James Cook

**James Cook** (Marton, Yorkshire, Ingalaterra, 1728ko azaroaren 7agreg./urriaren 27ajul.- Hawaii, 1779ko otsailaren 14a) Erresuma Batuko nabigatzailea, esploratzailea eta Britainiar Errege Itsas Armadako kapitaina izan zen.

Armadan bere gogoz sartu zen, eta karrera bikaina egin zuen. Kartografoa izan zen iparraldeko Atlantikoan. 1768. urtean, bere lehenengo bidaia handira abiatu zen *HMS Endeavour* ontzian. Besteak beste, Australiako ekialdeko kostaldea, Zeelanda Berria eta Hawaii esploratu zituen, eta Ternuako lehenengo mapak ere, berak osatu zituen.

1768 eta 1779 artean, Ozeano Barera eta hegoaldeko ozeanoetara egindako hiru bidaiengatik ospetsu izan zen. Zeelanda Berriko uharte nagusien erregistratutako lehen itsas inguraketa osatu zuen, eta Australiako ekialdeko kostaldea eta Hawaii uharteak bisitatu zituen lehen europar ezaguna izan zen.

Cook nerabe zela sartu zen britainiar merkataritza-ontzidian, eta, 1755ean, Royal Navyn sartu zen. Zazpi Urteko gerran zerbitzatu zuen, eta, ondoren, San Laurendi ibaiaren sarreraren zati handi bat aztertu, eta kartografiatu zuen Quebeceko setioan. 1760ko hamarkadan, Ternuako itsasertza kartografiatu zuen, eta, bertan, behaketa astronomikoak egin zituen, zeinak almirantegoaren eta Royal Societyren arreta ekarri baitzioten. Aintzatespen hori, une erabakigarrian iritsi zen Britainia Handiko itsasoz haraindiko esplorazioaren zuzendaritzarako, eta, 1768an, *HMS Endeavour* ontziaren buru izendatu zuten Ozeano Bareko hiru bidaietatik lehena egiteko.

Bidaia horietan, Cookek milaka kilometro nabigatu zituen munduko eremu ezezagun gehienen barrena. Itsasertzak, uharteak eta ezaugarriak Holanda Berritik Hawaiira kartografiatu zituen Ozeano Barean, xehetasun handiagoz eta aurrez mendebaldeko esploratzaileek marraztu gabeko eskala batean. Herri indigena ugarirekin harremana egin zuen, eta hainbat lurralde aldarrikatu zituen Britainia Handiarentzat. Itsasketa, topografia gorena eta kartografiako trebetasun aparta erakutsi zuen, baita ausardia fisikoa, eta baldintza txarretan gizonak gidatzeko gaitasuna ere.

1779an, Hawaiira egin zuen bigarren bisitan, hil egin zuten hawaiiar indigenekin izandako liskar bat bortitz bihurtu zenean. Cookek ezagutza zientifiko eta geografikoko ondarea utzi zuen, ondorengoengan eragin handia izan zuena XX. mendearen denbora luzean, eta, mundu osoan, oroitarri ugari eskaini zaizkio. Oraindik ere, polemikoa izaten jarraitzen du herri indigenekin noizbehinka izandako topaketa bortitzengatik, eta eztabaida dago ea britainiar inperialismoari eta kolonialismoari bidea irekitzearen erantzule egin ote daitekeen.

## Bizitza 
### Hasierako bizitza eta familia
James Cook Yorkshire konderriko nekazari familia batean sortu zen 1728an. Matonen jaio zen, Iparraldeko Yorkshiren, gaurko Middlesbrough inguruan. Jatorri apalekoa, aita, James, eskoziar immigrantea zen; eta amak Grace zuen izena. Bikoteak bost seme-alaba izan zituen, eta Great Ayton herrira joan ziren bizitzera. 13 urte baino ez zituen Jamesek aitarekin lanean hasi zenean.

James Cook 1728ko azaroaren 7an greg. jaio zen (urriaren 27anjul.), Marton herrian, Yorkshireko iparraldean, eta azaroaren 14angreg. bataiatua St Cuthbert parrokia-elizan, non bere izena elizaren erregistroan ikus daitekeen. James Cook (1693–1779) Eskoziako Roxburghshire konderriko Ednam auzoko nekazariaren eta Thornaby-on-Tees jatorrikoa zen bere emaztea Grace Paceren (1702–1765) zortzi seme-alabetatik, bigarrena zen. 1736an, bere familia Great Aytoneko Airey Holme baserrira joan zen bizitzera, non bere aitaren ugazabak, Thomas Skottowek, ordaindu zion herriko eskolako ikasketak. 1741ean, bost urte eskola eman ondoren, aitarentzat lanean hasi zen, baserriko administratzaile mailara igo zutena. Heziketa formala ez izan arren, matematikan, astronomian eta kartografian gai bihurtu zen Endeavourreko bidaiaren garairako. Aisialdirako, gertuko muino batera igotzen zen, Roseberry Topping-era, bakardaderako aukeraz gozatzeko.

1745ean, 16 urte zituela, Cookek etxea utzi zuen Staithes arrantzale herrixkan dendari izaten ikasteko William Sandersonen etxean. Haien etxea, gaur egun, Captain Cook Memorial Museuma da. Cook merkataritza-ontzidiko ikasle gisa hartu zuten haien ontzi-flota txikian, Ingalaterrako kostaldean barrena ikatza garraiatuz. Cooken lehen lanpostua *Freelove* ikatz-ontzia izan zen, eta urte batzuk eman zituen ontzi horretan eta beste hainbatetan Tyne eta Londres artean nabigatzen. Bere ikaskuntzaren parte gisa, Cook aljebraren, geometriaren, trigonometriaren, nabigazioaren eta astronomiaren ikasketetan aplikatu zen, egun batean norberaren itsasontzia agintzeko beharko zituen trebetasunak.

Hiru urtez ikasten aritu ondoren, Baltiko itsasoko merkataritza ontzietan hasi zen lanean, eta hantxe egin zuen gora. 1755ean, *Friendship* bergantinaren komandante izateko aukera eskaini zioten, baina laster sartu zen Erregeren Itsas Armadan, boluntario.

Hiru urteko ikasketak amaituta, Cook Itsaso Baltikoko merkantzia-ontzietan hasi zen lanean. 1752an, azterketak gainditu ondoren, laster egin zuen aurrera merkataritza-itsasketako lerroetan, eta, urte hartan bertan, *Friendship* ikatz-ontzian, kapitain ondorengo egin zuten. 1755ean, ontzi horren agintea eskaini eta hilabete igaro baino lehen, boluntario aurkeztu zen Royal Navyn zerbitzua emateko, hain zuzen, Britainia Handia Zazpi Urteko gerra izango zenerako armatzen ari zenean. Itsas hierarkiaren barrenean behetik hasi beharra izan arren, Cook konturatu zen bere karrera azkarrago hasiko zela soldadutzan, eta, 1755eko ekainaren 17an, itsas armadan sartu zen Wappingen.

1762ko abenduaren 21ean, Cook Elizabeth Battsekin ezkondu zen, Samuel Batts-en alaba, Wapping-eko Bell Inn ostatuko jabea eta bere aholkularietako bat, St. Margaret elizan, Barking, Essex. Bikoteak sei seme-alaba izan zituen: James (1763–1794), Nathaniel (1764–1780, *HMS Thunderer* ontzian hila, Mendebaldeko Indietan izandako urakan batean marinel guztiekin galdu zena), Elizabeth (1767–1771), Joseph (1768–1768), George (1772–1772) eta Hugh (1776–1793, Cambridgeko Christ's Collegen ikasle zela hil zena eskarlatinak jota). Itsasoan ez zegoenean, Cook Londresko East Enden bizi zen. St. Paul's elizara joaten zen, Shadwellen, non bere semea James bataiatu zuten. Cookek ez du ondorengo zuzenik, bere seme-alaba guztiak hil ziren beren seme-alabak izan aurretik.

Sir Walter Besantek, Cooken biografoak, Cook deskribatu zuen sei oin baino gehiagoko altuerakoa, ile marroi ilunarekin, bekain iletsuak, eta begi marroi txikiak.

## Karreraren hasiera Royal Navyn
Cooken lehen destinoa *HMS Eagle* ontzian izan zen, non lehen urtean Joseph Hamar kapitainaren marinel eta kapitain ondoko gisa zerbitzatu zuen eta harrezkero Hugh Palliser kapitainaren agindutara. 1755eko urrian eta azaroan, *Eagle*rekin, guda-ontzi frantses baten harrapaketan eta beste baten hondoratzean parte hartu zuen; ondoren, bere eginkizunak betetzez gain, kontramaisu mailara igo zuten.

1757ko ekainean, Cookek maisutzaren azterketak, formalki, Trinity Housen gainditu zituen, Deptforden, horrek Erregearen flotako ontzi bat eramateko kalifikatu zuen. Ondoren, *HMS Solebay* fragatan sartu zen kapitain gisa, Robert Craig kapitainaren agindupean.

### Kanada
Zazpi Urteko gerran, Cook kapitain gisa aritu zen Ipar Amerikan, itsas armadako laugarren mailako *HMS Pembroke* ontzian. *Pembroke*ren eskifaiako beste batzuekin, Louisbourgeko gotorlekua frantziarrei kendu zien eraso anfibio handian hartu zuen parte 1758an, baita 1759ko Quebec hiriko setioan ere. Zerbitzu osoan, topografia eta kartografiarako talentua erakutsi zuen, eta, setioan, San Laurendi ibaiaren sarreraren zati handi bat kartografiatzeaz arduratu zen; horrela Wolfe jeneralak 1759ko Abrahamen Lautadako guduan, bere erasoaldi ospetsua egin zezan ahalbidetu zuen.

1760ko hamarkadan, *HMS Grenville* itsasontzian, Cooken topografiarako gaitasuna erabili zen Ternuako kostalde malkartsua kartografiatzeko ere. Ipar-mendebaldeko zatia 1763 eta 1764an aztertu zuen; hegoaldeko kostaldea Burin penintsula eta Ray lurmuturraren artekoa, berriz, 1765 eta 1766an, eta mendebaldeko kostaldea, 1767an. Garai horretan, Cookek tokiko pilotuak erabili zituen hegoaldeko eta mendebaldeko kostaldeetako arrokak eta ezkutuko arriskuak adierazteko. 1765eko denboraldian, egunero bakoitzari 4 txelin ordainduz, lau pilotu kontratatu zituzten: John Beck San Laurendi Handia (Ternua eta Labrador) mendebaldeko kostalderako; Morgan Snook Fortuna badiarako; John Dawson Connaigre eta Hermitage badiarako, eta John Peck Itxaropenaren badiarako.

Ternuan zegoela, Cookek behaketa astronomikoak ere egin zituen, bereziki 1766ko abuztuaren 5eko eguzki eklipsearena. Eklipsearen hasierako eta amaierako denboraren estimazio zehatza lortzean eta horiek Ingalaterrako posizio ezagun bateko kronometroekin alderatuz, Ternuako behaketa-lekuaren longitudea kalkulatu ahal izan zen. Emaitza 1767an jakinarazi zitzaion Royal Societyri.

Ternuan egin zituen bost egonaldiak uharteko kostaldeen lehen mapa handiak eta zehatzak egiteko baliatu zituen, eta eskala handikoak lehen zundaketa hidrografiko zientifikoak izan ziren, triangulazio zehatza erabili zutenak lur-mugak ezartzeko. Era berean, Cook-i, topografia praktikoaren ezagutza eman zioten, askotan baldintza txarretan lortua, eta Almirantegoaren eta Royal Societyren esku jarri zuen une erabakigarrian, bai bere ibilbiderako, bai itsasoz haraindiko britainiar aurkikuntzaren norabiderako. Cooken mapak XX. mendera arte erabili ziren, eta Ternuako uretan nabigatzen zituztenek 200 urtez kopiak erabili zituzten erreferentziatzat.

Ternuan egindako ahaleginei jarraituz, Cookek idatzi zuen joateko asmoa zuela: «ez bakarrik nire aurretik edozein gizon egon den baino urrunago, baizik eta nire ustez gizon bat iritsi daitekeeneraino».

Clerkek hartu zuen espedizioaren ardura, eta Bering itsasartea zeharkatzeko azken ahalegina egin zuen. *Resolution* eta *Discovery* Londresa itzuli ziren 1780an.

## Heriotza
thumb|upright=1.3|ezkerrera|Markatzailea Kealakekua badiaren ertzean, Cook kapitaina hil zuten lekutik gertu
Hilabeteko egonaldiaren ondoren, Cook Ozeano Bareko iparraldea esploratzen saiatu zen berriro. Hawaii uhartetik irten eta gutxira, *Resolution* itsasontziaren trinketa hautsi egin zen; beraz, ontziak Kealakekua badiara itzuli ziren konponketak egiteko.

Tentsioak gora egin zuen, eta europarren eta hawaiiarren arteko liskarrak piztu ziren Kealakekua badian, Cooken aginduz *marae* bati egurra kentzea barne. 1779ko otsailaren 13an, hawaiiar talde ezezagun batek Cooken kostazain bat lapurtu zuen. Ordurako, Hawaiiko herria *lotsagabe* bihurtua zen, baita Cooken jendearen aurka tiro egiteko mehatxuekin ere. Cookek, lapurretari erantzun nahian, Hawaiiko Aliʻi nui (errege), Kalaniʻōpuʻu, bahitzen eta erreskatea eskatzen saiatu zen.

Hurrengo egunean, 1779ko otsailaren 14an, Cook eta festa txiki bat herrian zehar ibili ziren erregea eskuratzeko. Cookek Kalaniʻōpuʻu eraman zuen; itsasontzietara iristerakoan, Kalaniʻōpuʻuren emazte gogokoenetako bat, Kānekapōlei, eta bi buruzagi hurbildu ziren taldera. Erregeari ez joateko erregutu zioten eta itsasertzean jendetza handia sortzen hasi zen. Hawaiiarrei, badiaren beste aldean, berriak iritsi zitzaizkien Kalimu goi mailako hawaiiar buruzagia fusilatu zutela britainiarren blokeoa gainditzen saiatzen ari zela. Horrek tentsio egoera areagotu zuen. Europarrek itsasontziak abiatzen zituzten bitartean, herritarrek buruan jo zuten Cook, eta, ondoren, hiltzeraino labankadaz josi zuten aurpegiz uretara erortzean. Lehen astamakila batekin jo zuen Kalaimanokahoʻowaha edo Kanaʻina izeneko buruzagi batek buruan, eta, gero, erregearen laguntzaileetako batek, Nuaak, sastakatu zuen. Hawaiiarrek hiriaren atzealdera eraman zuten haren gorpua, oraindik ere itsasontzitik largabistaz ikus zitekeena. Gatazkan, lau marinel ere hil ziren, James Thomas kaporala, Theophilus Hinks, Thomas Fatchett eta John Allen soldaduak, eta beste bi zauriturik gertatu ziren.

### Ondorioa
Hala ere, uhartetarrek Cookengatik zeukaten estimuak haren gorpua atxikitzea eragin zuen. Garai hartako ohiturari jarraituz, gorputza hileta-erritualekin prestatu zuten, normalean haien arteko jauntxo eta nagusi gorenentzat erreserbatuak. Gorpuari barrenak atera eta labean sartu zuten haragia errazago kentzeko, eta hezurrak kontu handiz garbitu zituzten, erlijio-ikono gisa gorde ahal izateko; nolabait, Erdi Aroko europar santuen tratua gogorarazten zuen. Cooken gorpuzki batzuk, hala kontserbatuak, azkenean, eskifaiara itzuli zitzaien itsasoan lurperatze formal bat egin zezaten.

Clerkek espedizioaren lidergoa hartu zuen, eta Bering itsasartetik igarotzeko azken saiakera egin zuen. Tuberkulosiak jota hil zen 1779ko abuztuaren 22an, eta John Gorek, Cooken lehen bidaiako beteranoak, *Resolution* itsasontziaren eta espedizioaren agintea hartu zuen.  *Discovery*ren agintean, James Kingek ordezkatu zuen Gore. Espedizioa etxera itzuli zen, Ingalaterrara iritsiz 1780ko urrian. Ingalaterrara iritsi ondoren, Kingek Cooken bidaiaren kontakizuna osatu zuen.

## Ikus gainera 
* HMS Endeavour
* HMS Resolution (1771)

## Erreferentziak 
### Bibliografia
* 
* 
* 
*
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Gainerako irakurketak
* 
* 
**   Three volumes and chart; deluxe edition.
* 
*  Volume I; Volume II–III. 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  "A selection of Cook's published journals (about one-fifth of the original)." —OCLC
* 
### Hiztegi biografikoak
* 
* 
### Aldizkariak
* *The Endeavour* journal (1) and *The Endeavour* journal (2), as kept by James Cook&nbsp;– digitised and held by the National Library of Australia
* The South Seas Project: maps and online editions of the Journals of James Cook's First Pacific Voyage, 1768–1771. Includes full text of journals kept by Cook, Joseph Banks and Sydney Parkinson, as well as the complete text of John Hawkesworth's 1773 Account of Cook's first voyage.
* Digitised copies of log books from James Cook's voyages at the British Atmospheric Data Centre
* Log book of Cook's second voyage: high-resolution digitised version in Cambridge Digital Library
* Digitised Tapa cloth catalogue held at Auckland Libraries
### Bildumak eta museoak
* Cook's Pacific Encounters: Cook-Forster Collection online Images and descriptions of more than 300 artefacts collected during the three Pacific voyages of James Cook.
* Images and descriptions of items associated with James Cook at the Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa
* Captain Cook Birthplace Museum Marton
* Captain Cook Memorial Museum Whitby
* Cook's manuscript maps of the south-east coast of Australia, held at the American Geographical Society Library at UW Milwaukee.