open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tomasa Cuevas

**Tomasa Cuevas Gutiérrez** (Brihuega, Guadalajara, 1917ko martxoaren 7a &ndash; Bartzelona, 2007ko apirilaren 25a) Espainiako militante komunista eta antifrankista izan zen.

## Biografia 
Bederatzi urte zituenetik lanean, eta 14 urte zituela, Espainiako Gazteria Komunisten Batasunean sartu zen. Gerra Zibila hastean, Bigarren Errepublikaren aldeko hainbat zereginetan hasi zen lanean, erakunde horretatik, eta, ondoren, Espainiako Alderdi Komunistaren (PCE) barruan.

1939ko maiatzean atxilotua eta kartzelaratua, hogeita hamar urteko kartzela-zigorra ezarri zioten, eta bost urte bete zituen hainbat emakume-kartzelatan: Guadalajara, Durango, Santander, Zornotza eta Segovia.

Aske zegoela, Bartzelonara erbesteratu zuten. Han, PCEren *Kataluniako* erreferentean sartu zen, Partit Sozialista Unificat de Catalunya (PSUC), harik eta 1945ean Antonio eta Vicente Juan Creix anaiek berriro atxilotu eta torturatu zuten arte Layetana Bideko polizia-egoitzan, *Les* Cortseko emakumeen kartzelan sartu zen arte. 1946an, baldintzapeko askatasuna eman zioten, eta Miguel Núñez González buruzagi komunista ezagunarekin ezkondu zen. Biek Andaluziako klandestinitatean lan egin zuten denbora batez. Bartzelonara itzultzean, atxilotzeko arriskuaren aurrean, PSUCk Tomasari Frantziarako irteera eman zion lehenik, eta Pragarakoa gero. 1969an Bartzelonara eta diktaduraren aurkako jarduera politikora itzuli zen PSUCeko propaganda-talde nagusian.

Kataluniako Adierazpen Politikoen Elkarteko kide izan zen. 

2007ko apirilaren 25ean hil zen Bartzelonan.

## Aintzatespenak 
* 2004an, Kataluniako Generalitateak Sant Jordi Gurutzea eman zion.
* 2007an, Espainiako Gobernuak Laneko Merezimenduaren Domina eman zion. Bi sariak jasotzean errepresaliatutako emakume guztien memoria publikoa aldarrikatu zuen.
* Bartzelonan bada bere izena daraman gizarte-etxe bat.

## Memoria historikoa 
Diktaduran kartzela eta kartzela jasan zuten emakumeen memoria idazteari ekin zion. Hainbat lekukotasunen erregistroarekin hiru liburu idatzi zituen, emakume haien eta urte haien oroimenari eusteko. 

Hauexek dira liburuen tituluak: 

*Cárcel de mujeres/ Emakumeen Kartzela* (1939-1945)

*Cárcel de mujeres: Ventas, Segovia, Les Corts/ Emakumeen Kartzela: Las Ventas, Segovia, Les Corts* eta *Mujeres de la resistencia/ Erresistentziako Emakumeak*. 

Oharra: Azken bi liburuak *Testimonios de mujeres en las cárceles franquistas/ Frankoren kartzeletako* *emakumeen testigantzak izenburupean* batera atera ziren 2004an*.* 

Lekukotasunak ugariak dira: Manolita del Arco, Josefina Amalia Villa, Maria Salbu, Petra Cuevas, Juana Doña, Adelaida Abarca, Paz Azzati, Flor Cernuda, besteak beste.

## Lanak 
* Emakumeen kartzela (1939-1945) (1985) 1. liburukia
* *Emakumeen kartzela* (1985) 2. liburukia
* *Emakumeak erresistentzian* (1986) 3. liburukia
* *Emakumeen testigantzak Francoren kartzeletan* (2004)
* Ángeles Egido León (2011). Herritarrak, militanteak, feministak. Emakumea eta konpromiso politikoa XX. mendean. Eneida. *El precio de la militancia femeninoa: Acción política y represio, 47-74.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Dokumental osoa: ahanzturatik oroimenera. "Francoren emakume-presoak"
Marta Ortega Pérez

**Marta Ortega Pérez** (Vigo, Galizia, 1984ko urtarrilaren 10a) galiziar enpresaburua da, Amancio Ortegaren alaba. 2007. urteaz geroztik, Inditexeko hainbat sailetan lan egin du, munduko hainbat egoitzatan, eta 2022ko apirilaren 1ean enpresako presidente bihurtu zen.

## Biografia 
Marta Ortega Pérezen gurasoak  Amancio Ortega Gaonaren eta haren bigarren emaztea, Flora Pérez dira. Ortegak Coruñan ikasi zuen eta Suitzan batxilergoan jarraitu zuen. Enpresa-ikasketak egin zituen Londresko Unibertsitateko Europako negozio-eskolan, eta 2007an lizentziatu zen nazioarteko enpresaburuen espezialitatean. 

## Lan ibilbidea 
2007an, ikasketa amaitu zituen urte berean hasi zen lanean familiako Inditex enpresarentzat, Chelsea auzoko Londresko Zarako dendan, nazioarteko beste egoitza batzuetan eta enpresako hainbat sailetan. Gero Inditex-en egoitza nagusian egin zuen lan, Arteixon, Zararako produktua garatzeko eta diseinatzeko sailean, eta, besteak beste, Beatriz Padínekin, emakumeentzako arropa-bildumen koordinatzailearekin.

Arteixon Amancio Ortega enpresaren sortzailearekin batera lan egin zuen, enpresako kudeatzaileen harreman sozialeko eta irudi publikoko jarraibide berriak sartuz. Hala, 2016. urtean omenaldia prestatu zuen Amancio Ortegaren 80. urteurrena ospatzeko, enpresako langile guztiekin, eta hainbat komunikabidek eman zuten.

2015etik, Amancio Ortega Fundazioaren patronatuko kide da, Pablo Isla Álvarez de Tejera, Roberto Cibeira Moreiras, Antonio Abril Abadín, José Arnau Sierra, Flora Pérez Marcote eta Amancio Ortega fundatzaile lehendakariarekin batera. Fundazioaren ikasketa-beken programa COVID-19 pandemian zehar aldatu zen, Massachusettseko Teknologia Institutuarekin (MIT) hitzarmena lortu ondoren.

2021eko azaroaren 30ean Inditexeko lehendakaritza hartu zuen, Pablo Islaren ordez.

## Zara berritua
Marta Ortega, Ibex-35eko emakumerik gazteena, 2022ko apirilaren 1etik presidente ez ejekutiboa egin zenetik enpresaren irudia sendotu zuen. Berak bultzatu zuen 2017an Steven Meisel argazkilariaren lehen kanpaina, 2018ko SRLP kolekzioa eta 2019ko logotipoaren aldaketa. Luxuaren eta kalearen arteko erdibideko zubia egiten aritu da, Zara berritua sortzen. Horretarako hainbat lankidetza beste marka batzuekin edo nazioarteko ospetsuekin, edizio mugatuko kapsula-bildumak... 

Carmen Llovet Nebrija Unibertsitateko moda-diseinuko graduko joera- eta komunikazio-irakaslearen eta Instagrameko *Davil Wears Zara* perfilaren atzean dagoenaren arabera, *Low cost* delakotik urrundu nahi da. Lehen batez besteko aren salneurria 30 € zen eta 2023an 50 €.Bestalde Marta Ortegak ardura hartu zuenean burtsak % 6,1eko jaitsera izan zuen, baina, 9 hilabetera, 2022 urtea amaitu baino lehen, % 19ko irabaziak izan zituen, online merkatua gora eta gora, fakturazioaren % 25,5 zela. 

## Bizitza pribatua 
Amancio Ortega ez bezala, Marta Ortega pertsona publikoa da. Bere harremanak ezagunak dira, paparazziak atzean baititu. Gizarte ekintzetan parte hartzen du eta elkarrizketak ere ematen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Federico Martín Aramburú

**Federico Martín Aramburu** (La Plata, 1980ko urtarrilaren 20a - Paris, 2022ko martxoaren 19a) argentinar errugbilaria izan zen, erdiko postuan aritzen zena. 22 partida jokatu zituen Argentinako errugbi selekzioarekin, eta Frantziako 2007ko Munduko Errugbi Kopan hirugarren postua lortu zuen selekzioko kidea izan zen. Parisen eraila hil zen.

## Bizitza 
Federico Martín Aramburu La Platan jaio zen 1980ko urtarrilaren 20an. Buenos Aires Handiko Club Atlético San Isidron hasi zuen bere kirol ibilbidea. 2004an, Biarritz Olympiquek kontratatu zuen. Bi aldiz izan zen Top14ko txapeldun Lapurdiko taldearekin, 2005ean eta 2006an. Perpinyanen eta Akizen ere jokatu zuen, baita Glasgow Warriorsen ere. Argentinarekin hirugarren izan zen 2007ko Munduko Kopan. 22 partida jokatu zituen selekzioarekin.

Erretiratu ondoan Biarritzen bizi izan zen, eta turismo alorreko enpresa batean egin zuen lan, Hegarty bazkidearekin. Biarritz Olympiqueko bazkideen elkarteko presidente izan zen 2015etik 2018ra, eta administrazio kontseiluko kide ere izan zen. 

## Palmaresa 
### Biarritz Olympique 
* Top 14 
** txapelduna: 2005, 2006 
* Europako Errugbi Txapeldunen Kopa
** finalista: 2006

## 2007ko Munduko Kopa 
Aramburuk 2007ko Munduko Errugbi Kopa jokatu zuen Argentinako selekzioarekin. Multzoen fasean entsegu bat lortu zuen Georgiaren aurkako partidab; eta beste bat Frantzia aurka, hirugarren posturako partidan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jokalariaren profila UAR-en
*  itsrugby.fr-en estatistikak
* Scrum.com-en estatistikak
Eliza Ebanjelikoa Alemanian

**Eliza Ebanjelikoa Alemanian** ( edo *EKD*) protestantismoaren erakunderik garrantzitsuena da herrialde honetan, eta haren kristau-sinesbiderik handiena. Alemaniako hogei eliza eta eskualdeko sinesbide protestante luteranoek, erreformatuek (kalbinistak) eta protestante elkartuek (Prusiar Batasuna, adibidez) osatzen dute federazioa, herrialde horretako protestante gehienak biltzen dituena. 2020an, 20.713.000 kide zituen EKDk, hau da, Alemaniako biztanleriaren % 24,9a. Munduko sinesbide protestante nazionalik handienetako bat da. Federazioa administratzen duten eliz-bulegoak Herrenhausenen daude, Saxonia Beherean. Kide askok luteranotzat dute beren burua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Suediako Eliza

**Suediako Eliza** () eliza ebanjeliko luteranoa da, apezpikutza historikoa duena. Egoitza Santuarekiko obedientzia utzi zuen Erreforma protestantearen postulatuekin bat egin ondoren, 1527an Riksdagek Västeråsen hala erabakita.

XIX. mendera arte suediar batek debekatuta zuen Suediako Eliza uztea. 2000. urtean, Suediako Eliza behin betiko banandu zen Suediako Estatutik, baina tradizioagatik eliza nazionalaren estatusa mantentzen jarraitu zuen. Suediar gehienek Suediako Elizako kide izaten jarraitzen dute. Suediako Elizako artzapezpikua 1164tik Uppsalan bizi da, Uppsalako katedrala Suediako Elizaren Santutegi Nazionala delarik. Gaur egun, Suediako artzapezpikua Antje Jackelén da, postu hori betetzen duen lehen emakumea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eliza Metodista Batua

**Eliza Metodista Batua** ( edo *UMC*) estatubatuar eliza protestante metodista da, ebanjelismoaren adarrekoa. 1968an The Methodist Church eta Evangelical United Brethren Church elizen fusiotik sortua, bere erroak John eta Charles Wesleyren kristau piztueran daude.

Herrialdeko bigarren sinesbide protestanterik nagusiena da (lehenengoa Hegoaldeko Konbentzio Baptista da). 2007an 12 milioi kide zituen mundu osoan: 8 miloio Estatu Batuetan eta Kanadan eta 3,5 milioi Afrika, Asian eta Europan. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Ignacio de Gorriti

**José Ignacio de Gorriti jenerala** (1770; 1835eko azaroaren 9a) argentinar estatu-gizona, soldadua eta abokatua izan zen. 1816ko uztailaren 9an Argentinako Independentzia aldarrikatu zuen Tucumango Kongresuko ordezkaria izan zen.

## Biografia 
Gorriti Jujuyn jaio zen Feliciana Coeto eta Ignacio de Gorriti Navarro-ren, herriko nobleziako kideen, semea. Bera eta bere anaia Juan Ignacio de Gorriti (geroago apaiz eta legegile ezaguna) Kordobako Montserrat eskolan ikasi zuten. 1788an Chuquisacako Unibertsitatean sartu zen eta zuzenbide kanoniko eta zibilean graduatu zen. Aita hiltzean Jujuy-ra itzultzera behartu zuten, familia eta haien interesak zaintzeko. 1802an Facunda Zuviríarekin ezkondu zen.

1810ean, Maiatzeko Iraultzaren ondoren, Gorriti kausa iraultzailearen aldeko aktibo eta ozen bihurtu zen. Iparraldeko Armadarekin eta Martín Güemes jeneralarekin batera kanpaina egin zuen, eta ondoren esker oneko Saltak Tucumango Kongresurako hautatua izan zen, 1816an deklaraziorako. 1817an Kongresua Buenos Airesera joan zenean, dimisioa eman zuen Saltan Güemesekin lanean jarraitzeko. Kanpainan paper nabarmena izan zuen, gautxoen zalditeria antolatuz eta 1820an erregezaleen aurkako borroka giltzarri bat irabazi zuen.

Gorriti Saltako Probintziako gobernadore izendatu zuten 1822an, eta ospetsua izan zen, 1827 eta 1829 artean bigarren agintaldia izan zuen. Hainbat arrakasta militar gehiago izan zituen bai espainiar indarren aurka bai Juan Facundo Quirogaren agindupeko federalen aurka. Hala ere, Quirogaren ondorengo arrakastak Boliviara erbesteratzera behartu zuen, non zentaborik gabe eta seme-alaba askorekin hil zen.

Gorritiren alaba Juana Manuela Gorriti idazlea izan zen, eta Manuel Isidro Belzu Boliviako presidente izango zenarekin ezkondu zen.

## Kanpo estekak
José María Fernández Unsáin

**José María Fernández Unsáin** (1918ko abuztuaren 10a - 1997ko ekainaren 18a) argentinar zinema zuzendaria, gidoilaria eta antzerkigilea izan zen. 

## Biografia 
Medikuntza ikasi zuen arren, Fernandez Unsainek literatura aukeratu zuen bere ogibide gisa.

1955eko Revolución Libertadora ondoren Mexikora erbesteratu zen, Eva Perónekin  eta Antzerki Nazionala edo Komediarekin, Cervantes Antzerki Nazionalarekin (lehen zuzendaria) eta Langileen Konfederazio Nagusiko Antzokiko Langileekiko (CGT) (sortzailea beste artista eta zuzendari batzuekin) zuen harreman kulturalagatik..

1958an Mexikora joan zen eta ehunka filmen gidoietan lan egin zuen hurrengo hamarkadetan, besteak beste, Alfonso Corona Blakek *zuzendutako Sed de amor* (1958); Rogelio A. Gonzálezek zuzendutako *La diligencia de la muerte* (1959); Miguel M. Delgadok zuzendutako *De tal palo tal astilla* (1959); Jaime Salvadorrek zuzendutako *Ladrón que roba a ladrón* (1959); Rogelio A. Gonzálezek zuzendutako *La nave de los monstruos (1959);*  eta *Sinful*. 1960ko eta 1970eko hamarkadetan ere hainbat film zuzendu zituen.

1976an, Fernández Unsain sortu berri zen SOGEM (Sociedad General de Escritores de Mexico) erakundearen presidente bihurtu zen, egileen eskubideak bermatzen ahalegintzen dena. Kargu hori 1997an hil zen arte izan zuen 

Fernández Unsain bere alarguna, Jacqueline Andere aktorea (lehenago Olivia Michelle aktorearekin eta Zoe Ducós aktore argentinarrarekin ezkondua egon zen), eta lau seme-alaba, Chantal Andere alaba barne, aktore eta abeslaria, geratzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Boni Macarrón

**Bonifacia Macarrón Palomar** **"Boni"** izenez ezaguna (Durango, Bizkaia, 1924ko abenduaren 24a - *ibidem* 2007ko otsailaren 2a)  Durangoko martxantera izan zen, gozoki saltzailea. Belaunaldi askoren akorduan geratu den emakumea. Azken martxantera, herri baten memoriaren figura kutunetako baten azkena. 8 urterekin hasi zen kalean fruta saltzen, eta 11rekin merkatura joan zen, Andra Mariko elizpera. 81 urte bete zituen arte egon zen bertan. Durangon saltzeaz gain, Boni beste saltzaileekin herriz herri ere ibiltzen zen; inguruko jaietara eta erromerietara joaten ziren. Bonik 70 urte inguru eman zituen gozokiak saltzen Durangoko Andra Mariko elizpean, beti adeitsu. Horregatik, belaunaldi askok maitasunez gogoratzen ditu bera eta bere familiakoak. Amarengandik ikasi zuen ofizioa, eta bere ahizpekin konpartitu gero. Urteko 365 egunetan jartzen zuen postutxoa elizpean. Etxeko beste kide batzuen laguntza ere izaten zuen, ahizpena, Juan Mari semearena eta emaztearena, baina urtean zehar, egunero, hutsik egin barik, 9:00etan jartzen zuen postua eta gaueko 21:00etan itzultzen zen gehienetan etxera. Askotan bertan bazkaltzen zuen postua jasotzen eta berriz jartzen ez ibiltzearren.
* 2020an Durangoko Udalak Andra Mariko elizpean egoten ziren gozoki saltzaileak omendu zituen ekitaldi batean. Boni Macarrón izan zen azken martxantera, eta haren koadro bat jarri zuten. *Durangoko martxanterei bihotzez*  koadroaren egilea Arantza Orbegozo tolosarra izan zen. Horretarako  senideekin elkarrizketak izan zituen, Boniren arima koadrora ekartzen lagundu ziotenak. Familiari erakutsi zionean, denek egin zuten negar, hunkituta.
* 2021ean ere omenaldia jaso zuen Bonik Juanjo Moreno jesuitarekin batera. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa Jose Martín Macarron-i: Durangoko martxanterak herriaren historiaren lekuko Bideoa, Dotb (2017)
Bhimbetkako harkaitz aterpeak

**Bhimbetkako harkaitz aterpeak** Indian ezagutzen diren lehenengo giza aztarnak dira. Harri Aroko margolanak dira eta 9.000 urte inguru dituzte, munduko zaharrenetarikoak izanik. Madhya Pradesh estatuan daude; aztarnategiak 1.893 hektarea ditu, 10.280 ha-ko babestutako lurraldean. Unescok Gizateriaren Ondarea gisa sailkatuta dauzka. Leizeak Bhopaletik 45 km.tara daude,eta ekologiaren ikuspuntutik oso inguru aberats batean daude.

## Kronologia 
Bhimbetkaren labar-pinturek Indiako giza bizitzaren aztarnarik zaharrenak erakusten dituzte, Harri Aroko harkaitzeko pinturok 9000 urte dituzte gutxi gorabehera, eta munduko zaharrenetakoak dira. Margo hauek, estilo aldetik, munduko beste batzuekin lotuak izan dira: Australiako Kakadu Parke Nazionalekoekin, Frantziako Lascaux leizekoekin, Kalahari basamortuan aurkitutakoekin...

## Izena 
Aurkitzailearen beraren arabera, Vishnu Shridhar Wakankar, Bhimbetka izena *bhīm bait ka* (‘Bhima harkaitz hauetan eseri zena’)  dialekto-esalditik etorriko litzateke. Bhima sanskritozko Mahābhārata testu epikon agertzen den pertsonaia da.

## Aurkikuntza 
Bhimbetka 1888an aipatu zen lehen aldiz, leku budista gisa. Pinturak 1957an aurkitu zituen Vishnu Shridhar Wakankar (1919-88) arkeologo indiarrak. Azterketa arkeologikoek Harri Aroko kulturen sekuentzia jarraitua erakusten dute, Acheul alditik Mesolitoraino. Harpeek haitzuloetan bizi ziren pertsonen bizitza erakusten duten hainbat pintura interesgarri dituzte, jaiotza, dantza eta edarien eszenak, erritu erlijiosoak eta lurperatzeak barne. Margolanek bisonteak, elefanteak, indioilarrak, errinozeroak. basurdeak eta tigreak bezalako animaliak ere erakusten dituzte. Yiotsna Kamat arkeologoaren ustez, leizeen biztanleek batez ere frutak, tipulak animalia txikiak (hegaztiak, arrainak), basurdea eta eztia jaten zuten; ardoaren edo alkoolaren aztarnarik ez da aurkitu.

## Iruditegia 

Image:
1 of the rock shelter caves at Bhimbetka, Madhya Pradesh.jpg|Sarrera.
Bhimbetka rock shelter paintings.jpg|Margolanak haitzetan.
Bhimbetka Caves, Madhya Pradesh.jpg|Pasiluak harkaitz artean.
Wild Boar killing back hunters.jpg|Basurdea ehiztarien aurka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Unescoren informazioa.
* :Leizeen bideoa Youtuben.
* :Argazkien bilduma.
Alex Balboa

**Alejandro Balboa Bandeira** (Gasteiz, Araba, 2001eko martxoaren 6a) futbolari arabarra da.

## Biografia 
Ekuatore Ginearekin internazionala da, gurasoak bertakoak baitira. Erdilari defendatzaile moduan aritzen da. Gasteizko Aurreran eta Alavesen harrobietan hezia, lehen talde babazorroan 2 denborladi jokatu zituen. 2024ko udan bere aro gasteiztarra bukatu zuen. Denboraldi bat Herbeheretako lehen mailan jokatu ostean, 2025eko udan Lugok fitxatu zuen.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
La Chorrera (Amazonas)

La Chorrera Kolonbiako udalerriz kanpoko eremu bat da, Amazonas departamenduan kokatua. 3.878 biztanle ditu. 184 mezura dago. 12670 kilometro karratuko lurralde horretan daude uitoto, bora, okaina herri indigenak. Igara Paraná ibaiaren ertzean dago udalerria 

## Film erreferentziak 
* El abrazo de la serpiente (2015), de Ciro Guerra
* Muerte Lenta: El Pueblo Uitoto Acorralado por el Mercurio (2018), de Alejandro Ángel y José Guarnizo
* El sendero de la anaconda (2019), de Alessandro Angulo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* **La Chorrera** en Amazonas.gov.co
Militar (argipena)

**Militar** izenak hainbat adiera du:

* Militarra (izena):
** militarra, Estatu burujabe bateko armadako kidea;
** militarra edo milia, ETA militarreko kidea.

## Ikus, gainera 
* Militarismo
Fandago (1985eko filma)

***Fandango***, 1985eko Kevin Reynolds estatubatuarrak zuzendutako komedia film bat da. Kevin Costner, Judd Nelson, Sam Robards, Chuck Bush, Brian Cesak eta Suzy Amis aktoreek antzeztu zuten.

Denboraren poderioz kultuzko film bat bilakatu zen. Gaur aski ospetsua den Kevin Costner aktorearen lehen paper protagonista izan zen.

## Argumentua 
1972, AEB, Texas, Austin hiriko Texasko Unibertsitateko ikasle talde bat beren graduazio eguna ospatzeko auto bidai batu ekingo diote. Hastera doan beren heldu bizitzetako ezkontza, lan eta Vietnamgo Gerraren perspektibaren aurrean Texasko basamortuan zehar abentura bat bizi nahi duten bost lagun dira, oraindik inoiz ahaztuko ez duten bidaia izango dela jabetzen ez diren arren. 

## Aktoreak 
* Kevin Costner: Gardner Barnes
* Judd Nelson: Phil Hicks
* Sam Robards: Kenneth Waggener
* Chuck Bush: Dorman
* E. G. Daily: Judy
* Brian Cesak: Lester Griffin
* Marvin J. McIntyre: Truman Sparks
* Suzy Amis: Debbie
* Glenne Headly: Trelis
* Stanley Grover: Philen aita
* Jane A. Johnston: Philen ama
* Marco Perella: Jester
* Pepe Serna: Gasolindegiko aita

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Zookeeper (filma)

***Zookeeper***, 2001eko Frank Coraci estatubatuarrak zuzendutako amodiozko komedia film bat da. Kevin James, Rosario Dawson eta Leslie Bibb aktoreek antzeztu zuten, eta Nick Nolte, Sylvester Stallone, Adam Sandler, Don Rickles, Judd Apatow, Cher, Jon Favreau, eta Faizon Love aktoreek beren ahotsak jarri.

## Argumentua 
AEB, Boston, Griffin Keyes (Kevin James) zoologiko bateko zaindari bakartia da, emakume batekin zita bat mantentzeko gai ez denez bere lanpostua laga nahi duena, hortik zaintzen dituen animaliek amodio kontuetan laguntza eman nahi izatea.

## Aktoreak 
* Kevin James: Griffin Keyes
* Rosario Dawson: Kate
* Leslie Bibb: Stephanie
* Ken Jeong: Venom
* Donnie Wahlberg: Shane
* Joe Rogan: Gale
* Nicholas Turturro: Manny
* Sylvester Stallone: Joeren ahotsa, lehoia
* Nick Nolte: Bernieren ahotsa, gorila
* Adam Sandler: Donalden ahotsa, tximinoa
* Mary Elizabeth Winstead: Charlenen ahotsa, jirafa
* Judd Apatow: Baryren ahotsa, elefantea
* Cher: Lehoi emearen ahotsa
* Maya Rudolph: Mollie, jirafa

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Kapela-dendan

***Kapela-dendan*** Edgar Degas margolari inpresionistak 1884-1885 inguruan egindako pintura da. Oihal gaineko olioz egina, 100 x 110,7 zentimetroko neurria du. Parisko kapela denda batean dagoen langile gazte bat irudikatzen du, artistak kontu handiz atondutako emakume kapela batzuez inguratuta dagoena. Pintura gaur egun Chicagoko Arte Institutuaren bilduman dago.

## Kanpo estekak
Flying Down to Rio

***Flying Down to Rio***, 1933ko Thornton Freeland, George Nicholls Jr. eta Ray Lissner estatubatuarrek zuzendutako musikal film bat da. Lou Brocken istorio batean eta Anne Caldwellen antzezlan batean oinarritua dago. Dolores del Río, Gene Raymond, Ginger Rogers eta Fred Astaire aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Miami, Roger Bond (Gene Raymond) estatubatuar musikari galaia Belinha De Rezende (Dolores del Río) brasildar aristokrata ederraz maiteminduko da. Baina Belinhak bere aita salbatzeko Rio de Janeirora joan eta beste gizon batekin ezkondu beharrean da. Roger eta bere musika banda, Fred Ayres (Fred Astaire) eta Honey Hales (Ginger Rogers), ezkontza gertatu ez dadin Brasilera joango dira. 

## Aktoreak 
* Dolores del Río: Belinha De Rezende
* Gene Raymond: Roger Bond
* Raul Roulien: Julio Ribeiro
* Ginger Rogers: Honey Hales
* Fred Astaire: Fred Ayres
* Blanche Friderici: Dona Elena
* Walter Walker: Belinharen aita
* Etta Moten: Carioca abeslaria
* Roy D'Arcy: Greziar Apostularien Sindikatuko kidea
* Maurice Black: Greziar Apostularien Sindikatuko kidea
* Armand Kaliz: Greziar Apostularien Sindikatuko kidea
* Paul Porcasi: Alkatea
* Reginald Barlow: Alfredo Vianna bankaria
* Eric Blore: Butterbass jauna, hoteleko zuzendariaren laguntzailea
* Franklin Pangborn: Hammerstein, hoteleko zuzendaria

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Ekodependentzia

**Ekodependentzia** ikuspegi intelektual bat da, zeinek azpimarratzen du gizakiok naturarekiko dugun dependentzia, beharra, premia. Gizakiak naturaren baldintza eta mugen menpe daudela azpimarratzen duen ikuspegia da ekodependentzia. Ekologismotik sustatzen den kontzeptua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Jose Belgikakoa

**Maria Jose Belgikakoa** (Marie-José Charlotte Sophie Amélie Henriette Gabrielle; Ostende, 1906ko abuztuaren 4a - Thônex, Suitza, 2001eko urtarrilaren 27a) Italiako erregina ezkontidea izan zen 1946ko maiatzekik ekainera.

Alberto I.a Belgikakoaren eta Elisabet Bavariakoaren alaba izan zen.

1930ean Hunberto Italiako printze oinordekoarekin ezkondu zen eta lau seme-alaba izan zituzten:
* Maria Pía printzesa (j. 1934)
* Viktor Emanuel, Napoliko printzea (j. 1937)
* Maria Gabriel printzesa (j. 1940)
* Maria Beatriz printzesa (j. 1943)

Bigarren Mundu Gerran aliatuekin egindako bitartekaritza-saiakeretan parte hartu zuen eta partisanoei sinpatia zien. 

1946ko maiatzaren 9an, Hunberto II.a bere senarra Italiako errege izendatu zuten, eta Maria Jose erregina ezkontide. Monarkia 1946ko ekainean indargabetu zuten erreferendum batean, eta errege-erreginak erbesteratu egin ziren. Senarrarengandik banandu zen, baina ez zen inoiz dibortziatu, eta Suitzan kokatu zen seme-alabekin.

## Kanpo estekak
Artiom Txernousov

**Artem Anatolyevich Chernousov** (1996ko urtarrilaren 10a) errusiar kirol tiratzailea da .

2018ko ISSF Munduko Tiro Txapelketan parte hartu zuen eta 3 domina lortu zituen. 2021ean, Tokio 2020 Olinpiar Jokoetan ere domina lortu zuen Vitalina Batsaraxkina-rekin 10 m airezko pistolarekin bikote mistoen proban, zilarra lortuz. Bestalde, hainbat domina lortu ditu Europako Txapelketetan 2017-tik aurrera.

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emakumea urreliliekin

***Emakumea urreliliekin*** edo ***Emakumea lore-ontzi baten ondoan eserita*** Edgar Degas margolari frantsesaren koadro bat da, 1865ean egina eta Arte Museo Metropolitarrean kontserbatua.
## Deskribapena 
Margolan honek Karl Popper filosofo austriarraren iruzkina piztu zuen, oso hunkituta Degasek konposizioaren erdigune lore-sorta handi bat jartzeko aukerarekin, eta, hala, subjektu nagusia koadro honen ertzetara erbesteratu zuen: «Emakumea urreliliekin konposizio deszentralizatuko teknika baten emaitza da, zenbait argazkilariengandik hurbil dagoena».

## Kanpo estekak
Yang Haoran

**Yang Haoran** (; Chengde, 1996ko otsailaren 22a) txinatar kirol-tiratzailea da. Hamalau domina (bederatzi urre eta bost zilarrezko) lortu ditu txapelketa ezberdinetan eta airezko errifle tiroan jubenilen munduko zortzi errekor hautsi zituen nazioarteko lehiaketa nagusietan. Gazte Olinpiar Jokoetan, Asiako Jokoetan, Munduko Txapelketak eta Munduko Kopako serieetan.

Yangek bere nazioarteko lehen lehiaketan 17 urte zituela hartu zuen parte. 2013ko ISSF Munduko Kopako finalean Munichen (Alemania), non urrezko domina lortu zuen 10 m aire-erriflean, lehen postuan geratu zen 205,9 punturekin, Niccolo Campriani munduko txapeldunaren aurretik.

Olinpiar Jokoei dagokionez, Yangek 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan bi domina lortu zituen. Urrezkoa 10m aire errifle proba mistoan Yang Qian-ekin eta brontzezko domina 10m aire erriflerekin bakarkako proban.

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pang Wei

**Pang Wei** (; Baoding, 1986ko uztailaren 19a) txinatar kirol tiratzailea da. 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazi zuen 10 metroko aire pistolan eta brontzezko domina 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan proba berean. 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan bi domina lortu zituen. Brontzezko domina proba berdinean eta urrezko domina 10 metroko aire pistolan bikote mistoen proban Jiang Ranxin-ekin batera. 2006ko ISSF Munduko Tiro Txapelketa ere irabazi zuen, 20 urte zituela.

2009ko azaroaren 29an, Pang  Du Li-rekin, bi aldiz Olinpiar Tiro txapeldunarekin, ezkondu zen bere jaioterrian, Baoding, Hebein.

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joana Savoiakoa

**Joana Savoiakoa** (, *Ioanna Savoiska*, ; Erroma, 1907ko azaroaren 13a - Estoril, 2000ko otsailaren 26a) Bulgariako erregina ezkontidea izan zen 1930etik 1943ra.

Viktor Emanuel III.a Italiakoaren eta Elena Montenegrokoaren alaba izan zen. 1930ean Boris III.a Bulgariakoa erregearekin ezkondu zen eta bi seme-alaba izan zituzten:
* Maria Luisa Bulgariakoa
* Simeon II.a Bulgariakoa

1946an Bulgarian Errepublika aldarrikatu zen eta Joana bere semeekin Madrilera erbesteratu zen.

## Kanpo estekak
Japoniako Espazio Agentzia

edo **JAXA** (**J**apan **A**erospace e**X**ploration **A**gency), Japoniako gobernu-agentzia bat da, eta bere ikerketak eta aurrekontuak espazioa esploratzeko proiektuei eskaintzen dizkiena.

## Historia 
2003ko urriaren 1ean sortu zuten, lehenagoko beste hiru erakunderen baturatik.

2012an, legedi berriak zabaldu egin zuen JAXAren eginkizuna, aurrez bakezalea bakarrik, espazioko teknologia militarrak ere garatzeko, misilen aurkako alerta-sistema bezalakoak garati ahal izateko. Era berean, JAXAren kontrol politikoa Lehen Ministroaren bulegora igaro zen.

## Misioak 
JAXA Europako Espazio Agentziarekin lankidetzan dihardu BepiColombo eta JUICE misioetan, eta Merkurio eta Jupiterreko sistema aztertzea helburu dutenak, hurrenez hurren. Gainerako misioen artean, hauek nabarmentzen dira: SPICA (Akari teleskopioaren ondorengoa), Ilargia helburu duten SLIM eta SELENE-2 misioak; eta Martian Moons Explorer, Marteren ilargiak aztertuko dituena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Hangover Part II

***The Hangover Part II*** (euskaraz *Biharamuna 2. Zatia*), 2011ko Todd Phillips estatubatuarrak zuzendutako komedia film bat da. Bradley Cooper, Ed Helms, Zach Galifianakis, Ken Jeong, Jeffrey Tambor, Justin Bartha eta Paul Giamatti aktoreek antzeztu zuten.

*Ajea Las Vegasen* (2009) aurrekaria eta *Ajea 3* (2013) jarraipena dauzka.

## Argumentua 
Oraingoan, Phil Wenneck (Bradley Cooper), Stu Price (Ed Helms), Alan Garner (Zach Galifianakis) eta Doug Billings (Justin Bartha) lagun taldea Sturen ezkontzara joateko Thailandia extikora bidaiatuko dute. Las Vegasko ezkondu aurreko agur ahaztezinaren ondoren, Stuk ez du inongo arriskurik hartu nahi eta ezkontza aurretik gosari patsadatsu eta lasai bat besterik ez du eskeiniko. Halere, gauzak ez dira beti aurreikusten diren bezala gertatzen. Beharbada Las Vegasen gertatzen dena Las Vegasen gelditzen da, baina inork ez daki Bangkoken zer gertatuko den.

## Aktoreak 
* Bradley Cooper: Phil Wenneck
* Ed Helms: Stu Price doktorea
* Zach Galifianakis: Alan Garner
* Justin Bartha: Doug Billings
* Ken Jeong: Leslie Chow
* Sasha Barrese: Tracy Billings, Dougen emaztea
* Jamie Chung: Lauren Srisai, Sturen senargaia
* Gillian Vigman: Stephanie Wenneck, Philen emaztea
* Mason Lee: Teddy Srisai, Laurenen anaia
* Bryan Callen: Samir, Bangkokeko streaptease aretoko jabea
* Paul Giamatti: Kingsley / Peters detektibea, Interpoleko agente infiltratua
* Jeffrey Tambor: Sid Garner
* Sondra Currie: Linda Garner, Tracy eta Alanen ama
* Yasmin Lee: Kimmy
* Nirut Sirijanya: Fong Srisai, Laurenen aita
* Penpak Sirikul: Joi
* Crystal the Monkey: Droga-trafikatzailea
* Mike Tyson: Bere burua antzeztuz

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Bhopal estatua

**Bhopal estatua** 1949tik 1956 arte Indiako estatua izan zen. Hiriburua Bhopal zen. 1956an inguruko beste lurraldekin batera egungo Madhya Pradesh estatua sortzeko.  Shankar Dayal Sharma, Indiako Kongresu Nazionalaren alderdikidea, 1952tik 1956ra lehen ministroa izan zen. Egungo hiru barruti zeuden estatu hartan: Bhopal, Raisen eta Sehore.

## Historia 
Indiako independentziaren aurretik Bhopal printzerria zen; agintean Nawab familia zegoen. 1947ko Independentziaren Agiria plazaratu ondoren, horrelako estatuei Britainia Handiarekiko zuten menpekotasunatik libre gelditu ziren eta Pakistanekin ala Indiarekin lotzeko aukera eman zitzaien. 1948ko martxoan azken Nawab estatu independiente gisa mantentzeko gogoa adierazi zuen. Erantzuna kalean ezagutu zuen. Urte bereko abenduan, haren gobernuaren aurka zeuden mugimenduak kontrolatu nahian, aurkarien mugimenduko aintzindariak atxilotu zituen, Shankar Dayal Sharma tartean. 1949ko urtarrilaren 23an Sharmarri zortzi hilabeteko espetxe zigorra ezarri ziatzaion. Beste aurkariak ere atxilotuak izan ziren baina azkenik preso politiko guztiak askatuak izan ziren eta 1949ko apirilaren 30ean Nawabek Indiarekin batzeko adierazpena sinatu zuen. 1949ko ekainaren 1an Indiako Gobernuak estatuaren agindua hartu zuen, C motato estatu gisa onartuta. Indiako Presidentea Komisionatu Nagusia izendatu zuen. 

1956an Estatu Indiarren Berrantolaketarako Agiria onartu zen. Horren arabera Bhopal Madhya Pradesh estatuan integratu zen. Hiriburua Bhopalen aldarrikatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Thief of Bagdad (1940ko filma)

***The Thief of Bagdad*** (euskaraz *Bagdadeko Lapurra*), 1940ko Michael Powell, Ludwig Berger, Tim Whelan, Alexander Korda, Zoltan Korda eta William Cameron Menziesek zuzendutako fantasiazko film bat da. Conrad Veidt, Sabu, John Justin, June Duprez eta Rex Ingram aktoreek antzeztu zuten.

Hiru Oscar Sari irabazi zituen: Efektu berezi onenen Oscar Saria (Lawrence W. Butler eta Jack Whitney), Zuzendaritza artistiko onenaren Oscar Saria (Georges Périnal) eta Zuzendaritza artistiko onenaren Oscar Saria (Vincent Korda).

## Argumentua 
Bagdad, Ahmad (John Justin) Bagdadeko kalifa da, baina Jaffar (Conrad Veidt) visir gaiztoak jauregitik kanporatzea lortu eta printzesarekin (June Duprez) ezkondu nahi du, horrela erresuma bereganatzeko asmoz. Ahmad hiriko jende xehe eta txiroen artean dabil eta azkenean espetxeratua izango da. Kartzelan dagoela, Abu (Sabu) lapurra ezagutu eta biak batera ihes egitea lortuko dute. Abuk botila batean Jenio bat topatu eta hiru desio eskatuko dizkio, tartean Ahmadek bere erresuma berreskuratzea. 

## Aktoreak 
* Conrad Veidt: Jaffar
* Sabu: Abu
* June Duprez: Printzesa
* John Justin: Ahmad
* Rex Ingram: Djinna
* Miles Malleson: Basrako sultana
* Morton Selten: Errege Zaharra
* Mary Morris: Halima, Jaffarren agentea eta "Zilarrezko Neskamea"
* Bruce Winston: Merkataria
* Hay Petrie: Astrologoa
* Adelaide Hall: Abeslaria
* Roy Emerton: Kartzelaria
* Allan Jeayes: Ipuin kontalaria
* Robert Greig: Basrako gizona (krediturik gabe)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Persiar tapiz

**Persiar tapiza** persiar ertiaren eta kulturaren funtsezko elementua da, eta erti bihurtu da. Tapizgintza da, zalantzarik gabe, Persiako kulturaren eta ertiaren adierazgarririk handienetako bat, jada Brontze Aroan aurrekariak zituena.

Persiar tapizen luxuak kontrastasun harrigarria sortzen du Persiako tribu ibilkarien hastapen xumeekin. Tapiza negu zakarretik babesteko gauzaki gisa sortu zen. Ondoren, askatasunaren aldeko adierazpide artistiko bihurtu zen, batez ere kolore biziak eta motibo erabiliak aukeratuz. Tapizgintza ezkutua belaunaldiz belaunaldi igaro dira. Tapizgileek intsektuak, landareak, sustraiak, azalak eta beste gai batzuk erabiltzen zituzten inspirazio-sorburu gisa.

XVI. mendetik aurrera, tapizgintza, eskubide osoz, erti bihurtu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Tapiz hegalari

**Tapiz hegalari**, **tapiz magiko** ere deitua, pertsonak garraiatzeko erabil daitekeen tapiz edo alfonbra mitikoa da, berehala bere helmugara eraman ditzakeena.

## Literatura 
Tapiz hegalariak ia Bibliaren garaitik gaurdaino agertu dira literaturan. Batez ere arabiar edo indiar gaiak jorratzen dituen arren, *Mila gau eta bat gehiago* lanaren ospeak sartaldeko ikusleen arreta erakarri zuen. Beste kultura batzuetako literatura-tradizioetan ere tapiz hegalariak daude. *Mila gau eta bat gehiago*koa, Tanguko tapiz magikoa edo Hussein printzearen tapiza deitua, Tangutik (Persia) zetorren tapiz bat zen, inolako baliorik gabea, tapiz hegalari gisa zebilena.

*Kebra Nagast* etiopiar kronikan Salomonen tapiza deskribatzen dute, zeta orlegiz egina, eta haren gainean Salomonen jargoia jartzen zuten bidaiatzen ari zenean. Sabako erreginaren opari hau bere segizio osoa hartzeko bezain handia zen: pertsonak bere eskuinean, eta izpirituak bere ezkerrean. Haizeak Salomonen aginduak betetzen zituen, eta tapizak eta bere edukiak norabide egokian aurrera egingo zutela ziurtatzen zuen. Txoriz eramandako errezel batek tapiza eguzkitik babesten zuen.

Errusiako herri-ipuinetan, Baba Jagak Ivan Tontoari tapiz hegalari bat edo beste opari magikoren bat oparitzen dio (adibidez, heroiari bidea adierazten dion bola bat edo zubi bihur daitekeen eskuoihal bat). Opari hauek bere abenturetan bere bidea aurkitzen laguntzen diote heroiari. Viktor Vasnetsov margolari errusiarrak tapiz hegalari bat irudikatuz irudikatu zituen istorio horiek.

Mark Twainen 1909ko ''Captain Stormfield's Visit to Heaven'' eleberrian, irrikak betetzen dituzten tapizak erabiltzen dira, ostaldean zehar berehala bidaiatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Norodom Suramarit

**Norodom Suramarit** (; Phnom Penh, 1896ko martxoaren 6a - *ibidem*, 1960ko apirilaren 3a) Kanbodiako erregea izan zen 1955etik hil zen arte.

Norodom erregearen biloba, Norodom Sutharot printzearen semea eta Norodom Sihanouken aita izan zen. Sisowath Kosamakekin ezkondu zen, Sisowath Monivong erregearen alabarekin.

1941ean Monivong erregea hil zen eta bere biloba Sihanouk errege izendatu zuen Tronu Kontseiluak. 1955ean Sihanoukek abdikatu egin zuen bere aita Suramariten alde. Suramarot 1956ko martxoaren 6an koroatu zuten eta 1960an hil zen. Hil ondoren, Sisowath Kosamak emaztea erregina izendatu zuten, eta Sihanouk semea estatuburu.

*Preah Karuna Preah Norodom Suramarit Preah Moha Kachanakkot* izena jaso zuen hil ondoren.

## Genealogia
The Lovely Bones (filma)

***The Lovely Bones*** (euskaraz *Hezur Maitagarriak*), 2009ko naturaz gaindiko thriller drama film bat da, Peter Jackson zeelandaberriarrak zuzendua. Alice Sebold idazlearen 2002ko izenburu bereko eleberrian oinarritua dago. Mark Wahlberg, Rachel Weisz, Susan Sarandon, Stanley Tucci, Michael Imperioli eta Saoirse Ronan aktoreak ditu antzezle.

Taldeko gizonezko aktore onenaren Oscar Sariaren izendapena jaso zuen (Stanley Tucci).

## Argumentua 
1973, Susie Salmon (Saoirse Ronan) 14 urteko institutuko neska ikasle bat da, argazkilaria izatea amesten duena. Emakume eta nesken serieko hiltzailea den George Harvey (Stanley Tucci) bizilagunak bortxatu eta erail egingo du. Hil ondoren, Susie zeruaren eta infernuaren arteko leku batean aurkituko da; handik, gai da bere familia nahiz hiltzailea ikusteko. Hiltzailea bera susmagarri bilakatu dezaketen edozein aztarna ezabatzen ari da, eta gainera beste hilketa bat prestatzen dihardu. Hori ikusirik, Susiek erabakiko du zer edo zer egitea, Harveyri hilketak ordainaraztearren eta familiak Susieren galera gainditu dezan.

## Aktoreak 
* Saoirse Ronan: Susie Salmon 
* Rachel Weisz: Abigail Salmon
* Mark Wahlberg: Jack Salmon
* Stanley Tucci: George Harvey
* Michael Imperioli: Len Fenerman detektibea
* Susan Sarandon: Amona Lynn
* Rose McIver: Lindsey Salmon
* Christian Thomas Ashdale: Buckley Salmon
* Reece Ritchie: Ray Singh
* Carolyn Dando: Ruth Connors
* Charlie Saxton: Ronald Drake
* AJ Michalka: Clarissa
* Nikki SooHoo: Denise "Holly" Le Ang
* Jake Abel: Brian Nelson

## Kanpo estekak 
*  IMDBko fitxa irakurgai
Jiang Ranxin

**Jiang Ranxin** (2000ko maiatzaren 2a) txinatar kirol-tiratzailea da .

2018ko ISSF Munduko Tiro Txapelketan parte hartu zuen, urrezko domina bat irabaziz.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan Txina ordezkatzeko sailkatu zen, non urrezko domina irabazi zuen 10 metroko aire-pistola talde mistoan. Emakumezkoen 10 metroko aire pistolan brontzezko domina ere irabazi zuen.

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Errezo-alfonbra

**Errezo-alfonbra** edo **otoitz-tapiza** musulmanek *salat*erako, otoitzaren erritualerako, erabiltzen duten alfonbra da. Mihrabaren marrazkia otoitz egiten dutenek nora begiratu behar duten seinalatzen du, hau da, alkiblak Kaabaren norabidea zehazten du.

Mihrab batez eta forma geometrikoz apainduta egoteaz gain, beste errezo-sinbolo batzuk ere izan ditzake bere diseinuan, hala nola esku batzuk otoitzean eskuak jartzeko, meskitaren lanpara bat, biziaren zuhaitza, etab.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tapiz gorri

[200px|thumb|Tapiz gorria [Donostiako Zinemaldian, Kursaalerako sarreran.]]

**Tapiz gorria** edo **alfonbra gorria** estatuburuek ekitaldi formal eta zeremonialetan egiten duten bidea markatzeko erabili ohi dute, eta azken hamarkadetan pertsona garrantzitsuak edo ospetsuak joaten diren ekitaldietan ezarri dute. Ikur kultural bilakatu eta euskaraz erraztasunak ematen dizkiogu esateko "alfonbra gorria jarri" esaera erabiltzen dugu. Munduko tapiz gorririk luzeenak 6.358,60 metro neurtzen du, eta Almería hiriko kaleetan erakutsi eta erabili zuten.

Tapiz gorri baten lehen aipamen ezaguna Eskilok k.a. 458an idatzitako *Agamemnon* antzerkian agertu zen. Protagonista Troiatik itzultzen denean, Klitemnestra bere emazte mendekariak harrera egiten dio, eta bidezidor gorri bat eskaintzen dio bidea egin dezan.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Kilim

**Kilim tapiza** edo **kilim alfonbra** (; ; ; ) alfonbra laua da, tradizioz Persiar Inperioko herrialde ohietan- tartean Iranen, Balkanetan eta turkiar herrialdetan- egiten dutena. Apaingarri gisa edo errezorako erabil daitezke. Egun, mendebaldean ere ospetsuak dira oso.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sumak

**Sumak tapiza** edo **sumak alfonbra** alfonbra laua da, tradizioz Persiar Inperioko herrialde ohietan- Kaukasian, hego-mendebaldeko Persian eta Anatolian- egiten dutena. Kilimen motibo berak erabiltzen ditu baina gogorragoak eta lodiagoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jorge Higuaín

**Jorge Nicolás** " **El Pipa** " **Higuaín**   (1957ko ekainaren 8a) erdiko atzelari gisa jokatu zuen futbolari ohi argentinarra da. Jokalari-karreran, Boca Juniors, River Plate, San Lorenzo eta Stade Brestois 29 (garai hartan Frantziako goi mailako ligan) taldeetan jokatu zuen, .

## Biografia 
Higuaín Nancy Zacarías artistarekin ezkonduta dago, eta lau seme ditu: Nicolás, Federico, Gonzalo eta Lautaro.  Bere erdiko bi semeek aitaren urratsak jarraitu zituzten futbolari profesional gisa eta River Platen hasi zuten euren karrera. 2020tik aurrera, Federico eta Gonzalok gaur egun aurrelari gisa jokatzen dute Inter Miami CF Liga Nagusiko Futbol taldean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Iturbe

**Juan Manuel Iturbe Arévalo** (1993ko ekainaren 4a) Paraguaiko futbolari profesionala da, Aris Greziako Super Ligako klubean eta Paraguaiko selekzioan aurrelari gisa jokatzen duena. 

Iturbek Paraguaiko selekzioa ordezkatu zuen lagunarteko partida batean 2009an. Lagunartekoaren ostean, Argentinan, bere jaioterrian, jokatzeko asmoa agertu zuen eta 20 urtez azpiko mailan egin zuen . Hala ere, 2016 hasieran Iturbek Paraguai, bere gurasoen jatorrizko herrialdea, ordezkatzeko nahia adierazi zuen.   

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sauvo

**Sauvo** () Finlandiako udalerria da. Finlandiako hego-mendebaldean dago. Udalerriak 2.957 biztanle zituen 2021an eta 99,47 kilometro koadroko azalera (115,63 km 2); horietatik 47,21 km2 (18,23) ura dira. 

Sauvoren lehen aipamen idatzia 1335. urtekoa da. Herriak XV. mendearen amaierako harrizko eliza bat dauka eta jauregitxo ugari. Karunako udalerria Sauvorekin batu zen 1969an. 

Finlandiako kostalde parte honetako eremu askotan bezala, Sauvoko populazioa handitu egiten da udan, udako etxola asko okupatzen direlako. 

Udalerria, hizkuntzaren ofizialtasunaren aldetik, finlandieraz elebakarra da.

## Kanpo estekak
George Minot

**George Richards Minot** (Boston, 1885eko abenduaren 2a - Brookline, Massachusetts, 1950eko otsailaren 25a) estatubatuar sendagilea izan zen. 1934ko Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen George Hoyt Whipple eta William P. Murphyrekin batera anemia perniziosoari buruz egindako lanengatik.

Harvardeko Unibertsitatean medikuntza ikasi zuen. 1915ean Massachusettseko Ospitale Nagusian hasi zen lanean eta odolaren anemia aztertzen. Zirujaua izan zen armadan Lehen Mundu Gerran. 1917tik Bostongo Collis P. Huntington Memorial Hospitalean lan egin zuen eta Harvardeko medikuntza irakaslea ere izan zen. Diabetesa diagnostikatu zioten 1921ean, baina intsulinarekin tratatu ahal izan zuten, urtebete geroago aurkitu baitzuten.
Goa Hiri Zaharra

**Goa Hiri Zaharra** edo **Goa Velha** portugesez, Indiako Goa estatuaren Ipar Barrutian dagoen hiri historikoa da. Goa Hiri Zaharra XV. mendean sortu zuten Bijapur Sultanateko agintari musulmanek Mandovi ibaiko portu gisa. Ondoren, ia etengabe Portugalen menpe egon zen, XX. mende arte. Bere garai onenean 200.000 biztanle omen zituen. Goa Zaharra Panaji hiritik hamar kilometrotara dago eta oso jende gutxi bizi da bertan.

## Historia 
Hiria XV. mendean sortu zuten Bijaburreko agintariek, Mandovi ibaiaren ertzeko portu gisa. Govapuri hiria ordezkatzeko eraiki zuten. Goa Zaharra Sultanerriaren Adil Shahen erregealdian bigarren hiriburua izan zen. Gotortuta zegoen, eta bertan Shah jauregia altxatzen zen, bere meskita eta tenpluekin batera. Hiria portugaldarrek hartu zuten eta 1510az geroztik haien menpe egon zen Portugalgo Indiaren egoitza administratibo gisa. Erregeordearen egoitza 1759an egungo Panajira (Pangim orduan) edo Goa Berrira eraman zuten, 9 kilometro mendebaldera.

XVI. mendearen erdialdean, Goa kolonia portugaldarra, bereziki Goa Zaharra, kristautze-gune bihurtu zen Indian. Erlijio-orden guztiek bertan eraiki zituzten beren kuartel nagusiak. Biztanleria 200.000 biztanle ingurukoa zen 1543an. Malariak eta kolerak hiria suntsitu zuten XVII. mendean, eta, neurri handi batean, hiria abandonatuta gelditu zen: 1775ean soilik 1.500 biztanle geratu ziren. Goa zaharra, dena dela, hiriburu gisa 1843 arte mantendu zen nahiz eta errege-ordea Pangimera joan; urte horretan hiriburu ofizial Panaji bihurtu zen. lekualdatu zela ofizial egin zen arte (Ponnj«Konkanin», «Nova Goa» portugesez eta «Panjim» ingelesez). Hiri abandonatua "Velha Goa" bezala ezagutu zuten, Nova Goa hiriburu berritik (egungo Panajitik) bereizteko.

1961ean Goa Zaharra Indian integratu zen, gainerako Goa printzerriarekin batera.

## Monumentuak 
* Goako katedrala
* Bóm Jesus basilika
* Errosarioaren Andre Mariaren eliza
* San Frantzisko Asiskoaren eliza
* Santa Katalinaren kapera
* San Agustin elizaren erorkinak
* Jainkoaren Goi Arduraren eliza

## Iruditegia 

Fitxategi:Churcholdgoa_(64).JPG|Goako eliza zaharra edo Santa Katalina kapera.
Fitxategi:OldGoaChurch.jpg|Bóm Jesus basilika.
Fitxategi:Goa-BomJesus-Nave1.jpg|Bom Jesus basilikaren habearte nagusia.
Fitxategi:Goa-BomJesus-FXavierTomb2.jpg|Frantzisko Xabierkoaren hilobia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Goako elizak eta komentuak

## Kanpo estekak
Arturo Jauretche

**Arturo Martín Jauretche** (Lincoln, Buenos Aires, 1901eko azaroaren 13a; Buenos Aires, 1974ko maiatzaren 25a) argentinar idazle, politikari eta filosofoa izan zen.

## Biografia 
Jauretxek bere haurtzaroa eta nerabezaroa Lincoln hirian igaro zituen Buenos Airesera joan aurretik. Herritar Batasun Erradikalak bultzatutako gizarteratze eredu berriarekin bat egin zuen eta Hipólito Yrigoyenen bando erradikalarekin aliatu zen, *pertsonalistak* deiturikoekin. Homero Manzi poeta eta tango letragilearen eragina izan zuen, zeinaren langile-klasearen erakargarritasuna Jauretche, landa-jatorrikoa bera, estrategia politiko positibotzat jo baitzuen.

1928an, Yrigoyenek Marcelo T. de Alvear-en tartearen ondoren bere bigarren agintaldia hartu zuenean, Jauretche funtzio publikorako izendatu zuten, nahiz eta Argentinako armadak Yrigoyen estatu kolpe batean kendu zuen denbora gutxi igarota, Hamarraldi Zitala abiaraziz. Jauretche estatu kolpearen aurkako borroka armatuarekin bat egin zuen, eta, ondoren, erregimenaren aurka egin zuen ekintza politiko biziarekin. 1933an, Corrientesko probintzian, Francisco Bosch eta Gregorio Pomar koronelek zuzendutako porrot egindako matxinada batean parte hartu zuen..

Jauretchek altxamenduan izan zuen paperagatik espetxeratu zuten. Kartzelan, gertakariaren narrazio poetikoa idatzi zuen gauchesque estiloan, *Paso de los Libres* lana izenburupean. 1934an argitaratu zen Jorge Luis Borgesen hitzaurrearekin, eta harekin desberdintasun nabarmena zuen Jauretche gai politikoetan.

## Idaztea 
Bere ibilbide politikoa moztu zenean, literaturara itzuli zen Jauretche. 1960ko hamarkadan maiz eta oparo argitaratu zuen, aldizkari eta aldizkarietan lagunduz eta arrakasta handiko saiakera bildumak kaleratu zituen. *1962an Forja y la Década Infame* argitaratu zuen, bi urte geroago *Filo, contrafilo y punta*, eta 1966an *El medio pelo en la sociedad Argentina*, klase ertainaren paperaren inguruko inkisizio sakona eta berehala erreakzio gogorra sortu zuen. Confederación General del Trabajo de los Argentinos-en aldekoa*,* sindikatuko *Comisión de Afirmación Nacional-*en parte hartu zuen.

## Obrak 
* 1934: *El Paso de los Libres* . Jorge Luis Borgesen hitzaurrea. 1960an berrargitaratua Jorge Abelardo Ramosen hitzaurrearekin.
* 1956: *El Plan Prebisch: retorno al coloniaje* .
* 1957: *Los profetas del Odio y la Yapa* .
* 1958: *Ejército y Política* .
* 1959: *Política Nacional y Revisionismo Histórico* .
* 1960: *Prosas de Hacha y Tiza* .
* 1962: *Forja y la Década Infame* .
* 1964: *Filo, Contrafilo y Punta* .
* 1966: *El Medio Pelo en la Sociedad Argentina* .
* 1968: *Manual de Zonceras Argentinas* .
* 1969: *Mano a Mano entre Nosotros* .

## Kanpo estekak 
* Basta de zonceras - Año jauretchano
Lucas Kozeniesky

**Lucas Kozeniesky** (1995eko maiatzaren 31) estatubatuar kirol-tiratzailea da. Gizonezkoen 10 metroko aire errifle proban hartu zuen parte 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan. 2021eko ekainean, Estatu Batuak ordezkatzeko sailkatu zen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan. Bertan zilarrezko domina lortu zuen Mary Tucker-ekin batera 10m aire errifle mistoen proban.

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak