Genie

**Genie Wiley** (Arcadia, Kalifornia, AEB, 1957ko apirilaren 18a) neskato basatia da, aitak etxean bahitua. Kaliforniako agintariek Arcadia hirian aurkitutako nerabe estatubatuar bati eman zioten ezizena da, ezustean, 1970eko azaroaren 4an. Haur basatien kasu adierazgarrienetako bat da, eta, segur aski, hobekien dokumentatutako kasuetako bat. Ez dago Genie non dagoen jakiterik, babestutako datua baita, pertsonak pribatutasun-eskubidea mantentzeko.

*Genie* ezizena,  neskatoarekin lan egin zuen Jeanne Butler medikua espezialistetako baten esanetan, espiritu magiko baten ideiatik dator. Espiritu hori botila batean sartuta dago, ateratzeko zain.

## Bizitza 
### Haurtzaroa 
Genie 1957ko apirilaren 18an jaio zen. Gurasoak Irene eta Clark Wiley izan ziren. Lau haur izan zituzten eta bi baino ez zeuden bizirik, Genie eta John neba zaharragoa. Gurasoak eztabaidan aritzen ziren sarritan. Amak itsutasun progresiboa zuen, kataraten eta erretina-askatzearen ondorioz. Aita ama baino 20 urte zaharragoa zen, eta ama auto-istripu batean hiltzearen ondorioz, depresio-egoera larria zuen. Gizon horrek askotan ematen zizkion jipoiak emazteari.

Genie 20 hilabete zituela hasi zen hizketan. Aldakako sortzetiko luxazio bat ere pairatzen zuen, gorputz atal horretan oholtxo bat eramatera behartzen zuena. Familiako mediku batek iradoki zuen haurrak ikasteko arazoak zituela, eta litekeena zela adimen-urritasuna ere izatea. Aitak egoera hori muturreraino eraman zuen, agintariek alaba kenduko ziotela edo erakunde espezializatu batera eramango zutela sinestera iritsiz, eta ondorioz, bere betebeharra etxe barruko tratamendua ematea eta kanpoko munduaren arriskuetatik *babestea* zela.

### Isolamendua 
Une horretatik aurrera, Genie bakardadearen eraginak sentitzen hasi zen. 11 urte bete arte, Geniek ez zuen inolako harremanik izan munduarekin, ezta pertsona batekin ere, bere aita izan ezik (gertaeren berreraikuntzaren arabera). Egunak gela batean itxita, pixoihala baino ez zuela jantzita eta egunak aulki-pixontziari lotuta ematen zituela uste da. Gaua zenean, aitak lotarako poltsa moduko batean sartu, lotu eta alanbrez eta egurrez egindako kaiola baten barruan uzten zuen. Eta ahazteu egiten zitzaionean, neskatoak gauak aulkian inolako babesik gabe pasatu behar izaten zituen (amaren testigantzaren arabera). Debekatuta zeukan zarata edo oihuren bat egitea. Hori egiten bazuen, aitak zakur basati batek bezala jotzen edo zaunkaka egiten zion izutzeko. Geniek bere kabuz, hau da, bakarrik jaten edo komunera joaten ere ez zion erakutsi. 13 urte arte, haurtxoentzako janaria, zerealak eta arrautza egosiak jaten zituen, eta guztiak eskuz ematen zizkioten, entrenamendurik gabe.

Haren gela zigilatutako gela bat zen, hormetan inolako apaingarririk ez zuena. Ez zuen ez irrati, ez telebista ez material didaktikorako sarbiderik. Lotuta ez zegoenean, *kottage* gaztazko ontzi batzuk, plastikozko iragazgaitz pare bat eta *TV* Guide-ko aldizkari zaharrak besterik ez zuen. Hitzik entzunez gero, primitiboak eta oldarkorrak ziren. 13 urterekin, neskatoak 20 hitz baino ez zituen ulertzen, eta horietako gehienak laburrak eta negatiboak ziren, hala nola "stop it" (gelditu), "no more" (nahikoa da) edo "no".

Etxeko gainerako biztanleak ez ziren oso desberdin bizi, gatibu egon behar baitzuten (nahiz eta haiei noizean behin irteten utzi). Baimenik ez zutenean, kargatutako pistola batekin esertzen zen aita haiei begira. Guztiz debekatua zuten Genieri ezer esatea.

Genieren gelan, nahiz eta zigilatuta eta leihoak estalita egon, kristalaren goialdean hutsune txiki bat zegoen, eta Geniek beharbada entzun ahal izango zuen auzokide batek jarri ohi zuen piano musika eta hegazkinak pasatzen. Gelatik munduko zera ikusten zuen, 5 zentimetro zeru baino ez, eta bizilagun haren etxearen zati bat.

### Aurkikuntza eta tratamendua 
1970eko erdialdean, abusu eta jipoiez nekatuta, Irene Oglesbyk ihes egitea lortu zuen, bere seme-alabak eramanda. Egoera ekonomikoa larria zuen, ez beitzuen dirurik ebakuntza egin eta ikusmena berreskuratzeko. Beraz, 1970eko azaroaren 4an *Temple* Cityko ongintza bulego batera joan zen Kaliforniako Estatuaren laguntza bila. Artatu zuen gizarte-langilea berehala ohartu zen berarekin zihoan neskatoak pixoihalak erabiltzen zituela, espazioan mugagabeko puntuei begiratzen ziela eta irudizko baranda baten kontra bezala eusten ziela eskuei, haur-hotsak ateratzen zituen bitartean. Autista zela pentsatu zuen, eta ez zituela zazpi urte baino gehiago izango. Hamahiru urte zituela ohartzean, gainbegiraleari deitu zion eta honek Poliziari abisua eman zion. Berehala, neskatoa zaintzapean jarri zuten, eta gurasoak ere bai, arduragabekeriaz jokatzea eta haurrei tratu txarrak ematea egotzita.

### Tratamenduaren amaiera 
Nolabaiteko arrakasta izan zuen arren, Ameriketako Estatu Batuetako Buru Osasunaren Elkarteak uste zuen neskatoaren ikasketa-urteen meritu zientifikoa zalantzazkoa zela, eta beharrezkoa ez zen diru bat gastatzen ari zela. Hori zela eta, 1974an Genierentzako aurrekontua bertan behera geratu zen. 1975ean, Riglerdarrek neskatoaren zaintza utzi behar izan zuten, Butlerrek esan baitzuen neskatoak inboluzioa izan zuela eta ez zitzaiola ama ikusten uzten. Geniek, ordea, "Denda erosi sagar purea"  bezalako esaldi laburrak ikasi zituen.

### Ondorengo urteetan 
Zaintza epaiketa baten ostean, neskatoa amarekin bidali zuten, honek bista operatu baitzuen, eta hilabete batzuen ostean, Genieren ardura izatea oso lan zaila zela konturatu zen. Baina, epaiketaren lege-baldintzek Genieren jatorrizko taldeko medikuek Genierengana hurbiltzeko eskubiderik ez zutela ezartzen zutenez, emakumeak egokitzat jo zituen erabakiak hartu zituen, inori kontsultatu gabe. Azkenean, Genie sei adopzio-etxetan bizi izan zen, eta horietako batzuetan berriz ere tratu txarrak jasan zituen eta atzera pausuak zigor gogorra jaso ostean (ez dago jakiterik zehazki nola). Orduan ahoa irekitzeko beldur izan zen berriz, eta berriro hitz egiteari utzi zion.

### Genie gero 
Epailearen agindua dela eta, ezer gutxi dakigu Genieri buruz  publikoki. Dakigun gauza bakarra da bere ama 2002. urte inguruan hil zela, bere neba John 2011an hil zela eta diabetesa zuela*. Los Angelesetik hurbil dagoen helduentzako zaintza-erakunde batean dago Genie. Nahiko ezaguna da non dagoen, baina arrazoi etikoengatik ez zabaltzea erabaki da. Inoiz ez da jakingo bere terapia kognitiboarekin jarraitu izan balu, zer garapen-maila lortuko zukeen.

## Aintzatespenak 
* Bada ''Mockingbird Don't Sing* izeneko film independentea, Genieren istorioan oinarritua (bere izena esplizituki aipatu gabe, arazo legalen beldur)
* *Crooked Teeth* izeneko *Killjoy Confetti'' indie taldearen abestia

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 

*  Barber, Jacqueline; Barrett, Katharine; Beals, Kevin; Bergman, Lincoln; Diamond, Marion C. (1999). Learning About Learning. University of California, Berkeley CA 94720: Lawrence Hall of Science. 0-924886-42-0. 

* 

*  Rymer, Russ (1999). Genie: a Scientific Tragedy. Harper Paperbacks; Reprint edition (January 12, 1994). 0060924659. 

## Ikus, gainera 
* Haur basatia
* Blanche Monnier

## Kanpo estekak 
* Genieri buruzko erreportajea
* Genie-ri buruzko artikulua ()