open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dibertsitate ilun

[250px|thumb|Adibide bat: [Udaberri-lore usainduna ohikoa da Europako larreetan. Landare hau egoteko baldintzak betetzen dituen zelai batean landarea falta bada "dibertsitate ilunaren" zerrendan satuko da.]]
**Dibertsitate iluna** eremu zehatz batean egon beharko liratekeen baina agertzen ez diren espezieen multzoa adierazten duen kontzeptu ekologikoa da. Espezieek duten banaketaren, hedatzeko potentzialaren eta behar ekologikoen arabera zehazten da.

## Azalpena 
Espezieen *pool* kontzeptua horrela definitzen da: Eremu zehatz batean bizi daitezkeen espezieen multzoa, jakinik eremuaren inguruan existitzen direla. Dibertsitate ilunaren zerrendan *pool* horretako espezietatik aurkitu ez direnak sartzen dira.

## Historia 
Tartuko Unibertsitateko (Estonia) hiru ikerlarik sortu zuten dibertsitate ilunaren kontzeptua 2011n. Fisikako materia ilunaren kontzeptuan oinarritu ziren, dibertsitate iluna ere ezin baita zuzenki ikusi ez eta neurtu ere.

2018an DarkDivNet saria abiatu zuten eta mundu osoko ikerketalanak sartzen joan dira bertan, 2025erako dagoeneko 119 eskualdetako 5.500 gunetako dibertsitate iluna jasota dago. Euskal Herrikoak ere bai, Gorbeiako natura parkeko pagadiak eta txilardiak aztertu dira.
:\log\left(\frac{\text{behatutako dibertsitatea}}{\text{dibertsitate iluna}}\right).

Formula honen bidez tokiko dibertsitatea eskala erlatiboan erakusten da. Horrela gizakiaren eragina zenbatekoa den aztertzen da. Ikusi da gizakiak dibertsitate ilunaren hazkuntzan eragin handia duela.

Era berean dibertsitate iluna naturaren kontserbaziorako indize erabilgarria da, potentzialki konpletoenak diren eremuak identifikatzen laguntzen baitu. Landare inbaditzaile exotikoen arriskua ere aurreikusten du eta eremu mehatxatuak identifikatzen ditu.

Azken aldian landareen biodibertsitatea eta ekoizpena erlazionatzeko ere erabili izan da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giza Eboluzioaren Museoa

**Giza Eboluzioaren Museoa**,  edo *MEH*, Espainiako Burgos hirian dagoen museo bat da, Gaztela eta Leon autonomia erkidegoan.

## Historia 
2010ean inauguratu zen eta eraikina Juan Navarro Baldeweg arkitektoak diseinatu zuen.

2015ean UNESCOk museoa Atapuercako aztarnategi arkeologikoaren barnean Gizateriaren Ondare izendatua izan zen.

## Kanpo estekak 
* Webgunea
Juan Antonio Uriguen

**Juan Antonio Uriguen La Concha** (Bilbo, 1820ko ekainaren 12a - *ib.*, 1879ko abuztuaren 31) bizkaitar merkatari eta politikaria izan zen, Bilboko alkatea izandakoa.

Uriguendarrak Bilboko burgesia liberalaren familia nagusienetariko bat izan ziren. Bakailaoren inportazioan, trenbideetan, Galdamesko meategien kudeaketan, aseguruetan eta beste negozioetan aritu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mariano Larrinaga

**Mariano Larrinaga Laritz-Uribe Albarrategi Murcita** (Bilbo, 1819 - XIX. mendea) bizkaitar politikaria izan zen, Bilboko alkatea izandakoa.

## Biografia 
Liberal foruzalea, 
1856ko Batzar Nagusietan, ganboatar bigarren Ahaldun Nagusi hautatu zuen, eta, batzuetan, Ahaldun Nagusi gisa jardun zuen, lehen Ahaldun Nagusiaren ordez. 1864ko urtarrilaren 1ean diputatu hautatu zuten Markinako barrutitik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Blas Arana

**Jose Blas Arana Bengoa** (Bilbo, 1799ko otsailaren 3a - XIX. mendea) bizkaitar merkatari eta politikaria izan zen, Bilboko alkatea izandakoa.

## Biografia 
Liberal foruzalea, Hirurteko Liberalean Bilboko miliziako kide izan zen eta Galdakanoren zutabean parte hartu zuen erregezaleen aurka. 1841ean, Bilboko Udalaren zinegotzia zen, eta Esparteroren aurkako matxinadaren ondorioz, 1000 errealeko isuna ezarri zioten.

1850 eta 1851ko biurtekoan berriro zinegotzia izan zen eta 1851-1853 biurtekoan alkateorde. Bere anaia Vicenterekin batera, Bilbo-Tutera trenbidearen harpidedun nagusietako bat izan zen 100.000 errealekin, kapitalaren %0,6a.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Maria Jane

**Jose Maria Jane Otxoa de Ametzaga** (Bilbo, 1810eko urriaren 22a - XIX. mendea) bizkaitar merkatari eta politikaria izan zen, Bilboko alkatea izandakoa.

## Bizitza 
Manuel Claudio Jane eta Basilia Otxoa de Ametzagaren semea. Pedro bere anaia zaharra Bilboko alkatea ere izan zen.

1866ko ekainaren 30ean, bere agintaldian, Bilboko Udalak Marokoko Gerraren gastuak ordaindu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luis Violet

**Luis Violet Iturritza** bizkaitar merkatari eta politikaria izan zen, Bilboko alkatea izandakoa.

Violet anaiek industrialari ospetsuak izan ziren. 1855ean familiak Abandoko elizatean «Nuestra Señora de la Piedad de Ibaizabal» erosi zuen, beira-botilak eta edalontziak ekoizten zituena. Tamalez, Luisen agintaldian fabrika erre zen eta negozioa porrot egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Linguine

**Linguine** pasta luze, zuzen, fin eta zapalak dira, jatorriz Liguria eskualdekoak. Espagetien luzera bertsukoak dira. Izena "mihi" (italieraz *lingua*) txikigarritik datorkio: *linguina*.

Euskaraz batzuetan tallarin esaten zaie, (italieraz *tagliarini*, piemonteraz *tajarin*) baina ez dute zerikusi handirik, tallarinak arrautza baitute orean eta "habia" itxurakoa bilduta daude.

Ligurian pesto saltsarekin prestatu ohi dira, baina beste hainbat saltsa ere erabili daiteke.

## Prestaketa
Linguineak egiteko, gari gogorrezko irina eta ura nahastu behar dira orea osatzeko, arrabolaz hedatu eta xingola zapaletan ebakitzen da. Tradizioan, pastagintza eskuz egindako lan-prozesu gogorra izan da, baina ekoizpen-metodo modernoek prozesua arindu dute.

Linguine lehorrak ur gazitu eta irakinetan egosten da eltze batean. Linguineak emeki-emeki mugitzen dira elkarri ez itsasteko, eta 8-10 minutuz egosi *al dente* egon arte.

Pasta egosten den bitartean, nahi den saltsa prestatzen da zartagin batean. Linguineak iragazkitik pasatzen dira, baina aurretik katilukada bat pasta-ur gordetzen da, gero saltsaren loditasuna doitu ahal izateko.

## Irudiak

Fitxategi:PastaWithPesto.JPG|Linguine al pesto
Fitxategi:Linguine alle Vongole.jpg|Linguine alle vongole (txirlekin)

## Erreferentziak
## Ikus, gainera
*Italiako gastronomia

## Kanpo estekak
Taxi 2

***Taxi 2***, 2000ko Gérard Krawczyk frantziarrak ekintza eta komedia film bat da. Samy Naceri, Frédéric Diefenthal, Marion Cotillard, Emma Sjoberg eta Bernard Farcy aktoreek antzeztu zuten.

*Taxi* (1998) aurrekaria eta *Taxi 3* (2003), *Taxi 4* (2007) eta *Taxi 5* (2018) jarraipenak ditu.

## Argumentua 
## Aktoreak 
* Samy Naceri: Daniel Morales
* Frédéric Diefenthal: Émilien Coutant-Kerbalec
* Marion Cotillard: Lilly Bertineau
* Emma Sjöberg: Petra
* Bernard Farcy: Gérard Gibert komisaria
* Jean-Christophe Bouvet: Edmond Bertineau jenerala
* Frédérique Tirmont: Bertineau andrea
* Tsuyu Shimizu: Yuli
* Édouard Montoute: Alain Trésor
* Ko Suzuki: Katano
* Yoshi Oida: Yuki Tsumoto
* Jean-Louis Schlesser: Bere burua antzeztuz

## Kanpo estekak 
* IMDBko filmak irakurgai
Gipuzkoarra (astekaria)

***Gipuzkoarra*** aldizkariaren lehen zenbakia 1907ko maiatzaren 18an,  argitaratu zen. EAJ alderdiaren astekaria zen, albisteak ikuspegi abertzaletik ematen zituzten. Gaztelaniaz argitaratzen zen nagusiki eta euskaraz zenbait bertso eta artikulu solte idatzi zituzten. 

## Historia 
*Gipuzkoarra* *Arabarra*, *Bizkaitarra* eta *Napartarra* aldizkariekin batera, bakoitza zegokion herrialdeari atxiki zitzaion. 1913an desagertu zen *Gipuzkoarra*, *Euzkadi* egunkariari leku egiteko.

## Kolaboratzaileak 
Bere orrietan ondorengoek idazten zuten: Kizkitza, Ixaka Lopez Mendizabal, Koldo Eleizalde, Angel Zabala, Abelino Barriola eta Iberoko Aita Ebanjelaria, batzuk aipatzearren. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Napartarra"ren zenbaki guztiak on-line
Ilunga Mande Zatara

**Ilunga Mande Zatara** (1983ko martxoaren 12a) atleta da. Kongoko Errepublika Demokratikoa ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ferradilloko batzarra

**Ferradilloko batzarra** frankisten aurkako gerrillarien bilera izan zen. 1942ko apirilaren 24an, Ferradilloko mendietan (Aquilanos mendietan), Ponferrada hiritik gertu.

## Gerataerak 
1942ko apirilaren 24an, joera politiko guztietako hogeita lau gerrillarik bilera egin zuten Ferradillon. Bilera Leon-Galiziako Gerrilla Federazioaren eraketarekin amaitu zen. Kongresuari amaiera emateko, Marcelino Fernández Villanueva buru izango zuen Estatu Nagusi bat aukeratu zen; César Ríos Rodríguez, Mario Morán García, Abel Ares Pérez, Marcelino de la Parra eta Manuel Girón Bazán ordezkatzaileak izendatu zituzten.

## Partehartzaileak 
Hauek izan ziren:

* Marcelino Fernández Villanueva
* César Ríos Rodríguez
* Mario Morán García
* Abel Ares Pérez
* Marcelino de la Parra Casas
* Manuel Girón Bazán
* José Vega Seoane
* Abelardo Macías Fernández
* Victorino Nieto Rodriguez
* Pedro Voces Canónigo
* Guillermo Morán García
* Eduardo Pérez Vega
* Antolín Murias
* Pedro Lamas Cerezales
* Ildefonso Fernández Seoane
* Enrique Oviedo Blanco
* Abelardo Gutiérrez Alba
* Antonio Fernández Crespo
* Manuel Gutiérrez Abella
* Edelmiro Alonso García
* Gerardo Lamas Cerezales
* Arcadio Ríos Rodríguez
* Amador Pérez Poncelas
* Hilario Álvarez Méndez

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oaxaca gazta

**Oaxaca gazta** (gaztelaniaz: Queso Oaxaca) Mexikon sortutako gazta zuri, erdigogor eta lodi bat da. Zahartu gabeko Monterey Jacken antzekoa da, baina mozzarella edo Telli peynir gaztaren antzeko ehundura du.

## Historia 
Bere izena Mexiko hegoaldeko Oaxaca estatuagatik jasotzen du, bertan egin baitzen lehen aldiz. Hari-gaztaren prozesua Mexikora eraman zuten Oaxacan kokatu ziren fraide domingotarrek. Gazta hainbat forma ezberdinetan dago eskuragarri.

"Quesillo" izena sortu zen eskualdeak emandakoa da, gero Oaxaca gazta izena hartu zuen; benetako desberdintasun bakarra esneki hori non ekoizten zen edo non erosten den datza, baina funtsean gauza bera da. Hala ere, badira uste dutenak hobe litzatekeela Oaxaca gazta izena mantentzea, izendapen horrek famatu egingo lukeelako estatu hori herrialdetik kanpo, eta, mantxako gazta, gouda gazta edo beste, leku jakin bati lotuko litzaioke izena.

## Ekoizpena 
Oaxaca 30.000 tona metriko gazta ekoitzi ziren Mexikon 2020an.  Zati handi bat Mexikoko hegoaldean dagoen Oaxaca estatutik dator.  

Ekoizpen-prozesua korapilatsua da, eta gazta xingola luzeetan luzatzea eta hari-bola baten moduan biribiltzea dakar, pastaren filata prozesua erabiliz. Metodo honekin egindako beste gazta bat mozzarella gatzatua da, nahiz eta Oaxaca gaztaren azken prozesuak gazta txirikordatuen antz handiagoa izan.

## Erabilerak 
Oaxaca gazta asko erabiltzen da Mexikoko sukaldaritzan, batez ere quesadilletan eta enpanadetan, non *Oaxaca gazta* urtzen den eta beste osagai batzuk gehitzen zaizkion betegarriari, hala nola ustilago maydis eta Kalabaza loreak.

## Mexikotik kanpo 
Oaxaca gazta askotan asaderoarekin (asadero gazta) nahasten da, iparraldeko Chihuahua estatuan ekoizten den gazta. Ehundura aldetik antzekoak dira, baina metodo ezberdinekin ekoizten dira, Oaxaca gazta hezeagoa eginez.

Costa Rican, palmito gazta bezala ezagutzen da. Izena palmondo-bihotz (palmito) harizko trinkotasunarekin duen antzekotasunagatik da, eta Alajuela probintziako San Carlos eta Zarcero kantoietan ekoizten da. 

Nikaraguan, Hondurasen, Kolonbian eta El Salvadorren gaztari *quesillo* esaten diote.

## Galeriak 

Fitxategi:Empanada_flor_de_Calabeza.jpg|Oaxaca gaztarekin, kalabaza lorearekin eta epazotearekin egindako *quesadilla* bat
Fitxategi:Tlayuda_con_Quesillo,_Oaxaca.jpg|Tlayuda tomatearekin eta Oaxaca gazta-hariekin

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
An Innocent Man (filma)

***An Innocent Man***, , 1989ko Peter Yates ingelesak zuzendutako thriller drama film bat da. Tom Selleck eta F. Murray Abraham aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Kalifornia, Jimmy Rainwood (Tom Selleck) Long Beach hirian Kate (Laila Robins) emaztearekin eta bizimodu arrunta daraman gizon zintzoa da.

Behinola, Mike Parnell (David Rasche) eta Danny Scalise (Richard Young) polizia ustelak droga trafikatzaile baten bila dabiltzala helbidez nahastu, Jimmyren etxean sartu eta tirokatu egingo dute. Gizon errugabea tirokatu eta sekulako arazoetan sar daitezkela jabeturik, Jimmyk haiek tirokatu zituelako lekukotasun faltsua eman eta sei urteko espetxe zigorra jasoko du.

## Aktoreak 
* Tom Selleck: Jimmie "Rains" Rainwood
* F. Murray Abraham: Virgil Caine
* Laila Robins: Kate Rainwood
* David Rasche Mike Parnell detektibea
* Richard Young: Danny Scalise detektibea
* Badja Djola: John Fitzgerald detektibea
* Bruce A. Young: "Jingles"
* Dennis Burkley: "Butcher"
* Todd Graff: Robby
* M.C. Gainey: Malcolm
* Philip Baker Hall: Kenneth Lavet epailea
* J. Kenneth Campbell: Freebery tenientea
* Peter Van Norden: Peter Feldman
* James T. Morris: Junior
* Tobin Bell: Zeke
* Bob Maroff: Venucci
* Maggie Baird: Stacy
* J.J. Johnston: Joseph Donatelli
* Brian Brophy: Nate Blitman
* Ernie Lively: Donatelliren droga-saltzailea
* Dann Florek: Fiskala (krediturik gabe)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Rhonda Smith

**Rhonda Smith** (Halifax, Eskozia Berria, Kanada, XX. mendea) baxu-jotzailea da. Batez ere, Prince abeslari eta konpositorearekin egindako lanarengatik da ezaguna.

## Bizitza 
Rhonda Smith Kanadako Eskozia Berria probintziako hiribuuran, Halifaxen, jaio zen. Bere familia Montrealera joan zen bizitzera, Rhonda neskatoa zela. Tronpeta, teklatuak, gitarra eta baxu elektrikoa jotzen hasi zen musikan. Formazio klasiko pribatua jasotzeaz gain, Montrealgo McGill Unibertsitatera joan zen Smith, jazz interpretazioa ikastera. 

### Lan ibilbidea 
Bertako rock-eszenan esperientzia hartu ostean, Claude Dubois, Daniel Lavoie, Robert Charlebois eta James Blovin artista kanadiarrekin lan egin zuen. Juno sari bat irabazi zuen jazz garaikideko disko onenaren kategorian, Jim Hillman eta The Merlin Factor taldeekin egindako lanarekin.

Smithek Sheila E.ren jatorri latinoa zuen musika ezagutu zuen Alemanian egiten ari zen musika-jaialdi batean. Une horretan Sheila banda berria osatzen ari zen Princerentzat eta audizio bat egitea gomendatu zion. Handik bi hilabetera, Princek dei egin zion 1996 urteko *Emancipation* diskoaren grabazioan parte har zezan. Smithek Princerekin lan egin zuen ia hamar urtez. Beste hainbatekin ere lan egin du, hala nola, Chaka Khan, Beyoncé, T.I., Erykah Badu, Lee Ritenour, Jeff Beck eta Terri Lyne Carrington.

2000. urtean argitaratu zuen bakarkako lehen diskoa, *Intellipop*. Sei urte geroago bigarren albuma kaleratu zuen, RS.

## Diskografia 
### Bakarlari 
* *Intellipop* (2000)
* *RS2* (2006)
* Won't come back (2021)
* Won't come back Remix featuring TROY NoKA (2022)
**New Power Generation-ekin**

* *Newpower Soul* - 1998

**Prince** **-rekin**

* Emancipation - 1996 (5 pista)
* Christal Ball - 1998
* *Rave Un2 the Joy Fantastic* - 2001 (2 pista)
* *One Nite Alone... Live!* - 2002 (almost? pista guztiak)
* *Xpectation* - 2003 (pista guztiak)
* N·E·W·S - 2003 (pista guztiak)
* Musicology - 2004 (2 pista)

**Jeff Beck-ekin**

* *Live and Exclusive from the Grammy Museum* - 2010

**Chaka Khan-ekin**

* *Come 2 My House* - 1998

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elizabeth Dulau

**Elizabeth Dulau** (1999) britainiar aktorea da, batez ere Disney+en emandako *Andor* telesailean Kleya Marki errebeldearen rola egiteagatik ezaguna.

Elizabeth Dulau Royal Academy of Dramatic Art-en (RADA) graduatu zen 2020an. Ikasketetan antzerki-ekoizpen ugaritan parte hartu zuen, rol klasikoak eta garaikideak interpretatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlos Canal

**Carlos Canal Blanco** (Xinzo de Limia, Ourenseko probintzia, 2001eko ekainaren 28a) txirrindulari galiziarra da , profesionala Movistar taldean.

## Kirol ibilbidea 
2019an Espainiako junior mailako Ziklo-kroseko eta Mendi Bizikletako txapelketak irabazi zituen. Urte horretako urrian, bi urteko kontratua sinatu zuen Burgos-BH taldearekin.

2021ean, Espainiako Vueltan parte hartu zuen, bere lehenbiziko Itzuli handia izan zena. 2022an Euskaltel-Euskadi taldeak fitxatu zuen.

## Palmaresa 
### Ziklo-krosa 
**2017-2018**
* 20px 16px Espainiako Ziklo-kros txapelketa junior 
**2018-2019**
* 20px 16px Espainiako Ziklo-kros txapelketa junior 

### Errepidea 
## Emaitzak lasterketa nagusietan 
### Itzuli Handiak 
### Klasikoak eta Txapelketak 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Wilhelmina Cooper

**Wilhelmina Behmenburg**, ezagunagoa **Wilhelmina Cooper** ezkontza izenez (Culemborg, Herbehereak, 1939ko maiatzaren 1a – Greenwich, Connecticut, AEB, 1980ko martxoaren 1a) modeloa eta enpresaburua izan zen. Ford Models agentzian lanean hasi zen. 1967 urtean, bere ibilbidearen gailurrean, Wilhelmina Models modelatze agentzia sortu zuen New Yorken.

## Bizitza 
Herbehereetan jaio zen 1939 urtean, profesionalki Wilhelmina edo Willy izenez ezaguna izan zen bere gertukoen inguruan. 1954 urtean Chicagora joan zen bizitzera familiarekin. Bruce Cooperrekin ezkondu zen, *The Tonight Show* saioko ekoizle exekutibo ohiarekin, 1965 urtean.

### Wilhelmina Models enpresa 
Eileen Ford, Ford Models-eko exekutiboa, minduta eta kezkatuta egon zen bere modeloetako bat bere lehiakidea bihurtuko zela konturatu zenean. Wilhelmina bere lan gogorrarengatik ezaguna zen nazioartean, eta aurretik lan egin zuen argazkilari onenak elkartu zituen. Negozioei buruz zituen ezagutzarekin mundu horretan moldatzen trebea izan zen, eta talentu berriei bere edertasun, glamour eta dotorezia filosofian oinarritutako itxura eman zien. Wilhelmina Models eta Ford Models ziren bi modelo agentzia nagusiak, Elite eta beste batzuk sortu arte.

Wilhelminak 1980ko hamarkadaren hasierara arte jarraitu zuen bere agentzia zuzentzen, Connecticuteko Greenwich Ospitalean 40 urte zituela biriketako minbiziak jota hil zen arte.

## Wilhelmina herri kulturan 
1998ko *Gia* filmean Faye Dunaway estatubatuar aktoreak pertsonifikatu zuen Cooper. Film horretan Wilhelminak aurkitu zuen Gia Marie Carangi supermodelo estatubatuarraren istorioa kontatzen du. Geroago minbiziak jota hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sitio web de Wilhelmina Models (ingelesez)
Tessa Hulls

**Tessa Hulls** (Ameriketako Estatu Batuak, 1984ko azaroaren 17a) estatubatuar artista, ilustratzaile eta idazlea da, bere eleberri grafikoengatik ezaguna. 2025ean, *Feeding Ghosts: A Graphic Memoir* bere eleberriak Biografiako Pulitzer Saria, Anisfield-Wolf Book Award saria eta Liburuaren Kritikoen Zirkulu Nazionalaren John Leonard Saria irabazi zituen.

## Biografia 
Hulls Kaliforniako iparraldean hazi zen. Bere ikerketaren barruan, Txinara bidaiatu izan du, bere iraganean arakatzeko eta bere ama eta amona jaio ziren herrialdearen historia ezagutzeko. 2024an, Alaskako Juneau hirira joan zen bizitzera.Seattleko CHOP protesta taldeko kidea izan zen.

## Literatura-lana 
Bere lehen eleberri grafiko*a*rekin, A *Graphic Memoir*, Hulls-ek 2025eko Biografiako Pulitzer Saria irabazi zuen. Lan horren ilustrazioek Txinako emakumeen hiru belaunaldiri ematen diete bizia: egileari, haren amari eta amonari, eta haien atzetik dabilen traumaren esperientziari, familia-istorioen bidez transmititutakoari, eta haiek elkartuta mantentzen dituen maitasunari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hungariako Museo Nazionala

**Hungariako Museo Nazionala** ()

Budapesten dagoen museoa da, Hungariako historiari, arkeologiari eta arteari eskainia. Ferenc Széchényi kondeak 1802an bere txanpon, liburu eta dokumentu bildumatik egindako dohaintzan du jatorria.

1837 eta 1847 urteen artean eraikitako eraikin neoklasiko batean dago, Mihály Pollack arkitektoak diseinatua. Sándor Petőfi poetak 1846an "Kantu nazionala" errezitatu zuen harmailetan, Habsburgotarren aurkako iraultzari hasiera eman ziona. Inguratzen duen lorategian idazle, zientzialari eta artisten estatuak daude.

Bere objektuen artean, Hungariako erregeen koroatzearen mantua nabarmentzen da.

## Iruditegia 

Mihály Pollack (portrait).jpg|Mihály Pollack (1773–1855), arkitektoa
Main stairs of the National Museum.jpg|Eskailera nagusia
Couronne Monomaque - Musée national hongrois.jpg|Monomakoren koroa
Female figurine 2.jpg|Neolitikoko iruditxoa
Neolithic female figure a.jpg|Neolitikoko emakumezko iruditxoa
II Lajos és menyasszonya Ausztriai Mária..jpg|*Luis II.a eta Maria Hungariakoa*,  c. 1515
Esztergomi_rondella_(Buda).jpeg|*Budako setioa (1686)*, Frans Geffels

## Kanpo estekak
STS-135

***STS-135*** hasiera batean aurreikusi gabeko misio bat zen, baina, azkenean, 2011ko urtarrilaren 20an, osteguna, NASAko STS programaren agintariek txosten batean baieztatu zuten. Hasieran *STS-335* espaziontziaren misiorako prestatutako ezaugarri guztiak erabili zituen, nahiz eta azken hori gauzatu izan balitz *Endeavour STS-134* espaziontzia erreskatatzeko, *STS-135* bertan behera utzia izango zen ziurrenik. NASAri, misio hori egiteko baimena 2010eko amaieran iritsi zitzaion, eta, 2011ko urtarrilean onartu zuen haren ezaugarri guztiak (Baselines deitutakoa) jaurtiketen manifestuari (hurrengo espazio-jaurtiketen taula) ofizialki gehituz. NASAk *STS-135* espaziontzia hegaldi posible baterako aukera guztiak gorde zituen Nazioarteko Espazio Estaziora eramateko, hornigai logistikoak barne, beste espazio-ibilgailu batzuetan kargatu ezin zitezkeenak, eta hori funtsezkoa izan zen *STS-135* espaziontziaren hegaldia egin zedin. *OV-104 Atlantis* espazio-anezkak (Chris Ferguson komandantearen agindupean) egin zuen misioa. Paradoxikoki, *Atlantis* espazio-anezkak, ofizialki, *STS-132* misioan utzi zen zerbitzuz kanpo, beraz, badirudi «bigarren amaiera» bat eman ziotela. *STS-135* espaziontzia 2011ko uztailaren 8a baino lehen zegoen hegan egiteko prest, eta *ET-122* espaziontzia, gero, *STS-335*ari esleitu zitzaion.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Mizgîn Ronak

**Mizgîn Ronak** (Amed, Kurdistan, 1973) idazlea da. Kurdueraz idazten du; hizkuntza horretan, idazle nabarmenenetako bat da. Turkiak 30 urtez preso izan zuen; 2021ean atera zen espetxetik, baldintzapeko askatasunean. Turkiar agintariek debekatua diote politikaz hitz egitea.

## Bizitza 
thumb|Mizgin Ronak, Bilbon (Bizkaia), 2025ean.

Kurdu familia batean jaio zen. Aita Literaturako irakaslea zuen; ama, musikari sendi batekoa. Lehen poema 9 edo 10 urterekin idatzi zuen, debekatutako hizkuntza batean: izan ere, Turkiako Gobernuak kurduera debekatua du; eta, garai hartan, gaur egun baino are zorrotzago.

Ronakek espetxean idatzi ditu bere zazpi liburuetatik sei, bai eta artikulu ugari ere. Guztira lau poesia liburu eta hiru eleberri ditu argitaratuak. Kurduen esperientziekin lotura estua dute liburu horiek guztiek. Lehendabiziko poesia liburuak *Sêv jî Dikujin* («Sagarrek hiltzen gaituzte») du izenburua, eta 1988ko udaberrian Halabja herrian milaka kurdu hil zituztenekoa du oinarri. Saddam Husseinen agindupean, Irakeko gudariek eraso kimiko bat abiatu zuten herritarren aurka, eta gutxienez 5.000 kurdu hil zituztela kalkulatu dute ikerlariek. «Halabja ezaguna da bere sagarrengatik», azaldu du Ronakek. «Eraso hartatik bizirik atera ziren gutxiek esan izan dute orduan erabilitako arma kimikoek sagar usaina dutela. Sagarren usaina baliatuz hil zituzten».

Kurduen aurka errepresio bortitza egiten du Turkiako Gobernuak. Adibidez, kurduera ez dago legeztatuta; horren ondorioz, Ronaken liburuak espetxetik ateratzea eta argitaratzea prozesu luzea izaten zen, lauzpabost urtekoa. Idazleak berak berrikusi gabe argitaratzen ziren liburuak. Batzuetan, irakurleen eskutitzak espetxean jasotzean jakiten zuen bere liburu hori argitaratua zela, ordu arte ez zuen horren berririk ere.

Turkian, guztira, 36 urtekoa da biziarteko espetxe zigorra, eta, 30 urte egindakoan atera arren, baldintzapeko askatasun moduko batean egiten dituzte preso ohiek kondenaren azken sei urteak. Beraz, 2027an beteko du Turkiako epaitegiek ezarritako kondena osoa Ronakek. Hala, bada, 2025eko udaberrian, Euskal Herriko Unibertsitateak gonbidatuta Euskal Herrira etorri zelarik, ez zuen zuzenean politikari buruzko iritzirik eta oharrik eman, berriz ere kartzelara itzultzeko arriskua saihestearren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  «Mizgîn Ronak: Min Bi Helbestê Hest Bi Berdewamiya Jiyanê Dikir», *YouTube*, 2025-02-16. Bideoa: Mizgîn Ronak, bere olerkari esperientziaz mintzatzen eta bere olerki batzuk irakurtzen.
*
Andra Maria eliza (Erandio)

**Andra Maria eliza** Erandioko estilo gotiko berantiarreko eliza bat da, Erandiogoikoa auzoan dagoena. 

## Deskribapena 
1300. urtearen inguruan eliza bazelako aztarnak daude, baina gorde den eraikin gotikoaren gehiena XV. mende amaierakoa da, 1490 ingurukoa. 

Hiru nabe mailakatu dauzka, lau ataletan banatuta. Atal horiez gain, badauzka transeptua eta gurutzadura, burualde oktogonalekoa. Tenpluaren kanpoaldean Martin Ortiz de Martiartu eta bere emaztearen ehortz-lekua dago, arkosolio bat, Bizkaiko hilobi-eskultura gotikoko ale bikainetako bat. Hilobiaren egikerak zaharragoa dirudi elizarenak baino, eta baliteke beste nonbaitetik ekarri izana kokapen honetara.  Martiartu leinuak utzi du Erandioko arkitekturan beste elementu nabarmen bat, Martiartu dorrea.

Ataripe-dorrea tenpluaren oinaldearen erdian kokaturik dago, eta elementurik nabarmenena da, monumentu militar baten itxura dauka eta. XVI. mendearen hasierako lan bat da, ataripe-dorre eta gotorleku izan ziren tipologiarekin bat datorrena. Hiru eliz atari ditu eraikinak, hiruak gotikoak. XVII. mendean hasierako eliza zabaldu egin zuten, eta egungo eraikina eratu, 1678an amaitu zirelarik Juan Setien harginaren lanak.

## Iruditegia 

Fitxategi:Erandio Goikoa - Iglesia de Santa María 06.jpg|Dorrea, elizaren elementu ikusgarria.
Fitxategi:Erandio Goikoa - Iglesia de Santa María 09.jpg|Martin Ortiz de Martiarturen hilobia.
Fitxategi:Erandio Goikoa - Iglesia de Santa María 10.jpg|Eliz atarietako bat.
Fitxategi:Erandio Goikoa - Iglesia de Santa María 14.jpg|Ataripe-dorrea, eta atzerako elizpea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nicușor Dan

**Nicușor Daniel Dan** (Făgăraș, 1969ko abenduaren 20a) Errumaniako politikari eta matematikaria da. Bukaresteko alkate izan da 2020tik 2025ra. Eta 2025ean Errumaniako presidente aukeratu zuten.

## Biografia 
Făgăraș-en jaioa (Brașov konderrian), Danek nazioarteko ospea lortu zuen bere gaztaroan matematikari gisa, 1987ko eta 1988ko Nazioarteko Matematika Olinpiadetan urrezko dominak lortu baitzituen. Bukaresteko Unibertsitatean matematika ikasten hasi zen eta gero Frantziara joan zen, École normale supérieure erakundean maisutza lortuz eta Paris 13 Unibertsitatean doktoretza lortuz. Errumaniara itzuli ondoren, Danek Școala Normală Superioară București sortu zuen, Errumaniako ikaslerik trebeenak ikerketa zientifikora bideratzeko erakundea, eta ekintzaile zibiko bihurtu zen.

2015ean, Dan-ek Bukarest Salbatu Batasuna sortu zuen (*Uniunea Salvaţi Bucureștiul)*, ustelkeriaren kontra eta ondarearen kontserbazioaren alde eginez, eta horrek bultzatu zuen politikara. Urtebete geroago, Errumania Salbatu Batasuna (*Uniunea Salvați România*) sortu zuen beste batzuekin batera, baina 2017an dimisioa eman zuen 2017an, ordurako ikuspegi aurrerakoiagoak zituetako eta jarrera zentristagoa hobetsi zuelako. Danek Errumaniako Diputatuen Ganberan jardun zuen 2016tik aurrera, 2020an Bukaresteko lehen alkate independente hautatu zuten eta 2024an berrautaketa irabazi zuen. Azpiegitura publikoak eta gardentasuna ditu jomugan, nahiz eta kritikak izan dituen eraikuntzako atzerapenengatik.

Dan independente gisa aurkeztu zen 2025eko Errumaniako presidentetzarako hauteskundeetara, eta botoen %21 jaso zituen lehen itzulian. Bigarren itzulian George Simioni aurre egin zion, Errumaniarren Batasunerako Aliantzaren (AUR) sortzaileari, eta botoen %53,6arekin garaitu zuen. Danen hautagaitza Mendebaldearen eta Europaren aldekoa zen; Simionirena, aldiz, nazionalista eta euroeszeptikoa.

## Erreferentziak
Arasa (altzaria)

[thumb|300x300px|Alemaniako landa-arasaren eredua, [Loza (materiala)|loza zuriarekin.]]
Arasa, tiraderak eta armairuak dituen altzari handi bat da, hainbat testuingurutan agertzen dena eta antzeko erabilerarekin: egunero erabiltzen diren objektuak gordetzea edo biltegiratzea. 

## Etimologia eta erabilerak 
Latineko «apparātor, -ōris» hitza zenbait altzari mota izendatzeko erabiltzen da substantibo gisa. Ohikoena etxeko altzarietan baxera, mahai-tresnak, mahai-zapiak eta mahai-zerbitzuarekin lotutako gainerako objektuak gordetzeko erabiltzen den elementua da. Eliz eremuan, arasa gisa, mezako objektu batzuk uzten diren mahaia ikusten da, aldarearen ondoan. Artisau-tailerretako laneko altzariei edo lantegiei (gozogintzakoa) ere horrela deitzen zaie. Arkitekturan basarrarekin lotzen da, zerbitzu bera betetzeagatik, eta merkataritzaren munduan arasa denda baten erakusleihoarekin identifikatzen da. Garai batean, Filipinetanoraindik ere erabiltzen den arropazaindegia izan zen. «Seibó» hitza, Dominikar Errepublikan eta Venezuelan esana; edo «ceibó» Kolonbian, nahiz eta zaharkituta eta berriro Venezuelan , ingelesezko sideboard hitzetik datorren.

## Industriaren bilakaera 
Altzarigintzak berreskuratu egin du zur gutxi-asko nobleen ontzitegi zaharra, altzari zaharkituak eta tamaina handikoak jatorrian. Horretarako, diseinu tradizionala proposamen berriekin uztartu du, tamaina, kolore eta fabrikazio-materialak etxeko espazioetan (atondoan edo bainugelan, adibidez) funtzionaltasunera egokituz.
## Ikusi ere 
* Ontziteri
* Kontsola (altzaria)
* Apal
* Manka (altzaria)

## Erreferentziak 
# ASALE (8 de julio de 2024). «seibó | Diccionario de americanismos». *«Diccionario de americanismos»*. 2024ko uztailaren 18an kontsultatua.
# ↑ Saltar a:***a*** ***b*** ASALE (8 de julio de 2024). «ceibó | Diccionario de americanismos». *«Diccionario de americanismos»*. Consultado el 18 de julio de 2024.
# ↑ Diccionario Enciclopédico Abreviado Espasa-Calpe (tomo I, p. 641), Madrid, 1957.
# ↑ Aguiló, María Paz (1987). *El mueble Clásico Español*. Madrid: Cátedra. pp. 11-19. ISBN 84-376-0679-9.
# ↑
#* El *Diccionario* de la Real Academia Española tiene una definición para ***aparador***.
# ↑ «seibó». *Real Academia Española*. 2024ko uztailaren 17an kontsultatua.

## Kanpo estekak 
Wikiztegiak definizioak eta arasari buruzko bestelako informazioa ditu.
Johan Wilhelm Rangell

**Johan Wilhelm (Juha) Rangell** (Hauho, 1894ko urriaren 25a – Helsinki, 1982ko martxoaren 12a) finlandiar politikaria izan zen, Finlandiako lehen ministroa 194

Zuzenbidea ikasi eta Finlandiako Bankuan lan egin zuen. Risto Ryti lehendakariaren lagun handia izan zen gerra aurretik. Mugimendu olinpikoan parte hartu zuen eta 1940an Helsinkiri Joko Olinpikoen antolakuntza eman ziezaioten saiatu zen.

Ryti 1940an aukeratu zuten presidente eta Rangell izendatu zuen lehen ministro. Bere lehen ministro lana ekonomian zentratu zen eta kanpo politika Rytiri eta Mannerheim komandante buruari utzi zien.

Jarraipeko Gerran, ekialdeko Kareliaren okupazioa eta Moskuko Itunean Sobietar Batasunari lagatako lurraldea berreskuratzea babestu zituen. 1943tik 1944ra Finlandiako Bankuko gobernadorea izan zen.

1946an bederatzi urteko kartzela-zigorra ezarri zioten bakearen aurkako krimenengatik, baina hiru urte geroago askatu zuten. Politika utzi eta Finlandiako Batzorde Olinpikoan eta Nazioarteko Batzorde Olinpikoan lan egin zuen.
Kontrapas (dantza)

**Kontrapasa** (katalanezko ***contrapàs***) XIX. mendearen erdialdera arte dantzatzen ziren dantza katalan batzuen izena da, eta hein batean, gaur egungo sardanaren jatorrian daude. Oro har, sardana motzaren saio berberetan dantzatzen zen.

Kataluniako kontrapasa erlijiosoa da; luzea eta solemnea. Sardana motzak 96 konpas baino ez zituen eta 2 minutu eskas irauten zuen.

Desagertzera iritsi zen eta gaur egun Kataluniako hainbat tokitan berreskuratu dute, Andorran eta Rosellon. Dantzariek, ilaran jarrita eta eskuetatik helduta, irudi batzuk marrazten dituzte, dantza egiten den plazan biraka joan ahala, eta musika amaitzen den hasierako leku berean amaitzen dute., bereziki kontrapasen dantza deiturikoetan.

Dantza zabala da, tonuen uniformetasun nabaria duen doinua du eta, bere garaian, Kristoren pasioa edo nekaldia , *jainkozkoaren* izenaz ezagutzen zena, kontatzen zen letra. Musikariak albo batean jartzen dira kontrapasoaren doinu tradizionala jotzen. Koreografia, tradizioz gizonezkoek bakarrik egiten zutena, capdanser baten presentzia eskatzen zuen, aldi berean kontrapasoa zuzentzen zuen dantzaria. 

* Trempen kontrapasa. 

* Prats de Mollóko kontrapasa. 

* La Selva eta el Ampurdán eskualdeak. 

Ez da euskal kontrapasarekin nahastu behar, txistularien errepertorioko genero horrek erritmo desberdina baitu eta ez baitu zentzu erlijiosorik katalanaren kasuan bezala. 

## Kanpo estekak 
* https://www.youtube.com/watch?v=rBJV-zUphx4 Contrapaso de Prats de Molló, 20/07/2013. Bideo.
* Gran Enciclopedia Catalana. *Contrapàs*

## Bibliografia 
* *La sardana* pág. 40; Josep Maria Mas i Solench; Colección *Som i serem.*

## Erreferentziak
Francis Xavier Kriengsak Kovithavanij

**Francis Xavier Kriengsak Kovithavanij** (; Bang Rak, Bangkok, 1949ko ekainaren 27a) thailandiar kardinala da, 2009tik 2024ra Bangkokeko artzapezpikua izan zena.

## Bizitza 
thumb|left|Francis Xavier Kriengsak Kovithavanij kardinalaren armarria.|209x209px

Kriengsak Kovitvanij 1949ko ekainaren 27an jaio zen Bangkoken, txinatar jatorriko gurasoengandik. Sam Phrango San Jose apaizgaitegi txikian ikasi zuen. 1970etik 1976ra filosofia eta teologia ikasi zituen Erromako Urbaniana unibertsitatean, eta 1976ko uztailaren 11n apaiztu zen, Bangkokeko artxidiozesian inkardinatuta geratuz. 1977-1979 urteetan Ban Panen eta Koh Yain aritu zen. 1979-1981 urteetan Sam Phrango San Jose apaizgaitegiko errektoreorde izan zen. 1982tik 1983ra Erromako Gregoriotar Pontifize-Unibertsitatean jarraitu zituen ikasketak.

1983tik 1989ra Nakhon Ratchasimako Familia Santuaren apaizgaitegiko errektorea izan zen, eta gero, 1993ra arte, Thailandiako apezpiku-konferentziako idazkariordea, eta 1992az geroztik Sam Phrango Lux Mundi apaizgaitegiko errektorea. 2000n Hua Takeko Lourdesko Ama Birjinaren elizako parroko bilakatu zen, eta 2001etik aurrera Sam Phrango apaizgaitegi nagusian irakatsi zuen. Ekainaren 2an Michael Michai Kitbunchu kardinalak apezpiku ordenatu zuen. 2009ko maiatzaren 14an Bangkokeko artzapezpiku bilakatu zen.

2015eko urtarrilaren 4an iragarri zen Frantzisko aita santuak kardinal izendatu zuela. Otsailaren 14an Santa Maria Addoloratako kardinal apaiz bihurtu zen.

2015eko apirilean Herrien Ebanjelizaziorako Kongregazioko eta Gizarte Komunikazioetarako Kontseiluko kide izendatu zuten.

2024ko ekainaren 27an, artzapezpikuaren 75. urtebetetzean, dimisioa eman zuen Bangkokeko artzapezpiku kargutik, eta Frantzisko aita santuak onartu zuen.

2025eko konklabean parte hartu zuen kardinal hautesle gisa.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Belar-mulu handia

thumb|*Adam eta Eba*, 1504ko irarlana.

***Belar-mulu handia*** () Albrecht Dürer margolari bavariarraren lana da. 1503an margotu zuen Nurenbergen zuen tailerrean eta gaur egun Vienako Albertina museoan ikus daiteke. Obra mendiko landare multzo baten estudioa da, *Taraxacum* eta *Plantain handi* barne. Naturari buruz egin zituen bere ikasketa errealisten artean Düreren maisulanetako bat da lana. Gouache paper gainean egindako akuarela da.

## Une biografikoa 
1495ean Dürer bere *Wanderjahre*-tik (ikasketa ibiltariko urteak) itzuli zen Italiatik, Nurenbergen finkatzeko, eta bertan tailer bat ireki zuen. Durero bakarrik egon zen 24 urtez, baina bere tailerrak, bere lanen kalitate handia zela eta, laster ospe handia lortu zuen.

## Deskribapena 
Lanak, dimentsio txikikoa, belar handiko eta txikiagoko mulu bat erakusten du. Landareak ezin hobeto ezagutzen dira: Dactylis, *Agrostis*, *Taraxacum*, *Poa pratensis*, Basabitxilore, *Cynoglossum*, *Plantain handi*, Milorri.

Akuarelak errealismo-maila handia du, eta sustrai batzuk apur bat azaleratu dira, ikusleari erakutsi ahal izateko.

## Estilo 
Dürerek natura behatzean oinarritzen zuen bere lanaren alde handi bat, eta askotan bere estudioak erabiltzen zituen bere pintura eta grabatuetarako dokumentu-iturri gisa. *Belar-mulu handia*, *Erbi gaztea*rekin batera dira maisulan nagusiak lanaren esparru horretan.

Konposizioak ez du ordena eta antolaera handirik. Sustraiak, zurtoinak eta loreak elkarren aurka daudela dirudi. Itxurazko kaosak, landare bakoitzaren xehetasunarekin batera, errealismo handia ematen dio lanari. Hondo zuriak kontraste bat ematen dio kaosari eta nolabaiteko ordena-zentzua ezartzen du lanean.

Arte-historialariek lan hau asko baloratu duten arren, Dürerentzat ez zen berez obra osatutako bat, beste lan batzuetarako lan-tresna soil bat baizik. Adibidez, 1504ko *Adam eta Eba*ren irarlana egiteko lagunduko zion estudio honek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Thyssen-Bornemisza Museoaren webguneko komentarioa.
Eguzkiñe Iturriotz

**Eguzkiñe Iturriotz** (Legorretan jaioa, Ordiziako bizilagun), meteorologo euskalduna da. Fisikan lizentziatua, airearen fisikan dago espezializatua, eta ingurugiro *masterra* ere egina du ikasketetan. 

EAEko Euskalmet meteorologia zerbitzu publikorako lan egin izan da Tecnalia korporazioaren bitartez, besteak beste dibulgazioa egiten hedabide publikoetan. Eguraldiko terminologia euskarazkoa ere landu du Euskalterm datubase terminologikorako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Makhali-Phâl

**Nelly-Pierrette Guesde** (Phnom Penh, 1908 – Paue, 1965eko azaroaren 15a), ***Makhali-Phâl*** izengoitiaz ezagunagoa, kanbodiar-frantziar poeta eta eleberrigilea izan zen. 

## Bizitza 
Nelly-Pierrette Guesde 1908an jaio zen Phnom Penhen, Kanbodian, nahiz eta iturri batzuek dioten 1898an jaio zela. Ama Néang Mali kanbodiarra zuen eta aita, berriz, Pierre Mathieu Théodore Guesde, frantziar administrazio kolonialeko funtzionarioa. Haurtzaroan hezkuntza budista jaso zuen, baina aitak komentu batean sartu zuen, hezkuntza katolikoa eman nahi ziolako. Zazpi urte zituela, Kanbodia utzi zuen aitaren aldeko aitona-amonekin Pauen (Frantzia) bizitzeko; iturri batzuen arabera, aitona Jules Guesde idazlea zen. Lehenengo bi poesia liburu argitaratuta, bai bere idazkeraren kalitate formalagatik eta bai bere bi kulturen arteko elkarrizketa ezartzeagatik aitortua izan zen, frantsesezko literatura sinbolista tradizio khmerrarekin uztartuz. Europako zein Asiako irakurleak erakarri zituen.

1940an ''L'Echo annamite* aldizkarian argitaratutako artikulu batek Makhali-Phâl omendu zuen bere kultura khmerrari eta budismoari idaztearengatik.

Bere lehen eleberriak, *La Favorite de dix ans* izenekoak, kritikarien harrera positiboa izan zuen kulturen arteko topaketen gaia jorratzeagatik; 1942an ingelesera itzuli zen *The Young Concubine* izenburupean, eta irakurle ugari izan zituen Estatu Batuetan.

Hasiera batean arrakasta izan arren, Makhali-Phâlen azken eleberriak gaizki saldu ziren. Bere azken bi liburuak, *L'Asie en flammes* eta *L'Égyptienne'', egilearen heriotzaren ondoren argitaratu ziren.

## Lan hautatuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joaquín de la Quintana

**Joaquín de la Quintana Osante** (Balmaseda, 1824ko maiatzaren 4a - Bilbo, 1909ko urtarrilaren 14a) bizkaitar merkatari eta politikaria izan zen, Bilboko alkatea izandakoa.

Madrilen eta Bilbon negozioak izan zituen. Familiako negozioek Londresen bizitzera bultzatu zuten, Quintana, De la Quintana y Cía. ontzi-enpresari laguntzeko. 1868 eta 1879ra artean Mazatlánera (Mexiko) zihoan linea erregularra izan zuen. Hiri hartan harremanak izan zituen Murrietarrekin, ahaidetasun-lotura estuak baitzituen haiekin.

Erruki etxea eta Sociedad Bilbaína zuzendu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ricardo Arellano

**Ricardo Romualdo Blas Arellano Arrospide** (Deustu, 1840ko otsailaren 3a - Bilbo, 1916) bizkaitar merkatari eta politikaria izan zen, Bilboko alkatea izandakoa.

1841ean, bere aita Romualdo Arellano Garcíak, Joaquín Mazasekin batera, Santa Ana de Bolueta galdaketa sortu zuen. 1880an Ricardok lekukoa hartu zuen, "Mazas y Cía. Socios de Bolueta" izenarekin, Fidel de Sagarminaga, José María Olabarria, Tomás José Epaltza, Lucas Ogara, Pedro Mazas eta José María Uribarrirekin batera. Trenbideekin (Durango-Zumarraga eta Bilbo-Areeta lineak) eta meatzaritzarekin (Sociedad Anónima Anglo-Vasca de minas de Córdoba) ere lotuta egon zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alejandro Rivero

**Alejandro Rivero** bizkaitar politikaria izan zen, Bilboko alkatea izandakoa.

Udalean izan zen garaian, bi gertaera bereziki garrantzitsuak izan ziren tokiko bizitza publikoaren garapenerako: udal-mugak zabaltzea (1870.4.2), Abando eta Begoñako elizateetako lurren zati bat Bilboko hiribilduari erantsiz, eta Bigarren Karlistaldia, udalerriaren bilakaera ekonomiko eta sozialean nabaritu zirenak, bere funtzio administratiboak ere aldatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Charles saatchi

Charles Saatchi 1943ko ekainaren 9an jaio zen Bagdaden, Irak. 1947an, Charles Staatchiren familia Iraktik Erresuma Batura emigratu behar izan zuen, Londresera bereziki, Iraken juduak jazartzen ari zirelako, eta Staatchi familia judua zen. Londresen Elvis Presley-ren eta Chuck Berry-ren musika ezagutu zuen eta zalea bihurutu zen.

**Publizitatea**

1965an Benton & Bowles publizitate agentzian lan egiten hasi zen. Laister bere izena ezaguna bihurtu zen, eta bere anaiarekin (Maurice Saatchi) Saatchi & Saatchi  empresa sortu zuten 1970an, Londresen. Empresa hau, publizitate agentziarik handiena eta errentagarriena izan zen 80ko hamarkadan. 1995ean, bera eta bere anaia, akziodunekin arazoak izan eta gero, enpresatik ateratzera behartuta ikusi ziren, eta M&C Saatchi enpresa sortu zuten. Enpresa berri honek, arrakasta handia izan zuen ere, lehengo enpresako bezero askok, enpresa berri honetara joan zirelako.

**Artea**

Charles Saatchiri, beti gustatu zitzaion artea, arte garaikidea bereziki. hasieran Estatu Batuetako arte minimalista nahiago zuen, erosi zuen lehen margo-lana Sol Lewitt-ena zen, estatu batuetako New York-eko artista minimalista bat. Baina gero arte garaikidearen zalea bihurtu zen. Artearen bildumagilea da, eta 1985ean Saatchi Gallery ireki zuen, non bere bilduma erakusten zuen.

Charles Saatchi oso garrantzitsua izan zen YBA (Young British Artist) mugimendurako. 1988ean artista gazteen talde batek Freeze deitutako erakusketa bat egin zuten, Saatchi erakusketa hau ikusi zuen, eta asko gustatu zitzaion, eta arista hauen lan asko erosi zituen. 1997an Charles Saatchi erakusketa bat egin zuen Royal academy of Art-en. Erakusketa honetan, Saatchi bere bilduma erakustsi zuen, bereziki bere bilduman zituen artista gazteen arte-lanak: Tracey Emin, Mark Ofili, Marcus Harvey… Artista hauek, gero oso famatuak bihurtuko ziren. Erakusketa hau oso polemikoa izan zen, tabu bezala hartzen ziren gaiei buruz jorratzen zituelako. Adibidez, Marcus Harvey-en arte-lan bat zegoen “Myra” deituta. Myra Hindley hiltzaile bat izan zen, eta margolana umeen eskuko arrastekin eginda zegoen. Margo-lana oso polemikoa izan zen, eta jende asko iraingarritzat hartu zuen. Polemika izan arren, 1999ean erakusketa Brooklyn museoan ipini zuten, eta polemika sortu zen berriro.

2004an sute bat egon zen Charles Saatchi-ren biltegi batean, non hainbat margolana zituen. Baina ez zitzaion axola, berarentzat artea beti aldatzen zegoen, orduan lan berrian erosten jarraitu zuen.

**Liburua**

2017an liburu bat argitaratu zuen, “We are bananas”. Liburu honetan gezurra diruditen berri batzuei buruz hitz egiten du, baina egiak direnak. Adibidez, gizakiek, bananekin %50eko ADN-a partekatzen dute.

**Erreferentziak**
Bernabé Larrinaga

**Bernabé Larrinaga Aransolo** (Bilbo, 1838 - 1892ko urriaren 12a) bizkaitar merkatari eta politikaria izan zen, Bilboko alkatea izandakoa.

1856an batxiler-gradua lortu zuen Valladolideko Unibertsitatean, filosofian. 1870eko hamarkada inguruan, «Larrínaga y Cía» ontzi-enpresa Liverpooldik lan egiten zuen, kapital ingeleseko ontziak eta Espainiako bandera erabiliz. Bartzelona-Manila posta linea eta Amerikarekiko merkataritza ziren bere jarduerarik garrantzitsuenak. 1884an, Cosme Etxebarrietaren eta Bernabé Larrínagaren arteko hitzezko hitzarmenaren bidez, meategiak ustiatzeko «Echevarrieta y Larrínaga» eratu zuten.

Tokiko negozioetan, Bernabé Larrinaga Areetan itsas bainuetarako enpresa bat eta Bilboko zezen-plaza sortzeko proiektuko inbertitzaileen artean egon zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jenő Fock

**Jenő Fock** (Budapest, 1916ko maiatzaren 17a – *ibidem*, 2001eko maiatzaren 22a) hungariar politikaria izan zen. Hungariako lehen ministroa izan zen 1967tik 1975era.

1932an Hungariako Alderdi Komunistan sartu zen eta 1940tik 1943ra bere jarduera komunistagatik kartzelan egon zen. 1949ko abuztuaren 20an Hungariako Herri Errepublika aldarrikatu ondoren gobernu komunistan sartu zen eta 1952tik 1954ra Altzairuaren Industriako ministro izan zen. Beste kargu batzuk ere utzi zituen: Hungariako Langileen Alderdi Sozialistaren batzorde zentraleko idazkaria izan zen, lehen ministrordea (1961) eta alderdiko batzorde zentraleko politburoko kidea (1957-1980).

1967ko apirilean Gyula Kállai ordezkatu zuen lehen ministro karguan. Hungariako ekonomian merkatu-ekonomiaren elementu batzuk sartzen saiatu zen, baina ezin izan zuen lortu Sobietar Batasuna eta Comecon aurka zeudelako, eta 1975ean ordezkatu zuten.

1945 – 1947, 1958 – 1967 and 1971 – 1985 urteetan Batzar Nazionaleko diputatu izan zen, eta geroago Elkarte Tekniko eta Profesionalen Elkarteko presidente izan zen.
Palmito gazta

**Palmito gazta** (gaztelaniaz: "Queso palmito") Costa Ricako gazta fresko ezaguna da, hari-gaztaz osatutako bola korapilatu baten antza duena. Arina, gazia eta haritsua dela esan izan da, mozzarella gaztaren pareko ehundurarekin.  Mexikoko Oaxaca gaztaren antzekoa da.  Pasta filata teknikaren bidez egindako gazta ondu motakoa da.

## Historia 
Palmito gaztak Cutrisen du jatorria, San Carloseko barruti batean, Costa Ricako esne-ekoizle handienetako batean. *Arrollado gazta* ("gazta biribilkatua") izendatu zuten lehen aldiz, eta ez zuen ospe handirik izan. Ondoren, ekoizpena Naranjoko Palmitora joan zen, eta, ondoren, palmito gazta gisa ezagutu zen. Palmito hitzak palmondoaren bihotzari egiten dio erreferentzia, eta gaztaren itxurak ere badu horren antza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chrysolina polita

***Chrysolina polita*** Chrysomelidae familiako kakalardoa da. Europa guztian hedaturik dago, Portugaldik Eskandinaviara, eta Erdialdeko Asian Txinaraino. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Taxonomia 
Lineok deskribatu zuen Zientziarako 1758. urtean *Systema Naturae* liburuan.
 
## Habitata 
Bide eta erreka ertzetan ikusten da, leku hezeetan beti ere. Garraiska, salbia sendakaria, menda, otso-atzaparra, oreganoa eta amuntza bezalako landareen hostoetan ikusten da, haietaz elikatzen baitira helduak zein beldarrak.

## Iruditegia 

Irudi:Chrysolina polita (Scriba, 1791).jpg
Irudi:Coleoptera Chrysolina polita (2890438765).jpg
Irudi:Chrysolina polita - Geglätteter Blattkäfer, Paarung 179944538.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Man Uharteko TT

thumb|right|250px|1992, Joey Dunlop lasterkaria Honda RC30 motoan.
**Man Uharteko TT**, **Man Uharteko Turista Trofeoa** edo **Turista Trofeoa**,  edo *Tourist Trouphy*, 1907 urteaz geroztik Ingalaterrako Man Uhartean urtero trafikoari itxurako errepideetan egiten den motozikleta lasterketa bat da. Snaefell Mendi Zirkuituan burututako erlojupeko lasterketa bat da.

Maiatzaren amaiera egiten da, Erresuma Batuko Udaberriko Bank Holiday delako jaiegunean hasi eta hamairu egunez.

Mundu osoko motordun ibilgailuen lasterketa arriskutsuenetako bat da, bertan gidari ugari istripuz hil baitira.

## Ikus gainera 
* Zerrenda:MotoGPko Sari Nagusiak

## Kanpo estekak 
* Webgunea