open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Canadaspis

[230px|eskuinera|thumb|*Canadaspis perfecta*-ren fosil bikaina ([Burgess Shale).]]
***Canadaspis*** ("Kanadako geruza") Kanbriar garaian bizi izan zen krustazeo bat da, gaur egun iraungita dagoena. Bi espezie aurkitu dira, *Canadaspis perfecta* eta *Canadaspis laevigata*. Duela 525 milioi urte inguru bizi izan zen.

## Etimologia 
*Canadaspis perfecta* izan zen aurkitu zen aurreneko espeziea. *Canadaspis* izenak "Kanadako geruza" esan nahi du eta *perfecta* izena fosil osoa aurkitu izanagatik ezarri zioten.

## Aurkikuntza eta taxonomia 
*Canadaspis perfecta* Charles Doolittle Walcott naturalistak 1912 urtean aurkitu zuen Burgess Shale aztarnategian eta krustazeoen Malacostraca klasearen barruan kokatu zuen. XX mendearen amaiera egindako ikerketek ordea zalantzan jartzen dute sailkapen hori eta gaur egun hiru proposamen plazaratu dira:
* Malacostraka klaseko krustazeoa
* Euartropodo bibalboa
* Jarraipenik izan ez duen taxoi bereizi bat

4500 fosiletik gora aurkitu dira dagoeneko. Gehienak Burgess Shalen baina Estatu Batuetako Utah eta Nevada estatuetan dauden kanbriar ertaineko aztarnategietan ere bai. Aurrekoa baino 10 milioi urte zaharragoa zela ikusi zen, duela 525 milioi urtetakoa hain zuzen ere. 1991 urtean erlazionatu zituzten fosil biak eta orduan Canadaspidida ordena sortu zuten.

## Deskribapena 
Aurkitu den fosilik handienak 52 mm neurtzen ditu luzeran. *Canadaspis*-en ezaugarri nabarmenena gorputzaren aurrealdea estaltzen dion oskol bibalboa da. Zazpi segmentuz saturiko toraxa du eta zortzi segmentuz osaturiko abdomena. Burutik eta toraxetik hamar luzakin birramo ateratzen zaizkio, abdomenean ez du luzakinik ageri, amaierako telson arantzatsua baino ez.

Buruan bi antena pare, begi txikiak, arantzadun ahoa eta luzakin birrameo pare bat ditu. Aurreneko antena parea motza da eta ez du segmenturik, bigarren parea aldiz askoz luzeagoa da eta 12 segmentu ditu arantzaz josiak. Begien inguruan arantzak ageri ditu, begiak babesteko erabiliko zituen. Ahoaren atzean dauden apendizeak baraila gisa erabiltzen zituela uste da, luzakinekin harturiko janaria txikitzeko.

## Bizimodua 
*Canadaspis* organismo bentikoa zen. Itsaso hondoan oinez ibiltzen zen eta mikrobio geruzaz eta partikula handiagoez elikatzen zen. Luzakinak ur-korronte txikiak sortzeko erabiltzen zituen elikatzeko eta arnasketan laguntzeko. Igeri egiteko gaitasunik ez zuela uste da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Burgess Shaleko webgunea
Panulirus

***Panulirus*** Palinuridae familiako otarrainen genero bat da, antenan flagelo luzeak dituzten espezieak barnebiltzen dituenak. Honako espezieak ditu barnean:

* *Panulirus argus* (Latreille, 1804)
* *Panulirus brunneiflagellum* Sekiguchi & George, 2005
* *Panulirus cygnus* George, 1962
* *Panulirus echinatus* Smith, 1869
* *Panulirus femoristriga* (von Martens, 1872)
* *Panulirus gracilis* Streets, 1871
* *Panulirus guttatus* (Latreille, 1804)
* *Panulirus homarus* (Linnaeus, 1758)
* *Panulirus inflatus* (Bouvier, 1895)
* *Panulirus interruptus* (Randall, 1840)
* *Panulirus japonicus* (von Siebold, 1824)
* *Panulirus laevicauda* (Latreille, 1817)
* *Panulirus longipes* (A. Milne-Edwards, 1868)
* *Panulirus marginatus* (Quoy & Gaimard, 1825)
* *Panulirus ornatus* (Fabricius, 1798)
* *Panulirus pascuensis* Reed, 1954
* *Panulirus penicillatus* (Olivier, 1791)
* *Panulirus polyphagus* (Herbst, 1793)
* *Panulirus regius* De Brito Capello, 1864
* *Panulirus stimpsoni* Holthuis, 1963
* *Panulirus versicolor* (Latreille, 1804)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dendrobranchiata

**Dendrobranchiata** Decapodaren barruko krustazeo subordena bat da. Bere barruan dauden animalia askori izkira izena ematen zaie. Gaur egun 7 familia ezagutzen dira eta bere barruan sailkatu dira 540 espezie. Devoniarraren bukaeran aurkitu dira lehenengo fosilak. Caridea eta Stenopodidearekin harremana dute, baina zakatzen forman eta euren arraultzak egiteko moduan ezberdintzan dira (uretan zuzenean uzten dituzte). 330 milimetro arteko tamaina izan dezakete, eta 450 gramoko pisua. Arrantza eta akuikulturan garrantzi berezia dute eta gizakien dietan ohikoak dira.

## Kanpo estekak
Itxaso Araque

**Itxaso Araque Barriuso** (Donostia, 1988) idazlea eta itzultzailea da. Gasteizeko EHUn eta Berlingo Humboldt Unibertsitatean ikasi zuen Itzulpengintza eta Interpretazioa, eta Londresen jarraitu zuen ikasten eta frantseseko irakasle bezala lanean hango institutu batean. Egun Cambridgeko Unibertsitatean ari da doktorego-tesia egiten eta klaseak ematen.

Agustin Zubikarai bekari esker idatzi zuen bere lehenengo eleberria *Damutzen ez direnak* (Elkar, 2012).

## Lanak 
* *Damutzen ez direnak* (Elkar, 2012). Augustin Zubikarai Saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Itxaso Araque, Literaturaren Zubitegian
* Damutzen ez direnak, Elkar argitaletxearen webgunean
Izkira

thumb|Izkirak
**Izkirak** edo **ganbak** (Heg.) itsaski gisa kontsumitzen diren hainbat krustazeo espezie ezberdin dira. Azpiorden eta familia ezberdinetako kideak izan daitezke, baina gehienak **Caridea**ren barruan sartzen dira.

## Espezieak 
Espezie hauek dira, oro har, izkira izena jaso dezaketenak:
* *Aristaeomorpha foliacea*
* *Aristeomorpha woodmasoni*
* *Aristeus*
** *Aristeus alcocki*
** *Aristeus antennatus*
** *Aristeus antillensis*
** *Aristeus semidentatus*
** *Aristeus varidens*
* *Artemesia longinaris*
* *Metapenaeus monoceros*
* *Parapenaeopsis*
** *Parapenaeopsis hardwickii*
** *Parapenaeopsis stylifera*
* *Parapenaeus*
** *Parapenaeus longirostris*
* *Solanocera*
** *Solenocera melantho*
** *Solenocera membranacea*
* *Trachypenaeus*

## Kanpo estekak
Otarrain

**Otarrain** hitzarekin hainbat krustazeo espezie izendatzen dira. Berez ohikoena da **otarrain arrunt**ari buruz hitz egitea, baina badira bere antza duten beste animalia batzuk *otarrain* izena daramatenak. Oro har:
* ***Palinurus*** generoaren barruko animaliak
* ***Panulirus*** generoaren barruko animaliak
* Horietaz gain badira ere beste batzuk ***Jasus*** generoan, adibidez *Jasus frontalis*.

Hauek guztiak Palinuridae familiaren barruan sailkatzen dira. Batzuetan, itzulpenak direla eta ***Cherax*** ibai-krustazeo batzuek ere "otarrain" izena hartzen dute. Batzuetan **misera** batzuek ere hartzne dute izen hau, amerikar otarraina bezala, ***Homarus americanus*** espeziea.

Bizkaian **langusta** ere diete.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Propithecus diadema

***Propithecus diadema*** arriskuan dagoen sifaka espezie bat da, Madagaskarreko ekialdeko baso tropikaletan bizi diren lemuretako bat. Lemurerik handienetariko bat da, helduak direnean 105 zentimetro inguru, horren erdia isatsa delarik. Malgatxez **simpona**, **simpony** edo **ankomba joby** izenak hartzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Propithecus candidus

***Propithecus candidus*** larru txuria duen lemure bat da. Madagaskarreko ipar-ekialdeko eremu oso murritzetan bizi dira. Bertan **simpona** izena jasotzen dute. Munduan dauden 25 espezierik mehatxatuen artean kokatzen du IUCNk. *Propithecus*en barruko 9 espezieetako bat da eta lehen *Propithecus diadema*ren barruan kokatzen zen lau aspiespezieetako bat. 2004 eta 2007an eginiko ikerketek espezie propioa ematea babestu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Propithecus

***Propithecus*** edo **sifaka** Indriidae familiako primate Strepsirrhini genero bat da. Beste lemur guztiak bezala Madagaskarren bizi dira. Espezie guztiak daude gaur egun IUCNren zerrenda gorrian, arrisku maila ezberdinekin.

## Espezieak 
* *Propithecus diadema*
* *Propithecus candidus*
* *Propithecus coquereli*
* *Propithecus coronatus*
* *Propithecus deckenii*
* *Propithecus edwardsi*
* *Propithecus perrieri*
* *Propithecus tattersalli*
* *Propithecus verreauxi*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zain (geologia)

thumb|275px|Kuartzo zaina
**Zaina** edo **beta**, geologian, arroka batean barneraturik dagoen mineral geruza da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zuhandor ar

thumb|*Cornus mas*

**Zuhandor arra** (*Cornus mas*) zuhaixka abartsua da, 5-12 m luze egiten dena eta, lore horia eta aranaren antzeko fruitu gorri morexkak dituena.

Hegoaldeko Europan, Azerbaijanen, Armenian, Iranen eta hego-mendebaldeko Asian du jatorria.

## Deskribapena 
Tamaina ertaineko zuhaixka da, 5-12 metrotako altuera hartu ohi duena. Adarrak marroi ilunak ditu eta adaxkak berde antzekoak. Hostoerorkorra da eta hostoak 4-10 cm luze eta 2-4 cm zabal, bata bestearen aurrez aurre. Hostoak obalatuak dira eta ertza osoa dute.

Loreak txikiak dira (5-10 mm) eta lau petalo hori dituzte. 10-25 loretako multzoak osatzen ditu neguaren amaieran, hostoak atera baino lehenago. Fruitua drupa gorri bat izaten da eta hazi bakarra edukitzen du barruan.

## Erabilerak 
Frutua jangarria da baina zapore garratza du eta marmeladak egiteko erabiltzen da. Lehortuta ere jaten da.

Zurak tintea du eta hostoek taninoak. C bitamina ugari dute eta hotzeria eta gripearen eraginari aurre egiteko erabiltzen da.

Landarea lorategietan ere landatzen da, itxura erakargarria duelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Malus

***Malus*** edo **sagar** barnean 30–55 espezie dituen *Rosaceae* familiaren generoa da. Espezierik ezagunena sagarrondoa (*M. domestica*) da, etxekoturik dagoen bakarra. Besteak sagarrondo basatiak dira. Ipar Hemisferioaren eskualde epeletan du jatorria.

## Espezieak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lamiales

**Lamialies** Asteridae taldearen barruan sailkatzen den landare dikotiledoneo ordena bat da. Gutxi gora behera 24.000 espezie ezagutzen dira, 20 familiatan banatuta. Talde honen barruan daude labanda, olibondoa, jazmina, salbia, sesamoa, menta edo izpilikua bezalako garrantzi ekonomikodun landareak daude.

## Familiak 
* Acanthaceae
* Bignoniaceae
* Byblidaceae
* Calceolariaceae
* Carlemanniaceae
* Gesneriaceae
* Lamiaceae
* Lentibulariaceae
* Martyniaceae
* Oleaceae
* Orobanchaceae
* Paulowniaceae
* Pedaliacae
* Phrymaceae
* Plantaginaceae
* Plocospermataceae
* Schlegeliaceae
* Scrophulariaceae
* Stilbaceae
* Tetrachondraceae
* Verbenaceae

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Origanum

**Origanum** Lamiaceae landare familiako genero belarkara da, batzuetan sasiak osatzen dituenak. Mediterraneoan eta Asiako hego-ekialdean aurki daitezke, gune menditsu eta irekietan. Usain sakona dute eta horregatik oso erabiliak dira sukaldaritzan. Famatuenak oregano eta mendaroa dira.

Lepidoptera batzuek jateko erabiltzen dituzte, adibidez *Coleophora albitarsella* espezieak.

## Espezieak 
* *Origanum acutidens*
* *Origanum amanum*
* *Origanum calcaratum*
* *Origanum compactum* Benth.
* *Origanum dictamnus* L.
* *Origanum laevigatum*
* *Origanum leptocladum*
* *Origanum libanoticum*
* *Origanum majorana* L.
* *Origanum ×majoricum* Cambess.
* *Origanum microphyllum*
* *Origanum minutiflorum* O.Schwarz & P.H.Davis
* *Origanum onites* L.
* *Origanum rotundifolium* Boiss.
* *Origanum scabrum*
* *Origanum sipyleum*
* *Origanum syriacum* L.
* *Origanum vulgare*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sagarmin

**Sagarmina**, **sagarrondo makatza** edo **txori-sagarra** (*Malus sylvestris*) *Malus* generoaren espeziea da, jatorria Europan duena. Lehen adituek sagarrondo etxekotuaren (*M. domestica*) arbasotzat zuten, baina egun, etxekotuaren benetako arbasoa asiar espeziea (*M. sieversii*) dela diote. Edonola ere, DNAren analisiaren arabera, badago lotura etxekoturiko sagarrondoaren eta sagarrondo basatiaren artean.

## Enborra 
400px|erdian|thumb|Enborra hiru dimentsiotan, Fossil Plastics proiektuaren baitan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aie-aie

**Aie-aie** (*Daubentonia madagascariensis*) lemur bat da, Madagaskarren bizi den primate Strepsirrhini bat. Haginak karraskarien antzekoak dira, erdiko behatz luzea dute eta Picidaeren antzeko ekonitxoa erabiltzen dute. Primate gautarrik handiena da eta janaria behatz luzearekin zuhaitzetan kolpeak ematen aurkitzen du, bere inzisiboak erabiltzen ditu zuloak egiteko eta gero barruan dauden intsektuak jaten ditu.

Gaur egun bere familiako ordezkari bakarra da, baina 1920ra arte *Daubentonia robusta* izeneko beste espezie bat ere bazegoen.
erdian|start=0|thumbtime=124|thumb|Aie-aiea animalia berezia da, *nola funtzionatzen du eboluzioak?* galderari erantzuteko erabili dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mendaro (landarea)

**Mendaroa** (*Origanum majorana*) Lamiaceae familiako landare bat da, erabilera aromatikokoa, pinu eta garrazki usainarekin. Asiako ekialdian eta Mediterraneo inguruan bizi da. Lur lehor eta eguzkitsuak behar ditu hazteko.

60 zentimetroko altuera hartzen dute, zurkarak dira oinarrian, hostoak obalo itxurakoak eta zurixkak. Haziak biribilak, txikiak eta gorrixkak dira.

## Osagarri kimikoak 
Landareak taninoak, pentonasak eta printzipio mikatzak ditu, mineralez gain. Bere esentzia aromatikoa, hori-berde kolorekoa, terpeno, terpineno eta origanola du (%&nbsp;40), eta sabineno eta seskiterpenoak kantitate txikietan.

## Kanpo estekak
Hosea

**Hosea** izenarekin honakoa aurki daitezke:
* **Hosea Israelgoa**, erregea
* **Hosea (landarea)**, landare generoa
Daubentonia

***Daubentonia*** primate genero bat da, lemuriformeen barruan sailkatua eta Madagaskarren bakarrik bizi dena. Gaur egun *Daubentonia madagascariensis* espeziea bakarrik bizi da, 1920an *Daubentonia robusta* desagertu zenetik.

## Ikus, gainera 
* Daubentonia madagascariensis

## Kanpo estekak
Hesilahar

**Hesilaharra** (*Rhamnus cathartica*) Rhamnaceae familiako espeziea da, Europan, ipar-mendebaldeko Afrikan eta mendebaldeko Asian bizi dena.. Zuhaixka toxikoa da gizaki zein animalientzat, eta libragarri moduan erabiltzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Tomas (argipena)

**San Tomas** edo **Santo Tomas** izenek adiera eta erabilera zenbait dituzte.

Santu kristauak:

* **San Tomas** edo **Tomas apostolua**, Jesusen garaikidea.
* **San Tomas Akinokoa,** Erdi Aroko filosofoa;
Tokiak:
* San Tomas, Gasteizko auzoa;
* San Tomas ibaia, Gasteiztik igarotzen den ibaia;
* San Tomas jaia, abenduaren 21ean Euskal Herriko hainbat tokitan ospatzen den jaia;
* Santo Tomas Lizeoa, Donostiako ikastetxea.

## Kanpo estekak
Izpiliku

**Izpilikua** labandaren generoko honako espezie hauetako baten izen arrunta da:
* *Lavandula angustifolia*, edo izpiliku fina
* *Lavandula latifolia*, edo astaizpilikua
* *Lavandula stoechas*, edo izpiliku mina
Mahou dorrea

thumb|300px|eskuinera|Mahou Dorrea.

**Mahou Dorrea** Madril, Espainian aurkitzen den etxe orratza da. Madrilgo 17. eraikin garaiena da, 85 metro eta 29 solairu dituelarik. AZCA konplexuan dago eta 1987tik 1990ra eraiki zen. Bere fatxada, urdin eta morezko kristalez dago estalita. Eraikinean, enpresa desberdinetako bulegoak aurkitzen dira baina gehienbat Mutua Madrileñarenak (kuartel batekin goiko solairuan).

## Kanpo estekak
Astaizpiliku

**Astaizpilikua** (*Lavandula latifolia*) izpiliku gisa ezagutzen den landareetako bat da, Lamiaceae familiakoa. Mediterraneoko mendebaldekoak dira jatorriz, Portugalgo erdialdetik Italiako iparraldera, Iberiar penintsula eta Frantziako hegoaldean barrena. izpiliku finarekin hibridazioa gerta daiteke.

Astaizpilikuaren usaina indartsuagoa da, alkanfor gehiagorekin. Horregatik bi barietate hauek bereizita landatu ohi dira.

Hosto zabalak ditu, zurixkak, lore mordo txikiak, kolore argidunak. Izpilikuarena baino usain sarkorragoa darie. Mediterraneoko mendebaldean hazten da karraskiloetan eta toki irekietan. Izpilikua bezala erabiltzen da sendagai.

## Konposizio kimikoa 
* d-alkanfor (36%)
* Eukaliptol (33%)
* d-Borneol (4%)
* α-Pinene(4%)
* β-Pinene(3%)
* Kariofileno (2%)
* d-kamfeno(2%)
* Guaiazuleno (2%)
* Lineol
* Geraniol

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eukaliptol

[250px|eskuinera|thumb|[Eukalipto urdinaren oliotan aurkitu zen eukaliptola lehenengoz.]]
**Eukaliptola** konposatu organikoa da likidoan kolorgea, baina usaintsua. Eter ziklikoa da eta monoterpenoidea da, lipido saponifikaezina beraz.

Beste sinonimo batzuekin ere ezagutzen da: 1,8-zineola, 1,8-zineola, kajeputola, 1,8-epoxi-p-mentanoa, 1,8-oxido-p-mentanoa, 1,3,3-trimetil-2-oxabiziklo[2,2,2]oktanoa, zineola.

## Historia eta etimologia 
1870an F.S. Cloezek eukaliptola identifikatu zuen Eukalipto urdinaren (*Eucalyptus globulus*) oliotako osagai nagusi gisa. Hortik *eukaliptol* izena.

## Jatorria 
Izenak iradokitzen duen bezala, eukalipto espezie ugaritan agertzen da, baina baita beste landare batzuetan ere:
* *Eucalyptus* generoa
* *Cannabis* generoa
* Kanforrondoa (*Cinnamomum camphora*)
* Ereinotza (*Laurus nobilis*)
* Izpiliku fina (*Lavandula angustifolia*)
* Salbia (*Salvia lavandulifolia*)
* Jengibrea (*Zingiber officinale*)

## Erabilerak 
Eukaliptolaren usaina mendaren antzekoa da eta eter, etanol zein kloroformotan disolba daitekeenez lurrin, kosmetiko eta aromatizatzaile askotan agertzen da, zigarretan ere bai. Kolutorioetan ere erabiltzen da.

Intsektuei desatsegina egiten zaie eta insektizida eta intsektuen repelenteetan agertzen da.

## Toxikologia 
Ohikoak baino dosi handiagoetan kalteak eragin ditzake ingestioan, larruazalarekin ukitzean edo usaintzean. Nerbio sistema eta arnas aparatua kaltetzen du eta jokaeran ere eragin nabarmena du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inazio Sarasua

**Inazio Sarasua Arruti** (Orio, 1910eko apirilaren 25a - Orio, 1994ko irailaren 15a) oriotar patroi eta arraunlari handietako bat izan zen, Kontxako 11 Bandera irabazi baitzituen, 6 arraunlari zela eta beste bost patroi lanetan. Arrantzalea ez zen lehenengo patroia izan zela esaten da.

## Kirol ibilbidea 
### Arraunlari 
1930an egin zuen debuta Orioko traineruarekin eta Kontxan bigarren eta Bilbon irabazi egin zuen.

1932an bakarkako bateletan arraun egiten hasi zen. Inazio Manterola "Txokolate" oriotarra zen orduko arraunlari onena bakarkako batelean eta honek animatu eta erakutsi zion estilo hortan arraun egiten. Berehala bihurtu zen Gipuzkoan jokaturiko ia estropada guztietako garaile, 1932an Zarautzen, 1933an Tolosa eta Irunen eta 1934ean Donostian eta Irunen. Hain handia izanik Sarasuak besteei ateratzen zien aldea, estropada mota hauek antolatzeari utzi zitzaiola. Orduan Ur-Kirolakek utzitako aulki mugikorreko skiffa probatu eta 1936an Espainiako txapelketa irabazi zuen. Berlingo Olinpiar Jokoetan parte hartzeko aukeratua izan zen eta Bartzelonan bidaia hastear zuela Espainiako Gerra Zibila hasi zenez etxera itzuli behar izan zuen.

Urte haietan 1933 eta 1934ko Kontxako Banderak ere irabazi zituen.

Gerra Zibilaren ondoren Orioren mailak goian jarraitzen zuen eta Inazio Sarasua arraunlari finkoa zen San Nikolasen tostetan.Horrela iritsi ziren 1939, 1940, 1942 eta 1944ko Kontxako Banderak ere. Bilbo aldean ere hainbat estropada irabazi ziren.

1944ean Espainiako Traineru Txapelketa abiatu zen eta Orio bigarren izan zen. 1946an txapeldun izan ziren, ordutik aurrera ordea Hondarribia eta Pedreña nagusitu ziren.

### Patroi 
40. hamarkadako azken urteetan trainerua atera ezinda ibili ondoren 1951ean Inazio Sarasua patroi zela talde gaztea osatu zen Kontxako estropadetarako eta irabazle atera ziren. Honek animatuta Bilbora joan ziren Espainiako txapelketa jokatzera eta han ere garaile izan ziren. Hurrengo urteanere garaipen biak lortu zituzten. 1953an ere pronostikoa berdina zen eta Kontxa irabazi zuten baina Espainiako txapelketarik ez zen jokatu.

1954 urtea Sestaoko Iberiarena izan zen eta 1955ean Sarasua patroi zuen Oriok berriz irabazi zituen Kontxa eta Espainiako Txapelketa. Azkenengo garaipena 1958ko Kontxako Bandera izan zuen Inazio Sarasuak eta azken agerpena 1962ko Kontxa.

## Palmaresa 
* Kontxako Banderak (11):
** Arraunlari (6): 1933, 1934, 1939, 1940, 1942 eta 1944.
** Patroi (5): 1951, 1952, 1953, 1955 eta 1958.
* Bilboko estropada zaharrak (8): 1930, 1934, 1935, 1935, 1939, 1940, 1942 eta 1943.
* Espainiako Traineru Txapelketa (4):
** Arraunlari (1): 1946.
** Patroi (3): 1951, 1952, 1953.

## Ikus, gainera 
* Orio Arraunketa Elkartea
* Kontxako Bandera

## Bibliografia 
* *Orio en el Remo, 75 años de historia*, Luis Azcue Aldaz
* *Arrauna Euskal Herrian / El remo en Euskal Herria*. Manu Etxeberria Sedano.

## Kanpo loturak 
*  Auñamendi Eusko Entziklopedia
Antonio Oliden

**Antonio Oliden Tolosa** (Orio, 1926ko otsailaren 8a - Lasarte-Oria, 2023ko uztailaren 6a) euskal arraunlaria izan zen. Kirol honen historiako kirolari handienetakoa izan zen, beste zenbait garaipenen artean 11 Kontxako Bandera irabazi baitzituen (10 arraunlari gisa eta bat patroi lanetan).

## Kirol ibilbidea 
Antonio Oliden Orioko Ortzaika auzoan jaio zen. 1946ko Espainiako Txapelketa irabaziz egin zuen debuta traineruan. Haren kirol jardueraren zatirik handiena Orioko traineruari loturik egon zen arren, lehenengo Kontxako Bandera Donostiako Esperanzarekin lortu zuen, 1950an; izan ere, gipuzkoarren selekzio bat egin zen Zierbenak Kontxako Bandera irabaz zezan ekiditeko. Hurrengo banderak Orioko traineruarekin lortu zituen; tartean, Aginagarekin eskuraturiko bi ere badaude, 1957koa eta 1960koa. Oriorekin lortu zuen azken Kontxako Bandera 1964koa izan zuen.

1965ean, Orio Arraunketa Elkartea sortu zen, eta hasieratik aulki mugikorra bultzatzen hasi zen Antonio Oliden. Ortzaikako hainbat arraunlarik Lasartera jo zuten, eta bi Kontxako bandera irabazi zituzten, bigarrena Oliden patroi zela. 1971ean egin zuen debuta patroi lanetan, Klaudio Etxeberria "Gorria" ordezkatuz, eta 1978 arte ibili zen bertan. Tartean, Gipuzkoako 5 txapelketa eta Kantauri itsasaldeko bandera garrantzitsuenak irabazi zituen. 1980an, Zumaiako patroia ere izan zen; ordurako, 54 urte zituen jadanik.

Hauek dira, beraz, izan zituen taldeak, hurrenez hurren:

## Palmaresa 
* Kontxako Banderak (11): 1950, 1951, 1952, 1953, 1955, 1957, 1958, 1960, 1964, 1969 eta 1973.
* Espainiako Traineru Txapelketak (5): 1946, 1951, 1952, 1955, 1969.
* Gipuzkoako Traineru Txapelketak (5): 1970, 1974, 1975, 1976, 1977.
* Espainiako Trainerilla Txapelketak (2): 1952, 1953.
* Espainiako Batel Txapelketak (2): 1951, 1952.
* Bandera nagusiak:
** Nerbioiko Sari Handia (2): 1969, 1975.
** El Corte Ingles Bandera (1): 1974.
** Generalisimoaren Kopa (A Coruña) (2): 1973, 1975.
** Zarauzko Ikurrina (1): 1977.

## Ikus, gainera 
* Orio Arraunketa Elkartea
* Kontxako Bandera

## Bibliografia 
* *Orio en el Remo, 75 años de historia*, Luis Azcue Aldaz

## Kanpo estekak 
*  Auñamendi Eusko Entziklopedia.
Cayetana Guillén Cuervo

**Cayetana Guillén Cuervo** (Madril, 1969ko ekainaren 13a) espainiar aktore, kazetari eta telebista aurkezle bat da.

Fernando Guillén eta Gemma Cuervo aktoreen alaba da, bi anai-arreba dituelarik: Natalia eta Fernando Guillén Cuervo aktorea. Bestalde, palestinar jatorriko Omar Ayyasi Ramiro argazkilariarekin ezkondua dago, biak ere Leo izeneko seme baten gurasoak direlarik.

Madrilgo Complutense Unibertsitatean Kazetaritzan lizentziatu zen. Filmak antzezteaz gain Espainiako La 2 telebista katean zinema eta antzerkiari buruzko saioak ere aurkeztu ohi ditu, tartean *Versión española*, *D-Calle* (2006), *Días de cine* (2008-2011) eta *Atención obras*.

## Filmografia 
## Telebista 
### Aktore gisa 
### Aurkezle gisa 
## Antzerkia 
## Kanpo estekak 
* Cayetana Guillén Cuervo aktorearen IMDBko fitxa irakurgai 
* Cayetana Guillén Cuervoren webgunea
Ballota

**Ballota** hitzarekin honakoak aurki daitezke:
* **Ballota**, Asturiasko Cudillero udalerriko parrokia.
* ***Ballota***, Lamiaceae familiako landare generoa.
Jose Angel Lujanbio

**Jose Angel Lujanbio** (Pasai Donibane, 1932ko maiatzaren 22a - *ib.*, 2015eko uztailaren 22a) traineru estropadetako patroi onenetakoa izan zen, 60. hamarkadaren bigarren erdialdean oso famatua bihurtu zena. Kontxako 5 Bandera eta 4 Espainiako Txapelketa irabazi zituen besteak beste. Bere semea den Juan Mari Lujanbiok beste bost Kontxako Bandera lortu ditu.

## Kirol ibilbidea 
1956an 24 urte zituela "Pedrotxo" entrenatzaileak jarri zuen San Juango traineruaren txopan eta urte hartan herriarentzako bigarren Kontxako Bandera eskuratu zuen aurrekotik 2 urtetara. Hurrengo urteetan Espainiako Txapelketak irabazi zituen Galizia aldean baina Kontxako Banderan 57 eta 60 arteko lau ekitaldietan bigarren izan zen. Herrian orduan traineru berri bat atera zuten Bibiano Etxabe patroi zela eta hiru Kontxa lortu zituzten. Jose Angel Lujanbiok alde egin zuen eta 63an Donostiako Jaizkibel traineruan aritu zen.

San Juanen lortu ez zuen onespena Hondarribian izan zuen 1965ean hasita lau ekitaldi jarraian irabazi baitzituen. 1967 eta 1968 urteetan Pedreñaren aurka irabazitako desafioek ezagun bihurtu zuten eta garaiko NO-DOan ere azaldu izan zen.

Zikloa amaitua zela ikusita 1970an Astillerora joan zen eta hiru urtetan goren mailara igo zuen. 1972an traineru garaitezina osatu zuen eta Espainiako Txapelketa irabazi zuen. Urte hartan gadu zuen estropada bakarra Kantabriako txapelketa izan zen eta honen ondorioz ezin izan zuen Kontxako Banderan parte hartu. 1973 arte bertan aritu zen eta ordutik aurrera talde ugaritan ibili zen, maila apalean hala ere.

Hona hemen patroitzan ibili izan den taldeen hurrenkera. Datuak falta dira.

## Palmaresa 
* Kontxako Banderak (5): 1956, 1965, 1966, 1967 eta 1968.
* Espainiako Traineru Txapelketak (4): 1957, 1958, 1959 eta 1972.
* Generalisimoaren Kopa (Coruña) (5): 1957, 1958, 1959, 1971 eta 1972.
* Nerbioiko Sari Handia (4): 1967, 1968, 1971 eta 1972.
* Santanderko Bandera (4): 1970, 1971, 1972 eta 1998.
* Gipuzkoako Traineru Txapelketa (1): 1967.
* Kantabriako Traineru Txapelketa (6): 1970, 1971, 1973, 1978, 1989 eta 1998.

## Ikus, gainera 
* Pasai Donibaneko traineruak
* Hondarribia Arraun Elkartea
* Sociedad Deportiva de Remo Astillero
* Kontxako Bandera

## Kanpo loturak 
*  Auñamendi Eusko Entziklopedia.
Ocimum

***Ocimum*** Lamiaceae barruan sailkatzen den landare genero bat da. 35 espezie inguru deskribatu dira bere barruan, horietatik famatuena albaka izan daitekelarik.

## Espezieak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frýdek-Místek

'''''' (; ) Txekiar Errepublikako ekialdean, Moravia-Silesia eskualde administratiboan, kokatutako hiria da. 1943an sortu zen, Ostravice ibaiak banatutako Frýdek (Silesia) eta Místek (Moravia) hiri independenteak elkartu zirelarik. 2013an 57.523 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alma mater

[thumb|Alma Materren estatua, [Illinoisko Unibertsitatea Urbana–Champaignen]]

***Alma mater*** ugazama esan nahi duen latinezko esapidea da. Poeta latinoek izen hau aberriari ematen zioten eta gaur egun unibersitatea izendatzeko erabiltzen da. Antzinako Erroman, hasieran zenbait ama jainkosak izendatzeko erabiltzen zuten, batez ere Zeres edo Zibele, eta gero kristautasun-garaian Ama Birjina.

Egungo erabilera 1088an eratutako Boloniako Unibertsitatetik datorkigu, *Alma Mater Studiorum* ("Ikasketen Ugazama") goiburua du eta.

## Ikus, gainera 
* *Gaudeamus igitur*. (Ikus azken ahapaldia).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Udane

**Udane** euskal emakumezko izena da, eguraldi onaren eta udapartearen omenezko izena da.

Gehienbat Gipuzkoa, Araba eta Bizkaiatiko izena da.

## Udane izena duten pertsona ezagunak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P735 wd:Q16519141 . ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=label
|columns=label:Izen-abizenak,P106:Jarduera,P19:Jaiolekua,P569,P570
|links=local
}}

## Kanpo estekak
Zeres (mitologia)

**Zeres** (), erromatar mitologian, ugalkortasunaren, nekazaritzaren, zerealen eta amatasun erlazioen jainkosa izan zen. Saturnoren alaba, Jupiterren arreba eta Proserpinaren ama zen. Greziako Demeterren erromatar ordaina da. Aventinoko Hirutasuneko plebeioen jainko zentrala zen, eta Proserpina bere alabarekin batera jartzen zen. Apirilean zazpi eguneko Zerealia festibala ospatzen zen bere ohorez, *Ludi Cerialis* izeneko jokoak barne. Maiatzean ospatzen zen Ambarvalia festibalean egiten zen *lustratio* erritualean ere gurtzen zen, uzta-garaian eta ezkontza zein hiletatan.

Zeres *Dii Consentes* jainkoen zerrendan agertzen den nekazaritza jainkosetako bat da. Erromatarrek ikusten zuten Antzinako Greziako Demeterren parekoa zela, eta bere mitologia Demeterren berrirakurketa  zen

## Irudikapenak 
Zeres emakume eder gisa irudikatzen da, garaia, azal koloretsukoa, begirada adoregabekoa eta ilehoria. Ilea orraztu gabe lepoen gainetik behera doakio. Hori koloreko zapia darama, gariak duen kolorearen sinbolo gisa.

Haren ikurrak galburu koroa eta oso altua den diadema dira. Beste batzuetan galburu edo mitxoletekin egindako girlandazko koroa darama, ugalkortasunaren sinbolo gisa. Bular oparoak ditu eta eskuineko eskuan galburuen sorta bat darama; ezkerrean, aldiz, piztutako lastargia. Haren tunika oinetaraino heltzen da. Askotan atzera botatako mantelina darama. Bestetan zetroa edo igitaia ematen diote. Haren bularrei itsatsita bi haurrek ugaritasunaren adarra daramatenean, Zeres gizakiaren inudea dela adierazten da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Demeter

## Kanpo loturak 
* : Zeres Perseus proiektuan.
* : Warburg Institute Iconographic Database. 300 baino gehiago Zeresen irudiak.
Proserpina

**Proserpina**, erromatar mitologian, Infernuetako erregina izan zen, Plutonen emaztea. Hasieran nekazaritzaren jainkosa zen, baina oso bizkor parekatu zuten Greziako Pertsefonerekin.

Zeres eta Jupiterren alaba, litekeena da bere izena latinezko  edo aurrera egin aditzetik eratorria izatea.

## Proserpina eta Zeres 
Kupido, bere boterea erakusteko asmoz, bere gezietatik hutsezinena jaurti zion bihotzean Plutoni (Azpimunduko erregea) Proserpinarekin, Zeresen alaba zena, elkartu nahian.

Siziliako erdigunean, Ennan, bazegoen laku bat non udaberria betierekoa zen. Bertan Proserpina zegoen bioletak eta lirioak hartzen noiz eta Pluton ageri zen, Proserpinaz maitemindu eta hura bahitu. Proserpinak alferrik oihu egin zuen ikaratuta bere amari deituz. Plutonek bere zaldiak deitu zituen eta Proserpina erman zuen berarekin.

Cianek, Siracusatik hurbil zegoen beste laku batean bizi zen ninfa, bahiketa ikusi zuen eta jakinarazi zion Plutoni ez zuela Proserpina eraman behar bere borondatearen kontra eta bere amari baimena eskatu beharko ziokeela. Bahitzaileak ez zion kasurik egin eta Itzal Erreinura ihes egin zuen. Ciane, atsekabetuta bahiketaren ondorioz, suntsituz joan zen bere gorputza malkoetan bihurtuz eta bizi zen lakuaren urak goratuz joan ziren.

Bitartean Zeres, etsita, lurraren eta itsasoen eremu guztietaik bere alaba bilatzen hasi zen; azkenik, Aretusa izeneko ninfa batek Proserpina infernuan ikusi zuela adierazi zion, Itzal Erreinuaren Erregina zen, Plutonen emaztea.

Hori entzunda Jupiterrenera joan zen justizia eske. Bere alaba berreskuratu nahi zuela adierazi zion eta Plutonek Proserpina bueltan ematen bazion bahiketa barkatzeko prest egongo zela. Jupiter, aldiz, bere alaba eta Plutonen arteko ezkontza onartu zuen, izan ere Pluton bere anaia eta Infernuko Erregea zen. Halere, bere azken aipamena egin zuen: Proserpinak jakirik probatzen ez bazuen, zerura bueltatu ahal izango zuen.

Baina Proserpina, Azpimunduko fruitu baratzetatik zebilela, zuhaitz batetik granada bat hartu eta pikor batzuk jan zituen. Horren ondorioz, Itzal Erreinuarekin lotuta egon zen betiko.

Jupiter, Zeres eta Plutonen arteko harremanak epeltzeko, azkenik erabaki zuen Proserpinak urtearen erdia infernuan egongo zela, eta beste erdia bere amarekin. Hori dela eta, Proserpina bere amarekin dagoenean uda eta udaberria hasten dira, eta infernura bueltatzen denean, aldiz, bizitza erortzen da eta udazkena eta negua hasten da. Naturak erakusten du noiz Proserpina lurran dagoen eta noiz Azpimunduan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lekugi

**Lekugia** (*Marrubium vulgare*) Lamiaceae familiako landare fanerogamo bat da, Europa, Ipar Afrika eta Asian aurki daitekeena. Senda-belar gisa erabilia izan da, bronkitis, asma eta antzeko arnasketa-gaixotasunen aurka. Iraganean malariaren aurka ere erabili da, eta hileroko minak sendatzeko erabiltzen da. Bere osagaien artean marrubina, taninoak eta saponinak daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Mari Lujanbio

**Juan Mari Lujanbio Puy** (Pasai Donibane, 1961eko urriaren 7a) traineru estropadetako patroi onenetakoa izan da, Kontxako 5 Bandera, 2 Espainiako Txapelketa eta 3 Liga irabazi ditu besteak beste. Bere aita den Jose Angel Lujanbiok ere bost Kontxako Bandera lortu zituen.

## Kirol ibilbidea 
### Pasai Donibanen 
1983an egin zuen debuta San Juango traineruan eta 80. hamarkadan tripulazio handia gidatu zuen, 3 Kontxako Bandera eta Espainiako txapelketa bat irabazi zituena besteak beste. 1991eko denboraldia bukatu zenean ordea istilu larriak izan ziren klubean eta arraunlari titularrek klub berria sortu zuten, Donibaneko Arraunlariak izenekoa. Punta puntako taldea zen eta Juan Mari Lujanbio bertan patroi aritu zen 1998 arte. Tarte horretan hainbat garaipen lortu zituen, bereziki denboraldi bikaina 1995ekoa izan zen Kontxa eta Euskal Liga irabazi baitzituen.

### Kantabrian, Bizkaian eta Donostian 
Zikloa bukatua zela iritzita, 1999an aitak goraka zetorren Astillerora eraman zuen. Bi urte egin zituen bertan eta 2000an Espainiako txapelketa eskuratu zuen. 2002an Castro Urdialesen aritu zen, eta bertan Liga eta bere bosgarren Kontxa eskuratu zituen Lujanbiok. 2003 urtea ez zen hain ona izan eta 2004 denboraldian Urdaibai gidatu zuen eta taldeak lehenengo TKE Liga eskuratu zuen.

Ordutik aurrera noizbehinkako agerraldiak egin ditu, 2006 eta 2010ean Donostian eta 2008an eta 2012an Castro Urdialesen, izan ere beste kirol batzuetan aritu izan da, zaldiekin eta txakur lera asterketetan batez ere.

Sei urteko etenaren ondoren Santurtzirekin lehiara itzuli zen eta TKE Ligako hainbat bandera eskuratu zituen. 2021ean Pedreñara itzuli zen eta Kantabriako estropadak aise irabazteaz gain KAE Ligan maila bikainean aritu zen taldea. Azken unean ordea hirugarren egin eta ez zen igoera play-offetarako sailkatu. 

Juan Mari Lujanbio arraunketa uzteko nahia azaldu bazuen ere 2022an Fortunarekin aritu zen Beteranoen Ligan eta hamaika banderatik zortzi eskuratuta txapeldunak izan ziren. 2023an berriz izan zen Ligako txapelduna eta Euskadiko txapelketa ere irabazi zuen. 2024an Pedreñara itzuli zen hirugarren aldiz.

Hona hemen patroitzan ibili izan den taldeen hurrenkera.

## Palmaresa 
* Kontxako Banderak (5): 1986, 1988, 1990, 1995 eta 2002.
* Txapelketak:
** Espainiako Traineru Txapelketak (2): 1991 eta 2000.
** Euskadiko Traineru Txapelketak (2): 1985 eta 1990.
*** Beteranoak (1): 2023.
** Gipuzkoako Traineru Txapelketa (2): 1991 eta 1992.
** Bizkaiko Traineru Txapelketa (1): 2004.
** Kantabriako Traineru Txapelketa (3): 2000, 2002 eta 2021.
* Ligak:
** Euskal Ligak (2): 1995 eta 2002.
** TKE Ligak (1): 2004.
* Nerbioiko Sari Handia (3): 1985, 1988 eta 1992.
* El Corte Ingles Bandera (4): 1985, 1988, 1992 eta 2002.
* Zarauzko Ikurrina (4): 1989, 1990, 2004 eta 2008.

## Besterik 
2012an ETBko El conquistador del fin del mundo saioan kapitain lanak egin zituen eta arraun eremutik kanpora ezagun bihurtu zen.

## Kanpo estekak 
*  Auñamendi Eusko Entziklopedia.
Ballota (generoa)

***Ballota*** Mediterraneo inguruan batez ere bizi den landare genero bat da, Lamiaceae familiaren barruan kokatua. Coleophora lepidoptero batzuen larbek aktiboki jaten dituzte genero honetako espezieak.

## Espezieak 
100 bat espezie izan dira orain arte deskribatuak, baina horietatik 32 baino ez daude guztiz onartuak:
* *Ballota acetabulosa* (L.) Benth.
* *Ballota adenophora*Hedge
* *Ballota africana* (L.) Benth.
* *Ballota andreuzziana* Pamp.
* *Ballota antilibanotica* Post
* *Ballota aucheri* Boiss.
* *Ballota bullata* Pomel
* *Ballota byblensis* Semaan & R.M.Haber
* *Ballota cristata* P.H.Davis
* *Ballota damascena* Boiss.
* *Ballota deserti* (Noë) Jury, Rejdali & A.J.K.Griffiths
* *Ballota frutescens* (L.) Woods
* *Ballota glandulosissima* Hub.-Mor. & Patzak
* *Ballota grisea* Pojark.
* *Ballota hirsuta* Benth.
* *Ballota hispanica* (L.) Benth.
* *Ballota inaequidens* Hub.-Mor. & Patzak
* *Ballota integrifolia* Benth.
* *Ballota kaiseri* Täckh.
* *Ballota larendana* Boiss. & Heldr.
* *Ballota latibracteolata* P.H.Davis & Doroszenko
* *Ballota luteola* Velen.
* *Ballota macedonica* Vandas
* *Ballota macrodonta* Boiss. & Balansa
* *Ballota nigra* L.
* *Ballota philistaea* Bornm.
* *Ballota platyloma* Rech.f.
* *Ballota pseudodictamnus* (L.) Benth.
* *Ballota rotundifolia* K.Koch
* *Ballota saxatilis* Sieber ex C.Presl
* *Ballota sechmenii* Gemici & Leblebici
* *Ballota undulata* (Sieber ex Fresen.) Benth.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Plantaginaceae

**Plantaginaceae** landare dikotiledoneo familia bat da, Lamiales ordenaren barruan kokatzen dena. 2.000 bat espezie ezagutzen dira, 90 generotan banatuak. Lehen **Plantaginales** ordenaren familia bakarra zen, baina gaur egun ez da sailkapen hori erabiltzen. Batez ere landare belarkarak dira, urte osokoak edo sasoikoak, leku hotz zein tropikaletan bizi direnak. Bere izena ezaguna den plantainagatik dator.

## Generoak 
## Kanpo estekak
Indiako onagro

**Indiako onagroa**, Hindiz ઘુડખર, *Equus hemionus khur*, edo *kur*, India aldeko onagroaren azpiespeziea da.

## Ezaugarriak 
Hondar kolorekoa da, baina gorrizka izan daiteke, edo gaztain argia. Zurda tentea dauka, iluna. Buru aldeko bizkarreraino heltzen zaiola. Bizkarrean barrena isatsaraino mando-marra iluna dauka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kore

**Kore** izan daiteke:

* **Kore**, Antzinako Greziako Aro Arkaikoaren tipologia eskultorikoa.
* Pertsefone edo **Kore**, greziar mitologian Infernuetako erregina.
Eudicotyledoneae

**Eudicotyledoneae** edo **eudikotiledoneoak** (batzuetan **eudikotak**) 1991an Doyle eta Hottonek lehen aldiz erabilitako terminoa da, lehenago *tricolpadak* edo *Magnoliidae ez diren dikoteledoneoak* izendatzeko erabiltzen zen landare talde angiospermo eta monofiletikoen taldea izendatzeko.

Klado hau lehen aldiz onartua izan zen Donoghue eta Doylek 1989an egin zuten analisi filogenetikoan eta handik aurrera bere filogenia oso ikertua izan da. Analisi molekularrek onartzen duten talde monofiletikoa dela. Gaur egun bere azpikladoak ondo ikertuak eta finkatuak daude eta ordena eta familia egoera eman zaie.

Angiospermen filogeniarako taldeak (APG) talde hau identifikatzeko *eudicots* izena erabiltzne du, bere bi aurkezpentan: 1998ako APG eta 2003ko APG II.

## Filogenia 
## Angiospermarekiko 
### Barne filogenia 
## Kanpo estekak
Iago Herrerín

**Iago Herrerín Buisán** (Bilbo, Bizkaia, 1988ko urtarrilaren 25a - ) kantabriar futbolaria da. 

## Biografia 
Bilbon jaioa izan arren, Castro Urdialesen bizi da umetarik. Athleticen harrobian hezia, 2013ko abuztuaren 23an lehen taldearekin debutatu zuen Osasunaren aurka.

## Kirol Ibilbidea 
*2024ko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Tituluak 
* 2015 Superkopa
* 2021 Superkopa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Byblis

***Byblis*** landare intsektujale generoa da, **Byblicidae** familiako bakarra. Genero honetako lehenbiziko landarea Richard Anthony Salisburyk aurkitu zuen 1808an. Gaur egun 8 espezie ezagutzen dira, Australian eta Ginea Berrian hedaturik daudenak.

*Byblis* generoak *Drosera* eta *Drosophyllum* generoen antza du, baina landare simetrikoak ditu, bost estamine kurborekin pistiloaren ondoan. Generoek, berez, ez dute harreman filogenetikorik. Gaur egun *Byblis* Lamiales ordenaren barnean sailkaturik dago, eta *Drosera* eta *Drosophyllum* Caryophyllales ordenaren barruan.

## Kanpo estekak
Mikel Rico

**Mikel Rico Moreno** (Basauri, Bizkaia, 1984ko azaroaren 4a - ) bizkaitar futbolari ohia da, egun Athleticen eta beste talde askotan jokatu ondoren erretiratua. 2004an Athleticen harrobian hezia, kanpoan ibilbide zabala egin zuen 2013an lehen taldearekin debutatu zuen arte. 6 urte eta 176 partidu eta gero taldea utzi zuen.

## Kirol ibilbidea 
*2024ko Ekainaren 30ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Tituluak 
* 2015 Superkopa

## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Opava

'''''' (; ; ) Txekiar Errepublikako ipar-ekialdean, Moravia-Silesia eskualde administratiboan, kokatutako hiria da. Ostravaren ipar-mendebaldean dago eta Txekiar Silesiaren hiriburu historikoa da. 2013an 58.054 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sylvioidea

**Sylvioidea** Passeriren barruan sailkatzen den hegazti klado bat da. Passeridaren barruan, Muscicapoidea eta Passeroidearekin batera hiru kladorik handienetako bat da. 1.300 espezie inguru ezagitzen dira gaur egun. Mundu osoan bizi dira, baina Amerikan gutxiago dira.

## Kanpo estekak
Mikel Olaziregi

**Mikel Olaziregi Arrieta** (1956, Pasaia, Gipuzkoa) Enpresa Zientzietan lizentziatua dago. 1986tik aurrera ikusentzuneko jardueretan buru-belarri lanean aritu da, ETBko albiste eta kirol saioen ekoizle gisa.

2001 eta 2010 bitartean Donostiako Zinemaldiko zuzendaria izan zen. 2012ko irailaren 17an bera eta Vicente Mozo Madrilgo fikziozkoa ez den zinemako Cineteca guneko zuzendariak izendatu zituzten.
Calceolariaceae

**Calceolariaceae** Lamiales barruan sailkatzen den landare familia bat da. Bere barruan 3 genero ezagutzen dira.

## Generoak 
* *Calceolaria*
* *Jovellana*
* *Porodittia*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lan-gatazka

**Lan-gatazka** lan-baldintzak direla eta langile eta enpresako nagusien artean sortzen diren desadostasunak eta gatazkaka dira. Lan gatazkak honela sailkatzen dira:
* eragindako pertsona kopuruaren arabera,
** norbanakoarenak, enpresaren eta langile bakar baten artean sortzen direnak dira. Helburua langileak dituen eskubideak enpresak onartzea izaten da eta negoziazioaren emaitzak, langile horrengan bakarrik izaten du eragina.
* kolektiboak edo taldearenak enpresaren eta langile talde baten artean sortzen dira. Helburua langile taldeak dituen eskakizunak lortzea izaten da eta negoziazioaren emaitzak oraingo taldeko partaideengan eta etorkizunean izango direnengan izaten du eragina.
* gaiaren arabera,
** juridikoak, lan-arauen interpretazio edo aplikazio desberdinen ondorioz sortzen direnak;
** ekonomikoak, enpresaren eta langileen arteko interes ekonomiko kontrajarrien ondorioz sortzen dira.
* erabilitako bitartekoen arabera,
** bortitzak, indarkeria erabiltzen bada, era esplizituan edo subliminalean, hitzezkoa edo fisikoa, pertsonen nahiz gauzen aurkakoa.
** baketsuak, aldarrikapenak edo eskaera nagusiak indarrean dauden legeen bidez egiten badira, epaitegietan, bitartekarien bidez, negoziatuz.
* emaitzen arabera,
** suntsitzaileak edo adostasun gabekoak, gatazkak areagotu eta okerrera egiten denean, jatorritik aldenduz, berezko dinamika hartuz eta kontraesanak eta arazo berriak sorraraziz.
** emankorrak edo adostasunezkoak, gatazkak ondorio onak izan ditzake, gatazka areagotzea saihesten bada.

## Kanpo estekak
Negoziazio kolektibo

**Negoziazio kolektiboa** langileen eta enpresaburuen artean akordioa lortzen saiatzen den prozesua da. Akordioa, batez ere, etorkizuneko lana garatzeko behar diren baldintzei buruzkoa da, bai lantoki zehatz batean, bai enpresa batean edo enpresa-talde batean. Prozesu horrek duen azken helburua hitzarmen kolektiboa sinatzea da. Langileek sindikatu bat edo sindikatu talde baten bidez negoziatzen dute. Negoziazio kolektiboa gizarte elkarrizketaren adierazpenetako bat da eta askatasun sindikalaren baitan oinarrizko eskubidetzat hartzen da eta Nazioarteko Lan Erakundeak bermatzen du mundu mailan.

## Negoziazio kolektiboa espainian 
Espainian, Negoziazio kolektikoa Konstituzioko 37. artikuluak ezartzen du: Legeak langileen eta enpresaburuen ordezkarien arteko lan-negoziazio kolektiboak egiteko eskubidea bermatuko du, eta baita, era berean, hitzarmen kolektiboen indar loteslea ere. Beraz, negoziazio kolektiboa Konstituzioak ematen duen eskubidea da, eta Langileen Estatutuaren Legeak arautzen du.

### Hitzarmen kolektiboa 
Langileen Estatutuak 82.artikuluan dio "Hitzarmen kolektiboak langileen eta enpresaburuen ordezkariek egindako negoziazioaren emaitza direnez, partaideok talde legez duten autonomiari esker askatasunez lortutako akordioaren adierazpen dira."

Horrela, langileen ordezkariek eta enpresaburuek, lan baldintzak arautzeko, negoziatzen eta burutzen duten kontratua dela esan dezakegu.

### Hitzarmen motak 
Hitzarmen kolektiboak hainbat irizpideren arabera sailkatu ditzakegu:

1.	Lurralde esparruaren arabera:
            a.	Tokikoak
            b.	Probintzialak
            c.	Autonomikoak
            d.	Nazionalak
2.	Aplikazio esparruaren arabera:
            a.	Enpresakoak
            b.	Enpresatik beherako esparrukoak (lan zentro konkretu batekoa adibidez)
            c.	Enpresatik gorako esparrukoak
3.	Jardueraren arabera
            a.	Sektorekoa
            b.	Enpresa edo lan zentrukoa
            c.	Maila profesional konkretu batekoa

### Hitzarmenaren edukia 
Langileen Estatutuko Legearen 85.artikuluak adierazten duenez, Legeak errespetatuta, ekonomiako, laneko eta sindikatuetako gaiak arautu ahal izango dituzte hitzarmen kolektiboek, eta, orokorrean, enplegu baldintzei eta langileek eta beren ordezkaritzako antolakundeek enpresaburuarekin eta enpresaburuen elkarteekin dituzten harremanei eragiten dieten beste gai guztiak.

Hitzarmen kolektibo guztietan ondorengo datuak agertu behar dira nahi eta nahi ez:

  - Negoziatu duten aldeak (langileen ordezkariak eta enpresaria)
  - Aplikazio esparrua
  - Hitzarmenaren iraupena eta salatzeko era (aldez aurretik abisatu behar delarik)
  - Hitzarmena aplikatzean sor daitezkeen gatazkak konpontzeko komisio parekide bat osatuko da, normalean negoziazioan parte hartu dutenak osatuko dutelarik.

## Ikus, gainera 
* Lan hitzarmen kolektiboa

## Kanpo estekak
Bignoniaceae

**Bignoniaceae** Lamiales ordenako landare familia bat da. Zuhaitzak, zuhaixkak eta lianak daude talde honen barruan.

## Generoak 
## Kanpo estekak
Děčín

''''* () Txekiar Errepublikako iparraldean kokatutako hiria da. Bohemia eskualde historikoan dago, Ústí nad Labem eskualde administratiboan, Elba (txekieraz: *Labe'') eta Ploučnice ibaien elkargunean. 2013an 50.289 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak