Klima aldaketaren kausak

Gaur egun gizarteak aurre egin behar dion erronka nagusienetako eta konplexuenetakoa da klima aldaketa. Hain zuzen ere, klima aldaketaren kausak aztertuko dira, non hauek alderdi askotakoak izan daitezkeen. Sarrera honek, klima aldaketaren arrazoi edo kauen ikuspegi orokorra emango du. Gainera, arrazoi hauek ulertzeren garrantzia nabarmenduko da, klima aldaketari eraginkortasunez heltzeko eta ingurumenean eta gizartean dituen inpaktuak arintzeko.

## Sarrera 
### Zer da klima aldaketa? 
Klima aldaketa kontzeptua definitzeko hainbat iturri ezberdin aipatuko dira jarraian, izan ere, modu ezberdin askotara azal baitaiteke zer den klima aldaketa.

Klima Aldaketari buruzko Nazio Batuen Esparru Hitzarmenaren (CMNUCC) arabera, “klima aldaketa zuzenean edo zeharka egozten zaio giza jarduerari, munduko atmosferaren osaera aldatzen du, eta konparagarri diren denbora tarteetan zehar behatutako klimaren aldagarritasun naturalari gehitzen zaio”. 

Klima aldaketari buruz hitz egiten dugunean, bi kontzeptu nagusi bereizi behar ditugu; batetik, “klima aldaketa” eta bestetik “klima aldakortasuna”. Klima aldaketa, atmosferaren osaera gizakiaren jarduerek aldatzen dutenean gertatzen da, eta klima aldakortasuna ordean, arrazoi naturalekin lotuta dagoenean gertatzen da. Gaur egun, aldiz, gizakion jarduerek eta natura sistemek elkarri eragiten diote, eta aldaketa ekartzen dute, non, “klima aldaketa antropogenikoa” deitzen zaion gizakiok eragindako klima aldaketari. 

Beste definizio bat emateko, Klima Aldaketari buruzko Gobernu arteko Adituen Taldearen bosgarren txostenaren definizioari helduko diogu, non ondorengoa dioten; klima aldaketa klimaren egoeraren aldaketa da, batez besteko balioaren aldaketetan edo haren propietateetan aldakortasunean identifika daitekeena, denbora tarte luzeetan irauten duena, gehienetan hamar urtekoetan edo aldi luzeagoetan. 

### Gaiaren garrantzia. Testuingurua 
Klima aldaketaren gaia oso garrantzitsua da gaur egungo gizartean, izan ere, klima aldaketak eragina izan dezake gure osasunean, elikagaiak landatzeko gaitasunean, etxebizitzan, segurtasunean eta lanean.

Gutako batzuk, jada ahulagoak gara klima inpaktuen aurrean, hala nola, uharteetako nazio txikietan eta garapen bidean dauden beste herrialde batzuetan bizi diren pertsonak. Zenbait baldintzatan, hala nola, itsas mailaren igoeran eta ur gaziaren intrusioan, komunitate osoak birkokatu behar izan dira, eta lehorte luzeek gosete arriskua sortzen ari dira. Etorkizunean “errefuxiatu klimatikoen” kopurua handitzea aurreikusten da. 

#### Lurraren orbitaren aldakuntzak 
Klima aldaketan eragiten duen faktore nagusi bat Lurraren mugimendua da. Lurraren errotazio eta translazio mugimenduak ez dira konstanteak, denboraldi luzeetan aldatzen baitira. Horrek aldaketak eragiten ditu kliman, sartzen den eguzki erradiazioaren urtaro eta latitude banaketan gertatzen diren aldaketen ondorioz. 

Beraz, jarraian, kausa antropogeniko garrantzienetarikoak aipatu eta azalduko dira:

#### Energia sortzea 
Erregai fosilen bidez elektrizitatea eta beroa sortzeak isuri global ugari eragiten ditu. Elektrizitate gehiena ikatzaren edo gasaren errekuntzarekin sortzen da oraindik, eta horrek karbono dioxidoa eta oxido nitrosoa sortzen ditu. Berotegi efektuko gas indartsuak dira, planeta estaltzen dutenak eta eguzkitik datorren beroa harrapatzen dutenak. Maila globalean, elektrizitatearen laurdena baino gehiago energia berriztagarri eoliko eta eguzki iturrietatik dator, eta erregai fosilek ez bezala, gas edo kutsatzaile gutxi edo ezer ez dute isurtzen airean. 

#### Metano emisioak murriztea 
Gas honen emisioa murrizteak berotze globalaren gradu erdia baino gehiago murriztu lezake. Hau murrizteko modu errazenetako bat erregai fosilen eragiketetan honek ihes egitea ekiditea da. Hala ere, horrelako eragitek dauden herrialde gehienek ez dute horretarako interesik. Adibidez, Errusia eta Estatu Batuak. Gauzak horrela, 2021etik ia ehun herrialdek sinatutako Metanoaren Konpromisoa gorabehera, metano emisioek gora egiten jarraitzen dute. 

#### Baso mozketak gelditzea 
Baso tropikalak deforestatuta dauden bakoitzean, atmosferako karbono dioxidoa xurgatzen eta harrapatzen duten eremu naturala ere galtzen dira. Horrela, gero eta gertuago gaude esaterako, Amazonia eta Kongo karbono dioxidoaren xurgatzaile izatetik isurtzen duten iturriak izan daitezen. Munduan geratzen diren basoak biodibertsitaterako ezinbesteko lekuak dira, beraz, horiek zaintzeaz gain, gure planetako birikak bizirik mantentzen ditu, eta funtsezkoa da espezieen hondamen galera geldiarazteko eta bertan bizi diren komunitate indigenen bizilekua kontserbatzeko. 

#### Lur degradatuak leheneratzea eta nekazaritzarako erabiltzea saihestea 
Asko dira karbonoa xurgatzeko funtsezko zerbitzua eskaintzen duten ekosistemak, baina, arriskuan ere badaude. Horregatik, natura eta klima aldi berean babesteko lehengoratu egin behar dira. Batzuk aipatzearren, hezeguneek eta zohikaztegiek karbono kantitate handiak gordetzen dituzte. Haientzako etengabeko mehatxua nekazaritzaren aurrerapena da. Ozeanoetan, manglareak eta itsas belarreko belardiak, karbono gordetzen dutenak eta itsasoaren eta ekaitzen goranzko mailen inpaktuak murrizten lagun dezaketenak, suntsitu egin dira. Ozeanoak karbonoa xurgatzeko eta biltzeko gaitasuna galtzen ari dira, gero eta tenperatura altuagoak dituztela ikusita. Adibidez, gehiegizko arrantza gelditzeak eta itsas ekosistema naturalak birsortzea ahalbidetzeak ozeanoetako karbono ziklo naturalaren zati bat leheneratuko luke. 

#### Nekazaritza eta jaten dugun modua aldatzea 
Ikusi nahi ez dutenak egon arren, ezinezkoa izango da munduko biztanleria hazkorra elikatzea egungo elikadura sistemak erabiliz. Albiste ona da landare gehiago batzen dituen eta haragia eta esnekiak murrizten dituen dieta batera aldatuz aurrerapen handia egiten ari dela. Bada kontuan hartu beharreko beste faktore bat, hain zuzen ere, ongarriek oxido nitrosoa askatzen dutela, berotegi efektuko gas indartsua. Horregatik da hain garrantzitsua agroekologiaren eta doitasunezko nekazaritzaren aurrerapena, elikagaiak ekoizteko modu organiko eta natural moduan. Azkenik, elikagaien hondakinak murriztea funtsezkoa izango da, mundu mailan giza kontsumorako ekoitzitako elikagai guztien herena alferrik galtzen baita. 

#### Eguzki energia eta energia eolikoa 
Energia berriztagarriak, haize eta eguzki energia buru dutela, erregai fosilak baino merkeagoak dira mundu osoan. Ildo horretan, IPCC-k aurkitu zuen eguzki energia, energia eolikoa eta lurrak nekazaritza bihurtzea direla berotegi efektuko gasen emisio globalak murrizteko potentzial handiena duten hiru neurriak. 

#### Eraginkortasun energetikoa 
Energiaren Nazioarteko Agentziak jakin zuen energia modu eraginkorrean erabiltzea dela, berotegi efektuko gasen zero isuri garbiak lortzen gehien lagun dezakeen neurria. Garraioa energia eraginkortasunaren funtsezko beste pieza bat da, eta jauzia eman lezake, nahiz eta errealitatean gobernuak ez diren gai horri erantzuten ari. Horren aurrean, azpimarratzekoa da garraio publikoko sistema eraginkorragoak dituztenez ekonomia bultzatzen dela, airearen kutsadura murrizten dela eta berotegi efektuko gasen emisioak erortzen direla. 

#### Ikatza erretzeari uztea. 
Ikatza aldatu eta gasa jartzea, energia iturri gisa, izan ere, neurri honek beste neurri askok baino gehiago murriztu ditzake munduko isurketak. Hala ere, Txina, India eta Australia bezalako herrialdeak ez daude ikatza ez erabiltzearen oso alde. 

#### Klima erabaki guztien erdigunean jartzea 
Historikoki, ingurumen ministerioak ekonomia eta ekoizpen ministerioren menpe egon dira. Baina, testuinguruari dagokionez, hori ez da jasangarria. Izan ere, IPCC-k eskatu zuen klima gobernu politika guztien eta negozio erabaki guztien erdigunean egotea. Ekintza klimatikoa gobernuko sail guztien erabakietan eta enpresen zuzendaritza mailan txertatzen bada, beharrezko aldaketa asko lortu ahal izango dira. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://www.euskadi.eus/informazioa/eskolako-agenda-21-jasangarritasunerako-hezi/web01-a2inghez/eu/ (Agenda 21)
* https://www.climate.gov/maps-data/data-snapshots/tempanomaly-monthly-nnvl-2019-12-00?theme=Temperature (mapa)