open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Juan Vélez de Córdova

**Juan Vélez de Córdova** (Moquegua, Peru Beherea, 1711ko urriaren 3a - Oruro, Peru Garaia, 1739ko uztailaren 7a), Peruko inken ondorengoa zelakoan, Oruroko hiribilduaren espainiar dominazioaren aurkako lehen konspirazio garrantzitsuaren buru izan zen kreolea izan zen.

## Kanpo estekak
Juan Santos Atahualpa

**Juan Santos Atahualpa** (Cuzco, 1710 &ndash; 1756) 1742an piztu zen matxinada indigena garrantzitsu baten buruzagi kitxua izan zen, Inken Inperioa berrezartzea eta espainiarrak kanporatzea helburu zuena. Oihaneko tribuen buru, Peruko erregeordetzaren erdialdeko oihaneko lurralde zabal bat kontrolatzea lortu zuen, erdialdeko mendilerroa mantenduz. Matxinada muga horietatik haratago hedatu ez bazen ere, erregeordetzak ere ezin izan zuen menderatu. Juan Santos modu misteriotsuan desagertu zen 1756 inguruan, bere heriotzaren data eta inguruabarrak ez dira ezagutzen.
Berrikuntza komunitateak

Berrikuntza babesten duten komunitateei **berrikuntza-komunitateak** (COI), berrikuntzarako komunitateak, berrikuntza-komunitateak, berrikuntza irekiko komunitateak, eta sorkuntza-komunitateak deitu zaie.

Lim eta Ong-ek (2019) berrikuntza-komunitate bat (KOI) eskualde-zentzua, kidetasuna eta identitate kolektiboa dituen pertsona-talde gisa definitzen dute, berrikuntza elkarrekin errazten dutenak .

CoIak norbanako motibatuek osatutako taldeak dira, elkarrekin helburu komun baterantz lan egiten dutenak, euren kausa komunaz konbentzituta daudelako .

Coakes eta Smithek (2007) berrikuntza-komunitateak (IB) berrikuntzan laguntzen duten praktika-komunitateen forma gisa definitzen dituzte.

Sawhneyk eta Prandellik (2000) sorkuntza-komunitateen eredua proposatu zuten, berrikuntzarako enpresetan dagoen ezagutza kudeatzeko gobernantza-mekanismo berri gisa. Sorkuntza-komunitateetan, jabetza intelektualaren eskubideak erkidego osoaren jabetzatzat hartzen dira, nahiz eta hura babesle gisa jarduten duen enpresa zentral batek gobernatzen duen eta partaidetza-arauak definitzen dituen. Eredu hori eredu hierarkiko itxiaren eta merkatuan oinarritutako eredu irekiaren artean kokatzen da .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kardilaun

[thumb|250px|eskuinera|[Txikoria-belarraren fruituek kardilauna daukate.]]
**Kardilauna**, botanikan, kalizaren orri eraldatua da, forma desberdinak har ditzakeena: ile bakun edo lumakarak, zurda zurrunak, koroa edo mototsa. Fruituen edo hazien haize-bidezko sakabanatzea erraztea da haren funtzioa. Ohikoa da Asteraceae familian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mikel Lizarralde (argipena)

**Mikel Lizarralde** izena duen pertsona batek baino gehiagok du orria Wikipedian:

* **Mikel Lizarralde** (Bergara, 1970), kazetaria eta musika-kritikaria.
* **Mikel Lizarralde Asurmendi** (Eibar, 1980), Interneteko ekintzaile eta marketinlaria.
* **Mikel Lizarralde Goenaga** (Urretxu, 1978), igarlea eta mediuma.
Mikel Lizarralde (kazetaria)

**Mikel Lizarralde** (Bergara, 1970) kazetari euskalduna da, kultura alorrean berezitua batik bat, eta musika kritikari gisa ere lanak argitaratutakoa. Euskaldunon Egunkarian eta Berrian lan egin du, eta azken medio honekin lotutako Badok musika atarian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mikel Lizarralderen artikuluak Badok-en.
Ea-nasirren taulatxoa

**Ea-nasirren buztinezko taulatxoa** Kristo aurreko 1750 urte inguruan datatua dagoen, Lehen Babiloniar Dinastiaren Inperioan, Mesopotamian aurkitutako pieza arkeologikoa da. Dirudienez ezagutzen den lehen erreklamazio idatzia da. Aurkikuntza Leonard Woolleyk egin zuen, Ea-nasirren izan zen etxean indusketa batean. British Museumen erakusten da gaur egun.

## Ezaugarriak 
11,6 zmko altuera, 5 zmko zabalera eta 2,6 zmko lodiera du. Idazkera kuneiformearekin grabatuta dago.

## Edukia 
Nanni izeneko gizon baten kexa jasotzen du taulatxoak. Nanninek kobrearekin negoziatzen zuen Ur hiriko merkataria zen Ea-nasirreri idatzi zion bere protesta azaltzeko. Ea-nasirrek Dilmun hirian negoziatzen zuen. Nanniren protesta bikoitza zen, lingoteen kalitate eskasagatik, batetik, eta bere mezulariari eman zitzaion tratu txarragatik bestetik.

## Beste taulatxoak 
Beste taulatxo batzuk aurkitu dira Ea-nasirren etxebizitza zela uste duten aztarnategian. Horien artean, Arbituram izeneko gizonaren gutuna non oraindik kobrea jaso ez zuela salatu zuen; beste batek kobre txarra jasotzeaz nekatuta zegoela zioen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Taulatxoaren irudiak.
* :M. Rice *The Archaeology of the Arabian Gulf*, 276 or.
Walter Rudolf Hess

**Walter Rudolf Hess** (Frauenfeld, 1881eko martxoaren 17a - Muralto, 1973ko abuztuaren 12a) suitzar sendagile eta fisiologoa izan zen. 1949ko Medikuntzako Nobel Saria irabazi zuen barne organoen kontrolaz arduratzen diren garunaren eremuak mapatzeagatik. Saria Antonio Egas Moniz portugaldarrarekin partekatu zuen.

1906an medikuntzan lizentziatu zen Züricheko Unibertsitatean eta zirujaua izan zen. Odolaren biskositatea neurtzeko aparatu bat garatu zuen. 1907an oftalmologian espezializatu zen eta kontsulta bat ireki zuen. 1912tik aurrera irakaskuntzan eta ikerkuntzan aritu zen. 1930eko hamarkadan Nobel Saria eman zioten ikerketak egin zituen.
Costa de la Luz

**Costa de la Luz** ( ahoskatua, ) Guadianaren bokaletik Tarifarainoko itsasertz eta eskualdea da, Andaluziako hegoaldean. Turismo nazionala nabarmentzen da eta atzerritarrentzat, frantsesentzat, ingelesentzat eta alemaniarrentzat ere leku turistikoa ere bada. Itsasertzeko zenbait gunetako hazkunde urbanistikoak onura ekonomikoak utzi ditu, baina baita espekulazioa eta ingurumen-erasoak ere.

## Udalerriak 
Costa de la Luz Huelva eta Cádiz probintzien artean dago. Huelvan Ayamonte, Isla Canela, Punta del Moral, Isla Cristina, Casita Azul, Urbasur, Islantilla, Lepe, La Antilla, Cartaya, El Rompido, El Portil y Nuevo Portil, Punta Umbría, Mazagón, Palos de la Frontera, Moguer, Huelva, Almonte, Matalascañas eta Doñanatik hedatzen da eta Cádizen Sanlúcar de Barrameda, Chipiona, Costa Ballena urbanizazioa, Rota, El Puerto de Santa María, San Fernando, Cádiz, Chiclana de la Frontera eta Novo Sancti Petri, Conil de la Frontera, Los Caños de Meca, Barbate, Zahara de los Atunes, Vejer de la Frontera eta Tarifa udalerrietatik.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sotogrande

**Sotogrande** Guadiaro ibaiaren bokalean dagoen urbanizazioa da, San Roque udalerrian. Andaluzia osoko luxuzko eremurik nagusiena da eta bere barnean golf zelaiak, etxebizitzak eta merkataritza-guneak daude. Espainiar aristokrata, enpresari eta ospetsu askok bertan dute bere etxebizitza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alexander McQueen

**Lee Alexander McQueen** (Londres, 1969ko martxoaren 17a - ibidem, 2010eko otsailaren 11) ingeles moda diseinatzailea izan zen. "Alexander McQueen" marka sortu zuen 1992an eta Givenchyko diseinatzaile burua izan zen 1996tik 2001era. 40 urterekin bere buruaz beste egin zuen, ama hil eta gutxira.

## Iruditegia 

Coat made of silk, Alexander McQueen, Savage Beauty.jpg|*Jack the Ripper Stalks His Victims* berokia, 1992 MA graduation collection, MOMA
Coat designed by Alexander McQueen for David Bowie.jpg|David Bowierentzat diseinatutako berokia.
Camilla Belle 2009.jpg|Camilla Belle McQueenen soineko batekin.
Couture Givenchy by Alexander McQueen F-W 1998.jpg|Blade Runner jantzia Givenchyrentzat.
Jacket from It's a Jungle Out There at the Savage Beauty exhibition V&A.jpg|" It's a Jungle Out There".
Alexander McQueen last show dress V&A museum.jpg|Bere azken desfilearen soinekoa.
Dress by Alexander McQueen, Savage Beauty exhibition.jpg|Udazkena-negua 2010-11 bilduma.
Feather dress from Horn of Plenty by Alexander McQueen at Savage Beauty.jpg|"The Horn of Plenty", Udazkena-negua 2009-10 bilduma.
Björk Medúlla MoMA cropped.jpg|Diseinua Björkentzat
Lee Alexander McQueen Headstone.png|McQueenen hilobia, Skye uhartean
Lee Alexander McQueen Headstone Back.png

## Kanpo estekak
Ezagutzaren antolaketa

**Ezagutzaren antolaketa** edo **informazioaren antolaketa** diziplina intelektual bat da, eta hainbat jardueraz arduratzen da, hala nola dokumentuen deskribapenaz, indexazioaz eta sailkapenaz. Jarduera horiek ezagutza- eta informazio-objektuetarako irudikapen- eta ordena-sistemak emateko balio dute. 

**Informazio-baliabide**ak (adibidez, liburuak, mapak, dokumentuak, datu-multzoak, irudiak) biltzen dituzten lekuetan lan egiten duten pertsonek egindako jarduerak eta erabiltzen dituzten tresnak aztertzen ditu, gizakiak berehala nahiz etorkizunean erabiltzeko. Informazio-baliabideak informazio esanguratsua aurkitzeko prozesuak dira, bai norbaitek elementu ezagun bakar bat bilatzen badu, bai ehunka baliabidetan nabigatzen badu, zerbait erabilgarri aurkitzeko itxaropenarekin. Informazioaren antolaketak informazioa bilatzeko hamaika egoera ahalbidetzen ditu.

Esan daiteke ezagutza-trukearekin lotutako gaiak ezagutzaren kudeaketaren zati garrantzitsu bat izan direla luzaroan. Ezagutza-trukeak arreta handia jaso du enpresen ikerketan eta praktikan, bai erakundeen barruan, bai kanpoan, maila guztietan.

Ezagutza partekatzea ez da soilik besteei ematea, baizik eta ezagutzaren bilaketa, lokalizazioa eta xurgapena ere barne hartzen ditu. Langileen lanak eta betebeharrak ez ezagutzeak akatsak errepikatzea, baliabideak xahutzea eta proiektu berberak bikoiztea eragiten du. Garrantzitsua da kolaboratzaileak motibatzea beren ezagutzak parteka ditzaten. Kontzeptu horri ezagutzaren gaikuntza esaten zaio. Elkarte bateko gizabanakoen arteko konfiantzara eramaten du eta harreman irekiagoa eta proaktiboagoa sustatzen du, informazioa erraz trukatzeko aukera ematen duena.

Ezagutzak trukatzea ezagutza kudeatzeko prozesuaren parte da, hiru fasetan, eta etengabeko prozesuaren eredua da. Hiru alderdiak ezagutzak sortzea, ezagutzak aplikatzea eta ezagutzak trukatzea dira. Prozesua etengabea da, eta, beraz, zatiak ezin dira erabat banandu. Ezagutzak sortzea gizabanakoen interakzio eta jarduera mentalen ondorioa da. Ideia eta xedapen berrien garapenak ezagutzak sortzeko prozesuari egiten dio erreferentzia. Enpresan dauden ezagutzak modurik eraginkorrenean erabiltzeak ezagutzak aplikatzea dakar. Ezagutzen trukea, gure gairako prozesuaren zatirik funtsezkoena, bi pertsonak edo gehiagok elkarrengandik ikasiz etekina ateratzen dutenean gertatzen da.

## Kanpo estekak
LaKeith Stanfield

**LaKeith Lee Stanfield** (San Bernardino, **Keith Stanfield** bezala ere ezaguna, 1991ko abuztuaren 12a) estatubatuar aktorea eta musikaria da.

*Short Term 12* (2013) izan zen bere lehen film luzea. Ondoren *Selma* (2014), *Straight Outta Compton* (2015), *Snowden* (2016) edo *Judas and the Black Messiah* (2021) biografia filmeetan antzeztu zuen; azken honengatik Taldeko gizonezko aktore onenaren Oscar sarirako izendapena jaso zuen.

Stanfielden beste lan nabarmenen artean *Get Out* (2017), *Uncut Gems* (2019) edo *Knives Out* (2019) daude. 2016tik FX kateko *Atlanta* telesaileko protagonistetako bat izan da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marne-la-Vallée

**Marne-la-Vallée** Île-de-France eskualdeko urbanizazioa da. 1960ko hamarkadatik aurrera sortua, 2016an 316.171 biztanle zituen zenbait udalerritan banaturik. Disneyland Paris, Walt Disney Studios Park, Paris-Est Marne-la-Valléeko Unibertsitatea, ESIEE Paris eta École des ponts ParisTech erakundeek bertan dute egoitza.

## Banaketa administratiboa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elisabeth Samson

**Elisabeth Samson** (Paramaribo, 1715 — 1771) emakume beltz afro-surinamdarra izan zen, esklaboen alaba eta senide (baina bera jaiotzetik libre). Kafe plantazio baten eta esklaboen jabe bihurturik, negozioetan arrakastatsu eta aberats bilakatu zen emakumea izan zen.

## Biografia 
1715ean jaio zen; ama Mariana zuen, askatutako esklabua, eta Elisabeth legalki libre jaio arren, ez zen hala gertatu bere anaia eta ahizpekin. Hala ere, anaiorde bate ere bazuen, Charlo Jansz izenekoa, eta honek senide horiek emantzipatu zituen. Maria Jansz ahizpaordearen etxean hazitakoa, Samsonek familia politikoaren laguntza izan zuen irakurtzen eta idazten ikasteko, eta modu berean negozioetan ere trebatu baitzuten. 19 urterekin hasi zen jabetza eskuratzen, baina 1736an kanporatu zuten koloniatik kalumnia delituagatik kondenatu ondoren. Herbehereetako Parlamentuan aurkezturiko helegitea arrakastatsua izan zen eta 1739an Surinamera itzuli zen.

Esklaboak eta bi kafe landaketa txiki eskuratu ondoren, Samsonek harremana hasi zuen lurjabe handiago batekin, Carl Otto Creutzekin, eta honen jabetzak kudeatzen arrakasta izan zuen. Creutz hil zenean, haren plantazioa, *Clevia,* ganadutegi bat eta Paramaribo hiriko bi etxe, Samsonen eta bere senide batzuen jabetzara pasatu ziren. Samsonek familiako hainbat kiderekin jabetzak eskuratzen jarraitu zuen, eta bereziki Nanette ahizparekin esportazio negozio arrakastatsua sortu zuen.

1767an, Hermanus Daniel Zobre-rekin ezkondu zen; Surinameko lehen emakume beltza gizon zuri batekin ezkondu zena.

18. mendeko gizarte kolonialen kontestuan, kasu bitxia adierazten du Samsonen biografiak: beltza, baina esklabo-jabea; emakumezkoa baina negozio propioetan aberastua. Horregatik, ikerketa ugariren objektua izan da.

## Erreferentziak
Carmen Orellana

**Carmen Orellana Illescas** (Ciudad Real, Espainia, 1957ko urtarrilaren 27a) Balear Uharteetako Gobernuko ingurumen agentea da. Espainiako lehen emakumea izan zen ingurumen zaindari/basozain plaza lortzen.

## Biografia 
Hogeita bi urterekin Madrilen utzi zuen bere lana eta, Huescako Jakako Baso Prestakuntzarako Eskolan sartu zen bi ikaskiderekin batera, 1979 eta 1981 artean. Emakumeak lehen aldiz sartzen ziren prestakuntza-zentro horretan. Ez zen erraza izan beraientzat, eta bere bi lankideek ikasturtea amaitu baino lehen utzi zuten. Baso-gaikuntzako ikasketak amaitu ondoren, errekurtso bat aurkeztu zuen 1982ko deialdira konstituzio-kontrakotasunagatik; izan ere, kidegoan sartzeko nahitaezko betekizunen artean gizona izatea eta soldadutza egin izana zeuden oraindik. Garai hartako Administrazioa inhibitu egin zen erantzuna emateko aukeraren aurrean, eta Orellanak administrazioaren isiltasunari heldu zion oposizioetara aurkeztu ahal izateko. Oso nota onak lortu zituen arren, Madrilgo auzitegi zentralak plazarik gabe utzi zuen, eta, beraz, 1983an berriz aurkeztu behar izan zuen, oraingoan 117 gainditutakoen promozioko lehen postua lortuz. Bere errekurtsoaren ondorioz, araudia aldatu egin zen.

Oposizioak gainditu ondoren, oztopo berriei aurre egin behar izan zien bere lana egiteko gaitasuna erakusteko. Estatuko funtzionarioentzako aldizkari profesionala den *Benéfican* artikulu bat argitaratu zen, "*Compañero te doy*" izenekoa, Orellana enpresan sartzeari buruzkoa. Artikulu horrek zalantzan jartzen zuen emakumea izateagatik lanpostua betetzeko zuen gaitasuna.

Carmen Orellana Balear Uharteetako Ingurumeneko agentea da, eta agenteen koordinatzailea Menorca uhartean.

## Erreferentziak
Bernardo Tambohuacso

**Bernardo Pumayalli Tambohuacso**, (Pisac, 1756 &ndash; Cuzco, 1780ko azaroaren 17a ) noble inka bat izan zen, 1780ko Plateroen Konspirazioan parte hartu zuena, Tupac Amaru II.aren matxinada Handiaren aurretik.

## Hasierako urteak 
Fernando Pumayalli Guaypartupa eta Gregoria Tambohuacsoren semea izan zen. San Francisco de Borja ikastetxean ikasi zuen, Cuscoko jauntxoen hezkuntza erakundean, jesuiten gidaritzapean. Garaiera txikikoa zela eta, edo beharbada, bere gaztetasunagatik, kazikitoa deitzen zioten.

## Zilargileen konspirazioa 
Lorenzo Farfán de los Godos kreolearekin batera, Tambohuacso matxinada honetan parte hartu zuen, Cuscoko aduanaren instalazioaren aurka protesta egiteko. Indigenen artean zuen entzute handiaren ondorioz, mestizoak eta jauntxoak biltzen zituen eta bileretan hitz egiten zuen, kemena eskatuz. Esan ohi zuen: plaza nagusia baino bihotz handiagoa behar da altxamendurako.

## Kanpo estekak
Pablo Zárate Willca

**Pablo Zárate Willka**, Willca bezala ezagunagoa, "Willca beldurgarria" ere deitua, Boliviako buruzagi indigena bat izan zen, Boliviako armadan militar bezala trebatu zena, eta Koronel mailara iritsi zena. 1899an gobernu kontserbadorearen aurkako altxamendu indigenaren buruzagia izan zen.

## Biografia 
Machacamarcako ayllu Collanan jaioa, La Paz departamenduko Sicasica probintziako Aroma kantonamenduko Imilla-Imilla egonaldian jaio zen. Dorotea Mamanirekin ezkonduta egon zen, eta lau seme-alaba izan zituen. Komunero ospetsu bat izan zen, eta gizon argia eta zorrotza izateagatik ospetsua. Gaztelania ikasi zuen eta irakurtzen eta idazten ere ikasi zuen, gero garai hartarako kultura arduratsuko pertsona izatera iristeko.

### Karrera militarra 
1870eko abenduaren 28an, Mariano Melgarejo Armadako sarjentu nagusi izendatu zutenean, berarekin elkarrizketatu zen; topaketa honek eragin handia izan zuen Pablo Wilkarengan eta orduko soldadua zen José Manuel Pandorengan.

1898ko gerra federalean, Pandok promesa formal hau egin zion Willka jauntxoari, aimaren burua zenari:

Willka -le dijo- te doy el grado de Coronel; levanta al indio; destruye al blanco del Sud, (al blanco alonsista). Cuando derrotemos al Ejército Constitucional, yo seré Presidente y tu serás el Segundo Presidente de Bolivia. Y devolveremos la tierra al indio; la tierra que le ha arrebatado el Gral. Melgarejo.

### Caracolloko aldarria 
### Espetxeratzea eta heriotza 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Condarco Morales, Ramiro (1966). Zárate, el temible Willka: historia de la rebelión indígena de 1899. La Paz: Talleres Gráficos Bolivianos.  |fechaacceso= requiere |url= (ayuda)

## Kanpo estekak
Yolanda Vargas Pozo

thumb|Yolanda Vargas
**Yolanda Vargas Pozo** (Tolosa, Gipuzkoa, 1954ko maiatzaren 4a) igerilaria, Espainiako txapeldun izan zen 1970ean, 100 metro bizkar proban gazte mailan. Tolosako aurreneko emakume irabazlea izan zen. Sortu berria zen Tolosa CF klubeko igeriketa sailean parte hartu zuen eta konpetizioan aritu zen, emakumeek konpetitzea ia ezinezkoa zen garai batean.

## Bizitza 
Yolanda Vargas Pozo Tolosan jaio zen 1954ko maiatzaren 4an. Hamaika urterekin igeriketan hasi zen Tolosako lehen igerilekuan, Berazubin. Oso gazte hasi zen lanean lantegi batean, hamabost urte besterik ez zituela. Adin horretan bere igeriketa kideek entrenatzen eta ikasten zuten bitartean Yolandak bere denbora *Vascosobresen* eta entrenamenduen artean banatzen zuen. Bederatzi urtez aritu zen enpresa horretan lanean. Igerilai bezala ibili ondoren, entrenatzaile bezala ere aritu zen 10 urtez Igarondoko klubean eta igeriketa epaile gisa txapelketa askotan parte hartu zuen. Gaur egun jubilatuta dago.

## Igerilari ibilbidea 
Berazubiko igerilekua pribatua zen, Yolanda langile klaseko familia bateko alaba zenez, garestiegia zen amiliarentzat. Igerilekua ireki eta bigarren urtera lortu zuen bonua erostea baina igeriketa klaseak ezin izan zituen ordaindu. Horregatik, harmailetan eseri eta Ignacio Egea igeriketa irakasleak ikasleei ematen zizkien azalpenak entzuten zituen eta gero bere kasan praktikan jartzen zituen entzundakoak. Egeak igerian ikusi zuen eta taldean sartzeko aukera eman zion.

### Lorpenak 
Lehiatzen hasi zenean, Infantil mailan Espainako txapelketan 5.a gelditu zen. 1970ean gazte mailan Torrenten (Valentzia) jokatu zen Espainako Txapelketan garailea izan zen 100 metro bizkar proban. Hortik aurrera txapelketa askotan parte hartu zuen: Gipuzkoakoak, Euskadikoak (orduan Vasco-Navarro deitzen zen), Espainiakoak, Kantauriko Jokoak, Euskal selekzioarekin beste komunitateekin aurka... 21 urte arte igeri egiten jarraitu zuen, ibilbide horretan ehundik gora kopa eta domina lortu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lovainako afera

[300px|thumb|eskuinera|Polizia greban zeuden [Flandriar nazionalismo|flandriar ikasle abertzaleak sakabanatuz. Lovaina, 1968ko urtarrilak 18a.]]
**Lovainako afera** edo **Lovainako krisi linguistikoa**, belgikar frankofonoek '** () eta flandiarrek **' () nederlanderazko kontsignegatik gogoratua, 1967ko azaroaren 5etik 1968ko martxoaren 31ra Belgika astindu zuen krisi politiko bat izan zen .

Flandriarrek Flandriako Brabanten zegoen Lovainako Unibertsitate Katolikoaren sekzio frankofonoa ixtea aspalditik eskatzen zuten. Aldarrikapen horien aurka, Unibertsitateko agintarien gaitzespen kategorikoa eta Belgikako gotzainen jarrera zeuden.

Ikastaroen hizkuntza-banaketa, administrazio-elebitasuna eta irakasle flandestarren gehikuntza bezalako neurriak ez ziren nahikoak izan Flandriako lurraldean unibertsitate frankofonoa zela sumatzen jarraitzen zuten flandriarrak asetzeko.

Gauzak horrela, 1967ko azaroaren 5ean, hogeita hamar mila flandriarrek, horien artean 27 parlamentarik, Lovainatik ikasle frankofonoen egoztea eskatzeko, eskualdeko elebakartasunean eta euren lurralde-eskubidean oinarrituta, Anberesko kaleetan zehar desfilea egin zuten. Manifestazio horren ondoren, ikasle flandriarrek egunero desfilatu zuten Lovainako kaleetan zehar '''' oihukatuz.

Eztabaida honek eragindako gobernu-hauteskundeen ondorioz, Unibertsitateko agintariak, 1968ko irailak 18an, Lovainako Unibertsitate Katolikoaren sekzio frankofonoaren hedapen plan berri bat onartu zuen. Aste batzuk beranduago, araudi berri batek Katholieke Universiteit Leuven (KUL) eta UCLouvain (UCL)ren arteko zatiketa ofizialdu zuen. Azken hau, pixkanaka, Flandriako Brabanten ezarri behar zen, baita Medikuntza Fakultate bat Woluwe-Saint-Lamberten ere.

## Bibliografia 
* Albert D'Haenens (zuz.), ''L'Université catholique de Louvain : Vie et mémoire d'une institution*, Brusela, Presses universitaires de Louvain/La Renaissance du Livre, 1992, 399 orr. ()
* Christian Laporte, *L'affaire de Louvain : 1960-1968*, Brusela, De Boeck Université, 1999, 333 orr. ()
* Michel Woitrin, *Louvain-la-Neuve et Louvain-en-Woluwe : Le grand dessein'', Gembloux, Duculot, 1987, 311 orr. ()

## Kanpo estekak
Lovainako Unibertsitate Katolikoa

**Lovainako Unibertsitate Katolikoa** (; ; ) Belgikako unibertsitatea izan zen. 1834an Malinasen sortua, hurrengo urtean Lovainara lekualdatu zen.

Lovainako aferaren ondorioz, 1968an bitan zatitu zen:
* Katholieke Universiteit Leuven (KU Leuven), neerlandofonoa.
* Université catholique de Louvain (UCLouvain), frankofonoa.

## Kanpo estekak
Erskine Hamilton Childers

**Erskine Hamilton Childers** (Westminster, Londres, 1905eko abenduaren 11 &ndash; Phibsboro, Dublin, 1974ko azaroaren 17a) irlandar politikaria izan zen. Irlandako Errepublikako 4. lehendakaria izan zen 1973tik 1974ra.

Aita, Robert Erskine Childers, Irlandako Gerra Zibilean exekutatua izan zen. Londresen jaioa, haren familiarekin Wicklow konderrian bizi izan zen Lehen Mundu Gerraren ondoren.

Childers Cambridgeko Unibertsitatean aritu zen eta Parisera joan zen lanera. Eamon de Valerak bere *Irish Press* egunkarian lan egiteko eskatu zion Dublini. Fianna Fáil alderdiko kidea izan zen eta 1938an diputatu hautatu zuten. Dáil Éireanneko kide izan zen 1973 arte. Ondoren, Lurraldeko (1957-59), Posta eta Telegrafoko (1951-1954; 1966-1969), Garraioko (1959-1969) eta Osasuneko (1969-1973) ministro izan zen. 1969tik 1973ra Tánaiste izan zen.

1973an presidentetzarako hauteskundeetara aurkeztu zen eta ez zen faboritoa, Ingalaterran jaio izana eta erlijio protestantea aurkako faktoreak baitzituen. Hala ere, botoen % 52rekin Tom O'Higgins garaitu zuen. Hamabost hilabetez karguan egon ondoren hil zen, agintaldia amaitu aurretik.

## Kanpo estekak
UCLouvain

**Lovainako Unibertsitate Katolikoa** (**UCLouvain**; ) Belgikako unibertsitate frankofonoa da.

Lovainako Unibertsitate Katolikoaren ondorengoa,Lovainako aferaren ondorioz, 1968an unibertsitatea bitan zatitu zen:
* Katholieke Universiteit Leuven (KUL), neerlandofona.
* Université catholique de Louvain (UCL), frankofona.

Egun, Louvain-la-Neuve eta Woluwe-Saint-Lambert udalerrietan ditu fakultateak.

## Kanpo estekak
Tomás Katari

**Tomás Katari** (Macha, 1740 &ndash; Chataquilla muinoa, 1781eko urtarrilaren 15a) aimara buruzagi bat izan zen, bere eskubideak aldarrikatzean, XVIII. mendean herri-matxinada bat sortu eta gidatu zuena.

San Pedro de Machako ayllu (komunitatea) herrian jaio zen, Chayanta probintziako Macha kantonamenduan (Potosí departamendua), gaur egungo Bolivian. Kurusa Yawi-rekin ezkonduta zegoen (espainiarrek Curusa Llave berriz bataiatu zutena), 1781ean Katariren hilketaren ondoren, Peru Garaiko matxinadaren buruzagi militar izatera pasa zena.

1770eko hamarkadan, manifestazio bakan batzuek indigenen nahigabea erakutsi zuten, 1780ko hamarkadan altxamenduak orokortu ziren arte.

## Matxinada 
thumb|300x300px| Ezkerrean, Peruko mapa, zilarrezko meategien kokaleku batzuekin, non indigena askok lan egiten zuten zergak ordaindu ahal izateko.

## Ondorioak 
## Aintzatespenak 
*

## Erreferentziak 
## Ikus halaber 
## Kanpo estekak
Leslie Odom Jr.

**Leslie Odom Jr.** (New York, 1981eko abuztuaren 6a) estatubatuar aktore eta abeslaria da. 1998an hasi zen Broadwayko antzokietan, eta *Hamilton* musikalean lortu zuen ospea, lan horri esker Grammy Sari bat eta Tony Sari bat eskuratu zituelarik 2016an.

Odomen beste antzezpen nabarmenen artean *Smash* (2012-2013) telesaila, eta *Murder on the Orient Express* (2017) eta *Harriet* (2019) filmeak daude. *One Night in Miami* (2020) filmean Sam Cooke abeslariaren antzezpena egiteagatik Taldeko gizonezko aktore onenaren Oscar sarirako izendapena jaso zuen. Horrez gain, filmerako "Speak Now" kanta idazteagatik Jatorrizko abesti onenaren Oscar sarirako izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Luisa Agirre

**Maria Luisa Agirre Azurmendi** (Tolosa, Gipuzkoa, 1919 - *ibidem*, 2013ko abuztuaren 17a), ***Doktora*** ezizenez ezaguna, Tolosako mediku pediatra ezaguna zen, medikuntzan doktoradutza egin zuen lehen emakumezko gipuzkoarra izan zen.

## Bizitza 
### Gaztaroa 
Tolosako San Esteban auzoan jaio zen. Ikastea gustuko zuen eta bere lehen ikasketak Tolosan egin ondoren, 14 urterekin, Donostiako Peñaflorida ikastetxera joan zen ikasketekin jarraitzera. Garai hartan ez zen oso ohikoa emakumezkoek ikasketak egitea, baina bere amak emakumeek independente izan behar zutela pentsatzen zuen eta lanbide edo karrera bat ikastera animatu zuen alaba. Bere aita Renfeko langile zen, eta horri esker doan egiten zituen joan-etorriak.

### Ikasketak 
Garai honetan, Gipuzkoako ikasle onena izateagatik “Paulino Caballero” saria jaso zuen. Udaletxera ere joan zen goi-ikasketak egiteko diru-laguntza eskatzera eta 3000 pezeta jaso zituen. Madrilgo unibertsitatera joatea erabaki zuen medikuntza ikasketak egitera. Garai hartan 7 urteko karrera zen eta fakultatean bera zen emakume bakarra. Familia baten etxean bizi izan zen urte haietan, udalak emandako bekak ez ziolako ikasle erresidentzia bat ordaintzeko ematen. Ikasketekin aurrera egingo bazuen, diruz lagunduko zuen “mezenas” batzuen beharra izan zuen. Hala, Legazpiko enpresaburu indartsuena zen Patrizio Etxeberria eta Lucio Sarasola enpresako enkargatuarengana jotzen zuen urtero ikasketak bukatu artean.
thumb|Maria Luisa Agirre "Doktora"
1946.urtean, ikasketak amaituta, Salamancara jo zuen ikasten jarraitzeko asmoz eta bertan ezagutu zuen Guillermo Arcek lagundu zion Pediatria espezialitatea egiteko erabakia hartzerakoan. Santanderren, Kantabriako unibertsitatean Pediatria eta Puerikulturan espezializatu zen, eta hematologia eta hemoterapian ere formatu zen. Urte haietan bukatu zuen doktoradutza, Gipuzkoako lehen emakumezko doktore bihurtuz. 1949ko ekainaren 6an, 89. zenbakiarekin kolegiatu zen Medikuen Kolegioan eta Gipuzkoako 5. emakumezko medikua izan zen.. Tolosako udalak ere, 2002 urteko ekainaren 29an, udalbatzan aho-batez harturiko erabakian herriko plaza bat eskaini zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Phiona Mutesi

**Phiona Mutesi** (Kampala, Uganda, 1996) Ugandako xake jokalaria da. 16 urte besterik ez zituela, 2010eko Xake Olinpiadan parte hartu ondoren, Xake Maisu izateko hautagai bihurtu zen.

## Biografia 
Phiona Mutesi 1996an jaio zen Katwen, Kanpalako auzo marjinalik handienean, Ugandako hiriburuan. 3 urte zituenean, bere aita HIESak jota hil zen, eta bere arreba handik gutxira arrazoi ezezagunengatik hil zen.

*El Pais* egunkariak 2006an jakinarazi zuenez, Mutesik hamar urte zituenean, anaiarekin janari bila ari zen Afrikako hiriko kaleetan, eta une horretan Robert Katende ezagutu zuen, haurrak elikatzen dituen misiolaria, xakean ikastearen truke. Lau urte baino ez ziren pasa kirolean, 2010ean bere lehen Xake Olinpiadara iristeko. 2012an, Woman Candidate Master (WCM) xakeko titulua lortzeko Ugandako lehen emakumea izan zen, nazioarteko txapelketetan emaitza onak lortu ondoren jokalariei emandako lehen ziurtagiria. Tim Crothers kazetariak ''The Queen of Katwe: a Story of Life, Chess, and One Extraordinary Girl's Dream of Becoming a Grandmaster* liburua idatzi zuen. Phiona Mutesik bi anai-arreba txiki eta ahizpa nagusi bat ditu.

2013an Ugandan Gazteen Xake Txapelketa Nazionala irabazi zuen lehen emakumea izan zen, eta urtebete geroago, 2014an, bere herrialdea ordezkatu zuen Norvegiako Xake Olinpiadan.

2016ko irailean, Phionaren istorioa kontatzen duen *Queen of Katwe'' filma estreinatu zen.

## Erreferentziak
Ana Dulce Félix

**Ana Dulce Ferreira Félix** (1982ko urriaren 23a-) distantzia luzeko korrikalari portugaldarra da, mendi-kros eta errepidean espezializatua. 2012an eta 2016an maratoi olinpikoa egin zuen eta 21. eta 16. postuan sailkatu zen hurrenez hurren. 

## Marka Pertsonalak 
* Informazio guztia (5 km-koa izan ezik) IAAF-eko profiletik hartua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bernard Malamud

**Bernard Malamud** (New York, 1914ko apirilaren 26a - ibidem, 1986ko martxoaren 18a) estatubatuar eleberrigilea izan zen. XX. mendeko judu-estatubatuar egile ezagunetako bat izan zen, Saul Bellow, Joseph Heller eta Philip Rothekin batera.

Gurasoak judu-errusiar etorkinak zituen. Columbiako Unibertsitatean ikasi zuen eta ingeleseko irakaslea izan zen. Zortzi eleberri eta lau ipuin bilduma idatzi zituen. Bertan, Estatu Batuetako etorkinen etsipena eta zailtasunak deskribatu zituen, baina baita bere ametsak lortzeko itxaropena ere, pobrezia gorabehera. 1967an Pulitzer Saria irabazi zuen *The Fixer* eleberriarekin.

## Lanak 
### Eleberriak 
* *The Natural* (1952)
* *The Assistant* (1957)
* *A New Life* (1961)
* *The Fixer* (1966)
* *Pictures of Fidelman: An Exhibition* (1969)
* *The Tenants* (1971)
* ''Dubin's Lives* (1979)
* *God's Grace* (1982)

### Ipuin bildumak 
* *The Magic Barrel* (1958)
* *Idiots First* (1963)
* *Rembrandt's Hat* (1974)
* *The Stories of Bernard Malamud* (1983)
* *The People and Uncollected Stories* (amaitu gabeko *The People* eleberria barne) (1989)
* *The Complete Stories'' (1997)

### Ipuinak 
* "The First Seven Years" (1958)
* "The Mourners" (1955)
* "The Jewbird" (1963)
* "The Prison" (1950)
* "A Summer's Reading"
* "Armistice"

## Bibliografia 
* Smith, Janna Malamud. *My Father Is a Book: A Memoir of Bernard Malamud*. (2006)
* Davis, Philip. ''Bernard Malamud: A Writer's Life''. (2007)
* Swirski, Peter. "You'll Never Make a Monkey Out of Me or Altruism, Proverbial Wisdom, and Bernard Malamud's ''God's Grace*". *American Utopia and Social Engineering in Literature, Social Thought, and Political History''. New York, Routledge 2011.
Samia Suluhu

**Samia Hassan Suluhu** (Zanzibar, 1960ko urtarrilaren 27a - ) tanzaniar politikaria da. 2021eko martxoaren 17an Tanzaniako lehendakaritza hartu zuen John Magufuli lehendakariaren ezusteko heriotzaren ostean. Herrialdearen historiako lehenengo emakume lehendakaria da eta Zanzibarren jaiotako lehen lehendakaria ere. Konstituzioaren arabera, Suluhu lehendakari izango da 2025eko hauteskundeak ospatzen diren arte.

2015ean Magufulirekin batera aurkeztu zen hauteskundetara, lehendakari-orde izateko. Tanzaniako lehenengo emakume lehendakari-ordea izan zen. Aurretik, Makunduchi barrutiko diputatua izan zen 2010 eta 2015 artean, Chama Cha Mapinduzi alderdiarekin. 2010ean lehendakariordearen bulegoan Estatu ministroa izan zen. Zanzibar eskualde erdi-autonomoaren ministra ere izan da. 2014an konstituzio berria idatzi zuen batzordearen lehendakari-orde izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
James Levine

**James Lawrence Levine** (Cincinnati, Ohio, 1943ko ekainaren 23a - Palm Springs, Kalifornia, 2021eko martxoaren 9a) estatubatuar orkestra-zuzendari eta piano-jotzailea izan zen. 1976tik 2016ra Metropolitan Operaren musika zuzendaria izan zen. Münchner Philarmoniker eta Boston Symphonic Orchestra ere zuzendu zituen. 2018an kaleratu zuten, sexu-abusuak egotzita.
Francis Obikwelu

**Francis Obiorah Obikwelu**, (1978ko azaroaren 22a) Nigerian jaiotako portugaldar lasterkaria da, 100 m eta 200m-etan espezializatua. 2004an zilarrezko olinpiar domina lortu zuen 100 metroetan. Lasterketa berean, Europako errekorra ezarri zuen 9,86 segundorekin.

## Estatistikak 
### Marka Pertsonalak 
* IAAF profileko informazio guztia 

### Sariak eta ohoreak 
#### Olinpiar Jokoak 
: 2. 100 m, 2004 Atenas, GRE 9,86
: 5. 200 m, 2004 Atenas, GRE 20.14

#### Munduko Txapelketa 
: 2. 4 x 100 m erreleboa 1997 Atenas, GRE 38.07
: 3. 200 m 1999 Sevilla, ESP 20.11

### Pista Estaliko Munduko Txapelketa 
: 3. 200 m 1997 Paris, FRA 21.10
: 1. 60 m 2011 Paris, FRA 6.53

#### Europako Txapelketa 
: 1. 100 m 2002 Munich, GER
: 2. 200 m 2002 Munich, GER
: 1. 100 m 2006 Goteborg, SWE 9,99
: 1. 200 m 2006 Goteborg, SWE 20.01

#### Urrezko Liga 
: 1. 100 m 2004ko Saint-Denis, FRA 10.06
: 1. 200 m 2004 Saint-Denis, FRA 20.12
: 1. 100 m 2001 Berlin, GER 9,98
: 2. 100 m 2002 Brusela, BEL 10.01
: 3. 200 m 2004 Zurich, SUI 20.36
: 3. 200 m 2004 Bergen, NOR 20.46
: 1. 100 m 2008 Madril. ESP 10.04

#### Grand Prix 
: 1. 100 m 2002 Lausana, SUI 10.09
: 3. 200 m 2001 Atenas, GRE 20.59
: 3. 200 m 2001 Nice, FRA 20.41

#### Grand Prix Finala 
: 3. 200 m 2001 Melbourne, AUS 20.52
: 5. 100 m 2002 Saint-Denis, FRA 10.03

#### Super Grand Prix 
: 1. 200 m 2004 Madril, ESP 20.29
: 2. 100 m 2004 Lausana, SUI 10.02
: 2. 200 m 2003 Madril, ESP 20.59

Obikwelu 1996 urteko munduko junior mailako txapelduna izan zen&nbsp;100m eta 200&nbsp;m-etan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Glory Alozie

**Glory Alozie Oluchi** (Amator, Nigeria, 1977ko abenduaren 30a) jatorri nigeriarreko Espainiako atleta ohia da. 100 metro hesietan espezializatu zen, eta proba horretan Afrikako errekorra lortu zuen 12,44 segundurekin.

Aloziek 1986an junior mailako txapeldun izatea lortu zuen Nigeriako selekzioarekin lehiatzen, eta gero Afrikako txapeldun izatea lortu zuen. Bere lorpenik handiena Sydneyko Olinpiar Jokoetan lortu zuen, 100 m hesietan zilarrezko domina lortuta.

2001eko uztailaren 6an Aloziek Espainiako nazionalitatea lortu zuen ofizialki. Urte horretatik aurrera herrialde horrekin lehiatzen hasi zen, eta urrezko domina irabazi zuen 2002an Europako Atletismo Txapelketan. Txapelketa nazionaletan Valentzia Terra i Mar taldearekin lehiatu zen.

## Nazioarteko lehiaketak 
|}

|}

### Kirol lorpenak 
## Marka pertsonalak 
## Kanpo estekak
Chantal Mouffe

Chantal Mouffe (Charleroi, 1943ko ekainaren 17a) filosofo eta politologo belgikarra da, Zientzia Politikoen eta Nazioarteko Harremanen Departamentuko irakaslea Londresko Westminsterreko Unibertsitatean. Postmarxismoaren pentsamendu politikoan kokatzen da. Bereziki ezaguna da *Hegemonia eta estrategia sozialista* saiakeragatik, Ernesto Laclau filosofoarekin idatzia. Saiakera hau Espainiako Ahal Dugu alderdi politikoaren sortzaileak, Pablo Iglesias eta Íñigo Errejón, inspiratu zituen testuetako bat da.

Demokrazia erradikalaren ideiaren eta demokrazia pluralaren eta pluralismo agonistikoaren kontzeptuen inguruan egituratzen da, batez ere, haren gogoeta. Mouffek uste du eskuinaren eta ezkerraren arteko muga birpentsatu behar dela, eta "iraungi egin dela bai planteamendu antikapitalista ultraeskuindarrista, bai erdiguneko gizarte-planteamendu liberala".

## Hezkuntza 
Chantal Mouffek Lovaina, Paris eta Essexeko unibertsitateetan ikasi zuen eta mundu osoko unibertsitate askotan egin du lan (Europan, Ipar Amerikan eta Latinoamerikan). CNRS (Paris), Harvard, Cornell eta Princetonen irakasle bisitari gisa ere aritu da. 1989-1995 bitartean, Parisko Collège international de philosophie unibertsitatean programa zuzendaria izan zen. Gaur egun, Erresuma Batuko Westminster Unibertsitateko Nazioarteko Politika eta Harremanetarako Departamentuko irakaslea da, eta Demokraziarako Ikasketa Zentroa zuzentzen du.

## Argitalpenak 
* *Gramsci and Marxist Theory*. (1979) Londres – Boston: Routledge / Kegan Paul
* *Hegemony and Socialist Strategy: Towards a Radical Democratic Politics* (1985) Ernesto Laclaurekin, Londres – New York: Verso
* *Dimensions of Radical Democracy: Pluralism, Citizenship, Community*. (1992) Londres – New York: Verso
* *The Return of the Political*. (1993) Londres – New York: Verso
* *Deconstruction and Pragmatism* (1996) Londres – New York: Routledge
* *The Challenge of Carl Schmitt*. (1999) Londres – New York: Verso
* *The Democratic Paradox*. (2000) Londres – New York: Verso
* *Deliberative Democracy or Agonistic Pluralism*. (2000) Institute for Advanced Studies, Vienna
* *The legacy of Wittgenstein: Pragmatism or Deconstruction*. (2001) Francfort – New York: Peter Lang
* *On the Political*. (2005) Abingdon – New York: Routledge
* *Agonistics: thinking the world politically*. (2013) London: Verso
* *Artistic Strategies in Politics and Political Strategies in Art.* Tom Bieling (Ed.) (2019): Design (&) Activism: Perspectives on Design as Activism and Activism as Design, Milano: Mimesis, p. 53–57.

## Erreferentziak
Larratze

[thumb|eskuinera|300px|Behiak alhan, [Velika Planina, Eslovenia.]]
**Larratzea** edo **alhatzea** elikadura metodo bat da, zeinetan herbiboro batek landare belarkara txikien zurtoinak eta hostoak jaten dituen, hala nola gramineoenak. Animalia espezie anitz larratzen dira, bai handiak (hipopotamoak, adibidez), bai txikiak (algak jaten dituzten ur barraskiloak, esate baterako).

## Larratzea eta ekosistemen funtzionamendua 
Larratzeak eragina du lurreko mikroorganismoen (bakterioak eta onddoak) jardueran, elikagaien zikloan eta elikagaien eskuragarritasunean. Batetik, herbiboroek larrea ongarritzen dute gorotzekin, eta belarra jatean egiten duten defoliazioarekin, landareen birsortzea sustatzen dute. Birsortze horrek gazte mantentzen ditu landare-ehunak, eta, ondorioz, bazka errazago digeritzen da. Bestetik, herbiboroek eragin sakona dute lurzoruko tenperaturan eta ur-edukian eta, beraz, lurzoruko prozesuetan.

## Larratzea eta biodibertsitatea 
start=0|thumbtime=98|thumb|Ze ondorio ditu larreetako abeltzaintzak gure lurretan?
Larratzearen eredu orokorraren arabera, larre emankorretan dibertsitate biologikoa baxua izaten da larratze-intentsitate baxuetan, altuena intentsitate ertainetan eta berriz ere jaisten da intentsitate altuetan. Herbibororik gabe, landareek ez dute gorantz hazteko mugarik, eta argiagatiko lehia oso gogorra izaten da. Ondorioz, oso lehiakorrak diren espezie gutxi batzuk gainerakoak baztertzen dituzte apurka, eta dibertsitateak behera egiten du. Intentsitatea oso altua denean, aldiz, lurraren degradazioa gertatzen da eta higadura-arazoak sortzen dira. Kasu horretan ere, baldintza gogor horietara moldatutako espezieek soilik bizirauten dute, eta dibertsitatea galtzen da. Intentsitate ertainetan lortzen dira dibertsitate altuenak: batetik, argiagatiko lehia leuntzen delako eta, bestetik, asaldura-maila ertainetara egokituta daudelako espezie gehienak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gainlarratzea
* Murrizte (jokaera)

## Kanpo estekak
Diego Cristóbal Túpac Amaru

**Diego Cristóbal Condorcanqui Castro** edo **Diego** **Cristóbal** **Túpac Amaru** (Tinta, 1750- Cuzco, 1783ko uztailaren 19a , Peruko buruzagi iraultzailea izan zen, José Gabriel Condorcanqui Noguera heroiaren lehengusua, Tupac Amaru II.a bezala ere ezagutzen dena, honen oinordekoa izan zelarik matxinatuen komandoan bere exekuzioaren ondoren.
Zeneca

**Zeneca** (ofizialki **Zeneca Group PLC**) britaniar botika-industriako enpresa multinazional bat izan zen. Bere egoitza Londresen zuen. Imperial Chemical Industries enpresaren sekzio agrokimikoa eta farmazeutikoa bereiziz sortu zen 1993ko ekainean. 1999an Suediako Astra AB enpresarkein batu zen, AstraZeneca sortzeko.

Zenecaren sektorerik handiena onkologia zen. Casodex, Nolvadex eta Zoladex botikak ekoizten zituen. Tenormin bihotzeko gaixotasunetarako botika ere sortzen zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Talita von Fürstenberg

**Talita Natasha von Furstenberg printzesa** (**Talita Natasha Prinzessin zu Fürstenberg** jaio zen, 1999ko maiatzaren 7an) estatubatuar modelo eta ospetsua da. Diane von Fürstenberg eta Egon von Fürstenberg moda diseinatzaileen biloba da.

## Biografia 
Talita Natasha von Furstenberg 1999ko maiatzaren 7an jaio zen Alexandre von Fürstenberg eta Alexandra Miller-en lehen semea. Aitaren arabera, Fürstenberg familiako kidea da eta Agnelli familiaren oinordekoa. Aitaren aiton-amonak Diane von Fürstenberg eta Egon von Fürstenberg diseinatzaileak dira. Amaldekoaren aitona Robert Warren Miller enpresaburu aberats okitua da. Neba gaztea du, Tassilo Egon Maximilian von Fürstenberg printzea, eta anaiaorde gazteagoa, Leon von Furstenberg printzea. Pia Getty-ren, Marie-Chantal Greziakoaren eta Tatiana von Fürstenberg-en iloba da.

2017an graduatu zen Los Angeleseko Brentwood School-en. Gaur egun Georgetown Unibertsitatera joaten da lehengusuarekin, Constantine Alexios Greziakoarekin, harreman publikoak ikasten ari den lekuan.

## Karrera 
Von Furstenberg-ek Teen Vogue-n lan egin du, baita Diane von Fürstenberg amonaren markarako ere. 2015ean, urriko Tatler aldizkariaren azalean agertu zen. Teen Vogue aldizkarian ere agertu da. 2016an, von Furstenberg 2016ko Hillary Clinton Presidentzia Kanpainarako bekadun gisa aritu zen. 2017an, Dolce & Gabbana taldean ibili zen Milaneko Moda Astean. 2018an DvF-eko musa izendatu zuten.

## Talita von Fürstenbergeren zuhaitz genealogikoaren laburpena 
## Kanpo estekak
Henri Rancoule

**Henri Rancoule** (Bram, 1933ko otsailaren 6a - Lurda, 2021eko martxoaren 15a) frantziar errugbilaria izan zen, hegaleko moduan aritzen zena. FC Lourdes, RC Toulon, Stadoceste tarbais eta US Carcassonne, taldeetan jokatu zuen. 1955 eta 1962 bitartean Frantziako errugbi selekzioan 27 aldiz jokatu zuen eta zortzi entsegu sartu zituen.

## Palmaresa 
; **Lourdes FC**
* Frantziako errugbi txapelketa: 1956, 1957, 1958, txapeldunordea, 1955
* Yves du Manoir errugbi txapelketa: 1953, 1954, 1956
; **Frantziako selekzioa**
Bost Nazioen Txapelketa: 1955, 1959, 1960, 1961, 1962

## Erreferentziak
José Ignacio de Urquidi

**José Ignacio Marcelino de Urquidi y Jugo** (San Bartolomé harana, Bizkai Berria, 1771ko apirilaren 22a - Mexiko Hiria, 1826ko abuztuaren 25a). Espainia Berriko jatorriko militar eta politikaria zen, Mexikoko independentziaren ondoren Chihuahua estatuko lehen gobernadorea izan zena.

## Karrera militarra 
José Ignacio de Urquidi antzinako San Bartolome haranean jaio zen, gaur egun Valle de Allende dena, gaur egungo Chihuahuako estatuko bigarren herririk zaharrena 1771n. Bere gurasoak Agustin de Urquidi eta Barbara de Jugo izan ziren, lehen aipatutako herriaren jurisdikzioan Hacienda de la Concepción izeneko etxaldea zutenak.

Hamabi urte zituela, Mexiko Hirira joan zen bizitzera, eta 1789an bere karrera militarra hasi zuen, Pueblako Erregimentu finkoan kadete gisa sartu zenean. Handik denbora batera, errejimendu honek, Kubako Habanara joateko agindua jaso zuen, zeharkaldia Pomona fragatan eginez. Itsas bidaian ingelesen ontzidiak erasotuak, José Ignacio de Urquidi preso hartu eta Pensacola hirian giltzapetua izan zen, presoen trukaketa baten bidez askatua izan arte.

Azkenik Kubara iritsi zen, non bere zerbitzu militarrak eman zituen, 1808an kapitain mailara iritsiz eta 1816an Espainia Berrira itzuli zen arte, Juan José Ruiz de Apodaca erregeorde izendatu berriaren segizioan. Teniente koronel mailara igo zen eta Pueblako Intendentziako komandante militar izendatu zuen Apodaca erregeordeak berak.

## Karrera politikoa 
## Erreferentziak
Gainlarratze

[thumb|eskuinera|300px|Gehiegizko larratzearen zantzuak dituen [larrea, Tamil Nadu, India.]]
**Gainlarratzea** edo **gehiegizko larratzea** abereen bazkatze jarraitu eta intentsiboa da, lur-eremu jakin baten ahalmena gainditzen duena. Ondorioz, lurra estaltzen duen landare-geruza pobretu eta urritu egiten da, bazkaltzeko balio ez duten espezieak nagusitu egiten dira eta lurzorua higatu egiten da. Azken ondorioa landaredia erabat galtzea izan daiteke. Gehiegizko larratzea basamortutzearen arrazoi nagusietako bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Argia Oltzomendi

**Argia Oltzomendi** (frantsesez, **Argia Olçomendy**) euskal irakaslea da Bordele Montaigne Unibertsitatean, eta ikertzaile lankidea *IKER* euskara eta euskal testuen ikerketa-zentroan.

Doktorego-tesia Jon Casenave eta Itziar Idiazabalen zuzendaritzapean egin zuen Bordele III unibertsitatean (orain Bordele-Montaigne Uniberstitatea deitzen da). 2017an aurkeztu zuen *" Euskararen irakaskuntza ahozkoan. Azterketa linguistikoa eta didaktikoa."* izenburuko tesi hori.

2016an Frantziako euskal pilotan txapelduna izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txomin Haran Larre

**Txomin Haran Larre** euskal medikua da.

Doktorego-tesia Jean Michel Dindart-en zuzendaritzapean egin zuen Bordele II (Victor Segalean) unibertsitatean (orain Bordeleko Unibersitatea deitzen da). 2011an aurkeztu zuen *"Oinezko ibilaldi jardueraren istripuak ipar Euskal Herriko goratasun ertaineko mendietan: prebentzio aukerak. 2006 eta 2009 artean, udan, eritu eta kolpaturiko mendizaleen behaketa."* izenburuko tesia.

*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisco de Toledo

**Francisco Álvarez de Toledo** (Oropesa, 1515eko uztailaren 10a - Escalona, 1582ko apirilaren 21a), izengoitiz ***El Solón Virreinal*** deitua, gaztelar aristokrata eta militarra izan zen. 1569ko azaroaren 30etik 1581eko maiatzaren 1era, Peruko bosgarren erregeordea izan zen. 

Historialari askoren iritziz, Peruko erregeordeetan garrantzitsuena izan zen, eta erregeorderriaren "antolatzaile gorena", lege-egitura egokia eman baitzion, berrehun urtez herrialdearen administrazioaren oinarria izan zena. Beste batzuentzat, ordea, begiramenik gabeko tirano ankerra izan zen, indigenak neurririk gabe esplotatu zituena, mita lan sistemaren bidez. Izan ere, Inka Inperioko instituzio hori manipulatu zuen, indigenak zilar-meategietan aritzera behartzeko. 1572an, Tupac Amaru I.a,  Vilcabambako azken inka, hilarazi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Club athlétique sarladais Périgord noir

**Club athlétique sarladais Périgord noir** frantses errugbi klub bat da, Sarlat-la-Canédan kokatua. 2020tik aurrera, lehen taldea **Sarlat rugby** deitzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sangararáko gudua

**Sangararáko gudua**, Espainiako armadaren eta Tupac Amaru II.a buru zuen armada iraultzailearen arteko lehen gatazka izan zen, 1780an. Túpacek esklabutzaren abolizioa bilatzen zuen. Matxinoak garaile atera ziren gudu honetan.

Túpac Amaruren I.aren matxinada 1780ko azaroak 4an hasi zen. Mita, banaketak, alkabalak eta aduanak ezabatu nahi zituen eta, aldi berean, indigenen aldeko aldaketa sozial bat nahi zuen. Tintako korrejidorea harrapatu eta exekutatu zuten eta Túpac Amaruk, azaroaren 16an, esklabutzaren abolizioa dekretatu zuen.

Albistea Cuscora iristean, errealistek Tiburcio Landaren agindupeko armada bat bidaltzen dute, Fernando de Cabrera Quispicanchiseko korrejidorearekin eta Pedro Sawaraura jauntxoa buru duen indioen batailoiarekin bat egiten duena.

Espainiar armada Sangararára iristen da eta arma plazan dagoen eliza nagusian kokatzen da.

Túpac Amaruk, hildakoak eta zaurituak saihesteko, mezulariak bidali zituen errealistek amore eman zezaten, euren bizitza errespetatzea eskainiz, Cabrera korrejidoreak onartu ez zuena.

Azaroaren 18an borroka basatia hasi zen, ehunka erealista hil ziren, beste batzuek ihes egin zuten eta elizak kalte handiak jasan zituen bere barnean zegoen bolborategiak eragindako leherketa baten ondorioz.

Borroka hau, iraultza honetan egiten den lehena da, eta agintari kolonialak erne jartzen dituena, mugimenduarekin bat egiten zuten indigena, mestizo, esklabo eta kreoleen artean askatasun bila giro bat sortzen dutelako.

Emaitza hondamendia izan zen.

## Aurrekariak 
## Bataila 
## Ondorioak 
## Erreferentziak