open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Warren Christopher

**Warren Minor Christopher** (Scranton, Ipar Dakota, AEB, 1925eko urriaren 27a - Los Angeles, Kalifornia, AEB, 2011ko martxoaren 18a) diplomatiko eta politikari estatubatuarra izan zen.

## Biografia 
Fiskal nagusiaren laguntzaile (1967) eta estatu-idazkariorde (1977-1981) izan zen Lyndon Johnson eta Jimmy Carterren agintepean. Panamako Kanalaren Hitzarmenean eta Iranen bahitutako estatubatuarren askapenerako negoziazioan (1981), diplomatiko zuhur eta zorrotz gisa nabarmendu zen.

Bill Clinton presidenteak estatu-idazkari izendatu zuen (1993), eta kargu horretan zegoela lehertu ziren Jugoslavia izandakoaren eta Somaliako auziak. Horiek konpontzeko gai ez zela-eta, dimisioa aurkeztu zuen, baina Clintonek ez zion onartu. Ekialde Hurbileko eta Bosniako auziak (Daytongo akordioa) konpontzen ahalegindu zen bereziki. 1996an, Clinton berriz presidente hautatu zutenean, utzi egin zuen kargua.
## Erreferentziak
Miguel Egia

**Miguel Egia** (Lizarra,  - Lizarra, 1546) Nafarroako inprimatzailea izan zen. Iberiar Penintsulako eta Euskal Herriko inprimatzaile garrantzitsuenetako bat izan zen, baita Euskal Herriko bigarrena ere, eta lehen euskal herritarra. 

Iruñekoa izanik ere, bere ibilbide profesionalaren zati handi bat Euskal Herriaz kanpora egin zuen, bereziki Logroñon eta Alcala de Henaresen. Izan ere, Arnaut Gilen Brocarkoaren oinordekoa izan zen, haren suhia. Bizitzaren azken urteetan, Lizarra bere sorterrian finkatu zen, eta bertan ireki zuen inprimategia.

## Bizi ibilbidea 
Lekukotzarik ez dagoen arren, Lizarran edo Lizarra inguruan jaio zen XV. mende bukaeran. Hala ere, Egia haurra Iruñean hazi zen. Familia Nafarroako Erresumaren konkistaren aldekoa izan zuen, eta luze gabe, gaztetan, gurasoekin Logroñora lekualdatu zen. Bertan, Arnaut Gilen Brocarkoarekin ikasi zuen Logroñon, eta haren alaba Mariarekin ezkondu zen 1518an. 

Alcalá de Henares hirian eman zituen argitara obra nagusiak (Erasmoren obrak, 1525; *Enquiridion *obraren itzulpena, 1526; *Comentarios de César,* Diego López de Toledoren itzulpena, 1529; *De Orbe Novo*, Pedro Mártir de Angleríaren obra, 1530). Sevillan (1526-1528) eta Logroñon (bertan inprimatu zituen Savonarola predikariaren obrak) egon zen. Erasmozalea zen eta haren idazlanak inprimatzearren, salaketa baten ondorioz, pertsegitua eta kartzelatua izan zen bi urtez. 

Bizitzaren azkenetan Lizarrara itzuli zen. 1546an, Nafarroako Gorteek zergaz salbuetsia zuten sorterrian edizio lantegi bat ireki zezan. Adrian Anbereskoa flandestarra izan zuen langile, eta berak hartu zuen lantegiaren lekukoa hurrengo urteetan, Lizarran bertan. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Edizioaren historia Euskal Herrian
*
Tomás Maldonado

[260px|thumb|eskuinera|Tomás Maldonado [Milanen, 2014an.]]

**Tomás Maldonado** (Buenos Aires, 1922ko apirilaren 25a - Milan, 2018ko azaroaren 26a) argentinar pintore, diseinatzailea eta pentsalaria izan zen. Arte ederrak ikasi zituen Buenos Airesen, eta Argentinako abangoardiako mugimenduekin lotuta hasi zen lanean. 1954an, Alemaniara joan zen Ulmeko Hochschule für Gestaltung-en eskolak ematera. 1964-1966 urteen artean eskola horretako zuzendari izan zen, eta, 1964an, saiakera bat idatzi zuen, *Ulm, zientzia eta proiezioa*, diseinuaren izaera sistematikoaren aldekoa. Bere proiektuen artean, aipatzekoa da Olivetti programatzaileentzako egindako kode-sistema, Gui Bonsiepperrekin elkarlanean. 1967an, Milanera joan zen eta, gero, irakasle hasi zen Boloniako Filosofia eta Letretako Fakultatean. 2000. urtean, pintatzeari ekin zion berriz, 45 urtez praktikatu gabe egon ondoren. Maldonadok garrantzi handia izan du diseinuaren bilakaeran.

## Erreferentziak
Biogas

thumb|568x568px| Simaurra birziklatzeko ekipoa, biogasa sortzen duena

**Biogasa** hondakin organikoak, abereen simaurra edo landare-hondarrak egoera anaerobio batean (oxigenorik gabeko egoeran) deskonposatzean lortzen den gas-nahastea da .

Bakterioek egiten duten prozesu horretan metano (batez ere), karbono dioxido, hidrogeno, nitrogeno eta azido sulfhidriko gasen nahastea askatzen da.

Erregai merkea eta berriztagarria da; ibilgailuetan erabiltzen da, kaleko argiekin nahasteko eta industria eta etxeko eginkizunetarako. Biogasaren ekoizpenak, hondakinak baliatzeaz gainera, ongarri bikaina sortzen du bigarren produktu gisa. Garrantzi handikoa da garatze-bidean diren herrialdeetan, eta herri industrializatuetan ere gero eta garrantzi handiagoa ematen diote, petrolioaren egungo morrontza murrizten duelako.

Etxeko hondakin organikoen tratamenduak ingurugiro anaerobio batean gas metanoaren eta sedimentu baten ekoizpena eragiten du. Bigarren hori, egoki prestatuta, ongarri gisa erabil daiteke.

Biogasa beroa eta argindarra ekoizteko erabili ohi da. Zabortegietan pilatuko liratekeen hondakin askoren erabilpenak ahalbidetzen du biogasaren sorrera.

Biogasa ere sortzen da hondakin-uren tratamenduaren araztegietan. Ur horien arazketa prozesuan lohiak sortzen dira, prozesuan zehar jalkitzen diren material solidoak biltzen dituztenak. Lohiak bioerreaktore izeneko tanga handietara bidaltzen dira: bertan, ingurugiro anaerobio batean hainbat mikrobiok lohiak degradatzen dituzte, biogasa sortuz, erregai moduan erabil daitekeena araztegian bertan.

Bioerrektoreetan burutzen den prozesu anaerobio horrek denbora asko behar du (30 egun inguru) lohiak degradatzeko eta biogasa sortzeko. Prozesuan tenperatura altuak ere (36º C) behar ditu.

Biogasa ere modu naturalean sortzen da puzkerrak botatzerakoan. Sabel-haize edo puzkerren osagaiak eta biogas industrialarenak antzekoak dira, haien proportzioak aldatzen badira ere.

## Biogasaren osagaiak 
Biogasaren osaera eta osagaien proportzioa erabilitako hondakinen, tratamendu anaerobio motaren eta bere parametroen (tenperatura, pH...) arabera aldatuko da. Nolanahi ere, metanoa da osagai nagusia.

Minda edo purinen tratamendu anaerobioak, esaterako, honako gas hauek dituen biogasa sortzen du:

* Metanoa (CH4): %60-%80
* Karbono dioxidoa (CO2): %30-%40
* Hidrogenoa (H2): %5-%10
* Nitrogenoa (N2): %1-%2
* Karbono monoxidoa (CO): 2): %0,1
* Azido sulfhidrikoa (H2S): 4), berotegi-efektuan eragin kaltegarria duena. Bere errekuntzak karbono dioxidoa sortzen du, berotegi-efekturako ere txarra dena, nahiz eta eragin askoz txikiagoa eduki.

## Kanpo estekak 
*  Biogasa, mozkin garbia

## Erreferentziak
Robert Southey

**Robert Southey** (Bristol, 1774ko abuztuaren 12a - Londres, 1843ko martxoaren 21) ingeles, poeta, historialaria, biografoa eta itzultzailea izan zen.

## Bizitza 
Samuel Taylor Coleridge eta William Wordsworth poeten laguna izan zen, eta, haiekin batera, mailarik gabeko gizartea sortu nahi izan zuen Pennsylvanian. Frantziako Iraultzaren idealak gogoko zituen, eta hura izan zen haren zenbait lanen gaia (*Wat Tyler* antzerkia eta *Joan of Arc* poema). Portugalen idatzi zuen *Thalaba the Destroyer* (1801) kontakizun-poema. Biografiak ere idatzi zituen: *The Life of Wesley* (1820), *The Life of Nelson* (1813), *Life and Progress of Methodism* (1920). Byron poeta aurkakoa izan zuen, eta Southeyren poemen parodiak egin zituen. Zenbait poema liriko, balada eta poema komiko izan ezik, haren poesiak ez dira oro har prosa-lanak bezain aintzat hartuak.

## Erreferentziak
Augusto d'Halmar

'''Augusto d'Halmar** (jaiotza-izena: **Augusto Goemine Thomson'* ; Santiago, 1882ko apirilaren 23a - *ib.*, 1950eko urtarrilaren 27a) txiletar poeta, eleberrigilea eta diplomatikoa izan zen. *La tarde* eta *La ley* egunkarietako artikulugilea izan zen, eta bere zuzendaritzapean egon zen *Luz y sombra* aldizkaria. Txileko kontsula izan zen hogeita zazpi urtez (Calcutta, Madril, Paris, Londres, Amsterdam, Kairo, Istanbul, Peru). Txileko Idazleen Elkarteko lehendakaria izan zen, eta Literatura Sari Nazionala jaso zuen 1942. urtean. Eleberri nagusiak: *Juana Lucero* (1902), *La sombra del humo en el espejo* (1924), *Pasión y muerte del cura Deusto* (1924), *Capitanes sin barco* (1934), *Los alucinados* (1935) eta *Gatita* (1935). Bereak dira, halaber, ondorengo poesiak: *Cuatro evangelios en uno* eta *Poemas para canciones'' (1942).

## Erreferentziak
Antonio Fernández Alba

**Antonio Fernández Alba** (Salamanca, Espainia, 1927ko abenduaren 17a – Madril, 2024ko maiatzaren 7a) espainiar arkitektoa izan zen. Madrilgo Arkitektura Eskolan graduatu zen (1957), eta eskola horretako irakasle izan zen 1959tik aurrera. Abangoardiako mugimenduetan ibili zen 1950 eta 1960ko hamarkadetan. Hainbat sari jaso zituen, nola ikasle garaian (Arte Garaikidearen Museoko saria, 1953), hala helduaroan (Olaguibel saria, 1979); horien artean garrantzitsuena Arkitekturako Sari Nazionala izan zen (1963). Hainbat erakusketa egin zituen Espainian (Madril, Sevilla) eta Italian (Erroma, Milan).

Hauek dira bere lan aipagarrienak: Monfort Ikastetxea (Loeches, Madril, 1964-65), Gasteizko Kulturaren Etxea (1966-1972), Salamancako Hernán Cortés Ikastetxe Nagusia (1970), Burgo de Osmako Torre de Enlace deiturikoa (Soria, 1973), Londresko Spanish Trade Center (1974), Castellóko Jaume I Unibertsitateko campusa (1990), CSICeko Ikerketa Biologikoen Zentroa (Madril, 2000).

## Erreferentziak
Jacques Higelin

**Jacques Joseph Victor Higelin** (Brou-sur-Chantereine, Sena eta Marne, Frantzia,  - ) musikagilea eta abeslaria izan zen. Higelinek 1970eko hamarraldiko frantses abestiak, rockaren espiritua, kontzertu-maratoia, 1968ko maiatzeko kontrakultura eta 1977ko punka bateratu zituen. 1968aren ondoren Brigitte Fontainekin eta Areskirekin batera Pierre Barouhk Saravah diskoetxearen inguruan bildu zuen taldearen oinarri izan zen. Bere karreran garrantzi handia izan zuten *Rock BBH 75 *eta *Alertez les bébés* diskoek, eta goitik behera aldatu zuten ordura arte zuen bihurri irudia. Bestalde, hard rock joeraren barruan, musika-mota berri bat asmatu zuen, bluesaren eragina zuena. *Champagne pour tout le monde, caviar pour les autres* (1979) disko bikoitza izan du arrakasta handieneko lana. Beste lan batzuk: *Tombé du ciel* (1988), *Illicite* (1991), *Aux héros de la voltige* (1994), *Paradis païen* (1998), *Amor Doloroso* (2005), *Coup de foudre* (2010).

## Erreferentziak
Sidney Nolan

Sir **Sidney Robert Nolan** (Carlton, Melbourne, 1917ko apirilaren 22a - Londres, 1992ko azaroaren 28a) australiar artista izan zen.

Arte ikasketak egin zituen Melbournen, eta abangoardiako hainbat artistarekin ibili zen, dadaismo eta surrealismo joeretakoekin batez ere. 1938an Contemporary Art Society elkartea sortu zuen John Reedekin batera. Bi urte geroago, bakarkako lehen pintura-erakusketa egin zuen Melbournen, sekulako ospea eman ziona. 1951n Londresen egin zuen atzerriko lehen erakusketa, eta hiri horretan geratu zen bizitzen. Joera ikonografiko berritzailea sortu zuen, askotan Australiako historia eta ohitura zaharretan inspiratua. Batzuetan Australiako paisaia lehor eta elkorrak irudikatzen ditu, beste batzuetan, Antartikako esploratzaileak nahiz Txinako paisaiak. Lanik aipagarrienen artean *Carron plains* du (1948).

## Erreferentziak
Alfred Rosenberg

**Alfred Ernst Rosenberg** (Tallinn, Estonia, 1893ko urtarrilaren 12a - Nurenberg, 1946ko urriaren 16a) alemaniar politikari nazia izan zen. *Volkischer Beobachter* aldizkariko erredaktore izan zen 1921. urtetik aurrera, eta diputatu 1930. urteaz geroztik. *Der Mythus des 20. Jahrhunderts* (*XX. mendeko mitoa*) obra kaleratu zuen 1930ean, nazismoaren arrazakeriaren aldeko lan teorikoa. Alderdi Naziko Kanpo Arazoetarako saileko buruzagi egin zuten 1933an; Bigarren Mundu Gerraren hasieran juduen mende zeuden bilduma partikularrak, liburutegi publikoak eta museoak hustu eta lapurtu zituen. Ekialdeko Lurralde Okupatuetako ministro egin zuten 1941. urtean, eta jende asko eraman zuen beharturik Ukrainara lurralde hura alemaniar bihurtzeko asmoz. 1945. urtean atxilotu zuten, eta heriotza-zigorra ezarri zion Nurenbergeko epaitegiak.

## XX. mendeko mitoa, 1930 
Hona hemen 1930an Rosenbergek idatzi zuen "XX. mendeko mitoa" liburu ospetsuaren zatia bat. Bertan, argi ageria da bere ideologia.
 

## Erreferentziak
Marc Seguin

**Marc Seguin** (Annonay, Ardèche, 1786ko apirilaren 20a - *ibidem*, 1875eko otsailaren 24a) frantses ingeniaria izan zen. Burdinazko kableetan eskegitako zubiak eraiki zituen lehenbizikoz, eta hodien bidezko lurrun-makina edo -galdara asmatu zuen. Joseph Montgolfierren, lehen aireko globoaren asmatzailearen, iloba zen. Makinen ikerketan jardun zuen gaztetandik, anaia Camillerekin batean, eta 1822an aurkeztu zuen kableetan eskegitako zubi baterako proiektua. 1824an eraiki zuen lehena Rodano ibaiaren gainean, eta 1826an Saint-Étienne-Lyon burdinbidea eta bideko tunelak eraiki zituen.

1827an hodien bidezko lurrun-galdara asmatu zuen, eta 1829an makina hura erabili zuen George Stephensonek Liverpool-Manchester burdinbideko lehiaketa irabazteko. Ondorengo urteetan hobekuntza handiak egin zizkion bere makinari.

## Erreferentziak
Lafcadio Hearn

**Lafcadio Hearn**, bere japonierazko izenagatik ere ezaguna,  (Lefkada, Grezia, 1850eko ekainaren 27a - Tokio, 1904ko irailaren 26a) nazioarteko idazlea izan zen.

## Biografia 
thumb|ezkerrera|Lafcadio Hearnen hilobia, Zoshigayako hilerria
Ama grekoa eta aita irlandarra zituen. Britainia Handian eta Frantzian ikasketak egin ondoren Estatu Batuetan hartu zuen bizilekua (1869). Han kazetaritzan aritu zen 1890 arte.

Japoniar batekin ezkondu eta Japoniako herritar egin zen emaztearen izen-deiturak hartuta. Yakumo Koizumi izenpean literatura ingelesa irakatsi zuen Tokioko Unibertsitatean. Japoniari buruz egindako liburuen bidez Japoniako kultura ezagutzera eman zuen sortaldean: *Glimpses of Unfamiliar Japan* (1894, "Japonia ezezagunaren ikuspegiak"), *Ghostly Japan* (1899), *Japan, an Attempt at Interpretation* (1904, "Japonia: interpretazio ahalegin bat"). *Kwaidan* (1904) liburuko fantasiazko ipuinak oinarri hartuta filmak egin izan dira.

## Erreferentziak
Tlacaelel

**Tlacaelel** (Tenochtitlán, 1398 &ndash; 1486) azteka inperioko erlijio- eta politika-aholkulari nagusia izan zen 1442-1486 bitartean.

## Biografia 
Enperadore izan ez zen arren, berebiziko eragina izan zuten azteken inperioan berak hartutako neurriek. Huitzilihuitl erregearen semea zen eta inperioko *ciuhacoatl* edo aholkulari nagusi izendatu zuen Itzcoatl osaba enperadoreak (1427-1440).

Aztekek konkistan harturiko herrien historia eta kronika-liburu guztiak erretzeko agindua eman zuen, inork azteken bidea eragozteko biderik izan ez zezan, eta azteka herriaren beraren kronikak errearazi zituen ondoren; gero, Huitzilopochtli edo Eguzki jainkoak aukeraturiko herriaren, azteka inperioaren, patu sakratua aurkeztu zuen. Berak zehaztu zituen azteken inperio teokratikoaren oinarriak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Wesley

**John Wesley** (Epworth, Lincolnshire, Ingalaterra, 1703ko ekainaren 28agreg./ekainaren 17ajul. - Londres, Ingalaterra, 1791ko martxoaren 2a) teologoa izan zen, metodismoaren aitzindaria.

1728an apaiztu zen, eta erruki-elkarte baten zuzendari izan zen Oxforden. 1735ean Ebanjelioaren Zabalkunderako Elkarteak Ipar Amerikara bidali zuen, amerindiarren eta kolonoen artean misiolari. Londresa itzuli zenean, ordea, morabiar misiolari baten eraginez Erreforma protestantearen iturrietara itzuli zen, eta harrezkero Ingalaterran ibili zen bere doktrina predikatzen. Ez zuen onartzen predestinaziorik; gizakia aske zela zioen, eta salbazioa lortzeko Jainkoagan soilik sinetsi behar zela zioen. Ez zuen Eliza Anglikanotik bereizitako elizarik antolatu, baina 1784an Elkarte Metodisten legezko estatusa finkatu zuen, eta bera hil ondorenerako plangintzak eginarazi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iñaki Grazenea

**Iñaki Grazenea Zapirain** (Hondarribia, Gipuzkoa, 1972 -) gipuzkoar pintorea da.

## Biografia 
Euskal Herriko Unibertsitatean Arte Ederretako lizentzia eskuratu zuen, Pintura espezialitatean, 1995ean.

Bakarkako lehen erakusketa Bilbon egin zuen 1998an, eta talde-erakusketa ugaritan hartu du parte 1993az geroztik, Zumaian, Elorrion, Hondarribian, Bilbon, Madrilen, Lizarran, Valentzian...

Sari eta beka ugari eskuratu ditu; azkenaldikoetan aipagarria 1998ko Valentziako Bancaixa Bi Urtekoaren ohorezko aipamena, besteak beste. 2000. urtean erakutsi zuen lehen aldiz bere lana Madrilgo Arco Arte Garaikidearen Azokan, Donostiako DV galeriaren eskutik, eta galeria horretan bertan egin zuen urte berean bere hogeita lau margolan biltzen zituen erakusketa. 2001. urtean ere izan zuen bere lana Arcon erakusteko aukera.

## Erreferentziak
Ferdinando Paër

**Ferdinando Paër** (Parma, 1771ko uztailaren 1a - Paris, 1839ko maiatzaren 3a) italiar musikagilea izan zen. Domenico Cimarosa eta Nicola Antonio Zingarellirekin batera, bere garaiko italiar opera bufoko egilerik nagusietako bat izan zen.

1791. urtean Paërrek *Orphée et Euridice*, lehen opera, aurkeztu zuen Parman. 1797-1802. urteetan Vienan bizi izan zen, eta *Camilla*, bere operarik famatuena, aurkeztu zen bertan. 1802-1807 urteetan Dresdenen bizi izan zen, eta gero Parisa jo zuen. Parisen Napoleon I.aren kaperako zuzendari izendatu zuten; Opera Komikoaren zuzendari izan zen, eta Rossinirekin batera, Italiar Antzokiarena (1812-1827). Garai hartako operarik famatuena *Le Maître de chapelle* (1821, «Kapera-maisua») izan zen. Berrogeita hiru opera idazteaz gainera, eliza- eta ganbera-musika idatzi zuen, eta baita kantatak ere.

## Erreferentziak
Albert Roussel

**Albert Roussel** (Tourcoing, Frantzia, 1869ko apirilaren 5a - Royan, Frantzia, 1937ko abuztuaren 23a) frantses musikagilea izan zen.

## Biografia 
Vincent d´Indyren ikasle izan zen Schola Cantorum-en eta geroago hango Kontrapuntu irakasle. Ikasle izan zituen Erik Satie eta E. Varèse. Lehenengo lanak inpresionismoaren eraginpean idatzi zituen, baina geroago ekialdeko musikan hartu zuen oinarri, txinatarrean, batez ere, eta baita indiarrean ere. Hala ere, tonalitateari lotu zitzaion eta ez zen ohiko moldeetatik aldendu.

Lan aipagarriak ditu, besteak beste: *Le festin de l´araignée* (1912, *Armiarmaren oturuntza*), *Padmâvati* (1914-1918) eta *Bacchus et Arianne* (1930), balletak; *Evocations* (1910-1911, *Gogorazteak*), koru-sinfonia; *Pour une fête du printemps* (1920, *Udaberriko festa*) poema sinfonikoa; ganbera-musika, pianorako lanak eta abestiak.

## Erreferentziak
Giulio Carlo Argan

**Giulio Carlo Argan** (Turin, 1909ko maiatzaren 17a - Erroma, 1992ko azaroaren 12a) italiar artearen eta arkitekturaren historiako kritikaria izan zen.

Croceren nahiz Giolli edo Ragghiantiren pentsamenduen inguruan hezitako belaunaldikoa izanik, Higikunde Modernoa joera bultzatu zuen, askatasun artistikoaren alde eginez. Errenazimentutik hasi, eta Italiako barrokotik igaroz, Gropius eta *bauhaus*erainoko arkitekturaren hainbat aldi jorratzen zuten liburu asko idatzi zituen. Artearen historiari buruzko lanen artean nabarmenak dira: *Hiriburuen Europa* (1964), *Botticelli* (1968), *Borromini* (1980), *Brunelleschi* (1981); eta *Errenazimentua* eta *Barrokoa* (1987). Arte modernoari buruzko lanik garrantzitsuenak zituen: *Walter Gropius eta Bauhausa* (1983), *Arte modernoa* (1991) eta *Arte modernoa: artea 2000. urteari begira* (1992).
## Erreferentziak
Kenneth Boulding

**Kenneth Boulding** (Liverpool, 1910eko urtarrilaren 18a - Boulder, Colorado, 1993ko martxoaren 18a) estatubatuar ekonomialaria izan zen.

Oxford Unibertsitateko New Collegen lortu zuen lizentziatura. 1941-1942 urteen bitartean Nazioen Elkarteko ekonomista izan zen. Eskozia, Kanada eta Estatu Batuetako hainbat erakundetako irakasle izan zen. 1949an, estatubatuar herritartasuna hartu eta handik urtebetera, Michigango Unibertsitateko Ekonomia Fakultatean sartu zen. Kuakeroa zen, eta bere bizitzaren parte handi batean nazioarteko bakearen aldeko lanetan eman zuen. 1959-1966 bitartean Michigango Unibertsitateko Gatazkak Bideratzeko Ikerketa Zentroko zuzendari izan zen. 1967-1980 urteetan eskolak eman zituen Coloradoko Unibertsitatean. Bouldingek idatzi zituen liburuen artean aipatzekoa da *Maitasunaren eta izuaren ekonomia* (1973).

## Erreferentziak
Paul Henri Thiry d'Holbach

thumb|D'Holbach baroia
'''Paul Henri Thiry d'Holbach'* frantziar filosofoa izan zen (Edisheim, Palatinatua, 1723 - Paris, 1789). Parisen eta Lyndenen ikasi ondoren, Parisen hartu zuen bizilekua. Alemanezko jakintza-liburuen itzultzaile eta zabaltzailea izan zen, eta, Dideroten adiskide zenez gero, *Encyclopédie*-ren idazketan esku hartu zuen.

Holbachentzat erlijioak oro despotismoaren tresna dira. Haren obra nagusia *Izadiaren sistema* (*Système de la nature*, 1770) da. Errealitate natural eta moralaren teoria ateo, materialista eta determinista azaltzen du Holbachek hor: materiazko natura gauza guztien -gizona barne- lehen kausa da eta betidanik izan da, ez du sekula inork sortu. Beste idazlan batzuk: *Kristautasuna estalkirik gabe* (1773, *Le Christianisme dévoilé*), *Moral unibertsala* (1776, *La Morale universelle'').
## Erreferentziak
Pteropus aruensis

***Pteropus aruensis*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus aruensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Heinrich August Marschner

**Heinrich August Marschner** (Zittau, Saxonia, 1795ko abuztuaren 16 &ndash; Hannover, 1861eko abendua) alemaniar musikagilea izan zen. Alemaniar opera erromantikoa finkatu eta zabaldu zuen. 1817an Beethoven ezagutu zuen Vienan, eta hark bultzaturik hasi zen musikagintzan. 1820. urtean Weberren zuzendaritzapean estreinatu zen Dresdenen *Heinrich IV und d´Aubigné* Marschnerren opera. Hannoverko gorteko kapera-maisua izan zen 1831-1859 urteetan. Weberren eta Wagnerren arteko zubitzat jotzen da; eragin handia izan zuen Wagnerren hasierako lanetan. Operak idatzi zituen batik bat: *Der Vampyr* (1828), *Templer und Jüdin* (1829), Scotten *Ivanhoe* lanean oinarritua, eta *Hans Heilig* (1833), operarik famatuena. Antzerkirako musika ere idatzi zuen, ganberako musika, liederrak, baladak, ahotserako eliza-musika eta pianorako musika.

## Erreferentziak
Simone Signoret

**Simone Signoret**, jaiotza-izenez **Henriette Charlotte Simone Kaminker** (Wiesbaden, Alemania, 1921eko martxoaren 25a - Autheuil-Authouillet, Normandia Garaia, Frantzia, 1985eko irailaren 30a) frantses antzezlea izan zen.

## Biografia 
Bigarren Mundu Gerra bitartean hasi zen zineman lanean, antzezpen txikiak egiten. Geroago Yves Allégret zinemagilearekin garrantzi handiagoko lanak egin zituen.

1951n Yves Montand antzezlearekin ezkondu zen. 1957tik aurrera antzerkian ere jardun zuen. Film gehienak Frantzian eginagatik, Alemanian eta Estatu Batuetan ere lan egin zuen. 1959an Oscar saria jaso zuen *Room at the Top* filmean egindako antzezpenagatik.

Bi oroimen-liburu eta eleberri bat idatzi zituen.

Filmak: ''Casque d'or* (1952), *Les diaboliques* (1955), *Paris, brûle-t-il ?* (1966, "Paris, sutan?"), *L´armée des ombres* (1969, "Itzaletako armada"), *L'aveu* (1970), *La vie devant soi'' (1977).

## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke film bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

----

## Erreferentziak
Gabriel Olaizola

**Gabriel Olaizola Gabarain** (Hernani, 1891 &ndash; 1973) gipuzkoar abeslaria (baxua) eta abesbatza-zuzendaria izan zen. Donostian jarri zen bizitzen Sekundino Esnaolak eskatuta eta Donostiako Abesbatzako kide egin zen 1916. urtean. Hasierako emanaldi arrakastatsuek (Beethovenen IX. sinfonia, Usandizagaren *Mendi-Mendiyan*, Berliozen *Faustoren kondenatzea*, Brahmsen *Requiem*a) bidea zabaldu zioten eta Europako antzezleku garrantzitsuetan abestu zuen (Lisboa, Milan, Madril, Bartzelona, Napoli, Paris, Montecarlo, Venezia, Marseilla, Palermo). Antzezlekuetatik erretiratu zenean abesbatzak sortu (Donostiako *Eusko-Abesbatza,* *Eresoinka, Schola Cantorum*) eta zuzendu zituen. Txalo ugari jaso zituen Eresoinka abesbatzarekin, erbesteko urteetan, Belgika, Frantzia, Holanda eta Ingalaterrako hiriburuetan.

## Aurtxoa seaskan 
Gabriel Olaizolak konposatutako kantuen artean, seguraski ezagunena "Aurtxoa seaskan" deritzona da. Nazioartean ere oso zabaldua, ospearen ospeaz askok uste dute kantu anonimo herrikoia dela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Periskopio

thumb|300px|Periskopioaren funtzionamenduaren printzipioa.

**Periskopioa** zuzenean ikusi ahal izatea galarazten duen oztopoaren gainetik zerbait begiztatzeko balio duen optika-tresna da.

Periskopio-mota ohikoena *L* formako hodi huts bat izaten da, goiko muturrean eta *L*-aren angeluan prismak dituena. Prismek behatu nahi den irudiaren argiaren norabidea aldatzen dute eta horrela irudia behatzailearen begian islatzea lortzen da; lehenengo prisma behatzen den irudiaren argiarekiko 90°-ko angeluan dago ezarria, eta handik, hodian beherantz islatzen du irudia hodiaren angeluko prismara. Bigarren prisma ere jasotzen duen argiarekiko 90°-ko angeluan ezarria dago eta horizontalean islatzen du irudiaren argia behatzailearen begiraino.

## Erabilera 
Periskopioak gerrako tankeetan eta itsaspekoetan erabiltzen dira batez ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edward Whymper

**Edward Whymper** (Londres, 1840ko apirilaren 27a - Chamonix, 1911ko irailaren 16a) ingeles mendigoizale eta artista izan zen, Matterhorn mendia (4.478 m) lehen aldiz igo zuena. Anaiarekin batera zurezko grabatuak egiten zituen. 1860an Alpeetara bidali zuten Alpeei buruzko liburu baterako grabatuak egitera, eta han mendigoizale egin zen. 1861ean Pelvoux mendia igo zuen, eta 1864an Les Écrins. Matterhorn gailurrera zortzigarren ahaleginean, 1865ean, iritsi zen gora; itzuleran izandako istripu batean lau mendigoizale hil ziren eta hiru bizirik geratu, denak lotzen zituen soka etenda. Mendigoizaleen historian ezagutzen den istripurik ezagunenetakoa da, Whymper berak egindako grabatuetan argitaratua. Groenlandia alderik alde igarotzen ahalegindu zen. Hego Amerikan Chimborazo eta Cotopaxi gailurretara igo zen.

## Erreferentziak
Fiodor Tolbukhin

**Fiodor Ivanovitx Tolbukhin** (Andronik —Jaroslavetik hurbil—, Errusiar Inperioa, 1894ko ekainaren 16agreg./ekainaren 4ajul. - Mosku, Sobietar Batasuna, 1949ko urriaren 17a) Armada Gorriko mariskala izan zen.

1917. urtean Errusiar Inperioko Armadako kapitaina zen, eta bat egin zuen Errusiako Iraultzarekin. 1939. urtean dibisio bateko buruzagia zen Uraletan. Bigarren Mundu Gerran, 1942an Ukrainako hirugarren frontean zen, eta garaipen sonatua lortu zuen Stalingraden. 1943an, hamabi zaldizko talderen buru, Stalingraderako bidean zen alemaniar armada garaitu zuen, eta Dnieper aldera erretiratu behar izan zuten alemaniarrek. 1944. urtean Besarabia, Bukarest eta Sofia okupatu zituen. Mariskal egin zuten eta Belgrad askatu zuen. Malinovskirekin bat eginik Hungaria eta Austria askatu zituen, eta 1945. urtean Estatu Batuetako armadekin elkartu zen. Austria okupatzen zuen Sobietar Armadako buruzagi gorena izendatu zuten.

## Erreferentziak
Julio Zesar Eskaligero

**Julio Zesar Eskaligero** —jatorrizko izen-deiturez, **Giulio Cesare Scaligero**— (Riva del Garda, 1484ko apirilaren 23a – Agen, Frantziako Erresuma, 1558ko urriaren 21a) italiar osagilea eta humanista izan zen.

## Bizitza 
Bolonian ikasketak egin ondoren, Maximiliano I.a Habsburgokoaren armadan ibili zen gudari. Medikuntzako ikasketak egin zituen urte batzuk geroago, eta Veronan hartu zuen bizilekua. 1528. urtean Erasmok Zizeronen aldekoak eraso zituenean kritika gogorra egin zuen Eskaligerok haren aurka (1531), eta Dolet eta Rabelais ere jarri zituen auzitan. Hipokrates, Teofrasto, Aristoteles eta beste filosofo batzuei buruzko iruzkinak argitaratu zituen.

Obra nagusiak: *De causis linguae latinae* (1540), *In librum Theophrasti de causis plantorum commentarii* (1556), *In librum de somnis Hippocratis commentarius* (1561), *Poetica* (1561), *Poemata* (1574), *Epigrammatum liber unicus* (1583) eta *Epistolae* (1600).

## Erreferentziak
Elio Vittorini

**Elio Vittorini** (Sirakusa, Sizilia, Italia, 1908ko uztailaren 23a - Milan, Italia, 1966ko otsailaren 12a) italierazko idazlea eta itzultzailea izan zen.

Florentziako *La Stampa* eta *Solaria* aldizkarietan idatzi zituen lehen kontakizunak. Bere lehen eleberrietan kritika zorrotza egin zion italiar gizarteari: *Piccola borghesia* (1931, *Burgesia txikia*), *Il garofano rosso* (1933, *Krabelin gorria*) eta *Conversazione in Sicilia* (1941; *Solasaldia Sizilian*. Pello Lizarralde. Igela, 2021). Ondoren *Uomini e no* (1945, *Gizona eta ez*), *Il Sempione strizza l´occhio al Fréjus* (1947, *Gizarajoa Frejusi begi-keinua egiten*), *Le donne di Messina* (1949, *Messinaren andereak*), *Diario in pubblico* (1957, *Egutegia jendaurrean*) eta *La città del mondo* (1969, *Munduko hiria*). Bere garaiko Estatu Batuetako idazle asko ezagutarazi zituen Italian, baita haien zenbait obra italierara itzuli ere.

## Erreferentziak
John Gilbert

**John Cecil Pringle** (Logan, Utah,  - Los Angeles, ), **John Gilbert** izengoitiz ezaguna, Estatu Batuetako antzezlaria izan zen. Zinema mutuaren garaian antzezlaririk famatuenetakoa izan zen. Haren filmik gogoangarriena izan zen *The big parade* (1925, K. Vidor-ek zuzendua). Greta Garborekin batera lan egin zuen sarri, C. Brownen *Flesh and the devil* (1927, *Haragia eta deabrua*) eta *A woman of affairs* (1928) filmetan, esaterako; edo E. Gouldingen *Love* (1927) filmean. Arazoak izan zituen zinema ahostuna sortu zenean, egoera berrira egokitzeko. Gilberten film ahostunek ez zuten arrakastarik izan, nahiz eta lan onik ere egin zuen tartean, esaterako: *Downstairs* (1932, Monta Bell zuzendari) eta *Fast Workers* (1933, T. Browning). Gehiegizko edanak hondatuta bizi izan zen azken urteetan, eta bihotzekoak jota hil zen.

## Erreferentziak
Serge Golovine

**Serge Golovine** (Monako, 1924ko urriaren 30a - Paris, Frantzia, 1998ko uztailaren 31) ballet-dantzaria izan zen. Julia Sedova, Alexandre Volinine, Olga Preobrajenska eta beste zenbaitekin egin zuen dantza haurtzaroan eta gaztaroan. 1941ean Montecarloko Operako Balletean hasi zen eta Parisko Operan 1947an. Cuevasko Markesaren Konpainian aritu zen ondoren, hura hil zen arte (1962). Konpainia horretan egin zen famatua, batez ere *Basoko loti ederra* dantzatuz, Rudolf Nureievekin. Bere Konpainia sortu ondoren (hilabete batzuk bakarrik iraun zuen), Genevako Antzoki Handiko ballet-irakasle izan zen (1964-1969), eta ondoren bere Eskola propioa eratu zuen Genevan bertan. Parisko Operako Balletean irakatsi zuen 1981etik 1997ra. Antzoki horretantxe dantzatu zuen azkenekoz (1975) bere obra gogokoena: *Petrouchka*.

## Erreferentziak
Leopoldo I.a Belgikakoa

**Leopoldo I.a Belgikakoa** (Coburg, Germaniako Erromatar Inperio Santua —gaur egun Alemania—, 1790ko abenduaren 16a - Laeken, Belgika, 1865eko abenduaren 10a) belgikarren erregea izan zen 1831-1865 bitartean. Belgika independentearen lehenbiziko erregea izan zen.

## Bizitza 
Saxonia-Coburg-Saalfeldeko printzea zen, eta Errusiako armadan aritu zen Napoleonen aurkako gerran. 1815ean, ingeles herritartasuna hartu eta Charlotte Ingalaterrako erreginagaiarekin ezkondu zen, baina bi urte geroago hil zitzaion emaztea.

1830eko iraultzan, Belgikako batzarrak hautatu zuen belgikar guztien errege, Joseph Labeauk hala eskatuta, eta errege izendatu zuten 1831n. Belgikaren aldeko saioak egin zituen nazioartean eta aurre egin zion herbeheretarren erasoari. 1832an, Frantziako errege Luis Filiperen arreba Luisa Maria Orleanskoarekin ezkondu zen eta handik aurrera Belgikako independentziaz arduratu zen nagusiki. Barne politikan, katolikoen eta liberalen arteko elkar-ulertzea bultzatu zuen.

## Erreferentziak
Pteropus brunneus

***Pteropus brunneus*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus brunneus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Jean Jacques Régis de Cambacérès

**Jean Jacques Régis de Cambacérès, Parmako 1. dukea** (Montpellier, Frantzia, 1753ko urriaren 18a - Paris, Frantzia, 1824ko martxoaren 8a) frantziar legegizona eta politikaria izan zen. Parmako dukea izan zen.

## Biografia 
1792. urteko Konbentzioan diputatu aukeratu zuten, eta Luis XVI.aren hiltzearen aldeko botoa eman zuen. 1793. urtean girondarren aurkako jazarpenaren alde azaldu zen. Urte hartan bertan Kode Zibil berria prestatu zuen, baina Konbentzioak ez zion onartu. 1799an Justizia ministro izendatu zuten, eta Kontsulen garaian Napoleon Bonaparteren mendeko bigarren kontsula izan zen (1799-1804). Kode Zibil berria idatzi zuen beste zenbait lagunekin, eta Inperioko kantziler nagusi eta Parmako duke egin zuten. 1814. urtean Borboikoekin bat egin zuen, baina 1815etik 1818ra bitartean ez zuen eskubide politikorik izan, erregearen hiltzailetzat hartu zutelako.

## Erreferentziak
Marcelo Ríos

**Marcelo Ríos**, izengoitiz ***Chino Ríos*** (Santiago, Txile, 1975) tenislari profesionala da. Munduko tenis-jokalari onenetako bat izan da. 1993an, hamazazpi urte zituela, Estatu Batuetako gazte-mailako Irekia irabazi zuen, eta bere mailan munduko aurren sailkatu zen. Gainera, bere herrialdeko hedabideek urteko jokalari onena izendatu zuten. 1995ean, Herbehereetako irekia irabazi zuen, Bolonia, Amsterdam eta Kuala Lumpurko tituluez gainera. 1996an, hamaseigarren sailkatu zen jokalari profesionalen zerrendan. 1998an, Cayo Vizcaíno lehiaketako finala irabazi zuen, André Agassi estatubatuarraren aurka, eta Pete Sampras kendu zuen zerrendako lehen postutik. Munduko tenis-jokalari profesionalen sailkapenean aurreneko lekua lortzen zuen Hego Amerikako lehen jokalaria izan zen.

## Erreferentziak
Romeo eta Julieta

***Romeo eta Julieta*** ( edo *The Most Excellent and Lamentable Tragedie of Romeo and Juliet*) William Shakespeare ingeles antzerkigileak 1594-1595 urteetan idatzi zuen tragedia ospetsua da. Elkarren aurka herra bizian diharduten Italiako bi familia nobleetako, Montesco eta Capuleto, seme eta alaba banaren arteko amodioa kontatzen da. Shakespeareren obrarik ezagunenetako bat izan zen bera bizirik zegoen bitartean, *Hamlet*ekin batera, eta gehien antzezten den obretako bat da. Gaur egun, obra honetako pertsonaiak gazte maitaleen arketipotzat hartzen dira. 

Herri xehearen gogoko bihurtu zen berehala drama hau, giza zitalkeriak hautsi nahi duen amodioa heriotzak berak ezin eten dezakeela erakusten duena. Ondoren, beste artista askok landu zuten Romeo eta Julieta gaia. Aipagarriak dira, musikan, Berlioz (1839, koru-sinfonia), Gounod (1867, opera), Txaikovski (1869-1880, orkestra-obertura) eta Prokofiev (1935-1936, balleta) musikagileen lanak. Filmak ere egin dira gai horren inguruan, adiidez Franco Zeffirelliren *Romeo e Giuletta* (1968) eta Baz Luhrmanen *Romeo + Juliet* (1996).

## Pertsonaiak 
;Veronako agintariak
* Escalus printzea, Veronako printze agintaria da.
* Paris Kondea Escalusen ondokoa da, Julietarekin ezkondu nahi duena.
* Mercutio, Escalusen beste ondoko bat, Romeoren laguna.

;Capuleto etxea
* Capuleto, etxeko patriarka.
* Capuleto Andrea, etxeko matriarka da.
* Julieta Capuleto, 13 urteko Capuletoen alaba, antzerkiko emakumeko protagonista. 
* Tibalt Capuleto Julietaren lehengusua da, Capuleto Anderearen lehengusua. 
* Erizaina Julietaren laguntzailea eta konfidentea da. 
* Rosalina Capuleto jaunaren lehengusina da, Romeoren maitalean istorioaren hasieran.
* Petri, Sanson eta Gergorio Capuleto etxeko zerbitzariak dira. 

;Montesco etxea
* Montesco, etxeko patriarka.
* Montesco Andrea, etxeko matriarka da.
* Romeo Montesco, Montescoren semea, gizonezko protagonista. 
* Benvolio Romeoren lehengusua eta lagunik onena da.
* Abram eta Baltasar Montesco etxeko zerbitzariak dira. 

;Beste batzuk
* Anaia Lorentzo Romeoren konfidentea eta frantziskotar monjea da. 
* Anaia Joan, Lorentzoren gutuna eramaten duena.
* Farmazialari bat, Romeori pozoia saldu nahi ez diona.
* Koro batek hitzaurrea irakurtzen du lehenengo bi aktoetan. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hugh MacDiarmid

**Hugh MacDiarmid**, jaiotza-izenaz **Christopher Murray Grieve** (Langholme, Eskozia, 1892ko abuztuaren 11a - Edinburgo, Eskozia, 1978ko irailaren 9a), eskoziar poeta izan zen.

## Biografia 
thumb|ezkerrera|Hugh MacDiarmiden omenezko bustua, Edinburgon.

Eskoziako literaturaren pizkundearen sustatzaile nagusietako bat izan zen XX. mendearen lehen erdian. Saiakerak eta satirak idatzi zituen batez ere. Eskoziako idazle nagusitzat hartua izan da, Robert Burnsekin batera, Eskoziako hizkuntzari literatura-maila eman baitzion.

Eskoziera zaharrez eta ingelesez idatzi zuen.

Bere lanen artean azpimarragarri dira: *A Drunk Man looks at the Thistle* (1926), *Stony Limits and other Poems* (1934), *Selected Poems of Hugh M. D.* (1945), *A Kist of Whistles* (1947), *Three Hymns to Lenin* (1957). Hala ere, bere lanik azpimarragarriena *Haud Ferrit* da; horren lehen agerpena *In Memoriam James Joyce* (1955) izenekoa izan zen.

## Erreferentziak
Ziklostomoak

thumb|Lanproia (petromizontiformea)
thumb|*Eptatretus stoutii* (mixiniformea)
**Ziklostomoak** (Cyclostomata), agnato izenaz ere ezagunak dira. Cyclostomata klase parafiletikoko arrainak dira. Aingiraren gisako gorputza dute, eta azal gogorra. Ez dute ezkatarik, ez barailarik, ezta hegal bikoitirik ere. Antzinatik hartu izan dira arraintzat, baina zoologiaren ikuspegitik oso bestelakoak dira. Bi azpiklase hartzen ditu klase honek: petromizontiformeak eta mixiniformeak. Lehenengo azpliklasekoek azal leuna eta likatsua izaten dute, eta ahoa biribil-itxurakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Didier Daeninckx

**Didier Daeninckx** (Saint-Denis, 1949ko apirilaren 27a) frantses idazlea da. Inprimatzaile-ikasketak egin zituen eta horretan jardun zuen, 1970eko hamarkadaren erdialdean informatizazioak iraultza ekarri zuen arte. Hogeita sei urterekin idatzi zuen lehen lana, baina ez zuen arrakastarik lortu, 1984an *Meurtres pour mémoire* lana argitaratu zuen arte. Lan horretan, Parisko aljeriarrek 1961ean egin zuten manifestazio baketsuaren kontrako bortizkeria gogorarazten du. Kazetaritzako inkestaren eta ikerkuntza-nobelaren arteko nahasketa egiten du bere lanetan. Beste lan batzuk: *Le Géant inachevé *(1984), *Le Bourreau et son double* (1986),* Le Facteur fatal* (1990), *En marge* (1994), *Nazis dans le métro* (1996), *Mort au premier tour[* (1997), *La Couleur du noir* (1998), *Banlieue nord* (1999), *Ceinture rouge* (2001), ''Raconteur d'histoires* (2003), *Le crime de Sainte-Adresse* (2004), *Chut plus de bruit * (2005), *Histoire et faux-semblants * (2007), *La rumeur d'Aubervilliers* (2009), *À louer sans commission'' (2011).

## Erreferentziak
Teofilo Folengo

**Girolamo Folengo** —izengoitiz **Teofilo Folengo** eta **Merlino Coccajo**— (Mantua, Italia, 1491ko azaroaren 8a - Campese de Bassano, Italia, 1544ko abenduaren 9a) olerkaria izan zen.

Bolonian, Pomponazzi filosofo materialistarekin egin zituen ikasketak; erlijio-gaia duten olerkiak idatzi zituen hasieran (*Umanità del Figliul di Dio*, 1533). Baina obra nagusiak *makarroniko* deitu hizkeran idatzi zituen: Erdi Aroko unibertsitateko tradizio bat hartuz, gai satirikoak erabili zituen italiera dialektala latin gaiztoarekin nahasiz. Poesia petrarkazaleari irri egin zion *Zanitonella* obran, eta Danteren *La divina commedia* eta Orlandoren ekintzak barregarri jarri zituen (''L'Orlandino*). Folengoren obra nagusia *Baldus'' da (1517; 25 kantu, 1552an bera hil ondoren argitaratu zen); bere garaiko erakundeez eta sinesteez burla egin zuen obra horretan.

## Erreferentziak
Vincenzo Gioberti

**Vincenzo Gioberti** (Turin, 1801eko apirilaren 5a - Paris, 1852ko urriaren 26a) italiar apaiza, filosofoa eta politikaria izan zen. Ideia liberalei eta Italia Gaztea mugimenduari zien atxikimenduagatik erbesteratua izan zen (1833). Parisen eta Bruselan bizi izan zen. Rosmini Serbatiren eraginez, filosofia eta katolikotasuna eraberritzen saiatu zen. *Primato morale e civile degli italiani* (1843) bere obra nagusian Italian federazio bat eratzearen alde agertu zen, Aita Santua buru izango zuena, G. Mazziniren kontra, hura errepublikaren aldekoa baitzen. Italiara itzuli zen Austriaren kontrako Piemonteko Independentziarako Gerra garaian (1848), eta Sardiniako Erresumako Diputatuen Ganberako lehendakari eta geroago gobernuburu izendatua izan zen, baina azkenik kargua utzi eta Frantziara joan behar izan zuen.

## Erreferentziak
Roman d'Alexandre

[thumb|*Erromantzeko* irudi bat, [British Museumen jasota.]]
'''''Roman d'Alexandre'''* II. mendean Pseudo-Kalistenesek idatzitako Alexandro *Handiaren* kondaira da.

## Historia 
Bertsio zaharrena grekoz idatzitakoa da; latinera itzuli zen IV. mendean eta Frantzian laburtu, aro karolingioan. XI. mendearen bukaeran eta XII.aren hasieran Alberic de Briançon elizgizonak, hartan oinarriturik, ahoz kontatzeko poema bat moldatu zuen herri-hizkuntzan. Gerora, XII. eta XIII. mendeetan beste zenbait olerkarik zabaldu zuten bertsio hura, geroztik "alexandriarra" deitzen den ahapaldia erabiliz. Bertsio horiek guztiak munta apalagoko beste interpretazio zenbaitekin oraturik, *Li romans d´Alixandre* izeneko zikloa sortu zuten. Konkistatzailearen bizitza osoa kontatzen duten narrazio hauetan toki nagusia dute alegiazko eta miragarrizko pasarteek; Alexandro *Handia'' zaldun bertuteen eredu den jaun feudal gisa azaltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pteropus caniceps

***Pteropus caniceps*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus caniceps'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Edgar Negret

[thumb|260px|*El sol* (*Eguzkia*) izeneko eskultura. José María Córdova Nazioarteko Aireportua, [Rionegro (Kolonbia)|Rionegro, Kolonbia.]]

**Edgar Negret Dueñas** (Popayán, Cauca, 1920ko urriaren 11 &ndash; Bogotá, 2012ko urriaren 11) kolonbiar eskultorea izan zen.

Arte ederretako ikasketak egin zituen. New Yorken eta Europan bizi izan zen, baina lehen erakusketak Kolonbian bertan egin zituen 1943 eta 1944an. Kolonbiatik kanpoko lehen erakusketa New Yorken egin zuen, Pericot galerian. Europan egon zenean, Jorge Oteiza euskal herritar eskultorea ezagutu zuen, eta haren eragina ere izan zuen. 1965ean, Kolonbiako Eskulturako Saria irabazi zuen. Bere eskultura publiko garrantzitsuenetako bat Seulgo Olinpiar Parkean dagoen *Metamorfosia *(1981) da. Hona beste lan aipagarri batzuk: *Vaso con una flor* (1949), *El nido* (1950), *Rostro de Cristo* (1950), *Cabo Kennedy* (1967), *Aparatos mágicos* (1955-1963).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yeşilköy

**Yeşilköy** Istanbulgo auzoa da (Turkia).

Leku honen lehengo izena **San Estefano** zen, eta Errusiak Otomandar Inperioari 1878an ezarritako San Stefanoko hitzarmenari izena eman zion. Yeşilköy izena 1926an hartu zuen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Windsorko etxea

thumb|Windsorko etxearen armarria.

**Windsorko etxea** () Erresuma Batuaren eta Commonwearltheko gainerako erresumen erregetza duen errege etxea da. Viktoria I.a hildakoan (1901) igaro zen britainiar monarkia Windsorko etxearen eskuetara, Hannoverko etxearen ondorengotzat.

Hannoverko etxeko Viktoria I.aren senarra, Albert printzea, Saxonia-Coburg-Gotha germaniar dinastiakoa zen jatorriz, eta haien ondorengoek germaniar tituluak jaso zituzten Alberten aldetik, 1917 arte. Izan ere, urte hartan, Lehen Mundu Gerra zela eta, britainiarren artean alemanen aurkako sentimendua zabaldu zen; beraz, Jurgi V.ak, germaniar titulu haiei uko eginda, bere dinastiari Windsor izena eman zion. Hala sortu zen Windsorko etxea.

Windsorko errege-erreginak Eduardo VII.a (1901-1910 bitartean), Jurgi V.a (1910-1936 bitartean), Eduardo VIII.a (1936), Jurgi VI.a (1936-1952 bitartean errege) eta Elisabet II.a (1952an erregina izendatua) izan dira; gaur egun Erresuma Batuko erregina den Elisabet II.aren ondorengoa Karlos printzea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hugo Wolf

**Hugo Wolf** (Windischgraz, Austria, 1860ko martxoaren 13a - Viena, Austria, 1903ko otsailaren 22a) esloveniar jatorriko austriar musikagilea eta musika-kritikaria izan zen.

## Biografia 
1875. urtean Vienako Kontserbatorioan hasi zen ikasten, baina bidali egin zuten. Pianoko eskolak eman behar izan zituen bizimodua ateratzeko. 1884-1887. urteetan musika-kritikaria izan zen Vienan, eta etsai asko izan zituen Wagner goraipatu eta Brahmsi eraso ziolako.

1888. urtean Wolfek 300 bat lied idatzi zituen Mörike, Eichendorff eta Goetheren testuen gainean. Bestalde, 1891. urtean *Spanisches Liederbuch* kanta-bilduma idatzi zuen, espainiar kantuei buruzkoa, eta 1892-1896. urteetan, berriz, *Italianisches Liederbuch*, kantu italiarrei buruzkoa. Beste lan aipagarri batzuk: *Der Corregidor* (1896) opera, pianorako lanak, orkestrarako lanak eta ganberako musika.

## Erreferentziak
Nicolai Gedda

**Nicolai Harry Gustav Gedda** (Stockholm, 1925eko uztailaren 11 &ndash; 2017ko urtarrilaren 8a) suediar opera-abeslaria izan zen, tenorra.

Kantari-familia batean sortu zen. Kantu-ikasketak Stockholmeko Kontserbatorioan egin zituen, eta hiri horretako Errege Operan egin zuen debuta 1952an. Ondoren, munduko antzoki nagusietan aritu zen: Parisko Operan, Milango Scalan, Londresko Covent Gardenen eta New Yorkeko Metropolitanen. Eta horietan Weber, Mozart, Gluck, Gounod, Bizet eta Berliozen lanak kantatu zituen, besteak beste. Artista eklektikoa izan zen, dotoretasun handiko ahots-tinbrea zuena. Lotura handia izan zuen alemaniar eta frantses errepertorio lirikoarekin, baina, aldi berean, italiar operako (Verdi eta Bellini batez ere) eta errusiar operako (Moussorgski, Txaikovski, Shostakovitx) paper handiak ere egin zituen. Hainbat disko grabatu zituen.

## Erreferentziak
Oskar Intsausti

**Oskar Intsausti Gelbentzu** (Iruñea, 1964ko otsailaren 17a), **Insausti** gisa ezaguna, nafar pala-jokalari ohia da.

## Bizitza 
1994an egin zuen debut profesionala Iruñean bertan. Afizionatu-mailan ziharduen bitartean, munduko txapeldun izan zen larruzko pilotaz 1984, 1986 eta 1990. urteetan, baita pala motzeko munduko txapelduna ere 1984an, eta txapelduna Bartzelonan 1992an egin ziren Olinpiar Jokoetan. Profesional bezala, Euskadiko Banakako txapeldun izan zen 1995, 1996, 1998 eta 1999. urteetan, eta 1995ean Euskadiko Binakako Txapelketa ere eskuratu zuen.

Erremintako Masterra irabazi zuen 1995. eta 1997. urteetan, eta 1997an Urrezko Pala eta Jokalari Erregularren Saria ere bereganatu zituen. 1998. urtean, berriz, Urrezko Pala eta Grand Slama eskuratu zituen. Eusko Basque enpresari loturiko pilotaria izan zen.

## Erreferentziak
Joseph Murray

**Joseph Edward Murray** (Milford, 1919ko apirilaren 1a - Boston, 2012ko azaroaren 26a) estatubatuar sendagilea izan zen. Worcesterreko Holy Cross Collegen (Massachusetts) ikasi zuen medikuntza eta, ondoren, Rockfordeko Unibertsitatean eta Bostongo Peter Brigham Ospitalean organoen transplanteari buruzko ikerketak egin zituen. 1970ean, Harvard Unibertsitateko Medikuntza Eskolako irakasle izan zen. Bigarren Mundu Gerran, gudarosteetako ospitaleetako laguntzaile izan zen. Ikerketa ugari egin zituen organoen transplantearen inguruan zakurrekin, eta immunologia-sistemen berrikuntza aztertu zuen aldi berean. Murrayren azterketak oso garrantzitsuak izan dira burmuinaren transplanteetan aurrera egiteko. Horregatik guztiagatik, Medikuntzako Nobel saria irabazi zuen 1990ean, Edward Donall Thomasekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bernardo Pasquini

**Bernardo Pasquini** (Massa e Cozzile,  - Erroma, ) italiar musikagilea, organo-jotzailea eta klabe-jotzailea izan zen. Erromako Santa Maria Maggioreko organo-jotzaile izan zen, eta zeregin horretan bere ondorengo izan zen Palestrinarengan eragina izan zuen. Borghese printzearen klabe-jotzailea izan zen. Suediako Kristina erreginaren, Colonna printzearen eta Pamphili eta Ottoboni kardinalen kontzertuetan jo zuen. Capracina Antzokiko klabe-irakaslea izan zen, eta ikuskizun ugari prestatu zituen Fernando Medicirentzat. Luis XIV.aren gorteko eta Vienako Leopoldo I.aren musikari izan zen. Operak, oratorioak, kantatak, ariak, klaberako lanak, teklaturako hogeita lau tokata, hemezortzi partita eta hamaika suite idatzi zituen, besteak beste. Kontrapuntuari buruzko liburu bat idatzi zuen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak