Niní Marshall

**Niní Marshall**, jaiotzaz **Marina Esther Traveso** (Buenos Aires, 1903ko ekainaren 1a - ib., 1996ko martxoaren 18a) argentinar aktore, gidoilari eta komediantea  izan zen.

1930eko hamarkadan hasi zen erredaktore-lanetan *Sintonia* aldizkarian, 'Mitzy' ezizenarekin. Hainbat irratsaiotan hasi zen kantari, komediarako zituen dohainek aktore gisa parte hartzera eta Juan Carlos Thorryrekin bikote komiko bat osatzera eraman zuten arte. Gero eta ezagunagoa zen, eta Manuel Romerok aktore protagonista eta gidoilari gisa sartu zuen *Mujeres que trabajan* (1938) filman. 1939 eta 1940 artean, Romerok zuzendutako trilogia baten buru izan zen. Trilogia horretan, besteak beste, *Diborcio en Montevideo*, Casamiento en *Buenos Aires* eta *Luna de miel en Río* filmetan parte hartu zuen.

Gizartearen behaketa zorrotza zela eta, bi pertsonaia enblematiko sortu zituen, Catita eta Cándida, XX. mendeko Europako etorkinen bi arketipo, eta haiekin parte hartu zuen film askotan. 1940ko hamarkadaren hasieran, *Carmen* (1943), *Madame Sans Gene* (1945) —ACCAko aktore komiko onenaren saria jaso zuen— eta *Mosquita muerta* (1946), denak Luis César Amadorik zuzenduta.  1943ko estatu-kolpearen ondoren, Mexikora erbesteratu zen Marshall, agintariek beren pertsonaiek erabilitako hizkuntza «hizkuntzaren deformaziotzat» hartu ondoren.

Marshall 1980an erretiratu zen zinematik, Luis Sandrinirekin batera *¡Qué linda es mi familia!* filmatu ondoren. 1985ean bere memoriak argitaratu zituen eta noizbehinka telebistan lan egiten jarraitu zuen 1988ra arte. 

Bere bizitzako azken urteak omenaldiek markatu zituzten. Horien artean, aipagarriak dira 1989an «Hiritar ospetsua Buenos Airesen» izendatu izana eta 1992an Podesta saria irabazi izana. 

## Biografia 
### Haurtzaroa eta gaztaroa 
[thumb|[Niní Marshall bere haurtzaroan, 1904 inguruan.]]
[thumb|Defensa 219 kaleko etxebizitza, [Niní Marshall|Marshall haurtzaroan bizi izan zena. Gero Hiriko Museoaren egoitza izan da .]]
Marina Esther Traveso —gerora Niní Marshall izenarekin ezaguna— 1903ko ekainaren 1ean jaio zen, Buenos Airesko Caballito auzoan, Pedro Traveso eta María Ángela Pérezen (biak ere etorkin asturiarrak) seme-alabarik txikiena. Bi hilabete besterik ez zituela, aita hil egin zen, eta ezkontzako lau seme-alabak emaztearen ardurapean geratu ziren. Aita hil ondoren, familia Defensa kaleko 219. zenbakiko etxetzar batera joan zen —gero Hiriko Museora—, Monserrat auzoan, San Frantzisko elizaren parean, eta hantxe bizi izan zuen haurtzaroko zati bat.  Lau urte zituela, Marina Juan José Paso eskolan inskribatu zuten, eta, han, antzezpenerako interesa erakutsi zuen, eta urtebete geroago lehen aurkezpena egin zuen Buenos Aireseko Asturiasko Zentroan.

Haurtzaroan, familia Montserrat eta Marina auzora joan zen, eta Espainiako dantzak, pintura, marrazketa, kantua, pianoa eta frantsesa, alemana eta ingelesa ikasten hasi zen. Los Arribeños del Norte izeneko haur talde baten buru ere izan zen, eta harekin antzerki lan txikiak egiten zituen osaba baten etxeko sotoan, entretenimendu gisa.Erakunde horretan jaso zuen batxilergoa 1921ean. La Pampan bizi zen orduan, eta Buenos Airesera itzuli zen alaba erditzera. Orduan, etxebizitza enbargatu zioten (senarraren ludopatiaren ondorioz). Ama 1926an bat-batean hil zenean, senarrarekin zuen harremana eskasten hasi zen eta dibortziatu egin ziren. Bere oroitzapenetan, Marshallek bere bizitzako etapa hori «hondamendi sentimental eta ekonomiko» gisa definitu zuen. Santa Fe Rosarioko Blanca ahizparen etxera joan zen aldi baterako, eta, ondoren, Buenos Airesera itzuli zen alaba txikiarekin, pentsio batean sartu eta lana bilatzeko. Beste argitalpenetako batzuk emakumeari eta gorputzarentzako zaintzari lotuta egon ziren. Bere lanak *Sintonia* aldizkarian jarraitu zuen, garai hartako aldizkari ezagunenetako batean, *Antena eta Maribel* aldizkariarekin batera. Marshallek, 'Mitzy' izengoitiaren azpian, uneko gaiei buruzko artikuluak idazten zituen, «*Alfilerazos*» izeneko atal batean. Atal horretan, bere umore garratzagatik eta ohar zorrotzengatik nabarmendu zen.[thumb|[Niní Marshall, Cándida rolean.]]
1934an, *Sintoniako* zuzendari baten iradokizunagatik, irrati-proba batean aurkeztu zen, eta «nazioarteko abeslari» izendatu zuten. Hilabete geroago, *La voz del aire* irrati-zikloan kantari gisa lehen aurkezpena egin zuen. Hiru hizkuntzatan kantatu zuen, eta zortzi hilabetez aritu zen lanean 'Ivonne D'arcy' ezizenarekin. Era berean, beste irrati batzuetan ere parte hartu zuen, hala nola Porteña, Municipal, Nacional, Belgrano eta Fenixen. Pipita Canok, *El chalet de Pipita* zikloaren gidariak (Broadcasting Municipal), komediarako zituen dohainak ikusi zituen, eta bere programan neskame baten rola egitea eskaini zion. Horrela diseinatu zuen Marshallek Cándida, neskame lan egiten zuen espainiar jatorriko emakume batean inspiratutako etxeko langilea. Marily Contreras biografoaren arabera, pertsonaia «emakume ezjakin, inuzente eta baldarra, baina maitagarria, zen, eta Niniren entzuleen artean samurtasun-kuota handia sortu zuen, pertsonaiak zekarren ontasun handiagatik». Karakterizazioa handituz joan zen, eta Roberto Llaurók, industrialari ezagun batek, *El Mundo irratian* bere xaboi-marka sustatzeko deitu zion. 1935ean irratiaren hasierak ez zuen garrantzi handirik izan, eta, horregatik, Marshallek bere gidoietan oinarritutako programa komiko bat egitea proposatu zuen. Hala ere, irratiko zuzendari Pablo Osvaldo Valdok atzera bota zuen proposamena, ez zela aktore ezaguna esanda eta emakumeek ez zutela libretorik idazten. 

1936an, Marcelo Salcedo ezagutu zuen, enpresa bateko kontable paraguaiarra. Handik gutxira ezkondu zen harekin, eta behin betiko izen artistikoa diseinatu zuen. Hasieran, Encarnación Fernández, Pablo Palitos edo Delfina Fuentesekin kartela partekatu zuten zenbait irratik Lily Marshall, Niní Marschall edo Niní Marshal bezalako iragarkietan aurkeztu zuten, ahoskatzeak sortzen zien zailtasuna zela eta.

1937ko martxotik aurrera, bere aurkezpenekin batera Juan Carlos Thorry izan zen, eta harekin maiz lan egin zuen bere ibilbideko maila gorenean amaierara arte. Publizitateko erredaktore gisa izandako esperientziak eta sormenean izandako errendimendu handiak artista gisa profil berritzailea eman zioten berehala. Hala ere, zuzendariak behin baino gehiagotan errepikatu behar izan zuen bere deia aktorearen gaitzespenaren aurrean; izan ere, aktoreak, bere hitzetan, beldurtu egiten zuen zinema, «ez baitzuen aurpegi zinematografikorik, eta jendea desengainatzeko beldur baitzen». Filma urtearen erdialdean estreinatu zen Monumental Zineman, eta arrakasta handia izan zuen. Domingo Di Núbila historialariak, bere liburuetako batean, hauxe argitaratu zuen: *«Niní Marshall-ek film bat egin zezakeela frogatzeaz gain, hirukoiztu ere egin zezakeela frogatu zen*». Urte horretan bertan, Cándida saioko pertsonaia zinemara eraman zuen lehen aldiz izen bereko film batean. Ordukoan, kritikak txarrak izan ziren; *Radiolandia* aldizkariak, adibidez, honelaxe definitu zuen argumentua: «*Material primarioak, auditoriumean eragin zuzena duten leku komun batzuekin hornitua, interpretearen helburu komiko-sentimentaletarako balio du eta herri-eraginkortasuna du*».  Zully Moreno eta Pepe Biondi filmean aparteko paper bat lortzeko aurkeztu ziren pertsona askoren artean zeuden; urte batzuk geroago, bi pertsonaia garrantzitsu bihurtu ziren. Marshall urteko aktorerik emankorrenetako bat bihurtu zen, eta zinemagintzan garrantzi handienekoa.
[thumb|270x270px|[Niní Marshall|Niní Marshall, Mirtha Legrand eta Silvia Legrand bikiekin batera, *Hay que educar a Niní* lanean (1940).]]
1940an, Marshall izan zen *Los celos de Cándida* filmeko protagonista, eta arrakasta apala izan zuen. Aktorea Luis Bayón Herrerarekin batera aritu zen elkarrizketetan, eta Augusto Codecák lagundu zion. *Heraldok*, esku-programarako egindako iradokizunetan, «grazia zoragarriko komedia zoragarri» gisa sailkatu zuen. Jorge Luz film horretan hasi zen aktore gisa, Mar del Platako hondartzetan pertsonaia protagonisten atzetik zebilen bainulari gisa. Filmatzen ari zela, zuzendariak Marshallek erruletan zuen ezjakintasunaz baliatu zen bere pertsonaiak era guztietako hankasartzeak egin zitzan kasinoan egindako eszenetako batean. Urte berean, Mentasti anaiek Marshalli proposamen bat eskaini zioten *Hay que educar a Niní* komedia filmatzeko. Aktoreak onartu egin zuen, eta libretoetan esku hartu. Cándida eta Catita pertsonaiak kontratu kontuengatik interpretatzeko ezintasuna zela eta, Niní Reboredoren rolean agertu zen Marshall. Niní nesken barnetegi batean bizi zen, eta Francisco Álvarezek interpretatzen zuen industrialari aberats baten alabaren plantak egiten zituen. Etcheleten arabera, azterlaneko arotzek eta teknikariek beren postuak utzi eta antzezten ikustera joaten ziren, eta eszena asko errepikatu egin behar izan ziren barrearen ondorioz. Mirtha eta Silvia Legrand ahizpa bikiak aparteko gisa agertu ziren filmean. *Hay que educar a Niní*, hirugarren postuan kokatu zen *Heraldo del Cinematografistak* denboraldiko onenari buruz egindako inkestan. Horacio Salasek, 1989an Herritar ospetsuaren titulua eman zionean, hauxe esan zuen: «*Bere filmetako bat Hay que educar a Niní da, baina Ninik duela 50 urte hezi gintuen*».1940ko uztailean, Marshallek esklusibotasun-kontratua sinatu zuen Argentina Sono Film-ekin, bi film filmatzeko, Luis César Amadoriren zuzendaritzapean, sei hilabetetan, eta gero 1943ko abendura arte luzatu zen. Urte horretako azarotik abendura bitartean, aktoreak lehenengo aldiz sartu zen eremu diskografikoan —Loli tonadilla-pertsonaian— hamalau musika-gai dituen diskoa grabatzean; horien artean, nabarmentzekoak dira «*Se lo cuentas a Noel*», «*Soy castañera*» eta «*La Sinforosa*», Odeón zigiluarekin.  Romerok zuzendu zuen berriro ere, 1941eko hasieran, *Yo quiero ser bataclana* filmeko protagonista izan zen. Marshallek Saint Saens-en *La muerte del cisne* balletaren parodia egin zuen, eta Juan D’Arienzoren «*El vino triste*» tangoa interpretatu zuen. Mercedes Quintanaren aholkularitza jaso zuen, eta, gero, umorez gogoratu zuen Mis memorias-en «puntaz dantzatu eta zisnea oilo bat balitz bezala hil nuen». Kritika zinematografikoak «zinta komiko ona» kalifikatu zuen, eta aktoreak berak nabarmendu zuen «erritmo handia, elkarrizketa biziak eta burutsuak» izan zituela. Pablo Valle irrati-enpresariak, aktorea zineman eklipsatzen ari zela sumatu zuenean, haserretu egin zen; Llauró, berriz, irratira itzultzeko konbentzitzen saiatu zen. Aldi berean, Marshallek bira bat hasi zuen Pedro Quartuccirekin —Thorryren ordez—, eta Txilera eta Perura abiatu zen.

### Lehen superprodukzioak eta arazo politikoak 
Marshallek berriro ekin zion parodiaren generoari, 1943an *Carmen* lanaren buru izateko deitzean. *Carmen* Georges Bizeten operan inspiratu zen, eta Argentinako zinemaren gai komiko baten zerbitzurako lehen superprodukziotzat hartu zen. Argumentuaren arabera, *Carmenen* jostun fanatiko batek buruan kolpea hartu ondoren Carmen zela uste zuen. Contrerasen arabera, filmak «opera ospetsu pixka bat, literatura pixka bat eta asmamen eta eromena» zituen.  Eszenetako batean, Carmen pertsonaiak eskaileretan ibili behar zuen, eta, horregatik, zuzendariak akrobata bat kontratatzea proposatu zuen. Marshallek uko egin zion eta berak egin zuen eszena, moretoi batzuk eragin zizkiola. *Antena* aldizkariak adierazi zuenez, «Niní da Carmenen arima, eta ia esan daiteke film guztia bera dela». Hasierako arrakastaren ondorioz, filmak trilogia bat sortu zuen, eta *Madame Sans Gene* eta *Mosquita muerta* egon ziren; biak ere parodiara iraulitako pieza famatuetan oinarrituta.

1943ko ekainaren 4an, 43ko Iraultza izeneko kolpe militar batek Ramón S. Castillo presidentea kargutik kendu zuen. Arturo Rawsonek hartu zuen kargua hiru egun geroago, uko egin zuen arte. Orduan, Pedro Pablo Ramírez koronelak ordezkatu zuen, eta horrek mugak jarri zizkion artisten adierazpen-askatasunari, Castillo presidentearen garaian nagusi zen askatasunarekin amaituta. Ekainaren 7an, kargura iritsi zen egunean, Transmisio Irrati-telefonikoen Kontseilu Gorena sortu zen, eta haren lehen ebazpena hizkuntza arruntean gaizki erabilitako hitzen eta lokuzioen zerrenda luze bat aurkeztea izan zen, «erradiofoniatik atera» behar zirenak. Marshallek kontratu bat sinatu zuen Radio Splendidekin diru-kopuru handi baten truke, eta, haren memorietan zera adierazi zuen, emanaldietako bat amaitzean, «ezin izan nion neure jenioari eutsi, eta agurtzean: "Ostiralera arte... uzten badigute". Marshallek ezin izan zuen berriro irratian lan egin eta hurrengo aldian Hugo del Carrilek ordezkatu zuen. Irratikomunikazioen bulegotik, aktoreak jakinarazpen bat jaso zuen, non adierazten baitzuen debekua «*bere pertsonaiek hizkuntza desitxuratu egiten zutela argentinar herria, ez zuelako bereizteko gaitasunik*». Zeluloide-eskasia eta industria zinematografikoaren gainbehera zela eta, proiektuek Estatuaren laguntza behar zuten. Oposizioari lotutako artisten zerrenda beltzen testuinguruan, errealizazioak nabarmen gutxituz eta film berriak gutxi banatuz, atzerriko ekoizleek aukera berriak eskaini zizkieten Argentinako irudiei. Hala, Mexikon filmatzeko proposamenak jasotzeaz gain, Marshalli Espainian filmatzeko deia egin zioten. *Ni ez naiz Mata-Hari* (1949), Benito Perojok zuzendutako Mata Hari espioiaren bizitzaren parodia.

Buenos Airesera itzulita, Ángel Mentastik Marshalli esan zion lanak bertan behera utzi behar zituela Eva Perón lehen damaren berariazko eskaera baten bidez.  Bere memorietan, Marshallek esan zuen egoera horren aurrean Peron presidentearekin audientzia eskatzea erabaki zuela: *Arrazoi bila nabil, elkarrizketa bat eskatu nion nazioaren presidenteari, eta erantzun zidaten Gobernu Etxean jasoko ninduela, haren idazkari pribatu Juan Duartek, nire miresle ohiak! Hiru aldiz joan nintzen adostutako audientziara, eta lehenengo bietako batean ere ez ninduen hartu. Hirugarrenean... bi ordu lasaitzen eman ondoren, antesala zabal batean, inguruan beste jende asko zuela, Presidentearen idazkariaren idazkaria atera zen, eta oihu egin zuen ahots ozenez: «Andrea, Duarte jaunak esan du jai batean emagaldu jantzita Evaren ahizparena egin zenuenean.*»Argentinan lan egiteko ezintasuna zela eta, Marshallek erbesteratu egin behar izan zuen,Libertad Lamarque eta Arturo García Buhr bikoteek bezala. Ustelkeria-salaketengatik egindako ikerketa batean, Juan Duarte hilda aurkitu zuten 1953ko apirilean, ustezko suizidio batean. Iraultza Askatzailearen ondoren, debekuak berriro errepikatu ziren, ordukoan peronismoari lotutako artistekin, besteak beste, Fanny Navarro. Navarroren karrera pikutara joan zen 1955etik aurrera, eta hurrengo hamarkadan beste hiru film baino ez zituen filmatu. Garaiz aurretik hil zen 1971n, publikoak ahaztuta eta ingurune artistikotik urrun.

### Erbesteratzea eta filmazioa Mexikon 
Marshall Mexikora joan zen, eta Latinoamerikako Etxean, antzeko egoeran zeuden beste artista batzuk (Amanda Ledesma eta Libertad Lamarque, besteak beste) ostatatzen ziren sailez osatutako eraikin bat ezarri zen. Harekin adiskidetasun estua izan zuen hil arte. Aldiz, Radio Belgranorako irrati-funtzio bat egitea erabaki zuen Emakumeen Kontseilu Nazionalaren aretoan eta Kubako eta Mexikoko koprodukzio bat filmatzea, *Una gallega en La Habana* (1955), René Cardonak zuzendua. 

1956ko martxoan, Marshallek jaialdi, talde eta funtzioetan parte hartu zuen, poliomielitisa zuten haurren mesedetan, 1944ko elkartasun-keinuaren antzekoa, GOUk artistei zuzendutako deialdi batean parte hartu zuenean —Juan Domingo Perón buru zuela—, San Juango lurrikararen biktimentzako dirua biltzeko. Orduan, Marshallek kondekoratu egin zuen diru kopuru handiena bildu zuelako —4964 pezeta, gehi berak emandako 1000 pezeta—. Bost minutuko iraupena izan zuten airerako espazioek, eta, handik gutxira, hogeira zabaldu ziren tarteko publizitaterik gabe. Aktorea, berriz, ez zegoen eroso zuzeneko telebistarekin:«... *dena hain azkar, inprobisatua egiten da.* *Batek ez badu letra gogoratzen, kartel izugarria jartzen diote sudurrari irakur dezan*».Marshallek gogor epaitzen zuen telebistaren independentzia eta etsaitasun falta, baina bere aurkezpenak 30 eta 40 audientzia-puntu artean lortu zituen. Mancerarekin izandako arrakastaren ondorioz, beste programa propio bat abiarazi zuen, *Teatralerías*, baina erabateko porrota izan zen, eta zikloak ez zituen jasan audientzia-gorabeherak. 

1969an, *Las de Barranco*, *Recuerdo del viejo Aires* obraren bertsio musikala aurkeztu zuen antzerkian. Proiektuak gogo bizia sortu zion, baina obra zazpigarren tokian kokatu zen ikuskizun ikusienen artean eta pixkanaka hamaikagarren mailara jaitsi zen. Marshallek Victoria Valdor, izeba zoro eta sentsuala, interpretatu zuen *Coqueluche* lanean, eta bertan ileorde ilehori batekin agertu zen. Lana 1971n estreinatu zen Mar del Platan, eta arrakasta izan zuen udako denboraldi osoan, baina, oihartzuna izan arren, aktoreak lana utzi eta Noemí Laserrek ordezkatu zuen. 

### Berpiztea eta erretiroa 
1972an, Lino Patalano ikuskizun baten bila zebilen, eta aldizkari bat erabiltzen ari zela, Marshallen elkarrizketa bat irakurri zuen, erretiroaren berri emateko. Patalanok telefonoa lortu zuen eta berehala harremanetan jarri zen, café-concert delako ikuskizuna egiteko konbentzitzeko. Sei hilabetez behin eta berriro saiatu ondoren, aktoreak proposamena onartu egin zuen, eta Patalanok gogorarazi zuen Marshallek *Y... se nos fue redepente* lanaren libretoak erakutsi zizkiola. 1940ko urte*eta*n idatzi zuen umore beltzeko ikuskizuna, eta inoiz ezin izan zuen estreinatu. Patalanok nabarmendu zuen Marshall oso lotsatia zela, eta «*dena ondo joan zen entsaio egunera arte. Egun hartan Ninik esan zigun: "Mutilak, nik kalte-ordainak ematen dizkiet, baina ez dut ezer egiten!*  "», horren aurrean erantzuna hauxe izan zen: «"*Andrea, errespetu osoarekin, ez egin bromarik!* *Zoaz hotelera, eta bihar etorri  funtziorako."*» [124]  Ikuskizuna 1973an aurkeztu zen *El Gallo Cojo* Kabarett-en. Arrakasta handia izan zuen, eta 1800 funtzio egin zituen Buenos Airesen, Rosarion, Kordoban, Montevideon, Txileko Santiagon eta Liman. Telebistarako saio berezi bat ere egin zen, 1979an Canal 13k emana, eta 1986an disko bat; Marshall-en adinak eta beste proiektu batzuek desegin egin zuten ikuskizuna Estatu Batuetara, Mexikora eta Venezuelara eramateko ideia. Antzezpena agertoki bakar batean gertatzen zen, Don Pascual zapatagilearen beilatokian. Haren inguruan, aktoreak bere pertsonaien galeria osoa birsortu zuen, eta Electra alargunari dolumina ematera hurbiltzen ziren.

1975ean, Martín Fierro saria jaso zuen omenaldi gisa, Libertad Lamarque, Tita Merello eta Mirtha Legrand ikuskizuneko beste pertsona batzuekin batera. Urtebete geroago, Marshallek *El pequeño Marshall-Luz ilustrado* estreinatu zuen, Jorge Clarorekin batera, aneurisma bat izan zuenean eta proiektua bertan behera utzi behar izan zuenean, *Y... se nos fue redepente,* bere onera etorri zenean*,* berriro ekin zion. Gero, *Una noche en la radio* saioaren denboraldi labur baterako deitu zuten, eta, arrakastari esker, Mar del Platan zabaldu *eta* aurkeztu zuten. 1977an, hiru egunez, Marshallek telebista-saio berezi bat grabatu zuen Canal 13rako, *El humor de Niní Marshall* izenekoa, *Ikuskizunaren mundua* zikloaren barruan aurkeztua. 
[thumb|200px|[Luis Sandrini eta Niní Marshall *¡Qué linda es mi familia!*,  biek egindako azken lana, 1980]]
1980an, *La nona* lanean paper nagusia baztertu ondoren, bere azken filma, *¡Qué linda es mi familia!* filmatu zuen, Palito Ortegarekin eta Luis Sandrinirekin batera. Azken filmazio-egunean argazkiak ateratzen ari zirela, kolapso baskularra izan zuen Sandrinik, ospitaleratu egin zuten eta hamaika egun geroago hil zen. Hasieran, ekoizleek *La familia está de fiesta* izenburua pentsatu zuten, baina izenburua aldatzea erabaki zuten, aktorearen heriotzaren aurrean. Marshallek eragin handia izan zuen, eta ez zen inoiz filma ikusteko gai izan. Hurrengo urtean Platinozko Safen saria jaso zuen, aktore komiko onenaren saria. Azken lanetan hogeita hamar emanaldi egin zituen Antonio Carrizorekin batera irrati-ziklo batean, eta parte-hartze berezia izan zuen 1982ko TV *Juntos* saioan; ondoren, erretiratzea erabaki zuen, eta, bere hitzetan, «*bere hiletetara ez joateko*». 

### Azken urteak 
Marshallek 1985ean argitaratu zituen bere memoriak, Salvador D'Annaren laguntzarekin, eta urtebete geroago, bere pertsonaien jantzi asko eman zizkion Zinemaren Museoari. 1988an, *El mundo de Antonio Gasalla zikloan* o telebista-zikloaren emanaldi batean Caterina andrearena egin zuen. Aktoreak honelaxe definitu zuen bere parte hartzea: «*izua*». Bizitzaren amaieran, ohore eta aintzatespenak jasotzen hasi zen, ikuskizunean egindako ibilbide luzeagatik. 1989an, Buenos Aires hiriko herritar ospetsu izendatu zuten Buenos Airesko Legegintzaldian, eta 1992an, Mirtha Legrand-en eskutik jaso zuen Podesta saria, bere filmetako batean aparteko gisa hasia baitzen. Urte horretan bertan, terapia intentsiboan sartu zuten hamar egunez eta beldur izan zen bere bizitzagatik. 
1992ko ekainean, Marshallek bere gidoien eskubideak laga zituen *Mortadela* ikuskizunean Parisen ordezkatzeko, eta, adin handia izan arren, bera arduratu zen gidoiak frantsesera itzultzen zirela ikuskatzeaz. Marilú Marini arduratu zen bere pertsonaiak birsortzeaz, eta lanak komedia musikal onenaren Molière saria jaso zuen. Marshall Buenos Aireseko Lola Membrives antzokian izan zen estreinaldian izan zen malkoen artean. 1995ean *Niní* estreinatu zen, Petit Montparnasse antzokian antzeztutako antzeko lana, Marini protagonista zuena. Aurrekoan bezala, Marshall Maipo Antzokian izan zen estreinaldian, eta esan zuen «*asko kostatu zitzaidan kontratua sinatzea, nire testuak beste pertsona batek egin zitzan.* *Eta oraindik aitortu behar dut eszenatoki baten gainean egotea gustatuko litzaidakeela*». Ikuslerik gazteena agurtzera hurbiltzen zenean eta pertsonaiekin barre egiten zuenean, hauxe esaten zuen: «*Laugarren belaunaldi bat dut aurrean*».*Bizitzak gauza asko eman dizkit, batez ere jendearen maitasuna, hori baita nik gehien eskertzen dudana. Esan eta nekatu arte esango dut: «Nire bizitza, xelebrea egin zuen etxeko andre baten nbizitza baino ez da». Hala sentitzea nahi dut, eta horrela gogoratzea nahi dut.*                                                   Niní Marshall, 90. urtebetetzean.Marshallen azken agerpen publikoa 1995eko abenduan izan zen, Cervantes Antzoki Nazionalean Libertad Lamarque lagunari laguntzeko, Nazioko Kultura Idazkaritzak emandako omenaldian.

### Heriotza 
1996ko urtarrilean, Marshall Bazterrica de la Recoleta Klinikan ingresatu zuten arnas arazoengatik. Albistea ez zen argitaratu hiru egun geroago arte, eta erakundeko agintariek ez zuten xehetasun handirik eman familiak espreski eskatuta. Martxoaren 8an, berriz ere terapia intentsiboan sartu zuten, arnas afekzio baten eta deshidratazio-koadro larri baten ondorioz. Desoreka orokorra eta okerrera egin zuen. Marshall 92 urte zituela hil zen 1996ko martxoaren 18an, 11:05ean (UTCa-3), bihotz- eta arnas gelditzea zela eta. Haren gorpuzkiak Cervantes Antzoki Nazionalean gorde ziren eta Olibosko hilerriko familia-hilobian sartu.

### Bizitza pertsonala 
Marshall Felipe Edelmannekin ezkondu zen 1924an. Alemanian hezi zen bera baino askoz zaharragoa zen Edelmann ingeniari errusiarrarekin, eta Harekin izan zuen alaba bakarra, Ángela, 1926an jaioa. Edelmann ludopata zen, eta ondasun guztiak galdu zituen jolasaren ondorioz; besteak beste, Marshallekin bizi zen etxea. Hori zela eta, aktorea banandu egin zen: «*Jakin nuen egunean pertsona heldu egin nintzen.* *Inguruabarren aurrean bakarrik geratu nintzen... gauza bakar batek arduratzen ninduen: alabarekin geratzeak», esan zuen behin*. Edelmann 1957ko uztailean hil zen.

Irratian interpretatzen hasi zenean, Marcelo Salcedo ezagutu zuen, enpresa yerbatera bateko kontadore paraguaiarra, eta harekin ezkondu zen Mexikon.  Salcedo Marshallekin joan zen 1930 eta 1940 urteetan, baina 1950ean banandu egin ziren, aktorea Mexikora erbesteratu zenean. 1953an, Latinoamerikako Etxean zegoela, harremanetan hasi zen Carmelo Santiago ekoizle eta kazetariarekin. Berehala bihurtu zen haren ordezkaria, eta harekin bizi izan zen 15 urtez, 1968 arte, desleiala zela jakin zuenean. Santiago 1993ko abuztuan hil zen.

Marshallek bere bizitzaren zatirik handiena Recoleta auzoan bizi izan zen, Vicente López plazaren parean, eta bertan pinturarako, irakurketarako eta antigoaleko gauzen bildumetarako zaletasuna garatu zuen. Carlos Gamallo biloba sei film argentinarretan lan egin zuen aktore gisa 1993 eta 2004 bitartean, eta horien artean *Gatica, el Mono* nabarmentzen da. Bere iloba Susana Degoy (1943-2008) idazlea eta saiogilea izan zen, ikuskizunaren soziologiaren ikerketan espezializatua. Degoyren alaba, Marshallen Birbiloba-iloba, Antonella Costa aktore italiar argentinarra da.

## Legatua 
[thumb|200px|[Niní Marshall antzokia]]
María Elena Walsh-ek «Nuestra Cervantes» gisa definitu zuen, eta azaldu zuen:«*Hizkuntzaren ezagupen miresgarri batek bakarrik utzi zion Niníri hura askatzen, trabatzen eta eterraren uhin iragankorretara botatzen*».Hainbat gizarte-sektoretako edo kolektibitatetako hizketaren ezaugarriak erreproduzitzeko zuen talentua ekarpen bat izan zen, ez bakarrik bere bakarrizketetarako, baita ikerketa filologikorako ere; La Platako Unibertsitate Nazionaleko Humanitate eta Hezkuntza Zientzien Fakultateak grabazioak erregistratu zituen Marshallekin 1950ean, bere pertsonaien hizkuntza-berezitasunak aztertzeko. Bere irratsaioen dozena erdi konpaktu historiko bildu zituen Dora Ceratik: «*Mafalda heldu baten modura, Niník klase sozial baztertua azaleratu zuen, eta pertsonaia horiei esker esan edo barregarri utzi zuen gauza snob-ak, alferrikakoa, hitz itsusirik gabe eta azpikeririk gabe*». Bere alaba Ángela Edelmannek erreportaje batean adierazi zuen ama bere belaunaldiko gainerako komedieanteen gainetik nabarmendu zela, bere pertsonaiak «idatzi, zuzendu, jardun, jantzi eta makilatzen» baitzituen. Enrique Pintik ere puntu horri buruz hitz egin zuen, eta Marshall-ek «*bere pertsonaiak eraikitzen zituen, eta, horregatik, nahiko aldaezina da... Niník modu globalean ulertzen zuen»*.

1999an, Marshall-en familiak, Gogni eta Vea Más Multimedios diskoetxeekin lankidetzan, Niníren bakarrizketa arrakastatsuenak biltzen zituen hiru disko konpaktu plazaratu zituen. 2000. urtetik, haurtzaroan eta nerabezaroan bizi izan zen egoitza, Kerubinen Etxea, Hiriko Museoaren egoitza da. Urtebete lehenago plaka bat jarri zen omentzeko.

El Correo Argentinok Marshall-en oroimena ohoratu zuen 2002an bere aurpegiarekin posta-estanpak atera zituenean. 2003an, mendeurrena ospatzeko, omenaldiak egin ziren haren omenez. Besteak beste, atzera begirako erakusketa bat egin zen, argazkiak, aldagelak eta libretoak biltzen dituena. *Niní* filmak 100 urte bete ditu Recoleta Kultur Etxean, eta haren film nagusien proiekzioa Leopoldo Lugones aretoan. Aldi berean, Volver kable-seinaleak ziklo berezia eman zuen bere filmekin, eta Patricia Narváez eta Marily Contreras autoreek bi liburu biografiko argitaratu zituzten. 2005ean, Raúl Etcheletek L*a película de Niní* dokumentala estreinatu zuen. Autore beraren biografia-liburu batean oinarrituta dago, eta testigantzak, film-materiala eta Marshall-en bizitza kontatzen ditu.1996an, Clarín-ek inkesta herrikoia egin zuen artista argentinarrei buruz, eta Marshall-ek laugarren postua lortu zuen garai guztietako artista maiteena (%10,2) eta «talenturik handiena» (%7,3). Egunkari berak ere antzeko beste egunkari bat egin zuen 2005ean, eta hor lortu zuen bigarren postua «Argentinako historia osoko komikorik onenaren» atalean, % 10,3rekin, Alberto Olmedo aurretik zuela. Viva aldizkariak 1999an sartu zuen «XX. mendeko hamar argentinarren» barruan, eta urte horretan egindako inkesta batean, «garai guztietako aktore komikoa» aukeratu zuten.

Pablo Ducrós Hicken Zinemaren Museoak Niní Marshall aretoa du. Bertan, aktorea protagonista duten filmetan noizbait erabili ziren argazkiak, koadroak, jantziak eta zinema-elementuak biltzen dira, baita objektu pertsonalak ere. Carlos Paz herriko Candilejas antzokiaren ondoko pasarte bat eta Costanera Hegoko anfiteatro bat ere bere izenarekin izendatu zituzten. 2009an, Puerto Maderoko kale bat Niní Marshall izena jarri zioten herri-bozketa bidez, eta 2011n, Sergio Massa intendenteak Udalaren intereskotzat deklaratutako Norma Aleandro aktorea amabitxi zela, Tigre partidan, bere izena zuen antzoki bat inauguratu zen.

Alejandra Majluf aktoreak interpretatu zuen Marshall *Ay, Juancito* (2004) film biografikoan, Héctor Oliverak zuzendua. Juan Duarteren bizitza politikoan eta ikuskizunen munduarekin duen loturan oinarrituta dago filma.

2015az geroztik, Niní Marshall izena du hiltegi auzoko 1 zenbakiko bigarren mailako antzerki eskolak.

### Pertsonaiak 
thumb|200px|Niní Marshallen kapela, Zinema museoan
Marshallek garaiko gizartearen behaketa xehe eta zuhurra zuen, eta horri esker, bere pertsonaiak sortu eta gizarte-klaseen berezitasunak eta akatsak islatu zituen, gehiegikeriaren bidez. Bere pertsonaiek Argentinako idiosinkrasia birsortzen zuten eta XX. mendearen hasieran Amerikara iritsi zen Europako etorkinen arketipo bihurtu ziren.

Marshallek bere pertsonaiak sortzea erabaki zuen, behaketan eta gehiegikerian oinarrituta:
*Nire pertsonaiak jendeari begira sortzen ditut, barrea eragin dezaketen akats txikiei arreta jarriz. Ni ile-apaindegira joaten naiz, adibidez, eta belarria erne dut bezeroek zer estaen duten entzuteko. Sinestezina da emakumeek han zer esaten duten: lehorgailuetan daude, eta aparatuak belarriak estali eta zarata egiten duenez, oihu egin behar izaten dute elkar entzuteko. Auzo osoko bizitza eta mirariak kontatzen dituzte garrasika. Oro har, nik karikaturizatu egiten dut han esaten dena, baina batzuetan ez ditut tintak ere kargatu behar. Gauza bera garraio publikoetan: normalean ez dut omnibusean bidaiatzen, ezagutzen eta begiratzen didatelako, eta horrek oso urduri jartzen nau; baina batzuetan betaurreko beltzak jartzen ditut eta buelta bat ematen dut jendeari entzuteko. Gezurra dirudi zer axolagabeak diren. Beste iturri handi bat Vicente López plazatxoa da, nire etxearen aurrean dagoena; hor, meskameen espioia izaten naiz beren mutil-lagunekin daudenean, eta gero, horiek errepikatuta grazia sortzen duten esamoldeak, esaerak eta egoerak lortzen ditut.                       Niní Marshall*                                                           
Ana Padovani psikologoak erreportaje batean adierazi zuen:Marshallek «*lan oso interesgarria egin zuela hitzarekin.* *Berak testu-brodatzea lortzen zuen, etorkin-korronteen, hitz egiteko moduen, ohituren behaketa xehetik abiatuta. Ez du zentzu hertsian literatura-produkziorik, baina uste dut ondo duela idazle estatusa*». Bestalde, Maria Morenok, 12. orrialdeko artikulu batean, honako hau adierazi zuen: «''Aktoreak bere ahozko erregistroak puztu egiten zituen, kritiko bihurtzeaz gain, sorkuntzan eta asmamenean 'egositako' berezitasun tipikoak eratzen zituen*».Marshallen pertsonaiarik enblematikoenak Cándida eta Catita izan ziren; lehenengoak Galiziako etxeko langileak pertsonifikatzen zituen, eta bigarrenak, berriz, komentuko emakume tipikoak, familia italiar batetik etorriak. Beste pertsonaia garrantzitsu batzuk ere interpretatu zituen, hala nola Pola andrea, juduen kolektibitatearen estereotipoa; Mónica Bedoya Hueyo de Picos Pardos Sunsuet Crostón, goi-mailako eta azaleko klaseko emakume tipikoa; Niña Jovita, modako neska ezkongabea, Gladys Minerva Pedantoni,  italieraz hitz egiten zuen eskolako ikaslea. Beste pertsonaia batzuk egitura beraren pean eratu ziren, baina ez zuten eragin bera izan, hala nola Don Cosme, ahots zakarreko italiar bat; Lupe, senarrak sufritutako eta tratu txarrak jasandako neska gaztea; Niña Jovita zaintzen zuen Belarmina Cueio neskamea; Loli, modaz pasatutako aktorea; Catitaren Mingo neba bihurria; Bárbara Mc Adam, Mexikoko goi-mailako klaseko estereotipo fin eta bitxia. Marshallek asmatutako Mingo eta Catita pertsonaiek Minguito Tinguitella eta Porotakoen antzekotasunak izan zituzten geroago, 1980ko hamarkadan Juan Carlos Altavistak eta Jorge Clarok arrakastaz interpretatuak. 

## Filmografia 
### Filmografia Argentinan 
### Filmografia Mexikon 
### Filmografia Espainian 
* *Yo no soy la Mata-Hari* (1949).

### Telebista saioak 
### Antzerki lanak 
## Sariak eta aintzatespenak 
* *Sintonia* aldizkariaren «Irrati-sentsazioa» saria (1937).
* Condor de Plata saria, Argentinako Kronista Zinematografikoen Elkarteko (1945) interprete komiko hoberenari.
* Argentinako Kronista Zinematografikoen Elkarteko aktore komiko onenaren Zilarrezko Cóndor Saria (1947).
* ACDADTren Urrezko Plaka (1950).
* Mexikoko aktore onenaren saria (1951).
* ACDADI saria (1956).
* Argentinako zinemako aktore komiko onenaren saria (1956).
* ALPIko Urrezko Domina (1959).
* Argentinako Israelgo Elkartearen domina (1960).
* Mexikoko antzerki-aktore onenaren saria (1961).
* Haurrentzako disko onenaren Hautaketa Saria (1962).
* Brasilgo Zilarrezko Kopa Argentinan (1966).
* Odiaren urrezko domina (1966).
* Santa Feko gobernuaren Urrezko Masta saria (1966).
* Argentinako zinemaren aitzindari izendatu zuen Argentinako Kronista Zinematografikoen Elkarteak (1967).
* Showean (1967), emakumezkoen emanaldi onenaren ohorezko testigantza.
* Leo saria (1968).
* Urrezko 9. saria (1968).
* Urrezko 9. saria (1969).
* Karamba saria (1971).
* San Fernandoko Udalaren Urrezko Aingura Saria (1972).
* Argentinako apezpikutzaren San Gabriel saria (1973).
* Informe aldizkariaren La Estrella de Oro saria (1974).
* Urrezko Gallo Cojo saria (1974).
* Kordobako Udalaren Bamba saria (1974).
* Informe aldizkariaren ospeari urrezko domina eman zion (1975).
* Río Hondoko Ospearen Zinemaldiko Sol de Oro saria (1975).
* APTRA enpresaren Martín Fierro sari berezia (1975).
* Urrezko Palma Audientzia Saria (1977).
* Emakumeen jarduketarik onenaren saria Mar del Platako (1978) Diario Popularreko kontzerturako.
* Canal 9ko (1978) «garai guztietako artistari» aitorpena.
* APTRA enpresaren Martín Fierro sari berezia (1979).
* Cruz de Plata Eskiú saria irrati eta telebistan (1979).
* Pablo Ducrós Hicken Zinemaren Museoko Pathé Ganbera (1980).
* Platinozko Ziurtagiriak saria aktore komiko onenari (1981)
* Argentinako Kronista Zinematografikoen Elkartearen bereizketa berezia, «Argentinako zinemara egindako ekarpenagatik» (1983).
* Zilarrezko Obelisco saria, *Guztion Larunbata'' programan (1983).
* Kultura Nazionalaren Gloria bereizketa (1984).
* «Buenos Aires hiriko herritar ospetsua» izendapena Porteko Legegintzaldian (1989).
* Martín Fierro saria, APTRA (1989) ren ibilbide artistikoaren aitorpen gisa.
* Asiseko Santa Klara saria (1990).
* Podesta saria ibilbide artistikoari (1992).
* D'Annaren Elena B. Fundazioaren saria (1994).

## Ikus, gainera 
* Lamarque askatasuna
* Argentinako zinema
* Peronismoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Niní, clásica y moderna*, diario *La Nación*, 28 de abril de 1999.
* *Sensible homenaje a Niní Marshall*, diario *La Nación*, 20 de noviembre de 2003.
* *Homenaje doble a Niní Marshall*, diario *La Nación*, 14 de octubre de 2003.
* *Libro y documental para recordar a Niní*, diario *La Nación*, 27 de octubre de 2005.