Sorginkeria

[250px|eskuinera|thumb|*Sorginak*, [Hans Baldung, 1508.]]
**Sorginkeria** sorginekin zerikusia duen sineskeria, ezagutza praktiko eta jarduera da. Sorginak nagusiki emakumeekin lotzen dira, eta gizonezkoak aztiekin: haien parekidea **aztikeria** da.

Antzinarotik sorginkeriari buruzko sinismenak kultur eta herrialde askotan jazo izan dira. Mendebalde kristauan, sorginkeria maiz Deabruaren kultuarekin lotzen da, bereziki Aro Modernoan, eta Europa eta Ingalaterra Berrian piztutako sorgin-ehizaren ondorioz.

Hainbat ikerketa eta teoriak sorginkeria paganotasun eta jentiltasunaren ugalkortasunaren kultuarekin lotzen dute, nahiz eta teoria horiek oraindik ere frogatu gabeak izan. Sorginen sinismenak folklore eta kultura ugaritan berebiziko garrantzia dute.

Euskal Herrian oraintsu arte baserri eta landa giroko eremuetan oso bizirik zegoen. Historikoki, Zugarramurdiko sorginkeria prozesuarekin lotu ohi da, nahiz eta hura Euskal Herrian nahiz gainontzeko Europa osoan jazotako prozesu ugarietako bat besterik ez izan.

## Sorginkeriatik sorgin-ehizara 
Sorginkeria fenomeno zabala da, munduko hainbat gertakari ulertzeko ezintasunaren ondorioz asmatutako alegiazko kontakizunei lotuta dagoena. Erdi Aroaren amaiera aldera arte ohikoa zen herritarren artean: "*presentzia arrunta, barneratua, kezkarik sortzen ez zuena, antza denez*". Izan ere, ustezko sorginek zerbitzu ezberdinak eskaintzen zituzten: ganadua sendatzea, antisorgailuak prestatzea etab. Horren adierazle dugu latinezko *sors* ("zori") eta euskarazko *egin* hitzetatik osatutako sorgin hitza bera. 

Gakoa, beraz, zera da, sorginkeriatik sorgin-ehizarako aldaketa. Azken hori garai jakin batean kokatu behar genuke, Behe Erdi Aroan eta Goi Aro Berrian, hain zuzen ere. Mendebaldeko Europatik zetorren ereduak sorginkeria nahiago izan zuen, sorgintzaren ordez. Henningsen adituak *brujería* eta *brujomanía* bereizi zituen: sorginkeria, sorgintza ez bezala, antolatua zen, talde-sorginkeria, alegia.
thumb|*Malleus Maleficarum* (1486)
Sorginkeriaren inguruko idatziak XIV. mendean hasi ziren arren, 1486ko Heinrich Krämer eta Jakob Sprenger domingotarren lana izan zen ospetsuena, *Malleus Maleficarum* delakoa
thumb|Goyaren *Akelarre* margolana (1798), ustezko Akelarre baten irudikapena
Esan daiteke, beraz, sorgintza “natural” batetik zoritxarreko sorginkeria batera pasatu zela, talde erlijioso “sasi-politiko” bati buruzko klixe estereotipatua indartuz eta zabalduz. Zabalaren hitzetan, “*garaiko gizarteak onartutako ereduetatik kanpoko kideak ditugu*” (alargunak, umezurtzak, etab.). Ezaugarri horiek ezin aproposagoak bihurtzen zituzten gizartearen gorrotoa jasotzeko.

### Arrazoi sozioekonomikoak 
Hasteko, zergati sozioekonomikoak aipatu behar genituzke, kontuan izanda, nekazari-bizimodu tradizionaleko auzotartasunean tirabira anitz egon zitezkeela: herri-lurren ustiapenaren ingurukoak, mugarrien kokapenaren araberakoak, senide-aurkakotasunak etab.  

Salazarrek, beraz, herriz herri egindako bisitei esker, eta sorginak zigortzeko nahikoa froga ez zegoela ondorioztatuta, horien aurkako prozesurik ez hastea erabaki zuen. 

Bestetik, arrazoi politikoei dagokienean, aipatzekoa da Nafarroako mugen gorabeherak lasaitu izana. Izan ere, XVII. mendean Hispaniar eta Frantziar Koroen arteko gatazkak jarraitu arren, mugak finkatzen joan ziren. Horregatik, "*komenigarritasunaren susmoa*" iradoki izan da, hots, goi-mailako taldeek indarkeriaren beharrik ez izatea, jada egoera kontrolpean zutelako. Hau da, sorginkeria herri-mailara itzuli zen, ohiko fenomeno gisa, muga asaldatuko ez zuela argi gelditu zenean. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia gehigarria 
*  Bazán, Díaz, Iñaki (2011) "Superstición y brujería en el Duranguesado a fines de la Edad Media: ¿Amboto 1507?", *Clio & Crimen*, ISSN: 1698-4374,   8,  1/5 or.
*  Berrojalbiz Etxebarria, Ander (2021) *Akelarre : Historias nocturnas en los albores de la gran caza de brujas.* Pamiela. ISBN:9788491722472
*  Caro Baroja, Julio (1966) *Las brujas y su mundo*. Alianza
*  Dueso, Jose (1997). *Brujas (cuentos y leyendas de la euskal herria fantástica)*. ISBN: 978-8492274109
*  Dueso, Jose (2015). *"Sorgiñas", leyendas vascas de brujas*. ISBN: 978-1508959762
*  González, José Antonio. (2010). Brujas en comunidades rurales: Identidad, poderes y narraciones en un "pueblo de brujas" del centro–occidente español". *Revista de folklore*, ISSN 0211-1810, 348. zk., 183-187 or.
* Martín de Andosilla y Arlés. *(2023) De Superstitionibus.* Orreaga bilduma. Txalaparta. .
*  Montesano, Marina (arg) (2021) *Folklore, Magic, and Witchcraft Cultural Exchanges from the Twelfth to Eighteenth Century*. Saila: Routledge Studies in the History of Witchcraft, Demonology and Magic  New York: Routledge .
* 
* Wilby, Emma (2020). *Invoking the Akelarre: Voices of the Accused in the Basque Witch-craze, 1609-1614*. Liverpool University Press. 
*  Willumsen, Liv Helene (2022) *The Voices of Women in Witchcraft Trials Northern Europe*. Routledge ISBN: 978-1032186160

## Ikus, gainera 
* Sorgin ehiza Euskal Herrian
*Sorgin-ehiza
*Sorgin
*Sorgin (euskal mitologia)

## Kanpo estekak 
* Sorginen museoa Zugarramurdin
* "Sorginkeria". *Auñamendi eusko entziklopedia*
* G.M., Abel (2023ko urriaren 31) «Gatos, escobas, sombreros de pico... ¿Qué tiene que ver la imagen que tenemos de las brujas con la cerveza?». Temas / Curiosidades de la historia. *National geographic.*
* Gustav Henningsen “La brujomanía vasca.” *Biblioteca Gonzalo de Berceo*