Grazian Adema

**Grazian Adéma Goienetxe**, goitizenaz ***Zaldubi*** (Senpere, Lapurdi, 1828ko apirilaren 14a - Baiona, 1907ko abenduaren 10a), apaiza eta euskal idazlea izan zen. *Gauden gu Eskualdun* abesti abertzale ezagunaren egilea izan zen.

## Bizitza 
Grazian Adéma Senperen jaio zen, 1828ko apirilaren 14an. Aita, Bertrand Adéma, Gaskoiniakoa zen; eta ama, Catherine Goienetxe, Senpereko Helbarrungoa. Sorterrian lehenbiziko ikasketak eginik, Larresoroko seminario ttipian sartu zen; bertan, besteak beste, Joan Batista Elizanburu ezagutu zuen. Baionako apaiztegian ikasi zuen ondoren, eta 1853ko abenduaren 17an apaiztu zen Baionan. Orduko, Larresoron eta Baionan idatziak zituen zenbait olerki eta alegia.

Hilabete batzuk Larresoron irakasle eman ondoan, Hazparneko apaizlagun izendatu zuten 1854an. Hazparne Ipar Euskal Herriko "hiriburua" zen garai hartan, eta ditxolari, bertsolari eta pilotari anitzekin gurutzatzeko parada izan zuen apaiz gazteak. 1858an, tifus izurrite batek inarrosi zuen herria, eta hil hurren zeuden gaixo asko zaindu zituen haien azken orenetan, *Gaskoia* pilotaria barne.
[...]

1872an, 44 urte zituela, Atharratzeko erretore nagusi izendatua izan zen. *Lourdesen eta Betharramen Escual herritik pelegri cirenen orhoitzapena* (1875) eta *Escualdun pelegrinaren bidaltzailea* (1877) argitaratu zituen urte haietan, eta *Adora dezagun*. errepublikaren aurkako bertso sorta bortitza aurkeztu zuen 1875eko Lore Jokoetara. Politika-bide desberdinean zebilen Joan Batista Elizanburu adiskide zaharrak *Lehen eta Orai* koplaren bidez eman zion arrapostu. Horiek horrela, 1876an berriz ere egin zion eraso errepublikari *Zaldubi*-k, *Errepublika* izenburuko bertsoekin:
[...]

1883-1887 bitartean, zenbait alegia argitaratu zituen *Revue des Basses-Pyrénées et des Landes* aldizkarian. Garai hartan hasi zen idazten *Eskualduna* aldizkarian ere. kantua sortu zuen, eta *Gauden gu Eskualdun* ospetsua 1893an:
[...]

XIX. mendearen amaieran, beste euskaltzale askok bezala, Euskal Akademia baten premia garbi ikusten zuen Zaldubik. Dirurik ez, ordea, asmo hori aitzina eramateko. 1901eko ekainean Martin Gilbeauk, Donibane Lohitzuneko medikuak, Iparraldeko eta Hegoaldeko euskalari, euskal idazle eta euskaltzaleen biltzar baterako deia egin zuelarik, Zaldubik onespena eta babesa eman zion. Hendaian egin zen biltzarra, urte bereko irailean, eta hari egokitu zitzaion mahaiburu izatea. Berehala sekulako gatazkak piztu ziren parte-hartzaileen artean, eta Baionako kalonjea ez zen gauza izan giroa baretzeko. Batzarraren porrotaren ondoan, Eskualzaleen Biltzarra sortu zuten Gilbeauk, Zaldubik eta beste lagun batzuek.

[...]

Udako goizetan bederatziak artino hozpil baitago oraino, gauaz bezala, gai hotako airea, Harperat bazoan bizpahiru adixkiderekin, plazako gazte andana bat ondotik jarraikitzen zitzaizkola. Ezagutzen zituen hok denak; denentzat! bazuen elhe on edo behako ezti bat. Lañoa zelakotz eta xehea ezin gehiago, maite zuten orok.

Harpeko ur hotx mehe garbitik edan eta, jartzen ohi zen erregebidearen bazterrean dagon kotor ttipi baten gainean. Inguratzen ginuen. Orduan bazuten haren ezpainek zerbeit, zerbeit erraiteko! Batzuetan ezin athertua, xaharra baitzen eta xaharra baino gehiago... koblakaria. Zer nahi bazakien Eskual-herriaz, Eskual-herriko xokoetan aditzen diren hizkuntza bereziez. Ez dut uste nehork maitatu duen Eskual-herria bihotz kartsuago batekin eta ukan fede gehiago gure etorkizunean.

Arratsaldetan haren atseginik handiena Aldudako plazan batzu eta bertzeekin elheketa artzea. Hemengo jendea argitua zaukan, ikusia, idekia, ohartua izpirituko gauzer. Gogotik entzuten ere zuten orok, ez baita deus jakintsun batentzat goxoagorik.

[...]

Grazian Adema Baionan hil zen, 1907ko abenduaren 10ean. Hango katedralean egin ziren haren aldeko hileta elizkizunak, eta Senpereko hilerrian ehortzi zuten.

## Lanak 
### Bertsoak 
* ''1875'an Jubilau urthe sainduan Bazco biharamun eta hirugarrenean Lourdesen eta Betharramen Eskual herritic pelegrin cirenen othoitzapena*, 1875, Baiona
* *Escualdunen Lorudeco cantica*, 1875, Baiona
* *Eskualdun Pelegrinaren bidaltzailea*, 1877, Baiona.
* *Eskual herrico Eliza bestak*, 1898, Baiona.

### Bildumak 
* *Kantikak eta Neurtitzak*, 1991, Gero.
* *Kanta eta neurtitza hautatuak*, 2006, Hiria.
* *Saindu batzuen biziaz*, 2007, Euskaltzaindia.
* *Artzain beltxaren neurtitzak*, 2009, Euskaltzaindia.
* *Alegiak eta bertze neurtitzak*, 2010, Euskaltzaindia.
* *Kantikak*, 2010, Euskaltzaindia.
* *Prediku zenbait. Hazparnen eginak (1854-1860)*, 2010, Euskaltzaindia.

### Frantsesez 
* *Notice sur le Yeu de Paume ou Rebot, jeu national des Basques*, 1894.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lapurdiko idazleak
* Euskal Pizkundea

## Kanpo estekak 
* Touyarou-Phagaburu, Elena: *Gracian Adema "Zaldubi"*, Bidegileak, euskara.euskadi.net.
* «Gratien Adema "Zaldubi"», *Literaturaren Zubitegia*, zubitegia.armiarma.eus.
* Onaindia, Santi «Grazian Adema, «Zaldubi» (1828-1907)», *Euskal literatura III'', Etor, 1974, zubitegia.armiarma.eus.