open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
La marsellesa de los borrachos

***La marsellesa de los borrachos*** 2024ko Pablo Gil Rituerto espainiar zinema zuzendariaren film dokumentala da.

## Sinopsia 
1961eko udan, Italiako antropologo gazteen talde batek ezkutuko bidaia bat egingo du Espainian zehar, frankismoaren aurkako erresistentziaren aldeko abesti herrikoiak grabatzeko. Haien lanaren ondorioz, gazteak prozesatu eta grabazioak zentsuratu zituzten. Hirurogei urte geroago, eta 92 urteko Emilio Jona bidaiari talde hartako azken kide biziari esker, grabazioak berreskuratu eta bidaia berreraikiko dute; paisaia emozional eta politiko batean ibiliko dira, garai hartan bezain garrantzitsuak ziren kantu horien bidez oroitzapen historikoak berreskuratuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vermiglio (filma)

[thumb|250px|[Maura Delpero filmaren Torontoko Zinemaldiaren aurkezpenean.]]

***Vermiglio*** 2024ko Maura Delperok idatzi, koproduzitu eta zuzendutako italiar film dramatikoa da. Filma Veneziako Nazioarteko 81. zinemaldian estreinatu zen, eta bertan Epaimahaiaren Sari Nagusia irabazi zuen. Iraupena: 119 minutu. Italiako filma izendatu zuten Oscar Sarien Nazioarteko Film Onenaren 97. edizioan.

## Ekoizpena 
Filma Vermiglio, Carciato eta Comasine herrien artean filmatu zen, Trentino-Adige Garaia eskualdean. Cinedora (Italia), Charades (Frantzia) eta Versus (Belgika) etxeek ekoitzi zuten. Delperok bere aita hil ondoren filma egitea erabaki zuen, hazi zen tradizioak gal ez zitezen bermatzeko modu gisa; aurreprodukzioan tokiko jendearekin elkarrizketa ugari egin zituen.

## Sinopsia 
Bigarren Mundu Gerraren amaieran, Italiako Alpeetako mendiko herri urrun batean. Soldadu desertore baten etorrerak aldatu egingo dio bizitza bertako maisu bati, eta haren familiako kide guztiak ustekabeko patu batera eramango ditu.<

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Trailler ofiziala.
* :Filma Filmaffinity webgunean.
* :Filma IMDb webgunean.
Henriette von Bissing

**Henriette Dorothea von Bissing**, jaiotzez **Krohn**, (Waren, 1798ko urtarrilaren 31 – Anklam, 1879ko urtarrilaren 22a) alemaniar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Johann Carl Martin Krohn zirujauaren alaba, Henriette Krohn Waren herrian jaio zen 1798an. 1800ean bere familia Röbelera joan zen bizitzea, non bere aitak etxe bat zeukan eta zirujau gisa jardun zuen. 1813ko uztailaren 5ean, Wilhelm Ferdinand von Bissing teniente hannovertarrarekin (1787-1856) ezkondu zen. Seigarren Koalizioko Gerran, senarraren alboan egon zen. 1837an Wilhelm von Bissing zerbitzu militarretik erretiratu zen eta Nienburgen kokatu zen emaztearekin; hiri horretan hil zen 1856an. Handik bi urtera, Henriette Rostockera joan zen amarekin bizitzera, eta ama 1870ean hil zenean Anklamera, ahizpa batengana, eta haren etxean azken urteak eman zituen. Eleberri eta ipuin ugari idatzi zituen egile ezaguna zen bere garaian.
## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Haitz Ortiz

**Haitz Ortiz Tolaretxipi** (Aia, 1981eko martxoaren 23a) ziklo-kroslari eta arraunlari gipuzkoar ohia da.

Ziklo-krosetik erretiratu ostean, goi mailako arraunean jardun zuen, 2012tik 2014ra Orion eta 2015etik 2018ra San Pedron.,

## Palmaresa Ziklo-krosean
**1997-98**
* 2. 16px Espainiako Ziklo-kros Txapelketan (junior)
**1998-99**
* 3. 16px Espainiako Ziklo-kros Txapelketan (junior)
**2000-01**
* 3. 16px Espainiako Ziklo-kros Txapelketan (23 urtez azpikoa)
**2002-03**
* 2. 16px Espainiako Ziklo-kros Txapelketan (23 urtez azpikoa)
**2003-04**
* Karrantzako ziklo-krosa
* 2. Elorrioko ziklo-krosan
* 3. 16px Euskal Herriko Ziklo-kros Txapelketan
* 3. 16px Espainiako Ziklo-kros Txapelketan
* 3. Itsasondoko ziklo-krosan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Elilla Bagge

**Elisabeth (Elilla) Bagge** (Altershausen, Königsberg in Bayern, 1847ko urriaren 28a – 1901) alemaniar idazle, itzultzaile eta irakaslea izan zen.

## Bizitza 
Elilla Bagge 1847an jaio zen Altershausenen, Königsberg in Bayern hiritik gertu, Oscar Bagge artzain eta idazle ospetsuaren alaba. Maistra moduan trebatu zen eta Alemanian, Suitzan eta Ingalaterran lan egin zuen. Geroago hizkuntzak irakatsi zituen. Leipzigen kokatu zen eta han bizi izan zen 1898ra arte.

1880ko hamarkadaren erdialdean, norberak idatzitako lanak eta itzulpenak argitaratzen hasi zen, besteak beste Adèle Huguenin (T. Combe) idazle suitzarraren lanak. Edna Lyall, René Fath, Pierre Loti eta Jean Rameau bezalako idazleen lanak ere itzuli zituen alemanera.

## Lanak 
### Norberaren lanak 
* *Feinde des Familienglückes* (1889)
* *Das Kleeblatt* (1898)

### Itzulpenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marokoar amazigera estandar

**Marokoar amazigera estandar**ra (; ), **Marokoko amazigera estandarra** ere deitua, Marokoko Amazig Kulturaren Errege Institutuak (IRCAM) garatutako hizkuntza estandarizatua da. Konbinatzen ditu taxelhiyt, Atlas Ertaineko amazigera eta tarifit aldaeren ezaugarriak. 2011tik, hizkuntza ofiziala da Marokon.

Marokoar amazigera estandarrari tamazight, amazigera edo berbere deitu ohi zaio, nahiz eta izendapen horiek beste edozein amazig hizkuntza izendatzeko ere erabil daitezkeen, edo amazig hizkuntzak oro har, Marokotik kanpokoak barne.

## Historia 
1993an, marokoarren %40-60k amazig hizkuntza erabiltzen zuten: taxelhiyt, Atlas Ertaineko tamazight edo tarifit. 1956ko Marokoko independentziaren ondoren, ekintzaile amazigak tamazight testuinguru ofizial eta publikoetan gehiago sartzeko eskatzen hasi ziren. Kultur elkarteak ere 1980ko hamarkadan hasi ziren tamazight normalizatzeko eskatzen.

2001ean, iragarri zen IRCAM sortu zela eta tamazight hezkuntzarako bitarteko gisa sartuko zela. Garapen horrek eskatzen zuen tamazight idazketa estandarizatzea eta hiztegiak, testuliburuak eta material didaktikoak sortzea. Erabakia polemikoa izan zen batzorde erabakitzailearen barruan zein kanpoan, arrazoi politikoengatik hartu baitzen, praktikoengatik baino gehiago. Marokoar amazig hiztun gehienek ez dute tifinag idazkera erabiltzen.

IRCAMek erabiltzen duen neotifinagen bertsioa zertxobait desberdina da beste bertsio batzuen aldean. 2016az geroztik, tifinagen erabilera seinaleztapen publikora eta kulturalki nabarmenak diren beste erabilera batzuetara mugatu da batez ere. Ez da oso erabilia hezkuntzan edo hedabideetan.

## Kritika 
2003an tifinag onartu izanak kritika orokorrak jaso zituen, batez ere ekintzaile amazigen artean, haien irudiko amaziga sustatzeko ez zela praktikoa, eta murriztailea zela. Amazigen marokoar hiztun gehienek latindar alfabetoa erabiltzen dute, tifinag erabili beharrean, eta latindar alfabetoa da Marokotik kanpoko amazig hizkuntzetarako erabiltzen den idazkera ofiziala. Ondorioz, ikusi izan da tifinag onartu izana traba bat dela Maroko barruan zein Maroko Ipar Afrikako amazig kultura zabalagoarekin harremanetan jartzeko, eta erabakiaren kritikari gogorrenek gobernuaren amarru gisa ikusten dute.

## Ikus, gainera 
* Alfabeto libiar-berberea
* 2011ko Marokoko Erreferendum Konstituzionala

## Erreferentziak
Inonotus cuticularis

***Inonotus cuticularis*** *Hymenochaetaceae* familiako onddo espezie bat da. Generoa Petter Karstenek deskribatu zuen. Landare patogeno bat da.

Sinonimoak: *Boletus triqueter*, *Boletus alneus*, *Boletus impuber*, *Polyporus cuticularis*, *Polyporus triqueter*, *Polyporus impuber*, *Polyporus alneus*, *Pelloporus triqueter*, *Inodermus cuticularis*, *Ochroporus triqueter*, *Phaeoporus cuticularis*, *Polystictus cuticularis*, *Xanthochrous cuticularis*, *Xanthochrous fuscovelutinus*, *Polyporus fuscovelutinus*, *Mucronoporus triqueter*, *Mucronoporus circinatus var. triqueter*.

## Deskribapena 
**Basidiokarpoa:** Urtekoa, pileatua, normalean talde inbrikatuetan. Pileoa dimidiatu samarra edo lau-ganbila, 20 cm arteko zabalerakoa. Gainazal antzua tomentuduna, gero glabroa, apur bat zonatua edo ez, marroi-horixka, marroi-arrosakara, marroi-tabako kolorekoa. Ertz akutua kolore berekoa edo argiagoa.

**Poroen gainazala:** Grisaxka, arre-arrosa kolorekoa edo marroi-tabako kolorekoa. 

**Poroak:** Biribil-angeluar samarrak, heltzean irregularrak eta marroixkak, 3-5 milimetroko; disepimentu lodi eta osoak, gero meheak, pruina grisaxka arin batez estaliak.

**Tubuluak:** Monoestratifikatuak, marroiak, marroi-gorrixkak, pruinadunak, 10 mm-ko lodierakoak. Usain eta zapore nabarmenik gabea. Espora-jalkina marroi argia.

**Haragia:** Marroia, marroi-gorrixka, apur bat zonatua, zuntzezkoa, larrukara freskotan, hauskorra bihurtzen da, lehortzean xehatu egiten da, 10-15 mm-ko lodierakoa. Potasarekin (KOH) beltza bihurtzen da.

**Etimologia:** *Inonotus* terminoa grekotik dator, zuntz, haria, esan nahi duen “ino” hitzetik eta belarria esan nahi duen “ oûs, otós” hitzetik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Inonotus hispidus* delakoaren antzekoa

## Sasoia eta lekua 
Modu saprofitoan edo parasitoan hazten da hostozabal zuhaitz ezberdinen enbor bizien zati hiletan *(Quercus sp. Fagus sylvatica, Fraxinus sp.)*. Usteldura zuri bizia sortuz. Urria eta lokalizatua.

### Banaketa eremua 
Banaketa zirkunpolarra du eta AEBko ekialdetik eta Kanadatik, hegoaldera Japonia, Txina, Errusia eta hegoaldera Europa erdialdera arteko eremu epelean aurkitzen da. Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Argentina, Europa, Errusia, Kaukasia, Iran, Uzbekistan, Himalaiako eremua, Hego Korea, Japonia, Txina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Margaret Bastock

**Margaret Bastock Manning** (London, 1920ko martxoaren 22a - *Ibidem*, 1982ko ekainaren 10a) ingeles zoologo eta genetista izan zen. 1950eko hamarkadan eragin handiko lanak egin zituen, geneen eta portaeraren arteko loturak ezarriz.

## Bizitza eta ibilbidea 
Margaret Bastock 1920ko martxoaren 22an jaio zen Warwickshire-n, Ingalaterra-n, Andrew John Bastock eta Frances Louise Cooke-ren alaba. Urteak bete zituenean,  Oxfordeko Unibertsitatean gradu bat egiten hasi egin zen, baina bere ikasketak eten egin zituen Bigarren Mundu Gerra hasi zenean, 1939an. Gerra garaian BBC-rentzat lan egin zuen, baina ondoren Oxford-era itzuli zen eta zoologiako gradu ikasketak burutu zituen.

Ondoren, Bastock St Anne's College, Oxford-eko kide bihurtu zen eta animalien portaeran motibazio bultzadak ikasi zituen, Desmond Morris -ekin lan eginez. 1950ean bere lanean hasi zen *D.Phil.* [Doktoretza diploma ikerketa  hainbat arlo desberdinetan bereizten dena,adb. gizarte zientziak eta ekonomikoak, zientzia-arloak, medizinakoak edota humanitateak] lortzeko Nikolaas Tinbergen-en laborategian lanean. Portaeraren, genetikaren eta eboluzioaren arteko erlazioa aztertu zuen *Drosophila melanogaster* fruta-eulia erabiliz. 1956an, gen bakar batek portaera alda zezakeela frogatu eta publikatu zuen lehen aldiz. *Drosophila-n* *horia* izeneko mutazioa aztertu zuen eta frogatu zuen gen horrek edo oso lotuta dagoen gen batek eragina zuela euliaren estaltze-portaeran.

Bere lana testuinguru garaikidean deskribatu eta kokatzen da, 1960ko hamarkadan eta hurrengoetan izan zuen eraginaren analisia barne. Azkenik, ikerketa honek portaeraren oinarri genetikoen ikerketa modernoetan dituen inplikazioak aztertzen dira, portaeraren ekologiatik neurozientziara.

## Bizitza pertsonala eta heriotza 
D.Phil-a bete ondoren, Bastockek segizio jokabidea lantzen jarraitu zuen eta gaiari buruzko testuliburu bat idatzi zuen. Tinbergen-en beste ikasle batekin kolaboratu zuen, Aubrey Manning -ekin, eta harekin ezkondu zen 1959an. Bastock, Manning-ekin joan zen Edinburgh-era 1960ko hamarkadan eta bi seme izan zituzten. Bastock-ek zientzian lan egiten jarraitu zuen, haurren garapena eta portaera oldarkorra aztertuz. Minbiziak jota hil zen 1982ko ekainaren 10ean Charminster-en, Dorset-en, 62 urte zituela.

