralico” izenaz ezagutzen den eremuan, Andorrako hilerriko hormaren ondoan, bere egonlekuaren bilaketan denbora luza eman ostean.

Blascoren memoria desagertua ikertu, bilatu, hobitik atera eta berreskuratzeko bost urteko prozesu horretatik, *El último cuento.* *De abuelos y cunetas* liburua idatzi zuen Borrazek. argitaratu zuen 2020an. Eguneroko moduan idatzitako antzezlana, Borrazen eta haren amona Manuela Bielsa Pradasen —Blascoren alarguna— arteko fikziozko elkarrizketa batekin, familiak zer gertatu zitzaion, zelan hil zen eta haren gorpuzkiak non lurperatuta zeuden jakiteko beharretik abiatu zen.

## Lanak 
### Bidaia-gidak 
* 2010 – *Yakarta.* Alhena Media. Marc Ripolekin batera. ISBN 978-84-92963-14-0.
* 2012 – *El Cairo.* Alhena Media. Marc Ripolekin batera ISBN 978-84-92963-71-3.
* 2014 – *Menorca responsable*. Marc Ripolekin batera. ISBN 978-84-92963-48-5.
* 2016 – *Bangkok responsable*. Marc Ripolekin batera. ISBN 978-84-16395-08-8.
* 2016 – *Ámsterdam responsable.* Marc Ripolekin batera. Alhena Media. ISBN 9788416395118.
* 2017 – *¿Cuánto falta?: viajar en coche con niños por Europa.* Marc Ripolekin bateral. Alhena Media. ISBN 9788416395699.
* 2021 – *Europa a tu aire.* *80 rutas sobre ruedas.* VVAA. Alhena Media. ISBN 9788418086199.

### Eleberria 
* 2020 – *El último cuento.* *De abuelos y cunetas*. Calipso L&Z argitaletxea. ISBN 978-8409300525.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* May Borrazek bere aitona Sebastian Blascori *El Pais*en idatzitako gutuna (2021eko abuztuaren 8an).
Anakleto II.a (antipapa)

**Pietro Pierleoni** (Erroma, 1090 – Erroma, 1138ko urtarrilaren 25a) **Anakleto II.a** erlijio izenaz antipapa izan zen Inozentzio II.a aurkaren 1130etik hil zen arte.

Honorio II.a hil ondoren, kardinalen kolegioa oinordekoaren hautaketan banatu zen. Zortzi kardinalek aukeratu zuten Inozentzio II.a, eta kardinal talde handiago batek aukeratu zuen Anakleto, eta zisma bat gertatu zen elizan. Anakletok erromatar zital gehienen babesa lortu zuen eta Inozentziok Frantziara ihes egin zuen. Ordena erlijiosoen laguntza lortu zuen, bereziki zistertarrena, Clunyko abadiako Petri Beneragarriarena eta Norberto Xantengoarena. Anakleto urte batzuk geroago hil zen, Erromaren laguntza bakarrarekin eta konpondu gabeko krisiarekin.
Elisabeth Aspe

**Elisabeth Aspe** (Pärnu, 1860ko abenduaren 15agreg./abenduaren 3ajul. – *ibidem*, 1927ko abuztuaren 25a) estoniar idazlea izan zen, nekazarien, marinelen eta hiritarren bizitzari buruzko istorioak idatzi zituena.

## Bizitza 
Errota jabe aberats baten familian jaio zen, eta bere lehen urteak lasai bizi izan zituen. 1870tik 1878ra Pärnuko nesken ikastetxean egin zituen ikasketak. Orduan aita gaixotu zitzaion, eta alabak hura zaindu behar izan zuen. Garai hartan istorioak idazten hasi zen. Aita hil eta gutxira, ama hil zitzaion, eta gero suhia ere. Asperen ahizpa bakarrik geratu zen zortzi seme-alabekin, eta Elisabeth  bera bihurtu zen familia buru. 1892an Heinrich Nieländerrekin ezkondu zen
* *Anna Dorothea* (1891)
* *Aastate pärast* (1911)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mirari Azkune Kaltzakorta

**Mirari Azkune Kaltzakorta** (Etxebarria, Bizkaia, 1989ko otsailaren 22a) trikitilaria, kantaria eta musika irakaslea da. 

## Bizitza 
Etxebarriko Maguregi baserriko alaba, ume-umetatik izan du lotura musikarekin: soinu txikia jotzen hasi eta ordutik ia ez dio utzi. Lehen eskolak herrian jaso ostean, unibertsitate garaiak Leioan eman zituen: "Telekomunikazioak eta informatika sistemak" izeneko goi-mailako zikloa burutu zuen aurrena eta haren ondoren etorri zen "Ikus-entzunezko komunikazioa" ikastearena. Bizkaia Irratian egin zuen praktikaldia eta gerora Arrate Irratian lan egin zuen denboraldi batez. 

### Erromeriak 
Kantuaren zaletasunak txapelketa ugaritan parte hartzera eraman du, zenbait sari irabaziz. Gerora, *Aire-aire* erromeria laukotearen kide izan zen bi urtez. Plaza mordoa egin zituzten, Bizkaia aldean gehienak. Denetan urrunekoa Berastegin egin zuteneko erromeria du akorduan, bere esanetan “lekuteko aman etxí”. 

Aipatu izan duenez, lan ikaragarria eskatzen du erromeria talde baterako prestatzea: ordu mordoa sartu behar, hiru ordutako emanaldian erakutsiz aurretik egindako lan guztia. Berrogei kantuko errepertorioa osatuta, motibo pertsonal desberdinak tarteko, *Aire-aire* taldeari akabera eman beharretan topatu ziren kideak. Gustura askoan jarraituko zukeen Mirarik, baina posible izan ez eta bere bizitzako esperientziarik onena bezala gogoratzen du.  Lan honen aurretikoa da bi musikariek elkarlanean 2016an argira emandako *Bidea hauspotzen* diskoa, hamahiru kantaz osatutakoa, gehienen musika eta hitzak bikoteak sorturikoak direnak.

## Diskografia 
* 2016an, *Bidea hauspotzen* diskoa kaleratu zuen Aintzane Agirrebeña pandero-jotzailearekin batera
* 2024an, *Geuretik,* Aintzane Agirrebeñarekin  elkarlanean prestatutako diskoa kaleratu zuen.

## Sariak 
* 2017an Trikitilari Helduen Markina-Xemeingo I. Txapelketan, Aintzane Agirrebeñarekin bikotea osatuta bigarren geratu ziren

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* **Mirari Azkune Kalzakorta** YouTube
* Aintzane Agirrebeña eta Mirari Azkune trikitilariak "Geuretik" diskoaz Youtube
Chrono des Nations

**Chrono des Nations** (euskeraz: *Nazioen erlojupekoa*) egun bakarreko txirrindularitza lasterketa da, urtero, urriaren hirugarren asteburuan, Frantziako Vendée eskualdeko Les Herbiers udalerriaren inguruan antolatzen dena. Proba hau banakako erlojupeko formatuan jokatzen da.

Gizonezko eliteko probak 48 kilometroko ibibidea du.

## Historia 
1982an sortua, **Chrono des Herbiers** zuen jatorrizko izena. Hasieran amateurrentzako lasterketa zen, baina 1995etik aurrera, profesionala bihurtu zen. Gaur egun UCI Europe Tourreko egutegiaren barruan dago, 1.1. mailan.

1987an sortu zen emakumezkoen proba, eta geroago gazte mailako beste lasterketak ere gehitu ziren.

2006an gaur egungo izena **Chrono des Nations** hartu eta 2004an desagertutako Nazioen Sari Nagusia ordezkatu zuen.

## Palmaresa 
[thumb|Munduko erlojupeko txapelduna [Michael Rogers 2004ko ekitaldiaren amaieran.]]

**Oharrak:**
* 1982 eta 1987 arteko probak, amateurrentzako izan ziren.
* 1995ean bi proba jokatu ziren, Jan Karlssonek irabazi zuen amateurrena eta Pascal Lancek profesionalena.
* 1988 eta 1994 arteko ekitaldiak "Open" formatuan jokatu ziren, amateur zein profesionalentzako irekiak zirelako.

### 23 urtez azpiko palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Gabrielle Réval

**Gabrielle Réval**, **Gabrielle Élise Victoire Logerot**en luma izena (Viterbo, Italia, 1869ko abenduaren 20a - Lyon, 1938ko urriaren 15a), frantziar eleberrigilea eta saiakeragilea zen.

## Biografia 
Gabrielle Logerot Sèvreseko Nesken Irakasle Goi Eskolako ikaslea zen, 1890eko promoziokoa, eta 1893an agregazioaren irabazlea. Gero, nesken lizeoan irakatsi zuen, Niorten.

Réval luma-izena aukeratu ondoren, bere zenbait eleberritan neskatoek eskoletan duten bizitzari eta gizartean duten lekuari buruz jardun zuen: *Lycéennes* (1902), *La* *Bachelière* (1910).

*Les Sévriennes* (1900) bere lehen liburuan nabarmendu zen, zeinetan Sèvresen izandako esperientziaren testigantza ematen duen. “hurrenez hurreneko koadro jarraituen eta abentura labur baten kontakizunaren bidez, oso inguru berezia, “selektoa eta oso itxia” marraztu zuen.

1904an, nesken hezkuntza eta heziketaren auziak garrantzia hartu zuenean, *L’Avenir de nos filles* argitaratu zuen, emakumezkoen lanbideak zerrendatzen zituen liburua. Emakumeen prekarietatea nabarmendu zuen bertan: «Emakume aberats batek bakarrik uztar ditzake, neurri batean, amaren eta idazlearen zereginak».

Urte bereko azaroan, Vie heureuse Saria sortu zuen, geroago Femina Saria izango dena. La Vie heureuse egunkariko beste hogeita bat emakume editoreekin batera, misoginotzat jotzen zuten Goncourt Sariaren kontraproposamena osatu nahi zuen.

Lehen Mundu Gerraren ondoren, Fernand Fleuret poetarekin ezkondu zen.

1929tik hil zen arte, Belles Perdrix Ederren Klubeko kidea izan zen, letretako emakume gastronomoen elkartekoa.

1938an, Frantses Akademiaren Académie Saria jaso zuen, bere obra osoarentzat.

Ail lurmuturrean hobiratuta dago, kosta urdinean, non ostatu hartu eta idatzi ohi zuen.

## Argitalpenak 
* Les Sévriennes, 1900.
* Un lycée de jeunes filles, professeurs-femmes, 1901.
* Lycéennes, 1902.
* L'Avenir de nos filles, 1904.
* La Cruche cassée, 1904 (lire en ligne).
* Le Ruban de Vénus, 1906.
* Les Camp-Volantes de la Riviera, 1908.
* La Bachelière, 1910 (lire en ligne).
* Le Royaume du printemps, 1913 (lire en ligne).
* La jolie fille d'Arras, 1918.
* La Bachelière en Pologne, 1920.
* L'Infante à la rose, 1920.
* Cœur-Volant, 1921.
* Le Dompteur, 1922.
* La Chaîne des dames, 1924 (lire en ligne).
* La Vipère, 1925.
* Les Soirées de Nohant, 1927.
* La Tour du feu, 1927.
* Les grandes amoureuses romantiques, 1928.
* Altesse impériale, 1930.
* Une répétition chez madame Campan, 1930.
* Madame Campan, assistante de Napoléon, 1931.
* Une soirée chez la princesse Mathilde, divertissement littéraire, 1931.
* Hortense ou la Reine qui chante, 1932.
* La Côte d'Azur, 1934.

### Kolaborazioak 
* Femina, Pour bien connaître ses droits, 1913, hitzaurrea.
* Méroujan Barsamian, Elle et moi, 1922, hitzaurrea.
* Herminée Howyan, Images d'Orient, 1923, hitzaurrea.
* Maria Croci et Gabrielle Réval, Les recettes des "Belles Perdrix", 1930.

## Sariak 
* Ohorezko Legioaren Ordenako zalduna 1927ko otsailaren 27an
* Frantses Akademiaren Saria 1938an

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Daron Acemoğlu

**Kamer Daron Acemoğlu** (Istanbul, 1967ko irailaren 3a) turkiar-estatubatuar ekonomialaria da. 2024ko Ekonomiako Nobel Saria jaso zuen Simon Johnson eta James Robinsonekin batera, instituzioak nola eratzen diren eta oparotasunari nola eragiten dioten aztertzeagatik.

Istanbulen jaio zen guraso armeniarrak zituela, eta Yorkeko Unibertsitatean eta London School of Economicsen ikasi zuen. 1993an Massachusetts Institute of Technologyko irakasle izendatu zuten.

Ekonomia politikoan eta erakundeek nazioen ekonomian duten zereginean nabarmentzen da. Merkatu-ekonomia arautuaren aldekoa da.

2024an Ekonomiako Nobel saria jaso zuen, nazioen oparotasunari eta erakundeek herrialdeen garapenean duten eraginari buruzko azterketa konparatiboengatik.

## Lanak 
* Acemoglu, Daron; Robinson, James A. (2006). Economic Origins of Dictatorship and Democracy. Cambridge University Press. ISBN 9780521855266.
* Acemoglu, Daron (2008). Introduction to Modern Economic Growth. Princeton University Press. ISBN 9781400835775.
* Acemoglu, Daron; Robinson, James A. (2012). Why Nations Fail. Crown Business. ISBN 978-0307719218.
* Acemoglu, Daron; Laibson, David and List, John (2014). Principles of Economics, Pearson, New York.
* Acemoglu, Daron; Robinson, James A. (2019). The Narrow Corridor: States, Societies, and the Fate of Liberty. Penguin Press. ISBN 978-0735224384. * Description, arrow-searchable preview, & reviewers' comments (at bottom).
* Acemoglu, Daron, and Simon Johnson (2023). Power and Progress: Our Thousand-Year Struggle Over Technology and Prosperity. New York: PublicAffairs.

## Kanpo estekak
Cincinnati Union Terminal

**Cincinnati Union Terminal**, AEBetako Cincinnati hiriko Amtrak geltoki eta museo bat da, Ohio estatuan. Queensgate auzoan dago. Art Déco estiloko eraikina da.

1933ko martxoaren 19ean inauguratu zen eta 1972ko urriaren 29an itxi zen arren, 1992ko uztailaren 29an berrireki zen. Alfred T. Fellheimer arkitektoak diseinatu zuen.
Haydarpaşa geltokia

**Haydarpaşa geltokia**, turkieraz *Haydarpaşa Garı*, Turkiako Istanbul hiriburuan dagoen tren geltoki bat da, Bosforo itsasartearen bestaldeko Kadıköy udalerrian. 2021 arte Turkiako Anatolia eskualdera bidaiatzeko tren geltoki nagusia zen, baita herrialdean bidai eta bidaiari gehien dituena ere. 

1872ko irailaren 22an inauguratu zen eta 2013ko ekainaren 19an itxi. Otto Ritter eta Helmuth Conu alemaniar arkitektoek diseinatu eta eraikiarazi zuten. Arkitektura neoklasikoa duen eraikina da.
Cohen

**Cohen** honakoa izan daiteke:

* Kohen, juduen apaiz kastako taldea.
* Cohen, abizena, batez ere juduen artean hedatua.
* Cohen, Gipuzkoako musika taldea.
Martine Roffinella

**Martine Roffinella** (1961eko abuztuaren 21a) letretako emakume frantziarra da.

## Biografia 
*Elle*, 1988an argitaratu zuen lehen eleberria, nerabe batek bere emakume irakasle batenganako duen maitasun grinaz dihardu. Bernard Pivotek deskubritu zuen *Apostrophes* telebista-saioan.

Ordutik, hogeita hamar bat liburu argitaratu ditu: eleberriak, ipuinak, poesia, saiakerak. ''L'Impersonne* bere kontakizuna Marie-Claire emakumeen eleberri sariaren finalista izan zen.

Publizitate erredaktore lanetan aritu ondoren, idazketa tailerrak antolatu izan ditu urte luzez, bereziki eskola ingurunean, Hezkuntzako ekintza zentroetan eta espetxeetan (Laval, Saint-Brieuc, Vesoul).

Aldi berean, zuzentzaile independente gisa jarduten zuen.

Gero, 7 urtez lan egin zuen, irakurle zuzentzaile eta itzulpenen ikuskatzaile gisa, Fébus argitaletxean. 

2017 eta 2018 artean, *Genres* aldizkarian kolaboratu zuen, non *Les entretiens de Martine Roffinella* izeneko kronika literarioa izan zuen. Gaur egun, bere blog literarioan ematen dio jarraipena jarduera horri: Sous le pavé, la plume.

2019an, editore eta bilduma arduradun izan zen Terre en Ciel edizioetan. 

Ordutik, fikzio lanetan dihardu hedabideetako hainbat pertsona ospetsurentzat.

## Lanak 
* *Elle*, Phébus, 1988
* *Dans ton sillage*, Cariscript, 1991
* *Les Lieux d'attente*, illustration de Joëlle Brière, La Renarde rouge, 1997
* *Mise à nu*, Phébus, 1999
* *Le Fouet*, Phébus, 2000
* *Les Indécises*, Phébus, 2002
* *Inconvenances*, Phébus, 2004
* *Unes*, Phébus, 2005
* *Recherches de fuite*, Jean-Paul Bayol, 2009
* *Trois Jours de braise*, Éditions Dominique Leroy, collection e-ros D/s, 2012
* *Chienne de traîneau*, in *Entre ses cordes*, Dominique Leroy, collection e-ros D/s, 2012
* *Chienne de brosse*, in *Domestiqué(e)s*, Dominique Leroy, collection e-ros D/s, 2013
* *Love*, Phébus, 2013
* *Se trouver en quittant tabac, alcool et autres peurs de vivre*, Le Mercure Dauphinois, 2014
* *État d'un lieu désert,* Sulliver, 2015
* *L’Impersonne* (kontakizuna), Éditions François Bourin, 2017
* *Rien entre nous*, Sulliver, 2017
* *Sang Fille,* (ipuina), Rhubarbe, 2017
* *Camisole-moi* (eleberria), Éditions François Bourin, 2018
* *J.-C. et Moi* (saiakera), Éditions François Bourin, 2018
* *Kilogramme zéro*, 5 Sens éditions, 2018
* *Lesbian Cougar Story*, La Musardine, 2019
* *Merveille Au Mans*, eleberria, Les Lettres Mouchetées, 2019
* *Les hommes grillagés*, H&O éditions, 2019
* *Conservez comme vous aimez,* eleberria, éditions François Bourin, 2020.
* *Pour une absente*, poesia, éditions Rhubarbe, 2020
* *Les Cloîtrés d'Aurillac,* eleberria, éditions Héliopoles, 2022
* *Le Cri de la morue*, Ninon Sagace ezizenarekin, éditions Les Heures Bleues, coll. Hors Chemins, 2022
* *Venise Off,'' eleberria, éditions La Manufacture de livres, 2024

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Martine Roffinella Fébus edizioen gunean: 
* Martine Roffinellaren webgune ofiziala: 
* Bloga "Zoladuraren azpian, luma":
30. kaleko geltokia (Filadelfia)

**30. kaleko geltokia**, ofizialki **William H. Gray III 30. kaleko geltokia**, AEBetako Filadelfiako metroaren geltoki nagusia da, Pennsylvania estatuko Filadelfia hirian. Amtrak trenbide sarearen geltokia ere bada.

1933an eraiki zen, aurrez zegoen Mendebaldeko Filadelfia geltokia ordezkatzeko. Arkitektura neoklasikoa estilokoa da.
American Horror Stories

***American Horror Stories*** estatubatuar beldurrezko telesail antologikoa da, Ryan Murphyk eta Brad Falchukek FX on Hulurentzat egina. *American Horror Story*ren *spin off* bat da.

Kontzeptu orokorrak argituta eta hariari helduta, telesail nagusian ez bezala, atalak solte ikus daitezke; hau da, kapitulu bakoitzean jorratzen den istorioa hasi eta amaitu egiten da.

## Atalak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elise Rosalie Aun

**Elise Rosalie Aun** (Pikareinu, 1863ko ekainaren 15agreg./ekainaren 3ajul. – Tallinn, 1932ko ekainaren 2a) estoniar poeta eta idazlea izan zen.

## Bizitza 
Elise Rosalie Aun Pikareinun jaio zen nekazari maizter baten familian. Gaztetan Setomaako Ulitina landetxean bizi izan zen gurasoekin. 1879tik 1882ra Räpina-Lokutako nesken ikastetxean egin zituen ikasketak.

1888-1903 urteetan Võtikveren, Viljandin, Pärnun, Rigan, Kronstadten, Walken, Vändran eta Tallinnen bizi izan zen. 1890tik 1892ra eta 1898an *Linda* aldizkariko erredakzioan lan egin zuen Viljandin, 1895etik 1896era etxeko irakasle izan zen Kronstadten, 1897tik 1898ra Pärnuko liburu-denda batean aritu zen, eta 1899tik 1900era hezitzaile lanetan zebilen Vändrako gorren eskolan. Tallinngo Herri Literatura Kristauaren Agentziaren denda bateko kudeatzailea ere izan zen.

## Lanak 
Hainbat poesia bilduma argitaratu zituen. Maitasunaren eta naturaren gaiak jorratu zituen nagusiki, eta herriminaren gaia ere bai. Poemak estilo post-erromantikoan idatzi zituen nagusiki, errealismoaren elementuekin.
;Poesia
* *Kibuvitsa õied I* (1888)
* *Laane linnuke* (1889)
* *Metsalilled* (1890)
* *Kibuvitsa õied II* (1895)
* *Kibuvitsa õied III* (1901)
;Ipuinak
* *Tosin jutukesi* (1898)
;Itzulpenak
* Georg Ebers. *Homo sum* (1903)

## Sariak 
* 1888: Estoniako Idazleen Elkartearen 3. saria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inside No. 9

***Inside No. 9*** britainiar umorezko telesail antologikoa da, Steve Pembertonek eta Reece Shearsmithek BBC Tworentzat egina.

## Sinopsia 
Istorioak gehienetan 9. zenbakia duen espazio batean girotzen dira —zenbaki hori duen hotel bateko logela, etxe bat...— eta drama, umore beltza, misterioa, thrillerra eta beldurra oinarri dituzten gidoiak lantzen dituzte. Alde horretatik, atal bakoitzean gertatzen diren tonu-aldaketa bortitzengatik nabarmentzen dira kontakizun gehienak. Umore beltza, satira, eta suspensea bikain uztartzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Heartstopper (telesaila)

***Heartstopper*** britainiar telesaila da, Alice Osemanek Netflixentzat egina.

## Sinopsia 
Bi neraberen —Charlie Spring eta Nick Nelson— arteko harremana aztertzen duen kontakizun erromantikoa da, eta hasieratik naturaltasunez azaltzen du nerabezaro bete-betean dauden bi mutilen arteko maitemintze prozesua. Prozesu horretan sor daitezkeen gorabehera ia guztiak erakusten dira: tximeletak sabelean, urduritasunak, ilusioa, etsipena, zerbait berria sentitzearen ziurgabetasuna, arbuiatua izateko beldurra eta abar. 

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pararge aegeria

***Pararge aegeria*** Nymphalidae familiako tximeleta espezie bat da. Eskualde paleartikoko basoetako mugetan aurkitu ohi den espeziea da. Hainbat subespezie ditu, eta bakoitzak dituen koloreak desberdinak dira. Atzealdeko kolorea marroitik laranjara doa, eta dituen pinportak horiak, zuriak edo laranjak izan ohi dira. 

Hainbat landare belarkara jaten ditu. Arrek lurralde defentsa edo patruila egin ohi dute, bata edo bestea, egoera ekologikoaren arabera aldatzen den portaera. Emeek aukeratzen dute zein portaera duen arrarekin ernalduko diren.

## Deskribapena 
Gainaldea marroi kolorekoa, makula laranja-koloreak, ozelo bat muturrean eta ozelo sorta bat atzeko posdiskalean. Azpialdeak kolorazio marroia du, trazu oso ahulekin atzeko hegaletan; ozeloek gainaldeko kokapen bera dute.

## Biologia 
Hilabete beroetan ondoz ondoko hiru belaunaldi ditu. Helduak martxo-azaro bitartean ikus daitezke.
thumb|Emea
thumb|Eme baten aurrealdea

## Landare elikagarriak 
Beldarrak zenbait genero belarkaraz elikatzen dira, *Carex, Agrostis, Avena, Arrhenatherum, Brachypodium, Calamagrostis, Dactylis, Deschampsia, Elytrigia, Festuca, Glyceria eta Holcus* adibidez.

## Habitata 
Tximeleta hau beti tamaina bateko zuhaitz edo zuhaixken babesean aurkitzen da, honen itzalpean gordetzen baita. Ia edozein garaieratan  ikus daiteke, nahiz eta hezetasun apur bat beharrezkoa duen.

## Banaketa eremua 
Afrikako iparraldetik, Europa gehienean zehar, Asia Txiki eta Uraletaraino. Iberiar Penintsula eta Euskal Herri osoan zabaldurik dago.

## Bizi-zikloa 
Arrautzak belar- landare anfitrioietan uzten ditu. Beldarra berdea da, isats bikoitz txiki batekin, eta krisalida (pupa) berdea edo marroi iluna. Espezieak erabat bananduta dauden bi garapen-etapa desberdinetan jasan dezake negua, pupa-fasean zein erdi-hazitako larba-fasean. Abantaila honek urtean hainbat helduen hegaldiren eredu konplexua ematen dio.
thumb|Eme baten burua
thumb|Eme baten hegaleko ileak

## Kontserbazioa 
Gure lurraldeko ropalozero ohikoenetako bat da. Ia edozein leku eta garaitan ikus daiteke. Ez dago arriskuan.

## Nola ezagutu? 
*Lasiommata megera*rekin nahasten erraza da. Beste ezaugarri batzuen artean, atzeko hegaletan ertz uhindua eta azpialdeko diseinua ditu espezie honek bereizgarri, asken hori *L. megera*renak baino askoz xumeagoa izanik.

## Galeria 

Fitxategi:Pararge aegeria bat.jpg
Fitxategi:Pararge aegeria bi.jpg
Fitxategi:Pararge aegeria hiru.jpg
Fitxategi:Pararge aegeria lau.jpg
Fitxategi:Pararge aegeria bost.jpg
Fitxategi:Pararge aegeria sei.jpg
Fitxategi:Pararge aegeria zazpi.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Penguin (telesaila)

***The Penguin*** estatubatuar telesail laburra da, Lauren LeFrancek HBO Maxentzat egina.

## Sinopsia 
Oswald Cobblepotek Gotham hiriaren barruan izandako bilakaera aztertuko du telesailak, eta bere inperioa nola eraikitzen duen erakutsi; horretarako, Gothameko azpimundu kriminalaren erraietan murgilduko dira, eta pertsonaiarekin guztiz bat datorren giro ilun eta klaustrofobikoan.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jessie Alice Goonetileke

**Jessie Alice Goonetileke** (1864ko abuztuaren 15a – 1914ko ekainaren 10a) srilankar ipuingilea izan zen, ingelesez idatzi zuela.

## Bizitza 
Jessie Alice Goonetileke eta bere ahizpa, S. Jane Goonetileke, ingelesezko idazlanak argitaratu zituzten Sri Lankako lehen emakumeak izan omen ziren. 1884ko ekainean, haien ipuinak *The Orientalist* aldizkariaren lehen zenbakian argitaratu ziren. Aldizkari hori haien aitak, William Goonetilekek, zuzendu zuen.

Goonetilekek kaleratutako lehen ipuina, *The Tiger and the Bloodsucker* izenekoa, zingales folklorean oinarrituta zegoen. Neloufer de Mel kritikariak abertzaletasuna aitortzen du ahizpen idazlanetan, baina uste du lan horien zati handi bat «eratorria zela pentsamenduan, irudian eta hizkuntzan» eta egileek idazle britainiarrak imitatu zituztela iradokitzen du. Burmuineko odoljario baten ondorioz hil zen 1914an, Singapurren

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wise Guy: David Chase and the Sopranos

***Wise Guy: David Chase and the Sopranos*** 2024ko Alex Gibney estatubatuar zinema zuzendariaren bi zatiko film dokumentala da.

## Sinopsia 
Lehen zatia Chaseren jatorriari buruzkoa da: jaioterria, haurtzaroa, amarekin zuen harremana, ikusten zituen filmak, egin zituen lehen lanak eta abar. Eta bigarrenetik aurrera, *The Sopranos* telesail zirraragarrian barneratuko da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Simon Johnson

**Simon H. Johnson** (Sheffield, 1963ko urtarrilaren 16a) britainiar-estatubatiar ekonomialaria da. 2024ko Ekonomiako Nobel Saria jaso zuen Daron Acemoğlu eta James Robinsonekin batera, instituzioak nola eratzen diren eta oparotasunari nola eragiten dioten aztertzeagatik.

Oxfordeko Unibertsitatean eta Manchesterreko Unibertsitatean ikasi zuen eta Massachusetts Institute of Technologyn Ekonomia doktoretza lortu zuen. MITeko negozio-eskolako irakaslea da.

2024an Ekonomiako Nobel saria jaso zuen, nazioen oparotasunari eta erakundeek herrialdeen garapenean duten eraginari buruzko azterketa konparatiboengatik.
Glomerulu (botanika)

[thumb|right|*[Armeria rhodopaea*ren glomerulua]]

Botanikan, **glomerulua** lore, espora eta abarrez osaturiko mordo edo multzo trinkoa da. Infloreszentzia zimoso oso uzkurtua da, faszikulua baino gehiago, eta forma globularra hartzen du. Ez da nahastu behar egitura konplexuagoa duen infloreszentzia errazemosoa den kapituluarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oktabromodifenil eter

**Oktabromodifenil eterra** konposatu organikoa da C12H2Br8O formula duena, eter fenilikoen taldekoa eta organobromatuen familiakoa.

Dena dela, Oktabromodifenil eter izenarekin ezagutzen da merkatuan difenil eter polibromatuen nahaste bat non ***hexabromodifenil eterra*** eta ***heptabromodifenil eterra*** osagai nagusiak diren. Nahaste hori usatu izan du plastikoen industriak sua atzeratzeko gehigarri gisa antimonio trioxidoarekin batera tresna elektriko eta elektronikoak gordetzeko bildukiak egiteko, bereziki akrilonitriko-butadieno-estireno kopolimeroarekin.

Oktabromodifenil eter komertziala poluitzaile organiko iraunkorra da. Stockholmeko Hitzarmenak fabrikatzea eta erabiltzea debekatu zuen. Europar Batasunak 2003an ezarri zuen erabiltzeko debekua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Merkuriar

**Merkuriarra** (*Mercurialis*) Euphorbiaceae familiako landare-genero baten izen arrunta da. Europan 8-10 espezie inguru daude eta beste bat Asian. Generoak Merkurio jainkoaren izena darama, izan ere, berak aurkitu omen zituen landare hauen senda-ezaugarriak.

## Espezieak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urteroko merkuriar

**Urteroko merkuriarra** (*Mercurialis annua*) Euphorbiaceae familiako landare-espezie baten izen arrunta da. Libragarri moduan erabiltzen dute.

## Deskribapena 
Urteko landarea da, baxu eta ertaina, 30 cm ingurukoa, glabro edo apur bat iletsua; oinarritik adarkatutako zurtoinak. Hosto obalen kontrakoak edo lantzeolatuak, horzdunak eta txorten laburra berde zurbila dutenak. Lore maskulinoak eta femeninoak landare bereizietan; maskulinoak ziri zutitu, peziolatu eta berdexketan, eta femeninoak, ez oso ugariak eta 3-4 mm-koak, alboko talde txikietan. 2-3 mm-ko fruitua, bilobulatua eta ilelatza.

## Banaketa eta habitata 
Mediterraneo osoan hedatutako belar txarra da. Landatutako lurretan, baratzeetan, sotoetan, landaketetan, muinoetan eta harkaitzetan bizi da. Fruitu ilelatzak arropan eta ilean itsasten dira, eta landarea erraz barreiatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
One Piece (1999ko telebista saioa)

Eiichiro Oda izeneko mangaka famatuak idatzitako izen bereko mangan oinarritutako telesaila da. Makusi plataformak animaziozko saioaren 156 atal euskarara bikoiztuta jarriko ditu.

## Sinopsia 
Monkey D. Luffy pirata bihurtzeko itsasoratzen den mutil bat da, eta One Piece bilatzeko bere bidaian eskifaia bat biltzen du. Altxor hori aurkitzen duena Piraten Errege berria bihurtuko da.

## Pertsonaiak 
* Monkey D. Luffy: Tripulazioko protagonista nagusia eta kapitaina da. Goma bezala luzatzeko gai da.
* Roronoa Zoro: Eskifaiko borrokalaria. Hiru ezpata erabiliz borrokatzen da.
* Nami: Tripulazioaren nabigatzailea. Mapetan eta kliman aditua da, eta dirua maite du.
* Usopp: Eskifaiako frankotiratzailea. Koldarra izaten da eta gezurti konpultsiboa.
* Sanji: Eskifaiako sukaldaria. Borrokalari handia ere bai, eta oso maitemindua.
* Tony Tony Chopper: Eskifaiako medikua. Gizakiek bezala ibiltzeko eta hitz egiteko gai den elur-oreina.
* Nico Robin: Eskifaiko arkeologoa. Munduan Poneglyphak irakurtzeko gai den pertsona bakarra.
* Franky: Eskifaiako arotza. Teknologian ezagutza handia duen ziborg bat da.
* Brook: Eskifaiako musikaria. Eskeleto bizi bat, txantxetan ibiltzea gustatzen zaiona.
* Jinbe: Eskifaiako lemazaina. Itsasoko Zazpi Gerlarien taldekoa zen gizon arrain bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Polibromatutako difenil eter

**Polibromatutako difenil eterrak** konposatu organikoen talde bat da, ezaugarri nagusia duena fenilo taldeen hidrogeno-atomo batzuk bromoz ordezkatuta egotea. Guztira 209 konposatuk osatzen dute taldea. Horietako batzuk sua atzeratzeko gehigarri gisa baliatu ditu plastikoen industriak eta ehungintzak 1970ko hamarkadatik hasita 2010 inguru arte.
thumb|301x301px|Polibromatutako difenil eterren egitura orokorra
Guztiek ingurune-arazoak sortzen dituzte eta toxikoak dira. Polibromatutako difenil eterrak poluitzaile organiko iraunkorrak dira. Ingurunean luze irauteaz gainera, bizidunengan biometatu egiten dira lipodisolbagarriak direla eta gantzetan metatzen direlako. Disruptore endokrinoak dira.

Hauek dira erabilienak eta hirura Stockholmeko Hitzarmenean zerrendatzen dira.

* Pentabromodifenil eterra
* Oktabromodifenil eterra
* Dekabromodifenil eterra

Dena dela, prestakuntza komertzialak polibromatutako difenik eterren nahasteak dira, konposatu zehatz baten izenarekin izendatzen badira ere. Adibidez oktabromodifenil eter izenez saldu izan dena, nagusiki *hexabromodifenil eterraz* eta *heptabromodifenil eterraz* osatuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jo mai mai

***Jo mai mai*** kataluniar nerabeentzako telesaila da. *Go!azen* euskal telesailean oinarrituta, Uri Garciak, Sílvia Querrek eta Román Parradok TV3rako zuzendu dute.

## Sinopsia 
Nerabe talde bat da protagonista. Udaleku batzuetan hamar egun pasatuko dituzte, eta askotariko bizipenak izango dituzte.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kintampo ur-jauziak

**Kintampo ur-jauziak** () Ghana erdialdean dagoen ur-jauzi multzo bat da. Izena ematen dion Kintampo hiritik 4 kilometrora aurkitzen dira. Kumasi–Tamale errepidearen alboan badaude ere landaretza artean ezkutaturik daude.

## Historia 
K.a. 2500 eta K.a. 1400 urteen artean ingurunea populatua egon zela erakusten dute egin diren indusketa arkeologikoek.

Ur-jauziak XVIII. mendean aurkitu ziren eta *Sanders Falls* izena izan zuten 1960. urtean Ghanak independentzia lortu zuen artean. 1992. urtean turismogune izendatu zue Gobernuak.

## Deskribapena 
Eskailera baten antzera hainbat maila ditu erorketak. Hiru jauzi handi dira nabarmenak eta jauzietan handienak 25 metrotako altuera hartzen du. Gertaera horren ondoren Gobernuak ur-jauziak itxi zituen eta 2019an ireki zituenerako ibilbide eseki bat eraiki zuen inguruan.

## Iruditegia 

Irudi:Kintampo waterfalls.jpg|Jauzi handiena, 25 metroko altuera duena.
Irudi:Top view of Kintampo waterfalls.jpg|Goitikako ikuspegia.
Irudi:Canopy walkway of Kintampo Waterfalls.jpg|Zubi esekia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak