Swahili

**Swahilia**, *Kiswahili* tokiko izenaz ere ezaguna, niger-kongo familiako hizkuntza da, jatorriz swahili herriak hitz egiten zuena eta, batez ere Tanzania, Kenya eta Mozambiken kokatzen dena (Ekialdeko Afrikako kostaldean eta inguruko itsasertzeko uharteetan). Afrikako nagusienetarikoa ingelesa, frantsesa, portugesa eta arabierarekin batera, swahili hiztunen kopuruaren estimazioak, jatorrizko zein bigarren hizkuntzako hiztunak barne, asko aldatzen dira. Bost milioi pertsonak lehen hizkuntzatzat daukate, eta beste 30-50 milioik bigarren hizkuntzatzat. Oro har, 150 milioitik 200 milioira bitartekoak dira; Tanzanian eta Kenyan bizi dira bertako hiztun gehienak. Bantu hizkuntza da, zulua, xhosa, lingala, kikongoa eta sothoa bezala.

Afrikako ekialdean mintzatzen da (bertako zenbait herrialdetako *lingua* *franca* da), eta Tanzania, Kenya eta Ugandan ofiziala da.

Swahili hitzak beste hizkuntza batzuetako mailegu kopuru esanguratsua du, batez ere arabieratik, baita portuges, ingeles eta alemanetik ere. Swahili hiztegiaren %&nbsp;15 inguru arabierazko mailegu hitzek osatzen dute, hizkuntzaren izena barne (سَوَاحِلي sawāḥilī, arabierazko hitz baten forma adjektibo plurala, *kostaldean* esan nahi duena). Arabiar merkatarien eta Ekialdeko Afrikako kostaldeko biztanle bantuen arteko harremanen garaikoak dira maileguak; garai hartan, swahilia *lingua franca* gisa agertu zen eskualde hartan.

Kenyako eta Tanzaniako gobernuak adostutako ahaleginak direla eta, swahilia hiru hizkuntza ofizialetako bat da (besteak ingelesa eta frantsesa dira) Ekialdeko Afrika Erkidegoko herrialdeetan (EAC ingelesez): Burundi, Kongoko Errepublika Demokratikoa, Kenya, Ruanda, Somalia, Hego Sudan, Tanzania eta Uganda. Afrikako Aintzira Handien eskualdeko eta ekialdeko eta hegoaldeko Afrikako beste eremu batzuetako *lingua franca* ere bada. Swahilia Afrikako Batasuneko eta Afrika Australaren Garapenerako Komunitateko lan hizkuntzetako bat ere bada. Ekialdeko Afrikako Erkidegoak «East African Kiswahili Commission» (EAKC) izeneko erakundea sortu zuen, zeina 2015ean hasi zen operatzen. Erakundea, gaur egun, Ekialdeko Afrikako eskualdean hizkuntza sustatzeko erakunde liderra da, baita eskualde-integraziorako eta garapen jasangarrirako haren garapena eta erabilera koordinatzeko ere. Azken urteotan Hegoafrika, Botswana, Namibia, Etiopia, eta Hego Sudango eskoletan, swahilia ikasgai gisa eskaintzen hasi dira, edo horretarako planak garatu dituzte.

Komoreerak, Komoreetako hizkuntza ofiziala eta Mayotten ere hitz egiten dena, swahiliarekin lotura estua du, eta, batzuetan, swahiliaren dialektotzat hartu izan da, nahiz eta beste aditu batzuek hizkuntza ezberdintzat jotzen duten. 2022an, swahiliaren hazkundean oinarrituta eta nazioarteko hizkuntza nabarmen gisa, Nazio Batuen Erakundeak Swahili Hizkuntzaren Eguna izendatu zuen uztailaren 7a Julius Nyererek swahilia Afrikako borroka independentistetarako hizkuntza bateratzailetzat hartu zuen data gogoratzeko.

## Sailkapena
Swahilia sabaki adarreko bantu hizkuntza bat da. Guthrie-ren sailkapen geografikoan, swahilia **G** bantu eremuan dago, eta sabakieraren gainerako hizkuntzak, berriz, **E70** eremuan daude, normalean nyika izendunak. Hizkuntzalari historikoek adierazgarritzat jotzen dute arabierak swahilian duen eragina, izan ere, bere hiztegiaren %&nbsp;15 inguru arabieratik hartzen baitu zuzenean, eta, hasieran, Ekialdeko Afrikako kostaldean zabaldu zen.

## Historia
### Etimologia 
*Swahili* hitza arabieran duen baliokide fonetikotik datorrela ontzat emanez gero, hitzak «kostaldeak» esan nahi bide du.

## Jatorria 
Jatorria ez da zehatza, baina swahili hizkuntzaren muina Ekialdeko Afrikako kostaldeko bantu hizkuntzetan sortzen da, komunitate bantu, arabiar eta persiarrek osatzen duten Zanzibar uhartean bereziki, VIII. eta XII. mendeen artean swahili zibilizazioa sortu baitzen bertan. Swahiliaren hiztegi bantu gehienak ahaideak ditu unguja, penba eta mijikenda hizkuntzetan, eta, neurri txikiagoan, Ekialdeko Afrikako beste bantu hizkuntza batzuetan. Zehaztasunei buruzko iritziak aldatzen badira ere, historikoki, swahili hiztegiaren %&nbsp;16-20 inguru mailegu-hitzetatik eratorria dela uste da, gehien-gehienak arabieratik, baina baita beste hizkuntza emaile batzuetatik ere, persiera, hindustanera, portugesa eta malaysiera barne. XVIII. mendetik aurrera, alfabeto arabiarrez idatzitako literatura du, eta ezagutzen den lehen lanetako bat da *Utenzi wa Tambuka* (Tambukaren kantua) izeneko olerki epikoa, 1728an datatua.

Omandar arabiera da swahiliaren arabiar hitz gehienen iturria. *Swahiliaren hasierako historia berraztertua* testuan, ordea, Thomas Spearrek adierazi zuen swahiliak sabaki hizkuntzatik jasotako gramatika ugari, hiztegi eta soinu anitz gordetzen duela. Izan ere, eguneroko hiztegia kontuan hartuta eta ehun hitzeko zerrendak erabiliz, %&nbsp;72-91 artean sabaki hizkuntzatik zetozen (zeina guraso-hizkuntza hartzen den). Horietatik %&nbsp;4 eta %&nbsp;17 artean, Afrikako beste hizkuntzetatik etorritako maileguen hitzak dira. %&nbsp;2-8 baino ez ziren afrikarrak ez ziren hizkuntzetakoak, eta arabieraren maileguzko hitzek horren zati bat osatzen zuten. Beste iturri batzuen arabera, swahili hiztegiaren % 40 inguru arabieratik dator. Era berean, kontuan hartu ez zen beste gauza bat izan zen mailegatutako termino kopuru dezente batek baliokide bantuak zituela. Arabieraren mailegu hitzen erabilera hartzen da gogokoen kostaldean, non tokiko jendeak, kulturatik edo eratorpen arabiar hurbileko batean, nahiago duen mailegu-hitzak erabili; barnealdeko jendeak, aldiz, baliokide bantuak erabiltzeko joera du. Jatorriz, arabiar alfabetoan idatzi zen.

Swahiliz idatzitako lehen dokumentu ezagunak Kilwan (Tanzania) idatzitako gutunak dira, 1711n Mozambikeko portugaldarrei eta bertako aliatuei alfabeto arabiarrean bidalitakoak. Jatorrizko gutunak Goako (India) artxibo historikoan gordetzen dira.

### Garai koloniala
[thumb|ezkerrera|upright|Jatorriz [Arabiar alfabeto|Arabiar alfabetoz idazten bazen ere, swahilia, gaur egun, kristau misiolari eta administratzaile kolonialek sartutako latindar alfabetoz idazten da. Hemen agertzen den testua Gure Aita katolikoaren bertsioa da]].

Ekialdeko Afrikako kostaldean agintzen zuten hainbat potentzia kolonialek zeresana izan zuten swahiliaren hazkundean eta hedapenean. Arabiarrak Ekialdeko Afrikara iristearekin batera, swahilia erabili zuten merkataritzako hizkuntzatzat, baita bertako herri bantuei islama irakasteko ere. Horren ondorioz, swahilia alfabeto arabiarrean idatzi zen lehenik. Geroago, portugaldarrekin izandako harremanaren ondorioz, swahili hizkuntzaren hiztegia handitu egin zen. Hizkuntza maila instituzionalean formalizatu zen alemaniarrek agintea hartu zutenean Berlingo Konferentziaren ondoren. Lehendik ere hizkuntza hedatua zegoela ikusirik, alemaniarrek eskoletan erabiltzeko hizkuntza ofizial gisa ezarri zuten. Horrela, swahili eskolei *Shule* (Schule alemanetik) deitzen zaie gobernuan, merkataritzan eta epaitegi araubidean. Alemaniarrek Ekialdeko Afrikako eskualde swahili hiztun nagusia kontrolatzen zutenez, alfabetoaren sistema aldatu zuten arabieratik latinera. Lehen Mundu Gerraren ondoren, Britainia Handiak Ekialdeko Afrika alemaniarra bereganatu zuen, non eremu gehienetan (ez bakarrik kostaldeko lurraldeetan) swahilia erroturik aurkitu zuten. Britainiarrek Ekialdeko Afrikako eskualde osoan erabiliko zen hizkuntza gisa formalizatzea erabaki zuten (nahiz eta Ekialdeko Afrika Britainiarreko [Kenya eta Uganda] eremu gehienek ingelesa eta hainbat hizkuntza nilotiko eta bantu erabiltzen zituzten, swahilia, gehienbat, kostaldera mugatuta zegoelarik). 1928ko ekainean, lurraldeen arteko konferentzia bat egin zen Mombasan; bertan, Kenya, Tanganyika, Uganda eta Zanzibarreko ordezkariak izan ziren. Eremu horietarako, Zanzibarko dialektoa aukeratu zen swahili estandartzat, eta swahiliaren ortografia estandarra onartu zen.

## Egungo egoera 
Uganda, Tanzania eta Kenyako hizkuntza ofiziala da, baita Afrikako Batasunekoa ere (ingelesa, frantsesa, arabiera, gaztelania eta portugesarekin batera). Kongoko Errepublika Demokratikoan hizkuntza nazionaltzat hartzen da. 80 milioi pertsonak erabiltzen dute Ekialdeko Afrikan, eta *lingua franca*tzat dute beste hizkuntza batzuk hitz egiten diren arren. Bitxia bada ere, inkesta soziolinguistikoek erakutsi dute bertako biztanleen % 2k soilik duela ama-hizkuntzatzat. Kalkuluen arabera, swahilia hitz egiten dutenak 120 eta 150 milioi pertsona inguru dira.

Swahili hiztun-komunitatea etengabe hazten joatea aurreikusten da, batez ere Kenya eta Tanzaniako hezkuntza-erakundeek emandako garrantziagatik. Izan ere, bertako hizkuntza ofiziala da, eta komunitate afro-amerikarrak interes handia du panafrikar eraikuntzan bertako hizkuntza gisa zabaltzeko.

### Tanzania
thumb|402x402px|Swahilia Ekialdeko Afrikan
Tanzanian, swahiliaren erabilera orokortua 1961ean etorri zen Tanganyikak independentzia lortu eta gobernuak nazio berria bateratzeko hizkuntza gisa erabiliko zela erabaki ondoren. Horrek swahiliaren erabilera ekarri zuen gobernu, merkataritza, arte maila guztietara, baita lehen hezkuntzako eskoletara ere, non haurrak swahiliz ikasten duten, bigarren hezkuntzako ikastetxeetan ingelesera (irakaskuntza hizkuntza) aldatu aurretik (nahiz eta swahilia irakasgai gisa irakasten den). 1964an, Tanganyika eta Zanzibar bateratu ondoren, «Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili» (TUKI) (Swahili Ikerketa Institutua) Lurralde arteko Hizkuntza Batzordetik sortu zen. 1970ean, TUKIk bat egin zuen Dar es Salaam-eko Unibertsitatearekin, eta «Baraza la Kiswahili la Taifa» (BAKITA) sortu zen. BAKITA da swahilia Tanzaniako integrazio nazionalerako bitarteko gisa garatzen eta sustatzen duen erakundea. Erakundearen funtsezko jardueren artean dago swahiliaren garapenerako giro osasungarria sortzea, gobernu- eta enpresa-funtzioetan hizkuntzaren erabilera sustatzea, swahiliarekin zerikusia duten beste erakunde batzuen jarduerak koordinatzea eta hizkuntza normalizatzea. BAKITAren ikuspegiak hauek dira: 1. Tanzaniako swahiliren garapena eta erabilera eraginkortasunez kudeatzea eta koordinatzea. 2. Ekialdeko Afrikan, Afrikan eta mundu osoan swahiliaren sustapenean bete-betean eta eraginkortasunez parte hartzea. Beste organismo eta erakunde batzuek hiztegi berriak proposa ditzaketen arren, BAKITA da swahili hizkuntzan erabiltzea onar dezakeen erakunde bakarra. Tanzaniarrei aitortzen zaie hizkuntza orain dagoen moduan agertzeko forma ematearen meritua.

### Kenya
Kenyan, swahilia hizkuntza nazionala da 1964tik, eta ofiziala 2010etik. «Chama cha Kiswahili cha Taifa» (CHAKITA) 1998an sortu zen Kenyan kiswahili hizkuntza ikertu eta sustatzeko. Kiswahilia derrigorrezko ikasgaia da Kenyako lehen eta bigarren hezkuntzako ikastetxe guztietan.

### Kongo
Swahilia Kongoko Errepublika Demokratikoan hizkuntza nazionaltzat dago onartua, eta ekialdeko eskualdeetan oso hedatua dago. Kongoko swahiliaren tokiko dialektoak Kongoko swahili gisa ezagutzen dira, eta swahili estandarretik oso ezberdinak dira.

### Burundi
Ekialdeko Afrikako Erkidegoko beste herrialde batzuekin harreman politikoak sendotzeko asmoz, bai swahilia eta bai ingelesa Burundiko lehen hezkuntzako ikastetxeetan irakasten dira 2005/2006 ikasturtetik. Gaur egun, swahilia asko erabiltzen da Burundin, baina ez da hizkuntza ofizialtzat hartzen; frantsesa, kirundia eta ingelesa soilik dute bereizkuntza hori. 2013tik, Burundiko hezkuntza sistema osoan sartuta dago swahilia.

### Uganda
Ugandak swahili bere hizkuntza ofizialetako bat gisa hartu zuen (ingelesarekin batera) 2022an, eta herrialdeko lehen eta bigarren hezkuntzako ikastetxe guztietan derrigorrezkoa ere egin zuen. Swahili hizkuntza ez dago hedatua Somalian, eta ez du estatus ofizialik, ez nazio mailan, ez eskualde mailan ere. Swahili estandarra, oro har, Kenyan bizi eta ondoren Somaliara itzuli diren somaliar hiritarrek baino ez dute hitz egiten. Azkenik, bantu gutxiengo etniko somaliar batek Mushunguli (zigula, zigua edo txizigua izenez ere ezaguna) hitz egiten du, gehienbat Jubba haranean bizi dena. Ipar-ekialdeko kostaldeko bantu hizkuntza gisa sailkatuta dago swahilia den bezala eta nolabaiteko ulergarritasuna du swahiliarekin.

2024an, Somaliak Ekialdeko Afrikako Erkidegoarekin (EAC) bat egin zuen, eta han sartzeak swahili hizkuntza Somalian zabaltzea erraz lezake. Hala ere, Somalian, swahiliak, atzerriko hizkuntza gisa, lehiatu beharko du: ingelesarekin (munduan *lingua franca* nagusia); arabierarekin (Somaliako bigarren hizkuntza ofiziala eta musulmanentzako ===
* Tanzania 540.837 hiztun
* Kenya 131.000
* Somalia 40.000
* Mozambike 9.232
* Burundi 6.356
* Komoreak 2.744
* Uganda 2.330
* Hegoafrika 1.000
* Ruanda
* Kongo (KED)
* Malawi
* Oman

## Hizkuntzaren deskribapena 
Hizkuntza eranskaria eta malgua da: hitz bakoitza argi eta garbi bana daiteke, esanahi gramatikal zehatz samarra duten hizkietan.

### Alfabetoa 
Alfabeto arabiarrez idatzi zen XVIII. mendera arte, baina XX. mendetik, latindar alfabetoa erabiltzen da. Ortografia modernoa oso fonemikoa da, eta, horregatik, haren irakurketa eta ahoskera nahiko errazak dira.

### Hizkuntza emaileak 
Swahilia bantu-hizkuntza bada ere, beste hizkuntza batzuetatik edaten du, eta arabiera, ingeles, portuges, hindi, persiera eta malgaxearen eragina nabari daiteke, ondorengo taulan zehazten denez:

### Fonologia 
Ondorengo azalpenetan, IPA transkripzioak erabiliko dira; laguntza behar izanez gero, erabili IPA swahili edo IPA.

#### Bokalak 
Swahili estandarrak bost bokal fonema ditu: /ɑ/, /ɛ/, /i/, /ɔ/ eta /u/. Ellen Contini-Moravaren arabera, bokalak ez dira inoiz neutralizatzen, azentua edozein dela ere. Hala ere, Edgar Polomé-ren arabera, bokalak era ezberdinean ahoskatzen dira testuinguruaren arabera: hark dioenez, /ɛ/, /i/, /ɔ/ eta /u/ bokalak silaba azentudunetan bakarrik ahoskatzen dira. Silaba edo kontsonante aurre-sudurkarien aurrean, berriz, /e/, /ɪ/, /o/ eta /ʊ/ gisa ahoskatzen dira.

Era berean, hizkuntzalari beraren arabera, /ɑ/ *w*-ren ondoren bakarrik ahoskatzen omen da horrela; beste egoera batzuetan, [a] gisa ahoskatzen da (batez ere /j/ (y)-ren ondoren). Hitzaren amaieran, berriz, *a* [ə] gisa ahoska daiteke.

Gainera, swahilik inoiz bokalak luzeak ere ditu; kasu horretan, bi bokal idazten dira. Adibidez: *kondoo* hitza, historikoki, *kondolo* izan bide zenez, azken bi letren arteko *l* galduta, prozesu historiko baten ondorioz, dialekto gehienetan, errepikatzen diren bi bokalen arteko *l* erori baitzen. Edonola ere, bokal luze horiek ez dira fonemikotzat jotzen.

#### Kontsonanteak 
### Dialektoak 
Gaur egungo eredu estandarra Zanzibarreko Harrizko Hirian erabiltzen den *kiunguja* dialektoan oinarrituta dago. Horrez gain, hizkuntzak anitz dialekto ditu, eta horietako batzuk ulergaitzak dira euren artean. Adibidez, Jouni Filip Maho (2009) ikerlariak honako hauek hizkuntza desberdintzat jotzen ditu:

* *Kimwani* Kerimba uharteetan eta Mozanbikeko iparraldeko kostan hitz egiten da.
* *Chimwiini* gutxiengo etnikoek Barawa herrian eta inguruetan hitz egiten dute, baita Somaliako hegoaldeko kostan ere.
* *Kibajuni*, *Kitikuu* eta *Kigunya* izenez ere ezaguna, Bajuni gutxiengo talde etnikoak hitz egiten du, bai Somalia eta Kenya arteko mugako bi aldeetan, eta baita Bajuni Irletan ere (Lamu uhartediko iparraldeko partea).
* Sokotrako swahilia (galdua).

Gainerako dialektoak bi taldetan banatzen ditu ikerlariak:

* Mombasa–Lamuko swahilia
** Lamu
*** *Kiamu* Lamu (Amu) uhartean eta inguruan hitz egiten da.
*** *Kipate* Pate uharteko dialektoa da, eta jatorrizko kingozi dialektoaren gertukoentzat jotzen dute.
*** *Kingozi* Indiako Ozeanoko kostan, Lamu eta Somalia artean erabiltzen den antzinako dialekto bat da. Olerkigintzan erabiltzen da maiz, eta askok swahiliaren jatorritzat hartzen dute.
** Mombasa
*** *Chijomvu* Mombasa inguruko azpidialekto bat da.
*** *Kimvita* Mombasako dialekto nagusia da (Mvita ere deitzen zaio. Hitz horrek *guda* esan nahi du, eta gertatutako guda ugariei egiten die erreferentzia).
*** *Kingare* Mombasa inguruko azpidialekto bat da.

** *Kimrima* Pangani, Vanga, Dar es Salaam, Rufiji eta Mafia uhartearen inguruan hitz egiten da.
** *Kiunguja* Zanzibarreko Harrizko Hirian hitz egiten da, baita Unguja uhartean (Zanzibar) ere.
** *Mambrui*, Malindin hitz egiten den dialektoa.
** *Chichifundi*, Kenyako hegoaldeko kostako dialektoa.
** *Chwaka*
** *Kivumba*, Kenyako hegoaldeko kostako dialektoa.  
** *Nosy Be* (Madagaskar).

* Pembako swahilia
** *Kipemba* Pemba uharteko dialekto bat da.
** *Kitumbatu* eta *Kimakunduchi* Zanzibarreko landa eremuan erabiltzen diren dialektoak dira.
** *Makunduchi*
** *Mafia*, Mbwera inguruan hitz egiten da.
** *Kilwa* (galdua)
** *Kimgao* Kilwa inguruan eta hegoaldean hitz egiten zen.

Mahok komoreerako hainbat dialeko hirugarren talde batean biltzen ditu. Nolanahi ere, autoritate gehienek diote komoreera sabaki (Ipar ekialdeko kostako hizkuntza bantuen familia) hizkuntza bat dela, swahiliaren desberdina.

### Hiztegia 
#### Oinarrizko hitz batzuk 
* *chumba:* gela
* *choo:* komun
* *hoteli ya chakula:* jatetxe
* *chakula*: janari
* *meza:* mahai (portugesezko *mesa*tik)
* *baridi*: hotz
* *chumvi*: gatz
* *kahawa*: kafe
* *chai*: te
* *sukari*: azukre (arabierazko *sukkar*etik)
* *nyama*: haragi
* *sasa:* orain
* *zaidi:* gehiago
* *chache zaidi:* gutxiago

* *pole pole:* polikiago
* *hakuna matata / hakuna matatizo / hamna matatizo:* arazorik gabe
* *jua kali:* eguzki handia
* *rafiki:* lagun
* *kulia:* eskuin
* *kushoto:* ezker
* *kilomita:* kilometro

* *gari:* kotxe
* *pikipiki:* motor (ibilgailu)
* *mafuta:* gasolina
* *dala dala:* autobus

* *kusema:* hitz egin

#### Zenbakiak 
* *sifuri:* zero
* *moja:* bat
* *mbili:* bi
* *tatu:* hiru
* *nne:* lau
* *tano:* bost
* *sita:* sei
* *saba:* zazpi
* *nane:* zortzi
* *tisa:* bederatzi
* *kumi:* hamar
* *kumi na moja:* hamaika
* *ishirini:* hogei
* *a kwanza:* lehenengo
* *a pili:* bigarren

#### Hilabeteak 
* *januari:* urtarril
* *februari:* otsail
* *machi:* martxo
* *aprili:* apiril
* *mei:* maiatz
* *juni:* ekain
* *julai:* uztail
* *agosti:* abuztu
* *septemba:* irail
* *oktoba:* urri
* *novemba:* azaro
* *desemba:* abendu

## Erakundeak 
**Baraza la Kiswahili la Taifa** (BAKITA) Tanzaniako gobernuak kudeatutako erakundea da, hizkuntza arautzen duena.

## Hedabideak 
* Bongo Radio (Tanzania).

## Erreferentziak 
### Iturriak
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak 
* Kiswahili.net
* BAKITAren webgunea
* Sw-En hiztegia on-line (Kamusi Project)
* Datu etnografikoak
* Bongo Radioren webgunea
* BBCren webgunea swahiliz