open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ned Thomas

**Ned Thomas** (Erresuma Batua, 1936) Galeseko idazle eta pentsalaria da, politika-, literatura- eta hizkuntza-arloetan artikuluak eta liburuak argitaratu dituena. Bere hasierako lanak ingelesez idatzita zeuden, eta azkenaldikoak galesez. Ned Thomasek hainbat hizkuntza dakizki: errusiera, alemana, frantsesa, italiera, gaztelania, galesa eta ingelesa. Mosku, Salamanca eta Aberystwyth unibertsitateetako irakaslea izan zen Ingeles Departamentuetan eta denbora horretan liburuak idatzi zituen, besteak beste hauek: *Derek Walcott: Poet of the Islands*, *Orwell* eta *Waldo*.

Europako Hizkuntza minoritarioen hedabideei buruzko datuak biltzen zituen talde bat gidatzen zuen eta 1988an *Mercator Guide* txostena argitaratu zuten Gales-en.

## Bizitza eta idazlanak 
George Orwell idazle ingelesaren azterketa batekin hasi zuen bere produkzio akademikoa, baina *The Welsh Extremist (Galesko extremista)* liburuarekin hasi zen bere karrera editoriala. Galesera itzuli zen eleberri bat idazteko asmoz orduan, baina horren ordez  galesezko idazleez argitaratu zuen azterketa bat, idazle horien inguruan zegoen kulturaz ere idatzi zuen. Lan hori ingelesez idatzi zuen arren, eta galesezko idazkera eta kultura zelan zegoen audientzia ingeles erradikal batean kontatzeko sortua izan zen arren, liburuak arrakasta handiagoa izan zuen Galesen Ingalaterran baino, eta behin baino gehiagotan berrinprimatu da gero, batez ere Galesezko argitaletxeen artean nagusi den Y Lolfa-k argitaratu zuenetik. 

Derek Walcott poetari buruzko bere saiakera elebiduna Galesko Arte Kontseiluak erabili zuen 1980an Walcott-ek Idazleen Nazioarteko Saria jaso zuenean. **Ned Thomas-ek** bere produkzio kritikoan erabiltzen zuen hizkuntza nagusia ingelesa izatetik galesera izatera igaro zen, Waldo Williams-i buruzko estudioa argitaratu zuenean. Galeseko XX. mendeko kulturan nolabaiteko garrantzia izan zuen Waldo Williams-ek, bai komunitateak bere poesian hartzen zuen enfasiagatik, bai Galesko herriaren identitateak hartzen zuen garrantziagatik. *Bydoedd* (Munduak) idazlanean, “cofiant cyfnod” gisa azpititulatuta (aldi bateko biografia), autobiografia konbentzional bat idatzi ordez, Ned Thomasek bere bizitzako gertaerak aztertzen ditu Europako beste herrialdetan gertatzen denarekin konparatuta: Alemaniako gerraosteko urteetako testuinguru historikoan, Gerra Hotzaren urteak Errusian, eta  herri minoritarioen identitate nazionalak berragertzea XX. mendeko nazionalismo hedatzaileak azaldu ondoren.

## Argitalpenak 
* *Orwell* (Edinburgh, 1965)
* *The Welsh Extremist* (London, 1971 & Talybont 1973)
* *Derek Walcott: Poet of the Islands* ( Cardiff, 1980)
* *Waldo* (Caernarfon, 1985)
* *Bydoedd* (Talybont, 2010)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Txillardegi

## Kanpo estekak
Milenko Sebić

**Milenko Sebić** (1984ko abenduaren 30a) serbiar kirol-tiratzailea da. 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan brontzezko domina irabazi zuen gizonezkoen 50 metroko erriflean 3 posizioetan .

Sebić-ek 2009ko Europako Tiro Txapelketan urrezko domina irabazi zuen 50 m erriflean eta brontzezko domina irabazi zuen 2007an 50 metroko erriflean 3 posizioetan. Bangkokeko 2007ko Udako Universiadetan zilarrezko domina irabazi zuen proba berdinean. 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan gizonezkoen 10 metroko aire-fusil eta gizonezkoen 50 metroko 3 postuetan ere parte hartu zuen. 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan brontzezko domina lortu zuen 50m erriflean 3 posizioetan.

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hradištkoko kontzentrazio esparrua

**Hradištkoko kontzentrazio esparrua** (edo Hradištko-Beneschau; *Hradischko* idazkeraz aurki daiteke, ) Txekian kokatuta zegoen, Hradištko herri barrutian, Praga hiriburutik 20 km inguru hegoaldera. Izatez, Flossenbürgeko kontzentrazio esparru nagusiaren *kommando* bat zen, hau da, atxilotuak lanera behartzen zituzten esparru autonomo bat. *Schutzstaffel* talde paramilitarraren gazteen entrenamendu eremuaren barruan zegoen. 

## Bizi baldintzak 
Kontzentrazio esparru hau ez zen zuzenean erailketa eremu bat, baina atxilotuak lan gogorrak egitera behartuta zeudenez, osasun eta elikadura egoera ezin tamalgarriagoan, eta zaintzaileen etengabeko tratu txarren mende, bizi baldintzak oso latzak ziren. 

Lan jardunaldiak, 10-12 ordu irauten zuen egunean, eta, bereziki, atxilotuei ematen zieten jana ez zen, urrunetik ere, nahikoa halako langintza burutzeko; Buchenwaldeko kontzentrazio esparruan baino are urriagoa zela aipatzen da.

## Hilketa arbitrarioak 
1945eko apirilean, Bigarren Mundu Gerra amaitu baino aste batzuk lehenago, 150 preso baino gehiago hil zituzten Hradištkoko esparruan. 

Kontzentrazio esparrutik bizirik ateratzea lortu zuten lekukoen arabera, SSko kide gazte iritsi berriak izan ziren hiltzaileak:  

Egun haietan Hradištkoko esparruan eraildakoen artean zegoen Angel Lekuona busturiarra; 1945eko apirilaren 9an hil zuten.

## Oroimena 
### Errautsak 
thumb|Hradištkoko esparruaren planoa (1945)
2021ean, Hradištkoko kontzentrazio esparruaren memoria bizirik irauteko ekimen bat antolatu zuen ikerlari talde batek, bertan eraildako zenbait presoren errautsak aurkitu baitzituen. Zehazki, Hradištkon 1945eko apirilaren 9tik 11ra eraildako preso hauen errautsak aurkitu zituen:

* Angel Lekuona (Busturia, 1913-03--01)
* Antonio Medina (Motril, 1909-09-30)
* Enric Moner (Figueres, 1900-08-18)
* Rafael Moya (Andratx, 1904-08-15) 
* Pedro Raga (Ulldecona, 1903-02-23)
* Vicente Vila Cuenca (Alberic, 1900-11-07)

Deportatu hauen errausketa ziurtagiria lortu zuten Pragako Strašnice erraustegian, errautsak isilpean gorde baitzituzten erraustegiko arduradunek. Hurrengo egunean, apirilaren 12an, deportatuen familiartekoak lore eskaintza bat egin zieten Hradištkon, bertan hildako deportatuei.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Flossenbürgeko kontzentrazio esparrua
* Buchenwald

## Kanpo estekak 
* Flossenbürg Concentration Camp Memorial
Jesper Hansen (tiratzailea)

**Jesper Hansen** (Bjergsted, 1980ko azaroaren 19a) danimarkako kirol tiratzailea da. 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan Gizonezkoen plater-tiroketan hartu zuen parte, 26. postuan amaituz. 2013an, plater-tiroketan munduko txapelketa irabazi zuen.

Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Hansenek zilarrezko domina irabazi zuen.

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adam Riess

**Adam Guy Riess** (Washington, Ameriketako Estatu Batuak, 1969ko abenduaren 16a) astrofisikaria da. 2011ko Fisikako Nobel Saria jaso zuen Saul Perlmutter eta Brian Schmidtekin batera, unibertsoaren hedapen azkarrari buruz egindako lanegatik.

Alemaniatik etorritako judu jatorriko familia batean jaio zen. Massachusetts Institute of Technologyn eta Harvardeko Unibertsitatean ikasi zuen. 2006tik Johns Hopkins Unibertsitatean irakasle da. Bere ikerketek unibertsoaren hedapena bizkortzen ari dela frogatu zuten eta horri esker Nobel Saria lortu zuen.

## Artikulu batzuk 
* 1998 with V Filippenko, P Challis, A Clocchiatti, A Diercks, et al, *Observational evidence from supernovae for an accelerating universe and a cosmological constant*, in: *The Astronomical Journal*. Vol. 116, nº 3; 1009.
* 2009 with KN Abazajian, JK Adelman-McCarthy, MA Agüeros, SS Allam, CA Prieto, et al, *The seventh data release of the Sloan Digital Sky Survey*, in: *The Astrophysical Journal Supplement Series*. Vol. 182, nº 2; 543.
* 2004 with LG Strolger, J Tonry, S Casertano, HC Ferguson, B Mobasher, et al, *Type Ia supernova discoveries at z> 1 from the Hubble Space Telescope: Evidence for past deceleration and constraints on dark energy evolution*, in: *The Astrophysical Journal*. Vol. 607, nº 2; 665.
* 2007 with JK Adelman-McCarthy, MA Agüeros, SS Allam, KSJ Anderson, et al, *The fifth data release of the Sloan Digital Sky Survey*, in: *The Astrophysical Journal Supplement Series*. Vol. 172, nº 2; 634.
* 2003 with JL Tonry, BP Schmidt, B Barris, P Candia, P Challis, A Clocchiatti, AL Coil, et al, *Cosmological results from high-z supernovae*, in: *The Astrophysical Journal*. Vol. 594, nº 1; 1.
* 2007 with LG Strolger, S Casertano, HC Ferguson, B Mobasher, B Gold, et al, *New Hubble space telescope discoveries of type Ia supernovae at z≥ 1: narrowing constraints on the early behavior of dark energy*, in: *The Astrophysical Journal*. Vol. 659, nº 1; 98.
* 1998 with BP Schmidt, NB Suntzeff, MM Phillips, RA Schommer, A Clocchiatti, et al, *The high-Z supernova search: measuring cosmic deceleration and global curvature of the universe using type Ia supernovae*, in: *The Astrophysical Journal*. Vol. 507, nº 1; 46.

## Kanpo estekak
Javad Foroughi

**Javad Foroughi** (; 1979ko irailaren 11) Irango kirol-tirqtzailea da, Dehloran-en jaioa. 2020ko Tokioko Udako Olinpiar Jokoetan Iran ordezkatu zuen , gizonezkoen 10 metroko aire-pistolan eta 10 metroko aire-pistola mistoan.

Foroughi gizonezkoen 10 metroko aire pistola lehiaketan hartu zuen aprte 2020ko Olinpiar Jokoetan uztailaren 24an. Finalera sailkatu zen, eta 5. postuan geratu zen 580 puntuarekin. Finalean lehiaketako 1. fasean lidergoan hasi zen, 101,0 lortuz, Pang Wei 2. postuan izanez distantzia txiki batekin 99,7rekin. Lehiaketako 2. fasean, Foroughi lidergoan geratu zen,, 1. postua lortu zuen eta urrezko domina irabazi zuen Damir Mikec serbiarraren aurretik. Foroughik 244,8 lortu zituen eta errekor olinpiko berria ezarri zuen.

Bere domina Irango lehen domina izan zen kirol-tiraketako historian Olinpiar Jokoetan. 41 urte zituela, Foroughi Irango Olinpiar Historiako domina irabazlerik zaharrena bihurtu zen. Mahmoud Namjook brontzezko domina irabazi zuen 38 urterekin 1956 Melbournen.

Foroughi Iraultza Islamikoko Guardiaren Kidegoko (IRGC) erizaina da eta 2012-13an Sirian egon zen mediku gisa. Irango giza eskubideen aktibistek Foroughiren domina olinpikoa gaitzetsi zuten. Esaterako, United for Navid, Navid Afkariren exekuzioaren ostean sortutako kanpainak, Foroughi IRGC-ko kide izateagatik, "erakunde terroristako egungo eta aspaldiko kidea" dela esan zuen.

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Special Broadcasting Service

**Special Broadcasting Service** edo **SBS** Australiako irrati-telebista publiko enpresa bat da. Australiako talde etniko ezberdinei zuzentzen da. Bost telebista-kate (SBS, SBS Viceland, SBS World Movies, SBS Food eta NITV) eta zazpi irrati-kate (SBS Radio 1, SBS Radio 2, SBS Radio 3, Arabic24, SBS Chill, SBS PopDesi eta SBS PopAsia) igortzen ditu. 

Australiako irrati-telebista publiko estatusa Australian Broadcasting Corporationekin partekatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  SBSren webgunea
Brian Schmidt

**Brian Paul Schmidt** (Missoula, Montana, 1967ko otsailaren 24a) estatubatuar-australiar astrofisikaria da. 2011ko Fisikako Nobel Saria lortu zuen  Saul Perlmutter eta Adam Riessekin batera unibertsoaren hedapen azkarrari buruz egindako lanegatik.

Astronomia ikasi zuen Arizonako Unibertsitatean eta Harvardeko Unibertsitatean. 1994an Australiara joan zen bere emazte australiarrarekin. Mount Stromloko Behatokian lan egin zuen eta Australiako Unibertsitate Nazionaleko kantzilerordea da.

Bere ikerketek unibertsoaren hedapena bizkortzen ari dela frogatu zuten eta horri esker Nobel Saria lortu zuen.

## Kanpo estekak
Leuris Pupo

**Leuris Pupo Requejo** (1977ko apirilaren 9a) kubatar tiratzaile bat da, eta bere nazioa ordezkatu zuen Udako sei Olinpiar Jokoetan.

Puporen lehen olinpiar agerraldia 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan izan zen Sydneyn (Australia) eta bertan bederatzigarren postuan berdinduta geratu zen gizonezkoen 25 metroko pistola azkarrean. Proba berean hartu zuen parte 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan Atenasen, Grezian, zazpigarren postuan berdinduta, eta berriro ere 2008ko Pekineko (Txina) Udako Olinpiar Jokoetan zazpigarren postuan amaitu zuen.

2012ko Londresko (Erresuma Batuko) Udako Olinpiar Jokoetan, Pupok urrezko domina irabazi zuen gizonezkoen 25 metroko pistola azkarrean.

Zilarrezko domina irabazi zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan 2012ko proba berean.

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Salakot

thumb| Salakot zibil klasikoa.
[thumb| Kasko militarra: [Afrika Korps|Afrika Korps-en modeloa (1940-1943).]]
**Kasko koloniala**, **kasko tropikala**, **safari-kaskoa** edo **muin-kaskoa** kasko militar arin bat da (**salakot** terminoa bere bertsio zibilerako erreserbatuz), kanpai-bola nahiko altua duena, aurrealdeko eta atzeko (hau nabarmenagoa) biserekin  eta, oro har, gailur edo punta apaindurarekin. Arropaz estalitako kanabera edo palmondo ehunez egina zegoen. Normalean kolore zuria edo kaki argia zen. Balio balistikorik gabe, bere funtzio nagusia eguzkitik babestea zen. Kolonialismoarekin lotutako ikonoetako bat da . Europako bidaiariek eta esploratzaileek maiz Afrikako, Asiako hego-ekialdeko eta tropikoetan aurkitutako klima ezberdinetan kasko tropikalak erabiltzen zituzten, baina beste testuinguru askotan ere erabili izan dira. XIX. mendearen erdialdetik XX. mendearen erdialdera bitartean "klima beroetan" atzerrian zerbitzatzen zuten Europako militarrei ematen zitzaizkien.

## Kanpo estekak
Arte elektroniko

**Arte elektronikoa** bitarteko elektronikoak erabiltzen dituen artea da. Zabalago, teknologiari eta/edo baliabide elektronikoei dagokie. Informazioaren artearekin, baliabide berrien artearekin, bideo-artearekin, arte digitalarekin, arte interaktiboarekin, Interneteko artearekin eta musika elektronikoarekin lotuta dago. Arte kontzeptualaren eta sistemen artearen arteko nahasketatzat hartzen da.

## Aurrekariak 
*Arte elektroniko* terminoa arte informatikoaren eta arte digitalaren sinonimoa da ia. Azken bi termino horiek, eta bereziki konputagailuak sortutako arte terminoa, konputagailuek sortutako ikusizko obretarako erabiltzen dira nagusiki. Hala ere, arte elektronikoak askoz konnotazio zabalagoa du, edozein osagai elektroniko duten artelanei dagokienez, hala nola, musika, dantza, arkitektura eta performance lanak. Diziplina arteko eremu bat da, eta, hala, artistak zientzialari eta ingeniariekin batera aritzen dira maiz beren lanak sortzen dituztenean. Edward A. Shanken arte elektronikoaren historialaria gaur egungo eta iraganeko arte esperimentala dokumentatzeko ari da lanean, artearen, zientziaren eta teknologiaren elkargunean. Arte elektronikoari buruzko beste idazle batzuk: Frank Popper, Dominique Moulon, Sarah Cook eta Christiane Paul.

Arte elektronikoak interaktibitate-osagaiak izaten ditu maiz.  Internet, sare informatikoak, robotika, teknologia jantzigarria, pintura digitala, haririk gabeko teknologia eta murgiltze-errealitate birtuala bezalako teknologiak erabiltzen dituzte artistek. Arte elektronikoko lanak emateko erabiltzen diren teknologiak zaharkitu bihurtzen diren heinean, arte elektronikoak arazo larriak ditu artelanak gaur egungo ekoizpenetik haratago gordetzeko erronkaren inguruan. Gaur egun, ikerketa-proiektuak egiten ari dira arte elektronikoen ondare ahularen kontserbazioa eta dokumentazioa hobetzeko.

## Artistak 
Hauek dira arte elektronikoan lan egiten duten artista aipagarrienak:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fordita

thumb|Forditarekin egindako zintzilikario bat.
ezkerrera|thumb|Fordita gordina eta leundu gabea
**Fordita**, **Detroiteko agata** edo **Motor Cityko agata** ere esaten zaiona, kotxeetarako pintura zaharra da, mozteko eta leuntzeko behar adina gogortu dena. Kotxeak esmaltez pintatzeko erabiltzen ziren errail eta lurretako geruzak metatuz sortu ziren, autoak esku-aerosolez pintatzen baitziren (prozesu hori orain automatizatua dago), eta behin baino gehiagotan labean sartu. Azkenaldian materiala bitxigintzan erabili da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kultura-gatazka

**Kultura-gatazka** kultura-balio eta -sinesmen desberdinek talka egiten dutenean gertatzen den gatazka-mota bat da. Kontzepturako definizio zabal eta estuak daude, indarkeria (gerra barne) eta delinkuentzia esplikatzeko erabili direnak, mikro edo makro mailan.

## Balio kontraesankorrak 
Jonathan H. Turnerrek honela definitzen du *kultura-gatazka*: "pertsonak beren artean desadostasunean jartzen dituzten balio eta sinesmen kulturalen arteko desberdintasunek" eragindako gatazka. Mikro mailan, Alexander Grewek kultura-gatazka bat eztabaidatzen du kultura eta nazionalitate desberdinetako gonbidatuen artean, 1970eko komedia britainiar batean ikusten den bezala, *Fawlty Towers*. Gatazka hori honela definitzen du: pertsonek beren jatorri kulturaletik datorren portaera jakin bati buruz dituzten itxaropenak betetzen ez direnean gertatzen dena, beste batzuek jatorri kultural eta itxaropen desberdinak baitituzte.

Kultura-gatazkak konpontzen zailak dira, gatazkako alderdiek sinesmen desberdinak baitituzte. Kultura-gatazkak areagotu egiten dira desberdintasun horiek politikan islatzen direnean, bereziki makro mailan. Abortuari buruzko eztabaida da kultura-gatazkaren adibide bat. Garbiketa etnikoa kultura-gatazkaren beste adibide bat da. Gerrak kultura-gatazka baten ondorio ere izan daitezke; adibidez, esklabotzari buruzko iritziak izan ziren Ameriketako Estatu Batuetako gerra zibilaren arrazoietako bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paul van Dyk

**Matthias Paul** (Eisenhüttenstadt, Brandeburgo; 1971ko abenduaren 16a), **Paul van Dyk** izen artistikoarekin ezagunagoa, alemaniar trance musikako DJ eta ekoizle mundiala da. 2010ean TheDjList-ek munduko seigarren DJ onenatzat hartu zuen, baita munduko bosgarren DJ onena ere DJmag-en bozen arabera, zeinak 2005 eta 2006 urteetan lehen postua eman zion.  Gaur egun, 41. postuan dago DJmag aldizkariaren arabera. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* VANDIT Records
* Vonyc.com
* Entrevista a paul van dyk dancelatinoamerica.com
Apaltasun

[250px|thumb|[Tadeusz Goreckiren, 'Apaltasuna']]
**Apaltasuna** norbait bere burua ez handiestera bultzatzen duen bertutea da. Bertutearen ikuspegitik, gure trebetasun eta akatsekin onartzea da, haiengatik harrotu gabe. Era berean, apaltasuna harrokeriaren kontrakoa da. Pertsona apal bat ez da ez handiustea, ez interesatua, ez berekoia, pertsona harroa den bezala, buruaskia sentitzen dena eta, oro har, gauzak komenentziagatik egiten dituena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cristina Durán Costell

**Cristina Durán Costell** (Valentzia, 1970) ilustratzailea eta marrazkilaria da, hainbat sari jaso ditu bere ibilbidean zehar. 

## Ibilbidea 
Valentziako Arte Ederren Fakultatean lizentziatu zen, marrazketan espezializatua.1997an Valentziako Ilustratzaileen Elkarte Profesionalak (APIV)  bere jarduerari berriro ekiteko lan egin zuen eta 2006 eta 2009 urteen artean lehendakaria izan zen. Ilustratzaile Profesionalen Elkarteen Federazioko (FADIP) Zuzendaritza Batzordeko eta European Illustrators Forumaren (EIF) sortze-batzordeko kide ere izan da.

## Sariak eta izendapenak 
* 2010ean Espainiako Kultura Ministerioak emandako komiki-sari nazionaleko finalista *Una posibilidad entre mil* lanagatik.
* 2013an Hezkuntza, Kultura eta Kirol Ministerioak emandako komiki-sari nazionaleko finalista *La máquina de Efrén* lanagatik.
* 2019an Komikietako Sari Nazionala irabazi zuen  *El día 3* eleberri grafikoagatik Miguel Ángel Giner eta Laura Ballesterrekin batera,

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Cristina Durán Costell -  Tebeosfera, Andrés Álvarez, Juan Royo eta Félix López, 2010.
Judasen musua

[250px|thumb|200px|[Kexaako triptikoaren detaule batean.]]
250px|thumb|200px|'Judasen musua'. XII. mendeko anonimoa
**Judasen musua** Nekaldiaren gertakari ebanjelikoetako bat da, Atxiloketari bide eman ziona.

Ebanjelioen arabera, gure aroko 33. urtean, Getsemaniko baratzean Judas Iskariotek Jesus Nazaretekoa musu baten bidez salatu zuen. Une hori hainbat adierazpen artistikotan irudikatu da, musuak tradizioz traizioa sinbolizatu duen bitartean.

Artelan gehienetan, Judas Jesusi aurpegian musu bat ematen irudikatzen dute, baina, egia esan, musuak eskuan izan behar zuen, maisuei eskuan musu ematea ohikoa baitzen. Musua deskribatzeko, Mateoren Ebanjelioak () eta Markosen Ebanjelioak ()  (*kataphileó*) grezierazko aditza erabili zuten, euskaraz 'samur, biziki, tinko, grinatsu musukatzea' esan nahi duena. Alexandro Handiak Bagoas bere eunuko eta maitaleari eman zion musua deskribatzeko Plutarkok erabili zuen aditz bera. Ez zuten aditz ohikoena erabili,  (*philein*): «(amodioz) musukatzea».

Judasen Ebanjelio apokrifoan (56-57) istorioaren bertsio gnostikoa ematen dute. Horren arabera, Jesusek Judasi traizio egiteko eskatu zion: «Zuk gaindituko dituzu horiek guztiak. Zuk sakrifikatuko duzulako estaltzen nauen gizona (...). Bidea adierazten duen izarra zure izarra da».

## Biblian 
Mateoren Ebanjelioak () honela dio:

Markosen Ebanjelioak () honela dio:

Lukasen Ebanjelioak () honela dio:

Joanen Ebanjelioak ez du gertakaria aipatzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jesusen tentaldia

[250px|thumb|200px|[Ary Schefferren 'Jesusen tentaldia']]
**Jesusen tentaldiak** Jesus Nazaretekoaren bizitzaren gertakari ebanjelikoetako bat da, Mateo (), Markos () eta Lukasen () ebanjelioetan agertzen dena. Joanesek bataiatu ondoren, Jesusek 40 egun eta gau eman zituen barautan Judeako basamortuan. Denbora hartan, Satanek behin eta berriro tentatu baina Jesusek eutsi zuen. Satanek amore eman ondoren, Jesusek Galilea aldera itzuli zuen. Hebrearrei Gutunaren egilearen arabera, "gu bezala, gauza guztietan probatua izan baita, bekatuan izan ezik." ()

Tradizioaren arabera Tentaldiaren mendian gertatu zen. Gertaera Mesiasi buruzko itxaropen errabinikoekin bat zetorren, tenpluaren sabaian zutik zegoela agertuko zela barne.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1936ko Urkiolako Igoera

**1936ko Urkiolako Igoera** Urkiola Igoera bigarren ekitaldia izan zen. Martxoaren 15ean goizeko hamaiketan izan zen, irteera. Irabazlearen saria 175 pezeta izan ziren. 120 pezeta bigarrenarentzat eta beste sari batzuk lehengo hamarrenentzat. Bitxikeria moduan, azken sailkatuak (denboraren barruan) sari berezi bat zuen; janari bat. 36 txirrindularik inskripzioa bete zuten, baina azkenean, 25 txirrindulari bakarrik hartu zuten parte. Vicente eta Fermin Trueba anaiek azken momentuan esan zuten ez zutela parte hartuko eta Julián Berrendero Frantzian zegoen, egun hartan. Irteeran egon zirenen artean, Leturiaga zen jendearen bihotzean, aurreko astean Arantzazuko Igoera irabazi baitzuen.

Ezkurditik atera ziren eta Mañarira arte astiro joan ziren. Orduan, Manuel Pelayok ihesi joaten saiatu zen, Julian Larrinagak zulatua izaten zuen bitartean. Gero, Leturiagak eraso bat egin zuen eta taldea 11 txirrindularik bakarrik osatu zuten. Txakurzuloko aldapan, Leturiagak berriz eraso zuen eta Manuel Trueba eta Federico Ezkerrak bakarrik jarraitu zioten. Helmugatik 500 m-ra, Truebak eraso zuen, baina Leturiagak eutsi zion eta aurrera egin zuen azken metroak bakarrik eginez. Guztira, 22 txirrindularik amaitu zuten. Bertokoa zen Juan Bautista Onaindiak, atzeraka igo zuen.

Hilabete gutxi geroago, Espainiako Gerra Zibila hasi zen eta urte askotan egin gabe egon zen.

## Sailkapen Nagusia 
# Claudio Leturiaga 20min 13s.
# Manuel Trueba 5s-ra.
# Federico Ezkerra 13s-ra.
# José Riestra d.b.
# Francisco Goenaga 42s-ra.
#Juan Bautista Vallejo 53s-ra.
#Zacarias Herboso 1min 8s-ra.
#Gregorio Idigoras 1min 26s-ra.
#Manuel Pelayo 1min 45s-ra.
#Julián Larrinaga 1min 57s-ra.

## Kanpo estekak
1998ko Urkiolako Igoera

**1998ko Urkiolako Igoera**, abuztuaren 9an egin zen, Durangon. 12:00etan atera ziren txirrindulariak 160km egiteko. Guztira, 10 talde izan ziren; 79 txirrindularik hartu zuten parte eta 27k amaitu zuten froga. Banesto, Vitalicio, Estepona, Euskaltel-Euskadi, Once, Mercatone Uno, Riso Scotti eta Polti talde profesionalek parte hartu zuten, eta baita Cafes Baque eta Saunier Duval talde amateurrek ere.

25. kilometroan Álvaro González de Galdeano eta Óscar Freire ihesi atera ziren, Abadiñon. Polti taldea pelotoitik tira egon zen eta Urkiolako lehenengo pasaeran harrapatu zituzten. Orduan, Luis Pérez ihesi atera zen eta goitik 40 segundoko errentarekin pasa zen. Geroago, Luis harrapatu zuten eta guztira 7 txirrindulari iritsi ziren Urkiolako magalera.

## Sailkapen Nagusia 
# Simone Bhorgheresi (Mercatone Uno) 3 ordu 58 min 12s.
# Axel Merckx (Polti) 14 segundora.
# Ángel Casero (Vitalicio Seguros) 25 segundora.
# Davide Rebellin (Polti) 47 segundora.
# Luis Pérez (Once) 1 min 18 segundora.
#Alessandro Spezialetti (Riso Scotti) 1 min 44 segundora.
#Oscar Pellicioli (Mercatone Uno) 2 min 19 segundora.
#Miguel Ángel Peña (Banesto) 2 min 33 segundora.
#Prudencio Indurain (Banesto) 2 min 44 segundora.
#Ramón González Arrieta (Euskadi) 3min 12 segundora.

## Sprint Berezien Sailkapena 
#Iker Zabaleta (Cafes Baque).

## Tarteko Helmugetako Sailkapena 
# Iñigo González de Heredia (Vitalicio).

## Mendiko Sailkapena 
#Angel Luis Casero (Vitalicio Seguros).

## Taldekako Sailkapena 
# Mercatone-Uno
# Vitalicio Seguros 58 segundora.
# Once 5 min 30 segundora.

## Kanpo estekak
Santa Kolonba baseliza

**Santa Kolonba baseliza** Longidako Meotz lekuan Erdi Aroko kristiau baseliza bat da.

## Eraikina 
Baseliza, harrizko eraikin erromaniko txiki bat da. Oinplano angeluzuzenekoa da, hiru ataletan banatua, zirkuluerdi-formako absidea eta geroagoko arkupea ditu. Hegoaldeko horman portada dago. Zirkuluerdiko arkua du, alaka bikoitzeko moldurez mugatua eta tinpanoa inguratzen duen txanbrana batez errematatua, lau biribilkiko mentsuletan bermatuta; tinpanoaren erdian krismoi hirukoiztar bat dago. Barrualdea sinplea eta txikia da. Hiru ataleko nabe batek osatzen du, kanoi-ganga apur bat zorrotzarekin. Nabe horiek pilastretan bermatuta daude, eta inposta alakatu batek eraikinaren barne-perimetro osoa eta labe-gangaz estalitako absidea zeharkatzen ditu. Erdi-puntuko bi bao soiletatik hartzen du argia. Teilatua hagaburutxo ilara batean dago, diseinu ganbilak eta biribilki leun edo molduratuak eta motibo ildaskatuak edo takeatuak dituzten bandak txandakatzen dituzten hagaburutxoekin; iparraldeko horman giza figurazioa jasotzen duten batzuk daude. Teilatuan kanpai-horma txiki bat dauka. Kanpoaldean zein barrualdean polikromia-aztarnak kontserbatzen dira.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Meotz
* Longida

## Kanpo estekak
1999ko Urkiolako Igoera

**1999ko Urkiolako Igoera** bizkaitar lasterketa honen XXV. ekitaldia izan zen. Abuztuaren 8an egin zen. Talde profesionalez aparte, Banaka eta Cafes Baque talde amateurrak ere parte hartu zuten. Hala ere, epaileek bigarren talde honetako hiru txirrindulariei (Iker Camaño, Arkaitz Areitio eta Aitor Galdos) parte hartzea galearazi zieten. Txirrindulari hauek, ezin izan zuten lehiatu eta kanporatuak izan ziren 23 urte azpiko kategorian hiru urtez egon ez zirelako. Txirrindulariak eguerdiko ordu batean atera ziren 160 km-ko ibilbidea egiteko. Egun honetan, 15 taldetako 123 txirrindularik parte hartu zuten, eta horietatik, 71 amaitu zuten.

Urte horretan, 15 taldek hartu zuten parte eta txirrindulari ospetsuak lehiatu zuten. Adibidez, Joseba Beloki,  Francesco Casagrande (Donostia klasikoko irabazlea), Oscar Camenzind, Aitor Osa eta abar. Piepoli ez etortzekotan zen, baina lasterketaren bezperan, izena eman zuen. 

Urkiolako lehenengo pasaeran, Aitor Osa bakarra izan zen. Atzetik, 13 txirrindulari talde bat pasa zen. Piepoli eta José María Jiménez talde honetatik kanpo geratu ziren eta Aitor Osa (Banesto taldekoa) gelditu zen hauek laguntzeko. Lan ona egin ostean, Aitorrek azken ahalegina egin zuen Urkiolako lehenengo aldapan. Berehala harrapatu zuten eta hala ere, zazpigarren postua lortu zuen.

Banesto taldeak, bi txirrindularirekin, abantaila izan zuen azkenengo igoeran eta irabaztea lortu zuen.

## Taldeak 
* Banesto
* Euskaltel-Euskadi
* Vitalicio
* Once
* Kelme
* Fuenlabrada
* Polti
* Mercatone-Uno
* Vini Caldirola
* Riso Scotti
* Lampre
* Saeco
*Lotto
* Banaka
* Cafes Baque

## Sailkapen Nagusia 
# Leonardo Piepoli (Banesto) 3h 58min33s.
# Francisco Tomás García (Vitalicio Seguros) 33s-ra.
# José María Jiménez (Banesto) 37s-ra.
# Gianluca Valoti (Polti) 39s-ra.
# Massimo Donati (Vini Caldirola) 48s-ra.
#Daniel Atienza (Polti) 1min 1s-ra.
#Aitor Osa (Banesto) 1min 9s-ra.
#Aleksandr Xefer (Riso Scotti) 1min 15s-ra.
#Kurt Van de Wouwer (Lotto) 1min 23s-ra.
#Carlos Sastre (Once) 1min 31s-ra.

## Tarteko Helmugetako Sailkapena 
#Ramón Medina (Vitalicio Seguros).

## Sprint Berezien Sailkapena 
# Ramón Medina (Vitalicio Seguros).

## Mendiko Sailkapena 
#José María Jiménez (Banesto).

## Taldekako Sailkapena 
# Banesto
# Vitalicio Seguros.
# Once

## Kanpo estekak
Garbikuntzako Andre Mariaren eliza

**Garbikuntzako Andre Mariaren eliza** Longidako Billabeta kontzejuan XII. mendeko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
Erromaniko estiloko eliza da, XII. mende amaierakoa. Hiru ataleko nabe bat du, gurutzadura eta zirkuluerdi-formako abside moduko horma-hobiko bi kapera dituena. Kanoi erdiko ganga batek estaltzen du. Ganga horrek fajoiak ditu, eta mentsuletan bermatuta daude. Mentsulen parean inposta bat dago, xake-formako dekorazioa, palmetak, bolak, diamante-puntak eta beste motibo batzuk dituena.

Sarrera zirkuluerdiko portada da, eta bi arkibolta ditu zutabeetan bermatuta. Zutabeen kapitelek txoriak, pendizak eta bolutak dituzte, eta zimazioak bolekin. Absideak giza buruekin, animaliekin, kontortsionistekin eta abarrekin zizelkatutako harburuak ditu teilatuan.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Billabeta
* Longida

## Kanpo estekak
San Bartolome eliza (Larrangotz)

**San Bartolome eliza** Longidako Larrangotz lekuan XIII. mendeko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
Eraikina, harriz egina, 1988an zegoen, kapera nagusiaren kanpoaldea eta oinaldean zegoen kanpandorrearen zati bat ezkutatzen zituen landaretza ugariak hartuta. Habearte bakarrekoa da, eta burualde erdizirkularra du, kontrahormen bidez hiru horma-ataletan banatua. Huntzetik, leiho estu eta erdi-puntuko arku batzuk ikusten dira, hegoaldean, dorrearen beheko aldean, hirugarren atalean eta presbiterioan. Interesgarriena portada gotikoa da (XIII. mendekoa), epistolaren aldean irekia, alboetan kontrahormak dituela. Arku zorrotzekoa da eta ez du tinpanorik, tenpluaren estilo orokorraren aurrean modernitatearen sintoma baita, tradizio erromanikoa oraindik. Arkiboltak eusten dituzten mentsulak eta kapitelak nahiko neurri mutilatuekin apainduta daude, eta, horien artean, giza buru batzuk, ezkerrean gurutze-formako ezkutua duen zaldizko bat eta eskuinean hegoak zabalduta dituen arrano bat nabarmentzen dira, Larrangoz jauregiko armarriekin identifika daitekeena.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda
* Larrangotz
* Longida

## Kanpo estekak
Ekaiko jauregia

**Ekaiko jauregia** Longidako Ekai kontzejuan Erdi Aroko jauregi bat da.

## Eraikina 
## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Ekai

## Kanpo estekak
Ezkaiko jauregia

**Ezkaiko Armagintzako Kaporalgo jauregia** Longidako Ezkai urpeko herrian Erdi Aroko jauregi bat da.

## Eraikina 
2003ko irailean Itoitzeko urtegia eraikitzeak eraitsi zuen, gainerako herria bezala. Izen eta leku horretako maiorazkoa Martin eta Graziana Ezkaik sortu zuen 1585ean. Etxeak armagintzako lurmutur izaera lortu zuen 1665ean, errege-diruzainak bere jabe Frantzisko Elo Ezkaik egin zuen eskudiruzko zerbitzu baten bidez, zilarrezko 2 500 errealekoa. 1673an, Migel Eloen aurka hasitako exekuzioa bertan behera uzteko agindu zen, eta, aldi berean, jauregia kuartelak ordaintzetik salbuetsita zegoela adierazi zen, baina ez alkalabak ordaintzetik. Kontuen entzuleek 1723an Gaztelako Ganberara bidalitako zerrendan ez zen sartu. Hala ere, urte batzuk geroago, 1746an, Joan Frantzisko Armendaritze teniente jeneralak eta Joakina Elo Ezkai andreak auzia jarri zuten, jauregiko baserritarrari edo iltzedunari zegokion salbuespena defendatuz. 1758an, Joan Esteban Armendaritze jaunak, Castelfuerteko markesak, lehen aipatutako jauregitarren semea zenak, errebate bat eskatu zuen. Armarria kuarteldua zen: urrezko lehen eta laugarren makila eta urdinezko hiru makila; zilarrezko bigarren eta hirugarren makila, berezko koloreko bi otsorekin.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Ezkai

## Kanpo estekak
San Salbatzailearen eliza (Erdotzain)

**San Salbatzailearen eliza** Longidako Erdotzain herri hustuan XIII. mendeko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
Herrian, San Salbatzailearen parrokia nabarmentzen da. XIII. mende hasierako eliza txikia da, tradizio erromanikoaren barruan eraikia, habearte bakarrekoa, burualde zuzena eta dorrea oinaldean dituela. Barruan, Ama Birjinaren eta Haurraren tailu erromaniko bat eta San Gregorioren beste gotiko bat daude, inguruko ermita batetik ekarria. Parrokiako gurutzea, Tetramorfoekin ornatuta dagoena, XVI. mendean datatu daiteke. Herriak, halaber, jauregi erako eraikin baten aztarnak ditu, zirkuluerdiko arkuak eta konopialak, bolaz eta granadaz egindako apaingarriak, XVI. mendearen hasierara igotzen dutenak. Beste etxe batzuek dogotiko berantiarreko elementuak gordetzen dituzte.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Erdotzain
* Longida

## Kanpo estekak
San Pedro eliza (Meotz)

**San Pedro eliza** Longidako Meotz lekuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
Parrokian hainbat lan egin ziren XVII. mendean; barrualderako Juan Huitzi Ituren eskultoreak erretaula nagusi bat landu zuen, baina egungo erretaularen kalitate eskasak artista honenari ez dagokiola pentsarazten du. Joan Huitziren jarduera XVII. mendearen lehen erdian dokumentatu zen nagusiki. Iruñeko Elizbarrutiko Museoan XIII. mende aurreratuko Ama Birjina gotiko bat zaintzen da, langintza zakarrekoa.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Meotz
* Longida

## Kanpo estekak
San Joan Bataiatzaileraren eliza (Olaberri)

**San Joan Bataiatzaileraren eliza** Longidako Olaberri herri hustuan XIII. mendeko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
Elizak, XIII. mendekoa, oinplano angeluzuzena du, burualde zuzena eta arku fajoiek bereizten dituzten lau atal ditu; azken atala pilastretan bermatuta dago, eta gainerakoak mentsula bilobulatuetan. Estalkia bi isurialdeko egurrezkoa da. Korua, igeltsua, oinaldean dago. Kanpoaldean, tenpluaren oinaldean ere dorrea altxatzen da. Tenpluaren barruan, XII. mendeko erretaula nagusia dago. Erdi-puntuko horma-hobiak ditu korintoar koloma pareatuen artean. XIX. mendean berrmargotu zuten.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Olaberri
* Longida

## Kanpo estekak
Liberriko jauregia

**Liberriko Armagintzako Kaporalgo jauregia** Longidako Liberri lekuan Erdi Aroko jauregi bat da.

## Eraikina 
Elizaren atzean jauregia dago, jauregi eta defentsa-dorre eta guzti, Nafarroako Erresumako nomina ofizialean armagintza-kabo gisa agertzen dena. Sarrerako ate zorrotza du, eta oinplanoan «L» forma du. 1705ean kuartelei aurre egiteko eskatu zuten Pedro Pablo Enriquez de Guzmán eta Josefa de Alegría y Peralta jabeek, beren leinuagatik Liberriren oinordekoa zen emazteak. 1744an Nafarroako mariskalarena zen jaurerria, Granadako dukearena, eta Xabierko konde eta Cortesko markes tituluak biltzen zituen. Ordurako armagintzako kaboa bezala zegoen idatzita Erret Liburuetan. XVI. mendean bere armarria urrezkoa zen, hiru zerrenda uhindurekin edo sarrera urdinekin, Erresumako Armorialean agertzen denez. Gaur egun zaharberritu egin dute, almenaz eta matakanez osatutako adarve batez hornituta, ondoko Aianzko dorrean inspiratuta.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Liberri

## Kanpo estekak
Jasokundeko Andre Mariaren eliza (Murillo)

**Jasokundeko Andre Mariaren eliza** Longidako Murillo herri hustuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
Eliza, barroko klasizista estiloko harriz egindako eraikuntza da. Habearte bakarra du, eraikinaren barne-egitura islatzen duten kanpoko kontrahormak dituena. Burualde karratua nabea baino estuagoa da, eta oinplano karratuko kanpandorrea du ebanjelioaren aldean. Sakristia burualdeari atxikita dago, presbiterioaren eskuinaldetik. Tenplura sartzeko atea epistolaren aldeko horman dago, erdi-puntuko arkua du eta arkupe moderno batekin babesten da. Estalkia ertz-gangazkoa da kapera nagusian, eta kanoi-gangazkoa habeartean. XIX. mendeko mazoneria duen erretaula nagusiak aurreko eskultura batzuk gordetzen ditu (XVII. mendekoak), zaharragoak. Hala ikusten da Jasokundeko Ama Birjinaren irudi titularrean, parrokiaren titularrean, eta Deikundearen eta alboan dituen artzainen Adorazioaren erliebeetan. Baita Koroatzearen Kalbarioko taldean ere.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Murillo
* Longida

## Kanpo estekak
Larrangozko jauregia

**Larrangozko jauregia** Longidako Larrangotz lekuan Erdi Aroko jauregi bat da.

## Eraikina 
Eraikuntza zibilen artean, Erdi Aroko jauregia nabarmentzen da, gezileihoak dituen dorre karratu bati atxikita dagoena. XIV. eta XV. mendeetako dokumentuetan agertzen da. 1565ean, Xerles Aiantzek, jauregi honen eta Altzorritzekoaren jaunak, auzia eraman zuen errege auzitegietan, bidalketa zedula eman ziezaioten. Nafarroako Erresumako Armeria Liburuaren arabera, XVI. mendean bildua, jauregiko armarria sable-arrano bat zen, bere koloreko erbi baten gainean, zilarrezko eremuan.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Larrangotz

## Kanpo estekak
Murilloko zubia

**Murilloko zubia** Longidako Murillo kontzejuan Erdi Aroko harrizko zubi bat da, Irati ibaiaren gainean.

## Zubia 
"Zubi Zaharra" ere esaten zaio. Zangozatik Iruñerako bide zaharrean arku zorrotza duen Erdi Aroko eraikuntza da. Oso gutxi altxatzen da ur gainean, eta bakarra da bere estiloan Nafarroa osoan.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Murillo
* Irati

## Kanpo estekak
Santa Eulalia eliza (Itoitz)

**Santa Eulalia eliza** Longidako Itoitz urpeko herrian XVI. mendeko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
Herriaren erdian Santa Eulalia parrokia-eliza dago. Habearte bakarra du, gurutzadura itxurako alboko kaperekin, dorrea oinaldean eta burualde zuzena. Eliza osoa tertzeletedun gangez estalita dago, eta XVI. mendean eraiki zutela adierazten dute. Jatorrizko erretaula mende bereko hasierakoa da, eta azken gotikoko lan sakonekin apainduta dago oraindik. Herriko erliebedun bi taula Miguel Espinalen estiloarekin erlazionatuta daude. Itoizko Andre Mariaren irudia, ezkerreko hankan Haurra eserita duen Birjinaren tailu gotikoa da, XIV. mendekoa.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Itoitz
* Longida

## Kanpo estekak
San Andres eliza (Hiriberri Longida)

**San Andres eliza** Longidako Hiriberri lekuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
San Andres eliza harriz egindako eraikina da, barroko garaian, zaharragoa zen beste eraikin baten kokalekuan, eta material batzuk berrerabili ziren, erabilitako harri mota ezberdinengatik ikus daitekeenez. Gurutze latindarreko oinplanoa du, burualdea burualde zuzena eta kanpandorre liraina, ebanjelioaren nabeari atxikita, oinaldean. Kanpoko horma-bularrek eraikuntzaren barne-egitura ikusten uzten dute. Dekoraziorik gabeko atea duen erdi-puntuko arku batetik sartzen da. Barrualdean, kapera nagusia, gurutzadura, transeptua eta habeartearen erdiko atala daude, eta luneto-ganga dute; oinaldeko atala, berriz, egurrezko teilatu lauz estalita dago; sakristia burualdeari atxikita dago eskuinaldetik, eta presbiterioarekin komunikatuta dago ate dinteldu batekin. Altzari nagusiak rokoko estiloko hiru erretaula dira (XVIII. mendearen bigarren erdia), presbiterioan eta bi transeptuetan kokatuta daudenak. Erretaula nagusia San Andres apostoluaren martirioaren eszenari eskainita dago, eta eskola barrokoaren mihise gainean (XVII. mendearen 2. erdialdean) pintura ona du, mazoneriaren aurreko joera helenistarekin. Interes gutxiago dute alboko erretaulen mihise titularrek, Sortzez Garbiari (eredu murilleskoetan oinarritua) eta Xabierko San Frantziskori eskainiak, hura baino askoz modernoagoak.

Hala ere, elizaren hainbat kokapenetan, oraindik ere badaude egur polikromatuzko irudi batzuk, joera erromanista eta kalitate onekoak (XVII. mendearen lehengo erdia), gaur egungoak baino lehenagoko erretaula beretik etor daitezkeenak. Horrela, Errosarioko Ama Birjinaren irudia, erretaula nagusian ezkerrean idulki baten gainean jarria, edo San Andresen irudi handia, Inmakuladaren aipatutako erretaularen atikoan dagoena, Ebanjelioaren aldeko transeptuan. Garai eta eskola erromanista berekoa da hiru iltzeko gurutziltzatua, nabearen horman dagoena, ebanjelioaren aldean.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Hiriberri
* Longida

## Kanpo estekak
Indar zentral

**Indar zentrala** etengabe puntu finko bati zuzendutako norabidea duen indarra da, zeina indar-zentro deritzo, eta bere magnitudea esklusiboki posizio-bektorearen menpekoa izango dena:  \vec{F} = \mathbf{F}(\mathbf{r}) =  F( \mathbf{r} )  \hat{\mathbf{r}} .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stora Värtan

**Stora Värtan** (Suedia) Stockholmeko barne-uhartediko badia bat da Itsaso Baltikoaren baitan.

## Geografia 
Djursholm barrutiaren, Danderyd, Lidingö, Vaxholm, Österåker eta Täby udalerrien eta Bogesundslandet penintsularen artean dago.ezkerrera|thumb| Djursholmeko Stora Värtan, ipar-ekialdeko ikuspegia, 2014ko urtarrila.
Badiak hiru kilometro inguruko zabalera du ekialde-mendebalde norabidean eta sei kilometro inguru ipar-hego norabidean. Hego-mendebaldean Lilla Värtan badiarekin bat egiten du; ipar-ekialdean, berriz, Kyrkfjärden badiarekin; eta hego-ekialdean Askrikefjärden badiarekin.

Badira badiaren inguruan badia txikiago asko. Baita uharteak ere, besteak beste Tornön, Bastuholmen, Lilla Skraggen, Stora Skraggen, (bertan ontziola bat delarik) eta Storholmen, non Stora Vartan eta Askrikefjärden badiek bat egiten duten.

Djursholm eta Täbyko hondartzak neurri handi batean eraikita daude, ekialdeko hondartzak ez bezala. Mendebaldean hainbat kirol-portu daude, Viggbyholm's boat club bezala. Näsbypark -en aire zabaleko igerileku bat dago.

Badian Roslagen aireko flotilla egon zen (F&nbsp;2), Hägernäs-en, 1926 eta 1974 artean. Gaur egun antzinako eremu militarrean itsas ertzeko bizitegi-gune moderno bat dago.

Stora Värtan ipar-ekialdean, Alholmsudd-tik gertu eta Hägernäsko hondartza-eremu berriaren parean, HMS Aspö mina-dragatzailearen nabigazio-hondakinak daude.

## Uraren kudeaketa 
Stora Värtan Uraren Esparru Zuzentarauaren barruan kudeatzen da egoera ekologiko eta kimikoari dagokionez. Horrek esan nahi du eremua itsasertzeko ur-masa deritzon gisa definitzen dela, 6 urteko zikloan kudeatzen eta sailkatzen dena. Planeko bigarren kudeaketa-zikloa 2016an amaitu zen eta kostaldeko ur-masak egoera ekologiko moderatua duela erakutsi zuen, lehen zikloaren aldean hobekuntza erdietsiz. 

## Irudiak 

Fitxategi:Stora Värtan jan 2014.jpg|Djursholmtik Aludden
Fitxategi:Stora Värtan dec 2013a.jpg|Djursholmtik Ranängen
Fitxategi:Stora Värtan dec 2013b.jpg|Djursholmtik Ranängen
Fitxategi:Stora Värtan Aludden 2007.jpg|Aluddengo kaia, iparraldera begira

## Erreferentziak  
## Kanpo estekak
Zuastiko jauregia

**Zuastiko jauregia** Longidako Zuasti lekuan Erdi Aroko jauregi bat da.

## Eraikina 
1761ean Fermin Martinez Elizalderena zen eta 1788an bere seme Juan Bautistarena, zeinek bere burua bertako jabetzat hartzen baitzuten. Jaurerria urte horietan bertan aipatzen da, Historiaren Errege Akademiara 1802ko Hiztegi Geografiko-Historikorako bidalitako Deskribapenetan. 1825ean, Felipe Martinez Elizalde jauregiaren alaba Manuel Angel Juanmartiñenarekin ezkondu zen, eta jatorrizko baronia galdu zen. Azken karlistadan, Karlos VII.a erregegaiak Aldazko konde titulua eman zion Jose Juanmartiñenari. Ez zuen inoiz izan armagintza kaboaren kalitatea.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Zuasti

## Kanpo estekak
San Saturnino eliza (Itoitz)

**San Saturnino eliza** Longidako Itoitz urpeko herrian XVI. mendeko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
Eliza, gotiko berantiarreko estiloan (XVI. mendea) harriz egindako eraikuntza da, aurreko etapa bateko elementuak berriz aprobetxatuta dituena. Burualdea burualde zuzena du, habearte bakarra, hiru atalekoa, eta kanpandorrea habeartearen lehen atalaren oinaldean. Gainera, alboetako bi kapera daude, habeartera zirkuluerdiko arkuen bidez irekiak, eta burualdeari Ebanjelioaren aldetik atxikitako sakristia bat. Estalkia gurutzeria-ganga izartuz egina da, eta giltzarriak ditu esparru osorako (kaperak eta sakristia barne), habeartearen lehen atalerako izan ezik, dorrearen behealdearekin koruan baitago. Dorrearen eta elizaren gainerakoaren artean erabilitako materialaren arteko aldeak eta elizaren gorputzarekiko lotura adierazten duen zeharkako arku zorrotz baten presentziak aukera ematen dute Erdi Aroan eraikitzeko data zaharragoa izateko. Kanpoko kontrahormek nabearen ataletako estalkien artikulazioa adierazten diote ikusleari. Arkupe bat babesten duen bozelez ornatutako arku zorrotzeko ate batetik sartzen da barrura. Erretaula nagusia neogotikoa da, eta erdiko kalean Santa Eulaliaren irudi barrokoa du (XVIII. mendea), eta eskuineko albokoan, berriz, San Blasen irudi errenazentista bat (XVI. mendearen bigarren erdia), eserita. Ebanjelioaren alboko kaperan erretaula barroko berantiar bat dago. Erretaula horren alboko kaleetan erliebe errenazentista bana txertatu zen (XVI. mendeko bigarren erdia), abade baten eta gotzain baten irudiekin. Erretaula nagusian aipatutakotik estilistikoki hurbil daude, eta harekin batera gaur egun desagertuta dagoen erretaula batetik datoz.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Itoitz
* Longida

## Kanpo estekak
Kremailera (mekanismoa)

[thumb|Kremailera [mekanismo baten animazioa.]]
**Kremailera-mekanismoa** edo **laratza** bi engranaje dituen gailu mekaniko bat da, «Piñoia» eta «kremailera» izenekoak, eta errotazio-mugimendu bat mugimendu zuzenean bihurtzen du, edo alderantziz. «Piñoi» izeneko engranaje zirkularrak «kremailera» izeneko barra hortzdun batekin engranatzen du; hala, pinoiari aplikatutako biraketa batek kremaileraren desplazamendu lineala eragiten du.

Inguratzaileen profil pare bakoitzerako, engranaje konjugatuen sistema bat diseina daiteke. Kremaileraren oinarrizko kasuan, engranajeetako bat ertz zuzen hortzdun bat da, erradio infinitoarekin.

Erreferentziako kremailera normalizatu motak erabiltzen dira hortzen xehetasunak eta horien neurriak zehazteko. Halaber, kremailera egiteko kostu txikiko prentsatze-prozedura bat asmatu zuen, piezaren hortzak mekanizatzeko beharra ezabatuz.

### Kremailera-trenak 
ezkerrera|thumb|212x212px|Kremailera-tren baten ardatza.
Kremailera-trenak malda handiko mendialdeetan erabiltzeko pentsatuta daude. Adibidez, kremailera-tren batean, tren-makina batean muntatutako pinoi baten errotazioak aukera ematen du errei hortzdun bati behar besteko indarra transmititzeko, tren batek aldapa handi bat igo dezan. Errepidearen erdian kremailera bat dago, eta pinoiak lokomotoretan daude. Horri esker, gradiente handiekin lan egin dezakete, bertikal 1era arte 2 horizontaletan (% 50), ohiko trenbideen gehieneko balioak (% 2 eta% 4 artean) gainetik, gurpilen eta erreien arteko marruskaduraren bidez soilik baliatuz.

Igoeretan sistemak duen garrantzia agerikoa bada ere, jaitsieretan balaztatzeko duen erabilgarritasuna ere kontutan izatekoa da, errailetan elurra edo izotza egoteak ohiko trenak baino askoz gutxiago kaltetzen baititu.
thumb|Kremaileradun eragingailu pneumatikoa.

### Eragingailuak 
Pinoi bat eta bi kremailera dituzten sistemak askotan erabiltzen dira eragingailuetan. Adibide bat dira pneumatikoki eragindako garraio-hodietako balbulak (ura, petrolioa, gasak...). 

Argazkiaren eragingailuek ur-hornidurarako diametro handiko hodi baten balbulak kontrolatzen dituzte. Gailu horietan, kontrako bi pistoiz kontrolatutako bi kremaileren desplazamendua da, pinoi bat birarazten duena (ohiko kasuan ez bezala, zeinetan pinoia izaten den kremailerara desplazatzen duena), eta horren biraketak tximeleta-balbula bat irekitzea edo ixtea kontrolatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak