Ezagutza

[thumb|250px|Επιστημη edo [Episteme-ren (ezaguera) irudikapena, Efesoko liburutegian.]]

**Ezagutza** edo **ezaguera** ezagutzeko ahalmena eta horrekin errealitateari buruz eskuraturiko informazioa, ulermena eta ekintzak burutzeko trebezia da, esperientziaz, heziketaz nahiz ikerkuntzaz. Ezaguera ikuspuntu filosofikotik aztertzen duen jakintza-arloa epistemologia da. Ezagutza kontzeptuak gai baten inguruko ulermen teoriko zein praktiko bati egiten dio erreferentzia. Hau inplizitua (ezagutza praktikoa bezalakoa) edo esplizitua (ezagutza teorikoa bezalakoa) izan daiteke; formala edo informala eta sistematikoa edota partikularra izateaz gain. Psikologiak eta soziologiak ere aztertzen dute ezagutza: psikologiatik ezaguera prozedura kognitibo konplexu moduan aztertzen da.

## Ezagutza-iturriak 
Ezagutza-iturriak jendeak gauzak ezagutzeko dituen moduak dira. Andrea Kern-en arabera, gaitasun arrazional gisa uler daitezke, pertsona batek ezagutza berriak lortzen dituenean erabiltzen direnak. Literatura akademikoan, hainbat ezagutza-iturri eztabaidatzen dira, askotan buru ahalmenen ardurei dagokienak. Barne hartzen dituzte pertzepzioa, introspekzioa, oroimena, inferentzia eta testigantza. Hala ere, denak ez datoz bat horiek guztiek ezagutzara daramatenik. Normalean, pertzepzioa edo behaketa (hau da, zentzumenenetako bat erabiltzea) ezagutza enpirikoaren iturri garrantzitsuentzat identifikatzen da. Haurra lotan dagoela jakitea behaketaren ezagutza da zurrungaka ari den haurraren pertzepzioak eragin badu. Baina hori ez litzateke horrela izango baldin eta zure ezkontidearekin telefonoz hitz eginda jakingo bazenu. Errealista zuzenek ezagutza behatzailea azaltzen dute pertzepzioa hautemandako objektuarekin kontaktu zuzena dela esanez. Bestalde, zeharkako errealistek diote kontaktu hori zeharka gertatzen dela: jendeak sentipenezko datuak bakarrik hauteman ditzake zuzenean, gero kanpoko objektuen ordezkari gisa interpretatzen direnak. Kontraste horrek eragiten du kanpoko objektuen ezagutza zuzena edo zeharkakoa den, eta, beraz, eragina izan dezake zenbait pertzepzio-ezagutza nola den.

Barne-begirada, pertzepzioarekin analogian, ezagutza iturri gisa ikusten da sarritan, ez kanpoko objektu fisikoena, barneko egoera mentalena baizik. Tradizionalki, hainbat teorialarik barne-begiradari estatus epistemiko berezi bat eman diote hutsezina dela edo itxuraren eta errealitatearen artean ez dagoela barne-begirada desberdintasunik baieztatzean. Hala ere, aldarrikapen hori zalantzan jarri izan da diskurtso garaikidean. Kritikariek diote balitekeela, adibidez, azkura desatsegin bat min batekin nahastea edo zirkulu baten esperientzia elipse arin baten esperientziarekin nahastea. Ezagutza hautemangarriak eta barne-begiradazkoak funtsezko edo oinarrizko ezagutza gisa jokatzen dute. Enpirismo batzuen arabera, ezagutza hautemangarria da oinarrizko ezagutzaren iturri bakarra, eta beste ezagutza guztien oinarria ematen du. Hala ere, arrazoimen hutsaren edo intuizio arrazionalaren azalpen argia emateko zailtasunek mentalitate enpirikodun zenbait epistemologo eraman ditu zalantzan jartzera ezagutza-iturri independenteak ote diren.

## Ezagutzaren egitura 
Ezagutzaren egitura, ezagutza sor dadin, pertsona baten adimen-egoerak elkarren artean erlazionatzeko modua da. Teorialari gehienen ustez, sineste bat ezagutzarena izan behar bada, eragile batek arrazoi sendoak izan behar ditu sineste bat edukitzeko, besteak beste. Horrela, errefusatzen denean, egileak bere sinesmena zuritu ahal izango du bere arrazoiak azalduz. Kasu askotan, arrazoi hori bera ere zalantzan jar daitekeen sinesmena da. Beraz, agenteak Ford autoak BMWak baino merkeagoak direla iturri fidagarri batetik hori entzun duela uste duelako, bere jatorria fidagarria dela zergatik uste duen justifikatzeko erronka jo dakioke. Aurkezten duen edozein laguntza ere aurkaratu daiteke. Horrek erregresio amaigabe bat ekarriko du, maila bakoitzeko egoera epistemikoa aurreko mailaren egoera epistemikoaren mende baitago. Ezagutzaren egituraren teoriek arazo hori konpontzeko erantzunak eskaintzen dituzte. Adibidez, b1 sinesmenak b2 sinesmenari eusten badio, eta b2 sinesmenak b1 sinesmenari eusten badio, autoreak arrazoi bat dauka sineste bat onartzeko, baldin eta haiek bestea badute. Hala ere, bien laguntza soilik ez da arrazoi ona bi sinesmenak batera onartzeko. Oso lotuta dagoen kontu bat da sinesmen koherenteen multzo ezberdinak egon daitezkeela. Koherentistek aurre egin behar diote esplikatzerakoan norbaitek zergatik onartu behar duen multzo koherente bat beste baten aurretik.

## Ezagutzaren teoriak 
Ezagutza epistemologiaren aztergai nagusia da, dakiguna, hau nola dakigun eta jakiteak zer esan nahi duen ikertzen duena.

Platonen definizio klasikoaren arabera uste batek ezagutzatzat hartzeko ondorengo hiru irizpideak bete behar ditu: justifikatua egotea, egia izatea eta uste izatea. Egun, epistemologoek orokorrean onartzen dute irizpide horiek ez direla nahikoa. Ezagutzaren definizio alternatibo ugari daude, horien artean, Simon Blackburnen proposamena, zeinaren arabera egiazko uste justifikatu bat akats baten ondorioz duenak ez du ezagutza, edota Richard Kirkhamena, zeinaren arabera ustearen justifikazioak honen egiazkotasuna dakarren ezinbestean.

Teoria hauen aurka eszeptikoak daude. Pentsalari hauen ustez ezinezkoa da ezagutza eskuratzea, ez baita posible usteak justifikatzea.
thumb|237x237px|René Descartes

## Ni-aren ezagutza 
Ni-aren ezagutzak pertsona batek bere sentsazio, pentsamendu, uste eta beste gogo-egoerei buruz duen ezagutzari egiten dio erreferentzia. Filosofiaren historian zehar ezabaida ugari egon da Ni-a eta honi buruz dugun ezagutzari buruz. Rene Descartesek, bere eszeptizismoaren eskutik, ondorioztatu zuen  Ni-a dela ziur ezagutu dezakegun gauza bakarra, eta hau izan zen bere teoriaren oinarria: Pentsatzen ari naiz, beraz banaiz (*Cogito ergo sum*). Bestalde, David Humek, zalantzan jarri zuen Ni-aren ezagutza izan dezakegunik, esanez hau ez dela pertzepzio multzo bat baino gehiago.

## Ezagutzaren balioa 
Historian zehar onartu izan da ezagutzea uste izatea baino baliotsuagoa dela. Ezagutzaren balioaren lehen aurkezpena Platonen Menon dialogoan agertzen da. Bertan Sokratesek esaten du Larisarako bidea dakien pertsona batek soilik gidatu ahal dituela beste pertsona batzuk hara. Baina esaten du, hara nola joatearen egiazko ustea zuen norbaitek ere gidatu ahal dituela. Sokratesen ustez biek, ustez ezagutza duenak eta egiazko ustea duenak, ahal dute ekintza gidatu. Menonek orduan galdetzen dio zergatik ematen zaion ezagutzari egiazko usteari baino balio handiagoa. Sokratesek erantzuten dio ezagutza baliotsuagoa dela hau justifikatua dagoelako. Hortaz, egiazko uste bat justifikatuta izateak bihurtzen du hau ezagutza.

## Ezagutza zientifikoa 
ezkerrera|thumb|238x238px|Sir Francis Bacon
Zientzia eta ezagutza zientifikoa filosofiaren aztergai garrantzisuak izan dira historian zehar. Metodo zientifikoaren garapenak ekarpen garrantzitsua egin dio mundu fisikoa eta bertan ematen diren fenomenoei buruzko ezagutza lortzen den moduari. Ezagutza zientifikotzat hartzeko, ikerketa metodo bat ebidentzia behagarri eta neurgarriak batzean, arrazoiean eta esperimentazioan oinarrituta egon behar da. Zientzia beraren garapenarekin batera, ezagutza zientifikoak erabilera orokorragoa du gaur egun biologia eta giza eta gizarte zientziak bezalako diziplinetan.

Sir Francis Bacon kritikoa izan zen ezagutza zientifikoaren garapen historikoarekin; bere lanek ikerketa zientifikoan metodologia induktiboa finkatzen eta zabaltzen lagundu zuten. Baconek ezagutza boterea dela zioen, bere aforismo famatuan agertzen den bezala.

Ezagutza zientifikoak ez du zertan ziurtasuna esan nahi; izan ere, zientifikoek ez dute inoiz jakingo ea beren teoria guztiz egiazkoa den ala ez. Horregatik ezagutza zientifikoaren oinarria guztia zalantzan jartzea litzateke, hala, zalantza horrek egia absolutuago batera eramango duelakoan.

## Ezagutza kokatua 
thumb|Donna Haraway
Ezagutza kokatua egoera jakin bati dagokion ezagutza da. Ezagutza sortzeko modu batzuek, saiakera eta akatsa edo esperientziaren bitartez ikastea bezelakoek, ezagutza kokatua sortu ohi dute. Ezagutza kokatua hizkuntzan, kulturan edo tradizioetan txertatuta egon ohi da. Gainera, ezagutza gizakien gaitasun kognitiboekin guztiz lotua dagoela esan ohi izan da.

Donna Harawayk erabili zuen kontzeptua lehen aldiz, Sandra Hardingen ekarpenen oinordeko gisa. Teoria honek munduaren ikuskera egokiago, aberatsago eta hobe bat ematen du Harawayren ustez. Ezagutza kokatuaren arabera, egoera bakoitzak garai jakin horretako zientzia narratiba bilakatzen du. Arturo Escobar antropologoak narratiba hori ez dela ez fikzio ez egitate dio, baizik eta biak nahastuta sortutako narratiba historiko bat.

Nahiz eta Harawayen argudioak teoria feministan oinarrituta egon, ezagutza kokatuan nagusi den oinarri eszeptikoa post-estrukturalismoaren argudio nagusietan presente dago. Oinarrian bi teoriek historiaren, boterearen eta geografiaren garrantzia azpimarratzen dute, lege unibertsal edo estruktura funtsezko oro baztertzeaz gain.

## Ezagutza erlijioan 
Kristautasunaren aldaera ugaritan, Katolizismoan edota Anglikanismoan bezala, ezagutza Espiritu Santuaren zazpi oparietako bat da.

Gnostizismoan, ezagutza jainkotiarra eskuratzea helburuetako bat da.

Islamean, ezagutzari garrantzi handia ematen zaio. “Dakiena” (al-ʿAlīm) Jainkoaren ezaugarri nagusiak islatzen dituen 99 izenetako bat da. Koranak dio ezagutza Jainkoarengandik datorrela eta Hadith askok ezagutzaren eskuratzea bultzatzen dute.

Tradizio juduan, ezagutza pertsona batek lor dezakeen ezaugarri baliotsuenetako bat kontsideratzen da.
[thumb|right|alt=Saraswati|[Sarasvati erakusten duen olio-pintura, hinduismoaren ezagutzaren eta arteen jainkosa da.]]

## Eszeptizismo filosofikoa 
Eszeptizismo filosofikoa, bere formarik indartsuenean eszeptizismo globala ere deitua, gizakiek inolako ezagutzarik ez dutela edo ezagutza ezinezkoa dela dioen tesia da. Oso filosofo gutxik defendatu dute, esplizituki, jarrera hori. Hala ere, eragin handia izan du, oro har, zentzu negatiboan: aditu askok uste dute edozein teoria epistemologikori aurre egiteko erronka larria dela, eta sarritan saiatzen dira erakusten nola beren gogoko teoriak teoria hura gainditzen duen. Adibidez, eskuarki onartzen da esperientzia hautemangarria ezagutza-iturria dela. Hala ere, ametsaren argudioaren arabera, hori ez da horrela, ametsak informazio ez fidagarria ematen baitu eta agentea ametsetan egon baitaiteke jakin gabe. Ametsa eta pertzepzioa bereizteko ezintasun horren ondorioz, ezagutza hautemangarririk ez dagoela argudiatzen da.

Eszeptizismo-forma ez hain erradikalek ukatu egiten dute jakintza dagoenik eremu edo diziplina jakin baten barruan, batzuetan eszeptizismo lokala edo selektiboa esaten zaiona.

## Antropologia
Ezagutzaren antropologia diziplina anitzeko ikerketa-eremua da. Ezagutza nola eskuratu, gorde, berreskuratu eta komunikatzen den aztertzen du. Interes berezia ematen zaio ezagutza nola erreproduzitzen den eta nola aldatzen den gizarte- eta kultura-egoerei dagokienez. Horrek esan nahi du adimenaren formak eta erreprodukzioa aztertzen direla, haien egiazko balioa alde batera utziz. Epistemologian, aldiz, ezagutza, eskuarki, egiazko sinesmenaren formetara mugatzen da. Antropologiaren ardatz nagusia behaketa enpirikoetan datza, alegia, nola jendeak egia-balioak edukitzat hartzen dituen, baieztapen bat baieztatzen denean modura, nahiz eta eduki horiek faltsuak izan.

Gizarte-talde bereko pertsonek, normalean, gauzak ulertu eta elkarren antzera antolatzen dituzte ezagutzak. Zentzu horretan, gizarte-identitateek zeregin garrantzitsua betetzen dute: beren burua antzeko nortasunekin lotzen duten pertsonek (hala nola adinean eragina dutenek, identitate profesional, erlijioso eta etnikoek) antzeko ezagutza-moduak gorpuzteko joera dute. Identitate horiek zerikusia dute, bai pertsona batek bere burua nola ikusten duen (adibidez, bilatzen dituen idealei dagokienez), bai beste pertsona batzuek nola ikusten dituzten, hala nola pertsonarekiko dituzten itxaropenei dagokienez.

## Soziologia 
Ezagutzaren soziologia oso lotuta dago ezagutzaren antropologiarekin. Soziologiaren azpieremua da, pentsamendua eta gizartea elkarren artean nola erlazionatzen diren aztertzen duena. Bertan, *ezagutza* terminoa oso zentzu zabalean ulertzen da, produktu mental mota asko biltzen dituena: ideia filosofiko eta politikoak barne hartzen ditu, baita doktrina erlijioso eta ideologikoak ere, eta folkloreari, legeari eta teknologiari ere aplika dakizkieke. Horri dagokionez, ezagutza kulturaren sinonimotzat hartzen da batzuetan. Ezagutzaren soziologiak zer zirkunstantzia soziohistorikotan sortzen den ezagutza  aztertzen du eta zer baldintza existentzialen mende dagoen. Aztertutako baldintzek faktore fisikoak, demografikoak, ekonomikoak eta soziokulturalak barne har ditzakete. Ezagutzaren soziologia ez dator bat epistemologiaren forma gehienekin, bere ardatz nagusia ideiak nola sortzen diren eta zein ondorio dituzten aztertzea baita. Alde horretatik, ez du galdetzen ea ideiak koherenteak edo zuzenak diren. Arlo horretako teoriaren adibide bat Karl Marx da, gizarte batean nagusi den ideologia azpiko baldintza sozioekonomikoekin aldatzen den produktu bat dela dioena. Erlazionatutako ikuspegi bat deskolonizazioko erudizioan aurkitzen da, zeinak kolonia-botereak mendebaldeko ezagutza-sistemen nagusitasunaz arduratzen direla baitiote. Ezagutzaren deskolonizazioa bilatzen dute hegemonia hori hondatzeko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jakintza

## Kanpo estekak