open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Agnes Branting

**Agnes Margareta Matilda Branting** (Åtorp, Värmland, 1862ko otsailaren 27a – Stockholm, 1930eko apirilaren 13a) suediar ehungintzako artista eta idazlea izan zen. 1891az geroztik, Eskulangintzaren Lagunen Elkartea zuzendu zuen. Besteak beste, ehunezko tapiz handiak landu zituen hainbat artista garrantzitsurekin, eta horrek Suediako estilo libreko arte bisuala bultzatu zuen. 1904an, Licium tailerra sortu zuen, elizako ehunak, banderak eta pankartak ekoitzi zituena. Ehun zaharren kontserbazioan ere jardun zuen, horretarako Pietas elkartea sortuz. Idazle gisa, arteari eta eskulangintzari buruzko artikuluak idatzi zituen *Svenska Dagbladet* egunkarirako, eta ehungintzaren inguruko hainbat liburu ere kaleratu zituen.

## Bizitza 
1862ko otsailaren 27an Åtorpen (Värmland) jaioa, Agnes Margareta Matilda Branting Carl Johan Branting farmazialariaren eta bere emazte Maria Carolina Lundhen alaba zen. Zazpi urte zituela, aita hil zitzaion, familia Skarara joan zen bizitzera, eta Brantingek bertan ikasi zuen nesken ikastetxe batean. 1880an Stockholmgo Eskola Teknikora joan zen ehungintza eta marrazkia ikastera, eta 1874an graduatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kashmar

**Kashmar** Irango hiri bat da, Jorasan Razavi probintzian kokatua. 102282 (2016) biztanle ditu hiri honek. 1969an eratu zen hiri gisa.

## Klima 
Köppen-Geiger-eko Köppen-en sailkapen klimatikoak klima erdilehorra (BSk) sailkatzen du.

## Leku historikoak, antzinako tramankuluak eta turismoa. 
* Kashmar Ostiraleko meskita
* Atashgaheko gaztelua

## Operazio militarra 
RQ-170 erasoa Iranen eta Estatu Batuen artean

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Seán Savage

**Seán Savage**, irlanderaz *Seán Sabhaois* (1965eko urtarrilaren 26a, Belfast, Ipar Irlanda - 1988ko martxoaren 6, Gibraltar), irlandar errepublikarra eta Behin-behineko IRAko kide bat izan zen, 1988an Flavius operazioan Gibraltarren SASko britainiar soldaduek eraila.
Weidmüller

**Weidmüller** konexio elektriko eta elektronikoen alorreko produktuak ekoizten dituen Alemaniako enpresa bat da. Egoitza nagusia Alemaniako Detmold hirian du. 1850ean Carl August Weidmüllerrek ehungintza konpainia gisa sortua, 1943az ingeniaritza elektrikoaren alorrean aritzen da. Gaur egun, taldeak 80 herrialde baino gehiagotan ditu delegazioak.

## Historia 
Carl August Weidmüllerrek C. A. Weidmüller ehungintza konpainia sortu zuen 1850ean Alemaniako Reichenbranden. 1899an Moritz Wächtler Tisáko lantegiaren zuzendari nagusi izendatu zuten 1931an Moritz Wächtler C. A. Weidmüller Tisáko lantegiaren jabe egin zen eta bere biloba Gottfried Gläsel akziodun sartu zen. 1937an Moritz Wächtlerrek adinagatik konpainia utzi zuenean, Gottfried Gläsel enpresaren jabe eta zuzendari nagusi bihurtu zen. 1943an Bigarren Mundu Gerrak produktu-sorta berriak egitera behartu zuen. Wilhelm Staffel ingeniariburuarekin lankidetzari esker, AEG enpresarako Staffel terminalak ekoizteari ekin zion.

1948an C. A. Weidmüller konpainia berrireki zen Detmolden, Gottfried Gläsel enpresaren jabe eta zuzendari nagusi zela. Urte berean, plastikozko isolamendudun terminal blokeak ekoizten hasi zen. 1952an Hannover-Messe erakustazokan parte hartu zuen lehenengo aldiz. Urte horretan ere, banaketa-koadroentzako serieko terminalak (SAK terminalak) garatu zituen. Terminal bloke hauek kableak finkatzeko patentedun altzairuzko euskailuak dituzte eta plastiko termoegonkorrez isolatuta daude.

1959an Weidmüller nazioartekotu zen Ingalaterran *Klippon Electricals Ltd* salmenta-enpresa zabaldu ondoren. 1967 eta 1968 bitartean salmenta-konpainiak zabaldu zituen Austrian, Frantzian eta Italian. 1979an beste bat zabaldu zuen Espainian.

## Kanpo estekak 
* Webgunea
Elinor Mead Howells

**Elinor Mead Howells** (1837ko maiatzaren 1a - 1910eko maiatzaren 7a) estatubatuar artista, arkitekto eta aristokrata  izan zen. 
Cambridgen zegoen William Dean Howells etxea diseinatu zuen. Ingalaterra Berriko zirkulu aristokratikoko kidea, Henry James eta Mark Twain bezalako idazleen laguna eta garaiko pertsona ospetsuak, bere gutunak *If Not Literature*  liburuan jasotzen dira.
thumb|275x275px|ezkerrera|William D. Howells Cambridgen, Massachusettsen, Ek diseinatua.M. Howells.
William Dean Howells idazlearekin ezkondu zen.

## William Dean Howellsen etxea 
Concord etorbideko 37. zenbakian aurkitzen da etxea, Cambridgen (Massachusetts). E.M. Howells eta R.C. Groversteinek diseinatu zuten.Howells familiaren bizileku gisa. 1982tik Estatu Batuetako Leku Historikoen Erregistro Nazionalean dago.

## Ikus, gainera 
* Emakumeak arkitekturan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Khemisset

**Khemisset** (arabieraz: الخلية) Marokoko iparraldeko Rabat-Sale-Kenitra eskualdean dagoen hiria da. Rabat (81 km) eta Meknès (57 km) artean dago, A2 autobidean eta Khémisset probintziako hiriburua da. 2014ko Marokoko erroldaren arabera 131.542 biztanle zituen.

1912tik 1914ra bitartean, frantziarrek 600 mm-ko zabalerako trenbide hestua eraiki zuten Rabaten hasi, Souk el Abra des Sehoul, Tiflet, Dar Caid Bou Driss pasa eta Khemisset-en amaitzen zena. 1935ean utzi eta 1942a baino lehen amaitu zuten.

## Geografia 
Khémisset probintzia Atlasaren eta ipar-mendebaldearen artean dago,  ozeanotik 37 kilometrora. Klima moderatua eta nekazaritzarako egokia du. Eskualdeak bi presa eta hemezortzi haran ditu.

Khemisset eskualdea Marokoko dilista ekoizlerik handiena da. Bertan urtero 10.000 hektarea landatzen diren, eta ekoizpena 100.000 kintalekoa da. Ardotarako mahats gozoak ere asko ekoizten dira.

### Potasa soroa 
2019an 580 milioi tona potasa aurkitu ziren Khemisset probintzian. Ekoizpena 2024an hasi zuen Emmerson PLC konpainiak. Hasierako ekoizpena urtero 800.000 tonakoa izan zela kalkulatzen da.

## Pertsona aipagarriak 
* *Aziz Ouhadi*, Pistako eta zelaiko korrikalaria
* *Brahim Boutayeb*, korrikalari ohia
* *Hussein Ammouta,* futbol entrenatzailea
* *Najat Aatabou,* Kantautorea eta musikagilea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
J. T. Walsh

**James Thomas Patrick Walsh** (1943ko irailaren 18a, San Frantzisko, Kalifornia - 1998ko otsailaren 27a) estatubatuar zinema eta telebistako aktore bat izan zen. 

Antzeztutako film nabarmenen artean honakoak daude, *Tin Men* (1987), *Good Morning, Vietnam* (1987), *A Few Good Men* (1992), *Needful Things* (1994), *Hoffa* (1992), *Nixon* (1995), *Sling Blade* (1996), *Breakdown* (1997) eta *Pleasantville* (1998).

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Don S. Davis

**Donald Sinclair Davis ** (1942ko abuztuaren 4a, Aurora, Kalifornia - 2008ko ekainaten 29a, Gibsons, Columbia Britainiarra), estatubatuar zinema eta telebistako aktore bat izan zen. 

Film eta telesaila ugarietan antzeztu zuen, tartean *Twin Peaks* (1990–1991) eta *Stargate SG-1* (1997–2007). 

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Khemisseteko probintzia

**Khemisset** () Marokoko probintzia bat da, Rabat-Sale-Kenitra eskualdeko zati bat (2015 arte Rabat-Sale-Zemmour-Zaer zati bat). 8.305 km²-ko azalera du eta 521.815 biztanle zituen 2004an erroldatuta.

## Demografia 
### Datu antropologikoak 
Gehien hitz egiten diren hizkuntzak arabiera dialektala eta tamazight dira. Ohiko soinekoa txerbila da, emakumeentzako babutxa moduko bat, oso koloretsua, txilibitua eta burnusa (azennarra) artile finez ehunduta gizonentzat eta kaftana, tahtiya, dfina eta bediiya kolore anitzeko soineko politek horiz gorri eta berdez distiratzen dute emakumeentzat, gerrikoek zeta-hariz eta zilar-pastilez.

Zemmouriek ahuntz-ilez egindako denda beltz handietan ospatzen dituzte beren harrotasun edo tristura egoerak.

Zemmour konfederazioaren berezitasuna, artisautzari dagokionez, ahanbela da: artile ehunduz egindako alfonbra bat da (kilim turkiarraren baliokidea), erabat eskuz egina, eta adreilu-gorri kolorekoa, gorri iluna.

Zemmours-ek alfonbra azokak dituzte, baina baita kebab-ak, kuskusak eta barbakoak ere.

Zemmours-ek Ahidousse izeneko dantza folkloriko bat dute, zeinetan gizonak eta emakumeak elkarren ondoan aritzen diren, olerkiak kantatuz (Izlan), iraganeko istorioak edo bizitzako eguneroko eszenak kontatuz, edo baita naturaren edertasuna kontatuz ere. Zemmouriek tallunt-aren (Afrika iparraldeko perkusio-tresna) soinuan dantzatzen eta abesten dute, ahuntz-larruz egindako tam-tam biribilaren antzeko zerbait.

### Historia 
Khemisset probintzia 1973ko abuztuaren 13ko Dahir errege dekretuak sortu zuen. Munduko artelatz basorik handiena du: Maâmorako basoa, zati bakarrean 133.000 ha-ko azaleran hedatzen dena.

### Ekonomia 
Nekazaritza da nagusi, eta Khémisset probintziako jarduera ekonomikoa sektore horren egoeraren araberakoa da. Sektorearen errendimendua baldintza klimatiko eta plubiometrikoen araberakoa da. Industriari dagokionez, oraindik hastapenetan dago, nahiz eta bultzada handia eman eta inbertitzaileak erakartzeko ahaleginak egin diren, bereziki Khémisset hirian industria-gune garrantzitsu bat sortuz.

Probintziako ekonomia nagusiki nekazaritzan oinarritzen bada ere, industria sektorea garatzen hasia da, bereziki Khémisset industrialdean proiektuak garatzearekin.

### Bilakaera demografikoa 
### Administrazio-banaketa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Práxedes Mateo Sagastaren zortzigarren gobernua

**Práxedes Mateo Sagastaren zortzigarren gobernua** 1890eko urtarrila eta uztaila bitartean Espainiako Berrezarkuntza Borbonikoaren testuinguruan kokatzen da. Garai horretan, Sagastak gobernu liberal bat gidatu zuen, erreforma esanguratsuak bultzatu zituena, hala nola gizonezkoen sufragio unibertsala onartzea, herrialdearen historia politikoan mugarri garrantzitsua izan zena. Aurrerapen horren helburua herritarren parte-hartzea zabaltzea eta sistema parlamentarioa indartzea zen.

Gainera, bere gobernuak liberalen eta kontserbadoreen arteko txandakatze baketsuko politikarekin jarraitu zuen, "txanda baketsua" bezala ezagutzen dena, egonkortasun politikoa bermatzeko diseinatua. Hala ere, bere kudeaketa markatu zuten erronkei ere aurre egin zien, hala nola tentsio sozial eta ekonomikoei.

## Kabinetea 
## Ikus, gainera 
* Práxedes Mateo Sagastaren bosgarren gobernua
Murrelektronik

**Murrelektronik GmbH**, ezagunagoa **Murrelektronik** izenez, industria automatizazioko produktuak ekoizten eta saltzen dituen Alemaniako enpresa bat da. Franz Haffnerrek sortu zuen 1975ean Alemaniako Oppenweiler udalerrian.

## Historia 
Franz Haffnerrek sortu zuen 1975ean Oppenweilerrein. 1976an nazioarteko lehen ordezkaritza zabaldu zuen Suitzan. 1993an Stollbergeko KSG enpresa erosi zuen.

2025ean Murrelektronikek 3.200 langiletik gora zituen 50 herrialde baino gehiagotan zehar banatuta.

## Ekoizkinak 
Murrelektroniken produktuak lau talde nagusitan sailkatzen dira:

* ***Aginte-armairuetarako gailu elektronikoak***. Makinen eta sistemen elikadura-energiaren kudeaketa hobetzeko. Talde honetan sartzen dira: elikatze-iturriak, EGEak, korrontea banatzeko modulu adimendunak, bateragarritasun elektromagnetikorako iragazkiak, erredundantziadun elikadura-sistemak, buffer moduluak, optoakoplagailuak, erreleak eta segurtasun-erreleak, switchak eta transformadoreak. 
* ***Interfazeak***. Kontrol armairutik eremura doazen interfazeak. Multzo honen barruan sailkatzen dira: seinaleztapen-balizak, konektore entxufagarriak, entxufeak, harguneak eta komunikazio-interfazeak.
* ***I/O sistemak***. Instalazioko sentsoreak eta eragingailuak kontrol-armairuarekin konektatzeko. Adibidez, IO-link modulu maisuak eta esklabuak, I/O estazio deszentralizatuak, eremu-busen moduluak, komunikazio-moduluak eta banaketa-sistemak.
* ***Konexio-teknologia***. Hala nola, akoplagailuak, egokigailuak, eremu-busetarako kableak, motorrentzako kableak, sentsoreentzako kableak, konektoreak eta giltza dinamometrikoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Murrelektroniken webgunea
Maunderren minimo

[thumb|Maunder-en minimoa [Eguzki-orban|eguzki-orbanen kopuruaren defizit nabarmenari dagokio 1645 eta 1715 artean. Mende bat geroago, Daltonen minimoak jarraitu zion. Minimoko aldi horiek alde batera utzita, oso erregularki agertzen da eguzki-orbanen kopuruaren modulazio bat, 11 urte inguruko eguzki-zikloari jarraituz.]]
[thumb|900. urtetik aurrerako [eguzki-jarduera, egurran dagoen karbono-14 kantitatea eta egungo kantitatearekiko aldaketaren bidez neurtua. Zenbat eta eguzki-jarduera handiagoa izan, orduan eta karbono 14 gutxiago sortzen da atmosferan eta egurrean harrapatuta geratzen da, eguzki-haizeek karbono 14a sortzen duten izpi kosmikoak desbideratuz.]]
Astronomian, **Maunderren minimoa** gutxi gorabehera 1645 eta 1715 urteen artean kokatutako garai bati dagokio, zeinetan eguzki-orbanen kopurua (eta Eguzkiaren azaleko aktibitatea) gaur egun baino askoz txikiagoa zen.

Izena John A. Eddyk eman zion estatubatuar astronomoa, datu astronomikoa zaharrak bildu zituena.

## Ikus, gainera 
* eguzki-orban
* Eguzki-zikloa
* Paleoklimatologia
* Klimaren historia 1850 baino lehen
* Izotz Aro Txikia
* 1683-1684ko gel handia Europan
* 1709ko negu handia

## Erreferentziak 
*  F. Richard Stephenson eta David H. Clark, *Applications of early astronomical records*, Bristol, Adam Hilger Ltd., 1978 , 

## Kanpo estekak
María de Lourdes López Camacho

**Maria de Lourdes Lopez Camacho** (Mexiko, XX. mendea) zientzialaria, arkeologoa da.

## Lan ibilbidea 
María de Lourdes López Camacho arkeologoa da Antropologia eta Historia Eskola Nazionalean eta antropologiako irakaslea Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan. Mexikoko Historia Museo Nazionaleko ikertzailea da, eta “Chapultepec-eko basoa, muinoa eta gaztelua” proiektu arkeologikoa zuzendu du. Proiektu horrek Chapultepec-en historian zehar izan diren aztarnak eta gune arkeologikoak aztertu ditu.
* *Un acercamiento a las placas conmemorativas y a los escudos de los siglos XVI a XIX en la Ciudad de México* (euskaraz: Mexiko Hiriko XVI. mendetik XIX. mendera bitarteko oroitzapenezko plakak eta armarriak) (INAH, 2019)

### Koordinazioa 
* *Desenterrando fragmentos de historia. Siglos XVI al XIX* (euskaraz: Historia zatiak lurpetik ateratzen. XVI. mendetik XIX. mendera*)*  (INAH, 2009)
* *Las contribuciones arqueológicas en la formación de la historia colonial* (euskaraz: Ekarpen arkeologikoak historia kolonialaren eraketan) (INAH, 2014)

### Artikuluak eta saiakerak 
* El pueblo de San Miguel Chapultepec, un pueblo olvidado (euskaraz: San Miguel Chapultepec herria, ahaztutako herria),  Revista de la Coordinadora Nacional de Arqueología-n, 58, 2019.
* *Proyecto de salvamento arqueológico parque Winston Churchill* (euskaraz: Winston Churchill parkearen salbamendu arkeologikoaren proiektua)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epicauta parvulus

***Epicauta parvulus*** *Meloidae* familiako kakalardo espeziea da. Ameriketako Estatu Batuetako intsektua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Práxedes Mateo Sagastaren zazpigarren gobernua

**Práxedes Mateo Sagastaren zazpigarren gobernua**, 1888ko abendutik 1890eko urtarrilera bitartean, Espainiako Ministroen Kontseiluko presidente gisa izan zuen laugarren agintaldiaren parte izan zen. Garai horretan, Sagastak gobernu liberal bat gidatu zuen, Borboien Berrezarpenaren eta Maria Kristinaren erregeordetzaren testuinguruan hainbat erreforma garrantzitsu ezarri zituena.

Sagasta eta bere gobernua Berrezarkuntzaren sistema politikoa sendotzean zentratu ziren, turnismoan oinarritzen zena, Cánovas del Castillo kontserbadoreak liberalen eta kontserbadoreen arteko boterearen alternantzia ziurtatzeko diseinatutako sistema. Garai horretako erreforma nabarmenen artean daude Elkarteen Legea, sindikatuak eta langile-elkarteak legeztatzea ahalbidetu zuena, eta Jurisdikzioen Legea, auzitegi militarrek gai zibiletan zuten boterea mugatu zuena.

Gainera, Sagastaren gobernuak herrialdea modernizatzea sustatu zuen, trenbide-sarea hedatuz eta hezkuntza-azpiegitura hobetuz. Hala ere, erronka esanguratsuei ere aurre egin behar izan zien, hala nola, gizartearen asaldura gero eta handiagoari eta barne-tentsio politikoei.

## Kabinetea 
## Ikusi ere 
* Práxedes Mateo Sagastaren bosgarren gobernua
Special Air Service

**Special Air Service** edo **SAS**, euskaraz **Aire Zerbitzu Berezia**, Britainiar Armadaren indar berezien unitate bat da. 

1941ean David Stirling eskoziar ofizialak sortu eta 1952an armada-gorputz gisa antolatua izan zen.

Unitate militar honen betebehar nagusienak honakoak dira, kontraterrorismoa, bahituen erreskatea, operazio militar bereziak eta behaketa berezia.
Enrico Celio

**Enrico Celio** (Ambri, 1889ko ekainaren 19a – Lugano, 1980ko otsailaren 23a) suitzar abokatu, kazetari eta politikaria izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1943 eta 1948an.

Eskola garaian salestarrekin eta jesulagunekin ikasi zuen eta 1915ean literatura eta filosofian graduatu zen Friburgoko Unibertsitatean. 1916tik 1921era kazetaria eta egunkari-zuzendaria izan zen, eta 1921ean zuzenbide ikasketak amaitu zituen.

Alderdi Demokrata Kristauko kide izan zen eta 1913tik 1932ra Ticino kantonamenduko Kontseilu Handiko kide izan zen. Suitzako Kontseilu Nazionaleko kide izan zen 1924tik 1925era, 1927tik 1928ra eta 1930etik 1932ra. 1940tik 1950era Suitzako Kontseilu Federaleko kide gisa Posta eta Trenbideak saila zuzendu zuen.

1943an eta 1948an Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen eta 1948ko Neguko Olinpiar Jokoak inauguratu zituen.
Marcela Quintero

**Marcela Quintero Tabares** (Bogotá, Kolonbia, XX. mendea, urriaren 3a) zientzialaria, ekologista, agronomoa eta ikertzailea da, nekazaritza eta ingurumen ikerketaren alorrean ibilbide aitortua duena. Alliance of Bioversity International eta CIATeko zuzendari nagusi elkartu lanean hasi zen, 2022ko azaroan.

### Lan ibilbidea 
2002an hasi zuen bere ibilbide profesionala, Nekazaritza Tropikaleko Nazioarteko Zentroan (CIAT), Kolonbiako ekialdeko lautadetan lurra erabiltzeko aukerak ikertzen, Nekazaritza eta Landa Garapeneko Ministerioarekin batera egindako ikerketa batean, Puerto López, Meta udalerrian, lurraren erabilera egokia errazteko. 2009an, Floridako Unibertsitatean lortu zuen maistratasuna. Tesi hauxe egin zuen: "*Efectos de la labranza de conservación en el secuestro de carbono del suelo y los ingresos netos de las rotaciones basadas en el cultivo de papa* (euskaraz: Kontserbazio-nekazaritzaren eraginak lurzoruaren *karbono-bahiketan* eta papa delakoaren laborantzan oinarritutako errotazioen diru-sarrera garbiak)". Gero, doktoretza lortu zuen 2010ean, lurzoruko karbono-bahiketa, eta haren balioespen ekonomikoa nekazaritza-sistema konbentzional eta kontserbazio-sistemei buruzko tesi batekin.

CIATen Agroekosistemen eta Paisaia Jasangarrien ikerketa-zuzendari gisa hainbat lidergo-postu bete ditu. CIATek Uraren, Lurraren eta Ekosistemen Ikerketa Programako paisaia degradatuak leheneratzeko ardatz tematikoaren liderra da, eta Afrikako Hegoaldean, Ekialdean eta Mendebaldean, Asiako Hegoaldean eta Hego-ekialdean eta Latinoamerikan ditu proiektuak. 2020. urtetik 2022. urtera bitartean, Aliantzako Funtzio Anitzeko Paisaien ikerketa-arloko zuzendaria izan zen. Era berean, nazioarteko zenbait proiektu gidatu ditu, hala nola "*Paisajes Sostenibles para la Amazonía* (euskaraz: Paisaia Jasangarriak Amazoniarentzat)" (2015) ekimena. Gero basoak babesteko eta klima-aldaketara egokitzeko gaitasuna areagotzeko nekazaritza- eta abeltzaintza-sistema eraginkorretarako aukerak ebaluatu zituen Loreto (Peru) eta Caquetá (Kolonbia) departamentuetan. Quintero, gainera, CGIAR Agroekologiari buruzko Ekimeneko liderra izan da, baita Jasangarritasunari buruzko V. Gailurreko txostengilea ere, besteak beste.

## Lanak 
Marcela Quintero 150 argitalpen baino gehiagoren egilekidea da, horien artean 30 artikulu zientifiko eta 20 liburu. Bere lanik aipatuenak hauexek dira: *Soil and Water Assessment Tool* (SWAT) tresnari buruzko berrikuspen sistematikoa, Hidrologiari eta bizibideei buruzko modelazioa PES eskemetan, eta zerbitzu ekosistemikoak eta nekazaritza-paisaietan erresilientzian oinarritutako esku-hartzeak operazionalizatzeko lan-esparrua.   

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Google Scholar-en profila
Schaffner Holding

**Schaffner Holding** bateragarritasun elektromagnetikorako eta energia elektrikoaren kalitaterako soluzioak diseinatzen, ekoizten eta saltzen dituen Suitzako enpresa-talde bat da.

2023an TE Connectivity konpainiak Schaffner Holding erosi zuen.

## Ekoizkinak 
Esan bezala, Schaffnerren bi negozio-lerro nagusiak bateragarritasun elektromagnetikoa eta energia elektrikoaren kalitatea dira.

Bateragarritasun elektromagnetikorako produktuek interferentzia elektromagnetikoen kalte ondorioak arintzen laguntzen dute. Horretarako, Schaffnerrek iragazkiak, txokeak eta transformadoreak ditu bere katalogoan.

Energia elektrikoaren kalitaterako produktuei dagokienez, Schaffnerrek energia elektrikoaren kalitatea berreskuratzeko edo mantentzeko iragazkiak eta errektantziak eskaintzen ditu, tokiko zein nazioarteko estandarrak betetzen dituztenak, baita bezeroaren beharretara egokituak ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Schaffnerren webgunea
Khatun

***Khatun*** () edo ***hatun*** (: hatun) emakumezko turkiar eta mongol subirauek, khan agintarien emazteek edo erregina ezkontideek, erregina-ordeek, eta baita subirauren ahaideek ere izan ohi zuten titulu bat da. Titulu eta izen sogdiarra da jatorriz. Seljukidek eta khorazmidek erreskatatu zuten titulua iraganetik, eta, ondoren, gengiskhanidek. 

Garai timuridarrean, Asiaren erdialdean, *begum* tituluak ordezkatu zuen, eta honek gero Indian izan zuen jarraipena, eta are berrikiago Pakistanen goi-mailako emakumeei *begum* deitzen zaie.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Astaurraz

**Astaurraz** (*Sonchus oleraceus*) Asteraceae familiako landare belarkara da, kardaberen taldekoa, horregatik askotan **kardabera** ere esaten zaio. 

## Taxonomia 
Lineok deskribatu zuen Zientziarako 1753. urtean *Species Plantarum* liburuan.

Generoaren *Sonchus* izenaren oinarrian grezierazko *sónkhos* izena eta handik eratorritako latinezko *sonchos* izena daude. Teofrastok, Dioskoridesek eta Plinio Zaharrak aipatzen dute izen hori zuen landare bat, hosto arantzatsuak zituena eta jangarria zena. Espeziearen *oleraceus* izena latinezko *ǒlǔs* ("belarra") hitzetik dator, "belarraren antzekoa" esan nahi du.

## Deskribapena 
125 cm arteko altuera har dezakeen landare belarkara da sustrai sendoak dituena. Zurtoinak tenteak dira, 4-17,2 mm-ko diametroa hartzen duena. Zurtoinak sinpleak izan daitezke eta adarkatuak ere bai. Hostoak pinatipartituak edota pinatisekatuak izaten dira 8 cm arteko luzera hartzen dutenak.

## Iruditegia 

Irudi:Sonchus oleraceus-IMG 8553.jpg|Infloreszentziak.
Irudi:Starr-150403-0985-Sonchus oleraceus-flowers-Southeast Eastern Island-Midway Atoll (25184241151).jpg|Loreak itxita.
Irudi:Sonchus oleraceus flower 2015 - andrey zharkikh.jpg|Lore kapituluak.
Irudi:Sow-thistle seed head.jpg|Fruituak.
Irudi:Sonchus oleraceus 15-p.bot-sonch.olera-12.jpg|Hostoak.
Irudi:Sonchus oleraceus 15-p.bot-sonch.olera-28.jpg|Sustraiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ramona Jugo Azpuru

alt=Ramona Jugo Azpuru 1938ko Martxoaren 8an Saturraranera heldu zeneko txostena|thumb|Ramona Jugoren kartzelako espedientea
**Ramona Jugo Azpuru** (Dima, Bizkaia, 1897ko otsailaren 26a - 1985eko urtarrilaren 15a) Diman jaio eta Galdadaon bizi zen emakumea; Gerra Zibilean diktadura frankistren errepresioaren biktima kartzelaratua izan zen.

## Bizialdia 
Jugo Diman jaio zen eta Galdakaora bizitzera joan zen; ama Ana Azpuru Gardoki zen eta aita Timoteo Jugo Isasi. 

1937 urtean matxinadaren akusaziopean auziperatu egin zuten eta kartzelara bidali: hasieran Bilbokora eta ondoren Mutrikura.  1938ko Martxoaren 8an Saturrarango Emakumeen kartzelara eraman zuten. 

Bere espedientean irakurri dezakegunez:Prisión Cebtral de Mujeres de Saturrarán. Expediente penal de Ramona Jugo Azpuro, natural de Dima provincia de Vizcaya, hijo de Timoteo y de Ana; estado casada; edad 41 años; oficio o profesion: labores; instucción al ingresar "tiene"; lee: si; escribe: si. Religión que profesa: la católica.

Vicisitudes Penales: 26 Noviembre 1937 Bilbao. Fué sentenciada por Consejo de Guerra Sumarísimo por delito de Rebelión, a la pena de Seis años y un día de Prisión mayor, según testimonio librado por el Juez Instructor militar en la causa nº 1614 - 1937. Extinguirá su condena el dia tres de Septiembre de mil novecientos cuarenta y tres. Saturraran 8 de Marzo de 1938. 

## Aintzatespenak 
* 2018an Galdakaoko Gogora elkarteak antolatuta, Saturraran, Larrinaga edo Bilboko Orue Txaletean  espetxeratuta egon ziren galdakoztar emakumeak omendu zituten. Sofía Aranburu Larizgoitia, Faustina Arostegi Goikoetxea, Felisa Bilbao Iturriaga, María Bustinza Ituarte, Concepción Ealo Ereño, Teresa Jáuregui Kareaga, Virginia Jáuregui Emaldi, **Ramona Jugo Aspuru**, Juana, Sagasti Ibáñez (Valle) eta Rosario Urizar Etxebarria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Gipuzkoako Artxibo Historikoaren atarian Ramona Jugoren datuak: https://artxiboataria.gipuzkoa.eus/portalArchivo/registro?id=00956911
La Cimbarrako ur-jauzia

**La Cimbarrako ur-jauzia** () Jaéngo probintzia dagoen ur-jauzia da.

## Geografia 
Despeñaperros natura parkean kokaturik dago, Aldeaquemada herritik 2 kilometro hegoaldera. Sierra Morena mendikatearen ekialdeko muturrean dago eta hango erreka eta ibaiak Guadalquivir ibaira isurtzen dira. 

## Deskribapena 
Guarrizas ibaiak sortzen du Cimbarrako ur-jauzia. Ibaiaren ibilbidean dagoen falla batek 40 metrotako jauzia eragiten dio. Kuartzita armorikarrezko horma batean behera erortzen da, material oso gogorra da.

Ez du urte guztian urik izaten, sasoi euritsuetan soilik.

## Ingurunea 
Baso mediterraneoaren barnean kokaturik dago, arte eta artelatz artean. Inguruan haitzulo ugari daude eta Neolito garaiko margolanak aurkitu direnez garrantzi handko ingurunea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Materuni ur-jauziak

**Materuni ur-jauziak** () Tanzania ipar-ekialdean dagoen ur-jauzi multzo bat da, Kilimanjaro mendiaren oinarrian. Materuni herrixkak ematen dio izena.

## Deskribapena 
2.500 metrotatik gora doan ibilbide batean iristen da Materuni ur-jauzietara. 70 metrotako erorketa egiten du urak.

Oihan tropikalaren erdian kokaturik dago eta inguruan kafe, banana eta ahuakate landaketak dituzten *kiswahili* (granja) ugari daude.

## Iruditegia 

Irudi:Materuni Falls 1.jpg
Irudi:Materuni2.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sruth in Aghaidh an Aird

**Sruth in Aghaidh an Aird** () edo '''The Devil's Chimney''' () Irlandako ur-jauzi altuena da.

Hego haizea dagoenean uraren ibilbidea desbideratu egiten da eta amildegi ertzera igotzen da berriz, hortik datorkio izena.

## Geografia 
Irlandaren ipar-mendebaldean aurkitzen da Dartry mendietan. Kilometro askotara ikusten da. Sligo konderriaren eta Leitrim konderriaren arteko mugan kokaturik dago.

## Deskribapena 
150 metrotako amildegi batetik Glencar aintzirara erortzen da. 

Urtean 200 egunetan egoten da ikusgai batazbeste, lehorte aldietan desagertu egiten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Beneharnum

**Beneharnum** Akitaniako erromatar probintziako oppidum edo ziutadela bat izan zen, Galian. III. mendean hiri izatera igaro zen, *Civitas Beneharnensium* izenarekin, bertan bizi ziren beneharniar leinuaren aipamena. Ez dakigu zein den aurretik zuen izena. Uste da *Beneharnum* izena Bearnoren aurrekaria dela. 

Antoninoren Ibilbidea bitan agertzen da, bata Caesaraugusta-Beneharum erromatar galtzadaren bidez, gaur egungo Zaragoza, Nafarroa Garaiko ekialdea, Jaka eta Somportetik bidea egiten zuena; bestea Aquae Tarbellicae-Tolosa erromatar galtzadaren baitan, Akize eta Tolosa Okzitania batzen zituena. 

VI. mendera arte apezpiku baten egoitza izan zen, eta Galaktorio apezpikua Agdeko kontzilioan hartu zuen parte, 506an. 844an edo 848an bikingoek Beneharnum suntsitu zuten, eta hiria bertan behera utzi zuten. Handik mende batera gertu monasterio bat sortu zen, gaur egungo Leskarre herriaren oinarrian dagoena. Denbora luzez pentsatu zen hiria Orthez zela, baina gaur egun aurkitu dira hainbat egitura argi uzten dutenak Leskarren zegoela. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Beltrán Leyva kartela

thumb|Mexikoko droga kartelen mapa, 2010eko maiatzeko Stratfor azterlana oinarri hartuta.

**Beltrán Leyvako Kartela** (gaztelaniaz: *Cártel de los Beltrán Leyva*) drogen trafikoko talde kriminala da. Sinaloako Kartelarekin lotuta zegoen. Jatorriz hauek ziren buruak: Arturo Beltrán Leyva, Alfredo Beltrán Leyva, Carlos Beltrán Leyva eta Héctor Beltrán Leyva, guztiak anaiak.

Beltrán Leyva anaiak 2008ko apirilean banandu ziren behin betiko Sinaloako Karteletik, eta, 2008ko urtarrilean Alfredo Beltrán Leyva atxilotu zutenean, gerra kriminala izan zuten Mexikoko hainbat lekutan kide ohien aurka. Kartela 2010etik aurrera, modu independentean lan egin zuten erakunde txikietan banatu zen.

Sinaloako kartelean sortua, Beltrán Leyva taldeak kokaina, heroina eta marihuana garraiatu eta handizka saltzeaz arduratu ziren (eta azken biak ekoizteaz). Narkotrafikoko korridore ugari kontrolatzen zituen, eta pertsonen kontrabandoa, diru-garbiketa, estortsioa, bahiketa, hilketa eta arma-trafikoa egiten zituen.

Beltran Leyvata taldeak Mexikoko kartelik nagusienetako bat izan zen; gobernuko eta Mexikoko Interpoleko zenbait agentziatan sartu ziren.

Haren azken buruzagi ezaguna, Héctor Beltrán Leyva, 2014ko urriaren 1ean atxilotu zuten. 2011ko abuztuaren 11n, Mexikoko agintariek karteleko buruzagi ohi garrantzitsuenetako bat harrapatu zuten, "Beltran-Leyva kartelaren azken katebegi garrantzitsua", agintariek desegintzat jo zezaten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sinaloako kartela
* Golkoko kartela

## Kanpo estekak
Martin Johnson

**Msrtin Osborne Johnson** (Solihull, 1970eko martxoaren 9a) ingeles hamabosteko errugbilari eta entrenatzaile ohia da, bigarren lerroko postuan aritzen zena.

Hamasei urteko ibilbidean 362 partida jokatu zituen Leicester Tigers taldean. Ingalaterrako errugbi selekzioarekin debuta egin zuen 1993an eta 84 partida jokatu zituen, horietatik 39 kapitain gisa. Ingalaterrarekin jokatu zuen azken partidan, 2003ko Munduko Errugbi Txapelketan txapeldunaren kopa altxatu zuen.

British and Irish Lions taldearen hiru biratan parte hartu zuen, 1993an Zeelanda Berrira, 1997an Hegoafrikara eta 2001ean Australiara. Taldearen kapitaina izan zen Hegoafrikako bira garailean, apartheidaren amaieraren ondorengo lehena.

Ingalaterrako selekzioko hautatzailea izan zen 2008tik 2001era eta 2011ko Sei Nazioen Txapelketa irabaztea lortu zuen.

## Palmaresa 
### Jokalaria 
;Leicester
*Ingalaterrako errugbi txapelketa (5): 1994–95, 1998–99, 1999–2000, 2000–01, 2001–02
*Heineken Cup (2): 2001, 2002
*Pilkington Cup (2): 1992–93, 1996–97

;Ingalaterra
***Sei Nazioen Txapelketa**:
****Irabazlea (5):** 1995, 1996, 2000, 2001, 2003
***Grand Slam**:
****Irabazlea (2):** 1995, 2003
***Triple Crown**:
****Irabazlea (6):** 1995, 1996, 1997, 1998, 2002, 2003
***Munduko Errugbi Txapelketa**:
****Irabazlea (1):** 2003

;Lions
* 1993ko Zeelanda,Berrira bira,  2–1 portota
* 1997ko Hegoafrikara bira, 2–1 garaipena, kapitaina
* 2001eko Australiara bira, 2–1 porrota, kapitaina
### Entrenatzailea 
;Ingalaterra
***Sei Nazioen Txapelketa**
**Irabazlea: 2011
**Txapeldunordea: 2009
***Calcutta Cup**
**Irabazlea: 2009, 2010, 2011
***Cook Cup**
**Irabazlea: 2010

## Kanpo estekak
Barbette

**Barbette** bat (frantsesez *bizar txikia* esan nahi du) emakumezko buruko mota bat da, kapelaz eta kokotsaren azpitik pasatzen den uhal batez osatua. Erdi Aroan beloaren edo kaputxaren bi aldeetan lotzen zen, belarriak, lepoa eta, batzuetan, kokotsa ere estaliz. Gehienetan lihoz egina zegoen.  

## Historia 
Barbettearen lehen formak alargunek jantzi zituzten dolua adierazteko, Bizantzion V. mendeaz geroztik.  Barbettea Europa Mendebaldean zabaldu zen 12. mendetik aurrera. Bizitza zibilean, emakumezko ezkonduek uhal zuriz janzten zuten barbettea eta alargunek uhal beltzez. 

Erdi Aroko iruditerian batzuetan kapela biribil gainalde lauko batekin ageri da osatua barbettea, baina koroa ere izan daiteke goiko osagarria. 

21. mendean moja batzuen ohituren eta jantzi tradizional batzuen parte izan bada oraindik. 

## Euskal Herrian 
Euskal Herriko erromanikoan ere badira irudiak damak barbettea daramatenak, 13. mendean datatu direnak gehienak; esate baterako Galdakaoko Andra Mari elizan.  Araban badira 20 eliza behintzat halako pertsonaiak erakusten, dama bat barbettearekin jaun baten ondoan ohikoan. Burukoaren osagarriei *toca* eta *barboquejo/barbuquejo* esaten zaie gaztelaniazko testuetan.

Nafarroan ama birjinaren irudietan ere agertu izan da, batzuetan geroagoko eraldaketetan uhala oker berrinterpretatu den arren.

Fitxategi:Durana - Iglesia de San Esteban Protomártir, portada 1.jpg|Euskal dama, Durako elizan.
Fitxategi:Tudela - Catedral, claustro 26.JPG|Tuterako katedraleko klaustroan, bi emakume Lazaroren ondoan.
Fitxategi:Tuesta - Iglesia de Nuestra Señora de la Asunción, pórtico 20.jpg|Tuestako elizako bikoteak, emakumezkoak barbettearekin.
Fitxategi:Estella-Lizarra, Iglesia de San Miguel 18.JPG|Lizarrako San Migel elizan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azido 4-aminosaliziliko

**Azido 4-aminosalizilikoa** konposatu organiko aromatikoa da C7H7NO3 formula duena, azido karboxilokoen klasekoa. Fenoltzat ere jo daiteke. Solido zuria da. Disolbaezina da kloroformotan eta ohiko disolbatzaile organikoetan, disolbagarria, aldiz, uretan. Narritagarria da.

## Sintesia 
Azido 4-aminosalizilikoa meta-aminofenola amonio karbonatoarekin erreakzionaraziz prestatzen da disoluzioan eta presiopean.

## Erabilera 
### Medikuntzan 
Azido 4-aminosalizilikoa botika gisa baliatzen da tuberkulosia, hesteetako hanturazko gaixotasuna, Crohn gaitza eta kolitis ultzeraduna tratatzeko. Espainian eta Frantzian *Granupas* markarekin saltzen da. Ahoz hartzen da.

Albo-ondorioen artean botagura, beherakoa eta sabeleko mina aipa daitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Prototaxites

***Prototaxites*** Siluriarrean agertu eta Devoniarrean desagertu ziren eukarioto genero bat izan zen. *Prototaxites*ek enborren moduko egiturak sortzen zituzten, metro bateko zabalerakoak eta 8 metroko altuerakoak, 50 mikrometroko diametroa zuten tutuen batera jarrita. Euren garaiko lehorreko izaki bizidunik handienak ziren, diferentzia handiarekin.

*Prototaxites*en taxonomia eztabaida iturri izan da. Gaur egun onddo gisa hartzen dute gehienek, baina eztabaida ez dago guztiz itxita. eta baliteke ez onddo ez landare izatea. Onddoekin duten harremana ezezaguna da. Ziurrenik urte bat baino gehiago irauten zuten izakiak ziren, urteroko zikloetan hazten zirenak. Ekologia ere ez da ziurra, batzuek proposatu dute saprofitoak zirela, gaur egungo onddo gehienak bezala, edo liken baten moduko sistema autotrofoa zuela. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joconde

[thumb|left| [Andoche Junot|Junot jeneralaren estanpa herrikoia, XIX. ]]
[thumb|left|  *The Sleeper*, [Georges Seurat|Georges Seuraten marrazkia, berak egindako 49 elementuetako bat. Joconde oso aberatsa da marrazkietan. ]]
**Joconde** 1975ean sortutako eta gaur egun sarean eskuragarri dagoen datu-base zentrala da, Frantziako Kultura Ministerioak mantentzen duena, *Musées de France* izendatzen diren Frantziako museo publiko eta pribatu nagusien bildumetako objektuetarako, *Code du patrimoine*  L. 441-1 artikuluaren arabera, 1.200 erakunde baino gehiagorekin. 

"La Joconde" *Mona Lisaren* frantsesezko izena da, Louvreko bildumen erdia bezala, datu-basean sartuta dagoena, Leonardo da Vinciren, ondorengo edo harekin lotutako 295 elementuetako bat bezala; horietatik, 42 obra baino ez dira Leonardo da Vincirenak, 6 margolan barne. 2012ko azarorako, Jocondek 475.000 objektu baino gehiago zituen sarean eta 290.000 baino gehiago irudiekin, Frantziako 366 bildumatako  209.350 marrazki, 63.547 margolan, 34.561 estanpatu, 34.102 eskultura edo 16 osagarri eta jantziak zabaltzen ari dira oraindik. 2022ko ekainerako 636.405 objektu zenbatu zituen. 

Datu-basea publikoaren informaziora ez ezik, museoetako administratzaile eta arduradunen beharretara ere badago, tresna profesionalak sarean aurkezteari esker, museoen bildumak katalogatzea eta estatuko inbentarioa errazteko (*récolement*). Horrek zerrenden zehaztasun handia azaltzen du. Museoek borondatez parte hartzen dutenez datu-basearen ohiko aberastean, batzuek beren bildumaren zati handi bat aurkez dezakete, eta beste batzuk, berriz, lehenengoek egindako gordailu iraunkor hutsengatik bakarrik agertzen dira.

1992tik Frantziako Minitel sisteman zuzenean, datu-basea sarean jarri zen 1995ean. Jatorriz arte ederretako eta dekorazio-arteetako objektuetarako soilik, 2004an Joconde arkeologia eta etnologiako objektuen datu-base bereiziekin bat egin zuen. Ministerioaren "Direction des Musées de France" (DMF) atalaren menpe dago.

Objektu ezagunenetako kopuru txiki batek prosako iruzkin bat dauka. Irudi guztiak ez daude koloretan, batez ere bilduma arkeologikoetarako. mendearen erdialdetik sortutako objektu batek irudirik ez duenean gehienetan copyright arrazoiengatik gertatzen da. Jatorrizko datu-basean, 49 bilaketa-irizpideen zerrenda oso egituratuta dago, hiztegi berezi bat erabiliz, bilaketa oso zehatz eta zehatzak egiteko aukera ematen duena, indizeak lagunduta ere.

2019ko uztailaren 9az geroztik, Joconde eskuragarri dago Plateforme Ouverte du Patrimoine (POP), kultura ministerioaren datu-base orokorrean, 8 datu-base biltzen dituena eta bilaketa aurreratu-irizpide nagusi 9 soilik eskaintzen dituena, baina 3.976.845 objektu, 2022ko ekainaren 25ean, 253.2606, 253.214 margo edo marrazki barne. 226.777 eskultura.  Joconde-ren lehen bilaketa orria eskuragarri dago oraindik, baina ez dago eguneratu gehiago 2019ko martxoaren 19az geroztik. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Joconde hasierako orria (in French)
* POP orri nagusia (in French)
Rocío Arroyo Arranz

**Rocío Arroyo Arranz** (Espainia, XX. mendea) zientzialaria, farmazialaria, ikertzailea eta enpresaburua da, minbiziaren prebentzio goiztiarrean espezializatua. 2022an, Zientzia Ministerioak ematen duen Berrikuntza Sari Nazionala jaso zuen Ibilbide Berritzailearen modalitatean. Lehen emakumea izan zen sari hori jasotzen. Europako Batzordearen Emakume Berritzailearen Europa Saria jaso zuen (EU Prize for Women Innovators), eta Aldaketaren Protagonista aukeratu zuen negozio eta finantzen arloko *Forbes* aldizkari estatubatuarrak.

## Bizitza 
### Ikasketak 
Rocío Arroyo Arranz Farmazian lizentziatu zen Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean, eta Farmakologiako graduondoko ikastaroak eta Enpresen Zuzendaritza eta Kudeaketa Masterra edo Enpresa Administrazioko Masterra (MBA edo Master of Business Administration) bat ere egin zuen Madrilgo IE Business Schoolen.

### Lan ibilbidea 
Bere ibilbidean zehar hainbat zuzendaritza- eta aholkularitza-postu bete ditu, hala nola Bionostra Aplicaciones Biotechnology enpresako zuzendari nagusia, Industria Farmazeutikoaren Goi Mailako Ikasketen Zentroko (CESIF) Klaustro Akademikoko kidea, Espainiako Bioenpresen Elkarteko Zuzendaritza Batzordeko kidea, Diagnostiko Molekularreko eta Medikuntza Pertsonalizatuko Talde Nazionaleko koordinatzailea. 2010. urtean, Amadix biomedikuntzako Valladolideko konpainiaren zuzendari exekutibo lanetan hasi zen. Konpainia hori minbizia prebenitzeko diagnostikoan eta odol-analisi baten bidez garaiz detektatzen espezializatuta dago.

Hogei urte baino gehiago eman ditu minbiziaren prebentzia eta detekzio goiztiarra ikertzen eta berritzen. Bide horretan, teknologia disruptiboak aplikatu ditu, hala nola odoleko koloneko minbizia diagnostikatzeko test ez-inbaditzailea. Gero, 2022an, Ibilbide Berritzailearen modalitatean Berrikuntzaren Sari Nazionala jaso zuen Espainiako lehen emakumea izan zen. Zientzia, Berrikuntza eta Unibertsitate Ministerioak alor horietan ibilbide profesional nabarmena duten pertsonei eta erakundeei Espainian ematen dien aintzatespen garrantzitsuena da.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2022an, Berrikuntza Sari Nazionala Ibilbide Berritzailearen modalitatean. Zientzia Ministerioak emana. Saria jaso zuen lehen emakumea izan zen.
* 2022an, Europako Batzordearen Emakume Berritzailearen Europako Saria (EU Prize for Women Innovators).
* 2022an, *Forbes de negocios y finanzas* aldizkari estatubatuarrak "Aldaketaren Protagonista" izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sofia Mensurado

**Sofia Mensurado Silva** (Portugal, 1992) zientzialaria, biokimikaria eta ikertzailea da. Bularreko minbiziaren immunoterapiako prozesu molekularrak ikertzen ditu. 2018an, bere taldeak Janssen saria irabazi zuen.

## Bizitza 
Sofia Mensurado Osasun Zientzietan graduatu zen Lisboako Unibertsitatean, eta biokimikako masterra egin zuen unibertsitate bereko Zientzia Fakultatean. Tesia João Lobo Antunes Medikuntza Molekularreko Institutuan garatu zuen, iMM. Bruno Silva-Santosen laborategian egin zuen doktoretza, eta 2020. urtean doktoretza ondoko ikertzaile lanetan hasi zen institutu horretan bertan.

Mensuradok T linfozitoek minbiziaren aurkako erantzun immunean duten zeregina aztertzen du, zehazki T gamma/delta zelulen neutralizazioa, tumore-ugalketan laguntzen dute eta. Gainera, metioninaren eraginkortasuna ere aztertu du, gure dietan dagoen aminoazido bat, proteinen osagaia, immunoterapia bularreko minbiziaren tratamendu gisa indartzeko.

## Argitaratutako lanak 
2014 eta 2019 artean, Mensuradok hainbat artikulu zientifiko idatzi zituen:

* 2019 - γδ T cells: pleiotropic immune effectors with therapeutic potential in cancer, Nature Reviews Cancer.
* 2019 - γδ-T cells promote IFN-γ–dependent Plasmodium pathogenesis upon liver-stage soluion, PNAS.
* 2018 - Tumor-associated neutrophils suppress pro-tumoral IL-17+ γδ T cells through induction of oxidative stress, PLOS Biology.
* 2017 - IL‐23 drives differentiation of peripheral γδ17 T cells from adult bone marrow‐deried precursors, EMBO Reports.
* 2014 - Murine CD27(-)) V gamma 6(+) gamma delta T cells producing IL-17A promote ovarian cancer growth via mobilization of protumor peritoneal macrophages, PNAS.

## Aintzatespenak 
* 2015ean, T zelulek tumore-mikroingurunean duten gaitasunaren eta funtzioaren erregulazioa izeneko doktoretza-proiektua Zientzia eta Teknologiarako Fundazioaren doktoretza-beka batekin finantzatu zen. 
* 2016ko apirilean Portugalgo Inmunologia Elkartearen sari bat jaso zuen atzerrian egonaldi bat egiteko.
* 2018an, Janssen Innovation sariaren bigarren edizioa irabazi zuen, Bruno Silva-Santosekin eta Karine Serrerekin batera (30.000 €-koa), *Los neutrófilos asociados a tumores suprimen las células T pro-tumorales IL-17 + γδ mediante la inducción de oxidantes estrés* (euskaraz: Tumoreei lotutako neutrofiloek IL-17 + γδ tumore-aldeko T zelulak ezabatzen dituzte estres oxidatzaileak induzituz). Ikerketa horrek iMM-Renda Fondoa ere lortu zuen, Associação Renda eta iMM-k emandakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sofia Mensuradorekin elkarrizketa, 2020ko Bularreko Minbiziaren Nazioarteko Hilabetean
* IMM Loop Fund orria
* Sofia Mensuradok metionina hartzearen manipulazioaz eta bere paperaz hitz egin du
Virna Cedeño Escobar

**Virna Alexia Cedeño Escobar** (Guayaquil, Ekuador, 1967ko azaroaren 25a) zientzialaria, biologoa, akademikoa, ikertzailea eta politikaria da. Ekuadorreko presidenteordetzarako hautagaia izan zen 2021eko presidentetzarako hauteskundeetan, Pachakutik alderdi politikoaren eskutik.

## Bizitza 
Virnak biologia ikasi zuen Guayaquilgo Unibertsitatean, maistratasuna lortu zuen Pierre eta Marie Curie Unibertsitatean (Paris VI) eta bioteknologia molekularrean doktoretza Montpellierreko Unibertsitatean. 

### Lan ibilbidea 
Guayaquilgo Unibertsitateko bioteknologia-programaren koordinatzaile akademiko-zientifikoa izan zen, eta bioteknologia molekularrean Ekuadorreko lehen maistratasunaren sorrera sustatu zuen.

Bestalde, egoera zailean dauden adin txikikoak erreskatatzeko programetan parte hartu du eta zortzi urtez akuikultura eta nekazaritza sozialari buruzko eskola programa garatu zuen Itsasertzeko Espetxean. 2017an Guayas gunean ustelkeriaren aurkako batzordeko kideetako bat izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* 
*
La Foceicha

**La Foceicha**, gaztelaniaz *La Focella*, Espainiako Asturias autonomia erkidegoan dagoen parrokia bat da, Teverga udalerrian.

2019an 16 biztanle zituen.
Txirritxo kopetabeltz

**Txirritxo kopetabeltza** (*Charadrius melanops*) Charadriidae familiako txirritxo bat da. Australia eta Zeelanda Berrian bizi da. 

## Taxonomia 
1818an deskribatu zuen Loius Pierre Vieillot ornitologoak. Tarte batez *Elseyornis* generoan sailkatu zen, baina azterketa filogenetiko batek 2022an *Charadrius* generora mugitu zuen. 

## Deskribapena 
Heldua denean, 16-18 zentimetro arteko tamaina du eta 33-35 zentimetro inguru hegotik hegora. 30-35 gramoko pisua dute. Sexuak antzekoak dira itxuraz. Aurpegian kopeta beltz nabarmena du, eta v-itxurako banda bat paparrean. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hudson kurlinta

**Hudson kurlinta** Scolopacidae familiako kurlinta handi bat da. Kurlinten artean hedapen zabalena duenetako bat da, Ipar Amerikako subartikoan zehar. Orain gutxi arte kurlinta bekaindunaren barnean sailkatzen zen, baina morfologiarengatik eta ikerketa genetikoarengatik bereizi dira. 

Hegazti migratzailea da, negua Ipar Amerikako hegoaldeko eta Hego Amerikako kostaldeetan ematen du. Taldekoia da, baita kumalditik kanpo ere. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Borrokalari

**Borrokalari** honakoa izan daiteke:
* Borroka batean parte hartzen duen edonor.
* Borroka kirola egiten duen pertsona bat.
* Borrokalari, *Calidris pugnax* hegaztiaren euskarazko izena.
Valérie Alma-Marie

**Valérie Alma-Marie** (Tolosa, 1959ko martxoaren 19a) Valérie Dupont idazle frantziarraren idazle-izena da, eleberri historiko eta saiakeren egilea. Batez ere, *Licorne et les Trois Couronnes* eta *Le Griffon de Pavie* eleberri nagusiengatik da ezaguna, zeintzuk atzerriko hainbat hizkuntzetara itzuli diren.

## Biografia 
1995eko urtarrilean argitaratu zuen *Licorne et les Trois Couronnes* bere lehen eleberria, eleberri historiko herrikoia (Belfond argitaletxea). Urte berean, Madame Europe-Club Vrai Sarirako hautatu zuten liburua, garai hartan Saint Louiseko Liburu Azokan ematen zen sarietako bat; finalista izan zen, baina, azkenean, saria Anne Cuneori eman zioten. 1996ko Chambéryko Lehen Eleberri Jaialdiaren 9. edizioan ere hautatua izan zen.

Urte berean, eleberri horren jarraipen bat argitaratu zen: *Le Griffon de Pavie*.

Bi lan horiek hileko Le Grand Livre du mois katalogoan daude. 2000n, Kanadan argitaratu zituzten (Éditions Libre Expression).

Errusierara eta eslovakierara itzuliak daude. Errusian, Cron Press argitaletxeak  argitaratu zuen *La Licorne et les Trois Couronnes*, 15.000 ale.

Eslovakian, Ikar argitaletxeak *Jednorozec* izenburupean argitaratu zuen, 1997 eta 1999 artean.Eslovakian, betiere, *Le Griffon de Pavie*ren jarraipena argitaratu zen; serie horrek 6 liburuki ditu.

2008an Éditions Clara Fama argitaletxeak *La Licorne et les Trois Couronnes* eta *Le Griffon de Pavie* berrargitaratu zituen, baita beste lau liburukitan girotutako sailaren jarraipena ere.

Argitaletxe berean, Valérie Alma-Marie ''Le Drakkar et la Corne d'or* eleberriaren egilea ere bada: IX. mendean, Sviarikin (Suedia) emakume bizantziar baten eta Baregoren arteko topaketa.

2011n, *La Grande Déesse: Dieu a été Femme* saiakera bat argitaratu zuen, eta, 2012an, *Sages, Mystiques et Savantes: Les Initiées*. Eta, 2014an, *Civilisations du Sourire : des Mondes où les Femmes règnent* 

Bere benetako izenarekin, Valérie Alma-Mariek beste argitaletxe batzuetan ere argitaratu izan du, horien artean, 2003an brasildarrera itzulitako liburu bat.

## Lanak 
### Saiakerak 
* *La Grande Déesse: Dieu a été Femme *, Éditions Clara Fama, 2011.  .
* *Sages, Mystiques et Savantes: Les Initiées*, Éditions Clara Fama, 2012.  .
* *Civilisations du Sourire: Des*  mondes où les Femmes règnent,Editions Clara Fama, 2014 

### Eleberriak 
* *La Licorne et les Trois Couronnes*, Éditions Belfond 1993. . Éditions Clara Fama 2008 (bi liburukitan)  et .
* *Le Griffon de Pavie*, Éditions Belfond 1995. . Éditions Clara Fama 2008 (bi liburukitan)  et ;
* *Единорог и три короны* М. Изд. дом "КРОН-пресс" 1996
* *Sur ordre du Roy*, 2008. .
* *La Cavalière à la dague d'argent*, 2008. .
* *Le Joyau du corsaire*, 2008. .
* *Le Boucher d'Hermannstadt*, 2008. .
* *Le Drakkar et la Corne d'or'', bi liburukitan, 2008.  et .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Valérie Alma-Marieren bloga
Txirritxo tibetar

**Txirritxo tibetarra** (*Anarhynchus atrifons*) txirritxo txiki bat da, Charadriidae hegaztien familian. Pamir mendietan, Tian Shanen, Tibeteko goi-ordokian eta Mongoliako hegoaldean bizi da udan, baina negua Afrikako hegoaldean eta Asiako hego-ekialde eta hego-ekialdean ematen du. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak