open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Puntu kardinal

**Puntu kardinalak** iparrorratzaren lau norabide nagusiak dira:
* Iparra edo Iparraldea. I.
* Ekialdea edo Sortaldea. E.
* Hegoa edo Hegoaldea. H.
* Mendebaldea edo Sartaldea. M.

Lurraren errotazio mugimendutik eratorriak diren lau norabideak dira, kartesiar erreferentzia-sistema bat osatzen dutenak, orientazioa mapa batean edo lurraren azalean bertan irudikatzeko. Lau norabide hauek 90 graduko lau angelu eratzen dute, aldi berean, erdikariengatik banatuak direnak, ipar-mendebaldea, hego-mendebaldea, ipar-ekialdea eta hego-ekialdea eratuz. Gauza bera errepikatuz Haize-arrosa lortzen da, nabigazioan mendeetan zehar erabili izan dena eta lurrazalaren mugimenduko 32 norabide nagusiak hartzen dituena.

## Etimologia 
Kardinal hitza kardo hitz latindarretik dator, erromatar hirietan, ipar-hego marraztutako kalea identifikatzen zuena eta hiriaren erditik igarotzen zena. Honek, benetan kardinala den puntu bakarra, etimologiaren aldetik behintzat, Iparraldeak izan beharko lukeela esan nahi du, eta, neurri txikiagoan, Hegoaldea. Puntu kardinaletatik, Iparraldea da orientazioaren norabidea identifikatzen duena, eta, beraz, irudizko zentzuan, pertsona batek iparra galdu duela esaten da galduta dagoenean edo norabidea galdu duenean. Dena dela, ideia honek, ia paradoxikoa dirudi, orientatzeko pertsonek, Ipar Hemisferioan, lehenik Ekialdea, Mendebaldea edo Hegoaldea kokatzen dugun zentzuan, eguerdiko orduetan, Iparraldea hain argia ez den bitartean.

## Haize-arrosa 
Puntu kardinalak haize-arrosak erabiliz irudikatzen dira mapetan. Oro har, iparralde nabarmen agerrarazten da, gezia luzatuz edo kolorea aldatuz. Gehienetan, maparen goialdea iparraldea izaten da eta, hortaz, behealdea hegoaldea, eskuinaldea ekialdea eta ezkerralde mendebaldea. Puntu geografikoak koordenatu bidez emateko modua arauturik dago nazioarteko sisteman, eta euskaraz ere halaxe adierazi behar dira. 

Lau puntu kardinalez gain, tarteko puntuak ere adieraz daitezke (edo kardinalartekoak):

## Iruditeria 

Fitxategi:Lille rose des vents republique.jpg
Fitxategi:Rosa de los vientos.png
Fitxategi:Centre geogràfic de Catalunya, Pinós (març 2008) - panoramio.jpg
Fitxategi:Rosa de los vientos 014.svg
Fitxategi:Rosa dos ventos 02.JPG

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Álvarez, Imanol. Puntu kardinalak, euskaldunon buruhauste. (*Argia*, 2021)
Gerra Sakratuak

**Gerra Sakratuak**, Grezian, Delfoseko Anfiktioniagatik gertatu ziren, toki honetan zegoen Apoloren santutegiaren kontrolagatik. Anfiktioniak, bere partaideetako baten jokaera sakrilegoa salatzen zuen, eta, ados ez zeudenez, borroka bat hasten zuten.

* Lehen gerra sakratua K.a. 590ean gertatu zen, Delfoseko jendea eta Zirrako lurralde sakratuaren artean. Azken hau, Tesaliak, Sizionek eta Atenasek suntsitu zuten, honela, Tesaliak Beoziaren gaineko nagusitasuna lortuz.

* Bigarren gerra sakratua K.a. 448an izan zen.

* Hirugarren gerra sakratua K.a. 356an hasi zen, fozidarrek Delfos eurenganatu zutenean. Espartak parte hartu zuen, santutegia delfostarrei itzuli ziena, baina, ondoren, Atenasek berreskuratu zuen Fozidarentzat, Espartaren laguntzarekin. Beti nagusitasunagatik borrokan Tebasek eta Tesaliak Filipo II.a Mazedoniakoa, gatazkan partehartzera gonbidatu zuten, K.a. 347an. Urte bete beranduago, K.a. 346an Filipok Fozida garaitu zuen eta, une honetatik aurrera Mazedonia hirien kontseiluan onartua izan zen, hau da, Anfiktionian. Filipok, Liga horretan zuen posizioa Greziaren kontuak domeinatzeko eta Delfoseko Orakuluaren kontrola lortzeko probestu zuen, garrantzi handikoa edozein erabaki militar edo politiko hartzerako orduan.

* Laugarren gerra sakratua K.a. 339an hasi zen, lokriarren herriak Atenasi aurre egin zionean eta Eskines politikaria, Filiporen jarraitzaileak, Anfisa hiriari aurre egin zionean. Gertaera hauek, Keroneako gudua sorrarazi zuten K.a. 338an, non atenastar eta tebastarrak garaituak izan ziren. Ordutik aurrera, mazedoniarrek Grezian nagusitasuna lortu zuten.
Anfiktionia

**Anfiktionia** (grezieraz αμφικτιονία; αμφί, *anfi*, *"biak*" + κτίζω, *ktizo* *"eraiki"* = *elkar eraiki, fundatu*) liga erlijioso bat zen, ia guztiak Erdialdeko Greziakoak ziren 12 herri (ez hiri) biltzen zituena. Euren bilerak Demeterren santutegiak izaten zituzten, Antelan, Termopiletatik gertu. Delfoseko orakuluak, jada, Demeterrerenak baino ospe handiago zuenez, hara eraman zuten konfederazio honen egoitza, baina beste santutegia utzi gabe. Urtean bi aldiz biltzen ziren, Delfos Antelarekin tartekatuz. Sortu zenean, izaera erabat erlijiosoa zuen, baina, pixkana-pixkana, aldatzen joan zen, azkenik, erabat politikoa izaten amaitzeraino, eragin handiekin mota honetako erabakietan.

*Hieromnemon*ek osatutako kontseilu bat zuen. Hieromnemonak, elkarte bakoitzak izendaturiko gizonak ziren. 12 herriek kontseilu honetako 24 partaideak izendatzen zituzten:

* 2 delfostar
* 2 tesaliar
* 2 foziar
* 2 doriar (bat Espartakoa eta bestea Doridakoa)
* 2 joniar
* 2 beoziar
* 2 lokriar
* 2 Ftiotidako akaiar
* 2 magnesiar
* 2 enianar
* 2 malienar

Oso garrantzitsua zen Delfoseko Apoloren tenpluaren administrazioari dagokionez, nagusitasuna mantentzea, eta, horregatik, liga honek, lau Gerra Sakratuetako hirutan borrokatu zuen, nolabait, anfiktioniako partaideetako batzuk piztu zituztenak. Laugarren gerra sakratuan (K.a. 339tik K.a. 338 arte) Filipo II.a Mazedoniakoak Ligan zuen bere posizioa probestu zuen eta eta herri greziarretan kontu politiko eta militarrak domeinatzen amaitu zuen.

Ligak, berak sortutako hiru gerra sakratutan parte hartu zuen, Delfoseko Apoloren tenplua kontrolatzeko: lehena (K.a. 595 - K.a. 585) Krisako hiriaren aurka izan zen, Fozidan. Hirugarren eta laugarren gerra sakratuetan (K.a. 355-K.a. 346 eta K.a. 339-K.a. 338) Filipo II.ak, ligan zuen posizioa, Greziako kontuak domeinatzeko erabili zuen.

## Kanpo estekak
Cardo

[thumb|300px|[Jerusalemeko cardoaren aztarnak.]]
**Cardo** (edo *Cardus*), hirigintza erromatarrean, kanpamendu militar edo kolonia bateko ipar-hego kalea zen. Cardo nagusia *Cardo Maximusa* da, perpendikularki, Decumanus Maximusarekin gurutzatzen dena, beste kale nagusia. Forua, jatorrian, hau da, lehen hiri erromatarretan, hiritik kanpo zegoen arren (hortik bere izena, alegia, *forum*) eta merkataritza lanetarako erabiltzen ziren arren (azokak eta feriak), denborarekin, aktibitate politiko eta administratiboetarako erabiltzen hasi zen, eta horregatik erromatar hiri berrienak, plaza publikoak sortzen hasi ziren *Cardo Maximus* kalea *Decumanus Maximus* kalearekin topo egiten zuen tokian.

Hitzak, bere jatorria, augureek euren iragarpenak egiten zituztenean iparraldetik hegoaldera egiten zuten lerroan dago. Aldi berean, kardo hitz honetatik puntu kardinal hitza dator, orientazio geografikoan, iparrorratzetan, haize-orratzetan... erabiltzen dena.

## Ameriketan 
Ideia orokor hau, gero, XVI. mendean, Filipe II.a Espainiakoaren ordenantzekin hartua izan zen espainiarrek Amerikan sortu zituzten 40.000 hirietako gehienen sorrera hiri antolakuntzarako.

## Ikus, gainera 
* Puntu kardinalak
* Decumanus

## Kanpo estekak
Esneki

[thumb|200px|[Jan Vermeer|Johannes Vermeer margolariaren *Esneketaria*]]
200px|thumb|Aldatzen
**Esnekiak** esnea osagai nagusitzat hartuz ekoizten diren janariak dira. Gehienetan esnearen jatorria behi-aziendak dira, baina beste ugaztun batzuen esnea ere erabiltzen da, esaterako ardi-esnea edo ahuntzena. Esnekiak oso erabiliak dira Amerikan, Europan, Erdialdeko Asian eta Indian, baina ia ezezagunak dira Ekialde Urruneko sukaldaritzan.

Esnekiak kaltegarriak izan daitezke laktosarekiko intolerantzia edo esnearekiko alergia daukaten lagunentzat. Beganoek eta hainbat begetarianok ez dute esnekirik hartzen arrazoi etiko, dietetiko, politiko edo erlijiosoengatik.

Esnekiak antzinatik ezagutzen dira; seguru aski, artzaintza hasi zen garaian bertan tribu nomadak esnea eraldatu eta eratorriak kontsumitzen hasi ziren. Gazta, esaterako, artzainen elikagai-ohituretan sakon sustraiturik dago. Esnearen eta esnekien kontsumoaren garapen handiago edo txikiagoak arrazoi genetikoa daukala dirudi: kontsumo hau gehiago garatu da esnearen azukre nagusia, laktosa alegia, digeritzeko gai diren pertsonen ehuneko handiagoa daukaten populazioetan. Izan ere, laktasa (laktosa digeritzeko ezinbestekoa den entzima) jariatzeko ahalmena normalean galdu egiten da haurtzaroa igaro ondoren, eta horregatik, kultura askok ez dute esnea eta bere eratorriak beren sukaldaritza ohituretan txertatu. Esne eta esnekien kontsumo handiena Europan eta bertako jendeen migrazioa jasan duten lekuetan (Iparramerika, Australia), eta Afrika eta Asiako zenbait tokitan gertatzen da. Europa iparraldeko pertsona helduen %96k digeri dezakete laktosa; Afrika, India, Erdialdeko Asia eta Europa Ekialdeko lagunen %50 eta %75 artean; eta Amerikako jatorrizko biztanleek eta asiarrek ezin dute digeritu.

Honen ondorioz, usadioz abeltzaintzatik bizi izan diren hainbat herri, hala nola juduak, arabiarrak edo greziarrak, laktosarekiko intolerantzia handia izanik, esneki hartzituak prestatu eta kontsumitzeko joera garatu dute.

XX. mendean esnekien kontsumoa ikaragarri hedatu da mundu osoan. Izan ere, animaliak jezteko metodo artifizialak hobetu ziren, abereen elikadura hobetu zen eta garraio eta hozte prozesuetan aurrerakuntza teknologikoak gertatu ziren, eta horren ondorioz, esnearen gainekoizpena gertatu zen mendearen azkenean. Aldi berean, hainbeste esneki kontsumitzeak osasunean eduki dezakeen ondorioen inguruko eztabaida piztu zen.

## Esneki-motak 

## Kanpo estekak
Ramón Cid

**Ramón Cid Pardo** (Donostia, Gipuzkoa, 1954ko abuztuaren 15a) atleta ohia da. Jauzi hirukoitzean lehiatzen zen, Real Sociedad taldeko kidetzat. Bere markarik onena 16,69 metrokoa izan zen, Madrilen 1980ko urrian lortua.

Goi mailako lehia utzi zuenez geroztik, atletismoko entrenatzailea da, eta Espainiako atletismo selekzioko hautatzaile izan zen XXI. mendeko bigarren hamarkadan.

## Ibilbidea 
## Erreferentziak
Ramón Lavín

**Ramón Lavín Ortega** (Bilbo, 1962ko martxoaren 23a - Galdakao, 1999ko abuztuaren 4a) bizkaitar igerilari olinpikoa izan zen.

Moskuko Olinpiar Jokoetan 100 eta 200 metroko estilo librean eta errelebotan parte hartu zuen.

Auto istripu baten ondorioz hil zen 1999ko abuztuaren 4an Bere omenez, Plentzian igeri-zeharkaldia egiten da herriko jaietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* www.coe.es
Iparraundi

**Iparraundi** Aralar mendilerroan dagoen mendi bat da, 1064 metroko garaiera duena. Toki bat da, non, 3 metro baino gutxiagogatik, 4 tontorrek garaieran leihatzen duten. Zatirik okerrena, Larrazpil mendiarien iparraldeko zatiari suertatu zitzaion, baxuena denez, ahaztuena delako. Tontorrik garaiena, eta postontzia duena, ohi, Larrazpil deitua da, hegoekialderago, 1054, 1043 eta 1009 metroko tontorrak geratuz, izen propiorik ere ez dutena, guztiek, Larrazpil izena hartzen dutelako, izen bereko trikuharritik gertu aurkitzen direlako, eta batzuk izen horrekin erreferentziatuak agertzen direlako erabilera ohikoeneko bibliografian, nolabaiteko nahastea sortzeraino, benetako tontorra zein den erabakitzeari dagokionez. Inguru hau iparrekialdetik ixten duen gailur taldean, Alitzako Malkorra izeneko mendiak ere tontor hau garaitzen du garaieran, 1067 metroko garaierarekin, baina ez Iruaundik, 1064 metroko garaierarekin, koroatzen duen erpin geodesikoa kontutan hartuta ere. 1064 metroko garaieratik gorako lau mendiak elkarrengandik hain gertu daudenez, ibilaldi berean lauretatik ibiltzea iradokitzen da, Aralarko pagadi magikoetaz gozatzeko.

