Abenduaren 19

**Abenduaren 19**a gregoriotar egutegiaren urteko hirureun eta berrogeita hamairugarren eguna da, 354.a bisurteetan. 12 egun falta dira urtea amaitzeko.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
* 1979 – Jesus Maria Leizaola lehendakaria erbestetik bueltatu zen.
* 1983 – Ramon Oñederra Bergara, "Kattu" erail zuen GALek Baionako Kaietenia tabernan lanean zegoela. ETAko kidea zen, errefuxiatua eta 23 urtekoa.
* 1984 – Carlos Garaikoetxea EAEko lehendakariak kargua utzi behar izan zuen EAJko Asanblada Nazionalak hala eskatuta.
* 2007 – 18/98 auziko berrogehita bi auzipeturi 520 urtetik gorako espetxe zigorrak ofizialki jakinarazi zizkieten Espainiako Entzutegi Nazionalean.
* 2009 – Milaka pertsona bildu ziren Bilbon Euskaldunon Egunkariaren alde.

### Mundua 
* 1911 – Roald Amundsen eta bere taldekideak Hego Polora heldu ziren. 35 egun geroago Robert Falcon Scott eta bere taldekideak helduko ziren.
* 1994 – Julian Sancristobal gartzelaratu zuten GALen inplikazioa zuelakoan.
* 2007 – Hego Korea: Lee Myung-bakek irabazi zituen hauteskunde presidentzialak.
* 2010 – Milaka pertsona Europako aireportuetan harrapatuta geratu ziren, elurrak ehundaka hegaldi bertan behera utzi eta gero.
* 2016 –
** Berlingo gabonetako azoka batean burututako atentatuan gutxienez 12 hildako eta 48 zauritu jazo ziren.
** Ankara hirian Andrei Karlov enbaxadorea tiroz hil zuten.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
* 1982ko Bertsolari Txapelketa Nagusiaren finala Xabier Amurizak irabazi zuen. Bere bigarren txapela izan zen.
* 1993ko Bertsolari Txapelketa Nagusiaren finala Andoni Egañak irabazi zuen, bere lehen txapela lortuz.
* 1999ko Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa herri arteko txapelketa eran ospatu zen. *Zarautz Jai Txiki* taldea izan zen irabazle.
* 2004ko Bizkaiko Bertsolari Txapelketaren finala Igor Elortzak irabazi zuen, aurreko hiru edizioetan legez.
* 2015 –
** 2015eko Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa: Beñat Gaztelumendik txapela irabazi zuen.
** Juan Antonio Urbeltz folkloristak euskal dantza tradizionalak ikertzen egindako lanarengatik Gipuzkoako Urrezko Domina jaso zuen.

### Mundua 
* 1843 – Charles Dickens ingeles idazleak *Eguberri kanta* eleberria argitaratu zuen.
* 1969 – *Topaz* filma estreinatu zen, Alfred Hitchcockek zuzendu eta Frederick Stafford, Dany Robin, John Vernon, Karin Dor, Michel Piccoli, Philippe Noiret, Claude Jade, Michel Subor eta John Forsythe aktoreek antzeztu zuten.
* 1984 – *The River* (*Ibaia*) filma estreinatu zen, Mark Rydellek zuzendu eta Mel Gibson, Sissy Spacek eta Scott Glenn aktoreek antzeztu zuten.
* 1997 – *Titanic* filma estreinatu zen, James Cameronek zuzendu eta Leonardo DiCaprio eta Kate Winslet aktorek antzeztu zuten.

## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
### Mundua 
## Kirolak 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 2009 – FC Barcelona futbol-taldeak urte berean 6 titulu irabazi dituen munduko talde bakarra bilakatu zen kluben arteko mundiala irabazi ondoren.

## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1730 – Marguerite Brunet, lapurtar aktore eta antzerki zuzendaria (h. 1820).
* 1843 – Nemesio Artola, gipuzkoar diplomazialari eta idazlea (h. 1909).
* 1880 – Nemesio Otaño, gipuzkoar musikagilea, organo-jotzailea, abesbatza zuzendaria eta musikologoa (h. 1956).
* 1884 – Juan Bautista Gesalaga, euskal idazle eta bertsolaria (h. 1957).
* 1899 – Nemesio Etxaniz, gipuzkoar idazlea eta apaiza (h. 1982).
* 1891 – Julio Beobide, euskal eskultorea (h. 1969).
* 1906 – Txomin Jakakortajarena, euskal idazlea, itzultzailea, apaiza eta erlezaina (h. 1993).
* 1909 – Pedro Regueiro, gipuzkoar futbolaria (h. 1985).
* 1913 – Nikolas Lekuona, gipuzkoar margolari, marrazkilari, argazkilari, arkitekto eta artista abangoardista (h. 1937).
* 1916 –
** Leon Bilbao, euskal albokaria (h. 1990).
** Jose Lorenzo-Solís, bilbotar margolaria (h. 1981).
* 1925 – Migel Irazusta, *Polipaso*, gipuzkoar aizkolari, segalari, gizonprobalari, akuilari, probalari, korrikalari eta jokorako aharien jabea (h. 2000).
* 1927 – Thomas Manterola, lapurtar errugbilaria (h. 2013).
* 1931 –
** Jesús Davoz, gipuzkoar txirrindularia (h. 2021).
** Iñaki Linazasoro, gipuzkoar idazlea (h. 2004).
* 1932 – Luciano Juaristi Alberdi, *Atano X.a*, gipuzkoar esku-pilotari ohia.
* 1937 – Esther Ferrer, gipuzkoar artista.
* 1938 –
** Josu Iriondo, gipuzkoar apaiz agustindarra, New Yorkeko apezpiku laguntzaile ohia.
** Nieves Urrutia, arabar arkeologo eta espeleologoa.
* 1939 –
** Itziar Aizpuru, euskal aktorea.
** Enrique Villar, arabar politikari eta ingeniari agronomoa, Logroñon (h. 2010).
* 1942 – Jose Mari Etxebarria Lejarraga, bizkaitar euskalaria.
* 1951 – Juan Mari Mendizabal, gipuzkoar itzultzailea.
* 1959 – Juan Bas, bizkaitar gaztelaniazko idazlea eta gidoigilea.
* 1960 – Alfredo Piedrafita, nafar musikari eta argazkilaria, *Barricada* taldeko kidea, Barbastron.
* 1962 – Juan Ramon Madariaga, bizkaitar idazlea.
* 1963 – Marisol Garmendia, gipuzkoar	politikaria eta kazetaria.
* 1973 – Igor Ahedo, bizkaitar soziologoa eta EHUko irakaslea.
* 1974 – Amaia Astobiza, bizkaitar itzultzailea eta ekintzaile feminista.
* 1978 –
** Aitzol Arzallus, gipuzkoar paralinpiar futbolaria.
** Irune Costumero, bizkaitar filologoa, irakaslea eta hizkuntza normalkuntzarako goi mailako teknikaria.
* 1984 – Fernando Lumbreras, nafar futbolaria.
* 1985 – Txomin Arana, motoziklismoko bizkaitar pilotua.
* 1986 – Leire Landa, gipuzkoar futbolari ohia eta gizarte hezitzailea.
* 1992 – Iker Muniain, Athleticeko nafar futbolaria.
* 1994 – Elena Ibarbia, donostiar modeloa.
* 1996 – Jorge Bengoetxea, bizkaitar futbolaria.
* 1999 – Asier Arana Sánchez, bizkaitar futbolaria.
* 2000 – Lide Erbina, gipuzkoar errugbilaria.

### Mundua 
* 1489 – Gaston Foixkoa, Nemoursko eta Narbonako dukea, frantziar noble eta militarra (h. 1512).
* 1498 – Andreas Osiander, alemaniar filosofoa eta teologoa (h. 1552).
* 1683 – Filipe V.a Espainiakoa, Espainiako erregea (h. 1746).
* 1695 – Jacob de Wit, herbeheretar margolaria (h. 1754).
* 1758 &#x2013; María del Carmen Betancourt Molina, kanariar zientzialaria, asmatzaile, ikertzaile eta aitzindaria (h. 1824).
* 1778 – Maria Teresa Frantziakoa, Angulemako dukesa (h. 1851).
* 1790 – William Edward Parry, anglo-galestar esploratzailea (h. 1855).
* 1796 – Manuel Bretón de los Herreros, espainiar idazlea (h. 1873).
* 1819 – James Spriggs Payne, Liberiako presidentea (h. 1882).
* 1820 – Mary Livermore, emakumeen eskubideen defendatzailea, abolizionista eta kazetari estatubatuarra (h. 1905).
* 1834 – Antonio Gisbert, espainiar margolaria (h. 1901).
* 1838 – Khedrub Gyatso, hamaikagarren Dalai Lama (h. 1856).
* 1846 – Turhan Përmeti, Albaniako lehen ministroa (h. 1927).
* 1848 – Amélie Beaury-Saurel, Bartzelonan jaiotako margolari frantziarra (h. 1924)
* 1852 – Albert Abraham Michelson, alemaniar jatorriko estatubatuar fisikaria, 1907ko Fisikako Nobel Saria (h. 1931).
* 1861 – Italo Svevo, italiar idazlea (h. 1928).
* 1868 – Théodore Steeg, Frantziako lehen ministroa (h. 1950).
* 1875 – Mileva Marić, serbiar matematikaria, Einsteinen lehenengo emaztea eta laguntzailea (h. 1948).
* 1881 – King Oliver, estatubatuar afroamerikar konpositore eta jazzeko orkestra-zuzendaria (h. 1938).
* 1884 – Antonín Zápotocký, Txekoslovakiako lehen ministro eta presidentea (h. 1957).
* 1888 – Fritz Reiner, hungariar-estatubatuar orkesta zuzendaria (h. 1963).
* 1897 – Louis Darquier de Pellepoix, frantziar politikaria eta antisemita (h. 1980).
* 1901 – Oliver La Farge, estatubatuar antropologo eta idazlea (h. 1963).
* 1902 – Ralph Richardson, ingeles antzezlea (h. 1983).
* 1903 –
** François Perroux, frantziar ekonomialaria eta idazlea (h. 1987).
** George Davis Snell, estatubatuar biologoa, 1980ko Medikuntzako Nobel Saria (h. 1996).
* 1906 – Leonid Brezhnev, Sobietar Batasuneko burua (h. 1982).
* 1908 – Gisèle Freund, alemaniar-frantziar argazkilaria (h. 2000).
* 1910 –
** Jean Genet, frantziar idazle eta antzerkigilea (h. 1986).
** José Lezama Lima, kubatar poeta, eleberrigilea eta saiakera-idazlea (h. 1976).
* 1913 – Ansa Ikonen, finlandiar film eta antzerki aktorea (h. 1989).
* 1915 – Édith Piaf, frantziar abeslaria, music-hall arloan oso famatua (h. 1963).
* 1916 – Elisabeth Noelle-Neumann, alemaniar politologo eta soziologoa (h. 2010).
* 1917 – Eduardo Catalano, argentinar arkitektoa (h. 2010).
* 1919 – Pepita Carpeña, espainiar feminista eta anarkosindikalista, frankismoan erbesteratua (h. 2005).
* 1922 – Walter Höllerer, alemaniar idazlea (h. 2003).
* 1924 – Michel Tournier, frantziar idazlea (h. 2016).
* 1925 –
** Rabah Bitat, Aljeriako presidentea (h. 2000).
** Lepa Radić, serbiar jatorriko jugoslaviar partisanoa (h. 1943).
* 1929 – Paul Nizon, suitzar idazlea.
* 1938 – Eric Hänni, suitzar judo borrokalaria (h. 2024).
* 1941 – Lee Myung-bak, Hego Koreako presidente ohia.
* 1942 – Milan Milutinović, Serbiako presidentea (h. 2023).
* 1944 –
** William Christie, estatubatuar orkestra zuzendaria eta klabezin-jotzailea.
** Sata Isobe, japoniar boleibol jolakaria (h. 2016).
** Richard Leakey, kenyar antropologoa (h. 2022).
** Alvin Lee, ingeles abeslari, egile abeslari eta gitarra-jotzailea, *Ten Years After* blues rock taldeko kidea (h. 2013).
** Zal Yanovsky, kanadar folk-rock musikaria, ''The Lovin' Spoonful* taldeko kidea (h. 2002).
* 1946 –
** Eduardo Serra, espainiar abokatu eta politikaria.
** Robert Urich, estatubatuar zinema eta telebista aktore eta ekoizlea (h. 2002).
* 1947 – Olga María Ramos, espainiar kupletista, idazlea, musikagilea, letragilea, abeslaria, aktorea eta esataria.
* 1958 – Rosita Pelayo, mexikar aktorea (h. 2023)
* 1957 –
** Kevin McHale, estatubatuar saskibaloi jokalari ohia.
** Joan Tuset i Suau, kataluniar eskultore eta margolari figuratiboa.
* 1959 –
** Yasuhito Suzuki, japoniar futbolari ohia.
** Ivan Vallejo, ekuadortar alpinista.
* 1961 – Eric Allin Cornell, estatubatuar fisikaria, 2001eko Fisikako Nobel Saria.
* 1963 – Cristina Marcos, kataluniar aktorea.
* 1964 –
** Béatrice Dalle, frantziar aktorea.
** Declan Kearney, irlandar errepublikar politikaria.
** Arvydas Sabonis, lituaniar saskibaloi jokalaria, inoizko pibot onenetarikoa.
* 1965 – Jessica Steen, kanadar aktorea.
* 1966 – Alberto Tomba, italiar eskiatzaile ohia, XX. mendearen bukaerako onenetakoa.
* 1967 - Rebecca Saunders, britainiar-alemaniar musikagilea.
* 1969 – Aziza Mustafa Zadeh, azerbaijandar abeslaria, musikagilea eta piano-jotzailea.
* 1972 – Alyssa Milano, estatubatuar aktorea.
* 1975 – 
** Olga Rodriguez, espainiar kazetari, ikerlari eta idazlea.
** Brandon Sanderson, estatubatuar fantasia eta zientzia-fikziozko eleberrigilea.
* 1977 –
** Jorge Garbajosa, espainiar saskibaloi jokalari ohia.
** Elisa Toffoli, italiar abeslari eta kantautorea.
* 1979 – Paola Rey, kolonbiar aktorea eta modeloa.
* 1980 – Jake Gyllenhaal, estatubatuar aktorea.
** Ana Carolina, brasildar abeslaria.
* 1981 – Beth Ditto, estatubatuar abeslari eta moda diseinatzailea.
* 1985 – Tadanari Lee, japoniar futbolaria.
* 1987 – Karim Benzema, frantziar futbolaria.
* 1988 – Mari Kawamura, japoniar futbolaria.
* 1990 – Natalia de Molina, espainiar aktorea.
* 1992 – Nasser Saleh, marokoar jatorriko espainiar aktorea.
* 1996 –
** Mouctar Diakhaby, frantziar futbolaria.
** Mayu Ikejiri, japoniar futbolaria.
* 1999 – 
** Thea Ehre, austriar aktore eta trans aktibista.
** Ksenia Syramalot, bielorrusiar aktibista.
* 2002 – Nee Barros, galiziar idazle, youtuber, musikari, LGBT ekintzailea eta hizkuntza aktibista.

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 1590 – Pedro Arteaga, euskal epaile eta politikaria (j. 1537).
* 1821 – Mattin Larralde, lapurtar idazlea, Rocheforten (j. 1782).
* 1844 – Gaspar Jauregi, euskal militarra (j. 1791).
* 1896 – Jose Inazio Arana, idazle gipuzkoarra, Oñan (j. 1838).
* 1937 – Fernando Espinosa de los Monteros, gipuzkoar politikari eta diplomazialaria, Madrilen (j. 1884).
* 1943 – Herminio Madinabeitia, arabar idazlea, katedraduna eta kazetaria, Gasteizko alkatea (j. 1867).
* 1953 – Ricardo Baroja, Euskal Herrian bizitako espainiar margolaria, grabatzailea eta idazlea (j. 1871).
* 1974 – Ricardo Montero, euskal txirrindularia (j. 1902).
* 1983 – Ramon Oñaederra Bergara "Kattu", GALek erailda.
* 1984 – Maxima Arteaga, bizkaitarra, frankismoaren biktIma (j. 1902)
* 2008 – Jesús Morales Erostarbe, euskal txirrindularia, Santanderren (j. 1929).
* 2016 – Fidel Uriarte, euskal herritar futbolaria (j. 1945).
* 2023 – Filipe Oihanburu, euskal herritar koreografoa eta idazlea (j. 1921).

### Mundua 
* 1091 – Adelaida Susakoa, Ivreako Markako kondesa eta Turingo markionesa.
* 1111 – Al-Ghazali, islamiar teologoa eta filosofoa (j. 1058).
* 1370 – Urbano V.a, aita santua (j. 1310).
* 1494 – Matteo Maria Boiardo, italiar Pizkundeko olerkaria (j. 1441).
* 1566 – Luis Hurtado de Mendoza, Nafarroako erregeordea (j. 1489).
* 1637 – Kristina de Lorena, aristokrata frantziarra, Toscanako dukesa handi ezkontidea eta semearen erregeordea (j. 1565)
* 1741 – Vitus Bering, daniar itsasgizon eta esploratzailea (j. 1681).
* 1788 – Juan Bautista Anza, euskal jatorriko militar, esploratzaile eta agintaria (j. 1736).
* 1836 – Emily Tennessee Donelson, Ameriketako Estatu Batuetako lehen dama (j. 1807).
* 1848 – Emily Brontë, britainiar idazlea (j. 1818).
* 1851 – Joseph Mallord William Turner, ingeles margolari erromantikoa (j. 1775).
* 1887 – François Bonvin, frantziar margolari errealista (j. 1817).
* 1889 – Léocadie Hersent-Penquer, bretainiar poeta eta antzerkigilea (j. 1817).
* 1890 – Zénaïde Fleuriot, frantziar idazlea (j. 1829).
* 1913 – Johanna Christina von Hofsten, suediar haur literaturako idazlea (j. 1832).
* 1915 – Alois Alzheimer, alemaniar neurologoa (j. 1864).
* 1925 – Elizabeth Hughes, galestar pedagogoa, emakumeen heziketaren sustatzailea (j. 1851).
* 1930 – Jens Christian Christensen, Danimarkako lehen ministroa (j. 1856).
* 1932 – Johan Krouthén, suediar margolaria (j. 1858).
* 1939 – Dmitri Grave, sobietar garaiko errusiar matematikaria (j. 1863).
* 1940 – Kyösti Kallio, Finlandiako presidentea (j. 1873).
* 1944 – Abbas II.a Egiptokoa, Egipto eta Sudango kedivea (j. 1874).
* 1946 – Paul Langevin, frantziar fisikari eta politikaria (j. 1872).
** Alejandrina Caro, madridar aktorea (j. 1864)
* 1950 – Théodore Steeg, Frantziako lehen ministroa (j. 1868).
* 1953 – Robert Andrews Millikan, estatubatuar fisikaria, 1923ko Fisikako Nobel Saria (j. 1868).
* 1955 – Josephine Cecilia Diebitsch Peary, estatubatuar esploratzailea, aitzindaria eta idazlea (j. 1863)
* 1963 – Alan Gardiner, XX. mende hasierako egiptologo ezagunenetakoa (j. 1879).
* 1976 – Giuseppe Caselli, italiar margolaria (j. 1893).
* 1977 – Jacques Tourneur, frantziar zinema zuzendaria (j. 1904).
* 1980an desagertua – Alaíde Foppa, guatemalar poeta, idazlea, aktibista feminista, arte kritikaria, irakaslea eta itzultzailea (j. 1914).
* 1981 – María Dolores de Pablos, espainiar poeta eta astrologoa (j. 1917).
* 1985 - Sally Kipyego, kenyar atleta, distantzia luze eta ertainetan aditua.
* 1989 – Herbert Blaize, Grenadako lehen ministroa (j. 1918).
* 1993 – Michael Clarke, estatubatuar bateria-jotzailea, The Byrds taldeko kidea (j. 1946).
* 1996 – Marcello Mastroianni, italiar aktorea (j. 1924).
* 1997 – Masaru Ibuka, japoniar industrialaria eta Sonyren sortzaileetako bat (j. 1908).
* 1999 – Desmond Llewelyn, galestar aktorea (j. 1914).
* 2000 – Carlos Cano, espainiar egile abeslari eta poeta (j. 1946).
* 2001 – Pocho Lepratti, argentinar lekaide eta gizarte-ekintzailea, 35 urterekin poliziak erahila (j. 1966).
* 2003 – Hope Lange, estatubatuar aktorea (j. 1933).
* 2004 –
** Herbert C. Brown, estatubatuar kimikaria, 1979ko Kimikako Nobel Saria (j. 1912).
** Renata Tebaldi, italiar sopranoa (j. 1922).
* 2009 –
** Hussein Ali Montazeri, irandar irakaslea eta xiiten buruzagia (j. 1922).
** Kim Peek, Savant sindromedun estatubatuar ospetsua (j. 1951).
* 2012 – Pecker Dunne, irlandar musikari eta seanchaía (j. 1933).
* 2015 – Kurt Masur, alemaniar orkestra-zuzendaria (j. 1927).
* 2016 –
** Andrei Karlov, errusiar diplomatiko eta enbaxadorea, atentatuan eraila (j. 1954).
** Inés Malinow, argentinar idazle, poeta, haur literaturako ipuingilea, kazetari eta baleteko kritikaria (j. 1922).
* 2018 –
** Joana Biarnés, kataluniar argazkilaria eta lehen emakume argazkilari-kazetaria (j. 1935).
** Peter Masterson, estatubatuar aktore, zinema zuzendari eta idazlea (j. 1934).
* 2020 –
** Mekere Morauta, Papua Ginea Berriko lehen ministroa (j. 1946).
** Märta Norberg, suediar iraupen-eskiatzailea (j. 1922).
** Themie Thomai, albaniar politikaria (j. 1945).
* 2021 – Robert H. Grubbs, estatubatuar kimikaria, 2005eko Kimikako Nobel Saria (j. 1942).
* 2024 – Federico Mayor Zaragoza, espainiar zientzialari eta politikaria (j. 1934).
* 2025 –
** Mick Abrahams, ingeles musikaria, *Jethro Tull'' taldeko gitarra-jotzailea (j. 1943).
** James Ransone, estatubatuar aktorea (j. 1979).

## Jaiak eta urteurrenak 
* Sehaska egutegiko izendegia: Ostadar, Ortzadar, (Ortzi Adarra), Urtun, Urtune eta Fortun.

## Kanpo estekak 
Abenduaren 18 | Urteko egutegi | Abenduaren 20