open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Salburuko parkea

**Salburuko parkea** Gasteizko ekialdean dagoen hezegune bat da. Parke hau Gasteizko Eraztun Berdearen harribitxia da, bai bere balio ekologikoagatik bai denboran zehar izan duen bilakaeragatik. Parkea osatzeko lehen lanak 1994. urtean egin ziren, eta oraindik ere garatze prozesuan dago. 2007an parkeak 216 hektarea zituen, Salburuko auzoaren eta Arkautiko Ertzaintzaren akademiaren artean.

Salburuko parkeko hezegune-sistema lau urmael nagusik osatzen dute egun. Gasteiztik hurbilen dagoena Betoñuko urmaela da; ekialderago Arkautiko urmaela dago; bi hauen artean, iparraldean, Larregana deiturikoa dago, eta Betoñukoaren alboan Durantzarra izenekoa.

## Historia 
Salburuko parkea Arabako Lautadaren azpian dagoen akuifero kuaternarioak gainezka egiten duen tokietako bat da. XIX. mendean hezegunea lehortzeko lanak egin ziren, lurrak nekazaritzarako aprobetxatu ahal izateko. "Aintzirako kanala" izeneko ubidea eraiki ondoren, sistema osoa drainatzea lortu zen, Betoñu aldean urpean geratu zen zati txiki bat salbu.

1994an Gasteizko Udalak, Ingurugiro Gaietarako Ikastegiaren eskutik, hezegunea leheneratzea erabaki zuen. Lehenengo Betoñuko urmaela berreskuratu zen, aintzirako kanala itxiz. Geroago Arkautikoa birsortu zen, eta gero gainerako urmaelak. Lanak oraindik egiten ari dira.

## Ekosistemak 
Hezeguneetako ekosistema urtarrez osaturik egoteaz gain, Salburuak antzina Arabako Lautada estaltzen zuen hariztiaren hondarretako bat dauka. Bestalde, parkearen hegoaldean Gasteizen ospetsuak ziren Salburuko zelaien zati bat ere geratzen da. Ekosistema honen zatirik handiena desagertu egin zen Salburuko auzo berria eraikitzean, 2005. urtean.

## Ekipamenduak 
Salburuak informazio-puntu bat dauka bisitariak hartu eta parkearen inguruko argibideak emateko. Puntu honetatik Arkautiko urmaelean kokaturik dagoen kamera telegidatu bat maneiatu daiteke parkeko landaredia eta fauna behatzeko. Bestalde, hegaztiak ikusteko bi behatoki daude parkeko leku estrategikoetan.
2008an Salburuko hezeguneen interpretazio-zentroa izango denaren lanak amaitu ziren. Zentro hau, Ataria deitzen dena, 2008an zehar jarriko da abian, eta bertan ingurumen-hezkuntzari, ikerketari eta sentsibilizazioari loturako jarduerak eskainiko dira.

## Sariak 
Salburuak nazioarteko bi aitorpen jaso ditu:
* Hezeguneen inguruko Ramsar hitzarmeneko zerrendan dago
* Garrantzi Komunitarioko Leku izendatu dute

## Iruditegia 

Irudi:Ataria.jpg|Ataria
Irudi:Salburuako hezegunea.jpg
Irudi:Vitoria-Gasteiz2012JVS-06.jpg
Irudi:Salburuan oreina.jpg
Irudi:Salburua 2.jpg

## Kanpo estekak 
*  Salburuari buruzko informazioa Gasteizko Eraztun Berdearen webgunean
*  Ramsar hitzarmenaren webgunea
Almonaster la Real

**Almonaster la Real** Huelvako probintzian dagoen udalerri andaluziarra da. 913 m-ko altueran eta Huelvatik 100 km-tara kokaturik, 2007ko datuen arabera 1.831 biztanle zituen 322 km²-tan banaturik.

## Kanpo estekak 
*   Almonaster la Realeko udalaren webgunea
Organismo zelulabakar

**Organismo zelulabakarrak** zelula bakarra dute, eta zelula hori modu independentean bizi da (Van Leeuwenhoek-ek uretan azterturiko izakien antzera). Zelula bakar horrek itxura aldakorra daukate eta organismoaren bizitzeko moduari egokituta daude. Organismo zelulabakarrak moneroak, protistoak eta onddo batzuk dira.[thumb|*[E. coli*, zelula prokarioto bakar batez osatutako bakterioa.|alt=|250x250px]]Izaki zelulabakarren kopurua lurreko handienetarikoa da; beste izaki bizidun guztiak baino askoz handiagoa. Hala ere, ezagunak zaiakigun izaki bizidunak funtzio desberdinak dituzten zelulez osatuta daude; organismo zelulaniztunak dira. Dena den, organismo zelulaniztun hauek sortzetik zelula bakar batetik datoz. Organismo oro bere bizitzaren hasierako aldi batean zelula bat izatetik igarotzen da (zigotoa).

Izaki zelulabakar gehienak prokariotoak dira, adibidez, bakterioak; baina izaki zelulabakar eukariotoak ere badaude, adibidez, protozooak.

Haien sistema bakunagatik, organismo zelulabakarrak zelulaniztunak baino primitiboagoak deritze. Izaki zelulabakarrak zelula bakar batez osatuta daude; izaki zelulaniztunak, ordea, zelula espezializatuen multzoez. Multzo horiek ehunak sortzen dituzte; ehun horiek batu eta organoak sortzen dituzte; eta organo horiek batu eta aparatuak osatzen dituzte; eta azkenekoz organismo konplexua eratzen dute.

Izaki zelulabakarretako zirkulazioa zelulako zitoplasmaren mugimenduaz gauzatzen da, ziklosia deritzona.

Zelula bakar batez osatutako organismoak direnez, izaki zelulabakarrak mikroskopiko bezala sailkatzen dira, salbuespen batzuekin: Xenofioforoak tamaina handiko foraminifero zelulabakarrak dira, 20 cm-ko neurri makroskopikora hel daitezkeenak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zelula
* Zelulanitz
* Zelula eukariotiko
* Zelula prokariotiko

## Kanpo estekak
Enontekiö aireportua

**Enontekiöko aireportua** (finlandieraz, *Enontekiön lentoasema*; ipar samieraz, *Eanodaga girdingieddi*) Lappiko Hetta herrixka finlandiarrean dagoen aireportua da. Larunbatero eta martxotik maiatzera egunero hegaldiako daude Helsinki hiriburuko aireportura eta 2009tik Parisera ere hegaldiak daude. 2008. urtean 21.245 bidaiari igaro ziren bertatik .

Nahiz eta, Ivalokoaren ostean, herrialde osoko iparren dagoen aireportua, eta bestea bezain garrantzitsua ez izan, 2008. urtean, 20.000 pasatxo bidaiarik erabili zuten; izan ere, Finlandiako Eskandinaviako mendien atea bihurtu da .

## Estatistikak 
## Hegaldiak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 

## Erreferentziak
Irakasle alu bat

***Irakasle alu bat*** Xabier Mendiguren Elizegi gipuzkoar idazleak idatzitako liburua da. 1996an Elkar argitaletxeak argitaratu zuen.

## Kanpo estekak 
* Liburuaren aipamena, Elkar argitaletxearen webgunean.
*
Santi Leoné

**Santiago Leoné Puncel** (Iruñea, Nafarroa, 1972ko uztailaren 21a -) historialaria da, historiagintzaz arduratzeagatik nabarmendua. Halaber, ohiko zutabegilea da Berria eta Noticias taldeko egunkarietan.

Nafarroako Foruen inguruko tesiarekin doktoretza lortu zuen, zein, 2005ean, egokitu zuen bere lehen liburua (*Los fueros de Navarra como lugar de la memoria*) plazaratzeko. Bigarren liburua, *Euskal Herri imajinario baten alde*, 2008an argitaratu du. Nazionalismoa eta historiagintza hizpide hartuta, Espainiako Historia Akademia, nabarrismo ofiziala eta Nabarralde taldea, besteak beste, kritikatu ditu. Izan ere, Leoneren ustez, aipatutakoen historia idazteko moduan, historiak berak, norabide batean edo bestean, egungo nazioa zein izan behar duen markatzen baitu, egungo biztanleriak erabakitzen duena erabakitzen duela.

## Liburuak 
* *Los fueros de Navarra como lugar de la memoria*, 2005.
* *Euskal Herri imajinario baten alde*, 2008.
* *Euskal Herria XIX. mendeko bidaiarien begietan*, 2009.

## Kanpo estekak 
*  Santi Leonéren "Odolaren mintzoa" bloga, gore-zinemari buruzkoa
Bataiotegi

**Bataiotegia** bataioa egiteko kristauek erabiliko duten eraikuntza da. Hau elizari erantsia edota independenteki egon daiteke, baina beti elkarrengandik gertu. Kristautasunaren hasieran, katekumenoak bertan bataiatzen ziren, ume, gazte zein helduak, honela neofito bihurtuz. Bataio eguna *dies natalis* izango zen: jaiotzaren eguna. Funtsezko elementua bataio igerilekua da eta bertan murgiltzen da bataioa hartzen duen pertsona.

Gaur egun, eliza gehienetan bataiotegia eliz barruan kokatzen da, bataiarri edo ponte izeneko ontzia.

Ezagutzen den lehen bataiotegia Laterango bataiotegia (Erroma) da eta bera izango da ondoren eraiki zirenen eredu.

irudi:Butrint baptismal chapel.jpg|Bataiotegi paleokristau baten aztarnak. Erdian bataio igerilekua kokatzen zen.
irudi:Battistero di Parma - Vista Ingresso.jpg|Parmako bataiotegia.
irudi:Battistero di Pisa, 2006.jpg|Pisako bataiotegia.

## Erreferentziak
## Ikus, gainera 
* Laterango bataiotegia
* Ortodoxoen bataiotegia

## Kanpo estekak
Sanrokada

[thumb|eskuinera|300px|*[Sanrokada* eguneko bazkariaren irudia. 1893ko abuztuaren 16a.]]
**Sanrokada** 1893ko abuztuaren 16an Gernikan izandako matxinada zen. Abertzaletasunaren lehendabiziko ekintza publikoa zen, Espainiar gobernuak foruen kontra eginiko erasoak eta euskal probintzien arteko elkartasunak eragindakoa.

## Testuingurua 
[thumb|eskuinera|200px|[Germán Gamazo Espainiako Ogasun ministroa 1892tik 1894ra.]]

Sagastaren gobernuaren Ogasun Ministroa, German Gamazo liberala, 1841ko Nafarroako Lege Hitzartuak ezarritako zerga-araubide forala ezereztatzen saiatu zen. Horretarako, 1893ko maiatzaren 11n Aurrekontuetarako Lege proposamena aurkeztu zuen, euskal herrialdeetako zerga-araubidea murrizten zuena. Horrek istilu asko eragin zituen Nafarroan eta beste euskal probintzietan, Gamazada izendatzen den matxinada.

Nafarrak berehala asaldatu ziren eta maiatzaren bukaera eta ekainaren hasieran hainbat mobilizazio burutu zituzten. Tartean, ekainaren 4an manifestaldi handi bat deitu zen Iruñean, 15000 pertsona baino gehiago bildu zituena. Manifestaldiaren bukaeran, Gernikako Arbola kantatu zuen Iruñeko Orfeoiak.

## Gertakariak 
Abuztuaren erdi aldera, Iruñeko Orfeoia Bilbora joan zen, Nafarroari eginiko omenaldi batean parte hartzeko. Beste alde batetik, Gamazadaren aldeko zenbait politikarik Gernikan herri-bazkaria prestatu zuten, San Rokeak zirela eta. Bazkaria abuztuaren 16an egin zen, eta nafarrak, bilbotarrak eta kataluniarrak ziren konbidatuak: foruzaleak, karlistak, bizkaitarrak eta *Unió Catalanistaren* zenbait kide, zehazki.

*Gernikarra* eta *Tradicionalista* elkarteen (liberala eta karlista, hurrenez hurren) balkoietan Espainiako banderak zeuden eskegita. Bazkarian zehar Espainiaren aurkako oihuak izan zirenez, foruzaleek eta karlistek alde egin zuten. Geroago, bizkaitar batzuek elkarte bietako bandera espainiarrak erre zituzten 'Gora Euskeria askatuta' oihukatuz. Batzuen ustez, bizkaitarren artean Ramon de la Sota zegoen.

Egun batzuk geroago, abuztuaren 27an, Donostian hiru lagun hil ziren Sagastaren aurkako manifestazio batean. Manifestazioa *Gernikako Arbola* jotzeko Udal Bandaren zuzendariaren ezetzak sortu zuen. Bilbon bizkaitarrek *Gernikako Arbola* kantatzen zutenean, kontrakoek *Marseillesa* abesten zuten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gamazada
* Sagastaren tiroen gaua
* Euskal Herriko matxinadak (XVII - XIX. mendeak)

## Kanpo estekak 
*  Auñamendi Entziklopediaren artikulua
Laterango bataiotegia

**Laterango bataiotegia** Erroman dagoen bataiotegia da, gaur egun eliza bihurtua. 324an eraiki zen, Konstantinoren garaian eta arte paleokristauaren barruan. San Joan Laterangoa basilikari atxikia zegoen hasieran eta oinplano zirkularra zuen, hala ere Sixto III.aren garaian oinplano oktogonala egin zitzaion.

Bataiategi guziak bezala, kanpoaldea xumea izan arren barnealdea guztiz dekoratua zegoen. Sabaian Milvio Zubiko guduaren istorioa (312) ageri da. Gaur egun mantentzen den dekorazio zati batzuk ez dira paleokristauak. Kanpoaldea adreiluzkoa da eta Francesco Borrominik diseinatutako frisoa du, Alexandro VII.aren armarriarekin.

Erdian metalezko bataiontzi oktogonala kokatzen da, kupulaz estalia eta honen inguruan kanoi gangaz estalitako deanbulategia (eraztun ganga). Oktogono itxura du, porfiriozko zortzi zutabereik, korintiar ordenako marmolezko kapitelekin. Sarrera gisa nartexa dauka.

## Ikus, gainera 
* Ortodoxoen bataiotegia
* Bataiotegia
* Arte paleokristaua
* Basilika
* Mausoleoak
* Martyriuma
* Jaiokundearen basilika

## Kanpo estekak 
*  Letrango San Juan bataiategi barnekaldea
*  Letrango San Juan basilika
Ortodoxoen bataiotegia

**Ortodoxoen** edo **Neonen bataiotegia** (italieraz *Battistero Neoniano* edo *degli Ortodossi*) Ravennan kokatzen da eta Teodoriko Handia errege ostrogodoak eraiki zuen V. mende bukaeran.

Oinplano oktogonala du eta inguruan lau gune kokatzen dira. Kanpoaldea xumea den arren, barnealdea mosaikoz guztiz dekoraturik dago. Kupulan tondo bat azaltzen da eta honen inguruan bi erregistro.
* Tondoa: Jesusen bataioa azaltzen da. Jesus, Jordan ibaian dago (hau pertsonifikatua dago erromatar artean bezala), Jainkoak uso txuri forma hartzen du eta azkenik San Joan bataiatzailea ikus daiteke. Azkeneko honek harribitxizko gurutzea dauka ezkerreko eskuan eta eskuinekoarekin Jesus bataiatzen ari da. Pertsonai hauen izenak inskribatuak daude.
* Erregistroak: Batean 12 apostoluak ditugu (izenak idatzita daude) gortina batzuen azpian eta argimutilen artean. Prozesio baten itxura hartzen du. Bigarren erregistroan aldareak, liburu irekiak, tronu hutsak eta gurutzea daude.

Hondo neutroak erabiltzen zituzten, urrezkoak zein urdinak. Apostoluek eskuetan koroak daramatzate, salbamenaren koroak irudikatuz.

## Ikus, gainera 
* Laterango bataiotegia
* Arte paleokristaua
* Basilika
* Bataiotegia

## Kanpo estekak 
*  The Mosaics of the Baptistry of Neon - Mosaic Art Source
*  Battistero Neoniano - Sacred Destinations
El Almendro

**El Almendro** Huelvako probintzian dagoen udalerri andaluziarra da. 229 m-ko altueran eta Huelvatik 47 km-tara kokaturik, 2007ko datuen arabera 845 biztanle zituen 171 km²-tan banaturik.

## Kanpo estekak 
*   El Almendroko udalaren webgunea
Konglomeratzaile

**Konglomeratzaile**, erreakzio kimikoak medio, material bat edo gehiagoren zatiak lotzeko gaitasuna duen materialari deitzen zaio.

Eraikuntzan zementua, igeltsua eta karea dira konglomeratzaile ezagun eta erabilienak. Urarekin nahasten direnean pasta bat sortzen da. Pasta hori sortzeko konglomeratzaile bat erabiltzen denean konglomeratzailearen izena ematen zaio pastari, zementu pasta adibidez. Konglomeratzaile bat edo gehiagoz eginiko pasta bada pasta konposatua deitzen zaio.

## Motak 
Hiru mota daude:
* Aireko konglomeratzaileak: Soilik airearekin kontaktuan daudelarik gogortu litezke.
* Konglomeratzaile hidraulikoak: Airearekin kontaktuan edo uraren azpian daudelarik gogortu litezke.
* Pozzolana-konglomeratzaileak: Hartze prozesua gerta dadin, ura ez ezik katalizatzaile edo eragile bat behar da, hidraulikoetan ez bezala.

## Konglomeratzaileak 
### Eraikuntza 
* Igeltsua
* Zementua
* Karea

## Ikus, gainera 
* Aglomeratzaile

## Kanpo estekak
Aglomeratzaile

**Aglomeratzailea**, erreakzio fisikoak medio material bat edo gehiagoren zatiak lotzeko gaitasuna duen materialari deitzen zaio. Eraikuntzan buztina da aglomeratzaile ezagunena.

## Aglomeratzaileak 
### Eraikuntza 
* Betuna
* Buztina

## Ikus, gainera 
Konglomeratzaile

## Kanpo estekak
Betun

* Betun (hidrokarburo): Oso likatsua , beltza, itsaskorra eta karbono disulfuroan disolbagarriak diren likido organikoez osatutako nahastea da, hidrokarburo aromatiko poliziklikoz osatua batez ere.
* Betun (oinetakoak): Oinetakoetan larrua babesteko jartzen den ore edo isurkaria.
Barbara Bush

**Barbara Pierce Bush** (Manhattan, 1925eko ekainaren 8a - Houston, 2018ko apirilaren 17a) George H.W. Bush, Estatu Batuetako 41. presidentearen emaztea izan zen, 1989 eta 1993 urteen bitartean Lehen Dama izanik. George W. Bush presidente ohiaren eta Floridako aurreko gobernadore izandako Jeb Bushen ama zen.
Fernando Chivite

**Fernando Luis Chivite del Pozo** (Iruñea, 1959 - ) idazle eta poeta nafarra da.

## Biografia 
Fernando Luis Chivitek Nafarroako Unibertsitatean filosofia ikasi zuen eta, egun Burlatan bizi da.
*Diario de Noticias* eta *El Correo* egunkarientzako ere lan egiten du. Beatriz Chivite poeta gaztearen aita da.

## Sariak 
* 2009ko "Hermanos Argensola" XLI Poesiaren Nazioarteko Saria:*Apuntes para un futuro manifiesto*.
* 2006ko Café Gijón eleberria saria: *Oh, mira esas lápidas* edo *Insomnio*.
* 1998ko Poesiaren Irun Hiria saria.
* 1996ko Gerardo Diego poesia saria.
* 1995ko Pio Baroja eleberria saria.
* 1993ko Barbastro Hiriaren eleberri saria.

## Bibliografia 
* "La inmovilidad del perseguido", 1986 (poesia)
* "Los seres indefensos", 1993 (eleberria)
* "El abismo en la pared", 1995 (poesia)
* "La tapia amarilla", 1996 (eleberria)
* "Calles poco transitadas", 1998 (poesia)
* "El viaje oculto", 2001 (eleberria)
* "La fuga de todo", 2003 (eleberria)
* *Oh, mira esas lápidas*, gero "Insomnio" bezala argitaratuta, 2006 (eleberria), Café Gijón Eleberri Saria
* "Apuntes para un futuro manifiesto", 2009 (poesia)
* "El invernadero", 2016 (eleberria)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Fernando Chivite Lecturalian.
Betun (hidrokarburo)

**Betuna** (latinezko *bitūmen* ) oso likatsua (giro-tenperaturan), beltza, itsaskorra eta karbono disulfuroan disolbagarriak diren likido organikoz osatutako nahastea da, hidrokarburo aromatiko poliziklikoz osatua dagoena batez ere. Naturala edo artifiziala izan liteke.

Betun artifiziala petrolio iraztegietako azpiproduktua da, petrolioaren distilazio frakzionatuaren hondarrak dira. Frakziorik pisutsuena eta irakite-punturik altuena duena da. Ez da asfalto (betun eta beste mineraleen nahasketa) edo galipotarekin (material karbonosoen distilaziotik sortua eta kimikoki desberdina) nahastu behar.

Betunik gehienek sufrea, metal astunak (nikela, banadioa, beruna, kromoa, merkurioa) eta elementu toxikoak (artsenikoa, selenioa) dituzte.

## Jatorria 
Betun naturalak antzinako alga mikroskopiko eta garai hartako beste bizidun batzuen hondakinen pilaketetan du jatorria. Izakin hauek hil eta bizi ziren lakuaren hondoan pilatu ziren hondakinak, bero eta presioaren ondorioz betun, kerogeno eta petroleo bezalako elementuetan bilakatuz.

## Erabilpenak 
Erabilpenik garrantzitsuena errepideetako bidezoruetako lokailu bezala du.

### Eraikuntza 
* Errepideetako bidezoruetan zoladuretako lokailua.

### Industria 
* Zatoen barrukaldea irazgaizteko.
* Barkuak irazgaizteko.

## Betunaren alternatibak 
Betuna, petroliotik ez ezik, beste elementu batzuetatik ere lor liteke:

* Azukrea, arroza, artoa, patata eta melazatik moduko landareetatik.
* Motoreetako olio erabiliaren distilazio frakzionatutik.

## Ikus, gainera 
* Petrolioaren eratorri

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ignacio Baleztena Azkarate

**Ignacio Baleztena Azkarate** (Iruñea, 1887ko apirilaren 2a - Iruñea, 1972ko irailaren 2a) nafar abokatu, idazle eta politikari karlista izan zen. Iruñeko Baleztena etxean bizi izan zen.

## Biografia 
Deustuko eta Salamancako Unibertsitateetan zuzenbidea ikasi zuen. Gazte-gaztetik politikari ekin zion, eta 1918an Iruñeko zinegotzi hautatu zuten. 1922an estreinaturiko Amaiurko oroitarriaren harira, haren aldeko jarrera hartu zuen. Espainiako Bigarren Errepublikan, Lizarrako estatutuaren alde egin zuen. Espainiako Gerra Zibilean, errekete boluntarioa izan zen, eta Emilio Molari lagundu zion.

Guda ondoren Nafarroako Museoko zuzendaria eta Eusko Ikaskuntzako kidea izan zen. *El Pensamiento Navarro* eta *Diario de Navarra* egunkarientzako ere lan egin zuen, *Premin de Iruña* eta *Tiburcio de Orkabio* ezizenak erabiliz. *Joshe Miguel* eta *Radica* astekari karlistak zuzendu zituen. Sanferminak ere bultzatu zituen: *Uno de enero, dos de febrero...* abestiaren egilea izateaz gain, Riau-riaua sustatu eta *Muthiko Alaiak* peña sortu zuen.

## Idazlanak 
* *De cómo Kilikizarra murió y estiró la garra*
* *Cirilo por San Fermín pasó aventuras sin fin*
* *Abundio te la cedo*
* *El submarino de Dositeo*
* *Bromas de Cupido*

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *El Carlismo Navarro Durante el Primer Franquismo*, 

## Ikus, gainera 
* Nabarrismo
* Raimundo García García
* Joaquín Beuntza
* Oriamendiko Martxa

## Kanpo-estekak 
*  Auñamendi entziklopediako artikulua
Uzkio

**Uzkio** bi herri hauetako bat izan daiteke:
* Uzkio Trebiñu, Trebiñuko herria.
* Uzkio Urkabustaiz, Urkabustaizko herria.
Marino Aierra

**Marino Aierra Redin** (Irunberri, 1903ko maiatzaren 8 - Caaguazú, Buenos Airesko probintzia, 1988ko urtarrilaren 11) Espainiako Gerra Zibilaren ondoren Hego Amerikara ihesi joandako itzultzailea eta apaiz sekulartua zen.

1928an apaiz bihurtu zen eta Gerra Zibilean Altsasuko apaiza zen. Gerra ondoko errepresioa ikusteak Uruguaira ihes egitea eragin zuen. Hantxe 1940an sekulartu eta Argentinara joan zen.

Argentinan klaseak ematen eta bizargin bezala lan egin zuen. Itzultzaile bihurtu eta liburu bat idatzi zuen: *No me avergoncé del Evangelio (desde mi parroquia)*. Liburuak Nafarroan izandako errepresioa azaltzen du eta, arrakasta izateaz gain, Jimeno Jurio edo Julián Casanova bezalako historialariak erabilia zen.

2002an, Mintzoa argitaletxeak liburuaren bigarren argitaraldia egin zuen: *¡Malditos seáis! No me avergoncé del Evangelio* deiturikoa.

2008an Helena Tabernak *Berri Ona* filma egin zuen bere bizitzaren inguruan.

## Erreferentziak
Pablo Antoñana

**Pablo Antoñana Txasko** (Viana, Nafarroa Garaia, 1927ko urriaren 29a - Iruñea, Nafarroa Garaia, 2009ko abuztuaren 14a) gaztelaniazko idazlea izan zen.

## Biografia 
Logroñon Irakasletza eta Zaragozan Zuzenbidea ikasi zituen. El Busto, Sansol eta Desojo herrietako idazkaria izan zen. 1955ean Elvira Sainzekin ezkondu zen eta bi alaba izan zituen.

Euskal kulturaren aldeko lan handia egin zuen bai frankismo garaian zein ondorengo urteetan. Asisko Urmeneta marrazkigilearekin euskara ikasten aritu zen, Jorge Cortes Izal eta Jose Maria Jimeno Juriorekin batean.

1979ko ekainetik Eusko Ikaskuntzaren kidea zen. *Diario de Navarra*, *Diario de Noticias* eta *Gara* egunkariko *Mugalari* atalean idatzi zuen, hala nola artikulu ugari hainbat aldizkaritan.

1996an Vianako Printzea Saria lortu zuen eta 2007an Manuel Irujo Saria.

## Bibliografia 
* *El capitán Cassou*, 1959 (Pamiela, 2013)
* *No estamos solos*, 1961 (Pamiela, 1993)
* *El tiempo no está con nosotros*, 1961.
* *La cuerda rota*, 1961 (Pamiela, 1995).
* *El sumario*, 1964 (Pamiela, 1984)
* *Pequeña crónica*, 1972 (Pamiela, 1983).
* Ipuin sorta: *"Botín y fuego y otros relatos"*,*"Patrañas y otros extravíos"*, *"La vieja dama y otros desvaríos"*, *"Despropósitos"*, *"Extraña visita y otras historia"*, *"Último viaje y otras fábulas"*.
* *El sumario* (Pamiela, 1984).
* *Pequeña crónica*, 1972 (Pamiela, 1983).
* *Relato cruento*, 1977 (Pamiela, 1996).
* *Botín y fuego y otros relatos* (Pamiela, 1985).
* *Patrañas y otros extravíos* (Pamiela, 1985).
* *Noticias de la Segunda Guerra Carlista* (Pamiela, 1990).
* *La vieja dama y otros desvaríos* (Nafarroako Gobernua, 1993).
* *Memoria, divagación, periodismo* (Pamiela, 1996).
* *Textos y pretextos* (Bermingham, 1996).
* *Despropósitos* (Pamiela, 1997).
* *Tierraestella* (Bermingham, 1998).
* *Miniaturas* (Txalaparta, 1999).
* *Extraña visita y otras historias* (Pamiela, 1999).
* *Último viaje y otras fábulas* (Ttarttalo, 2001).
* *De esta tierra y otras guerras perdidas* (Pamiela, 2002).
* *Aquellos tiempos* (Lamiñarra, 2008).
* *Escrito en silencio* (Sahats, 2008).
* *Kronika txikia* (Pamiela, 2015) (*"Pequeña crónica"tik itzulia*).
* *Hilvano Recuerdos* (Pamiela, 2018)
* *Odola oroi* (Pamiela, 2019) (*"Relato cruento"tik itzulia*).

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko erdal idazleak
* Nafarroako idazleak

* *Bidasoan gora* liburua

## Kanpo estekak 
*  "Agur idazle erosezinari"
Rafael García Serrano

**Rafael García Serrano** (Iruñea, Euskal Herria  - Madril, Espainia, ) idazle eta kazetari nafarra izan zen.

## Biografia 
*Haz*, *Arriba*, *Siete flechas* eta *El Alcázar* egunkarietan eta *Pyresa* agentzian lan egin zuen. *José Antonio Primo de Rivera* literatura saria lortu zuen Espainiako Gerra Zibilari buruzko bere liburuei esker.

García Serranok, gutxienez, zortzi filmen gidoiak idatzi zituen, tartean bere eleberrian oinarritutako *La fiel infantería* (1960). Gainera, Ladislao Vajdaren *Ronda española* (1952); Pedro Lazagaren *La patrulla* (1954) eta *Los económicamente débiles*; eta Rafael Gilen *La casa de la Troya* (1959); *Tú y yo somos tres* (1961), *El marino de los puños de oro* (1968) eta *A la Legión le gustan las mujeres (...y a las mujeres les gusta la Legión)* (1976) filmenak ere idatzi zituen.

Bere semea Madrilgo *Radio Intercontinental*en kazetaria den Eduardo García Serrano da.

## Bibliografia 
### Eleberriak 
* *Eugenio o proclamación de la primavera* (1938)
* *La fiel infantería* (1943)
* *Cuando los dioses nacían en Extremadura* (1947)
* *Plaza del Castillo* (1951)
* *Los ojos perdidos* (1958)
* *La paz dura quince días* (1960)
* *La ventana daba al río*
* *Frente Norte*
* *V centenario* (1986)

### Kontakizun laburrak 
* *Los toros de iberia*
* *El domingo por la tarde*
* *Retrato al minuto de un cabrón contemporáneo*
* *El Obispo de Gambo tiene el honor de invitarle a la próxima guerra civil* (1977)
* *Las vacas de Olite: (y otros asuntos de toros)*

### Bidai liburuak 
* *Bailando hasta la Cruz del Sur*
* *Madrid, noche y día*
* *Notas de un viaje de Roma a Buenos Aires*
* *Feria de restos*
* *Los sanfermines*

### Saiakerak 
* *Historia de una esquina*
* *Diccionario para un macuto *(1964)
* *La paz ha terminado: los "Dietarios personales" de 1974 y 1975*
* *La gran esperanza*
Harpa

thumb|Erdi Aroko harpa (eskunean) eta harpa modernoa (ezkerrean).
Harpa hari instrumentua da, hiruki formakoa, eskuez jotzen diren luzera desberdineko hariak dituena.

Hainbat harpa mota daude, mundu osoan hedatuta baitaude, baina Europan ezagunak dira folk harpa edo zeltiarra. Eskoziako gaeleraz *clàrsach* izena du, eta Irlandakoaz *cláirseach*. Izan ere, musika tresna hau Irlandako ikurretakoa da. Harpa-jole ezagunen artean, Nicanor Zabaleta donostiara dugu. Irlandan berriz, Turlough Carolanek ospe handia izan zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  "Harp Spectrum" webgunea, harpspectrum.org
Villavieja de Yeltes

**Villavieja de Yeltes** Salamancako probintziako (Espainia) udalerri bat da, El Abadengo eskualdean dagoena. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera herrian 939 pertsona bizi ziren. Herriko jaiak abuztuaren 27an hasten dira.

## Ikus, gainera 
* Salamancako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalerriari buruzko informazioa Salamancako aldundiaren webgunean.
*  Udalaren webgunea
Aitzabal (Urkilla)

**Aitzabal** Gipuzkoako mendia da, 752 metro ditu eta Urkillako mendilerroan kokatuta dagoena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendiak
* Gipuzkoako mendien zerrenda

## Kanpo estekak 
* *luberri.net* webgunean
Noreña

**Noreña** Asturiasko erdialdean dagoen udalerria da, Oviedoko eskualdean kokatutakoa.

## Ikus, gainera 
* Asturiasko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
San Juan (Puerto Rico)

**San Juan** (gaztelaniaz  ahoskatua) Puerto Ricoko hiririk handiena eta hiriburua da, uhartediaren ipar-ekialdeko kostaldean kokatutakoa.

UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen San Juango monumentu historikoen multzoa. 1521en espainiarrek sortua, Amerikako hirugarren hiribururik zaharrena da- aurrekoak Santo Domingo (1496) eta Panama Hiria (1521) izanda-.

## Auzoak 
Hiria 18 auzotan banatuta dago:

## Klima 
## Herri eta hiri senidetuak 
San Juan de Puerto Rico ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

San Juan de Puerto Rico Iberoamerikako Hiriburu Hirien Batasunaren (; ) partaide da, 1982ko urriaren 12tik, jarraian agertzen diren hiriekin senidetasun erlazioak hasiz: 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hiriaren webgune ofiziala

thumb|ezkerrera|Hiriko ikuspegia.
Salas de los Infantes

**Salas de los Infantes** Burgosko probintziaren hego-ekialdean dagoen udalerria da, Demandako mendilerroaren eskualdean kokatutakoa eta bertako hiriburua dena.

2007an 2.080 biztanle zituen.

## Herriak 
Udalerri honek Arroyo de Salas, Castrovido, Hoyuelos de la Sierra, Terrazas eta Quintanar de la Sierra herriak ere barne hartzen ditu.

## Biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Burgosko udalerrien zerrenda
* Salas de Bureba (Burgos)
* Salas de Pallars (Lleida)
* Salas (Asturias)

## Kanpo estekak 
*  Salasko udal webgunea
Kultima

**Kultima** (iparraldeko samieraz: *Gulddán*) Kuttanenetik 10 km iparraldera dagoen Enontekiö udalerriko herrixka bat da. Oso txikia da, hamar biztanle inguru ditu, eta natura basatiaren erdian dago, aintzira natural, oihan zahar eta mendixka artean. Oso gaizki komunikatua dago eta bertara Kuttanenetik abiatzen den errepide zaharkitu batetik baino ezin da iritsi.

Nahiz eta, antzinako eraikuntzak herrixkan zutik dirauten, ez da honengatik ospetsua, txirrindulari, piraguista eta mendizale edo ibilzaleek bertan euren gustuko ekintzak egiteko dituzten abantailengatik, baizik.

## Kanpo estekak 
* Kultimari buruzko informazioa
Merindadeak (Burgos)

thumb|Eskualdeko mapa eta probintziaren barruko kokapena.
thumb|Frias

**Merindadeak** () Burgosko probintziaren (Espainia) iparraldean dagoen eskualde zabala da, Euskal Herriarekiko mugakidea.

27 udalerritan banatuta dago, eta 2.821 km2-tan zabaltzen da. 2007an 25.304 biztanle zituen (8,97 biz./km2). Hiriburua Villarcayo da.

## Mugakideak 
Mendebaldean eta ipar-mendebaldean Kantabria, ipar-ekialdean Bizkaia, ekialdean Araba eta hegoaldean Burgosko Ebro, Bureba eta Páramos eskualdeak.

## Udalerriak 
# Medina de Pomar: 5.483 biztanle (2005).
# **Villarcayo**: 4.178.
# Mena Harana: 3.515.
# Espinosa de los Monteros: 1.974.
# Oña: 1.452.
# Trespaderne: 1.053.
# Valle de Tobalina: 1.046.
# Merindad de Montija: 850.
# Valle de Valdebezana: 654.
# Lausa Harana: 611.
# Merindad de Sotoscueva: 505.
# Merindad de Cuesta-Urria : 493.
# Merindad de Valdeporres: 477.
# Merindad de Valdivielso: 474.
# Frias: 298.
# Los Altos: 208.
# Arija: 199.
# Junta de Traslaloma: 196.
# Valle de Manzanedo: 130.
# Junta de Villalba de Losa: 126.
# Alfoz de Santa Gadea: 123.
# Alfoz de Bricia: 115.
# Jurisdicción de San Zadornil: 96.
# Berberana: 81.
# Partido de la Sierra en Tobalina: 80.
# Valle de Zamanzas: 78.
# Cillaperlata: 41.

## Kanpo estekak 
*  Las Merindades
Medina de Pomar

**Medina de Pomar** Burgosko probintziaren ipar-ekialdean dagoen udalerria da, Merindadeak izeneko eskualdearen herrigunerik populatuena dena Villarcayo hiriburuaren aurretik.

Udalerri ospetsua da Merindadetan dagoena. Haren paisaia mendiz zein ibaiz beteta dago. Lausako pinudiak, Teslako mendi-lepoak edo Nela, Trueba eta Salon ibaiak besteak beste, aipatzekoak dira. 5.610 biztanle dauka baina udan biztanle kopurua asko handitzen da.

## Auzoak 
## Demografia 
## Medinatar ezagunak 
* "Chus" Pereda (1938-2011) futbolaria, R. Madrid eta F.C. Barcelonan ibilitakoa.
* Ángel Castresana (1972), txirrindularia, Euskaltel-Euskadin ibilitakoa.

## Herri eta hiri senidetuak 
* 

## Ikus, gainera 
* Burgosko udalerrien zerrenda
* Gaztelako kondestableen alkazarra

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Espinosa de los Monteros

**Espinosa de los Monteros** Burgosko probintziaren iparraldean dagoen udalerria da, Merindadeak izeneko eskualdean kokatutakoa.

## Demografia 
## Ondasunak 
* Chiloeches jauregia, 1600tik aurrera pizkundetar estiloan eraikia.
* Santa Eulalia eliza
* Santa Zezilia eliza
* Velascotarren dorrea
* Berrueza dorrea
* Torre de los Monteros (XIV. mendea)
* Fernández-Villatarren jauregia
* Cuevas Velascotarren jauregia
* Torre de los Azulejos (XVI. mendea)

## Herriak eta auzoak 
Udalerriak honako auzoak ditu:

Inguruko herriak ere udalerriaren barne daude: Bárcenas, Las Machorras, Para, Quintana de los Prados, Santa Olalla eta Cuatro Ríos Pasiegos.

## Ikus, gainera 
* Burgosko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Trespaderne

**Trespaderne** Burgosko probintziako ipar-ekialdelo udalerri bat da, Merindadeak izeneko eskualdean kokatutakoa.

## Historia 
Eskualdean Erdi Paleolitoko aztarnategiak daude. Erromatarrek herriburuko haitzean gotorleku bat eraiki zuten, Erdi Aroan Tedeja gaztelua izan zena. Antso Nagusiak Oña inguruko eskualdea birpopulatu zuen. Gero Merindad de Cuesta Urriaren barnean geratu zen, San Salvadorreko abadea bertoko alkatea izanik. 1896an independentzia lortu eta bere udala egin zuen.

## Banaketa administratiboa 
Udalerriak zazpi herri ditu:

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Burgosko udalerrien zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Trespaderneko Udala
Apostoleion (Konstantinopla)

**Apostoleion** edo **Apostolu Santuen eliza** (, *Agioi Apostoloi*) Konstantinoplan zegoen eliza zen. Konstantino I.a Handiaren mausoleoa zen eta 550ean sagaratu zuten.

Turkiarrek hiria konkistatu zutenean hau suntsitu zuten eta bere ordez meskita bat eraiki zuten. Gaur egun ezagutzen ditugun datu guziak Prokopio Zesareakoaren eskutik iritsi zaigu.

Oinplano zentralizatua zuen, gurutze greko formakoa. Gurutzearen bost laukiek kupula bana zuten eta erdian, gurutzaduran, kokatzen zen Konstantinoren sarkofagoa. Honen inguruan, hamabi apostoluen erlikiak zeuden, mausoleoari martyriumaren esanahia gehituz. Badirudi, enperadoreak, bere burua 13. apostolua bezala ikusten zuela.

Eredu hau, geroago eraikiko ziren eraikinetan errepikatuko zen, ezagunena Veneziako San Marko basilika.

## Ikus, gainera 
* Martyrium
* Gala Plazidia mausoleoa
* Santa Kostantza mausoleoa
 
## Kanpo estekak 
* Veneziako San Marko basilika
Lucia Bakedano Azkona

**Lucia Bakedano Azkona**, (Iruñea, 1938ko abenduaren 18a -), idazle nafarra eta artikulugilea da hedabideetan. Bere literatur lanak hainbat sari jaso ditu.

## Biografia 
Lucía Baquedano Azcona 1938ko abenduaren 18an jaio zen Iruñean. Idazkaritza ikasi zuen eta bederatzi urtez idazkari lanetan aritu zen, ezkondu eta Tarragonara joan zen arte. Geroago bere jaioterrira itzuli zen eta han dagoeneko amona bihurtu duten lau seme-alaben ama izan zen.Irakurle familia batean hazi zen eta oso txikitatik ipuinak eta idazkera interesatu zitzaion.  Beti argi izan zuen haur eta gazte ikusleengana jo nahi zuela, fantasiazko, errealismoko edo umorezko ipuin eta eleberriekin.

## Literatura ibilbidea 
1979an, Santamaría Fundazioaren literatura-sarien deialdira aurkeztu zen "Cinco panes de cebada" eleberriarekin. Lan hau “Gran Angular” sarirako finalista ere izateak Lucia idazten jarraitzera animatu zuen. 1981ean  S.M. argitaletxeak argitaratu zuen nobela honetan Pirinioetako eskola batera iristean irakasle gazte batek dituen arazoak aztertzen ditu.

Haur literaturako "El Barco de Vapor" lehiaketan hainbatetan hartu du parte: 1980an bigarren saria lortu zuen "La muñeca que tiene 24 pecas" liburuarekin, 1986an, "Fantasmas de día" liburuak lehen saria izan zuen. Liburu hau 1988ko IBBYren Ohorezko Zerrendan eta Municheko Jugendbibliothek-en liburu gomendatuen urteko boletinean agertu zen. Almeriako Liburu Azokako saria ere jaso zuen, "Me llamo Pipe" liburuagatik. 1993an Haurrentzako Espainiako Batzorde Katolikoaren saria jaso zuen "La casa de los diablos" liburuagatik, eta 2002an sari bera jaso zuen, "El pueblo sombrío" lanagatik. Hogei liburu idatziak ditu.

2009an, Iruñeko Vázquez de Mella-Bayonne eskola publikoko ikasleek "Fantasmas de día" antzezlana estreinatu zuten Nafarroako hiriburuko Gaiarre antzoki ezagunean.

### Idazlanak 
### Sariak eta errekonozimenduak 
* 1979, *"Gran Angular" 3.saria* bere lehen idazlanagatik: *"Cinco panes de cebada"*
* 1980, *"El Barco de Vapor" 2.saria* *"La muñeca que tenía 24 pecas"* ipuinari
* 1986, *"El Barco de Vapor" 1.saria "Fantasmas de día"* lanari
* 1988, *IBBY-ko ohorezko zerrendan* sartzen da *"Fantasmas de día"*
* 1988, *Munich-eko Jungendbibliothek-en Urteko Buletinaren liburu gomendatuen zerrendan* sartzen da *"Fantasmas de día"*
* 1990, *Infanta Elena Nazioarteko Sarian* finalista *"La casa de los diablos"*
* 1993, *Comisión Católica Española para la Infancia (CCEI)* elkarteak saria ematen dio *"La casa de los diablos"* lanari
* 1995, *Almeriako Liburu Azokako LIBRERIO saria* ematen diote *"Me llamo Pipe"* liburuari
* 2002,  *Comisión Católica Española para la Infancia (CCEI)* elkarteak saria ematen dio *"El pueblo sombrío"* lanari

## Erreferentziak
Jose Luis González

**José Luis González Urbiola** (Iruñea, 1959ko maiatzaren 31), liburuetan **Joseluis González**, idazle eta poeta nafarra da.

## Biografia 
Literatura irakaslea, 2003tik 2007ra Iruñeko Udalaren Kultur Arloko zuzendaria izanda, CDNek bere alderdiak izendatua. Gaur egun, Nafarroako gobernuarentzat lan egiten du.

Nafarroako Unibertsitatearen *Nuestro Tiempo* aldizkariaren arlo bat zuzentzen du.

## Bibliografia 
* *De todo esto soy yo*, (1991)
Francisco Javier Irazoki

**Francisco Javier Irazoki** (Lesaka, Nafarroa Garaia, 1954ko urriaren 21a) gaztelaniazko poeta eta kazetaria da.

## Obra 
Besteak beste, *Cloc, Kantil, Río Arga* eta *Elgacena* agerkarietan idatzi izan du.

Hiru poema bilduma idatzi ditu: *Argoma* (*Otea*), *Desiertos para Hades* (*Hadesendako basamortuak*), *La miniatura infinita* (*Txikidura finigaitza*).

1992an Euskal Herriko Unibertsitateak hiru poema bildumak batu eta *Cielos segados-Zeru segaz jotakoak* izeneko liburuan bildu zituen (euskarazko itzulpena Patziku Perurenarena da).

### Lanen zerrenda 
* *Cielos segados* (Leioa, EHU, 1992)
** *Árgoma* (1976-1980)
** *Desiertos para Hades* (1982-1988)
** *La miniatura infinita* (1989-1990)
* *Notas del camino* (2002)
* *Los hombres intermitentes* (Madrid, 2006, Hiperión argitaletxea).

Antologia hauetan ere hartu du parte:
* *23* (Lur argitaletxea. Donostia, 1981)
* *Anales de Trotromrotro* (Haranburu argitaletxea. Donostia, 1981)
* *Antología de la poesía navarra actual* (Vianako printze erakundea. Iruñea, 1982)
* *Antologia della poesia basca contemporanea* (Crocetti Editore. Milano, 1994)
* *Poesía vasca contemporánea* (Litoral. Torremolinos, 1995).

## Kanpo loturak 
*  Francisco Javier Irazokiren webgunea
Prokopio Zesareakoa

**Prokopio Zesareakoa** () Bizantzioko VI. mendeko historialari garrantzitsu bat izan zen. Justiniano I.aren erregealdia Prokopioren obrei esker ezagutzen dugu. Hauek dira Zesareakoaren lan nagusiak:
* *Justinianoren gerrak* edo *Gerren historia* (grezieraz: Ὑπὲρ τῶν πολέμων λόγοι, *Hypèr tōn polémon lógoi*; )
* *Eraikinei buruz* (grezieraz: *Peri Ktismaton*; latinez: *De aedificiis*)
* *Historia ezkutua* edo *Justinianoren historia ezkutua* (grezieraz: Ἀπόκρυφη Ἱστορία, *Apókryphe historía*; latinez: *Historia arcana*)

## Kanpo estekak 
*  *Historia ezkutua*
*  *Historia ezkutua*
*  *Eraikinei buruz*
Jeronimo Mendieta

**Jeronimo Mendieta** (Gasteiz, 1525 &ndash; Mexiko Hiria, 1604ko maiatzaren 9a), elizgizon eta historialari arabarra izan zen.

## Biografia 
Hogei urte zituela, 1545an, frantziskotar bihurtu zen. 1554an Mexikora, orduko Espainia Berrira, bidali zuten ebanjelizatzeko zereginarekin. 1570ean etxera itzuli zen eta hiru urte geroago berriro joan zen Mexikorantz.

## Bibliografia 
Liburu bakarra idatzi zuen *Historia eclesiástica indiana* izenekoa, Mexikon 1570 eta 1597 artean egina. Liburu honetan, Mendietak Karibe eta Mexikoren lehendabiziko ebanjelizazioa azaltzen du ikuspuntu idiliko eta etnozentriko batetik eta, baita, bertoko hirien egoera kulturala ere.

Liburua argitaratu zenerako hiru mende pasa ziren, baina edukia ezaguna zen, batez ere frai Joan de Torquemadak zenbait kapitulu editatu zituelako.

Mendieta bere liburuan oso kritikoa da konkistaren ibilbidea ikusita, berarentzat ebanjelizazioa aberastasuna baino askoz ere inportanteagoa zelako. Horrela Frantzisko Asiskoaren ikasgaiak jarraitu zituen. Kritika hauek erregearen gustukoak ez zirenez, liburua gordetzea eragin zuten.
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  *Historia eclesiástica indiana* liburuaren testu osoa
*  Jeronimo Mendietaren biografia newadvent.org web guneko entziklopedia katolikoan
Amado Gómez Ugarte

**Amado Gómez Ugarte** (Laudio, 1956 -) euskaraz eta gaztelaniaz aritutako idazle arabarra da.

*El Mundo*, *Tribuna de Salamanca* eta *Noticias de Alava* egunkarientzako zutabegile gisa egin du lan.

## Bibliografia 
* *La cosa* (El Paisaje argitaletxea, 1989,  )
* *El viaje inolvidable* (Northeastern Illinois University, 1994)
* *Bidaia ahaztezina* (Elkar, 1996,  )
* *Por toda la eternidad; El policía y los plagiarios* (El Brocense, 1996,  )
* *La Secana* (Bassarai argitaletxea, 1996,  )
* *Ni eta nire kontuak* (Elkar, 1997,  )
* *Para siempre* (Bassarai argitaletxea, 1999,  )
* *El vuelo de la mariposa* (Bassarai argitaletxea, 2002,  )
* *Ni eta nire metroa* (Elkar, 2004,  )
* *El barco varado* (Nostrum argitaletxea 2006, )
* *El último mono* (Verbigracia argitaletxea, 2006,  )

## Sariak 
* Casino de Lorca, eleberri txikia
* Jauja
* Donostia Hiria
* Clarín
* Coria Hiria
* Julio Cortazar
* Peñiscola Hiria
* Mazarron Hiribildua
* Emiliano Barral
* Jumilla Hiria
* Laguna de Duero
* Errenteria
* Guardo Hiribildua
* Gasteiz Hiria

## Kanpo estekak 
*  Idazlearen blogga
Los Nikis

**Los Nikis** 1980ko hamarkadan jaio zen musika talde espainiarra da, pop-punk estiloan kokatu ohi dutena .

Letra zorrotz eta dibertigarriek eta musika maila ona baino hobeak ospea eman zien garai hartako Espainian. *El imperio contraataca*, *La naranja ya no es mecánica* edo *Por el interés te quiero Andrés* abesten errazak ziren gaiak ziren eta jarraitzaile ugari zuten. Hala ere, 90. hamarkadan musika mundua utzi eta kide bakoitza bere lanbidera joan zen. Hamarkadaren bukaeran *Más de lo mismo* diska argitaratu zuten edizio mugatuan.

Joaquín Rodríguez izan zen berriro musikara itzuli zen kide bakarra eta Los Acusicas taldea osatu zuen Mauro Canutekin batera (Los Vegetales). Lehen diska *Ha sido éste* izan zen eta Emilio Niki eta Nacho Canuten (Fangoria) elkarlana izan zuen.

Taldea desegin zen arren, jarraitzaile asko du oraindik eta urtero antolatu ohi dute kontzertu "tributo" horietako bat, Los Nikis taldearen bertsioak entzun ahal izateko.

Partaideak:

* Bateria: Rafa Cabello, Juanito (Johnny Canut), Daniel Parra eta Santi de la Quintana.
* Baxua: Joaquín Rodríguez.
* Kitarrak: Arturo Pérez.
* Ahotsa: Emilio Sancho.

## Diskografia 
* *La amenaza amarilla* (EP)
* *Sangre en el museo de cera* (EP)
* *Olaf, el vikingo* (EP)
* *El imperio contraataca* (Single)
* *Marines a pleno sol*
* *Brutus* (Single)
* *Submarines a pleno sol*
* *Los Nikis*
* *La hormigonera asesina*
* *Mi chica se ha ido a Benidorm*
* *Más de lo mismo*

## Kanpo estekak 
* Los Nikisen webgunea -
* Los Nikisen foroa -
Urea

**Urea** CO(NH2)2 formula duen konposatu kimiko organikoa da, koloregabea, uretan eta alkoholean disolbagarria dena. Ugaztunen gernuan dago (giza gernuak 20 gramo/litroko urea du). Odolean eta linfan kopuru askoz txikiagoan ere agertzen da.

1828.urtean urearen sintesia laborategian lortu zuen Friedrich Wohler kimikari alemaniarrak. Urea izan zen modu artifizialean sintetizatutako bigarren molekula organikoa, amonio oxalatoaren ondoren. Gaur egun, urea lortzen da amoniako eta karbono dioxido erabiliz tenperatura altuetan (200º C).

:none|380px

Urea giza zein ugaztunen proteinen katabolismoaren produktua da. Gibelean sortu, giltzurrunetan iragazi eta gernuaren bidez kanporatzen da. Janarien bitartez hartutako nitrogenoa da katabolizatzen dena: proteinen amoniakoaren pilaketa toxikoa da, eta iraitzi behar da. Gibelean gertatzen den urearen zikloaren bitartez aminoazidoen amoniakoa karbono dioxidoarekin konbinatzen da urea sortzeko, ATP gastatuz. Beste animalia batzuek (hegaztiek, adibidez) proteinen amoniakoa ez dute urea moduan iraizten, azido uriko moduan baizik.

Giltzurrun-gutxiegitasunak urearen kontzentrazioa odolean areagotzen du, uremia bat agertuz.

Ureak erabilera industrialak ditu: plastikoak egiteko, adibidez. Nekazaritzan eta abeltzaintzan erabiltzen da ere, ongarrien eta pentsuen osaketan parte hartzen baitu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santa Kostantza (Erroma)

thumb|250px|Santa Konstantzaren mausoleoa kanpotik.

**Santa Kostantza**ren mausoleoa Erroman kokatzen da Santa Ines basilikaren alboan. bertan Konstantina, Konstantino I.aren alaba dago hilobiratua. IV. mendean eraiki zuten mausoleo gisa eta gaur egun eliz bezala daukate Konstantina bera saindu kontsideratzen baitute.

Harresiz kanpo zegoen basilika bati atxikia zegoen, basilika honek, martyrium zentzua zuen lurrazpian zituen katakonbatan Santa Inesen gorpua gordetzen baitzen. Gaur egun basilika desagertua dago, mausoleo exentoa bakarrik ikus daiteke.

## Arkitektura 
Oinplanoa zentralizatua zen eta basilikarekin komunikatzeko balio zuen zeharkako gunea dauka. Aukeratutako oinplanoaren jatorria Hilobi santua da. Kupulaz estalitako nukleo bat ikus daiteke eta honen inguruan kanoi gangaz (eraztun ganga) estalitako deanbulategia. Hormetan nitxoak daude eta kupulak binaka jarrita dauden pilareetan deskantsatzen du. Material nagusia adreilua da.
thumb|250px|Barnekaldea, binakako pilareak eta hauen gainean entaulamendua

## Barnealdea 
1256an erdiko gunean altare bat kokatzen da eta gaur egun horrela iritxi den arren, hipotesi bat izango litzateke sarkofagoaren berezko kokalekua zela kupularen azpiko gune hau. Kanpotik xume ikusten bada ere, barnekaldea guztiz dekoratua dago mosaikoz.

Pilareak granitozkoak dira eta binaka kokaturik daude. Hauek bi espazio banatzen dituzte: sarkofagoaren gunea eta deanbulategia. Hauen gainean eta altuera gehituz entaulamendu bat kokatzen da.

## Mosaikoak 
Denbulategiko gangako mosaikoak bakarrik iritsi zaizkigu. Hala ere kupulakoak ezagutzen ditugu XVII. mendeko marrazki batzuei esker. Kupula hamabi zatitan zegoen banatuta eta bakoitzean Ordo *commendationis animae-*rekin lotutako eszena bat azaltzen zen.

Eranztun gangan gai kristau zein paganoak nahasten dira. Tramu batean, puttiek egindako mahats bilketa errepresentatzen da. Zentzu eukaristikoa izan arren festa *bakikoekin* ere lotu daiteke. Orokorrean hegaztiak, paumak, palmerak, tresnak, landare motiboak,... agertzen dira zentzu dekoratiboan.

Bi nitxoetako mosaikoak bakarrik iritsi zaizkigu, ez dakigu besteak ere berdin apaindurik egongo ziren. Lehenegoan Jesus gaztea azaltzen da mendi baten gainean eta bertatik lau ibai sortzen dira: paradisuaren irudikapena. Bere inguruan San Petri, San Paulo eta lau ardi (lau ebanjelisten errepresentazioa) ditu. Bigarren nitxoko gaia dudagarria bere interpretazioa. Espazioa eta denbora ez dira irudikatzen, sakratuak bilakatuz. Bi gizon daude, eta bi interpretazio izan ditzake, alde batetik Itun Zaharreko Jainkoa izan daiteke Moisesi legeak ematen, beste alde batetik Itun Berriko Jesus izan daiteke San Petriri paradisuko giltzak ematen.

## Ikus, gainera 
* Apostoleion (Konstantinopolis)
* Hilobi santua
* Gala Plazidia mausoleoa

## Kanpo estekak 
*  *Il Mausoleo di S. Costanza*
*  Santa Costanza
*  Gallery of Santa Constanza
* Interior photo
Armentiako parkea

**Armentiako parkea** Gasteizko Eraztun Berdeko parkeetako bat da. Gasteizko hego-mendebaldean dago, Armentia herriaren gainean. Gasteizko mendien barreneko muinotxoetako batean hedatzen den erkamezti bat da bere osagai nagusia. Parkeak 161 hektarea ditu, eta Gasteiz mendietako baso inguruneak, hiri inguruko berdeguneak eta hiri ekosistema lotzen dituen igarobide ekologikoa da; horixe da, hain zuzen, Armentiako parkeak ekologiaren ikuspegitik duen balio nagusia.

Parkearen jabea Arabako Foru Aldundia da. 1974an Aldundiak parke botaniko bat sortzeko proiektua jarri zuen martxan gune honetan, eta hainbat zuhaitz espezie landatu zituen, bai bertakoak zein kanpokoak. 1990eko hamarkadan gunearen kudeaketa Gasteizko Udalaren eskuetan geratu zen, eta 1998an parkea osatzeari ekin zitzaion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Goienetxe

**Juan Goienetxe** izan daiteke:
* Juan Goienetxe Agerrebere (1741-1813), iruritar militar, politikari eta merkataria.
* Juan Goienetxe Gaston (1656-1735), arizkundar administrari, idazkari eta negozio-gizona.
Valentin Foronda

**Valentin Tadeo Foronda Gonzalez de Etxabarri** (Gasteiz, Araba, 1751ko otsailaren 14 &ndash; Iruñea, 1821eko abenduaren 24), ekonomialari eta idazle ilustratua zen.

## Biografia 
Handikien familia batean jaioa, San Carlos bankua eta Filipinetako Konpainia sortu zituen Frantzisko Cabarrúsekin batera, eta Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko zein Filadelfiako American Philosophical Society elkarteko kide izan zen.

1789 baino lehen moderatua bazen ere, gero liberalago bihurtu zen eta, 1793an, Inkisizioak Hego Euskal Herria astindutako Konbentzio Gerran frantsesen alde egin izana leporatu zion. Horregatik Bergaratik alde egin behar izan zuen, eta Europan zein Ameriketako Estatu Batuetan bizi izan zen. Politikari ere ekin zion eta auziak izan zituen absolutistekin.

## Idazlanak 
* *Cartas sobre los asuntos más exquisitos de la economía política*, Madril (I. liburukia, 1789; II. liburukia, 1794).
* *Lecciones ligeras de química*, Madril, 1791.
* *Miscelánea*, Madril, 1783.
* *Cartas sobre la policía*, Madril, 1801.
* *Carta sobre lo que debe hacer un príncipe que tenga colonias a gran distancia*, Philadelphia, 1803.
* *Apuntes ligeros sobre los Estados Unidos de la América septentrional*, Philadelphia, 1804.
* *Observaciones sobre algunos puntos de la obra de Don Quijote*, Pennsylvaniako London, 1807.
* *Cartas presentadas a la Sociedad Filosófica de Philadelphia*, Philadelphia, 1807.
* *Apuntes ligeros sobre la Nueva Constitución proyectada por la Majestad de la Junta Suprema de España y reformas que intenta hacer en las leyes*
* *Cartas sobre varias materias políticas*, Compostelako Donejakue, 1811
* *Ligeras observaciones sobre el proyecto de Nueva Constitución*, A Coruña, 1811.
* *Cartas sobre la obra de Rousseau titulada Contrato social*, A Coruña, 1814.
* *Defensa de los dieciséis cargos hechos por don José de Valdenebro*, Iruñea, 1820.

## Erreferentziak