open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alan Gardiner

**Alan Henderson Gardiner** (Eltham, Londres, 1879ko martxoak 29 - Court Place, Iffley, Oxford, 1963ko abenduak 19), XX. mende hasierako egiptologo ezagunenetakoa izan zen.

## Lana 
Ikasketak Temple Grove eskolan (Charterhouse) eta Oxfordeko Queen's Collegean egin zituen. Kurt Heinrich Sethe egiptologo ezagunaren ikaslea ere izan zen Berlinen.

Bere argitalpen garrantzitsuenen artean dago 1959ko liburu bat zeinetan *Turingo Errege Kanona* ikertu zuen eta 1961ean egin zuen lana: *Egypt of the Pharaohs* ('Faraoien garaiko Egipto') izenekoa, garaiari buruzko historia era osoan aztertzen zuena.

Filologiarako lan garrantzitsuak ere egin zituen: 'Egiptoar gramatika' liburua (zeinen 3 argitalpen egin zituen) eta egiptoar hizkuntzaren hieroglifo guztien zerrenda eta 'Gardinerren zeinu zerrenda' deitua.

1916an Alan Gardinerrek idazkera proto-sinaitikoa argitu zuen 'B'alat-eko inskripzioak' deszifratuz.

Bizitzan zehar, ezaguna egin zen egiptologo eta hizkuntzalari gisa. Bere liburu eta artikuluek egiptoar hizkuntza ezagutzera ematen lagundu zuten. Ohorezko izendapenak lortu zituen Cambridge, Oxford eta Durhameko unibertsitatean, eta 1948an zaldun izendapena ere lortu zuen.

## Argitalpenak 
* The Admonitions of an Egyptian Sage from a Hieratic Papyrus in Leiden (Pap. Leiden 334 recto). Leipzig, 1909 (berrargitalpena Hildesheim - Zürich - New York, 1990).
*  (Arthur E.P. Weigallekin batera), Londres, Bernard Quaritch, 1913.
* "New Literary Works from Ancient Egypt", Journal of Egyptian Archaeology 1 (1914), 20-36 eta 100–106. orrialdeak.
* Notes on the story of Sinuhe, Paris, Librairie Honoré Champion, 1916.
* "The Tomb of a much-travelled Theban Official", Journal of Egyptian Archaeology 4 (1917), 28–38.
* "On Certain Participial Formations in Egyptian", Rev. ég. N.S. 2/1-2 (1920), 42–55.
* "The Eloquent Peasant", JEA 9 (1923), 5-25.
* Egyptian Grammar: Being an Introduction to the Study of Hieroglyphs, 3r. argitlapena, Oxford: Griffith Institute, 1957 [1927], 
* The Theory of Speech and Language, 1932.
* "The Earliest Manuscripts of the Instruction of Amenemmes I", Mélanges Maspero I.2 (1934), 479–496.
* Ancient Egyptian Onomastica. 3 liburuki. Londres, 1947.
* The Ramesseum Papyri. Plates, Oxford, 1955.
* The Theory of Proper Names: A Controversial Essay. Londres; New York: Oxford University Press, 1957.
* Egypt of the Pharaohs, Oxford 1961.

## Erreferentziak
Tour Trinity

**Tour Trinity** (euskaraz: "Trinity dorrea"), Frantziako Courbevoie hiriko La Défense finantza barrutian dagoen bulego eraikin bat da. Jatorrizko etxeorratza 2020an eraiki zen eta 167 metro zituen.

Jean & Luc Crochon arkitektoak zuzendutako *Cro & Co Architecture* arkitektura enpresak diseinatu zuen.

Dorreak 167 m neurtzen ditu eta 49.000 m2-ko azalera eskaintzen du 33 mailatan.

Trinitateak hainbat berrikuntza arkitektoniko ditu:

* Erdiguneko nukleo bat: Trinitate nukleoa fatxadan desplazatuta dago eta igogailu panoramikoekin apainduta dago.
* Kanpoko espazioak: zuhaitzez osatutako terrazak, logiak eta balkoiak dorrearen altuera osoan sar daitezke.
* Aurrealdeko baoak, fatxada guztietan aire librea sartzeko aukera ematen dutenak.
* Argi naturalaren hornidura optimizatzen duten fatxada bioklimatikoak.
* Solairu guztietan 2,80 m-ko gutxieneko altuera garbia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Tour Trinity
Faina Ranevskaia

**Faina Georgiyevna Ranevskaia** (jaiotza izenez: **Faina Girshevna Feldman**; , Taganrog, Errusiar Inperioa greg./abuztuaren 15ajul. - Mosku, Sobietar Batasuna, ) sobietar aktorea izan zen, zineman zein antzerkian. XX. mendeko aktore komikoen artean nabarmena da, bere pertsonaien interpretazioari esker. *Who is Who* britainiar entziklopediaren arabera Ranevskaia XX. mendeko 10 emakume aktore onenen artean dago. Bere aforismoengatik ere ezaguna da.

Anton Txekhov, Aleksandr Ostrovski, Maxim Gorki, Ivan Krilov, Fedor Dostoievski, Lev Tolstoi eta beste egile askoren antzezlanak antzeztu zituen. Hala ere, bere antzezlan gehienen grabaziorik ez dago, eta batez ere argazki bidez iritsi da gaurdaino.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sem Westerveld

**Sem Westerveld** (Donostia, Gipuzkoa, 2002ko uztailaren 18a) euskal herritar futbolaria da.

## Biografia 
Atezain lanetan aritzen da. Sander Westerveld Errealeko atezain ohiaren semea da.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 30ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Jacqueline Bidegorri

**Jacqueline Bidegorri** (Donapaleu, Nafarroa Beherea, 1924) Frantziako Erresistentziaren kidea izan zen.

## Biografia 
Gaztaroan, Poitiersen (Frantzia) egon zen, eta kontzentrazio zerrategietako presoei janaria eramaten jardun zituen gerrako urteak. Bestalde, haur juduak eskapatzen lagundu zituen haren aita Gastonekin batera.

## Omenaldiak 
* 2021ean Baionako mediatekan *Emazteak itzaletik argitara* erakusketa muntatu zuten, luzaroan ezezagun egon diren emakumeak bistaratzeko asmoz. Erakusketak emakumeei ukatu zaien memoria eman nahi izan zien. Hamabi taula jarri zituzten erakusketa gelan, *Emazteak erresistentzian, Baionako batasun femeninoa* izenburupean. Taula haietako batean Jacqueline Bidegorriren izena agertzen zen baita Coralie Labourdetterena eta Amelina Ermeline Devant-Le Gallenarena ere. Antolaketa ardura Les Bascos elkarteak hartu zuen bere gain, erakusketaz haratago, herritarrei zuzenduriko gida bat eta dokumental bat ekoizteko xedea azaldu zuten.
* Jacquelineren omenez, Donapaleura ere eraman zuten erakusketa. Chapisson antolatzailearen esanetan *Ohore bat da harekin mintzatu ahal izan garelako. Duela hilabete zenbait arte, guztiz ezezaguna zen haren herrian bertan. Omendu nahi dugu*.

## Erreferentziak
ISO 8601

[thumb|Datak [Estandarizaziorako Nazioarteko Erakundea|estandar honen arabera honelaxe idazten dira: **UUUU-HH-EE**.]]
**ISO 8601 arauak** datak eta orduak zehazteko erabiltzen den idazkera estandarra markatzen du. Idazkera estandar honek plataforma anitzen arteko migrazioa errazten du. Ezkerretik eskuinera denborarik luzeenetik laburrenera ordenatzeko irizpidea jarraitzen da.

## Data 
Gregoriotar egutegian dago oinarrituta.

Adibidez, egun zehatz bat adierazteko, ***UUUU-HH-EE*** idatziko genuke, non UUUU urtea den, HH hilabete zenbakia, 0-ak barne (02: otsaila) eta EE eguna, 0-ak barne (09: hilak 9). Euskaraz data adierazteko moduarekin bat egiten du nazioarteko estandarrak.

Adibidez: 
ezkerrera|frameless|100x100px2024ko hazilaren 10a, **2024-11-10**.
::::1867ko hazilaren 7a, **1867-11-07**.

## Data + ordua 
ISO 8601 honek data eta ordua batera emateko estandar bat ere proposatzen du, horretarako 24 orduko eredua erabiltzea proposatzen da:

Esate baterako, **2022ko irailaren 27a + arratsaldeko seiak**, ISO 8601 estandar honi jarraiki, honelaxe idatzi beharko genuke: 
::::::::::**2022-09-27 18:00:00.000**.

Adibidean, ordua islatzeko 18:00:00.000 horretan, 18 horrek arratsaldeko seiak adierazten du, (12+6); + 00 minutu; + 00 segundo; + 000 milisegundo.
Horrenbeste zehaztasun beharrezkoa ez denean, maiz, segundoak edota milisegundoak ez dira aipatuko, eta **bertsio estandar sinplifikatua** emango da: 
::::::::::**2022-09-27 18:00**.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lolo Jones

**Lori Susan "Lolo" Jones** (Des Moines, Iowa, 1982ko abuztuaren 5a) estatubatuar kirolaria da, 60 eta 100 metroko hesi-lasterketetan eta bobsleighean aritzen zena. Hiru NCAA titulu irabazi zituen eta 11 ohore amerikar lortu zituen Louisiana State Unibertsitatean. Pista estaliko titulu nazionalak irabazi zituen 2007, 2008 eta 2009an 60 metro hesietan, eta urrezko dominak lortu zituen 2008 eta 2010ean Munduko Pista Estaliko Txapelketan. Bobsleighean, 2021eko IBSF Munduko Txapelketa irabazi zuen Kaillie Humphries-en laguntzaile gisa.

2008ko Pekingo Olinpiar Jokoetan 100 metro hesiak irabazteko faboritoa zen, baina azkenaurreko hesia jo zuen eta helmugara zazpigarren postuan iritsi zen. 2008ko Munduko Atletismo Finalean, urrea lortu zuen. Jones 60 metro hesietako estatubatuar errekorduna izan zen 7,72 markarekin, 2018ra arte Kendra Harrisonek eta Sharika Nelvisek 7,70eko marka ezarri zuten arte.

Jones AEBetako bobsleigh-eko talde nazionalean arrapalari gisa ere lehiatzen da. 2013ko Munduko Txapelketan talde mistoen proban urrezko domina irabazi zuen. AEBetako ordezkaria izan zen 2014ko Neguko Olinpiar Jokoetan , eta udako zein neguko Olinpiar Jokoetan lehiatu den kirolari bakarrenetakoa bihurtu zen.

Olinpiar Jokoetatik kanpo, Jones telebistako reality show askotan ere agertu da, hala nola *Dancing with the Stars*, *Celebrity Big Brother* eta *The Challenge* .

## Lorpenak 
### Marka Pertsonalak 
* Informazio guztia IAAF profilekoa.

### Nazioarteko Palmaresa 
### Atletismo 
### Bobsleigh 
## Atletismoko emaitzak 
## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Robert Ludlum

**Robert Ludlum** (New York, 1927ko maiatzaren 25a - Naples, Florida, 2001eko martxoaren 12a) estatubatuar eleberrigilea izan zen.

Wesleyan Unibertsitatea, Connecticuten ikasi zuen. Idazten hasi aurretik marine, antzerki antzezle eta ekoizlea izan zen. Thriller generoko hogeita zazpi eleberri idatzi zituen eta *Jason Bourne* pertsonaiaren sortzailea izan zen. Bere eleberri asko zinemara eraman dira.

## Eleberriak 
* *The Scarlatti Inheritance*, 1971
* *The Osterman Weekend*, 1972
* *The Matlock Paper*, 1973
* *Trevayne*, 1973, Jonathan Ryder izengoitiarekin
* *The Cry of the Halidon*, 1974, Jonathan Ryder izengoitiarekin
* *The Rhinemann Exchange*, 1974
* *The Road to Gandolfo*, 1975, Michael Shepherd izengoitiarekin
* *The Gemini Contenders*, 1976
* *The Chancellor Manuscript*, 1977
* *Holcroft Covenant*, 1978
* *The Matarese Circle*, 1979
* *The Bourne Identity*, 1980
* *The Parsifal Mosaic*, 1982
* *The Aquitaine Progression*, 1984
* *The Bourne Supremacy*, 1986
* *The Icarus Agenda*, 1988
* *The Bourne Ultimatum*, 1990
* *The Road to Omaha*, 1992
* *The Scorpio Illusion*, 1993
* *The Apocalypse Watch*, 1995
* *The Matarese Countdown*, 1997
* *The Prometheus Deception*, 2000
* *The Sigma Protocol*, 2001

## Kanpo estekak
Ostadar maillot

[thumb|200x200px| [Fabian Cancellara CRI munduko txapeldunaren elastikoa jantzita.]]
**Ostadar maillota** txirrindulariak janzten duen elastiko edo alkandora bereizgarria da, txirrindularitzako Munduko Txapelketa irabazi zuen koroatzetik txapelketa berria ospatu arte.

Elastikoa zuria da batez ere, bularrean bost lerro horizontal dituena, Nazioarteko Txirrindularitza Batasuneko koloreak goitik behera: urdina, gorria, beltza, horia eta berdea; bandera olinpikoaren eraztunetan agertzen diren kolore berberak. Tradizioa diziplina guztietan aplikatzen da, errepidean, pistan, mendian, ziklo-krosean, BMXean, ziklobolean, artistikoan, eta trialean. Elastikoa Santini SMS enpresak sortzen du 1994az geroztik (nahiz eta Gianni Bugnok jantzi zuen marka horrekin 1992an eta 1993an zehar eta Armstrongek, Oslon irabazi zuen 1993ko abuztuaren 23an, txapelketako podiumean jantzi zuen).

Munduko txapeldun batek irabazi duen modalitatean elastikoa erabili behar du. Adibidez, errepideko txirrindularitzako munduko txapeldunak jantzi egingo du etapako lasterketetan eta eguneko lasterketetan lehiatzen duen bitartean, baina ez du erlojupeko probetan janzteko eskubiderik izango. Modu berean, munduko erlojupeko txapeldunak mota honetako ekitaldi edo etapetan bakarrik erabiliko du. Pistan, jazarpen indibidualeko munduko txapeldunak elastikoa bakarrik jantzi ahal izango du jazartzeko proba indibidualetan lehiatzean.

Azken urteetan munduko txapeldun izatea lortu duen txirrindulariak, bere kirol ibilbidean zehar ostadarraren koloreak lepoan gordetzeko eskubidea du. Ostadar maillotaren jabea etapa anitzeko lasterketa bateko liderra bihurtzen bada (Frantziako Tourra, esaterako), lasterketako liderraren maillotak (Frantziako Tourrean, maillot horiak) du lehentasuna.

### Errepidea 
* Linean edo ibilbide moduan:
** Emakumezko juniorra.
** Junior gizonezkoa.
** U23 gizonezkoa.
** Emakumezkoen elitea.
** Gizonezko elitea.
* Banakako erlojupeko modua:
** Emakumezko juniorra.
** Junior gizonezkoa.
** U23 gizonezkoa.
** Emakumezkoen elitea.
** Gizonezko elitea.
* Taldekako erlojupeko modua:
** Talde mistoak.

### Pista 
### Mendia 
* Jaitsiera modua (DH):
** Emakumezko juniorra.
** Junior gizonezkoa.
** Gizonezko elitea.
** Emakumezkoen elitea.
* Cross Country (XC):
** Emakumezko juniorra.
** Junior gizonezkoa.
** U23 gizonezkoa.
** U23 emakumezkoa.
** Gizonezko elitea.
** Emakumezkoen elitea.
** BTT elektrikoa.
** Errelebo mistoa.
* Offroad 4 (4X):
** Gizonezko elitea.
** Emakumezkoen elitea.

### Trial 
* 20 "gizonezko gaztea.
* Elite 20 "gizonezkoa.
* Junior 26 "gizonezkoa.
* Elite 26 "gizonezkoa.
* Emakumezkoak.

## Ikus, gainera 
* Maillot horia
* Maillot berdea
* Puntu gorridun maillota
* Maillot zuria
* Maglia arrosa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Almirante (argipena)

**Almirante** hitzak honako adiera hauek dauzka:
# **Almirantea**, itsas gudarosteko buruzagi gorena;
# **Nafarroako Erresumako almirantea**, bere lurraldean herrizaintza-, zuzentza- eta guda-eginkizunak betetzen zituen agintaria.
Bolesław Bierut

**Bolesław Bierut** (Lublin, Batzarreko Polonia, 1892ko apirilaren 18a - Mosku, 1956ko martxoaren 12a) poloniar politikari komunista izan zen. Poloniako presidentea izan zen 1947tik 1952ra.

1912an Poloniako Alderdi Sozialistan sartu zen eta 1915etik aurrera mugimendu kooperatiboan parte hartu zuen. 1921etik alderdi komunistako kide izan zen eta hainbat aldiz entrenamendua jaso zuen Moskun. 1933 eta 1938 artean kartzelan egon zen. Alemaniak Polonia inbaditu ondoren, Sobietar Batasuneko gerraren zati bat igaro zen. Alemaniako Polonia inbaditu ondoren, gerraren zati bat Sobietar Batasunean igaro zuen.

1943an alderdi komunistaren batzorde zentralean sartu zen eta Władysław Gomułkarekiko lehia luzea hasi zuen. Poloniako Askapenerako Batzorde Nazionala zuzendu zuen Lublinen eta Potsdamgo Batzarran parte hartu zuen.

Nazien porrotaren ondoren, Polonia komunistako politikari nagusia izan zen. Estatuko Kontseilu Nazionaleko presidente (1944-1947), Poloniako presidente (1947-1952), lehen ministro (1952-1954) eta Alderdi Komunistaren Batzorde Nagusiko idazkari nagusia (1948-1956) izan zen. Polonian sistema stalinista modu gupidagabean ezartzea erabaki zuen eta Gomułkarekin batera Poloniako aldaketa historikoen arduraduna izan zen Bigarren Mundu Gerraren ondoren. Bere agintaldian erregimen errepresibo eta beldurrezko bat ezarri zuen.
Olibo zume

**Olibo zumea** (*Elaeagnus angustifolia*) Elaeagnazeoak familiako zuhaixka moduko bat da, Asiako erdialdean eta mendebaldean zabaldua, Errusia, Kazakhstan, Turkia eta Irango hegoaldean. Lore lurrintsuak, fruitu jangarriak eta zilar-itxurakoak munduko beste leku batzuetan landatu dituzte, baina zuhaixka hau inbaditzaile bihurtu da zenbait herrialdetan.

## Kanpo estekak
Wilhelm Frick

**Wilhelm Frick** (Alsenz, Bavariako Erresuma, Alemaniar Inperioa, 1877ko martxoaren 12a - Nurenberg, 1946ko urriaren 16a) alemaniar politikari nazia izan zen.

Zuzenbidea ikasi zuen Berlin eta Heidelberg unibertsitateetan. Bavariako funtzionarioa izan zen 1903tik eta fiskal gisa lan egin zuen Municheko Polizian.

1923tik Kriminalpolizeiko burua izan zen eta Hitlerrek zuzendutako Municheko Putschen parte hartu zuen. 1924an Reichstageko kide hautatu zuten eta 1925ean nazien alderdiarekin bat egin zuen.

1933an Hitler kantzilerrak Barne ministro izendatu zuen. Erregimen naziaren arraza-politikan giltzarri eta Nurenbergeko Legeen arduradunetako bat izan zen. 1942an Ministerioa utzi eta Bohemia eta Moraviako protektoratuko babesle izendatu zuten.

Nurenbergeko epaiketan heriotza zigorra ezarri zioten. 1946ko urriaren 16an hil zen urkatuta beste buruzagi nazi batzuekin batera.
Guillermo Miller

**William Miller** (Wingham, Ingalaterra, 1795eko abenduaren 12a - † Lima, Peru, 1861), Hispanoamerikan **Guillermo Miller** ere deitua, Txileko eta Peruko Independentzia gerretan modu bikainean lagundu zuen militar britainiar bat izan zen.

## Kanpo estekak
Joaquín de la Pezuela

**Joaquín de la Pezuela y Sanchez de Aragón** (Naval, Huesca, 1761eko maiatzaren 21a &ndash; Madril, 1830eko irailaren 16a) Vilumako lehenbiziko markesa, espainiar noblea, militarra eta politikaria izan zen. 1816-1821 bitartean, Peruko erregeorde kargua bete zuen.
 
## Bizitza 
Joaquín de la Pezuela Navalen jaio zen, Huescako probintzian, 1761eko maiatzaren 21ean, santandertar jatorriko familia kapare batean. 1775-1778 bitartean, Segoviako Artilleria Akademian ikasi zuen. Gibraltarko setioan (1779-1783) borrokatu zen, eta urte batzuk geroago Gipuzkoan Konbentzioaren Gerran (1793-1794).

1805ean, Peruko Erregeorderrira igorri zuten, non bigarren mailako karguak bete zituen. 1813an, José Fernando de Abascal erregeordeak Peru Garaiko armadaren buruzagi nagusi izendatu zuen. Manuel Belgrano garaitu zuen Vilcapugion (1813ko urriak 1) eta Ayohuman (1813ko azaroak 14), baina Juan Antonio Álvarez de Arenales gailendu zitzaion La Floridan (1814ko maiatzak 25). 

1815eko azaroaren 29an, Vilumako gudua irabazi zuen Rio de la Platako armadaren aurka; José Rondeau zen independentisten burua. Horren ostean, Peruko hogeita hemeretzigarren erregeorde izendatu zuen Fernando VII.ak. 1816ko uztailaren 7an kargua hartu zuenetik, egungo Argentinako eta Txileko independentisten aurka borrokatu zen, arrakastarik gabe. Izen ona galduz joan zen, eta 1821eko ekainaren 29an Peruko buruzagi liberalek kargugabetu zuten; José de la Sernak ordeztu zuen.

Penintsulara itzulirik, Gaztela Berriko kapitain nagusi izendatu zuten 1825ean. 1830eko irailaren 16an hil zen Madrilen.

## Bibliografia 
* Pezuela, Joaquín, *Memoria de gobierno*, Escuela de Estudios Hispano-Americanos, Sevilla, 1947.
* Bidondo, Emilio, *La guerra de la independencia en el Alto Perú*, Ed. Círculo Militar, Bs. As., 1979.
* Camogli, Pablo, *Batallas por la libertad*, Ed. Aguilar, Bs. As., 2005. ISBN 987-04-0105-8
* Frías, Bernardo, *Historia del General Martín Güemes y de la Provincia de Salta, o sea de la Independencia Argentina*, Salta, 1971.
* Mitre, Bartolomé, *Historia de Belgrano y de la independencia argentina*. Ed. Estrada, Bs. As., 1947.
* Ruiz Moreno, Isidoro J., *Campañas militares argentinas*, Tomo I, Ed. Emecé, Bs. As., 2004. ISBN 950-04-2675-7
* Yaben, Jacinto R., *Biografías argentinas y sudamericanas*, Ed. Metrópolis, Bs. As., 1938.
* *Almanaque de Gotha* - 2013, Volumen II, pp. 717-20.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mujeres Libres (aldizkaria)

***Mujeres Libres*** () izen bereko Espainiako erakunde anarkistaren komunikabidea izan zen. Amparo Poch y Gascón, Lucía Sánchez Saornil eta Mercè Comaposada i Guillének sortu zuten 1936an bere ikuspuntuak zabaltzeko. Orientazio anarko-feminista argia zuen, eta baita 1936ko Espainiako Iraultza Sozialean izan zen kolektibizazioaren aldekoa ere. Bere lehen alea 1936ko maiatzaren 2an atera zen inprentatik, kultura zabaltzeko xedea adierazten zuen izenarekin: "Cultura y Documentación Social". Hiru etapa igaro zituen.

## Ibilbidea 
Lehen etapan, 1936 eta 1938 artean, 13 ale argitaratu ziren guztira. Lehenengo zenbakia Madrilen argitaratu zen, baina, berehala, erredakzioa Bartzelonara joan zen, eta han argitaratu ziren gainerako hamabiak. Nahiz eta hileroko maiztasuna izateko jaio zen, gerra hasi zenean modu irregularrean argitaratu behar izan zuten. Zenbakien datazioa ere deigarria zen, "Iraultzaren 32 egun" edo "Iraultzaren XI. hilabetea" bezalako esapideak erabili baitziren.

Emakumeek egindako emakumeentzako aldizkaria izateko asmoz agertu zenez, kolaboratzaile guztiak emakumeak ziren; haien artean, Amparo Poch y Gascón, Federica Montseny, Emma Goldman,

Bigarren etapa, 1964 eta 1976 artean, erbestean gertatu zen. Lehenik, Londresen berrargitaratu zen, eta ondoren Montadin eta Capestanhen, Frantziako Languedoceko bi herritan. Suceso Portalesek eta Sara Guillenek zuzendu zuten eta kolaboratzaileen artean Lola Iturbe, Tomás Cano, Violeta Olaya eta beste batzuk zeuden. Argazkilarien artean, Kati Horna.

Hirugarren etapan, 1977 eta 1978 artean, Bartzelonara itzuli zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Díaz-R. Labajo, Aránzazu (2017). "Miradas para la guerra de España. Los usos de las fotografías de Kati Horna en la propaganda del Gobierno republicano, de la CNT-FAI y en las revistas ilustradas Weekly Illustrated, Umbral y Mujeres Libres (1937-1939)". Adelaida Sagarra Gamazo Adelaida koordinatutako *Liberadas, cultivadas y activas. Redes culturales, lazos de amistad*. liburuan. Colección Musica Viva nº 6 (gaztelaniaz). Salamanca: Ediciones Universidad de Salamanca. pp. 449–528. ISBN 978-84-9012-838-1. 
* López López, Pedro; Nova Melle, Pilar; Sánchez Vigil, Juan Miguel, eds. (2019). "Mercedes Comaposada Guillén". Talento y exilio: La diáspora del conocimiento (gaztelaniaz). Madrid: Punto Rojo Libros. 59. or.tik aurrera. 
* Iñiguez, Miguel (2001). *Esbozo de una enciclopedia histórica del anarquismo español* (gaztelaniaz). Madrid: Fundación Estudos Libertarios Anselmo Lorenzo. ISBN 9788486864453. 
* Tavera, Susana (2006). "Guerra Civil y anarcofeminismo, sus antecedentes histórico". De la Calle Velasco, Mª Dolores; Redero San Román, Manuel. Guerra Civil. *Documentos y memoria* liburuan (gaztelaniaz). Salamanca: Ediciones Universidad de Salamanca. 45–64. or. ISBN 978-84-7800-398-3. 
* VV.AA. (2008). *Aproximación a Mujeres Libres* (katalanez). Barcelona: Coordinadora per a la Memòria Històrica i Democràtica de Catalunya. 

## Kanpo estekak 
* Aldizkariaren 13 zenbakiak
* Laura Vicenteren hitzaldiaren bideoa : *"Mujeres Libres aldizkaria," Red de cordialidad "ren hasiera*
Luis José de Orbegoso

**Luis José de Orbegoso y Moncada Galindo** (Usquil, Otuzco probintzia, La Libertad departamendua, Peru, 1795eko abuztuaren 25a - Trujillo, 1847ko otsailaren 5a ) militar eta politikari perutarra izan zen. Familia aristokratikokoa zen. Bere herrialdearen independentziaren alde borrokatu zuen, bai militarki, bai bere ondasun pertsonala eskainiz, beste kreole-abertzale askok bezala. Ondoren, Kolonbia Handiaren aurkako gerran parte hartu zuen. Peruko Presidente Konstituzionala izan zen 1833tik 1835era (nahiz eta probisionalki) eta bere karrera politikoa gizarte banaketa sakoneko aro batean eta etengabeko gerra zibil batean zehar garatu zuen, ondorioz, bere gobernua, zenbait unetan, Pedro Bermúdez Ascarza eta Felipe Santiago Salaverry militar kolpistekin batera existitu zen. Matxinada salaverristak jota, Andrés de Santa Cruzen Boliviako inbasioa bultzatu zuen, Peru-Boliviako Konfederazioa ezartzea eragin zuen gerra bat piztu zuena. Ipar-Peruko Estatuko Presidentea (Konfederazio horretako kidea) izendatu zuten, 1837tik 1838ra. Gero boliviar konfederatuak eta txiletar zaharberritzaileak kanporatu nahi izan zituen, baina Portada de Guíasko Konbatean garaitua izan zen. Horrek bere karrera politikoaren amaiera markatu zuen.

## Kanpo estekak
Carmen Ballvé

**Carmen Ballvé** (Madril, 1960) argazkilaria da. 

## Biografia 
Pedagogian eta Hezkuntza Zientzietan lizentziatua Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean, argazkigintza ikasi zuen New Yorkeko ICPn (International Center of Photography). Espainiako egunkari eta aldizkarietan kolaboratzen du eta bere lana New Yorken, Londresen, Edinburgon, Dar es Salaamen, Tbilisin eta Madrilen erakutsi ditu, besteak beste. Dominikar Errepublikan egon zen bitartean, "Batey" proiektu fotografiko eta dokumentala garatu zuen, azukre-kanaberetako haitiar brazeroen inguruan. Horiek, Etiopia, Mongolia eta Peruko beste lan batzuekin batera, musika, zinema eta argazkigintzako nazioarteko jaialdietan erakusten dira.

1980ko hamarkadan ekin zion Ballvek argazkilaritza profesionalari. New Yorketik lehenengo eta Madriletik ondoren, hainbat agerkaritarako erretratuak egiten hasi zen, estudioan, harik eta 1987an, *Marie Claire* aldizkariaren enkarguz, Madril iparraldeko ijito komunitate batera heldu zen arte. Hura izan zen argazkigintza dokumentalean egin zuen lehen urratsa. Eta norabidea aldarazi ziona. Ballve:«Orduan ohartu nintzen bazela zerbait gehiago gustatzen zitzaidana argazkigintzatik; ez zena soilik erretratu bat egitea, baizik eta harago joan ahal izatea eta komunitate baten bizitza islatu ahal izatea»Horregatik, haren ibilbidean duten esanguragatik, proiektu hartako zenbait irudi ere badira erakusketetan.

## Euskal Herrian 
* 2021ean Donostiako San Temo museoan Dominikar Errepublikan, Tanzanian, Etiopian, Mongolian eta Perun egindako 71 irudi jarri zituen ikusgai *Begirada hurbila* izeneko erakusketan. 

## Sariak 
* 2016an argitaratutako Arte Liburu Onenaren Sari Nazionala irabazi zuen Polo Vallejo musikologoarekin elkarlanean. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Carmen Ballvék egindako zenbait bideo
Felipe Salaverry

**Felipe Santiago Salaverry del Solar** (Lima, 1806ko maiatzaren 3a - Arequipa, 1836ko otsailaren 18a) militar eta politikari perutarra izan zen, Peruk izan zuen presidenterik gazteena eta hil zen gazteena. Oso militar ilustratua zen, irakurtzeko zaletasuna zuen eta idazteko gaitasuna. 1835ean Luis José de Orbegoso presidentearen aurka matxinatu zen eta boterea hartu zuen. Urtebete baino ez zuen gobernatu, 1835eko otsailetik 1836ko otsailera. Bere herrialdearen buru izan zen Boliviako inbasioaren aurka. Andrés Santa Cruzek garaitua eta atxilotua, fusilatuta hil zen, bere aurkako prozesu sumario baten ondoren.

## Biografia 
### Hasierako urteak 
Felipe Santiago Salaverry Allende, euskal funtzionarioa, Gipuzkoan jaioa, Arequipako Tabako Errentaren Errege Kontadorea eta Micaela del Solar eta Estradako dukesaren semea zen. Gramatika latinoa ikasi zuen San Markoseko Unibertsitatean (1817) eta erretorika eta latina San Karloseko Errege Konbiktorioan (1818-1819). Matematika, logika eta musika ikasi zituen San Fernando ikastetxean (1820). Haiek ideia emantzipatzaileen eztabaida-gune bihurtu ziren.

1820ko amaieran, hamalau urte besterik ez zituela, gurasoen etxetik ihes egin zuen eta San Martinen aurrean agertu zen Huaurako kuartel nagusian, Juan Antonio Pezetekin batera. Oso gazterik hasi zuen, beraz, bere karrera militarra abertzaleen armadan, non harro eta ausart jokatu baitzuen, eta hori, askorentzat harrigarria izan zen goiztiartasunez gailurrera eramango zuen karrera militar zorabiagarri baten hasiera bihurtu zen.

## Kanpo estekak
Vilumako gudua

**Vilumako gudua**, **Sipe-Sipeko gudua** ere deitua, Argentinako Independentzia Gerrako liskar armatua izan zen. 1815eko azaroaren 29an gertatu zen, Peru Garaiko Kanpainaren baitan, Peruko Errege Armadaren eta Rio de la Platako Probintzia Batuetakoaren artean. Joaquín de la Pezuela zen espainiar erregezaleen burua, eta José Rondeau platatarrena. 

Erregezaleak nagusitu ziren eta, era horretan, eragotzi zuten Peru Garaia Probintzia Batuen esku geratzea. Argentinako indar independentistek izandako porrotik handientzat hartzen da, Huaquiko hondamendiaren ondoren.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andrés de Santa Cruz

**Jossef Andrés de Santa Cruz y Calahumana** (Huarina, La Paz, Río de la Platako erregeordetza, 1792ko abenduaren 5a - Beauvoir-sur-Mer, Frantzia, 1865eko irailaren 25a), Peruko eta Boliviako militar eta politikari bat izan zen. Historialari askok Boliviako Errepublikaren antolatzailetzat hartzen dute.

Boliviako lehen presidente mestizoa izan zen (1829-1839), Peru-Boliviako Konfederazioaren babeslea (1836-1839) eta Peruko Gobernu Kontseiluko presidentea (1826-1827). Peruko gobernuak Zepitako Mariskal Handia izendatu zuen.

## Kanpo estekak
Paracasko badia

**Paracasko badia** Peruko kostaldeko badia da, Piscoko probintzian dagoena, Ica departamenduan. Ozeano Barearen sarrera bat da, sakontasun txikikoa, 4 eta 8 metro artekoa. 36 kilometro karratuko eremua hartzen du, eta Media Luna hondartzatik Pejerrey puntaraino hedatzen da. Erdi itxitako badia da, produktibitate biologiko handikoa. Paracasko Erreserba Nazionalaren parte da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pedro Pablo Bermúdez Ascarza

**Pedro Pablo Bermúdez Ascarza** (Tarma, 1793ko ekainaren 27a - Lima, 1852ko martxoaren 30a) Peruko militar eta politikaria izan zen. Peruko Independentziaren alde eta Kolonbia Handiaren aurkako gerran borrokatu zen. Gerra ministroa izan zen Agustín Gamarraren lehen gobernuan.

1834ko urtarrilaren 4tik 28ra bitartean Peruko Buruzagi Goren izendatu zuen bere burua, Agustin Gamarra mariskalaren laguntzarekin.
Juan Luis Mendiaraz

**Juan Luis Mendiaraz** (Urretxu, Gipuzkoa, 1958) gipuzkoar antzerki eta zinema zuzendaria da. Bartzelonan zinematografia ikasi zuen eta Antzerti eta Beder 1 taldeetan hasi zen antzezle. Zine zuzendari bezala bi film labur bakarrik egin ditu, *Petit Casino* (1986), *Maitasun arina* (1987) eta *Kilómetro cero: la partida* (1989), fikziozko film labur onenaren Goya sarirako izendatua izan zena. Zinemari dagokionez, gerora aktore gisa lan egin du paper txikiekin *A los cuatro vientos* (1987) eta *La forja de un rebelde* (TVE, 1990) eta *Balbemendi* (ETB, 2006) telesailetan, eta ekoizle gisa *El encargo del cazador* (1990) lanean. Bitartean, antzerkian lan egin du.

## Filmografia 
### Zuzendari eta ekoizle gisa: 
* *Petit Casino* (1986)
* *Maitasun arina* (1987)
* *Kilómetro cero: la partida* (1989)
* *El encargo del cazador* (1990)

### Aktore gisa: 
* *A los cuatro vientos* (1987)
* *La forja de un rebelde* (1990)
* *Bi eta bat* (1991)
* *Balbemendi* (2006-2008)
* *Goenkale* (2010)
* *Mugaldekoak* (2010)

## Erreferentziak
Rancaguako gudua

**Rancaguako gudua**, 1814ko urriak 1 eta 2an gertatu zen gudu bat izan zen, Txileko Independentzia Gerraren testuinguruan. Bernardo O'Higgins brigadierra Mariano Osorio koronelak setiatu zuen hiribildu horretan, eta bi egun iraun zuen bertan harik eta, bizirik atera ziren batzuekin, hesia hautsi eta Mendozara ihes egitea lortu zuen arte. Aberri Zaharraren (Patra Vieja) amaiera eta Errekonkistaren hasiera markatu zituen.

## Kanpo estekak
Luberri GNU/Linux banaketa

**Luberri** Linux Mint Cinnamon-en oinarritutako GNU/Linux banaketa da. Hezkuntzara bideratutako banaketa bada ere beste erabileretarako ere egokia da.

## Historia 
2010an sortu zen izena ematen dion Donostiako Antigua-Luberri BHIn Eskola 2.0 programako eramangarriek instalatuta zekarten Ubunturen ordezko gisa. Lehenengo bertsioak Ubuntu Gnome 2 eta ondoren Ubuntu Flashback-en oinarritu ziren. Luberri 16.04 arte 64 eta 32 biteko bertsioak zituen eta ondoren 64koa bakarrik. 
Luberriren 25 bertsioa Linux Mint Cinnamon-en oinarritzen da eta haren erremasterizaziorako Cubic aplikazioaren bidez egiten da.

Luberriren 25 LTS bertsioa eta 2029 urtera arte mantenduko da 
2010. urtetik, hasieratik, Alexander Gabilondo Urkixo izan da Luberri GNU/Linux banaketaren diseinatzailea eta sustatzaile nagusia. Azken urteetan Iñigo Gebara Grazeneak ere parte hartzen du proiektuan.

## Ezaugarriak 
Luberri banaketak kode irekiko eta euskaraz dauden aplikazioak eskaintzen ditu.
* Debian, Ubuntu, Linux Mint oinarria duen 64 biteko banaketa da.
* Eguneraketak: LTS bertsioa Ubunturen  erritmoan eguneratzen da eta eguneraketa txikiak maiztasun finkorik gabe egiten ditu. Uneko bertsio nagusiak, 24, 2029 arteko mantenua izango du. Eguneraketen informazioa.
* Cinnamon mahaigaina du.
* Instalaziorako Ubiquity aplikazioa erabiltzen du.
* Euskaraz zein beste hamaika hizkuntzatan instala daiteke. Behin instalatuta ere beste hizkuntzak gehitzen ahal zaizkio eta erabiltzaile bakoitzak bere gogokoa ezar dezake.
* Windows-en Direktorio Aktiboan integratzeko aukera ematen du. Halaber, pam_mount bidez, zerbitzariak partekatzen dituen karpetak mapatzen ahal dira.
* Softwarez ondo hornituta dago. Erabilera orokorreko banaketek oinarrizko aplikazioak dakarte erabiltzaileak bere behar eta gustukoak instalatzeko. Luberri diseinatutako dago ikastetxeek deus instalatu gabe edozein arlotan behar diren aplikazioak erabili ahal izateko.

## Aplikazioak 
Azken bertsioetan, Linux Minteko oinarrizko aplikazioaz gain, beste hauek ere biltzen ditu:

* Bulegoan erabiltzeko, ohiko LibreOffice paketearekin batera: PDFArranger, Xournal++, Foliate,  Zim Wiki, Crow Translations
* Gehigarriak: FreeFileSync, Ksnip, Nextcloud, Screenkey
* Hezkuntza:  GoldenDict, Freeplane, Gcompris, Geogebra, Heimer, Kalzium, Kbruch, Scratch TurboWarp, Stellarium, Tux Paint, Tux Math, KGeografy, Ktouch, Lumi, GpxStudio
* Irudia: Diagrams, Inkscape, Kcolorchooser, LibreCAD, Peek, Pix, Sweet Home 3D.
* Soinu eta bideoa: Audacity, Handbrake, Kdenlive, MuseScore3, OBS Studio, OpenShot, VLC, VokoscreenNG.
* Sistemaren-tresnak: Domeinuan sartu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Antigua-Luberri BHI, Donostiako ikastetxea.
* Luberri, Oiartzungo ikasgune geologikoa;
* Luberri (buletina), Espainiako Gerra Zibilaren ostean euskaraz argitaratu zen lehen aldizkaria. Nekazari eta ganaduzaleentzako buletin txikitxo bat.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala: https://luberrilinux.eus/
* Deskarga eta instalazio jarraibideak
* Windows eta chromebook-ekiko alderaketaren eskema
* Posta-zerrenda eta Telegram taldea
* LUBERRI 22.04: bertsio berria deskubritzen (Bideoa, 36 minutu)
Pragako Arte Eszenikoen Akademia

**Pragako Arte Eszenikoen Akademia** (, **AMU** ) Pragako (Txekiar Errepublika) erdialdeko unibertsitatea da, musika, dantza, drama, zinema, telebista eta multimedia komunikabideen ikerketan espezializatua. Txekiar Errepublikako arte eskola handiena da, 350 hezitzaile eta ikertzaile baino gehiago eta 1500 ikasle ditu.

Akademiak hiru fakultate ditu: Zinema eta Telebista Eskola (FAMU); Musika eta Dantza Fakultatea (HAMU); eta Antzerki Fakultatea (DAMU). Lizentziatura, Masterra eta Doktoretza mailako ikastaroak eskaintzen ditu, baita ikerketa artistikoa egiten ere, eta zenbait sailetan artearen historia eta teoria ere ikertzen ditu. AMUk irakasleen arteko bi instalazio pedagogiko ditu: Hizkuntza Zentroa eta Kirol, Birgaitze eta Mugimendu Zentroa. Unibertsitateak Pragatik kanpoko bi instalazio ditu hainbat egoitza proiektu sortzaileetarako egokituak.

## Kanpo estekak 
* Unibertsitatearen webgunea
Cesc Gay

**Francesc Gay Puig** **, Cesc Gay** izenarekin ezagunagoa (Bartzelona, 1967) , kataluniar zinema gidoilaria eta zuzendaria da. 2015eko *Truman* Filmak Goya Sarietan hainbat arrakasta lortu zituen: film onena, zuzendari onena, aktore onena (Ricardo Darín), bigarren mailako aktore onena (Javier Cámara) eta jatorrizko gidoi onena (Cesc Gay eta Tomás Aragay) irabazi zituen. 

## Filmografia 
* *Hotel Room*  (1998) Daniel Gimelbergekin batera zuzendu zuen
* *Nico eta Dani (Krámpack)*  (2000)
* *En la ciudad*  (2003)
* *FlFicció*  (2006)
* *VOS*  (2009)
* *Una pistola en cada mano*  (2012)
* *Truman*  (2015)
* *Sentimental* (2020)

## Ikus, gainera
* Kataluniako zinema
* Espainiako zinema

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Cesc Gay IMDb
Salve-se Quem Puder

***Salve-se Quem Puder*** Rede Globok ekoitzi eta emititzen duen Brasilgo telenobela da. 2020ko urtarrilaren 27an estreinatu zen, Bom Sucesso ordezkatuz. Daniel Ortizek idatzi du seriea, Flávia Bessone, Nilton Braga, Pedro Neschling, Gabriela Miranda, Bruno Segadilha eta Victor Atherinoren laguntzarekin.

Deborah Secco, Juliana Paiva eta Vitória Strada ditu protagonista, hilketa bat ikusi ondoren Lekukoak Babesteko Programan sartu behar duten hiru emakume. João Baldasserini, Felipe Simas, Thiago Fragoso, Rafael Cardoso, Bruno Ferrari, Dandara Mariana, Aline Dias eta Juliana Alves ere protagonistak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urre-koloreko gorosti

**Urre-koloreko gorostia** (*Ilex aquifolium Aureomarginata*) Aquifoliaceae familiako eta *ilex* generoko zuhaixka edo zuhaitz txiki dioikoa da, 15 m-rainokoa.

Urre-koloreko gorostia eme zuhaixka da.

## Deskribapena 
Tamaina handiko zuhaixka, tente eta trinkoa. Bigarren mailako adarrak zertxobait okertuak izan daitezke.

Altuera 5 m eta 8 m artekoa da eta zabalera 3 m eta 4 m artekoa. Hazkundea oso motela da, eta horrek heskai eta heskai baxuetan landatzeko aukera ematen du.

Hostotza iraunkorra da, txandakakoa, arantzatsua eta luzea 3-8 cm. Kolore berde distiratsua du, eta ertzetan zuriz eta krema horiz nabarra da. Kolore gorri distiratsuko baia asko sortzen ditu.

Loraldia maiatzean eta ekainean agertzen da, dioikoki. Lore emeak zuriak dira, estigma, lorezil eta 4 petalo dituztenak; lore arrak estigmarik eta obariorik gabeak dira. Fruktifikazio-aldia urritik abendura bitartekoa da.

Fruituak kolore gorri distiratsukoak dira, eta zuhaixkan egoten dira luzaroan.

Lurra heze egon badaiteke, landaketan erdi itzala eta eguzkitsua jarri behar da. Ez dira oso zorrotzak lurzoru motarentzat.

## Kanpo estekak
Loizuko gizona

thumb|Loizuko gizona, aurkitutako lekuan.
**Loizuko gizona** Erroibarko Loizu herriko Errotalde I leizean aurkitutako giza arrasto batzuen izena da. 2017ko azaroan, Sakon espeleologia taldeak oharkabean hezurdura topatu zuen, eta hasiera batean berriagoak zirela pentsatzen bazen ere, orain dela 11.700 urte bizi zen gizonezko baten aztarnak zirela ikusi zen aurrerago. Loizuko Gizona Nafarroako Museoaren Historiaurreko areto birmoldatuan dago ikusgai 2024ko abenduaren 17tik.

Loizuko gizonaren inguruko proiektua 2021eko Nafarroako Telebista Sarien Kultura Balioen kategorian saritu zuten.

## Aurkikuntza 
thumb|Sakon espeleologia taldea.
Loizuko gizona 2017ko azaroaren 20an aurkitu zen, haitzuloaren sarreratik ia 200 metrora, gutxi gorabehera 45 minutuko distantziara, Errotalde I-eko haitzuloaren sistema nahaspilatuaren barruan, ibaiko meandro fosil batean, ibilbide mehar eta estu baten amaieran, Sakon espeleologo taldea Errotalde I-eko haitzuloan espeleologia ekintzak garatzen ari zen bitartean.

Posizioak eta aurkitutako hondakinek ahalbidetu dute ondorioztatzea gorpua ziur aski hil-oihal edo hileta-pakete batean bilduta egon zela, azaletik okrea dirudien sedimentu gorrixkarekin estalita. Hondakinak aldatu gabe kontserbatu dira egundaino.

Hasierako karbono 14 bidezko datazioari esker eskeletoa orain dela 11.700 urtekoa dela ikusi da, Pleistozenoaren eta Holozenoaren arteko mugan. Beraz, Pirinio nafarreko azken ehiztarien eta biltzaileen elkarteak ditugu hizpide. Zirkunstantzia honek aurkikuntza ohiz kanpokoa bihurtzen du, garai honetako erregistro antropologikoa oso eskasa delako mendebaldeko Europa osoan.

Gainera, oraindik gutxi aztertutako arkeologia fenomeno baten kasu goiztiarrena da: giza gorpuzkien presentzia sistema karstikoen barruan, alditan urrutiko lekuetan, sarbide zaila izaten dutenetan. Iberiar penintsulan, kasurik zaharrenak Mesolitikoari dagozkio (hau da, K.a. 10.000. urtea eta K.a. 6.000. urtea bitartean), beraz, Errotalde I-eko aurkikuntzarekiko ondorengoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* hombre de Loizu hitzaldia (2022-2-4)
Peru Garaia

**Peru Garaia** Rio de la Platako jatorri-izena da, gaur egungo Boliviaren eremu geografiko eta sozialari erreferentzia egiteko, Espainiako domeinuaren azken hamarkadetan erabilia. Terminoa, Charcaseko Errege Audientziaren azken barruti jurisdikzionalarekin identifikatu zen, Charcaseko probintzia deitua.
Théodore de Banville

**Théodore Faullain de Banville** (Moulins, 1823ko martxoaren 14a - Paris, 1891ko martxoaren 13a) frantziar olerkari, antzerkigile eta kritikaria izan zen. "Zoriontasunaren olerkaria" ezizena jaso zuen. Victor Hugo, Charles Baudelaire eta Théophile Gautierren laguna izan zen, eta bere garaiko poetarik ospetsuenetakotzat hartzen da. Erromantizismoa eta parnasianismoa batu zituen bere lanean.

Literaturan jardun zuen ikastetxea amaitu bezain laster. Olerkigintza idatzi zuen, baita antzerkirako komediak ere, eta literatura- eta antzerki-kritikaria izan zen hainbat egunkaritan.

## Lanak 
### Prosak eta olerkiak 
* *Les Cariatides*, olerkiak, 1842
* *Querelle*, olerkiak, Roses de Noël
* *Les Stalactites*, olerkiak, 1846
* *Odelettes*, olerkiak, 1856
* *Odes funambulesques* et *Le Sang de la Coupe*, olerkiak, 1857.
* *Esquisses parisiennes*, olerkiak, 1859
* *La Mer de Nice - Lettres à un ami*, Poulet-Malassis, 1865
* *Parnasse contemporain*-ri egindako ekarpenak, 1866, 1871, 1876
* *Les Camées parisiens*, 1866
* *Les Exilés*, olerkiak, 1867
* *Nouvelles odes funambulesques*, olerkiak, 1869
* *Idylles prussiennes*, 1870-1871
* *Petit traité de poésie française*, 1871.
* *Théophile Gautier*, oda, 1872
* *Trente-six Ballades joyeuses*, 1873
* ''Rondels composés à la manière de Charles d'Orléans* eta *Les Princesses*, sonetoak, 1874
* *Les Occidentales* et *Rimes dorées*, 1875
* *Roses de Noël*, 1878
* *Contes pour les Femmes*, 1881
* *Contes féeriques*, 1882
* *Mes souvenirs*, 1882
* *Petites Études : La Lanterne magique*, G. Charpentier, éditeur, 1883
* *Nous tous*, 1883
* *Contes héroïques*, 1884
* *Contes bourgeois*, 1885
* *Lettres chimériques*, 1885
* *Les Servantes*, 1885.
* *Le Forgeron*, olerkia, 1887
* *Madame Robert*, ipuinak, 1887
* *Les Belles Poupées*, 1888
* *Marcelle Rabe*, eleberria, 1891
* *Sonnailles et clochettes*, 1891
### Antzerkia 
* *Le Feuilleton d'Aristophane'', Philoxène Boyerrekin, Théâtre de l'Odéon, 1852ko abenduaren 26a
* *Le Beau Léandre*, Théâtre du Vaudeville, 1856ko irailaren 27a
* *Le Cousin du Roi*, Théâtre de l'Odéon, 1857ko apirilaren 4a
* *Diane au bois*, Théâtre de l'Odéon, 1863ko urriaren 16a
* *Les Fourberies de Nérine*, Théâtre du Vaudeville, 1864ko ekainaren 15a
* *La Pomme*, Théâtre Français, 1865eko ekainaren 30a
* *Gringoire*, komedia historikoa, Théâtre Français, 1866ko ekainaren 23a
* *Florise*, 1870
* *Deïdamia*, Théâtre de l'Odéon, 1876ko azaroaren 18a
* *La Perle*, Théâtre Italien, 1877ko maiatzaren 17a
* *Riquet à la houppe*, 1884
* *Socrate et sa femme*, Comédie-Française, 1885eko abenduaren 2s
* *Le Baiser*, Théâtre-Libre, 1887ko abenduaren 23a
* *Ésope*, 1893
### Hil osteko lanak 
* *Dans la fournaise*, olerkiak, 1892
* *Critiques*, 1917

## Kanpo estekak
Matilde Isasi-Isasmendi

**Matilde Isasi-Isasmendi Gallastegi** (Iurreta, Bizkaia, 1933ko uztailaren 6a) emagina eta erizaina, Ermuan lanpostu bi horien plaza bete zuen lehen emakumea eta bertako Anaitasuna Ikastolaren sortzaileetako bat izan zen. Bere emagin praktika tarteko Ermua, Eibar, Mallabia, Berriz eta Zaldibarko ume ugariri munduratzen lagundu zien. 

## Biografia 
thumb|Ermuan Ezkerraneko etxea eta taberna. Lehen solairuan izan zuen Matildek bere lehen erizain kontsulta.
Manuel Isasi-Isasmendi Marzana eta Mercedes Gallastegi Telleria ermuarren alaba, Iurretako Mallabiena auzoan jaio zen; aita Oromiño auzoko mendi-guarda zenez bertan bizi zen familia. 1936ko Guda Zibilean, Trapagarango Zugastietako baserri baten egon ziren ezkutatuta eta guda amaituta, taberna bat jarri zuten gurasoek Kastrexanan. Denboraldi batez haren kargu egin ostean, 1944an Ermura joan zen familia osoa eta bizpahiru urtera Zubiaurre kaleko *Ezkerraneko* taberna hartu zuten. Harrez geroztik, tabernaren izenagatik izango dira ezagunak Matilde, bere bi ahizpak eta hiruron gurasoak ere. Ikasten zegoela, tabernari gisa aritzen zen libre zuenean, batez ere Santixauetan, herriko jaietan.

## Ibilbidea  
Durangon Batxilergoa ikasi ostean, Gasteizen Magisteritza egin zuen; praktikaldi baten, bere gustuko lanbidea ez zela konturatu eta, etxekoen oniritziarekin, Bilbon emagin ikasteari ekin zion. Basurtoko ospitalean praktikak, azterketa Valladoliden… handik etorrita denboralditxo batez Berrizen egon zen lanean harik eta, 2.000 biztanlera iritsita, Ermuko plaza irten zen arte. Matilde izan zen emagin eta erizain lanpostua bete zuen lehen emakumea, ermuarren esanetan *komadronia*. 1953 urtean artatu zuen bere lehen erditzea eta 1970 urtera aritu zen, ordurako Gizarte Segurantza zeregin horretan hasia zelako.

Berez, inoren esku hartze barik jaiotzen ziren umeen erditzeak ziren bere ustez onenak; dena den, gauzak gaiztotu ezkero, ospitalera zuzentzen zituen. Hara eramateko, kotxerik ez etxean eta aterata dago andra bat bere baserritik errepide nagusira eskailera baten etzanda, manta bat azpian jarri, eta aurre zein atze lau gizonen artean oratuta, anda gisara.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel Saturnino da Costa

**Manuel Saturnino da Costa** (Bolama, 1942ko azaroaren 29a - Bissau, 2021eko martxoaren 10a) Ginea-Bissauko lehen ministroa izan zen 1994tik 1997ra.

1977tik Kuban eta SESBn enbaxadore, eta 1980tik PAIGC alderdiko idazkari nagusia izan zen. 1994an João Bernardo Vieira presidenteak lehen ministro izendatu zuen. 1997an kargutik kendu zuten herrialdeko krisi ekonomiko larriaren ondorioz. 2000n espetxeratu zuten ustelkeriagatik, baina 2003an absolbitu egin zuten. 2008an diputatu hautatu zuten, eta 2009ko urtarriletik urrira Lehendakaritzako ministro izan zen.
Toribio de Luzuriaga

**Toribio de Luzuriaga y Mejía** (Huaraz, Peruko erregeordetza , 1782ko apirilaren 16a - Pergamino, Argentina, 1842ko maiatzaren 1a ) perutar-argentinar militarra izan zen, Argentinako eta Peruko Independentzia Gerran parte hartu zuena. 1921ean Peruko Independentziaren heroirik handiena bezala onartua izan zen.
Dardara (dokumentala)

***Dardara*** 2021eko Marina Lameiro zinema zuzendarien film dokumentala da, Berri Txarrak taldearen agurraren ingurukoa.

## Sinopsia 
2019an igo zen azkenekoz Berri Txarrak agertoki batera. Iruñean izan zen azkena, Nafarroa Arena pabiloian, eta 11.000 jarraitzaileren babespean esan zioten «ikusi arte» ibilbideari. Kontzertu horrekin egindako bira da filmaren gertaleku nagusia, baina hori baino askoz gehiago ere bada Dardara. Gorka Urbizuren hitz eta gogoeta ugarietatik abiatuta antolatu du ekoizpena Lameiro zuzendariak, eta sortzailearen, obraren eta hartzailearen arteko triangeluan kabitzen den guztiaz hausnartzera gonbidatzen du. Eta hiru helduleku horietatik, zaleei dagokienak du pisurik handiena; izan ere, jarraitzaileengan eta haien aniztasunean jarri du arreta zinemagileak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enkratismo

**Enkratismoa** kristautasunaren barruan sortutako joera bat izan zen, ondoren heresia gisa zigortuta. Kronologikoki II. mendean sortu bazen ere, ziur aski aurretik ere ezaguna zen. Hitza antzinako grezieratik dator eta "neurriratua" esan nahi du. Eta horrelakoak ziren enkratikoak, alegia: oso pertsona neurtuak. Aszetikoak ziren, haragia eta ardoa debekatuta zuten eta ezkontzaren aurka zeuden. Haien dotrina justifikatzeko Itun Berriaren pasarteak erabiltzen zituzten, beste kristauen esanetan, pasarte testuinguruetatik aterata manipulatuak. Antza denez, *Ebanjelio apokrifo* batzuk joera honetako idazleek egin zituzten, zehatz-mehatz *San Pauloren eginak*, *San Joanen eginak* eta *San Pedroren eginak* izenburukoak. Korronte honek IV. mende arte iraun zuen.

## Doktrina 
Haien teologia materiaren kontzeptu neoplatoniko eta gnostikotik dator, hau da, gaizkiaren printzipio gisa eta Jainkoaren etsai den demiurgoaren lana. Premisa honetatik, logikoki, materiaren eta bere egilearen aurka borrokatu beharra zegoela ondorioztatzen zuten, honek, dualismo manikeoan laburbiltzen diren ondorioetara eramaten zituelarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Hunt (2020ko filma)

***The Hunt*** 2020ko Craig Zobel estatubatuar zinema zuzendariaren thriller filma da.

## Sinopsia 
Aurretiaz elkar ezagutzen ez zuten hainbat pertsona inor bizi ez den leku batean esnatu dira. Norbait haiek ehizatu nahian dabilela konturatu dira, animaliak balira bezala, eta testuinguru ilun eta basati horri aurre egin beharko diote.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sin señas particulares

***Sin señas particulares*** 2020ko Fernanda Valadez mexikar zinema zuzendarien film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Hilabeteak dira Magdalena deituriko emakumeak bere semearen aztarna galdu duela. Hilda dagoela diote batzuek. Bere kabuz deskubritu nahi du zer gertatu zaion, eta horren bila joko du.

## Aktoreak 
* Mercedes Hernández: Magdalena
* David Illescas: Miguel
* Juan Jesús Varela: Magdalenaren semea
* Ana Laura Rodríguez
* Laura Elena Ibarra
* Xicoténcatl Ulloa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The One (telesaila)

***The One*** Howard Overmanek sorturiko telesaila da, Netflixen igorri zutena.

## Sinopsia 
Zer gertatuko litzateke bikotekidea DNA proba baten bidez topatuko balitz? Galdera hori da telesailaren abiapuntua. Etorkizunean girotu dute istorioa. Halako egitasmo baten muga moralen eta ondorio emozionalen inguruan egiten du gogoeta telesailak.

## Aktoreak 
* Hannah Ware: Rebecca
* Dimitri Leonidas
* Stephen Campbell Moore
* Wilf Scolding
* Diarmaid Murtagh
* Lois Chimimba
* Eric Kofi-Abrefa
* Pallavi Sharda
* Zoe Tapper
* Albano Jeronimo: Matheus Silva
* Gregg Chillin

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chacabucoko gudua

**Chacabucoko gudua** Txileko Independentziaren gudu erabakigarria izan zen, non borrokatu zuten Andeetako Armadak, Rio de la Platako Probintzia Batuetako tropek eta Mendozan erbesteratutako txiletarrek osatua, eta Armada Errealistak. José de San Martín jeneralak zuzendutako alderdi independentistarentzako garaipen sendo bat lortu zuen. Gudua 1817ko otsailaren 12an gertatu zen, Chacabucoko (Colina) etxaldean, Santiago hiritik 55 kilometro iparraldera.