Mameluko

thumb|250px|eskuinera|Hiru lantzari mameluko, XVI. mendearen hasiera.
**Mamelukoak** edo **mamluktarrak** (, *mamlūk* (singularrean), , *mamālīk*, (pluralean); ) gudari esklabo zuriak izan ziren, gehienetan turkiarrak, agintari musulmanen zerbitzura aritzen zirenak.

Hasieran abbastar kalifen soldaduak baziren ere, 1250ean sultanerri bat eratu zuten, aiubtar leinua ordezkatu eta Egiptotik Siriarainoko lurraldea gobernatu zuena, 1517an otomandarrek konkistatu zuten arte. 1210ean, iparraldeko Indian, Mu`izz ad-Dîn Muhammad Gurik gobernu honen aurrekaria sortu zuen, Delhiko Sultanerria izenekoa.

Mamelukoek Islama hedatu zuten. Hain zuzen ere, Indonesiako islamizazioa XIII. mendearen amaieran hasi zen, Egiptotik merkatari mameluko musulmanak iritsi zirenean. Mamelukoek kultura- eta merkataritza-trukean aritu ziren Afrikako ekialdeko kostaldeko swahili zibilizazio islamikoarekin, harik eta XVI. mendearen hasieran portugaldarrek haren jabe bihurtu ziren arte.

## Izena 
Mameluko izena arabierazko *مملوك*, *mamlūk*, hitzatik dator (euskaraz «jabetua»), *ملك*, *malaka*, «jabetu» aditzaren partizipio pasiboa dena. Erregearen jabetza zirela ematen du aditzera.

## Historia 
As-Salih Aiub aiubtar sultanak (1240-1249) esklabo zuriak (eslaviarrak, greziarak, zirkasiarrak eta batez ere turkiarrak) ekarrarazi zituen bere guardia osatzeko. Ardura eta diziplina handiz hezirik, gudari talde ahaltsua osatu zuten laster. 1250ean Egiptoko herrialdeaz jabetu ziren eta 1517 arte aginpidea beren esku eduki zuten. Bi talde bereizten ziren: bahriak (turkiarrak), 1382 arte nagusi izan zirenak, eta buryak (zirkasiarrak), 1517 arteko sultanak eman zituen taldekoak.

Beren buruzagiek aginpidea lortzearren konspirazio eta hilketa ugari egin bazuten ere, mamelukoen diziplina ez zen galdu; modu horretara, mongoliarren inbasioa gerarazi zuten, frankoak Siriatik bota zituzten eta, beraiek gidaturik, Egipto Mediterraneoko herrialderik indartsuena izan zen XIV-XIV. mendeetan. Arteak eta zientziek loraldi bikaina izan zuten mamelukoen agintepean eta Egiptoko mezkita ederrenak –Kairokoak bereziki– garai haietan eraikiak izan ziren.

[thumb|300px|eskuinera|*Mamelukoen erasoa*, [1814, Francisco de Goya, Pradoko Museoa.]]
thumb|Mamelukoen garaiko keramika eta inskripzioa
thumb|Mameluko-sultanen garaiko eraikuntzen aztarnak iturri moderno batean (1878)
1517an, Selim I.a otomandar sultana nagusitu zitzaien; mamelukoen buruzagiek, alabaina, lurralde hartako gobernariak izaten jarraitu zuten bei tituluarekin. Arian arian Istanbuletik bidalitako paxaren aginpidea murriztuz joan zen eta XVIII. mendearen amaierako mamelukoak Egiptoko benetako nagusiak izan ziren berriro. 1798an Napoleoni aurre egin zioten eta hark menderatu zituelarik haietako batzuek Napoleonen guardia konpainia bat osatu zuten; Europara iraganik, Austerlitzeko guduan nabarmendu ziren. Egipton, mamelukoen aginpidea Mehmet Ali Istanbulgo erregeordeak deuseztatu zuen betiko 1811n, haietariko 300 hilaraziz.

## Mamluktar sultanak 
### Egipton 
**Bahri leinua**
* 1250	Shajar al-Durr
* 1250	al-Muizz Izz-ad-Din Aybak
* 1257	Al-Mansur Ali|al-Mansur Nur-ad-Din Ali
* 1259	al-Muzaffar Saif ad-Din Qutuz
* 1260	al-Zahir Rukn-ad-Din Baibars al-Bunduqdari
* 1277	al-Said Nasir-ad-Din Barakah Khan
* 1280	al-Adil Badr al-Din Solamish
* 1280	al-Mansur Saif-ad-Din Qalawun al-Alfi
* 1290	al-Ashraf Salah-ad-Din Khalil
* 1294	al-Nasir Nasir-ad-Din Muhammad ibn Qalawun, *lehenego erreinaldia*
* 1295	al-Adil Zayn-ad-Din Kitbugha
* 1297	al-Mansur Husam-ad-Din Lajin
* 1299	al-Nasir Nasir-ad-Din Muhammad ibn Qalawun, *bigarren erreinaldia*
* 1309	al-Muzaffar Rukn-ad-Din Baybars II al-Jashankir
* 1310	al-Nasir Nasir-ad-Din Muhammad ibn Qalawun, *hirugarren erreinaldia*
* 1340	al-Mansur Saif-ad-Din Abu-Bakr
* 1341	al-Ashraf Ala'a-ad-Din Kujuk
* 1342	al-Nasir Shihab-ad-Din Ahmad
* 1342	al-Salih Imad-ad-Din Ismail
* 1345	al-Kamil Saif ad-Din Shaban
* 1346	al-Muzaffar Zein-ad-Din Hajji
* 1347	al-Nasir Badr-ad-Din Abu al-Ma'aly al-Hassan, *lehenego erreinaldia*
* 1351	al-Salih Salah-ad-Din Ibn Muhammad
* 1354	al-Nasir Badr-ad-Din Abu al-Ma'aly al-Hassan, *bigarren erreinaldia*
* 1361	al-Mansur Salah-ad-Din Mohamed Ibn Hajji
* 1363	al-Ashraf Zein al-Din Abu al-Ma'ali ibn Shaban
* 1376	al-Mansur Ala-ad-Din Ali Ibn al-Ashraf Shaban]]
* 1382	al-Salih Salah Zein al-Din Hajji II, *lehenego erreinaldia*

**Burji leinua**
* 1382	az-Zahir Saif ad-Din Barquq , *lehenego erreinaldia*
* 1389	Hajji II, *bigarren erreinaldia*
* 1390	az-Zahir Saif ad-Din Barquq, *bigarren erreinaldia*
* 1399	An-Nasir Naseer ad-Din Faraj
* 1405	Al-Mansoor Azzaddin Abdal Aziz
* 1405	An-Nasir Naseer ad-Din Faraj, *bigarren erreinaldia*
* 1412	Al-Adil Al-Musta'in (Abbastar kalifa, sultan aldarrikatua)
* 1412	Al-Muayad Sayf ad-Din Shaykh
* 1421	Al-Muzaffar Ahmad
* 1421	Az-Zahir Saif ad-Din Tatar
* 1421	As-Salih Nasir ad-Din Muhammad
* 1422	Al-Ashraf Sayf ad-Din Barsbay
* 1438	Al-Aziz Djamal ad-Din Yusuf
* 1438	Az-Zahir Sayf ad-Din Jaqmaq
* 1453	Al-Mansoor Fahr ad-Din Osman
* 1453	Al-Ashraf Sayf ad-Din Enal
* 1461	Al-Muayad Shihab ad-Din Ahmad
* 1461	Az-Zahir Sayf ad-Din Khushkadam
* 1467	Az-Zahir Sayf ad-Din Belbay
* 1468	Az-Zahir Temurbougha
* 1468	Al-Ashraf Sayf ad-Din Qaitbay
* 1496	An-Nasir Muhammad
* 1498	Az-Zahir Qanshaw
* 1500	Al-Ashraf Janbulat
* 1501	Al-Adil Sayf ad-Din Tuman bay I
* 1501 Al-Ashraf Qansuh al-Ghawri
* 1517	Al-Ashraf Tuman bay II

### Indian 
* Qutb-ud-din Aybak (1206–1210)
* Aram Shah (1210–1211)
* Shams ud din Iltutmish (1211–1236)
* Rukn ud din Firuz (1236)
* Razia Sultana (1236–1240).
* Muiz ud din Bahram (1240–1242)
* Ala ud din Masud (1242–1246)
* Nasir ud din Mahmud (1246–1266)
* Ghiyas ud din Balban (1266–1286)
* Muiz ud din Qaiqabad (1286–1290)
* Kayumars (1290)

### Iraken 
* Hasan Pasha (1704–1723)
* Ahmet Pasha (1723–1747)
* Sulaiman Abu Layla Pasha (1749–1762)
* Umar (1762 - 1776)
* Büyük Süleyman Pasha (1780–1802)
* Ali Pasha (1802–1807)
* Küçük Süleyman Pasa (1807–1813)
* Sa'id Pasha (1813–1816)
* Daud Pasha (1817–1831)

## Ikus gainera 
* Jenizaro

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Irazustabarrena, Nagore. Marko Polo kontrako noranzkoan (Argia, 2016)
* Jirafaren bihotza (EHUsfera, 2010)