open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kola-hur

**Kola-hurra** (mandingeraz: *kuruwo*, , , hausaz: *goro*, igboeraz: *ọjị*, sängöz: *gôro,* ) *Cola* generoko landare espezie batzuen hazia da, antzina Sterculiaceae kakao-familian kokatua eta gaur egun Malvaceae familian subsumitua (Sterculioideae azpifamilia bezala). Kola espezie horiek Afrikako oihan tropikaletako zuhaitzak dira. Kafeinadun haziak osagai zaporetsu gisa erabiltzen dira hainbat freskagarri karbonatatutan, eta hortik sortzen da kola izena.

## Deskribapena 
Bost zentimetro inguru, kola-hurra *Cola* generoko hosto iraunkorreko zuhaitzez osatutako intxaurra da, batez ere *Cola acuminata* eta *Cola nitida* espezieetakoa. *Cola acuminata*, 20 metroko garaiera duen zuhaitz iraunkorrak hosto luze eta oboideak ditu bi muturretan, larruzko ehundura batekin. Zuhaitzek lore zuri krematsuak dituzte, marra marroi garbiekin, eta izar itxurako fruituak, normalean 5 folikuluz osatuak. Folikulu bakoitzaren barruan, dozena bat hazi prismatiko hazten dira hazitarako oskol zuri batean. Intxaurrak kolore gorrixka edo zuriko haragia du barruan, eta usain gozoa eta arrosaren antzekoa. 

Kola-hurrek % 2-4 kafeina eta teobromina dituzte, baita taninoak, alkaloideak, saponinak eta flabonoideak ere.

## Kimika 
Kola-hurreko fitokimikoen aurretiazko azterketek adierazten dute hainbat osagai daudela: kafeina ( % 2-3,5), teobromina ( % 1,0-2,5), teofilina, metilliberina, polifenolak, katekinak eta fosfatoak (kola gorria), besteak beste.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Saguenay ibaia

**Saguenay ibaia**,  eta , Kanadako ibai bat da, Quebec probintziako ibai nagusia izanik. 170 kilometro luze ditu.

Saint-Jean aintzian jaio eta urak San Laurendi ibaian isurtzen ditu. Ibilbidean zehar Saguenay hiris zeharkatzen du.

Saguenay Fiordoaren Parke Nazionala eta Saguenay-San Laurendi Itsas Parkeari izen ematen die.
Kaltzio oxalato

**Kaltzio oxalatoa** konposatu kimikoa da (OOC-COO)Ca formula duena azido oxalikoaren kaltzio-gatza. Solido higroskopikoa da. Narritagarria da.

Kaltzio oxalatoa produktu naturala da eta berez agertzen da landare askotan, arabarbaren hostoetan etsenplurako. Giza organoetan ere ager daiteke, giltzurrun-harrien osagarria baita. Kaltzio oxalatoren forma hidratatuak mineraletan agertzen dira: monohidratoa, CaC2O4·H2O , whewellitan agertzen da eta dihidratoa, CaC2O4·2 H2O, weddellitan.

## Erabilera 
Kaltzio oxalatoak nitxo erabilerak dauzka industrian: zeramiken beiradura egiteko, lur arraroak bereizeko eta kaltzio-analisiak egiteko.

## Erreferentziak
Giereko akueduktua

**Gier-eko akueduktua** edo **Gier-eko ubidea** (frantsesez: *Aqueduc du Gier*) antzinako akueduktu erromatarra da, Kristo ondorengo I. mendean Lugdunum-era (Lyon) ura eramateko eraikia ziurrenik, gaur egun Frantziako ekialdea den horretan. Lau akueduktu erromatarretan luzeena eta hobekien kontserbatu dena da, Gallia *Lugdunensis* probintzia erromatarreko hiriburu gero eta handiagoari zerbitzatu ziona. Gier iturritik zekarren ura, Rodano ibaiaren adar txiki batetik, Mont Pilat mendiaren hegaletatik, Lyonetik 42 km (26 milia) hego-mendebaldera. Bide bihurgunetsua jarraituz, 85 km-ko (53 milia) Gier-eko akueduktua da erromatarren akueduktu ezagunena. Bere ibilbideak behera egin du, eta aztarna ugari geratu dira. Pilat mendigunearen goiko lurrak utzita, Loira departamentuan, akueduktuak Rodano departamendua zeharkatzen du, Mornant, Orliénas, Chaponost eta Sainte-Foy-lès-Lyon zeharkatuz, Lyonen amaitzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kriptoportiko

[eskuinera|thumb|Neronen kriptoportikoa, jauregi inperialeko lurrazpikoa ([Erroma).]]
**Kriptoportikoa**, Antzinako Erromako arkitekturan, galeria edo korridore estalia zen, eraikitako gune handiago batean integraturik zegoena. Gehienek gangadun estalkia zeukaten, eta baoren bat izaten zuten barrualdea aireztatzeko eta argiztatzeko.

## Etimologia 
Kriptoportiko terminoa latinezko neologismo bat da, grezierazko *krypté* ("ezkutatu") eta latinezko *porticus* ("ataria") hitzetatik eratorria.

## Kriptoportiko motak 
Bi kriptoportiko mota bereiz daitezke Antzinako Erromako arkitekturan: 
* Kriptoportiko domestikoak villetan erakitzen ziren, patio edo lorategien inguruan. Arkupe helenistikoetan ez bezala, zutabeen arteko tarteak hormen bidez ixten ziren.   
* Kriptoportiko arkitektonikoa, berriz, lurpeko korridore bat zen, orubea zelaitzeko eta egonkortzeko helburua zuena, eta gainean egindako eraikinari (foroa, zirku, anfiteatro edo antzoki baten harmaila, edo beste edozein) eusten ziona. Lurpeko kriptoportiko hauek, ilunak eta freskoak, biltegi gisa erabil zitezkeen, edo paseoan ibiltzeko.

## Adibideak 
Ospe handikoak dira Arlesko kriptoportikoak, antzinako foroaren azpian eraikiak eta gaur egungo Rue de Balzeko jesuiten elizaren azpian daudenak. Bigarren Mundu Gerran, Frantziako Erresistentziako kideen babesleku izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kpelleera

**Kpelleera** (endonimoa: ) mendebaldeko Afrikako hizkuntza da, Liberia eta Gineako kpelle etniako kideek hitz egiten dutena. Gineako kpelleera, milioi erdi lagunek hitz egiten dutena, Liberia, Boli Kosta eta Sierra Leonarekin muga egiten duten Gineako hego-ekialdeko baso-eskualdeetan kontzentratzen da nagusiki, baina ez bakarrik. Milioi erdi liberiarrek liberiar kpelleeraz hitz egiten dute, bertoko eskoletan irakasten dena.

## Adibidea 
Hona hemen Gure Aita kpelleeraz:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Caranga (Proaza)

**Caranga**, Espainiako iparraldeko Proaza udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2024an 74 biztanle zituen.
Llinares (Proaza)

**Llinares**, , Espainiako iparraldeko Proaza udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2024an 49 biztanle zituen.
Super Elfkinak

***Super Elfkinak*** (*Die Heinzels 2 – Neue Mützen, neue Mission*, jatorrizkoan) Ute von Münchow-Pohl-ek zuzenduriko 2024ko animaziozko alemaniar film bat da; Elfkinak filmaren jarraipena da. Filma 2024ko abenduaren 24an estreinatu zuten Alemanian eta Austrian. Aitzitik, 2025eko abuztuaren 14an estreinatu zuten euskaraz Hego Euskal Herriko zinema aretoetan, Zinema Euskaraz programaren barnean.

## Sinopsia 
Helviren mundua hankaz gora jartzen da Bo-ren teknologia-adituen klanera batzen denean. Klanen arteko gatazka zaharrari eta emakume polizia temati bati aurre eginez, bere patua betetzeko borrokatuko du: Super Elfkin bihurtzea!

## Kanpo estekak
Miletoko ninfeoa

**Miletoko ninfeoa** Miletoko ninfei eskainitako ninfeo zahar bat zen, Asia Txikian, gaur egungo Turkian.

## Historia 
Ninfeoko inskripzio latindar baten arabera, Marco Ulpio Trajanok eraiki zuen. Trajano enperadorearen aita zen eta Tito enperadorearen agintepean Asiako probintziako prokontsul izan zen. Hala ere, inskripzioa ez zen Trajanoren garaira arte egin. Trajanok berak Mileto bisitatu zuen K.o 114. urtean, eta batzuetan aipatu izan da bere eraikuntzaren sustatzailea izan zela. Beste inskripzio batek, grezieraz, Gordiano III.a enperadorearen erregealdian 241-244an apaintzen jarraitu zela dio.

Ninfeoak urmael bat zuen aurrean, 16,2 × 6,4 m ingurukoa, eta beste urmael txikiago bat atzean, bertatik ura ateratzen zelarik ontziak betetzeko. Ura putzurantz zihoan bederatzi ahotik. Urmaelaren alboetan bi solairuko eraikin atxikiak zeuden, atzeko hormatik ateratzen zirenak eta eraikinari U itxura ematen ziotenak. Eraikin atxikiek ez zuten zutaberik. Alboetako eraikinek zutabeak baino ez zituzten, atzeko hormarik gabe.

Ninfeoaren behealdearen zati handi bat kontserbatu da, eta bere eraikuntza-harri askok bere lekuan jarraitzen dute. Istanbulen eta Berlingo Pergamoko Museoan daude eraikinaren eskulturak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carrandi

**Carrandi**, Espainiako iparraldeko Colunga udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2014an 87 biztanle zituen.
Lliberdón

**Lliberdón**, , Espainiako iparraldeko Colunga udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2024an 174 biztanle zituen.
Grebo (herria)

**Grebo** mendebaldeko Afrikako herria da, kru taldekoa. Izen horrekin identifikatzen dira, halaber, XIII. mendetik gutxi gorabehera Cavalla ibaiaren, egungo Liberiako eta Boli Kostako errepubliken arteko muga naturalaren, bi ertzetan finkaturiko gizarte honen hizkuntza, kultura eta zenbait elementu.

Liberiaren barruan, talde honetako kideak herrialdearen hego-ekialdeko Maryland eta Grand Kru konderrietan daude nagusiki, baina baita River Gee eta Sinoe konderrietan ere, baita XX. mendetik aurrera hainbat arrazoirengatik iritsi ziren beste herrialde batzuetako talde txikietan ere. Boli Kostako grebo-populazioari krumen ere esaten zaio, eta herrialde horren hego-mendebaldeko eskualdean dago.

2021eko kalkuluen arabera, Liberiako grebo-kopurua milioi erdi pertsona ingurukoa da, herrialdeko biztanleria osoaren %10. 2001ean Boli Kostako biztanleria horri buruz egindako azterlan demografiko batek 48.300 grebo zeudela kalkulatu zuen, errefuxiatuak kontuan hartu gabe. Kopuru zehatzak falta dira, XX. mendearen amaierako eta XXI. mendearen hasierako Liberiako Gerra Zibilaren ondorioz asko lekuz aldatu baitira.

Grebo herria Kru hizkuntza-familiaren parte da, grebo azpitaldea, eta, aldi berean, hainbat dialekto ditu banatuta, hala nola biztanleria gaur egungo Liberia eta Boli Kostako lurraldeetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lluces (Llastres)

**Lluces**, , Espainiako iparraldeko kostaldeko Llastres parrokian dagoen herri bat da, Asturias erkidegoko Colunga udalerrian.

2024an 162 biztanle zituen.
El Barrigón hondartza

**El Barrigón hondartza**, Espainiako iparraldeko kostaldeko La Isla parrokian dagoen hondartza bat da, Asturias erkidegoko Colunga udalerrian.

150 metro luze ditu.
Ignacio Berriochoaren basetxea

**Ignacio Berriochoaren basetxea** () Dietrichetik gertu, Idahon, dagoen eraikin multzo historikoa da. Ignacio Berriochoa euskal hargileak labazko harriez egin zituen bi eraikinak 1920 inguru. 1983ko irailaren 8tik aurrera Ameriketako Estatu Batuetako Leku Historikoen Erregistroan dago gertuko beste bi eraikinekin batera. Guztira 0,53 hektarea du.

Etxe nagusia 7,9 m bider 11 metro da, eta lau isurkiko teilatua du harri-hormetan ezkutatuta. Bi isurkiko teilatuko aletegia, hau ere harri-hormekin, 9,1 m eta 9,1 m ingurukoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El Escanu hondartza

**El Escanu hondartza**, Espainiako iparraldeko kostaldeko Llastres parrokian dagoen hondartza bat da, Asturias erkidegoko Colunga udalerrian.

100 metro luze ditu.
La Espasa hondartza

**La Espasa hondartza**, Espainiako iparraldeko kostaldeko hondartza bat da, Asturias erkidegoko Colunga udalerrian. Honetan, Carrandi ibaia itsasoratzen da.

1.200 metro luze ditu.
Cavalla (ibaia)

**Cavalla**, **Cavally**, **Youbou** edo **Diougou** mendebaldeko Afrikako ibaia da, Liberiako luzeena dena. Gineako Nimba mendiaren iparraldean du iturburu. Boli Kostatik igarotzen da Zwedru hiriraino (Liberia), eta, ondoren, azken zatian, Liberiaren eta Boli Kostaren arteko muga osatzen du. Gineako golkoan itsasoratzen da, Liberiako Harper hiri txikitik hogeita bat kilometro ekialdera. Bere ibilbideak Liberia eta Boli Kostaren arteko nazioarteko mugaren bi herenak finkatzen ditu.

Cavalla ibaiaren arro hidrografikoak 30.277 km² hartzen ditu, eta 399 kilometroko luzera du. Ibaiaren ibilgu osoaren luzera 861 kilometrokoa da. Cavallaren iturri nagusia 610 imgm-ra dago, eta gehieneko altuera 1740 imgm-koa da. Hidronimoak XV. mendetik nabigatzaile portugaldarrek bokalean egiten zuten berdelaren () arrantzan du jatorria. Nyaakeraino nabigagarria da, 80 kilometro ibaian gora. *Chiloglanis normani* siluriformea endemikoa da bertan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Griega hondartza

**La Griega hondartza**, Espainiako iparraldeko kostaldeko hondartza bat da, Asturias erkidegoko Colunga udalerrian.

820 metro luze ditu.
Bismarckeko elizbarrutia

**Bismarckeko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1909ko abenduaren 31n ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Bismarcken dago. Egun apezpikua David Kagan da.

## Ordinarioak 
* Vincent de Paul Wehrle (1910-1939)
* Vincent James Ryan (1940-1951)
* Lambert Anthony Hoch (1952-1956)
* Hilary Baumann Hacker (1956-1982)
* John Francis Kinney (1982-1995)
* Paul Albert Zipfel (1996-2011)
* David Kagan (2011-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Saint Paul eta Minneapolisko artxidiozesia

**Saint Paul eta Minneapolisko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar artxidiozesia da. 1850eko uztailaren 19an ezarri zen Saint Paulgo elizbarruti gisa, 1888ko maiatzaren 4an artxidiozesi mailara igo zen eta 1966ko uztailaren 11n gaur egungo izena hartu zuen. Artzapezpikuaren egoitza Saint Paul dago. Egun artzapezpikua Bernard Hebda da.

## Ordinarioak 
### Saint Paulgo apezpikuak 
* Joseph Crétin (1850-1857)
* Thomas Grace (1859-1884)
* John Ireland (1884-1888)

### Saint Paulgo artzapezpikuak 
* John Ireland (1888-1918)
* Austin Dowling (1919-1930)
* John Gregory Murray (1931-1956)
* William O. Brady (1956-1961)
* Leo Binz (1961-1966)

### Saint Paul eta Minneapolisko artzapezpikuak 
* Leo Binz (1966-1975)
* John Roach (1975-1995)
* Harry Joseph Flynn (1995-2008)
* John Clayton Nienstedt (2008-2015)
* Bernard Hebda (2016-)

## Apezpiku lagunkideak 
* John Ireland (1875-1884)
* William O. Brady (1956)
* Leo Christopher Byrne (1967-1974)
* Harry Joseph Flynn (1994-1995)
* John Clayton Nienstedt (2007-2008)

## Apezpiku laguntzaileak 
* John Jeremiah Lawler (1910-1916)
* James Joseph Byrne (1947-1956)
* Leonard Philip Cowley (1957-1973)
* Gerald Francis O'Keefe (1961-1966)
* James Patrick Shannon (1965-1968)
* John Roach (1971-1975)
* Raymond Alphonse Lucker (1971-1975)
* Paul Vincent Dudley (1976-1978)
* John Francis Kinney (1976-1982)
* William Henry Bullock (1980-1987)
* James Richard Ham (1980-1990)
* Robert James Carlson (1984-1994)
* Joseph Charron (1990-1994)
* Lawrence Welsh (1991-1999)
* Frederick F. Campbell (1999-2004)
* Richard Pates (2000-2008)
* Lee A. Piché (2009-2015)
* Andrew Cozzens (2013-2021)
* Joseph Andrew Williams (2021-2024)
* Michael Izen (2023-)
* Kevin Kenney (2024-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Isla (Colunga)

**La Isla**, Espainiako iparraldeko Colunga udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2014an 180 biztanle zituen.
Agnès Levallois

**Agnès Levallois** (Saint-Maixent-l'École, 1959ko martxoaren 31a) kazetari eta saio-idazle frantsesa da. Ekialde Hurbilaren espezialista denez, Parisen Science Po-n irakatsi du eta hainbat liburu idatzi ditu Israel-Palestina gatazkari, Gazako genozidioari, edo beste Ekialde Hurbilaren herriei buruz.

Besteak beste, *Le Livre Noir de Gaza* 2024an SEUIL-ek argitaratutako bere libruruak Gazako egoera Israelen inbasioaren hasieratik urte bat pasatu denez deskribatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Savastian

**Savastian** Donemiliagako goldean, 1025. urtean, *Barizahaza* ondoan (Paritza), aipatzen den herri baten izena da. Egun San Sebastian baseliza dagoen inguruan egon zela pentsa daiteke. Kokapen hori proposatu zuten Becerro Galicanoren edizio digitalaren mapa egin zutenek.

*Savastian* zahar horren aldaera batzuk jaso zituen Gerardo López de Gereñuk. Honako hauek: Sebastiani, 955; Savastian, 1025; Sabastiane, 1094; Sebastian, 1257; Sabastian XVIII. mendean. 

Sabastian herri hustutzat jotzen zuen Gerardo López de Gereñuk. Gaur egun, San Sebastian ermitatik hurbil San Sebastian izeneko urbanizazio bat dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Crookstongo elizbarrutia

**Crookstongo elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1909ko abenduaren 31n ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Crookstonen dago. Egun apezpikua Andrew Cozzens da.

## Ordinarioak 
* Timothy J. Corbett (1910-1938)
* John Hubert Peschges (1938-1944)
* Francis Joseph Schenk (1945-1960)
* Lawrence Alexander Glenn (1960-1970)
* Kenneth Joseph Povish (1970-1975)
* Victor Hermann Balke (1976-2007)
* Michael Joseph Hoeppner (2007-2021)
* Andrew Cozzens (2021-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berbes

**Berbes**, Espainiako iparraldeko Ribeseya udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2020an 82 biztanle zituen.
Xuncu (Ribeseya)

**Xuncu**, , Espainiako iparraldeko Ribeseya udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2020an 140 biztanle zituen.
Ribedeva

**Ribedeva**,  edo *Ribadeva*, Asturiesko ipar-ekialdeko muturrean dagoen udalerria edo *conceyu* bat da, kostaldekoa eta Orienteko eskualdean kokatutakoa, Kantabriako mugan.

## Ikus, gainera 
* Asturiasko udalerrien zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dulutheko elizbarrutia

**Dulutheko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1889ko urriaren 3an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Duluthen dago. Egun apezpikua Daniel Felton da.

## Ordinarioak 
* James McGolrick (1889-1918)
* John T. McNicholas (1918-1925)
* Thomas Anthony Welch (1925-1959)
* Francis Joseph Schenk (1960-1969)
* Paul Francis Anderson (1969-1982)
* Robert Brom (1983-1989)
* Roger Lawrence Schwietz (1989-2000)
* Dennis Marion Schnurr (2001-2008)
* Paul Sirba (2009-2019)
* Daniel Felton (2021-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Paul Francis Anderson (1968-1969)

## Apezpiku laguntzailea 
* Lawrence Alexander Glenn (1956-1960)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Juan (Ribedeva)

**San Juan**, Espainiako Ribedeva udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2022an 171 biztanle zituen.

## Herriak 
*Andinas
*Vilde
*Villanueva

### Etxaldeak
Boquerizu

**Boquerizu**, , Espainiako Ribedeva udalerrian dagoen herri bat da, Asturias erkidegoan.

2019an 60 biztanle zituen.
Vilde (Ribedeva)

**Vilde**, Espainiako Ribedeva udalerrian dagoen herrixka bat da, Asturias erkidegoan.

Colombres herrigunetik 1,8 kilometrora dago.
Transzale

**Transzale** (, euskarazko hitzez-hitzezko itzulpena: *trans-ehiztari*) batez ere emakume transekiko sexu-erakarpena duten gizon zisgeneroak deskribatzeko erabiltzen den terminoa da. Hala ere, batzuetan zentzu zabalago batean ere erabil daiteke emakume trans edota gizon transekiko erakarpena duten emakume eta gizon zisgeneroak ere izendatzeko.

Pertsona transgeneroek askotan terminoa gutxiespen-zentzuan erabiltzen dute, uste baitute zaleek trans izateagatik bakarrik estimatzen dituztela, pertsonarekiko erakarrita sentitu beharrean; hala ere, beste batzuek termino hau modu positiboan erabiltzea aldarrikatzen dute. Kentuckyko Transylvania Unibertsitateko Avery Tompkins soziologoak *Journal of Homosexuality* aldizkarian argitaratu zuen artikulu batean argudiatu zuen ezin dela sexu-positiboko trans politikarik sortu pertsona transgeneroekiko erakarpenari buruzko eztabaidan *ehiztari* bezalako terminoak erabiltzen badira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aqua Appia

**Aqua Appia** Erromako lehen akueduktua izan zen. Apio Claudio Ceco, bere zentsura garaian Via Appia eraikitzeagatik ere ezaguna, eta Cayo Plaucio Venox zentsoreek eraiki zuten, K. a. 312an.

Tiber ibaiko ura giza kontsumorako kutsatuegia zegoenean eta gertuen zeuden iturburu eta putzuek herritarren beharrak asetzen ez zituztenean, urrunagotik ura nola garraiatu pentsatu behar izan zen. Hiriburuko akueduktuen (*curator aquarum*) ordezkari Sexto Julio Frontinoren arabera, C. Plaucio zentsoreak *agro Lucullano-*an aurkitu zuen iturburua, Via Prenestina bidetik 780 urrats ezkerretara, identifikatu ez badute ere.

Frontinok bere *De aquae ductu Urbis Romae* lanean katalogatutako bederatzi akueduktuetatik lehena, I. mendearen amaiera aldera argitaratua, laburrena ere izan zen. 75.537 metro kubikoko emaria zuen 24 orduan behin, eta 16.445 m igarotzen zituen, Porta Maggioretik (Ate Nagusia) hurbil Erroman sartu arte (*ad spem veterem* izendatutako lekuan). Celio eta Aventinora joaten zen, eta P*orta Trigemina* atetik gertu amaitzen zen, *Foro Boarioan*. Anio Vetus-ekin batera, Quintus Marcius Rex pretoreak K.a. 140-140 urteetan zaharberritu zuen, eta Augustus-ek K.a. 11-4 urteetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aboñu

'''''', Espainiako iparraldeko Carreño udalerrian dagoen herrixka bat da, Asturias erkidegoan.

2024an 38 biztanle zituen.
El Pieloro

'''''', , Espainiako iparraldeko Carreño udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2020an 186 biztanle zituen.
Nimba mendia

**Richard-Molard mendia**, **Nimba mendia** () ere deitua, Boli Kostaren eta Ginearen arteko mugan dagoen mendia da, mendebaldeko Afrikan. Bere 1752 metroei esker bi herrialdeetako punturik altuena bihurtzen dute. Gainera, Nimba mendikateko («Gineako dortsala») gailurrik altuena da, bi herrialdeen eta Liberiaren arteko muga mugatuz. Inguruko kokalekurik handiena Yekepa hiria da, mendebaldean, Liberian, eta Bossou, Ginean.

1944az geroztik, eremua, liberiar eskualdea izan ezik, erreserba naturala izan da. Gaur egun 180 km hartzen ditu, eta Nimba mendiko Natura Erreserba Integrala Gizateriaren Ondare gisa sailkatuta dago, oihana eta sabana barne. Erreserba «zorrotza» da, eta, beraz, debekatu egiten du turismoa edozein modutan egitea.

## Toponimia 
Mendiaren izen ofiziala, Richard-Molard mendia, Jacques Richard-Molard 1951n istripu batean hil zen geografo frantsesaren omenez jaso zuen. Lehen **Nouon mendia** deitzen zioten. Batzuetan, Nimba mendia, mendikate osoaren izena, tontor garaienerako erabiltzen da.

## Geologia 
Mendiak burdin mea eta kobalto asko du. Liberiako mendialdean meatzaritza intentsiboa egon zen, 1989an erreserbak agortu ziren arte. Kuartzita ferrikoko laminen, eskistoen eta granitozko gneissen nahasketak higaduraren ondorioz formazio harrigarriak sortu dituzte.

## Gizateriaren Ondarea 
Eremu hau UNESCOren Gizateriaren Ondare gisa sailkatu zuten 2001eko martxoaren 29ko behin-behineko zerrendan, kultura kategorian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Perlora

'''''', Espainiako iparraldeko Carreño udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2020an 656 biztanle zituen.

## Tren geltokia 
* Perlorako geltokia
Viodo

**Viodo**, Espainiako iparraldeko kostaldeko Gozón udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2021ean 222 biztanle zituen. Bertan Peñas lurmuturra eta itsasargia daude, Asturias erkidegoko punturik iparraldekoena.

Viodoko hondartza parrokia honetan dago.
Tetraetil berun

**Tetraetil beruna** konposatu organometalikoa da (CH₃CH₂)₄Pb formula organoberun konposatuen familikoa. Likido likatsua da. Disolbagarria da bentzenotan, petrolio-eterretan eta hidrokarburo alifatikoetan.Toxikoa eta narritagarria da.

## Sintesia 
Tetraetil beruna kloroetanoa sodio- eta berun-aleazio batekin tratatuz sintetizatzen da.

4 NaPb + 4 CH3CH2Cl -> Pb(CH3CH2)4

+ 4 NaCl + 3 Pb

## Erabilera 
Tetraetil beruna 1920ko hamarkadaren hasieratik gasolinarekin nahastu zen, motorren konpresioa hobetzeko, hots, oktanajea handitzeko. 1970eko hamarkadatik aurrera baztertu egin zen erabilera, berunak duen neurotoxizitatearengatik.  Oraindik ere, hegazkinetako erregai batzuetan usatzen da.

## Toxizitatea 
Tetraetil beruna oso toxikoa irentsiz, larruazalean zehar xurgatuz eta arnastuz.

Berunak biologikoki garrantzitsuak diren beste metal batzuk imitatzen ditu, hala nola zinka, kaltzioa eta burdina, eta kofaktore gisa lehiatzen da bakoitzaren erreakzio entzimatiko askotan. Adibidez, berunak kalmodulinaren kaltzio-lotura modu lehiakorrean inhibitzen duela frogatu da, neurotransmisorea askatzea eragotziz. Antzeko inhibizio lehiakorra erakusten du NMDA hartzailean eta C proteina kinasan, garuneko formazio mikrobaskularra eta funtzioamendua kaltetzen dituena, baita hesi hematoentzefalikoa aldatzen duena ere. Berunak nerbio-sistemari ere eragiten dio, dopaminaren sintesiaren erregulazioa kaltetuz eta azetilkolinaren askapena blokeatuz. Hala ere, eragite-mekanismo nagusia azido delta-aminolebunoliko deshidratasa entzima inhibituz gertatzen da, hemoaren biosintesian funtsezkoa den entzima, hemoglobinaren oinarrizko kofaktorea dena.

## Erreferentziak
Lluanco

**Lluanco**, , Espainiako iparraldeko kostaldeko Gozón kontzeju edo udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan eta Avilesko eskualdean.

2011an 9.887 biztanle zituen. Avilés eta Candás udalerrien artean kokatua dago, Asturiasko lekurik iparraldekoena den Peñas lurmuturretik kilometro eskasera. Antzina nagusiki arrantzale herria izana, azken hamarkadetan turismogune bilakatu da.

## Auzoak 
Luanco parrokia herria beraz gain beste 7 auzok osatzen dute:
* Aramar
* Balbín
* Legua
* Luanco (hiriburua)
* Mazorra
* Moniello
* Peroño
* Santa Ana

## Kirola 
Bertakoa da Club Náutico de Luanco arraun taldea eta urtero Gozón Udaleko Bandera antolatzen du KAE 2 Ligaren barnean.

## Iruditegia 

Irudi:Luanco 01.jpg|Luancoko eliza.
Irudi:Torre del reloj (Luanco).jpg|Erlojuaren dorrea.
Irudi:Luanco - 10.jpg|Luancoko alde zaharra.
Irudi:Puerto de Luanco.jpg|Portua.

## Ikus, gainera 
* Lezo Urreiztieta

## Kanpo estekak
New Ulmeko elizbarrutia

**New Ulmeko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1957ko azaroaren 18an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza New Ulmen dago. Egun apezpikua Chad Zielinski da.

## Ordinarioak 
* Alphonse James Schladweiler (1957-1975)
* Raymond Alphonse Lucker (1975-2000)
* John Clayton Nienstedt (2001-2007)
* John M. LeVoir (2008-2020)
* Chad Zielinski (2022-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fargoko elizbarrutia

**Fargoko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1889ko azaroaren 10ean ezarri zen Jamestowngo elizbarruti gisa eta 1897ko apirilaren 6an gaur egungo izena hartu zuen. Apezpikuaren egoitza Fargon dago. Egun apezpikua John Folda da.

## Ordinarioak 
### Jamestowngo apezpikua 
* John Shanley (1889-1909)

### Fargoko apezpikuak 
* John Shanley (1889-1909)
* James O'Reilly (1909-1934)
* Aloisius Joseph Muench (1935-1959)
* Leo Ferdinand Dworschak (1960-1970)
* Justin Albert Driscoll (1970-1984)
* James Stephen Sullivan (1985-2002)
* Samuel J. Aquila (2002-2012)
* John Thomas Folda (2013-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Samuel J. Aquila (2001-2002)

## Apezpiku laguntzailea 
* Leo Ferdinand Dworschak (1947-1960)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santio d'Ambiedes

'''''', Espainiako iparraldeko kostaldeko Gozón udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2024an 631 biztanle zituen.
Rapid Cityko elizbarrutia

**Rapid Cityko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1902ko abuztuaren 4an ezarri zen Leadeko elizbarruti gisa eta 1930eko abuztuaren 1ean gaur egungo izena hartu zuen. Apezpikuaren egoitza Rapid Cityn dago. Egun apezpikua Scott E. Bullock da.

## Ordinarioak 
### Leadeko apezpikuak 
* John Stariha (1902-1909)
* Joseph Francis Busch (1910-1915)
* John Jeremiah Lawler (1915-1930)

### Rapid Cityko apezpikuak 
* John Jeremiah Lawler (1930-1948)
* William Tibertus McCarty (1948-1969)
* Harold Joseph Dimmerling (1969-1987)
* Charles J. Chaput (1988-1997)
* Blase Cupich (1998-2010)
* Robert D. Gruss (2011-2019)
* Peter Michael Muhich (2020-2024)
* Scott E. Bullock (2024-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Leo Ferdinand Dworschak (1946-1947)
* William Tibertus McCarty (1947-1948)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eres (Gozón)

**Eres**, , Espainiako iparraldeko kostaldeko Gozón udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2024an 197 biztanle zituen.
Verdicio

'''''', Espainiako iparraldeko kostaldeko Gozón udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2023an 239 biztanle zituen. 

## Toki interesgarriak 
* Verdicioko hondartza
Urtupiña

**Urtupiña** edo ***Eurtupiana*** Arabako herri hustu bat izan liteke, Etxabarri-Urtupiña kontzejuan zegoena, gaur egungo Barrundian. 

Dena den, Patxi Salaberrik gaur egungo Etxabarri Urtupiñarekin lotzen du, besterik gabe.

## Toponimia 
Historikoki, hainbat izen izan ditu: *Eurtupiana* (1025),​​ (Serranok *Eurtipiana* irakurri zuen), *Urtupiana* (1071), *Urtupina* (1257), *Utrupiana* - (1797), eta ***Urtupiña*** (1802tik aurrera).

## Historian 
Donemiliagako Goldean (1025) aipatzen da, ***Eurtupiana*** izenarekin, nahiz eta *lekuz kanpo* dagoela ematen duen. Becerro Galicanoren edizio digitalaren kartografia. Izan ere, Donemiliagako goldean, *Eurtupiana* Langrares barrutian kokatzen dute, baina adituek uste dute akats bat dela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luancoko hondartza

**Luancoko hondartza**, Espainiako iparraldeko kostaldeko Luanco parrokian dagoen hondartza bat da, Asturias erkidegoko Gozón udalerrian.

280 metroko luzera du.
Viodoko hondartza

**Viodoko hondartza**, Espainiako iparraldeko kostaldeko Viodo parrokian dagoen hondartza bat da, Asturias erkidegoko Gozón udalerrian.

160 metroko luzera du.

## Ikus gainera 
* Peñas lurmuturra
Salinas (Castrillón)

'''''', Espainiako iparraldeko Castrillón udalerrian parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2020an 4.359 biztanle zituen.
Piarnu

**Piarnu**, , Espainiako iparraldeko Castrillón udalerrian parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2024an 796 biztanle zituen.
Kataluna Enriquez

**Kataluna Patricia Enriquez** (Filipinak, 1995) estatubatuar edertasun-modeloa eta enpresaburua da. 2021eko martxoan Miss Silver State USA edertasun-lehiaketa irabazi zuen. 2021eko ekainaren 27an Miss Nevada USA hautatu zuten. Garaipen horiekin, titulu horiek irabazi eta Miss USA lehiaketan parte hartzeko sailkatu zen lehen emakume transgeneroa izan zen. 2024an emakume transgeneroentzako Miss International Queen edertasun-lehiaketaren 2024ko edizioan lehiatu zen eta aurreneko 6 postuetan amaitu zuen.

Enriquez *Kataluna Kouture* izeneko arropa-markaren jabea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santiagu'l Monte

'''Santiagu'l Monte''', , Espainiako iparraldeko Castrillón udalerrian parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2024an 301 biztanle zituen.

## Tren geltokia 
* Santiagu'l Monteko geltokia
Roland Varga

**Roland Varga** (Budapest, 1977ko urriaren 22a) atleta da. Kroazia ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dejan Vojnović

**Dejan Vojnović** (Split, 1975eko martxoaren 23a) atleta da. Kroazia ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2006ko Neguko Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Belmonte (Castropol)

**Belmonte**, Espainiako ipar-mendebaldeko kostaldeko Castropol udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2022an 170 biztanle zituen.
Castropol (parrokia)

**Castropol**, Espainiako ipar-mendebaldeko kostaldeko Castropol udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2024an 531 biztanle zituen.
San Xuan (Castropol)

**San Xuan** edo **Moldes**, , Espainiako ipar-mendebaldeko kostaldeko Castropol udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2024an 346 biztanle zituen.
Piñeira (Castropol)

**Piñeira**, , Espainiako ipar-mendebaldeko kostaldeko Castropol udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2024an 337 biztanle zituen.
Tol (Castropol)

**Tol**, Espainiako ipar-mendebaldeko kostaldeko Castropol udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2022an 170 biztanle zituen.

## Tren geltokia 
* Tolgo geltokia
A Roda (Tapia de Casariego)

**A Roda**, , Espainiako iparraldeko kostaldeko Tapia de Casariego udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2020an 538 biztanle zituen.
A Braña (El Franco)

**A Braña**, , Espainiako iparraldeko kostaldeko El Franco udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2024an 137 biztanle zituen.
Llebredo (parrokia)

**Llebredo**, , Espainiako iparraldeko Boal, Cuaña eta El Franco udalerrien artean banatua dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2007an 98 biztanle zituen.
Piedrasblancas (Castrillón)

**Piedrasblancas**, , Espainiako iparraldeko Castrillón udalerrian jerri bat da, Asturias erkidegoan.

2024an 9.235 biztanle zituen.

## Tren geltokia 
* Piedrasblancasko geltokia
Marija Tolj

**Marija Tolj** (Orebić, 1999ko azaroaren 29a) atleta da. Kroazia ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arnáu

**Arnáu**, , Espainiako iparraldeko Castrillón udalerrian jerri bat da, Asturias erkidegoan.

2020an 156 biztanle zituen.
Gothako erretaula

***Gothako erretaula*** (alemanez *Gothaer Tafelaltar*) 1538 eta 1541 artean Heinrich Füllmaurer alemaniar artistak estilo errenazentistan sortutako hegaldun erretaula da. Lana Kaspar Gräter teologo luteranoak zuzendu zuena ikonografikoki, aholkulari gisa. Erreforma garaiko artelan garrantzitsuenen artean sailkatu dute Alemanian.

## Deskribapena 
*Gothako erretaulak* 162 panel indibidual ditu, tolesten diren 14 hegaletan. Alemaniako taula gaineko margolaritzako lan handiena da.  

Poliptikoak erdiko atal bat, bi hegal finko eta hamalau hegal mugikor ditu, eta, guztira, bost bistaratze-alde ditu, Jesukristoren bizitzako eszenak irudikatzen dituztenak 'Hasierako nunduaren sorkuntzako istorioko hiru eszenarekin batera, 157 margolanetan deskribapen idatziak daude, banakako 290 eszena inguru dituztenak. Eszena bakoitzaren gainean, bertso errimatuetan azaltzen dira laburpenak, oinarria dutenak  Luteroren Biblian eta Jacob Beringerren Ebanjelioko iruzkinetan (1526). Gotako erretaula, beraz, teologia eta kristologia protestantearen irudikapen integrala da, irakaskuntza eta sinesmen luteranoetan oinarritua. 
erdian|thumb|500x500px|Paneletako batzuk errimatutako azalpenekin. 

## Kokapena 
Gothako Friedenstein jauregian egon zen erretauala, XVII. mendearen erdialdetik, baina Bigarren Mundu Gerraren ondoren Sobietar Batasunera eraman zuten, 1957an berriro Gothara ekartzeko: jatorrizko jauregian ireki den Dukerriko Museoan dago, baina hegal bat geratu egin zen Moskuko Puxkin museoan eta han zegoen 21. mendean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Saint-Germain-l'Auxerrois elizako flandestar erretaula

'''Saint-Germain-l'Auxerrois elizako flandestar erretaula''' Parisko eliza horretako Notre-Dame-de-la-Compion kaperan dago. Kristoren bizitzaren eta Nekaldiaren eszenak irudikatzen ditu. XVI. mendekoa da eta 1905etik monumentu historiko izendatu zuten.

## Deskribapena 
Artelan hau Flandesko erretaulen tradizioari dagokio eta, zehazki, Anberesko lantegi batekin lotu dute adituek. 16. mendearen hasierakoa da eta, jatorrian Belgikako eliza batean egongo zen, baina 1839an, Camille de Montalivet kondeak, orduko Frantziako Barne ministroa zenak, dohaintzan eman zion bere Parisko parrokiari honi, Saint-Germain-l'Auxerrois auzora ekarriz. 

3,3 m-ko altuera eta 2,9 m-ko zabalera duen haritz zurezko altzaria da, erliebezko irudiz osatua. Erretaula hiru panel bertikaletan banatuta dago, eta bertan zizelatuta daude Nekaldiko eszena nagusiak. 

Hortaz, behetik hasita, honako hauek daude: Jese, Mesiasen etorrera iragarri zuten Jakob, Isaias, Daniel eta Mikeas profetez inguratua, Ama Birjinaren Ezkontza, Natibitatea, Magoen gurtza, Jesusen Aurkezpena Tenpluan; goiko errenkadan, Jesus bere gurutzea garraiatzen Ama Birjina, San Joan, Veronika eta Judu alderraiarekin batera; pertsonaia hauek berriro Ama Birjinarekin hurrengoan (Veronikaren ordez Maria Magdalena ordea), Gurutzetik jaitsiera azkenik.

### Iruditegia 

Fitxategi:F1727_Paris_Ier_eglise_St-Germain-Auxerrois_retable_scenes_2_et_3_rwk.jpg|2. eta 3. eszenak.
Fitxategi:F1727_Paris_Ier_eglise_St-Germain-Auxerrois_retable_scene_1_rwk.jpg||1. eszena.
Fitxategi:F1727_Paris_Ier_eglise_St-Germain-Auxerrois_retable_scenes_4_et_5_rwk.jpg|4. eszena.

Fitxategi:F1727_Paris_Ier_eglise_St-Germain-Auxerrois_retable_scene_6_rwk.jpg| 6.a
Fitxategi:F1727_Paris_Ier_eglise_St-Germain-Auxerrois_retable_scene_8_rwk.jpg| 8.a
Fitxategi:F1727_Paris_Ier_eglise_St-Germain-Auxerrois_retable_scene_7_rwk.jpg| 7.a

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Villacondide

**Villacondide**, Espainiako iparraldeko kostaldeko Cuaña udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2024an 299 biztanle zituen.
Errafidio

thumb|Orkidea baten medula 50X gehitua. Errafidioak ikusgai dira.
**Errafidio** kaltzio oxalatozko kristal orrazkara puntazorrotza da, landare-zelula askotan aurkitzen dena, bereziki monokotiledoneoetan. Kristal horiek landareetan duten funtzioa, itxuraz, animalia belarjaleen aurkako defentsa-mekanismoekin lotuta dago. Horrela, arazeo-espezie askotan (*Dieffenbachia* generokoak kasu) konposatu nitrogenatuak (alkaloideak) eta azido organikoetatik eratorritako beste konposatu batzuk konbinatzen dira, hala nola azido oxalikoa bere izerdiarekin eta hostoen zeluletan dauden errafidioak. Belarjaleek hosto horiek murtxikatzen dituztenean, kristalek ebaki txikiak egiten dituzte mukosetan azido oxalikoa sartzeko eta, horrela, narritadura larriak eragiteko.

Defentsa-konbinazio bat da anti-tripsina motako jarduera duten entzimak dituzten errafidioena, histamina eta bradikinina askatzea estimulatzen baitute. Landare horien hostoak mastekatzen dituen animaliaren zelula-egiturak ziztatzen eta kaltetzen dituzte kristalek; hodi-zabaltzaileen askatze konkomitanteak hantura-erreakzio azkarra eragiten du, edema eta kongestioa ezaugarri nagusi dituena.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* Gola, G., Negri, G. y Cappeletti, C.  1965. *Tratado de Botánica*. 2. edizioa. Editorial Labor S.A., Bartzelona, 1110 orr.
* Strassburger, E. 1994. *Tratado de Botánica*. 8. edizioa. Omega, Bartzelona, 1088 orr.

## Kanpo estekak
Kormo

thumb|*Crocus*.
**Kormoa** goi-mailako landareen gorputza da. Sustraiaz eta pujaz osatua dago. Pujan bi zati bereizten dira: zurtoina eta hostoak. Hitz hau oinarritzat hartuz, kormofitoen landare-taldea eratu da, kormoa duten landare guztiak bertan sartzen direlarik. 

Hainbat antzekotasun dituzte erraboilekin, bi organoak zelula parenkimalez osatutako substantzia nutritiboen metatzaileak baitira. Hala ere, bereizi egin daitezke, kormoen barrualdea ez delako begi hutsez beha daitezkeen geruzez osatzen, zeharkako sekzio batean eraztun zentrokide gisa, erraboilekin gertatzen den bezala. Kormoak dituzten landareak landare bizikorrak dira, eta aire-zatiak galtzen dituzte estazio kaltegarrian, hotzagatik edo idortasunagatik, eta lurpeko zatia bakarrik kontserbatzen dute.

Kormoak osatzen dituzten landareetako batzuek Iridaceae familiako genero eta espezie asko dituzte:
* *Crocus*
* *Colchicum*
* *Freesia*
* *Gladiolus*
* *Iris* 
* *Ixia*
* *Crocosmia*
* *Stenbergia*
* *Tritonia*
* *Watsonia*
* *Amorphophallus konjac*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alienes (Valdés)

**Alienes**, Espainiako iparraldeko kostaldeko Valdés udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2024an 253 biztanle zituen.
Caneiru

**Caneiru**, , Espainiako iparraldeko kostaldeko Valdés udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2024an 984 biztanle zituen.

## Tren geltokia 
* Caneiruko geltokia
Castañéu (Valdés)

**Castañéu**, , Espainiako iparraldeko kostaldeko Valdés udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2020an 106 biztanle zituen.
Bristol-Myers Squibb

**Bristol-Myers Squibb Company** (**BMS**) estatubatuar farmazia-enpresa multinazionala da, New Yorken egoitza duena. Enpresa 1989an sortu zuten, bere aurrekoak Bristol-Myers eta Squibb korporazioa elkartu ondoren. Squibb 1858an sortu zuten Edward Robinson Squibbek Brooklynen (New York), eta Bristol-Myers 1887an William McLaren Bristol eta John Ripley Myersek Clintonen. Bristol-Myers Squibb-ek preskripzioko farmazia-produktuak fabrikatzen ditu hainbat arlo terapeutikotan, hala nola minbizia, GIB/HIESa, gaixotasun kardiobaskularrak, diabetesa, hepatitisa, artritis erreumatoidea eta nahasmendu psikiatrikoak. "Pazienteei gaixotasun larriak gainditzen laguntzen dieten sendagai berritzaileak aurkitzea, garatzea eta eskaintzea" du helburu. Princeton (lehen Squibb), Wallingford (lehen Bristol-Myers), Hopewell, New Brunswick, Braine-l'Alleud, Tokio eta Bangalore hirietan daude BMSko lehen mailako ikerketa eta ekoizpen-guneak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Askaña

**Askaña** Arabako lautadan dagoen mendia da, Barrundian. Gebara herritik gertu, ipar-ekialdera. Bertan Gebaratarren gaztelua egon zen, baina lehen karlistaldian kristinatarrek suntsitu egin zuten. Dena den, oraindik ere gazteluaren hondakinak ikus daitezke.

## Argazkiak 

Fitxategi:GebarakoJauregi.jpg|Gebaratarren jauregia Askaña mendiaren magalean, eta gailurrean Gebarako gaztelua.
Fitxategi:Ilustracion del Castillo de Guevara.jpg|Gazteluaren irudia, kristinatarrek suntsitu aurretik.
Fitxategi:Gebara gaztelua 5.jpg|Hondakinak, hurbilagotik ikusita.

## Kanpo estekak
Satyrium pruni

***Satyrium pruni*** Lycaenidae familiako lepidoptero espezie bat da. Europa guztian eta Asia iparraldean Japoniaraino hedaturik dago. Euskal Herrian ere bizi da.

## Taxonomia 
Lineok deskribatu zuen 1758. urtean *Systema Naturae* liburuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lycaena hippothoe

***Lycaena hippothoe*** Lycaenidae familiako lepidoptero espezie bat da. Europa iparraldean eta erdialdean aurkitzen da, Iberiar penintsulari dagoniokez Galiziatik Piriniotara, Euskal Herrian ere bai.

## Taxonomia 
Lineok deskribatu zuen 1761. urtean *Systema Naturae* liburuan.

## Deskribapena 
Tamaina ertaineko tximeleta da, 28-38 mm arteko hegal-zabalera du. Arrak kolore gorri-laranja iluna izaten du hegalen gainaldean, ertzetan ilundu egiten direnak eta distira moreak dituena, hegalen azpialdean marroi-gris argia da eta puntu beltz ugari ditu barreiatuta. Emeak kolore aniztasun handiagoa du hegalen gainaldean, normalean laranja-horixka eta arre iluna eta puntuz osaturiko lerro kurbatuak ditu. Atzeko hegala ia erabat iluna izaten da.

Beldarra lodia da, berdea eta lerro ilunak dituena. Pupa horia da eta puntu beltz ugari ditu.

## Bizi zikloa 
Helduak ekainean eta uztailean ikusten dira hegan eta belaunaldi bakarra ateratzen dute urtero. Emeak arrautzak banan bana jartzen ditu hostoen edo zurtoinek oinarrietan. Handik jaiotzen den beldarrak gaueko jarduera izaten du. *Rumex acetosa* eta *Polygonum bistorta* andareetaz elikatzen da eta neguan hibernatu ondoren udaberriak pupa eratzen du.

## Habitata 
Mendialdeko zelai hezeak eta zohikaztegiak atsegin ditu, itsas mailatik 600 eta 1.700 metro arteko altueran. Arrak lurraldekoiak dira.

Glaziazioen garaiko erlikia kontsideratzen da eta habitat espezifikoarekiko duen loturagatik babestu beharreko espeziea da.

## Iruditegia 

Irudi:Lycaena hippothoe ♂ - Purple-edged copper (male) - Червонец щавелевый (самец) (42086210125).jpg|Arra.
Irudi:Lycaena.hippothoe.female.jpg|Emea.
Irudi:Lycaenidae - Lycaena hippothoe eurydame.JPG|Hegalen azpialdea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Figar (Barcia)

**La Figar**, Espainiako iparraldeko kostaldeko Valdés udalerriko Barcia parrokian dagoen herrixka bat da, Asturias erkidegoan.
Chañaral probintzia

**Chañaral Probintzia** Txileko Atacama eskualdean kokatzen da. 24.436,2 km²-ko azalera du eta 30.598 biztanle. Probintziako hiriburua Chañaral hiria da.

## Datu orokorrak 
Hiriburua Chañaral da, Copiapó eskualdeko hiriburutik 167 km-ra dagoena. 4. Hautesbarrutian eta Senaturako 4. Barrutian dago. Hiri garrantzitsuenak hauek dira: Chañaral, El Salvador eta Diego de Almagro (Herri ohi hondoratua).  

Probintzia horretan meategiak daude, hala nola Salvador meategia, Mantos Verdes meategia eta Potrerillos meategia, eta horiek eusten diete gainerako lurraldeari.

## Ekonomia 
2018an, 282 enpresa erregistratu ziren Chañaral probintzian. Urte berean, Konplexutasun Ekonomikoaren Indizea (ECI) -1,17 izan zen, eta Errebelatutako Abantaila Konparatiboaren (RCA) indize handiena izan zuten jarduera ekonomikoak Museoen eta Leku eta Eraikin Historikoen Zaintzaren Jarduerak (74,29), Isapres (71,7) eta Harria, Harea eta Buztina Erauztea (56,15) izan ziren.

## Demografia 
Komuna 13.410 biztanlekoa da (6.575 emakume eta 6.968 gizon); horietatik 12.086 bere izen bereko kapitala bizi da, eta 5.772 (0 URLa) biztanle ditu, eskualdeko biztanleriaren %5,32, komunan bizi da. Hiri-populazio komunala % 97,32koa da, eta landa-populazioak % 2,68 baino ez du betetzen.

## Komunak 
## Agintariak 
Errepublikako presidenteak zuzenean izendatzen ditu agintariak, eta karguan mantentzen dira haien konfiantza duten bitartean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Navia (parrokia)

**Navia**, Espainiako iparraldeko kostaldeko Navia udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2020an 3.838 biztanle zituen.
Piñeira (Navia)

**Piñeira**, , Espainiako iparraldeko kostaldeko Navia udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2021an 337 biztanle zituen.

## Tren geltokia 
* Piñeira–Viyauril geltokia
Golera

**Golera** mendebaldeko Afrikako hizkuntza da, Liberia eta Sierra Leonako gola etniako kideek hitz egiten dutena. 
Ez du lotura esturik beste hizkuntzekin, eta badirudi bere adar propioa osatzen duela Niger-Kongo hizkuntzen familian. Hala ere, *Ethnologue*k golera mel hizkuntzen zati gisa sailkatzen du. 

## Banaketa 
*Ethnologue*ren arabera, Liberiako eskualde zabaletan goleraz hitz egiten dute. Gbarpolu, Grand Cape Mount eta Lofa konderrietan (Mano ibaiaren eta Saint Paul ibaiaren artean) hitz egiten dute, baita Bomi konderriaren barnealdean eta Montserradon ere.

Hortik eratorritako dialektoak Deng (Todii), Kongba eta Senje dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Polavieya (Navia)

**La Polavieya**, , Espainiako iparraldeko kostaldeko Navia udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2020an 189 biztanle zituen.
Isla de Pascua probintzia

**Isla de Pascua probintzia** Txileko probintzia bat da, Valparaíso eskualdean kokatutako administrazio-dibisio bat. 163,6 km² ditu.&nbsp;km²-ko azalera eta 5761 biztanleria&nbsp;biztanle. Probintziako hiriburua Hanga Roa da. Pazko uharteaz gain, probintzian Salas y Gómez uharte txiki eta biztanlerik gabekoa dago, Pazko uhartetik ehunka kilometrora ekialdera kokatua. Ozeanian kokatutako Txileko probintzia bakarra da eta "erregimen bereziko" estatusa du, eskualdeko gobernuei antzeko atribuzioekin. 1976an sortu zen, Isla de Pascua departamendu ohia ordezkatuz.

## Komunak 
Probintziak komuna bakarra dauka: Isla de Pascua .
Fitxategi:Osterinsel_Uebersicht.jpg|alt=Aerial view of Easter Island| Pazko uhartearen aireko ikuspegia
Fitxategi:Salaygomez.jpg|alt=Isla Salas y Gómez is uninhabited| Isla Salas y Gómez ez dago jenderik

## Erreferentziak
Arcayana

'''''', , Espainiako iparraldeko kostaldeko Valdés udalerrian dagoen parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

2024an 158 biztanle zituen.
Mano (ibaia)

**Mano** () mendebaldeko Afrikako kostaldeko ibaia da. Liberian du iturburua, Gineako Lur Garaietan, Voinjama hiri txikiaren ipar-mendebaldean, eta bere ibilbidean Liberia-Sierra Leona muga osatu ondoren, Atlantikoan itsasoratzen da Mano Salijan, Sierra Leonan. 320 km inguruko luzera du eta 8250 km²-ko arroa drainatzen du.

Ibaiak, oro har, hego-mendebalderantz jarraitzen du, eta Gola Baso Nazionala zeharkatzen du, Liberian. Ibaiadar nagusiak Morro ibaia — Liberia-Sierra Leona muga ere osatzen duena — eta Zeliba dira.

1976an Liberiako Bo herrian nazioarteko zubi bat eraiki zen, Liberia eta Sierra Leona hiriburuen arteko errepide bidezko distantzia murriztu zuena. Ibaian aldizkako lasterren eremuak daude, nabigatzea eragozten dutenak.

## Historia 
Diamanteak erauztea industria garrantzitsua da eremu horietan. Arroaren aberastasunaren kontrolak eta hiru herrialdeetako gobernu nazionalen ezegonkortasunak XX. mendearen amaieran eremu horiek inplikatu zituzten gatazka batzuk eragin zituzten, hala nola Sierra Leonako Gerra Zibila (1991-2002), Liberiako Lehen Gerra Zibila (1989-96) eta Liberiako Bigarren Gerra Zibila (1999-2003).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Portugaleteko Traineru Jaitsiera

**Portugaleteko Traineru Jaitsiera** Portugaleten egin izan den aurredenoraldiko traineru estropada da. Bi ekitaldi jokatu ziren 1990. hamarkadan.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Traineras.es webguneko informazioa
Carcéu (Valdés)

**Carcéu**, , Espainiako iparraldeko kostaldeko Valdés udalerrian dagoen parrokia eta herri bat da, Asturias erkidegoan.

2024an 284 biztanle zituen.
Béla II.a Hungariakoa

**Béla II.a** edo **Bela Itsua** (; ; ; c. 1109 –Székesfehérvár, 1141eko otsailaren 13a) Hungariako eta Kroaziako erregea izan zen 1131tik hil zen arte.

Álmosen semea eta Koloman Hungariakoa erregearen iloba izan zen. Aita eta semea erregearen aginduz itsutu zituzten matxinada baten ondoren. Béla monasterioetan hazi zen Eztebe II.aren erregealdian.

Eztebek ez zuen haurrik, eta Bélaren eta Helena Rasciakoaren arteko ezkontza antolatu zuen, eta Béla errege bihurtu zen Eztebe hil ondoren. Bi purgaketa bortitz egin zituen bere aurkarien aurka, horien artean Kolomanen seme Boris.

Kanpo-politika hedakorra egin zuen eta Bosniak eta Splitek Bélaren domeinua onartu zuten 1136 inguruan.

## Genealogia 
## Kanpo estekak