Marsupialia

***Marsupialia*** ugaztunen barruko infraklase bat dira.  Martsupialak bereizten dituen ezaugarri nagusia kumeek umetokian ematen duten denbora laburra eta garapen gehiena erditu eta gero ematen dela da, espezie batzuetan poltsan. Animalia haietan, kumea oso garatugabea dagoenean erditzen da eta ingurunera ateratzeko gai izan arte, amaren poltsan garatzen da, haren barnean dauden ugatzetatik elikatuz. Azpiorden horren jatorria antzinako Gondwana kontinentean dago; hori dela eta, egun duen hedapena Australasia eta Hego Ameriketan da nabarmen.  

Orokorrean, 270 bat espezie daude, 70 Amerikan, batez ere Hego eta Erdialdeko Amerikan, zarigueia eta arratoi marsupiala, esaterako, eta 200 Australian, Zelanda Berrian eta inguruko irletan: kanguroa, walabia, bilbia, bandicota, wombat, koala, Tasmaniako deabrua eta martsupial planeatzaileak, kasu. Haietaz gain, iraungitako espezie asko daude, hala nola, Tasmaniako tigrea.

*Martsupial* hitza latinezko *marsupium* (“poltsa”) hitzetik dator. Gainera, espezie askoren izen zientifikoak “poltsa” edo “poltsiko” esanahidun grekozko aurrizkiez eta ugaztun europarren izen zientifikoez osatuta zeuden: *Thyla-cinus*, poltsadun txakurra. 

## Sistematika 
### Taxonomia 
Australia eta Zelanda Berriko martsupialen dibertsitatea ez zen narbaria izan 1770ko hamarkada arte, nahiz eta ezezaguna izan.

Europarrek zarigueia bat ez zen eta poltsadun ugaztun bezala antzeman zuten lehen espezieetakoa ekialdeko kangurutzar grisa (*Macropus giganteus*) izan zen. Espezie hori karraskari saltari oso handi bat zela erabaki zen; hortik aurrera, martsupial asko plazentadun ugaztunekin parekatu ziren, haiekin lotutako izenak erabiliz, nahiz eta ez izan inolako harreman ebolutibo edo genetikorik. Horren adibidea koala hartza, Tasmaniako otsoa eta Tasmaniako tigrea dira. Ugaztun martsupial eta plazentadunek arbaso komuna dute, baina bakoitza bere kabuz garatu zen, eboluzio konbergentean., , 

### Filogenia 
300 bat espezie sailkatu dira eta gaur egun haien arteko erlazio filogenetikoa ikertzen ari da. Antzekotasun anatomiko, morfologiko eta molekularrei esker, Hego Amerikako Microbiotheriedae eta Australiako espezie askoren (*Peramelidae* eta *Thylacomyidae*, esaterako) arteko erlazioa jakin da.  Dietak espeziearen anatomoan eragin handia du elikagaiei, harrapakinei edo harrapakariari egokitzen baitira; martsupialen barnean, espezie orojaleak, haragijaleak, belarjaleak, intsektujaleak, frutajaleak eta nektarjaleak ere daude. Habitatak banakoaren kamuflatzeko eta bizitokian erraz mugitzeko gaitasunean eragina du: espezie asko zuhaitzetan bizi dira, beste batzuk lurrean zuloak eginez eta beste batzuk, paramoetan.

Antzinako naturalistei martsupialen eta europar ugaztun plazentadunen arteko ezberdintasun ebolutibo eta anatomikoak antzematea zaila egin zitzaien; izan ere, bi azpiklaseak duela 130 milioi bat urte banatu arren,

Hala ere, garezur bat matsupial batena dela identifikatzeko, hainbat ezaugarri kontuan har daitezke. Martsupialen sudurreko hezurrak handiagoak dira eta atzealderantz handitzen dira; entzumen bulla (tinpanoaren inguruko kartilagoa), agertzen denean, alisfenoidetik sortzen da; lagrimaleko hezurra orbitatik harago luzatzen da, aurpegirantz; hezur jugala (masailalboan) masailezurraren artikulaziorantz luzatzen da eta aho-sabaian gutxienez bi zulo egoten dira, koaletan eta *Tarsipes rostratus*etan ezik. Azken espezieotan, behe masailezurra aurrerantz doa, horrela janariaren prozesamendua errazteko; adibidez, koalek eukalipto hostoak digeri ditzaten, hainbat aldiz bota eta murtxikatu behar dituztelako.

### Hortzeria 
Hortzeria martsupial baten garezurra identifikatzeko erabiltzen den ezaugarririk nabariena da, plazentadun ugaztunekiko dituzten ezberintasunengatik. Kume jaioberriak amaren poltsara heldu behar du: hartarako, zarigueia eta kanguro amak bertikalki esertzen dira erditzean; gero, jarrera aldatzen du eta kumeak igotzen segituko du. Horrek esan nahi du jaioberriak grabitatea antzeman dezakeela eta hori erabiltzen duela poltsara iristeko. Organoak ez daude guztiz garatuta, erditzetik 30 egun igaro arte. hegoaldeko Gondwana superkontinentean, gaur egungo Australia, inguruko irlak, Hego Amerika eta Antartikak osatzen zuten.

### Amerika 
Hego Amerikako martsupialen aniztasuna altu mantendu zen Paleozenoko erdialdetik (duela 60 milioi urte), izan ere, garai hartan Hego Amerika beste masa kontinentaletik isolatuta egon zen; horren ondorioz, martsupialen populazioak izugarrizko erradiazioa izan zuen kontinente osoan. Egoera mantendu zen Amerikako Truke Biotiko Handia arte, duela 3 milioi urte (Pilozenoan): truke hori Ipar eta Hego Ameriken artean berragertu zen loturak eragin zuen (Erdialdeko Amerika). berebiziki muntako deskubrimendua egin zuen: Amerikako “Monito del Monte” *Dromiciops gliroides* martsupialaren orkatilen hezurren anatomiak Australiako martsupialekiko lotura handiagoa zuela. Espezie hori Australiako erradiazioan oinarrizkoa izan zela ondorioztatu zuen eta fosfoglizerato kinasaren DNA analisiek teoria hori indartu zuten. Hala ere, gaur egun erradiazioari dagokionez beste hainbat teoria daude eta oso posiblea da erradiazioa uste baino handiagoa izatea.  

Australiaz gain, martsupialak Ozeaniako inguruko irla askotan ere aurkitzen dira: Zelanda Berrian, Tasmanian eta Ginea Berrian; gutxienez hitu orden (*Dasyuromorphia, Peramelemorphia* eta *Diprotodontia*) Australiatik irten ziren irla haietara. Ginea Berria kolonizatu zuten lehen espezieak bandikutak eta bizpahiru porodontidae familia izan zirela uste da.

Australian ez da Oligozenoko fosilik aurkitu arrazoi ezezagunengatik; baina Miozeno goiztiarrean aurkitutakoek erakusten dute Queenslanden, hegoaldean eta Tasmanian izugarri ugariak eta dibertsitate handikoak izan zirela martsupialak, gainera gehienbat haragijaleak, orojaleak eta intsektujaleak zirela. Garai hartan berotegi-efektua gertatu zen; horren ondorioz basoak asko hedatu ziren eta habitat handiagoarekin eta konpetentzia oso txikiarekin kontinente osoan zehar hedatu ziren. Miozenoan, duela 16-15 bat milioi urte, lehortea izan zen Australian; hori zela era, zuhaitzetako martsupialen aniztasuna jaitsi zenez, *Miralinids, wynyardiid* eta *yingabalanadis* espezieak galdu ziren. Hurrengo 10 milioi urteetan zehar lehortea areagotu zen eta kontinentea sabana bilakatu zen: horrela, kanguro eta wonbaten hedatu ziren. Pleistozenoan zehar espezie erraldoi asko zeuden, martsupial lehoiak, haragijaleak eta errinozeronte martsupialak, esaterako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak