open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rosa Chávez

**Rosa María Chávez Juárez** (Guatemala, 1980), **Rosa Chávez** izenez ezagunagoa, Guatemalako poeta, aktore eta kultur kudeatzailea da, maya kitxe' eta kaqchiquel herrietakoa. Bere literatura-lanaren artean, non bere jatorrizko hizkuntza, maya  k'iche, suspertzen duen, honako hauek daude: *Casa solitaria* (Guatemala, 2005), *Piedra* (Guatemala, 2009; Costa Rica, 2009) eta *Los dos corazones de Elena Kame* (Argentina, 2009).   

## Ibilbidea 
Kultura- eta genero-identitatearen topikoa ikuspegi errealista batetik  aztertzen du eta apaingarririk gabe. Bere aktibismoan kontzientzia sortzen du, mundu merkantilistaren ikuskeratik kanpo, eskualde zapatista, mexikar eta atzerritarretako emakume indigena nekazarien artean. Borroka egiten duten Emakumeen Nazioarteko I. Topaketa Politiko, Artistiko, Kirol eta Kulturalean parte hartu zuen (Armada Zapatista Nazionaleko emakumeek antolatua). 

Poetak erroen garrantzia transmititzen du biztanleria indigena gehiengoa den eskualdeetan, baina haien eskubideak etengabe zapaltzen direnetan.

Florencia Goldsmanek hau dio Chávezi buruz:''*

*Hitz egiten, idazten eta poesia partekatzen duenean nanualeko indarra transmititzen du, animalia itxura hartzeko gaitasuna duen izaki supernatural hori. Rosak "jaguara" edo "koiotetan" mutatzea proposatzen du, gauez forma aldatzea. Irudi antropomorfikoen aberastasunarekin ere, ez da zaila Rosa bere lorategiko lasaitasunean imajinatzea, pijaman gosari luzeak hartzen eta irakurtzen, bere jarduera kutunak bere burua zaintzeko denbora irekitzea lortzen duenean.*

## Lanak 
Bere lana Latinoamerikako, Europako eta Estatu Batuetako aldizkari, antzerki, memoria eta poesia antologietan agertzen da. Bere lanaren zati bat ingelesera, frantsesera, alemanera eta norvegiarrera itzuli da.

* *Casa Solitaria* (Guatemala, 2005)
* *Piedra* (Guatemala, 2009; Costa Rica, 2009)
* *Los dos corazones de Elena Kame* (Argentina, 2009)
* *Ri u'k'ux ri ab'aj / El corazón de la piedra* (Venezuela, 2010)
* *Quitapenas* (Guatemala, 2010)
* *AWAS secretos para curar* (Guatemala, 2014)
* *Abya Yala* (Guatemala, 2017)

### Antologiak: 
* *Hijas de Latinoamérica.Una antología global*, HarperCollins, USA 2023
* *Daughters of Latin America: An International Anthology by Latine Women*,  HarperCollins, USA, 2023
* *Memorias del Festival de Poesía de Medellín (*Colombia, 2006)
* *Las Palabras y el deseo. Antología mínima de poesía guatemalteca* (Guatemala, 2006)
* *Libro Abierto, Arte Contemporáneo en Guatemala*, Proyecto Mosaico (Guatemala, 2006)
* *Antología El Vértigo de los Aires, Poesía Latinoamericana 1974-1985* (México, 2007)
* *Los cantos ocultos. Poesía Indígena latinoamericana* (Chile, 2007)
* *Aldeas mis ojos. 10 poetas guatemaltecos después de postguerra* (Guatemala, 2007)
* *Adornos de papel. Memorias  del Festival Internacional de Poesía de Quetzaltenango* (Guatemala, 2008)
* *Con mano de mujer. Antología de poetas contemporáneas de América Central 1970-2008'' (Costa Rica, 2008).

## Erreferentziak: 
## Kanpo estekak 
* Rosa Chávezi buruzko erreportajea.' Poesia nire bizkarrezurra da
Pholiotina vestita

***Pholiotina vestita*** *Bolbitiaceae* familiako onddo espezie bat da. Itxura ederrekoa da, ezohikoa bere generoko espezieetan, kapelaren ertzak errezelaren soberakin apendikulatuak dituelako.

Sinonimoak: *Agaricus vestitus*, *Naucoria vestita*, *Derminus vestitus*, *Conocybe vestita*, *Pholiota vestita*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, hemisferikoa hasieran, gero ganbiletik lau-ganbilera, guztiz ez da inoiz lautzen. Kapelaren azala errugulosa edo krespatua, itxura lehorrekoa, okre kolorekoa orokorrean erdigunea apur bat nabarmenduagoa eta ilunagoa du, baina hezetasun mailaren arabera tonu lehoi kolorekoak izan ditzake, edo horixkak lehorra badago. Maluta formako errezel hondarrak izaten ditu, batez ere ale gazteetan, ertzean apendikulatuta gelditzen dira, basidiomari itxura ederra emanez.

**Orriak:** Adnatuak, sabeldun samarrak, eta orritxoekin, hasieran okre-horixka kolorekoak, gero okre kolorekoak eta okre-burdin kolorekoak espora-jalkinaren ondoren. Oro har, gainerakoa baino argiagoa ertza.

**Hanka:** Luzanga kapelaren diametroarekiko, eta 5 cm arteko luzera har dezake, zilindrikoa, fistulosoa edo barnehutsa, hasieran kolore zurixkakoa, baina laster marroia, fibrilosoa, malutez apaindua gaztetan, zahartzean desagertzeko joerarekin.

**Haragia:** Urria eta mehea, garrantzi gutxikoa, okre antzeko kolorekoa usain eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Conocybe* terminoa grekotik dator, konoa esan nahi duen "cono" hitzetik eta burua, kasko konikoa, esan nahi duen "cybe" hitzetik.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Conocybe appendiculata* delakoak ere antzeko itxura du, mikroskopikoarekin erraz bereizten dira. Badira *Pholiota* batzuk antzeko itxurarekin, baina handiagoak dira.

## Sasoia eta lekua 
Udatik hasita, baina batez ere udazkenean. Normalean bakartuta edo talde txikitan agertzen da eta arrarotzat sailkatu beharreko espeziea da. Lurzoru higrofiloetan eta nutrienteetan aberatsak direnetan, normalean hostozabalen azpian.

### Banaketa eremua 
Columbia Britainiarra, Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iñaki Murua Gorostidi

**Iñaki Murua Gorostidi** (Altzo, 1966ko ekainaren 2a-) gipuzkoar txirrindulari ohia da.

Semea Iñaki ere, txirrindularia da.

## Palmaresa 
**1987**
* Loinaz Proba
* 9. Nafarroako Itzulian
**1988**
* 10. Nafarroako Itzulian
**1989**
* 4. Galiziako Itzulian
**1991**
* Txitxarroko Igoera
**1992**
* Sollube Zirkuitua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Conocybe subovalis

***Conocybe subovalis*** *Bolbitiaceae* familiako onddo espezie bat da. Tamaina txikiko fimicola perretxiko askok, substantzia haluzinogenoak izan ditzakete, ziurrenik nutrizio-substratu beretik eratorritakoak. 

Sinonimoak: *Agaricus campanulatus*, *Agaricus ovalis*, *Galera ovalis*, *Galerula ovalis*, *Galera tenera var. ovalis*, *Derminus ovalis*, *Conocybe tenera var. subovalis*, *Galera tenera*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1,5 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, lehenengo kanpai-itxurakoa, gero koniko-hemisferikoa. Fresko dagoenean ertza ildaskatua. Kapelaren azala apur bat higrofanoa, okre antzeko kolorekoa, batzuetan pixka bat oliba kolorekoa.

**Orriak:** Adnatuak, hori-lehoi kolorekoak.

**Hanka:** 5 eta 10 cm bitarteko garaierakoa eta 0,2 eta 0,4 cm bitarteko diametrokoa, goialdera pixka bat mehetua, erraboil garbiarekin, hori-krema kolorekoa, flokosua goialdean.

**Haragia:** Kolore berekoa, usain eta zapore nabarmenik gabea. Espora-jalkina marroi-gorrixka kolorekoa.

**Etimologia:** *Conocybe* terminoa grekotik dator, konoa, esan nahi duen "cono" hitzetik eta burua, kasko konikoa. esan nahi duen, "cybe" hitzetik. *Subovalis* epitetoa, ia, antzekoa, txikiagoa, esan nahi duen "sub" hitzetik eta arrautza, obalatua, esan nahi duen, "óvulo" hitzetik. Kapelaren forma dela eta. *Ovalis* epitetoa bere formagatik du. 

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria. Toxikoa ere izan daiteke.

### Nahasketa arriskua 
*Conocybe juniana* delakoarekin nahas daiteke, honen kapelak ez du oliba antzeko kolorerik.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Urria. Ibaiertzeko basoetan eta gune hezeetan hazten da.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emilio Lledó

**Emilio Lledó** (Sevilla, 1927ko azaroaren 5a) espainiar filosofo eta idazlea da.

Filosofian lizentziatu zen Madrilgo Complutense Unibertsitatean eta filosofia klasikoko ikasketak egin zituen Alemanian Hans-Georg Gadamerrekin. Txandaka irakasle izan zen Espainian eta Alemanian, 1962an Espainiara behin betiko itzuli zen arte. La Laguna, Bartzelona eta UNED unibertsitateetan irakasle izan zen.

Lledóren arabera, filosofiaren historia "memoria kolektiboaren forma" gisa uler daiteke, gizateriaren garapen osoa biltzen duena eta hiru elementutan banatzen dena: greziar filosofia klasikoa, hizkuntzarekiko arreta analisi filosofikoaren objektu nagusi gisa, eta denborazkotasunaren eta idazketaren kontsiderazioa, "memoriaren filosofia" batera eramango duena.

1993an Espainiako Errege Akademiako kide aukeratu zuten. 1992an Espainiako Saiakera Sari Nazionala jaso zuen eta 2014an Espainiako Letren Sari Nazionala. 2015ean Komunikazio eta Humanitateen Asturiasko Printzesa Saria jaso zuen.

## Lanak 
* *Filosofía y Lenguaje*, Ariel (1970)
**La Memoria del Logos*, Taurus (1984) 
* *Memoria de la Ética*, Taurus (1994) 
* *El Silencio de la Escritura*, Espasa (1998) 
* *El Surco del Tiempo: Meditaciones Sobre el Mito Platónico de la Escritura y la Memoria*, Crítica (2000) 
* *Elogio de la infelicidad*, Cuatro (2005) 
**Ser Quien Eres: Ensayos para una Educación Democrática *, University of Zaragoza (2009) 
* *Lenguaje e Historia*, Dykinson (2011) 
* *El Epicureísmo*, Taurus (2011) 
**La Filosofía, Hoy*, RBA (2012) 
* *Los Libros y la Libertad*, RBA (2013) .
* *Palabra y humanidad*, KRK (2015).
* *Pensar es conversar. Diálogo entre filósofos*, Manuel Cruz-ekin, RBA (2015).
* *Fidelidad a Grecia*, Cuatro (2015) .

## Kanpo estekak
Mawtini

thumb|Mawtiniren hitzak

**Mawtini** (*Nire aberria, arabieraz: م* بلادي) Ibrahim Tuqan poeta palestinarrak (1905-1945) idatzitako poema bat da eta Mohamed Fleyfel libanoarrak jarri zion doinua. Herrialde arabiar guztietan da ezaguna poema hau, eta Palestinako erresistentzia goraipatzen du, britaniarren agintaldiaren kontra. Arabiar batasunaren kantua da, eta palestinarren aldeko mugimenduarena ere Sirian.

Palestinako *de facto* ereserki nazionaltzat hartu zen 1936tik, gutxi gorabehera, 1996ra arte, urte hartan Palestinako Estatuaren "Biladi" edo "Fidah'i" izeneko himnoak ordeztu baitzuen. Nolanahi ere, palestinar asko gehiago identifikatzen dira oraindik Mawtini himnoarekin, eta herriko bigarren himno ez-ofiziala dela pentsatzen dute.

Saddam Husseinen erregimena erori ondoren, himno nazional gisa hartu zuten Iraken 2004an, *Ardulfurataini* izenekoaren ordez, Lewis Zanbakaren musikarekin.

## Hitzak (arabieraz) 
مَــوطِــنِــي  مَــوطِــنِــي

الجـلالُ والجـمالُ

والسَّــنَاءُ والبَهَاءُ

فـــي رُبَــاكْ 	فــي رُبَـــاكْ

والحـياةُ والنـجاةُ

والهـناءُ والرجـاءُ

فــي هـــواكْ 	فــي هـــواكْ

هـــــلْ أراكْ 	هـــــلْ أراكْ

سـالِماً مُـنَـعَّـماً    و   غانما مكرما

هـــــلْ أراكْ 	فـي  عُـــلاكْ

تبـلُـغُ السِّـمَـاكْ

مَــوطِــنِــي 	مَــوطِــنِــي

مَــوطِــنِــي 	مَــوطِــنِــي

الشبابُ لنْ يكِلَّ هَمُّهُ

أنْ تستَقِـلَّ أو  يَبيدْ

نَستقي منَ  الـرَّدَى

ولنْ نكونَ للعِــدَى كالعَـبـيـد

لا نُريــــــدْ 	لا نُريــــــدْ

ذُلَّـنَـا المُـؤَبَّـدا 	وعَيشَـنَا المُنَكَّـدا

ذُلَّـنَـا المُـؤَبَّـدا 	وعَيشَـنَا المُنَكَّـدا

لا نُريــــــدْ 	بـلْ  نُعيــــدْ

مَـجـدَنا التّـليـدْ 	مَـجـدَنا  التّليـدْ

مَــوطِــنــي 	مَــوطِــنِــي

مَــوطِــنِــي 	مَــوطِــنِــي

الحُسَامُ و اليَـرَاعُ 	لا الكـلامُ والنزاعُ

رَمْــــــزُنا 	رَمْــــــزُنا

مَـجدُنا و عـهدُنا 	وواجـبٌ منَ الوَفا

يهُــــــزُّنا 	يهُــــــزُّنا

عِـــــــزُّنا 	عِـــــــزُّنا

غايةٌ تُـشَــرِّفُ 	و رايـةٌ ترَفـرِفُ

يا  هَـــنَــاكْ 	فـي  عُـــلاكْ

قاهِراً  عِـــداكْ 	قاهِـراً  عِــداكْ

مَــوطِــنِــي 	مَــوطِــنِــي

Transliterazioa

I

Mawṭinī mawṭinī

al-Jalālu wa-l-jamālu wa-s-sanāʾu wa-l-bahāʾu

Fī rubāk fī rubāk

Wa-l-ḥayātu wa-n-najātu wal-hanāʾu wa-r-rajāʾu

Fī hawāk fī hawāk

Hal ʾarāk hal ʾarāk

𝄆 Sāliman munaʿʿaman wa-ġāniman mukarraman 𝄇

Hal ʾarāk fī ʿulāk

Tabluġu s-simāk tabluġu s-simāk

Mawṭinī mawṭinī

**II**

Mawṭinī mawṭinī

Aš-šabābu lan yakilla hammuhu ʾan yastaqilla

ʾAw yabīd, ʾaw yabīd

Nastaqī mina r-radā wa-lan nakūna li-l-ʿidāʾ

Kā-l-ʿabīd, kā-l-ʿabīd

Lā nurīd lā nurīd

𝄆 Ḏullanā l-muʾabbada wa ʿayšanā l-munakkadā 𝄇

Lā nurīd bal nuʿīd

Majdanā t-talīd majdanā t-talīd

Mawṭinī mawṭinī

**III**

Mawṭinī mawṭinī

Al-ḥusāmu wa-l-yarāʿu lā l-kalāmu wa-n-nizāʿu

Ramzunā ramzunā

Majdunā wa ʿahdunā wa-wājibun mina l-wafāʾ

Yahuzzunā yahuzzunā

ʿIzzunā ʿizzunā

𝄆 Ġāyatun tušarrifu wa rāyatun turafrifu 𝄇

Yā hanāk fī ʿulāk

Qāhiran ʿidāk qāhirān ʿidāk

Mawṭinī mawṭinī

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Herri ekimen bat
* Himnoa entzun
Christian Kern

**Christian Kern** (Viena, 1966ko urtarrilaren 4a) austriar politikaria da. Austriako kantzilerra izan zen 2016ko maitzetik 2017ko abendura.

Vienako Unibertsitatean kazetaritza eta komunikazioa ikasi zituen, eta 1999an Austriako aldizkari eta egunkarietan kazetari ekonomiko lanetan hasi zen. 1997an Verbund AG hornidura elektrikoen enpresarentzat hasi zen lanean, eta 2010ean Austriako trenbideentzat. 2009tik FK Austria Wien taldeko zuzendaritza batzordeko kidea da.

Austriako Alderdi Sozialdemokratako kide gisa koalizio-gobernuko kantziler aukeratu zuten 2016ko maiatzean. 2017ko urrian hauteskundeak galdu zituen Sebastian Kurzen aurka.
Aída Doninelli

thumb
**Aída Doninelli** (Guatemala, 1898-1996) soprano liriko dramatikoa izan zen, Guatemalan jaioa eta hazia. 

## Bizitza 
Immigrante italiarren alaba zen, eta Estatu Batuetan egin zuen debuta opera-kantari gisa 1927an Chicagon.

Sopranoak aurkezpenak egin zituen Estatu Batuetako eta Latinoamerikako kontzertu nagusien faseetan, eta New Yorkeko Metropolitan Opera ospetsuan abestu zuen 1928tik 1933ra. 

Bere ibilbidean opera-paper asko egin zituen, besteak beste: Micaela Carmenen, Mimi Bohèmen eta Madama Butterflyren Cio-Cio San, besteak beste.

Aída Doninelli musika-film goiztiarrenetako batzuetan ere agertzen da, hala nola La Traviatan, lehenago inoiz ikusi gabeko paper bikaina interpretatuz, edo Toscan, dramatismoz betea. Musika jendaurrean aurkeztu zuen,  New Yorkeko irrati-laginen transmisioan kantatuz ere, bere ahotsa erakutsiz,

Zenbait senide Costa Ricara joan ziren bizitzera, hala nola Antonio Doninelli, Aídaren lehengusuaren birraitona, Tomás Castro Mora Chavarria Doninelli izenekoa.

## Ahots-profila 
* Hiru zortziduneko anplitudea: Fa#2 - sol5

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iñaki Murua (argipena)

**Iñaki Murua** hauetako bat izan daiteke: 

* **Iñaki Murua Jauregi** (1956), gipuzkoar bertsolari eta gai-jartzailea;
* **Iñaki Murua Gorostidi** (1966), gipuzkoar txirrindulari ohia;
* **Iñaki Murua Carrasco** (2000), gipuzkoar txirrindularia.
Sintesi asimetriko

Kimika organikoan **sintesi asimetriko** esaten zaio konposatu baten enantiomero edo diastereoisomero jakin baten ekoizpena faboratzen duen sintesibideari. Kimika modernoan sintesi asimetrikoa oso inportantea da industria farmazeutikoan, molekula baten enantiomero edo diastereoismero desberdinek aktibitate biologiko ezberdina izan baitezakete.

Adibidez D-penizilamina artritis erreumatoidearen tratamenduan usatzen da. Alabaina, *L-penizilamina* toxikoa da eta piridoxinaren, B bitamina esentzialetako baten, eragina inhibitzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iñaki Murua Carrasco

**Iñaki Murua Carrasco** (Altzo, 2000ko martxoaren 15a-), txirrindulari gipuzkoarra da.

Aita Iñaki ere, txirrindularia izan zen.

## Palmaresa 
**2022**
* 5. Gervais Memorialan
* 6. Zumaiako Sarian
**2023**
* Jose Mari Anza Memoriala
* 3. Dorletako Ama Sarian
* 5. San Bartolome Sarian
* 6. Oñati Sarian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rubén Palacios

**Rubén Palacios Roiz** (Amurrio, 1986ko uztailaren 6a-) arabar txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**2006**
* Martin Deunaren Saria
* Insalus Saria
* Lehendakari Txapelketa
* La Trinidad Saria
* 2. Pentekostes Sarian
**2008**
* Madrilgo Erkidegoko Itzuliko etapa bat 
* 2. Sollube Zirkuituan

## Taldeak
* Seguros Bilbao - (2005-2008)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Karol Domagalski

**Karol Domagalski** (Skala, 1989ko abuztuaren 9a-), Poloniako txirrindulari ohia da. 

Amateurretan hainbat garaipen lortu ostean, 2012an Caja Rural taldearekin pasa zen profesionaletara.

## Palmaresa 
**2009**
* Palentziako Itzuliko etapa bat
* 2. Vigoko Sari Nagusian
* 2. Altsasuko Sarian
**2010**
* Trofeo San Antonio
* 2. Palentziako Itzulian
* 3. Trofeo San Lorenzo-n
**2011**
* Laukizko Udala Saria
* Valladolideko Itzulia
* Lemoiz Klasika
* Etxaniz Memoriala
* Lakuntzako Saria
* Sollube Zirkuitua
* Altsasuko Saria
* 2. Salamancako Itzulian eta etapa bat
* 2. San Bartolome Sari Nagusian
* 3. José Ziordia Memorialean
* 3. Poloniako errepideko txirrindularitza txapelketan (amateur)
**2012**
* 2. Portugalgo Itzuliko etapa batean
**2013**
* 6. Malopolaska Itzulian
**2015**
* 5. Beaumont Sarian
**2016**
* Koreako Itzuliko bi etapa
* 4. Poloniako Erlojupeko Txapelketan
* 7. Ordiziako Klasikan
* 9. Udaberriko Klasikoan
**2017**
* Marbriers Sari Nagusia
**2018**
* 5. Malopolaska Itzulian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Antonio Goñi Igoa

**Antonio Goñi Igoa** (Etxarri Aranatz, 1931-Donostia, 1970eko abenduaren 21a) langile nafarra, Espainiako poliziak atxilotu eta torturatu zuen. Behin etxean aske, bere buruaz beste egin zuen.

## Biografia 
Donostiako Gros auzoan bizi zen, Karmen Urmeneta emaztearekin. Valverde inprimategian egiten zuen lan.

1970eko abenduaren lehen egunetan, Brigada Politiko Sozialeko agenteek atxilotu zuten, Donostiako Parte Zaharrean. Bere atxiloketa Burgosko prozesuaren aurkako manifestazio baten parte hartzeagatik izan zen, batzuen iritziz. Edurne eta Axun Goñi arreben aburuz, ordea, lanaldiaren amaitzerakoan, kalez jantzitako agenteek identifikazioa eskatu ostean atxilotu zuten. Goñi polizia etxera eraman zuten, Martuteneko kartzelara lekualdatu aurretik; «Gora Euskadi Askatuta» oihukatzea izan zen bere delitua. Polizia etxean eman zituen hemezortzi egun horietan inkomunikatuta mantendu zuten, eta zauri psikologiko latzak eragingo zizkion torturak jasan zituen.Lankideek 20.000 pezeta bildu eta kartzelatik ateratzea lortu zutenean, depresio handi batean erori zen. Abenduaren 21ean bere buruaz beste egin zuen, emazteari ohar bat utzita: «Txakur hauek hil naute, barkatu, errezatu nigatik», zioen.

## Onarpen eza 
Eusko Jaurlaritzak Poliziaren zaintzapean hildako pertsonen kategorian gehitu duen arren, Goñi Igoaren heriotza da 1970ko hilketetatik ofizialki onartu ez duen bakarra. Hala, Nafarroako Torturatuen Sareak ia isilpean mantendu den istorioa berreskuratu du azken urteotan, antzeko kasu gehiago erakusteko. Biktima eta senideen plataformak mila kasu baino gehiago zenbatu ditu.

## Bibliografia 
* Javier Buces: *Modos de matar y morir. Víctimas del franquismo en Gipuzkoa*. Aranzadi Zientzia Elkartea, 2023.
ISBN: 978-84-17713-89-8. 111.or.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Antonio Goñiri omenaldia.
Imanol Galarraga

**Imanol Galarraga Garmendia** (Tolosa, 1968ko abenduaren 24a) gipuzkoar txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**1991**
* Sollube Zirkuitua
* 3. Bidasoko Itzulian
**1992**
* 3. Santikutz Klasikan
**1993**
* Leintz Bailarari Itzulia
* San Pedro Saria

## Taldeak
* Construcciones ACR-MRA - (1993-1994)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Ander Plazaola

**Ander Plazaola Zabala** (Algorta, 1992ko uztailaren 16a-) bizkaitar txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**2014**
* 3. San Isidro Sari Nagusian
* 3. Sabin Foruria Oroimenezkoan
* 3. Sollube Zirkuituan
**2015**
* 4. Baiona-Iruñean
* 4. Pascuas Zirkuituan

## Taldeak
* Lizarte - (2013-2014)
* Fundación Euskadi-EDP - (2015)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Juan María Galdos

**Juan María Galdos Fernández**, (1972ko azaroaren 4a) gipuzkoar txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**1988**
* 3. Espainiako errepideko txirrindularitza txapelketan (junior)
**1993**
* Sollube Zirkuitua
**1994**
* 10. Nafarroako Itzulian

## Taldeak
* Construcciones ACR-MRA - 1994 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Juan María Galdos - *SitiodeCiclismo.net*
Deklinazio (argipena)

**Deklinazioa** terminoak hainbat adiera du:

* **Deklinazioa**, astronomiako terminoa.
* Gramatikan **deklinazioa** edo **deklinabidea** hizkuntza baten izen sintagmen flexioa da. Esate baterako:
**Euskal deklinabidea.
**Latinaren deklinabidea.
Adrián Legasa

**Adrián Legasa Rios** (Getxo, 1988ko maiatzaren 17a-), bizkaitar txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**2007**
* 3. Udaberri Sarian
**2008**
* 3. Antzuola Sarian
* 3. San Roman Sarian
**2009**
* 3. Andra Mari Sari Nagusian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Iñigo Eizagirre

**Iñigo Eizagirre Mujika** (Zarautz, 2001eko apirilaren 19a-), txirrindulari gipuzkoarra da.

## Palmaresa 
**2017**
* Gipuzkoako errepideko txapelketa (kadete)
**2021**
* 5. Jose Mari Anza Memorialan
**2022**
* 3. Andra Mari Sari Nagusian
* 5. Eusebio Vélez Sarian
**2023**
* 4. Zumaiako Sarian
* 9. Landetako Tourrean

## Taldeak
* Grupo Eulen - (2020-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Iñigo Eizagirre - *Firstcycling.com*
Alain Ramírez

**Alain Ramirez Arias** (Durango, 1994ko azaroaren 16a-), txirrindulari bizkaitar ohia da.

## Palmaresa 
**2015**
* 4. Lemoiz Klasikan
**2015**
* 5. Pascuas Zirkuituan
* 5. Udaberri Sarian
**2017**
* Aiara Zirkuitua
* 4. Zumaiako Sarian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
D-penizilamina

**D-penizilamina** konposatu organikoa da C5H11NO2S formula duena eta penizilinaren degradazioaren produktuetako bat.

Medikuntzan hainbat erabilera ditu, hala nola artritis erreumatoidea, Wilsonen eritasuna, eta hainbat metalen (Pb, Cu, Hg eta As) bidezko toxikatzea tratatzeko. *L-penilzilamina*, ordea, toxikoa da eta piridoxinaren, B bitamina esentzialetako baten, eragina inhibitzen du.

## Sintesia 
Literaturan hainbat metodo deskribatzen dira D-penizilamina sintetizatzeko. Penizilinaren hidrolisi azidoz sintetizatzen da eskuarki.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fabio Balzi

**Fabio Balzi** (Brescia, 1971ko abuztuaren 15a-), Italiako txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**1994**
* Nafarroako Itzuliko etapa bat
**1997**
* Abruzzoko Giroa
* 3. Ticinoko Giroan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Fabio Balzi - *Sitiodeciclismo.net*
Trimetilsililo talde

Kimika organikoan **trimetilsililoa** funtzio-talde bat da −Si(CH3)3] egitura duena. Taldea kimikoki oso geldoa da eta bolumen molekular handia du. 

Hainbat erabilera ditu sintesi kimikoan. Adibidez, alkoholetan, fenoletan eta azido karboxilikoetan hidroxilo taldea babesteko usatzen da. Izan ere,  hidroxilo taldearen hidrogenoa ordezkatzeko ahalmena du eta konposatuak talde horren bidez erreakzionatzea saihesten du. Erreakzioa bukatutakoan errazki txertatzen da atzera hidrogenoa.
Jose Migel Andueza Elizalde

**Jose Migel Andueza Elizalde** (Bera, 1931-Donostia, 1970eko ekainaren 15a) langile nafarra, Espainiako Goardia Zibilak hiru aldiz tirokatu zuen istripu bat izan ondoren. 1970eko Euskal Herriko lehen biktima izan zen.

## Biografia 
Andueza, nafarra zen jatorriz, baina Ameriketako Estatu Batuetan igaro zituen bere lehen urteak. Atlantikoaz bestalde urte batzuk eman ostean bueltatu zen berriz ere Berara, eta handik hamar urtera hil zuten, Donostiara egindako joanaldi batean, 37 urte zituela.

Esteban Andueza ilobaren arabera, Infernu inguruan izandako istripu baten ondoren, liskarra sortu zen bertan aurkitzen ziren udaltzaineen eta kaltetuen artean, eta Goardia Zibilak esku hartzea erabaki zuen: «Antza denez, bi gidariak akordio batera iristen ari zirela iritsi zen Guardia Zibila, eta eztabaidatzen hasi ziren», aipatu zuen osabaren omenaldi batean. Hiltzailearen identitateak ezezaguna izaten jarraitzen duen arren, agente horietako batek hil zuen Andueza, hiru bala tiroz. Poliziak hiru aldiz tirokatu zuen artzain beratarra, Tolosa etorbidean izandako auto istripu baten ostean.

## Desprestigio kanpaina 
Bertsio ofizialaren arabera, Anduezak laban batekin mehatxatu zuen guardia zibila, eta agenteak bere buruaren defentsan jardun zuen. Era berean, biktimaren heriotzaren aktan, bala zauri guztiak isilean gorde zituzten, eta barne odoljario bat baino ez zuten aipatu heriotzaren jatorri gisa. Bestelako bertsiorik aipatu ez zedin, halaber, VI. Eskualde Militarreko komandanteak eta agente biktimarioaren kidego militarreko funtzionario batek egin zituen epaile instruktore eta lekuko lanak.

## Aitortza 
Familiak ez zuen aitortzarik jaso 40 urte pasatu ziren arte. 2012ko dekretu baten bitartez aitortu zuen Eusko Jaurlaritzak Andueza motibazio politikoko indarkeriaren testuinguruan izandako giza eskubideen urraketen biktima izan zela.

## Bibliografia 
* Javier Buces: *Modos de matar y morir. Víctimas del franquismo en Gipuzkoa*. Aranzadi Zientzia Elkartea, 2023.
ISBN: 978-84-17713-89-8. 111.or.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Antonio Goñiri omenaldia.
Oleg Timofeiev

**Oleg Timofeiev** (1975eko maiatzaren 8a) errusiar txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**1994**
* Nafarroako Itzuliko etapa bat
**1995**
* 3. Nafarroako Itzulian
**1996**
* Isard Itzuliko etapa bat
* 4. Nafarroako Itzulian eta etapa bat
**1997**
* 9. Bakearen Lasterketako etapa batean

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Oleg Timofeiev - *ProCyclingStats*
Frasier (2023ko telesaila)

***Frasier*** estatubatuar sitcoma da, Chris Harrisek eta Joe Cristallik Paramount+erako sortua. 1990eko izen bere telesailaren sekuela da.

## Sinopsia 
Frasier Crane psikiatra hiri berri batera joango da 30 urte geroago, erronka berriak bilatzera eta aspaldiko amets batzuk bete nahian: tartean, aspaldi urrundu zitzaion semearekin harremana berreskuratzea.

## Aktoreak 
* Kelsey Grammer: Frasier Crane
* Nicholas Lyndhurst: Alan Cornwall
* Jack Cutmore-Scott: Frederick Crane
* Anders Keith: David Crane
* Jess Salgueiro: Eve
* Toks Olagundoye: Olivia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Christophe Paulvé

**Christophe Paulvé** (1969ko urtarrilaren 2a-) frantziar txirrindulari ohia da

## Palmaresa 
**1995**
* 9. Bakearen Lasterketan
**1996**
* Loir et Cher Tourra eta etapa bat
* 2. Nafarroako Itzulian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Special Ops: Lioness

***Special Ops: Lioness*** estatubatuar thriller-telesaila da, Taylor Sheridanek Paramount+erako sortua.

## Sinopsia 
Telesailak AEBetako programa militar sekretu batean jarri du arreta, marineak Ekialde Hurbileko erakunde terroristetan infiltratzeko trebatzen dituzten gune batean. Cruz Manuelos pobrezia eta droga giroan bizi den emakume gazte bat da, eta bikotekidearen indarkeriatik ihes egin nahian helduko dio jardun militarrari.

Ez da zauriz jositako pertsonaia bakarra. Militarren burua eta CIAko inteligentzia arduraduna Joe da bestea, beren bizitza pertsonala hankaz gora duten beste bi emakume dira. Kontziliazioa, familia gatazkak...

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Uadi Auja

**Uadi Auja** () batzuetan **Ouja** esaten zaio, eta hebreeraz **Nahal Yitav** () Palestinako Zisjordania eskualdean dagoen uadia (harana) da, bai eta ura sortu duen uharra ere. 

Ein Samia iturburuan sortzen da eta ekialderantz jotzen du. Jeriko hiriaren iparraldean Al-Auja herrixka zeharkatzen du eta azkenik urak Jordan ibaian isurtzen ditu.

## Izenak 
Al-auja izenak "meandro egilea" esan nahi du. Bada Israelen Yarkon ibaia, arabieraz *Nahr al-Auja* esaten zaiona eta ez da harekin nahastu behar. Lehen Mundu Gerra garaian "Bi Aujen lerroa" izendatu izan zitzaion haran biak lotzen zituek irudizko lerro estrategikoari.

Hebreerazko *Nahal Yitav* izenak 1970. hamarkadan ezarri zen Yitav asentamenduari egiten dio erreferentzia, "Yitav ibaia" esan nahi du literalki. Yitav aldi berean **Yit**zhak **Tab**enkin politikari sionistaren akronimoa da.

## Geografia 
35 kilometrotako luzera du eta basamorturen eta Zisjordaniako muinoen artean muga egiten du. 200 km2-ko arro hidrografikoa osatzen du. 1000 metrotatik itsasoaren mailatik -315 metrotaraino jaisten da, hori baita Jordan ibaiarekin elkartzen den guneak duen altuera.

Hazor mendiaren ekialdeko maldan sortzen da, Ein Samia iturburuan, eta ekialderantz jotzen du. Jordango Rift Haranera iritsi aurretik arroil sakon eta estua sortzen du, 3 kilometroko luzerakoa. Errekaren zati horretan hainbat urjauzi sortzen dira. Hiriaren ur beharren %30a asetzen ditu. Al-Auja herriko nekazalgunean ere erabiltzen da ura. Honen ondorioz uadia lehorra egoten da urtearen sasoi gehienean.

## Turismoa 
[280px|thumb|[Beduinoen gamelu taldea ibaiertzean.]]
Aujaren iturburuak 9 milioi metro kubiko ur ekoizten ditu urtean. Oasi txiki bat da eta ondorioz milaka turista bisitari izaten ditu. 

Bigarren Tenpluaren garaian eraikitako bi akueduktu daude. Bata *Ḳanât el Manîl* ("el Manil ubidea") da eta Jeriko iparraldeko Jordan ibaira eramaten ditu urak eta bestea *Ḳanât Farʻûn* ("Faraoiaren ubidea") da, Archelais antzinako hiri gotortura ura eramaten zuena.

Uadi Aujako arroilaren zatia natur erreserba da 2000. urtetik. Labar handiak ditu eta hegazti harrapari eta landare bizikor bitxiak aurkitzen dira han.

Mendizaleek atsegin dituzte Uadi Aujan dauden ibilbideak, Uadi Qeltekoak baino isolatuagoak direnez ez daude hain masifikaturik. Artzai beduinoek ere ibibide hauek berak erabiltzen dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Faat Zakirov

**Faat Zakirov** (1974ko urtarrilaren 3a) errusiar txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**1996**
* 10. Nafarroako Itzulian 
**2000**
* 10. Nafarroako Itzulian eta bigarren etapa batean
**2001**
* Esloveniako Itzulia eta bi etapa
* 5. Errusiako erlojupeko txirrindularitza txapelketan
* 7. Toscanako Giroan
**2002**
* 3. Apeninoetako Giroan
* 7. Trentinoko Giroan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Romancero (telesaila)

***Romancero*** espainiar beldurrezko telesaila da, Fernando Navarrok Amazon Prime Videorako sortua.

## Sinopsia 
Ihesaldi baten inguruko istorioa da, haurtzaroa lapurtu dieten bi neska-mutilen ingurukoa. Legeari iskin egin nahian, naturaz gaindiko izaki boteretsuak topatuko dituzte basamortu itxurako Andaluzia krudelean.

## Aktoreak 
* Elena Matic: Cornelia
* Sasha Cócola: Jordán
* Ricardo Gómez: Sorroche
* Guillermo Toledo
* Belén Cuesta: Carmen
* Julieta Cardinali
* Alba Flores: Tábata

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pureza Canelo

**Pureza Canelo Gutiérrez** (Moraleja, Cáceres, 1946) cacerestar poeta eta kultura kudeatzailea da, eta 1970ean Adonais saria jaso zuen *Lugar común* lanarengatik.

## Biografia 
Haurtzaroa eta nerabezaroa herrian eman zituen, eta Madrilera joan zen Irakasle-ikasketak egitera.

## Lan ibilbidea 
### Idazle 
1970ean *Lugar común* lanarekin Adonais saria irabazi zuen eta urte batzuetan sari hori ematen duen epaimahaiko kide izan zen. 1975ean Juan March Fundazioaren literatur sorkuntzarako beka bat lortu zuen.

2016ko maiatzaren 21ean, «*Oeste en mi poesía*» hitzaldia irakurri zuen Letren eta Arteen Extremadurako Errege Akademian, eta hirugarren domina hartu zuen, aurretik Julián Pérez Muñoz muralista izan zuena.

Bere lana ingelesera eta alemanera itzuli da.

### Kultur kudeatzailea 
Kultur kudeatzaile gisa, Madrilgo Unibertsitate Autonomoko Kultur Jardueren Bulegoko burua eta Gerardo Diego Fundazioko zuzendaria izan da.

## Lanak 
Besteak bese lan hauek idatzi ditu:

## Sariak eta aintzatespenak 
Jasotako sari bazuk:
* 1970ean Adonais saria, *Lugar común* lanarengatik alde egin duzue.
* 1980an Juan Ramón Jiménez saria, Espainiako Liburuaren Institutukoa.
* 1999an Ciudad de Salamanca saria, *No escribir* lanarengatik.
* 2008an Extremadurako domina.
* 2009an Francisco de Quevedo saria, *Dulce nadie* lanarengatik.

## Kanpo estekak 
* Pureza Caneloren poemak
* Poesia-sorkuntzari buruzko poemak
* Pureza Canelo Miguel de Cervantes Liburutegi Birtualean
* Espainian argitaratutako liburuen datu-basea. Canelo, purutasuna

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Passion de Dodin Bouffant

***La Passion de Dodin Bouffant*** 2023ko Trần Anh Hùng vietnamdar zinema zuzendariaren drama erromantikoa da.

## Sinopsia 
Haragi salda, itsaski *vol au vent*-a, erreboiloa esne gainarekin, arkumea labean brusela azekin, eta, postrerako, tortilla norvegiarra. XIX. mendeko gaztelu bateko sukaldean, Dodin Bouffant eta Eugenie bankete bat prestatzen ari dira. Bouffant gazteluaren jabea da, gourmet bat, eta Eugenie hogei urtez haren sukaldaria (eta maitalea) izan den emakumea. Sukaldea lurrun eta baporez beteko da; zartaginez eta lapikoz, olioz eta irinez. Mimoz prestatzen dituzte janariak, prozesu bakoitzari arreta eta atentzio guztia jarriz.

Hogei urteko harremana du bikote protagonistak, sukaldearekiko eta janariarekiko maitasunean oinarrituta, baina janariaz haratago doan amodiozko istorioa da haiena, eta maitale izateari utzi eta senar-emazte bihurtzeko nahia du Bouffantek. Hori adieraziko dio behin eta berriz Eugenieri, nahiz eta aldiro emakumearen ezezkoa entzuten duen.

## Aktoreak
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Betje Wolff

'*Elizabeth *(Betje)* Wolff**, jaiotzez **Elizabeth Bekker*', (Vlissingen, 1738ko uztailaren 24a – Haga, 1804ko azaroaren 5a) herbeheretar eleberrigilea izan zen.

## Bizitza 
Betje Bekker Vlissingenen jaio zen familia kalbindar aberats batean. 1759ko azaroaren 18an, 21 urte zituela, Adriaan Wolff 52 urteko artzainarekin ezkondu zen. 1763an, lehen bilduma argitaratu zuen, *Bespiegelingen over het genoegen*. 1777an senarra hil ondoren, Aagje Deken idazlearekin bizi izan zen Frantzian. Hortik aurrera bi emakumeek elkarrekin argitaratu zituzten lanak. Zaila da bakoitzak emandako ezaugarriak zehaztea, nahiz eta askok uste duten Betje Wolff izan zela egile nagusia, elkarrekin idatzi aurretik izandako ospe zabalagoagatik.

1788an Borgoinako Trévouxera joan ziren bizitzera. 1789an *Wandelingen door Bourgogne* argitaratu zuten. Frantziako Iraultzan hainbat arrisku jasan zituen, eta gillotinatik ihes egin zuen bere gogo presentzia handiari esker bakarrik. 1790ean Benjamin Sigismond Frossard suitzar abolizionistaren lan bai itzuli zuen. 1795ean Herbehereetara itzuli zen, eta Hagan bizi izan zen hil arte.

## Lanak 
thumb|Betje Wolff museoa
* *Historie van Mejuffrouw Sara Burgerhart* (1782).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amparo Amorós

**Amparo Amorós Moltó** (Valentzia, 1950eko otsailaren 4a) valentziar poeta, saiakeragilea eta literatura-kritikaria da. 

## Biografia 
Amparo Amorós Moltó Valentzian jaio zen 1950eko otsailaren 4an. Filologia Hispanikoan lizentziatu zen Valentziako Unibertsitatean, eta Bigarren Hezkuntzako Hizkuntza eta Literatura Espainiarreko irakaslea da.

## Idazle ibilbidea 
Gaztetatik literatura-sorkuntzara eta giza diziplinen ezagutzara bideratuta, 1983an argitaratu zuen bere lehen liburua, *Ludia* (Madril: Rialp, 1983), eta Adonais poesia-sariaren akzesita jaso zuen. Bi urte geroago, bere bigarren poesia-emanaldia iritsi zen liburu-dendetara: *El rumor de la luz* (Valentzia: Zarzarrosa, 1985). Berehala, *La honda travesia del águila* (Bartzelona: Ediciones del Mall, 1986) izeneko bertso-bilduma berria argitarau zuen. 1992an La Palma argitaletxeak hamarkada bateko poesia bildu zuen: *Visión y destino, poesía 1982-1992* eta 2000. urtean *Las moradas*.

Ohiko kolaboratzailea da *Cuadernos Hispanoamericana*, *Cuadernos del Norte* edo *Litas* aldizkarietan eta, besteak beste, *El País*, *La Vanguardia* egunkarietan.

### **Isiltasunaren poetika** 
Amparo Amorós *isiltasunaren poetika* izeneko taldearekin lotu izan da. José Ángel Valente edo Jaime Siles egileek landutako korronte poetikoa da, eta XX. mendeko funtsezko irudietan ditu sustraiak, hala nola María Zambrano filosofo eta idazlea.

## Lanak 
### Poesia 
Hauexek dira bere poema batzuk:
* *Las moradas*. Palma de Mallorca: Calima, 2000. ISBN 84-89972-34-6

* *Árboles en la música*. Palma de Mallorca: Calima, 1995. ISBN 84-920468-0-5

* *Visión y destino, poesía 1982-1992*. Madrid: La Palma, 1992. ISBN 84-87417-27-2

* *Quevediana*. [Valentzia]: Consorcio ci d'Editors Valencians, 1988. ISBN 84-7575-301-9

* *La honda travesía del águila*. Barcelona: Edicions del Mall, 1986. ISBN 84-7456-349-6

* *El rumor de la luz*. Valencia: Zarzarrosa, 1985.

* *Ludia*. Madrid: Rialp, 1983 imp.. ISBN 84-321-2209-2

### Saiakera 
* *El pensamiento de María Zambrano*/ *María Zambranoren pentsamendua*. Fernando Savater, Jesús Moreno eta beste batzuekin lankidetzan. Madril, Zero, 1983. ISBN 84-31-70-5515.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1983ko *Ludia* lanarekin Adonais poesia-sariaren akzesita jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Amparo Amorós, Dialnet-en.
El mestre que va prometre el mar

***El mestre que va prometre el mar*** () 2023ko Patricia Font kataluniar zinema zuzendariaren drama historikoa da. Francesc Escribanoren liburuan oinarritutako Albert Valen gidoiarekin. Jatorriz katalanez eta gaztelaniaz grabatu zuten, protagonistak Enric Auquer eta Laia Costa izan ziren. Gertaera nagusiak Bañuelos de Bureba herrian kokatzen da 1936an. Antzerki-bertsioa ere badago.
Fitxategi:Francesc Escribano i Royo.jpg|Francesc Escribano
Fitxategi:Enric Auquer, XII Premis Gaudí (2020).jpg|Enric Auquer
Fitxategi:Laia Costa 2018.png|Laia Costa
Fitxategi:Luisa Gavasa.jpg|Luisa Gavasa
Fitxategi:Ramon Agirre 1.jpg|Ramon Agirre

## Sinopsia 
[ezkerrera|thumb|[Antoni Benaiges]]
Ariadnak bere aitona Carlosi buruzko albiste bat jasoko du telefonoz: aitonak aspalditik bilatzen dituela 36ko gerran desagertutako bere aitaren gorpuzkiak. Laguntzeko asmoz, Burgosera joango da, birraitona lurperatuta egon daitekeen hobi komun batera. Bertan, Ariadnak Antoni Benaiges (Enric Auquer) maisu katalan gaztearen istorioa ezagutuko du bere ikaslea izan zen Emilioren eskutik (Ramon Agirre). Antoni Benaiges maisu gaztea 1935ean bidali zuten Burgos probintziako Bañuelos de Bureba herri txikira. Ez ohiko maisu bihurtuko da Antoni herri txiki horretan, batez ere aurreko maisuarekin konparatuz gero. Antoni baino lehenago herriko apaiza bera izan zen maisua, eliza atzerakoienaren erakusgarri bat. 

Antonik ikasleak inspiratu zituen, Freineten pedadogia-teknika berriak aplikatuz denen artean hainbat koaderno editatu zituzten, ikasleek eurek sortutako testu eta irudiekin, ikasgelan zuten inprenta txiki batekin. Giro sortzaile horretan egun batean promesa bat egin zien ikasleei: itsasoa ikustera eramatea, bere herria zen Mont-Roig del Camp-era (Tarragona). Baina ezin izan zuen bere agindua gauzatu faxismoaren biktima bihurtu zelako, Gerra Zibilean falangistek hil zuten, torturak jasan ondoren. Baina ume haiek eskolan ikasitako gauza batzuk ez zituzten ahaztuko gero. Irakaskuntza-metodo berritzaileak eta inspiratzaileak sartuta geratu ziren haurren gogoan.

Filmak bi istorio tartekatzen ditu. Alde batetik, dementzia-sintoma aurreratuak dituen eta egoitza batean bizi den gizon bat dugu, memoria-laino batean bizi dena, eta, bestetik, gerra zibileko zenbait  gertaera argitzearren memoria historikoa berreskuratzeko ahalegina. Bi gertaera horien arteko lotura memoria da: berreskuratu nahi den memoria pertsonal bat eta ezinbestean desagertuta zegoen memoria historiko bat.
* Laia Costa: Ariadna
* Ramon Agirre: Emilio handitan

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *La lengua de las mariposas*
* Aranzadi Zientzia Elkartea
* Paco Etxeberria

## Kanpo estekak
Un amor (2023ko filma)

***Un amor*** 2023ko Isabel Coixet kataluniar zinema zuzendariaren drama erromantikoa da.

## Sinopsia 
Nat-ek, 30 urteko emakumeak, hiriko bizimodutik ihes egingo du, eta La Escapa herri txikian babestuko da, sakoneko Espainiako landa eremu batean. Bere bizitza bideratzen saiatuko da, kaleko txakur bat duen landetxe zahar batean. Etxea alokatzen dion pertsonaren eta herriko biztanleen mesfidantzari aurre egin ondoren, Nat behartuta egongo da bere bizilagun Andreasek egiten dion sexu-proposamen kezkagarri bat onartzera.

## Aktoreak
* Laia Costa: Nat
* Hovik Keuchkerian: Andreas
* Luis Bermejo
* Ingrid García-Jonsson: Lara
* Francesco Carril: Carlos

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henri Louis Habert de Montmor

**Henri Louis Habert de Montmort** (Paris, 1600-ibid. 1679ko urtarrilaren 21a) frantses jakintsu eta letra-gizona izan zen.

## Biografia 
Henri-Louis Jean Habert-en (1639 hil zen) eta Anne Hue de Mirosmesnil-en semea zen. Pierre Habert de Montmort Cahorseko apezpikuaren iloba eta Philippe Habert eta Germain Haberten lehengusua ere izan zen. 1609an bataiatu zuten Mesnil-Saint-Denisen. Hogeita bost urterekin erregearen aholkulari bihurtu zen; geroago, 1632an, *maître de requêtes*, bere aitaren fortunari esker lortu zuen kargua, ''trésoriier de l'extraordinaire des guerres* eta *trésorier de l'épargne*.

Henriette-Marie de Buade-kin ezkondu zen, Louis de Buade de Frontenac-en arrebarekin, geroago Frantzia Berriko gobernadorea izango zenarekin. Marie de Gournay-ekin maiz ibili zen eta latinez epigramak idatzi zituen. 1634an Frantziako Akademiako kide hautatu zuten, bosgarren hitzaldia emanez. Laster Akademiako kide disidente bihurtuko zen.

Descartesen zaletua, *De rerum naturae* izeneko fisika kartesiarrari buruzko poema bat idatzi zuen. Tresna zientifikoak ere bildu zituen. Mersenneren laguna zen, eta horrek *Harmonie Universelle* eskaini zion eta Pierre Gassendiren lagun handia, zeinak bere *Vie de Tycho Brahé* eskaini zion eta ondare gisa utzi zion berak Galileorengandik jaso zuen teleskopio astronomikoa. Gassendi hil eta hiru urtera, Montmortek bere lan osoa argitaratu zuen, sei liburukitan, eta hitzaurre bat idatzi zuen latinez.

Gassendiz gain, Temple kaleko bere etxean bildu zuen jakintsu eta filosofoen zirkulu bat, besteak beste Pierre Daniel Huet, Jean Chapelain, Adrien Auzout, Girard Desargues, Samuel Sorbière, Claude Clerselier, Jacques Rohault, Gui Patin, Frénicle de Bessy, Melchisédech Thévenot, Roberval eta Huygens. Denak ziren esperimentu zientifikoekin sutsuak eta gerora « Académie Montmort" deitu zutena osatu zuten, 1666an Zientzien Akademia sortuko zuen elkarte zientifikoetako bat.

## Ondorengoak 
Henri-Louis de Montmortek eta bere emazteak Henriette-Marie de Buade de Frontenac-ek seme-alaba ugari izan zituzten, besteak beste:

* Henri-Louis, Parlamentuko kontseilari 1658an eta *maître des requêtes* 1667an.
* Anne-Louise 1665ean ezkondu zen Nicolas Jehannot de Bartillat, Rocroyko hiriko gobernadore eta zitadelarekin.
* Claude-Madeleine Bernard de Rieurekin ezkonduta, erregearen *maître d'hôtelarekin* .
* Louis Habert de Montmort, Perpinyako apezpikua.
* Jean-Louis, 1688an, Marseillako Galerien intendente jeneral izendatu zuten, eta geroago, 1690ean, Provenzako Parlamentuko ohorezko kontseilari.

## Kanpo estekak 
* *Autoritate-erregistroak'' :  • International Standard Name Identifier • Bibliothèque nationale de France ( datuak ) • Système universitaire de documentation • Bibliothèque du Congrès • Gemeinsame Normdatei • Bibliothèque Royale des Pays-Bas • WorldCat
*  Galileo proiektuaren biografia [artxiboa]
*  Habert de Montmor familia [artxiboa]
*  Notice biographique de l'Académie française [artxiboa]
Boloban

**Bolobana** () molde hutsa edo saski zilindrikoko ahamena da, hostorez egina. Labean egosi ondoren, bete egiten da, normalean prestakin gaziekin, baina baita prestakin gozoekin ere. Bolobanak indibidualak dira eta hasierako gisa zerbitzatzen dira. Aperitiboetarako eta kokteletarako miniaturak ere egiten dira.

## Historia 
Bolobanaren historia Marie-Antoine Carêmekin lotuta dago, 1783 eta 1833 artean bizi izan zen gozogile eta sukaldari frantziarra eta munduko sukaldaritzan aurrerapen handiak lortu zituena. Carêmek pentsatu zuen hostorezko masa hori labean sartu ondoren betetzea. Labean zegoenean, dorretxo bat osatu arte hazi zen. Bere sukaldari laguntzaileetako bat harritu egin zen neurri handi batean, eta nagusiari «Antoine, elle vole au vent!» oihukatu zion, «hegan aterako da» esan nahi duena. Masa hain zen arina, non zirrara horrek Carêmeren laguntzaileari eman baitzion. Sukaldariari hain grazia handia egin zion, ezen bere sorkuntza berriari izen hori jartzea erabaki baitzuen.

Baina Carêmek ospea eman bazion XIX. mendean modan jarri zen bolobanari, litekeena da lehendik zegoen errezeta bat hobetu besterik ez zuela egin. *gâteau Vol-au-vent* izeneko errezeta 1750ean agertu zen jada M. C. D.-ren *Dictionnaire des alimens, vins et liqueurs* (Elikagaien, ardoen eta likoreen hiztegia) liburuan. Errezetak hostopil beteaz egiten ziren, eta Vincent La Chapelle XVIII. mendeko sukaldariak ezagun egin zuen errezeta bat berregiten du: ''puits d'amour* () izenekoa hain zuzen ere. Bertan, hostorezko lau uztai gainjartzen dira, putzu bat simulatzeko laberatu ondoren jelez edo marmeladaz betetzen den. XVIII. mendean ere ezagutzen zituzten *bouchée à la reine'' (), Luis XV.aren emazte Maria Leszczyńska erreginarentzat asmatu zuten boloban mota.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gorbata (argipena)

**Gorbata** izan daiteke:
* Gorbata, jantzi osagarria;
* Gorbata, hostorezko pastela;
* Gorbata kolonbiarra, erailtzeko modua;
* Gorbata edo plakatze altua, lepoan edo aurpegian, sorbaldetatik gora betiere, besoa zabalik dela egiten den plakatzea.
Remix

**Remixa** musikan eta musika industrian erabiltzen den kontzeptua da grabazio-estudio batean abesti baten nahasketa alternatibo bati erreferentzia egiteko, soinu-alderdi berri bat emateko edo audioaren kalitatea hobetzeko, batzuetan abestiaren erritmo, efektu edo bestelako aldaketa berrien txertaketarekin. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Louis de Buade de Frontenac

**Louis de Buade de Frontenac** (1622ko maiatzaren 22a – 1698ko azaroaren 28a) Frantziako militarra, gortesaua eta Ipar Amerikako Frantzia Berriko gobernadore nagusia izan zen 1672tik 1682ra, eta berriro 1689tik 1698an hil zen arte. Aintzira Handietan gotorleku batzuk ezarri zituen eta ingelesen eta irokesen aurkako gudu batzuetan parte hartu zuen. 

## Kanpo estekak
Alejandra Flores

**Emilda María Alejandra Flores García** (Guatemalako hiria, 1986) sopranoa da.

## Biografia 
### Ikasketak 
Guatemalako San Carlos Unibertsitateko Arte Eskola Nagusiko Arte Dramatikoko ikasketekin batera, musikalak hasi zituen;  Zoila Luz García Salasekin (Guatemala Hiriko Kontserbatorio Nazionala) eta Luis Felipe Girón Mayrekin (Guatemala), Gustavo Manzittirekin (Colón Antzokiko Artearen Goi Institutua, Buenos Aires, Argentina) eta Amy Pfrimmerrekin (Tulane University, New Orleans, Estatu Batuak). Massimo Pezzuttirekin (Italia) ahots- eta interpretazio-teknika findu du.

### Jarduera artistikoa 
Guatemalan, herrialdeko eszenatoki garrantzitsuenetan izan da: Antzoki Nazionaleko Areto Nagusia, "Hugo Carrillo" Ganbera Antzokia, Quetzaltenangoko Udal Antzokia, "Germán Alcántara" Musika Kontserbatorio Nazionala, Juan Bautista Gutiérrez Auditorioa, Mariano Gálvez Auditorioa, Teatro Valdt, Bailarako Antzerki Antzokia, Antzokia, Antzokia, Antzokia, Antzerki Santua, Antzerki Santua Federico García Vigilen *Il Duce* opera lirikoaren lehen emanaldian parte hartu du, Racheleren (Mussoliniren emaztea) rola interpretatuz Montevideoko (Uruguai) Solís antzokian. Giuseppe Verdiren *Rigoletton* kantatu du Jefferson Performing Arts Center-en eta Jefferson Performing Arts Society (New Orleans, Louisiana, Estatu Batuak) erakundearentzat hainbat kontzertutan. Ohorezko gonbidatua, Costa Ricako San Joseko La Operako etxetzarrean. Kontzertuan Andrea Bacchetti, Gianfranco Bortolato eta Massimiliano Damerini musikari garrantzitsuek lagunduta.

## Sariak eta aintzatespenak 
* Urrezko Domina The World Championships of Performing Arts (Arteen Munduko Olinpiadak) Los Angeles, Kalifornia (Estatu Batuak)
* Gazteentzako ahots onenaren Arco Iris Maya saria (Guatemala)
* 2004ko Artista Saria, Operako Artista Berri gisa (Guatemala)
* "Goi Mailako Kalitate Artistikoa eta Arte Lirikoaren ekarpena" aintzatesteko diploma (Kultura Ministerioa eta Arteen Zuzendaritza Nagusia)
* 2014. urteko Artista Saria, Belcantoko (Guatemala) ibilbide artistikoagatik
* Kantu Lirikoko Lehen Lehiaketa Zentroamerikarrean - CONCECALI 2016, San José (Costa Rica)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Alejandra Flores 1er. lugar internacional en Canto Lírico (1)"  por Roberto Arias, *Diario La Hora (es)*, 1 October 2016; (part 2) , 8 October 2016
* "Guatemalteca Alejandra Flores ganó Concurso Centroamericano de Canto Lírico" por Andrea Marin Castro, University of Costa Rica, 14 September 2016
* "La guatemalteca Alejandra Flores gana concurso de canto lírico en Costa Rica". *Pensa Libre*, 9 September 2016
* "Alejandra Flores abrirá el Ícaro" por Jefferson Velásquez, deguate.com, 20 November 2015
Sfiha

**Sfiha** () Sortaldeko herrialdeetan tipikoa den ogi zapala da. Arkumeki egosita, sarritan perrexil, tipula, tomate eta pinaziekin eta espeziaz gozatua prestatzen dute. Manakish eta lahmacunkin lotura estua du.

Argentinan (*esfiha* edo *esfirra*) eta Brasilen (*sfija*) ezaguna ere bada, Sortaldeko emigranteek bertara barruratu baitute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak