open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lexikoaren Behatokia Corpusa

**Lexikoaren Behatokia Corpusa** (LTC) komunikabideetako testuekin sortutako corpus monitore bat da, hizkuntzaren erabilera hurbiletik jarraitzeko helburua duena. Proiektua 2007. urtean jarri zuen abian Euskaltzaindiak, Andoni Sagarna euskaltzainaren zuzendaritzapean. Euskaltzaindia bera, Ixa Taldea, Elhuyar Fundazioa eta UZEI dira proiektuaren kideak, eta proiektuko lankide nagusiak hauek dira: Andoni Sagarna, Miriam Urkia, Xabier Artola, Nerea Ezeiza eta Antton Gurrutxaga. Urtean-urtean handituz joan da testu-masa eta 2016. urtearen bukaeran 58 milioi testu-hitz zeuzkan corpusak, 2018an 65 milioi, eta 2021ean 98 milioi. XML lengoaian etiketatuta dago, eta TEI estandarrari jarraitzen dio. Corpusa automatikoki prozesatuta dago, eta linguistikoki etiketatuta, eta hizkuntza-corpusek ohikoa duten kontsulta-funtzionalitatea eskaintzen dio erabiltzaileari. Euskara idatzia jaso da hor, ez ahozkoa. Corpusa kontsultatu daiteke sarean.

Corpus hau ezinbesteko tresna da Euskaltzaindiarentzat, Hiztegi Batuko Lantaldeak egindako proposamen bati erantzuteko sortu zen proiektua. Hitz berri bat finkatu baino lehenago derrigorrezkoa baita hitzaren erabilera erreala zehazki ezagutzea. Gaur egun Euskaltzaindiak hiru corpus ditu: Orotariko Euskal Hiztegiarena, antzinatik XX.mendea arteko testuen bilduma dena, XX. mendeko euskararen corpus estatistikoa eta Lexikoaren Behatokiarena. thumb|440x440px|Lexikoaren Behatokia Corpusa kontsultatzeko pantaila.|erdian

## XX. mendeko aurrekaria 
XX. mendeko euskararen corpus estatistikoa corpusak pasa den mendean erabili zen euskararen lekuko eta erakusgarria da aurrekari garbia. artan ere helburua ez zen ereduzko hizkuntza proposatzea. Kontsulta daiteke sarean. Hasieran EEBS corpus izenarekin ezaguna zenak hiru milioi testu-hitz bildu zituen 1996rako eta 4.658.036 bukaeran 2002an. 1987an Andoni Sagarnaren zuzendaritzapean abiatu zen proiektua, EEBS izena zuen, eta corpusa guztiz bukatu zenean berrizendatu eta Euskaltzaindiaren webgunean kokatu zuten kontsultagai.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Testu corpus
* Orotariko Euskal Hiztegia (OEH)
* XX. mendeko euskararen corpus estatistikoa
* Zientzia eta Teknologia corpusa (ZT)
* Ereduzko prosa gaur (EPG)
* Ereduzko prosa dinamikoa (EPD)
* Sintaktikoki etiketatutako EPEC corpusa (EPEC-DEP)
* EPEC-EuSemcor
* Goenkale corpusa
* Pentsamenduaren Klasikoak corpusa
* ZIO corpusa
* Zuzenbide corpusa
* Gero Corpus Historikoa
* Web Corpusen Atari elebakarra

## Kanpo estekak 
* Lexikoaren Behatokiaren Corpusa kontsultagarri Euskaltzaindiaren webgunean
* XX. mendeko Euskararen Corpus estatistikoa kontsultagarri Euskaltzaindiaren webgunean.
(52768) 1998 OR2

**(52768) 1998 OR2**, probisionalki **1998 OR2** ere deitua, orbita eszentrikoa duen asteroide bat da. Lurretik gertuko objektu gisa sailkatua dago, eta asteroide potentzialki arriskutsua da, Amor asteroideen taldean. 2 eta 4 kilometro arteko diametroa du. 1998ko uztailaren 24an aurkitu zuten Hawaiiko Haleakala Behatokiko NEAT programako astronomoek.

1987 eta 1996an ere argazkia egin zitzaien, baina ez zen berarengan erreparatu. Asteroide potentzialki arriskutsuen artean distiratsuenen artean dago, eta beraz, handienetako bat ere bada. 32 urteko behaketa arku batekin, orbita oso ondo kalkulatuta dago 2197. urtera arte. Bere orbita potentzialki arriskutsua dela esaten da, baina ez hurrengo mendeetan, bai milaka urteko eskalan.

## 2020ko gerturapena 
thumb|ezkerrera|Asteroidea 2020ko apirilaren 29an
2020ko apirilaren 29an, goizeko 09:56ean UTC, asteroidea Lurretik 6,2 milioi kilometrora pasako da, Ilargira dagoen distantzia baino 16 aldiz gehiago. Egindako behaketak nahiko zehatzak dira, eta gehienez ere 7 kilometroko errorea dute. Alderaketa gisa, Artizarra 43 milioi kilometrora egongo da (110 Ilargi-distantzia) 2020ko ekainaren 3an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chott el Hodna

**Chott el Hodna** () Aljeriako aintzira gazia da. Hodna eskualdeko arro endorreiko baten barnean dago, Goi Ordokien ekialdeko muturrean. Chott el Hodnak, gatzagak, igerileku gaziak eta urtaroko hezeguneak ditu, baina, lakuaren erdialdean ez dago landaredirik.

J. Despoisek Chott el Hodna benetako *chott* bat ez dela adierazi zuen, baizik eta *sebkha* bat. Chottaren eremuak habitat garrantzitsua eskaintzen du galtzeko arriskuan dauden espezie batzuentzat, hala nola *Gazella cuvieri*, zertzeta marmolairea eta hainbat basoilo mota, bai eta bertako hainbat arrain espezie ere. 2001eko otsailak 2an Ramsar lekua izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chott Ech Chergui

**Chott Ech Chergui** () ur gazia duen aintzira endorreiko handi bat da, Aljeriako ipar-mendebaldean dagoena.

Chottak 2.000 km² inguruko azalera du eta Aljeriako aintzirarik handienetako bat da. Ramsar tokia ere bada, 8.555 kilometro koadroko azalerarekin. 2001eko urtarrilean, Chott Ech Chergui nazioarteko garrantzi handiko hezegune izendatu zuten (Ramsar lekua, 1.052 zk.).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Soummam

**Soummam** (,  ahoskatua) iparraldeko Aljeriako ibaia da. Akboutik gertu, Oued Sahel eta Oued Bou Sellam ibaien lotunean sortua, 425 kilometroko ibilbidea egin ondoren Bejaian du ahoa. Ptolomeok *Nasava* izena eman zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emma Castelnuovo

**Emma Castelnuovo** (1913ko abenduaren 12a - 2014ko apirilaren 13a) italiar matematikaria eta pedagogoa izan zen.

1936an lizentziatu zen Erromako Unibertsitatean, eta bibliotekari gisa hasi zen Matematika Institutuan. Juduen ondorengoa, 1938 eta 1943 bitartean, naziengandik babesteko aterpea hartu behar izan zuen lagunen etxeetan, ospitaletan edo erlijio erakundeetan. Gerra ostean, Torquato Tasso Erdi Mailako ikastetxera itzuli zen 1979 arte.  Bere asmoa matematikaren edertasuna helaraztea zen ikasleei, beren kabuz pentsa zezaten eta sortzaileak izan zitezen. 

1946an " *Il metodo intuitivo per insegnare la Geometria nel Primo Ciclo della Scuola Secondaria* " artikulua argitaratu zuen, ondoren, *Geometria intiutivia* (1949) liburuan garatuko zituen ideiak adierazi zituena. Lehen edizioaren hitzaurrea bere planteamenduen gaurkotasuna adierazten du:   2009ko martxoaren 10ean, Italiako Errepublikako Merezimenduen Ordenako Ofizial Nagusiaren ohorea jaso zuen bere lanarekiko zaletasun eta konpromisoagatik. 

## Lana 
Matematikako hezkuntzan ekarpen garrantzitsuak egin ditu. Liburu hauek argitaratu ditu:

* *Geometria intuitiva, per le scuole medie inferiori* (1948, Carrabba)
* *Didattica matematica* (1963, La Nuova Italia)
* ''Documenti di un'esposizione matematica* (1972, Boringhieri)
* *Matematica nella realtà* (amb Mario Barra, 1976, Bollati Boringhieri)
* *La matematica* (1976, La Nuova Italia)
* *Pentole, ombre, formiche. In viaggio con la matematica* (1993, La Nuova Italia)
* *L'officina matematica. Ragionare con i materiali'' (2008, La Meridiana)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Emma Castelnuovo ICMI Sariak
* Sarrera biografikoa Emma Castelnuovoren blogean
John Singer Sargent

**John Singer Sargent** (Florentzia, Toscanako Dukerri Handia, 1856ko urtarrilaren 12a - Londres, 1925eko apirilaren 15a) erbesteratutako estatubatuar margolaria izan zen, bete belaunaldiko erretratu margolari nabarmenena, Eduardotar Aroaren luxuaren oroitzapenengatik. 900 olio-pintura eta bi mila akuarela baino gehiago margotu zituen. Bere lanak munduan zeharreko bidaiak dokumentatu zituen.

Sargent estatubatuar erbesteratua izan zen, Londresera joan aurretik Parisen trebatu zena. Erretratugile gisa nazioartean ospea izatera iritsi zen, polemika batzuk izan arren. Parisko Aretoan egindako aurkezpenarekin, *Madame X-ren erretratua*k gizartean margolari gisa zuen posizioa finkatu nahi zuen, baina azaltzen sentsualitatea zela eta, eskandalua eragin zuen.

Hasieratik, bere lanak erraztasun tekniko nabarmena erakutsi zuen, batez ere pintzelarekin marrazteko gaitasunean; horrek miresmena piztu zuen, baita ustezko azalekotasun batengatik kritikak ere. Ezaguna zen enkarguz egindako lanei esker. Bere ikerketa informalek eta paisaia-pinturek, bestetik, inpresionismoarekin lotura erakusten dute.

## Iruditegia 

Irudi:Madame X (Madame Pierre Gautreau), John Singer Sargent, 1884 (unfree frame crop).jpg|*Madame X-ren erretratua*
Irudi:Edinburgh NGS Singer Sargent Lady Agnew.JPG| *Lady Agnew of Lochnaw*
Irudi:John Singer Sargent - Morning Walk.jpg|*Goizeko ibilaldia*
Irudi:Clementina Anstruther-Thomson, 1889.jpg|*Clementina Anstruther-Thomson*
Irudi:Sargent - Muddy Alligators.jpg|*Kaimanak lokatzetan*
Irudi:Theodore Roosevelt by John Singer Sargent, 1903.jpg|*Theodore Roosevelt*
Ikasbide Ikastola (Donostia)

**Ikasbide Ikastola** Donostiako Amara auzoko ikastetxe publiko bat da. Haur Hezkuntza eta Lehen Hezkuntza eskaintzen ditu. Haren hizkuntza eredua D da. Egun, Loiolako Erriberak auzoan  dago.

## Sorrera eta historia 
1960an Donostiako Amarako guraso talde batek beren seme-alabei euskal irakaskuntza eskaini nahian eta garai hartako egoerari aurre egiteko, euskaraz irakasten zuen eskola bat sortu zuten: Amarako Ikastola. Hasierako egoitza Olazabal kalean zegoen (Santo Tomas Lizeoko geletan); ondoren, 1965-1966an Baleazaleen kaleko pisu batera pasa ziren eta 1966-1967an, Felipe IV.a hiribideko geletara.
ezkerrera|thumb|Ikasbide Kultur Elkartea (Donostia)
1967an Ikasbide ikastola bihurtu zen eta egun Ikasbide Kultur Elkartearen lokaletan hartu zuen ostatu. Hasieratik bertatik, garai hartako ikastolen mugimenduarekin bat etorri zen, horrek zekarren Pedagogi Berrikuntzarekin bat eginez.

1979an, Lehen Hezkuntzakoak Txuri Urdin Izotz Jauregiko gela batzuetara pasa behar izan ziren. 1984-1985 ikasturtean, berriz, taldeak gehitzen joan zirenez, gela aurreprefabrikatuetan ere eskolak ematen hasi ziren. 1985ean Udaletxeak Amezketa plazako eraikina utzi zienean, Haur Hezkuntzakoak bertara joan ziren.
erdian|thumb|Ikasbide Ikastola Txuri Urdinen
Une horretan, Isabel II.eko lokalak hutsik geratu zirela aprobetxatuz, hainbat gurasok Ikasbide Kultur Elkartea sortu zuten, auzoan ere euskara eta Euskal kultura sustatzeko asmoz.

1989an "Alkano" izeneko eraikinera joan ziren (Zorroagan), Gurutze Gorriarekin negoziatu ondoren.
erdian|thumb|Ikasbide Ikastola (Donostia) Alkano eraikina
Hasiera batean, Ikasbidek, ikastolen federazioen babespean, zegozkion guraso eta irakasleen ordezkarien batzordeekin ikastola pribatu gisa funtzionatu zuen eta Arantzazuko Ama, Orixe, Zurriola eta Jakintza ikastolekin batera, Barandiaran Lizeoa sortu zuten, beren proiektuari Bigarren Hezkuntzan jarraipena emateko.

1993an, Euskal Eskola Publikoaren legeari buruzko hausnarketa eta erabaki beharra etorri zen eta Ikasbide Ikastola sare publikora pasa zen.
thumb|Ikasbide Ikastola. Loiolako Erriberetako egoitza
2011-2012 ikasturtean eraikin berria inauguratu zen, Loiolako Erribera auzo berrian.

Ikastetxearen historiaren ondorio da gurasoek zeresan handia izatea kudeaketan eta urte horietan guztietan komunitatearekin erakutsi duen konpromisoa, auzoko zenbait erakunderekin harreman zuzena izanik eta Amaran antolatu diren euskal kultur girotze ekimenak eta ekintza kultural askoren hedatzaile eta antolatzaile izanik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Seybouse

**Seybouse** () ipar-ekialdeko Aljeriako ibaia da. Tell-eko Atlasean sortua, 225 kilometroko ibilbidea egin ondoren Annabatik gertu du ahoa. Ptolomeok *Ubus* izena eman zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kjerag

**Kjerag** Norvegiako Rogaland konderriko Sandnes udalerrian dagoen mendi bat da eta 1.110 metroko garaiera du.

Bertan, Kjeragbolten harkaitz esekia egoteagatik ezaguna da, Norvegia guztiko turismo helmuga ospetsuenetako bat.
Trollveggen

**Trollveggen**, norvegieraz literalki "Trollen Harresia", Norvegiako amildegi bat da, Trolltindene ("Trollen Mendiak") mendikatean. Møre og Romsdal konderriko Molde udalerrian dago. 1.700 metroko garaiera du.
Rhummel

**Rhummel** edo **Rummel** () ipar-ekialdeko Aljeriako ibaia da. Mila probintzian sortua, 200 kilometroko ibilbidea egin ondoren Konstantinatik gertu, Jijel badian, du ahoa. Antzinean *Ampsaga* izena zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azido hipokloroso

**Azido hipoklorosoa** (**HClO**) hipoklorito ioi batez eta hidroi batez osatuta dagoen azido ahula da. Kloroa uretan disolbatzean sortzen da, eta erreakzio horretan bere burua ere partzialki disoziatzen du. Azido hipoklorosoa eta hipoklorito ioia oxidatzaileak dira eta kloro disoluzioen lehen mailako desinfekzio agenteak ere badira. Erabilerari dagokionean, biologian bakterioak suntsitzeko erabili daiteke, elikagai-industrietan janaria prestatzeko gainazalak desinfektatzeko baliatu ohi da eta uraren tratamenduan ere erabilia izan daiteke, besteak beste.

## Historia 
Azido hipoklorosoa 1834an aurkitu zen, Antoine Jérôme Balard (1802–1876) frantziar kimikariari esker. Kloro gasa zuen ontzi bati merkurio(II) oxidoa eta ura zituen disoluzio esekia gehituz lortu zuen azido hipoklorosoa sortzea. Berak ere jarri zion izen azidoari eta bere konposatuei.

## Erabilerak 
* Sintesi organikoetan, azido hipoklorosoak alkenoak klorohidrino bihurtzen ditu.
* Biologian, neutrofilo aktiboek azido hipoklorosoa sortzen dute kloruro ioien peroxidazioa burutuz, mieloperoxidasa bitartekari dutela.
* Elikagai-industrian eta ur banaketan azido hipoklorosodun disoluzio ahulak ekoizten dira desinfektatzaile ziur baina ezegonkor bat sortzeko, hala, elikagaiak ekoizten diren gainazalak edo ur hornidurak tratatu ahal izateko.
* Ura tratatzean azido hipoklorosoa desinfektatzaile aktiboa da, hipokloritodun produktuetan. Horregatik, azido hau, besteak beste, igerilekuak desinfektatzeko erabili daiteke.
* Aurrekoaren antzeko prozesua jarraitzen dute itsasontzi eta yateak desinfektatzeko edo bertako hondakinak itsasora kanporatu aurretik arazteko.

## Ekoizpena 
Kloro urari gehitzen badiogu azido klorhidrikoa eta azido hipoklorosoa lortuko ditugu:

Cl2 + H2O  HClO + HCl

Cl2 + 4 OH-  2 ClO- + 2 H2O + 2 e-

Cl2 + 2 e-  2 Cl-

Azidoak azido hipoklorosozko gatz akuosoetara gehitzen badira (gatz horien adibide sodio hipokloritozko disoluzio zuritzaile komertzial bat), emaitzatzat lortuko den erreakzioa ezkerrera zuzendua egongo da eta kloro gasa ekoitziko da.

Bestalde, azido hipoklorosoa lortzeko beste modu bat dikloro monoxidoa uretan disolbatzea da; baldintza akuoso ohiko edo estandarretan, gaur egun ezinezkoa da azido hipokloroso anhidridoa prestatzea, bera eta beraren anhidridoaren artean dagoen oreka hauskorrarengatik:

2 HOCl  Cl2O + H2O; K (0&nbsp;°C-tan) = 3.55×10−3 dm3 mol-1

Argiak edo kobre oxidoa, nikela edo kobaltoa bezalako trantsizio-metalek azido hipoklorosoa eta oxigenoa ematen duen deskonposaketa exotermikoa azkartzen dute:

2 Cl2 + 2 H2O -> 4 HCl + O2

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Azido kloroso
* Azido kloriko
* Azido perkloriko

## Kanpo estekak
Trolltunga

**Trolltunga**, norvegieraz literalki "Troll mingain", Norvegiako Vestland konderriko Ullensvang udalerrian dagoen harkaitzezko eraketa bat da. Amildegia menditik 700 metroko garaieran ageri gelditzen da, Ringedalsvatnet aintziraren gain.
Laghouat

**Laghouat** (; ) Aljeriako hiria da, izen bereko probintziako hiriburua dena. Hassi R'Mel gas-hobiaren ondoan dago. XI. mendean sortua, 1852an frantziarrek hartu zuten.

## Demografia 
## Klima 
## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Paola Suárez

**Paola Suárez** (Pergamino, Buenos Airesko probintzia, 1976ko ekainaren 23a) Argentinako tenis-jokalari ohia da.
Drouant

***Drouant*** Parisko jatetxe ospetsua da. 1880an Charles Drouantek sortu zuen. Opéra Garnier auzoan dago, Parisko 2. barrutian, Gaillon plazan, 16-18 zenbakian. Drouant jatetxeak, hilabetero, lehen asteartean, 1914tik, Goncourt Sariaren epamahiaren bilera jasotzen du. 1926tik, bestetik, Renaudot Sariarena ere bai. Jatetxearen sukaldeak Émile Cotte-k eramaten ditu.

## Historia 
Charles Drouant alsaziarrak sortu zuen *bar-tabac* gisa, 1880an. Parisko leku ospetsu bihurtu zen batez ere ostrak dastatzeko, astero jabearen koinatu bretoiarrak eramaten zituen ostrekin. Bere semea, Jean Drouant-ek, 1914an hartu zuen kargua eta, ondoren, 1946tik 1976ra, bere ilobak, Jean Drouant. Azken honek izena eman zion Parisen Médéric kalean kokatutako gastronomia eskolari, École hôtelière de Paris, gaur egun Lycée des Professions de l’Hôtellerie Jean-Drouant deitzen dena.

1976an, Jean Drouantek erabaki zuen jatetxea saltzea Robert Pascal-i, jatetxeko langile izana urtetan. Ondoren, 1986 eta 2006 artean, Drouant jatetxea hainbat aldiz aldatu zen eskutik. Louis Grondard sukaldariari esker, Drouant jatetxeak, 1988 eta 2005 artean, gastronomia-izar bana eta bi jaso zituen. 2006an, Antoine Westermann, Drouant familiako ahaidea, chef eta jabe berria bihurtu zen, jatetxeak *Drouant par Antoine Westermann* izena hartuta.

2018an, Gardinier anaiek Drouant jatetxea eskuratu zuten, hau Gardinier & Fils taldean integratuz.

## Iruditegia 

Image:
Fitxategi:Drouant_antoine_westermann_1956.jpg|Drouant 1956an.
Fitxategi:Façade - Restaurant Drouant - Paris.jpg|Jatexearen fatxada.
Fitxategi:Restaurant Drouant - Terrasse - Paris.jpg|Kanpoko terraza.
Fitxategi:Goncourt_drouant_antoine_westermann.png|Goncourt saloia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Goncourt Saria
* Renaudot Saria

## Kanpo estekak 
* :Jatetxearen webgune ofiziala.
* :Académie Goncourten webgune ofiziala.
* :Renaudot Sariaren webgune ofiziala.
Mariee Sioux

**Mariee Sioux** (Nevada City, Kalifornia, 1985eko otsailaren 4a) estatubatuar folk abeslari eta musikagilea da.

Nick Drake edo Joni Mitchell musikarien eragina du, baita Siux herriko musika tradizionalaren eragina ere. *Faces In The Rocks* lehen diskoa 2007ko martxoan grabatu zuen Nevada Cityn.

Mariee Siouxen aita, Gary Sobonya, poloniar eta hungariar jatorriko mandolina-jotzailea da, eta bere ama, Felicia, jatorri espainiar eta amerindiarrekoa.
Ikasbide Ikastola

**Ikasbide Ikastola** izan daiteke:

* Ikasbide Ikastola (Donostia)
* Ikasbidea Ikastola (Dura)
* Ikasbide Ikastetxea, Bilbo
Anohni

**Anohni** edo **ANOHNI** (Chichester, Ingalaterra, 1971ko urriaren 24a) abeslari, musikagile eta piano-jotzailea da, *Antony and The Johnsons* taldeko abeslari izateagatik ezaguna. Emakume transgeneroa, Antony Hegarty edo Antony jaiotza-izenaz egin zen ezagun lehenik. 2015etik Anohni izena darabil publikoki.

## Diskografia 
#### Antony and the Johnsonsekin 
* *Antony and the Johnsons* (2000)
* *I Am A Bird Now* (2005)
* *The Crying Light* (2009)
* *Swanlights* (2010)
* *Cut The World* (zuzenean) (2012)
* *Turning* (zuzeneko DVDa eta soinu-banda) (2014)

#### Anohni bezala 
* *Hopelessness* (2016)
* *Paradise* EPa (2017)

## Erreferentziak
Lurdes Huizi

**Lurdes Huizi Perurena** (Goizueta, Nafarroa Garaia, 1958 - *ib.*, 2020ko apirilaren 30a)

Euskalduntze-alfabetatzea, euskara elkarteak, euskarazko hedabideak. Euskalgintzako hainbat arlotan jardun zuen, lan profesionala konpromiso sozialarekin uztartuz. 

## Biografia 
### Ibilbide profesionala 
#### Euskalgintzan 
Euskalduntze-alfabetatzean hasi zuen Huizik euskalgintzako ibilbidea, 1980ko hamarraldian: AEKn, euskara irakasle, Hernanin (Gipuzkoa). Hernani haren bigarren herria zen. AEKn bertan, urte batzuk Donostian egin zituen, bulegoan, material arduradun, eta Hernanira itzuli zen gero: euskaltegiko irakasle jardun zuen, eta eskualdeko arduradun ere izan zen. Euskalduntze-alfabetatzea utzita, kultura arloan aritu zen zenbait urtez, 1990eko hamarraldi hasieran: Bitarte enpresan aritu zen, liburu banaketaren esparruan, komertzial gisa lanean. Hernaniko euskalgintzan jarraitu zuen urte haietan, hala ere.

#### Doberako lehen langilea 
1990eko hamarkadaren hasieran hasi ziren herri ugaritan euskara elkarteak sortzen, eta Hernaniko Dobera elkartea sortu zenean, inguruan zen Huizi. Legez osatu zutenean, 1993 bueltan, lehen langilea izan zen. *Hernaniko Kronika* egunkaria sortzeko bidean aritu zen. Bulegoko arduraduna izan zen. Hark eramaten zituen udalarekiko harremanak, egitasmoak zein diru kontuak.Doberakoen azken agurra. 
#### Berria egunkarian 
2004an hasi zen BERRIAn lanean eta hamasei urteko bidea egin zuen bertan: edizioburu lehenik, eta zierrearen arduradun azken urteetan. Egunkarian ez zen haren izena ageri, baina katebegian ezinbesteko pieza zen. 2019an Korrikaren lekukoa hartu zuen, lehen aldiz, BERRIAko langileen kilometroan.

### Boluntario lana 
Boluntario lana izan zuen bizitzako beste ardatz bat, izan ere: urteak eman zituen Goizuetako suhiltzaile boluntarioetan. Anbulantzia gidaria zen. Ikastaroa egin zuen, eta anbulantziako laguntzaile boluntarioa zen, larrialdietan gaixoak eramaten zituena. Goizuetako suhiltzaileen azken agurra jaso zuen.

## Heriotza 
61 urterekin hil zen minbiziaren eraginez.

## Omenaldia 
Goizueta, bere jaioterriko plazan omenaldia egin zioten. Suhiltzaile boluntarioek sirenak piztu zituzten, eta herritarrek ondorengo bertsoa kantatu zioten:*Ze berri txar ta tristea / jasoa dugun tamalez. / Nahi ez genuen unea / iritsi da zoritxarrez. / Taldekide bat joatea / ezin da ulertu errez. / Nahiz ta zuk nahiko zenuken / guk hau hartzea umorez. / Euskaltzalea izatez, / suhiltzailetan bolondres, / beti muxutruk laguntzen, / bueltan ezer jaso nahi ez! / Bihotz ona erakutsiz, / goiz, arratsalde ta gauez. / Mila esker denagatik, / agur eta ohore Lurdes.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Lurdes Huiziri omenaldia Goizuetan (2020.05.01) Youtube
Cat Power

**Charlyn Marie "Chan" Marshall** (Atlanta, Georgia, 1972ko urtarrilaren 21a), **Cat Power** izen artistikoaz ezagunagoa, abeslari eta musikari estatubatuarra da.
Kjeragbolten

**Kjeragbolten**, Norvegiako Kjerag mendian dagoen bloke bat da, Rogaland konderrian. Blokea berez tilitazkoa den eta 5 metro kubiko dituen harkaitz bat da, arraildura batean sartua. Turista askoren helmuga da, gainera bertaratzeko ez da alpinismo materialik behar. 984 metroko garaieran zintzilikatua dago.
Elliot Silverstein

**Elliot Hersh Silverstein** (Boston, Massachusetts, 1927ko abuztuaren 3 &ndash; Los Angeles, 2023ko azaroaren 24a) Ameriketako Estatu batuetako zinema zuzendaria izan zen. Bere lan ezagunena *Cat Ballou* (1965) filma izan zen.

## Ibilbidea 
Elliot Silversteinek *Cat Ballou* filma zuzendu zuen 1965ean, Jane Fonda protagonista zuen western komikoa. Orden kronologikoaz beste film ezagunak hauek dira: *The Event*, *A Man Called Horse*, *Honeymooon*, *The Invisible Assassin* eta *Flashfire*. Telebistarako *The Twilight Zone*, *The Nurses*, *Picket Hences* eta *Tales from the Crypt* idatzi zituen. Silverstein zuzendari oparoa ez zen arren, sarritan bere filmak sarituak izan ziren. *Cat Ballou*k, adibidez, Oscar bat irabazi zuen (aktore onenekoa) eta beste lauetan izendatu zuten.

## Biografia 
Silverstein hiru aldiz ezkondu zen, hirurak dibortzioan amaituak. Lehen ezkontza Evelyn Ward-ekin izan zen, bigarrena Alana King-ekin. Lehen ezkontzarekin, David Cassidyren aitaordea bihurtu zen.

## Filmografia 

* *Tales from the Crypt* (telesaila) (1991-94)
* *Flashfire* (1994)
* *Picket Fences* (telesaila) (1993))
* *Rich Men, Single Women* (telefilm) (1990)
* *Fight for Life* (telefilm) (1987)
* *Night of Courage* (telefilm) (1987)
* *Betrayed by Innocence* (telefilm) (1986)
* *The Car* (1977)
* *Nightmare Honeymoon* (1974)
* *A Man Called Horse (A Man Called Horse)* (1970)
* *The happening* (1967)
* *Cat Ballou* (1965)
* *Kraft Suspense Theatre* (telesaila) (1963-64))
* *The Defenders* (telesaila) (1962-64)
* *Arrest and Trial* (telesaila) (1964)
* *The Doctors and the Nurses* (telesaila) (1962-64)
* *Twilight Zone* (telesaila) (1961-64)
* *Breaking Point* (telesaila) (1963)
* *Dr. Kildare* (telesaila) (1961-63)
* *The Dick Powell Theatre* (telesaila) (1962)
* *Belle Sommers* (telefilm) (1962)
* *Naked City* (telesaila) (1961-62)
* *Have Gun - Will Travel* (telesaila) (1961)
* *Route 66* (telesaila) (1960-61)
* *Checkmate* (telesaila) (1961)
* *The Westerner* (telesaila) (1960)
* *Assignment: Underwater* (telesaila) (1960)
* *Black Saddle* (telesaila) (1960)
* *Suspicion* (telesaila) (1958)
* *Omnibus* (telesaila) (1954-56)

## Sariak eta nominazioak 
* 1965: Urrezko Hartzareako nominatua izan zen, *Cat Ballou* filmarekin.
* 1990: Lifetime Award saria eman zion Amerikako Zuzendarien Gremioak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Elliot Silverstein IMDben.
* :Elliot Silversteinekin elkarrizketa.
Gar-Goik

**Gar-Goik** Euskal Herriko esneki enpresa bat da, 1970ean sortua. Egoitza Nafarroa Garaiko Betelu udalerrian du, eta jogurta, gurina eta esne gaina ekoizten ditu. Merkatu nagusiak Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia ditu.

## Kanpo estekak 
*  Enpresaren webgunea.
Danone

**Danone** edo **Danone Taldea**, , Frantziako janari multinazional bat da. 1919an sortua izan zen eta egoitza nagusia Parisen du.

Lau sailetan banatua dago: esneki freskoak, urak, haur nutrizioa eta medikuntza nutrizioa.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Yoplait

**Yoplait** Frantziako jogurt enpresa bat da. 1965an sortua izan zen eta egoitza nagusia Boulogne-Billancourt udalerrian du.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Azido kloroso

**Azido klorosoa** (**HClO2**) klorito ioi batez eta hidroi batez osatuta dagoen konposatu inorganikoa da. Azido ahul bat da. Azido honetan kloroak +3 oxidazio egoera du. Substantzia purua ezegonkorra da eta azido hipoklorosoan (HClO) eta azido klorikoan (HClO3) dismutatzen da:

2 HClO2 -> HClO + HClO3

Azidoa substantzia puru gisa lortzea zaila bada ere, bere base konjokatua, azido honen eratorria den kloritoa, egonkorra da. Kloritoa duen gatz ezagun bat sodio kloritoa da. Gatz hori eta antzeko beste batzuk batzuetan kloro dioxidoa ekoizteko erabiltzen dira.

## Prestaketa 
Azido klorosoa bario kloritoa edo berun (II) kloritoa azido sulfurikoaren erreakzionaraziz lor daiteke:

Ba(ClO2)2 + H2SO4 -> BaSO4 + 2 HClO2

Pb(ClO2)2 + H2SO4 -> PbSO4 + 2 HClO2

## Egonkortasuna 
Azido klorosoa oxidatzaile indartsua da, baina dismutatzeko duen joerak balioa kentzen dio dohain horri.

Kloroa da HXO2 formulako azido isolagarri bat sortzen duen halogeno bakarra. Formula hori duen bromozko edo iodozko azidorik ez da inoiz isolatu. Bromitodun gatz gutxi batzuk ezagutzen dira, baina ez ioditodunak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Azido hipokloroso
* Azido kloriko
* Azido perkloriko

## Kanpo estekak
Azido kloriko

**Azido klorikoa** (**HClO3**) kloroaren oxoazido bat da eta klorato gatzen aitzindari formala. Azido sendo bat da azidotasun konstantea -1 ingurukoa duena eta oxidatzailea ere bada.

## Ezaugarriak 
Azido klorikoa disoluzio akuoso hotzetan egonkorra da %30eko kontzentrazioa izan arte, gutxi gorabehera. %40ko kontzentrazioa baino zertxobait altuagoa duen disoluzioa presta daiteke, baldin eta kontu handiko lurrunketa bat egiten bada presio baxuetan. Kontzentrazio horietatik gora, azido kloriko deskonposatu egiten da jarraian ageri diren produktuak emateko, beste askoren artean:

8 HClO3 -> 4 HClO4 + 2 H2O + 2 Cl2 + 3O2

3 HClO3 -> HClO4 + H2O + 2 ClO2

### Arriskuak 
Azido klorikoa oxidatzaile indartsua da, hori dela eta, substantzia organiko eta lurrunkor gehienak deflagratu egingo dira kontaktua izate hutsarekin.

## Ekoizpena 
Azido sulfurikoa bario kloratoarekin erreakzionarazten badugu azido klorikoa lor dezakegu; baroi sulfato disolbagaitza hauspeatu egingo da:

Ba(ClO3)2 + H2SO4 -> 2 HClO3 + BaSO4

Bada beste bide bat: azido hipoklorosoa berotzen badugu azido klorikoa eta azido klorhidrikoa lortuko ditugu:

3 HClO -> HClO3 + 2 HCl

## Erreferentziak 
* Greenwood, Norman N.; Earnshaw, Alan (1997). Chemistry of the Elements (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. .
* R. Bruce King, ed. (1994). "Chloric acid". Encyclopedia of Inorganic Chemistry. 2. Chichester: Wiley. p. 658. .

## Ikus, gainera 
* Azido hipokloroso
* Azido kloroso
* Azido perkloriko

## Kanpo estekak
Prentsaurreko

[thumb|200px|[George W. Bushen prentsaurrekoa Etxe Zurian.]]

**Prentsaurreko** bat izaera informatzaileko planifikatutako ekitaldia da. Pertsona bategatik, organismoengatik edo entitateengatik planifikatuta, han gertatzen denaren informazioa eman dezaten komunikabideak gonbidatuta. Prentsaurrekoaren praktikaren jatorria Estatu Batuetan gertatu zen 1913 urtean, lehendakaria Woodrow Wilson, eman zuen lekua 1913 eta 1916 urteen bitartean 57 topaketatarako komunikabideekin. Hala ere, egile batzuek diote prentsaurrekoetan lehendakariak ahalik eta gutxiena kontatzen zuen.

Prentsaurrekoak erakundeak, alderdi politikoak, sindikatuak eta enpresa-taldeak normalean deitzen dute, hauek, konbokatzeko botere handiagoa dituztelako. Badute ere ahalmena prentsaurrekoak deitzeko, taldeak edo mugimendu sozialak iritzi publikora gairen bat jakinaraztea nahi dutenak.

Prentsaurrekoak asimetria-egoera ekartzen du elkarrizketatzailearen eta elkarrizketatutaren artean. Komunikabideak, ez doaz indiskriminatuki deialdi guztietara, aukeratzen dute, interesgarriagotzat edo garrantzitsuagotzat hartzen dituztenak.

## Prozedura orokorra 
Normalean, prentsaurrekoa, hurrengo eskema jarraitzen du:

* Ongietorriarekin ekiten da.
* Erakusketa laburra ematen da parte hartuko dutenen aldetik.
* Hitz-txandak emateko arduraduna komunikazioko edo prentsaurrekoko koordinatzaileko zuzendaria izango da. Kazetaria identifikatzeko, honek bere izena eta galdera egin baino lehen lantzen duenerako komunikabidea jakinarazten du.
* Bukatzeko, ekitaldi informatzailean tratatutako funtsezko puntuak biltzen dira. Azken batean, etortzeak eta egindako lana eskertzen dute.

Prentsaurrekoetan tratatzen diren gaiak era askotakoak dira eta antolatzaileen interesen mendean daude. Kazetaria prentsaurrekora doanean tratatuko diren gaiak aldez aurretik dakizki eta aukera askotan laburpen txikia idatziz ematen zaie ekitaldiaren edukiarekin.

## Kanpo estekak
Azido perkloriko

**Azido perklorikoa** (**HClO4**) perklorato ioi batez eta hidroi batez osatutako oxoazidoa da, zeinetan kloroak +7 oxidazio-egoera baliatzen duen. Kloroak, beste halogenoek bezalaxe, bost oxidazio-egoera izan ditzake eta hau da altuena, hortik datorkio izena azidoari. Azido hau dikloro tetraoxidoa urarekin erreakzionaraztean lor daiteke.

Azido hau oso sendoa da, izan ere, azido guztien artetik azidotasun konstante baxuena duena da eta hortaz, osorik disoziatzen da disoluzio akuosoan. Oso korrosiboa da eta %72a baino kontzentrazio altuagoetan ezegonkortu eta leher daiteke, hori dela eta, azido honekin jarduterakoan neurri zorrotzak hartu behar dira.

## Prestaketa 
Azido perklorikoa sortzeko bi bide ezberdin daude, ezagunenak behintzat eta industrian erabiltzen direnak. Metodo tradizionalak sodio perkloratoaren disolbagarritasun akuoso altua (209 g/100 mL ureko, giro tenperaturan) probesten du. Disoluzio hori azido klorhidrikoarekin tratatuz gero, azido perklorikoa lor daiteke, sodio kloruro hauspeakina ekoizteaz gain:

NaClO4 + HCl -> NaCl + HClO4

Azido kontzentratua destilazio bidez puru bihur daiteke. Beste bideak hauspeakina eratzea ekiditen du eta zuzenagoa ere bada: kloro likidoaren oxidazio anodikoa burutu behar da, platinozko elektrodo batean.

### Laborategiko prestaketak 
Bario perkloratoa azido sulfurikoarekin erreakzionaraziz gero, bario sulfato hauspeakina lortuko da, azido perklorikoaz gain. Azido nitrikoa eta amonio perkloratoa nahastuz gero ere lor dezakegu azidoa, baldin eta nahastea irakin eta azido klorhidrikoa gehitzen bada. Erreakzioak oxido nitrikoa eta azido perklorikoa ematen du, amonio ioi horrek dakarren erreakzio aldakorra dela eta; eta kontzentratu eta puru bihurtzetik gertura irits daiteke, baldin eta geratzen diren azido nitrikoa eta azido klorhidrikoa irakiten badira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Azido hipokloroso
* Azido kloroso
* Azido kloriko

## Kanpo estekak
Eleberri labur

[thumb|Eleberri laburrak historia luzea du: [Miguel de Cervantesen Novelas ejemplaresen azala, 1590-1612.]]
[thumb|Euskal literaturan [Anjel Lertxundik eleberri labur ugari plazaratu ditu.]]
**Eleberri laburra**, **Noveleta**, **Novelette** edo **Nouvelle** izen desberdinekin ezagutzen da Frantzian garapen handia izan duen narrazio mota da. Eleberri arruntekin konparatuta luzera txikiago du eta argumentua zein pertsonaiak gutxiagoak dira, baina ipuina baino dezente luzeagoa da. Hitzen zenbakiaz 15. 000 eta 40 000 mila artean egon daiteke. Euskal literaturan ere genero hau nahiko jorratua izan da.

## Jatorria 
Eleberri laburraren sustraiak Erdi Aroko bukaeraren literaturan aurki daitezke; mende ohietan ohikoak ziren ipuin bat baino luzeagoak ziren narrazioak, eleberri arruntaren luzera izan gabe. Giovanni Boccaccioren (1313-1375) *Dekamerona* adibide egokia izan daiteke. XVI. mendean *novella* kontzeptua zabaldu zen; lan mota hori Italiatik zabaldu zen narrazio laburraren esanahiarekin. Luzeagoa baldin bazen *romanzo* (italieraz) edo *roman* (frantsesez) ziren. Miguel de Cervantesek bere *Novelas ejemplares* liburuan (1590-1612) kontzeptua erabili zuen, esaterako.

## Definizioa 
Ez da honena definizio erraza. Mari Jose Olaziregi horrela dio: "E. M. Forster kritikari ingelesak, esaterako, eleberriaren definizio zehatzak eragiten dituen zailtasunak izan zituen hizpide. Testuaren hitz kopuruaz gain (50.000 hitzez mintzo da E. M. Forster), malgutasuna eta aldakortasuna jo zituen eleberriaren ezaugarri berezkoentzat". Dena dela, hitz kopuruen gainetik egilearen borondatea dago, berak erabakitzen baitu bere testua eleberria, ipuina edo eleberri laburra ote den.

Eleberri laburraren ezaugarri batzuk hauek dira:
* kondentsazioa eta kontzentrazioa beharrezkoak dira
* kontakizunean lementuak eta gertakariak oso ondo aukeratu daude

## Eleberri labur ezagun batzuk 
* Miguel de Cervantes: *El licenciado Vidriera*, 1616.
* Robert Louis Stevenson: *Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde*, 1886.
* H. G. Wells: *The War of the Worlds*, 1898.
* Thomas Mann: *Der Tod in Venedig*, 1912.
* Franz Kafka: *Metamorfosia*, 1915.
* Pio Baroja: *La dama de Urtubi*, 1916.
* Albert Camus: '' L'Étranger*, 1942.
* George Orwell: Animal Farm: A Fairy Story, 1945.
* Ernest Hemingway:*The Old Man and the Sea*, 1955.
* Juan Rulfo: *Pedro Páramo*, 1955.
* Robert Laxalt: *A Cup of Tea in Pamplona*, 1985.

## Eleberri laburrak euskal literaturan 
Euskal literaturaren garapen garaikidean askotan erabili da eleberri laburrera formatoa.
* Seber Altube: *Laztantxu eta Betargi* (1957)
* Anjel Lertxundi: *Ajea du Urturik* (1971)
* Anjel Lertxundi: *Goiko kale* (1973)
* Ramon Saizarbitoria: *Ehun metro* (1976)
* Anjel Lertxundi: *Hamaseigarrenean, aidanez* (1983)
* Bernardo Atxaga: *Bi anai*, 1985.
* Anjel Lertxundi: *Tobacco days* 1987
* Jose Inazio Basterretxea: *Falo zantarra*, 1988.
* Anjel Lertxundi: *Carla* (1989)
* Alberto Ladrón: *Xake mate*, 2002.
* Joseba Sarrionandia: *Kolosala izango da*, 2003.
* Xabier Montoia: *Lautadako mamua'', 2024.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Eleberri laburraren Goncourt saria

## Kanpo estekak
Edyta Górniak

**Edyta Anna Górniak** (Ziębice, 1972ko azaroaren 14a) poloniar abeslaria da. 1994ko Eurovision Abesti Lehiaketan parte hartu zuen *To nie ja!* izeneko abestiarekin.

## Diskografia 
* *Dotyk* (1995)
* *Edyta Górniak* (1997) / *Kiss Me, Feel Me* (1997)
* *Perła* (2002) / *Invisible* (2003)
* *E·K·G* (2007)
* *Zakochaj się na Święta w kolędach* (2008)
* *My* (2012)

## Filmografia 
### Telesailak
Alessandra Mussolini

**Alessandra Mussolini** (Erroma, 1962ko abenduaren 30a) italiar politikaria da, Benito Mussolini diktadore faxistaren biloba. Politikan aritu aurretik, aktorea eta modeloa izan zen.

## Bizitza 
Erroman jaio zen. Aita Romano Mussolini zuen, Benito Mussolini diktadorearen laugarren semea; ama, berriz, Maria Scicolone, Sophia Lorenen ahizpa.

Erromako *American Overseas School of Rome* estatubatuar ikastetxean ikasi zuen 1976tik 1980ra. 1984an Medikuntzan eta Kirurgian graduatu zen La Sapienza Erromako Unibertsitatean.

Mauro Floriano aduanazainarekin ezkondu zen 1989ko urriaren 28an. Elkarrekin hiru seme-alaba izan dituzte: Caterina, Clarissa eta Romano. Geroago, haurrek amaren abizena hartu zuten, Alessandra Italiako legea aldatzeko legea auzitan ibili ondoren. Alessandra kanpaina bat abiatu zuen haurrek amaren abizena hartzeko aukera izateko, nahi izanez gero.

1992an Italiako Mugimendu Soziala alderdi neofaxistaren zerrendetan aurkeztu zen Napolitik Italiako Diputatu Ganberako parlamentari hautatu zuten. Alderdia desagertu ondoren, Aliantza Nazionala alderdian sartu zen. Napoliko alkategai aurkeztu zen, baina ez zuen lortu Antonio Bassolinori gailentzea. Gianfranco Fini Aliantza Nazionaleko buruzagiarekin tirabiral izan zituen, batez ere Finik Benito Mussolini babestearin utzi zionean.

2003ko azaroaren 28an Aliantza Nazionala alderdia utzo zuen. Handik gutxira, Ekintza Soziala alderdi politikoa sortu zuen.

2004ko Europako Parlamenturako hauteskundeetan, bere hautes-zerrendak, Alternatiba Sozialak, botoen % 1,2a lortu zuen. Mussolini berak 133.000 boz eskuratu zituen.

2008ko Italiako hauteskunde orokorrak eta gero, Alessandra legebiltzarkide hautatu zuten Silvio Berlusconiren zentro-eskuineko koalizotik aurkeztuta.

2013ko Italiako hauteskunde orokorretan senatari hautatu zuten Askatasunaren Herria alderdiaren zerrendetan aurkeztuta.

2014ko Europako Parlamenturako hauteskundeetan Forza Italiaren zerrendetan aurkeztu zen eta eurodiputatu hautatu zuten. 2018an Forza Italia alderdia utzi zuen.

2019ko Europako Parlamenturako hauteskundeetara aurkeztu zen, baina eserlekua galdu zuen.

## Filmografia
Kourtney Kardashian

**Kourtney Mary Kardashian** (Los Angeles, Kalifornia, 1979ko apirilaren 18a) estatubatuar socialitéa eta modeloa da. *Keeping Up with the Kardashians*, *Kourtney and Khloé Take Miami* eta *Kourtney and Kim Take New York* telerrealitate-saioetan agertzeagatik ezaguna da.

Kim eta Khloé ahizpekin batera, Kourtneyk txikizkako eta modaren industrietan dihardu.
San Martiño de Pazó (Allariz)

**San Martiño de Pazó**, Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Allariz udalerrian dagoen parrokia bat da. 2013an 114 biztanle zituen.
Loiro (Barbadás)

**San Martiño de Loiro**, Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Barbadás udalerrian dagoen parrokia bat da. 2011n 141 biztanle zituen.
Freixo (Celanova)

**Santa Cristina de Freixo**, Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Celanova udalerrian dagoen parrokia bat da. 2017an 101 biztanle zituen.
Morgade (Xinzo de Limia)

**San Tomé de Morgade**, Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Xinzo de Limia udalerrian dagoen parrokia bat da. 2017an 291 biztanle zituen.
Cabreiroá (Verín)

**San Salvador de Cabreiroá**, Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Verín udalerrian dagoen parrokia bat da. 2017an 153 biztanle zituen.
Vilariño (O Pereiro de Aguiar)

**Santa Cristina de Vilariño**, Espainiako Galizia autonomia erkidegoko O Pereiro de Aguiar udalerrian dagoen parrokia bat da. 2017an 310 biztanle zituen.
Hiri-parke

thumb|272x272px
**Hiri-parkea** (lorategi publikoa, udal-parkea edo parke publikoa ere deitua) hirigunean dagoen parkea da, jolas-eremua eta berdegunea eskaitzen dituena. Oro har, diseinua, operazioa eta mantentze-lanak, tokian tokiko udalaren esku egoten dira. Aldizka, parke-mota hauetan jolas-guneak, bidezidorrak, berdegune zabalak, komun publikoak eta abar sartzen dituzte, aurrekontuaren eta eskura dauden ezaugarri naturalen arabera.

Parke bat espazio irekiko eremu bat da. Belarra motz mantendu ohi da intsektuen izurriteak kentzeko eta picnicak eta kirol jarduerak egiteko. Zuhaitzak beren edertasunagatik eta itzala emateko izaten dira, eta gero eta garrantzi handiagoa ematen zaio hiriko bero-uharte efektua murrizteari.

## Jatorria 
XVII. mendera arte, lorategiak, utilitarioak edo aisialdikoak, gizarte-klase altuenentzat esklusiboak ziren. Pribilegiozko batzuek, abadiek eta aristokratek baino ez zituzten. Lorategi pribatu horiek gutxinaka publiko murritz bati irekitzen joan ziren. Hala ere, ezin zenez bertara sartu, biztanleak harresietatik hurbil igarotzen ziren.

1789. urtetik aurrera, Frantziako Iraultzaz geroztik, aristokrazia eta kleroen jauregi eta hiri-etxen ateak herriari zabaldu ziren. Bertako lorategien natura ordetatua edo oparotasun piktorikoak herria harritu zuen. Erabat edo partzialki kontserbatutako ondasun nazionalak zituzten, eta lorategi pribatu handi horiek jendearen eskura zeuden.

Hiri-parkeen ideia, herritarren gozamenerako espazio ireki gisa ulertuta, XIX. mendean sortu zen —gutxienez Europan eta Estatu Batuetan—, eta mugimendu higienista deritzonetik dator. Industria Iraultzaren garaian, hiri handietako biztanle-kopuruak gora egin zuen. Herritarren ehuneko handi baten eguneroko bizimodua bizi-kalitate apalekoa zen, baldintza osasungaitzekoa, eta zuhaitzez edo landarez betetako eremuetara iristeko aukera oso mugatua zen. Hala, pentsamendu-korronte hori izan zen gaur egun edozein hiritako eraikuntza berria markatzen duten bi kontzeptuak lotu zituen lehena: berdeguneak eta ongizate fisiko eta psikologikoa.

## Jasangarritasuna 
Hiri-parkeak elementu garrantzitsuak dira hirietan izan ditzaketen ingurumen, gizarte eta ekonomia onurengatik. Garrantzitsua da, espazio horiek gizarte-talde askok ematen dioten aisiarako erabilera kontuan hartu behar dela onartzea; izan ere, parkeen helburua zerbitzu bat eskaintzea da, erabiltzaile izan daitezkeenen beharren eta gustuen araberakoa izango dena.

Hiri-parkeen ingurumen-funtzioak oinarrizko gai gisa planteatzen dira gaur egun, hiri-kudeaketaren helburu gisa. Hala ere, espazio horien ingurumen azterketa eta erabilera hainbat sektore instituzionalek egiten dute, hiri-jasangarritasunari egiten dioten ekarpena kontuan hartu gabe.

## Hiri-parke handienak 
Munduko 5 hiri-parke handien zerrenda eta hiriko udal edo metropoli mugen barrenean dauden parkeak.

## Bestelakoak 
* Bide berde (edo parke lineala)
* Zumardi
* Parke

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Outeiro (Castro de Rei)

**Santa María de Outeiro**, Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Castro de Rei udalerrian dagoen parrokia bat da, Lugoko probintzian. 2014an 332 biztanle zituen.
Nois (Foz)

**San Xiao de Nois**, Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Foz udalerrian dagoen parrokia bat da, Lugoko probintzian.

2016an 532 biztanle zituen.
O Buriz (Guitiriz)

**San Pedro do Buriz**, Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Guitiriz udalerrian dagoen parrokia bat da, Lugoko probintzian. 2012an 380 biztanle zituen.
O Chao do Fabeiro (Monforte de Lemos)

**San Ramón do Chao do Fabeiro**, Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Monforte de Lemos udalerrian dagoen parrokia bat da, Lugoko probintzian. 2017an 70 biztanle zituen.
San Vicenzo de Froián (Sarria)

**San Vicenzo de Froián**, Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Sarria udalerrian dagoen parrokia bat da, Lugoko probintzian. 2017an 39 biztanle zituen.
Goiriz (Vilalba)

**Santiago de Goiriz**, Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Vilalba udalerrian dagoen parrokia bat da, Lugoko probintzian. 2017an 646 biztanle zituen.
Monterrealgo gaztelua

**Monterrealgo gaztelua**, , Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Baioa udalerrian dagoen gaztelu bat da, Pontevedra probintzian. 1966 urteaz geroztik paradore nazionala da.

Jatorrizko leku honetan XII. mendean gotorleku bat eraikia izan zen eta XVI. mendean gaur egungo eraikina zaharberritua.
Coiro (Cangas)

**San Salvador de Coiro**, Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Cangas udalerrian dagoen parrokia bat da, Pontevedrako probintzian. 2016an 6.817 biztanle zituen.
Sarriako gaztelua

**Sarriako gaztelua**, **Batailoien Dorrea** edo **Sarriako Dorrea**, , *Torre dos Batallóns* edo *Torre de Sarria*, Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Sarria udalerrian dagoen gotorleku bat da, Lugoko probintzian eta Miño ibaiaren haranaren gain.

Jatorrizko gotorlekuaren hondakinak XV. mendekoak dira. Gaztelu hau Irmandiñoen matxinadetan zehar suntsitua izan zen.
Mahmud Terengganukoa

**Mahmud Al-Muktafi Billa Shah Al-Haj ibni Almarhum Sultan Ismail Nasiruddin Shah Al-Haj** (Kuala Terengganu, 1930eko apirilaren 29a - Singapur, 1998ko maiatzaren 14a) Terengganuko 17. sultana izan zen 1979tik 1998ra. Ismail Nasiruddin Terengganukoaren semea zen eta bere aitaren oinordekoa 1979ko irailaren 21ean izan zen. 1997an hil zuenean, Mizan Zainal Abidin Terengganukoaren semea izan zuen oinordeko.
Mizan Zainal Abidin Terengganukoa

**Mizan Zainal Abidin ibni Almarhum Sultan Mahmud Al-Muktafi Billah Shah** (Kuala Terengganu, 1962ko urtarrilaren 22a) Terengganuko 18. sultana da 1998tik. Malaysiako 13. errege (Yang di-Pertuan Agong) 2006-2011 aldian izan zen. Mahmud Terengganukoaren semea, bere aitaren oinordekoa izan zen sultanerrian 1998ko maiatzaren 15ean.
Endokardio

**Endokardioa** bihotzaren barne-azalera tapizatzen duen mintza. Bihotzeko barrunbeak endotelio-geruza moduan tapizatzen ditu. Endokardioa aurikuletan lodiagoa da eta hiru geruza ditu:
* Barneko geruza edo geruza endoteliala
* geruza ertaina edo subendoteliala
* Kanpoko geruza edo geruza subendokardikoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Las Navas del Marquéseko geltokia

**Las Navas del Marqués** Espainiako Avilako probintziako tren geltoki bat da,  udalerrian kokatuta dagoena.

## Egoera 
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:

* 

## Zerbitzuak 
## Ikus, gainera 
* Administrador de Infraestructuras Ferroviarias
* Renfe Operadora

## Kanpo estekak
Epikardio

**Epikardioa**, **perikardio biszerala** edo **errai-perikardioa** bihotz-paretaren kanpo-estaldura da, estalki mesotelial batek eta kolageno-zuntzezko sare batek osatuta dagoena. Perikarditisa perikardioaren hantura da. Zaku perikardikoan likido metaketa eragin dezake. Likido honen gehiegizko kantitateak bihotz-buxadura eragin dezake, bihotzak bere taupadak behar bezala egitea eragotziz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sinu koronarioaren balbula

**Sinu koronarioaren balbula** edo **Tebesioren balbula** gizakiaren bihotzeko eskuin-aurikulan kartilagoz eta zuntzez osatutako toles moduko egitura da. Sinu koronarioaren eskuineko aurikularako sarreran kokatuta dago, azpiko eta atzeko ertza inguratuz. Jaio ondoren ez da uste funtziorik duenik, baina fetuan beharrezkoa da goiko kaba zainetik datorren odola eskuin-aurikulan nahasketa garrantzitsurik gertatu gabe birika-arteriara pasatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Balbula aortiko

**Balbula aortikoa** ezkerreko bentrikuluaren eta aortaren arteko balbula kardiakoa da, baldintza normaletan hiru kuskuk (balbula semilunarrek edo sigmoideoek) osatuta dagoena. Hala ere, biztanleen %1-2k jaiotzez bi kusku ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Balba trikuspide

**Balba trikuspidea** eskuin-aurikularen eta eskuin-bentrikuluaren artean, eskuineko zulo aurikulobentrikularrean alegia, kokatua dagoen balbula da. Gainera, nabarmentzekoa da zenbait gaixotasunen (balbulopatien) kausa dela.

## Egitura 
Balba trikuspideak hiru balbula izan ohi ditu, aurreko, atzeko eta trenkadako balbula izenekoak. Balbula bakoitza eskuineko bentrikuluaren aurreko, atzeko eta trenkadako muskulu papilarrei lotuta dago, tendoi-soken bidez.

## Funtzioa 
Balba trikuspideak norabide bakarreko balbula bat bezala funtzionatzen du, odola aurikulatik bentrikulurako noranzkoan bakarrik mugitzea ahalbidetuz. Bentrikulu-sistolean ixten da bentrikuluaren presioa aurikulakoari gainjartzean, eta bentrikulu-diastolean irekitzen da aurikulako presioa bentrikulukoari gainjartzean.

Balba trikuspidearen itxiera egokia ez bada, odol errefluxua gerta daiteke, gutxiegitasun trikuspidea deritzona. Gutxiegitasun trikuspide honek prekarga bentrikularraren handitze bat suposa dezake, bihotz-ziklo batean aurkiulara itzultzen den odola hurrengo diastole bentrikularraren zikloan bentrikulura itzuli behar den odol-bolumenari gehitzen zaiolako. Eskuineko bentrikuluaren aurrekarga luzaroan handituz gero, eskuineko bentrikulua handitu daiteke (dilatazioa), eta eskuineko bihotz-gutxiegitasuna areagotu dezake zuzentzen ez bada.
## Nahasmendua 
Hasteko, balbula trikuspidearen erregurgitazioa ez da arraroa, hau da, balbaren gutxiegitasunagatik odol errefluxua gertatzea (bentrikulutik aurikularako bidean) ohikoa da.

Infektatutako balbulek endokarditisa eragin dezakete zain barruko drogen kontsumitzaileengan. Zain barnetik narkotikoak edo beste droga batzuk injektatzen diren pazienteek infekzio bat sar dezakete, bihotzaren eskuinaldera mugi daitekeena; normalean S. aureus bakterioak sortzen du infekzio hau. Zain barneko esposizio-aurrekaririk ez duten pazienteetan, endokarditisa ohikoagoa da ezkerreko aldean. Badira kasuak zeinetan balbula trikuspideoaren anomalia kongenitoekin jaiotzen diren. Balbula trikuspidearen jaiotzetiko desplazamendu apikalari Ebsteinen anomalia deitzen zaio, eta erregurgitazio trikuspideo esanguratsua eragin ohi du.

Kartzinoide sindrome batzuek balbula trikuspideari eragin diezaiokete, eta fibrosia sor dezakete tumore horiek serotonina sortzen dutelako.

Balbula trikuspide endobaskularraren lehen inplantea Cleveland klinikako kirurgialariek egin zuten.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak