Foruen amaiera Ipar Euskal Herrian

**Foruen amaiera Ipar Euskal Herrian** bertako erakunde publiko eta lege sistemaren bukaera izan zen Frantziako Iraultzaren aldian (1789-1795). Euskal autogobernua frantses tropak Euskal Herrira heldu zirenean desegin zen eraginkorki, Konbentzioaren Gerran kokatuta, herritarren kontrako izua zabalduz Lapurdin. 1780ko hamarkadan, Frantziako Koroaren hertsapen fiskalak handitu egin zuen haren eta mendeko lurraldeen arteko leizea, baita estamentuen arteko gatazka bizitu ere. Ipar Euskal Herrian, oso bizirik ziren herri lurren eta estatuen arteko mugaren inguruko gatazka eta aztoramendua, bereziki Baigorri haranean. Bestalde, artean, Nafarroa Beherea ez zen, formalki, Frantziako Erresumako zati.

Administrazio eta politika diseinu berriaren ondorioz, 1789ko abuztuaren 4an Parisen erabakia, beharturik desagerrarazi ziren Zuberoa, Nafarroa Beherea eta Lapurdiko ordu arteko gobernu eta jurisdikzio organoak. Euskal departamentu bat eratzeko euskal ordezkariek egin ahaleginak ahalegin, Pirinio Apaletako departamendua eratu zen trukean (legez, 1790eko otsailean), euskaldunak eta bearnesak administrazio lurralde berean gogoz kontra elkartuz, Frantziako departamendu sistema berrian kokaturik; diseinu horrek egun arte iraun du.

Elizjendearen Konstituzio Zibila, Ipar Euskal Herrian arbuiatua, ezarri zenean, herritar ugarik ihesari eman zioten, Pirinioak Gipuzkoa eta Nafarroa Garaira zeharkatuz eta batzuek hor erresistentziarekin bat eginez. Konbentzioaren Gerraren hasierak (1793ko martxoa) ekarri zuen aldaketa bortitzena eta itzulezina. Mendebaldeko Pirinioetako Armadak hartu zuen agintea Ipar Euskal Herrian, Konbentzio Nazionaleko mandatarien pean: Jacques Pinet eta Jean-Baptiste Cavaignac. Haiek agindu zuten Lapurdiko zenbait herritako ehunka (edo milaka) biztanleren deportazioa.

Hertsapen giroaren aldi gogorrena 1795eko uztailean joan bazen ere, Frantziako nazio estatuaren aztarna geratzeko heldu zen, euskaldunen birnazionalizazio eredu bati ekinez, hezkuntza eta zerbitzu militarra ardatz harturik. Napoleonen 1814ko porrotaz geroztik ez zen eredu hori baliogabetu. Ipar Euskal Herria, berriz, joera politiko eliztarrari eta kontserbadoreari atxiki zitzaion. Hego Euskal Herrian, Lehen Karlistalditik Bigarren Karlistaldi osteko aldira galdu ziren foruak.

## Aurrekariak 
### Autogobernuaren higadura historikoa 
thumb|Uztaritzeko herriko etxea, garai bateko Motteko Gaztelua, Lapurtarren Biltzarraren bilgune
1620tik aurrera pixkanaka murriztuta bazen ere, Frantziako koroaren peko euskal herritarrek estatus erdi-autonomo bati eutsi zioten, erresuma horretan zuten bazter kokapenari eta Hego Euskal Herriarekin zituzten harreman eta loturei esker, hor ere antzeko autogobernu sistema baitzuten. Hala ere, hiru gobernu eta lege jurisdikzio zituzten, eta horietako ordezkariak baziren ere Bordeleko Parlamentuko kideak Gaskoinian (Lapurdi) eta Paueko Nafarroako Parlamentukoak (Nafarroan Beherea, Zuberoa).

Lapurdi zen Ipar Euskal Herriko probintzia dinamikoena, autonomia oso handiaz zerga sisteman XVIII. mende erdialdera, baina aldi berean arrantza okerrera zihoan, Amerikara irekitzen saiatutako merkataritza bideek huts egin zuten, eta ez zen sortzen merkataritza erakartzeko balio erantsiko produkturik. Lapurdiko erakunde legegilea Biltzarra zen, erakunde demokratikoa, eta oso parte-hartzailea orduko estandarretarako. Nobleziaren pisua bertan zinez txikia zen.

Nafarroa Behereak Frantziako Erresumaz aparte iraun zuen Pirinioen magalean, ekonomikoki bortuetako merkataritza bideak baliatuz, adibidez, Iruñea-Baiona bidea. Zuberoako oinarrizko lege agiria Kostüma zen, baina haren biltzar legegileko (estatua edo zinbideta) eskumen garrantzitsuenak 1733an erauziak izan ziren. Nafarroako Estatuek antzeko patua izan zuten Paueko agintariekin izandako auzien ondoren botere legegileak zorrozki murriztu zitzaizkienean, 1748an errege dekretu bidez.

### Mugaren, herri lurren eta zergen auzia 
Frantziako koroaren eta euskaldunen arteko harremanak gero eta zailagoak ziren: koroa gero eta eskumen gehiago biltzen ari zen, eta zerga ekarpen gero eta handiagoa eskatzen zuen. 1768tik Baigorri Harana eta Etxauzko bizkondearen etxea elkarren kontra asaldaturik zebiltzan errege jurisdikzioko lurren gaineko eskubideez. Eskubideak Etxautzeko jaunak eskuratu zituen, baina protestaka 1775ean herriak horiek berreskuratzea lortu zuen.

1784an, liskar gordin bat berpiztu zen Etxautzeko etxearekin, armak eraman eta ehizarako eskubidearen gainean. Mugen gaineko 1785eko Elizondoko Itunak berriz bizitu zuen herri xehearen haserrea, estatuek beren logika herriaren interesen gainetik inposatu zituztenean.

Lapurdin, berriz, zerga berri bat, gabela, sartzeko koroaren ahaleginak zirela eta, ezinegona piztu zen herritarren artean 1784an. 2.000 emakumetik gora kalera atera ziren, haietako batzuk armak eskuetan. Guienako Nevilleko jaunak armadak deitu zituen monarkiako toki desberdinetatik eta interbentzio militar peto-peto bat prestatu. Haranburu apaizaren artekaritzak baretu zuen giroa.

### Versaillesko Estatu Nagusietarako deia 
1788ko abuztuaren 8an, Frantziako koroaren peko estatuetako ordezkariek Versailleseko Estatu Nagusietarako deialdia atera zioten Luis XVI.a erregeari (Nafarroako Luis V.ari). Horiek 175 urte lehenagotik ez ziren egiten Frantziako Erresuman. Nafarroako hirugarren estatua, Alderdi Abertzalea, Versaillesen parte hartzearen alde jarri zen; ez, ordea, elizjendea eta noblezia; trukean, protesta bat igortzearen aldekoak ziren. Lapurtarrek, berriz, Arranguren Kaiera prestatu eta protesta bat plazaratu zuten 1788ko abenduan elkartu zirenean: erregearen deialdian, Baiona, Akize eta Saint-Severekin sartua izan zen Lapurdi. Garat anaiek esku hartu eta puntu hori konpondu zuten.

1789ko apirilaren 19an, larunbata, Lapurdiko 35 parrokiak Uztaritzen bildu ziren Versaillesera igorri beharreko ordezkariak hautatzeko. Hiru estamentuetako ordezkariak bildu ziren, erabat ezohikoa, Lapurdin erabakiak hartzeko eskumena hirugarren estatuak baitzuen. Goizeko hamarretan hasi zen bilkura San Bixintxo elizan, 16 urteko Dominique Joachim Urtubiakoa bailea buru zuela. Tartean, bozen eroskeria salaketak entzun ziren; izan ere, Ithurbide zen beste hautagaietako bat, Garat gazteenarekin lehia bizian, eta bigarren hori arrunt arrotza zen Lapurdin. Lapurtarrek 1788ko abenduan egin bezala, baxenabartarrak Donibane Garazin bildu ziren apiril hasieran, eta 1789ko apirilaren 4an ohartarazpena idatzi zioten erregeari:

    

Ekainaren 17an, Estatu Orokorrak ireki ziren Versaillesen; Nafarroan, berriz, Arranguren Kaiera prestatzen zuten, Nafarroako Estatu Nagusietako azkena, eta tonu zaharkitukoa, Bearno eta Lapurdikoa ez bezalakoa; azken bi horiek ere beren 'konstituzioa' (alegia, erakunde-egitura eta legeak) babesten zuten. Kaiera horretan, Nafarroa Frantziako tronutik aparte existitzen dela babesten da, baina erregea Nafarroa "bisitatzera" gonbidatu zuten, ohi zen bezala, erregeak bertako lurraldean egin behar baitzuen zina. Nafarrek Frantziako Erresumarekin konfederazio bat osatzeaz hitz egiten zuten. Azkenean, nafar ordezkariek Parisera mandatariak (diputazio bat) igortzeko deliberoa hartu zuten, erregearen aurrera.

Bertan, Logras, Olhontzeko markesa, eta Étienne Polverel sindikoa nabarmentzen ziren. Nafar mandatariak uztailaren amaieran heldu ziren Parisera, "beste mundu bateko enbaxadoreak izango balira bezala", Destreéek dioenez. Haatik, ordurako, erregeak Estatu Orokorrak desegiteko agindua emana zuen, eta Bastillaren Hartzea gertatua zen, uztailaren 14an. Beste mundu bateko ordezkariak ziruditela aurkeztu ziren Frantziako Nazio Biltzarrera, eskumen mugatuz, baina berehala adierazi zieten haien aginduak eta eskumenak baliogabeak zirela han. Zuberoako ordezkariek, nafarrak bezala, ez zuten ekaineko eta uztaileko bilkuretan parte hartu, artean Parisen ez zeudelako. Abuztuaren 4rako, helduak ziren. 

Euskaldunek, Garat anaia ilustratuak buru zituztela (Dominique Joseph eta Dominique *Zaharra*), ezin sinetsiz entzun zuten departamendu proposamena, eta aurka egin zioten frantses biltzarrean emandako hitzaldi sutsuetan. Uhart eta Escuret-Laborde Zuberoko ordezkariak, halaber, haren kontra mintzatu ziren, eta foruak defendatu zituzten. Ondorioz, gaitzespen oihuak eta txistuak entzun behar izan zituzten, eta ganberatik alde egin zuten. Garat anaiak, haatik, aztoramendu iraultzaile horretan, gainezkaturik ikusi zuten beren burua, eta lege- zein zerga-arloko berezitasunak bertan behera uztearen alde bozkatu zuten.

### Frantses antolamendu politiko berri bat 
#### Euskal departamenduaren aukera 
1790eko urtarrila Frantziako Nazio Biltzar eratu berriaren (*Assemblée nationale*) beste eztabaida batez hasi zen. Eskubideen berdintasunaren izenean, probintziak eta ordu arteko eskualdeko identitateak ezabatu nahi zituzten, desparekotasunak sortzen zituztelakoan. Parisen, Nazio Biltzarrak deliberoa hartu zuen: hutsetik hasitako diseinu administratibo bat erabaki zuen, eta bertan behera utzi ohiturazko herri lotura guztiak administrazioan. 

Beraz, proposatu zen Baiona, euskal lurraldeak eta Biarno elkartuko zituen departamentua sortzea. 

Garai honetan guztian, euskara zen eguneroko hizkuntza hiru lurraldeotan, gehiengo elebakarraz eta euskal-gaskoi elebidunen zati txiki batez osatuak, eta euskal ordezkariek euskaldunen hizkuntz errealitate desberdina nabarmendu zuten Frantziako Nazio Batzarrean. Otsailaren hasieran, Ipar Euskal Herriko parrokiak eta haranak, Donapaleun bildurik, euskaldunen departamendu baten alde agertu ziren, Biarnotik bereiz. 

*Garat pastorala Pagolan* liburuko historia txostenaren arabera, une horretan, politikarako herritar aktibo berriak zerrenatu ziren: ez zen sufragio unibertsalik izango. Izan ere, ordutik aurrera, euskal herritarren % 15ek baino gutxiagok izango zuten bozkatzeko eskubidea, eta hautagai izatekoa, berriz, % 1ek baino gutxiagok, ordu arteko tokiko biltzarretan usatzen zen etxe bakoitzeko boz bat printzipioaren kontrakoa. Dominique Garat *Zaharra*k uko egin zion konstituzio horren aleak banatzeari, adieraziz euskarazko bertsiorik ez zutela.

### Izutea 
Errepublikako agintariek, Jean-Baptiste Cavaignac eta Jacques Pinet buru zituztela, Lapurdin hegoaldean errepresio zabala ezartzea erabaki zuten. Euskara debekatua izan zen bizitza publikoan, adieraziz "fanatismoa euskaraz mintzatzen" zela. Are, hiru hilabete geroago, Parisen ''Rapport sur la nécessité et les moyens d'anéantir...'' onartu zen belardunaren 16an (ekainaren 4an), frantsesa esplizituki "askatasunaren hizkuntza" deklaratzen zuena.

1794ko udaberrian, milaka herritar etxetik kanpora behartu, adinaren eta sexuaren arabera taldekatu, eta ilara luze batean bultzatu zituzten haien etxetik gutxienez 80 kilometrora, Donibane Lohizunetik pasa ondoren eta gehienak Capbreton ingurura. Ehunka hil ziren, eta haien jabetzak erre edo bahituak izan ziren.

Hilabete batzuen buruan, deportatu askok itzultzea erdietsi zuten Konbentzio Nazional Jakobinoak porrot egin zuenean, baina ordurako beren jabetzak frantses 'abertzaleen' eskuetan zeuden. Epaiketa bat egin zen erantzukizunak argitzeko Berolisko Konbentzioan, baina ez zen goi-arduradunik erruduntzat jo. Herritarrak asaldatu egin ziren Lapurdi hegoaldean mendeku gosez eta gauzak bere onera etor zitezen. Adibidez, talde batek Uztaritzeko Mundutegi jauna hil zuen, talde deportazioa babestu zuelakoan. Erregimen berriaren biktima eta disidente asko erbestera joan ziren.

## Euskaldunak foruak galdu ondoren 
### Frantziako nazio-estatuaren hertsapena 
Lehendabiziko Frantses Errepublikako garai gogorrena joan zen arren, errepresioak ondorio kaltegarri eta ahantzezinak utzi zituen euskal gogo kolektiboan. Hura izan zen frantses egituraketa nazional berrian euskaldunak desagerrarazteko lehen ahalegina. Modernitatea frantses nazio-estatuari loturik zegoelako ideiak baztertu egin zituen euskaldunak kultur eta politikako identitate berezi bat edukitzetik.

Artean, Luis XVIII.a Borboiak Nafarroako Errege tituluarekin gobernatu zuen 1815etik 1824ra, baina sinbolikoa baizik ez zen, ez baitzuen esanahi juridiko edo politiko errealik: Nafarroako Erresuma ez zen existitzen gehiago. Iraun zuten Amikuze, Baigorri, Oztibarre, Garazi eta Zuberoako herri lurrek; 1838an ofizialki onartu ziren sindikatu komisioak eremu horiek kudeatzeko, eta 1856ko abenduko mugei buruzko hitzarmenak Pirinioetako haranen partzuergoak arautu zituen Añelarratik Txingudiko badiaraino.

Nafarroa Beherean, Alduden izan ezik, hirugarren estatua frantses sistema berriaren alde lerratu bide zen, bertako nobleziaren kontra egiten zuelakoan. Baigorriko herritarrek babesa eman zioten Jean Isidore Harizperi, 1.800 tiratzaileko Euskal Xazurren (edo Ehiztarien) armada osatuz eta Frantses Errepublikaren alde borrokatuz. Hurrengo hamarkadetan, ordea, euskaldunek kopuru handitan alde egin zuten Frantziako armadatik, bazterketa eta tratu txarren salaketen artean.

### Garaten euskal departamentua, Napoleon eta Frantsestea 
[thumb|Ipar Euskal Herria [Pirinio Atlantikoak|Pirinio Apaletako departamentu berrian: Baiona eta Mauleko barrutiak]]
Hala ere, Dominique Joseph Garatek, 1800 inguruan Bonaparteren arduradunetako bat zela, Frantziaren esaneko euskal printzerri bat sortzeko aukera proposatu zion. Proposamen horren zati batzuk Hego Euskal Herrian 1810etik aurrera ezartzen hasi ziren arren, Bonaparteren konponbidean Aragoi eta Kataluniako lurraldeak ere sartu ziren, Ebroz iparraldeko eremua, eta Bonapartek ez zuen kontuan hartu plan hori Ipar Euskal Herrirako.

1804an, Napoleonen Kode Zibila agindu zen, eta horrek oinordetzari eta jabetzari buruzko ohiturazko ikuspegia hautsi zuen, familiaren baserrien zatiketa ekarriz eta herri lurren erabilera murriztuz (estatuak zerga batzuk eskatzen zituen), beste emigrazio olde bat bultzatuz. Lege eta instituzioetako gertaera horiekin batera, askotariko espedizio militarrek exijentziak, errekrutatzeak eta bahimenduak ezarri zizkieten herritarrei, adibidez, Frantsestean.

### Frantses errepublikaren kontra 
Mende erdi geroago, Pirinio Apaletako prefetak deitoratu egin zuen bere eskumeneko lurraldean 80.000 biztanle gutxiago zeudela zergapetzearen eta zerbitzu militarraren ondorioz; Fermin Lasala donostiarrak komentario hori nabarmendu zuen Araba, Gipuzkoa eta Bizkaiko berezitasun instituzionala defendatzeko, euskal lurralde horietako foruak bertan behera geratu (1876) baino justu aurretik.Ipar Euskal Herriko euskaldun gehienek Frantziako Errepublikaren ideiaren kontra agertzen jarraitu zuten mende batetik gora, Erregimen Zaharra eta bertako instituzioak berrezartzeko esperantzaz.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Bolinaga, I. (2012), *La alternativa Garat. El proyecto napoleónico de crear un estado vasco*, Donostia, Txertoa. 
* Espartza, Jose Mari (2012), *Euskal Herria kartografian eta testigantza historikoetan*, Andoain, Berria, .

## Ikus, gainera 
* Foruen amaiera Hego Euskal Herrian
* Frantses nazionalismo
* Zamakolada
* Vendéeko Gerra

## Kanpo estekak