open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ascomycota

**Ascomycota** Fungi erreinuko eta Dikarya azpierreinuko filum bat da. Talde honetako espezieak sexualki ugaltzen direnean, espora higiezinak ekoizten dituzte asku deritzon zelula berezi mikroskopikoetan (grezieraz: *askos*, "zakua" edo "zahagia"). Espora hauei askospora deritze. Hala ere, Ascomycota taldeko espezie batzuk ez dira modu sexualean ugaltzen eta ez dute asku edo askosporarik sortzen. Espezie hauek Ascomycota taldean sartu badira, antzekotasun morfologiko eta fisiologioetan eta, batez ere, ADN sekuentzien alderaketan oinarrituta izan da.

Talde monofiletiko honek oso arrakastatsuak eta esanguratsuak diren hainbat organismo barne hartzen ditu. Askomikotak dira, besteak beste, karraspinak, boilurrak, okin-legamia eta likenik gehienak (azken hauei "askoliken" ere deitzen zaie). Landareentzat patogenoak diren hainbat onddo ere Ascomycota taldekoak dira: sagarraren zigarra, ainoa, oidioa... Laborategietan ere, genetikako eta biologia zelularreko esperimentuak egiteko, oso erabiliak dira talde honetako hainbat espezie, hala nola *Sordaria fimicola*, *Neurospora crassa* eta zenbait legamia. Antibiotikoen industrian eta gaztagintzan askomikotoak diren *Penicillium* generoko espezieak erabiltzen dira. Azken aldiko ikerketa filogenetikoak egin baino lehen, *Penicillium* taldekoak Deuteromycota izeneko filum artifizial batean sailkatuta zeuden.

## Ascomycetes eta Ascomycota 
Iraganean, Fungi erreinua ondo ezagutzen ez zenean, askomikotak klasetzat hartzen ziren, ez filumtzat. Talde honi jatorriz eman zitzaion terminoa "askomizeteak" izan zen, 1800. urte inguruan, askuak zituzten espezieak (likenak salbu) biltzen zituen taxon gisa. Laster likenak ere sartu ziren talde honetan, eta askomizete termino estandarra bihurtu zen, klase mailan, askuak zituzten espezie guztientzako, "Basidiomycetes" terminoa basidioak zituzten onddoentzat erabili zen modu berean. Gero, taldea mailaz igo zen, eta azkenerako, Ascomycota bilakatu zen. Orain Ascomycota eta Basidiomycota filumek Dikarya azpierreinua osatzen dute. Hala ere, oraindik ere askomizete hitza erruz erabiltzen da.

## Ascomycota taldearen sailkapena 
Talde hau 3 azpifilumez osaturik dago:

* **Pezizomycotina**: azpifilumik handiena da, fruitu-gorputzak ekoizten dituzten espezie guztiak eta espezie mikroskopiko batzuk barne hartzen ditu.

* **Saccharomycotina** azpifilumak, oro har, legamiak barne hartzen ditu.

* **Taphrinomycotina** azpifiluma aurreko bien oinarrian omen dago, alegia, primitiboagoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gmail

**Gmail** (*Google mail*) Googleren doako posta elektronikoko zerbitzua (beta fasean) da. 2004ko apirilaren 1ean atera zen, gonbidapenaren baldintzarekin baina 2007az geroztik, guztiz irekia da. Egun, 15.000 megabyteko espazioa eskaintzen du eta beste 10 gigabyte, urtero 20$ ordainduz gero. Haren berezitasunen artean, mezu elektronikoak bilatzeko tresna eta txat programak daude. 2013ko urrian, 75 hizkuntzaz erabil zitekeen eta egun milioika erabiltzaile ditu. Docs eta Reader lineako zerbitzuak eskaintzen ditu. Lehenengoak testu- edo kalkulu-orri gisako dokumentuak zuzenean Interneten sortzea, gordetzea eta partekatzea ahalbidetzen du eta bigarrenak RSS berri-emaileen loturak kudeatzen eta gordetzen ditu.

## Kanpo estekak 
*  Gmail-en webgune ofiziala
Deuteromycota

**Deuteromycota** (grezieraz "bigarren onddo" esan nahi du) Fungi erreinuko filum formal bat izandakoa da. Egun terminoa modu informalean erabiltzen da modu asexualean ugaltzen diren Ascomycota eta Basidiomycota filumetako kideez hitz egitean.

Beste izen batzuk ere eman izan zaizkio talde honi, hala nola **Deuteromycetes** edo *Fungi imperfecti*. Orain *onddo anamorfiko* edo *onddo mitosporiko* ere deitzen zaie, baina izen hauek ez daukate esangura taxonomikorik.

## Arazoak sailkapen taxonomikoan 
**Deuteromycota** taxona onartua ez dagoen arren, oraindik ere talde horretan sailkatuak izan diren onddo askorentzat ez da aurkitu lekurik sailkapen modernoetan. Izan ere, onddoak gehienetan ugalketa sexualean zehar ekoizten diren fruitu-gorputzen eta esporen ezaugarrien arabera sailkatzen dira, eta Deuteromycota taldeko onddoek espora asexualak soilik sortzen dituzte.
Agaricomycetidae

**Agaricomycetidae** Basidiomycota filumeko perretxikoen azpiklase bat da. Onddo zuria eta onddo beltza, kuletoa eta barrengorria bezalako espezieak barne hartzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Mycobank
*  Systema Naturae 2000
Kazimir Malevitx

**Kasimir Severinovitx Malevitx** (; ; ; ; Kiev, 1879ko otsailaren 23agreg./otsailaren 11jul. - Leningrad, 1935eko maiatzaren 15a) poloniar jatorriko ukrainar margolari eta artearen teorikoa izan zen. Geometria abstraktuaren aitzindaria eta errusiar abangoardia eta suprematismo mugimenduetako partaide azpimarragarrienetakoa izan zen.

## Bizitza 
Kieven sortu zen, Ukrainan, baina familia poloniar baten ondorengoa izanik, poloniera izan zen bere ama-hizkuntza.

Postinpresionisten eta fauvisten eragina nabari zaio hasierako lanetan. Kubismoa landu zuen gero; Errusiako kubistarik handienetakoa da. Kubismoa alde batera utzi eta, azkenean, berak sortu eta teorizatu zuen suprematismoa landu zuen. Garai horretakoa du *Atze zuriaren gainean lauki zuria* (1918) koadro ezaguna. 1919. urtean Moskuko Arte Ederretako Eskolako irakasle izendatu zuten Sobietar Batasuneko agintari berriek, baina errealismo sozialistarekin bat ez zetorrelako kargua utzi eta Leningradera erretiratu zen. *Kubismotik suprematismora* lana idatzi zuten Vladimir Maiakovskirekin. 1926an Alemaniara joan zen, eta han *Die gebenstandslose Welt* argitaratu zuen; geometriako gai abstraktuei buruzko teoria azaldu zuen liburu horretan. Eragin handia izan zuen ondorengo margolariengan.

## Margoak 

File:Flowergirl.jpg|*Neska loreekin*, 1903
File:Bathers.jpg|*Bainulariak*, 1908
File:Winter Landscape (Malevich, 1930).jpg|*Negua*, 1909
File:Taking in the Rye Kazimir Malevich 1911.jpeg|*Zekalea biltzen*, 1911
File:The Knife Grinder Principle of Glittering by Kazimir Malevich.jpeg|*Laban zorrozlaria*, 1912-1913
File:Head of a Peasant Girl.jpg|*Neska baserritarraren burua*, 1912-1913
File:Bureau and Room, by Kazimir Malevich.jpg|*Bulegoa eta gela*, 1913
File:1913 Malevich Portrait von Mikhail Matjuschin anagoria.JPG|*Matiushinen erretratua*, 1913
File:Cow and Fiddle, by Kazimir Malevich.jpg|*Behia eta bibolina*, 1913
File:Englishman in Moscow.jpg|*Ingelesa Moskun*, 1914
File:Kazimir Malevich, 1914, Composition with the Mona Lisa, oil, collage and graphite on canvas, 62.5 × 49.3 cm, Russian Museum.jpg|*Konposizioa Mona Lisarekin*, 1914
File:Black circle.jpg|*Borobil beltza*, 1913an sinatua, 1915ean margotua
File:Kazimir Malevich, 1915, Black Suprematic Square, oil on linen canvas, 79.5 x 79.5 cm, Tretyakov Gallery, Moscow.jpg|*Karratu beltza*, 1915
File:Malevich-Suprematism..jpg|*Suprematismoa* (autoerretratua), 1916
File:Supremus 55 (Malevich, 1916).jpg|*Suprematismoa*, Arte museoa, Krasnodar 1916
File:Malevitj.jpg| *Suprematismoa*, 1921-1927
File:Malevich - Boy.jpg|*Mutikoa*, 1928-1932
File:Malevich cavalry.jpg|*Zalduneri gorria*, 1928-1932
File:Malevich Summer Landscape.JPG|*Udako paisaia*, 1929
File:Malevich142.jpg|*Segalaria*, 1930

## Kanpo loturak 
*  Malevitxi buruzko artikulua russianpaintings.net webgunean
*  Malevitxen biografia laburra guggenheimcollection.org webgunean
MacGuffin

**MacGuffin** bat (batzuetan **McGuffin** idazten da; euskaraz, **Makgufin** idatzi izan da) kontakizun batean erabiltzen den baliabidea da, istorioan garrantzia gutxi edo batere izan ez arren, pertsonaiek argumentuan aurrera jarraitzeko balio duena.

Alfred Hitchcock zuzendari eta produktoreak egin zuen teknika ezagun, baita hitza bera ere, 1939an Columbiako Unibertsitatean emandako hitzaldi batean. Honela esan zuen Hitchcockek: "Estudioan izen bat daukagu, 'MacGuffin' esaten diogu. Edozein istorio sortzen duen elementu mekanikoa da. Lapur-istorioetan ia beti lepoko bat izaten da eta espioen istorioetan paper multzo bat".

## Izenaren jatorria 
Hitchcockek François Truffautekin burututako liburu-elkarrizketan izenaren jatorriaz mintzatu zen:

## Deskribapena 
MacGuffina beste narrazio baliabideetatik desberdintzen duena zera da: ez duela axola zehazki zer den. Istorioan motibazio bat sortzen duen bitartean nahikoa da. Istorioko pertsonaiek MacGuffinaren garrantzia onartuko dute eta horren arabera egingo dituzte ekintzak, baina ez du istorioan garrantzirik izango.

Oso baliabide erabilia da filmetan, thrilleretan bereziki. Ohikoa da MacGuffina filmaren hasierako elementu nagusia izatea, ondoren, protagonisten motibazioak eta arazoak agertzen doazen neurrian garrantzia galtzen joateko. Batzuetan filmaren amaierarako ahaztuta geratzen den elementua da.

## Adibideak euskal literaturan 
* Rafa Egigurenen Chevrolet tropikala nobelan: Migel Salaberria protagonistaren erlojua, Ernesto Guevararen txapela, emakume kubatarrak erosteko eskatzen dion irratia.
* Harkaitz Canok Linterna Gorria aldizkarian eskaini zuen elkarrizketa batean azaldu zuenez , *Berria* egunkarian idazten zituen zutabeetan askotan erabiltzen zuen baliabide hori. "Polita da hori eta gero irakurlea ez konturatzea makgufin horretaz" gehitu zuen.

## Adibideak zineman 
* Quentin Tarantinoren *Pulp Fiction* (1994) filmean, maleta.
* Guy Ritchieren *RocknRolla* (2008) filmean, Uri Omovichen koadroa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Phallomycetidae

**Phallomycetidae** Basidiomycota filumeko azpiklase bat da. Azpiklase hau 2006an sortu zen, ikerketa molekularrak egin ondoren. Phallus eta Geastrum generoetako onddoak biltzen ditu, besteak beste.

## Erreferentziak
Organyàko homiliak

thumb|Eskuizkribuen zati bat

***Organyàko homiliak*** (katalanez ''Homilies d'Organyà*) katalanez idatzitako dokumentu literariorik zaharrena dira. Ebanjelioaren predikura bideratutako sermoi-liburu bateko atala dira, eta Iberiar Penintsulako edozein hizkuntzatan idatzitako testurik zaharrena halaber. Adituen arabera, XI. mendekoak dira, eta zehatzago 1080 eta 1095 urte bitartekoak. Letraren izaera gotikoaren trantsizio garaiko bereizgarria da eta pergaminoa kalitate lodi eta arruntekoa da. Hizkeraren zenbait berezitasunek idazkia Pere Katolikoaren (Aragoiko II.a, Bartzelonako I.a) garaikoa dela pentsatzera daramatza erudituak (1196-1213). Testua katalanez idatzirik dago, hizkuntza hartan arrotzak gerta daitezkeen hitzak badaude ere.

Joaquim Miret i Sans doktoreak 1904ko irailean aurkitu zituen, X. mendean edo XI.aren hasieran Caboet-eko jaunen eskutik fundaturiko Santa Mariaren kolejiata desagertuaren artxiboa arakatzean, Organyàko errektoretzan. Aurkikuntza erditik tolestutako hiru orriko pergaminozko koaderno txiki batean eta alde bietatik idatzitako sei foliotan zetzan. Aurrerago, lehenengoak osatzen zituzten beste folio batzuk aurkitu zituzten; egun, eskuizkribua alde bietatik idatziriko zortzi foliok osatzen dute.

Testu originala Kataluniako Liburutegian dago, eta Organyàn erreprodukzio bat erakusten da.

## Ikus, gainera 
* Katalanezko literatura

## Kanpo estekak 
* *Organyàko homiliak'', Kataluniako Generalitatearen webgunean
Jakintza ikastola

**Jakintza** hainbat ikastolak duten izena da:

* Jakintza ikastola (Donostia): Donostiako Antigua auzoko ikastola da.
* Jakintza ikastola (Ordizia): Ordiziako ikastola.
Veleia (argipena)

**Veleia** bi herri erromatarren izena zen:

* Veleia (Italia)
* Iruña-Veleia, Araba

Bestalde, aldizkari akademiko baten izena ere bada:

* Veleia aldizkaria
Azkenik, Velleia, landare  genero bat da eta egungo Lugagnano Val d'Arda herriko eremu (auzo moduko) bat, Veleiako aztarnategi arkeologikoa dagoen lekua, hain zuzen.

## Kanpo estekak
Alexanderplatz

thumb|250px|Alexanderplatz Fernsehturm-etik
thumb|eskuinera|Alexanderplatz by the night in 2015
**Alexanderplatz** Berlin erdialdeko plaza garrantzitsua da. Bere garaian, Berlin ekialdean kokaturik zegoen plaza.

## Ezaugarriak 
Plaza hau monumentuz eta eraikin handiz osaturik dago. Hauen artean udaletxea *(Rotes Rathaus)* eta Berlingo eliza protestantea *(Berliner Dom)* bereizten dira. Plaza honetan ere, hiriko ikur den telebistako dorrea *(Fernsehturm)* ikus daiteke. Dorre hau 1960an eraiki zen eta honen goialdean jatetxe panoramiko bat eraiki zuten, bertatik Berlin guztia ikusi daitekeelarik. Alexanderplatz-en, gainera, Munduko orduen erlojua dago, baita Munduko herrien arteko maitasuna adierazten duen monumentua ere. Horrez gain, merkataritza guneak eta mota guztietako jatetxeak daude.

Komunikabideei dagokienez, Alexanderplatz-en metroa, trena, tranbia eta autobus geltokiak daude.

## Ikus, gainera 
* Potsdamerplatz
* Pariser Platz

## Kanpo estekak 
*  Plazan egindako eraberritzeari buruzko informazioa.
Zentralismo

**Zentralismoa** estatu, alderdi politiko edo beste erakunde bat antolatzeko modua da, non erabaki garrantzitsu guztiak aginte nagusi edo zentral batek hartzen dituena. Batzuetan, Frantzian adibidez, gobernu zentrala da estatu osorako erabaki politikoa, ekonomikoa, soziala eta kulturalak hartzen dituen erakundea estatua osatzen duten lurraldeen berezitasunak kontuan hartu gabe. Diktaduren kasuan hori izan ohi da lurralde antolaketa nagusia.

## Kanpo estekak
Patxi Salinas

**Francisco "Patxi" Salinas Fernández** (Bilbo, Bizkaia, 1963ko azaroaren 17a -) futbolari ohi bizkaitarra da, Julio Salinas futbolari ohiaren anaia da. Athleticen eta Celta de Vigo futbol taldeetan hainbat urtez jokatu zuen.

Telecinco telebista kateko Supervivientes reality showean parte hartu zuen.

## Kirol ibilbidea 
*2015eko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Papiamento

**Papiamento**a Aruba, Bonaire eta Curaçao uharteetan erabiltzen den hizkuntza da. Portugesean oinarritutako hizkuntza kreoloa da, baina gaztelaniak ere eragin handia du. *Papiamento* izenak *papia* ("berriketa") hitzetik du jatorri.

## Egoera 
2007an, nederlandera eta ingelesarekin batera, papiamentoa Nederlandar Antilletako hizkuntza ofiziala bihurtu zen. Hegoaldeko uharteetan mintzatuena da; iparraldekoetan (Saint Maarten, Saint Eustatius eta Saba), berriz, ingelesa. Aruban, papiamentoa eta nederlandera hizkuntza koofizialak dira.

Gaztelaniak gero eta eragin handiagoa du.

## Ikus, gainera 
* Nederlandar kreolerak

## Kanpo estekak
Boletales

**Boletales** Agaricomycetes klaseko onddoen ordena bat da. Talde honetako espezieek askotariko fruitu-gorputzak dauzkate. Boletoak dira kiderik ezagunenak, eta duela gutxi arte, Boletales ordenan boletoak soilik sartzen ziren. Orain beste onddo batzuk ere sartzen dira, hala nola *Agaricus* generokoak, gasteromizetoak, etab.

## Taxonomia 
Boletales ordena boletoak deskribatzeko sortu zen. Hala ere, ezaugarri filogenetiko eta mikromorfologikoetan oinarrituta, boletoak ez diren beste hainbat espezie ere ordena honetan sailkatzea erabaki da, esaterako, Gomphidiaceae eta Paxillaceae familiak (boletoen antzeko haragia daukate, belaki itxurako poroak, eta espora eta zistidioen antzeko ezaugarri mikroskopikoak) edo Sclerodermataceae eta Rhizopogonaceae familiak ere.

## Kanpo estekak
Joseba Llorente

**Joseba Llorente Etxarri** (Hondarribia, Gipuzkoa, 1979ko azaroaren 24a -) futbolari profesional ohia da.

2008ko urtarrilaren 13an bere lehenengo hat-tricka lortu zuen Recreativo de Huelvaren aurka.
2008ko urtarrilaren 20an Izarren Ligan inoiz eman den golik azkarrena sartzea lortu zuen (lehen zatiko 0'07"42) Espanyolen aurka. Urriaren 21ean hiru gol sartu zituen Champions Leaguean, Danimarkako Aalborg klubaren aurka, bere taldeak 6-3 irabazitako partidan.

2010eko ekainaren 22an Real Sociedadeko jokalaritzat aurkeztu zuten, berriz ere bere jatorrizko taldera itzulita. 2011ko hasieran, lesio larria izan zuelako, taldetik kanpo geratu zen. 2012ko udan, Osasunera joan zen, Realak lagatako jokalaritzat.

Bere anaia gaztea Mikel Llorente entrenatzaile lanetan aritzen da.

## Estatistikak 
*2015eko maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak
Maracena

**Maracena** Granadako probintziako (Espainia) udalerria da. 2007an 19.659 biztanle zituen.

## Kanpo estekak 
*  Maracenako Udala

thumb|ezkerrera|300px|Maracenako Kirol Hiria
Armilla

**Armilla** Espainiako udalerria da, Granadako probintziakoa. 2008an 20.882 biztanle zituen.

## Kanpo estekak 
*  Armillako Udala
La Zubia

**La Zubia** Granadako probintziako (Espainia) udalerria da. 2007an 16.941 biztanle zituen.

## Kanpo estekak 
*  La Zubiako Udala
Patxi Ondarra

**Patxi Ondarra Erdozia** edo **Aita Ondarra** (Bakaiku, Nafarroa Garaia, 1925eko maiatzaren 19a - Iruñea, 2005eko uztailaren 30a) fraide kaputxinoa eta euskaltzaina izan zen.

## Bizitza 
Hamabi urterekin Altsasura, kaputxinoen apaiztegira, joan zen ikastera. Apaizgo ikasketak bukatu ondoren, Zangozan apaiztu zen kaputxinoekin 1945ean.

Sei urte geroago Txilera joan zen irakasle eta bertan hamahiru urte igaro zituen. Euskal Herrira bueltan, Lekarozen eman zituen 12 urte irakasten. Han zegoelarik, historiaurreko monumentu megalitikoak ikertzen ere ibili zen. 1977. urtean Vianako Printzea Erakundeko Indusketa eta Arkeologia batzordeko kide hautatu zuten.

Euskaltzaindiak 1979an izendatu zuen euskaltzain urgazle eta 1980ko uztailaren 31n, berriz, euskaltzain oso hautatu zuten, Polikarpo Iraizozek utzitako hutsunea betetzeko.

Joakin Lizarragaren (1748-1835) lanak zabal eta luze aztertu zituen.

## Lan nagusiak 
* *"Voces vascas de Bacaicoa"*. 1965.
* *"Producción literaria de Joaquín Lizarraga"*. 1972.
* "Ongui iltzen laguntzeco itzgaiak. Joakin Lizarraga, edizio kritikoa". Euskaltzaindiaren "Lekukoak" bilduman. 1974.
* *"La parábola del hombre y el dragón"*. 1977.
* *"La escuela de gramática de Joaquín Lizarraga"*. 1978.
* *"Manuscrito de pláticas en euskera guipuzcoano"*. 1978.
* *"Catecismo del siglo XVIII en vascuence de Uterga (Valdizarbe)"*. 1980.
* "Joakin Lizarraga Elkanokoaren lanen edizio kritikoak". 1980.
* *"Joaquin Lizarraga en el Diccionario de Azkue"*. 1980.
* "Goñibarko euskara XVIII. mendeko sermoietan". 1981.
* *"Primer sermón en vascuence navarro (1729)"*. 1981.
* *"Materiales para un estudio comparativo del vascuence de Elcano, Puente la Reina, Olza y Goñi"*. 1982.
* *"Dos plásticas en vascuence del siglo XVIII"*. 1987.
* "Goñerrin aurkitutako sei euskal testu (1743-1753)". 1989.
 
## Kanpo estekak 
* Aita Ondarraz "Erabili.com" webgunean
* Bidegileak bilduma: Patxi Ondarra
Lafayette

**Lafayette** edo **La Fayette** hitzak hainbat adiera ditu:

## Jendea 
* Lafayette Markesa, frantsesez **La Fayette** eran ezaguna.

## Leku-izenak 
Guztiak Ameriketako Estatu Batuetan.

* La Fayette (Alabama), hiria
* Lafayette (Kalifornia), hiria
* Lafayette (Colorado), udalerria
* LaFayette (Georgia), hiria
* La Fayette (Illinois), herria
* Lafayette (Indianako metropolitar eremua)
* Lafayette (Indiana), hiria
* LaFayette (Kentucky), herria
* Lafayette (Louisianako metropolitar eremua)
* Lafayette (Louisiana), hiria
** Lafayette parrokia (Louisiana)
* Lafayette (Minnesota), hiria
* LaFayette (New York), herria
* Lafayette (Ohio), herria
* Lafayette (Oregon), hiria
* Lafayette (Tennessee), hiria
* Lafayette (Virginia), auzunea
* Lafayette (Chippewa konderria, Wisconsin), herria
* Lafayette (Monroe konderria, Wisconsin), herria
* Lafayette (Walworth konderria, Wisconsin), herria

## Eskolak 
* University of Louisiana at Lafayette

## Bestelakoak 
* Lafayette galeriak
* Lafayette hotela
* Lafayette zubia
* 23244 Lafayette
Lizarragako mendatea

**Lizarragako mendatea** Nafarroako mendebaldean dagoen mendatea bat da, bertatik Etxarri Aranatz (Sakana) eta Lezaun (Lizarrerri) udalerriak lotzen dituen NA-120 errepidea igarotzen da. 1.031 metroko garaiera du. Bertan Lizarragako tunela dago.

## Gastronomia 
Aipatzekoa da mendate honetan kokatzen den bentako arrautza frijitu, patata frijitu eta txorizoa bertako plater mitikoa dela.

## Beriain 
Lizarraga ohiko abiapuntua da Beriain mendira igotzeko.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendateak
* Lizarragako tunela

## Kanpo estekak
Arro Handia

**Arro Handia** () Ipar Amerikako mendebaldeko eskualde zabala da, elkarren ondoko hainbat sakonune endorreiko biltzen dituena. 492.000 kilometro koadroko eremua hartzen du, Estatu Batuetako Kalifornia, Idaho, Nevada, Utah eta Wyomingen eta Mexikoko Kalifornia Beherean.

## Geografia 
Arro Handiak Estatu Batuetako mendebaldeko eta Mexikoko ipar-mendebaldeko eremu handia hartzen du. Utahko Wasatch mendilerroa da ekialdeko muga, eta Sierra Nevada eta Ur-jauzien mendikatea mendebaldekoa; bi mendilerro hauek euri-itzala eragiten dute, eta galarazten dute Pazifikoko erauntsiak eskualdera irits daitezen. Iparraldean Snake ibaiaren lautada dago, eta Mojave basamortua hegoaldean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  The Great Basin, U.S. National Park Service, nps.gov
Urbasako mendatea

[thumb|Urbasako parketxea eta [NA-718 errepidea, mendatean.]]
**Urbasako mendatea** Nafarroako mendebaldean dago.

Olatzagutia (Sakana) eta Ameskoabarren (Lizarrerri) udalerriak lotzen ditu.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendateak

## Kanpo estekak
Üthürzehetako lepoa

**Üthürzehetako lepoa** (*Iturzaetako lepoa* ere deitua;  edo *Uthurzéhétako lépoua*; *Larraun* forma ere izan du, historian: *Sanctus Johannes de Larraun* eta ''l'ospitau de Larraun'' (1174an eta 1385ean, Duchesne bilduma CXIV).

## Igoera 
Zuberoako aldetik Larraineko Laugibar aterpetik igo daiteke RD-26 errepidetik, mendatearen ipar-ekialdean kokaturikoa. Igoerak 15,3 kilometroko luzera du. Bertatik 1.205 metro igotzen dira (batez besteko %7,9a). Tarte batzuetan %10 gradiente du, gehiengoa %13a izanda. Larrainetik gainera ailegatzeko 1.362 metroko altueran dagoen Erroimendiko mendatea igaro behar da.

Otsagabitik hasita, mendateak 19,3 kilometroko luzera eta 100 metroko tunela ditu gainetik gertu. Alde horretatik, NA-2011 errepidetik, 815 metro igotzen dira (batez besteko %4,2a), gehiengoa %8a izanda.

## Frantziako Tourra 
[thumb|250px|[2007ko igoera, Carlos Sastre, Mauricio Soler eta Iban Mayo]]
Üthürzehetako lepora bitan igo dira txirrindulariak Frantziako Tourrean: 1996an eta 2007an. Lehendabizikoz igo zutenean, Miguel Indurainek denbora asko galdu zuen, Iruñera zihoan etapa batean. 2007an, lasterketa osoko mendaterik gogorrenetariko bat izan zen, Orthezetik Aubisquera zihoan etapan egindakoa.
 
### Datuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Pirinioetako zeharkaldia: Hendaiatik Hiru Erregeen Mahaiara (III),Orbaizeta-Larraine 2.000 metrotik goiti" (Argia. com, 2007-07-08 -- 2096. zk.)
Kanadako artikoa

**Kanadako artikoa** () Kanadako iparraldeko eskualde zabala da. Bere kokapena, hala ere, ezberdina da geografiarentzat eta politikarentzat.

Kanadako artiko ia osoa behin-betiko izotzez eta tundraz estalita dagoen arren, geologikoki zenbait eskualde ditu barnean: Mendilerro artikoa (iparralderagoen kokaturiko mendilerroa) Sakonune artikoa () Hudson badia, eta abar. Bere klima hain gogorra izanik zaila da eraikinak egitea eta ia ezinezkoa nekazaritzari ekitea.

Kanadako artikoak ia Nunavut osoa hartzen du eta baita Ipar-mendebaldeko lurraldeak, Yukon, Manitoba, Ontario, Quebec eta Labradorreko iparraldeko aldeak ere.

## Kanpo estekak
Llanos

thumb|300px|Arrastiria Venezuelako Llanosen.
thumb|300px|Llanoseko behizainak.

**Llanos** Hego Amerikako ordoki tropikal zabala da. Ordokia Hego Amerikako iparraldean (Kolonbian eta Venezuelan) eta Andeetako ekialdean dago. Bertako ibai nagusia Orinoko da.

Orinokoko ordokietako ekonomiaren oinarria abeltzaintza estentsiboa da. Meta, Arauca, Casanare, Anzoátegui, Apure eta Monagasen petrolio ustiategi garrantzitsuak daude.

Ordokiek 200 metro inguruko garaiera daukate.

## Hiri nagusiak 
### Kolonbian 
* Villavicencio
* Puerto López
* Arauca
* Tame
* Saravena
* Yopal
* Puerto Carreño
* Inírida
* Mitú
* San José del Guaviare
* Gaviotas

### Venezuelan 
* San Fernando de Apure
* Barinas
* San Carlos
* Calabozo
* El Tigre
* Caripito
* Araure
* Guanare
* Acarigua
* Puerto Ayacucho
* Maturín
* Sabaneta
* Valle de la Pascua
* Tucupita

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Llanera.com
Altiplanoa

**Altiplanoa** () Hego Amerikako goi-ordoki bat da. Txileko iparraldea, Boliviako mendebaldea, Peruko erdialde eta hegoaldea, eta Argentinako ipar-ekialdea hartzen ditu. Bere 3.600 metroko garaierak historian zehar garrantzi estrategikoa eman zion, adibidez Inka Inperioaren garaian.

Eskualdeko klima latza da oso. Altiplanoa arro endorreikoa da; Titikaka (3.806 m), Poopo (3.685 m), Coipasa laku-gazia (3.656 m) eta Uyuniko gatzaga (3.653 m) dira biltegi nagusiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gran Chaco

**Gran Chaco** edo **Chaco** (kitxuaz: *chaku*; «ehiza-(lurraldea)») Hego Amerikako ordoki zabala (1.144.000 km²) da, Mato Grossoko goi-ordokiaren, Paraguai eta Salado del Norte ibaien eta Boliviako Altiplanoaren artean dagoena. Argentina, Bolivia, Brasil eta Paraguaiko lurrak hartzen ditu.

Haren hegoaldean panpa dago, baina Gran Chacon, panpan ez bezala, oihan zabalak daude. Ibai garrantzitsuenak Pilcomayo, Bermejo eta Salado del Norte dira. Klima eta landaretza tropikalak dira. Ekonomiaren oinarriak baso ustiapena eta abeltzaintza dira.

## Banaketa 
Gran Chaco hiru eskualdetan dago banatua:
* Ipar Chaco (Chaco Boreal): Pilcomayo ibaitik 16º H paraleloraino.
* Erdialdeko Chaco (Chaco Central): Pilcomayo ibaitik antzinako Bermejo ibairaino.
* Hego Chaco (Chaco Austral): Bermejo ibaitik 30º H paraleloraino.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joanes Uharte Donibanekoa

**Joanes Uharte Donibanekoa** —nazioartean *Juan Huarte* izen-deiturez ezaguna— (Donibane Garazi, Nafarroa Beherea, 1529ko bukaera edo 1530eko hasiera - Linares, Jaen, Espainia, 1588) mediku eta filosofoa izan zen. Aragoin eta Gaztelan ikasi zuen, Huescako eta Alcala de Henaresko unibertsitateetan, Giza Zientziak eta Medikuntza, hurrenez hurren.

## Bizitza 
Oso gazte zela, Gaztelara aldera jo zuen haren familiak eta Baezan (Jaen) bizilekua hartu. 1530ean egin zion uko Karlos V.a enperadore eta Gaztelako erregeak Nafarroa Behereari, Fernando Katolikoak Nafarroa inbaditu ondoren (1512) eta, Gaztelako erregearen zerbitzariak zirelako edo, uhartetarrek lurralde hura utzi egin behar izan zuten.

Arte eta Filosofiako ikasketak egin zituen Huescako Unibertsitatean eta Medikuntzakoak Alcalako Unibertsitatean. Medikua izan zen lanbidez, baina filosofoa izatez. Eskolastikako filosofian ikasia zen arren, etikako eta metafisikako alorretatik aldendu eta naturari buruzko gogoetak egin zituen, filosofia berri baten ildoan.

## Idazlan nagusia: *Zientzietarako argimenen azterketa* 
[thumb|*Examen de ingenios para las sciencias*, [1603.]]
1575ean Baezan (Jaen) eman zuen argitara lehenengo aldiz *Examen de ingenios para las sciencias* (gaztelaniaz idatzia; euskaraz *Zientzietarako argimenen azterketa* Xabier Kintanaren itzulpena, 1996), Uharteren lan nagusia, handik aurrera argitalpen eta itzulpen ugari izan zuen obra. Psikologia, neurologia, pedagogia, antropologia, patologia eta soziologia arloak jorratzen ditu. Idazlanak arrakasta eta oihartzun handia lortu zuen, eta XVI. mendea amaitu baino lehen Espainian lau aldiz berrargitaratu behar izan zuten, besteak beste Iruñean 1578an. Halaber, hainbat hizkuntzatara itzuli zuten, besteak beste latinera, frantsesera, italierara, ingelesera eta alemanera.

Kordobako eta Madrilgo Inkisizioaren auzitegiaren aurrean salatua izan zen 1579an, eta Inkisizioak debekaturiko liburuen zerrendan zegoen lau urte geroago. Liburuari zuzenketak egin ziezazkiola agindu zion Inkisizioak, eta agindua bete zuen arren (1594an, Uharte hil ondoan, eman zen ezagutzera bigarren bertsioa), Vatikanoko II. Kontzilioa arte ez zen zentsuraren atzaparretatik libre egon. Debekuak gorabehera, liburuak eragin handia izan zuen hainbat idazlerengan: adibidez, Miguel de Cervantesek *Kixotea* idazteko inspirazio iturri izan zuen.

*Examen de ingenios para las sciencias* obra psikologia modernoaren korronte fisiologiko eta esperimentalaren aitzindaritzat hartzen da gaur egun, eta frenologiari buruz XIX. mendean idatzi zuten ikerlari batzuentzat inspirazioa ere izan zen.

## Kaleak 
* Uharte doktorea kalea (Iruñea)

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*Azurmendi, Joxe (2020): *Pentsamenduaren historia Euskal Herrian*, Leioa/Andoain, EHU/Jakin. 
*Jimenez, Jon (2024): “Euskal Herriko pentsamenduaren historiaz” in Haritz Azurmendi, Alba Garmendia eta Jon Mentxakatorre (argtz.):  *Euskal pentsamenduaren garabideak*, Bilbo, UEU. 

## Kanpo estekak 
* José Biedma: «El poder de la imaginación y la fecundidad del entendimiento en el examen de ingenios para las ciencias de Juan Huarte de San Juan».
Ordoki Handiak

**Ordoki Handiak** () Ipar Amerikako ordoki zabala da, Estatu Batuen eta Kanadaren erdialdean dagoena, Mendi Harritsuen ekialdean. Kanadan the Prairies izena ematen zaie.

## Geografia 
Oso lautada zabala da, Estatu Batuetako Mexiko Berria, Texas, Oklahoma, Kolorado, Kansas, Nebraska, Wyoming, Montana, Hego Dakota eta Ipar Dakota estatuetan eta Kanadako Saskatchewan eta Alberta probintzietan hedatzen dena. AEBetako Minnesota eta Iowako eta Kanadako Manitobako zati batzuk ere hartzen ditu.

## Klima 
Baldintza klimatikoak asko aldatzen dira urtean zehar. Neguak oso hotzak eta gogorrak izaten dira eta udak aldiz beroak eta oso hezeak.

Urte guztian zehar haize gogorrak jotzen du eta lurreko biomen artean babes gutxiena aurkitzen den eremua da. Hegoaldeko zatian tornadoak oso ohikoak izaten dira eta "Tornadoen etorbidea" (*Tornado Alley*) ezizena eman izan zaio. Hori dela eta parke eoliko ugari ezarri dira azkenaldian.

## Flora eta fauna 
Ipar Ameriketako zelai zabaletan gramineak dira nagusi. Aipagarrienak *Sorghastrum nutans*, *Bouteloua dactyloides*, *Andropogon gerardi* eta *Lespedeza leptostachya* dira.

Animaliei dagokionez bisonte sail handiek populatzen zuten eremua historikoki. Gizakiak haien gaineko presio bandia eragin zuen eta 1870rako ia guztiak hil zituen. Garai hartan behitegi zabalak ere ezarri zituen.

## Ekonomia 
Eskualde osoan nekazaritza eta abeltzaintzan aritzen diren landetxe ugari dago. Petrolio eta ikatz ustiapenak ere daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Ordoki Handien historia-geologikoa, lib.ndsu.nodak.edu
Erronkariko gazta

**Erronkariko gazta** Nafarroako ibar pirenaiko hartan egindakoa da, 1981etik aurrera jatorri deitura duena.

Gaur egun ekoizle nagusiak Uztarroze, Burgi, Izaba, Erronkari eta Bidankoze dira. 

## Erronkariko gaztaren ezaugarriak 
Latxa ardi arrazako esne gordinarekin egiten da (eta zerbait, Rasa arrazako ardi-esnearekin), neguan eta udaberrian, batez ere. Gutxienez, lau hilabetez eduki behar da ontzen. Zapore sendoa du, ondu ondoren zertxobait mina eta koipetsua, baina goxoa. Mozketa hauskorra du, eta zuria, marfil-kolorekoa, baina horira jotzen du. Begi txikiak ditu era desberdinean banaturik. Molde zilindriko trinkoan ateratzen da; azala nabar iluna du, eta alde guztiak leunak dira. Erronkariko gazta alearen pisua 1 eta 3,5 kilo artekoa izaten da. Etiketa komertzialaz landara, kontraetiketa bat ere eraman behar du bere zenbakiarekin, lakrezko zigilu bat balitz bezala, eta hauxe idatzirik: “Erronkari Jatorrizko Deitura”. Horrek erran nahi du gazta kontrolpean egon dela egin den bitartean, eta gazta, gainera, abendutik uztailera bitarte egin dela, biak barne.

## Ikus, gainera 
* Erronkari jatorri izenaren afera

## Kanpo estekak 
*  Erronkariko gaztaz Nafarroako Gobernuaren webgunean
Txepetx

**Txepetx** izenarekin honakoak ezagutzen dira:
* '*José María Sánchez Carrión *Txepetx**, hizkuntzalaria.
* **Txepetx**, Euskal Herriko txoririk txikiena.
* **Txepetx''', arrain baten izena.
Claude Vigée

**Claude Vigée** (Bischwiller, Alsazia, 1921eko urtarrilaren 3a - Paris, 2020ko urriaren 2a) olerkigile, itzultzaile eta idazle alsaziarra izan zen. Familia judu batean jaioa, 1940 eta 1942 artean Tolosan errefuxiatu zen Bigarren Mundu Gerra zela eta. Ondoren Ameriketako Estatu Batuetara joan zen.

1960an Israelera joan zen bizitzera.

Bakezale amorratua dela, Libanoko Gerrarako olerkiak idatzi zituen *La voix des jeunes soldats morts*.

Bere bizitzan zehar sari ugari irabazi zituen.

## Idazlanak 
* *Forme du poème : Étude sur la poétique* (*The Ohio State University Press*, 1949)
* ''La lutte avec l'Ange* (*Les Lettres*, 1950)
* *Avent* (*Les Lettres*, 1951)
* *Aurore souterraine* (*Seghers*, 1952)
* *La Corne du Grand Pardon* (*Seghers*, 1954)
* *L'été indien* (*Gallimard*, 1957)
* *Les artistes de la faim* (*Calmann-Lévy*, 1960)
* *Révolte et louanges* (*José Corti*, 1962)
* *Canaan d'exil* (*Seghers*, 1962)
* *Le poème du retour* (*Mercure de France*, 1962)
* *Moisson de Canaan* (*Flammarion*, 1967)
* *La lune d'hiver* (*Flammarion*, 1970)
* *Le soleil sous la mer* (*Flammarion*, 1972)
* *Délivrance du souffle* (*Flammarion*, 1977)
* *Du bec à l'oreille* (*Ed. de la Nuée Bleue*, 1977)
* *L'Art et le démonique* (*Flammarion*, 1978)
* *L'Extase et l'Errance* (*Grasset*, 1982)
* *Pâque de la parole* (*Flammarion*, 1983)
* *Le Parfum et la Cendre* (*Grasset*, 1984)
* *Les Orties noires* (*Flammarion*, 1984)
* *Vivre à Jérusalem, Une voix dans le défilé* (1960-1985; *Nouvelle Cité*, 1985)
* *La Manne et la Rosée* (*Desclée de Brouwer*, 1986)
* *La Faille du regard* (*Flammarion*, 1987)
* *Wénderôwefir, Association Jean-Baptiste Weckerlin* (1988)
* *Aux sources de la littérature moderne I, les Artistes de la Faim* (*Entailles - Philippe Nadal*, 1989)
* *Le feu d'une nuit d'hiver* (*Flammarion*, 1989)
* *Apprendre la nuit* (*Arfuyen*, 1991)
* *L'héritage du feu* (*Mame*, 1992)
* *Dans le silence de l'Aleph* (*Albin Michel*, 1992)
* *L'héritage du feu* (*Mame*, 1992)
* *Les puits d'eaux vives* (*Albin Michel*, 1993) Victor Malkarekin
* *Un panier de houblon*
** I. alea: *La Verte Enfance du monde* (*J.-C. Lattès*, 1994)
** II. alea: *L'Arrachement* (*J.-C. Lattès*, 1995)
* *Treize inconnus de la Bible* (*Albin Michel*, 1996) Victor Malkarekin
* *La Maison des vivants, Images retrouvées* (*La Nuée Bleue*, 1996)
* *Aux portes du labyrinthe* (*Flammarion*, 1996)
* *La lucarne aux étoiles * (*Cahiers de Jérusalem*, 1967-1997; *Le Cerf*, 1998)
* *Le Grenier magique* (*Graph-Editions*, 1998)
* *Vision et silence dans la poésie juive - Demain la seule demeure* (*L'Harmattan*, 1999)
* *Le passage du vivant* (*Paroles et Silence*, 2001)
* *Les Orties noires, nouvelle édition bilingue* (*Oberlin*, 2000)
* *Journal de l'été indien : Il n'y a pas de temps profane* (*Parole et Silence*, 2000)
* *Dans le creuset du vent* (*Éditions Parole et Silence*, 2003)
* *Danser vers l'abîme* (*éd. Parole et Silence*, 2004)
* *Être poète pour que vivent les hommes* (*choix d'essais et d'entretiens*, 1950-2004; *Parole et silence*, 2005)
* *La lutte avec l'ange, poèmes 1939-1949* (*l'Harmattan'', 2005)

## Kanpo estekak
Zirkunferentzia

eskuinera|thumb|**Zirkunferentzia** bat (gorriz) eta bere zentroa (beltzez).
**Zirkunferentzia**, geometria euklidestarrean, puntu jakin batetik distantzia berera dauden puntuen multzoa da. Puntu horri, zentro edo foku esaten zaio. Zentrotik zirkunferentziaren puntuetara dagoen distantziari erradio deritzo. Zentrotik pasa eta zirkunferentziak mugatzen duen zuzenkiaren luzerari diametro deritzo.

Zirkunferentziaren perimetroak mugatzen duen azalerari zirkulu deritzo.

## Ohiko terminologia 
thumb|Zirkunferentzia baten elementuak.
* Zentroa (C) zirkunferentzia bateko puntu guztiekiko distantziakidea da.
* Erradioa (r) zirkunferentziaren erdigunea eta zirkunferentziaren edozein puntu lotzen dituen edozein segmentu da. Erradioa izen bereko segmentuen luzera ere bada. 
* Diametroa (d) zirkunferentziaren bi puntu erdialdetik pasatuz lotzen dituen edozein segmentu da. Diametroa ere izen bereko segmentuen luzera da. 
* Perimetroa (L) zirkunferentziaren ingerada eta luzera da. 
* Korda bat zirkunferentzia baten bi puntu lotzen dituen edozein segmentu da. Diametroa luzera handieneko soka bat da. Segmentu berdea irudian.
* Arku bat zirkunferentziaren edozein zati da, honen gainean bi puntuz mugatuta dagoena. Esaten da, halaber, soka batek bere muturrak zehazten dituen arku bakoitza igotzen duela. Lerro kurba urdina irudian.
* Korda batekiko gezi edo sagita bat soka horren eta berau zehazten duen arkuaren artean dagoen bere erdibitzailearen segmentua da, erditik igaro gabe.
* Zirkuluerdia diametro baten muturrek mugatzen duten edozein arku da.

## Zirkunferentziaren ekuazioak 
eskuinera|thumb|Aukeratu puntu bat
zein den berdin dio
handik distantzia bat
dugula medio
puntuak marraztuaz zer
da ondorio?
zirkunferentzia izena
hala dagokio
ta distantziari deitzen
zaio erradio
### Perimetroa 
*r* erradioa izanik, zirkunferentziaren luzera honela kalkulatzen da, pi zenbakiaren bitartez:
:l=2\pi r\,

### Azalera 
Zirkulu baten azalera ere pi zenbakiaren bidez neur daiteke:
:A =\frac{\ell\cdot r}{2}= \pi\cdot r^2= \frac{\pi\cdot d^2}{4}

#### Koordenatu kartesiarrak 
*x-y* koordenatu kartesiarretako sistema batean (*a*, *b*) puntuan zentraturiko eta *r* erradiodun zirkunferentziaren ekuazioa hurrengoa da:
:(x-a)^2 + (y-b)^2 = r^2\,.
Zentrua (0, 0) jatorrian dagoenean, aurreko ekuazioa era honetan geratzen da sinplifikaturik:
:x^2 + y^2 = r^2.\,
Zentroa jatorrian duen eta 1 erradiodun zirkuluari *zirkulu unitario* esaten zaio.
##### Ekuazio parametrikoa 
Zirkunferentziaren ekuazio parametrikoa hau da:
::F(\alpha) = (x+r\cos(\alpha), y + r{\rm sin}(\alpha))\,
non (x,y) zirkunferentziaren zentroaren koordenatuak diren, r erradioa eta \alpha radianetan emandako angelua.

#### Ekuazio orokorra 
Zirkunferentziaren ekuazio orokorra hau da:
::x^2+y^2+mx+ny+p=0 \,\!

non,

m=-2a; n=-2b; p=a^2+b^2-r^2 \,\!

## Ikus, gainera 
* Puntu baten potentzia zirkunferentzia batekiko
* Tau (zenbakia)

## Kanpo estekak 
* Zirkunferentzia: propietateak eta ariketak
Albolote

**Albolote** Espainiako udalerria da, Granadako probintziakoa. 2008an 16.879 biztanle zituen.

## Ikus, gainera 
* Alboloteko kartzela

## Kanpo estekak 
*  Alboloteko Udala
Lurrun-presio

thumb|300px|Ur-lurrunaren presioa tenperaturaren funtzioan. Ohar bedi 100&nbsp;°C-eko lurruntze-puntu normalean lurrun-presioa presio atmosferiko estandarraren berdina dela, 760 Torr.
**Lurrun-presioa** lurrun-fasean dagoen substantzia baten eta lurrun-fasean ez dagoen substantzia beraren arteko oreka termodinamikoa gertatzen denean existitzen den presioa da. Likidoek eta zenbait solidok gas egoerara igarotzeko joera daukate, eta gas guztiek daukate likidora edo solidora kondentsatzeko joera. Lurrun-presioaren orekak likido edo solido baten lurruntze-tasa adierazten du. Molekulek eta atomoek likidotik edo solidotik ihes egiteko duten joera erakusten du. Substantzia batek tenperatura normalean lurrun-presio altua badauka, lurrunkorra dela esan ohi da. Kelvin-en ekuazioak erakusten duenez, lurrun-presioa tantaren tamainaren araberakoa da.

Kontzeptu hau ulertzeko adibide on bat ur-lurruna da. Airea ur-lurrunez aserik dagoenean, uraren kondentsazio-tasa eta bere lurruntze-tasa orekan daude. Puntu honetan, airearen hezetasun erlatiboa %100ekoa da eta ur-lurruna gehitzen bada, edo tenperatura jaisten bada, kondentsazioa gertatuko da. Oro har, tenperatura altuagoetan lurrun-presioa altuagoa da.

## Likidoen lurrun-presioen eta lurruntze-puntuen arteko erlazioa 
Likido batek lurrun-presio altuagoa badauka, bere lurruntze-puntu normala (alegia, presio atmosferikoan daukana) baxuagoa izango da. Esaterako, tenperatura jakin batean propanoak butanoak baino lurrun-presio altuagoa dauka, eta honek fluorobentzenoa baino altuagoa. Lurruntze-puntu normalei dagokienez, hiru substantzia horietatik fluorobentzenoak dauka baliorik altuena eta propanoak baxuena.

## Lurrun-presioaren unitateak 
SIk onartutako unitatea pascala (Pa) da. Pascal bat newton bat metro koadroko (N·m-2 edo kg·m-1·s-2) da.

## Lurrun-presioen adibideak 

Gasa
Lurrun-presioa
(SI unitateak)
Lurrun-presioa
(bar)
Lurrun-presioa
(mmHg)
Tenperatura

Helioa
100 kPa
1
750
-269,15&nbsp;°C

Propanoa
2,2 MPa

22
16.500
55&nbsp;°C

Butanoa
220 kPa
2,2
1.650
20&nbsp;°C

karbonil sulfuroa
1,255 MPa
12,55
9.412
25&nbsp;°C

Azetaldehidoa
98,7 kPa

0.987
740
20&nbsp;°C

Freona
37,9 kPa
0,379
284
20&nbsp;°C

Metil isobutil zetona
26,48 kPa
0,02648
19,86
25&nbsp;°C

Wolframa
100 Pa

0.001
0,75
3.203&nbsp;°C

Dioxigenoa
54.2 MPa
542
407.936
20&nbsp;°C

Dinitrogenoa
63,2 MPa
632
475.106
20&nbsp;°C

## Kanpo estekak
Adolfo Nicolás

**Adolfo Nicolás Pachón** (Villamuriel de Cerrato, Palentzia, 1936ko apirilaren 29a - Tokio, 2020ko maiatzaren 20a) apaiz espainiarra izan zen. 2008ko urtarrilaren 19an Jesusen Lagundiko buruzagi nagusi aukeratu zuten, adinagatik dimisioa eman zuen Peter Hans Kolvenbach herbeheretarraren lekua betetzeko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jesuita ezagunen zerrenda
Huéscar

**Huéscar** Granadako probintziako (Espainia) udalerria da. 2007an 8.236 biztanle zituen. Albacete eta Jaéngo probintziekin muga egiten du.

## Hiri senidetuak 
* 

## Kanpo estekak 
*  Huéscarko Udala
Aleazio

[thumb|[Altzairua burdinaz eta ikazkaiz osatutako nahastura bat da. Karbonoa % 0,02 eta % 1,7 artean dauka.]]
**Aleazio** (Heg.) edo '*metal-nahasturak.

Zenbait aleazio bi metal edo gehiago nahastuz sortzen dira. Letoia kobrea eta zinka nahastuz sortzen da. Brontzea eztainuz eta kobrez osatutako nahastura bat da.

Metal puruetan ez bezala, aleazio gehienek ez daukate urtze-puntu bakarra, baizik eta urtze-tarte bat. Tenperaturen tarte horretan materiala egoera gotor eta egoera isurkariaren nahaste bat da. Urtzea hasten den tenperaturari *solidus* deitzen zaio, eta urtzea amaitzen den tenperaturari *liquidus*.

## Sailkapena 
Aleazioak beren osagai-kopuruaren arabera sailka daitezke:
**aleazio bitarra* bi osagai dauzkan aleazioa da
**aleazio hirutarra* hiru dauzkana
*eta abar.

Beste modu batera ere sailka daitezke, eraketa-metodoaren arabera:
**ordezkapen-aleazioak* osagaien atomo-tamaina antzekoa denean eta atomo batek beste bat ordezkatzen duenean sortzen dira
**aleazio interstizialak* osagai baten atomoak bestearenak baino askoz txikiagoak direnean eta atomo handiagoen arteko tarteetan sartzen direnean osatzen dira.
Adibidez, letoia, ordezkapen-aleazio bitarra da.

## Ohikoenak
Industrian gehien erabiltzen diren aleazioak hauek dira:
*Altzairua: Burdinazko aleazioa da, pisuaren %0,008 eta %1,7 arteko karbono kopuru aldakorrarekin. %1,7tik gora (%6,67ra arte) fundizio izatera igarotzen da.
**Altzairu herdoilgaitza: altzairuzko aleazio gisa definitzen da, eta gutxienez %10etik %12ra bitarteko masa duen kromoa du.
**Corten altzairua
*Alnikoa: Batez ere kobaltoz (%5), aluminioz (%8-12) eta nikelez (%15-26) osatuta dago, baina kobrea ere izan dezake (%6), batzuetan titanioa (%1) eta gainerakoa burdina.
*Alpaka: Aleazio hirutarra da, zinkez (%8-45), kobrez (%45-70) eta nikelez (%8-20) osatua.
*Amalgama: Merkurioa eta beste metal baten arteko nahasketa da.
*Brontzea: Kobrezko eta eztainuzko aleazio metalikos da, non lehena oinarria den eta bigarrena %3tik %20ra bitarteko proportzioan agertzen den.
*Konstantana: %55 kobrea eta %45 nikela ditu.
*Kupronikela: kobrezko aleazio bat da, nikela eta finkapenaren ezpurutasunak, hala nola burdina eta manganesoa.
*Kuproaluminioa: Aluminio eta kobrezko aleazio bat da.
*Letoia: Kobrea eta zinka.
*Magala: magnesio aleazioa da, eta aluminioa (%8 edo 9), zinka (%1) eta manganesoa (%0,2) gehitzen zaizkio.
*Magnama: Manganesoren aleazio bat da, aluminioa eta zinka gehitzen zaizkiona.
*Nikroma: %80 nikela eta %20 kromoa dituen aleazio bat da.
*Nitinola: titanioa eta nikela.
*Peltrea: eztainuz, kobrez, antimonioz eta berunez osatutako aleazioa da.
*Urre zuria edo elektroa: Urrezko aleazio bat da eta beste metal zuriren bat, zilarra, paladioa edo nikela gehitzen zaizkio.
*Zamaka: bi elementuk edo gehiagok osatzen dute, eta horietako bat, gutxienez, metal bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak 
* Estibaliz Apiñaniz Fernández de Larrinoa (2003). *Fe-Al nahasturen egitura eta propietate magnetikoen azterketa teoriko eta esperimentala'' UPV-EHU
Mando Diao

**Mando Diao** garage rock musika taldea da, 1960ko hamarkadako ukituekin. Taldea Suedian sortua da, Borlängetik konkretuki.
Taldea 1995ean jaio zen, baina hasieran taldekideak serio hartu ez zuten proiektua izan zen, taldekideak taldetik sartu eta irteten baitziren. Geroago proiektua seriotasunarekin hartzea erabaki zuten. Sei hilabete abestiak egiten eman ondoren , taldeari **Mando Diao** jartzea erabaki zuten. Beraien lehen kontzertuak hiriko(Borlängeko) taberna eta lokaletan izan ziren 1999an. Ondoren, 2002an kaleratu zuten, Bring Em In, lehenengo diska izango dena. Hortik aurrera arrakasta handia izan dute eta beste 3 diska kaleratu dituzte.

Kontzertu asko eman dituzte munduan zehar eta musika jaialdi nagusietan hartu dute parte (Benicàssim, Rock am Ring edo Reading - Leeds.

## Taldekideak 
* Björn Dixgård – abeslaria eta gitarrista
* Gustaf Norén – abeslari, gitarrista eta perkusioa
* Samuel Giers - bateria
* Carl Johan Fogelklou - baxu-jolea
* Mats Bjorke -organoa

## Taldekide ohiak 
* Fredrik Nilsson - baxu-jolea (1998-1999)
* Anton Grahnstrom - bateria (1998-1999)
* Daniel Häglund - organo (1995-2003)

## Diskografia 
* *Bring Em In* (2002)
* *Hurricane Bar* (2004)
* *Ode to Ochrasy* (2006)
* *Never Seen The Light Of Day* (2007)

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Domus Ecclesiae

[thumb|250px|[Dura-Europos|Dura Europos hiriko *Domus ecclesiae*]]
***Domus ecclesiae*** lehen kristauen gurtza lekuak dira. Beraien erlijioa legez kanpo zegoenen, toki ezkutuak ziren. Otoitz egin eta beraien erlijioaren praktika ezberdinak (bataioa adibidez) egiteko erabiltzen zituzten. 313an kristautasuna onartu zenetik ez zen gehiago etxe hauen beharrik izan.

Honetarako, lehen mendeetan etxe pribatuetan elkartzen ziren. *Domus* hitzak latinez etxea esan nahi duen bitartean, *ecclesiae* hitzak grezieraz bildu esan nahi zuen: bilera etxea.

Erroma hiriko domus ecclesiaeak, *titulus* izenarekin ezagutzen ziren, etxeen jabeek bere etxe ataritan plaka edo *titulus* bat jartzen baitzuten beren izenekin. Badakigu eliza jezarria zegoenean, Erroman 25 titulus behintzat bazeudela, orain basilikak direnak. Espazioaren sakralizazioa egiten zen eta kristautasuna onartu zenean, *domus ecclesiae* hauek zeuden tokitan basilikak eraiki ziren.

## Arkitektura 
Arkitektura mota hau domestikoa zen, diskretua. Bere funtzioa komunitatea bildu eta errituak eta otoitzak egitea zen, hau da, liturgia ospatzea. Aztarnak topatzen direnean, zaila da jakiteak *domus ecclesiae* bat ote zen, pinturaren bat ez bada aurkitzen behintzat.

## Funtzionalitatea 
Mezetara joaten zirenak ez ziren berdinak denak. Alde batetik fededunak daude, kristauak, bataiatuak. Bestetik katekumenoak, mezetara joaten ziren erlijio berria ikastera eta oraindik bataiatugabeak ziren. Mezak bi zati zituen, bata fededunena eta bestea katekumenoena. Eukaristiaren unean katekumenoei ez zitzaien uzten mezan parte hartzea eta hor hasten zen fededunen meza. Orduan katekumenoak aretotik ateratzen zituzten eta beste areto batetara eraman, handik meza entzun bai baina ezin ikusi zuten. Beranduago eraikiko diren basiliketan funtzio bera zuten nartexak zeuden. Katekumenoak bataiatu ondoren, *bataiaberri*, *neofito* edota *renatus* ziren.

## Adibideak 
Gehienetan etxeak suntsitu egiten ziren toki berean basilika eraikitzeko, baina gutxienez bi dira zutik mantendu ziren bi domus ecclesiae:
* Titulus Aequitii. Erroman dago eta ez dakigu zergatik, baina kasu honetan etxea errespetatu egin zuten eta eliza bere ondoan eraiki: San Martino al Monti eliza.
* Dura Europos. Gaur egungo Sirian dago. 256.urtean martxan zegoen eta urte horretn gertatu zen. Siriako mugetan garai haietan, pertsak zeuden eta Dura Europos konkistatu zuten. Etxea etzuten osotara suntsitu eta leharraz estalia geratu zen. 1930.urtean topatu zen indusketa batzuetan.

## Ikus, gainera 
* Katakonbak
* Cella Memoriae
* Arte paleokristaua

## Kanpo estekak
2. periodoko elementu

**2. periodoko elementuak** taula periodikoan bigarren lerroan ageri diren elementuak dira.

Hauek dira:

## Kanpo estekak