Amazonas

**Amazonas** (; ), Hego Amerikan dagoen ibaia da. Munduko ibairik handiena da ur deskarga bolumenaren arabera, eta onartutako definizio gehienen arabera, munduko bigarren ibairik luzeena da, Nilo ibaiaren ondoren

Apurímac ibaiaren iturburuak Nevado Mismin ia mende batez Amazoniako iturririk urrunena bezala kontsideratuak izan ziren, 2014an eginiko ikerketa batek Peruko Rumi Cruz mendikateko Mantaro ibaiaren goiburuak zirela zehaztu zuen arte. Mantaro eta Apurímac ibaiek bat egiten dute, eta, beste ibaiadar batzuekin batera, Ucayali ibaia eratzen dute, aldi berean, Marañon ibaiarekin elkartzen dena Iquitosetik gora, Perun. Brasil ez diren herrialdeek ibai honi Amazoniako zurtoin nagusitzat hartzen dute. Brasildarrek, tarte honi, Solimões ibaia deitzen diote, Rio Negrorekin elkartu aurretik; Amazonia deitzen dutena Uren Topaketan eratzen da (portugesez: *Encontro das Águas*), Manausen, ibaiko hiririk handiena dena.

Batez beste segundoko 209.000 metro kubikoko deskargarekin -gutxi gorabehera 6.591 kilometro kubiko urteko, hurrengo zazpi ibai independenteen batura baino handiagoa- Amazoniak ozeanoko munduko ibai-deskargaren % 20 sortzen du. Amazoniako arroa munduko drainatze arrorik handiena da, 7.050.000 kilometro koadro inguruko azalerarekin. Brasilen dagoen ibaiaren drainatze-arroaren zatia beste edozein ibai-arrorena baino handiagoa da. Amazonia Brasilen sartzen denean, azkenean Ozeano Atlantikoan deskargatzen duen emariaren bosten bat baino ez du; hala ere, puntu horretan emari handiagoa du beste edozein ibaik baino.

## Izena 
Amazonia, hasiera batean, europarrek Marañon bezala ezagutzen zuten, eta ibaiaren perutar zatia, oraindik ere, izen horrekin ezagutzen da gaur egun. Geroago Rio Amazonas bezala ezagutu zen gaztelaniaz eta portugesez.

Rio Amazonas izena bertako gerlari talde batek Francisco de Orellanaren XVI. mendeko espedizio bat eraso ondoren eman zitzaion. Gerlariak, emakumeek gidatuak ziren. Orellanak greziar mitologiako Amazona pertsonaia gogoratu zuen, emakume gerlaria, eta izen hori eman zioten. Amazonak Irango eszitiar eta sarmaziar gerlariekin lotuta zeuden.

## Geografia 
Geografo batzuen arabera, Peru aldean sortzen den Marañón ibaia bide da Amazonasen ama-ibaia. Iquitosen Ucayali ibaiarekin bat egiten du. Beste hainbat geograforen ustez, Apurimac, Ucayali ibaiaren ama-ibaia, Amazonasen benetako iturria ere izango litzateke; honenbestez, 7.025 km luze izango litzateke Amazonas. Ucayalirekin bat egin ondoan, Kolonbiako muga ertzak busti eta Amazonas estatua zeharkatu ondoren, Manaus hiria igarotzen duen Negro ibaia jasotzen du, Pará estatuan sartu baino lehen. Atlantikora baino lehen, Santarem hiria ureztatzen du. Ahoan (Amapá, Brasil iparraldea), 100 kilometroko bokale zabala osatzen du, uharte anitz dituena.
[thumb|" [Uren Suge Batasuna|Serpential Union of Waters ", Iquitos-eko Bellavista-Nanay ondoan, Nanay ibaiaren elkargunea da, ur ilunagoak dituena, Amazonas ibaikoekin, argiagoak.]]

### Luzerari buruzko eztabaida 
Brasilgo Gobernuaren geografia erakundeak eginiko neurketek (2007 eta 2008koak) Amazonas munduko ibairik luzeena dela diote. Hala ere, munduko geografoko askok oraindik ez dituzte onartu neurketa horiek, ibaiaren sorburua eta itsasoratze lekua non dauden zehaztea zaila baita Beraz, Nilo jo ohi da munduko ibairik luzeentzat.

Amazonari tradizioz bigarren posizioa esleitzen zaio luzera osoan, Niloren atzetik, nahiz eta inoiz ez den adostasun orokorrik egon neurketa puntu onargarriak zein diren. Azken ikerketak 740km inguru gehitzen ditu, gehi kanala, zeinek behin betiko lehen postuan kokatuko luke planetako ibai luzeenen sailkapenean.

Neurri kontserbadoreenen arabera, ibaiak 6762km-ko luzera inguru du. Hala ere, 2007an Peru-Brasilar espedizio baten kalkuluen arabera 6.800km.  Aldakortasun handiko atalak aurkezten ditu kanalean. Bokalean, banku batetik besterako distantzia 330km ingurukoa da, Cabo do Norte Punto Patijoca artean neurtuta eta Marajó uhartea barne (ahoskatu: *Maraŷó* ), Danimarkaren tamaina eta Pará ibaiaren delta (Tocantins ibaiaren azken tartea), 60km inguruko zabalera. Mareen eta itsas korronteen eraginez ezkutatzen den delta moduko batek eratutako Amazoniako bokaletatik distantzia 100km ingurukoa da gutxi gorabehera.

Gaur egun, azken ikerketen txostenak direla eta, Limako Geografia Elkarteak, nazioarteko komunitate zientifikoko entitateek lagunduta, Amazonas ibaiaren jatorriaren inguruko eztabaidari amaiera eman dio Peru hegoaldeko Andeetan jaio dela zehaztuz. Munduko luzeena dela esanez, Nilo ibaiaren gainetik 40km gehiago edukiz.

Apacheta sakana dagoen iturburutik, Nevado Quehuisharen magalean, Arequipa departamenduan, 5170 metrotara (itsas mailatik), Peru, Kolonbia eta Brasil zeharkatu ostean Atlantikoan duen bokalera arte, 7062km-ko luzerara iristen da. Amazoniako arroak Hego Amerikako bederatzi herrialde hartzen ditu: Brasil, Bolivia, Peru, Ekuador, Kolonbia, Venezuela, Guyana, Guyana Frantsesa eta Surinam.

Horrek Nilo baino 391km luzeago egiten du, Afrikan, 6671km-ko luzera edukiz, Limako Geografia Elkarteko Zaniel Novoa adituaren eta Jacek Palkiewicz kazetari eta esploratzaile poloniarrak, 1996an Amazoniako iturburuetara espedizio multinazional bat zuzendu zuenaren arabera.

Neurketa hori 12 urteren buruan ezarri zen, nazioarteko komunitate zientifikoko entitate garrantzitsuek balioztatu zutenean. Horien artean, London Geographical Society, Errusiako Zientzien Akademia eta Brasilgo Espazio Ikerketarako Institutua daude.

### Malda 
Bere mendebaldeko muturra izan ezik, ibai honen ibilguaren gehiengo zabalak oso malda baxua du. Esaterako, Iquitosetik Ozeano Atlantikoko bokalera arte 106m besterik ez da jaisten eta tarte horretan bertan ibaiak 3646km-ko luzera du. 

### Pororoca 
Kostaldea jarraituz, Ipar Lurmuturretik apur bat iparraldera eta 160 km inguruz, erdi-urpeko uharteez eta sakonera gutxiko lokatz-*baztez* osatutako gerrikoa dago. Geografia zehatz honetakoa, zeinen sakonera ez den 7m-tik gorakoa, *pororoka fenomenoa jaiotzen da,* gero eta intentsitate handiagoa duen orroarekin aurrera egiten duen marea, 15 eta 25km/h inguruko abiadurarekin, 1,5 eta 4m inguruko atuerako ur horma osatuz. Dinamika hori da aipatutako deltarik ez egotearen arrazoia: ozeanoak azkar arrastaka eramaten du, itsasbeheran edo itsasbeheran, metatutako lokatz bolumen handia, tarteko uharteen sorrera partzialki eragotziz.

### Amazonas ibaiaren azpiko lurpeko ibaia 
Proposatu da Amazonas ibaiak Amazonas arroaren ibai-sistema soilik osatzen duela, eta Rio Hamza, zabalagoa baina askoz motelagoa dena, lurpeko uren emariak osatuko luke.  

### Ibaiadar nagusiak 
Amazonasek 1.000 ibaiadar baino gehiago ditu. Garrantzitsuenak hauek dira:
[thumb|190px|[Napo ibaia]]

[thumb|[Macapá, Amapá estatuko hiriburua, Amazonas ibaiaren bokalean]]

### Giza eta ekonomia geografia 
Hego Amerikako ezaugarri nagusia bere banaketa geografikoan dagoen desoreka handia da. Gehiengo zabala kostaldean kontzentratzen den arren, barnealdeko eskualde erraldoiek ia bizirik gabe jarraitzen dute. Hego Amerikako azpikontinentearen beste ezaugarri bat hiriko biztanleriaren tasa altua da: lau latinoamerikartik hiru hiri batean bizi dira. Peruko, Kolonbiako eta Brasilgo Amazoniako oihanak ez du errealitate honetatik ihes egiten; Amazonas eskualdeko biztanle gehienak Amazonas ibaiaren oinean dauden hirietan biltzen dira: Iquitos, Leticia, Manaus eta Belém do Pará . Biztanle gehienak kolonoak eta haien ondorengoak dira, jatorri zuri, mestizo eta indigenakoak.

Amazonas ibaian eta bere eskualdean gertatzen diren jarduera ekonomiko nagusiak mundu osora esportatzea dira, kautxua eta egurra. Arrantza ere ezinbestekoa da Amazoniako lurraldean, eskualde osorako hainbat arrain esportatzen dira, orokorrean Pirarocu-ra. Nekazaritza eta elikagaien esportazioa, hala nola, mandioka, platanoa eta artoa eta eskualdeko fruta tipikoak, hala nola Copoazú, Carambola, Arazá, Asaí, besteak beste; Eskualde honek ekoizten duen janari barietate handiaren parte dira.

## Ur emaria 
Amazoniak Mississippi, Nilo eta Yangtzek batuta baino ur gehiago darama; bere drainatze-eremua edo arroa ere munduko handiena da.

Ozeano Atlantikora eramaten den ur bolumena izugarria da: urteko batez bestekoa 230.000 m³/s-koa da (metro kubiko segundoko), 300.000 m³/s-ra iristen da euri sasoian. Izan ere, Amazonia da Lurreko ozeanoetan sartutako ur gezaren bosten baten erantzule. Horrez gain, ur hori edangarria da itsasoko ahotik, kostaldea jada ikusten ez den distantziara arte. Ozeano Atlantikoaren gazitasuna nabarmen baxuagoa da bere bokalearen iparraldeko puntu horren inguruan hainbat milaka kilometroko erradioan: gogoratu behar da eremu honetan itsas korronteek ur gazia bokalera eramaten dutela eta ez alderantziz.

### Hidrometria 
Amazonasen emaria 69 urtez, 1928-1996 bitartean, neurtua izan da Óbidosen (Brasil), ahoa baino 537 kilometro lehenago. Drainatutako eremuak 4.640.300 kilometro koadroko azalera hartzen du puntu horretan, arro osoaren %&nbsp;79,3. Urteko batez besteko emaria 176.177 m³ segundoko da. Emari handiena ekainean du (244.158 m³/s), eta txikiena azaroan (114.753 m³/s).

**Amazonasen batez besteko emariak (m³/s), Óbidosen neurtuak****Datuak: 1928 eta 1996 artean**
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize = width:600 height:280
PlotArea = left:50 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:250000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:25000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:Urta
  bar:Fév text:Otsa
  bar:Mar text:Mart
  bar:Avr text:Apir
  bar:Mai text:Maia
  bar:Jun text:Ekai
  bar:Jul text:Uzta
  bar:Aoû text:Abuz
  bar:Sep text:Irai
  bar:Oct text:Urri
  bar:Nov text:Azar
  bar:Déc text:Aben

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:Jan from:0 till: 140191
  bar:Fév from:0 till: 161676
  bar:Mar from:0 till: 185951
  bar:Avr from:0 till: 216820
  bar:Mai from:0 till: 243513
  bar:Jun from:0 till: 244158
  bar:Jul from:0 till: 223420
  bar:Aoû from:0 till: 188301
  bar:Sep from:0 till: 150288
  bar:Oct from:0 till: 121717
  bar:Nov from:0 till: 114758
  bar:Déc from:0 till: 123335

PlotData=
  bar:Jan at: 140191 fontsize:S text: 140.191 shift:(-10,5)
  bar:Fév at: 161676 fontsize:S text: 161.676 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 185951 fontsize:S text: 185.951 shift:(-10,5)
  bar:Avr at: 216820 fontsize:S text: 216.820 shift:(-10,5)
  bar:Mai at: 243513 fontsize:S text: 243.513 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 244158 fontsize:S text: 244.158 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 223420 fontsize:S text: 223.420 shift:(-10,5)
  bar:Aoû at: 188301 fontsize:S text: 188.301 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 150288 fontsize:S text: 150.288 shift:(-10,5)
  bar:Oct at: 121717 fontsize:S text: 121.717 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 114758 fontsize:S text: 114.758 shift:(-10,5)
  bar:Déc at: 123335 fontsize:S text: 123.335 shift:(-10,5)
  

thumb|Amazonasen ibilgunea, adar batzuk eta bere arroaren gutxi gorabeherako luzapena

### Arroaren hedapena eta haren feedback plubiala 
Ibaiaren drainatze-eremua edo arroa 7.050.000 km²-koa da gutxi gorabehera, %40 Hego Amerikakoarena. Bere iturriak 5° Ipar latitudetik 15° Hego latitudera hedatzen dira. Planetako oihan bero eta heze handienetik igarotzen da, Amazonian. Amazoniako oihana (egungo berotze globalaren hasiera arte) bere konbekzio-euri ia etengabeak izan ditu ezaugarri, hau da: Amazoniako arroaren gainazaletik eguzki-beroak lurruntzen duen ur-emari handia, altuera handira igotzen da hain zuzen. korronte termikoen bidez (aire beroaren korronte bertikalak), harik eta, goiko atmosfera hotzagora iristean, tantatan kondentsatu eta hauek ia berehala, arro berean, euri ugari bihurtzen dira, eta horrek uraren erreakzio-begizta naturala osatzen du.
[thumb|« [Uren Topaketa|Uren Topagunea », Manaus ondoan, Negro ibaiaren elkargunea da, ur ilunagoekin, Solimões ibaiarekin (Amazonas ibaiari Brasilen deitzen zaion atal honetan), ur argiagoekin.]]

### Alubioen dinamika 
Sasoiko euriteek uholde handiak sortzen dituzte ibaiaren eta bere ibaiadarretan zehar. Euri-sasoiaren gailurrean batez besteko sakonera 40m ingurukoa da eta batez besteko zabalera 40km ingurukoa da. Hau azaroan hasi eta ekainera arte doa, eta gero urriaren amaieran murrizten da. Negro ibaiaren igoera partzialki asinkronoa da: euri-sasoia ez da bailara honetan hasten otsaila edo martxora arte. Ekainerako bere gailurrean dago, eta Amazoniako ildotik datozen uren jaitsiera hasten da. Madeira ibaiak bi hilabeteko atzerapena du, irailean igotzen hasi eta apirilean atzera egiten hasten da.

Amazoniako sistemako ur ugaritasuna lurraldearen zati handi bat tropiko arteko konbergentzia-eremuan kokatuta dagoelako da, non prezipitazioak gehienez. Eskualdea, halaber, haize-truke eremuan dago, non Ozeano Atlantikoko hezetasuna mendebalderantz bultzatzen den eta azkenean Andeen gainetik igotzen den. Igoera honek aire-masak hozten ditu, gainazal izugarri batean erortzen diren euri biziak sortuz, munduan paralelorik gabeko prozesu bat.

Ibaiak zeharkatzen duen lurraldearen zatirik handiena osatzen duen lautada alubioi leuna (vargem izenekoa), gehienez 15m urez egoten da. Iquitosen maila 6m-koa da, Teffen 15 m, Óbidos-en 11m-koa eta Parán 4m-koa urtaro lehorreko gutxieneko ibai-mailaren gainetik.
[thumb|Solimões ibaiaren bista 25 adar baino gehiagorekin 1.000. kilometroko luzera baino gehiago edukiz. Normalean Amazonas ibaia Peruko [Nauta Auzoa|Nautatik gertu jaiotzen dela uste da, Marañón eta Ucayali ibaien elkargunean, nahiz eta muga hirukoitzera iristean, Brasilgo lurraldera sartzean Solimões ibaia izenez ezagutzen den zati bat duen. Negro ibaiarekin bat egiten du, Manausen. Urean behera Amazonas ibaiaren izena berreskuratzen du. Horregatik, ibaiadarrak kokatzea errazteko, Amazonas ibaiaren ibai-sistema bost ataletan banatu da: Ucayali, Marañón, Amazonas, Solimões, Amazonas. Gainera, Pará ibaiaren adar zatitua gehitu da, Tocantins ibaiaren arroa biltzeko, hertsiki esanda, Amazonasen ibaiadarra ez den, nahiz eta batzuetan gehitzen den. Taulan, ibaiadarrak (d) batekin adierazten dira hegoaldean daudenei, hau da, eskuineko ertzean ibaian behera, eta (i) batekin iparraldean daudenei, hau da, ezkerraldean ibaian behera. ibaia.

## Komunikazioak 
thumb|Belém do Pará hiria, Brasil, Brasilgo Amazonas eskualdeko beste finantza gune garrantzitsu bat, Amazonas ibaiaren deltan

### Portuak 
Amazonas ibaiko portu nagusiak Peruko Iquitos, Kolonbiako Leticia eta Brasilgo Manaus hirietan daude. Era berean , Belem do Pará (Brasil) Marajó uhartearen hegoaldean kokatutako hiria, Amazoniako ibaiertzeko postutzat har liteke, nahiz eta, hobeto esanda, Tocantins ibaiaren eskuineko ertzean egongo litzatekeen hegoaldeko besoarekin bat egin ondoren. Uharte hori inguratzen duen Amazonia.

### Transamazon errepidea 
Amazonastik hegoaldera, Transamazon errepidea doa, hauts eta lokatz ohe luze baten antzera, eskualdean egin den garapen abentura ausartenetako baten emaitza. BR-230 izeneko autobideak Amazonas ibaiaren ibilgua imitatzen du, haren paraleloan doan heinean. Zenbaki ofizialen arabera, 5000 km-ko luzera du.

### Amazonas ibaiak zeharkatzen dituen hiri eta udalerri garrantzitsuak 
*  Iquitos, Peru.
*  Caballococha, Peru.
*  Santa Rosa del Yavarí, Peru.
*  Puerto Nariño, Kolonbia.
*  Leticia, Kolonbia.
*  Tabatinga, Brasil.
*  Manaus, Brasil.
*  Belem do Pará, Brasil.
*  Macapá, Brasil.

## Biodibertsitatea 
Andeen ekialdean Amazoniako oihana dago. Munduko basorik handiena da eta balio ekologiko izugarria du, bere biomasak karbono dioxido kantitate handiak xurgatzeko eta klimaxian kanporatzeko gai da, deskonposizio prozesuetan. Klima globalerako bere ezinbesteko garrantziagatik, besteak beste, bere kontserbazioa larritasun handiko gai bihurtu da azken urteotan.

Baso ekuatore honek eskualdeko klima ikaragarri heze eta beroari zor dio jatorria. Amazonas eta bere adar ugariak poliki-poliki igarotzen dira eremuan, desnibel oso laua dela eta: Manaus  Atlantikotik 1.600km-ra.

Amazoniako oihanak 6,7 milioi kilometro koadroko eremua hartzen du. Lurreko oihan tropikalik zabalena izateaz gain, munduko biodibertsitatearen %10 hartzen du, galzorian dauden flora eta fauna espezie ugari barne. Arnasten dugun airea Amazonian garbitzen da gehienbat. Arazketa hau oihaneko landareek egiten dute, fotosintesiren bidez, karbono dioxidoa xurgatuz beharrezko dituzten karbohidratoak sortzeko. Horrezaz gainera, oihanak garrantzi handia dauka eskualdeko klimaren erregulazioan.

Amazoniako oihaneko biodibertsitatea apartekoa da: eskualdean gutxienez 2,5 milioi intsektu espezie bizi dira, hamarnaka mila landare eta 2.000 bat hegazti eta ugaztun espezie: munduko hegazti espezie guztien bostena aurkitzen da hemen. Landare-espezieen aniztasuna lurreko handiena da: aditu batzuek uste dute 1 km²-ko 75.000 zuhaitz mota ezberdin izan ditzazkeela eta 150.000 000 landare espezie inguru. Kilometro koadro horretan, batez beste, 90.000 landare-biomasa tona bizi dira.

### Planetaren babeslea 
Amazonia munduko birikatzat hartzen da, atmosferan dauden milioika tona karbono dioxido xurgatzen dituelako. Planetari eragiten dion gas horren kantitate globala murriztuz, klima-aldaketa geldiarazten laguntzen du.

Amazoniako oihana planetako baso guztien hamarren bat da. Gizakiak arnasten duen airearen zati bat Amazonian garbitzen da. Airearen arazketa hau landareek fotosintesi prozesuaren bidez egiten dute .

Materia organiko, begetal eta animalien deskonposiziotik karbono dioxido (CO 2) kopuru handi bat ateratzen da, zati bat gas moduan ateratzen da eta beste bat azido karboniko bihurtzen da euri-urarekin, eta horrek lurzoruen azidotasun handia sortzen du oihana eta sabanetan.
[thumb|[Inia geoffrensis|Izurde arrosa, Amazoniako bakarra]]

### Flora eta fauna 
Amerikako baso intertropikal hezearen flora eta fauna guztia Amazonian dago.

Ezin konta ahala landare espezie, milaka hegazti espezie, hamaika anfibio eta milioika intsektu oraindik sailkatu gabe daude.
[thumb|[Piraña]]
Fauna oso anitza da, intsektu txikienetatik hasi eta ugaztun handietaraino, hala nola jaguarra, puma, tapira eta hainbat orein espezie. Narrastiak ere badira dortokak, kaimanak, babillak eta sugeak . Espezie guztietako txoriak eta arrainak daude, lumajea eta ezkata. Amazoniako aintziretan, *Victoria regia landarea loratzen da,* hosto zirkularra metro bat baino gehiagoko diametroa eta batzuetan 5 m-koa den lirio moduko bat, eta horrek hosto horietako batek eduki dezakeen mitoa sortu du. pertsona, faltsua dena.

Ekuatore baso izugarriak fauna ugaria ezkutatzen du, oraindik sailkapen osoa egiteko zain. Amazonian 4000 daude tximeleta espezie, ur gezako 3.000 arrain baino gehiago,  1.700 hegazti eta Planetako primate espezieen %20. Bere hosto apartaren azpian, habitat desberdinak eta animalien erreinuko aniztasun generiko handiena elkarrekin bizi dira. Aberastasun biologikoa milioika urtez Amazoniako ekosistema aldatu gabe egon delako azaltzen da.

Arrain-espezieetan eta ur-landareetan egiten duen ekarpena hain da zabala non denak zerrendatzea ez baita erraza. Aquarismoaren zaleentzat, mundu osoko dendak eta akuarioak populatzen dituzten arrain-espezie kopuru handiena eskaintzen duen iturria da.

Era berean, mota guztietako anfibio ugari bizi dira, hala nola igelak, apoak, uhandreak, salamandrak eta oraindik ezezagunak diren anfibioak.

Bere espedizioetako batean bertatik bidaiatu ostean, Jacques-Yves Cousteau ozeanografo ospetsuak "Amazonian Ozeano Atlantikoan baino arrain espezie gehiago daudela" adierazi zuen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Amazonasen arroa

## Kanpo estekak