open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Piñoi finkoko bizikleta

eskuinera|thumb|275x275px| Fixed: sinpletasuna eta minimalismoa
**Piñoi finkoko bizikleta** (***fixie*** edo ***fixed*** ere deitua) abiadura bakarreko bizikleta bat da, piñoi askerik ez duena, eta horrek esan nahi du ez duela itopunturik; hau da, pedalak beti daude mugimenduan bizikleta martxan dagoenean. Horrek esan nahi du ezin zaiola pedalei eragiteari utzi; izan ere, atzeko gurpilak biratzen duen bitartean, kateak eta pedalek elkartasunez biratuko dute beti. Horregatik, frenatu egin daiteke, martxaren noranzkoaren alderantzizko indarra eginez, eta atzeraka ere joan daiteke.

Piñoi askeko abiadura bakarreko bizikleta fixie edo fixed ere deitzen dira, piñoi finkoetakoekin duten antzekotasun estetikoagatik, irizpide herrikoi hau oso erabilia delarik. Piñoia askea bada, ordea, erabili beharreko terminoa "abiadura bakarreko bizikleta" edo *single-speed* da.

Pistako bizikleta pistako txirrindularitzarako belodromoan erabilitako piñoi finkoko bizikleta mota da.

Piñoi finkoko bizikletetak lehiaketako txirrindulariek, zikloturistek, hiriko txirrindulariek eta bizikletan doazen mezulariek erabiltzen dituzte bereziki, arrazoi askorengatik; batez ere, arintasunagatik, sinpletasunagatik, mantentze baxuagatik edo irudiagatik. Gainera, bizikletan dabiltzaten mezulariek nahiago dute piñoi finkoa erabili, arinak direlako eta oso metro gutxitan abiadura handia har dezaketelako.
Matt Carthy

**Matt Carthy** (1977ko uztailaren 19a, Monaghan, Monaghan konderria), irlandar politikari bat da. 2020tik Dáil Éireann parlamentuan Sinn Féin alderdiaren parlamentaria izan zen, Cavan-Monaghan hautes-barrutia ordezkatuz. Aurrez, 2014-2020 artean Europako Parlamentuan Midlands–North-West hautes-barrutia ordezkatu zuen.
Ad Turres Albas

**Ad Turres Albas** Lazioko antzinako hiria izan zen. Ad Turres Albas, jatorriz, Volskoek sortutako hiria zen. Gaur egun ez da zehatz-mehatz jakin non zegoen baina itsasertzean zegoen, Circeiitik 15 kilometrotara eta Asturatik beste hainbeste. Egun Mura di San Donato proposatu da hiriaren lekua bezala. Severiana galtzadan zegoen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Two Weeks Notice

***Two Weeks Notice*** (euskaraz *Bi Asteko Oharpena*), 2002ko Marc Lawrence estatubatuarrak zuzendutako amodiozko komedia film bat da. Sandra Bullock, Hugh Grant, Alicia Witt, Dana Ivey, Robert Klein eta Heather Burns aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, New York, George Wade (Hugh Grant) ez da Lucy Kelson (Sandra Bullock) lege aholkulariaren laguntzarik gabe ezer egiteko gai. Abokatu buruargi honen betebeharrak hainbeste direnez ultzera bat du, eta gainera, lo egiteko denborarik ere ez du. Gehiena gogaitzen duena Georgek xarmangarriak haurtzain bezala erabiltzen duela da. Hortaz, bost urteko zerbitzuaren ondoren, Lucyk lana uztea erabaki du. Nahiz eta Georgek erabaki hori har ez dezan saiatu, azkenean baldintza baten truk aldegiten utziko dio: ordezkari bat bilatzea. Ordezkari berria Juve Carver (Alicia Witt) abokatu gazte eta handigura da, baina Georgek Lucy faltan botatzen du.

## Aktoreak 
* Hugh Grant: George Wade
* Sandra Bullock: Lucy Kelson
* Alicia Witt: June Carver
* Francie Swift: Lauren Wade
* Dana Ivey: Ruth Kelson
* Robert Klein: Larry Kelson
* Jason Antoon: Norman
* Heather Burns: Meryl Brooks
* David Haig: Howard Wade
* Dorian Missick: Tony
* Joseph Badalucco Jr.: Joseph Badalucco
* Jonathan Dokuchitz: Tom Brooks
* Sharon Wilkins: Polly St. Clair
* Bill Bowers: Mime
* Veanne Cox: Melanie Corman
* Janine LaManna: Elaine Cominsky
* Iraida Polanco: Rosario
* Charlotte Maier: Helen Wade
* Katheryn Winnick: Tiffany
* Donald Trump: Bere burua antzeztua
* Norah Jones: Bere burua antzeztua
* Mike Piazza: Bere burua antzeztua

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Hipotes

**Hipotes** (antzinako grezieraz Ἱππότης, *Hippotes*) greziar mitologiaren pertsonaia zen. Odisean Homerok Eoloren aita gisa aurkeztu zuen; Eolo haizeen zaindaria zen. Hilkorra zen, Eolia uhartearen erregea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Scooby-Doo (filma)

***Scooby-Doo*** edo ***Scooby-Doo: The Movie*** (euskaraz *Scooby-Doo: Filma*), 2002ko Raja Gosnell estatubatuarrak bizidun eta konputagailu bidezko animazioko abenturazko komedia film bat da. Hanna-Barbera ekoiztetxearen *Scooby-Doo* marrazki bizidun telesailean oinarritua dago. Freddie Prinze Jr., Sarah Michelle Gellar, Matthew Lillard, Linda Cardellini eta Rowan Atkinson aktoreek antzeztu zuten.

*Scooby-Doo 2: Monsters Unleashed* (2004, *Scooby-Doo 2: Monstruo Laxatuak*) jarraipena du.

## Argumentua 
Mystery Inc. enpresa itxitzera behartu zuen egoen talka jazo aurretik, Scooby-Doo (Neil Fanning) eta bere lagun Fred (Freddie Prinze Jr.), Daphne (Sarah Michelle Gellar), Shaggy (Matthew Lillard) eta Velmak (Linda Cardellini) Spooky uhartera bertarati daitezen eskatuko dien Emile Mondavarious (Rowan Atkinson) gizaseme bitxiaren deia jasoko dute, Spring Break gau klubean gertatzen ari diren naturazgaindiko gertaerak ikertu ditzaten.

## Aktoreak 
### Bizidun pertsonaiak 
* Matthew Lillard: Shaggy Rogers
* Freddie Prinze Jr.: Fred Jones
* Sarah Michelle Gellar: Daphne Blake
* Linda Cardellini: Velma Dinkley
* Rowan Atkinson: Emile Mondavarious
* Isla Fisher: Mary Jane
* Miguel A. Núñez Jr.: Voodoo Maisua
* Sam Greco: Zarkos
* Steven Grieves: N'Goo Tuana
* Holly Brisley: Entrenamendu bideoko emakumea
* Kristian Schmid: Brad
* Michala Banas: Carol

### Ahots bikoiztaileak 
* Neil Fanning: Scooby-Dooren ahotsa
* Scott Innes: Scrappy-Dooren ahotsa
** J. P. Manoux: Scrappy Rexen ahotsa
* Jess Harnell eta Frank Welker: Izakien ahotsak

### Kameoak 
* Sugar Ray
* Pamela Anderson
* Nicholas Hope

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Idoia Santamaria

**Idoia Santamaría Urkaregi** (Donostia, 1962) itzultzailea eta zuzentzailea da. Gaur egun, Elhuyar Fundazioan ari da itzultzaile- eta zuzentzaile-lanetan, eta zenbait literatura-lan ditu itzuliak.

## Ibilbidea 
Euskal Filologian lizentziaduna da, eta euskara-irakasle aritu zen 1980ko hamarkadan. Bikoizketarako testuak itzultzen eta egokitzen ere ibilitakoa da. Europar Batasuneko Itzulpen Zerbitzuan, gaztelaniarako itzultzaile-lanean aritutakoa da, eta, 2004tik aurrera, Elhuyar Fundazioko itzultzaile, zuzentzaile eta irakaslea da. Besteak beste, euskaratik gaztelaniara itzultzeko eskolak ematen dizkie itzultzaileei.

Hainbat literatura-lan itzuli ditu: 1992an, E.M. Fosterren *Aingeruak nekez ausartzen diren tokian* itzuli zuen, Literatura Unibertsala bildumaren barruan.

1998. eta 2000. urteen artean, hiru lan itzuli zituen gaztelaniara: Pablo Sastreren *Las cosas se han complicado un poco* (*Gauzak apur bat konplikatu dira*), Patxi Iturregiren *Con el viento en contra* (*Haize-kontra*) eta Xabier Mendiguren Elizegiren *Mi vieja montaña* (*Berriro igo nauzu*). Guztiak ere Hiru argitaletxeak argitaratu zituen.

2012an, Simon Singhen *Kodeen liburua. Kodeen eta kodeak hausteko sistemen historia sekretua* saiakera-liburua itzuli zuen, eta Elhuyarrek argitaratu zuen.

2018an eta 2019an, Literatura Unibertsala bildumako lan bana itzuli ditu: Friedrich Dürrenmatten *Epailea eta haren borreroa* eta Ingeborg Bachmannen *Aldibereko* ipuin-liburua. 2020an euskarazko itzulpen saria jaso zuen Euskadi Literatura Sarietan, Ingeborg Bachmannen *Aldibereko* lanaren itzulpenagatik.

Halaber, EIZIEren *31 eskutik* blogean kolaboratu zuen, 2012an eta 2013an.

## Argitaratutako itzulpenak 
* E.M. Foster: *Aingeruak nekez ausartzen diren tokian* (1992, Ibaizabal). Literatura Unibertsala bildumaren barruan argitaratutako lana, itzulpen-lehiaketa irabazi ondoren.
* Pablo Sastre: *Las cosas se han complicado un poco*. Sorburu-testua: *Gauzak apur bat konplikatu dira* (1998, Hiru).
* Patxi Iturregi: *Con el viento en contra* (2000, Hiru). Sorburu-testua: *Haize-kontra*.
* Xabier Mendiguren Elizegi: *Mi vieja montaña* (2000, Hiru). Sorburu-testua: *Berriro igo nauzu*.
* Simon Singh: *Kodeen liburua. Kodeen eta kodeak hausteko sistemen historia sekretua* (2012, Elhuyar).
* Friedrich Dürrenmatt: *Epailea eta haren borreroa* (2018, Erein; Igela).
* Ingeborg Bachmann: *Aldibereko* (2019, Erein; Igela).
* W. G. Sebald: *Austerlitz* (2022, Igela).
* Karl Marx: *Luis Bonaparteren brumairearen hemezortzia* (2023, Igela).
* Maja Haderlap*. Ahanzturaren aingerua.* (Pamiela, 2025). 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Idoia Santamaríaren artikuluak, *31 eskutik* blogean.
* Idoia Santamaríari egindako elkarrizketa, Hitzen Uberan atarian, Ingeborg Bachmannen *Aldibereko* liburuaren itzulpena dela-eta.
* Idoia Santamaríak itzulitako lanei buruzko kritikak, Armiarmaren Kritiken hemerotekan.
Conquest of Space

***Conquest of Space*** Byron Haskinek 1955ean zuzendutako zientzia-fikziozko filma da. George Palek Paramount etxerako
ekoiztutako lana da. Werner von Braunek idatzitako *"The Mars Project"* liburuan oinarrituta dago.

## Argumentua 
Espazio estazio batean eraikitako ontzi handi batek Martera joateko agindua jasotzen du, baina kapitainaren ustez, hegaldia jainkoarengana iristeko saiakera bat da: blasfemiatzat hartzen du eta bidaia eragozten saiatzen da.

## Aktoreak 
* Walter Brooke: Samuel T. Merritt koronela
* Eric Fleming: Barney Merritt kapitaina
* Mickey Shaughnessy: Mahoney sargentua
* Joan Shawlee: Rosie McCann
* Phil Foster: Jackie Siegle
* Benson Fong: Imoto sargentua
* Ross Martin: André Fodor

## Kanpo estekak 
* *Conquest of Space* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Lilo & Stitch

***Lilo & Stitch*** (euskaraz *Lilo eta Stitch*), 2002ko Chris Sanders eta Dean DeBlois estatubatuarrek zuzendutako marrazki bizidunetako abentura eta zientzia fikziozko komedia dramatiko film bat da. Disneyk ekoitzi zuen. Chris Sanders, Daveigh Chase, Tia Carrere, Ving Rhames, David Ogden Stiers, Kevin McDonald, Jason Scott Lee, Zoe Caldwell eta Kevin Michael Richardsonek bikoiztu zuten.

## Argumentua 
Hawaii, Lilo Pelekai (Daveigh Chase) neskatoa bakarrik sentitzen da, hortaz, "txakur" bat adoptatu eta Stitch (Chris Sanders) deituko du, bere konpainia perfektua izan zitekeen, estralurtar planeta batetik ihes egon eta Lurrera iritsi berri den esperimentu genetiko batetik sortutako izakia ez balitz. Maitasuna eta bere "ohana" hawaiar familia kontzeptuan duen fedeari esker, Lilok Stichen estimua bereganatu eta txakur bitxi horrek inoiz izango ez zuela uste zuen zerbait eskeiniko dio: etxe bat.

## Bizkoizleak 
* Daveigh Chase: Lilo Pelekai
* Chris Sanders: Stitch
* Tia Carrere: Nani Pelekai
* David Ogden Stiers: Jumba Jookiba
* Kevin McDonald: Pleakley
* Ving Rhames: Cobra Bubbles
* Zoe Caldwell: Aholkulari Handia
* Jason Scott Lee: David Kawena
* Kevin Michael Richardson: Gantu

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Windtalkers

***Windtalkers*** John Woo hongkondarrak 2002an zuzendutako gerra-film bat da. Nicolas Cage, Adam Beach, Peter Stormare, Noah Emmerich, Mark Ruffalo, Frances O'Connor eta Christian Slater aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Bigarren Mundu Gerra (1939-1945), Pazifikoko Gerran estatubatuar tropen aurrerakada japoniarrek etsaien mezu militarrak deszifratzeko duten gaitasunaren ondorioz oztopatua izan da, 1942 amaieran, ehundaka navajo beren ama hizkuntzan oinarritutako kode sekretuak erabiltzeko entrenatu dira, hain zuzen ere, japoniarrek deszifratzea lortu ez zuten bakarra. Joe Enders (Nicolas Cage) sarjentuak eta Rita (Frances O'Connor) erizainak Ben Yahzee (Adam Beach) eta Charlie Whitehorse (Roger Willie) navajoak babesteko misioaren ardura jaso dute.

## Aktoreak 
* Nicolas Cage: Joe Enders sarjentua
* Adam Beach: Ben Yahzee soldadua
* Peter Stormare: Richard Hjelmsted kanoilari sarjentua
* Noah Emmerich: Charles *Chick* Clusters lehen klaseko soldadua
* Mark Ruffalo: Milo Pappas kaporala
* Christian Slater: Peter *Ox* Henderson sarjentua
* Roger Willie: Charlie Whitehorse soldadua
* Brian Van Holt: Andrew Harrigan soldadua
* Martin Henderson: Thomas Nellie soldadua
* Frances O'Connor: Rita, erizain soldadua
* Jason Isaacs: Mellitz, maiorra

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Them!

***Them!*** Gordon Douglasek 1954an zuzendutako zientzia-fikziozko filma da. Warner Bros etxeak
ekoiztutako lana da.

## Argumentua 
Poliziak neska bat aurkituko du basamortuan, shock egoeran. Oihu bitxi bat entzun ondoren, basamortuan egindako proba atomikoek inurri erraldoi moduko bat sortu dutela deskubritzen dute.

## Aktoreak 
* Edmund Gwenn: Harold Medford doktorea
* James Whitmore: Ben Peterson sargentua
* James Arness: Robert Graham
* Joan Weldon: Patricia Medford doktorea
* Onslow Stevens: O'Brien
* Chris Drake: Ed Blackburn
*

## Kanpo estekak 
* *Them!* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Peter Bonetti

**Peter Phillip Bonetti** (Londres, 1941eko irailaren 27a - 2020ko apirilaren 12a) ingeles futbolaria izan zen. Chelsea taldeko atezaina izan zen, hamasei denboraldi eta 495 partida jolastu zituen guztira. Ingalaterrako futbol selekzio nazionalan zazpi aldiz jolastu zuen, Gordon Banksen ordezkoa zen. 1966ko Munduko Futbol Txapelketan parte hartu zuen baina ez zuen partidarik jolastu. 1970eko Munduko Futbol Txapelketan final-laurdenak jolastu zituen Alemaniaren aurka. Erretiratu ondoren hainbat talde entrenatu zituen.
25th Hour

***25th Hour*** (euskaraz *25. Ordua*), 2002ko Spike Lee estatubatuarrak zuzendutako drama film bat da. David Benioff idazlearen *The 25th Hour* (2001) eleberrian oinarritua dago. Edward Norton, Philip Seymour Hoffman, Barry Pepper, Rosario Dawson, Anna Paquin eta Brian Cox aktoreek antzeztu zuten.

## Sinopsia 
New York, droga-trafikoarengatik 7 urteko espetxe-zigorra jaso ondoren, Monty Brogani (Edward Norton) espetxera sartu aurretik 24 ordutako askatasun denbora gelditzen zaio. Manhattango erregea izan ondoren, Montyk maite zituenetatik urrundu zuten bere handitasun ametsei eta bizimodu eroari agur esatekotan da. Azken askatasun ordu horietan bere aita (Brian Cox) eta gaztaroko bi lagun onenekin harremana berreskuratzen saiatuko da: Jacob Elinsky (Philip Seymour Hoffman) irakasle lotsatia eta Frank Slaughtery (Barry Pepper) Wall Streeteko broker arrakastatsua. Baita Naturelle Riviera (Rosario Dawson) neska-lagun ohiarekin ere, poliziari salatu zion pertsona izan baitaiteke.

## Aktoreak 
* Edward Norton: Montgomery "Monty" Brogan
* Philip Seymour Hoffman: Jacob Elinsky
* Barry Pepper: Frank Slaugherty
* Rosario Dawson: Naturelle Riviera
* Anna Paquin: Mary D'Annunzio
* Brian Cox: James Brogan
* Tony Siragusa: Kostya Novotny
* Levan Uchaneishvili: Osaba Nikolai
* Tony Devon: Allen agentea
* Misha Kuznetsov: Senka Valghobek
* Isiah Whitlock, Jr.: Flood agentea
* Michael Genet: Cunningham agentea
* Patrice O'Neal: Khari
* Al Palagonia: Salvatore Dominick
* Aaron Stanford: Marcuse
* Marc H. Simon: Schultz
* Armando Riesco: Phelan

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Sir Thomas eta Lady Dixon parkea

**Sir Thomas eta Lady Dixon parkea** () Ipar Irlandako Belfast hiriaren hegoaldean dagoen hiri parke bat da. 0,53 kilometro karratuko azalera du, eta zelai, baso, errekalde, larrosa, lorategi eta hesituez osatua dago, bai eta japoniar lorategia, haurrentzako jolaslekua, kafetegia, orientazio xendak eta oinezkoentzako bidezidorrak ere.

## Kanpo estekak
Islamiar Urrezko Aroa

thumb|300px|Islamiar munduaren hedapena.   .
**Islamiar Urrezko Aroa** Islamaren historiako loraldi kultural, ekonomiko eta zientifiko bat izan zen, tradizionalki VIII. mendetik XIV. mendera bitartean gertatu zena. Tradizionalki, garai hau Harun al-Rashid abbastar kalifaren erregealdian (786tik 809ra) hasi zela ulertzen da, Bagdadeko Jakintzaren Etxearen inaugurazioarekin, non aurrekari kultural ezberdinak dituzten munduko hainbat tokitako adituek, munduko ezagutza klasiko guztia, bildu eta arabierara eta persierara itzultzeko agindua jaso zuten. Tradizioz, garai hau, Abbastar Kalifa-herriaren kolapsoarekin amaitu zela esaten da, mongolen inbasioen eta 1258ko Bagdadeko setioaren ondorioz gertatutakoa. Aditu batzuk urrezko aroaren amaiera 1350 inguruan kokatzen dute, egungo zenbait historialari eta adituk Urrezko Aro Islamikoaren amaiera XV. mendetik XVI. mendera artekotzat jo duten bitartean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arrain budin

**Arrain budina**, edo zehazkiago **legatz budina** batez ere legatzarekin egiten delako, arrain zuriarekin egiten den budina da, hotza ala beroa zerbitzatzen dena. Plater honetan oinarrituta Arzak donostiar sukaldariak krabarroka budina bururatu zuen 1971an.

Hala ere, egun ia arrain edo legatz budin gehienak Arzaken krabarroka budina bezala prestatzen dira, hau da, ogirik gabe eta, esne-gainarekin eta tomate saltsarekin.

Munduan ere badira beste arrain budin mota batzuk, adibidez Norvegiako *fiskepudding*.

## Ezaugarriak 
Krabarroka budinak ez bezala, plater honek ogia darama, baina esne-gainik ez.

Legatz budinaren errezeta Maria Mesteyer bilbotarraren sukaldaritza liburuan agertzen zen 1933an jada ("La Cocina Completa", Madril, 1933).

## Erreferentziak
Fabulinus

**Fabulinus** erromatar mitologiaren jainkoa zen. Bere izena *fabulari* hitzatik zetorren, ha da, mintzatzea. Jainko honek haurrei hitz egiten irakasten zien. Haur batek lehen aldiz hitz egiten zuenean gurasoek, eskertzeko, jainko horri eskaintza bat egin behar zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Piñoi aske

thumb| Piñoi askearen mekanismoa.
thumb| Bizikleta piñoia
**Piñoi askea** ardatz bati noranzko batean aske biratzea eta kontrako noranzkoan engranatua izatea ahalbidetzen dion mekanismoa da.

Piñoi askeak ahalbidetzen du, adibidez, txirrindulari batek pedalei eragiteari uztea gurpila frenatu edo blokeatu gabe.

## Mekanismoa 
Piñoiek norabide batean askatasunez biratzea eta kontrako norabidean bat eginda mantentzea ahalbidetzen duen ardatz batean instalatutako sistema bat da.

Malguki batek bultzatutako karraka batzuk erabiltzen dira, transmisioa egiten den biraketa-norabidean potentzia transmititzeko gainerako mekanismoarekin engranatzeko. Kontrako norabidean, karrakak ardatzera bultzatzen dira, eta gainerako mekanismoa askatasunez biratzen da. Bizikletetan, prozesu honek bizikletaren karraka-zarata klasikoa eragiten du pedalei eragiteari uzten zaionean.

## Erabilerak 
### Bizikletak 
Pinoi askeak oso erabiliak dira gaur egun dauden ia bizikleta guztietan. Horrela, txirrindulari batek pedalei eragin diezaieke, mugimendua atzeko gurpilera transmititu eta aurrera egin ahal izateko; baita pedalak emateari uzten dionean ere, atzeko gurpilak aske biraka jarraituko du, inertzia mugimendua pedalei berriz ere transmititu beharrik gabe.

Sistema hau asmatu aurretik bizikletek gurpila mantentzen zuten pedalekin bat eginda, piñoi finkoko bizikletak izenekoak. Horiek abantaila hau dute: asfaltoaren itsaspena nabaritzeko aukera ematen dute, eta bizikletaren inertziak itopuntuak pasatzen laguntzen du. Hala ere, ahalegin handiagoa eragiten dute belaunean frenatzean (balaztak erabiltzen ez badira), ez dute abiadura aldatzeko aukerarik ematen, galtzak platerarekin katigatzen badira ezin da bizikleta gelditu gabe pedalei eragiten utzi edo atzeko gurpila blokeatu, eta bihurgune itxietan ezin dira pedalak horizontalak mantendu, haiekin zorua ez ukitzeko.

### Automobilak 
Bi aldiko eztanda-motorra duten autoetan erabili dute gurpil askea; Saab 93 eta Saab 96 autoetan, esaterako. Horrek ezinezko egiten zuen motorra balazta gisa erabiltzea modelo horietan. Gaur egun, piñoi askea, adibidez, abiatze-motorrean erabiltzen da, horrek birabarkira bere mugimendua transmititzea ahalbidetuz, baina kontrako noranzkoan transmisioa saihestuz, eta horrek abiatze-motorraren matxura ekarriko luke, birabarkiak, behin autoa abiarazita, transmitituko liokeen biraketa-abiadura handiaren ondorioz.

### Helikopteroak 
Helikoptero baten helizeek motorrak baino azkarrago biratzeko gai izan behar dute, autorrotazioan sartzeko, errotore nagusiak edo buztanekoak huts eginez gero.

## Ikus, gainera 
* Engranajea
* Bizikleta-transmisioa
* Transmisio mekanikoa

## Kanpo estekak
Eve Arden

**Eve Arden** (jaiotzez 'Eunice Mary Quedens', 1908ko apirilaren 30a - 1990eko azaroaren 12a) estatubatuar aktorea izan zen, sei hamarkadan zineman, antzerkian, irratian eta telebistan aritutakoa. 1945easn Taldeko emakumezko Oscar Sarirako izendatua izan zen *Mildred Pierce* filmean egindako lanagatik.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
* Eve Arden IMDB atarian
Bagdadeko setioa (1258)

**Bagdadeko setioak** 1258ko urtarrilaren 29tik otsailaren 10era arte iraun zuen. Ilkhanerriko indar mongolen eta tropa aliatuek Abbastar Kalifa-herriko hiriburua zen Bagdaden setiatu, hartu eta arpilatu zuten . Mongolak, Möngke khanen anaia zen Hulagu Khanen agindupean zeuden. Möngkek bere gobernua, Mesopotamiara zabaltzeko asmoa zuen, ez zuzenean Kaliferria tronutik kentzea. Hala ere, Möngkek Hulaguri Bagdad erasotzea agindu zion, Al-Musta'sim kalifak mongolen menpean egotearen eta Persiako mongol-indarrei laguntza militarra emateko zerga ordaintzearen eskaerak arbuiatzen bazituen.

Hulaguk Persian hasi zuen bere kanpaina: nizarien, asasinoak barne, aurkako zenbait erasoak eginez eta Alamuteko bere gotorlekua ere hartu zuen. Gero, Bagdadera abiatu zen, Al-Musta'simi Möngken eskabideak onartzea eskatzera. Abbastarrek inbasiorako prest ez ziren arren, kalifak Bagdad ezin zela inbasio-indarren aurrean erori uste zuen, eta uko egin zion amore emateari. Hulaguk, ondoren, hiria setiatu zuen, 12 egunen ondoren amore eman zuena.

Hurrengo astean, mongolek Bagdad arpilatu zuten, sarraski ugari egin zituzten eta abbastarren liburutegi zabalak suntsitu zituzten, Jakintzaren Etxea barne. Mongolek Al-Musta'sim exekutatu zuten eta hiriko biztanle asko sarraskitu zituzten. Setioak, Islamiar Urrezko Aroaren amaieratzat hartzen dute eta, zenbait alorretan, lorpen kultural askoren amaiera ere suposatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kreazioaren Zutabeak

***Kreazioaren Zutabeak*** Arranoaren Nebulosako izarrarteko gasak sortutako elefante tronpen argazki bat da, Hubble espazio teleskopioak ateratakoa. Argazkiaren eremua Lurretik 6.500 argi urtera dago. Aglomerazio horiei horrela deitzen zaie, horiek osatzen dituzten gasa eta hautsa izar berriak sortzeko prozesuan dagoelako, eta, aldi berean, duela gutxi sortu diren hurbileko izarren argiaren eraginez higatzen ari delako. 1995eko apirilaren 1ean hartua, Hubbleren hamar argazki onenetako bat zela izendatu zuen Space.com webguneak. Argazkiaren ardura izan zuten astronomoak Jeff Hester eta Paul Scowen izan ziren, biak Arizonako Estatu Unibertsitatekoak. 2011n, ingurune hori ESAko Herschel Espazio Behatokiak berrikusi zuen.

## 2014ko berrikuspena 
Jatorrizko argazkia egin eta 20 urtera erresoluzio handiagoa zuen beste bat egin zuen Hubble espazio teleskopioak.

erdian|600px

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
OpenBoard

**OpenBoard** arbel interaktiboa eskaintzen duensoftware librea da, doakoa eta kode irekikoa da, edozein proiektagailurekin eta gailu apuntatzailerekin bateragarria izateko sortua da.

Jatorriz Open-Sankoré softwarearen fork bat izan zen, sinpletasuna eta egonkortasuna bilatzea zen fork honen asmo nagusia.

OpenBoard hainbat hizkuntzatan dago eskuragarri, euskaraz ere badago.

## Historia 
OpenBoard Open-Sankoré 2,0 bertxioan oinarritutako proiektuaren fork edo zatitze bat da. Open-Sankoré bera jatorrian Lausanako Unibertsitatean (Suitza) garatutako Uniboard softwarean oinarritzen da. Softwarea 2003an hasi zen garatzen eta 2003ko urrian erabili zuten lehen aldiz Unibertsitateko irakasleek. Ondoren, proiektua Mnemis SA tokiko enpresa sortu berri bati transferitu zitzaion. Ondoren, proiektua Afrikako Hezkuntza Digitalerako Interes Publikoko Frantziako Elkarteari saldu zitzaion, eta erakunde honek softwarearen jabetza intelektuala erosi zuen kode irekiko proiektu bihurtzeko, GNU Lizentzia Publiko Orokor Murriztuaren pean (LGPL).

## Erreferentziak 
## Kanpoko estekak 
* Alex Gabilondo: Nola grabatu zure klasea OpenBoard erabiliz. *Luberri*.
Carrie (2002ko filma)

***Carrie***, 2002ko David Carson estatubatuarrak zuzendutako beldurrezko film bat da. Stephen King idazlearen *1974ko izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago. Angela Bettis, Patricia Clarkson, Rena Sofer, Kandyse McClure eta Emilie de Ravin aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Carrie White (Angela Bettis) oso zorigaiztokoa sentitzen den neska nerabea da: bere ikasgelakideek ezikusiarena egiten diote, bizitza sozialik ez du eta bere ama Margareten erlijio fanatismo eta kontserbadurismoaren ondorioz edozein motako dikertsioetatik alboratua da. Bere institutuko graduazio festea iristear dela, Carrie bere ikasgelakideen adarjotze gupidagabeak sorraraziko dituen gertaera umilagarri bat jasango du, horregatik haietaz mendakatzeko bere telekinesia ahalmen harrigarriak erabiliko ditu.

## Aktoreak 
* Angela Bettis: Carrie White
** Jodelle Ferland: Carrie neskatoa
* Patricia Clarkson: Margaret White
* Rena Sofer: Desjarden andereinoa
* Kandyse McClure: Sue Snell
* Emilie de Ravin: Chris Hargensen
* Tobias Mehler: Tommy Ross
* Jesse Cadotte: Billy Nolan
* Meghan Black: Norma Watson
* Chelan Simmons: Helen Shyres
* Katharine Isabelle: Tina Blake
* David Keith: John Mulcahey detektibea
* Miles Meadows: Kenny Garson
* Tyler Foley: Lou Garson
* Laurie Murdoch: Morton institutuko zuzendaria
* Michael Kopsa: John Hargensen
* Michaela Mann: Estelle Horan
* Deborah DeMille: Estelleren ama
* Malcolm Scott: Jackie Talbot
* Steve Byers: Roy Evarts
* Erin Karpluk: Madeline
* Bill Dow: Scharnhorst jauna
* Andrew Robb: Danny Erbter
* David Neale: Plessy ofiziala

## Ikus gainera 
* *Carrie* (1974, Stephen King)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Basutolandia

**Basutolandia** () 1884an ezarritako britainiar koroaren kolonia bat izan zen, Lurmuturreko kolonia lurraldea kontrolatzeko gai ez zelako. Viktoria Erresuma Batukoak lurraldearen aginte zuzena izan zuen, Mandatari Goren baten bitartez gauzatu zuena.

Basutolandia zazpi barruti administratibotan banatu zuten: Berea, Leribe, Maseru, Mohale's Hoek, Mafeteng, Qacha's Nek eta Quthing. 1966an independentzia lortu ondoren, Basutolandia Lesothoko Erresuma bezala berrizendatua izan zen.

## Kanpo estekak
Kay Francis

**Katherine Edwina "Kay" Francis** (1905eko urtarrilaren 13a - 1968ko abuztuaren 26a) estatubatuar aktorea izan zen. 1920ko hamarkadaren amaieran antzerkiari ekin zion Broadwayn, eta zineman 1930-1936 bitartean arrakasta handia lortu zeun Warner Brosen eskutik; estudio horietako ondoen ordaindutako emakumezko aktorea izan zen.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
* Kay Francis IMDB atarian
* Callahan, Dan. Kay Francis: Secrets of an Actress, *Bright Lights Film Journal* aldizkarian
Mikela Gastesi

**Mikela Gastesi Berekoetxea** (Gorriti, 1929ko urriaren 27a - Hondarribia, 1997ko  irailaren 10a) nafar irakasle eta euskaltzalea izan zen. Iruñean lehedabiziko ikastolaren sorkuntzan eta zuzendaritzan parte hartu zuen.

## Ibilbidea 
Mikela Gastesi baserri giro euskaldunean sortu zen, estuasunik gabeko familia batean. Lau anai-arrebatan bigarrena zen. Herrian bertan zegoen eskolara joan zen, eta nahiz eta ingurune hartan haur guztiak euskaldunak ziren, irakasleek ez zieten haurrei beraien hizkuntzan hitz egiten uzten, eta gazteleraz mintzatzen ziren. Bere maistra zen Zipri Huarte iruindarraren laguntzarekin gurasoak konbentzitu zituen Nafarroako hiriburuan ikasten jarraitzeko eta Gastesi Iruñera joan zen irakaskuntza ikastera. 1952an ikasketak bukatu, eta lehen urteak Uztegin eman zituen irakasle lanetan. Ezkondu eta gero, Iruñera itzuli zen familiarekin. 1960an Iruña'ko Euskalerriaren Adiskideak elkartea sortu zuten euskaltzale batzuek ikastola bat sortzeko asmoz. Mikela Gastesik haurrentzako lehen ikastola abiatu zuen, hainbat traba burokratiko gainditu ostean.

Hauek izan ziren elkartearen zuzendariaren hitzak:''"Euskalerriaren Adiskideek badugu Ikastola. (...) Ez da euskara erakusteko, lehenengo aritmetika edo lehenengo geografia euskaraz irakasteko baizik. Ikasketak Mikela Gastesik emango ditu. Gure laguntzaile honek hiru kualitate ditu (eginkizun horretarako): maistra tituluduna, euskalduna jaiotzez eta ikastoletan praktikatua. Esperimentu gisa hasiko den lehen ikasturte honetara pedagogia-metodo modernoak dakartza, beste 'ikastola' batzuetan emaitza bikainez frogatuak izan direlako."*Izan ere, Gipuzkoan Elbira Zipitriaren metodologia eta hango Ikastolen sorrera-mugimendua ezagunak zituen Gastesik. *Nuestra Señora de Irantzu'' ikastolako lehen maistra bilakatu zen. 1965ean, 11 ikasle zeuzkan, eta 1969an, 348 ikasle eta 11 irakasle izan zituen bere zuzendaritzapean. 1970ean Ministerioak legeztapena kendu zien, eta ikastolak Iruña'ko Euskalerriaren Adiskideak elkartearen babes legalaren pean jarraitu zuen, Uxue Ikastola izenarekin eta Gastesik zuzenduta. Ikastola gero bitan banatu, eta San Fermin Ikastola, Zizurren, eta Paz de Ziganda Ikastola, Mutiloabeitin. Erretiroa harturik, familiarekin Donostiara joan, eta bospasei urte Gipuzkoako hiriburuan bizi izan ondoren, Hondarribian egin zituen azken urteak euskaltzale nafarrak.

## Errekonozimenduak 
* 2019ko abenduan Iruñeko Kondestablearen jauregian *Hemen baditun 14* erakusketan omendu zuten, XX. mendean zehar euskararen sustapen eta normalizazioaren alde arituriko emakumeak omentzeko erakusketa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* [Rosa Miren Pagola(https://eu.wikipedia.org/wiki/Rosa_Miren_Pagola): *Mikela Gastesi* Bidegileak bilduman.]
Lehen Italo-Etiopiar Gerra

**Lehen Italo-Etiopiar Gerra** () Italiak eta Etiopiak (Errusia eta Frantziaren laguntzarekin) 1895etik 1896ra borrokatu zuten. Wuchaleko Itunak eragin zuen, izan ere, italiarren arabera, Itunak herrialdea italiar protektoratu bihurtu zuen. Gerran zehar, etiopiarrak, zenbakiz eta suzko arma modernoekin ongi armatuak, nagusi ziren. Etiopiarrek Errusia eta Frantziaren laguntza jaso zuten: boluntarioak, aholkulari militarrak, armadaren entrenamendua eta armen salmenta. Italia, aldiz, nazio gaztea eta gehienbat pobrea zen, eta arma zaharkituez hornitua zegoen.

Eskala handiko gerra, 1895ean lehertu zen: Eritrea Italiarreko tropa kolonialek hasiera batean arrakasta izan zuten, baina, Etiopiako tropek, italiar posizioak kontraeraso eta Mekeleko italiar gotorlekua setiatu eta errenditu zuten. Italiako porrota Adwako guduaren ondorioz gertatu zen, non Etiopiako armadak kolpe erabakigarria eman zien kopuruan oso gaindituak zeuden italiarrei eta eritrear askariei. Eritrear batzuk, etiopiarrek traidoretzat hartuak, harrapatu eta mutilatu zituzten. Addis Abebako Itunak gerra amaitu zuen. Mendebaldeko metropolien gaineko lehen garaipen afrikarra izan ez zen arren, gerra hau panafrikanismoaren ikur nagusi bihurtu zen, eta, gerrari esker, Etiopiak bere burujabetza ziurtatu zuen 1936ra arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etiopiar

**Etiopiarrak** Etiopiako herritarrak dira. Herrialdeak hainbat talde etnolinguistiko ditu: oromo, amhara, somaliar eta tigrinyek herrialdearen %75aren biztanleria osatzen dute baina, guztira, 80 talde baino gehiago ditu. Gehienek kuxtar hizkuntzez egiten dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tigrinya

**Tigrinya** edo **tigrigna** () Afrikako Adarrean bizi den talde etniko bat da, batez ere Eritreako goi-ordokietan eta Etiopiako Tigray eskualdean bizi dena. Tigrinyeraz egiten dute, antzinaroan egiten zuten geʽezen oinordekoa dena. Eritreako biztanleriaren %55a osatzen dute eta gehienak nekazari kristauak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sidamo

**Sidamo** () Afrikako Adarrean bizi den talde etniko bat da, batez ere Sidama eskualdean bizi dena. Kuxtar familiarena den sidamoeraz egiten dute. Gutxienez IX. mendean jatorria zuten bere erresumen koalizioa mantendu zuten, 1880ko hamarkadan Menelik II.ak eskualdea bereganatu zuen arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chung Won-shik

**Chung Won-shik** (Seul, 1928ko abuztuaren 5a - *ib.*, 2020ko apirilaren 12a) Hego Koreako lehen ministroa izan zen 1991 eta 1992 bitartean. Militarra eta unibertsitateko irakaslea izan zen. Hezkuntza ministroa eta lehen ministroa izan zen.
Gurage

**Gurage** () Afrikako Adarrean bizi den talde etniko bat da, batez ere hego-mendebaldeko Etiopiako eskualde menditsuan bizi dena. Kuxtar familiarena den gurageeraz egiten dute. Gehienak nekazariak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Immunoseneszentzia

[eskuinera|thumb|250px|[Linfozito bat odol-frotis batean]]

Immunoseneszentzia zahartze ahala immunitate-sistemak jasaten duen narriadurari deritzo  . Horren ondorioz, gizabanako zaharrek sentikorragoak bihurtzen dira infekzioen aurrean, eta minbizia pairatzeko probabilitate gehiago ere badute (gogoratu immunitate-sistemak funtsezko zeregina burutzen duela minbiziaren prebentzioan)  .

Immunoseneszentziak gehiago eragiten dio immunitate-sistema espezifikoari ez-espezifikoari baino .

## Immunoseneszentziaren kausak 
Anitzak dira:

* Timo guruinaren endekapena. Timoaren endekapen prozesua oso goiz hasten da, umeengan, baina zahartzaroan timoaren neurria hutsaren hurrengoa da. Gogoratu timoan T linfozitoak heltzen direla, immunitate zelularrean funtsezko zeregina burutzen duten elementuak .

* Zelula ama hematopoietikoen asaldurak. Zelula horiek odoleko zelula guztien (eritrozito, leukozito, plaketak...) zelula aitzindariak dira, eta zahartzerakoan autoberritzearen gaitasuna galtzen dute. Ondorioz, zahartzaroan fagozito eta linfozito gutxiago daude, eta fagozitoek euren ahalmen fagozitikoa galtzen dute hein handi batean 

* Zelula dendritikoen (antigeno aurkezle garrantzitsuak direnak) eta NK zelulen jarduera ere gutxituta dago 

* Antigorputzak sortzen dituzten B linfozitoen jaitsiera ere adina aurrera joan ahala areagotzen da.

Immunoseneszentziaren ondorioak patologia anitzetan islatzen dira: minbizia, infekzioekiko erresistentzia gutxitua, gaixotasun autoimmuneak (adineko jendeak autoantigorputz gehiago ditu) eta hantura kronikoak, etab.

Bestalde, txertoen eraginkortasuna ere mugatuta dago adineko jendearengan, oroimen immunologiko eta T eta B zelulen ekoizpena adina aurrera joan ahala urritzen delako.

## Erreferentziak
Marcel Rémy

**Marcel Rémy**, (Gruyère, 1923ko otsailaren 6a - 2022ko uztailaren 10a) Suitzako alpinista izan zen. 90 urte bete ostean eskaladan jarraitzeagatik egin zen ezagun.

## Biografia 
Bertha eta François Remyren semea. . Aita nekazari eta basomutila zen, eta gero trenbideetan aritu zen.

2017an, 94 urte zituela, *Argentinako Ispilu*ra igo zen (14 luze, 5b / 5c, klasifikazio "zaila", Vaud-eko Alpeetan 450 metroko altuera duen amildegia), bere bi semeek lagunduta; handik parapentez jaitsi zuten.

Osasun arazoak izan arren (operazio kirurgikoak, protesiak bi aldaketan) Rémyk ia egunero entrenatzen zuen kiroldegian: 94 urterekin 5c-rainoko igoerak egiten zituen (kiroldegian zein mendian), eta alpetar eskia eta mendi eskia praktikatzen zuen. .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Romain Guelat, erreportaia « Une vie pour la montagne, 2014, bideoa RTS *Passe-moi les jumelles*, 23 min
*  « Marcel Remy - 94 years old and back to the summit », 2020, bideo, 24 minutu.
Gurageera

**Gurageera** () Etiopiako hego-mendebaldeko etengabeko dialektoa da, gurage herriak egiten duena. Hizkuntza semitikoen familiakoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Kemp Starley

thumb|275x275px| J. K. Starley & Co. Ltd iragarkia
**John Kemp Starley** ( 1854ko abenduaren 14a - 1901eko urriaren 29a ) asmatzaile eta industrial ingelesa izan zen, bizikleta modernoaren egiletzat jotzen dena. Bizikleta merkaturatzeko *Rover* izena asmatu zuen, ordutik hainbat ibilgailu mota izendatzeko erabili den izena.

## Biografia 
Starley 1854an jaio zen Church Hill-en, Walthamstow-n, Londresetik gertu. John Starley lorezain baten eta Mary Ann Cippen-en semea zen. 1872an Coventryra joan zen bizitzen osabarekin, James Starley asmatzailearekin, lan egitera . Han William Hillman-ekin ere bat egin zuen, Ariel bizikloak fabrikatzen hainbat urtez arituz.

1877an William Suttonekin elkartu zen, bertako txirrindularitzaren zale sutsua, eta Starley & Sutton konpainia sortu zuen. Bizikleta seguruagoak eta erabiltzen errazagoak garatzea izan zuten ardatz, garai hartan ohikoak ziren gurpil erraldoiak zituzten bizikloak baino. Trizikloak egiten hasi ziren, eta 1883an "Rover" markarekin merkaturatzen hasi ziren.

1885ean, Starleyk historia egin zuen Rover segurtasun-bizikleta egin zuenean. Rover-a katea zuen atzeko trakzioko bizikleta bat zen, antzeko tamainako bi gurpilekin, eta gurpil altuko bizikloen aurreko diseinuak baino askoz egonkorragoa. Cycling aldizkariak adierazi zuen Rover bizikletak "mundu mailako irismen patroi bat ezarri" zuela ("set the pattern to the world") eta esaldia urte askoan erabili zuen bere iragarkietan.

1889an, enpresak *J. K. Starley & Co. Ltd* izena hartu zuen, eta 1890eko hamarkadaren amaieran berriz aldatu zuen izena, ordutik aurrera *Rover Cycle Company Ltd.* deituz.

Starley 1901ean hil zen bat-batean, eta Harry Smyth enpresako zuzendari nagusia izatera pasatu zen. Starley hil eta gutxira, Rover konpainiak motoak eraikitzen hasi ziren lehenengo eta gero autoak.

## Irudiak 
Rover bizikletaren hainbat eredu:

## Ikus, gainera 
* Rover (motozikletak)

## Kanpo estekak
Dizdira itzalgailu

[thumb|120 mm-ko kanoidun [Merkava tanke baten tiroaren dizdira.]]
**Dizdira itzalgailu** bat () kanoi bati eransten zaion gailu bat da, tiro bat egin eta jaurtigaia ateratzean sortzen diren gas beroak bideratuz eta tiroan sortzen den dizdiraren ikusgarritasuna gutxitzen duena, tirogilea itsutu ez dadin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kate (bizikleta)

[thumb|300x300px| [Lehiaketako txirrindularitza|Lehiaketako bizikleta baten kate-mailak ]]
**Bizikleta-katea** pedalen eta atzeko gurpilaren arteko trakzio-potentzia transmititzeko mota honetako ibilgailuetan erabiltzen den gailu mekanikoaren zati bat da. Arrabol artikulatu formako zenbait kate-mailez osatuta dago, gurpil horzdunak igarotzean engranatzeko. Bizikleta-kate gehienak aleazio-altzairuz eginda daude, baina badira nikelatutako modeloak, oxidazioa eragozteko edo arrazoi estetikoengatik egiten direnak.

## Historia 
[thumb| 1912ko [Sunbeam (bizikletak eta motozikletak)|Sunbeam bizikleta, katea koipeztatuta mantentzeko sistema original batekin, karter txiki baten antzera funtzionatzen duen karkasa baten bidez ]]
Antzinako bizikletetan erabilitako kate diseinu zaharkituen artean bloke-katea, kate gurutzatua, eta Simpson katea ageri dira. Lehen kateak diseinu bakunak ziren, pasadorerik gabekoak. Eredu primitibo horiek fidagarritasun arazoak eta marruskadura apur bat gehiago (eta eraginkortasun mekanikoaren galerak) zituzten kate modernoek baino.

Muga horiek gogoan, Diamant Alemaniako bizikleta-konpainiako Nevoigt anaiek arrabol-kate bat diseinatu zuten 1898an, larakoak erabiltzen zituena, eta denboraren poderioz gaur egun nagusi den kate-mota bihurtu dena. Abiadura-aldagailurik gabeko mekanismoetan erabiltzen direnak (pistako bizikletak eta ingelesez "fixies" izenez ezagutzen diren piñoi finkoko hiri-bizikleta modernoak), zein abiadura-aldagailu anizkoitzak dituzten eta desbideratzailea duten bizikletetan erabiltzen direnak, arrabolen eta larakoen kate modernoen motarekin bat datoz. Txinatik datozen larako ez desmuntagarriko kate merkeagoak oraindik eros daitezkeen arren, ezaugarri mekaniko txarragoak dituztenez, ez dira gomendagarriak.

Katez propultsatutako bizikleten adibide goiztiarrak dira Guilmet eta Meyer (1869), Lawson (1879), McCammon eta Starley Rover (1884) eta Diamant (1895).

Segurtasun-bizikletak agertu aurretik, bizikloek ez zuten katerik erabiltzen, eta pedalak normalean aurreko gurpilaren ardatzean finkatuta egoten ziren. Diseinu honek bizikloaren gehieneko abiadura gurpilaren diametroarekin lotzen zuen, aurrealdeko gurpilak ahal bezain handiak zituzten modeloak agertzea ahalbidetuz. Hainbat lotura-mekanismo asmatu ziren martxa-erlazio eraginkorra lortzeko, baina arrakasta mugatuarekin.

Kate bidezko trakzioaren erabilerak bizikletaren gehienezko abiadura optimizatzea ahalbidetu zuen, bi gurpil horzdunen arteko transmisio-abiadura egokitzea erraztuz: bata pedalei lotua eta bestea atzeko gurpilari. Horri esker, fabrikatzaileek trakzio-gurpilaren neurria murriztu zuten, gidatzearen segurtasuna hobetuz. Era berean, engranaje aldakorreko sistemak garatzea ahalbidetu zuen, txirrindulariek, ibilaldian, lurraren edo errepidearen maldarekiko eta indarrarekiko aldaketa erlazioa doitu ahal izateko, abiadura ezberdinetan pedalei eragiteko kadentzia eraginkorra lortuz.
Coram populo

***Coram populo*** latinezko esaldia da. "Herriaren aurrean" esan nahi du. Testuingururen arabera esanahia "guztion aurrean, publikoan" da. Adierazpen hori interesatu guztiei, edo, nolanahi ere, publiko zabalari gertatutako gertaera adierazteko erabiltzen da.

Esaldia Horazioren testu batetik dator (*Poetika* 185): "Ne pueros coram populo Medea trucidet" ("Ez dadila izan Medea bere seme-alabak herriaren aurrean zatitzen dituena").
Teresa Atutxa

**Teresa Atutxa Urtizberea** (Irun,  - 2000), **Sor Amparo** izenaz ezaguna, gipuzkoar erlijiosa izan zen.

## Biografia 
Teresa Atutxa Irunen 1913an jaio zen. Bere sei anai-arrebak bezala, familiaren baitan hasi zituen musika ikasketak. 1933an erizaintza ikasi zuen Madrilgo San Carlos ospitalean. Gipuzkoako Psikiatriko Probintzialean erizain postua lortu zuen. 1940ko irailaren 20an Zumarragako Mesedetakoetan nobizia moduan sartzeko utzi zuen, eta Sor Amparo izena hartu zuen. Orduan, tuberkulosiaren aurkako hainbat klinika eta sendategitan lan egin zuen, eta hogeita lau urtez Donostiako Toraxeko Ospitalean bizi izan zen.

Mesedetakoaren Lagundian abesteko ohitura errotuak musika errepertorio zabala ezagutarazi zion, batez ere bokala. Bere komunitateko liturgia-ospakizunen beharrak bultzatuta, ahots-lanak konposatu zituen, eta, aldi berean, 1958-1963 aldian eskatzaileen irakasle aritu zen.

## Lanak 
Bere obra ofizioetarako kantuetan zentratzen da, batzuk ahots zurientzat harmonizatuak eta beste batzuk ahots eta pianoarentzat. Oro har, tonalitatearekiko errespetua dute ezaugarri, harmonia leunak, askotan seigarren graduaren gaineko akordeen bidez, eta kadentzietako atzerapenekiko nolabaiteko gustua.

* *Gloria*, koro eta organorentzat. 1960
* *Redemptrix Captivorum*, kororentzat. 1960
* *Sanctus*, koro eta organorentzat. 1960.
Aleazio-altzairu

**Aleazio-altzairua**, **altzairu aleatua** ere esaten zaiona, beren propietate mekanikoak hobetzeko elementu kimiko dituen, pisuan % 1,0tik % 50era bitartekoa, altzairu mota da. Aleazio-altzairuak bi taldetan banatzen dira: aleazio txikiko altzairuak eta aleazio handiko altzairuak. Bien arteko bereizketa aldatu egiten da: Smith eta Hashemik % 4an kokatzen du muga aleazio-materialen pisuan, eta Degarmok, berriz, % 8,0an. Aleazio-altzairua normalean aleazio txikikoak izendatzen ditu.

Altzairu oro aleazioa da, baina altzairu guztiak ez dira aleazio-altzairuak. Altzairu sinpleenak burdina (Fe) ( % 99 inguru), karbonoz aleatua (C) ( % 0,1 – 1 inguru, motaren arabera) dira. Hala ere, "aleazio-altzairua" terminoa karbonoaz gain beste elementu aleatzaile batzuk dituzten altzairuei buruzko termino estandarra da, normalean manganesoa (ohikoena), nikela, kromoa, molibdenoa, banadioa, silizioa eta boroa. Hain ohikoak ez diren aleazio-materialak aluminioa, kobaltoa, kobrea, zerioa, niobioa, titanioa, tungstenoa, eztainua, zinka, beruna eta zirkonioa izan daitezke.

Hona hemen aleazio-altzairuen propietateen hobekuntza karbono-altzairuen aldean: erresistentzia, gogortasuna, zailtasuna, higadurarekiko erresistentzia, tenplagarritasuna eta beroko erresistentzia. Propietate hobeak lortzeko, altzairuak tratamendu termikoa izatea behar izan dezake.

Aleazio-altzairu horietako batzuek oso aplikazio zorrotzak dituzte, hala nola erreakzio-motor baten turbina-besoetan, ibilgailu espazialetan eta erreaktore nuklearretan. Burdinaren propietate ferromagnetikoak direla eta, aleazio-altzairu batzuek oso aplikazio garrantzitsuak dituzte magnetismoari erantzuteko, hala nola motor elektriko bat edo transformadore bat.

Hona hemen aleazio txikiko altzairu nagusiak:

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak
Vladimir Gorev

**Vladimir Efimovitx Gorev** (; Velizh, Vitsebskeko oblasta, 1900 &ndash; Mosku, ) sobietar militarra izan zen, Espainiako Gerra Zibilean aholkulari moduan aritutakoa.

## Biografia 
Gorev Velizh bielorrusiar herrian jaio zen, Vitsebskeko oblasta, garai hartan Errusiar Inperiokoa zena. Gaztaroan Armada Gorrian sartu eta Errusiako Gerra Zibilean (1918-1921) borroka-esperientzia handia pilatu zuen. Ondoren, jada SESBeko maila militarrean sartuta, Txina aldera 1927an hasitako gerra zibilean Txinako Alderdi Komunistaren milizien sobietizazio prozesua azkartzeko helburuarekin aholkulari bezala bidali zuten (Txinan "Nikitin" eta "Gordon" ezizenez ezaguna izan zen) .

SESBera itzultzean, Espainiako Gerra Zibila piztu ondoren, sobietar gobernuak Gorev "aholkulari militar" bezala bidali zuen Espainia errepublikarrera. Gorevek Madrilera 1936ko udazkenean agregatu militar bezala iritsi zenean, brigadako jeneral gradua zuen. Espainian "Sancho" ezizena jaso zuen. baita ondoren Iparraldeko Armadako Estatu Nagusiko buru zen Francisco Ciutat («Angelito» deitua) militar komunistak ere.

Ospe horri esker, 1937ko udaberrian iparraldeko fronte errepublikanora bidali zuten Kiril Jacksonen ordez. Iparraldeko frontean, berriz, Bilboko defentsan, euskal ofizialen txostenak ez ziren hain onak izan, eta haien merituak borroka horien taktika belikoan zalantzan jarri zituzten. Iparraldeko frontea erorita, Gorevek ez zuen lortu hesi frankistatik ihes egitea, eta, beste soldadu errepublikar askorekin batera, Asturiasko mendietan babestu zen, urte amaieran erreskatatua izatea lortu zuen arren. Berriro deitu zuten Madrilera, eta handik SESBra itzuli zen.

Jada bere aberrian, Gorev, Stalinen Purga Handiaren testuinguruan "traizio" susmoengatik 1938ko urtarrilak 25ean atxilotu zuten. 1938ko ekainaren 20an epaiketa sumarioa egin zioten, heriotza-zigorra ezarri eta egun berean fusilatu zuten. 1956an SESBeko gobernuak Gorev akusazioetatik birgaitu zuen.

## Erreferentziak
Hutsean ontziratze

thumb|300px|Haragia hutsean ontziratuta.
thumb|300px|Ontziratzean erabiltzen diren tresnak.
**Hutsean ontziratzea** produktu bat ontziratu ondoren barrutik airea kentzean oinarritzen den ontziratze metodoa da. Hutsean gordetako elikagaiaren iraungitze data luzatu egiten da horrela.

## Ezaugarriak 
Ontziratze metodo honetan plastikozko poltsak edo filma erabiltzen dira airea igarotzen uzten ez dutelako. Sistema honek elikagaietan bakterien presentzia asko gutxitzen du. Gehiago gutxitzeko, beste metodo osagarriak erabiltzen dira: hutsean ontziratu eta antioxidatzaileak gehitzea, hutsean ontziratu eta trataera termikoa ezartzea adibidez. Horrela gordetako tratatu gabeko haragiak hamar egun inguru iraun dezake. Haragi onduen kasuetan tratamenduak bakterien zabaltzea mugatu egiten du, produktuaren bizitza luzatuz.
 
## Mugak 
Nahiz eta huts ponpen erabilerak oxigeno gehiena kendu, horrek ez du bakteria anaerobioen handitzea mugatzen, aerobioenak bakarrik, anaerobioek ez dute oxigenorik behar eta. Ondorioz elikagaia kutsatu dezakete. Badira ere organismo batzuk, esporak bezalakoak, hutsean latente gelditu eta bilgarria irekitzerakoan berriro ere aktibatzen direnak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ontziratzea

## Kanpo estekak 
* :Etxean hutsean ontziratzeko bideoa.
* :Etxean ontziratzeko tresnarik gabe Youtuben.
Zoolea major

***Zoolea major*** Mantidae familiako mantis espeziea da.

## Banaketa geografikoa 
Venezuela eta Bolivia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Euskalduna (aldizkari foruzalea)

***Euskalduna*** 1896-1909 urteen artean Bilbon argitaraturatutako astekari politiko elebidun bat izan zen. Euskal-Erria elkarte foruzalearen baitan Ramon de la Sotak ordezkatzen zuen korrontearen agerkaria izan zen. 1898an Sotaren taldea Sabin Aranaren EAJrekin bateratu zenean astekariaren ideologia hasierako foruzaletasunetik euskal nazionalismorako jauzia egin zuen. Mugimendu politiko horren baitan joera moderatuaren alde egin zuen. Desagertu zenean Euzkadi egunkariak hartu zuen bere lekukoa. Elebiduna zen, baina gaztelaniak euskarak baino pisu handiagoa zuen.

## Bibliografia 
* Estornés, Zubizarreta, Idoia: *Euskalduna*, Auñamendi Eusko Entziklopedia.
* Díaz Noci, Javier: *Euskalduna. Periódico Fuerista*, Bilbaopedia.

## Ikus, gainera 
* La Unión Vasco-Navarra
* Euzkadi (egunkaria)

## Kanpo estekak 
* «Euskalduna» aldizkariaren ale guztiak Bizkaiko Foru Liburutegiaren liburutegi digitalean irakurgai
Zoolea minor

***Zoolea minor*** Mantidae familiako mantis espeziea da.

## Banaketa geografikoa 
Brasil.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak