open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Deir ez-Zor eskualdea

**Deir ez-Zor eskualdea** (arabieraz: مُحافظة دير الزور) Siriako 14 eskualdeetako bat da.

Populazioa 1.040.000 biztanletan estimatzen da. Hiri nagusia eta hiriburua Deir ez-Zor da.

## Barrutiak 
Eskualdeak hiru barrutitan (*manatiq*) banatuta dago:
* Abu Kamal
* Deir ez-Zor
* Mayadin

## Kanpo estekak
Hama eskualdea

**Hama eskualdea** (arabieraz: مُحافظة حماه) Siriako 14 eskualdeetako bat da.

Populazioa 1.416.000 biztanletan estimatzen da. Hiri nagusia eta hiriburua Hama da.

## Barrutiak 
Eskualdea 5 barrutitan (*manatiq*) banaturik dago:
* Al-Suqaylabiyah
* Hamah
* Masyaf
* Muhardeh
* Salamiyah

## Kanpo estekak
Homs eskualdea

**Hims** edo **Homs eskualdea** (arabieraz مُحافظة حمص) Siriako 14 eskualdeetako bat da.

Populazioa 1.561.000 biztanletan estimatzen da. Hiri nagusia eta hiriburua Homs da.

## Barrutiak 
Eskualdea 6 barrutitan (*manatiq*) banaturik dago:
* Homs (edo Hims)
* Al-Mukharram
* Palmyra
* Ar-Rastan
* Al-Qusayr
* Talkalakh

## Kanpo estekak
Idlib eskualdea

**Idlib eskualdea** (arabieraz مُحافظة ادلب) Siriako 14 eskualdeetako bat da.

Populazioa 1.288.000 biztanletan estimatzen da. Hiri nagusia eta hiriburua Idlib da.

## Barrutiak 
Eskualdea 5 barrutitan (*manatiq*) banaturik dago:
* Arihah
* Harem
* Idlib
* Jisr ash-Shugur
* Maarrat al-Numan

## Kanpo estekak
Tartus eskualdea

**Tartus eskualdea** (arabieraz مُحافظة طرطوس) Siriako 14 eskualdeetako bat da. Libanorekin mugan dago.

Populazioa 720.000 biztanletan estimatzen da. Hiri nagusia eta hiriburua Tartus da.

## Barrutiak 
Eskualdea 5 barrutitan (*manatiq*) banaturik dago:
* Ash-Shaykh Badr
* Baniyas
* Duraykish
* Safita
* Tartus

## Kanpo estekak
Rif Dimashq eskualdea

**Rif Dimashq eskualdea** (arabieraz: ریف دمشق‎) Siriako 14 eskualdeetako bat da. Damaskoren inguruan dagoen probintzia da. Hego-mendebaldean Quneitra, Daraa eta As Suwaydako eskualdeekin egiten du muga, iparraldean Homseko eskualdearekin, ipar-ekialdean Dayr az-Zawrekin, Libanorekin mendebaldean eta Jordaniarekin hegoaldean.

Populazioa 2.235.000 biztanletan estimatzen da. Hiri nagusia eta hiriburua Damasko da, nahiz eta bertan ez egon.

## Barrutiak 
Eskualdea 9 barrutitan (*manatiq*) banaturik dago:

Era berean, barruti hauek 36 azpibarrutitan (*nawahi*) banatuta daude.

## Kanpo estekak
Muhafazah

**Muhafazah** (arabieraz محافظة *muḥāfaẓä*, plurala محافظات *muhafazat*) arabiar estatuen banaketa administratiboa da, eskualde edo erkidegoen parekoak. Hurrengo estatuak *Muhafazah*etan banatuak daude:

* Bahrain
* Egipto
* Irak
* Jordania
* Kuwait
* Libia: Libiaren banaketa administratiboa (banaketa historikoa)
* Libano
* Oman: Omanen banaketa administratiboa
* Siria: Siriaren banaketa administratiboak 14 eskualde ditu.
* Yemen

## Kanpo estekak
Homs

**Homs** (arabieraz حمص, *Ḥimṣ*), aspaldiko denboretan **Emesa** (antzinako grezieraz: Ἔμεσα, *Emesa*) deitua, erdialdeko Sirian dagoen Homs eskualdeko hiriburua da. Orontes ibaiaren ondoan dago, Siriako itsasaldearen eta barnealdearen artean dagoen igarobide natural bakarrean. 2004an 652.609 biztanle zituen.

## Klima 

## Ekonomia 
Nekazaritza eskualde aberats baten merkataritzagunea da. Fruituak eta laboreak ziren oraintsu arteko uzta, baina, Orontes ibaian presa bat egin zenetik ureztaturiko lurren hedadura gehitu delarik, kotoia eta azukre-erremolatxa ere landatzen dira. zeta eta larrugintza, petrolio findegia, oihalgintza, kimika industria eta azukregintza dira ekonomiaren oinarriak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Latakia

**Latakia** (arabieraz حماللاذقية, Al-Ladhiqiyah), Siriako itsas porturik garrantzitsuena eta herrialdearen ipar-mendebaldean dagoen Latakia eskualdeko hiriburua da. Mediterraneo itsasoaren ertzean dago, Orontes ibaitik hurbil. 2004an 383.786 biztanle zituen.

Historia luzeko lurraldea da. Aipagarri dira erromatarren garaiko garaipen arkua eta Bacchuseko zutabe korintotarrak. Antzina Laodizea ( edo *Laodiceia*) seleukotar hiria izan zen.

Eta askoz lehenago, Ugarit erresuma garrantzitsua lurralde horretan egin zen. Ugarit hiria bera iparraldean zegoen, hiri modernotik zortzi bat kilometrora.

## Klima 
Latakiak uda beroko klima mediterraneoa du, *Csa* Köppen klima sailkapenean.

## Ekonomia 
Siriako itsas porturik garrantzitsuena da eta nekazari gune garrantzitsu baten ondoan kokaturik dagoenez, garia, garagarra, kotoia, fruituak, olioa, tabakoa eta abar esportatzen dira.
  
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Latakiako mapa interaktiboa
Hōryū-ji

Ikaruga hirian dagoen tenplu bat da, Naratik gertu. 1993an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen Hōryū-ji eremuko monumentu budistak multzoaren barnean.

Eraikin zaharrenak (Kondō-a, 5 solairuko pagoda eta erdiko atea) Asuka arokoak izanez, munduko zurezko eraikinik zaharrentzat hartzen dituzte.

## Tenpluaren historia 
300px|thumb|ezkerrera|Kondō-a eta 5 solairuko pagoda
Antzinako testuen arabera, Yōmei enperadoreak, gaixotasunak jota, sendaketa lortzeko asmoz tenplu bat eraikitzeko eta han Budaren estatua bat ipintzeko botoa egin zuen. Bera hil zen apur bat geroago, bere botoa ezin burutuz, baina enperatrizak eta Shōtoku printze oinordekoak 607an Ikagura (hortik aurrera lekuaren izena) edo Hōryū-ji (literalki *Loratzen ari den Legearen Tenplua*) izeneko tenplua eraikiarazi zuten, enperadorearen nahien arabera.

Nahiz eta sute garrantzitsu batek 670n eraikinen bilduma suntsitu zuen, tenplua etengabe 14 mendeko tradizioari eusteaz harrotu daiteke.

1993an tenplua Gizateriaren Ondare izendatutako lehen toki japoniarra bilakatu zen.

## Artelanak 
Tenpluak balio handiko artelanen kopuru handia du, freskoak, estatuak eta beste motako hainbat artelan, txinatar, korear eta indiarren eraginekoak. Altxor garrantzitsuenetako bat 2 mirabe alboan duen Shaka-ren (Buda historikoa) hirukuna da.

## Iruditegia 

Irudi:Horyu-ji15s3200.jpg|Jainkotasun zaindaria
Irudi:Horyu-ji36s3200.jpg|Ametsen pabiloia
Irudi:Horyu-ji02s3200.jpg|Ate nagusia
Irudi:Horyu-ji08s3200.jpg|Kondō-a eta 5 solairuko pagoda

## Ikus, gainera 
* Hōryū-ji eremuko monumentu budistak

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Muted

**Muted** 2003. urtean Abadiñon (Bizkaia) desagertutako PSYC taldeko partaideekin (Dani, Ander, Ruben, Aitzol eta Christophe) sortutako euskal taldea da. Azken belaunaldiko metala, garapen elektronikoak eta garrasiez gain ahots melodikoak elkartzen dituzte abestiak sortzerakoan.

## Ibilbidea 
Urte bereko abenduan, 6 abesti sortu berriak zituztela baliatuz Berrizko "Aldapa" lehiaketara aurkeztea erabaki zuten, bertan beraien lehen kontzertua eskainiz. Lehiaketako lehenengo saria irabazi zuten, hau da, estudio profesional batean (Lorentzo Recors) maketa bat grabatzeko aukera.

Lehiaketa irabaztean Edu (gitarrista) taldera sartu zen, gaur egun ezagutzen dugun MUTED seikotea osatuz. 2004ko martxoan beraien lehenengo maketa grabatu zuten bost abestirekin (Heriotza, Ez naiz gai, Galdera gehiegi, denok berdin eta aldatu). Maketa honek Euskal Herri guztitik kontzertu desberdinak eskaintzeko aukera eman die. Aldi berean Gorkaren (Berri Txarrak) kolaborazioarekin grabatutako "Ez naiz gai" abestiaren lehen bideoklipa grabatu zuten. 2004. urtean zehar maketa lehiaketa desberdintara aurkeztu ziren, Bilbovision-eko bigarren saria, Euskadi Gazteako 14. maketa Lehiaketako entzuleen sariaren bigarren tokia, eta Debagoienako Danbaka lehiaketako finalistak suertatuz. Azken lehiaketa honetako finala (2004ko abendua) beste bi talderekin lehiatu zuten kontzertu batean, emanaldi honetan bertan izan ziren Ohiukarekin lehenengo kontaktuak, beraien lehenengo diska grabatzeko aukera emango zien kontratu diskografikoan bukatuz.

2005aren hasieran beraien lehen diskoa izango zen *Sarean* argitaratu zuten.

## Taldekideak 
* Alberto (Baxua)
* Dani (Gitarra)
* Edu (Gitarra)
* Ruben (Bateria)
* Christophe (Programazioa)
* Eneko (ahotsa)

## Diskografia 
* *Sarean* (2005, Oihuka)
* *Sena* (2007, Baga-Biga)
* *Inox* (2009, Baga-Biga)

## Sariak 
* Gaztea maketa lehiaketa: 2004 (entzuleen saria)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Taldearen webgune ofiziala
*  Danbaka webgunean taldeari buruzko informazioa
Nuuk

**Nuuk** (danieraz *Godthåb*) Groenlandiako hiriburua eta hiri nagusia da, herrialdeko hego-mendebaldean kokatuta dagoena. Bere gune kultural eta ekonomiko nagusia ere bada, Sermersooq-eko udal gobernuaren egoitzaz gain. Munduko hiribururik iparraldekoena da. 20.085 biztanle ditu (2025) hau da, Groenlandiako populazio osoaren laurdena, eta munduko biztanle gutxien dituen hiriburuetako bat da.

Nuukek Buksefjord zentral hidroelektrikotik jasotzen du batez ere bere energia elektrikoa, energia berriztagarriarekin funtzionatzen duena, Ameralik fiordoa 5376m-ko distantzian (17.638 oin) zeharkatzen duen 132kV-ko linea elektriko baten bidez, munduko tarte libre luzeena.

## Klima 

Nuuken, Groenlandiako kostalde osoan bezala, tundra da bioma nagusia (tundra klima). Neguak luzeak, hotzak eta elurtsuak izaten dira, izozte-mailaren azpitik egoten dira tenperaturak, eta udak epelagoak izaten dira. Urteko batez besteko tenperatura -1,4 °C-koa da, eta urteko oszilazioa 16 °C-koa. Hilabeterik hotzena martxoa da,  -9,2 °C-ko batez bestekoarekin, eta beroena abuztua da, 7,3 °C-rekin; urtean lau hilabetez soilik gainditzen dira  0 °C-ak. Urteko prezipitazioak 782mm-koak dira, gehiena elur moduan, nahiz eta hilabeterik beroenetan euria egiten duen. Erregistratutako gutxieneko tenperatura historikoa (1850etik aurrera)  -50,8 °C-koa da, eta maximoa, berriz, 26,3 °C-koa.

## Historia 
* 1728an Hans Egede misiolari norvegiarrak fundatu zuen, Godthåb izenarekin.
* 1978tik hiriko izen ofiziala Nuuk da, groenlandieraz.
* 1987an Groenlandiako Unibertsitatea (*Kalaallit Nunaata Universitetia*) sortu zuten hirian.

## Nuuktar ezagunak 
* Jesper Grønkjær, futbolaria
* Agnethe Davidsen, Groenlandiako lehenengo Lehen Ministro izan zen emakumea
* Maliina Abelsen, Groenlandiako ministroa.
* Nive Nielsen, abeslaria
* Angaangaq Lyberth, politikaria

## Herri eta hiri senidetuak 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Nuuk hiriko webgune ofiziala
Groenlandiera

**Groenlandiera** (*kalaallisut*) eskimo-aleutiar hizkuntza nagusia da. 54.000 pertsonak hitz egiten dute Groenlandian (*Kalaallit Nunaat*): han, ofiziala eta mintzatuena da. Groenlandierazko hiztun gehiago daude beste hiztun eskimo-aleutiar guztiek (tartean inuktituterazkoak) bat eginda baino.

Haren familiako beste hizkuntzak bezala, polisintetikoa eta ergatiboa da. Ia ez du hitz elkarturik. Groenlandian hiru aldaera nagusi daude: iparraldeko, mendebaldeko eta ekialdeko groenlandiera. Mendebaldeko groenlandierari, hiztun gehiago dituenari, *kalaallisut* esaten zaio. Iparraldekoa, *inuktun* izenekoa, Qaanaaq (Thule) inguruan mintzatua da eta inuiterarekin lotura estua du.

## Adibidea 
Inuit tamarmik inunngorput nammineersinnaassuseqarlutik assigiimmillu ataqqinassuseqarlutillu pisinnaatitaaffeqarlutik. Silaqassusermik tarnillu nalunngissusianik pilersugaapput, imminnullu iliorfigeqatigiittariaqaraluarput qatanngutigiittut peqatigiinnerup anersaavani.

Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu beharra dute.

Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalaren 1. artikulua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Groenlandierazko Kontseiluaren webgunea
Baruch Blumberg

**Baruch Samuel Blumberg** (New York, 1925eko uztailaren 28a - Mountain View, Kalifornia, 2011ko apirilaren 5a) estatubatuar medikua izan zen.

1951n Medikuntzan lizentziatu zen Columbia Unibertsitatean (New York).

B hepatitiaren birusa deskubritu eta haren aurkako txertoa garatu zuen.

1976an jaso zuen Medikuntzako Nobel saria.

## Ikus, gainera 
* Historiako medikuen zerrenda.

## Kanpo estekak
George Whipple

**George Hoyt Whipple** (Ashland, New Hampshire, 1878ko abuztuaren 28a – Rochester, New York, 1976ko otsailaren 1a) mediku estatubatuarra izan zen.

Anemia eta gibeleko gaixotasunen arteko harremanak ikertu zituen. Denborarekin, bere izenarekin bataiatu zuten Whippleren gaixotasuna.

1934an Medikuntzako Nobel saria eskuratu zuen George Minot and William P. Murphyrekin batera.

## Ikus, gainera 
* Historiako medikuen zerrenda.

## Kanpo estekak
Triton (satelitea)

**Triton** Neptunoren satelite handiena da. 2706 km diametroa du. Izotzez eta arrokaz konposatuta dago. Tritonen ezaugarri orbitalek diote Kuiper gerrikoko gorputz bat zela eta Neptunoren grabitateak harrapatu zuela. Eguzki-sistemaren gorputz hotzena izango da beharbada (−235&nbsp;°C). William Lassellek aurkitu zuen, Neptuno baino 17 egun geroago. Hain hotza izan arren, Tritonek nitrogenozko geyserren aktibitate nabarmena du, Voyager 2 zundak aurkitu zuenez. Tritongo elurrak tonu arrosa du. Neptuno orbitatzen duen esfera formako satelite bakarra da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Camillo Golgi

**Camillo Golgi** (Corteno Golgi, Brescia, Lombardia, 1843ko uztailaren 7a – Pavia, Pavia, Lombardia, 1926ko urtarrilaren 21a) zientzialari eta mediku italiarra izan zen. 1906an Medikuntzako Nobel saria jaso zuen, Santiago Ramon y Cajalekin batera.

Medikuntza Paviako uniberstitatean ikasi zuen, 1865ean bere burua graduatuz. Nerbio-sistema ikertzen sakon jardun zuen. Halaber malariaren prozesu mikrobiologikoa aztertu zuen, *Plasmodium* protozooarena alegia.

1898an zeluletako Golgi aparatua identifikatu zuen, eta bere omenez izendatu.

## Ikus, gainera 
* Historiako medikuen zerrenda.

## Kanpo estekak
Emil Theodor Kocher

**Emil Theodor Kocher** (Burgdorf, Berna, 1841eko abuztuaren 25a – Berna, 1917ko uztailaren 27a) mediku suitzarra izan zen.

Zürich, Berlin, Londres eta Vienan ikasi zuen, Bernan doktoratuz 1865ean. Goloaren diagnostikoa eta tratamendua sakon ikertu zuen. 1909an eskuratu zuen Medikuntzako Nobel saria.

## Ikus, gainera 
* Historiako medikuen zerrenda.

## Kanpo estekak
Enigma (kriptografia)

thumb|250px|Enigma zifratze-makinaren logoa.
thumb|250px|Enigma makina
**Enigma** zifratu errotatibozko makina bat da, mezua zifratu nahiz deszifratzeko balio duena. Bigarren Mundu Gerran erabili zen nagusiki.
Alexander Koch holandarrak asmatu zuen, geroago Arthur Scherbius Alemaniarrak patentea lortu eta hainbat aurrerapen egin zituelarik.

1920an hasi zen erabiltzen. TYPEX edo SYGABA Enigmaren beste izen batzuk dira, beste herrialde batzuetan Ingalaterran eta Amerikan hurrenenez hurren, erabiliak, . Bere funtzionamendua elektriko-mekanikoa dela esan daiteke. Teklatuaren bidez hizkiak sartu eta makinaren barruko mekanismoekin hizkien ordezkapenak egiten ziren. Beraz, ordezkatze metodoa erabiltzen du (fluxuzko zifratzea).

## Historia 
Espainiako Gerra Zibilean makina honen bertsio bat erabili izan zen. Baina Bigarren Mundu Gerran izan zuen erabilera handiena, Alemaniarrek euren mezu gehienak bidaltzeko erabili baitzuten. Bertan bere kodea apurtua izan zen eta horren ondorioz aliatuek garrantzi handiko mezuak deszifratu ahal izan zituzten. Naziek gerra galtzeko pisuzko arrazoia izan zela jotzen da.

Alemaniarrek Enigma makinaren zifratzea apurtezina zela pentsatzen zuten, baina oker zeuden. Poloniarrek Berlinetik Varsoviara bidalitako Enigmaren antzeko makina bat atzeman zuten. Ez zen Enigma makina bera, baina bertsio militarren makinaren ideia bat izateko balio izan zuen. Marian Rejewski poloniarra izan zen makinak nola funtzionatzen zuen asmatu zuen lehena metodo matematiko eta estatistikoak erabilita.
Rejewski mezu guztien hasieran mezuaren kodea 2 aldiz errepikatzen zela konturatu zen. Kode hau zifratu ezkero, kateatuak zeuden hainbat hizki sortzen ziren.

Esaterako: QRSQRS mezua zifratu ondoren JXDRFT sortzen zela ikusi zuen. Beraz, J eta R, X eta F, D eta T hizkiak kateatuak zeudela konturatu zen.

Hori egin ondoren *Bomba* izeneko makina paralelo bat eraiki zuen.
Orain konbinazioak gutxiagoak ziren beraz eskuz egin ahal ziren.

## Kanpo estekak 
*  Enigmaren webgunea
Euskara Kultur Elkargoa

**Euskara Kultur Elkargoa** Iruñean 1998. urtean sortutako fundazioa da, Nafarroan euskara eta euskal kultura bultzatzeko asmoz.
2015ean bere jarduerei utzi zien, eta aitzina eramaten zituen egitasmoak bertan behera utzi edo beste erakunde zenbaiten esku utzi, hala nola *Mikro-Ipuin lehiaketa*.

Arturo Kanpion jaunak 1876an sortutako *Nafarroako Euskara Elkargoa* erakundearen helburuak berreskuratu eta gaurkotu nahi ditu Euskara Kultur Elkargoak, hots, *"Euskal Herriko euskal hizkuntza, literatura eta historia gorde eta zabaldu, gure legeria ikasi eta herrialdearen ongizate moral eta materialaren alde lan egin"*.

Elkargoaren xedeen artean ahaleginak eta borondateak biltzea zegoen eta, era berean, Nafarroako izaera baldintzatu duten zatiketak gainditzea. Beraz, elkarrizketa eta jarduketa ildoa lantzen zuen, adostasunetik edo desadostasunetik Nafarroan euskara eta euskal kulturaren aldeko lanean ari diren guztiekin.

Nafarroako Euskara Elkargoak mahai-inguruak, foroak, hitzaldiak antolatu zituen: liburuak eta komunikazioak argitara eman; aurrematrikulazio kanpainetan parte hartu, eta abar. Eta hori guztia, euskaldunak beren hizkuntzaz harro senti daitezen, eta euskaldun ez diren nafarrek hori ere beren hizkuntza dela jakin eta onar dezaten.

Nafarroako Euskara Elkargoak *Artekaria* sortu zuen, hots, erkidegoan eta maila guztietan euskararen erabilera bultzatzeko eta euskaldunen hizkuntza eskubideak zaintzeko ekimena. *Sarea* ere osatu zuen, Nafarroan euskara eta euskal kulturarekiko egiten denaz -eta egiten ez denaz- informazio zehatz eta mugatua emateko tresna interaktibo eta dinamikoa.

## Ikus gainera 
* Nafarroako Euskara Elkargoa / Asociación Euskara de Navarra

## Kanpo estekak 
*  Euskal Kultur Elkargoaren webgunea
** *Artekaria* eta *Sarea*
*  Iulen Urbiola EKEko zuzendariari elkarrizketa Argia astekarian (2008-05-18)
Tiroide

**Tiroidea** (antzinako grezieraz: θυρεοειδής, «ezkutu formakoa») laringearen aurrealdean eta behealdean dagoen guruin endokrinoa da. Haren aurrean tiroide kartilagoa dago, kalean *zintzur-korapilo* edo *zintzur-sagarra* deitzen dena.

## Anatomia 
Tiroidea lepoaren erdialdean, trakearen aurrealdean, dago, izen bereko kartilagoak babestuta. Arrautza itxurako bi gingil ditu, istmo batez lotuak. Istmo horretatik, zenbaitetan, hirugarren gingil bat ateratzen da (*erdiko gingila* edo *Lalouetteren piramidea*). Arteria eta nerbio ugari ditu.

Tiroidearen inguruan guruin paratiroideak daude.

## Fisiologia 
Guruin honetan, iodo ionikotik abiatuta, tiroidearen hormonak (T4 edo tiroxina eta T3 edo tri-iodotironina) sintetizatzen dira, hipofisitik datorren TSHk aginduta. Haien bidez oinarrizko metabolismoa, hazkuntza eta ehunen bereizketa erregulatzen ditu tiroideak. Beste alde batetik, bertan sortzen da kaltzitonina ere, kaltzioaren metabolismoa kontrolatzen duena.

Tiroidearen jarduera jaio aurretik hasten da, eta zahartzaroan ahitzen. Handiagoa da emeena, eta sexu zikloan, haurdunaldian, bular ematean eta menopausian aldatzen da, bai neurriz, baita eginkizunez ere. Arrengan zein emeengan aldatu egiten da urtaroaren arabera: txikiagoa da eta iodo gehiago du uda amaieran eta udazken hasieran.

## Gaixotasunak 
* Goloa: Tiroide guruinaren handitzea da.
* Tiroiditisa: Guruinaren hantura da.
* Hipertiroidismoa: Tiroideko hormonak altu daudenean.
* Hipotiroidismoa: Tiroideko hormonak baxu daudenean.
* Tiroideren tumoreak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bizkaiko demografia

2005ean 1.135.847 biztanle zituen Bizkaiak. Dentsitatea 512.34 biz/km2ekoa da. Bi datu hauekin Euskal Herriko herrialderik populatuena da. Espainiako probintzien artean dentsitate altuena duen 3.a da eta populazioari dagokionez 9.a.
### Biztanleria 
Biztanleriaren eboluzioa sexuaren arabera banatzen badugu honakoak dira datuak:

Eskualdeen arabera banaketa egitekotan populazioaren gehiengoa Bilbo Handian bizi da. Hala ere populazioa asko murriztu da 1981etik 2001erako tartean. Mungialdean, kontrara, igo egin da.

### Jaiotzak eta heriotzak 
Hurrengo grafikatan ikusten denez azkeneko hamar urteetatik guztietan heriotza gehiago egon dira jaiotzak baino. Bakarrik 2007ean jaio dira emakumezko gehiago hil direnak baino. Datu hauek argi uzten dute populazioaren jaitsiera natural bat dagoela. (***Iturria***: Eustat)

### Migrazioak 
Migrazioei dagokionez bi tendentzia nagusi eman izan dira azkeneko urteetan. Hasiera batean 1980ko hamarkadako industria krisiaren ondorioz aurreko hamarkadetan etorritako hainbat langile berirro ere euren jaioterrietara itzuli ziren, saldo negatiboa emanez. Baina 2000 urtetik aurrera tendentzia hori alderaztu eta saldoa positiboa da. Ez dago ezberdintasun handirik migrazioetan gizon eta emakueen artean.

### Herrigunerik populatuenak 
{{#tag:mapframe|
[{
  "type": "ExternalData",
  "properties": {
        "stroke": "#666",
        "stroke-opacity": 1,
        "stroke-width": 0.4,
        "fill-opacity": 0.9
      },
  "service": "geoshape",
    "query": "SELECT ?item (?item as ?id) (SAMPLE(?fill) as ?fill) ?itemLabel ?dif (concat(str(?dif)) as ?diferentzia) (concat(':eu:', ?itemLabel, ': ', ?diferentzia) as ?title)  WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q2074737; (wdt:P131*) wd:Q93366;. ?item p:P1082 ?pop. ?pop ps:P1082 ?population. ?pop pq:P585 ?date. ?pop wikibase:rank wikibase:PreferredRank. BIND(YEAR(?date) as ?year). BIND (?year - 10 AS ?years_minus_10) OPTIONAL { ?item p:P1082 ?pop10. ?pop10 ps:P1082 ?population10. ?pop10 pq:P585 ?date10. BIND(YEAR(?date10) as ?year10). FILTER (?year10 = ?years_minus_10) } BIND(FLOOR(((?population - ?population10) / ?population)*10000)/100 AS ?dif) BIND( if(?dif>= 10, '#2478b7', if(?dif>= 5, '#69aadb', if(?dif>= 1, '#a9ceea', if(?dif>= 0, '#e9f2f9',  if(?dif>= -2.5, '#fb7676', if(?dif>= -5, '#e33f3f', '#d21d1d'))))) ) as ?fill). SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'eu'. } } GROUP BY ?item ?itemLabel ?population ?year ?population10 ?year10 ?dif"}]
|text=Biztanleria aldaketa Bizkaian azken 10 urteotan
*&nbsp;>%10
*&nbsp;%5-10
*&nbsp;%1-5
*&nbsp;%0-1
*&nbsp;%-2,5-0
*&nbsp;%-5 - -2,5
*&nbsp;<%-5
|width=400|height=280|align=right|longitude=-2.9|latitude=43.26|zoom=9}}

Eustaten 2016ko datuei erreparatuz, Bizkaiko 10 udalerri populatuenak hauek dira:

Bizkaiko 10 udalerri nagusiak hauek dira:

Populaziorik txikiena duen herria Arakaldo da, 95 biztanlerekin.

## Kanpo estekak
Hizkuntza zeltak

**Hizkuntza zeltak** protozeltatik eratorritako hizkuntzak dira. Indoeuropar familiaren adar bat eratzen dute, italikoaren oso hurbilekoa. K.a. lehen milurtekoan, Europako eremu zabal batean mintzatzen ziren, Bizkaiko golkotik Ipar itsasoraino, eta Rhin ibaitik Itsaso Beltzeraino. 

Egun, batik bat Britaniar Uharteetara eta Frantziako Bretainiara mugatuta daude, nahiz eta Kanada ekialdeko, Patagoniako, AEBetako eta Australiako diasporako talde batzuetan ere hitz egiten diren.

## Sailkapena 
Hizkuntza zeltak lau azpifamiliatan sailkatzen dituzte batzuek:
* Galiako zelta eta ahaide hurbilak, lepontiera, norikoa eta galaziera. Adar osoa desagerturik dago, nahiz eta  aspaldiko denboretan egungo Belgikatik Turkiara doan lurraldean mintzatzen ziren.
* Zeltiberiera, Iberiar penintsulako hizkuntza zaharra, nagusiki penintsularen erdialdean mintzatzen zena. Galdu egin zen.
* Hizkuntza goidelikoak (Q zelta-adarra): irlandera, Eskoziako gaelera, eta manxera.
* Britoi hizkuntzak (P zelta-adarra): galesa, bretainiera, kornubiera, kunbriera, balizko iverniera edo antzinako irlandera, eta ziurrenik piktoera ere bai.

Zeltaren zatiketa hau K.a. 1000 inguruan gertatu zen. Aurreko zeltak urna-zelai kulturarekin eta Hallstatt eta La Tène kulturekin lotzen dira.

Beste sailkapen batek, kontinenteko hizkuntza zaharrak talde bakarrean biltzen ditu:
erdian|thumb|281x281px|Zelta hizkuntzen sailkapen baten eskema. Gorriz daudenak desagertu dira.

## Lexikoa 
† Latinaren mailegua.

## Hiztunak 
eskuinera|thumb|200px|Egungo sei nazio zeltak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nazio zeltak
* Shelta

## Kanpo estekak
Golo

**Golo** edo bozio tiroide guruinaren handitzea da. Sistema endokrinoaren gaixotasuna denez, Endokrinologia espezialitatea berataz arduratzen da.

Emil Kocher mediku suitzarrak 1909an lortu zuen Medikuntzako Nobel saria goloaren inguruan berak egindako ikerketagatik.

## Zergatiak 
Kausarik ohikoena iodoren gabezia da, eta eskualdeka agertzen da munduan zehar. "golo endemikoa" izena hartzen du, tokiaren arabera agertzen delako.
Beste zergati batzuk:
* Hashimotoren tiroiditia.
* Basedow-Gravesen eritasuna.
* Gaztaroko goloa: Jaiotzetiko hipotiroidismoak eragindakoa.
* Tiroideren tumoreak.
* Bestelako tiroiditiak.
* Farmakoen alboko eraginengatik.

## Fisiologia 
Bestela, tiroideko hormonen arabera, hiru egoeratan egon gaitezke goloa edukita:
# Hipertiroidismoa: Hormonak altu daudenean.
# Hipotiroidismoa: Hormonak baxu daudenean.
# Eutiroidismoa: Hormonak normal daudenean.

## Tratamendua 
Arnasbideak oztopatzen dituenean edo bestelako konplikazio mekanikoak gertatuz gero, kirurgia erabili egin behar da guruina kentzeko. Beste kanponketa merkeagoa eta errazagoa, gatz iododuna sendabide eraginkorra izango litzateke gaixotasun honentzet.

## Kanpo estekak
Ingeniaritza zibil

[thumb|300px|Eskoziako [Falkirk Wheel]]

**Ingeniaritza zibila** edo **herri-lanen ingeniaritza** obra publikoekin zerikusia duen ingeniaritza adarrari esaten zaio. Besteak beste, zubi, errepide, trenbide, urtegi, portu, ur-horniketa eta horien pareko elementuen ingeniaritza lanei dagokie. Alor asko jorratzen dituen ingeniaritza da, lehenengoetako ingeniaritza izaki.

Ingeniari zibilak dira ingeniaritza arlo hau garatzen duten pertsonak. Hegoaldean **Portu, Ubide eta Bide ingeniari** bezala dira ezagunak, gazteleraz hala deitzen baitzaie (*Caminos, Canales y Puertos*). Iparraldean berriz **Zubi eta Errepide ingeniaria** (*Ponts et Chaussées*).

## Historia 
thumb|ezkerrera
Ingeniaritzaren adarrik zaharrenetarikotzat jo dezakegu herri-lan ingeniaritza. Ingeniaritza zibilaren sorkuntza eredu ditugu egiptoarrek eraikitako ubide sareak, Nilo ibaiak gainezka egiten zuenean ura landa soroetara garraiatzeko; guztiok ezagunak ditugun erromatar zibilizazio garaian eraikitako zubi, errepide, portu eta ubideak, gaur egun ere zutik dirautenak.

Ingeniaritza zibila ordea, gaur egungo ezaugarriekin, XIX eta XX. mendeetako aurkikuntzek sortu zuten; matematikaren garapena, burdin ekoizpenaren hobekuntzak eta hormigoi armatuaren asmakuntzak aldaketa ugari ekarri zizkioten ingeniaritza arlo honi. Castigliano, Mohr edo Navieren ikerketek, egituretan eragindako indarrek bertan sortutako esfortzuak analitikoki ikertzeko gaitasuna eman zioten herri-lan ingeniaritzari.

Altzairu ekoizpenaren hobekuntzak, ezpurutasunak txikituaz, bere erresistentzia handitzea lortu zuen eta altzairugintza prozesu berriek luzerak eta kalitate handiagoko piezak ekarri zituen. Baldintza hauetan egiturak askoz ere arin eta lerdenagoak erdietsi zitezkeen.

Hormigoi armatuaren asmakuntza eta garapenak, frantses ingeniarien asmakuntza da, iraultza suposatu zuen herri-lanetan. Material honek, altzairuarekin alderatuz, erresistentzia oso altuak lortu prezio oso baxuan eta mantenimendurik gabe lor litezke.

Gaur egun, ingeniaritza zibilak garapen etengabean dihardu, informatika eta material berriei esker.

## Ingeniaritza zibilaren arloak 
Ingeniaritza zibilak obra publikoarekin zerikusia duten arloak jorratzen ditu batez ere, besteak beste:

* Hiriko obra eta zerbitzuak
* Hirigintza
* Herri-lanen Ingurumena
* Garraioa
* Errepideak
* Hidraulika
* Portu eta itsasertzak
* Zubiak eta egiturak
* Geoteknia eta zimenduak
* Energiaren eta industriaren arloak
* Eraikuntza
* Herri-lanen segurtasuna eta osasuna

## Ikus, gainera 
* Herri-lanak
* Ingeniari zibila
* Ingeniari zibil teknikoa

## Kanpo estekak 
*   Euskadiko Portu, Ubide eta Bideetako Ingeniarien Kolejioa Euskadiko Herri-lan ingeniarien elkargoa.
*  Colegio de Ingenieros de Caminos, Canales y Puertos C.I.C.C.P Espainiako Herri-lan ingeniarien elkargoa.
*  Association Professionnelle des Ingénieurs des Ponts et Chaussées - AIPC Frantziako Herri-lan ingeniarien elkargoa.
*  European Council of Civil engineers Europako Herri-lan elkargo guztiak batzen dituen elkargoa.
*  American Society of Civil engineers - ASCE Estatu Batuetako Herri-lan ingeniarien elkargoa.
Potemkin

**Potemkin** 2002. urtean Oñatin (Gipuzkoa) sortutako euskal musika taldea da.

## Ibilbidea 
Bertako partaideak beste talde batzuetan harituak dira, besteak beste, Iker eta Joxe Latzen taldean jardundakoak dira eta Aixibar eta Iban berriz Mehazzyn. Rock eta rock´n rolla dute beraien estiloa, musika gogor eta melodia indartsuekin.

2003an maketa kaleratu eta 2004an Danbaka lehiaketaren lehen edizioko finalean izan ziren. Lehenengo diska 2006an atera zuten eta bigarren bat 2010an.

## Diskografia 
* *Maketa* (2003, autoekoizpena)
* *Potemkin* (2006, Oihuka)
* *Gauaren zaindariak* (2010, autoekoizpena)

## Kolaborazioak 
* *Gure Irratia, zure rokanrrola * (2005, Gure Irratia)

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko musika garaikidea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Taldearen webgune ofiziala
*  KamiYoPlanet webean taldekideek beraiez idatzia
EPR paradoxa

**EPR paradoxa** alegiazko saiakuntza bat da, Einstein, Podolski eta Rosek (hortik EPR izena) 1935ean argitaraturiko artikuluan proposatutakoa, mekanika kuantikoari bere "errealitate" ikuspegitik aurka eginez eta mekanika kuantikoa fisika teoria osotzat ezin dela hartu erakutsi nahian. Nahiz eta Einstein teoria kuantikoaren sorreran parte nagusia izan, bere azken urteak mekanika kuantikoaren izaera probabilistikoa erasotzen eman zituen. Saiakuntza hau bera eta Niels Bohrren artean sortutako eztabaidaren zati bat da.

1964ean John Bell fisikari irlandarrak paradoxa hau saiakeran baieztatzeko modua aurkitu zuen. Honetan oinarrituta, Bellen teorema argitaratu zuen. Ideia hauek jarraituz, 1982an Alain Aspect eta bere lankideak EPR saiakuntza egin zuten, kaltziozko atomotik igorritako eta angelu zuzenetan polarizatutako bi fotoiekin. Emaitzek Bellen teorema ez zuten jarraitzen eta beraz partikula kuantikoen ez-lokaltasuna frogatutzat eman zen.

## Paradoxa 
EPR paradoxa bat baino, mekanika kuantikoaren lokaltasun printzipioaren kritika bat da. Ustezko saiakuntzan hurrengoa proposatzen da: fotoiak emititzen dituen kanoi batetik bi fotoi ateratzen dira. Azaltzea beharrezkoa ez den modu bat edo bestean, bi fotoi hauek abiadura berdina baina kontrako norabidean mugitzen hasten dira.

## Kanpo estekak
Lokaltasun printzipioa

Albert Einsteinek bere *annus mirabilis* urteko artikulutan oinarrituta dagoen printzipioa da lokaltasun printzipioa. Haren arabera, espazio-denbora puntu batean gertatzen den gertaera batek ezin du beste espazio-denbora puntu batean dagoen gertaera batekin eraginik izan, baldin eta eragin hau argiaren abiadura baino azkarrago gertatzen bada. Einsteinen artikuluen arabera argiaren abiadura baino azkarrago mugitu daitekeen gorputzik ez dago, hau da, argiaren abiadura ahalik eta abiadurarik azkarrena da. Beraz gorago aipatutako bi gertaera hauek, bien artean tarte espaziala dutelarik, ezin dute elkarrekintzarik izan, elkarrekintza honek argiaren abiadura baino azkarrago bada. Beraz, kausa-efektu erlaziorik ere ez da egongo.
Lokaltasun ezak partikula kuantikoen jokaeraren oinarri bat da.

## Kanpo estekak
Rafik al-Hariri

'''Rafik Baha'eddin Al-Hariri''' (1944ko azaroaren 1 &ndash; 2005eko otsailaren 14) Libanoko Lehen Ministroa izan zen 1992tik 1998 arte eta 2000tik 2004 arte. Urte horietan, Beirut zaharberritzean berebiziko garrantzia izan zuen.

2005eko otsailaren 14an, TNT 1000 kg. lehertu ziren bere autoa Beiruteko St. George Hotelaren aurrean igaro zen unean. Bai Libanon bai kanpoan Siriako gobernuari egotzi diote hilketa honen ardura. Izan ere, Haririren hilketaren garaian, Siriaren armada eta inteligentzia zerbitzuen eragina oso handia zen Libano osoan.

Hala ere, hilketaren gaineko ezagutzarik eza aldarrikatu zuen Siriak. AEBek eta Erresuma Batuak bultzatutako Nazio Batuen Erakundeko txosten batean, Siriako ofizialak eta Libanoko segurtasun zerbitzuak agertzen ziren inplikatuta. Hala ere, nazioarteko epaitegi batek errugabe jo zituen Hezbolako lau akusatuetako hiru 2929ko abuztuaren erdialdean, 2020ko Beiruteko leherketak gertatu eta bi astera.

## Ikus, gainera 
* Libanoko historia
Edurne

**Edurne** euskarazko emakume izena da. Gaztelaniazko *Nieves* izenarentzako euskal baliokide bezala proposatu zuten Sabin Arana eta Koldo Eleizaldek. Bizkaieraz elurra adierazteko erabiltzen den *edur* hitza, eta Sabino Aranak emakume izenak sortzeko erabilitako *-ne* atzizkia ditu osagai.

## Edurne izena duten pertsona ezagunak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P735 wd:Q4162696 . ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=label
|columns=label:Izen-abizenak,P106:Jarduera,P19:Jaiolekua,P569,P570
|links=local
}}

## Ikus, gainera 
* Edurnezuri

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Idlib

**Idlib** (arabieraz ادلب), Siriako Idlib eskualdeko hiria da. Idlibtar gehienak nekazaritzan aritzen dira ondoan dagoen Aleppo hirian. Idliben inguruko lurrak oso emankorrak dira eta mota askotako langaiak landatzen dira, kotoia, garia, olibak eta abar. Idliben antzinako Ebla hiriaren aztarnak daude, behinola zibilizazio garrantzitsu baten hiriburu izandakoa.

## Ikus, gainera 
* Siriako geografia

## Kanpo estekak
Tartus

**Tartus** (arabieraz حمطرطوس, *Ṭarṭūs*), Siriako Tartus eskualdeko hiria da. Siriako bigarren porturik garrantzitsuena da Latakiaren atzetik. Tartus Damaskotik 220 kilometrora dago, eta kotxez Latakiatik ordu bete ingurura. Hiria, Antaradus izenez izan zen ezaguna latinez eta gurutzatuek Antartus eta Tortosa izena erabili zuten.

Feniziarren garaiko arrastoak aurki litezke hirian.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Itsasontzi baten

**Itsasontzi baten** 1986an Kaxianok eginiko diska da.

**Itsasontzi baten** Pako Aristiren |haur eta gazte literatura alorreko liburu baten izenburua ere bada (Erein, 1991).

## Kanta zerrenda 
1 Donostiari
2 Dantzarako
3 Itsasontzi baten
4 Dantzatu
5 Sagarrari
6 Txirrita elkartea
7 Zorionak
8 Errotan
9 Zazpiak bat
10 Neska mutilari
11 Askatasuna geuria da
12 Alaitasuna

## Kanpo estekak
Baserritik kalera

**Baserritik kalera** Kaxianok eginiko diska baten izena da.

## Kantu zerrenda 
# Tximeleta bezala
# Agur, agur
# Euskal Herriarekin amets
# Euskaldun euskaraz
# Enaut
# Baserritik kalera
# Aberriari
# Nere ametsa
# Euskadi dut nere aberria
# Gaurko erromeriari
# Alai-alai

## Kanpo estekak
Bender (Futurama)

**Bender Tolestzaile Rodriguez** (*Bender Bending Rodriguez* ingelesez) *Futurama* telesaileko pertsonai nagusietako bat da.

Mexikon 2994 urtean fabrikatutako robot bat da. Fryren lagunik onena eta *Planet Express*eko metal-tolestzailea.

## Izaera 
Alkoholdun edariak edan behar ditu derrigorrez, bestela herdoildu eta mozkortu egiten da. Gainera, zigarro puruak erretzen ditu dotorearena egiteko eta robot emeetan egitea gustatzen zaio. Halaber, kleptomanoa da eta ia beti iraintzen dihardu.
Alan Hodgkin

**Sir Alan Lloyd Hodgkin** (Banbury, Oxfordshire, 1914ko otsailaren 5a – Cambridge, 1998ko abenduaren 20a) mediku ingelesa izan zen.

Medikuntzako Nobel saria lortu zuen 1963an, Neurologia arloan egindako ikerketengatik.

## Ikus, gainera 
* Historiako medikuen zerrenda.

## Kanpo estekak
Cambridge

**Cambridge** Ingalaterrako Ekialdea eskualdean kokatutako hiria da, Cambridgeshire eta konderriko hiriburua da. Londrestik 80&nbsp;km-ra dago ipar-ekialderantz.

124.000 biztanle zituen 2005ean.

Planeta osoan ezaguna da Cambridgeko Unibertsitatea, 1209an sortua eta ingelesezko munduko bigarren zaharrena Oxfordekoaren ondoren.

## Klima 

## Pertsonaia ezagunak 
* John Maynard Keynes (1883-1946), ekonomialaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Cambridge hiriko webgune ofiziala
*  Cambridgeko unibertsitatearen webgune ofiziala
Edwin Krebs

**Edwin Gerhard Krebs** (Lansing, Iowa, 1918ko ekainaren 6a - Seattle, Washington, 2009ko abenduaren 21a) estatubatuar biokimikaria izan zen.

Txikitan, Illinoisera mugitu zen bizitzera. Bertako unibertsitatean hasi zituen ikasketak, eta Saint Louisen (Missouri) bukatu zituen.

1992an lortu zuen Medikuntzako Nobel saria Edmond H. Fischer-ekin batera, zelularen barneko metabolismoaren inguruan egindako ikerketagatik. Izan ere, berak aztertutakoak *"Krebsen zikloa"* izena hartu du, mitokondria barruan gertatzen dena.

## Ikus, gainera 
* Historiako medikuen zerrenda.

## Kanpo estekak
Golan

**Golan** —*Golango gainak* izenaz ere ezaguna— (  edo  , , ) Asiako goi ordoki estrategikoa da, Siria, Israel, Jordania eta Libano arteko mugan dagoena.

Lehen, Siriaren mendeko lurraldea zen; gotortu, eta Israelgo lurraldeei artilleriaz eraso egiteko erabili zuten Israelgo estatua sortu ondoren (1948); gero, 1967an, Israelek inbaditu zuen eta lege militarraren mende jarri. Israelek 1981ean anexionatu zuen. Nazioarteko legediaren arabera, Israelek Golan legez kanpo okupatuta dauka egun, eta legez siriar estatuari dagokion lurraldea da.

## Geografia 
Iparraldean, itsas mailatik 2.000 metro baino gehiagora dago, eta Galileako itsasoaren inguruan, berriz, itsas maila baino beherago.

Naturaren ikuspuntutik, Golan Hermon mendiaren jarraipena da. Jordan ibaiaren iparraldean dago, Hermon mendi magalaren eta Yarmouk (Heromax) ibaiaren artean. Lur eta belardi emankorrak ditu, 120-520 m garai direnak.

## Historia 
Siriako Al Qunaytirah eskualdearen zatia izanik, Israelek okupatu egin zuen Sei Eguneko Gerran (1967) eta, berriz ere, Yom Kippur Gerran (1973). 1981eko abenduaren 14an Israelek *legea eta administrazioa* aplikatu zituen, estatuaren zatitzat hartuta, eta hainbat kokaleku ezarri ditu han. Nazio Batuen Erakundek legez kanpoko anexio hori gaitzetsi du, eta nazioartekoak ez inoiz onetsi.

Siriak Al Qunaytirah eskualdearen zatitzat jotzen du oraindik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sei Eguneko Gerra

## Kanpo estekak
Zin hipokratiko

**Zin hipokratikoa** medikuek tradizionalki egindako zina da, euren jardueraren etikari dagokiona. Egun ere medikuntza ikasleek zin hori egin behar dute titulua jasotzeko. Zina Hipokratesen *Corpus Hippocraticum* lanean azaltzen da lehen aldiz eta bera jotzen da asmatzailetzat.

## Testua 
Horrelaxe dio, euskaraturik:

## Kanpo estekak 
*  Zin hipokratiko klasikoa
*  Zin hipokratiko klasikoa Perseus liburutegi digitalean
Róbert Bárány

**Róbert Bárány** (Viena, 1876ko apirilaren 22a – Uppsala, Suedia, 1936ko apirilaren 8a) mediku austriarra izan zen, hungariar jatorri judu zeukana.

Vienako unibertsitatean graduatu zen 1900ean. 1914an jaso zuen Medikuntzako Nobel saria belarriaren barruko orekaren mekanismoak ikertzearren. Izan ere, gaur egun *"Baranyren zeinua"* izena hartzen du ORL arloko miaketa fisikoaren maniobra bat, oreka aztertzen duena. Saria eskuratu zuenean, Errusiako armadak preso zeukan, Lehen Mundu Gerran. 1916an askatu zuten, eta hurrengo urtetik aurrera Uppsalako unibertsitatean jardun zuen hiri hartan hil arte.

## Ikus, gainera 
* Historiako medikuen zerrenda

## Kanpo estekak
Globulu gorri

**Globulu gorria**, **hematiea** edo **eritrozitoa** odol-zelula mota bat da, denetan ugariena, oxigenoa arnas aparatutik organismoko zelula guztietara garraiatzeaz arduratzen dena. Ugaztun gehienenak biribilak, zapalak eta nukleorik gabeak dira. Hegazti, narrasti, anfibio eta arrainenek, berriz, forma eliptikoa dute eta nukleodunak dira. Jan Swammerdam herbeheretarrak deskribatu zituen lehen aldiz, 1658an.

Giza-hematien diametroa 7 mikrakoa da, eta lodiera 2 mikrakoa. Kopuru normala 4-6 milioi/mm3 da, baina asko aldatzen da baldintza fisiologikoen eta egoera patologikoen arabera. Gorriak dira barnean duten hemoglobinari esker. Hezur-muin gorrian eratzen dira, eta 120 bat eguneko bizia dute.

## Egitura 
Ugaztunen eritrozitoak oso zelula txikiak dira, biribilak, eta ahurrak alde bietan; 7-8 mikrako diametroa dute, eta 1-2 mikra lodi dira, lodiagoak ertzean erdialdean baino. Beste ornodunenak, aldiz, eliptikoak eta nukleodunak dira. Zelula elastikoak dira; tolestu edo bihurritu egiten dira odol hodi estuetatik igaro ahal izateko. Gizakiengan odoleko milimetro kubo batean dagoen hematie kopurua desberdina da sexuaren arabera: emakumeek 4,5-5 milioi/mm3 izan ohi dute, eta gizonezkoek 5-5,5 milioi/mm3. Hemoglobinak ematen die kolore gorria. Proteina burdinduna da hemoglobina, hematien zitoplasman dagoena. Arnas pigmentua da, oxigenoarekiko eta karbono dioxidoarekiko afinitatea baitu.

## Patologiak 
Globulo gorriei lotutako gaitz hematologiko nagusiak hauek dira:
* Anemia odolak oxigenoa garraiatzeko duen gaitasuna murriztea da.
** Anemia ferropenikoa, burdin-urritasunaren ondorioz sortzen dena. Denetan ohikoena da. Odola galtzeagatik gertatzen da, edo elikaduran burdinarik hartzen ez delako.
** Talasemia, anemia hereditarioa, Mediterraneoko lurraldeetan (Italian, Grezian) edo lurralde horietako jatorria duten pertsonetan sortzen dena.
** Esferozitosi hereditarioa.
** Anemia perniziosoa, gaixotasun larri, kroniko eta progresiboa da, B12 bitamina xurgatzeko ezintasuna ezaugarri duena.
** Anemia aplasikoa, hezur-muinaren funtzionamendu okerraren ondorioz sortzen dena.
* Hemolisia, eritrozitoen gehiegizko galera da. Zenbait arrazoirengatik gertatzen ahal da, eta anemia hemolitikoa sor daiteke haren ondorioz.
* Polizitemia gehiegizko eritrozito kontzentrazioa da.
* Zenbait gaixotasun mikroangiopatiko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Polizitemia

**Polizitemia**, **poliglobulia** edo **eritrozitosia** gaixotasun hematologikoa da, eritrozitoen gehiegizko kopuruak eragindakoa. Anemiaren aurkako kasua da, non eritrozitoen maila baxua den.

Oxigenoaren presio partzial jakin batean hemoglobina saturatu egiten delako agertzen da polizitemia. Ondorioz, hemoglobinak ez du oxigenoa askatuko eta, hori konpentsatu nahian, organismoak ritrozito gehiago sortuko ditu.

Polizitemia arinak ez du zertan arazorik sortu. Aitzitik, eritrozito kopuru handiegia izateak odolaren bolumena handitu edo loditu dezake, eta zirkulazioa eta organoak kaltetu. Eritrozito kopuru handi hori suntsitzen den heinean, bilirrubina izeneko substantzia agertuko da. Bilirrubina maila altuak hiperbilirrubinemia eraginen du, eta horrek ikterizia sor lezake, hau da, azal, begi eta mukosen horitzea.

## Polizitemia primarioa 
* Polizitemia vera.

## Polizitemia sekundarioa 
## Tratamendua 
* Odol-ateratzea edo flebotomia.

## Kanpo estekak
Organo

**Organo** izenak adiera hauek ditu:
* Organo (biologia), funtzioa duten gorputzeko ehun taldea
* Organo (musika), musika tresna klabierduna

## Ikus, gainera 
* Organulu
Euskal Herriko medikuntzaren historia

**Euskal Herriko medikuntzaren historia** antzinako garaietatik dator, Paleolitikoko arbasoak gaixotasunak sendatzen hasten saiatzen hasi zirenean.

## Kronologia 
### XVI. mendea 
* 1545ean fundatu zuten Iruñeako Ospitale Orokorra, 1932 arte zabalik egon zena.
* 1566an sortu zuten *"Nuestra Sra. de Gracia"* ospitalea Tuteran.

### XVII. mendea 
### XVIII. mendea 
### XIX. mendea 
* 1834ko abuztutik urri arte kolerak 778 pertsona hil zituen Bilbon (hiriak 15.000 biztanleak zituenean). Bakteria horren bigarren pandemia zen, 1830ean Errusiatik Euskal Herrira iritsi zena. Halaber, Lehen Gerra Karlistaren garaiak ziren, horrek eragina edukiz izurritea zabaltzeko.

### XX. mendea 
* 1905ean zabaldu zuten Nafarroako Ospitale Psikiatrikoa.
* 1908ko azaroaren 11n Basurtuko Ospitalea inauguratu zuten Bilbon.
* 1911ko abenduaren 30ean *Sanatorio Quirúrgico Altos Hornos de Vizcaya* zelakoa inauguratu zuten Barakaldon, gaur egun San Eloy Ospitalea dena.
* 1913an hasi ziren eraikitzen gaurko Nafarroako Ospitalea.
* 1919ko ekainaren 19an Gorlizko Ospitalea fundatu zuten.
* 1922an Tafallako ospitalea zabaldu zuten, gaur egun adineko jendearen egoitza dena.
* 1936ko azaroaren 17an Euskal Herriko lehendabiziko medikuntza fakultatea sortu zuten Basurtuko erietxean, orduko Eusko Jaurlaritzaren eskutik.
* 1955eko uztailaren 20an *Residencia Sanitaria Enrique Sotomayor* (gaur egungo Gurutzetako Ospitalea) zalakoak jarduera asistentzialari ekin zion Barakaldoko Gurutzeta auzoan.
* 1960ko abuztuaren 15ean *Residencia Sanitaria del Seguro Obligatorio de Enfermedad* zelakoa, Arantzazuko erresidentzia izango zena, zabaldu zuten Donostian.
* 1962an *Clinica Universitaria de Navarra* (CUN) inauguratu zuten Iruñean. Bi urte geroago, 1964an, Virgen del Camino Ospitalea inauguratu zuten hiri beran.
* 1977an Garcia Orcoyen Ospitalea zabaldu zuten Lizarran, estatu espainiarreko lehen eskualde-ospitalea izan dena.
* 1978an Txagorritxu Ospitalea zabaldu zuten Gasteizen.
* 1984an Osakidetza sortu zuten Euskal Autonomia Erkidegoan.
* 1985eko apirilaren 25ean HIESaren eraginez lehen pertsona hil zen Euskal Herrian.
* 1986an Sofia Erregina Ospitalea inauguratu zuten Tuteran.
* 1990ean Osasunbidea —Nafarroako Foru Erkidegoko osasun publikoko zerbitzua— sortu zuten.
* 1991an Osasungoa Euskalduntzeko Erakundeak (OEE) lehenengo urteroko jardunaldiak antolatu zituen.

## Ikus, gainera 
* Medikuntzaren historiaren kronologia
* Euskal Herriko historia
* Mediku euskaldunak historian

## Kanpo estekak 
*  La Sanidad en Navarra 1921-1996
Arkaitz Gartziandia

**Arkaitz Gartziandia** (Donostia, 1983ko abuztuaren 3a) aktore euskalduna da.

## Egindako lanak 
### Antzerkia 
* London International School of Performing Arts
* Zurriola Ikastola
* TAE
* Zapaldu marra
* On egin
* Alibaba
* *Hazia* musikala
* Eutsi Ramon

### Telebista 
* Kuxkuxeroak
* Mi querido Klikowsky
* Ikusgela
* Goenkale (2006-2009)
* Ihesaldia (2019)
* La linea Invisible (2020)
* Go!azen (2024)
* Desagertuta (2025)
* La Caza: Irati (2025)
* Romi (2025)

### Zinea 
* Maixabel (film luzea)
* Sanctuaire ( film luzea)
* Cosmos (film luzea)
* La casa de mi padre (film luzea)
* Azken erromantikoak (film luzea)

## Kanpo estekak 
https://www.youtube.com/watch?v=FG3TcrR-VkA
Debagoieneko Ospitalea

**Debagoieneko Ospitalea** edo **Deba Garaiko Ospitalea** Osakidetzaren sareko ospitale bat da, Arrasate udalerrian kokatuta dagoena eta Gipuzkoako Debagoiena eskualdeari zerbitzu ematen diona. Ospitalea *Debagoieneko Erakunde Sanitario Integratua*ren parte da.

Ospitalea 1965ean jarri zen martxan eta Osakidetzaren sarean sartu zen 1980ko hamarkadaren bukaeran.

## Historia 
Arrasateko kooperatibek 1965ean *Centro Asistencial de Mondragón* zelakoa martxan ipini zuten hainbat espezialitate medikorekin. Roman Balanzategi lehen zuzendaria izan zen, eta medikuen artean Jose Maria Arzamendi eta Jose Felix Legorburu (Kirurgia orokorra), Lorenzo Zallo eta Mariano Morlans (Ginekologia), Paul Zubillaga (Pediatria), Koldo Viar eta Jesus Giraldo (Digestio-aparatua) eta Toribio Agirre (Traumatologia) zeuden. Hurrengo urtean, sukalde eta garbiketa zerbitzuak hasi zituzten Mesedetako Mojek antolatzen.

1976an Barne Medikuntzaren zerbitzua gehitu zuten. Urte batzuk geroago, 1983an instalazioak zabaldu zituzten, eta 1987an ospitalea Osakidetzan sartu zen.

2006an aurkeztu zuten ospitale berria egiteko egitasmoa, aurreko lekuaren ondoan dagoena.

## Artatutako populazioa 
Ospitaleak Debagoieneko eskualdeko osasun beharrizanak asetzen ditu, Arrasate, Bergara, Aretxabaleta, Oñati, Eskoriatza, Antzuola, Leintz Gatzaga eta Aramaioko udalerriei zerbitzu emanez, nahiz eta azken udalerri hau Gorbeialdean egon. Guztira 63.490 biztanleko errolda duen eskualdeko erreferentziazko akutuen ospitalea da.

## Elkarlana 
Debagoienatik gertuen dagoen hiriburua Gasteiz izanda, eskualdeko ospitalea Txagorritxu eta Santiago Ospitalearekin elkarlanean dago gaixo batzuk tratatzeko. Bestela, espezialitate mediko konkretu batzuekin Donostia Ospitalearekin lan egiten dute, Psikiatria eta Toraxeko kirurgia tartean.

Azkenik, Arrasateko Ospitale Psikiatrikoarekin ere harreman estua dauka eskualdeko erietxeak, hango gaixoak askotan tratatuz.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko ospitaleak

## Kanpo estekak 
* Debagoieneko Ospitalearen webgunea
Begi-lauso

**Begi-lausoa**, **katarata** edo soilik **lausoa** gaixotasun oftalmologikoa da, begien aurreko segmentuan dagoen kristalinoa opaku bihurtzen edo lausotzen duena. Itsutasunaren lehenengo kausa da mundu osoan. Osoa edo partziala izan daiteke. Mota ezagunena pertsona zaharren begi-lausoa da (55 urtetik gorakoetan maiz gertatzen da, zelula hilak kristalinoan metatzearen ondorioz), baina badira sortzetikoak eta gaixotasun metabolikoen (diabetesa, hipokaltzemia) eraginez sortutakoak ere.

## Ezaugarri nabarmenenak 
* Ikusmena gutxitzea
* Gauzak bikoiztuta ikustea
* Miopia
* Orbanak agertzea.

## Zergatiak 
* Eguzkiak egindako gehiegizko esposizioa.
* Diabetesa.
* Adin handia.
* Eragile genetikoak.
* Traumatismoa.

## Tratamendua 
1917an Ignacio Barraquer kataluniarrak kataraten ebakuntzarako teknika berria abiatu zuenetik, sendabide erabiliena oftalmologoek egindako ebakuntza da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak