Irute (ehunak)

**Irutea** edo **ardazkatzea** edo **haritzea** zuntzetatik haria osatzeko teknika da. Lortu nahi den zuntza atera, bihurritu eta haril batean kiribiltzen da. Hasiera batean, eskuz egiten zen, ardatza erabiliz, eta K.o. 500. hamarkadatik aurrera, gorua Asia eta Europa osoko iruteko tresna nagusi bihurtu zen. 1700eko hamarkadaren amaieran asmatutako iruteko makinak eta spinning jennyak irute mekanikoa eskuz irutea baino askoz eraginkorragoa bihurtu zuten. Ondorioz kotoia lantzea Industria Iraultzaren industria garrantzitsuenetako bat bihurtu zuen.

Zuntzak iruteko eta irundako gaia lortzeko moduak eragin zuzena du azken ehunaren propietateetan eta itxuran. Irutearen norabideak ehunaren testuran eragiten du.

Zuntz naturalak, zeta izan ezik, laburrak izanik hariak egiteko prozesatzen dira, eta horiekin ehunak egiten dira. Oihal ehundugabeak zuzenean zuntzetik ekoizten dira. Zuntz kimikoak, artifizialak zein sintetikoak, irun egiten dira manufakturan zehar; horren ondorioz, harizpi luze eta jarraituak sortzen dira, eta horiek moztu egin behar dira zuntz naturalekin nahastu nahi badira.

## Ehun-motak 
Zuntz naturalak animalia-jatorrikoak (adibidez, artile arrunta edo kaxmirrekoa, angora, zeta...), landare-jatorrikoak (kotoia, lihoa eta espartzua) edo mineral-jatorrikoak (amiantoa) izan daitezke. Zuntz naturalek, salbuespenik gabe, ondoz ondoko prozesu bat baino gehiago behar dute zuntz garbi eta uniformea lortzeko, iruteko egokia dena. «Zuntz labur» horrek zentimetro gutxi ditu, eta gainazal zimurtsua edo bihurria du, antzeko zuntzekin kohesionatzea errazten duena.
thumb|Ardatzarekin iruten
Zuntz kimikoak estrusio bidez lortzen dira, zuntz artifizialen kasuan birsortutako zelulosatik edo zuntz sintetikoen kasuan polimero sintetikoetatik. Zuntz horiek luzeak dira, hau da, dagoeneko irunda daude ehunak haiekin egin ahal izateko, baina zuntz naturala balitz bezala iruteko ere moztu daitezke.

Artilea erraz iruten da, berez kizkurra baita, baina beste animalia batzuen ilea ere ardazka daiteke, hala nola jakarena, ahuntzarena, Angorako untxiarena, bikuinarena eta alpakarena, besteak beste.

## Ardatzarekin irutea 
Hatzekin bakarrik irun daiteke, baina zehaztasun eta azkartasun handiagoarekin egiteko ardatza usatzen da. Horrexegatik iruteari *ardazkatzea* ere esaten zaio.

Ardatza muturrean disko txiki bat duen zotz bat da. Zurezkoa, buztinezkoa edo harrizkoa izan ohi da. Haria ardatzari lotzen zaio eta gurpila biratu ahala okertu egiten da. Iruleak zuntz gehiago eransten dizkio irunduari,  eskuz heltzen duen edo goru izeneko makila batean biribilkatua duen matazatik (edo *kirru*tik) hartuta.

Hala ere, askotan geratu eta kiribildu egiten da ardatzaren inguruan sortutako haria. Iruleek horrela iruten zuten mundu osoan, gorua asmatu zen arte.
thumb|Daw On Chi, urteko emakumea goruarekin iruten 2019an Birmanian.

## Goruarekin irutea 
Gorua eskuz edo pedal bat behin eta berriz zapalduz eragiten da. Hori egitean, ardatza birarazten du, eta artilea ardatzean biribilkatu ahala bihurritzen du. Uhal bat gurpil batetik eta polea txiki batetik pasatzen da ardatza birarazteko. Goruak eskuko ardatzak baino askoz ere azkarragoak dira, baina iruleari aldi berean hari-neurri bakarra iruteko aukera ematen dio soilik.

## Iruteko makina 
thumb|250px|left|Iruteko makina baten marrazkia.
[thumb|250px|center|Iruteko makina bat. [Ávila|Avilako museoa.]]
[250px|thumb|[Kotoia iruteko makina, XIX. mendekoa, *Whitin Machine Works* enpresan egina, Massachusetts.]]

## *Oi! Pello, Pello* abestia eta haria egiteko lanak 
Oi Pello Pello herri kantu tradizionalean ondo jasotzen dira hai sortzeko prozesuan burutu behar ziren lanak:

: *Oi! Pello, Pello, logale nauk eta*
: jinen niza ohera?
: **Irun** ezan eta gero, gero, gero,
: irun ezan eta gero, gero, bai.
: *Oi! Pello, Pello, astalkatu diat eta*
: jinen niza ohera?
:
: **Astalka** zan eta, gero, gero, gero,
: [...]
: **Harilka** zan eta, gero, gero, gero,
: [...]
: **Jos** ezan eta, gero, gero, gero
: [...]
: Argia dun eta, bihar, bihar, bihar,
: Argia dun eta, jinen iz bihar.

## Iruten ari nuzu 
Irute kontuak ahozko tradizioan aipatu izan dira, esate baterako, 'Iruten ari nuzu' kantu ezagunean: 
:Iruten ari nuzu 
:kilua gerrian 
:ardura dudalarik 
:nigarra begian. 

:Nigar egiten duzu 
:oi suspirarekin 
:kontsolaturen zira 
:oi denborarekin.

[...]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak