Pello Mari Otaño

[thumb|**Otañoren** marrazkia ([Biktoriano Iraola, 1994)]]
**Pello Mari Otaño Barriola**, edo **Pedro Mari Otaño** hasieran, (Zizurkil, Gipuzkoa, 1857ko urtarrilaren 26a – Rosario, Argentina, 1910eko maiatzaren 6a) bertsolaria eta euskal idazlea izan zen. Batez ere bertso paperengatik zen ezaguna (ez zuen jendaurrean kantatzen, eztarri arazoak zituelako), baina poesia ere landu zuen. Gaur egun oraindik oso ezagunak dira Ameriketatik bidaltzen zituen bertso paperak. Otañoren bertsoen ezaugarri nagusietako bat lirismoa da; izan ere, herriaren izpiritua inoiz baztertu ez bazuen ere, haren bertsoek sarritan poesia landuaren balioa dute.

Patxi Biskertek 2024an plazaratu zuen *Ombuaren itzala* film biografikoan Otañoren bizitza jasotzen da, baita Otañok idatzitako hainbat bertso esanguratsu ere.

## Biografia 
#### Zizurkilen 
thumb|ezkerrera|Errekalde baserria. Hemen jaio zen Pello Mari Otaño 1857an
Pello Mari Otaño Barriola Zizurkilgo Errekalde baserrian jaio zen 1857ko urtarrilaren 26an. Juan Pedro eta Juana Bautista gurasoek bederatzi seme-alaba izan zituzten, Pedro Mari hirugarrena izan zelarik. Bertso tradizio handikoa zen Otañotarrena: aitona Pedro Mari Otaño, Errekalde zaharra, aita Juan Pedro, osaba Joxe Bernardo, honen alabak Plazida eta Adriana, amona Mikela… guztiak bertsolari. Amak eta haren aldeko Barriolatarrek, berriz, beste arrasto garrantzitsu bat utzi zuten Pedro Marirengan. Liberalen pentsamoldea eta goi mailako kultura, garai hartan batere ohiko ez zena.

Familia ugari, Errekalden gehiegi ziren eta Pedro Mariren aitak etxe xume berri bat eraiki zuen Zizurkildik eta Adunatik zetozen bideek bat egiten zuten tokiak: Karidadeko Benta, horrela deitua etxekoen eta lagunen artean egin zutelako. Aitak Donostian jardun zen hargintzan eta amak, berriz, Zizurkilgo benta kudeatu zuen.

#### Argentinara lehen eta bigarren bidaiak 
[thumb|Eskultura [Zizurkil|Zizurkilen.]]
Laster iritsiko zen Bigarren Karlistaldia eta gerrara joan beharreko arrisku bizia. Hori saihestearren, 1875ean Ameriketarako bidea hartu zuen Pello Mari Otañok. Baina denbora gutxi eman zuen itsasoz bestalde eta, lau urte ondoren, soldaduska egin beharraren zama kendu ziotela jakin orduko, Donostiara itzulita zegoen. Badakigu 1879an, ama hil zenean, etxean zela.

Zehaztu gabeko data batean, Pasaiatik abiatuta, Ameriketarako bigarren bidaiari ekin zion. Ez dakigu ziur noiz abiatu zen Otaño, baina 1889an Argentinan ageri da. Bizimodua aterako bazuen, denetik egin behar izan zuen. La Baskonia aldizkariak kontatzen zuenez,

 

Baita artzain ere, Otañok berak *Ameriketako Panpetan* bertsoetan kontatzen duenez. Orduan gaixotu omen zen Pello Mari. Haren biloba Susana Ardanaz Otaño Txurik kontatzen zuenez, asma gaitzak hartua zuen. Horren eraginez, oso eztarri txarrekoa zen eta Pello Mariri Kattarro izengoitia jarri zioten. Eztarri txar harengatik kanturako bideak itxita edukitzeari zor diogu, ordea, Otañok hainbeste bertso sorta eder eta oparo idatzi izana.

Otaño bera liburu batean idazten joan zen sortzen zituen lan guztiak, bere *"Oroimenak"*.  Horrela, bertso eta beste hainbatez osatutako eskuizkribu harrigarria iritsi da guregana, familiak gaurdaino soka batez gorde duen idazlan bikaina: *"el libro atado"* deitzen ziotena, Zizurkilgo Hernandorena Kultur Elkartearen dohaintzaz gaur Donostiako Koldo Mitxelena Liburutegian jasota dagoena. Otañok horrela eman zion hasiera lanari:
:Ikusirikan ugaritutzen
dijoazkidala lanak
eta aztutzen dirala noizbait
izkribatzen ez diranak,
liburu ontan jarri nai ditut
gogoratzen zaizkidanak,
gaur edo biar nere semeak
ikasi ditzaten danak. 

#### Donostian 
Pello Mari 1890eko uztailean itzuli zen bigarrenez Argentinatik Donostiara, aitak eta senideek etxea zuten Amara auzora. 1891n, 34 urte zituela, Maria Magdalena Alberdi Deskargarekin ezkondu zen. Malen emaztea 27 urteko Donostiarra zen. Bikoteak hiru seme izan zituen Donostian: Bernardo (1892), Migel (1894) eta Josetxo (1896).

Pello Mariren ogibideari dagokionez, urte haietan dendari, eskribau eta enplegatu gisa lan egin zuela badakigu. Baita tabernari ere. Juan Mari Lekuonaren iritziz, orduan garatu zen Otañoren heldutasun poetikoa bete-betean.

#### Hirugarren eta azken bidaia 
thumb|ezkerrera|1898: Familia osoa Argentinara emigratzeko baimena. (Familia)
Pello Marik hirugarrenez itsasoaren bestaldera joatea erabaki zuen. Oso bertsolari eta poeta ezagun eta maitatua bazen ere, ezin esan liteke Otaño hemen eusteko ahalegin handirik egin zenik. "Ez nua borondatez, bearrak narama", zioen berak. Hori bai, sekulako agurra eskaini zioten. Abiatu aurreko gauean, Donostiako Orfeoiak saio hunkigarri bat eskaini zion etxepean. Biharamunean, berriz, egundoko jendetza bildu zen Pasaiara, Otaño handiari agur esatera. Beste zenbait bertsolarirekin batera, han zen Joxe Manuel Lujanbio, Txirrita ere.

Argentinan familia Pehuajó herrian jarri zen bizitzen. Han hiru alaba izan zituzten Pello Marik eta Malenek: Teresa (1899), Joana (1903) eta Malentxo (1907). Euskara irakasle lanetan ere aritu zen Buenos Aireseko Laurak Bat Euskal Etxean. Irakasteko Pello Marik sistema propioa sortu zuen: eskuz idatzitako oharrak, aditzak, esaldiak… Otañok berak *Cátedra del Bascuence* deitu zion. 

Fitxategi:Artzai mutila operaren kartela.jpg|Ortiz de San Pelayorekin batera Artzai mutila opera prestatu zuten (1900)
Fitxategi:Alkar, Otañoren olerki-bilduma.jpg|Alkar olerkien bilduma argitaratu zuen (1904). 1934ko edizio hau familiak erabiltzen zuena da. (Familia)
Fitxategi:Otaño 15 euskara ikasgaia 1904.jpeg|Euskara irakasteko Otañoren 15. ikasgaia (1904. Eskuizkribua)
thumb|ezkerrera|Otaño-Alberdi familia 1910ean: Zutik, ezkerrean, Josetxo; erdian, Migel eta, eskuinean, Teresa. Eserita, amatxo Malen eta Bernardo. Behean, Malentxo, ezkerrean eta Juanita, eskuinean.(Familia)
 

Otañoren azken urteetako mintzaldia abertzalea bihurtu zen, euskara eta Euskal Herriarentzat justizia eskatuz, hitzaldi nahiz bertsoen bidez. Euskal Herriaren batasunaz idatzi zuen, mugaren bi aldeetako euskaldunez, bitan banatzen gaituen Bidasoa ibaiaz, euskararen makurrez… Honen adibide da 1900. urtean idatziriko Zazpiak bat izeneko sorta. Hemendik aurrera ere Pedro Mariren ordez Pello Mari izenarekin sinatuko ditu bere lanak eta, haren biloba Txurik kontatzen zuenez, horrela ezagutuko zuten etxekoek ere: aitona Pello Mari.

Bere azken bertsoak 1910ean espainiarrekiko independentziaren mendeurrena ospatzen ari zen Argentinari berari eskaini zizkion Pello Mari Otañok, nahiz bera lan hori argitaratuta ikustera ez zen iritsi. 1810eko maiatzean hasitako iraultzari aipu eginez, horrela zion olerkariak: 

 Denok maitaro agurtzen degun
 maiatzeko eguzkiyak,
 aska ditzala euskal lurra ta
 katibu dauden guztiyak. 

Osasunez pattal jarraitzen zuen baina lan egin beharra zegoen eta asmak arazo handiak eragiten zizkion. 1910eko hasieran Rosario inguruan zebilen hango soroek jasaten ari ziren otien erauntsi izugarri bati aurre egin eta menpean hartu nahian. Han izan zuen txakalaldiak kezkaturik, maiatzaren 5ean Bernardo semeari deitu zioten, berehala joan zedin. Biharamunean Rosario bertara eraman zuten. Hantxe hil zen, bihotzekoak emanda. Gorpua Rosarioko hilerrian geratu zen hasieran, baina ondoren, familia La Platara bildu zenez, han ehortzi zuten Otaño amona Malenen ondoan.

#### Heriotza eta oihartzuna 
thumb|ezkerrera|La Platako kanposantuko nitxario honetan dago ehortzita Otaño familia. Beheko-eskuinekoan, Pello Mari eta Malen, biak elkarrekin.
Bai Argentinan bertan, bai Euskal Herrian, sekulako samina eragin zuen Pello Mari Otañoren heriotzak. Egunkari eta aldizkariek asko idatzi zuten zizurkildarrari buruz, etengabeak izan ziren haren ohorez idatziriko bertso eta artikuluak.
[thumb|[Pello Esnal (2001)]]
Otañoren lana ondo asko aztertu duen Pello Esnalen esanetan, baldin eta bertsolaritzaren historia idazteko sei bertsolari aukeratu beharko bagenitu, **Pello Mari Otaño** izango genuke bat, zalantzarik gabe. Besteak Xenpelar, Txirrita, Uztapide, Basarri eta Amuriza. Juan Mari Lekuonak zioenez, Basarrik eta Uztapidek eredutzat hartzen zuten Otaño. Amuriza etorri arte, beharbada gehienik eragin duen maisua izan da Otaño bertsolaritzan”.
[thumb|[Antonio Zavala]]
Aipatu beharra dago Aita Zavalak egindako ikerketa eta lana Pello Mari Otañoren bertsogintza arakatuz: *“Bizitzaren egille eta bertsoen biltzaille”* zioen berak. Horren emaitza bikaina izan da 1993an bi liburukitan argitaratu zuen “Pedro M. Otaño eta bere ingurua” lan mardul eta sakona. Zavalak zioenez, *"euskera bizi bada, Otañoren bertsoak ere biziko dira. Eta auek arnasik badute, gure izkuntzak ere izango du".*

2010ean, Pello Mari Otañoren heriotzaren mendeurrena gogora ekarriz, Zizurkilgo herriak ekitaldi sorta prestatu zuen. Besteak beste, Herriko Seme Kutuna izendatu zuen Otaño. Pello Esnal izan zen izendatzearen ohore hori era bikainean arrazoitu zuena. Zizurkilgo Hernandorena Kultur Elkarteak, bestalde, herriko poeta handiaren biografia berri bat argitaratu zuen: “Pello Mari Otañoren arnasa, 1857-1910”. 

## Lanak 
Txirritarekin eta Udarregirekin ibili zen bertsotan, baina, batez ere, bertso jarriengatik da ezaguna: *Mutil koxkor bat*, *Amerikako panpetan*, *Lagundurikan danoi* eta *Txepetxa* dira haren bertso sail ezagunenetako batzuk.
[erdian|thumb|580x580px|*"[Amerikako panpetan*" bertso sorta  (1900)]]
"Limosnatxo bat" edo "Mutil koxkor bat" izenburuen pean idatziko sorta bertsolaritzaren historiako ezagunenetarikoak dira. Oso bereziak, izan ere, bertsoak arrazoi nagusia eta ustekabea azken puntuan izaten du. Otañok, berriz, kontrakoa egiten zuen: azken puntua beti berdina erabili. Horrek bertso guztietan errima berbera erabiltzera behartu arren, indar eta kalitate handia du sorta osoak.

Bat-bateko bertsogintzarako eztarriak ez zion gehiegi laguntzen, eta «Katarro» ezizena jarri zioten. 1930ean *Alkar olerki onenak* izeneko bertso bilduma kaleratu zioten. Itxaropena argitaletxeak beste argitalpen bat egin zuen 1959an.

*Alkar* olerki bilduma eman zuen argitara Argentinan 1904. urtean, eta *Artzai mutilla* opera 1906an.

### Poesia 
* *Alkar olerki onenak. Olerki onenak alkar* (1930, *Iñaki Deunaren Irarkola*)
* *Alkar* (1904, *Buenos Aires*)
### Bertsoa 
* *Bertsoak* (1959, *Itxaropena*)
### Opera 
* *Artzai mutilla* (1906, *Buenos Aires*)
### Eskuizkribuak 
2014ko abenduaren 26an jakin zenez, Pello Mari Otañoren hainbat eskuizkribu bildu zituen KM Kulturuneak eta bertan Argentinan igarotako urteak kontatzen ditu. Hernandorena kultura elkarteak dohaintzan eman zizkion Gipuzkoako Foru Aldundiari.

Eskuizkribu hauek eman ziren dohaintzanː
* *Pedro Mari Otañoren oroimenak* eskuizkribua. Donostia, 1894. *El libro atado* moduan ere ezaguna-
* *Cátedra de bascuence* eskuizkribua. Laurak Bat elkartea. Buenos Aires. 1904ko azaroaren 21ean aurkeztua.
* *Alkar* argitalpena. Pedro Mari Otañoren olerki hautatuak. La Basconia, Buenos Aires, 1906.
* *Poesías Vascas* argitalpena.

## Omenaldiak 
* [thumb|[Pedro Mari Otaño|Pello Mari Otañoari omenaldian Zizurkilgo alkatea eta Antonio Zabala ikerlaria.]]1994. Zizurkileko udalak omenaldia egin zion Antonio Zabala ikerlariaren lankidetzarekin, eta busto bat jarri zuen herrian.
* 2010: Zizurkilgo herriak ekitaldi sorta prestatu zuen. Besteak beste, Herriko Seme Kutuna izendatu zuen Otaño.
* 1991: Goazen lagun diskoan Donostiyako abestia plazaratu zuen Joxan Goikoetxeak Aztarna diskoetxearekin.
* 1993: Aita Zavala, *Pedro Mari Otaño eta bere ingurua.* Bi zatitan.
* 2001: Elizanburu-Etxahun-Otaño diskoa plazaratu zuen Xabier Letek Elkar diskoetxearekin. Hauek ziren grabatutako bost bertsoak Otañorenak: Euskaldunak Arjentinan, Limosnatxo bat, Txepetxarenak, Ameriketatik bueltan, eta Aita-semeak.
* 2010: Hernandorena Kultur Taldea. *Pello Mari Otañoren arnasa (1857-1910)*.
* 2013: Euskitze, Xabier, *Pedro Mari Otaño Barriola - Bidegileak 61.*
* 2013:  Hernandorena Kultur Elkarteak dokumentazio ugari bildu du Pello Mari Otañoren inguruan. Guztia era askean eta dohain eskura daiteke.
* 2013: Pello Esnal. *Eskuizkribuen azterketa soila, lehen hurbilpen moduan*. Liburu honetan: Pedro Maria Otaño. *Eskuizkribuak*. Gipuzkoako Foru Aldundia, 2013ko ekaina. SS-910-2013.
* 2024: Patxi Biskert aktore eta zuzendariak *Ombuaren itzala* filma aurkeztu zuen 2025ean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Adriana Otaño
* Plazida Otaño
* Magdalena Mouján Otaño
* Buenos Airesko Euskaltzaleak Euskal Etxea

## Kanpo estekak 
* Pedro Mari Otaño, *Literaturaren Zubitegia*n.
* Pello Mari Otaño , BDB bertsolaritzaren datu-basean
* Pedro Mari Otaño / Bertso guziak. 1994. Antonio Zavala. Auspoa. Euskaltzaindaiaren atarian.
* Pedro María Otaño eta bere ingurua / Antonio Zavala (bizitzaren egille eta bertsoen biltzaille). 1993. Antonio Zavala. Auspoa. Euskaltzaindaiaren atarian.
* Pello Mari Otaño (1857-1910). Zizurkilgo urteak, Euskonews
* PELLO MARI OTAÑO – Hernandorena Kultur Elkartea