Hanno Nabigatzailea

**Hanno Nabigatzailea** (, ; K.a. 633 – K.a. 530) nabigatzaile kartagotarra izan zen. Horren izenean *Periplus* (πξρίπλουρ) bat idatzita utzi zuten, Hanno-ren periploa, Afrikako zati baterako bidaia baten kontaketa laburra da. 

Bere ibilbidearen analisi moderno batzuen arabera, Hannoren espedizioa Gabonaren hegoalderaino irits zitekeen; hala ere, beste batzuek ez dute uste Marokoaren hegoaldea baino urrunago joan zenik.

Lana jatorriz hizkuntza punikoan idatzi zuten, baina grezierara itzuli zen. Jatorrizko punikoa galdua dago. Lanaren egilea ezezaguna da. Bestalde, Hanno eta beste nabigatzaileak ezin dira inolako garai berezitan kokatu.

## Espedizioa 
Kartagok Hanno 60 ontzitako flota baten buruan bidali zuen Afrikako ipar-mendebaldeko kostaldea esploratzeko eta kolonizatzeko. Gibraltarko itsasartea zeharkatu zuen, gaur egun Maroko den Afrikako kostaldean zazpi kolonia sortu edo birpopulatu zituen eta kontinenteko kostalde atlantikoa askoz urrunago arakatu zuen. Hannok hainbat indigena topatu zituen bere bidaian eta mota ezberdinetako harrerak izan zituen haiekin.

### Gorilak 
start=0|thumbtime=79|thumb|K.a. 500ean, Hanno Nabigatzaileak Kartagotik atera, Gibraltar gainditu, eta Afrikako Mendebaldeko kostatik behera egin zuen.
Hannoren bidaiaren amaieran, esploratzaileak, oso populatua zegoen uharte bat aurkitu zuen, jende *iletsu* eta basati zena deskribaturik. Gizonak harrapatzeko saiakerek huts egin zuten, baina emakumeetako hiru harrapatuak izan ziren. Hauek, hain ziren basatiak, erail egin behar zituztela, eta euren larruak Kartagokora eraman zirela. Larruak Junoren tenpluan (Tanit edo Astarte) gorde ziren Hannoren itzuleran, eta, Plinio Zaharraren arabera, bertan iraun zuten K.a. 146an Kartago erromatarrek suntsitu zuten arte, Hannoren espediziotik 350 urtera. Hannorekin bidaiatzen zuten itzultzaileek *Gorillai* deitzen zioten herriari (grezierazko hitzetik). Thomas Staughton Savage mediku eta misiolari amerikarrak eta Jeffries Wyman naturalistak gorilak XIX. mendean deskribatu zituztenean, tximinoak *Troglodytes gorilla* izendatuak izan ziren Hannoren deskribapenak kontuan hartuz.

## Periplo 
thumb|eskuinera|250px|Hannoren ibilbidearen interpretazioa
Hannoren espedizioaren iturri nagusia greziar *Periplus* idazkia da, ustez Hannok tableta baten itzulpena zintzilikatu omen zuen Kartagora itzultzean Ba'al Hammon tenpluan, greziar idazleek Kronosekin identifikatu zutena. Grezieratik itzulitako izenburua da: *Hannoren bidaia, kartagotarren komandantea, Libiako kostaldearen zehar, Heraklesen zutabeetatik baino haratago, Kronosen tenpluan gordailututa dagoena.*

Testua, V. mendean, nahiko kaskarra zen greziera batera itzuli zen. Ez zen interpretazio osoa izan; hainbat laburpen egin ziren. Itzulpen laburtua, grezieratik eta grezieraz hitz egiten zuten eskribau erromatarrek zenbait aldiz kopiatu zuten. Gaur egun, bi kopia baino ez daude, IX. eta XIV. mendekoak. Beste testua *Codex Vatopedinus 655*ean dago, Greziako Athos mendiko Vatopedi monasterioan aurkitua eta XIV. mendearen hasieran datatua; kodizea British Library eta Frantziako Bibliothèque Nationale artean banatzen da.

## Antzinako egileen iturriak 
Testua Herodotok, Plinio Zaharrak eta Flavio Arriano Nikomediakoak ezagutzen zuten.

### Herodoto 
Herodoto historialari greziarrak (K.a. 480-425) seguruenik Hannoren jatorrizko txostenean oinarritutako istorioa ematen digu.

### Plinio Zaharra 
Plinio Zaharraren arabera, Hannok hasi zuen bere bidaia, Himilko Europako kostalde atlantikoa arakatzen hasi zen unean. Pliniok jakinarazi duenez, Hannok benetan Afrikako kontinentea inguratzea lortu zuen, Gadesetik Arabiaraino.

### Arriano 
Arrianok Hannoren bidaia aipatzen du Alexanderren anabasiaren amaieran VIII.:

## Ibilbidearen azterketa modernoa 
Zenbait aditu modernok Hannoren bidaiari buruzko iruzkina egin dute. Kasu askotan, analisia jatorrizko kontuaren informazioa eta interpretazioa hobetzeko izan da. William Smithek adierazi du bidaiarien kopurua 30.000 izan zela, eta oinarrizko helburua zen kartagotar (edo haiek esaten zuten moduan, *Libiofeniziar*) hiriak sortzea. Zenbait ikerlek zalantzan jarri dute aurreko kopurua eta uste dute zehatzagoa izango zela 5.000 bidelagunen zenbakia adierazi du, gutxienez, Senegaleraino iritsi zela espedizioa. Batzuek diote Gambiara irits zitekeela. Hala ere, Hardenek bere desadostasuna aipatzen du Hannoren esplorazioaren urruntasunari dagokionez: Sierra Leona, Kamerun edo Gabon. Azaldutako Kamerun mendiak (4.040 metroko sumendi batek), Hannoren deskribapenarekin antz handiagoa du, Gineako 890 metroko Kakulima mendia baino.

Warmingtonek Kakulima mendia hobesten du, Kamerun mendia urrunegia dagoelako.
Warmingtonek iradokitzen du bidaiaz xehetasun falta, bat datorrela kartagotarrek Atlantikoko merkataritzaren kontrol esklusiboari eusteko erabakiekin.

Raymond Mauny historialariak, 1955ean ''La navigation sur les côtes du Sahara pendant l'antiquité* artikuluan, argudiatu zuen antzinako nabigatzaileek (Hannon, Euthymène, Scylax, etab.) Ezin zutela Atlantikoko hegoalderantz Bojador lurmuturra baino urrunago joan. Antzinako geografoek Kanariar uharteak ezagutzen zituztela adierazi zuen, baina hegoalderantz ezer ere ez. Belako karratuko itsasontziek, lema zorrotzik gabe, hegoalderantz nabigatu dezakete, baina urte osoko haizeek eta korronteek Senegaletik Marokora itzultzea eragotziko lukete. Arraun itsasontziek itzulera iparralderantz lor dezakete, baina oso zailtasun handiekin. Mauny-k suposatu zuen Hanno ez zela Drâa baino urrunagora iritsi. Mogador uhartean aurkitutako objektuak Pseudo Eszilaxen periploan deskribatutako espedizioari egozten zizkion eta ohartarazi zuen hegoalderago Mediterraneoko merkataritzaren frogarik ez zela aurkitu oraindik. Egileak amaitzeko kostaldeko uharteei buruzko ikerketa arkeologikoa iradokitzen du, hala nola, Cabo Verden edo île de Hernén (Dakhla ondoan dagoen Dragoi uhartea), Mendebaldeko Sahara inguruan, non antzinako abenturazaleak gelditu eta finkatu zitezkeen.
## Herri kultura 
* Hanno ilargiko kraterrak bere izena du. [23]
* Hanno History Channel dokumentaleko bigarren ataleko gaia izan zen *Mankind: The Story of All of Us*.
* Hanno da Al Stewarten *Hanno the Navigator* abestiaren gaia, *Sparks of Ancient Light* diskotik.
* Hanno Poul Anderson-en zientzia-fikzioko *The Boat of a Million Years* eleberriko pertsonaia nagusia da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* HUSS, Werner (1985):* Geschichte der Karthager*, Munich: C.H. Beck, . (alemanez)
* WARMINGTON, Brian H. (1964): *Carthage*. Harmondsworth: Penguin Books.
* HARDEN, Donald (1971): *The Phoenicians.'' Harmondsworth: Penguin Books.
* Herodoto, itzultzaile: Aubrey de Selincourt, Penguin, Harmondsworth, 1968 (1954)

## Ikus, gainera 
* Kartagoko monarkak
* Beste Hanibal batzuk
* Beste Hannon batzuk
* Kartagotarren hedapena Italian
* Magonidak
* Siziliar gerrak

## Kanpo estekak 
* Himilkon
* Antzinako Libia
* Vatopedi
* Alexander Handiaren anabasia