Pierre Bordazarre

**Pierre Bordazarre Etxebarne**, ezizenez ***Etxahun-Iruri*** (Iruri, Zuberoa, 1908ko maiatzaren 28a - Paue, Okzitania, 1979ko urriaren 1a) euskal idazlea, musikaria, txirulari harrigarria, bertsolaria, idazlea, abeslaria, kantu eta pastoral egilea izan zen.  Ogibidez laboraria eta artzaina izan zen.

Bizitza osoan berak egindako 100 kantu baino gehiago bildu zituen *Khantan - Etxahun Iruri* liburuan 2017an. Horietatik ezagunenak dira, seguruenik, *Agur Xiberua*, *Goizian argi hastian* eta *Oi ama Eskual Herria*. 

## Bizialdia 
### Haurtzaroa (1908-1923) 
Iruriko *Etxahunia*n sortua, etxe horretan bizi izan zen. Aita, Gabriel Bordazarre, etxe horretako jabea, Ameriketako Estatu Batuetan zortzi urtez lan egin zuena gaztaroan; ama, Aña Etchebarne, Barkoxe Etxebarne baserrikoa, Gaztelondo auzokoa, Etxahun «xaharra» bezala. Bi arreba eta anaia bat zituen Pierrak. Bigarren haurra zen, baina lehen mutikoa; beraz aitak premu egin zuen, baserriko lanetan goizik laguntzaile baten edukitzeagatik. Hori zen Zuberoako usaia edo ohitura nagusia. 

Haur-denboran eskolara joan zelarik (13 urte bete artean), ikasle ona izan omen zen. Bereziki gustuko omen zituen literatura-gaiak, frantsesez ikasiak, jakina. Geroztik, beti maite izan zuen irakurtzea. Lanbidez, laborantza lanetan aritu zen, hala nola artzain.
[thumb|[Mattin Treku|Mattin eta Etxahun Irurikoa bertsotan Zuberoan.]]
Gazterik hasi zen pastoraletan parte hartzen. Harmonika eta txirula jotzen ere ikasi zuen. Hurrengo urratsa kantuak egiten hastea izan zen. 

### Gaztaroa (1923-1939) 
Euskal jaien munduan goizik sartu zen. Hor maisu izan zuen Leon Salaber Ozazekoa: kantari, dantzari, istorio kontalari, soinulari ezteietan bereziki, eta «pastoral errejenta», hots taula zuzendaria. Etxahuneko familiaren adiskide handia zen aita Gabrielen denboratik, eta Pierra gazteari 15 urteetan kargu bat eman zion 1923an, Irurin antzezturiko Charlemagne trajerian.. Oroitzapen mingarri horretarik ez zen behin ere askatu, ez zuen aipatu nahi ere. Gero sorterrira itzulita, zein hunkigarriki abestu zuen *Ama* kantu bihotz erdiragarrian! Bertso gogoangarri hauek idatzi zituen eta Mattinekin egin zituen saioak.

Mendizale ere bazen, bereziki Maidalena mendia maite zuen. Horren maldan bordalde bat bazuen gainera Etxahunek. Udan artaldea Igeluko «olaltearen» aldamenean zuen, eta Etxahun Barkoxek abestu zuen horretara itzuli baten egitea maite zuen Bordazarrek, aziendaren eta semearen ikustera igotzeko aukera zuelarik.

Nolanahi ere, bertsolari baino gehiago kantugile eta pastoral-egile izan zen.

### Heriotza (1979) 
Paueko klinika batean ebakuntza txiki baterako sartua, ustekabean itzali zen 1979ko urriaren lehenean, astelehenkari, arratseko bederatziak irian. Eskiulatik Bilbora bihotz asko zaurituz, biharamunean tximista bezala hedatu zen berri tristea..*
* *Libro etxen*. Espainiako Gerra Zibilaren testuinguruan, Pierre Bordazarrek gerrarekiko kezka, pena, haserrea, plazaratu zuen.

Baina gehiago dira abesti ezagunak. *Agur* *Xiberua* abestiaren hasiera hau da:

\new Staff \with {
  midiInstrument = "flute"
}

\relative c* {
    \time 6/8
    g4.
    
    g'2.(g4) f8 g4 f8 | e2.(e4) g8 g4 f8 | e4 g8 g4 f8 | e4 f8 g4 e8 
      \bar "" | \break
      f4. d4.(d4.) g,4. |  f'2.(f4) e8 f4 e8  | d2.(d4) f8 f4 e8  | d4 f8 f4 e8 
      \bar "" | \break
      d4 d8 c4 d8 | e4. c4. (c4.) 
}

\addlyrics {
  \lyricmode {
A -- gur Xi -- be -- ru --a
Baz -- ter gü -- zie -- ta -- ko xo -- kho -- rik ei -- je -- rre -- na
A -- gur sor le -- khi -- a
Zu -- ri di -- tit e -- ne a -- me -- tsik go -- xu -- e -- nak

  }
}

\midi {
  \context {
    \Score
    tempoWholesPerMinute = #(ly:make-moment 90 3)
  }
}

### Etxahunen kanten interprete ezagun ugariak 
Euskal abesbatz gehienen errepertorioan haren kantak sartzen dira. Abesbatzetan egin diren bertsioak kontuan hartu gabe, 2015ean Badok.eus musika-atariak erraz bildu zuen zerrenda bat 20 abestirekin, urte horretan Etxahuni egin zitzaion omenaldi baterako
thumb|Etxahun Iruri
# Ama Euskadi - **Jean Mixel Bedaxagar** (Etxahun-Iruri)
# Laida pilotaria - **Jojo Bordagarai** (doinua eta hitzak: Etxahun-Iruri)
# Goizian argi hastian - **Amaia Zubiria** (hitzak eta musika: Etxahun Iruri)
# Oi ama Eskual Herri - **Benito Lertxundi** (hitzak: Etxahun Iruri; musika: herri-doinua; moldaketa: Benito Lertxundi)
# Ai zer plazerra - **Erramun Martikorena** (Etxahun Iruri)
# De Treville-ren azken hitzak - **Imanol** (hitzak eta musika: Etxahun Iruri)
# Madarixatik itsasora - **Imuntzo eta Beloki** (hitzak: Beloki; musika: Etxahun Iruri)
# Anaia etxen da ezkontü - **Niko Etxart** (hitzak: Etxahun Iruri; musika: herri doinua)
# Oihanian - **Pantxoa eta Peio** (hitzak eta musika: Etxahun Iruri)
# Zantxo Azkarraren heriotzea - **Pier Paul Berzaitz** (hitzak eta musika: Etxahun Iruri)
# Agur Xiberua - **Kepa Junkera** (Etxahun Iruri; moldaketa: Kepa Junkera)
# Ama Euskadi - **Ruper Ordorika** (hitzak eta musika: Etxahun Iruri)
# Goizian argi hastian - **Benito Lertxundi** (Etxahun Iruri)
# Matalazen hiltzea - **Pier Paul Berzaitz** (hitzak eta musika: Etxahun Iruri)
# Goizian argi hastian - **Bidaia** (hitzak eta musika: Etxahun Iruri; moldaketa: Mixel Ducau)
# Bedatsiaren heltzean - **Jean Mixel Bedaxagar** (musika eta hitzak: Etxahun Iruri)
# Haur maitea - **Jean Bordaxar** (hitzak eta doinua: Etxahun Iruri)
# Anaia etxen da ezkuntu - **Erramun Martikorena** (Etxahun Iruri)
# De Trevilleren azken hitzak - **Kalakan** (hitzak eta musika: Etxahun Iruri)
# Etxahun plaza gizona - **Jean Mixel Bedaxagar** (musika eta hitzak: Jean Mixel Bedaxagar)

Fitxategi:Pantxoa eta Peio 2011n.jpg|Pantxoa eta Peio
Fitxategi:Musikaire o6 Benito lertxundi 012.jpg|Benito lertxundi
Fitxategi:Niko etxart 001.jpg|Niko Etxart
Fitxategi:Jean Bordaxar.jpg|Jean Bordaxar.
Fitxategi:Imanol Larzabal.jpg|Imanol Larzabal
Fitxategi:Erramun-Martikorena-2001.jpg|Erramun-Martikorena
Fitxategi:Jean Mixel Bedaxagar (2009).jpg|Jean Mixel Bedaxagar
Fitxategi:OpenYourHeartBerlin.jpg|Kalakan
Fitxategi:Pier Paul Berzaitz.jpg|Pier Paul Berzaitz
Fitxategi:Amaia Zubiria.jpg|Amaia Zubiria
Fitxategi:Kepa junkera 0001.jpg|Kepa Junkera
Fitxategi:Txomin Artola.jpg|Txomin Artola
Fitxategi:Ruper Ordorika.jpg|Ruper Ordorika 

### Musika sortzeko eta gogoratzeko gaitasun harrigarria solfeoa ezagutu gabe 
Etxahunek ez zuen solfeoa ezagutzen eta, gainera, ez zuen inoiz ikasi nahi izan. Ez zuen musika-teknika ezagutzen, baina haren doinu asko kalitate musikal handikoak dira. Doinu bat bere buruan sortzen zenean, behin betiko inskribatuta geratzen zen; harentzat ez zen beharrezkoa idaztea, bere teknika zuen. Egia da Etxahun ez zela inoiz bulego batean jarri paperezko orri baten ondoan, abestiak konposatzeko. Berak konposatzen zituen kantak, soroetan lanean edo animaliak zaintzen ari zela. Bere ingurukoak konturatu ziren, sortzen ari zela, errealitatea, une hartan, desagertu egiten zela.

## Txirularia 
Bixkotxaren gaineko gerezia, txirula. Gaztaroan ikasirik, gero ahantzixerik, 1962. edo 1963. urtean berriz lotu behar izan zitzaion Pierre, zerbitzu egiteagatik. Beste hiru txirulari zeuden Zuberoan, adinekoak, eta hirurak betan eri gertatu Atharratzeko «kermeza» edo festa baten unean. Etxahun behartu zuten atharraztarrek. Jaia animatu zuen Pierra bihoztoiak ahal bezala! Ondoko astean amorru betean txirula jotzeari ekin zion soroan, trebatzeko. Laster maskaradaz maskarada ibili zen, Pierra Aguer Ga(r)at A(r)hane lagun atabalean: bikote mitiko bihurtu ziren Euskal Herri osoan.

Bederatzi Pastoral edo trajeria idatzi zituen; herri-antzerki mota hau berriztatu zuen, batez ere protagonista euskaldunak sartuz. Mende laurden batez pastoral idazle bakarra izan zen.
* [thumb|300x300px|[Etxahun Koblakari (pastorala)|Etxahun Koblakari pastorala (1953)]]*Etxahun Koblakari* (1953, Barkoxe)
* *Matalaz* (1955, Eskiulan)
* *Berterretxe* (1958, Maule eta Ligin)
* *Zantxo Azkarra* (1963, Gotaine-Irabarnen)
* *Iruriko Jaun Kuntea* edo *Le Comte de Tréville* (1966, Iruri eta Maulen)
* *Txikito Kanbo* (1967, Maule eta Donostian)
* *Pette Beretter* (1973, Gotaine-Irabarnen)
* *Iparragirre* (Urdiñarbe, 1978).
* *Ximena* (1979, Atharratze, Iruri)  Emakumeek bakarrik protagonizatua.
* *Iparragirre* (1980, Urdiñarben) Ezin izan zuen ikusi, bera hil eta gero eman baitzen.

Roger Idiartek idatzi eta 2001ean taularatutako *Etxahun Iruri* pastorala haren omenezkoa da.

## Euskal Herri osoko zuberotarra 
Etxahunen aberria, Euskal Herria izan zen bere osotasunean: «zazpi probintziak». Davantek dio gauza berria izan zela hori Zuberoan. Davant txikia zenean zuberotar zaharrek «üskaldünak» zioten berentzat, eta «manexak» edo «espainolak» beste euskaldunentzat. Ez dira desagertu geroago «manex» eta «espainol» izen horiek, baina zuberotarrentzat «üskaldünak» dira haiek ere. Davantek dio Etxahuni esker zuberotarrek badakite zuberotarrak direla, eta zazpi lurralde historiko dituela Euskal Herri osoak. Gainera, Bordazarrentzat aberria ez da hiltzera doan ama xaharra, emazte gaztea baino, eta haurrak egin dizkio. Batetik bestera, lekukoa luzatu digu Etxahunek.

## Omenaldiak 
* 1977: Etxahun Iruriren adiskidea izan zen Jean Haritxelhar Euskaltzainburua. Atharratzen 1977ko uztailaren 24an Pierre Bordazarrek ukan zuen omenaldian, *Xiberuko* *zohardia* kultura elkarteak antolatua bere urteko beste nagusiaren baitan. Eguerditan, pilota plaza jendez betea zelarik, mintzaldi hunkigarri bat egin zion Haritschelharrek. Etxahunen familiak, eguerdi eguzkitsu baina ez beroegi hartan, horren hitzak arras preziatu zituen, han bilduak zeuden jende guztiek bezala.
* 1979: Etxahunen ehorzketan ordea, 1979ko urriaren hiruan, Haritxelhar ezin izan zen gertatu, eskolako lanarengatik. Baina Herria kazetan, urriaren hamazortziko zenbakian argitaratu zen Haritschelharrek Iruriko hilarrietan egin zuen mintzaldi mamitsua, lehen orrialdean agertzen baita *Etxahun Irurikoa* izenburuaz hasia. *Agur* *Etxahun* azpitituluaren segidan, mintzaldia honela burutzen du zubereraz:
::*Hor doakizu zure ahairean,*
::*Sekulan zuk egin ederrenean,*
::*Hazi zaharra egungo moldean,*
::*Irauten du gure barrenean.*

::*Horregatik maite zaitut Etxahun,*
::*Harriak zaitzala betiko lagun,*
::*Jo eten gabe hamar mila ttun-ttun*
::*Zure gainean dantza dezagun.*
* 2001: *Etxahun*-*Iruri* pastorala antzeztu zuten Zalgize-Doneztebeko herritarrek.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Jean-Louis Davant: *Zuberoako literaturaz. Antologia laburra*, Euskaltzaindia, Bilbo, 2008; 106-107. or.
* Jean-Louis Davant: *Zuberoako idazle zenduak*, Elkarlanean, Donostia, 2001; 185-200. or.
* Jean-Louis Davant: *Pierre Bordazarre* Etxahun-Iruri *(1908-1979)*, *Bidegileak* saila, Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia, 2004.

## Ikus, gainera 
* Louis Ligetx
* Alexis Etxekopar
* Zuberoako idazleen zerrenda
* Euskal Herriko antzerkia
* *Libro etxen*.

## Kanpo estekak 
* «Pierre Bordazarre», *Literaturaren Zubitegia*.
* «Piarres Bordaçarre», *Bertsulari.com*. EKE
* «Piarres Bordaçarre», *Txistulari*.eus
* 35/2 Pierre Bordazarre (Etxahun-Iruri)(pdf) - Bidegileak bilduma. euskara.euskadi.eus