Fronte Patriotiko Ruandarra

**Fronte Patriotiko Ruandarra** (frantsesez, *Front Patriotique Rwandais*, **FPR**; ingelesez, *Ruandan Patriotic Front*, **RPF**), 1994. urtetik Ruandan agintzen duen alderdi politikoa da. *FPR-Inkonayi* gisa ere deitu zen hasierako gerra garaian, monarkia tutsiko *inkotanyi* gerlariak gogoan.

FPR 1987an sortu zen, 1959-1962ko Ruandako Hutu Iraultzaren garaian monarkia tutsia boteretik kendu eta gero izan ziren indarkeria etniko aldietan Ugandan erbesteratutako Ruandako tutsiek. 1990ko urrian, FPRren APR (*Armée Patriotique Rwandais*) adar armatua Ruandako iparraldean sartu zen Ugandako mugatik, Juvénal Habyarimana presidente hutua gobernua boteretik kentzeko asmoz. Lau urtez luzatu zen gerra zibila. 

1994ko apirilean, Habyarimana atentatu batean hil, Ruandako tutsien genozidioa hasi, eta FPR-APRk, erasoaldi zabal baten ondoren, uztailean gerra irabazi eta boterea lortu zuen. Ordutik, FPRk alderdi bakarreko estatu gisa gobernatu du herrialdea. Paul Kagame RPFko burua Ruandako presidentea da 2000. urtetik.

## FPRren sorrera 
1979ko abenduan sortu zen Ruandako Batasun Nazionalerako Aliantza (ingelesez, *Rwandese Alliance for National Unity*, RANU; frantsesez, UNAR) erakundea, Nairobin, Kenya, kide gehienak Ugandan hazi ziren Ruandako tutsi erbesteratu gazte intelektualek osatua . 

Ruandara itzultzeko aukera eztabaidatzeko foro gisa sortua, militante bihurtu zen Milton Obote berriz presidente hautatua izan eta gero, 1980an. Oboteren lehen agintaldian bezala (1966-1971) erbesteratu ruandarren kontrako kanpaina xenofoboak egon ziren, eta gazte ruandar asko Yoweri Museveniren NRA gerrillan, Oboteren kontra borrokan. Haien artean, Fred Rwigema, hainbat gerrillatan zaildua, eta Paul Kagame. Guztira, estimatu da NRA gerrillaren %20-25 edo heren bat zirela erbesteko tutsi ruandarrak, 1959tik aurrera Ruandatik ihes egindakoen semeak .

1986an Museveni presidente bihurtu eta, besteak beste, Rwigema Armadako goi-jenerala eta Defentsa ministro ordea izendatu zuen, eta Kagame Inteligentzia Militarreko zuzendari ondoko. Ugandan ez zuten ongi hartu ruandar jatorrikoak hainbeste ugaltzea Armadako goi karguetan . 

1987ko RANUren kongresuan, Kampalan, FPR izena hartu zuen. Bere printzipioen artean zeuden "Batasuna, Subiranotasuna eta Segurtasuna, Ekonomia, Lidergo Demokratikoa, Ustelkeriaren aurkako Borroka, Errefuxiatu Egoeraren Kausa Guztiak Ezabatzea, Nazioarteko Harremanak, Gizarte Ongizatea eta Genozidioaren eta Bere Ideologiaren aurkako Borroka". 

Erbesteratutako Ruandako intelektual eta militarrek menderatuta, FPR berri hau askoz indartsuago eta anbiziotsuagoa zen, RANU baino. Tutsia zen nagusiki, baina hutuak ere bazeuden bertan. Besteak beste, Alexis Kanyarengwe koronel ohia; Ruandako presidentearen Segurtasuneko burua izandako, eta 1980an estatu-kolpe bat saiatutako Théoneste Lizinde , edo Pasteur Bizimungu, gero Ruandako presidentea izango zena, 1994 eta 2000 artean. 

1989an armada formalki utzi, eta Ruandan eraso militar bat egiteko prestatzeari ekin zioten, Fred Rwigema buru zela.

## 1990-1994ko gerra zibila 
thumb|289x289px|1993ko martxoan FPR-APRk menpean zuen Ruandako partea, urdinean
1990ko urriaren 1eko FPR-APRren erasoa arrakastatsua izan zen, hasieran, nahiz eta Fred Rwigema bigarren egunean hil, bertsio ezberdinak dituen gertaera ilun batean. Kigali hiriburuaren ateetaraino iritsi ziren. Baina Habyarimanaren aliatuak ziren Mobutu, garaiko Zaireko presidenteak bere guardia presidentziala bidali zuen, eta Mitterranden Frantziak Noroît operazioa . FPRk atzera egin zuen, Ugandara, soldadu galera handiekin. 

Paul Kagame, Estatu Batuetan ikasketa militarrak egiten ari zena, FPRren ardura hartzera itzuli zen. Ondoren, RPAk gerrilla erasoetara jo zuen, iparraldeko Byumba eta Ruhengeri eremuetan zentratuz, eta herrialdearen iparraldeko zati handi baten kontrola lortu zuen 1992an. Ehunka mila desplazatu eraginez, Kigali ingurura, batez ere.

Urte hartako urrian RPFren eta Ruandako gobernuaren arteko bake-negoziazioak hasi ziren, Arushan, Tanzania, eta bide luze eta tirabiratsu Arushako Akordioa sinatu zuten 1993ko abuztuan. Bake akordio haren arabera, besteak beste, FPRkoak sartuko ziren behin-behineko gobernu batean, eta APRko militarrak FAR (*Forces Armées Rwandaises*) armadan. Hurrengo urtean hauteskundeak antolatu behar ziren.

## Tutsien genozidioa 
1994ko apirilaren 6an bi misilek Habyarimanaren hegazkina bota zuten, Tanzaniako Dar es Salaametik bueltan, eskualdeko gailur batetik, Kigaliko aireportuan lurra hartzen ari zela. Biharamunean bertan. Argitu gabe jarraitzen duen atentatua, bertsio ugari eta kontrajarriak izan dituena. Bi hedatuenetatik batek *Hutu Power* muturreko hutuei egotzi zien, Arushako Akordioa eta gero boterea galtzeko beldurrez; besteak, FPRri, hauteskunde demokratikoen bidez boterera iritsi ezinik.
thumb|277x277px|FPRren aurreratzea 1994ko apiriletik uztailera
Biharamunean bertan muturreko hutuek tutsien genozidioari ekin zioten, eta FPR-APRk erasoaldi militar orokor bati. Hiru hilabeteren buruan, uztailean, FPR-APRk FAR armadaren eta milizianoen azken erresistentzia fokuak garaitu zituen. 800 mila-milioi bat gorpu zeuden Ruandako bazterretan, eta ehunka mila iheslari hutu, bai Ruandako hego-mendebaldean, Frantziak antolatutako Turkesa operazioaren babespean , erakunde eta lekuko batzuek    FPRren krimen sistematiko eta masiboak ere salatu izan dituzte.

2005ean Espainiako Auzitegi Nazionaleko Fernando Andreu epaileak auzi bat ireki eta 2008an atxiloketa agindu bat eman zuen FPRko 40 goi-karguren kontra, 9 misiolari eta kooperatzaileren hilketengatik, espainiar hiritarrak, haien artean Isidro Uzkudun euskalduna . 

## Genozidioaren ondoren 
1994ko uztailean Ruandako suntsituta zegoen, alde guztietatik, bai materialetik, bai moraletik .

Kagame 1998ko otsailean hautatua zuten FPRko buru, Alexis Kanyarengweren ordez. 2000ko martxoan Ruandako presidente bihurtu zen, Bizimunguk dimititu eta gero. 2003an, erreferendum konstituzional baten ondoren, Kagame presidente hautatua izan zen, zazpi urtetarako, botoen % 95arekin, eta berriz 2010ean, 2017an eta 2024an, beti botoen %90etik gora lortuz. 2015eko erreforma konstituzionala eta gero 2029an berriz aurkezteko aukera du, 2034 arte boterean mantentzeko aukeraz.  

Hauteskunde parlamentarioetan, azkenak 2024an, RPFk botoen %70 inguru lortu izan ditu, eta koalizio formalak osatu izan ditu bat hainbat alderdi txikiagorekin, bost urteko legealdietan. FIDH bezalako giza-eskubideen aldeko erakundeek salatu dute FPR alderdiak erabat kontrolpean dituela herrialdeko espazio politiko, ekonomiko eta mediatikoak .

## Erreferentziak