Ipar itsasoa

**Ipar itsasoa** Ozeano Atlantikoaren itsaso marjinal bat da, ekialdean Norvegia eta Danimarkako kosten artean kokatua, mendebaldean britainiar uharteetakoak eta hegoaldean Alemania, Herbehereak, Belgika eta Frantziakoak. Skagerrak itsasoaren ekialdeko badia moduko bat da, Kattegat-en bidez Baltikoarekin lotzen duena; Baltikoarekin konektatuta dago Kieleko ubidearen bidez ere. Mantxako kanalak Atlantikoaren gainerako zatiekin lotzen du hegoaldetik, eta, iparraldetik, berriz, Norvegiako itsasoarekin, zeina Shetlandak iparraldean itsasoak hartzen duen izena baita.

Mareak nahiko irregularrak dira, iparraldetik datorren korronte batek eta hegoaldetik datorren beste batek bat egiten baitute bertan. Euri eta laino ugari dago urte osoan, eta ipar-mendebaldetik nabigazioa arriskutsu egiten duten ekaitz bortitzak datoz.

750.000 km²-ko azalera du, 960 km inguruko luzera eta 480 km-ko zabalera, gehienez. Sakonera txikiko itsasoa da, batez beste 95 metroko sakonera baitu: Dogger bankuan, itsasoaren erdian eta 25 bat metroko sakoneran, mamut-aztarnak aurkitu izanak frogatzen du azken glaziazioan izotzez estalita edo azaleratuta zegoela. Izotza urtzean, bankua uharte itxurako azken gordeleku moduko bat bihurtu zen.

Antzinaroan, itsaso hori *Oceanum* edo *Mare Germanicum* izenez ezagutzen zen. Gaur egungo izena Frisiako uharteen ikuspegitik sortu zela uste da, handik erabat iparraldera geratzen baitzen, eta Hegoaldeko itsasoari (Frisiako itsasoa eta Zuiderzee, Herbehereetan) kontrajarrita. Luzarora, gaur egungo izena nagusitzen joan zen, eta Aro Modernoan nagusi zen dagoeneko. Aipaturiko Aro Modernoan, ohikoa zen Ozeano Atlantiko osoari Ipar itsasoa edo Nord Itsasoa deitzea, eta, ordainetan, Ozeano Bare osoari Hegoaldeko Itsasoa edo Sud Itsasoa deitu zitzaion.

Inguruko estatuetako hizkuntza ofizialen arabera: frantsesez, Mer du Nord deitzen zaio; nederlanderaz, Noordzee; alemanez, Nordsee; suedieraz, Nordsjön; danieraz, Nordsøen; norvegieraz, Nordsjøen, eta North Sea ingelesez. Frisieraz, Noardsee deitzen zaio, eta, eskozieraz, A' Mhuir Tuathen.

Petrolio eta gas natural hobi garrantzitsuak ditu, 1970eko hamarkadan ustiatzen hasi zirenak.

## IHOren mugaketa
Itsasoak mugatzeko arloan nazioarteko agintaritza nagusiak, Nazioarteko Erakunde Hidrografikoak («International Hydrographic Organization, IHO), itsasotzat jotzen du Ipar Itsasoa. Mundu osoan erreferentzia den «Limits of oceans and seas» (Ozeano eta itsasoen mugak, 1953ko 3. edizioa) argitalpenean, 4 zenbakiaz identifikatzen du, eta honela definitzen du:

## Izena
Antzinaroan, itsaso hori *Oceanum* edo *Mare Germanicum* izenez ezagutzen zen. Gaur egungo izena Frisiako uharteen ikuspegitik sortu zela uste da, handik erabat iparraldera geratzen baitzen, eta Hegoaldeko itsasoarekiko oposizioagatik (gaur egun Wadden itsasoa, Herbehereetan). Luzarora, gaur egungo izena nagusitzen joan zen, eta Aro Modernoan nagusi zen dagoeneko.

Inguruko estatuetako hizkuntza ofizialen arabera, Mer du Nord deitzen diote frantsesez; Noordzee, nederlanderaz; Nordsee, alemanez; Nordsøen, danieraz; Nordsjøen, norvegieraz, eta North Sea, ingelesez. Mendebaldeko frisieraz, Noardsee esaten zaio; iparraldeko frisieraz, berriz, Weestsiie (Mendebaldeko itsasoa), eta eskoziar gaelikoz, A' Mhuir a Tuath.

Jasotzen den lehen izenetako bat «Septentrionalis Oceanus» edo Ipar Ozeanoa da, Pliniok aipatu zuena. Hala ere, beren kostaldean bizi ziren zeltek «Morimaru» edo itsaso hila izena aipatzen zuten, herri germaniarrek ere bere egin zutena «Morimarusa» bilakatuz. Izen horrek erreferentzia egiten dio ur hila edo ur gezatako geruza zerrenda batzuei, ur gaziren gainaldea hornitzen zutenak, urari itxura lasaia emanez. Fenomeno horren erreferentzia Erdi Aroraino luzatu zen, antzinako goi-alemanaren «giliberōt»en edo erdialdeko-nederlanderaren «lebermer»en edo «libersee»n hauteman daitekeenez.

Aldi luzeetan erabilitako beste izen arrunt batzuk izan ziren: «Mare Frisicum» eta «Mare Germanicum» (edo Oceanus Germanicus) latinezko terminoak, baita beste hizkuntza batzuetan dituzten baliokideak ere.

## Geografia
[thumb|left|1490ean, [Claudio Ptolomeo|Ptolomeoren *Geografia* izeneko mapa baten berregitea, non «Oceanus Germanicus» izena agertzen den.]]
Ipar itsasoa, mendebaldean, Orkadak uharteek eta Ingalaterra eta Eskoziako ekialdeko kostak mugatzen dute; ekialdean, Eskandinaviako penintsularen hego-mendebaldeko muturrak eta Jutlandiako mendebaldeak (Norvegiako eta Danimarkako kostaldeak, hurrenez hurren), eta, hegoaldean, Alemaniako mendebaldeko kostaldeak, Herbehereetako eta Belgikako kostaldeak eta Frantziako iparraldeko kanalak.​ Hego-mendebaldean, Dover edo Calais itsasartetik harago, Ipar itsasoa Mantxako kanal bihurtzen da, Ozeano Atlantikoarekin lotzen duena.

970 kilometroko luzera du, eta 580 kilometroko zabalera; 750.000 kilometro koadroko azalera, eta 94.000 kilometro kubikoko bolumena hartzen ditu.​ Ipar itsasoko kostaldearen inguru guztian, uharte eta uhartedi garrantzitsuak daude, hala nola Shetland uharteak, Orkadak eta Frisiako uharteak. 184 milioi pertsona inguru bizi dira Ipar itsasorantz doazen ibaien arrotan. Eremu horrek industria-kontzentrazio trinkoak ditu.

### Sakonera
Iparralderantz, 53° 24' N latitudetik aurrera, oro har, Ipar itsasoaren hondoa modu desegokian jaisten da. Hegoaldean, Calaisko itsasarterantz makurtzen da.

Ipar itsasoa, ia osorik, Europako plataforma kontinentalean dago, batez besteko 90 metroko sakonerarekin; 100 metro baino gehiagoko sakonera duten eremu gutxi ditu. Salbuespen bakarra, Norvegiako zanga da, Norvegiako kostarekin paraleloan doana, Oslotik Bergen iparraldeko eremu bateraino. Itsas azalera baino 15-30 metro beherago dago, eta ezaugarri horrek oso eremu aberatsa sortu du arrantzarako.

Long Forties eta Broad Fourteens besalditan neurtutako sakontasunagatik hartzen dituzte izenak; berrogei besaldi eta hamalau besaldi edo 73 eta 26 metroko sakonera, hurrenez hurren. Banku handi horiek eta antzeko beste batzuek gune bereziki arriskutsu bihurtzen dute Ipar Itsasoa nabigatzeko, satelite bidezko nabigazio-sistema berrien aplikaziorekin arindu dena.

Ipar itsasoaren mendebaldean badaude sakonera handiak ere, adibidez, Deabruaren Zuloa Edinburgoren luzeran, 460 metroraino, eta batzuk, The Wash badiatik kanpo. Korridore horiek ibaiek sortutakoak izan zitzaketen, azken glaziazioan. Izan ere, glaziazioaren une horretan, Ipar itsasoaren maila egungoa baino baxuagoa zen (itsas atzerakada). Garaian, ibaiek zenbait zati higatuko zituzten, gaur egun itsasoak estaltzen dituenak (itsas aurrerakada). Litekeena da tunelaren haranaren hondakinak izatea, itsaslasterretarako irekita gelditu direnak.

## Hidrologia
### Tenperatura eta gazitasuna
Udan, batez besteko tenperatura 17 °C-koa da, eta 6 °C-koa neguan.​ Urtarrileko airearen tenperaturak, batez beste, 0 eta 4 °C artean mugitzen dira, eta uztailekoak, berriz, 13 eta 18 °C artean. Neguko hilabeteetan, ohikoak dira denboraleak eta ekaitzak.

### Uraren eta mareen zirkulazioa
Ipar itsasoko ur-fluxuaren patroi nagusia erlojuaren kontrako noranzkoan biratzea da, ertzetan zehar . Ipar itsasoa Ozeano Atlantikoaren beso bat da, eta ozeanoko korronte gehienak jasotzen ditu ipar-mendebaldeko irekieratik, eta, maila txikiagoan, Mantxako kanalaren irekiera txikiko korronte berotik datorren zati bat. Norvegiako kostaldetik datoz korronte horiek.​ Ur sakonetako nahiz ur azaletako korronteak norabide desberdinetan mugitzen dira; gazitasun apaleko azaleko kostako urak kanporantz mugitzen dira, eta gazitasun handiko sakonenak eta trinkoenak, berriz, kostarantz.

Ipar itsasoa plataforma kontinentalaren barruan dago, eta sakonera handiagoko ur ozeanikoek duten olatu-mota desberdinak ditu. Olatuen abiadurak gutxitu egiten dira, eta olatuen anplitudeak, berriz, handitu. Ipar itsasoan, bi sistema anfidromiko daude, eta osatu gabeko hirugarren sistema anfidromiko bat. Ipar itsasoan, marearen batez besteko anplitudea 0 eta 8 metro artean dago.

## Ibaiak 
* Elba, 1165 km, Cuxhaven-en (Alemania) amaitzen dena;
* Weser, 452 km, Bremerhaven-en (Alemania);
* Ems, 371 kilometrokoa, Alemanian;
* Rhin, 1233 km, eta Mosa ibaia, 950 km, Rotterdamen (Herbehereak);
* Eskalda, 355 km, Vlissingen-en (Herbehereak);
* Yser, Nieuwpoort-en (Belgika)
* Tamesis, 346 km, Southend-on-Sea-n (Britainia Handia);
* Humber, Kingston upon Hull-en (Ingalaterra)
* Trent, 298 km, eta Ousse ibaia, 84 km, Kingston upon Hull-en (Britainia Handia);
* Tyne, 321 km, South Shields-en (Britainia Handia);
* Forth, 47 km, Stirling-en (Britainia Handia);
* Tay, 188 km, Dundee-n (Britainia Handia);

### Itsas bazterrak
Ipar itsasoko ekialdeko eta mendebaldeko kostak irregularrak dira, glaziaraldiek glaziaraldian sortutakoak. Hegoaldeko kostaldeak sedimentu glaziarren hondarrekin estalita daude.​​ Herbehereetan, Belgikan eta Ingalaterraren ekialdean (Ekialdeko Anglia), itsasertza baxua eta zingiratsua da.

## Mantxako kanala 
Mantxako kanalak lotzen ditu Ipar itsasoa ekialdean eta Ozeano Atlantikoa mendebaldean, Calaisko itsasartearen bitartez, lehen aipatu bezala. Ingalaterrako kostaldeak iparraldean eta Frantziakoak hegoaldean mugakide ditu.

## Wadden itsasoa 
Herbehereetako, Alemaniako eta Danimarkako kostaldeetan zabaltzen da Wadden itsasoa, UNESCOk izendatu duena Gizadiaren Ondaretzat eta Ramsar lekuak barne hartzen dituena. Frisiako uharteak muga naturala dira eskualde honen eta Ipar itsaso zabalaren artean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Dogger Bank
* Doggerland
* Helgoland
* Sylt

## Kanpo estekak