open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mendebaldeko Erromatar Inperioa

**Mendebaldeko Erromatar Inperioa** Erromatar Inperioko mendebaldeko erdia zen Dioklezianok 286an zatitu ostean Tetrarkia osatzeko. Handik aurrera, ekialdeko erdiarekin bat egin zuen enperadore batzuen agintepean, Konstantinorenean esaterako. Teodosio izan zen bi erdietan gobernatu zuen azken enperadorea. Hortaz, 395etik aurrera, Inperioa ez zen berriro batu.

Erromatarrek ez zuten inoiz hitz hori erabili eta egungo historialariek asmatutako izena da. 

III. mendeko krisiaren ondoren, Teodosio enperadoreak bi erabaki guztiz garrantzizkoak hartu zituen: Alde batetik kristautasun katolikoa inperioaren erlijio ofiziala izendatu zuen, erlijioa Europako elementu bateratzaile nagusienetakoa bihurtuz. Beste alde batetik, inperioa behin betiko erdibanatu zuen, bere bi semeen artean:  Honorio Mendebaldeko zatairen agintari egin zuen eta Arkadio ekialdekoarena, jakin gabe bera izango zela Erromatar inperio osoaren azkenengo enperadorea. 

Hala ere, zatiketak ez zuen probintzia horien egoera hobetzea lortu. Ekialdeko lurraldea eraginkorragoa izan zen godoen eta pertsiarren mehatxuei aurre egiten, aberatsagoa zen, praktikan, benetako hiriburua zena,

402. urtean Ravenna mendebaldeko Erromatar Inperioaren hiriburu izendatu zuten.  410 urtean Alaricoren bisigodoek Roma arpilatu zuten. 439an bandaloek Ipar Afrika konkistatu, Kartago, oraindik ere, Afrika Ipar Mendebaldeko hiri handiena, harrapatu eta euren hiriburua bertan egin zuten. 451an, Flavio Aezio jeneralaren bere gudarosteak Atila hunoaren gudarosteen aurka Chalonseko Zelaietako Gudua irabazi zuelako gudarosteak erromaren aliatuekin batera, Atila hunoaren gudaroste irabazi zuen Chalonseko Zelaietako Guduan.

Mendebaldeko Erromatar Inperioa ofizialki 476ko irailaren 4an desegin zen, Romulo Augusto azken enperadoreak abdikatu zuenean. Urte batzuk lehenago, 455. urtean, bandaloek Inperioaren antzinako hiriburua, Erroma, arpilatu egin zuten, eta lurralde osoak apurka-apurka zatitzen ari zirela erakutsi zuen. Odoakro germaniar jeneralak Mendebaldeko azken enperadorea, abdika arazi zuen eta Inperioaren intsigniak Konstantinoplara bidali zituen. keinu horren bidez, Odoakrok aditzera emate zuen ez zuela bere burua enperadore izendatuko eta mendebaldeko Inperioa amaitu zela.

Historialari batzuentzat, Europako mendebaldean  Erdi Aroa hasi zen horrela, eta beste batzuentzat, III. mende ostean hasitako Antzinate Berantiarrak jarraituko du VII edo VIII. medera arte. Ekialdeko erdiak Bizantziar Inperioa izena hartuta, 1.000 urte gehiago iraun zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «El Imperio Romano de Occidente y el Barbaricum en los siglos IV y V d.C.» *Cátedra España*
Bat-bateko mezularitza

thumb|175px|Pidgin, bat-bateko mezularitzako bezeroa

**Bat-bateko mezularitza** Internet bezalako sare baten bidez bi pertsona edo gehiagoren artean mezuak elkartrukatzea ahalbidetzen duen sistema da. Azkenaldiko mezularitza aplikazioek mezuez gain web kamera bidezko irudiak, ahotsa eta jokoetan aritzea ere eskaintzen dute.

## Sarrera 
Bat-bateko mezularitzak mezularitzako bezero bat behar du, zerbitzua egiten duena eta posta elektronikotik bereizten dena.

Gehienek makina bakoitzean zerbitzu hori eskaintzen duten softwareen jabeak diren sareak erabiltzen dituzte. Halaber, mezularitza-programa batzuk oso lagungarriak dira berehala bidaltzeko, XMPP protokolo irekia erabiltzen baitute, zerbitzari multzo deszentralizatu batekin.

Berehalako mezularitzako bezero erabilienak ICQ, Yahoo! Messenger, Pidgin, Signal, Element, AIM (AOL instant Messenger), Google Talk (gaur egun Hangoutsek ordezkatzen du) etaWindows Live Messenger, gaur egun Skypen integratuta dagoena.

Gaur egun, berehalako mezularitzak irauli egin ditu aplikazio mugikorrak, plataforma anitzeko aplikazioak, edo zuzenean edo funtzionatzeko aplikaziorik behar ez duten web zerbitzuak. Bereziki garrantzitsuak dira Facebook Messenger, Skype, Line, Hangouts, Telegram eta WhatsApp.

Zerbitzu horiek guztiek IRC elkarrizketa-sistema zaharraren ideia batzuk heredatu dituzte, batez ere beste kontaktu batzuekin interakzioan aritzeko adierazpenen, emotikonoen edo sistemaren erabilerari dagokionez. Oro har, zerbitzu horietako batek ere ez du aukerarik ematen beste aplikazio batzuen erabiltzaileekin komunikatzeko.

## Ikus, gainera 
* Txat
* IRC

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Palestinar Aginte Nazionala

**Palestinar Aginte Nazionala** edo **Palestinako Aginte Nazionala** palestinarren gobernu administrazio bat da, Zisjordania eta Gazako zerrenda administratzen dituena. Bi lur eremu horiek Palestinako Lurraldeen zati dira.

Palestinaren Askapenerako Erakundearen eta Israelen arteko Osloko itunei
esker sortu zen. Munduko Estatu gehienek Estatu burujabetzat onartu dute; NBEk ez du Estatu burujabetzat onartu, eta behatzaile gisa parte hartzen du erakunde horretan, ahotsarekin baina boto eskubiderik gabe.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irail Beltza

**Irail Beltza** () 1970ean Jordaniako armadak eta palestinar talde armatuek izan zituzten liskarrei dagokien izena da.

Israelek 1967an Zisjordania konkistatu ondoren, palestinar erresistentziak ondoko estatu arabiarretan baseak ezartzen hasi zen, batez ere Jordanian eta Libanon. Herrialde hauetan biztanleria palestinarra izugarri hazi zen, Israelen gerra erasotik ihesi errefuxiatuta. Jordanian, 1948 eta 1967 artean Zisjordaniako jabetza eduki zuena, biztanleria osoaren erdia palestinarra edota jatorri palestinarrekoa zen.

1968tik aurrera, Israelek estatu arabiarrak menperatu ondoren, palestinar erresistentzia, borrokan bakarrik geratu zirela ikusirik, indartu eta erradikalizatu egin zen, biztanleri errefuxiatua mobilizatuaraziz. Jordaniar gobernua ez zegoen eroso egoera honetan. Milaka palestinar armaturen presentziak, oposizioak eta biztanleriaren erdiak babestuta, arriskuan jar zezakeen erregearen agintea, gainera, Jordania Israeldar armadaren helburu bihur zitekeen. Libanon antzeko arazoak zituzten, nahiz eta palestinarren presentzia askoz txikiagoa izan.

Palestinar talde armatuen askatasuna murriztu nahian, gobernuak *fedajinak* edo milizianoak armadan sarrarazten saiatzen da, baina atzera egin behar izaten du. 1969 eta 1970ean, palestinar ekintza armatuen gorakada bat izaten da, Israel eta Jordaniaren arteko tentsioa areagotuz. Erregeak neurri zorrotzak hartzen ditu talde palestinarren aurka. Talde hauetako batek, Palestinaren Askapenerako Herri Fronteak, debekuei desafio egin zien, polizien eta *fedajinen* arteko liskar gogorrak sortuz. Beste nazio arabiarrek palestinarrei emandako babesa ikusirik, erregeak berriro atzera egin zuen.

Hurrengo urteetan tentsioak gora egin zuen Jordanian. Armada eta talde palestinarren arteko borrokak hasi ziren, Hussein erregeak atentatu bat eduki zuen eta Palestinaren Askapenerako Herri Fronteak hainbat mendebaldar bahitu zituzten, palestinarren aurkako errepresioaren arduradunen dimisioa eskatzeko.

Bitartean, Estatu Batuen bitartekaritzarekin, Israel eta palestinarren arteko bake akordio bat lortzeko lehen saiakerak izaten dira. Negoziaziok zapuztean eta talde palestinarrek berriro borroka armatuari heltzean, jordaniar armadarekin borroka irekia hasi zen. 55.000 soldadu eta milaka paramilitar eta 15.000 gerrillari palestinar eta Palestinaren Askapenerako Armadako (palestinar kausaren aldeko jatorri ezberdineko soldaduez osatua) 3.500 soldadu borrokatu ziren. Gerra amaitzean 3.000 palestinarretik gora hil ziren, eta beste 10.000 zauritu.

Jassir Arafat eta Hussein erregeak bakea sinatzean, azken honek preso politikoak askatzea eta Jordaniako lurraldea talde palestinarrei uztea zin egin zuen, baina praktikoki palestinar erresistentzia betiko erbesteratua izan zen, Libanoren hegoaldean kokatuz.

Gertaera hauen oroigarri, Irail Beltza Erakundea izena talde armatu batek hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Meskiten Zelaigunea

**Meskiten Zelaigunea** Jerusalemgo Hiri Zaharreko leku sakratu bat da, musulmanek **Santutegi Noblea** (). Juduentzako sakratua den **Tenpluaren Mendia**n dago ().

Judaismoak dioenez, hor eraiki ziren Jerusalemgo lehen eta bigarren tenpluak, eta hor eraiki beharko litzateke hirugarrena. Judu ortodoxiak dioenez, juduek ez dute zabalgunean sartu behar.

Hortxe daude, orobat, islamaren bi tenplurik garrantzitsuenak: Arrokaren Kupula eta Al Aksa meskita. Ariel Sharonek Meskiten Zabalgunera 2000an egindako bisitak piztu zuen Bigarren Intifada.

## Ikus, gainera 
* Tenpluaren Mendia
* Erosten harresia
* Jerusalemgo tenplua

## Kanpo estekak
Ricardo López

**Ricardo López Felipe** (Madril, 1971ko abenduaren 30) futbol atezaina da. Gaur egun, Iruñako Osasuna futbol taldean aritzen da. Estatistika ofizialen arabera, 1,87 m. du altuera eta 88 kg. pisatzen du.

## Aritutako taldeak 
* 1991-1992 Avila
* 1992-1995 Atletico de Madrid B
* 1995-1997 Atletico de Madrid
* 1997-1998 Atletico de Madrid B
* 1998-2002 Real Valladolid
* 2002-2003 Manchester United
* 2003-2004 Racing de Santander
* 2004-2005 Manchester United
* 2005- Osasuna
M

**M** edo **eme** euskal alfabetoko eta oinarrizko latindar alfabetoko hamahirugarren hizkia da; [m] hotsa adierazten duena. **M** (larriz) eta **m** (xehez) idazten da.

Erromatar zenbakeran, M hizkiak 1000 zenbakiaren balioa du.

Alfabeto zirilikoan ere erabiltzen da, baina xehez ezberdin idazten da: м; alfabeto horretan 40 zenbakiaren balioa du. Alfabeto glagolitikoan 60 zenbakiaren balioa du (Fitxategi:GlagolitsaMislete.gif).

## Jatorria 
Hizkia latindar alfabetora alfabeto grekotik eratorri zen — Μ, μ. Feniziar alfabetotik eratorri zen hara.

Hizki grekoa egiptoko ikurretik eratorri zela uste da; ikur horrek «ur» esanahia eta uhin baten itxura zituen. Feniziarrek hartu zuten ikur hori eta beren idazketan *mem* izeneko hizkia bihurtu zen (20px|Mem). Hizkuntza semitikoen alfabeto askok ere badarabilte ikur hori, larriki aldatutakoa egiptoerarenarekin alderatuta.

## Ikus, halaber: 
* Eme (argipena)
* Emea (argipena)
* M (argipena)

## Kanpo estekak
Plácido Domingo

**Plácido Domingo Embil** (Madril, Espainia, 1941eko urtarrilaren 21a) XX. mendearen bigarren erdiko tenorrik ospetsuenetakoa da. Ahots ozenaz gainera, antzerkirako dohaina ere badu. Hiru Tenorrak delako hirukoteko partaide izan zen, Josep Carrerasekin eta Luciano Pavarottirekin batera.

## Bizitza 
Ama, Pepita Enbil, euskalduna zuen, Getariako (Gipuzkoa) Enbildarren etxean jaioa. Aita Plácido Domingo Ferrer kantaria zen ere bai. Mexikon piano ikasketak egin zituen. 1961ean abestu zuen lehenengo opera. 1962tik 1965era bitartean, Tel Aviveko Opera Nazionaleko abeslaria izan zen. 1965ean, New Yorkeko Operan abestu zuen; eta 1968an, New Yorkeko Metropolitan Opera's House antzokian (harrezkero, hango abeslari izan zen). Milango Scala antzokian 1969an abestu zuen lehenengoz.

Disko asko argitaratu ditu, eta opera filmetan parte hartu du; era berean, operako zuzendaritza lanetan jardun du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Musika klasikoa

## Kanpo loturak 
*  Plácido Domingoren webgune ofiziala
Aaron Klug

Sir **Aaron Klug** (Želva, 1926ko abuztuaren 11 &ndash; Cambridge, 2018ko azaroaren 20a) lituaniar jatorriko britaniar fisikari eta kimikaria izan zen. 1982an Kimikako Nobel Saria eman zioten kristalografiarako mikroskopio elektronikoa garatzeagatik.

Ikerketak egin ditu birusen inguruan, bereziki tabako mosaikoaren birusan. X izpien difrakzioarekin kristalografian urrats garrantzitsuak eman dira berari esker.

Hainbat sari jaso ditu, euren artean Kimikako Nobel Saria eta Copley Domina.
Frantziar libera

*Artikulu hau Frantziako dibisari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Libera».*

**Libera** edo **frankoa** (frantsesez: *franc français*) Frantziako dirua izan zen 1360ko abenduaren 5etik 2002ko uztailaren 1a arte, euroa diru ofizialtzat hartu zen arte.

Diru aldaketa hartarako, agintariek truke tasa hau finkatu zuten: 1 € = 6,55957 F.

France, 5 franc, 1821 - Louis XVIII.jpg|5 frantziar libera, 1821, Luis XVIII.a, zilarra
France, 5 franc (Ceres), 1850 - Second Republic.jpg|5 frantziar libera, 1850, Frantziako Bigarren Errepublika, zilarra
Twenty franc banknote claude debussy-back.jpg|20 frantziar liberako billetea (1983), Claude Debussy
50francstexupery.jpg|50 frantziar liberako billetea, Antoine de Saint-Exupéry

## Kanpo estekak
Alariko I.a

**Alariko I.a** (, ; 370 – 410) buruzagi bisigodoa zen, 410ean Erroma hartu zuen lehen gerlari germaniarra.

370 inguruan jaio zen Danubioko bokaletik hurbil, Balti leinuan. Bisigodoen erregea 395etik 410 arte izan zen. Herria egungo Bulgariatik Erromatar Inperioan barna eraman zuen hunoengandik ihesean.

Erromara heldu zenean, Ravennan finkatutako Honorio enperadorearekin negoziatzen saiatu zen, eta erromatar buruzagi gorenak horretarako prest zela eman zuen aditzera. Aldiz, Ravennara bidean, ordainpeko gerlari talde batek Alarikoren mandatari taldeari eraso egin zion eta, bi urteren buruan, pazientzia agortuta, Alarikok Erroma arpilatu eta hondatzeko baimena eman zuen.

## Erreferentziak
Dekalitro

**Dekalitro** bat 10 litroren baliokidea den bolumen unitatea da. Hau da, **Dl** 1 = 10 litro da. 10 dezimetro kubikoren baliokidea da.

## Kanpo estekak
Hektolitro

**Hektolitro** bat 100 litroren baliokidea den bolumen unitatea da. Urtegien neurketan erabili ohi den neurria da.

Hau da, **Hl** 1 = 100 litro da.

## Kanpo estekak
Kilolitro

**Kilolitro** bat 1000 litroren baliokidea den bolumen unitatea da.

Hau da, **kl** 1 = 1000 litro da.

Bolumen unitateen balioa luzera unitateen kuboarekin ematen denean, kilolitro bat metro kubiko baten baliokidea da.

## Kanpo estekak
Gal (unitatea)

**Gal** edo **galileo** bat CGSko azelerazio unitatea da. Definizioz gal bat zentimetro bat segundo karratu bakoitzeko da.

Nazioarteko Unitate Sistemarekin alderatuta Gal 1 = 0,01 m/s2 da.

Lurraren grabitatearen balioa 976 eta 983 Galen artekoa da. Geofisikan miligal unitatea erabiltzen da lurrean dauden aldaketak neurtzeko.

Izena Galileo Galilei fisikariaren omenez jarri zen, bera izan baitzen lehenengoa Grabitatearen balioa neurtzen.

## Kanpo estekak
Miligal

**Miligal** bat Gal baten milagarren zatia da. Geofisikan grabitatearen aldaketak neurtzeko erabiltzen den unitatea da eta honako balioa du Nazioarteko Unitate Sistemarekin alderatuta:

:1 mGal = 10 μm/s2 = 10-5 m/s2

## Ikus, gainera 
* Gal (unitatea)

## Kanpo estekak
Robert Wilhelm Bunsen

**Robert Wilhelm Bunsen** (Göttingen, 1811ko martxoaren 31 &ndash; Heidelberg, 1899ko abuztuaren 16a) kimikari alemaniarra zen. Famatua egin zen bere izena daraman erregailua hobetzeagatik, aurretik Michael Faradayk asmaturikoan oinarrituta. Berotutako elementuen espektroskopian lan egin zuen eta zesio eta rubidioa aurkitu zituen bere espektroskopioarekin.

Ikerketa egiten ari zela heriotzetik gertu egon zen artsenikoak jota eta leherketa baten ondorioz beira batek begi bat eraman zion.

Bunseni esker ere Groveren baterian erabiltzen zen platinozko elektrodoa merkeagoa zen karbonozko beste bategatik aldatu zen. Azido nitrikoa erabilita kromo, magnesio, aluminio, manganeso, sodio, bario, kaltzio eta litioa bereizteko elektrolisia erabili zuen.

1860an Copley Domina eman zioten.
ISO 4217

**ISO 4217** diruak izendatzeko hiru letrako nazioarteko kodeak zehazten dituen estandar bat da, Estandarizaziorako Nazioarteko Erakundeak () emana.

ISO 4217 kode zerrenda mundu zabaleko banku eta enpresetan erabiltzen den araua da, diruak izendatzeko. Hainbat herrialdetan kode hori oso zabaldua dago, truke interesetan eta billeteetan agertzen delako, batzuetan ikurrak nahasgarri izan baitaitezke.

## ISO 4217 kode aktiboak duten diruak (kodeen alfabeto hurrenkeran) 
## ISO 4217 kode ofiziala ez duten diruak (kodeen alfabeto hurrenkeran) 
### Kodea ez duten diruak 
### Kode ez ofiziala duten diruak 
### Kriptomonetak 
## ISO 4217 kode historikoak duten diruak (kodeen alfabeto hurrenkeran) 
## ISO 4217 kode ofiziala izan ez zuten diruak (izenen alfabeto hurrenkeran) 
#

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Diru trukeko aldaketa kalkulagailua
Hesse (argipena)

**Hesse** hurrengo gauzak izan daitezke:

## Lekuak 
* Hessen, Alemaniako estatua, hainbat hizkuntzatan *Hesse* idatzita.
* Hesse, Frantziako udalerria, Mosela departamenduan.

## Pertsonak 
* Adolf Friedrich Hesse (1809-1863), musikagilea.
* Ernst von Hesse-Wartegg (1851-1918), bidaiari austriarra.
* Eva Hesse (1936-1970), margolari eta eskultorea.
* Hermann Hesse (1877–1962), idazle alemaniarra.
* Hermann Albert Hesse (1877-1957), teologo alemaniarra.
* Karen Hesse (1952- ), idazle estatubatuarra.
* Konrad Hesse (1919-2005), legelari alemaniarra.
* Otto Hesse (1811-1874), matematikari alemaniarra.
* Mary Hesse (1924- ), filosofo estatubatuarra.
* Richard Hesse (1868–1944), zoologo alemaniarra.
Maioriano

**Maioriano** (; 420ko azaroa - 461eko abuztuaren 7) 457tik hil zen arte mendebaldeko erromatar enperadorea izan zen.

Frankoen eta alamanen aurka nabarmendu zen, armadaren barnean. Avito boteretik kendu ostean, Rizimero erregenteak Maioriano enperadore izendatu zuen, ekialdeko Leon I.ak usurpatzailetzat jo bazuen ere.

458an, bandaloen erasoa bertan behera utzita, Afrika inbaditu zuen germaniarrez osatutako armada baten bidez. Teodoriko II.a bisigodoen erregea garaitutakoan, berarekin hitzarmena sinatu zuen. 460ko hasieran egundoko itsas-armada prestatu zuen bandaloen aurka egiteko. Genserikok, halere, erromatar ofizial batzuk erosita, oharkabean harrapatu zuen erromatar itsas-armada, eta suntsitzea lortu zuen.

Genserikorekin bakea hitzartu behar izan zuen orduan Maiorianok. Horrek haren ospe militarra kaltetu zuen. Gainera, populazioarekiko soldaduen bortizkeria bertan behera uzten saiatzeak ospe txarra areagotu zion legioen artean. Rizimerok atzerritarren tropen matxinada eragin zuen. Honela, 461eko abuztuaren 2an abdikatzera behartu zuten. Bost egun beranduago hil zen.

## Kanpo estekak
Libio Severo

*Libio Severo* (; Lukania,  – 465eko abuztuaren 15a) , mendebaldeko erromatar enperadorea izan zen 461etik 465 arte.

Maiorianoren heriotzaren ostean, Rizimerok Libio Severo enperadore izendatu zuen. Ekialdeko Leon I.ak ez zuen izendapen hori onartu.

Historialariek Rizimeroren panpinatzat jo zuten Libio Severo. Hala ere, ez dago Libio Severoren inolako erregistrorik. Txanpon batzuk egin zituen, zeinek atzeko aldean Rizimeroren zigilua zuten.

465eko abuztuaren 15ean hil zen Libio Severo. Historialari garaikideek uste zuten Rizimerok pozoitu zuela. Hipotesi hori, ordea, ez dago frogaturik.

## Kanpo estekak
Avito

**Avito** (;  - 456) erromatar aristokrata izan zen, 455etik 456 arte erromatar enperadorea izandakoa.

Petronio Maximok *magister militum* (armadaren burua) izendatuta, Avitok Teodoriko II.a bisigodoen erregearengana joan behar izan zuen misio diplomatiko batean. Erregearen Tolosako gortean zegoela Genserikok Erroma inbaditu zuen, Petronio Maximoren agintaldia amaiaraziz. Avitok abagunea aprobetxaturik, 455eko uztailaren 9an Galiako senatariek eta soldaduek aldarrikatu zuten enperadore. Irailean Erromara iritsi zen.

Italian haren agintea ez zen inoiz onartu. Bandaloen kontrako kanpainak porrot egindakoan, Avitoren egoera ezegonkor bihurtu zen. Bandaloen setiok gosetea eragin zuen Erroman. Gainera, bizkartzain godoak ordaindu ahal izateko, brontzezko estatuak urtu zituen. Nahigabe orokorraz baliatuta, Rizimerok eta Maiorianok matxinada sortu zuten.

Teodoriko II.aren laguntza jaso gabe, Hispanian baitzen sueboen kontrako borrokan, Avito garaitu zuten matxinoek. Bizitza errespetatu zioten, eta artzapezpiku izendatu zuten. Galiara ihes egin nahi izan zuenean, hil egin zen.

## Kanpo estekak
Espainiako futbol ligako bigarren maila

eskuinera|260px

**Espainiako futbol ligako bigarren maila** edo **SmartBank Liga**, Espainiako futbol liga txapelketaren bigarren maila garrantzitsuena da. 1929an egin zen lehen aldiz. Gaur egun 22 talde daude, nahiz eta hasieran 10 baino ez.

## Lehia sistema 
22 taldeek haien artean lehiatzen dute. Bitan elkartzen dira denboraldian zehar, behin etxeko zelaian eta bestean kanpokoan. Zozketa bidez antolatzen da partida ordena.

Garaipenak 3 puntu ematen ditu. Berdinketak bat eta porrotak zero. Denboraldiaren amaieran puntu gehien duena txapelduna da. Bi taldek puntu berberak izanez gero, nor dagoen goian eta nor atzean erabakitzeko, bien arteko puntuak kontuan hartuko dira. Berdinketak jarraituz gero gol kopurua hartuko da kontuan.

Lehenengo bi taldeak lehen mailara igotzen dira eta 3. postutik 6.era gelditzen direnek igoera play-offak jokatzen dituzte eta hauetako talde bakarrak lortzen du igoera. Lehen mailako talde baten harrobiko taldeek ez dute mailaz igotzeko eskubiderik. 2021-22 denboralditik aurrera azkeneko lau taldeak Lehen Federaziora jaisten dira.

## Podiuma 
## Denboraldi guztiak 
*  1950 eta 1968 artean bi multzo izan ziren eta ondorioz bi txapeldun izan ziren.

## Laburpena 
### Garaipenak 
Datuak, 2023-24 denboraldia barne.

* C. D. Málaga (3) eta Málaga C.F. (1)

Euskal taldeak: Alavés 4 aldiz, Osasuna 4 aldiz, Real Sociedad 3 aldiz, eta Eibar behin.

### Igoerak 
Datuak, 2023-24 denboraldia barne (Oraindik igoko den 3. taldea falta da).

Euskal taldeak: CA Osasuna (7 aldiz), Deportivo Alavés (6 aldiz), Real Sociedad (5 aldiz) eta Eibar KE (behin)

### Denboraldiak 
Datuak, 2023-24 denboraldia barne.

* 14. Deportivo Alavés (38), 16. CA Osasuna (37), 27. Barakaldo CF (30), 28. Eibar KE (28), 42. Sestao Sport (17)

### Puntuak 
Datuak, 2022-23 denboraldia barne.

* 17. Deportivo Alavés (1.484), 19. CA Osasuna (1.361), 21. Eibar KE (1.295), 40. Barakaldo CF (776), 45. Real Sociedad (605), 50. Sestao Sport (540)

## 2024-25 denboraldiko taldeak 
## Euskal taldeak 
### Denboraldiak eta puntuak 
[thumb|280px|[Deportivo Alavések 38 denboraldi egin ditu bigarren mailan.]]
Hauek dira euskal talde bakoitzak bigarren mailan egin dituen denboraldiak. 2023-24 denboraldiko datuak barne.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Espainiako Futbol Liga profesionalaren webgunea
*
Kabuki

japoniar antzerki tradizionalaren forma bat da. Musika, dantza, eta mimoa biltzen ditu kabuki antzezpenak eta antzezleek, apaintzeko, margoak eta jantzi ikusgarriak erabiltzen dituzte, eta nabarmengarria da obra dramatikoen estilizazioa. 2008an UNESCOk Gizateriaren Kultura Ondare Immaterial izendatu zuen.

## Etimologia 
Hitzaren karaktereek «kantatu» (*ka*), «dantzatu» (*bu*) eta «trebetasun», «antzea» (*ki*) esan nahi dute. «Kantatzearen eta dantzatzearen artea» itzuli ohi izan da.

## Historia 
Tradizioaren arabera kabuki antzerkia Okuni dantzariak sortu zuen XVI. mendean. Gero, XVII. mendearen amaieran eta XVIII.aren hasieran beheraldia izan bazuen ere, kabuki antzerkiak arrakasta handia izan du beti Japoniako publikoaren aurrean. Antzerki molde tradizional hori landu duten idazlerik ezagunenak ditugu Sakata Tojuro (1645-1709), Ichikawa Danjuro (1660-1704), Yoshizawa Ayame (1673-1729), Tsuruya Nanboku IV.a (1755-1829) eta Kawateke Mokuami (1816-1893).

## Kabukiaren osagaiak 
[thumb|300px|eskuinera|Aspaldiko denboretan ohikoa zen kabukiko aktoresa eta publikoko gizonen artean fabore trukean [sexu harremanak izatea.]]
Historiatik edo kondaira zaharretatik harturiko gertakariak eta egitandiak izaten dira gai nagusiak, nahiz eta hirietan giroturikoak ere agertzen diren. Gehienetan bost ekitaldi luzek osatzen dute saioa eta agertoki handietan antzeztu ohi dira. Gizonezko antzezleak izaten dira guztiak; horiek maiz, obraren haria etenda, publikoari hitz egiten diote eta formula jakinen arabera erantzuten die hark.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Kabuki Web, kabuki-bito.jp
*  Kabuki 21, kabuki21.com
Yakuza

[thumb|[Yoshio Kodama (ezkerraldean) Ichirō Hatoyama (eskuinaldean) eta Bukichi Miki (behealdean)]]
***Yakuza*** (japonieraz, ヤクザ [jaꜜkɯ(d)za] ahoskatua), baita ere, mafiaren baliokide japoniarra da. Hitzaren jatorria ezezaguna den arren, *hanafuda* karta jokoaren eskurik okerrenetik datorrela uste da: 8 (*ya*), 9 (*ku*), 3 (*za*). **Hachi-kyu-san** (8-9-3-ak) izenez ere ezagunak dira. Gaur egungo yakuzak ustelkeria bankariora eta politikora zabaldu ditu bere negozioak.

## Zinema 
* *Yakuza* (1974, Sydney Pollack)
* *Black Rain* (1989, Ridley Scott)

## Kanpo estekak 
*  Yakuzen tatuajeak.
*  Azken yakuzak.
Patxi Puñal

**Patxi Puñal** (Uharte, 1975eko irailaren 6a) futbol jokalari-ohia da, erdilari postuan aritzen zena. Estatistika ofizialen arabera, 1.79 metroko luzera eta 73 kiloko pisua zuen. Osasunako harrobian hezia, talde nafarrean aritu zen kirol-bizitza osoan, CD Leganes-en utzita jokatu zuen denbora kenduta.

## Kirol ibilbidea 
*2015eko Ekainaren 8an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak
Josetxo Romero

**Josetxo Romero Urtasun** (Iruñea, 1977ko otsailaren 25a) futbol atzelaria da. Estatistika ofizialen arabera, 1.85 m. du luzera eta 79&nbsp;kg. pisatzen du.

Osasunako harrobian hezia, 15 urte egin ditu eta 300dik gora partida jokatu ditu lehenengo taldean, 14 zenbakia sorbaldan. Bai bigarren mailan bai lehen mailan defentsako zutabe nagusietako bat izan da Josetxo.

## Kirol ibilbidea 
*2020ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak
Atila

**Atila** (;  - 453) hunoen azken erregea izan zen, denetan boteretsuena. Bere garaiko inperiorik handienean agindu zuen: haren lurrak Erdialdeko Europatik Itsaso Beltzeraino zabaltzen ziren, eta Danubiotik Baltikoraino. Ekialdeko eta Mendebaldeko Inperio erromatarren etsairik handiena izan zen, Balkanak bi aldiz inbaditu zituen eta Konstantinopla setiatzera heldu zen. Gaur egungo Frantzian zehar ere ibili zen, Orleanseraino heldu baitzen.

Hil zenean, inperioa harekin batera desagertu zen arren, europar historiako pertsonaia mitiko bihurtu zen. Mendebaldeko Europan krudeltasunaren adibidetzat gogoratu ohi da, baina historialari batzuek diote errege handi eta noblea izan zela.

## Biografia 
434tik 453ra errege izan zen. Rugilaren ondorengoa izan zen, Bleda anaiarekin batera (445); Bleda hilarazita hartu zuen erregetza.

Erroman Honorio enperadorearen gortean ikasten aritu ondoren, Panoniako (egungo Györ, Hungaria) errege zelarik, bere herriko tribu guztiak bateratzea lortu zuen (hunoen herri turkiar-mongoliarraren lurrak Itsaso Baltikotik Itsaso Beltzeraino hedatzen ziren).

Ekialdeko inperioari eraso zion eta Teodosio II. enperadoreari zerga bat ezarri. Balkan herriak inbaditu eta beste bahisari bat ezarri zion Teodosio II.ari, Konstantinoplaren ordainez.

Germaniar eta eslaviarrak menderatu ondoren, Galian barneratu eta Metz hiria arpilatu zuen (451), Lutezian (Parisen) sartu ez bazen ere. Orleansen atzera jo behar izan zuen Flavio Aezio jeneral erromatarraren eta Teodoriko I.a errege bisigodoaren aurrean.

Aetius, Meroveo eta Teodoriko I.a buruzagiek elkar hartuta, Katalauniako Zelaietan (Troyes, 451) garaitu zuten. Osteak osatu ondoren, Italia aldera jo zuen eta, Aquilea (Venezia), Milan eta Padua suntsitu ostean, Leon I.a Aita Santuak Panoniara itzultzeko egin zion eskaria onartu zuen, sari baten truke. Atila handik gutxira hil zen. Erregearen heriotzaren ondoan, hunoen inperioa erori zen.
thumb|left|Atilaren inperioaren hedadura. (Iturria: Peter Heather. *Empires and Barbarians. The Fall of Rome and the Birth of Europe*. Oxford University Press, 2010.).

## Genealogia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ludovic Delporte

**Ludovic Delporte** (Sainte-Catherine, 1980ko otsailaren 6) futbol erdilari ohia da, ezker hegalekoa. Estatistika ofizialen arabera, 1.78 m du luzera eta 73 kg. pisatzen du. Osasunan aritu zen, 23 zenbakia sorbaldan. Lesioak zirela eta, 2012an futbola utzi zuen.

## Kirol ibilbidea 
* 1998-2000 RC Lens
* 2000-2001 Laval
* 2001-2002 Racing Ferrol
* 2002-2003 RC Lens
* 2002-2004 Albacete
* 2004-2010 Osasuna
* 2010-2011 Gimnàstic
* 2011-2012 Angers

## Kanpo estekak
Iñaki Muñoz

**Iñaki Muñoz Orotz** (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1978ko uztailaren 2a) Euskal Herritar futbolari ohia da. Erdilari lanetan aritzen zen. Estatistika ofizialen arabera 1.82 m du luzera eta 80&nbsp;kg. pisatzen du. Osasunako harrobian hezia, 7 urte eman ditu lehenengo taldean, 22 zenbakia sorbaldan. 2007ko udan kontratua amaitu zitzaion, baina taldeak ez zion berritu. Egoera horretan, Bilboko Athletic Klubak fitxatu zuen.

## Estatistikak 
*2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Fitxa: Athletic Club
Gogorregi Konpartsa

**Gogorregi** Bilboko (Bizkaia) konpartsa bat da. Haren kide gehienak EGIkideak dira.

## Historia 
1988 urtean, Bilboko konpartsero batzuk batu ziren konpartsa berri bat eratzeko helburu bakar batekin, Bilboko Aste Nagusian parte hartzea eta gozatzea. Konpartsa honek Gogorregi izena hartu zuen.

Horren ostean, konpartsa hau lan egiten hasi zen Aste Nagusi anitza garatzeko asmoz, eta, era honetan, bilbotar guztien parte hartzea jaietan sustatzeko. Bilboko jaiak Bizkaia eta Euskal Herrian sona handikoak dira.

Azken urteotan, konpartsa hau Pio Baroja Enparantzan kokatu izan da. Leku ezberdinetan egon ondoren, Areatzatik Albiako Lorategietara pasatu ziren, eta handik Pio Baroja enparantzara bertara.

2005 urtean, *Bilboko Konpartsak* federaziotik at gelditu zen.

2011az geroztik, *Mini-Gogorregi* izeneko maketa eraikitzen ari dira, hainbat eraikuntza piezarekin. Era berean, baditu argi eta soinu efektuak; eta web orri bat, maketari buruzko argazki, bideo, albiste... guztiak jasotzeko.

## Ekintzak 
* Txosna Bilboko jaietan
* Inauteriak
* Gabon kantak
* Konpartsero eguna
* Kultura ekintzak
* *Mini-Gogorregi* maketa

## Irudia 
Gogorregiren irudiak (edo logoak) Gogortxu du izena. Euskal herritar mutil bat da, eta harri bat altxatzen ageri da. Nahiz eta konpartsaren historian beste izen batzuk ere izan dituen, Gogortxu da gaur egun duena. Tradizioko arropak erabiltzen ditu: mahoizko prakak, abarkak, gerrikoa, alkandora zuria eta txapela buruan.

Aste Nagusia amaituta, Gogorregiko konpartsakideek puzgarri batzuk bizkarrean jarrita zerura jaurtitzen dute.

## Gogorregi sariak 
* 2002: Bilbao Basket
* 2003: Javier Uria
* 2004: Javier Vizcaino
* 2005: GSI Bilbo UPV
* 2006: K-toño
* 2007: Unai Basurko
* 2009: Juan José Ibarretxe
* 2010: Iñaki Azkuna
* 2013: Josune Bañales (txupinera)
* 2014: TeleBilbao
* 2018: Gogorregi 30. urteurrenaren 10 sariak (gizarteko 10 ekintzailerentzat)

## Abestia 
2015. urtean Gogorregiren 2. abestia sortu zan, ordutik Gogorregiko txosnan entzugai dagoena.

## Kokalekua 
Bilboko Aste Nagusian, Pio Baroja enparantzan dago Gogorregiren txosna.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Gogorregi konpartsaren webgune ofiziala
* Konpartsaren bloga, 2005. urtean
* Argazki galeria (Flickr)
* Argazki galeria (Zoto)
* Gogorregiren kokalekua: Tagzania
* Gogorregiren kokalekua: Bilbao.bi
* Mini-Gogorregi maketa: www.minigogorregi.eus
Raúl García

**Raúl García Escudero** (Zizur Nagusia, 1986ko uztailaren 11) nafar futbolaria da. Puntaerdi gisa jokatzen du. Estatistika ofizialen arabera, 1.83 metro du luzera eta 80&nbsp;kg. pisatzen du. Osasunako harrobian hezia, 3 denboraldi egin ditu Iruñeko taldean, 6 zenbakia sorbaldan eramanda. Hor, oso maila ona erakutsi zuenez, beste talde batzuek erosi nahi izan zuten 2005-2006ko denboraldian ere. Iruñean beste urte bat ematea erabaki zuen, baina hurrengo denboraldiaren amaieran, zurrumurruek talde askorekin lotu ostean (tartean Real Madril edo Valencia CFrekin) Atlético de Madridekin sinatu zuen 5 urterako, Osasunari 13 miloi euro ordainduta. *Koltxonero*ekin 2007-08ko Intertoto, 2009-10eko Europa League eta 2010-11ko Europako Superkopa irabazi ditu. 2011-12ko denboraldian Osasunara itzuli zen, Atlético de Madridek utzita. Ondoko urtean Atléticora itzuli eta, titular eztabaidaezina izan gabe ere, oso garrantzitsu bilakatu zen Diego Simeoneren taldean. Espainiako 19 eta 21 urte azpiko selekzioekin jokatu du.

## Kirol ibilbidea 
*2023ko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Tituluak 
* 09-10 Europa League
* 2010 Europako Superkopa
* 11-12 Europa League
* 2012 Europako Superkopa
* 12-13 Kopa
* 13-14 Liga
* 2014 Superkopa
* 2021 Superkopa
* 23-24 Kopa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   BdFutbol: Raul Garcia
*  Football Database: Raul Garcia
*  Fitxa - www.athletic-club.eus
David López Moreno

**David López Moreno** (Logroño, Errioxa, 1982ko irailaren 10a -) futbol erdilaria da, bai puntaerdi edo eskuin hegalekoa. Estatistika ofizialen arabera, 1,81 m. du luzera eta 73&nbsp;kg. pisatzen du. Osasunako harrobian hezia, 3 denboraldi eman zituen lehenengo taldean, 16. zenbakia sorbaldan. Maila ona erakutsi du, aurkarien areara aurrelarien atzetik iristeko trebezia baitu. Osasunarekiko kontratua berritzeari muzin egin ondoren, Bilboko Athletic Klubarekin sinatu du. Orain Bilboko Athletic Kluban 7 zenbakia du sorbaldan..

## Kirol Ibilbidea 
*2023ko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Azalera eta bolumenaren arteko erlazioa

**Azalera eta bolumenaren arteko erlazioa** arazo fisiko bat da. Har dezagun adibide bat ikusteko:
* Demagun metro bateko aldea duten 6 karraturekin kubo bat eraikitzen dugula.
** Bere bolumena kalkulatzeko: 1 x 1 x 1 = 1 m3
** Bere azalera osoa: 6 x (1 x 1) = 6 m2
** Euren arteko erlazioa: 6 / 1 = 6
* Demagun kuboak 3 metro neurtzen duela, hau da, 3 aldiz handiagoa dela alde bakoitza:
** Bere bolumena: 3 x 3 x 3 = 27 m3
** Bere azalera: 6 x (3 x 3) = 54 m2
** Euren arteko erlazioa: 54 / 27 = 2
* Demagun kuboak 6 metro neurtzen duela, hau da, hasierakoa baino 6 aldiz handiagoa dela alde bakoitza:
** Bere bolumena: 6 x 6 x 6 = 216 m3
** Bere azalera: 6 x (6 x 6) = 216 m2
** Euren arteko erlazioa: 216 / 216 = 1

Hortik aurrera bolumena azalera baino azkarrago handitzen da.

Arazo hau edozein estrukturaren dimentsioekin harremanetan dago. Adibidez, armiarma batek ezin ditu 5 metroko hankak eduki, bere pisua bolumenarekin hazten delako baina oinaren presioa azalerarekin. Era berean ezin da handitu nahi haina eraikin bat fenomeno hau kontutan hartu gabe.

Hainbat izakirentzat hazteko arazo bat sortzen du. Artropodo gehienek bere azalera erabiltzen dute arnas hartzeko. Hortik barruko zelula guztietara heldu behar da, eta beraz izakia 6 aldiz gehitzen bada, bere zelula kopuru eta azalaren arteko erlazioa 1/6a da eta modu honetan airea ezin da zelula guztietara heldu.

## Kanpo estekak
Web orri

**Web orria** World Wide Webeko dokumentu bat da, normalean HTML edo XHTML estandarrak erabiliz kodetzen dena. Testua, irudiak eta beste orri batzuetarako loturak izan ohi ditu, baina animazioak, soinuak, Java aplikazioak eta beste dokumentu mota ugari izan ditzake.

Hasiera batean, web orriak irakurtzera baino ez zeuden zuzenduta, baina gaur egun gero eta gehiagotan ikus ditzakegu bisitarien parte-hartzea sustatzen duten webguneak.

Web-orria eta webgune hitzak nahastu egiten dira kale hizkuntzan. Izatez, webgune bat web orri batez edo, ia beti, web orri hainmbatez osattua dago. Web-orri batek, URL bakarra izan ohi du (adibdiez: ) , webguenak aldiz, domeinua partekatu arre, hainbat URLz osatatuta dago (Argia aldizkariaren domeinua  "argia.eus" da).

Hipertestua Transferitzeko Protokoloa (HTTP) web-nabigatzaile batek webgune bateko web-orri baten edukia berreskuratzeko duen modua da. HTTPak aukerako bi segurtasun-ezaugarri ditu: modu zifratuak (HTTPS) hirugarren batek komunikazioa zelatatzeko aukera murrizten du neurri handi batean; Edukien Segurtasun Politikak, berriz, webguneen arteko komando-sekuentzien erasoen aurka babesten du. Bi ezaugarri horiek bateragarriak dira web-nabigatzaile nagusiekin, eta webgune askok erabiltzen dituzte.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Webgune

## Kanpo estekak
Ninja

thumb|Ninja bat
 edo  Japoniako eliteko agenteak izan ziren, espioitza, infiltrazio, mozorrotze, hilketa eta informazio bilketa tekniketan trebatuak, gaur egungo komando berezien antzera. *Ninpo* izeneko ohore kode bat betetzen zuten eta 3 edo 4 urtetatik gogor entrenatzen ziren. Oraindik ere, herriaren imajinazioa mirestuta dauka ninjen kondairak.

Gehienbat erabiltzen zituzten armak hauek ziren:
* Shuriken-ak
* Kunai-ak
* Ninja-tō edo Shinobigatana-k

## Funtzioak 
Ninja edo shinobiak (*Shinobi-no-mono* ere deitzen zaie) samuraiak izan zitezkeen eta gobernuak espioitza-lanak agintzen zizkien. Estatuak, adibidez, gizarte-talde bati janzkera jakin bat ezartzen zionean hasten zen haren lana. Haiek arduratzen ziren herrietara joateaz, agindu hori betetzen zela ziurtatzeko. Hiriek zergak ordaintzen zituztela ere berresten zuten. Boterearen zaindariak ziren, baina ez ziren soldatapeko hiltzaileak.

Fitxategi:Kuro-Shozoku-Ninja-Costume-at-Iga-Ninja-Museum.png
Fitxategi:Vladimir Dashyan Armenian Ninja.jpg
Fitxategi:MOREmoji ninja.svg
Fitxategi:Ninja-and-Prince-Genji-Ukiyoe-Utagawa-Kunisada.png
Fitxategi:Become a Ninjutsu expert at the Ninja’s hometown – Koka Ninja Village.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Japón otorga el primer título universitario de estudios ninja. (2020)
Japoniar greba

**Japoniar greba** Espainiako hiri kondaira bat da. Balizko greba mota honetan, langileek ohi baino ahalegin eta denbora gehiagoz egingo lukete lan, gehiegizko produkzioa eragitearren eta, horrela, enpresari diru galera sortzearren.

Egiaz, Japonian, langileek enpresaren aurka protesta egin nahi badute, ardura eta ahalegin gutxiagoz egiten dute lan, eta ondorioz ugaritu egiten dituzte produktuetako akatsak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  *Kirai, un geek en Japón* bloga
Samurai

250px|eskuinera|thumb|Samurai bat suge erraldoi baten aurka borrokan

 Japoniako antzinako gerlaria da, jaun feudal baten zerbitzura izan ohi zena. **Bushi** izena ("gerragizon" esan nahi duena) aproposagoa da berez. Gaur egun, *samurai* izena aristokrazia militarra izendatzeko erabiltzen da, eta ez, adibidez, infanteriako soldadu soilak. Nagusirik edota talderik gabeko samuraiak *ronin* ("olatu gizon") izenarekin ziren ezagunak. Denborarekin, behar militarrak galtzen joan ziren, funtzionario soil bihurturik. Meiji berrezarkuntzako erreformek samuraiak kendu zituzten, armada modernoago baten mesedetan,

## Historia 
Kamakurako *shogun* aldian (1192-1333) estoizismoa eta diziplina izan ziren samuraien jokaeraren ezaugarriak. Muromatxi aldian (1338-1573) samuraiek ohore araudi estu bati jarraitzen zioten; geroago *Bushido* izena eman zitzaion hari. Halaber, *zen* budismoaren eraginpean samuraien kultura, espero izatekoa ez bazen ere, te zeremoniaren eta lore apainketaren artearen sorburua izan zen. Tokugawa aldia (1603-1867) bake garaia izan zen, eta hirien zein merkataritzaren hazkuntzak samuraiena ez zen kulturaren garapena ekarri zuen. Hori samuraien garrantziaren kaltetan gertatu zen; bestalde, Tokugawa aldiaren amaieran samuraien ekonomia maila apaldu zen. Horrenbestez, samuraietariko batzuek, mendebaleko nazioen esku-hartzeak bultzatuta, Meiji enperadorea berriro ezartzen esku hartu zuten. Feudalismoa desagertuz geroztik (1871), ordea, behin baino gehiagotan matxinatu ziren baina gudaroste nazional berriak laster menderatu zituen, 1877ko Satsumako matxinada zapaltzean.
Fitxategi:Satsuma-samurai-during-boshin-war-period.jpg
Fitxategi:Group-Samurai-Scholars-Nagasaki-1864-Ueno-Hikoma.png
Fitxategi:Kamakura-Samurai-Beheading-Head-Collection-From-Heiji-Monogatari-Emaki.png
Fitxategi:Japanese Samurai c1880.png
Fitxategi:Samurai 1881.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shogun

[thumb|[Minamoto no Yoritomo, Kamakura shogunerriaren lehendabiziko shoguna (1192–1199)]]
 Japonian agindu zuten buruzagi militarrek hartzen zuten titulua da, berezko agintaria zen enperadorea baztertuta. XII. mendetik Meiji berrezarkuntzaraino izan ziren agintean.

Shogunak, teorikoki, enperadorearen agindutara izan behar zuen, baina egiaz bera zen botere betearazlearen buru nagusia, enperadorea rol espiritual batera mugatuta. Botere eskema hori Meiji enperadoreak (Mutsuhito) hautsi zuen, Meiji berrezarkuntzarekin (XIX. mendea), Yoshinobu Tokugawa azken shoguna boteretik kendu zuen iraultza odoltsuan.

## Datu gehigarriak 
* Shogunerri

## Iturriak 
* *Japan, The Story of a Nation*, Edwin O. Reischauer, 1970

## Kanpo estekak
Pearl Harbor

**Pearl Harbor** Estatu Batuetako portu eta base militar bat da, Hawaii uharteetan kokatua eta famatua Bigarren Mundu Gerran Japoniak bonbardatua izateagatik, blokeo ekonomikoaren erantzunez. Eraso horrek Estatu Batuak Bigarren Mundu Gerran sarrarazi zituen, ordu arte Aliatuei laguntza materiala soilik ematen baitzien. 1941eko abenduaren 7an, Japoniako marina inperialak Pearl Harborko portuari gerra deklaratu gabe eraso egin zion.

Erasoak kalte ugari ekarri zituen: 12 gerraontzi eta 188 hegazkin suntsitu ziren eta 2403 soldadu eta 68 hiritar estatubatuar hil. Erasoa Isoroku Yamamoto amiralak zuzendu zuen eta Bigarren Mundu Gerrako Pazifikoko kanpainari hasiera eman. Nahiz eta erasoak kalte ugari izan zituen, une horretan portutik kanpo zeuden hiru hegazkin-ontzi estatubatuarrek ez zuten kalterik jaso. Horrela, Estatu Batuek berreskuratu ahal izan zuten 6 hilabete eta urtebete artean. Prentsa estatubatuarrak traiziotzat hartu zuen erasoa, eta elkartu ondoren gogor jo zion inperio japoniarrari. Japoniarrak Pearl Harborreko gudatik garaile irten ziren arren, 1945ean galtzaile izan ziren.

## Kanpo estekak
Adolphe Brongniart

**Adolphe-Théodore Brongniart** ( ahoskatua; Paris, 1801eko urtarrilaren 14a - *ib.*, 1876ko otsailaren 18a) frantziar botanikoa izan zen. Alexandre Brongniart geologoaren semea eta Alexandre-Théodore Brongniart arkitektoaren biloba zen.

Brongniarten lanak lehenengoak izan ziren gaur egungo eta desagertutako landareen arteko harremanak egiten eta horregatik paleobotanikaren aitatzat hartua da. Bere lanik handiena zentzu honetan *Histoire des végétaix fossiles* liburua da. 1827an polenaren garapena aztertzen zuen lehenengo artikulua publikatu zuen.

1824an *Annales des Sciences Naturalles* sortu zuen Jean Victoire Audouin eta Jean-Baptiste Dumasekin batera. Société botanique de France ere sortu zuen 1854an.

1841an Wollaston Domina eman zioten.
Ami Boué

**Ami Boué** (1794ko martxoaren 16a - 1881eko azaroaren 21a), austriar geologoa izan zen, Hanburgon jaioa eta Geneva eta Parisen hezia.

Gaztetan Edinburgoko Unibertsitatera joan zen medikuntza ikastera, baina bertan Robert Jameson irakasleak geologia eta mineralogiaren inguruko ikasketak eman eta hori ikasi nahi zuela erabaki zuen.

1820an ''Essai géologique sur l'Ecosse* (*Entsegua Eskoziako Geologian*) idatzi zuen; bertan arroak eruptiboen inguruko deskribapen zehatzak egiten zituen. Alemania, Austria eta Hegoaldeko Europa bisitatu zituen eta ikerketa geologikoen gurasoetako bat dugu. *Société Géologique de France* sortu zuen 1830an. 1841an Vienara bizitzera joan eta Austriar bilakatu zen.

*Mémoires géologiques et paléontologiques* (Paris, 1832) eta *La Turquie d'Europe; observations sur la geographie, la géologie, l'histoire naturelle'' (Paris, 1840) argitaratu zituen besteak beste.

1847an Wollaston Domina eman zioten.
Hugh Falconer

**Hugh Falconer** (1808ko otsailaren 29a - 1865eko urtarrilaren 31a), Eskoziar paleontologo, geologo eta botanikoa izan zen, Alexander Falconer merkatariaren anaia.

Falconer Indiako Saharanpur zelai botanikoko superintendentea izan zen eta garai horretan ugaztun fosilen inguruko ikerketak burutu zituen. Gaixotasunak direla eta India utzi eta Europara bidaiatu zuen, ikerketak geologikoak eginez. 1845an Royal Societyko kide izendatu zuten eta 1837an Wollaston Domina jaso zuen.

*Rhododendron falconeri* loreak bere omenez du izena.
Pierre Armand Dufrenoy

**Ours-Pierre-Armand Petit-Dufrénoy** (1792ko irailaren 5a - 1857ko martxoaren 20a), frantziar geologoa izan zen. Sevratin jaio zen, Seine-et-Oise departamentuan.

1811n lizeoan bukatu eta 1813an Eskola Politeknikoan sartu zen. Ondoren Meatze lanean hasi zen eta azkenean *École des Mines*eko zuzendaria izan zen.

Elie de Beaumontekin batera 1841an Frantziako mapa geologikoa argitaratu zuen, hamairu urteko landa lanaren ondorioz eta bost urteko idazketa lanaren ondoren. Bi autoreek ere *Voyage Métallurgique en Angleterre* (1827), *Mémoires pour servir a une description géologique de la France*(1830-1838), eta *Mémoire* Calltal eta Mont-Doren (1833).

Ekialdeko Pirinioetako burdin meatzeak deskribatu zituen, mineralogia tratatu bat idatzi zuen (bertan mineralen propietate fisikoak, kimikoak eta geologikoak adierazten ziren), *Annales des mines* argitaratzen lagundu zuen eta baita *Des terrains volcaniques des environs de Naples* liburua.

Beste sari batzuen artean 1843an Wollaston Domina eman zioten.

## Erreferentziak
André Hubert Dumont

**André Hubert Dumont** (1809ko Otsailaren 15a -1857ko otsailaren 28a), Belgikako geologoa izan zen.

Dumont Lieja hirian jaio zen eta bere lehenengo lana (1832) eskualdeko horretako geologiaren ingurukoa da. Urte batzuk geroago geologia eta mineralogia irakasle izan zen eta ondoren Liejako Unibertsitateko errektore. Belgikako estratigrafia ikertu zuen eta horren ondorioz Kretazeo eta Tertziarioko hainbat izenak berak jarritakoak dira.

''Minoire sur les terrains ardennais et rhnan de l'Ardenne, du Brabant et du Condroz'' (1847-1848) liburua argitaratu zuen. 1849an 20 urtez landutako Belgikako mapa geologikoa argitaratu zuen.

Bosforoa ikertu zuen, Espainiako mendiak eta hainbat formazio geologiko. Bere lanetan lehenengo aldiz saiatu zen Europa osoko korrelazioak eigten.

1840an Wollaston Domina eman zioten.
Joseph Prestwich

**Joseph Prestwich** (1812ko Martxoaren 12a - 1896ko Ekainaren 23a), geologo eta negozio-gizon britaniarra, Tertziarioan aditua.

Prensburyn jaio zen eta Parisen eta Readingen jaso zuen hezkuntza, Londoneko University Collegen sartu aurretik. Bertan kimika eta filosofia naturala ikasi zuen. 1830an familiaren ardandegian lanean hasi zen eta lan honetan Erresuma Batua, Frantzia eta Belgika bisitatu zituen. Bidaia hauetan hain zuzen egin zituen hainbat ikerketa geologiko. 1833an Geological Society of Londoneko kide bilakatu zen eta 1836an *Geology of Coalbrookdale* lana argitaratu zuen.

1846tik aurrera Tertziario garaiko Londoneko sedimentutan egin zuen lan eta korrelazioa egin zuen Ingalaterra, Frantzia eta Belgikako adin berberekoekin. 1858an Hugh Falconerrek Abbeville bisitatzeko deia luzatu zion, bertan Boucher de Perthesek harriz eginiko hainbat antzinako tramankulu aurkitu zituelako. Prestwichek zaharrak zirela konfirmatu eta argitaratu zuen. Hau arkeologia modernoaren oinarrian dagoela kontsideratzen da.

1860tik aurrera hainbat komisiotan egin zuen lan eta 1874an Oxfordeko Unibertsitatean geologiako aulkia eskaini zioten. Bertan *Geology, Chemical and Physical, Stratigraphical and Palaeontological* bi ataleko liburua argitaratu zuen.

1853an Royal Societyko kide izendatu zuten eta 1849an Wollaston Domina eman zioten.
Arabiar Iraultza

thumb|Arabiar Iraultzaren bandera
**Arabiar Iraultza** Otomandar Inperioaren aurkako matxinada bat izan zen, Siriatik Yemeneraino zabaltzen zen estatu arabiar bat sortzea helburu zuena. Bi urte iraun zituen, 1916tik 1918ra eta denbora labur horretan erreinu arabiar bat ekarri zuen, geroago zatiketa kolonialak ordezkatu zuena.

XX. mendearen hasieran turkiarrak eta arabiarrak Otomandar Inperioko etnia nagusiak ziren. Azken horiek, ordea, iraultza kulturala hasi berri zuten eta kontzientzia nazionala hartu. Lehen Mundu Gerratea astean, Otomandar Inperioak Alemaniaren alde egin zuen. Aldiz, Britania Handiak Otomandar Inperioaren aurka lagundu ezkero, estatu arabiar bat sortzen lagunduko zuela zin egin zien arabiarrei. Arabiarren laguntza ezinbestekoa izan zen aliatuentzat. Guda amaitutakoan, Otomandar Inperioa desegin egin zen eta estatu arabiarra aldarrikatu zen, baina aliatuek traizio egin zieten eta lurralde osoa Britania Handia eta Frantziaren artean banatu zuten. Gainera, Palestinan estatu judu bat sortzeko asmoa erakutsi zuten.

Iraultza hori famatua da *Lawrence of Arabia* filmagatik; bertan, T. E. Lawrence militar, arkeologo eta idazlearen biografia azaltzen da.

## Kanpo estekak 
*  The Revolt in Arabia