Araia

[290px|thumb|Araia, [Aratz menditik ikusita.]]
**Araia** Arabako ipar-ekialdeko herri bat da, Asparrena udalerrikoa. Asparreneko hirigune nagusia da, eta populazioaren hiru laurdenak biltzen ditu. Izan ere, 1.218 biztanle zituen 2006an. Araia aberatsa da uretan, batez ere Zirauntza ibaiaren sorburuak dakarren ur emari handiarengatik; horri esker, Miko izozki fabrikarena da herriko ekonomia jarduera nagusia (izozkigintzarako ur ugari behar baita).

## Izena 
*Araia* izena ingurukoa zen *Arai* (forma genitiboa) pertsona izenetik bide dator. Izan ere, izen horren lekukotasunak aurkitu dira Arabako Ilarduia eta Kontrasta herrietan. Araia (izen emakumezkoa) Arabako herria eta Andramari izenaz ezagutzen den ermita, hilerriko kapera gaur egun. Barruan Ama Birjinaren irudi barrokoa zegoen. Kanpoaldean daude Done Jakueren gurutzeek Lautadara  Sandrati (San Adrian) pasabidetik sartzen den Donejakue bidearen berri ematen digute. Bide garrantzitsu hori babesteko gaztelua egon zen ondoko haitzetan. Santu-eguna abuztuaren 15ean zen.

## Geografia 
Ordokiaren eta mendiaren artean dago, Arabako lautadaren ipar-ekialdeko ertzean, Aratz eta Umandia mendien hegoaldeko magalean. Zirauntza ibaiak zeharkatzen du herria.

Araia herria Altzania mendilerroaren magalean dago eta abiapuntu ohikoa da EAEko mendirik ospetsuenetako batzuk esploratzeko, hala nola Aitzgorri, Aratz, Umandia .... Halaber, Aralar eta Urbasako mendilerro nafarraren ondoan dago.

## Historia 
Toponimoak Donemiliagako goldearen lekukotasuna dauka, garai hartan Araban ohikoak ziren hasperenekin: ***Harhahia***. Jada XI. mendean, mendian gora, Marutegi gaztelu nafarra existitzen zen Gaztelatik babesteko. Halaber, gazteluak Lizarrate (edo Sandrati) tunel historikotik jaisten zen errepidea kontrolatzen zuen, Araba, euskal kostaldea eta Gaskoinia lotzen zituena. 1200. urtean, Gaztelak Nafarroako Erresuma inbaditu eta Araia Gaztelaren orbitan egotera pasa zen.  

**Aistra** biztanlerik gabeko eremua da, Zalduondo eta Araia herrien artean kokatuta dago. Mendeetan zehar hainbat izen izan ditu: Aistra, Alma, Astrea, Aystara, Haiztara. Erromatar inperioaren erorketaren eta Goi Erdi Aroaren ondorengo urte ilunetan sortutako herrixka bat zen. Jendez hustutako eremua indusketa arkeologiko intensibo xede izan zen 2004 eta 2009 artean. K.o.rengo VI eta VII mendeetako herrixka baten aztarnak aurkitu ziren, indusketan aritu ziren arkeologoek Penintsulako Erdi Aroko herrixkarik zaharrena dela uste zuten. X. mendean  San Julian eta Santa Basilita baseliza eraiki zuten. XIV mendean herrixka bertan behera utzi zuten.

**Amamio** biztanlerik gabeko eremua da, Albeizeko kontzejuan kokatuta dago, Asparrengo udalean. Mendeetan zehar hainbat izen izan ditu: Amamaio, Amamio eta Hamamio. 1025etik dokumentatua Hamamio izenaz Donemiliagako goldean. Bertako biztanleek herri utzi eta haraneko herrietara joan ziren bizitzera XIV. mendean. Herria biztanlerik gabe geratzeko arrazoietako bat, bere kokapena izan daiteke, maldak sarbidea zailtzen baitzuen. XVI. menderako herririk ez zen geratzen, Gil lizentziatuaren kontaketak eliza baseliza bezala aipatzen du. Hala ere orain gutxi egindako zaharberritze lanetan, herri honekin lotutako Erdi Aroko hilerri zaharraren aztarna batzuk aurkitu ziren iparraldeko harresiaren ondoan. Elizatik baseliza izatera aldatu zutenez, Araia eta Albeizko kontzejuek hartu zuten haren zaintza eta mantentze-lanen ardura, biek San Juan egunean biltzen dira.

## Industria esanguratsua herriarentzat 
1848an ireki zen Araiako San Pedro burdinola, mota guztietako burdia eta altzairua ekoizteko, Arabako lehen burdinola eta bigarrena EAEn, Boluetako Santa Anaren ondoren.XVIII. mendetik badaude agiri batzuk Araian burdinola bat zegoela, Ola-Zar izenekoa. Herriarena zen eta 1819an  José Maria Urniza merkatari gasteiztarrak eskuratu zuen. 

1889ko martxoan ***La Union Obrera Kontsumo*** kooperatiba sortu zen, oinarrizko beharrak eskaintzeaz gain, bazkideei laguntza medikoa eta farmazeutikoa eskainiko zien. Gizarte berezi honek langileei bereziki eta eskualdeari orokorrean ekarri zizkien ondorioak eta onurak hain handiak izan ziren, ezen herriko bizitzan gehien eragin duen erakundetzat har daitekeen. 

Urari lotutako industria jarduera izan zuen aspalditik, burdinola tartean. Zirauntza ibaiak, bere ur-jauziekin energia ekoiztea posible egin zuen, inguruko mendi eta basoen ugaritasunak labe garaietan behar zen ikatza lortzeko egurra eman zezakeen. 

XIX. mendearen erdialdetik ia XX. mendearen hondarrera, Ajuria Urigoitia siderurgia fabrika bat existitu zen herriaz kanpoaldera, eta Euskal Herriko lehenengotariko labe garaietako bat izan zuen. 

## Hezkuntza 
XX. mendearen lehen erdian ez zegoen gutxieneko araututako lehen hezkuntzarik. Araiak lehen hezkuntzako irakasle bat bazuen, eta ikasleen gurasoek ordaintzen zuten mantenua. Ondorioz, ordaindu zezaketenen seme-alabek ikasten zuten irakurtzen. Hala ere, Arriolak eta Gordoak, Galarreta eta Luzuriaga herriekin batera, Galarretako bizilagun batek sortutako funtsa baten onura izan zuten, apaizak haurrei lehen letrak irakatsi ahal izateko. Udalerri gainerako herrietan ez zegoen eskolarik. Geroago herrietan eskolak irekita egotea agindu zen. Arian bazeuden eskola osatugabeak, irakurketa, idazketa eta erlijioa irakastera mugatzen zirenak, nesken presentzia urria zen eskolan eta absentismo handia zegoen udaberrian eta udaran, familiek seme-alabek baserriko lanetan laguntzea eskatzen baitzuten.

### Araia herri eskola 1966-2026 
Aurretik "Grupo escolar de Araia" izenarekin ezagutzen zen. Eraikuntza berria 65-66 ikasturtean zabaldu zituen ateak eta, Sixto Arana izan zen lehenengo zuzendaria.

### Andoni Umandi ikastola 1976-1983 
Araia ikastolaren hastapenak eta bilakaera: Euskara berreskuratzeko proiektu kolektiboa. Araiako ikastolarentzat Andoni Umandiren izenari dagokionez, istorioa honako hau da: bere arreba Teresa Urrestarazuk nirekin (José Mari Rekarte) harremanetan jarri zen proiektua moldatzen ari ginela, eta bere anaia nor zen esan zidan, azaldu zidan bere anaiak gramatika bat garatu zuela euskaraz eta hortik abiatuta pentsatu genuen ikastolari bere izena jartzea. Araian 1975. urtean, Franco hil eta hurrengo hilabetean, abenduan, sortu zen Andoni Umandi Ikastola guraso ausart batzuk tematu zirelako beraien seme-alabentzat hezkuntza elebiduna eta pedagogia aurrerakoiaren hautua egin zutelako.

### Jaiak 
* Herriko zaindariaren jaiak Sanpedroak dira (ekainaren 29a).
* Abuztuaren 15ean Araiako Andra Mari auzoko jaietan Artzai Eguna ospatzen da.

### Musika 
Joselu Anayak musika talde ezaguna Araian sorturikoa da.

## Araiar ospetsuak 
* German Maria Landazabal Garagalza (1884-1953), musika konpositorea.
* Andoni Urrestarazu *Umandi* (Araia, 1902 - Gasteiz, 1993), euskal idazlea.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Gipuzkoa eta Arabako Partzuergo Orokorra

## Kanpo estekak 
*  Araia, Asparreneko Udalaren webgunean.
*  Araiako Umore Azokaren webgunea.
* Amamioko San Joan ermita - Bisita birtuala