open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Idoia Sobrino Lopez

**Idoia Sobrino Lopez** (Elizondo, Baztan, Nafarroa Garaia, 1984) euskal liburuzaina eta dokumentalista da.

## Bizitza 
Bibliotekonomia eta Dokumentazioan diplomatua da Bartzelonako Unibertsitatean. Begirale titulazioa ere badu.

Epaimahai lanetan ere jarduten du, hala nola, euskarazko literatur sorkuntza bultzatzen duen Etxepare 2025 sarietan hartu zuen parte Aitziber Akerreta Hernández ilustratzaile eta Patxi Zubizarreta Dorronsoro idazlearekin batera.

## Argitalpenak 
### Artikuluak aldizkarietan 
Besteak beste, han hauexek argitaratu ditu:

#### Bakarka 
* *Sistemaren oinarriak* (2016), Behinola: haur eta gazte literatura aldizkaria,  ISSN 1575-8168, 34 zk.,  28-32 orrialdeak

#### Lankidetzan 
* *Eskola-liburutegiak, zertarako?* **(**2016) Amaia Hennebutte eta Iñaki Markotegirekin. Behinola: haur eta gazte literatura aldizkaria,  ISSN1575-8168 ,  34 zk., 6-25 orrialdeak 
* *Dícese del cambio en las bibliotecas* (2006) Sonia López Igartuarekin, ISSN  1136-7679, 18 zk., 41-42 orrialdeak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esne-gain tarta

**Esne-gain** **tarta** esne, esne-gain, azukre, gari-irin eta arrautzekin egindako arrautzesne edo budin aberats batez betetako tarta mota da  eta normalean esne-gain harrotuarekin gaineratua.

Esne-gain tartak normalean tarta jaurtiketa egiteko edo norbaiti aurpegira tarta botatzeko erabiltzen dira.

## Aldaerak 
thumb|Bananazko esne-gain tarta bi lagunentzat
Bertsio aipagarri bat bananazko esne-gain tarta da. Esne-gain tartak beste zapore askotan egiten dira, besteak beste, bainila, limoi, lima, kakahuete gurina, koko eta txokolate. 

## Osagaiak 
Esne-gain tarta gehienek natilla betegarria eta esnegain harrotua izaten dituzte. Arrautzesnearen betegarria kremarekin erlazionatuta dago, frantses gozopilen eta tarten osagai garrantzitsua dena. Oinarri bakarreko tarta da, non oinarrizko oinarria eta alboak estaltzen dituen, baina ez goialdea. Oinarria ohiko ore-tarta oinarria izan daiteke, edo gaileta xehatuekin edo graham gaileta oinarriarekin egina.

Esne-gain tarta gehienak egositako arrautzesne-betegarri batekin egiten dira. Bordenen asmatutakoa eta Jane Ellison haien fikziozko bozeramaileari egozten zaion "Magic Lemon Cream Pie" esne kondentsatu gozotuaren, arrautzen eta limoi-zukuaren nahasketa giro-tenperaturan mamituz loditzen da. Geroago, limoizko merenge tarta bihurtu zen.

## Tarta jaurtiketa 
thumb|Aurpegian esne-gain tarta bat hartzen karitateagatik
Tarta jaurtiketa —normalean esne-gain tarta— slapstick komediako "aurpegian tarta" txistean du jatorria. Fred Karno antzerki-enpresario ingelesaren music hall esketxetan agertzen da eszenatokian.  Praktika hau politikarien edo beste pertsonaia publiko batzuen desadostasuna adierazteko ere erabiltzen da, eta batzuetan modu arin batean egiten da ongintzako ekitaldietan, non agintaritza-posizioan dagoen norbaitek irabazlearengandik aurpegian tarta bat jasotzeko borondatez aurkezten den.

## Argazkiak 

Fitxategi:2020-01-13_10_39_20_The_last_slice_of_a_Edwards_Hershey's_Chocolate_Crème_Pie_in_the_Dulles_section_of_Sterling,_Loudoun_County,_Virginia.jpg|alt=Chocolate Crème Pie| Txokolatezko esne-gain tarta
Fitxategi:Chocolate_cream_pie.JPG|alt=Chocolate cream pie| Txokolatezko esne-gain tarta
Fitxategi:Chocolate_cream_pie.jpg|alt=Chocolate cream pie| Txokolatezko esne-gain tarta

## Izen antzekoak dituzten platerak 
* Bostongo esne-gain tarta Ameriketako Estatu Batuetako tarta bat da, iraganean tokian bertan txokolatezko esne-gain tarta bezala ezagutzen zena.
* Azukrezko esne-gain tarta AEBetako kremazko tarta bat da

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karin Ek

**Karin Valborg Ek** (jaiotzez **Lindblad**; Stockholm, 1885eko ekainaren 17a – Göteborg, 1926ko urriaren 1a) suediar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Karin Lindblad 1885ean jaio zen Stockholmen. Bere gurasoak Anders Lindblad suediar medikua, eta haren emazte Florence Farish ingelesa ziren. Stockholmgo Anna Sandström Irakasleen Prestakuntza Eskolan graduatu zen, non Harriet Löwenhjelm margolari eta poetarekin, Honorine Hermelin feministarekin eta Elsa Björkman-Goldschmidt artista eta idazlearekin batera ikasi zuen. Ezkondu aurretik, Pär Lagerkvist idazlearekin eta gero David Edström suediar-estatubatuar eskultorearekin harremanean egon zen.

1904an, ama minbiziak jota hil zitzaionean, bere lehen poema bilduma argitaratu zuen, *Dicter*. 1907an, irakasle titulua jaso zuen eta suediera, historia eta kristau-ikasbidea irakasten hasi zen Karlshamneko nesken eskola batean. 1909an, Sverker Ek literatura historialari eta irakaslearekin ezkondu zen. Senar-emazteak Göteborgen kokatu ziren eta bost seme-alaba izan zituzten, haietako bat Anders Ek aktorea izanik. Hala ere, Karinek bere jaioterrira itzultzeko gogoa zuen, eta 1915ean *Fredmansgestalten* prosa bilduma idatzi zuen, Stockholmi omenaldi moduko bat.

1918an argitaratu zen Karin Eken eleberri bakarra, *Gränsen*, Agnes gaztearen istorioa kontatzen duena. Protagonistak maitasunarekin amesten du eta, aldi berean, beldurra du. Karin Eken poesian bezala, bere prosan ere maitasunaren eta naturaren gaiak oso lotuta daude. Gainera, eleberria herrialde eta aro ezberdinetako idazlanetako aipuez beteta dago, eta horrek idazlearen jakintza zabala erakusten du.

Poesia eta fikziozko prosaz gain, saiakerak ere idatzi zituen eta Albert Bonnierrek 1921ean argitaratutako Suediako poesiaren antologia bat osatu zuen: *Ur Svenska Dikten,* hiru liburuki eta mila orrialde inguru dituena. Ez zituen poemak kronologikoki antolatu, baizik eta tematikoki, eta hori geroago kritikariek goraipatu zuten.

Gaztetatik, minbiziak jota zegoen. 1925ean, bere azken poema bilduma argitaratu zuen, *Död och Liv*, gaixotasunaren aurkako borrokari eskainia. Stockholmen hainbat urtez tratamendua jaso ondoren, 1926an hil zen, 41 urte zituela, eta Göteborgeko Ekialdeko hilerrian hobiratuta dago.

## Lanak 
* *Dikter* (1904)
* *Den kostbara hvilan : dikter* (1914)
* *Fredmansgestalten : en studie* (1915)
* *Gränsen : en historia* (1918 eta 2016)
* *Ur svenska dikten : antologi* (hiru liburukitan, 1921)
* *Idyll och elegi* (1922)
* *Död och liv* (1925)
* *Snart djupnar ljusa kvällen till violblå natt* (1994)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mari Blanchard

Mari Blanchard (Mary E. Blanchard jaio zen, 1923ko apirilaren 13a – 1970eko maiatzaren 10a) estatubatuar zinema eta telebistako aktorea izan zen, batez ere berrogeita hamarreko hamarkadan eta hirurogeiko hamarkadaren hasieran B serieko filmetan izandako zorigaiztoko emakume paperengatik ezaguna.

Blanchard 1923ko apirilaren 13an jaio zen Long Beach-en, Kalifornian [1] (iturri batzuek 1927an jaio zela aipatzen duten arren [2]). Bederatzi urterekin poliomielitisetik bizirik atera ondoren, [3] bere osasuna hobetu egin zen etxetik ihes egiteko eta nerabezaroan zirku batekin bat egiteko. Ondoren, Kaliforniako Hegoaldeko Unibertsitatean, Los Angeleseko Kaliforniako Unibertsitatean eta Santa Barbara State Collegen ikasi zuen [4].

1940ko hamarkadaren amaieran, Blanchard zinemako prentsa eta estra eredu arrakastatsu bihurtu zen; hala ere, produktore batek aparrezko bainuen iragarki batean ikusi ondoren, "pantaila handian" aktore gisa arrakasta mugatua izaten hasi zen. 1950 eta 1951 artean rol txikiak jokatu zituen hainbat filmetan, baina Blancharden zinema-rol gogoangarrienetako bat Abbott and Costello Go to Mars 1953ko komedian Allura, Venuseko erregina baten papera izan zen.

## Filmografia 
## Bibliografia: 
* Wikipedia (2025, *martxoaren 31*). *Mari Blanchard*. Wikipedia, entziklopedia librea. 

* **Walker, B. J.** (2017, martxoak 14). *Mari Blanchard (1923–1970)*. Brian’s Drive-In Theater.

* **Hoffmann, H.** (2000). *“A” Western filmmakers: A biographical dictionary of writers, directors, cinematographers, composers, actors and actresses* (p. 393). McFarland. 

* **Associated Press.** (1947, urtarrilaren 30). *Five starlets model in March of Dimes*. *The Ogden Standard-Examiner*
Adrián Toledo

**Adrián Toledo Martínez** (Valentzia, 2003ko apirilaren 20a) espainiar matematikaria da. Matematikako Ikasleen Elkarte Nazionaleko Unibertsitate Politikako kidea da 2025eko uztailean. Eulerianosen lehen ordezkaria izan zen Liga Matemática 2023-2024n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luis C. Núñez

Donostian jaiotako idazlea. 1940an jaio zen Donostia (Gipuzkoa, Euskal Herria),  toki berdinean hil 2009an. Sobornako unibertsitatean lizentziatua, hizkuntzalaritza eta soziologian. Hortaz gain, Euskal Filologiako hainbat ikastaro egin zituen Gasteizen. 

Bizitzaren zati handi bat kazetari gisa jardun zuen arren, hainbat idatzi eta liburu garrantzitsuren egilea izan zen. Beti zuen hizkuntzan bere lanen ardatza, hortaz hizkuntza-lanen egile gisa jardun zuen. Euskarari, horren irakaskuntzari eta biziraupen zailaren inguruan burutu zituen lan horiek. Zorroztazun intelektuala eta zabaltze zein dibulgazioa asmo zuena. Fonologia eta euskalkiei eskainitako lan teknikoetatik hasita “*El euskera arcaico”* azpimarratuko genuke. Hortaz gain, bere lanetan hizkuntzalaritza eta politika nahasten zituen, ondoren Euskal Herriaren historian errefentziazkoak izango zirenak. Horien artean: *Así está la enseñanza primaria* (1969), *Euskara gaur* (1971), *Fonología consonántica de un idiolecto del euskera de Zuberoa* (1976) y *Opresión y defensa del euskera* (1977), *La Sociedad Vasca actual* (San Sebastián, 1977), *Clases sociales en Euskadi* (Donostia, 1977).

Esan bezala, kazetaritzak garrantzizko papera jokatu zuen bere bizitzan; Izan ere, “Egin” egunkariko erredaktore burua izan zen hura legegabetu eta itxi zuten arte. Gertakari hau 1998ko uztailean eman zen Baltasar Garzón epailearen eskutik. Bertan urteetan zehar plazaratu zituen herriaren hizkuntza panoramaren inguruko mapa eta estatistikak.

Luis Nuñez politikan oso sartua zegoen pertsona bat izan zen lehen aipatu dugun bezala. Azpimarratzekoa da Herri Batasunako kide izan zela, eta bertatik kargu politiko bat lortu zuen. Gipuzkoako Batzar Nagusietako kide izatera eraman zuen alderdiak. Bere gertakari bat azpimarratu beharko bagenu, Juan Carlos I.a Espainiako erregea Gernikako Juntetxera egindako bisitan, 1981 ean Eusko Gudariak ereserkia abestu zion batzar kidetako bat izan zen. 1989 an Argelen Espainiako Gobernua eta ETAren artean eman ziren elkarrizketetan parte hartu zuen, euskal ordezkaritzazko parte gisa. 

Horrenbestez, Luis Nuñezek bere bizitza politikoa frankismoaren garai gogorrenetan jorratu zuen. Hori dela eta, 70. hamarkadan Euskal Herrian eman zen azken salbuespen egoeran atxilotu zuen ETAko kide izateagatik. Hilabetea gainditu zuen atxilotua; Izan ere, gipuzkoatik bizkaira aldatu zuten bertako salbuespen aldia bukatu zenean. 

2009 an hil zen, gaixotasunak jota. Hainbat urteetan gogorki borrokatu bazuen ere, honek gain egin zion bere sorterrian, Donostian.
Ruth Armas Alemán

260px|thumb|*¿Te cuento una historia?* liburaren azala
**Ruth Armas Alemán** (Las Palmas Kanaria Handikoa, 1972ko apirilaren 23a) Ermuan bizi den kanariar idazlea da.

## Bizitza 
Bost haurrideetako bigarrena izan zen. Txikitatik haurride gazteagoei ipuinak kontatzen zizkien oheratu baino lehen. Haientzat fantasiazko mundu bat sortzen zuen. Amarengandik datorkio irakurzaletasuna. Hainbat idazketa ikastaro egin ditu eta sormenezko idazketa tailer ezberdinetan parte hartu du. Beti du buruan istorio bat eta beti darama aldean bere ohar-koadernoa. Irakurketarekiko interesa, berak kontatzen duenez, bere gogoak kontzientzia hartu zuenean sortu zitzaion, eta beti ere literaturarekiko maitasuna irakatsi zion amaren eskutik. Ezkonduta dago, bi haur ditu eta jaioberritatik hazi ditu ipuinak kontatuta. Ipuin horiek unean bertan asmatzen zituen, eta geroago idatzi eta eskaini zizkien bere lehen ipuin laburren liburuan, *¿Te cuento una historia?* izenekoan. 

### Eleberriak 
* *Cántame una de Mecano* (Maluma argitaletxea, 2021) nobela garaikidea, 186 or., ISBN 978-84-123611-6-2

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aurkezpen elkarrizketa: *Cantame una de Mecano*
Kremazko tarta

**Kremazko tarta** edo **kremazko pastela** egosi gabeko edo erdi egositako oinarri batean jarri eta labean egindako edozein krema nahasketa mota da.  Ipar Amerikan, "kremazko tarta" normalean esne, arrautza, azukre, gatz, bainila-estraktu eta batzuetan intxaur muskatu nahasketa soil bat da, oinarri batekin konbinatuta. Nabarmen desberdina da esne-gain tarta batetik, azken honek hoztutako oinarri aurrez egosi batean isuritako arrautzesne egosia baitu. Erresuma Batuan, tarta jaurtiketa ekintza komikoa edo politikoa "kremazko tarta" batekin egiten da normalean. Kremazko tarta ohikoenen artean daude kalabaza-pastela, limoi eta esne-gazuradun xake-tarta, kokozko esne-gain tarta eta koko-pastela. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rubén Medina Sabino

**Rubén Medina Sabino** (Iruñea, 1997ko otsailaren 26a) nafar matematikaria da eta Nafarroako Unibertsitate Publikoko irakaslea. Espainiako Matematikako Errege Elkartearen 2025eko Vicent Caselles Saria da.

## Biografia 
Rubén Medinak Matematikan lizentziatua da Granadako Unibertsitatetik. Granadako Unibertsitatean Fisikan eta Matematikan masterra egin ondoren, doktoretza lortu zuen unibertsitate horren eta Pragako Txekiako Unibertsitate Teknikoaren arteko programa bateratu baten bidez, FPU beka batekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel de León Rodríguez

**Manuel de León Rodríguez** (Requejo, 1953ko abenduaren 12a) espainiar matematikaria da, Zientzia Ikerketen Kontseilu Nagusieko ikertzaile irakaslea.

Santiago de Compostelako Unibertsitatean Zientzia Zehatzetan lizentziatua eta doktorea, unibertsitate berean irakasle izan zen 1975etik 1986ra, Geometria eta Topologiako irakasle titular kargua zuenean jada. Urte berean CSICen sartu zen zientzialari ikertzaile gisa, geroago ikerketa irakasle bihurtuz. Irakasle bisitaria izan da hainbat unibertsitatetan, hala nola Calgary, Ghent, Lille eta Mannheim-en, besteak beste.

Batez ere geometria diferentzialean eta mekanikan eta fisika matematikoan dituen aplikazioetan lan egin du. Manuel de Leónek bere ibilbidearen zati handi bat espainiar matematika mundu osoan sustatzeari eskaini dio. Eremu honetan, hainbat erakunde publiko nazional eta nazioarteko aholkulari izan da politika eta hezkuntza arloetan, besteak beste, Espainiako Senatuan eta Matematika Hezkuntzako Nazioarteko Batzordean. Matematika Zientzien Institutuko zuzendaria izan zen zentroa 2007an sortu zenetik 2017ko irailera arte eta Severo Ochoa Programara aurkeztutako proiektuaren zuzendari zientifikoa, eta 2011tik aurrera, ICMAT Espainiako zentro nagusietako bat bezala bereizten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nicolás Atanes

**Nicolás Atanes Santos** (Burgos, 2004ko apirilaren 17a) nafar matematikaria eta matematikaren dibulgatzailea da.

## Biografia 
Nicolás Burgosko Yagüe Ospitale Orokorrean jaio zen, baina urtebete zuela gurasoekin Iruñeara joan zen bizitzera. 2020ko irailean, Batxilergo Internazionaleko Diploma Programan hasi zen Iruñeko Navarro Villoslada BHIan. 2022ko irailean, matematikako gradua ikasten hasi zen Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan.

Atanesen dibulgazio jarduera 2020ko otsailean hasi zen, matematikarekiko interesa zabaltzeko helburuarekin. Testuinguru horretan, Virus Matemático izeneko mugimendua sortu zuen. Bere ekimenen ondorioz, 2021eko otsailean Mariya Gabriel Berrikuntza, Ikerketa, Kultura, Hezkuntza eta Gazteriako Europako komisarioarekin bildu zen. Urte berean, Navarra Televisión Sarietarako izendapena jaso zuen.

Hezkuntza arloan, Atanesek defendatu du matematikak oinarri teoriko sendo batetik irakatsi behar direla haien erabilgarritasuna ulertzeko. 2024ko azaroaren 29an, TEDxSoria ekitaldian parte hartu zuen, matematikaren pertzepzio publikoa aldatzeko ahaleginari buruzko hitzaldia eskainiz. Horrez gain, Kataluniako Parlamentuko Hezkuntza Batzordean parte hartzera gonbidatu zuten.

2023an, Matematikako Ikasleen Elkarte Nazionaleko lehiaketa-bokal izendatu zuten, eta Liga Matemática antolatzeaz arduratu zen. 

2024an, "Ezagutu Katalunia begirada matematiko batetik" ibilbide turistikoen sorreran parte hartu zuen Kataluniako Generalitatearekin batera. Proiektu honek oihartzun zabala izan zuen, eta The New York Times egunkariak ere jaso zuen bere orrialdeetan.

Bere ibilbidean zehar, hainbat pertsonaia ezagunrekin bildu da, hala nola Pedro Sánchez Espainiako Gobernuko presidentearekin, Terence Tao eta Marcus du Sautoy matematikariekin, edota Maria Branyas Morerarekin. Halaber, La Masian hitzaldi bat eman zien Bartzelona Futbol Klubeko kirolari gazteei. Gainera, 2025eko irailean, Leonor printzesarekin, Letizia erreginarekin eta Felipe VI.a erregearekin elkartu zen; haiekin matematikari buruz hitz egin zuen. Matematika Nafarroan unibertsitate-eskaintzaren barnean egotearen aldeko ahots aktiboa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vana-Aespa

**Vana-Aespa** Kohila parrokiako herria da, Raplako konderria, Estoniako iparraldean. Kohila udalerritik 6 km ipar-mendebaldera dago, Hageri eta Aespa artean. 48 biztanle ditu.

## Historia 
Vana-Aespa 2011ko abenduaren 20an sortu zen, Aespa herria bitan zatituta. Kokaleku berriak Aespa udalerri txikia eta Vana-Aespa herria izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Bonaventura Forteza-Maura Cortès

**Maria Bonaventura Forteza-Maura Cortès** (Palma, 1826ko azaroaren 7a – *ibidem*, 1917ko irailaren 12a) mallorcar enpresaburua izan zen, itsas negozioetan aritu zena.

## Bizitza 
Maria Bonaventura Forteza-Maura i Cortès Mallorcako Palma hirian jaio zen 1826ko azaroaren 16an. Antoni Forteza-Maura (1802-1859) eta Paula Cortèsen (h. 1867) alaba zen.

1849ko abenduaren 13an Gabriel Faust Fuster Fortezarekin (1828-1874) ezkondu zen, politikari eta enpresari aurrerakoi ezagunarekin, eta zortzi seme-alaba izan zituen harekin. 1872an alargundu zen eta, merkataritza-tradizio luzeko familia batekoa izanik, hartu zuen bere gain familiako ondasunen administrazioa eta bere senar zenak utzitako itsas negozioak, batez ere Kubarekin itsas merkataritzarekin lotutako jarduerak.

1880an bere seme Francesc galdu zuen Karibetik itzultzeko bidaia batean. Francesc, lanbidez itsas-pilotua, negozioa kudeatzeko zereginetan oinordeko eta ondorengo izango zen semea zen eta, hura hil ondoren, Maria Bonaventurak senarraren heriotzatik handitzen ari ziren aktiboak pixkanaka saltzea erabaki zuen (M. Isabel eta Lequeitio bergantinen jabea bihurtu zen).

1917an, laurogeita hamar urte zituela eta senarra eta zortzi seme-alabetatik lau baino gehiago bizi izan ondoren, Maria Bonaventura Forteza-Maura Cortès hil zen Palman.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Óscar Rivero

**Óscar Rivero Salgado** (Xinzo de Limia, 1994ko urria) galiziar matematikaria eta Santiago de Compostelako Unibertsitateko irakaslea da. 2023an Vicent Caselles Saria Espainiako Matematikako Errege Elkartean eman zioten.

## Biografia 
1994ko urrian Xinzo de Limian jaioa, 2016an Matematika eta Fisika Ingeniaritzako gradua Kataluniako Unibertsitate Politeknikoan amaitu zuen Goi Mailako Diziplinarteko Prestakuntza Zentroan bidez. Hurrengo urtean, Matematika Aurreratu eta Ingeniaritza Matematikoko masterra egin zuen unibertsitate berean. 2021eko otsailean lortu zuen doktoregoa, "Beilinson-Flach elementuen eta ziklo diagonalen Euler sistemen aplikazio aritmetikoak" izeneko tesi batekin, Kataluniako Unibertsitate Politeknikoako zenbakien teoria taldean idatzia, Victor Rotger irakaslearen gainbegiratzeapean. Doktorego ondoko ikerketa-lanak egin ditu Warwickeko Unibertsitatean (Newton Nazioarteko Bekadunarekin) eta Berkeleyko Mathematical Sciences Research Instituten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Cambridge Ancient History

***The Cambridge Ancient History*** antzinako historia integraleko tratatua, da hamalau liburukitan banatua, historiaurretik hasi eta antzinate berantiarreraino hartzen duena eta Cambridge University Pressek argitaratu zuena. Hamabi liburukiko lehen seriea John B. Buryk antolatu zuen  eta 1924 eta 1939 artean argitaratu zen. Bigarren seriea, lehenengoa berrikusiz eta eguneratuz, 1970ean argitaratu zen eta 2001ean osatu. Hamalau liburuki ditu hemeretzi liburutan.

## Bigarren seriea 
### Argitaratutako liburukiak 
Hauek dira argitaratu diren hamalau liburukiak:

* **I.I**: *Prolegomena and Prehistory*
* **I.II**: *Early History of the Middle East*
* **II.I**: *History of the Middle East and the Aegean Region c.1800-1380*
* **II.II**: *History of the Middle East and the Aegean Region c.1380-1000*
* **III.I**: *The Prehistory of the Balkans; and the Middle East and the Aegean world, tenth to eighth centuries B.C.*
* **III.II**: *The Assyrian and Babylonian Empires and other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries B.C.*
* **III.III**: *The Expansion of the Greek World, Eighth to Sixth Centuries B.C.*
* **IV**: *Persia, Greece and the Western Mediterranean C. 525 to 479 B.C.*
* **V**: *The Fifth Century B.C.*
* **VI**: *The Fourth Century B.C.*
* **VII.I**: *The Hellenistic World*
* **VII.II**: *The Rise of Rome to 220 B.C.*
* **VIII**: *Rome and the Mediterranean to 133 B.C.*
* **IX**: *The Last Age of the Roman Republic, 146-43 B.C.*
* **X**: *The Augustan Empire, 43 B.C.-A.D. 69*
* **XI**: *The High Empire, A.D. 70-192*
* **XII**: *The Crisis of Empire, A.D. 193–337*
* **XIII**: *The Late Empire, A.D. 337–425*
* **XIV**: *Late Antiquity: Empire and Successors, A.D. 425–600*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Federico Soto

Federico Soto Yarritu 1906an Santanderren jaiotako psikiatra bat izan zen. Bere medikuntza ikasteten zatirik handiena Madrilen egin zuen, ondoren, espezializazioa Neuropsikiatrian Santanderren eginik, konkretuki Casa de Salud Valdecillan Jose Maria Aldamaren ikuskaritzapean. 1934ean 27urte zituelarik Nafarroako Ospitale psikiatrikoan mediku zuzendari izateko postua lortu zuen, bere erretirorarte jardungo zuen postua izango zen 1976an. 

Bere lan jardueraren inguruan hitz egiten badugu, azpimarratu behar dugu Nafarroako medikuntzan aurrera pauso handiak egin zituela, era bat modernizatuz eta berrikuntzak ezarriz. Esaterako, pazienteen ongizaterako indar alkandorak albo batera utzi zituen, burdinezko hesiak erabiltzeari utzi eta ordainpeko pazieenteen eta beste pazienteen arteko bereizketan ezabatuz.Hortaz gain, metodo berriak ere txertatzu zituen, hainbat tailer aurrera eramanez eta “laboraterapia” metodoa aurrera eramanaz. Horiek garatzeko momentuko terapeuta onenetariko bat kontratatu zuen, Gisella Wegener alemaniarra. Ikuspegi guztiz aurreratua garairako. 

Ildo beretik, Nafarroan elektroentzefalograma txertatzen aitzindaria izan zen, baita psikofarmako berriak agertzen joan ziren einean, 50eko hamarkada inguruan. Horrez gain, Nafarroako psikoteknia eta psikologia aplikatuko institutuen sorrera bultzatu zuen eta baita hauek zuzendu ere. Baina bere jarduera profesionala ez da hor geratzen, irakaskuntzara ere zabaldu zituen hegalak. Psikiatria eta Psikologiako irakasle izan zen Nafarroako unibertsitateko medikuntza fakultatean. Medikuntzako aholkulari ere jardun zuen Nafarroako Unibertsitateko klinikan eta Espainiako Neuropsikiatria elkarteko presindete.

Arlo pertsonalari dagokionez Federico Soto Yarrituk bederatzi seme-alaba izan zituen. Bestalde, ezaguna zen gaixoekiko zuen harreman eta taktuaz, ez baitzitun “zoro” deitzen, duintasunezko tratua lehenetsi zuen eta hitz eta erantzuneko tratua sustatu. Bere zaletasunei dagokionez, uso mezulariak zaintzea, hipika eta xakea zeuden. Alemaniarra zertxo bait kontrolatzen zuen eta bere bizitzaren azken urteetan hainbat liburu itzuli zituen.

Urte batzuk geroago, bere jaioterrian, Sanatanderren omenaldia egin zioten eta bere iruidari buruzko biografia landua jasoa zuten osasun mentalari egindako ekarpen aitzindariengatik.
Manuel Maysounave

Manuel Maysounave Jimenez 1929ko iraialren 3an jaioa Osunan, 2020 abenduaren 4ean hil zen Gasteizen. 

Hezkuntzari dagokionez, bere hezkuntzaren lehen zatia haren jaioterrian egin zuen Osunan, unibertsitatea aldiz, Sevillan. Zuzenbidean graduatu zen 1952 an konkretuki. Unibertsitate garaian katedren laguntzailea izan zen, baita zuzenbide zibileko eta nazioarteko harremanen irakasleen laguntzaile. Garai berean “proverismo” izeneko mugimendu bat sustatu zuen, haren hitz gakoak egia, erantzukidetasuna, meritua eta misioa zirelarik. Doktoretza ikastaroak aldiz Valladoliden egin zituen, ondoren, Bordelen egin zuen egonaldi bat. Horren ostean 1958 an Gasteizen finkatu zen, berak zionez Bordeltik itzuli zenean Irunen geratzeko asmoa zuen, baina Gasteizekin maitemindu zen abuztuak 4 batean, eta hantxe geratu zen bizitza osoan. 

Bere lanari dagokionez, abokatu lanak egin zituen gehien bat, eta horretan jardun zuen bere bizitzaren zatirik handiena. Ibilbidea Gasteizen bereziki izan zen aipagarria, sei hamarkada baina gehiago jardun baitzuen bertan abokatu bezala. 85 urte bete ondoren, ohikoa zen Euskadiko epaitegietan ikustea. Ezagutzen zutenek Zuzenbideko bide guztiak ezagutzen zituela zioten, kasu zailenetan ere argudioak aurkitzeko gai zena. Beste batzuek ezinezko kasuen abokatutzat jotzen zuten, lan bikainak egiten zituelako. Baliabiderik ez uztenekin ere lana egiteko prest zegoen, beti laguntza eskeintzeko prest.

1976 an Egirako Batzarra bezala izendatzen zen Alderdi Proverista ezagutu eta legalizatu zuen. Honek egoitza Gasteizen zuenez Manuel Maysounave izan zen presidentea eta pentsamenduaren buru. Alderdia bost hauteskundetara aurkeztu zen (1977, 1979, 1982, 1986 eta 1989), emaitza apalak lortuaz guztietan. 

Bere politika eta abokatu gisa jardun zuen lan bikaianez gain, Maysounavek lan literario mardulak eta konplexuak burutu zituen. Bi liburu idatziaz: *Exiliado* (1950) eta P*artido Proverista* (1976). Arabako *Norte Exprés* egunkarian lagundu zuen, eta zenbait aitorpen literario lortu zituen, 1951ko Osunako Lore Jokoetako bat, adibidez.
Jose Maria Burgaña

Jose Maria Burgaña Belaustegi Mutrikun jaio zen, 1905eko ekainaren 4ean. Caracas, Venezuelan hil 1987ko maiatzaren 22an. Marina merkanteko kapitana izan zen bere lanbide eta bertatik zen ezaguna. 

Paper garrantzitsua bete zuen Espainiako gerra zibilean. Izan ere, Euzkadiko gudarako ontzien sortzaile eta arduradunetako bat izan zen. Gudarako ontzi hauek Eusko Jaurlaritzak  Kantauri itsasoko urtean armada errepublikarra osatzeko sortutako itsas indarra izan zen. Itsas armada laguntzaile horretako kide zela, Portugalateko itsas ordezakria zen, horrekin batera meatzen arakatzea eta bestelako operazioak burutu zituen. Parte hartu zuen Euzko gudaontzietan. Hauek, euskal kostaldea defendatzeko sortu ziren 1936an eta arrantzale zein marinelek osatzen zuten ein handi batean. Hainbeste marinel erbesteratzeak Ameriketan euskal komunitatea sortzeko gakoa izan zen.

Euskal Herriaren gainbeheran Gerra Zibilean eta honen amaierak Jose Maria Burgaña erbesteratzera eraman zuten.  1939an Frantziatik erbestera bidea hasi zuen, Amerikara zuzenduta. Ibilbide horren zuzendaritza berea zen, konkretuki Donibane eta Bigarren ontzien buru zelarik. Bi ontziak La Guiarako portura iritxi ziren, Venezuelara, ikurrina airean zutelarik 34 eguneko bidai luze eta gogorra egin ostean. Hori dela eta bertan finkatu zen betiko. 

Bestalde, bizi zituen esperientzietatik abiatuta hainbat testu argitaratu zituen kolaboratzaile gisa. Esan bezala, erbesteratu, itsas gizon eta gudari bezala bizitako esperientziak kontatuz.

Bere ibilbideak euskal itsasgizon batena irudikatzen du, bere lanbidea gerra garaian zerbitzu bihurtu zuena eta bere testigantza garrantzitsua dena euskal itsas historiarako, ahaztu gabe Gerra Zibilean izan zuen ibilbideaz.
Ramón Bajo Fanlo

Ramon Bajo Fanlo 1927ko abenduaren 15ean jaio zen Gasteizen (Araba). Ezkondu egin zen, eta emakume berberarekin 6 seme-alaba eduki. Gazte gaztetatik arlo ekonomiko eta juridikora bideratu zuen bere interesa, horrenbestez abokatu, merkataritza irakasle eta beste zenbait arlo ekonomikoetan trebatu eta jardun zen. Bizitzan zehar egin zuen prestakuntza teknikoak eta euskal zuzenbiaderikoko zuen interesari esker, Arabako foru zuzenbideari buruz hainbat lan argitaratu zituen. Lan horiek oso teknikoak eta espezializatuak zire, horrenbetez, Arabako lurralde historikoaren alderdi juridiko berezi hori zabaltzen eta aztertzen lagundu zuen. 

Bere bizitza profesionala ezin da ulertu abokatua izan zela aipatu gabe, baina horretaz gain enpresen aholkularitzan jardun zuen baita ere. Lan horrek inguruko enpresen errealitatearen inguruko informazio zabala eman zion. Horrek guztiak gerora  ere noranzkoak markatuko zizkion. 

Bere politikaren hastapenak Espainiako historiaren une erabakigarrian izan ziren; Izan ere, Transizio ekonomikoarekin, konkretuki 1977ko hauteskunde orokorretan, diktadura frankistaren osteko lehen hauteskunde libreetan, senatari hautatu zuten Araban. Ramon Bajo independente gisa aurkeztu zen Fronte Autonomikoaren barruan, euskal autogobernuaren indeiak biltzen zituen hautagintza bezala. Behin senatuzan sartu zela, Euskal Senatari talde Paralamentarioko kide izan zen, eta bertan bozeramaile laguntzaile gisa aritu zen, legegintzan kostituziogile historikoan paper aktiboa izanik.Hortaz agin, parlamentuan egon zen denboran hanbat batzordetan parte hartu zuen: ekonomia eta ogasunaren batzordean, industriaren batzordean, merkataritza batzordean eta turismo zein aurrekontuen batzordean. Aurretik aipatu bezala, bere prestakuntzak garrantzi handia izan zuen, 1978ko Kostituzioan marko politiko berriaren eraikuntzari eta garapen ekonomikoaren inguruko eztabaidetan. Are gehiago, bere trebakuntzak Euskal Autonomi erkidegoak eta Arabako Foru erakundeak berrekuratzea eta eguneratzea negoizaten zuten testuinguruan kokatzen dira, herraminta baliagarri bihurtuz.

Bere senatuko agintaldia 1979ko urtarilaren 2an amaitu zen, eta ondoren bere figurak mundu ekonomiko eta juridikoarekin lotuta jarritu zuen, baita foru zuzenbidean ere. Espainiako etapa berriko lehen ganbera parlamentario demokratikoko kide gisa parte hartu zuen, baita Euskal Parlamentarien Batzarrean. Hortaz, Euskal Herriaren berreskuratze instituzionalaren prozesuaren barruan ordezkari esanguratsua izan zen.
Eleonora Svanberg

**Eleonora Elisabeth Svanberg** (1999ko apirilaren 25ean) suediar matematikaria eta eragilea da.

Svanberg Linköpingen hazi zen eta Katedralskolan Linköpingen ikasi zuen. Batxilergoko bigarren eta hirugarren urteen arteko udan, Oxford Royale Academyra joan zen, non matematika eta fisikako udako ikastaroak egin zituen. Han, STEMen parte hartzen zuten emakumeen eta gizonen kopuruan aldea handia ikusi zuen. Ondoren, Svanbergek, beste hirurekin batera, Girls in STEM irabazi-asmorik gabeko erakundea sortu zuen, zeinaren helburua "zientzia, teknologia, matematika eta ingeniaritzako interesa sustatzea den Suediako neska gazteen eta pertsona ez-bitarren artean".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Raquel Villacampa

**Raquel Villacampa Gutiérrez** (Huesca, 1981) espainiar matematikaria da, irakaskuntza, ikerketa eta dibulgazio lanagatik nabarmentzen dena, geometria diferentzialean espezializatuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Sahlin

**Maria Sahlin** (jaiotzez **Persson**; Tolånga, 1847ko ekainaren 15a – Göteborg, 1926ko urriaren 29a) suediar enpresaburu eta moda diseinatzailea izan zen.

## Bizitza 
thumb|Maria Sahlinek diseinatutako marinel jaka.
Per Mårtensson merkatariaren eta haren emazte Boelen alaba zen. 1868ko urtarrilaren 31n Carl Petter Sahlinekin (1833-1902) ezkondu zen. Tamaina estandarizatuetarako modeloak diseinatu zituen, eta 1894an hasi zen arropa ekoizten Eslöven. 1896ko Eskandinaviako Industria eta Eskulanen Erakusketan, arropak arreta handia erakarri zuen diseinuagatik. Sahlinek diseinatutako jantzirik ospetsuena marinel jaka da, 1950eko hamarkadara arte saldu zena. Sahlins Konfektions AB enpresak porrot egin zuen 1899an, eta ondoren Sahlin senar-emazteak Göteborgera joan ziren bizitzera. Han Sahlins Barnbeklädnadsmagasin denda ireki ztuen, XX. mendearen lehen erdian arrakastatsua izan zena. Maria Sahlin 1926an hil zenean, bere alaba Ellen Sahlinek hartu zuen dendaren ardura.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txerrimuño

**Txerrimuño** Gipuzkoako Lezo herriaren erdigunean dagoen etxe okupatua da.

1983ko abenduaren 17an, Txerrimuño eraikina okupatu zuen gazte talde batek Lezon, Gipuzkoan. Herriko sagardotegi izandakoa herri-borroka ezberdinen topagune bilakatu zuten, izaera ekologista nabarmenarekin. 40 urte igaro ostean, bizirik da proiektua.

## Etxearen ezaugarriak 
Laukizuzen itxurako oina du eraikinak, eta teilatua bi isurialdekoa. Bi solairu eta ganbara dauzka. Harlanduzko hormak, talutxatuak, eta kantoietan eta beheko solairuko hutsarte inguruan, harlanduak dauzka. Lehenengo solairuan eta fatxada nagusiaren ganbaran, zurezko bilbapen bertikala du eta hutsarteetan, zurezko markoak. Ganbaran, irteten den zurezko balkoia ere badu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barrena (agerkaria)

***Barrena*** Gipuzkoako Debabarrena eskualdean 2025eko abenduan sortutako euskarazko hedabidea da. Ordura arteko tokiko lau agerkari ordezkatu zituen Barrenak bateratze ekintza batean:  Mallabiko eta Ermuko *Drogetenitturri*, Soraluzeko *Pil-pilean*, Debako *Berriketan* eta Elgoibar eta Mendaroko *Barren*. Paperezko agerkari berria argitaratu zen aurrekoen ordez, Barrena astekaria, eta webgune batek ere (Barrena.eus) bateratu zituen Interneteko edukiak.

Tokiko agerkari txikiago hauen atzeko euskara elkarteek bideratu zuten Barrenaren sorrera: Ermuko Euskal Birusak, Soraluzeko Pil-pilean elkarteak, Elgoibarko Izarrak eta Debako Zuhatza Euskara Elkarteak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Natalia Azhikmaa-Ruxeva

**Natalia Doidalovna Azhikmaa-Ruxeva** (), jaiotzez **Azhikmaa Saltxak** (; Seserlig, Tuvako Herri Errepublika, 1926ko azaroaren 20a – Mosku, 2015eko urtarrilaren 7a), sobietar-errusiar ballet dantzari tuvatarra izan zen.

## Bizitza 
thumb|Azhikmaa-Ruxev familiaren hilobia.
Natalia Azhikmaa-Ruxeva 1926an jaio zen Saltxak familia tuvatarrean, Seserlig herrian, eta jaiotzez Azhikmaa izena eman zioten. 1944an sobietar pasaportea eman ziotenean, Natalia izena jarri zioten, Azhikmaa pertsona-izena abizen moduan erregistratu zuten, eta patronimikoa Doidal amaren izenetik eratorri zen.

1942tik Kyzylen bizi izan zen izebarekin. Lehenik zirku eskola batean ikasi zuen. 1943an Kyzylgo ballet eskola sortu berrian matrikulatu zen, eta han Anatoli Xatin Moskuko koreografoaren zuzendaritzapean ikasi zuen. 1943an Xatinek Tuvako lehenengo emakumezkoen ballet saioa zuzendu zuen, Aleksei Aksionoven musika erabiliz, eta Natalia Azhikmaa han aritu zen bakarlari gisa. Galina Bady-Sagaanekin batera, Natalia Azhikmaa Tuvako historiako lehenengo ballet dantzaritzat hartzen da. 

2015eko urtarrilaren 7an hil zen Moskun, eta Pokrovskoie hilerrian dago hobiratuta, alabaren eta senarraren ondoan. 

## Sariak 
* 2001: Tuvako Meritu Oneko Langilea
* 2004: Tuvako Lan Ausartaren Domina

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Belle Adair

**Belle Adair** (1889ko otsailaren 7a - 1926ko maiatzaren 4a) estatubatuar aktorea izan zen, zinema mutuaren garaian Hollywooden aktibo egon zena.

## Biografia 
Belle Wallingforden jaio zen, Vermonten, John Adair eta Sarah Andersonen alaba; bere familia Glens Fallsera (New York) joan zen bizitzera, Belle gaztea zenean. Urte batzuk geroago, Belle New Yorkera joan zen Brooklyn Teachers Training Collegen ikasteko. Hainbat film egin zituen New Yorken, eta Ewald F. Buchalekin ezkondu zen Passaic-en, New Jerseyn. Belle 1926an hil zen, osasun txarreko garai baten ondoren.

## Filmografia 
* *The Burden Bearer* (1915)
* *For the Mastery of the World* (1914)
* *Man of the Hour* (1914)
* *Mother* (1914)
* Son (1914)
* *Adventures in Diplomacy* (1914)
* *Boy* (1914)
* *The Character Woman* (1914)
* *Moonlight* (1914)
* *Duty* (1914)
* *The Greatest of These* (1914)
* *Wife* (1914)
* *The Drug Traffic* (1914)
* *At the Court of Prince Make Believe* (1914)
* *The Diamond Master* (1914)
* *The Good in the Worst of Us* (1914)
* *Coming Home* (1914)
* *The Case of Cherry Purcelle* (1914)
* *Cue and Mis-Cue* (1914)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xake pastel

**Xake pastela** edo **xake tarta** irinaz, gurinez, azukrez, arrautzez eta batzuetan esnez osatutako betegarria duen azkenburukoa da, Ameriketako Estatu Batuetako hegoaldeko sukaldaritzaren ezaugarria.  **Jefferson Davis tarta** antzekoa da, baina espeziak, edo fruitu lehorrak ere izan ditzake eta normalean merengearekin estaltzen da.  

## Osagaiak 
Xake tartaren oinarrizko errezetak oinarri bakarra eta irina, gurin, azukre, arrautza eta esne edo esne kondentsatuz osatutako betegarri bat prestatzea eskatzen du. Aldaera batzuek arto-irina gehitzea eskatzen dute loditzaile gisa. Errezeta askok azido bat eskatzen dute, hala nola ozpina, esne-gazura edo limoi-zukua.   XIX. mendeko errezetak normalean arrautzak, gurina, azukrea eta ozpina tarta-oinarrian labean egosten zituzten, eskualdeko aldaerak izan arren. 

Zapore aldaeren artean, limoi, koko eta txokolatezko xake tarta daude.  Fruitu lehorren tarta batzuk, pekan intxaurrezko batzuk barne, xake tarta kategorian sartzen dira.  Pekanezko tarta errezeta tradizionaletan ez da esnerik edo esne kondentsaturik sartzen betegarrian, eta normalean azukre tarta mota bat bezala hartzen dira, Britainia Handiko melaza tartaren antzekoa, esnea duen natilla bat baino.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elizabeth Robinson Abbott

**Elizabeth Osborne Robinson Abbott** (Lowell, Ameriketako Estatu Batuak, 1852ko irailaren 11 - Malden, Ameriketako Estatu Batuak, 1926ko irailaren 27a) estatubatuar hezitzailea izan zen, Connecticut estatuan haurtzaindegiak sartzeko orduan aitzindaritzat jotzen dena.

## Biografia 
William Stevens Robinson eta Harriet Hanson-en alaba, gaztetatik interesatu zen irakaskuntzarako haurtzaindegien metodoaz, hein handi batean Elizabeth P-ren testuei esker. Peabody. [1] Bere aitaren heriotzagatik izan ez balitz, lan horri ekingo zion, baina bizitza irabazteko beste bide bat hartu behar izan zuen. [1] Horrela, Maineko eskola batean irakasle izan zen eta eskola pribatu bat zuzendu zuen. Kontabilitatea eramaten eta makinaz idazten ere ikasi zuen. [1]

Emakume izatean jasotzen zituen soldata txikiak nahiko ez zirenez, Shaw andreak Bostongo North End-en zuzentzen zuen eskolaurreko lanpostu bat onartu behar izan zuen «bigarren zaintzale» gisa. [1] Han, ordea, Phoebe Adamek eta Lucy H. Symondsek emandako eskoletara joateko aukera izan zuen, eta horrek posible egingo zuen haurtzaindegi batean irakasle izateko ametsa betetzea. [1] Lehenak, gainera, dirua ere eman zion. [1]

1885ean George S. Abbottekin ezkondu zen, baina horregatik ez zion irakasle izateari utzi. Bostongo haurtzaindegi batean izan zen lehen aldiz haurtzaindegi-irakasle. [1] Gero Waterbury-ra joan zen, Connecticut-era, non, Hillside Avenue-ko eskolan, bere irakaskuntza-metodoa sartu zuen. [1]

Beti interesatu zen haurtzaindegietan eta bere etxea eskaini zuen baten bat mantentzeko. [1] Horregatik, Connecticut estatuko aitzindarietako bat da arlo horretan.

Bere idazkiengatik edo oratoriagatik nabarmendu ez bazen ere, emakumeen egoeraren aurrerapenarekiko interesa agertu zuen. [1] Horrela, bere jabekuntzan ziharduten hainbat klub zuzendu zituen. [1]

Bere bizitzako azken hamaika urteetan gurpil-aulki batean etzanda egon ondoren, 1926an hil zen, 74 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2-bromobutano

**2-Bromobutanoa** edo '''*sec*-butil** **bromuroa'* konposatu organikoa da C4H9Br formula duena haluroen klasekoa. 1-Bromobutanoaren isomeroa da. 2-bromobutanoak kirialitatea agertzen du eta bi enantiomero ditu: (*S*)-2-bromobutanoa eta (*R'')-2-bromobutanoa. Likido kolorgean da. Disolbagarria da etanoletan eta dietil eterretan, baina disolbaezina uretan. Sukoia da.

## Sintesia 
2-Bromobutanoa sintetiza daiteke 1-butenoa, 2-butenoa edo 2-butanola azido bromhidrikoarekin tratatuz.

{\displaystyle \mathrm {C_{4}H_{8}+HBr\longrightarrow C_{4}H_{9}Br} }

{\displaystyle \mathrm {C_{4}H_{9}OH+HBr\longrightarrow C_{4}H_{9}Br+H_{2}O} }

## Erabilera 
2-Bromobutanoa alkilazio-agente gisa baliatzen da sintesi organikoan.

## Erreferentziak
1-Bromobutano

**1-Bromobutanoa** edo **butil bromuroa** konposatu organikoa da C4H9Br formula duena haluroen klasekoa Likido kolorgea. Disolbagarria da etanoletan eta dietil eterretan, baina disolbaezina uretan. Sukoia, toxikoa eta narritagarria da.

## Sintesia 
1-Bromobutanoa sintetiza daiteke 1-butanola azido bromhidrikoarekin tratatuz.

: CH3(CH2)3OH  +  HBr   →   CH3(CH2)3Br  +  H2O

## Erabilera 
1-Bromobutanoa alkilazio-agente gisa baliatzen da sintesi organikoan.

## Toxikotasuna 
Begientzako eta larruazalarentzako narritagarria da. Gibeleri kalte egin diezaioke.

## Erreferentziak
Heidi Health

Heidi Health Australiako osasun-teknologiako enpresa bat da, dokumentazio klinikorako adimen artifizialeko (AA) software medikoa garatzen duena. Softwareak pazienteen kontsultak transkribatzen ditu eta ohar kliniko, kasuen historia eta bestelako dokumentu bihurtzen ditu. Osasun-arloko profesionalek erabiltzen dute eskuzko oharrak hartzea murrizteko eta administrazio-lan-fluxuak laguntzeko. 2019an sortua, Heidi Health nazioartean jarduten du eta bere zerbitzuak hainbat herrialdetan eskaintzen ditu.

## Erreferentziak
Dietil malonato

**Dietil malonatoa** konposatu organikoa da C7H12O4 formula duena azido malonikoaren ester etilikoa. Likido kolorgea. Disolbagarria da uretan eta ohiko disolbatzaile organikoetan. Narritagarria da.

Dietil malonatoa produktu naturala da eta mahatsaren eta marrubiaren moduko fruituetan agertzen da.

## Sintesia 
Dietil malonatoa sintetizatzeko azido kloroazetikoaren sodio-gatzak sodio zianuroarekin erreakzionarazten da, nitriloa sortzeko, zein, ondoren, etanolarekin tratatzen den katalizatzaile azido baten pesentzian.

: ClCH2CO2Na  +  NaCN   →   NCCH2CO2Na  +  NaCl
: NCCH2CO2Na  +  2 C2H5OH  +  2 HCl   →     C2H5O2CCH2CO2C2H5  +  NH4Cl  +  NaCl

## Erabilera 
Dietil malonatoa bitaminak, produktu farmazeutikoak, konposatu agrokimikoak, lurrinak eta koloratzaileak ekoizteko usatzen da.

## Erreferentziak
Manju tsunamia

**Manju tsunamia** Japoniako itsasoa 1026ko ekainaren 16an gertatu zen tsunamia izan zen. Iwami probintzia kolpatu zuen, 10 metroko olatuak sortuz eta gaur egungo Shimaneko Masuda herria suntsitu zuen. Kostaldean, uharte bat desagertu zela esaten dute kronikek. 1.000 pertsona hil ziren eta 3.000 etxe suntsitu ziren. Japoniako itsasoan gertatutako tsunamirik larrienetako bat izan zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elias Hrawi

**Elias Hrawi** (Zahleh, 1926ko irailaren 4a – Beirut, 2006ko uztailaren 7a) libanoar politikaria izan zen. Libanoko presidentea izan zen 1989tik 1998ra.

Hrawi Bekaa haranean jaio zen familia kristau maronita batean. 1947an merkataritza diploma lortu zuen Sagesse Instituten eta ez zituen Zuzenbide ikasketak burutu Beiruteko Saint Joseph Unibertsitatean.

Hrawi nekazaritzan aritu zen 1972an Libanoko parlamentuan sartu zen arte. Barazkiak esportatzeko negozio bat izan zuen eta Bekaa erremolatxa kooperatiba zuzendu zuen. Libanoko Gerra Zibilaren ondoren petrolioa inportatzen jardun zuen.

1980 eta 1982 artean Herri Lanetako ministro izan zen Elias Sarkisen presidentetzan, eta herrialdean zubiak eta autobideak eraikitzea sustatu zuen. Parlamentuko bloke maronita independenteko kide izan zen, musulmanekin eta Siriarekin harreman onak izatearen aldekoa.

Hrawi Libanoko presidente aukeratu zuten parlamentuko 53 kideetatik 47k. Hauteskundeak René Moawad presidentea hil eta bi egunera izan ziren.

1990eko urriaren 13an, Hrawik Michel Aoun jenerala (gobernu aurkari bat zuzentzen zuena) errenditu ematera behartu zuen, herrialdea berreraikitzen hasteko. 1991ko maiatzaren 22an, Hrawik anaitasun, lankidetza eta koordinazio itun bat sinatu zuen Siriarekin, eta 1992an Rafik al-Hariri izendatu zuen lehen ministro. Bere agintaldian Libanoko gerra zibila amaitu zen.

Konstituzioaren erreforma baten bidez, Hrawik hiru urtez luzatu zuen bere presidentetzaren iraupena 1997ra arte.
Luis Armiñán Pérez

**Luis de Armiñán Pérez** politikari, kazetari eta publizista espainiarra izan zen, Lan, Merkataritza eta Industria ministro izan zen Alfontso XIII.aren erregealdian.

## Biografia 
1871eko uztailaren 14an jaio zen Sancti Spíritus hiri kubatarrean. Gorteetarako hautatu zuten Cervera eta Borjas Lleidako barrutiengatik 1901eko eta 1905eko hauteskundeetan, Archidona barrutiagatik 1910eko, 1914ko eta 1916ko hauteskundeetan, Gaucín barrutiagatik 1918ko, 1919ko eta 1920ko hauteskundeetan, eta Málaga barrutiagatik 1923ko hauteskundeetan. Estatuko Ondasun eta Eskubideen Zuzendari Nagusia izan zen 1913an.

Armiñán, kazetari eta publizista, José Canalejasen aldekoa zen.

1923ko irailaren 3tik 15era Lan, Merkataritza eta Industria ministro izan zen, Manuel García Prietok zuzendutako laugarren kabinetean, Primo de Riveraren estatu-kolpearen aurreko azken gobernuan. Madrilen hil zen 1949ko urriaren 2an.

*Los segadores* (Segalariek) antzezlana idatzi zuen, 1908ko urtarrilaren 29an Teatro de la Princesa antzokian estreinatu zen komedia bat. Luis de Armiñán Odriozola kazetariaren aita eta Jaime de Armiñán idazle eta zinemagilearen aitona zen.

## Kanpo estekak
Ella Braginskaia

**Ella Vladimirovna Braginskaia** (jaiotzez **Jakubson**; ; Mosku, 1926ko urtarrilaren 1a – *ibidem*, 2010eko ekainaren 2a) sobietar-errusiar itzultzailea izan zen, gaztelaniazko eta katalanezko idazlanak errusierara itzuli zituena.

## Bizitza 
Irma Jakubson pediatraren alaba eta Vladimir (Veniamin) Jakubson abokatu eta diputatuaren biloba zen. 1952an Moskuko Atzerriko Hizkuntzen Institutu Pedagogikoan graduatu zen. 1957tik 1983ra Moskuko Atzerriko Literaturaren Liburutegiko bibliografia zientifikoaren sailean eta erosketa sailean lan egin zuen, eta 1974tik aurrera saileko burua izan zen. 1960an hasi zen bere itzulpenak argitaratzen, eta Sobietar Idazleen Batasuneko kidea zen.

Eleberriak, ipuinak, antzezlanak, oroitzapenak eta gutunak itzuli zituen gaztelaniatik eta katalanetik, askotan egile berriak irakurleei aurkeztuz. Hona hemen idazle horietako batzuk: Horacio Quiroga, Gabriela Mistral, Vicente Huidobro, Rafael Alberti, Pablo Neruda, Julio Cortázar, Alejo Carpentier, Gabriel García Márquez, Carlos Fuentes, Felisberto Hernández, Dolores Medio, Francisco Coloane, Antonio Buero Vallejo, Mercè Rodoreda, Mario Vargas Llosa, Juan José Arreola, Luis Sepúlveda eta abar.

Bi aldiz ezkondu zen: lehenengoz Isaak Braginskirekin eta bigarrenez Vladimir Khrakovski margolariarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Buenaventura Abárzuza Ferrer

**Buenaventura Abárzuza Ferrer** espainiar diplomatiko eta politikaria izan zen.

## Biografia 
1843an Habanan jaio zen, Kuban, eta Cádizeko itsasontzi-jabe eta itsasontzi-magnateen familia aberats batekoa zen.

1869ko Espainiako hauteskunde orokorretan, Alcoy barrutiko diputatu hautatu zuten Alacanteko hauteskunde-barrutian, 1869tik 1871ra bitartean.

Ondoren, Londreseko enbaxadore bihurtu zen 1873an, eta han harreman estua izan zuen Emilio Castelar politikari boteretsuarekin, Cádizekoa ere bai, Espainiako Lehen Errepublikan lehen ministro izan zena.

1882an, Huescako probintziako senatari hautatu zuten. Alderdi Posibilistako kidea izanik, geroago alde egin zuen monarkikoetara batu ahal izateko.

Práxedes Mateo Sagastaren presidentetzan, Itsasoz Haraindiko ministro gisa aritu zen (1894-1895), eta erreforma administratibo sorta bat sustatu zuen kubatar moderatuak irabazteko.

1898an, Parisko Ituna negoziatzera bidalitako ordezkaritza bateko kide izan zen. Ituna Espainiako erregina alargunak, Maria Kristina Habsburgo-Lorenakoak, Kubako Gerraren ondoren sinatu zuen, urte hartako abenduaren 10ean indarrean sartu zena.

Estatu ministro gisa ere aritu zen (1902-1903) Francisco Silvelaren presidentetzan.

*La Democracia* egunkarirako artikulu ugari idatzi zituen.

## Kanpo estekak
Diego Muñoz Cobo

**Diego Muñoz-Cobo y Serrano** espainiar militar eta politikaria izan zen. 1919an Gerra ministro izan zen.

## Biografia 
Zalditeria Jenerala izanik, Rifeko Gerran borrokatu zen, Valentziako eta Madrilgo Kapitain Jeneral gisa eta, 1915ean, Cartagenako Gobernadore Militar gisa. 1919ko urtarrilaren 27an Gerra ministro izendatu zuten, eta kargua urte horretako apirilera arte izan zuen. Geroago, Zamorako senatari gisa aritu zen 1920ra arte.

1923ko irailaren 14an, Lehen Eskualde Militarreko kapitain jeneral gisa, Primo de Riveraren diktadura militarraren lehen presidentetza hartu zuen eta Espainiako guztiari Alfontso XIII.a erregeak estatu-kolpea eta 1876ko Konstituzioa bertan behera uztea onartu zuela iragarri zion:

Miguel Primo de Riverarekin matxinada militarrean eta Sanjurjada estatu-kolpe saiakeran kolaboratzeagatik, atxilotu, epaitu eta Armadatik kaleratzeko kondenatu zuten 1932an, eta amnistia eman zioten 1934an, guztia Bigarren Errepublika garaian.

## Biografia