Haize-dorre

(Iran).]]
**Haize-dorrea** () persiar arkitekturako elementu tradizional bat da, eraikinetan aireztapen gurutzatua eta girotze pasiboa sortzeko erabiltzen dena. Itxura askotakoak izan daitezke, kontuan hartuta tokiko haize nagusiak norabide bakarrekoak, norabide bikoak edo norabide anitzekoak diren, altitudearekin nola aldatzen diren, eguneroko ziklo termikoa, hezetasuna eta kendu beharreko hauts kopurua. Izena gorabehera, haize-dorreak haizerik gabe ere funtziona dezakete.

Haize-dorreak ohikoak dira Iran erdialdean, baina hein batean baita ere Persiar golkoko beste eskualdetan eta Egipton. Yazd hiriko auzo zaharrean haize-dorre ugari dago eta horregatik "haize-dorreen hiria" ezizenez da ezaguna. Adibidez, *Dowlat-âbasd* jauregian, *Basgh-e-dôlat-âbasd* lorategiaren erdian dagoena, munduko haize-dorre garaiena dago: 34 metroko dorre oktogonala.

## Ezaugarriak
### Ingurunea
Irango erdialdeko eskualdea basamortua da, eta airean hezetasunik ez egoteak tenperatura aldaketa handiak sortzen ditu egunaren eta gauaren artean. Horrela, airea freskotik oso berora doa udan, eta hezetasun erlatibo oso txikiarekin egun osoan. Eraikin gehienek adobezko edo adreiluzko horma oso lodiak dituzte, isolamendu termiko ona ahalbidetzen duena. Diseinu pasiboko estrategia horren bidez, egunaren eta gauaren arteko tenperatura-aldaketa handia txikiagoa izatea lortzen da, hautemanezina bihurtu arte. Bestalde, horma lodiek eguneko beroa metatzen dute eta gauez igortzen dute, kanpoko tenperatura jaisten denean.

Basamortuko hiriak oasietatik hurbil edo inguruan daude, ur-hornidura ziurtatzeko. Oso hiri-bilbe trinkoak dituzte: kale estuak, horma garaiak eta karez zurituak, eguzki-beroaren xurgapena ahalik eta gehien murrizteko. Eraikinek eta etxeek patio sakonak dituzte, eta terrazak, non biztanleek udako gau beroetan lo egiten duten. Egunez, pertsonak barruko ilunpean biltzen dira. Gainer, eguzki-argiaren beroa ahalik eta gehien murrizteko, leihoak zursarez babesten dira.

### Itxura
, Iran), daudenen artean garaiena]]

Haize-dorreak tximinia handiak diruditen hodi bertikalak dira, fatxadaren goiko aldean irekidura bertikal altuez hornituak, haizea jaso eta eraikinaren barnealdera bideratzeko, giroa freskatzeko.
Maiz, haize-dorrearen barnealdea haizebidetan bertikalki banatuta dago, haizelasterrak beherantz (freskotasuna dakartenak) eta gorantz (aire beroa kanporatzen dutenak) zirkulatu ahal izateko.

Haize-dorre baten eraikuntza bertako haize nagusiaren norabidearen araberakoa da. Haizeak alde bakar batetik jo ohi badu, irekidura bakarra du, eta barne banaketarik gabe. Haizearen norabide aldakorreko eskualdetan, barne banaketek sekzio bertikaletan banatzen dute dorrea. Banaketa horiekin tximinia paraleloak sortzen dira, baina alboetan norabidet askotarako irekidurekin. Haizeak aurrealdeko irekidura jotzen badu, sartu egingo da, baina angelu nahiko zeihar batean jotzen badu, dorrearen inguruan irristatzeko joera izango du.

Haize bortitzak dituzten eskualdeetako haize-dorreek sekzio txikiagoak dituzte eta haize oso beroak dituztenetan dorre txiki ugari izan ditzakete sartzen den airea hozteko. Sekzio karratuak dituzten haize-dorreek biribilak baino eraginkorragoak dira; izan ere, angelu akutuen ondorioz, fluxua ez da hain laminarra, fluxu bereizketa erraztuz. Haize-dorre garaienek haize bortitzagoak hartzen dituzte, eta hauek hotzagoak izan ohi dira. Gainera, hauts gutxiago garraiatze dute.

Horrela, Yazd hirian, bi mendikateri esker basamortuko tifoietatik nahiko babestua, haize-dorreak karratuak edo oktogonalak izan ohi dira, eta garaiak (15-18 m). Aitzitik, Meybodeko haize-dorreak, basamortuko haize bortitzen eraginpean daudenak, altuera txikikoak dira eta irekidura bakarrekoak.

### Funtzionamendua
Haizearen indarraren eta eraikinen barne-kanpoaldearen arteko tenperatura-gradientearen arabera, bi printzipiok parte hartzen dute haize-dorreen hozte efektuan: haize-harrapari efektua eta tximinia efektua.

Haize-dorreak historikoki adobekoak dira, hau da, buztinez, lastoz eta urez egindako adreiluz. Adobearen propietate higroskopikoek (bero sorrak) eta bere inertzia termiko handiak, beroaren transmisioa murrizten dute. Haize-dorreekin batera beste elementu batzuk erabiltzen dira hozteko eta aireztatzeko: patioak, kupulak, horma sendoak eta iturriak esaterako, aireztapen eta aire-girotze estrategia orokorraren osagarri gisa.

#### Haize-harrapari efektua
 batetik duena.]]

Dorreak haizea "harrapatzen" du eta barrura bideratzen, beheko eta goiko aldearen arteko presio alde txikiaren ondorioz. Horrela, haize ahul bat badgiraren goiko aldetik pasatzen den bakoitzean, presio diferentziak aire beroa goiko aldera bultzatzen laguntzen du, eta aire hotza zutabearen beheko aldera eramaten.

Batzuetan, bigarren hozte-sistema bat erabiltzen zen airea are gehiago freskatzeko. Oro har, ur putzu edo iturri bat izaten zen, dorrearen azpian kokatua. Ura ukitzean, aire beroak urazala lurruntzen zuen eta, ondorioz, beroaren parte bat galtzen. Batzuetan, aire-hartunea lurpeko ubide batetik (*qanat*) egiten zen, are freskoagoa zegoena.

#### Tximinia efektua
Haizerik ez dagoenean, dorrean dagoen airea, eguzkiak beroturik, berotu egiten da. Konbekzioaren ondorioz, airea igo egiten da, dorretik gora ihes egiten du eta haize dorrearen azpian dauden piezak haizatzen dituen aire-laster bat sortzen du.

## Iruditegia 

File:Borujerdiha.jpg|Borujerdi etxea, Irango erdialdean 1857an eraikia.
File:Camello y campamento, Al Bastakiya, Dubai, 2009-11-23, DD 8878.jpg|Haize-dorrea Al Bastakiya auzoan, Dubai, Arabiar Emirerri Batuak.
File:Edificios en Yazd, Irán, 2016-09-21, DD 17.jpg |*Ab anbar* bat, haize-dorrez hornitutako ur-gordailua, Yazd, Iran

## Erreferentziak
## Kanpo estekak