Angstrom

**Ångstrom** bat metro baten hamar mila milioiren bat da. **Å** letra erabili ohi da eta atomoen tamainen kalkulorako erabili ohi da.

Izen hori Anders Jonas Ångström (1814-1874) suediar fisikariaren ohorez jarri zitzaion.

Metroaren hamarmilamilioirenaren baliokide den neurri-unitatea da: 0,000 000 000 1 metro. Zentimetro batean ehun milioi angstrom sartzen dira.
: 1 Å = 1 × 10-10&nbsp;m = 0,1&nbsp;nm

Angstroma natura zientzietan eta teknologian erabiltzen da maiz atomoen, molekulak, egitura biologiko mikroskopikoak eta lotura kimikoen luzerak, atomoen kokapena kristaletan, erradiazio elektromagnetikoaren uhin-luzera eta zirkuitu integratuko piezen dimentsioak adierazteko. Fosforo, sufre eta kloroaren erradio atomikoak (kobalenteak) angstrom batekoak dira, gutxi gorabehera; hidrogenoarenak, berriz, 0,5&nbsp;angstrom-ekoak. Argi ikusgaiak 4000&nbsp;eta 7000&nbsp;Å bitarteko uhin-luzerak ditu.

XIX. mendearen amaieran, espektroskopistek metro bateko 10-10 unitatea hartu zuten elementu kimikoen espektro-lerro bereizgarrien (emisio-espektroaren osagai monokromatikoen) uhin-luzerak adierazteko. Hala ere, berehala konturatu ziren garai hartako metroaren definizioa, tramankulu material batean oinarritua, ez zela behar bezain zehatza beren lanerako. Beraz, 1907 inguruan, beren luzera-unitatea definitu zuten, eta «ångström» izena eman zioten espektro-lerro espezifiko baten uhin-luzeran oinarrituta. 1960an, metroa modu berean birdefinitu zenean, angstrom-a 10-10 metro izan zen berriro.

Metroaren potentzia dezimalaren frakzioa bada ere, angstrom-a ez zen inoiz SI-aren unitate sistemaren parte izan edo haren NISTen bertsioan.

BIPMren liburuxkaren zortzigarren edizioak (2006) eta NISTen 811 gidak (2008) ångström grafia erabiltzen zuten, letra suediarrekin; hala ere, forma hori ez da oso ohikoa euskarazko testuetan. AEBko hiztegi ezagun batzuek angstrom grafia bakarrik jasotzen dute, *å* eta *ö* gabe.

Hala ere, onartutako ikurra «Å» da, unitatea nola idazten den kontuan hartu gabe.​​ Hala ere, «A» sarritan testuinguru ez hain formaletan edo ingurune tipografiko mugatuetan erabiltzen da.

## Historia
thumb|Anders Jonas Ångströmen erretratua.
1868an, Anders Jonas Ångström fisikari suediarrak eguzki-argiaren espektroaren koadro bat sortu zuen, zeinean erradiazio elektromagnetikoaren uhin-luzerak adierazten baitzituen espektro elektromagnetikoan, milimetro baten hamar milioiren baten multiploetan (mm-aren 10−7).​​ Ångström-en eguzki-espektroaren uhin-luzeren grafikoa eta taula asko erabili ziren eguzki-fisikako komunitatean, eta unitatea hartu, eta bere omenez izendatu zuen. Ondoren, espektroskopia astronomikoaren eta espektroskopia atomikoaren eremuetara zabaldu zen, eta, gero, eskala atomikoko egiturez arduratzen diren beste zientzia batzuetara.

Nahiz eta 10-10 metroei zegokiona izatea nahi, definizio hori ez zen behar bezain zehatza espektroskopia lanetarako. 1960ra arte, metroa definitzen zen platino-iridiozko aleazio-barra batean dagoen bi marren arteko distantzia, zeina Parisko Pisu eta Neurrien Nazioarteko Bulegoan (BIPM) kontserbatzen den kontu handiz kontrolatutako ingurune batean. Material estandar horrekiko konfiantzak hasierako errore bat eragin zuen taulatutako uhin-luzeretan, 6000ko zati batekoa gutxi gorabehera. Ångströmek, erabiltzen zuen patroi-barra Parisko patroi batekin erkatzeko ardura hartu zuen, baina Henri Tresca metrologoak jakinarazi zuen hain okerra zela ezen Ångströmen zuzendutako emaitzek zuzendu gabekoek baino akats gehiago zituztela.

1892 eta 1895 artean, Albert A. Michelson-ek eta Jean-René Benoît-ek, BIPMn bereziki garatutako ekipo batekin lanean, nazioarteko metro patroiaren luzera  zela zehaztu zuten. Elektrikoki kitzikatutako kadmio-lurrunaren igorpen-espektroaren lerro gorriaren uhin-luzera halako bost.​ 1907an, eguzki Ikerketen Lankidetzarako Nazioarteko Batasunak (geroago, Nazioarteko Batasun Astronomiko bihurtu zena) nazioarteko angstroma definitu zuen linea horren uhin-luzeraren 1/6438.4696 gisa (aire lehorrean, 15&nbsp;°C-ra (hidrogeno-eskala) eta 760&nbsp;mmHg-ko presioarekin grabitate-azelerazioaren balioa 9.8067 m/s2 izanik).

Definizio hori Pisu eta Neurrien zazpigarren Konferentzia Orokorrean (CGPM) onartu zen 1927an, baina metroaren definizio materialak 1960ra arte iraun zuen.​ 1927tik 1960ra, angstroma espektroskopian erabiltzeko luzera sekundarioko unitatea izaten jarraitu zuen, metrotik bereizita definitua. 1960an, metroa bera birdefinitu zen termino espektroskopikoetan, eta, horri esker, angstrom-a, zehazki, 0,1 nanometro gisa birdefinitu zen.

Oraindik fisikan eta kimikan asko erabiltzen bada ere, angstroma ez da Nazioarteko Unitate Sistemaren (SI) alderdi formala. SIko unitaterik hurbilena nanometroa da (10−9 m). Pisu eta Neurrien Nazioarteko Batzordeak ofizialki ez zuen aholkatu, eta ez du aipatu ere egiten arau ofizialaren bederatzigarren edizioan (2019). Era berean, angstroma ez dago barne merkatuan erabil daitezkeen Europar Batasuneko neurketa unitateen katalogoan.

## Ángstrom izartxoa
Metroa termino espektroskopikoetan birdefinitu ondoren, angstroma 0,1&nbsp;nanometro gisa birdefinitu zen formalki. Hala ere, denbora batez pentsatu zen zuzenean termino espektroskopikoetan definitutako tamaina konparagarriko unitate bereizi bat behar zela. 1965ean, J.A. Bearden-ek *angstrom izartxoa* (ikurra: Å*) honela definitu zuen: 0,202901&nbsp;aldiz \kappa_{\alpha 1} linearen uhin-luzera.​​ Unitate laguntzaile horrek metro berriaren bertsioaren milioiko bost parteko zehaztasuna izan nahi zuen. Hamar urteren buruan, unitatea ez nahiko (milioiko hamabost parte inguruko zehaztapenekin) eta zaharkitu gisa kontsideratua izan zen zehaztasun handiagoko neurketa-ekipoei esker.

## Ikurra
[thumb|[Unicode kodea. Hirugarren aukera jada ez da erabiliko.]]
Angstromaren ikurra Å da, alfabeto suediarrari dagokiona eta Anders Jonas Ångström fisikari suediarraren abizenaren hasierako letra (1814-1874).

Bateragarritasun-arrazoiengatik, Unicodek U+212B Å ANGSTROM SIGN ikur formala hartzen du barne (HTML erakundea `&amp;angst;`, `&amp;#x0212B;`, o `&amp;#8491;`), zaharkitua dagoena.

«Angstrom» zeinua honela normalizatzen da: U+00C5 Å LATIN CAPITAL LETTER A WITH RING ABOVE (HTML erakundea `&amp;Aring;`, `&amp;#xC5;`, o `&amp;#197;`) Unicode partzuergoak azken hori erabiltzea gomendatzen du,​ zeinak «c» eta «a» ardatzen sare-konstanteak, hurrenez hurren, 4,52&nbsp;U.&nbsp;A. eta 7,34&nbsp;U.&nbsp;A. ematen dituen.

Anbiguotasunez, halaber, adieraz dezake: «a.&nbsp;u.» luzeraren unitate atomikoa, Bohrren erradioa (0,53&nbsp;Å&nbsp;ingurukoa), askoz handiagoa den UAra (unitate astronomikoa) zeina Lurraren eta Eguzkiaren arteko batez besteko distantzia den (150&nbsp;milioi kilometro ingurukoa).​​

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak