Abuztuaren 14

**Abuztuaren 14**a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta hogeita seigarren eguna da, 227.a bisurteetan. 139 egun falta dira urtea amaitzeko.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
* 1501 – Labraza Arabako Ermandadean sartu zen.
* 1794 - Gipuzkoako Errepublika independentea eratzeko proposamena egin zuten Gipuzkoako Batzar Nagusiek. Frantziarren inbasioa gertatzen ari zen bitartean, Getarian bildu ziren 46 herritako batzarkideak eta adierazpen politikoa adostu zuten.
* 1985. Donostiako Aste Nagusian, “japoniar bonba” batek eztanda egin zuen jende artean eta Irungo 6 urteko mutiko bat zen David Rodríguez Sánchez hil zuen, beste 129 pertsona zaurituta geratu zirelarik.

### Mundua 
* 1889 – Londresko portuetako zamaketariek greba handia hasi zuten.
* 1904 – Parisen Bastillako plaza gudu-zelai bihurtu zen apatxe taldeen eta Poliziaren artean.
* 1921 – Tuvako Herri Errepublikak independentzia aldarrikatu zuen.
* 1936 – Badajozko sarraskia: Badajoz hirian frankistek 2.000-4.000 errepublikar erail zituzten.
* 1945 – Bigarren Mundu Gerra: sobietarrek Mantxuria inbaditu eta Hiroshima eta Nagasaki bonba atomikoek suntsitu ondoren, Japonia errenditu egin zen.
* 1947 – Indiak eta Pakistanek Erresuma Batuarekiko independentzia lortu zuten.
* 1971 – Bahrainek Erresuma Batuarekiko independentzia lortu zuen.
* 1992 – Georgiako polizia eta Guardia Nazionaleko unitateak Abkhaziaren gaineko gobernuaren kontrola berrezartzeko bidali zituzten, Abkhaziako Gerra hasiz.
* 2003 – Estatu Batuetako ipar-ekialdean eta Kanadako zati batean izandako elektrizitate mozketa batek historia osoko itzalaldirik handiena eragin zuen.
* 2005 – Helios Airways konpainiaren hegazkin bat Grezian erori zen, 121 hildako.
* 2006 – Nazio Batuen Erakundeak Libanorako harturiko su eten akordioa indarrean jarri zen, 1.200 hildako libandar eta 150 hildako israeldarren ostean.
* 2013 – Egiptoko Armadak, Mohamed Mursi kargugabetutako presidentearen jarraitzaileak eginiko kanpalekuak desegitearen ondorioz gutxienez 525 pertsona hil ziren.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
* 1988 – Su ta Gar taldeak bere lehen kontzertua eman zuen Ondarroako gaztetxean.

### Mundua 
* 1975 – *The Rocky Horror Picture Show* musikal filma estreinatu zen.
* 1991 – *The Commitments* filma estreinatu zen, Alan Parker ingeles zinema zuzendariak zuzendua.

## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
### Mundua 
## Kirolak 
### Euskal Herria 
* 2011 – Euskotren Ligaren hirugarren denboraldia bukatu zen, kluben artean jokatu zen lehenengoa. Getaria-Tolosa izan zen txapelduna
* 2016 – Emakumezkoen Traineru Ligako 2016ko denboraldia: San Juan izan zen txapelduna hirugarren aldiz jarraian.

### Mundua 
## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1800 - Francisco Arzuaga, Bilboko Danbolintero Nagusia 53 urtez (h. 1881).
* 1827 – Eusebio Gurrutxaga, gipuzkoar industrialari, enpresaburu eta politikaria (h. 1902).
* 1828 – Jean Baptiste Elizanburu, euskal idazlea (h. 1891).
* 1860 – Jose Manuel Lujanbio, *Txirrita*, gipuzkoar bertsolaria, garai guztietako ezagunenetarikoa (h. 1936).
* 1868 – José Mardones, euskal herritar opera-abeslaria (h. 1932).
* 1893 – Luis Maria Solaun, Athleticeko bizkaitar futbolaria (h. 1980).
* 1900 – Carmen Gaiarre, nafar pedagogoa, umeen psikologian aditua (h. 1996).
* 1902 – Amador Palma, euskal atleta (h. 1958).
* 1906 – Justo Pastor, bizkaitar ingeniari eta unibertsitateko irakaslea, Bilboko Unibertsitatearen hirugarren errektorea (h. 1986).
* 1921 - Maritxu Egiguren, bizkaitar erraketista (h. 1981).
* 1936 – Eugenio Arraiza, iruindar euskaltzalea eta Euskalerria irratiaren sortzailea (h. 2015).
* 1947 – Mixel Bergouignan, baxenabar ekonomia sustatzaile, mahastizain, abertzale eta bakezalea (h. 2017).
* 1960 - Santiago Merino, nafar futbolari ohia.
* 1963 – Eduardo Clavero, gipuzkoar saskibaloi jokalari ohia.
* 1964 – Bixente Oiartzabal, gipuzkoar futbolari ohia.
* 1965 – Santiago Jaureguízar, galiziar idazle eta kazetaria, Bilbon.
* 1972 – Amaia Hennebutte, lapurtar idazlea.
* 1975 – Raúl Otxoa, arabar futbolari ohia.
* 1979 – Ekaitz Saralegi, gipuzkoar pilotari ohia.
* 1988 –
** Joana Arranz, arabar futbolaria.
** Loreto Mauleon, gipuzkoar aktorea.
* 1989 – Ander Herrera, bizkaitar futbolaria.
* 1996 – Jon Erasun, gipuzkoar esku huskako pilotaria.
* 2005 - Alain Kortabitarte, gipuzkoar skateboard kirolaria.

### Mundua 
* 1688 – Frederiko Gilen I.a Prusiakoa, Prusian errege eta Brandenburgeko printze hauteslea (h. 1740).
* 1714 – Claude Joseph Vernet, frantziar margolari eta marrazkilaria (h. 1789).
* 1727 – Luisa Isabel Frantziakoa, Frantziako printzesa, dukesa ezkontidea (h. 1759)
* 1742 – Pio VII.a, aita santua (h. 1823).
* 1758 – Carle Vernet, frantziar margolaria (h. 1836).
* 1777 –
** Frantzisko I.a Bi Sizilietakoa, Bi Sizilietako erregea (h. 1830).
** Hans Christian Ørsted, danimarkar fisikari eta kimikaria (h. 1851).
* 1802 – Letitia Elizabeth Landon, britainiar poeta eta nobelagilea (h. 1838).
* 1842 – Jean Gaston Darboux, frantziar matematikaria (h. 1917).
* 1844 – Frantziska Orleanskoa, frantziar printzesa eta dukesa (h. 1925).
* 1847 – Robert Comtesse, Suitzako presidentea (h. 1922).
* 1848 – Margaret Lindsay Huggins, britainiar-irlandar ikertzaile zientifiko eta astronomoa (h. 1915).
* 1851 – Doc Holliday, estatubatuar karta apustulari, pistolari eta dentista, Mendebaldeko Urruneko pertsonaia ezagunenetakoa (h. 1887).
* 1867 – John Galsworthy, ingeles idazlea, 1932ko Literaturako Nobel Saria (h. 1933).
* 1871 – Guangxu, Txinako enperadorea (h. 1908).
* 1875 – Eusebio Ayala, Paraguaiko presidentea (h. 1942).
* 1876 – Alexandro I.a Serbiakoa, Serbiako erregea (h. 1903).
* 1878 – Georgios Kondylis, Greziako erregeorde eta lehen ministroa (h. 1936).
* 1887 – May Sybil Leslie, Marie Curie eta Ernest Rutherfordekin lan egin zuen ingeles kimikaria (h. 1937).
* 1888 – John Logie Baird, britainiar fisikaria (h. 1946).
* 1889 – Otto Tief, Estoniako lehen ministroa (h. 1976).
* 1901 – Mercedes Comaposada, espainiar aktibista, *Mujeres Libres* erakundearen sortzaileetakoa (h. 1994).
* 1904 – Mariola Sirakova, bulgariar anarkista (h. 1925).
* 1907 – Ulla Billquist, suediar abeslari eta aktorea (h. 1946).
* 1910 –
** Herta Herzog, austriar-estatubatuar gizarte-zientzialaria, komunikazio-azterketetan espezializatua (h. 2010).
** Pierre Schaeffer, frantziar musikagilea eta ingeniaria, musika konkretuaren sortzailea (h. 1995).
* 1912 – Hilda Cameron, kanadar atleta, 4x100 m proban aditua (h. 2001).
* 1914 – Poul Hartling, Danimarkako lehen ministroa (h. 2000).
* 1917 – Georges Haldas, suitzar idazlea (h. 2010).
* 1918 – Alice Provensen, umeentzako liburuen estatubatuar ilustratzailea (h. 2018).
* 1920 – María Teresa Linares, kubatar musikologo, ikertzaile eta pedagogoa (h. 2021).
* 1921 – Giorgio Strehler, italiar antzerki eta zinema-zuzendaria (h. 1997).
* 1924 –
** Sverre Fehn, norvegiar arkitektoa (h. 2009).
** Georges Prêtre, frantziar orkestra-zuzendaria (h. 2017).
* 1926 – René Goscinny, frantziar komikigilea, *"Asterix"* pertsonaiaren sortan testugilea (h. 1977).
* 1928 –
** Orlando Araujo, venezuelar idazlea (h. 1987).
** Lina Wertmüller, italiar zinema zuzendari eta gidoilaria (h. 2021).
* 1933 – Richard R. Ernst, suitzar kimikaria, 1991ko Kimikako Nobel Saria (h. 2021).
* 1934 – André Boniface, frantziar errugbi jokalaria (h. 2024).
* 1936 – Fernando Guimarães Kevanu, angolar apezpiku katolikoa (h. 2022).
* 1940 – Arístides Royo, Panamako presidente ohia.
* 1941 –
** David Crosby, estatubatuar musikari eta abeslaria, *The Byrds* eta *Crosby, Stills, Nash & Young* taldeetako kide sortzailea (h. 2023).
** Aïcha Chenna, Marokoko emakumeen eskubideen aldeko gizarte-langilea, erizaina, ekintzailea eta idazlea (h. 2022).
** Gerda Fassel, austriar eskultorea (h. 2025).
* 1942 – Mara Goyanes, espainiar vedette eta aktorea (h. 2006).
* 1943 – Herman Van Springel, flandriar txirrindularia (h. 2022).
* 1944 – Magüi Mira, espainiar aktore, idazle, zinema-ekoizle eta antzerki-zuzendaria.
* 1945 –
** Ingeborg Breines, norvegiar bake hezitzailea.
** Steve Martin, estatubatuar antzezlea eta gidoigilea.
** Faustin Twagiramungu, Ruandako lehen ministroa (h. 2023).
** Wim Wenders, alemaniar zinemagilea eta argazkilaria.
* 1946 – Susan Saint James, estatubatuar aktorea.
* 1947 – Danielle Steel, estatubatuar idazle, eleberrigile eta haur literatura idazlea.
* 1951 – Rita Segato, argentinar antropologo eta feminista.
* 1952 – Pino D'Angiò, italiar abeslari eta egile abeslaria (h. 2024).
* 1954 – Mónica Baltodano, nikaraguar gerrilari, iraultzaile eta politikaria.
* 1956 – Jonathan Powell, britainiar politikaria.
* 1957 –
** José Coronado, espainiar aktorea.
** Dani Rodrik, turkiar ekonomialaria.
* 1959 –
** Marcia Gay Harden, estatubatuar aktorea.
** *Magic* Johnson, estatubatuar saskibaloi jokalaria, NBAko inoizko hoberenetarikoa.
* 1961 – Satoshi Tsunami, japoniar futbolari ohia.
* 1962 – Pilar Torres, espainiar aktorea eta erizain laguntzailea.
* 1963 – 
** Emmanuelle Beart, frantziar aktorea.
** Célestin Hakizimana, ruandar apezpiku katolikoa.
* 1965 – Marcelino García Toral, espainiar futbolari profesional ohia eta futbol entrenatzailea.
* 1966 – Halle Berry, estatubatuar aktore eta modeloa.
* 1967 – Kiki Fatmala, indonesiar aktorea (h. 2023).
* 1968 – Darren Clarke, iparirlandar golflaria.
* 1973 - Valérie Mangin, frantziar komiki-gidoilaria.
* 1970 –
** Ivan Ferreiro, galiziar indie abeslaria.
** Angélica Morales, espainiar idazle, aktore eta antzerki-zuzendaria.
* 1973 – Kieren Perkins, australiar igerilari ohia.
* 1974 –
** Artur Balder, espainiar-estatubatuar zinema-zuzendari eta idazlea.
** Jeri Ellsworth, estatubatuar zirkuitu-diseinatzaile autodidakta.
** Frederik Peeters, suitzar komikigilea.
* 1976 – Fabrizio Donato, italiar atleta, jauzi hirukoitzean aditua.
* 1978 – Rosario Villajos, espainiar artista eta idazlea.
* 1979 – Karen Martínez, kolonbiar aktore eta modeloa.
* 1980 – Estrella Morente, espainiar flamenko abeslaria.
* 1981 – Ray William Johnson, estatubatuar aktorea.
* 1983 – Mila Kunis, estatubatuar aktorea.
* 1984 – 
** Giorgio Chiellini, italiar futbolaria.
** Elisenda Solsona Margarit, kataluniar idazlea eta irakaslea
* 1992 – Giovanni Prinzi, italiar artista eta grabatzailea.
* 2004 – Niina Petrõkina, Estoniako izotz gaineko patinatzaile artistiko olinpikoa.

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 1315 – Margarita Borgoinakoa, Nafarroako eta Frantziako erregina ezkontidea.
* 1385 – Joan Ramirez Arellanokoa Gaztea, nafar-gaztelar noblea.
* 1425 – Antso Sanoitz Oteitzakoa, nafar elizgizona, Iruñeko apezpikua.
* 1633 – Domingo Ibañez de Erkizia, gipuzkoar fraide eta misiolari domingotarra (j. 1589).
* 1831 – Francisco de Paula Escudero, nafar militar eta politikaria, Madrilen (j. 1764).
* 1952 – Marcel Loubens, okzitandar espeleologoa, bere garaiko nabarmenenetakoa, Lepineux leizean (j. 1923).
* 1996 – Pedro Bidagor, gipuzkoar arkitekto eta hirigilea(j. 1906).
* 2009 – Pablo Antoñana, gaztelaniazko nafar idazlea (j. 1927).
* 2015 – Eugenio Arraiza, iruindar euskaltzalea eta Euskalerria irratiaren sortzailea (j. 1936).
* 2019 – Margarita Arenaza, gipuzkoar erraketista (j. 1925).
* 2021 – Lucía Martínez Odriozola, bizkaitar kazetaria, *Pikara Magazine* aldizkariaren abiarazleetariko bat (j. 1958).

### Mundua 
* 582 – Tiberio II.a, Bizantziar Inperioko agintaria (j. 540).
* 1040 – Duncan I.a Eskoziakoa, Eskoziako Erresumako erregea (j. c. 1001)
* 1204 – Minamoto no Yoriie, Japoniako Kamakura shogunerriko bigarren shoguna (j. 1182).
* 1385 – Pedro González de Mendoza, gaztelar aitoren semea, poeta eta militarra (j. c. 1340)
* 1433 – Joanes I.a, Portugalgo erregea.
* 1464 – Pio II.a, aita santua (j. 1405).
* 1625 – Hans Rottenhammer, alemaniar margolaria (j. 1564).
* 1657 – Giovanni Paolo Lascaris, Maltako Ordenako 57. Printze eta Maisu Handia (j. 1560).
* 1754 – Maria Ana Austriakoa, Austriako artxidukesa eta Portugalgo erregina ezkontidea (j. 1683)
* 1841 – Johann Friedrich Herbart, alemaniar filosofo, pedagogo eta psikologoa (j. 1776).
* 1847 – Frans Mikael Franzen, suedierazko finlandiar poeta (j. 1772).
* 1848 – Sarah Flower Adams, emakumezko olerkari ingelesa, zenbait kantu erlijioso ezagunen egilea (j. 1805).
* 1852 – Margaret Mackall Smith Taylor, Ameriketako Estatu Batuetako lehen dama (j. 1788).
* 1856 – William Buckland, britainiar naturalista, geologo eta paleontologoa, dinosauro baten lehen deskribapen osoa idatzi zuena (j. 1784).
* 1858 – Tokugawa Iesada, Tokugawa shogunerriko hamairugarren shoguna (j. 1824).
* 1887 – Jules Pasdeloup, frantziar orkestra-zuzendaria (j. 1819).
* 1888 – Carl Christian Hall, Danimarkako lehen ministroa (j. 1812).
* 1891 – Sarah Childress Polk, Ameriketako Estatu Batuetako Lehen Dama (j. 1803).
* 1898 – Francisco Suñer, espainiar politiko errepublikazale federala eta medikua (j. 1826).
* 1912 – Isabel Saxoniakoa, Saxoniako printzesa (j. 1830)
* 1913 – Josephine Cochrane, estatubatuar asmatzailea, ontzi-garbigailuaren asmatzailea (j. 1839).
* 1936 – José Cantero Ortega, espainiar militarra, fusilatua (j. 1879).
* 1941 –
** Maximiliano Kolbe, poloniar komentu-frantziskotarra (j. 1894).
** Paul Sabatier, frantziar kimikaria, 1912ko Kimikako Nobel Saria (j. 1854).
* 1942 -
** Natalia Kovxova, sobietar frankotiratzailea, Sobietar Batasuneko Heroia (j. 1920).
** Maria Polivanova, sobietar frankotiratzailea, Sobietar Batasuneko Heroia (j. 1922).
* 1948 – Germán Gil, espainiar militarra, Arabako gobernadore zibila (j. 1866).
* 1949 –
** Muhsin al-Barazi, Siriako lehen ministroa (j. 1904).
** Rebeca Uribe, eskola postmodernistako mexikar poeta (j. 1912).
** Husni al-Za'im, Siriako estatuburu eta lehen ministroa (j. 1897).
* 1951 – William Randolph Hearst, estatubatuar politikaria eta enpresaburua (j. 1863).
* 1956 –
** Bertolt Brecht, alemaniar idazle eta antzerkigilea (j. 1898).
** Konstantin von Neurath, alemaniar diplomazialari eta politikaria (j. 1873).
* 1958 – Jean Frédéric Joliot-Curie, frantziar fisikaria, 1935eko Kimikako Nobel Saria (j. 1900).
* 1961 –
** Henri Breuil, frantziar arkeologoa (j. 1877).
** Clark Ashton Smith, estatbatuar idazle eta artista (j. 1893).
* 1963 – Clifford Odets, estatubatuar antzezle eta antzerkigilea (j. 1906).
* 1969 – Tony Fruscella, estatubatuar jazz tronpeta-jotzailea (j. 1927).
* 1972 – Jules Romains, frantziar idazlea (j. 1885).
* 1980 – Dorothy Stratten, kanadar aktorea, modeloa eta Playmate-a (j. 1960)
* 1981  Karl Böhm, austriar orkestra zuzendaria (j. 1894).
* 1984 – John Boynton Priestley, ingeles eleberrigile eta antzerkigilea (j. 1894).
* 1985 – Gale Sondergaard, estatubatuar aktorea (j. 1899).
* 1988 – Enzo Ferrari, italiar autogilea, 1 Formulako *Scuderia Ferrari* taldearen eta Ferrari automobil markaren sortzailea (j. 1898).
* 1990 – Jean-Louis Tinaud, frantziar militar eta politikaria, Pirinio Atlantikoetako Kontseilu Orokorreko presidentea (j. 1910).
* 1991 –
** Ludwig Landgrebe, austriar filosofoa (j. 1902).
** Taslim Olawale Elias, nigeriar Nazioarteko Justizia Auzitegiko presidentea (j. 1914).
** Lília da Fonseca portugaldar eta angolar kazetari eta idazle feminista (j.1906)
* 1994 – Elias Canetti, austriar-britainiar idazlea, 1981eko Literaturako Nobel Saria (j. 1905).
* 1996 – Sergiu Celibidache, errumaniar-alemaniar konpositore eta orkestra-zuzendaria (j. 1912).
* 2002 – Larry Rivers, estatubatuar margolaria (j. 1923).
* 2003 – Helmut Rahn, alemaniar futbolaria (j. 1929).
* 2004 – Czesław Miłosz, poloniar idazlea, 1980ko Literaturako Nobel Saria (j. 1911).
* 2010 – Abbey Lincoln, estatubatuar jazz-abeslari eta aktorea (j. 1930).
* 2013 – René Fernández Apaza, boliviar artzapezpiku katolikoa (j. 1924).
* 2016 – 
** Raphael Cheenath, indiar artzapezpiku katolikoa (j. 1934).
** Hermann Kant, alemaniar idazlea (j. 1926).
* 2018 – Eduard Uspenski, errusiar haur literaturako idazle, olerkari, antzerkigile, gidoigile eta telebista aurkezlea (j. 1937).
* 2019 – Natalia Krivoshein de Canese, paragiaitar hizkuntzalaria (j. 1926).
* 2020 – Julian Bream, britainiar gitarra- eta laute-jotzailea (j. 1933).
* 2021 –
** Carlos Correia, Ginea-Bissauko lehen ministroa (j. 1933).
** Igor Oistrakh, ukrainar biolin-jotzailea (j. 1931).
* 2022 – Dmitri Vrubel, errusiar margolaria (j. 1960).
* 2023 – Francesco Alberoni, italiar soziologoa, kazetaria eta soziologia katedraduna (j. 1929).
* 2024 –
** Eugenia Kalnay, argentinar meteorologoa (j. 1942).
** Gena Rowlands, estatubatuar zinema-, antzerki- eta telebista-antzezlea (j. 1930).
* 2025 –
** Federico García Moliner, espainiar fisikaria (j. 1930).
** Bernardo Ruiz, espainiar txirrindularia (j. 1925).

## Jaiak eta urteurrenak 
* Sehaska egutegiko izendegia: Mayi/Maddi/Maggi eta Garine/Gariñe/Gari.

## Kanpo estekak 
Abuztuaren 13 | Urteko egutegi | Abuztuaren 15