Erronkariera

**Erronkariera** edo **erronkaribarrera** euskalki bat da, Nafarroa Garaiko Erronkaribar (*Kallesa*) ibaxako berezko euskara. Euskalki ekialdekoena eta enigmatikoena da. Batzuek Zubereraren azpieuskalki gisa sailkatzen dute, beste batzuek euskalki propio gisa, eta beste batzuek ekialdeko goi-nafarreran sartzen dute, aezkera eta zaraitzuera hizkerekin batera, sailkatzen zailenak diren azpieuskalki gisa.

Azken hiztuna Fidela Bernat izan zen, 1898an Uztarrozen jaioa eta 1991n Iruñean (*Uruña*, *Uriña*) hila. Euskalki horretarako garrantzi handia izan zuen beste hiztun bat Ubaldo Uhalde izan zen, 1967ko uztailaren 31n hil zena Izaban, erronkarieraz hitz egiteaz gain idazten zekien azken pertsona.

Herriko hizkeraren aztarna anitz dago Erronkariko ibaxako toponimian, esaera zaharretan eta eguneroko hainbat hitzetan.

## Historia 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Erronkaribarko herri guztiak sailkatu zituen, zuberera euskalkiko hegoaldeko azpieuskalkian. Pedro Irizarren kalkuluen arabera, 1860 eta 1870 artean, 747 euskaldun inguru egongo ziren Erronkaribarran, guztiak erronkaribarrera hiztunak.

1904an, *Iruñeko gotzaindegiko Elizaren Gida eta langileen egoeraren arabera, 1904ko irailaren 1ean*, erronkaribarrera hitz egiten zen Erronkaribarko herri guztietan, Uztarrozetik Burgira.

Aingeru Irigaraien 1935eko datuek, biztanleriaren datuekin konbinatuta, adierazten dute urte horretan Erronkaribarko 16 euskaldun bide zirela, guztiak ere erronkaribarrera hiztunak.

1930eko hamarkadan, Erronkaribarko azpieuskalkiak nagusitasuna galdu zuen gaztelaniaren mesedetan, asmo politikoko (frankismoa) eta izaera ekonomikoko hainbat inguruabar sozialengatik, gaztelaniaren aurrerabidea errazten zutenak. Borondatezko berezko hizkuntzaren galera hori euskaraz hitz egiteko debekuarekin batera gertatu zen. Hala, 1937an erabat debekatu zen bide publikoan euskaraz hitz egitea. Hurrengo urtean, euskara erregistroetatik kanpo uzten da, eta horren atzetik daude auzitegiak, saltokiak, eskritura publikoak, aldizkariak, eskolak, irratiak... Horrela, herri landatarrenetan, edo batzuetan ezta hori ere, euskara familiartera bakarrik baztertuta geratu zen.

Ondorioz, 1970ean beste zenbaketa bat egin ondoren, Erronkaribarko hiru euskaldun erronkaribarreraz mintzo ziren: Urzainkiko Maria Ezker, Izabako Antonia Anaut eta Uztarrozeko Fidela Bernat. Bi urte lehenago Ubaldo Uhalde hil zen, hiruretatik erronkaribarrera hitz egiteaz gain idazten zekien bakarra, eta ibaxako herrien arteko ezberdintasunak ezagutzen zituen. Jose María Sánchez Carrión *Txepetx*ek urte berean emandako datuen arabera, Erronkari herrian euskaraz mintzo zen azken laguna 1969an hil zela pentsa daiteke. Garde herrian, 1980 inguruan bazen oraindik Pedro Irizarren ikerketetarako zenbait aditz forma emateko gai izan zen bertakorik, euskaldun osoa ez izan arren. Ibaxako hegoaldeko herrietan ilunagoa da euskararen galeraren data. Burgin, nolanahi ere, 1863rako euskara galtzen hasita zegoela adierazi zuen Bonapartek. Garai horretako Erronkariko seme ospetsuena, Julian Gaiarre opera kantaria, izan zen galera-garaiko hiztun horietariko bat, eta euskaraz Bartzelonatik Erronkariko izeba bati idatzi zion gutun bat gorde da.

Gaur egun, erronkaribarrera galduta dago, 1991n hil baitzen Fidela Bernat, hizkera hori ama-hizkuntza zuen azken euskalduna. Haren aurretik, Antonia Anaut 1976an zendu zen eta Maria Ezker, pare bat urte lehenago.

Azkenik, hizkuntzaren galeraren arrazoiak aztertuta, Erronkariko ibarrean ez da Euskal Herriko beste leku batzuetan jazo dena gertatu baino. Izan ere, munduko landa giroko beste eskualde batzuetan eta hizkuntza gutxituekin lotutakoa baino ez da funtsean. Horrela jaso zuen Pablo Fermin Irigarai *Larreko*k (1869-1949): *«Erronkariar askoekin itz-egiteko aldia izan dutalarik, bati ez (Izabako bat) beste guztieri ezpada geieneri euskara galtzeakin ikasiago bere buruak agertzen dituztela iduri zaie»*.

## Kokapena 
## Ezaugarriak 
### Ahoskera 
Erronkariko euskararen ezaugarri nabarienak, fonetikaren aldetik, hauek dira:

* Sinkoparen maiztasun handia, hau da, bi kontsonanteren arteko bokalaren galera. Adibide batzuk: *zra*, *gra* (), ez *ü* bokalik, ezta txistukari ahostunik ere.

* Errotazismoa: euskaran hitz batzuek *-rtz-* kontsonante multzoa dute euskalki batzuetan *(bertze, bortz, ertze...)*, eta bertze batzuetan *-st-* multzoa *(beste, bost, heste...)*. Erronkarieraz *-rz-* da, orokorrean: *berze*, *borz*, *erze*, *orzegun*, *orzilare*... Zuberoan, *-st-* dago. Uztarrozen, ordea, biak agertzen dira, eta Izaban *-st-* nagusi zen: *beste*, *bost*, *este*, *ostegun*, *ostilare*... Are gehiago, *-rz- > -st-* bilakaera bertze zenbait hitzetara ere hedatu zen: *bustegia* (rekin eta euskara batuarekin alderatuta.

Zenbait udalerrik erronkarierazko tradiziozko izena dute:

* **Ansó**: Berari
* **Esa**: Ihesa
* **Escó**: Ezkoze
* **Gazteluberri**: Gaztuluberri
* **Irunberri**: Urunberri
* **Iruñea**: Uruña, Uriña
* **Salbaterra Ezka**: Obelba
* **Xabier**: Xabierre
* **Zangoza**: Zankoza
* **Zarrakaztelu**: Kargastulu
## Hiztunak 
Euskalkia galduta dago 1991tik. Hauxe da hiztun kopuruaren bilakaera historian zehar:

## Konparaketa 
Horiek bat datoz, alderdi fonetiko txikiren bat izan ezik, Koldo Artolak urte batzuk geroago bildutakoekin. Hemen Zaraitzuera eta Zuberera pareko euskalkiak eta Aezkera eta Erroibarrera beste euskalkietarekin batera aurkezten dira, bertan zaraitzuera sartu baitzen hasiera batean.

"j" hori "y" bat bezala ahoskatzen da.
Gainera, hona hemen familiari buruzko testu ezezagun bat, erronkaribarreraz eta batuaz:

## Testigantzak 
### Esaerak 
* *Adexkiderik bage bizitea da orobat nola testigorik bage iltea.*
* *Agorrileko ura da zafran ezti eta ardau.*
* *Aita lazoen umek egi txiki eta anitx bizio.*
* *Ari erapilatua ezta sekula oso*

## Azken hiztunak 
* Ubaldo Uhalde (?-1967), Esandi etxekoa, Izabako gizonezko azken hiztun eta idazlea.
* Antonia Anaut (?-1976), Izaba udalerriko euskalkiaren azken hiztuna.
* Fidela Bernat (1898-1991), Uztarrozeko euskalkiaren eta erronkarieraren azken hiztuna.

## Bibliografia 
* Jose Estornes Lasa, ''Erronkari'ko uskara*, Auñamendi, 1968.
* Erronkarierako soinuak, Fonotekan.
* Koldo Zuazo, «Euskalkien jatorriaz eta bilakaeraz», *Berria*, 2007-12-09.
* *Erronkariko gazta, Pirinioen fruitua'' Erronkarieraz egindako Erronkariko gaztaren inguruko iragarkia

## Erreferentziak 
* Euskaltzaindia. Ekialdeko nafarrera. Erronkaribarrera.
* Euskarabidea. Erronkariera.

## Ikus, gainera 
* Erronkaribar
* Ekialdeko goi nafarrera

## Kanpo estekak 
* Aitor Arana (2024): Nafarroako euskalkiak. Erronkariera. Hiztegia, Erroteta