open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pavones

**Pavones**, Espainiako Madril hiriburuko auzo bat da, Moratalaz barrutian. Hiriko 141. auzoa da.

## Kanpo estekak
Peio Etxeberria

**Peio Etxeberria Vittorini**, pilota arloan **Peio Etxeberria** deituraz ezaguna (Zenotz, Nafarroa Garaia, ), esku huskako pilotari profesionala da. Aurrelaria aritzen da, Aspe enpresarekin. Estreinako partida 2017eko azaroaren 3an jokatu zuen, Larraintzarko pilotalekuan.

Orain arte, Lau eta Erdiko Txapelketa Nagusian izan ditu emaitzarik onenak: 2023an eta 2024an bi urtez jarraian txapeldunorde izan eta gero, 2025eko txapela bereganatu zuen. Gainera, 2024an, Binakako Txapelketa Nagusia irabazi zuen, Jose Javier Zabaleta atzelaria lagun.

## Kirol ibilbidea 
2018an, debutatu zuenetik lau hilabetera, profesionaletako bere lehen final handia jokatu zuen, Bigarren Mailako Binakako Txapelketakoa. Txapeldunorde bukatu zuen, Jon Jaunarena atzelaria lagun, Asier Agirre eta Diego Iturriaga aurkariekin 22-21 galduta.

2021ean, Bigarren Mailako Buruz Buruko Txapelketa irabazi zuen, finalean Julen Egiguren 22-7 mendean hartuta.

2024an, Binakako Txapelketa Nagusia irabazi zuen, Jose Javier Zabaleta atzelaria lagun, finalean Altuna III.a eta Martija 22-20 garaituta.

Lau eta Erdiko Txapelketa Nagusian, 2023an eta 2024an bi urtez jarraian txapeldunorde izan eta gero, 2025eko txapela bereganatu zuen, finalean Javier Zabala 22-11 menderatuta.

## Kirol lorpenak 
### Binakako Txapelketa Nagusiko finalak 
### Lau eta Erdiko Txapelketa Nagusiko finalak 
### Bigarren Mailako Buruz Buruko Txapelketako finala 
### Bigarren Mailako Binakako Txapelketako finala 
### Amateurretan 
* 2017:
** Muebles Polque torneoko txapelduna.
** Migel Soroa torneoko txapelduna.
** Master Kaiola torneoko txapelduna.
** Federazioak antolatutako 22 urtez azpikoen buruz buruko txapelketako txapelduna.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Peio Etxeberriaren fitxa, Aspe enpresaren webgunean.
Villaño

**Villaño** Lausa Haraneko herria da, Burgosko probintzian. Espainiako Estatistika Institutuaren arabera, 2016an 12 biztanle zituen. Herri hustu bilakatzekotan dago. Bere lurraldean Urduña hiriko enklabe bat dago; Villañoko Esparrua izena dauka enklabeak. Orduan, Burgoseko probintzian euskal enklabe bat dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Los Casarejos

**Los Casarejos** Lausa Haraneko erromatar aztarnategi arkeologikoa da, San Martín de Losa herrian dagoena. Villa edo landa-etxe hau IV. mendeko amaieran edo V. mendeko hasieran eraiki zuten eta mosaiko handi bat eta hipokausto bat ditu.

1993an Espainiako gobernuak Bien de Interés Cultural izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ernesto Alava

**Ernesto Alava** (Santurtzi, Bizkaia, 1961 - ) "Zarama" talde ezagunaren bateria-jotzailea da, euskaraz abestuz Euskal Rock Radikala deitutako Euskal Punk garaia irauli egin zuena. Hasiera baten, Zarama taldean jotzen hasi aurretik egon izan zen beste zenbait Euskal Punk musika talderekin hala nola, "Eskorbuto" edota "Nemesis". Horrez gain, telebistan ere egon da, ETBn hain zuzen. Bere izenagatik, zenbait irrati saiotan parte hartu du ere EITBn. Egun, Mungian bizi da eta "Zarama" taldearen parte da, hauek jotzen jarraitzen ez duten arren.

*"Iñaki, ze urrun dago Kamerun", "Gasteizko Gaua",*  "Gaueko Buruko Mina" edota "Txatxo" berak eta bere taldeak sortutako kantarik ezagunenetarikoa da, "Zarama" taldearekin egindakoa.

1996. urtean, Ibilaldia abestia egin zuten Santurtzin.

### Diskografia 
* *Indarrez* (Discos Suicidas, 1984).
* *Gaua apurtu arte* (Discos Suicidas, 1986).
* *Dena ongi nabil* (Elkar, 1987).
* *Bostak bat* (Elkar, 1990).
* *Sexkalextrik* (Elkar, 1992).
* *Zaramaren Erdian* (Discos Suicidas, 1993). Bilduma.
* *Binilo Bala* (Elkar, 1994).
* *Zuzen* (Elkar, 2010).
La zona (telesaila)

***La zona*** Movistar+ek sortutako telesaila da, 2017an igorri zuena.

## Sinopsia 
Duela hiru urte istripu nuklear bat izandako gunean gorpu bat aurkitzen dute, zintzilik, norbaiten edo zerbaiten otordu izan ostean; aldi berean, kontrabando trama bat, istripua gertatu zen gunetik sartu eta ateratzen dena; gainera, une batetik bestera argitara aterako den erabaki politiko kaxkar baten berri izango du ikusleak, herritarren haserrea eragin eta gobernuko hainbat politikariren kargugabetzea eragingo duena.

## Pertsonaiak 
* Eduard Fernández: Héctor Uría
* Emma Suárez: Marta Carcedo
* Alexandra Jiménez: Julia Martos
* Tamar Novas: Ricardo
* Álvaro Cervantes: Martín Garrido
* Marina Salas: Esther
* Sergio Peris-Mencheta: Aurelio Barrero
* Manolo Solo: Alfredo Asunción
* Josean Bengoetxea: Luis Carreño
* Inma Cuevas: Fabiana
* Juan Echanove: Fausto
* Carlos Bardem: Mateo Jiménez "Krusty"
* Luis Zahera:
* Alba Galocha: Zoe Montero

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lakua Kirol Elkartea

**Lakua Kirol Elkartea** Gasteizko Arriaga-Lakua auzoko futbol taldea da. Gaur egun emakumezkoen taldeak Euskal Ligan jokatzen du. Gizonezkoek aldiz Arabako Erregional Preferentean jokatzen dute

## Historia 
1986-87 denboraldian C. P. Antonio Forniés taldeak emakumezkoen taldea ateratzea proposatu zuen eta 1988an *Club Deportivo Lakua 03* sortu zen. 1998an auzoko beste talde bat gehitu zitzaion *Huracán* eta 2002an *Txukun-Lakua 05*. Urte berean Bilboko Athletic Klubarekin hitzarmena sinatu zuen eta 2003an gaur egungo taldea eratuta geldtu zen; **Club Deportivo de Fútbol Lakua de Vitoria-Gasteiz**.

## Emakumezkoen taldea 
## Gizonezkoen taldea 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Deborah Ellis

**Deborah Ellis** (Cochrane, Kanada, ) kanadar idazlea eta aktibista da, eta gazte-gaztetatik egon da justizia ekonomiko, mugimendu bakezale eta emakumearen eskubideen aldeko borrokarekin konprometitua.

Gazteentzako bere lehenengo nobela, 1999an argitaratua, urteko liburu izendatu zuen *Kanadako Bibliotekarien Elkarteak*. Gaur egun, buruko osasunerako aholkulari lanetan diharduten du Toronton.

*Gerrateko ogia* idatzi aurretik, Deborah Ellisek hainbat hilabete eman zituen emakume eta neska afganiarrekin hizketan Pakistango eta Errusiako errefuxiatuen kanpamentuetan. Han egon zen bitartean, Kabulgo neska baten ama eta ahizpa ezagutu zituen. Bi hauen ahotik jakin zuen nola neskak mutil arropak jantzi eta ilea moztu zuen azokan gauzak saltzeko eta horrela, familia mantendu ahal izateko. Horrek pentsarazi zion nolako ahalmen handia duten neska-mutikoek ausartak izateko eta bizirauteko, heldu gehienek beraien etorkizuna itotzeko azpilana egiten duten momentuetan.

Beraz, gai horretan oinarritu egin zen *Gerrateko ogia* liburua idazteko.

Idazle kanadarrak argitaratutako liburu gehienak, arazo ekonomiko edo eskubide gutxi dituzten herrialdeetan berak ikusitakoa edota arazo horien biktimekin hitz egindakoari buruzkoak dira.
Derio Kirol Elkartea

**Derio Kirol Elkartea** Derioko(Bizkaia) futbol taldea da. 1977an sortu zen, Hirugarren Federazioan dihardu eta Ibaiondo Udal Futbol Zelaian jokatzen ditu etxeko partidak, 1.500 lagunentzako edukierarekin. Egungo entrenatzailea, Iker Muniain futbol jokalari ohia.

## Historia 
1977an sortu zuen Pedro Revíllak, presidente nagusi gisa. Talde blaugranak behetik ekin zion, lehen egunetik talde handi bat eta zelai handi bat lortzeko lan egiten den toki bat nahi zuten eta emaitzak lortu zituzten. C.D. Derio 1983an igo zen lehen aldiz Regional Preferente mailara. Kluba berehala jaitsi zen eta 2008. urtera arte ez zen bosgarren mailara itzuli, orain Ohorezko Maila deritzona. 2021-22an emakumezkoen taldea osatu zuten. 2023ko ekainaren 3an, Hirugarren Federaziora igo ziren lehen aldiz.

2025eko ekainaren 28an, ofizial egin zen Iker Muniain Athletic Clubeko eta San Lorenzoko jokalari ohiaren fitxaketa.

## Datuak 
2024-25 denboraldia barne.
* **Denboraldiak Lehenengo Mailan**: 0
* **Denboraldiak Bigarren Mailan**: 0
* **Denboraldiak Bigarren B Mailan**: 0
* **Denboraldiak Lehen Federazioan**: 0
* **Denboraldiak Bigarren Federazioan**: 0
* **Denboraldiak Hirugarren Mailan**: ?
* **Denboraldiak Hirugarren Federazioan**: 2

### Azken denboraldietako emaitzak 
## Emakumezkoen taldea 
## Kanpo estekak 
Weborria
Berriotxoa Kirol Elkartea

**Berriotxoa Kirol Elkartea** Bilbon, 1993an sortutako emakumezko futbol talde bat da Bizkaiko Ligan jokatzen aritu izan dena.

## 2023/24ko taldeak 
*Benjamin-kategorian talde 1
*Kimu-kategorian talde 2 (zuria eta urdina)
*Haur-kategorian 2 talde (zuria eta urdina)
*Kadete-kategorian talde 1
*Senior-kategorian 2 talde (A eta B)

## 23/24 jokalariak 
## Zelaia 
**Berriotxoaren** zelaia Ibarsusi B zelaia da, Txurdinagan, baina libre ez badago batzuetan Ibarsusi A zelaian entrenatzen dute. Zelai bi horiek, CD Ibarsusi-gaz, CD Otxarkoaga-gaz eta CD Txurdinaga-gaz elkar-banatzen dituzte.

## Ibilbidea 
## Historia 
### Hasiera 
Kluba areto futboleko talde bat moduan hasi da, Berriotxoa ikastetxearen eskutik, eta handik denbora batera Josu, fundatzaileetako bat zena Javirekin batera (lehen presidentea izan zena), futbol 11ra pasa zuten taldea.

### **Banaketa i**kastetxearekin 
Hasieran,  maila erregionaleko talde bakar batekin joaten ziren Ibarsusiko zelaira entrenatzera, oraindik ikastolagaz lotuta zegoen taldea; horregatik da Berriotxoa Kirol Elkartea klubaren izena. Txurdinagari esker, ibarsusin lanean hasi ahal izan ziren, entrenatzeko tarte bat utzi baitzioten zelaia oraindik hareazkoa zenean.

### Klubaren bilakaera 
Hurrengo urtean haur-kategoriako futbol 7 talde bat ateratzea lortu zuten eta pixkanaka hazten joan ziren; urte haiek oso onak izan ziren, haur-kategoriako bi talde, beste bi gazte-kategorian, kadete bat, erregionaleko beste bat... denboraldi horietan liga erregionala ere irabazi zuten eta kategoria nazionalera igo ziren, gaur egun bigarren maila dena, non lau urtez jokatu zuten.

### Kluba mantentzea 
Emakumezkoen futbolean zailena gazteak mantentzea da, lanagatik, ikasketengatik... oso zaila da, baina, gustatuz gero, azkenean asko disfrutatzen da. Era berean, zaila da urtero neskato jokalariak biltzea, baliabide gehiago dituzten klubek batzuetan eskaintza bereziak egiten dietelako, eta horrela zaila da neskatoek taldeari eustea; baina hori gutxitan gertatzen da, nahiz eta beti dagoen norbait agian zerbait gehiago lortu nahi duena edo beste talde batean gauza desberdinak bilatu nahi dituena.

## Irabazitako Txapelketak 
### Senior-kategorian 
*Bizkaiko 2 Liga
*2 igoera gaur eguneko 2 nazionalera
*3 Bizkaiko kopa

### Gazte-kategorian 
*Kopa 1

### Haur-kategorian 
*Bizkaiko kopa 1
*Bizkaiko Liga 1
*Euskadiko Eskolako joko 1

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   Beriotxoa taldea  Emakumezkoen Futboleko Euskal Ligan
*  Berriotxoa femeninoa lapreferente.com atarian
*  Clasificación Bizkaia Fútbol Femenino Territorial Grupo 1 2018-2019
*  Berrio-Otxoa taldearen jarduera eta emaitzak Kategoria erregionalean eta kategoria nazionalean 2004. urteaz geroztik
* Bizkaiko Futbol Federakundea
Kowalski Films

**Kowalski Films** Koldo Zuazuak zuzentzen duen Donostiako ekoizpen etxe independentea da.

Film labur ugari ekoiztu ditu, besteak beste, Goya sarietara izendatutako bi hauek:
* *El Premio*.
* *Voice Over*.

Hainbat film luze ekoizten ere lagundu du:
* *Zipi & Zape eta kanikaren kluba*.
* *Ocho apellidos vascos*.
* *La herida*.
* *Morir*.
* *Violet*.
* *Handia*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Spitzer espazio teleskopioa

**Spitzer espazio teleskopioa** (**SST** ingelesezko siglengatik) infragorriak aztertzen dituen behatoki espazial bat da, NASAk dituen 4 behatoki handietako bat izateaz gain. Spitzerren aurretik infragorrien bidez ikerketak egiten zituzten teleskopio espazialak, IRAS eta ISO ziren. Delta II izeneko ibilgailu bat erabiliz jaurti zuten 2003ko abuztuaren 25ean Kennedy zentro espazialetik. Lurrarenaren antzekoa den orbita heliozentriko bat mantentzen du, baina, urtero Lurrarengandik 15 milioi kilometro hurruntzen da. Spitzerrek 85cm-ko diametroa duen teleskopio islatzaile bat du. Teleskopio honen bizitza, infragorriez dabiltzan gaskoren antzera, muga bat du, goiz hala berandu barnean duen helio likidoa lurrunduko zaiolako, helio hau garrantzitsua da teleskopioaren tenperatura mantentzeko. Hasiera batean zientzialariek pentsatu zuten, helioak 2,5 urtetik 5 urtera bitartean iraunduko zuela, baina (2009ko datuak) orain badakite gutxienez 5 urte gehiago iraunduko duela.

Guztira, Spitzer misioak gutxi gorabehera, 670 milioi dolar balio izan ditu. Misio honen erronka handietako bat, ispilu nagusia berilioz egitea izan da.

Spitzerren izena, Lyman Spitzer Jr. zientzialarienrengandik dator. 40. hamarkadatik espazio teleskopioak sortzeren aldekoa izan zen zientzialari hau, gainera, XX. mendean izan ziren zientzialari garrantzitsuenetako bat bezala ezagutzen da gaur egun ere.

Eguzki sistemaren amaieran dauden gorputz izoztuak aurkitzea eta unibertso hurrunean dauden edonolako gorputzak aurkitzea dira Spitzer espazio teleskopioaren helburuetako batzuk. Helburu hauek gauzatzeko, Spitzer espazio teleskopioak argazkiak ateratzen ditu, 3 eta 180 mikren arteko eremuan fotometria burutzen du eta 4 eta 100 mikren arteko eremuan kalitate handiko espektroak ateratzeko ahalmena du.
[ezkerrera|thumb|Teleskopioak [kolore faltsuan atera dituen argazki hauetan hainbat galaxia ikusi ditzakegu. a]]

## Ikerketak 
2007ko maiatzean HD14026b izena jarri zitzaion planeta bat aurkitu zuen, exoplaneta hau une hartaraino aurkitu zen planetarik beroena zen, lurrazalean 3700&nbsp;°C zituela.

2008ko abuztuan, NGC 1333-IRAS 4B izeneko sorreran dagoen izar sisteman, ur-lurrunezko laino erraldoi bat aurkitu zuen. Lurrun hau, izar sistema honen erdigunean dago, beranduago kometak eta planetak eratuko dira laino honetatik.

## Ikus, gainera 
* Behatoki astronomiko
* Hubble espazio teleskopioa
* Exoplaneta
* NASA

## Kanpo estekak 
* Spitzer teleskopioaren webgunea *(Ingelesez)*
* Orbitan dauden teleskopioen inguruko informazio gehiago *(Gazteleraz)*
Eduardo Vallejo de Olejua

**Eduardo María Vallejo de Olejua** (Bilbo,  - Natxitua, ) bizkaitar politikari jeltzalea izan zen.

1987 eta 1988 artean izan zen legebiltzarkide, eta 1989tik 1993ra bitartean diputatu Espainiako Kongresuan. Halaber, bi legealditan izan zen Gernika-Lumoko alkate, 1991tik 1999ra, eta Bizkaiko batzarkide ere aukeratu zuten, 1983. eta 1988. urteen artean.

## Erreferentziak
Sasiarkeologia

[thumb|[Dogū Japoniako eskultura honetan sasiarkeologiak estralurtar baten irudia ikusi nahi du.]]
**Sasiarkeologia** hitzarekin ohiko arkeologia metodologiaren arabera sortutako hipotesiak dira. Normalean, teoria hauek sasizientzian oinarritutako kontzeptuak erabiltzen dituzten ofizialki onartuak izan ez diren ideiak erakusteko. Sasiarkeologiak ez du, beraz, metodologia zientifikorik erabiltzen, haien azalpenak ezin dira frogatu eta diskurtso historiko ofizialarekin ez doa bat. Kontzeptu hau defitziteko ere beste hitzak erabili izan dira: **Arkeologia fantastikoa**, **Kriptoarkeologia**, **Arkeologia misteriotsua**... Prentsa horiak edo sentsazionalistak horrelako ideiak askotan zabaldu ditu erakargarriak baitira. Ziur aski teoria zabalduena gizakiaren historian estralurtarrek izan duten eraginaren ingurukoa da. Badira beste adibideak mugimendu politiko zehatzei indarra emateko sortutako ideia sasiarkeologikoak, esaterako naziek Ahnenerbe elkartearen bidez ariar arrazaren sustraiak erakusteko.

## Sasiarkeologia orokorra 
* Galdutako kontinenteak: Atlantida, Mu, Lemuria.
* Antzinako astronauten teoria.
* Maia eta Antzinako Egiptoko zibilizazioen arteko loturak bitalen dituen espekulazioa.

## Nazionalismoek eragindako sasiarkeologia 
* Egiptoko piramideak esklabu juduek altxatua izan zirela.
* Nazien Ahnenerbe elkartearen espedizioak ariar arrazaren izaera ikertzeko.
* Irlandan dagoen Tarako muinoan israeldarrek egin zituzten indusketak; helburua irlandandarrak Israelgo hamabi tribuetako bat zirela erakustea zen. Muino horretan Itun-kutxa aurkitu nahi zuten.
* Piltdowneko gizakia.
* Muturreko afrozentrismoak mundu osoko antzinako zibilizazioetan Afrikako eragina aurkitu nahi zuen.

## Sasiarkeologia eta erlijioa 
* Armeniako Ararat mendian Noeren ontzia aurkitzeko egin diren indusketak eta espedizioak.
* Azken Egunetako Santuen Mugimenduak Ameriketako Estatu Batuetan Israelgo herrien aztarnak bilatzeko ahalegin handiak egin ditu, horrela, Mormonen liburuan egiten diren baieztapenak frogatuta geldituko lirateke eta.
 
## Berrinterpretatu izan diren leku arkeologikoak 
* Stonehenge (Ingalaterra)
* Gizako Piramide Handia (Egipto)
* Gizako Esfinge Handia (Egipto)
* Etruskoz idatzitako idazkunak (Italia)
* Pazko uhartea (Polinesia-Txile)
* Teotihuacan (Mexiko hiritik gertu)
* Palenque (Chiapas, México)
* Chichén Itzá (Yucatán, México)
* Nazcako lerroak (Peru)
* Costa Ricako harrizko esferak
* Done Jakueren hilobiaren aurkikuntza
thumb|Pazko uharteko eskulturek interpretazio ugari ezagutu dituzte.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Sasiarkeologiaren aurkako bideoa Youtuben.
Sierra Madre (argipena)

**Sierra Madre** izan daiteke:
## Mendiguneak 
thumb|eskuinera|320px
* Mendebaldeko Sierra Madre, Mexiko ipar-mendebaldeko eta Arizona hegoaldeko mendilerroa.
* Ekialdeko Sierra Madre, Mexiko ipar-ekialdeko mendilerroa.
* Oaxacako Sierra Madre, Mexiko erdi-hegoaldeko mendilerroa.
* Hegoaldeko Sierra Madre, Mexiko hegoaldeko mendilerroa.
* Sierra Madre edo Sierra Madre de Chiapas, Mexiko hego-mendebaldea, Guatemala, El Salvador eta Honduras zeharkatzen dituen mendilerroa.

## Besteak 
* *The Treasure of the Sierra Madre*, 1948ko filma.
Finlandiako emakumezkoen futbol selekzio nazionala

|}
**Finlandiako emakumezkoen futbol selekzio nazionala** (finlandieraz *Suomen naisten jalkapallomaajoukkue*) emakumezkoen futbolean Finlandia ordezkatzen duen taldea da. 1973an jokatu zuen lehen partida.

### Palmaresa 
* Munduko Futbol Txapelketa:
** ez da inoiz sailkatu
* Europako Futbol Txapelketa:
** Finalerdiak (1): 2005
** Parte hartzeak (3): 2005, 2009, 2013
* Iparraldeko Futbol Txapelketa:
** Txapeldun (0)
** Finalista (1): 1981
** Hirugarren (6): 1974, 1975, 1976, 1977, 1978, 1979

## Jokalari aipagarrienak 
2016ko iraileko datuak.

### Parte hartzeak 
### Goleatzaileak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Villalambrús

**Villalambrús** Lausa Haraneko herria da, Burgosko probintzian. Espainiako Estatistika Institutuaren arabera, 2016an 2 biztanle zituen. Herri hustu bilakatzekotan dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Villaluenga (Lausa Harana)

**Villaluenga** Lausa Haraneko herria da, Burgosko probintzian. Espainiako Estatistika Institutuaren arabera, 2016an 23 biztanle zituen.

## Kanpo estekak
Etherpad

**Etherpad** denbora errealeko elkarlana ahalbideratzen duen web editore bat da. Haren bidez, hainbat pertsona aldi berean editatzen ahal dute testu dokumentu bat. Testuaren sortzaileak orriaren URLa partekatu eta URL hori irekitzen dutenak koeditore bihurtzen dira. Editoreak identifikatuta, bakoitzaren testua kolore batez ezberdin daiteke. Testua deskarga daiteke testu lauan, html, odt, doc, docx edo pdf formatuan. Badu ere txata alboko leiho batean zuzeneko komunikazioa izateko.

Softwarea 2008ko azaroan argitaratu zen. Googlek 2009ko abenduan erosi eta hilabete horretan bertan kode irekiko lizentzia eman zion.

## Kanpo estekak 
* Etherpad Fundazioak softwarearen garapena koordinatzen du.
Hainbat zerbitzarik eskaintzen dute Etherpad zerbitzua, besteak beste:
* pad.zohardia.eus
* pad.disroot.org
* framapad.org
* pad.riseup.net
Valüna

**Valüna **Liechtensteingo herria da, Vaduz hiriburutik 8 kilometrotara dagoena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Umami

**Umamia** (; *zaporetsu*) oinarrizko bost zaporeetako bat da (besteak garratza, gazia, mingotsa, gozoa dira). Zapore onekotzat deskribatzen da, eta salden eta haragien ezaugarri da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean-Claude Larronde

**Jean-Claude Larronde Agerre** (Baiona, 1946ko abuztuaren 18a) historialaria eta ikertzailea, euskal nazionalismoaren inguruko gaietan espezializatuta dago.

## Biografia 
Bordeleko Zuzenbide Fakultatean eta Ikerketa Politikoen Institutuan ikasi zuen. 1972an euskal nazionalismoaren jatorriari buruzko tesi batekin doktore maila lortu zuen. esan daiteke genero horren lehen lan sakona dela. 1975tik elkarte komertzialen kontseilari bezala Angelun lan egin zuen. Isabelle Ajuriagerrarekin ezkonduta dago.

## Bibliografia 
### Artikuluak 
* "Sabino de Arana-Goiri et les débuts de la presse nationaliste basque". *Gure Herria*, 1974-1, p. 15-29; II, 109-124 or.
* "Orígenes del nacionalismo vasco: la obra de Sabino Arana-Goiri". *Historia del Pueblo Vasco*, III.liburuku, Erein argitaletxea, Donostia, 1979, 179-222 or.
* "Forces politiques, classes sociales en Bizkaye á la fin du XIXe siecle. Naissance du nationalisme basque". *La nouvelle société Basque*. Editions L'Harmattan, Paris 1980, 19-50 or.
* "Protesta de los vascos con ocasión de la creación del departamento de los Bajos Pirineos 1789-1790". *Muga*, 1981 , 14 zk., 44-53 or.

* "En el País Vasco del Norte: la idea de un departamento País Vasco". *Muga*, 1981, 15 zk., 68-80.
* "Esquisse d'un rableau social et électoral - En Pays basque Nord". "Être basque", Privat, Toulouse 1983, 208-221 or.
* "Un siècle d'élections municipales á Bayonne (1884-1983)". "BSSLAB", 1983, 139 zk., 153-233 or.; 1984, 140 zk., 271-328; 1985, 141 zk. , 313-368 or.

### Liburuak 
* *El nacionalismo vasco. Su origen y su ideología en la obra de Sabino de Arana-Goiri*. Donostia: Txertoa argitaletxeak 1977.
* *Luis Arana Goiri 1862-1951. Historia del nacionalismo Vasco*. Sabino Arana Fundazioa, 2010, ISBN: 8488379781
* ''L'Affaire Finaly Au Pays Basque*, Baiona: Elkar, 2015. ISBN:10: 8490273367
* *Eugene Goyheneche - Omenaldia / Hommage* J.C.Larrondo koordinatzailea. Eusko Ikaskuntza, 2002. ISBN-10: 8484199290.
* *Eskualerri Zaleen Biltzarra (1932-1937)*. Sabino Arana Fundazioa, 2015. ISBN-13: 978-8488379078
* *Exilio y solidaridad - la liga internacional de amigos de los vascos*. Bidasoa Liburuak, 1998. ISBN-10: 8488464150.
* *Eusko Ikaskuntzaren Vii Kongresua I VII Congreso De Estudios Vascos*. 2004. ISBN-13: 978-8484199311.
* *Sabino de Arana Goiri*. Bilbo: Mensajero argitaletxea, 2013. ISBN-13: 978-8427117433
* *Los años oscuros. El nacionalismo vasco en la posguerra, 1937-1946'', Alberdania argitaletxea, 2019. ISBN: 978-84-9868-521-3
thumb|300px|Jean-Claude Larronde eta Isabelle Ajuriagerra, Donostian, 2017ko azaroan.|alt=

## Sariak 
* 2024: Sabino Arana saria.
* 2021: Eusko Ikaskuntza - Baiona Hiria Ohorezko Saria 

* 2018: Sarako Idazleen Biltzarreko saria 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hédas

**Hédas**, Frantziako Paue hirian dagoen auzo bat da, hirigunean dagoena. Antzinako erreka baten izena duen auzo honen mendebaldean Paueko gaztelua eraiki zuten.

## Kanpo estekak
Trespoey

**Trespoey** Frantziako Paue hirian dagoen auzo bat da, hiriaren ekialdean dagoena. XIX. mendearen erdialdean bertan kokatu ziren Frantzia bisitatzen zuten britainiar eta estatubatuarrek.

## Kanpo estekak
Pongo tapanuliensis

***Pongo tapanuliensis*** edo **Tapanuliko orangutan**a Indonesiako Sumatra uharteko Hego Tapanulin soilik bizi den *Pongo* espezie bat da, ezagutzen diren hiru orangutan espezieetako bat, *Pongo abelii* eta *Pongo pygmaeus*ekin batera. 2017an deskribatu zen, lehen aldiz, eta 1929an *Pan paniscus* (bonoboa) deskribatu zenetik aurkitutako lehen tximino handia da.

1939an lehen aldiz euren berri eman bazen ere, ez ziren berriro ere aurkitu 1997ra arte, eta 2017an, ADN ikerketa zabal baten ostean, espezie ezberdin gisa desberdindu ziren. *P. pygmaeus*etik orain dela 3,4 milioi urte bereiztu ziren, baina Toba lakuaren erupzioaren ondotik isolaturik geratu ziren, orain 75.000 urte inguru. Orain dela 10.000 eta 20.000 urte artean, noizbehinkako kontaktu guztiak gelditu ziren. *P. abelii*tik orain dela 674.000 urte bereiztu ziren genetikoki.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paueko ediktua

**Paueko ediktua** edo **Nafarroa eta Biarno Frantziari lotzeko agiria** Luis XIII.a Frantziakoa eta II.a Nafarroakoak plazaratu zuen 1620ko urriaren 20an. Ediktu honen bitartez Frantziako koroara uztartu zituen Nafarroa Beherea, Zuberoa, Bearno, Donezan eta Andorrako printzekide moduan zituen eskubideak. Ediktuak Nafarroako Parlamentua ere sortu zuen. Orduan Donapaleun kokatua zen Nafarroako kantzilertza eta Biarnoko gorteak desagertu egin ziren, eta erakunde komun berriari utzi zioten lekua.

Ediktua Luis XIII.a gaztea buruan zuen espedizio militar baten ondoren gertatu zen. Pauera helduta, Bearnoko Gorteen eta Nafarroako Kantzilertzaren gogoz bestela eta protesten artean, erregeak ediktua eman zuen bere tronutik.

## Aurrekariak 
1589an Frantziako tronua bereganatu zuenean, Henrike III.a Nafarroakoak hainbat lurralde zituen: Nafarroako Erresuma (berez Nafarroa Beherea eta Zuberoa), Bearnoko bizkonderria, Foixko konderria, Andorrako ko-subiranotasuna, Périgord, Bigorra, Armagnac, Rodez eta Marsango konderriak, Limogesko bizkonderria, Vendôme eta Alençongo dukerriak eta eremuak Pikardian.

1590ean bere lurraldeak koroarekin bat ez egitea erabaki zuen. Horrek gatazkak sortu zituen Parisko Parlamentuarekin eta, hori zela eta, 1607ko uztailean plazaraturiko ediktu baten bitartez, bere ondasunak errege-jabetzako lur bilakatu zituen, Nafarroa, Bearno eta Donezan izan ezik. 1607ko lotura formal horrek lurraldeen administrazio berezitasunak errespetatu zituen. Henrikeren ondorengo eta semeak, berriz, muzin egin zion haren aitaren gogoari, eta Frantziako Koroarekin lotu zituen. 1608an, Nafarroako Foru berria idatzi zen, 1611n onartua. Frantses kutsu nabarmenekoa zen. Bertan, Nafarroako Erdi Aroko paktismoa desagerrarazi zen, nafar ordezkarien kontrako iritziaz, eta trukean, absolutismoa sendotu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Victor Urrutia

**Victor Manuel Urrutia Abaigar** (Andosilla,  - ) nafar soziologoa izan zen.

Deustuko Unibertsitatean lizentziatua, katedraduna izan zen EHUn. 2005ean senatari izendatu zuten eta Eustateko zuzendaria eta Eusko Jaurlaritzaren Prospekzio Soziologikoen Kabineteko arduraduna izan zen.

## Lan hautatuak 
* *El movimiento vecinal en el área metropolitana de Bilbao*, 1985
* *La nueva radio*, 1986
* *El contexto social de la violencia en el País Vasco*, 1987
* *La ideología higienista y la vivienda en Bilbao a comienzos del siglo XX*, 1993
* *Para comprender qué es la ciudad: teorías sociales*, 1999

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Borny-Colombeyko gudua

**Borny-Colombeyko gudua **behe-mailako gatazka bat izan zen, Franko-Prusiar Gerraren testuinguruan. 1870ko abuztuaren 14an gertatu zen. Frantziar armadaren ihes egiteko bidea alemaniar I. armadarekin topo egitean desagetu zen. Guda ez zen erabakigarria izan eta Metzera ihes egitea lortu zuen.

Gerraren hasierako liskar geihenak bezala, Borny ez zen planifikatua izan ez frantziar ez prusiarrengandik. Frantziarentzat guda honek emaitza negargarriak izan zuen, haien zenbakizko nagusitasuna gaizki erabili zutelako eta Metzerantz zihoan armada 12 hordu beranduago iritsi zen. Honengatik prusiarrak haien II armada ekartzeko denbora eman zien, frantziarrak Metzen setiatzeko.

## Bibliografia 
*  , *Français & Allemands. Histoire anecdotique de la guerre de 1870-1871*, tome V, ''L'investissement de Metz. La journée des dupes. Servigny. Noisseville. Flanville. Nouilly. Coincy.*
*  , *Kritische Tage. I. Teil. Hil Ekimen und die gegenseitige Unterstuetzung in der deutschen Heeres-und Truppenfuerung. Bd. 1. Hil I. Armee bei Colombey-Nouilly am 13. edo. 14. Abuztuaren 1870*, Berlin, 1897.
* Rédigé par la atala historique du grand etat-nagusietako prussien et traduit par le capitaine Paul Émile Kostaldean Sera, *Supplément cartes de la guerre franco-allemande de 1870-71. Estreinaldia partie, Histoire de la guerre jusqu'à la chute de l ' empire. Premier bolumena Du début des hostilités à la bataille de Gravelotte'', s. l., 1874.

## Kanpo estekak
Hildakoen lanterna

[thumb|300px|Frantziako [Creuseko Hildakoen lanterna.]]
**Hildakoen lanterna** edikula mota bat da. Itxura ohikoena barne-huts duen torre batena da, goian zulo-brodatuz eginako pabiloi batez biribilduta. Haren funtzioak desberdinak ziren: eraikuntza erlijiosoa markatzeko, hilerrietan aterpe moduko eraikuntza, apaingarria... Askotan, ilunabarrean, poleen bidez, argi bat jartzen zitzaien goiko partean, hildakoentzat gida modukoa.

## Zabalpena 
Elementu arkitektoniko hauek Frantzian ugariak dira. Frantziatik kanpo Irlandan ere ikus daitezke. Ingalaterran Bisleynen, Gloucestershire, eraikuntza bat dago. Europa erdian ere ikus daitezke baina hauek, orokorrean, modernoagoak dira.

## Lanterna motak 
* Zilindrikoa: Estivareilles (Allier), Pranzac (Charente), Atur (Dordogne), Cherveix-Cubas (Dordogne), Ciron (Indre), Les Moutiers-en-Retz (Loira Atlantikoa), Culhat (Puy-de-Dôme), Château-Larcher (Vienne), Rancon (Vienne Garaia), e.a.
* Karratua: Saint-Goussaud (Creuse), Montaigut (Puy-de-Dôme), Antigny (Vienne), Cognac-la-Forêt (Vienne Garaia), Saint-Victurnien (Vienne Garaia), Rochecorbon (Indre eta Loira), e.a.
* Poligonala: Le Falgoux (Cantal), Saint-Pierre-d'Oléron (Itsas Charente), Felletin (Creuse), La Souterraine (Creuse), La Berthenoux (Indre), e.a.
* Zutabea: Cellefrouin (Charente), Fenioux (Charente-Maritime), Pougne-Hérisson (Deux-Sèvres) (desagertuta), e.a.
* Kapera baten gainean: Bourdeilles (Dordogne), Sarlat-la-Canéda (Dordogne), Fontevraud-l'Abbaye (Maine eta Loira), Acheux-en-Amiénois (Somme), Montmorillon (Vienne), Vicq-sur-Breuilh (Vienne Garaia), e.a.

## Lanternak Frantzian 
Frantziako gehienak XII. mendean eraiki ziren. Batez ere Frantzia estatuko mendebalde-erdialdean aurkitzen dira, zehatz-mehatz honako departamendu hauetan: Allier, Charente, Itsas Charente, Corrèze, Creuse, Dordogne, Indre, Loira, Lot, Puy-de-Dôme, Deux-Sèvres, Vendée, Vienne eta Vienne Garaia. Guztiak X. mendean Akitaniako Dukerriaren lurraldeak ziren. Zonalde horretatik kanpo gutxi batzuk ikus daitezke, esaterako, Farschvillerreko hilerrian (Mosela).

Eraikuntza hauek justifikatzeko teoria desberdinak aipatu dira:
* Bidaiariei bidea erakusteko
* Hildakoei bidea erakusteko
* Hilerria bertan dagoela adierazteko

Dena dela, antzinako denboratik oso normala izan da ehorzte-argiak erabiltzearen ohitura. Ohitura hau kristauek jaso zuten. Hilobiak sarritan kandelekin apaintzen dira... Horren arabera lanterna hauek tradizio berean kokatu beharko genituzke.

Lehen Mundu Gerraren ondoren, hildakoen lanternak hilerri militarretan jarri ziren ere bai (ikus Douaumont eta Dormans).

## Hildakoen lanterna ezagun batzuk 
* Asturreko lanterna
* Bayeuxeko lanterna
* Cellefrouinen lanterna
* Cormeryko lanterna
* Pranzaceko lanterna
thumb|300px|Pranzaceko hildakoen lanterna.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Francis Cahuzac-en artikulua.
Lauri Kristian Relander

**Lauri Kristian Relander** (Kurkijoki,1883ko maiatzaren 31 &ndash; Helsinki, 1942ko otsailaren 9a) Finlandiako bigarren presidentea izan zen 1925etik 1931ra.

Filosofia eta agronomia ikasi zituen Helsinkiko Unibertsitatean eta Nekazaritza Ligan sartu zen. 1910etik 1913ra eta 1917tik 1920ra diputatua izan zen eta 1917an alderdiko buruzagietako bat zen. 1919an parlamentuko presidente hautatu zuten eta 1920an Viipuri probintziako gobernadore izendatu zuten.

1925ean Finlandiako presidente hautatu zuten. Ezkerrari eskatu zion demokrazia onartzea eta eskuinari errepublika onartzea. Kanpo-politikan finlandiarren isolamenduak jarraitu zuen.

## Kanpo estekak
Mesosfera (geologia)

**Mesosfera** lur planetaren geruza bat da, litosferaren eta astenosferaren azpian dagoena, eta kanpo nukleoaren gainetik. Gain mugak handipen bat erakusten du uhin sismikoen abiaduran eta dentsitatean 660 kilometroko sakoneran. Sakonera horretan ringuodita (\gamma-(Mg,Fe)2SiO4) deskonposatu egiten da Mg-Si duten perobskita eta magnetitan. Erreakzio honek markatzen du goi-mantuaren eta behe-mantuaren muga. Neurri hori datu sismikoak eta presio altuko laborategiko esperimentuen arabera kalkulatzen da.

Mesosferaren oinarrian D´´ zona dago, mantuaren eta nukleoaren arteko limitean dagoena, 2.700km-ko sakoneratik eta 2.900 km-ra dagoena (1.678->1796 milla).

## Historia 
Mesosfera izena plaken tektonikaren aurretik datorren izen bat da, eta Reginald Aldworth Daly Harbard unibertsitateko geologiako irakasleak esleitu zuen 'mesospheric shell' termino zaharragotik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laburtzapen

**Laburtzapena**, hitz edo sintagma bat era laburtuan adierazten duen forma da. Erakundeekiko harremanetan, askotan aurki daitezke forma hauek, hitz edo sintagma ezagunak laburtzeko. Gizarteak adostutako konbentzioak dira. Sortu berritan, modu garatuan erabili ohi dira, baina, hedatu ahala, laburtuta ere bai, identifikatzeko errazak egiten direnak.

Laburtzapenek familia handia osatzen dute, eta barruan lau mota bereizten diraː siglak, ikurrak, laburdurak eta inizialak.

###### Siglak 
Sigla hitz multzo bat da. Sigla bat osatzeko, erakunde, elkarte edo besteren baten hasierako hizkiak hartu behar dira. Adibidez, AIZ (Atzerritarren Identifikazio Zenbakia), EB (Europar Batsuna), AEB (Amerikako Estatu Batuak).

###### Ikurrak 
Nazioarteko balioa duten zientzia eta teknikako unitateak dira, munduko txanponak, estatuak eta abar adierazteko erabiltzen dira. Adibidez, Ag (Zilarra), m/s (metro segunduko)

###### Laburdurak 
Hizkuntza bateko hitz arruntak laburtuta emateko modua dira. Hizkuntza batetik bestera aldatzen dira. Adibidez, zuz. (Zuzendaria), etab. (eta abar), eus (euskara).

###### Inizialak 
Norbaiten izen-abizenetako lehen letrak dira. Adibidez, J.M. Barandiaran (Jose Migel Barandiaran), J.K. Rowling (Joanne Rowling).

## Ikus, gainera 
* Ortografia
* Gramatika
* Lexikoa

## Kanpo estekak 
* Laburtzapenei buruzko artikulua
* Laburtzapenen hiztegia
Varvara Jakovleva

**Varvara Nikolaievna Jakovleva** () (1884 – 1941 edo 1944) errusiar boltxebikea izan zen.

## Biografia 
1904tik alderdi horren kide izan zen. 1906an, 1910an eta 1913an atxilotu egin zuten (azken bietan presondegitik ihes egin zuen), eta azkenik 1914an atxilotu eta Astrakhan hirira deserriratu zuten, 1916a arte. Askatu zutenean, Moskuko boltxebikeen antolakundeko idazkari kargua eman zioten. 1917ko urriaren 10ean, Alderdi Boltxebikearen Komite Zentralak matxinatzea erabaki zuen bileran, aktak jasotzeko arduraduna izan zen.

Urriko Iraultzaren egunetan, Moskuko kaleko borroketan parte hartu zuen barrikadetan. 1918an, Brest-Litovskeko Ituna sinatzearen kontrakoa izan zen (ezkerreko komunistekin lerratu zen). 1918ko maiatzean, Txeka (Kontrairaultzaren eta Espekulazioaren Aurkako Errusia-Osoko Ohiz-kanpoko Komisioa) polizia sekretuan sartu zen, eta 1918ko maiatzetik 1919ko urtarrilera Txekako lehendakariorde (Dzerzhinskiren ondokoa) eta Petrogradeko Txekako buru izan zen.

Urte horretako martxoan, 1919an, Hornikuntzarako Herri-Komisariotzaren goi-kargudun izan zen, beraz Errusiako Gerra Zibilan politikan garrantzia handia izan zuen, elikaduraren banaketa eta soberakinen konfiskazioa gerra irabazteko erabakigarriak izan baitziren.

1920ko hamarkada hasieran, alderdiaren barneko ultraezkerreko joerarekin bat egin zuen, adibidez, sindikatuen inguruko eztabaidan. 1930tik 1937ra Sobietar Batasuneko Finantzetarako Herri Komisarioa (ministroa) izan zen. Hala ere, alderdiaren kontrako oposizio-zirkulu baten altxamendu planekin bat egiten zuela eta, 1937an atxilotu eta 1938an 20 urteko kartzela-aldiaz zigortu zuten, eta Bigarren Mundu Gerra zenean exekutatu zuten.

## Erreferentziak
Finlandiako saskibaloi selekzio nazionala

**Finlandiako saskibaloi selekzio nazionala** nazioarteko saskibaloi txapelketetan Finlandia ordezkatzen duen taldea da.

Laugarrenak gelditu ziren 2025eko EuroBasketean, inoizko posturik hoberena txapelketa guztiak kontuan harturik.

Gaur egun, Finlandia 20. postuan dago FIBAren munduko sailkapenean.

## Historia 
1939an sortu zen urte hartako EuroBasket txapelketan parte hartzeko. Txapelketa honetan ohiko taldea izan da eta emaitzarik onena Helsinkin 1967an antolatu zen ekitaldian lortu zuen, 6. postua hain zuzen ere. 2011etik aurrera Iparraldeko selekzioen artean talderik onena da FIBA rankingean. 2017an ere antolatzailea izan da beste hiru herrialderekin batera.

Olinpiar Jokoetan bi aldi aritu da. Lehenengoa etxean jokatu zen ekitaldian izan zen eta 9. postua lortu zuen. Munduko Txapelketa bakarrean hartu du parte, 2014an eta 22.a izan zen.

## Palmaresa 
* **EuroBasket:**
**Laugarrenak 2025ean.
**Seigarrenak 1967an.
** Parte hartzeak (18): 1939, 1951, 1953, 1955, 1957, 1959, 1961, 1963, 1965, 1967, 1977, 1995, 2011, 2013, 2015, 2017, 2022 eta 2025.

* **Olinpiar Jokoak:**
** Bederatzigarrenak 1952an
** Parte hartzeak (2): 1952, 1964.

* **Munduko Saskibaloi Txapelketa:**
** Parte hartzeak (2): 2014, 2023

## Jokalari nabarmenak
* Hanno Möttölä
* Lauri Markkanen

## Erreferentziak
## Kanpo estekak 
*Selekzioaren webgune ofiziala.
Wigwam (taldea)

**Wigwam** finlandiar musika taldea da, rock progresiboa egiten duena. Taldea 1960ko hamarkadaren amaieran sortu zen (1968-1969), Blues Section talde ospetsuaren banaketaren ondorioz.

## Taldekideak (taldea sortu zenetik) 
**Baxua:**

* Mats Huldén (1968-1970, 2004-)
* Pekka Pohjola (1970-1974)
* Måns "Måsse" Groundstroem (1974-2003)
* Jussi Kinnunen (2003-2004)

**Gitarra:**

* Vladimir "Nikke" Nikamo (1968-1970)
* Pekka "Rekku" Rechardt (1974-)

**Teklatuak**

* Esa Kotilainen (1974-1975, 1977, 2001-)
* Heikki "Hessu/Pedro" Hietanen (1975-1977, 1991-1992, 1999-2000)
* Mikko Rintanen (1992-1993)

**Ahotsa eta teklatuak:**

* Jim Pembroke (1969-)
* Jukka Gustavson (1969-1974)

**Bateria:**

* Ronnie Österberg (1968-1980)
* Jan Noponen (1991-1993)
* Jari "Kepa" Kettunen (1993-)

## Kanpo estekak
ISO espazio teleskopioa

Infragorrizko behatoki espaziala, (**I**nfrared **S**pace **O**bservatory, **ISO,** ingelesez) infragorrizko behaketak egiteko diseinatu zen espazio teleskopioa da. ESA agentziak gidatutako proiektua da, ISAS (gaur egun JAXA japoniar espazio agentziaren barnean dago) eta NASAren laguntzarekin. Proiektua 1979an proposatu zen baina 1995eko azaroaren 17raino ez zen orbitan ezarria izan, orbitan ezartzeko, Kourouen aireratu zen Ariane 4 4P deritzon ibilgailu bat erabili zen. 1998ko maiatzaren 16an misioa amaitu zen, espazio teleskopioa atmosferara bidali zutelako bertan deusezteko. Espazioan egon zen bitartean, ordura arte bidali zen espazio teleskopiorik onena zen infragorrien arloan.

## Tresneria 
Teleskopioak helio likidoaren bidezko hozte-sistema bat zuen, 0.6m-ko ispilu nagusi bat edukitzeaz gain. Ispilu nagusiak lau tresnari argia bidaltzeko ahalmena zuen, piramide itxurako beste ispilu bati esker, aipatutako lau tresnak ondorengoak zirenː
* ISOCAMː 2.5 mikretatik 18 mikretaraino eraginkorra zen infragorrizko kamera.
* ISOPHOTː 2.5 eta 240 mikren artean eraginkorra zen fotopolarimetro bat, zero absolututik hurbil zeuden gorputz izoztuak aztertzeko gai zena.
* SWS (*Short-Wave Spectrometer*)ː 2.4 eta 45 mikren arteko objetuak behatzeko gai zen espektometroa. Objektu oso hotzen osaera kimikoa aztertzeko ere balio zuen.
* LWS (*Long-Wave Spectrometer*)ː 45 eta 197 mikren artean eraginkorra zen espektometroa. Objektu hotzen ikerketa espektroskopikoa burutzeko diseinatuta, adibidez, espazio hurrunean dauden hautsezko hodeiak aztertzeko balio zuen.
Teleskopio honen bizitza mugatuta zegoen, barnean zuen helio likidoa behar-beharrezkoa baitzuen bere burua mantentzeko. 2286 litro helio likido sartu zizkioten 18 hilabete iraungo zituela pentsatuz, azkenean 28 hilabete iraun zituen. Teleskopio honek eman zizkugun datu batzuk, oraindik ere aztertzen ari dira zientzialariak.

## Ikus, gainera 
Infragorriz dabiltzan beste espazio teleskopio batzukː
* IRAS

* Spitzer
Espazio teleskopio ospetsuakː
* Hubble

* James Webb

## Kanpo estekak 
ISOren webgune ofiziala *(Ingelesez)*
Bernard Haitink

**Bernard Johan Herman Haitink** ( ahoskatua; (Amsterdam,  - Londres, 2021eko urriaren 21a) herbeheretar orkestra zuzendaria izan zen. Gustav Mahler eta Dmitri Shostakovitxen obren interpretazio eta grabazio lanetan nabarmendu izan zen. London Philarmonic Orchestraren zuzendaria izan zen (1967-1979), eta, 1987az geroztik, Londresko Covent Gardeneko musika zuzendaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Étienne Hajdú

[thumb|260px|*Ouranos II* eskultura, [Lisboako Amoreiras lorategian.]]

**Étienne Hajdú** (**István Hajdú** jaioa; Turda,  - Bagneux, ) hungariar jatorriko eskultorea izan zen. Budapesten eta Vienan egin zituen arte ikasketak, eta 1927an Parisa jo zuen. Eskultura abstraktua jorratu zuen lehenbizi, eta behe-erliebea ondoren. Diseinatzaile gisa ere aski ezaguna izan zen.

## Erreferentziak
Salomón Hakim

**Salomón Hakim Dow** (Barranquilla,  - Bogota, ) kolonbiar mediku eta zientzialaria izan zen. Ikerlan ugari egin zituen neurologian, neurokirurgia eta ingeniaritza biomedikoaren alorretan. Hidrozefalia tratatzeko balbula bat asmatu zuen (Hakim balbula).

## Erreferentziak
Georges Haldas

**Georges Haldas** (Geneva,  - Le Mont-sur-Lausanne, ) suitzar idazlea izan zen, frantsesez idazten zuena. Poemak eta kronikak idatzi ditu gehienbat: *Boulevard des philosophes* (1966, Filosofoen bulebarra), *Chronique de la rue Saint Ours* (1973, Saint Ours kaleko kronika), *La confession de une graine* (1983, Ale baten aitorpena).

## Erreferentziak
Hall–Héroult prozesu

**Hall–Héroult prozesua** aluminio oxidotik (Al2O3) aluminioa bereizteko erabiltzen den prozesua da; delako prozesurako bauxitatik ateratako alumina (edo aluminio oxidoa) erabili ohi da, aluminio oxido ugari duen gaia baita bauxita. Bereizketa elektrolisiaren bidez egiten da, aluminio oxidoa kriolita urtuarekin (Na3AlF6), fluoruroarekin eta Groenlandian aurkitutako aluminio metal hutsarekin nahasten da. Charles Hallek egin zuen prozesu hau 1888. urtean eta saio hura izan zen aluminioa kopuru handietan ekoizteko lehendabiziko urratsa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Randa Haines

**Randa Jo Haines** (Los Angeles, Kalifornia, ) estatubatuar zinema zuzendari eta gidoigilea da.

Telebistarako hainbat lan egin ondoren –*Hill Street Blues* sailaren hainbat atal, besteak beste–, 1986an *Children of a Lesser God* ('Jainko txiki baten umeak') egin zuen. Sekulako arrakasta lortu zuen neska gor-mutu baten inguruko melodrama honek, eta Oscarra eman zioten Marlee Matlin antzezleari. Hurrengo filma ere *The Doctor* (Medikua, 1990) melodrama kutsukoa izan zen, eta aurreko filmeko gizonezko antzezle berbera zuen protagonista: William Hurt. 1993an *Wrestling Ernest Hemingway* ('A zer lagun parea') egin zuen, Robert Duvall eta Richard Harris protagonista zituela, eta 1998an *Dance with Me* ('Dantzatu nirekin').

## Filmografia hautatua 
* *The Ron Clark Story* (telefilma) (2006)
* *The Outsider* (2002)
* *Dance with Me* (1998)
* *Wrestling Ernest Hemingway* (1993)
* *The Doctor* (1991)
* *Children of a Lesser God* (1986)
* *Something About Amelia* (telefilma) (1984)
* *Hill Street Blues* (telesaila)
* *Knots Landing* (telesaila)
* *The Jilting of Granny Weatherall* (telefilma) (1980)

## Erreferentziak
Peter Hall

Sir **Peter Reginald Frederick Hall** (Bury St Edmunds,  - Londres, ) britainiar antzerki zuzendaria izan zen. Royal Shakespeare Company taldea sortu zuen 1960an, eta Antzerki Nazionaleko zuzendari izan zen 1973tik 1988ra bitartean. Gerora bere konpainia –Peter Hall Company– sortu zuen.

## Erreferentziak
Soissonsko gudua (1918)

**Soissonsko gudua** ,**Soissonnais eta Ourcqeko gudua** () izenarekin ere ezaguna, frantziarren eta alemaniarren arteko gudua izan zen Lehen Mundu Gerraren testuinguruan. 1918ko uztailaren 18tik 22ra iraun zuen.

Ferdinand Foch, Aliatuen Komandante Gorena, uztailaren 18an ofentsiba berri bat abian jarri zuen Paris mehatxatzen zuen irtengunea konkistatzeko nahian.
Guda honetan frantziarrak 107.000 zauritu eta hildako izan zuten, alemaniarrak bestalde 168.000 zauritu eta hildako izan zuten.

Borroka amaitzean frantziarrak alemaniarrek Udaberriko Ofentsiban konkistatutako lurralde gehienak birkonkistatu zuten.

Adolf Hitlerrek, etorkizunean Alemaniako Kantzilerra izango zenak, abuztuaren 4an Soissonsen Lehen Klaseko Burdinazko Gurutzea jaso zuen.

## Kanpo estekak
Penatarango tenplua

**Penatarango tenplua** edo ***Candi Penataran*** Ekialdeko Javako (Indonesia) tenplu hinduista handiena da.

## Kokapena 
Blitarretik hamar kilometrotara dago, iparraldera, Kelud sumendiaren ondoan.

## Historia 
Datu zehatzak ez badira ere, eraikuntza XII. mendean hasi zela pentsatzen da, 1197ko idazkun bat baitago. XV. mende arte ez zen bukatu. Jakin badakigu 1330tik aurrera eraikuntza prozesua martxan jarri zen eta 50 urtetan bukatu zuten. Multzoan aurkitu den idazkun berriena 1454koa da. Gune erlijioso honek Majapahit Inperioan garrantzi handia izan zuen, batez ere Hayam Wuruken gobernupean. Tenplua aspalditik, 1995ko urriaren 19tik, Gizateriaren ondarea izateko kandidatoa da.

## Galeria 

Candi Panataran 34200113.jpg|Tenplu nagusiaren ikuspegia.
RA 3420013.JPG|*Makara*
Panataran dvarapala.jpg|*Dvarapala*
Candi Panataran Ramayana Relief, Java 1302.jpg|*Ramayana*ren eszena bat azaltzen duen behe-erliebea.

## Bibliografia 
* Lydia Kieven: *Following the Cap-Figure in Majapahit Temple Reliefs: A New Look at the Religious Function of East Javanese Temples, Fourteenth and Fifteenth Centuries*. 2013. Brill

## Erreferentziak
Paul Garabedian

**Paul Roesel Garabedian** (; Cincinnati, 1927ko abuztuaren 2a - Manhattan, 2010eko maiatzaren 13a) estatubatuar matematikaria eta zenbakizko analista izan zen. Garabedian New Yorkeko Unibertsitateko Fluidoen Dinamika Konputazional Sailaren Zuzendaria izan zen Courant Matematika Zientzietako Institutuan. Ezaguna da fluidoen dinamika konputazionalaren eta fisikako plasmaren alorretan egindako ekarpenengatik, Potentzialaren teoriako eta transformazio konformeko existentziazko frogapen dotoreetatik stellaratorrak diseinatzeraino eta optimizatzeraino doazenak. Garabedian Zientzien Akademia Nazionaleko kide hautatu zuten 1975ean.

## Hezkuntza eta karrera 
Cincinnatin (Ohio) jaio zen, Garabedian Brown Unibertzitatean lizentziatu zen 1946an eta 1947an Harvard Unibertsitatean egin zuen master bat, biak matematikan. 1948an Harvard Unibertsitateko doktoretza lortu zuen, Lars Ahlfors zuzendaritzapean. Brown Unibertsitatean aurkitu zuen Frances Bauer, luzaroan bere lankidea eta laguntzailea izango zena.

1949an, Garabedian Kaliforniako Unibertsitatean irakasle laguntzaile gisa sartu zen eta 1952an irakasle titular bihurtu zen. 1956an, Stanford Unibertsitatera matematika irakasle gisa joan zen. 1959an, New Yorkeko Unibertsitateko orain Courant Institutua izenez ezagutzen den Matematika Zientzien Institutura joan zen. 1978an, fluidoen dinamika konputazionalaren zuzendari nagusia izendatu zuten New Yorkeko Unibertsitateko Courant Matematika Zientzietako Institutuan. Karrera akademiko luze eta emankor batean, Garabedian doktoreak 27 doktore-tesi zuzendu zituen. Lehenengoa 1953an izan zen (Edward McLeod) eta azkena 1997an iritsi zen (Connie Chen).

## Liburuak 
* *Partial Differential Equations*, (1998).
* *Magnetohydrodynamic Equilibrium and Stability of Stellarators*, (1984).
* *Supercritical Wing Sections II*, (1975).
Marvin Hagler

**"Marvelous" Marvin Nathaniel Hagler** (Newark, New Jersey,  - Bartlett, New Hampshire, 2021eko martxoaren 13a) estatubatuar boxeolaria izan zen.

Pisu ertainetako txapelduna izan zen 1980tik 1987ra, eta 72 borrokaldi irabazi zituen. “Sugar” Ray Leonardek kendu zion txapela 1987an, eta boxeoa uztea erabaki zuen. Zineman eta telebistan hainbat lan egin izan zituen harrezkero.

## Erreferentziak