Alboko esklerosi amiotrofiko

**Alboko esklerosi amiotrofikoa** (**AEA**) endekapenezko gaixotasun neuromuskularra da. Motoneurona izeneko nerbio-sistemako zelulek euren funtzionamendua pixkanaka galtzen dutenean eta hiltzen direnean sortzen dira mota honetako gaixotasunak eta, hilgarria den muskulu-paralisi progresiboa eragiten dute: etapa aurreratuetan, pazienteek erabateko paralisia izaten dute eta, aldi berean, tendoi-erreflexuak kitzikatzen dira, kontrol muskulu-inhibitzaileak galtzen direlako. Estatu Batuetan, **Lou Gehrig-en gaixotasuna** ere deritzo, gaixotasun hori dela eta 1939an erretiratu zen beisbol-jokalari famatuarengatik; eta Frantzian, aldiz, **Charcot-en gaixotasuna** deritzo, neurologiaren aitzindariaren omenez.

AEA motoneuronen funtzio-galera dakarren ondorio larriena da, baina nerbio-zelula horiek beste hainbat gaixotasunetan ere kaltetzen dira: muineko muskulu-atrofian bizkarrezur-muineko motoneuronei soilik erasaten die, alboko esklerosi primarioan erdiko motoneuronei edo zerebralei soilik erasaten die eta Kennedyren gaixotasun edo muskulu-atrofia progresibo espinobulbarrean eragiten dute, azken hau adin ertaineko gizonei eragiten dien nahaste genetikoa dena.

Alboko esklerosi amiotrofikoan, jarduera motorrarekin zerikusirik ez duten garun-funtzioak, hots, sentikortasuna eta adimena, aldatu gabe mantentzen dira. Bestalde, begietako kanpoko muskuluak kontrolatzen dituzten motoneuronak ez dira ia endekatzen eta, beraz, gaixoek bukaeraraino mantentzen dituzte begi-mugimenduak. Era berean, alboko esklerosi amiotrofikoak ez du Onuf nukleoa kaltetzen eta, beraz, ez die eragiten gernu-egitea eta sabelustea kontrolatzen dituzten esfinterretako muskuluei.

Gaixotasunak 40 eta 70 urte bitarteko pertsonen artean eragiten du, batez ere, gizonezkoen artean eta 60 eta 69 urte dituztenen artean. Urtean 100.000 biztanletik 2 kasu gertatzen dira. Alboko esklerosi amiotrofikoak pertsona-taldeei ere eragiten die batzuetan: Italiako futbol-jokalariei (Stefano Borgonovo edo Gianluca Signoriniren kasu nabarmena, esaterako), Golkoko Gerrako beteranoei eta Guam uharteko biztanleei. Intzidentzia difrentzial horren zergatia oraindik ikertzeke dago.

Orain arte ez dago alboko esklerosi amiotrofikorako sendabiderik eta tratamenduen xedea izaten da sintomak arintzea.

## Historia 
Gaixotasuna 1824an deskribatu zuen Charles Bell-ek. 1850ean, François-Amilcar Aran izan zen "muskulu-atrofia progresibo" denominazioa erabili zuen lehena, asaldura bat deskribatzeko asmoz, Muskulu-atrofia progresiboa AEAren forma bat da, non beheko neurona motoreak bakarrik dauden kaltetuta. 1869an, Martin Charcot-ek deskribatu zuen lehenengoz sintomen eta arazo neurologikoen arteko lotura, eta 1874ko artikuluan erabili zuen alboko esklerosi amiotrofiko terminoa.

Aurkitu zen AEAri lotutako lehen genea SOD1 izan zen, 1993an identifikatu zena. Aurkikuntza horren ostean, SOD1 sagu transgenikoaren lehen animalia eredua garatu zen 1994an. 1995eko abenduan, ESAk riluzola onartu zuen AEAren aurkako lehendabiziko sendagai gisa. Ondoren, 1996an onartu zuten Europan eta 1998an Japonian. 1996an, AEAren Kalifikazio Funtzionalaren Eskala (ALSFRS) argitaratu zen lehen aldiz. 10 galderako galdera-sorta zen, eta AEA duten pertsonek eguneroko jarduerak egiteko duten gaitasuna neurtzen zuen. 1999an, eskala aldatu egin zen, arnas sintomei pisu handiagoa emateko. AEAren Kalifikazio Funtzionalaren Eskala - Berrikusia (ALSFRS-R) 12 itemeko galdera-sorta da, eta arnasketari buruzko galdera bakarraren ordez, disneari, ortopneari eta arnas gutxiegitasunari buruzko galdera bana du.

2006an jakin zen TDP-43 proteina AEAn eta dementzia frontotenporalean (FTD) ikusten diren inklusio-gorputzen osagai garrantzitsua dela, eta horrek erakutsi zuen AEA eta FTD gaixotasun arrunten espektro baten parte direla. Horren ondorioz, 2008an jakin zen TARDBParen (TDP-43 kodetzen duen genea) mutazioak familiako AEAren kausa direla. Edaravona Japonian eta Hego Korean AEA tratatzeko onartu zen 2015erako eta, Estatu Batuetan, 2017an. Europan, aldiz, ez dago onartuta AEA tratatzeko 2017tik aurrera.

## Etimologia 
Amiotrofia grezieratik dator: *a*- "ez" esan nahi du, *myo*- (mûs-tik) "muskulua" da, eta *troph*- "elikadura" esan nahi du. Beraz, *amiotrofia* "muskulu-desnutrizioa" edo muskulu-ehunaren urradura da. *Alboko* hitzak pertsona baten bizkarrezur-muineko eremuak identifikatzen ditu, non muskulua kontrolatzen duten motoneuronak dauden. *Esklerosi* hitzak "orbaintzea" edo "gogortzea" esan nahi du, eta motoneuronak bizkarrezur-muinean hiltzea dakar. Alboko esklerosi primarioak (AEP) goiko motoneuronei bakarrik eragiten die, eta muskulu-atrofia progresiboak (AMP) beheko motoneuronei bakarrik. Eztabaida dago ea AEP eta AMP gaixotasun desberdinak diren edo, besterik gabe, AEAren aldaerak diren.

AEA klasikoak AEAren kasu guztien % 70 inguru dira, eta AEA mota hauetan bana daiteke: *gorputzadar-hasierako AEA* (bizkarrezur-hasierakoa ere deritzona) eta *erraboil-hasierako AEA*. Oso ohikoa ez den aldaera bat arnas-hasierako AEA da, Ohikoagoa da gizonezkoetan. Arnas-hasierako AEAk du AEAren aldaera guztien pronostikorik okerrena; azterketa baten arabera, arnas-hasierako AEA pairatzen duten pertsonek 1,4 urteko biziraupena dute batez beste, eta 10 urte bizirauteko probabilitatea % 0koa da. AEPak AEA klasikoak baino pronostiko hobea du; izan ere, motelago egiten du aurrera, funtzio-narriadura txikiagoa eragiten du, ez dio eragiten arnasa hartzeko gaitasunari, eta pisu-galera ez da hain larria. Faktore genetikoak ingurumen-faktoreak baino hobeto ezagutzen diren arren, ez da behin betiko frogatu ingurumen-faktore jakin batek ere ez duenik AEA sortzen. AEAren eredu matematiko batek kaltetutako zelulak denborarekin metatzen doazela proposatzen du, jaiotzean dauden faktore genetikoengatik eta bizitzan zehar ingurumen-arriskuekiko esposizioagatik.

### Genetika 
AEA familiarra edo ausazkoa izan daiteke, gaixotasunaren familia-aurrekaririk dagoen ala ez kontuan hartuta.

20 gene baino gehiago erlazionatu dira AEA familiarrarekin, horietako lau direlarik nabarmenenak: *C9orf72* (% 40), *SOD1* (% 20), *FUS* (% 1-5) eta *TARDBP* (% 1-5). Oro har, AEA duen pertsona baten lehen mailako senideek % 1eko arriskua dute AEA garatzeko. Proposatutako zenbait faktorek ingurumeneko toxinen eraginpean egotea (hedapen geografikoko azterketetatik eratorria) eta soldadutzan alkohola eta tabakoa kontsumitzea barne hartzen dute.

#### Garuneko lesio traumatikoak 
2015. urteko azterketa baten arabera, garuneko lesio traumatiko bat arrisku-faktore bat da AEArentzat. Dena den, ordurako ez zegoen argi garuneko lesio traumatiko arin batek tasak handitzen zituen. 2017. urteko meta-ananalisi batek buruko lesioen eta AEAren arteko lotura bat aurkitu zuen; hala ere, hipotesi hori baztertu zen autoreek alderantzizko kausalitatea izateko aukera ikusi zutenean, hau da, buruan dauden lesioak diagnostikatu gabeko AEAren sintoma goiztiarrak direla uste zutenean, AEAren kausa izatearen ordez.

#### Jarduera fisikoa 
2021 baino lehenagoko zenbait berrikuspenek ez zuten erlaziorik aurkitu jarduera fisikoaren kantitatearen eta AEA garatzeko arriskuaren artean. 2009ko berrikuspen batean ikusi zen jarduera fisikoa AEArentzat arrisku-faktore mugatua, gatazkatsua eta kalitate eskasekoa zela ondorio zehatz batera iristeko. 2014ko berrikuspen batek ondorioztatu zuen jarduera fisikoa, oro har, ez dela arrisku-faktore bat AEArentzat, futbol amerikarra seguru asko AEArekin lotuta daudela, eta ez zegoela behar adinako ebidentziarik fisikoki zorrotzak diren lanak AEArekin lotuta dauden esateko.

#### Kirolak 
Bai futbola, baita futbol amerikarra ere, AEArentzako arrisku-faktore gisa identifikatu dira hainbat azterketatan, nahiz eta asoziazio hori AEAren kasu gutxi batzuetan oinarritzen den. NFLko 3.439 jokalari ohiri buruz egindako atzera begirako kohorte-azterketa baten arabera, arrazoi neurodegeneratiboengatik hiltzeko arriskua Estatu Batuetako biztanleria orokorrarena baino hiru aldiz handiagoa zen, eta AEAk edo Alzheimer gaixotasunak hiltzeko arriskua lau aldiz handiagoa zen. 1960 eta 1996 bitartean jokatu zuten 24.000 futbolari italiarren kohorte-azterketa batean, AEAren arrisku-faktore gisa identifikatu zen futbola. Talde horretan 375 pertsona hil ziren, horietako zortzi AEAk jota. Informazio horretan eta AEAren eraginean oinarrituta, kalkulatu zen futbolariek Italiako biztanleek baino 11 aldiz probabilitate handiagoa zutela AEAtik hiltzeko. Berrikuspen sistematiko batek eta 2010eko metadatuen azterketa batek ondorioztatu zuten ez zegoela lotura handirik tabakismoaren eta AEAren artean, baina tabakismoa AEA pairatzeko arrisku handiagoarekin lotuta egon zitekeela emakumezkoengan. 2011ko metaanalisi baten arabera, erretzeak AEAren arriskua handitzen du, inoiz ez erretzearekin konparatuz.

## Sintomatologia  
Asaldura horrek muskulu-ahultasuna, atrofia eta muskulu-espasmoak eragiten ditu gorputz osoan, goiko eta beheko neurona motorren degenerazioaren ondorioz. Asaldurak eragindako gizabanakoek mugimendu boluntario guztiak hasteko eta kontrolatzeko gaitasuna gal dezakete, nahiz eta maskuriaren, hestearen eta begi kanpoko muskuluen (begiak mugiarazten dituzten muskuluak) funtzioa gaixotasunaren azken fasera arte mantendu ohi diren.

### Hasierako sintomak 
AEAren hasiera oso leuna izan daiteke, sintomak ez baitira kontuan hartzen.

Gorputzadar-hasierako AEAn, lehenengo sintomak besoetan edo hanketan ematen dira. Lehenik hankak ukituz gero, pertsonek oinez edo korrika egitean baldarkeria edo estropezuak izan ditzakete. Hori, askotan, lurrean leun-leun mugitzen den "oin jausiarekin" ibiltzean datza. Besoei lehenik eta behin eragiten badiete, zailtasunak izan ditzakete eskuzko trebetasuna behar duten zereginetan, hala nola, alkondara bat lotzea edo giltza bat sarraila batean sartzea edo biratzea.

Denbora pasa ahala, pertsonek gero eta zailtasun handiagoa dute mugitzeko, irensteko (disfagia) eta hitz egiteko edo hitzak sortzeko (disartria). Goiko neurona motorren afekzioaren sintomen artean muskulu tentsioak eta zurrunak (espastizitatea) eta gehiegizko erreflexuak (hiperreflexia) sartzen dira, baita goragale-erreflexu hiperaktiboa ere. Normalean Babinskiren ikurra den ezohiko erreflexuak goiko neurona motorrean ere kaltea dagoela adierazten du. Beheko neurona motorraren degenerazioaren sintomek ahultasuna eta muskulu-atrofia, muskulu-karranpak eta azalaren azpian ikus daitezkeen muskuluen faszikulazio iheskorrak (faszikulazioak) dituzte. Hala ere, faszikulazioak bigarren mailako ondorio bat dira diagnostiko-sintoma bat baino gehiago; ahultasunaren eta atrofiaren ondoren edo horiekin batera gertatzen dira. obesitate arina duten, sintomak batez ere gorputz-adar batera mugatzen diren eta batez ere goiko neurona motorrean sintomak dituzten pertsonen artean.

## Tratamendua  
AEAk ez du sendabiderik. Edaravonak moteldu egiten du pixka bat AEA duten pertsona gutxi batzuen hondamen funtzionala; garestia da, eta eguneroko infusioen bidez eman behar da, bizi-kalitatea murriztu baitezake. Beste sendagai batzuk erabil daitezke beste sintoma batzuk kontrolatzeko.

Aireztapen ez-inbasiboa (NIV) da AEAko arnas gutxiegitasunaren tratamendu nagusia. beste batek, berriz, bizirauteko onura apala ekar dezakeela. AEA duten pertsona askok zailtasunak dituzte NIV onartzeko. AEA duten pertsonen edo haien zaintzaileen bizi-kalitatea murriztu dezake.

Fisioterapiak independentzia funtzionala bultza dezake ariketa aerobikoen, mugimendu-anplitudearen eta luzatze-ariketen bidez. Terapia okupazionalak eguneroko bizitzako jardueretan lagun dezake egokitze-ekipoen bidez. Logopedia lagungarria izan daiteke hitz egiteko zailtasunak dituzten AEA duten pertsonentzat. AEA duten pertsonen pisu-galerari eta malnutrizioari aurrea hartzeak biziraupena eta bizi-kalitatea hobetzen ditu. Hasieran, irensteko zailtasuna (disfagia) dietako aldaketen eta irensteko tekniken bidez trata daiteke. AEAko gaixo batek bere gorputz-pisuaren % 5 edo gehiago galtzen badu edo elikagaiak eta ura modu seguruan irentsi ezin baditu, elikatzeko zunda jartzeko aukera aztertu behar da. Bizitzaren amaierari buruzko gaiak eztabaidatzeak denbora ematen die AEA duten pertsonei bizitzaren amaierako zainketei buruz dituzten lehentasunei buruz hausnartzeko, eta nahi ez diren esku-hartzeak edo prozedurak saihesten lagun dezake.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Euskal Herriko "Adela" elkartea.