Martirio (abeslaria)

**Martirio**, jaiotzez, **María Isabel Quiñones Gutiérrez** (Huelva, 1954ko martxoaren 21a)  abeslaria da.

## Ibilbide artistikoa 
80ko hamarkadan, María Isabel Jarcha taldeko kidea izan zen. Talde horren abestiek ospe handia izan zuten  Espainiako Trantsizioan. 1984an, *Martirio Veneno* taldeko kide izan zen, Kiko Veneno eta Pata Negra: Raimundo eta Rafael Amador buru zirela. 1986an, Martirio izen artistikoarekin hasi zuen bakarkako ibilbidea. *Martirio*, aldi berean, izena eta *pertsonaia* da: eguzkitako betaurrekoen eta orraziaren arteko eszenan oinarrituta, 80ko hamarkadan Espainiako musikaren panoramako interpreterik originalenetako bat izan zen, eta *Sevillanas de los estrellas (Estoy atacá)* bezalako abestiek arrakasta handia izan zuten komunikabideetan. Bere musika kulturen arteko zubia da eta Andaluziako koplak, flamenkoak, boleroak, jazzak, tangoak, rockak eta guaratxak bat egiten dute...

Publiko zabalak ezagutarazteko lehen musika-etapa baten ondoren, 1994an musika-atsedenaldi bat hartu eta zineman esperimentatu zuen (Juan Sebastián Bollaínen *Belmonte* eta Pedro Olearen *Más allá del jardín*), edo, geroago, 2004an Rosa Vergésen *Iris* filmean; antzerkian, (*Don Juan, Carnaval de Amor y Muerte* lanean Ulloako Ana izan zen)  Andaluziako antzerkia eginez,  edo telebistan (bi kapitulu *Makinavaja* telesaileko protagonista gisa, José Luis Cuerdak zuzendua, itsu maltzur, ninfomano eta barregarriarena eginez)

1999an, Martiriok *La Vuelta a Martirio en 40 trajes* liburu autobiografikoa argitaratu zuen (1999, Editorial Planeta), Juan Cobos Wilkins poetarekin batera, José Luis Sampedroren hitzaurrearekin.

Besteak beste, Jesús Lavilla, Jerry González, Maria del Mar Bonet, Chavela Vargas, Compay Segundo, Gema Corredera eta kantautore hauek: Javier Ruibal, Carlos Cano, Alberto Cortez, Simón Díaz, Pedro Guerra, Luis Pastor edo Miquel Gil; Chano Domínguez jazz-piano-jolea, Susana Rinaldi, Son de la Frontera, Mayte Martín, Jabier Muguruza edo Miguel Poveda flamenko-kantaria; azken horrekin aurkeztu zuen *Romance de valentía* ikuskizuna 2005ean, Raúl Rodríguez semearen , Jesús Lavilla eta Juan Gómez "Chicuelo"-ren moldaketekin Bartzelonako Grec Jaialdian eta Madrilgo Teatro Españolen aurkeztutako omenaldia eta urtetako kopla, interprete zein autoreen ibilbidea.

2006an, Mayte Martín flamenko-kantariarekin batera, Kubako Omara Portuondoren “*Entre amigas*” ikuskizunean parte hartu zuen Bartzelonako Kataluniar Musikaren Jauregian.

2007an, esperientzia luzea izan ondoren, Martirio heldutasun handiko arte-etapa batean zegoen. Tetralogiaren azken urteetan, kontzeptualki sortutako lau disko independente argitaratu zituen: *Coplas de madrugá, Flor de piel, Mucho corazón eta Primavera en New York*.

2008an Lila Downs artista mexikarrarekin kontzertu batzuk egin zituen eta 2006ko azaroaren 19an, Madrilgo Círculo de Bellas Artes-eko kontzertura gonbidatu zuen, Espainiako birara ere bai. 2008an ere errepikatu egin zuten esperientzia hori. 

2008ko urriaren 20an, 21ean eta 22an, hiru kontzertu eskaini zituen Bartzelonako *Luz de Gas* aretoan. Grabatu egin zituzten konzertuak disko batean argitaratzeko, 25 urteko ibilbide artistikoa '*Martirio*' izeneko diskoarekin ospatzeko. Ibilbide akustikoa egin zuten, errepertorio zabala baitzuen.

2010ean, Martirio Kubako musikara hurbildu zen José María Vitier konpositore eta piano-jole kubatarraren eskutik, eta, harekin batera, disko bat grabatu zuen, idazle espainiar eta latinoamerikarren 13 poema musikatu biltzen zituena, *El aire que te rodea* izenburupean argitaratu zen Espainian 2011n.

2013an, Raúl Rodríguez semearekin batera *Chavela Vargas: De un mundo raro. Cantes por Chavela* diskoa argitaratu zuen, (Universal Music, 2013).

2015eko urriaren 30ean, Martiriok 2 CD eta DVD 1 zuen kaxa bat kaleratu zuen. Bertan, José Sánchez-Montesek 30 urteko musikaren ospakizunean egin zuen ibilbideari buruzko dokumentala ikus liteke. Bere ibilbidea errepasatzen duten 30 kanta dira, eta, gainera, abesti berriak, entzun gabeko lankidetzak eta musika-bitxikeria batzuk ere batuta daude.

## Sariak eta aintzatespenak 
Martiriok ibilbide luzea egin du kalitatezko proposamenen lagin batekin, eta ikusleek eta kritikariek errekonozitu dute. Hainbat sari jaso ditu, besteak beste, 

* 2005eko apirilaren 21ean, 2004ko Musikaren Saria jaso zuen, Chano Domínguezekin batera, Espainiako Kantaren Diskorik Onenaren kategorian, *Acoplados* lanarengatik. 

* Beste aintzatespen publiko batzuen artean, Puerto Ricoko San Juanen adopziozko alaba izendatu zuten dekretu bidez.
* 2004an Andaluziako Juntaren Urrezko Domina jaso zuen.
* 2010ean Cubadisco Nazioarteko Saria jaso zuen.

* 2016ko azaroaren 28an, Espainiako Gobernuko Hezkuntza, Kultura eta Kirol Ministerioak emandako "Egungo Musiken Sari Nazionala" jaso zuen. Saria 30.000 euro izan zen, eta, epaimahaiak zehaztu bezala, "musika herrikoietara egindako hurbilketa pertsonala goraipatu zuen, Andaluziako sustraietatik, koplaren balioa belaunaldi berriei erakutsiz". Horrez gain, "musika iberoamerikarrera sakon hurbiltzeko" eta "haren adoreari eta askatasunari esker, jarrera arau-hauslea bere iruditik musikara eramanez". Urtero ematen den sari horrekin aintzatetsitako beste artista batzuk hauexek dira: Jorge Pardo Cordero (2015), Carmen Paris (2014), Luz Casal (2013), Kiko Veneno (2012), Santiago Auserón (2011),  Amaral bikotea (2010) eta Joan Manuel Serrat (2009).

* 2019an Arte Ederretako Merituaren Urrezko Domina jaso zuen.

## Diskografia 
### Disko propioak 
### Kolaborazioak eta bestelako diskoak 
* *Jarcha*, *Federico García* Lorcaren Jarcharen oroimenera. 1981.
* *Si tú, si yo,* Veneno-rena. 1984.
* *Pequeño salvaje*, Kiko Venenorena, 1987.
* *Pensión Triana*, Javier Ruibal kantautore cadiztarraren diskoa. 1994.
* *A María Teresa Vera*, Kubako idazleari omenaldia egiten dion diskoa, *Zergatik sentitzen naiz triste?* abestu zuen eta Jacqueline Castellanosekin batera, *Eso no es ná*. 1995.
* *Cómo fue,* 'Belmonte' filmakoa (1995).
* *Rosas a Rosalía*, Amancio Pradaren diskoa, Rosalía de Castroren omenez. 1997.
* *Más allá del jardín*.  Pedro Olearen filmakoa. 1997.
* *Punta Paloma,* Kiko Venenorena. 1997.
* *El cor del temps*, Maria del Mar Bonetena. 1997. Martiriok *Trigales verdes* eta *La mort de na Margalida* abestu zituen.
* *Lo mejor de la vida*,Compay Segundorena, Martiriok *Es Mejor Vivir Así* eta *Juliancito* abestu zituen. 1998.
* *Puro veneno*, Kiko Venenorena. 1998.
* *De Granada a la luna*, Canta *Tierra y luna*.Federico García Lorcari omenaldi kolektiboa. 1998.
* *Azúcar Cande*, Chano Lobatoren diskoa, *Volver* tangoa grabatu zuen. 2000.
* *Las 101 canciones más flamencas*. 2001.
* *Gatísimo,* Gato Pérez runberoaren omenezko Orquesta Plateriaren diskoan, *Cha, cha, chá de la locura* kantatu zuen. Zuri-beltza, 2002.
* *El gran Gato*, Ventura Ponsen filmean, Martiriok *Granito de sal* abestu zuen.
* *Que naveguen los sueños*, Martiriok *Ojos verdes* kopla abestu zuen Carlos Canoren omenezko disko kolektiboan. Emi, 2002.
* *Mujer*. *Yo vengo a ofrecer mi corazón,* Fito Páezena. BMG, 2002.
* *Perduto Amor*. Franco Battiatoren filmean, *La noche oscura* gaiarekin. 2002.
* *Canciones del buen amor,* José María Vitierrena. *Tengo miedo a perder la maravilla* (Federico García Lorcaren kexa gozoaren sonetoa) kantatu zuen. Kuba, 2002.
* *Soy*, Luis Pastor kantautorearen diskoan, *El caracol de mi tristeza* abestia. 2002.
* *Al sur de Granada*, Fernando Colomoren filmean *Pena de amor* abestu zuen.
* *Duets* Compay Segundorena, *Juliancito* kantatu zuten batera. 2003.
* *La noche oscura*, Franco Battiatoren Perdutoamor (2003) filmean.
* *Flamenco woman*. *Sevillanas de los bloques*. 2004.
* *Ya eres abril,* Henry Martínez kantautore venezuelarrarena, Martiriok *Sentida canción* abestu zuen. 2004.
* *Habanera* 'Carmen' lanean, Georges Bizetena , Raúl Rodríguez semearen moldaketekin, Ramón Oller koreografoaren bertsio eszenikorako, literaturaren mitoaren bertsio eszenikorako, 2004.
* *A partir de mañana*, Alberto Cortezekin batera, alzheimerraren aurkako ongintzako disko batean, 2004.
* *Damas y Reinas*. *Sevillanas de los bloques,* Dro East West bilduma, 2006.
* *Techarí,* Ojos de Brujoena. Martirio Raul Rodríguezen ondoan agertu zen *Tanguillos marineros* gaian.
* *Contaminados,* 2006an argitaratu zen, eta 2000ko maiatzean eta 2002ko otsailean Madrilgo Galileo Galilei aretoan zuzenean egindako grabazioen emaitza da. Martiriok *Naranjo en flor* eta *Canción de las simples cosas* abestu zituen, Pedro Guerrarekin. *Tiempo y silencio*, Guerra eta Luis Pastorrekin eta *La flor de Estambul*, Javier Ruibalekin batera.
* *Dúos,* Luis Pastorrena, *Caracol de mi tristeza* kantatzen dute biek. 2006.
* *Cierra los ojos*, Fangoriaren abestiaren bertsioa *Absolut Album Covers Martirio Alaska* promozioan, 2006.
* *Morirse en domingo*,  Daniel Gruener mexikarraren filmean, *Las simple cosas*, 2007 abestiarekin.
* *Suburbios del alma*, Marcelo Mercadanterena, Martiriok *Zelan jarraitzen dut?* tangoa abestu zuen. 2007.
* *La Zarzuela+Pop* - *No corté más que una rosa*  *"La del manojo de rosas*" zarzuelarena. Autor Fundazioa, 2007.
* *Konplizeak* (Elkar, 2007), Jabier Muguruzaren diskoa, Martiriok *Ertz maitea* kantatu zuen.
* *Canción de las simples cosas, Morirse en domingo* filmean. (2007)
* *Aquí en la Isla*, Troveros de Asietaren diskoa, haiekin kantatu zuen. 2008.
* *Rendez-vous Chez* Nino Rotarena, Mauro Gioia italiarraren CDa+DVDa. Adriana Calcanhotto, María de Medeiros, Ute Lemper, Catherine Ringer, Susana Rinaldi eta Sharleen Spiteri ere aritu ziren. Martiriok *Parlami di me* abestu zuen. Federico Felliniren *Dolce vitan*. 2008.
* *Señora (ellas cantan a Serrat)*. Martiriok *Tiempo de lluvia* kantatu zuen. 2009.
* *El disc de la Marató de TV3*Martiriok ''L'Àguila* Negra abestu zuen. 2010.
* *Las palmeras*, Alberto Cortezekin batera, *En buenas manos*, 2012 argentinarraren diskoan.
* *Tangos propios II.,* Marcela Ferrarirena. Martiriok *Gira* tangoa abestu zuen. 2012.
* *Para Amália*, Mísiarena. Martiriok Karlos Canoren *Maria la Portugesa* kantatu zuen Mísiarekin batera. 2015
* *Feeling Marta*, Gema Corredorreren diskoa, *No es necesario* batera kantatzen dute. 2015.
* *Una Luz flamenca*, Luz Casalen gaien bertsio flamenkoak. Martiriok *Negra sombra* abestu zuen. El País, cd-liburua. 2015.
* *35 aniversario*, CD-DVD bikoitza, Javier Ruibalen zuzeneko emanaldia. *La boda* kantatu zuen. 2016.
* *Nací canción*, Encarna Anilloren diskoa, eta *El corazón al sur* abestu zuen. 2020.
* *A estranha beleza da vida*, Rodrigo Leão portugaldarraren diskoa, *Voz de sal'' kantatu zuen. 2021.

## Iruditegia 

Fitxategi:Martirio-2 (7307653418).jpg|Jabier Muguruza(aurkezle) eta Martirio, La mujer y la copla, maiatzak 30 Tomasene K.E. (Altza)
Fitxategi:Martirio-9 (7307653232).jpg|_, Martirio, Gabarain , _ ,Tomasene K.E. (Altza)
Fitxategi:Martirio-8 (7307653822).jpg|Martirio Euskal Herrian, Altzan
Fitxategi:Martirio-7 (7307653718).jpg|Martirio Altzan, Gipuzkoa
Fitxategi:Martirio en la presentación de las fiestas de San Isidro 2017.jpg|Mari Pepa Chanberiko eta Martirio San Isidrotan, 2017
Fitxategi:Martirio en el Teatro de la Ciudad, Esperanza Iris (14210088315).jpg|Martirio 'Chavela Vargasentzako kantak', 2014.05.17
Fitxategi:Martirio en el Teatro de la Ciudad, Esperanza Iris (14206785581).jpg|Martirio 'Chavela Vargasentzako kantak', 2014.05.17
Fitxategi:Martirio en el Teatro de la Ciudad, Esperanza Iris (14023483737).jpg|Martirio 'Chavela Vargasentzako kantak', 2014.05.17

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Martirioko kantutegia eta diskografia osoa
* Martirioa: Klaseko modernoena eta modernoen artean klase gehien duena
* Martiriori elkarrizketa aireflamenco.com-en
* Biografia www.flamenco-world .com-en, flamenkoaren webgunean
* Martiriori elkarrizketa. Moldatzailea baina informala, Ricardo Aguileraren eskutik
* Martiriori Agentzia Efek egindako elkarrizketa, La Vanguardia egunkarian argitaratua
* Martirioa TVEren *Ezinbestekoak* programan.
* *Martirio eta Raúl por Chavela*: otsailaren 13ko emanaldia. Radio Clásicos Nuestro flamenco saioaren 2014koa, José María Veláz-Gaztelurekin.