## Irispideak 
Larrazpil mendiaren tontorrera iritsi ondoren, 1066 metrokoa, gailur taldea iparralderanzko norantzan jarraitu behar da, bidezidor zati oso urriekin, pagadi eder batean, tontor hau banatzen duen lepotik igarotzea bilatuz. Bidezidor ez oso argi batek, tontorrera darama, kairn umil batek koroatzen duena. Ibilaldia jarraitzea nahi izanez gero, Ekialdeko aurpegiko pagadi garbiak, berriz bueltan uzten du bidean, 1067 metroko garaiera duen Alitzara jarraitu edo 1064 metroko Iruaundira itzultzeko.

## Kanpo estekak 
*  Iparraundi euskal-herria.org web gunean
Esteban Azkue

**Esteban Azkue Larrañaga** (Orio, 1944ko otsailaren 24a -) euskal kirolari ohia da, plater-tiroan aditua.

1976an Montrealgo Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, non 11.n postuan bukatu zuen.

1978an, munduko errekorra izan zuen foson 500 platerretik 490 hautsiz.

## Palmaresa 
* 1974: Europako txapelduna
* 1977: Munduko txapelduna

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agustin Txurruka

**Agustin Txurruka Otero** (Bilbo, 1952ko irailaren 9a - ) euskal belar hockey jokalari ohia da. Getxoko *Jolaseta* taldean aritutakoa da.

Munich eta Montrealgo Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen.
Kolkidako herensugea

Greziar mitologian, **Kolkidako herensugea** (horrela deitua bizi zen tokiagatik), *lo egiten ez duen herensugea* bezala ere deitua, eta batzuetan, *suge* bezala aipatua, Ekidna eta Tifonen semea zen. Sekula lorik ez egiteko gaitasuna zuen eta urrezko ahari-larrua zaintzeko arduraduna zen. Argonautak ahari larru honen bila joan zirenean, Medeak, bere magiarekin, lo egiten ez zuen herensugea loarazi zuen, Jasonek, ahari-larrua lapurtzeko probestu zuen unea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Kolkidako herensugea Theoi Projecten
Jesus Maria Albisu

**Jesus Maria Albisu Andrade** (Errenteria, 1949ko apirilaren 6a -) euskal herritar eskubaloi jokalari ohia da.

1980ko Olinpiar Jokoetan hartu zuen parte.

## Palmares 
* Espainiako Liga: 4
* Espainiako Kopa: 4
* Europako Errekopa: 1

## Kanpo estekak 
*  www.coe.es
*  Auñamendi Entziklopedia
Aries Puntua

thumb|250px|Ekinozio bernala edo Ariesen lehen puntua

Zeru-ekuatorearen eta ekliptikaren planoak (Lurraren eguzkiaren inguruko orbitak edo urte betean zehar eguzkiak egiten duen mugimendua), **Aries Puntua**ren norantza adierazten duen lerro zuzen batean mozten dira.

Eguzkia hegoaldeko hemisferiotik iparraldekora pasatzen den puntua da, martxoaren 21ean gertatzen dena (iparraldeko hemisferioan udaberria eta hegoaldekoan udazkena hasiz).

Igoera zuzenaren jatorria da eta bera zein deklinabidea hutsak dira. Ekinozioen prezesioagatik puntu honek 50,25" atzeratzen da urtero. Orain, Aries Puntua ez da Aries konstelazioan aurkitzen (lehen aldiz kalkulatua izan zenean bezala, duela bi mila urte inguru), ondoan duen Piszisen baizik. Diametralki kontrako puntua, Libra Puntua da.

## Ikus, gainera 
* Ekinozioa
* Ekliptika

## Kanpo estekak
Ainhoa Artolazabal

**Ainhoa Artolazabal Royo** (Tolosa, 1972ko martxoaren 6a -) euskal txirrindulari ohia da.

Bartzelonako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen.

## Biografia 
Nekane eta Josune ahizpak txirrindulariak ere baziren baina ezin zuten Ainhoaren maila ailegatu.

Artolazabal 2000 urtean Espainiako entrenatzailea zen eta egun amateurrak entrenatzen dabil

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Auñamendi Entziklopedia
Libra Puntua

thumb|250px|Ekinozio bernala edo Ariesen lehen puntua eta bere kontrakoa, Libraren lehen puntua
Astronomian, **Libra Puntua**, Aries Puntuaren diametralki kontrako aldean dagoen puntuari deritzo. Eguzkia Iparraldeko hemisferiotik hegoaldekora igarotzen den puntua da, irailaren 21ean gertatzen dena (iparraldeko hemisferioan udazkena eta hegoaldekoan udaberria hasiz).

Bere igoera zuzena 12 ordukoa da eta bere deklinabidea hutsa.

Ekinozioen prezesioagatik, puntu honek 50,25" atzera egiten du urtean, eta, beraz, gaur egun Libra puntua ez da Libra konstelazioan aurkitzen, bere ondoan dagoen Virgo konstelazioan baizik.

## Ikus, gainera 
* Aries Puntua
* Ekinozioa
* Ekliptika
Axpe (argipena)

**Axpe** izan daiteke:

## Toponimoa 
* Axpe-Martzaa: Atxondo haraneko auzoa.
* Axpe (Busturia): Busturiako auzoa.
* Axpe (Erandio): Erandioko auzoa.

## Abizena 
* Florentzio Axpe (1871-1957), apaiza.
* Rafael Axpe (1954), tiratzailea.

## Ekonomia 
* *Axpe Consulting*, bizkaitar enpresa.
Lentegí

**Lentegí** (edo ***Lentejí***) Granadako probintziako (Espainia) udalerria da. 2007an 333 biztanle zituen.

## Kanpo estekak 
*  Lentegíko Udala
Santos Labaka

**Santos Labaka Martínez** (Pasaia, 1949ko azaroaren 1a - ) gipuzkoar eskubaloi jokalari ohi eta arkitektoa da.

Municheko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen.

## Kanpo estekak 
*  www.coe.es
Capa

**Capa**, **capa** edo **CAPA**ren ezanahi batzuk:

* Robert Capa, argazkilari hungariarra eta Cornellen anaia.
* Cornell Capa, argazkilari hungariarra eta Roberten anaia.
Juan Miguel Igartua

**Juan Miguel Igartua Narbaiza** (1951ko apirilaren 29a - ) euskal herritar eskubaloi jokalari ohia da.

Municheko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen.

## Kanpo estekak 
*  www.coe.es
Tifon

Greziar mitologian, **Tifon**, **Tifaon** edo **Tifeo** (, τῦφος *tuphos*, ‘kea’; ) jainko primitibo bat da, urakan suntsitzaile bezala edo hegodun munstro beldurgarri baten antzera, izterretan ehun suge eta ahotik sua botaz aurkezten dena.

Gearen azken semea izan zen, Tartarorekin, beheko hustasun leizetsuarekin izan zuena.

Apolori eginiko Homeroar ereserkiak Delfosen *Tifaon* munstroa, bere forma minostarrean, Hera arkaikoaren semetzat dauka, berak bakarrik sortutakoa, Hefestoren munstrozko bertsio bat bezala, Ziliziako leize batean erditua eta bertan bakandua, Arimoseko lurralde misteriotsuan (Iliada, ii 781-783). Bertan Zilizian Zeusek antzinako munstroaren aurka borrokatu zuen, eta garaitu, borroka zail batean. Tifonek bere garrekin eraso zuen Zeus, denbora baterako garaiturik, zurdak moztu eta larruzko zaku batean utzirik, *korukos* delakoan (*korukion atron*aren, Koriziar kobazuloa jatorri etimologikoa). Ziliziako lurraldeak Anatoliaren hego-ekialdean iparraldeko hititekin harremanetan jartzeko aukera asko izan zituen. Walter Burkertek nabarmendu ditu istorio honek Iluyankaren hititar mitoarekin dituen antzekotasunak.

Olinpiar jainkoen antzinako etsaia, azkenik, Zeusek garaitu zuen, eta Tartarora bidalia izan zen, edo Etna sumendipean giltzaperatua (Eskilo *Prometeo kateatua* 370, Pindaro *Pitiarrak* I. 19-20), non, "bere bizkarraren luzera osoa, ohantzearen aurka zabaldua, honek zauritu eta eztenkatzen duen", edo beste toki sumenditsu batzuetan, non erupzioak sortzen dituena den.

Tifon, beraz, sumendi indarren irudikapen ktonikoa da, Hefesto (Vulcano erromatar mitologian) olinpiar irudikapena den bezala.

Tifonek Ekidnarekin izan zituen semeen artean Zerbero, Ortro, Kimera, Esfingea, Lernako hidra, Ladon Herensugea, Nemeako lehoia, Prometeoren arranoa, Kolkidako herensugea eta Kromioko zerremea daude. Haize bero eta arriskutsuen aita ere bada (grezieratik *typhein* "kea bota"); horregatik, "tifoi" hitzaren etimologia posibletzat hartzen da, ustez, pertsiarrek طوفان *Tufân* bezala hartua, eta arabiarrek Indiako ozeanoan gertatzen diren zikloi ekaitzak izendatzeko.

Beranduagoko idazle helenistikoek, Tifon Seth egiptoar jainkoarekin identifikatu zuten, eta ikertzaile erlijiosoek Sandalfon goiaingeruarekin identifikatzen dute.

Batzuetan, Tifon izeneko bigarren pertsonaia bat aipatzen da, bestearen semea, haren berdin-berdina eta, orokorrean, erraldoietako bat balitz bezala aurkezten da.

## Kanpo estekak 
*  Tifon Theoi Projecten
Hurritar-urartiar hizkuntzak

**Hurritar-urartiar hizkuntzak** desagertutako hizkuntza talde bat da, bi hizkuntza baino ez dituena: hurritarra eta urartiarra, biak ala biak Asia Txikian eta Kaukasoan hitz eginak.

Gutxi ezagutzen da hizkuntza eranskari hauei buruz, baina erabat ziurra da, eta frogatua dago, ez direla ez semitar hizkuntzen taldekoak, ezta indoeuropar hizkuntzen taldekoak ere. Ikertzaile batzuek antzekotasunak ikusten dituzte hurritar-urartiar hizkuntzak eta ipar-ekialdeko kaukasiar hizkuntzen artean, alarodiar izeneko hizkuntza taldean batuz. I. M. Diakonoff eta Sergei Starostinek iparraldeko kaukasiar hizkuntzekin lotzen dituzte.

Hurriera, hurriten hizkuntza zen, Mesopotamia iparraldean K.a. 2300ean sartu zen herria eta bere oparotasun garaia Mitanniko erresuman izan zuena (K.a. 1450-K.a. 1270). Hizkuntza, ziuraski K.a. 1000. urtean desagertu zen.

Urartuera, Urartuko hizkuntza zen, Van aintziraren inguruan (gaur egungo Turkia)kokatutako antzinako erresuma bat K.a. 1200 (edo lehenago) eta K.a. 580 artean. Lurraldean, beranduago, armeniarrak bizi izan ziren, indoeuropar jatorriko herria.

Oso litekeena da hititar eta armeniar hizkuntzetako indoeuropar jatorria ez duten hitz batzuk, hurritar-urartiar jatorrikoak izatea

## Ikus, gainera 
* Hitita
* Anatolia

## Kanpo estekak
Jose Alustiza

**Jose Alustiza García** (Gipuzkoa, 1947ko irailaren 3a - 1990) belar hockeyko jokalaria izan zen. Donostiako Atletico San Sebastian taldean aritu zen. Municheko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen eta 1971ko Munduko Txapelketan parte hartu zuen, non domina zilarra lortu zuten.

thumb|Josetxo Alustiza.

## Kanpo estekak 
*  www.coe.es
Bustuko gana

**Bustuko gana** Arabako Gasteiz mendietako mendi bat da. Iparraldean Gasteizko udalerriko Zumeltzu herria dauka, eta hegoaldean Trebiñuko Konderriko Zurbitu herria. Izena Trebiñuko Bustu herritik datorkio; hain zuzen, mendia Bustu herriaren esparruaren barruan dago.

## Abiapuntuak 
* Zumeltzutik: ordubete eta 15 minutu
* Zurbitutik: ordubete eta 30 minutu
* Zaldiaran mendatetik: ordubete eta 15 minutu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arabako mendiak

## Kanpo estekak
Arrieta (mendia)

**Arrieta** mendia Gasteizko mendietan dagoen mendi arabarra da. Iparraldean Gasteizko udalerriko Berroztegieta herria dauka, eta hegoaldean Trebiñuko Konderriko Arrieta herria. Hain zuzen, izena herri honi zor dio.

## Abiapuntuak 
* Arrietatik: Ordu 1 eta 15 minutu
* Doroñutik: Ordu 1 eta 15 minutu
* Berroztegietatik: Ordu 1 eta 30 minutu
* Zaldiaran mendatetik: 50 minutu

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arabako mendiak

## Kanpo estekak
Van (aintzira)

**Van** (, ) Turkiako aintzirarik handiena da, eta herrialdearen ekialdeko muturrean dago. Sumendi jatorriko ur gaziko aintzira bat da, bere urentzako irteerarik gabe, bere emaria, inguruko mendietatik jaisten diren ibai ugarietatik jasotzen duena. 120 kilometroko luzera eta 80ko zabalera du, eta 3755 kilometro karratuko azalera hartzen du. Garaierari dagokionez, itsasoaren mailatik 1.719 metrora dago. Bere ekialdeko ertzean, Van dago Van probintzia turkiarraren hiriburua dena.

Aintzira, Pleistozeno garaiko uneren batean eratu zen, Nemrut sumendiaren laba koladek Mus lautadarako mendebalderako irteera itxi zutenean. Gaur egun lo, sumendia, aintziraren mendebaldeko ertzaren ondoan dago, eta aktibitaterik gabeko beste sumendi bat nagusi da iparraldeko zatian.

Aintzirako urak, aberatsak dira sodio karbonatoan eta lurrinketa bidez ateratako beste gatz batzuetan, garbigarri bezala erabiltzen direnak.

Aintzira, nekazal eremuez inguratuta dago, fruta-arbolez eta labore zelaiekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Van

**Van** (turkieraz *Van*, armenieraz Վան eta kurdueraz **Wan**) Turkia ekialdeko hiri bat da Van aintziraren ekialdeko ertzean dagoena, Van probintzian, probintzia honen hiriburua ere badelarik. 2005eko erroldaren arabera, 284.464 biztanlekoa da hiriko biztanleria. Zenbaki ofizialik ez dagoen arren, herriko biztanleriaren gehiengoa kurdua da.

Bere izenaren jatorria, antzinako armenieratik dator, *van*, *"herria"* esan nahi duena.

## Historia 
Bertan aurkitzen diren harrizko etxeen hondakinak, K.a. VIII. mendean datatuak daude, Urartuko erresumako gune nagusia izan zenean. Ninive erori ondoren (K.a. 612)an, jarraika, mediarrek, Pontoko erregeek, arabiarrek (VII. mendea) eta armeniarrek (VIII. mendea) hartu zuten. Ondoren, 1071. urtearen ondoren, seliukidar leinuarena izatera pasa zen eta Otomandar Inperioarena 1543an. Errusiar ahalmen militarrak atxiki zuen (1915-1917) Lehen Mundu Gerran zehar. Biztanleria kurdua handia du. Noizbait, bertako biztanle gehienak armeniarrak izan ziren, baina modu basatian kanporatuak izan ziren gerran zehar eta armeniar genozidioa deritzonean. Van, larru, ale, fruitu eta barazkien jasotze eta bidaltze puntua da.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hiriko webgunea
Timo Glock

[ezkerrera|thumb|Timo Glock [Toyota TF108 bolidoan.]]
**Timo Glock** (Lindenfels, Alemania, 1982ko martxoaren 18a - ) 1 Formulako gidari alemaniarra da. 2004an bere 1 Formulako estreinako sari nagusian, Kanadakoa, puntuatzeko postuetan sailkatu zen Jordan taldearekin.

2008an Toyotako gidaria da.

## Lasterketak
Adrian Sutil

**Adrian Sutil** (Starnberg, Alemania, 1983ko urtarrilaren 11 - ) 1 Formulako gidari alemaniarra da.

## Lasterketak
Rafael Eguskiza Basterra

**Rafael Eguskiza Basterra** (Bilbo, 1935eko uztailaren 14a - Areeta, Getxo, 2017ko ekainaren 1a) bizkaitar belar hockey jokalaria izan zen.

Erromako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, non brontzezko domina lortu zuen.

## Kanpo estekak 
*  www.coe.es
Pedro Murua

**Pedro Murua Legizamon** (Donostia, 1930eko abenduaren 25a - *ibidem*, 2019ko azaroaren 3a) gipuzkoar belar hockey jokalari ohia da. Erromako Olinpiar Jokoetan izan zen, non brontzezko domina lortu zuen.

## Kanpo estekak 
*  www.coe.es
Luis Usoz

**Luis Maria Usoz Quintana** (Donostia, 1932ko urriaren 19a - 1992ko martxoaren 10a) euskal belar hockey jokalaria izan zen.

Erromako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, non brontzezko domina lortu zuen. Tokioko Jokoetan ere izan zen

## Erreferentziak
Ostertz astronomiko

**Ostertz astronomikoa** begiraletik igarotzen den planoa da, eta lerro zutarekin elkarzutak dira. Plano honen zeru-esferarekin mozketa *Ostertz* izena hartzen duen zirkulu maximo bat da. Zeru-esfera hain handia denez, berdin dio lurrazalean edo Lurraren erdigunean egon. Horregatik, zeru garbidun toki batean eta behar diren baldintzekin: ikuspena oztopatzen duten eraikin edo mendirik gabe, beti ikusten da zeru esferaren erdia. Ostertz astronomiko, hemisferio hau (ikus daitekeen esferaren erdia) mugatzen duen zirkuluari deritzo. Ostertz astronomikoa Lurrarekiko tangentea den planoak zeru esferan moztutako zirkulua dela egiazta daiteke. Eta plano hau Lurraren erdigunetik igaroko balitz bezala da, izarren distantzien aldean, gauza berbera da. Orokorrean, ostertza, atari zabalean, itxuraz, zerua, lurretik edo uretik banatzen duen lerroari esaten zaio.

## Kanpo-estekak
Zeru meridianoa

**Zeru meridianoa** edo **tokiko meridianoa**, zenit eta zeruko ipar polotik igarotzen den zirkulu maximo bat da. Plano meridianoa (meridiano dagoen planoa) eta ostertzaren planoaren arteko mozketak, plano horizontalean, meridiana izeneko lerro bat adierazten du. Zeru-esferarekin bere mozketak, iparralde eta hegoalde puntu kardinalak adierazten ditu. Bere perpendikularrak, zeru esfera ekialde eta hegoalde puntu kardinaletan mozten du. Azimuten jatorria, hegoalde puntu kardinala da.

## Kanpo estekak
Meridiana

Ostertza eta plano meridianoaren arteko mozketak, plano horizontalean, **meridiana** izeneko lerro bat adierazten du. Zeru-esferarekin duen mozketak, iparralde eta hegoalde puntu kardinalak adierazten ditu. Bere perpendikularrak, zeru esfera, ekialde eta mendebalde puntu kardinaletan mozten du.
Ordu koordenatuak

Izar baten posizioa **ordu koordenatu**etan adierazteko, begirale batek bere ordu angelua eta bere deklinazioa neurtu behar ditu.

Astro baten deklinazioa, zeru-ekuatorearekin eratzen duen angelua da, positiboa iparralderantze ta negatiboa hegoalderantz.

Zeru meridiano bat, poloetatik igarotzen den zirkulu nagusia da. Gainera, begiraletik ere igarotzen bada, begiralearen meridianoa da eta ordu angeluaren jatorria da.

Ordu-zirkulua, astrotik pasatzen den zeru meridianoa da.

Ordu angelua, astroaren ordu zirkuluak eta begiralearen meridianoak eratzen duten ordutan neurtutako angelua da.

Astro baten deklinazioa ez da begiralearen araberakoa, baina bai ordu angelua. Hau da, astro bat, une bakar batean ordu angelu ezberdinpean ikusia da Lurreko toki ezberdinetan aurkitzen diren begirale ezberdinengatik. Honek, ordu koordenatuak tokikoak direla esan nahi du.

## Kanpo estekak
Dur Sharrukin

thumb|250px|Sargon II.a dignatario batekin bildua
**Dur Sharrukin** ("Sargonen Gotorlekua"), gaur egun **Khorsabad** herrixka, Asiriako hiri harresitua izan zen, Sargon II.ak K.a. 713an eraikiarazi zuena. K.a. 707 edo K.a. 706an, erresumako hiriburu bilakatu zen. Mosuldik 15 kilometro ipar-ekialdera eta Ninivetik 20 kilometro iparraldera dagoena; bertan asiriarrak bizi dira.

Gutxi gora-behera, 1760x1635 metroko neurriak zituen (Asiriako hiribururik txikiena izan zen). Harresien luzera 16280 unitate asiriarrekoa zen, Sargonen izenaren zenbaki balioarekin bat zetorrena. Inguruko lurrak, olibondoak landatzeko erabili ziren, Asiriako olio eskasia gutxitzeko asmoz. Hein batean, gerra presoekin eta asiriar ofizialen kontrolpeko herbesteratuekin kolonizatua izan zen. Ofizial hauek ziurtatu behar zuten herbesteratuek begirunea zietela jainkoei eta erregeari. Sargon II.a hil ondoren, haren seme Senaqueribek Ninivera eraman zuen hiriburua.

Hiria industen hasi zen lehena, Mosulgo zegoen frantziar kontsul Paul-Émile Botta izan zen, 1843an. Bottak uste zuen Khorsabad zela Ninive biblikoaren kokapena.

## Bibliografia 
* Paul-Émile Botta, E. Flandin, *Monument de Ninive*, 5 liburuki, Paris 1849-1850
* Victor Place eta Félix Thomas, ''Ninive et l'Assyrie*, 3 liburuki, Paris, 1867-1970
* H. Frankfort, G. Loud eta Th. Jacobsen, *Khorsabad I : Excavations in the Palace and at the City Gate*, Oriental Institute Publications n°38, Chicago, 1936
* G. Loud et Ch. Altman, *Khorsabad II : the Citadel and the Town*, Oriental Institute Publications n°40, Chicago, 1938
* Fuad Safar, « The temple of Sibitti at Khorsabad », *Sumer'' n°13, 1957, pp. 219-221

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Plano meridianoa

**Tokiko plano meridianoa**, tokiko lerro zutek eta munduaren ardatzak definitutako planoa da. Zeru-esfera tokiko meridianoan mozten du (lurburuetatik igarotzen den zirkulua), eta, beraz, zirkulu maximo bat dena, eta ostertzaren planoarekin duen mozketak meridiana eratzen du.

## Kanpo estekak
Ipuzmeaka

**Ipuzmeaka** Aralar mendilerroan dagoen mendi bat da, 1216 metroko garaierakoa. Ez dago beste mendi batzuetatik oso banandua eta ez da oso ezaguna mendizaleen artean. Eulatz mendiaren iparraldeko pagadiaren barnean dago, Ipuzmeaka izeneko leporantz, mendiari izena ematen diona, Ipuzmeaka Txamenirekin lotzen duen lepoa. Tontorra, lepoaren hegoaldean dago, eta mendiari izena emateko balio izan du.

Tontorrak ez du ikuspen handirik. Harri batzuen gainean dagoen postontzi batek bakarrik adierazten du mendi apal honen tontorrera iritsi garela, benetan, lepoaren erdian goragunetxo bat baino ez dena.

## Irispideak 
Honen tontorrera iristeko, Guardetxetik abia daiteke, eta, Intzazelai edo Pagomaritik Ipuzmeaka lepora iritsi, ekialdean, Intzazelaiko lautadei tokia uzten diena.

## Kanpo estekak
Bad Gandersheim

**Bad Gandersheim** Alemaniako herri bat da, Saxonia Beherea estatuan eta Northeim barrutian dagoena. Saxonia Beherea estatuko hegoaldean dago, Harz mendien inguruan. Herria, honako herrixka hauetaz osatua dago: Ackenhausen, Altgandersheim, Clus, Dankelsheim, Dannhausen, Ellierode, Gehrenrode, Gremsheim, Hachenhausen, Harriehausen, Heckenbeck, Helmscherode, Seboldshausen, Wolperode eta Wrescherode.

Alkatea Heinz-Gerhard Ehmen da. 2006ko irailaren 24an berriz aukeratua izan zen beste zortzi urterako.

## Historia 
Herria 852tik datatua dago, Saxoniako Duke zen Liudolf eta bere emazte Odak, gertu zegoen Brunshausenen monasterio bat sortu zutenean. Lehen eliza komentua edo Kolegiata, propio herrian eraiki zena, 856an eraikitzen hasi zen. 990ean, azoka eta zergak jartzeko eskubidea jaso zituen X. mendean zehar, Gandersheim, Saxoniako herri garrantzitsuenetako bat izan zen, Hrosvit izeneko lehen olerkari alemaniarra, bertan bizi izan zen 973 inguruan. 1159an, Gandersheim, lehen aldiz, hiri bezala aipatua da.

1240an ur mineralen iturburuak aurkitu zirenean, Gregorio IX.a aita santuak, Izpiritu Santuaren ospitala eraikuntza hasi zuen. 1330 inguruan Brunswiceko Dukeek, kolegiataren kontrapisu mundutiar bezala, gaztelu bat eraiki zuten. Gaur egun, eraikin honek, epailearen gorte bezala eta gazteen zentzategi bezala balio du.

XIX. mende amaieran, hiria, bere iturburuetako ur mineralen botere sendatzaileak zirela eta, bainuetxe herri bat bihurtzen hasi zen, eta, 1932ak, Gandersheimek, bere burua, bainuetxe herri bezala deitzeko eskubidea lortu zuen, ordurarte, 'Bad' Gandersheim, iturburu hauek zirela eta.

1926ko udan, "Roswitha Memorial Celebration in 1000 year old Gandersheim" edo "Gandersheimen 1000 urteen Roswitha Oroitzapen Ospakizuna" ospatu zen hiru egunez. Hau izan zen Erdi Aroko egile batek, hiriarentzat irudi sinbolikoa erabili zuen lehen aldia. Antzerako ospakizunak izan ziren 1930 eta 1933an, nazionalsozialisten gai garbiketa izan zuten -'Alemaniar kultura' 'Judu-Komunisten Gainbehera'ren aurka.

1952an, hiriak Liudolfek monasterioa sortu zuen 1100. urteurrena ospatu zuen. 'Gandersheimeko Kantua'ren istorioa azokaren plazan antzeztua da. Hau, Gandersheimer Domfestspiele udako jaialdiaren aurrekari ez ofiziala da, urtero, 1959tik Kolegiataren aurrean dagoen plazan antzeztua dena. Garai honetatik aurrera, Saxonia Behereko antzerki profesional jaialdirik handiena bezala ezarria dago. 2006an, bere lau ekoizpen handienak 55.000 antzerkizalek ikusiak izan ziren.

Bad Gandersheimek, zurezko armazoidun etxe asko du eta Alemaniar Armazoidun Errepidean dago.

## Hiri senidetuak 
* 
* 

## Demografia 
## Kanpo estekak
Kirinal

**Kirinal** muinoa (, ) Erromako zazpi muinoetako bat da. Izena Kirino erromatar jainkoaren omenez hartzen du. Lehen ministroaren bizileku edo egoitza ofiziala den Kirinal jauregiaaren izena ere bada. Denbora batez *Cavallo Muinoa* bezala ere deitu izan zen.

## Antzinako Grezian 
Jatorrian, muino talde baten zati zen, non *Collis Latiaris, Mucialis (edo Sanqualis) eta Salutaris* aurkitzen ziren, gaur egun galduak daudenak XVI. mendetik aurrera eraiki diren eraikin guztien ondorioz.

Erromatar elezahar baten arabera, Kirinal muinoa, sabinarren herri txiki baten kokalekua izango zen, hauek, Kirino jainkoaren omenez aldareak eraikiz, horrela muinoari izena emanez, eta han bizi izango zen Titus Tatius erregea erromatar eta sabinarren arteko bakearen ondoren.

K.a. VIII. mendean eta K.a. VII. mendean dataturiko hilobiak aurkitu dira, sabinarren finkapenaren ustezko presentzia baieztatuko luketenak, Quirinusen hilobia, *Lucius Papirius Cursor*rek bere garaipenaren tenplu bihurtu zuena samnitarren aurkako bere hirugarren gerraren ondoren, muino honetan zegoen. Egile batzuek, sinesgarritzat jotzen dute *Kapitolioko hirukoa*ren gurtza (Jupiter, Minerva eta Juno) toki honetan ospatu izana, Palatino mendian baino lehenago. Floraren santutegia ere, oskotar-sabinar jainkosa bat, hemen egon zen.

K.a. 446an, *Sancus*en omenez eskaini zen tenplu bat, eta baliteke beste baten hondakinen gainean eraiki izana. Augustok ere, Marteren omenez tenplu bat eraikitzea agindu zuen.

Konstantino I.a Handiak, Erroma inperialeko azken bainuetxearen eraikuntza agindu zuen. Bainuetxe honi dagokionez, XVI. mendeko marrazki batzuk baino ez dira geratzen.

Erdi Aroan zehar, *Torre delle Milizie* izeneko dorrea eraiki zen, baita San Pedro eta Domenikoren komentua ere. Konstantinoren monumentuaren gainean *Palazzo Rospigliosi* jauregia eraiki zen, eta jauregi honetan egon ziren bere jatorrian, Castor eta Polluxen bi estatua ospetsuak zaldiekin, orain, Kirinaleko enparantzan aurkitzen direnak. Estatua horiengatik datorkio denbora batez izan zuen *Cavallo Muinoa* ezizena.

Michelangelok Palatino mendiko Palazzo Senatorioko mailadira eraman zituen ibaiko jainkoen bi estatuak ere, Kirinaletik irtendakoak dira.

## Kirinal jauregia 
Kirinal muinoa, gaur egun, Kirinal jauregiarekin identifikatzen da, Italiako presidentearen bizileku ofiziala eta herrialdeko ikurretako bat dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sébastien Bourdais

**Sébastien Bourdais** (Le Mans, Frantzia, 1979ko otsailaren 28a - ) 1 Formulako gidari Frantziarra da. 2008an debutatu zuen 1 Formulan Toro Rosso taldearekin eta bertan jarraitzen du.

## Lasterketak
Sebastian Vettel

**Sebastian Vettel** (Heppenheim, Alemania, 1987ko uztailaren 3a - ) 1 Formulako gidari alemaniarra da.

2007an debutatu zuen 1 Formulan BMW Sauber taldearekin, Estatu Batuetako Sari Nagusian hain zuzen eta Robert Kubicari ordeztuz. 19 urte eta 349 egun besterik ez zituen eta horrenbestez, 1 Formulan debutatu duen bigarren piloturik gazteena da gaur egun, Mike Thackwellek baitauka marka hori. 2007ko uztailaren 31n BMW Sauber taldeak Toro Rossora joaten utzi zion Scott Speed pilotuari ordezteko.

2008ko denboraldian Toro Rosso taldearekin korritzen du. 2008ko irailaren 13an bere lehendabiziko polea lortu zuen Italiako Sari Nagusian, eta gainera polea lortzen duen piloturik gazteena bihurtu zen. 2008ko irailaren 14an bere lehendabiziko garaipena lortu zuen Italian eta garaipena lortzen duen piloturik gazteena bihurtu zen. Ordura arte, bi errekor horiek Fernando Alonsok zituen.

Bere lehenengo lasterketa irabaztearen ondorioz, 2009an Red Bull Formula 1eko taldean sartzea lortu zuen. 2009. urteko Formula 1eko txapelketa mundialean, txapeldunordea izatea lortu zuen. Hurrengo lau urteetan (2010, 2011, 2012 eta 2013 urteak), Red Bull taldean munduko txapelduna izatea lortu zuen, hainbat munduko errekor lortuz. Hona hemen lortutako zenbait errekor:

* Lau munduko txapelketa irabazi dituen Formula 1eko gidari gazteena.
* Lau munduko txapelketa jarraian irabazi dituen Formula 1eko gidari gazteena.
* Jarraian lasterketa gehien irabazi dituen gidari gazteena.

2014. urtean, Red Bull taldeak kotxe nahiko txarra egin zuen, beraz, 2015. urtean Ferrari Formula 1eko taldean sartu zen. Ferrari taldean ez du mundu txapelketarik irabazi, baina bai lasterketa asko. Gaur egun arte Ferrari taldean dago oraindik, baina 2021. urtean Aston Martin Formula 1eko taldean egongo da.

Gaur egun arte, Sebastian Vettelek Formula 1ean, 4 mundu txapelketa irabazi,  53 lasterketa irabazi, 120 podiumetara igo eta 57 pole lortu ditu. Hainbeste lorpen edukitzearen ondorioz, munduko lasterketa gehien irabazi dituen hirugarren pertsona eta mundu txapelketa gehien irabazi dituen laugarren pertsona izatea lortu du.

## Lasterketak 
* Vettelek bakarrik 2007ko Estatu Batuetako Sari Nagusian korritu zuen BMW Sauberrekin. Gainontzekoak Toro Rossorekin korritu zituen.

## Kanpo estekak
Tritium Autrigonum

***Tritium Autrigonum*** Plinio Zaharrak aipatutako autrigoien lurraldeak osatzen zuten hamar etako bat izan zen. *Antonini Itinerarium* liburuan ere bitan aipatua zen, Virovescara zihoan galtzadan kokatuta, Ab Asturica Burdigaliam galtzadan hain zuzen. Galtzada Guda Kantabriarren garaian eraikia zen, K.a. 26 inguru.

## Kokapena 
Azken ikerketek Tritium Monasterio de Rodillatik gertu kokatzen dute, Brujulako mendian, Bureban.

Tamalez, egun, hiriko aztarnategiaren gainean, Iberiar Penintsulan ikertu gabe dauden handienetariko bat, sorgailu eolikoen kokalekua eraiki dute. Gainera, Gaztela eta Leongo Batzarrak gune arkeologiko babestutzat bazuen ere, ez zegoen zaintzarik eta aztarnategiak hilondoko handia izan du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Virovesca

**Virovesca** Plinio Zaharrak, 77. urtean, eta Pomponio Melak aipatutako autrigoien lurraldeak osatzen zuten hamar en bat izan zen, hiriburua hain zuzen ere. Egungo Burgosko probintziako Briviescan zegoen.

Virovesca erromatarrek sortutako bidai-sarean zegoen, *Tarraco*tik (egungo Tarragona) *Asturica Augusta*ra (egungo Astorga) zihoan bidean.

Hasieran hiria San Juan mendiko tontorrean eraiki bazuten ere, geroago, ziur asko erromatarrek bultzatuta, kokagunea menditik Oca ibaiaren eskuinaldera aldatu zuten. Hala ere, gero ezkerraldera mugitu zuten non egungo Briviesca sortu da.

San Juan mendian oraindik Erroma aurreko aztarnak daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Asón (ibaia)

**Asón** Espainiako iparraldeko ibaia da, Kantauriar mendilerroan jaioa eta ekialdeko Kantabria zeharkatzen duena.

* **Iturria**: Azalaguako haitzaren Asongo ataka (Soba), 680 metroko altueran. Iturrian ur-jauzi ikusgarria dago, Asongo Mendi-Lepoen Parke Naturalean.
* **Ahoa**: Limpiasko itsasadarra (Limpias, Colindres, Voto).
* **Ibaiadar nagusia**: Calera, Gándara, Karrantza, Cuadro eta Callejo.
* **Urteko emaria**: 527 hm³.

## Ikus, gainera 
* Asón-Agüerako eskualdea

## Kanpo estekak
Estado Kaotiko

**Estado Kaotiko** 2003. urtean Murtzian sortutako punk-rock eta hardcore musika taldea da.

2003ko martxoan David (bateria), Angel (baxua) eta Antonio (gitarra eta ahotsa) lagunak elkartu ziren talde bat sortzeko. Geroago beste bi kide taldean sartu ziren: Jose Maria "Kiwi" bateriajolea eta Diego taldeko abeslari berria izango ziren eta ondorioz, David gitarra erritmikoa joko zuen. Harrezkero abesti propioak sortzen hasi ziren eta aste batzuk geroago, Jose Maria Javirengatik ordezkatu zuten, azkenean taldea finkatuz.

## Taldekideak 
* Diego (ahotsa).
* Antonio (gitarra eta koroak).
* Angel (baxua eta koroak).
* David (bateria eta koroak).
* Javi

### Taldekide ohiak 
* Jose Maria "Kiwi"

## Diskografia 
* ''P'al ke lo kiera entender''

## Kanpo estekak 
*  Estado Kaotikoren webgune ofiziala.
*  Estado Kaotikoren MySpacea.
Antoninoren Ibilbidea

**Antoninoren Ibilbidea** edo '*Antonio Augusto Karakalaren Ibilbidea (Latinez: *Itinerarium Antonini Augusti*)*' Antzinako Erromako dokumentu bat da, ustez III. mendean idatzia, non Erromatar Inperioko bideak bilduta aurkitzen diren. 

## Dokumentuaren sorrera eta kopia 
Oinarrizko ibilbide honetatik mantentzen dena, Diokleziano enperadorearen agintaldiaren amaierako kopia bat da (IV. mendea).  Izena gorabehera, ez dirudi Antonino Pio enperadorearekin zerikusirik duenik, baizik eta Marko Aurelio Antoninorekin, Karakala izenez ezaguna, 211tik 217ra gobernatu zuena, eta garai haietan ibilbidea konpilatzen hasia izango zena, III. eta IV. mendeetan zehar.

## Edukia 
Garaiko Erromako egitura ulertzeko lehen mailako dokumentua da. Bide bakoitzean mansioak, korrespondentziak eta miliak identifikatzen ziren. Bere ezaugarri eta adierazpenengatik, zergak biltzeko herriguneak aurkitzea errazteko pentsatuago dagoela dirudi, bidaiarien laguntzarako baino. Hala ere, aipaturiko ibilbideko distantziei buruzko adierazpenek, desagertutako herri ugari aurkitzea ahalbidetu du erromatar galtzada sare osoan zehar, baita beste iturri batzuk dokumentatu gabeko erromatar galtzada batzuk ere. 

Antoninoren Ibilbideak Pretoreen erregistroan agertzen ziren ibilbideak baino ez ditu kontutan hartzen, edo gaur esango litzatekeen bezala, Estatuko galtzadak. Plinio, Estrabon eta beste idazle batzuei esker erreferentziatuta dauden tokiko bideak falta dira. Horregatik, Ibilbidea ez da erromatar galtzada guztien bilketa bat, nagusienak baino ez dira kontuan hartzen. Behe Inperioko Erromatar probintzien historia ikertzeko berebiziko garrantzizko iturria da, galtzadez eta distantzien gain, populatutako toki asko identifikatzen dituelako.

Dokumentu honetan 372 ibilbide aipatzen dira, eta adibidez horietatik 34 Hispaniako probintzietakoak dira (I zenbakitik XXXIV zenbakira).  

## Ibilbidea gaur egungo Euskal Herrian 
Ab Asturica Burdigalam, Iter XXXIV, edo 34. itinerarioa da gaur egungo Euskal herria gurutzatzen duen galtzada erromatarretako bat.
thumb|Hispaniako galtzada erromatar nagusiak

## Erromatar galtzaden azterketarako beste antzinako iturri batzuk 
* Vicarelloko Edalontziak edo Baso Apolinarrak
* Ravenako izengabea

* Peutingeriar taula
* Astorgako buztinezko taulak
* Valentziako Tegula
* Guidonis Geographica
* Itinerarium maritimum

## Ikus, gainera 
* *Ab Asturica Burdigalam*
* Ravenako kosmografia
* Peutingerren taula
* Erromanizazioa

## Kanpo estekak 
* Inperio Erromatarraren Atlas bat
* ''''. 1848ko alemanezko edizioa.

## Erreferentziak
Bezi (Sopuerta)

**Bezi** (ofiziala: *Beci*) Sopuertako sei auzo edo parrokietako bat da (Bizkaia), udalerriko hegoaldean kokatuta dagoena Avellanedatik hurbil eta La Llana eta Herbosa auzune txikien artean.

2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 123 biztanle ditu.

## Demografia eta biztanleria 
## Erreferentziak 
## Kanpo Loturak 
*  Sopuertako udal webgunea

## Kanpo estekak
Khepri

**Khepri**, eguzki jainkoa, autosortua, betiereko biziaren ikurra, egiptoar mitologian, existentziaren etengabeko aldaketaren irudia zen.

## Ikonografia 
Zerutik eguzki diskoa bultzatzen ari zen kakalardo bat bezala irudikatua izan zen. Baita kakalardo burudun gizon bat bezala ere, batzuetan, uas zetroa eta ankha zeramatzana.

## Mitologia 
Kheprik bere burua sortzen zuen goizero, Eguzki "berri" bezala birsortuz, eta, horregatik, Atumekin lotua izan zen. Betiereko bizitzaren ikur bezala, goizeko eguzkia zen, Ra jainkoaren manifestazio bat. Piramideen testuen arabera, Lurra, Khepri jainkoaren kerru bat zen.

Bizidunek jasaten dituzten aldaketen hasiera sinbolizatzen du, jaiotzen direnetik hiltzen diren arte, baita bere birsortzea ere, Dauteko frogak gainditzen bazituzten.

## Sinkretismoa 
Atum jainkoarekin lotua izan zen, autosortutako eguzki jainkoa, batzuetan, Ra jainkoaren manifestazio bezala goiza argitzean.

## Gurtza 
Bere santutegi nagusia, *Iunu*n, (Heliopolis)en zegoen, Kairotik gertu.

Kakalardo sakratua, hil errituetan erabilitakoa, Antzinako Egiptoko kuttunik ezagunenetako bat izan zen.

## Kanpo estekak 
* Rosa Thode, *Panteoi Egiptoarra*, egiptologia.orgen
Vodka

**Vodka** (,  ahoskatua; ,  ahoskatua; ,  ahoskatua) kolorerik eta usainik gabeko pattarra da. Almidoian oparoa den edozein landaretatik destilatu daiteke. Arrunki zekale-garauak edota gari-garauak erabiltzen dira, baina patatak edota melaza ere erabil daitezke. Vodka Errusiako eta Poloniako pattar nazionala da eta urtxoa (uraren txikigarria) esan nahi du. Ura polonieraz *woda* esaten da eta errusieraz водá.

Vodkak %35 eta %50 arteko alkohol-gradu bolumetrikoa eduki ohi du. Poloniako, Lituaniako eta Errusiako Vodka klasikoek %40ko alkohol-gradu bolumetrikoa daukate, 1894an Alexandro III.ak vodkaren ekoizpena araupetu zuelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carral

Carral izenburuak honako adiera ezberdinak eduki ditzake:
    
* Carral (Sopuerta) - Euskal Herriko Bizkaia herrialdean dagoen Sopuerta udalerriko auzo bat da.
* Carral (Coruña) - Galizian dagoen A Coruñako probintziako udalerria.
Mercadillo

**Mercadillo** Sopuertako sei auzo edo parrokietako bat da (Bizkaia), udalerriko erdialdean kokatuta dagoena Carral eta Baluga artean. Auzune nagusia da, bertan udaletxea tartean baitago.

2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 672 biztanle ditu.

## Demografia eta biztanleria 
## Jaiak 
Urtero abuztuaren 15ean Jasokundearen Ama eta irailaren 8an Andre Mariaren jaiotza ospatzen dituzte.

## Ondarea 
* Jasokundeko Andre Mariaren eliza, 1520an eraiki zuten eta, gero, berreraikia izan zen. Bost aldare eta nabe bakarra ditu.

## Kanpo estekak 
*  Sopuertako udal webgunea
Olabarrieta (Sopuerta)

**Olabarrieta** (ofiziala: *Las Barrietas*) Sopuertako sei auzo edo parrokietako bat da (Bizkaia), udalerriko mendebaldean kokatuta dagoena Artzentaleserako bidean. Bi auzunetan banatuta dago: Olabarrieta goikoa eta auzune nagusia.

gaztelaniaz egindako itxuraldaketa baten ondorioz, auzoko izena sarritan agertzen da beste modu batzuetan: *Labarrieta* edo *Las Barrietas*.

2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 65 biztanle ditu.

## Demografia eta biztanleria 
## Inguru naturala 
Auzoa ohiko abiapuntua da Alen mendira (798 m) igotzekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo Loturak 
*  Sopuertako udal webgunea

## Kanpo estekak