Errotazismo (hizkuntzalaritza)

Hizkuntzalaritzan, **errotazismo**a (grezierazko ρ *rho* letraren izenetik, gure erre letraren baliokidea) fenomeno bat da: hor, kontsonante bat *R* bilakatzen da (euskaraz, *e**s**an* > *e**rr**an*; latinezko, *be**ll**a* > gaskoizko *be**r**a*, "ederra"). Aldaketa linguistikoa eragiten duten fenomenoetako bat da.

## Adibideak 
### Euskaraz 
Akitanierazko **l* > *r* leuna da euskaraz, latinetikon maileguek erakusten dutenez: *caelum* > *ze**r**u* (*caelum* > *celu* > *zeru*; gaztelaniaz eta italieraz, *cie**l**o*; frantsesez, *cie**l***; katalanez, *ce**l***...). Hala ere, hitz horretako jatorrizko *l* zubereraz gorde da: *caelum* > *celu* > *ze**l**ü*.

Nafar-lapurteraz, hainbat hitzetan gertatzen da, *r / s* eta *rtz / st* alternantzietan: *e**rr**an* / *esan*; *be**r**tze* / *beste*; *o**r**tziral* / *ostiral*; *he**r**tze* / *heste*, *bo**r**tz* / *bost*... Hego Euskal Herriko deitura banaka batzuetan ere bai: *Elo**r**tza* / *Elosta*.

### Latinez 
Errotazismoa latinez gertatzen da, /s/ bokal artean dagoenean. Adibidez, hirugarren deklinabideko izenetan, forma nominatiboa -*s* soinuaz amaitzen da, baina segidan, deklinabideko silabaren bat badarraio, s / r alternantzia gertatzen da:

Antzeko zerbait gertatzen da aditzetan:

* *e**s**ām* ("zen") &#x3E; *e**r**ām* ("zen", cf. *es-se*, "izan").

Horretaz gain, infinitiboetako -*re* aditz-atzizkiak sanskritoko *-san* formaren zerikusia bide du, tartean errotazismoa izanda:

* **lege**s**e* &#x3E; *lege**r**e* ("irakurri")
* **vide**s**e* &#x3E; *vide**r**e* ("ikusi")

### Gaztelania zaharrean 
Halaber, latinetik gaztelaniarako bilakaeran gertatu zen. *-i**i**e- *multzo latindarra (*i* azentugabea zen) *-(b)**r**e* bihurtu zen. Adibide batzuk:

* *homi**n**e(m) > omne *om**r**e > hom**br**e*
* *nomi**n**e(m) > *nomne > *nom**r**e > nom**br**e*
* *sangui**n**e(m) > *sangne > sang**r**e*.

### Egungo gaztelanian 
l/r likidoen neutralizazioa gaztelaniaz bi fenomenoren sortzailea da: 

* lambdaizazioa (*r* inplosiboaren ahoskera edo *l* bezalako silaba amaiera bat): *amor* > *amo**l*** ("maitasuna"); *televisor* > *televiso**l*** ("telebista"); *trabajar* > *trabaja**l*** ("lan egin"), eta 
* errotazismoa edo *l >* **r** moduan ahoskatzea. Fenomeno hori hainbat eremutan gertatzen da: Karibe osoan soziolekto baxuetan gertatzen da, baina Andaluzian eta Murtziako leku batzuetan soziolekto baxuarekiko erabat independentea da: *el niño* > *e**r** niño* ("mutikoa").

Errotazismoaren beste fenomeno batek eragina du /z/ soinuan, zehazki, *s* ahostun baten aurrean dagoen ahostun bilakatzeko asimilazioa gertatzen zaio. Nahiko fenomeno berria da baina, egun, gaztelaniazko basilekto askotan zabalduta dago.

* *mismo* > *mirmo* ("bera").

### Katalanez 
Algereraz, bokalen arteko *l* > *r* (eta aurkakoa, *r* > *l*) gertatzen da: *escola* > *esco**r**a* ("eskola"), *català* > *cata**r**à* ("katalan"), *plou* > *p**r**ou* ("euria ari du"). Halaber, bokalen arteko *d* > *r* bilakaera ere dago: *cada* > *ca**r**a* ("bakoitz"), *Nadal* > *Na**r**al* ("Eguberriak")...

### Galizieraz 
/s/ fonemaren errotazismoa lagunarteko galizieran gertatzen da: *a**s** vacas* > *a**r*** *vacas* ("behiak").

### Galizieraz eta portugesez 
Galizieraren eta portugesaren historian, *l* > *r* errotazismoa gertatu da: *b**r**anco* ("zuri [kolore]"), *p**r**aza* / *p**r**aça* ("plaza"), *p**r**aia* ("hondartza"), *nob**r**e* ("noble")...

### Ingelesez 
* *wa**s*** eta *we**r**e*.

## Oharrak 
## Ikus, gainera 
* Azentu errotiko eta ez errotiko
* Lambdazismo
* Iotazismo

## Kanpo estekak