open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Comminges

**Comminges** (; ) Gaskoniako lurraldea zen, egungo Ariège, Garona Garaia, Gers eta Pirinio Garaiak departamenduetako lurrak hartzen dituena. Hiriburua Saint-Bertrand-de-Comminges zen ().

## Historia 
Lurralde eusko-akitaniarra zen; erromatarrek bertan sortu zuten hirira () hainbat jatorritako biztanleak bildu ziren. Sertorioren eta Ponpeioren arteko guduen ondorioz (K.a. 72), bertara jo zuten Sertorioren alde borrokatu ziren baskoiak. Comminges Akitaniako dukearen mendeko konderria izan zen XI. mendetik aurrera. Frantziako koroak hartu zuen 1454. urtean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paul Ricoeur

**Paul Ricoeur** (Valence, 1913ko otsailaren 27a - Châtenay-Malabry, 2005eko maiatzaren 20a) frantses filosofoa izan zen.

Sorbonako eta Nanterreko irakaslea izan zen. Ricoeurren filosofia deskribapen fenomenologikoen eta gogoetaren analisiaren inguruan eratzen da, eta existentzialismoaren eta psikoanalisiaren eragina ere nabarmena du. Borondatearen filosofia deitu izan zaio. Bere obrarik interesgarrienen artekoak dira honako hauek: *Philosophie de la volonté (*1950,* Borondatearen filosofia); Histoire et vérité (*1955,* Historia eta egia); De l´interprétation. Essai sur Freud *(1965,* Interpretazioaz. Freudi buruzko saiakera*); *La Métaphore vive *(1975,* Metafora bizia*); *La Sémantique de l´action* (1977,* Ekintzaren semantika*).

## Erreferentziak
Jose Grazenea

**Jose Grazenea Agirregomezkorta** (Irun, Gipuzkoa, 1927 &ndash; Hondarribia, ) margolaria izan zen. 

## Bizitza 
Irunen eta Madrilen egin zituen pintura ikasketak. Europan zehar ibili ondoren (Finlandia, Frantzia, Suedia, Ingalaterra) Iruna itzuli eta Ur taldea sortu zuen, Alejandro Tapia, Carlos Bizkarrondo eta Javier Arozena margolariekin batera (1965). 1970az geroztik pintura-erakusketa ugaritan parte hartu izan zuen, baita sari asko jaso ere. 1950-1960 bitarteko urteetan azken inpresionismoaren eta kubismoaren arteko esperimentazio-lanak egin zituen Grazeneak, eta 1968. urtetik aurrera, nortasun bereziko erretratuak eta ikuspegiak eskaini zituen, *pintura poetikoa* dei daitekeen molde batekoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Salvador Moncada

Sir **Salvador Moncada** (Tegucigalpa, 1944ko abenduaren 3a) Hondurastar sendagilea da. 1970ean, Medikuntza eta Kirurgia lizentzia lortu zuen El Salvadorko Unibertsitatean. Ondoren, Londresa joan eta Farmakologia eta zientziak ikasi zituen han. Moncadaren lanak garrantzi handia izan du prozesu patologikoen tratamenduan, handituetan eta arteriosklerosian esate baterako. Horrez gainera, lan esanguratsua egin du plaketen eta horma baskularren arteko loturari buruz, bai eta tronbosiari buruz ere. 1996an, Ingalaterrako *Wellcome Research* laborategietako ikerketa-zuzendari izendatu zuten. Bere ikerketei esker, Asturiasko Printzearen saria jaso zuen 1990ean. 2010ean, Sir titulua eman zion Elisabet II.a Erresuma Batukoa erreginak.

## Erreferentziak
Rhinolophus darlingi

***Rhinolophus darlingi*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus darlingi'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Hiram Bingham

thumb|Hiram Bingham Machu Picchun, 1912

**Hiram Bingham** (Honolulu, 1875eko azaroaren 19a - Washington, 1956ko ekainaren 6a) Estatu Batuetako esploratzaile eta arkeologoa izan zen.

Yalen egin zituen ikasketak, eta bertako katedradun izatera iritsi zen. 1906an Hego Amerikarako bidaldia egin zuen. 1911n, Yaleko Unibertsitateak antolatu zuen bidaldi batean Machu Picchuko aztarrenak aurkitu zituen. Espainolek Buenos Aires eta Lima bitartean salerosketarako zuten bideari buruzko ikerketak ere egin zituen. Gobernadore izendatu zuten Connecticuten. Bere ikerketei buruzko lan nagusiak: *Across South-America*, *Vitcos, the Lost Inca Capital*, *The Story of Machu Picchu and its Builders* (bere lan nagusien bilduma), eta abar.

## Erreferentziak
William Edward Burghardt Du Bois

thumb|Du Bois, 1904.
**William Edward Burghardt Du Bois** (Great Barrington, Massachusetts, AEB, 1869ko otsailaren 23a - Accra, Ghana, 1963ko abuztuaren 27a) Estatu Batuetako politikari eta idazle mestizoa izan zen.

## Biografia 
Panafrikanismoaren aldeko sutsua zen, eta Beltzen Aldeko Erakunde Nazionala sortu zuen 1909. urtean (*National Association for the Advancement of Colored People*). Lehen Mundu Gerraren ondoren Afrika beltzeko biztanleen arazoez hasi zen arduratzen. 1961. urtean Alderdi Komunistako kide egin zen. Handik bi urtera Accrara jo, eta Ghanako herritar egin zen.

Obrak: *Souls of Black Folk* (1903, *Beltzen arimak*), *The World and Africa* (1947, *Mundua eta Afrika*) eta *In Battle for Peace* (1952, *Bakearen aldeko guduan*).

## Erreferentziak
José Madinabeitia

**José Madinabeitia Ortiz de Zarate** (Oñati, 1870eko urriaren 14a - Bilbo, 1923ko urtarrilaren 2a) gipuzkoar mediku eta politikari sozialista izan zen, Juan Madinabeitiaren anaia. 

## Biografia 
Bilbon mediku zela, mende bukaeran politikan hasi zen. Sozialista izateagatik bezero kontserbadoreek alde egin zioten Bilbon zuen kontsultatik, eta orduan txiro eta behartsuenei zabaldu zizkien ateak. Kontsulta bat zabaldu zuen ondoren Eibarren; han gaixoei dohainik laguntzen zien. Bizkaiko meatzarien greba luzearen garaian, haien seme-alabez arduratu zen beste batzuekin batera, eta 200 bat haur jaso zituen Eibarrera. Eusko Ikaskuntza elkartearen sortzaileetakoa izan zen 1918. urtean. Bost urte geroago hil zen Bilbon.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stanislaw Przybyszewski

**Stanislaw Przybyszewski** (Łojewo, Prusia —gaur egun Polonia—, 1868ko maiatzaren 7a - Jaronty, Polonia, 1927ko azaroaren 23a) idazlea izan zen, etniaz poloniarra. Urte asko Berlinen eman ondoren Krakoviara jo zuen, eta *Zycie* (*Bizia*), poloniar gazteen literatura-aldizkariaren zuzendaria izan zen; aldizkari hark eragin handia izan zuen poloniar, errusiar eta txekiar idazleengan. Chopin, Nietzsche eta Hanssoni buruzko azterketak argitaratu zituen, besteak beste. Alemanez idazten zuen, eta berak itzultzen zituen bere lanak polonierara. Obra nagusiak: *Hildakoentzako meza* (1893), *Gaubeila* (1895), *Homo sapiens* (1895-1897), *De profundis* (1896) eta *Satanen seme-alabak* (1897).

## Erreferentziak
Joan Sutherland

**Dame Joan Alston Sutherland** (Pont Piper, Sydney, 1926ko azaroaren 7a - Les Avants, Suitza, 2010eko urriaren 10a) australiar sopranoa izan zen.

Sydneyko Operan egin zuen debuta Henry Purcellen *Dido eta Enea* lanean, 1947an. Ondoren, Covent Gardenen (Londres) kantatu zuen Mozarten *Txirula Magikoa*(1952) eta Maria Callasekin Vincenzo Belliniren *Norma*(1953). 1955ean, Michael Tippetten *The Midsummer Marriage* opera antolatzen parte hartu zuen, eta 1959an Gaetano Donizettiren *Lucia di Lammermoor* lanean, Belliniren *Sonnambula*n eta Haendelen *Julio Cesare*n jardun zuen. Bere senar Richard Bonynge orkestra-zuzendariarekin batera, munduko agertoki nagusietan aritu zen kantari, eta arrakasta handia lortu zuen.

## Erreferentziak
Juan Diego Flórez

**Juan Diego Flórez** (Lima, Peru, ) tenorra da.

## Bizitza 
Musika-ikasketak egin zituen Liman eta Filadelfian (AEB). 1996an egin zuen debuta, Rossiniren *Matilde di Shabran* opera kantatuz, eta txundituta utzi zituen denak berehala, goi-erregistroak interpretatzeko ahalmen harrigarriagatik, ahots-piroteknia hutsetik haragokoa.

Egun, munduko tenor onenetakotzat daukate. Munduko opera-antzoki nagusietan kantatu du (Milan, New York, Londres, Viena, Paris, Salzburgo, Zürich, Madril, Bartzelona, San Frantzisko eta Erroma, besteak beste), orkestra-zuzendari onenen zuzendaritzapean.

Sari asko irabazi ditu eta Peruko ohore-dominarik garrantzitsuena ere jaso du.

## Erreferentziak
Klaus Fuchs

**Emil Julius Klaus Fuchs** (Rüsselsheim,  - Ekialdeko Berlin, ) alemaniar fisikaria izan zen. Nazien esetsaldian Ingalaterrara ihes egin zuen, eta Glasgowko Unibertsitatean irakasle izan zen. Han hasi zituen energia atomikoari buruzko ikerketak. Bigarren Mundu Gerraren garaian Estatu Batuetan egon zen bonba atomikoa egiteko ikerketetan laguntzen. 1942. urtearen amaieran, Sobietar Batasuneko espioitza sarea batek kontaktatu zuen, eta Ingalaterran kokatutako Ursula Kuczynski agente aleman komunistaren bidez, sekretu nuklearrak pasatu zizkien sobietarrei, funtsezkoak izan zirenak sobietarren arma nuklearren garapenean.

Ingalaterrara itzuli zenean Harwelleko laborategian Fisika Teorikoko irakasle izendatu zuten. 1950ean bonba atomikoari buruzko ezkutuko datuak Sobietar Batasunari eman izanaz epaitu zuten, eta hamalau urteko kartzela-zigorra eman zioten. Kartzelatik irten zenean Berlin ekialdean bizi izan zen.

## Erreferentziak
Gisèle Halimi

**Gisèle Halimi** —arabieraz: جيزيل حليمي—, jaiotzatiko izen-deiturez **Zeiza Gisèle Élise Taïeb** (La Goulette, Tunisia, 1927ko uztailaren 27a - Paris, 2020ko uztailaren 28a) abokatua, idazlea eta ekintzaile feminista izan zen. Tunisiar eta frantses herritartasunak zituen. Besteak beste, behatzaile gisa aritu zen Burgosko prozesuan, eta horren inguruko liburu bat idatzi zuen. Abortatzeko eskubidearen bultzatzaileetako bat izan zen, Simone de Beauvoirren ondoan.

Epaiketa politikoetan nabarmendu zen bereziki: Ameriketako Estatu Batuetako soldaduek Vietnamen eginiko krimenen aurka Russell Epaimahaiak (International War Crimes Tribunal) sortu zuen ikerketa-taldeko lehendakaria izan zen.

## Bizitza 
Mehdi Ben Bella aljeriar politikaria defenditu zuen haren aurkako epaiketan eta, 1970ean, Burgosko prozesuan izan zen —hots, Burgosen ETAko zenbait militanteren aurka egin zen epaiketan—, Giza Eskubideen Aldeko Nazioarteko Federazioaren ordezkari gisa. Auzi horretako gorabeherak azaltzen dituen liburua eman zuen argitara Parisen 1971n, *Le Procès de Burgos* («Burgosko prozesua») izenburuaz. Sartrek hitzaurrea egin zion liburuari, eta Euskal Herriko auziaren inguruko esaldi sonatuak idatzi zituen: «*Askatasuna ala hil.* Hitz horiek Kuban eta Aljerian entzun genituen atzo. Gaur berriz entzun ditugu Euskadin». Bovigny auzian, Bobigny Marie-Claire Chevalier neskatoa defendatu zuen, bortxaketa jasan eta abortatu zuen gaztea. Haren lan eta hitzaldiei esker, neska absolbitua izan zen, bere mezua iritzi publikoari helaraziz; ondorioz, 1975ean abortua zigorgabetua izan zen, Veil Legean.

## Erreferentziak
Guruin paratiroide

**Paratiroide** tiroidearen ezker-eskuin dauden guruin txiki barne-jariodunez esaten da. Guztira lau dira, bi tiroidearen alde banatan. Guruin bakoitzaren pisua 20-25 mg-koa da; luzera, 6 mm-koa; diametroa 3 mm-koa. Bi epitelio motak osatua da guruin paratiroidea: zelula nagusiak edo kromofoboak eta kromofiloak (oxifiloak edo eosinofiloak). Paratohormona irazten du. Paratiroidearen gehiegizko jarduerak (hiperparatiroidismoak) behar baino osteoklasto gehiago sorrarazten du, eta, horren ondorioz, behar baino hezur ehun gehiago suntsitzen da. Jarduera urriak, berriz, (hipoparatiroidismoak) odoleko kaltzioa gutxiagotzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Port Sudan

**Port Sudan** (arabieraz بورتسودان‎, *Būr Sūdān*) Sudango ipar-ekialdeko hiria eta portua da, Al-Bahr al-Ahmar estatuko hiriburua, Itsaso Gorriaren ertzean dago.

## Ekonomia 
Nazioarteko aireportua. Sudango itsas portu nagusia da, eta horretan oinarritua da hiriko ekonomia-jarduera gehiena. Makineria, automobilak eta eraikuntzarako gaiak inportatzen dira, eta kotoia, goma, olioa eta larruak esportatzen.

## Historia 
XX. mendearen hasieran sortu zuten hiria. 1967-1975 urteetan ekonomia-gainbehera larria izan zuen hiriak Suezko kanala edo ubidea itxi ondoren. Beja herria, bertakoa, mendebaleko afrikarrak eta gutxiengo asiar eta europarrak bizi dira, egun, Port Sudanen.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Louis Nicolas Davout

**Louis Nicolas Davout** (Auerstaedteko dukea eta Eckmühleko printzea; Annoux, Yonne, 1770eko maiatzaren 10a - Paris, 1823ko ekainaren 1a) mariskal frantsesa izan zen. Iraultzaileekin bat egin zuen 1788. urtean, eta harrezkero, Iparraldeko armadan (1792), Belgikakoan (1793), Rhinekoan (1795-1797) eta Egiptokoan (1798-1799) nabarmendu zen batez ere. Varsoviako dukerriko gobernadore hautatu zuten 1807. urtean, eta errusiarrei 1814. urtera arte aurre egin zien. Hanburgoko armadaren buru izendatu zuten urte horretan. Alemaniako armadaren buru izan zen 1810. urtean. Ehun Egunetako Gerra garaian, Gerra ministroa izan zen. Napoleonek izan zuen ordekorik onenetako bat izan zen.

## Erreferentziak
Manuel Elexpuru

**Manuel Elexpuru del Valle** (Bilbo, 1930 - ?, 1993ko ekainaren 4a) bizkaitar kazetaria izan zen, sukaldaritzan aditua.

Arkitektura ikasi zuen Madrilen. Urte askoan ilustrazio- eta dekorazio-lanak egin ondoren, margolari bezala hasi zen lanean Clarín publizitate-agentzian. Ondoren J. Walter Thompson agentzian zuzendari nagusi modura aritu zen. 1980-1983 urteen artean artikuluak idatzi zituen *Viajar* izeneko aldizkarian, Espainiako ardo-eremuen inguruan. 1987an bere gain hartu zuen *El Europeo* aldizkariko gastronomia-orria, eta lankide modura ere aritu zen *Vino y Gastronomía* aldizkarian. *Cofradía Española de la Buena Mesa* delakoaren eta Euskal Gastronomia Kofradiako kide zen.

## Erreferentziak
Gaston Eyskens

**Gaston François Marie Eyskens** (Lier, Anberes, 1905eko apirilaren 1a - Lovaina, 1988ko urtarrilaren 3a) belgikar politikaria izan zen.

## Bizitza 
Lovainako unibertsitateko irakasle, diputatu demokrata-kristaua eta Finantza ministroa izan zen. 1958an, Kongo Belgikarraren burujabetasunaren auziari egin behar izan zion aurre, eta parlamentua desegin zuen hiru urte geroago. Lehen Ministroa zela 1968-1972 bitartean, flandriarren eta valoniaren arteko gatazka konpondu nahi izan zuen deszentralizazioa eta autonomia bultzatuz, baina huts egin zuen, eta bere kargutik kendu zuten.

## Idazlanak 
Ekonomiari buruzko obrak idatzi zituen: *New Yorkeko portuaren eragin ekonomikoa* (1929) eta *Kongo belgikarraren ekonomia egoera *(1934).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Klasiko

**Klasikoa**, bereziki literaturan, artean, musikan, dantzan, antzerkian eta zineman, denboraz gaindi eredugarritzat jotzen diren lanak biltzen dituen adjektiboa da. Estetikaren ikuspegitik, klasikoaren ideia perfekzioari loturik dago, eta edozein alditako edo arte motatako obrarik onenak adierazteko erabiltzen da. Aldi berean, arte estilo batek heldutasuna edo goren puntua iristen dituen aldiari deritzo klasiko; primitibotzat edo arkaikotzat hartzen den aldiari jarraitu ohi zaio eta, hasierako indarra galdurik, gehiegikerian erortzen den barroko, manierista edo dekadentea esan ohi zaion aldiaren aurrekoa izaten da.

Adiera hertsiagoan, Antzinateko Greziako eta Erromako arte edo kulturari jarraitzen dionari, edo haren eragina duenari, deritzo klasiko, halakotzat hartu baitzen arte, kultura eta zibilizazio greko-erromatarra Errenazimentuan (XV. mendean).

## Ikus gainera 
* Kanon (artea).
* Kanon (literatura).

## Kanpo estekak
Dulce María Loynaz

**Dulce María Loynaz** (Habana, 1902ko abenduaren 10a - Habana, 1997ko apirilaren 27a) kubatar idazlea izan zen. Arbaso beasaindarrak izan zituen. Kubatar literatura eta unibertsalaren figura nagusietako bat da. Miguel de Cervantes saria eskuratu zuen 1992an. 

Bere lehen poemak 1920an argitaratu zituen *La Nación* hedabidean, Estatu Batuak ere bisitatu zituen urtean. Ordutik aurrera, bidaia ugari egin zituen Ipar Amerikan eta ia Europa osoan zehar. Turkia, Siria, Libia, Palestina eta Egiptora. Mexiko bisitatu zuen 1937an, Hego Amerikako hainbat herrialde 1946 eta 1947 artean, eta Kanariar Uharteak 1947an eta 1951n, non adopziozko alaba izendatu zuten. 

Donostiako kale batek haren izena darama baita 

## Bizitza 
Etxe oneko familia batean jaio zen, eta zuzenbide ikasketak egin zituen Habanan. Asko bidaiatu zuen munduan zehar. Gazterik hasi zen *La Nación* egunkarian poemak argitaratzen. Kubako Hizkuntzaren Akademiako kide izan zen. 1986an Literaturako Sari Nazionala irabazi zuen, eta 1992an Miguel de Cervantes saria eman zioten Madrilen.

## Lan aipagarrienak 
thumb|150px|ezkerrera|Eskultura Puerto de la Cruz, Taoro parkean. Tenerife
thumb|150px|ezkerrera|Dulce Maria Loynaz behatokia. Puerto de la Cruz. Tenerife
### Poesia 
* *Versos* (1950)
* *Juegos de agua* (1951)
* *Poemas sin nombre* (1953)
* *Últimos días de una casa* (1958)
* *Poemas escogidos* (1985)
* *Poemas náufragos* (1991)
* *Bestiarium* (1991)
* *Finas redes* (1993)
* *La novia de Lázaro* (1993)
* *Poesía completa* (1993)
* *Melancolía de otoño* (1997)
* *La voz del silencio* (2000)
* *El áspero sendero* (2001)

### Eleberriak 
* *Jardín* (1951)

### Bidaia kronikak 
* *Un verano en Tenerife* (1958)

## Beasain Jaietan aldizkarian kolaboratzaile 
Beasaingo Martin Loinazkoaren senitartekoa 1948 eta 1967 artean Beasain Jaietan urtekariaren kolaboratzaile izan zen.  Aldizkarian  Martin Loinazkoari buruz idatzi zuen lehen artikulua 1948an. HIstorioak, oroitzapenak, kontakizunak eta olerkiak bidali zituen urtero aldizkarira. 1951 urtean Beasaina egindako bisitaren oroimen nostalgikoaren kronika idatzi zuen. 

## Aitortzak 
* Cervantes Saria 1992 
* Donostiako kale batek *Dulce Maria Loynaz* izena darama.

* Tenerifeko Puerto de la Cuz herriak alaba kutun izendatu zuen eta Taoro parkeko behatokiak *Dulce Maria Loynaz* izena darama eta bertan poetaren eskultura bat dago. 
* Beasaingo plaza batek *Dulce Maria Loynaz* izena darama. 

## Erreferentziak 
## Iruditegia 

## Kanpo estekak 
* Beasain Jaietan hemeroteka
Dositej Obradović

**Dositej Dimitrije Obradović** (; Cakovo, gaur egungo Errumania, 1742ko otsailaren 17a - Belgrad, Serbia, 1811ko apirilaren 7a) serbiar idazle, itzultzaile eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Fraide sartu zen, baina handik gutxira bizimodu hori utzi zuen bidaiatzeko eta ikasteko. Herrialde askotan ibili zen, Ekialdean eta Europan batez ere. Serbiako Hezkuntza ministro izendatu zuten, eta Serbiako Goi Mailako lehen Eskola antolatu zuen. Ilustrazioa Serbiara zabalarazi zuen. Itzultzaile-lanak egin zituen batez ere, eta itzuli zituen lanen artean, beste hizkuntza batzuetan idatzitako hainbat maisulan dira, Esoporen fabulak, besteak beste. Horrez gainera, "Dimitri Obradovic-en bizitza eta abenturak" autobiografia idatzi zuen.
## Erreferentziak
Juan Maria Ollora

**Juan Maria Ollora Otsoa de Aspuru** (Gasteiz, Araba, 1949ko azaroaren 19a) politikari jeltzalea eta ekonomialaria da. Ekonomia Zientzietako lizentziaduna. Eusko Ikaskuntzako eta Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko kidea. Arabako Merkataritza Ganberako azterlanetarako zerbitzuko ekonomialaria izan zen, eta UNEDeko irakasle ere bai.

Arabako ahaldun nagusi eta Euzko Alderdi Jeltzalearen Euskadi Buru Batzarreko (EBB) kide izana. Eusko Legebiltzarreko kide ere izan da hainbat legealditan, eta bere alderdiaren bozeramaile, ekonomia gaietan. Alderdiaren barruan eragin handia egotzi izan zaio ildo ideologikoak eta estrategikoak finkatzerakoan. ETAk su-etena iragarri aurretik EAJk ezker abertzalearekin izan zituen mintzaldietan ere bere izan zen jeltzaleen ordezkarietako bat. 1999. urtean, EBBko kargua eta hogeita hiru urtez Arabako Enpresariak elkartean (SEA) eginiko lana bertan behera uztea erabaki zuen, enpresa pribatuan jarduteko.

## Idazlanak 
* *Vitoria y su crecimiento: pasado, presente y futuro* (Arabako Komertzio eta Industria Ganbara Ofiziala, 1976)

## Erreferentziak
Rhinolophus denti

***Rhinolophus denti*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus denti'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Francesco Cavalli

**Francesco Cavalli**, benetako izen-deiturez **Pietro Francesco Caletti-Bruni** (Crema, Lombardia, 1602ko otsailaren 14a - Venezia, 1676ko urtarrilaren 14a), italiar musikagilea izan zen. Musika-heziketak ordaindu zizkion Federico Cavalli babeslearen deitura hartu zuen. Claudio Monteverdiren ikaslea izan zen Venezian. Mazarinok Parisa deitu zion, baina han aurkezturiko bi operek, *Xerse* (1655, «Xerxes») eta *Ercole amante* (1662, «Herkules maitemindurik»), ez zuten halako arrakastarik lortu. Berriro ere Veneziara joanda, San Marko basilikako kapera-maisu aukeratu zuten. Kantata, motete eta *canzonetta* ugariz gainera, 42 opera ondu zituen. Francesco Cavalliren *Le Nozze di Teti e di Peleo* (1639) gorde den lehen Veneziako opera da.

## Musika lanak 
### Operak 
* *Le nozze di Teti e di Peleo* (1639)
* *La Dafne* (1640)
* *La Didone* (1641)
* ''L'Amore innamorato* (1642, musika galdurik)
* *La virtù de' strali d'Amore* (1642)
* *L'Egisto* (1643)
* *L'Ormindo* (1644)
* *La Doriclea* (1645)
* *Il Titone* (1645, musika galdurik)
* *Il Giasone* (1649)
* *L'Euripo* (1649, musika galdurik)
* *L'Orimonte* (1650)
* *L'Oristeo* (1651)
* *La Rosinda* (1651)
* *La Calisto* (1652)
* *L'Eritrea* (1652)
* *Il Delio* (1652)
* *L'Orione* (1653)
* *Il Ciro* (1654)
* *L'Hipermestra*(1654)
* *Xerse* (1655)
* *L'Erismena* (1655)
* *La Statira* (1655)
* *L'Artemisia* (1657)
* *Impermnestra* (1658)
* *L'Antioco* (1659, musika galdurik)
* *Il rapimento d'Helena* (1659)
* *Ercole amante (1662)
* *Scipione affricano* (1664)
* *Mutio Scevola* (1665)
* *Il Pompeo Magno* (1666)
* ''L'Eliogabalo* (1667)
* *Coriolano* (1669, musika galdurik)
* *Massenzio* (1673, musika galdurik)

### Eliz musika 
* *Vespro della beata Vergine* (1656)
* *Missa pro defunctis per octo vocibus'' (1675)

## Erreferentziak
Gustavo II.a Adolfo

**Gustavo II.a Adolfo** (Stockholm, 1594ko abenduaren 9a - Lützen, gaur egun Saxonia-Anhalt, Alemania, 1632ko azaroaren 6a) 1611-1632 urteetan Suediako errege izan zen.

Axel Oxenstierna kantzilerraren laguntzaz, Suediako egoera hobetu zuen: bakea izenpetu zuen Danimarkarekin (Knäredeko hitzarmena, 1613), Errusiarekin (Stolbova, 1717), eta Poloniarekin (Altmarkeko menia, 1629). Estatua eta armada eraberritu zituen. Ondoren Hogeita hamar Urteko Gerran arrakasta handiz parte hartu zuen, protestanteen buruzagitzan inperialen kontra. Breitenfelden garaipena erdietsi zuen (1631), Renanian barrena Alemania hegoaldera iritsi zen, eta Lützenen Wallenstein garaitu zuen (1632ko azaroaren 16a), baina borrokan hil zen.

## Erreferentziak
Alexandre Yersin

**Alexandre Yersin** (Aubonne, 1863ko irailaren 22a - Nha Trang, Frantziako Indotxina, gaurko Vietnam, 1943ko martxoaren 1a) frantziar-suitzar bakteriologoa izan zen. Pasteur Institutuan Rouxen lankide izan zen difteriaren toxinari buruz egin zituen ikerketetan. 1894an izurriaren baziloa aurkitu zuen, ia Kitasatoren aurkikuntzaren garai berean; *Pasteurella pestis*, *Yersinia pestis* edo *Yersin-Kitasatoren baziloa* izenez ezagutzen da harrezkero. Pasteur Institutuko zenbait lantalderen zuzendari izan zen Indotxinan. Hala, oihana ikertzeko eta esploratzeko bidaiak egin zituen, kina-arbolak hango girora egokitzen saiatu zen, eta kautxu-landaketen lehen bultzatzaileetakoa izan zen.

## Erreferentziak
Jean Ithurriaga

**Jean Ithurriaga** (Irulegi, Nafarroa Beherea, 1896ko urtarrilaren 30a - Baiona, Lapurdi, 1960ko azaroaren 9a) Nafarroa Behereko euskaltzalea izan zen.

## Biografia 
Belokeko abade-etxean egin zituen lehen ikasketak. Lehen Mundu Gerran borrokan jardun ondoren, filosofia-ikasketak egin zituen Bordelen eta Parisen. Gerran ibili zen berriro 1940. urtetik aurrera.

1946. urtean *Un peuple qui chante* obra eman zuen argitara Miarritzen. Ondoren, Parisen jarri zen bizitzen eta bertako *Euskaltzaleen Biltzarreko* lehendakari hautatu zuten. Baionara itzuli zen eta hango museoko zuzendari izendatu zuten 1955. urtean. Harenak dira, *Les Basques* (1959), *Meubles et ensembles basques* (1960) eta *Le Pays Basque* obrak.

## Erreferentziak
James Rainwater

**Leo James Rainwater** (Council, Idaho, AEB, 1917ko abenduaren 9a - Yonkers, New York, AEB, 1986ko maiatzaren 31a) Estatu Batuetako fisikaria izan zen.

## Biografia 
Kaliforniako eta Columbiako Unibertsitateetan Fisikako ikasketak egin ondoren, irakaslea izan zen Columbiakoan.

Lehen lehergailu atomikoa sortzeko Manhattan Proiektuan jardun zuen (1942-1946), eta Nevis laborategiko zuzendaria izan zen 1951-1953. eta 1956-1961. urteetan (Columbiako Unibertsitatea).

1975. urtean Fisikako Nobel saria lortu zuen, Aage Niels Bohr eta Ben Mottelson fisikari daniarrekin batera, atomoaren nukleoaz egin zituen ikerlanengatik. Bestalde, atomo muoien X izpien espektroaren lehen neurketa sistematikoak berak egin zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Psittaciformes

**Psittaciformes**, loroak, perikitoak, kakatuak, papagaiak eta gisako hegaztiak biltzen dituen ordena.

Ordena honetako hegaztien bereizgarria da oso azkarrak direla eta espezie batzuek gauza direla ahoskatzeko eta giza hotsak nahiz hitzak errepikatzeko.

Hego Amerikan, Erdialdeko Amerikan, Afrikan eta Madagaskarren, Australian, Ginea Berrian, Zeelanda Berrian eta Ozeano Bareko hegoaldeko uharteetan bizi dira gehienak.

Latinezko  hitzetik datorkio izena hegazti-talde honi, ordena honetako hegaztiak bizi ziren Sittace izeneko Asiriako herritik.

Psittaciformes ordenaren barruko sailkapena behin baino gehiagotan aldatu da. Gaur egun, Nazioarteko Ornitologia Kongresuak (2009) hiru familia onartzen ditu: Strigopidae, Cacatuidae eta Psittacidae. Bestalde, 85 genero eta 350 bat espezie ditu ordenak.

## Deskribapena 
[thumb|150px|ezkerrera|*[Amazona pretrei*]]
Hegazti potoloak dira, buru handi, lepo motz eta gorpuzkera biribilekoak. Kolore biziko lumak izan ohi dituzte.

Tamaina desberdinetako hegaztiak sartzen dira ordena honetan: espezie txikienak —*Micropsitta pusio*— 10 g pisatzen ditu, eta 8 cm garai da; espezie handienak —*Ara hyacinthe*—, berriz, metro bateko garaiera du.

Moko bereizgarria dute: motza, gakoduna, lodia eta gogorra. Baraila garezurrari lotua du, eta horrek aukera ematen dio goitik beherako mugimendua indar handiz egiteko. Psittacidae familiako espezie guztiek, *Psittrichas fulgidus* espezieak ez beste, modu berean erabiltzen dute mokoa aleak fruituetatik ateratzeko: aleari barailen artean heltzen diote, behe-barailak xehatzen du fruituaren azala, eta mingainarekin hartzen dute alea. Mingain gihartsua dute.

Begi bakoitza independentea da. Lepoak mugimendu ugari egin ditzake, eta ikuspen-eremu zabala eskaintzen die horrek. Hanka motzak dituzte, eta zigodaktilak dira, hau da, bi hatz aurrera begira dituzte, eta beste bi atzera begira. Halako hankak aproposak dira hegazti zuhaiztarrentzat, bai adarrei heltzeko eta baita janaria hartzeko eta fruituen oskolak irekitzeko ere.

Denbora asko pasatzen dute lumak zaintzen, baina beren burua seguru sentitzen dutenean baino ez dira horretan aritzen. Maiz edan behar izaten dute ura, eta, lurralde lehorretan, espezie bereko milaka aleko taldetan biltzen dira, ura edateko lekuen inguruan. Fruitujaleak dira gehienak, eta aleak, intxaurrak eta lore-begiak janez osatzen dute elikadura.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Bautista Gisasola

**Juan Bautista Gisasola Iñarrairaegi** (Eibar, 1885eko urriaren 25a - 1948ko maiatzaren 4a) gipuzkoar musikagilea izan zen.

Salamancako apaizgaitegiko koruko zuzendaria zen 14 urte zituela, baina apaiz-ikasketak utzi eta bere jaioterrira itzuli zen 1901. urtean. *Salve* bat ondu zuen garai hartan, Bergaran konposiziorako klaseak jasotzen ari zela. Eibarko orfeoiaren zuzendari izan zen urte askoz. Harenak dira, besteak beste, *Pozez beterik* (1904), bi *Meza* (1915), *Himno de la coronación* (1929), *Ecce panis* (1929), *Himno a San Agustin* (1930), *Atxia Motxia* (1933), *Arrateko Amari* (1933), *A mutill* (1935), *Suite eibartarra* (1945), *Himno a San Roque*, *Asumpta*, *Ave Maria* eta *Tota Pulchra* lanak.

## Erreferentziak
Progesterona

**Progesterona** sexu-hormona femeninoa da (C21H30O2), obulutegiko gorputz horiak eta karenak jariatzen dutena.

Hormona horren isuria hipofisiak erregulatzen du. Haren eragin nagusiak umetokia haurdunaldirako prestatzea (umetokiaren barne-estalkia zigotoa ezartzeko egokitzea) eta haurdunaldiari eustea dira. Obulazioa eragozten du; hori dela eta, antisorgailu gisa erabiltzen da.

Fisiologia aldetik jarduera berdina duten alfa eta beta eretan agertzen da. Hauts zuri eta kristal-itxurakoa da, usainik gabea eta egonkorra; ez da uretan urtzen, baina bai alkohol, azetona eta dioxanotan.

Jerilynn Prior, endokrinologo eta ikertzailea, progesteronaren erabileraren defendatzailea da. 2014an egindako ikerketa batean, menopausiaren ondoriozko beroaldiak eta gaueko izerdiak progesteronarekin murrizten zirela demostratu zuen, tratamanduaren eraginkortasuna erakutsiz. Gainera, progesteronak osasunerako eragin kaltegarriak zituela adierazten zuten ikerketen emaitzak puztuta zeudela ondorioztatu zuen. Bereziki ezaguna da progesteronak emakumeen hezur-formazioa laguntzen duela frogatzen duten ikerketengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rhinolophus eloquens

***Rhinolophus eloquens*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus eloquens'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Germaine Tailleferre

**Germaine Tailleferre** (Parc-Saint-Maur, 1892ko apirilaren 19a - Paris, 1983ko azaroaren 7a) Frantziako musikagile eta pianista bat izan zen. Seien Taldeko kide izan zen. Parisko Kontserbatorioan egin zituen ikasketak. Geroago, Ch. Koechlinen eta M. Ravelen ikasle izan zen. Lan aipagarriak dira: *Les Mariés de la tour Eiffel* (1921), Jean Cocteaurena, eta *Marchand d´oiseaux* (1923) balletak; *6 Chanson françaises* (1930); bi kontzertu ahots eta orkestrarako; harizko tresnetarako kuarteto bat; bi sonata piano eta biolinerako (1924-1952); *Il était un petit navire* (1951) opera komikoa; *La Petite Sirène* (1957) opera; pianorako lan ugari, antzerkirako musika eta filmetarako musika.

## Erreferentziak
Nivkhiak

**Nivkhiak** edo **gilgiak** (etnonimoa: *Nivxi*; hizkuntza, нивхгу - *Nivxgu*) Siberiako ekialdeko etnia bat. Amur ibaiaren estuarioan eta ondoko Sakhalin uhartean bizi dira nivkhak. 5.162 ziren 2002ko erroldaren arabera. Itxuraz beste hizkuntzekin harremanik ez duen hizkuntza paleosiberiar bat hitz egiten dute. Arrantza dute lanbide nagusia (izokina, batez ere) eta itsas lehoien ehiza. Nekazaritza-lanetan XIX. mendean hasi ziren (patata). Gizonezkoen lanak ehiza eta arrantza dira; emakumezkoenak, animalien larrua lantzea, landareak biltzea, arropak egitea. Sobietar administrazioaren mendera igaro zirenean, lanbideak taldean eratu zituzten eta herri txiki batzuk lurralde zabalagoetan bildu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chinongo hitzarmena

**Chinongo hitzarmena** Joan *Lurgabea* Ingalaterrako erregeak, eta Antso *Azkarra* Nafarroako erregeak Chinongo hirian, 1202. urtean, izenpetu zuten hitzarmena izan zen. Horren arabera, Nafarroako erregeak laguntza eskaini zien Ingalaterrako erregeari eta Baionako burgesiari Filipe Augusto Frantziako erregearen aurka; Nafarroak horren trukean, Baionako portua erabiltzeko eskubidea lortzeaz gainera, Gipuzkoatik Lapurdira igarotako Gaztelako osteak geldiaraztea erdietsi zuen. Bestalde, hitzarmenak Nafarroako eta Ingalaterrako koroen arteko bakea, adiskidetasuna eta besteen aurkako elkarrekiko laguntza (Marokoko erregearen aurka izan ezik) xedatu zuen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giovanni Battista Sammartini

**Giovanni Battista Sammartini** (Milan, Italia, 1698 - Milan, Italia, 1775ko urtarrilaren 15a) italiar musikagilea izan zen.

## Biografia 
1730-1770. urteetan Milango Andre Maria Magdalenako kapera-maisu eta organista izateaz gainera, Milango eliza askotako musika-zuzendari izan zen. 1741-1745. urteetan Glucken irakasle izan zen.

Zeresan eta eragin handia izan zuen Milango musika-giroan. Haydn adiskide izan zuen, eta eragin handia izan zuen Mozart gaztearengan. Sonataren aitzindarietako bat izan zen, eta sinfonia egituratu zuen. 2.000 lan inguru idatzi zituen, molde anitzekoak: sinfoniak, kuartetoak, sonatak klaberako, kontzertuak biolinerako eta sei musika-tresnatarako, eta eliza-musika, besteak beste.

## Erreferentziak
Toru Takemitsu

japoniar musikagile bat izan zen. Bere kasa ikasi zuen gehienbat, 1948-1950 urteetan Yasuji Kiyose musikagilearengandik ikasitakoa alde batera utzita. 1951n, margolari, poeta eta musikagileek saioak elkarrekin egiteko mintegi bereziak antolatu zituen Tokion. Takemitsuren musikak Schönberg, Messiaen eta Schaefferren musika konkretuaren eragina izan zuen hasieran. Gero, japoniar musika-tresnekin, elektronikarekin eta serieko musikarekin lan egin zuen. Aipagarriak ditu orkestrarako *Requiem* (1957); *Zuhaitzen Musika* (1961); *Azaroko urratsak* (1967); *Asterismo *(1968). Halaber, ganbera-musika eta pianorako lanak ere egin zituen.

1985eko Akira Kurosawak zuzendutako *Ran* filma ospetsuaren soinu banda ere konposatu zuen.

## Erreferentziak
Papua (probintzia)

**Papua** () Indonesiako 34 probintzietako bat da. Ginea Berria uhartearen mendebaldeko erdi ia osoa hartzen du, mendebaldeko muturra salbu; azken hau Mendebaldeko Papua probintzia da gaur egun. Horrezaz gainera, Biak, Sorenarwa, Saja Ampat, Salawati, Waigeo eta Misool uharteak ere hartzen ditu. Probintziaren zatirik handiena menditsua da. 319.036 kilometro koadroko eremua du, eta 2014an 3.897.764 biztanle zituen. Hiriburua Jayapura da.

## Ekonomia 
Biztanle gehienek antzinako bizimodua daramate. Petrolioa, kobrea eta intxaur muskatua dira esportatzen diren gai nagusiak.

## Historia 
1828an Herbehereetako gobernuak Ginea Berriaren mendebaldea bere inperiora bildu zuen. Merkataritzarekin zerikusia zuten jardueretan aritu ziren herbeheretarrak bertan. Bigarren Mundu Gerran, japoniarrek uhartearen zati hori ia osorik beretu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
James badia

**James badia** (; ) Kanadako hego-ekialdeko golkoa da. Hudson badiaren hegoaldean dago, Ontario eta Quebeceko lurraldeek inguratzen dute mendebaletik eta ekialdetik. 450 km inguruko luzera du eta 242 kilometroko zabalera. Uharte asko daude golko honetan (Akimiski, Charlton...), eta ibai askok isurtzen dute ura bertan (Ekwan, Eastmain...).

Quebeceko gobernuak plangintza bat prestatu zuen 1970. urtean golkoaren baliatze egokiari begira (indar hidroelektrikoa La Grande ibaian, besteak beste).

## Historia 
1610. urtean egon zen Henry Hudson ingeles itsasgizona badia hartan, eta 1631. urtean esploratu zuen Thomas James kapitainak; harengandik datorkio izena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sun Myung Moon

**Sun Myung Moon**, jaiotzez izenez ; **Mun Yong-myeong**; (1920ko urtarrilaren 6a, Jeong-ju, Iparraldeko Pyongan, Japoniar Korea, gaur egun Ipar Korea &ndash; 2012ko irailaren 3a, Gapyeong, Hego Korea) Batasunaren Elizaren sortzailea (1920) eta buruzagi koreara izan zen.

Moon apaizak dioenez, zeregin berezi baterako hautatu du Jainkoak. Bere elizaren printzipioen arabera, Jainkoa Korean jaio zen Bigarren etorreran, eta Moon bera da orain bigarren Mesias; bere emaztearekin batera, Zeruetako erresuma Lurrean ezartzeko oinarriak jarri ditu. Batasunaren elizak garrantzi handia izan zuen 1970eko hamarraldian; Eliza horretako kide gazteak *(mooniak)*, loreak, kandelak edo liburuak saltzen dituzte, eta kide berriak egiten saiatzen dira. Moonek eta bere elizak kritika gogorrak izan ditu, eta dirutza izugarriak bereganatzeagatik salatu dute.

## Erreferentziak
Walter Pater

**Walter Horatio Pater** (Stepney, Londres,  - Oxford, ) ingeles eleberrigilea eta saiakeragilea izan zen.

Oxfordeko Queen's College ikastetxean egin zituen Filosofia ikasketak, eta hango irakaslea izan zen. Azterketa-lan batzuk egin zituen Winckelmann, Leonardo da Vinci, Botticelli eta Michelangelori buruz, eta lan horien bilduma argitaratu egin zuen: *Studies in the History of the Renaissance* (1873, *Errenazimentuaren Historiaren inguruko Azterketak*). *Marius the Epicurean* (1885, *Mario epikurearra*), erromatarren mundua deskribatzen duen obragatik egin zen ezagun eleberrigile gisa. Harenak dira, halaber, *Imaginary Portraits* eta *Appreciations*.

## Erreferentziak
Feofan Prokopovitx

**Feofan Prokopovitx** (Kiev, Ukraina, 1681eko ekainaren 18a - San Petersburgo, Errusia, 1736ko irailaren 19a) ukrainar elizgizona, politikaria eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Katolizismora bihurtutako ortodoxoa zen, baina Erromara jo zuen eta ortodoxo egin zen berriro ere (1701). Kieveko apaizgaitegian irakaslea zela, Petri Handia ezagutu zuen. San Petersburgora deitu zuten, eta 1716. urtean apezpiku izendatu zuten. Tsarraren lankide egin zen, eta Apaizgoaren Arautegia idatzi zuen 1720an. Sinodo Santuko prokuradore nagusia izan zen 1721ean.

Sermoiak, hileta-kantak, erlijio-poesiak, satirak eta tragedia bat (*Vladimir*, 1705) ere idatzi zituen. Errusiako azken idazle erlijioso handitzat hartua da.

## Erreferentziak
Rhinolophus euryotis

***Rhinolophus euryotis*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus euryotis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Klaudio Sagartzazu

**Klaudio Sagartzazu Sagartzazu**, izengoitiz ***Satarka*** (Hondarribia (Gipuzkoa), 1895eko urriaren 30a - *ib.*, 1971ko azaroaren 23a) euskal olerkigilea izan zen. Etxegintzan lan egiten zuen, ogibidez. Gerraurrean lirika erromantikoa landu zuten olerkarietako bat izan zen, Jautarkol bezala. Ildo horretan, 1922an, *Txinpartak* izeneko olerki-bilduma argitaratu zuen. Gerra ondoren olerkiak idazten jarraitu zuen. 1957an bigarren olerki bilduma argitaratu zuen, *Intza begietan* izenburupean. Euskaltzain urgazle izendatu zuten 1966. urtean. *Euskal-Erria*, *Euskalerriaren Alde*, *Euskal-Esnalea*, *El Bidasoa*, *Gure Herria*, *Hermes*, *Euzko Deya*, *Ondarribi*, *Egan* eta *Olerti* aldizkarietan eman zituen argitara bere olerkiak.

## Lanak 
### Poesia 
* *Txinpartak* (1922, ''Loyola'tar Eneko Deuna*)
* *Intza begietan* (1957, *Graf. Valverde*)
* *Ezti-tantak: olerkiak* (1996, *Elkar'')

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Klaudio Sagarzazu literaturaren zubitegian
Uwe Seeler

**Uwe Seeler** (Hanburgo, Alemania, 1936ko azaroaren 5a - Norderstedt, 2022ko uztailaren 21a) alemaniar futbolari profesionala izan zen. Bere hiriko futbol-taldean hasi zen jokatzen, eta hantxe jarraitu zuen bere karrera guztian. Aurrelari gisa jokatzen zuen, eta oso jokalari saiatua eta arriskutsua zen. Hiru aldiz eskuratu zuen Alemaniako jokalari onenaren saria, eta Bundesliga (1960) eta Alemaniako Futbol Kopa (1963) irabazi zituen bere taldearekin. Alemaniako Errepublika Federaleko selekzioarekin 72 partida jokatu zituen, besteak beste, 1958, 1962, 1966 eta 1970. urteetako Munduko Txapelketetan. Pelérekin batera, bera izan da txapelketa horretako azken lau faseetan golak sartu dituen jokalari bakarra.

## Erreferentziak
Maite Aurrekoetxea

**Maite Aurrekoetxea Viloria** (Begoña, Bilbo, 1971) bizkaitar piano-jotzailea, musikaria, musikagilea, orkesta-zuzendaria eta musika-irakaslea da.

Bilboko Juan Crisóstomo de Arriaga Musika Kontserbatorioko zuzendaria izan zen 2015 eta 2022 urteen artean.

Bilboko Arriaga Kontserbatorioan Akordeoi titulua eskuratu zuen, eta Piano eta Biola ikasketak egin zituen. Harmonia, Kontrapuntu eta Fuga ikasketak ere egin zituen. Gasteizko Jesus Guridi Kontserbatorioan Konposizioa ikasi zuen Carmelo Bernaola irakaslearekin. Madrilgo Goi Kontserbatorioan, Orkestra Zuzendaritza ikasi zuen. Arlo horretan Euskal Kamerata Ganbera Orkestraren zuzendaria da eta Jesus Guridi Kontserbatorioko orkestraren zuzendari-ordezkoa. Barakaldoko Zigor Abesbatza ere zuzendu du. 1998. urteaz gero Bergarako Musika Eskolako Orkestra Sinfonikoko zuzendari da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Maite Aurrekoetxea Bilboko Orkestra Sinfonikoaren albisteetan (BOS).
* Maite Aurrekoetxea Klassikbidea.eus atariko albisteetan.
Martin Bucer

**Martin Bucer** (Sélestat, Alsazia, 1491ko azaroaren 11 &ndash; Cambridge, Ingalaterra, 1551ko otsailaren 28a) Erreforma-garaiko erlijio-berritzaile alemana izan zen. Kuhhorn zuen benetako izena.

## Biografia 
Fraile dominikarra zenean Martin Lutherren jarraitzaile egin zen. Estrasburgon, Ulmen eta Kolonian zabaldu zituen Lutherren ideiak. Bitartekari izan zen Lutherren eta Zwingliren artean. Protestanteen eta katolikoen arteko batasunaren alde agertu zen Ratisbonako Dietan (1541). Teologia-irakasle izan zen Cambridgen, eta bertan hil zen. Ingalaterrako Maria erreginak bere gorpua lurpetik ateratzeko eta erretzeko agindua eman zuen. *De regno Christi* idatzi zuen, beste lan batzuen artean.

## Erreferentziak
Christian Fürchtegott Gellert

**Christian Fürchtegott Gellert** (Gräfenhainichen, Alemania, 1715eko uztailaren 4a - Leipzig, Alemania, 1769ko abenduaren 13a) alemaniar idazlea izan zen.

## Biografia 
thumb|upright|*C. F. Gellerts sämmtliche Schriften. Teil 1* (1775)
Leipzigen egin zituen ikasketak, eta bertan irakatsi zituen poesia, hizketa-artea eta morala. Bere garaiko idazlerik ospetsuenetakoa izan zen, eta Praeceptor Germaniae titulua eman zioten; Melanchtonen ondoren bera izan zen bigarrena.

Bere *Fabeln und Erzählungen* (1746-1748, *Alegiak eta elezaharrak*) morala aztertzen zuen liburua izan zen XVIII. mendean gehien irakurri zena. *Die zärtliche Schwester* (1747, *Ahizpa samurra*) eta *Geistliche Oden und Lieder* (1757, *Oda eta kanta espiritualak*) liburuek, berriz, ez zuten azpimarratzeko moduko eraginik izan.

## Erreferentziak
Pedro Hurtado de Mendoza (teologoa)

**Pedro Hurtado de Mendoza** (Balmaseda, Bizkaia, 1578 &ndash; Madril, Espainia, 1651ko azaroaren 10a) bizkaitar teologoa izan zen. Filosofia eta teologiako irakasle izan zen Iruñea, Valladolid eta Salamancako unibertsitateetan. Kontraerreformaren teologo izateagatik nabarmendu zen, batez ere. Luteroren dotrinak gogor salatu zituen Aristotelesen filosofiaren aldeko zen Hurtado de Mendoza.

## Obra nagusiak 
* *Comentarios in universam Philosofhiam* (sei argitalpen, lehena 1624. urtean).
* *Comentarios de Fide, Spe et Charitate, De Incarnatione Verbi Divini Tomo I, De Incarnatione Verbi Divini Tomo II, Comentarios in primam partem S. Thomae*.
* *Disputationes de ente transnaturale* (lau liburuki, 1626).

## Erreferentziak
Minna Canth

**Minna Canth** (Jaiotza-izena: Ulrika Wilhelmina Johansson) finlandiar eleberrigile eta antzerkigilea izan zen (Tampere, 1844ko martxoaren 19a - Kuopio, 1897ko maiatzaren 12a). Alargun geratu zen, zazpi seme-alabaren ama, 35 urterekin. Borroka feministari ekin zion; xede horretan idazki eta antzezlan ugari prestatu zuen: *Langile baten emaztea* (1885), *Sylvi* (1893). Sozialismo humanistaren aldekoa izaki, langileriaren neke eta miseriak azaldu zituen bere lanetan: *Patu Latza* antzezlana (1889), *Legearen arabera* eleberria (1889). Kritikaren gupidagabeko erasoen ondoren, gizabanakoaren arazoak landu zituen *Agnes* eleberrian (1892) eta *Anna-Liisa* antzezlanean (1895).

## Biografia 
## Obrak 
## Ondarea 
## Erreferentziak
Lorenzo Ondarra

**Lorenzo Ondarra Kintana** (Bakaiku, 1931ko azaroaren 20a - Iruñea, 2012ko apirilaren 4a) nafar organo-jotzailea eta musikagilea izan zen. Kaputxinoa.

Donostiako Udal Musika Kontserbatorioan egin zituen Organo eta Konposizioko ikasketak. Obra profanoak eta erlijiozkoak idatzi zituen. Aipagarriak dira *Canciones de Navidad*, *Canciones populares catalanas* eta bi *Poemas vascos* (ahots baxurako obrak) musika-lan profanoak; eta *Motetes polifónicos* (ahots zurirako obra), *Pascua Gregoriana* (orkestrarako obra), *Escenas de la Pasión* eta *Poema Franciscano* erlijiozko musika-lanak. 1969. urteko Musikako Sari Nazionala jaso zuen *Diálogos* organo eta harizko bi seikoterako obrari esker.

Benito Lertxundi musikariaren Herribehera abestiaren moldaketa plazaratu zuen abesbatzarako.

## Erreferentziak
Rainis

**Rainis** —jaiotza-izena: **Jānis Pliekšāns**— (Kurlandia, Errusiar Inperioa —gaur egun Letonia—, 1865eko irailaren 11 &ndash; Majori, Letonia, 1929ko irailaren 12a) letonierazko olerkaria izan zen. *Dienas Lapa* egunkaria sortu zuen 1891. urtean, eta Errusiara erbesteratu zuten 1897an, agerkari hartan adierazten zituen ideia sozialista eta iraultzaileak zirela eta. 1903. urtean itzuli zen Letoniara, eta poesia-bilduma bat argitaratu zuen: *Talas noskanas zila vakara* (*Arrats urdineko oihartzun urrunak*). Suitzan bizi izan zen 1906-1920 urteetan, eta han idatzi zituen *Gals un sakums* (*Hasiera eta amaiera*), *Urrezko zaldia* eta *Sua eta gaua* poesia-bildumak. 1920. urtean itzuli zen burujabetasuna eskuratu berria zuen Letoniara, eta Hezkuntza ministro izendatu zuten.

## Erreferentziak
Chen Duxiu

**Chen Duxiu** (Anhui probintzia, Txina, 1879ko urriaren 8a - Jiangjin Barrutia, Sichuan, Txina, 1942ko maiatzaren 27a) txinera idazlea eta politikaria izan zen. Literaturan herri-hizkuntza erabiltzearen aldekoa zen eta haren erabilera eta joera berritzaileko zenbait aldizkari zuzendu zituen. 1920an Txinako Alderdi Komunistaren sortzaileetarikoa izan zen, eta 1921ean alderdiko lehen idazkari nagusia. Zazpi urtez inork zalantzan jartzen ez zuen lehendakaria izan zen. 1924tik Kuomintangekin zituen harremanek liskarrak sortu zituzten buruzagi komunisten artean, eta 1927an, Kominternen iritziari jarraituz, buruzagitzatik kanpo utzi zuten eta 1929an alderditik egotzia izan zen.

## Erreferentziak
George Gallup

**George Gallup** (Iowa, Ameriketako Estatu Batuak, 1901eko azaroaren 18a - Suitza, 1984ko uztailaren 26a) estatistikalaria izan zen. Hauteskundeetarako iritzi-galdeketak egin zituen batez ere. Emo Roperrekin eta Archibald Crossleyrekin inkesta bat egin eta Rooseveltek Landoni hauteskundeak irabaziko zizkiola esan zuen, eta asmatu; horrek eman zion ospea. Hauteskundeetarako «Gallup galdeketa» delakoa asmatu zuen. Sistema horrek estatua partetan bereizten du matematika-formula jakin baten arabera, eta parte edo talde bakoitzeko iritzi bakoitzeko erakusgarri bat hartu eta aztertu egiten da. Ekonomia-inkestak ere egin izan dira haren metodoa oinarri hartuta.

## Erreferentziak
Henrike Lehoia

**Henrike Lehoia** (; Ravensburg, 1129 &ndash; Brunswick, 1195eko abuztuaren 6a) Saxoniako eta Bavariako dukea izan zen, 1139-1180 eta 1156-1180 bitarteko urteetan. *Welf* edo Guelfoen familiakoa zen, Henrike *Harroaren* semea. Frederiko I.a *Bizar-Gorria* Germaniako enperadoreak Bavariako dukerria aitortu zion. Municheko hiria sortu zuen 1158an, eta eslaviarren aurka borrokatu zen. Frederiko *Bizar-Gorriarekin* Italiako Gerrara joan nahi izan ez zuela eta (1176), Germaniako enperadoreak dukerriak kendu eta Brunswick eta Lüneburgeko hiriak besterik ez zizkion utzi (1181). Alferrik saiatu zen dukerri haiek berreskuratzen. Oton IV.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoaren aita izan zen.
## Erreferentziak
Miguel Angel Etxauri

**Miguel Angel Etxauri Culebras** (Iruñea, 1927ko irailaren 23a) nafar margolaria da.

## Bizitza 
1946an Estatu Batuetara joan zen bere ikasketak bukatzera. 1952an, Ameriketako beste hainbat herrialdetan bizi ondoren, Uruguain hartu zuen bizilekua, 1965ean berriro Iruñera bizitzera itzuli zen arte. Bere lehenengo arrakasta eta lehenengo sariak Uruguain irabazi zituen. Iruñera itzulirik, hainbat erakusketa egin ditu Iruñean bertan, Madrilen, Bilbon, Donostian, Espainiako beste hainbat hiritan, Alexandrian, eta Europako hiri askotan. Bere obrak Montevideoko Udal Museoan, Gasteizko Arte Ederretako Museoan, Bartzelonako Diputazioaren Museoan eta Nafarroako Museoan daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stanley Miller

**Stanley Lloyd Miller** (Oakland, Kalifornia, 1930eko martxoaren 7a - National City, Kalifornia, 2007ko maiatzaren 20a) estatubatuar kimikaria izan zen.

1952an, Lurreko atmosfera primitiboaren baldintzak simulatuz, molekula organiko konplexuak lortu zituen sintesi bidez, bizitzaren aurrendariak. Saio horren bidez frogatuta utzi zuenez, atmosfera primitiboan, eguzki-izpi, izpi ultramore eta abarreko energiak, atmosferako eta ozeanoetako gai inorganikoetan ekinez, molekulen sintesia eragin zezakeen. Millerren saiotik bi ondorio atera daitezke: antzeko sintesi batek mailaz mailako eboluzio-prozesu luzea sortu zuela, edota sintesiak berak espaziotik inportatutako bizitza zabaltzeko baldintza egokiak sortu zituela planetan.

Honako erreakzioa lortu zuen: H2O (g) + CH4 (g) + NH3 (g) + Energia -> Aminoazidoak

## Erreferentziak