Ezpata

**Ezpata** bi ahoko arma zuri bat da, helduleku eta xafla ebakitzaile luze bat duena (normalean, metro erditik gorakoa). Ezpata eskuz ebakitzeko edo zulatzeko erabiltzen den arma ahodun eta xafladuna da. Bere xafla, labana edo sastakai bat baino luzeagoa, helduleku bati lotuta dago eta zuzena edo kurbatua izan daiteke. Jotzeko ezpatak xafla zuzenagoa eta punta zorrotza izan ohi du. Ebakitzeko ezpatak xafla kurbatua izateko joera du, eta, xaflaren alde batean edo bietan, ertz zorrotza izateko joera du. Ezpata asko jotzeko eta ebakitzeko diseinatuta daude. Kronologia eta jatorri lekuaren arabera, ezpataren ezaugarriak aldatu egiten dira.

Ezpatak Brontze Aroan sortu ziren dagatik garatuta. Lehenbiziko aleak K.a. 1600 ingurukoak dira. Burdin Aroko ezpatak labur samarrak eta esku-babesik gabeak ziren oraindik. Erromatar Inperio Berantiarreko armadan sortutako ezpata mota, *spatha* izenekoa, Europako Erdi Aroko ezpataren aurrekaria izan zen. Horrek, Erdi Aro Betean, zaldunen ezpata ekarri zuen. Aro Modernoan, arinagoa den estoke mehea (*espada ropera* gaztelaniaz) sortu zen Espainian. Ezpatak, XVIII. mendean, garrantzia galtzen joan ziren, eta, XIX. mendean, berriz, arma zeremonial gisa edo eskrima modernoaren kirolean baino ez ziren erabiltzen. Ezpata hitza antzinako ingelesezko *sweord* hitzan du jatorria.

Ezpata erabiltzeari, ezpata-trebetasuna edo, testuinguru modernoan, eskrima deritzo. Aro Modernoaren hasieran, mendebaldeko ezpata-diseinua bi formatan banatu zen, ezpatak eta sableak.

Ezpatak, hala nola estokea eta geroago ezpata txikia, azkar zulatzeko eta labankada zauri sakonak eragiteko diseinatuta zeuden. Luzeak eta zuzenak, baina arinak eta ondo orekatuak, oso maniobragarriak eta hilgarriak ziren duelu batean, baina nahiko ez eraginkorrak ebaki edo zauritzeko mugimendu batean erabiltzen zirenean. Ondo zuzendutako aurre-kolpe edo estokada batek borroka bat segundo gutxitan amai zezakeen bakarrik ezpataren puntarekin, eta horrek eskrima modernoaren oso antzeko borroka estilo bat garatzea ekarri zuen.

Ezpata ebakitzaileak, hala nola sablea, eta antzeko xaflak, hala nola alfanjea, sendoagoak ziren, eta gerran erabili ohi ziren. Etsai anitz ebakitzeko eta zauritzeko eraikia, askotan zalditik, sablearen xafla kurbatu luzeak eta pisuaren oreka, zertxobait aurreratuak, berezko izaera hilgarria ematen zion gudu-zelaian. Sable gehienek punta zorrotzak eta bi ahoko xaflak ere bazituzten, zalditeria-karga batean soldadu bat bestearen atzetik zulatzeko gai bihurtuz. Sableak gudu-zelaian erabiltzen jarraitu ziren XX.&nbsp;mendearen hasiera arte. Lehen Mundu Gerran erabilitako AEBko Itsas Armadako M1917 alfanjea haien armategian gorde zen Bigarren Mundu Gerra ondo sartu arte, eta marine askori M1941 izeneko alfanje aldaera bat eman zitzaien Pazifikoko gerran oihaneko aihotz inprobisatu gisa.

Ezpata gisa sailkatutako arma ez-europarren artean daude: Ekialde Hurbileko zimitarra, dao txinatarra eta katana japoniarra txinatarraren antzekoa. Txinako *jiàn* 剑 da ahobiko ezpata ez-europar adibide bat, baita Burdin Aroko ahobiko ezpatetatik eratorritako modelo europarrak ere.

## Historia 
### Brontze Aroa 
[thumb|200px|[Hallstatt kulturako ezpatak, XIX. mendeko marrazki batean.]]
Ezpata dagatik garatu zen, xafla luzeak egitea posible izan zenean. K.a. III. milurtekoan lortu zen Ekialde Hurbilean, hasieran kobreari artsenikoa erantsiz eta zenbait urte geroago eztainuaren bidez. Baina 60 cm-tik gorako xaflak ez ziren ohikoak edo praktikoak Goi Brontze Arora arte, brontzearen haustura-tentsioa txikia delako, eta, hortaz, xafla luzeak aise tolesten ziren.

Dudarik gabe ezpatatzat har daitezkeen lehenbizikoak zibilizazio minoikokoak dira (K.a. 1700 inguru), metro bateko luzera lortu baitzen. Europako Brontze Aroan, Naue II motako ezpatak nabarmentzen dira (Julius Naue-ren omenez deituak), oso iraupen luzea izan baitzuten. K.a. XIII. mendean sortu ziren Italiako iparraldean, Kutxatila-zelaien kulturaren testuinguruan, eta Burdin Arora ere ailegatu ziren, zazpi mende geroago. Denbora horretan, brontzetik burdinara pasa zen, baina oinarrizko diseinua ez zen aldatu. Naue II motako ezpatak 85 cm-koak izan zitezkeen, baina gehienak 60 cm-tik 70 cm-ra bitartekoak ziren.

### Burdin Aroa 
Burdina K.a. XII. mendetik aurrera hasi zen erabiltzen, baina K.a VIII. mendera arte ez zen zabaldu. La Tene kultura hedatu zenerako (K.a. V. mendea), burdinazko ezpatek brontzezkoak ordeztu zituzten Europa osoan.

Burdina gogortzeko, brontzearekin gertatzen zen bezala, ezpatak mailakatu egiten ziren, eta ez tenplatu. Hortaz, ez ziren brontzezko ezpatak baino askoz gogorragoak, baina, produkzioa errazagoa eta lehengaia dezente ugariagoa izanik, lehenbiziko aldiz armada osoak hornitu ziren metalezko armez (nahiz eta Brontze Aroko Egipton hala gertatu).

Denborak aurrera egin ahala, arotzek ikasi zuten karbonoa galdaketan erantsiz aleazio hobea lortzen zela eta, burdina tenplatuz eta iraotuz ezpatek ia-ia ez zutela kalterik jasotzen. Hala ere, denbora luzea pasa behar izan zuen hori guztia zabaltzeko, eta, Erdi Aroan ere, gogortu gabeko ezpatak ohikoak ziren.

### Indiaren antzinatea
Ezpatetarako karbono handiko altzairua, geroago Damaskoko altzairua izenez agertuko zena, ziurrenik, Indian, K.a.&nbsp;I.&nbsp;milurtekoaren erdialdean sartu zen. *Eritreo itsasoko periploa*k aipatzen du Indiako burdinazko eta altzairuzko ezpatak antzinako Indiatik antzinako Greziara esportatzen zirela. Indiako azpikontinenteko Damaskoko altzairuz egindako xaflak Persiara ere iritsi ziren. Erromatar Inperioaren amaieran, *spatha* sartu zen, luzeagoa (erabiltzailearen, *spatharius*, terminoa Konstantinoplako gorteko maila bihurtu zen), eta, harrezkero, «ezpata luze» terminoa aplikatzen zaie dagokien garaietarako nahiko luzeak diren ezpatei.

Partiar eta Sasandar Inperioetako ezpatak nahiko luzeak ziren, sasandar ezpata berantiar batzuen xaflak metro bat baino gutxiagokoak baitziren.

Ezpatak zigor fisiko desberdinak ezartzeko ere erabiltzen ziren, hala nola kirurgiarik gabeko anputazioa edo heriotza-zigorra burugabetze bidez. Ezpata erabiltzea, arma ohoragarria, erromatarren garaitik, nobleziari eta goi-klaseei gordetako pribilegio gisa hartzen zen Europan.

### Antzinako Persia
[thumbl|upright=0.75|[Dario I.a Handia|Dario I.a Persiakoa, bere magalean, akinazio bat eusten]]
K.a. lehen milurtekoan, persiar armadek, jatorrian, «akinaka» (akinakes) izeneko eszitiar diseinuko ezpata bat erabiltzen zuten. Hala ere, persiarren konkista handiek ospetsuagoa egin zuten ezpata persiar arma gisa, neurri batean, armaren benetako izaera galtzeraino, bada, «akinaka» izena garai hartako persiar armadak erabilitako edozein ezpata mota izendatzeko erabili baitzuen.

Jatorrizko «akinaka» 35 eta 45 cm arteko (14 eta 18 hazbete arteko) ezpata bi ahokoa zela uste da. Diseinua ez zen uniformea ​​eta, egia esan, identifikazioa, arma baino gehiago, zorroaren izaeran oinarritzen da; zorroak, normalean, euskarri apaingarri handi bat izaten du, erabiltzailearen eskuineko aldean gerriko batetik zintzilikatzeko aukera ematen duena. Hori dela eta, uste da ezpata pala behera begira ateratzeko pentsatuta zegoela erasoetarako ustekabeko labankadarako prest.

XII.&nbsp;mendean, Seljuktarren dinastiak «shamshir» kurbatua sartu zuen Persian, eta XVI.&nbsp;mendearen hasieran, asko erabiltzen zen.

### Antzinako Txina
Txinako burdinazko ezpatak mendebaldeko Zhou dinastiaren azken aldian agertu ziren lehen aldiz, baina burdinazko eta altzairuzko ezpaten erabilera ez zen orokortu K.a.&nbsp;III.&nbsp;mendera arte, Han dinastiara arte.[17] Txinako «daoa» (刀 pinyin dāo) aho bakarrekoa da, batzuetan sable edo ezpata zabal gisa itzultzen dena, eta «jian»a (劍 edo 剑 pinyin jiàn) aho bikoa da. «Zhanmadao»a (literalki «zaldiak arrailtzeko ezpata») Song dinastia garaiko zalditeriaren aurkako ezpata oso luzea da.

### Erdi Aroa
### Europa
#### Goi eta Erdi Aroa
thumb|ezkerrera|upright=1.3|Luis IX.aren Morgan Bibliako gudu eszena, XIII.&nbsp;mendeko ezpatak erakusten dituena.
Erdi Aroan, ezpata-teknologia hobetu zen, eta ezpata arma oso aurreratu bihurtu zen. «Spatha» mota ezaguna izan zen Migrazioen garaian baita Erdi Aroan ere. Vendel garaiko «spatha»k artelan germaniarrez apainduta zeuden (erromatar txanponetan oinarritutako «brakteato» germaniarren antzera). Bikingoen garaian, ekoizpen estandarizatuagoa ikusi zen berriro, baina oinarrizko diseinua «spatha»rena izaten jarraitu zuen.

X.&nbsp;mendearen inguruan, behar bezala tenplatutako eta iraotutako altzairuaren erabilera aurreko garaietan baino askoz ohikoagoa bihurtzen hasi zen. Frankoen «Ulfberht» xaflek (egilearen izena xaflan txertatuta) kalitate handikoak ziren bereziki. Karlos Burusoilak ezpata horien esportazioa debekatzen saiatu zen, bada, bikingoek frankoen aurkako erasoetan erabiltzen baitzituzten.

Wootz altzairua (Damaskoko altzairua izenez ere ezagutzen dena) Indiako azpikontinentean K.a.&nbsp;V.&nbsp;mendean garatu zen altzairu berezi eta oso preziatua izan zen. Bere ezaugarriak bereziak ziren altzairuaren urtze eta birmoldaketa bereziari esker, perlitazko matrize batean dagoen zementita globular izenez ezaguna, zeinak burdin karburoen sareak sortzen zituen. Damaskoko altzairua ezpatetan erabiltzea oso ezaguna bihurtu zen XVI.&nbsp;eta XVII.&nbsp;mendeetan.

XIV. mendean, armadura aurreratuagoen erabilera gero eta handiagoa zela eta, esku eta erdiko ezpata sortu zen, «sasiko ezpata» izenez ere ezaguna. Helduleku luzea zuen, eta horrek esku batekin edo birekin erabil zitekeela adierazten zuen. Ezpata horiek bi eskuko helduleku osoa ematen ez bazuten ere, eramaileei ezkutu edo daga bat eusteko aukera ematen zieten bigarren eskuan edo bi eskuko ezpata gisa erabili kolpe indartsuagoa emateko.

Erdi Aroan, ezpata Jainkoaren hitzaren sinbolo gisa erabiltzen zen maiz. Mitologian, literaturan eta historian ezpata askori emandako izenek armaren prestigio handia eta jabearen aberastasuna islatzen zuten.

## Ezpata motak 
### Heldulekuaren arabera 
Heldulekua eusteko beharrezko esku kopuruaren arabera sailkatu daitezke ezpatak:

* **Bi eskuko ezpata** terminoak, *Zweihänder* (alemanez) edo *two-handed sword* (ingelesez) izenez ezaguna, bi eskuekin erabiltzeko diseinaturiko ezpata luzeari egiten dio erreferentzia. Ezpata honen adibide ugari aurkitu ditzakegu Europan zehar: *ezpata luzea* (Erdi Arotik Berpizkunderaino erabilia), *claymore* (Erdi Aro berantiarreko ezpata Eskoziarra) edo *Bidenhänder* (XVI. mendeko *Doppelsöldner* izeneko mertzenario alemaniarrek erabilia), adibidez.
* **Esku eta erdiko ezpata,** *Hand-and-a-half sword* (ingelesez) edo «sasikume ezpata» izenez ere ezaguna, XIX. mende amaiera eta XX. mende hasierako ezpata zen.
* **Esku bakarreko ezpata,** *One-handed sword* (ingelesez), Sir Walter Scottek erabilitako erretronimoa zen, bi eskuko eta esku eta erdiko ezpatak desberdintzeko erabilia. Esku bakarreko ezpata gehienak eskuinarekin erabiltzeko sortzen zirela uste izan den arren, ezpata ezkertiak urriak zirelakoan, badirudi ezpata ezkerti ugari ere diseinatu izan direla.

### Xafla edo ahoaren arabera 
* **Aho bikoitzeko ezpata zuzenak**.
* **Aho gabeko ezpata bultzatzaileak**.
* **Aho bakarreko ezpata kurbatuak**.

### Kronologia eta jatorri geografikoaren arabera 
## Ezpata famatuak 
### Historian 
* ***Tizona:***. Mio Cid-en eresiaren arabera, ezpata Marokoko Bucar erregearena zen, eta  Cid-ek (1043-1099) kendu zion Valentzian.
* '**Wallace* ezpata**:. William Wallace (1270–1305) zaldun eskoziarrari loturiko ezpata da, Eskoziako independentzia gudan Ingelesen aurkako erresistentzia burutu zuena.
* **Ulfberht ezpatak**. Ipar Europan (Renania, Volgako Bulgaria) aurkituriko IX-XI. mendeetako 170 ezpatako bilduma da.

### Kondairatan edo mitologian 
* Asi
* Cura Si Manjakini
* Gan Jiang
* Mo Ye
* Kris Mpu Gandring
* Kris Setan Kober
* Kris Taming Sari
* Kusanagi
* Nandaka
* Shamshir-e Zomorrodnegar
* Thuận Thiên
* Totsuka-no-Tsurugi
* Zulfiqar
* Almace
* ***Caladbolg*:*' Irlandar mitologiako *Ulsterko zikloa* izeneko elezahar eta sagen bilduman aipaturiko Fergus mac Róich erregearen ezpata da.
* '**Claíomh Solais*:** «Argiaren ezpata» Eskozia eta Irlandako kondaira gaelikoetan aipaturiko tropoa da.
* ***Clarent*:*' *Morte Arthure* olerkian*,* *Excalibur*rez gain, Artur erregeak erabilitako armetako bat da. Mordredek ezpata lapurtu, eta, harekin, Artur hil zuen Camlannen.
* **Dáinsleif**. 
* **Dyrnwyn**. 
* ***Excalibur:*** Artur erregearen kondairazko ezpata da. 
* **Fragarach**.
* **Gram**.
* **Harpe**.
* **Hauteclere**.
* **Hǫfuð**.
* **Hrotti**.
* **Hrunting**.
* **Kladenets**.
* **Lævateinn**.
* **Mimung**.
* **Mistilteinn**.
* **Murgleys**.
* **Nægling**.
* **Précieuse**.
* **Ridill**.
* **Skofnung**.
* **Freyr-en ezpata:**.  Norvegiar mitologian, Freyr euriaren, goizeko eguzkiaren eta emankortasunaren jainkoa zen, eta bere kabuz borrokatzeko gai zen ezpata bat zuen. Gerðr erraldoiarekin ezkondu ahal izateko, ezpata Skírnir zerbitzariari eman zion; beraz, Ragnaröken Surt erraldoiaren aurka borrokatu behar zuenean, bere ezpata gabe geratu, eta erraldoiak hil egin zuen.
* ***Durandal:*** *Errolanen kantua*k azaltzen duenez, Errolan zaldunaren ezpata izan omen zen, Karlomagnok aingeru batetik eskuratu ostean oparitua.
* **Damoklesen ezpata**. Damoklesek Dionisio I.a tiranoa lausengatzen zuen esanez zorionekoa zela botere eta ahalmen handiko pertsona zelako eta handitasunez inguraturik zegoelako. Dionisiok tronuko lekua hartzea proposatu zion tronuak zaldi baten buztaneko ile batetik zintzilikaturiko ezpata bat gainean zuelarik zoria boterearen egikaritzaren erantzukizunetik zetorrela irudikatzeko.
* '**Tyrfing*:** Norvegiar mitologiako Tyrfing zikloan aipaturiko ezpata magikoa da. Gardarikiko Svafrlami erregeak, Odinen biloba zena, Dvalinn eta Durinn nanoak harrapatu eta ezpata eraikitzera behartu zituen; horiek, mendeku gisa, ezpata madarikatu zuten. Hori dela eta, ezpata zorrotik ateratzen zen bakoitzean, gizon bat hiltzen zuen, amaieran Svafrlami bera hil zuelarik.

* ***Colada*:*' *Tizona*rekin batera, *Mio Cid*en kantoreak Cideari egotzi zion ezpata hori, Bartzelonako «Remont Verenguel» kondearen aurkako gerra baten sari moduan eskuratua.

* '**Marte*ren ezpata:*' Atila hunoen azken erregearen ezpata zen.
## Oharrak
## Erreferentziak 
### Bibliografia
* Allchin, F. R. (December 1979). "A South Indian Copper Sword and Its Significance". J. E. van Lohuizen-de Leeuw, ed. *South Asian Archaeology 1975: Papers from The Third International Conference of The Association of South Asian Archaeologists in Western Europe, Held in Paris*. Brill Academic Publishers. pp. 106–18. . .
* Burton, Richard F. (2008).*The Book of The Sword*. Cosimo, Inc. .
* Comnena, Anna (1928).  *The Alexiad* (). Ed. and trans. Elizabeth A. Dawes. London: Routledge. Via the Internet History Sourcebook.
* 
* Edgerton, Wilbraham Egerton; et al. (2002). *Indian and Oriental Arms and Armour*. Mineola, N.Y.: Courier Dover Publications. . .
* 
* 
* Green, Thomas A. (2001). *Martial Arts of the World: An Encyclopedia*. Vol. 1. ABC-CLIO. .
* Kirkland, J. Michael (2006). *Stage Combat Resource Materials: A Selected and Annotated Bibliography*. Greenwood Publishing Group. .
* 
* Naish, Camille (1991). *Death Comes to The Maiden: Sex and Execution, 1431–1933*. Taylor & Francis Publishing. .
* Prasad, Prakash Chandra (2003). *Foreign Trade and Commerce in Ancient India*. Abhinav Publications. .
* Smith, William (1843). *A Dictionary of Greek and Roman Antiquities*. New York: Harper & Brothers.
* Wertime, Theodore and Muhly, J. D., eds. (1980). *The Coming of the Age of Iron*. Yale University Press. .
* Withers, Harvey J. S. (2006). *World Swords 1400–1945*. Studio Jupiter Military Publishing. .

## Ikus, gainera 
* Duelu
* Eskrima
* Aho (ebakitze-tresnarena)
* Sable
* Zaldun
* Ezpata txiki

## Kanpo estekak