Bertsolaritza

[300px|thumb|[Jon Azpillaga, Koxme Lizaso, Jon Lopategi, Joxe Lizaso, Uztapide, Manuel Lasarte, Jose Joakin Mitxelena, Mattin eta Xalbador bertsolariak, 1970eko hamarkadako saio baten ondoren]]
thumb|249x249px|Bertsolaritzari buruzko elkarrizketa

**Bertsolaritza** abestuz, errimatuz eta neurtuz egiten den berbaldi bat da. Ahozko euskal literaturaren adarretako bat da. Bertsolaria jendaurrean bat-batean jarduten duen abeslaria da. Bertsoa gai librean kanta daiteke edo gai-jartzaile batek gaia emanda, bakarrik edo bi bertsolariren edo gehiagoren artean.

Bertsolariak neurri eta hoskidetasun arau zorrotzak bete behar ditu, eta bertso-paperen kasuan salbu, denbora-tarte laburra dauka gaia entzuten duenetik bertsoa pentsatu eta kantuan hasteko.

## Historia 
### XVIII. eta XIX. mendeetan 
thumb|638x638px|Bertsolaritzaren denbora lerroathumb|thumbtime=62|start=47|Zer da bertsolaritza?
Nahiz eta lehenagoko aztarnak ere badiren, bertsolaritza XIX. mendetik aurrera garatu zen Euskal Herrian. Ez zen lurralde guztian indar berarekin hedatu, ordea. Gipuzkoako eskualde batzuek eman zituzten bertsolaririk ezagunenak. XIX. mendeko gerra eta gatazka ugariek eskaini zuten bertsotarako gairik. Hori dela eta, frantsesen aurka, karlisten zein liberalen alde eta Kubako independentzia-gerraren berri emanez bertso-paper mordoxka bat iritsi ziren, eta ahoz aho banaka batzuk. Kanta paperen bidez zabaldutako bertsoak oso modan egon ziren, zenbait kasutan gainera, orduko gertaera eta albisteak jakinarazteko modurik herrikoienetako bat ziren.

Mende hartako bertsolari zaharrenen artean Xenpelar errenteriarra da ospetsuena. Haren bertso-sorta askok bizirik diraute euskal kantutegian: *Betroiarenak*, *Pasaiako zezenarenak* edo *Ia guriak egin du*, esaterako. Bat-bateko bertsolari moduan nabarmendu ez baziren ere, Jose Mari Iparragirre eta Bilintxen bertsoak ere aipagarriak dira. Lehenaren *Ume eder bat* eta *Gernikako arbola* edo bigarrenaren *Behin batian Loiolan* eta *Loriak udan intza bezela*, oso ezagunak dira. Zuberoako Piarres Topet *Etxahun* barkoxtarra-k bertso sorta ezagunak utzi zituen (''Ürx'aphal bat badügü*, *Maria Solt eta Kastero*...) eta Nafarroa Behereko Joanes Otsalde bidarraitarra-k, aldiz, *Lurreko ene bizia*, *Iruñeko ferietan*…
[thumb|[Mari Luixa Erdozio|Maria Luixa Erdozio Etxeberri (1848-1925)|190x190px]]
XIX. mende bukaeran eta XX. mende hasieran euskal intelektualek bertsolaritza inprobisatua txarto ikusten zuten. Manuel Lekuonak (1894-1987) pentsamendu tradizional hau aldatu zuen, Bergaran, Eusko Ikaskuntzaren V. kongresuan herri poesiari buruz hitz egin zuenean. Adibideak eman zituen, bertsolaritzaren mekanika sistematizatu zuen, dauden generoak sailkatu zituen eta horrela finkaturik utzi zituen bertsolaritzaren azterketa zientifikorako oinarriak.

XIX. mendean aurrera joan ahala, bertsolari asko azaldu ziren Gipuzkoa aldean, Asteasu-Zizurkil eta Donostiatik Oriora bitartean bereziki: famatuenak Juan Jose Alkain*Udarregi*, Pedro Jose Elizegi *Pello Errota* eta Pello Mari Otaño ziren. Udarregi, sasoi hartako asko legez, analfabetoa izan arren, adimen oso argikoa zen. Hark asmatu zuen bertsoez oroitzeko marra sistema partikularra. Pello Errotak ospea zor die bere ateraldi azkarrei eta ezten zorrotzari; horregatik, maiz heltzen zitzaizkion zerbaiti buruz bertsoak egiteko eskariak. Pello Mari Otañok ez zuen plazarik plaza ibiltzerik izan, izan ere, *Kattarro* ezizenaz zen ezaguna ahots gutxitxo zeukalako. Hala ere, besteak baino letratuagoa izaki, paperean ipini zituen bere lan asko. Hartara bertsoek zabalkunde handiagoa izan zuten. Ezagunak dira bere *Lagundurikan danoi*, *Mutil koxkor bat*, *Zazpiak bat*, *Ameriketako panpetan* etab.
[thumb|210x210px|[Mariana Etxegarai|Mariana Etxegarai Baraziart  (1873–1939)]]
Garaiko bertsolari batzuen izenak:

* Pernando Amezketarra 1764-1823
* Etxaun Barkoxe 1786-1862
* Iparragirre 1820-1881
* Bilintx 1831-1876
* Xenpelar 1835-1869
* Maria Luixa Erdozio 1848-1925

* Otaño 1857-1910
* Mariana Etxegarai Baraziart  (1873–1939)

### XX. mendearen hasiera 
[306x306px|thumb|Dargaitz, Harriet, Iriarte, [Jose Manuel Lujanbio|Txirrita, Saiburu, Etxeberria, Zepai, Txapel eta Uztapide (1936)]]

Bertsolarien prestigioak apur bat beherantz egin zuen XX. mendearen hasieran. Dena den, herri eta auzoetako jai eta ospakizunik garrantzitsuenetan ez zen bertsoen faltarik izaten eta pasadizo xelebreen kanta paperak zabaltzen jarraitzen zuten. Bertsolariek gizarteko gai gehientsuenei heltzen zieten, gainera: marinelen eta baserritarren bizimodua, langileen borrokak eta grebak, orduko gertaera entzutetsuak (Lehen Mundu Gerra edo 1920 aldera Ipar Afrikan izandakoa) eta abar.

Gerra aurretik bertsolari onak jardun ziren Gipuzkoa eta inguruetan; Usurbil, Hernani, Errenteria, Oiartzun aldean batez ere: Juan Bautista Urkia *Gaztelu* usurbildarra, Juan Jose Lujanbio *Saiburu* hernaniarra, Jose Mari Berra *Teilleri txiki* errenteriarra, Jose Joakin Urbieta *Kaskazuri* oiartzuarra, Fermin Imatz donostiarra, Errenteriako Zapirain eta Juan eta Pello Zabaleta anaiak, Lezoko Juan Jose Saratsola *Lexo* eta beste asko. Azkoitia eta Azpeitian ere izan zen bertsolaririk: Juan Mari Juaristi *Atano*, Juan Mari Zubizarreta *Etxeberritxo*, *Uztarri*, Frantzisko Iturzaeta...

Baina garai hartan Euskal Herriko ia bazter guztietan kantatu zuen bertsolaria Jose Manuel Lujanbio *Txirrita* (1860-1936) izan zen. Hernanin jaio eta hamahiru urterekin Errenteriako Txirrita baserrira aldatu zen gizon honek etorri ikaragarria zuen. Denetan abila zen: bat-batean eta idatziz, gai jostalari nahiz serioetan, bakarrean zein lagun artean. Topiko bihurtu da garai hartako bertsolaritzari “sagardotegiko bertsolaritza” deitzea. Batzuetan txapelketetan ere parte hartzen zuen, baina hau ez zen ohikoena, ez baitzen batere eroso sentitzen giro hartan eta hori bere bertso askotan adierazten zuen.[[Bertsolaritza#cite%20note-%3A1-3|[3]]] Haren bertso ospetsuetako batzuk dira *Neskazar bat tentatzen*, *Albaiteruen salan*, *Proportziyo bat*, *Il da Canovas*, *Gure munduko bizimodua* edo *Norteko trenari jarriak*.

Bizkaian ez zen Gipuzkoan beste indartu bertsolaritza. Hala ere, ezin da ahaztu Muxikako Enbeitatarren familiak izandako garrantzia. XX. mende hasieran Kepa Enbeita *Urretxindorra* (1878-1942) izan zen ospetsuena anaia Imanolekin batera. Bere probintziatik kanpora ere sarri ibili zen, beste batzuekin lehian edo baita hauteskunde kanpainetan eta mitinetan jeltzaleen ideiak defendatzen ere. Hein batean puristen euskara "garbia" erabili arren, entzuleengana erraz heltzen zekien. Gerraostean bere seme Balendinek eta hainbat bilobek jarraitu diote familiako bertsolari sagari.

### Errepublika garaiko berrikuntzak 
[eskuinera|334x334px|thumb|*[Bertsolariya* aldizkaria]]Espainiako Bigarren Errepublika etorri baino urtebete lehenago eman zuen bertsolaritzak bere entzutearen hobekuntzarako urrats handia. Esan bezala, pertsona ikasiek bertsoak jende landugabearen huskeriatzat zeuzkaten. Uste hori aldatzeko, erabakigarria izan zen Manuel Lekuona irakasleak Eusko Ikaskuntzaren V. Biltzarrean ahozko literaturari buruz irakurritako hitzaldia, sei urte geroago kaleratuko zuen *Literatura oral euskérica* liburuaren aurrerapena. Garbi azaldu zuen arlotekeria baino zerbait gehiago zegoela konposizio askotan eta bertsolariaren buruak harrigarriro lan egiten duela ahapaldiak osatzeko orduan. Lekuonak bertsolarien doinu, neurri eta teknikaren xehetasunak erakutsi zituen, zenbait bertso motaren ezaugarriak azaldu eta bertsolaritzaren historiari buruzko hainbat eta hainbat albiste eskaini.

Lekuonaren hitzaldiak izan zituen ondorioak euskaltzaleengan. Horietako bat Donostian *Euskaltzaleak* eta *Eusko Gaztedia* erakundeetako Joseba Zubimendi, *Aitzol* eta bestek antolatutako "Bertsolari-Egunak" izan ziren. Lehena 1935ean ospatu zen Kursaaleko Poxpolinen antzokian, hemeretzi bertsolariren partaidetzarekin. Gehienak gipuzkoarrak ziren, baina baita bizkaitar eta lapurtar batzuk ere. Txirrita, Lexo edo Saiburu bezalako zaharrak, *Txapel* eta Zabaleta anaien tankerako bertsolari sasoikoak, edota Akilino Izagirre *Zepai* eta Iñaki Eizmendi *Basarri*-ren moduko gazteak. *Basarri*-ri jantzi zioten txapela. Gisa hartan hasi zen bertsolaritzaren aro berri bat.

Hurrengo urtean ere Donostian bildu ziren bertsolariak (Victoria Eugenia antzokian), aldez aurretik eskualdeka hiru kanporaketa egin eta gero. Bizkaitar eta lapurtarrik ez zen oraingoan azaldu, baina bai Nafarroa Garaiko zein Behereko bertsolariak. Aurkezle lanetan aritu zen Basarriren aginduetara hamar partaide lehiatu ziren. Handik hilabete gutxira hilko zen Txirritak irabazi zuen bigarren txapel hau; hartara, berandu samar bazen ere, inoizko bertsolaririk onenetako bati omenaldia egin zioten. Baina ondorengo belaunaldia ere ziurtatua geratu zen, bigarren eta hirugarren postuak Manuel Olaitzola *Uztapide*-k eta *Zepai*-k eskuratu baitzituzten. Ez zekiten ondo hurrengo hamarkadetan zein baldintza eskasetan kantatu beharko zuten, 1940 eta 1960 artean bereziki, Espainiako Gerra Zibilaren irabazleek ezarritako erregimen politiko bortitzaren ondorioz.

Juan Jose Makatzaga (1887-1963) altzarraren lana ere aipagarria da, bertsolaria izan ez bazen ere. Inprimatzailea zen, lehenik Ordizian eta 1926tik aurrera Errenterian. Kanta paperez gain, "bertso-berri"-z osatutako sortak ere kaleratu zituen. Garaiko bertsolari askoren lanak bere kabuz inprimarazi zituen, jatorrizko testua errespetatuz. Bere bilduma batzuk: *Xenpelar'en bertsuak*, *Bilintx'en bertsuak*, *Txirrita'ren testamentua* edo *Euskal Erriko kanta zarrak*, hiru tomo txikitan banatua. Gainera, 1931-1932 bitartean hiru orriko bertso aldizkaria argitaratu zuen astero, *Bertsolariya* izenekoa. *Bertsolariya-k* autore zahar eta berrien bertsoak zekartzan, Hego Euskal Herrikoak gehienbat, baina Ipar Euskal Herrikoak ere bai. Azkenean, 330 orrialdeko liburu bilakatu zen.

2014ko abenduaren 10ean, lau andrek 1816an egindako bertsoak aurkitu zituzten.[[Bertsolaritza#cite%20note-4|[4]]]

### Isiltasun aldia: (1936-1945) 
1936ko Gerraren ondoren, gerraostea iritsi zen. Frankistek “traidore” deklaratu zituzten Bizkaia eta Gipuzkoa. Eta horien artean zortzikoak izaten dira erabilienak.

Hona hemen adibide batzuk:

Orokorrean, bertsoak sortzeko hainbat neurri edo eredu erabil daiteke. Adibidez, bertso bilaketak egiteko, Bertsolaritzaren Datu Basean 30etik gora bertso-neurri posible desberdin eskaintzen dira.
Fitxategi:BDB neurriak1.png
Fitxategi:BDB neurriak2.png

## Gaur egungo bertsolaritza eta bertsolariak 
Gaur egun, era askotako saio motei esker denen gusturako dago. Euskal Herriko bertsolari txapelketa nagusiak 14.000 pertsona elkartzen ditu finalean. 1990ean 419 bertso saio izan ziren eta 290 bertsolari zeuden.

Gaur egun, bertso saioak hedabideen bitartez partekatzen dira, eta bertso saio asko Internetetik ikus daitezke. Jende multzo zabalagoa hunkitzen du horrela.

Bi probintziatan, bertsozale elkartearen lehendakariak emakumeak dira: Nafarroan Alaitz Rekondo eta Gipuzkoan Saroi Jauregi.[[Bertsolaritza#cite%20note-%3A5-10|[10]]] Joana Itzaina izan zen Iparraldean, 2010tik 2017ra.

## Saio motak 
### Jendaurreko saioak 
Gutxienez bi eta gehienez zortzi bertsolariren arteko saioak dira. Hainbat formatu daude, herrietan egiten diren plaza saioak, pilota lekuetako saioak, bertso-afariak…
thumb|234x234px|Gasteizen egindako bertso saioa 2019an.

### Sariketa eta txapelketak 
Txapelketa formatuan egiten diren saioak dira. Epaimahai batek puntuen bitartez sariak banatzen ditu. Ezagunena: Euskal Herriko Txapelketa Nagusia.. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Andoni EGAÑA, Joxerra GARZIA eta Jon SARASUA: *Bat-bateko bertsolaritza: gakoak eta azterbideak* (2001).
*  *Oral Tradition Journal'', 22-2 (2007): «Basque Special Issue»

## Ikus gainera 
* Sean-nós abestia
* Zortziko txiki
* Zortziko txikiak
* Zortziko handi
* Hamarreko txiki
* Hamarreko handi
* Kopla txiki
* Kopla handi

## Kanpo estekak 
* Bertsozale Elkartea
* "Hizkuntz eskolan bertsotan" artikulua Argia aldizkarian (2009-06-21)