open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Serta

**Sertã** Portugalgo Castelo Brancoko barrutian dagoen udalerria da.

## Banaketa administratiboa 
### Fregesiak 
* Cabeçudo
* Carvalhal
* Castelo
* Cernache do Bonjardim
* Cumeada
* Ermida
* Figueiredo
* Marmeleiro
* Nesperal
* Palhais
* Pedrógão Pequeno
* Sertã
* Troviscal
* Várzea dos Cavaleiros

## Demografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Aparatu (anatomia)

**Aparatuak** (edo sistemak) anatomikoki organoek osatutako sistemak dira, funtzio konkretu bat edo batzuk aurrera eramaten dituztenak.

Gizakiarengan, 9 aparatu edo sistema ditugu.

## Aparatu kardiobaskularra 
Odolaren bidez oxigenoa eta elikagaiak gorputz osoan banatzeko eta azido karbonikoa eta hondakinak kanporatzen laguntzeko funtzioa dauka.

Bihotza da organo nagusia, arteriek eta zainek lagunduta.

## Arnas aparatua 
Oxigenoa eta azido karbonikoaren kudeaketaz arduratzen da. Birikek eta beste arnas bideek osatzen dute.

## Digestio-aparatua 
Elikagai eta hondakinen kudeaketan jarduten du. Sabelaldean dauden urdail, gibel, behazun, pankrea eta hesteek osatzen dute.

## Gernu-aparatua 
Odola iragazteko funtzioa dauka, giltzurrunen bidez, hortik hondakinak kanporatzeko.

## Nerbio-sistema 
Gorputzaren mugimenduak koordinatzeko eta arlo intelektuala eta emozionala kudeatzeko funtzioak ditu. Burmuina da organo nagusia eta kontrol gunea.

## Lokomozio-aparatua 
Mugimenduak ahalbidetzen dituena da. Aparatu hau bi sistematan bereizten da: hezurdura eta gihar-sistema. Hezur, gihar eta tendoiek osatzen dute.

## Sistema endokrinoa 
Aparatu hau gorputzeko atal desberdinetan dauden organoek osatzen dute. Bere funtzioak beste sistemekiko osagarriak dira, baina beti ere garrantzitsuak oreka fisiologikoa mantentzeko.

## Imunitate-sistema 
Kanpotik edo barrutik etorritako erasoetatik babesten du gorputza. Sistema linfatikoak, timoak, bareak eta hezur-muinak osatzen dute.

## Ugaltze-aparatua 
Gizakia multiplikatzeko eta arlo sexuala bideratzeko funtzioak betetzen ditu.

## Aparatuen eta sistemen arteko ezberdintasunak 
Aparatu eta sistema hitzek antzeko esanahia dute, baina ezberdina. Sistemak funtzio bat betetzeko elkartu diren ehun berdinez osatutako antzeko organoen multzoak dira. Aparatuak osatzen dituzten organoak, aldiz, oso ezberdinak dira, eta goi mailako funtzio bat betetzeko era koordinatuan lan egiten dute.

## Ikus, gainera 
* Giza gorputza.

## Kanpo estekak
RGB kolore-eredua

**RGB kolore-eredua** (GBU euskaraz) hiru kolore primariokin osaturik dago bere oinarrian: **G**orria-**B**erdea-**U**rdina.

Web koloreak adierazteko HTML-an, kolore primario hauek hiru bikote hamaseitarrekin errepresentaturik daude ondorengo formatu honen arabera:

''''''

Bikote bakoitzak hartzen duen balioaren arabeera, 00-tik FF gehiengoraino, kolore guztiak eratu daitezke:

ezkerrera|thumb|225px

## Ezaugarriak
Argiak sortzen dituen koloreekin lan egiten du. Bere kolore nagusiak(primarioak) gorria, berdea eta urdina dira. Hiru kolore hauen baturarekin lortzen dira beste koloreak. Hala ere, kolore primarioen tonua, asetasuna eta argitasuna aldatzea beharrezkoa da kolore guztiak sortzeko. Beltza, argirik ez dagoenean lortzen da. Sistema hau argiarekin funtzionatzen duten gailuak erabiltzen dute( ordenagailu monitoreak, pantailak, proiektoreak...).

Kontuan hartu behar da RGB sistemak erabiltzen dituen kolore primarioak matematikan oinarritutako fikziozko kolore primarioak direla; bakarrik kolore primario hauetatik abiatuta lortu dezakegulako beste kolore guztiak. Beraz, kolore primario hauen errepresentazioa inperfektoa edo osatu gabea da.

R = Red, G = Green, B = Blue pantaila informatiko baten argi-konposizioko oinarrizko koloreei dagokienez, RGB oinarrizko hiru koloreetako bat edo bi (sailkapen hau R = Red, G = Green, B = Blue, zeinekin osatzen baita argi-gehikuntzaren bidez, pinturaren oinarrizko edo lehen mailako koloreen sailkapenaren desberdina dena, pigmentu material fisikoak gehituta nahasten baitira), kolore batean nagusitzen dira. RGB kantitateak berdindu ahala, koloreak asetasuna galtzen du, gris edo zuri bihurtu arte.

## Koloreen taularen laburpena 
* Gorria = #FF0000
* Berdea = #00FF00
* Urdina = #0000FF
* Zuria = #FFFFFF
* Beltza = #000000

## Ikus, gainera
*HSV eredua

## Kanpo estekak
Melitón Manzanas

**Melitón Manzanas González** (Donostia, Gipuzkoa, 1909ko ekainaren 9a - Irun, Gipuzkoa, 1968ko abuztuaren 2a) Espainiako Brigada Politiko-sozialaren —Francoren polizia politikoaren— Donostiako buru izan zen urte askoan, frankismoaren aurkako jarrerak erreprimitzen zituen polizia taldea. 

Diktadura frankistaren errepresioaren agente nabarmenetako bat izan zen bere heriotza arte. Alde horretatik, Erregimenak zabaldutako izua gutxik bezala hezurmamitu zuen Gipuzkoan, bereziki torturatzaile gisa nabarmenduz. Bera izan zen ETAk aldez aurretik prestatuta hildako lehen pertsona eta, arrazoi horri helduz, hainbat oroitarritan omendua izan zen, «terrorismoaren biktima» gisa. Bera burua bezala ez zuen bere mendekoak gainbegiratzera mugatzen, baizkik eta indarkeriazko galdeketetan parte hartzen zuen.  

Praktika hauek (kolpeak, poltsekin itotzea edo iraintzea) Terrorismoaren Biktimen Oroiumenezko Zentroaren txostenetan aitortu egin dira, eraila izan aurretik. 

## Gipuzkoako errepresioaren beso 
Bigarren Mundu Gerran, Gipuzkoako Irunen jarri zioten lanpostua, bertan disidentzia politikoaren jazarpen lanetarako eskuak libre utzirik. Gestapoaren kolaboratzailea izan zen bitarte horretan, eta frankismoaren Gipuzkoako errepresioa hezurmamitu zuelako egin zen ezagun, bereziki atxilotu politiko ugari torturatzeagatik.

ETAk Irungo haren etxeko eskaileretan hil zuen 1968ko abuztuaren 2an. Euskal herritar askok atseginez ikusi zuten hilketa hori.

## Akademia Errariaren deuseztapena 
Francoren diktadura garaian unibertsitate publikoa debekatuta zegoenez,  Akademia Erraria (gaztelaniaz "Academia Errante") 1956tik 1964ra Gipuzkoan eratutako herri-unibertsitatearen ekimena izan zen. Angel Cruz Jakak antolatuta eta euskal kulturaz aritzeko, hainbat intelektual biltzen ziren bertan, hala nola Koldo Mitxelena, Jorge Oteiza, Julio Caro Baroja, etab.

Melitón Manzanas komisarioak Angel Cruz Jakari, Zumárragako *errekadistari*, mehatxu egin zion, egiten zituen bidalketetan propaganda ilegala zuten paketeak sartzen zituelakoan, eta Akademiaren jarduerak eteten ez baziren espetxeratzeko froga gisa erabiltzearekin. Era horretan, kultur jarduera garrantzitsu horri bukaera eman zitzaion. 

## Torturatu zituenak 
Zerrenda osoa, ezaguna ez izateaz gainera, luzeegia litzateke, baina ondorengo hauek dira Melitón Manzanasek torturatuetako ospetsuenak:

## Jaso dituen sariak 
Espainiako Gobernuak sari ugari eman dizkio; azkena, Espainiako merezimendu zibilaren domina, 2001ean, José María Aznar Espainiako gobernuburu zela. Erregimen frankistak, berriz, Manzanas zoriontzeko jendaurreko 50 ekitaldi egin zituen, eta ohore domina berezia ere eman zion: Espainiako polizia merezimenduaren gurutzea, 1964an. Ordurako, Euskadin diktadura frankistaren errepresioa zuzentzen zuen, Donostiako Brigada Politiko-sozialaren buru gisa.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pneumologia

thumb|Gizakien arnas aparatuaren ikuspegi anatomiko eskematikoa, zatiz zati.

**Pneumologia** da arnas aparatuaz eta arnas gaixotasunetaz arduratzen den espezialitate medikoa.

Toraxeko kirurgiarekin oso lotuta dago, elkarlanean askotan ibiliz.

## Esparruak 
Orokorrean, esparru edo azpi-espezialitate hauek jorratzen dituzte pneumologoek:
* Esparru **baskularra**:
** Biriketako Tronboenbolismoa (BTE).
** Birikako Hipertentsioa.

* Esparru **onkologikoa**:
** Birikako minbizia.
** Pleurako minbizia.

* Esparru **infekziosoa**:
** Tuberkulosia.
** Pneumoniak.
** Fibrosi Kistikoa.

* **Gutxiegitasun**a eta **Loa**ren Patologia:
** Arnas gutxiegitasuna.
** Loaren apnearen sindromea.
** Aireztapen mekaniko inbasiboa eta ez inbasiboa.

* Asma eta BGBK.

* Transplanteak eta teknikak.

* Tabakismoa.

* Fisioterapia.

## Teknikak 
* Bronkoskopia.
* Espirometria.
* Pleurarako hodiak.
* Pleurodesia.
* Torakozentesia.

## Argitalpenak 
* European Respiratory Journal (ERJ)

## Euskal Herrian 
Neumologia zerbitzuak ospitale publiko guztietan ditugu, Toraxeko kirurgia bakarrik Gurutzetako Ospitalean eta Galdakaon (Bizkaia) eta Donostian dauden bitartean.

Bestela, Hego Euskal Herriko espezialistek SUNPAR/ENAPE (Euskadi eta Nafarroako Arnas Patologia Elkartea) izeneko elkartea sortu zuten.

## Kanpo estekak 
*  Euskadi eta Nafarroako Arnas Patologiaren Elkartearen (ENAPE/SVNPAR) webgunea
*  "Sociedad Española de Neumología y Cirugía Torácica" (SEPAR) elkartearen webgunea
*  "Société de Pneumologie de Langue Française" (SPLF) elkartearen webgunea 
*  European Respiratory Society-ren webgunea
Lepo

**Lepoa** burua soinarekin lotzen duen ornodun askoren gorputzaren zatia da. Lepoak buruaren pisuari eusten dio, eta informazio sentsoriala eta motorea garunetik gorputzera eramaten duten nerbioak babesten ditu. Gainera, lepoa oso malgua da eta buruari bira eman eta norabide guztietan tolesten uzten dio. Giza lepoaren egiturak lau konpartimentutan biltzen dira anatomikoki: ornoetakoa, erraietakoa eta bi baskular. Konpartimentu horien barruan, lepoan daude orno zerbikalak eta bizkarrezur-muinaren alde zerbikala, arnas eta digestio traktuen goiko aldeak, guruin endokrinoak, nerbioak, arteriak eta zainak. Lepoko muskuluak konpartimentuetatik bereizita deskribatzen dira. Lepoko triangeluak mugatzen dituzte.

Anatomian, latineko *cervix* edo *collum* izenez ere deitzen zaio lepoari, baina bakarrik erabiltzen denean, testuinguruan, *cervix* hitzak umetoki-lepoari egiten dio erreferentzia maizago. Hala, adjektibo zerbikala lepoari (orno zerbikaletan edo gongoil linfatiko zerbikaletan) nahiz umetoki-lepoari (kaputxoi zerbikalean edo umetoki-lepoko minbizian) buruzkoa izan daiteke.

## Barneko organoak 
* Bizkarrezur-muina.
* Faringea.
* Karotida arteriak.
* Karotida zainak.
* Laringea.
* Tiroidea.

## Lotutako gaixotasunak 
ORL-ko espezialistak bereziki arduratzen dira hauetaz:
* Goloa.
* Faringitis.
* Gorreria.
* Hazikurriak.
* Laringitis.
* ORL-ko tumoreak.
* Otitis.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Garondo
* Zintzur-sagar

## Kanpo estekak
Alcide de Gasperi

**Alcide de Gasperi** (Pieve Tesino, Tirol, Austria-Hungaria, 1881eko apirilaren 3a - Borgo Valsugana, Trento, 1954ko abuztuaren 19a) italiar politikaria izan zen.

Italiako Alderdi Popularraren diputatua izan zen harik eta Benito Mussolinik boterea bereganatu zuen arte, 1926an. Honen diktadura faxista salatzeagatik atxilotu zuten. 1929an aske utzita, Vatikano Hiriko liburuzain egin zuen lan Bigarren Mundu Gerra bukatu arte. Mussoliniren kontrako erresistentzia antolatu zuenez gero, gerra ondoko lehen gobernuetan parte hartu zuen. De Gasperik Italiako eskuina birfundatu zuen, kristau demokraziako alderdi bat sortuz.

Italiako gobernuaren buruan 1945 eta 1953 bitartean aritu zen. Hasiera batean, nazioaren eraikitzeko asmotan, alderdi guztiekin bat egin zuen, komunistak eta sozialistak barne. Hala ere, 1948ko garaipenetik, errepublikarren eta sozialdemokraten babesarekin gobernatu ahal izan zuen. Horren ondorioz, haren politika atzerakoiago bihurtu zen, mendebaldeko blokean sartzeko nahian. 1953an hauteskundeak galdu zituen ezkerren batasun hitzarmenaren aurrean.

Kanpo politikan 1950eko maiatzean, Alcide De Gasperik aldeko erantzuna eman zion Schumanen deialdiari, eta berehala eman zion babes osoa ikatza eta altzairua bateratzeko planari. Bere ustez, Italiaren lekua IAEEn zegoen, eta gainera bere herrialdearen irudirako onuragarria zela uste zuen. Europako federazio batekin egiten zuen amets, ikatzarentzat eta altzairuarentzat ez ezik, denentzat ere bai. Robert Schumanen lagun egin zen. 
Izan ere,Atzerri-arazoetan, Italiari nazioarteko politikan eragin handia zuen papera itzultzen saiatu zen. Mendebaldearekin harremanak estutzeko asmoz, Italia Ipar Atlantikoko Itunaren Antolakuntzan (NATOn) sartu zen 1951n, eta handik gutxira berrezartzen hasi zen. Europako Estatu demokratikoen federazio baten alde egin zuen nabarmen, eta Europako Kontseilua eta Ikatzaren eta Altzairuaren Europako Erkidegoa antolatzen lagundu zuen (1951)..

Europaren integrazioaren beharraz konbentzituta, kritiko agertu zen Italia NATOn sartzearekin; nahiago zukeen Europako Defentsa Erkidego bat sortzea, NATOren goi-agintearen mende egongo litzatekeena.
1952an Karlomagno Nazioarteko Saria eman zioten.

Alcide De Gasperi 1954ko abuztuaren 19an hil zen, Val di Sellan (Borgo Valsugana) zuen etxean. Bere aztarnak Erroman daude, San Lorenzo Harresiz Kanpoko Basilikan.

## Erreferemtziak 
## Kanpo estekak
Laringe

**Laringea** anfibio, narrasti eta ugaztunen lepoan den organo bat da, arnasketan, soinu ekoizpenean eta trakea elikagaiak xurgatzetik babestean parte hartzen duena. Kartilaginosoak diren hainbat atalez osatua dago. Goitik ahoarekin lotuta dago, eta behetik trakearekin. Tiroidea bere aurrean du kokatuta.

Aho-sudurretatik sartzen den aire garbia laringean zehar iragaten da biriketarantz, eta alderantzizko bidea egiten du aire zikinak, karbono dioxidoz beteak alegia. Era berean, airea trakea eta birikatara joan dadin uzten du, eta janaria hara sartu ez dadin itxi egiten da.

Laringearen funtzio garrantzitsuenetarikoa fonazioa da: bertan daude ahots-kordak eta sortzen da ahotsa. Laringean dauden ahots-kordak aireak dardararazten dituenean sortzen da ahotsa. Bestalde, ahotsaren zolitasuna laringe barrunbearen itxuraren araberakoa izaten da; haurren laringea biribila da, baina gaztaroan emakumeenak biribil jarraitzen du eta gizonena aurrerantz handitzen da; zintzurra nabarmentzen eta ahotsa loditzen da. Laringearen barnean hiru atal bereiz daitezke:
* Goiko aldea edo ataria, ahots-gingil aizunen arterainoko atala.
* Erdiko aldea edo glotisa, ahots-gingil aizunen eta benetakoen arteko partea.
* Beheko aldea edo hipoglotisa, ahots-gingil benetakotik beherako atala, trakearekin bat egiten duena.

## Laringearen atalak 
* Epiglotis.
* Hioide hezurra.
* Krikoide kartilagoa.
* Tiroide kartilagoa.
* (ahots-kordak)
* (hestegorria)

## Ikus, gainera 
* Zintzur-sagarra

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Torax

**Toraxa** edo **bularra** animalien anatomiako atal bat da, buruaren eta abdomenaren artean dagoena (gizakien kasuan, lepoaren eta abdomenaren artean).

## Barneko organoak 
* Aorta arteria.
* Bihotza.
* Birikak.
* Biriketako arteriak.
* Biriketako zainak.
* Bizkarrezur-muina.
* Bronkioak.
* Perikardioa.
* Pleura.
* Timoa.
* Trakea.

## Kanpoko atalak 
* Diafragma.
* Bizkarrezurra.
* Bularrezurra.
* Lepauztaiak.
* Saihetsak.

## Kanpo estekak
Pelbis

**Pelbisa** edo **azpil-hezurra** giza gorputzaren beheko atala da, beheko adarrekin (hankekin) jarraitzen dena. Bere gainean sabelaldea dago.

## Barneko organoak 
### Emakumeak 
thumb|Emakumezkoen pelbisa.

* Falopioren tronpak.
* Obulutegiak.
* Puxika.
* Umetokia.
* Ureterrak.
* Uretra.

### Gizonak 
thumb|Gizonezkoen pelbisa.

* Ondestea.
* Prostata.
* Puxika.
* Semen-besikulak.
* Ureterrak.
* Uretra.

## Lotutako gaixotasunak 
### Ginekologikoak 
* Endometritis.
* Endometriosia.
* Lekuz kanpoko haurdunaldiak.
* Obulutegiko tumoreak.
* Salpingitis.
* Umetokiko tumoreak.
* Zerbizitis.

### Urologikoak 
* Prostatitis.
* Prostatako tumoreak.
* Puxikako tumoreak.
* Ureteritis.
* Uretritis.
* Zistitis.

## Kanpo estekak
Migel Angel Apalategi

**Migel Angel Apalategi Aierbe**, goitizenez ***Apala*** (Ataun, 1955eko apirilaren 16a - ) ETAko kidea izan zen.

ETA politiko-militarraren barnean, komando berezien buru aritu zen. Juan Maria Bandres eta Mario Onaindiaren tesien kontra, Apalak borroka armatua borroka politikoaren gainetik hobesten zuen.

Apalari leporatu zitzaion Javier Ybarraren hilketak, ETA (p-m) barruan banaketa eragin zuen. Gehienek Bandresek proposatutako gobernuarekiko negoziazioa onartu zuten. Gutxiengoak, Apala eta Frantzisko Mujika Garmendia buruan, ETA militarrean sartu ziren. Iturri zenbaiten arabera, Nikaraguan jardun zuen 1980ko hamarkadan sandinisten laguntzaile gisa. 1990eko hamarkadaz geroztik, sandinistek boterea galdu ondoren, Kuban bizi omen da.
Javier Ybarra Bergé

**Javier Ybarra Bergé** (Bilbo, 1913ko uztailaren 2a - Barazar, 1977ko ekainaren 22a) enpresaburua, idazlea eta politikaria izan zen, ETA politiko-militarrak eraila.

## Bizitza 
Neguriko goi burgesia osatzen zuten familietako batean jaioa, Deustuko Unibertsitatean ikasi zuen. Espainiako Bigarren Errepublikaren denboran, Partido Nacionalista Español alderdi erregezale ultraeskuindarreko kide izan zen lehenik, eta Renovación Española alderdi erregezale eskuindarrekoa gero. Espainiako Gerra Zibilean borrokatu zen, *nazional*en alde; zauritua izan zen, eta hainbat domina jaso zuen. 1963tik 1969 arte, Bilboko alkate izan zen. Bizkaiko Diputazioko buru eta Francoren Mugimendu Nazionaleko kontseilari ere izan zen.

Haurren lapurreta, salmenta eta legez kanpoko adopzioei lotuta egon zen, besteak beste, *María Madre* izeneko elkarte bateko kidea eta lehendakaria izan zenean.

Gerra Zibilean izandako bizipenei buruz, historiari buruz eta politikari buruz idatzi zuen. Hainbat enpresatako zuzendaritzan aritu zen: besteak beste, Babcock Wilcox enpresan, hainbat bankutan, eta *El Correo* egunkarian.

### Bahiketa eta hilketa 
Banco de Vizcaya banketxeko ordezkari gisa Babcock Wilcoxeko lehendakari zela, 1977ko maiatzaren 20an, ETA politiko-militarrak bahitu zuen. Familiari mila miloi pezetaren erreskatea eskatu zion; gero 500 milioira jaitsi zuen dirutza, baina familiakoek ezin izan zuten dirua bildu. 1977ko ekainaren 22an, ETA politiko-militarrak Bilboko Radio Popular irratira deitu zuen: Javier Ybarra «exekutatua izan da», jakinarazi zuten. Gorpua Barazarren agertu zen, garondoan tiro bat zuela, eta eskuetan arrosarioa eta meza liburua zituela.

### Hilketaren ondorioak 
1977ko ekainaren 15eko hauteskundeetan Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan hautaturiko parlamentariek eta haien alderdiek hilketa gaitzetsi zuten. Ideologiaren aldetik ETA politiko-militarrari lotuta zegoen Euskadiko Ezkerra hauteskunde koalizioko hainbat buruk ere gaitzetsi zuten. Jose Luis Elkoro buru zuen Bergarako alkate taldeak ere gogor gaitzetsi zuen erailketa.

Hilketa horrek ETA politiko-militarraren banaketa eragin zuen. Gehienek Juan Maria Bandresek proposatutako gobernuarekiko negoziazioa onartu zuten. Gainerakoek, Miguel Angel Apalategi eta Pakito Mujika Garmendia buru zituztela, ETA VIII. Biltzarra sortu zuten.

## Idazlanak 
* *Mi diario de la Guerra de España 1936-1939.* (1941)
* *De California a Alaska. Historia de Descubrimiento.* (1945)
* *Política Nacional en Vizcaya. De la Restauración a la República.* (1947)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jose Antonio Ybarra
Gorputz-adar

**Gorputz-adarr**ak giza gorputzaren enborretik irteten diren lau atalak dira, bi (goikoak) toraxetik, eta beste biak (behekoak) pelbisetik.

## Goikoak 
thumb|Eskuineko goiko gorputz-adarra.

Goitik hasita, atal hauek dituzte:
* Sorbaldak.
* Besoak.
* Besaurreak.
* Eskuak.

Bestela, arteria eta zain periferikoek eta nerbio periferikoek osatzen dute haien barrualdea.

## Behekoak 
thumb|Ezkerreko beheko gorputz-adarra atzetik ikusita.

Goitik hasita, atal hauek dituzte:
* Aldakak.
* Izterrak.
* Hankak.
* Oinak.

Horietan ere, arteria eta zain periferikoek eta nerbio periferikoek barrualdea osatzen diete.

## Lotutako gaixotasunak 
Erreumatologiako, Neurologiako, Kirurgia kardiobaskularreko eta Traumatologiako espezialistak arduratzen dira bereziki hauetaz:
* Artritia.
* Artrosia.
* Baskulopatia periferikoa.
* Hezur hausturak.
* Miopatiak.
* Miositis.
* Neuropatia periferikoa.
* Paralisiak.
* Tendinitis.
* Traumatismoak.
* Tronbosi periferikoak.

## Kanpo estekak
Juan Maria Bandrés

**Juan Maria Bandrés Mollet** (Donostia, 1932ko otsailaren 12a - *ib.*, 2011ko urriaren 28a) euskal herritar politikaria eta abokatua izan zen.

## Biografia 
Oviedoko Unibertsitatean hasi zituen ikasketak eta amaitu 1952an egin zuen Santiago de Compostelako Unibertsitatean. Frankismoan ETAko kideen abokatua izan zen besteak beste. Ospea lortu zuen 1970eko Burgosko Prozesuan.

Euskadiko Ezkerraren sortzaileetakoa, 1977ko hauteskundeetan senatari hautatua izan zen eta 1979tik 1989ra diputatua izan zen Madrilen. Autonomiaren aurreko Euskal Kontseilu Nagusiko Garraio Kontseilaria (1978-1979) izan zen eta Autonomia Estatutuaren alde agertu zen, bere alderdiarekin batean. 1982an Euskadiko Ezkerrako lehendakari, ETA politiko-militarra (VII. batzarrea) erakunde armatuaren negoziazio bidezko irteera bultzatu zuen eta akordio batzuk izenpetu zituen xede horretan Espainiako Barne Ministro zen Rosón-ekin.

1982an alderdiko presidente aukeratua, 1986 eta 1989ko legegintzaldietan Estrasburgoko Parlamentuan aritu zen. Mario Onaindiarekin batera, EE PSOEn barnean sartu zuen. ETAren bortxazko ekintzen gaitzesle nagusietakoa bihurtu zen. 1989an diputatu Europako Parlamentuan berriz ere, Bandrés-ek garai batean zuen lehentasuna galdu du, ordea, azken honetan; Euskadiko Ezkerraren garrantzi politikoa ahuldu denean, alderdiko bi joera nagusien arteko konponbiderik ezin izan du aurkitu. 1991ko udazkenean Euskadiko Ezkerraren banaketa gauzatu zenean, Bandrés Euskadiko Ezkerrean joera ofizialaren alde azaldu zen. 1994an politika eta Alderdi Sozialista utzi zituen, desadostasun ideologikoak zirela-eta.

1997ko urriaren 21ean istripu zerebrobaskular bat jasan zuen Madrilen eta koman egon zen hilabetez. Bizirik atera zen baina konplikazio larriekin, tartean afasia eta mugimendu arazo handiekin. Euskal Herrira itzuli zen eta Aita Menni Ospitalean (Arrasate) egonaldia egin zuen. 2011ko urriaren 28an hil zen, jaioterrian, minbiziak ere jota.

## Ikus, gainera 
* Donostiar ezagunen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mario Onaindia

**Mario Onaindia Natxiondo** (Lekeitio, 1948ko urtarrilaren 13a - Gasteiz, 2003ko abuztuaren 31) euskal herritar politikaria, idazlea eta ETAko kidea izan zen.

Politikagintzan gazte hasi zen Euzko Gaztedian, baina 1967rako ETAko Kultura Frontean zebilen. 1969an Bilbon atzeman zuten. Meliton Manzanas poliziaren hilketan parte hartzea leporatuta, Burgosko Prozesuko epaituetako bat izan zen. Heriotza zigorra ezarri zioten arren, bizitza osoko espetxealdira zigortu zuten azkenik. Kartzelan Marxen zenbait liburu itzuli zituen euskarara eta eleberri bat idatzi zuen, *Elurtzan datzaten zuhaitz enborrak* (1977). 8 urte egin zituen kartzelan, 1977an Belgikara erbesteratu baitzuten.

Euskal Iraultzarako Alderdiko idazkari nagusia aukeratua, karguari eutsi zion alderdiak Euskadiko Ezkerra izena hartu zuenean. Autonomia Estatutuaren idazketan parte hartu zuen, eta 1980an Euskal Legebiltzarreko kide hautatu zuten. Eusko legebiltzarrean hiru legegintzaldi jarraian jardun zuen.

1981ean ETA politiko-militarrak armak uzteko negoziazioetan parte hartu zuen.

1992an Juan Mari Bandresekin batera, EE PSOEren barruan sartu zuen. Alderdi horren euskal adarrean, PSE-EEn, lehendakariordea eta lehendakaria izan zen, nahiz eta azken kargu hori ezin izan zuen onartu, osasun arazoak zirela eta. 1993ko hauteskunde orokorretan senatari hautatu zuten.

## Lanak 
### Eleberriak 
Sei eleberri eta ipuin liburu bat argitaratu zituen:
* *Elurtzan datzaten zuhaitz enborrak* (1977)
* *Grand Placen aurkituko gara* (1983)
* *Gau Ipuinak* (1983)
* *Gilen Garateako Batxilerra* (1984), Irun Hiria Saria
* *Delrincon-en motorra* (1985)
* *Olagarroa* (1987)
* *Gela debekatua* (1988)

### Saiakerak 
* *Carta abierta sobre los perjuicios que acarrean los prejuicios nacionalistas* (1995)
* *Guía para orientarse en el laberinto vasco* (2000)
* *El precio de la libertad. Memorias (1948-1977)* (2001)
* *La construcción de la nación española. Republicanismo y nacionalismo en la Ilustración* (2002)
* *El aventurero cuerdo. Memorias (1977-1981)* (2004)

Zinemagintzan ere aritu da; dokumentalak egin ditu, batez ere.

## Kanpo loturak 
* Mario Onaindia Fundazioa
* Fitxa Eusko Legebiltzarrean
* Gaizka Fernández Soldevilla, "*Agur a las armas. EIA, Euskadiko Ezkerra y la disolución de ETA político-militar (1976-1985*" *Sancho el sabio*, ISSN 1131-5350, 33, 2010, pp. 55-96.

## Erreferentziak
La Peña

**La Peña** leku ezberdinen izena izan daiteke:
# Abusu: Bilboko (Bizkaia) auzoa.
# La Peña: Salamancako probintziako (Espainia) udalerria.
Disenteria

**Disenteria** gaixotasun infekziosoa da, *odoldun* beherakoa izanda ezaugarri nagusia. Epidemia moduan agertzen da askotan, gaur egun herrialde pobreetan batez ere. Bereziki arriskutsua da umeengan.

## Eragileak 
* Shigella dysenteriae: Bakteria gram-negatiboa.
* Entamoeba histolytica: protozoo anaerobikoa (parasitoa).

## Sintoma klinikoak 
* Sukarra.
* Beherakoa (odolduna).
* Goitikak.
* Tripako mina.
* Ahuldadea.

## Diagnostikoa 
* Miaketa fisikoa.
* Koprokultiboa.

## Tratamendua 
* Shigella: *Norfloxacin*, *Ampicillin* eta *Co-trimoxazole* (*).
* Entamoeba: *Metronidazole*.

(*) Ingelesezko izenak.

## Kanpo estekak 
* OME-ren webguneko erreferentzia
Hipertentsio

**Hipertentsioa** gaixotasun kronikoa da, non tentsio arteriala igotzen den balore normaletatik gora: *140 mmHg-tik* (sistolikoa) eta *90 mmHg-etik* (diastolikoa) gora.

Hipertentsioa lehen mailakoa edo bigarren mailakoa izan daiteke. Lehen kasua, arruntena izan ohi dena (kasuen %90-95), etiologia ezezagunekoa da, hau da, ez dira arrazoiak ezagutzen eta genetikoa dela onartzen da. Bestea aldiz, gaixotasun endokrino, baskular, giltzurrunekoek edo zenbait sendagaik eragindakoa da. Farmako hauen artean sinpatikomimetikoak, estrogenoak eta ziklosporina daude besteak beste.

Honetaz gain, hipertentsioa kontsultakoa edo haurdunaldikoa ere izan daiteke. Kontsultako hipertentsioan gaixoaren presio arteriala igo egiten da medikuaren kontsultara joaten denean urduri jartzen delako. Kasu hauetan neurketak etxean egin beharko ditu gaixoak, hainbat aldiz egunean. Haurdunaldikoan, presio arteriala haurdunaldian bakarrik igotzen da. Hala ere, hau kontrolatu beharrekoa da.

## Sailkapena 
Hipertentsioa hainbat taldetan sailkatzen da larritasunaren arabera:

## Arrisku faktoreak 
Eragileen artean hauexek daude:
* Adina: arteriosklerosia.
* Gatzaren gehiegizko kontsumoa.
* Bizimodu *sedentario*a edo geldikorra.
* Estresa.
* Tabakismoa.
* Alkoholismoa.
* Loditasuna.
* Diabetea.
* Eragile genetikoak.
* >55 urte (gizonetan) / >65 urte (emakumeetan)

Hipertentsioak ez du inolako sintomarik. Kasu batzuetan zefalea agertzen da, baina hau oso inespezifikoa da. Gehienetan konplikazioak izaten dira bere diagnostikorako giltzarria. Horregatik, adin batetik aurrera hipertentsioa kontrolatu egin behar da konplikazio hauek agertu aurretik.

Horrela bada, hipertentsioa beste gaixotasun larri batzuen eragilea da: Kardiopatia iskemikoa, istripu zerebrobaskularrak edo giltzurrun-gutxiegitasuna.

## Tratamendua 
* Bizimoduaren aldaketa osasuntsuak.
* Farmakoak:
** Beta-blokeatzaileak: *Metoprolol*, *Atenolol*, *Labetalol* eta *Carvedilol* (*).
** AEKren (Angiotentsinaren Entzima Konbertitzailea) inhibitzaileak: *Lisinopril*, *Quinapril*, *Fosinopril*, *Captopril*, *Enalapril* edo *Ramipril*.
** Angiotentsina 2 motakoaren Errezeptorearen Blokeatzaileak: *Losartan*, *Valsartan* edo *Irbesartan*.
** Kaltzioaren kanalen blokeatzaileak:* Nifedipino*, *Amlodipino* edo *Verapamil*
** Diuretikoak: *Chlortalidone* edo *Hydrochlorothiazide*.
** Alfa blokeatzaileak: *Doxazosina* , *Terazosin*, *Prazosin*.

*(*) Ingelesezko izenak.*

## Ikus, gainera 
* Presio arteriala

## Kanpo estekak
Otorrinolaringologia

thumb|eskuinera|255px|  

**ORL** edo Otorrinolaringologia lepoko gaixotasunetaz zaintzen duen espezialitate medikoa da. Hiru esparru nagusiak belarriak, sudurra eta laringea dira. Entzumen aparatuko gaixotasunetan espezializatzen da, bai entzumen-arazoak direnean zein oreka-arazoak direnean. Baita goiko zein beheko arnas-bideetako arazoez (sudurra, sinu paranasalak, faringea eta laringea). Tiroideetako kirurgiaz ere arduratzen da. Kirurgia traumatologiko, onkologiko, plastiko eta estetikoak ere barne hartzen ditu. 

Dena den, hortz, hortzoi, mihi, masailezur eta maxilarretako patologia eta kirurgia odontologoari edo zirujau maxilofazialari dagokio; nahiz eta batzuetan lan interdiziplinarra egiten duten. 

## Etimologia 
Terminoa neolatinezko forma desberdinen konbinazioa da (*oto-* + *rrino-* + *laringo-* + *-logia*) eta antzinako grekerako lau hitz desberdinetatik eratortzen da: οὖς *ous* "belarria", ῥίς *rhis*, "sudurra", λάρυγξ *larynx*, "laringea" eta -λογία *logia*, "ikasketa"​.

## Gaixotasunak 
* Bertigoa.
* Goloa.
* Errinitis.
* Faringitis.
* Gorreria.
* Hazikurriak.
* Laringitis.
* ORL-ko tumoreak.
* Otitis.

## Teknikak 
* Laringoskopia.
* Otoskopia.
* Rinoskopia.

## Kanpo estekak 
* "Sociedad Española de ORL" elkartearen webgunea
* "Société Française d'ORL" elkartearen webgunea
Fidela Bernat

**Fidela Bernat Aracués** (Uztarroze, Nafarroa Garaia, 1898ko apirilaren 24a - Iruñea, Nafarroa Garaia, 1991ko otsailaren 23a) erronkariera edo Erronkariko euskalkia hitz egiteko gai zen azken pertsona izan zen. Bernat hiltzearekin batera —92 urte zituelarik—, erronkariera ere hil zela jotzen da. Nafarroako Fonotekan hainbat dokumentu daude —audio grabazio batzuk, transkripzio eta guzti, eta zenbait bideo—, emakume hari egindako elkarrizketak jasota dauzkatenak. Dokumentu horiek biltzen jardun ziren Koldo Artola (Aranzadi Zientzia Elkartekoa) eta haren lankide Fermin Leizaola.

Urte askoan Iruñean bizi izan zen.

## Familia 
1925ko ekainaren 23an Pedro Ederra Lorearekin ezkondu zen. Sei seme-alaba izan zituzten eta 1988an alargundu zen.

## Aintzatespenak 
* Irungo (Gipuzkoa) Baldin Bada rock taldeak *Erraien iraultza* (1995) diskoko *Landa ezazu zure hazia* kantua sortu zuen Fidela Bernatek inspiraturik. Erronkarieraren galerari eta euskararen geroari erreparatu zieten kantuan. Fidela Bernati egindako elkarrizketaren pasarte batzuk txertatu zituzten kantuan zehar.

## Ikus, gainera 
* Erronkaribar
* Ekialdeko nafarrera
* Izabako oroipenaren etxea

* Zerrenda:Hilda edo hilzorian dauden hizkuntzen azken hiztun ezagunak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Koldo ARTOLA: «Fidela Bernat anderea, euskal hiztun erronkariarra (eta II)», *Fontes linguae vasconum: Studia et documenta*, ISSN 0046-435X, 32. urtea, 85. zenbakia, 2000, 487-512 orrialdeak.
* Erronkarieraren grabazioak, Nafarroako Euskararen Mediateka.
* "Nafarroako Euskararen Fonoteka", *Ahotsak.eus*.
Ron Howard

**Ronald William Howard** (Duncan, 1954ko martxoaren 1a - ) Estatu Batuetako aktore, zuzendari eta ekoizlea da.

Txikitan hasi zen aktore zineman zein telebistan. AEBetan oso aurpegi ezaguna du hainbat telesaiotan agertzeagatik, *Happy Days*. Zineman, arrakasta George Lucasen *American Graffiti* filmarengatik lortu zuen.

Zuzendutako lehen filma 1977an egin zuen, *Grand Theft Auto*, aurrekontu baxuko komedia. Horren ostean telebistarako filmak zuzendu zituen. 1982an aurrekontu handiagoko filma zuzentzeko abagunea etorri zitzaion, *Night Shift* izenekoa. Hurrengo film batzuek dirutza eskuratu dute zinematokietan: *Splash*, *Cocoon*, *Apollo 13* (Oscar sarirako izendatua kategoria frankotan), *A Beautiful Mind*, (zeinekin zuzendari onenaren Oscar irabazi zuen), *Cinderella Man* eta *The Da Vinci Code*.

Imagine Entertainment konpainiako zuzendarietako bat da Ron Howard. Konpainia hori film eta telebista ekoiz-konpainia erraldoia da. Esaterako, *Friday Night Lights*, *8 Mile* edo *Inside Deep Throat* filmak eta *24* edo *Felicity* telesaioak dira konpainia horren ekoizpenak.

## Zuzendari gisako filmografia hautatua 
* *Grand Theft Auto* (1977)
* *Night Shift* (1982)
* *Splash* (1984)
* *Cocoon* (1985)
* *Willow* (1988)
* *Parenthood* (1989)
* *Backdraft* (1990)
* *Far and Away* (1992)
* *The Paper* (1994)
* *Apollo 13* (1995) - Film onenaren Oscar sarirako izendatua.
* *Ransom* (1996)
* *EDtv* (1999)
* *How the Grinch Stole Christmas!* (2000)
* *A Beautiful Mind* (2001) - Zuzendari onenaren eta film onenaren Oscar sarien irabazlea.
* *The Missing* (2003)
* *Cinderella Man* (2005)
* *The Da Vinci Code* (2006)
* *Frost/Nixon* (2008) - Zuzendari onenaren eta film onenaren Oscar sarietarako izendatua.
* *Angels & Demons* (2009)
* *In the Heart of the Sea* (2015)
* *Inferno* (2016)
* *Solo: A Star Wars Story* (2018)
* *Hillbilly Elegy* (2020)
James Cameron

**James Cameron** (Kapuskasing, Ontario, Kanada, 1954ko abuztuaren 16) zinema zuzendaria, produktorea eta gidoigilea da. Zuzendari onenaren Oscar Saria irabazi du, eta ezaguna da diru irabazi itzelak lortu dituzten akziozko zein zientzia-fikziozko filmak egiteagatik. Oro har, haren filmek gizaki eta teknologiaren arteko harremana jorratzen dute. *Titanic* eta *Avatar*rekin historiako aurrekontu handieneko bi filmak zuzendu ditu, 1.800 eta 2.700 miloi dolarreko gastua izan baitute, hurrenez hurren.

## Bizitza 
1978an, *Xenogenesis* bere lehen film laburra egin zuen. *Piraña II: Itsasoko banpiroak* (1981) haren lehen film luzea da, baina *The Terminator*rek (1984) ekarri zion lehenbiziko arrakasta handia, bai dirutan, bai ikusle kopuruan, bai kritikaren txaloetan. Hala, aurrekontu handiagoa lortu zuen bere hurrengo proiekturako: *Aliens: itzulera* (1986), era berean arrakasta handia lortu zuena.

*Abyss* (1989) hurrengoa izan zen: zinema aretoetan porrot egin zuen. Krisialdi horretan zebilela erabaki zuen ordu arte sekula egin izan zen efektu berezietako film ikusgarriena egitea: *Terminator 2: azken judizioa* (1991), berebiziko harrera izan zuena. *Gezur arriskutsuak* (1994) egin zuen ondoren: arrakasta itzela, beste behin ere. *Egun arraroak *(1995) egin ondoren hasi zen bere proiektu nagusiaren gidoia idazten: *Titanic* (1997). 1912ko apirilaren 14an Ipar Atlantikoko uretan hondoratu zen ontzi famatuaren historia zinemara eramateko 1.800 mila milioi dolar gastatu zituen. Izugarrizko arrakasta lortu zuen, ordu arteko ikusle kopuru markak hautsi baitzituen. Kritika eta zaleen txaloez gain, Holywoodeko Zinema Akademiarena ere bereganatu zuen: 11 Oscar, tartean film eta zuzendari hoberenarena.

## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke zuzendutako filma bakoitzaren bi aktore, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

## Erreferentziak
Anthony Minghella

**Anthony Minghella** (Ryde, Wight, 1954ko urtarrilaren 6 &ndash; Hammersmith, Londres, 2008ko martxoaren 18) Ingalaterrako zinema zuzendaria eta idazlea izan zen.

1980ko hamarkadan telebistarako gidoiak idatzi zituen. Zineman 1990ean hasi zen *Truly, Madly, Deeply* filmarekin. Nahiz eta hasiera batean ekoizpen txikia izan, zinematokietan arrakasta handia lortu zuen. 1996an zuzendari onenaren Oscar Saria eskuratu zuen *The English Patient* filmarengatik.

## Filmografia hautatua 
* *Living with Dinosaurs* (1989) (TB) (idazlea)
* *Truly, Madly, Deeply* (1990)
* *Mr. Wonderful* (1993)
* *The English Patient* (1996)
* *The Talented Mr. Ripley* (1999)
* *Play* (2000)
* *Cold Mountain* (2003)

## Kanpo estekak
Robert Zemeckis

**Robert Lee Zemeckis** (Chicago, 1952ko maiatzaren 14) Ameriketako Estatu Batuetako zinema zuzendaria, ekoizlea eta gidoigilea da.

Haren lehen filmek ez zuten arrakasta handirik lortu zinematokietan. Hala ere, *Romancing the Stone* filmaren arrakastak *Back to the Future* hirukotea zuzentzeko aukera eman zion. Haien ostean, Hollywoodeko zuzendari preziatuenetakoa bihurtu zen. 1994an zuzendari onenaren Oscar Saria irabazi zuen *Forrest Gump* filmi esker.

Robert Zemeckis ezaguna da efektu bereziak erabiltzeko joerarengatik. Hala egin zuen *Who Framed Roger Rabbit*, *Forrest Gump* edo *The Polar Express* filmetan, zein, neurri batean edo bestean, efektu berezietan oinarritutako filmak dira.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
.cd

**.cd** Kongoko Errepublika Demokratikoari dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da. 1997an sortu zuten, herrialdearen izena Zaire zenean zegokion .zr domeinua ordeztuz, zeina 2001ean ezabatu zuten.

**.com.cd**, **.net.cd**, **.org.cd** eta beste zenbait izen erreserbatuen kasuan ezezik, edonork erregistra ditzake **.cd** domeinuak. Domeinuaren erabilera ugaria da, domeinu izena osatzen duten CD letrak compact disc terminoaren laburdura bezala erabiltzen baitira.

## Kanpo estekak 
*  .cd whois informazioa IANAren webgunean
Jonathan Demme

**Jonathan Demme** (1944ko otsailaren 22a - New York, 2017ko apirilaren 26a) Ameriketako Estatu Batuetako zinema zuzendaria, ekoizlea eta gidoigilea izan zen. 1991n zuzendari onenaren Oscar Saria irabazi zuen *The Silence of the Lambs* filmarekin.

## Filmografia 
* *Caged Heat* (1974)
* *Crazy Mama* (1975)
* *Fighting Mad* (1976)
* *Handle with Care* (1977)
* *Last Embrace* (1979)
* *Melvin and Howard* (1980)
* *Who Am I This Time?* (1983)
* *Swing Shift* (1984)
* *Stop Making Sense* (1984)
* *Something Wild* (1986)
* *Swimming to Cambodia* (1987)
* *Haiti: Dreams of Democracy* (1987)
* *Married to the Mob* (1988)
* *The Silence of the Lambs* (1991)
* *Cousin Bobby* (1991)
* *Philadelphia* (1993)
* *Beloved* (1998)
* *Storefront Hitchcock* (1998)
* *The Truth About Charlie* (2002)
* *The Agronomist* (2003)
* *The Manchurian Candidate* (2004)
* *Neil Young: Heart of Gold* (2006)
* *Rachel Getting Married* (2008)
* *A Master Builder* (2013)
* *Ricki and the Flash* (2015)
.eg

**.eg** Egiptori dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da. Mota honetako domeinu bat eskuratu ahal izateko, bertako ordezkaria izan behar da, edo bestela bertako DNS zerbitzari bat erabili.

## Bigarren mailako domeinuak 
Hirugarren mailako domeinuak hurrengo bigarren mailako domeinuak erabiliz erregistratu daitezke:

* **eun.eg**: Egiptoko Unibertsitate Sarea.
* **edu.eg**: Hezkuntza.
* **sci.eg**: Zientzia.
* **gov.eg**: Gobernua.
* **com.eg**: Komertzialak.
* **org.eg**: Erakundeak.
* **net.eg**: Sareak.
* **mil.eg**: Militarra.

## Kanpo estekak 
*  .eg whois informazioa IANAren webgunean
.za

**.za** Hego Afrikari dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da. ZADNAk kudeatzen du.

ZA laburdura nederlanderazko *Zuid-Afrika* izenean oinarritzen da. Izan ere, nederlandera Hego Afrikako hizkuntza ofiziala zen, Afrikaans hizkuntzak ordeztu aurretik; azken honetan *Suid-Afrika* esaten da. Afrikaansek 1925ean ordeztu zuen nederlandera, *.za* domeinua sortu baino 65 urte lehenago, baina .sa Saudi Arabiari dagokio eta arazoak ekiditeko horrela egin zuten.

## Kanpo estekak 
*  .za whois informazioa IANAren webgunean
.yt

**.yt** Mayotteri dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da. Erregistroa Frantziaren esku dago, eta domeinuaren webgune ofiziala Frantziako AFNICen webgunera birbideratuta dago. Dena dela, gaur egun ez da erregistrorik onartzen.

## Kanpo estekak 
*  .yt whois informazioa IANAren webgunean
.ye

**.ye** Yemeni dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da. TeleYemenek kudeatzen du.

Dirudienez, hirugarren mailako domeinuen erregistroa baino ez du baimentzen, **.com.ye** azpidomeinua erabiliz.

## Kanpo estekak 
*  .ye whois informazioa IANAren webgunean
.vu

**.vu** Vanuaturi dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da. Telecom Vanuatu Limitedek kudeatzen du. u.vu bezalako letra bakarreko izenak ere erregistratu daitezke.

## Kanpo estekak 
*  .vu whois informazioa IANAren webgunean
.wf

**.wf** Wallis eta Futunari dagokien herrialdeentzako goi mailako domeinua da. Domeinu horretako webguneak erregistratzea Frantziako AFNICek kudeatzen du, baina gaur egun ezin da erregistratu.

## Kanpo estekak 
*  .wf whois informazioa IANAren webgunean
.ws

**.ws** Samoari dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da. SamoaNICek kudeatzen du.

Domeinuaren *WS* letrak ingelesezko *Western Samoa*ren laburdura diren arren, erabilera zabaldu egin da *web site* (webgunea) eta *world site* (munduko gunea) bezalako terminoen laburdura ere badelako. Ez dago baldintza geografikorik erregistroa egiterako orduan.

## Kanpo estekak 
*  .ws whois informazioa IANAren webgunean
.vn

**.vn** Vietnami dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da. VNNICek kudeatzen du.

## Kanpo estekak 
*  .vn whois informazioa IANAren webgunean
.va

**.va** Vatikano Hiriari dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da.

## Kanpo estekak 
*  .va whois informazioa IANAren webgunean
.tt

**.tt** Trinidad eta Tobagori dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da.

Bigarren mailako domeinuak erregistratu daitezke, eta baita hirugarren mailakoak ere, honako hauek erabiliz: **.co.tt**, **.com.tt**, **.org.tt**, **.net.tt**, **.biz.tt**, **.info.tt**, **.pro.tt**, eta **.name.tt** baldintzarik eskatzen ez dituztenak, eta **.edu.tt** (hezkuntza) eta **.gov.tt** (gobernua) mugatuak direnak.

## Kanpo estekak 
*  .tt whois informazioa IANAren webgunean
Sam Mendes

**Samuel Alexander "Sam" Mendes** (Reading, Berkshire, 1965eko abuztuaren 1) Ingalaterrako antzerki eta zinema zuzendaria da. Antzerkian, ezaguna da haren 1998ko *Cabaret* ekoizpenarengatik. Zineman, ezaguna da haren 1999ko *American Beauty* filmarengatik, zeini esker zuzendari onenaren Oscar Saria lortu zuen.

## Filmografia
.tm

**.tm** Turkmenistani dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da. Erregistroen arduraduna Internet Computer Bureau da.

Marka erregistratuekin lotu izan da, eta sarritan helburu horrekin erabiltzen da, ingelesezko *Trademark* terminoaren laburdura baita *TM*.

## Kanpo estekak 
*  .tm whois informazioa IANAren webgunean
Kevin Costner

**Kevin Michael Costner** (Lynwood, Kalifornia, 1955eko urtarrilaren 18a -) Estatu Batuetako zinema zuzendari, aktore eta ekoizlea da.

Oso gogorrak suertatu zitzaizkion Costnerri estreinako urteak. Izan ere, aktore bihurtu nahian, kasualitatezko elkarrizketan, Richard Burton aktoreak ohartarazi zion Costnerri aktorea izateko gainerako guztia alde batera uzteko eta ametsari bi eskuekin eusteko. Hala egin zuen, zeren arrantzalea eta kamioilaria izan zen Costner audizioak egiten ari zen bitartean.

1985an *Silverado* filman antzeztu zuen. 1987an Brian De Palmaren *The Untouchables* filmeko protagonista izan zen.

Ahaleginak merezi zuen 1990eko hamarkadan film arrakastatsuenetakoetan parte hartu baitzuen. Hasteko, *Dances With Wolves* filmean protagonista, zuzendaria eta bi ekoizleetako bat izan zen Costner. Filmak Oscarrerako 12 izendapen eskuratu zituen eta 7 irabazi, haien artean film onenarena eta zuzendari onenarena. Hurrengo urteetan *Robin Hood: Prince of Thieves*, Oliver Stoneek zuzendutako *JFK* eta *The Bodyguard* protagonista aritu zen, eta denak oso arrakastatsuak izan ziren zinematokietan.

Hala ere, azken urteotan Costnerren ibilaldia gainbehera dabil. *Waterworld* eta *The Postman* filmek kritika hotzak jaso zituzten. *Thirteen Days* eta *Open Range* film berriagoek kritika hobexeak jaso arren, ez dute arrakasta handirik lortu diruaren aldetik.

## Filmografia 
* ''Stacy's Knights* (1982)
* *Chasing Dreams* (1982)
* *Night Shift* (1982)
* *Frances* (1982)
* *Table For Five* (1983)
* *The Big Chill* (1983) (ezabatutako eszenetan)
* *Testament* (1983)
* *The Gunrunner* (1984)
* *Fandango* (1985)
* *Silverado* (1985)
* *American Flyers* (1985)
* *Surfin', U.S.A.* (1986)
* *Shadows Run Black* (1986)
* *The Untouchables* (1987)
* *No Way Out* (1987)
* *Bull Durham* (1988)
* *Field of Dreams* (1989)
* *Revenge* (1990) (aktorea eta ekoizlea)
* *Dances With Wolves* (1990) (aktorea, zuzendaria eta ekoizlea)
* *Madonna: Truth Or Dare* (1991) (dokumentala)
* *Robin Hood: Prince of Thieves* (1991) (aktorea eta ekoizlea)
* *JFK* (1991)
* *Oliver Stone* (1992) (dokumentala)
* *Beyond 'JFK': The Question Of Conspiracy* (1992) (dokumentala)
* *The Bodyguard* (1992) (actor, producer)
* *Amazing Stories: Book One* (1992), *The Mission* atala
* *A Perfect World* (1993)
* *A Century Of Cinema* (1994) (dokumentala)
* *Wyatt Earp* (1994) (aktorea, ekoizlea)
* *The War* (1994)
* *Waterworld* (1995) (aktorea, ekoizlea eta kredituetan agertu gabeko zuzendaria)
* *Tin Cup* (1996)
* *Sean Connery, An Intimate Portrait* (1997) (dokumentala)
* *The Postman* (1997) (zuzendari, ekoizle eta aktorea)
* *Message in a Bottle* (1999) (aktorea, ekoizlea)
* *For Love of the Game* (1999)
* *Play It To The Bone* (1999) (Cameo)
* *Thirteen Days* (2000) (aktorea, ekoizlea)
* *3000 Miles to Graceland* (2001)
* *Dragonfly* (2002)
* *Open Range* (2003) (aktorea, zuzendaria eta ekoizlea)
* *The Upside of Anger* (2005)
* *Rumor Has It* (2005)
* *The Guardian* (2006)
* *Mr. Brooks* (2007)
* *The Tortilla Curtain* (2006) (aktorea eta ekoizlea)
* *Mr. Brooks* (2007)
* *Swing Vote* (2008)
* *The New Daughter* (2009)
* *The Company Men'' (2010)
.tg

**.tg** Togori dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da.

## Kanpo estekak 
*  .tg whois informazioa IANAren webgunean
.qa

**.qa** Qatarri dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinu da. Ku letraz hasten den goi mailako domeinu bakarra da.

## Kanpo estekak 
*  .qa whois informazioa IANAren webgunean
LAME

thumb|400px|LAME v3.99.5

**LAME** MP3 kodetzaile irekia da. LAME izena ''**L**AME **A**in't an **M**P3 **E**ncoder'' adierazpenaren laburdura errekurtsiboa da, gaur egun MP3 kodetzailea den arren.

128 kbit/s eta goragoko bit-tasa erabiliz kalitaterik onenetakoa lortzen duen kodetzailea da. 2004an egindako proba baten arabera, 128 kbit/s-tan kalitate onena eskaintzen zuen kodetzailea zela ondorioztatu zuten.

## Ikus, gainera 
* MP3

## Kanpo estekak 
*  LAMEren webgunea
Atotxako dorrea

**Atotxako Dorrea** Donostiako eraikinik garaiena da, Juan Cruz Saralegi arkitektoaren proiektuaren arabera 1972an eraikia. Egia auzoan dago, Mandasko Dukearen pasealekua eta Maria Dolores Agirre kalean kokatzen da, hiriko hainbat puntutatik ikus daiteke dorrea, inguruan eraikin ez oso garaiak izateagatik. Dorrearen lehen solairuetan bulegoak badaude ere, dorrearen gehiengoa etxebizitzek hartzen dute.

Guztira 76 metro eta 21 solairuko garaiera dauka. Gipuzkoako eraikinik garaienak, Unzaga Dorreak, baino metro bat gutxiago.

Anoetako estadioa sortu aurretik, dorrearen alboan zegoen Atotxako futbol zelaian jokatzen zituen etxeko partidak Errealak.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko eraikinik garaienen zerrenda
* Anoetako dorrea
* Errotaburuko dorreak

## Kanpo estekak
Untzaga dorrea

**Untzaga Dorrea** Eibarko eta Gipuzkoako eraikinik altuena da. Izen bereko plaza eibartarrean kokatua. 60 eta 70. hamarkadetan herriak jasan zuen garapen handi eta basatiaren adibide. Dorrearen lehen solairuetan bulegoak daude, Diario Vascoren egoitza bat esaterako. Hala ere, dorrearen gehiengoa etxebizitzek hartzen dute.

## Ezaugarriak 
Guztira 77 metro eta 23 solairuetako altuera dauka, beheko solairua kontutan hartuz gero. 1966an hasi zen eraikitzen eta 1968 eta 1969. urteen artean amaitu zuten.

## Eraikuntza 
1962an egin zituen eraikinaren planoak Ander Basterretxea arkitektoak, eta 1966 eta 1968 artean egin zen eraikuntza, ingeniari gehigarrien zuzendaritzarekin. Beti esan izan zaio Untzagako dorrea Eibarren, nahiz eta eraiki zenean plazak 18 de julio izen ofiziala zeukan, frankismoaren ondorioz.

Lehen solairu zabal baten espazioa Untzaga zineak okupatu zuen 1970 eta 2009 urteen artean. Miguel Ángel Alvarez margolariarnen mural ikusgarriak ditu zineak barruan.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko eraikinik altuenen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Unzaga Dorrearen argazkiak
BEC dorrea

**BEC Dorrea** Bilbao Exhibition Centreko administraritza bulegoak biltzen dituen dorrea da. Barakaldoko udalerriko Ansioko gunean kokatuta dago. 98 metro eta 28 solairuko altuerarekin, Euskal Herriko eraikinik altuena da, 2006. urte bukaeran eraikitze lanak amaitu zituztenetik, ordurarte altuena izandako BBVAren dorrea gaindituz. Dorreak dituen 28 solairu horietatik, bulego moduan erabilitakoak 9 baino ez dira, besteak solairu teknikoak dira.

Dorrearen amaitze datak atzerapen handia jasan du. Hasieran 2004. urtean zabaltzeko asmoa bazen ere, egondako greba eta eraikuntza enpresarekin desadostasunek atzeratu egin dute zabaltze data.

## Eraikuntza 
Dorrearen erdigunezko porlanezko egitura 98 metroko altuerara arte eraiki ondoren, egituraren bederatzi solairuak goitik behera eraiki ziren, azken solairutik lehen solairura, Euskal Herrian lehen aldiz erabilitako eraikuntza sistema erabiliz.

Eraikuntzan 650 tona garraiatzeko gai zen 135 metroko Manitowoc garabia bat erabili zuten. Kristalezko fatxada 2005eko abenduan hasi ziren jartzen

## Ikus, gainera 
* Bilbao Exhibition Centre
* Bilboaldeko eraikinik garaienen zerrenda
* Euskal Herriko eraikinik garaienen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  BEC dorrearen argazkiak