Mangosta arrunt

**Mangosta arrunta** (*Herpestes ichneumon*) *Herpestes* generoko animalia bat da, Herpestidae familiako ugaztun haragijalea. Mangosta gisa ezagutzen diren animalietako bat da.

## Informazio taxonomikoa 
Autore klasiko batzuek mangosta Wiverriade familian sartu zuten.

## Deskripzioa 
Hau gorputz luzanga eta aguti kolore uniformea duen haragijalea da. Ileak txandaka krema argiko eta gaztaina-arre oso ilun koloreko eraztunak dituelako bereizten da. Buztana oinarrian zabala eta muturrean estua, ile beltz batean amaitzen dena. Gorputzaren neurriak: burua + gorputzaren luzera: 46,0-54,0 cm; buztanaren luzera: 36,0-45,0 cm; altuera gurutzean: 20,0-27,0 cm; atzeko oinaren luzera: 85,0-97,0 mm; belarriaren luzera: 2,9-3,6 cm; pisua: 2,0-3,7 kg. Proportzionalki gorputz-adar oso motzak, bost hatzeko esku eta oinekin, oin-zola biluziekin eta atzapar ez-erretiragarriekin. Buru zorrotza, burua erinario ilun eta biluzi batekin amaitzen dena. Begi txikiak, begi-nini obalatuak eta horizontalki luzangak. Belarri biribilduak, zabalak eta motzak. Burezurra estua, altua eta luzanga du, mutur nahiko motz, estu eta kamutsarekin, eta garun-kaxa luzearekin. Hortz formula: 3.1.4.2/3.1.4.2. Uzkia inguratzen duen guruin-poltsa biluzi bat dute, eta bertan irekitzen dira uzkiko guruinak, eta hiru ugatz-pare bentral. Arrak emeak baino nabarmen handiagoak dira bai gorputzeko bai garezurreko neurrietan. Hala ere, bi sexuen neurketen arteko gainjartzea handia da. Kromosoma kopurua (2n) = 43 eta 44.

## Banaketa 
thumb|!896ko Herpestes ichneumon-en ilustrazioa
Afrikan zehar zabaldua dago. Sahara basamortua, ekuatore-oihan hezeenak eta hego-mendebaldeko basamortu eremuak izan ezik. Ekialde Hurbileko zenbait tokitan ere badago, Iberiar penintsula da Europan aurkitzen den leku bakarra. Gaur egun, bere banaketa-eremua hego- mendebaldeko kuadrantera mugatzen da, nahiz eta joan den mendearen amaieran ez zirudien arraroa penintsulako iparraldean. 1980ko hamarkadaren hasieran   ale bat harrapatu zuten Sil Haranean (Leon), Portugalgo Tajo ibaiaren iparraldean ere duela gutxi baieztatu da bere presentzia, beraz, hedatzen ari dela dirudi. *Herpestes* generoa Tertziarioan Europan egon bazen ere, ez da inoiz mangosten aztarnarik aurkitu Europako aztarnategi paleontologikoetan. Hala ere, Ipar Afrikan eta Palestinan  aurkitu dira, eta horrek iradokitzen du espeziea gizakiek sartu zutela Europara. Balear Uharteetan, Kanariar Uharteetan eta Ipar Afrikan ez dago. Ceuta eta Melillako lurraldeetan bai.

## Aldaera geografikoa 
Autore batzuek uste dute Iberiar Penintsula osoan *H.i. widdringtonii* azpiespeziea bizi dela. *H.i. sangronizi* azpiespeziea transfretaniar lurraldeetan egon daiteke.

## Habitata eta altuera tartea 
thumb|Kraneo baten albo, dortsal eta sabelaldearen eta masailazur baten albo baten bista.
Haien habitat gogokoenak landaredi-estaldura handiena dutenak dira, hala nola Mediterraneoko maki trinkoa. Landaredi trinkoa duten errekasto ertzak eta hezeguneak nahiago ditu, hala nola sasiak, heriotzorriak, lezkak eta abar. Ez da mendiko animalia bat, baina Malagako probintzian 1000 m-tik gorako alturetara iristen da. Ez ditu gustuko eremu irekiak. Espeziarentzat itxuraz egokiak diren eremuak  izan arren, katamotz iberiarra (*Lynx pardinus*) bezalako harrapari nagusiak badaude ez dira asko ikusiko.

## Ugalketa 
Jaiotzak batez ere maiatza eta irailaren artean gertatzen dira. Hala ere, esperma eta espermatogenesi aktiboa aurkitu dira hilabete guztietan harrapatutako arrengan, eta horrek iradokitzen du ugalketa  urte osoan posible dela. Erditze bakoitzeko kume kopurua bi eta lau bitartekoa da. Bizitzako bigarren urtean lortzen du sexu-heldutasuna, eta haurdunaldiak 72 eta 88 egun bitartean irauten du.

## Elikadura ohiturak 
Harrapari oportunista da, beti harrapakin ugarienak eta eskuragarrienak kontsumitzen dituena. Haien dieta untxi gazteek eta ugaztun txikiek osatzen dute nagusiki, nahiz eta intsektuak (batez ere kakalardoak eta ortopteroak), hegaztiak, sarraskia, anfibioak, narrastiak, krustazeoak, fruituak, perretxikoak eta abar ere maiz jaten dituzten.

## Ugaritasuna 
thumb|Hortzeria
Doñanan, dentsitate orokorra 1,2 banako/km karratutan  kalkulatu dira. Ceutan, nahiko ugaria da habitat egokietan. Azken hamar urteetan, kontaktuen kopuruan eta maiztasunean gorakada bat ikusi da, eta horrek espeziearen hedapen jakin bat adieraz dezake.

## Antolaketa eta portaera 
Bost-sei banakako taldeak ikus daitezke, nahiz eta bikoteak edo banako bakartiak ohikoagoak diren. Ar helduak emeak eta gazteak baino bakariagoak dira, eta hauek taldeka ikusten dira gehienetan. Ugalketa-garaia hasten denean, gazteak independente bihurtzen dira, eta ez da arraroa gazteen uztezko aita familiako gainerako kideekin batera ibiltzea. Maiz partekatzen dituzte zuloak, normalean untxi-zuloak, azkonar-zuloak edo landare-nahasmendu trinkoak izaten direnak, eta ia esklusiboki eguneko jarduera aldi berean hasten dute. Hainbat alditan, taldea batera mugitzen da, harrapatutako harrapakina partekatuz, arratsaldera arte, atseden hartzeko zulo berean edo beste batean erretiratzen da. Lo egiteko gune erabilienetan , ohikoa da hainbat gorotz dituzten komun-komunak  aurkitzea (batzuetan dozenaka), zuloaren familia-marka gisa balioko dutenak. Parekatze harremanak aldatu egiten dira arren tamainaren arabera. Ar handiagoak ar txikiagoak baino bakartiagoak dira, hala ere, hainbat emerekin ere parekatzen dira. Gazteek denbora gehiena eme bakarrarekin ematen dute. Aztertutako eremuetan, populazioak berritze-tasa handia du, bi urteren buruan  bizi-itxaropena  %3koa baino ez duelarik. Heriotzen %6 baino ez dira kausa naturalen ondoioz (harraparitza), eta %69 zuzenean edo zeharka gizakien ondorioa dira. Ceutan  egunean zehar ale bakartiak eta taldeka ikusi dira.

## Interes ekonomikoa eta gizakiekin duen harremana 
Bere ileak olio-pinturarako preziatuak diren pintzelak egiteko erabiltzen dira. Askotan ehiza txikiaren jale hartzen da.

## Harraparitza 
Ez da ohikoa harrapari batek harrapatzea, baina maiz hiltzen dute katamotz iberiarrek eta txakurrek, nahiz eta ez kontsumitu. Mangosten aztarnak Bonelli arranoaren (*Hieratus fasciatus*) habietan ere aurkitu dira.

## Patologiak eta parasitoak 
Felicola inaequalis malofagoa, Mesocestoides eta Dpylidium zestodoak eta Eimera vulpis kokzidioak parasitatzen dute maiz.

## Mehatxu faktoreak eta kudeaketa neurriak 
Bere presentzia eta ugaritasuna ingurune hezeen kontserbazioak eragiten du. Ehiztari ezkutuek hiltzen dute ehiza txikien harrapari gisa duen ospe txarragatik. Errepideko harrapatzeak ere hilkortasun-kausa nagusietako bat dira.

## Azpiespezieak 
Mangosta arruntak honako azpiespezie ditu:
* *Herpestes ichneumon ichneumon*
* *Herpestes ichneumon angolensis*
* *Herpestes ichneumon cafra*
* *Herpestes ichneumon centralis*
* *Herpestes ichneumon funestus*
* *Herpestes ichneumon mababiensis*
* *Herpestes ichneumon numidicus*
* *Herpestes ichneumon parvidens*
* *Herpestes ichneumon sabiensis*
* *Herpestes ichneumon sangronizi*
* *Herpestes ichneumon widdringtonii*

## Bibliografia 
Palomares (1993, 1994), Palomares eta Delibes (1992, 1993a, 1993b), Palomares *et al.* (1996)

## Erreferentziak