Ixabel Olano

**Ixabel Olano Segurola** (Arane Zaharra baserria, Beasain, Gipuzkoa, 1925eko azaroaren 19a - 2017ko urtarrilaren 10a) irakaslea izan zen, Beasaingo ikastolako lehenengo andereñoa. 1965ean hasi zen langintza horretan, eta 1990. urtean hartu zuen erretiroa, 25 urtez Beasaingo ikastolan jardun ondoren.

Euskararen alde lan aipagarria egin zuen Beasainen. Euskal Herriko Ahotsak elkartearen *Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea* proiekturako hainbat grabaketa egin zituen 2005ean.

## Bizitza 
Ixabel Olano, Juan Cruzen eta Maria Luisaren alaba, Arane Zaharra baserrian jaio zen, Santa Maria kaleko 13. zenbakian. Baserria herrigunean bertan zegoen eta, horren ondorioz, kaleko giroa eta bizimodua ere bertatik bertara ezagutu zituen. Aitaren aldekoak Lazkaoko Senpere Zaharrekoak ziren, baino lur horiek CAFek hartu zituen, eta Arane Zaharra baserriko zati bat erosi zuen Martzelino Olanok, Juan Cruzen aitak. Juan Cruzena eta haren familiarena izan zen Arane Zaharraren beste zatia. Ixabelen ama, bestalde, Aratz-Errekakoa zen, Azpeitiko auzo batekoa. Hamazazpi urte zituela Ordiziara etorri zen, neskame. Ibarbia familiaren etxean lan egin zuen, harik eta Juan Cruz ezagutu eta ezkondu arte.

Ixabel zortzi senideen artean zaharrena zen: Ixabel, Angela, Milagros, Karmelo, Andres, Pedro Inazio, Martzelino eta Jose Agustin, hurrenez hurren. Angela, hala ere, urtea bete aurretik hil zen.

Andre Mariaren Jasokundearen elizan, aita sakristaua zen eta ama serora. Ixabelen anaia Karmelok akolito lanak egiten zituen, aitari lagunduz. Ixabelek, bide batez, amari laguntzen zion serora lanetan.

Kanpaiak jotzeko ardura serorena zen, bai eta argizaiolak etxe bakoitzak zeukan elizako hilobi tartean piztekoa ere. Ixabekek eskolara joan aurretik egiten zituen askotan serora lanak. Baserri bakoitzak  ehorztoki bat zeukan bere zenbakiarekin, eta urtean zehar hildakoen hilobiek oihal beltza izaten zuten. Iluntzean, argizaiolak itzaltzera joan behar izaten zuten.

### Ikasketak 
Arane Zahar baserriaren ondoan zegoen Notre Dame moja eskolan hiru urterekin eskolatu zen. Frantses moja haiek 1904an kokatu ziren Beasainen. Ondoren, Karmengo Andre Mariaren moja karmeliten eskola sortu zen 1930ean, Gaur egun Loinatz abesbatza izenarekin ezagutzen denak, 1946an ahots zurietarako emakumezkoei sarbidea eman zien. Ixabelek 21 urte zituen  koruan euskaraz kantatzen hasi zenean. Bere senarra izango zen Joxe Sarriegik ere koralean abesten zuen.

Joxek partiturak idazten zituen, eta Ixabelek partitxelen kopiak eskuz egiten zituen abesbatzako ahots bakoitzarentzat.

, Loinatz koralarekin, 1948ean, Kursaalean (Donostia).]]

1948ko abenduaren 19an, goizez, Kursaal Handi antzokian ospatu zen Gipuzkoako Abesbatzen Lehiaketan parte hartu zuen Loinatz koralak, lehiaketako abesbatza misto bakarra izanik. Loinatz koralarekin batera, Donostiako San Ignazio eta Maitea emakumezkoen abesbatzek, Azpeitiko parrokiako koruak eta Errenteriako Tiple-eskolaniak parte hartu zuten lehiaketan. Epaimahaiko kide ziren Educación y Descanso erakundean musika-aholkulari zen Villarreal, Aita Lazkano, Ramon Usanditzaga eta Luis Urteaga.

Loinatz koralak zoragarri abestu zuen Guridiren *Tun-ku-rrun*, nahitaez abestu beharrekoa; eta, maisutasun berberaz, hautapen libreko abestitzat, Iguainek berak ondutako *Lau atso*.

Hainbesterainokoa izan zen koralak Kursaal Handia lepo bete zuen jendetzarengan eragin zuen suharra, beste lan bat ere abestu behar izan zuen, *Erri miña*, Iparragirreren hiru lanez osatua eta Iguain maisuak zazpi ahots nahasirekin abesteko harmonizatua.

Koralak izugarrizko arrakasta lortu zuen entzuleri handi haren aurrean, eta hala berretsi zuen epaimahaiak ere, lehen saria emanez. Bi egun geroago, Tristan de Easo kritikariak *Diario Vasco*n kritika baikorra egin zuen.

### Irakasle lanetan hastea 
Bere lehen lanpostua Aiako San Pedro auzoko Aristerrazu baserriko jangelan izan zen. San Pedro auzoko gizon batzuek irakasle eskolako zuzendariarengana jo zuten, irakasle euskaldun baten bila; eta Ixabel aukeratu zuten. Garai hartan, San Pedro auzoan ez zegoen ikastetxerik, baina ikastetxea eta irakasle bat agindu zizkieten. San Pedrora bidaliko zuten maisu-maistra  erdalduna izango zela pentsatu zuten, eta haur euskaldunei erdaraz irakasteko eraman zuten Ixabel bertara. Gaztelaniaz irakurtzen irakatsi zien, baino gainontzeko ikasgaiak euskaraz eman zizkien ikasleei. Haren biloba Mikel Alvarez, Isabelen semea, euskal gidoilaria, euskal idazlea eta euskal dokumentalen sortzailea da. Joseba Sarriegi bilobak, Paxatxoren semeak, Aurtzaka dantza taldearekin batera, aitaren bideari jarraitu dio, haurren soka-dantzako entseguez arduratuta.

Ikastolaren sorrerarekin batera, eta euskara eta euskal kulturaren alde lan egiteaz gain, bere ondorengoengan euskararekiko eta euskal kulturarekiko atxikimendua pizteko lan handia egin zuen Ixabelek.

## Beasaingo ikastolaren sorrera 
### Beasaingo ikastolaren sorreraren aurrekariak 
Gipuzkoan 1960ko hamarkadako lehen urteetan hasi ziren ikastolak irekitzen, frankismoaren errepresioak inposatutako etenaldiaren ondoren. Goierrin lehena 1963an ireki zuten, Lazkaon.

Beasainen, 1964. urtean, Joanito Agirre, Joanito Erguin eta Josetxo Zufiaurre kezkaturik zeuden beren seme-alaben hezkuntzaz. Beasainen mutilentzat eskola publikoa edo nazionala eta Loinazko San Martin Eskola (Salletarren kristau eskola) zeuden. Neskentzat, berriz, eskola publikoa edo nazionala, karitatearen ahizpek gobernatutako San Jose ikastetxea eta Karmeliten Karmengo Andre Maria eskola zeuden. Denak hezkuntza gaztelaniaz eskaintzen zuten, ordea, eta beren seme-alabek ia soilik euskara zekiten, etxean erabiltzen zuten hizkuntza baitzen. Manolo Dorronsoro eta Carmelo Olano, Ixabelen anaia, batu ziren guraso talde horretara, seme-alabei euskarazko irakaskuntza eskainiko zien ikastetxe berri bat sortzeko gogoz. 

Carmeloren San Inazio kaleko altzari dendan astean bi edo hiru arratsaldetan elkartzen ziren, egindako gestioen emaitzei buruz hitz egiteko. Hala, aurreko urtean Lazkaon ikastola bat ireki zela jakinik, han laguntzailea zen Jaxinto Fernandez de Setienekin hitz egin zuten. Ikastolen pedagogia aktiboaz hitz egin zien: andereñoen formakuntza berezitua bermatzen zuen pedagogiaz, alegia. Ikastolen mugimenduaren hasieran, tituludun irakasle euskaldunak aurkitzea ez zen lan erraza, ikastolentzat.

#### Ixabel Olanori andereño izateko eskaintza 
Donostian, irakasle titulua zuten irakasleei ikastoletako andereñoek behar zuten formakuntza propioa eta berezitua bermatze aldera, 1964an Joanes Etxeberri Hezitzaileen eskola ireki zen, Andereñoen erresidentzia izenez ezagunagoa. Ikastola sortu nahi zuten guraso haiek Ixabel Olanori luzatu zioten eskaintza, tituludun eta esperientziadun irakasle euskalduna baitzen. Familia osatzearren hezkuntza utzia bazuen ere, lehen lau seme-alabak haziak zituen, eta ilusio handiz onartu zuen eskaintza. Haatik, Andereñoen erresidentziako prestakuntzak urtebete irauten zuen, eta Beasainen ez zeuden hain luzaroan itxaroteko prest. Lazkaoko ikastolako arduradunekin hitz egin zuten, eta, 1963-64 ikasturtea amaitzeko geratzen ziren sei edo zortzi hilabeteetan, egunero ikastolara joango zela erabaki zuten, irakaskuntza eredu berri hartara ohitzeko helburuz. Lazkaon Mari Ixabel Aldasoro eta Mari Karmen Eizagirre andereñoek urtebete zeramaten lanean, eta Elbira Zipitriaren metodoa irakatsi zioten.

### Beasaingo ikastolaren hasiera 
#### Hasiera gogorra 
Ikasgelatarako, berriz, parrokiak San Inazio kalean zuen Emakumezkoen Ekintza Katolikoetarako sotoa utzi zuen. Hantxe hasi zen Beasaingo Ikastola, 1965eko urtarrilaren 7an, hiru eta lau urteko 25 neska-mutilekin.

Porlanezko zorua zuen sotoan, alfonbra baten gainean esertzen ziren haurrak, altzaririk ezean. Komuna ez zutenez, kuboak eta pixontziak erabiltzen zituzten, eta Ixabel arduratzen zen haiek husteaz. Hezetasun handiko sotoa zen, eta egun euritsuetan ura sartzen zen.

1965/1966 ikasturtea latza izan zen Ixabel Olano andereñoarentzat, soto hartan. Hiru mailatako hiru eta bost urte bitarteko 47 neska-mutil izan zituzten, eta sotoa txikia zen guztientzat. Hurrengo ikasturtearen hasieratik, 1966ko irailean, Iñake Irastortza andereño tituluduna sartu zen, Donostiako Andereño Ikastolak bidalita. San Inazio kalean parrokiak utzitako soto hartan ezinezkoa zen jadanik jarraitzea; izan ere, ikasturte hartan 56 haurrekin hasi eta 85 ume izatera iritsi ziren.

Elbira Zipitriaren metodologiari jarraituz, irakurketa eta idazketa txotxen bidez irakasten zuten, lehen urteetan. Orea eta plastilina ugari erabiltzen zuten eskulanetarako. Libururik hasieran ez zuten, baino aurrerago *Martin Txilibitu* eta *Xabiertxo* eskuratu zituzten. Eurek prestatutako blokak sortzen hasi ziren, eta programa ere eurek prestatzen zuten.

Beasaingo ikastolak Ikastolen Elkartearen laguntzaz antolatutako festaren arrakasta berealdikoa izan zen, eta Gipuzkoako ikastolen jaia bihurtu zen. Jarraian, Euskal Herriko beste herrialdeetako ikastolen jaiak iritsi ziren: Ibilaldia, Nafarroa Oinez, Araba Euskaraz eta Herri Urrats.

## Gipuzkoako urrezko domina, andereñoei 
, 2009an.]]

Gipuzkoako Foru Aldundiak 1960ko hamarkadan andereño lanetan aritu ziren emakumeei eman zien Gipuzkoako Urrezko Domina 2009an. Ehun andereño inguru bildu ziren ekitaldi hartan; Ixabel Olano ere han izan zen. Aldundiak indar eragile ezinbesteko izan zirenei eta kultura eta hizkuntzaren berreskurapena baldintza gogorrenetan sendotu zuten andereñoei eskerrak eman zizkien. Mari Karmen Mitxelenak jaso zuen domina, andereño guztien izenean, Markel Olanoren eskutik. Eta Eusko Ikaskuntzaren eskuetan utzi zuten domina, gorde zezan. 

## Euskararen sustatzaile 
Euskararen erabilerari buruz Ixabelek betidanik izan zuen kezka. Bere bizitza euskarari eta euskal kulturari eskaini zion. Beasaingo ikastolako lehen andereñoa izateko eskaintza onartu zuen, nahiz eta garai hartako emakumeak, ezkondu eta familia sortzen zutenean, etxean geratu ohi ziren. Zorotzat hartzen zuten arren, aurrera egin zuen, Jose Sarriegi senarraren babesarekin. Askotan berandu iristen zen etxera; eta, 1960ko hamarkadan ohikoa ez izan arren, senarra arduratzen zen seme-alabez.

thumb|Ixabel Olano eta Joxe Inazio Lasa, *Beasaingo euskara* liburuaren aurkezpenean, 2007an.

Urteak aurrera joan ahala, eta erretiratu ondoren ere, euskara izan zuen bere arduretako bat.

Euskal Herriko Ahotsak proiektuan parte hartu zuen: ahozko ondarea eta herri hizkerak katalogatu eta hedatzea helburu duen proiektu horretan, 23 grabazio egin zizkioten Ixabeli. Oso hiztun interesgarritzat aurkezten du proiektuak. Hainbat gai izan zituen hizpide grabazio horietan: baserriko lanak, ohitura zaharrak, gerra osteko urteak, hizkuntzaren egoera Beasainen, eta ikastolaren hastapenak, konparazio baterako.

Beasainen euskara normalizatzeko lanetan Ixabel eredugarri izan da. Haren ibilbidea bertako prentsak gertutik jarraitu zuen. Ixabelek euskararekin zerikusia zuten ekintzetan parte hartu zuen behin eta berriz, eta Beasainen euskara erabil zedin egindako lanagatik herriaren aitortza jaso zuen.

## Euskal Herriaren autodeterminazioaren alde 
Goierrin sortu zen Nazioen Mundua mugimendu plural eta parte hartzailearen bilakaera den Gure Esku Dago mugimenduak, 2015ean, mahai inguru bat osatzeko bildu zituen Juan Jose Ibarretxe lehendakari ohia, Jose Manuel Castells Zuzenbidean katedraduna, Angel Oiarbide Gure Esku Dago egitasmoko ordezkaria eta Ixabel Olano. Mahai inguruaren izenburua zen «erabakitzeko eskubidea, kultura eta berrikuntza». Ixabelek ikastolaren hasierako zailtasunak azaldu zituen ekitaldi hartan. Juan Jose Ibarretxek kultura dela gakoa esan zuen, *The K is the key* goiburua hartuta.

Gure Esku Dago erabakitzeko eskubidearen aldeko botoa eman zuen Ixabelek, 91 urte zituela, 2016an, familiako hurrengo bi belaunaldietako kideekin.

## Omenaldiak eta errekonozimenduak 
### Ixabelen erretiroa Ikastolaren 25. urteurrenean 
Ikastolaren 25. urteurrena (1990) ospatu zen urte berean erretiratu zen Ixabel. Horrekin batera etorri ziren omenaldi eta aitortzak. Alde batetik, Ixabelekin batera, Joanito Agirre, Manolo Dorronsoro, Josu Erguin, Karmelo Olano eta Jose Zufiaurre omendu zituzten, Alkartasuna Lizeoko areto nagusian ospatu zen ekitaldian. Hogeita bost ikaslerekin abian jarri zen ikastolak, ordurako, Beasaingo eta bailarako 1200 ikasle zituen, eskolaurretik hasi eta UBIraino, Alkartasuna Lizeoan. 

Lazkao Txikik bat-bateko hiru bertso hauek kantatu zituen, Beasainen, 1990eko maiatzaren 18an ikastolaren 25. urtemuga zela eta antolatutako bertso-saioan. Gaia: Ixabel Olano, irakasle aintzindaria.

Ikasle eta lankideen omenaldia ere jaso zuen urte hartan. Bere ikasleak izandakoek antzerki, musika eta dantza ikuskizunak antolatu zituzten, andereño izan zutena agurtzeko. Hainbat adinetako ikasleek oroigarriak eman zizkioten.

### Ekin euskarari erakusketan omendua (1992) 
1990eko hamarkadan, Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzak euskarari buruzko erakusketa ibiltariak antolatu zituen, herriz herri. Euskararen normalizazioa bultzatu zutenei omenaldia egin zien.

Erakusketaren aurkezpenetan hizkuntzari buruzko hiritarren eskubideen eta Herri Aginteen eginbeharren berri idatzia ematen zen, panelen bidez. Era berean, hizkuntza, eta bereziki euskara, gizarteratzeak zer dakarren aipatzen zen. Amaitzeko, Euskal Autonomia Elkidegoko demolinguistikako datuak eta Hizkuntza Politikarako Idazkaritza Nagusiaren eginbehar eta ekintzak erakusten ziren, ordenadore bidez.

Panelak eta ikus-entzunezkoak erakusteaz gain, Beasainen 1993ko otsailaren 23an Ixabel Olano omendu zuten, euskararen normalizazioan egin zuen lana nabarmentzeko. Jose Luis Arriola alkatearen eskutik, oroigarria jaso zuen Olanok. Ekin Euskarari erakusketa ibiltariko omenaldi hartara hizkuntz politikarako idazkari nagusia, Mari Karmen Garmendia, bertaratu zen.

### Urrezko barea (1997) 
thumb|Ixabel Olano, Urrezko Barea saria jasotzen, 1997an.

Beasaingo Beti Bizi kultur elkarteak 1992an lehen aldiz argitaratu zuen *Beasain Jaietan* urtekaria; eta, urte berean, Urrezko Barea saria ematen hasi zen. Herriaren alde lan egin duen elkarte edo pertsona bati ematen zaion eskerron saria da, eta hasieran urtean behin ematen zen arren, 1998. urtetik aurrera bi edo hiru urtez behin banatzen da. Ixabel Olano izan zen Urrezko Barea jaso zuen seigarrena eta lehen emakumezkoa, 1997an. Euskarazko irakaskuntzan egindako lana eta herriaren euskararen normalizazioaren alde egindako lana aitortu zitzaion, sariarekin.

Urrezko barea Beasaingo Loinatz Jaietan Beti Bizi kultur elkartean jaso zuen Ixabel Olanok ohiko afariaren ondoren kultur elkarteko ordezkarien eskutik 1997ko maiatzaren 16an eta  jarraian  Mikel Sarriegi ilobak aurreskua eskaini zion. Ixabelek ikastolan erabilitako lehen liburuen ale bana eskaini zizkion trukean elkarteari: Martin Txilibitu, Xabiertxo eta Garoa. Urrezko Barea jaso duen orok trukean oroigarri bat utzi ohi du elkartean eta 1992az geroztik jasotako oroigarri guztiekin, 2022an, museo bat sortu zuen elkarteak.

### Herritarren omenaldia (2015) 
Ikastolaren sorreraren 50. urteurrena bete berritan, 2015. urtean herritarrek eta Beasaingo Udalak ikastolen mugimendua eta Ixabel Olano omendu zituzten, Usurbe antzokian. 

Segurako hainbat herritarren ekimenez sortutako *Ez dira aspaldiko kontuak* antzezlana izan zen jaialdiaren ardatza. Frankismo garaiaz gain, besteak beste, Goierriko ikastolen sorrerako urteak laburbiltzen eta antzezten zituen Lourdes Imaz segurarrak idatzitako herri antzerkiak. Segurarrez gain, ikastolen sorreran parte hartu zuten Goierriko hainbat pertsonak hartzen zuten parte antzerkian. Beasaingo ordezkarietako bat, Jose Joakin Lasa zen.

Omenaldia antzezlanaren bukaeran izan zen. Lore sortarekin batera, Alkartasuna Lizeoko ikasleen bertsoa, biolin doinuak, Mikel Sarriegi dantzariak eskainitako agurra eta Udalaren oroigarria jaso zituen.

Aitor Aldasoro alkateak eskerrak eman zizkion hizkuntzaren arnas eta herri baten ispilu izateagatik.

### Ixabel Olano Segurola plaza, Beasainen 
Ixabel Olano Segurola izena hartu zuen Antzizar auzoan Karobi kalearen ondoko plazak, Ixabel Olano zendu zen urtearen amaieran. 2017ko urriaren 29an inauguratu zen. Udal ordezkariak eta herritarrak bertan ziren, eta familiartekoek agurra  dantzatu zuten. Udalak Ixabel Olano Segurolaren balioak islatu nahi zituen plazaren izendapenarekin, euskararen alde egindako lana aitortuta.

Herri historian aipagarriak diren pertsonen izenekin izendatutako kaleen gehiengoak gizonezkoen izena dute Beasainen ere. Hori aldatzeko urratsari hasiera eman zion Beasaingo udalak berdintasun irizpideei jarraituz Ixabel Olano Segurola plaza izendatzean. Horrela, eremu publikoko plazari herriko emakume, andereño eta Beasainen euskara sustatzaile nagusienetako bat izan den herritar ezagunaren izena jartzea erabaki zuen udalbatzak aho batez.
thumb|144x144px
Izendapen horrekin, Maria Arana Gaiztarro plaza, Dulce Maria de Loinaz plaza eta Martina Maiz kalearekin batera, kale eta plazen izendegian lau emakumezko beasaindar aipagarri jaso zituen Beasainek.

2025eko abenduaren 3an, Euskararen Egunaren ospakizunarekin batera, Ixabel Olano Segurola plazan Wikipediako bere biografiaren QRa jarri zen.  Aittu! Euskara Elkarteak oroigarritzat plaka bat eman zion familiari eta Beasaingo Udalarekin batera,  herritarren musika eta dantza eskaintzarekin oroitua izan zen. Familia kideekin batera, Beasaingo Musika Eskola, Goizeresi Txistulari taldea, Loinatz Abesbatza, Aurtzaka eta Ostadar dantza taldeak eta Ekaitz erraldoi konpartsak elkartu ziren Ixabel Olano Segurola plazan. Xorieri mintzo zen, Kantuz, Kontrapasa eta Martxa baten lehen notak abestien erritmora oroitua izan zen familia, ikasle ohi eta lagunen artean. 

## Argazki galeria 

Fitxategi:Antzerkia taldea Karmelitetan 1940.jpg|Antzerkia taldea Karmelitetan 1940.
Fitxategi:Beasaingo Ikastolak 50 urte.jpg|2015 Ikastolaren 50 urteurrenean ikastolako sorrerako ikasleak eta gurasoak.
Fitxategi:Beasaingo lehen andereñoari 50.urteurrenean 2.jpg|Beasaingo lehen andereñoari 50.urteurrenean Udalak emandako oroigarria.
Fitxategi:Beasaingo Alkartasuna Lizeoan Ixabel Olano omentzen.jpg|Ixabel Olano Beasaingo Ikastolako andereñoa erretiratu zenean jasotako omenaldia  1990.
Fitxategi:Ixabel Olanori UBI 89 90 ikasleen oroigarria.jpg|UBI-89-90 ikasturteko ikasleen oroigarria.
Fitxategi:Ikastolako haurrak Santa Agedan 1988 Beasain.jpg|Ixabel Olano Beasaingo ikastolako haurrekin Santa Agedako koplak kantatzen (1988).
Fitxategi:Ikastolako lankideekin 1998.jpg|Ikastolako lankideekin txangoa (1998).
Fitxategi:Ixabel Olanoren etxean Santa Ageda 1999.jpg|Ikasleak Ixabel Olanoren etxean Santa Ageda egunean (1999).
Fitxategi:Beasaingo ikastolako udalekua Egozkuen3.jpg|Jesus Dorronsoro "Donje" Egozkueko udalekuan (1967).
Fitxategi:Beasaingo ikastolako udalekua Egozkuen2.jpg|Haurrak Beasaingo ikastolako udalekuan, Egozkuen.
Fitxategi:Beasaingo ikastolako irakasleak 1988.jpg|Ixabel Olano lankide zituen Joxean eta Isabeltxo seme-alabekin 1998.
Fitxategi:Beasaingo lehen andereñoari ikasleen oroigarria.jpg|1965eko Ikastolako lehen ikasleen oroigarria Ixabeli (1990).
Fitxategi:Beasaingo Katekistak mendian Don Jose Maria Osarekin.jpg|Beasaingo katekistak Don Jose Maria Osarekin.
Fitxategi:Ixabel Olano eta Joxe Sarriegi.jpg|Ixabel Joxe senarrarekin mendian.
Fitxategi:Karmelitak 1940.jpg|Ixabel Karmelitetan (1940)
Fitxategi:Ixabel Olano 3.jpg|Ixabel familiarekin eta Beti Bizi elkarteko kideekin (1997).

## Ikus, gainera 
* Andereño (ikastolak)
* Kontxita Beitia

* Elbira Zipitria
* Miren Egaña Goya
* Miren Koruko Gonzalez Galarraga

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Beasaingo euskara 
* Irakaskuntza Beasainen
* Ahotsak.eus Ixabel Olano Segurola