open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
King Kong (1933ko filma)

***King Kong*** 1933ko Ameriketako Estatu Batuetako abentura filma da, Merian C. Cooper eta Ernest B. Schoedsackek zuzendutakoa eta Fay Wray, Robert Armstrong eta Bruce Cabot aktoreek antzeztua. RKO Pictures etxeak ekoiztu zuen eta gidoia Ruth Rosek eta James Ashmore Creelmanek osatu zuten, Merian C. Cooperren eta Edgar Wallaceren ideia batetik abiatuta. Filmak Kong simio erraldoiaren istorioa kontatzen du, zelan aurkitu zuten uharte galdu batean eta zelan, gogoz bestera, zibilizaziora eraman zuten.

[thumb|150px|ezkerrera|[Empire State eraikina|Empire State Building erakina fikzio lan hori sortzeko aukeratu ziren benetako tokietako bat izan zen.]]
## Argumentua 
Carl Denham zinema zuzendariak film bat egiteko asmoa du: hala ere, emakumezko aktorea ezin aurkitu dabil. Azkenean, Ann Darrowrekin egiten du topo eta filmean parte hartzeko konbentzitzen du. Handik gutxira Indonesiara bidean dira, *Venture* ontzian. Helmuga mapetan agertzen ez den uharte bat da, eta Denhamen benetako asmoa Kong izaki misteriotsua filmatzea da. Hara iritsita, herrixka bat aurkitu dute, hesi handi batek inguratuta. Bertako tribuko nagusiak Ann ikusitakoan, haren truke sei emakume eskaini dizkie etorri berriei. Ezetza jasota, bahitu egin du. Herriko biztanleek miretsi duten Kong handiari eskaini nahi diote neskatoa eta, horretarako, erritual berezia atondu. Eskifaiako lagunak une horretan bertan agertu dira eta Kong, neska hartuta, ihesi doa; hortik aurrera, Annen lagunek munstroa jazarri dute oihanean zehar, halako zortez non bi besterik ez diren onik aterako, Driscoll eta Denham, hain zuzen. Antzinako dinosaurioak ageri dira, eta Kongek, Ann babestu nahian, aurre egin die. Halako batean, Driscollek Ann berera ekartzea lortu du, eta Kong haien atzetik joanda, Denhamek granada bat jaurtiki eta konorte gabe utzi du. Animalia New Yorkera eramatea erabaki dute, eta jende aurrean erakutsi. Kong erotu da, mundu ezezaguna aurrean eta Ann galduta. Ihes egitea lortu du eta Annen atzetik jardun du; aurkitutakoan, Empire State Building etxe orratzera igo da. Armadako hegazkinek eraso egin diote, eta azkenean, hil.

## Aktoreak 
* Frank Reicher ... *Englehorn kapitaina*
* Sam Hardy ... *Charles Weston*
* Noble Johnson ... *Tribuko nagusia*
* James Flavin ... *Briggs*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Filma **IMDB** atarian
*  *New York Times* egunkarian 1933an eginiko filmaren kritika
Ingalaterrako Erresuma

**Ingalaterrako Erresuma**, 927tik 1707ra, Europako mendebaldean kokatutako estatu burujabea izan zen. Erpinean, Britainia Handiko uhartearen hegoaldeko bi herenetan hedatzen zen, Gales eta inguruko zenbait irla txiki ere barrenean hartuta.

Erresumaren aurrekariak herri anglo-saxoien inbasioa izan zen Migrazio Garaian. Ondoren, estatu txikien heptarkia osatu zen. Bikingoen inbasioek erresuma horien oreka zartarazi zuten, eta, azkenean, Athelstan erregeak errekonkista burutu zuen 927an.

Gales 1067 eta 1283 bitartean inbaditu zuten ingelesek, 1284an Rhuddlaneko estatutuaren bidez onetsia. Ingalaterrako legearen menpean jarri zen Gales 1535-1542z geroztik. Iparraldeko Eskoziako Erresumarekin erregeak XVII. mendetik aurrera partekatu arren, batasun politikoa 1707an etorri zen, Erresuma Batua osatuz.

Londresko Westminster hiriburua bilakaturik zegoen XII. mendearen hasierako, hastapenetan Winchester eta Gloucester ere nolabaiteko hiriburuak izan baziren ere.

## Kanpo estekak
Timan mendikatea

**Timan mendikatea** (, *Timansky Kryazh*) Errusiako europar zatiaren iparraldeko muturrean dagoen gune menditsu bat da. Timan mendikatearen zatirik handiena Komi Errepublikan kokatua dago, iparraldereneko zatiak Nenetsiako okrugean eta Arkhangelskeko oblastean kokatuta dauden arren. Timan mendikateko tontorrik garaiena 463 metrotan dago.

Mendikate hau Ural mendien mendebaldean dago, eta Europa Ekialdeko Ordokiaren zati da. Petxora ibaiaren mendebaldean dago, Errusia iparraldeko lautadak mendebaldekoetan eta ekialdekoetan banatzen dituelarik. Mendikate hau iparraldean Barents itsasoan amaitzen da.

Mendi hauek, tundra eta taigako gerrikoen artean kokatuak daudenak, muino menditsuzko lurralde batek bereizten ditu. Izotz Aroan eratu eta moldatu zirenak. Zenbait ibaik mendikate honetan dute euren iturria, horien artean Izhma ibaia (Petxoraren ibaiadarra), Vym ibaia, Mezen ibaia eta Vytchegda ibaia, azken hau Iparraldeko Dvina ibaiaren ibaiadrra.

Gune honetako herri edo hiririk handiena (biztanle askorik ere ez duena), Ujta da, 1930ean fundatu zena Timan mendikatea lehengaiak ateratzeko irekitzeko asmoarekin. Naturgas, petrolio, bauxita eta titanio mea ugari daude.

## Kanpo estekak
Belo Horizonteko metroa

**Belo Horizonteko metroa** (portugesaz: *Metrô de Belo Horizonte*), Brasilgo Belo Horizonte hiriko garraiobide publikoa da. 1986eko abuztuaren 1ean zabaldu zen eta gaur egun metro-sareak linea bakarra eta 28,2 kilometro dauzka. Guztira 19 geltoki daude.

Egunero metroa 145.000 pertsonek erabiltzen dute.

## Lineak 
Belo Horizonteko metroak linea bakarra du, baina bi ditu eraikitze-fasean:

erdian|550px|thumb|1. linearen mapa

## Ikus, gainera 
* Belo Horizonte

## Kanpo estekak
Zaragozako ituna

400px|eskuinera|thumb|Zaragozako Ituna
**Zaragozako ituna** 1529ko apirilaren 22an Gaztelak eta Portugalek sinatutako ituna izan zen. Karlos I.a eta Joan III.a ziren garaiko erregeak.

## Aurrekariak 
1494an, Gaztelak eta Portugalek Tordesillasko ituna sinatu zuten, mundua bi eragin gunetan banatuz eta Ozeano Atlantikoaren erdian zegoen meridianoak mendebaldea Gaztelari eman zion ekialdea Portugalentzako zen bitartean.

XVI. mendean, portugaldarrak Ekialdeko Indietara iritsi ziren Afrika inguratuz eta Indiako ozeanoa zeharkatuz.

Beranduxeago, Portugal Espezierian, Moluka uharteak, ezarri zen. Uharte hauek ziren espezia ekoizle garrantzitsuenak (iltzea, piperra, kanela eta intxaur muskatu)a eta horixe zen garai hartan bidaiak egiteko arrazoi nagusienetako bat.

Magalhães-Elkanoren espedizioa (1519-1522) Moluka uharteetara mendebalderantz bidaiatuz iritsi ondoren, Karlos enperadoreak beste espedizio bat bidaltzea erabaki zuen han Gaztelako indarrak ezarri nahian. Horrelaxe bidali zuen García Jofre de Loaisaren espedizioa . Espedizio hau Moluketara iritsi zen eta Tidore sortu zuen. Bertan aurrez ezarrita zeuden portugaldarrekin liskarretan hasi ziren eta gaztelauak alderdi txarrena jasan zuten.

Tordesillasko meridianoa garbi zegoen, baina antimeridianoa zaila zen zehazten garaiko tresnekin. Egiterik izan balitz, Molukak eta Filipinak berak ere Portugalen aldean zeudela garbi ikusiko zen, baina ez zuten sekula argitu.

1524an, Badajoz-Elvaseko Batzordea egin zuten, baina bilera batzuen ondoren, ez zuten soluziorik aurkitu.

1526ko martxoaren 11n, Karlos enperadorea Elisabet Portugalgoarekin ezkondu zen eta bi koroak elkartuta ziruditen, Molukei buruzko akordioa ere ahalbidetuz. Enperadoreak ez zuen Portugalekin arazorik nahi eta, gainera, ez zekiten Moluketako espeziak Europara nola eraman Ekialderantz bidaiatuz (Andres Urdanetaren itzulbidaia 1565 arte ez zen gauzatu).

## Akordioa 
Itunak Portugal eta Gaztelaren eragina Moluketatik ekialdera 297,5 legoatara ezarri zuen, Mendebaldeko 135 meridianoa.

Zaragozako itunaren arabera, Moluka uharteak portugaldarren esku geratu ziren. Portugalek uharte haien gaineko eskubideak erosi zizkion Gaztelari 350.000 dukat urreren truke. Gainera, itunean klausula bat ere bazen Gaztelako erregeak ezezta zezakeela esanez, beti ere, dirua Portugali itzultzen bazion.

## Kanpo estekak
Arrain urdin

300px|thumb|Atuna, arrain urdina da.
**Arrain urdinak** gantza %5-ean baino gehiago (arrain zuriak ez bezala) duen arrain-mota da.

Arrain urdinak dira, adibidez, atuna, sardina,antxoa, sardinzar, izokina, aingira, txitxarro arrunta etab.

Arrain urdinetan bereziki nabarmentzen dira gantz-azido oleiko, linoleiko (funtsezkoa, organismoak ezin baitu sintetizatu eta, beraz, elikaduraren bitartez baino ez baitu lortzen) eta omega-3 izenekoa.

Beraz, arrain urdina jatea bereziki gomendatzen da gaur egun, bere nutrizio-propietateengatik eta, batez ere, gaixotasun kardio-baskularrak edo tronbosia jasateko arriskua duten pertsonentzat.

## Kanpo estekak
Gantz

[[Txerri-gantza|thumb|300px]]

**Gantza**, batzuetan **gizena** ere deitua, animalia-jatorriko koipea da, eta triglizeridoz osatua dago. Sukaldaritzan zuzenean edo osagai moduan erabiltzen da, baina gehiegi jateak arazo kardiobaskularrak ekar dezakeela aipatu da. Giro tenperaturan solidoa izan ohi da, eta urtu egiten da berotuz gero.

## Ikus, gainera 
* Bilgor edo seboa
* Gantz ehuna
* Gantz zelula
* Gantz azidoa

## Kanpo estekak
Duxanbe

**Duxanbe** (), 1929 eta 1961 bitartean **Stalinabad**, 124,6 kilometro koadroko azaleran banaturik. Industriagune eta kulturagune garrantzitsua da.

## Izena 
Persieraz «astelehen» esan nahi du *duxanbe* hitzak eta, dirudienez, antzina bertan astelehenero egiten zen merkatutik datorkio.

## Geografia 
Varzob ibaiaren ertzean dago.

### Klima 
## Demografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hiriko gobernuaren webgunea, dushanbe.tj
Istro-romaniera

**Istro-romaniera** Istriako penintsulako ipar-ekialdeko herri batzuetan hitz egiten den ekialdeko erromantze hizkuntza bat da. Zehazki, ekialdeko erromantze hizkuntza multzotik, mendebalderago kokatzen dena da. Horrela, Učka (edo Montemaggiore) mendiaren inguruko herrixka batzuetan mintzatzen da, batez ere Žejane/Seiane eta Šušnejevica/Ciceria inguruetako lautadetan. Hiztunek euren buruari *vlaşi* (valakiar) edo *rumâri* deritzote.

Istro-romanierak ez du inolako babes ofizialik, eta galtzeko arrisku larrian dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Istriera
* Arumaniera
* Meglenera

## Kanpo estekak 
*  Istro-romaniera Munduko hizkuntzen amaraunan
Eskoziako Erresuma

**Eskoziako Erresuma** (ingelesez *Kingdom of Scotland*, gaeleraz *Rìoghachd na h-Alba*, eskozieraz *Kinrick o Escocia*) 843 eta 1707 urteen artean Europako ipar-mendebaldeko estatu bat izan zen.

Britainia Handiko uhartearen iparraldeko heren bat hartzen zuen, Ingalaterrako Erresumarekin hegoaldean muga eginez. Ekialdetik Ipar Itsasoarekin mugatzen zuen, ipar eta mendebaldetik Ozeano Atlantikoarekin, eta hego-ekialdetik berriz Iparraldeko Kanala eta Irlandako itsasoarekin.

1707an Batasun Agiriaren ondorioz Eskoziako eta Ingalaterrako Erresumak batu eta Britainia Handiko Erresuma sortu zen.

## Kanpo estekak
Proiektuen kudeaketa

**Proiektuen kudeaketa** proiektuak burutzeko baliabideen kudeaketaz, taldeen antolakuntzaz eta jardueren plangintzaz arduratzen den kudeaketaren jakintza-arlo berezia da. Ingeniaritzan eta gudan aspaldidanik ezagutu dira teknika hauek, eta 1950eko hamarkadatik hona arlo gehiagoetara hedatu dira.

Proiektuen kudeaketaren helburu nagusia proiektu bakoitzak dituen helburu berekiak lortzea da, proiektuaren murriztapenak kontuan hartuta. Murriztapen hauek eremua, denbora eta kostua dira, batik bat.

## Proiektuen kudeaketaren historia laburra 
Eraikuntzarako plangintza eta kontrol teknika batzuk erabiliko ziren seguru aski, piramideak bezalako eraikin handiak altxatzeko. Jasotako lehen izkribuak, aldiz, arlo militarretik iritsi zaizkigu. K. a. Sun Tzu txinatarrak idatzi zuen *Gerraren antzea*, non plangintzaren beharra azpimarratzen den, besteak beste. Mendebaldean ezaguna egin zen Vitruvioren *Arkitekturaz*.

XX. mendearen hasieran bi ekarpen handiak egin zituzten Henry Gantt estatubatuarrak eta Henri Fayol frantsesak. Lehenak Gantt diagramak garatu zituen lanaren plangintza eta kontrola zehazteko. Bigarrenak *Administration Industrielle et Générale* liburua idatzi zuen, non kudeaketaren 5 funtzio nagusiak erazagutu zituen.

1950eko hamarkadan proiektuen kudeaketa garaikidea hasi zen. DuPont konpainiak Bide Kritikoaren Metodoa garatu zuen, eta Ameriketako Estatu Batuetako Armadak Program Evaluation and Review Technique edo PERTa.

1997an Eliyahu M. Goldratt-ek *Critical Chain* liburua argitaratu zuen, non Kate Kritikoaren Metodoa zirriborratu zuen.

## Proiektuak kudeatzeko teknikak 
Jakintza-arlo honetan proiektuak kudeatzeko teknika asko sortu dira. Aipatutakoez gain, Gertakizunen Katearen Metodologia, Scrum teknika eta proiektuen kudeaketa bizkorra erabiltzen dira egun. **Project Management Institute** erakundeak praktika onak *PMBOK* liburuak biltzen ditu. Erresuma Batuko gobernuak PRINCE2 metodoa sostengatzen du.

## Ikus, gainera 
* Kanban arbela.

## Kanpo estekak
Hegalabur

**Hegalaburra**, **zimarroia** edo **atungorria** (*Thunnus thynnus*) ur gazitan bizi den Scombridae familiako arrain urdin mota bat da, sukaldaritzat oso haintzat hartua. Ozeano Atlantikoan eta Mediterraneoan bizi da (Itsaso Beltzean izan ezik). Espezie hau arriskuan dago, gehiegizko arrantza dela-eta.

Haragia hegaluzeak (atunzuriak) baino gorriagoa du, hortik izena.

## Ezaugarriak 
### Bizimodua 
Uda hasieran, hegalabur gazteek migrazio trofiko bat egiten dute Bizkaiko Golkora, eta udazkena arte janari bila dabiltza, antxoa haien presa nagusi bat izanez. Egun batean atun batek 40 antxoa gazte (180 g) baino gehiago jan ditzake.

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hegaluzea

## Kanpo estekak 
* Zientzia.net
* ITIS 
* AQUATAB.NET
Cannelle

thumb|upright 1.5|Cannelle - Muséum de Toulouse
**Cannelle** Pirinioetako azken jatorrizko hartz arre eme garbia izan zen.

## Bizitza 
Historikoki Piriniotan hartz arreak bizi izan baziren ere, gaur egun oso gutxi gelditzen dira eta, gainera, kanpotik ekarritakoak. Erronkariko ibarrean geratzen zen jatorrizko azkeneko euskal hartzari *Camille* izena jarri zioten. Hau *Cannelle*ren kidea omen zen. 2003ko bukaeran edo 2004ko hasieran Esloveniatik ekarritako arra batekin *Cannelito* izeneko kumea izan zuen, arra hain zuzen ere.

## Heriotza 
2004ko azaroaren 1ean René Marquèze izeneko ehiztari frantziarrak, agintaritzak hartzaren kokagunean ezarritako lekuan zegoena, hil zuen. 64 urteko ehiztaria galzorian dagoen espezie baten animalia hiltzeagatik salatua izan zen. Zigor jurisdikzioan 2007ko urtarrilaren 19an bidezko defentsan egin zuela alegatu ondoren auzia artxibatua izan zen. Frantziako estatuak eta hemeretzi erakunde ekologistek apelatu eta 2007ko apirilaren 6an Paueko Apelazio Epaitegiak artxibatzea indargabetu eta lehenengo instantziara itzultzea erabaki zuen.

2008ko apirilaren 21ean askatua izan ondoren, 2009ko irailaren 11n erakunde ekologistei 11.000 euro ordaintzera zigortua izan zen

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hartz arre

## Kanpo estekak
Antxoa

**Antxoa** edo **bokarta** (*Engraulis encrasicolus*; Linnaeus, 1758) itsasoko espezie pelagiko txikien multzoko arraina da .
erdian|frameless|

## Euskal izendegia 
Antxoa izendatzeko modu ezberdinak daude Euskal Herriko herri ezberdinetan. Inoiz 20 zm-tik gorako antxoak ere topatu izan dira; hau espezie honen ezaugarri bereizgarria izaten da, batez ere larba eta gazteak beste klupeidoetatik (hala nola, sardinetatik) bereizteko. 

#### Nutrizio-ezaugarriak 
Antxoa arrain urdina da, bere haragiak duen omega-3, bitamina (hala nola A, D edo B12) eta mineral (magnesioa, burdina eta kaltzioa) kantitateari erreparatuz gero. Haren kontsumoak LDL kolesterola jeisten eta HDL kolesterola handitzen laguntzen du.

#### Kontsumo-garaia 
Euskal Herrian, antxoaren kontsumo garai nagusia Apiriletik Ekainera arte luzatzen da, hori baita antxoa Bizkaiko Golkoan sardatan pilatuta topatzen den garaia, sarritan kostaldetik hurbil gainera. Urte batzuetan udazkenean ere (Urria aldera) harrapaketa batzuk egoten dira. Elikadura-eremuen artean bai gazte eta bai helduentzat plataforma kontinentala eta ezponda kontinentala dira nabarmenenak. Gainontzeko arrain pelagikoekin batera sare trofikoan paper garrantzitsua jokatzen dute, bai elikadura katean beherago kokatzen diren harrapakinak kontrolatzeko orduan (zooplanktonaz elikatzen dira, kopepodo txikiak iragazketa bidez eta handiagoa den krill-a harrapaketa aktiboaren bidez irentsiz), eta baita harrapari handiagoen bazka modura (adibidez, hegaluze eta hegalaburren elikagai diren heinean).

Bizkaiko Golkoan, antxoen errutea gehienbat, Apiriletik Ekainera bitarte ematen da, gehienbat Garona eta Aturri ibaien estuarioen pareko eremuetan baina baita ezponda kontinentalaren inguruan ere. Errutea ilunabarrean eman ohi da gehienbat, eta garai honetan arrak ur-azalean jartzen dira, arraultzak erruten ari diren emeen gainean; modu honetan, esperma askatzen dutenean, hau arraultzekin nahasten da, eta une hortatik aurrera antxoa helduak direla esan daiteke (hots, heldutasun sexuala eskuratzen dute), arraultzak erruteko gai direlako. Urtez urte stock-ari batzen zaion arrautzak erruteko gai diren heldu berri horiek osatzen duten populazio berri honi *errekrutamendua* esaten zaio.

Azken urteotan antxoa kopuruak gora egin du, 2005–2009 urteetan zehar arrantzaren debeku-garaia ezarri zenetik goranzko joera orokorra erakutsi duelarik.

Antxoa sarritan erabili ohi da arrantzarako beita gisa, bai arrantza komertzialean eta baita laket-arrantzan ere.

Euskal Herrian, Getariako garai zaharrak ezagutu dituztenek diotenez, antxoa kostaldeko akazia zuhaitzak loratzen hasten diren unean hasten omen da kostaldera gerturatzen, sasoiaren hasiera adieraziz.

## Erreferentziak 
### Argitaratu gabeko erreferentziak 
### Euskal Herriko arrainen gida 
## Kanpo estekak 
* Antxoa, Euskal Herriko arrainen gidan
San Telmo baseliza (Zumaia)

**San Telmo baseliza** Gipuzkoako Urola Kosta eskualdean dagoen XVI. mendeko baseliza da. Zehazki, Zumaiako Itzurun hondartzaren Flyschak osotutako labarraren gainean kokatuta dago, lurretik 150 metrora. 

## Historia 
Baseliza kapera errenazentista enblematiko bat da. Bere lehen aipamena 1540an izan zan, baina eraikitze-data ezezaguna da. XVII. mendetik aurrera hobekuntzak egin jakozan, San Telmoko marinelen kofradiak egoitz lez hartu ebanean eraikina.

XX. mendearen hasieran, sute baten ondorioz, eraikuntz osoa erre zen, oinarria bakarrik salbatu zelarik. Ondoriz, berriro berreraikitu behar izan zen.

## Deskribapena 
### Kanpoaldea 
Kanpoaldea harriz eta egurrez eraikita dago, XV. mendeko ermitak bezala. Hormak sinpleak dira, alferrikako apaingarririk barik. Izan ere, pisu handia daukanez, ermitak leiho gutxi eta txikiak daukaz (karratuak eta biribilak). Gainera, altzairuzko baranda bat duen aterpe bat dago. 

### Barrukaldea 
Barrukaldea iluna da. XVIII. mendeko erretaula rokoko bat dago, egurrez egina eta polikromatu eta urreztatu barik. Horrekin batera, Santiago Apostolu eta Santa Clararen irudiak dagoz, hiribilduak santu hauen izenpean baselizak saldu ebazanean sortu ziranak. XVIII. mendean, egurrezko aldare apaindu bat gehitu jakon ermitari.

## Ospea 
Antzinan ermita gurtzarako tokia zan, eta bisitari eta erromes asko joaten ziran hara gurtza egitera. Gaur egun, “8 Apellidos Vascos” filmagaitik da ezaguna.Pelikula honetan, Rafa deituriko gizon Andaluziar batek Amaia deituriko euskaldun bat gustoko dau, eta euskaldun itxura hartu behar dau Amaiaren aitaren onespena lortzeko. Amaierako eskontza bat San Telmo ermitan grabatu zan eta, filmeak lortu eban ospearengaitik, gero eta turista gehiago ermita bisitatzen dabe.

Horretaz aparte, alboan duen Itzurun hondartzarengaitik turista ugari lortu dauz; han pelikula eta serieak grabatu dira ere, eta turista askok ermitara igotzea aprobetxatzen dabe, bata bestearen parean baitaude.

## San Telmo festak 
thumb|268x268px|San Telmo festak
San Telmo festak Zumaian Pazko Domekatik 8 egunetara ospatzen dira, San Telmo egunean. Hango jendea itsas urdinez jantzita doa marinelen homenez eta San Telmoren martxa entzuten da Zumaiako bazter guztietatik. Egunean zehar hainbat jarduera egiten dira eta lehenengoa San Telmo ermitarako prozesioa da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Deba eta Zumaia arteko marearteko zabalgunea

## Kanpo estekak 
* San Telmo baseliza Zumaiako Turismo Bulegoaren webgunean 
* San Telmo baseliza Zumaiako Udal webgunean
Jefferson Memorial

**Jefferson Memorial** da Thomas Jefferson, Estatu Batuetako hirugarren presidente izandakoaren omenezko oroitzapen-monumentu bat, Washingtonen dagoena. Estilo neoklasikoko eraikin bat da, John Russell Pope arkitektoak diseinatua, zeinak nabarmenarazi nahi izan baitzuen Jeffersonek estilo erromatarreko eraikinekiko zeukan zaletasuna; horregatik, Erromako Panteoian inspiratu zen, eta eraikina kupula ikusgarri batez hornitu zuen, lurraren mailatik 39 metroko altueraraino iristen dena. Nazioarteko estiloaren jarraitzaileek, alabaina, gogor kritikatu zuten diseinua.

Monumentuaren eraikuntza 1939an hasi eta 1943an burutu zen. Barnealdean, Jeffersonen brontzezko estatua bat dauka, 5,8 metroko altuera eta 4336 kiloko pisua duena, 1947an paratua (Rudulph Evans izan zen eskultorea).
[thumb|ezkerrera|200px|Jefferson presidentearen estatua. Atzean, [Independentzia Adierazpenaren hitzaurrea.]]

## Kanpo estekak
Batasun Agiria (1800)

[thumb|[Erresuma Batuko bandera|Batasunaren bandera]]

**1800go Batasun Agiria** (ingelesez *Union Act*; halaber **1801eko Batasun Agiria** deitua) Britainia Handiko Erresuma eta Irlandako Erresumaren arteko batasuna erresuma berri batean gauzatu zuen agiria izan zen: erresuma horei Britainia Handia eta Irlandako Erresuma Batua deitu zitzaion. Batasun horren ondorioz, ehun biltzarkide irlandarrek Erresuma Batuko Legebiltzarreko Komunen Ganberan eserlekuak eskuratu zituzten.

Agiria Britainiar Legebiltzarrak nahiz Irlandakoak baietsi zuten. Irlandarrek Ingalaterraren mendeetako zapalkuntzaren ostean 1782ko Konstituzioarekin independentzia lortu zuten. Irlandarren gehiengoak Britainia Handiarekiko Batasuna ez zuen ongi ikusten, eta aurretik 1799ko batasun mozio bat atzera botea izan zen. Halere, 1801ean britainiar gobernuaren kanpainia gogorrak eta 1781eko irlandar matxinadak batasunaren onarpenaren bidea erabat erraztu zuten. Irlandako Legebiltzarreko bere igarotzea arrakatsua izan zen: legebiltzarkideen gehiengo sinple batez onartua izan zen, britainiar gobernuak baiezkoa eman zuten biltzarkideei britainiar nobleziako tituluak, lurrak eta bestelako prebendak eman zizkien.

Batasunak irlandarren gehiengoa ziren katolikoak erakartzeko asmoz haien aurkako lege penalak ezeztatzea eta emantzipazio zibila hitzematen zien. Esan zenez, Batasun Agiriaren hitzetan, Irlanda ehun biltzarkidek ordezkatu behar ziten, eta San Patrizioren semeen abantaila garrantzitsu bat irlandar biltzarkide katolikoak onartuak izango zirela zen, nahiz eta gerora eskubide hori Jurgi III.aren erregealdian ezeztatu, errege horrek Ingalaterrako Eliza defendatzeko bere zinaren aurka zihoalako arrazoiketa aipatu baitzuen. Britainiar Legebiltzarrean katolikoen partaidetza ez zen 1829 arte berrezarri.

Batasun horretatik agertu zen bandera berria, *Union Jack* izenaz ezaguna, Ingalaterrako San Jurgiren gurutzea (gurutze gorria, hondo zuria), Eskoziako San Anderren gurutzea (ixa zuria, hondo urdina) eta Irlandako San Patrizioren gurutzea (ixa gorria, hondo zuria) elkartzen ditu. Gaur egun eta nahiz eta 1949an Irlandako Errepublika sortu, ikurra oraindik ere britainiar bandera da.

## Kanpo estekak 
* Batasun Agiriaren Liburutegi Bistuala 
* Batasun Agiria – jatorrizko testu osoa irakurgai
Batasun Agiria

**Batasun Agiria** delakoa Gales (1284), Eskozia (1707) eta Irlanda (1800) herrialdeak Ingalaterrarekin batu eta erresuma bakarra bilakatzeko burutu ziren agiri ezberdinen izendapena da. Agiriak honako hauek dira:

* **Batasun Agiria (1284)**, Gales eta Ingalaterrako Erresumaren artean (*Rhuddlango Estatutua* bezala ere ezaguna).
* **Batasun Proiektua**, (1652ko Batasun agiria), Ingalaterrako Commonwealthak Eskozia anexionatu zuen.
* **Batasun Agiria (1707)**, Eskoziako Erresuma eta Ingalaterrako Erresumaren artean.
* **Batasun Agiria (1800)**, Irlandako Erresuma eta Britainia Handiko Erresumaren artean.

Beste honako hau ere adierazi dezake:

* **Batasun Agiria (1840)**, Goi eta Behe Kanadaren arteko batasuna, **Kanadako Probintzia** sortzeko xedez.
Kaloria

[150px|eskuinera|thumb|[Antoine Lavoisieren kalorimetro]] **Kaloria** (**cal**) fisikan bero-kantitatea neurtzeko onartutako unitatea da.

Presio atmosferiko normalean ur gramo baten tenperatura 14,5&nbsp;°C-tik 15,5&nbsp;°C-ra gehitzeko behar den bero-kantitatea da. Bere baliokide mekanikoa 4,1868 joule dira. Dietetikan maiuskulaz erabiltzen da kilokaloria (*kcal* edo *Cal* 1.000 kaloria dira) izendatzeko.

## Jatorria 
Nicolas Clément irakasleak 1824an definitu zuen lehen aldiz *kaloria-kilogramo* gisa, eta horrela sartu zen frantses eta ingeles hiztegietan 1842 eta 1867 arteko aldian.

Kaloria hori kalorikoaren teoriaren ondorioz sortu zen: beroaren transmisioa fluido jakin bat (kalorikoa) gorputz batetik bestera igarotzean gertatzen zela suposatzen zen. Kaloriko kopuru hori kaloriatan neurtuko litzateke. Kalorikoaren teoria baztertuta, eta beroa energiaren adierazpen bat dela onartuta, kaloria unitateen sistema metrikoaren energia-unitate gisa definitu zen (eta aurrerago unitateen sistema teknikoarena).

Kaloria "txikia" (kaloria modernoa) Pierre Antoine Favrek (kimikaria) eta Johann T. Silbermannek (fisikaria) sortu zuten 1852an. 1879an, Marcellin Berthelotek gramo-kaloria (kaloria modernoa) eta kilogramo-kaloria (kilokaloria modernoa) bereizi zituen. Berthelotek ere sartu zuen kilogramo-kaloria letra larriz idazteko konbentzioa, Kaloria bezala.

Elikadurarako kilogramo-kaloriaren (kcal) erabilera Wilbur Olin Atwater Wesleyango Unibertsitateko irakasleak sortu zuen, 1887an.

Kaloria modernoa (cal) 1896an aitortu zen lehen aldiz cm-g-s (cgs) sistemako unitate gisa, egun dagoen cgs izeneko energia unitatearekin batera, erg delakoa (Clausiusek 1864an iradoki zuen lehen aldiz ergio izenarekin, eta ofizialki 1882an onartu zen).

1928an ere kexa handiak izan ziren kaloriaren bi definizio nagusietatik eratorritako balizko nahasmenduari buruz eta horiek bereizteko maiuskulaz baliatzearen ideia egokia ote zen. Kaloriaren erabilera 1948ko Pisu eta Neurrien bederatzigarren Konferentzia Orokorrak ofizialki baztertu zuen.

Gaur egun, kaloria ez da sartzen Nazioarteko Unitate Sisteman.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Herbeheretar Inperioa

**Herbeheretar Inperioa** itsasoz bestaldean herrialde horrek kontrolatutako lurraldeek osatu zuten XVII. mendetik XX.era. Oso lotuta egon zen merkataritzaren helburuekin eta itsasoan herbeheretarrek azaldutako trebeziarekin. Halaber, Willem Barents eta Abel Tasman moduko esploratzaileek bide berriak zabaldu zituzten.

XVI. eta XVII. mendeak Urrezko Garaia izan ziren, baina boterea galdu zuten Britainiar Inperioaren mesedeetan Frantziako armadak Herbehereak okupatu zituenetik XVIII. mendearen amaieran.

Gaur egun, Holandarren Antillak eta Aruba diren kolonien hondarrak metropoliarekin batuta daudeHerbehereetako Erresumaren izenarekin.

## Historia 
### Aurrekariak 
Espainiar Inperioaren menpe, Hamazazpi Probintzien barruan egon zen lurraldea 1581 arte, askapen prozesua hasi zutenean eta hamarkada batzuk geroago espainiarrengandik azkenik indepentzia 1648an lortu arte.

Herbehereetako Errepublika sortu aurretik merkataritzan eta nabigazioan tradizio handia erakutsi zuten bertako biztanleek historikoki Europa mailan, baina XVI. mendearen amaieran euren jarduera Amerikarantz zabaldu zen alde batetik, eta bestetik Afrika eta Asiarantz, espezien negozioen bila. Norabide horretan Portugaldar Inperioa aurkari topatu zuten eta bien arteko gerra piztu zen.

### Urrezko Garaia 
Herbeheretar Indiako Ekialdearen Konpainia (*Verenigde Oost-Indische Compagnie*) 1602an abiatu zuten, eta han egindako jarduera ekonomiko handiak Herberetar Ekialdeko Indiak izeneko lurraldea sortzera eraman zuen (1800–1942), gaur egungo Indonesia dagoen tokian.

Asiarako bidean, gaurko Hegoafrikako hegoaldean kolonoak hasi ziren finkatzen, boer izenekoak, afrikaans hizkuntza garatu zutena, nederlanderaren aldaera hain zuzen ere.

Bitartean, Hego Amerikako iparraldeko kostaldean ("Mendebaldeko Indiak") hainbat kolonia ezarri zituzten XVII. mendean gaurko Brasilen eta Antilletan, gaurko Surinam gune nagusia izanda.

Ipar Amerikan azkenik Hudson ibaiaren inguruan ibili ziren, "Amsterdam Berria" 1625ean sortuz gaur egungo New York hirian.

### XIX. mendea 
Napoleon Bonaparteren osteko urteetan gainbehera etorri zen, Ekialdeko Indietan zabalkuntza garai oparoa gertatzen ari zen bitartean, Asiako hego-ekialdean.

Bitartean, Boerren Gerrak piztu ziren herbeheretar eta ondorengoak britainiarrekin aurka, bigarrenek irabazi zituztenak, XIX. mendearen amaieran.

### XX. mendea 
Deskolonizazio prozesua 1942an hasi zen, Bigarren Mundu Gerrarekin batera, eta azkenean Indonesiak (1949) eta Surinamek (1975)independentzia eskuratu zuten.

## Menpean izandako lurraldeak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Herbehereetako historia

## Kanpo estekak
Manilva

**Manilva** Málagako udalerria da, Costa del Sol Occidental eskualdean dagoena.

2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 13.258 biztanle zituen.

## Ikus, gainera 
* Málagako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Benalauría

**Benalauría** Málagako udalerri bat da, Serranía de Ronda eskualdean dagoena. 2008ko urtarrilaren 1eko erroldan, 508 biztanle zituen.

## Ikus, gainera 
* Málagako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Porto Alegreko metroa

eskuinera|250px
**Porto Alegreko metroa** (portugesez: *Metrô de Porto Alegre*), Brasilgo Porto Alegre hiriko garraiobide publikoa da. 1980ean zabaldu zen eta gaur egun metro-sareak linea bakarra eta 33,8 kilometro dauzka. Metroak 17 geltoki ditu guztira.

Egunero metroa 300.000 pertsonek erabiltzen dute.

## Lineak 
Metro sistemak linea bakarra du, baina bigarren bat eraikitze-fasean dago 2014ko Munduko Futbol Txapelketarako.

## Ikus, gainera 
* Porto Alegre

## Kanpo estekak 
* Metroaren webgune ofiziala
Errusiar erruleta

thumb|200px|Errusiar Nagant errebolberra
**Errusiar erruleta** ( *Russkaya ruletka*) bere jatorria ezagutzen ez den ezkutuko ausazko joko hilgarria da. Normalean bi pertsonen artean jokatzen da eta helburua bizirik irtetea eta jokoan dagoen diruarekin edo gauzarekin geratzea da.

## Ezaugarriak 
Esan bezala, ausazko joko hilgarri bat da. Bala bakarra kargaturik duen su-arma batekin jokatzen da, normalean 6 edo 8 balarentzako lekua duen errebolber batekin bala gordetzen duen erruleta biratu daitekeelako.

Bala su-arman sartu eta bala ausaz lekuz aldatzean hasten da jokoa. Partaide bakoitzak bere buruari tiro egin behar dio txandaka, hil egingo diren ala ez jakin gabe. Lehen txandan inor ez baldin bada hil, jokoak jarraituko du norbaitek bala aurkitu eta bere buruari tiro egin arte.

## Ikus, gainera 
* Erruleta

## Kanpo estekak
Leopoldo II.a Belgikakoa

**Leopoldo II.a Belgikakoa** (Brusela, 1835eko apirilaren 9a - Laeken, Brusela, 1909ko abenduaren 17a) belgikarren erregea izan zen 1865-1909 bitartean. Belgikar Inperio Kolonialaren sortzailea izan zen. Kongoko herritarren kontra bere agintepean sortutako hertsapen eta egindako sarraskiengatik, Leopoldo II.a genozidatzat jotzen da.

## Bizitza 
Leopoldo I.aren semea eta ondorengoa izan zen. Handinahia zen oso eta Belgika Europako herri indartsuenen mailara igo zuen, kolonia politika ausart baten bitartez. Belgika barneko merkataritza eta industria asko sendotu ziren haren garaian eta armada indartsua osatu zuen. Garrantzi handia izan zuen hartan Afrikako kolonien zabalpenak. Helburu horri begira, 1876an *Association internationale Africaine* izeneko elkartea sortu zuen eta 1879an, *Association internationale du Congo* sortu zuen halaber eta Stanley esploratzaile ingelesaren zerbitzuak kontratatu zituen, Kongoko lurraldeen kolonizaziorako (1875-1879). 1884an Ngombi eta Mafelako buruzagiek elkarte hari lur eremu guztiak ematen zizkietela izenpetu zuten. Berlingo Konferentziarekin batera, 1885ean sortu zuen Kongoko Estatu Burujabea (gaurko Kongoko Errepublika Demokratikoa), bera errege zela. Boliaren eta kautxua ustiatutako produktu errentagarrienak izan ziren, horretarako herritarren bortxazko lana erabili zuen, anputazioak, bortxazko desagerpenak eta bestelako gizateriaren aurkako krimenak aurrera eraman zituen Force Publique baliatuz.

## Genealogia 
## Ikus, gainera 
* Pierre Savorgnan de Brazza

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  "White king, red rubber, black death" dokumentala bbc.co.uk
Azido pirubiko

**Azido pirubikoa** CH3-CO-COOH formula duen azido karboxilikoa da, biokimikan eta fisiologian garrantzi handia duena. Zetoazidorik sinpleena da. Azido pirubikoaren anioi karboxilatoari **pirubato** deritzo.

## Ezaugarri fisiko-kimikoak 
Azido pirubikoa koloregabekoa da. Nahaskorra da uretan eta disolbagarria etanolean eta eterrean. Bere pisu molekularra 88,06 g/mol da, eta irakite-tenperatura 165&nbsp;°C-koa.

Laborategian etanal zianuroren hidrolisiagatik lortzen da. Etanal zianuroa, berriz, etanal kloruro eta potasio zianuroren erreakzioan sortzen da:

:CH3COCl + KCN → CH3COCN
:CH3COCN → CH3COCOOH

Hidrogeno katioia askatzen duenean azido pirubikoak pirubato anioia sortzen du:

:CH3−CO−COOH → CH3−CO−COO− + H+

## Zeregin biologikoa 
Pirubatoa garrantzi handiko metabolitoa da. Izan ere, bizidunen metabolismoan funtsezko zeregina burutzen du.

Pirubatoa glukolisiaren azken produktua da. Zehazki, glukosa molekula bakoitzeko 2 molekula pirubato sortzen dira prozesu metaboliko horretan. Pirubato horrek bi bide metaboliko har dezake jarraian: Krebs ziklora pasatu (arnasketa aerobioan) ala hartziduraren bidea, etanol ala azido laktiko sortuko duena (arnasketa anaerobioan).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sardinzar

**Sardinzarrak** (*Clupea* spp.) ur gazian bizi den, arrain generoa da. Ozeano Atlantikoan, Ozeano Barean eta Itsaso Baltikoan bizi dena. Sarda handiak osatzen ditu. Arrain urdina da

## Taxonomia 
5 espezie, edo azpiespezie, dira:
* *Clupea harengus harengus* (Linnaeus, 1758) - sardinzar arrunta, Ozeano Atlantikoan
* *Clupea harengus membras* (Linnaeus, 1761) - Itsaso Baltikoan
* *Clupea pallasii marisalbi* (Berg, 1923) - Ozeano Artikoan
* *Clupea pallasii pallasii* (Valenciennes, 1847) - Ozeano Barean
* *Clupea pallasii suworowi* (Rabinerson, 1927) --Ozeano Barean

## Deskribapena 
Sardinzar arruntak 45 cm inguruko luzera har dezake baina batazbesteko luzera 30 cm-koa da. Aurkitu den sardinzar handienak 1,1 kg-ko pisua zuen. 22 urte arteraino bizi daiteke. Ozeano Bareko sardinzarra txikiagoa izan ohi da, 25 cm batazbeste.

Zilar koloreko arrain luzeak dira eta hegats bakarra dute bizkarraldean. Hegats hori biguna da eta ez du arantzarik. Ez du albo-lerrorik erakusten eta buruan aipagarriena gorantz luzatzen den baraila da.

## Ekologia 
230px|thumb|Gizakiak betidanik arrantzatu izan du sardinzarra.
Sardinzar gazteak planktonaz elikatzen dira eta heltzen doazen heinean ur azaleko animalia txikiak eta arrain txikiak harrapatzen dituzte. Egunez itsasoaren hondoan egoten dira ur azalean egon daitezkeen harraparietatik urruti, eta gauez igotzen dira azalera elikatzera.

Sardinzarren harrapari nagusia gizakia da baina harrapari natural ugari ere baditu; itsas hegaztiak, izurdeak, arrain handiagoak (hegaluzeak, bakailaoak, izokinak, halibutak...), fokak, baleak, marrazoak...

## Erabilera 
Aurrehistoriatik arrantzatu izan da Europa iparraldean, arrain kontsumituetako bat izan da. XX. mendean asko harrapatu zen eta populazioak nabarmen jaitsi ziren. "Itsasoko zilarra" ezizenaz ezagutu izan zen sardinzarra eta hainbat herrialdetan jarduera ekonomiko garrantzitsua izan da.

Arrain handiagoak harrapatzeko amuzki gisa erabiltzeko helburuaz ere arrantzatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xinshi

**Xinshi Barrutia** Txinako Herri Errepublikako hainbat tokiren izena izan daiteke:

* Xinshi Barrutia, Xinjiang eskualde autonomoko Ürümqi hirian dagoen barrutia.
* Xinshi Barrutia, Hebei probintziako Baoding hiriko barrutia.
Austriar eskola

Zientzia ekonomikoan, **austriar eskola** XIX. mendean Carl Menger ekonomialariak (1840-1921) sortu zuen pentsamendu ekonomikoaren eskola bat da, zientzia naturalaren metodoak ekonomiaren azterketarako baliozkoak ez direla, baina aldi berean ekonomia gobernatzen duen lege unibertsalak badaudela baieztatzen duen pentsamendu-joera da, garaiko eskola historikoa eta marxistak ez bezala. Lege hauek logikaz eta arrazonamenduz azalerazi behar direla defendatzen dute ekonomialari hauek. Psikologiako teorietan oinarriturik, utilitate marjinal kontzeptua sortu eta garatu zuten, marjinalismoaren markoaren barnean. Klasikoak eta marxistak ez bezala, balioaren kontzeptu subjetibo bat sortu eta indibidualismo metodologikoa bultzatu zuten horrela, ekonomia gizakiaren banakotasunetik aztertu behar dela ere defendatuz. Aldi berean eta klasikoak ez bezala, hazkunde ekonomikoa baino, baliabideen esleipen hobezinaz arduratzen ziren euren lanetan. Austriar eskolako ekonomialariek gobernuaren interbentzionismoaren aurka (inflazioa neurri handi batean gobernuko banku zentralaren erruz gertatzen dela azalduz, esaterako) eta ekimen pribatu askearen alde agertzen dira.

*Austriar* izena eskolaren sortzaile eta lehenengo jarraitzaileen jatorriarengatik azaltzen da: Carl Menger eta bere lehenengo jarraitzaileak bertakoak ziren, hain zuzen. Besteak beste, Mengerek sortutako austriar eskolan kokatu ziren baita ere Eugen von Böhm-Bawerk, Friedrich Hayek, Ludwig von Mises eta Friedrich von Wieser ekonomialariak. Hala ere, XX. mendezehar eta gaurdaino mundu osoan zehar beste ekonomialari askok jarraitu dute austriar eskolaren tradizioa eta bizirik dirauen pentsamendu-eskola da. Hain zuzen, eskola honetako ekonomialariek 2008-2009ko krisialdi ekonomikoa aurreikusi zutela aipatu da .

## Ideia nagusiak 
Austriar eskolaren barnean bildu beharreko ekonomialariei buruz ez dago adostasunik. Izan ere, bakoitzak iritzi eta ikuspegi propioak ditu eta kontzeptu ekonomiko ezberdinak nabarmentzen dituzte. Hala ere, badaude austriar eskolako ekonomialari guztiek onartzen dituzten zenbait ideia:

* **indibidualismo metodologikoa**: ekonomia osoaren bilakaera banakoen erabakietan oinarritzen da;
* **subjetibismo metodologikoa**: balioa subejtiboa da eta banakoek finkatzen dute, euren iritzi, asmo eta xedeei jarraiki;
* **marginalismoa**: erabaki ekonomikoak *azken* unean eta *azken* unitateari buruzkoak dira;
* **gogoak eta preferentziak**: kontsumitzaileen eskaria banakoen gogo subejtiboetan oinarritzen da;
* **aukera kostuak**: aukera kostuak erabaki orotan hartzen dira kontuan;
* **denboraren garrantzia**: erabakiak denboran zehar hartzen dira eta beraz, denbora erabaki ekonomikoen funtsezko elementua da.
* **kontsumitzailearen burujabetza**: kontsumitzaileek erabakitzen dute ondasun bat erosi ala ez;
* **indibidualismo politikoa**: ez dago askatasun politikorik askatasun ekonomikorik gabe. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Torquay

**Torquay**, Ingalaterrako hego-mendebaldeko kostaldean dagoen udalerri bat da, Devon konderrian. Torbay barrutian dago, Paignton eta Brixham udalerriekin batera.

## Udalerria 
XIX. mendean zehar *Ingeles Rivera* ezizenaz ezagutua izan zen, batipat bere klima ona eta giro atsegina zela medio eta Frantziako Montpellier hiriarekin parekatu nahian. Gaur egun oso hiri turistikoa da eta etxaleku eta jauregi ederrez beteta dago, garai bateko nahiz gaur egungo Ingalaterra guztiko aberatsek udaldean bizilekutzat erabiliak.

## Agatha Christiren jaioterria 
Horretaz gain Torquay hiria Agatha Christie idazle ezagunaren jaioterria da, bere bizitzako zatirik handiena hemen bizitzen igaro zuelarik, horregatik hirian *"Agatha Christie Mile"* delakoa dago, idazle honi buruzko museoa.

## Ingeles ikasleen helmuga 
Aipatzekoa da ingeles hizkuntza ikasi edo praktikatu nahi duten Europako ikasleen helburu garrantzitsua dela, horien artean Euskal Herritik ingeles ikastaroak burutzera joandako ikasle asko daudelarik.

## Iruditegia 

Irudi:Torquay Harbour.JPG|Torquayko badia
Irudi:Torquay.devon.750pix.jpg|Torquayko kostaldeko zati bat
Irudi:Torquaypavilion.jpg|Torquayko eraikina
Irudi:TorquayHarbourFromAbove.JPG|Torquayko erdigunea

## Herritar ezagunak 
* Agatha Christie, (1890-1976) idazlea.

## Kanpo estekak 
* Torbaygo Udal Kontseilua
* Torquayko historia
* Torquayko museoa
Kariberto II.a

**Kariberto II.a** (607/617– Blaye, 632ko apirilaren 8a) Akitaniako erregea (629–632) izan zen.

## Biografia 
Aita Klotario II.a eta ama Sichilde zituen.

629an aita hil zitzaionean, Neustria hartzea saiatu zuen, baina bere sasi anaia zen Dagoberto I.ak lortu zuen. Orduan Akitania zituen lurraldeak hartu eta burujabe bilakatu zen. Tolosa Okzitania, Cahors, Agen, Périgueux eta Saintes izateaz gain Gaskonia eta Euskal Herria (baskoien matxinada mendean hartu eta gero) okupatu zituen.

Amand baskoien buruzagiaren alaba zen Gisela ezkondu eta Txilperiko izan zuten seme eta oinordekoa.

## Erreferentziak
Gundowaldo

**Gundowaldo** (baita **Gundoaldo**, **Gundovaldo** edo **Gondovaldo** ere) Akitaniako erregea (584-585) izan zen.

## Biografia 
Bere burua Klotario I.aren sasikotzat hartuta, Maurizioren finantza-laguntzari esker hegoaldeko Galiako hiri nagusi batzuk, tartean Poitiers eta Tolosa Okzitania, konkistatu zituen. Guntram I.a, Borgoinako errege eta Klotarioren oinordekoa, laster kontra egin eta hiriak berreskuratu zituen. *Ballomer* (euskaraz: "printze faltsua") ezizena jarri zion. Gundowaldok Commingesera ihes egin eta egungo Saint-Bertrand-de-Commingesen zegoen gotorlekuan geratu zen. Nahiz eta setioa arrakastatsua izan ez, bere jarraitzaileek entregatu eta exekutatu zuten.

## Bibliografia 
* Bachrach, Bernard S. (1994) *"The Anatomy of a Little War: A Diplomatic and Military History of the Gundovald Affair (568–586)"*. Boulder: Westview Press.
* Widdowson, Marc. (2009) ''"Merovingian Partitions: A 'Genealogical Charter'?"* *Early Medieval Europe'', 17(1), 1–22.
Txilderiko Akitaniakoa

**Txilderiko Akitaniakoa** (630eko hamarkada– 632) Akitaniako erregea (632) izan zen.

## Biografia 
632an, ziur asko Dagoberto I.a bere osabaren agindupean, eraila izan zen aita eraila izan eta berehala.

## Erreferentziak
Boggis

**Boggis** (?– ) Akitaniako dukea (632–660) izan zen.

## Biografia 
Txilperiko hiltzean, akitaniarrek matxinatu eta Boggis hautatu zuten duke. Urte berean baskoiek ere matxinatu eta Dagoberto I.ak Txandoinak zuzendutako armada bidali zuen. Honek alde bateko garaipena lortu zuten Zuberoan eta Arinberto izeneko buruzagia eta beste buruzagi batzuk hil zituen. Errepresalia batzuen ondoren Dagobertok Aeghyna saxoia aukeratu zuen *dux wasconum*. Boggisek ia burujabe izaten jarraitu zuen Akitanian.

XVII. mendean asmaturiko "Charte d'Alaon"k aita eta semeen izenak esaten badu ere, bere senideak ezezagunak dira.
Exeter

**Exeter** Ingalaterrako hego-mendebaldean dagoen Devon konderriko hiriburua da. Hiri honetan oso ospetsua den Exeterreko katedrala dago, bai eta erromatar harresiak ere. Lorategi, parke eta berdegune ugariz hornitutako hiria da. Bestalde, hiri honetan Exeterreko Unibertsitatea ere badago, honen ondorioz hiriak gazte giro aparta du.

## Klima 

## Leku interesgarriak 
* Exeterreko katedrala

## Herri eta hiri senidetuak 
* 
* 
* 
* 

## Iruditegia 

Irudi:Cathedral of Exeter edit.jpg|Exeterreko katedralaren aurrealdea
Irudi:Exeter docks-1 com.jpg|Exeterreko kaiak
Irudi:Parliament Street, Exeter.jpg|Parliament Street, munduko kale estuenetakoa
Irudi:University of Exeter Clock tower.jpg|Exeterreko Unibertsitatearen erlojua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Exeterreko Udal Kontseilua
Legatz

thumb|240px|*Merluccius gayi gayi* Ozeano Barean

**Legatzak** (**Merlucciidae**) Gadiformes ordenako familia bat da. Arrain hauek, ur gazian, Atlantikoko ekialdean, Ozeano Barean eta Mediterraneoan bizi dira. Oso preziatuak dira sukaldaritzan (adibidez, legatz kokotsak). 

## Izenak 
Izen zientifikoa latinetik datorkio: *maris* (itsasoa) + *lucius* (pika, lantza forma), duen forma mehe eta zorrotzagatik. Bizkaian **lebatz** diote. 500-800 gr bitarteko legatzak **karioka** du izena.

## Anatomia 
Legatz arruntak 80 zentimetrorainoko gorputz luzexka du, bizkarralde arre-grisaxka, albo eta sabel zilarreztatuak, eta aho handi eta beltza. Bi hegats ditu bizkarrean, Lyconodes azpidibisiokoek izan ezik, hauek bakarra dutelarik. Kokotsean ez dute biboterik, aho handia muturrean eta V formako zubia buruaren goikaldean. Ezkatak, txikiak eta zikloide-formakoak dira. Hortzak ditu masail-hezurraren aurrealdean, espezie gehienek hortz horiek zorrotzak edukita.

## Habitata eta bizi-forma 
Plataforma kontinentalean eta ezponda kontinentalaren goikaldean bizi diren harrapakariak dira. Espezieetako batzuk, arrain bankuetan bizitzeko oihtura dute.

## Taxonomia 
Azpidibisioak:
*Lyconodes*
*Lyconus*
*Macruronus*
*Merluccius*
*Steindachneria*
(sinonimoa: Macruronidae)
* Merlucciinae subfamilia:
** Generoa *Lyconodes* (Gilchrist, 1922)
*** *Lyconodes argenteus* (Gilchrist, 1922)
** Generoa *Lyconus* (Günther, 1887)
*** *Lyconus brachycolus* (Holt y Byrne, 1906)
*** *Lyconus pinnatus* (Günther, 1887)
** Generoa *Macruronus* (Günther, 1873)
*** *Macruronus capensis* (Davies, 1950) -
*** *Macruronus maderensis* (Maul, 1951)
*** *Macruronus magellanicus* (Lönnberg, 1907) -
*** *Macruronus novaezelandiae* (Hector, 1871) -
** Generoa *Merluccius* (Rafinesque, 1810)
*** *Merluccius albidus* (Mitchill, 1818) -
*** *Merluccius angustimanus* (Garman, 1899) -
*** *Merluccius australis* (Hutton, 1872) - **Hego lagatza**,
*** *Merluccius bilinearis* (Mitchill, 1814) -
*** *Merluccius capensis* (Castelnau, 1861) -
*** *Merluccius gayi gayi* (Guichenot, 1848)
*** *Merluccius gayi peruanus* (Ginsburg, 1954)
*** *Merluccius hernandezi* (Mathews, 1985)
*** *Merluccius hubbsi* (Marini, 1933)
*** *Merluccius merluccius* (Linnaeus, 1758) -
*** *Merluccius paradoxus* (Franca, 1960)
*** *Merluccius patagonicus* (Lloris y Matallanas, 2003) -
*** *Merluccius polli* (Cadenat, 1950)
*** *Merluccius productus* (Ayres, 1855) -
*** *Merluccius senegalensis* (Cadenat, 1950) -
*** *Merluccius tasmanicus* (Matallanas y Lloris, 2006)
* Steindachneriinae subfamilia:
** Generoa *Steindachneria* (Goode y Bean, 1888)
*** *Steindachneria argentea* (Goode y Bean, 1896) -

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* http://arrainaketaitsaskiak.pbworks.com/w/page/9221028/Legatza
Kubako Gerra

**Kubako Gerra** () XIX. mendearen bigarren zatian Espainiak kubatar independentisten aurka izandako guda izan zen. Lau zati ezberdinak izan zituen:
* **Hamar Urteko Gerra** edo **Gerra Handia** (1868-1878);
* **Gerra Txikia** (1879-1880);
* **Kubako Independentzia Gerra** edo **1895eko Gerra** (1895-1898);
* **Espainia-Estatu Batuak Gerra** (1898).