Kirolaren Arbitraje Auzitegia

[thumb|250px|Kirolaren Arbitraje Auzitegiaren (TAS) egoitza nagusia, Château de Béthusy eraikinean, [Lausanan (Suitza).]]
**Kirolaren Arbitraje Auzitegia** (KAA) (nazioartean TAS bezala ere ezaguna, frantsesez duen *Tribunal arbitral du sport* izenaren siglengatik, edo ingelesez *Court of Arbitration for Sport*, CAS) kirolarekin zerikusia duten auziak, gatazkak eta zigorrak epaitzen dituen nazioarteko erakunde juridiko goren edo auzitegi independente bat da. Bere egoitza nagusia Suitzako Lausana hirian dago. Erakundeak beste bi egoitza iraunkor eta deszentralizatu ere baditu munduan zehar, bata New York hirian (Ameriketako Estatu Batuak) eta bestea Sydneyn (Australia).

Nazioarteko kirol erakunde nagusiek, hala nola Nazioarteko Olinpiar Batzordeak (NOB), Munduko Dopinaren Aurkako Agentziak (WADA-AMA) eta nazioarteko kirol federazio ia guztiek (adibidez, FIFA, FIBA, World Athletics edo UEFA), TAS erakundea onartzen dute beren araudietan kirol-gatazkak ebazteko azken instantzia juridiko gisa. Bere erabakiak lotesleak dira nazioarteko kirolari, klub eta federazio guztientzat, eta mundu mailako kirol-zuzenbidearen (sarritan *Lex Sportiva* deitua) sortzaile eta bermatzaile nagusia da nazioarteko komunitatean.

## Historia eta sorrera 
thumb|250px|ezkerrera|Nazioarteko mugimendu olinpikoaren bandera. Olinpiar Batzordeak sortu zuen TAS erakundea 1984an kirol-gatazkak konpontzeko.
Kirolaren Arbitraje Auzitegiaren historia estuki lotuta dago kirol profesionalaren garapenarekin, profesionalizazioarekin eta azken hamarkadetako komertzializazio izugarriarekin. Milaka milioi euro mugitzen dituen industria bihurtu zenean, epaitegi tradizionalek ezin zioten erritmoari eutsi.

1980ko hamarkadaren hasieran, kirola gero eta negozio global handiagoa bihurtzen hasi zen, eta horrekin batera, babesleen kontratuak, dopin kasuak, telebista eskubideen inguruko liskarrak eta nazioarteko fitxaketak ugaritu egin ziren nabarmen. Epaitegi zibil arruntak motelegiak ziren kasu horiek konpontzeko, batzuetan urteak ematen baitzituzten epai bat emateko, kirolari baten karrera osoa amaituz bitartean.

Testuinguru horretan, 1984. urtean erakundea ofizialki sortu zuen Juan Antonio Samaranchek, Nazioarteko Olinpiar Batzordearen orduko presidenteak. Samaranchen helburua argia zen: 1984ko Los Angelesko Udako Olinpiar Jokoetako eta oro har kirol munduko auziak epaitzeko erakunde espezializatu, azkar eta malgu bat sortzea. Hasierako egitura oso xumea zen eta Olinpiar Batzordearen estatutuetan oinarritzen zen soilik.

### Gundel kasua eta independentziaren beharra 
Hasierako urteetan, TAS erakundea Nazioarteko Olinpiar Batzordearen menpe zegoen neurri oso handi batean. NOBek finantzatzen zuen bere aurrekontu ia osoa, bere bulegoak partekatzen zituen Lausanan eta bere estatutuak edo epaileak aldatzeko zuzeneko boterea zuen. Menpekotasun horrek izugarrizko krisi juridikoa eragin zuen 1993. urtean, Elmar Gundel zaldizko alemaniarraren kasu sonatuarekin. 

Gundel zaldizkoa gogor zigortu zuen Nazioarteko Zaldiketa Federazioak bere zaldia lehiaketa batean dopatzeagatik. TASek zigorra berretsi ondoren, Gundelek Suitzako Auzitegi Federalera jo zuen helegitea jarriz. Bere argudio nagusia zera zen: TAS ez zela auzitegi inpartzial eta independente bat, baizik eta Olinpiar Batzordearen eta kirol federazioen txotxongilo huts bat, eta horregatik bidezko epaiketa izateko bere eskubidea urratu zela. Suitzako Auzitegi Federalak, "Gundel kasua" izeneko epai mugarrian, ebatzi zuen TAS benetako auzitegi bat zela eta bere laudoak baliozkoak zirela nazioarteko legedian; hala ere, ohartarazpen gogor bat eman zuen: NOBekiko lotura estuegia zela eta, etorkizunean erakundearen inpartzialtasuna arriskuan egon zitekeela laudo batzuetan.

### 1994ko Parisko Akordioa eta ICASen sorrera 
Suitzako epaileen abisuari erantzunez, TASen egitura goitik behera eraldatu zen betirako. 1994ko ekainaren 22an "Parisko Akordioa" sinatu zen munduko kirol erakunde nagusien artean (NOB, udako eta neguko federazio internazionalak, eta olinpiar komite nazionalen ordezkariak). Akordio horren emaitza nagusia Kirol Arbitrajearen Nazioarteko Kontseilua (ICAS, ingelesezko siglengatik) sortzea izan zen. 

ICAS erakunde goren independente bat da, hogei kide edo epailez osatua, eta bere funtzio bakarra TASen finantzaketa bermatzea, administrazioa kudeatzea eta arbitroen zerrenda izendatzea da inongo kanpo interferentziarik gabe. Erreforma honi esker, TASek NOBekiko zuen menpekotasun organiko eta finantzarioa behin betiko hautsi zuen, benetako auzitegi neutral baten estatusa eta sinesgarritasuna lortuz. Urte berean, TASen funtzionamendurako Kode berria onartu zen Lausanan.

## Egitura eta Funtzionamendua 
thumb|250px|Kirolaren Arbitraje Auzitegiaren (TAS/CAS) logotipo ofiziala, euren laudo eta dokumentu juridiko guztietan agertzen dena.
Kirolaren Arbitraje Auzitegiak egitura oso espezializatua du gatazka mota ezberdinei aurre egiteko eta munduko zuzenbide ezberdinak bateratzeko. Epaileei "arbitro" deitzen zaie, eta ICASek onartutako mundu osoko laurehun bat adituk (abokatu, zuzenbideko irakasle eta epaile ohiak) osatzen duten zerrenda itxi batetik aukeratzen dira. Araudi orokorraren arabera, TASek hiru dibisio nagusi ditu:

Arbitraje Arruntaren Dibisioa: Dibisio honetara jotzeko, aldeek aldez aurretik sinatutako kontratu batean adostuta eduki behar dute gatazkarik egonez gero TASera joko dutela (arbitraje klausula). Dibisio honek gatazka komertzialak edo kontratuzkoak ebazten ditu nagusiki. Adibidez, kirol marken eta atleten arteko babesle kontratuen hausturak, nazioarteko telebista eskubideen banaketak, edota futbol taldeen arteko jokalarien fitxaketen inguruko milioika euroko ordainketa-arazoak (esaterako, FIFAko transferentzia arauak urratzen direnean).

Apelazio Arbitrajearen Dibisioa: Hau da TASen dibisiorik ezagunena eta lan handiena duena hedabideetan agertzen dena. Kirol erakundeek, batzorde nazionalek edo federazioek (FIFA, UCI, FIBA, etab.) hartutako diziplina-erabakien aurkako azken helegiteak epaitzen ditu zigor baten ondoren. Adibidez, jokalari bati zelaitik kanporatzeagatik edo jarrera anti-esportiboagatik ezarritako zigor bat neurrigabea dela uste denean, edo futbol talde bat diru-arazoengatik Europako txapelketetatik kanporatzen dutenean, TASera jo dezakete azken instantzia gisa apelatzeko eskubidea bilatuz.

Dopinaren aurkako Dibisioa (ADD): Munduko Dopinaren Aurkako Agentziaren (WADA) arauak zorrozteko helburuarekin, 2016ko Rio de Janeiroko Olinpiar Jokoetan lehen aldiz probatu zen arrakastaz dibisio hau, eta 2019an dibisio iraunkor gisa ezarri zen formalki erakundean. Dopin kasuekin lotutako auziak ebazteko berariazko atala da, zientzialari eta medikuntzako lege adituekin osatua. Askotan, WADA erakundeak berak kirolarien edo federazio nazionalen aurka jotzen du dibisio honetan, uste duenean herrialde batek ezarritako zigorra txikiegia izan dela eta zigorrak gogortzea eskatzeko.

### Ad hoc auzitegiak (Olinpiar Jokoak eta Txapelketa Handiak) 
Horrez gain, nazioarteko kirol-ekitaldi handienetan (hala nola, Udako zein Neguko Olinpiar Jokoetan, Munduko Futbol Txapelketan, Eurokopan edo Commonwealth Jokoetan), TASek Ad hoc auzitegiak edo auzitegi bereziak ezartzen ditu ekitaldiaren egoitza den hirian bertan hotel batean kokatuz. 

Auzitegi horien helburua prozedura ultramotzak bermatzea da, lehiaketen erritmoa ez oztopatzeko. Arbitroak prest egoten dira hogeita lau orduz (txandaka lan eginez), eta lehiaketak irauten duen bitartean sortzen diren premiazko gatazkak (esaterako, epaile baten erabaki oker baten aurkako kexa formala, domina baten banaketa polemikoa edo azken orduko dopin positibo bat) hogeita lau orduko epean ebatzi behar dituzte salbuespenik gabe. Auzitegi azkar hauek ezinbestekoak dira Olinpiar Jokoen garapen normalerako, atletek berehala jakin behar baitute lehiatu daitezkeen ala ez.

## Prozedura eta Araudia 
TASen prozedurak oso zehatzak dira eta Suitzako Arbitraje Legearen mende daude formalki. Auzi bat aurkezteko epea (apelazio dibisioan) normalean hogei eta bat egunekoa (21 egun) izaten da federazioaren edo erakundearen lehen erabakia ofizialki jakinarazten denetik. 

Hizkuntzei dagokienez, TASen lan-hizkuntza ofizialak ingelesa, frantsesa eta azken urteotan espainiera dira. Auzia irekitzen denean, hiru arbitroz osatutako panel bat eratzen da kasu gehienetan (nahiz eta kasu txikietan edo diru gutxi jokoan dagoenean arbitro bakarra izan daitekeen). Arbitroen hautaketa prozesua oso orekatua da eta konfiantza bermatzera bideratuta dago: apelatzaileak (kexatzen denak) arbitro bat aukeratzen du zerrenda ofizialetik, demandatuak (kexa jasotzen duen erakundeak) beste bat aukeratzen du, eta bi arbitro horiek (edo adostasunik ezean ICASek) hirugarren bat aukeratzen dute, paneleko presidente gisa arituko dena eta epaiketa zuzenduko duena.

Prozedura amaitzean, panelak laudo (arbitraje-epai) bat ematen du, beti idatzizkoa eta juridikoki arrazoitua. Kirolarientzat apelazio prozedura asko doakoak izaten dira (batez ere dopinaren edo nazioarteko zigorren ingurukoak badira), TASek berak bere gain hartzen baititu kostu operatiboak; hala ere, diru kopuru handiak mugitzen diren gatazka komertzialetan (kluben artekoetan edo telebista kateen kontratuetan), kostuak oso altuak izan daitezke eta galtzaileak milaka euro ordaindu behar ditzake prozedura-gastuetan.

## Jurisdikzioa eta Suitzako Auzitegi Federala 
thumb|250px|ezkerrera|Suitzako Auzitegi Federala, Lausanan kokatua. Hauxe da TASen erabaki bat bertan behera uzteko edo ezeztatzeko eskumena duen munduko auzitegi bakarra.
Auzitegi honen erabakiak lotesleak eta behin betikoak dira kasuan inplikatutako kirolari, babesle eta erakundeentzat. Kirol erakundeek erabaki hauek berehala bete behar dituzte araudien arabera, eta ez badute egiten, nazioarteko lehiaketetatik kanporatuak izateko arriskua dute.

Hala ere, TASen laudo baten aurka beti geratzen da azken ate juridiko zibil bat irekita: Suitzako Auzitegi Federalean (Tribunal Fédéral Suisse) helegitea aurkeztea. Zergatik Suitzan? TASen egoitza Lausanan dagoenez, Suitzako zuzenbidearen eta arbitraje legeen menpe dagoelako. Baina kontuan izan behar da Suitzako Auzitegi Federalak ez duela kasuaren mamia edo kirol-gertaera bera berrikusten (ez da laugarren instantzia bat bezalakoa, ez du aztertuko falta bat txartel gorria den ala ez). Helegitea soilik kasu oso zehatz eta espezifikoetan onartzen da eta oso gutxitan (kasuen ehuneko batean baino gutxiagotan) bertan behera uzten da laudo bat:
* Epaian prozedura-akats larri eta argiak egon direnean (adibidez, kirolariari entzunaldia izateko edo frogak aurkezteko eskubidea urratu bazaio).
* Arbitroen inpartzialtasun edo neutraltasun eza garbi frogatzen bada interes gatazkengatik.
* TASek emandako laudoa Suitzako ordena publikoaren aurka doanean funtsean (esaterako, giza eskubideen aurka).

### Pechstein kasua eta Giza Eskubideak 
Erakundearen inpartzialtasuna eta prozedurak auzitan jarri zituen historiako kasurik ezagunenetako bat Claudia Pechstein abiadura-patinatzaile alemaniarrarena izan zen. Pechstein dopinagatik zigortu zuten 2009an odol-profil irregular batengatik, eta TASek zigorra mantendu zuen ahozko entzunaldi itxi eta pribatu baten ondoren. 

Pechsteinek, bere errugabetasuna defendatuz eta anomalia mediku bat zela argudiatuz, Suitzako Auzitegi Federalera jo zuen lehenik, eta ondoren Giza Eskubideen Europako Auzitegiara (Estrasburgoko Auzitegira). Estrasburgok 2018an ebatzi zuen TAS benetako auzitegi independentea zela, baina akats larri bat nabarmendu zuen: kasu mediatikoetan eta diziplina-kasuetan ahozko entzunaldiek publikoak izan beharko luketela akusatuak hala eskatzen badu, bidezko epaiketa gardena izateko eskubidea bermatzeko (Giza Eskubideen Europako Hitzarmenaren 6.1 artikuluari jarraiki). Epaiketa horren ondorioz, TASek bere araudia aldatu zuen entzunaldi publikoak ahalbidetzeko lehen aldiz bere historian.

## Historiako kasu ospetsu eta mugarriak 
Azken hamarkadetan, Kirolaren Arbitraje Auzitegiak erabaki historikoak hartu ditu, kirolaren panorama globala erabat baldintzatu dutenak eta batzuetan eztabaida sozial handiak sortu dituztenak:

* Errusiako estatu-dopina (2020): 2014ko Sotxiko Neguko Olinpiar Jokoetan hasitako dopin sistema masiboa eta estatuak berak (inteligentzia zerbitzuekin batera) babestua frogatu ondoren, WADAk Errusia nazioarteko kiroletik lau urtez kanporatzea erabaki zuen. Errusiak TASera jo zuen, eta honek 2020ko abenduan ebatzi zuen Errusia herrialde gisa bi urtez kanporatuta egongo zela lehiaketa handietatik (tartean Tokioko Jokoak eta 2022ko Munduko Futbol Txapelketa), Errusiako bandera, izena eta ereserkia erabat debekatuz kirol-esparruan.
* FIFAko ustelkeria (Blatter eta Platini): 2015ean, FIFAk bere presidente zen Sepp Blatter eta UEFAko presidente Michel Platini zortzi urtez zigortu zituen etika arauak hausteagatik, ustelkeria eta ordainketa bidegabeengatik. Biek TASera jo zuten euren errugabetasuna defendatuz; auzitegiak helegiteak partzialki onartu zituen zigorraren iraupenari dagokionez, baina erruduntasuna mantendu zuen (zigorrak sei eta lau urtera murriztuta, hurrenez hurren), haien ibilbide politikoak betirako amaituz futbolaren munduan.
* Alberto Contador txirrindularia (2012): Txirrindulari espainiarrak Klenbuterol substantziarekin positibo eman zuen 2010eko Frantziako Tourrean, lehiaketa hori irabazi ondoren. Contadorrek argudiatu zuen haragi kutsatua jateagatik izan zela (solomillo bat jan zuelako). 2012an, helegite luze eta zientifiko baten ondoren, TASek erruduntzat jo zuen, 2010eko Tourreko eta 2011ko Giroko garaipenak kenduz eta bi urteko zigorra ezarriz, haragi kutsatuaren teoria zientifikoki sinesgarria ez zela iritzita nazioarteko adituen testigantzak entzun ostean.
* Manchester City-ren askapena (2020): UEFAk Manchester City futbol talde boteretsua bi urtez Txapeldunen Ligatik kanporatu zuen Finantza Joko Garbia (Financial Fair Play) larriki urratzeagatik eta babesleen diru-sarrerak puzteagatik. Talde ingelesak berehala apelatu zuen, eta TASek zigor nagusia atzera bota zuen 2020an, argudiatuz delitu gehienak preskribatuta (iraungita) zeudela denboragatik edo ez zirela behar bezala frogatu formalki, soilik isun ekonomiko txiki bat ezarriz taldeari. Epaia izugarri polemikoa izan zen Europako futbolaren munduan.
* Caster Semenya eta hiperandrogenismoa: Afrikako hegoaldeko atleta olinpiko honen kasua oso polemikoa eta giza-eskubideekin lotua izan zen. Atletismo Federazioak (IAAF) testosterona maila altua (hiperandrogenismoa) modu naturalean zuten emakumezko atletei medikamentuak hartzea inposatu zien lehiatu ahal izateko, bestela abantaila bidegabea zutela iritzita. Semenyak TASen apelatu zuen arrazoi medikuak emanez, baina auzitegiak, giza eskubideen talka argia zegoela onartu arren bere laudoan, ebatzi zuen arau hori "beharrezkoa, zentzuzkoa eta proportzionala" zela emakumezkoen kategorian lehia bidezkoa mantentzeko kirol profesionalaren mesedetan.
* Kamila Valieva patinatzailea (2024): 2022ko Pekingo Neguko Jokoetan, Kamila Valieva patinatzaile errusiar gazteak (orduan 15 urte besterik ez zituenak) positibo eman zuen dopin proba batean trimetazidina izeneko bihotzeko botika batekin. 2024ko urtarrilean, prozesu luze baten ostean eta mundu osoaren begiradapean, TASek erabaki gogorra hartu zuen: lau urteko zigorra ezarri zion eta 2021eko abendutik aurrerako emaitza guztiak baliogabetu zizkion, adingabea izan arren. Erabaki horren ondorioz, Errusia olinpiar dominarik gabe utzi zuen taldekako patinaje lehian.

## Ikus, gainera 
* Nazioarteko Olinpiar Batzordea
* Munduko Dopinaren Aurkako Agentzia
* Olinpiar Jokoak
* Dopin
* Kirol-zuzenbide
* Suitzako Auzitegi Federala

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   TAS-CAS Erakundearen webgune ofiziala eta laudoen datu-basea
*  Munduko Dopinaren Aurkako Agentzia (WADA-AMA)
*  Nazioarteko Olinpiar Batzordearen (NOB) webgunea