Dune (2021eko filma)

***Dune*** (pantailan ***Dune: Part One***) Dennis Villeneuve zuzendari kanadarraren zientzia-fikziozko film bat da, eta Frank Herberten 1965eko izen bereko liburuan oinarrituta dago. 2021eko urrian estreinatu zen zinemetan eta HBO Max-en aldi berean. Gidoia Villeneuvek berak idatzi du, Jon Spaihts eta Eric Rothekin batera. Koprodukzio kanadarra, hungariarra, britainiarra eta estatubatuarra da.

Eleberriaren lehen erdia da. Hainbat aktore ospetsuk filmean parte hartu zuten: Timothée Chalamet, Rebecca Ferguson, Oscar Isaac, Josh Brolin, Stellan Skarsgård, Dave Bautista, Stephen McKinley Henderson, Zendaya, David Dastmalchian, Chang Chen, Sharon Duncan-Brewster, Charlotte Rampling, Jason Momoa eta Javier Bardem.

## Sinopsia 
10191n, Atreides etxeko Leto dukea, Caladan planeta ozeanikoko gobernaria, Shaddam IV.a Corrino Padishah enperadoreak, Harkonnen etxea ordezkatzeko, Arrakisko feudoaren gobernadore izendatu du. Arrakis basamortu-planeta hezigaitza da eta espeziearen iturri bakarra: produktu hori bizita luzatzeko eta izarren arteko bidaietarako funtsezko balioko da. Egia esan, Shaddamek Harkonnen etxeak planeta berreskuratzeko kolpe bat antolatzeko asmoa du, sardaukarren tropen laguntzarekin Atreides etxea desagerraraziz, haren eraginak Shaddamen kontrola mehatxatzen baitu. Leto kezkatuta dago, baina Arrakisko jatorrizko herriarekin, fremenekin, aliatzeko aukera dakusa, Atreidestarren jarrera Landsraaden handitzeko lehen urrats gisa, etxe noble guztiak ordezkatzen dituen erakunde politikoa.

Letoren ohaidea, Jessica andrea, Bene Gesseriten apopilo bat da, trebetasun fisiko eta mental aurreratuak dituen taldea. Alaba bat izateko agindua jaso zuen arren (harexen semea Kwisatz Haderach mesianikoa bihurtzeoa zen), Letorenganako maitasunagatik seme bat izan zuen, Paul deritzana, Duncan Idaho, Gurney Halleck eta Mentat Thufir Hawat Letoren laguntzaileek fisiko arloan eta Jessicak Bene Gesserit diziplinetan entrenatua. Paulek Jessicari eta Duncani etorkizunari buruzko ikuspegiengatik kezkatuta dagoela esan die. Garatzen ari den bere aurrezientziagatik, Gaius Helen Mohiam Bene Gesseriten Ama Nagusia Caladanera iritsi da eta Pauli proba hilgarri bat eginarazi dio, bulkaden kontrola neurtzeko. Geroago, Mohiamek Harkonnen etxeko patriarka Vladimir baroiari Paul eta Jessicari bere kolpean barkatzeko beharra helarazi dio, modu engainagarrian baiezkoa emanez.

Atreidestarrak Arrakisera iritsi dira, lehen Harkonnen etxearen esku zegoen gotorlekura: hor, Idaho eta talde aurreratu bat euren munduari eta fremenei buruz ikasten aritu dira. Leto Stilgar fremen jauntxoarekin negoziatzen ari da, eta Liet-Kynes doktorearekin, planetologo eta ekologo inperialarekin, egin du topo. Kynesek espezie-bilketaren arriskuez informatzen ditu Leto, Paul eta Halleck, basamortuan bidaiatzen duten harea-har erraldoiak barne. Hegaldi batean, haietako bat ikusi dute, espezie-bilgailu aktibo batera hurbiltzen, eskifaia lehorreratuta. Harrak irentsi baino lehen erreskatatu dute. Aire espeziez betearekiko esposizioak bihozkada biziak eragin dzkio Pauli.

Harkonnen agente batek Paulen aurka egindako atentatuaren ondoren, Letok bere soldaduak alerta gorenean jarri ditu. Wellington Yueh doktoreak Arrakisen babesak desaktibatu, eta tropa harkonnen eta sardaukarrek Atreidesen indarrak hartzea ahalbidetu du. Yuehk Leto ezgaitu egin du, eta tratu bat egin zuela baroiari emateko bere emazte harrapatuaren truke esan: hortz bat gas pozoitsuzko kapsula batekin ordeztu dio. Letok gas pozoitsua askatutakoan, baroiaren gorteko kideak eta bere burua hil ditu, baina baroiak bizirik dirau. Idahok ihes egin du, ornitoptero batean, baina Paul eta Jessica harrapatu egin dituzte. Harkonnendarrek basamortura daramatzate, bertan hil daitezen, baina "ahotsa" erabiliz menderatzen dituzte. Yuehek utzi dien biziraupen materiala aurkitu ondoren, Paul eta Jessicak gaua kanpadenda batean igaro dute. Paulek hurrengo "gerra santu" baten irudipenak bizi ditu, haren izenpean unibertso osoan zehar hedatzen dena.

Baroiak Arrakisen agintea Rabban iloba basatiari eman dio, eta espezie-erreserbak saltzeko eta ekoizpenari berriro ekiteko agindu, kolpearen kostua ordaintzeko. Paul eta Jessica Idahok eta Kynesek aurkitu dituzte eta ikerketa gune zahar batera doaz, baina sardaukarrek berehala aurkitu dituzte. Duncanek eta fremen batzuek beren buruak sakrifikatu behar dituzte, Jessica, Paul eta Kynes instalazioetatik ihes egin dezaten. Kynesek, sardaukarren tropek segada eginda, hareazko har bat erakarri du, eta harek guztiak irentsi ditu. Paul eta Jessica basamortu sakonera iritsi eta fremenekin topo egin dute, besteak beste Stilgarrekin eta Chanirekin, Paulen ametsetako neskarekin. Jamis gerlariak bere onarpenagatik protesta egin eta hil arteko dolu erritual batean, Paulek hil egin du. Jessicaren nahien aurka, Paulek fremenekin bat egin du Arrakisera bakea ekartzeko.

## Aktoreak 
* Timothée Chalamet: Paul Atreides
* Rebecca Ferguson: Lady Jessica
* Dave Bautista: Glossu Rabban
* David Dastmalchian: Piter De Vries

## Aurreko saiakerak 
1970reko hamarkadan Alejandro Jodorowsky txiletarrak liburuaren egokitzapen bat egiteko eskubideak eskuratu zituen, hamar ordutik gorako filma egiteko helburuarekin, baina proiektua bertan behera geratu zen.

1984an David Lynch zuzendari estatu batuarraren bertsioa kaleratu zen. Filmak kritika txarrak jaso zituen orokorrean, eta berrogei miloiko dolar estatubatuarreko kostua izanda, zinema aretoetan hogeita hamar miloi bakarrik lortu zituen.

## Produkzioa 
[thumb|left|208px|[Denis Villeneuve|Villeneuve, 2017ko Comic-Con komiki jaialdian, San Diego.]]
### Garapena 
2016ko irailean, *Arrival* eta *Blade Runner 2049*ri buruz berba egitean, *Dune*ren egokitzapen bat egitea bere ametsetako bat zela esan zuen Villeneuvek elkarrizketa batean. Urte bereko azaroan jakin zen *Legendary Pictures*ek *Dune* zinemara edo telebistara egokitzeko eskubideak eskuratu zituela, eta 2017ko otsailean jakinarazi zuen Brian Herbertek —Frank Herbert idazlearen semeak— Villeneuve izango zela proiektuaren zuzendaria. 

### Filmaketa 
2019ko martxoaren 18an ekin zioten filmaketari Budapesteko Origo Film Studiosen. Hainbat lekutan grabatu zuten, hala nola Jordaniako Wadi Rum-en, Norvegian eta Arabiar Emirerri Batuetan. Filmaketa nagusia uztailerako amaitu zuten, baina 2020ko abuztuan gehigarri batzuk egin zituzten Budapesten.

### Soinu banda 
Hans Zimmer konposatzaileak egin zuen soinu banda. Ez da izan Zimmerrek eta Villeneuvek batera lan egiten duten lehen biderra, *Blade Runner 2049* egin baitzuten lehenago. Zimmerrek ezezkoa eman zion Christopher Nolanen *Tenet* filmean lan egiteari, *Dune* liburua estimu handitan omen zuelako.

## Estreinaldia 
Hainbatetan atzeratu zuten estreinaldia, COVID-19 pandemiaren ondorioz. Hasieran, 2020ko azaroaren 20an estreinatzekoak ziren, eta abenduaren 18rako utzi bazuten ere, azkenean Warner Brosek erabaki zuen 2021eko urriaren 1ean ateratzea.

*Dune* eta zenbait film zinemetan eta HBO Maxen aldi berean ateratzeko erabakiak atsekabea sortu zuen hainbat zinemagileren artean, eta Denis Villeneuve zuzendariak gutun ireki bat idatzi zuen, Warner Bros eta AT&Tren jarrera salatzeko. Villeneuven ustez, *streaming* plataformetan egoteak filma kaltetzen du: "Ez du izango aukerarik salmenten bidez bideragarria izateko, eta pirateriak lortuko du garaipena azkenean". Gainera, Villeneuvek gehitu zuen "bizitzan egin duen film onena" dela, eta bere lan-taldearekin batera bere bizitzako hiru urte eman zituela "zinemarako esperientzia paregabe bat" egiten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak