open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Paterna

**Paterna** Valentziako Erkidegoko udalerria da, Horta Oest eskualdean eta Valentziako probintzian kokatua. Torrenten ostean eskualdeko udalerririk populatuena eta probintziako bosgarrena da.

59.043 biztanle zituen 2007an.

## Herritar ezagunak 
* Antonio Ferrandis (1922-2000), zinema, telebista eta antzerkiko aktorea.

## Ikus, gainera 
* Valentziako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*   Paternako Udal webgune ofiziala
Europa (argipena)

**Europa** hainbat gauza izan daitezke:
* **Europa**: Lurreko kontinentea
* **Europa**: Jupiterren satelitea
* **Europa**: Greziar mitologiako izakia
Vianako Printzea

thumb|200px|Karlos Vianako Printzea
**Vianako Printzea** edo **Printzesa** Nafarroako Erresumako erregegaiak zeraman titulua da. Lehendabiziko Printzea Karlos VI.a Vianako Printzea izan zen, Nafarroako Karlos III.a aitonak titulua 1423an sortu ondoren. Horregatik, historiaz ari garelarik, maiz Vianako Printzeak Karlos VI.ari egiten dio erreferentzia. 

Vianako Printzea erregegaiari Nafarroako Erresumaren eskualde batzuk zegozkion, haietako gehienak Sonsierran eta Vianan kokatuak. Nafarroak haietako gehienak galdu zituen 1463an, gaztelar kanpaina militar baten ondorioz. Gaur egun, titulua Espainiako Koroaren erregegaiak du, Leonor Borboikoak.

## Jatorria 
Erdi Aroko Europako monarkiek hau bezalako tituluak sortu zituzten, oinordekoak mozkinak izan zitzan. Horrela:

* Asturias Printzea, Gaztelako Erresuman;
* Gironako Printzea, Aragoiko Koroan;
* Delfina, Frantziako Erresuman;
* Galeseko Printzea, Ingalaterran;
* Brasilgo Printzea, Portugalen (Aro Modernoan);
* Orangeko Printzea, Herbereetan (Aro Modernoan).

## Tituluaren sorrera 
Nafarroako Karlos III.ak honela zioen Tuteran 1423ko urtarrilaren 20ko dokumentuan (gaztelaniaz, ortografia gaurkotuan):

## Tituluaren historia 
1512an, Fernando II.a Aragoikoak Nafarroako Erresuma inbaditu ondoren, titulua Aragoiko Koroaren barnean egon zen eta gero Espainiakoan.

Bere kabuz, Nafarroako erregeak, Albret Leinuarenak, Nafarroako Errege eta Vianako Printzearen titulua erabiltzen jarraitu zuten.

## Plazak 
* Vianako Printzearen plaza, Iruñeko Bigarren Zabalgunea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Vianako Printzea Saria
* Príncipe de Viana erakundea

## Kanpo estekak
Jaimie Alexander

**Jaimie Alexander** (Greenville, Hego Carolina, 1984ko martxoaren 12) aktore estatubatuarra da.

## Filmografia 
### Bideoak 
* *Entering the Other Side* (2007)
* *Hallowed Ground* (2007) - Liz Chambers
* *Rest Stop* (2006) - Nicole Carrow

### Filmak 
* *Thor* (2011) - Sif
* *The Other Side* (2006) - Hanna Thompson
* *Squirrel Trap* (2004) - Sara

### Telesailak 
* *Kyle XY* - Jessi XX (13 Atal, 2007)
* *Watch Over Me* - Caitlin Porter (58 Atal, 2006-2007)
* *Standoff - Barrista* (Atal 1, 2006)
* ''It's Always Sunny in Philadelphia'' - Tammy (Atal 1, 2005)
Chelan Simmons

**Chelan Simmons** (Vancouver, Kanada, 1982ko urriaren 29) aktore eta modelo kanadarra da.

## Filmografia 
* *Friday the 13th* (2009)
* *The Christmas Cottage* (2007)- Mrs. Placerville 1977
* *Ogre* (2007) (TB)- Hope Bartlett
* *Good Luck Chuck* (2007)- Carol
* *Wind Chill* (2007)- Neska ilehoriduna
* *Psych* (2007) (Telesaila)- Bianca (Atal 1)
* *Men in Trees* (2006) (Telesaila)- Tiffanii (2 Atal)
* *Kyle XY* (2006) (Telesaila)- Hillary
* *John Tucker Must Die* (2006)- Zerbitzari negarrontzia
* *Dr. Dolittle 3* (2006) (Bideoa)- Vivica
* *Final Destination 3* (2006)- Ashley Freund
* *Caved In: Prehistoric Terror* (2006) (TB)- Emily Palmer
* *Stargate Atlantis* (2005)(Telesaila)- Mara (Atal 1)
* *Supernatural* (2005) (Telesaila)- Jill (Atal 1)
* *The Long Weekend* (2005)- Susie
* *The Harp* (2005)- Neskalaguna
* *The Collector* (2005) (Telesaila)- Model (Atal 1)
* *Zixx: Level Two* (2005) (TB)- Louise (2 Atal)
* *Smallville*(2002/2004) (TB)- Felice Chandler/Rhonda (2 Atal)
* *Wonderfalls*(2004) (Telesaila)- Gretchen Speck-Horowitz (2 Atal)
* *Snakehead Terror* (2004)- Amber James
* *Monster Island* (2004) (TB)- Jen
* *Chupacabra Terror* (2004) (Bideoa)- Jenny Randolph
* *Smallville: Chloe Chronicles* (2003)(Telesaila)- ezezaguna (Atal 1)
* *Carrie* (2002) (TB)- Helen Shyres
* *Edgemont* (2002) (Telesaila)- Crystal (10 Atal)
* *Video Voyeur: The Susan Wilson Story* (2002) (TB)- Amber Henson
* *The Sausage Factory*(2001) (Telesaila)- Cindy (Atal 1)
* *Special Unit 2* (2001) (Telesaila)- Neska bihurria #2 (Atal 1)
* *The Sports Pages* (2001) (TB)- Faith
* *2gether: The Series* (2000) (Telesaila)- Nerabe panpoxa (Atal 1)
* *Ratz* (2000) (TB)- Jennifer Martin
* *Bingo* (1991)- Cindy Thompson
* *It* (1990) (TB)- Laurie Ann Winterbarger

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Perodicticinae

**Perodicticinae** Lorisidaeren barruan dagoen bi azpifamilietako bat da. Afrikan bizi dira eta guztira 4 espezie baino ez dira, Angwantibo, Potto eta Sasi Potto izenarekin ezagutzen direnak. Isats bestigiala dute eta behatz erakuslea.

## Sailkapena 
## Ikus, gainera 
* Strepsirrhini
* Lorisidae
Kakuetako arroila

**Kakuetako arroila** Santa Grazin (Zuberoan) kokaturik dagoen haitzebakia da, inguruko ikusgarrienetarikoa Holtzartekoekin batera.

Uhaitxa ibaiak 15.000 urtez erosioaren bidez eraturiko arroila da hau eta bi kilometro inguruko luzera du, hormen altuera puntu batzuetan 350 metroraino heltzen delarik. Arroila oso estua da, batzuetan horma bien artean 3 metrotako zabalera besterik ez baitago.

Turismorako guztiz prestaturik dago, bidezidor, helduleku eta abarrekoekin atonduta dagoelarik. Hori dela eta, edozeinek bisita dezake arroila. Dena dela, bisitatu ahal izateko, sarrera ordaindu beharra dago.

Bertako kondairak dio arroila Errolanen (Karlomagnoren iloba) ezpatarekin sortu izan zela.

Segurtasun-arrazoiak direla eta, arroila itxita egoten da azaroaren 15etik martxoaren 15erarte.

## Istripuaren ondorioz itxita 
2020ean luizi baten ondorioz ibiltari bat hil zenetik itxita dago Kakuetako Arroila. Eremu naturala bisitariei berriz zabaltzeko xedez alturan xendra bat egiten daude. Estatuak, Eskualdeak eta Departamenduak izenpetu berri duten Mendi Planak egin dute proiektua eta 2027rako zabaltzea aurreikusten da .

## Iruditegia 

Irudi:Gorges_kakouetta_2.jpg
Irudi:Gorges_kakouetta_1.jpg
Irudi:Gorges de Kakoueta, rives abruptes.jpg
Irudi:Gorges de Kakoueta- arbres, mousse, torrent.jpg
File:Kakouetta gorges 2, 2007.JPG
File:Kakouette gorges 5, 2007.JPG
File:Pyreneeenjuni2007 033.JPG
File:Kakouetta gorges 6, 2007.JPG

## Ikus, gainera 
* Kakuetako ur-jauzia
* Holtzarteko arroilak
* Ehüjarreko arroila

## Kanpo estekak
Arctocebus

***Arctocebus***, **Angwantiboak** edo **Urrezko Pottoak** Afrikan bizi diren bi primate biltzen dituen generoa da. Nigeria, Kamerun eta Kongoko Errepublika Demokratikoan bizi dira batez ere. Gehienez 22-30 zentimetro arteko tamaina dute eta ez dute isatsik. 500 gramo inguruko pisua dute.

Larru horixka edo urre kolorekoa dute. Euren muturrak beste Lorisidaena baino punta handiagoa du eta belarrien itxura borobilduagoa da. Horregatik deitzen zaie *Arctocebus*, *arctos* hitzetik, hau da, *hartza*-

Bakartiak dira eta egunargitan bizi dira zuhaitzetan. Basoen behealdea nahiago izaten dute. Oso mugimendu geldoak dituzte, Lorisiformes gehienek bezala. Euren dietan batez ere intsektuak sartzen dira eta batzuetan fruituak.

Harrek ahal duten eme guztiekin izaten dituzte erlazioak euren lurraldearen barruan. Sexu harremana zuhaitzetatik eskegita egiten dute. Kumaldiak 130 egun irauten ditu eta kume bakarra dute. Hiru-lau hilabeteren buruan titia kentzen zaie eta 6 hilabeteren buruan independizatzen dira. 8-10 hilabeterekin helduak dira. Gehienez ere 13 urte bizi dira.

## Ikus, gainera 
* Lorisidae
Arctocebus calabarensis

***Arctocebus calabresis*** edo **Calabar Angwantiboa** Afrikan bizi den primate txiki bat da. *Arctocebus aureus*ekin batera generoa osatzen dute. Nigeria, Kamerun eta Ekuatore Ginean bizi dira batez ere. 266-465 gramo inguruko pisua dute.

Predatzaile batekin topo egiterakoan pilota bat osatzen dute baina ahoa besapearen ondoan zabalik mantzentzen dute. Erasoak jarraitzen badu hozka egiten dute.

Bakartiak dira baina har bakoitzaren lurraldeak eme ezberdinenak biltzen ditu. Hala ere garbiketak egiten dizkiote batak besteari. Kume bakarra dute kumaldiko, 131-136 egunen ostean. Normalki urtarrila eta apirila artean izaten da erditzea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Arctocebus*
Bani Walid

**Bani Walid ** Libiako *muhafazat*etako bat da. 64.670 kilometro koadro ditu eta 18.257 biztanle zituen 2003an.

## Kanpo estekak
Bengazi

**Bengazi** Libiako *muhafazat*-etako bat da. 670 kilometro koadro ditu eta 650.629 biztanle zituen 2003an. Libiako bigarren hiria da eta Zirenaika eskualdeko hiriburua.

Libia italiar kolonia izan zeneko hainbat eraikin historiko mantentzen dira hirian.

Bengaziko ekonomiaren ardatza hiritik gertu dauden petrolio birfindegiak dira.

2011ko matxinadan Muammar al Kadafiren aurkariek konkistaturiko lehen hiria izan zen, Libia ekialdean.

## Banaketa administratiboa 
Hiria honako auzoek osatzen dute:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Hiriko antzinako argazkiak.
Yaiza

**Yaiza** Lanzarote uhartean eta Las Palmasko probintzian kokatzen den udalerri kanariarra da.

Ekonomia iturri nagusienak turismoa eta nekazaritza dira.

## Demografia 
## Herriak 
Yaiza udalerria ondorengo herriek osatzen dute:

## Irudiak 
Image:Hacha grande from papagayo pano.jpg|Hacha Grande mendia, Yaizako hegoaldean.
Image:ElGolfo Lanzarote.JPG|Charco Verde (), Yaizatik hurbil.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agaete

**Agaete** Kanaria Handia uhartean eta Las Palmasko probintzian kokatzen den udalerri kanariarra da. Las Palmas Kanaria Handikoa hiriburutik 30 kilometrotara dago. Historikoki, Agaeteko ekonomia iturri nagusienak nekazaritza eta arrantza izan dira, baina gaur egun turismoa da.

## Ondasun nabarmenak 
El puerto de las Nieves itsas-portua edota Los Berrazales, landarediz inguraturiko sakana. Azken ingurualde honetan Tamadabako pinudia dago, non nekazal hotel zahar bat dagoen. Horrez gain, udalerri honetan oso ospetsua den el Dedo de Dios edo Roque Partido egitura harritsua dago. El Dedo de Dios giza-eskua itxurazko egitura da, baina 2005ean Delta ekaitz tropikalak goialdea kaltetu zuen, hatza botata.

Nabarmentzekoa da El Puerto auzoko Elurretako Andre Maria baseliza, 1532ko hilburu baten ondoren eraikiarazita, uharteko konkistatzaileen eginiko 1481eko dorre-gotorleku ondoan.

## Biztanleria 
## Ikus, gainera 
* El Dedo de Dios

## Kanpo estekak 
*  Agaeteko Udalaren webgunea
Dobera Euskara Elkartea

**Dobera Euskara Elkartea** Hernaniko euskara elkartea da. 1993an sortu zen eta 400 bazkide inguru ditu gaur egun. Elkartearen helburu nagusia Hernanin euskararen egoera normalizatzea da.

## Antolamendua 
Dobera 400 bazkidek eta 100 laguntzaile inguruk osatzen dute. Urtero martxoa amaieran batzarra egiten da bazkide guztiekin. Sei bazkide inguruk osatutako zuzendaritza taldea arduratzen da urteko egitasmoak aurrera eramateaz eta egitasmo bakoitza lan taldeei esker eramaten da aurrera.

Udalarekin eta herriko elkarteekin elkarlanean antolatzen dituzte ekimen asko eta asko. Lau arlotan egiten du lan batez ere Dobera euskara elkarteak: gazteen alorrean (aisialdia lantzen da), normalizazio alorrean (planak egin dira, adibidez, herriko kirol taldeekin), sentsibilizazio alorrean (Udaletxeari eta herriari begira) eta kulturaren alorrean (herriko bizitza kulturala jaso, irakurketa taldeak eratu, etab.)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Dobera Euskara Elkartearen webgunea.
Faroeetako armarria

150px|thumb|ezkerrera|Gaur egungo armarria.

Faroe uharteetako armarria, erdiaroko Kirkjubøurreko aulki batean agertu zen lehenbizikoz. Bertan, ahari bat (faroeeraz: Veðrur) ageri da zelai batean. Ondoren, aharia, *Løgrættumenn*en, Antzinako Faroe uharteetako Batzorde Legegileko, Løgtingeko, ordezkarien, zigiluetan erabiltzen hasi ziren.

Løgting 1816. urtean deuseztatu zenean, armarria desagertu egin zen 1948. urte arte. Politikan aldaketak egon ondoren, armarria, 1948. urtean erabiltzen hasi zen berriro, ez Løgting parlamentuaren eskutik, baizik eta Landsstýri, gobernuaren eskutik.

2004ko apirilaren 1ean lehen ministroak erabaki zuen gaur egungo Faroe uharteen armarriaren irudia: Kirkjubøurreko aulkian defentsarako prest zegoen aharia, eta uharteetako banderako koloreak erabiliz (urdina eta urre kolorea) armarria apaindu zuten, sailburuen eta gobernu-buruen irudia bihurtuz.

## Kanpo estekak
Ezkerreko Blokea (Portugal)

**Ezkerreko Blokea** (,  ahoskatua) Portugalko alderdi politiko ezkertiarra da. 1999an sortu zen, hiru alderdi politiko ezkertiarren koalizio bezala. Beranduago koalizioa alderdi batu bat bilakatu zen. 1999an botoen %2 lortu zuen, 2002an %3a eta 2005an %6,5, 8 eserleku lortzen. Europako parlamentuan eserleku bakarra daukate. Europako Ezkerraren Alderdiaren kidea da.

## Koordinatzaileen zerrenda 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Arbaiungo arroila

**Arbaiungo arroila** Nafarroa Garaiko ekialdeko haitzartea da, Zaraitzu ibaiak zeharkatzen duena. Zangozerrian dago, Isu eta Usun herrien artean. 6,20 kilometroko luzera eta 12,10 kilometro koadroko azalera ditu. Zatirik sakonenetan, 457 metroko aldea dago ibaiaren mailaren eta gailurrik altuenen artean; azpimarratzekoak dira eskuinaldeko Monteidorra eta ezkerraldeko Arangoiti mendiak.

Natura 2000 sarekoa da, natura erreserba gisa.

## Geologia 
Ibarraren sakontzea, batez ere, Zaraitzu ibaiak Eozenoko kalkarenitetan, Paleozenoko dolomietan eta kareharrietan eta, azkenik, Goi Kretazeoko hareharri karetsuetan duen higadura linealaren ondorioz gertatu da, haranaren hondoan azaleratzen baitira. Horretan lagundu du harriak higadurarekiko duen erresistentziak, iragazkortasunak eta, beharbada, klimak, nabarmen geldiarazi baitute zabaltze-prozesua, eta pareta harritsuek beren izaera bertikala mantendu dute.

Alboetako maldan ere aldaketa bat ikus daiteke, goiko aldean ia bertikalak izatetik (kaltzio karbonato gehien duten biltegiak azaleratzen dira) behealdean nolabaiteko inklinazioa izatera igaro baita, maila margotuak dituzten hareharri karetsuen mailekin bat eginez. Hori gertatzen da, batez ere, hareharri karetsuen erresistentzia txikiagoagatik eta iragazkortasun txikiagoagatik, eta horrek errekastoa eta pareta harritsuak eragile atmosferikoek sakabanatzea errazten du, zabaltze eta sakontze bateratua gertatzen delarik.

## Landaredia 
Arbaiungo landaredia flora-barietate eta -aberastasun handikoa da, kokapen geografikoaren eta mikroklima-aniztasunaren ondorioz. Lurraren eskanerragatik eta bertara iristeko zailtasunagatik, baso-egiturak gutxi ustiatu dira, eta ia ukitu gabeko eremuak daude.

Arroilaren barruan, malda eguzkitsuetan, arteak eta erkametzak dira nagusi, ezpel-arrunt ugarirekin; laiotzetan, pago-kodalak ageri dira, haritz kandudunekin nahastuta, arroilaren ezpainetatik kanpo, eskuineko ertzean karraskak dira nagusi, ezpel arruntekin, ipar-ipuru eta hego-ipuruekin, feniziar sabinarekin, etab.; eskuineko ertza erkameztiaz estaltzen da pinu gorriaren orban batzuekin. Ugaria da basurdea, azeri arrunta, azkonar arrunta, lepazuria, basakatua, katajineta eta erbinude arrunta, eta urriagoak baina gaur egun, igaraba arruntak eta orkatzak. Zuhaiztian arrano sugezalea, zuhaitz-belatza, aztore arrunta, hontz ertaina eta beste espezie txikiago asko daude.

## Fauna 
Arbaiungo faunarik bereizgarriena bertako labarretan habia egiten duten hegaztiena da, eskualde osoko komunitaterik askotarikoenetako eta ugarienetako bat baita. Hemen dago Pirinio osoko sai arren koloniarik garrantzitsuena, 1984an ehundik gora bikote ugaltzailerekin erroldatu zena. Beste espezie hauek ere agertzen dira: arrano beltza, aztore-arranoa, sai zuria, belatz handia, erroia, txoloma, belatxinga mokogorria, ugatzak, 1987an komunitate habiagilearen parte ez zirenak, arroileko harkaitzetan gainjartzen eta pausatzen dira maiz.

## Erreferentziak 
* 
* 

## Kanpo estekak
Europa (satelitea)

**Europa** Jupiterren satelite bat da, berengandik 670.900 km-ra kokatua. Beti aurpegi bera erakusten dio Jupiterri, Ilargiak Lurrari bezala. Eguzki-sistemako 6. satelite handiena da.

## Geologia 
Gure ilargiaren antzeko tamaina du baina pixka bat txikiagoa da. Izotzez eta silizedun arrokaz osaturik dago eta nukleoan burdina eta nikela ditu, Lurraren antzera.

Satelitearen azalak 100 kilometrotako lodiera du. Galileo zundak eremu magnetiko ahul bat detektatu zuen. Datuak aztertu ondoren azalaren azpian urezko ozeanoa dagoela ondorioztatu da. 2013 urtean Hubble espazio teleskopioak urezko fumarolak ikusi zituen azalean eta honek teoria berretsi zuen.

Satelitearen azalean eremu gorri ilunak nabarmentzen dira. Magnesio sulfatozko gatzetan aberatsak dira, ziurrenik fumaroletan ateratzen den uretan disolbaturik egon eta prezipitatzen direnak. Erliebeari dagokionez nahiko azal leuna du, agertzen diren mendikateek 300 metro inguruko garaiera maximoa baitute. Kraterrak ere ez dira asko, 5 kilometrotako diametroa gainditzen duten hiru baino ez dira aurkitu. Arrakala luzeak ere ikusten dira, izozturiko ur azaletan agertzen diren itxurakoak. Azpiko ozeanoaren mugimenduek eragindakoak direla pentsatzen da.

Atmosfera fin bat ere badu, oxigenoz osaturik dagoena. Eguzki partikulek izotzaren kontra jotzerakoan askatzen den oxigenoa da, hidrogenoak grabitateari ihes egiten baitio eta satelitetik alde egiten du beraz.

## Historia 
Galileo Galileik 1610 urteko urtarrilaren 7an aurkitu zuen beste bi sateliterekin batera. Hurrengo gauean laugarrena aurkitu zuen. Ganimedes, Io, Europa eta Kalisto ziren, Jupiterren lau satelite handienak. Galileok berak "astro medizearrak" izena eman zien, bere mezenasa zen Cosimo II.a Medici-ren omenez, baina astronomoei ez zitzaien gustatu eta Simon Marius-ek gaur egungo izenak jarri zizkien greziar mitologian oinarriturik. Galileok orduan Jupiter I, II, III eta IV izenak proposatu zituen eta XX mendearen erdialdera arte horrela ezagutu ziren. Lau satelite hauen multzoa "satelite galilearrak" izenarekin ere ezagutzen da.

## Europako bizitzaren ustea 
Europak lurrazal izoztuaren azpian duen ozeanoak Lurretik kanpora bizidunak aurkitzeko hipotesiak sortarazi ditu, izan ere posible baita ozeano horretan mikroorganismoak edo eguzki-argia behar ez duten izaki zelulanitzak egotea.

## Explorazioa 
Hainbat zundak exploratu dute Ganimedes gertutik. Pioneer 10 eta 11 izan ziren aurrenekoak, 1973 eta 1974 urteetan. Voyager 1 eta Voyager 2-k 1979 urtean bere ezaugarri fisikoak aztertu zituzten eta Galileo zundak 1995 satelitearen magnetosfera aurkitu zituen. Galileo zunda 1995 eta 2003 artean Jupiterren inguruan biraka ibili zen eta sarritan pasa zen Europatik gertu. 2007an New Horizons zundak Plutonera bidean zihoala Europaren azalaren argazkiak atera zituen.

Lurretik kanpoko bizitza aurkitzeko posibilitateari jarraiki hurrengo urteetarako hainbat misio eta programa diseinatu dira, hala Europako Agentziak (*Jupiter Icy Moon Explorer*, *JUICE*)), nola NASAk (*Europa Ice Clipper*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vallegrul

**Vallegrul** Arabako hego-mendebaldean dagoen mendia da. 1.224 metroko altuera du. Valderejoko Natur Parkea kokatzen da.

Urtarriletik abuztura arte Sai arreak kumeak zaintzen ari direla-eta debekatuta dago toki batzuetara sartzea.

## Abiapuntuak 
Mendi honetara igotzeko abiapuntuak hauexek dira:
* Lalastra (Ordu 1 eta 15 min.).
* Las Viadas (Ordu 1 eta 45 min.).
* Herrán (Ordu 2 eta 15 min.).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arabako mendien zerrenda

## Kanpo estekak
Frankfurter Allgemeine Zeitung

**Frankfurter Allgemeine Zeitung** (edo *F.A.Z.*) Alemaniako egunkaria da, Alemaniako bigarren aldizkari salduena Süddeutsche Zeitungen ondoren.

## Kanpo estekak 
*  Egunkariaren webgunea
Arctocebus aureus

***Arctocebus aureus*** edo **Urrezko Angwantiboa** Afrikan bizi den primate txiki bat da. *Arctocebus calabarensis*ekin batera generoa osatzen dute. Nigeria, Kamerun, Kongoko Errepublika Demokratikoa eta Ekuatore Ginean bizi dira batez ere. 266-465 gramo inguruko pisua dute.

Isats oso txikia dute, ohikoak baino motzagoak diren behatz erakusleak, garbiketarako atzapar berezia oinetan eta lerro txuri bat aurpegian. Kolorea dela eta *Arctocebus calabarensis*etik erraz bereizten da: bizkarra gorri-urrekara dute eta gorriagoa sabelean.

Gauez bizi dira zuhaitzetan, lurretik 5-15 metrotara. Jaten dutenaren %85a intsektuak dira eta bestea fruitak. Bestela *Arctocebus calabarensis*en antolaketa oso antzekoa dute.

## Ikus, gainera 
* *Arctocebus*
Har

[thumb|250px|[Zizare bat]]
**Harrak** ornogabeko animaliak dira, zilindro-formakoak eta luzeak. Txikiak eta beratzak dira.

Ezagunena zizarea da (*Lumbricina* subordena). Hala ere phylum ezberdinetan aurki daitezke harrak, izaera parafiletikoa dutelako.

Zoologian Carl von Linnek jarri zien izena, Vermiformes moduan sailkatuz. Izena latinezko *vermis*etik dator. Askotan ere *Helminto* erabiltzen da, grezierazko ἕλμινθος hitzetik. Hitz hau har parasitoetarako erabili ohi da.

## Etimologia 
Aitzineuskara zaharrez: **narr* ⇒ **na-narr*; aitzineuskaraz: **anarr*) Koldo Mitxelenaren ikerketen arabera.

## Sailkapena 
Har gisa hartzen diren izakiak dituzten phylumak honakoak dira:

* Acanthocephala
* Ancylostoma
* Annelida
* Cestoda
* Chaetognatha
* Ectoprocta
* Gnathostomulid
* Hemichordata
* Kinorhyncha
* Nematoda
* Nematomorpha
* Nemertea
* Onychophora
* Phoronida
* Platyhelminthes
* Priapula
* Sipuncula

Hala ere phylum hauetariko batzuetan harrak euren kume fasean baino ez dira deitzen, duten itxura dela eta, nahiz eta berez larbak izan. Horrela gertatzen da tximeleta edo eltxo askorekin.

## Ikus, gainera 
* Zizare
* Larba
* Beldar

## Kanpo estekak
Pseudopotto martini

**Pseudopotto martini** edo **Sasi pottoa** Lorisidae familiako primate estrepsirrino bat da. *Perodictius potto*ren oso antzekoa da, baina 1996an Jeffrey Schwartzek espezie berritzat definitu zuen. Oso antzekoak diren harren, hezurrei erreparatuz gero badira desberdintasunak: ez dituzte lepoko ornoetan puntarik eta haginaurrekoak luzeagoak eta hirugarren hagina txikiagoa da. Isatsa ere pixka bat luzeagoa da. Gainera Pottoak baino pixka bat txikiagoak dira.

Oraindik hezur horietaz gain bizirik ikusi diren bakarrak Kamerunen aurkitu dira eta horregatik gutxi dakigu euren jokamoldearen inguruan.

## Ikus, gainera 
* *Perodictius potto*
* Lorisidae
Joanes Alfontso Gaztelakoa

**Joanes Alfontso Gaztelakoa** (Sevilla, 1262 &ndash; Pinos Puente, Granada, 1319ko ekainaren 26). Gaztelako infantea izan zen, Valencia de Camposeko jauna eta *iure uxoris* Bizkaiko jauna. Alfontso X.a Gaztelakoa eta Violante Aragoikoaren semea zen.

1287ko urtarrilaren 10ean Maria Diaz Harokoa, Lope III.a Diaz Harokoaren alaba, ezkondu zuen. Hiru seme-alabak izan zituzten:

* Lope Diaz (1288-1295), haurtzaroan hila.
* Maria (1292-1299), Larako jauna zen Joanes Nuñez III.arekin ezkondua.
* Joan (1293-1326), Bizkaiko jauna.

1312an Fernando IV.a Gaztelakoa hil zenean, Joanes infantea, tutore, Gaztelako Erresumako gobernadore eta Alfontso XI.a Gaztelakoaren erregeorde bihurtu zen; azken titulua Maria Molinakoa eta Gaztela eta Molinako Petri infantearekin batera. Batailatan normalean Petri ilobarekin batera joaten zen. Granada konkistatu nahian, handik hamabost kilometrotik dagoen Pinos Puenten guduxka batean kristau asko hil ziren, haien artean infante biak 1319ko ekainaren 26an. Infantearen gorpua Burgosko katedralean lurra eman zioten.

## Erreferentziak
Idi

[thumb|Bi idi, [uztarri batekin lotuta, lastoz betetako gurdia garraiatzen.]]
**Idia** *Bos taurus* espezieko ar zikiratuak dira, hau da, barrabilik gabeko zezenak. Batez ere nekazaritzan erabiltzen dira, pisua garraiatzeko. Zezenak idi bihurtzeko nerabezaroaren ostean zikiratu behar dira. Industria Iraultzaren aurretik pisu garrantzitsua zuten garraioan, baina mekanizatzeak paper hori galtzera eraman ditu, traktore edo kamioien aldera. Munduko hainbat lekutan, hala ere, paper hau dute oraindik.

Euskal Herrian baserriarekin lotutako animalia izan da, baina gaur egun gutxi geratzen dira. Maiz binaka jartzen ziren, uztarribatekin helduta. Lehian ere erabili dira, idi-probatan, adibidez. 
Fitxategi:03 sendia.jpg|Aita semeak idi-bikotearekin (Arg.: Indalezio Ojanguren)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alfontso XI.a Gaztelakoa

'*Alfontso XI.a *Mendekaria*** (Salamanca, 1311ko abuztuaren 13a – Gibraltar, 1350eko martxoaren 26a), Gaztela eta Leongo erregea izan zen.

Gaztela eta Leongo Fernando IV.a eta Portugal eta Aragoiko Konstantzaren semea.

Bere zuzendaritzapean, Gaztelako Erresuma Gibraltarko itsasarteraino heldu zen 1340ko Saladoko gudua eta 1344ko Algeciras hiriko konkista eta gero.

Konstantza Manuel ezkondu eta ezkontza deuseztatu ondoren, bere lehengusina Portugalgo Maria (1313 &ndash; 1357), Alfontso IV.a Portugalgoaren alaba, ezkondu zuen eta bi seme izan zituen:

* Fernando (1332);
* Petri I.a Gaztelakoa (1334 &ndash; 1369).

Nahiz eta Leonor Nuñez Guzmangoa (1310 &ndash; 1351) (Alfontso IX.a Leongoaren hereniloba) ezkondu ez, 1329 eta gero hamar seme-alabak izan zituen:
* Petri Alfontso (1330 &ndash; 1338);
* Joana Alfontso (1330 - ?);
* Antso Alfontso (1331 &ndash; 1343);
* Henrike II.a Gaztelakoa (1333 &ndash; 1379);
* Fadrique Alfontso Gaztelakoa (1333 &ndash; 1358);
* Fernando Alfontso (? - ?);
* Tello I.a Gaztelakoa (1337 &ndash; 1370);
* Joanes Alfontso Gaztelakoa (1341 &ndash; 1359);
* Antso Alfontso Gaztelakoa (1345 &ndash; 1352);
* Petri Alfontso Gaztelakoa (1345 &ndash; 1359).

1333 eta 1334 artean, Bizkaiko Jaurerria okupatu zuen eta Bizkaiko Jaun bihurtu zen.

Gibraltar setiatu zuenean hil zen izurriaren ondorioz, gaitza hortaz Europako monarka bakarra hil zena izaki.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko jaurerria.
* Gaztelako erregeen zerrenda

## Kanpo estekak 

**Aurrekoa:**
**Maria Diaz I.a**

**Alfontso XI.a Gaztelakoa**Bizkaiko Jauna(1333-1334)

**Ondorengoa:**
**Maria II.a**

**Aurrekoa:**
**Fernando IV.a**

**Alfontso XI.a**Gaztela eta Leongo Erregea(1311-1350)

**Ondorengoa:**
**Petri I.a*'
Lorinae

**Lorinae** Lorisidaeren barruan dagoen bi azpifamilietako bat da. Indotxinan eta Indian bizi dira eta guztira 5 espezie baino ez dira, guztiak *Loris* izen arruntarekin ezagutzen direlarik.

## Sailkapena 
## Ikus, gainera 
* Strepsirrhini
* Lorisidae
Loris

***Loris*** Lorinaeren barruan dagoen bi generoetako bat da. Indiako hegoaldean Sri Lankan bizi dira eta guztira bi espezie daude, nahiz eta autore batzuek bakarra (*Loris tardigradus*) izendatzen duten. 35 cm inguru luze izaten da, eta isatsa laburra du. Begi handi biribilak ditu, ilunpean distira egiten dutenak. Ile trinkoa du, hauts edo zilar kolorekoa. Eskuak eta hankak zuhaitzetan mugitzeko egokituak ditu, oso behatz luzeak eta oratzaileak baititu, baina makala eta beldurtia da. Intsektuak eta ornodun txikiak janez elikatzen da.

## Ikus, gainera 
* Strepsirrhini
* Lorinae
## Erreferentziak
Tello Gaztelakoa

**Tello Alfontso Gaztelakoa** (Mérida, 1337ko ekaina - Medellín, 1370eko urriaren 15a), **On Tello** ere deitua, Gaztelako infantea, Aguilar de Campooko jauna, XXIII. Bizkaiko jauna 1353-1358 eta 1366-1370 bitartean eta Castañeda, Berlanga eta Monteagudoko Jauna izan zen.

## Biografia 
Alfontso XI.a Gaztelakoa eta Leonor Nuñez Guzmangoaren (1310 - 1351) (Alfontso IX.a Leongoaren hereniloba) zazpigarren semea zen, Henrike II.aren anaia eta Petri I.a Gaztelakoaren sasi-anaia zen. Henrike Trastamarakoa anaiaren alde borrokatu zen Petri I.a Gaztelako errege eta anaiordearen aurka. 1353an Joana Larakoa Bizkaiko andrearekin ezkondu zen eta Bizkaiko jaun titulua ere eman zioten, lurralde hartako foruak errespetatuko zituela zin egin ondoan. Bitartean, Petri I.ak Bizkaiko jaurerria agindu zion Aragoiko erregeari, anaiordeen aurkako gerran laguntzen bazion. 1354an Petri I.ari jazarri zitzaizkion Henrike Trastamarakoa eta Tello, baina, garaipen txiki batzuen ondoan, ihes egin behar izan zuten. Tello Bizkaian babestu zen, eta Petri I.ak lurralde haren konkista prestatu zuen. 1355ean batu ziren bizkaitar guztiak eta Gaztelako erregearen gudarostearen aurka borrokatu ziren Gordexolan eta Otxandion. Gerra hura amaitzeko, Gaztelako erregearekin negoziatu zuten ondoren bizkaitar buruzagiek eta bakea hitzartu zuten, Tello-k Gaztelako erregea bakean uzten zuen neurrian. 1358an berriro eraso zion Tellok Petri I.ari, eta Bizkaian sartu zen Gaztelako gudarostea. Laguntzarik ez zuela, Tellok Baionara egin zuen ihes; jaun titulua kendu zioten bizkaitarrek, eta Gaztelako erregearen eskuetan utzi zuten. Petri I.ak Telloren emaztea eta koinatuak hilarazi zituen Bilbon. Baionan egon ondoren, Aragoira jo zuen Tellok. 1366an hil zuten Gaztelako erregea, eta Tello Bizkaira itzuli eta jaun egin zuten berriro. 1367an Naiarako guduan parte hartu zuen dagoeneko Gaztelako erregea zen anaiaren alde, baina Henrike Trastamarakoaren arerioak nagusitu ziren, eta 1370ean hil zen Portugalgo erregearen aurkako kanpaina batean ari zela. Ondorengorik gabe hil zelarik, 1371n Joan printzea egin zen Bizkaiko jaun. Bizkaian, Markina (1355), Elorrio (1356), Gernika eta Gerrikaitz (1366) hiribilduak sortu zituen.

Gaztelako Tellok bederatzi seme-alaba izan zituen:

* Joanes Tellez (1359 &ndash; 1385);
* Alfontso Tellez (1365 - ?);
* Petri Tellez (1370 - ?);
* Fernando Tellez (?);
* Konstantza Tellez (?);
* Maria Tellez (?);
* Elisabet Tellez (?);
* Joana Tellez (?);
* Leonor Tellez (?).

## Erreferentziak
Loris tardigradus

***Loris tardigradus*** *Loris* generoko bi espezieetako bat da. Sri Lankan bizi den primate txikia da. Arrisku larrian dago eta EDGE informean arreta berezia jartzen zaio duen balio ebolutiboa dela eta.

Primate txikia da, begiak aurrekaldean ditu, hiru dimentsioko ikusmen ona lortuz. Behatz erakusle ondo garatua dute, ez dute isatsik eta belarri handi eta irtenak dituzte. Belarriak finak, biribilduak eta ilerik gabekoak dira. Kolore gorrixka-marroia dute eta grisa sabelaldean. 17-26 zentimetro arteko tamaina dute eta 85-350 gramoko pisua. Erpuruaren mugikortasunarekin adarrak inguratzea lortzen dute.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Strepsirrhini
* Lorinae
Loris lydekkerianus

***Loris lydekkerianus*** *Loris* generoko espezieetako bat da. Sri Lankan bizi dira eta autore batzuen arabera *Loris tardigradus*en subespezie bat baino ez da. Berarekin konparatuz grisagoa da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Loris tardigradus*
* Lorinae
Derna (barrutia)

**Derna** Libiako *muhafazat*etako bat da. 4.908 kilometro koadro ditu eta 81.174 biztanle zituen 2003an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ghat

**Ghat** Libiako *muhafazat*etako bat da. 72700 metro koadratu ditu eta 18.000 biztanle zituen 2005an.

## Kanpo estekak
Potto

**Pottoa** (*Perodicticus potto*) Lorisidae familiako primate estrepsirrino bat da. *Perodicticus* generoko espezie bakarra da. Potto izena *pata*tik etor daiteke, hau da, isatsik gabeko tximinoa.

Hiru azpiespezie deskribatu izan dira:

* *Perodicticus potto potto*
* *Perodicticus potto edwardsi*
* *Perodicticus potto ibeanus*

Batzuetan potto izena ere angwantiboei ematen zaie, hala nola sasi pottoei. Hauek guztiak gertuko senideak dira, baina ez dira genero berberekoak.

## Zabalpena 
Pottoak Afrika tropikaleko oihanetan bizi dira, Gineatik Kenya eta Ugandara. Kongoko Errepublika Demokratikoko iparraldean ere aurki daitezke. Gauez bizi dira zuhaitzetan eta egunean zehar lo egiten dute hostoen artean. Oso gutxitan ikusten dira lurzoruan.

## Fisiologia 
Pottoek gehienez ere 30-40 zentimetroko tamaina hartzen dute eta oso isats txikia dute (3tik 10 cm.ra). 1.5 kg pisatzera hel daitezke. Ile dentsoa dute, gris-marroi kolorekoa. Erpurua guztiz kontrajar daiteke eskuarekiko eta horrela adarrak sendo hel ditzakete. Behatz erakuslea ia-ia desagertua dago. Oinetako bigarren behatzean Strepsirrhini taldearen ezaugarria den atzapar luzea dute. Lepoko hiru ornok luzapen zorrotzak dituzte, ia-ia larrua apurtu arte. Hau defentsa gisa erabiltzen dute. Ar eta emeek guruin bereziak dituzte usaina jariatzeko eta lurraldeak markatzeko. Zientzialari batzuen arabera usainak curryaren antza du.

## Dieta eta lokomozioa 
Pottoak oso geldi mugitzen dira, kontu handia jarriz pauso bakoitzean. Oso ixilak dira eta bakarrik emeek euren kumeak deitzeko erabiltzne duten *tsic* soinua entzun ohi da.

Euren dietan %65a fruituak dira, %21a txori-eztia (erretxina) eta %10a intsektuak. Batzuetan txori txikiak eta saguzarrak ehizatzen dituzte.

## Lurraldetasuna eta birsortzea 
Pottoek lurralde konkretuak okupatzen dituzte eta pixa eta usain ezberdinekin igurtzen dituzte. Sexu berekoen sarrerak oztopatzen dira baina ar bakoitzaren lurraldean bi eme baino gehiago egon daitezke. Eme askok euren lurraldearen zati bat eskaintzen diete euren alabei, baina semeke beste lurralde bat bilatu behar dute heldutasunera heltzerakoan.

Bikotearekin dituzten harremanetan garbiketa erritualak egoten dira, bai atzapar bereziarekin bai eta hagin eta mihiarekin. Aldi berean euren usain guruinak erabiltzne dituzte. Sexu-harremana aurrez-aurre egiten da adarretatik eskegita.

Haurdunaldiak 170 egun irauten dite eta kume bakarra izan ohi dute, nahiz eta bikiak askotan gertatzen diren. 4-5 hilabeteren buruan titia kentzen zaie eta 18 hilabeteren buruan helduak dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Lorisidae*
Lope Martinez de Isasti

**Lope Martinez de Isasti** (Lezo, Gipuzkoa,  - 1626 ondoren) apaiza eta historialaria izan zen.

## Lanak 
* *Compendio histórico de la muy noble y muy leal provincia de Guipúzcoa* (1625ean idatzia; 1850ean lehen aldiz argitaratua). Gipuzkoako historiaren berri jakiteko funtsezko idatzia, baina ez arriskurik gabea, ugari baititu asmakeriak.
* *Relación que hizo el Doctor don Lope de Ysasti presbytero y beneficiado de Leço que es en Guipúzcoa acerca de las maleficas de Cantabria por mandado del Sr Inquisidor Campofrío en Madrid, 1618* (1933an argitaratua). Euskal Herrian sorgintzaren aurka egindako errepresioaren berri dakar; asmakeriaz beteriko testua da hori ere.

## Kanpo estekak 
*  José Luis Orella Unzué (1999): «Geografías guipuzcoanas de la modernidad (4): Baltasar de Echave y Lope Martinez de Isasti», *Lurralde: investigación y espacio*, 22. zenbakia, 1999. ISSN 1697-3070. 247-278. orrialdeak.
*  Ainhoa Arozamena Ayala: «Lope Martínez de Isasti», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
*  Joseba Aurkenerena: >, Lezoko Portua.
*  Joseba Aurkenerena: Sorginak, Inkisizioa eta Lope Martinez Isastiren txostena. https://zuzeu.eus/kultura/sorginak-inkisizioa-eta-lope-martinez-isastiren-txostena/, Zu-zeu.
Jamaikaren banaketa administratiboa

**Jamaikaren banaketa administratiboa** historikoki hiru Konderritan egin da eta gaur egun **Parrokia** edo *Parish* izeneko unitate administratibotan banatzen da. Guztira 14 dira gaur egun.

## Ikus, gainera 
* Jamaika

## Kanpo estekak
Hanover (Jamaika)

**Hanover** Jamaikako *parish*etako bat da. Bere hiriburua Lucea da eta historikoki Cornwall Konderrian kokatua dago. 2001ean 68.000 biztanle zituen 430 kilometro koadroko azaleran. Kingston Parisharen ostean txikiena da uharte osoan.

## Kanpo estekak
Saint Elizabeth (Jamaika)

**Saint Elizabeth** Jamaikako *parish*etako bat da. Bere hiriburua Black River da eta historikoki Cornwall Konderrian kokatua dago. 2001ean 148.000 biztanle zituen 1212,4 kilometro koadroko azaleran.

## Kanpo estekak
Westmoreland (Jamaika)

**Westmoreland** Jamaikako parrokietako bat da. Haren hiriburua Savanna-La-Mar da eta historikoki Cornwall Konderrian kokatua dago. 2001ean 141.000 biztanle zituen 807 kilometro koadroko azaleran.

## Kanpo estekak
Manuel Almunia

**Manuel Almunia Rivero** (Iruñea, 1977ko maiatzaren 19a) nafar futbol atezain ohia da. Besteak beste, Osasuna, Eibar eta Arsenal Football Club-en aritu zen. Eibar KEarekin bigarren mailako Zamora saria lortu zuen 2001-2002 denboraldian.

## Kirol ibilbidea 
*2015eko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Palmaresa 
Eibar KE taldearekin
* Zamora saria 2001/02

Arsenal taldearekin:
* FA Cup 2005
* UEFAko Txapeldunen Liga finala 2005/06
* Carling Cup finala 2006/07
* Emirates Cup Irabazle, 2007
Hanover

**Hanover** izenarekin hainbat leku eta gai ezberdin izendatzen dira:

## Lekuizenak 
###  
* Hannover hiria.
* Hanover Barrutia
* Hanover Eskualdea
* Hanover Estatua - historikoa.

###  
* Hanover - Manitobako hiria.
* Hanover - Ontarioko hiria.

###  
* Hanover - Patagoniako uharte bat.

###  
* Hanover - Brighton hiriko zonalde bat.

###  
* Hanover (Jamaika) - Jamaikako *parish* bat.

###  
* Hanover - Northern Cape eskualdeko hiria.

###  
* Hanover (Illinois)
* Hanover (Indiana)
* Hanover (Maine)
* Hanover (Maryland)
* Hanover (Massachusetts)
* Hanover (Michigan)
* Hanover (Minnesota)
* Hanover (New Hampshire)
* Hanover (New York)
* Hanover (Ohio)
* Hanover (Pennsylvania)
* Hanover (Virginia)
* Hanover Township (Michigan)
* Hanover Township (New Jersey)
* Hanover Township (Pennsylvania)
* Hanover College

## Bestelakoak 
* Hanover Etxea - Alemaniako Dinastia bat.

Hanover (disambiguation)
Clarendon

**Clarendon** Jamaikako *parish*etako bat da. Bere hiriburua May Pen da eta historikoki Middlesex Konderrian kokatua dago. 2001ean 215.515 biztanle zituen 1.196 kilometro koadroko azaleran.

## Kanpo estekak
Ghadames (probintzia)

**Ghadames** () Libiako *muhafazat*etako bat da. 51.750 metro koadratu ditu eta 19.000 biztanle zituen 2003an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gharyan

**Ghadamis** Libiako *muhafazat*etako bat da. 4.660 metro koadratu ditu eta 161.408 biztanle zituen 2003an.

## Kanpo estekak
Saint Ann (Jamaika)

**Saint Ann** Jamaikako *parish*etako bat da. Bere hiriburua Saint Ann's Bay da eta historikoki Middlesex Konderrian kokatua dago. 2001ean 166.762 biztanle zituen 1.212,6 kilometro koadroko azaleran. Guztietan parishik handiena da.

## Herritar ezagunak 
* Bob Marley (1945 - 1981) abeslari, gitarrista, konpositore eta aktibista.

## Kanpo estekak
Murzuq

**Murzuq** Libiako *muhafazat*etako bat da. 349.790 metro koadratu ditu eta 68.718 biztanle zituen 2003an.

## Kanpo estekak
Mizdah

**Mizdah** Libiako *muhafazat*etako bat da. 71.280 metro koadro ditu eta 41.476 biztanle zituen 2003an.

## Kanpo estekak
Joan I.a Gaztelakoa

**Joan I.a Gaztelakoa** (Epila, Zaragoza, 1358ko abuztuaren 24a - Alcala de Henares, Madril, 1390eko urriaren 9a). 1379ko abuztuaren 24tik 1390ko urriaren 9ra Gaztelako Erregea zen. Trastamara etxearen bigarren monarka, Henrike II.a Gaztelakoa eta Joana Manuelen, Borgoina Etxeko Villenako Joanes Manuelen alaba, semea zen. Aragoiko erresuman jaio zen aita erbestean zegoela.

1375 urtean, Aragoiko Leonor, Piarres IV.a Aragoikoaren alabarekin, ezkondu zen Sorian. Bi seme izan zituzten:

* Henrike III.a Gaztelakoa (1379 &ndash; 1406), Gaztelako erregea;
* Fernando I.a Aragoikoa (1380 &ndash; 1416), Aragoiko erregea.

Leonor hil ondoren, Beatriz Portugalgoarekin (1372-1410) ezkondu zen eta seme bakarra izan zuten: Miguel (?), haurtzaroan hila.

Ehun Urteko Gerran parte hartu zuen, Ingalaterraren aurka. 1384an Fernando I.a Portugalgoa, Beatriz emaztearen aita, semerik gabe hil baitzen, Joanesek koroa aldarrikatu zuen, Piarres Gonzalez, bere etxezaina, Gaztelako Erresumako erregeorde utzita. 1385ean, Joanesek Joanes I.a Portugalgoa, Petri I.a Portugalgoaren sasikoa eta Fernando I.a Portugalgoaren sasianaiaren aurka borrokatu zen. Aljubarrotako guduan ia bizitza galdu zuen. Azkenean, 1390n Alcala de Henaresen hil zen, zaldi baten gainetik jausi ondoren. Toledon hilobiratu zuten.

## Tituluak 
Bere erreinaldian, Gaztela, Leon, Portugal, Toledo, Galizia, Sevilla, Kordoba, Murtzia, Jaen eta Algarveko erregea izan zen eta baita Bizkaiko Jauna.

## Erreferentziak 

**Aurrekoa:**
**Tello I.a**

**Joanes I.a**Bizkaiko Jauna(1370-1390)

**Ondorengoa:**
**Gaztelako koroari lotuta**

**Aurrekoa:**
**Henrike II.a**

**Joanes I.a**Gaztela eta Leongo Erregea(1379-1390)

**Ondorengoa:**
**Henrike III.a**

## Ikus, gainera 
* Bizkaiko jaurerria.
* Gaztelako erregeen zerrenda
Kingston Parish

**Kingston** Jamaikako *parish*etako bat da. Bere hiriburua Kingston da eta historikoki Surrey Konderrian kokatua dago. 2001ean 96.052 biztanle zituen 21,8 kilometro koadroko azaleran.

## Kanpo estekak
Portland (Jamaika)

**Portland** Jamaikako *parish*etako bat da. Bere hiriburua Port Antonio da eta historikoki Surrey Konderrian kokatua dago. 2001ean 81.000 biztanle zituen 99,5 kilometro koadroko azaleran.

## Kanpo estekak
Petri I.a Gaztelakoa

'*Petri I.a Gaztelakoa *Ankerra*** (Burgos, 1334ko abuztuaren 30an – Montiel, 1369ko martxoaren 23) Leon eta Gaztelako erregea zen 1350ko martxoaren 26tik hil arte.

Alfontso XI.a Gaztelakoa eta Maria Portugalgoaren (1313-1357), Alfontso IV.a Portugalgoaren alaba, semea zen. Borgoina Etxeko azken erregea zen.

Bere erreinaldian Henrike II.a Gaztelakoa sasi anaia borrokatu zuen, Penintsula osoan ondorioak izan zituen Gaztelako Gerra Zibilean.

## Bizkaiko Jaurerria 
Hiri urtean zehar, Nuño I.a Larakoa, Joanes Nuñez IV.a Larakoaren semea, umetxoaren atzetik joan zen Bizkaiko Jaurerria lapurtu nahian, baina ezin zuen harrapatu. Hala ere, bere kapitaina Aiarako Lope Fernandez Perezek Enkarterriak konkistatu zituen.

Umetxoa hil zenean, hamar mila bizkaitar Gaztelako tropak aurre egiteko prestatu ziren. Dena dela, Joana eta Elisabet, umetxoaren arrebak, Petriri eman zieten. Horrela, bai Bizkaia, Lerma eta Lara, beste hiribildu eta gotorlekuen artean, erregearen boterepean egongo ziren. Joanak Gaztelako Tello I.a, Petriren sasi-anaia ezkondu zuen eta Elisabetek Joanes Aragoikoa, Petriren lehengusua eta Fernando I.a Aragoikoaren anaia, ezkondu zuen.

Gauzak horrela eta Gaztelako Gerra Zibilaren ondorioz, Petrik Joana, Elisabet, Aragoiko Joanes eta Leonor hil zituen. 1358ko Joanes Aragoikoaen hilketa Bilbon latza zen.

Hilketek garaile bi sortu zituzten: Joanes I.a Gaztelakoa, Henrike II.a Gaztelakoaren sasikoa eta Henrikeren anaia zen Tello I.a Gaztelakoa, jaurerria mantendu zuena.

## Seme-alabak 
Ezkontza eta maitale asko izan ondoren, honako hauek dira bere seme-alabak:
* Maria Padillakoarekin:
** Gaztelako eta Padillako Beatriz, (1353 &ndash; 1369) ;
** Gaztelako Constanza (1354 &ndash; 1394);
** Gaztelako Ixabel (1355 &ndash; 1392);
** Gaztelako Alfontso (1359 &ndash; 1362).
* Castroko Joanarekin:
** Gaztela eta Castroko Joanes (1355 &ndash; 1405).
* Hinestrosako Maria Gonzalezekin:
** Gaztela eta Hinestrosako Fernando (?).
* Aiarako Teresarekin:
** Gaztela eta Aiarako Maria.
* Sandovaleko Isabelekin:
** Gaztela Sandovaleko Antso (?);
** Gaztela Sandovaleko Diego (?).

## Erreferentziak 
## Tituluak 
Bere erreinaldian Gaztela, Toledo, Leon, Galizia, Sevilla, Kordoba, Murtzia, Jaen, Algarve eta Algecirasko erregea eta Molinako eta Bizkaiko Jauna zen.

**Aurrekoa:**
**Alfontso XI.a**

**Petri I.a**Gaztela eta Leongo Erregea(1350-1366)

**Ondorengoa:**
**Henrike II.a**

**Aurrekoa:**
**Henrike II.a**

**Petri I.a**Gaztela eta Leongo Erregea(1367-1369)

**Ondorengoa:**
**Henrike II.a*'
Manchester (argipena)

**Manchester** Ingalaterrako hiri bat da, baina horretaz gain beste leku batzuek ere izen bera dute. Hainbat pertsonek abizen gisa dute eta bere futbol taldeak ere izen bera du. Hona hemen Manchesterrekin aurki daitezkeen izen ezberdinak:

## Leku izenak 
###  
* Manchester hiria
* Manchester Handia - hiriaren inguruak batuta sortzen den metropolia.

###  
* Manchester (Jamaika) - Banaketa administratibo baten izena.

###  
* Calgaryko barruti baten izena.

###  
* Manchester (Kalifornia)
* Manchester (Connecticut)
* Manchester (Georgia)
* Manchester (Illinois)
* Manchester (Iowa)
* Manchester (Kansas)
* Manchester (Kentucky)
* Manchester (Maine)
* Manchester (Maryland)
* Manchester (Masachusets)
* Manchester (Michigan)
* Manchester (Minnesota)
* Manchester (Misuri)
* Manchester (New Hampshire)
* Manchester (New Jersey)
* Manchester (New York)
* Manchester (Ohio)
* Manchester (Oklahoma)
* Manchester (Pennsylvania)
* Manchester (Hego Dakota)
* Manchester (Tennessee)
* Manchester (Texas)
* Manchester (Vermont)
* Manchester (Virginia)
* Manchester (Washington)

###  
* Manchester (Bolivia)

## Pertsonak 
* Manchestergo Dukea, 1626tik gaur egun arte Erresuma Batuko titulua.
* William Manchester, Estatu Batuetako historialari.
* Melissa Manchester, Estatu Batuetako abeslari eta kantugilea.

## Kirola 
* Manchester United futbol taldea.
* Manchester City futbol taldea.
Prau

**Prau** 1994. urtean sortutako Aragoiko rock musika taldea da. Taldearen izenak "aski da" esan nahi du aragoieraz. Hasiera batean gaztelaniaz kantatzen zuten, baina ondoren ia abesti guztiak aragoieraz egiten dituzte.
:"Tornaré t'a escuela"

## Diskografia 
* *Qué esperabais?* (1997, Magofermín, maketa)
* ''Ye tiempo d'enrestir* (2000, Magofermín)
* *En o rafe d'a fuxaina* (2004, Magofermín)
* *A fin de l'agüerro* (2008, Magofermín)
* *Os pietz en a tierra'' (2012, Magofermín)

## Kanpo estekak
Ubarroi

**Ubarroia** da Phalacrocorax generoko hegaztiei ematen zaien izen generikoa. Uretako hegaztia da eta arrainak ditu elikaduraren oinarri. Taxonomia garatu ahala, generoa berezko ubarroiak izendatzeko erabili zuten, ubarroiek **Phalacrocoracidae** familia osatu baitzuten.

## Espezieak 
Munduan 30 espezie inguru dira, eta horietako bi Euskal Herrian bizi dira, kostaldean eta itsasotik gertuko ibai tarteetan:
* Ubarroi handia (*Phalacrocorax carbo*)
* Ubarroi mottoduna (*Phalacrocorax aristotelis*)

## Euskarazko izenak 
Euskaraz, hegaztua hainbat izenekin ezagutzen da kostaldean: **potorro** edo **pottorro**a (Bizkaian batez ere), **sakillo**a, **karrabaso**a, **bolborin**a, **itsas bele**a... Muga semantiko oso lausoak izan ohi dituzte izen horiek: toki batzuetan, *Phalacrocorax* edo berezko ubarroiak izendatzeko erabiltzen dira, beste batzuetan uretako beste hegazti batzuk adierazten dituzte. Esate baterako, **potorro**a esaten zaie ubarroiei herri batzuetan, eta *Alca torda* espezieko txoriei beste batzuetan.

## Erreferentziak
Punkamine

**Punkamine** Bizkaiko punk taldea da, gaur egun Galdakaokoa.

## Ibilbidea 
2003an sortu zuten Jonuk, Aselek, Xantik eta Gaizkak. Lehen aldaketen ostean, Jonuk (baxua eta ahotsak), Aselek (ahotsa), Macik (bateria) eta Jorgek (gitarrak) lehen CDa izango zena grabatu zuten 2005ean, Xanti teknikari eta grabazio arduradun lanetan, "Punkamine" izenarekin. MusikHerria herri diskoetxearekin kaleratu zuten.

Ondoren, Aselen eztarriko arazoak eta Jorgeren Madrilerako aldaketa tarteko, beste aldaketa batzuk etorri ziren, eta ia urte betez Jonu (ahotsa), Maci (bateria), Aitor (baxua) eta Iagoba (gitarra) aritu ostean, gaur egun Jonuk (ahotsa eta gitarra), Macik (bateria) eta Aitorrek (baxua) osatzen dute taldea, eta Aselek noizbehinka laguntza die.

Hasieratik hona, partaideak partaide, Punkaminek punk izpirituari eutsi dio eta batez ere ondo pasatzen duen lagun talde bat da. Haren ezaugarri nagusiak kritika ironikoak, umore ukituak, jarrera guztiz askea eta zuzeneko energia izan dira.
 	
## Diskografia 
* *Punkamine* (2005, MusikHerria).

## Kanpo estekak 
*  Punkamine taldearen musika entzuteko eta hitzak irakurtzeko gunea
* Punkamine taldearen Fotologa
* Punkamine taldearen Myspaces
* Punkamine taldea Jamendo-n
Arana (Trebiñu)

**Arana** Trebiñuko Konderriko herria da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 2 biztanle ditu.

## Demografia eta biztanleria 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ikus, gainera 
* Arana (Bermeo)
* Arana (Gasteiz)
* Trebiñu (barrendegia)

## Kanpo estekak
Araiko

**Araiko** Arabako hegoaldeko herri bat da, Trebiñu udalerrikoa. 2007an, 85 biztanle zituen. Herriaren lurretan Uralde dago, lehen herria zena. Gaur egun bertan urbanizazio bat dago.

Araiko mendietan aurkitu da orain dela 6.000 urteko suharri harrobi bat, Euskal Herriko zaharrena, eta Europan aurkitutako zaharrenetako bat.

## Izena 
*Araiko* izena ingurukoa zen *Arai* (forma genitiboa) pertsona izenetik bide dator. Izan ere, izen horren lekukotasunak aurkitu dira Arabako Ilarduia eta Kontrasta herrietan.

## Demografia eta biztanleria 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Trebiñu (barrendegia)

## Kanpo estekak
Armentia Trebiñu

**Armentia** Trebiñuko Konderriko herria da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 138 biztanle ditu.

## Historia 
Herriaren izena aipatzen da Donemiliagako goldean, (1025): ***Armendihi***.

Armentia izena latinezko antroponimo batetik omen dator, *Arventius* antroponimotik.
## Demografia eta biztanleria 
## Garraioa 
Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote herri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 4 lineak ditu udalerrian:

## Erreferentzia 
## Ikus, gainera 
* Armentia

* Trebiñu (barrendegia)

## Kanpo estekak