Orpazurda

**Orpazurda**, **Akilesen tendoia**, **Akilesen zaina** edo **tendoi kalkaneoa** orpoan dagoen tendoia da, gorputzeko sendoena. 

## Historia 
Hipokratesek ''* izena eman zion, eta ondorengo anatomistek *chorda Hippocratis*.

XVI. mendean, Ambroise Parek tendoi honen etena deskribatu zuen.

Izen honek Akiles heroi greziarrari egiten dio erreferentzia, zeinaren ama Tetisek haurra orpotik helduta Estigia ibaian murgildu zuen, bere gorputza zauriezin bihurtzeko. Orpoa bera, ordea, uretatik kanpo gelditu zen bere puntu zaurgarri bakarra bihurtuz ("Akilesen orpoa"); azkenean, bertan jo zuen azkon pozoitsu batek hil zuelarik. Tendoia berna erdi aldean hasten da, eta muskulu-zuntzak barru aldetik hartzen ditu, bereziki soleo muskuluarenak; jaitsi ahala estutuz doa, harik eta orpo hezurraren tuberositate kalkaneoarekin lotu. Azken puntu honetan tendoiaren zuntzen norabidea irekitzen da, beraz horrenbestez Akilesen tendoiaren gunerik estuena 4 bat zm orpoaren gainean dago.

Tendoia fasziaz eta azalez estalia dago, eta inguruko ehunen artean erraz nabari daiteke. Haren zuntzek norabide espiralean 90º inguru desbideratzen direnez, gastroknemioaren fibrek kanpo alderantz egiten dute, eta soleoarenak barne alderantz.

Orpazurda gorputzeko tendoirik sendoena da: gorputzaren pisua bider 3,9 jasan ohi du oinez ibiltzean, eta bider 7,7 korrikan.

Tendoiak odoleztatze ahula du; odol gehiena *tibialis posterior* arteriaren adar batetik jasotzen du, eta zerbait gehiago inguruko muskuluetara datozen zenbait arterietako adarretatik. zutik dagoen pertsona bati, "aurrerantz erortzeko sentsazioa" sortzen diote, erantzun bezala gorputza atzerantz eramango duelarik. Hau bernako muskuluen ardatz neuromuskularrengatik da: hauek estimulatzean, garunak gorputza aurrera erortzen ari dela ulertzen baitu.

## Patologia 
thumb|Orpazurdaren ariketa terapeutikoa.
Orpazurdaren arazoen klasifikazioa kokapenaren arabera, edo fisiopatologiaren arabera egin daiteke.

### Fisiopatologiaren arabera 
#### Tendinopatia 
Orpazurdaren tendinitisean, inflamazioa da arazo nagusia. Tendinosian, berriz, tendoiaren gogortasuna edo malgutasun falta.

Tendinopatiak gehiegizko erabilpenarekin lotuta egoten dira; baina badira agertzeko beste zenbait faktore ere: kolpeak, sedentarismoa, takoidun zapatak, artritis reumatoidea, eta zenbait botika hartzea (fluorokinolona edo esteroideak).

Tendinopatien sintoma mingarriak batez ere aktibitatean agertzen dira, tendoia kargan jartzean alegia.  Pixkanaka agertzen da, eta ohiko sintomak min zorrotza eta hantura izaten dira; mugimendurako gogortasuna ere igar daiteke. Mina, batez ere, ariketarekin hastean igartzen da.

Tratamendurako erabiltzen diren ohiko teknikak farmakologia eta fisioterapiarekin lotuak daude: atsedena, ariketa terapeutikoa, crioterapia eta farmako antiinflamatorioak. Podologian, plantillak edo takoiaren altzak erabil daitezke. Sei bat hiletan hobekuntzarik lortu ezean, kirurgia ere kontuan hartu behar da.

#### Endekapena 
Orpazurdaren endekapen edo dejenerazioan, erresonantzia magnetikoak zein ekografiak tendoiaren loditze bat erakuts dezakete; baita haren inguruko ehunen handitzea (fasziak, burtsak, adipozitoak), tendoiaren barneko odol-fluxuaren aldaketak, zuntzen desantolaketa edo etenak. Halere, aurkikuntza hauek beti klinikarekin alderatu behar dira, positibo faltsuak ekiditeko.

Zahartzaroan errazago ager daitezke, baita arazo artritikoekin ere, hala nola hezueria edo espondiloartritisa. Gainera, orpazurdaren endekapena bernako muskuluen zuntzen etena izateko arrisku faktorea da.

#### Etena 
Akilesen tendoia etetea, askotan, oinaren bat-bateko kontrakzio indartsuaren ondoren izaten da. Zuzeneko traumatismoak edo luzaroan izandako tendinopatia edo endekapenek ere eragina izan dezakete. Baita farmakoen erabilpenak (fluorokinolonak, kortikosteroideak), ariketen intentsitate aldaketa handiek, artritis reumatoideak eta hezueriak ere.

Orpo aldeko bat-bateko mina sentitzen da, askotan krakada soinuarekin batera, eta oinez ibiltzeko ezintasuna izaten da. Irudi probetan zuntzen etena ondo nabari daiteke.

Orpazurdaren etenak urtero 1/10.000 pertsona ingurutan gertatzen dira, gizonezkoak gehienetan, eta 30-50 urte artekoak.

#### Xantomen pilaketa 
Xantomak tendoian sortzen diren kolesterol pilaketak dira. Akiles tendoian ere gerta daitezke, lipidoen metabolismoaren arazoa (hiperkolesterolemia) duten pazienteetan.

### Kokapenaren arabera 
#### Paratendinopatia 
Arazoa Akilesen tendoia biltzen duen mintza edo faszian dago. Mintz honek orpazurda inguruko egituren igurtziez, narritaduraz eta traumatismoz babesten du.

#### Entesopatia 
thumb|Entesopatia kaltzifikatua.
Tendoiak eta hezurrak bat egiten duen lekuan gertatzen da. Gehiegizko erabilpenak (korrikalariak, saltariak) eragin dezake. Gune honetan kaltzio pilaketa sor daiteke, mikrofraktura / sendatze prozesuen eraginez; egoera konpontzen ez bada, honek hezurraren hazkunde makroskopikoa eragin dezake (Haglunden deformitatea, zapatak janztea oztopa dezakeena).

#### Tendoiaren erdigunea 
Akilesen tendoiak orpo hezurrarekin bat egiten duen lekua baino 2-7 zm gorago gertatzen da.

## Primateen arteko konparazioa 
Akilesen tendoia luzea da *Hylobatidae'' familiako espezieengan eta gizakiongan, baina laburra beste hominidoengan. Jauzika, oinez edo lasterka aritzean, energia elastikoa biltzeko aukera ematen du. Ikerketek diotenez, energia biltzeko ahalmen horrek korrika abiadura maximoa %&nbsp;80 baino gehiago handitzen du, eta lasterka egitearen energia kostua %&nbsp;75a baino gehiago murrizten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak