Biloria (Lana)

thumb|280px|Biloriako etxeak.

**Biloria** Nafarroa Garaiko mendebaldeko herri eta kontzeju bat da, Lana udalerrikoa, Lizarrako merindadekoa. Lana haranaren ekialdean dago. 

NA-7293 errepideak zeharkatzen du. Herritik, Lokiz mendilerroko soroetara doan pista bat abiatzen da.

1842ko erroldan, erran nahi baita, Lanako bost herrien arteko fusioa gertatu baino lehen, udalerri independentetzat ageri da.

## Izena 
Izena jatorriz erromantzea da, eta "villa de Oria" (Oria hiribildua) edo "villa áurea" (urrezko hiribildua) erran nahi du, urreari edo Santa Oriari erreferentzia eginez.

Herriaren izena, gaztelaniaz, *Viloria* da.

Dokumentu zaharretan honela agertzen da: *Biloria* (1175, NEN); *Uilla Oria* (1032, NEN); *Uilloria, Villoria, Vylloria* (1087, NEN); *Uillorienses, Uicini* (1087,1102, NEN).

## Demografia 
## Herria 
Herriko sarreratik, eliza goialdean bereizten da, menderatuz. XVI. mendeko eraikuntza da, eta barnealdean erretaula erromanista bikaina du, Lope de Larrea eskultore arabarrak San Andresi eskainia.

Elizaren ostean frontoia dago, hauxe ezaguna egin da bertan "Tasio" filmeko eszena batzuk protagonizatu baitziren. Bertan, ikazkin baten bizitzea kontatzen zen. Izan ere, Biloria Nafarroako azken tokietako bat da non bertan egur-ikatza egiten segitzen baitute. Herriaren akabantzan, "larrainak" izenaz ezagutzen den eremuan, ikaztegiak kea dariela ikus daitezke oraino udan.

Elizaren pean, herria zabaltzen da. Etxetzar asko ditu, eta hauek fatxadetan armarriak dituzte, batez ere haranekoa, eta balkoi eta atarietako burdinsareak.

Hemen bizi da eta haren burdinolan lan egiten du Paul Montague eskultore ingelesak, duela urte batzuk haren jaioterriak eskaintzen zionaz bertzelako zerbaiten bila etorri zenak.

Hiru ermita ditu: La Soledad, hirigunean; San Anton, herriaren gaineko mendian; eta Santa Kiteria, pagadi baten erdian, Lokiz mendilerroan, errepidetik bi ordu ingurura. Santa Kiteriara herritarrak oinez joaten dira maiatzaren 22ko erromerian.

Biloriak bi landetxe ditu: Pakienea landetxea, herriaren sarreran; eta Ikigai etxea, frontoiaren ondoan.

Kaleak:
* La Fuente Kalea
* El Centro Kalea
* El Río Kalea

Herritik Galtzarra erreka iragaten da.

## Geologia 
Hirigunea, neurri batean, buztinezko mikriten eta buztinen gainean dago, eta, zati batean, kareharrien gainean. Hegoaldean, biosparitez eta biomikritaz osaturiko lurrak daude.

## Ekonomia 
38. egintzaren 1/2 esleiturik dauka, Galbarra eta Ulibarri inguruko kontzejuekin batera, Bi landetxe ditu; Pakienea eta Ikigai.

Sistema tradizionalarekin egur-ikatza egiten da oraino, Montxo Armendaritzen Tasio filmean dokumentatzen den bezala.

## Hizkuntza 
XVI. mendearen amaieran (1587) eremu euskaldun aurreratuan agertzen zen, Gaztelaniarekiko (hainbaten artean: *Euskararen geografia historikoa*, Auñamendi, 1960, t. I, 126-137. or.). Irigaraik, 1778ko mapan, eremu erdaldunduan sartu zuen (op. cit., 67-102 or.).

Hemen egiten zen euskara, Lana osoan bezala, nahiz eta hegoaldeko goi nafarrera izan, Arabako euskaratik eragin handia zuen.

## Jaiak 
Jaiak San Andresen omenez ospatzen dira. Lehen azaroan ospatzen ziren, baina duela urte batzuk abuztura eraman zituzten. Abuztuaren 12, 13, 14 eta 15ean zehar.

Irailaren 8an Andre Mariaren Jaiotza ospatzen da.

## Artea 
**Eraikuntza zibilak**

Herrigune maldatsua da, eliza sendoa du nagusi, eta etxe xumeak ditu. Hala ere, silueta erromeseko etxeren bat bada, erraterako, eskailera duen etxe bat, arkupe txikia eta armarria duena. Bertze etxe apal batzuk badira, SSen armarriak dituztenak. XVII. eta XVIII., eta ate iltzatu deigarri bat edo aldabetako burdineriaren aberastasun apur bat aurkitu da. [Erref.: Caro Baroja "La C. en N., III, CAN, 1982].

**San Andres Eliza parrokiala**

Erdi-Aroko eraikina da eta landa-tipologia du. Horren lekuko da XVI. mendeko oinplanoa, nahiz eta traza dogotiko berantiarra izan. Habearte angeluzuzena du, bi atal karratutan banaturik. Burualde karratua du, habeartea baino hertsiagoa, eta tertzeletedun gangek estaltzen dute, mentsula platereskoetan bermatzen diren giltzarri apainduekin.

Kanpoaldea harlanduxkaz eginik dago, eta sarrerako atea arku beheratuarekin. Arkupe xuxenak babesten du, erdiko egurrezko zutabe zapatadunak. XVII. mendeko dorrea, oinplano karratukoa eta harlanduxkako bi gorputz kubiko ditu, eskantzuetan harlanduzko kateak dituztenak. XVI. mendeko bataiarria. Arrosarioko Ama Birjinaren erretaula, Bartolome Calvok egina, XVII. mendeko lehen herenekoa, manierista.

Erretaula nagusia estilo berekoa da, Lope de Larreak 1606 eta 1607 urteen artean zizelkatu zuen. Banku jasoa du, 4 erlieberekin, eta gorputz bakarra, 4 zutaberekin; erdiko zutabeartean, San Andresen tailua; eta alboetan, Santiago eta San Martin. Erremateak aberastasun handia du trazaduran, eta frontoi zatituak ditu. Taulamenduaren landare-apainketa nabarmena da, baita bankuko erliebe erromanistak ere, Azken Afaria eta Getsemaniko baratzeko otoitza irudikatuz. Era berean, parrokiako titularraren irudia, Larrearen artearen dotorezia manierista adierazgarriarekin sortua.

**Santa Quiteria baseliza**

Lokiz mendilerroan dago, eta dokumentazioan "Nuestra Señora del Robledo" bezala ere aipu egiten zaio. XVI. mendeko landa-eremuko eraikuntza.

**San Anton baseliza**

Oinplano trapezoidaleko landa-eraikina da, bi isurkiko estalkia du, zurezko habeak eta ate dinteldua; titularraren tailua, erromanista, XVI. mendekoa da.

**"Nuestra Señora de la Soledad" edo "Dolores"en baseliza**

XVI. mendeko baseliza ere bada, garai bereko bataiarri eder bat duena, gallonatua.

## Foru-antolakuntza 
Lana bailarako lekua, eta Lizarrako merindadeko 2. alderdia, Nafarroako erresuma.

## Erakundeak eta Zerbitzuak 
Acción Republicanako Koru Kontseilua (1923), Centro Republicano Autónomo (1932), Círculo Tradicionalista (1937).

## Kirolak 
Frontoia dauka.

## Historia 
Oiuniko monasterioa. Biloriarekin batera, Villa Oria bezala aipatua XI. mendeko dokumentazioan, Oiuniko monasterioa zegoen, Antso Nagusiak 1032an Iratxeko monasterioari dohaintzan emandakoa.

Iratxea. Monasterioak berak jaso zuen XII. mendeko lehen urteetan Biloriako jaurerria, Vela Velezen dohaintzaren bidez. 1172an, Alexandro III.a aita santuak Iratxeri bere babespean hartu eta bere pribilegio eta ondasunak berretsi zituelarik, hauen artean, Biloria aipatzen da. Bi urte geroago, bertako eliza, Iruñeko apezpikutzarena zena, Tafallako San Pedro elizarekin trukatu zioten Iratxeko abadeari.

**Auzotasunak**. 1731n Biloriak Koroatik, Orreagako Elkargoaren Kabildoari 100 dukat ordaindu ondoren, kanpoko auzotartasunik ez egoteko pribilegioa erdietsi zuen.

## Eliza-antolakuntza 
Artziprest dagoen San Andresi eskainiriko parrokia.

## Biloria fikzioan 
**Tasio**

XVI. mendeko dorreak herri osoa zaintzen duen elizaren gainerakoa, Bilorian *Tasio* pelikulako eszenatoki gogoratuenetako bat aurkituko dugu, protagonistek akordeoien erritmoan dantzatzen zuten frontoia. Hemen, ikazkintzaren tradizioak bere horretan dirau. Las Eras izeneko eremuan, uda garaian, landare-ikatza egiten duten eraikin bitxi horiek ikus daitezke, antzina-antzinatik egin izan den bezala. Etxe artean ibilaldi bat eginez gero (horietako batzuk armarriekin apaindurik daude), Paul Montague eskultore ingelesaren lana ere ezagutuko dugu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lana
* Lizarraldea
* Lizarrako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
*Arozamena Ayala, Ainhoa. *VILORIA*
*https://www.valledelana.com/viloria/
*Mikel Belasko (1999): *Diccionario etimológico de los nombres de los pueblos, villas y ciudades de Navarra. Apellidos navarros*. Pamplona: Pamiela argitaletxea, pp. 428.
*https://www.valledelana.com/el-programa-para-fiestas-de-viloria/
*https://www.navarra.es/es/-/cohesion-territorial-invierte-mas-de-60-000-euros-en-mejoras-en-los-concejos-de-galbarra-viloria-y-ulibari-en-el-valle-de-lana-en-el-marco-de-la-lucha-contra-la-despoblacion
*https://www.valledelana.com/category/viloria/
*https://www.diariodenavarra.es/noticias/vivir/turismo/conocer-navarra/2020/09/02/lana-encanto-rural-del-valle-los-carboneros-700619-3201.html
*https://eu.wikiloc.com/ibilbide-senderismo/raso-de-viloria-desde-viloria-valle-de-lana-recorrido-por-la-sierra-de-lokiz-6155243
*https://www.wikiloc.com/hiking-trails/4-cumbres-del-raso-de-viloria-sierra-de-lokiz-16238994
*https://eu.wikiloc.com/ibilbideak/senderismo/espainia/nafarroa/viloria
*https://eu.wikiloc.com/ibilbide-senderismo/556-valle-de-lana-astenbelarra-mendibela-zikilamendi-por-encinares-ermitas-y-rasos-de-viloria-y-uli-150396458
*https://eu.wikiloc.com/ibilbide-senderismo/4-cumbres-del-raso-de-viloria-sierra-de-lokiz-16238994
*https://eu.wikiloc.com/ibilbide-senderismo/biloria-otzamendi-arnaba-perriain-s-bizente-arana-26138905
*https://eu.wikiloc.com/ibilbide-senderismo/biloria-otzamendi-arnaba-perriain-alda-28477673