Castra

thumb|300px|Templeborough-ko castruma, Ingalaterra. Rotherham Museums and Galleries museoaren bideoa.
[thumb|250px|Castrum baten hondarrak, [Israelen]]

***Castra*** (***castrum***, singularrean***)*** Antzinako Erromatar garaiko gotorlekua zen. Erromatar idazleek *castra* (pluralean) erabiltzen zuten eta gaur egungo literatura zientifikoan ere *castra* izena erabiltzen da.

Erromatarrek *castrum* eta *castra* terminoak kanpaleku mota desberdinetarako erabiltzen zituzten, hala nola, gotorleku legionario handietarako (Limesetan egon ohi zirenak), kohorteek edo indar laguntzaileek (a*uxilia*) erabiltzen zituzten gotorleku txikiagoetarako, aldi baterako kanpamentuetarako eta "kanpainan" egun batzuetarako altxatzen ziren babesetarako. 

*Castellum* forma, *castrum* izenaren txikigarria, gotorleku txikiak aipatzeko erabili zen; zalditeriaren edo infanteriaren destakamentu bat geratzen zen bertan. Limesetan, tarteka zeuden dorreak ere horrelakoak izan ohi ziren eta zaintzarako erabiltzen ziren. Azkenik, akueduktu bateko dorrea aipatzeko erabiltzen zen.

Kanpaleku egonkor handienak plaza indartsu bihurtu ziren. Harrizko harresiak eta dorreak zituzten, eta barrutik lau zatitan banatzen ziren, bi bide perpendikularrez markatuak. Bainugela, bilera-gela, kaperak, bulegoak, kartzela, ospitalea eta biltegiak zituzten. Merkatariak, artistak, prostitutak eta beste zibil asko beren inguruetara joaten ziren eta hiri-pilaketak eratzen ziren, *canabae* deritzonak eratuz*.* Batzuetan, benetako herriak osatzen ziren inguruan, bere erakinekin eta administrazioarekin. Kasu horretan, *vicus* bati buruz hitz egiten da. Biztanle zibilekin hazten ziren finkaleku horietan, bainu-etxeak, anfiteatroak eta beste eraikin publiko egon zitezkeen. Soldaduen emaztea eta haurrak bertan bizi zitezkeen, eta jurisdikzio militarra izaten zuten. Inguruko lurrak ganadurako larretzat erabiltzen ziren, eta horiek inguruko nekazariei alokatzen zitzaizkien.

## Ezaugarri arkitektonikoak 
### Defentsa lerroak 
Perimetroak lauki forma izan ohi zuen, izkina biribilekin. Harrizko harresiak perimetroa inguratzen zuen kanpamendu iraunkorretan, eta lurrezko ezponda batek inguratzen zuen. Beti egoten ziren defentsarako osagaiez inguratuta, gutxienez, ***agger*** (lubeta edo ezponda) bat, ***fossa*** (lubakia, lubanarro) bat eta ***vallum*** (oholesia) bat. *Vallum* hitza bera defentsa lerro osoa deskribatzeko erabiltzen da, nahiz eta jatorrian, zurezko oholesia izan.
[thumb|Erromatar behin-behineko harresi baten aurreko *fossa*, *agger*-a eta *vallum*-a. [Alesiako gudua|Alesiako erromatarren *circumvalatio-*aren berreraikuntza. Ez da *castra* bat, baina *castra*ren defentsa perimetralaren osagai gehienak errepikatzen ditu.]]

### Barruko antolakuntza 
thumb|Erromatar kanpaleku militar baten diseinu ideala, beti aplikatzen ez zena.

* 1: Principia
* 2: Via Praetoria
* 3: Via Principalis
* 4: Porta Principalis Dextra
* 5: Porta Praetoria (ate nagusia)
* 6: Porta Principalis Sinistra
* 7: Porta Decumana (atzeko atea)Kanpamenduak beti eredu zehatz baten arabera eraikitzen ziren: laukizuzen forma zuten, izkinak biribilak zituzten eta elkar gurutzatzen zuten bi pasabide nagusi zituzten: *Via praetoria* (pretorioaren kalea) eta *Via principalis* (principia-ren, hau da, agintaritzaren eraikinak edo karpak jartzen ziren eremuaren kalea). Hirietan antzerako antolaketa erabiltzen saiatzen ziren, horrelako bi kale nagusi jarriz: *Cardus Maximus*a, iparraldetik hegoalderako egiten zen, eta *Decumanus* *Maximusa*, ekialdetik mendebaldera, kanpamendua lau zati berdinetan banatzen zutenak. *Via Praetori* bi ataritan amaitzen zen: *Porta praetoria* (pretorioaren atea) ate nagusia zen, eta *Porta decumana*, atzeko atea.
alt=Martxako kanpaleku erromatar baten eskema|thumb|Martxako kanpaleku erromatar baten eskema, Polibiok K.a. II. mendean deskribatu zuen bezala.
Gainontzeko kale eta eraikinak bi etorbide nagusiei buruz paraleloak ziren: horiek hirietan erabiltzen saiatzen ziren lauki patroi bat eratzen zuten. 

### Motak 
[thumb|[Diokleziano|Dioklezianoren kuarteleko *Principia-*ko hondakinak, Palmiran.]]
Lau kanpaleku militar mota nagusi zeuden: kanpaleku edo gotorleku egonkorrak (*castra stativa)*, udako  kanpaleku edo gotorlekuak, denbora laburrekoak izan ohi zirenak, eta udaran eraikitzen ziren gehienbat, gerra udan egiten zelako *(castra aestiva)* Illunzar Bizkaian; Karakate mendikoa eta  Euletxara mendiakoa Leaburun, Gipuzkoan; Atxa, Gasteizen; Gazolatzen; eta Arangurenen, Nafarroan. Alliden, Ibirikun, Nafarroan, bidea gordetzeko postu militar txiki bat aurkitu da.  

## *Castrumaren* eredua hirigintzan 
Europako zenbait herri erromatarren kanpamendu militarretatik sortu ziren, eta, egundaino, euren jatorrizko ereduen ezaugarriak dituzte (Castres Frantzian eta Bartzelona Katalunian, Espainian, adibidez).

*Castruma* Amerikako espainiar kolonoek erabilitako ereduaren oinarria izan zen, zazpi auzoko "taula" alde bakoitzeko ehun metrokoa, Arma Plaza batekin erdian, ibai eta muino defendagarri batetik gertu, Mundu Berrian hiri berriak sortzeko espainiar monarkiak ezarritako arau zorrotzak jarraituz.

## Eragina hizkuntzan 
Ingalaterrako herri eta hiri askok oraindik mantentzen dute *castra* hitzaren aldaeraren bat euren izenetan. Lancaster, Manchester eta Chester dira adibide batzuk. Alemaniaren kasuan, Xanten izango litzateke adibiderik ezagunena.

*Castrum* hitza Europako beste hizkuntzetara pasa zen, izen horren txikigarria *castellum* hitzaren bidez, zehazki. Batetik, euskaraz gaztelu, gaztelaniaz *castillo*, ingelesez *castle* eta frantsesez *château* eman zituen, besteak beste. Besterik, *castrum* hitzak *castro* eman zuen gaztelaniaz, *castre* katalanez, eta *castro* galegoz, muino baten tontorrean harresi zirkular baten bidez inguratutako gaztelu baten antza duen Burdin Aroko bizitoki gotortua da, hain zuzen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kastro

## Kanpo estekak 
* *Valentín Álvarez Martínez; Rebeca Blanco-Rotea; José Manuel Costa García; João Fonte;Manuel Gago Mariño; Jesús García Sánchez; David González Álvarez eta Andrés Menéndez Blanco. Romanarmy.eu : El ejército romano en el NW de España*