open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kvasir

**Kvasir** eskandinaviar mitologiako jainko bat da. Jainko guztien listutik sortua izan zen, honela, Vanir jainkoen artean jakintsuena bihurtuz. Bi anaik, Fjalar eta Galar nanoek, euren leizean oturuntza batetara gonbidatu eta hil egin zuten. Nanoek, jainkoaren odola eztiarekin nahastu eta mantendu egin zuten. Nahasketa artzitu eta olerkariak inspiratzen zituen ezti-ura bihurtu zen.

Beranduago, Gilling eta honen emaztea hil zituzten. Gillingen seme zen Suttungek, bere gurasoen heriotzagatik haserre, nanoak itsasora eraman zituen eta itsasgorak estaliko zuen arrezife batean jarri zituen. Nanoek, ezti-ura eskaini zioten euren bizitzaren truke. Suttungek ezti ura hartu zuen, bere etxera eraman, mendi baten erdian ezkutatu eta bere alaba Gunnlodi, hura zaintzeko eskatu zion.

Odinek, ezti-ur hura lortzea erabaki zuen, eta Suttungen anaia zen Baugirentzat lan egin zuen uda oso batez, eta, ondoren, ezti-ur tragoxka bat eskatu zuen. Baugi, mendian zulatuz ezkutatu zen, eta Odin, suge bihurtu eta narrasean joan zen. Barruan, Gunnlod, Suttungen alaba, ezti-ura zaintzen ari zen, baina Odinek, hiru tragoxka emateko konbentzitu zuen. Odinek ezti-ur guztia edan zuen, arrano bihurtu eta ihes egin zuen.

## Kanpo estekak
Baugi

**Baugi**, eskandinaviar mitologian, Jotun bat zen, Suttungen anaia, olerkaritzaren ezti-ura gorde zuena Fjalar eta Galar nanoengandik lortu ondoren, Suttungen aita eta Baugiren osaba zen Gilling hil zutenak.

Odinek, ezti-ur hori lortzea erabaki zuen, eta Baugi nekazariarentzat lan egin zuen uda oso batez, eta, ondoren, ezti-uraren tragoxka bat eskatu zuen. Baugi, mendi batean zulatuz ezkutatu zen, eta Odin, suge bihurtu eta narrasean joan zen. Barruan, Suttungen alaba zen Gunnlod, ezti-ura zaintzen ari zen, baina Odinek, hiru tragoxka emateko konbentzitu zuen. Odinek, ezti-ur guztia edan, arrano bihurtu eta ihes egin zuen.

## Kanpo estekak
Erraldoien Galtzada

**Erraldoien Galtzada** (ingelesez ''The Giant's Causeway*, irlanderaz *Clochán an Aifir* edota *Clochán na bhFomhórach*, eta Ulsterko eskozieraz *tha Giant's Causey*), duela 60 milioi urte gertatu zen erupzio bolkaniko batean jatorria duten 40.000 basaltozko zutabe dituen eremu bat da. Irlanda uhartearen iparrekialdeko kostaldean dago, Ipar Irlandako Antrimeko konderrian dagoen Bushmills herritik 3 kilometro inguru iparraldera. 1986an Gizateriaren Ondare eta, 1987an Erreserba Natural Nazional izendatua izan zen. 1693an deskubritu zen.

Itsasoaz bestalde, Eskozian, antzeko egitura duen *Fingalen haitzuloa'' kokatzen da.

## Bere sorreraren irlandar elezaharra 
thumb|ezkerrera|220px|Basaltozko zutabeak
Irlandarrek, harkaitz eraketa honentzako elezahar bat dute.

Istorioaren arabera, bi erraldoi zeuden: bata Irlandakoa eta bestea Eskoziakoa. Hauek, oso gaizki konpontzen ziren, eta etengabe, elkarri, harkaitzak botatzen zizkioten. Hainbeste harkaitz botatzearen ondorioz, itsaso gainean harkaitz eremu bat eratu zen. Eskoziar erraldoiak, harkaitz bidea zeharkatu eta bere aurkaria garaitzea erabaki zuen, irlandarra baino indartsuagoa baitzen. Irlandar erraldoiaren emazteak, eskoziarra zetorrela ikusi zuenean, bere senearra haurrez jantzi zuen. Eskoziarra iristean, haurraren tamaina ikusi, eta, honen aita, hiru aldiz handiagoa izango zela pentsatu zuen, eta, beraz, harkaitzak gogor zanpatuz ihes egin zuen. Orduan, harkaitz hauek, itsasoan hondoratu ziren, beste erraldoia Eskoziara hel ez zedin.

## Fruizko zutabe basaltikoak 
Bizkaian dagoen Fruiz herriko meategi batean ere geologikoki ikusgarriak diren zutabe basaltikoak daude. Erraldoien Galtzadakoen modukoak.

Arroka bolkanikoa da Basaltoa, Lur planetako gainazalaren %70a osatzen du, lurrazal ozeanikoa basaltoz osaturik dago. Ilargiko beltzuneak eta Martitzeko hainbat gune ere basaltikoak dira. Baina laba basaltikoak batzuetan zutabe erako egitura bitxi hauek osatzen zituen. Zutabe horien forma hexagonala izan ohi da.

Elgoibar inguruan eta Sopelako hondartzaren Ekialdeko aldean aurkitu ahal dira beste erako formazio basaltikoak, kuxin-laba izenez ezagutzen den formazioa. Pillow-laba hauek bakuola kontzentrikoak izan ohi dituzte eta forma biribilduak.
Fitxategi:Zutabe basaltikoak, Fruiz 1.jpg|Fruizeko zutabe basaltikoak
Fitxategi:Walking on stones Giants Causeway Northern Ireland.jpg|Erraldoien Galtzadako zutabeak Irlandan

## Ikus gainera 
* Fingalen haitzuloa
* Fruiz
* Basalto

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Erraldoien Galtzadaren gida ofiziala
Gleipnir

Eskandinaviar mitologian, **Gleipnir** Æsir jainkoek, Fenrir lotzeko erabili zuten soka hautsezina zen. Jainkoek eskatuta nanoek eraiki zuten. Gleipnir soka arin, zetatsu eta fin bat zen, baina, aldi berean, hautsezina. Sei osagai miragarriz egina zegoen:

* Katu baten urratsen soinua
* emakume baten bizarra
* mendi baten erroak
* hartz baten zurdak (nerbioei edo sentsibilitateari erreferentzia egiten ziotela uste da)
* arrain batzuen ufada
* txori baten listua

Fenrir preso hartzeko, lehiaketa batean parte harraraziz engainatzea beharrezkoa izan zen. Otsoa jainkoez fidatzen ez zenez, horietakoren batek, eskua bere ahoan uztea exigitu zuen, jokoak irauten zuen bitartean. Inor ausartzen ez zenez, Tyr jainkoa izan zen amore eman zuena, eta bere eskua galdu zuen, Fenrirrek, jokoaren trikimailua ikusi zuenean, bere ahoa itxi baitzuen jainkoaren esku gainean, hau moztuz.

Gleipnirrek, Ragnarökerarte iraungo du. Une horretan, Fenrir bere loturetatik askatukoa da, Odin hilko du eta bera, Vidarrek hilko du.

## Kanpo estekak
Eudora

**Eudora**, greziar mitologiako hiru pertsonairen izena da:

* Nereidetako bat.
* Hiadeetako bat.
* Ozeanideetako bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gilling

**Gilling**, eskandinaviar mitologian, Jotun bat zen, Suttungen aita. Bera eta bere emaztea, Fjalar eta Galar nanoek hil zituzten.

Gilling, nahiko erraldoi leloa zen. Fjalar eta Galar nanoek, laku baten erdirantz arraun egin zezan konbentzitu zuten. Ondoren, txalupa urperatu zuten, eta, urperaketaren hondarrekin, kostaldera iritsi ziren, Gilling, halakorik egiteko nahiko traketsa zena, ito egin zen bitartean.

Bere emaztea, bi nanoak bere etxearen sabaira igo eta Gilling hil dela gogor axanpatzen dutenean eraila da. Gillingen emaztea, etxetik, korrika eta atsekabetuta irteten denean, Fjalar eta Galar nanoek erraldoiaren burura errota baten gurpila botatzen dute, hau hilez. Gillingen seme zen Suttungek, mendekatuko zela esan zuen, eta bi nanoak, itsasgorak ia estaltzear zegoen harkaitz batetara lotu zituen. Nanoek, askatzeko erregutu zioten, ezti-ur magikoa eskainiko ziotela eta. Eta Suttungek onartu egin zuen.

## Kanpo estekak
Sandwich plaka

thumb|500px|Sandwich plakaren mapa
**Sandwich plaka** mikroplaka tektoniko bat da. Bere hedadura, 0,00454 estereorradianekoa da. Orohar, Scotia plakarekin lotua dago.

Ozeano Atlantikoaren hegoaldean dago, Hegoaldeko Sandwich uharteen zati bat hartzen duelarik.

Sandwich plakak, Hego Amerikako plaka, Scotia plaka eta Antartikako plaka ditu mugakide.

Aipaturiko hiru plakekin dituen mugak, Sandwicheko fosak eratzen ditu Hegoaldeko Sandwich uharteen ipar eta eki kostaldean.

Plaka, milioi bat urteko 1,84ºko errotazio abiaduran mugitzen da, 19º 02' hego latitudean eta 39º 64' eki longitudean kokatutako polo baten arabera.

## Kanpo estekak
Berrozi

**Berrozi** Arabako Bernedo udalerriaren ipar-ekialdean dagoen herri abandonatua da, hiribilduaren titulurik ez daukana. Kapildui mendiaren ekialdean kokatuta dago.

## Mugakideak 
Izartza ipar-mendebaldean eta Azazeta (Arraia-Maeztu) ekialdean mugakide ditu.

## Historia 
1025. urteko Donemiliagako goldea dokumentu ospetsuan, ***Berrozihavi*** toponimoaren aldaerarik zaharrena agertzen da. Gero ez da Erdi Aroan berriro ere dokumentatuko.

1961 arte Arluzea udalerriaren zati, 1961-1976 tartean Arluzea-Markiz delakoaren barnean kokatu zuten azken urte horretan Bernedora pasa arte.

## Tiro eremua 
Ertzaintzak 1980ko hamarkadaren hasieran bizkartzainen taldea entrenatzeko lekua herri honetan (dagoeneko biztanlerik gabea) kokatu zuen, eta hori dela-eta talde berezi horrek "berrozi" izena hartu zuen. Eusko jaurlaritzak 150 milioi pezeta ordaindu zituen 700 hektareako eremu hori erosteko.

Gero Berrozi ertzaintzaren egoitza bilakatu zen.

## Oharra 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arabako Mendialdeko kuadrilla

## Kanpo estekak 
*  Bernedoko herriak udaleko webgunean
Fenix

**Fenixa** (; eta ) arrano baten neurriko hegazti mitologikoa da, luma gorri, laranja eta hori kolore gorrikoa, moko eta atzapar indartsuekin. Bere errautsetatik berpizten zen hegazti miragarria zen. Mito batzuen arabera, bizilekua Ekialde Hurbilaren eta Indiaren arteko eskualdean zuen, Egipto eta Afrikako iparraldera ere iristen zelarik.

500 eta 1000 urte bitarteko bizitza zikloa du. Zikloa amaitzear dagoenean adaxkaz habia egiten du, habiak sua hartzen du eta suak habia et txoria kiskaltzen ditu. Hortik fenix gaztea edo fenixaren arrautza ateratzen dira, berriz jaio eta berriz bizi da. Fenix txori berria aurrekoa hainbat urte biziko da. Fenixak bere errautsetatik birsortzeko duen gaitasunak hilezkortasuna adierazten du.

## Kanpo estekak 
* Carlos Thorne, fenixaren antzera. Gazteleraz.
Anestesia (medikuntza)

thumb|300px|Anestesiaren ondoren esnatzeko prozesuan dagoen pertsona
**Anestesia** pertzepzioa blokeatzeko teknika da, mina kentzea barne, eta kirurgia-ebakuntzak egin baino lehen erabiltzen da (dena den, gaur egun erditze-unerako ere askotan erabiltzen da anestesia –epidurala–, Mendebaldeko gizartean batik bat). Teknika-mota handi bi bereizten dira, oro har: alde batetik, tokiko anestesia edo gorputzaren leku jakin batean ezartzen dena; bestetik, anestesia orokorra edo pertzepzioa erabat ezabatzen duena behin-behinean.

Aldi batekoa edo kronikoa izan daiteke; elementu berezi baten bidez edo gaitz baten ondorioz sortzen da anestesia. Ebakuntzetan erabili ohi dira anestesia sortzeko asmatu diren konposatu kimiko artifizialak. Bi eratakoak izaten dira: nerbio-sistema zentralean eragiten duena (anestesia orokorra), eta sentiberatasunaren berri hartzen duten nerbioetan eragiten duena (gorputzaren atal bateko anestesia). Lehen motakoak gorputz osoan eragiten du, eta oharmena ere galdu egiten da. Bi eratako anestesia orokorrak erabiltzen dira: batzuk usaindu egiten dira, eta besteak, berriz, ziztatu, berriz. Lau aldi bereizten dira era horretako anestesiak erabiliz gero: lehenik, minarekiko sentiberatasuna galtzen da; bigarrenik, ameskeriak sorrarazten ditu; hirugarrenik, loa ekartzen du, eta minarekiko sentiberatasuna kendu; eta, azkenik, arnasketa ere gelditu egiten du.

Gorputzaren atal bateko anestesian, aldiz, ez da oharmena galtzen. Era horretako anestesiaren barruan, hainbat mota daude, anestesian erabiltzen den sustantziaren eta haren erabileraren arabera. Antzina, kokaina erabiltzen hasi ziren anestesiko lokal moduan, baina, arriskutsua denez, baztertuta geratu da, eta beste substantzia batzuen bidez lortu dira anestesiko sintetikoak; adibidez, nobokaina. Anestesian espezialista direnek erabakitzen dute une bakoitzean zer motatakoa den komenigarria.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Anestesiologia

## Kanpo estekak
Aldor

**Aldor**, Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2544an jaio zen eta Rohango hirugarren erregea izan zen. Bere aita Bregoren oinordekoa eta Baldorren anaia txikia izan zen.

Meduseldeko gazteluaren eraikuntzaren ospakizun oturuntzan, Baldorrek, Hildakoen Bidezidorra zeharkatuko zuela agindu zuen, eta zeharkatzen saiatzen desagertu zen. Horregatik, bere aita Aldor Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2570ean hil ondoren, Aldor izan zen oinordekoa, Rohango hirugarren errege eta tronuan urte gehien eman zituen erregea bihurtuz.

Bere erregealdi luzea, Rohanen oparotasun gehieneko garaia izan zen, rohirrim kopurua igo egin zen, eta dunledinarrak Rohango Pasabidera kanporatu zituen, Adorn eta Isen ibaien artean. Gainera, Sagrarioa ezarri zuen babesleku bezala zailtasun garaietarako.

Aldorrek seme-alaba ugari izan zituen, horietatik, hiru nagusienak, alabak izan zirelarik. "Zaharra" ezizena jaso zuen, 75 urtez errege bezala eman ondoren, eta 102 urterekin hil zen, bere lehen herenbiloba jaio eta urte betera. Bere oinordekoa, bere seme Frea izan zen, 75 urte izan arte zain egon behar izan zuena errege bihurtzeko.
Nazio Askapenerako Fronte Sandinista

**Nazio Askapenerako Fronte Sandinista** edo **FSLN** (jatorrizko izena, gaztelaniazkoa: *Frente Sandinista de Liberación Nacional*) Nikaraguako alderdi politiko ezkertiarra da, Carlos Fonsecak beste batzuen artean Kubako Iraultzaren garaian sortutakoa gerrilla moduan eta Anastasio Somozaren ondorengoak borrokatuz.

Izena Augusto César Sandino (1895-1934) iraultzaile nazionalistari hartu zion haren omenez. Alderdiak Managua hiriburuan egoitza nagusia dauka.

## Historia 
1962. urtean sortu zen erakundea, bere lehen helburua borroka armatuaren bidez Somozaren gainbehera lortzea izanik. 1974. urtetik aurrera areagotu zituzten ekintza armatuak estatuaren iparraldean, eta 1977. urtean hiru adarretan banatu zen FSLN: *Guerra popular prolongada* (Tomás Borge) eta *Tendencia proletaria* (Carrión, Wheelock), marxista-leninistak biak, eta *Terceristas* (Daniel eta Humberto Ortega, Edén Pastora, Tirado). 1978. urtetik aurrera Somozaren aurkako eraso gogorrak bideratu zituen fronteak (nazioko jauregiaren okupazioa) eta hiru adarrak batzeko urratsak eman ziren (1979). 1979. urtean hasi zen Nikaraguako gerra zibila eta urte berean Fronte Sandinistak Nikaragua osoa konkistatu zuen. Batasun nazionaleko gobernua eta gudaroste sandinista eratu zituzten ondoren. Nikaraguako aginpidean izan zen 1979. urtetik 1990. urtea arte eta 2007tik aurrera.

## Herrialdeko buruzagitza 
Daniel Ortega herrialdeko presidente birritan izan da, 1985etik 1990era lehenengoz eta 2007tik aurrera bigarrenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Grislin

**Grislin**, Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den ibai bat da, eta Eraztunen Jauna eleberrian agertzen da. Langwell ibaiarekin batera, Anduin ibaia eratzen duten Rhovanioneko ibaietako bat da. Ered Mithrin mendietan jaiotzen da, eta, bere urak, hegoalderago isurtzen ditu, Oihan Ilunarekiko paraleloan.

Anduin ibaiaren iturburua den eskualdean finkatu ziren Eotheodak, Rohirrimen arbasoak zirenak; horregatik, Tolkienen seme den Christopher Tolkienek, ibaiaren izenaren bigarren zatia, *-lin*, anglosaxoierako *hlynn* (uharra) hitzetik letorkela uste dut, literalki, ziuraski, "Zaratatsua" esan nahi zuena.

## Kanpo estekak
Aukera-arrazoi

Estatistikan, **aukera-arrazoia**, 2x2 kontingentzia taula baterako, bi aldagai dikotomikoen arteko asoziazioa edo lotura neurtzen duen estatistiko edo neurri bat da, saiakuntza zientifikoetan, epidemiologian gehien bat, mendeko aldagai bati buruz ustezko faktore edo tratamendu baten efektuaren tamaina aztertzeko erabiltzen dena.

## Kalkulua 
2x2 kontingentzia taula hau eratu da, 180 pertsonekin botika batekin egindako saiakuntza bat eginik, botikak jasaten duten gaixotasuna arintzeko balio izan duen edo ez aztertu ondoren:

Tratamendu ezberdinetarako momioak kalkulatzen dira, gaixotasuna arintze aldera:

:M_{arindu}(botika\ hartu)=\frac{\frac{60}{90}}{\frac{30}{90}}=2

:M_{arindu}(botika\ ez\ hartu)=\frac{\frac{45}{90}}{\frac{45}{90}}=1

Azkenik, momioen arrazoia kalkulatzen da:

MA_{arindu}(botika\ hartu)=\frac{M_{arindu}(botika\ hartu)}{M_{arindu}(botika\ ez\ hartu)}=\frac{2}{1}=2

## Interpretazioa 
Tratamendu baterako aukera-arrazoia zenbat eta handiagoa, tratamendu horren eragina nabariagoa da. Arrazoia 1 denean, tratamenduak ez du inongo eraginik eta bi aldagaiak erabat independenteak direla esan daiteke. 1 baino handiagoa denean, tratamenduak eragin positiboa du aukeratu den ondoriorako eta eragin positiboa hau orduan eta nabariagoa izango da, aukera-arrazoia zenbat eta handiagoa izan. 1 baino txikiagoa denean, tratamenduak eragin negatiboa du aukeratu den ondoriorako.

Arestiko adibidean, arintze aldera botika hartzaren momio arrazoia 2 denez, botika hartzeak gaixotasuna arintzearen alde jokatzen duela egiaztatzen da. Zehatzago, botika hartu dutenetan gaixotasuna arintzeko aukerak (edo zehatzago momioa) botika hartu ez dutenetan bi halako direla esan daiteke.

## Kanpo estekak
Anduniëko Jaunak

**Anduniëko Jaunak**, Tolkienen legendariumean agertzen diren pertsonaiak dira. Numenorreko nobleziako Dunedainak dira, Silmariënen ondorengoak, Tar-Elendilen alaba nagusia, garaiko legeen ondorioz (Tar Aldarionek aldatu arte), Silmariëni zetrua eman ezin ziola eta, Anduniëko portuen jauntza eman ziona, Numenorreko lurren mendebaldean.

Lehen Jauna Valandil izan zen, Silmariënen semea, eta "erregeen etxekoen ondoren, ohore gehien zutenak bezala hartzen ziren, Elrosen leinukoak izateagatik". Erregeei leial ziren jaunak ziren, eta beti zeuden zetruaren aholkularirik garrantzitsuenen artean.

Hala ere, hasieratik sentitu zuten Eldarrenganako maitasun berezi bat, baita Valarrekiko errespetu handia ere, eta itzala Numenorren hazi zenean, Leialei, ahal izan zuten bezala lagundu zieten, erregeen bihotza, aholkurik zuzenenak emanez zuzentzen saiatuz. Eurei buruz ez da askorik ezagutzen, ezta zenbat izan ziren ere, denbora askoan zehar, ez baitziren ageri-agerian aurkeztu, baina, eurei buruz hitz egiten direnen artean, Inzilbêth, Eärendur jaunaren iloba zegoen, Ar-Gimilzôr erregearekin ezkontzera behartua izan zena eta norekin bi seme izan zituen, Inziladûn eta Gimilkhâd, lehena, beranduago, Tar-Palantir bezala ezagutua izan zena. Hala ere, ospetsuena, Amandil izan zen, Numendilen semea, aldi berean, Anduniëko azken jauna izan zena Ar-Phârazon erregearen erregealdian. Leialak, Sauronen gaiztotasunetik babesteko ahal bezain beste egin zuen eta mendebalderantz ohartu gabe nabigatu zuen Valarrei laguntza eskatzeko asmoz, ordutik aurrera, berari buruz sekula gehiago ezer jakin ez zelarik.

Anduniëko Jaunen bitartekaritzaren bidez, Elrosen leinua mantendu ahal izan zen Numenor erori ondoren (eta eurekin salbatu zen Barahirren eraztuna, Amandilen seme zen Elendilek, hondoratzetik salbatzea lortu baitzuen, eta, bere seme Isildur eta Anarionekin batera, erbesteko erresuma numenortarrak sortu zituzten iparraldean, (Arnor) eta hegoaldean, (Gondor).
Soldadura

[thumb|300px|[Arku-soldaketa]]

**Soldadura** edo **Soldaketa** bi materialen arteko bategitea burutzen den fabrikazio prozesu bat da (orokorrean metalak edo termoplastikoak), normalki fusio edo koaleszentzia baten bidez lortzen da, prozesu honetan bi piezak urtuaz soldatzen dira eta betegarri urtu bat gehituz (metal edo plastikoa), azken honek soldatu behar diren piezek baino fusio-puntu txikiagoa izan behar du, urtutako materialaren bustialdia lor dadin (**"soldadura bustidura"**), hau hoztean lotura sendo bat bilakatzen da. Batzuetan presioa beroarekin batera erabili ohi da, edo bestela bere buruz, soldadura egin dadin. Hau **soldadura biguina**rekin (ingelesez, *soldering*) eta **soldadura gogorra**rekin (ingeleraz, *brazing*) kontrakotasunean dago, kasu hauetan bi lan piezen arteko lotura lortzeko fusio puntu baxuko materialaren urtzea behar da, betiere lan piezak urtu gabe.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Oxiebaketa

## Kanpo estekak
Atalo II.a

'*Atalo II.a *Filadelfo'''* (, «Anaia maite duena») (K.a. 220-K.a. 138), Pergamoko errege bat izan zen. Atalo I.a *Soter'' erregearen bigarren semea zen, eta, tronura, bere anaia Eumenes II.a K.a. 159an hil ondoren igo zen.

Karneade filosofoaren ikaslea izan zen eta bere izena daraman ataria jasoarazi zuen Atenasen.

Errege izan aurretik, Atalo, jeneral nabarmen bat izan zen. K.a. 190ean, seleukotarren inbasio bati aurre egin zion, arrakastarekin, eta, hurrengo urtean, bere indarrak, erromatarrekin batera, Gneo Manlio Vulsoren agindupean Galazian borrokatzera zuzendu zituen. K.a. 182an, berriz seleukotarren aurka borrokatu zuen, Farnatzes I.a Pontokoa erregearen armadarekin bilduz. Azkenik, berriz lagundu zien erromatarrei K.a. 171n, Publio Lizinio Krasorekin aliatua Grezian Hirugarren Mazedoniar Gerran.

Atalok, zenbait misio diplomatiko ere bete zituen Erroman eta erromatarren estimua lortu zuen. Halako une batean, hauek, bere anaia tronutik kentzeko laguntza eman zioten, baina Atalok ez zuen onartu. Errege bihurtu zenean, erromatarren laguntza jaso zuen Prusias II.a Bitiniakoaren aurka K.a. 156 eta K.a. 154 bitartean, eta bere alde jarri ziren, Alexandro Balas erregegaiari, seleukotar tronua Demetrio I.a Soterri kentzen laguntzeko K.a. 150ean, eta, hurrengo urtean, Nikomedes II.ari laguntzeko, bere aita Prusias II.a tronutik kentzeko.

Bere erresuma hedatu zuen bere laguna zen Areriarates V.a Kapadoziakoaren laguntzarekin, eta Filadelfia eta Ataleia hiriak sortu zituen. Arte eta zientzien patroi ospetsu bat izan zen, baita brodatu mota berri baten sortzailea ere. Aguretu zenean, bere gobernu lanetako batzuk, Filopoemen izeneko bere ministroari eman zizkion.

## Erreferentziak
Metamizol

**Metamizola** edo **diperona** konposatu organikoa da, C13H17N3O4S formula duena pirazolonen familiakoa. Botika gisa baliatzen da mina, sukarra eta espasmoak tratatzeko. Ahoz edo injektatuz hartzen da.

Espainian eta Fantzian *Nolotil* markarekin saltzen da besteak beste.

## Erabilera eta estatusa 
1922an lehen aldiz botika gisa usatzen hasi zen metamizola eta hainbat hamarkadetan erabilerak ez zuen mugarik izan estatu askotan. Botikak eragindako agranulozitosi eta anemia displastikozko kasuak agertzen hasi zirenean, nahiz eta oso bakanak ziren, errezeta ezinbesteko bihurtu zen estatu gehienetan.

2024ean Sendagaien Europako Agentziak metamizolaren estatusa berrikusteko azterketa abiatu du botikaren albo kalteen neurria ebaluatzeko, Europar Batasunaren 19 estatutan erabiltzen baita

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gneo Manlio Vulso

**Gneo Manlio Vulso** (?-K.a. 189) erromatar kontsul bat izan zen K.a. 189an, Marko Fulvio Nobiliorrekin batera. Asia Txikiko galaziarren aurkako kanpaina arrakastatsu baten buru izan zen kontsul izan zen garaian, Galaziar Gerra bezala ezagutzen dena.

Vulso, Manlia genseko patriziar bat zen, baina, ezagunagoa den gens Torcuata adarrarekin zuen lotura, ezezaguna da. K.a. 256an Marko Atilio Regulorekin batera, eta K.a. 250ean kontsul izan zen Luzio Manlio Vulso Longoren ondorengoa izan zitekeen.

Aulo Manlio Vulso, hamaika urte beranduago, K.a. 178an kontsul izan zena, bere anaia txikia izan zitekeen.
Dendrograma

Estatistikan, **dendrograma**, grekera klasikozko *dendron*, "zuhaitz", *-gramma*, "marrazki", hitzetatik, zuhaitz erako diagrama da. Multzokatze tekniken jomuga da: dendrogramak elementu ezberdinen bilketa eta osatutako multzoak erakusten ditu, elementu eta multzo ezberdinen arteko distantziak azalduz. Distantziak elementuen gainean jasotako datuetan oinarrituz kalkulatzen dira. Adibide gisa, hona dendrograma bat:

 --0---------10---------20---------30---------40---------50---------60
 A--------|
          |---------------------------------------|
 B--------|                                       |
                                                  |-------|
 C-------------------------------|                |       |
                                 |----------------|       |
 D-------------------------------|                        |----------
                                                          |
                                                          |
 E--------------------------------------------------------|

Arestiko dendrograman, A, B, C, D eta E elementu, objektu edo banakoen elkarketak eta ondorengo multzoen bilketak azaltzen dira. Ardatz horizontalean distantziak azaltzen dira. Elementu antzekoenak A eta B dira, distantzia txikienera elkartzen direnak direlako. Bi multzo bereizten da A-B alde batetik eta C-D bestetik, multzo homogenoena A-B izanik, distantzia txikienera agertzen den multzoa delako. Elementu berezi bat, beste elementuekin antz handirik ez duena edo beste elementuetarako distantzia handia duena badago: E elementua.

## Eraketa 
thumb|215px|ezkerrera
thumb|260px|eskuinera
Dendrograma baten eraketa hobeto ulertzeko, ezkerreko irudia har daiteke, non elementu ezberdinak azaltzen diren. Elementuen arteko distantzia euklidearrak beraien arteko ezberdintasunaren neurri moduan hartzen badira, eskubiko dendrograma era daiteke. Elementu gertuenak, antzekoenak alegia, b-c eta d-e dira neurri berean. Hau dela eta, lehenengo pausoan biltzen diren elementuak lirateke, multzo ezberdinak osatuz. Ondoren, distantzia txikienera dagoen elementua f da, d-e multzotik zehatzago, eta horregatik biltzen dugu multzo horretara. Jarraian, b-c eta d-e-r multzoak biltzen dira, hurrengo distantzia txikiena beraien artekoa delako. Azkenik, urrutien dagoen a elementua biltzen da.

## Kanpo estekak
Kheti VI.a

**Nebkaura Kheti** edo **Kheti VI.a**, Egiptoko X. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 2070 inguruan gobernatu zuena, Egiptoko lehen tarteko aroan.

Errege honek, Herakleopolis Magnatik gobernatzen zuen, baina herrialdearen zati bat baino ez zuen kontrolatzen eta dinastia etsaia zen Egiptoko XI. dinastiako agintarien aurka borrokatu behar izan zuen, euren egoitza Goi Egiptoko Tebasen zutena.

Bere izena ez da Abidoseko Errege Zerrendan agertzen, ezta Saqqarakoan ere. Sexto Julio Afrikanok eta Eusebio Zesareakoak ere ez dute aipatzen. Bere titulaturako Tronu izena duen txatal bat, Turineko Errege Kanonean dagoena, 5.x erregistroan, berari buruz geratu den gauza bakarra da.

Jürgen von Beckerathen arabera, Merikara faraoiaren aita izan zen, baita *Merikara erregearentzako pretzeptuak* izeneko lanaren egilea ere.

Hala ere, beste aditu batzuk, Merikararen aitona izan zela diote, eta, Pretzeptuen egilea, Kheti VI.aren ondorengo izan zen Kheti VII.a izan zela.
Farnatzes I.a Pontokoa

**Farnatzes I.a Pontokoa** (), Pontoko Erresumako bosgarren erregea izan zen, K.a. 184 eta K.a. 170 bitartean.

Mitridates III.a Pontokoaren semea eta oinordekoa izan zen. Oinordekotza data, ezin da ziurtasunez zehaztu, baina, edozein kasutan, K.a. 183 baino lehenago gertatu zen, Sinope hiri garrantzitsua konkistatu zuen urtea, bere aurreko erregeek konkistatu nahi izan zutena. Rodastarrek, Erromara enbaxada bat bidali zuten, erasoagatik kexatuz, baina ez zuten erantzunik jaso.

Garai honetan, Farnatzesek, ondoko erresuma zen Pergamoko Eumenes II.arekin gatazka bat izan zuen, honen ondorioz borroka batzuk gertatu zirelarik, baita biek Erromara bidalitako zenbait enbaxada ere. K.a. 181eko udaberrian, bere enbaxadorea itzuli arte zain egon gabe, Farnatzesek, Eumenes II.a Pergamokoa eta Ariarates IV.a Kapadoziakoa eraso zituen, eta Galazia inbaditu zuen armada handi batekin. Eumenes ere, bere armadaren buru jarri zen, baina etsaitasunak laster desagertu ziren erromatar senatuak bidalitakoak iritsi zirenean, borrokaren zergatia aztertzeko asmoz. Pergamon negoziaketak adostu ziren, baina emaitzarik gabe, eta Farnatzesen eskariak, arbuiatuak izan ziren, arrazoiz kanpokotzat jo baitziren.

Gerrak, K.a. 179 arte jarraitu zuen, Farnatzesek, bere etsaien indar bateratuei aurre egiteko gai ez zela ikusirik, bakea eskatu zuenean, Paflagonian eta Kapadozian konkistatutako lurraldeak uztera behartua geratu zelarik, Sinope izan ezik.
Ariarates IV.a

**Ariarates IV.a Eusebio**, Kapadoziako errege izan zen K.a. 220 eta K.a. 163 bitartean, Ariarates III.aren semea. Haur bat zela koroatu zuten, eta 57 urte inguruz gobernatu zuen. Antiokisekin ezkondu zen, Antioko III.a Handia seleuzidar erregearen alaba zena. Ezkontza honen ondorioz, Kapadoziak Seleuzidar Inperioari lagundu zion honen Erromaren aurkako borrokan. Antioko K.a. 190ean garaitua izan zenean, Ariaratesek, Erromarekin bakea eskatu zuen, K.a. 188an lortu zuena, Pergamorekin zuen harremanagatik, garai horretan, Erromaren aliatua zena, bere alaba Estratonize, Eumenes II.a Pergamokoarekin ezkondu baitzen.

K.a. 183an, bere suhi Eumenesi lagundu zion honek Farnatzes I.a Pontokoaren aurka izan zuen gerran.

Polibiok, K.a. 164an erromatar enbaxada bat aipatzen du, Antioko IV.a Epifanes hil ondoren. Urte bete beranduago, Ariarates IV.a hil zen, honen oinordekoa, bere seme Ariarates V.a izan zelarik.
Argiope

**Argiope** edo **Telefasa** (), greziar mitologian, Tiroko erregina zen. Kasuren batzuetan, Niloren, izen bereko ibaiaren jainkoaren alabatzat hartzen zen. Zenbait seme-alaba izan zituen, horien artean, Europa, Zilix eta Kadmo. Bere senarra Agenor izan zen, edo, ziuraski, Fenix, Kadmo, Europa eta gainontzeko anai-arrebak, Fenixen seme-alaba ziren bertsioan.

Zeusek, Europa loreak biltzen ikusi zuenean, berehala maitemindu zen berataz, eta bahitu egin zuen, zezen zuri bihurtuz. Argiope, bere seme-alabekin batera abiatu zen Europaren bila, baina Trazian, nekatuta hil zen, non Kadmok lurperatu zuen.

## Kanpo estekak
Framburgo

**Framburgo**, Eotheoden *gotortutako burgu bakarra* zen euren Anduineko Haran Garaietako erresuman. Langwell ibaiaren ekialdeko ertzean zegoen, Grislin ibaiarekin bat egiten duen tokitik gertu.

Ustez Framek sortu zuen, Scatha herensugea hil zuena, Frumgarren semea zena (Eotheodak euren lurralde berrira gidatu zituena) Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2000. urtean. Erresumako hiriburua eta Senatuaren egoitza izango zen.

Haraino iritsi zen Borondir Gondorrekoa, Zirionek, Balchothen erasoari aurre egiteko laguntza militarra eskatzeko bidalitako sei mezularietatik, bizirik geratu zen bakarra. Beharbada, hiria, "Zaldien Herria"k hegoalderantz, Gondorreko Kalenardhonera emigratu zuenean utzia izan zen, edo Mendi Lainotsuetako orkoek okupatu zuten.
Compton efektua

**Compton efektua**, X izpien fotoi batek, elektroi aske baten aurka talka egin eta energiaren zati bat galtzen duenean uhin luzera handitzean datza. Barreiatutako erradiazioaren uhin lzuera edo maiztasuna, soilik barreiatzearen norantzaren araberakoa da.
thumb|300px
## Aurkikuntza eta garrantzi historikoa 
Compton efektua, izena eman zion Arthur Comptonek aztertu zuen 1923an, nork erradiazio elektromagnetikoa energia kuanto bezala azaltzen duen nozio kuantikoa erabiliz azaldu ahal izan zuen. Compton efektua, argiaren izaera kuantikoaren azken froga izan zen, Max Planckek gorputz beltzari buruz eginiko azterketen eta Albert Einsteinen efektu fotoelektrikoaren azalpenaren ondoren. Aztertze hauen ondorioz, Comptonek Fisikako Nobel Saria irabazi zuen 1927an.

Efektu hau, garrantzi zientifiko handikoa da, argiaren uhin izaeraren bidez ezin baitaiteke azaldu. Argiak, partikula bezala jokatu behar du behaketa hauek azaltzeko, mekanika kuantikoaren bereizgarri den uhin-partikula dualtasuna hartuz.

## Formulazio matematikoa 
Barreiatutako fotoien uhin luzeraren aldaketa \Delta \lambda, honako Compton erlazio honen bidez kalkula daiteke:

: \Delta \lambda = \frac{h}{m_e c} \left(1-\cos \theta \right),

non *h* Plancken konstantea den, *me* elektroiaren masa, *c* argiaren abiadura'' eta &theta, fotoi talkari eta barreiatutakoen arteko angelua.

Espresio hau, elkarreraginaren analisitik dator, talka elastiko bat balitz bezala, eta soilik energia kontserbazio eta momentu printzipioak erabiliz ebazten da. h/m_e c = 0.0243 Å kopurua, Comptonen uhin luzera deitzen da. 90ºtan barreiatutako fotoientzat, barreiatutako X izpien uhin luzera, hain zuzen ere, jatorrizko igorpen lerroa baino 0.0243 Å baino handiagoa da.

## Alderantzizko Compton efektua 
Alderantzizko Compton efektua ere gerta daiteke. Hau da, fotoiek, elektroiekin talka egitean, euren uhin luzera laburtzea. Baina, hau gerta dadin, funtsezkoa da elektroiak argiaren abiaduratik gertuko abiaduran joatea, eta fotoiek energia altua izatea.

Bi fenomenoen arteko ezberdintasuna, "ohiko" Compton efektuan, fotoiek elektroiei energia ematen dietela, eta, alderantzizkoan, kontrakoa gertatzen dela da.

Efektu hau izan daiteke supernoba, quasar eta energia altuko beste objektu astrofisiko batzuetan X izpien igorpenaren azalpenetako bat.

## Kanpo estekak
Talka elastiko

[thumb|250px|[Gorputz beltzaren (agertzen ez dena) erradiazioak sistema batetik ihes egiten ez duen bitartean, astintze termikoan dauden atomoek, funtsean, talka elastikoak jasaten dituzte. Bataz beste, bi atomok, elkarren aurka, talkaren aurretik zuten energia zinetiko berarekin talka egiten dute. Hemen, giro tenperaturan dauden helio atomoak, bi trilioi aldiz atzeratuak dira. Bost atomo, gorriz koloreztatuak daude, euren mugimenduak jarraitzea errazteko.]]
Fisikan, **talka elastikoa**, talka gertatzen denean, deformazio iraunkorrak jasaten ez dituzten bi gorputz edo gehiagoren artean gertatzen den talka bat da. Talka elastiko batean, sistemaren momentu lineala zein energia zinetikoa mantentzen dira.

Energia kontserbatzen ez den talkek, gorputzetan deformazio iraunkorrak eragiten dituzte, eta talka inelastiko deritze.

Talka elastikoak, masa elkartrukerik ez daudenak dira, gorputzak, talkaren ondoren, ez dira itsatsita geratzen.

## Talka perfektuki elastikoa 
Mekanikan, **talka perfektuki elastikoa**ri, talkan, elkarren artean talka egiten duten bi masak eratutako sistemaren energia zinetikoa mantentzen denean erreferentzia egiten zaio.

Bi masa horiek berdinak diren kasurako, biak zuzengune beraren arabera mugitzen direnean eta talka egindako masa, hasieran geldi dagoenean, energia, osorik, lehenengotik bigarrenera pasatzen da, geldi egotetik, berarekin talka egin duen masak zuen egoerara pasatzen dena.

Beste kasu batzuetan, talka egiten duen masaren abiaduraren eta talka jasaten duen masaren abiadurari dagokionez tarteko egoerak gertatzen dira, sistemaren energia zinetikoa beti mantentzen den arren. Hau, elastiko hitzak, deformazio plastikoetan, beroan edo beste modu batzuetara energiarik ez kontsumitzeari erreferentzia egitearen ondorio da.

Idealizazio erabilgarri bat da baldintza batzuetan, billarreko bolen mugimenduaren aztertzea kasu, kasu honetan, egoera konplexuagoa den arren, energia zinetikoak, bolaren traslazio mugimenduagatik osagai bat, eta errotazio mugimenduagatik beste bat baitu.

## Deskribapen matematikoa 
## Ikus, gainera 
* Talka inelastiko

## Kanpo estekak
Agitazio termiko

thumb|300px|Gas baten agitazio termikoa erakusten duen animazioa. Bost partikula, gorriz margotu dira, euren mugimenduak jarraitzea errazteko.
**Agitazio termikoa**, molekulek, tenperatura eta materiaren egoeraren arabera duten mugimendu kaotikoa da.

Mugimendu kaotiko bezala, ordenik gabeko mugimendu bat ulertzen da, bakoitza zentzu batean mugitzen da, eta, etengabe, euren mugimendu zentzua eta norantza aldatzen dute.

Tenperaturaren mende egoteari dagokionez, zenbat eta tenperatura altuagoa izan, agitazio termiko handiagoa gertatzen dela esan nahi du, eta alderantziz.

Materiaren egoeraren mende egoteari dagokionez, molekulen arteko elkarreraginei lotua dago gas, likido eta solido egoeran. Gas egoeran, molekulen arteko elkarreragin txikiagoa dago, eta molekulak "askeagoak" dira nahi eran mugitzeko, eta, beraz, agitazio termiko handiagoa gertatzen da. Solido egoeran, molekulen arteko elkarreraginak handiagoak dira, eta agitazio termikoa, bibrazio soil bat baino ez daiteke izan, esate baterako "elkarren artean ez direla aske mugitzen uzten". Eta, likido egoeran, gas eta solido arteko egoera bat da.

## Kanpo estekak
Obligaziodun

**Obligaziodunak**, ekonomian, salgai hornikuntzaren arloan, herri edo hiriren bat, zerbaitetaz hornitzeaz arduratzen zirenak ziren, bereziki lehen beharreko gauzak.

## Obligaziodunak Antzinako Erregimeneko Espainian 
Obligaziodunak, Antzinako Erregimeneko hiriak hornitzeaz arduratzen ziren Espainian, obligazioaren enkantean eskaintza bat egin ondoren erabiltzen zuten pribilegioa. Enkanteak, publikoki zehazten zituen obligazioaren baldintzak, prezioa, kopurua edo beste baldintza batzuk, beti testuinguru historikoari dagokion kontsumitzailearenganako protekzionismo politikaren barnean. Salgaiak behin hiri edo herriko plaza nagusi edo plazatxoetara iritsi ondoren, obligaziodunen mende zeuden tablaiariek saltzen zituzten, edozein birsalmenta, legez kanpokotzak jotzen baitzen. Tablaiarien aktibitateari dagokionez, Errepesoak fiskalizatuak zeuden.

XVI. mendetik gortearen egoitza eta XVII. mendean hiri nagusi izan zen Madril hornitzen zuten obligaziodunek, garrantzi komertzial handia izan zuten, baina enpresari kapitalistaren aurrekaritzat hartzeko haina kapital metaketa izan ote zuten ez da ezagutzen. Edozein kasutan, ez dirudi bere estrategia, errenta feudaleko joanetorri nagusien toki bizkarroi batean egotetik haratago zegoenik, Antzinako Erregimeneko testuinguru historikoan espainiar hiriak ziren bezala. Uneren batzuetan, euren kontratuzko obligazioei aurre egiteko zailtasun handiei aurre egin behar izan zieten. Hornitze sistemaren liberalizazioa, pentsaezinezkoa zen garai hartan, eta konponbide are monopolistagoak pentsatzen ziren, denbora batez, hornikuntza obligazio guztiak Bost Gremio Nagusietan bateratu zituen elkartea bezala.

## Kanpo estekak
Jayavarman VI.a

**Jayavarman VI.a** Khmertar Inperioko errege bat izan zen 1080 eta 1107 bitartean.

Harshavarman III.a erregea hil aurretik, noblezia garaikoa zen gorteko dignatario bat, matxinatu eta bere burua errege izendatu zuen, Jayavarman VI.a izenarekin. Bere autoritatea iparraldeko probintzien gain ezarri zuen, hildako monarka legitimoak izendatutako bere oinordekoa izan zen Nripatindravarman Angkorren bizitzen jarri zen bitartean 1113 arte.

Errege dinastiakoa ez zen usurpatzaileak, bere autoritatea sagararazi zuen Divakara brahmanaren bidez, Harshavarman III.aren kapeilau zaharra. Jayavarmanek, Buda zein Shivari santutegi bana eskaini zien.
El Salvadorko gerra zibila

thumb|Oroimen eta egiaren aldeko monumentua.

**El Salvadorko gerra zibila** 1980 eta 1992 artean Erdialdeko Amerikako herrialde horrek izandako gerra zibila izan zen, herrialdeko armada (FAES) eta gerrilla (FMLN) aurrez aurre izan zituena. Egindako kalkuluek diote 75.000 salvadortar hil edo desagertu zirela hamabi urte haietan.

## Aurrekariak 
Aurrekari zuzen moduan, 1970eko hamarkadan zehar El Salvadorrek jasandako desoreka sozial eta politikoa oso nabarmentzekoa da.

Bestela, 1826 eta 1829 artean herrialdeak lehendabiziko gerra zibila izan zuen, lurraldea Erdialdeko Amerikako Probintzia Batuen barruan zegoenean eta Espainiatik independentzia lortu eta 5 urtetara.

## Nazioarteko testuingurua 
Gerra Hotzaren garaian kokatu behar dugu guda zibil salvadortarra, AEB eta SESBen arteko polarizazio urteetan alegia. Herrialdeko armadak lehenengoen sostengua eduki zuen, gerrilla komunistak bigarrenen ingurukoek, batez ere Kubako erregimenak eta Nikaraguako FSLNk.

## UCAren martiriak 
1989ko azaroaren 16an San Salvadorreko Universidad Centroamericana (UCA) delakoan 6 jesuita hil zituzten soldaduek, tartean Ignacio Ellacuria euskalduna, Ignacio Martin-Baro, Segundo Montes, Joaquin Lopez y Lopez, Juan Ramon Moreno eta Amado Lopezekin batera.

Zortzi urte lehenago, armadaren ingurukoek Oscar Romero apezpikua erail izan zuten.

## Bake hitzarmena 
1992ko urtarrilaren 16an "Chapultepeceko Bake Hitzarmena" delakoa sinatu zuten bi aldeek Mexiko Hirian, eta horren bidez gerra amaitu zen.

## Kanpo estekak 
*  El Salvadorko Hitzaren eta Irudiaren museoa
Amintor (Mazedoniarra)

**Amintor**, K.a. IV. mendeko aristokrata mazedoniar bat zen, ziuraski, atenastar jatorrikoa. Hefestion Amintorosen aita izan zen, hau, Alexandro Handiaren tenientea eta laguna zelarik. Hefestionen leinuaren historia osoa ezezaguna da. Baina, Jeanne Reamesek, Mazedoniara erbesteratuetakoen ondorengoa zela dio. Ebidentzia bezala, Hefestion izena, Atenasko agoran, akropoliaren ondoan dagoen Hefestioiarekin duen lotura aurkezten du, garai honetan Mazedonian ia agertzen ez den izena.
Taibhdhearc na Gaillimhe

**Taibhdhearc na Gaillimhe**, askotan **An Taibhdhearc** (euskarazko ahoskera "An Taib-Iark" da, esanahia berriz *Galwayko Antzokia* edo soilik *Antzokia* da) izen laburduraz ere deitzen da, Irlandako gaelera edo irlandera hizkuntzaren antzoki nazionala da. Galway hirian kokatuta dago eta 1928an Hilton Edwards eta Micháel Macliammóir antzerkigileen eskutik sortu zuten. Gaelera edo irlandera hutsezko antzerki-lanak emateko ospe handia du.

'Taibhdhearc' hitza antzineko irlanderazko agirietan latinezko 'teatrum' hitzaren baliokide bezala erabiltzen zen. Hitza bi zatitan banaturik dago, 'taibh' eta 'dearc'. Gaur egungo irlandera modernoan 'taibhrigh' aditzak 'amets egin' esan nahi du eta 'taibhsigh' hitzak berriz 'agertu' edo 'azaldu'. Antzeko hitza 'taibhse' da eta 'mamua' esan nahi du. 'Dearc' aditzak 'ikusi' esan nahi du eta 'dearc-fhógrán' ('ikusizko iragarki') hitz-osaketaren zati da. Irlandera modernoan 'antzoki' hitzaren gaur egungo parekidea 'amharclann' da.

Gaur egun eraikuntza bera hiriaren jatorrizko Augustindarren Abadetxearen aztarnen gainean eraikita dago. Bere hormetako bat antzinako abadetxe honen jatorrizko hormetako bat da, gainera garai hartako tailatutako harrizko leihoak ere baditu. Antzokiaren kokapena **An tSráid Láir** edo **Middle Street** kalean dago, hau da, Galway hiriko erdi aroko erdigunearen bihotz-bihotzean.

Urteak igaro hala, bertan ikusi den antzerki motaren gehiengoa drama eta musika ekoizpenak izan dira, batzuetan nazioarteko filmen pantailaratze bat edo beste ere bai. Hiriko artealdi lanpetu edo zeregintsuena Galwayko Arteen Jaialdia ospatzen diren bi asteak izan ohi dira.

2004an An Taibhdhearc antzokiak Gradam Bhaitéir Uí Mhaicín saria irabazi zuen Darach Ó Scolaí egilearen *Coinneáil Orainn* antzerki-lanaren gidoiarengatik. Hurrengo urte osoz antzerki-lan hau An Taibhdhearc antzerkian antzeztu zuten.

Abuztu osoz eta Irailaren hasieran An Taibhdhearc antzerkiak Irlandar musika eta Irlandar dantzez hornitutako "Music at the Crossroads" (euskaraz "Musika Bidegurutzean") ekitaldia ospetsua eskaintzen du.

## Kanpo estekak 
* Galway hiriko An Taibhdhearc na Gaillimhe antzokiaren Webgune Ofiziala
Scotia plaka

thumb|500px|Scotia plakaren mapa
**Scotia plaka** plaka tektoniko txiki bat da. Bere hedadura, 0,04190 estereorradianekoa da. Ohi Sandwich plakarekin lotua dago.

Ozeano Atlantikoaren hegomendebaldea hartzen du, Suaren Lurraldearen hegoaldea, Hegoaldeko Georgiak, Hegoaldeko Sandwich eta Hego Shetland.

Scotia plakak, Hego Amerikako plaka, Shetland plaka, Antartikako plaka eta Sandwich plaka ditu mugakide.

Beste plakekin dituen mugak, Peru-Txileko fosak eratzen ditu, Hego Amerikaren Ozeano Bareko kostaldean.

Scotia plaka, milioi bat urteko 0,6516ºko errotazio abiaduran mugitzen da, 48º 63' ipar latitudean eta 81º mendebal longitudean kokatutako polo baten arabera.

Aipaturiko plaken arteko talkak, Scotia dortsala, Hegoaldeko Antillak eta Aurora uharteak bezalako uhartediak sorrarazten ditu. Scotia itsasoa ere bertan dago.

## Kanpo estekak
Estrategeion

thumb|Estrategeionaren hondakinak
**Estrategeiona**, Atenasko agoran dagoen trapezoide formako eraikin bat da. Froga argigarririk gabe, strategosentzako biltzar leku bezala erabiltzen zela uste da.

Borrokarien omenezko zenbait idazkun aurkitu dira agoraren hegomendebaldean, Estrategeionak handik gertu egon behar zuela iradokitzen zuena.

Erabateko ziurtasunik ez dagoen arren, hain zuzen ere toki horretan dagoen K. a. V. mendeko eraikin baten hondakinak, Estrategeionarenak bezala identifikatuak izan daitezke.

Duela ia 2700 urte datatuak dauden bi antzinako hilobiren gainean eraikia izan zen, eta seinale arkeologikoek, Strategos izeneko heroiaren omenezko gurtza heroiko baten presentzia adierazten dute, beranduago, Strategos izena, atenastar jeneralentzako titulu bezala erabili zelarik.

Hamar strategoiek (Perikles, Aristides, Temistokles, Kleon, Altzibiades eta Nizias bezalako pertsonaia ezagunak), urte beterako aukeratuak zirenak, tribu bakoitzeko bana, hemen eztabaidatzen zuten, eta finantza eta barne eta kanpo politikari buruzko erabakiak hartzen zituzten.

## Kanpo estekak
Lokrida

thumb|Lokrida Ozoliako mendiak
**Lokrida** (antzinako grezieraz Λοκρίς, *Lokris*; egungo grezieraz: Λοκρίδα, *Lokrida*) Antzinako Grezia erdialdeko eskualde bat zen, kostalde kontinentalean zegoen, Termopiletatik Larimnara hedatuz, Korintoko golkoaren iparraldean. Bi lurraldetan banatua zegoen:

* Lokrida Opuntia, ekialdean, Beozia ondoan, eta
* Lokrida Ozolia, Korintoko iparraldeko kostaldean, Naupakto eta Krisa artean, barnealderantz joanez Anfisa haranaren inguruan.

Jatorrizko Lokridaren lurraldea, bi eskualdetan banatu zen: Dorida eta Fozida. Beharbada, inguruko herri baten inbasio goiztiar baten ondorio izan zen. Gertaera honek, eskualdearen antzutasunarekin bateraturik, herri mugakideen joera gerlari eta dominatzaileen aurrean etengabeko larrialdi egoera sortu zuen, baita greziar historian paper atzerakoi bat izatea ere.

Lokrida Opuntia, bertako hiri nagusia zen Opusen izenetik abiatuta izendatua izan zen. Lokrida Opuntiako metropolirik nagusiena Naupakto zen.

K.a. VII. mendean, Italian, lokriar okupatzaileek Locri hiria sortu zuten.

Bigarren Mediar gerran, K.a. 480an, Xerxes I.a Persiako erregeak, Grezia inbaditu zuen eta bere armadarekin joan zen Trazia, Tesalia eta Lokridan zehar. Xerxesek, orduan, Atikarantz jarraitu eta Atenasi su eman zion, greziarrek ebakuatu zutena inbaditzailearen boterea ikusita.

## Mitologia 
Greziar mitologiaren arabera, Aiax Oileo, Lokridako erregea, Atenea jainkosak, Ulises, Odiseako honen bidaian, kaltetzea nahi zuten bere ontziak suntsitzeko eragin zuen ekaitz bortitz batean hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lokrida Opuntia

**Lokrida Opuntia**, lokridar opuntiarrak (Ἐπικνημίδιοι) bizi ziren Lokridako zatia zen, ekialdeko Lokrida barrutiaren barnean (Dafnoseko portua eta Zefiso ibaiaren artean). Hegoaldereneko hiria Larimna zen, Beoziarekin mugan (eta aurretik hiri beoziarra izan zena). Dafnoseko portua fozidarren enklabe bat zen, eta opuntiarrak Dafnosetik hegoaldera bizi ziren. Euren izena, bertako hiri nagusia zen Opuntegatik jasotzen zuten. Mendilerro batek aurrera egiten zuen Eta menditik, eta, kostaldearekiko eta hegoaldeko zatiarekiko paraleloan, opuntiarrak Beozia iparrekialdetik banatzen zituen.

Bertako hiriak, iparraldetik hegoaldera, kostaldean, honako hauek ziren: Alope, Zinos, Opunte, Hales eta Larimna, eta, barnealdean, Kaliaros, Narix eta Korseia.

## Kanpo estekak
Iparraldeko frontea (Espainiako Gerra Zibila)

**Iparraldeko frontea** Gerra Zibileko kanpaina izan zen, non eskuindar matxinatuek, errepublikaren aldeko euskal lurraldeak ez ezik, Kantabria eta Asturias ere konkistatu zituzten. Lehenago Irun, Donostia eta hainbat tokitan gerra lerroak osatu ziren arren, Iparraldeko fronte sendo bat 1937ko urri hasieran eratu zen, Gipuzkoako kanpainaren ondoren.

## Aurretikoak 
Behin matxino eskuindarrek 1936ko irailean Irun eta Donostia konkistatuta, Gipuzkoako kanpainak zokoratuta utzi zituen Errepublikak kontrolatutako Bizkaia, Santander eta Asturias. Eremu hori guztia Errepublikaren aldeko gainerako lurraldetik baztertuta zegoen, erdian matxinoek kontrolatutako lurraldetzarra zutela.

Gainera, eremu hori interesgarria zen oso frankistentzat: alde batetik, Bizkaiko industria-ekoizpena eta, bestetik, mineral baliabide asturiarrak zirela eta.

Francok Madril azkar ez zela eroriko konturatu eta Iberiar Penintsulako iparraldea lortzeari ekin zion. Gainera, eskualdeko errepublikarrak politikoki banatuak eta txarto hornituak ziren. Hori zela eta, Francok Madrilgo frontean zuen armada defentsa-posizioa hartzea eta zituen baliabide erabilgarri guztiak iparraldera eraman zituen.

## Kanpaina 
### Bizkaia: Hasiera 
1937ko martxoan, hegazkintza alemaniarrak errepublikarren posizioak bonbardatzeari ekin zion, martxoaren 31n Durango bonbardatu eta laster hasi zen gudua.
Emilio Molak gidatutako errekete eta armada erregularrak Saibigainen, Intxortetan eta Bizkaia eta Gipuzkoa artean dauden mendi guztietako errepublikar posizioak eraso zituzten.

50.000 lagunek osatutako 61. Nafarroako dibisioa, Bermeon edo Solluben garaipenak izan ondoren (baita Gernika bonbardatu ere), Bilboko Burdin Hesia erasotzeari lotu zitzaion. 1937ko ekainean Bilbo defenditzen ari ziren 50.000 gudarien aurka egin eta ekainaren 19an Bilbo erori zen. Tartean ekainaren 3an Mola hil eta José Solchaga bihurtu zen agintari berri. Santanderreko guduan agintean zeuden jeneralak Mariano Gamir errepublikarra eta Fidel Dávila matxinoa ziren alde egin eta laster erori zen Santander.

### Asturias: Bukaera 
Asturias isolatuta, Oviedo hasieratik matxinoen eskuetan zegoela, El Mazucoko guduak Xixonen eroria suposatu zuen. Gudua Llanesen gertu egin zuten, Juan Ibarrola eta Francisco Galán koronel errepublikarren eta José Solchaga jeneral frankistaren agindupean. Gudu hau Gerra Zibileko odoltsuenetako bat izan zen.

Kanpaina 1937ko urriaren 21ean bukatu eta frankistek garaipena lortu zuten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Espainiako Gerra Zibila Euskal Herrian
* Espainiako Gerra Zibila

## Kanpo estekak