open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Natalia Xalikova

**Natalia Petrovna Xalikova** (; Mosku, 1815eko otsailaren 14agreg./otsailaren 2ajul. – *ibidem*, 1878ko uztailaren 22agreg./uztailaren 10ajul.) errusiar idazle eta kazetaria izan zen, ***Je. Narskaia*** eta ***Je. Gorskaia*** izengoitiak erabili zituena. Errusiako Inperioko lehen emakume kazetaria izan zen.

## Bizitza 
Piotr Xalikov idazle eta argitaratzailearen eta Aleksandra Leisnauren alaba zaharrena. Aitaren aldetik arbaso georgiarrak zituen, eta amaren aldetik alemaniarrak. 1870eko hamarkadan, Fiodor Dostoievskiri gutunak idazten zizkion, eta haien korrespondentziatik hiru gutunek iraun dute gaur arte.

## Lanak 

;Fikziozko lanak
* *Pervoie znakomstvo so svetom* (1855)
* *Jelena* (1855)
* *Vsio k lutxxemu* (1855)
* *Semeinyie stseny* (1856)
* *Svobodny vybor* (1856)
* *Dve sestry* (1858)
* *Kraineie sredstvo* (1860)
* *Iz ognia da v polymia* (1865)
* *Semeistvo Bulatovykh* (1873)
* *Iz-za kuska khleba* (1876)
;Kazetaritza lanak
* *Korrespondentsia iz Pragi* (1870)
* *Putevyie zametki. 10go (22go) noiabria* (1872)
* *Iz Xandau* (1872)
* *Iz Pragi* (1872)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ewa Felińska

**Ewa Felińska**, jaiotzez **Wendorff**, (Uznoha, 1793ko abenduaren 26a – Wojutyn, 1859ko abenduaren 20a) poloniar idazlea izan zen, batez ere bere eleberriengatik eta *Encyklopedia Powszechnara*ri egindako ekarpenengatik ezaguna. San Sigismundo Felix Felińskiren ama zen.

## Bizitza 
Ewa Wendorff 1793ko abenduaren 26an jaio zen Poloniako ekialdean (gaur egungo Bielorrusian). Erdi-mailako klaseko familia batetik zetorren. Errusiako Inperioan jaio bazen ere, kulturalki poloniarra zen. 18 urte zituela, Gerard Felińskirekin ezkondu zen Paulina alabarekin eta haren senarrarekin, Adam Szemesz margolariarekin. Paulina erditzean hil baitzen, Felińskak biloba hezi zuen eta 1844an berarekin itzuli zen Voliniara.

Harrezkero literaturari eskaini zion bere burua. 1846an erbestearen inguruko oroitzapenak argitaratu zituen *Atnenaeum* aldizkarian. Han Mendebaldeko Siberiako naturaz, Vauli Piettominak gidatutako khanti eta nenetsen altxamenduaz eta bertako herrien bizitzaz eta folkloreaz kontatu zuen, baita *Encyklopedia Powszechnara*rako hainbat artikulu ere. 1859an hil zen.

## Lanak 
* *Hersylia* (1849)
* *Wspomnienia z podróży do Syberii, pobytu w Berezowie i w Saratowie* (1852)
* *Pan deputat* (1852)
* *Siostrzenica i ciotka* (1853)
* *Pamiętniki z życia* (1856)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Menéndez

**Antonio Menéndez González**, (Cangas del Narcea, Asturias, 1946ko abuztuaren 18a) espainiar txirrindulari ohia da, profesionala 1970etik 1979ra. 

José Manuel Fuenteren taldekide eta laguntzaile leiala izan zen. Italiako Giroan eta Espainiako Vueltan etapa bana irabazi zuen.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Nemesio Jiménez

**Nemesio Jiménez Garrido**, (Toledo, 1946ko otsailaren 10a) espainiar txirrindulari ohia da, profesionala 1969tik 1975era.

Profesionala izan baino lehen, 1968ko Mexikoko Joko Olinpikoetan parte hartu zuen taldekako erlojupeko proban, non 12. postuan sailkatu zen.
1969ko Espainiako Vueltan etapa garaipen bat lortu zuen.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Salt Lake Cityko tenplua

**Salt Lake Cityko tenplua** Azken Egunetako Santuen Jesu Kristoren Elizak eraiki eta kudeatutako tenpluetako bat da, eliza horrek eraikitako seigarrena eta Azken Egunetako Santuen Mugimenduko ospetsuenetako bat dena. Estatu Batuetako Utah estatuko hiriburu Salt Lake Cityren erdian dago. Salt Lakeko tenplua Nauvootik mormoi aitzindariak atera zirenetik indarrean izan den laugarren tenplua da. Wilford Woodruff elizako orduko presidenteak agindutako tenplu bakarra da, baita Brigham Youngen ondorengo mugimendu errestaurazionistaren tenplu handiena ere.

Tenplurako sarrera bat baino gehiago egon arren, sarrera nagusia alboko eraikinetik dago. Elizako agintari nagusiak bakarrik sartzen dira tenpluko zuzeneko sarreretatik. Bi bataio-pila dituen lehen tenplua da, 2020. urteko zaharberritzetatik hasita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nobela erromantiko

[thumb|Generoan aitzindaria zen [Jane Austenen *Sense and sensibility* eleberriaren XIX. mendeko ilustrazioa.]]
**Nobela erromantikoa**, **nobela arrosa** ere deitua, bi pertsonen arteko harremana eta maitasun erromantikoa ardatz nagusi dituen generoko fikziozko nobela da. Normalean, amaiera emozional gogobetegarria eta baikorra du. Genero hau garatzen lagundu duten egileak Maria Edgeworth, Samuel Richardson, Jane Austen eta Charlotte Brontë dira.

Eleberri erromantikoek hainbat azpigenero biltzen dituzte, hala nola fantasia, erromantze garaikidea, historikoa, fikzio paranormala eta zientzia-fikzioa. Emakumeak izan dira tradizioz nobela erromantikoen irakurle nagusiak, baina Romance Writers of America erakundearen arabera, gizonen % 16k eleberriak irakurtzen dituzte.

## Ezaugarriak 
Romance Writers of Americak genero horretakotzat hartzeko eleberrien bi arau nagusiak definitzen ditu:
# Istorioa bi pertsonen artean sortzen den harreman eta maitasun erromantikoan zentratu behar da. Lehen aipatutako elkarte estatubatuarraren ustez, gaur egun ez da soilik maitasun erromantiko heterosexualean zentratu behar, baizik eta, definitzen dutenez, trama nagusia maitemintzen diren eta haien harremanak funtziona dezan ahalegintzen diren bi pertsonari buruzkoa da. Liburuko gatazka maitasun istorioan zentratzen da. Liburuko klimaxak amodiozko istorioa argitzen du. Beste azpitrama batzuk ere egon daitezke, baina maitasun-istorioak gai nagusia izaten jarraitu behar du.
# Istorioaren amaiera positiboa izan behar da, irakurleari protagonisten arteko maitasunak eta haien arteko harremanak iraun egingo dutela gainerako bizitzetan esanez. Erakundearen arabera, "amaiera emozionalki ona eta baikorra" izan behar da. Nobela arrosak irakurlea ondo sentitzeko moduan amaitzen dira. Jaiotzetiko justizia emozionalaren ideian oinarritzen dira, jende ona azkenean saritua eta gaiztoa zigortua izatearen ideia manikeoa dute. Eleberri arrosa batean, maitasunaren eta harremanaren alde borrokatzera arriskatzen diren maitaleak justizia emozionalarekin eta baldintzarik gabeko maitasunarekin saritzen dira azkenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julio San Emeterio

**Julio San Emeterio Abascal**, (Torrelavega, 1930eko martxoaren 31 - San Felices de Buelna, 2010eko apirilaren 28a) txirrindulari espainiarra izan zen, profesionala 1954tik 1965era.

Federico Bahamontesen taldekiderik leialena izateagatik ezaguna zen. Kirol ibilbideko garaipenik nabarmenenak, 1959ko Vueltako etapa bat, Kataluniako Voltako bi etapa eta 1961eko Udaberriko Klasika izan ziren.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
-: Ez zuen parte hartu
x: Ez zen jokatu
KON: Kontrolez kanpo
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Kitselas

**Kitselas**, **Kitsalas** edo '''Gits'ilaasü'* Kanadako ipar-mendebaldean dagoen Columbia Britainiarreko tsimshian nazioaren 14 tribuetako bat da. *Gits'ilaasü'' jatorrizko izenak "arroilako jendea" esan nahi du. Tribua Kitselasen dago, Columbia Britainiarran, Kitselas arroilaren goiko muturrean, Skeena ibaian. Merkatal lokarri handia zen, Terrace hiritik iparraldera. Gitxsan nazioaren lurraldea mugatzen du. 

## Kanpo estekak 
* Kitselas First Nation webgunea
Kanbodiar genozidioa

**Kanbodiar genozidioa** Khmer Gorrien erregimen maoistak burututako genozidioa izan zen. Khmer Gorriak 1975 eta 1979 artean Kanputxea Demokratikoa deiturikoa gobernatu zuen alderdi politikoa izan zen, muturreko ezker erradikalaren ikusmoldeak zituena.

Pol Poten zuzendaritzapean, erregimenak maoismoaren eta estalinismoaren idealetan oinarritutako nekazaritza-eredu sozialista bat sortzea proposatu zuen. Bere politikaren ezaugarri nagusiak hiriguneetako biztanleen derrigorrez landatar bilakatzea, torturak, exekuzio masiboak, bortxazko lan orokortuak eta malnutrizioa izan ziren, herrialdeko biztanleriaren laurden baten bizitza kostatu zutenak. Kopuru zehatzetan, milioi eta erdi eta hiru milioi kanboar artean hil ziren. Genozidioa Vietnamgo inbasioarekin amaitu zen. 20.000 hobi komun baino gehiago aurkitu dituzte, Heriotzaren Zelaiak izenekoetan. Hobi horien aurkikuntza nagusiak 1995 eta 1996 artean egin zituzten. 

Pol Pot eta Khmer Gorriak Txinako Alderdi Komunistak eta Mao Zedongek berak babestu zituzten luzaroan. Uste da Khmer Gorrientzako kanpo-laguntzaren % 90 gutxienez Txinatik etorri zela, eta 1975ean soilik mila milioi estatubatuar dolar jaso zituela interesik gabeko laguntza ekonomiko eta militarrean. Khmerrek Txinako Iraultza Kulturalaren eragina izan zuten, eta "Maha Lout Ploh" ere hasi zen, Txinako Gosete Handian dozenaka milioi hildako eragin zituen "Aurrerako Jauzi Handia" kopiatuz. Khmer Gorrien helburu nagusia herrialdea garbitzea zen, Alemania Naziak saiatu zuenaren antzera, goragoko arraza bat sortzea edo, Khmer Gorrien buruzagi batek esan zuen bezala: «populazioaren garbiketa». Biktima gehienak khmer etniakoak zirenez, haien borreroen kasuan bezala, batzuetan prozesuari «autogenozidio» deitu izan zaio.

2001eko urtarrilaren 2an, Kanbodiako gobernuak Khmer Gorrien agintari kopuru mugatu bat epaitzeko legeria onartu zuen. Epaiketak 2009ko otsailaren 17an hasi ziren. 2014ko abuztuaren 7an, Nuon Chea eta Khieu Samphan erruduntzat jo zituzten eta biziarteko kartzela zigorra ezarri zieten gizateriaren aurkako krimenengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sonia Sebastián

**Sonia Sebastian** (Espainia, 1984) film-zuzendaria, gidoilaria, produktorea eta aktorea da. Nazioartean ezaguna da *Chica busca chica* web seriearengatik, Espainiako lehen online seriea izan zena. 

## Lan ibilbidea 
Ezaguna da *The Virgin of Highland Par*k (2022), *De chica en chica* (2015) eta *La lista de los besos* (2023) lanengatik ere.

2015ean *De chica en chica* izeneko film luzea zuzendu zuen.  

## Filmografia 
Besteak beste, lan hauexetan hartu du parte:

### Telesailak 
* *De chica en chica*
* *Chica busca chica*
* *Indetectables* 
* *Aquí me las den todas*
* *Yo también (C),*
* *Parejología 3×2*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Orri ofiziala
Kantziler

**Kantzilerra** () titulu ofiziala da, Erromatar Inperiotik eratorritako gizarte ugarietan dagoena. Kantziler baten funtzioa oso aldakorra izan daiteke.

Diplomatikaren ikasketetan, Erdi Aroko eta Aro Modernoko gobernuen dokumentuei buruzkoa, Kantzileria diplomak edo aktak idazten espezializatutako administrazio-zerbitzua izan zen, bai eta Europako Erdi Aroko erresumek beren gobernurako antolatzen zuten kopia bulegoa ere.

## XX. mendearen terminologia 
### Frantzia 
* *Kantziler* titulua Justizia ministroaren sinonimoa da, *zigiluen zaindaria*. “Kantzelaritza” terminoa Justizia Ministerioa izendatzeko erabiltzen da mundu juridikoan.
* Frantziako Institutuko *Kantzilerra* pareek aukeratutako akademikoa da.
* Ohorezko Legioaren Kantziler Handia.
* *Gotzaindegiko kantzilerra* edo *elizbarrutiko kantzilerra*: gotzainaren zigilua zaintzeaz eta artxiboak eta elizbarrutiko ekitaldi guztiak ezarri eta kontserbatzeaz arduratzen da.
* Kontsulatuko kantzilerra: administrazio gaietan kontsulari laguntzen dion funtzionarioa.
* Frantziako Lurreko Armadako kantzilerra.
* *Unibertsitate kantzilerra*: akademia bateko goi mailako irakaskuntzaren koordinatzailea.
* Ppluralean erabiltzen den «kantzileriak» terminoa zerbitzu diplomatikoei buruzkoa izan daiteke.

### Alemania eta Austria 
* *Kantziler Federala* () Alemaniako eta Austriako gobernuburuaren titulu ofiziala da.
** Alemaniako kantziler federala.
** Austriako Kantziler Federala.

### Latinoamerika 
* Latinoamerikako herrialde batzuetan, hala nola Argentinan, Brasilen, Txilen, Kolonbian, Mexikon, Panaman, Perun, Dominikar Errepublikan eta Venezuelan, atzerri ministroari *canciller* (espainieraz) edo *chanceler* (portugesez) deitzen zaio, eta termino hori kantzilerrari dagokio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Darocako harresia

thumb|300px|Darocako panoramika.
**Darocako harresia** Zaragozako probintzian dagoen izen bereko herrian daogoen defentsa multzoa da. XIII. eta XVI. mendeen artean eraiki zituzten, eta 3 kilometro baino gehiagoko luzera du. Kilometro horiek Espainiako hiru handienetako bat bihurtzen dute, Avilakoarekin eta Lugokoarekin batera. Hiriko hiru gune gotortuak lotzen zituen: Gaztelu Nagusia, San Jorge gaztelua eta San Kristobal dorrea. Defentsarako lau ate ditu: Beheko atea eta Goiko atea dira nagusiak, eta beste biak Valentziako atea eta San Martin de la Parrako ate mudejarra dira.

## Historia 
Darocako antzinako barruti gotortu musulmanaren jatorria Kordobako Kalifa-herria garaian dago, IX. mendean, eta XI. mendean gaztelu nagusia eraiki zutenean amaitu zen. Errekonkistatik aurrera eta Erramun Berenger IV.ak emaniko 1142ko Foruarekin, Darocako populazioa hazi egiten da eta, berehala, antzinako esparru musulmana txiki geratzen da eta esparrua handitzera behartzen du; handitze hori XIV. eta XV. mendeetan egin zen. Gaztelarrek Bi Petrien Gerran egindako erasoengatik ere justifikatu zuten handitzea.

XIX. mendea negargarria izan zen barrutiarentzat; izan ere, lehenengo Iberiar Penintsulako Gerrak eta gero, Lehen Karlistaldiak, orbainak utzi zituzten, eta ondorengo XX. mendearen uztearen ondorioz, ezin izan dira berreskuratu.

## Deskribapena 
Daroca hiriko harresiak, bere garaian, ingeniaritza-lan garrantzitsu bat izan ziren, bai hiritik, bai inguruko mendi eta zelaietatik igarotzen zirenak. Lau kilometroko luzera zuten, eta horietan zehar 116 dorre zeuden, horietatik 14 tamaina handikoak, Avila eta Lugoko dorreen atzean Espainia osoko handienetako bat izanik.

Trazaduraren zatirik handienean buztin-hormaz egin dira, eta zati batzuetan adreiluz indartuta daude. Ondorioz, denboraren joanarekin eta XIX. mendeko gerrekin batera, egungo hondatze-egoera gertatu da.

Gaztelu Nagusia San Jorge edo Juderia gazteluarekin eta San Kristobal edo Andador gazteluarekin lotzen zuten, horiek baitziren hiriaren defentsaren puntu indartsuenak. Hiriko esparrura sartzeko hainbat ate zeuden; hiriko bi sarrera nagusietan Beheko atea zegoen, XVI. mendean birmoldatua, lau angeluko bi dorrerekin, eta Goiko atea, XVII. mendean eraldatua. Hauetaz gain, Valentziako atea eta mudejar tradizioko San Martin de la Parra atea zeuden. Mugarri garrantzitsuak dira, halaber, Hiru Guitarroen Horma, Arranoaren Dorrea, Xakearen Dorrea, Sisaren Dorrea, Arrautzen Dorrea, Bost Izkinen Dorrea, Espuelaren Dorrea, Orgatilaren Dorrea, Horma Biribila edo San Jorge Dorrea.

## Iruditegia 

Image:
Daroca - Castillo Mayor 2a.jpg|Gaztelu Nagusia.
Daroca - Murallas 01.JPG|Harresien ikuspegia.
Daroca - Puerta Alta 3.jpg|Goiko Atea.
Daroca - Puerta de Valencia 1.jpg|Valentziako Atea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Darocako harresia Castillos.net webgunean.
Jakue Zuzena

**Jakue Zuzena**
—,  eta  izenetik ekarria— (?, I. mendearen hasieran &ndash;  Jerusalem, 62 edo 69) Jesus Nazaretekoaren anaia, kristautasun goiztiarraren figura garrantzitsua eta Jerusalemgo komunitate judu-kristauaren (*ekklēsia*) liderra izan zen, «eliza guztien artean erdigunea izan zena». Itun Berrian **Santiago, Jesusen anaia** (,  y ) eta **Santiago, Jaunaren anaia** () izendatzen dute.

Gutxi ezagutzen da Jesusen Gurutziltzaketaren aurreko bere bizitzaz. Paulok bere epistoletan berpiztutako Jesusen agerpenetako baten lekuko bezala aipatu zuen eta *ekklēsia*ren hiru «zutabe»etako bat bezala hartu zuen, Zefas (Petri) eta Joanekin batera. Komunitate judeokristauaren buru eta bozeramaile gisa, Apostoluen Eginen liburuak paper erabakigarria eman zion Jerusalemgo kontzilioaren ebazpenen egile nagusi gisa. «Zuzena» epitetoa, bere izenari erantsia, judu-legea zorrotz betetzeren aldekoa zelako; Paulok Jerusalemera egindako azken bisitan, Jakuek konbentzitu zuen Jerusalemgo tenpluan garbiketa errituala egiteko, bere fedea frogatzeko eta Torahren aurkako matxinada irakasteko zurrumurruak ukatzeko.

Kristautasun goiztiarren eta Bigarren Tenpluko judaismoaren barruan Jakueren ospea eta eragina aipatzen dute zenbait iturri kristauk eta Flavio Josefo historialari judu-erromatarrak, Ananias ben Ananias apaiz goren izendatu berriaren aginduz exekutatu zutela diotenak. Exekuzioaren arrazoi zehatza eztabaidagai da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anas (Biblia)

**Anas** (; k.a. 23/22 BC – ,) Itun Berriaren arabera, erromatarrek izendaturiko juduen apaiz nagusia izan zen. Setten semea zen eta k. o. 6 eta 15 urteen artean apaiz nagusia izan zen. Kiriniok izendatu zuen eta Valerio Grato erromatar prokuradoreak (gero Pontzio Pilatoren eskuetan kargua utziko zuenak) kargutik kendu zuen, geroago, 18. urtean, Kaifas bere suhiari, emateko. Horren ondoren, Anasek ikusi zuen bere familiako zenbait kide arrakasta izaten ari zirela apaiz nagusi gisa. Anasek bost seme-alaba izan zituen:

* Eleazar ben Anas (16-17)
* Jonatan ben Anas (36-37)
* Teofilo ben Anas (37-41)
* Matias ben Anas (43)
* Anas ben Anas (63)

Anas, kaleratu ondoren ere, apaiz nagusitzat hartua izan zen Kaifasekin batera, eta sanedringo lehendakari ere izan zitekeen. Joan Ebanjelariaren arabera, Jesus lehenengoz Anasen aurrera eraman zuten eta, galdeketa baten ondoren, honek bere guardiei Kaifasen eta gainerako kontseiluen aurrera eramateko eskatu zien. Anasek, Kaifasekin batera, Jesukristo harrapatzeko eta oinazezko egur batean jartzeko eta ondoren bere dizipuluen jazarpenean jardun zuen. Horregatik, kristau tradizioak Jesus heriotzara bidali izanaren erantzukizuna Anas eta Kaifasi egozten die. Oso gutxi dira Anasen heriotzaren berri ematen duten erregistroak. Hala ere, Archie D. Wooden *The Son of God* liburuko «Yeshua» ataleko 48. atalean, 27tik 36ra bitarteko bertsoetan, aipatzen da Anas soka batekin urkatu zutela Kaifas suhiaren aginduz. *Jainkotiar komedia*n, berriz, biak zigortzen eta torturatzen dituzte lurrean, hipokriten hobian, beste kondenatuek zapalduta, berunezko geruza bat daramatela .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Natalia Sumarokova

**Natalia Platonovna Sumarokova** (; 1765eko urriaren 25a – 1814ko martxoaren 13a) errusiar poeta eta alegialaria izan zen, Pankrati Sumarokov idazle eta kazetariaren arreba.

## Bizitza 
Ia ez da Natalia Sumarokovaren haurtzaroari buruzko informaziorik gorde, eta beste informazio biografikoa ere oso urria da. 1786an edo 1787an, Sumarokovaren nebari dirua faltsutzea leporatu zioten eta Siberiako Tobolsk hirira bidali zuten erbestera. Natalia harekin joan zen eta han bizi izan zen neba jaioterrira itzuli zen arte. Bere idazlanik ezagunenak hauek izan ziren: *Utomitsia l rok zhestoki* (1790), *Vo vsiom prostranstve* (1790), *Stikhi na smert* (1790), *Epitafia* (1791) eta *Liaguxka i trostnik* (1791).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pseudomerulius aureus

***Pseudomerulius aureus*** *Tapinellaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Merulius vastator*, *Mesenterica lutea*, *Merulius aureus*, *Phlebomorpha lutea*, *Xylomyzon solare*, *Xylomyzon croceum*, *Merulius luteus*, *Merulius croceus*, *Serpula aurea*, *Sesia aurea*, *Plicatura aurea*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** 1 eta 2 cm bitartekoa, kopa txiki irregular baten formakoa, ertz puztu iletsu batekin, zuria, baina erdiko disko hori-urre bizi kolorekoarekin, laster zabaldua.

**Himenioa:** Zainekin, erretikulu moduko bat osatuz edo poro luzanga samarrak, hori bizi kolorekoa edo laranja kolorekoa eta zahartzean gorrixkarako joerarekin; oliba antzeko koloreko lausoak ager daitezke.

**Haragia:** hutsala.

**Etimologia:** *Aureus* epitetoa urre kolorea duelako du.

## Jangarritasuna 
Ez du interes gastronomikorik.

### Nahasketa arriskua 
Hori-urre kolorea duelako ezagutzen da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean eta neguan. Koniferoen eroritako egurretan, baina baita hostozabaletakoetan ere.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Europa, Errusia, India, Hego Korea, Japonia, Australia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amélie Linz

**Amélie Linz**, jaiotzez **Speyer** (Bamberg, 1824ko maiatzaren 22a – Munich, 1904ko apirilaren 24a), ***Amélie Godin*** izengoitiaz ere ezaguna, alemaniar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Amélie Speyer 1824ko maiatzaren 22an jaio zen Bambergen, Friedrich Speyer medikuaren eta Clara von Godinen familian. 1844an Franz Xaver Linz militarrarekin ezkondu zen, eta harekin Pomeraniako hainbat herritan bizi izan zen. 

1870ean senarra hil zitzaionean, Munichera joan zen bizitzera, eta han idazteari ekin zion. Batez ere haur eta gazteentzako liburuak idatzi zituen, baina helduentzako hainbat lan ere argitaratu zituen. Bere idazlanik ospetsuenak hauek dira: *Eine Katastrophe und ihre Folgen*, *Histor. Novellen*, *Wally*, *Auch aus grosser Zeit* (poesia bilduma), *Frauenliebe und Leben*, *Sturm und Frieden*, *Mutter und Sohn*, *Gräfin Leonore*, *Schicksale*, *Freudvoll und leidvoll*, *Fahr wohl* eta *Gedichte*. Gehienetan Amélie Godin izenez sinatu zituen bere liburuak, amaren abizena izengoiti gisa erabiliz.

1904ko apirilaren 24an hil zen Munichen.

## Lan hautatuak 
## Iruditegia 

Fitxategi:Amélie Godin Flora Lieder und Weisen 1894 Einband.jpg|*Flora. Lieder und Weisen* (1894)
Fitxategi:Amélie Godin Weihnachtsgrüsse Einband 1901.jpg|*Weihnachtsgrüsse* (1901)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trantsizioa Bergaran

**Trantsizioa Bergaran** gertaera nabarmen hauen kronologian laburbildu daiteke.

* 1964ko irailean Bergarako San Migel Patronatua sortu zuten.

* 1967ko martxoan Kultur Ekintza eratu zuten.

* 1970eko urtarrilean Anaitasunaren Lehengo Karabana antolatu zuten. Martxoan, ARANSGIko Eskualde Zentroa ireki zuten. Maiatzean, Alkartu-Nai elkartea sortu zuten. Eta abenduan, anbulantzia bat erosi zuten herrirako.

* 1971ko irailean Erret Mintegian ikastola hasi zen.

* 1972ko maiatzean "Aitonak" jubilatuen kluba ireki zuten. Uztailean, Lan Batxilergo institutua eta "Enseñanza" Ikastetxean Batxilergoa itxi zuten. Eta irailean, Gureak tailer babestua sortu zuten eta Batxilergo institutu publikoa ireki. 

* 1973ko maiatzean Alkartu-Nai ofizialki legeztatu zuten, eta irailea, OHOeko institutu publikoa ireki zuten.

* 1974ko urtarrilean Gazte Kluba eta irailean Psikologia Kabinetea sortu zuten. Urrian, Ume-Alai haurtzaindegia ireki zuten. 

* 1975eko uztailean Aranzadi Ikastola ofizialki legeztatu zuten, eta irailean Ikusmena Berreskuratzeko zentroa sortu zuten.

* 1976ko urtarrilean Demokrazia aurreko lehen Udala osatu zuten, apirilean Hezkuntza Elebidunerako udal plana aurkeztu eta maiatzean Udal liburutegia ireki zuten. Uztailean, Ariz-Ondo aldizkaria lehenengo aldiz argitaratu zuten, eta Foruen Mendeurrenean ekintza aldarrikatzailea egin zuten. Urrian, Pentsiodunen etxe berria, ASPACEren eskualde zentroa eta Alargunen Kluba ireki zituzten. Eta azaroan, UNEDeko ikastetxe elkartua ireki zuten. 

* 1977ko urtarrilean udal balkoietan ikurriña igo zuten. Maiatzean, Deba Garaiko Mankomunitatea eratu zuten, eta uztailean, Bergarako Autogestioa. Abuztuan, Etxarri-Aranatzeko deialdi errebindikatzailea egin zuten eta "Askatasun Ibilbidea" antolatu zuten. Eta irailea, Eskualdeko Zerbitzu Psikopedagogikoa hasi zen.

* 1978ko martxoan Anbulatorio berriaren eraikuntza proiektua aurkeztu zuten, eta irailean, Zaharren egoitza berriarena.

* 1979ko apirilean Udal Demokratikoak izenekoak eratu zituzten. Maiatzean, Elbarri-Lan Tailer Babestua abiarazi zuten. Eta irailean Bergarako Autogestioa deuseztatu zuten.

## Udala
Bestela, Luis Laskurain Ugalde alkate frankista izan zen 16 urtez, 1959tik 1976ra. Azken urte hartan, Jose Luis Elkoro (Alkartu-Nai) izendatu zuten, eta karguan 3 urtez egin zen. Jose Antonio Zabala Unzurrunzaga (EAJ), 1979tik 1983ra alkatea izan zen.

## Ikus, gainera
* Espainiako trantsizioa

## Bibliografia
* *"Herri mugimendua. Un movimiento ciudadano. Bergara 1970-1980"*. Manolo Cainzos. Milaka Argitaletxea, 2007.
Chlorophorus trifasciatus

***Chlorophorus trifasciatus*** Cerambycidae familiako kakalardoa da, zientziarako Johan Christian Fabriciusek 1781ean deskribatu zuena. Mediterraneo arroaren inguru guztian zabaldurik dago, Europako, Afrikako zein Ekialde Hurbileko ertzetan. Euskal Herrian ere agertzen da.

## Deskribapena 
Kakalardo txikia baina luzea da, 6-12 mm arteko luzera hartzen du. Burua nahiko handia eta beltza du eta antena gorrixka luzeak, zeranbizidoek orokorrean luzeagoak izaten badituzte ere. Pronotoa eta hankak gorrixkak dira. Elitro beltzetan banda zuri zabalak ditu, aurreko bandak ia zirkulua osatzen du. Gorputza ile finez estalirik du.
  
## Bizi zikloa 
Helduak maiatza eta abuztua artean ikusten dira hegan. Arrautzak lekadunen sustraietan jartzen dituzte (*Lotus dorycnium*, *Ononis natrix*...) eta beldarrak landare haietaz elikatzen dira. Bi urtetako bizi-zikloa osatzen dute.

## Iruditegia 

Irudi:Beetle May 2009-7.jpg
Irudi:Chlorophorus trifasciatus up.jpg
Irudi:Chlorophorus trifasciatus front.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dornbirn

**Dornbirn** Austriako udalerri bat da, Dornbirn barrutian. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen,  kilometro karratuko azaleran.

## Kanpo estekak
Giuseppe Bergomi

**Giuseppe Bergomi** (Settala, 1963ko abenduaren 22a) italiar futbolari ohia da.

Bere ibilbide osoa Inter Milanen eman zuen. Hogei denboraldi jokatu zituen, guztira 517 partida jokatuta eta 24 gol sartuta, 1979an debuta egin zuenetik 1999an erretiratu zen arte. Garai guztietako atzelari italiarrik onenetakoa izan zen.

Italiako futbol selekzio nazionalarekin 82 partida jokatu zituen 1982 eta 1998 artean, eta 1982an munduko txapeldun izan zen.

2024an Athletic Clubek emandako One Club Man saria jaso zuen.

## Palmaresa 
**Inter Milan**
* Serie A: 1988–89
* Italiako futbol kopa: 1981–82
* Italiako futbol superkopa: 1989
* UEFA Kopa: 1990–91, 1993–94, 1997–98

**Italia**
* Munduko Futbol Txapelketa: 1982; hirugarren postua: 1990

## Ikus, gainera 
Futbol talde bakarreko jokalariak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rhagium mordax

***Rhagium mordax*** Cerambycidae familiako kakalardoa da, zientziarako 
De Geerrek 1775ean deskribatu zuena. Europa guztian aurkitzen da, hasi Iberiar penintsulatik eta Siberiaren mendebalderaino eta Kaukaso mendikateraino. Euskal Herrian ere agertzen da.

## Deskribapena 
Kakalardo ertaina da, 13-23 mm artean neurtzen du. Gorputzean kolore beltza eta hori-oliba koloreak nahasten dira, ale batzuk horixkagoak dira eta beste batzuk ilunagoak. Elitroetan zirkulu itxurako orbain beltz bana ikusten zaizkio. Gorputz osoa ile finez estalia du.

Burua nahiko handia du eta bego beltzak asko nabarmentzen zaizkio.

## Habitata 
Baso hostozabaletan bizi da, pagadietan bereziki. Konifero basoetan ere aurki daiteke.

## Iruditegia 

Irudi:Blackspotted pliers support beetle (Rhagium mordax) male (14078715307).jpg
Irudi:Rhagium mordax (49242383301).jpg
Irudi:Rhagium mordax 02.JPG

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rust

**Rust** honakoa izan daiteke:
* Rust (programazio-lengoaia), Mozillak sortutako programazio-lengoaia.
* Rust (Baden-Württemberg), Alemaniako udalerria.
* Rust (Austria), Burgenlandeko *Statutarstadt* edo estatutudun hiria.
* Rust (bideojokoa), Facepunch Studiosen 2013ko bideojokoa.
* Mathias Rust, Moskura egin zuen hegaldiarengatik famatua den alemaniar pilotua.
Judu-kristautasun

[thumb|200px|[Jakue Zuzena, Jerusalemgo lehen apezpikua eta judu-kristauen buruzagia.]]
**Judu-kristauak**, **hebrear kristauak** edo **judeokristauak** 

Kristautasuna diasporako juduei eta jentilei zabaldu zitzaienean,  judu-kristauak jatorrizko kristau komunitate zabalenaren zati bihurtu ziren. Antzinako tradizioekiko atxikimendua zuten ezaugarri, hala nola sabbat betetzea, hebrear egutegia betetzea, judu-legeak eta ohiturak betetzea, erdainkuntza eta sinagogara joatea. Historialariek, oro har, jatorri juduko kristauak kristau jentilekin alderatzeko erabiltzen dute, bai Itun Berriaren garaian, bai ondorengo mendeetan. Hitza anbiguoa da, judu hitzak jatorri geografiko bat (Judea), komunitate etniko bat edo batzuk edo judaismoaren praktika erlijiosoak osorik edo zati batean betetzen dituztela adieraz dezakeelako.

Alister McGrath Oxfordeko Unibertsitateko teologia historikoko irakasle ohiak dioenez, I. mendeko «judu-kristau» asko judu praktikanteak ziren, eta bere garaiko beste juduengandik soilik Jesus Mesias bezala onartzean bereizten ziren. Aldi berean, ordea, San Paulok jentilei juduen praktikak inposatzearen aurka predikatzen zuen, eta bereziki erdainkuntzaren aurka (, ).

Kristautasuna eremu jentil osoan hazi ahala, eta Erromatar Inperioa judaismoaren gero eta etsai gehiago bihurtu ahala, Eliza kristauaren gehiengoa bere sustrai juduetatik eta Jerusalemdik urrundu zen. Kasurik erradikalena Marcionena () izan zen, Hebrear Biblia eta hortik eratorritako guztia baztertzea proposatu baitzuen. Judu-kristautasuna, bestalde, Judu-erromatar Gerretan (66-135) gainerako juduekin gatazkan sartu zen. Lehenik, Jerusalemgo tenplua suntsitu ondoren, farisearrek judaismo errabinikoa sortu zuten, judu-kristautasunarekin bateraezina zen ortodoxia berri bihurtu zena. Ondoren, Bar Kokhbaren matxinadan judu errabinikoek judu-kristauak jazarri zituzten, matxinadarekin bat egiteari uko egiteagatik. non mende batzuk geroago Islama jaiotzen lagunduko zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rust (Austria)

**Rust** (alemanez  ahoskatua;  ;  edo ''*) Austriako hiribildu edo *Statutarstadt* bat da, Burgenland estatuan eta Neusiedl aintziraren ondoan. Hungariako mugatik oso gertu dago. Azken zentsuaren arabera  biztanle baino ez bazituen ere, herrialdeko hiribildurik txikiena da, Hungariak bere estatusa eman baitzion hiri independente gisa 1681ean. *Statutarstadt* gisa barruti bat da ere (*Bezirk*) eskubide propioz. Hiria ezaguna da bere ardoengatik, bereziki Beerenauslese, Eiswein eta Ruster Ausbruch.

## Historia 
Herria Ceel izena zuen  1317an Karlos I.a Hungariakoak emandako agiri batean. Bere izena *szil'' hungarierazko hitzetik () eratorria, eta ondoren Rüster edo Rusten alemanera itzulia. Gaur egungo izen hungariarra ere alemaniar hitz beraren itzulpena da. Rusteko herritarrek 1470ean merkatu antolatzeko eskubidea jaso zuten, eta 1524an beren ardo upelen kortxoak "R" marka ospetsuarekin markatzeko pribilegioa. Herriak, azkenean, independentzia lortu zuen 1681eko Soprongo dietan, Leopoldo I.a enperadorearen aginduz.

1921ean, Burgenland eskualdearekin batera, Rust Hungariatik Austriako Errepublikara igaro zen.

## Herri eta hiri senidetuak 
* , 1981.
* 

## Kanpo estekak
Stenocorus meridianus

***Stenocorus meridianus*** Cerambycidae familiako kakalardoa da, zientziarako Lineok 1758an deskribatu zuena. Europa guztian aurkitzen da, hasi Iberiar penintsulatik eta Siberiaren mendebalderaino eta Kaukaso mendikateraino. Euskal Herrian ere agertzen da.

## Deskribapena 
Kakalardo ertaina da, arrak 12-19 mm artean neurtzen du eta ema pixka bat handiagoa da, 17-27 mm artean. Sexu dimorfismoa agertzen du beraz. Gorputza nahiko luzatua dauka, eta elitroek triangelu luze baten itxura dute, aurrealdean zabalagoa eta muturrean punta zorrotzagoa eta borobildua duena. Emeak pronoto beltza izan ohi du eta arrak marroia. Elitroen kolorazioan aniztasun handia dago, marroi argiak, laranjak, marroi ilunak edota beltzak izan daitezke kakalardo helduak. Ile finak estaltzen du gorputza.

## Habitata 
Baso hostozabaletan aurkitzen dira, zumar, astigar eta haritzetan bereziki. 
  
## Bizi zikloa 
Helduak maiatza eta uztaila artean ikusten dira hegan. Kalteturik edo gaixo dauden zuhaitzetan jartzen dituzte arrautzak eta handik jaioko diren beldarrak enborraren barnean garatzen dira. Pupa lurrean eratzen dute bigarren udaberria iristerakoan, izan ere bi edo hiru urtetako bizi zikloa osatzen dute.

## Iruditegia 

Irudi:Longhorn beetle, Stenocorus meridianus (19383186069).jpg|Ale beltza.
Irudi:Stenocorus meridianus (34760446163).jpg|Ale laranja.
Irudi:Stenocorus meridianus (Cerambycidae sp.), Elst (Gld), the Netherlands - 4.jpg|Ale marroia.
Irudi:Stenocorus meridianus ♂, Schlosspark Laxenburg, Niederösterreich (53418843377).jpg|Bi koloretako alea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Katrina Bayonas

**Katrina Bayonas** (Hereford, Herefordshire, Erresuma Batua, 1941eko otsailaren 6a) britainiar aktorea, zinema ekoizlea produktorea eta casting zuzendaria da. Ezaguna da Penélope Cruzen ibilbidea deskubritu eta kudeatzeagatik 

## Bizitza 
Ingalaterrako Hereforde herrian jaio zen Katrina, eta Stanley Kubrickekin The Bright, Clockwork Orange eta *Barry Lyndon* filmetan lan egin zuen James Liggat casting zuzendari britainiarraren alaba da. 20 urterekin joan zen Espainiara. eta Najwa Nimri aktoreen ibilbidearen arduraduna da.

Besteak beste, film hauetan parte hartu du: *The Dancer Upstairs* (2002), *Queen of Swords* (2000), *Carne Trémula* (1997), *A Corner of Paradise* (1997), *Shooting Elizabeth* (1997), *An Ungentlemanly Act* (1992), *The House on* *Garibaldi Street* (1979) eta *Fidel* (2002) eta *Harem* (1986).

Bayonasek gutxienez hiru film ekoitzi ditu: *Wild Tango* (1993), *El invierno en Lisboa* (1991), eta *The Power Game* (1983). 

Telebistako hainbat dokumentaletan ere parte hartu du, besteak beste: *Penelope, camino a los Osca*r (2009), *Cómo ganar un papel en Hollywood* (2007), *Buscando a Penélope* (2009), non  film dokumental horretan bere burua interpretatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Marginedako zubia

**La Marginedako zubia** () La Margineda izeneko tokian zubi bat da, Andorra la Vellan. Andorran zutik mantentzen den Erdi Aroko zubi handiena da.

Zubiaren ondoan Katalan hizkuntza eta literaturaren lehen kongresoa oroitzen duen eskultura bat aurkitzen da, Vicenç Alfaro eskultore valentziarrak egindakoa.

## Historia 
Zubiaren lehenengo aipamena 1487ko agiri batean agertzen bada ere XIV. mendean eraikia izan liteke.

2003. urtean Andorrako Gobernuak Interes kulturaleko ondare izendatu zuen zubia. 2007an indusketa lanak egin ziren zubiaren osotasun guztia azaleratzeko.

## Egitura 
Andorra la Vellatik Sant Julià de Lòriara doan oinezkoentzako errege bidean dago eta Valira ibaia zeharkatzen du. Harrizko zubi honek diametro handiko arku bakarra du, 9,20 metrotako altuera duena. Arkuaren zabalera 21 metrotakoa da eta zubiak guztira 33 metrotako luzera du.

80 cm-ko harrizko baranda du albo bietan eta puntu gorenean bideak 2,80 metroko zabalera badu ere muturretan 5,30 eta 5,90 m ditu.

## Iruditegia 

Puente de la Margineda, Santa Coloma, Andorra, 2013-12-30, DD 03.JPG
Puente de la Margineda, Santa Coloma, Andorra, 2013-12-30, DD 05.JPG

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
René Moawad

**René Moawad** (Zgharta, 1925eko apirilaren 17a – Beirut, 1989ko azaroaren 22a) libanoar politikari bat izan zen. Libanoko presidentea izan zen 1989ko azaroaren 5etik 22era.

1947an Beiruteko Unibertsitatean Zuzenbidean graduatu ondoren, abokatu gisa lan egin zuen.

Politikan sartu eta Frangieh familiarekin aliatu zen. 1957an diputatu hautatu zuten, eta 1960an, 1964an, 1968an eta 1972an berriro hautatu zuten. Libanoko gerra zibila zela eta, 1975 eta 1990 artean ez zen hauteskunderik izan.

1952an, Bechara El Khoury presidentearen dimisioa behartu zuen matxinadan parte hartzeagatik atxilotu zuten, eta, ondoren, Siriara erbesteratu zen, Camille Chamoun presidentearen berrautaketaren aurka agertu ondoren.

Ministro izan zen Fuad Chehab, Charles Helou eta Elias Sarkisen presidentetzetan. Taifeko Akordioaren ondoren, gerra zibilari amaiera eman ziona, Moawad aukeratu zuten presidente 1989ko azaroaren 5ean. Hamazazpi egun geroago, bonba-auto batek hil zuen, Libanoko jai nazionaleko ospakizunetatik bueltan zihoala. Hilketaren egileak ezezagunak dira oraindik.
Atanasio Girardot estadioa

'''''', Kolonbiako Medellín hirian dagoen futbol estadio bat da. Club Atlético Nacional eta Deportivo Independiente Medellín taldeen jikalekua da.

1953an inauguratu zen eta 46.000 ikusleentzako edukiera du.
Deportivo Cali estadioa

'''''', Kolonbiako Cali hirian dagoen futbol estadio bat da. Asociación Deportivo Cali taldearen jokalekua da.

2010ean inauguratu zen eta 42.000 ikusleentzako edukiera du.
Nemesio Camacho El Campín estadioa

'''''', Kolonbiako Bogotá hiriburuan dagoen futbol estadio bat da. Millonarios FC eta Club Independiente Santa Fe taldeen jokalekua da.

1938an inauguratu zen eta 36.343 ikusleentzako edukiera du.
Palogrande estadioa

'''''', Kolonbiako Manizales hirian dagoen futbol estadio bat da. Once Caldas SA taldearen jokalekua da.

1994an inauguratu zen eta 36.553 ikusleentzako edukiera du.
Luis García Plaza

**Luis García Plaza** (Madril, Espainia, 1972ko abenduaren 1a) futbolari ohia eta entrenatzailea da. 

Futbol jokalari gisa talde apaletan aritu zen. Entrenatzaile ibilde oparoa izan du ordea, lehen mailako hainbat talde entrenatuz, esate baterako Deportivo Alavés.

## Ibilbidea 
### Jokalaria 
Atlético Madril taldearen harrobian hasi zen jokatzen. Lehen mailako taldearekin kontzentrazio batean egion bazen ere ez zuen debuta egiterik lortu. Benidorm taldearekin Bigarren B mailara igo zen, hura izan zen kirol arrakasta handiena, eta 27 urte zituela futbola utzi beharra izan zuen menisko lesio larri baten erruz.

### Entrenatzailea 
Jokalari ibilbidea utzi ondoren Alteara joan zen bizitzera eta entrenatzaile titulua atera zuen. Altea, Villajoyosa eta Villarreal B entrenatu ondoren bigarren mailan entrenatzeko aukera eman zion Elx Club de Futbol taldeak.

2008an bigarren mailan zegoen Levantek fitxatu zuen eta bigarren urtean Lehen mailara igotzea lortu zuen. 2011n Getafek fitxatu zuen eta hiru denboraldi egin zituen, une hartan Lehen mailan talde madrildarrari partida gehien zuzendu zizkion entrenatzaile bihurtuz. Ondoren Arabiar Emirerri Batuetan, Txinan eta Saudi Arabian izan zen entrenatzaile lanetan.

2020an RCD Mallorcara joan zen eta Lehen mailara igo zuen.

2022ko maiatzaren 23an Deportivo Alavések fitxatu zuen bigarren mailan zela eta hau ere lehen mailara igo zuen lehenengo urtean. Hurrengo urtean 10. postuan gelditu zen Alavés eta Luis García Plazak bi urte gehiagotarako berriztu zuen kontratua. 2024-25 denboraldia ongi hasi bazuen ere hainbat partida irabazi gabe egon izanagatik zuzendaritzak kaleratu egin zuen. Zaletuen zati handi batek ez zuen gustuko izan kaleratzea. Partida garrantzitsuen aurreko prentsaurrekoan euskaraz motibazio esaldiak esaten zituen eta amaitu ere halaxe egin zuen azken prentsaurrekoa.

## Taldeak 
### Jokalari lanetan 
### Entrenatzaile lanetan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  BDFutbol webguneko entrenatzaile profila
Arhopalus ferus

***Arhopalus ferus*** Cerambycidae familiako kakalardoa da, zientziarako Étienne Mulsantek 1839an deskribatu zuena. Eremu Paleartiko guztian zabaldurik dago, baita Euskal Herrian ere.

1970. hamarkadan Ozeanian ikusi zuten, dirudienez 1950. hamarkadan iritsi zen Zeelanda Berrira.

## Izenak 
Hainbat hizkuntzatan "Pinu erretako kakalardoak" izena jasotzen dute, adibidez ingelesez *burnt pine longhorn beetle* eta gazteleraz *escarabajo de los pìnos quemados*. 

## Deskribapena 
Kakalardo ertaina da, 8-30 mm artean neurtzen du. Kolore aniztasun handia du, beltza izatetik marroi argia izatera. Sexu dimorfismoa agertzen du, emeak arrak baino handiagoak izan ohi dira eta kolore ilunagoa izaten dute.
  
## Bizi zikloa 
Helduek aste ugari irauten dute eta udaberria eta udazkena artean ikusten dira. Emeek mila arrautza inguru ekoizten dituzte eta suak erre berri dituen zuhaitzen enborretan jartzen dituzte. Sutea izan eta 24 ordutara jadanik jartzen dituzte arrautzak 5-50eko multzoetan, oriandik bestelako bizidunik inguratu ez dela aprobetxatuz. 10 egunetara jaiotzen dira beldarrak eta zurean barnera sartzen dira oraindik gordetzen den izerdi landuaz elikatzeko. Beldarrak krema kolorekoak dira, zilindrikoak, eta hankak eta aho aparatuak oso garatuta dituzte. 

3-4 urte behar izaten dituzte beldarrek zikloa osatu ahal izateko. Zeelanda Berrian 1-2 urtetan egiten dute.

## Iruditegia 

Irudi:Arhopalus ferus01.jpg|Kolore beltzeko alea.
Irudi:Schwarzbrauner Gruben-Halsbock (Arhopalus ferus) 02.jpg|Ale marroia.
Irudi:Schwarzbrauner Gruben-Halsbock (Arhopalus ferus) im Flug.jpg|Hegan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ailladie

**Ailladie**, , "itsuaren itsaslabarrak", lokalki **Ballyreen Cliffs** izenez ezagunak, Irlandako mendebaldean dagoen kareharrizko itsaslabar bat da, Clare konderrian. Itsaslabarrak 8-35 metro arteko garaiera du.

The Burren eskualdearen kostaldean dago eta Irlandako eskalada gune nagusienetakoa da.
Sandra Reyes

**Sandra Reyes Robledo** (Bogota, 1975eko maiatzaren 15a – *ibidem*, 2024ko abenduaren 1a) kolonbiar telebista-aktorea izan zen.

## Bizitza 
1994an hasi zuen telebista-ibilbidea, María José antzeztuz *Clase aparte* telesailean. 1997an Adriana Guerreroren papera bete zuen *La mujer del presidente* telenobelan, 2001-2003 urteetan Paula Dávila pertsonaiaren paper nagusia egin zuen *Pedro el escamoso* telenobelan, eta 2008an Amparo Cadena antzeztu zuen *El Cartel de los sapos* telesailean. Hurrengo urteetan, paper nabarmenak lortu zituen *Metástasis* (2014) eta *Rigo* (2023-2024) telesailetan. Gainera, 2024an Paula Dávilaren paperera itzuli zen *Pedro el escamoso*ren sekuelan.

2024ko abenduaren 1ean hil zen bularreko minbiziaren ondorioz. Gorpua Cundinamarcako Ubatéra eraman zuten eta bertan hileta pribatua egin zuten.

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Molako itsasargia

**La Molako itsasargia**, Espainiako Balear Uharteetan dagoen itsasargi bat da, Formentera uhartearen ekialdean eta El Pilar de la Mola herrian.

1861ean eraiki zen.
Lázaro García

**Lázaro García Gil** (Cienfuegos, Kuba, 1947ko abenduaren 31 - 2022ko apirilaren 15a) Kubako musikaria eta musikagilea izan zen, Nueva Trova Cubanaren sortzaileetako bat.

## Ibilbide artistikoa 
Zazpi urte zituela hasi zen 1010 irratiarentzat "punto cubano" kantatzen. 1965ean musika ikasi zuen soldaduska garaian. *Los Jaguares* herri musika dantzagarriko taldea (1968) eta Irailaren 5eko taldea (1977) osatu zituen. Musikagile gisa filin-ean (*feeling*) hasi zen, baina Nova Trovaren ondoren, kantu politikoko jaialdi eta jardunaldietan parte hartuz.
Musikagile gisa, Adolfo Guzman Musika Kubatarraren Lehiaketako lehen saria irabazi zuen 1981ean. New Trova mugimendua antolatu zuen Villa Clara probintzian, eta mugimendu artistiko horretako funtsezko figuretako bat izatera iritsi zen. Lazaro Garcia jotzen da Nueva Trova Cubana mugimenduaren sortzaileetako bat, besteak beste, Silvio Rodriguez, Pablo Milanes, Vicente Feliu, Noel Nicola, Augusto Blanca eta Sara Gonzalezekin batera.

## Diskografia 
* *Sara*, Areito LD 3674
* *Al sur de mi mochila*, Areito LD 4254.
* *Cantos de amor y de vida*, Areito LD 4555.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
Vilar Álvarez, Laura D. "Garcia Gil, Lazaro".  Diccionario de la Música Española e Hispanoamericana". Madril: SGAE, 2002, vol. 10.

## Kanpo estekak
Pupi Legarreta

**Félix “Pupi” Legarreta** (Cienfuegos, 1940ko otsailaren 23a - Filadelfia, Pennsylvania, 2023ko uztailaren 2a) biolinista, flautista, abeslari, konpositore, moldatzaile eta orkestra-zuzendari kubatarra izan zen, Fania All-Stars taldekoa, eta New Yorkeko eragin latindarreko ia orkestra guztietan lan egin zuen. Alfredo de La Fe-rekin batera, biolina jotzen zuen Faniako artista nagusietako bat zen.

## Biografia 
### Hastapenak 
Felix 1940an jaio zen, Cienfuegosen, Kuban. 

"***Pupi***" ezizena, Legarretaren beraren hitzetan, aitak eman zion, artean oso txikia zela. Hala ere, ingelesez *Puppy* esaten zaie txakurkumeei, eta, beraz, haren ezizena bitxia izan zen beti Estatu Batuetan.

Musikan hasi aurretik, Felix zurgin ebanista izan zen, umetatik betetzen zuen ofizioa. Gero bizargin izaten ikasi zuen, eta hala aritu zen, harik eta bere lagun batek musika eskola batean sartzen lagundu zion arte.

### Karrera 
"Pupi" 12 urterekin hasi zen biolina jotzen, **Orquesta Sensación** taldean.  Uharteko taberna eta klubetan ere jotzen zuen. Hala ere, 1959an, Fidel Castro boterera iristearekin batera, Legarreta AEBetara aldatu zen.

Chicagon **Orquesta Nuevo Ritmo de Armando Sánchez** orkestrarekin bat egin zuen, eta New Yorken gaueko eszena latinoan jotzen zuen. 1960ko hamarkadan, Fania All Stars taldeko kideak ezagutu zituen. 1964an batu zen orkestrara.

### Heriotza 
2023ko uztailaren 3an, arratsaldeko orduetan, 'Pupi' Legarretaren familiak komunikatu bat igorri zuen, maisua bezperan Filadelfian (AEB) hil zela esanez.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* (Ingelesez) Rondón, César Miguel: *The Book of Salsa: A Chronicle of Urban Music from the Caribbean to New York City*. Univ of North Carolina Press, 2008 – p. 340, pp. 194. ISBN 0807831298, ISBN 9780807831298
* (en inglés) Gerard, Charley: *Music from Cuba: Mongo Santamaría, Chocolate Armenteros, and Cuban Musicians in the United States*. Greenwood Publishing Group, 1 de enero de 2001 – p. 155, pp. 65- 84. ISBN 0275966828, ISBN 9780275966829
* (Ingelesez) Rosati, Gabriel: *Salsa Trumpet*. Mel Bay Publications, 11 de marzo de 2011 - página 101. ISBN 1610656717, ISBN 9781610656719
* (Ingelesez) Alava. Silvio H.: Spanish Harlem's Musical Legacy: 1930-1980. Arcadia Publishing, 4 de julio de 2007 – p. 128. ISBN 1439634718, ISBN 9781439634714
* "Pupi" Legarreta, La salsa lleva su nombre. José Díazek idatzitako biografia baimendua. ISBN 978-958-46-3618-8

## Kanpo estekak 
* (Ingelesez) Félix "Pupi" Legarreta (bideoa)
* (Viejoteca Salsera) Pupi Legarreta y su Charanga - Pacheco Y Masucci (audio)
* (Ingelesez) Sayre, Elizabethinen Felix “Pupi” Legarreta, Charanguero mayor - Philadelphia Folklore... Yumpu
El Pilar de la Mola

**El Pilar de la Mola**, Espainiako Formentera uhartearen ekialdean dagoen herri bat da, Balear Uharteetan.

2007an herriguneak 57 biztanle zituen eta parrokiak 991 biztanle.
Feather ur-jauzia

**Feather ur-jauzia** () Estatu Batuetakn dagoen ur-jauzi bat da, Kalifornia iparraldeko Butte konderrian hain zuzen ere. 

## Deskribapena 
Plumas Basoan (*Plumas National Forest*) kokaturik dago. Fall ibaiak egiten duen 120 metrotako jauzi librea da. Ibai honetako urak Feather ibaira isurtzen dira ondoren. Ur-jauzia itsas malatik 762 metrotako altueran dago.

## Turismoa 
Oroville aintziraren erdiko besotik ikusten da ur-jauzia, baina Feather Falls herrixkan ezarrita dagoen begiralekutik ikustea da ohikoena.

Hainbat mendi ibilbide antolatu dira Feather ur-jauzia ikusteko eta zailtasunaren arabera sailkaturik daude.

## Iruditegia 

Irudi:Feather Falls 2013 (8674282766).jpg|Feather ur-jauzia.
Irudi:Feather Falls 2013 -hiking -buttecounty -california (8665961613).jpg|Begiralekua.
Irudi:Feather Falls 2013 -hiking -buttecounty -california (8667080662).jpg|Fall ibaia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eras Tour

***The** **Eras Tour*** Taylor Swift abeslari estatubatuarraren seigarren kontzertu-bira da. Arizonako Glendalen hasi zen, 2023ko martxoaren 17an, eta Vancouverren amaituko da 2024ko abenduaren 8an. Bost kontinente hartzen dituzten 149 ikuskizun dira. Inoizko ibilbiderik txundigarriena eta 1.000 milioi dolarreko diru sarrerak gainditzeko lehen bira, *Eras Tour*-ak eragin zabala, kulturala eta sozioekonomikoa izan du munduan.

## Agertokia eta argiztapena 
## Biraren datak 
## Erreferentziak
Ennisko udaletxea

**Ennisko udaletxea**,  eta , Irlandako Ennis udalerriko Udalaren egoitza nagusia eta udaletxea da, Clare konderrian. O'Connell kalean dago eta 1965 arte bertan Clonmel Urban District Council erakundearen bulegoak egon ziren.

Eraikina 1850 urte inguruan eraiki zen.
Peruko Estadio Nazionala

**Peruko Estadio Nazionala**, , Peruko Lima hiriburuan dagoen erabilera anitzeko kirol estadio bat da, Limako barrutian. Bertan, Peruko futbol selekzio nazionalak jikatzen du.

1952an eraiki zen eta 47.781 ikusleentzako edukiera du.
Anna Zhukova

**Anna Sergeievna Zhukova**, jaiotzez **Buturlina**, (; ? – 1799) Katalina II.aren garaiko errusiar idazle eta poeta izan zen, Errusiako Inperioko lehen emakume idazleetako bat. Vasili Zhukov poeta eta diplomazialariaren emaztea zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak