Anno Mundi

[thumb|[Dublineko hilerri judu bateko idazkuna, non *Anno Mundi* erabili zen.]]
'''''''''' (latinezko esamoldea 'munduaren (kreazioaren) urtetik', hau da, Jainkoak mundua sortu zuen urtea erreferentziatzat hartuta; hebreeraz: מורון,  'munduaren sorreratik'), laburtuta AM edo A.M.; *Munduaren Kreaziotik geroagoko urtea*, munduaren sorreraren eta ondorengo historiaren kontakizun biblikoetan oinarritutako egutegi mota bat da. Bi dira egutegiko aro aipagarri horiek:

* Erdi Arotik, hebrear egutegia kreazio urteko kalkulu errabinikoetan oinarritu da Bibliako Testu Masoretiko Hebrearretik abiatuta. Egutegi hau komunitate juduen barruan erabiltzen da helburu erlijiosoetarako, eta Israel estatuko bi egutegi ofizialetako bat da. Hebrear egutegian, eguna ilunabarrean hasten da. Egutegiaren garaia, munduaren sorreraren data kalkulatuari dagokiona, Juliotar egutegi proleptikoaren datako ilunabarraren baliokidea da, minus 3761. urteko urriaren 6koa. Urte berria Rosh Hashanahn hasiko da, Tishrein. '** 5786 (hau da, mundua sortu zenetik 5.786. urtea) 2023eko irailaren 22ko ilunabarrean hasi zen, egutegi gregoriarraren arabera.
* Konstantinoplaren Sorrera Aroa Ekialdeko Erromatar Inperioaren barruko kristau komunitateek behatu zuten Bizantziar Egutegiaren zati gisa, eta Ekialdeko Ortodoxiak atxiki zuen 1728 arte. Bere Lehen Urtea, jakintzat jotzen den **kreazioaren data, K.a. 5509ko irailaren 1etik K.a. 5508. urteko abuztuaren 31ra'* izan zen. Horrela, egungo urtea (*Anno Domini*, AD 2025) 7534 (7533 irailaren 1a baino lehen) izango litzateke.

Bi aroak munduaren sorrerarekin hasten dira, baina haien garaien arteko desberdintasuna Bibliako testuen aukeraketan dago. Septuagintaren arabera, badirudi Lurra gutxi gorabehera 5500 BCE inguruan sortu zela, eta 3760 BCE inguru testu masoretiko hebrearrean oinarrituta. 1.732-urteko aldearen zatirik handiena Genesi Liburuaren bi bertsioen genealogien desadostasun numerikoetan datza. Adanetik Terara doazen patriarkak, Abrahamen aita, 100 urte edo gehiago zaharragoak direla esaten da, Septuagintean euren seme izendatua *Vulgata* latinoan, edo Tanakh hebrearrean, zeudenak baino eskaintzen dutenean. Genesiko bi genealogia nagusien arteko alde garbia 1.466 urtekoa da ("uholdearen ondorengo bigarren urtea" anbiguotasuna alde batera utzita), alde osoaren %85. 

Era berean, desadostasunak daude Bibliako testuan oinarritutako datazio-metodoen artean vs. urte-kontaketak kalibratzeko erabilitako gertaera mugarrien datazio akademiko modernoagoen artean, hala nola Lehen Tenpluaren suntsipena.

Hebrear egutegi zabalduenaren kasuan, munduaren kreazioa, munduaren sorkuntza, K.a. 3761. urtean gertatu zen, eta irizpide hau Yose Ben Halafta errabinoaren *Seder Olam Rabbah* delako testuan oinarritzen da II. mendekoa. Beraz, egungo Gregoriar egutegiaren 2025. urtea gehi 3761 kalkulatu behar da; 2025 + 3760 = 5785 *Anno Mundi* eta hebrear egutegia nondik dabilen gutxi gorabehera jakiteko.

AM antzinako kronologo kristauek ere erabili zuten. Bedak, Erdi Aroko historialari batek, K.a. 3952ko martxoaren 18an datatu zuen sorkuntza, eta *Irlandako lau maisuen urtekariak* K.a. 5184 datatu zuen.

"Kosmosaren aroa", egutegi bizantziarrari dagokion kontzeptua da. Egutegi horren arabera Jainkoak mundua K.a. 5509ko irailaren 1ean sortu zuen.

James Ussher, 1650ean, Armagh konderriko (Ipar Irlanda) artzapezpiku anglikanoak, "Itun Zaharreko urtekariak" bere lanean, munduaren sorrera K.a. 4004ko urriaren 23an finkatu zuen. Emaitza horretara iristeko, Itun Zaharrean finkatutako belaunaldien zenbaketan oinarritu zuen bere zenbaketa, Jesukristotik Adameraino (4000 urte), korrelazio bat ezarri zuen erromatar historiaren eta Ekialde Ertaineko zibilizazioen erregistroekin, eta zuzenketa bat egin zuen Johannes Kepler astronomoaren iradokizun batean oinarrituta, zeinak Jesusen gurutziltzatzean zerua ilundu izana eguzki eklipse batekin lotu zuen, zeinarekin munduaren sorkuntza data lau urtetan atzeratzen den.
[thumb|Hiru [Anno Lucis|*Anno Lucis* erakusten duten masoien oroitarri bat.]]
K. a. 4000 + 4 = 4004 data hori kristautasunaren alde batek bakarrik onartu zuen hasieran eta beste joera erlijioso batzuek geroago. Aipatutako artzapezpikuak lagundutako kronologia honek, ordutik aurrera Ussher-Lightfoot-en egutegia deitu zena sortu zuen, edo Ussherren kronologia.

Kronologia edo egutegi horri masoneriako *Anno Lucis* delakoa lotu zitzaion, eta honek 4000 urte gehitzen dizkio juliotar egutegilp datei;  Greenwicheko meridianoaren (UTC, lehen GMT) eguerditik K.a. 4713ko urtarrilaren 1ean igaro diren egunak zenbatuz.

Martirologio erromatarretik inferitutako data K.a. 5199eko martxoaren 25a da, eta data hori lehen aipatutako Irlandako urtekarien datatik oso hurbil dago.      

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Anno Domini*.
* *Anno Lucis''.
* Biblia.
* Egutegi gregoriano.
* Juliotar egutegi.

## Kanpo estekak