Abenduaren 31

**Abenduaren 31** gregoriotar egutegiaren urteko hirurehun eta hirurogeita bostgarren eguna da, 366.a bisurteetan. Egun honetan amaitzen da urtea.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
* 1661 – Mauleko sarreran zintzilik zegoen Bernard Goienetxe Matalazen burua kendu eta sekretuan ehortzi zuten herritarrek.
* 1951 – Iratiko Burdinbideak bere azken bidaia egin zuen.
* 1956 &ndash; Elizondo eta Irun lotzen zituen Bidasoako trenak azken bidaia egin zuen.
* 1961  &ndash; Arabako haur behartsuenen artean opariak banatzeko errege kabalgata bat antolatzeko Manuel Iradier Txangolari Elkartearen ekimen bat debekatu zuen Gobernu Zibilak.
* 1978 – ETAk Jose Luis Vicente Cantón enpresaburua erail zuen Laudion.
* 1982 – Euskal Telebistaren lehen emisioa Karlos Garaikoetxearen mezu batekin.
* 2008 – ETAk bonba autoa lehertarazi zuen Bilboko EiTBren egoitzan kalte ugari sortuz.

### Mundua 
* 1229 – Jakue I.a Aragoikoa, *Konkistatzailea* musulmanen esku zegoen Palma konkistatu zuen
* 1857 – Victoria Erreginak Ottawa hautatu zuen Kanadako hiriburu.
* 1944 – Bigarren Mundu Gerra: Hungariak Alemaniari gerra deklaratu zion.
* 1991 – SESB ofizialki desagertu zen.
* 1998 – Pezeta zirkulaziotik kendu zuten.
* 1999 – Estatu Batuek Panamako Kanalaren administrazioa Panamaren esku utzi zuten.
* 1999 – Boris Yeltsinek Errusiako presidente kargua utzi eta lehen ministro zen Vladimir Putini presidentetza eman zion.
* 2001 – Derrigorrezko soldadutza kendu zuen Espainiak.
* 2009 –
** Lau hildako Finlandiako Espoo hiriko merkataritza gune batean gertatutako tiroketan.
** Afganistanen CIAren 8 agente hil ziren erakunde horren aurkako eraso batean.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
* 1982 – ETB 1 telebista katea lehenbizikoz aireratu zen.
* 2013 – Katakrak ireki zuten Iruñean, Euskal Herriko liburu-denda sozialik handiena.

### Mundua 
* 1926 – *The General* ("Generala" edota "Generaleko makinista") filma estreinatu zen, Clyde Bruckman eta Buster Keatonek zuzendu, eta Buster Keaton berak eta Marion Mack aktoreek antzeztu zutelarik.
* 1961 – Irlandako Errepublikan RTÉ One telebista katea lehenbizikoz aireratu zen.
* 1970 – *Sometimes a Great Notion* ("Batzuetan Bihozkada Bat") filma estreinatu zen, Paul Newmanek zuzendu eta berak, Henry Fonda, Lee Remick, Michael Sarrazin eta Richard Jaeckel aktoreek antzeztu zuten.
* 1997 – *The Boxer* ("Boxeolaria") filma estreinatu zen, Jim Sheridanek zuzendu eta Daniel Day-Lewis, Emily Watson eta Brian Cox aktoreek antzeztu zutelarik.

## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 1879 – Thomas Alva Edisonek goritasunezko lanpara jendaurrean erakutsi zuen lehenbizikoz.

## Kirolak 
### Euskal Herria 
### Mundua 
## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1677 – Manuel Sada, Nafarroako erregeordea (h. 1764).
* 1754 – Perkain, euskal pilotaria (h. 1834).
* 1826 – Sabino Goikoetxea, *Argos*, bizkaitar arkitektoa eta idazlea (h. 1901).
* 1867 – Vicente Berrueta, gipuzkoar margolaria (h. 1909).
* 1872 – Joseph Garat, Baionako alkatea (h. 1944).
* 1876 – Sabino Izeta, gipuzkoar margolaria (h. 1918).
* 1882 – Maria Soledad Moral Santa Cruz, bizkaitar arrain saltzaile, "sardinera", eta ekintzailea (h. 1944).
* 1889 – Jose Miguel Barandiaran, gipuzkoar antropologoa, etnografoa eta apaiza (h. 1991).
* 1896 – Silvestre Peñas, nafar musikagilea eta zuzendaria (h. 1985).
* 1907 – Ramón Lafuente, bizkaitar futbolaria (h. 1973).
* 1910 – Manuel Agüero, bizkaitar toreatzailea (h. 1990).
* 1913 – Imanol Agirre, bizkaitar idazlea (h. 1983).
* 1927 - Antonio Mateo, Irunen bizi izandako asturiar margolaria, Luancon (h. 2012).
* 1930 - Jaime Eraña, bizkaitar futbolaria (h. 2013).
* 1936 – José Antonio Gasca, gipuzkoar saskibaloi entrenatzailea eta Askatuak Saski-Baloi Taldearen sortzailea (h. 1982).
* 1937 – Francisco Gabika, bizkaitar txirrindularia (h. 2014).
* 1938 – Luis Campoy, nafar politikaria, UPN alderdikoa.
* 1955 – Angel Maria Urdazi, gipuzkoar futbolari ohia.
* 1956 – Ana Isabel Ugalde, gipuzkoar historialaria eta EHUko irakaslea.
* 1960 – Dina Bilbao, euskal triatleta aitzindaria (h. 1997).
* 1965 – Itziar de Blas, arabar kazetaria eta itzultzailea.
* 1966 – Reyes Carrere, gipuzkoar eskubaloi jokalari eta entrenatzailea eta politikaria.
* 1968 – Javier Pérez, bizkaitar artista plastikoa.
* 1972 – Teresa Zabalza Díez, nafar musikagilea, musikaria eta musika irakaslea.
* 1973 – Jon González Díez, *Peli*, bizkaitar futbolari ohi eta entrenatzailea.
* 1975 – Sendoa Agirre, bizkaitar futbolaria.
* 1982 – David Mouriz, eusko-galiziar saskibaloi jokalari paralinpikoa, Narónen.
* 1985 – Alberto Ongai, nafar pilotari ohia.
* 1993 – Izaro Andres, *Izaro*, bizkaitar abeslaria.
* 1994 – Asier Usarraga, gipuzkoar errugbilaria.

### Mundua 
* 1378 – Kalisto III.a, aita santua (h. 1458).
* 1491 – Jacques Cartier, frantziar esploratzailea (h. 1557).
* 1514 – Andres Vesalio, flandriar anatomista (h. 1564).
* 1569 – Ana Medici, italiar noblea (h. 1584).
* 1617 – Bartolomé Esteban Murillo, espainiar margolaria (h. 1682).
* 1668 – Herman Boerhaave, herbehereetar sendagilea (h. 1738).
* 1720 – Charles Edward Stuart, Erresuma Batuko eta Irlandako tronuen erregenahia (h. 1788).
* 1738 – Charles Cornwallis, britainiar jenerala (h. 1805).
* 1739 – Étienne-Joseph de Pavée de Villevieille, frantziar apaiz katolikoa, Baionako apezpikua izandakoa (h. 1793).
* 1747 – Gottfried August Bürger, alemaniar olerkaria (h. 1794).
* 1751 – Johann Baptist von Lampi Zaharra, austriar-italiar erretratu egile margolaria (h. 1830).
* 1763 – Pierre-Charles Villeneuve, frantziar militarra (h. 1806).
* 1803 –
** Johann Carl Fuhlrott, alemaniar naturalista eta historiaurrelaria, Neanderthalgo gizakia aurkitzeagatik ospetsua (h. 1877).
** José María Heredia y Heredia, kubatar idazlea (h. 1839).
* 1805 – Marie d'Agoult, frantziar idazlea (h. 1876).
* 1814 – Jules Simon, Frantziako lehen ministroa (h. 1896).
* 1830 – Ismail Paxa, Egiptoko *kedive*a (h. 1895).
* 1838 &ndash; Jules Dalou, frantziar eskultorea (h. 1902).
* 1842 –
** Giovanni Boldini, italiar genero eta erretratu margolaria (h. 1931).
** Ramón Nocedal, espainiar idazle eta politikaria (h. 1907).
* 1844 – Ricardo Balaca, espainiar margolaria (h. 1880).
* 1849 – Adela Breton, ingeles arkeologo, artista eta esploratzailea (h. 1923).
* 1853 – Revocata Heloísa de Melo, brasildar idazle, kazetari eta irakaslea (h. 1944).
* 1855 – Giovanni Pascoli, italiar poeta lirikoa (h. 1912).
* 1859 – Petros Protopapadakis, Greziako lehen ministroa (h. 1922).
* 1864 – Hélène Giroud, suitzar esperantista, irakasle eta idazlea (h. 1950).
* 1869 – Henri Matisse, frantziar margolari, inprimatzaile eta delineatzailea (h. 1954).
* 1871 – María Villén, espainiar pedagogoa eta irakaslea, Bigarren Errepublikako maistra (h. 1961).
* 1877 – Viktor Dyk, txekiar idazle eta politikari abertzalea (h. 1931).
* 1878 – Horacio Quiroga, uruguaitar idazlea (h. 1937).
* 1880 – George Catlett Marshall, estatubatuar jenerala, 1953ko Bakearen Nobel Saria (h. 1959).
* 1881 – Max Hermann Pechstein, alemaniar margolari eta marrazkigilea (h. 1955).
** Elizabeth Arden, kanadar kosmetika enpresaburua (h. 1996)
* 1888 – Gonzalo Acosta, galiziar politikaria, fusilatua (h. 1936).
* 1889 – Marcel Pilet-Golaz, Suitzako Konfederazioko presidentea (h. 1958).
* 1894 - Isabel Millé Giménez, espainiar ikertzaile, liburuzain eta poetisa (h. 1990).
* 1898 – István Dobi, Hungariako lehen ministro eta estatuburua (h. 1968).
* 1899 – Silvestre Revueltas, mexikar biolinista eta musikagilea (h. 1940).
* 1901 – Karl-August Fagerholm, Finlandiako lehen ministroa (h. 1984).
* 1903 &#x2013; Fumiko Hayashi, japoniar idazlea (h. 1951)
* 1905 –
** Guy Mollet, Frantziako lehen ministroa (h. 1975).
** Helen Dodson Prince, estatubatuar astronomoa (h. 2002).
* 1908 – Simon Wiesenthal, austriar arkitektoa, gerra kriminal naziak identifikatu eta lokalizatzen aritzeagatik ezaguna (h. 2005).
* 1911 – John Mulgan, zeelandaberritar idazle, kazetari eta argitaratzailea (h. 1945).
* 1914 – José Manuel Lara Hernández, espainiar argitaratzailea, Planeta argitaletxearen sortzailea (h. 2003).
* 1917 – Carlos Gurméndez, uruguaiar jatorriko espainiar filosofoa (h. 1997).
* 1918 – Gunder Hägg, suediar atleta (h. 2004).
* 1921 –
** André Bareau, frantziar filosofoa eta budismoaren ikertzailea (h. 1993).
** Maurice Yaméogo, Volta Garaiako lehen presidentea (h. 1993).
*1923 – Gwen Watkins, britainiar idazlea, kode-deszifratzailea (h. 2025).
* 1926 – Elena Blume, bartzelonar gimnasta artistikoa (h. 2024).
* 1928 – Pasionaria León Díaz, espainiar memoria histotikoko ahotsa (h. 2025)
* 1929 –
** Francesco Alberoni, italiar soziologoa, kazetaria eta soziologia katedraduna (h. 2023).
** Doug Anthony, australiar politikaria (h. 2020).
* 1935 – Salman Saudi Arabiakoa, Saudi Arabiako erregea.
* 1936 – Siw Malmkvist, suediar abeslaria.
* 1937 –
** Juan García Such, espainiar txirrindularia (h. 2009).
** Avram Hershko, israeldar biokimikaria, 2004ko Kimikako Nobel Saria.
** Anthony Hopkins, galestar aktorea.
** Larry Larrañaga, estatubatuar politikaria (h. 2018).
** Milutin Šoškić, serbiar futbol atezaina (h. 2022).
* 1938 – Marien Ngouabi, Kongoko Errepublikako presidentea (h. 1977).
* 1941 –
** Alex Ferguson, eskoziar futbolari ohia eta entrenatzailea.
** Sarah Miles, ingeles zinema, antzerki eta telebistako aktorea.
** Alejo Zavala Castro, mexikar apezpiku katolikoa (h. 2025).
* 1943 –
** Yawovi Agboyibo, Togoko lehen ministroa (h. 2020).
** John Denver, estatubatuar abeslari, kantautore eta ekintzailea (h. 1997).
** Ben Kingsley, indiar jatorriko britainiar aktorea.
** Pete Quaife, ingeles musikaria eta artista, *The Kinks* taldeko sortzaileetakoa (h. 2010).
* 1944 – Ieda Maria Vargas, brasildar modeloa (h. 2025).
* 1945 –
** Leonard Adleman, estatubatuar informatikaria, RSA zifratze algoritmoaren sortzaileetako bat.
** Connie Willis, estatubatuar zientzia-fikziozko idazlea.
** Bárbara Carrera, nikaraguar modelo eta aktorea
* 1946 – Diane von Fürstenberg, belgiar-estatubatuar moda diseinatzailea, bere soineko gurutzatuegatik ezaguna.
* 1947 – Joaquín Araújo, espainiar naturalista, izadiaren denfentsaren aldeko liburu egilea eta Tximino Handia Proiektuaren Espainiako presidentea.
* 1948 –
** Viktor Afanasiev, Errusiako Aire Armadako koronela eta probatako kosmonauta.
** Donna Summer, estatubatuar abeslaria (h. 2012).
* 1949 – Rainer Fetting, alemaniar margolari neoespresionista.
* 1951 – Kenny Roberts, estatubatuar motoziklismoko pilotu ohia.
* 1952 –
** Vaughan Jones, zeelandaberritar matematikaria (h. 2020).
** Jean-Pierre Rives, ''Casque d'Or*, frantziar errugbilaria.
* 1953 – Jane Badler, estatubatuar aktore eta abeslaria.
* 1954 – Alex Salmond, Eskoziako lehen ministroa (h. 2024).
* 1959 – Val Kilmer, estatubatuar aktorea (h. 2025).
* 1962 – Nélson Luís Kerchner, *Nelsinho*, brasildar futbolari ohi eta entrenatzailea.
* 1964 – Valentina Vargas, txiletar aktorea.
* 1965 – Gong Li, txinatar aktorea.
* 1966 – Matthew W. Taylor, estatubatuar ahots-aktorea.
* 1973 – Amir Karić, esloveniar futbolari ohia.
* 1975 – 
** Andrei Giurov, Bulgariako lehen ministroa.
** Stephan Lipke, alemaniar-errusiar apezpiku katolikoa eta irakaslea.
** Diana Sacayán, transgeneroen aldeko argentinar ekintzailea (h. 2015).
* 1977 –
** Patricia Guasp, espainiar politikaria.
** Marta Hazas, espainiar aktorea.
** Psy, hegokorear artista.
* 1978 – Tomomi Miyamoto, japoniar futbolari ohia.
* 1979 – Anshu Jamsenpa, indiar alpinista.
** Viktoria Savs, gizon jantzitako austriar gudaria (j. 1899)
* 1980 – Richie McCaw, zeelandaberritar errugbi jokalari ohia.
* 1981 – Deniz Çakır, turkiar aktorea.
* 1982 – Katalin Bársony, hungariar soziologo eta zinema zuzendaria.
* 1984 – Lucho Fernández Estébañez, espainiar aktorea eta MCa.
* 1985 - Alejandra Salazar, espainiar padel-jokalaria.
* 1986 – Raquel Córcoles, *Moderna de Pueblo*, espainiar komiki egile eta ilustratzailea.
* 1987 –
** Berta Dávila, galiziar idazlea.
** Seydou Doumbia, bolikostar futbolaria.
** Roland Lamah, belgikar futbolaria.
* 1989 – Mamadou Samb, senegaldar-espainiar saskibaloi jokalaria.
* 1995 – 
** Sharmin Akter, bangladeshtar giza eskubideen aldeko ekintzailea.
** Gabrielle Douglas, estatubatuar gimnasta artistikoa.
* 1996 –
** Julie Doucet, kanadar marrazkilari eta artista undergrounda.
** Chika Hirao, japoniar futbolaria.

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 1819 – Jean Dalbarade, Lapurdiko militarra, kortsario ospetsua (j. 1743).
* 1893 – Antonio Juan Bildosola, bizkaitar abokatu eta kazetaria (j. 1826).
* 1916 – Léon Larribau, euskal herritar errugbilaria, Lehen Mundu Gerran hila (j. 1889).
* 1920 – Antonio Arostegi, nafar ongile eta enpresaburua, Madrilen (j. 1843).
* 1927 – Pedro Navascues, nafar historialari eta idazlea (j. 1903).
* 1936 –
** Antonin Personnaz, lapurtar arte bildumagile eta argazkilaria (j. 1854).
** Miguel Unamuno, euskal idazle eta filosofoa, Salamancan (j. 1864).
* 1939 – Raimundo Lanas, nafar jota abeslaria, Zaragozan (j. 1908).
* 1984 – José Larrañaga, gipuzkoar politikaria, ETAk eraila (j. 1927).
* 1997 – Pablo Barcos, bizkaitar futbolaria, Mexiko Hirian (j. 1913).
* 2016 – José Ángel Sánchez Asiain, bizkaitar enpresaburu eta ekonomialaria, Madrilen (j. 1929).

### Mundua 
* 192 – Komodo, erromatar enperadorea.
* 335 – Silvestre I.a, Aita Santua.
* 1384 – John Wyclif, ingeles teologoa eta Eliza Katolikoaren kritikaria, Erreforma Protestantearen aurrekarietakoa (j. c. 1320).
* 1588 – Luis Granadakoa, espainiar domingotarra, predikaria eta idazlea (j. 1504).
* 1691 – Robert Boyle, irlandar filosofo eta zientzialaria (j. 1627).
* 1705 – Katalina Bragantzakoa, Ingalaterrako, Eskoziako eta Irlandako erregina ezkontidea (j. 1638).
* 1719 – John Flamsteed, ingeles astronomoa (j. 1646).
* 1799 – Jean-François Marmontel, frantziar historialari, idazle eta entziklopedista (j. 1723).
* 1830 – Félicité de Genlis, frantziar idazle, harpa-jole eta hezitzailea, Frantziako errege-familiaren irakaslea (j. 1746).
* 1864 – George M. Dallas, Ameriketako Estatu Batuetako 11. presidenteordea (j. 1792).
* 1865 – Fredrika Bremer, suediar idazlea eta aktibista feminista (j. 1801).
* 1872 – Aleksis Kivi, finlandiar idazlea, finlandierazko lehen eleberri esanguratsua idatzi zuena (j. 1834).
* 1875 – Agustín Luengo, *extremadurar erraldoia*, akromegaliaren ondorioz 2,35 metro garai izatera heldu zen gizasemea (j. 1849).
* 1876 – Katalina Labouré, framtziar moja (j. 1806).
* 1877 – Gustave Courbet, frantziar margolaria (j. 1819).
* 1882 – Léon Gambetta, frantziar politikaria (j. 1838).
* 1891 – Samuel A. Crowther, nigeriar hizkuntzalari eta apaiza (j. 1807?).
* 1907 – Jules de Trooz, Belgikako lehen ministroa (j. 1857).
* 1916 – Alice Ball, estatubatuar zientzilari eta kimikaria, lepraren aurkako garaiko tratamendu eraginkorrenaren garatzailea (j. 1892).
* 1923 – Édouard Stephan, frantziar astronomoa (j. 1837).
* 1939 – Sara Blomfield, ingeles idazle eta filantropoa, haurren eta emakumeen eskubideen alde lan egin zuena (j. 1859).
* 1950 –
** Charles Koechlin, frantziar musikagilea eta musikako teorikoa (j. 1867).
** Karl Renner, austriar politikaria (j. 1870).
* 1951 – Maksim Litvinov, sobietar iraultzaile, politikari eta diplomazialaria (j. 1876).
* 1955 – Nina Vedeneieva, sobietar fisikaria (j. 1882).
* 1962 –
** Charles Galton Darwin, ingeles fisikaria, eugenista, eta Charles Darwinen biloba (j. 1887).
** Juan Granell, espainiar ingeniari eta politikari karlista, Bizkaiko gobernadore zibila (j. 1902).
* 1963 – Francisco Llano de la Encomienda, espainiar jenerala (j. 1879).
* 1964 – Ólafur Thors, Islandiako lehen ministroa (j. 1892).
* 1966 – Elena Stasova, errusiar militante boltxebikea (j. 1873).
* 1969 – Theodor Reik, austriar-estatubatuar psikoanalista (j. 1888).
* 1970 – Lorine Niedecker, estatubatuar olerkaria (j. 1903)
* 1977 – Sabah Al-Salim Al-Sabah, Kuwaiteko emirra (j. 1913).
* 1980 –
** Marshall McLuhan, kanadar ingeles irakaslea, filosofoa, literatur kritikaria eta intelektuala (j. 1911).
** Raoul Walsh, estatubatuar zinema-zuzendari eta aktorea (j. 1887).
* 1985 – Ricky Nelson, estatubatuar musikari, abeslari eta aktorea (j. 1940).
* 1989 – Mihály Lantos, hungariar futbolari eta entrenatzailea (j. 1928).
* 1990 – Giovanni Michelucci, italiar arkitekto, urbanista eta diseinatzailea (j. 1891).
* 1991 – Georges Poulet, belgikar idazlea (j. 1902).
* 1993 – 
** Inger Margrethe Gaarder, norvegiar idazle eta irakaslea (j. 1926).
** Zviad Gamsakhurdia, Georgiako presidentea (j. 1939).
* 1995 – María Malla, kataluniar idazle, poeta eta militante anarkista eta anarkosindikalista (j. 1918).
* 1999 – Paul-Alain Léger, frantziar armadako ofizial paraxutista (j. 1920).
* 2002 – Dennis Joseph Enright, ingeles poeta, eleberrigile eta kritikaria (j. 1920).
* 2004 – Gérard Debreu, frantziar ekonomialaria, 1983ko Ekonomiako Nobel Saria (j. 1921).
* 2005 – Joaquín Vallejo Arbeláez, kolonbiar ingeniari, ekonomista, idazle eta politikaria (j. 1912).
* 2006 – Seymour Martin Lipset, estatubatuar soziologo politikoa (j. 1922).
* 2007 –
** Piedad de la Cierva, espainiar zientzialaria (j. 1913).
** Ettore Sottsass, italiar arkitekto eta diseinatzailea (j. 1997).
* 2008 – Donald E. Westlake, estatubatuar idazlea (j. 1933).
* 2009 – Rashidi Kawawa, Tanzaniako lehen ministroa (j. 1926).
* 2010 – Raymond Impanis, belgiar txirrindularia (j. 1925).
* 2012 – Jovette Marchessault, kanadar margolari, eskultore, eleberrigile eta antzerkigilea (j. 1938).
* 2015 – Natalie Cole, estatubatuar abeslari eta aktorea (j. 1950).
* 2019 – Djimrangar Dadnadji, Txadeko lehen ministroa (j. 1954).
* 2020 –
** Robert Hossein, frantziar antzezlea eta antzerki-zuzendaria (j. 1927).
** Dick Thornburgh, estatubatuar legelari eta politikaria (j. 1932).
* 2021 –
** Manuel Charlín, espainiar kontrabandista eta droga-trafikatzailea, *Los Charlines* klanaren buruzagia (j. 1932).
** Elihu Katz, estatubatuar-israeldar soziologoa (j. 1926).
** Vadim Khamuttskikh, errusiar boleibol jokalaria eta entrenatzailea (h. 2021).
** Betty White, estatubatuar aktorea eta komediantea, telebistako aktoreen artean ibilbiderik luzeena egin duena, 1939az geroztik (j. 1922).
* 2022 – Benedikto XVI.a, aita santua (j. 1927).
* 2023 –
** *Colita'', kataluniar argazkilaria (j. 1940).
** Melissa Hoskins, australiar pistako eta errepideko txirrindulari profesionala (j. 1991).
* 2024 – Arnold Rüütel, Estoniako presidentea (j. 1928).
* 2025 – Francis Hallé, frantziar botanikari eta biologoa (j. 1938).

## Jaiak eta urteurrenak 
* Gabonzahar gaua.
* Erre pui errea.
* Sehaska egutegiko izendegia: Zorione, Zorion eta Silbestre.

## Kanpo estekak 
Abenduaren 30 | Urteko egutegi | Urtarrilaren 1