## Funtsezko argitalpenak 
* *“Some comments on conflict and thwarting in animals”*.  [Animalien gatazkari eta zapuzteari buruzko iruzkin batzuk]. Bastock, M. Morris, D, Moynihan, M. 1953. Jokaera, 6: 66-74. or.
* *"Courtship: a zoological study"*: [Azterketa zoologikoa]. Bastock, M. 1967. Londres, Heinemann.

## ikusi ere 
* Jokaeraren mutazioa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Notre-Dame de Bétharram ikastetxea

**Notre-Dame de Bétharram** 1837an Mixel Garikoitz kanboarrak Lestelle-Bétharramen sortutako lizeo katolikoa da. Bétharramgo Jesusen Bihotzeko apaizak kongregazioa ere sortu zuen. 2009an, erakunde erlijiosoak izenaz aldatu eta **Le Beau Rameau** bilakatu zen.

Ikastetxea hainbat auzi judizialekin lotuta izan da, adin txikikoei sexu erasoak eta bortxaketak eginez. 2024an, ikasle ohiek, hala nola Euskal Herriko ikasle ohi batzuek, 1960 eta 2004 artean gertatuak izan diren gertakariei buruzko ehun bat salaketa helarazi zizkioten justiziari. Erasotzaileen zerrenda bat ere osatu zuten ikasle ohiek, hamar bat izenez osatua: apezak eta zaindari laikoak.

«Mediapart» aldizkariak atera zituen adierazpen eta dokumentuek erakusten zuten Bayrou 1990eko hamarralditik jakinean zela ikastetxe katoliko hartako gertakariez. Besteak beste, bere garaian bi ikasle ohik jarri salaketak jakinak zirelako Bayrou Frantziako Hezkuntza ministro zelarik. Bayrou senar-emazteen haur batzuk Notre-Dame de Betharram ikastetxe katoliko horretan ibili ziren ikasle, eta Elisabeth Bayrou emazteak katixima eskolak eman zituen bertan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Betharram afera

## Kanpo estekak
Abílio Rodas de Sousa Ribas

**Abílio Rodas de Sousa Ribas** (Várzea do Soajo, Arcos de Valdevez, 1931ko urtarrilaren 2a – Braga, 2025eko otsailaren 2a) portugaldar elizgizon katolikoa izan zen, Espiritu Santuaren kongregazioko kidea, 1984tik 2006ra Sao Tome eta Principeko apezpikua izan zena.

## Bizitza 
Espiritu Santuaren eta Mariaren Bihotz Garbiaren kongregazioan sartu zen eta bertan, 1953ko martxoaren 8an, betiko botoak eman zituen. 1957ko irailaren 21ean apaiztu zen.

1968an katekesi pastoralgintzan espezializatu zen Parisko Institutu Katolikoan, eta hileta otsailaren 6an egin zen.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marokoko ekonomia

**Marokoko ekonomia** gorabidean dagoen herrialde bati dagokiona da, sistema ekonomiko mistoa duena. 1993tik gobernuak enpresa publikoak pribatizatzeko politika jarraitu zuen, baita ekonomiaren sektore askoren liberalizazioa ere.

Azken urteetan gobernuek dibertsifikazio ekonomikoko politika bat jarraitu duten arren, nekazaritzak (BPGaren %14 baino ez da) biztanleria aktiboaren %43 enplegatzen du. 2009an, krisiak munduaren zati bat astindu bazuen ere, Marokok %5,0ko hazkundea lortu zuen, neurri batean, Marokoko bankaren gehiegizko protekzionismoari eta nekazaritza-sektorean izandako emaitza onei esker.

Herrialdearen diru-sarrerak honako hauetatik datoz: nekazaritza, %13,6; industria, %29,3; eta zerbitzuak, %57,1 (2018). Inflazioa 1,2 puntukoa da eta herritarren %15 pobrezia egoeran bizi da. Langabezian dagoen biztanleria aktiboaren portzentajea %9,2 da (2019).

Maroko 30 herrialdeen artean dago deslokalizazio industriaren garapenean, gertutasun geografikoagatik, kulturalagatik eta, batez ere, ordu-eremuagatik. Hala, Marokok Frantziako dei-zentroen erdiak eta espainiar asko erakarri ditu. 2007an Marokok 200 dei-zentro baino gehiago zituen, horietako 30 tamaina handikoak eta 18.000 pertsona baino gehiagori lana ematen dietenak.

Marokok hainbat herrialderen arteko merkataritza akordioak sinatu ditu, besteak beste, TLC Maroko-AEB akordioa, TLC Maroko-Turkia, GAFTA, TLC Maroko-Kanada edo Europar Batasunarekiko Estatutu Aurreratua.

Gazteen langabezia tasa %26,0koa da 2018an. Enpleguen %80 inguru informalak dira eta diru-sarreren arteko aldeak oso handiak dira. 2019an, Maroko munduko 188 herrialdeetatik 123. postuan zegoen Giza Garapenaren Indizean (GGI), Aljeriaren (83.a) eta Tunisiaren (97.a) atzetik. Afrika iparraldeko herrialderik desorekatuena da, Oxfam GKEaren arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Taxelhiyt

**Taxelhiyt** (,  ahoskatua, endonimotik ekarria) edo **shilha** (marokoar arabierazko '''' hitzetik ekarria) Marokoko berbereen hizkuntzarik handiena da hiztun kopuruagatik (iturrien arabera, 3 milioi edo 8 eta 9 milioi artean) eta bere eremuaren hedaduragatik. Taxelhiyt Marokoko hegoaldean hitz egiten dute, Atlas Garaiaren magaletatik Antiatlas mendikateko hegoaldeko magaletara doan eremuan, Ozeano Atlantikoak mendebaldera mugatzen duenean. Taxelhiytaren ekialdeko mugak zehaztea zaila da, Erdialdeko Atlaseko amazigerarako trantsizio mailakatua egin baitzuen.

## Fonetika 
### Bokalak 
Hona hemen taxelhiyteko bokalen taula:

### Kontsonanteak 
Hona hemen taxelhiyteko kontsonanteen taula:

## Lexikoa 
Hona hemen kabilierazko (taqbaylit), rifterazko (tarifit) eta taxelhiytezko sustraikide batzuk:

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak
Metilfenidato

**Metilfenidatoa** edo **metil 2-fenil-2-piperidin-2-il azetatoa** (IUPAC) konposatu kimikoa da, C14H19NO2 formula duena, esterren familiakoa. Solido kristalino zuria da. Uretan disolbaezina da, baina disolbagarria etanoletan, etil azetatotan eta etil eterretan.

Metiolfenidatoak bi kirialitate-zentro ditu eta ondorioz, lau diastomero. Diastomero guztiak ez dute ezaugarri farmakologikorik.

## Sintesia 
Beheko irudian azaltzen da metilfenidatoaren sintesiaren eskema bi erreakzori jarraituta.

### Ohiko sintesia 
492x492px|Methylphenidate classic2

### Axten-en sintesia 
484x484px|Methylphenidate axten

## Erabilera 
Metilfenidatoa bere ezaugarriak medio botika gisa usatzen da. Nerbio-sistema zentralaren estimulatzailea da eta arreta-defizitaren eta hiperaktibitatearen nahasmendua eta narkolepsia tratatzeko erabiltzen da. Pilula gisa edo larruazalean zehar hartzen da. Espainia *Atenza, Concerta, Doprilten, Equasym, Medicebran, Medikenet, Methysym Retard, Metilfenadato, Rubricono* eta *Rubifen* markekin merkaturatzen da. Frantzian *Rilatine, Equasym XR, Quasym LP, Concerta, Concerta LP* eta *Medikinet* markekin merkaturatzen da.

## Albo-ondorioak 
Metilfenidatoaren ohiko albo-ondorioen artean euforia, begi-nini dilatatuak, takikardia, palpitazioak, buruko mina, insomnioa, antsietatea, hiperhidrosia, pisu-galera, apetitua gutxitzea, aho lehorra, goragalea eta sabeleko mina daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Faina Budina

**Faina Ivanovna Budina** (; Urdumoxur, 1951ko abuztuaren 24a) sobietar eta errusiar aktore udmurta da.

## Bizitza 
Faina Budina 1951ko abuztuaren 24an jaio zen Urdumosxur herrian, Debiosyko barrutian, Udmurtian. Tylovai herriko eskolan graduatu ondoren, Moskura joan zen Boris Stxukin Antzerki Eskolan ikastera. 1973an antzezpenean lizentziatu zen, Udmurtiako Izhevsk hiriburura etorri zen eta harrezkero Udmurtiako Antzoki Dramatikoan lan egiten du, udmurterazko zein errusierazko antzezlan klasiko eta garaikideetan parte hartuz. Udmurterazko poema lirikoen interprete gisa ere ezaguna da.

Antzerki aktore izateaz gain, kontzertuetan parte hartzen du, filmak udmurteraz bikoizten ditu eta haur eta nerabeei hizkera eszenikoa irakasten die.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1990: Udmurtiako Sobietar Errepublika Sozialista Autonomoko Meritu Oneko Artista
* 1994: Udmurtiako Errepublikako Herri Artista
* 2011: Errusiar Federazioko Meritu Oneko Artista

## Lan hautatuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epicauta bohemani

***Epicauta bohemani*** *Meloidae* familiako kakalardo espeziea da. Afrika hegoaldeko intsektua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jacques-Monod lizeoa

**Jacques-Monod lizeoa** Leskarren dagoen bigarren mailako irakaskuntzako ikastetxea da. Zortziehun ikasle inguruko eskolak instalazio asko ditu, horien artean XVII. mendean eraikitako eraikin bat, 10.500 m²-ko campus batean dagoelarik.

1965ean Fisiologia edo Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen biologoaren izena darama lizeoak. 2024tik aurrera Nicolas Sambussy du zuzendaria..

2019-2020 ikasturtean honako egitura zuen:
* bigarren mailako 8 klase (230 ikasle inguru);
* Lehen mailako 5 klase orokor
* Teknologiako lehen mailako 3 klase (1 STL/2 ST2S)
* 6 terminal klase orokor (1 L/2 ES/3 S)
* Terminal teknologikoko 3 klase (1 STL/2 ST2S)
* BTS bioanalisi eta kontroleko 2 klase (1. urtea/2. maila).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Uzgeneko minaretea

**Uzgeneko minaretea**, Özgön Minar edo Uzgend Minaret bezala ere ahoskatua, XI. mendeko dorre alminarra da, Uzgenen dagoena, Kirgizistanen. 

## Arkitektura 
Uzgeneko antzinako hondarren parte da minaretea, ondo kontserbatutako gertuko hiru mausoleorekin batera. 27,5 metroko altuera duen dorre tronkokonikoa da, 8,5 metroko oinarrizko diametroarekin, goiko aldean 6,2 metrora murrizten dena.

Adreiluz egina dago, eta hiru zati desberdin ditu: behekoa, oktaedro formakoa, 5 metroko altuerakoa; erdikoa, zilindriko zorrotza, Kirgizistango iparraldean dagoen Buranako dorrearen antzekoa; eta goikoa, leiho arkudunak eta kupula dituena, nahiko berria dena, 1923tik 1924ra eraikia.

## Galeria 

Fitxategi:Karakhanid_mausoleum_Uzgen.jpg|link=Archivo:Karakhanid_mausoleum_Uzgen.jpg| Karakhanid mausoleoa minaretetik gertu.
Fitxategi:Комплекс_исторических_сооружений_в_городе_Узген.jpg|link=Archivo:Комплекс_исторических_сооружений_в_городе_Узген.jpg| Minarete eta mausoleoa billete batean irudikatuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antropologia digital

**Antropologia digitala,** ziberantropologia edo ziberespazioaren antropologia da pertsonen eta teknologia digitalen arteko harremanak aztertzen dituen antropologia soziokulturalaren adarra.

## Ezaugarriak 
Antropologia digitalak gizakiek teknologiekin duten harremana aztertzen du; horrek eskatuko du azterketa antropologikoak offlineko testuinguru batetik haratago eramatea. Beraz, antropologia digitalak onlineko testuinguruetan jartzen du arreta, bai eta fenomeno teknologikoetan ere, hala nola erabilera masiboko gailuen azterketan (smartphoneak, iPod, PDAk eta mota guztietako hardwareak), gizakia-makinaren arteko fusioak (ziborg-en kasuan, adibidez) eta abar.

Soziologiak tradizioz aztertu izan ohi du giza taldeen eratzea; egun, erronka da ulertzea nola  eratzen diren talde horiek agertoki berri batean, Interneteko sare globalean: jendearen interesak eta sareak berak zer eskaintzen duen, hots, teknologiaren alderdi humanoa ezagutzea, nola XXI. mendeko jendarteak aurkitu duen Interneten adierazpide berri bat, espazio antropologiko bihurtzen dena, eta aldi berean, berezko arau batzuk dituen eszenatoki berri batean: ziberantropologian.

## Bilakaera 
### Pertsona digitalizatzea (1990-2010) 
1990-2000 hamarkadan hasi ziren antropologoak digitalean ikerketa metodoak erabiltzen. Tom Boellstorffek "*Come of Age in Second Life. An Anthropologist Explores the Virtually Human.*" argitaratu zuen. Gerora "antropologia digitala" diziplinaren oinarri bihurtuko zen. Liburuak Boellstorffek "Second Life"  bidez egindako ikerketak aztertzen ditu. Antropologia digitalki egiteko praktika antropologikoa ingurune digitaletara migratzea eta tresna digitalak erabiltzean datza. Akademiaren barruan ikertzaile teorikoeik gizakien eta teknologia digitalen arteko harreman sinbiotikoan jarri zuten fokua galdera hauek erantzuten saiatuz: Zer erakuts diezaguke digitalak gizaki izateari buruz? Nola eragiten diete gizakiek teknologia digitalei?

### Digitala humanizatzea (2010-) 
2010. urtetik aurrera antropologoak aztertzen hasi ziren datuen zientziarekiko obsesio globalaren ondoriozko ezagutza kulturala, giza intuizioa eta enpatiaren balizko galera. 2016an, Tricia Wangek Thick data (D*atu lodiak*) kontzeptua proposatu zuen Datu handiak (*Big data*) kontzeptuari erantzun antropologiko gisa. Ikertzaileek algoritmoen barruko aurreiritziak, sare sozialen pribatutasunak eta datu handien analisiaren bidez galtzen dena aztertzen dituzte. Ikerketa eremu hau zientzialari eta ikertzaile kuantitatiboz osatuta dago, pentsamendu antropologikoagoa praktikan jartzen dutelarik. 

## Ikus, gainera 
* Antropologia
* Netnografia
* Soziologia digitala

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Digital Anthropology Daniel Miller bideoa
* Red Latinoamericana Antropología Digital bideo kanala
Vassa Vinogradova

**Vassa Kirillovna Vinogradova**, jaiotzez **Kolesnikova**, (; Udmurtskoie Gondyrevo, 1909ko irailaren 2agreg./abuztuaren 20ajul. – Izhevsk, 1992ko irailaren 21a) sobietar aktore eta abeslari udmurta izan zen, Udmurtiako lehen aktore profesionaletako bat izateagatik ezaguna.

## Bizitza 
1909an jaio zen Udmurtskoie Gondyrevo herrian. 1927an Izhevskera joan zen bizitzera eta han propagandistentzako sei hilabeteko ikastaroa burutu zuen. Etxeko langile gisa lan egin zuen izeba baten etxean
* 1952 edo 1958: Udmurtiako Sobietar Errepublika Sozialista Autonomoko Herri Artista
* 1958: Ohorezko Intsigniaren Ordena

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michael Hazel

**Michael Hazel** (1976ko abenduaren 12a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ramariopsis crocea

***Ramariopsis crocea*** *Clavariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Clavulinopsis crocea*, *Poria crocea*.

## Deskribapena 
**Basidiocarpoa:** Adarkatua 1-2 (-3) eta 0,3-1,4

**Enborra:** Mehea, zilindrikoa, luzea eta liraina, 10-30 mm eta 1-2 mm-koa, oinarria mizelio-feltro zuri ugarirekin, zurixka, koloregabetu samarra modukoa lurpeko zatian, enborraren goiko aldean eta adarretan kolore bizia, homogeneoa, hori-laranja kolorekoa.

**Adarrak:** Dikotomikoak, zilindrikoak, sekzio zirkularrekoak, tente eta azpi-paraleloak, lirainak, batzuetan apur bat loditua urkiletan edo justu aurretik; U formako anguluekin; mutur dikotomikoak, apur bat puntazorrotzetik biribildura.

**Haragia:** Horia, gutxi-asko adarren kolorekoa, agian pixka bat zurbilagoa, samurra, ez oso elastikoa, likatsua ere ez. Usain eta zapore nabarmenik gabea. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:** *Ramariopsis* izenak, *Ramaria*-ren itxura duela esan nahi du. *Crocea* epitetoa latinetik dator, “croceus” hitzetik, hau da, azafrai koloretik. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Jangarri kaskarra edo interes gastronomikorik gabea.

## Sasoia eta lekua 
Humus ugariko lurzoruetan edo egur ustel artean hazten da. Gregarioa.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Brasil, Txile, Azoreak, Kanariak, Europa, Errusia, Kaukasia, Himalaiako eremua, Kazakhstan, Japonia, Txina, Australia, Zeelanda Berria. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Artur Ivens Ferraz

**Artur Ivens Ferraz** (Lisboa, 1870eko abenduaren 1a – *ibidem*, 1933ko urtarrilaren 16a) portugaldar jeneral eta politikaria izan zen, Portugalgo lehen ministroa 1929tok 930era.

Errege Eskola Militarrean hezi zen 1883tik 1888ra. Ondoren, Lisboako Eskola Politeknikoan ikasi zuen, eta artilleriako ikastaroa osatu zuen Armadaren Eskolan. 1904tik 1918ra artilleriako eta ingeleseko irakaslea izan zen.

Lehen Mundu Gerran Portugalgo Espedizio Taldeko lotura-buru ofiziala izan zen britainiar armadaren barruan. 1919tik 1922ra Londresen agregatu zuten. 1924tik 1926ra Mozambikeko gobernadorearen laguntzailea izan zen, eta 1926ko maiatzetik azarora bitarteko gobernadore izan zen.

Merkataritza eta Komunikazio ministroa, Kolonietako ministroa eta Finantza ministroa izan zen Carmona jeneralaren gobernuan. 1928an jeneral izendatu zuten eta 1929an lehen ministro. 1930ean ordezkatu zuten. Ideologia kontserbadore errepublikarra eta normaltasun konstituzionalera itzultzearen aldekoa izan zen.
Sofuentes

**Sofuentes** Zaragoza probintziako (Espainia) Sause udalerriko herria da, Aragoiko Cinco Villas eskualdean. 

Mamillas eta Novellaco auzoetatik hurbil dago, Sause udalerrian, baita San Isidro del Pinar Nafarroako Kaseda udalerriko kontzejutik ere.

Cortés Valencianoren arabera, izena *so* (sub, behe) eta *fontem* (iturriak) latindar terminotik dator. Izen horrek bere kokapenari egingo lioke erreferentzia, Peña Mendilerrotik jaisten diren ur-iturrietatik gertu, zeinaren magalean gaur egungo herria dagoen.

## Senidetzeak 
Sofuentes herria Figarolekin (Nafarroa) senidetuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jostein Wilmann

**Jostein Wilmann** (Viggja, Skaun, 1953ko uztailaren 15a) norvegiar txirrindulari ohia da, profesionala 1980 eta 1983 artean.

Amateurretan 1978ko Austriako Itzulia eta 1979ko Renania-Palatinatuko Itzulia irabazi zuen eta profesionaletan 1982ko Setmana Catalana eta urte bereko Romandiako Tourra izan ziren lorpenik aipagarrienak.
 
Semea Frederik Wilmann ere txirrindularia izan da.

## Palmaresa 
### Amateurretan 
### Profesionaletan 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan eta Munduko txapelketan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Louis-Barthou lizeoa

**Louis-Barthou lizeoa** Pauen dagoen bigarren mailako irakaskuntzako ikastetxea da. Bertan ikasi zuen frantziar politikariaren izena darama lizeoak.

## Historia 
Ikastetxearen historia 1640an jesuitek ezarritako eskola batekin hasi zen. Bearnotar estiloko eraikina da, isurki handiko arbelezko teilatuak eta errekarrizko hormak dituena.

Lehen Inperioaren garaian, lehen lizeo inperialen parte izan zen. 1860ko hamarkadan, Lautréamont bertan izan zen ikasle.

Gaur egun, Louis-Barthou lizeoak eskola hezkuntza (bigarrena, lehena eta terminala) eta goi mailako hezkuntza ("prépas") aukera zabala eskaintzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kronofotografia

[thumb|Zaldia mugimenduan, [Eadweard Muybridge|Eadweard Muybridgek kronofotografia bidez egindako mugimendu-ikerketa, 1878.]]
**Kronofotografia** Viktoriar Aroko antzinako argazki-teknika bat da, mugimendua hainbat fotogramatan harrapatu eta inprimatzen duena. Inpresio horiek zeluloidezko animazio gisa antola daitezke gero, edo fotograma bakarreko geruzetan. Kronofotografia lan ezagunenak berez lokomozioaren azterketa zientifikora bideratuak zeuden, animalien zaintzaileentzako informazio praktikoa aurkitzera edota artistentzako erreferentziazko material gisa. Emaitzetako askoren berezko asmoa ez zen mugimenduan dauden irudi gisa erakustea, baina une berean ematen ari zen argazkiak mugimenduan erregistratu eta erakusteko moduaren bilaketa, eta bi bideak elkartu ziren.

## Definizioa 
Kronofotografia honela definitzen da: «higitzen ari den zerbaiti egindako argazki-seriea, delako higidura aztertzeko erabiltzen dena». Kronofotografia terminoa Étienne-Jules Marey zientzialari frantsesak asmatu zuen, eta χρόνος *chrónos* (‘denbora’) hitz grekotik eta fotografia hitzen elkarketatik dator.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arma Christi

[thumb|Kristo lau aingeruen artean *[Vir dolorum*, Maestro E.S.-ren irarlana, 1460 inguru]]
[thumb|Nekaldiaren tresnak. Ezkerretik eskuinera: Dimas lapurraren gurutzea, eskailera, kanaberaren gaineko belakia, mailua, aingeruak, Kristoren gurutzea, oilarra, izarra, kurrikak, eskailera, lantza, Gestas lapur gaiztoaren gurutzea, eta lurretik hazten diren bi [isipu-belar (Collonges-la-Rougeko San Petri eliza)]]
thumb|Nekaldiaren tresnak (seg.). Ezkerretik eskuinera: kaliza, zuzia, linterna, ezpata, zartailua, zigortze-zutabea, Veronikaren beloa, zilarrezko 30 pieza, dadoak, kanabera-zetroa, Kristo jo zuen eskua, zuzia, behazun-pitxerra eta ozpina
*Arma Christi* edo Nekaldiaren tresnak dira Erdi Aroko sinbolismo katolikoan Kristoren Nekaldiari lotutako objektuak, zeinak adierazten baitute Jesukristok Satanen aurka konkistaturiko meritu sorta arma heraldikoen forman. Bada talde bat, gehienez 20 elementu inguru, arte kristauan maiz erabiltzen dena, batez ere Behe ​​Erdi Aroan. Gehienetan, gurutze bat edo *Vir dolorum* motako Kristo irudi bat inguratzen dute, konposizioaren inguruan ondo kokatuta eta aingeruek ongi eusten dutena.

Zentzu espirituala da Kristoren Nekaldiaren gertaera gogoangarriak gogoan izatea, barneratu ahal izateko eta Kristok Lurrrean pairatutako oinazean hausnartzea, horrela, irudikatutako objektu bakoitzari begiratuz, batetik bestera igarotzen da Ebanjelioetan adierazitako gertaeren ordena naturalean.

## Erreferentziak
Hesperophanes sericeus

***Hesperophanes sericeus*** Cerambycidae familiako kakalardoa da. Mediterraneo itsasoaren inguruan bizi da, bai Europan, Ekialde Hurbilean eta baita Afrika iparraldean ere. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Deskribapena 
Tamaina ertaineko kakalardoa da, 20-28 mm arteko luzera du, beti ere antena luzeak kontutan hartu gabe, izan ere antenek gorputza besteko luzera dute arretan, eta zerbait gutxiago emeetan.

Gorputz guztiak kolore marroia edo grisa du, salbuespen bakarra elitroen artean duen ezkututxo zurixka da.  Gorputz guztian puntutxo ilun ugari ditu. Ile finak estaltzen ditu antenak, hankak eta sabelaldea.

Kakalardoaren ezaugarri nabarmenena begiak gurutzatzen dituen lerro laranja da.

## Habitata 
Baso hostoerorkorretan bizi da, intxaurrondo, pikondo, haritz, platano edo mahastietan. Gauez izaten du jarduera handiena eta argi artifizialen iturriek erakartzen dute. 

## Bizi zikloa 
Helduak uztaila eta iraila artean ikusten dira. Emeak aurrez aipaturiko zuhaitzen enborrean jartzen ditu arrautzak. Handik jaiotzen diren beldarrak xilofagoak dira, hau da enborretako zurez elikatzen dira eta galeria luzeak egiten dituzte. Bigarren edo hirugarren udaberrian pupatu eta helduak ateratzen dira.

## Iruditegia 

Irudi:Hesperophanes sericeus01.jpg
Irudi:Hesperophanes sericeus02.jpg
Irudi:Cerambycidae. Hesperophanes sericeus. - Flickr - gailhampshire (1).jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aurpegi Santua

[thumb|[Jaéngo katedrala|Jaengo katedraleko aurpegi santua.]]
[thumb|[Manoppello|Manoppelloko aurpegi santua.]]
[thumb|Aurpegi santua, [Grekoa.]]
thumb|Alonso López de Herreraren aurpegi santua.
Aurpegi santua da hainbat Usadio elizkoi Veronikaren oihalarekin edo Edesako *Mandylion*arekin (arerio erromatar gisa sortu zena) identifikatutako hainbat erlikia kristauei  edo *acheiropoieto* (giza eskurik gabe eginak) edo vera ikono (benetako irudiak) izeneko beste irudi batzuei ematen dieten izena. Oinarritzen diren tradizioak modu nahasian nahasten dira, baita haien mugimenduak eta gorde ziren tokiak ere; beraz, gaur egun jatorrizkoak direla diotenen egiazkotasuna ezin da finkatu, nahiz originaltasunaren kontzeptua edo kritika arrazionalen aplikazioa Erdi Aroko irizpideetatik at dauden.

Bere ugaritasuna interpretatu izan da Veronicak Kristoren aurpegia garbitzeko erabili zuen oihala (Jerusalemgo Dolore Bidean, Kalbario bidea) zenbait tolestura zituela eta haietako bakoitzak mirarizko Vera icon (benetako irudiak) irudia gorde zuela.​ 1137an deskribatu zen lehen aldiz. Erromako San Petri basilikan Veronikaren oihal (edo Veronika soilik), mihise edo beloa, izan ere, kupula eusten duten zutabeetako batean gordeta egotearen tradizioa mantentzen da, 1632ko Francesco Mochiren santaren estatua kolosal baten gainean.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Mendabiako Nafarroako kateak

**Mendabiako Nafarroako kateak** Mendabiako Legardako baselizan gordetzen den erlikia bat da, Nafarroako Kateen ustezko kate zatia. 

## Kondaira 
Navas de Tolosako (Jaen) guduan, 1212ko uztailaren 16an, Antso VII.a Azkarrak, Gaztela eta Aragoiko erregeekin batera, hirurak Miramamolin, Al Nazir errege mairuaren aurka gogor borrokatu ziren. Garaipen handia lortu zuten islamaren aurka. Guduaren ondoren, harrapakin handi bat jaso zuten. Antso VII.a Azkarra erregeak, bere aberastasun zatiaz gain, errege-denda inguratzen zuten kate eta burdin sare zatiak ekarri zituen Nafarroara ospil gisa.

Nafarroako erregeak Ama Birjinari eskainitako santutegi garrantzitsuenetan jartzeko agindu zuen, Karmengo Amaren egunean lortutako garaipena eskertzeko.

Erregearekin zihoazen zaldunetako bat, don Gomez Garces, Mendabiako jauna zen eta erregearen estandartearen alfereza. Zaldun honi esker, litekeena da kateen zati bat Legardako Andre Mariaren tenplura, hau da, Legardako baselizara ekarri izana, gaur egun bertan baitaude.

Aipatutako lehenengo liburuan jasotzen den bezala, mendeetan kateak zintzilik izan dituzte baselizan, baina hondatu ez zitezen eta kateei dagokien garrantzia emateko helburuz, gaur egun koadro batean daude ikusgai (argazkian ageri den bezala):

* Orreagako Kolegiatan, bertan dagoen Antso VII.aren panteoian, bi zati gordetzen dira.
* Tuterako Katedralean, erretaula nagusiaren ezkerreko azpiko aldean, beste zati bat dago.
* Nafarroako Diputazioaren Jauregian beste zati bat dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ferdinande von Brackel

**Ferdinande Maria Theresia von Brackel** (Welda, 1835eko azaroaren 24a – Paderborn, 1905eko urtarrilaren 4a), ***E. Rudorf*** izengoitiaz ere ezaguna, alemaniar idazlea izan zen.

## Bizitza 
thumb|Ferdinande von Brackel 1855 inguruan
thumb|*Die Tochter des Kunstreiters* liburuaren azala (1891)

Franz Ferdinand von Brackel eta Charlotte von Asbecken alaba, Ferdinande von Brackel Weldako gazteluan jaio zen. Aitona Franz Georg Ignaz von Brackel zuen, Bavariako diruzain eta kontseilari aulikoa, eta amona, berriz, Wilhelmine von Haxthausen, Weldako gazteluaren oinordekoa.

Haurra zela, osasun kaskarra zuen eta etxean ikasi zuen apaiz katoliko baten eskutik. Emanuel Geibel poeta eta antzerkigileak idazle izatera bultzatu zuen. Lehen eleberria 17 urterekin idatzi zuen. Bere neba Hugo von Brackel, 1870-1875 urteetan Paderborn barrutiko administratzailea izan zena, Plönera zigor gisa bidali zutenean, Ferdinande harekin bizitzera joan zen, ama hil ondoren. 1898an Weldako gaztelura itzuli zen.

Poesia, prosazko poemak eta eleberriak idatzi zituen, batez ere. Bere garaiko arazo sozialekiko interesa erakutsi zuen. *Kulturkampf*en aktiboki parte hartu zuen eliza katolikoaren alde. 1875ean *Die Tochter des Kunstreiters* eleberria argitaratu zuen *Kölnischen Volkszeitung* egunkarian, folletoi moduan, eta urte hartako udazkenean liburu moduan. 1907rako eleberri horrek 25 argitaraldi izan zituen eta bost hizkuntzatara itzulia izan zen. 

Bere garaiko kritikariek «idazle katolikoetako talentu handienetakoa eta esanguratsuenetakoa» deitu zioten.

Ferdinande von Brackel 1905eko urtarrilaren 4an hil zen, eta Weldako hilerri berrian lurperatu zuten.

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Carlos Vicario

**Juan Carlos Vicario Barberá** (Fuenlabrada, 1971ko irailaren 1a - ib., 2012ko irailaren 26a) txirrindulari espainiarra izan zen profesionala 1994tik 2002ra.

2012ko irailaren 26an hil zen, 41 urte besterik ez zituelarik, gaixotasun luze baten ondorioz.

## Palmaresa 
**1995**
* 3. Nafarroako Foru Erkidegoko Sarian
* 9. Kataluniako Voltan
**1999**
* Manuel Galera Memoriala
* 8. Guadarramako Mendateetako Klasikan
**2000**
* 2. Alcobendasko Klasikan
**2001**
* Portugalgo Itzuliko 2 etapa

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  
* Juan Carlos Vicario - *Firstcycling.com*
Notre-Dame des Cyclistes

**Géouko kapera** () zaharra Labastide-d'Armagnac udalerrian dago, Landak departamenduan. 1959ko maiatzaren 18an Txirrindularien Andre Mariaren santutegi () bihurtu zen, gaur egun txirrindularitzaren museoa dena.

Géouko kapera eta inguruak 2,4 hektareako gune babestua dira, 1980ko martxoaren 26ko ministro-aginduaren arabera, interes pintoreskoko gune gisa. 1996ko otsailaren 27an, kapera monumentu historikoen zerrendan sartu zuten.

Santutegi honek bi baliokide ditu: Euskal Herrian, Dorletako santutegia, euskal txirrindularien zaindaritzat jotzen dena; eta Italian, Comoko aintziratik gertu dagoen Madonna del Ghisallo kapera, izen bereko lepoaren gailurrean dagoena (754 m).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Babette von Bülow

**Clara Bertha Friederike (Babette) von Bülow**, jaiotzez **Eberty** (Warmbrunn, 1850eko irailaren 30a – Arendsee, 1927ko martxoaren 8a), ***Hans Arnold*** izengoitiaz ere ezaguna, alemaniar idazlea izan zen, ipuinen eta antzezlanen egilea.

## Bizitza 
Felix Eberty (1812-1884) legelari, idazle, astronomo eta irakaslearen eta Marie Hasseren alaba, Breslaun hazi zen. Hiri horretan Adolf von Bülow (1851-1932) militarrarekin ezkondu zen 1876ko ekainaren 10ean.

Senarraren zerbitzu militarra zela eta, maiz lekualdatzen zen. 1891n Engersen bizi izan zen, 1893an Hannoverren, 1896an Erfurten, 1900ean Frankfurt Oderren, 1902an Potsdamen eta 1905ean Erfurtera itzuli zen. 

Bere semea, Joachim von Bülow (1877-1949), margolari eta idazlea izan zen. 

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ivan Gomez Lopez

Ivan Gomez Lopez (Igorre, Bizkaia, 1996ko martxoaren 26a) Elikagaien Zientzia eta Teknologian graduatua (UPV/EHU) da eta Elikagaien Kalitate eta Segurtasunean doktorea (UPV/EHU).

## Ibilbide akademiko-profesionala 
Elikagaien Zientzia eta Teknologian graduatu zen (UPV/EHU). Graduko ikasketen barruan sei hilabeteko egonaldia egin zuen Mexikoko unibertsitate batean, Pueblan, eta ondoren, graduko praktikak eta Gradu Amaierako Lana (GRAL) Nekazaritza Ikerketa eta Garapenerako Euskal Erakundean (NEIKER) egin zituen. Elikagaien Kalitate eta Segurtasuneko Masterra (UPV/EHU) egin zuen gero, eta praktikak eta Master Amaierako Lana (MAL), Madrilgo Elikagaien Zientzien Ikerketarako Institutuan (CIAL-CSIC). 2024an Irakasleen Prestakuntzarako Unibertsitate Masterra egin zuen (GOI), Natur Zientziak eta Matematika espezialitatean.

## Ikerketa 
2020az geroztik Eusko Jaurlaritzako bekaduna, 2024ko uztailean defendatu zuen doktorego-tesia. Elikagaien Kalitate eta Segurtasunean doktorea da (UPV/EHU).

## Dibulgazioa 
UEUk ikertzaile gazteen ikusgarritasuna areagotzeko eta dibulgaziora begira sortutako Txiotesia lehiaketako 6. edizioan parte hartu zuen . 2024ko Akademiatik Plazara saioan ere eman zuen bere ikerketaren berri, "Opuntia spp. kaktusa, obesitatea maneiatzeko konposatu bioaktiboen iturria" izenburupean. 2025eko Ikergazte kongresuko batzorde dinamizatzaileko kidea da.
thumb|2024-10-24 UEUren Akademiatik Plazara saioa. Ezkerretik eskuinera: Maite Luengo Aguirre, Xabier Arraztoa Lazkanotegi, Ivan Gomez Lopez, Claudia Torralba Rubinos, Ane Portillo Blanco, Irati Mendia Garcia eta Ana Zubiaga Elordieta

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
Ivan Gomez Lopez Artizarra sare sozial tekniko-profesionalean
Pradako gaztelua

**Pradako gaztelua** () Labastide-d'Armagnac udalerriko gaztelua da, Landetan dagoena. Etxe gorputzeko eta geletako fatxadak eta teilatuak, harrizko tximiniak eta etxeko gorputzaren barneko eskailera eta sarrerako sareta Monumentu Historiko gisa inskribatu zituzten 1984ko abenduaren 28ko erabakiaren bidez.

## Deskribapena 
Jean de Bouglon, errege-prokuradorea eta Eauzeko gobernadorea, 1728an Marie Maurisset Bastidako burges baten alaba ezkondu zuen. Haien semeak Prada izeneko eremuan jauregi bat eraiki nahi zuen eta 1764 inguruan Victor Louisi, Bordeleko Antzoki Nagusiko arkitektoa izango zenari, gaztelu "eder eta praktiko" bat eskatu zion.

Gaztelua, gerora, dinastia militar baten sorlekua izan da, horien artean Odette de Bouglon, Lehen Mundu Gerran anbulantzien gidari gisa lehen lerroan zerbitzatzen zuena, eta Jean de Bouglon, 1940an Maginot lerroan hila.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Madonna del Ghisallo

**Madonna del Ghisallo** () Magreglio udalerrian dagoen eliza txikia da, Comoko probintzian dagoena.

Txirrindularitza zale guztiek eliza hau ezagutzen dute, izen bereko mendatearen gailurrean dagoelako. Bere igoera Lombardiako Giroko ibilbide tradizionalaren parte da, baita askotan Italiako Giroaren zati ere.

Txirrindulariek Ghisalloko Andre Maria bereziki gurtzen dute. 1948an, Pio XII.a aita santuak txirrindularien zaindari izendatu zuen. Aita Santuak bedeinkatutako zuzi bat Erromatik santutegira eraman zuen segizio batek. Azken bi errelebistak Gino Bartali eta Fausto Coppi izan ziren.

Santutegian txirrindulari ospetsuen oroigarriak gorde dira, bereziki Bartali, Coppi, Eddy Merckx, Felice Gimondi eta Francesco Moserren bizikletak eta korrikalarien maillotak.

Santutegiaren ondoan txirrindularitzaren museo bat dago, 2006ko urriaren 14an, Lonbardiako Giroa zela eta, Fiorenzo Magniren aurrean inauguratu zutena.

Santutegi honek bi baliokide ditu: Euskal Herrian, Dorletako santutegia, euskal txirrindularien zaindaritzat jotzen dena; eta Frantzian, Landetan dagoen Notre-Dame des Cyclistes kapera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Silize-gel

**Silize-gela** silizio dioxidoaren forma porotsu eta amorfoa da; oso xurgatzailea. Prozesu kimiko askotan, hezetasuna kentzeko eta deshidratatzeko eragile gisa erabiltzen da.

## Ezaugarriak 
Porositate handia duenez, 800 m²/g-ko azalera espezifikoa du, eta horrek ur-xurgatzaile bihurtzen du. Hori dela eta, leku itxietan hezetasuna murrizteko erabiltzen da, normalean % 40raino. Urez ase denean, gela birsortu egin daiteke, 150 C-ko tenperaturan jarrita (1,5 ordu ur litro bakoitzeko).

Silize-gela ez da toxikoa edo sukoia ezta kimikoki erreaktiboa ere. Hala ere, gelezko ontzi txikiek ohar bat daramate, irentsiz gero toxikoak direla ohartarazteko. Gelaren hezetasuna adierazteko gehitzen den kobalto kloruroa toxikoa delako gertatzen da hori. Kobalto kloruroak hezetasunarekin erreakzionatzen du; lehor dagoenean, urdina da, eta arrosa bihurtzen da hezetasuna xurgatzean. Material hori manipulatzean sortzen den hautsak silikosia sor dezake arnastuz gero.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Helen Firth

**Helen V. Firth** (Erresuma Batua, ) britainiar genetista eta ikertzailea da, eta garapen-nahasmendu larrien diagnostikoa hobetzeko teknologia genomiko berrien aplikazioan espezializatuta dago. UK osoko Deciphering Developmental Disorders proiektuaren eta gaixotasun arraroetan datuak partekatzeko DECIPHER plataforma globalaren buru klinikoa da. 2020an, Medikuntza Zientzien Akademiako Kide hautatu zuten.

## Ibilbidea 
2004an, Firth, genetista kliniko aholkulari gisa ari zen lanean Cambridge-ko Addenbrooke ospitalean, eta DECIPHER plataforma globala ezarri zuen gaixotasun arraroen datuak partekatzeko, *Human Genome Project* [Giza genoma proiektua] argitaratu ondoren. 2006az geroztik, Firth, Ohorezko Ikertzaile Bisitaria da Cambridgeko Unibertsitateko Medikuntza Klinikoko Eskolan. Geroago, 2011n, Firth-ek eta Caroline F. Wright lankideak beren aurkikuntzak argitaratu zituzten Erresuma Batu osoko Deszifratze Garapeneko Nahasmenduen (*DDD:Deciphering Developmental Disorders*) proiekturako buru kliniko gisa. Proiektuaren helburua "diagnostikatu gabeko garapen nahasmendu larriak dituzten 12 000 haurrentzat fenotipatze sistematikoari eta analisi genomiko zehatzari ekitea" zen.

2020an, Medikuntza Zientzien Akademiako kide hautatu zuten, "zientzia biomedikoan aurrera egiteko aparteko ekarpenengatik, mundu mailako ikerketa-aurkikuntza garrantzitsuenen bidez, zientzia-komunikazioko eta -konpromisoko programa nazionalak exekutatuz eta aurrerapen zientifikoak pazienteentzako eta publikoarentzako onura bihurtuz".

## Argitaratutako lanak 
Firth gutxienez bi libururen egilekidea da: 

* *Clinical Genetics [Genetika klinikoa]* (1. ed 2005, 2. ed 2017 *Clinical Genetics and Genomics*  *[Genetika klinikoa eta genomika]*) 
* *Oxford* *Handbook of Genetics*.[Oxfordeko genetika eskuliburua] 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Friaça

**Albino Friaça Cardoso** (Porciúncula, 1924ko urriaren 20a – Itaperuna, 2009ko urtarrilaren 12) brasildar futbolaria izan zen.

Brasilgo Vasco da Gama, São Paulo Futebol Clube eta AA Ponte Preta taldeetan jokatu zuen. Hamahiru partida jokatu zituen Brasilgo futbol selekzio nazionalarekin 1947tik 1952ra. 1950eko Munduko Futbol Txapelketan parte hartu zuen eta Uruguairen aurkako partidan Maracanazo bezala ezaguna brasildarren gola egin zuen.

thumb|left|Friaçaren gola Maracanan

## Palmaresa 
; Vasco da Gama
* Campeonato Carioca: 1945, 1947, 1952,   
* Campeonato Sul-Americano de Campeões: 1948                                 
* Torneio Octogonal Rivadavia Correa Meyer: 1953

; São Paulo
* Campeonato Paulista: 1949

; Brazil
* Panamerikar Futbol Txapelketa:1952
* Munduko Futbol Txapelketa txapeldunordea: 1950

## Kanpo estekak