Txano Gorritxo

**Txano Gorritxo** (; ; ; ) ahozko tradizioan sortutako maitagarrien ipuin bat da, 1697. urtean Charles Perrault idazle frantsesak idatzi zuen. Geroago, eta beharbada egungo bertsioa ospetsua, XIX. mendean Grimm anaiek bildu eta zabaldu zuten, 1812an. Baina, argitalpenon aurretik, Mendebaldeko Europako hainbat herritan ahots-tradizioko ipuina izan zen, Erdi Aroan. Txano Gorritxo izena protagonistak beti txano gorri bat jantzita eramatetik dator. Ipuinean, bi toki bereiz daitezke; segurtasuna eskaintzen duena eta basoak transmititzen duen arriskua.

## Bertsio ezberdinak 
Urte askotan zehar, kontakizunaren bertsio originala Perraultek sorturikoa dela uste izan bada ere, azken urteetan baieztapen okerra dela diote adituek. Jatorrizkotik gertuen dagoen bertsioa *Amonaren istorioa* deituriko ipuina dela diote. Handik urte batzuetara, ordea, Perraultek eta Grimm anaiek, besteak beste, ipuina goxatu, haurrentzat egokitu eta mezu moralizatzaileekin osatu zuten.  

#### Grimm anaien bertsioa 
Bazen behin neskatila bat ikuste hutsarekin jende guztiak maite zuena. Gehiena maite zuena bere amona zen, denetik ematen zion. Behin txano bat oparitu zion, tertziopelo gorriz egina. Hain ongi geratzen zitzaionez, beti hura jantzita ibiltzen zen eta horrela hasi zitzaion jendea Txano Gorritxo deitzen. Egun batean, amak opil zati bat eta botila bete ardo eman zizkion amonari eramateko, gaixo baitzegoen. Zuzen joateko eta bidetik ez aldentzeko esan zion amak. Basoan zihoala otsoarekin topo egin zuen, eta gaiztoa zela ez zekienez, ez zion beldurrik izan. Nora eta zertara zihoan galdetu zion otsoak eta Txano Gorritxok dena erantzun zion. Orduan otsoak ideia bat izan zuen. Txanogorritxori loreak biltzeko eta txorien kantuez gozatzeko esan zion eta bitartean bera amonaren etxera joan zen zuzenean.

Amonaren etxera iritsi eta atea jo zuen. Amonak ahul dagoela eta krisketari sakatuz barrura sartzeko esan zion. Otsoak, ezer esan gabe, etxera sartu eta jan egin zuen. Ondoren, haren arropa jantzi eta ohean sartu zen. Berehala heldu zen txanogorritxo eta segituan zerbait arraroa sumatu zuen amonaren etxean. Bere ohera hurbildu eta galderak egiten hasi zitzaion, azkenik otsoak bera jan zuen arte.

Otsoak tripa betea zuela, ohean etzan zen berriro ere, lokartu eta zurrungaka hasi zen. Etxe ondotik igarotzen zen ehiztariak zurrungak entzun eta amonari zerbait gertatzen zitzaiolakoan barrura sartu zen laguntzeko asmoz. Ohean otsoa ikusi eta berehala eskopetarekin tiro egitea pentsatu zuen, baina agian amona irentsia zuela pentsatu eta artaziekin tripa irekitzea hobe izango zela pentsatu zuen. Tripa ireki eta segituan atera ziren Txano Gorritxo eta amona, biak bizirik. Ondoren otsoaren tripa harriz bete zuten eta esnatu zenean, ihes egin nahi izan zuen, baina harriak oso astunak ziren eta berehala lurrera erori eta hil egin zen. Hirurak pozik geratu ziren; ehiztariak otsoaren larrua hartu zuen, amonak Txano Gorritxok ekarritako opila jan eta ardoa edan zuen, eta Txano Gorritxok bere artean pentsatu zuen: ez naun bizi artean behin ere gehiago bidetik kanpo ibiliko, amak galaraziz gero. 

Beste egun batean, berriro ere basoan zihoala, otsoarekin topo egin zuen Txano Gorritxok. Baina oraingoan bere bidetik zuzen jarraitu zuen amonaren etxeraino. Biak etxea zeudela, otsoa joan zen ate joka, baina ez zioten ireki. Azkenik, otsoa teilatura igo zen gero Txano Gorritxo jateko asmoarekin. Baina amonak argi ikusi zituen bere asmoak, eta Txano Gorritxori lan bat jarri zion.

-Har ezazu pertz bat, atzo lukainkak egosi nituen; eraman ezazu etxe aurreko askara lukainkak egosteko erabilitako ura.

Aska urez bete ostean, otsoak lukainka usaina usaindu eta teilatutik lepoa luzatuta behera begira egon zen une batez, azkenik irristatu eta askara erori eta ito zen arte. Txano Gorritxo pozik itzuli zen etxera, inork kalterik egin ez ziolako.  

#### Beste bertsio batzuk 
Txano Gorritxoren ipuinaren bertsio garaikide asko egin dira. Hauek dira euskaraz idatzi edo euskarara itzuli diren ipuinaren bertsio berrietako batzuk:
* Juan Cruz Igerabide (2003) *Txano Gorritxo eta amona basatia*
* Arantxa Iturbe (2003) *Amona basoan galdu zenekoa*
* Enkarni Genua (2006) *Zergatik bizi da basoan Txano Gorritxoren amona?*
* Mario Ramos (2011) *Neu naiz azkarrena*
* Ines Almagro (2012) *Txano Gorritxoren eskularruak*
* Pello Añorga (2014) *Zapatagorri*
* Enric Lluch (2014) *Txano Gorritxo eta otso txotxoloa*

## Pertsonaien deskribapena 
#### Txano Gorritxo 
Ipuin hori oinarritzat harturik, bertsio ugari sortu badira ere, guztietan Txano Gorritxo haur eder gisa irudikatzen da. Maitagarrien ipuin bat denez, ez da protagonistaren izenik ageri eta guztiek Txano Gorritxo deitzen diote, soinean daraman txano gorriak ongi ematen diolako. Haur ederra izateaz gain, ipuin guztietan ikus daiteke pertsonaiak bihotz ona duela eta bere amaren esana betetzen duela. Bertsio batzuetan, ilehori irudikatzen bada ere, beste hainbatetan gaztain koloreko ilea du. Gainera, ipuin gehienetan, otarretxo batekin doa, amona gaixoarentzako opiltxoz betea. Deskribapen fisikoaz gain, nortasunari dagokionez ezaugarri nabarienak inozentzia eta sinesberatasuna dira. Izarea horrek arazoetan sarrarazten du; izan ere, otso gaiztoak ezaugarri horiek baliatu ditu amona eta pertsonaia jaten saiatzeko. 

Bruno Bettelheimek egindako interpretazio psikoanalisitikoen arabera, neskatoaren jarrera eta nortasuna aldatu egin da bertsio batetik bestera: zaharrenetan, neskatoaren jarrera aktiboa, eraikitzailea eta maratza da, bere kabuz etxetik ihes egitea lortzen du, kanpoko munduak ez du beldurtzen, erakarri baizik, eta horrek bere arriskuan jartzera darama. 

## Ipuinaren ezaugarriak 
Ipuina ez zegoen haurrei bideratuta, helduei baizik: urtez urte bertsio ugari izan baditu ere, argumentu orokorra guztietan bera da eta ezaugarriak errepikatu egiten dira; hau da, ahozko tradizioz sortutakoa da, kanibalismoa eta sexua agertzen ditu, identitate nahasketa bat dago eta bertsio guztietan, etsai arriskutsu batekin ohean bukatzen du protagonistak. Jatorrizko bertsioa zein den frogatu ezin bada ere, azken urteetan bertsio originala *amonaren istoria* dela diote. Ipuin hori, Perraulten bertsioarekin alderatuz, haragijaleagoa eta makabroagoa da. Ezaugarriei dagokienez, istorioak maitagarri-ipuinen irakaspena falta du, nahiz eta funtsezko elementu amankomun ohikoa —heroiak ihes egitea, alegia— lortzen den. Hala ere, ondoren sortu diren bertsio gehienek irakaspen bat dute.  

#### Ipuineko objektuen sinbolizazioa 
Bruno Bettelheimek analisi sakona egin zuen ipuinaren inguruan, Perraulten bertsioan oinarrituta, elementu nagusiek zer sinbolizatzen zuten esanez. Haietako osagai asko "bertsio originalean" soilik agertzen dira, hau da, Perrault eta Grimm anaien bertsioa sortu aurretik, ahoz aho kontatzen zen istorioan. Adibidez, neskatoak otarrean opiltxoak eta esne botila bat daramatzala kontatzen dute bertsio batzuek. Jainkotasunerako prozesioan, opilak egin eta eskaintzen dituzte, gehienetan, Atena, Artemis eta Demeter agertzen dira hastapen femeninoko erritualotan, jainkotasun femeninoen omenez. Jatorri paganoko erritua denez, bertsio batzuetan, Txano Gorritxok ez darama saskirik, adibidez, Egbertoren kontakizunean. Adituek diote istorioa kristautzeagatik aldatu zuela ezaugarri hori.

Bestalde, hastapen erritualei dagokienez, ardo botila (amonaren odola) eta haragia (amonaren haragia) ere loturik daudela dio Bettelheimek, amona jan eta edateak Txano Gorritxok heldutasuna bereganatu eta bere boterea irudikatzen baitu.

#### Denbora eta lekuaren esanahia 
Herriko etxeak eta amonaren etxeak leku segurua sinbolizatzen dute, familiaren segurtasuna. Aldiz, basoak, protagonista arriskura bideratzen duen lekua da, hastapenaren bidea. Ezaugarriei dagokienez, iluna, misteriotsua eta itxia da. Lehen aipatu dugun hastapenaren beste lotura bat da, "beste munduarekin" inguratzen duena, kanpoko munduarekin. 

#### Interpretazio sexuala 
thumb|Txano Gorritxo eta otsoa
Bestalde, interpretazio sexualari dagokionez, otsoak neskatoa bereganatu nahi du eta berarekin harreman sexualak izan. Txano Gorritxok, oheratu baino lehen, arropa guztia erantzi eta sutara botatzen du. Arropa bakoitza banaka kenarazten dio hemen otsoaren esfortzua ikus daiteke neskatoa erakartzeko: hori *striptise* gisa ikus daiteke. Ondorengo bertsioetan, neskatoaren sexualitatea ezkutatzen saiatu dira, ipuina haurrei bideratu ahal izateko.  

#### Ikuspegi feminista 
Ikertzaile batzuek orokorrean ipuin guztietan sexualitatea eta emakumezkoenganako gizonezkoen fantasia maskulinoaren arrastoak ikusten dituzte. Txano Gorritxo da, horrela, misoginiaz eta matxismoaz zipriztinduta dagoen istorio bat: protagonista da otsoaren sena zirikatzen duenaren erruduna eta jarrera otzanak nahiz egokiak hartzera gomendatzen du; izan ere, gizonezkoen bultzada sexualak saihetsezinak baitira. Txano Gorritxok, bere izaera zirikatzaile eta ergelagatik, bortxatua izatea merezi zuela leporatu izan diote hainbat kritikarik, basoan ez geratzeko arauak ongi aski baitzekizkien. Kritika hori ikuspegi feminista batzuek gogor salatu dute. Emakume politek ez lukete otso erakargarriez fidatu behar eta aldiz, uneoro, gizonezkoaren mende, esaneko eta otzan egon beharko lukete. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Alegre, B. (2014) *Comparativa de autores: Perrault, Andersen y los hermanos Grimm.* 2017ko martxoaren 23an, lortuta: https://uvadoc.uva.es/bitstream/10324/5109/1/TFG-B.443.pdf
* Bermudez, C., Dominguez, E., Garcia, S., Garrido, N., Marfil, X., Ortiz, N. eta Romero, S. (d.g.) *Los cuentos de hadas y su simbologia.* 2017ko apirilaren 4ean, lortuta: http://diposit.ub.edu/dspace/bitstream/2445/33690/1/Los%20cuentos%20de%20hadas%20y%20su%20simbolog%C3%ADa.pdf
* Bettelheim, B. (1994) *Psicoanalisis de los cuentos de hadas.* Barcelona: Crítica
* Colomer, T. (1999) *Introducción a la literatura infantil y juvenil.* Madrid: Síntesis
* Cruz, J. (2005) *Caperucita y la abuela feroz.* Barcelona: Edebé
* Gomez, G. (1999) *Grimm anaien ipuinak.* Nafarroa: Pamiela 
* Gomez, G. (1995) *Perraulten ipuinak.* Nafarroa: Pamiela 
* Grimm, J. eta Grimm, W. (2003) *Caperucita Roja y el lobo feroz*. Caracas: Ekaré.
* Guardia, I. (2007) *Tantas caperucitas como lobos.* 2017ko, martxoaren 31n, lortuta: http://www.uv.es/extravio/pdf2/i_guardia.pdf
* Linares, F. (d.g.) *La reescritura del cuento popular. Caperucita y la abuela feroz, de Juan Cruz Iguerabide: una vuelta de tuerca.*
* Perrault, C. (1983) *Caperucita Roja*. Barcelona: Lumen.

## Kanpo estekak 
* Motho Gorri Txipia