Xabier

**Xabier** (zaraitzueraz eta erronkarieraz: *Xabierre*) Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Zangozerria eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 54,5 kilometrora. Altuera 452 eta 1067 metro artekoa da, eta 46,70 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Xabier udalerriak bere izeneko gazteluaren inguruko lur-zerrenda txiki bat hartzen du. Gainera, Peña udalerri (egun, hutsik dago) zaharreko lurrak ditu, erabaki administratibo eta geografiko batez gehitu zitzaizkionak. Jakina, udalerriko monumenturik ospetsuena Xabierko gaztelua da, Frantzisko Xabierkoa nafar unibertsalenaren jaioterria. XX. mendean Xabierko herria gaztelutik urrunago zegoen leku batera lekualdatu zenez, gero eta erromes gehiago zetozenez, herria sortu berria zela pentsatu ohi da, gazteluaren parean garatu zenean, X. mendetik, nahiz eta azken horrek eklipsatu. Gauzak horrela, Xabierren itxura, birkokatze horren aurretik, Erriberriren edo Martzillaren antzekoagoa zen.

Bertako biztanleak *xabiertarrak* dira.

## Izena 
Xabier edo Xabierre beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Javier* (/xa'βjer/ ahoskatua)
* nafar erromantzez eta aragoieraz: *Xabier* (/ʃa'βjer/ ahoskatua)
* bretainieraz: *Zavier* (/zabier/ ahoskatua)
* frantsesez: *Xavier* (/gza'vje/ ahoskatua)
* ingelesez: *Xavier* (/zeɪ.vjɚ/ ahoskatua)
* katalanez: *Xavier* (/ʃa'βje/ ahoskatua)
* okzitanieraz: *Xavier* (/ʃa'βjer/ ahoskatua)
* portugaleraz: *Xavier* (/ʃɐ'vjɛr/ ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Scaverri* (922)
* *Scauierri* (1036)
* *Esabierri* (1040)
* *Scaberri* (1040)
* *Xauierre* (1055)
* *Exavierre* (1055)
* *Exabirri* (1061)
* *Exaverre* (1063)
* *Sciaberraça* (1066)
* *Saverri* (1086)
* *Issauier* (1237)
* *Exavierr* (1359)
* *Xauierr* (1366)
* *Xavier* (1534)
* *Xabier* (1627)
* *Zabier* (1672)
* *Xabier* (1712)
* *Xabierre* (1801)
* *Xavier* (1845)
* *Javier* (1918)
* *Xabier* (1966)
* *Javier* (1969)
* *Xabier* (1974)

### Etimologia 
Xabierren izena *Etxaberri* izen zaharretik dator, "etxe berria" esan nahi duena ("etxa-" hitz elkarteetan, "etxe" da batuaz). Bilakaera honako hau izan ei zen: *Exaberri* > *Xaberri* > *Xabierre* > *Xabier*. Izena Xaberri, Chabierre d'Ara, Xabierre-Cuarnas, Xabierregai edo Xabierre-Latre bezalako herriekin lotuta dago. Izan ere, *Etxeberri* leku-izenak, mendebalderantz *Etxabarri* edo *Etxebarri* gisan eboluzionatu zuenak, ekialderantz *Etxaberri* gisan eboluzionatu zuen, eta Huescako eremuetan *Xabierre* eta antzekoak ageri dira. 1025. urteko datazioa duen Arabako nabarran *Essavarri* birritan dokumentatzen da, (Ganboa aldeko garai hartako bi leku-izen).

## Ezaugarriak 
### Armarria 
Xabierko armarriak honako blasoi hau du:

Xabierko Azearitz Zarekoa (*Aznárez de Sada*) familiaren armarria zen. Horrela deskribatzen zen «Nafarroako armarrien Antzinako Liburuan», eta ziurrenik munduko armarririk ezagunenetako bat izango da, estanpa, intsignia, domina eta abarretan asko erreproduzituta baitago.

### Bandera 
Xabierko banderak Xabierko armarriko elementuak dauka hondo gorri baten gainean, koroarik eta formarik gabe.

### Goiburua 
Xabierko goiburua "Santuaren sehaska" ("La cuna del santo") da. Lelo horrek Frantzisko Jatsu Azpilkuetaren jatorriari egiten dio erreferentzia, Frantzisko Xabierkoa izena jarri baitzioten. Erromatar Eliza Katolikoaren arabera, *santu* bat da.

## Geografia 
Xabier Aragoi ibaiaren ibarrean dago, Berdungo Kanalaren eta Oibarko ibarraren artean. Zangozaldean zein Zangozerrian dago, nekazaritza-arro emankor batean, baina Leire edo Peña bezalako mendilerroetatik gertu.

### Mugakideak 

## Ekonomia 
Jarduera gisa eraikuntza-arloko enpresa bakarra agertzen da. Nekazaritza-sektoreak 32 pertsona hartzen ditu, eta horietatik 15 dira jarduera nagusia. Herri txikia izanik, biztanle gehienek beste udalerri batzuetan egiten dute lan, batez ere Zangozan. Hala ere, udalerriko jarduera nagusia turistikoa da, eta kudeatu beharreko ondare kultural eta historiko handia du, besteak beste, Xabierko gaztelua eta zerbitzu turistikoak (zaharberritzea, ostatua).

## Politika 
Xabierko udaletxea herrigunean dago, eta idazkaria, era berean, Ezporogiko Udalako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Laura Guindano Tainta da, *San Frantzisko Xabierkoa* zerrendako hautagai gisa aurkeztu zena.

### Hauteskundeak 
#### Udal hauteskundeak 

#### Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

| valign="top" |

|}

### Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea herri berrian dago.

* HELBIDEA: Santua kalea, 1

#### Egungo banaketa 
Xabierko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Laura Guindano Tainta da, *San Frantzisko Xabierkoakoa*. Zinegotziak 4 daude:

* Roberto Gonzalez Blanco (San Frantzisko Xabierkoa)
* Santiago Guindano Laborda (San Frantzisko Xabierkoa)
* Maria Javier Ramirez Gil (San Frantzisko Xabierkoa)
* Ana Perez Perez (San Frantzisko Xabierkoa)

#### Alkateak 
1979tik, Xabierrek 4 alkate izan ditu:

## Garraioa 
La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Uztarroze eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea:

* Uztarroze - Izaba - Urzainki - Erronkari - Garde - Burgi - Esa - Xabier - Zangoza - Ledea - Irunberri - Nardoze Alduate - Ibargoiti - Elo - Noain - Cordobilla eta Iruñea

## Kultura 
### Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Xabier atzerakada-eremuan sailkatu zen: han, euskarak hain atzerakada handia izan zuen, non bertako hiztunik apenas geratzen zen.

Koldo Zuazok, 2010ean, Xabier ez-euskal eremuan sailkatu zen.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Xabier eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren % 2,44k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 2,60k eta 2018n % 1,00k.

### Jaiak 
* Xabierraldia, martxoko lehen asteburuan
* Sauseko Andre Mariaren erromeria, maiatzeko bigarren igandean
* San Frantzisko Xabierreko jaiak, abuztuko lehen asteburuan
* San Frantzisko Xabierrekoaren eguna, abenduaren 3an

## Ondasun nabariak 
* Xabierko gaztelua, X. mendeko gaztelua.
* San Frantzisko Xabierkoaren basilika, XIX. mendeko kristiau basilika, eklektiko estiloan.
* Peñako gaztelua, XI. mendeko gaztelu zaharra.
* Peñako multzo historikoa, Erdi Aroko herri hustua, 1950ra populatua.
* Peñako San Martin eliza, XIII. mendeko kristiau eliza, gotiko estiloan.
* Deikundearen eliza, XVII. mendeko kristiau eliza.
* Molinatz, XIV. mendeko errota, Aragoi ibaiaren gainean.

## Xabiertar ospetsuak 
* Frantzisko Xabierkoa (1506-1552), misiolari, idazle eta esploratzailea. Eliza Katolikoko Santua eta Jesusen Lagundiaren fundatzaile nagusietako bat.
* Nieves Ciprés (1969-), politikaria.

## Herri senidetuak 
Xabier ondorengo herriekin senidetuta dago:

*  San Javier

## Irudiak 

Fitxategi:Javier-04-Kirche-Burg-Kinder-1996-gje.jpg|Gaztelua
Fitxategi:Vista del pueblo de Javier.jpg|Santu karrika
Fitxategi:Basilica de San Francisco Javier 01.jpg|Basilika
Fitxategi:Peña - Vista de la iglesia parroquial de San Martín.jpg|Peña
Fitxategi:Convento de las Misioneras de Cristo Jesús 04.jpg|Deikundearen eliza

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV*, Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Zangozerria
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Xabierko Udalako webgune ofiziala