open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Victor Grignard

**François Auguste Victor Grignard** (1871ko maiatzaren 6a, Cherbourg, Normandia, Frantzia &ndash; 1935eko abenduaren 13, Lyon, Frantzia) kimikari frantsesa, 1912an Paul Sabatierrekin batera Kimikako Nobel saria jaso zuena.

## Biografia 
Cherburgoko ontzioletako langile baten semea zen. 1882an sartu zen Clunyko Bigarren Hezkuntza Bereziko Eskola Normalean. Ikasketak bukatu gabe eskola itxi zutenean Lyongo Unibertsitateko Zientzia Fakultatera joan zen estudioak amaitzera. Bertan '''Elkarketa organomagnesiano nahasiak''' izeneko

tesia egin zuen Philippe Barbierren zuzendaritzapean eta 1901 doktore bilakatu zen.

Tesia bukatu ostean, tarte batez Besançongo unibertsitatera joan zen irakasle. Laster, Lyonerakora itzuli zen.1909an Nancyko unibertsitatera joan zen irakasle eta ikerlari moduan. Aldi berean Industria Kimikoaren Goi-eskola Nazionaleko irakasle izan zen.

1912an Paul Sabatierrekin batera Kimikako Nobel saria jaso zuen '''Grignarden erreaktibo delakoak aukitzeagatik, kimika organikoa aurrerakuntza asko posible egin dutenak'''.

Lehen Mundu Gerran mobilizatua izan zen eta hasiera batean trenbideen zaintzan jarri zuten. Gero, leherkariak eta gerra-gasak prestatzen bukatu zuen gerra.

Gerra bukatu ostean Nancyra itzuli zen. 1919n Lyonera joan zen eta Philippe Barbier ordezkatu zuen Industria Kimikoaren Goi-eskola Nazionalean. 1929an Lyongo unibertsitateko Zientzia Fakultateko dekano izendatu zuten.

Victorrek 1910eko abuztuaren 22an Augustine Marie Boulant esposatu zuen. Bikoteak alaba eta semea izan zituen.

## Ohoreak 
* 1912. Kimikako Nobel Saria, Paul Sabatierrekin batera
* 1912. Frantziako Kimika Elkartearen Lavoisier domina
* 1933. Ohorezko Legioa
* Ilargiko Grignard kraterrak bere izena darama.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adolf von Baeyer

**Johann Friedrich Wilhelm Adolf von Baeyer** (1835 &ndash; 1917) kimikari alemaniarra izan zen. 1905ean Nobel Saria irabazi zuen "*koloratzaile kimikoekin (indigoaren sintesia) eta lotura hidroaromatikoaren teoriarekin Kimika organikoa garatzeagatik*".
Jean-Marie Lehn

**Jean-Marie Lehn** (Rosheim, 1939ko irailaren 30a) kimikari frantziarra da. Kimikako Nobel Saria irabazi zuen 1987an "*interakzio oso selektiboak ematen dituzten molekulen sintesia eta garapenagatik*".

## Bizitza 
Lehn-ek tesia 1963an aurkeztu zuen Gif-sur-Yvetteko gai naturalen kimikako laborategian. Triterpinoak (hidrokarburo asegabe oso hedatuak) aztertu zituen erresonantzia magnetiko nuklearraren bidez. Ondoren Harvardera joan zen, Robert Burns Woodward irakaslearen taldean lan egitera, eta han B12 bitaminaren sintesian lan egin zuen. 1966. urtetik aurrera Estrasburgoko Unibertsitatean aritu zen irakasle. Lehnek aztertu ditu, batez ere, zenbait molekularen osaera (espazioan har ditzaketen forma desberdinak) eta osaera batetik bestera igarotzeko lastertasuna. Neurokimikaren alorrean, molekula zikliko konplexuak sintetizatu zituen. 1978an kimika supramolekularraren kontzeptua sortu zuen. 1979an Frantziako Collègeko irakasle izendatu zuten. Kimikako Nobel saria jaso zuen 1987an Donald James Cram eta Charles John Pedersenekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hermann Staudinger

**Hermann Staudinger** (Worms, 1881eko martxoaren 23a - Freiburg, 1965eko irailaren 8a) kimikari alemaniarra izan zen. Nobel Saria irabazi zuen 1953an "*Kimika makromolekularren arloan eginiko ikerkuntzengatik*".

## Bizitza 
Alemaniako hainbat unibertsitatetan irakasle izan zen. 30 urte baino gehiago eman zituen kautxu sintetikoen eta gai plastikoen industrien oinarri diren molekula katea konplexuak aztertzen. Makromolekulak bazirela onartu, haien egiturak mugatu, tasunak aztertu eta zituzten sintesi ahalmenak ikertu zituen. Izaki bizien ehunetan dauden gai gehienak (zelulosa, proteinak, almidoia, eta abar) makromolekulak zirela aurkitu zuen. 1953 urtean Kimikako Nobel Saria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Onddo hankaeder

**Onddo hankaederra** (*Caloboletus calopus*) *Boletaceae* familiako perretxikoa da. Bere izena, bai zientifikoa zein euskarazkoa, grezieratik dator: *καλος* ("ederra") eta *πους* ("hanka"), bere hanka politari erreferentzia eginez. Onddo itxurosoa den arren, oso zapore mingotsa dauka eta ez da jangarritzat hartzen.

Sinonimoak: *Suillus calopus*, *Boletus calopus*, *Dictyopus calopus*, *Suillus terreus*, *Tubiporus calopus*.

## Morfologia 
Txapelak 5 eta 12 zentimetro inguruko diametroa dauka. Kolore hori-berdekarakoa da gainetik, eta printza oliba edo arre oso argiak ere badauzka. Txikitan puxika itxurakoa da, gero ganbila eta azkenean ia laua izan daiteke.

Hodi mehe eta atxikiak dauzka, kolore hori argikoak. Ukitutakoan urdin kolorea hartzen dute.

Hankaren luzera 5-15 zentimetrokoa da. Sendoa eta betea da, eta oinarrian lodiagoa. Goialdean hori bizia da, eta oinarrian gorria. Tartean sareta gorri batez estalita dago.

Mami trinkoa dauka, zuri-horixka. Atzamarrarekin sakatzean urdindu egiten da.

## Ekologia 
Uztailetik abendura sortzen da, hostoerorkorren basoetan (gehien bat harizti eta urkidietan), lurzoru kaltzikoletan.

## Gastronomia 
Onddo hau ez da jangarria, alde batetik oso mikatza delako, eta bestetik toxikoa dela susmatzen delako.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Honduras, Europa, Errusia, Kaukasia, Himalaiako eremua, Japonia, Vietnam, Australia.

## Galeria 

Fitxategi:Onddo hankaederrak.jpg|Onddo hankaederrak.
Fitxategi:Onddo hankaederra.jpg|Honddo hankaederra.
Fitxategi:Onddo hankaederra azpitik.jpg|Boletus calopus azpitik.
Fitxategi:Boletus calopus 4.jpg|alt=
Fitxategi:Biletus calopus 5.jpg|alt=
Fitxategi:Caloboletus calopus 6.jpg
Fitxategi:Caloboletus calopus 7.jpg
Fitxategi:Caloboletus calopus 8.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  *Boletus calopus* Errotari mikologia elkartearen webgunean
*  *Boletus calopus* Mycobank-en
Perigeo

thumb|256px|Lurraren inguruko objektu batek egindako ibilbidearen irudikapena:1 - Apogeoa2 - Perigeoa3 - Lurra
**Perigeoa** (grezieraz *peri*, "hurbil" + *geo*, "Lurra") objektu batek Lurraren inguruko bere orbita eliptikoan Lurretik hurbilen dagoen puntua da. Urrunen dagoen puntuari, ordea, apogeoa esaten zaio. Gehienetan Ilargia eta satelite artifizialen kasuan erabiltzen da.

Eguzkiaren inguruan dabilen planeta baten kasuan, afelio eta perihelio termino baliokideak erabiltzen dira.

## Ikus, gainera 
* Apogeo
* Afelio
* Perihelio
Apogeo

220px|eskuinera

**Apogeoa** objektu batek Lurraren inguruko bere orbita eliptikoan Lurretik urrunen dagoen puntuari esaten zaio. Gertuen dagoen puntuari, ordea, perigeoa esaten zaio. Gehienetan ilargia eta satelite artifizialen kasuan erabiltzen da. Grezieraz *apo*-k urrun esan nahi du eta *geo*-k lurra.

## Kanpo estekak
Michel Eugène Chevreul

**Michel Eugène Chevreul** (1786 &ndash; 1889) kimikari frantziarra zen, ospetsua koipeen izaera kimikoa aztertu zuelako.

## Heziketa 
## Ekarpen zientifikoak 
## Kanpo loturak 
## Erreferentziak
Jacobus Henricus van 't Hoff

'''Jacobus Henricus van 't Hoff'* (Rotterdam, Herbehereak, 1852 &ndash; Berlin, 1911) kimikaria izan zen. Nobel Saria irabazi zuen 1901ean, «dinamika kimikoaren eta presio osmotikoaren legeak aurkitzeagatik».

## Bizitza 
1874an Le Bel-ekin batera, baina bere kabuz, gai organikoen estereokimikaren oinarria eman zuen legea azaldu zuen: karbonoak eratu ditzakeen lau loturak tetraedro baten ertzetarantz daude zuzenduak. Presio osmotikoaz egin zituen behaketetan oinarriturik disoluzioen teoria proposatu zuen, termodinamikaren hastapenak kimikan erabili zituen, eta gai hartzigarrien jarduera aztertu zuen.

1884an *Études de Dymanique chimique'' obra argitaratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Masa kritiko

[thumb|350px|1945ean [Kritikotasun istripu|gertatutako istripu baten birsortzean hartutako irudi honetan, itxurazko plutonio-esfera bat neutroi-islagailua den wolframio karburoen blokez inguraturik ageri da. Jatorrizko esperimentuan, beste bloke bat eransten zenean zenbat erradiazio sortzen zen neurtu nahi izan zen. Kalkuluek huts egin zuten eta masa superkritikoa erdietsi zen.]]
Fisikan, **masa kritikoa** kate-erreakzio nuklearra sortzeko behar den material fisionagarriaren kantitate minimoa da. Material fisionagarriaren masa kritikoan hainbat faktorek eragiten dute: bere propietate fisikoek (batez ere bere dentsitatea), bere propietate nuklearrek (isotopoen aberastasunak eta fisiorako zeharkako sekzioak), bere formak eta bere purutasunak, eta neutroien islagailu batez inguraturik dagoen ala ez.

## Kritikotasunaren azalpena 
**Kritiko** terminoak orekan dagoen fisio-erreakzio bat (kate-erreakzio iraunkorra) adierazten du; egoera horretan, ez dago aldaketarik potentzian, tenperaturan edo neutroien kontzentrazioan.

Masa kritikoaren zenbakizko neurketa ondoko formularen bidez adieraz daiteke:

:**k = f − l**

non *k* neutroien biderkatze-faktorea den, *f* fisio-gertakizun bakoitzak askatzen duen neutroi-kopurua den, eta *l* galdutako batez besteko neutroi-kopurua den. Azken parametro hau neutroiak sistematik irten daitezkeelako edo fisiorik gabeko gertakizun batek harrapa ditzakeelako hartzen da kontuan. **k = 1** denean, masa kritikoa da.

Masa **subkritikoa** fisio-erreakzio bat mantentzeko gai ez den material fisionagarriaren kantitatea da. Material-kantitate subkritikoan neutroien multzo bat sartzen bada, bere kopurua jaitsi egingo da denboran zehar modu esponentzialean. Kasu honetan, **k  1** da.

## Esfera biluzi baten masa kritikoa 
[eskuinera|251px|thumb|*Goian:* Material fisionagarriaren [esfera txikiegia da kate-erreakzioa iraunkorra izan dadin, fisioaren ondorioz sortutako neutroiak erraz ihes egin baitezakete. *Erdian:* Esferaren masa puntu kritikoraino handitzean, erreakzioak iraun egiten du. *Behean:* jatorrizko esferaren inguruan neutroien islagialul bat jarriz, errakzioaren eraginkortasuna handitu egiten da eta erreakzioa iraunkorra izan dadin laguntzen du.]]
Masa kritiko eta dimentsio fisiko txikienak dituen forma esfera da.

Ondoko taulan, zenbait isotopok esfera biluziaren forman eta dentsitate normalean daukaten masa kritikoak adierazten dira.

## Kanpo estekak
Ilargi eklipse

thumb|250px|Ilargi eklipse moten eskema
**Ilargi eklipse** bat Ilargia Lurraren itzaletik igarotzean gertatzen den astronomia gertakaria da.

Lurra Ilargia eta Eguzkiaren artean lerrokatzen denean, bere itzalak, Ilargia bera baino hiru aldiz handiagoa denak, partzialki (eklipse partzial) edo guztiz (eklipse oso) estaltzen du Ilargia. Eklipse osoak hiru bat ordu irauten du iluntzen hasten denetik berriz ere guztiz argitu arte. Tarte horretan Ilargia ez da guztiz iluntzen, Lurraren atmosferaren islak argitzen baitu tonu gorrixka ilun batez.

Ilargi eklipseak babesik gabe beha daitezke eta hemisferio oso batetik dira ikusgai.

Ilargi eklipseak ez dira gertatzen ilbete guztietan, izan ere, Ilargiaren orbitak %5eko inklinazioa du ekliptikarekiko, alegia Lurrak Eguzkiarekin duen orbitaren planoarekiko, eta horregatik gehienetan lurraren itzala Ilargiaren gainetik edo azpitik pasatzen da. Sei hilabetetan behin ematen da, ilbetea ekliptikaren planotik gertu izaten denean.

## Ikus, gainera 
[200px|thumb|Ilargi eklipsea ([2007-03-03)]]
* Eguzki eklipsea
* Eklipse

## Kanpo estekak
Evangeline Lilly

**Nicole Evangeline Lilly** (Fort Saskatchewan, 1979ko abuztuaren 3a - ) modelo eta aktorea da.

## Biografia 
Kanadako Alberta herrialdean jaio eta hazi zen Evangeline Lilly. Modelo agentzia famatu batean hasi zen lanean eta denboraldi bat horretan ibili ondoren, aktore lanetara pasatu zen, *extra* moduan. Pixkanaka paper garrantzitsuagoak egiatan hasi zen eta 2004ean Lost telesaileko protagonista izatera iritsi zen, mundu mailan ospea lortuz.

## Filmografia
Magreb

thumb|330px|eskuinera|Magreben kokapena
**Magreb** *المغرب Al-Magrib* arabierazko hitzaren euskarazko moldaketa da eta eguzkia etzaten den lekua edo sartaldea esan nahi du, arabiar munduaren mendebaldeko zatia da. Ekialdeko zatiak *Mashreq* edo sortalde du izena.

## Izena 
Marokok arabieraz *Al-Magrib* edo *Al-Magrib al-Aqsà* du izena. Horrexegatik Magreb Marokotik bereizteko, batzuetan eskualdeari "Magreb Handia" zioten. Amazig abertzaleek, ostera, ez dute Magreb hitza erabiltzen baizik eta *Tamazgha*.

## Geografia 
### Fisikoa 
Ohituraz Magreb Iparraldeko Afrikako eskualdea izan da, Maroko, Tunisia eta Aljeriak osatuta, nahiz eta gaur egun Mauritania, Mendebaldeko Sahara eta Libia ere eskualdean kokatuak izan diren. Hala ere, Libia, geografikoki eta kulturalki, Mashreq eta Magreb arteko zubia izan da.

Magrebek Mediterraneo itsasoa du iparraldean, Ozeano Atlantikoa mendebaldean eta Sahara hegoaldean. Bere mendebaldean Atlas mendiak daude.

### Giza-geografia 
Gaur egun Magreb osatzen duten bost estatuek 87.056.145 https://web.archive.org/web/20080812233855/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html biztanle dituzte.

Magrebeko bertoko biztanleak amazigak ("berbereak") ziren. Baina, VII. mendean, arabiar munduaren hedapenak eskualdea arabiartu zuen. Gero Otomandar Inperioa, Frantzia, Espainia eta Italiaren okupazioek ere bere eragina izan dute eskualdean.

### Hizkuntzak 
Gaur egun biztanle gehienek arabieraz egiten dute, nahiz eta amazigak amazigeraz egin.
### Erlijioa 
Eskualdeko erlijio gehiengoduna Islam sunitarra da, ohikune *maliki* erabiltzen duena. Badaude gutxiengo batzuk ere: Aljeriako basamortuan kharijiarrak, Marokon judu komunitateak eta zenbait kristau Aljerian.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Magreb Arabiarraren Batasuna
* Arabiar mundua
* Mashreq
* Iparraldeko Afrika
* Afrika iparraldeko espainiar subiranotasuneko lurrak
* Afrikako geografia

## Kanpo estekak
Dominic Monaghan

**Dominic Bernard Patrick Luke Monaghan** (Berlin, Alemania, 1976ko abenduaren 8a - ) aktore ingelesa da. J.R.R. Tolkien britainiarraren *Eraztunen jauna* eleberriko film adaptazioan, *Merry* pertsonaiari eman zion bizitza.

## Biografia 
**Dominic Monaghan**, Berlinen jaio eta bizi izan zen hamabi urterekin Manchester, Ingalaterrara joan zen arte. Bertan aktore bezala lanean hasi zen telesail batean baina *Eraztunen jauna* filmeko, Merry hobbitaren paperari zor dio ospea. Ondoren *Lost* telesail famatuan protagonista bezala aritu da lanean.

## Filmagintza 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo loturak 
* Dominic Monaghani elkarrizketa
Friedrich August Kekulé

**Friedrich August Kekulé** (1829ko irailaren 7a - 1896ko uztailaren 13a) kimikari alemaniarra zen, ospetsua konposatu organikoen lotura-teoria eraiki zuelako.
Elliot Page

**Elliot Philpotts-Page** (garai batean, **Ellen Philpotts-Page**; Halifax, Eskozia Berria, 1987ko otsailaren 21 - ) aktore kanadarra da. Ezaguna da *Juno* filmean antzezteagatik eta Urrezko Globo eta Oscar Sarietarako sari-proposamenak jaso ditu emakumezko aktore onenaren kategorian.

2020ko abenduaren 1ean adierazi zuen gizon transa zela.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elliot Page (IMDb) 
* Elliot Page Online
Last Rebels

**Last Rebels** 2004an Arrasaten sortu zen punk-oi! taldea da.

## Taldekideak 
* Del Campo (ahotsa)
* Losada (gitarra)
* Letona (gitarra)
* Iurgi (bateria)
* Ibai (baxua)

## Diskografia 
* Amaiera gabeko bideak (2010)

### Bildumak 
* 25 Hits of Mondra Underground Sounds Vol. 1 (2008, Mondra Underground Sounds)

## Kanpo estekak 
* Taldearen MySpace gunea
Mashreq

thumb|330px|eskuinera|Mashreqen kokapena

**Mashreq** *المشرق Al-Mašriq* arabierazko hitzaren euskarazko moldaketa da eta eguzkia sortzen den lekua edo sortaldea esan nahi du, arabiar munduaren ekialdeko zatia da. Mendebaldeko zatiak *Magreb* edo sartaldea du izena.

Kontzeptua geografikoa eta kulturala da. Ohituraz, Libiatik ekialderantz dauden arabiar munduaren estatuek osatzen dute Mashreqa, Libia Mashreq eta Magreb arteko zubia izanik. Hala ere, gaur egun, Magreb barruan sartzen da.

Mashreqen barnean Egipto, Sudan, Palestina (Palestinako Autoritate Nazionala Arabiar Ligan onartua dago), Jordania, Libano, Siria, Irak, Saudi Arabia, Yemen, Oman, Arabiar Emirerri Batuak, Bahrain, Qatar eta Kuwait daude. Europar Batasunarentzat, aldiz, Egipto, Jordania, Libano, Palestina eta Siriak baino ez dute osatzen.

## Geografia 
Afrika eta Asiako lurraldeak Itsaso Gorriak banatzen ditu. Afrikako erdialdeak iparraldean Mediterraneoa itsasoa du mugakide, mendebaldean Libia eta Txad, hegoaldean Erdialdeko Afrikako Errepublika, Hego Sudan, Etiopia eta Eritrea.

Asiako erdialdeak, aldiz, iparraldean Anatolia, mendebaldean Mediterraneoa, ekialdean Iran eta Persiar golkoa mugakide ditu.

## Ikus, gainera 
* Afrikako geografia
* Asiako geografia
* Arabiar mundua

## Kanpo estekak
Lost Souls

**Lost Souls** 2003an Arrasaten sortu zen rock taldea da.

## Taldekideak 
* Arabo (bateria)
* Mikel (baxua)
* Ruper (gitarra)
* Josu (ahotsa eta gitarra)

### Lehenagoko taldekideak 
* Aitor (baxua)

## Historia 
2003ko abenduko egun batean Arabo, Aitor eta Josu talde bat egiteko ideia izan zuten, antzeko musika gustoko baitzuten (60ko hamarkada erdiadetik 70eko hamarkada erdialdera aldeko musika). Entseatzen hasi ziren eta berehala Ruper taldean sartu zen laukotea osatuz.

Entseatzen eta kontzertua ematen jardun zuten Euskal Herrian zehar eta 2007ko irailean estudioan sartu ziren beraien lehen diskoa izango zena grabatzeko. Horrela beraiek ekoiztutako 8 abestiko diskoa kaleratu zuten abendurako. Diskoari *All the good times gone* abestiaren izen bera jarri zioten.

2008 urtarrilean *25 Hits of Mondra Underground Sounds Vol. 1* bilduma kaleratu zen. Bilduma honetan Arrasateko gaztetxeko Des-kontrol eta Enboskadaren entsegu lokalean grabatutako *Lazy* kantua sartu zuten. Otsailean GoiTB kateko Musikantoi programan taldeari egindako elkarrizketa bat emititu zen, bertan taldearen eta lehen diskoaren nondik norakoak azaldu zuten. Urte bereko udan Aitorrek taldea utzi zuen, orduan, Mikel (Quadrophenicos, Los Cretinos eta Gatillazo taldeetan jo zuen) sartu zen baxua jotzera. Taldekide hauek entseatzen eta abesti berriak konposatzen hasi ziren. 2009an, kontzertu sorta bat jo zuten, eta maiatzean Euskal Herritik kanpo jo zuten lehen aldiz, Londresgo *Dirty Watters* klubean.

2010eko irailean taldea banatu egin zen.

## Diskografia 
* All the good times gone (2007, autoekoiztua)

### Bildumak 
* 25 Hits of Mondra Underground Sounds Vol. 1 (2008, Mondra Underground Sounds)

## Kanpo estekak 
* Taldearen MySpace gunea
* *Evil Woman* abestiaren zuzenekoa (Youtube)
Marion Cotillard

**Marion Cotillard** (Paris, Frantzia, 1975eko irailaren 30a) aktore frantziarra da. Bi Cesar Sariren irabazlea da (2005 eta 2008). 2008an *La Vie En Rose* filmean antzezteagatik Emakumezko aktore onenaren Oscar Saria irabazi zuen eta 2021ean Donostia Saria.

## Ibilbidea 
Marion Cotillard artista familia batean jaio zen eta txikitatik hasi zen interpretazioaren munduan lehen urratsak ematen.  Jean-Claude Cotillard aitaren antzezlan batean egin zuen debuta aktore gisa, oraindik haurra zela. Besteak beste, Matthew Modine, Forest Whitaker, Christian Bale, Daniel Day-Lewis, Penélope Cruz, Nicole Kidman, Leonardo DiCaprio, Clive Owen, Joaquin Phoenix, Jeremy Renner, Michael Fassbender, Brad Herhient Pitt bezalakoekin batera lan egin du.

## Aktibismoa 
Cotillardek ingurumena babesteko kanpainetan parte hartu du, batez ere Greenpeace GKEarekin. 2014an, Greenpeace gobernuz kanpoko erakundeak zabaldutako bideo batean parte hartu zuen: "Krisian dagoen Amazoniaren isiltasuna". Bertan, Amazoniako oihanean Brasilen egiten diren tratu txarren eta gehiegizko ustiapenena salatzen da.

## Filmografia 
### Zinema 
#### Aktorea 
Taula honetan ikus daitezke filma bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

#### Ekoizlea 
* 2015 : *La Jeune Fille et les typhons* 
* 2021 : *Bigger Than Us*

### Telebista 
## Sariak eta errokonozimenduak 
* 2021eko Donostia saria.
* 2008 Oscarra, Urrezko Globoa eta Bafta *La Môme / La Vie en Rose-rekin.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Marion Cotillard (IMDb)
*Krisian dagoen Amazoniaren isiltasuna  (Bideoa, Greenpeace, 2014)
All the good times gone

**All the good times gone** Lost Souls musika taldearen 1. diskoa da, 2007. urtean taldeak berak argitaratutakoa.

## Partaideak 
* Arabo (bateria)
* Aitor (baxua)
* Ruper (gitarra)
* Josu (ahotsa eta gitarra)

## Kantuen zerrenda 
# Pitxumaniacom
# Take me
# You're nothing
# Lazy
# All the good times gone
# Your soul
# Fuck you
# The hawaian trip (orgel park)

## Kanpo estekak 
* Taldearen MySpace gunea
Material Rechazado

***Material Rechazado*** 2005ean Arrasaten sortu zen punk-rock taldea da.

## Taldekideak 
* Aitor (ahotsa)
* Iontxu (gitarra)
* Borja (baxua)
* Arabo (bateria)
* Mo (gitarra)
* Ibai (harmonika)

## Historia 
**Material Rechazado** laukote bezala jaio zen Aitor (ahotsa), Iontxu (gitarra), Borja (baxua) eta Araborekin (bateria) 2005eko azaroan. Talde eraketa honekin *Cárceles de asfalto* abestia grabatu zuten Arrasateko Gaztetxean 25 Hits of Mondra Underground Sounds Vol. 1 bildumarentzat. Honen ondoren, 2007an Ibai harmonika jolea eta Mo gitarra-jotzailea sartu ziren taldea seikote bezala geldituz.

2008. urte hasieran ia asteburuero kontzertuak jo zituzten Euskal Herrian zehar (Arrasate, Bergara, Oñati, Zornotza, Ondarroa,...). Maiatzean lehen aldiz irten ziren Euskaditik, Madrilen jo zutelarik. Ekainean kontzertuak bukatutzat eman zituzten eta entseatzen jarraitu zuten, gero estudioan sartzeko. San Fermin egunean bateria prestatu eta uztailaren 8an beraien lehen diskoa izango zenaren grabaketak hasi zituzten Azpeitiako estudio batean. Beraien lehen diskoa izango zenaren grabaketa 19an bukatu zuten. Urte bat beranduago irten zen taldearen iraupen luzeko lehen lana, 2009ko ekainean. Diskoa Teletetxo Records diskoetxearen eskutik kaleratu zen. Diskoak 10 abesti zituen: 2 euskaraz, 4 gaztelaniaz eta beste 4 ingeleraz.

## Diskografia 
* *1. diskoa (titulurik gabe)* (2009, Teletetxo Records)

### Bildumak 
* *25 Hits of Mondra Underground Sounds Vol. 1* (2008, Mondra Underground Sounds)
* *Gipunkzkoa* (2013ko urria)

## Kanpo estekak 
* Taldearen MySpace gunea
* *Una vez más* abestiaren zuzenekoa (Youtube)
Laura Linney

**Laura Leggett Linney** (New York, 1964ko otsailaren 5a - ) aktore estatubatuarra da. Bi Emmy Sariren irabazlea da eta Oscar Sarietarako proposatua izan da hirutan.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
*  Laura Linney (IMDb)
Namib

**Namib** (ingelesez  ahoskatua;  ) Namibiako kostaldean zehar kokatuta dagoen basamortua da, hegoaldean Hegoafrikako muga sortzen duen Orange ibaitik, iparraldean Angolako muga sortzen duen Kunene ibaira. Namib basamortuak 1.600 km luzera, 80 - 200 km zabalera eta 80.000 km² azalera ditu. Namib hitza nameraz “izugarria” esan nahi du.

Geografo batzuen ustez, eskualdea basamortu bera baino handiagoa da: iparraldean Angolako Kaoko basamortua eta hegoaldean Hegoafrikako Karoo goi-ordokia eskualdean kokatzen dituztelako.

Namib munduko basamorturik zaharrena da, Paleozenon, duela 65 milioi urte, jadanik sortuta zegoelako.

Hegoaldeko aldean, diamante ustiapen-eskualdea dago, *Restricted Diamond Area Sperrgebeit* izenekoa. Tungsteno eta gatza ere ustiatzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Namib basamortua (World Wildlife Fund)
Antoine Lavoisier

**Antoine-Laurent de Lavoisier** (1743ko abuztuaren 26a - 1794ko maiatzaren 8a) frantziar kimikaria izan zen. Kimika modernoaren sortzailetako bat izan zen, Robert Boyle, John Dalton eta Jöns Jakob Berzeliusekin batera.

## Bizitza eta heziketa 
Familia aberatseko semea, bost urte bakarrik zituela dirutza handiaren oinordeko bilakatu zen. 1754 eta 1761 artean College Mazarin eskolan ikasi zuen kimika, astronomia eta matematika. Bere hezkuntzan ilustrazioaren ideiak jaso eta bereganatu zituen. 1761 eta 1763 artean Zuzenbidea ikasi zuen Sorbona unibertsitatean.
Étienne Condillac filosofoaren eraginpean natur zientziak ikasi zituen. Bere lehen lan zientifikoa 1764an argitaratu zuen, Jean-Étienne Guettard geologoaren laguntzaz. 25 urtekin Frantziako Zientzia-Akademiako kidea bihurtu zen.

1771an Marie-Anne Pierrette Paulze-rekin ezkondu zen. Bere emazte eta lankidea izan zenak Joseph Priestley-ren idazkiak eta Richard Kirwan-en "Flogistoaren saiakera" ingelesetik itzuli zituen. Gainera, Lavoisierren laborategiko tresna zientifikoen irudiak marraztu zituen, bere lanak eta oroitidazkiak argitaratu zituen, eta etxean kimikari buruzko hitzaldiak antolatzen zituen bere garaiko puntako jakintzariak gonbidatuz.

## Ekarpen zientifikoak 
### Errekuntza, gasak eta uraren azterketa 
Lavoisierren lehen ikerketa kimikoak errekuntzari buruzkoak izan ziren. Esperimentu horiei esker, konbustioan zenbait substantziak oxigenoarekin erreakzionatzen dutela frogatu zuen. Gas honi "azido sortzaile" izena eman zion, azido guztiak oxigenoa dutela uste baizuen. Lavoisierrek gas honek metalen herdoilketan eta animalia eta landareen arnasketan duen garrantzia azaldu zuen. Pierre-Simon Laplace-kin egindako esperimentutan, arnasketa oxigenoz eginiko errekuntza geldoa besterik etzela frogatu zuen. Aurkikuntza hauen guztien garai hartan onartutako "flogistoaren teoria"ren aurka egiten zuten. Flogistoa, errekuntzetan askatutako substantzia zela uste zen.

### Masaren kontserbazioa eta estekiometria 
Lavoisierrek egin zituen Kimikaren historiako lehen benetako esperimentu kuantitatiboak. Erreakzio kimikotan parte hartzen zuten erreaktibo eta produktu-kantitateak zehazki pisatuz, erreakzioaren hasierako eta bukaerako masak berdinak zirela frogatu zuen Lavoisierrek. Beraz, erreakzioan materiaren egoera edo propietateak aldatzen dira, baina ez bere kantitatea. Esperimentu hauek Lavoisierrek ezarritako masaren kontserbazio-legea finkatu zuten. 1784an, Mikhail Lomonosov-ek (1711-1765) antzeko proposamena aurkeztu zuen Lavoisierrek baino lehenago, baina ez zuen izan halako oihartzuna. Horretaz gain, Lavoisierren estekiometriaren legearen aitzindari izan ziren ikertzaileen artean, Joseph Black (1728-1799), Henry Cavendish (1731-1810) eta Jean Rey (1583-1645) aipa daitezke.

### Nomenklatura eta Kimika Analitikoa 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Paristar ezagunen zerrenda

## Kanpo-estekak 
* Lavoisierri buruzko artikulua ARGIA astekarian
Kalahari

**Kalahari** Afrikako hegoaldean dagoen basamortua da. Bere 900.000 km²-ko azalera ia Botswana osoan eta zenbait Namibiako eta Hegoafrikako aldetan zehar hedatzen da. Lurralde erdi-elkorra zanda baditu zenbait animalia eta landare. Inguruko eskualdeak Kalahariko arroa du izena eta bere 2,5 milioi km² basamorturaino ez ezik Angolara, Zambiara eta Zimbabweraino ere iristen da. Eskualdeko ibai iraunkor bakarra Okavango da.

## Izena 
*Keir* hitza tswanaz "egarmina" esan nahi du, hori dela eta *Khalagari*, *Kgalagadi* edo *Kalagare* "urik gabeko lekua" esan nahi dute.

## Klima 
Kalahari ez da benetako basamortua. Zenbait alditan urtero 250 mm euri dituzte eta landaretza nahikoa; benetako basamortu idorra hego-mendebaldean dago (urtero 175 mm baino gutxiago). Udako tenperaturak Kalaharin 20 °C gradutik 69 °C gradura bitartekoak izan ohi dira.

## Meak 
Eskualdean harea, ikatz, kobre, nikel eta uranioko biltegiak daude. Munduko diamante-meategirik handiena Botswanako Orapan dago, ipar-ekialdeko Kalaharin. Hegoafrikako Pomfreten, berriz, asbesto du.

## Biztanleria 
Bertoko jatorrizko biztanleak san herria edo boskimanoak dira.

## Kalahari pelikuletan 
* *A Far Off Place*, pelikula, Reese Witherspoon eta Ethan Randall (Embry) protagonistak dituena.
* *The Gods Must Be Crazy*, pelikula.

## Ikus, gainera 
* Afrikako geografia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Okavango

**Okavango** Afrikako hego-mendebaldean dagoen ibaia da. 1.600 km luzera duenez, Hegoaldeko Afrikako laugarren ibairik luzeena da.

## Ibilbidea 
Iturriak Angolako Nova Lisboatik gertu ditu, hantxe **Kubango** du izena. Gero hegoalderantz jotzen du Angola eta Namibia arteko muga sortzen, azkenean Botswanan du ahoa, Moremi erreserban.

Beste ibaiak ez bezala, Okavangoren ahoa ez dago itsasoan baizik eta Kalahari basamortuan dagoen padura, Okavangoko delta izenaz ezaguna. Uraren zati bat Ngami lakua betetzen du. Okavangoko deltan Moremi erreserba famatua dago.

## Ikus gainera 
* Okavangoko delta

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shigeru Miyamoto

( ahoskatua) Mario ordenagailuetako bideo-jokoaren sortzailea da.

Nintendo etxearen sortzaile nagusietarikoa da Donkey Kong edo The Legend of Zelda delako jokoen sortzailea. Joko elektronikoen munduan sortzailerik handienetarikoa da.

Super Mario Bros edo Super Mario 64ren aita da, beste joko askoren artean.

## Miyamotok sortutako jokoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Shigeru Miyamoto IMDB
* Shigeru Miyamoto RAWG
Skol

**Skol** Brasilgo garagardo marka bat da. Danimarkako Carlsberg enpresaren marka bat da, eta AmBev enpresak herrialde hegoamerikarrean ekoizteko lizentzia du. Izena suedierazko *skål*-etik dator, "zuen osasunera" esan nahi duena. Brasilgo merkatuan gehien saltzen den garagardo marka da. Halaber, Skol markako garagardo mota desberdinak saltzen dira: *Pilsen*, *beats*, *chope claro* eta *escuro* izenekoak.

## Ikus, gainera 
* Garagardoa

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Penizilina

**Penizilina** bakterioek sortutako infekzioak tratatzeko erabiltzen den antibiotiko betalaktamikoa da. Penizilina gehienak azido 6-aminopenizilanikoaren deribatuak dira eta euren artean duten desberdintasuna amino taldeari lotutako albo katean datza.

## Historia 
Antibiotiko betalaktamiko hau, Alexander Fleming mediku eskoziarrak aurkitu zuen 1928an. Aurkitutako lehen antibiotikoa izan zen. *Penicillium notatum* izeneko onddoak sortzen du penizilina era naturalean.

Fleming-en aurkikuntza kasualitatearen ondoriotzat jotzen da. Mediku eskoziarra *Staphylococcus aureus* bakterioarekin lanean zebilen. Ustekabean, *Penicillium notatum* lizunaz bere kultibo bakteriarrak kutsatu zirenean, *Staphylococcus* ez zela hazten ohartu zen. Ondorioz, onddoak bakterioaren hazkuntza galarazten zuen substantzia bat ekoiztu behar zuela ondorioztatu zuen Fleming-ek .

Urte batzuk beranduago Howard Florey eta Ernst Boris Chain ikertzaileek penizilina purifikatzea lortu zuten. Purifikatu ondoren laborategiko saguen gaixotasun infekziosoak osatzeko gaitasuna zuela ikusi zuten, eta hortik abiatuta 1940 urtearen inguruan arrakasta handiz egin zituzten lehenengo saioak gizakiengan. Nobel Saria eskuratu zuten Fleming, Florey eta Chain-ek 1945ean.

## Erasobidea 
Penizilinak oso ondo betetzen du botika orok bete behar duen araua: toxikotasun hautakorrarena, alegia. Honen arabera botikak gai izan behar du mikrobioak akabatzeko, baina gaixoari kalterik egin gabe. Horretarako, bakterioek bakarrik dituzten egiturei eraso egin behar die agente terapeutikoak, giza-zelulak kaltetu gabe. Penizilina oso selektiboa da bakterioen aurka, giza-zelulek ez duten egitura bati eraso egiten diolako: bakterioaren zelula hormari, alegia.

Penizilina bezalako antibiotiko betalaktamikoek zelula horma osatzen duten peptidoglikano (mureina) molekulen lotura inhibitzen dute. Ondorioz, zelula horma ezin da osatu eta bakterioa babesik gabe geratzen da presio osmotikoaren aldaketen aurrean, barrutik lehertuz.

## Aplikazioak 
Penizilina oso eraginkorra izan da bakterio Gram positiboen aurka. Denboraren poderioz, hala ere, andui oso erresistenteak agertu dira, batez ere *Staphylococcus* generoarenak. Andui horiek penizilinaren egitura kimikoa desegiten duten entzimak dituzte (betalaktamasak). Plasmido baten bitartez transmititu eta zabaldu egin da erresistentzia hori bakteriar populazioaren artean.

Bakterio Gram negatiboak, duten zelula horma meheagoa dela eta, ez dira penizilinarekiko hain sentikorrak izaten.

Penizilina ugari daude. Hasierako penizilinak naturalak ziren, *Penicillium* lizunek sortutakoak. Gero, penizilina erdi-sintetikoak eta guztiz sintetikoak garatu ziren, laborategian eginak (anpizilina eta amoxizilina, adibidez). Horrela, hasierako penizilinek ez zituzten propietate berri batzuk lortu ziren (aho bidetik sartzeko ahalmena, esaterako, urdailean indargabetuta izan gabe).

Gaixo gehienek onartzen badute ere, biztanleriaren %5ek alergia dio penizilinari. Horiengan, penizilinak shock anafilaktiko larria eragin dezake.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Betalaktamikoak
* Antibiotikoekiko erresistentzia
* Peptidoglikanoa

## Kanpo estekak
Joan Alcover

**Joan Alcover i Maspons** (Palma, Mallorca, 1854ko maiatzaren 3a - 1926ko otsailaren 25a) poeta, idazle eta politikari mallorcarra zen.

Josep Lluís Pons i Gallarzaren ikasle eta Miquel Costa i Llobera, Antoni Maura eta *Escola Mallorquina* literatura-mugimenduko beste idazle batzuen ikaskidea izan zen.

1909an Mestre en Gai Saber saria jaso zuen eta 1919an Fastenrath Saria irabazi zuen.

Bere olerkietako batzuk beste hizkuntzetara itzuli dituzte. Gainera, Maria del Mar Bonet, Els Ocults, Ximbomba Atòmica eta Chenoa musikari eta taldeek bere olerkiei musika jarri diote. Horrez gain, *La Balanguera* olerkia, Amadeu Vives musikagilearen musikarekin Mallorcako ereserkia da.

## Lanak 
### Gaztelaniaz 
* Poesías, 1887
* Nuevas Poesías, 1892
* Poemas y armonías, 1894
* Meteoros, 1901

### Katalanez 
* La Balanguera (Mallorcako ereserki ofiziala)
* La serra (olerkia), Costa i Lloberaren omenez
* La relíquia (olerkia), Rusiñolek eskatua
* Cap al tard, 1909
* Poemes bíblics, 1918

## Kanpo loturak 
*  Joan Alcover
Michelle Rodriguez

**Mayte Michelle Rodriguez** (Bexar County, Texas, 1978ko uztailaren 12a) aktore estatubatuarra da.

## Biografia 
Gurasoak Puerto Rico eta Dominikar Errepublikakoak baditu ere, Michelle, Estatu Batuetan jaio zen. Urte batzuetan gurasoen herrietan bizi izan ziren baina hamaika urterekin AEBtara bueltatu ziren. *Girlfight* filmean boxeolari rola egin ondoren hainbat kritika sari jaso zituen eta handik aurrera film ugari egiten jarraitu du.

## Filmografia 
### Zinema 
* Girlfight (2000) - Karyn Kusama
* The Fast and the Furious (2001) - Rob Cohen
* 3 A.M. (2001) - Lee Davis
* Resident Evil (2002) - Paul Anderson
* Blue Crush (2002) - John Stockwell
* S.W.A.T. (2003) - Clark Johnson
* Control (2004) - Tim Hunter
* BloodRayne (2005) - Uwe Boll
* The Breed (2006) - Nicholas Mastandrea
* Battle in Seatle (2007) - Stuart Townsend
* Avatar (2008) - James Cameron
* Machete (2010) - Robert Rodriguez

### Telebista 
* Lost (2004)
Atlasa

**Atlasa** (; , *idurar n waṭlas*), **Atlas mendikatea** ere deitua, Afrikako ipar-mendebaldeko mendi sistema da, Marokoko, Aljeria eta Tunisia zeharkatzen dituena, Mediterraneo eta Atlantikoko kostaldeak Sahara basamortutik bereiziz. 2.400 kilometro luze da, Marokoko Agadirtik Tunis hiriraino. Tubkal da mendirik garaiena (4.167 metro), Marokoko hego-mendebaldean dagoena.
Atlas mendietako jatorrizko biztanleak berbereak dira.

## Izena 
Mendikatearen izena tamazightez *adrar* edo *adras* da, mendia esan nahi du; beraz tautotoponimoa da.

## Geografia 
Mendikatea lau eskualdetan banatu daiteke:
* Antiatlasa, Atlas Garaia eta Atlas Ertaina (Maroko).
* Tell-eko Atlasa (Maroko, Aljeria, Tunisia).
* Aures (Aljeria, Tunisia).
* Saharako Atlasa (Aljeria).

### Antiatlasa 
eskuinera|thumb|300px|Atlas mendikatearen kokapena

Antiatlasa Marokoko hego-mendebaldetik ipar-ekialderantz hedatzen da, Ouarzazate eta Tafilalt hiriraino (500 kilometro inguruko luzera). Hegoaldean Sahara basamortuarekin du muga. Ekialdeko muturrean Jbel Saghro dauka, eta iparraldeko muga Atlas Garaia da. Djebel Siroua da gailurrik gorena (3.304 metro).

### Atlas Garaia 
Atlas Garaia Marokoko erdialdean dago, eta Ozeano Atlantikoaren kostaldetik Maroko eta Aljeriaren arteko mugara hedatzen da. Hegoaldean, Antiatlasa du, eta iparralderantz Marrakexeraino iristen da. Eskualdeko herri nagusiak Tahanaoute, Amizmiz, Asni, Tin Mal, Ijoukak eta Oukaïmden dira.

### Atlas Ertaina 
Atlas Ertaina Marokon kokatzen da osorik. Marokoko hiru mendikateetatik mendebaldekoena da. Hegoaldean, Muluya eta Oum Er-Rbia ibaiak zeharkatuta, Atlas Garaia dago. Iparraldean, Sebu ibaia zeharkatuta, Rif mendiak daude, Espainiako Mendikate Betikoaren hedapena.

### Tell-eko Atlasa 
Tell-eko Atlasa Marokotik Tunisiara doan 1.500 kilometroko mendikatea da, Mediterraneo itsasoaren kostaldearen parean. Mendebaldeko muturra Atlas Ertainan dago.

### Aures mendiak 
[eskuinera|thumb|300px|[Belezmako Parke Nazionala, Aures, Aljeria.]]

Aljeria eta Tunisiako Aures mendiak Atlas mendietako ekialdeko muturra dira.

### Saharako Atlasa 
Aljeriako Saharako Atlasa Atlas mendietako ekialdeko aldea da. Mendikatearen mendirik altuena Djebel Aissa da (2.236 metro). Saharako iparraldeko muga da.

## Ikus, gainera 
* Atlasko zedroa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Epaltza, Aingeru, “*Tubkal eta Mgoun, Atlasko arroka gorria*”, Bidaia eta mendi kroniken lehiaketa, berria.eus
Rwenzori

**Rwenzori** (1980 arte, **Ruwenzori** izena erabili zen) edo **Ilargiaren mendiak** Erdialdeko Afrikako mendikatea da, Uganda eta KEDaren arteko mugan kokatuta. Kilimanjaro eta Kenya mendiekin batera, bere mendirik altuenak elur-iraunkorra duten Afrikako mendi bakarrak dira. Batzuen ustez, Rwenzoriak Klaudios Ptolemaiosen "Ilargiaren mendiak" dira.

Mendikateak 120 km luzera eta 65 km zabalera ditu. Sei mendikotetan banatuta dago:
* Stanley mendia (5.109 m),
* Speke mendia (4.890 m),
* Baker mendia (4.843 m),
* Emin mendia (4.798 m),
* Gessi mendia (4.715 m), eta
* Luigi di Savoia mendia (4.627 m).

Eskualdea hezea da oso eta normalean mendiak hodeiz beteta daude. Ia mendikate gehiena Gizateriaren Ondarea da eta bi parketan banatuta dago: Ugandako *Rwenzori Mountains National Park* eta Kongoko Errepublika Demokratikoko *Parc National des Virunga*.

Rwenzori ikusteko lehendabiziko europarra Henry Morton Stanley zen, 1889an. Lehenengo igoera 1906an Abruzziko kondeak egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Goizeder Azúa

**Goizeder Victoria Azúa Barríos** (San Felipe, Venezuela, 1984ko otsailaren 23a) euskal jatorriko modelo eta telebista aurkezle venezuelarra da.

Industria harremanak ikasten hasi zen Caraboboko Unibertsitatean. 2002an Miss Carabobo eta Miss World Venezuela lehiaketak irabazi zituen. Hurrengo urtean, Miss International eta Miss Mesoamérica lehiaketak irabazi zituen.

Gaur egun, Globovision telebista kateko Fun Race telesaioko aurkezlea da.
Jennifer Garner

**Jennifer Anne Garner** (Houston, Texas, 1972ko apirilaren 17a - ) aktore estatubatuarra da. 2005 eta 2015 artean Ben Affleck aktorearekin ezkondua izan zen.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
*  Jennifer Garner (IMDb)
Etiopiako goi-lautada

**Etiopiako goi-lautada**, **Etiopiar mendigunea** ere deitua, ipar-ekialdeko Afrikako goi-ordoki zabala da, Etiopiako zatirik handiena eta Eritreako iparraldea hartzen dituena. Gehiena 1.500 metrotik gorako garaieran dago, eta mendirik gorenak 4.500-4.600 metrora iristen dira.

## Geografia 
Etiopia hego-mendebaldetik ipar-ekialdera zeharkatzen dituen Rift Haran Handiak bitan zatitzen du goi-lautada:
* Ipar-mendebaldean Abisiniako mendigunea dago, iparraldeko Etiopia eta erdialdeko Eritreatik Turkana aintziraraino. Tigray eta Amhara eskualdeak hartzen ditu. Bertako Semien mendigunean dago Ras Dashen, Etiopiako gailurrik gorena (4.550 metro). Semien parkea Gizateriaren ondare izendaturik dago. Aipagarria da Tana aintzira ere, Nilo Urdinaren iturburua.
* Hego-ekialdean Hararko mendigunea dago. Bertan dago Batu, Etiopiako bigarren mendirik gorena (4.307 metro).

## Ekologia 
Goi-lautadan hiru eko-eskualde daude:
* Etiopiako oihan menditarrak, 1.100-1.800 metro artean.
* Etiopiako larredi eta baso garaiak, 1.800-3.000 metro artean.
* Etiopiako paramo menditarrak, 3.000 metrotik gora.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roberto Rossellini

**Roberto Rossellini** (Erroma, Italia, 1906ko maiatzaren 8a - 1977ko ekainaren 3a) zinema zuzendari italiarra izan zen.

Italiar Neorrealismoa delako zinemaren zuzendari handienetarikoa da, *Roma, città aperta* pelikula egin zuenetik. Izan ere, filme hori italiar neorrealismoaren mugarritzat jotzen da zinemaren historian.

## Bizitza eta obra 
Lehenengo film luzeak faxismoaren propagandarako egin behar izan zituen.

*Roma, città aperta* (1945, *Erroma hiri irekia*) filmak hiri suntsitu baten sufrimendua eta bizi nahia kontatzen du oso baliabide gutxitaz eta dokumental estiloan; *Paisá* (1946) filmak gerraren amaiera kontatzen du estilo berean. Nazioartean arrakasta eta eragin handia izan zuten bi film horietan Rosselinik sortu zuen estiloari *neorrealismoa* deitu zitzaion.

*Germania anno zero* (1947) *Francesco, giullare di Dio* (1950, *Frantzisko, Jaunaren koblakari*) Frantzisko Asiskoaren bizia kontatzen duena; *Dov´è la liberta?* (1952, *Non da askatasuna?*) filmetan, beste gai eta generoak landu zituen.

Ingrid Bergman antzezlearekin ezkondu zen eta film bikainak egin zituzten elkarrekin, beren harremana agertzen zutenak: *Stromboli, terra di Dio *(1950, *Stromboli, Jainkoaren lurra*), *Viaggio en Italia* (1953, *Bidaldia Italian barrena*), *La Paura *(1954,* Beldurra*).

1957an *India* dokumental neorrealista egin zuen antzezle ezezagunekin, *Il generale della Rovere *(1959) filmak arrakasta handia izan zuen.

Zinema utzi zuen eta telebistarako filmak egin zituen; didaktikoak, dokumental historikoak eta biografiak: *L´etá del ferro* (1964, *Burdinaroa*), *La presa di potere di Luigi XIV* (1966, *Luis XIV.ak aginpidea hartu zuenean*),* Socrate* (1970), *Il Messia *(1975).

## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke zuzendutako filma bakoitzaren bi aktore, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Roberto Rossellini IMDB datu-basean
Mikel Essery

**Mikel Essery Arruti** (Zarautz, Gipuzkoa, 1953 - Mareb, Yemen, 2007ko uztailaren 2a) irakasle eta bidaiari euskalduna zen. Al Kaidak burututako atentatu batean hil zen, Magie Alvarez eta Mariasun Vitorica euskaldunekin batera.

## Bizitza 
1970eko hamarkadan Euskadiko Mugimendu Komunistako kide ere izan zen. Inoiz atxilotu ez bazuten ere, noizbehinka ihes eginda egon izan zen. 1980ko hamarkadatik aurrera, irakasle lanetan aritu zen eta denbora librea bidaiatzeko erabiltzen zuen. Lehendabizi Berastegin eta azkenik Donostian irakasle izan zen. 2006an, Intxaurrondoko Hegoa ikastolan eszedentzia eskatu zuen, besteak beste, Yemenera bidaiatzeko. Brasil eta Ameriketako Estatu Batuetan ere egon izan zen Yemenera joan baino lehen. Azkenik, 2007ko uztailaren 2an, hamahiru lagunek osatutako turista-talde baten aurkako atentatuan hil zen Yemengo Mareb probintzian.

## Ikus, gainera 
* Zarauztar ospetsuen zerrenda

## Erreferentziak
Magie Alvarez

**Magie Alvarez Calleja** (Zarautz, Gipuzkoa, 1983 - Mareb, Yemen, 2007ko uztailaren 2a) ostalari eta bidaiari euskalduna zen. Al Kaidak burututako atentatu batean hil zen, Mikel Essery eta Mariasun Vitorica euskaldunekin batera.

## Bizitza 
Txikitatik munduan barrena bidaiatzeko desioa zuen. Ostalaritzan lan egiten bazuen ere, munduan zehar bidaiatzen denboraldi luzeak igarotzen zituen. Abenturazale hutsa zen: ETB 2ko *El Conquistador del Fin del Mundo* programan parte hartu zuen. Turisten gidari gisan lan egiteko prestatzen ari zen 2005etik, Mikel Esseryren laguntzaz. Al Kaidak Yemenen atentatu batek hil zituen.

## Erreferentziak
Luis del Olmo

**Luis del Olmo Marote** (Ponferrada, Leon, Espainia, 1937ko urtarrilaren 31-) kazetari espainiarra da, irratian ibilitakoa.

1972tik "Protagonistas" irratsaioa aurkezten du, hastapenetan RNEn eta gero COPE, Onda Cero eta Punto Radion.

Eskuindar ideologiakoa eta espainolista, beste mota batzuetako nazionalismoak jomugan izan ditu behin eta berriro. Halaber, ETAk mehatxatu izan ditu hainbatetan bai eta hiltzen saiatu ere, antza denez.

## Kanpo estekak 
*  Luis del Olmoren webgunea
Kitee

thumb|ezkerrera|Kiteeko eliza
**Kitee** Finlandiako udalerri bat da.
Finlandia Ekialdea probintzian dago eta Ipar Karelia eskualdeko parte da. Udalerriak 10.024 pertsonetako biztanleria dauka 2003an eta 1.141,75m2tako hedadura dauka, zeinetatik 276,87m2 (ia-ia %25a) ura den. Biztanleria dentsitatea 11,1 bizilagun km2 bakoitzekoa da.

Hierritarrak fineran elebakarra dira. Udalerria lehen "Kides" bezala ere izan da ezagutua suediar dokumentuetan, baina gaur suedieraz ere "Kitee" bezala ezagutzen da.

## Herritar ezagunak 
* Nightwish metal sinfonikoko musika taldea
* Tarja Turunen sopranoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Senegal (ibaia)

**Senegal** Mendebaldeko Afrikako ibaia da, Ginea eta Mali zeharkatu, eta Mauritania eta Senegalen arteko muga egiten duena 1.790 kilometro luze da, eta 337.000 kilometro koadroko arroa hartzen du.

## Ibilbidea 
Iturburua Gineako Fouta Djalon mendigunean dauka, non Bafing izena duen. Bafing eta Bakoye ibaien bilgunean hartzen du Senegal izena. Mali alderik alde igaro ondoren ipar-mendebaldera egiten du, eta Bakel hiritik aurrera Senegal eta Mauritaniaren arteko muga eratzen du. Bakel eta Dagana hirien artean hasten da ibaiaren delta zabala. Bokalea Ozeano Atlantikoan dago, Saint Louisen ondoan. Irailetik urria arte uholdeak izaten dira delta inguruko lurraldeetan. Ura jaistean artoa, arroza eta artatxikia aldatzen dituzte.

## Ibaiadarrak 
Ibaiadar nagusiak Faleme, Karakoro eta Gorgol ibaiak dira.

## Hidrometria 
Senegal ibaiaren emaria 71 urtez, 1903tik 1974ra, neurtua izan da Daganan. Ikertutako eremuak 268.000 km² ditu, arro osoaren %80a. Urteko batez besteko emaria 687 m³ segundokoa da, baina gorabehera handiekin. 71 urte horietan neurtutako emaririk txikiena 4 m³ segundokoa izan zen eta handiena 3.260 m³ segundokoa.

**Senegal ibaiaren batez besteko emariak (m³/s) Daganan neurtuak****Datuak: 1903 eta 1974 artean**

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize = width:500 height:300
PlotArea = left:40 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:3000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:300 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:150 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:Urtarrila
  bar:Fév text:Otsaila
  bar:Mar text:Martxoa
  bar:Avr text:Apirila
  bar:Mai text:Maiatza
  bar:Jun text:Ekaina
  bar:Jul text:Uztaila
  bar:Aoû text:Abuztua
  bar:Sep text:Iraila
  bar:Oct text:Urria
  bar:Nov text:Azaroa
  bar:Déc text:Abendua

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:Jan from:0 till: 210
  bar:Fév from:0 till: 121
  bar:Mar from:0 till: 67.9
  bar:Avr from:0 till: 33.8
  bar:Mai from:0 till: 17.5
  bar:Jun from:0 till: 33.3
  bar:Jul from:0 till: 427.6
  bar:Aoû from:0 till: 1203
  bar:Sep from:0 till: 1971
  bar:Oct from:0 till: 2260
  bar:Nov from:0 till: 1446
  bar:Déc from:0 till: 456
  

PlotData=
  bar:Jan at: 210 fontsize:S text: 210 shift:(-10,5)
  bar:Fév at: 121 fontsize:S text: 121 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 67.9 fontsize:S text: 67,9 shift:(-10,5)
  bar:Avr at: 33.8 fontsize:S text: 33,8 shift:(-10,5)
  bar:Mai at: 17.5 fontsize:S text: 17,5 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 33.3 fontsize:S text: 33,3 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 428 fontsize:S text: 428 shift:(-10,5)
  bar:Aoû at: 1203 fontsize:S text: 1203 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 1971 fontsize:S text: 1971 shift:(-10,5)
  bar:Oct at: 2260 fontsize:S text: 2260 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 1446 fontsize:S text: 1446 shift:(-10,5)
  bar:Déc at: 456 fontsize:S text: 456 shift:(-10,5)
  

## Ikus, gainera 
* Afrikako geografia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Limpopo (ibaia)

**Limpopo** Afrikako hego-ekialdeko ibaia da, Hegoafrika, Botswana, Zimbabwe eta Mozambike zeharkaturik  Indiako ozeanora isurtzen dena. 1.600 kilometroko luzera du, eta Afrikako eskualde horretako ibai nagusia da.

Limpopo Handiko Mugaz Gaindiko Parkea 2000an sortu zuten.

## Geografia 
Transvaal probintzian du iturburua, Hegoafrikako iparraldean, eta Hegoafrika, Botswana eta Zimbabweren arteko muga eratzen du. Ikusgarriak dira Zimbabweko goi-ordokiak igaro ondoren sortzen dituen ur-jauziak. Ondoren Mozambiken sartzen da eta, Maputo hiriaren iparraldean, Indiako ozeanora isurtzen.

## Historia 
Vasco da Gama izan zen Limpopo ibaia ikusi zuen lehenengo europarra, 1498an. Eskualdeak, hala ere, aspalditik ditu biztanleak; izan ere Mokopanen 3,5 milioi urteko *Australopithecus* fosila aurkitu zen.

## Ibaiadarrak 
* Bubye ibaia,
* Olifants/Letaba ibaia,
* Shashe ibaia,
* Magalakwin ibaia,
* Mzingwane ibaia eta
* Mwenezi ibaia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Limpopo Handiko Mugaz Gaindiko Parkea

## Kanpo estekak