Amadeo I.a Savoiakoa

**Amadeo I.a Savoiakoa**, izen osoa **Amedeo Ferdinando Maria di Savoia** (Turin, Sardiniako Erresuma, 1845eko maiatzaren 30a - Turin, Italia, 1890eko urtarrilaren 18a) Aostako lehen dukea eta, 1870-1873 bitartean, Espainiako erregea izan zen.

Urte pare bat iraun zuen haren erregealdiak eta ezegonkortasun politiko handia izan zen garai horretan. Ezin konponduriko krisia larriagotu egin zen Kubaren independentzia nahiarekin eta 1872an hasi zen karlistaldi berriarekin.

## Biografia 
thumb|200px|eskuinera|Amadeo I.a Espainiakoa
thumb|200px|eskuinera|Amadeo I.a Espainiakoa
[thumb|200px|eskuinera|Amadeo I.a Espainiakoa, [Vicente Palmaroliren margolana ]]

Amedeo Ferdinando Maria di Savoia Turinen jaio zen, Sardiniako Erresuman, 1845ko maiatzaren 30ean. Aita Piemonte-Sardiniako errege Viktor Emanuel II.a izan zuen eta ama, berriz, Adelaida Austriakoa. Karlos III.a Espainiakoa Adelaidaren birraitona zen; bikotearen bigarren semea izan zen.

1861ean, aita Italiako errege bilakatu zen, Savoiako etxekoa. Heziketa militarra izan zuen eta Custozzako guduan (1866) aritu zen. 1867an María Victoria dal Pozzo della Cisternarekin ezkondu zen.

1867an, Maria Victoria dal Pozzo della Cisternarekin ezkondu zen —La Cisterna y Belriguardoko printzesa zen—, eta bikoteak hiru seme izan zituen: Manuel Filiberto, Aostako II. dukea; Victor Manuel, Turingo I. kondea; eta Luis Amadeo, Los Abruzosko I. dukea.

1876ko azaroaren 8an emaztea hil zitzaion eta alargun egon zen luzez. 1888an ezkondu zen bere iloba Maria Leticia Bonaparte frantses printzesarekin. Napoleon Jose Bonaparterekin ezkonduta zegoen eta Amadeoren arreba Maria Clotilderen alaba zen. Bikoteak beste seme bat izan zuen: Humberto Savoia-Aostakoa, Salemiko I. kondea.

Erregeek hartzen zuten formazio militarraren parekoa jaso zuen eta hargin beltz izan zen.

## Espainiako errege (1870-1873) 
Iraultza Loriatsuak Seiurteko demokratikoa amaitu ondoren, Elisabet II.a erreginak Espainiatik ihes egin behar izan zuen. 1869ko Konstituzioak monarkia konstituzionala ezarri zuen, baina kargua onartu behar zuen erregea aurkitzea nekeza zen. 

Joan Prim jenerala buru zuen Alderdi Aurrerakoiaren lehen mugimenduak Fernando de Coburgok, Pedro V.a errege portugaldarraren aitak, tronua onar zezan lortzera bideratuta egon ziren, 1853an bere emaztea, Maria II .a, hil zen arte errege izan zena. Fernandoren aukerari esker, errege bat aurkitzeko arazoa konpontzeaz gain, Espainian eta Portugalen nagusi ziren dinastiak elkartzean, etorkizuneko iberiar batasun bati atea irekitzen zitzaion, bi koroak banandu eta bi mende geroago.

Baina azkenean, Aostako dukea, Amadeo Savoiakoa ikusi zuten egoki, Italiako erregearen semea. Espainiarekin loturak zituen antzinako dinastia batetik zetorren, progresista zen, katolikoa... Eta 1870eko azaroaren 16an Espainiako Gorteek Amadeo Savoiakoa aukeratu zuten errege, 191 botorekin; beste botoak, berriz, honela banatu ziren: 60 Errepublika federal baten alde, 27 Montpensierreko dukearentzat (Luisa Fernanda infantaren senarra), 8 Baldomero Espartero jeneral zaharrarentzat, 2 Errepublika unitarioaren alde, 2 Alfontso Borboikoaren alde (gero errege izan zena), 1 errepublikarentzat eta beste bat Montpensierreko dukesa Maria Luisa Fernanda infantarentzat, Elisabet II.aren ahizparentzat; 19 boto zuri egon ziren. Horrela aukeratu zuten Amadeo errege.

Erabaki horretan, funtsezkoa izan zuen Joan Prim jeneralaren babesa, ―Joan Prim jeneralak lehenako Baldomero Espartero jeneral zaharrari eskaini zion Espainiako koroa eta honek ez omen zuen onartu―, baina, abenduaren 30ean, artean Amadeo Espainiara iritsi gabe zela, Prim hil zuten Madrilen.

Karlistak eta errepublikazaleak ez ziren ados egon, bakoitzaren arrazoi eta interesak zirela medio, eta aristokrazia borboizaleak ere ez zuen oso egoki ikusi, atzerritarra zen, desamortizazioen aldekoa, Aita Santuen Lurraldeari aurka egin zionaren semea... Herriak ere ez zuen gustuko izan, ez zuen jendaurrerako xarmarik eta kostatu egin zitzaion gaztelaniaz hitz egiten ikastea...

Baina berehala abitu zen batzorde bat Florentziarantz, dukeari parte emateko xedean. Abenduaren 4an onartu zuen ofizialki hautaketa eta segituan bidaiatu zuen Espainiarantz. Tarte horretan, abenduaren 30ean, hil zen Prim, hiru egun lehenago jasandako atentaturen zaurien ondorioz.

Abenduaren 30ean Cartagenan lehorreratu eta, 1871ko urtarrilaren 2an, Madrilera iritsi zenean, Primen gorpuaren aurrean errezatzera joan zen. Ondoren egin zuen zina Gorteen aurrean.

Espainiako ezegonkortasun politikoak arazo handiak eman zizkion Amadeori. Primek bultzatu zuen eta haren alde bozkatu zuen koalizioa zatikatuta zegoen, eta Serrano, Ruiz Zorrilla eta Sagastaren goranahi politikoak gobernuaren lana galarazi zuen. Hori gutxi balitz, 1872ko udaberrian Bigarren Karlistaldia piztu zen. Kuban, berriz, Hamar Urteko Gerra gaiztotuz joan zen. Azkenik, 1873ko otsailaren 11n, uko egin zion koroari.

Madrildar tradizioak dioenez, 1873ko otsailaren 11n, eguerdian, agurra eman zioten Amadeori Café de Fornos jatetxean bazkariaren zain zegoen bitartean. Komunikazioa jaso bezain pronto, bazkaria bertan behera utzi eta grappa bat eskatu omen zuen; familia jaso, tronuari uko egin eta, diputatuen baimenaren zain geratu gabe —1869ko konstituzioak horrela eskatzen zuen—, italiar enbaxadan errefuxiatu omen zen.

Mezua idatzi zion nazioaren ordezkaritzari:

Erabat desengainatua, Italiara itzuli eta Turinen finkatu zen. Ruiz Zorrillak eginahalak egin zituen itzultzeko, baina gehiengoak onartu egin zuen haren alde egitea eta, otsailaren 11ko arratsalde hartan bertan, I. Errepublika aldarrikatu zuten Espainian.

## Abdikazioaren ondorengoa 
Abdikatu ondoren, Lisboara joan zen eta, handik, Turinera: bere jaioterrian ezarri zen, emaztearekin eta hiru semeekin.

Italian, Amadeo Aostako duke izan zen.

1876ko azaroaren 8an, María Victoria emaztea hil zen. 1888ko irailaren 11n bigarren aldiz ezkondu zen, Leticia Bonaparterekin.

Turinen hil zen, 1890eko urtarrilaren 18an, bronkopneumoniak jota, eta bertako Supergako basilikan ehortzi zuten.

## Erreferentziak