open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sismologia

**Sismologia** geofisikaren adarra da, lurrikaren eta hauek sortzen duten uhin sismikoen ikasketan oinarritzen dena. Uhin sismiko hauek lurraren barnean nahiz lurrazalean gertatzen dira.
Sismologiaren barnean, beste fenomeno batzuk aurkitzen dira. Hauen artean honako hauek daude: itsasikaren edo tsunamien eta itsas handien ikasketa eta sumendi baten erupzioaren aurretik sortzen diren uhin sismikoen ikasketa. Gehienetan lurrikarak plaka tektonikoen mugetan sortzen dira, hauen arteko tentsioaren ondorioz.

## Uhin sismikoa 
thumb|200px|Gorpu-uhinak eta azalera-uhinak.

Uhin sismikoak sismo edo leherketa baten ondoren Lurraren materialen arteko mugimenduak sortzen diren uhinak dira. Darda hauek, uhin modura mugitzen dira Lurra alde batetik bestera zeharkatuz. Uhin sismikoak lurrikaren ondorioz aparte, modu artifizialean sortu ahal dira ere bai, hain zuzen ere lehergarrien bidez. Lurrikarak bi motatako uhinak igortzen ditu: P uhinak edo uhin primarioak eta S uhinak. P uhinak barreiatze-norabidearekiko paralelo hedatzen direnak eta likidoetan barreiatzeko gai direnak dira eta S uhinak hedapenaren norabidearekiko zeharka hedatzen direnak eta likidoetan zehar barreiatzeko gai ez direnak dira. P uhinak S uhinak baino azkarrago iristen dira sismografoetara eta honen ondorioz sismoarekiko distantzia jakin daiteke.

### P uhinen bigarren espeziea 
Bioten teoriaren esanez, leku porotsu batean, hedatzen diren uhinak honako hauek dira: Uhin errotazional bat eta bi uhin konprimitu. Uhin konprimituak lehenengo espezieko P uhina eta bigarren espezieko P uhina taldeetan banatzen dira. Bigarren espezieko uhinak lehenengo espezieko uhinak baino motelago hedatzen dira, honen ondorioz Biot beste izen bat jarri zien uhin hauei: motelak eta azkarrak. Uhin motelak sakabanatu egiten dira eta bere anplitudea oso azkar gainbeheratu egiten da.

### S uhinak 
S uhinen desplazamendua hedapenaren zeharkakoa da eta bere abiadura motelagoa da P uhinekin konparatuz. Uhin hauek lurraren mugimendua eragiten dute eta honen ondorioz, kalte handiena eragiten dutenak dira. S uhinen ez dira likidoa zeharkatzeko gai, bakarrik solidoa zeharkatzen dute.
 
Erdi isotropo eta homogeneo diren lekuetan S uhinen hedapena dentsitatearen eta μ moduluaren menpe dago:

:v_s=\sqrt{\frac{\mu}{\rho}}

### P uhinak 
thumb|305px|P uhinaren propagazioa
P uhinak uhin longitudinalak dira, hau da, lurra konprimitu eta dilatatu egiten da hedakuntzaren norabidean. Uhin hauek S uhinak baino 1,73 aldiz azkarrago bidaiatzen dute eta edozein material motatik zehar bidaiatzeko gai dira. Uretan 1450m/s-ko abiaduran joaten da normalean eta 5000m/s-ko abiaduran granitoan.

Leku erdi isotropo eta homogeneo batean P uhinen hedapenaren abiadura honako hau da:

:v_p= \sqrt{ \frac {K+\frac{7}{2}\mu} {\rho}} 

## Ikus, gainera 
* Sismografoa
* Lurrikara

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Sismologia
Zuhaitz sintetiko

Zuhaitz naturalak baino CO2 bi bider gehiago xurgatzen duten zuhaitz artifizialak dira, beraz ez dute inolako elikagaiak behar, ez eguzkirik ez urik. Klaus Lackner (New York-eko geofisika unibertzitateko ikertzailea) diseinatutako zuhaitz hauek atmosfera garbitzen dute, erregai fosilen erreketa kantitatea jeisten eta berotegi efektuaren kontra egiten.

## Funtzionamendua 
Makina hauek teknolegia askoko dorreak bezala estrukturartuta daude, material xurgatzaile bereziekin. Zuhaitz hauek pinuak dituen adar berdintsuak ditu eta orratzak material plastiko berezi batekin eginak daude, hidroxido sodikoarekin, hauek dira karbono dioxidoa xurgatzen dutenak airearen trantzizioarekin.

CO2-a xurgatzeko filtroak erabiltzen ditu, zuhaitz bakoitza 30 filtro izango lituzke, guztira 2.5 metroko luzeerarekin eta metro bateko zabalerarekin. Filtro horietan gelditzen da CO2-a konprimituta likido egoeran, eta horrela, lurrean lurperatuta geldituko litzateke betirako.

### CO2 Xurgapen kantitatea 
CO2-aren xurgarze prozesua hau zuhaitz naturalak ere egiten dute, baina hauek 1000 bider azkarrago. Hala ere prozesu hau ez da guztiz garbia, karbono dioxidoa xurgatzearen prozesua egiteko, energia behar du eta beraz karbono dioxidoa izuri, xurgatzen duen 1000 gramotik 200 izuriko lituzke.

## Produkzio Bideragarria 
Zuhaitz sintetiko bakoitza tona bat korbono dioxido eguneko xurgatu dezake, 20 auto produzitzen dutena egun bakoitzean. Arazo handiena makina hauek fabrikatzeko kostea da, horrelako unitate bakoitza 21.500 euro ingurukoa baita. Kostea oso altua den arren zilegi dela esaten dute zientzialariek.

## Gaur egun 
Zuhaitz hauek edozein leku irekian jarri ahal daitezke, haize errotak bezala, eta arrapatzen duten CO2-a hodi batzuetatik eraman beharko lirateke, geroago lurperatzeko. Beraz leku falta ez da makina hauek jartzearen kontra dagoen arazoa.

Munduak urtero produzitzen duen karbono dioxido kopurua 3.6 gigatona bitartean dago, eta urteak pasa ahala igotzen ari den datua da. Karbono dioxido kantitate hori xurgatzeko 10 milloi zuhaitz sintetiko beharko lirateke, eta beraz 215 milloi euro.

Zientzialarien esanetan, proiektua bideragarria izan daiteke, baina puntu bateraino. Zuhaitz sintetikoak instalatu ahal daitezke, baina ez zenbaki handietan, bakarrik beste soluzio bat bilatzen duten arte.

## Ikus, gainera 
* Berotegi efektua
* Energia berriztagarriak

## Barne loturak 
* Klaus Lackner

## Erreferentziak 
*  BBC Ciencia
*  Ingeniaritzari buruzko bloga.
*  BBC News 

## Kanpo estekak
Baigura (argipena)

**Baigura** Euskal Herriko bi mendiren izena da:

## Ipar Euskal Herrian 
* Baigura (897 m) Lapurdi eta Nafarroa Beherearen arteko mugan dago.

## Nafarroa Garaian 
* Baigura (1477 m) Aretako mendilerroan dago, Aezkoa eta Urraul haranen artean.
Srebrenicako sarraskia

**Srebrenicako sarraskia** edo **Srebrenicako genozidioa** 8.000 gizon-mutil bosniakoren hilketa izan zen, 1995eko uztailean Srebrenican (Bosnia-Herzegovina) gertatua eta Srpska Errepublikako armadaren unitateek egina, Ratko Mladić jeneralaren agindupean. 1993an NBEk Srebrenica eremu segurutzat jo zuen, Nazio Batuen babespean. Hala ere, Babes Armadak, UNPROFOR-ek, ezin izan zuen ekidin sarraskia, Herbehereetako 400 soldadu ongi hornituak bertan bazituen ere.

Srebrenicakoa izan zen, Bigarren Mundu Gerraz geroztik, Europan gertatutako sarraskirik handiena. 2004an, Hagan egoitza duen Lehengo Jugoslaviako Nazioarteko Epaitegi Kriminalak ebatzi zuen Srebrenicako sarraskia genozidioa zela. Theodor Meron epaiburuak adierazi zuen:

Hildako gehienak gizonezko helduak edo mutil nerabeak izan ziren, baina tartean zeuden 15 urtetik beherako umeak eta 65 urtetik gorako gizonak ere. Zenbait emakume eta neska ere hil zituzten. Egun (2009ko uztaila) 6186 biktima daude identifikaturik, eta 3647 ehortzi dira Potočariko Oroimen Gunean.

## Kanpo estekak 
* Guillan, Oier, Injustiziaren hobiak, memoriaren habiak, argia.eus
* Srebrenica historical project, srebrenica-project.com
* Srebrenica And the Politics of War Crimes, srebrenica-report.com
* Srebrenica massacre, srpska-mreza.com
St Albans

**St Albans** Erresuma Batuko Ingalaterrako hego-ekialdean dagoen Hertfordshire konderriko hiria da.

Hiri honetan San Albans katedrala kokatzen da.

## Iruditegia 

Irudi:St Alban's cathedral - geograph.org.uk - 1344.jpg|St Albans katedrala
Irudi:StAlbansClockTower-PS01.JPG|Erlojuaren dorrea
Irudi:Verulamium mosaics 3.jpg|Erromatar aztarnak
Irudi:StAlbansStreet-PS01.JPG|Kalea

## Kanpo estekak 
* St Albanseko Udal webgunea
Salford

**Salford** Erresuma Batuko Ingalaterrako ipar-mendebaldean dagoen Manchester Handia metropolitar konderrian. City of Salfordeko hirigunea da.

## Iruditegia 

Irudi:Salford town hall bexley square.jpg|Udaletxea
Irudi:Salford University Peel Building.jpg|Unibertsitatea
Irudi:Mariners Canal from Waterfront Quay, Salford Quays.jpg|Mariners Canal, Salfordeko kaiak
Irudi:Salford Quays, 2008.jpg|Kaiak

## Musika 
* *Dirty Old Town* delakoa Ewan MacColl kantautoreak hiri honi eskaini zion abesti ospetsu bat da.

## Herritar ezagunak 
* Ewan MacColl (1915-1989), folk kantautorea eta olerkaria.
* Paul Scholes, (1974), futbolari ohia.

## Kanpo estekak 
* Salfordeko Udal webgunea
Gantt diagrama

thumb|600px|**Gantt diagrama**: C lana A lana bukatutakoan bakarrik has daiteke. D lana ere B lana bukatutakoan abiarazi behar da. A eta C lanak batera egin daitezke, baita B eta D lanak ere. Horrela, lan zenbait batera egin eta proiektuaren iraupena murriztu egiten daitekeela erakusten du diagramak.

Proiektuen kudeaketan, **Gantt diagrama** proiektu edo lan-andana bateko bilakaera agertzen duen aurreikuspen bat da, lanen arteko bateragarritasunak eta ondorengotasunak kontuan harturik, azkenean proiektu osoaren iraupen minimoa emateko. Aldi berean, egutegia agertzen duen ardatz batean zehar eta proiektuaren hasiera-data finkaturik, egin beharreko lanak noiz hasi eta bukatu behar diren azaltzen du, lanen denbora-planifikazioa zehaztuz horrela. Henry Gantt estatubatuar ingeniariak asmatu zuen 1910eko hamarkadan, taylorismoaren printzipioak jarraituz.

## Kanpo estekak
Iraungipen (argipena)

**Iraungipen** izenak adiera hauek ditu:

* iraungipen-data, elikagai, botika edo bestelako produktu bat kontsumitu edo erabiltzeko epemuga;
* espezieen iraungipena, espezie biologikoen galera edo suntsipena.
Mate (landarea)

**Mate** (,  ahoskatua;   ahoskatua; ; *Ilex paraguariensis*) Aquifoliaceae familiako zuhaitza da.

Oso ezaguna da bertatik matea, *chimarrão*, tererea eta beste edari batzuk ateratzen dituztelako Hego Amerikan. Europarrak agertu baino lehen guaraniek eta tupiek ustiatzen zuten.

FAOren arabera, Brasil ekoizlerik handiena da (434.727 tona, %53a), Argentina bigarrena (300.000 tona, %37a) eta Paraguai hirugarrena (76.663 tona, %10a).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stoke-on-Trent

**Stoke-on-Trent** Ingalaterrako erdialdean dagoen Staffordshire konderriko hiria da.

## Iruditegia 

Irudi:Trentham Gardens in 2005.jpg|Trenthall lorategiak
Irudi:Tunstall tower square.jpg|Tunstall tower enparantza
Irudi:Hanley stoke on trent city centre.jpg|Erdiguneko kalea
Irudi:Stoke-PB160864.JPG|Tren geltokia

## Hiritar ezagunak 
* Robbie Williams (1974-), abeslaria.

## Kanpo estekak 
* Stoke-on-Trenteko webgune ofiziala
Sunderland

**Sunderland** (ingelesez  ahoskatua) Ingalaterrako ipar-ekialdeko Tyne eta Wear konderriko hiria da. City of Sunderlandeko hirigunea da. Wear ibaiaren bokalean dago, Newcastle upon Tynetik hamasei kilometrora.

Sunderland AFC hiriko futbol-taldea da.

## Auzoak 
Sunderlandeko aldirietako kaleak (batez ere modernoak) hizki beretik hasten diren izenak dituzte. Hona hemen hiriko aldiriak:
* **A**: Farringdon
* **B**: Town End Farm eta Barnes
* **C**: Hylton Castle
* **D**: Dykelands Road area of Seaburn
* **E**: Carley Hill
* **F**: Ford Estate
* **G**: Grindon
* **H**: Hylton Lane / Havelock / Humbledon
* **J**: John Street
* **K**: Downhill
* **M**: Moorside eta Millfield
* **P**: Pennywell / Plains Farm / Pallion
* **R**: Red House
* **S**: Springwell, Southwick
* **T**: Thorney Close
* **W**: Witherwack

## Klima 
## Herri eta hiri senidetuak 
* 
* 
* 

## Sunderlandar ezagunak 
* David A. Stewart, musikaria, Eurythmics taldekoa.
* Gareth Pugh, diseinatzailea.
* William Llewellyn Dyer, futbolaria.
* Charlotte Crosby, reality showeko parte-hartzailea.

## Iruditegia 

Irudi:Boats in the Marina at Roker.jpg|Portua
Irudi:Stadium of light Haway the lads.jpg|Sunderland A.F.C. taldearen futbol zelaia
Irudi:Sunderland Empire.jpg|Empire eraikina
Irudi:Hylton Castle.jpg|Hylton gaztelua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sunderlandeko webgune ofiziala
Wakefield

**Wakefield** Ingalaterrako ipar-erdialdean dagoen Yorkshire eta Humber konderriko hiria da. City of Wakefield metropolitar barrutiko hirigunea eta administrazio zentroa da.

## Iruditegia 

Irudi:County Hall (1898), Wood Street, Wakefield.jpg|County Hall egoitza
Irudi:Wakefield Cathedral - geograph.org.uk - 79598.jpg|Katedrala

## Kanpo estekak 
* Wakefieldeko webgune ofiziala
Areta (argipena)

**Areta** zenbait leku eta pertsonaren izena da.

## Lekuizenak 
###  
* Areta Laudio Ibarreko auzo-herria da.

###  
* Areta Irati ibaiaren adarra da, Urraul haran osoaren ardatza dena.
* Areta mendilerro bat da; Urraul eta Aezkoaren artean dago.
* Areta Uharteko lekuizena da, industrialde garrantzitsu bati eman zaiona.

###  
* Areta da euskaraz *Ereta* den herri biarnesaren okzitanierazko izena.

### Antartikan 
* Areta Rock, Pensacola mendietan, Argentina mendilerroan. Eduardo Ferrín Areta militar argentinarraren omenez izendatua.

## Pertsona izena 
* Areta anaiak, futbolariak:
** Serafin Areta, *Areta I*, (1930 -1997).
** Esteban Areta, *Areta II*, (1932 -2007).
** Jose Luis Areta, *Areta III*, (1933 - 2011).
* Luis Felipe Areta (1942 -) atleta eta apaiz donostiarra da.
* *Germán Areta*, José Luis Garciren *El crack* filmean agertzen den fikziozko detektibea. Pertsonaia Alfredo Landa aktore nafarrak antzeztu zuen; Landaren bigarren abizena Areta da.

## Antzekoak 
* Antzeko izena dutelako Areta eta Areeta (Getxo) sarritan konfunditzen dira.
* Aretha Franklin abeslariaren izenak grafia antzekoa du.

## Ikus, gainera 
* Ereta (argipena)
Moriscos

**Moriscos** Armuña eskualdean dagoen Salamancako probintziako udalerria da. Salamancatik bost minutura; 9 kilometrora hain zuzen ere. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera herriak 163 biztanle zituen.

## Inguru naturala eta kokapena 
Itsas-mailaren gainetik 848 metrora dago eta herriak 12,08 kilometro koadroko azalera dauka.
Gomecellorekin egiten du muga iparraldean, Castellanosekin mendebaldean, Aldearrubiarekin eta Aldealenguarekin ekialdean eta Cabrerizosekin hegoaldean.

Lurra gorrixka da, eta batez ere, granitoz osatua da. Lur mota hori oso egokia da zerealak landatzeko.

## Klima 
Moriscosek klima mediterraneo-kontinentala dauka. Neguak gogorrak eta luzeak dira, udak berriz laburrak eta berotsuak.
Udaberria, bestalde, hasieran hotza da baina amaieran epela da, eta udazkenaren lehen asteak epelak izan ohi dira, baina udazken bukaera hotza da.

Alde batetik, neguan elurte asko daude eta askotan tenperatura zero azpitik hamar gradutaraino jaisten da. Beste aldetik, udan tenperatura hogeita hamazazpi gradutaraino iristen da.
Urte osoan, prezipitazio gutxi daude (normalean udaberrian eta udazkenean )

## Landaredia 
Moriscosen ez dago zuhaitz askorik, txopo batzuk bakarrik ikus daitezke bertako errekaren ertzeetan.

## Fauna 
Faunaren barruan espezie mota ezberdinak daude. Esate baterako, erbiak, eperrak, galeperrak, zikoinak, arabazozoak, marraskariak, narrastiak...eta abar.

## Gastronomia 
Moriskoko platerik ospetsuena Armuñako dilistak dira. Oso gozoak dira.

## Demografia 
Gaur egun 180 biztanle daude Moriskosen. Baina adituek esaten dute urte batzuk barru, 5000 biztanle edukiko dituela. Momentu honetan, etxebizitza asko eraikitzen ari dira (txaletak, adosatuak....).

## Ondarea 
*Morisqueñoek* esaten dute San Pedro eliza eraikin adierazgarrienetako bat dela. Erromaniko estiloan eraikia, eliza handi honen ate nagusian gurutze handi bat dago. Elizaren barruan Erromesaren Amabirjina dago eta bere omenezko jaia abuztuaren lehengo asteburuan ospatzen da.

## Landa-etxeak 
Herri honetan landa-etxe bakarra dago. Antzina abadia bat zen. Gaur egun, ordea, eraikin osoa bisitariak jasotzeko egokitua dago.

## Ikus, gainera 
* Salamancako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalerriari buruzko informazioa duen webgunea.
VATERL sindrome

VATERL sindromea edo **VACTERL elkartzea** (GNS:Q87.2) sortzetiko malformazioen ez-randomizaturiko elkartzea da. Sindrome baino asoziazio edo elkartze deitzearen arrazoia gaixotasun hauekin loturiko geneak ez ezagutzea da.

Izena ingelesezko akronimoan du jatorria eta ohikoen diren sortzetiko akatsak deskribatzen ditu:

* *vertebral anomalies*: ornoetako anomaliak
* *anal atresia*: uzki-atresia
* *cardiac defects*: bihotzeko sortzetiko gaixotasunak
* *tracheoesophageal fistula*: fistula trakeoesofagikoak
* *esophageal atresia*: hestegorriko atresia
* *renal anomalies*: giltzurrun anomaliak
* *limbs defects*: gorputz-adarretako akatsak

Gaixo bakoitzak duen sintoma multzoen konbinaketa bakarra da, beste gaixoetatik bereizituz. Kausak edo arrazoiak oraindik eztabaidan daude, baina ziurrenik jatorri multifaktoriala izango du:

* Klippel Feil eta Goldenhar sindromean gertatzen diren crossover-ak

* amek haurdun ez gelditzeko hartzen dituzten botika profilaktikoak.

* diabetesdun amen seme-alabetan ohikoagoa da sindromea

* zenbait akats kromosomiko, 18 kromosomako trisonomia bezalaxe

## Kanpo estekak
Kilimon Futbol Taldea

**Kilimon Futbol Taldea** Mendaroko futbol talde bat da, gaur egun desagertuta dagoena. Kilimon taldeak "Ospas Gain" futbol zelaian jokatzen zuen. Taldea 2002-2003 denboraldian desagertu zen.

## Ibilbidea 
1972an sortu zen taldea eta 1987an Gipuzkoako Preferentera igo zen. Bi urte egin zituen bertan. 1991ean berriz lortu zuen igoera, bi urtetarako orduan ere. 2002 an helduen taldea desagertu zen.

## Futbol zelaia 
Futbol taldea partiduak bertan antolatzeari utzi zionetik, bertan behera geratu zen futbol zelaia, eta urteetako utzikeriak aldagelak, taberna eta harmailak zeharo hondatu ditu. Herriko elkarte batzuen ekimenez, udalak futbol zelaia berreskuratzeko asmoa dauka.

## Kanpo estekak 
*  *Domingos sin futbol en Mendaro* Diario Vasco egunkariko albistea.
Luis Fernández de Córdova

**Luis Fernández de Córdova** (San Fernando, 1798ko abuztuaren 2a – Lisboa, 1840ko apirilaren 22a) espainiar militar eta politikaria izan zen.

## Bizitza 
Luis Fernández de Córdova San Fernandon jaio zen, 1798ko abuztuaren 2an, tradizio militarreko familia batean. 1810ean, kadete sartu zen Cádizko Espainiako Errege Guardietako erregimentuan. Fernando VII.a Espainiakoaren erregealdian absolutismoaren alde egin zuen: 1822ko uztailaren 7an,  gobernu konstituzionalaren aurka matxinatu zen eta, porrot engindakoan, Frantziara erbesteratu behar izan zuen. 1823an itzuli zen Espainiara, San Luisen Ehun Mila Semeen espedizioan.

1825-1833 bitartean, diplomazialari jardun zuen; hurrenez hurren, Paris, Kopenhage, Berlin eta Lisboako enbaxadetan aritu zen. 1833ko martxoan, landa mariskal izendatu zuten.

1834an, Lehen Gerra Karlista hasi zelarik, kristinatarren alde lerratu zen. Rodilen mende, Tomas Zumalakarregiren aurka borrokatu zen Mendazan, Arkijasen eta Bilboko lehendabiziko setioan. Vicente González Moreno garaitu zuen Mendigorriko guduan.

1836ko abuztuan Maria Kristina erregeordeak 1812ko Konstituzioa berrezarri ondoren, Frantziara alde egin zuen. Lisboan hil zen, 1840 apirilaren 22an, minbiziak jota.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bide Kritikoaren Metodoa

thumb|300px|Proiektu bateko bide kritikoa: geziek egin beharreko lanek adierazten dituzte, modu ordenatuan eta euren iraupenekin batera. Bide kritikoa 1-2-4 da (gorriz), bi lan hauetan atzerapena geratuz gero, proiektu osoa ere atzeratu egingo baita. Proiektuaren iraupen minimoa 2+4=6 da. Proiektuen bide kritikoa **CPM** metodoaren bitartez eman daiteke.

Proiektuen kudeaketan, **CPM**, ingelesez **Critical Path Method**, euskaraz **Bide Kritikoaren Metodoa**, lan ezberdinek osatzen duten proiektu bat burutzean proiektuaren iraupena ez luzatzeko garaiz burutu beharreko lanen segida edo *bide kritikoa* aurkitzeko metodo algoritmikobat da. Horretarako, proiektua garatzeko garatu beharreko lanen zerrenda, beraien arteko bateragarritasun- eta ondorengotasun-erlazioak eta lan bakoitzarne iraupena zehaztu bhear dira. 1950eko hamarkadan DuPont Corporation enpresak garatu zuen, aldi berean, helburu berdinez baina ezberdintasun metodologiko zenbaitekin, PERT metodoa garatzen zen bitartean.

## Kanpo estekak
Marcelino Oraa

**Marcelino Oraa Lekunberri** (Beriain, 1788ko apirilaren 28a – Beriain, 1851ko azaroaren 24a) nafar militar eta politikaria izan zen, Lehen Karlistaldian borrokatu zena. 1841-1843 bitartean, Filipinetako gobernadore nagusia izan zen, eta Espainiako gerra ministroa 1847ko otsailetik martxora.

## Bizitza 
Marcelino Oraa Lekunberri Beriainen jaio zen 1788ko apirilaren 28an. 1810ean, kadete sartu zen Cuencaco Tiratzaileen Akademian. 1829an, koronel maila erdietsi zuen. 

Lehen Karlistaldiaren hasieran, brigada-jeneral mailara goititu zuten 1834ko Nazar eta Asartako guduan izandako jokabideagatik. Hurrengo urteetan karlisten aurkako gerran jardun zuen, eta Iparraldeko armadaburua izan zen 1836ko abuztutik irailera. Urte bereko abenduan, Lutxanako guduan parte hartu zuen. 1837tik aurrera, Aragoiko eta Valentziako tropen jeneral burua izan zen; 1838ko irailean, Morellako setioko porrotaren ostean, kargutik kendu zuten.

1845ean bizi bitarteko senatari kargua jaso zuen. 1847ko otsailean, gerra ministro izendatu zuten, baina hilabete eta erdi besterik ez zuen iraun postuan. Sorterrian hil zen, 1851ko azaroaren 24an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Riofrío

**Riofrío** Ávilako udalerria da, Valle Amblés eskualdean dagoena.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 257 biztanle zituen.

## Biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Ávilako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
José Ramón Rodil

**José Ramón Rodil Campillo** (Santa María de Trobo, 1789ko otsailaren 5a – Madril, 1853ko otsailaren 20a), Rodilgo markesa, militar espainiarra izan zen.

## Biografia 
Iberiar Penintsulako Gerra hastean, Santiago Compostelakoan ikasten ari zen eta *Batallón Literario* izeneko batalioan ekin zion bere karrera militarrari. Perun aritu zen Ayacuchoko gudua galdu arte.

Lehen Gerra Karlista hastean Maria Kristina erregeaordeak Don Karlos harrapatzeko agindua eman zion eta Nafarroako erregeorde bilakatu zuen, azkenengoa alegia, baina Tomas Zumalakarregi aurkaria zuen eta ezin.

Gero, Baldomero Esparterorekin aritu zen politikari eta baita Espainiako presidente ere.
Lincoln (argipena)

**Lincoln** hitzak honako adierak ditu:

#### Pertsonak 
* **Abraham Lincoln**, AEBetako presidentea;
* Mary Todd Lincoln, Abraham Lincoln presidentearen emaztea
* Abbey Lincoln, jazz abeslari estatubatuarra.
* Andrew Lincoln, aktore britainiarra.
* David Lincoln Rabinowitz, Yale Unibertsitateko ikerlaria
* Julian Lincoln Simon, ekonomialaria

#### Udalerriak 
##### Ameriketako Estatu Batuak 
* **Lincoln**, Masachusetsko herri bat
* **Lincoln**, Nebraskako hiriburua
* **Lincoln**, Rhode Islandeko herri bat
* **Lincoln**, Vermonteko herri bat
* **Lincoln konderria**, Nevada estatuko konderria.

##### Erresuma Batua 
* **Lincoln**, Inglaterrako hiria;
Mikmak

**Mikmak**ak (mikmakeraz: *míkmaq, míkmaw* edo *mìgmao*) Ipar Amerikako amerindiar komunitate edo nazio bat dira. Gaur egun, estatuen mugei dagokienez, Brunswick Berrian, Ternua eta Labradorren, Eskozia Berrian, Eduardo Printzearen Uhartean eta Quebecen bizi dira Kanadan; eta Mainen, Ameriketako Estatu Batuetan. Beren lurraldeari '''Mi'kma'ki''' deitzen diote.

Badirudi mikmakek beren buruari hasiera batean inu'k edo i'nu'k deitzen ziotela. Izen horrek «gizakia» edo «jendea» esan nahi duela dirudi. *Mikmak* izenak, berriz, haien hizkuntzan «nire lagunak» esan nahi bide du.

Uste da, gainerako amerindiar herri guziak bezalaxe, Asiatik etorri zirela, eta hamar mila urte inguru daramatzatela lur horietan. Orain dela gutxi arte, herri nomada izan da: negua barnealdeko haranetan ematen zuten; eta, udan, berriz, kostaldera jotzen zuten, ehizara edo arrantzara. Egun, batez ere kostaldean arrantzan jarduten dira, eta *kanoen herria* deitu izan zaie.

Mikmak herria 40.000 pertsona inguruk osatzen dute, eta horietatik gutxi gorabehera 11.000 algonkin hizkuntzen hiztun dira, zehazki mikmakerarenak. Antzina hieroglifo idazkera erabiltzen bazuten ere, urteen joan-etorrian latindar alfabetoa bereganatu zuten.

Egun, erreserbetan egituratuta daude, eta erreserba horiek nazio izaera dute. Hori dela eta, erreserba horietatik kanpo bizi direnek ez dute mi'kmaq identitate ofizialik.

Herri haren eta euskal herritar arrantzaleen arteko harremanen ondorio izan zen algonkin-euskara pidgina, XVI. eta XVII. mendeetan erabilia.

## Lurraldea 
thumb|Lurralde historikoak.

Nazioaren zazpi lurraldeak hauek ziren: Kespukwitk, Sikepnékatik, Eskíkewaq, Unamákik, Piktuk aqq Epekwitk, Sikniktewaq eta Kespékewaq. Hala ere, frantziar eta britainiar inperioen aurkako gerren ondorioz, XVI. mendetik aurrera lurraldeak etengabe galduz joan ziren.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Miawpukek
* Mikmaken hieroglifoak

## Kanpo estekak 
*  Sean Haberlin, Eunice Metallic, Diane Mitchell eta beste: ''Mi'gmaq Online* hiztegia. 2010-10-25ean eskuratua.
*  Los secretos de un vínculo pacífico, *Noticias de Gipuzkoa* (2012-05-28)
*  Stephen Keptin Augustine mikmak buruzagiaren zenbait bideo, bere herriari eta hark historikoki euskaldunekin izan duen erlazioari buruz, *Jauzarrea.com''
Jean Phocas

**Jean Phocas** (Hendaia, Lapurdi, 1947) musikari, ekoizle eta soinu teknikari lapurtarra da. Baxua jo zuen Errobi taldean, baina betidanik erosoago sentitu da soinu mahaiaren atzealdean agertokietan baino. 1975ean hasi zen diskoak grabatzen, berak eta Errobiko lagunek Donibane Lohizunen sortutako Bacchanales estudioan; Xoxoa diskoetxean egin zuen lan gero, eta 1980ko hamarkadaren hasieratik gaur egun arte Elkar estudioko soinu-teknikaria izan da. Mikel Laboa, Benito Lertxundi, Ruper Ordorika, Itoiz, Oskorri eta beste hainbaten ehunka disko grabatu ditu Phocasek.

## Biografia 
Hendaiako Saint Marie eskolan egin zituen ikasketak Jean Phocasek. Hamar urte zituela, Musika Eskolan sartu zen tronpeta ikastera, eta hamalau urterekin, musika modernoko talde bat osatu zuen anaiarekin eta beste zenbait lagunekin. The Beatles, The Shadows, The Rolling Stones eta abarren kantuak jotzen zituzten. Oinarrizko ikasketak amaituta, Lanbide Eskolara sartu zen haginlaritza mekanikoa ikastera, aitaren lanbidea jarraitze aldera, eta harekin aritu zen lanean. Baina, ordurako, musikaren harra barruraino sartuta zeukan Phocasek.

Errobiren *Gure lekukotasuna* (Elkar, 1978) eta Txomin Artolaren *Belar hostoak* diskoetan (Xoxoa, 1978) baxua jo bazuen ere, instrumentista lana bazter uztea erabaki zuen Phocasek, eta soinu-teknikari gisa hasi zuen bide profesionala. 1980an, Xoxoa diskoetxearen Galdakaoko estudioan hasi zen lanean, Jaime Iarrituk deituta. Xoxoaren etorkizuna kolokan jarri zuten arazo ekonomikoak agertu zirenean, Elkar diskoetxeak zabaldutako estudioan lan egiteko eskaintza jaso zuen, 1982-83an. Geroztik, Elkarreko estudioan jardun du lanean, Lasarte-Oriako nahiz Donostiako estudioetan, eta Euskal Herriko artista esanguratsuenetako askoren diskoak grabatu ditu: Mikel Laboa, Benito Lertxundi, Oskorri, Amaia Zubiria, Ruper Ordorika, Hertzainak, Kortatu...

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 

## Kanpo estekak 
* Jean Phocas-en argazkia Argiaren Fototekan soinu-mahaiaren aurrean.
Batata

**Batata** edo **patata gozoa** (*Ipomoea batatas*) konbolbulazeoen familiako landare belarkara eta bizikorra da. Barazkia da, azal arrexka eta mami horixka edo laranja eta haritsua duena. Karbohidratotan (almidoia) aberats diren tuberkuluak ematen ditu, gizakiak eta abereak elikatzeko erabiliak.

Amerikar jatorrikoa, mundu osoan zehar hedatu zen. Europaa espainiarrek eraman zituzten. Ekialdeko Asian oso ohikoa da neguan jatea, batata errea gisa.

## Kanpo estekak 
* FAO Leaflet No. 13 - 1990 - Sweet Potato
* Purseglove, J.W. 1991. Tropical crops. Dicotyledons. Longman Scientific and Technical. John Wiley and Sons, Inc. NY. USA.
* The Japanese Society of Root and Tuber Crops (JRT), "Mini White Paper: Sweetpotato in Japan" 2000
* Wrench, K., "The Sweet Potato Patch"
Nazario Egia

**Nazario Egia Saez de Buruaga** (Durango, 1777ko uztailaren 27a – Tolosa, 1865), Egiako kondea, euskal militar eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Zamoran militar bilakatu ondoren, absolutismoren alde egin zuen. Iberiar Penintsulako Gerran parte hartu ondoren, Hirurteko Liberalean matxinotu eta liberalek 1829an bera hiltzekotan izan ziren.

Fernando VII.a Espainiakoa hil eta gero Don Karlos erregegaiaren alde egin zuen. Lehen Gerra Karlistan, 1835 eta 1837 artean, Iparraldeko Armadaren buruzagi bilakatu zen. Nahiz eta gerraren hasieran erradikala izan, Bergarako besarkada eta gero, bere tituluak mantendu zituen. Biurteko Aurrerakoia baino lehen errege senatari hautatu zuten.

## Erreferentziak
Alemaniako Errepublika Federalerako Oinarrizko Legea

**Alemaniako Errepublika Federalerako Oinarrizko Legea** edo **1949ko Alemaniako Konstituzioa** () 1949ko maiatzaren 23an Mendebaldeko Alemanian aldarrikaturiko konstituzioa izan zen.

Legegileak konstituzioa deitu beharrean, beharrezko legea zela esan zuen. Behin-behinekoa zela alegia, Alemaniako zati bat banatu zelako eta horregatik, ez zuelako zati horretan indarrik.

1990. urtean, ‎Alemaniaren bateratzearen ondoren, gizarteak legediaren erreforma eskatu zuen, erreferendum baten bitartez Alemania osoko biztanleek erabaki zezaten. Hala ere, 1994ko Konstituzioa ez zen 1949ko Konstituzioarekiko oso ezberdina. Ukitu formal batzuk jaso zituen eta azkenean ez zen erreferendumaren azpian ezarri.

## Ikus, gainera 
* Alemaniako historia

## Kanpo estekak
Altsasuko gudua

**Altsasuko gudua** 1834ko apirilaren 22an Altsasu inguruan gertatu zen gudua izan zen.

## Gudua 
Tomas Zumalakarregi jeneral karlistak Vicente Quesadak zuzendutako Gasteiztik Iruñera zihoan konboia eraso zuen Altsasu parean. Liberalek erori asko izateaz gain, Zumalakarregik preso asko hartu zituen.

Karlistek bertan atxilotutako La Mancha, Valentzia eta Andaluziako preso liberalez osatu zuten konpainiari Nafarroako gidariak izena eman zioten. Gudua galdu ondoren, soldaduek matxinadarekin bat egiteko edo exekutatuak izateko aukera zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Güell jauregia

**Güell jauregia** (katalanez *Palau Güell*) Antoni Gaudík diseinaturiko jauregi bat da, Eusebi Güellek enkargatuta. Bartzelonako Carrer Nou de la Ramblan kokatuta dago. 1886 eta 1890 urteen artean eraiki zen.

Bere lehen enkargu garrantzitsuena izan zenez, Gaudí gogor saiatu zen lan honekin, fatxadarako 25 ideia ezberdin izan zituelarik. Proiektu hontan bere laguntzaile fidelaren laguntza izan zuen, Francesc Berenguer.

[erdian|thumb|200px|Jauregiaren [Atari (arkitektura)|ataria.]]
[erdian|thumb|[Urrats galduen aretoa.]]

## Kanpo estekak
Juan Bautista Erro

**Juan Bautista Erro Azpirotz** (Andoain, 1773ko uztailaren 12a – Baiona, 1854ko urtarrilaren 5a) euskal herritar arkeologo, politikari eta euskaltzalea izan zen.

## Biografia 
Bergarako Errege Mintegian egin zituen ikasketak. Matematikak eta margolaritza ikasi ondoren, Sorian eta Almadénen meategietan lan egin zuen. Bertan arkeologiari ekin zion eta baita politikari ere, administraziorako lan egiten.

Independentzia Gerra garaian Mantxako Batzarreko intendentea izan zen, eta Fernando VII.a Espainiakoa itzuli zenean, Madril eta Bartzelonakoa (1820). Frantziara ihes egin ondoren San Luisen Ehun Mila Semeekin itzuli zen eta Finantzetako ministro lehenbizi eta Estatuko kontseilari izendatu zuten ondoren. Politikaren gorabeherak zirela eta, behin baino gehiagotan erbesteratu behar izan zuen (Valladolid, 1825; Sevilla, 1830).

Liberalek boterea lortu zutenean Sanlucar de Barramedatik Londresera ihes egin zuen non Don Karlos ezagutu zuen. Lehen Gerra Karlistan, 1836. urtean Espainiaratu eta Finantza buru jarri zuten sail hori zuzentzearren. Bergarako besarkadaren ondoren Bourgesen eta Montpellierren erbesteratu zen. Baionan bizitzeko baimena lortu ondoren bertan hil zen.

Pablo Pedro Astarloa eta Juan Antonio Iza-Zamakolak hasitako lanak jarraitu eta hauek hiltzean bere eskuizkribuak eman zizkioten. *Alfabeto de la lengua primitiva de España* bere liburuan euskoiberismoaren alde egin zuen, kritika asko jasoz, Hala ere ingeles eta frantsesera itzuli zuten. Kritikak erantzuteko 1807an *Observaciones filosóficas en favor del Alfabeto primitivo* liburua argitaratu zuen.

## Lanak 
* *Alfabeto de la lengua primitiva de España y explicación de sus más antiguos monumentos de inscripciones y medallas* (Madril, 1806)
* *Observaciones filosóficas en favor del alfabeto primitivo* (Iruñea, 1807)
* *El mundo primitivo o Examen filosófico de la antigüedad y cultura de la nación bascongada* (Madril, 1815)

## Erreferentziak
Serranillos

**Serranillos** Ávilako udalerria da, Alberche eskualdean dagoena.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 297 biztanle zituen.

## Biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Ávilako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Urizaharreko gudua

**Urizaharreko gudua** 1838ko ekainaren 20 eta 22 artean Urizaharra inguruan gertaturiko gudua izan zen.

## Gudua 
Pedro Saarsfield eta Manuel Lorenzok zuzendutako armada liberalak, Los Arcosen borrokatu ondoren, Ebro zeharkatu zuen. Urizaharra parean zeuden 1500 karlista inguru menderatu ondoren, astebete baino lehen Gasteiz eta Bilbon sartu ziren.

## Kanpo estekak
Dolly Pentreath

**Dolly Pentreath** (1692-1777ko abendua) askoren ustez azken kornubiera hiztun elebakarra izan zen (hots, bere bizitza osoan zehar hizkuntza horretan bakarrik edota nagusiki mintzatu zen hiztuna). Kondairaren arabera, haren azken hitzak hauexek izan omen ziren:  (). Kornuallesen aldarte txarrean zegoenean bidean topatzen zuen edonor madarikatzeko ohitura zuelako oroitua da. Haren heriotzak kornubiera eguneroko hizkuntza edo hizkuntza bizi gisa izateari amaiera ipini zion, XX. mendean berpiztu zuten arte.

Pentreath Kornuallesko Mousehole udalerriko Paul parrokian bizi izan zen, Penzance udalerritik oso hurbil. 1860an Luis Luziano Bonaparte hizkuntzalariak haren ohorez monumentu bat altxarazi zuen.

## Ikus, gainera 
* Zerrenda:Hilda edo hilzorian dauden hizkuntzen azken hiztun ezagunak

## Kanpo estekak
Xhosa

**Xhosa** (,  ahoskatua) Hegoafrikako herria da, nguni taldekoa. 1991n, 3,5 milioi biztanle ziren eta bantu hizkuntza multzoko xhoseraz mintzo dira. Lurmutur Ekialdea, Lurmutur Mendebaldea, Gauteng, Estatu Askea eta KwaZulu-Natal probintzietan bizi dira. Nekazaritza eta abere hazkuntza dute bizibide. Xhosa, pondo, tenbu eta fingo tribuek osatzen dute xhosa herria. Haien antolamendu politikoa monarkia zen eta erregearen leinuko kideek aginpidea zuten. Iparraldetik bertaratu ziren, eta XVI. mendean Uzinburu eta Great Fish River ibaien inguruan bizilekua hartu zuten. XVI-XVIII. mendeetan merkataritza musulmanekin harremanak izan zituzten eta haiek *kafre* izena jarri zieten. 1775ean hegoaldetik iritysitako boerrek xhosen lurrak mendean hartzen hasi ziren eta horrek «kafreen gerrak» eragin zituen. 1817tik 1841era misiolari metodistak xhosak kristautzen jardun ziren. 1856an xhosek bere azienda guztia hil zuten, hildako animalien arimek gizon zuriak uxatuko zituztelakoan; horren ondorioz, gosete izugarria sortu zen, biztanleriaren erdia hil zen, eta xhosa askok hirietara eta meategietara joan behar izan zuen lanera. XX. mendean, apartheid erregimenaren mende, beren kultura eta ohiturak zeharo galdu zituzten. Egun, Hegoafrikako talderik zapalduenetako bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Antonio Guergué

**Juan Antonio Guergué Ihantzi** (Aguilar Kodes, 1789ko ekainaren 26a – Lizarra, 1839ko otsailaren 18a) nafar militarra izan zen.

## Biografia 
Aguilar Kodesen jaioa, etxe noble batean sortu zen eta 20 urte zituela sartu zen armadan. Kapitain zen 1822an eta erregezaleen alde borrokatu zen, liberalen aurka, Lizarra eta Vianako guduetan. Komandante egin zuten 1823an eta koronel 1830ean.

1834. urtean, lehen karlistadaren hasieran, Tomas Zumalakarregiren agindupean jarri eta Trebiñuko guduan nabarmendu zen. Brigadier izendatu zuten 1835ean eta Kataluniara joan zen armadaren gidari jarri zuten agintari karlistek. Ez zuen Katalunia aldean arazo handirik izan, eta Bizkaira deitu zuten ondoren.

1837an mariskal izendatu eta Bizkaiko armada zuzendu zuen. 1838an Iparraldeko armada osoko buruzagi bilakatu bazen ere, Urizaharreko gudua eta gero kargutik kendu zuten, eta Rafael Maroto ezarri zuten haren lekuan.

Hasia zen Maroto isilpeko harremanetan Espartero liberalarekin eta jakinik Guerguék eta bera bezalako militar setatsuek ez zutela etsaien aurrean amore emango, preso harrarazi zituen Marotok Guergué eta haren inguruko batzuk eta Lizarran hil 1839ko otsailean.

## Erreferentziak
Dioscorea

***Dioscorea*** edo **nyama** Dioscoreaceaeren familiako eta *Dioscorea* generoko landare iraunkorra eta belarkarrak dira. Genero honen espezie desberdinak jangarriak dira. Haren mamiak almidoi asko dauka (% 25)

Nyamaren 150 barietate baino gehiago dago.

Nagusiki lantzen dira Afrikan, Asia, Hego Amerika eta Ozeania. Laborantzen gehiago garrantzitsuak bat da Afrikaren mendebaldean eta Ginea Berrian.

Formak aldaketa asko aurkezten du espezieen arabera. Bere tuberkulua metro pare bat edukitzera irits daiteke. Arazorik gabe, giro-tenperaturari, zenbait hilabetez kontserbatzen dira.

## Espezie hautatuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Yam Genebank Genebank
* Yam Research at the International Institute of Tropical Agriculture (IITA) IITA
Gainpopulazio

eskuinera|thumb|350px|Munduko populazioaren dentsitatearen mapa.

[eskuinera|thumb|350px|Populazio handiko lurraldeak, [1994.urtean kalkulatuta.]]

[thumb|350px|[Ugalkortasun-tasaren mapa.]]

**Gainpopulazioa** biztanle dentsitatea ahal baino gehiago hazten den puntuari deritzo, ingurumenari kalte egiten hasten denean, bizi-kalitateak behera egin duenean edota populazioa erortzen hasten denean. Biztanle dentsitateaz haraindi, biztanleriak ingurumenarekin duen erlazioarekin ere loturik dago. Adibidez, 10 lagunen populazio batean, bakarrik 9 lagunentzako janaria eta edaria badago, gainpopulatuta dago; beste ingurune batean 100 indibiduoko bizi badam janaria 200 pertsonentzat badago ingurunea ez dago gainpopulatuta.

Gainpopulazioaren arrazoi nagusi bat jaiotza tasaren igoera batekin bat datoz eta heriotza-tasaren jaitsiera batekin medikuntzaren aurrerapenengatik, baita ere etorkinen kopuruagatik eta baliabideen agortzearekin.

Populazioaren igoerarekin gizakiek ingurune natural asko desagertu dira, animalik kanporatuz eta desagerraraziz.

## Ikusi gainera 
* Aztarna ekologikoa
* Aztarna hidrikoa

## Kanpo estekak 
*  «Sobrepoblación Humana»
*  «List of population concern organizations», ingeles wikipedia.
Jute

thumb|ezkerrera|Jutearen zuntzak
**Jutea ** edo **jute zuria** (*Corchorus capsularis*) landare espezie bat da. Bere zurtoina 4 metro edukitzera irits daiteke. Jute zuntza lortzeko erabiltzen da.

Klima heze eta beroetan, batez ere Indian eta Bangladeshen, lantzen da.

Haren zuntza oso aberatsa zelulosan eta lignina ugari du. Jangarria da; fruituak eta hostoak sukaldaritzan erabiltzen dira, baita sendabelar gisa ere.

## Kanpo estekak 
* Jute - Open Directory Project
* International Jute Study Group (IJSG)
* Department of Horticulture & Landscape Architecture, Purdue University
Kokondo

**Kokondoa** (*Cocos nucifera*) palmondo handi bat da, **kokoa** deritzan fruitua ematen duena (koko lehorrari, kopra esaten zaio). Haren zurtoina inoiz 30 metro luze da. 

Landare horren jatorria ez dago argi: agian Afrikako hegoaldekoa da ala Amerikako hegoaldekoa. Egun, klima tropikaleko inguru zabal batean lantzen da, Asian, Amerikan, Afrikan eta Ozeanian.

## Irudiak 

Fitxategi:1859-Martinique.web.jpg|Kokondo bat Martinikan
Fitxategi:Cocos nucifera2.jpg|Zurtoina
Fitxategi:Cocos nucifera14.jpg|Kokoak, zuhaitzean
Fitxategi:Cocos nucifera - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-188.jpg|Loreak
Fitxategi:Coconut trunk.jpg|Enborra
Fitxategi:Coconut.png|Kokoa

## Kanpo estekak 
*  Coconut Research Center
*  Plant Cultures: Botanika, historia eta abar
Koltza

**Koltza** (*Brassica napus*), Brassicaceae familiako landare belarkara bat da. Koltzaren haziak olioa egiteko erabiltzen dira eta eurasiar jatorria du. Izena nederlanderatik dator: *koolzaad* ("aza hazia").

1981ean, Espainian, koltza-olio desnaturalizatuak jende asko pozoitu eta hil zuen. Honen ondorioz, Espainian ospe txarra hartu zuen. Beranduago Olio toxikoaren sindromea deitu zioten gertaera honi.

## Ezaugarriak 
Bere zurtoina metro bat edukitzera irits daiteke. Loreak bereziki horiak dira. Haren loreek ezti asko ematen dute.

## Kanpo estekak
Ameslariak

**Ameslariak** taldea Bergaran sortu zen, Gipuzkoan, 1967. urtean. Jose Luis Mendia, Ramon Arbizu, Justo Idigoras, Javier Arbizu eta Iñaki Arriaran ziren taldeko abeslariak. Herrietako jaietan, dantzalekuetan eta antzeztokietan aritu ziren emanaldiak egiten.

## Taldea 
Garai hartako abeslari askok bezala, herri kultura suspertzeko orduan kantuak zeregin garrantzitsua jokatu behar zuela iritzita ekin zioten Ameslariak taldekoek kantatzeari. "Kantaria bera ere herria da. Herriak sortua. Haren kantuak, beraz, herriaren espresio izan behar dute. Abeslariak herriaren poza, maitasuna, herriaren haserrea eta ezinegona ditu kantagai. Eta herriak atzera jasotzen ditu kantarien doinu eta letrak, bere eginez", adierazi zioten Joxemari Iriondo kazetariari.

1968an Eibarren (Gipuzkoa) Radio Juventud irratiak antolatutako lehiaketa batera aurkeztu ziren, Primer Premio de Interpretes de la Cancion en Euskara lehiaketara, eta bigarren saria eskuratu zuten taldeen atalean, Oskarbiren atzetik. Hurrengo urtean berriz aurkeztu ziren, eta atzera bigarren geratu ziren, Azpeitiko Unai taldearen ondoren. 1969. urtea bitartean ehundik gora emanaldi eskaini zituzten. Urte horretan bi EP grabatu zituen boskoteak, Cinsa argitaldariaren eskutik. Lehenengoan, Zarauzko Naia orkestrak lagunduta, atzerriko pop taldeen doinuak grabatu zituzten, horien artean Espainiako Los Brincosen "Berriro hasi", Madagaskarko Les Surfs taldearen "Baby nerea" -jatorrizkoa, berriz, Ronettes soul taldearen Be my baby zen- eta Los Marchelos Ferialen "Arren jauna". "Bihotz, anima eta bizitza" herri kantuak osatzen zuen disko txiki hura.

Bigarren singlerako, Xabier Idigoras sartu zen taldean, Javier Arbizu ordezkatzeko, eta bi kantu propio grabatu zituzten: "Biafra", Nigerian 1967an independentzia aldarrikatu zuen eskualdeari buruzkoa, eta "Martin Luther-i kanta". Munduko gertakizunak eta arazo politiko-sozialak jorratzeko euskal kantagintza berriaren joerarekin bat egin zuen Ameslariak taldeak. Bi kantuen hitzak J.A. Letamendiak idatzi zituen. Beste bi abestiak atzerriko kantu ezagunen moldaketak ziren: Danimarkako Nina & Frederick bikotearen "Bidean galduak" eta "Go marchinin'" Ingalaterrako herri kantua (jatorrizko izenburu osoa, When the saints go marchinin').

## Diskoak 
* 1969: *Arren Jauna*, *Berriro Hasi*, *Baby Nerea eta Bihotz*, *Anima, Bizitza*. 45 rpm, CINSA, Bilbo.
* 1969: *Martin Luther-i kanta*, *Go Marchinin*, *Biafra* eta *O gu hemen*. 45 rpm, CINSA, Bilbo.
  
## Erreferentziak 
* 

## Kanpo estekak 
* Taldearen lehen diska.
Angel Azkarraga

**Angel Azkarraga** (Mutriku, Gipuzkoa, 1956 - ) aitzindaria izan da Euskal Herrian manager lanean. Bere ibilbide profesionala Itoiz taldeari estu lotuta badago ere, Errobi, Ruper Ordorika, Hertzainak, Joseba Tapia,Negu Gorriak, Su Ta Gar eta beste hainbat talde ordezkatu ditu Matxitxa bere kontratazio agentziaren bidez.

## Biografia 
Angel Azkarraga arrantzale familia batean jaio zen, eta lau anaietan zaharrena da. Gaztetatik izan du musika zaletasuna, baina beti arlo teknikoari edo antolakuntzakoari lotuta garatu du harekiko harremana. Indar Trabes plaza taldeko kideekin eta bereziki Juan Carlos Perez lotzen zuen adiskidetasunari esker, haiekin hasi zen soinu teknikari lanak egiten, eta taldeak izena aldatu eta Itoiz deitzen hasi zenean, taldearen managerra bihurtu zen. Geroztik hainbat kantari eta talderekin lan egin du, baina harreman estuena Itoizekin izan du. "Manager batek talde bakarra dauka, beste askorekin lan egin arren. Nire taldea Itoiz izan zen".

Kontratazioaren eremu profesionalean Jaime Iarritu Xoxoa diskoetxeko buruaren bidez sartu zen Azkarraga. Diskoetxeak Galdakaon zuen estudioaren azpiegitura teknikoaz arduratzeaz gain, Xoxoako zenbait talderen kontratazioa hartu zuen bere gain: Errobirena Hegoaldean -Errobi desegin ondoren, Anje Duhalderena- eta Itoiz, Izukaitz eta Ruper Ordorikarena. Lau taldeokin Matxitxa Musika Eragintza kontratazio agentzia jarri zuen abian, 1980an, Xoxoa utzi ondoren. "Garai hartan batere jorratu gabeko arloa zen management-a. Dena egiteke zegoen. Borroka ez zen neurri bateko eszenatokia eskatzea, eszenatokia egongo zela ziurtatzea baizik".

Rock kontzertuen antolakuntzan azpiegitura tekniko egokia izatea -argi eta soinu ekipoak, agertokiaren neurriak, promozioa...- eta taldeen eskubideak betetzen zirela bermatzea eta urtetik urtera hobetzen joatea izan zen Azkarragak Matxitxatik bultzatu zuen lan ildoa. Profesionalizazioa ekarri zuen rockaren management arlora, eta gero eta gehiago izan ziren Azkarragarengan konfiantza jarri zuten taldeak, puntako rock talde gehienak -Hertzainak, Kortatu, Delirium Tremens, Yassa, M-ak, Jotakie, Su Ta Gar eta Negu Gorriak, besteak beste- ordezkatzen zituen enpresa bilakatzeraino. 1995ean kontratazio agentzia beste arduradun batzuen eskuetan utzi zuen Azkarragak, eta geroztik Kuban bizi da.

## Erreferentziak 
*
Hortz-protesi

**Hortz-protesia** hortz bat edo gehiago berrezartzeko erabiltzen den elementu artifiziala da. Hotzaz gain, masailen arteko erlazioa eta dimentsio bertikala ere berrezartzen ditu. Hortz protesi mota desberdinak daude, eta hauek egiteko arduradunari, protesikoa deritzogu. Protesikoa laborategi batean egiten du lan eta odontologoaren indikazioak jarraitzen egiten du lan.

## Kanpo estekak
Nowy Dwór Królewski

**Nowy Dwór Królewski** Polonia ipar-erdialdean kokatzen den herri bat da, Gmina Papowo Biskupie barruti administratiboan. 2009. urtean, 190 biztanle zituen.

## Historia 
1398 urtean agertzen da lehen aipamena. 1772 urtean, Poloniako zatiketan, Mendebaldeko Prusiaren mendean geratu zen eta 1773an egin zen lehenengo errolda. Munduko Bigarren Gerran herriak kalte handiak jasan zituen.

## Kanpo estekak
Gainjartzearen teorema

Zirkuitu elektrikoetarako **Gainjartzearen teorema** zera dio: Iturri independiente bat baino gehiago duen zirkuitu lineal batean zirkuituko edozein adarreko tentsio edo korrontearen erantzuna iturri bakoitzak modu independiente batean, besteak bere barne inpedantziarekin ordezkatuta daudelarik, sortzen dituzten erantzunen batura algebraikoa da.

Iturri bakoitzaren eragina kalkulatzeko, beste iturrien eragina deuseztatu behar da honela:

# Beste tentsio iturri independienteak zirkuitulabur batekin ordezkatuz (potentzial diferentziak deuseztatuz. hau da V=0, tentsio iturri idealen barne inpedantzia zero (zirkuitulaburra) baita).
# Beste korronte iturri independienteak zirkuitu ireki batekin ordezkatuz (honela korronteak deuseztatuz. hau da, I=0, korronte iturri ideal baten barne inpedantzia infinitoa (zirkuitu irekia) baita).

Prozedura hau zirkuituko iturri bakoitzarentzat txandaka egiten da, gero lortutako erantzun guztiak batzen dira zirkuituko benetako funtzionamendua zehazteko. Lortzen den zirkuituaren funtzionamendua tentsio eta korronte iturrien gainjartzea da.

Gainjartzearen teorema zirkuituen analisian oso garrantzitsua da. Edozein zirkuitu bere Norton baliokidean edo Thévenin baliokidean eraldatzeko erabiltzen da.

Iturri independienteak, menpekotasun linealeko iturriak, osagai pasibo linealak erresistentziak, induktoreak, kondentsadoreak eta transformadore linealetak dituen edozein sare linealetara (denborarekiko aldakorra edo konstantea) aplika daiteke.

## Adibidea 
a bakarrik duen zirkuitua.
Behean: Korronte iturria bakarrik duen zirkuitua.]]

Irudiko goiko zirkuituko A puntuko tentsioa kalkulatuko da gainjartzearen teorema erabiliz. Bi sorgailu daudenez gero, bi tarteko kalukulu egin behar dira.
Lehenengo kalkuluan ezkerreko tentsio iturria mantentzen da eta korronte iturria zirkuitu ireki batekin ordezkatzen da. Lortzen den tentsioa da

::V_1=V_\circ\textstyle

Bigarren kalkuluan, intentsitate iturria mantendu eta tentsio iturria zirkuitulabur batekin ordezkatzen dugu. Lortutako tentsioa da

::V_2=I_\circ \left(Z_1\parallel Z_2\right)= I_\circ \textstyle

Bilatzen ari garen tentsioa, aurretik kalkulatutako bi tentsio partzialen batuketa da

::V_A=V_1+V_2=V_\circ \textstyle+ I_\circ \textstyle= \textstyle

## Erreferentziak 
* Electronic Devices and Circuit Theory 9th ed. by Boylestad and Nashelsky

## Ikus, gainera 
* Nortonen teorema
* Théveninen teorema

## Kanpo estekak 
* All About Circuits - gainjartzearen teorema azaltzen du (ingeleraz).
* On the Application of Superposition to Dependent Sources in Circuit Analysis - menpeko iturrien gainjartzea baliogarria dela frogatzen du (ingeleraz).