open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Albert Razin

**Albert Alekseievitx Razin** (; Kuziumovo, Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna, 1940ko ekainaren 12a – Izhevsk, Errusia, 2019ko irailaren 10a) ekintzaile publiko eta erlijioso udmurta izan zen. Izhevskeko erdigunean autoinmolazio tradizionala (*tipxar*) egin zuen Errusiako gobernu federalaren hizkuntza-politikaren eta udmurt etniaren errusiartzearen aurkako protesta gisa.

## Bizitza 
Udmurtiako nekazari familia batean jaio zen. 1962an Udmurtiako Estatuko Unibertsitate Pedagogikoan lizentziatu zen.

Udmurt mugimendu nazionalaren aktibista izan zen eta udmurteraren babesean aktiboki parte hartu zuen. Beste ekintzaile batzuekin batera, protesta ugari egin zituen gobernu federalaren errusiartearen politiken aurka, hala nola, eskoletan hizkuntza gutxituen derrigorrezko irakaskuntza bertan behera uztearen aurka. Udmurt tradizioen eta neopaganismoaren berpizte aktibo gisa ere ezaguna zen.

2019ko irailaren 10ean, Udmurtiako Estatu Kontseiluaren aurrean agertu zen Izhevsken, Andrei Perevoztxikov udmurt hizkuntza aktibistarekin batera. Razinek errusierazko kartelak eusten zituen: «Bihar nire hizkuntza hiltzen bada, gaur hiltzeko prest nago» (Rasul Gamzatov olerkari avarraren hitzak) eta «Ba al dut aberria?» Orduan bere burua gasolinaz busti eta su eman zion. Ospitalera eraman zen egoera larrian, gorputzaren ia ehuneko 100ean erredurak zituela, eta zenbait ordu geroago hil zen. Udmurteko Estatu Kontseiluak saioa atzeratu zuen gertakariaren ostean.

Errusiako hainbat eskualdetako hizkuntza eskubideen aldeko ekintzaileek (Txuvaxiakoek, Baxkortostanekoek eta beste batzuk) eta Finlandiako eta Estoniako akademiko eta funtzionarioek eta Human Rights Watchek elkartasuna adierazi zieten Razinen eskakizunei.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Antonieta Mendivil

**María Antonieta Mendívil** (Cajeme, Mexiko, 1971ko urtarrilaren 1a) mexikar poeta, kontalaria eta saiakeragilea  da. Hainbat bitarteko inprimatu eta digitalen artikulugile eta editorea izan da. 2011n, *A ras de vuelo* eleberria aukeratu zuten *Milurteko* hamar hoberenetako gisa.

## Ibilbidea 
Ikasketak ditu; Sonora Unibertsitatean Letra Hispanikoetan, Monterreyko Goi Mailako Institutu Teknologikoan Komunikazio Zientzietan eta teologia ikasketakSalamancako Pontifize-Unibertsitatean. UNAMeko "Encuentros y Desencuentros de la Lengua Española y de las Literaturas Hispánicas" diplomatura egin zuen.

*La espera de Ofelia* irrati-nobelaren sortzailea eta gidoilaria izan zen. Programa hori Mexikoko Irratiaren Institutuak eta Helduentzako Hezkuntzaren Institutu Nazionalak ekoitzi zuten alfabetatzea bultzatzeko, eta Mexikon eta Estatu Batuetan zabaldu zen.

Hogei urtez baino gehiagoz, artikulugile eta edito*re* gisa aritu da Mexikon eta Espainian, genero (*Palabra de Mujer*), kultura (*Arte en sus sentido, Gradas*) eta pentsamenduko (RE aldizkariaren gaztelaniazko bertsioaren editorea, katalanez) aldizkarietan. Hainbat bitarteko inprimatu eta birtualetarako kolaboratu du, besteak beste, *Revista* *Este País*, *El Imparcial*, *Siempre!*, *Tierra Adentro*, *Cultura Norte*, *Expreso*, *La línea del Cosmonauta*, *Homines y* *Espiral, entre otras. Z*utabegile gisa *Pie de Página* eta *Zona Docs-*en.Hainbat antologiatan publikatu du  (Tierra Adentro, FONCA, Nitro Press) eta Mexikoko aldizkarietan (*Tierra Adentro*, *Cultura Norte*, *Siempre!*, *Voices of Mexico*) eta Espainian (RE, pensamiento y cultura y Servicio de Observación sobre Internet SOI). Ha colaborado en la edición, creación y fundación de *Mucho gusto/ arte en sus sentidos*, *Arte Sonorense*, *Gradas* eta *Palabra de Mujer* editatzen eta sortzen parte hartu du, gainera Espainian argitaratutako *RE/ realidad y pensamiento*, aldizkari katalanaren gaztelaniazko atal monografikoaren editore ere bada**.**

*A Muchas Voces* kolektiboaren sortzaileetakoa da. Emakumeen amatasunen eta zainketa-lanen idazlan, irakurketa eta gogoetak sustatzen ditu. Proiektuak argitalpen kolektiboa du. 

## Lanak 
### Poesia 
* *Cuenta regresiva* (Instituto Sonorense de Cultura, 1992)
* *Llama* (Libros del Umbral, 2008)

### Eleberria 
* *Otros tiempos* (Equilibrio Editores, 1999)
* *Duelo de noche (*Almuzara, 2006)
* *A ras de vuelo* (Tusquets, 2011)

## Goraipamenak 
* 1992: Tierra Adentro beka nazionala, edizioaren kategorian.
* 1994: Sonora Kultura eta Arteetarako Estatu Funtsaren beka, gazte sortzaileen kategorian
* 2001: Sonora Kultura eta Arteetarako Estatu Funtsaren beka, ibilbidea duten gazteen kategorian
* 2005: Kultura eta Arteetarako Funts Nazionalaren beka, gazte sortzaileen kategorian, eleberriaren generoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
L'amour est un oiseau rebelle

'''''L'amour est un oiseau rebelle'''* (), *Habanera* izenburuaz ezaguna baita ere, Georges Bizeten *Carmen* operaren aria ospetsua da. 1875ean sortua izan zen. Zinemari esker oso ezaguna egin da.

## Gaia 
Maitasun kantu errebeldea da, opera frantsesaren lehen ekitaldiko mezzosopranorako aria. Antzezlea Carmen da, izaera sendoko ijito espainiar ederra, Sevillako (Espainia) Tabako Fabrikako zigarrogilea, opera girotuta dagoen tokia. Sebastian Iradierren habanera batean oinarrituta dago, "El arreglito" izenekoa, nahiz eta Bizetek melodia herrikoia zela uste zuen.

## Historia 
Ariaren partitura Sebastian Iradier musikariaren "El Arreglito" habaneratik egokitu zen. 1863an argitaratu zen lehen aldiz; Bizetek abesti herrikoia zela pentsatu zuen. Beste batzuek 10 urte lehenago hil zen konpositore batek idatzitako zerbait erabili zuela esan ziotenean, ohar bat gehitu zuen berak prestatu zuen ahots-partituraren lehen edizioan. Nahiz eta opéra osoaren libreto frantsesa Henri Meilhac eta Ludovic Halévyk idatzi, habaneraren letra Bizetek egin zuen.

Habanera 1875eko martxoaren 3an interpretatu zuen lehen aldiz Galli-Mariék Opéra-Comiquen. Bizetek behin baino gehiagotan berridatzi zuen Habanera, bera (eta Galli-Marié) berarekin pozik egon baino lehen. Nietzschek, Carmenen miresle sutsuak, esan zuen "ironikoki probokatzailea" zen ariak Eros gogorarazten zuela, antzinakoek pentsatzen zuten bezala, jostari liluragarria, deabruzko bihurria ".

## Hitzak 
*L'amour est un oiseau rebelle, 
que nul ne peut apprivoiser,
et c'est bien en vain qu'on l'appelle, 
s'il lui convient de refuser*.

*Rien n'y fait, menace ou prière, 
L'un parle bien, l'autre se tait, 
et c'est l'autre que je préfère,
il n'a rien dit, mais il me plaît*.

*Korua*
*L'amour! l'amour! l'amour! l'amour!*

*L'amour est enfant de bohème, 
Il n'a jamais, jamais, connu de loi.
Si tu ne m'aimes pas, je t'aime.
Et si je t'aime, prends garde à toi!*

*L'oiseau que tu croyais surprendre,
Battit de l'aile et s'envola;
L'amour est loin, tu peux l'attendre,
Tu ne l'attends plus, il est là!*

*Tout autour de toi, vite, vite,
Il vient, s'en va, puis il revient.
Tu crois le tenir, il t'évite.
Tu crois l'éviter, il te tient*.

*Korua*
*L'amour! l'amour! l'amour! l'amour!''
Maitasuna txori errebeldea da.
inork menderatu ezin duena,
eta alferrik da deitzea,
berak uko egitea aurreikusten badu.

Alferrik da.
mehatxatu edo erregutu.
Batek ongi hitz egiten du, besteak isilik;
eta bestea nahiago dut;
ez du ezer esan, baina gustatzen zait.

Korua:
Maitasuna! Maitasuna! Maitasuna!

Maitasuna ume arlote bat da,
inoiz ez du legerik ezagutu.
Maite ez banauzu, maite zaitut;
eta maite bazaitut, kontuz ibili!

Harritu uste zenuen txoria,
hegoak astindu eta hegan egin zuen...
Maitasuna urrun dago, espero dezakezu;
ez itxaron gehiago, eta hortxe dago!

Zure inguruan, azkar, azkar;
badator, badoa, gero itzultzen da.
Baduzula uste duzu, ihes egiten dizu;
saihesten zenuela uste izan zenuen, eta berak zauzka.

Korua: 
Maitasuna! Maitasuna! Maitasuna!.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :https://www.youtube.com/watch?v=JS7PDs6uywQ
Elvira Quintana

**Elvira Catalina Quintana Molina** (Montijo, Badajoz, Extremadura, 1935eko azaroaren 7a &ndash; Mexiko Hiria, 1968ko abuztuaren 8a), **Elvira Quintana** hispaniar-mexikar aktore eta abeslaria izan zen.

## Biografia eta ibilbidea 
Elvira Catalina Quintana Molina, Alonso Rodríguez kaleko 9. zenbakian jaio zen, Montijon (Espainia). Pedro María Quintana Grageraren eta Alejandra Molina Zamoraren bigarren eta azken alaba izan zen. Haren ahizpa nagusia, Juana María Quintana Molina, 1932an jaio zen. Aita fusilatu egin zuten 1936an, Espainiako gerra zibilean, eta familia Mexikora joan zen bost urte zituela. Aktoreen Elkarte Nazionalaren Institutuan hiru urte egin zituen. Haren lehen paper garrantzitsua *Carmen Ochoa* izan zen «*Una soluciones inesperada*» filmean, *Canasta de cuentos mexicanos* (1956) filmaren zati batean. Bere lehen izar-papera *El buen ladrón* (1957) filmean lortu zuen, baina *Bolero inmortal* (1958) filmean bolero-kantari gisa debutatu  zuen eta ospetsu bihurtu zen.

### Eritasuna eta heriotza 
Kintana arazo pankreatikoak jasaten hasi zen, eta bere bizitzako azken hilabeteetan giltzurruneko gutxiegitasuna, kirurgia estetikoek eta lehen belaunaldiko silikoia erabilerak eragindakoa. Izan ere, garai hartan, silikoi hori  gorputzean 

zuzenean ezartzen edo injektatzen zen, eta ez «kapsulatuta», geroago egiten zen bezala.

1968ko abuztuaren 8an, 32 urte zituela hil zen Mexiko Hirian, garun-hodietako istripu baten ondorioz. Hurrengo egunean, bere gorpua Panteon Jardín izenekoan lurperatu zuten, hiri horretan bertan.

Haren oroimenean, Montijo jaioterriko kale batek, Espainian, bere izena jaso zuen.

## Filmografia hautatua 
## Diskografia 
Disko Columbia/cbs-eko artista esklusiboa izan zen Quintana. Haren bi kanta—«*Me ha despreciado*» eta «*Canta, canta, canta*»— Tesoro de colección: Las grandes solistas rancheras (2015) bilduma-kutxan sartu ziren.

2016ko abenduaren eta 2017. urteko urtarrilaren artean, Sony Music Entertainment Mexikok Elvira Quintanaren lau album berrargitaratu zituen formatu digitalean.

### Albumak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dulia

Teologia katolikoan, **dulia** santuen gurtza da, eta ez haien irudiena. San Tomas Akinokoaren arabera, dulia ez da latria edo Jainkoaren gurtzarekin parekagarria. Berdin bereizten dira hiperdulia (Ama Birjinaren gurtza) eta protodulia edo *summa dulia* (San Joseren gurtza).

Trentoko kontzilioa izan zen latriaren eta duliaren arteko bereizketa zehaztu zuena, protestanteek idolatria jotzen zutenaren aurkako erreakzioaren aurrean.

## Etimologia 
δουλoς (*doulos*) grezierazko hitzetik erator daiteke, «zerbitzari» edo «esklabo» esan nahi duena. *Douleia* «esklabo bihurtu» edo «esklabo izateko prest egon» esan nahi du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ingurumen justizia

**Ingurumen-justiziak** justiziaren teoriak aplikatzen ditu ingurumenaren eta ekologiaren arloan. Jasangarritasunarekin lotuta dago. Natura, ingurumena eta horien zerbitzuak guztien ongizatearen elementutzat hartzen ditu,  eskubideak, betebeharrak eta legezko betebeharrak edonorenak direla inplikatzen dituela. Betebehar horiek, askotan, "gizarte- eta ingurumen-erantzukizunaren" nozioan biltzen dira, hau da, ingurumeneko baliabide bat ustiatzeko askatasuna gainerakoei mehatxu egiten dien lekuan amaitzen da (nahitaezkoa da baliabide bat gehiegizko ustiapena ez gertatzea), eta giza jarduerak ingurumena  (biodibertsitatea, habitat naturalak, dibertsitate genetikoa) arriskuan jartzen duenean. Beraz, kalte ekologiko bat saihestu ezin denean, kalte hori murriztu, konpondu eta konpentsatzeko neurriak proposatzen ditu, eta horrek nolabaiteko "interferentzia ekologikoa" eska edo justifika dezake.

Justizia klimatikoa ingurumen-justizia da, klima-aldaketaren ondorioei dagokienez, klima-aldaketa eta haren beste edozein ondorio barne: lehorteak, uholdeak, suteak, etab.

Ingurumeneko (eta gizarteko) injustiziaren adibideak dira zor ekologikoa eta ingurumen-arrazismoa.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* McDonald D. (arg.) (2002) Environmental Justice In South Africa, Ohio University Press, 352 or.
* Dejo B. (2005), *Analyse économique des* disparitécologiques spatial : une étude à des départements français, Revue de Économie Regulionale te, n 3, pp. 331-354.
* Fortín, Marie-José (2005) Paysage industriel, lieu de médiation sociale te enjeu de développement durable te de justice environnementale: las caso des especiales de Alcan (Alma, Quebec) te de Péchiney (Dunkerque, France) (Doktore-tesia, Paris 1).

## Kanpo estekak 
* «Ingurumen helburuak»&#x20;*www.euskadi.eus*&#x20;(Eusko Jaurlaritzako Justizia Saila)
Aline Pettersson

**Aline Pettersson** (Mexiko Hiria,1938ko maiatzaren 11) mexikar idazlea, narratzailea eta poeta da. Sustrai suediarrak ditu. Hainbat argitalpenetan parte hartu du, hala nola egunkarietan, aldizkarietan eta liburuetan. Sari batzuk ere jaso ditu, besteak beste, 1998ko Gabriela Mistral saria.

## Ibilbidea 
1930eko maiatzaren 11n jaio zen Mexiko Hirian. Aita suediarra du eta ama mexikarra. 

UNAMeko Filosofia eta Letren Fakultatean hasi zen ikasten, eskolak modu informalean hartzen, eta, ondoren, erakunde horretan bertan matrikulatu zen, sistema irekiaren barruan, Letretako lizentziaturan.

Autoreak berak adierazi duenez, 1960ko hamarkadaren amaieran hasi zen bere idatzizko ekoizpena, artikulu batzuekin, baina bere lehen lana, *Circulos*, 1977an argitaratu zuen. Ondoren, hainbat argitalpenek, hala nola nazioko egunkariek eta aldizkari instituzionalek, segmentu eta gehigarrietan parte hartzera gonbidatu zuten, eta aldi berean bere literatura-ekoizpena lantzen jarraitu zuen. Ondoren, Zientzia eta Teknologiaren Kontseilu Nazionalerako (CONACyT) argitalpenen arloan lan egin zuen, bai eta Hezkuntza Publikoko Idazkaritzan (PSE) ere. Mexikoko Idazleen Elkarte Nagusiko Idazleen Eskolan ere irakasle izan zen, Mexiko Hirian.

## Lanak 
### Eleberria 
* *Círculos* (1977)
* *Casi en Silencio* (1980)
* *Proyectos de muerte* (1983)
* *Los colores ocultos* (1986)
* *Sobre ella misma* (1986)
* *Piedra que rueda* (1990)
* *Querida familia* (1991)
* *La noche de las hormigas* (1996)
* *Mistificaciones* (1996)
* *Colores y sobras. Tres novelas* (1998)
* *Las muertes de Natalia Bauer* (2006)
* *Deseo* (2011)
* *A la intemperie* (2014)

### Poesia 
* *Tres poemas* (1985)
* *Cautiva estoy de mí* (1988)
* *Enmudeció mi playa* (2000)
* *Recuento* (2002)
* *Estancias del tiempo* (2003)
* *Cartas a mi madre* (2007)
* *Ya era tarde* (2013)

### Ipuina 
* *Clara y el cangrejo* (1990)
* *Más allá de la mirada* (1992)
* *Ontario, la mariposa viajera* (1993)
* *Aline Petterson* (1995)
* *Renata y su gato* (1996)
* *Fer y la princesa* (1997)
* *La princesa era traviesa* (1998)
* *Tiempo robado* (1999)
* *El papalote y el nopal* (2000)
* *Renata y sus curitas* (2000)
* *Renata y su sorpresa* (2001)
* *Renata y su día al revés* (2002)
* *Los anteojos de Mariflor* (2003)
* *Las batallas de Andrés* (2004)

### Narratiba 
* *Viajes paralelos* (2002)

### Autobiografia 
* *Aline Pettersson. De cuerpo entero* (1990)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sebastian Brant

**Sebastian Brant** (edo **Brandt**) (Estrasburgo, 1457 edo 1458 - *ibidem*, 1521eko maiatzaren 10) alemaniar humanista izan zen.

Filosofia, zuzenbidea eta latina ikasi zituen Basileako Unibertsitatean. Hasieran Neolatinen poesia idazten nabarmendu zen, eta gero bere lana eta beste autore batzuen olerki latindarrak alemanera itzuli zituen. Bere lan nagusia *Das Narrenschiff* (*Eroen ontzia*) izeneko satira izan zen, non garaiko bizioak eta ahuleziak kritikatu zituen Inprimategi batean ere lan egin zuen eta jurisprudentzia lan ugari idatzi zituen.

1500. urtean sindiko kargua jaso zuen Estrasburgon, eta 1502an Maximiliano I.a Habsburgokoa enperadoreak kontseilari inperial izendatu zuen. Katoliko tolerantea izan zen protestanteekin eta ideologia kontserbadorekoa. Errekonkistaren amaiera goraipatu zuen Espainian, eta turkiarrak Europatik kanporatzeko eskatu zion Maximilianori. Elizaren gehiegikeriak ere kritikatu zituen.

1501ean *Aesopi Appologi sive Mythologi cum quibusdam Carminum et Fabularum additionibus* izeneko fabula eta istorio herrikoien bilduma argitaratu zuen.
Marseillesa Sari Nagusia

**Marseillesa Sari Nagusia** (ofizialki frantsesez: ***Grand Prix La Marseillaise***) Marseillaren inguruan jokatzen den egun bakarreko txirrindularitza lasterketa klasiko bat da. 

Normalean, urtarrilaren azken asteko igandean egiten da, horrexegatik Europako txirrindularitza denboraldia inauguratu ohi da. Hortik dator garai batean erabilitako 'Ouverture' izena (Irekiera).

1980an sortua, 1991 arte **Grand Prix La Marsellaise** zuen izena; geroago, 2008 arte, '''Grand Prix d'ouverture La Marseillaise''' izan zen eta azkenik, 2009tik aurrera, hasierako izena hartu zuen berriz ere.
Frantziako Txirrindularitza Kopa sortu zenetik, lehiaketa horren parte izan da; eta 2005ean UCI Zirkuitu Kontinentalak sortu zirenetik, UCI Europe Tourreko egutegian dago, 1.1 mailan.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* klasikoak (txirrindularitza)

## Kanpo estekak 
* G. P. L'Ouverture (sitiodeciclismo.net)
Arnatz Puertas

**Arnatz Puertas** aktore bat da. *Intimidad* seriean, Xavi papera egiten du. Beste pelikuletan ere lan egin du.

### Filmografía 
#### Pelikulak
* *Ioitz udako sesioak* (2023)
* *Reino de Juventud* (2020)
* *Un Sueño de Juventud* (2020)
* *Erase una vez en Euskadi* (2020)
* *Muere un bañista* (2019)
* *Generacion Anti Todo* (2018)
* *Me quiere no me quiere* (2018)
* *Feliz Navidad Cariño* (2017)
* *Un monstruo imparable*

#### Telesailak 
* *Argi gorriak* (2025)
* *Desagertuta* (2025)
* *Zeru ahoak* (2024)
* *Itxaso* (2023)
* *Las pelotaris 1926* (2022)
* *El internado: Las cumbres* (2022)
* *Intimidad* (2021)

#### Websailak 
* *Bizi Txarrak* (2020)
* *Zure Txanda Da* (2019)

## Erreferentziak
Nekazaritza-kutsadura

**Nekazaritza- eta abeltzaintza-kutsadurak** edo **Nekazal kutsadura** nekazaritzan eta abeltzaintzan egiten diren jardueren azpiproduktu biotiko eta abiotikoei egiten die erreferentzia. Azpiproduktu horiek ingurumeneko ekosistemak kutsatzea edo degradatzea eragiten dute eta/edo gizakiei eta haien interes ekonomikoei kalteak eragiten dizkiete. Kutsadura zenbait iturritatik etor daiteke, hala nola iturburu puntualeko uraren kutsaduratik (deskarga-puntu bakar batetik) paisaia-mailako arrazoi lausoagoetaraino (kutsadura lausoa eta airearen kutsadura ere deitzen zaie). Ingurumenari kalte bat eginez gero, kutsatzaile horiek zuzeneko eragina izan dezakete inguruko ekosistemetan, hau da, tokiko fauna hiltzen dute edo edateko ura kutsatzen dute, baita ibaietan behera ere, itsasoetan eta aintziretan eremu hilak sortuz.

Kudeaketa-jarduerek edo horien ezjakintasunak funtsezko eginkizuna dute poluitzaile horien kantitatean eta inpaktuan. Kudeaketa teknikak honako hauek dira: animalien kudeaketa, ostatua, pestiziden eta ongarrien hedapena nekazaritza praktika globaletan. Kudeaketa praktika txarren artean sartzen dira gaizki kudeatutako animalien elikadura, gehiegizko artzaintza, laborantza, ongarriak eta pestiziden erabilera desegokia, gehiegizkoa edo gaizki programatua.

Nekazaritza eta abeltzaintzako kutsatzaileek eragin handia dute uraren kalitatean, eta laku, ibai, hezegune, estuario eta lurpeko uretan aurki daitezke. Kutsatzaile horien artean sedimentuak, mantenugaiak, patogenoak, pestizidak, metalak eta gatzak daude. Abeltzaintzak neurriz kanpoko eragina du ingurunean sartzen diren kutsatzaileetan. Zaborrentako bakterioak eta patogenoak erreketara eta lurpeko uretara sar daitezke, artzaintza, zaborren biltegiratzea eta soroetan zaborren aplikazioa behar bezala kudeatzen ez bada. Lurzoruaren erabileran eta abeltzaintzan izandako aldaketen bidez nekazaritzak eragindako airearen poluzioak neurriz kanpoko eragina du klima-aldaketan, eta kezka horiei aurre egitea izan zen klima-aldaketari eta lurrari buruz GICCk egindako txosten bereziaren zati nagusia.

## Araba, Bizkai eta Gipuzkoako guneak 
Euskadin zazpi eremu kaltebera izendatuak, jardunbide egokien bi kode eta jarduketa-plan bat definitu dira, nekazaritza-jatorriko nitratoek eragindako uren kutsadura murrizteko eta mota horretako kutsadura berrien aurka prebentzioz jarduteko helburu bikoitzarekin. Hauek dira izendatutako eremu kalteberak:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Abeltzaintza intentsibo

## Kanpo estekak
Sandra Lorenzano

**Sandra Lorenzano** (Buenos Aires, Argentina, 1960), jaiotzean **Sandra Silvina Lorenzano Schifrin** gisa erregistratua, mexikar narratzailea, poeta eta saiakeragilea  da. UNAMen Letretako doktorea da, eta UNAMen Genero Berdintasunerako Koordinazioaren Kultura eta Komunikazio zuzendari gisa eta «Kultura eta migrazioa» proiektuaren koordinatzaile gisa (UNAM-UnescoMadrilgo Unibertsitate Autonomoa) lan egiten du.

## Biografia 
Sandra Lorenzano Mexikora joan zen 1976an, erbesteratuen olatuaren parte gisa, 1976-1983ko diktadura argentinarraren ondorioz, hamasei urte zituenean.

### Ikasketak 
Lorenzanok letretako lizentziatura, maisutza eta doktoretza egin zituen Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan.

### Ibilbidea 
Bereizkeria Prebenitzeko Kontseilu Nazionalaren Batzarreko kide da (Conapred), baita Literatura eta Giza Eskubideen Nazioarteko Sarekoa, halaber, International Women’s Forum, University of Kontzej-Mexicanistas, University of Mexicanistas-ekoa.

Sei urtez, «En busca del cuento perdido» programa sortu eta gidatu zuen, Mexikoko Irratiaren Institutuan, herrialdeko lehen irrati-tailerra.*Escrituras de sobrevivencia. Narrativa argentina y dictadura* (2001) bere lanak aipamen berezia jaso zuen José Revueltas Literatur Saioaren Sari Nazionalean. Bere lanak ingelesera eta italierara itzuli dira.

2012an, *Fuga en mí menor* idatzi zuen. Guadalajarako Nazioarteko Liburu Azokan aurkeztu zuten, eta autorearen beste testu batzuetan ez bezala, ez zuen Argentinako diktaduraren gaia jorratu, eta musika eta memoria landu zituen.

Sor Juanaren Klaustroko Unibertsitateko errektoreordea izan zen. Mexikoko Arte Sortzaileen Sistema Nazionalaren parte da.

## Lanak 
### Eleberria 
* *Saudades* (Fondo de Cultura Económica, 2007)
* *Fuga en mí menor* (Tusquets, 2012)
* *La estirpe del silencio* (Seix Barral, 2015)
* *El día que no fue* (Alfaguara, 2019)

### Poesia 
* *Vestigios* (Pre-Textos)
* *Herencia* (Vaso Roto)

### Saiakera 
* Escrituras de sobrevivencia. Narrativa argentina y dictadura (UAM, 2001). Aipamen berezia José Revueltas Literatur Saioaren Sari Nazionalean
* Josefina Vicens: Sobrevivir por las palabras (INMUJERES, 2006)

### Koordinatzailea 
* La literatura es una película. Manuel Puigi buruzko berrikuspenak (UNAM)
* Aproximaciones a Sor Juana (Kultura Ekonomikoaren Funtsa)
* Políticas de la memoria: estadísticas en la palabra y la imagen (Arg. Gorla, Argentina)
* Lo escrito mañana. 60ko hamarkadan jaiotako narratzaile mexikarrak (Arg. Axiala)
* Pasiones y obsesiones. Secretos del oficio de escribir (Kultura Ekonomikoaren Funtsa)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francoren aurkako 1948ko atentatua

**Francoren aurkako atentatu saiakera** 1948ko irailaren 12an izan zen, Donostiako Kontxan estropadak ospatzen ziren baliatuz. CNT sindikatuko hainbat kide, Akizetik abiatutako hegazkin batekin bere Azor itsasontzian kirol proba ikusten ari zen diktadoreari burura 120 kilo lehergailu jaurtitzear zen helburua. Zenbait minutuz Kontxako badiaren gainean izan zen hegazkina, baina, azkenik, militarrek desbideratzera behartu zuten. Erasotzaileek materiala gorde eta egun berean Aieteko jauregia bonbardatu nahi izan zuten, baina ekaitza sartu eta ezin izan zuten egin. Francoren aurkako atentatu saiakera hauek gaizki atera ziren. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Ángel de la Rubia, *Cómo matar a un dictador*. (Ed. Melusina, 166 or. ISBN-13:978-84-15373-77-3

## Kanpo estekak
Sheela Patel

**Sheela Patel** (Mumbai, India, 1952) txabolismoko, asentamendu irregularretako eta asentamendu informaletako auzoetan bizi diren pertsonekin inplikatutako aktibista eta akademikoa da.

## Ibilbidea 
1974an, Patelek Gizarte Laneko Maisutza jaso zuen Mumbain, Gizarte Zientzien Tata Institututik. Gero *Nagpada Neighborhood House* izeneko zentro komunitario batean egon zen.

### SPARC 
Prema Gopalanekin, Patel Eremuko Baliabide Zentroak Sustatzeko Sozietatearen (SPARC) zuzendari fundatzailea da. Mumbain ezarri zuen 1984an, Mumbaiko asfaltoko biztanleentzako defentsa-talde gisa. SPARCk gaur egun arte paper garrantzitsua betetzen jarraitzen du Indiako eta Hirugarren Mundu osoko auzo marjinalak garatzeko politikan. 2000. urtean, SPARCk Giza Asentamenduaren Nazio Batuen Saria jaso zuen.

## Sariak 
* 2011: Padma Shri saria, Indiako laugarren ohore zibil gorena.
* 2009: David Rockefeller Bridging Leadership saria.
* 2000: ONU-Hábitat Ohorezko Pergamino Saria.

## Hautatutako obra 
* Patel, Sheela; Arputham, Jockin; Bartlett, Sheridan. 2015 "Aurrera goaz oinez." Indiako Mahila Milango emakumeek nola ikasi zuten etxebizitzak planifikatzen, diseinatzen, finantzatzen eta eraikitzen". *Ingurumena eta urbanizazioa*, 28 (1)  sarbidea.
* Patel, Sheela. 2013 "Hobetu, berritu edo birkokatu?" Indiako Gobernuaren oinarrizko zerbitzuen ebaluazioa hirietako pobreen programarako (BSUP) '. *Ingurumena eta urbanizazioa*, 25 (1): 177-188.
* Patel, Sheela. 2012 "Pobreen aldeko datu-bilketa babesten" Alliance Magazine
* Patel, Sheela; Bautista, Carrie Bautista; D'Cruz, Celine. 2012 "Ezagutza boterea da: komunitate informalek hirirako eskubidea berresten dute, SDIen eta komunitateak zuzendutako zerrenden bidez". *Ingurumena eta urbanizazioa*, 24 (1).
* Patel, Sheela. 2011 "Emakumeak biktimak dira ala gerlariak?" ''Women's Health* and the World Cities, 6. kapitulua, (ed) Afaf Ibrahim, Meleis, Eugénie L. Birch, Susan M. Wachter, Filadelfia: Pennsylvaniako Unibertsitatea.
* Patel, Sheela. 2011 "Hegoaldeko megaziudadeen ikuspegia berregituratuz. Garapenean iparralde-hego elkarrizketarako sortzen ari diren erronkak" , in (ed) Robertson-von Trotha, Caroline Y. (arg. ): *Europa*: Perspectiva del exterior Kulturwissenschaft interdisziplinär / Kulturari eta gizarteari buruzko diziplina arteko azterlanak, Vol. 5 Baden-Baden.
* Patel, Sheela eta Mitlin, Diana. 2010 "Genero-kontuak eta auzo marjinaletako biztanleen federazioak" (txostena). Ingurumenaren eta Garapenaren Nazioarteko Institutua.
* Patel, Sheela; Sheuya, Shaaban; Howden-Chapman, Philippa. 2007 "Etxebizitza- eta babes-programen diseinua: desberdintasunen gizarte- eta ingurumen-baldintzatzaileak", *Journal of Urban Health'', 84 (1) 98-108.
* Patel, Sheela; Burra, Sundar; D'Cruz, Celine. 2001 "Slum / Shack Dwellers International (SDI) - Ingurumenaren eta urbanizazioaren arloko zuhaitzen adaburuen oinarriak" 13 (2) 45-59.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andreas Leknessund

**Andreas Rikardsen Leknessund** (Tromsø, 1999ko maiatzaren 21a) norvegiar txirrindulari bat da. Gaur egun Team Sunweb taldean korritzen du.

Norvegiako erlojupeko txapelduna izan da gazte eta helduen mailan eta Europako txapelduna ere bai  gazte eta 23 urtez azpiko mailetan. 2023ko Italiako Giroaren 4. etapan mailot arroxa jantzi zuen.

## Palmaresa 
**2016**
* 2. Norvegiako erlojupeko txapelketan (Gazte mailan)

**2017**
* Europako errepideko txapelketa (Gazte mailan)
* Norvegiako erlojupeko txapelketan (Gazte mailan)

**2018**
* 2. 15px Norvegiako erlojupeko txirrindularitza txapelketan

**2019**
* 20px 15px Norvegiako erlojupeko txirrindularitza txapelketa
* 2. 15px Norvegiako errepide txirrindularitzako txapelketan
* Priessnitz Spa Sari Nagusia: sailkapen nagusia, etapa 1 eta gazterik onena
* 2. Circuit des Ardennes eta gazterik onena
* 2. Ronde de l'Isarden
* 2. Kattekoers

**2020**
* 20px 15px Norvegiako erlojupeko txirrindularitza txapelketa
* Europako erlojupeko txapelketan (23 urtez azpikoak)
* Friuli-Venezia-Juliako Giroa, Mendiko sailkapena eta 2 etapa
* Hafjell Sari Nagusia 
* Lillehammer Sari Nagusia 
* Okolo Slovenska - gazterik onena

**2021**
* 3. 15px Norvegiako erlojupeko txirrindularitza txapelketan

**2022**
* Suitzako Itzuliko etapa 1
* Arctic Race of Norway: sailkapen nagusia, etapa 1 eta gazterik onena

**2023**
* 3. 15px Norvegiako erlojupeko txirrindularitza txapelketan
* 8. Italiako Giroan, mailot arrosa bost egunez jantzi zuen (4. etapatik 8.etapara)

**2024**
* 3. 15px Norvegiako erlojupeko txirrindularitza txapelketan

**2025**
* 20px 15px Norvegiako errepide txirrindularitzako txapelketa
* 2. 15px Norvegiako erlojupeko txirrindularitza txapelketan
* 6. Munduko erlojupeko txapelketan

**2026**
* 2. Andaluziako Itzulian

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Fitxa irakurgai
Aurélien Paret-Peintre

**Aurélien Paret-Peintre** (Annemasse, Savoia Garaia, 1996ko otsailaren 27a) frantziar txirrindulari bat da. Gaur egun AG2R taldean korritzen du.

2023ko Italiako Giroan 4. etapa irabazi zuen.

Anaia gaztea Valentin ere, txirrindularia da.

## Palmaresa 
**2014**
* Istriako Tourra sailkapen nagusia eta etapa 1
**2018**
* 2. Ronde de l'Isarden
**2019**
* 5. Polynormanden
**2020**
* 3. Doubseko Tourrean
* 6. Étoile de Bessègesen
**2021**
* Marseillesa Sari Nagusia
* 9. Paris-Nizan
**2022**
* 8. Proventzako Tourrean
* 10. Paris-Nizan
**2023**
* 2. Itsas Alpeetako eta Varko Tourrean eta etapa 1
* Italiako Giroko etapa 1
**2024**
* 3. Itsas Alpeetako eta Varko Tourrean
* 4. Alpeetako Tourrean eta etapa bat
* 5. Lieja-Bastogne-Liejan
* 6. Étoile de Bessègesen
* 7. Agostoni Kopan
**2025**
* 2. Murtziako Itzulian
* 5. Britainia Handiko Itzulian
* 8. Itsas Alpeetako eta Varko Tourrean
* 8. Luxenburgoko Tourrean

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Aurélien Paret-Peintre - *FirstCycling.com*
Maite Toledo

**Maite Toledo Saralegi**  (Zaldibia, Gipuzkoa, 1966) idazlea da. Turismoko unibertsitate ikasketak ditu, UNEDen eginak. Master exekutiboa, Enpresa Logistikako Zuzendaritzan (Marketing & Finantzak Negozio Eskola, Bilbo). Administrazio eta merkataritza alorretako ikasketa teknikoak ikasia, Migel Altuna Institutuan, Bergaran.

## Idazle ibilbidea 
Hainbat arlo landu ditu literaturan nahiz kazetaritzan: poesia, bidaia-kronika, ipuina, narrazioa, gidoiak eta zutabeak. Kolaborazioak egin ditu Arrasate Pressen, *Berrigara* agerkarian, *Goienkaria* astekarian, *Berria* egunkarian, Ortzadarren, *Hatsa* literatura aldizkarian, *Linterna Gorria* literatura aldizkarian eta Nontzeberri kultura atarian.

Haur, gazte eta helduen literaturako hainbat epaimahaitan parte hartu du, hala nola Euskadi Literatura Sarietan (2009). Solasaldi eta irakurraldietan aritua. Hainbat sari jaso ditu.

## Argitalpenak 
* *Ametsaren aro berriakomiki-liburua* argitaratu zuen 2005ean. Gaztelaniara, frantsesera, portugesera eta ingelesera itzuli, eta formatu digitalean argitaratu zuten 2010eko udaberrian.
* *Jet Lag* olerki-liburua (2012). Ediciones Beta III Milenio. ISBN: 978-84-92629-85-5.
* *Tekno + turismoa* saiakera (2012). Industria-, zientzia- eta teknologia-guneetan egindako ikerketa baten emaitza da, eta Gipuzkoako Deba arroa du erreferentzia-eremu geografikoa. Ediciones Beta III Milenio. ISBN: 978-84-92629-87-9.
* *Hemen* (2013). Ediciones Beta III Milenio. ISBN: 978-84-15495-05-5.

## Sariak 
* Lauaxeta poesia saria (Mungiako Udala, 2023).
* Amodiozko gutuna: Amodiozko Gutunen Berrigara lehiaketa. Gazteen saria (2002).
* Nikolas Ormaetxea "Orixe" poesia saria (Uitziko Udala, 2003).
* Xabier Leizaola Ipuin Lehiaketa. Aipamen berezia (2003).
* Baloreari buruzko nazioarteko lehiaketa (Sauré argitaletxea, 2004).
* Argazkia: Emakumeak eta Lanbideak argazki saria (Arrasateko Udaleko Emakumeen Txokoa, 2004).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* «Liburu berri honetako poesiak gozamenetik daude sortuta», *Goiena*, 2013-05-28.
Libe Goitia Artetxe

**Libe Goitia Artetxe** ( Xatki - Errusia, 2001eko maiatzaren 1a) idazlea da, poeta. 

## Biografia 
Txikia zela Errusiatik Galdakaora etorrita, bertako eskola publikoan ikasi zuen oinarrizko hezkuntza, Gandasegi LHn hain zuzen ere, eta ikasketak jarraitzeko Elexaldeko institutura joan zen DBH ikastera; Batxilera ere bertan bukatu zuen 2019. urtean. 

Nerabe zela poesiarekin lehen harremana izan zuen Libe Goitiak. 2019an  «Urruzonotarrak gehituz» lehiaketa irabazi zuen. Garrantzia handia izan zuen horrek Liberentzat.

Poesiaren mundu zirraragarri eta misteriotsuan eman zuen lehen pausua izan zen hura, eta hain egin zuen ondo, are gehiago murgildu zela. Etorkizuna baikortasunez ikusteko bidea ireki zion. 

Saria ez zen izan objektu material bat soilik, bizitza osorako gordeko duen oroitzapen bat baizik.
thumb|250px|ezkerrera|Libe Goitia Artetxe
## Argitalpenak 
* *Fast fatum* (Susa, 2023) poesia liburua.

## Sariak 
* 2019an Urrunoztarrak Gehituz literatura-lehiaketan poesia saria lortu zuen.Diploma jaso zuen, eta gainera, Sagastiberri izeneko bilduman argitaratu zuten bere lana.
* 2023an Lauaxeta saria, Bizkaiko Foru Aldundiak 35 urte azpikoentzatko poesia saria

## Bestelakoak 
2022an Bizkaiko Emakume Sortzaileen Topaketan parte hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Centre de documentation et d'étude sur la langue internationale

'''Centre de documentation et d'étude sur la langue internationale'* (*Hizkuntza Internazionalei buruzko Dokumentazio eta Ikasketen Zentroa'', CDELI) La Chaux-de-Fonds, Suitza, Claude Gacond-ek sortua zen 1967an. Hiriko liburutegi nagusienetariko bat da eta 20.000 unitate bibliografiko baino gehiago gordetzen ditu. Hizkuntza eratorri guztietako dokumentuak gorde nahi ditu eta hainbat hizkuntza artifizialei buruzko materialen bilduma aberatsa eskaintzen du: Esperanto liburu eta aldizkarien gainetik, besteak beste, Volapük eta Interlingue hizkuntza buruzko materialen bilduma zabalena dauka.

## Kanpo estekak 
* UEA-Vikio: Switzerland
* CDELI (français)
* CDELI (esperanto)
* CDELI (www.cdeli.org)
Coprinopsis lagopus

thumb|Coprinopsis lagopus goitik.
thumb|Coprinopsis lagopus azpitik.

***Coprinopsis lagopus*** *Psathyrellaceae* familiako onddo espezie bat da. In vitro kultiboetan eta ernalezintasunaren azterketa zientifikoetan erabiltzen da. Bere diseinu politagatik eta fintasunagatik, ez litzateke bildu behar.

Sinonimoa: *Coprinus lagopus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1 eta 2 cm bitarteko diametrokoa itxita dagoen bitartean; hasieran zilindriko-kanpai itxurakoa, berehala irekia, ertza altxatuta. Gaztetan zuria, erraz bereiz daitezkeen maluta zuriz estalia, laster grisa eta, azkenik, beltzaxka.

**Orriak:** Estu  berehala delikueszenteak.

**Hanka:** Eraztun gabe. Zuria, hauskorra, kapela bezala maluta bilotsu zuriz eta ugariz estalia.

**Haragia:** Oso fina, zuria, usain berezirik gabea.

**Etimologia:** *Coprinus* hitza grezieratik dator, "coprinus" hitzetik, eta simaurrari dagokiona, simaurretan hazten dena, esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Coprinopsis cinerea* delakoarekin nahas daiteke, baina honek, oinaren oinarrian sustrai bat bezalakoa du, simaurretan hazten da, hanka ez du hain bilotsua eta handitxoagoa da.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean, lur hezean, hainbat basotako soilgune belartsu hezeetan, humus eta landare-hondar ugari duten lurzoruetan. Oso iragankorra, azkar zahartzen da.

### Banaketa eremua 
Mundu osoa, batez ere Europa, Australia, Zeelanda Berria, Erdialdeko Amerika eta Ipar Amerika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
FIFA 23

**FIFA 23** Electronics Arts-ek sortutako futbol simulaziozko bideo-jokoa da. EA Sports FIFA sagaren hogeita hamargarren edizioa da, orain arte sortutako azken entrega. Mundu osoan 2022ren irailaren 30ean atera zen. Plataforma desberdinetarako eskuragarri dago: Ordenagailu pertsonala, Nintendo Switch, Play Station 4, Play Station 5, Xbox One, Xbox Series X/S eta Google Stadia. Hala ere, Ultimate Edition erreserbatu zuten pertsonek 3 eguneko aurrerapenarekin jokatu ahal zuten eta jokoa probatu ahal zuten irailaren 27tik aurrera.

## Ezaugarriak 
### Plataforma anitzeko online jokoa 
FIFA 23 plataforma anitzeko online jokagarritasuna eskaintzen du. Ezaugarri hau erabilgarria da hurrengoko ataletan: FIFA Ultimate Team (FUT), Division Rivals (Kooperatiboa ez ezik), FUT Champions, FUT Ultimate Online Draft, FUT Online Friendlies (Co-Op kanpoan utzita), FUT Play a Friend, Online Friendlies, Online Seasons eta Bundesliga birtuala. Hala ere, plataforma anitzeko jokoa, bakarrik belaunaldi berberaren plataformei dagokie. Adibidez, Play Station 4 erabiltzen dutenek, Xbox One erabiltzen duten jokalarien alde edo kontra jokatu ahal dute. Baina ez Play Station 5 erabiltzen dutenak Xbox Series X/S erabiltzen dutenekin. Pro Clubsek ez du plataforma anitza edukiko.

### HyperMotion2 eta driblin teknikoa 
Jokoak aurkezten du "HyperMotion2" deitzen dena, bizitza errealeko futbol-partidak automatikoki ikasten dituzten sistema bat 6.000 animazio baino gehiago sortzeko jokoaren barruan. *Technical Dribbling, Active Touch* deitzen den sistema erabiltzen du futbolariaren baloirako ibilbidea hobetzeko eta biraketak hobetzeko eta jokalariaren driblinak erantzuteko gaitasun handiagoak. Bi sistemak dira esklusiboak egungo sorkuntza-bertsioetarako (hau da, S5, Xbox Series X/S, Stadia eta Ordenagailu pertsonala).

### Munduko Txapelketaren jokamoduak 
*FIFA 23* gizonezko zein emakumezko Mundu Txapelketaren jokamoduak aurkezten ditu, erreplikatuz 2022ko Munduko Futbol Txapelketa eta 2023ko emakumezkoen Munduko Futbol Txapelketa.

### Ikono berriak eta ezabatuak 
*FIFA 23* hiru ikono berri aurkezten ditu ICON Collection-ean,  Gerd Müller, Xabi Alonso eta Jairzinhoren eransketarekin.

### Heroi berriak 
FIFA 23, Marvelekin egindako akordio esklusibo batekin, aurkezteen dituzte 21 heroi berri gehitzen direnak aurreko FIFA 22ko heroi bildumara:  Lúcio, Jean-Pierre Papin, Rudi Völler, Diego Forlán, Rafael Márquez, Javier Mascherano, Ricardo Carvalho, Tomas Brolin, Harry Kewell, Yaya Touré, Claudio Marchisio, Landon Donovan, Joan Capdevila, Sidney Govou, Dirk Kuyt, Park Ji-sung, Włodzimierz Smolarek, Saeed Al-Owairan y Peter Crouch

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Coprinopsis insignis

***Coprinopsis insignis*** *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da. Edari alkoholdunak hartuz gero, toxikoa da, izerditu, gorputza gorritu, buruko mina eta pultsua aldatzen du.

Sinonimoak: *Coprinus alopecia*, *Agaricus alopecia*, *Coprinus insignis* (Basionimoa), *Pselliophora insignis*, *Coprinopsis alopecia*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 7 cm bitarteko diametrokoa zabaldu ondoren. Oboidea edo ezkila-formakoa eta grisaxka da, goian gris-marroixka. Azal ildaskatua du. Ertz irregularra, gaztetan errezel partzialaren hondarrekin, heltzen denean delikueszentea, kapela osora helarazten dena.

**Orriak:** Goranzkoak, itsatsiak edo libreak, estuak eta oso estu, grisaxka-arrosa kolorekoak, laster beltzak eta delikueszenteak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Zilindrikoa, kurbatua, zurixka, fibrilosoa, goian leuna da, baina erdiko eta beheko aldean lihazki grisaxkak izaten ditu, erraboilduna oinarrirantz.

**Haragia:** Hutsala.

**Etimologia:** *Coprinus* hitza grezieratik dator, "coprinus" hitzetik, eta, simaurrari dagokiona, esan nahi du, simaurretan hazten dena. *Alopecia* epitetoak, ilea erortzea, esan nahi du; heltzean duen itxuragatik.

## Jangarritasuna 
Sukaldaritzako balio gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Coprinus atramentarius* dekakoarekin nahas daiteke, honek ere egur hondarretan irteten du, baina nahiago ditu parkeak eta lorategiak.

## Sasoia eta lekua 
Udaberri amaieratik udazkenera. Hostogalkorren egur hondarretan  hazten da.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Txile, Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anti (film laburra)

**Anti** (2019) Josu Martinez bilbotar zuzendariak egindako euskal film laburra da. I. Mundu Gerraren testuinguruan, Behe Nafarroako haurren frantseste prozesua kontatutzen du filmak.

## Sinopsia 
1921eko negua. Frantziaren alde lau urtez fronteetan borrokatu ondotik, soldadu joandako herritarrak Baxenafarroako Bizkarsoro herrixkara itzuli dira. Eskolan euskaraz mintzo diren haurrak ANTI izeneko ziri mutur batekin seinalatuak eta zigortuak dira. Zigor eta prestigio sozial eskasaren ondorioz, euskararen autogorrotoak indarra hartzen doa eta erabilera gero eta txikiagoa da.

## Fitxa 
*Zuzendaria eta gidoigilea: Josu Martinez
*Muntaketa: Maialen Sarasua Oliden
*Soinua: Unai Jimenez, Xanti Salvador
*Musika: Joserra Senperena
*Argazkia: Hibai Castro Egia
*Aktoreak: Martxela Aneva-Fuchs, Hélène Hervé, Ximun Fuchs
*Ekoizpena: Adabaki Ekoizpenak, Gastibeltza Filmak
*Iraupena: 18 minutu

## Sariak 
Bi sari eskuratu zituen Argentinako Claypoleko Zinema Independentearen jaialdian: Epaimahaikide Gazteen Saria eta Ikusleen Saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://www.youtube.com/watch?v=LQYFd6ijhZA
* https://www.youtube.com/watch?v=fxcf6f7Ej0s
Garretson W. Gibson

**Garretson Warner Gibson** (Baltimore, Maryland, 1832ko maiatzaren 20a - Monrovia, 1910eko apirilaren 26a) liberiar politikaria izan zen. Liberiako presidentea izan zen 1900etik 1904ra.

Estatu Batuetan jaio zen eta familiarekin Liberiara emigratu zuen 1845ean. Misiolari eskoletan ikasi ondoren, Marylandera itzuli zen teologia ikastera. Apaiztu ondoren, Monroviako Trinitateko eliza epikopaliarreko errektore izan zen.

William D. Coleman presidenteak Barne idazkari eta Estatu idazkari izendatu zuen. Colemanek dimisioa eman ondoren 1900ean, eta presidenteorderik ez zegoenez, Gibson izendatu zuten Liberiako presidente.

1903an britainiarrek Sierra Leonari liberiar lurraldea lagatzera behartu zuten. Estatubatuarrek beren gerraontziekin frantsesei eta britainiarrei lurraldearen lagapen gehiago eskatzea galarazi zieten.

Gibson Ameriketako Estatu Batuetan jaiotako azken presidente liberiarra izan zen.
Agurtzane Ortiz

**Agurtzane Ortiz Jauregi** (Getxo, Bizkaia, 1964) neurozientzietan doktore da. Euskal Herriko Unibertsitateko Medikuntza eta Erizaintza Fakultatean irakasle dihardu.Bilboko Zientzien Akademiako buru izendatu zuten 2023an.

## Biografia 
### Lan ibilbidea 
Miren Agurtzane Ortiz Medikuntza eta Kirurgian lizentziaduna da (1989); Neurozientzietan doktorea eta Psikiatrian espezialista. UPV/EHUko Medikuntza eta Erizaintza Fakultateko Neurozientzia-Psikiatriako irakaslea da 1993tik; bere Psikiatria Arloko koordinatzailea eta Neurozientzien Saileko Kontseiluko kidea hainbat ariketatan. Gainera, Medikuntza eta Erizaintza Fakultateko dekanordea izan da 2004tik 2021era, eta hainbat unibertsitate-, mediku-, eta mediku hezkuntza-batzordetan parte hartu du.

Ortizek irakaskuntzan eta dibulgazioan jardun du, bai graduan, bai graduondokoan, bai hainbat erakunde eta instituziotan, eta hainbat kongresu eta jardueratan parte hartu du hizlari eta antolatzaile gisa. Gainera, hainbat zientzia-lan, liburu eta liburu-kapitulu idatzi ditu, eta euskarazko, gaztelaniazko eta ingelesezko biltzarretan lagundu du. Azkenik, nabarmendu behar da hainbat ikerketa-talde eta -proiektutan parte hartu duela, honako arlo hauetan zentratuta: gaixotasunaren alderdi psikosozialak, osasun mentala, kronikotasuna, hirugarren adina eta irakaskuntzako ikerketa.

### Merezimenduak 
2023ko apirilean Bilboko Mediku Zientzien Akademian Ricardo Francori lekukoa hartu zion presidentetzan. 1885ean sortu zen erakundea, Bilboko Sendalarintz Jakindia zuen orduan euskal izena. 128 urteotan lehen aldiz da andre bat erakundearen burua. Aurretik, erakunde bereko idazkari nagusiaren karguan izan da. Lehen emakumea izan da kargu horretan ere. 

Akademiaren helburuak osasun zientzietako profesionalen etengabeko prestakuntza, osasun esparruko elkarteko zientzialarien arteko lotura egitea, dibulgazio lana eta biztanleriaren osasun hezkuntzan parte izatea dira, azken finean Osasuna sustatzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: «Mundua azkar aldatzen ari da, prestatu gabe hartu gaitu, eta urduri jarri gara» Berria, 2023.05.08
Consuelo Trujillo

**Consuelo Trujillo Urbano** (La Línea de la Concepción, Cádiz, 1959) cadiztar aktorea, aktoreen maistra eta Espainiako antzerki zuzendaria da. 2016an Antzerkiko aktore protagonista onenaren saria irabazi zuen, *Criatura* lanarengatik.

## Lan ibilbidea 
2016. urtean Aktore Batasunak emandako antzerkiko aktore protagonista onenaren saria irabazi zuen, *Criatura* lanarengatik, eta Antzerkiko bigarren mailako aktore onenaren Aktore Batasunaren saria, 2014. urtean, *Cuando dejar de llover* filmagatik. Halaber, muntaketetan parte hartu du, hala nola *Bodas de sangre*, *Doña Rosita la soltera*, *La casa de Bernarda Alba* edo *Medea*. Zineman, *La novia*, *Al sur de Granada*, *Yo, también* edo *Verónica* filmetan egindako lanak nabarmentzen dira.

Juan Carlos Corazza akademiako aktore-irakaslea da eta Javier Bardem edo Elena Anaya bezalako ikasleak atera dira klase horietatik.

Susi Sánchez aktorearen bikotekidea da.

## Filmografia 
### Film luzeak 
### Film laburrak 
### Telebistako serieak 
## Sariak eta aintzatespenak 
* 2016. urtean Antzerkiko aktore protagonista onenaren saria irabazi zuen, *Criatura* lanarengatik.
* 2014. urtean Antzerkiko bigarren mailako aktore onenaren  saria, *Cuando dejar de llover* filmagatik. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
O mio babbino caro

***O mio babbino caro*** () *Gianni Schicchi* (1918) opera komikoaren aria ospetsua da. Egileak Giacomo Puccini (musika) eta Giovacchino Forzano (libreto) dira. "Lauretta" pertsonaiak abesten du. Lauretta Rinucciorekin maiteminduta dago baina bere aitak, Gianni Schicchik, aita-amaginarrebekin arazoak ditu eta, antza, hori bere asmoen aurka doa. Italiako operen aria handienetariko bat da.

## Esanahia 
Operan, sinpletasun lirikoaren adierazpenaren eta bihotz bakar batean maitaleen fusioaren arteko kontrastea irudikatzen, hipokrisia, jeloskortasun, negoziazio bikoitz eta feudalismoko giro baten erdian Erdi Aroko Florentzian, Pucciniren komedia bakarrean, egoera-pieza bakarra eskainiz estilo erantzunkor lan batean.

## Abeslariak 
Asko dira abesti hau interpretatu duten sopranoak eta mezzosopranoak. Hauek ospetsuenak: Maria Callas, Ghena Dimitrova, Anna Netrebko, Inva Mula, Sissel Kyrkjebø, Anna Moffo, Carmen Monarcha, Karita Mattila, Frances Alda, Victoria de los Ángeles, Montserrat Caballé, Verónica Cangemi, Pilar Lorengar, Ainhoa Arteta, Joan Hammond, Kiri Te Kanawa, Elisabeth Schwarzkopf, Angela Gheorghiu, Sarah Brightman, Filippa Giordano, Renée Fleming, Renata Tebaldi, Sumi Jo, Amira Willighagen, Hayley Westenra, Elīna Garanča, Tarja Turunen eta Susana Zabaleta
## Libreto
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :[Maria Callas(https://eu.wikipedia.org/wiki/Maria_Callas)en bertsioa Youtuben.]
Chester Gould

**Chester Gould** (Pawnee, Oklahoma, 1900eko azaroaren 20a - Woodstock, Illinois, 1985eko maiatzaren 11) estatubatuar umorista grafiko eta komikigilea izan zen.

1931n Dick Tracy pertsonaia sortu zuen Detroit Mirror egunkarirako, New Yorkeko detektibe batean oinarrituta. Hurrengo 46 urteetan Tracy marraztu zuen, 1977an seriea amaitu arte. Forentseko eta ikerketako teknikei buruzko ikastaroak egin zituen, istorioak ondo girotzeko. Ez zituen planeatzen, eta nahiago zuen inprobisatu marrazten zuen bitartean. Azken etapan, pertsonaia kritikatu egin zuten eskuindarregia izateagatik eta poliziari gehiegi laguntzeagatik.
Brokeback Mountain (opera)

***Brokeback Mountain*** Estatu Batuetako opera garaikidea da. Musika Charles Wuorinen egin zuen Annie Proulx libreto baten gainean; libretoa izenburu bereko lanean oinarrituta dago. Ingelesez konposatua, 2014ko urtarrilaren 28an estreinatu zen Madrilgo Errege Antzokian, Gerard Mortier zuzendariak aginduta. Opera honen aurkezpenak ikusmin handia piztu zuen hedabideetan eta harrera ona izan zuen ikusleen artean.

## Errepresentazioak 
Madrilgo Errege Antzokian estreinatu zen, 2014ko urtarrilaren 28an, Tom Randle eta Daniel Okulitchekin Jack eta Enisen roletan. Ondoren, Salzburger Landestheater-en eta New Yorken 2018ko maiatzaren 31n, Lincoln Centerreko Rose Theater-en.

## Interpreteak 
## Filma 
2014an Madrilgo Real Antzokiaren munduko estreinaldiaren grabazioa Medici.TV-k kaleratu zuen. 2015ean DVDan eta Blu-Ray-n kaleratu zen Bel Air Classiques-ek.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Brokeback Mountain* filma.

## Kanpo estekak