open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oleniok

**Oleniok** (; ) iparraldeko Siberiako ibai nagusienetako bat da, Errusiako Krasnoiarsk kraia eta Jakutia zeharkatzen dituena. 2.292 kilometro luze da, eta 219.000 kilometro koadroko arroa drainatzen du.

## Geografia 
Iturria Bukotxan mendigunean du, Erdialdeko Siberiako goi-ordokiaren iparraldean. Hortik ipar-ekialderantz jotzen du eta Oleniok herritik igarotzen da. Goi-ibilguan ur-jauzi eta laster ugari dago. Ibaiadar nagusi duen Arga-Salaren ahotik behera, berriz, harana zabalagoa da. Laptev itsasoan itsasoratzen da, Lena ibaiaren deltatik 220&nbsp;km mendebaldera.

2.292 kmko luzera du, horietatik 1.000 nabigagarriak.

## Hidrometria 
Oleniok ibaiaren emaria 1965-1984 bitartean neurtua izan da Sukhanan (itsasoratu baino 196&nbsp;km lehenago). Gune horretan, drainatutako eremuak 198.000 kilometro koadro ditu, arro osoaren %&nbsp;90,4. Bertan urteko batezbesteko emaria 999 m³/s da; emari handiena ekainean du (7.160 m³/s) eta txikiena apirilean (1,6 m³/s). Urtean 8 hilabetez izozturik egoten da.

**Oleniok ibaiaren batezbesteko emariak (m³/s), Sukhanan neurtuak**Datuak: 1965 eta 1984 artean****

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize = width:500 height:300
PlotArea = left:40 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:8000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:2000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:Urta
  bar:Fév text:Otsa
  bar:Mar text:Mart
  bar:Avr text:Apir
  bar:Mai text:Maia
  bar:Jun text:Ekai
  bar:Jul text:Uzta
  bar:Aoû text:Abuz
  bar:Sep text:Irai
  bar:Oct text:Urri
  bar:Nov text:Azar
  bar:Déc text:Aben

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:Jan from:0 till: 7.0
  bar:Fév from:0 till: 3.2
  bar:Mar from:0 till: 2.1
  bar:Avr from:0 till: 1.6
  bar:Mai from:0 till: 307
  bar:Jun from:0 till: 7160
  bar:Jul from:0 till: 2203
  bar:Aoû from:0 till: 846
  bar:Sep from:0 till: 1050
  bar:Oct from:0 till: 309
  bar:Nov from:0 till: 79
  bar:Déc from:0 till: 25

PlotData=
  bar:Jan at: 7.0 fontsize:S text: 7,0 shift:(-10,5)
  bar:Fév at: 3.2 fontsize:S text: 3,2 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 2.1 fontsize:S text: 2,1 shift:(-10,5)
  bar:Avr at: 1.6 fontsize:S text: 1,6 shift:(-10,5)
  bar:Mai at: 307 fontsize:S text: 307 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 7160 fontsize:S text: 7160 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 2203 fontsize:S text: 2203 shift:(-10,5)
  bar:Aoû at: 846 fontsize:S text: 846 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 1050 fontsize:S text: 1050 shift:(-10,5)
  bar:Oct at: 309 fontsize:S text: 309 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 79 fontsize:S text: 79 shift:(-10,5)
  bar:Déc at: 25 fontsize:S text: 25 shift:(-10,5)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alex Urtasun

**Alejandro "Alex" Urtasun Uriz** (Iruñea, 1984ko apirilaren 30a - ) Nafarroako saskibaloi jokalari bat da. Eskolta postuan jokatzen du ACB ligan eta Pamesa Valencia taldearekin egin zuen debuta. Bere anaia bikia Txemi saskibaloi jokalari profesionala da ere.

## Taldeak 
* San Cernin eskola (harrobia)
* Siglo XXI taldea (2000-2002)
* Pamesa Valencia (2002-2003)
* Universidad Complutense (2002-2003)
* Cerámicas Leoni Castellón (2003-2004)
* León Caja España (2004)
* Pamesa Valencia (2004-2005)
* Plus Pujol Lleida (2005-2006)
* Cantabria Lobos (2006-2007)
* Pamesa Valencia (2007-2008)
* Bruesa GBC (2008-2009)
* CB León (2009-2010)
* Lucentum Alicante (2010-2012)
* Basket Navarra Club (2013)
* CAI Zaragoza (2013-2014)
* CB Sevilla (2013-2014)
* Montakit Fuenlabrada (2015-2016)
* SLUC Nancy (2016-2017)
* UCAM Murcia (2017-)
Urko Otegi

**Urko Otegi Esnaola** (Donostia, Gipuzkoa, 1981eko abuztuaren 11) saskibaloi jokalaria da. Pibot postuan jokatzen du, ACB ligako Menorca Basquet taldean. Saskibaloiko euskal selekzioarekin ibilia da.

## Taldeak 
* *Askatuak* - (EBA liga): 1999-2000.
* *Ciudad de Palencia* - (EBA liga) eta *Fórum Valladolid* - (ACB liga): 2000-2002.
* *Menorca Básquet* - (LEB liga): 2002-2005
* *Alerta Cantabria* - (LEB liga): 2005-2006
* *Baloncesto León* - (LEB liga): 2006-2007.
* *Grupo Begar León* - (ACB liga): 2007-2008
* *Vive Menorca* - (ACB liga): 2008-2009
* *Vive Menorca* - (LEB liga): 2009-2010.
* *Vive Menorca* - (ACB liga): 2010-?
Asier Zengotitabengoa

**Asier Zengotitabengoa García** (Gasteiz, Araba, 1988ko apirilaren 20a - ) Arabako saskibaloi jokalari bat da. Hegaleko postuan jokatu zuen LEB Ligako CB Canarias taldean.

Saskibaloiko euskal selekzioarekin ibilitakoa da.

## Taldeak 
* *F.C. Barcelonaren harrobia*
* *Pamesa Valenciaren harrobia*
* *Santurtzi C.B.* - (EBA liga): 2005-2006
* *Lagun Aro Bilbao Basket* - (ACB liga): 2006-2007
* *Iurbentia Bilbao Basket* - (ACB liga): 2007-2008
* *Lobe Huesca* - (LEB Plata): 2008-2010
* *Lobe Huesca* - (LEB Oro): 2010-2011
* *Cáceres Patrimonio de la Humanidad* - (LEB Oro): 2011-2012
* *Club Baloncesto Canarias* - (LEB Oro): 2011-2012
* *CB Coruña* - (LEB Oro): 2012-2013
* ''Club Bàsquet Andorra - (LEB Oro-ACB liga): 2013-egun

## Kanpo estekak
Lagopodo zuri

thumb|*Lagopus muta*
**Lagopodo zuria** edo **elurretako eperra** (*Lagopus muta*) Galliformes ordenako hegazti bat da, Ipar Amerikako Alaska eta Kanadan, eta Eurasia iparraldean bizi ohi dena, urkidi eta tundra eremuetan batez ere. Belarjaleak dira, baina gose garaian intsektuak ere jaten dituzte.

Lagopodo arrak euren haurrez arduratzen dira helduak egiten diren arte, eta haurrei arreta galarazten dienei jarrera erasokorra aurkezten die, nahiz gizakiak nahiz hartz arre bat izan.

Iparraldeko lurraldeetan garrantzia handia izan du animalia honek historia guztian zehar; hala nola, Eanodat udalerri finlandiarrean "Bizitzaren Hegaztia" ere deitua da, negu eta gerra garaian herritarrak gosez ez hiltzea lagundu baitzuen.

## Taxonomia 
Guztira, 20-30 azpiespezie ditu, nagusienak hurrengoak izanik:
* *Lagopus muta muta* (Montin, 1781), eskandinaviarra.
* *Lagopus muta rupestris* (Gmelin, 1789), kanadarra.
* *Lagopus muta helvetica* (Thienemann, 1829), alpiniara.
* *Lagopus muta japonica* (H. L. Clark, 1907), japoniarra.
* *Lagopus muta millaisi* (Hartert, 1923), eskoziarra.

## Galeria 

Fitxategi:Rock Ptarmigan - Lagopus muta - Asbyrgi, Iceland 1.jpg|Islandian, udan
Fitxategi:Pardwa górska, Asbyrgi, Islandia.jpg|Islandian, udan
Fitxategi:Lagopus muta (summer).jpg|*Lagopus muta helvetica* udan
Fitxategi:Lagopus muta -Iceland-8.jpg|Neguan

## Erreferentziak
Tonlé Sap

**Tonlé Sap** (khmereraz: *បឹងទន្លេសាប*, "ur gezako lakua"; thailandieraz: ทะเลสาบเขมร) Kanbodiako erdialdeko aintzira da, iparraldeko Dan Raek mendialdearen eta hegoaldeko Kravanh mendien artean dagoena. Hego-ekialdeko Asiako lakurik handiena da, eta oso biodibertsitate handia dauka. UNESCOk biosfera erreserba izendatu zuen 1997an.

## Geografia 
Tonlé Sap aintziraren eremua 2.700 kilometro koadrokoa da urtaro lehorrean eta 10.000 kilometro koadrokoa montzoi eurien ostean. Sakoneran, 1-3 metro izatetik 10-16 metro izatera pasatzen da. Azarotik ekainera arte aintzirako ura Mekongerantz husten da Tonlé Sap ibaiaren bidez. Uztailetik aurrera, ordea, Mekongen ur emaria asko hazten baita, kontra egiten dio Tonlé Sap ibaiari; ondorioz, alderantziko norabidea hartzen du urak, eta aintzirara itzultzen da. Udan ontziz ibil daiteke eta arrantza oso oparoa izaten da.

Tonlé Sap ibaia eta Mekong Phnom Penhen elkartzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1. linea (Bilboko metroa)

Bilboko metroaren **1. linea** Etxebarriko geltokian hasi eta Plentziako geltokian bukatzen da, eta bidetik Etxebarri, Bilbo, Bilboko itsasadarraren Eskuinaldea eta Uribe Kostatik igarotzen da. Gaur egun 28 geltoki ditu martxan.

Lineak tarte amankomuna dauka 2. linearekin, Etxebarri eta San Ignazioko geltokien artean. Tarte amankomuneko geltoki guztiak lurpekoak dira, Etxebarri eta Boluetako geltokiak izan ezik. Bestalde, San Ignaziotik Plentziara arteko tartea Eusko Trenbideak enpresak ustiatutako tren linea izan zen, moldatuta. Zati horren geltokiak lurgainekoak dira, Erandio, Areeta, Algorta eta Urdulizko geltokiak izan ezik.

Linearen proiektuak Getxo udalerrian geltoki bat gaineratzea aurreikusten du, Ibarbengoako geltokia, alegia, dagoeneko eraikita dagoena baina zerbitzuz kanpo dagoena. Geltokia martxan jartzean 1. lineak 28,83 km-ko luzera eta 29 geltoki izango ditu.

2017ko apirilaren 10ean Sopela-Plentzia tartea berrireki zen, Urdulizen egindako lanak amaitu ondoren. Geltokia berrirekitzearekin batera Plentziako geltokian sarbide eta bestibulu berriak estreinatu ziren.

### Gobelako geltokia ixtea 
2017ko azaroaren 13tik azaroaren 17ra bitartean Gobelako geltokia itxi zen, geltokian mantenu lanak egiteko.

### Bosgarren luzapena 
2020ko ekainaren 15ean Ibarbengoa geltokia inauguratu zen Bidezabal eta Berango geltokien artean. Geltokiari lotuta disuasio-aparkalekua eraiki zuen Bizkaiko Garraio Partzuergoak.  Luzapen honekin, 1. linea amaitutzat eman da.

## Geltokiak 
788px

## Lotuneak 
* Etxebarri:
** Bilboko metroa: L2 (Basauri - Kabiezes) linea.

* Zazpikaleak/Casco Viejo:
** Bilboko metroa: L3 (Matiko - Kukullaga) linea eta Mallonako igogailua.
** Euskotren: E1 (Bilbo-Matiko - Donostia-Amara), E3 (Kukullaga - Lezama) eta E4 (Matiko - Bermeo) lineak.
** Bilboko tranbia: Atxuri - La Casilla tranbia.

* Abando:
** Bilboko Renfe Aldiriak: C-1 (Abando - Santurtzi), C-2 (Abando - Muskiz), C-3 (Abando - Orduña) eta C-4 (Concordia - Balmaseda) lineak.
** Renfe Feve: R3b (Concordia - Karrantza) , R3 (Bilbo-Concordia - Santander) eta R4 (Bilbo-Concordia - León) lineak.
** Bilboko tranbia: Atxuri - La Casilla tranbia.
** Renfe: Distantzia Luzeak.

* Santimami/San Mamés:
** Bilboko Renfe Aldiriak: C-1 (Abando - Santurtzi) eta C-2 (Abando - Muskiz) lineak.
** Bilboko tranbia: Atxuri - La Casilla tranbia.
** Termibus

* San Ignazio:
** Bilboko metroa: L2 (Basauri - Kabiezes) linea.

* Lutxana:
**Euskotren Trena: Lutxana - Sondika anezka.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* 2. linea (Bilboko metroa)
* 3. linea (Bilboko metroa)
* 4. linea (Bilboko metroa)
* 5. linea (Bilboko metroa)
* Mamarigako funikularra
* Bilboko metroa
* Bilbo-Plentzia trenbidea
* Bilboko aldirien sarea

## Kanpo estekak 
* Bilboko metroaren webgunea
Issyk-Kul

**Issyk-Kul** (,  ahoskatua; ) Erdialdeko Asiako aintzira endorreikoa da, Tian Shan mendilerroaren ipar-ekialdean dagoena, Kirgizistango ipar-ekialdean. 1.607 metroko garaieran kokatua, 6.236 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta munduko bigarren mendi-aintzirarik handiena da, Titikakaren atzetik.

## Geografia 
182 kilometroko luzera, 60 kilometroko zabalera eta 6.236 kilometro koadroko azalera ditu. Ura gazia baita, ez da inoiz izozten, neguak oso hotzak diren arren; izan ere *Issyk-Kul* () izenak "itsaso beroa" esan nahi du. 118 ibai baino gehiagok dute ahoa aintziran, handienak Djirgalan eta Tiup; hala ere, ur gehiena inguruko glaziarretatik datorkio.

Aintzirak izena ematen dio Issyk-Kul eskualdeari.

## Historia 
XVIII. mendera arte, aintzira Zetaren Bidean zegoen. Sobietar garaian, iparraldeko ertza turismorako gune bihurtu zen. Bertako kondairak dio urperatutako lau hiri daudela, eta hala izan daiteke, 2007an espedizio batek duela 2.500 urteko hiria aurkitu baitzuen.

## Turismoa 
Issyk-Kul aintzira Kirgizistango turismo gune nagusia. Urte osoan gainak elurturik izaten dituzten mendilerroz dago inguratua. Berezitasun horrek txunditurik uzten du lakua bisitatzen duen oro. Haren ur garbiek eta udako tenperatura epelek, turista kirgizez gain, kazakhstandar eta errusiarrak erakartzen dituzte, nahiz eta oraingoz masifikaziorik ez dagoen. Izan ere, boom turistikoa ez da iritsi bertara eta, Txolpon Atan izan ezik, zaila da hotelen bat aurkitzea kostaldeko herrietan.

## Eskualdeko herriak 
Hauek dira aintziraren ertzean dauden herriak, mendebaldetik hasita:
* Balyktxy
* Koxkol
* Tamtxi
* Txolpon Ata
* Karakol (probintziako hiriburua)
* Tiup
* Barskon

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inoren Ero Ni

**Inoren Ero Ni** 2002. urtean Andoainen (Gipuzkoa) sortutako euskal rock musika taldea da.

## Historia 
2002. urtean Eneko, Mikel eta Drake BAP!! musika taldekoak, Borja Purr taldeko gitarra-jotzaile ohiarekin elkartu ziren abesti berriak entseatzeko. Entsegu horietatik Inoren Ero Ni jaio zen.

2003an Kaki Arkarazoren eskutik *Inoren Ero Ni* diskoa grabatu zuten Estudios Garaten eta Metak diskoetxearen zigilupean.

2007an taldeak bigarren diskoa grabatu zuen. Ondoren, Drakek nekea zela eta, taldea uztea erabaki zuen. Ondorioz, taldeak ekin zion baxu-jotzaile berri bat bilatzeari Mariano Hurtado El Hombre Burbuja eta Lazy Lizard taldeetan izandako andaluziarra aurkitu zuen arte.

## Taldekideak 
* Eneko Abrego "Okene" - ahotsa.
* Mariano (2008tik aurrera) - baxua.
* Borja - gitarra.
* Guantxe - Bateria.

### Taldekide ohiak 
* Drake (2002-2007) - baxua.
* Mikel Abrego "Mikeli" (2002-2011) - bateria eta samplerrak.

## Diskografia 
### Diskoak 
* *Inoren Ero Ni* (Metak, 2004)
* *Gronhölm* (Bidehuts, 2008)
* *Fosbury* (Bidehuts, 2009)
* *Fregoli* (Bidehuts, 2011)
* *IENNEI* (Bidehuts, 2016)
* *Il cercatore di perle* (Bidehuts, 2019) - 4 abesti

### EP eta Singleak 
 *Coupages#1* (Bidehuts, 2009), Lisabö taldearekin elkarbanaturiko singlea.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko musika garaikidea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Taldearen MySpacea
*  Bidehuts zigiluaren webgunea
Ferra arku

thumb|180px|Ferra arkua.
thumb|250px|ezkerrera|Ferra arkuak. Real Monasterio de Santa Clara (Tordesillas)
**Ferra arku**a erdi puntuko arkuari zirkunferentziaren 1/3a gehitzean sortzen da eta ferra forma hartzen du. Inpostaren plano bera jarraitzen du.

Badirudi jatorria garai bizantziarrean dagoela, Mediterraneo inguru osoan, haren bertsioak agertzen baitira bizantziar garaiko eraikinetan, hala nola Kapadozia, Armenia eta Sirian. Nahiz eta arte bisigotikoan izan zuen bultzadarik handiena; II. mendeko hilarri batean topatua izan da, beraz, penintsulako erromatarrek erabiltzen zutela esan daiteke.

Beharbada, eragin bisigodoa zela eta, ferra-arkuak batez ere Al-Andalusen nagusitu ziren Kordobako omeien agintaldian, nahiz eta Andaluziako arkuak bisigodoenekiko profil apur bat desberdina izan.  Arte hispaniar musulmanetik arte mozarabiar eta arte mudejarrera pasatu zen. 

Islamiar arkitekturan hasiera-hasieratik erruz erabili izan da.   Arkuak ez ziren erabili egituren pisua eusteko soilik, baina baita ere apaingarri gisa, arku itsu gisa eta horma-hobi arkutu gisa. Meskita bateko mihraba (qibla sinbolizatzen duen nitxoa) ferra-arku baten forma zuen ia beti. Almorabideen garaitik aurrera, lehen ferra-arku zorrotzak edo "hautsiak" agertzen hasi ziren eskualdean, almohadeen garaian orokortu zirenak. Litekeena da arku hau ipar-afrikar jatorrikoa izatea, puntadun arkuak fatimatarren arkitekturan agertzen baitziren.

## Kanpo estekak
Erdi puntuko arku

[thumb|[Andra Mari tenplua (Uribarri Harana)|Andra Mari tenpluko atea, 12. mendekoa, erromanikoa (Uribarri Harana, Araba).]]
[thumb|Augustoren arku erromatarra, [Rimini, Italia.]]
[thumb|Volterrako [Porta all'Arco, etruskoek eraikia, Europako adibide zaharrenetakoa.]]

**Erdi puntuko arkua** edo **arku erdizirkularra** zirkunferentzia erdi baten itxura duen arkua da. Arkitekturan erabiltzen da, eta Kanoi-gangaren elementu nagusia da.

## Egitura 
Erdi puntuko arkuaren elementu nagusiak hauek dira:

thumb|500px|erdian|Arkuaren osagarriak.

Erdi puntuko arkuen hainbat mota daude:

* Beheratua: zirkunferentziaren erdia baino gutxiago hartzen du eta Pizkunde bukaeran eta Barroko hasieran ikus daiteke, nahiz eta aurretik erromatarrek erabili ingeniaritzan (zubietan eta abar).
* Goratua: inposta eta erdi puntuko arkuaren artean dobelak jartzen dira, honela arku altuago bat sortuz. Arte aurre-erromanikoan eman zen, arte asturiarrean zehazki.

Irudi:Rundbåge.png|Erdi puntuko arkua.
Irudi:Segmentbåge.png|Arku beheratua
Irudi:Arco peraltado.png|Arku goratua.
Irudi:Arc_truefalserp.jpg|Arku benetakoa eta izuna, bereizturik

## Historia 
Mesopotamian hasi zen erabiltzen, baina Ilgora Emankorreko antzinako kulturetan bakanak izan ziren erdi puntuko arkuak eta arku izunak ugariagoak ziren. Europan ere, antzinako Greziako arkuak ere faltsuak izan ziren. Erdi puntuko arku benetakoak etruskoekin hasi ziren Europan, eta Erromatarrek erabili eta hedatu zuten batez ere.

Erromako klasiko arkitekturaren ikur eta adierazgarri nagusietakoi bat da, eta baita ondoren arkitektura erromanikoaren ikur.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pitsusköngäs

**Pitsusköngäs ur-jauzia**, Finlandiako ur-jauzi altuena da 17 metroko altuerarekin. Käsivarsi Eremu Basatian dago, Lappi lurralde osoko hegazti-espezie ugarienak aurki daitezkeen eremu basatian hain zuzen; aliotak, antzarak, elur-hontzak, kaskabeltz handiak, marikoi buztanluzeak eta txontak dira esaterako, aintzira inguruan aurki daitezkeen hegazti-espezie batzuk . Inguruko baldintza latzei probetxu ateratzea lortu duten animalia ugari dago; hala nola, azeri artikoak, elur-orein basatiak, eper zuriak, erbinude zuriak, ipar-katamotz beldurtiak, jatunak, leming bizkorrak, lursagu txikiak eta tundrako satorrak .

Uda partean iristen diren beste ohiko biztanle batzuk hartz arreak eta otsoak dira.

Pitsusjärvi aintziraren amaieran dago, Govdajohka ibaiko urek sortua.

## Ikus, gainera 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Os Resentidos

**"Os Resentidos"** musika talde galiziarra izan zen, Vigon eta 1984an sortutakoa, *a movida viguesa* delakoaren garaian, eta pop-rock estilokoa.

Anton Reixa izan zen taldeko abeslaria eta kide nagusia, Alberto Torrado, Javier Soto eta
Xabier Devesa beste taldekideak izanda.

Galiziera erabili izan zuten euren ibilbide osoan, eta arrakasta lortu zuten Galiziatik kanpo batik bat *"Galicia caníbal (fai un sol de carallo)"* abestiarekin.

1994an taldea desegin zuten, eta abeslariak "Nación Reixa" proeiktuari ekin zion, Kaki Arkarazo euskaldunarekin batera.

## Diskografia 
# ''"Surfin' CCCP"*, Siniestro Totalekin batera egindako EP (Grabaciones Accidentales, 1984).
# *"Vigo, capital Lisboa"* (GASA/DRO, 1984).
# *"Fai un sol de carallo"* (GASA/DRO, 1986).
# *"Música doméstica"* (Grabaciones Accidentales, 1987).
# *"Fracaso tropical"* (Grabaciones Accidentales, 1988).
# *"Jei"* (Grabaciones Accidentales, 1990).
# *"Delikatessen"* (GASA, 1991).
# *"Están aquí"* (GASA, 1993).
# *"Made In Galicia 1982-1994"'', bilduma (GASA, 1994).

## Ikus, gainera 
* Galiziako musika

## Kanpo estekak
Siniestro Total

300px|thumb|Siniestro zuzenean.

**"Siniestro Total"** musika talde galiziarra da, Vigon eta 1981ean sortutakoa, *a movida viguesa* delakoaren garaian, eta punk-rock estilokoa.

Germán Coppini (ahotsa), Miguel Costas (gitarra), Alberto Torrado (baxua) eta Julián Hernández (bateria eta ahotsa) izan ziren sorreraren garaiko taldekideak. Gaur egun, Julián Hernández da ordutik gelditzen den bakarra, Javier Soto (gitarra), Óscar Avendaño (baxua), Ángel González (bateria) eta Jorge Beltrán (saxofoia) gaurko taldekideekin batera diharduena.

gaztelania erabili izan dute euren ibilbide osoan, eta arrakasta lortu dute Galiziatik kanpo ere. Hitz-jokoek, esaldi zuzenek eta formalitateetatik kanpokoek osatu zituzten euren abestiak. *"Bailaré sobre tu tumba"*, *"Ayatolah!"*,*"Opera tu fimosis"* eta *"Miña terra galega"* euren abesti ezagunenen artean ditugu.
## Gaur egungo taldekideak 
* Julián Hernández - gitarra, ahotsa eta koroak
* Javier Soto - gitarra eta koroak
* Óscar G. Avendaño - bajua eta koroak
* Ángel González - bateria
* Jorge Beltrán - saxofoia eta koroak

### Kronologia 
## Diskografia 
### Estudioko diskak 
# ¿Cuándo se come aquí? (1982)
# Siniestro Total II: El Regreso (1983)
# Menos mal que nos queda Portugal (1984)
# Bailaré sobre tu tumba (1985)
# De hoy no pasa (1987)
# Me gusta cómo andas (1988)
# En beneficio de todos (1990)
# Made In Japan (1993)
# Policlínica miserable (1995)
# Sesión vermú (1997)
# La historia del blues (2000)
# Popular, democrático y científico (2005)
# Country & Western (2010)
### Zuzenekoak 
# Ante todo mucha calma (1992)
# Cultura popular (1997)
# Así empiezan las peleas (1997)
# Que parezca un accidente (2008)
### Bildumak 
# Gran D Sexitos (1986)
# Trabajar para el enemigo (1992)
# Ojalá estuvieras aquí (1993)
# La edad de oro del pop español (1996)
# Gato por liebre (1997)
# ¿Quiénes somos? ¿De dónde venimos? ¿A dónde vamos? (2002)

## Ikus, gainera 
* Galiziako musika

## Kanpo estekak 
* Siniestroren webgunea
Aerolineas Federales

**Aerolíneas Federales** musika talde galiziarra izan zen, Vigon eta 1981ean sortutakoa, *a movida viguesa* delakoaren garaian, eta pop-rock estilokoa.

Miguel Costas, Flechi, Silvino, Coral, Rosa eta Silvia izan ziren taldekideak. gaztelania erabili izan zuten euren ibilbide osoan, 1995 inguruan taldea desegin zuten arte.

*"Soy una punk"* abesti ezagunenetarikoa izan zuten.

## Diskografia 
# *"Aerolíneas Federales"* (1986).
# *"Hop Hop"* (1987).
# *"Tomando tierra"* (1988).
# *"Échame sifón"* (1989).

## Ikus, gainera 
* Galiziako musika

## Kanpo estekak
Caldasko eskualdea

**Caldasko eskualdea** Galiziako mendebaldean dago, Pontevedrako probintziaren ipar-mendebaldean kokaturik.

Ia 289 km2-ko azalera dauka eta 2001ean ia 36.000 biztanle zituen. Caldas de Reis du hiriburu eta udalerri nagusia.

## Udalerriak 
# **Caldas de Reis**: 9.444 biztanle (2002).
# Valga: 6.173.
# Cuntis: 5.573.
# Moraña: 4.291.
# Catoira: 3.522.
# Portas: 3.219.
# Pontecesures: 3.026.

## Kanpo estekak
Urmia (aintzira)

**Urmia** (, *Daryāche-ye Orūmiye*; , *Urmiya gölü*) Irango ipar-mendebaldeko aintzira da, ur gazikoa. Turkiatik gertu dago, Ekialdeko Azerbaijan eta Mendebaldeko Azerbaijan probintzien artean. Luze-zabalean, eremu osoa Iranen duten aintziretatik handiena da, 5.200 kilometro koadro baititu. Izena gertuko Urmia hiritik datorkio.

Unescok Biosfera erreserba izendatu zuen 1976an, baina eremuaren %90 galdu du azken urteetan, urtegien eta lur azpiko uren gehiegizko ustiatzearen eraginez.

## Geografia 
### Uharteak 
Urmia aintzirak 102 uharte ditu:
Aram, Arash, Ardeshir, Arezu, Ashk, Ashk-Sar, Ashku, Atash, Azar, Azin, Bahram, Bard, Bardak, Bardin, Bastvar, Bon, Bon-Ashk, Borz, Borzin, Borzu, Chak-Tappeh, Cheshmeh-Kenar, Dey, Espir, Espirak, Espiro, Garivak, Giv, Golgun, Gordeh, Gorz, Iran-Nezhad, Jodarreh, Jovin, Jowzar, Kabudan, Kafchehnok, Kakayi-e Bala, Kakayi-ye Miyaneh, Kakayi-e Pain, Kalsang, Kam, Kaman, Kameh, Kariveh, Karkas, Kaveh, Kazem-Dashi, Kenarak, Khersak, Kuchek-Tappeh, Magh, Mahdis, Mahvar, Markid, Mehr, Mehran, Mehrdad, Meshkin, Meydan, Miyaneh, Nadid, Nahan, Nahid, Nahoft, Nakhoda, Navi, Naviyan, Omid, Panah, Penhan, Pishva, Sahran, Samani, Sangan, Sangu, Sarijeh, Sepid, Shabdiz, Shahi (Eslami), Shahin, Shamshiran, Shur-Tappeh, Shush-Tappeh, Siyavash, Siyah-Sang, Siyah-Tappeh, Sorkh, Sorush, Tak, Takht, Takhtan, Tanjeh, Tanjak, Tashbal, Tir, Tus, Zagh, Zar-Kaman, Zarkanak, Zar-Tappeh, Zirabeh.

### Ibaiak 
Eskualdeko ibai nagusiak:
* Aji
* Ghaie
* Alamlou
* Leylan
* Zarrineh
* Simineh
* Gadar
* Mahabad
* Barandouz
* Shahar
* Nazlou
* Rozeh
* Zola

## Ikus, gainera 
* Asiako geografia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
A Paradanta

**A Paradanta** Galiziako hegoaldean eta barrualdean dagoen eskualdea da, Pontevedrako probintziaren hego-ekialdean kokaturik.

A Cañiza du hiriburu eta udalerri nagusia.

## Udalerriak 
# **A Cañiza**: 6.919 biztanle (2002).
# Arbo: 4.173.
# Covelo: 3.951.
# Crecente: 2.818.

## Kanpo estekak
Golpes Bajos

**"Golpes Bajos"** musika talde galiziarra izan zen, Vigon eta 1982an sortutakoa, *a movida viguesa* delakoaren garaian, eta pop estilokoa.

Germán Coppini, Teo Cardalda, Pablo Novoa eta Luis García izan ziren taldekideak. gaztelania erabili izan zuten euren ibilbide osoan, 1986an taldea desegin zuten arte.

## Diskografia 
# *"Golpes bajos"* (1983).
# *"A Santa Compaña"* (1984).
# *"Devocionario"* (1985).
# *"Todas sus grabaciones 1983/1985"* (1990).
# *"Vivo"* (1998).

## Ikus, gainera 
* Galiziako musika

## Kanpo estekak
O Condado

**O Condado** Galiziako hegoaldean eta barrualdean dagoen eskualdea da, Pontevedrako probintziaren hegoaldean kokaturik.

Ponteareas du hiriburu eta udalerri nagusia.

## Udalerriak 
# **Ponteareas**: 19.475 biztanle (2002).
# Salvaterra de Miño: 8.240.
# Mondariz: 5.370.
# As Neves: 4.695.
# Mondariz-Balneario: 658.

## Kanpo estekak
Pontevedrako eskualdea

**Pontevedrako eskualdea** Galiziako mendebaldean eta kostaldean dago, izen bereko probintziaren erdialdean kokaturik.

Pontevedra bera du hiriburu eta udalerri nagusia.

## Udalerriak 
# **Pontevedra**: 76.798 biztanle (2002).
# Poio: 14.394.
# Ponte Caldelas: 6.292.
# Vilaboa: 5.756.
# Cotobade: 4.629.
# Barro: 3.444.
# A Lama: 2.882.
# Campo Lameiro: 2.256.

## Kanpo estekak
Tabeirós-Terra de Montes

**Tabeirós-Terra de Montes** Galiziako mendebaldean eta barrualdean dagoen eskualdea da, Pontevedrako probintziaren iparraldean kokaturik dagoena.

A Estrada du hiriburu eta udalerri nagusia.

## Udalerriak 
# **A Estrada**: 22.125 biztanle (2002).
# Forcarei: 4.802.
# Cerdedo: 2.434.

## Kanpo estekak
Limia (ibaia)

**Limia** ibaia () Iberiar Penintsulako ipar-mendebaldean kokatuta dago, Galizia eta Portugal arteko ibairik garrantzitsuena izanez.

Galiziak (Espainia) eta Iparraldeko eskualdeak (Portugal) elkarbanatzen dute, iparraldean Ourenseko probintzia eta hegoaldean Minho-Lima azpieskualdea daudela.

## Ibilbidea 
Bidean, ibai honek Xinzo de Limia, Ponte de Lima eta Viana do Castelo zeharkatzen ditu, azken udalerri honen ondoan itsasoratuz.

## Ikus, gainera 
* A Limia (eskualdea)
* Galiziako geografia

## Kanpo estekak
Escherichia

**Escherichia** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, bazilo (kokobazilo) itxura dutenak. Enterobacteriaceae familia barnean sailkatuta daude. Anaerobio fakultatiboak dira eta glukosa ez ezik, laktosa ere hartzitzen dute. Mugikorrak dira eta ez dute esporarik sortzen.

Genero honen barruan 7 espezie daude, *Escherichia coli* ezaguna barne. Bakterio hau giza hestean bizi da, heste-floraren mikrobio garrantzitsuenetariko bat izanik (K bitaminaren sintesian funtsezko zeregina garatzen baitu).

Escherichiak, oro har, ez dira patogenoak, *E. coli*ren zenbait serotipo kenduta (enteritisak -hesteko patologiak- eta zistitisak -gernu infekzioak- eragiten dituztenak).

Ikerketa zientifikoan *Escherichia coli* oso tresna erabilgarria bilakatu da, bakterio horrekin lan eta aurkikuntza ugari burutu baitira biokimika eta genetika arloan.

## Kutsadura fekalaren adierazlea 
*Escherichia coli*-ren bilaketa oso ohikoa da mikrobiologiako laborategietan, ur eta janarien analisiak egiterakoan. Heste lodian bizi denez, bakterio hau kutsadura fekalaren adierazlea da, koliforme guztien antzera. Analizatutako ur edo janari batean *E. Coli* agertzen bada laginak hondar fekalak dituela ondorioztatu behar da, eta ez da kontsumorako gai.

Kutsadura fekala ez da berez larria, baino patogeno garrantzitsu batzuen balizko agerpena (*Salmonella*, *Shigella*, *Vibrio*...) adierazten du. Gogoratu behar da gorozki-aho bidetik kutsatzen direla kolera, disenteria ala sukar tifoide bezalako gaixotasunak. Hondar fekalek, beraz, arrisku horren berri ematen dute laginetan agertzen direnean.
Krabelinen Iraultza

**Krabelinen Iraultza** () estatu-kolpe militar bat izan zen, 1974ko apirilaren 25ean gauzatua Lisboan, 1926tik Portugalen zegoen erregimen politikoa edo diktadura amaitzeko balio izan zuena. Orduko gobernuaren aldeko armadak ez zuen erresistentzia handirik erakutsi soldadu matxinoen aurrean.

Oliveira Salazar diktadoreak hasitako eta Marcello Caetanok jarraitutako agintaldi luzeari (ia 50 urte) azkena eman zioten matxinoek egun hartan, herritar gehienen sostenguarekin. Bat egin zuen denboran Portugalgo Inperioaren gainbeherarekin, eta mugimendu komunistak eta sozialistak bultzatuta egon zen batik bat.

Jose Afonsoren *Grândola, Vila Morena* abestiak markatu zuen lehenengo mugimenduen hasiera, Rádio Renascença irratiak herrialde osora zabalduta.

Celeste Martins Caeiro izeneko emakume batek krabelinak banatu zituen soldadu matxinoen artean, eta soldaduek beren fusilen kanoietan paratu. Hori dela eta deitzen zaio matxinadari Krabelinen Iraultza.

## Testuinguru politikoa 
Kolonien auzia konpondu ez izana dago diktadura amaiarazi zuen mugimenduaren oinarrian. Antonio de Spínola jeneral entzutetsuak –*Portugal eta etorkizuna* liburuaren egilea, non kolonietako gerraren amaia iragartzen zuen, eta metropoliaren eta kolonien arteko federazio baterako igarobidea proposatzen–, hartu zuen Caetano postutik kendu zuen estatu-kolpearen buruzagitza (1974ko apirilak 25). Spínolarekin, politikagintzaren askatasuna berrezarri zen, amnistia dekretatu eta autodeterminazio-prozesuak koloniei eskaini.

Alabaina, egoera sozioekonomiko zailak eta egoera politiko larriak berak iraultza-prozesu nahasi bat jarri zuten abian, protagonista talde militarrak izan zituena. Hala, militar erradikalen presioak Spínola kargutik kendu zuen, haiek baitziren gehienak armadan, eta Costa Gomes jeneralak hartu zuen haren lekua. Taldeen arteko gatazkak eta barne-gatazkak izan ziren aldi iraultzaile horren ezaugarria, eta orobat militarren eta alderdi politikoen arteko areriotasuna.

1975eko apirileko hauteskundeetan, Mario Soares sozialista izan zen garaile (% 37,8), Sa Carneiroren erdi-eskuinaren (% 26,5) eta Alvaro Cunhalen komunisten aurretik (% 18,5). Hala eta guztiz ere, militarren eta alderdi politikoen arteko arazoak ez ziren amaitu eta, era horretan, komunistek armadan zituzten aldekoen presiora jo zuten, ez baitzeuden ados prozesu iraultzailearekin.

Azkenean, Indar Armatuen Mugimenduak baretu zuen nagusitasun zibila, eta era horretan itun konstituziogile baten aldeko bidea zabaldu zen, 1976ko apirileko konstituzioa ekarri zuena. Politika ez zen erabat normaldu, baina egoera ekonomiko zailari aurre egiteko moduko konponbideak bideratu ahal izan ziren, inflazioa % 34koa baitzen eta ordainketa-balantza, oso defizitarioa, emigratzaile asko bizi baitziren atzerrian, ekonomia industriaren bultzadaren beharrean baitzegoen…

Bitartean, 1975etik aurrera, independentzia lortu zuten koloniek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  "25 de Abril" elkartearen webgunea
*  Grândola Vila Morena, Jose Alfonso (Bideoa)
Khanka

**Khanka** edo **Xingkai** (errusieraz о́зеро Ха́нка;txinera tradizionalaz: 兴凯湖; pinyinez: *Xīngkǎi Hú*) Ekialdeko Asiako aintzira da, Txinako ipar-ekialdean dagoen Heilongjiang probintzia eta Errusiako Primorieko krai artean kokatuta. Aintzirak 4.190km² azalera du, honetatik 3.030 km² Errusian eta 1.160 km² Txinan. Eskualdea ekologikoki oso leku interesgarria da eta herrialde bietan Natura Erreserba izendatu dute.

Bere arroa 16.890 km² da, honetatik %97a Errusian. 23 ibai baino gehiagok (8 Txinan eta 15 Errusian) dute bere ahoa lakuan, baina hustubidea bakarra da: Song'acha ibaia (Ussuri ibaiaren bidez Amur ibaiaren sisteman parte hartzen duena).

Urteko tenperaturarik altuena 21,2 °C da eta txikiena −19,2 °C.

Neolitoan, inguruko eskualdean Bohai kultura garatu zen. Honek nuzhen eta mantxu herrien sorrera zen.

## Ikus, gainera 
* Asiako geografia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
LKN

**LKN** akronimoak hauetako bati erreferentzia egin diezaioke:

* Lanaren Konfederazio Nazionala (CNT-AIT) (batzuetan CNT-LKN)
* Lanaren Konfederazio Nagusia (CGT-LKN)
* LKN (artista), Iruñeko artista anonimoa.
Arenazako leizea

**Arenazako leizea** Galdamesen (Bizkaia) dagoen haitzuloa da, gizakiaren Historiaurreko eta Antzinaroko aztarnak dituena, Ganeran mendiaren baitan dagoena. Ezaguna da batez ere hamar orein eme eta uro baten labar-pinturak direla-eta, Solutrear eta Magdaleniar aldi artean datatuak.

El Bortal auzoan dagoen kobazulo hau 1962an Bizkaiko Espeleologia Elkarteak topatu zuen, gero aita Barandiaranek onartua izan zena.

Paleolitoko, Neolitoko, Kalkolitoko, Brontze Aroko, eta erromata berantiarreko materialak eman ditu.

## Deskribapena 
Salaren barru aldean, sarreratik 30 bat metrora, galeria handi baten ahoa dago. Horren neurriak: batez besteko zabalera, 20 metro inguru eta garaiera, 3 bat metro. Galeriaren hasieratik eta 60 metroko sakonera, hau da, sarreratik 90 bat metrora, eskuinetarantz doan arlanpa baten gora joz (Hegoalderantz) galeria estu eta baxu bat aurkituko dugu. Galeria horrek 40 metro inguruko luzera du, eta belauniko ibili behar da bertan. Benetako katu-zuloa da, batez era amaieran, orein-irudiak dauden gelatxora iristean.

Galeria nagusian jarraituz eta gelatxora eramaten duen galeria esturako sarreratik 80 m ingurura, beraz sarreratik 170 metro ingurura, uroaren multzoa dago, eta hortik gertu, emakumezkoaren irudi antropomorfoa.
Fitxategi:20220427_171918_Arkeologi_Museoa_of_Bilbao.jpg|Arenazan aurkitutako brontzezko lantza punta. Bizkaiko Arkologi Museoa
Fitxategi:20220427_165648_Arkeologi_Museoa_of_Bilbao.jpg|Grabatuak dituzten saihets zatiak eta Arenazako leizetik datozen ebakiz apaindutako hezur puntzoiak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Arenaza. Kultura Ondarearen Zentroa, Bisita birtualak
* Arenazako kobazuloa. *Galdames, udala*
* Fitxa: Arenaza - I eko haitzulo. Kultura Ondarea. Kultura eta Hizkuntza Politika Saila.Eusko Jaurlaritza

= Ondarea =
Tenpluaren Mendia

**Tenpluaren Mendia** juduentzat eta musulmanentzat sakratutzat jotzen den leku erlijiosoa da, 15 hektarea ingurukoa, Jerusalemgo Hiri Zaharrean kokatua.  Zabalgunea munduko leku sakratu lehiatuenetako bat da. Gaur egun, Meskiten Zelaiguneak hartzen du Tenpluaren Mendiaren zatirik handiena, Islamaren bi monumentu nagusirekin. Judaismoak dioenez, hor eraiki ziren Jerusalemgo lehen eta bigarren tenpluak, eta hor eraiki beharko litzateke hirugarrena. Ariel Sharonek Meskiten Zabalgunera 2000an egindako bisitak piztu zuen Bigarren Intifada.

## Izenak 
Izena israeldarrentzat, Jerusalemgo Tenplua dela eta,  da (*Har Ha-Bayit*, lit. «Etxearen Mendia» edo «Tenpluaren Mendia» da; musulmanentzat  (*Haram esh-Sharif*, lit. «Santutegi Noblea» edo  (*al-Ḥaram al-Qudsī al-Šarīf*, lit. «Jerusalemgo Saantutegi Noblea» da. Judaismoarentzat Moria mendian Isaakek semearen sakrifizioa egin behar zuen tokia zen; musulmanentzat Islameko hirugarren toki sakratuena da. 

## Ezaugarriak 
Gaur egungo tokia, Herodes Handiaren erregealdian tenplua hedatzeko eraiki zen eustormak (Erosten harresia barne) inguratzen duen plaza laua da. Plaza omeya garaiko hasierako hiru eraikin monumentalek menderatzen dute: [Al-Aqsako meskita, Arrokaren Kupula eta Katearen Kupula, baita lau minarete ere. Harresiek eta Herodesen ateek, bizantziar berantiar eta islamiar garai goiztiarretan egindako gehikuntzekin, mendiaren aldeak zeharkatzen dituzte.

Gaur egun, hamaika atetatik irits daiteke hara, horietako hamar musulmanentzat eta beste bat musulmanak ez direnentzat, eta Israelgo poliziaren guardia-postuak dituzte bakoitzaren inguruan. Indarrean dagoen "statu quo" aren arabera, juduak ezin dira Zelaigunera sartu otoitz egiteko, baina bisitari gisa sar daitezke. Esparrua Jordaniaren zaintzapean dago, baina Israelek kontrolatzen du, eta Jerusalemen gaineko subiranotasunari eusten dio 1967ko Sei Eguneko Gerraz geroztik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Al Aksa meskita
* Arrokaren Kupula
* Jerusalemgo tenplua
* Erosten harresia

## Kanpo estekak
Enbata (aldizkaria)

***Enbata*** Ipar Euskal Herriko hilabetekari abertzalea da, politika eta orotariko informazioko artikuluak argitaratzen dituena, euskaraz eta frantsesez. Halaber, aldizkariaren inguruan izen bereko mugimendu politiko abertzalea izan zen. Azkenean, izen bereko alderdi politikoaren sorrera ekarri zuen.

## Historia 
Aldizkaria Baionan sortu zuen ikasle talde batek 1960an. Sortzaileen artean Ximun Haran, Jakes Abeberri, Jean Louis Davant, Mixel Labéguerie, Claire Noblia eta Piarres Larzabal zeuden. Hiru urte geroago mugimendu politiko bilakatu zen, urte hartako Aberri Eguneko ekitaldi politiko batean Itsasuko Agiria irakurri zutenean, non euskal nazioaren batasuna eta autodeterminazio eskubidea aldarrikatzen zen. Epe labur eta ertaineko helburua Iparraldearendako departamendua lortzea zen, epe luzeagoan Euskal Herri osoa batuko lukeen *lurralde politiko, administratibo eta kultural autonomoa* osatzeko.

1973an ETAk Luis Carrero Blanco hil eta horren eraginez, 1974an Georges Pompidou Frantziako gobernuburu zelarik, mugimendua legez kanpo jarri zen, "nazioaren batasunaren aurka atentatzen zuela" argudiatuz. Enbatako kide asko, horrela, Herriko Alderdi Sozialistara (HAS) pasa ziren, eta beste batzuek politikagintza utzi zuten.

Hamarkada honetan baina batez ere 80. hamarkadatik aurrera, Ipar Euskal Herriko jende katoliko, eskumazale eta kontserbadore askoren aldetik "Enbata zikina" edo eta "Enbata zikiña" deituko diote mugimendu honi. Ezaguna bihurtuko ziren bi hitz hauek, argi adierazten dute garai horietan abertzaleek zuten indar, oinarri eta pisu eskasa bertako gizartean.

1996an *Enbatako* eta *Ekaitza* aldizkariko zuzendariak zein Herriaren Aldeko kide bat epaituak izan ziren GAL erakundea laguntzen ibili ziren Frantziako polizia batzuen izen-deiturak agertzeagatik. Joël Cathala, Michel Helie eta Alain Etxeto poliziek difamazio salaketa ezarri zieten. 1996ko otsailean epaituak izan ziren eta 1996ko martxoan isuna ordaintzera zigortu zituzten *Enbatako* Jakes Abeberri eta Herriaren Aldeko Jakes Bortairu . *Ekaitza* zuritua izan zen prozedura akats batengatik. Bortairuk Cathala poliziaburuari 590.000 libera ordaindu behar izan zion, eta *Enbatak* 210.000 libera ordaindu zituen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Le mouvement Enbata*, Jon eta Peio Etxeberri-Aintxart, Elkar, 2013. ISBN: 978-84-9027-058-5

## Ikus, gainera 
* Enbata (alderdi politikoa)
* Euskarazko aldizkarien zerrenda

## Kanpo estekak 
* Enbata.info
Dongting

**Dongting** (txineraz: 洞庭湖; pinyinez: *Dòngtíng Hú*) Txinako Hunan probintziaren ipar-ekialdean dagoen aintzira bat da. Bere azalera Yangtze ibaiaren uholdeen menpe dago: gutxienez 2.820 km² izatetik, 20.000 km² izatera hel daiteke. Hubei eta Hunan probintziak aintziratik hartzen dituzte bere izenak: *Hubei* "aintziraren iparraldea" eta *Hunan* "aintziraren hegoaldea" esan nahi dute.

Dongting aintzira famatua da Txinako kulturan: Dragoi ontzien estropadak hantxe hasi zirelako. Dongtingo Junshan uhartea ere oso leku ospetsua da Txinan.

Han dinastiaren garaietan, Dongting Txinako aintzira handiena zen. Bere azalera zela eta, *Zortziehuneko li Dongting* (八百里洞庭) ezizena zuen. Gaur egun, herrialdeko bigarren handiena da (Poyang (鄱陽湖) nagusia izanik) bere azaleraren zati handi bat idortu egin delako.

## Ikus, gainera 
* Dongting aintzirako zubia
* Asiako geografia.

## Kanpo estekak
Altai (mendiak)

**Altai** (; ; ; , Xiao'erjing: اَعَرتَىْ شًامَىْ; ; ) Erdialdeko Asiako mendikatea da, Errusia, Txina, Mongolia eta Kazakhstan artean kokaturik. Mendietan Irtish, Obi eta Jenisei ibaiek dute ahoa. Bere mugak Ipar-mendebaldeko 52º iparrean, ekialdeko 84º - 90º ekialdean (non Saian mendiak hasten diren), eta hego-ekialdean Gobi basamortuan daude.

*Alitau* edo *Altai* turkieraz "Urrezko mendiak" esan nahi du. Mendikateak *Ek-tagh* izena ere badu. Bere ezaugarri naturalak direla eta, UNESCOk bere natura-erreserbak Gizateriaren Ondare izendatu zituen, Altaiko Urrezko Mendiak izeneko multzoan.

## Geografia 
Geografikoki mendiak hiru eskualdetan banatuta daude:
* Altai errusiarra edo Altai Handia
* Altai mongoliarra
* Gobi-Altai

Hona hemen mendikatearen mendi nagusiak:

## Ekologia 
UNESCOk 16.175 km² azalera duen eskualdea Gizateriaren ondare izendatu zuen: 'Altai mendi urrekarak' (Altai eta Kutun erreserbak, Teletskoje aintzira, Belukha mendia eta Ukok goi-lautadak osatuta). Hantxe daude elur-lehoinabarra eta argali ugaztun arraroak.

2003ko irailaren 27an 7,3 graduko lurrikarak hegoaldeko Chuya arroa suntsitu zuen.

## Ikus, gainera 
* Asiako geografia

## Galeria 

Image:2006-07 altaj belucha.jpg|Belukha mendia
Image:Altai Kutscherla-Tal.jpg|Kutsherla harana
Image:2006-07 altaj kucerla.jpg|Mendikatea Kucerla lakutik
Image:Altai Kutscherla-See.jpg|Kutsherla lakua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elur-orein

**Elur-oreina** edo **karibua** (*Rangifer tarandus*) *Cervidae* edo orein familiako ugaztuna da.

Klima hotzetan bizi da: Kanadan, Alaskan, Eskandinavian eta Errusian zehazki. Hala ere, antzina hegoalderago bizi zen arrastoak aurkitu dituzte zientzialariek.

## Elur oreina Euskal Herrian 
Zenbait leizetako labar-margoetan, Altxerrin esate baterako, garai batean Euskal Herrian ere zabalduta zeuden elur oreinen margoak daude. Kiputz kobazuloan ere hainbat hezur aurkitu dira. Azken glaziazioan Iberiar penintsulako iparralde osoan zehar hedatu zirela uste da.

## Azpiespezieak 
Honako azpiespezieak daude.
* *Rangifer tarandus tarandus*
* *Rangifer tarandus buskensis*
* *Rangifer tarandus caboti*
* *Rangifer tarandus caribou*
* *Rangifer tarandus dawsoni
* *Rangifer tarandus fennicus*
* *Rangifer tarandus groenlandicus*
* *Rangifer tarandus osborni*
* *Rangifer tarandus pearsoni*
* *Rangifer tarandus pearyi*
* *Rangifer tarandus phylarchus*
* *Rangifer tarandus platyrhynchus*
* *Rangifer tarandus sibiricus*
* *Rangifer tarandus terraenovae''

## Erreferentziak
Karibu

**Karibu** (Herri afrikarren lagunak) Espainiako gobernuz kanpoko erakundea (GKE) da, helburu humanitarioak eta irabazi asmorik gabekoa, independentea, akonfesionala eta apolitikoa dituena. Elkarteak laguntza humanitario integrala ematen die Saharaz hegoaldeko errefuxiatu eta etorkinei.

2023. urtean erakunde mailako Genero-indarkeriaren aurkako VII. Francisca de Pedraza Saria jaso zuen. Egoerak okerrera egin zuen. 1990eko hamarkadako gertaera tamalgarriak gertatu ziren arte, non Saharaz hegoaldeko hainbat lagun Plaza de Españan eta Méndez Álvaron ezarri ziren, non bizi ez zutelako, eta pertsona bat hil ere egin zen hotzarengatik.

1991ko urtarrilaren 14an eratu zen elkarte gisa, eta 1995ean Onura Publikoko Erakunde izendatu zuten. Espainian migratzaileei arreta ematen dieten 18 elkartek osatzen duten Harrera Sarea (Red Acoge) Federaziokoetako bat da. Elkarteak, besteak beste, orientazio eta aholkularitza juridikoa eskaintzen du eta zentro medikoa, prestakuntza zentroak eta premia larriak dituzten pertsonentzako harrera etxeak ditu. Gainera, emakumearen prestakuntza eta sustapenerako zentroak lagundu egiten die jatorri afrikarreko emakumeei gizarteratzen. Emakume horiek muturreko pobreziatik edo jatorrizko herrialdeetako indarkeriatik ihesi iristen dira.

## Sariak eta aintzatespenak 
Elkarteak aipamen hauek jaso ditu:

* 1995: Gurutze Gorriaren Urrezko Domina.
* 2000: Anaitasunaren saria, *Mundo Negro* aldizkariak emana.
* 2008: Gizarte eta Familia Politikarako Estatu Idazkaritzaren Boluntarioen Saria.
* 2023: Genero-indarkeriaren aurkako Francisca de Pedraza VII. Saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Karibu elkartearen orri ofiziala
Miguel Fisac

[thumb|190px|Fisacen eliza [Punta Umbría|Punta Umbrian, Huelva.]]

**Miguel Fisac Serna** (Daimiel, Ciudad Real, 1913ko irailaren 29 &ndash; Madril, 2006ko maiatzaren 12) arkitekto, hirigile eta margolaria izan zen.

1936an Opus Dei erakunde erlijiotsuan sartu zen. Horrekin erlazionaturik egon daiteke Fisacek eliza ugari diseinatzeko esleipenak jaso izana, besteak beste, Gasteizko Koroatzea auzuneko eliza.

1942an Madrilgo eskolan garatutako arkitekturako ikasketak bukatu zituen, berehala hasi zela ofizioa ezagutzen eta eraikitzen.

Fisac ezaguna egin zen batez ere haren arkitektura lanetan hormigoiaren adierazpide berriak ikertu zituelako, hala egiturako material gisa, nola akabera gisa. Adreilu mota berezi bat asmatu eta patentatu zuen ere 1951n.

1955ean Opus Dei erakundearekiko erlazioa eten egin zuen.

1994an *Espainiako Arkitekturako Urrezko Domina* jaso ondoren, 1997an *Antonio Camuñas* arkitekturako saria jaso zuen, eta 2003an *Premio Nacional de Arquitectura* delakoa.

## Bibliografia 
* *Miguel Fisac*. *AV Monografías* aldizkaria, 101. zenbakia. Madril, 2003. https://web.archive.org/web/20080323025853/http://www.arquitecturaviva.com/Antiguos/AVMonografias101.html

## Kanpo estekak 
*  Miguel Fisac Fundazioa
*  Fisacen biografia eta proiektuak soloarquitectura.com web gunean
Azeri artiko

**Azeri artikoa** (*Vulpes lagopus*) txakurraren familiako haragijale txikia da. Otsoa eta txakurra bezala, mutur zorrotza, belarri handi eta hirukiak eta buztan luzea dauzka.

Azeri mota hau, neguan duen ile zuriagatik da ezaguna (uda sasaoian ilajea aldatzen du, eta kolore arrea hartzen du). Azeri artikoa, Ipar Hemisferioan bizi da, zehazki, Islandia, Groenlandia eta Errusia, Eskandinavia, Kanada eta Alaska iparraldean.

Azeri mota honek 46 zentimetrotik 68 zentimetrorainoko luzera dauka.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Azeri
Pamir

**Pamir** Erdialdeko Asiako mendikatea da, ipar-ekialdean Tian Shan, hego-ekialdean Karakorum, ekialdean Kunlun eta hego-mendebaldean Hindu Kush mendikateekin biltzen delarik. Munduko mendi altuenetako batzuk dituzte, Himalaiakoak eta gero. Txinan *Kongling* () edo "Tipula mendiak" izenaz ezagunak dira,

Pamir eskualdeko erdigunea Tajikistango Gorno-Badakhshan oblastean dago, baina iparraldean Kirgizistanera, mendebaldean Afganistanera, ekialdean Txinara eta hegoaldean Pakistanera ere hedatzen dira.

Bere kokapena estrategikoak auzi asko sortu ditu historian zehar, antzinean iparraldeko Zetaren bidea hortik pasatzen zenetik XX. mendeko Txina eta SESBen arteko mugen liskarretara.

Mendikateak glaziar asko ere baditu, tartean 72 km duen Fedtxenko glaziarra, handiena eskualde polarretik kanpo.

## Tontorrak 
Mendikatearen hiru mendi nagusiak honako hauek dira:
* Ismoil Somoni mendi-gaina (1932-1962 Stalin mendi-gaina eta 1962-1998 Komunismoa mendi-gaina zena, (7.495 m)
* Abu Ali Ibn Sino mendi-gaina (Lehenago Lenin haitza deiturik, 7.134 m)
* Pik Korzhenevskoi (7.105 m).

Independentzia mendigunea (6.940 m) 7 milako mugatik behera gelditzen da.

Aditu batzuen ustez, Kongur Tagh (7.649 m) mendigune honetako tontorrik altuena da, ekialdean dagoena, Xinjiang eskualdean (Txina). Gauza bera gertatzen da Muztagh Ata (7.509 m), batzuen ustez mendikate honetako punta dena, Kunlun mendietakoa.

## Parke Nazionala 
Pamir Parke Nazioanala sortu zuten 1992an. Bertan bizi dira animalia espezie ugari, besteak beste: Hartz arreak, elur-lehoinabarrak, otsoak, markhorrak, Marco Polo argaliak, Asiako erdialdeko kaioak eta indiar antzarak.

2013an izendatu zuten Gizateriaren ondaretzat.

## Ikus, gainera 
* Asiako geografia

## Argazki galeria 

Pamir_Mountains,_Tajikistan,_06-04-2008.jpg|Ikuspegi orokorra 2008ko argazki batean.
High_Asia_Mountain_Ranges.jpg|Mendigunea eta inguruen mapa.
Fly_over_Pamir_Mountains_and_Karakoram_Highway.jpg|Txina aldeko magalak eta Muztagh Ata.
Tajik_pamir_springtime.jpg|Pamir udaberrian.
1982_expedition_to_Tartu_Ülikool_350_(39).jpg|1982ko espedizioa Tartu Ülikool mendira, ordurarte igo gabekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Stranded on the Roof of the World" (National Geographic).
* "The Botanist" dokumentala (2016).
Saian

**Saian** () Siberiako hegoaldean dagoen mendikatea da, Errusian.

Mendiek bitan zatituta daude:
* Ekialdeko Saian mendiek 1000 km luzera dute Jenisei ibaitik hego mendebaldeko Baikal lakura, eta
* Mendebaldeko Saian mendiek Altai mendien jarraipena ekialderantz sortzen dute, 500 km ibilbidean Ekialdeko Saian mendien erdiko aldera arte.

Batez besteko altuera 2.000 metrotik 2.700 metrora doa, baina badaude mendi batzuk 3.000 metrotara ere iristen direnak, altuena 3492 metroko Munku-Sardik izanik.

## Ikus, gainera 
* Asiako geografia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak