Napoli

**Napoli** edo **Napoles** (italieraz *Napoli*) Italiako Campania eskualde eta probintziako hiriburua da. Italiako hirugarren hiria da biztanle kopuruari dagokionez, eta biztanle-dentsitate handiko (Italiako eta Europako jendetsuenetako) metropoli-eremu bateko bihotza da.

Izen bereko golkoaren erdigunetik hurbil dago, Vesuvio sumendiaren eta Campi Flegrei deritzan eremu bolkanikoaren artean. Hiriaren ondare artistikoa eta arkitektonikoa oso aberatsa da; horregatik, 1995ean, UNESCOk gizateriaren ondare izendatu zuen Napoliko parte zaharra, Europako hirigune historikorik zabalena.

Italiako hirugarren udalerririk jendetsuena da, eta Europar Batasunean biztanleriaren dentsitaterik handienetakoa duten metropoli eremuetako bat du.

## Geografia 
### Mugakideak 
Napolik honako udalerri hauekin egiten du muga:

### Klima 

### Auzoak 
## Historia 
Kumasko biztanleek sortu zuten K.a. VIII. mendean, *Parthenope* izenarekin; K.a. VI. mendearen bukaeran, Kumasko oligarkek birsortu egin zuten *Neapolis* (hiri berria) izenarekin, bigarren Kumas bat izateko asmoz; baina, berehala, hiri berria nagusitu egin zitzaion "hiri ama"ri eta *Magna Graecia* delakoko hiri nagusietako bat bihurtu zen, Atenasekin zeuzkan harreman estuei esker; gainera, eragin handia eduki zuen inguruetako herri italikoengan eta Mediterraneo aldean, merkataritzaren, erlijioaren eta kulturaren ikuspegitik.

K.a. 326an, erromatarrek konkistatu zuten, baina greziarren garaiko nortasun eta erakundeei eutsi egin zieten Bizantziopean geratu zen arte. Bitarte luze horretan, enperadoreen eta patrizio erromatarren oporleku bihurtu zen eta hiriak garrantzi handia eskuratu zuen kulturaren ikuspegitik, bereziki K.a. I. mendean eta K.o. I. mendean.

Erromatar inperioa erori ostean, hiriak dukerri bat osatu zuen VII. mendean, Bizantziar inperiotik aske; geroago, XIII. mendetik hasi eta seiehun bat urtez, Napoliko erreinuko hiriburua izan zen. Ondoren, Aragoiko inperioko gune politikoa bihurtu zen. XVI. eta XVII. mendeen bitartean, Napoli hiria 400.000 biztanle izatera heldu zen, eta, beraz, Konstantinopolis eta gero, Europako eta Mediterraneoko hiririk jendetsuena izan zen.

Napoliko Erresumako eta Bi Sizilietako Erresumako hiriburu izan zen, Italiako erresuma batu baino lehenago; batasunaren ondoren, hiriak halako gainbehera sozio-ekonomikoa izan zuen, Italiako hegoalde osoak bezala.

1857ko abenduaren 16an lurrikara batek 13.000 hildako inguru eragin zituen hirian.

[thumb|erdian|500px|[Napoliko badia eta Vesuvio sumendia]]

## Ondarea 
Baliabide kultural eta monumentuei dagokienez, Napoli munduko dentsitaterik handiena duten hirien artean dago; alde zaharrean, arkitektura-estilo ugari topa daitezke, 2.800 urteko historian zehar bertan egondako hamaika zibilizazioen lekuko, eta, azalera ez oso handia izan arren, hainbat gaztelu, errege egoitza, jauregi monumental eta eliza historiko daude, besteak beste, bai eta garai klasikoko arrasto ugari ere. Ondare hori hiri osoan zehar ez ezik, inguruetan ere mirets daiteke eta horregatik esaten da, hain zuzen ere, Napoli "aire zabaleko museo" baten antzeko zerbait dela.
  
Hala ere, arreta eskasaren eta zaharberritze lanak egiteko inbertsiorik ezaren ondorioz, ondare horren zati bat hondatuta edo hondatzeko bidean dago (alde zaharrean, adibidez, 160 eliza baino gehiago eta beste hainbeste jauregi daude egitura-arazo larriak dituztenak; eta berdin gertatzen da iturri, obelisko eta eraikin zahar askorekin ere). Egoera larri horri aurre egiteko asmoz, hainbat elkartek UNESCOren esku hartzea eskatu du.

### Eraikin militarrak 
Greziarren garaietatik, hiriak bazituen harresi batzuk, egitura karratu batez eginak gaur egungo hiriaren erdialdea den lekuan eta honako muga hauekin: iparraldean, via Foria; hegoaldean, corso Umberto I; mendebaldean, via San Sebastiano; eta ekialdean, via Carbonara. Erromatarren garaian ere existitu ziren; baina aldaketa handi samarrak egin behar izan ziren K.o. 79. urtean, Vesuvioaren erupziotik ihes egindakoei harrera egiteko, bai eta geroago ere, Valentiniano III.a enperadorearen garaian ere.

Napolik atzerritar jatorriko hainbat agintari-leinu ezagutu ditu historian zehar, eta horregatik gotorleku sendoak eraiki behar izan ziren. Hiriko lehen bi gazteluak, dukerriaren garaikoak dira: haietako bat Castel dell'Ovo, itsasoaren gainean bertan eraikia, Licinio Luculloren villaren hondakinen gainean, hiriko kostaldea babesteko, kostaldeko marraren erditsuan egonda; bigarrena, Castel Capuano, 1153an eraikia, Gilen I.a Siziliakoaren borondatez, errege-egoitza izateko, baina baita barrualdeko lurraldea defenditzeko ere.

Anjoutarren garaian, hiriko harresiek 4,5 km-ko perimetroa zuten, 200 hektareatako eremu batean, non 30.000 biztanle bizi baitziren. Aldaketa batzuk egin ziren XIII. mendean, Karlos I.a Napolikoaren garaian, Castel Nuovo gazteluraino; baita geroago ere, 1484an, aragoitarren garaian, Castello del Carmine sartuz. Garai hartan, beste hiru gaztelu eraiki ziren: Maschio Angioino edo Castel Nuovo delakoa, errege-egoitza bihurtu zena; Castel Sant'Elmo, gain batean egonda, hiria kontrolatzeko betekizuna zuena; eta Castello del Carmine izenekoa.

Espainiarren erregeordetzaren garaian, beste harresi-lan batzuk egin ziren, eta, horrela, 1656rako, 400.000 biztanle bizi ziren harresien barruko eremuan. Garai hartakoak dira, orobat, Nisidako gaztelua eta Viglienako gotorlekua. Caserma Garibaldi izenekoa da hirigunean eraikitako azken gotorlekua, Italiaren batasuna baino apur bat lehenagokoa. Badira harresietatik kanpo eta inguruetan ere beste gaztelu, konbentu edo jauregi gotortu batzuk ere.

Gerrako teknika berrien garapenaren ondorioz, harresiak balioa galduz joan ziren, erabat desagertu ziren arte. Jatorrizko harresietan, bazeuden zenbait dorre ere txandaka, hasieran toba harriz eginak eta geroago laba-harriz; era berean, harresiek hainbat ate ere bazituzten, zeinen hondakinen bat geratzen den oraindik, hala nola Porta Medina (1640), Montesanto aldean; porta San Gennaro (1573), piazza Cavour delakoan; porta Capuana eta Porta Alba (1625), gaur egungo piazza Dante delakoan. Dorretatik batzuk iritsi dira gaurko garaira: Ranieri dorrea eta San Domenico dorrea.

### Eraikin erlijiosoak 
Harresitik kanpoko katakonba kristauek Napoliko arte, historia eta arkitektura kristauaren lehenengo lekukotasuna ematen digute. Napolik historian zehar jasandako atzerritarren menderakuntzek ere eragin nabarmena izan zuten hiriaren erlijiozaletasunean, Anjoutarren eta Aragoitarren erreinaldiek bereziki; hurrengo mendeetan hiria oso lotuta egon zen Kontrarreformarekin, Espainiako Habsburgotarren menpe baitzegoen.
   
XVII. mendean ehun bat komentu eta monasterio zeuden Napolin, eta XVIII. mendean 500 eliza inguru; hori dela eta, *500 kupulen hiria* goitizena jarri zioten. Garai modernoagoan, lurrikarek eta batez ere Bigarren Mundu Gerran izandako 181 bonbardaketek hiriko 60 elizatik gora suntsitu zituzten.
 
Gaur egun, oraindik ere Napoli da munduan eliza, komentu eta bestelako eraikin erlijioso kopuru handiena duen hiria. Eliza historikoak soilik kontuan hartuta, kopurua bereziki handia da: 448, guztira. Horien artean daude San Fernando eliza, San Frantzisko Paolakoa basilika, San Martinen kartusia eta 
Santa Chiara basilika eta monasterioa.

Eliza asko, ordea, itxita daude beti, aspaldi-aspalditik, edo bertan behera utzita daude, inolako zainketarik gabe, nahiz eta askotan balore artistiko handiko obrak eduki (via Costantinopoli-ko *Santa Maria della Sapienza* elizak, esaterako, Luca Giordanoren margolanak eta barrualde barroko aberats bat ditu).

### Errege egoitzak 
Napoli hiriak benetako eta berezko bi errege egoitza ditu: *Palazzo Reale* eta Capodimonte jauregia, nahiz eta badiren beste leku batzuk errege eta estatu buruen egoitza izandakoak. *Palazzo Reale* jauregiak *Piazza del Plebiscito*ra darama eta Europako errege jauregi baten ohiko modura eraikita dago. XVII. mendean hasi ziren eraikitzen eta errege egoitza ofiziala izan zen, baita Savoia etxearen erregealdian ere, 1946ra arte. Jauregi barruan hainbat estilo arkitektoniko eta artistiko elkartzen dira; garrantzi monumentala aipagarria dute dutenak marmolezko ohorezko eskailerek eta 1841eko lorategi exotikoak. Aurrealdea XIX. mendekoa da eta hiria zuzenean edo zeharka gobernatu duten monarka garrantzitsuenen estatuekin dago apainduta: Ruggero Normandiakoa, Frederiko II.a Suebiakoa, Karlos I.a Anjoukoa, Alfontso I.a Aragoikoa, Karlos V.a Habsburgokoa, Karlos III.a Borboia, Joachim Murat eta Viktor Emanuel II.a Savoiakoa.

Karlos III.a Borboiak bigarren errege egoitza bat eraikitzeko agindu zuen, Capodimonten. Jauregia Ilustrazioaren oinarriekin bat zetorren hiri plangintza bati jarraituz eraiki zen eta hiriko berdegunerik handiena du inguruan. Bertan, Fernando IV.a eta Joachim Murat ere bizi izan ziren; azkenik 1950ean, Museo Nazional bihurtu zen eta pinakoteka garrantzitsua eta portzelana bilduma aipagarria ditu.

### Gazteluak 
thumb|250px|Maschio Angioino gaztelua.
[thumb|250px|[Castel dell'Ovo.]]
Napolik Erromatar Inperioko hiriburuaren babes paregabea jaso zuen luzaroan (batez ere hiriburutik hurbil egoteari esker), baina aro klasikotik Erdi Arora igarotzean, berriz ere bere kabuz defendatu behar izan zuen bere esparrua. Kostako hiria izanik, barrualdean defentsa naturalik gabea, gainera, setio ugari jasan zituen, batez ere dukerri autonomoa izan zen garaian; izan ere, garai hartan, hiria gerra andana jarrai eta ia etengabe batean sartuta egon zen (gehienak defentsarako) Benevento, Salerno eta Capuako printzerri lombardiarren aurka, bizantziar inperioen aurka, aita santuen aurka eta, azkenik, Normandiarren aurka, horiek 1137an hiria guztiz konkistatzea lortu zuten arte.

Egun, jatorrizko egitura bere horretan duten defentsa-gazteluak sei dira: hiriko alde zaharrean bost daude (*Maschio Angioino* edo Castel Nuovo (Gaztelu Berria), Castel Capuano, Castel Sant’Elmo, Castel dell’ovo eta Garibaldi kaserna, gaztelu gotortu moduan eraiki zutena), eta bestea kanpoaldean, Nisida gaztelua, anjoutarren garaiaren amaierakoa; gaur egun, adin txikikoentzako zentro bat dago bertan. Horiez gain, beste bi gaztelu daude: Viglienako gotorlekua eta Carmine gaztelua. Hirian badira beste eraikin batzuk gaztelu forma eta itxura dutenak (Aselmeyer gaztelua, adibidez), baina haien interes historikoa egituraren balio artistiko eta dekoratiboan baino ez datza. Azkenik, badira kasernaz osatutako hainbat eraikuntza militar ere, gehienak XIX. mendearen bigarren erdian eraikiak.
   
Napoliko lehen gazteluek gehienbat errege egoitzen funtzioa betetzen zuten: Karlos I.a Anjoutarrak Gaztelu Berria eraikitzea erabaki zuen batik bat bertan bizitzeko. Aragoitarren dinastiak haren egiturak berreraiki zituen, eta hala, anjoutarren eraikinetatik ez zen ezer geratu, Santa Barbara kapera izan ezik. Gazteluaren irudirik ez dagoenez, lehengo anjoutarren gaztelua gaur egun Frantziako ipar-mendebaldeko Anjou aldean dauden eraikinen antzekoa izango zela uste da.

### Inguru naturala 
* Vesuvio sumendia.

## Kirola 
* SSC Napoli, futbol taldeak Stadio San Paolo estadioan jokatu ohi ditu etxeko partidak. Bi Scudetto, Italiako 6 Kopa, Italiako Superkopa bat eta UEFA Kopa bat dauzka.

## Napolitar ospetsuak 
* Gian Lorenzo Bernini (1598-1680), eskultorea.
* Luca Giordano (1634-1705), margolaria.
* Domenico Scarlatti (1685-1757), musikagilea.
* Karlos IV.a Borboikoa (1748-1819), erregea.
* Enrichetta Caracciolo (1821-1901), idazle eta kazetaria.
* Grazia Pierantoni Mancini (1841-1915), idazlea.
* Ruggero Leoncavallo (1857-1919), musikagilea.
* Viktor Emanuel III.a Italiakoa (1869-1947), erregea.
* Enrico Caruso (1873-1921), tenorra.
* Totò (1898-1967), aktorea.
* Bud Spencer (1929-2016), zine-aktore eta zuzendaria.
* Angela Pagano (1937-2024), aktore eta abeslaria.
* Elena Ferrante (1943), idazlea.
* Maurizio de Giovanni (1958), idazlea.
* Paolo Sorrentino (1970), zine-zuzendaria.
* Roberto Saviano (1979), idazle eta kazetaria.

## Camorra eta hiri-degradazioa 
### Camorra 
Onartuen dauden teorien arabera, Camorra izenez ezagutzen den mafia napolitarra Kanpaniako eskualdean sortu zen XVI-XVII. mendeen artean. Hala ere,  ez zen erakunde kriminal sekretu gisa prestatu XIX. mendearen hasierara arte. Monarkia Borbonikoek ongi egituratutako Estatu bat sortzeko interes ezatik abiatuta eratu zela uste da, izan ere, honela, justiziaren eta barne-segurtasunaren administrazioa, tokiko buruzagi eta matoien esku geratuko zen. «*Camorra*» terminoaren etimologia zalantzazkoa da, eta interpretazio asko ditu, baina onartuena, «camorra» terminoa napoliar ''c'a morra* termino dialektaletik datorrela da (literalki, *taldearekin* esan nahi du eta Napolin morra joko ezaguna egiten zuten kaleko taldeei egiten die erreferentzia). Izen horrekin, Napoliko erreinuan prostituzio eta ausazko jokoak kontrolatzen zituzten gaizkile taldeak ere bereizten ziren, 1300. urtetik, 1800. urtera. Hedaduraz, *camorrista* terminoa maton edo liskartsu hitzaren sinonimo izatera pasatu da, *kimerista* hitzaren sinonimo gisa, eta horregatik, "camorra" hitzak liskarra edo gatazka esan nahi du.[1][2]

Camorrako kideak, *camorristi* bezala izendatuak, kontrabandoa, xantaia (zerga ospetsua edo *pizzo*), eroskeria, lapurreta eta hilketa jarduerekin erlazionatu ziren. Siziliako Mafia ez bezala, Camorra politikari eta indar armatuetatik urrun egon zen (noizean behin izan ezik). Bakarrik Fernando IV.arekin eta Frantzisko II.a Bi Sizilietakoarekin izan zuen kolaboratzeko ahalegina, baina luzarora ez zuen onurarik ekarri. Camorrak italiar bateratzearen aldeko borrokan aurrera egin zuen: erakundea Giuseppe Garibaldi nazionalista italiarraren indarrekin aliatu zen eta Borboiak herrialdetik kanporatzen lagundu zuen. Italiaren bateratzearen ondorengo aldian (1861. urtean), camorristak polizia-gorputzean sartzeko alferrikako ahalegina egin zen. Camorraren boterea izugarri ahuldu zen bere kideak hilketaz akusatu zituztenean eta 1911. urtean epaiketara eraman zituzten. 1922. urtean Benito Mussoliniren gobernu faxistak elkarte hau ia guztiz desagerrarazi zuen.

Mafia siziliarrak duen beste desberdintasun esanguratsu bat maila altuenetan dagoen hierarkiaren falta erlatiboa da. Hala ere, 1970. eta 1990. urteetan Camorra hierarkizatzeko saiakerak egon ziren. Honen bultzatzaile nagusiena Raffaele Cutolo kapoa izan zen, *Nuova Camorra* *Organizzataren* sortzailea. XXI. mendearen hasieran, Camorraren ezaugarririk garrantzitsuena bere zatiketa izan zen eta horrek familia kriminalen arteko liskar ugari eragin zituen, buruzagien ondorengotza eta eragin-eremuen konkistak zirela medio. 2004. urtea gogorrena izan zen, 139 pertsona hil zirelako "Scampiako guduan". Garai hartan, Scampia auzoa Europako droga-hipermerkaturik garrantzitsuentzat jotzen zen (gerora, Europako droga-hipermerkaturik garrantzitsuena Milango Rogoredo auzoa izan zen).

### Hiri-degradazioa 
Scampìa eta Secondigliano camorraren presentzia gehien dituzten bi auzoak dira zalantzarik gabe. Hiriaren iparraldean kokatuta daude, eta garraio- eta zerbitzu- gabezia nabarmenak dituzte. Hasiera batean, Secondigliano, arkitektura faxistaren printzipioetan oinarrituta planifikatu zen zerotik hasita, hiriko barruti berri bat bezala. Baina 15. barrutia, Campania osoa astindu zuen 1980ko Irpiniako lurrikararen ondoren garatu zen batez ere. Lurrikara horrek ia 3000 hildako eragin zituen eta horregatik kaltetuentzat 150.000 etxebizitza eraiki ziren. Lurrikara gertatu eta berehala, auzoak 17.000 pertsona jaso zituen oso baldintza zaurgarrietan eta ondorengo eraikuntza-jarduera oparoak mesede handia egin zion camorrari. Mafia honek lurraldea kontrolatzera igaro zen, bertako biztanleak narkotrafikoaren eta kontrabandoaren onurekin elikatuz, izan ere, oso kaltetuta zeuden langabezia eta eskola uzteak zirela eta.

2008. urtean, Matteo Garroneren *Gomorra'' film italiarrak mafiak eragindako hiriko arazo ezberdinak islatzen ditu, krimen kopuruaren indize indartsua barne, batez ere, klanen gerrek eragindakoa eta tokiko hautatuen baitan oso normalizatuta zegoen ustelkeriaren ondorioz eragindakoa.

1994. eta 2012. urteen artean, zaborren kudeaketari buruzko larrialdi-egoera erlatibo bat egon zen hirian eta Campania eskualdeko gainerako lekuetan. Neurri batean Camorrak kudeaketa hori kontrolatzen zuen, zabortegi eta erraustegien gabezia larriak zituena eta horregatik greba ugari egin ziren bilketa-zerbitzuan. 2008. urtearen hasieran bai hiriak eta bai metropolialdeak bilketa zerbitzuaren etena jasan zuten zabortegiak bete baitziren. Irtenbidea, itxitako periferiako zabortegi batzuk berriro irekitzea baita erraustegien nahitaezko eraikuntza izan zen. Auzokideek gogor gaitzetsi zuten zabortegi horiek berriz irekitzea eta hori gauzatzeko poliziak esku hartu behar izan zuen. Beste ondorio batzuk hurrengoak izan ziren; alde batetik, kaleetan pilatutako zaborra bereizi gabe erretzea, dioxinak isuri zituena eta bestalde, Alemaniara eta Italiako beste eskualde batzuetara zaborra esportatzea garestitzea.

Arazo guzti hauek hedabideen bitartez zabaldu dira, hiriaren eta orokorrean Italiako hegoaldearen irudi oso negatiboa sortuz. Instituzioek eta pertsona ospetsu batzuek klixearen bidegabekeria azpimarratzen dute, herrialdearen iparraldeko eskualdeetan oso errotuta dagoena eta hiriaren eta bertako biztanleen beste alderdi positibo askoren gainetik nagusitzen dena.

## Iruditegia 

Irudi:Sanvinsanita.jpg|Santa Maria della Sanità basilikaren kupula.
Irudi:Napoli BW 2013-05-16 11-40-12.jpg|Il Duomo (katedrala).
Irudi:Traditional pizza from Napoli.jpg|Pizza Margherita, napolitar pizza tradizionala.
Irudi:Chiesa del Gesu Nuovo.jpg|Chiesa del Gesù Nuovo eliza.
Irudi:Museo Capodimonte Napoli facciata Sudovest.jpg|Capodimonte jauregi eta museoa. 
Irudi:Galleria Umberto I – esterno – Napoli 2013-05-16 BW.jpg|Umberto I galeria.
Irudi:Chiostri di Santa Chiara (Napoli) 21.jpg|Santa Chiara elizako klaustroa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera
*Napoliko gastronomia

## Kanpo estekak 
* Napoli hiriko webgune ofiziala