Segundo

**Segundo**a (sinboloa: s), nazioarteko unitate sisteman (SI), denboraren unitatea da. Sistema horretako oinarrizko zazpi magnitudeetako bat da. Beste neurketa-unitate batzuen parte ere bada, hala nola metro zati segundoko abiadurarena, metro zati segundo karratuko azelerazioarena edo zati segundoko maiztasunarena.

Historikoki, egunaren 1/86&nbsp;400 dela ulertu izan da. Horretarako, eguna 24 ordutan zatitzen da; ondoren, ordu bakoitza 60 minututan, eta minutu bakoitza, 60 zatitan: horietako bakoitza segundotzat hartzen da.

Formalki, aurreko metodoaren zehaztasun eza konpontzeko, era askoz zehatzagoan definitzen da: perturbatu gabeko zesio-133 atomoaren oinarrizko egoeraren maila hiperfin bien artean  trantsizio egiteko behar den denbora 0&nbsp;K balioko tenperaturan. Beste modu batean esanda: segundoa formalki finkatzeko, \Delta\nu_{\mathrm{Cs}} zesio frekuentziaren balioa  dela onartzen da.

Definizio formala Lurraren errotazioa baino askoz egonkorragoa denez, periodikoki segundo bat gehitzen zaie Lurreko erlojuei, Lurraren errotazioarekin sinkroniza daitezen.

## Etimologia 
*Segundo* hitza latinezko *sequire* (jarraitu) hitzetik dator; hala ere, haren denbora neurtzeko, erabileraren jatorria *minutu* terminoaren antzekoa da: hori latinezko *minuta* (zati txiki) hitzetik dator; hau da, «orduaren *minuta* bat» orduaren zati txiki bat zen. Ordua 60 zatitan banatzen zen, *pars minuta prima* (lehen zati txikia), eta, era berean, zati horietako bakoitza beste 60 zatitan banatzen zen: haiei *pars minuta secunda* (bigarren zati txikia) zeritzen.

## Erlojuak eta eguzki-denbora 
[eskuinera|thumb|250x250px|Eguzki-erlojua, [Saint-Rémy-de-Provence herrian.]]
Lurraren biraketaren posizio erlatiboaren araberakoa ez den erloju mekaniko batek *batez besteko denbora* deritzon denbora uniformea ​​neurtzen du. Eguzkiaren posizio erlatiboa neurtzen duen eguzki-erlojuak, ordea, ez du denbora uniforme hori mantentzen. Eguzki-erloju batek neurtzen duen denbora, urteko aroaren arabera, aldatu egiten da; hau da, segundoak, minutuak eta beste edozein denbora zatiketak iraupen ezberdina du urteko beste aroetan.

Batez bestekoaren arabera neurtutako eguneko denbora itxurazko denborarekin alderatzen badugu, egun bateko aldea oso txikia izango da. Hala ere, eguneroko diferentzia hori pilatzen joango denez, urte batean 15 minutuko aldea egon daiteke. Eragina, batez ere, Lurraren ardatzaren zeihartasunak eragiten du Eguzkiaren inguruan egiten duen orbitarekiko.

Astronomoek itxurazko eguzki-denboraren eta batez besteko denboraren arteko aldeari antzeman zioten antzinatik. Hala eta guztiz ere, XVII. mendearen erdialdea arte, hau da, erloju mekaniko zehatzak asmatu arte, eguzki-erlojuak ziren erloju fidagarri bakarrak, eta itxurazko eguzki-denbora onartzen zen.

## Sinboloaren erabilera testuetan
Euskarazko testuetan, maiz aurkitzen dira ofizialak ez diren laburdurak segundoarentzat, hala nola seg. edo sg. Kontuan izan ez direla laburdurak erabili behar denbora-unitateetarako: Nazioarteko unitate sistemaren arabera, ikur zuzena «s» da. Era berean, zenbakiaren eta sinboloaren artean tarte bat utzi behar da, eta, sinboloaren atzean, ez da punturik gehitu behar (perpaus baten amaieran izan ezik).

* Erabilera okerraren adibideak: 13 seg, 13 seg., 13 sg, 13″ (SIn, ″ sinboloa angelu lauari dagokio).
* Kasu horietarako erabilera zuzena «13 s» da.

Xehetasun gehiago nahi izanez gero, nazioarteko Sistemaren unitateei buruzko arau ortografikoak kontsulta daitezke, baita Euskaltzaindiaren 197. araua zeinak sinboloen erabilera zuzena adierazten duen.

## Definizioaren historia 
Segundoaren hiru definizio egin dira: egunaren zatiki gisa, urte estrapolatuaren zatiki gisa eta zesio-erloju atomiko baten mikrouhin-maiztasun gisa.

### Erloju mekanikoak agertu aurretik
Antzinako Egiptoko biztanleek egunaren erdia eta gaua 12 ordutan banatu zuten, gutxienez K.a.&nbsp;2000. urtetik. Eguneko eta gaueko aldiek urteko sasoi desberdinetan dituzten iraupenak direla eta, Egiptoko orduaren iraupena aldakorra izan zen. Hiparko eta Ptolomeo aldi helenistikoko astronomo greziarrek sistema hirurogeitarra oinarri hartuta banatu zuten eguna, eta batez besteko ordua ere erabili zuten (1/24&nbsp;egun), ordubeteko zati sinpleak (¼,&nbsp;⅔,&nbsp;etab.) eta denbora- graduak (1/360&nbsp;egun edo 4&nbsp;minutu moderno), baina ez minutu edo segundo modernoak.

Babilonian, K.a.&nbsp;300. urtearen ondoren, eguna hirurogeitik zatitu zen, hau da, 60&nbsp;aldiz; ateratzen den segmentua, berriro 60tik; gero, berriro 60tik, eta horrela hurrenez hurren, gutxienez, hirurogei dezimalaren bereizgailuaren ondorengo sei digituetaraino; horrek bi mikrosegundo moderno baino zehaztasun handiagoa eman zuen. Adibidez, haien urtearen baliorako, egun bateko iraupenaren 6 digituko zenbaki zatikatua erabili zen, nahiz eta ezin izan zuten hain tarte txikia fisikoki neurtu. Beste adibide bat da haiek zehaztutako hilabete sinodikoaren iraupena, zeina 29;&nbsp;31,50,8,20 egunekoa izan zen (lau posizio zatikiar eta hirurogei dezimal), Hiparkok eta Ptolomeok errepikatu zutena eta, orain, sinodikoaren batezbesteko iraupena dena, hilabetea hebrear egutegian, nahiz 29&nbsp;egun&nbsp;12&nbsp;ordu eta 793&nbsp;*helek* (non 1080&nbsp;*helek*a ordu bat den) gisa kalkulatua izan. Babiloniarrek ez zuten «ordu» denbora unitatea erabili; aitzitik, 120&nbsp;minutu moderno irauten zuen ordu bikoitz bat erabili zuten, baita 4&nbsp;minutu eta «heren» bat 3 segundo modernoaren iraupena duen denbora-gradu bat ere (Helek egutegi hebrear modernoan),​ baina unitate txikiago horiek ez zituzten gehiago partekatzen. Hirurogei digituko eguneko zati bat bera ere, ez da inoiz denbora-unitate independente gisa erabili.

### Segundoak erloju mekanikoen garaian
Ezagutzen den erlojurik zaharrena da 1560&nbsp;eta 1570&nbsp;urteen artean datatutako erloju bat, malguki batek eraginda bigarren orratz batez segundoak markatzen zituena eta Fremersdorf bilduman aurkitzen dena; Orfeo irudikatzen du, eta egilea ezezaguna da. XVI.&nbsp;mendearen hirugarren laurdenean, Taqi ad-Din Muhammad ibn Ma'ruf entziklopedista otomandarrak minutuko markak  zituen erloju bat sortu zuen.​ 1579an, Joost Bürgi erloju-konpontzaile suitzarrak segundoak ematen zituen erloju bat diseinatu zuen Landgrave Gilen IV.arentzat. Segundoak behar bezain zehatz neurtzea posible izan zen erloju mekanikoak asmatu zirenean, «batez besteko denbora» mantentzea ahalbidetu zutenak (eguzki-erlojuak erakutsitako «denbora erlatiboaren» aldean). 1644an, Marin Mersenne matematikari frantziarrak kalkulatu zuen 39,1&nbsp;hazbeteko (0,994&nbsp;m) luzera zuen pendulu batek, zehazki, 2&nbsp;segundoko oszilazio-aldia izango zuela grabitate estandarraren pean, segundo bat aurrera egiteko eta segundo bat atzera egiteko; beraz, horrek segundo zehatzak zenbatzea ahalbidetzen du.

1670ean, Londresko William Clement erlojugileak bigarren pendulu bat gehitu zion Christiaan Huygensen jatorrizko pendulu-erlojuari. 1670etik 1680ra, Clementek hainbat aldiz hobetu zuen bere mekanismoa, eta, ondoren, bere erloju-kabinetea aurkeztu zion jendeari. Erloju horrek ihes-mekanismo bat zuen, baita bigarren pendulu bat ere, azpiesfera txiki batean segundoak erakusten zituena. Mekanismo horrek, marruskadura txikiagoa dela eta, lehen erabilitako larako kakoaren diseinuak baino energia gutxiago behar zuen, eta segundoak 1/60&nbsp;minutu neurtzeko bezain zehatza zen. Hainbat urtez, erloju horien ekoizpena erlojugile ingelesek menderatu zuten, eta, gero, beste herrialde batzuetara hedatu zen. Horrela, une horretatik aurrera, segundoak zehaztasun egokiarekin neurtzea posible izan zen.

### Egunaren zatiketa hirurogeitarra 
Aro Klasikoko zibilizazioek kontatzeko sistema hirurogeitarra erabiliz zatitu zuten egutegia; garai hartan, segundoa egunaren zatiki hirurogeitarra zen (antzinako segundoa \left(=\frac{\text{eguna}}{60\times 60}\right), eta ez orduarena, segundoaren definizio modernoagoarekin gertatzen den moduan \left( = \frac{\text{ordua}}{60\times 60}\right). Denbora neurtzeko lehenengo gailuen artean, eguzki-erlojua eta ur-erlojuak daude; denbora-unitateak gradu hirurogeitarretan neurtzen ziren.

Erdi Aroko filosofo naturalen idazkietan, «segundoa» aipatzen da ilargi-hilabete baten zati gisa, mekanikoki neurtu ezin ziren azpizatiketa matematikoak zirenak{{refn|group="Oh">1000. urtean, persiar adituak, arabieraz idazten, *segundo* terminoa erabili zuen, eta denbora-zatiketa definitu zuen aste jakin batzuetako ilberrien artean, igande eguerdiko egun, ordu, minutu, segundo, heren eta laurden kopuru gisa.

### Eguzki-egunaren zatikia 
Lehenengo erloju mekanikoak XIV. mendean agertu ziren. Horietan, ordua bi, hiru, lau edo hamabi zatitan zatitzen zen, baina inoiz ez hirurogei zatitan; izan ere, ordua, tradizionalki, ez zen hirurogei minuturen igarotzetzat ulertzen. Minutuak adierazten zituzten erloju mekanikoak ez ziren XVI. mende bukaerara arte agertu. Ia garai berean, segundoak adierazten zituzten lehen erlojuak sortu ziren.

Ordurako, denboraren banaketa hirurogeitarrak ongi ezarriak zeuden Europan.

Segundoak adierazten zituzten lehen erlojuak XVI. mendearen azken erdian agertu ziren. Segundoa zehatz neurtu ahal izan zen erloju mekanikoen garapenarekin. Segundoak markatzen zituen malgukidun lehen erlojua sinadurarik gabeko erloju bat da, Orfeo irudikatzen duena, Fremersdorf bilduman eta 1560&nbsp;eta 1570&nbsp;artean datatua.​​ XVI.&nbsp;mendearen hirugarren laurdenean, Taqi al-Din-ek erloju bat eraiki zuen minutuko  markak zituena. 1579an, Jost Bürgik segundoak markatzen zituen erloju bat egin zuen Gilen Hessekoarentzat

### Efemeride urtearen zatikia 
1940ko hamarkadaren bukaeran, kuartzo-erlojuak hain zehatzak ziren, non 108-tik bateko errorea baitzuten. Ageriko bihurtu zen kuartzo-erlojuek hobeto zehazten zutela segundoa Lurraren errotazioak berak baino, eta horrek segundoa birdefinitzeko premia ekarri zuen. Aldi berean, metrologo batzuek proposatu zuten segundoa urtearen zatiki gisa definitzea, Lurrak Eguzkiaren inguruan bira oso bat egiteko behar duen denbora Lurraren errotazioarena baino zehatzagoa dela ikusita.

Lurraren mugimendua ''Newcomb's Tables of the Sun*en (1895) deskribatu zen, zeinak Eguzkiaren mugimendua 1900. urtearekin alderatuta zenbatesteko formula ematen baitzuen, eta 1750 eta 1892 artean egindako behaketa astronomikoetan oinarrituta dago.​ Horren ondorioz, efemerideen denbora-eskala bat hartu zen, UIAk garai horretako urte sideraleko unitateetan adierazia 1952an. Denbora-eskala estrapolatu horrek darama zeruko gorputzen posizio behatuak haien mugimenduaren teoria dinamiko newtondarrekin bat etortzera.

Urte tropikala 1960ko definizioan ez zen neurtu, baina batez besteko urte tropikal bat deskribatzen duen formula bat erabiliz kalkulatu zen, zeina linealki handitzen baita denborarekin. Hori Nazioarteko Astronomia Elkarteak 1952an hartutako efemerideen denbora-eskalari zegokion.​ Definizio horrek lerrokatu zituen zeruko gorputzen antolamendu behatua eta haien mugimenduen «Newtonen teoria»rekin. Praktikan, XX. mende osoan, Newcomb-en taulak (1900etik 1983ra) eta Ernest William Brown-en taulak (1923tik 1983ra) erabili ziren.

### Segundo atomikoa 
Denbora kronometratzeko, hobea da atomo kitzikatu baten *bibrazio* natural eta zehatza neurtzea. Beraz, atomoaren definizioa perturbatu gabeko zesio-133 atomoaren oinarrizko egoeraren maila hipermehe bien  trantsizioa egiteko behar den denboratzat (0&nbsp;K tenperaturan) ezagutu da 1967tik aurrera. Erloju atomikoek maiztasun hori erabiltzen dute segundoak neurtzeko; izan ere, mota horretako erradiazioa naturan aurki daitekeen fenomeno egonkorrenetarikoa da. Oraingo erloju atomikoek segundo bateko akatsa edukiko dute ehun milioi urte igarotzean.

## Pisu eta Neurrien Nazioarteko Batzordearen 2018ko 26. batzar orokorra 
Fisikaren eta teknologiaren arloetan izandako aurrerapenak direla eta, 2011-14 bitartean izandako bileretan eta Pisu eta Neurrien Nazioarteko Batzordearen (frantsesez, *Comité international des poids et mesures*, CIPM) azpibatzorde baten proposamena kontuan harturik, oinarrizko zazpi unitateen definizioa zazpi konstante unibertsalen bidez ematea erabaki zen 2018ko 26. batzar orokorrean. Horren arabera, honako aldaketa hauek egitea erabaki zen, 2019ko maiatzetik aurrera indarrean jartzeko:«Betiere oinarrizko zazpi unitateak (segundoa, metroa, kilogramoa, amperea, kelvina, mola eta kandela), bere horretan gorderik, unitate horiek birdefinitu egin dira haien balioak zazpi konstante fisiko unibertsalen bidez zehaztuz. Definizio berriek hobetu egin dute SI sistema unitateen balioa aldatu gabe».SI sisteman zehazten diren zazpi konstante unibertsalak honako hauek dira:

* Zesio-133 atomo ez-perturbatuaren oinarrizko egoeraren trantsizio hiperfinaren frekuentzia \Delta \nu_{\text {Cs}} = \text {9 192 631 770 Hz} da,
* Argiak hutsean duen abiadura c = \text {299 792 458 m s}^{-1} da,
* Planck-en konstantearen balio numerikoa h = \text {6,626 070 15} \times 10^{-34} \text {J s} da,
* Oinarrizko karga elektrikoaren balioa e = \text {1,602 176 634} \times 10^{-19} \text { C} da,
* Boltzmann-en konstanteak k = \text {1,380 649} \times 10^{-23} \text {J K}^{-1} balio du,
* Avogadroren konstantearen balioa \text {1 }N_{\text {A}} =
\text {6,022 140 76} \times 10^{23} \text { mol}^{-1} da,
* 540 \times 10^{12} \text { Hz}-eko erradiazio monokromatikoaren argi-eraginkortasunaren balioa K_{\text {cd}} = \text {683 lm W}^{-1} da.

Ondorioz, zazpi oinarrizko unitateak goiko taulan adierazitako moduan daude birdefiniturik zazpi konstante unibertsal horien bitartez.

### Segundoaren definizio ofizial berria 
Erabaki hori kontuan harturik, segundoaren balioa aldatu gabe, honelaxe geratu da idatzita metroaren definizioa:«Segundoa definiturik geratzen da zesio-133 atomo ez-perturbatuaren oinarrizko egoeraren trantsizio hiperfinaren \Delta \nu_{\text {Cs}} maiztasuna balioa \text {9 192 631 770 Hz}-ren berdina hartuz, \text {1 Hz = 1 s}^{-1} izanik».Zer esanik ez, konstante unibertsala zesio-133 atomo ez-pertubatuaren oinarrizko egoeraren trantsizio hiperfinaren maiztasun edo frekuentzia \Delta \nu_{\text {Cs}} = \text {9 192 631 770 s}^{-1} da.

## Gertaerak eta denbora-unitateak segundotan 
Segundoko zatikiak notazio hamartarrean adierazten dira normalean: adibidez, 2,01 segundo. Segundoen multiploak minutu eta segundo gisa adierazten dira normalean, edo erloju-denboraren ordu, minutu eta segundo gisa ere ager daitezke, bi puntuz bereizita, esaterako, 11:23:24 (11&nbsp;h 23&nbsp;min 24&nbsp;s).

## Segundoa duten beste unitateak 
Segundoa beste unitate batzuen parte da, hala nola maiztasunarena (Hz), abiadurarena (m/s) edo azelerazioarena (m/s2). Gainera, becquerel unitatea (desintegrazio erradioaktiboa neurtzen duen unitatea) eta kilogramo, ampere eta kelvin oinarrizko unitateak ere segundoaren mende daude.

Nazioarteko unitate sistemako 22 unitateetatik bi baino ez dira segundoaren mendekoak: radiana eta estereorradiana. Hala ere, egunean-egunean erabiltzen diren unitate asko denbora-unitate handiagoekin adierazi ohi dira, eta ez segundoarekin: esate baterako, erlojuko ordua (h eta min), autoen abiadura (km/h), elektrizitatea (kW h), etab.
## Denbora gordetzeko oinarriak 
Mundu osoan kokatuta dauden erloju atomiko batzuek, adostasunez, mantentzen dute denbora, eta ordu horretara egokitzen dira. Horri, Nazioarteko Denbora Atomikoa (NDA) deitzen zaio.

## Nazioarteko sisteman dituen multiploak 
Taula honetan segundo unitatearen multiploak agertzen dira:

## Ikus, gainera 
* Minutu
* Ordu
* Egun
* Denbora
* Erloju
## Oharrak
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoa*, Elhuyar, Donostia (2009). ISBN: 978-84-92457-00-7.
* M. Ensunza, J.R. Etxebarria & J. Iturbe, *Zientzia eta teknikarako euskara. Zenbait hizkuntza-baliabide (II. argitalpena)*, Udako Euskal Unibertsitatea (UEU), Bilbo, 2008, ISBN: 978-84-8438-164-8.
* Jose Ramon Etxebarria, *Zientzia eta teknikako euskara arautzeko gomendioak*, Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia, Gasteiz, 2011, ISBN: 978-84-457-3136-9.
* Jose Ramon Etxebarria, *Komunikazioa euskaraz ingeniaritzan,* Udako Euskal Unibertsitatea (UEU), Bilbo, 2014, 
* Time and Frequency (colección de artículos), editado por D. Jespersen y otros, traducido del inglés, Moscú, 1973.

## Kanpo estekak 
* Fisikako Laborategi Nazionala: *Maiztasun optiko estandarizatuan harrapatuta''.