Sapho (abeslaria)

**Sapho** izengoitiz ezaguna den **Danielle Ebguy**, (Marrakex, 1950eko urtarrilaren 10a) artista  franko-marokoarra da. Frantsesez, arabieraz, ingelesez, gaztelaniaz eta hebreeraz abesteaz gain eleberriak eta poema-bildumak idaztzi eta poesia-irakurketak egiten ditu.

## Biografia 
Haurtzaroa familia juduarekin Marokon igaro ondoren, Saphok Marrakex utzi zuen familiarekin Lyonen bizitzeko. Suitzako barnetegi batean ikasketak egin ondoren 18 urterekin Parisera joan zen. Antzerkian edo kantuan aritzea zalantzatan, Antoine Vitezekin hartu zituen eskolak. *Hervé Cristianik* Mireille Kontserbatorio txikian entzun zuen bere emanaldia, eta bertan Quebeceko abeslari baten pertsonaia sortu zuen, *Bergamote*. Zenbait kantu grabatu zituen Sapho ezizena hartu aurretik, Greziako poetisari erreferentzia eginez.
ezkerrera|thumb|Sapho 1974an. Nortasun argazkia (Sacem).
1977an, titulurik gabeko lehen disko bat argitaratu ondoren, bere ustez ekoizpen "leunegia" zuen *Le balayeur du Rex* izenekoa argitaratu zuen. Ondoren, New Yorkera joan zen, *Actuel* aldizkarirako kazetari gisa. Punk eszenarekin liluratuta izenburik gabeko bigarren diskoa ere grabatu zuen, «hasiera berri bat» markatzeko, rockeroagoa, *Janis Joplini* omenaldia egiten dion abestia daukana. Honek ez du arrakastarik ez ta *Le Paris stupide* izeneko hurrengoak ere.

Arrakasta ''Passage d'Enfer* minialbumarekin iritsi eta *Barbarie* izenekoarekin luzatu zen, Ipar Afrikako eraginak zituen abesti frantses sofistikatu eta *Thatcher* bezalako testu konprometituekin.

Denboraldi horretan, Sapho *La Bande à Basile* taldearen lehen formazioaren parte izan zen, besteak beste *La Chenille* diskan.  *Odeurs* taldearekin ere kolaboratu zuen Soeur Sourire kantariaren *Dominique* kantaren bertsio parodikoa eginez. Aurpegia zuriz arraildua eta ile-xerlo zuriak buruan dituela agertu zen eta orrazkera hori gerora ere erabili zuen.

Arrakastak 1985an argitaratu zuen *Passions, passons* diskoarekin hasi zen eta ondoren etorri ziren *Carmel*, *Méthylène*, *Globo Night* e*ta Marrakech*. Album honekin bere musika eragin judu-arabiarretara zabaldu zen. Bertan, Oum Kalsoum eta Léo Ferré omentzen zituen.*Maman, j'aime les voyous* izeneko kanta idatzi eta abesten du, Tony Gatlifen *Rue du depart* filmerako. 1986an Bataclan taldean jo zuen eta kontzertua diskoan grabatu zen.

1987an Saphok *Ils préféraient la lune* eleberria argitaratu zuen. Latinoamerikara egindako bidaia batek inspirazio berri bat islatzen du *El Sol y la Luna* diskoan. 1988an Olympiara egin zuen jauzia, eta Gnaouak taldearekin abesteko aukera izan zen. *Michaël Levinasen*  *La Conférence des oiseaux* operan kantatu zuen eta Kurt Weill eta Bertolt Brechten *L'Opéra de quat'sous* operan Jennyren rolean aritu zen.

1991n, Rabat, Berlin eta Lillen grabatutako "*La Traversée du désir*" albuma argitaratu zen, Mahmud Darwichen poeman oinarrituriko "*Parlez-moi d'amour*" kanta bertan zegoela.

Sapho musika eta sonoritate arabiarretara itzuli zen Oum Kalsoum-en *El Atlal* (Hondakinak) abestien ikuskizunarekin. 1994an Bataclan aretoan grabatu zuen eta Jerusalemen kantatu zuen. *Jardin andalou*  diskoan, *Hugues de Coursonekin* batera, musika arabiar-andaluziarra aztertzen du.

1997an, disko horretako bi izenburu berreskuratu zituen: *Sois plus radical*  eta *Petit Démon*, Marokoko kantu tradizionalak biltzen dituen hurrengo *Digital Sheikha* albumean. 

Nazareteko orkestra misto batekin grabatutako *Orients* diskoa juduak eta arabiarrak, palestinarrak eta israeldarrak batzeko nahitik sortzen da. Abeslariak poema bat eskaintzen 1989ko maiatzean Parisen ezagututako Yasser Arafati.

2005ean, Saphok Léo Ferréren abestiak berreskuratu zituen gitarrista flamenko batekin, Molière antzokian. 2008ko ekainaren 8an, "*Voix des villes et voie des chants*" izeneko ikuskizunean parte hartu zuenRethelen. Parisera itzuli aurretik *Universelle* diskoa grabatu zuen 2008ko abenduan rock, reggae, arabo-andaluziar eta funky musikak batuz.

2009a urte arranditsua izan zen artistarentzat. Londresen, Ankara, Bahrain eta Marrakexen, Alain Bashung eta gertuko musikariek osatutako taldearekin abesten du.

2013ko irailean, *Disiz* raperoarekin, *Mehdi Haddab* musikariarekin eta *Denis Lavant* komediantearekin batera  *Les Amours vulnérables de Desdémone et Othello*,  antzeztu zuen, *Nanterre-Amandiers*. antzokian.

## Ibilbide literarioa 
alt=Sapho au 22e Maghreb des Livres, les 13 et 14 février 2016 à Paris.|thumb|Sapho Liburuen 22. Magreben, 2016ko otsailaren 13an eta 14an, Parisen.

Saphok eleberri autobiografiko bat argitaratu zuen, *Douce violence*, 1982an, eta hau adierazi zuen: "*Nire lana amorrua da. Hala ere, sei urterekin ni emakume lasaia nintzen*."

Bere idazkera *dakka marrakchia'' musikan,  Djema'a el-Fna plazaren historiatan eta Ginea Gnaouaseko esklabo ohien ondorengo arbasoen erritmotan oinarritzen da.  Bere jatorri juduek eragin handia izan zuten, batez ere testuak interpretatzeko borondatean, *Un  mensonge*, eleberrian agertzen dena, eta bere esaldi desberdinak garatzeko hitz berdinak erabiltzen dituzten protagonistak praktika honen ondorioz desmozorrotzen dira. *"Patio, opéra intime, S"* liburuan, pasioaren fase ezberdinak deskribatzen ditu. Bere ama hizkuntza den frantsesez idazten du, 

Bere idazkeran mugarik gabeko mundu baten aldeko konpromisoa agertzen da, non kultura arabiarrak, kristauak eta juduak oztoporik gabe elkarrekin bizi zitezkeen. 2003an, Ekialde Hurbileko gatazkari buruz hitz egiteko hainbat pertsona ezagun biltzen dituen *Un très proche Orient*  manifestua bultzatu zuen. Manifestu hau Bagdaden eta Nazareten aurkeztu zen Nazareteko orkestrarekin batera egin zituen kontzertuetan.

## Musika 
### Diskografia 
### Estudioko albumak 
* 1977 : Lehen albuma (*Le balayeur du Rex* da lehen kanta)
* 1980 : Bigarren albuma (*Janis* da lehen kanta)
* 1981 : *Le Paris stupide*
* 1982 : ''Passage d'enfer*
* 1983 : *Barbarie*
* 1985 : *Passions, passons*
* 1987 : *El sol y la luna*
* 1991 : *La Traversée du désir*
* 1996 : *Jardin andalou*
* 1997 : *Digital sheikha*
* 1999 : *La Route nue des hirondelles*
* 2003 : *Orients*
* 2006 : *Sapho chante Léo Ferré* (Ferré Flamenco)
* 2008 : *Universelle*
* 2011 : *Velours sous la terre*
* 2018 : *Sapho chante Barbara*
* 2022 : *Jalousie, amour, mort (J.A.M)*

### Albumak kontzertuan 
* 1987: *Sapho live Bataclan*
* 1994: *Saphok* *Oum Kalsoum* *- El atlal* abestu zuen
* 2000: "*Sapho Live*"

### 45 bira diskoz kanpo 
* 1975: *Comment j'm'habille* (45 dorre Louise Bastien izenarekin)
* 1987: *Duerme negrito*, duo Jairo abeslari argentinarrarekin (Tradizionala / Atahualpa Yupanquik moldatutako testua)

### Irakurritako testuak 
* 2000 : "*Sapho* lit *Baudelaire*", *Rilke*, *Lorca* *eta'' "Monsieur Plume"
* 2000 : "L'Iliade et l'Odyssée", 10 CDko kutxatila, Michael Lonsdale, Jean-Pierre Michael, Emmanuelle Galabru *eta* Claude Leskorekin
* 2001: Saphok irakurritako *Mila eta bat gauak* (3 CDko 2 kutxatila)

### Konpilazioak 
* 1984: Le train de Paris (Bigarren diskoko tituluen bilduma, *Infernuko* pasartea eta Barbaria, Japonian bakarrik argitaratua)
* 1985: The Best (Bigarren diskoko tituluen beste bilduma bat, Pasaje de infierno eta Barbarie, Japonian bakarrik argitaratua)
* 1991: *Préférences* (Pasaje de infierno & Barbarie biltzen duen bilduma)

### Partaidetzak 
* 1977 Françoise Saganen "Les fougères bleues" filmaren musika.
* 1985 "Ma j'aime les voyous", Tony Gatlifen Rue du parti filmeko abesti tematikoa.
* 1996, 1997: sei *abesti* Atlas Les Plus Belles Chanson bilduman (Cuando los amantes, La mujer de Hector, Los amantes maravilloso, La chica de Londres, Bal chez temporal, Mi poco el gitano)
* 1998 *Insomnia* *Dar Beida 04* albumean, *Barraka El Farnatshi* diskoetxearen eskutik.
* 2004 *Ekin* Erreakzioa (Jean-Jacques Goldman / Daniel Berthiaume), Juste pour eux elkarteak eta *Frantziako Herri Laguntzak* ekoiztutako kolektibo soila, hemengo Marokoko Al Hoceïma eskualdeko lurrikararen biktima diren familien mesedetan.
* 2008 Román poemaren aipua *Arthur Rimbauden* omenezko albumean, Raphaël Didjaman didgeridoo konpositore / jokalariak Musical Tribal zik Records zigiluan egina.
* 2009 "*Gloria*" abestien sorkuntza, Jacques Hansenen pieza Billy Wilderren "Boulevard du crécule" lanean oinarrituta.
* 2009 Hosto hilak (Kosma / Prévert) El Retorno diskoan... Rodolphe Raffalli jazz musikagile eta musikariarena.

## Lanak 
* ''Aujourd'hui, journal au bord*, poésie, Éditions Bruno Doucey, 2019
* *La Chambre turque*, roman, Le Castor Astral, 2015 .
* *Blanc*, Éditions Bruno Doucey, 2014 
* *Muleta*, poèmes, La Différence, 2011 
* *Guerre, Words y Plato*, poèmes, La Différence, 2009 .
* *Juste avant de voir*, poèmes, illustrations par Benjamin Levesque, Area, Paris, 2005  .
* *Le Livre des quatorze semaines*, poèmes, La Différence, 2004 .
* *Un très proche Orient*, manifeste, Joëlle Losfeld, 2001 .
* *Beaucoup autour de rien*, roman, Calmann-Lévy, 1999 .
* *Un mensonge*, roman, Balland, 1996 .
* *Patio, opéra intime*, roman, Stock, 1995 .
* *Ils préféraient la lune*, roman, Balland, 1987 .
* *Sous la coupole*, illustrations, Ultramarine, 1985 .
* *Douce violence'', roman, Ramsay, 1982 .

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Ursula Mathis-Moser, Birgit Mertz-Baumgartner et Charles Bonn, Passages et ancrages en France : dictionnaire des écrivains migrants de langue française (1981-2011), Honoré Champion, 2012 (ISBN 978-2-7453-2400-9 et 2-7453-2400-4, OCLC 796995647).

## Kanpo estekak