open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zinerama

**Zinerama** filmak proiektatzeko prozedura da, irudiak sinkronizaturiko 35 mm-ko hiru proiektorek, bakoitzak film batean harturiko irudiak, pantaila kurbatu bakarrean, proiektore bakoitzak pantailaren herena hartzen duela, proiektatzean datzana.

## Historia 
1935ean Fred Waller argazkilariak asmatu zuen; zineraman egindako lehen filma 1952an estreinatu zen. Garai hartan arrakasta handia izan zuen, irudiek eta zazpi pista magnetikotan grabatutako soinu estereofonikoek errealismo handia ematen baitzieten filmei, baina, oso garestia zela-eta, 1960an prozesu hau baztertu eta 70 mm zabaleko filmak hasi ziren erabiltzen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ernst Moritz Arndt

**Ernst Moritz Arndt** (Schoritz, Rügen uhartea, 1769ko abenduaren 26a - Bonn, 1860ko urtarrilaren 29a) alemaniar poeta eta idazle politikoa izan zen. Frantsesen inbasioaren aurrean (1806) ihes egin zuen, lehen Suedian eta gero Ingalaterran babestu zelarik. 1812an Prusiara itzuli zen herrialdea askatzeko gerran esku hartuz, Napoleonen aurka. Bere idazki politiko eta gerra-kantuen bidez (*Lieder für Deutschen*) herrikideen sentimendu abertzalea piztu zuen. Bonngo unibertsitateko historia-irakaslea izendatu zuten (1818), baina bere ideia liberalengatik erasoak jasan zituen, eta kargua utzi zuen; 1840an berreskuratu zuen, eta 1848an erretiratu zen.

## Erreferentziak
Peter Stuyvesant

**Peter Stuyvesant** (Weststellingwerf, Zazpi Herbehere Batuen Errepublika, c. 1610 &ndash; New York, gaur egun AEB, 1672ko abuztua) Herbehereetako politikaria izan zen.

## Biografia 
1643. urtean Curaçao, Aruba eta Bonaireko gobernari izendatu zuten, eta bi urte geroago Herbehereek Ipar Amerikan eta Karibe itsasoan zituen lurralde guztien gobernari. 1647an New Amsterdamera (egungo New York) iritsi zen, eta berehala hasi ziren hiritarrekin istiluak. Autonomia handiagoa eskatzen zuten hiriarentzat, eta 1653. urtean lehenengo udal-gobernua sortu zen, Herbehereetako hirien antzekoa. 1664. urtean, hiritarren laguntzarik jaso ez zuenez, Holanda Berria britainiarren esku utzi beharra izan zuen.

## Erreferentziak
Baniano

**Baniano** (*Ficus bengalensis*) Masustondoaren familiako zuhaitza da, Indian, Bangladeshen eta Sri Lankan hazten dena. Bengalako pikondo ere esaten zaio, itxuraz pikondoaren antza duelako. Zuhaitz bakar batek adar asko izan ditzake. Adar nagusietatik lurreraino iristen diren beste adar batzuk irteten zaizkio, eta haiek sustrai berriak errotzen dituzte. Txoriek sakabanatzen dituzte baniano haziak beste zuhaitzen adarretara, eta haietan berehala ernetzen dira adar berriak; horrela, hedatu egiten da zuhaitza, eta oso egitura handia eratzen du, zabalean hazten baita. Indian zuhaitz sakratutzat dute banianoa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Banyan

## Kanpo estekak
Domenico Scarlatti

**Domenico Scarlatti** (Napoli, Italia, 1685eko urriaren 26a - Madril, Espainia, 1757ko uztailaren 23a) musikagilea izan zen. Bere aita Alessandro Scarlattiren eta F. Gaspariniren ikasle izan zen. Garrantzizko karguak izan zituen Napoliko gortean, eta gero Erromako San Petriko musika-zuzendari izan zen. Europan zehar ibili ondoren, Espainian finkatu zen, Maria Barbara infantaren klabe-jotzaile gisa. Oso ospetsua izan zen teklatuzko musika-tresnak jotzeko zuen gaitasun bikainagatik. Madrilen idatzi zituen lan gehienak. Bostehun sonata baino gehiago idatzi zituen, klaberako gehienak (*Esercizi per gravicembalo*). *Stabat Mater* baten egile ere izan zen.

## Erreferentziak
Jose Maria Oriol

**Jose Maria Oriol Urkixo** (Santurtzi, Bizkaia, 1905eko abuztuaren 12a - Madril, Espainia, 1985eko azaroaren 4a) politikari frankista, enpresaburua eta finantzaria izan zen, Jose Luis Oriolen semea. 1959az geroztik, Oriolgo markesa, aitak titulua lagata.

## Bizitza 
Industria-ingeniaria zen ikasketaz. Aita bezala, alderdi tradizionalistaren kidea izan zen Espainiako Gerra Zibilaren aurretik. Francoren alde borrokatu zen Gipuzkoan eta Bizkaian, eta, falangista egin ondoan, karlistak eta falangistak bateratzea lortu zuen 1937an. Gerra ondoren, Bizkaiko Falangeko buru izan zen, Bilboko alkate (1938-1941) eta frankismoko Espainiako Gorteetako legebiltzarkide (1976an, espainiar estatua Francoren diktaduratik monarkia parlamentariora aldatzea zekarren Erreforma Politikorako Legearen aurka bozkatu zuten 59 legebiltzarkideetako bat izan zen; guztira 531 legebiltzarkide ziren).

Aitaren negozioetan hasi zen gerra ondorengo urteetan (UNESA elkarteko —Espainiako elektrizitate enpresen elkartea— eta TALGO enpresako lehendakari izan zen, besteak beste), eta Francoren finantza-aholkulari nagusia izan zen.

## Genealogia 
### Ezkontza eta seme-alabak 
Maria de Gracia Ybarra Lasso de la Vega ezkonduta, zazpi seme-alaba izan zituzten:
* Maria del Dulce Nombre Oriol Ybarra. Ezkontidea: Juan Castillejo, San Miguelgo dukea.
* Jose Luis Oriol Ybarra, industria ingeniaria, TALGO enpresaren presidente izan zen. Ezkontidea: María Jesús Fabra, Masnouko markesa.
* Maria de Gracia Oriol Ybarra. Ezkontidea: Jose Luis Sanz Magallón, San Adriango markesa.
* Miguel Oriol Ybarra, arkitektoa.
* Iñigo Oriol Ybarra, abokatua, Hidroeléctrica Española enpresaren presidente izan zen. Ezkontidea: Victoria Ibarra, Güelleko baronesa.
* Carlos Oriol Ybarra. Ezkontidea: Isabel de León, Meritosko markesa eta Real Academia de Bellas Artes Santa Isabel de Hungría akademiako lehendakaria.
* Begoña Oriol Ybarra. Ezkontidea: Javier Basagoiti Miranda enpresaburua.

## Erreferentziak
Rhinolophus nereis

***Rhinolophus nereis*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus nereis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Emilio Serrano Ruiz

**Emilio Serrano Ruiz** (Gasteiz, Araba, 1850eko martxoaren 13a - Madril, Espainia, 1939ko apirilaren 8a) arabar musikagilea izan zen.

## Biografia 
Madrilgo kontserbatorioan egin zituen ikasketak Hilarion Eslabarekin eta Emilio Arrietarekin, eta geroago, 1894-1920. urteetan, konposizio-irakasle izan zen han. Madrilgo Errege Antzokiko arte zuzendaria izan zen, eta hogeita hamar urtez Elisabet infantaren ganbera-musikagilea.

San Fernando Arte Ederretako Akademiako kide izan zen.

Lan aipagarriak ditu: operen artean, *Mitritades* (1882), *Doña Juana la Loca* (1890), *Irene de Otranto* (1891) eta *Gonzalo de Córdoba* (1898); *La Bejarana* (1924) zartzuela; harizko tresnetarako kuarteto bat, eta poema sinfonikoak.

## Erreferentziak
Cesar Duvoisin

**César Duvoisin** (Ainhoa, Lapurdi, 1805eko ekainaren 26a - Baiona, Lapurdi, 1869ko uztailaren 13a) frantsesez idatzi zuen apaiz eta historialaria izan zen, Joan Piarres Duvoisin euskal idazlearen anaia. Larresoroko apaizgaitegian ikasi zuen eta Baionako elizbarrutiko historia bat idatzi zuen (*Vie de M. Daguerre, fondateur du séminaire de Larresoro, avec l´histoire du diocèse de Bayonne depuis le commencement du derniere siècle jusqu´à la Révolution Française*). Baionako katedraleko kalonje izendatua izan ondoren, herri historiari buruzko artikulu asko idatzi zituen, eta 1852. urtean *Cambo et ses alentours* izeneko liburua argitaratu zuen.

## Lanak 
#### Argitaratuak 
* *Lettres à Polydore sur Cambo et ses alentours, Par M. Y****, Baiona, 1852
* *Cambo et ses alentours*, Baiona, 1858
* ''Vie de M. Daguerre, fondateur du séminaire de Larresore, avec l'histoire du diocèse de Bayonne, depuis le commencement du dernier siècle jusqu'à la Révolution Française*, Baiona, 1861

#### Argitaratu gabeak 
* *Tableau des Moeurs et de l'Histoire des Basques'', eskuizkribua Frantziako Liburutegi Nazionalean dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lapurdiko idazleak
Martin Bormann

**Martin Bormann** (Halberstadt, Alemania, 1900eko ekainaren 17a - Berlin, Alemania, 1945eko maiatzaren 2a) politikari nazi bat izan zen. 25 urte zituela Alderdi Nazional Sozialistako kide egin zen. SSetako jenerala izan ondoan, Rudolf Hessen lekua hartu zuen alderdi naziko kantzelaritzan (1941). Hitlerren idazkaria izan zen 1943. urtean, eta juduak eta poloniarrak ezabatzeko proiektu basatiak bultzatu zituen. Hitlerrek bere aginduen betearazle izendatu zuen. Bormann desagertu egin zen Berlinen 1945eko maiatzaren 2an. XX. mendearen hondarreko ikerketek diote bere buruaz beste egin zuela egun horretan bertan, sobietar gudariek harrapa ez zezaten. Hala ere, urte askoan munduko tokiren batean ezkutatuta zegoela uste izan zen, eta Nurenbergeko epaimahaiak hiltzera kondenatu zuen *in absentia* (hau da, kondenatua bertan izan gabe).

Zurrumurru batzuek zioten 1950eko eta 1960eko hamarkadetan Markina-Xemeinen (Bizkaia) ezkutuan bizi izandako nazietako bat Martin Bormann izan zitekeela. Zurrumurru horien arabera, Wilhelm Mallet arma trafikatzaileak herrian zuen txaletean bizi izan zen, txofer  lanetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erle Stanley Gardner

**Erle Stanley Gardner** (Malden, Massachusetts, 1889ko uztailaren 17a - Temecula, Kalifornia, 1970eko martxoaren 11a) Estatu Batuetako eleberrigilea izan zen. Hainbat ezizen erabili zituen: A.A. Fair, Kyle Corning, Charles M. Green, Carleton Kendrake, Charles J. Kenny, Les Tillray eta Robert Parr.

## Biografia 
Hogei urtetik gora legegizon-lanetan aritu zen, baina 1923. urtean polizia-kontakizunak idazteari ekin zion, *Black Mask* aldizkarirako batez ere. Argitaratu zuen lehen eleberriak, *The Case of the Velvet Claws*, (1932, *Belusezko atzaparren kasua*) arrakasta handia izan zuen, eta legegizon-lanari utzi zion.

Urtean hamabi bat eleberri idatzi ohi zituen; guztira ehunen bat obra egin zituen. 1975 inguruan, Perry Mason pertsonaia sortu zuen, mundu osoan zinemak ospetsu egin zuen abokatu-detektibea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel Freyre

**Manuel Alberto Freyre de Andrade y Armijo** (Carmona, Sevillako probintzia, 1765eko azaroaren 4a - Madril, 1834ko martxoaren 7a) espainiar militarra izan zen. Konbentzioko eta Napoleonen aurkako gerretan aritu zen.

Iberiar Penintsulako Gerraren (1808-1814) barruan, 1813ko abuztuak 9an, Espainiako Erregentziak hala erabakita, une horretan Gipuzkoan zegoen Laugarren Armada Espainiarreko buru berri bilakatu zen Castaños jeneralaren ordez. Kargu hori zuelarik, San Martzialgo gudua irabazi zuen Soult mariskal frantsesaren osteen aurrean (Irun, 1813ko abuztuak 31an). San Martzialgo markes-titulua eman zioten garaipen harengatik. Fernando VII.ak Gerra ministro izendatu zuen 1814ean, baina ez zuen azkenean kargu hura hartu, liberala zelako. 1820. urtean, Freyre jeneralaren agindupean jardun zuten Cadizko mugimendu liberala (Riegoren matxinada, 1820ko martxoa) tiroz zapaldu zuten osteek. Kargu guztiak utzi zituen Freyrek ondoren.

Sevillako probintzian jaio arren, galiziar jatorrikoa zen, bere aita Francisco Freire de Andrade militar galiziarra zelarik.

## Erreferentziak
Elvin Jones

**Elvin Jones** (Pontiac, Michigan, 1927ko irailaren 9a - Englewood, New Jersey, 2004ko maiatzaren 18a) Estatu Batuetako jazz bateria-jotzailea izan zen.

Zenbait taldetan jo ondoren, 1955ean Charlie Mingusen taldean sartu eta New Yorkera jo zuen. Han, *free jazz* estiloari ekin zion. 1960-1966 urteetan John Coltranerekin batera jo baitzuen, elkarri eragin zioten. Gero, bere taldea sortu zuen, Joe Farrell (saxoa) eta Jimmy Garrison (kontrabaxua) lagun harturik. Jazz modernoak izan duen bateria-jotzailerik ospetsuenetako bat da. Erritmo-sistema luze eta irekiak erabiltzea du ezaugarri, eta nahita baztertzen du perkusioaren ohiko funtzioa: laguntzaile izatea, alegia.

## Erreferentziak
Alida Valli

**Alida Valli** (Pula, Italiako Erresuma, 1921eko maiatzaren 31 &ndash; Erroma, Italia, 2006ko apirilaren 22a) italiar antzezlea izan zen.

## Biografia 
Antzerki-ikasketak egin zituen. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Estatu Batuetara joan zenean bi film aipagarritan parte hartu zuen: Hitchcocken *The Paradine Case* (1947) eta Carol Reeden *The Third Man* (1949). 1950ean *The White Tower* filma antzeztu zuen. Italiara itzuli zen gero, eta arrakasta handia izan zuen Luchino Viscontiren *Senso *(1954) filmean. Harrezkero, Frantzian eta Italian lan egin zuen, zuzendari ospetsuekin. Besteak beste, *Edipo re* (1967), *La strategia del ragno* (1970), *La prima notte di quiete* (1972), *1900* (1976), eta *La bocca *(1991) filmetan parte hartu zuen.

## Erreferentziak
Jean-Louis Forain

thumb|Jean-Louis Forain.
thumb|200px|*Le client* (1898).
**Jean-Louis Forain** (Reims, Frantzia, 1852ko urriaren 23a - Paris, Frantzia, 1931ko uztailaren 11) margolari, diseinatzaile eta grabatzaile frantsesa izan zen.

## Biografia 
Jean-Léon Gérômeren ikasle izan zen. Ondoren, idazleekin harremanak izan zituen (Verlaine, Rimbaud, Huysmans), eta erakusketa bat egin zuen inpresionistekin. Karikaturagile ezaguna zen, eta 1893tik aurrera batez ere, satira politikoa egin zuen. Daumier eta Toulouse-Lautrec izan zituen maisu, eta zorroztasun handiz Parisko bizitza margotu zuen (*Nous, vous, eux*, 1893). Forainen akuarela, pastel eta pinturek Manet eta Degas pintoreengana zuen miresmena erakusten dute. Azken urteetan erlijio-gaiak erabili zituen.

## Erreferentziak
Leo Fränkel

**Leo Fränkel** (Budapest, 1844ko otsailaren 25a - Paris, 1896ko martxoaren 29a) hungariar iraultzailea izan zen. Londresa erbesteratu zen, eta han Karl Marx ezagutu zuen; Langileen Nazioarteko Elkarteko (Lehen Internazionaleko) Kontseilu Nagusiko bazkide izan zen. Parisen bizileku hartu zuen (1867), eta XIII. barrutiko diputatu izan zen. Parisko Komunaren garaietan (1871), Laneko eta Industriako ordezkari kargua hartu zuen. Heriotza-zigorra eman ziotenean, Londresa ihes egin zuen. Berriro Hungariara itzuli eta langileen lehen batzarrak eratzen aritu zen. Bere aberrian aldi batean espetxeratua egon ondoren, erbesteratu eta Parisen hil zen.

## Erreferentziak
Jacques Descheemaeker

**Jacques Descheemaeker** (Lille,  - Neuilly-sur-Seine, ) legegizon eta historialari frantsesa izan zen.

## Biografia 
Oso azterlan garrantzitsuak egin ditu Pirinioetako bi aldeetako euskal haranen nazioarteko zuzenbideari buruz. Lan horiek *Eusko Jakintza* aldizkarian eman ditu argitara 1947. urtetik 1952ra bitartean: *La Bidasoa et l´Ile de la Conferance*, *Le droit publique actuel des facéries pyrénéennes», «La Frontière dans les Pyrénnes Basques», «Les facéries pyrénéennes et le Pays Basque», «La Frontière de Labourd et les enclaves du Baztan*, *Le Pays Quint*, *La Statut du Pays Quint* eta *Le Tribut de la Vallée de Baretous*.

## Erreferentziak
Rhinolophus osgoodi

***Rhinolophus osgoodi*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus osgoodi'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Piroteknia

[thumb||alt=|[Su artifiziala]]
thumb||alt=|Pirotekniaren erabilera militarra
**Piroteknia** edo **suzirigintza** materialen errekuntza eta haren efektuak aztertzen dituen zientzia, eta suaren erabileraren artea. Su artifizialen, eta haien gisakoen osaeraz eta ekoizpenaz arduratzen da. Gailu piroteknikoek era askotako osagaiak dituzte: oxidatzaileak (potasio nitratoa, potasio kloratoa, bario nitratoa, amonio perkloratoa...), erregaiak (aluminioa, magnesioa, antimonio sulfatoa, sufrea, titanioa...), lotzaileak (destrina eta beste polimero batzuk), leherkariei koloreak ematen dizkieten gaiak; estrontzioa duten gaiek kolore gorria ematen dute; barioa dutenek, berdea; kobrea dutenek, urdina; magnesioa, aluminioa eta titanioa dutenek, zuria; kriolita eta sodio oxalatoa dutenek, horia; etab.

Pirotekniak badu erabilera arlo militarrean, industrian eta abarretan ere.

## Arrisku piroteknikoa 
Suziri eta beste gailu piroteknikoak arautzeko, legeak lau klasetan bereizten ditu:
* **Oso arrisku gutxikoak**. Zarata txikia dute, eta oso arrisku gutxikoak. Eraikinen barruan ere erabiltzeko aukera dago. 12 urtetik gorako gaztetxoek piz ditzakete.
* **Arrisku gutxikoak**. Arrisku gutxi dute eta zarata ere ez da handia. Hala ere, aire librean bota behar dira beti. 16 urtetik beherakoek ezin dute hauekin ibili.
* **Erdiko arriskukoak**. Zarata eta arriskua handiagoak dira, horregatik, aAire librean erabili behar dira, eremu handietan. 18 urtetik beherakoek ezin dute erabili.
* **Oso arriskutsuak**. Adituek bakarrik erabiltzekoa, zarata eta arriskua oso handiak direlako. Aparteko ziurtagiri bat dutenek bakarrik erabil ditzakete.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Su artifizialak

## Kanpo estekak
Jan Fyt

thumb|alt=|260px|*Zakur handia, ipotxa eta umea* (1652)

**Jan Fyt** (Anberes, 1611ko martxoaren 15a - *ib.*, 1661eko irailaren 11) flandriar margolaria izan zen, Flandrian izadi hilak margotzen zituzten margolari barrokoen artean mailarik gorena izan zuena. Snydersen ikasle zen, eta Europan zehar egin zituen bidaietatik ere asko ikasi zuen. Ehizari buruzko margolanak egin zituen batez ere, eta aipatzekoa da zakurrak irudikatzen zuen trebetasuna (*Animalien arteko borroka*, Madril; *Indioilar hila,* Rotterdam). Rubensek eta Jordaensek, adibidez, laguntza eskatu zioten beren margolanetako animaliak margotzeko. Margoen bizitasuna eta ugaritasuna dira Fyten margolanen ezaugarri nagusiak.

## Erreferentziak
Álvaro Obregón

**Álvaro Obregón Salido** (Hacienda de Siquisiva, Huatabampo, Sonora, 1880ko otsailaren 19a — Mexiko Hiria, 1928ko uztailaren 17a) Mexikoko militar eta politikaria izan zen. Carranzaren jarraitzailea izan zen. Huertari aurre egin zion, eta hark kargua utzi ondoren, Mexikoko hiria hartu zuen. Bere burua liberaltzat jo zuen geroago, baina azkenik berriro Carranzaren alde jarri eta indarrik gabe utzi zituen Pancho Villak eta Emiliano Zapatak Carranzaren kontra antolatu zituzten matxinadak. 1920an Mexikoko lehendakari aukeratu zuten. Arazo asko izan zituen aginpidean izan zen garaian, eta 1924an kargua utzi behar izan zuen. 1928an berriro aukeratu zuten lehendakari, baina urte hartan hil zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean-Bédel Bokassa

**Jean-Bédel Bokassa** (Bobangui, Afrika Erdiko Errepublika, 1921eko otsailaren 22a - Bangui, 1996ko azaroaren 3a) Erdialdeko Afrikako Errepublikako politikari eta mariskala izan zen.
thumb

## Biografia 
Frantses armadako kapitaina zen, eta Erdialdeko Afrikako armada antolatu zuen 1961. urtetik aurrera. 1966. urtean errepublikako lehendakari izendatu zuen bere burua, mariskal 1974an eta enperadore 1976an. Gobernu autoritarioa ezarririk, sekulako torturak eta sarraskiak egin zituen. Antropofagian aritu zela uste da, harrapatu zutenean giza-haragia omen zena baitzuen bere hozkailuan gordeta. 1979. urtean David Dackok agintetik bota zuen, eta berak hartu zuen errepublikako lehendakaritza.

## Erreferentziak
Peter D. Mitchell

**Peter Dennis Mitchell** (Mitcham, Surrey, 1920ko irailaren 29a - Bodmin, Kornualles, 1992ko apirilaren 10a) ingeles kimikaria izan zen.

Teoria bat proposatu zuen zelula bizian energia nola garraiatzen eta metatzen den azaltzeko. 1978an Kimikako Nobel saria jaso zuen azterketa horiengatik. Cambridgeko Unibertsitatean egin zituen ikasketak; 1955ean Edinburgheko Unibertsitateko Biologia Kimikoko sailaren zuzendari izendatu zuten, baina osasun arazoak zirela-eta bertan behera utzi behar izan zuen. 1964-1986 bitartean Glynn Ikerketa Laborategiko zuzendari izan zen, Kornuallesen, eta mitokondriek energia nola metatzen duten aztertu zuen batez ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Quetzaltenango (departamendua)

*Artikulu hau Quetzaltenango departamenduari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Quetzal».*

**Quetzaltenango** Guatemalako hego-mendebaldean kokatutako departamendua da. 1.953 km²ko eremua du eta 2012an 807.571 biztanle zituen. Hiriburua Quetzaltenango hiria da.

## Geografia 
Mendebaldean San Marcosekin du muga, hegoaldean Retalhuleu eta Suchitepéquezekin, iparraldean Huehuetenangorekin, eta ekialdean Totonicapán eta Sololárekin. Eskualde menditsua da, Guatemala-El Salvador sumendi zerrendak ebakitzen baitu iparraldetik hegoaldera. Bi klima-mota bereizten dira: mendialdekoa, oso hezea eta epela, eta kostaldekoa, lehorra eta oso beroa.

## Ekonomia 
Kostaldeko ordokietan abeltzaintza da ekonomia-jarduera nagusia, eta mendialdean nekazaritza; kafea eta azukre-kanabera egiten da, batez ere. Iparraldeko goi-mendietan laboreak, patata eta arroza lantzen dira. Industria hiriburuaren inguruan bildua dago.

## Udalerriak 
24 udalerri ditu guztira:
# Almolonga
# Cabricán
# Cajolá
# Cantel
# Coatepeque
# Colomba
# Concepción Chiquirichapa
# El Palmar
# Flores Costa Cuca
# Génova
# Huitán
# La Esperanza
# Olintepeque
# San Juan Ostuncalco
# Palestina de Los Altos
# Quetzaltenango
# Salcajá
# San Carlos Sija
# San Francisco La Unión
# San Martín Sacatepéquez
# San Mateo
# San Miguel Sigüilá
# Sibilia
# Zunil

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Il Sodoma

**Il Sodoma**, jaiotza-izena **Giovanni Antonio Bazzi** (Vercelli, 1477 &ndash; Siena, 1549ko otsailaren 14a), Pizkundeko italiar pintorea izan zen, Sienako eskolako nagusietakoa.

## Bizitza 
Vecelliko zapatari baten semea zen. 1490-1497 bitartean, Giovanni Martino Spanzotti piemontetar margolariaren ikaslea izan zen. 1501ean Sienara aldatu zen, eta *Storie di Santa Maria* freskoak margotu zituen Pienzako Sant'Anna in Camprenako monasterioan. 1503-1504 bitartean, Monte Oliveto Maggioreko monasterioko freskoak pintatzen aritu zen, 1498an Luca Signorellik hasitako lana jarraituz.

1508an Erromara joan zen. Julio II.a aita santuaren aginduz, Vatikanoko Stanza della Segnatura-ko sabaia apaindu zuen. Bertan Rafaelekin harremanetan jartzeko parada izan zuen; horrek eragin handia izan zuen Il Sodomaren margokeran. Agostino Chigi bankariaren Via del Casato jauregian lan egin zuen, eta Villa Farnesinan *Alejandro eta Roxanaren ezkontza* fresko ospetsua margotu zuen (1516 aldean). Geroago, Sienara itzulirik, San Domenico basilikan (*Nicolò di Tuldoren hilaraztea*, 1526) eta Palazzo Pubblicon jardun zuen
* *Flagellazione di Cristo*, 1510 aldean, Arte Eder Museoa, Budapest
* *Deposizione dalla croce*, 1513 baino lehen, Pinacoteca nazionale, Siena
* *Lucretiaren heriotza*, 1513, Arte Eder Museoa, Budapest
* *Leda*, Galleria Borghese, 1510–1515 Erroma (Leonardo Da Vinciren margoaren kopia)
* *San Giorgio e il drago*, 1518, National Gallery of Art, Washington
* *Presentazione della Vergine al Tempio*, 1518, Oratorio di San Bernardino, Siena
* *Alejandro eta Roxanaren ezkontza*, 1516-1518, Villa Farnesina, Erroma
* *Stendardo di San Sebastiano*, 1525, Galleria degli Uffizi, Florentzia
* *Sveninmento di Santa Caterina*, 1526, San Domenico basilika, Siena
* *Sacra Famiglia con san Giovannino*, 1525-1527, Museo Civico Pinacoteca Crociani, Montepulciano
* *Ordinazione di Sant’Alfonso*, 1530, Santo Spirito, Siena
* *Sposalizio mistico di Santa Caterina*, 1539–1540, Galleria Nazionale d'Arte Antica, Erroma
* *Pietà*, bilduma pribatua, Erroma
* *Maddalena*, Pandolfini bilduma, Florentzia
* *Pietà*, 1540 aldean, Galleria Borghese, Erroma
* *Sacra Conversazione*, 1542, Museo Nazionale di San Matteo, Pisa

## Iruditegia 

Irudi:Come_benedetto_riceve_li_due_giovanetti_romani_mauro_e_placido.jpg|*Come Benedetto riceve li due giovanetti romani Mauro e Placido*, 1503-1504, Monte Oliveto Maggiore abadia.
Irudi:Il_Sodoma._Villa_Farnesina_fresco1.jpg|*Alejandro eta Roxanaren ezkontza*, 1516-1518, Villa Farnesina, Erroma.
Irudi:Sodoma_003.jpg|*Stendardo di San Sebastiano*, 1525, Galleria degli Uffizi, Florentzia.
Irudi:Giovanni_Antonio_Bazzi_known_as_"Sodoma"_-_Holy_Family_with_young_Saint_John_-_Google_Art_Project.jpg|*Sacra Famiglia con san Giovannino*, 1525-1527, Museo Civico Pinacoteca Crociani, Montepulciano.

## Erreferentziak
Felix Bloch

**Felix Bloch** (Zürich, 1905eko urriaren 23a - Zurich, 1983ko irailaren 10a) suitzar jatorriko estatubatuar fisikaria izan zen.

Zürichen jaio zen eta Leipzigeko Unibertsitatean egin zituen ikasketak. 1934an, Stanfordeko Unibertsitatean sartu zen irakasle gisa. Blochek garrantzi handiko lanak egin zituen gai solidoen ezaugarri elektrikoen eta magnetikoen teoriari buruz. 1952an, Fisikako Nobel Saria irabazi zuen, Edward M. Purcell amerikar fisikariarekin batera, nukleoaren ezaugarri magnetikoak zehazteko metodo sinple baina zehatza aurkitu izanagatik. 1939an, neutroien ezaugarri magnetikoak zehazteko esperimentu bat asmatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jožef Stefan

**Jožef Stefan** (Saint Peter, Austriar Inperioa, 1835ko martxoaren 24a - Viena, 1893ko urtarrilaren 7a) esloveniar jatorriko fisikaria izan zen.

## Biografia 
Vienako unibertsitateko irakasle izan zen. Gasen teoria zinetikoari eta erradiazioari buruzko lanak egin zituen, eta *Stefan-Boltzmanen legea* azaldu zuen. *Stefan-Boltzmannen legea* gorputz beltz baten gainazal banakoak denbora banakoan igortzen duen energia bere tenperatura absolutuaren (*T*) laugarren potentziaren araberakoa da: E = s*T*4. s Stefan-Boltzmannen konstantea da, eta hau da bere balioa: 5,6697 x 10-8 W m-2K-4.

Gasen zabaltze-gertaeren teoria bat ere azaldu zuen, eta gasen eroankortasun termikoa aztertu zuen.

## Erreferentziak
John Bardeen

**John Bardeen** (Madison, Wisconsin, AEB, 1908ko maiatzaren 23a - Boston, Massachusetts, AEB, 1991ko urtarrilaren 30a) estatubatuar fisikaria izan zen.

## Biografia 
Wisconsingo eta Princetongo unibertsitateetan ikasi zuen. 1945-1951 urteetan fisikari-ikertzaile gisa lan egin zuen Bell Telefono Laborategietan, eta germaniozko transistorea asmatu zuen taldeko kidea izan zen. 1956an Fisikako Nobel Saria eman zioten asmakizun horrengatik. 1951n Illinoisko Unibertsitatean sartu zen. 1972an berriro ere, Fisikako Nobel Saria irabazi zuen, supereroankortasuna azaltzen zuen teoria bat garatzeagatik. Espezialitate berean bi Nobel Sari irabazi dituen lehen zientzialaria da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leonor Fini

**Leonor Fini** (Buenos Aires, Argentina, 1907ko abuztuaren 30a - 1996ko urtarrilaren 18a) argentinar jatorriko frantses pintorea izan zen.

## Biografia 
Haurtzaroa Italian pasatu ondoren, laster jarri zen Parisen bizitzen. Londresko 1936ko erakusketa surrealistan hartu zuen parte, baina ez zuen sekula mugimendu horretan parte hartu nahi izan.

Lan aipagarriak ditu: *Les Initiales* (1937, *Inizialak*), *Le Bout du monde *(1949, *Munduaren bukaera*), *Les Fileuses* (1954, *Iruleak*), *L´Eau endormie* (1962, *Ur lokartua*), *La Fête secrète *(1964, *Ezkutuko festa*)*,* *La Peine capitale* (1969, *Heriotza-zigorra*).

Pintore ez ezik, ilustratzaile, antzerkiko dekoratzaile eta balleteko jostun ere izan zen.

## Erreferentziak
Xarles Harizpe

**Xarles Harizpe** (Baigorri, Nafarroa Beherea, 1817ko uztailaren 15a - Lekunberri, Nafarroa Beherea, 1896ko otsailaren 11) politikaria eta euskal idazlea izan zen. Jean Isidore Harizpe mariskalaren iloba zen. Paben ikasi zuen eta Amerikara joan zen hogei urte zituela. Hogeita bost urtez izan zen Ameriketako Habana eta Nouvelle-Orléans hirietan. Euskal Herrira itzuli ondoren, diputatu hautatu zuten Zuberoan 1876. urtean. Erregezale kontserbadorea zen, eta Renaud errepublikazaleari nagusitu zitzaion urte hartan. 1881eko hauteskundeetan ez zuen zorte bera izan.

Haren lan politiko batzuk hauek dira: *Mauleco arrondisamenduco botz emailer* (1889), *Escualduner* (1876), *Basses-Pyrénées-taco boza emaileri.*

## Erreferentziak
Pano

**Pano** Amazonas arroako hego-ekialdeko (Peru eta Bolivia) eskualde handi batean, Madre de Dios eta Ucayali ibaien arteko eremuan, bizi diren amerindiar tribu batzuen hizkuntzen familia da. Hogeita hamar bat hizkuntzak osatzen zuten pano hizkuntza-familia, baina gaur egun 20 baino gutxiago dira; hiztun-talde handiena erdialdekoa da, Ucayali ibaiaren ingurukoa; gainerako biak hego-mendebaldekoa eta hego-ekialdekoa dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Otaño

**Jose Otaño Mikeliz** (Lerga, 1898ko martxoaren 30a - Hernani, 1936ko urriaren 23a) nafar elizgizona, irakaslea eta organo-jotzailea izan zen. Bizkaian, Segovian eta Santo Domingo de la Calzadan (Errioxa) egin zituen apaiz-ikasketak. Bilbo izan zuen lehen jomuga eta Parisa joan zen 1926. urtean *Rue de la Pompe* elizako organo-jotzaile eta musikako arduradun izateko. Tolosara itzuli zen Parisen zituen kargu berberak izateko. Donostiara joan zen Gerra Zibila hasi zenean baina atxilo hartu zuten frankistek eta Ondarretako espetxera eraman zuten. Handik gutxira fusilatu zuten, beste zazpi apaizekin batera, Hernaniko hilerriko hormen aurrean.

## Erreferentziak
Veit Stoss

**Veit Stoss** (Suabia, 1438 &ndash; Nurenberg, 1533ko irailaren 20a) alemaniar eskultorea izan zen. 1477-1496 urteetan Polonian, Bohemian eta Hungarian lan egin zuen. Harria eta zura landu zituen. Flandesko eta Danubioko artea eta holandarren errealismoa batera jarri zituen bere lanetan, eta Alemaniako gotikoan eragin handia izan zuen. Lan nagusiak: Krakoviako Andra Maria elizako aldare nagusia (1477-1489), Casimir IV.aren hilobiko eskulturak eta Zwigniew artzapezpikuaren hilobikoak. Geroago egin zituen Nurenbergeko San Sebaldo (1499-1520) eta San Lorentzo (1513-1518) elizetako eskulturak eta Bambergeko katedralekoak.

## Erreferentziak
Vicente Risco

**Vicente Martínez Risco Agüero** (Ourense, 1884ko urriaren 1a - 1963ko apirilaren 30a) galiziar idazle eta politikaria izan zen. Zuzenbide eta Letretako ikasketak egin zituen, eta Ourenseko Irakasle Eskolako irakasle izan zen. Partido Galeguista alderdiaren kidea, *Nós* aldizkaria sortu zuen 1920an, eta Galiziako literatura modernoaren aitzindari nagusietako bat izan zen 1936 arte. Eleberriak (*A coutada,* 1925; *O porco de pé,* 1928) eta Galiziako historia, politika eta kulturari buruzko saiakerak idatzi zituen: *Teoria do nacionalismo galego* (1920, *Galiziako nazionalismoaren teoria*), *O problema político de Galiza* (1930, *Galiziako arazo politikoa*), *Historia de Galicia* (1952, *Galiziako historia*).
[thumb|260px|Risco, "Praza do Humor", [A Coruña.]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Vicente Risco Fundazioa
Rhinolophus pearsonii

***Rhinolophus pearsonii*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus pearsonii'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Libro de Alexandre

**Libro de Alexandre** («Alexandreren liburua») Erdi Aroan Alexandro Handiaren gaia ukitzen zuten elezahar landuen gaztelaniazko bertsioa izxan zen, XIII. mendearen erdian Juan Lorenzok idatzia. Iturri nagusiak *Roman d´Alexandre* frantsesa, eta Gualterio de Châtillonen *Alexandreis* latinezko poema dira, azken hau Kinto Kurtzio Ruforen lanean oinarritua zelarik. Mazedoniako buruzagia alegiazko elementuez inguraturik ageri da, egiazko nortasuna desitxuratuz eta haren biografia abentura eleberri bihurtuz: Alexandroren amazonen aurkako borroka, Babiloniako ikusgarrien deskribapena, hegan egiteko makina, etab.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stanislao Cannizzaro

**Stanislao Cannizzaro** (Palermo, 1826ko uztailaren 13a - Erroma, 1910eko maiatzaren 10a) italiar kimikaria izan zen.

Senataria eta Genoako eta Palermoko unibertsitateetako irakaslea izan zen. Avogadroren legea zehaztu zuen. Alkohol aromatikoak aurkitu zituen. Berak aurkitu zuen, egun, *Cannizzaroren erreakzioa* deitzen dena. *Cannizzaroren erreakzioa* zenbait aldehidotan gertatzen den erreakzioa da. Aldehido jakin batzuen bi molekula, disoluzioan dauden alkalien eraginez elkarren artean erreakzionatzen dutenean, bietako bat alkohol bilakatzen da eta bestea oxidatu egiten da, azidoari dagokion gatza sortzeko. Horrela, bentzaldehidotik alkohol bentzilikoa eta bentzoato gatza lortzen ditu.

## Erreferentziak
Vinicio Cerezo

**Marco Vinicio Cerezo Arévalo** (Guatemala Hiria, Guatemala, 1942ko abenduaren 26a) guatemalar politikaria da, Guatemalako Alderdi Demokrata Kristauko kidea. 1986-1991 bitartean Guatemalako Errepublikako presidentea izan zen.

## Biografia 
Guatemalako Alderdi Demokrata Kristauan ekin zion politikagintzari, eta erakunde horretako idazkari nagusi hautatu zuten 1976an. 1974an lortu zuen lehenbizikoz diputatu aulkia. 1986an presidente kargua bereganatu zuen, 1985eko hauteskundeetako bigarren itzulian Jorge Carpio Nicolleri nagusitu baitzitzaion, bozen %68,4 lortuz. Lehenbiziko aldia zen, azken 30 urteetan, boterea militarren eskuetan ez zegoena. Esquipulasko hitzarmenak izenpetu zituen (1986-1987) Erdialdeko Amerikako gainerako presidenteekin, ingurunerako bakea lortzeko ahaleginean. Estatu-kolpe saio bat izan zuen 1988an. 1991ko hauteskundeak galdu egin zituen Jorge Serranoren aurka.

## Erreferentziak
Maurice Denis

**Maurice Denis** (Granville, 1870eko azaroaren 25a - Saint-Germain-en-Laye, Parisetik hurbil, 1943ko azaroaren 13a) margolari, dekoratzaile, marrazkigile eta idazle frantsesa izan zen.

Sinbolismoaren kritikaria, *Les Nabis* taldeko kidea izan zen. 1895-1897 bitartean Italian izan zen, eta bertan nazarenoen pinturaren eta XIV-XV. mendeko erlijiozko freskoen margolarien eragin handia izan zuen. G. Desvaillièresekin batera erlijiozko artea garatzeko lantegia sortu zuen 1919. urtean. Champs-Elyséeseko antzokiko sabaia pintatu zuen 1912an. Maurice Denis pinturaren kritikan nabarmendu zen, batez ere, eta hainbat liburu argitaratu zuen horren gainean.

## Iruditegia 

115 Maurice Denis Portrait de l'artiste à l'âge de 18 ans.jpg|Autoerretratu 18 urterekin (1889)
Maurice Denis, 1889, Le Calvaire (Climbing to Calvary), oil on canvas, 41 x 32.5 cm, Musée d'Orsay.jpg|*Kalbariora igotzen* (1889)
MauriceDenis-LeMystereCatholique.JPG|*Misterio katolikoa* (1889)
'Motif Romanesque' by Maurice Denis, 1890, LACMA.JPG|*Motif Romanesque* (1890), Los Angeles County Museum of Art
MauriceDenis-LaLegendeDeStHubert-1LeDepart.JPG|San Denisen elezaharra
Soir de septembre-Maurice Denis-IMG 8192.JPG|*Iraileko arratsaldea*, (1891), Musée d'Orsay
Maurice denis, il minuetto della principessa maleine (marthe al piano), 1891 (cropped).JPG|*Marthe puanoan* (1891)
MauriceDenis-TriplePortraitDeMartheFiancee.JPG|*Martheren erretratu hirukoitza* (1892)
'Portrait of Marthe Denis, the Artist's Wife' by Maurice Denis.JPG|Martheren erretratua (1893)
Maurice denis, la dama nel giardino (nudo con bouquet di violette), 1894 (cropped).JPG|*Biluztasuna bioleta sortarekin* (1894)
Maurice denis, decorazione della cappella del collegio di sinte-croix du vésinet, esaltazione della croce e glorificazione della messa, 1899, 01.JPG|Sainte-Croix du Vésinet-en kaperaren dekorazioa(1899)
Maurice denis, gioco del volano, 1900, 01.JPG|*Gioco del volano* (1900)
Maurice Denis Homage to Cezanne 1900.jpg|*Cézanneri omenaldia* (1900)
'Bacchus and Ariadne' by Maurice Denis, 1907, Hermitage.JPG|*Bako eta Ariadna* (1907), Hermitage Museoa
'Polyphemus' by Maurice Denis, 1907, Pushkin Museum.JPG|*Polifemo* (1907), Puxkin Museoa, Mosku
MauriceDenis-BaigneusesAPerrosGuirec.jpg|*Bainulariak Perros Guirec-en* (1912) 
File:Maurice Denis - Wave - Google Art Project.jpg|*Uhina* (1916) 

## Erreferentziak
Nicolás García Uriburu

**Nicolás García Uriburu** (Buenos Aires, 1937ko abenduaren 24a - 2016ko ekainaren 19a) argentinar pintorea eta arkitektoa izan zen.

Haren obra artistiko guztiak lotura handia du ekologismoarekin, eta ikusgarria da aukeratzen zituen adierazpideengatik. Pintore gisa, erakusketa asko egin zituen mundu guztiko galeria eta museoetan. Sari asko irabazitakoa izan zen: Brake saria (Buenos Aires, 1965), Sari Nazionala (Buenos Aires, 1968), Le Franc saria (Paris, 1968) eta Tokioko Bi Urteko erakusketaren lehenengo saria (1975), besteak beste. Arkitekto gisa, uraren kutsadura eragozteko proiektuak egin zituen Venezian, New Yorken, Parisen eta Buenos Airesen.

## Kanpo estekak 
 https://web.archive.org/web/20111209174151/http://www.nicolasuriburu.com.ar/es/ngu.htm

## Erreferentziak
Algirdas Julius Greimas

**Algirdas Julius Greimas**, batzuetan **Algirdas Julien Greimas** (Tula, Errusiar Inperioa, 1917ko martxoaren 9a – Paris, Frantzia, 1992ko otsailaren 27a), frantses hizkuntzalaria izan zen, jatorriz lituaniarra.

## Biografia 
Parisko Sorbonan lortu zuen letretako doktoregoa 1949an, eta Parisko Goi Mailako Ikasketa Eskola Praktikoan bete zuen bere lana. Maurice Merleau-Pontyren filosofia lanak eta Claude Lévi-Straussen lehen obrak aztertu ondoren, semiotikari buruzko bere lehen liburua argitaratu zuen: *Semantika estrukturala* (1966). Horrez gainera, *Zentzuari buruz *(1970), *Maupassant. Testuaren semiotika* (1976) eta *Semiotika eta giza zientziak *(1976) ere idatzi zituen. Semiotikaren gaian maisutzat hartua izan da.

## Erreferentziak
Roger Guillemin

**Roger Guillemin** (Dijon, Frantzia, 1924ko urtarrilaren 11 – San Diego, Kalifornia, 2024ko otsailaren 21a) mediku endokrinologoa izan, jatorriz eta nazionalitatez frantsesa, Ameriketako Estatu Batuetan bizi zen.

Lyongo Unibertsitatean egin zituen medikuntza ikasketak, eta Kanadan eta Estatu Batuetan sakondu zituen gero. Frantziako endokrinologia saileko zuzendari izan zen, eta Baylorko Unibertsitateko fisiologia irakasle, Texasen. Halaber, San Diegoko Salk Institutuan eta Houstoneko Medikuntza Eskolan lan egin zuen. 1977an, Fisiologia eta Medikuntzako Nobel saria irabazi zuen, Rosalyn S. Yalow eta Andrew V. Schallyrekin batera, pituitariako eta hipotalamoko hormonei buruz egindako ikerketengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Horatio Herbert Kitchener

**Horatio Herbert Kitchener**, geroago **Kitchenerreko 1. kondea** (Ballylongford, Irlanda, 1850eko ekainaren 24a - itsasoan, Orkada uharteetan, 1916ko ekainaren 5a) ingeles militar eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Egipton, ingelesek eta egiptoarrek Sudanen zuten aginpidea al-Madhi-ren kontra berriro finkatu zuen, Omdurmango gudua (1898) irabazi eta Khartum konkistaturik. Hegoafrikako (1900-1902) gerra hasi zenean, lord Robertsen lekua hartu zuen armadaren buruzagitzan. Oso jokaera gogorra izan zuen. Geroztik Indian erregeorde eta gero berriro Egipton egon zen. Lehen Mundu Gerra hasi zenean, Gerrako ministro izendatu zuten (1914). Britainia Handiko armadak berritik antolatu zituen.
erdian|thumb|London Opinion aldizkariaren azaleko Lehen Mundu Gerrako errekrutatze-kartelaren erreprodukzio modernoa.

## Mendebaldeko Palestinari buruzko ikerketa 
1874an, 24 urte zituela, Palestine Exploration Fund-ek (Palestinako Esplorazio Funtsak) "Lur Santuari" buruzko ikerketa lan bat esleitu zion Kitchenerri, Ordurako Kitchenerrek, errege Ingeniaritzako ofiziala zelarik, Claude R. Conder ofizialarekin lankide gisa bat egin zuen; 1874 eta 1877 artean Palestina miatu eta dokumentatu zuten, eta Ingalaterrara itzuli zen, 1875ean.

Conder eta Kitchener espedizioak "Mendebaldeko Palestinako Inkesta" izena hartu zuen, neurri handi batean Jordan ibaiaren mendebaldean zegoelako. Ikerketak inguruko topografiari eta toponimiari buruzko datuak bildu zituen, baita bertako flora eta faunari buruzkoak ere.

Inkestaren emaitzak 8 liburukitan argitaratu ziren, eta Kitchenerrek lehen hiru liburukietan egin zuen ekarpena (Conder eta Kitchener 1881–1885). Inkesta horrek eragin iraunkorra izan du Ekialde Ertainean, hainbat arrazoirengatik:

Betetik, Israelgo eta Palestinako mapa modernoetan erabiltzen den sare-sistemaren oinarria da. Bestalde, Conderrek eta Kitchenerrek bildutako datuak Ekialde Hurbileko hegoaldean lan egiten duten arkeologoek eta geografoek kontsultatzen jarraitzen dute. Azkenik, inkestak berak delineatu eta definitu zituen Sortaldeko hegoaldeko muga politikoak. Adibidez, Israelen eta Libanoaren arteko muga modernoa Galileako goiko aldean ezarri zen, Conderren eta Kitchener-en inkesta geratu zen lekuan.

1878an, Mendebaldeko Palestinari buruzko ikerketa osatu ondoren, Kitchener Ziprera bidali zuten, erosi berri zuen britainiar babesletza horri buruzko inkesta bat egiteko. Anatoliako kontsul bihurtu zen 1879an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Liga Foral Autonomista

**Liga Foral Autonomista** Gipuzkoan 1904an sortu zen erakunde politiko foruzalea izan zen. Integristak, karlistak eta errepublikanoak bildu ziren proiektu hartara, eta Espainiako kontserbadoreak, liberalak eta sozialistak eta Euskal Herriko nazionalista abertzaleak kanpoan geratu ziren.

Liga Foral Autonomistak foruak berriro indarrean jartzea, eta Hego Euskal Herriko lurraldeen batasuna zituen helburu. Gipuzkoan, 1905eko hauteskundeetan, irabazle izan ziren. 1906an *Solidaritat Catalana* erakundearekin harremanetan hasi ziren, baina berehala desegin zen, ideologia argirik eta egitasmo politiko sendorik ez zuelako.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Magadha

**Magadha** () India ipar-hegoaldeko antzinako erresuma da, gaurko Bihar estatua eta Uttar Pradesh estatuaren ekialdea hartzen zituena. Lehenengo hiriburua Rahagrija (gaurko Ragjir) izan zen, eta geroago Pataliputra (gaurko Patna). Binbisara erregearen garaian (K.a. VI. mendean) Vardhamana Mahavirak (jainismoaren sortzaileak) eta Gautama Budak predikatu zuten han. Ashoka erregearen garaian (K.a. 273-232) izan zuen bere gailurra; Gupta dinastiarekin (K.o. IV- V. mendeak) beste pizkunde bat izan zuen, bai politikan bai kulturan; horren ondoren ordea, inguruko erreinuek irentsi zuten berriro.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sutra

thumb|300px|Diamantearen Sutra.

**Sutra**, hinduismoan, esapide aforistiko laburra da; budismoan, hitz lauzko idatzia, *Theravada* eta *Mahayana* eskolen idatzi sakratuen oinarrizko forma. Indiar filosofoek ez zuten idatziz lan egiteko ohiturarik, baina, haien ideiak eta irakaspenak gogoan har zitezen, labur adierazteko ohitura zuten, eta horrela hasi ziren sutrak idazten. Hala, Indiako filosofia-sistema gehienek beren sutrak dituzte, errituak eta agertzen dituztenak. Budisten sutretan, berriz, dotrinaren parte edo gai jakin bati buruzko adierazpenak eta gogoetak agertzen dira eta hinduismoarenak baino luzeagoak dira. Sutra budista ezagunenak Lotoaren Sutra, Girlandaren Sutra eta Diamantearen Sutra dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rhinolophus philippinensis

***Rhinolophus philippinensis*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus philippinensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Valmiki

**Valmiki** (sanskritoz: वाल्मीकि, *Vālmīki*) Indiako antzinako jakintsua izan zen, elezaharraren arabera *Ramayana* epopeiaren egilea dena.

## Biografia 
Haren bizitzaren berri segururik ez da, baina K. a. V. mendearen inguruan bizi izan zela uste da. Elezaharraren arabera bidez bide eskean ibiltzen zen behartsua zen Valmiki; bidaia horietako batean jakintsu bat topatu zuen, eta haren gomendioz, bere bekatuak garbitzeko *Mara* hitza (Ramaren anagrama) etengabe errepikatuz egon zen urte askotan, inurriek gorputz osoa estaltzen ziotela. Denbora horretan jakintza erdietsi zuen eta filosofia hinduaren oinarri nagusi diren obrak idatzi ahal izan zituen.

## Erreferentziak
Itziar Aretxaga

**Itziar Aretxaga Mendez** (Bilbo, 1965eko azaroaren 20a) euskal astrofisikaria da. Fisika-ikasketak Euskal Herriko Unibertsitatean hasi eta Madrilgo Complutense Unibertsitatean bukatu zituen 1988an. 1990. eta 1993. urteen artean Madrilgo Unibertsitate Autonomoan astronomia ikasi ondoren, irakasle lanetan hasi zen bertan, fisikako eskolak ematen. "Izar-eraketaz sortutako galaxia-nukleo aktiboen aldagarritasun optikoa" izenburuko tesiarekin 1993an doktore titulua lortu zuen Madrileko Unibertsitate Autonomoean bertan ("Variabilidad optica de nucleos galacticos activos generados por formacion estelar").

1993tik 1996ra bitartean, Britainia Handiko Greenwicheko Behatoki Errealean eta 1996tik 1998ra Alemaniako Astrofisikarako Max Plank Institutuan jarraitu zuen bere jarduna.. 2015, 2017, eta 2019an Ikergazte kongresuko batzorde akademikoko kide izan zen *zientzia zehatzak eta natur zientziak* arloan.

## Astrofisikari ikertzailea 
1998az geroztik, Mexikoko *Instituto Nacional de Astrofísica Óptica y Electrónica* institutuan lanean dihardu (INAOE, Instituto Nacional de Astrofísica, Óptica y Electrónica), Academia Mexicana de Ciencias-eko Astronomia saileko koordinatzailea izan zen (2006-2013). INAOEko Astrofisika saileko burua izan zen (2011-2016), eta nazioarteko proiektu garrantzitsu askotan parte hartzen du gai hauetan ikertzeko:

* Galaxia-kumuluak
* Galaxia-nukleo aktiboak
* Galaxien eraketa eta bilakaera
* Supernobak

1.000tik gora galaxia aurkitu ditu Mexikoko Teleskopio Milimetriko Handiarekin —uhin milimetrikoetarako doituta dagoen munduko irrati-teleskopio handiena da—. ISYA Astronomo Gazteentzako Nazioarteko Eskolako zuzendaria.
* 2015, 2017, eta 2019: Ikergazte kongresuko batzorde akademikoko kide izan da *gizarte zientziak eta zuzenbidea* arloan.
* "Txiotesia: Txiokatu zure tesia 6 mezutan" lehiaketako epaimahaikidea izan zen 2. edizioan.
* Academia Mexicana de Ciencias-eko Astronomia saileko koordinatzailea (2006-2013)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Astronomia

## Kanpo estekak 
* Ahomentan Itziar Aretxaga Mendez eta Alvaro Arrizabalaga Valbuena (1. zatia) . BerriaTB 2019-08-04

* Ahomentan Itziar Aretxaga Mendez eta Alvaro Arrizabalaga Valbuena (2. zatia). BerriaTB 2019-08-04
Alain Calmat

**Alain Calmat** (Paris, Frantzia, 1940ko abuztuaren 31) patinatzaile artistiko ohia eta politikaria da. Patinaje artistikoko txapeldun izan zen Frantzian 1958, 1962, 1963, 1964 eta 1965. urteetan, eta Europako txapelduna 1962, 1963 eta 1964an. 1964ko Innsbruckeko Olinpiar Jokoetan txapeldunorde izan zen, eta munduko txapeldun 1965ean, 1964an bigarren, eta 1960 eta 1962an hirugarren izan ondoren. Kirurgialaria da lanbidez, eta Frantziako kirolari-taldearen sendagile ofiziala izan zen Grenobleko Olinpiar Jokoetan, 1968an. Gazteria eta Kiroleko ministro izan zen 1984-1986 urteetan, Laurent Fabiusen gobernuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fernando María Castiella

**Fernando María Castiella y Maíz** (Bilbo, 1907ko abenduaren 9a - Madril, 1976ko azaroaren 25a) bilbotar abokatu eta politikaria izan zen. Francoren alde borrokatu ondoren, Madrilgo Unibertsitateko Zuzenbideko Goi Ikasketako katedra lortu zuen (1939). Castiella frankismoaren diplomaziako burua izan zen urtetan: enbaxadore egon zen Perun (1948-1951) eta Vatikanoan (1951) eta 1957-1969 urteetan Espainiako Kanpo Arazoetako ministroa izan zen. Espainia ELGE (Ekonomia Lankidetza eta Garapenerako Erakundea) eta NDHko (Nazioarteko Diru Funtsa) kide izatea lortu zuen. 1963. urtean Espainia eta Estatu Batuen arteko hitzarmenen berriztapena izenpetu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joseph von Fraunhofer

**Joseph von Fraunhofer** (Straubing, Alemania, 1787ko martxoaren 6a - Munich, Alemania, 1826ko ekainaren 7a) alemaniar fisikaria izan zen.

## Biografia 
Eguzkiaren espektroan marra ilunak aurkitu zituen (*Frauenhoferren marrak*), eta 576 zehaztu zituen. *Fraunhoferren marrak* eguzkiaren fotosferaren espektroan dauden xurgapen-marrak dira. Fraunhoferrek aztertu zituen 1814. urtean. Lerro horiek elementu kimikoen igorpen espektroetan azaltzen diren marrekin bat egiten dute kokaeran. Lerrook aztertuz, Eguzkiaren atmosferaren osaerari buruzko informazioa lor daiteke. Argiaren difrakzioa aurkitu zuen ondoren, eta izarren espektro-sailkapena finkatzeko erabili zuen.

## Erreferentziak
Norman McLaren

**Norman McLaren** (Stirling, 1914ko apirilaren 11 &ndash; Montreal, 1987ko urtarrilaren 27a) Kanadako zinema zuzendaria izan zen. Sortzez eskoziarra, Glasgowen hazia. Hango Zine Kluba sortu eta kamerarik gabeko filmak egiten hasi zen, filmaren negatiboa zuzenean inprimatuz. Abstraktua landu zuen, eta paper zatiz eginiko marrazki biziak sortu zituen, irudi eta soinu zoragarritan. Montrealgo zinema-marrazkigintza industriaren antolatzailea ere izan zen, eta han egin zituen lan nagusiak. Unesco erakundearen eskariz, bere teknikaren berri eman zuen Txinan eta Indian. XX. mendearen erditik aurrerako zinemagile esperimental garrantzizkoena izan zen.

## Erreferentziak
Alonso Mudarra

thumb|alt=|260px|*Tres libros de música en cifra para vihuela* liburuaren azala.
**Alonso Mudarra** (Palentzia, Espainia, 1510 - Sevilla, Espainia, 1580ko apirilaren 1a) espainiar musikagilea eta bihuela-jotzailea izan zen.

## Biografia 
Infantadoko dukearen zerbitzuan hezi zen Guadalajaran. 1547 urtetik aurrera, Sevillako katedraleko kalonje izan zen. 1546 urtean *Tres libros de música en cifras para vihuela* argitaratu zuen, bihuelarako dantzak, bariazioak, fantasiak eta glosak biltzen dituena. Kantuak, sonetoak, erromantzeak eta bestelako olerkiak ere idatzi zituen bihuela eta ahotserako; *Josquin des Prés* eta beste zenbaiten lanen transkripzioak ere egin zituen bihuelarako, eta gitarra-lan batzuk lau harizko musika-tresnetarako.

## Erreferentziak