Azaroaren 12

**Azaroaren 12**a gregoriotar egutegiaren urteko hirurehun eta hamaseigarren eguna da, 317.a bisurteetan. 49 egun falta dira urtea amaitzeko.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
* 1979 &ndash; ETAk Fernando Rodriguez Espinola basozaina hil zuen Bilbon.
* 1980 &ndash; ETAk Miguel Zunzunegi Arratibel kamiolaria hil zuen Ataunen.

### Mundua 
* 1926 &ndash; Iraultza komunista bat izan zen Java uhartean, laster Holandarren Ekialdeko Indietara hedatu zena. Agintariek gogor zapaldu zuten eta Indonesiako Alderdi Komunistaren ilegalizazioa ekarri zuen.
* 1962 &ndash; CIAk Kuban zuen arduradun nagusia atxilotu zuten, Minas de Matahambre herriko meatzeetan lehergailuak jarri asmoz zebilela.
* 2006 &ndash; 35 hildako Bagdaden (Irak) poliziak kontratatzeko postu baten aurkako atentatuan.
* 2007 &ndash; Pakistanen poliziak Benazir Bhutto lehen ministro ohia atxilotu zuen Pervez Musharraf presidentearen aginduz, salbuespen egoera salatzeko manifestaldi bat egin baino egun bat lehenago.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
* 2016 &ndash; Bosgarren Xilaba Bertsulari Xapelketa: Sustrai Colinak bere bigarren txapela jantzi zuen.

### Mundua 
* 1977 &ndash; Gaueko lehen manifestazio feminista egin zuten "Reclaim the Night" lelopean, Leedsen, Ingalaterran. Aurretik, emakumeek gizonen aldetik jasandako erasoen aurrean, Poliziak emakumeei gauez ez irteteko gomendatu izan zien.
* 1984 &ndash;  Misil nuklearren zulo bat hondatu zuten lau bakezalek Missourin, AEB. Talde kristau antimilitarista bateko kideak ziren eta mailu pneumatikoak erabiliz instalazioak hondatu zituzten. Ekintzagatik espetxe zigor gogorrak ezarri zizkieten.
* 1993 &ndash; *The Three Musketeers* (*Hiru Musketariak*) filma estreinatu zen, Stephen Herekek zuzendu eta Charlie Sheen, Kiefer Sutherland, Chris O'Donnell, Oliver Platt, Tim Curry eta Rebecca De Mornay aktoreek antzeztu zuten.
* 2017 &ndash; Londresko Wembleyko SSE Arenan 2017ko MTV Europe Music Awards ospatu zen. Shawn Mendes izan zen ekitaldiko artistarik sarituena 4 sari irabaziz.

## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
### Mundua 
## Kirolak 
### Euskal Herria 
### Mundua 
## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1735 &ndash; Diego María Gardoki, bizkaitar politikaria, finantza-gizona eta diplomatikoa (h. 1798).
* 1742 &ndash; Diego Borika, gasteiztar politikari eta militarra (h. 1800).
* 1755 &ndash; Ramón María Adurriaga, gipuzkoar apaiz eta legelaria (h. 1841).
* 1770 &ndash; Jose Maria Murga de la Barrera, bizkaitar lurjabe eta politikaria (h. 1834).
* 1815 &ndash; Emmanuel Intxauspe, euskal idazle eta itzultzailea (h. 1902).
* 1848 &ndash; Adolfo Areizaga, bizkaitar eskultorea (h. 1918).
* 1876 &ndash; Maurice Delay, euskal kirurgialari eta politikaria, Baionako alkatea (h. 1960).
* 1887 &ndash; Arcadio María Larraona Saralegi, nafar kardinal, erlijioso eta jurista (h. 1973).
* 1895 &ndash; Manuel Alonso, euskal tenislaria, 1977an *Hall of Fame*n sartua (h. 1984).
* 1901 &ndash; Martin Lipuzkoa, nafar abesbatza-zuzendaria eta musikako irakaslea (h. 1984).
* 1906 &ndash; Pedro Bidagor, gipuzkoar arkitekto eta hirigilea (h. 1996).
* 1912 &ndash; René Lasserre, lapurtar sukaldaria (h. 2006).
* 1916 &ndash; Libe Altuna, bizkaitar irakaslea eta euskaltzalea, Bizkaiko ikastolen mugimenduaren bultzatzailea (h. 1993).
* 1919 &ndash; Jean Dauger, lapurtar errugbilaria (h. 1999).
* 1923 &ndash; Jose María Busto, bizkaitar futbolaria (h. 2012).
* 1936 &ndash; Gurutzi Arregi Azpeitia, bizkaitar etnografoa (h. 2020).
* 1966 &ndash; Ana Rodriguez Rua, gipuzkoar pedagogoa, haur-hezkuntzako irakaslea eta boluntarioa.
* 1968 &ndash; Isabel Aleman Irungarai, nafar erizaina, emagina eta Amaiurko alkatea.
* 1970 &ndash; Irene Hurtado de Saratxo, bizkaitar itzultzaile.
* 1976 &ndash; Karmele Artetxe, bizkaitar historialaria, EHUko irakaslea eta UEUko zuzendari ohia.
* 1978 &ndash; Igor Cuesta, bizkaitar futbolari ohia.
* 1982 &ndash; Leticia Comerón, PPko arabar politikaria.
* 1989 &ndash; Maria Cruickshank, gipuzkoar aktorea.
* 1998 &ndash; Bibiane Schulze, euskal-alemaniar futbolaria, Alemanian.
* 1999 &ndash; Andoni Rekondo, gipuzkoar bertsolaria.

### Mundua 
* 1651 &ndash; Gurutzeko Sor Juana Ines, mexikar erlijioso katolikoa, olerkaria eta antzerkigilea (h. 1695).
* 1666 &ndash; Mary Astell, ingeles idazle feminista eta erretorikoa, "lehen feminista ingelesa" (h. 1731).
* 1729 &ndash; Louis Antoine de Bougainville, frantziar itsasgizona (h. 1811).
* 1746 &ndash; Jacques Charles, frantziar fisikari, matematikari eta asmatzailea (h. 1823).
* 1751 &#x2013; Margaret Corbin, estatubatuar erizaina eta soldadua (h. 1800)
* 1769 &ndash; Amelia Opie, ingeles idazlea eta abolizionista (h. 1853).
* 1790 &ndash; Letitia Christian Tyler, Ameriketako Estatu Batuetako lehen dama (h. 1842).
* 1815 &ndash; Elizabeth Cady Stanton, estatubatuar ekintzaile, abolizionista eta emakumeen mugimenduko erreferente nabaria (h. 1902).
* 1817 &ndash; Mírzá Husayn Alí-i-Nurí, Bahá'u'lláh, Bahaismoaren sortzaile pertsiarra (h. 1892).
* 1833 &ndash; Aleksandr Borodin, errusiar musikagilea (h. 1887).
* 1840 &ndash; Auguste Rodin, frantziar eskultorea (h. 1917).
* 1842 &ndash; John William Strutt, Rayleigheko 3. baroia, britainiar fisikaria (h. 1919).
* 1848 &ndash; Eduard Müller, Suitzako Konfederazioko presidentea (h. 1919).
* 1866 &ndash; Sun Yat-sen, Txinako iraultzailea (h. 1925).
* 1868 &ndash; Édouard Vuillard, frantziar margolaria (h. 1940).
* 1871 &ndash; 
** Victor Hugo de Azevedo Coutinho, Portugalgo lehen ministroa (h. 1955).
** Leopoldine Glöckel, austriar politikaria (h. 1937)
* 1873 &ndash; Amelia Bauerle, britainiar margolaria, diseinatzaile apaintzailea, haurren liburuen ilustratzailea eta grabatzailea (h. 1916).
* 1882 &ndash; Maria Teresa Borboikoa, Espainiako infanta eta Bavariako printzesa ezkontidea (h. 1912).
* 1883 &ndash; Marta Lepp, estoniar idazle, argitaratzaile, irakasle eta lider politiko eta erlijiosoa (h. 1940).
* 1896 &ndash; 
** Arturo Duperier, espainiar fisikaria (h. 1959).
** Irene Crespin, australiar geologo eta paleontologoa (h.1980)
* 1904 &ndash; Jacques Tourneur, frantziar zinema zuzendaria (h. 1977).
* 1914 &ndash; Edward Schillebeeckx, belgikar teologo katoliko nabarmena, Vatikanoko II. Kontzilioko eragile nagusienetakoa (h. 2009).
* 1915 &ndash; Roland Barthes, Euskal Herriarekin lotura handia izan zuen frantziar idazle, filosofo, literatura-kritikari eta semiologoa (h. 1980).
* 1922 &ndash;
** Tadeusz Borowski, poloniar kazetari eta idazlea (h. 1951).
** Kim Hunter, estatubatuar zine, antzerki eta telebista aktorea (h. 2002).
* 1923 &ndash;
** Rubén Bonifaz Nuño, mexikar humanista, poeta, itzultzailea, arte-kritikaria eta marrazkilaria (h. 2013).
** Julia Rodríguez-Maribona, espainiar erizaina eta asmatzailea, lanbasaren asmatzaileetako bat (h. 2005).
* 1929 &ndash;
** Michael Ende, alemaniar idazlea (h. 1995).
** Grace Kelly, estatubatuar aktore, dantzari eta abeslaria, Monakoko printzesa (h. 1982).
* 1930 &ndash;
** Norman Johnson, kanadar matematikaria (h. 2017).
** Jean-Guy Pilon, quebectar olerkari eta eleberrigilea (h. 2021).
* 1931 &ndash; Majida Boulila, Tunisiaren independentzia prozesuan emakume aktibista (h. 1952).
* 1933 &ndash; Jalal Talabani, Irakeko presidentea (h. 2017).
* 1934 &ndash;
** Charles Manson, estatubatuar kriminala, hainbat erailketa burutu zituen *Manson Familia* sektaren sortzailea (h. 2017).
** Vavá, brasildar futbolaria (h. 2002).
* 1935 &ndash; Liudmila Gurtxenko, ukrainar jatorriko sobietar eta errusiar aktore eta abeslaria (h. 2011).
* 1936 &#x2013; Lucia Berlin, estatubatuar idazlea (h. 2004)
* 1938 &ndash; Benjamin Mkapa, Tanzaniako presidentea (h. 2020).
* 1939 &ndash;
** Alitet Nemtuxkin, evenk etniako poeta, evenkera jatorrizko hizkuntzan eta haren gainean idazteagatik ezaguna (h. 2006).
** Lucia Popp, eslovakiar sopranoa (h. 1993).
* 1941 &ndash; Cristina Peri Rossi, uruguaiar idazle eta itzultzailea.
* 1943 &ndash; Wallace Shawn, estatubatuar aktore, antzerkigile eta saikeragilea.
* 1945 &ndash; 
** Neil Young, kanadar musikaria, bere belaunaldiko garrantzitsuenetakoa eta emankorrenetakoa.
** Hanan al-Shaykh, libanoar idazlea.
* 1947 &ndash;
** Octavio Aceves, argentinar-espainiar idazle, psikologo, iragarle eta telebista kolaboratzailea (h. 2021).
** Patrice Leconte, frantziar aktore, zinema zuzendari eta gidoigilea.
* 1948 &ndash; Hassan Rouhani, Irango presidentea.
* 1949 &ndash; Guadalupe Leuviah, argentinar vedette, dantzari, abeslari, irakasle eta aktorea (h. 2025)
* 1952 &ndash; Rohini Godbole, indiar fisikaria (h. 2024).
* 1954 &ndash; Rhonda Shear, estatubatuar aktore eta komediantea.
* 1955 &ndash; Sandra Fátima do Valle Reis, *Sol*, brasildar abeslaria (h. 2025).
* 1959 &ndash; Ernest Benach, kataluniar politikaria.
* 1960 &ndash; José Bantolo, filipinar apezpiku katolikoa (h. 2025).
* 1961 &ndash;
** Nadia Comăneci, errumaniar gimnasta ohia, sekula izan den gimnasta onenetako bat.
** Enzo Francescoli, uruguaiar futbolaria, 1980 eta 1990eko hamarkadetako hegoamerikar futbolaririk onenetarikoa.
** Atsushi Natori, japoniar futbolari ohia.
* 1962 &ndash; 
** Teresa Peramato Martín, espainiar legelaria, emakumeen aurkako indarkeriaren arloko Areto Delegatuko fiskala.
** Naomi Wolf, estatubatuar kazetaria, idazlea, aktibista eta feminista.
* 1964 &ndash; Michael Kremer, estatubatuar ekonomialaria, 2019ko Ekonomiako Nobel Saria.
* 1965 &ndash; Tacita Dean, britainiar artista bisuala.
* 1967 &ndash;
** Patrizia Ciofi, italiar opera-abeslaria, koloratura-sopranoa.
** Ann Lee, britaniar eurodance abeslaria.
** Takuya Takagi, japoniar futbolari ohia.
* 1968 &ndash;
** Kathleen Hanna, estatubatuar musikari, aktibista eta idazlea.
** Sharon Shannon, irlandar musikaria.
* 1969 &ndash; Mietta, italiar abeslaria eta aktorea.
* 1970 &ndash;
** Tonya Harding, estatubatuar izotz gaineko patinatzaile artistikoa eta boxeolaria.
** Alina María Hernández, *Cachita*, kubatar telebistako aktorea (h. 2016).
* 1974 &ndash; Aurélio Pinto de Sousa, brasildar elizgizona.
* 1978 &ndash;
** Alexandra Maria Lara, errumaniar-alemaniar aktorea. 
** Céline Sciamma, frantziar gidoilari eta zinema zuzendaria.
** Ernesto Reaño, perutar psikologo, hizkuntzalari, irakaslea eta pertsona autisten eskubideen aldeko ekintzailea.
* 1980 &ndash;
** Nur Fettahoğlu, turko-alemaniar aktorea.
** Ryan Gosling, kanadar aktore eta musikaria.
* 1982 &ndash; Anne Hathaway, estatubatuar aktorea.
* 1987 &ndash;
** Juan José Ballesta, espainiar aktorea.
** Jason Day, australiar golfaria.
* 1988 &ndash; Russel Westbrook, estatubatuar saskibaloiko jokalaria.
* 1989 &ndash;
** Jessy Dubai, mexikar-estatubatuar emakumezko aktore pornografiko transexuala.
** Hiroshi Kiyotake, japoniar futbolaria.
** Shiho Kohata, japoniar futbolaria.
* 1990 &ndash;
** Taulupe Faletau, tongatar errugbilaria.
** Florent Manaudou, frantziar eskubaloi jokalari ohia eta igerilaria.
* 1994 &ndash; Janet Devlin, irlandar abeslaria.
* 1995 &ndash; Ben Lammers, estatubatuar saskibaloi jokalaria.
* 1996 &ndash; Oulaya Amamra, frantziar aktorea.
* 2005 - Zhou Yaqin, txinatar gimnasta artistikoa.

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 1687 &ndash; José Moret, *Aita Moret*, elizgizon jesuita eta historialari nafarra (j. 1615).
* 1798 &ndash; Diego María Gardoki, bizkaitar politikaria, finantza-gizona eta diplomatikoa, Turinen (j. 1735).
* 1915 &ndash; Félix Léglise, lapurtar politikaria, Landetan (j. 1843).
* 1921 - Jose Antonio Bengoetxea, bizkaitar enpresaburua, AEBn (j. 1861).
* 1978 - Margarita Gutierrez Lavin, Galdakaoko udal emagina (j. 1894).
* 1989 &ndash; Dolores Ibarruri, *La Pasionaria*, bizkaitar politikari komunista (j. 1895).
* 1998 &ndash; Alejandro Artetxe, *Arratiako lehoia*, bizkaitar boxeolaria (j. 1923).
* 2005 &ndash; Cosme Barrutia, euskal txirrindularia (j. 1929).
* 2010 &ndash; Inozentzio Olea, gipuzkoar bertsolaria eta euskal idazlea (j. 1921).
* 2015 &ndash; Ion del Río, gipuzkoar txirrindularia (j. 1978).
* 2017 &ndash; Victor Urrutia, nafar soziologoa (j. 1945).
* 2018 &ndash;
** Juan Antonio Frade Villar, *K-Toño semea*, bizkaitar margolari, karikaturagile eta kazetaria (j. 1945).
** Ricardo Requejo, musika klasikoaren nazioarteko piano-jotzaile eta musika irakasle bizkaitarra (j. 1938).
* 2021 &ndash; Ramuntxo Kanblong, lapurtar politikari jeltzalea, Ipar Buru Batzarraren presidentea (j. 1939).
* 2022 Ricardo Miralles, gipuzkoar historialaria (j. 1954).

### Mundua 
* 607 &ndash; Bonifazio III.a, aita santua.
* 1035 &ndash; Kanuto II.a Handia, Danimarkako, Ingalaterrako eta Norvegiako erregea.
* 1094 &ndash; Duncan II.a Eskoziakoa, Eskoziako Erresumako erregea (j. c. 1060).
* 1139 &ndash; Magnus IV.a Norvegiakoa, Norvegiako erregea (j. c. 1115).
* 1202 &ndash; Kanuto VI.a Danimarkakoa, Danimarkako erregea (j. 1163).
* 1426 &ndash; Teodora Kantakuzeno, enperatriza (j. 1382).
* 1555 &ndash; Stephen Gardiner, ingeles elizgizona eta politikaria (j. ).
* 1595 &ndash; John Hawkins, esklabo-trafikatzailea, pirata eta Erresuma Batuko Itsas Armadako diruzain eta kontrolatzailea (j. 1532).
* 1662 &ndash; Adriaen van de Venne, herbeheretar margolaria (h. 1662).
* 1693 &ndash; Maria van Oosterwijck, neerlandarren Urrezko Mendeko margolaria (j. 1630).
* 1712 &ndash; Tokugawa Ienobu, Tokugawa shogunerriko seigarren shoguna (j. 1662).
* 1722 &ndash; Adriaen van der Werff, herbeheretar margolari, arkitekto, eskultore eta ganberako margolaria (j. 1659).
* 1754 &ndash; Jacob de Wit, herbeheretar margolaria (j. 1695).
* 1793 &ndash; Jean Sylvain Bailly, frantziar politikari eta zientzialaria, gillotinan (j. 1736).
* 1829 &ndash; Jean-Baptiste Regnault, neoklasizismoko frantziar margolaria (j. 1754).
* 1857 &ndash; Manuel Oribe, Uruguaiko presidentea (j. 1792).
* 1858 &ndash; Luis II.a Liechtensteingoa, Liechtensteingo printzea (j. 1796).
* 1865 &ndash; Elizabeth Gaskell, ingeles eleberrigilea (j. 1810).
* 1869 &ndash; Johann Friedrich Overbeck, alemaniar margolaria (j. 1789).
* 1872 &ndash; Isa Asp, finlandiar poeta (j. 1853).
* 1896 &ndash; Joseph James Cheeseman, Liberiako presidentea (j. 1843).
* 1912 &ndash; José Canalejas, espainiar politikaria (j. 1854).
* 1916 &ndash; Percival Lowell, estatubatuar astronomoa (j. 1855).
* 1917 &ndash; Vera Slutskaia, bielorrusiar boltxebikea (j. 1874).
* 1921 &ndash; Fernand Khnopff, belgikar margolari sinbolista (j. 1858).
* 1936 &ndash;
** Patrick Henry Bruce, estatubatuar margolari modernoa (j. 1881).
** Víctor Casas, galiziar politikari, antzezle eta kazetaria, fusilatua (j. 1890).
* 1943 &ndash; Henri-Jean Guillaume Martin, frantziar margolaria (j. 1860).
* 1947 &ndash; Emma Orczy, Hungarian jaiotako ingeles eleberrigile eta antzerkigilea (j. 1865).
* 1948 &ndash; Umberto Giordano, italiar opera egilea (j. 1867).
* 1954 &ndash; Luis Agote, argentinar medikua, ikertzailea eta odol-transfusioko aitzindaria (j. 1868).
* 1956 &ndash; Juan Negrín, Espainiako Bigarren Errepublikako Presidentea (j. 1889).
* 1964 &ndash;
** Elena Salvador, espainiar aktorea (j. 1868).
** Rickard Sandler, Suediako lehen ministroa (j. 1884).
* 1969 &ndash; Liu Shaoqi, Txinako Herri Errepublikako bigarren presidentea (j. 1898).
* 1976 &ndash; Walter Piston, estatubatuar musikagilea (j. 1894).
* 1981 &ndash; William Holden, estatubatuar aktorea (j. 1918).
* 1983 &ndash; Joan Sales, kataluniar idazlea (j. 1912).
* 1984 &ndash; Chester Himes, estatubatuar idazlea (j. 1909).
* 1990 &ndash; Eve Arden, estatubatuar aktorea (j. 1908).
* 1992 &ndash; Giulio Carlo Argan, italiar artearen eta arkitekturaren historiako kritikaria (j. 1909).
* 1993 &ndash; Manuel Granell, espainiar saiakeragile eta kritikaria (j. 1906).
* 1994 &ndash; Wilma Rudolph, estatubatuar atleta (j. 1940).
* 1997 &ndash; Carlos Surinach, kataluniar jatorriko estatubatuar musikaria (j. 1915).
* 1998 &ndash; Sally Shlaer, estatubatuar matematikari, software-ingeniari eta metodologista (j. 1938).
* 2004 &ndash; Lucia Berlin, estatubatuar idazlea (j. 1936)
* 2006 &ndash; Adam Schaff, poloniar filosofoa eta soziologoa (j. 1913).
* 2007 &ndash; Ira Levin, estatubatuar eleberrigile, antzerkigile eta abesti egilea (j. 1929).
* 2010 &ndash; Henryk Górecki, poloniar musikagilea, postmodernismoaren musikari nagusietako bat (j. 1933).
* 2011 - María Jesús Valdés, espainiar aktorea eta ahots-aktorea (j. 1927).
* 2013 &ndash;
** Mavis Batey, britainiar kriptoanalista Bigarren Mundu Gerran (j. 1921).
** John Tavener, ingeles musikagilea (j. 1944).
* 2014 &ndash; David Mackay, britainiar arkitektoa (j. 1933).
* 2018 &ndash;
** John Cairns, ingeles biologoa (j. 1922).
** Stan Lee, estatubatuar komiki gidoigile eta argitaratzailea (j. 1922).
* 2019 &ndash; Mitsuhisa Taguchi, japoniar futbolaria (j. 1955).
* 2020 &ndash;
** Masatoshi Koshiba, japoniar fisikaria, 2002ko Fisikako Nobel Saria (j. 1926).
** Jerry Rawlings, Ghanako presidentea (j. 1947).
* 2021 &ndash;
** Bob Bondurant, estatubatuar lasterketa-gidaria (j. 1933).
** Fra' Matthew Festing, Maltako Ordenako Printze eta Maisu Nagusia (j. 1949).
** Ron Flowers, ingeles futbolaria (j. 1934).
* 2023 &ndash;
** Rahim Huseynov, Azerbaijango lehen ministroa (j. 1936).
** Joan Jara, britainiar dantzari eta aktibista politikoa, Víctor Jararen emaztea (j. 1927).
* 2024 &ndash;
** Joanne Chory, estatubatuar botanikari eta genetista (j. 1955).
** Timothy West, ingeles aktorea (j. 1934).

## Jaiak eta urteurrenak 
* Sehaska egutegiko izendegia: Ilun, Ilune, Iluna, Iluntze, Ilunber, Ilunberri, Iluru, Iluntxo, Milian eta Millan.

## Kanpo estekak 
Azaroaren 11 | Urteko egutegi | Azaroaren 13