Joan Beauchamp Procter

**Joan Beauchamp Procter**  (Londres, 1897ko abuztuaren 5a - ibidem, 1931ko irailaren 20a) britainiar zoologo ospetsua izan zen, eta nazioartean ezaguna herpetologiako bere lanengatik. Londresko Historia Naturalaren Museoan lan egin zuen hasieran, eta gero Londresko Zoologia Elkartean Londresko Zooko narrastien lehen emakume komisario gisa. Bizitza laburra izan zuen, osasun kroniko txar batek baldintzatua. Hala ere, lan taxonomiko garrantzitsua egin zuen, eta ekarpen berritzaile garrantzitsuak egin zituen albaitaritzan eta zoologikoetako erakustaldietan. Zoologiari eta dibulgazioari buruzko artikulu zientifikoak ere idatzi zituen, Komodoko dragoiek gatibutasunean duten portaerari buruzko lehen kontakizun batzuk barne.

## Biografia 
Joan Procter Londresen jaio zen 1897ko abuztuaren 5ean. Joseph Procter burtsako artekariaren eta Elizabeth Procter artistaren alaba zen. Bere aitona William Brockbank arte zalea zen, baita botanikari eta geologo afizionatua ere. Arte eta zientzietako interes familiarrek eragina izan zuten bai Joanengan, bai haren ahizpa Chrystabel Prudence Goldsmith Procterrengan (1894-1982). Familiaren etxeak lorategi handiak zituen, eta horrek erraztu egin zituen ahizpen haur-jarduerak historia naturalean.

Norland Place eskolan zegoela (1904-1908), Joan Procter batez ere anfibioez eta narrastiez interesatu zen. Hamar urte zituenerako, suge eta sugandila batzuk zituen maskotatzat, eta horietako bat Dalmaziako sugandila bat zen (*Podarcis melisellensis*), berarekin noranahi bidaiatzen zuena eta bazkalorduan mahaian esertzen zena. Britainiar narrasti espezie guztiekin ohitu zen. Ume gaixoa zen, baina, 12 urterekin, sei hilabete eman zituen Suitzan dantzaz, lera-jaitsieraz eta botanikaz gozatzen.  Hori izan zen bere bizitza osoan eragin zion hesteetako gaixotasun kronikotik aske samar egon zen une bakarra. 

Narrastiekiko lilurak San Pablo Girls School-en jarraitu zuen, Hammersmith-en (1908tik 1916ra). 16 urte zituenean, krokodilo kume bat erosi zuen maskota gisa, eta eskolara eraman zuen, gelan harridura eraginez. Ikasle "bikaina" zela esaten zen, baina gaixotasunak Cambridgeko Unibertsitatera joateko ideia bertan behera uztera eraman zuen.

## Londresko Historia Naturalaren Museoa 
Joan Procterrek narrastiei buruz egindako ikerketek George Albert Boulengerren arreta erakarri zuten, garai hartan Historia Naturalaren Museoan narrastien eta arrainen kontserbatzaile zena, eta haren interesa sustatu zuen. Eskola utzi zuenean, Boulengerrek bere zuzendaritzapean lan egitera gonbidatu zuen, eta 1916an laguntzaile bihurtu zen, South Kensingtoneko museoan boluntario gisa lan eginez. Boulenger bere aholkulari bihurtu zen, eta horri esker zoologia akademikoan jardun ahal izan zuen, nahiz eta unibertsitate titulurik ez izan. 19 urte zituela, sugegorrien espezie zentral eta hegoamerikar baten aldakuntzei buruzko lehen ponentzia zientifikoa aurkeztu zuen Londresko Zoologia Elkartean (ZSL, ingelesezko sigletan). 1917ko abuztuan Zoologia Elkarteko kide hautatu zuten. 1920an Boulengerrek erretiroa hartu zuenean, bere gain hartu zuen museoko narrastien ardura.

1917 eta 1923 artean, narrastien eta anfibioen anatomiari, sailkapenari eta ohiturei buruzko lan zientifiko batzuk ikertu eta idatzi zituen. Horien artean, Afrikako ekialdeko dortoka baten azterketa nabarmentzen da. *Malacochersus tornieri* izenez ezagutzen da, eta arroka-pitzaduretan ezkutatzeko gai da, oskol malgua duelako. Procterrek korrespondentzia ugari izan zuen mundu osoko zientzialariekin. Londresko Linneana Elkarteko (FLS) kide izendatu zuten, taxonomia-lan horren kalitate handia eskertzeko. Bombayko Historia Naturaleko Elkarteko kide ere izan zen. Joan Procter marrazkilari eta modelista ezaguna ere izan zen. 1923ko hasieran akuario berria garatzeko ardura zuen Londresko zoologikoan. Britainiar Museoan (Natural History) lanean jarraitzen zuen arren, Procterrek hainbat hilabetez lagundu zion, ur-biltegi berrien maketak eraikiz eta bere alderdi artistikoa hondo harritsuekin diseinatuz. Sir Compton Mackenzie ezagutu zuen, zeinak maskor hondar kantitate handiak eman baitzituen Herm uharte anglo-normandiar akuariorako. Geroago, urte horretan, Edward Boulenger akuarioko zuzendari izendatu zuten eta Joan Procter narrastien kontserbatzaile. Chicagoko Karl Patterson Schmidt-i idatzitako korrespondentzian, Procter-ek pozik utzi zuela Historia Naturalaren Museoa esan zion, hango baldintzak emakumeentzat desegokiak zirelako.

### Diseinu lanak Londresko Zooan 
Akuarioan arrakasta izan ondoren, haitzezko lanak diseinatu zituen zooaren kanpoaldeko eremuetarako, Halaber, Monkey Hill-eko (1924–1925) harkaitz-egitura zabalen ereduak egin zituen, egungo Animalien Ospitalea dagoen tokian eraiki zena. Ezarri ziren papioen komunitate handia oso ezaguna izan zen bisitarien artean eta, Joan Procter bizi zen bitartean, Monkey Hill arrakasta handitzat hartu zen. Geroago, papioen dinamika soziala arazotsuegia bihurtu zen konpontzeko; muinoa orduan ahuntzetarako erabili zen, eta laburki rhesus makakoentzat, Bigarren Mundu Gerraren ostean itxi eta eraitsi baino lehen. 

Procterren azken arrakasta Reptile House izan zen, 1926 eta 1927 artean eraikia. Munduan horretarako eraikitako lehen eraikina izan zen eta oraindik ere erabiltzen da. Harri-lanak eta igerilekuak diseinatu zituen narrasti-esparruetarako. John Bull antzerki-artista eszeniko bat arduratu zen agertoki naturalak diseinatzeaz. Sir Edward Guy Dawber arkitektoak italiar formak gehitu bazituen ere, narrastien eraikinaren oinarrizko egitura, plana eta xehetasunak Joan Procterrek egin zituen erabat. Peter Chalmers Mitchell, orduan Zoological Societyko idazkariak, "hasieratik amaierara bere etxea izan zela" adierazi zuen. Procter-en ideia teknologiko berri asko sartu zituen. *Vita-glass* erabiltzen aitzindaria izan zen, D bitaminaren sintesirako narrastiek behar zuten argi ultramore naturala animalietara iristea ahalbidetzen baitzuen. Beste ezaugarri sofistikatu batzuk ere gehitu zituen, hala nola bisitarien noranzko zirkulazioa, itxien berogailu elektriko diferentziala eta akuarioaren argiztapen nagusia, jarraian zooaren beste eraikin batzuetan hartu zirenak. Erabiltzen jarraitzen du, eta neurri handi batean aldatu gabe.

### Animalia arriskutsuen manipulazioa 
thumb|Komodoko dragoia
Joan Procter Komodoko dragoiak, pitoiak eta krokodiloak bezalako narrasti handien ohiko erabileran aditu bihurtu zen. Europara iritsi ziren lehen bi Komodoko dragoiak Londresko Zooko Narrastien Etxean erakutsi zituzten, 1927an inauguratu zenean. Aparteko harremana ezarri zuen animalia horiekin, eta itxian duten portaera harrapari arriskutsu gisa duten irudi herrikoiaren aurkakoa izan daitekeela frogatu zuen. Berak bazekien "*nahi izanez gero hil zezaketela, zalantzarik gabe, edo hozkada izugarri bat eman*", baina arreta on batekin, elikadurarekin eta errutinazko maneiuarekin dragoiak "*etxeko txakurtzat*" hartu ahal izan ziren. Sumbawa izeneko dragoia Joan Procter-en maskota pertsonala bihurtu zen, eta Zooko ibilaldietan laguntzen zion. Bisitariekin etxekotuta ikusten zuten, baita haur txikiekin ere. Argitaratutako artikulu batean, argazki batek Sumbawa erakusten du, narrastiaren buruan ostiko bat ematen dion bi urteko haur batekin batera. 1928an, animalia hau erakutsi zuen Zoologia Elkarteko bilera zientifiko batean, oilaskoarekin, arrautzekin eta uso batekin elikatuz, laztandu eta emeki kolpatzen zuen bitartean.

Zoologia Elkarteko patologoekin estuki lan egin zuen gaixotasunak identifikatzeko eta animalia gaixoen tratamenduan aditu bihurtu zen. Hainbat narrasti gorde zituen bere egongelan, baita suge arriskutsuak ere (beiraz itxitakoak). Prentsa herrikoian, bai Britainia Handian, bai Estatu Batuetan, animalia exotiko eta arriskutsuen arduradun ohi ez den neska gazte interesgarri baten irudia sustatu zen. JA Hammertonen *Wonders of Animal Life* bezalako liburu eta aldizkari zientifikoetan artikuluak idatzi zituen. Bere argitalpenen eta beste zientzialari batzuekiko gutunen bidez, nazioartean herpetologo gisa errekonozitua izan zen, eta 1931ko martxoaren 28an Chicagoko Unibertsitateak ohorezko doktoretza eman zion, zientzietan doktorea (DSC).

## Osasun txarra eta heriotza goiztiarra 
Osasun txarra helduaro osoan jasan zuen, hainbat ebakuntza egin behar izan zizkioten, erabakitasun handia eta umore ona erakutsi zuen, baina arrakasta guztiak etengabeko minaren testuinguruan lortu zituen. 1928an, Peter Chalmers Mitchellek Whipsnade-n garatzen ari ziren parke zoologiko berriaren plangintzan parte hartzera bultzatu zuen, eta hara bidali zuen, Hall Farm-era, bere gaixotasunetik sendatzen ari zen bitartean. Goizero asto edo poni baten gainean ibiltzen zen Hall baserritik Downs ertzeraino. Jarraitzen zuen ibilbidea oraindik ere existitzen da Whipsnade Zoo-n, bere oroimenez "Miss Joan's Ride" bezala izendatua.

Joan Procterrek narrasti handiekin, arriskutsuak izan daitezkeenekin, parte hartzen jarraitu zuen bere azken urteetan. Whipsnade-n ihes egin zuen hartz arre batekin egin zuen topo, eta harrapatu egin zuen eztiarekin erakarriz komun batean itxi aurretik. Bere bizitzaren amaiera aldera,  Londresko zoologikoko esparrua gurpil-aulki elektriko batean bakarrik zeharkatzeko gai zenean, 3 metroko Komodoko dragoi batek laguntzen zion beti. Larriki gaixo zegoen arren, tarteka lanean jarraitu zuen, akuarelaz margotzen eta *Manchester Guardian*-erako artikuluak idazten. Minbiziak jota hil zen Londresen, 1931ko irailaren 20an, 34 urte zituela. Peter Chalmers Mitchellen arabera, bere errautsak Malagako Ingeles Hilerriko hilobi batean utzi zituzten.

## Sariak eta aintzatespenak 
* George Alexanderrek, narrasti-etxearen sarreraren inguruan narrastiak harriz zizelkatu ondoren, Joan Procterren marmolezko busto bat zizelkatu zuen, 1931n Londresko Arte Errege Akademian ikusgai jarri zena. Geroago, Zoological Society-n, brontzezko plaka oroigarri bat jarri zen Londresko Zooko Narrastien Etxearen sarreran.
* 2014ko Emakumearen Nazioarteko Egunean, Londresko Zoologia Elkarteak Joan Procterren arrakastak ospatu zituen, bere irudi bat eta Komodoko dragoietako batena bere webgunean argitaratuz.
* Bi narrasti espezie izendatu dira Joan Procterren omenez: suge bat, *Buhoma procterae* (*Buhoma* generoa, lehen *Geodipsas procterae*); eta dortoka bat, *Testudo procterae* (*Kinixys spekii-ren* sinonimoa).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bailes, Howard. 2004. Procter, Joan Beauchamp (1897–1931), Oxford Dictionary of National Biography sarean eskuragarri