open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chari Gómez Miranda

**Rosario Gómez Miranda**, ezagunagoa **Chari Gómez Miranda** izenez (Espainia, 1930 – Madril, 2011ko otsailaren 22a) espainiar kazetari eta telebista-aurkezle ezaguna izan zen ***"Doña Adelaida***" pertsonaiarengatik.

## Biografia 
Pedro Rodríguez (1935-1984) kazetari eta telebista ekoizlearekin ezkondu zen, 1984an alargundu zen arte. Belén Rodríguez (1966) telebistako prentsa arrosako kolaboratzailearen eta Pedro Rodríguez Gómez (1969-2012) Kuartzo Producciones enpresako zuzendari nagusiaren ama da.

## Ibilbidea 
Bere hastapen profesionalak irratiaren munduan bilatu behar dira, eta 1978an Eduardo Sotillosek larunbat goizetan Espainiako Irrati Nazionalean aurkezten zuen *A ciento veinte* saioan parte hartzen zuen.

Baina bere ospea telebistarekin hasi zen, 1990ean, Jesús Hermidak fitxatu zuenean, *A mi manera* saioaren barruan egunero *Cristal* telenobela venezuelarraren kapituluaren laburpen eta iruzkin labur bat egiteko. 'Adelaida Andrea**'  izengoitiarekin, Gómez Mirandak publikoaren sinpatiak irabazi zituen kameren aurrean, *maruja* arketipoaren (edo etxekoandrearen) pertsonaia eginez.

Telenobela eta Hermidaren saioa amaitu ondoren, 'Adelaida andreak**'  TVEn jarraitu zuen beste telenobela batzuk aurkezten.

Gómez Mirandak Antena 3eko *Vaya fauna* (1992) gazteentzako saioa aurkeztu zuen parentesi labur batean izan ezik, haren ondorengo karrera oso lotuta egon zen María Teresa Camposekin, eta harekin lan egin zuen Telecincon *Día en día* saioan, 2004an saioa bertan behera gelditu arte. Antzerkian ere sartu zen eta 1998an Juan Ignacio Luca de Tenaren *Don mujeres a las nueve* muntaian parte hartu zuen.

1996-1999 bitartean, Telecincoko  *El súper. Historias de todos los días* seriean parte hartu zuen, bezero klepeptomanoa eta supermerkatuko kotila zen Doña Úrsula-ren papera interpretatuz.

2011ko otsailaren 22an hil zen, gaixotasun luze baten ondoren. Hurrengo egunean erraustu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Madreporita

[thumb|*Evasterias troschelii* [Itsas izar|itsas izarraren madreporita]]
**Madreporita** edo **plaka madreporikoa** ekinodermatuen alde aboralean ur-sistema anbulakralean agertzen den egitura kalkareoa da, uraren iragazketa kontrolatzen duena. Haren izena *Madrepora* koral-generoarekiko duen antzari zor dio.
Hizkuntzen jaialdi

[thumb|[Esperantistak Txeboksaryko hizkuntzen jaialdian (2021)]]
[thumb|[Erzierazko Wikipedia|Erzierazko wikilariak San Petersburgoko hizkuntzen jaialdian (2018)]]
[thumb|[Euskararen ordezkariak Moskuko hizkuntzen jaialdian (2024)]]

**Hizkuntzen jaialdia** () munduko hainbat herrialdetako esperantisten erakundeek eta beste erakunde batzuek egiten duten kultur eta hezkuntza-ekitaldia da. Hizkuntzen jaialdien helburua hizkuntza eta kulturetan interesa duten pertsonei munduko hizkuntzei buruzko informazioa ematea eta hizkuntzaren aberastasuna eta aniztasuna erakustea da. Hizkuntzen jaialdiek munduko hizkuntza guztiak berdin garrantzitsuak eta baliotsuak direla frogatu nahi dute, eta ez lukeela egon behar hizkuntza «handi» eta «txiki»-rik.

1995eko lehen hizkuntzen jaialdian 32 hizkuntza aurkeztu ziren. 1996ko bigarren jaialdian 65 hizkuntza zeuden jada, eta hirugarrenean, 85. Orain arteko jaialdirik handienak Txinan eta Ingalaterran egin ziren bi ekitaldietan 100 hizkuntza baino gehiagorekin.

## Historia 
Lehen hizkuntzen jaialdia 1995ean egin zuen Dennis Keefe esperantista estatubatuarrak Toursen (Frantzia). Hurrengo urtean, antzera antolatutako jaialdi bat ospatu zen Txeboksaryn (Errusia).

Harrezkero, munduko hainbat herrialdetan egiten dira hizkuntzen jaialdiak, hala nola Ameriketako Estatu Batuetan, Australian, Belgikan, Errusian, Eslovakian, Finlandian, Frantzian, Suedian, Ukrainan eta Venezuelan. 2008an, Dennis Keefek hizkuntzen jaialdi bat antolatu zuen Txinako Nanjingeko Unibertsitatean. 2013tik 2020ra, Anton Somin hizkuntzalariak urteroko jaialdi bat antolaru zuen Bielorrusiako Minsk hiriburuan. 2014an, Ghil'ad Zuckermannek Adelaideko hizkuntzen jaialdia sortu zuen Australian. 2018an, Indonesiako lehen hizkuntzen jaialdia antolatu zen Surabayan.

## Aurkezpenak eta bestelako ekitaldiak 
Hizkuntzak 20 eta 60 minutu bitarteko sarrerako ikasgaietan aurkezten dira. Aurkezleak hizkuntzari buruzko informazio orokorra eskaintzen du, eta sarritan bisitariei esaldi erraz batzuk esaten eta batzuetan hizkuntzan irakurtzen eta idazten irakasten die. Hainbat hizkuntza-ikasgai aldi berean ematen dira normalean («paraleloak» deiturikoak), beraz, bisitari bakoitzak aukeratu behar du zein aurkezpenera joan nahi duen tarte bakoitzean. Ikasgaiez gain, hizkuntzen jaialdiek normalean hizkuntzekin eta hizkuntzalaritzarekin lotutako gaiei buruzko hitzaldiak izaten dituzte, baita «hizkuntza-klubak» ere, bisitariek hizkuntza jakin batean hitz egin, musika entzun eta filmak ikusi ahal izateko.

Jaialdietako aurkezleak boluntarioak dira, oro har: ordainsaririk jaso gabe ezagutzen dituzten hizkuntza bat edo gehiago aurkezten dute. Hala ere, jaialdia egitearen gastuei aurre egiteko, zenbait jaialdik sarrera-kuota jartzen dute edo bisitariei nahi izanez gero dohaintza egiteko eskatzen diete.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iñaki Telletxea

**Iñaki Telletxea Lorente** (Burlata, Nafarroa Garaia, 2002ko apirilaren 20a) Euskal herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Erdilari gisa jokatzen du. Athleticen harrobian hezia da 2016tik. 2023ko udan Mutilverak fitxatu zuen Tudelanon jokatu ondoren talde zurigorriak lagatuta. 2025ean Bigarren Federaziorako igoera lortu zuen talde nafarrarekin.

## Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Julen Huidobro

**Julen Huidobro Betolaza** (Bilbo, Bizkaia, 1995eko apirilaren 1a) Euskal Herriko futbolaria da. 

## Biografia 
Erdilari lanetan aritzen da. Santutxu, Danok Bat eta Athleticen harrobietan hezia, bere debuta senior mailan Getxoko Arenasekin egin zuen. Futbol talde bizkaitarren artean eman ditu bere urte gehienak, Alavesen bigarren taldean egon zen denboraldia izan ezik. Barakaldorekin igoera bikoitza lortu zuen bi denboralditan, 3.federazioan hasi, 2.federaziora igo eta hurrengo denboraldian 1.federaziorako igoera lortu zuten, jokalari oso garrantzitsua izanik. Mailari eutsi egin ondoren, 2025eko udan talde horibeltzak bere kontratua berritu zuen.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
O Milladoiro

**O Milladoiro** Galiziako La Coruña probintzian dagoen Ames udalerrian dagoen Viduido parrokian dagoen espainiar herri bat da. Gaur egun 13.352 biztanle ditu.

## Kokapena 
Ames udalerriko nukleo garrantzitsuena da, bertako biztanleen erdia hartzen du eta Santiago de Compostelako erdigunetik hiru kilometro eskasera dago. A Grela, Coira eta Bentín herriekin muga egiten du. Gainera, Teo udalerriarekin muga egiten du Rosalía de Castro etorbidearen behealdean.

## Leku izena 
Herriaren izenari buruzko hainbat teoria daude. Kontu arruntena da izenak gogorarazten duela Santiagora iritsi aurreko azken herria izan zela Portugalgo Santiago Bidetik. Erromesak umiliatzen ziren lekua zen, belaunikatu, katedrala lehen aldiz ikusita, umiliatzen zen. Eta gune enblematiko bat ere izan zen.

Beste teoria batek ohartarazten du o milladoiro o miradoiroren deformazioa izatearen aukeraz, bertako hizkuntzan, galegoz, ikuspuntu gisa itzultzen dena. Bere orografia dela eta, O Milladoiro-k muino bat dauka eta bertatik Santiago de Compostelako katedrala eta hiriaren zati handi bat ikus daitezke. Hortik ikuspuntu izendapen posiblea.

Gainera, Galizian erromesek eta santutegi erlijioso batera doazen erromesek denboran zehar pilatutako harri txikiz osatutako tumuluari "milladoiro" deitzen zaio.

## Kanpo estekak
Marta Jaumandreu

**Marta Calvo Jaumandreu**, ezagunagoa **Marta Jaumandreu** izenez (Madril, 1971ko abenduaren 4a) madrildar kazetaria eta aurkezlea da.

## Biografia 
Marta Jaumandreu Madrilen jaio zen eta alaba bakarra da. 10 urte zituela gurasdoak banatu egin ziren eta bera amarekin biiz izan da. Ama, Maria Teresa Jaumandreu TVEko errealizadorea zen eta inoiz aurkezpenen bat edo beste egin zuen. Amaz gain, aitita eta osabak ere komunikazioan aritutakoak izan dira. 

Madrilgo Nuestra Señora Santa María ikastetxean hasi zituen ikasketak (1975-1990). Ondoren, Informazio Zientzietako lizentziatura lortu zuen CEU San Pablo Unibertsitatean (1990-1994), Kazetaritza digitaleko masterra egin zuen Finantza Ikasketen Zentroan, eta Protokoloa eta ekitaldien antolaketa aztertu zituen Madrilgo Merkataritza Ganberako Prestakuntza Zentroan.

## Kazetari ibilbidea 
*El boletín de la tarde* argitalpenean egin zuen lehen lana. Ondoren, 1995eko irailetik 1997ko abuztura bitartean, Telemadrid-eko informazio-zerbitzuetan parte hartu zuen,  2008ko irailean, Madrilgo lurralde-albistegia aurkeztu eta erredaktatu zuen. 2012ko uztailaren 2tik 27ra TVEren goizeko *Albistegia* aurkeztu zuen.

*2*012ko irailaren 3tik 2013ko abuztuaren 30era bitartean, TVEren Telediario 2ren aurkezlea izan zen, hasieran bakarrik, eta 2013ko urtarriletik uztailera Marcos Lópezekin. 2012ko urriaren 28an aurkeztu zituen Ana Blancorekin batera,TVEn Euskal *eta* Galiziako Hauteskundeak  2013ko irailaren 2an, Madrilgo lurralde-albistegira itzuli zen, eta Ana Blancok ordezkatu zuen bigarren albistegian. Erabaki horren arrazoia zehaztu ez zen arren, eragina izan zuen TVEko *Albistegien* edizio guztietako ikusleen galerak. 

2014ko Eguberrietatik 2018ko udara bitartean, *Fue informe* mikroespazioak aurkeztu zituen 24 orduko Kanalean. Telediario 1 eta, batzuetan, *Telediarios Fin de semana* saioetako ordezkapenak eta oporraldiak bete zituen. Batera, Madrilgo Lurraldeko Informazioarekin uztartu zuen, zeinetan jarraitu egin duen.

Kazetaritzaren beraren lan propioaz gain, zeremonia, ekitaldi, kongresu eta sarien aurkezlea da. Errioxako Nazioarteko Unibertsitateko Shadowing programaren aholkulari ere izan zen, 2017ko maiatzetik 2020ko ekainera bitartean, eta CEU San Pablo Unibertsitateko GPS programaren aholkulari da 2020tik.

## Sariak eta aintzatespenak 
Hauexek dira jasotako batzuk: 
* 2018anInformatzaileen mikrofonoa, Prentsa, Irrati, Telebista eta Interneteko informatzaileen elkarteak emana.
* 2018an Larrialdietako Gurutze Urdina, Larrialdietako eta Estatuko Segurtasun Indar eta Kidegoetako ordezkariek emana.
* 2018an Xishang saria, Xishang aldizkariak emana.
* 2016an Irrati eta Telebista Elkarteen Federazioko Zilarrezko Antena.
* 2009an Irrati eta Telebista Elkarteen Federazioko Zilarrezko Antena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sant'Andrea eliza (Pistoia)

[thumb|240px|Habeartea [Giovani Pisanoren Sant'Andrearen pulpituarekin.]]

'''Sant'Andrea'* (*Pieve di Sant'Andrea*) Toscanako Pistoian dagoen eliza da. Eraikina *pieve'' gisa erabiltzen zen, hau da, inguruko herrien elizek baptismo egiteko erabiltzen zuten. Eliza Andres apostuluari eskainita dago. Barruan Giovani Pisanoren Sant'Andrearen pulpitua ikus daiteke. Jatorriz eliza VIII. mendekoa da baina XII. mendean handitu zuten.

## Ezaugarriak 
Fatxadak Pistoiaren estilo erromanikoko bi koloretako marmolezko dekorazio tipikoa erakusten du, XII. mendearen erdialdean Gruamontek eta bere anaia Adeodatusek egina, beraiek izan baitziren eskulturen eta atariaren arkitrabearen arduraduna. Azken horrek «Errege Magoen Bidaia» aurkezten du. Gai arraro hori eliza Via Francigenan zegoelako erabiltzen zen hemen; via horren bidez, Erdi Aroan, erromesak Erromara iristen ziren Frantziatik. Kapitel apaingarriak Enrike maisuak eginak dira, eta San Andresen estatua txikiak, atari gaineko lunetan, Giovanni Pisanoren estiloa gogorarazten du.

XV. mendearen amaieran, goiko fatxada bukatuta zegoen, eta erdiko habeartea, berriz, gangaz estalita. Absideko freskoak 1506koak dira, Bernardino del Signoracciok eginak. Alboko habeartetako aldareak XVII. mendean gehitu ziren, Cristofano Allori, Alessio Gimignani eta Girolamo Scaglia bezalako artisten pinturekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Pistoiako elizbarrutiaren webgunea.
* :Sant'Andrea elizaren webgune ofiziala.
Susana Roza

**Susana Roza Vigil** (Oviedo, Asturias, 1965eko irailaren 28a) asturiar kazetaria, telebistako aurkezlea, irakaslea, enpresaburua, hizlaria eta coaching-a da.

## Biografia 
Informazio Zientzietako lizentziaduna da (Madrilgo Complutense Unibertsitatea) eta Coaching Exekutiboko masterra (La Salle International Graduate School). Ezkonduta dago eta bi alaba ditu.  

## Kazetari ibilbidea 
### Asturias 
1989ko urrian ekin zion bere ibilbide profesionalari, Oviedoko (Asturias) TVEren Lurralde Zentroan, oposizioz sartu zen eta bost urtez aritu zen  kazetari eta aurkezle lanetan.

### Miami 
1994ko irailetik 1997ko urtarrilera bitartean, Fort Lauderdale-n (Miami) lan egin zuen CBS Telenoticiaserako. CBS 24 orduko informazio-kanala da, Ameriketako Estatu Batuetatik Latinoamerika osorako gaztelaniaz egina. Han, besteak beste, Ameriketako Gailurrari, Bosniako Gerrari edo Atlantako Olinpiadei buruzko estaldura bereziak egin zituen.

1997ko urtarriletik 2001eko apirilera, CNNk Atlantan eratu zuen talde berrian parte hartu zuen. Kable bidezko albiste-konpainiak proiektu berri bat jarri zuen abian Estatu Batuetarako eta Latinoamerikarako: CNN Gaztelaniaz. Konpainia horretan egindako eguneroko lanari esker, audientzia latinoamerikarraren aintzatespena lortu zuen, kateko aurkezleen artean espainiar bakarra baitzen. Aldi profesional horretan hainbat estaldura eta saio berezi egin zituen, besteak beste, Aita santuak Mexikora egindako bidaia, Monica Lewinsky edo Panamako Kanalean botereak eskualdatzea. Denboraldi horretan NBEko idazkari nagusia, Kofi Annan, edo  presidente ohia izandako Jimmy Carter eta Gerald Ford elkarrizketatzeko aukera izan zuen. 1997an, CNNko taldearekin batera, Nazioarteko Lankidetzarako Asturiasko Printze Saria jaso zuen. lehenik Igor Gómezekin batera 2006ra arte, eta ondoren Ana Roldánekin, 2006tik 2012ra; Salvador Martín Mateos (2004-2008), Marcos López (2008-2010) eta Desirée Ndjambo (2010-2012), kiroletan eta Marta Jaumandreu (2004-2008), Marta García Gómez (2004-2007), Ana Belen Roy (2008-2012) eta Albert Martínez (2009-2012). 2005etik 2012ra, jaiegun, opor eta absentzietan, Ana Blancoren lekua hartu zuen *Telediario 1* saioan.

2011ko urritik 2012ko maiatzera bitartean, "Presentaciones Eficaces/Aurkezpen eraginkorrak" saileko irakaslea da MBAn eta La Salleko Unibertsitate Zentroko Proiektu Zuzendaritzako masterrean, Madrilen.

### Rio de Janeiro 
2012ko abuztuan, RTVEtik alde egin zuen 11 urteren ondoren. Bere senarrarekin Río de Janeirora  joatea erabaki zuen. Senarrari lanpostu bat eskaini zioten, eta Brasilgo Mediaproren sorrera, Roza berak ere parte hartuta. Espainiako eta Latinoamerikako enpresaburuei komunikazio-eskolak ematea du helburu, hizlari hobeak izateko. Espainian, gainera, *Tardis Medical Consultancy* aholkularitza-enpresarekin elkartu zen 2016ko urtarriletik. Enpresa hori mundu osoko farmazia-multinazionalak komunikazioan trebatzeaz arduratzen da.

2016ko irailaz geroztik, Londresko Inspire Change Ltd-en bideratzaile eta coach-a da.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1997an, CNNko taldearekin batera, Nazioarteko Lankidetzarako Asturiasko Printze Saria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bichta éder

***Bichta éder*** Eneko Bidegainek 2023an plazaratu zuen eleberriaren izenburua da. Izenburuaren ortografiarekin Ipar Euskal Herrian euskararen inguruko jarrera eta erabilera adierazi nahi zuen egileak. Liburuak intriga handiko argumentua garatzen du.

## Argumentua 
*Gaur* aldizkarian kazetan ari da Eñaut Oihenart, urtetan Euskal Herritik urrun ibili ondotik, fisikoki nahiz gogotik. Xalbat Barnetxe laborari eta militante zailduak ohartarazi du, isilpean, euskal kostako jauregi abandonatu batean badela asmo ezkuturen bat, eta Eñaut ikertzen hasiko da zer ote den eraikitzaile-promotoreak eta tokiko agintariak lotzen dituen negozio ilun hori.

Théodore Vermandois azken biztanlea izan duen jauregi horren historiak biltzen ditu Nafarroako erresuma ahantzia eta Frantziako Iraultza, II. Mundu Gerra eta Aljeriaren independentziakoa, handikien familia baten gainbehera eta Lapurdiko euskaldunen ezinbizia. 

## Gaiak 
Abenturen haratago, liburuak zenbait gai azaltzen ditu, besteak beste, euskal kazetaritza Ipar Euskal Herrian, landa inguruen txikizioa, eskuin muturreko presentzia historikoa... Eneko Bidegainek, literaturara itzulirik, goranahi handiko istorio bat asmatu du, irakurlea harrapatzen duen thriller politiko bat ez ezik, egungo gizartearen kontraesanen ispilu ere badena: itxurakeriaren zama, harreman sentimentalen zaila, militantziaren eredu erritualizatuak, kazetaritzaren morrontzak, euskararen patua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Miren Mujika Telerriaren Eleberriaren inguruko elkarrizketa *Berria*n, 2023ko maiatzaren 18an.
Hugh Shearer

**Hugh Lawson Shearer** (Martha Brae, Trelawney, 1923ko maiatzaren 18a - Kingston, 2004ko uztailaren 15a) jamaikar sindikalista eta politikaria izan zen. Jamaikako lehen ministroa izan zen 1967tik 1972ra.

Kazetari gisa lan egin zuen eta 1941ean *The Jamaica Worker* egunkari sindikaleko plantillan sartu zen. Diputatua izan zen 1955etik 1959ra, eta senataria 1962tik 1967ra.

1967an Alderdi Laboristaren hautagaia izan zen hauteskundeetan eta apirilaren 11n lehen ministro kargua hartu zuen. Bere gobernu aldia oparotasunekoa izan zen turismoa eta alumina findegien eraikuntza bultzatu ondoren. 
Hezkuntzaren bultzadarekin batera, bigarren hezkuntzako ikasleen kopuruak ere gora egin zuen. Shearerrek 1972ko hauteskundeak galdu zituen Michael Manleyren aurka.

Ondoren, lehen ministrorde eta Kanpo Arazoetako ministro izan zen 1980 eta 1989 artean, Edward Seagaren gobernuan.
Mariano Fernández Amunátegui

**Mariano Fernández Amunátegui** (1945ean jaioa), Txilekoa, Haitiko ordezkari berezi eta Haitiko Nazio Batuen Egonkortze Misioko buru (MINUSTAH) izan zen. 2011ko maiatzaren 16an, Ban Ki-moon Nazio Batuetako idazkari nagusiak izendatu zuen.

Diplomazialari beterano batek, Fernandezek, goi-mailako zenbait lanpostu bete zituen Txileko Gobernuaren kanpo-zerbitzuan. 2009tik 2010era Txileko Kanpo Harremanetarako ministro izan zen. 2006tik 2009ra, Txileko enbaxadorea da Estatu Batuetan. Lehenago, Europako eta EBko hainbat herrialdetako enbaxadorea zen, besteak beste, Britainia Handia (2002-2006), Espainia (2000-2002) eta Italia (1992-1994) eta Txilek Europar Batasunean duen Misioa (1990-1992). Komisarioa izan zen Nazioarteko Bale Batzordean 2003tik 2007ra. 

Diplomazian izandako esperientziaz gain, Fernándezek hainbat kargu izan zituen gizarte zibilean; besteak beste, Radio Cooperativako Administrazio Kontseiluko kide bat, Italiako Latinoamerikako Institutuko lehendakariordea (ILAI) (1992-1994) eta Europako eta Latinoamerikako Harremanen Institutuko lehendakaria (IRELA) (1992-1994). 

Fernandezek zuzenbidea ikasi zuen Santiagoko Unibertsitate Katolikoan, Txilen, eta gizarte-zientzietako ikerketa-metodoak Bonngo Unibertsitatean (Alemania). María Angélica Moralesekin ezkonduta dago eta hiru seme-alaba ditu.

## Kanpo estekak 
* https://www.un.org/News/Press/docs/2011/sga1293.doc.htm Nazio Batuen prentsa-oharra
Hypholoma marginatum

***Hypholoma marginatum*** *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria.

Sinonimoa: *Hypholoma dispersum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 4 cm bitarteko diametrokoa, kanpai-itxurakoa. Hori-arre koloretik hori-gorrixkara doan kolorekoa. Ertza apendikulatua, zuntzezko errezel zuri bat izaten du.

**Orriak:** Horixkak, gero oliba-grisaxka kolorekoak bihurtzen dira.

**Hanka:** 5 eta 9 cm bitarteko garaierakoa eta 2 eta 5 mm bitarteko lodierakoa, zurruna. Zurixkatik lehoi kolorera doana, zetaduna, haritsua, zerrenda zurixkak izaten ditu hondo lehoi koloreko gainean.

**Haragia:** Oso mingotsa.

**Etimologia:** *Hypholoma* terminoa grekozko  harizpia esan nahi duen "úpos" hitzetik dator eta ertza esan nahi duen "loma" hitzetik. Ertzari dagokio, batzuetan gortinaren hondarrak izaten dituelako. *Marginatum* epitetoak, ertz edo ertzean errezel batekin. Errezel partzialaren hondar zuriei egiten die erreferentzia, normalean ertzean itsasten diren hondarrei.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Hypholoma radicosum* delakoarekin nahas daiteke, honen oinak sustrai antzeko bat izaten du.

## Sasoia eta lekua 
Irailetik abendura, izeien enbor edo adarretan. Ale bakanduak.

### Banaketa eremua 
Mendebaldeko Kanada eta Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Japonia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inocybe asterospora

***Inocybe asterospora*** *Inocybaceae* familiako onddo espezie bat da. Toxikoa, *inocybe* gehienak bezala.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, hasieran koniko-kanpai itxurakoa, gero zabaldu egiten da erdian titi nabarmen batekin, gaztaina kolore argikoa edo lehoi kolorekoa. Azala jarraitua da hasieran, baina kapela irekitzean ertzetik urratu egiten da eta ildaska erradialak sortzen dira, ildaska horiek ukitu gabe dagoen titiraino iristen dira.

**Orriak:** Estu, meheak, ia libreak, hasieran zurixkak, gero okre samarreko kolorekoak, oliba kolorearekin nahastua.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Luzea, zuzena, oinarrian erraboil zabaldu bat eta alboan; kapelaren kolore berekoa.

**Haragia:** Sendoa, trinkoa, batez ere oinekoa, ardo usain espermatikoa.

**Etimologia:** *Inocybe* terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen "is inóx" hitzetatik eta burua esan nahi duen "cybe" hitzetik dator; hau da, zuntzezko kapela. 

## Toxikotasuna 
Toxikoa, *Inocybe* gehienak bezala.

### Nahasketa arriskua 
Erraz atzematen da karpoforoaren koloreagatik, dena gaztaina kolorekoa da, oinaren oinarrian duen alboko erraboil nabarmenagatik eta kapelan dituen ildaska erradialengatik.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, orbeletan edo basoko belarretan, espezie nahiko ugaria, gehienetan taldeka ateratzen da.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Kaukasia, Turkia, Uzbekistan, Japonia, Australia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Desirée Ndjambo

**Desirée Ndjambo León** (Madril, 1976ko urriaren 17a) madrildar kazetaria eta aurkezlea  da.

## Biografia 
Jatorri ginearra duen Desirée Ndjambo Kazetaritzan lizentziaduna da (Madrilgo Karlos III.a Unibertsitatea) eta Gizarte Lanean diplomaduna (Madrilgo Complutense Unibertsitatea).

## Kazetari ibilbidea 
Manuel Campo Vidalek sortutako *Vivir Viver* gaikako kanalean hasi zuen bere ibilbide profesionala. Kanal hori kable eta satelite bidez emititzen zen Espainian eta Portugalen, Canal Satelite Digitalen bidez haun zuzen ere. 1999an, TVEn hasi zen Canal 24 horas kateko *El tiempo* saioaren aurkezle, eta, gero, albistegien aurkezle. Madrileko Lurralde Albistegiaren bigarren edizioaren (La 2) koeditore eta aurkezle ere izan zen 2004 eta 2006 artean, eta 2006 eta 2007 artean Pepa Buenorekin *Los desayunos de TVE* saioko erredaktore izan zen. *2*012ko irailetik 2013ko uztailera, Telediario 2 saioko kirolak aurkeztu zituen. Las Ventas-en egin zen musika-ekitaldi horretan, besteak beste, Melendi, La Oreja de Van Gogh eta Nena Devento abeslariek hartu zuten parte.

2013ko irailetik 2020ko martxora, *La 2 noticia*s saioko erredaktorea eta aurkezlea izan zen. 2020ko martxotik, 24 orduko kanaleko erredaktore izan zen eta *La tarde en 24 horas* aurkeztu zuen 2021eko irailetik aurrera.Bere kazetari-lan profesionala RTVEko Institutuko irakasletzarekin uztartzen du, lokuzio-eskolak eta albistegien aurkezpena eta jendaurrean hitz egiteko modua emanez. Gainera, galak edo ekitaldiak aurkezten ditu, hala nola *Afrikako Koparen Zozketa, Emakumeak Afrikatik Fundazioa*, *Arnold Classic*  (munduko kulturista profesional onenen lehiaketa, Arnold Schwarzenegger-ekin batera) eta *Miss Guinea*, Isaac Vidjrakou Míster Españarekin batera, .
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joseba Grajales

**Joseba Mikel Grajales Jiménez** (Gasteiz, ) enpresaburua, Gamesa eta Guascor enpresen sortzaile eta jabe ohia, egun Keralty (Organización Sanitas Internacional ohia) enpresa taldeen jabea da. Forbesen arabera, espainiako aberatsenen artean dago, 2021ean 98. postuan agertzen zen, 2023an ordea, 266 postuan.

## Ibilbidea energiaren industrian 
### Gamesa 
Juan Luis Arreguirekin batera Gamesa sortu zuen 1976an, garai horretan *Grupo Auxiliar Metalúrgico* deitzen zen. 2000. urtean enpresa burtsara atera zuten. 2017an Siemensek enpresa erosi zuen, orain Siemens Gamesa, hala ere egoitza Zamudion mantendu zen.

### Guascor 
Guascor arrantza-ontzien motoreak sortzen zituen zumaiko enpresa izan zen baina 90. hamarkadan sektorea porrot egin zuenean Joseba Grajales eta Juan Luis Arreguik enpresa erosi eta Plan 3R funts publikoei esker bizirautea lortu zuen. 2011an Grajalesek Guascor saldu zion Dresser-Rand ipar amerikako enpresari, Siemenseko jabea, 500 millioi euroren truk. Arabako Merkataritza Ganberak eta Confebaskek salmenta kritikatua izan zen erosketa, kontratazio eta hedatzera bideratutako erabaki guztiak.

### Fénix 
2012an Jon Azuarekin batera Fenix Group Development (FGD) sortu zuen, gasaren ustiapenari lotutako enpresa multzoa. Enpresak lau kluster ditu, Fenix Motor, Fenix Oil & Gas, Fenix Energy eta Fenix Mine & Services. Enpresak gas ez-konbentzioala ustiatzen du Amerikako Estatu Batuetan, besteak beste, CrossRock Drilling enpresarekin batea. Enpresa petrolioaren ustiaketan aritu da Kolonbia, AEB-n eta Peru, Kanada eta Ekuadorreko petrolioan interesa agertu du ere.

## Ibilbidea osasun pribatuaren eremuan 
### Centauro Capital: Keralty eta Versania 
*Centauro Capital* Grajalesen inbertsio elkartea da eta bi taldek osatzen dute, Keralty eta Versaniak. 80. hamarkadan sortu zen, *Colsanitas* izenarekin eta ordutik hazi baino ez da egin. Izan ere, osasunari lotutako hainbat eremu jorratzen ditu, besteak beste, bioteknologia, gaixotasun mentalak, erresidentziak, farmakoak eta abar. Horrez gain, unibertsitate, fundazio eta argitaletxe propioak ditu. 

2014an, Grajales eta Jon Azua Sanitas USA Inc sortu zuten Floridan eta bertan ezarri zuten Keralty Foundation Inc-en egoitza, Blue Cross Blue Shielden bazkidea izanik ere.

#### Atzerrian 
1980an Colsanitas Colombia sortu zen eta 2009an Grajalesek bertan inbertitu zuen *Compañía de Promociones Internacionales de Servicios de Salud* enpresaren bitartez, Panama Paperetan agertzen dena. Atzerrian aurrera eramaten duen jarduera Praxis enpresaren eskutik egiten du. 2008an, Hegoamerikako hiriburu nagusietan klinikak zabaldu nahi zituelaren berri eman zuen, eta dagoeneko Kolonbia, Peru, Brasil, Venezuela, Amerikako Estatu Batuak, Mexiko, Filipinak, Indonesia, Vietnam eta Errusian ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amagoia Mujika Telleria

**Amagoia Mujika Telleria** (Usurbil, 1979), kazetaria, editorea eta iritzi zutabegilea da. Bereziki lan egin du Pirritx, Porrotx eta Marimotots pailazoen inguruan antolatutako Bizipoza elkartearekin, lan didaktiko pedagokikoak argitaratzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Helmut Berger

**Helmut Berger**, **Steinberger** jaioa (Bad Ischl, 1944ko maiatzaren 29a - Salzburg, 2023ko maiatzaren 18a) austriar aktorea izan zen. Pertsonaia nartzisistetan eta sexualki anbiguoetan espezializatua, 1960ko eta 1970eko hamarkadetako Europako zinemako izarretako bat izan zen, eta sex symbol eta pop ikono bihurtu zen.

## Filmografia 
* 1967: *Le streghe* (Luchino Visconti) ("La Strega Bruciata Viva" zatia)
* 1968: *I giovani tigri* (Antonio Leonviola)
* 1969: *Sai cosa faceva Stalin alle donne?* (Maurizio Liverani)
* 1969: *La caduta degli dei* (Luchino Visconti)
* 1970: *Dorian Gray* (Massimo Dallamano)
* 1970: *Il giardino dei Finzi-Contini* (Vittorio De Sica)
* 1971: *Un beau monstre* (Sergio Gobbi)
* 1971: *Una farfalla con le ali insanguinate* (Duccio Tessari)
* 1972: *La colonna infame* (Nelo Risi)
* 1973: *Reigen* (Otto Schenk)
* 1973: *Les Voraces* (Sergio Gobbi)
* 1973: *Ludwig* (Luchino Visconti)
* 1973: *Ash Wednesday* (Larry Peerce)
* 1974: *Gruppo di famiglia in un interno* (Luchino Visconti)
* 1975: *Order to Kill* (José G. Maesso)
* 1975: *The Romantic Englishwoman* (Joseph Losey)
* 1976: *Salon Kitty* (Tinto Brass)
* 1976: *Victory at Entebbe* (Marvin Chomsky)
* 1977: *La belva col mitra* (Sergio Grieco)
* 1977: *Paperback*
* 1978: *Il grande attacco* (Umberto Lenzi)
* 1978: ''L'alba dei falsi dei* (Duccio Tessari)
* 1979: *Le rose di Danzica* (Alberto Bevilacqua)
* 1980: *Fantômas* (Claude Chabrol, Juan Luis Buñuel) (telesaila)
* 1980: *Eroina* (Massimo Pirri)
* 1981: *Mia moglie è una strega* (Castellano & Pipolo)
* 1982: *Deadly Game* (Károly Makk)
* 1983: *Femmes* (Tana Kaleya)
* 1983: *Veliki Transport* (V. Bulajic)
* 1982: *Victoria! La gran aventura de un poble* (Antoni Ribas)
* 1983: *Victoria! 2: El frenesì del 17* (Antoni Ribas)
* 1983–1984: *Dynasty* (tesaila)
* 1984: *Victoria! 3: La razon y el arrebato* (Antoni Ribas)
* 1985: *Code Name: Emerald* (Jonathan Sanger)
* 1988: *Faceless* (Jess Franco)
* 1988: *Act of Revenge* (Salvatore Nocita)
* 1989: *La Puritana* (Nini Grassia)
* 1990: *The Godfather Part III* (Francis Ford Coppola)
* 1992: *Adelaide* (Lucio Gaudino)
* 1993: *Boomtown* (Christoph Schrewe)
* 1993: *Ludwig 1881* (F. Dubini / D. Dubini)
* 1995: *L'affaire Dreyfuss* (Yves Boisset)
* 1996: *L'ombra del faraone* (S. Ben Barka)
* 1996: *Teo* (Cinzia TH Torrini)
* 1997: *Die 120 Tage von Bottrop* (Christoph Schlingensief)
* 1997: *Last Cut* (Marcello Avallone)
* 1999: *Under the Palms* (M. Kruishoop)
* 2004: *Honey Baby* (Mika Kaurismäki)
* 2005: *Damals warst du still* (R. Matsutani)
* 2009: *Zapping Alien* (V. Zeplichal)
* 2009: *Blutsfreundschaft* (Peter Kern)
* 2009: *Iron Cross* (Joshua Newton)
* 2011: *Mörderschwestern* (Peter Kern)
* 2013: *The Devil's Violinist* (Bernard Rose
* 2014: *Saint Laurent* (Bertrand Bonello)
* 2015: *Helmut Berger, Actor* (Andreas Horvath), dokumentala
* 2016: *Timeless* (Alexander Tuschinski) 
* 2019: *Helmut Berger, meine Mutter und ich* (Valesca Peters), dokumentala
* 2019: *Freedom'' (Albert Serra)

## Kanpo estekak
Maia Duguine

**Maia Duguine Haristoi** (Hazparne, 1979) sintaxian espezializatutako euskalaria da, eta bereziki gramatika ikertzen nabarmendu da. Baionako IKER UMR5478ren ikerketa-taldeko kidea da.

## Ikasketak 
Hizkuntzalaritza ikasi zuen Bordeleko Montaigne Unibertsitatean, eta ondotik Euskal Ikasketetan Masterra (orduko DEA) Baionan. Gero Gasteizen UPV/EHUko Hizkuntzalaritza programan Masterra/DEA egin zuen (2006), eta tesia 2013n.

2014an Cambridgeko Unibertsitatean aritu zen doktorego-ondoko ikertzaile gisa. Ondoren, 2015ean irakasle postu bat lortu zuen Gasteizko Letren Fakultatean, eta azkenik CNRS ikertzaile postu bat Baionako IKER taldean 2017an. 

## Ikertzailea hizkuntzalaritzan 
Sintaxia eta gramatika dira bere ikergai nagusiak. Hizkuntzaren egitura aztertzen du, eta bereziki interesatzen zaizkio hizkuntz aldakortasuna eta honen mugak, eta sintaxiak esanahiarekin eta gauzatze fonologikoarekin dituen harremanak.

Geroago hitz-ordenako gaiak ikertzen ditu: menderakuntza, galde-egiturak, eta ezeztapena. Euskararen diakronia ere aztertzen du, historian zehar hitz-ordenan gertatu diren aldaketak. Ikertzen ditudan beste gaien artean daude: anafora eta perpaus jokatugabeak.

## Argitalpenak 
Hainbat artikulu akademikoz gain, liburu hauek idatzi edo editatu ditu:

* *Argumentu isilak eta hizkuntz aldakortasuna [Null arguments and linguistic variation]*. Donostia: Udako Euskal Unibertsitatea [296 p.], . 2010
* *Euskaldun orok altxa burua. Enquêtes sociolinguistiques en Garazi 1982, 2002*. Donostia: Eusko Ikaskuntza [229 p.], . Editorea  Jacques Aurnague-rekin 2005
* *Argument Structure and Syntactic Relations: A Cross-Linguistic Perspective*, Amsterdam: J. Benjamins [349 p.], . Editorea Susana Huidobro eta Nerea Madariaga-rekin. 2010

Artikulu akademikoen artean euskarazko hauek daude:

* *Argumentu isilen tipologia bateratu baten aldeko zenbait argudio*. LAPURDUM, 2016.
* *Hutsune bizkarroiak eta sasi-A’-kateak*. LAPURDUM 2013.
* *Hazparneko euskaraz bi hitz. Euskera,* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Maia Duguine unibasque.eus
* Maia Duguine Lapurdum euskal ikerketen aldizkarian
* Ikergazte2023. Maia Duguine
* Maia Duguine ehu.academia.edu
Corporate Europe Observatory

**Corporate Europe Observatory** (**CEO**) irabazi asmorik gabeko ikerketa talde bat da. Lobbyek Europar Batasunaren politika publikoetan dituzten eragin eta ondorioak argitaratzea du helburu. Bruselan du egoitza. 2021ean 13 lankide ziren. 

Alliance for Lobbying Transparency and Ethics Regulation edo ALTER-EU koalizioaren kidea da. CEOk egindako txosten garrantzitsuak *The New York Times, Le Monde* eta Reuters bezalako egunkarietan argitaratu izan dira.

## Ikerketa gaiak 
COVID-19aren pandemiaren testuinguaruan farmaziaren industriak eragin handia izan zuen Europar Batasunaren politiketan. Corporate Europe Observatoryk, txertoen eta bestelako materialen kontratuak gainbegiratzeko eskaera egin zuen, besteak beste, AstraZenekarenak. Frontex eta arma industriaren arteko harremanak zein petrolioaren enpresek aldaketa klimatikoaren legedian eragiteko jarduerak ikertu dituzte ere.

## Europako Lobby Gaiztoenari saria 
Urtero, Friends of the Earth Europe, LobbyControl eta Spinwatch elkarteekin batera Europako Lobby Gaiztoenari Saria (Worst EU Lobbyng Awards) banatzen ditu, taktika bereziki engainagarri edo gatazkatsuak erabili dituen lobbya agerian jarriz. Adibidez, 2008an Abengoa Bioenergy, Malyasian Palm Oil Council eta UNICA saritu zituzten eta 2010ean, RWE eta Goldman Sachs saritu zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Corporate Europe Observatory (gaztelaniaz)
* Alliance for Lobbying Transparency and Ethics Regulation (ALTER-EU)
Humberto Camiroaga

**Juan Humberto Camiroaga Pérez** (Villa Alegre, 1903ko ekainaren 28a - Santiago, 1985eko abuztuaren 22a) Txileko Karabineroen, Txileko uniformedun poliziaren, ofiziala izan zen.

1948ko martxoaren 9an, koronel maila zuela, Txileko Polizia Eskolako zuzendari kargua hartu zuen. Gabriel González Videlaren gobernuaren menpeko konspirazio militar antikomunista baten erdian erretirora deitu zuten. 

1974an, diktadura militarrean, Txileko Kontsula Nagusi izendatu zuten Perun.  Felipe Camiroaga komunikatzailea, telebista aurkezlea eta aktorea zenaren aitaren aldeko aitona zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pierre Ruffey

**Pierre Xavier Emmanuel Ruffey** (Paris, 1851ko martxoaren 19a - Paris, 1928ko abenduaren 14a) frantziar armadako jenerala izan zen, Lehen Mundu Gerraren hasieran Hirugarren Armada zuzendu zuena.

## Biografia 
Saint-Cyrreko akademia militarrean ikasi zuen eta 1873an graduatu zen, aurrerago Madagaskarren denbora bat emanez. Ondoren, *Ecole de Guerre-ko* irakaslea izan zen. 1901ean koronel izendatu zuten, lau urte geroago dibisio-buru bihurtu zen eta 1913an Frantziako Gerra Kontseilu Goreneko kide izendatu zuten.

Ruffey hegazkin eta artilleria astunaren aldeko sutsua zen, eta artilleriaren erreforma eta produkzioa hainbat aldiz eskatu zuen Kontseiluan egon zen bitartean, artilleria arinaren aldekoek nagusitu baziren ere. Ruffeyk, Lanrezac-ek bezala (eta Gallienik Lehen Mundu Gerra baino lehen), Belgika gurutzatuko zuen mendebaldera zihoan alemaniar mehatxuaz ohartarazi zuen. Honekin ere, *generalissimo* Joseph Joffrek, Ardenetan zehar eraso frontala nahi zuena, argi ezan zion "okertuta zaude". 

Ruffeyri Hirugarren Armadaren agintea eman zioten gerra hastean, eta Montmedytik Rocroirainoko lerroan erasotzea agindu zioten. Hirugarren armada IV., V. eta VI. gorputzek, VII. Zalditeria Dibisioak eta erreserbako hiru dibisioko talde batek osatzen zuten. Bere armada alemaniarren presiopean egon zen abuztuaren erdialdetik aurrera, porrota jasan zuelarik Ardenetako guduan, Mugetako guduaren zati bat. Abuztuaren 23an, Ruffeyk bere armadaburuei abisatu zien ez bidaltzeko infanteriarik baioneta kargetan artilleriaren su-laguntzarik gabe, ezta arma txikirik ere.

Ruffeyk ez zuen beste postu aktiborik heldu gerran eta 1928n zendu zen. Les Invalides-en lurperatuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amagoia Mujika (argipena)

**Amagoia Mujika** izeneko pertsona bat baino gehiago dago Wikipedian.

* **Amagoia Mujika Tolaretxipi** (Andoain, 1971), kazetaria, Berria egunkariko zuzendariordea.
* **Amagoia Mujika Telleria** (Usurbil, 1979), kazetaria eta Bizipoza elkartekoa.
Juan Luis Arregui

**Juan Luis Arregui Ciarsolo** (Mallabia, 1944) bizkaitar enpresaburu eta akzionista da. Ence (Empresa Nacional de Celulosas) enpresaren lehendakari eta akzionista nagusia. Iberdrolako akzioduna, aholkularia eta zuzendaritza batzordearen kidea izan da ere. Forbes zerrendaren arabera espainiako aberatsenen artean dago: 2020an 59. postuan zegoen, 2021ean 67. postuan eta 2022an 60. postuan agertu zen. Arreguik lau seme ditu, Gorka, Juan Luis, Javier eta Oscar Arregui Abendivar.

## Biografia 
Bilboko Ingeniaritza Goi Eskola Teknikoan ikasi eta gero, zenbakizko kontrola ikasi zuen Wandsdorf-en (Alemania) eta Besançonen Ingenieritza Mikro-Mekanikoko masterra egin zuen.

## Ibilbidea energiaren industrian 
1975 Tornusa sortu zuen, 1976an Joseba Grajalesekin batera Gamesa sortu zuen eta bazkide berarekin batera Guascor erosi zuen 90. hamarkadan. Siemensek bi enpresa hauek erosi zituen, lehenengoa 2017an eta bigarrena 2011an.

Juan Luis Aguirrek gutxinaka Gamesan zituen akzioak saldu eta beste enpresetako akzioak erosi zituen, hala nola *Cesa, Foresta Capital* (ACS) eta Iberdola. Adibidez, 2004ko uztailaren 2an bere esku dagoen *Retos Operativos XXI* delakoa baliatuz Gamesaren %1,86a saldu zuen 54 milioi euroren truk.

### Iberdolako lehendakari ordea 
2006 eta 2010 urte artean Iberdolako lehendakari ordea izan zen. 2010ean, hamabost urtez aholkulari izan eta gero eta Iberdrolako lehendakari orde eta banakako akziodun nagusia zela, Iberdrolako Azkiodunen Batzorde Orokorrari uko egin zion ACSren sarrera oztopatzeko.

### Enceko lehendakaria 
1957an Industria Institutu Nazionalak sortu zuen, 2001. urtean pribatizatu zen eta 2006an Arreguiren zuendaritzapean geratu zen. 2011an Huelvan Espainiako energia enpresa handienetako bat sortuko zuelaren berri eman zuen. 2022an ordea %35a berreskuratu zuen. Europako Paperaren Industriaren Elkartearen (EPIS) arabera, Pontevedra eta Naviako biofrabiken lidergotza egonkortu da. Javier Arregui, bere semea, Administrazio Batzordearen kidea da, eta beste bi semek, Gorka eta Oscar erantzukizuneko lanpostuak dituzte enpresan ere.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Siemens Gamesa

## Kanpo estekak
Rafael Arratia

**Rafael Luis Arratia Valdebenito** (Quillota, 1946ko maiatzaren 12a), txiletar medikua eta politikaria da.

## familia eta ikasketak 
Bigarren Hezkuntzako ikasketak Santiagoko Manuel León Prado ikastetxean egin zituen. Eskolak amaitu ondoren, 1967an Txileko Unibertsitatean sartu zen, eta 1975ean zirujau titulua lortu zuen. Urte hartan oftalmologiako graduondoko bat hasi zuen unibertsitate berean, eta bertan graduatu zen 1977an.

Veronica French-Davisekin ezkondu zen eta lau seme-alaba izan zituzten.

## Karrera profesionala 
1975az geroztik Txileko Unibertsitateko Medikuntza Eskolan irakasten aritu zen, 1979ra arte. Aldi berean, 1978an, oftalmologo lanbidea praktikatzen hasi zen San Fernandoko Ospitalean, non 1985era arte aritu zen lanean, eta hiri bereko Medikuntza Kapituluko presidente izan zen, 1980ra arte kargua betez.

O'Higgins eskualdeko Medikuntza Elkargoko eskualdeko kontseilari ere izan zen, eta San Fernandoko San Francisco Klinikako mediku zuzendaria, kargu horretan egon zen 1998ra arte.

Beste jarduera batzuen artean, 1970etik pilotu zibila izan zen, San Fernando Air Club-en, non zuzendari izan baitzen 1979 eta 1998 artean.

## Jarduera politikoa 
[thumb|250x250px| Arratia (eskuinean) [Ricardo Lagos presidentearekin 2001eko uztailaren 18ko ekintza politiko batean ]]
Alderdi Demokrata Kristauan (PDC) sartu zenean hasi zuen bere jarduera politikoa; Santa Cruzeko erkidegoko kontseilari karguak izan zituen 1993an, eta probintziako presidentea, O'Higgins Eskualdeko Medikuntza Saileko presidentea, 1995 eta 1998 artean.

1997ko abenduan, Chépica, La Estrella, Litueche, Lolol, Marchigüe, Nancagua, Navidad, Palmilla, Paredones, Peralillo, Pichilemu, Placilla, Pumanque eta Santa Cruz udalerriak barne hartzen dituen 35. barrutiko diputatu aukeratu zuten. 1998tik 2002ra arteko legebiltzaraldia; Osasun Batzorde Iraunkorreko eta Natura Baliabideen, Ondasun Nazionalaren eta Ingurumenaren Batzordeko kide izan zen.

2001eko Legebiltzarrerako hauteskundeetan berriro aurkeztu zen, arrakastarik gabe. Horren ostean, ez zuen berriro Legebiltzarrerako hauteskundeetan parte hartu. 2006an, PDCko barne hauteskundeetarako Pablo Lorenzini buru zuen zerrendako parte izan zen.  Geroago, alderdiko presidente komunal kargua hartu zuen San Fernandon.  2013an Colchagua probintziako eskualdeko kontseilari izateko hautagai gisa aurkeztu zen urte horretako hauteskundeetan , non ez zen hautatua izan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Víctor Urrutia Vallejo

**Víctor Urrutia Vallejo** (Madril, 1942) enpresaburu eta akzioduna. Forbesen arabera, Arabako gizon aberatsena da. Asua Inversiones enpresa baliatzen du bere inbertsioak egiteko. Egun, CVNE, Ence eta Árima Real Estate enpresetan ditu akzioak eta aholkularia da IBM España eta El Norte de Castilla enpresetan.

## Biografia 
Juan Urrutia Zuluetaren biloba, Hidroeléctrica Ibéricaren sortzailea.

1978an, 36 urterekin, Urrutia Iberdrolako aholkulari gazteena bihurtu zen eta ondoren, 2006tik 2013ra Iberdrolako lehendakari ordea izan zen ere, enpresa horretako administrazio kontseiluaren kidea izan zen hogeita hamar urtez. 2011an Iberdrola eta Barclayseko aholkulari izateari utzi zion eta 2015ean Vocentoko akzio guztiak saldu zituen. Beste enpresa batzuen zuzendaritza izan zuen ere, besteak beste, *Rolar de Inversiones SL, Asociación para el Progreso de la Dirección Norte, Cia Castellana de Bebidas Gaseosas SA* eta *Bebidas Gaseosas del Noroeste SA*, hau da, Coca-Cola, *Norbega, Began*o eta Casbegaren botilaratzaileak. CVNE, *Imperial, Viña Real* eta *Viñedos del Contino* dira upeltegien izenak. Donald Trumpen muga-zergen ondorioz irabaziak murriztu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
René Orozco

**Sergio René Orozco Sepúlveda** (1930eko urtarrilaren 19a – Santiago, 2024ko abenduaren 5a) txiletar doktorea eta akademikoa izan zen, "*Doctor Orozco*" izenez ezaguna, eta urte askotan Txileko Unibertsitateko Clubeko presidente izateagatik.

## Karrera profesionala 
Nefrologiako espezialitatearekin medikuntza ikasi zuen Txileko Unibertsitatean, eta ondoren José Joaquín Aguirre Ospitale Klinikoko Nefrologia Saileko irakasle titular eta buru izan zen. 2020an hil zen Héctor Orozco Sepúlveda Armadako Inteligentzia Zuzendaritzako (DINE) zuzendari ohiaren anaia da.

Publikoki nabarmentzen hasi zen, 1968an, Txilen egindako lehen giltzurrun-transplantean parte hartu ondoren.  1971 eta 1975 bitartean Txileko Unibertsitateko errektoreorde akademikoa izan zen, diktadura militarraren aurka zeuden ikasle ugari kanporatzearen aurka kaleratu zuten arte. Jose Luis Federici Augusto Pinocheten diktadurak izendatutako errektorearen aurka egin zuen Txileko Unibertsitateko irakasleen kide aktiboa izan zen.

## Futboleko zuzendaria 
Universidad de Chile jaitsi eta gero Lehen Mailara itzuli ondoren, Orozkoren zuzendaritza indartsu atera zen taldea berreskuratzeko, eta kirol klubaren administrazioa bere gain hartu zuen erakundeak pairatzen zuen egoera ekonomiko kaskarra hobetzeko zereginarekin. Nefrologoak 1991ko azaroan hasi zuen bere lehendakaritza eta hamahiru urtez iraun zuen, eta bertan zuzendaritza urdina zuzendu zuen, lorpen esanguratsuak eta hainbat eztabaida gidatuz.

Orozkoren presidentetzapean, Arturo Salah-ek zuzendutako kluba eta, geroago, Jorge Socíasek entrenatzaile gisa, lidergoaren alde borrokatu zen eta azkenean 1994ko Lehen Mailako Txapelketa Nazionala irabaztea lortu zuen, Marcelo Salas, Sergio Vargas, Patricio Mardones, Rogelio Delgado, Ronald Fuentes, Esteban Valencia, Raúl Aredes, Juan Carlos Ibáñez, Cristián Castañeda, Víctor Hugo Castañeda eta Luis Musrri bezalako figurak nabarmentzen zituen zerrenda batekin, besteak beste, Universidad Católicari kopa kenduz, 25 urtez " *La U* " txapelduna izan gabe egon ostean. Hurrengo urtean bigarren aldiz txapelketa lortu zuen.

Bost nazio titulu eta Txileko bi Kopa dira bere agintaldian lortutako arrakastaren artean. Hala ere, klubaren finantza-kudeaketari buruzko iskanbila eta akusazioek oihartzun handia lortu zuten honen amaieran, eta arazoek, bere kontrakoen ustez, klubaren porrota eragin zuten.

Azkenik, 2004ko azaroan, medikuak lemazain urdin karguari uko egin zion, komunikabideen nekea eta haren aurkako kritikak aipatuz. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Markel Bravo

**Markel Bravo Román** (Urduliz, Bizkaia, 1999ko martxoaren 30a) Euskal Herriko futbolaria da, Lezaman hezia. Eskuin atzelari moduan aritzen da.

## Ibilbidea 
*2022ko ekainaren 29an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak 
* Fitxa: Athletic Club
Sakko i Vantsetti

**Sakko i Vantsetti** (ukraineraz: Са́кко і Ванце́тті) (errusieraz: Са́кко и Ванце́тти) (euskaraz, lit. **Sacco eta Vanzetti**) Bakhmuteko Raionean (barrutia) kokaturiko herrixka bat da, Ukrainaren ekialdeko Donetsk Oblastean.

Herriak Sacco eta Vanzetti anarkista italiarren izena hartzen du, zeinak polemikoki kondenatuak izan ziren Estatu Batuetako zapata-fabrika bateko ordainketa-maisua eta segurtasun-zaindaria hiltzeagatik. 1927an exekutatu zituzten, nahiz eta 1977an Massachusettseko Gobernadoreak, Michael Dukakisek, birgaitu zituen beren izenak. Sobietar propagandak Sacco eta Vanzetti bidegabeki akusaturiko proletario eta iraultzailetzat jo zituen.

## Historia 
Ukrainaren inbasio errusiarraren erdian, 2023ko otsailaren 1ean, Jevgeni Prigozhin oligarka errusiarrak esan zuen Wagner Taldeko borrokalari paramilitarrek herrixka harrapatu zutela, baita argazki bat argitaratu ere, non lau soldadu "suntsitu gabeko Sakko i Vantsettiko etxe bakarraren" aurrean posatuz ikusten ziren.

## Demografia 
Sobietar Batasuneko Ukrainako SEZko 1989ko erroldan 19 pertsona bizi ziren Sakko i Vantsettin, 12 gizon eta 7 emakume. Populazioa murriztu egin zen 2001eko Ukrainako lehen zentzu independentearen garaian, non 3 biztanle erregistratu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aintzira arrosa

[250px|thumb|Pink Lake, [Australian.]]
**Aintzira arrosa** arrosa edo gorri koloreko ura duen aintzira da. Ur gaziko aintzira izan ohi da, gazitasun horretan bizi daitezkeen algak eta bateriak dituena. Hauek karotenoideak ekoizten dituzte eta kolore arrosa edo gorria ematen diote urari. 

Aintzira arrosa gehienetan kolorea aldatu egiten da urte sasoiaren arabera. Sasoi euritsuan kolore arrosa galdu egiten da, sasoi lehorrean aldiz gazitasuna handitu egiten da eta ondorioz kolore arrosa itzultzen da.

## Kolorearen jatorria 
### Algak 
Existitzen den alga halofiloena (gazitasunarekiko tolerantea) *Dunaliella salina* da, %35 NaCl duen uretan ere bizi daiteke (itsasoko urak %3 du). Alga zelulabakar honek gazitasun handiko uretan eta eguzkiztapen eta tenperatura altuak daudenean β-karotenoa (gorria) pilatzen du argiaren intentsitatetik klorofila berdea babesteko, hura inguratuz. Esate baterako *Salinibacter ruber* bakterioa eta *Halobacterium salinarum* arkeoa.

### Krustazeoak 
*Artemia salina* krustazeoak gazitasun handiko aintziratan bizi dira eta alga halofiloetaz elikatzen dira, tartean baita *Dunaliella salina* algaz ere. Honek kolore arrosa ematen die. Krustazeo hauek asko ugaltzen direnean aintzirek kolore arrosa hartzen dute. 

Aipatzekoa da flamenkoa *Artemia*-taz elikatzen dela eta horren ondorioz lumak gorritu egiten zaizkio.

## Aintzira arrosa ezagunak 
[220px|thumb|[Retba aintzira, Senegalen.]]
[220px|thumb|[Flamenko (hegaztia)|Flamenkoak Boliviako Laguna Coloradan.]]
* Afrikan:
** Natron ()
** Retba ()
* Amerikan:
** Laguna Colorada () 
** Las Coloradas () 
* Asian:
** Aralsor ()
** Burlinskoie ()
** Maharloo ()
* Europan:
** Aigüesmortesko gatzagak ()
** Lemuria ()
** Torreviejako gatzagak ()
* Ozeanian:
** Hillier ()
** Pink Lake ()

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Unai Goti

**Unai Goti Ezkerra** (Bilbo, 2003ko apirilaren 2a) Euskal Herriko futbolaria da, Lezaman hezia. Atezain lanetan aritzen da.

## Ibilbidea 
*2022eko ekainaren 29an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus