Martxoko Idusak

[thumb|*[Julio Zesarren heriotza (Camuccini)|Julio Zesarren heriotza* (1806) Vincenzo Camuccini.]]
**Martxoko Idusak** (; Latin berantiarra: ''*)  egutegi erromatarreko 74. eguna zen, martxoaren 15a. Zenbait ospakizun erlijioso izan zituen ezaugarri, eta Erroman urteko zorrak kentzeko azken eguna izaten zen. K.a. 44an, Julio Zesarren erailketa-data gisa nabarmendu zen, Martxoko Idusak inflexio-puntu bihurtuz Antzinako Erromako historian.

## Idusak 
Erromatarrek ez zuten hilabetea lehen egunetik azken egunera arte zenbakitzen. Aldiz, hileko hiru puntu finkotatik zenbatu zituzten: Nonesak (5. edo 7. eguna, Idusaren aurreko bederatzi egun, bera barne), Idusak (13. eguna hilabete gehienetan, baina 15.a martxoan, maiatzean, uztailean eta urrian) eta Kalendak (hurrengo hileko 1. eguna). Hasiera batean, Idusa ilargi beteak zehazten zuen, egutegi erromatarraren ilargi-jatorria islatuz. Egutegi zaharrenean, martxoko idusak urte berriko lehen ilargi betea izango ziren.

### Ospakizun erlijiosoak 
[thumb|Panelek Mamuralia irudikatzen duela uste da, martxoa urte hasieran kokatzen den mosaiko batean (III. mendearen lehen erdia, [El Djem, Tunisia, Afrika Erromatarrean).]]
Hil bakoitzeko Idusak Jupiterri eskaintzen zitzaizkion, erromatarren jainko gorena. Flamen Dialis, Jupiterren apaiz gorena, "Idusaren ardia" () gidatzen zuen prozesioan, Via Sacratik arx-era, eta han sakrifikatzen zuten.

Hileroko sakrifizioaz gain, martxoko Idusak Anna Perennaren Jaia zuen, urteen jainkosa. Hasiera batean, jaialdi horrekin amaitzen ziren urte berriaren ospakizunak. Eguna gogo biziz ospatzen zuen jende arruntak, jaten, edaten eta jai zaratatsuekin. Antzinate berantiarreko iturri batek ere Martxoko Idusetan Mamuralia ospatzen zela dio. Jai horrek, garai bateko kopla-buruko edo greziarren *pharmakos* erritualaren ezaugarriak dituena, animalien larruz jantzitako agure bat jo eta, agian, hirian zehar gidatu behar zen. Erritua urte berriko jaialdi bat izan zitekeen, urte zaharra kanporatzeko ezaugarriekin.

Garai inperialean, Idusen jaialdien Zibele eta Attis ospatzeko "aste santua" hasi zen, Attis jaio eta Frigiako ibaiaren iturrien artean aurkitu zela oroituz. Egunari *Canna intrat* ("kanabera sartu da") zeritzon. Artzainek edo Zibele jainkosak aurkitu zuten, *Magna Mater* izenez ere ezaguna zena ("*Ama Handia*"). Hala ere, gai honi buruzko narrazioak desberdinak dira. Astebete geroago, martxoaren 22an, ** ospakizun ospetsuak ("*Zuhaitza sartu da*") Attisen heriotza pinu baten azpian ospatzen zuen. Apaiz-kolegio batek, *dendrophoroi* ("zuhaitz-eramaileak"), urtero zuhaitz bat moztu, Attisen irudi bat zintzilikatu eta  tenplura eramaten zuten, negar artean. Eguna Erromako egutegi ofizialaren zati gisa formalizatu zen, Klaudioren pean, 54. urtean. Hiru eguneko otoitz aldiaren ostean, Attisen berpizkundearekin amaitzen zen, martxoaren 25ean, hau da, udaberriko ekinozioaren datarekin Juliotar egutegian.

## Zesarren erailketa 
[thumb|[Martxoko Idusen Txanpona|Martxoko Idusen Txanponaren (denarioa) atzealdea, Zesarren hiltzaile Brutusek K.a. 42ko udazkenean sortua, *EID MAR* laburdurarekin (*'' – "martxoko Idusetan"), bi dagaren arteko "pileo" baten azpian.]]
Garai modernoetan, Martxoko Idusak ezagunagoak dira Julio Zesar K.a. 44an hil zuten eguna izan zelako. Zesar sastakaiaz hil zuten senatuaren bilera batean. 60 konspiratzailek parte hartu zuten, Bruto eta Kasio buru zirela. Plutarko autorearen arabera, igarle batek ohartarazi zion Zesarri kaltea Martxoko Idusetan iritsiko zitzaiola. Hil egin zuten Ponpeioren antzokirako bidean, Zesarrek bromaz erantzun zuen: "Beno, Martxoko Idusak badatoz". Horrek esan nahi zuen ez zela bete profezia, eta igarleak erantzun zion: "Bai, etorri dira, baina ez dira joan". Suetonio biografo erromatarrak Spurinna izeneko aruspize gisa identifikatzen du "igarlea".

Zesarren heriotza Erromako Errepublikaren krisiaren amaiera ekitaldia izan zen, eta gerra zibila piztu zuen, haren oinordeko Oktavianoaren boterera igoera ekarriko zuena (geroago Augusto izenaz ezaguna zena). Augustoren gobernupean, Ovidiok hilketa sakrilegio gisa irudikatu zuen, Zesar ere Erromako  eta Vestaren apaiza izan baitzen. K.a. 40. urtean Zesarren heriotzaren laugarren urteurrenean, Perugiako setioan garaipena eskuratu ondoren, Oktaviok 300 senatari eta zaldizko exekutatu zituen, guztiak Luzio Antonioren alde borrokatu zirenak, Marko Antonioren anaia. Exekuzioak izan ziren Oktavianok Zesarren erailketa mendekatzeko hartutako bideetako bat. Suetoniok eta Dion Kasio historialariek sakrifikazio erlijiosotzat jo zuten ekintza, eta adierazi zuten Martxoko Idusetan ere gertatu zela Julio Zesar deifikatuaren aldare berrian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak