Pedro Páramo

***Pedro Páramo*** Juan Rulfo idazle mexikarraren eleberri laburra da, latinoamerikar literaturaren klasikoetako bat. Egileak 1940ko hamarkadaren amaieran pentsatu zuen obraren ideia, eta, Mexikoko Idazleen Zentroaren beka bat jaso ondoren, haren aurrerapenak argitaratu zituen 1953tik 1954ra bitartean, *Una estrella junto a la Luna* eta *Los murmullos* atariko izenburupean. Azken eskuizkribua Kultura Ekonomikoaren Funtsari aurkeztu zitzaion, eta 1955. urtean argitaratu zen lehen edizioa.

## Idazlearen bizitza 
Juan Rulfo (1917-1986) Mexikoko idazlerik eragin handienetako bat izan zen, nahiz eta argitaratutako lan kopurua txikia izan. Haren bizitza eta ingurunea eleberriaren atmosferan erabat islatzen dira, bere jaioterriko landa-inguruneak eta Mexikoko mendebaldeko tradizioek osatua. Rulfok landa-giro ilun eta errealistak eta elementu magikoak uztartu zituen, eta literatura latinoamerikarrean eragile handia izan zen.

## Eduki nagusiak eta egitura 
Eleberria narratzaile anitzek eta denboran zehar nabarmen saltoka dabilen pertsonaia eta kontakizun korapilatsu batek osatzen dute. Gai nagusiak honako hauek dira:

* **Heriotza eta memoria**: Komala herria hila dagoen tokia da; bizitza eta heriotzaren arteko muga lausotzen den eremua.
* **Boterea eta ustelkeria**: Pedro Paramo jaunak herrian zuen boterea eta ustelkeria dira kontakizunaren ardatzak.
* **Identitatea eta jatorria**: Juan Preciado-ren bilaketa pertsonala eta familiaren eta komunitatearen arteko harremanak.
* **Narratiba berritzailea**: Itxuraz amesgaizto eta errealitatearen arteko nahasketan, kontakizuna ez da lineala, eta irakurlea aktiboki parte hartzera behartzen du.
* **Errealismo magikoa**: Bizitza eta heriotza, oroitzapenak eta ametsak elkarren artean nahasten dira modu natural batean.

## Estilo literarioa 
Rulfok hizkuntza zuzena, laburra eta poetikoa erabiltzen du, eta eleberriak testuinguru folkloriko eta historiko aberatsa dauka. Eleberriaren kontakizuna ikuspegi anitzeko narratzaileek ematen dute, eta horrek irakurlea desorientatu dezake hasieran, baina honek historia sakonago ulertzeko aukera ematen du.

## Gai sozial eta historikoak 
* Mexikoko Iraultzaren ondorengo garai landatar eta marginalizatua aztertzen du.
* Kristeroen Gerra garaiko tentsioak eta giroa islatzen ditu.
* Herriaren memoria historikoak eta kolektiboak duten garrantzia nabarmentzen du.

## Eragina eta literatur historia 
*Pedro Páramo*k latinoamerikar booma literarioaren ateak ireki zituen, eta Gabriel García Márquez, Isabel Allende eta Carlos Fuentes bezalako idazleen lanetan eragin handia izan zuen. Errealismo magikoaren eta esperimentazio narratiboaren lehen adibide nabarmenetako bat da.

## Itzulpenak eta zabalkundea 
Obrak 30 itzulpen baino gehiago ditu eta mundu osoan irakurri izan da. Euskaraz ez dago itzulirik gaur egun arte. Hainbat hizkuntzatan da eskuragarri, eta literatura unibertsalean sarrera ezinbestekoa da.

## Filmografia 
1967an Carlos Velok zuzendu zuen lehen egokitzapena, eta John Gavin izan zen protagonistetako bat. Filmak eleberriaren atmosferaren eta konplexutasunaren zailtasunak erakusten ditu.

## Kritikak eta hartu-emanak 
*Pedro Páramo*k hasieran kritika nahasiak jaso zituen, batez ere bere egitura eta narrazio estilo berritzaileagatik. Hala ere, denborarekin, Latinoamerikako eta mundu osoko literatur kritikak lanaren garrantzia aitortu du. Jorge Luis Borges-ek eta Gabriel García Márquez-ek goraipatu zuten, eta XX. mendeko gaztelaniazko literaturaren obra gailentzat jotzen da.

## Ondare kultural eta akademikoa 
Eleberria Mexikoko literaturako pieza garrantzitsua izateaz gain, mundu osoko unibertsitate eta ikerketa zentroetan ikertzen da. Testuak eleberriaren generoaren mugak zabaltzen ditu, eta literatur garaikidearen ikur bilakatu da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Pedro Páramo - Enciclopedia de la Literatura en México
* Pedro Páramo (1967) filmaren informazioa IMDb-n
* Jorge Luis Borges: Rulfo eta Pedro Páramo buruz