Iruña-Veleia

[thumb|Zaldunaren estela, [Burdin Arokoa.]]

**Iruña-Veleia** Euskal Herriko mendebaldeko Iruña Oka udalerrian kokatutako aztarnategia da, Araban dagoen zabalena, Erromatar Inperioaren garaikoa. Zadorra ibaiak sortzen duen bihurgune baten erdiko muinoan kokatuta dago, Arkiz adarrean, ingurunearen baliabide topografikoak baliatuz, Tresponde eta Biloda herrien artean, Gasteiztik 11 kilometro mendebaldera. Arkiz izena eman zaion Burdin Aroko herri handia aztarnategitik gertu dago, hegoaldera.

Arabako aztarnategi arkeologiko garrantzitsuenetako bat da, batez ere protohistoriari eta erromatarren ondorengo garaiari dagokienez. Izan ere, jakin badakigu leku horretan, kokalekuaren ezaugarri topografikoak eta inguruko baliabideak aprobetxatuz, populazio egonkorrak finkatu zela K.a. lehen milurtekoaren hasieran, eta lurralde horretako populazio indartsu eta zabalenetako bat izatera iritsi zirela.     

Hiria  erromanizazioa zabaltzeko gune bihurtu  zen bere ingurunearentzat, penintsulako iparraldeko komunikazioetarako lehorreko bide nagusia izan zenarekin, Ab Asturica Burdigalam zuen loturak indartuta, zeinak Tarrakonense iparraldeko barnealdeko lurrak Europako gainerako probintziekin komunikatzen zituen, edo beste modu batean esanda, Iberiar penintsulako iparraldea, gainerako Europako lurraldeekin, eta lehen mailako Bordeleko itsas portuarekin. Veleia herrigune indartsua izatera iritsi zen Aroaren lehen bi mendeetan, dozenaka hektareako hedadurarekin, bere eremuko kontsumo eta merkatu gune nagusia zen. Hirugarren mendeko krisia gainditu ondoren, goraldi garai berri bati ekin zion, non harresi indartsu baten eraikuntza nabarmentzen den, barruan 11 Ha baino gehiago babesteko. Mendebaldeko erromatarr inperioa desagertu zenean, V. mendearen amaieraren eta VI. artean, Veleia hustu egin zen.

Bertako harresien hondarrak kontserbazio egoera onean daude, mosaiko, upeltegi, silo eta abarrez zolatutako gelak. Material arkeologikoen artean zeramika ugari dago ("sigillata", arrunta, margotua), beira, eskulturak, zilarrezko txanpon iberikoak eta brontzezko erromatarrak eta boto eta hileta inskripzioak.

Aztarnategi osoak 126 hektarea baino gehiago hartzen ditu dokumentazio ofizialaren arabera, eta 250 hektarea baino gehiago, 2024tik aurrera egindako gainazaleko prospekzioen arabera, eta induskatutako zatia arkeologia-teknikaz ikertu daitekeen azalera osoaren zati txiki bat da. Kalkuluen arabera, gaur egun % 1 eta % 3 artean baino ez da induskatu.

Italian erromatar garaiko beste Veleia bat dago gaur egungo Emilia-Romagna eskualdean, Augusto enperadorearen garaian *Regio VIII Aemilia* zena.

2006an aurkikuntza epigrafiko harrigarri batzuk egin ziren, aitzineuskarari, hasierako kristautasunaren sinboloei eta egiptoar hieroglifoei buruz zientzialariek ordu arte ezarritakoa irauliko luketenak, antza. Polemika bizia piztu zen. Ofizialki eratutako aditu taldearen ebazpenak aurkikuntzok faltsutzat hartu zituen, eta aitzineuskarako aditu guztiak bat etorri dira ebazpen horrekin; baina beste arlo batzuetako aditu batzuek eta zenbait herritarrek babestu egin dute Iruña-Veleiako aurkikuntza horien egiazkotasuna.

## Gunea mendeetan zehar 
Iruña-Veleiako aztarnategiak 1.500 urteko historia biltzen du.

### Brontze eta Burdin Aroak (K. a. I. milurtekoa) 
Iruña guneko lehen finkamendua Brontze Arokoa omen da, K. a. I. milurteko osoan hedatu zena. Arkiz aztarnategian topatutako etxeak laukizuzen eta zirkulu erakoak dira, gertuko Atxako herrixkan aurkitutakoen antzerakoak. Erromatarren garai aurreko *Zaldizkoaren estela* aurkikuntza nabarmentzekoa da.

### Erromatar garaia (K. o. I-V. mendeak) 
[thumb|300px|Iruña-Veleiako aztarnategiaren XIX. mendeko planoa, [Lorenzo Prestamerok egina. «Mendoza» jartzen duen tokian, Tresponde dago egiaz; eta «TresPuentes» dioen lekuan, berriz, Billoda.]]

Iruña-Veleiak kokapen garrantzitsua izan zuen  erromatar bidean. Horixe uste izan da, gutxienez, hiria Antoninoren Ibilbideko *Veleia* zelakoan, horren froga irmorik topatu ez bada ere. Zirku erromatarra ere bazuen hiriak.

Erromatar *oppidum*a IV. mendekoak omen diren harresiez gotortuta dago. 1.200 metroko luzerako harresiek antzinako hiriaren zati bat ixten zuten, 11 hektareako azalerakoa. Harresiak eraikitzeko lehenagoko beste eraikin batzuen osagaiak probestu ziren (zutabe-zatiak, esaterako). Aipatzekoak dira arrosa-leihodun mosaikoaren a eta *Pompeya Valentina*ren *domusa*.

Hiria okupatuta egon zen K.o. I mendetik V. mendera arte. Une horretatik aurrera, gainbehera hasten da, azkenean desagertzen den arte. Garapen handieneko aldia I. eta II. mendeetan izan zen. 

### Antzinate berantiarra 
Barbaroen erasoaldien arriskua zela eta, nukleoa IV. mendean harresitu zen eta "Cohors I Gallica" ren egoitza bihurtu zen.

Arkeologia frogek aditzera ematen dutenez, hiribilduak Goi Erdi Aroaren hasieran bigarren loraldia izan zuen, eta gero abandonatu zuten. Zenbait historialariren iritziz, Iruña Veleia Leovigildo errege godoak sortutako Victoriacum izan liteke (batzuetan, egungo Gasteiz dela pentsatu izan da). Artean, izan ere, hiribilduaren zati handi baten indusketak egitea falta da.

### Erdi Aroa 
Erdi Aroan berriro bete zen, San Joanen Ospitaleko Ordenaren enkomienda ezarri baitzen orube batean. Billoda eta Tresponteseko zubi bikainek islatzen dute komunikazio lotune garrantzitsua izan zela. Lehenengoaren egungo fabrika Erdi Arokoa da eta bigarrenarena garaikidea.

Alfontso errege asturiarrak 743 aldera Ebro inguruan egindako kanpainan Velegia bat baino gehiago aipatzen da. Hurrengo hamarkadetan, halaber, *Velegia Alabense oppidum* bat aipatzen da Kordobako armadak egindako sarraldi batean.

### Aro Modernoa eta garaikidea 
Iruña-Veleia, gainera, Europako gerra garrantzitsuenen agertokia izan da: Ehun Urteko Gerratik hasi eta Gasteizko gudua eta, XIX. mendean, karlistaldia gertatu zen arte. 
thumb|Tenplu monumentalaren oinarriak, partzialki berreraikita. Tenplu erromatar kanonikoa, greziarra ez bezala, plataforma garai baten gainean eraikitzen zen.
Plaza publikoa eta Goi Inperioaren hasieran eraikitako tenplu monumentala era aurkitu zituzten. Ondorengo hauek aurkitu omen ziren, besteak beste:
* 270 idazkun eta marrazki, ostraka zeramika zatietan eginak. Batzuek Egiptoko historiaren hainbat pasarte adierazten zuten, horietako zenbait idazkera hieroglifikoan. Ikertzaileen arabera, hieroglifiko horiek ere «anakronikoak» eta «faltsukeria» dira.
* Egiazkoa izan balitz, mundu osoan aurkitutako kalbarioaren (Jesusen gurutziltzatzea) lehen irudikapen izango litzatekeena, hori ere faltsua adituen esanetan.

Multzo epigrafiko horren garrantzia Ponpeia, Erroma edo Vindolanda (Ingalaterra) aztarnategietan egindakoekin alderatu zuten ikerlari batzuek, hainbat espezialistak faltsutzat jo baino lehen. Hala ere, auzia bizirik dago, eta zenbait adituk laidotzat jo dute aurkeztutako ustezko 400 froga arkeologikoen koherentzia estratigrafikoa zalantzan jarri izana, eta sinestezintzat jo dute «faltsugileek» horrelako ustezko faltsuketa kopuruak egin ahal izatea.

Herrian ere, ezinegona sortu du auziaren egungo egoerak, eragile instituzionalek auzia orain arte ondo ebatzi ez dutelakoan, eta 2018ko ekainean babes zabala lortu zuen Euskal Herrian auzia argitzearen aldeko manifestuak.

## 2024ko aurkikuntza: Zirku erromatarra 
2024an, aztarnategiaren gainazalaren analisi zehatz bat egin zen, 251 hektareako azalera batean, eta lur azpian kronologia erromatarreko eraikin eta azpiegiturak zeudela ikusi zen. Aurkitutakoen artean, kaleak (batzuetan arkupedunak), espazio publikoak, etxebizitza auzoak, ustez gurtza kolektiborako ziren eraikinak, eta ur hornidurarekin edo hiri bilbearen saneamenduarekin lotutako azpiegiturak bazeuden, eta aurkikuntza handiena gisa aurkeztu zena, zirku erromatarra. Hala ere, indusketak egin bitartean, eraikinen aztarnak agertuko diren edo bakarrik lurrean utzitako arrastoa, hori ezin dela argitu eta zuhurtzia eskatu zuren aztarnategiko lanen arduradunek.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Veleia afera
* Euskal Herria erromatarren garaian
* Veleia (Italia)

## Bibliografia gehigarria 
* Reinares Fernández, Óscar.  *Actuaciones de conservación y puesta en valor en la muralla sur del yacimiento arqueológico de Iruña-Veleia en Iruña de Oca (Álava). IRUÑA VELEIA 2010-2020*

## Kanpo estekak 
* Iruña-Veleia webgune zaharra, Eliseo Gilen taldeak eraikia. Wayback Machinen gordea.
* Telebista-saioa, EITB nahieran: *Iruña-Veleiako misterioa* Dokumentala eta Hasier Etxeberriak zuzendutako debatea, 2012.
* «Iruña-Veleiako multzo arkeologikoa» *Euskadi. Basque Country.*
* «Yacimiento arqueologico de- Iiruña-Veleia». *Iruña Okako Udala*
* (2019) «Un día en Iruña Veleia con la cohors  I Gallica». *Viator Imperii. Viaja el mundo antiguo*