Palestinako errabinoak

**Palestinako errabino**en historiak israeldarrak hartzen ditu bere baitan, Batzar Nagusiaren (*Anshei Knesset HaGedolah*) garaitik gaur egungo garaietaraino, baina batez ere Lur Santuan bizi izan ziren eta Mishna eta haren iruzkina, Jerusalemgo Talmuda, sortu zituzten lehen jakintsu juduei egiten dio erreferentzia. Garai talmudikoan eta ondoren *Geonim*en garaian, palestinarrek eragina izan zuten Sirian eta Egipton, eta Babiloniako agintariek eragina izan zuten Irakeko eta Irango juduengan. Jerusalemgo Talmuda ez zen Babiloniako Talmudaren aurka autoritarioa izan; Palestinako errabinoek garatutako liturgia, berriz, Europa osoko ia komunitate askenazi guztien *minhag*aren oinarri bihurtu zen.

XI. mendean, gurutzatuen etorrerarekin, Lur Santuko populazio judua gutxitzen hasi zen. XVI. menderako, Palestinako errabinoek Israelgo Lurraldea juduen ikaskuntzaren gune bihurtu zuten berriro. Hain ziren esanguratsuak, non antzinako ordenazioa (*semikah*) biziberritzeko saiakera berri bat egin zuten. Otomandar agintariek juduen autogobernuaren aitzindari gisa ikusita, plan hau ez zen gauzatu garai hartan. Hala ere, errabinoen erudizio maila altuak judaismoa eskualdean gora egiten jarraitzea bermatu zuen.

## Lur Santuko lehen errabinoak 
Lehen errabinoak, *tannaim* deitzen zitzaienak, Israelgo Lurrean egon ziren aktibo K.a. 150 eta K.o 200 inguru bitartean. Jerusalemgo tenplua suntsitu ondoren, Palestinako jakintsu juduei errabino deitzen hasi zitzaien.

Garai hartako Toraren interpretari palestinarrik handiena Johanan bar Nappaha (180-279 inguru) izan zen, Tiberiadeko akademiako errektorea izan zena. Babiloniako jakintsu handiek belaunaldiko buruzagi espiritual gisa ikusi zuten eta haietako asko Tiberiadera joan ziren haren gidaritzapean ikastera.

Palestinako errabinoen lanak Babiloniako errabinoen jardueraren oinarri bihurtu ziren, eta Palestinako tradizioak eta irakaskuntzak Babiloniako Talmudaren ia orrialde guztietan aipatzen dira. Bi zentroen artean hara eta hona bidaiatzen zuten jakintsuek ahalbidetu zuten hori.

Gaur egungo azterketen arabera, II. mendean Palestinako errabinoek izandako eraginak ez zuen zerikusirik izan hierarkiarekin, ez baitzuten inolako botere instituzionalizaturik eta ez baitzuten sinagogarik edo beste erakunderik haien kontrolpean, izan ere, «elite autoaldarrikatua» ziren.

IV. mendearen erdialdetik aurrera, Palestinako errabinoak gero eta kristauagoa den ingurune batean egon ziren. Kristauekin eta beste helenistekin eztabaidatu zuten.

Palestinako errabinoen deszentralizazioa Judah ha-Nasiren (135-219) bizitzaren amaieran gertatu zen. Gamaliel III.aren garaian, 225etik 235era gutxi gorabehera, jakintsu askok beren akademiak ezarri zituzten.

## Palestinako gaonatoa eta masoretak 
IX. mendearen erdialdetik aurrera, Palestinako errabinoek komunitate judua ordezkatzen zuen erakunde zentralizatua ezarri zuten. Palestinako gaonatoak lehenbizi Tiberiaden eta gero Jerusalemen egoitza zuen, 200 urte inguru iraun zuen eta, 1071n Tirora (Libano) lekualdatu zuten jazarpenak zirela eta.

XIII. mendeko Palestinako errabino aipagarrienetako bat Isaak Akrekoa izan zen, Akreko setioaren ondoren Espainiara ihes egin behar izan zuen kabalista. Garai hartako hainbat errabinoen izenak ez dira gorde, ''Sha'arei Tzedek*en egilearena barne.
[thumb|Jacob Beraben hilobiko plaka ([Safed)]]

## Ordenazioa biziberritzeko saiakera 
XVI. mendean, Mesiasen etorreraren itxaropenak areagotu egin ziren. Safedeko errabino batek, Jacob Berab izenekoak, uste zuen heldu zela garaia *semikah* (ordenazioa) biziberritzeko, eta horrek autoritate zentral aitortua sortuko zuela juduentzat. 1538an, Safeden bildutako hogeita bost errabinok Berab ordenatu zuten. Ordenazio honek beste batzuk ordenatzeko eskubidea eman zion Sanedrin osatu arte. Hasiera batean, oposizio gutxi zegoen Berabek argudiatu zuenean haren ordenazioa legezkoa zela ikuspuntu talmudikotik. Hala ere, egoera aldatu egin zen Berabek Levi ibn Habib Jerusalemgo errabino nagusia ordenatu zuenean. Ibn Habibek iraintzat jo zuen Berabek errabinoak ordenatzen jarraitzeko erabakia hartzea Jerusalemgo jakintsuekin kontsultatu gabe.

Bi errabinoen arteko gatazka ez zen onuragarria izan planak arrakasta izateko. Egoera larriagoa gertatu zen Turkiako agintariek errabinoen ordenazioak juduen estatua berrezartzeko lehen pausotzat jotzen zituztenean. Berab erbesteratu edo ihes egin zuen Egiptora bizitzarako arriskuagatik. Alde egin aurretik, lau errabino ordenatu zituen. Itzuli zenean, Ibn Habiben ospea eta eragina handitu egin ziren, eta Beraben ordenazio-plana kondenatuta zegoen. Palestinako jakintsuen artean ordenazioengatik izandako eztabaida Berab hil eta urte batzuetara amaitu zen. Garai hartako Palestinako jakintsuak hauek dira, besteak beste:

* Jacob Berab, *Mahari Beirav*, (1474-1546)
* Levi ibn Habib, *HaRaLBaCh*, (1480 inguru - 1545 inguru)
* Moses ben Joseph di Trani, *Mabit,* (1500-1580)
* Joseph Trani, *Mahrimat* edo *Maharit*, (1568-1639)
* Joseph Karo, *HaMechaber* edo *Maran*, (1488-1575)
* Joseph ben David ibn Leb (XVI. mendea)
* Moshe Alshich, *Alshich Hakadosh*, (1508-1593)
* Yom Tov Tzahalon, *Maharitz*, (1559 inguru - 1638)

Gaur egungo errabinoek ere erabiltzen dituzte garai hartako Palestinako errarabinoen idazkiak. Esaterako, Immanuel Jakobovits XX. mendeko errabinoak etika medikoari buruzko lan batean Moshe ibn Habib (1654-1696) aipatu zuen. 

## Ongintzazko aktibismoa 
thumb|Raphael Hayyim Isaac Carregal errabinoa
Palestinako errabinoek aktiboki biltzen zuten dirua beren komunitateentzako.

XVIII. mendeko Palestinako errabinorik aipagarrienetako bat Raphael Hayyim Isaac Carregal (1733-1777) izan zen. Herrialde askotara bidaiatu zuen Lau Hiri Santuen (Jerusalem, Hebron, Safed eta Tiberiade) mandatari gisa.

1755ean, Chaim Yosef David Azulai (1724-1806) errabinoa Londresera joan zen Hebrongo *yeshiva*rako dirua biltzeko.

Ipar Amerika bisitatu zuen lehen mandatari palestinarra Moses Malki errabino sefardia izan zen, 1759an hara joan zena.

1820ko hamarkadaren hasieran, Amsterdam, Londres eta New Yorkerako misioetan zeuden Palestinako errabinoek Lur Santuko komunitate juduentzat funtsak eskatzen zituzten ongintzazko elkarteak ezartzen zituzten. Errabino horietako bat Amram ben Diwan (h. 1782) zen. Ouazzanen lurperatu zuten, eta haren hilobia urteroko erromeriaren lekua da.

1839an, Palestinako errabinoek beren komunitateetako arazo ekonomikoengatik kezkatuta zeuden eta Moses Montefiore filantropoari laguntza eskatu zioten.

Palestinako errabinoen ongintzazko jarduera ez zen Palestinara mugatzen. 1943an, Vaad Hatzalah erakundearekin batera, Palestinako errabino eta *yeshi*ven zuzendari ospetsuen batzordea laguntza paketeak bidaltzen saiatu zen Sobietar Batasuneko juduei.
thumb|239x239px|Abraham Isaac Kook errabinoa 1924an

## Israelgo Errabinatoa 
Badago Israelgo Lurraldeko errabino sefardi nagusien zerrenda XVII. mendearen erdialdetik aurrera. *Rishon LeZion'' deitzen zitzaien. Otomandar sultanak ofizialki aitortu zuen lehen errabino nagusia Moshe ben Yonatan Galante (1621-1689) izan zen.

1918an, Chaim Weizmannek erlijio-agintaritza bateratua sortzen saiatu zen. 1920ko apirilean, Jerusalemen bildutako 60 errabinoko batzarra ez zen horren inguruko akordiorik lortu. 1920an, Herbert Samuel britainiar gobernuko goi-komisarioak batzorde bat bildu zuen berriro, Errabinato Nagusiaren sorreraz eztabaidatzeko. Yosef Chaim Sonnenfeld ideiaren aurka agertu zen, laikoak eta sekularistak barne hartzen zituelako, eta Abraham Isaac Kookek gogo handiz erantzun zuen. Gizartean ordena eta diziplina sartzeko aukera gisa ikusi zuen eta Palestinako Errabinatoa iragarpen profetikoaren betetzetzat ere hartu zuen. 1921ean Kook askenazi komunitateko lehen errabino nagusi palestinar izendatu zuten, eta kargu honetan jarraitu zuen 1935ean hil zen arte. Yitzhak HaLevi Herzogek hartu zuen kargu hau Israelgo Lurraldeko Errabino Nagusi gisa, 1948an Israelgo Estatua sortu zen arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak