Erdi Aroko musika

[thumb|250px|Juglarrak [Alfontso X.a Gaztelakoa Jakitunaren kantigetan.]]
**Erdi Aroko musika** kontzeptuak Mendebaldeko Europan Erdi Aroan konposatutako musika guztia hartzen du, gutxi gorabehera Mendebaldeko Erromatar Inperioaren erorketatik (476) XV. mendea arte.
XV. mendekoa Pizkundeko musika kontzeptuan jaso egiten da. Erdi Aroan, musikak Pitagorasen kontzeptu musikalen eragina izan zuen, eta, gainera, quadrivium ikasketen zati bat izan zen. Mende horietan musikaren teoria eta idazketaren oinarriak ezarri ziren.

Erdi Aroko musika, batez ere lehen mendeetan, ahots bakarreko, hau da, monodiak markatutakoa zen, bai erlijiozko bai sekularezko ahots-konposizioetan. Eremeu sekularrean ordezkatzen dute, bereziki kantu laua eremu erlijiosoan eta, eremu sekularrean, trobadoreen eta troberoen lirika.
## Sailkapena 
thumb|250px|*Cantigas de Santa María*ren miniatura.
Erdi Aroko musika historiografiak hiru errepertorio handitan sailkatu ohi du Erdi Aroko musika:
* **Monodia erlijiosoa**: kantu gregorianoa esaten zaio, Erdi Aroko errepertoriorik zaharrena eta zabalena da, eta kontserbatzen den garaiko musika liturgiko kristau gehiena hartzen du. Ahots hutsezko musika da, erritmo librekoa, latinezkoa eta ahots bakarrez idatzia.

* **Musika profanoa edo trobadoreen musika**: hau ere monodikoa eta bokala, giro aristokratikoetan eta herri-hizkuntzako testuekin sortua izan zen; egileak trobadore (''langue d'oc* edo Okzitanieran idazten bazuten), (*langue d'oïl* edo frantses zaharrean) edo Minnesänger (alemanez) esaten zaie. Bere gaia maitasunezkoa izan ohi da, eta, bere idazkera kantu gregoriarraren antzekoa izan arren, akonpainamendu instrumental eta konpas definituarekin interpretatzen zen.

* **Polifonia**: hainbat ahotsetara idatzitako musika, Behe Erdi Aroan aurrekoen bilakaeraren ondorioz sortzen dena, erlijioaren esparruan lehenik eta profanoan gero. 

Garaiko bizi-baldintzen gogortasunak  eta elizak idatzitako kulturaren eta monopolioak azaltzen dute Erdi Arotik iritsi zaizkigun musika-iturri idatziak lehen mendeetan oso urriak izatea (ez da esan nahi existitzen ez direnik), eta soilik erlijiosoak izatea XI. mendearen amaierara arte: musikaren funtsezko funtzioa jainkozko laudorioa zen, eta Elizaren kultura-nagusitasuna, bereziki abadiena, alfabetatze-maila baxuko babes politikoak bermatzen zuen. Erdi Aroko inflexio-puntu handia, Karolingioen erorketa (987) bat dator kultura berriaren egunsentiarekin; mendebaldeko musika kultua antzinako musika-tradizioen oinordekoa zen garaia da.

Mendeetan ahaztuta egon ondoren, Erdi Aroko musika berriro aurkitu eta sakon aztertu zen XIX. mendearen erdialdetik aurrera.

## Kantu gregoriano 
[thumb|Kantu gregorianoaren eskuizkribua ([XIV. mendea|XIV. mendekoa).]]

Erdi Aroko musika, batez ere, erlijiosoa izan zen, egiten ziren lan gehienak Erromako elizarentzt baitziren. Erlijioaren indarrak musika liturgikoa garatzea ekarri zuen, eta “kantu gregorianoa” da horren lekuko. Garaiko musika profanoari aurre egiteko eta Europan liturgia desberdinetan kantatzen ziren abestiak batzeko, instrumenturik gabe kantua maila gorenera eraman zuen eliza kristauak.

Kantu gregorianoa (*cantus gregorianus*) edo **kantu laua** musika liturgikoaren mota bat da, erritu katolikoan meza laguntzeko eta latinez egindakoa eta monasterioaren barruko bizitzarekin eta beneditar ordenarekin lotutakoa. Munduko lehenengo testuak VIII. mendekoak dira, eta gaur egun nahikoa galduta egon arren, tradizioa mantentzen da besteak beste Santo Domingo de Silos (Burgos) eta Ganagobien (Proventza Garaiko Alpeak).Gregorio I.a (590-604) aita santuagatik deitzen da horrela.

## Musika profanoa 
Erdi Aroan musika erlijiosoa izan zen garrantzitsuena, baina, halaber, musika profanoak, hau da, herri-musika, juglareek eta trobadoreek eskaintzen zutena, garapen handia ezagutu zuen baita ere. 

Notazio sistema horren adibide zaharrenetako bat Euskal Herrikoa da. Iruñeko Erresumatik gorde den Leodegundia erreginaren epitalamio edo eztei-kantuak, garaiko notazio musikal baten lehen aztarnetako bat daukan. Lehen apaldian bakarrik du epitalamioak notazioa, eta , eta horrek adieraziko du seguruenik berdin kantatzekoak zirela guztiak.
erdian|thumb|300x300px|Leodegundiaren kantuan, notazio musikalaren zeinuak.
Neumen sistema honen hobekuntza XI. mendeko Guido Arezzokoa izeneko monjeari egozten zaio. Guido Arezzokoa izan zen notak idaztearen alde azaldu zen lehena, eta *Ut queant laxis'' San Juan Bautistari egindako ereserkia oinarritzat hartuz, nota bakoitzari izen bat eman zion, kantu horren esaldi bakoitza hexakordo eskalako nota bakoitzarekin hasten baitzen: UT queant laxis / REsonare fibris / MIra tuorum / FAmuli gestorum / SOLve polluti / LAbii reatum / Sancte Johannes.

Sistema XVI. mendearen amaieran osatu zen zazpigarren notarekin, SI. XVII. mendean, bestetik, UT nota DO notagatik ordezkatua izan zen, haren ahoskera errazteko.

## Konpositore ezagun batzuk 

Preset = TimeHorizontal_AutoPlaceBars_UnitYear

ImageSize = width:910

Define $bold = fontsize:M shift:(10,-7)

Colors =
  id:offWhite  value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:paleGray  value:rgb(0.86,0.86,0.86)
  id:darkGray  value:gray(0.5)
  id:midGold   value:rgb(0.75,0.65,0.3)        #Medieval gold

BackgroundColors = canvas:offWhite

Period = from:800 till:1425

ScaleMajor = unit:year increment:25 start:800 Gridcolor:paleGray

LineData =
  at:1100 color:darkGray  layer:back width:0.5
  at:1200 color:darkGray  layer:back width:0.5
  at:1300 color:darkGray  layer:back width:0.5
  at:1400 color:darkGray  layer:back width:0.5

BarData=
  barset:Composers

PlotData=
  width:15 
  fontsize:S 
  textcolor:black 
  align:left 
  anchor:from 
  shift:(4,-4) 
  color:midGold

  barSet:Composers
  from:840  till:912  text:Notker the Stammerer
  from:850  till:915  text:Tuotilo
  from:850  till:920  text:Stephen of Liège
  from:850  till:930  text:Hucbald
  from:878  till:942  text:Odo of Cluny
  from:962  till:1031 text:William of Volpiano
  from:988  till:1034 text:Adémar de Chabannes
  from:1068 till:1146 text:Adam of Saint Victor
  from:1071 till:1126 text:William IX of Aquitaine
  from:1079 till:1142 text:Abelard
  from:1100 till:1150 text:Marcabru
  from:1098 till:1179 text:"Hildegarda Bingengoa" $bold
  from:1105 till:1147 text:Jaufre Rudel           # from 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko musika Erdi Aroan

## Kanpo estekak 
* Erdi Aroko musika estiloak.
* Erdi Aroko musika-tresnak.
* :Antzinako musikaz espezializatutako webgunea.