open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dendrologia

thumb|480px

**Dendrologia** (grezierazko δένδρον, *dendron*, "zuhaitz" + -λογία, *-logia*, "zientzia") zur-landareak (zuhaitzak, zuhaixkak eta lianak) aztertzen dituen jakintza-arloa da. 1668an Ulisse Aldrovandi italiar naturalistak ezarritako terminoa da. Gai nagusiak normalean ekonomikoki inportantzia handienekoak dira,horregatik horietan nagusitzen da.Baina ekonomikoaz gain, beste ikuspuntu batzuk ere aztertzen ditu. Adibidez, ikuspuntu ekologiko eta fisiologikoak, zuraren hazkundea eta enborraren hazkundea kontuan hartuz.

Zuhaitz bakoitzaren identitatea jakiteko dendrologiak erabiltzen duen metodoa hurrengoa da: hosto, landare, zurtoin edota fruitu baten deskripzioa aztertzen du eta horrela zuhaitz bakoitza zein den jakiteko kapazitatea du.

## Basogintzan 
Dendrologiari esker oihanetako landare zuhaitz eta beste naturako edozein espezie mota aztertu ditzakegu.Honela oihanetan dauden landare kaltegarri eta arriskutsuak identifikatuak izan daitezke zientzialarien bidez eta oihanetik banandu landare edo espezie ori suntsituz. Enologiaren bidez, (animaliak eta hauek klima aldaketekin duten erreakzioak aztertzen dituen zientzia), zuhaitzen egoera aztertu eta oihanean bota beharreko produktuak noiz diren egokienak jakiteko gaitasuna ematen digu.

Landare, fruitu edota hazi ezberdinak inportanteak izateaz gain, landare-taxonomiarekin ez dute erlazio zuzenik.

## Taxonomian 
Klasifikazio sistemak barazkien konposizioen ordena bilatzen du, honela espeziea taxonomia basearen edozein sistema da. Beste taxonomia atalak beraien artean elkartu eta beste barazkien arteko "familia" bat sortzen dute.

Identifikazio egokia eginez gero, landare bakoitza zein den bereiztea errazagoa egiten da. Horregatik identifikazio bakoitzak izen berezi bat du, giltz-hitz batzuez ezagutuak. Giltz-hitzak erabiltzea botanika munduan zergatia du. Landare askoren identifikazio asko berdinak dira eta horregatik hitz klabe horiek erabiltzen dituzte ezaugarri txikiak bereizteko.

Landare askoren izenak, aspaldiko izenak dira.Orain milaka urteko biztanleriak izen asko zehaztu zituen eta gaur egun erabiltzen diren asko horiek dira. Beste batzuk aldiz,gaur egun asmatutako izenak dira,zientziak aztertu ondoren ateratako hitzak baitira.

Gaur egun, landare bakoitzaren izena ondo jakitea oso garrantzitsua da, baita ere bere zergatikoa. Horrek landarearen identifikazioa errazten baitu.

## Ikus, gainera 
* Dendrokronologia

## Kanpo estekak
Teoria miasmatiko

thumb|270px|XIX.mendeko koleraren irudikapena non gaixotasuna aire kutsatuaren bidez hedatzen da.
**Gaixotasunaren teoria miasmatiko**a edo **teoria miasmatiko**a soilik, Thomas Sydenhamek (1624-1689) eta Giovanni Maria Lancisik (1654-1720) eginiko teoria da. Teoria honen arabera izurri beltza edota kolera bezalako gaixotasunen jatorria miasmak (antzinako grekeraz “kutsadura” esan nahi duena) dira, sail eta ur lohitsu kirasdunen jarioa, alegia. Hala ere, zaharkiturik gelditu da teoria hau Gaixotasunaren teoria mikrobiarrak ordezkatu baitu.

## Jatorria 
Kristo aurretik 1.urtean Vitruvius, idazle arkitektnokiko erromatarrak egin zion erreferentzia lehendabiziko aldiz eta Erdi Aroan oraindik ere sostengatua izan zen. Londres eta Parisko kolera izurritearen hedapena azaltzeko erabilia zen. Hau saihesteko modu bakarra gorputza eta tresneria ezin hobeto garbitzea zen.

William Farr doktorea, Londresen 1851.urtean eginiko erroldaren partaidea, teoria honen jarraitzaile garrantzitsua izan zen. Kolera airetik zehar kutsatu egiten zela zihoen, eta baita Tames ibaiaren inguruan miasma hilkorrak pilatzen zirela ere uste zuen. Herri xeheak teoria honetan sinisten zuen, beste teoria batzuk, egokiagoak batzuk, idatzi baziren ere.

## Osasun Erreformak 
Teoria honi jarraituz Londresen, batez ere, XIX.mendean makina bat aldaketa eta hobekuntza egin ziren osasun arloan. Teoria miasmatikoak koleraren jatorria azaltzen zuen legez, higienearen eta garbiketaren garrantzia hedatu zen honi esker garaia hartan, nahiz eta geroago birusek eta bakterioek azaldu gaixotasunen eta hedapenaren arteko lotura. Edonola ere, bazeuden hamaika mediku eskuak ez zituztenak garbitzen pazienteak zaindu bitartean. Hauen iritziz, miasma airetik zehar soilik heda zatekeen eta ez medikuen eskuetan metatu.

Teoria miasmatikoa gainera, sostengatua zegoen osagarritasun ezarekin eta baita osasun-hobekuntzek gaixotasunak murrizten zituen jazoerarekin ere. Ez haatik mikrobiologiaren behaketarekin, honek gaitzen teoria mikrobiarra ondorioztatzen baitu.

## Kolera 
Kolera gaixotasunari dagokionez, teoria hau ezeztatu zuen John Snow 1854.urtean Londresko erdialedeko Sohon egondako izurritean. 1854.urtean Filippo Pacini zientzilariak Vibrio cholerae bakterioa, kolera sortarazten zuen bakterioa hain zuzen ere, aurkitu bazuen ere, teoria miasmatikoak Italian zuen onespen eta hedapenaren ondorioz zeharo baztertua izan zen. 30 urte igaro ziren Robert Kocheck bakterio hau berriro aurkitu zuen arte.

Teoria honen aztarnak nabari daitezke malaria gaixotasunaren izenan, italieraz *mala aria* aire txarra edo kutsatua esan nahi baitu.

## Ikus, gainera 
* Gaixotasun infekzioso
* Izurri
* Izurri Beltza
* Higiene

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Cholera theories {Ingelesez}
* Term definition {Ingelesez}
Metamorfosi (argipena)

**Metamorfosia** — grekotik μετα- (meta), *alterazioa* da bere esanahia, eta μορφή (morphè), *forma*— objektu baten forma edota entidadea aldatzen den prozesu bat da; gehienetan sustraien baliokide latina *transformazioa* eman duena honako hizkuntzetan hizkuntza erromanikoak.

Esanahi ezberdinak ditu:

**Zientzia**

* Biologian, metamorfosia, zenbait animaliaren kumeek heldutasunera iritsi arte jasaten duten prozesua;
* geologian, metamorfismoa, arrokak transformatu egiten dituen prozesua;

**Literatura eta musika**

* *Metamorfosia*, Franz Kafkak idatzitako liburua, non Gregor Samsa protagonista insektu handi bat bilakatzen den;
* *Metamorfosiak*, Ovidio poema, non munduaren sorrera kontatu eta grekolatindar mitologia hainbat heroiren istorioak azaltzen dira;
* *Metamorfosiak* edo *Urrezko astoa*, Apuleioren poema, non asto bihurtutako gazte baten abenturak kontatzen diren;
* Metamorfosis*, Efecto Mariposa musika taldearen albuma;*

**Besteak**

* Metamorfosia, magia amarru bat.
Halo: Reach

***Halo: Reach*** Bungie etxeak sortutako Halo saileko azken bideo-jokoa da. Halo Combat Evolveden prekuela bat da. Honetan Noble Six Spartan-aren pertsonaiaren papera hartzen du jokalariak, Noble taldearen azken kidea. Reach kolonian, gizakiaren indar militarraren ikurra dena, hasieran matxinatuen eraso bat dirudiena Cobenant inbasio bat bilakatuko da berehala.

## Kanpo estekak
Joseph Liouville

**Joseph Liouville** (Saint-Omer, 1809ko martxoaren 24a - Paris, 1882ko irailaren 8a) matematikari frantsesa.
Zorpeko

**Zorpeko** banku-kontu batetik titularrak bertan zuen dirua baino gehiago erabili dueneko egoerari deritzo. Finantza-erakundeak egoera baimendu eta kreditutzat hartu ohi du, kontuaren titularrari ohi baino interes altuagoak kobratuz.

## Kanpo estekak
Anayet

**Anayet** Erdialdeko Pirinioetako mendi bat da. Hain zuzen ere, Espainiako Aragoi autonomia erkidegoaren iparraldean dago, Frantziako muga eta Midi d'Ossau menditik oso hurbil.

Mendi horren magalean izen bereko Anayeteko iboiak daude. Anayet mendiaren albotik Pirinioak alderik-alde zeharkatzen dituen GR 11 bidea igarotzen da.

## Itxura 
Erdizka erautsi zen sumendi baten hondakina da, haren tximiniarena, zehazki; Midi d'Ossau mendiaren nolabaiteko antza du. Anayeteko mendilerro gehiena sumendiz osatutako galdara zahar baten hondakinak direla uste da.

## Iruditegia 

Irudi:Ibons d'Anayet.jpg|Anayeteko iboiak eta Anayet mendia.
Irudi:Anayet al anochecer.jpg|Gauez.
Irudi:Pico Anayet.jpg|Elurrez estalia.
Irudi:Senderismo-GR-11-Prineos.jpg|GR 11 bidea Anayet mendiaren itzalpena.

## Ikus gainera 
* Anayeteko iboiak

## Kanpo estekak 
* Anayet mendia. Euskal Mendiak.org
Ian Smith

**Ian Douglas Smith** (1919ko apirilaren 8a - 2007ko azaroaren 20a) Hego Rhodesia, Rhodesia eta Nyasaland-eko Federazioa, Rhodesia, Zimbabwe Rhodesia eta Zimbabweko gobernuetan aritu zen politikaria izan zen 1948 eta 1987 urteen artean. 1964ko apirilaren 13tik 1979ko ekainaren 1erarte Rhodesiako Lehen Ministroa izan zen.

Zurien nagusitasunaren aldeko *Rhodesiako Frontea* alderdiko kidea. Lehen ministro izan zen 1964an, eta 1965ean Britainia Handiari, bere kabuz, Rhodesiaren independentziako eskaera aurkeztu zion, eta Commonwealth erakundetik kanpo utzi zuen. Bere burua gobernuburu izendatzeagatik nazioarteko kritikak izan zituen arren, Smith-ek aurrera egin zuen, eta berak eratutako zurien gutxiengoaren gobernuari eutsi zion, 1979an Abel Muzorewa buruzagi beltzak hauteskundeak irabazi zituen arte. Smithek gutxiengo zuriaren buru izanez jarraitu zuen parlamentuan 1980an Rhodesia Zimbabweko errepublika bihurtu zenean.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ngerulmud

**Ngerulmud** Palauko herriska da, 2006tik Ozeaniako estatu honetako hiriburua dena.

## Jakingarriak 
Mikronesiako uhartedi honetako Melekeok estatuan dago. 2006ko urriaren 7an Palauko gobernuaren funtzionarioak ordura arte hiriburua zen Koror utzi eta herriska honetan eraikitako eraikin berrietara lekualdatu ziren.

## Demografia 
2010ean herrixka honek 271 biztanle zituen; horren ondorioz, munduko estatuetako hiriburuen artean biztanle gutxien duena da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Melekeok
* Koror

## Kanpo estekak
Arhane

**Arhane** Zuberoako antzinako udalerria izan zen. 1831n Lakarri eta Sarrikotagainerekin batera Lakarri-Arhane-Sarrikotagaine udalerria osatu zuen.

## Biztanleriaren bilakaera 
Iturria : Cassini proiektua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frantzisko Josefen Lurraldea

eskuinera|thumb|250px|Uhartediaren kokapena.

**Frantzisko Josefen Lurraldea**  (errusieraz *Земля Франца-Иосифа*, *Zemlya Frantsa-Iosifa*) Ozeano Artikoan dagoen uhartedi errusiarra da, Zembla Berritik ipar-mendebaldera eta Svalbardetik ekialdera dagoena. Artxipelago honek 191 uharte hartzen ditu bere barne. Uharte gehienetan ez da inor bizi, base militar eta zientifikoak salbu.

Administratiboki Errusiako Arkhangelskeko Oblastaren administraziopean dago.

## Uharteak 
Frantzisko Josefen Lurraldea 191 uhartez osatuta dago. Hauek dira nagusienak:

* Alexandra Lurraldea
* Rodolfo uhartea
* Graham Bell uhartea
* Hooker uhartea
* Northbrook uhartea
* Jackson uhartea
* McClintock uhartea
* Alger uhartea
* Nansen uhartea
* Wilczek Lurraldea
* Hall uhartea
* Jurgiren Lurraldea
* Wiener Neustadt uhartea
* Jeva-Liv uhartea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Österreich-Lexikon
* Bisita gidatuak uhartedira 
* Artxipelagoko uharteen izenak eta kokapenak
Atherei

**Atherei** Zuberoako antzinako udalerria izan zen. 1843an Ligirekin batera Ligi-Atherei udalerria osatu zuen.

## Toponimia 
Frantsesezko toponimoa *Athérey* da. Historian zehar toponimoa honela idatzia izan da:
* *Aterey* (1479, Ohixen paperak) eta
* *Atherey* (1793

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maltosa

**Maltosa** garagarraren maltan dagoen azukrea da, bi glukosa molekula elkartzerakoan sortzen den disakaridoa. Almidoiaren hidrolisian agertzen da.

## Egitura 
Maltosaren formula enpirikoa C12H22O11 da. Lehen glukosako lehenengo karbonoaren eta bigarren glukosako laugarren karbonoaren artean sortzen da α(1→4) lotura O-glikosidikoa. Lotura hori osatzerakoan ura askatzen da eta oxigeno monokarboniliko batek zubi-lana egiten du bi molekulen artean. Bigarren glukosaren karbono anomerikoan dagoen hidroxilo taldea aske dagoenez ahalmen erreduzitzailea duen azukrea da. Horrela beraz maltosaren izen sistematikoa honako hau da:

*α-D-glukopiranosil-(1→4)-D-glukopiranosa*

Zapore gozoa badu baina azukre arruntarekin konparatuta %30-60 baino ez (disoluzioaren kontzentrazioaren arabera).

## Historia 
Augustin-Pierre Dubrunfautek aurkitu zuen disakarido hau, baina aurkikuntza Cornelius O'Sullivan irlandar garagardogileari onartu izan zitzaion 1872 urtean. Garagarraren maltan aurkitu zuen eta horregatik jarri zion *maltosa* izena.

Asia aldean aspalditik ezagutzen zen, Txinan Shang dinastian (k.a. 1600 - k.a. 1046) erabiltzen zen eta Japonian Jimmu enperadorearen garaian, k.a. VI mendean.

220px|ezkerrera|thumb|Maltosaren siropea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joan Gamper

**Hans-Max Gamper Haessig**, Katalunian **Joan Gamper** izenaz askoz ere ezagunagoa (1877ko azaroaren 22a, Winterthur &ndash; 1930eko uztailaren 30a, Bartzelona) kirolari suitzar judu bat izan zen. Mundu mailan, batez ere 1899. urtean Futbol Club Barcelona kataluniar futbol talde ospetsua sortzeagatik ezaguna da, halere, aurretik 1896. urtean FC Zürich suitzar futbol taldea ere sortua zuen.

Hainbat kiroletan jardun izan zen: horien artean igeriketa, errugbia, txirrindularitza, atletismoa eta futbola. Zürich eta Frantzian kirolari bizi eta kastakoa izateagatik ezaguna izan zen.

Gaur egun, urtero bere omenez Joan Gamper txapelketa jokatu ohi da.

## Iruditegia 

Irudi:GAMPERretrat.jpg|Joan Gamper 1902an.
Irudi:Gamper mov.jpg
|Joan Gamper garaikurra

## Kanpo estekak 
* Joan Gamperren kirolari FC Barcelona taldeko fitxa ikusgai (eleanitza)
Félix de Guarania

**Félix de Guarania** edo jaiotzez **Félix Giménez Gómez** (Paraguarí, 1924ko azaroaren 20a - Lambaré, 2011ko martxoaren 14a) idazle paraguaiarra izan zen, batez ere poesia landu izan zuena eta guaranierazko ikerlari handia izan zena. 85 liburu baino gehiago idatzi zuen, tartean gaztelerazko lan klasikoen itzulpenak (Miguel de Cervantes, Gustavo Adolfo Bécquer, José Hernández edo Federico García Lorca).

Halaber hainbat hiztegi eta gramatika liburu argitaratu zituen, besteak beste "Diccionario Mitamî" (umeentzat), "Diccionario Ñe'ê aty mirî", "Gran diccionario Katygara", "Ñe’erekokatu ha ñe’ê morangatu" (gramatika eta literatura), "Tabla sinóptica para una nueva gramática guaraní", "Ñe’êypy rechauka. Ñe’ê rekokatu kuaa / Enciclopedia-Diccionario etimológico gramatical", "Ortografía Razonada de la Lengua Guaraní", "Nuevo Arte y Tesoro de la Lengua Guaraní" (entziklopedia) eta "Diccionario "Ñande ayvu tenonde porãngue’i" (hiztegia).
 
Alfredo Stroessneren diktaduraren garaian erbesteratu zen 26 urtez, komunista izanik, baina hala ere aktibismo soziala eta kultura indigenaren aldeko borroka ez zituen bertan behera utzi. Hori dela-eta, Giza Eskubideen defendatzaile moduan hainbat sari eta aipamen jaso zituen. Besteak beste, 2007an "honoris causa" doktore izendatu zuen Asunción-eko Unibertsitateak.

## Kanpo estekak 
* "Portal guaraní" webgunean
* "Poesías en guaraní" bloga
Svenskfinland

**Suediar Finlandia** edo **Svenskfinland** garai batean Suediar Erresuman izandako eskualdea eta gaur egun suedieradun finlandiarrak bizi diren irudizko lurraldea da. Termino hauen anbiguotasuna azken urteotan sortu da, hasiera batean desberdinak diruditen bi entitateren arteko lotura egin nahi izan baita. Alde batetik, Svenskfinland, IX. mendetik XIX.era Suediar Erresuma osatu zuen Finlandiari historialariek ematen dioten izena da; eta bestetik, gaur egun suedieradun finlandiarrak nagusi diren udalerrien multzoak jasotzen duen izendapena da.

Hain zuzen, ikuspuntu historikotik, Suediar Finlandia IX. mendetik XIX. arte izandako irudizko eskualde bat izan zen Suediar Erresuma

## Historia 
## Bilakaera 
### Banaketa 
Gaur egun, Suediar Finlandia lau eremu desberdinetan banatua dago:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
## Ikus, gainera
Jangela Solidaria

**Jangela Solidaria** Gipuzkoako Gobernuz Kanpoko Erakunde (GKE) bat da, Medicus Mundirekin elkarlanean aritzen dena. Kudeaketa administratiboa eta diru sarreren eta transferentzien gestioa Medicus Mundi Gipuzkoak (MMG) egiten ditu. Helburu nagusia Wukroko (Tigray eskualdea, Etiopia) 500 haurren elikadura, osasuna eta hezkuntza bermatzea da. Umezurtz horiek Etiopia eta Eritrearen arteko gerran edo IHESak jota galdu zituzten gurasoak.

2005ean sortu zen, Angel Olaran (Hernani, 1938/05/17) *Aita Zuria*ren proiektuei laguntzeko asmoz.

## Jangela Solidariaren historia 
2003ko abuztuan bi gazte gipuzkoarrek hilabete bat igaro zuten Etiopian. Hango egoera ikusirik bertako biztanleei laguntzeko zerbait egitea erabaki zuten. Bertan lan egiten duen Angel Olarani galdetu zioten zein zen beharrik handiena, eta honek umezurtzei jaten ematea zela erantzun zien. Helburu horrekin, beste hiru lagunekin, Jangela Solidaria jarri zuten martxan

2005ean komunikazio kanpaina hasi zuten Gipuzkoako zenbait herritan proiektua aurkeztuz. Egitasmoak jende askoren laguntza jaso zuen eta aurrekontuaren %89 emaile pribatuek estali zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Jangela Solidariaren webgunea
Momentu magnitude eskala

**Momentu magnitude eskala** (**MMS** laburtuta eta Mw gisa idazten dena) sismologian erabiltzen den magnitudeetako bat da, lurrikara baten energia neurtzeko. Magnitude hau lurrikararen momentu sismikoan oinarritua dago, eta Lurraren zurruntasuna mugitu den azalera eta failaren mugimenduagatik biderkatzean lortzen da. 1970eko hamarkadan garatu zen, Richter eskalaren ordez erabiltzeko. Formulak ezberdinak badira ere aurreko eskala horren emaitza antzekoak ematen ditu, baina lurrikara handietarako askoz emaitza zehatzagoak eskaintzen ditu. United States Geological Survey erakundeak erabiltzen duen eskala ofiziala da lurrikara handi guztietan.

## Definizioa 
Momentu magnitude eskalaren sinboloa M_\mathrm{w} da, non \mathrm{w} azpi-indizeak lan mekaniko esan nahi duen. Momentuaren magnitudeak ez du dimentsiorik eta formula honekin definitzen da:

:M_\mathrm{w} = \textstyle{\frac{2}{3}}\log_{10}M_0 - 10.7,

non M_0 momentu sismikoaren magnituda da dina zentimetroko (10−7&nbsp;N·m). Ekuazioko mugimendu konstanteak aurreko eskalek emandako zenbakiekin konsistentzia mantentzeko erabiltzen da, batez ere Richter eskalarekin.

Richter eskalan bezala, eskala logaritmikoa erabiltzen da eta bertako pauso baten gehikuntzak 101.5 ≈ 32 aldiz handiagoa esan nahi duela esan nahi du. Bi pauso handiagoa den gehikuntza batek 103 = 1000 aldiz energia gehiago izan duela esan nahi du.

## Bi lurrikaren arteko konparazioa 
Ekuazioen ebazpenarekin lortzen den formula, M_0 askatuz, proportzioak eskaintzeko balio du (f_{\Delta E}) energiari dagokionez. Bi lurrikaren arteko magnitudeen ezberdintasuna, adibidez m_1 eta m_2 horrela alderatu ahal ditugu:

:f_{\Delta E} = \frac{10^{(\frac{3}{2}(m_1 + 10.7))}}{10^{(\frac{3}{2}(m_2 + 10.7))}} = 10^{\frac{3}{2}(m_1 - m_2)}.

## Alderapena Richter eskalarekin 
## Ikus, gainera 
* Richter eskala
* Mercalli eskala

## Kanpo estekak
Momentu sismiko

**Momentu sismikoa** sismologian lurrikarak neurtzeko erabiltzen den kantitate bat da. Momentu sismiko eskalarra (M_0) honako ekuazioarekin definitzen da: M_0=\mu AD, non
* \mu lurrikaran mugitu diren arroken ebakidura modulua da (dina / cm2)
* A failaren haustura azalera da lurrikara gertatu denean (cm2-tan)
* D An eman den batez besteko desplazamendua da (cm-tan).

Lurrikara baten momentu sismikoa faktore horiek kontuan hartzen estimatzen da, nahiz eta beti ez diren datu zuzenak lortzen. Gaur egungo lurrikaratan sismogramak erabilita egiten da lan hori, lurraren mugimendua bera aztertuz. Antzinako lurrikaren balorazioak egiteko failaren haustura eta mugimenduaren arabera egiten da.

Hiroo Kanamorik asmatutako momentu magnitude eskala printzipio honetan oinarritzen da eta lurrikara handien arteko alderaketa egiteko erabiltzen da.

## Ikus, gainera 
* Momentu magnitude eskala
* Richter eskala

## Kanpo estekak
Ebakidura modulu

thumb|Ebakidura modulua
**Ebakidura modulua** edo **zurruntasun modulua**, *G*, *S* edo *μ* moduan idatzia, esfortzu ebakitzailea eta ebakidura deformazioaren arteko zatiketaren bitartez askatzen da:

:G \ \stackrel{\mathrm{def}}{=}\ \frac {\tau_{xy}} {\gamma_{xy}} = \frac{F/A}{\Delta x/l} = \frac{F l}{A \Delta x} 

non
:\tau_{xy} = F/A \, = mozketa esfortzua;
:F eragiten duen indarra
:A indarrak eragina duen azalera
:\gamma_{xy} = \Delta x/l = \tan \theta \, = mozketa deformazioa;
:\Delta x desplazamendu transbertsala
:l hasierako luzera

Ebakidura modulua gigapascaletan (GPa) ematen da, edo, sistema anglosaxoian liberak hazbete karratuko (ksi).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sismograma

thumb|Lurrikara baterako sismograma multzo bat.
**Sismograma** bat sismografo batek egiten duen grafikoa da. Lurrazalaren mugimendua denborarekiko neurketa estazioan ikusteko balio du. Sismogramak normalki hiru ardatz kartesiarretan erakitzen dira (x, y eta z), *z* ardatza lurarrekiko elkartzuta delarik eta x- eta y- ardatzak lurrarekiko paralelo. Sismograma batean neurtzen den energia lurrikara bat edo leherketa batetik etor daiteke.

Historikoki sismogramak biratzen zeuden paperetan idazten ziren. Batzuek boligrafoa eta paper arrunta erabiltzen zuten, eta beste batzuk argi izpi bat eta paper fotosensiblea. Gaur egun ia gehienak digitalki erregistratzen dira eta ordenagailuek datu horiek errazago alderatu eta neurtu ahal dituzte. Leku publikoetan erabiltzen diren sismografo gehienetan, ordea, sismograma biratzen dagoen paper batean egiten da. Sismogramak lurrikaren magnitudea eta kokapena neurtzeko nahitaezkoak dira.

## Kanpo estekak
Espazio (argipena)

**Espazioa** (latinezko *spatium* hitzetik) oro har espazio fisikoa, espazio geografikoa eta kanpo espazioa izaten da, baina beste adiera asko izan ditzake:

## Arkitektura 
* Espazio arkitektoniko, arkitekturaren oinarrietako bat.
* Torre Espacio, Espainiako etxe orratzik altuena.

## Astronomia 
* Kanpo espazioa, atmosferatik kanpo dagoen unibertso osoa.
** Izar arteko espazioa
** Galaxia arteko espazioa
** Planeten arteko espazioa

## Biologia 
* Bilo-arteko espazioa, enbriologian erabiltzen den terminoa.
* Espazio interstizial, zelulen artean dagoen likidoa.
* Espazio interkostal, hiru giharrek eta euren inguruak osatutako gorputzaren zatia.

## Demografia eta urbanismoa 
* Espazio publikoa
* Hiri espazioa
* Landa espazioa

## Filosofia 
* Espazio eta denboraren filosofia, espazioa eta denborari buruz filosofian egiten den ikerketa.

## Fisika 
* Espazio fisikoa, fenomeno fisikoak gertatzen diren lekua
* Espazio fasikoa, mekanika klasikoan erabiltzen den terminoa.
* Focken espazioa, mekanika kuantikoan erabiltzen den terminoa.
* Espazio-denbora, Erlatibitatearen Teorian erabiltzen den kontzeptua.
* Minkowskiren espazio-denbora, lau dimentsioko barietatea.
* Espazio hutsa, materiarik ez dagoen lekua.

## Giza zientziak eta zuzenbidea 
* Espazio publikoa
* Aireko espazioa
* Kanpo espazioko tratatua
* Espazio bitala, edo *Lebensraum*
* Schengen eremua, 1995ean Schengengo Hitzarmenak sortutako eremua.

## Matematikak 
* Euklidear espazioa
* Espazio bektoriala
* Espazio topologikoa
* Hilberten espazioa
* Lagin-espazioa
* Espazio uniformea
* Espazioaren zatiketa
* Espazio funtzionala
* Espazio osatua
* Espazio inguratzailea
* Espazio normala
Kanpo-espazio

thumb|Atmosferaren mugak eta kanpo espazioa
**Kanpo espazioa**, **espazio hutsa** edo, modu sinplean, **espazioa**, Unibertsoan erlatiboki hutsik dauden eskualdeak dira, zeruko gorputzen atmosferatik kanpo. Kanpo espazioa erabiltzen da aireko espaziotik bereizteko. Kanpo espazioa ez dago hutsik, bertan partikula asko daude baina oso dentsitate txikian, batez ere hidrogenoa gas eran eta erradiazio elektromagnetikoa. Denbora luzez uste zen ia hutsik zegoela edo eterrez betea, baina orain badakigu materia gehiena hor dagoela. Materia hau erradiazio elektromagnetikoa gisa, partikula kosmikoak, masarik gabeko neutrinoa eta oraindik oso ezagunak ez diren materia iluna eta energia iluna. Estimazioen arabera materia kondentsatu hotza %&nbsp;0,03a da, izar materia, %&nbsp;0,5, neutrinoak %&nbsp;0,3, materia iluna %&nbsp;25 eta energia iluna %&nbsp;75. Azken hauen natura fisikoa oraindik ezezaguna da, baina galaxia ezberdinen mugimendu grabitatorioengan duten eragina ezagutzen dugu eta inflazio kosmikoa horren eragina izan daitekeela uste da.

## Kanpo estekak
Batzar Nagusi (argipena)

**Batzar Nagusi** izenak adiera hauek ditu:

* Batzar nagusiak, Euskal Autonomia Erkidegoko hiru lurralde historikoetako erakunde gorenak;
* Batzar Nagusia, bazkide guztien batzarra, merkataritza sozietate bateko erabaki garrantzitsuenak hartzeko biltzen dena;
* Nazio Batuen Batzar Nagusia.

## Ikus, gainera 
* Batzar

## Kanpo estekak
Batzar nagusiak

**Batzar nagusiak** Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako foru-erakunde gorenak dira. Molde bereko erakundeak ziren Lapurdiko Biltzarra, Zuberoako Estatu Orokorrak eta Nafarroako Gorteak.

Lehenagokoak ziren arren, haiei buruzko lehenengo albisteak XIII. mendearen erdialdetik aurrerakoak dira (Arriaga, Araba, 1258). Batzar haietara joaten ziren herrietako ordezkariak, handikiak eta apaiz nagusiak, eta, gobernu agintariak aukeratzeaz gainera, bertan hartzen ziren herrialdeari zegozkion erabaki nagusiak. Hasieran batzarkideak maiz biltzen baziren ere, batzarrak epe luzeagotan hasi ziren egiten, erregeen ordezkariek, batzar bereziek eta diputazioek gero eta ahalmen gehiago zuten heinean. Arabako ermandadeak, esaterako, bitan biltzen ziren, maiatzean lur jareetan eta azaroan Gasteizen. 1472. urtean, bi urtean behin biltzea erabaki zen Gipuzkoan, eta urtean behin biltzen ziren 1677tik aurrera. Bizkaian, urtean bitan biltzen ziren 1610ra arte. Urte hartatik aurrera, bi urtean behin gutxienez biltzea erabaki zen. Behar izanez gero, hiru lurraldeetan egiten zituzten Batzar Bereziak. Adinez nagusia izateaz gainera, batzarkideek irakurtzen eta idazten eta gaztelaniaz hizketan jakin behar zuten (XVII. mendetik aurrera Bizkaian); ordezkaritza demokratikoa arras murrizten zuen neurri horrek. Emakumeak erakunde horietatik at geratu ziren, nahiz euskal zuzenbideak espresuki baztertu ez.

## Batzar nagusien amaiera eta egungo egoera 
Araba, Bizkai eta Gipuzkoako foruak indarrik gabe utzi zituen 1876ko uztailaren 21eko dekretuarekin batera desagertu ziren batzar nagusiak; era horretan amaitu zen aurretik abiarazitako prozesua. Borboiak Espainiako koroaz jabetu zirenetik (Filipe IV.a, 1700), foruen eta batzar nagusien aurkako saioak etengabeak izan ziren. Bergarako Besarkadaren ondoren, 1841eko dekretu batek baliorik gabe utzi zuen batzar nagusiek errege-agintearen aurrean zuten armarik zorrotzena, *foru pasea*, eta handik aurrera euskal erakundeen aurkako jokaera nagusitu zen. 1909-1923 urteen bitartean, Arabak berreskuratu zituen batzar nagusiak, baina inolako ahalmen politikorik gabe. 1977ko ekainaren 2an onartu zitzaizkien berriz foruak, baina ondoko autonomiak forma hutsean utzi zituen erabaki haiek, 1979tik aurrera Bizkaian eta Gipuzkoan gertatu zen bezala. Gaur egun, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa hartzen dituen Euskal Autonomia Erkidegoa nagusi, batzar nagusiek tokian tokiko diputazioaren kudeaketa onartzen nahiz gaitzesten duen erakundea osatzen dute, garai batean izan zituzten epaitzeko eta politika egiteko ahalmenik gabe, hala ere.

## Ikus, gainera 
* Arabako Batzar Nagusiak
* Bizkaiko Batzar Nagusiak
* Gipuzkoako Batzar Nagusiak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Belau rekid

**Belau rekid** ("Gure Palau") Ozeaniako Palauko ereserki nazionala da.

## Jakingarriak 
1980tik ereserki nazionala da ofizialki. Musika Ymesei O. Ezekielek egin zuen eta bertako palaueraz dauden hitzak zenbait idazleren testuak konbinatuta egin ziren.

## Bertsio ofiziala 
:Belau loba klisiich er a kelulul,
:El dimla ngarngii ra rechuodelmei
:Meng mengel uoluu er a chimol beluu,
:El ngar cheungel a rirch lomke sang.

:Bo dole ketek a kerruul er a belluad,
:Lolab a blakelreng ma duchelreng.
:Belau a chotil a klengar re kid,
:Mebo dorurtabedul msa klisichel.

:Bod kai ue reke dchim lokiu a reng,
:E dongedmokel ra dimla koted.
:Lomcheliu a rengrdel ma klebkellel,
:Lokiu a budch ma beltikelreng.

:Dios mo mek ngel tengat ra Be lumam,
:El dimla dikesam ra rechuodelmei,
:Beskemam a klisicham ma llemeltam,
:Lorrurt a klungiolam elmo ch'rechar.

## Ikus, gainera 
* Palau
* Palauko bandera

## Kanpo estekak 
* Entzun *Belau Rekid* (mp3).
* Palau *nationalanthems.info* webgunean.
Gamere

**Gamere** Zuberoako antzinako udalerria izan zen. 1836an Zihigarekin batera Gamere-Zihiga udalerria osatu zuen.

## Toponimia 
Frantsesezko toponimoa *Camou* da. Toponimo hori batzutan *Camou-Soule* idatzia izan da, Nafarroa Behereko Gamue (frantsesez: *Camou-Mixe*) herritik ezberdina izateko.

## Biztanleriaren bilakaera 
Iturria : Cassini proiektua

## Ikustekoak 
Done Petriren eliza Erdi Aroko eraikina XIX. eta XX. mendeetan berreraikia izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eskuineko atrioa

**Eskuineko atrioa** animalia ugaztunen (gizakiak barne) bihotzen lau ganberetako bat da. Izan ere, bihotzak bi bentrikulu eta bi aurikula ditu, marrazkian agertzen den moduan. Eskumako aurikulak oxigenorik gabeko odola jasotzen du goialdetik goiko kabaren bidez eta behealdetik beheko kabaren bidez. Ondoren odol hori eskuineko bentrikulura ponpatzen du diastolean, balbula trikuspidean zehar.

## Kanpo estekak
Sarrikotagaine

**Sarrikotagaine** (Zubereraz, **Sarrikotagaina** Nafarreraz) Zuberoako antzinako udalerria izan zen. 1613. urtean Arhane eta Sarrikotagaine herriak batu egin ziren udalerri bakarra osatzeko. Lakarri, 1831n batu zitzaien Lakarri-Arhane-Sarrikotagaine osatzeko.

## Toponimia 
Frantsesezko toponimoa *Charritte-de-Haut* da. Herriko toponimoa honela idatzia izan da historian zehar:
* *Sarrite*,
* *Xarrite dessus Ausset-Suson* (1471, Ohixen paperak)
* *Charrite* (1801

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Palauko bandera

**Palauko bandera** 1981eko urtarrilaren 1ean egin zuten ofizial, NBEren aginduz AEBen menpeko Ozeano Bareko Uharteetako Protektoratua desegin zenean. Une horretan egungo Iparraldeko Mariana Uharteak, Marshall Uharteak, Mikronesiako Estatu Federatuak eta Palauk osatutako egitura politikoa desagertu zen eta Palau berezko errepublika bilakatu zenez bandera izatearen beharra sortu zen.

## Jakingarriak 
Mikronesiako Estatu Federatuetako eta Ozeano Bareko beste uhartedi batzuetako banderekin gertatzen den bezala, kolore urdinak ozeanoa eta nazio honek bere baitan duen lekua islatzen ditu. Aldiz, banderako biribila zentratuta ez egoteak Bangladeshko edota Japoniako banderarekin hurbiltzen du; kasu honetan biribilak ilargia islatu nahi du, ez eguzkia.

Bi koloreen aukeran, bestalde, palauarren historia eta ohitura batzuk ere ikus daitezke:
* Urdin distiratsuarekin kanpoko menpekotasunetik burujabetzarako aldaketa islatu nahi zuten.
* Urrezko diskoa ilargi betea da; palauarren aburuz garairik onena da gizakien aktibitateak garatzeko. Ilargi beteaz jaiak, ospakizunak, uzta, ereinaldia, arrantza...egiten ziren. Ilargia bakea, maitasuna eta lasaitasunaren ikurra da.

Futaranosuke Nagoshi (名越二荒之助) irakasle japoniarraren iritziz **Palauko banderak** Japoniakoarekin zerikusia du. Bi lurraldeek harreman historikoa izan dute eta bi herrien arteko senidetzea islatuko luke. Hala uste zuen Palauko presidentea izan zen japoniar jatorriko Kuniwo Nakamurak ere.

## Bandera historikoak 
Hauexek dira Palau errepublika izan arte erabili diren kanpoko egitura politikoetako banderak; AEBetakoak urte ia aldi guztietan beste batekin (NBEkoa, Protektoratukoa, **Palaukoa**) batera erabili izan dira. Kontuan izan 1981 eta 1994 artean Palauk berezko errepublika zuela baina ez zela estatu independentea.

Fitxategi:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|1899 arte Palau mendean hartu zuen Espainiako bandera.
Fitxategi:Flag of the German Empire.svg|Inperio Alemaniarraren bandera, zati batean 1885etik eta Palau osoan 1899-1914 artean erabilia.
Fitxategi:Merchant flag of Japan (1870).svg|Japoniak 1914-1944 artean agindu zuen.
Fitxategi:Flag of the United Nations.svg|NBEren bandera (1947-1965 artean erabilia).
Fitxategi:Flag of the Trust Territory of the Pacific Islands.svg|Ozeano Bareko Uharteetako Protektoratuaren bandera (1965-1981).
Fitxategi:US flag 48 stars.svg|AEBetako 48 izarretakoa (1944-1959 artean).
Fitxategi:US flag 49 stars.svg|AEBetako 49 izarretakoa (1959-1960).
Fitxategi:Flag of the United States.svg|AEBetako egungoa (1960-1994).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Belau rekid
* Palau

## Kanpo estekak
Patxy Kennedy

**Patxy Kennedy** (Reno, Nevada, Ameriketako Estatu Batuak, 1980) euskal jatorriko surflari eta idazlea da.

## Biografia 
Euskal jatorriko komunitate handia dagoen Renon (Nevada) jaio zen: aita Texaskoa du eta ama, Lapurdiko Getariakoa.

Surfean, duen zaletasunik handienean aritu nahian, barnealdeko estatu horretatik abiatu eta egun San Frantziskon (Kalifornia) bizi da. Haren euskal jatorriak ere erraztu dio kirol horretan aritzea, 1995ean, 14 urte zituela, familiarekin Getariara bizi izatera joan zelako. Kalifornian musika munduan ere murgildu da.

Motibazio horiek (surfa, Euskal Herria) uztartuz, 2008an bere lehen liburua idazteari ere ekin zion, euskal diasporako idazleen lanei arreta eskaintzeko sortutako Aïtamatxi argitaletxeko Franck Salaberrik bultzatuta.

## Lanak 
* *Basky Surf Party* (2008, *Aïtamatxi*) . 420 orrialde, frantsesez. Fikziozko eleberria; liburua **Kennedyren** biografian oinarrituta dago: Benjamin Basky, *Benji* lagunentzat, Nevadako skate parkeak utzi eta Euskal Herriko kostaldera zein Landetakoetara joan zenekoa kontatzen du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Reno
* Ameriketako Estatu Batuetako euskaldunak

## Kanpo loturak 
* *Aïtamatxi* argitaletxearen webgunea.
Zihiga

**Zihiga** Zuberoako antzinako udalerria izan zen. 1836an Gamererekin batera Gamere-Zihiga udalerria osatu zuen.

## Toponimia 
Frantsesezko toponimoa *Cihigue* da. Toponimoa *Cihiga* idatzi zuten 1520an eta Zuberoako ohituretan.

## Biztanleriaren bilakaera 
Iturria : Cassini proiektua

## Ikustekoak 
Erdi Aroko Andre Mariren eliza, 1828an berreraikia izan zen.

## Euskara 
[thumb|Pierra Arhanceten testigantza

([Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak proiekturako)]]
Zihigan egiten da, zuberotarra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Domintxaine

**Domintxaine** Zuberoako antzinako udalerria izan zen. 1842an Berroetarekin batera Domintxaine-Berroeta udalerria osatu zuen.

## Toponimia 
Frantsesezko toponimoa *Domezain* da. Toponimo hori historian zehar honela idatzia izan zen:
* *Domesan* (1119),
* *Domesang*, *Domezan*, *Domezayn* eta *Domesaing* (1193, XIII. mendea, 1384 eta 1385 hurrenez hurren , Duchesneren CX eta CXIV. liburukiak),
* *Domezain* (1258),
* *Domezay* eta *Domazanh* (1460 eta 1487 hurrenez hurren),
* *la degaerie de Domasanh* (1520),
* *Domesan* (1650)
* *Domesaing* eta *Domezainh* (1690.

Iturria : Cassini proiektua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gotaine

**Gotaine** Zuberoako antzinako udalerria izan zen. 1841ean Irabarnerekin batera Gotaine-Irabarne udalerria osatu zuen.

## Toponimia 
Frantsesezko toponimoa *Gotein* da. Toponimoa historian zehar honela idatzia izan zen:
* *Gotenh* (1375, Luntzen paperak),
* *Goutain* (XVII. mendeko Arthez-Lassalle familiaren paperak).

## Biztanleriaren bilakaera 
Iturria : Cassini proiektua

## Ikustekoak 
Herriko elizak hiru puntako kanpandorrea du, Hirutasuna adierazteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Errinobirus

**Errinobirusak** (grezieratik: ρίς, ρινός Rhis, Rhinós, sudurra) edo **Rhinovirus** Pikornabirus familiako (*Picornaviridae*) genero bat da. Birus hauek erraz infektatzen dute gizakia, eta hotzeria edo katarroaren eragileak dira.

Errinobirusek 100 serotipo baino gehiago dituzte, eta aniztasun genetiko horrek txertoaren eraginkortasuna eta immunizazio naturala (infekzioa pasatutakoan lortzen dena) oztopatzen du.

Pikornabirus guztien antzera, errinobirusek harizpi bakarreko RNA dute, polaritate positibokoa, kapside ikosaedriko batez babestua.

33 eta 35º C-en artean hazten dira hobekien, eta sentikorrak dira azidotasunarekiko. Sudurra dute habitat gogokoena.

Gizakia kutsatzen dute bi bide nagusietatik, hotzeria sortuz: aerosol bidezko transmisiotik (eztula edo doministiku egiterakoan birusak dituzten tanta txikiak kanporatu eta inhalatzen direnean) edota kutsatutako objektuen bidez (fomiteak). Bigarren kutsabide hori ulertzeko, kontuan hartu behar da errinobirusak oso erresistenteak direla eta luzaro bizi daitezkela objektuen gainean.

Mundu osoan zehar zabaldurik daude, eta ohikoa da infekzioa (hotzeria) udazkenaren hasieran eta udaberriaren bukaeran agertzea. Hotzeria, kasu ia gehienetan, gaitz arina da, bere tratamendu bakarra sintomei zuzenduta izanik (sudurreko jarioak kongestioa arintzeko botikekin tratatzen da).

## Kanpo estekak
Idauze

**Idauze** Zuberoako antzinako udalerria izan zen. 1842an Mendirekin batera Idauze-Mendi udalerria osatu zuen.

## Toponimia 
Frantsesezko toponimoa *Idaux* da. Toponimoa historian zehar honela idatzia izan zen:
* ''Sent-Pee d'Udaus* eta *Ydauze* (1454 eta Baionako paperak hurrenez hurren),
* *Hidaus* (1482),
* *Idauns* eta *Ideaux'' (1775).

## Historia 
Paul Raymondek

## Ikustekoak 
Herriko eliza XVIII. mendekoa da eta hiru puntako kanpandorrea du, Hirutasuna adierazteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stewart Granger

**James Lablache Stewart**, ezagunagoa **Stewart Granger** izenaz (1913ko maiatzaren 6a, Londres &ndash; 1993ko abuztuaren 16a, Santa Monica, Kalifornia) ingeles aktore bat izan zen, halere 1965. urtea ezkeroztik estatubatuar nazionalitatea ere bazuen. Nagusiki heroien eta paper erromantikoak antzeztu izan zituen. 1940 eta 1950eko hamarkadan oso aktore ospetsua izan zen.

Bere filma ospetsuenen artean honako hauek daude: ''King Solomon's Mines*, *Scaramouche*, *The Prisoner of Zenda*, *Salome*, *All the Brothers Were Valiant*, *North to Alaska*, *Bhowani Junction* eta *Sodom and Gomorrah''.

## Kanpo estekak 
* Stewart Granger aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
West Cork

thumb|300px|eskuinera|*West Cork* edo *Mendebaldeko Cork* eskualdea adierazten duen mapa.

**West Cork** edota **Mendebaldeko Cork** (irlanderaz *Iarthar Chorcaí*) Irlandako hego-mendebaldean dagoen Cork konderriko hego-mendebaldeko muturraren zatia edo berezko eskualdea da. Hots, Irlandan hegoaldeena dagoen lurraldea da.

Usadioz baserritar eta arrantzale giroko eskualdea izan arren, gaur egun turismo lekua da, berezko izaera edo nortasun sendoa duen eskualdea da, Cork konderriko iparralde, ekialde eta Cork hiria baino askoz ere gutxiago populatutako eskualdea baita.

Irlanda osoan eskualde honek beti, eta batez ere Irlandako Errepublika sortu aurretik, *errebelde* edo *muturreko errepublikanismoaren gotorlekua* izatearen ospea izan du. Berez, uharte osoan Dublin hiriburutik urrutien dagoen eskualdea ere bada, hortaz urruntasun horrek bidelapureta legearengandik ihesi zihoazenen bizileku ere bilakatu zuen.

Eskualde hau bera osatzen duten urruneko penintsula basatien edertasunarengatik ezaguna da: Beara penintsula, Sheep's Head edota Mizen Head, bai eta bertan kokatuta dauden udalerri politengatik ere: Clonakilty, Kinsale eta Rosscarbery.

Eskualde honetara bertaratzeko Cork hiritik atera eta "The West" edo "West Cork" seinaleak jarraitzea besterik ez dago, ondoren Bandon udalerrira ailegatu arte, hau Irlanda osoan usadioz *Gateway to West Cork* edo *Mendebaldeko Corkeko Ataria* ezizenez ezagutua da. Bestalde, Carrigaline edota Macroom udalerriak ere eskualde hau ezagutzeko abiapuntu bikainak dira.

Bestalde, bai geografikoki muturreko lurraldea denez, nahiz usadioz, eskualde hau Irlandar Independentzia Gerran zehar irlandar errepublikanismo irmoki sustraitua zegoen, Irlandako Gerra Zibilan ere Itun anglo-irlandarraren aurkarien gotorleku izan zen. Michael Collins bera eskualde honetakoa zen, Clonakilty inguruko baserri batean jaio baitzen, baina Itun anglo-irlandarraren aldekoa zenez, eta eskualde hartako gehiengoa, behintzat garai hartan, aurka azaldu zenez, berak eskualde hura baketzeko eginiriko bidai batean zehar Béal na mBláth izeneko pasabidean tiroz hil zuten.

Eskualde honetan Gaeltacht edo irlandera hiztunen eremu txiki bat ere badago (Kerry konderriaren mugan dauden hainbat udalerri eta herrixka): Ballyvourney, Ballingeary, Coolea eta Kilnamartyra, nahiz Cape Clear uhartea).

## Kanpo estekak 
* West Cork eskualdeko turismo bulegoaren webgunea
Curie

**Curie** (**Ci** laburtuta) erradioaktibitate unitate zahar bat da, Pierre eta Marie Curieren omenez hala izendatua. 226Ra isotopoaren gramo batek duen aktibitatean du oinarria, hau da, 3,7 × 1010 atomo segundoko desintegrazioa.

Curie bat oso erradiaktibitate kopuru handia da ikuspuntu biologiko batetik, eta horregatik beste unitate txikiago batzuk erabiltzen dura:
* milicurie (mCi) = 10–3 Ci
* mikrocurie (μCi) = 10–6 Ci
* nanocurie (nCi) = 10–9 Ci
* pikocurie (pCi) = 10–12 Ci

Gaur egun Curie unitatearen ordez Nazioarteko Unitate Sistemako becquerel (Bq) unitatea erabiltzen da:
* 1 Bq = 2,7000 × 10-11 Ci
* 1 Ci = 3,7000 × 1010 Bq

Xurgatutako erradiaktibitate kopurua neurtzeko Gray eta Rad unitateak erabiltzen dira.

## Kanpo estekak
Katal

**Katal** (**kat** sinboloarekin) Nazioarteko Unitate Sistemaren unitate eratorri bat da. Jarduera katalitikoa neurtzeko balio du, bereziki medikuntza eta biokimikaren alorretan. Segundu batean konposatu mol bat eraldatzeko behar den jarduera katalitikoa da **Katal** bat.

Orain dela 30 urtetik erabiltzen bada ere 1999ra arte ez zen neurri ofizial bat bilakatu. Zinetika entzimatikoan jatorrizko mol bat segundo batean eraldatzeko behar den entzima kopurua da. Katal bat 60 x 106 jarduera entzimatiko unitate dira. Normalki **mikrokatal** eta **nanokatal** erabiltzen dira.

## Kanpo estekak
Sunningdaleko Akordioa

**Sunningdaleko Akordioa**, botereak nazionalista irlandar eta leialista britainiarren artean banatzen zituen Ipar Irlandako exekutibo bat eta mugen arteko Irlandar Kontseilu bat sortzen saiatu zen akordio bat da. Akordio hau Zerbitzu Zibilen Eskolan (gaur egun Gobernuaren Eskola Nazionala) sinatu zen, Sunningdale, Berkshire-eko konderrian 1973ko abenduaren 9an. Unionisten oposizioak, biolentziak eta leialistek egindako greba orokor batek akordioaren porrota ekarri zuen 1974ko maiatzean.

## Kanpo estekak
Irlandar Kontseilua

**Irlandar Kontseilua** (irlanderaz *Comhairle na hÉireann*) bi kontseiluri egiten die aipamena, lehena 1920ko hamarkadan sortua eta bigarrena 1970an.

## Irlandar Kontseilua (1921-1925) 
Irlandar Kontseilua Irlandako Legearen Gobernuan sortutako talde bat zen. Kontseiluak Irlanda osoan botere legegilea zuen. 41 kidez osatu zen: 13 kide Ipar eta Hego Irlandako Komunen Gelatik, bakoitzetik; 7 Ipar eta Hego Irlandako Senatutik, bakoitzetik; eta Irlandako jaun-tenienteak aukeratutako Presidentea.

## Irlandar Kontseilua (1973) 
Irlandar Kontseilua 1973an sortu zen Erresuma Batuko gobernua, Ipar Irlanda eta Irlanda koordinatzeko arazo komunetan. Sunningdaleko Akordioak Kontseiluaren ezaugarriak zehaztu ziren, eta Ipar Irlanda, Britainiarrak eta Irlandako gobernuaren arteko egindako elkarrizketen frutua zen. Porrota hurrengo urtean etorri zen unionistak akordioa bertan behera utzi zutenean.

## Kanpo estekak
Becquerel

**Becquerela** (**Bq** gisa laburtua) Nazioarteko Unitate Sistematik eratorritako unitate bat da, erradioaktibitatea neurtzeko. Desintegrazio-kate bat segundoko esanahi du.

N kalkula daiteke (t) denborarekiko deribatuz:

A=\frac{-dN}{dt}=\lambda N ;\ A=A_{0}e^{-\lambda t}

non N desintegratu gabeko nukleo atomiko kopurua den, \lambda konstante erradiaktibo bat, isotopo bakoitzarentzat berezia, eta A_{0} hasierako uneko jarduera.

Henri Becquerel frantziar fisikariaren omenez du izena, 1903an Marie Curie eta Pierre Curierekin batera Fisikako Nobel Saria irabazi zuena erradioaktibitatearen aurkitzeko egindako lanagatik.

## Definizioa
1&nbsp;Bq = 1&nbsp;s−1

Izen berezi berria sortu zen erradioaktibitatearekin lotutako alderantzizko segundo (s) unitateak adierazteko, horrela azpimultiploen aurrizkiekin nahasmen arriskutsuak saihesteko asmoz. Adibidez, 1 μs-k segundoko 10 desintegrazio esan nahi du: ,, eta 1 μBq-k, berriz, desintegrazio bat milioi segundoko esan nahi du: . Beste izen batzuk kontuan hartu ziren: batetik, hertza (Hz), edozein motatako gertaera periodikoekin alderantzizko segundoak adierazteko erabiltzen den unitatea; eta bestetik, fourierra (Fr; Joseph Fourierren omenez). 1 Hz-k ziklo segundoko termino zaharkitua ordezkatzen du, eta 1 Bq-k, berriz, batez beste desintegrazio erradioaktibo aperiodiko bat segundoko adierazten du batez.

Gray (Gy) eta becquerel (Bq) unitateak 1975ean hasi ziren erabiltzen. 1953 eta 1975 bitartean, rad unitatea erabiltzen zen xurgatutako dosia neurtzeko. Desintegrazio-jarduera curietan neurtzen zen 1946a baino lehen eta rutherfordetan 1946 eta 1975 bitartean.

## Curie unitatatearekiko erlazioa 
[thumb|250px|right|[Erradiazio ionizatzaile unitate batzuen arteko erlazioa.]] 
Becquerel erradioaktibitate-unitateak curie (Ci) unitate zaharkitua ordezkatu zuen, radio-226 isotopoaren gramo batek duen aktibitatean oinarritutakoa eta Nazioarteko Unitate Sisteman inoiz ez onartutakoa. Curie baten balioa, definizioz, honako hau da: ,  edo 37&nbsp;GBq.

Unitate-aldaketak eta bihurketa-faktoreak:
* 1&nbsp;Ci =  = 37&nbsp;GBq
* 1&nbsp;μCi =  = 37&nbsp;kBq
* 1&nbsp;Bq =  = 
* 1&nbsp;MBq = 0.027&nbsp;mCi

## Ikus, gainera 
* Curie
* Gray
* Rad
* Rem
* Sievert

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
B6 bitamina

**B6 bitamina** oso antzekoak diren hainbat konposaturen talde bati, B taldearen bitaminen barruan daudenei, ematen zaien izena da. B6 bitaminaren zazpi forma ezagutzen dira.

Gernuaren bidez kanporatzen dira gorputzetik eta karbohidratoen, proteinen eta gantzen sintesian hartzen dute parte. Batez ere leketan, patatetan, garian, haragian eta zerealetan daude eta batez beste 0,5 g ume batek eta 1,6 g nagusi batek behar ditugu.

Honen gabezia (arraroa den arren), hainbat drogen kontsumoarengatik edota proteinen kontsumo handiagatik ager daiteke eta honek,nerbio zein larruazaleko arazoak eragin ditzake; depresioak besteak beste. Honez gain: anemia, nekea, bertigoa, konjuntibitisa eta goragalea eragin ditzake.

Kantitate handitan beharko da, baldin eta proteinetan altuak diren dietak egiten bagaude. Gainera pisua galtzen lagun diezaguke, metatuta ditugun grasetatik energia hartzen laguntzen digulako.

Kirolarien artean oso bitamina ezaguna da, muskuluen errendimendua eta energia areagotzen duelako, esfortzu handiago baten beharra dagoenean gibelean eta muskuluetan dagoen glukogenoa askatzen duelako.

Bitamina hau oso hauskorra da bere kontserbazioari dagokionez. Izoztutako janarietan % 40ean jaisten da haren kantitatea, eta kontserbatuetan % 45eam.

## Funtzioak 
* Karbohidratoak eta gantzak metabolizatzeko kofaktore gisa jokatzen du
* Proteinen transformazio metabolikoan parte hartzen du
* Zirkulazioa hobetzen du, homozisteina (beharrezkoak ez ditugun azidoak) nibelak txikitzen dituelako
* Urdailerako, azido klorhidrikoaren ekoizpenean laguntzen du
* Nerbio-sistema egoera onean mantentzen du
* Sistema immunologikoa funtzionamendu onean mantentzen du
* Odoleko hemoglobinaren ekoizpenean parte hartzen du
* Behar-beharrezkoa da niazina eta B3 bitamina eratzeko
* B12 bitaminaren xurgapenean laguntzen du
* Hainbat sustantzia zerebral ekoizten ditu, eta bakoitzaren umorea erregulatzen du(pertsona askori depresioetatik eta estresetik ateratzen laguntzen die)
* ADN eta ARN -aren sintesian laguntzen du
* Espasmo muskularrak eta hanketan karranpak edukitzeko joera duen jendeari lagun diezaioke
* Ahoko lehortasuna txiki dezake

## Gabeziari lotutako sintomak 
Batetik, azaleko arazoak: ilearen erorketa, ahoko eta mingaineko ultzerak, azalean erupzioak eta dermatitisa.
Bestetik nerbio sistemako arazoak sortzen ditu: haserrekortasuna, urduritasuna, antsia eta depresioa hala nola eta azkenik ahulezia eta argaltzea: muskuluen masa jaisten du eta agortze dakar.

## Kanpo estekak
Lumen

**Lumen** hitzak esanahi ezberdinak izan ditzake:
* **Lumen (unitatea)** argi fluxua neurtzeko NUSko unitatea.
* **Lumen (anatomia)** egitura tubular batean dagoen kanal bateko hutsunea.
* **Lumen tilakoidea**, kloroposato baten barne mintzako espazioa.
* **141 Lumen**, Paul Henry astronomoak 1875an aurkitutako asteroidea.
* **Lumen (musika taldea)**, Errusiako rock talde alternatiboa.
* **Lumen Pierce**, Dexter telesaileko pertsonaia.