Timberlake Wertenbaker

**Timberlake Wertenbaker,** edo **"Tim" Wertenbaker,**  (New York, 1951ko otsailaren 19a) antzerkigile britainiarra da, gidoigilea eta itzultzailea. Antzezlanak idatzi ditu Court Theatre-rako (New Chelsea Theatre, eta  Belgravia Theatre ere deitua), Royal Shakespeare Company-rako eta beste hainbatentzat. "Laurogeiko eta laurogeita hamarreko hamarkadetako antzerki politikoaren dekanoa" gisa deskribatu dute *The Washington Post* egunkarian.

Migrazio-abentura baten kronika den *Miñan* liburua itzuli *z*uen 2019an bertan (*Little brother. An odyssey to Europe)*, 2019an idatzi zuten Ibrahima Balde Konakrytarrak (Ginea) eta Amets Arzallus lapurtarrak. Ibrahima Balderen beraren bizitzaren kronika da nobela, hark ahoz eta Amets Arzallusek letraz idatzia.  Liburuak Zilarrezko Euskadi Saria irabazi zuen 2020an. Liburua beste hizkuntza batzuetara ere itzuli da: Gaztelaniara Ander Izagirre idazleak itzuli zuen (*Hermanito*),  Alemanera (Kleiner Bruder. *Die Geschichte meiner Suche)*, katalanera (*Germanet*), italierara (*Fratellino*) eta galizierara (*Miñán*). ''*

*Miñan* liburua oinarritzat hartuta Wertenbakerrek antzerkirako egokitzapen bat idatzi zuen 2024an.  Izen bereko antzezlana muntatu zuen Artedramak, Ander Lipusek, Manex Fuchsek eta Philippe Ducouk zuzendurik. Wertenbaker txikitan luzaro bizi izan zen Ziburun, eta geroago artetan Saran bizi eta euskaldundu zen.]]

## Biografia 
Tim Wertenbaker New Yorken jaio zen, gurasoak Charles Wertenbaker kazetari eta Lael Wertenbaker idazlea izan ziren. Haurtzaroaren zati handi bat Euskal Herriari eskaini zion familiak Ziburu herri arrantzalean. Garai hartan, 1955an, **Tim** lau urteko umea zela,  gurasoek Orson Welles erakarri zuten Euskal Herrira, eta Wellesek "*Around the world with Orson Welles*" miniserieko bi dokumental grabatu zituen Euskal Herrian ("La pilote basque" eta "The Land of the Basques"). Horietako batean elkarrizketa luze bat izan zuten Orson Wellesek eta Lael  Wertenbakerrek, Tim-en ama, Euskal Herriko bizimoduari buruz, euskarari buruz, eta familia hark umeak ingeles kulturatik kanpo hezteko egin zuen aukeraz. 

"Mesfidantzaren" jabe gisa deskribatu zuten "**Tim**" orduko neskatila txiki hura; berak esan du hori, neurri batean, Ziburun hazi izanaren ondorio izan daitekeela: "Umetan esaten zizuten gauza bat zen inoiz ezer ez esatea, politikoki zerbait edo dena delakoa egin zuen norbaiti traizio egiten egon zintezkeelako. Beraz, pribatutasun emozionalaren ideia irakatsi zidaten."

Wertenbaker Shared Experience antzerki-taldean idazle egoiliarra izan zen 1983an, eta Royal Court antzokian 1984tik 1985era. Ingalaterrako English Stage Company elkarteko Kontseilu Exekutiboan egon zen 1992tik 1997ra, eta PENeko Batzorde Exekutiboan 1998tik 2001era. Antzerki-irakaslea izan zen Georgetowneko Unibertsitatean, Washington D.C., 2005-2006 aldirako. Londreseko Freud museoan aritu zen 2011n. New Perspective Theatre Companyko zuzendari artistikoa ere izan zen. Gaur egun, East Angliako Unibertsitateko Dramaturgia Katedra da Wertenbaker. Gainera, Arte Dramatikoaren Errege Akademiako eta Literaturaren Errege Elkarteko kontseiluko aholkulari artistikoa da.

Bere lanaren gai nagusiak norbanakoen ahaleginak dira, bereziki emakumeenak: misioak betetzea, aldaketa bilatzea, mugak haustea eta genero rolak eraikitzea edo desafiatzea. Teknika zentral bat iraganeko bizitza erreal edo imajinarioak ikusaraztea da, batzuetan urrun daudenak, bai beren lekuan, bai denboran. Bada bere lanean errepikatzen den beste gai bat: desplazamendua. Bere lanetan, pertsonaiak, askotan, etxeko familiartekotasunetik aldentzen dira, eta kultura berrietan bizitzera behartuta aurkitzen dira, batzuetan muga nazionalek definituta, beste batzuetan kultura eta klase banaketek definituta. Gai nagusi horretatik hainbat gai sortzen dira, hala nola isolamendua, txirotasuna eta identitate bat sortzeko arazoa, ingurune kultural berri baten barruan. Beren lanean, norbanakoak paperak bere gain hartzen dituela dirudi maiz, identitatea norberak betetzen duen papera balitz bezala. Wertenbakerren lanak erakusten du, halaber, komunikazioa gertatzen dela maiz esperientzia modu desegokian  adierazten duen hizkuntzaren bidez.

1997an Liburutegi Britainiarrak Wertenbakerren artxibategia eskuratu zuen, eskuizkribuz, korrespondentziaz eta bere idatziekin lotutako artikuluz osatua. Wertenbakerrek etxe bat du Londresko iparraldean, eta bertan bizi da bere senarrarekin, John Man idazlearekin.

## *Miñan* liburuko itzulpena eta antzezlana 
Wertenbakerrek ingelesera itzuli du Arzallus eta Balderen Miñan liburua (*Little brother: An Odyssey to Europe'' izenburuarekin). Lipusek eta  Wertenbakerrek elkar ezagutzen dute zenbait urte hauetan, eta antzerki idazle ingelesak Lipusi erran zionean Londresen antzezlana muntatzeko asmoa zuela, euskal antzerkigileari halako bat egin zitzaion lehenik ez euskaraz muntatzea. Azkenean, Wertenbakerrek antzokirik ez zuen erdietsi Londresen. Parada irekirik zeukan, beraz, Artedramak.

## Obrak 
### Antzezlanak 
Wertenbakerrek antzezlanak idatzi ditu Gortearentzat, ESKrentzat eta beste antzerki konpainia batzuentzat:

* This Is No Place for Tallulah Bankhead (1978)

* The Third (1980)
* Second Sentence (1980)
* Case to Answer (1980)
* Breaking Through (1980)
* New Anatomies (1981)
* Inside Out (1982)
* Home Leave (1982)
* Abel’s Sister (1984)
* The Grace of Mary Traverse (1985)
* Our Country's Good (1988)
* The Love of the Nightingale (1989)
* Three Birds Alighting on a Field (1991)
* The Break of Day (1995)
* After Darwin (1998)
* Dianeira (radio, 1999)
* The Ash Girl ("Cinderella"ren egokitzapena, 2000)
* Credible Witness (2001)
* Galileo's Daughter (2004)
* Scenes of Seduction (radio, 2005)
* Divine Intervention (2006)
* Arden City (for the National Theatre Connections program, 2008)
* The Line (2009)
* Our Ajax (Southwark Playhouse, ekoizleak ziren Karl Sydow eta Supporting Wall, 2013)
* The Ant and the Cicada (2014)
* Jefferson's Garden (2015)
* Winter Hill' (Octagon Theatre Bolton, 2017)
* Who Are You? (2021)
* Pity the Monster (Jermyn Street Theatre as part of 15 Heroines) (2020)
* Miñan (2024)

### Itzulpenak eta egokitzapenak 
Her translations and adaptations include several plays by Marivaux (Shared Experience, Radio 3), Sophocles’ Theban Plays (RSC), Euripides’ *Hecuba* (ACT, San Francisco), Eduardo de Filippo, Gabriela Preissová’s *Jenůfa* (Arcola), and Racine (*Phèdre*, *Britannicus*).
[thumb|254x254px|[Miñan liburua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* MARK Lawson, "Timberlake Wertenbaker: ‘You can’t get a straightforward history of America" (Ezin duzu Amerikako historia erraz bat lortu), *The Guardian*, 2015eko otsailaren 7a.
* Whiting Fundazioaren profila eta ekoizpenen historia