Wayu

**Wayua** (wayuunaikizko autonimoa: *wayuu*,  ahoskatua; ) Karibeko Guajira penintsulan bizi den amerindiar herria da.

## Geografia 
15300 km²-ko lurraldea hartzen dute Kolonbiako La Guajira departamenduan, eta 22000 km² Venezuelako Zulia estatuan bizi dira. Sabanaren klima, hegoaldean eta mendebaldean (Guajira Beherea), estepa idorretik edo erdi idorretik iparraldera eta ekialdera (Guajira Garaia), epela eta lehorra da. Eskualde honetako euri-jasa oso txikia da, eta *Juyapu* garaian bakarrik egiten du euria, iraila eta abendua bitartean. Guajira Garaian, Guajiro mendigunea dago, Macuira, Jala'la, Chiare, Corojo eta Cocinas mendizerrek eta Petisú muinoak osatua, 900 m. Behe Guajiraren hegoaldean, mendebalderantz, Ranchería ibaia eta El Limón ibaia ekialderantz doaz.

Lehen euri-denboraldiak markatutako estazio klimatikoak ditu, *wuyapu* izenekoa, irailetik abendura bitartean garatzen dena, eta ondoren lehorte-garaia, *jemial* izenez ezagutzen dena, abendutik apirilera arte. Ondoren, euriteen bigarren denboraldia dator, *iwa* izenekoa, maiatzetik irailera doan lehorte denboraldi luze batekin amaitzeko.

## Biztanleria 
Wayú herria Kolonbia eta Venezuelako etnia indigena ugariena da; Zulia estatuko biztanleriaren % 11 inguru dira eta La Guajira departamenduko biztanleriaren % 45 inguru. Biztanleriaren % 97k bere hizkuntza tradizionala hitz egiten du, wayuunaiki izenekoa, eta % 32k gaztelania. Gainera, % 66k ez du inolako hezkuntza formalik jaso. 2019ko erroldaren arabera, wayu biztanleria Kolonbian 380.460 pertsonakoa da, hau da, herrialdeko populazio indigenaren %20, eta Kolonbiako talderik ugariena da. 2011ko erroldaren arabera, Venezuelan wayuak 415.498 ziren. Kolonbia eta Venezuelaren artean, wayuunaiki hizkuntzaren 400.000 hiztun baino gehiago zeuden. Gizarte-antolamendua klanetan banaturik dago.

## Historia 
Wayu etnia arawak taldeko etnietako bat da. Migrazio-korronte handi bat bezala, herri hauek Amazoniatik eta Antilletara mugitu ziren, eta k.a. 150. urtearen inguruan iritsi ziren hara.

Antzinako ohituren zati bat mantendu zuten, ehiza, arrantza eta bilketa, bai eta baratzezaintza ere, penintsularen hegoaldean edo egungoa baino basamortu gutxiago zegoen beste leku batzuetan. Etxebizitza komunala zen, *maloca* itxurakoa.

Europako konkistatzaileekiko harremana XVI. mendekoa den arren, ez zituzten wayuak menderatu Kolonbia eta Venezuela independente izan arte. Horretan indigenen erresistentziak eta basamortuko giro-baldintza gogorrek eragin zuten, wayuen babesleku izan baitzen.

1769ko maiatzaren 2an, Guajira penintsulako wayuak Espainiako agintarien aurka altxatu ziren, Cartagena de Indiasen gotorlekuak eraikitzeko harrapatu zituzten 22 indigenen bahiketaren ondorioz. Laster, eskualdeko herri guztiak matxinatuen eskuetan erori ziren, eta ehun bat espainiar hil ziren. Orino, Boronata eta Laguna de Fuenteseko indigenek Riohachatik gertu zegoen El Rincon herria eraso zuten. Wayuek Goi Guajirara eraman zituzten abelburu asko harrapatu zituzten.

1800. urte inguruan, Guajirako indigena ez menderatuen populazioa (garaian basati edo *salvaje* deituak) 10.000 zela uste zen, motilon-bari (1800 inguru), chinila, goagiro, arhuaco, tupe eta cocina herrien artean. 1812an 40.000 pertsona estimatzen zituzten, horietatik 1500 lantzak mugako herriak erasotzen zituzten. Maracaibo eta Riohacha arteko lurraldean bizi ziren, eta, oro har, *guajiro*ak bezala ezagutzen ziren; horien artean, wayuak ziren ugarienak eta garrantzitsuenak. XIX. mendean zehar, bi errepubliketako gobernuak, hauek menderatzeko planak egiten hasi ziren, 1841ean 18.000 ziren, hauetatik 3000 gerlariak izango zirelarik, euren ankerkeriagatik ezagunak. Guajiroak 90.000 eta 150.000 artean ziren mendearen erdialdean, 1858an 35.000 eta 40.000 pertsona artean. Venezuelako gobernuaren amerindien kontrako lehen kanpainak 1830ean hasi ziren, eta hainbat gotorleku eta lubaki lerro eraikitzen jarraitu zuten. Horien ondorioz, muga gero eta iparralderago joan zen, eta 1893an menderatu eta murriztu zituzten.

## Wayu ospetsuak 
* Luis Fernando Díaz, futbolaria
* Patricia Velásquez, aktore eta modeloa
* Dorelis Echeto, politikaria.
* Nemesio Montiel, soziologo eta aktibista.
* Chino Julio, aktibista.
* Torito Fernández, aktibista.
* Arelis Uriana, politikaria.
* Vicenta Siosi, kazetaria
* Martha Peralta Epieyú, ingurumen-abokatua
* Carmen Ramírez Boscán, politikaria.
* Henry Palomino «Guajiro», futbolaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak