Articolo 31

***Articolo 31*** (euskaraz, "31. artikulua") italiar *hip hop* talde bat da, 1990ean Milanen J-Ax eta DJ Jad-ek sortua. Arrakasta nabaria izan zuten bai Italian bai atzerrian, garai hartako generoaren ezaugarri bereizgarriak italieraz proposatuz, batez ere 1990eko hamarkadan, hala nola *freestyle*a eta koru ezagunen nahasketa. 1994an *Spaghetti Funk* sortu zuten eta 2000ko hamarkadatik aurrera, *Greatest Hits* argitaratu eta berehala, pop soinura jo zuten, kantatzeko estilo melodikoagoa hartuz eta *hip hop* soinua pixka bat galduz.

2006an, bederatzi album kaleratu ondoren, bikoteak "hausnarketa-atsedenaldi" modukoa hartu zuen, eta bakarkako ibilbideetan hasi, 2018an etenak, J-Axek iragarri zuenean DJ Jad ere Milango Fabrique-n bost emanaldi egongo zirela, 25 urteko beren ibilbidea ospatzeko. Egun bakoitzeko sarrerak agortu ondoren, guztira hamar emanaldi izan ziren. 

## Historia 
### Hasiera (1990-1992) 
J-Ax raperoak eta DJ Jad *disc jockey*ak 1990ean ezagutu zuten elkar Milanen, *hip hop* festa batean: musika talde bat sortzea eta *Articolo 31* deitzea erabaki zuten. Hasieran, *Articolo 41* izena hartzekoak ziren, 1985eko irailaren 2ko Presidentearen Dekretuaren 1008 zenbakian jasotako artikuluari erreferentzia eginez , garai hartan Italian derrigorrezko zerbitzu militarrerako desegokitasuna eragiten zuten buruko gaixotasun batzuei buruzkoa.  Hala ere, talde batek izen hori jadanik bazuenez, 31. zenbakia aukeratu zuten. Unibertsitateko irakasle batek jakinarazi zien halaber 31. artikulua oso garrantzitsua zela Irlandan, adierazpen askatasunaren gaia jorratzen baitzuen.  

### *Strade di città* (1992-1994) 
Bikotearen lehen singlea *Nato per rappare/6 quello che 6* izan zen, 1992an Crime Squad- ek biniloan eta edizio mugatuan kaleratua.  Singlearen A alde *Nato per rappare* geroago taldearen lehen albumean sartu zen, *Strade di città* izenekoan, 1993an kaleratua. 

1996an, DJ Gruff-ek iraindu zituen Fritz da Cat beat-egilearen lehen albumeko *1 vs 2* kantan, baina J-Ax eta DJ Jaden abokatuek albuma erretiratzea eta gutxiespenik gabeko berrargitalpena lortu zuten. Garai hartan, J-Ax eta DJ Jadek maiz parte hartu zuten Radio Deejayko *One Two One Two* hip hop saioan, beren esperientzia eta gogoko kantak publikoarekin partekatuz.

1994an halaber, J-Axek, Raptuz TDK idazleak eta Space One raperoak *Spaghetti Funk* taldea sortu zuten. Hasieratik, proiektuaren helburua "italiar estiloko" hip hop musika esploratzea izan zen, estatubatuar ohikoarekin parekatuta, soinu guztiz desberdina eginez.

Grido (Luca Aleotti izenez ere ezaguna, J-Axen anaia gaztea) eta Thema raperoek *Spaghetti Funk*en eman zituzten lehen urratsak, eta geroago *Gemelli DiVersi* sortu zuten Francesco Stranges kantariarekin eta THG DJarekin batera. Chief, Huda, Solo Zippo eta DJ Enzo ere kolektiboan esku hartu zuten.

1996an ''Così com'è* kaleratu zen, Franco Godiren *Best Sound*ek ekoitzi eta *BMG Ricordi*k banatuta. Milioi erdi kopia baino gehiago saldu zituen eta harekin talde nagusi bihurtu ziren italiar musikaren munduan, arrakasta handia lortuta.  Beren errepertorioko kanta garrantzitsuak ditu, besteak beste, *Tranqi Funky*, *Domani*, *2030* eta *Il funkytarro* .

1996-1997 biurtekoan, bira luzea egin zuten, 250 000 ikusle inguruk jarraituta , eta arrakastaz parte hartu zuen Festivalbar eta Vota la voce jaialdietan. Birako eta "errepideko" bizitzako testigantzak bi bideoetan bildu ziren: *Così come siamo* eta *Articolo 31 Live - Così com'è tour 96/97*. Bitartean, *Così com'è* Suitzan eta Alemanian ere banatu zen: kritika bikainak jaso zituen eta harekin, edozein rapgile italiarrek inoiz gainditu ez duten errekorra ezarri zuten: izan ere, platinozko sei disko eta diamantezko bi irabazi zituen, 600 000 kopia baino gehiago saldu baitzituzten.

### *Nessuno* (1998) 
1998ko udaberrian, laugarren album *Nessuno* kaleratu zen, *La fidanzato* singleak aurreiragarri:  gaia Natalino Ottoren *Mamma voglio anch'io la fidanzato* abestiaren leloan oinarrituta zuen. Kantan, Giorgio Gaberren *Ceruttiren Balada* ospetsuaren aipu bat dago. Beste ospetsu bat Bob Dylanen *Like a Rolling Stone* kantatik hartua da, eta bertan oinarritzen da *Come una pietra scalciata* kanta, jatorrizko kantaren berrinterpretazio gisa jo daitekeena, italieraz eta arrazakeriaren aurkako tonu batean. Marco Sabino lagunari —aurreko urtean hil zen— eskainitako *Dall'altra parte della strada*  eskaintza txiki batekin hasi zen, *Per Sabino* izenekoa. Kanten artean daude *Come uno su mille*, Gianni Morandiren *Uno su mille* kanta ospetsutik hartua, eta *Aria*, Marcella Bellaren *Nell'aria* kantaren bertsioa. 1998tik aurrera, taldeak Lele Fontanarekin hasi zen lankidetzan. 

### *Xché sì!* eta *Greatest Hits* (1999-2000) 
1999ko abenduan *Xché sì!* kaleratu zen, pop/funk eta hip hop nahasketa bat zuena, eta horrek musikaltasun oso itsaskorra eman zion albumari. Lankidetza ugari izan ziren artista garrantzitsuekin, besteak beste, Kurtis Blow  (izenburuko kantan) eta Carmelo Saez Mendoza (*Guapa Loca* kantatu zuen); *Spaghetti Funk*eko kideak ere ageri dira, hala nola Gemelli Diversi *Il mio consiglio*n, *Il motivo* (Gemelli DiVersien *Strano* soloan), *Posi Argento* eta *Space One*. *Best Sound*eko beste musikari batzuen lanak ere badaude, hala nola Paolo Brera, *Xsense*koa, eta Bengi, koa. Albumak 1993ko *Strada di città*ren bertsio berria du, *Strada di città 2000* izenekoa.

Haien lehen arrakasta bilduma *Greatest Hits* 2000ko abendukoa da. Bertan daude argitaratu gabeko *Volume*, single arrakastatsu batzuk eta ezezagunago batzuk, hala nola *È Natale (ma io non ci sto dentro)* eta *Così mi Tieni*.  Urte berean, Milango San Vittore espetxean jo zuten, eurek beren ibilbideko garrantzitsuentzat jo zuten kontzertuan. 

### *Senza filtro* (2001-2002) 
Italian hip hoparen hamar urteak eta beren arrakasta handia ospatzeko, *Senza filtro* filma egin zuten, 2001eko abuztuaren 31n zinema aretoetan estreinatua. Milanen moduko hiri hazietan bizi diren gazteen istorioa kontatzen du, drogak eta maitasuna bezalako esperientzia berriak dituztenak, eta hip hoparen munduarekiko grina pizten dutenak. *Spaghetti Funk*eko kide batzuk ere ageri dira, hala nola Gemelli DiVersi eta Space Onekoak, Franco Godi, Albertino, Pizza, Anna Melato, Cochi Ponzoni eta Luciano Federico. Oso txalotua izan zen zaleen artean, baina kritikariak nahastuta utzi zituen.

### *Domani smetto* eta *Italiano medio* (2002-2003) 
2002ko erdialdean hasi zen beren eraldaketa musikala. *Domani smetto* kaleratu zenean, taldeak, J-Ax-ek soinu berriekin esperimentatzeko beharrak bultzatuta bereziki (askotan gogoratu duten bezala, ez dute "errepikatzea" atsegin), rapean, *turntablismo*an eta *freestyle*an oinarritutako hip hop eskema klasikoa alde batera utzi zuten neurri batean, pop rockerantz joera zuen musika mota zabalago baten alde. 200 000 kopia saldu zituen eta Paola Turci eta Pooglia Tribe bezalako hainbat artistaren lankidetza izan zuen albumak. Lau single atera ziren: *Domani smetto* izenburuko kanta, *Spirale ovale*, *Non è un film* eta *Pere*. 

2003an, hain ospetsuak ziren, non *TRL* (MTVko programa ezaguna) eta *Top of the Pops* saioetan aldizka agertu baitziren;  *Come una pietra scalciata* kantaren bertsio bat egin zuten, beren estilo berriaren ildotik. Urte berean, Marina di Camerotako Meeting del Mare jaialdiaren zazpigarren edizioan parte hartu zuten.

Arrakasta handia lortu zuen formula musikal berriarekin 2003an, *Italiano medio* albumarekin , *La mia ragazza mena* taldeak merkatuan aurkeztua (albuma 2003ko urrian kaleratu aurretik) eta *L'italiano medio* izenburuko kantaz. Urte berean, MTV Europe Music Awards sarietan izendatu zuten *Italiako Artista Onenaren* kategorian. Beste single batzuk *Senza dubbio* eta *I consigli di un pirla* izan ziren (azken hori irratirako soilik).

2004ko azaroan kaleratu zuten lehen zuzeneko albuma, *La riconquista del forum*: argitaratu gabeko bi kantarekin, *Nato sbagliato* eta *Barbecue'' (lehenengoa bakarrik bihurtu zen single), eta 2004ko apirilaren 1ean Forum d'Assagon eman zuten kontzertuaren DVDa .

### Desegitea eta bakarkako ibilbideak (2006–2018) 
2006an, taldeak bereiztea erabaki zuten, bi kideek bakarlari gisa jarduerak egiteko.  Hurrengo urtean, bikoteak azken kontzertua iragarri zuen urteroko MTV Egunaren harira, irailaren 15ean ospatu zena.  2013ko uztailean, *Italiano medio* argitaratu eta hamar urtera, taldearen azken albuma ordura arte, Sony Musicek ''Un'ora con...* bilduma jarri zuen eskuragarri, taldearen 1990eko hamarkadan kaleratutako arrakasta nagusiak biltzen dituena.

#### DJ Jad 
2006an, DJ Jadek bere lehen albuma kaleratu zuen*, Milano - New York*, hiri hartako undergroundeko pertsonaia garrantzitsu batzuen elkarlanean. 2009ko uztailean, *La stessa onda* singlea kaleratu zuen, Roy Paci eta Paolo Brerarekin batera. Hurrengo urteko urtarrilaren 23an, bere bigarren albuma atera zuen, *Il sarto*, hainbat soinu biltzen dituena, soul, R&amp;B garaikidea eta reggae estiloko lehen zatitik hasi eta hip hop hutsezko bigarren zatiraino. Bere kolaborazio aipagarrienen artean, Amir, Primo, Ensi eta Ghemon daude. *Parli* abestia (DJ Enzo, Oscar White eta Jokerrekin) eta *Se lo vuoi* singlea (Dydeerekin) geroago kaleratu ziren.

2012an USB sortu zuen Ciccio Pasticcio raperoarekin, eta horren ondorioz *L'astronave* albuma kaleratu zen, 2013ko martxoaren 19an kaleratua eta aurretik *Ora che* eta *Tempo imperfetto* singleak kaleratuak. Albuma *La Sartoria Records*ek ekoitzi zuen, DJ Jad beraren jabetzako zigilua, eta urte hartan Med Cohenen jabetzako Medetnics Recordsera joan zen.

#### J-Ax 
thumb|J-Ax, bikoteko ahotsa
2006ko urrian, lehen albuma kaleratu zuen*, Di sana pianta*,  pop album hutsa, punk, rock eta reggae eraginekin. Kanta gehienak J-Axek berak ekoitzi zituen, eta albumaren soinua hobetzeko, Los Angelesera joan eta han gonbidatu musikariengana jo zuen: *Hole*ko bateria-jotzailea, *Eagles of Death Metal*eko baxu-jotzailea eta *Queens of the Stone Age*ko gitarrista. Albumak kritika onen onespena jaso zuen, urrezkoa izan zen kaleratu eta astebetera, eta J-Axi *Italiako Artista Onenaren* izendapena eman zion 2007ko MTV Europe Music Awards sarietan, Munichen.

2006ko abenduan, Space One, Chief, Club Dogo eta Marracash taldeekin batera, *Snob Reloaded* izeneko pieza bat grabatu zuen. 2007ko udan, *+ stile* singlea kaleratu zen, *The Styles* rock taldearekin batera sortua, J-Ax taldearekin batera *Di sana pianta bira* osoan zehar aritu zena. Udako bira amaitu ondoren, denbora aurkitu zuen 2007ko urriaren 15ean kaleratutako *Space One* CDan sartutako *Amici un cazzo* kantan parte hartzeko: hor, *Spaghetti Funk* taldearen berriro elkartu zen, DJ Jad gabe izanik ere.

2008an, J-Axek hainbat artistarekin kolaboratu zuen, *Come noi* letran esku hartuz (Norman Zoia poeta eta artistak idatzia), Pino Scottoren *Datevi fuoco (lo Scotto da paga)* albumean agertzen dena, eta Marracash-en *Fattore Wow!!!* albumean agertzen dena, non Gué Pequeno ere agertzen den. 2008ko uztailean, *Uno di noi* kaleratu zen, bere jarraitzaileei eskainitako single ez-ofiziala.

2009an *Rap n' Roll* (urtarrilaren 23a) eta *Deca Dance* (ekainaren 12a) albumak kaleratu ziren. Lehenengoak laurogeita hamarreko hamarkadako hip hop eta funky gai hutsetatik hasi eta *Domani smetto* in avanti-ren pop rockaren inflexio-punturaino doazen soinuak jorratzen ditu,  eta bigarrenak, dekadentzia moralean oinarritutako kontzeptu-album batek, soinu eskuragarriagoak eta popagoak aurkezten ditu. Hurrengo urtean, Due di Piccheren *C'eravamo tanto odiati*ren txanda izan zen, J-Axek Neffarekin batera sortutako proiektu bat.

2011n, bere laugarren estudioko albuma kaleratu zuen*, Meglio prima (?)*, bira luze baten bidez sustatuta, eta horren amaiera *Meglio live!* zuzeneko albumean amaitu zen, eta bertan bost estudioko abesti argitaratu gabe ere bazeuden, tartean Rino Gaetanoren *Rare tracce*ren berrinterpretazio bat. 2014an *Il bello d'esser brutti* kaleratu zen, eta 2017an *Comunisti col Rolex*, Fedezekin egindako albuma, nazio mailan arrakasta handia lortu zuena. Beste album bat, *ReAle*, 2020an kaleratu zen.

### Berrelkartzea (2018-egun) 
2018ko irailaren 12an, J-Axek Articolo 31-ren itzulera iragarri zuen: urte bereko urrian Milango Fabriquen bost kontzertu berezi eskaintzekoak ziren.  Datak hamarrera handitu ziren geroago, iragarpena egin ondoren sarrerak agortu zirelako.  Ondoren, bikoteak udako bira batekin segitu zuen 2019ko ekaina eta irailaren artean. 

2021eko azaroan, *Così com'è* albumaren kaleratzearen 25. urteurrena zela eta, bikotea *Radio Deejay*k elkarrizketatu zuen, elkarrekin material berria sortzeko asmoa iragarriz, «beren estiloarekin, baina egungoarekin».  Hurrengo urteko martxoaren 25ean, DJ Jadek, bere anaia Wladyrekin batera, *Troppo sbattimento* singlea kaleratu zuen, J-Ax eta Pedar-en ahotsen parte-hartzearekin, 2004ko *La riconquista del forum* zuzeneko albumaren ondoren lehenengo argitalpen bateratua markatuz. 

2023an lehen aldiz parte hartu zuten beren ibilbidean 2023ko Sanremo Jaialdian *Un bel viaggio* abestiarekin, bikotearen hogei urteren ondoren argitaratu gabeko lehen abestia izanik.  Ekitaldia hamaseigarren postuan amaitu zuten.  Apirilaren 28an *Filosofia del Fuck-Off* singlea kaleratu zen.  Ondoren, Fedez eta Annalisarekin single berri batean elkarlanean aritu ziren, *Disco Paradise*, Top Singles-en bigarren postua lortu zuena,  eta *Classico* eta *Un bel viaggio* abestiak kaleratu zituzten. Bi kantak *Protomaranza* taldearen zortzigarren estudioko albumaren bertsio digitalean sartu ziren, 2024ko maiatzaren 10ean kaleratua, *Peyote* singlearekin batera. 

## Taldekideak 
* J-Ax – ahotsa
* DJ Jad – baseak, a

## Diskografia 
 

### Estudioko albuma 
* 1993 – *Strade di città* ("Hiriko kaleak")
* 1994 – *Messa di vespiri (*"Bezperetako meza")
* 1996 – *Cosi com'è* ("Dagoen bezala")
* 1998 – *Nessuno* ("Inor ez")
* 1999 – *Xchè sì* ("Hargatik!")
* 2002 – *Domani smetto* ("Bihar horri utziko diot")
* 2003 – *Italiano medio* ("Italiar ertaina")
* 2024 – *Protomaranza* (""Protogangster" / "Protomarihuana")

### Zuzeneko albuma 
* 2004 – *La riconquista del forum* ("Forumaren berkonkista")

### Bildumak 
* 2000 – *Greatest Hits*
* 2013 – *Un'ora con...*

## Bideografia 
* 1997 – *Così come siamo*
* 1998 – *Articolo 31 Live - Così com'è tour 96/97*

## Filmografia 
* 2001 – *Senza filtro*
* 2004 – *Natale a casa Deejay*

## Bibliografia 
* Cesare Rizzi (haren ardurapean), *Enciclopedia del rock italiano*, Milano, *Arcana Editrice*, 1993,  p. 555, ISBN 8879660225.
* Gianluca Testani (haren ardurapean), *Enciclopedia del rock italiano*, Erroma, *Arcana Editrice*, 2006.

## Zerikusikoak 
* DJ Jad
* Extrema (musika taldea)
* Gemelli diversi
* J-Ax
* Space OneBat
* Spaghetti Funk

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Web-orri ofiziala
* *Articolo 31*
* *AllMusicen*
* *Discogsen*
* *MusicBrainz*en
* *Genius.com*en
* *''-en