Agatha Christie

**Agatha Christie**, jaiotzaz **Agatha Mary Clarissa Miller** eta ezkontzaz **Christie** eta **Mallowan**, (Torquay, Devon, Ingalaterra, 1890eko irailaren 15a – Wallingford, Oxfordshire, Ingalaterra, 1976ko urtarrilaren 12a) idazle britainiarra zen, 66 misterio eta hilketa-eleberri idatzi zituelako ezaguna. Horregatik, *Hilketen Erregina* deitzen zioten. Hercule Poirot eta Miss Marple detektibeen pertsonaiak sortu zituen, bata profesionala eta bestea, zalea, hainbat eleberritan agertzen direnak.

Eleberriez gain, ipuin labur eta antzezlanak ere idatzi zituen. **Mary Westmacott** goitizenarekin amodiozko eleberriak argitaratu zituen.

Guinness Errekorren Liburuak liburu gehien saldu duen garai guztietako idazletzat dauka, eta William Shakespearekin batera, literaturaren arlo guztietan gehien saldu duen idazletzat. Bibliak bakarrik gainditu du haren liburuen salmenta eta gaur egun munduan gehien itzultzen den egilea da: haren eleberriak gutxienez 103 hizkuntza ingurura itzuli dira.

*The Mousetrap* ("Satartea") antzezlanak denbora gehien irautearen errekorra du munduan. 1952ko azaroaren 25ean estreinatu zen Londresen, eta 2020ko martxoaren 16a arte taularatu zen, covid-19ak sortutako pandemiarengatik eten zen arte; hala ere, 2021eko maiatzaren 17an berriz antzezten hasi zirenez, 2022ko azaroan, haren 28.915 ekitaldi eskaini dira. Antzezlan hori euskaraz ere egin da.

Haren liburu eta ipuin gehienak zinera eraman izan dira; horietako batzuk, behin baino gehiagotan (*Murder on the Orient Express*, *Death on the Nile* eta *4.50 From Paddington*). Bestalde, telebista, irrati, bideo-joko eta komikietara ere egokitu izan dira.

Autobiografia bat ere idatzi zuen.

## Biografia 
### Hasierako urteak 
Agatha Mary Clarissa Miller 1890eko irailaren 15ean jaio zen Torquayen (Devon, Ingalaterra). Aita Frederick Alvah Miller Estatu Batuetako burtsaren artekaria zuen, eta ama, Clarissa Margaret Boehmer, Britaniar Armadako kapitain baten alaba. Azken hori, amaren parteko izeba batekin —amerikar aberats baten bigarren emaztea zen— bizitzera bidali zuten. Margaretek bertan Agatharen aita ezagutu zuen, bere aitaordearen semea baitzen, eta ezkondu egin ziren. Aitak estatubatuar naziotasuna izan arren, Agathak ez zuen inoiz herritartasun bikoitzik eskatu.

Hiru senideetan gazteena izan zen: Margaret Frary Miller (1879-1950), *Madge* deitua, bera baino hamaika urte zaharragoa eta Louis Montant Miller (1880-1929), *Monty* deiturikoa, hamar urte zaharragoa. Gurasoek ikasketak etxean egitea nahi izan zuten eta irakurri, idatzi eta matematika ikasteaz gain zenbait musika instrumentu jotzen ere ikasi zuen. Gainetrak, txikitatik amak idaztera bultzatu zuen. Hamaika urte zituela, aita hil zitzaion; hamasei urte egin zituenean, Parisko eskola batera joan zen eta bertan abesten, dantzan eta pianoa jotzen ikasi zuen. Lanpostu horiek haren lanean eragina izan zuten, haren eleberrietako hilketa asko pozoien bidez gauzatzen baitira. Gerra amaiera aldera, Archiek Royal Air Force utzi zuen eta Londreseko finantza sistema lanean hasi zen, nahiko soldata baxuarekin. Waikikin surfean ibili ziren lehen britaniarretakoak izan ziren.

1928an dibortziatu ziren eta Archie Nancy Neelerekin ezkondu zen. Agathak alaba Rosalinden zaintza lortu zuen eta Christie deitura mantendu zuen idazketarako. Ezkontzan zehar, sei eleberri argitaratu zituen, ipuin bildumak eta zenbait aldizkaritan hainbat istorio labur. Ama-alabak Kanariar Uharteetara joan ziren, eta hor *The Mystery of the Blue Train* idatzi. 1928. urtearen amaieran, Agathak Mary Westmacott izenpean ''Giant's Bread* lehen eleberria idatzi zuen, detektibeen generotik at, finantza arrazoiengatik lan egitera behartuta dagoen konpositore bati buruzko fikziozko lana.

### Bigarren ezkontza 
thumb|Agatha Christieren hilarria Cholseyn
1930ean Max Mallowan arkeologoarekin ezkondu zen, bera baino hamalau urte gazteagoa zena. *Orient Expresseko hilketa*, 1934ean idatzitako eleberria, Istanbulen (Turkia), Pera Palace hotelean idatzi zuen, trenbidearen hegoaldeko geltokian. Hotelak Christieren gelari eusten dio, egilearen oroigarri gisa.

Christie Chelsean bizi izan zen, hasieran Cresswell Placen eta gero, Sheffield Terracen. Bi onibarrak plaka urdinez markatuak dira. 1934ean Winterbrookeko Winterbrook House erosi zuten, Wallingfordeko hiri komertzial txikiaren ondoan dagoen herrixka batean, eta Cholseyko eta Berkshireko mugen barruan.

Bere bizileku nagusia izan zen, eta Christiek bere idazkeraren zatirik handiena egin zuen lekua. Bikotea hasieran zoriontsua izan zen, baina urteak pasa ahala garraztu egin zen harremana Mallowanen etengabeko abenturak zirela eta. 1977an, Agatharen heriotzaren hurrengo urtean, Barbara Parkerrekin ezkondu zen Mallowan.

1950eko hamarkadaren hasieran, bizi-erritmoa murriztu eta gutxiago idatzi zuen, nahiz eta antzerki-ekoizpenei eskaini zien denboraren zati handi bat. *The Mousetrap* (1952), haren antzezlan famatuenak, hogeita hamar urte bete zituen taula gainean 1982an St. Martin Antzokian, Londresko West Enden.

1961ean Exeterreko Unibertsitateak *Honoris causa* titulua eman zion, eta 1971n Britaniar Inperioko Dama izendatu zuten, garai hartan oso gutxitan ematen zuten noblezia titulua. Azkenean, 1976ko urtarrilaren 12an hil zen, 85 urte zituela, arrazoi naturalengatik, Winterbrookeko etxean. Cholseyn lurperatu zuten.

## Idazkera 
Agatha Christieren liburu gehienak "whodunit" estiloan garatuta daude, hau da, irakurleak hiltzailea zein den asmatu behar du eta horretarako idazleak zenbait aztarna ematen dizkio istorioan zehar. Ingalaterrako gizarte klase ertain eta altuaren ingurugiroan kokatuta daude.

Detektibeak hilketa batekin topo egiten du: hortik aurrera susmagarri guztiak banaka itaundu, hilketaren eszenatokia aztertu eta aztarna guztiak zerrendatu ditu, irakurleari bere kabuz guztia analizatu eta misterioa argitzeko aukera doi bat emanez. Bat-batean, istorioaren erdialde edo bukaera aldera, susmagarrietako bat hil egin da, ziurrenik hiltzailea nor den jakinik, hark isilarazi egin nahi izan duelako. Azkenik, detektibeak susmagarri guztiak bildu eta pixkanaka guztia azalduz doa, bidean hilketari lotuta ez dauden baina misterioa argitzen laguntzen duten susmagarrien sekretuak kontatuz.

Hilketak oso burutsuak dira kasu batzuetan, iruzur eta amarruz josiak. Agatha Christieren eleberriek, gainera, atmosfera estu eta suspense psikologiko handia izatearen ospea dute.

Birritan gertatu da hiltzailea istorioaren narratzailea bera izatea, eta lau aldiz utzi dio justiziaren eskuetatik ihes egiten (horietatik hirutan, gainera, delitua inplizituki onetsi egiten zuen).

## Lanak 
### Inspirazio-iturri izan zituen egiazko toki batzuk 
#### Abney Hall 
Abney Hall 1847an eraikitako viktoriar estiloko mantsio bat da, Manchester hiriaren aldirietan kokatua. Gaur egun erakunde publiko baten bulegoak hartzen baditu ere, etxe honek izandako azken jabe pribatua, James Watts, Agatha Christieren koinatua izan zen. Horrela, ba, Agatha Christiek maiz egin izan zituen bisitak bere ahizpa eta koinatuarena zen etxe honetara, eta bertan zegoela bere bi obra idatzi zituen: *After the Funeral* eleberria eta *The Adventure of the Christmas Pudding* istorio laburra. Halaber, Agatha Christie mantsio honetan inspiratu zen "Chimneys" izeneko landa-etxea irudikatzeko. Landa-etxe hori *The Secret of Chimneys* eta *The Seven Dials Mistery* eleberrietan agerrarazten du.
#### Burgh Island 
thumb|350px|Burgh Island.

Burgh Island itsasgorako uharte bat da (alegia, itsasgora denean urpean geratzen den hondartza baten bidez lotua dago lur nagusira eta, beraz, soilik itsasgora denean bihurtzen da uharte), Ingalaterrako Devon konderriaren hegoaldeko kostan dagoena, Bigbury on Sea herritik hurbil, lur nagusitik 250 metrora. Gaur egun, uhartean zenbait eraikin daude; horietatik handiena, Art Déco estiloko *Burgh Island Hotel* deritzona.

Uharte honetan inspiratu zen Agatha Christie *Eta ez zen alerik ere geratu* nobela (*And Then There Were None*) eta *Evil Under The Sun* nobela idazteko.

### Obra guztiak, kronologikoki zerrendatuta 
Jatorrizko hizkuntzan argitaratu zen urtea eta jatorrizko izenburua (ingelesez)

#### Eleberriak 
* 1920: *Stylesko gertaera misteriotsua* (*The Mysterious Affair at Styles*)
* 1922: *The Secret Adversary*
* 1923: *The Murder on the Links*
* 1924: *The Man in the Brown Suit*
* 1925: *The Secret of Chimneys*
* 1926: *Roger Ackroyden Hilketa* (*The Murder of Roger Ackroyd*)
* 1927: *The Big Four*
* 1928: *The Mystery of the Blue Train*
* 1929: *The Seven Dials Mystery*
* 1930: *Bikarioetxeko Hilketa* (*The Murder at the Vicarage*)
* 1931: *The Sittaford Mystery*
* 1932: *Peril at End House*
* 1933: *Lord Edgware Dies*
* 1934: *Orient-Expresseko Hilketa* (*Murder on the Orient Express*)
* 1934: *Why Didn't They Ask Evans?*
* 1935: *Three Act Tragedy*
* 1935: *Death in the Clouds*
* 1936: *The A.B.C. Murders*
* 1936: *Murder in Mesopotamia*
* 1936: *Cards on the Table*
* 1937: *Dumb Witness*
* 1937: *Heriotza Nilo ibaian* (*Death on the Nile*)
* 1938: *Appointment with Death*
* 1938: *Hercule Poirot's Christmas*
* 1939: *Murder is Easy*
* 1939: *Eta ez zen alerik ere geratu* (*And Then There Were None*) edo *Hamar beltx* (*Ten Little Niggers*)
* 1940: *Sad Cypress*
* 1940: *One, Two, Buckle My Shoe*
* 1941: *Evil Under the Sun*
* 1941: *N or M?*
* 1942: *The Body in the Library*
* 1942: *Bost txerrikume* (*Five Little Pigs*)
* 1942: *The Moving Finger*
* 1944: *Towards Zero*
* 1944: *Death Comes as the End*
* 1945: *Sparkling Cyanide*
* 1946: *The Hollow*
* 1948: *Taken at the Flood*
* 1949: *Etxe Bihurria* (*Crooked House*)
* 1950: *Hilketa bat iragartzen da* (*A Murder is Announced)*
* 1951: *They Came to Baghdad*
* 1952: *Mrs McGinty's Dead*
* 1952: *They Do It with Mirrors*
* 1953: *After the Funeral*
* 1953: *A Pocket Full of Rye*
* 1954: *Destination Unknown*
* 1955: *Hickory Dickory Dock*
* 1956: *Dead Man's Folly*
* 1957: *4.50 from Paddington*
* 1958: *Ordeal by Innocence*
* 1959: *Katua Usategian* (*Cat Among the Pigeons)*
* 1961: *The Pale Horse*
* 1962: *The Mirror Crack'd from Side to Side*
* 1963: *The Clocks*
* 1964: *A Caribbean Mystery*
* 1965: *At Bertram's Hotel*
* 1966: *Third Girl*
* 1967: *Endless Night*
* 1968: *By the Pricking of My Thumbs*
* 1969: *Hallowe'en Party*
* 1970: *Passenger to Frankfurt*
* 1971: *Nemesis*
* 1972: *Elephants Can Remember*
* 1973: *Postern of Fate*
* 1975: *Curtain*
* 1976: *Hilketa lokartua* (*Sleeping Murder*)

#### Ipuin laburrak 
* 1924: *Poirot Investigates*
* 1929: *Partners in Crime*
* 1930: *The Mysterious Mr. Quin*
* 1932: *The Thirteen Problems*
* 1933: *The Hound of Death*
* 1934: *The Listerdale Mystery*
* 1934: *Parker Pyne Investigates*
* 1937: *Murder in the Mews*
* 1939: *The Regatta Mystery and Other Stories*
* 1947: *The Labours of Hercules*
* 1948: *The Witness for the Prosecution and Other Stories*
* 1950: *Three Blind Mice and Other Stories*
* 1951: *The Under Dog and Other Stories*
* 1960: *The Adventure of the Christmas Pudding*
* 1961: *Double Sin and Other Stories*
* 1971: *The Golden Ball and Other Stories*
* 1974: *Poirot's Early Cases*
* 1979: *Miss Marple's Final Cases and Two Other Stories*
* 1991: *Problem at Pollensa Bay and Other Stories*
* 1997: *The Harlequin Tea Set*
* 1997: *While the Light Lasts and Other Stories*

#### Mary Westmacott izenpean idatziriko eleberriak 
* 1930: *Giant's Bread*
* 1934: *Unfinished Portrait*
* 1944: *Absent in the Spring*
* 1948: *The Rose and the Yew Tree*
* 1952: *A Daughter's a Daughter*
* 1956: *The Burden*

#### Antzezlanak 
* 1930: *Black Coffee*
* 1943: *Eta ez zen alerik ere geratu* (*And Then There Were None*)
* 1945: *Appointment with Death*
* 1946: *Murder on the Nile/Hidden Horizon*
* 1951: *The Hollow*
* 1952: *Sagutegia* (T*he Mousetrap*)
* 1953: *Witness for the Prosecution*
* 1954: *Spider's Web*
* 1956: *A Daughter's a Daughter* (1930. hamarkadan idatzia)
* 1958: *Verdict*
* 1958: *The Unexpected Guest*
* 1960: *Go Back for Murder*
* 1962: *Rule of Three*
* 1972: *Fiddler's Three*
* 1973: *Akhnaton* (1937an idatzia)
* 2003: *Chimneys* (1931ean idatzia)

#### Ez-fikzioa 
* 1946: *Come, Tell Me How You Live*
* 1977: *Agatha Christie: An Autobiography*

#### Irratirako obrak 
* 1937: *The Yellow Iris*
* 1947: *Three Blind Mice*
* 1948: *Butter In a Lordly Dish*
* 1954: *Personal Call*

#### Telebistarako obrak 
* 1937: *Wasp's Nest*

### Euskaratuak 
* *Monsieur Poiroten ikerpenak* (*Poirot Investigates*). Txertoa argitaletxea, 1989. Itzulpena, Xabier Galarreta. *Gizon mantsoa* eta *Ametsak* dauzka.
* *Hamar beltx* (*And Then There Were None*). Txertoa argitaletxea, 1990. Itzulpena, Koro Navarro Etxeberria.
* *Gizon Mantsoa*. Hiria argitaletxea, 2004. Itzulpena, Xabier Galarreta.
* *Orient-Expresseko Hilketa* (*Murder on the Orient Express*). Igela argitaletxea, 2004. Itzulpena, Ainhoa Eder Zabala.
* *Roger Ackroyden Hilketa* (*The Murder of Roger Ackroyd*). Igela argitaletxea, 2004. Itzulpena, Ainhoa Eder Zabala.
* *Eta ez zen alerik ere geratu* (*And Then There Were None*). Igela argitaletxea, 2005. Itzulpena, Koro Navarro. Txertoa argitaletxeak 1990ean *Hamar beltx* izenburupean argitaratuta zeukan nobelaren euskaratze eguneratua da
* *Heriotza Nilo ibaian* (*Death on the Nile*). Igela argitaletxea, 2006. Itzulpena Xabier Aristegieta Okiñena.
* *Katua Usategian* (*Cat Among the Pigeons).* Igela argitaletxea, 2006. Itzulpena, Koro Navarro.
* *Bikarioetxeko Hilketa* (*The Murder at the Vicarage*). Igela argitaletxea, 2008. Itzulpena, Itziar Díez de Ultzurrun.
* *Hilketa lokartua* (*Sleeping Murder*). Igela argitaletxea, 2008. Itzulpena, Xabier Aristegieta Okiñena.
* *Stylesko gertaera misteriotsua* (*The Mysterious Affair at Styles*). Igela argitaletxea, 2010. Itzulpena, Aloña Zabaleta Ederra, Usoa Wyssenbach Ibarra.
* *Sagutegia* (*The Mousetrap*). Vicens Vives, 2014. Itzulpena, Koro Navarro.
* *Bost txerrikume* (*Five Little Pigs*). Igela argitaletxea, 2018. Itzulpena, Ainhoa Eder Zabala.
* *Etxe Bihurria* (*Crooked House*). Igela argitaletxea, 2018. Itzulpena, Ainhoa Eder Zabala.
* *Hilketa bat iragartzen da (A Murder is Announced).'' Igela argitaletxea, 2025. Itzulpena, Amaia Gurbindo.

## Irudi galeria 

Fitxategi:Agatha Christie as a child No 2. (cropped).jpg|alt=
Fitxategi:Agatha Christie as a child No 1.jpg|alt=
Fitxategi:Agatha Christie by Douglas John Connah.jpg|alt=
Fitxategi:Agatha Christie in a play at Cocokington Court.jpg|alt=
Fitxategi:Agatha Christie by Nathaniel Hughes John Baird.png|alt=
Fitxategi:Agatha Christie as a young woman.jpg|alt=
Fitxategi:Agatha Christie. 1967 Ljubljana 2.jpg|alt=
Fitxategi:Agatha Christie. 1967 Ljubljana 4.jpg|alt=
Fitxategi:Agatha Christie and Max Mallowan in 1950.png|alt=
Fitxategi:Agatha Christie in Nederland (detectiveschrijfster), bij aankomst op Schiphol me, Bestanddeelnr 916-8898 cropped.jpg|alt=
Fitxategi:Agatha Christie bust, Cranbourn Street WC2 - geograph.org.uk - 3439184.jpg|alt=
Fitxategi:Agatha Christie memorial, Cranbourn Street, London.jpg|alt=
Fitxategi:Dame Agatha Christie - geograph.org.uk - 1847818.jpg|alt=
Fitxategi:Agatha Christie 58 Sheffield Terrace blue plaque.jpg|alt=
Fitxategi:Collection complète AGATHA CHRISTIE.jpg|alt=
Fitxategi:Banco de Agatha Cristhi.JPG|alt=

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Agatha Christiren webgune ofiziala