open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jane Gardam

**Jane Mary Gardam** (jaiotzez, Jean Mary Pearson) (Coatham, Iparraldeko Yorkshire, 1928ko uztailaren 11 - Chipping Norton, Oxfordshire, 2025eko apirilaren 28a) idazle ingelesa izan zen. Ipuinak, eleberriak eta haurrentzako liburuak idatzi zituen. 

## Bizitza eta lana 
Jane Pearsonek (Gardam ezkondutakoan) Saltburn High School for Girls-en ikasi zuen. Hurrena, Londresko Unibertsitateko Bedford College-n Ingelesa estudiatu zuen, beka batekin. Graduatu ondoren, 1951n, Gurutze Gorriaren ospitale liburutegietako liburuzain ibiltari lan egin zuen. 1952an *Weldon Ladies Journal* eta *Time and Tide* egunkarietarako editore lanetan hasi zen. 1956an, bere lehen haurra jaio ondoren, erretiratu egin zen bizitza profesionaletik. 

Bere lehen liburua*, A Long Way from Verona,* 1971n argitaratu zuen, 43 urte zituela, bere hirugarren umea eskolara joaten hasi ondoren. Hasieran haur eta gazteentzako liburuak idatzi zituen, baina 1970eko hamarkadaren amaieratik, baita eleberriak ere, eta hainbat sari jaso zituen. Gainera, ipuin laburrak ere argitaratu zituen. Kazetari lanetan, *The Spectator* eta *The Telegraph* egunkarietarako kritikak idatzi zituen, eta BBC Irratirako ere idatzi zuen. 2004 eta 2013 urteen artean, bere belaunaldiko jendeari eta Britainiar Inperioaren amaierari buruzko nobela trilogia bat argitaratu zuen: *Old Filth (2004)*, *The Man in the Wooden Hat (2009)*, *Last Friends (2013* ).

Gardam Royal Society of Literature-ko kidea izan zen, eta 2009an, Britainiar Inperioko Ordenako ofizial izendatu zuten. David Gardam abokatuarekin ezkonduta egon zen, 1954tik 2010era arte (hau hil zen arte). Bikoteak hiru seme-alaba izan zituen; horietako bat, Tim Gardam kazetari eta Oxfordeko irakaslea (* 1956). Gardam hamarkadetan bizi izan zen Sandwich-en (Ekialdeko Kent), monumentu historikotzat babestutako etxe batean. 2025ean hil zen, 96 urte zituela, Oxfordshire-ko zaharren egoitza batean. 

## Lanak 
### Haurrentzako liburuak 
* *A Long Way from Verona* (1971)
* *A Few Fair Days* (1971)
* *The Summer After the* (1973)
* *Bridget and William* (1981)
* *The Hollow Land* (1981)
* *Horse* (1982)
* *Kit* (1983)
* *Kit in Boots* (1986)
* *Swan* (1987)
* *Through the Doll’s House Door* (1987)
* *Black Woolly Pony* (1993)
* *Tufty Bear* (1996)
* *The Kit Stories* (1998)

### Ipuin bildumak 
* *Black Faces, White Faces* (1975)
* *The Sidmouth Letters* (1980)
* *The Pangs of Love and Other Stories* (1983)
* *Showing the Flag and Other Stories* (1989)
* *Trio: Three Stories from Cheltenham* (1993)
* *Going into a Dark House* (1994)
* *Missing the Midnight* (1997)
* *The Green Man* (1998)
* *The People on Privilege Hill* (2007)
* *The Stories of Jane Gardam* (2014)

### Eleberriak 
* *Bilgewater* (1977)
* *God on the Rocks* (1978)
* *Crusoe’s Daughter* (1985)
* *The Queen of the Tambourine* (1991)
* *Faith Fox* (1996)
* *The Flight of the Maidens* (2000)

Eleberri trilogia:

* *Old Filth* (2004)
* *The Man in the Wooden Hat* (2009)
* *Last Friends* (2013)

### Ez-fikziozko liburua 
* *The Iron Coast* (1994)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Propriáko elizbarrutia

**Propriáko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1960ko apirilaren 30ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Proprián dago. Egun apezpikua George Luís Amaral Muniz da.

## Ordinarioen zerrenda 
* José Brandão de Castro (1960-1987)
* José Palmeira Lessa (1987-1996)
* Mário Rino Sivieri (1997-2017)
* Vítor Agnaldo de Menezes (2017-2025)
* George Luís Amaral Muniz (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Feira de Santanako artxidiozesia

**Feira de Santanako artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar artxidiozesia da. 1962ko uztailaren 21ean ezarri zen elizbarruti gisa eta 2002ko urtarrilaren 16an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Feira de Santanan dago. Egun artzapezpikua Zanoni Demettino Castro da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
#### Feira de Santanako apezpikuak 
* Jackson Berenguer Prado (1962-1971)
* Silvério Jarbas Paulo de Albuquerque (1973-1995)
* Itamar Navildo Vian (1995-2002)

#### Feira de Santanako artzapezpikuak 
* Itamar Navildo Vian (2002-2015)
* Zanoni Demettino Castro (2015)

### Artzapezpiku lagunkidea 
* Zanoni Demettino Castro (2014-2015)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barreirasko elizbarrutia

**Barreirasko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1979ko maiatzaren 21ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Barreirasen dago. Egun apezpikua Moacir Silva Arantes da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Ricardo José Weberberger (1979-2010)
* Josafá Menezes da Silva (2010-2019)
* Moacir Silva Arantes (2020-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barrako elizbarrutia

**Barrako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1913ko urriaren 20an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Barran dago. Egun apezpikua João Batista Alves do Nascimento da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Augusto Álvaro da Silva (1915-1924)
* Antônio Bezerra de Menezes (1925-1926)
* Adalberto Accioli Sobral (1927-1934)
* Rodolfo das Mercés de Oliveira Pena (1935-1942)
* João Batista Muniz (1942-1966)
* Tiago Gerardo Cloin (1966-1975)
* Orlando Octacílio Dotti (1976-1983)
* Itamar Navildo Vian (1983-1995)
* Luís Flávio Cappio (1997-2023)
* João Batista Alves do Nascimento (2023-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roman Reigns

'''Leati Joseph Anoa'i'* (*Roman Reigns'' izenez ezagunagoa; 1985eko maiatzaren 25ean jaioa, Pensacola, Florida, AEB) borrokalari profesionala, aktorea eta futbolari ohia da. Gaur egun WWE-n (World Wrestling Entertainment) aritzen da, eta mundu mailako borrokalari ezagunenetako eta arrakastatsuenetako bat da. Anoa’i familia samoar ospetsuko kidea da, borroka profesionalarekin lotura estua duen leinua.

## Lehen bizitza eta kirol ibilbide hasierakoa 
Roman Reigns Pensacolan hazi zen, familia borrokalari batean. Bere aita, Sika Anoa’i, “The Wild Samoans” talde ospetsuko kidea izan zen. Bere anaia, Rosey, eta lehengusuak, besteak beste, Dwayne “The Rock” Johnson, Rikishi eta The Usos (Jimmy eta Jey Uso), guztiak WWEko aurpegi ezagunak izan dira.

Gaztetan futbol amerikarrean aritu zen. Georgia Tech Unibertsitatean ikasi zuen, eta han jokatu zuen defentsa-taldeko jokalari bezala. NFL eta CFL (Kanadako Futbol Liga) ligetan saiatu zen, baina ez zuen ibilbide luze edo iraunkorrik lortu kirol honetan.

## WWE ibilbidea 
2010ean WWErekin kontratua sinatu zuen eta Florida Championship Wrestling-en (FCW) hasi zen trebatzen. 2012an WWEko lehen mailara igaro zen **The Shield** taldearen barruan, Seth Rollins eta Dean Ambrose-rekin batera. Taldea laster ospetsu bihurtu zen eta WWEren historiako talde eraginkorrenetako bat izan zen.

2014an taldearen banaketaren ondoren, Roman Reignsek bere ibilbide indibiduala hasi zuen. Bere indar fisikoak, presentzia karismatikoak eta oholtza gaineko estiloak zale ugari erakarri zituzten. Hainbat aldiz lortu du WWE World Heavyweight Txapelketa, Intercontinental Txapelketa eta Tag Team Txapelketa.

2020an, WWEra itzuli zen pertsonaia berri eta menderatzaile batekin: **“The Tribal Chief”** edo **“Head of the Table”** izenez ezagutzen den lider harroa eta autoritarioa. Geroztik, Universal Txapeldun gisa egindako agintaldia historikoa izan da, WWEren historiako luzeenetakoa.

## Osasun arazoak 
Reignsek publikoki azaldu zuen **leuzemia** pairatu zuela, lehen aldiz gaztetan diagnostikatu eta 2018an berriz agertu zena. Bere osasun egoeraren berri emateak harrera handia izan zuen, eta borrokatik tarte batez aldendu behar izan zuen. 2019an, berriro WWEra itzuli zen, osasuntsu.

## Beste jarduera batzuk 
Borrokaz gain, Reigns aktore ere bada. “Fast & Furious Presents: Hobbs & Shaw” (2019) filmean parte hartu zuen, eta hainbat telesailetan ere agertu da. Bere irudia publizitatean eta sare sozialetan ere nabarmendu da, eta WWEko aurpegi nagusietako bat da.

## Ondarea eta eragina 
Roman Reigns XXI. mendeko WWEko izarrik handienetako bat bihurtu da. Bere borroka estiloak, agintezko presentziak eta familiako oinordetzak zaleen eta kritikarien aitortza jaso dute. Bere lidergoa “Bloodline” istorioan, familia eta boterearen inguruko istorio batean, azken urteetako WWEren ardatz nagusietakoa izan da.
Sheamus

**Stephen Farrelly** (*Sheamus* izenez ezagunagoa; 1978ko urriaren 28an jaioa, Dublin, Irlanda) borrokalari profesional irlandarra da. WWE borroka-erakundean aritzen da eta azken hamarkadetako Europako borrokalari arrakastatsuenetako bat da. Bere azal zuri-zuriagatik, ile gorrixkagatik eta borroka estilo oldarkorragatik da ezaguna.
thumb|Sheamus borrokan.

## Hasierako bizitza 
Stephen Farrelly Dublinen jaio zen eta han hazi zen. Gaztetan hainbat kirotan aritu zen, batez ere futbol gaelikoan eta rugbyan. Gainera, aktore-lan batzuk egin zituen Irlandan telebistan eta publizitatean, baina kirol mundua izan zuen lehentasun.

WWEra iritsi aurretik, Irlandan eta Erresuma Batuan aritu zen borrokan, eta “Sheamus O'Shaunessy” izenarekin ezaguna zen. Bertan hainbat txapelketa eta tituluren irabazle izan zen, eta borroka profesionaleko oinarriak ezarri zituen.

## WWE ibilbidea 
2009an, WWEko lehen mailan debuta egin zuen, eta berehala ezagun bihurtu zen. Bere ibilbidea azkar hasi zen goraka, eta urte berean WWE txapeldun bihurtu zen, John Cenarengandik titulua eskuratuz. Horrela, historiako WWEko lehen irlandar txapelduna bihurtu zen.

Sheamusek hainbat tituluren jabe izan da:

* **WWE Txapelketa** (2 aldiz)
* **World Heavyweight Championship**
* **United States Championship** (3 aldiz)
* **Raw eta SmackDown Tag Team Txapelketak**
* **King of the Ring** (2010)
* **Royal Rumble** irabazlea (2012)
* **Money in the Bank** irabazlea (2015)

Bere borroka estiloa fisikoa eta indartsua da, eta *Brogue Kick* izeneko ostiko bortitza da bere mugimendu nagusietako bat.

## Talde eta aliantzak 
Urteetan zehar hainbat borrokalarirekin osatu du talde edo aliantzak. Bere garaiko bikote ezagunena **Cesaro**rekin izandakoa da; elkarrekin “The Bar” izeneko taldea osatu zuten, eta tag team arrakastatsu bihurtu ziren.

Azken urteetan, Sheamus **The Brawling Brutes** taldeko liderra izan da, Ridge Holland eta Butch borrokalariekin batera.

## Beste jarduera batzuk 
WWEtik kanpo, Sheamusek aktore modura ere jardun du. “Teenage Mutant Ninja Turtles: Out of the Shadows” (2016) filmean *Rocksteady* pertsonaia antzeztu zuen, eta WWEko hainbat dokumental eta saio berezitan ere agertu da.

Sare sozialetan eta publikoaren aurrean, beti agertu izan da harro bere jatorriaz eta Irlandako kultura sustatzen. Borrokalari profesionala izateaz gain, pertsona karismatiko eta diziplinatua da, eta zaleen artean errespetu handia lortu du.

## Ondarea 
Sheamus WWEko historian gailendu den borrokalari europarretako bat da. Bere palmares zabalak, borroka estilo oldarkorrak eta pertsonaia sendoak bere lekua ziurtatu dute borroka profesionalaren munduan. WWEko zaleen artean gogokoenetakoa izaten jarraitzen du, bai aurkari gisa bai aliatu gisa.
Dean Ambrose

**Dean Ambrose** (jaiotza izenez *Jonathan David Good*, 1985eko abenduaren 7an jaioa, Cincinnati, Ohio, AEB) borrokalari profesional estatubatuarra da. Gaur egun, *Jon Moxley* izenarekin ezagutzen da, All Elite Wrestling (AEW) eta beste hainbat borroka-promoziotan aritzen baita. WWEko garaietan *Dean Ambrose* izenez ospetsu egin zen, batez ere *The Shield* taldeko kide gisa.

## Gaztaroa eta hasierako ibilbidea 
Jonathan Good Estatu Batuetako Cincinnati hirian jaio zen. Gaztetan, egoera ekonomiko zailak bizi izan zituen eta borroka profesionala ihesbide bihurtu zuen. 2004 inguruan hasi zen borrokan, eta *Jon Moxley* izena hartu zuen lehen aldiz. Hainbat promozio txikitan eta independenteetan parte hartu zuen, hala nola *CZW* (Combat Zone Wrestling), *Dragon Gate USA* eta *FIP*. Borroka indartsuak, odoltsuak eta arriskutsuak egiteagatik nabarmendu zen.

## WWE ibilbidea 
2011n, WWEren *NXTren* aurrekari zen FCWra sinatu zuen. 2012an, *Dean Ambrose* izenez debutatu zuen WWEko lehen mailan, *The Shield* taldeko kide gisa, Seth Rollins eta Roman Reignsekin batera. Talde hau 2010eko hamarkadako talderik arrakastatsuena izan zen eta borroka eszenatoki nagusian sartu ziren indar handiz.

*The Shield* desegin ondoren, Ambrosek bere ibilbide indibiduala hasi zuen eta arrakasta handia izan zuen. WWEko hainbat tituluren jabe izan zen:

* **WWE World Heavyweight Champion** (1 aldiz)
* **Intercontinental Champion** (3 aldiz)
* **United States Champion** (1 aldiz – WWEn urte luzez titulua edukitako borrokalaria)
* **Money in the Bank** irabazlea (2016)

2016an WWE World Champion titulua irabazi zuen, eta egun berean kutxa erabili zuen Seth Rollinsi irabazteko, The Shield-eko hiru kideek gau berean titulua eskuratu zuten momentu historikoa sortuz.

Ambrosek bere nortasun iraultzaile, kaotiko eta aurreikusezina landu zuen. Ez zen ohiko heroia, baina zaleen artean oso ezaguna eta maitatua bihurtu zen. Bere mugimendu ezagunenak *Dirty Deeds* (DDT moduko teknika) eta *suplex-lariat* konbinazioa ziren.

## AEWra aldaketa 
2019an WWE utzi eta *Jon Moxley* izenarekin itzuli zen borroka eszenatokira, oraingoan AEWko (*All Elite Wrestling*) debut ikusgarri batekin. AEWko sortzaileetako batekin —Tony Khanekin— sinatu zuen, eta azkar bihurtu zen erakundeko aurpegi nagusietako bat.

AEW World Champion titulua lortu zuen eta defentsa arrakastatsu asko izan zituen. Gaur egun, AEWko borrokalari nagusienetakoa izaten jarraitzen du eta *Blackpool Combat Club* taldeko kidea da, Bryan Danielson eta Claudio Castagnoli bezalako borrokalariekin.

## Bizitza pertsonala 
Dean Ambrose ezkonduta dago **Renee Paquette** (Renee Young izenez ezaguna WWEko garaietan) kazetari eta aurkezlearekin. Bikoteak alaba bat dauka. Bere bizitza pribatuaren zati handi bat publikoaren aurretik kanpo mantentzen du.

## Ondarea 
Dean Ambrose / Jon Moxley estilo oldarkor eta askatzaile baten ikurra da. WWEko Attitude Era ondoko belaunaldiko kide ikonikoa izan zen, eta AEWko independentzia eta berrikuntzaren sinbolo bilakatu da. Borroka profesionalaren historiaren bi aro oso desberdinetan eragina izan duen borrokalari garrantzitsua da.

## Kanpo estekak
David Gates

**David Gates** (jaiotze data ezezaguna) estatubatuar idazle eta kazetaria da. Bere lanek XX. mendearen amaierako eta XXI. mendearen hasierako estatubatuar literaturaren ikuspegi berezi bat eskaintzen dute, tonu ironiko eta emozionalki sakonez betea. *Jernigan* (1991) izeneko bere lehen eleberria Pulitzer Sarietarako finalista izan zen, eta harrera bikaina jaso zuen kritikarien aldetik.

## Biografia 
David Gates Ameriketako Estatu Batuetan jaio zen eta bertan hazi zen. Yale Unibertsitatean ikasi zuen eta urte askotan kazetari gisa lan egin zuen, besteak beste, *Newsweek* aldizkarian musika eta literatura arloetako editore gisa.

Gates irakasle ere bada, eta idazketa sortzailea irakatsi du hainbat unibertsitatetan, hala nola The University of Montana eta Bennington College-en. Bere ikasleen artean idazle gazte ugari daude, Gatesek estiloari eta pertsonaien garapenari ematen dion arreta bereziari esker.

## Literatura lana 
Bere obretan maiz ageri dira familia gatazkak, alkoholismoa, galera eta identitate bilaketa bezalako gaiak. Gatesen estiloa garbia eta psikologikoki sakona da, sarritan tonu satirikoa erabiltzen duena.

### Eleberriak 
* *Jernigan* (1991)
* *Preston Falls* (1998)

### Ipuin-bildumak 
* *The Wonders of the Invisible World* (1999)
* *A Hand Reached Down to Guide Me* (2015)

## Estiloa eta harrera 
Gatesen lana Raymond Carver eta Richard Ford bezalako idazleekin alderatu izan da, eguneroko bizitzaren xehetasunen eta barne-munduaren deskribapen zehatzagatik. Bere liburuak The New Yorker, The Paris Review eta Esquire aldizkarietan agertu dira.

## Erreferentziak 
* *The New York Times*, "A Man in the Trap", 1991
* *The New Yorker*, "The House Behind", 1998
* NPR, "David Gates Guides Readers Through The Lives Of The Doomed", 2015

## Kanpo estekak 
* David Gates, Goodreads
Irecêko elizbarrutia

**Irecêko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1979ko apirilaren 28an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Irecên dago. Egun apezpikua Antônio Ederaldo de Santana da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Homero Leite Meira (1980-1983)
* Edgar Carício de Gouveia (1983-1994)
* João Maria Messi (1995-1999)
* Tommaso Cascianelli (2000-2023)
* Antônio Ederaldo de Santana (2023-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Seth Rollins

**Seth Rollins**, jaiotzez **Colby Daniel Lopez** (1986ko maiatzaren 28a, Buffalo, Iowa, AEB), borrokalari profesional estatubatuarra da. Gaur egun **WWE** enpresan borrokatzen du, eta han mundu mailako borrokalari garrantzitsuenetako bat bihurtu da. Bere estilo dinamikoa, teknikotasuna eta karisma oholtzan nabarmenak dira, eta askotan borroka modernoaren ikur gisa ikusten da.

## Hasiera eta borroka izena 
Seth Rollins izena WWEko ibilbiderako hartu zuen, baina lehenago **Tyler Black** izenez ezaguna zen. Izan ere, **Ring of Honor** (ROH) borroka-erakundean nabarmendu zen lehen aldiz, non txapeldun nagusi izan zen eta tag-team txapelketak ere irabazi zituen.

Rollins-ek hardcore estiloa, aireko teknikak eta submission estiloak uztartzen ditu bere borroka-moduan, eta ikusleen arreta erraz erakartzen du.

## WWE ibilbidea 
### NXT eta The Shield 
2010ean WWEra iritsi zen eta **NXT** garapen-programan parte hartu zuen. Han lehen NXT txapelduna izan zen. Geroago, 2012an, WWEko **The Shield** talde ospetsuko kide bihurtu zen **Roman Reigns** eta **Dean Ambrose** (gaur egun Jon Moxley) borrokalariekin batera.

The Shield-ek arrakasta izugarria izan zuen, borroka bortitz eta koordinatuengatik. 2014an Rollins-ek taldeko traizioa egin zuen eta orduz geroztik bere ibilbide indibiduala hasi zuen.

### Banakako arrakasta 
2015eko WrestleManian, Seth Rollins-ek **Money in the Bank** maleta erabili zuen borroka baten erdian eta WWE Txapeldun bihurtu zen, historiako "cash-in" ospetsuenetako batean. Bere WWEko ibilbidean, hainbat tituluren jabe izan da:

* **WWE Champion** (2 aldiz)
* **Universal Champion** (2 aldiz)
* **Intercontinental Champion** (2 aldiz)
* **United States Champion** (2 aldiz)
* **Tag Team Champion** (hiru bikotekide ezberdinekin)
* **Royal Rumble irabazlea** (2019)
* **Grand Slam Champion** eta **Triple Crown Champion**

Bere janzkera, sarrera musika eta karisma direla eta, zale askorentzat WWEko izar distiratsuenetako bat da.

### Karaktereak eta estiloa 
Rollins-ek hainbat estilo eta izaera izan ditu: hasieran traidorea eta "arkitektoa", geroago "Kingslayer" izenekoa, eta berrikiago "Visionary" edo "Revolutionary" bezala aurkeztua, kolore biziko jantzi bitxiekin eta sarrera ozenarekin.

Borrokan azkarra da, oldarkorra eta sormen handikoa. Bere mugimendu ezagunena **Curb Stomp** da, baina baita **Falcon Arrow**, **Sling Blade** eta **Phoenix Splash** ere erabiltzen ditu.

## Bizitza pertsonala 
Rollins latino-amerikar eta aleman jatorrikoa da. **Becky Lynch** borrokalari ezagunarekin ezkonduta dago, eta 2020an alaba bat izan zuten. WWE barruan bikote ospetsu eta maitatua dira.

Bere borroka akademia propioa ere badu Iowan, eta gazte borrokalariak entrenatzen laguntzen du.

## Ondarea 
Seth Rollins belaunaldi modernoaren ikur bihurtu da WWE barruan. Talentu tekniko handia, nortasun magnetikoa eta zaleen arreta erakarri eta mantentzeko gaitasuna ditu. Askoren ustez, XXI. mendeko borrokalaririk eraginkorrenetako bat da, bai ringean bai mikrofonoan.
Randy Orton

**Randy Orton**, jaiotzez **Randal Keith Orton** (1980ko apirilaren 1a, Knoxville, Tennessee, AEB), borrokalari profesional eta aktore estatubatuarra da. **WWE** enpresako historiako borrokalaririk ezagunenetako bat da, eta 14 aldiz munduko txapeldun izan da. Borrokalari familiako kidea izanik, Orton-en ibilbidea gaztetatik markatu du wrestlingaren munduak.

## Familia eta hasierak 
Randy Orton borroka-familia ospetsu batekoa da. Bere aitona **Bob Orton Sr.**, bere aita **“Cowboy” Bob Orton**, eta bere osaba **Barry Orton** guztiak borrokalari profesionalak izan ziren. Horrela, Orton borrokarako jaio zela esan daiteke.

Gaztetan, Ortonek US Marines armadan zerbitzatu zuen, baina arazo disziplinarioengatik kaleratua izan zen. Handik gutxira borrokan hasi zen WWEren garapen-zentroan (Ohio Valley Wrestling), eta han bere talentua azkar erakutsi zuen.

## WWE ibilbidea 
Randy Orton 2002an WWEko maila nagusira igo zen. Lehen urteetan, **Evolution** talde ospetsuan sartu zen **Triple H**, **Ric Flair** eta **Batista** bezalako izarrekin batera. 2004an, **WWE World Heavyweight Champion** bihurtu zen 24 urterekin, ordu arteko historiako txapeldun gazteena.

Haren izaera harroputza, traidore itxura eta **RKO** izeneko mugimendu ospetsua azkar bihurtu ziren zaleen arreta puntu nagusi. "Legend Killer" ezizena hartu zuen borroka estilo basatiaz beterik aritzen zenean, eta WWEko beteranoei aurre egiten zien.

## Lorpenak 
Randy Ortonek lorpen ugari ditu WWEn:

* **14 aldiz Munduko Txapeldun** (WWE Champion eta World Heavyweight Champion)
* **Royal Rumble irabazlea** (2009 eta 2017)
* **Intercontinental Champion**
* **United States Champion**
* **Tag Team Champion** (hainbat bikotekiderekin, besteak beste Edge eta Riddle)

**Grand Slam Champion** eta **Triple Crown Champion** tituluak ere lortu ditu, hau da, WWEko ia titulu guztiak irabazi ditu bere ibilbidean zehar.

## Borroka estiloa eta karakterea 
Ortonek borroka estilo garbi eta kontrolatua du. Bere **RKO** mugimendua (bat-bateko salto eta lepo-jauzia) famatuenetakoa da WWEn. Horrez gain, **punt kick** eta **DDT apron** mugimenduak ere erabiltzen ditu.

Haren pertsonaia askotan aldatu da: hasieran harroa eta gazte erasokorra zen, geroago maltzurra eta makurra, eta azken urteetan lider karismatiko eta “antiheroitzat” hartua.

Telesailetan eta filmen cameoak egin ditu, eta WWEren aurpegietako bat izan da azken bi hamarkadetan.

## Bizitza pertsonala 
Ortonek bere bizitza pribatuaren zati handi bat ezkutuan mantendu izan du. Bikotearekin ezkonduta dago eta seme-alabak ditu. Aldi berean, osasun arazoak izan ditu, bereziki bizkarreko lesio larriak, baina 2024an berriz itzuli da borrokara, zaletu askoren poza eraginez.

## Ondarea 
Randy Orton WWEren historiako borrokalaririk ospetsuenetako bat da. Bere jarraikortasuna, kalitatea eta presentzia oholtzan arraroak dira. Askoren ustez, belaunaldi oso baten liderra izan da, eta bere izena WWEren historiaren urrezko orrietan dago jadanik.
Juazeiroko elizbarrutia

**Juazeiroko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1962ko uztailaren 22an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Juazeiron dago. Egun apezpikua Valdemir Vicente Andrade Santos da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Tomás Guilherme Murphy (1962-1973)
* José Rodrigues de Souza (1974-2003)
* José Geraldo da Cruz (2003-2016)
* Carlos Alberto Breis Pereira (2016-2023)
* Valdemir Vicente Andrade Santos (2024-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paulo Afonsoko elizbarrutia

**Paulo Afonsoko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1971ko irailaren 14an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Paulo Afonson dago. Egun apezpikua Guido Zendron da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Jackson Berenguer Prado (1971-1983)
* Aloysio José Leal Penna (1984-1987)
* Mário Zanetta (1988-1998)
* Esmeraldo Barreto de Farias (2000-2007)
* Guido Zendron (2008-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bonfimgo elizbarrutia

**Bonfimgo elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1933ko apirilaren 6an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Senhor do Bonfimen dago. Egun apezpikua Hernaldo Pinto Farias da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Hugo Bressane de Araújo (1935-1940)
* Henrique Hector Golland Trindade (1941-1948)
* José Alves de Sá Trindade (1948-1956)
* Antônio de Mendonça Monteiro (1957-1972)
* Jairo Rui Matos da Silva (1974-2006)
* Francisco Canindé Palhano (2006-2018)
* Hernaldo Pinto Farias (2019-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Bevilacqua

**Antonio Bevilacqua** (Santa Maria di Sala, Veneto, 1918ko urriaren 22a - Mestre, 1972ko martxoaren 29a) txirrindulari italiarra izan zen, profesionala 1940 eta 1955 artean. 

1951ko Paris-Roubaix klasikoa irabazi zuen eta Italiako Giroan, denera 11 etapa garaipen lortu zituen.  Pistan, bi urtez jarraian izan zen Munduko Jazarpen txapelduna, 1950ean eta 1951an. 

53 urterekin hil zen, bizikletaz izandako eroriko larri baten ondorioz, bi txirrindulari gazte entrenatzen ari zelarik.

## Palmaresa errepidean 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan eta Munduko txapelketan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Palmaresa pistan 
### Munduko txapelketak 
**Paris 1947**
* 2. 15px Munduko Jazarpen txapelketan
**Amsterdam 1948**
* 3. 15px Munduko Jazarpen txapelketan
**Rocourt 1950**
* 20px 15px Munduko Jazarpen txapelketa
**Milan 1951**
* 20px 15px Munduko Jazarpen txapelketa
**Paris 1952**
* 2. 15px Munduko Jazarpen txapelketan
**Zurich 1953**
* 3. 15px Munduko Jazarpen txapelketan
### Italiako txapelketak 
* 20px 15px Italiako Jazarpen txapelketa (4): 1943, 1949, 1950 eta 1951

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Ruy Barbosako elizbarrutia

**Ruy Barbosako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1959ko azaroaren 14an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Ruy Barbosan dago. Egun apezpikua Estevam dos Santos Silva Filho da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Epaminondas José de Araújo (1959-1966)
* José Adelino Dantas (1967-1975)
* Mathias William Schmidt (1976-1992)
* André de Witte (1994-2020)
* Estevam dos Santos Silva Filho (2020-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Serrinhako elizbarrutia

**Serrinhako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 2005eko irailaren 21ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Serrinhan dago. Egun apezpikua Hélio Pereira dos Santos da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
* Ottorino Assolari (2005-2021)
* Hélio Pereira dos Santos (2021-)

### Apezpiku lagunkidea 
* Hélio Pereira dos Santos (2020-2021)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trinitarioak (erakunde kriminala)

thumb|250px|Taldearen lima koloreko bandana.
[thumb|250px|[Matxete gustuko arma dute, baita ere beisboleko bateak, pistolak eta labanak.]]

**Trinitarioak** New Yorken egoitza duen erakunde kriminal multinazional handiena eta arriskutsuena da. Gazte-talde hori Dominikarrek eta dominikar jatorriko estatubatuarrek osatzen dute nagusiki. 

## Izena 
Trinitarios izena Dominikar Errepublikako Independentzia Gerrako dominikar iraultzaile nagusienetatik dator: Duarte (Juan Pablo Duarte), Sánchez (Francisco del Rosario Sánchez) eta Mella (Matías Ramón Mella).

## Jatorria 
Trinitarioen erakundea 1989an sortu zen Rikers Island espetxean, New Yorkeko zentro penal batean, non preso dominikarrek bat egin zuten gainerako presoen erasoetatik babesteko. 
Preso horiek zigorra bete eta aske geratu ahala, taldea presoen banda izatetik New York Hiriko bost barrutietan presentzia zuen erakunde bat izatera igaro zen. New Yorkeko hazkunderik azkarreneko taldea da, ideologiarekin identifikatuta sentitzen ziren tokiko bigarren mailako eskoletako kideak biltzen baititu. Talde horren jarduera, ondoren, New Yorketik kanpoko beste estatu batzuetan zabaldu zen: Espainian, Euskal Herrian, Erresuma Batuan eta Dominikar Errepublikan bertan ere antzeman da.
Haien lema "Jainkoa, Aberria eta Askatasuna" da (Dominikar Errepublikako nazio-leloa). Bere kolorea berdea da eta bereizgarri nagusia lima koloreko bandana edo buruko zapi bat erabiltzea da.

## Egitura 
Bere maila edo dibisioak askotarikoak dira: 
* Diziplina (puntualtasuna zaintzen dutenak)
* Aingeruak (burukidei laguntzen dietenak eta kide berriei laguntzen dietenak), 
* Diruzainak (kontuak eramaten dituztenak) eta 
* Gerlari unibertsalak (borrokaren estrategia antolatzen dutenak).

## Euskal Herrian 
Guardia Zibilaren esanetan taldeak badu presentzia Euskal Herrian; 2005ean talde bat desegin omen zuten Gasteizen. Marisol Garmendia Espainiako Gobernuak EAEn duen ordezkaria pozik agertu zen operazioak izan zuen arrakastarekin eta talde kriminal hori desegiteak Arabako eta Euskadiko herritarrei dakarkien onurarekin, "Espainian dagoen gazte-talde arriskutsuenetako bat" baita. Desegindako taldea, antza, droga-trafikoan eta banku-iruzurretan aritzen zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Trinitarioak Txilen inguruko bideoa.
Anne Bradstreet

**Anne Bradstreet** —jaiotzako abizenez, **Dudley**—(Northampton, Ingalaterra, 1612ko martxoaren 20a - Andover (Massachusetts), Ingalaterra Berriko Jabaria, 1672ko irailaren 16a) olerkaria izan zen. Ingalaterrak Ipar Amerikan zituen kolonietan liburu bat argitaratu zioten lehen idazlea.

## Bizitza 
Bradstreet Northamptonen (Ingalaterra) jaio zen, Anne Dudley izen-abizenekin. Thomas Dudley eta Dorothy Dudley zituen gurasoak.

Hamasei urterekin, Simon Bradstreetekin ezkondu zen. Anneren aita eta senarra, biak, Massachusettsko Badiako Konpainiaren gobernadore bihurtu ziren gerora.

Bradstreet oso hezkuntza akademiko ona jasotako emakumea izan zen bere garaian, eta, horri esker, poesia bidez adierazteko gaitasuna izan zuen. Politikaz, historiari, medikuntzaz eta teologiaz idatzi zuen. Haren liburutegi pertsonala 800 liburura iritsi zela uste da, baina gehienak galdu zituen bere etxea 1666ko uztailaren 10ean suak hartu zuenean. Gertaera horrek poema bat idaztera inspiratu zuen: *Here Follows Some Verses upon the Burning of Our House July 10th, 1666* («hona hemen 1666ko uztailaren 10ean gure etxean izandako suteari buruzko lerro batzuk»).

## Obren ibilbidea eta historia 
Bradstreeten poesiaren zati handiena bere inguruko munduaren behaketan oinarritzen da, batez ere gai erlijioso eta etxekoetan. Hasiera batean, bere lana interes historiko hutsez ikusi bazen ere, XX. mendean kritikaren onarpena lortu zuen, batez ere bertso luzeetan zuen trebetasunagatik. *Contemplations* lana, bere familiari zuzendua, XIX. mendearen erdialdera arte ez zen argitaratu. Bradstreeten lana Guillaume du Bartas poeta frantsesaren eraginpean zegoen, XVII. mendeko irakurleek oso estimatzen zutena.

1647an, bere koinatua, John Woodbridge artzaina, Ingalaterrara abiatu zen, Bradstreeten poesia eskuizkribua zeramala (agian idazlearen baimenik gabe). Anneren lehen lana Londresen argitaratu zen, *The Tenth Muse Lately Sprung Up in America* («Amerikan berriki agertutako hamargarren musa») izenburupean.

Bere lehen edizioko poema asko luzeak eta imitaziozkoak dira, garaiko konbentzio poetikoetan oinarrituak. Hala ere, azken bi poemak, ''Of the Vanity of All Worldly Creatures eta David's Lamentation for Saul and Jonathan*, pertsonalagoak eta benetakoagoak dira, idazlearen sentimendu eta kezkak hobeto islatzen dituztelako.

Bradstreeten azken poemek, bere familiari zuzendutakoek, haren garapen espirituala erakusten dute, puritanoen borondatea onartzera iritsi baitzen. Halaber, poema pertsonalagoak eta eder batzuk idatzi zituen: haurdunaldia baino lehen izan zituen pentsamenduak eta bere biloben heriotzari buruzko erantzunak, adibidez. Poema laburrago horiek imitaziorik eta didaktizismorik gabe daude idatziak, eta horrek haien benetakotasuna areagotzen du.

Bradstreeten prosa lanen artean daude *Meditations* eta aforismoen bilduma bat.

1678an, Bradstreeten obra, berrikusita eta osatuta, *Several Poems Compiled with Great Variety of Wit and Learning'' izenburuarekin argitaratu zen Ingalaterra Berriko Jabarian (garai hartan, Ingalaterraren Ipar Amerikako kolonia; gaur egun, Estatu Batuak), idazlearen heriotzaren ondoren.

## Erreferentziak
Kamauro

**Kamauroa**  (italieraz, *camauro*, latinezko *Camelaucum* hitzetik*,* eta hau grezieratik: *Kamelauchion*, ‘gamelu-ilezko txanoa’) tradizioz Eliza katolikoaren aita santuak eraman izan duen txano bat da. 

Kamauroa gorria da, eta erbinude zuriaren larruz egindako ertza du. Alde gorria artilezkoa edo belusezkoa izaten da. Neguko hotzean eramatekoa da, kalota zuriaren gainean, baina ez da erabiltzekoa zeremonia liturgikoetan.

Joan XXIII.a aita santu izendatu zutenean kamauroa erabiltzeari utzi zitzaion, baina Benedikto XVI.ak berreskuratu zuen

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ferula (makulua)

[thumb|[Silvestre I.a|Silvestre I.a aita santuaren estatua, hiru besoko gurutzean amaitutako ferula batekin.]]**Ferula** Eliza katolikoaren aita santuak ospakizun liturgikoetan erabiltzen duen makulua da, gainerako gotzainek erabiltzen duten makuluaren antzerakoa, baina, dotrinaren arabera, ez teknikoki makulua.

## Historia 
Erdi Aroaren hasieratik, gutxienez, aita santuek ferula pontifikala erabiltzen zuten beren botere tenporalaren sinbolo gisa. Jatorriz, bere forma ez da guztiz ezaguna, baina seguruenik uste da goiko aldean gurutzez bukatutako makila gisako bat izango zela. XVI. mendeko dokumentuetan jada ofizialki izendatzen da, *signum regiminis te correctionis* gisa, hau da, zigorra eta penitentzia barne hartzen dituen gobernu-sinbolo gisa. Ferularen goiko aldea gurutzea izan ohi da.

Teknikoki ferula ez da makulutzat hartzen, makila hori beste ezein gotzainek inbestitzen dituztenean beste apezpiku batengandik jasotzen duten sinboloa baita, apezpikutza zehatz batean agintea sinbolizatzeko. Nola Tomas Akinokoaren interpretazioaren arabera, aita santuak ez du bere agintea gotzainegandik jasotzen baizik eta Jainkoarengandik, eta bere jurisdikzioa unibertsala den, suposatzen da aita santuaren makilak makulu arrunten desberdina izan behar duela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Portiko (argipena)

**Portiko** terminoal hainbat adiera du:

* **Portikoa** oro har, **arkupea** da, arkitekturako elementua. 
* ***Pórtico***, gazteleraz eta Espainiako erabilpenean, **eliz ataria** adierazteko erabiltzen da, arkupe batean egon ala ez.
* **Portikua**, euskarazko terminoa herri batzuetan, elizpea.
Talo-burdina

thumb|302x302px|Ezkio-Itsasoko talo-burdina

**Talo-burdina** burdinezko pala biribil bat da, normalean makil luze bat lotuta duena. Taloa erretzeko erabiltzen da, baita bira emateko ere.
## Historia 
Europarrak Ameriketara iritxi zirenean, bertan tradizionalak ziren produktu ugari ekarri zituzten gure lurretara. Horien artean, gastronomian, babarrunak, piperrak, tomateak... Garaiko ekonomiari bulkada handia eman zien txokolatea eta tabakoa ere.

Nola ez, artoa ere bertatik ekarria izan zen, eta XVII.mendean garrantzi handia hartuko zuen jakia bihurtu zen. Horrek hazkunde demografikoa ekarri zuen, baina garia ez bezala kontsumitu arte artaburuak osorik gorde behar ziren egoki mantentzeko, eta ondoren jan ahal izateko. Ezin zen uzta bildu orduko artoa aletu. soilik taloa burdinezko plantxara emateko erabili eta ondoren bira emateko, garai batean bertan egiten zituzten. Burdinezko pala biribila gorria jartzean tenperatura egokia hartu zuela esaten zuten, eta bertan taloa jartzen zuten pixkanaka egiten joateko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
**Baserri Bizimodua liburua. Euskal Astean argitaratua:* https://euskerazaleak.biz/PDF/idazleak/Augustin%20Zubikarai/BASERRIARI%20BEGIRAKADA%20BAT-Z139.pdf
**El Pobaleko Burdinola:* https://issuu.com/el_pobal/docs/solucionario_gu_as_primaria_eusk
*Deabru (Auñamendi Eskolako Entziklopedia): https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/deabru/ar-150630/
Clara Nebelong

**Clara Nebelong** (1881eko urtarrilaren 5a – 1943ko urtarrilaren 28a) daniar nazionalitateko organista eta aktore zinematografikoa izan zen, zinema mutuaren garaian aktiboa.

## Biografia 
Izen osoa Hermine Clara Nebelong zuen, eta Kopenhagen (Danimarka) jaio zen, gurasoak Johan Henrik Nebelong (1847-1931) organista eta Hermine Sophie Petronelle Lewy (1848-1881). Clara jaio ondoren hil zen ama. Gaztea zela organista titulua lortu zuen eta bere aitaren ordezko gisa jo zuen, Kopenhageko Sankt Johannes Kirke elizan.

Axel Boesen aktorearekin (1879-1957) ezkondu zen 1903ko apirilaren 18an, Dagmarteatret, Casino Teater eta Kopenhageko Errege Antzokian apuntatzaile bezala antzerkigintza lanari hasiera emanez. Hainbat urtez aktore lanetan aritu zen, batik bat probintzia barruko biretan. Nordisk Film konpainiaren artista aitzindarietako bat izan zen, eta hainbat filmetako protagonista izan zen 1907an. 

Clara Nebelongek bi alaba izan zituen Axel Boesenekin, Agnes Vilner (1904an jaioa) eta (1905eko irailaren 16an). 1910eko urriaren 1ean berriro ezkondu zen, Birger von Cotta-Schønberg (1882-1958) aktorearekin. 

Nebelong Kopenhagen hil zen 1943an, minbizi baten ondorioz. Hiri horretako Bispebjerg hilerrian lurperatu zuten.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bleu Bénédictin

**Bleu Bénédictin** Kanadako gazta urdina da, monjeek Saint-Benoît-du-Laceko (Quebec) Abadia Beneditarrean egina.

Gazta urdina da, erdi-leuna, esne osoz egina, Roquefort-eko penicillium lizunaz zeharo zainduna. Bénédictin-en gurpil batek 2 kg pisatzen du eta geruza gris zurixka du.

Gaztaren usainak zizakoak gogorarazten ditu, eta zapore krematsua eta gazi delikatua du. Gazta gurpilaren erdigunea bereziki krematsua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Abbaye de Saint-Benoît-du-Lac 
* Bleu Bénédictin-en artikulua - Canadian Cheese Encyclopedia.
Hanna Parviainen

**Hanna Parviainen** (Jyväskylä, 1874ko abuztuaren 3a – Helsinki, 1938ko otsailaren 12a) familiako zerrategiak kudeatzen zituen exekutiboa, Finlandia-rako aholkulari komertzial bihurtu zen lehen emakumea izan zen.

## Biografia 
Hanna Maria Parviainen fabrikaren jabearen, Johan Parviainen merkataritza-kontseilariaren eta Maria Charlotta Hedberg-en alaba zen. Genevako (Suitza) barnetegi batean hezi zuten, Stockholm-eko (Suedia) negozio eskola batera joan aurretik. Parviainen-ek aitaren kontulari gisa lan egin zuen 1900ean hil zen arte, eta ondoren familiaren jabetzako baserriak kudeatzeko ardura hartu zuen. Kontratxapatuaren fabrika eta Säynätsalo uharteak heredatu zituen 1925ean, bere aita eta bere bi nebak hil zirenean. 1922-1925 bitartean, Joh Parviainen Ltd eta Kiminki Ltd.-en zuzendaria izan zen. 1923-1936 urteetan Joh. Parviainen Tehtaat Ltd-en administrazio kontseiluko kide izan zen, eta 1923-1925 urteetan zuzendaritza kontseiluko kide.  Negozioa jarauntsi ondoren, lidergoa eskuratu zuen 1930era arte. Hanna Parviainen-ek merkataritza-aholkulari titulua eskuratu zuen 1926an, Finlandiako lehen emakume gisa. Depresio Handiaren ondoren, Parviainen-ek bere negozioak bankuei saldu behar izan zizkien.

Parviainen-ek jarrera paternalista izan zuen bere lan-taldearekin. Berak adibidez W. G. Palmqvist-ek diseinatutako langileentzako etxe bat zuen. Parviainen Wivi Lönn arkitektoaren lagun egin zen; baratze bat diseinatu zuen Sulkula ereduko etxaldean, Jyväsjärvi aintziraren ertzean, baita Säynätsalo uharteetako hainbat eraikin ere, haurtzaindegi bat eta adinekoentzako etxe bat barne. Hanna Parviainen-ek bere gurasoen nahiak bete zituen eliza bat eraikiz: Säynätsalo elizaren planoak Armas Lindgren arkitekto ezagunari enkargatu zizkion eta eraikina parrokiari eman zion 1927an.

Parviainen-en garaian, arreta jarri zen gizarte-jardueretan. 1929an, Wivi Lönn-ek Muuratsalo familia bakarreko etxebizitzen eremua diseinatu zuen enpresako langileentzat, eta Parviainen-ek sagarrondo landatu bat, baia sastrakak eta lorategiko beste landare batzuk eman zizkion bertara joan zen familia bakoitzari. Parviainen-ek hainbat emakume-erakunderen jarduerak ere babestu zituen, eta alargunei eta beharrean bizi ziren umezurtzei lagundu zien. 

Parviainen-ek Säynätsalon kokatutako fabrikak kudeatu zituen 1936 arte, urte horretan Finlandiako Bankuari eta Burtsa Banku Nazional Bateratuari saldu baitzitzaizkien, enpresaren finantza-egoera ahularen ondorioz. Ondoren, Parviainen Helsinkira joan zen, eta han eman zituen azken urteak. 1946an, Joh. Parviainen Tehtaat Oy Enso-Gutzeit Oyk hartu zuen. Harrezkero, Säynätsalo lantegiak UPM Taldearen parte izan ziren, 2020an itxi ziren arte.  eman zizkion.

## Bizitza pertsonala 
Parviainen Wivi Lönnekin bizi izan zen denbora luzez. Elkarrekin bidaiatu eta bizi izan ziren, eta Parviainen-ek herentzia garrantzitsu bat utzi zion. Haien korrespondentzia suntsitua izan denez, ez dago jakiterik adiskidetasuna edo maitasun harremana izan zen –seguruena azken hau–. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mantxako gazta (Mexiko)

**Mantxako gazta mexikarra**, lege-arrazoiak direla-eta **“mantxako erara egindako”** **gazta** deritzona, behi-esne pasteurizatuzko gazta-mota bat da. Kolore hori zurbila du eta forma zilindriko zapala edo laukizuzena.

80ko hamarkadan Mexikoko esneki ekoizleek garatu zuten, Mantxako eskualde espainiarrean ekoiztutako Mantxako gazta imitatzeko, nahiz eta gaur egun bi gazta nahiko ezberdinak diren. Espainiarra ardi-esnez egina dago, mexikarra behi-esnez, mexikarra urgarria da eta espainiarra ez; mantxako espainiarrak loditasun gogorra du, eta mexikarrak, berriz, gantzatsua. Mantxako gaztaren antzeko gazta batzuk cheddar ingelesa, kolby estatubatuarra edo Chihuahua gazta izan litezke.

Polemika hori gorabehera, Mantxako gazta da Mexikon gehien erabiltzen den gaztetako bat, eta herrialde horretako tradizio gastronomikoaren parte da jada; Ameriketako Estatu Batuetako zenbait lekutan ere aurki daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Belfast Grand Central geltokia

**Belfast Grand Central geltokia**,  eta , Ipar Irlandako Belfast hirian dagoen tren eta autobus geltoki bat da. Belfasteko Erdialdean dago eta Irlanda osoko garraiobide publiko geltoki handiena da.

2019-2024 artean eraiki zen.

## Kanpo loturak 
* Webgunea
Koplak

**Koplak** bertsolaritzako metrika bat da. Ipar Euskal Herrian, izen orokor modura erabiltzen da, eta bertsolariari ere koblakari deitzen zaio. Bizkaian, berriz, bereziki bi puntuko eske bertsoak izendatzeko erabiltzen da. Funtsean, bertsoetan erabiltzen den egitura metrikoa hartzen da, bai Iparraldean, baita  Hegoaldean ere, eta  kopla ondorengo egitura metrikoan oinarritzen da: 8a | 8a | 10- | 8a.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Angelo Rinaldi

**Angelo Rinaldi** (Bastia, 1940ko ekainaren 17a – Paris, 2025eko maiatzaren 7a) korsikar idazle eta literatur kritikaria izan zen.

Kazetari gisa lan egin zuen eta Nice-Matin eta Paris-Jour egunkarietan korrespontsal eta epaitegietako berriemaile izan zen. Ondoren, literatur kritikaria izan zen L'Express, Le Point eta Le Nouvel Observateur egunlarietan, Le Figaron literatur editore izendatu aurretik.

Bere liburuetan sarritan deskribatu zituen Korsika eta Bastia. Pierre de Monaco saria jaso zuen bere obra osoagatik. 2001ean Frantses Akademiako 20. besaulkia hartzeko aukeratu zuten. 2011n, Frantsesaren Defentsa erakundeko lehendakaritzatik dimititu zuen, Éric Zemmour eskuin muturreko kazetariari Richelieu saria eman ondoren.

## Lanak 
* 1969  *La Loge du Gouverneur*   (Fénéon saria)
* 1971  *La Maison des Atlantes*  (Gallimard) 
* 1974  ''L'Éducation de l'oubli*  (Denoël) 
* 1977  *Les Dames de France*  (Gallimard) 
* 1980  *La Dernière Fête de l'Empire*  (Gallimard) 
* 1985  *Les Jardins du Consulat*  (Gallimard) 
* 1987  *Les Roses de Pline*  (Gallimard) 
* 1990  *La Confession des collines*  (Gallimard) 
* 1993  *Les jours ne s'en vont pas longtemps*  (Grasset) 
* 1997  *Dernières nouvelles de la nuit*  (Grasset) 
* 1999  *Service de presse. Chroniques*  (Plon) 
* 2000  *Tout ce que je sais de Marie''  (Gallimard)

## Kanpo estekak
Siro-malabar Eliza Katolikoa

**Siro-malabar Eliza Katolikoa** edo **Siro-malabar Eliza** (; ; ) Ekialdeko Eliza katolikoa da, Keralan egoitza duena. Eliza partikular *sui iuris* (autonomo) hau Erromatar Eliza Katolikoarekin erabateko komunioan dagoena eta Erromako Erromako aita santuaren autoritatea onartzen du. 

Kaldear (edo ekialdeko asiriar) liturgia-tradizioa jarraitzen du, asiriera hizkuntza liturgiko gisa erabiliz, malabera eta ingelesarekin batera. Artzapezpiku-eliza nagusi gisa antolatuta dago, Ekialdeko Elizetako Kanonen Kodeko (CCEO) V. tituluak agindutako moduari jarraiki, Ekialdeko Elizetarako Dikasterioak gainbegiratuta, eta Ernakulam-Angamalyko artzapezpiku nagusia da buru. Haren egoitza Kochin dago, Kerala estatuan.

Bigarren ekialdeko eliza katolikoa da fededun kopuruari dagokionez — 4,5 milioi baino gehiago —, eta Indiako San Tomasen kristauen komunitate handiena da.

## Kaldear erritua 
Kaldear Eliza katolikoak Kaldeako erritua, Siria Ekialdeko erritua ere deitua, jarraitzen du. Jerusalemgo eta Antiokiako elizen errituetan du sorrera, hango kristauak antzinako babiloniarren ondorengoak baitziren; gerora Asian zehar Indiaraino zabaldu zen. Kaldeako errituaren ezaugarri nagusia Ekialdeko beste erritu kristauen aldean soilago izatea da. Liturgian asiriera, arameraren dialektoa, erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Siro-malankar Eliza Katolikoa

**Siro-malankar Eliza Katolikoa** edo **Siro-malankar Eliza** () Ekialdeko Eliza katolikoa da, Keralan egoitza duena. Eliza partikular *sui iuris* (autonomo) hau Erromatar Eliza Katolikoarekin erabateko komunioan dagoena eta Erromako Erromako aita santuaren autoritatea onartzen du. 

Mendebaldeko asiriar liturgia-tradizioa jarraitzen du, asiriera hizkuntza liturgiko gisa erabiliz. Artzapezpiku-eliza nagusi gisa antolatuta dago, Ekialdeko Elizetako Kanonen Kodeko (CCEO) V. tituluak agindutako moduari jarraiki, Ekialdeko Elizetarako Dikasterioak gainbegiratuta, eta Trivandrumgo artzapezpiku nagusia da buru. Haren egoitza Trivandrumen dago, Kerala estatuan.

1930eko irailaren 20an eratu zen Siro-malankar Eliza Katolikoa, Geevarghese Ivanios artzapezpikuaren zuzendaritzapean egindako mugimenduaren ondorioz, Malankar Eliza Ortodoxotik banandu eta Eliza Katolikoarekin komunioan sartu zenean. Malankar Eliza bera XVII. mendeko San Tomasen kristauen barruko zatiketatik sortua zen; 1653an Coonango gurutze-zina egin ondoren, Malankara eliza sortu zen, Thoma I.a artxidiakonoarekin batera *Padroado*aren portugaldar aginte katolikoari aurre egiteko zin egitean zegoen fakzio gisa. Fakzio hau Antiokiako Eliza Ortodoxo Sirikoarekin harremanetan jarri zen eta Mendebaldeko Erritu Sirikoa hartu zuen (Indiako San Tomasen kristauek orain arte Ekialdeko Errito Sirikoa erabili zuten, Ekialdeko Eliza historikotik heredatua). Siro-malankar Eliza Katolikoak 1930ean Erromarekin bat egin zuen fakzio honetako taldea ordezkatzen du, nahiz eta mendebaldeko erritu liturgiko sirikoa mantendu.

Mar Ivanios 1926an hasi zen negoziatzen Erromako Egoitza Santuarekin komunio berri batean sartzeko. 1930ean Eliza Katolikoak bi apezpikuak, Ivanios barne, apaizak, diakonoak eta laikoak, batera hartu zituen. 1950ean 65.588 fededun zeuden, 1960an 112.478, eta 1970ean 183.490. Gaur egun 400.000 fededun baino gehiago daude 12 elizbarrutitan Indian eta mundu osoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mariaren Bihotza eliza (Donostia)

**Mariaren Bihotza eliza**, Gipuzkoako Donostia hiribiruan dagoen eliza bat da, Sagues auzoan eta Mariaren Bihotza ikastolaren aldamenean.

## Historia 
1927an, Klaratarrak gaur egun parrokia dagoen lursaila erosi zuten. Bi urte geroago, 1929an, Mariaren Bihotza santutegia eraiki ziten, 1961ean parrokia izendatua.

2020ko abuztuaren 31n parrokia behin-betiko itxi zuten.

## Erreferentziak
Etiopiar Eliza Katolikoa

**Etiopiar Eliza Katolikoa** (; ) Ekialdeko Eliza katolikoa da. Eliza partikular *sui iuris* (autonomo) hau Erromatar Eliza Katolikoarekin erabateko komunioan dagoena eta Erromako Erromako aita santuaren autoritatea onartzen du.

Alexandriar erritua jarraitzen du, ge'ez hizkuntza liturgiko gisa erabiliz, amharerarekin batera. Eliza metropolitar gisa antolatuta dago, Ekialdeko Elizetako Kanonen Kodeko (CCEO) VI. tituluak agindutako moduari jarraiki, Ekialdeko Elizetarako Dikasterioak gainbegiratuta, eta Addis Abebako artzaeparka da buru.

Kaltzedoniako kontzilioan definitutako doktrina kristologikoak eta aita santuaren jurisdikzio unibertsala onartzen ditu. Puntu hauek Etiopiako Eliza Ortodoxo Tewahedotik bereizten dute, herrialdeko kristau gehienak biltzen dituen ekialdeko eliza ortodoxotik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak