Java (uhartea)

**Java** (indonesieraz *Jawa*; javeraz: ꦗꦮ; sonderaz: ᮏᮝ) Indonesiako uhartea da. 124.413 kilometro koadroko eremua du, eta 2024an 153,8 milioi biztanle zituen, herrialdeko biztanleriaren % 56,7, *Sus verrucosus* basurdea, *Nisaetus bartelsi* arranoa, *Pavo muticus* hegazterrena, *Hylobates moloch* eta *Trachypithecus auratus* primateak, *Tragulus javanicus* eta *Rusa timorensis* artiodaktiloak eta Javako lehoinabarra. Erdialdean eta mendebaldean oihan tropikal zabalak daude.

## Historia 
Aspalditik bizi da jendea Javan; hala erakusten dute han aurkitu diren fosilek. *Yavdvïpa* izenaz agertzen da Indiako epopeian eta *Iabadiu* izenez Ptolomeoren geografian. Kristau aroko lehen mendeetan, hinduismoaren eragina zen nagusi. Aginpidea printzeen esku zegoen. Haiek zergak kobratzen zizkieten nekazariei eta nekazaritza gaiak kaietara eramateko garraiobideak egokitzeko ardura zuten.

thumb|300px|Te-saila, herbeheretarren kolonizazio-garaian, 1926 aldean.
732an sortu zen estatu gisa antolatutako lehen lurraldea, Sanjaia, dinastia budistako erregearekin. Javako literatura lanik zaharrenetarikoa idatzi zuen Airlangak lurraldea batu zuen 1028 eta 1035 artean. Airlanga hil zenean, bi erreinu sortu ziren: *Janggala* mendebaldean eta *Panjalu* edo *Kediri* ekialdean. Azken horrek indar handia hartu zuen eta Javako artearen eta literaturaren garapena ekarri zuen. 1293tik aurrera, Majapahit Inperioaren bitartez, iritsi zuen urrezko aroa, garai hartan lortu baitzuen benetako nagusitasuna Sondako gainerako uharteekiko.

1520 aldean sartu zen Islama Javan. Ondoren, portugaldarrek hartu zituzten lurralde gehienak; 1602 inguruan, herbeheretarren esku geratu ziren lurralde haiek guztiak. Ekialdeko Indietako Herbeheretar Konpainia sortu zuten, eta hura izan zen uharteko agintaria bertakoen matxinadak zapalduta. Herman Willem Daendels gobernariaren erreformaren ondorioz, printzeei aginpidea kendu zitzaien, nekazariek Konpainarentzat lan egin behar izan zuten eta uhartearen defentsarako plana eratu zen.

1903an javatarrei administrazioan parte hartzeko eskubidea eman zitzaien eta 1925etik aurrera legegintzan parte izan zuten. Javako itsasoko gatazkaz geroztik (1942), japoniarrek uhartea hartu zuten. Gerraren ondoren, uhartearen erdialdea eta mendebaldea Indonesiako Errepublikan sartu ziren; Herbehereek sortutako gainerako estatu autonomoek 1950ean Indonesiarekin batu ziren.

## Banaketa administratiboa 
Java eta inguruko uharteak batera administratzen dira; lau probintzia eta bi eskualde berezitan banaturik daude:
* Banten, hiriburua: Serang
* Mendebaldeko Java, hiriburua: Bandung
* Erdialdeko Java, hiriburua: Semarang
* Ekialdeko Java, hiriburua: Surabaya
* Jakarta (hiriburu federala)
* Yogyakarta (eskualde berezia)

Lau kultura-eskualde bereizten dira:
* Mendebaldeko Java (Banten, Mendebaldeko Java eta Jakarta)
* Erdialdeko Java (Erdialdeko Java eta Yogyakarta)
* Ekialdeko Java, Madura uhartea salbu
* Madura Uhartea

## Demografia 
### Biztanleria 
2015ean Javak 141,3 milioi biztanle zituen. Maduratarrak, jatorria Madura uhartean dutenak, XVIII. mendean hasi ziren ekialdeko Javara emigratzen, eta egun biztanleriaren % 10 dira. Betawia etnia kriolloa da, XVII. mendean Bataviaren inguruan bizi zen herri baten ondorengoa; malaysieraren dialekto bat erabiltzen dute.

### Hizkuntzak 
Hiru dira Javako hizkuntza nagusiak: javera, sondera era madurera. Beste mintzaira batzuk ere erabiltzen dira, hala nola, betawiera (malaysieraren dialektoa, Jakartaren inguruan mintzatzen dena), osingera, banyumasanera eta tenggeresera (javeraren dialektoak), baduyera (sonderaren dialektoa), kangeanera (madureraren dialektoa) eta baliera. Biztanle gehienen bigarren hizkuntza indonesiera da.

### Erlijioak 
Biztanle gehienak musulmanak dira, baina haietako askok ez dituzte islamaren bost euskarriak betetzen. *Santriak* islam ortodoxoaren jarraitzaileak dira, eta *abanganak* bertsio sinkretikoago bat praktikatzen dutenak, hinduismo, budismo eta animismoaren eraginaz. Gutxiengo kristauak, batez ere katolikoak, eta budistak daude.

### Hiri nagusiak 
[thumb|280px|[Jakarta, Javako eta Indonesiako hiriburua.]]
[thumb|280px|[Bandung, Javako hirugarren hiria.]]

## Ekonomia 
Nekazaritza jarduera nagusia da, egoera horretarako oso ona ba: klima heze eta egonkorra du, lur emankorra, eskulan ugaria eta kontsumoko merkatu zabala. Arroza, artoa, kafea, kakaoa eta kautxua lantzen dira, batez ere. Industria batzuk ere daude: azukre eta petrolio findegiak, eztainu eta beste zenbait metalen fundiziorako lantegiak...

## Kultura 
### Artea 
[thumb|300px|[Borobudur tenpluaren ikuspegia.]]
Javako artean garai asko bereiz daitezke, historian zehar kolonizatu zuten herrien ezaugarriek mugatuak, baina urrezko aroa VII-IX. mendeen artekoa izan zen. Garai hartan, Javako agintea Cailendra dinastiaren esku zegoen: jatorriz Indiakoa zen, baina aginpidea Indonesiako lurralde askotara hedatu zuen; haren eraginez, budismoak hinduismoaren tokia hartu zuen eta Javako erlijio nagusi bihurtu zen.

Garai hartako arte lan aipagarrienak hilobi budistak dira. Garrantzitsuenak Dieng ordokikoak dira (egun, zortzi daude) eta bereziki, Borobudur santutegi budista (800. urte inguruan eraikia). Borobudur santutegia piramide formakoa da, oin karratuko bost solairu eta horien gainean oin biribileko beste hiru solairu ditu; barnealdean Budaren bizitzaren pasarteak aditzera ematen dituzten gupta estiloko baxuerliebeak daude. Santutegiak unibertsoaren harmonia eta naturaren edertasuna adierazten ditu eta Javako erlijiozko artearen gune garrantzi handienetako bat da. Horiez gainera, aipatzekoak dira, besteak beste, Jabungo tenplu biribila (hinduista da), Sewu tenplua eta Prambanan tenplua.

Urrezko aroaz gainera, XII-XIII. mendeetako artea garrantzizkoa izan zen: islamaren eragina nabari da du eta garai hartako arte lan nagusiak tenpluak eta bainuak dira.

### Musika 
Javako musikan gamelana aipagarria da, mendebaldeko orkestraren antzekoa. Jatorria Malaysian du, baina hinduismoaren, islamaren eta Ekialde Urruneko eraginak jaso ditu. Eskalen artean bi dira oinarrizkoak: *slendro* eta *pelog*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Java - Wikivoyage