open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mark Linn-Baker

**Mark Linn-Baker** (Saint Louis, 1954ko ekainaren 17a), Estatu Batuetako aktorea da. *Perfect Strangers* telesailean Larry Appleton pertsonaia antzezteagatik ospetsu bilakatu zen.

## Filmografia 
* 1979 : *Manhattan* : *Shakespearean Actor*
* 1982 : *Alice at the Palace* (TV)
* 1982 : *The End of August* : *Victor LeBrum*
* 1982 : *My Favorite Year* : *Benjy Stone*
* 1983 : *Doonesbury: A Broadway Musical* : '''Marvelous' Mark Slackmeyer*
* 1984 : *The Ghost Writer* (TV) : *Nathan Zuckerman*
* 1984 : *Comedy Zone* (TV)
* 1985 : *The Recovery Room* (TV) : *Steve Griffin*
* 1985 : *Miami Vice*: *"Bonzo" Barry Gold*
* 1986 : *Perfect Strangers*:*Larry Appleton*
* 1988 : *Ich und Er* : *Him* (ahotsa)
* 1988 : *Going to the Chapel* (TV) : *Norman Brinkmann*
* 1990 : *ABC TGIF* (série TV) : *Larry*
* 1991 : *Bare Essentials* (TV) : *Gordon*
* 1992 : *Noises Off...* : *Tim Allgood*
* 1993 : *The Whole Shebang* (TV) : *The Student*
* 2001 : *Laughter on the 23rd Floor* (TV) : *Val Skotsky*
* 2005 : *Twelve and Holding* : *Mr. Farmer*
* 2009 : *The Electric Company* : (telesaila) : *Uncle Sigmund*
* 2009 : *Adam* : *Sam Klieber''
Ali LeRoi

**Ali LeRoi** (Chicago, 1962ko otsailaren 12a) Estatu Batuetako ekoizle, gidoigile eta aktorea da. Chris Rockekin *Everybody Hates Chris* izeneko *sitcom* sortu zuen.
Lexis diagrama

thumb|300px|7 pertsonen gaixotasun-ibilbidea azaltzen duen **Lexis diagrama**: gorriz adierazi den lerroari dagokion pertsona 1975 urtean gaixotu zen, 40 urterekin (ardatz bertikalean azaltzen da adina), eta 15 urtez izan zen gaixo, hil zen arte (puntu lodi batez adierazita).

**Lexis diagrama** multzo bateko pertsonen bizi-ibilbidea jasotzen duen datu-diagrama bat da, euren adina eta dataren arabera. Bereziki demografian (heriotzak, jaiotzak eta beste gerkariak jasotzeko) eta epidemiologian (gaixotasunen bilakaera aztertzeko).

## Kanpo estekak
Menna Elfyn

**Menna Elfyn** (Swansea, 1951-) galeserazko idazlea da, antzerkia, zutabegintza eta batez ere poesia hizkuntza hartan egiten duen gaur egungo ezagunena. Egun, Trinity University-ko Sormenezko Idazketako Masterreko irakaslea eta Swanseako Unibertsitateko partaidea da.

Menna Elfyn kymruera (galesera) mintzatzen zuen familia batean jaio zen, Kymru Herriko meatze-haran batean. Ingelesa eskolan ikasi zuen. Aita eliza protestanteko artzaina zen, eta Mennak haren liburutegian topatutako Biblia eta bereziki Salmoen eragina eduki zuen.

## *Murmurioa* 
2016ko udazkenean *Maiatz* argitaletxeak haren *Murmurioa* poema liburuaren kymruera - euskara edizio elebiduna argitaratu zuen *Cyfnewidfa Lên Cymru - Wales Literature Exchange* erakundeak diruz lagunduta.

Hau da olerkari kymruarraren lanetarik bat euskaratzen den lehen aldia. Eli Tolaretxipik eta Arantza Fernandezek itzulitako poemen artean, erreferentzia historikoak dituzten hainbat poema daude. *Dwrs yn Epynt* (Epynteko atea) poema 1940ko gerra gertakari bati buruz mintzo da: Gerrako Departamentuak Epynt inguruak jendez hustea erabaki zuen bertan britainiar armadak artilleria ariketak egin zitzan, gaur egun oraindik saminez gogoratzen den gertaera bat . Bestalde, *Catrin Glyndŵr* poema sortak izen bereko galestar printzesa bahitua gogoratzen dute. Erdi Aroan, Kymru eta Ingalaterraren arteko borroken ondorioz, ingelesek Catrin Owen Glyndŵr (Galesko Printze titulua ukan zuen azken kymrutarraren alaba) bahitu zuten haren hiru seme-alabekin batera, eta Londresko Dorrean preso eduki 1413an hil zen arte. 

Menna Elfyn-ek beste olerkari batzuk ere omentzen ditu bere poemetan, besteak beste, Lynette Roberts eta Waldo Williams.

## Bibliografia aukeratua 
* *Mwyara* (Gwasg Gomer, 1976)
* *Stafelloedd Aros* (Gwasg Gomer, 1978)
* *Tro’r Haul Arno* (Gwasg Gomer, 1981)
* *Mynd Lawr i’r Nefoedd* (Gwasg Gomer, 1985)
* *Aderyn Bach Mewn Llaw* (Gwasg Gomer, 1990)
* *Eucalyptus* (Gwasg Gomer, 1995)
* *Cell Angel* (Bloodaxe Books, 1996)
* *Cusan Dyn Dall/ Blind Man’s Kiss* (Bloodaxe Books, 2001)
* *Perffaith Nam* (Gwasg Gomer, 2005)
* *Perffaith Nam. Perfect Blemish* (Bloodaxe Books, 2007)
* *Er dy fod* (Gwasg Gomer, 2007)
* *Murmur* (Bloodaxe Books, 2012)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Galesezko idazleen zerrenda

## Kanpo loturak 
* Menna Elfynen webgunea
Epidemiologia

**Epidemiologia** gaixotasunen hedapenean eta transmisioan parte hartzen duten faktoreak aztertzen dituen eta gaixotasunaren hedapena prebenitzeko beharrezko baliabideak zehaztu eta martxan jartzeaz arduratzen den zientzia da. Hau da, epidemiologiak jendearen gaixotzearen zergatiak argitzeko asmoaz dihardu eta hori ekiditeko moduak bilatzen ditu.

Osasun publikoaren mugarria da, gaitz baten zabalkundeari aurre egiteko zein erabaki politiko hartu beharko liratekeen adierazten du eta ebidentzian oinarritutako praktikak bideratzen ditu. Gaixotasunaren arrisku faktoreak zein diren adierazteaz eta osasun prebentzioaren helburuak finkatzeaz arduratzen da. Epidemiologoek ikerketen diseinuan, datu bilketa eta analisi estatistikoetan, eta baita emaitzen interpretazio egokian eta zabalkuntzan (parekoen ebaluazioa eta berrikusketa sistematikoak barne) parte hartzen dute. Epidemiologiak ikerketa klinikoetan erabilitako metodologia garatzen lagundu du, eta neurri txikiagoan, osasun zientzien oinarrizko ikerketan erabilitako metodologia garatu du.

Azterketa epidemiologikoko arlo garrantzitsuenak honakoak dira: gaixotasunen kausa, transmisioa, agerraldien ikerketa, gaixotasunen zainketa, auzitegiko epidemiologia, epidemiologia okupazionala, baheketak, biomonitorizazioa eta tratamenduaren ondorioak, esate baterako, entsegu klinikoetan. Epidemiologoak diziplina zientifikoetan oinarritzen dira, besteak beste, biologian, gaixotasunen prozesuak hobeto ulertzeko; estatistikan, datuak modu eraginkorrean erabiltzeko eta ondorio egokiak ateratzeko; gizarte zientzietan, hurbileko eta urritiko arrazoiak hobeto ulertzeko; eta injenieritzan, esposizioaren ebaluazioa egiteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Domingo Moriones Murillo

**Domingo Moriones Murillo** (Leatxe, 1823ko abenduaren 20a - Madril, 1881eko urtarrilaren 4a) euskal militar eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Espainiako Lehor Armadan sartu eta bertan karrera egin zuen Karlistaldietan parte hartuz. Esparteroren agindupean Lehen Karlistaldian debuta egin zuen. Errepublikazalea, 1848an matxinotu zen eta, liberalen alde egin zuenez, Nafarroako komandante bilakatu zen. 1872an, Orokietako guduan karlistak menderatu zituenez, teniente-jeneral eta Orokietako markes izendatua izan zen. Hurrengo urtean, Gaztela-Berriko kapitain -jeneral eta Iparraldeko Armadaren buruzagi gorena hautatu zuten.

Gerra ondoren, 1877an Filipinetako kapitain-jeneral eta gobernadore ordezkatu zuen José Malcampo cadiztarra.1880an Rafael Rodríguez Ariasek ordezkatua izan zen. Madrilen 1881ean hila, Ejea de los Caballerosen lurperatu zuten.

## Erreferentziak
Manuel Pavía (argipena)

**Manuel Pavía** izen bereko XIX. mendeko espainiar jeneral bi izan ziren:
* Manuel Pavía Lacy (1814-1896), Nafarroako kapitain-jeneral zena.
* Manuel Pavía Rodríguez de Alburquerque (1827-1895), estatu-kolpe baten bidez Espainiako Lehen Errepublika bukatu zuena.
Montejurrako gudua (1835)

**Montejurrako gudua** 1835eko azaroaren 16an, Montejurra mendian gertatu zen gudua izan zen, Lehen Karlistaldian.

Azaroaren 15ean liberalek, Fernández de Córdova jenerala buru, arazorik gabe bereganatu zuten Lizarra
baina hurrengo egunean García eta Egia jeneral karlisten gizonek hiria berreskuratu zuten. Ozta-ozta egin zuten ihes liberalek, galera handiak jazoz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Orokietako gudua

**Orokietako gudua** Nafarroako herri hartan Bigarren Karlistaldian egindako gudua izan zen, liberalek eta karlistek 1872ko maiatzaren 4an egina.

1872ko apirilean Francisco Serranok, Iparraldeko Armadaren buruzagi gorena zena, borroka-lerroaren ezkerraldeko muturrean eraso behar zuen zutabearen zuzendaritza Moriones jenerali eman zion. Maiatzaren 2an, Etxarri Aranatz inguruan araketa bat egiten zebilen Carasak zuzenduriko karlistak erasotzea erabaki zuen. Lekunberrin igaro zuen gaua, armadaren ezkerraldea oztopatzeko eta etsaia jazartzeko leku aproposa zelako. Hilaren 3an Carasak Saldiasetik Ezkurraraino zihoala jakin eta azken herriraino joan zen. Jeneral karlistak orduan Aranatzera joatea erabaki zuen.

Moriones erregegai karlistak maiatzaren 2an Beratik muga zeharkatu zuela jakinaren gainean zegoen eta Carasak honekin bat egingo zuela suposatu zuen. Zubietaraino Saldiasetik joan ostean, Eratsunera joan zen, On Karlos handik zegoela jakin baitzuen. Maiatzaren 4an Labaienera heldu zen. Duela gutxi On Karlos Doneztebetik aterata zegoen Labainerako bidean. Carasa ere haraino zihoan eta biek 3.000 lagun inguru zituzten. Moriones Urrotzen gelditu gabe karlistak Donezteben ez zeudela jakin zuen baizik eta Orokietan. Egun horretako arratsaldeko seiak baino lehen, liberalak Orokietan zeuden eta herriko bideak erabiliz arroila ekidin zuten.

Hain ziur zeuden karlistek ezen posizio aurreratuak ere ez zituzten kokaturik. Hutsegite honi esker (eta baita liberalen mugimenduaren azkartasunagatik esker) karlistek ez zuten hiru zutabeen erasoaz jabetu eta, nahiz eta sarjentu batek erresistentzia-gune txiki bat antolatu, armada karlista herrian babestu zen. Morionesek, orduan, artilleria eraman zuen eta On Karlos, gudaroste txiki baten laguntzaz, Ilarregitik alde egitea lortu zuen.

Karlistek eutsi saiatu arren, ezin eta Morionesen garaipena erabatekoa izan zen. Armadak eragabez ihes egin zuen Ilarregi eta Alkotzeraino, 38 hildako eta 749 preso utziz. Karlos erregegaiak hurrengo egunean berriro muga zeharkatu behar izan zuen.

Liberalen garaipenak, taktikoki inportantea izan ez bazen ere, karlistak adoregabetu zituen.

## Erreferantziak 
## Bibliografia 
* 

## Kanpo estekak
Ratio (argipena)

**Ratio** terminoak esanahi zenbait ditu:

* matematikan, **ratio** edo tasa, bi balioren arteko erlazio bat, zatidura moduan adierazita;
** kontabilitatean, finantza-ratioa, bi kontabilitate-magnituderen arteko erlazio edo zatidura
* filosofian, ***ratio*** (latinez) edo arrazoia;
* zuzenbidean, *ultima ratio*, zerbait baieztatzeko argudio sendoena.
Manuel Pavía Rodríguez de Alburquerque

**Manuel Pavía Rodríguez de Alburquerque** (Cádiz, 1827ko abuztuaren 2 &ndash; Madril, 1895eko urtarrilaren 4a) espainiar jenerala izan zen, estatu-kolpe baten bidez Espainiako Lehen Errepublikarekin bukatu zuena.

## Biografia 
1886ko urtarrilaren 3an, Juan Primen agindupean, Villarejo de Salvanésen altxaldian hartu zuen parte. Altxamenduak porrot egin zuen eta Pavía erbesteratu behar izan zen. Elizabet II.a tronutik kendu zuen 1868ko iraultzarekin Espainiara itzuli zen.

Lehen Errepublikan karlistak Nafarroan eta kantonalistak Andaluzian borrokatu zituen. Ondoren, Emilio Castelarrek haren presidentzia garaian Gaztela Berriko kapitain nagusi izendatu zuen.

### 1874ko Estatu-kolpea 
1874ko urtarrilaren 3an Estatu-burua zen Emilio Castelarrek konfidantza-mozioa galdu zuen eta, ondorioz, federalismoaren aldeko zen Eduardo Palanca presidente hautatzekotan zeudela, Pavíak Gorteetako presidentea zen Nicolás Salmeróni Parlamentua husteko agindua eman zion. Parlamentariek ezetz erantzun zuten, bertan geldituz, eta lehen unetan militarrei atzera eragiten. Pavíak orduan Guardia Zibila bidali zuen eta, tiroka, barruan zeudenak kanporatu zituzten. Horrekin, Parlamentua deseginda gelditu zen eta erregimen errepublikanoari amaiera eman zitzaion.

Estatu-kolpearen ondoren, Pavíak alderdi desberdinak konbokatu zituen batasun-nazionaleko gobernua sortzeko; kanpoan karlistak, federalistak eta kantonalistak gelditu ziren. Serrano jeneralak, boterea hartuta, diktatura errepublikarra ezarri zuen Alfontso XII.a Espainiakoak boterea berreskuratu arte.

Pavíak Madrilen ospe handia zuen.

## Kondaira 
Herrian irudipenean Estatu-kolpea eman zuenean gertatu ez zen irudia oso zabalduta gelditu da. Horren arabera,Pavía zaldi baten gainean, Pavíako zaldi gainean alegia, Parlamentuan sartu zen. Hau ez zen inolaz ere gertatu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Equisetum telmateia

***Equisetum telmateia***, **azeri-buztan**, **luki-buztan**, **azagari-buztan** edo **eztainu-belar** herri izenez ezagutua, banaketa geografiko ezohikoa duen *Equisetum* (azeri-buztanak) generoaren espezie handienetarikoa dugu; azpiespezie bi ditu, bat Europa, Asiako sartalde eta Afrikaako ipar-sartaldekoa eta bestea Ipar Amerikako sartaldekoa.

ezkerrera|thumb|Estrobilo esporaduna.
Landare iraunkor eta belarkara da, bi motako zurtoinak izaten dituena, fotosintesia egiteko gai baina antzuak diren orlegi batzuk eta esporak ematen dituzten ugalkor eta hori argi beste batzuk.

Zurtoin antzuak udaberriaren azken zatian ernatu eta udazkenaren azken zatian hiltzen dira, 1 cm lodi eta 30-150 cm garai izaten dira (noizbehinka 240 cm-rainokoak, hauxe da eta tropikoetako lurraldeetatik at bizi den azeri-buztanen espezierik garaiena), 20 cm-raino luze, 1–2 mm lodi eta adarrik gabekoak diren 14–40 adarreko bertizilotan kokatutako adar asko izaten dituzte, brakteez osatutako eraztun batzuen axiletatik sortuak.

Zurtoin ugalkorrak udaberriaren aurreko zatian irteten dira, zurtoin antzuak baino lehen, eta 15–45 cm garai izaten dira, muturrean 4–10 cm luze eta 1–2 cm zabal den eta esporez betetako estrobilo bat dute, baina adarrik ez; zurtoin hauek esporak udaberriaren erdian sakabanatu eta berehala hiltzen dira.

Landarea lurrean 4 m arte sakon sartzen diren eta alboetarantz sakonera ezberdinetan asko zabaltzen diren errizomen bidez ere hedatzen da. 

Toki itzaltsu eta hezetan agertzen da, eskuarki baso irekitan eta sarri klonez osatutako kolonia handitan.

Bi azpiespezie daude:

* *Equisetum telmateia* azpiesp. *telmateia*. Europa, Asiako mendebalde eta Afrikako ipar-mendebaldean. Zurtoin nagusia berde zurixkarekin adar bertiziloen artean.
* *Equisetum telmateia* azpiesp. *braunii*. Ipar Amerikako mendebaldean hedatua, Alaskako hego-ekialdetik Kaliforniako hegoalderaino. Bertiziloen arteko zurtoin berderekin.

## Iruditegia 

Irudi:Equisetum braunii, San Jose, California 1.jpg|*Equisetum telmateia* azpiesp. *braunii*, Kaliforniako San Jose-n, zurtoin berderekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aliterazio

**Aliterazioa** gertu dauden egituren edo hotsen errepikapena da. Tradizio frantsesean eta ingelesean errepikatzen diren soinuak kontsonanteak edo azentua dituzten silabak dira; tradizio espainiarrean, aldiz, bokalak ere aliterazio barruan onartzen dira. Etimologikoki, hitza latinetik dator,  edo letra errepikapena. Beraz, errepikapen figura bat da eta bere efektu nagusia erritmoa indartzea da. Egun, batez ere, efektu harmonikoa bilatzen da eta, aditu batzuen arabera, barne errimatzat har daiteke.
 
Hona hemen Bitoriano Gandiagaren adibide bat:
:Trinkili trankala ari gara
:trinliki trankala betikoan
:trankalak trinkili
:bizitza bideko
:egunen orduan
:uneen ritmoan.

Poeman nabari da *t*, *r*, *k* soinuen aliterazioa; horrekin, poetak, eguneroko bizitzaren atzera-aurreak azaldu nahi dizkigu.

Egile beraren beste adibide bat:

:Zeharkako bide
:zeharkariak
:zeharka meharka.
Kasu horretan, *z* soinuaren aliterazioak bidearen sigi-saga erakusten du.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Euskaltzaindia: *Literatura Terminoen Hiztegia*. Bilbo: 2008. Jean Haritxelharren artikulua, 37-38 or.
* Angelo Marchese eta Joaquín Forradellas: *Diccionario de retórica, crítica y terminología literaria*. Bartzelona: Ariel, 1982. 21-22 or.

## Kanpo estekak 
* Euskaltzaindiaren Literatura Terminoen Hiztegia.
Agnetha Fältskog

**Agnetha Åse Fältskog** (Jönköping, Suedia, 1950eko apirilaren 5) kantaria da. Beste hiru kantarirekin batera (Björn Ulvaeus, Benny Andersson eta Anni-Frid Lyngstad) ABBA talde ospetsua sortu zuen.

## Bizitza 
Musikari familia batean jaioa, bost urtekin lehen abestia egin zuen, "Två små troll" (Bi troll txiki). Hamasei urtez artista karrerari ekin zion eta 1967an, hamazazpi urtez, berak eginiko kantu batez, "Jag var så kär" (Hain maitemindua nengoen) arrakasta itzela izan zuen. 1971ko uztailaren 6an, Björn Ulvaeusekin ezkondu zen eta bi ume izan zituen berarekin, Linda eta Christian. 1972an *Jesuchrist Superstar* musikalean Maria Magdalenaren papera egin zuen. 1980an banandu egin ziren baina ABBA taldean segitzea erabaki zuten. Hiru urte geroago ABBA taldea desegin egin zen. 1990eko abenduaren 15ean Tomas Sonnenfeldekin ezkondu zen; hiru urte beranduago banandu egin ziren. 2008an *Mamma Mia!* filmaren promozioan atera zen taldeko beste hiru partaideekin batera, eta Meryl Streepekin ere. 2009an Fridarekin "Rockbjörnen" saria hartzeko taldearen izenean azaldu zen. 2012an *Elle* aldizkarirako estilo saria irabazi zuen eta omenaldi txiki bat egin zioten. ABBA taldeko historian kontatzen denaren arabera, Agnetha Fältskog soprano abeslaria da musika popularrean. 2013ko martxoan bakarkako single bat plazaratu zuen, "When you really loved someone", eta urte bereko maiatzean *A* albuma.

## Diskografia 
### Suedieraz 
# 1969 - *Agnetha Fältskog (álbum)*
# 1970 - *Agnetha 2.*
# 1970 - *Som Jag är*
# 1972 - *När en Vacker Tange Blir en Sång*
# 1975 - *Elva Kvinnor I Ett Hus*
# 1979 - *Tio år Med Agnetha*
# 1980 - *Nu Tändas Tusen Juleljus - Agnetha & Linda Ulvaeus*

### Ingelesez 
# 1983 - *Wrap Your Arms Around Me*
# 1985 - *Eyes of a Woman*
# 1986 - *Sjung Denna Sång*
# 1987 - *I Stand Alone*
# 1994 - ''Get' Mit Hott*
# 1996 - *My Love, My Life*
# 1998 - *That's Me: Greatest Hits*
# 2004 - *My Colouring Book*
# 2013 - *A*

### Bildumak 
# 1973 - *Agnetha Fältskogs bästa*
# 1992 - *Geh' mi Gott*
# 2004 - *13 Hits*
# 2005 - *De Första åren|De Första åren 1967-1979*
# 2008 - *My Very Best*
# 2009 - *Original Album Classics (5CD)*
# 2010 - *Original Album Classics (2010 3CD)''

Bere hizkuntzan (suediarrez) 17 disko atera ditu, eta gazteleraz hiru kantu izan zituen: "La última vez", "Ya nunca más" (Tomas Ledin-ekin duetoan) eta "Yo no fui quien dije adiós" (Peter Cetera-rekin duetoan), kanta hauek dira, "The Last Time", "Never Again" (Tomas Ledin-ekin ere) eta "I Wasn't the one (Who Said Goodbye)" (Cetera-rekin ere) ingelesezko arrakasta handien gaztelerazko bertsioa.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Webgune ofiziala
Anni-Frid Lyngstad

**Anni-Frid Synni, Reuss von Plauen printzesa** (jaiotza izena: **Anni-Frid Synni Lyngstad**; Ballangen, Norvegia, 1945eko azaroaren 15a), profesionalki **Frida Lygstad** edo **Frida** izenarekin ezaguna, suediar pop eta jazz abeslaria da. Norvegian jaioa, ama norvegiar eta aita alemaniarraren alaba, Suedian hazi zen eta ABBA pop taldearekin lortu zuen nazioarteko sona. ABBArekin 380 milioi diska saldu zituen, musikaren historiako salmenta onenen artean kokatuz. ABBAren hausturaren ostean bakarlari gisa jarraitu zuen bere karrera.

## Biografia 
11 urterekin egin zuen bere lehenengo debuta Gurutze Gorrian. Bi urte geroago abeslari gisa hasi zen dantza talde batean, eta hamarkada batean hainbat talderekin lanean aritu zen. Bere lehenengo lana 13 urterekin lortu zuen, jazz abeslari bezala. Beranduago, bere taldea sortu zuen eta 1962an Ragnar Fredriksson konposatzailearekin ezkondu zen, 18 urte zituela. Berarekin bi seme-alaba eduki zituen: Hans (1963an jaiotakoa) eta Ann Lisse-Lotte (1967an).

Pixkanaka herrialde osoan ezaguna izaten hasi zen, eta Estokolmora joan zen bizitzera, gala eta atzerrira egin behar izaten zituen bidaiengatik, hala nola, Japoniara edo Venezuelara.

Disneyren disko batean parte hartu zuen, bertan “*Txistuka lanera*”, *Edurnezuri eta zazpi ipotxak* ipuinaren abestia interpretatzen zuelarik. 1967ko irailaren 3an, Anni-Fridek talentu lehiaketa bat irabazi zuen eta kontratu bat lortu zuen EMI-rekin, bere lehen abestiak kaleratzeko. Bere lehen albuma 1971n atera zuen, Benny Andersonek ekoiztuta. 1972an Benny Andersson, Björn Ulvaeus eta Agnetha Fältskogekin ABBA taldea osatu zen. 1975ean bakarkako album bat ere atera zuen, “*Frida bakarrik*” izenekoa. Benny Andersonekin ezkondu zen 1978ko urriaren 6an, baina hiru urte geroago dibortziatu ziren eta ABBA urtebete geroago banandu zen. Hurrengo urteetan ingelesez hainbat disko kaleratu zituen.

1991n Fridaren alaba, Ann Lisse-Lotte, auto istripu batean hil zen Estatu Batuetan, bere bizilekuan.

1992an Heinrich Ruzzo Reuss von Plauen printzearekin ezkondu zen, baina hau 1999an hil zen, minbizi linfatiko baten ondorioz. 

90 hamarkada hasieran, bere egiteko nagusia ingurumen arazoak konpontzea zen arren, 1996an beste album bat kaleratu zuen, “*Aieneak*” izenekoa. Gaur egun, Reuss von Plauen printzesa Suitzan bizi da, eta karitatezko obrak egiten ditu. Mamma Mia! musikalaren estreinaldi eta sarietan ikusi izan da ABBA-ko Björn Ulvaeus kidearekin.
Björn Ulvaeus

**Björn Kristian Ulvæus** ( ahoskatua; Göteborg, 1945eko apirilaren 25a) suediar musikaria da, ABBAren taldekide ohia.

## Biografia 
Hamaika urterekin bere familiarekin Västervikera joan ziren bizitzera, eta hor gitarra jotzen hasi zen Suediako talde batean . Hamazazpi urterekin Bjornrk bere hiru lagunei deitu - Karlberg, Tony Roth eta Hansi Schwarzi hain zuzen ere- eta jazz talde bat sortzera proposatu zien, eta horrela *The Hootenanny Singers* taldea sortu zuten. 1968ko egun batean Bjornek irratian emakume baten ahotsa entzun zuen, eta asko gustatu zitzaion, hau da, Agnetha Fältskogen ahotsa. 1969an, Bjorn eta Agnetha Göteborgen elkar ezagutu zuten eta telebistako programa baten abestu zuten. Bjorn eta Agnetha elkarrekin joan ziren bizitzera eta bere lehenengo abestia grabatu zuten: *Så här börjar kärlek* (Maitasuna horrela hasten da). Bjornek eta Agnethak bi seme-alaba dituzte: Linda eta Christian izenekoak.

1970ean Björn, Agnetha, Benny eta Frida ABBA taldearen lehengo presentazioak egin zituzten. Bjornek musika konposatzeaz arduratzen zen. 1979ko hasieran Bjorn eta Agnetha separatu ziren eta sei hilabete geroago Bjornek, hau da 1981ko urtarrilaren 1ean, Lena Kallersjö kazetaria ezkondu zuen. Biek bi alaba izan dituzte: 1982an Emma eta 1986an Anna. Gaur egun Lena eta Bjorn Stockholmen bizi dira, baina 1984tik 1990era Erresuma Batuan izan ziren. 2008ko ekainean Bjornek, memoria galtze larriak jasaten zituela adierazi zuen, eta bere bizitzako momentu batzuk ahaztu egin dituela , baita Abba taldean egon zela ere.
Benny Andersson

**Benny Andersson** (Estokolmon, Suedian, 1946ko abenduaren 16) musikari ezaguna da, ABBA taldean parte hartu zuena. Bere karrerako hasieran , akordeoia jotzen zuen. 1964an *The Hep Stars* taldean parte hartu zuen; talde hori, "Beatles suediarrak" bezala ezagutzen zen. 1969an banandu egin ziren. Geroago Abba taldean sartu zen. Talde horretan Anni-Frid Lyngstad ezagutu zuen. 1978ko urriaren 6an ezkondu egin ziren. Frida bere bigarren emaztea izan zen; aurretik Christina Gronvallekin ezkondu zen, bi seme izanik, Ludvig eta Peter. 1981an Frida eta Benny banandu egin ziren. Benny urte horren bukaeran Mona Norklitekin berriz ezkondu zen eta 1982an seme bat izan zuten, Ludvig.

1999an, Björn Ulvaeusekin batera *Mamma Mia!* musikala ekoiztu zuen.

Gaur egun Benny Andersonek Benny Andersson Orchestrarekin lan egiten du.

## Kanpo estekak 
* The Hep Stars International Official website - Benny Andersson ABBA ondoren.
Edward White

**Edward Higgins White, II** (San Antonio, Texas, 1930eko azaroaren 14a - Cañaveral lurmuturra, Florida, 1967ko urtarrilaren 27a) astronauta estatubatuarra izan zen. 1959an ingeniaritza aeronautikoan espezializatu zen Michigango unibertsitatean. Edward White Gemini IV-ko pilotua izan zen eta 1965ean ontziz-kanpoko ibilaldia estreinakoz burutu zuen estatubatuarra bilakatu zen. 1967an Apollo programaren barnean eginiko proba batean zendu zen kapsula barruan gertaturiko sute baten ondorioz. Whitekin batera Virgil "Gus" Ivan Grissom eta Roger Chaffee astronautak hil egin ziren zorigaitzeko proba horretan.

White San Antonion, Texasen, jaio zen eta bertako eskolan ikasi zuen eta *boy scout* elkarteko kide bihurtu zen. *High School*eko graduazioaren ostean, Estatu Batuetako akademia militarrean onartu zuten West Pointen. 1952an Zientzietan lizentziatu zen eta Estatu Batuetako aire-indarraren bigarren ontzi-teniente bilakatu zen. Geroago, Whitek Estatu Batuetako aireko indarrarentzako batzordea eratu zuen eta hegaldirako eskolan ikasketak egin zituen urtebete pasatxo. Jarraian, Whiteri 22. *Fighter Day Squadron* egokitu zitzaion Bitburgeko aire-basean, Alemanian. Bertan hiru urte eta erdi igaro zituen F-86 Sabre eta F-100 Super Sabre eskuadroietan hegan egiten.

## Prestakuntza 
1958an, Michigango unibertsitatean sartu zen aire-indarraren babesa eta laguntzarekin ingeniaritza aeronautikoa ikasteko. Urte baten buruan, Zientzietako gradua atera zuen eta Estatu Batuetako aireko indarreko proba-piloturako eskolara bidali zuten Edwardseko aire-basen. Probetarako pilotua bihurtu zen *Aeronautical Systems Division*ean Wright-Patterson aireko indar basean. Bere heziketa prozesuan, 3.000 hegal-ordu baino gehiago burutu zituen, jetetan 2.200 ordu barne. Horrela, ontzi-teniente izendatu zuten eta handik aurrera espazioko ikerketara bideratu zuen bere lana.

## Bere jarduera NASAn 
1962an astronauten bigarren taldeko kide izendatua zuten beste zortzi astronautekin batera. NASAko zuzendaritzak handinahiko pilotutzat hartzen zuen Edward White. Izan ere, Gemini 4 misioko pilotua izateko aukeratu zuten, James McDivitt aginte-pilotuarekin. Horrela, 1965eko ekainaren 3an White ontziz-kanpoko hegaldia burutu zuen lehenengo estatubatuarra bilakatu zen. Hain izan zuen gustuko ontziz-kanpoko ibilaldia (EVA), ezen ontzira itzultzeko agintea eman behar izan baitzioten. Kanpoan zegoenean, eskularru termal batek leihatilatik ihes egin zuen eta Lurreko azpi-orbitara isuritako lehenengo hondakina izan zen. Hala ere, erre egin zen Lurreko atmosfera zeharkatzeko gunera iritsi zenean. Bestalde, eskotilaren mekanismoarekin arazoak egon ziren zailtasunak baitzeuden bere irekiera eta ixtearekin. Gainera ibilaldirako denbora oso mugatua zen. McDivittek eskotila ondo ixteko gai ez balitz, ezin izango zuten atmosferan sartu berriro.
Surveyor 2

**Surveyor 2** NASAren Surveyor programa barnean ilargira bidalitako bigarren espazio-zunda izan zen.

## Ilargiratzea 
(1966ko irailaren 20tik 23ra) - 1.000 kg Surveyor 1 zundaren kopia. Egonkortasun ezaren ondorioz Ilargiaren gainazalaren aurka talka egin zuen datu zientifikorik jaso gabe. Ilargiratzea: 5ºI-25ºM.

## Kanpo estekak
Surveyor 3

**Surveyor 3** NASAren Surveyor programa barnean ilargira bidalitako hirugarren espazio-zunda izan zen.

## Ilargiratzea 
(1967ko apirilaren 17tik 20ra)- 1.005 kg Ekaitzen ozeanoan jeitsiera egin zuen, 198m-ko diametroa eta 15m-ko sakonera zuen krater baten barruan. Draga baten bidez Ilargiko zorua induskatu zuen harri-koskor aurkituz 15cm-ko sakoneran. 6.315 argazki baino gehiago bidali zituen. 1967ko maiatzaren 3an bere seinalea galdu egin zen 2 astetan gaueko tenperatura baxuak jasatearen ondorioz. 1969ko azaroan, Apolo 12 misioak bere arrastroak aurkitu zituen eta zenbait atal Lurrera itzuli zituzten astronautek bere kutsadura aztertzeko.

Ilargiratzea: 2,9ºH-23,3ºM.

## Kanpo estekak
Abartzuzako gudua

**Abartzuzako gudua** Nafarroako herri hartan Bigarren Karlistaldian egindako gudua izan zen, alfontsotar eta karlistek 1874ko uztailaren 25eta 27 artean egina.

Guduan Torcuato Mendirik zuzendutako karlistek Manuel Gutiérrez de la Conchak zuzendutako liberalak menderatu zituzten, azken honek guduan bizia ere galduz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Surveyor 4

**Surveyor 4** NASAren Surveyor programa barnean ilargira bidalitako laugarren espazio-zunda izan zen.

## Ilargiratzea 
(1967ko uztailaren 14tik 17ra) - 1.002 kg Aurreko zunden betebeharrak burutu behar zituen baina Sinus Medii aldean honako honetan. Tamalez, ilargiratzearako 3 minutu falta zirenean bere seinalea galdu egin zen eta talka egin zuen zoruaren kontra. Ilargiratzea: 0,4ºI-1,3ºM.

## External links 
* Surveyor Programaren Emaitzak (PDF) 1969

## Kanpo estekak
Surveyor 1

**Surveyor 1** NASAren Surveyor programa barnean ilargira bidalitako lehen espazio-zunda izan zen.

## Ilargiratzea 
1966ko maiatzaren 30ean ilargiratu zuen Ekaitzen ozeanoan 22m/min-ko abiaduran. 1966ko uztailaren 13ra arte 11.150 argazki igarri zituen. 1967ko urtarrilaren 7an, zundak Lurrarekin azkenengo kontaktua eduki zuen. Telebista kamera eta ontziaren egoera aztertzeko 100 sentsore eramaten zituen. Ilargiaren gainazalak ontzi baten pisua jasaten zuela frogatu zen.

Ilargiratzea: 2,5ºH-43,2ºM.

## Kanpo estekak
Surveyor 6

**Surveyor 6** NASAren Surveyor programa barnean ilargira bidalitako seigarren espazio-zunda izan zen.

## Ilargiratzea 
1967ko azaroaren 7tik 10era. - 1.008 kg Sinus Medii inguruan egindako bigarren jeitsiera. Lehenengo jauzia Ilargian: 2,4m-koa hain zuzen ere. Igoerarako lehenengo entsegua. 30.100 argazki igarri zituen eta Alfa partikulak aztertu zituen. Ilargiratzea: 0,5ºI-1,4ºM.

## Kanpo estekak
Surveyor 5

**Surveyor 5** NASAren Surveyor programa barnean ilargira bidalitako bostgarren espazio-zunda izan zen.

## Ilargiratzea 
(1967ko irailaren 8tik 11ra) - 1.065 kg Lasaitasunaren Itsasoan jeitsiera egin zuen 10m-ko diametroa eta soilik Apolo 11 misioarentzat egokitutako puntutik 25km-ra. Zundak Alfa partikulen azterketa kimikoa egin zuen eta Ilargiar basaltoak aurkitu ziren. 19.118 argazki bidali zituen Lurrera eta lehenengo gaua (-150&nbsp;°C) jasan zuen baina datuen kalitateak behera egin zuen.

## Kanpo estekak
Surveyor 7

**Surveyor 7** NASAren Surveyor programa barnean ilargira bidalitako zazpigarren espazio-zunda izan zen.

## Ilargiratzea 
1968ko urtarrilaren 7tik 10ra) - 1.491 kg Tycho kraterran jetisiera burutu zuen. Zundak 21.274 argazki bidali zituen. Horrez gain, Lurra eta Jupiter fotografiatu zituen eta zorua induskatu zuen barneko burdinaren konposaketa ikertzeko. Surveyor Esplorazio automatiko estatubatuarraren azken zunda izan zen. Ilargiratzea: 40,9ºI-11,5ºM.

## Kanpo estekak
Saturn I

Saturn I eragile anitzeko lehenengo suziria estatubatuarra izan zen. Euren tankeak Jupiter eta Redstone suzirietatik zetozen eta lehenengo etapa SM-64 Navaho misiletik hartu zen. 1957ko apirilean Saturn I suziri astunatzat hartu zen, Estatu Batuetako misil balistikoen agentziak Juno V deitu zuen eta 1959ko otsailean Saturn izendatu zen. Kohetea diseinatu izan zen Jupiter IRBM eta Redstone MRBM koheteen materialak erabili ahal izateko. Halaber, Thor IRBM-ren antzeko zortzi eragile erabili ziren, S-3D, H-1 deiturikoa. Saturn I diseinatzeko garaian misil balistikoen agentzia estatubatuarrak Defentsarako Sailaren beharizanetara aurreratu zen 1960 eta 1962 urteko aldian satelite militar prest egon zitezen. Agentziak Juno V garraio orokortzat ikusten zuen ikerketarako eta erasorako eta defentsarako arma espazialen garapenerako.

Betebehar jakin batzuk Aireko Indarrarentzat bideratu ziren, Armadarako nabegazio sateliteak, errekonozimendu sateliteak, armadarako eta Aire Indarrerako komunikazio eta meteorologia-sateliteak eta armadaren tripulaturiko misioetarako laguntza barne. NASArentzat Misil balistikoen agentziaren planak erabilgarriak izan zitezkeen satelite, zunda espazialen eta egoitza-espazialen euskarri legez. Halaber, Saturn I-ak 6.7MN eragile eta beste propultsio sistemak frogatzeko balio zezakeen.

Azkenean, Estatu Batuetako Defentsa Sailak Saturn I edozein misio militarrerako handiegia eta garestia zela ondorioztatu zuen, espaziorako misio tripulatuak barne. Era berean, agentziak Saturn I jaurtiketa ibilgailu erraldoiak [[NASA]ren ardurapean egon behar zirela erabaki zuen premiazko behar izan militar ez baitzegoen. 1960ko uztailaren 1ean Misil Balistikoen Agentzia NASAren menpe gelditu zen eta Saturn suziria Apollo programaren barnean gelditu zen. Defentsa Sailak Titan suziri familia erabili zuen bere behar izanetarako, bereziki Titan III eta Titan IV. Titan III batek Saturn IB suziri baten sama erabilgarri bera eraman zezakeen baina ekoizpen- eta jaurtiketa-kostu baxuagoekin.

## S-I fasea 
Lehenengo atala, S-I, zortzi H-1 motorrez osatuta dago bere jaurtiketarako, propelentetarako bederatzi edukiontzi, zortzi hegal egonkortzaile, eragileak eusteko egitura eta beste osagaiekin batera.

## Kanpo estekak
Rapa das Bestas

[thumb|300px|[Sabucedoko **A Rapa das Bestas** jaia.]]

***A Rapa das Bestas*** Galiziako hainbat herritan ospatzen den urteroko jai bat da, non mendian aske bizi diren zaldiak *curro* izeneko itxitura batean bildu, markatu eta horiei zurda mozten zaien.

As bestas filmeko lehen bi minututan festa horretako eszenak azaltzen dira. Geroago, filmean, protagonista batzuek horrelako blokeo bat ere erabiliko dute.

## Ikus, gainera 
* As bestas

## Kanpo estekak
Erro kubiko

[[Fitxategi:Cube root.png|thumb|y=\sqrt[3]{x} ]]
Matematikan, *x* zenbakiaren **erro kuboa**, **erro kubikoa** edo **hirugarren erroa** (\sqrt[3]{x}  edo x1/3 adierazita) *a* beste zenbaki bat da, zeinaren hirugarren berretura *x* den, hau da, bere buruaz hiru aldiz biderkatuta. Adibidez, 27-aren erro kuboa hau da:

:\sqrt[3]{27} = 3,

3 \cdot 3 \cdot 3 = 3^3 = 27. baita.

Zenbaki erreal bakoitzak erro kubo erreal bakar bat du. Erro kubo erreal funtzioa bakoitia da. Adibideak:

: **8**-aren erro kubo erreala **2** da, 23 = 8 baita.
: **-8**-aren erro kubo erreala **-2** da, (-2)3 = -8 baita.

Zenbaki erreala ez bada nulua, orduan bi erro kubo konplexu ere baditu, haien artean konjugatuak direnak. Adibidea:

:\sqrt[3]{1} = \begin{cases} \ \ 1 \\ -\frac{1}{2}+\frac{\sqrt{3}}{2}i \\ -\frac{1}{2}-\frac{\sqrt{3}}{2}i \end{cases} 

Zenbaki konplexuek hiru erro kubo konplexu dituzte. Adibidea:

:\sqrt[3]{-27i} = \begin{cases} 3i \\ \frac{3\sqrt3}{2}-\frac{3}{2}i \\ -\frac{3\sqrt3}{2}-\frac{3}{2}i \end{cases} 

## Kanpo estekak
Jazinto Iturbe

**Jazinto Iturbe Barrenetxea** (Bilbo, 1951ko ekainaren 15a) kimikaria, doktorea, eta Euskal Herriko Unibertsitateko Zientzia eta Teknologia Fakultatean irakasle katedraduna izatetik erretiroa hartua. Kimika gaiak euskaraz ezagutarazteko testuak egiteko lanean nabarmendu da. 2023an CAF-Elhuyar Merezimendu Saria jaso zuen.

## Bizitza profesionala 
Kimika ikasi zuen Valladolideko Unibertsitatean, Bergarako ikastolako irakaslea izan zen gero eta 1976an hasi zen Donostiako Kimika Fakultatean lanean. Horrekin batera hasi zen kimikako testuliburuak euskaraz idazten eta Udako Euskal Unibertsitatean parte hartzen. Euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-basean, berak idatzitako 85 lan baino gehiago dira (Horien artean 21 liburu daude, 5 liburu itzuli, eta 25 artikulu).

EHUko Euskara errektorea izan zen Emilio Barbera errektorea izan zenean.

Euskarazko lehen tesina aurkeztu zuen 1974. urtean. 1982an *Atomo bakarren detektorearen aplikazio estatistikoak: fluktuazioak eta hipotesi ergodikoa* izenburuko tesia aurkeztu zuen EHUn Ferando Castaño-ren zuzendaritzapean.

1979an  Biologiako lehen ikasmaila euskaraz eman zuten irakasle aitzindarietako bat izan zen (Jazinto Iturbe, Jose Ramon Etxebarria, Itziar Urretxa, Jesus Mari Txurruka, Jesus Mari Arregi, Mari Jose Zarate eta Iñaki Garcia Gurtubai).

Besteak beste, Kimikako ikasketetako Kimikako problemak eta Zientzia eta Teknikarako euskara: zenbait hizkuntza baliabide liburuak bereak dira. 

## Euskaltzain urgazlea 
Euskaltzaindiak *euskaltzain urgazle* izendatu zuen 2006ko maiatzaren 26an. *EEBS* batzordean aritu zen 1987tik 1993ra bitarte eta Euskera agerkariarenean 2009tik.

## Liburuak 
* *Kimika orokorra* I (1977) eta *Kimika orokorra* II (1978)
* Kimikako problemak (1986 eta 1999)
* [hhttps://www.ueu.eus/argitaletxea/liburuak/zientzia-eta-teknikarako-euskara-zenbait-hizkuntza-baliabide-ii-argitalpena Zientzia eta Teknikarako euskara: zenbait hizkuntza baliabide] (2002 eta 2008)
* *Ingurugiroa* / Juan E. Figueruelo, Martín Marino Dávila [itzul.] (2013).

## Sariak 
* 2023: CAF-Elhuyar Merezimendu Saria  jaso zuen euskara eta zientzia unibertsitatearen eremuan zabaltzeko egindako lan eskergagatik eta zientziaren dibulgazioan egindako ekarpen apartagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alan Bean

**Alan LaVern Bean** (Wheeler, Texas 1932ko martxoaren 15a – Houston, 2018ko maiatzaren 26a) NASAko astronauta, ingeniari eta margolaria izan zen. Txikitatik aeromodelismoa interesatu zitzaion. Apolo 12 misioan parte hartu zuen eta, misio hartan parte hartu zuen Pete Conrad-en antza, Ingeniaritza aeronautikoa ikasi zuen, eta, Marinan pilotu gisa jardun zuen, NASAn sartu baino lehen. 1973. urtean espaziora bueltatu zen, Skylab 3 misioan parte hartu baitzuen. Bidai hartan, bi hilabetez orbitan egon zen. 49 urterekin erretiratu zen, margolaritzara dedikatzeko asmoarekin. Bere hitzak jarraituz, "Ilargian egonda hauxe pentsatu nuen: Lurrera bizirik bueltatzekotan nire bizitza nahi dudan erara biziko dut". Hura izan zen artista izatera bultzatu ziona. Horrexegatik, Ilargian egondako artista bakarra da. Berak dioenez, artista pribilegiatua da, inork izan duen bista ikusi baitu, Lurraren bista Ilargiatik, alegia.
David Scott

**David Randolph Scott** (San Antonio, Texas, 1932ko ekainaren 6a) estatubatuar astronauta, ingeniari eta militar ohia da. Bere aitaren eragina zela eta, hiru urterekin abiazioaz interesatu zen. West Point akademia ospetsuan graduatu zen. Apolo 15 misioaren komandante gisa, Ilargian oina jarri zuen zazpigarren gizona izan zen. Bertan, Galileoren grabitatearen teoria frogatu zuen. Horrek esaten zuenez, luma eta mailu bat aldi berean eroriko dira airerik ez egotekotan. Hala gertatu zen Ilargian. 1971. urtean, 39 urte zituela, Ilargira heldu zen. Hurrengo sei urteetan zehar NASAn lan egin zuen. 2004. urtean, *Two Sides of the Moon: Our Story of the Cold War Space Race* liburua argitaratu zuen Aleksei Leonov astronautarekin batera, espazioan lehen aldiz ibili zuen gizona, alegia.
James Irwin

**James Benson Irwin** (Pittsburgh, Pennsylvania, 1930eko martxoaren 17a – Glenwood Springs, Colorado, 1991ko abuztuaren 8a) estatubatuar astronauta bat izan zen eta, era berean, Ilargia zapaldu zuen zortzigarren gizona ere; izan ere, 1930eko martxoaren 17an jaio egin zen eta 71 urterekin, 1991n hil zen, bihotzekoa emanez, ilargia zapaldu zutenen arteko lehenengoa izanik. 1971. urteko uztailaren 31ren eta abuztuaren 2aren arteko tartean, Apollo 15 misioan parte hartu zuen; beste gauza askoren artean, James Irwin, ilargia *buggy* batekin igaro zuen lehenengo gizona izan zen. Bere bidaiatik bueltan, Irwinek 398 argazki saldu zizkion bildumazale alemaniar bati eta, horren ondorioz, NASAk debekatu egin zien berriro espaziora joatea berari eta bere Apolloko lagunei.
Hurrengo urtean, 1972an, talde erlijioso bat sortu zuen, *High Flight* izenekoa; izan ere, talde horrekin Ararat mendira 7 bidaia antolatu zituen, Noeren arka bilatzen.

Aurretik esan dugun bezala, 61 urterekin hil egin zen, 1991n, bihotzekoak joz.
John Young (astronauta)

**John Watts Young** (San Frantzisko, Kalifornia, 1930eko irailaren 24a - Houston, Texas, 2018ko urtarrilaren 5a) estatubatuar astronauta izan zen. Ilargia zapaldu zuen Apolo 16 misioan, 1972ko apirilaren 21ean.

## Bizitza 
San Frantzisko hirian (Kalifornia) jaio izan zen, nahiz eta Orlandon (Florida) hazi. Ingeniaritza Aeronautikoan lizentziatu zen 1952. urtean, ohore guztiekin Georgia Institute of Technology ikastetxean. Bukatu ondoren, Ameriketako Estatu Batuetako Itsas Armadan sartu egin zen, eta pilotu bihurtu.

John Youngek Ameriketako Estatu Batuetako astronauta karrerarik luzeenetarikoa osatu zuen; NASAn 1962. urtean sartu zen, eta Gemini 3an, Gemini 10ean, Apolo 10ean eta Apolo 16an bidaiatu zuen, besteak beste. 42 urtean, NASArentzat egin astronauta aktiboen zerrendan izan zen; beste bi hamarkadaz NASArentzat lan administratiboak egin ondoren, 2004ko abenduaren 31an erretiratu zen, 74 urterekin.
Charles Duke

**Charles Moss Duke, Jr.** (Charlotte, Ipar Carolina, 1935eko urriaren 3a) NASAko astronauta, ingeniari eta militar ohia da.

Txikitatik *western* pelikulak izan zituen gustuko, baina, denbora joan ahala, benetako muga zeruan zegoela ohartu zen, espazioaren mugan, alegia. Gerra Hotzean zehar, misio arriskutsuetan parte hartu zuen, hala nola, F-104 hegazkin batean ia-ia Lurraren orbitatik atera baitzen. Ehiza-hegazkinak gidatzeaz gain, 1972. urtean, Apollo 16an bidaiatu zuen. Ilargian oina jarri duen pertsonarik gazteena da, 36 urte baino ez baitzituen. Ilargian 71 ordu eman zituen. Hori izan zen haren espazio esperientzia bakarra. 1975. urtean NASA utzi, kristau bilakatu eta negozioetara dedikatu zen.
Saturn IB

**Saturn IB** bi fasetako kohete estatubatuarra izan zen. Chrysler eta McDonell Douglas enpresek ekoiztu zuten eta Saturn V suziri indartsuaren aitzindaritzat hartzen da. Orbita lurtarren hegaldietarako aginte-modulua frogatzeko erabilia izan zen.

Apollo programaren azkeen frogeetan erabili zen, 9 jaurtiketan eta 1966ko otsailetik 1975ko ekainera tripulazioarekin edo bako 5 hegaldi orbital eta azpiorbitaletan erabili ziren %100 arrakastarekin. Lehenengo fasea zortzi eragile H-1 datzan S-1B dago kerosenoz eta oxigeno likidoz 743.904 kg itsas-mailako bultzatze-indarrarekin.

Bigarren fasea oxigeno likidoz osatutako J-2 eragile bakarreko S-IVB batean zetzan. Hegaldia zuzendu zitekeen eta 104.328 kg-ko potentzia zuen. Fase honen gainean, ekipoaren kaxa eta zerbitzu-modulu]]ra lotzen zen fase konikoa aurki zitezkeen. Aginte-modulu]]a honekin lotuta zegoen eta larrialdietarako dorre jaurtigarria zeraman gainean.

68,27 metroko luzera, 43,3 Apolo konplexua gabe, eta 6,58 metroko diametroa zuen. 18.144 kilogramo 194,5 km-ko orbitan jartzeko ahalmena zuen suziri jaurtigailu honek. Skylab 2, 3 eta 4 misioen tripulatuen bektorea izan zen eta sobietarren eta estatubatuarren arteko misio bateratu bakarra, Apollo-Soyuz bateratzea, jaurtitzeko arduraduna izan zen.

## Kanpo estekak
Edgar Mitchell

**Edgar Dean Mitchell, Sc.D.** (Hereford, Texas, 1930eko irailaren 17a - Lake Worth, Florida, 2016ko otsailaren 4a) estatubatuar astronauta eta militarra izan zen.

Zientzietan graduatua Carnegie Mellon Unibertsitatean. Gidatzeko baimena 14 urterekin baino ez lortu zuen, eta, Itsas-Armadatik NASAra igaro zen. Bere espazio bidaian argialdi bat izan zuen, eta, momentu hartatik fenomeno OHEaren defendatzaile sutsua zen. Gertakari hartatik aurrera fenomeno psikikoen ikasketara dedikatu zen. Sarritan, gobernu estatubatuarrak fenomeno OHEak estaltzen zituela defendatu zuen. Ilargian oina jarri duen seigarren gizona da.
Hipermedia

**Hipermedia** idatzi, diseinatu edo testu, irudi, bideo, audio, grafiko edo mapak bezalako edukiak dituzten euskarriak konposatzeko erabiltzen diren metodo multzoa da. Modu honetan, lortutako emaitzak baita erabiltzaileekin elkar eragin dezakete. Ted Nelsonek asmatutako termino bat da eta hipertestuaren luzapen logiko bat bezala erabiltzen da, baina azken honen kasuan grafikoak, testuak, edo bideo eta audioak hiperesteka orokor bat sortzeko batzen dira, modu adarkatuan eta ez informazio bide lineal bat sortzeko. Dalerentzat (1997), hipertestuak testuko dokumentuen arteko loturei egiten die erreferentzia eta hipermediak, ordea, mota guztietako dokumentuei, informazio eta elkar-eragite jarraipen bat osatuz. Adibide argiak World Wide Web, DVD filmak eta Powerpoint eta Flash aurkezpenak dira. Eduki hauen hipermedia egituraren multzoa komunikaziorako eta giza interakziorako tresna kontsideratua dago. Zentzu honetan, hipermedia gunea dimentsio fisiko gabeko esparru bat da eta gizakion jarduera barne hartu, potentziatu eta egituratzen du, gizarte-sare zerbitzu edo online plataformak adibidetzat.

## Hipermedia garatzeko tresnak 
Bide asko daude hipermedia bat garatzeko. Edozein programazio tresna edota Adobe Flash, Adobe Director, Macromediako Authorware eta Mediador MatchWare bezalako softwareak erabil daitezke hipermedia aplikazioak autonomoak sortzeko, denbora-pasakoak gehienbat. Hezkuntza eta nenpresa kudeaketarako aplikazioak sortzeko, bestalde, datu-baseko softwereak erabiltzen dira, VisualFoxPro eta FileMaker Developer adibidez. Hiperestekak enpresa software gehienetako datu fitxategietan erantsi daitezke, Microsoft Office eta LibreOffice besteen artean.
Grafiko eta diseinuko orriekin lan egiteko PowerPoint, Quark Immedia, In Design edo Adobe Acrobat ditugu.
Hiper Publish, hipertestu eta hipermedia kudeaketarako prestatutako programa da.

## Hipermedia motak 
* Hipertestu
* Hiperfilm
* Hipergrama

## Kanpo estekak 
### Gazteleraz 
* Hipermedia Multimedia - María Jesús Lamarca Lapuente 
* Integración de materiales didácticos hipermedia en entornos virtuales de aprendizaje: retos y oportunidades
* Proyectos Hipermedia, manual de procedimientos
* Hipermedia; Laberintos Digitales 
* Diseño Hipermedia Centrado en el Usuario
* Hipermedia
Bizkaiko Industria Ingeniarien Elkargo Ofiziala

**Bizkaiko Industri Ingeniarien Elkargo Ofiziala** zuzenbide publikoko lanbide korporazioa da, 1948an sortua. Berezko lege-nortasuna du, eta bere helburuak betetzeko gaitasun juridiko osoa (publikoa nahiz pribatua). Bizkaian industria ingeniari gisa lan egin nahi duen orok nahitaezkoa du elkargo horretako kide izatea.

Elkargoaren helburu nagusiak hauek dira:

* Ingeniaritzaren garapena bultzatzea
* Lanbidea antolatzea
* Lanbidea ordezkatzea
* Elkargokideen interes profesionalak babestea Bizkaiko lurraldean
* Elkargo eta Elkartean elebitasuna bermatzea

Azken batean, elkargoaren asmoa da elkargokideen jarduera profesionala hobetzen laguntzen duten ekimenak laguntzea, bultzatzea eta koordinatzea, herritarren eskubideen berme gisa.

Honako lege testu hauek arautzen dute elkargoa: Elkargo Profesionalei buruzko apirilaren 14ko 7/1977 Legeak (Espainiako Aldizkari Ofiziala, 1997-04-15), Tituludun Lanbideei eta Profesionalen Elkargo eta Kontseiluei buruzko azaroaren 21eko 18/1997 Legeak (Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkaria, 1997-12-11) eta elkargoaren estatutuek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harrison Schmitt

**Harrison Hagan "Jack" Schmitt** (Santa Rita, Mexiko Berria, 1935eko uztailaren 3a) estatubatuar geologo, astronauta eta senatari ohia da.

Ilargia zapaldu dutenen artean, formazio militar gabeko zientifiko bakarra da Harrison Jack Schmitt. Horrexegatik, Apolo 17ko Gene Cernan komandanteak ez zuen Harrison berarekin joaterik nahi, joatekotan, bere jatorrizko laguntzailea zen Joe Engle Ilargira joango ez baitzen. Horrez gain, Schmitt Ilargira bueltatzeko ideiaren alde dago, hartako mineralak eta konposatuak aztertzeko helburuarekin.
Konjugatu (matematika)

[eskuinera|thumb|z eta bere konjugatuaren \bar{z} irudikapen geometrikoa [plano konplexuan.]]
Matematikan, zenbaki konplexu baten **konjugatua** bere zati irudikariaren zeinua aldatuz lortzen da. Hortaz, zenbaki konplexu baten konjugatua

(non a eta b zenbaki errealak diren) hau da:
{{ekuazio|
\overline{z} = a - ib.\, 
||left}}

Konjugatua sarritan honela ere adierazten da: z^*

## Propietateak 
Biz (z,w)\in \mathbb{C} ^2.
* \overline{z+w} = \bar z + \bar w

* \overline{zw} = \bar z \times \bar w

* \overline{\left(\frac{z}{w}\right)} = \frac{\bar z}{\bar w} (w\, nulua ez bada)

* \operatorname{Im}\left(z\right) = 0 bada, orduan \bar z = z

* \left|\bar z\right| = \left|z\right|

* z \overline{z} = \left|z\right|^2

* z^{-1} = {\overline{z} \over {\left|z\right|^2}} (z nulua ez bada)

## Kanpo estekak
Dublin Heuston geltokia

**Heuston geltokia** (ingelesez *Heuston Station* eta irlanderaz *Stáisiún Heuston*) Irlandako Errepublikako Dublin hiriburuan dagoen tren geltoki bat da. Irlandako geltoki garrantzitsuenetako bat da, aldiz Dublin hirian Connolly geltokiaren batera geltokirik garrantzitsuena da. Seán Heuston zubiaren alboan dago, Liffey ibaiaren hegoaldeko ertzean, Guinness garagardotegiaren parean.

1846ko abuztuaren 4ean *Kingsbridge geltokia* izenez ireki zen, halere 1966an Pazko matxinadako Seán Heuston buruzagiaren omenez berrizendatu zen.

## Iruditegia 

Irudi:Heuston railway station.jpg|Cork-Dublin trena.
Irudi:Heuston railway station Dublin.jpeg|Berriki zaharberritutako sabaila.
Irudi:Heuston.jpg|Barnealdea.
Irudi:Heuston Station, Dublin - geograph.org.uk - 375413.jpg|Kanpoaldea.

## Kanpo estekak
Dublin Connolly geltokia

**Connolly geltokia** (ingelesez *Connolly station* eta irlanderaz *Stáisiún Uí Chonghaile*) Irlandako Errepublikako Dublin hiriburuko tren eta autobus geltoki bat da, Heuston geltokiarekin bat hiri horretako geltokirik garrantzitsuena da. Liffey ibaiaren iparraldeko ertzean dago.

Dublin Area Rapid Transit trena bertatik igaro ohi da.

1844an *Amiens Street Station* izenez ireki zen. 1966an Pazko matxinadaren 50. Urteurrena ospatzearekin bat, gertakizun horretako buruzagi garrantzitsuenetako bat izan zen James Connollyren omenez berrizendatu zen.

## Iruditegia 

Irudi:Dublin Connolly.jpg|Areto nagusia.
Irudi:Dart and commuter.jpg|DART trena Connolly geltokian.
Irudi:Connolly Luas.jpg|Tranbia.

## Kanpo estekak