open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bagrati katedrala

**Dormizioaren** katedrala edo **Kutaisiko katedrala**, normalean **Bagratiko katedrala** () bezala ezagunagoa, Georgiako Imereti eskualdeko Kutaisi hirian dagoen XI. mendeko katedrala da, UNESCOk Gelati monasterioarekin batera 1994an Gizateriaren Ondareren zerrendan sartua. Baina 2010 eta 2017 artean arriskuan sailkatuta egon ondoren, katedrala atera eta monasterioa bakarrik utzi zuten, berau arriskutik kanpo.

Katedrala, orain erortzeko zorian dagoena, Erdi Aroko arkitektura georgiarraren maisulantzat hartu izan da. Kutaisi erdialdeko monumentu bereizgarri bat, katedrala Uk’imerioni muinoaren tontorrean dago. XI. mendeko lehen urteetan eraiki zuten, Bagrat III.a Georgiakoaren erregealdian, honen ondorioz «Bagrati» katedrala deitzen delarik, hau da, Bagraten katedrala. Iparraldeko horman egindako inskripzio batek, lurra «chronicon 223» urtean ezarri zela adierazten du, hau da, 1003 urtean. 1692an, Imeretiko Erresuma inbaditu zuten otomandar tropek eztanda batean suntsitu zuten. Gertakariak, kupula eta sabaia erortzea eragin zuen, katedrala bere egungo egoeran utziz.

Kontserbazio eta zaharberritze lanak eta azterketa arkeologikoak, 1952an hasi zituztenak, oraindik egiten ari dira. 2001ean, Georgiako eliza ortodoxoaren eskuetara itzuli zuten katedrala. Orain, erlijio zerbitzuetarako erabilera mugatua du, baina erromes eta turista asko erakartzen ditu. Askotan, Kutaisi hiri osoaren ikur bezala ere erabiltzen dute, bere erakarpen turistiko nagusietako bat delarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roberto Uriarte Torrealdai

**Roberto Uriarte Torrealdai** (Bermeo, 1960ko urriaren 20a) Euskal Herriko Unibertsitateko Zuzenbide Konstituzionaleko irakaslea da. Ahal Duguko idazkari nagusia izan zen Euskadin 2015eko otsailaren 14tik azaroaren 7ra bitartean, eta kargua utzi zuen alderdiko zuzendaritza nazionalarekin desadostasunak zituelako. Ondoren, Bizkaiko diputatu izendatu zuten XI. legegintzaldian, Elkarrekin Podemosko diputatuen kongresuan Bizkaiko zerrendaburu izan ondoren, 2019ko apirileko hauteskunde orokorretarako.
Mihi (argipena)

**Mihia**, goi mailako ornodunen ahoko organo haragitsu, gihartsu eta higikorra da.

Mihi ere izan daiteke:
* Mihi (musika), haize instrumentu batzuetan, hotsa sortzen duen xafla txikia.
* Mihi (kanpaia), kanpaien barnean dilindan dagoen atala.
* mihi arrain, itsas arrain zapala eta luzarana.
* Mihi (Nepal), ipar-mendebaldeko herria;
* Mihi (sukaldaritza), sukaldeko ontzietako hondarrak garbitzeko erabiltzen den silikonazko tresna.
Arthur (1981eko filma)

***Arthur***, 1981eko Steve Gordon estatubatuarrak zuzendutako komedia film bat da. Dudley Moore, Liza Minnelli eta John Gielgud aktoreek antzeztu zuten.

Taldeko gizonezko aktore onenaren Oscar Saria (John Gielgud) eta Jatorrizko abesti onenaren Oscar Saria irabazi zituen (Abestia: Arthur's Theme (Best That You Can Do)", Egileak: Burt Bacharach, Carole Bayer Sager, Christopher Cross eta Peter Alle), eta Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria (Dudley Moore) eta Jatorrizko gidoi onenaren Oscar Sariaren (Steve Gordon) izendapenak jaso ere.

## Argumentua 
Arthur Bach (Dudley Moore) munduko gizon ezkongabe erakargarriena da, baina denbora gehiena mozkorturik pasatzen du. Bapatean, bere familiak bidegurutzean ipiniko du: 750 milioi ondorengotzan jaso nahi baditu, hilabeteko epearen barruan Long Islandeko Susan Johnson (Jill Eikenberry) neskalagun aspergarriarekin ezkondu beharko du.

## Aktoreak 
* Dudley Moore: Arthur Bach
* Liza Minnelli: Linda Marolla
* John Gielgud: Hobson
* Geraldine Fitzgerald: Martha Bach
* Jill Eikenberry: Susan Johnson
* Stephen Elliott: Burt Johnson
* Thomas Barbour: Stanford Bach
* Ted Ross: Bitterman, Arthurren txoferra
* Barney Martin: Ralph Marolla
* Paul Gleason: Exekutiboa
* Phyllis Somerville: Salmenta anderea
* Lou Jacobi: Dendako jabea
* Justine Johnston: Izeba Pearl
* Irving Metzman: Dendako segurtasun zaindaria
* Anne De Salvo: Gloria
* Lawrence Tierney: Afariko gizon zorrotza
* Mark Margolis: Ezkontzako gonbidatua (krediturik gabe)
* Gordon Press: Aldaketagilea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Gabriel Narzabal

**Gabriel Narzabal** **Gonzalez** (Irun, 1954) eskultore gipuzkoarra da. Bi urtez irabazi zituen Gipuzkoako Artista Hasiberrien Lehiaketan eta 1982an erakusketa bat antolatu zuen Gipuzkoako Aurrezki Kutxa Probintzialaren aretoan.

## Eskulturak 
[thumb|300x300px|*Laiak* eskultura [Bidasoa ibaian]]
[thumb|300x300px|*Laiak* eskultura [Bidasoa ibaian]]
Bidasoa ibaiko Oxin-Biribil bidegorrian dagoen *Laiak* eskultura **Gabriel Narzabalena** da. Irungo Udalak eskatuta, 1984an egin zuen Corten altzairuan, 4,5 metroko altuera eta 9,6 tonako pisuarekin. Urte hartan Irungo kaleetan eskultura-baliabide garaikideak oso gutxi ziren, hiru hauek bakarrik: José Luis Zumetaren *Horma-irudia*, Oteitzaren *Hilarria* Nazioarteko Zubian, eta Nestor Basterretxearen *Iturria* besterik ez ziren. Irungo Udalaren Kultur Kontseiluak aurrekontu-partida bat onartu zuen kalean artea sustatzeko eta eskultura egiteko. Urtarrilean, Irungo Udalak eskultura-erakusketa bat antolatu zuen. Gabriel Narzabalek bere “*Laiak*” zirriborroa aurkeztu zuen. Narzabal oso erreferentzia onekin joaten zen erakusketara, bi aldiz lortuta baitzuen lehen eskultura-saria Gipuzkoako Artista Hasiberrien Lehiaketan.

*Anaka 1881* kultur elkarteak banaten duen sariarekin entregatzen den *Soroxarta* eskultura ere Narzabalena da.

## Sariak 
* 1983: Artista Hasiberrien XXIII. Lehiaketa irabazi zuen Donostian.
* 1984: Artista Hasiberrien XXIII. Lehiaketa irabazi zuen Donostian.

## Erreferentziak
Électricité de France

**Électricité de France (EDF)** Frantziako argindar ekoizle, hornitzaile eta banatzailea da. Sozietate anonimo gisa eratua da eta haren kapitalaren % 80 estatuarena da. Estatuko zein Europar Batasuneko argindar ekoizle eta hornitzaile nagusia da eta egoitza soziala Parisen dago.

2017an, irabazi gehien zituzten munduko argindar konpainien artean 3. postuan zegoen, eta 34.28 miliar euroko kapitala zuen 2018an.

2022an, Emmanuel Macron presidente neoliberalaren garaietan, EDF sozietatea erabat publiko bihurtzeko asmoa iragarri zen, nazionalizatu egin zen. Urte horretan % 84ko jabetza zuen estatuak baina % 100 eskuratu nahi zuen. Enpresa estatuarentzat oinarri-oinarrizko zerbitzuak eskaintzen zituen, baina finantza arloko kontuek erakusten zuten alde batetik mozkinak deklaratzen bazituzten ere, bestetik zor oso handia metatu zutela. 

## Historia 
*Électricité de France* enpresa publiko gisa sortu zen 1946ko apirilaren 8an, alemaniarren okupazioa bukatu eta bi urtera, Frantziako Nazio Biltzarrak argindarraren eta gasaren nazionalizazioaren aldeko 46-628 legea onartu zuelarik aldeko 491 botorekin (PC, SFIO, MRP, Radicaux, UDSR) eta kontrako 59 botorekin (Parti républicain de la liberté, Républicains indépendants eta eskuineko hainbat alderdi). Lege proiektua Marcel Paul industria ekoizpenaren ministroak bultzatu zuen, gerla garaian Erresistentziaren Nazio Kontseiluak (frantsesez, *Conseil national de la Résistance*) egin proposamenetan oinarriturik. Lege horren ondorioz 1450 argindar ekoizle, hornitzaile eta banatzaile entrepresen jabetza nazionalizatu zen.

1996tik landa, Europar Batasunak sektore elektrikoaren liberalizazioa bultzatu zuen eta frantses estatuak 2000 eta 2004 artean EDFen estatus juridikoa aldatu zuen, enpresa burtsan kotizatuz. Gaur egun, EDF sozietate anonimoa da, nahiz estatuak akzioen % 80 atxiki.

## Jarduera 
EDFk argindarra ekoizten du, energia berriztagarri zein ez berriztagarriak baliatuz, Frantzian zein mundu osoan. Batez ere energia nuklearra baliatzen du argindarraren sortzeko (2017 bukaerako datuak):

* nuklearra: % 77;
* hidraulikoa eta beste energia berriztagarriak: % 10;
* gasa: % 8;
* gasa ez beste termikoak: % 5;

2017 bukaeran EDF taldearen instalatutako indarraren banaketa mundu mailan:

* nuklearra: 73 GW
* hidraulikoa eta beste energia berriztagarriak: 30,9 GW
* termikoa: 25,4 GW
* orotara: 129,3 GW

Argindarra ekoizteaz gain, hornikuntza lanak ere egiten ditu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Enargia
* Engie
* I-Ener

## Kanpo estekak
Skógafoss

**Skógafoss**, Skógá ibaian dagoen ur-jauzi bat da, Islandiako hegoaldean. Behinola kostaldean zegoen, baina itsasoak atzera egin eta gaur egun kostaldetik eta Skógar herritik 5 kilometrora dago.

Herrialdeko urjazi handienetakoa da, 60 metro garai eta 25 metro zabal ditu. Etengabe aparra sortzen duenez, egun eguzkitsuetan bertan ortzadar sinplea edo bikoitza ikusgai daude.

Bertako kondaira baten arabera, Þrasi Þórólfsson bikingoak urjauziaren atzealdeko leize batean altxor bat gorde omen zuen.

## Kanpo estekak
Udalbiltza-Udalbide

**Udalbiltza-Udalbide** Udalbiltza Euskal Herriko lehen instituzio nazionalean sorturiko barne gatazken ondorioz sortu zuten 2000ko azaroaren 22an Zuzendaritza Batzordea izeneko erakundea. Batzorde hori EAJko eta EAko udal hautetsiek soilik osatzea erabaki zen.

## Historia 
Lizarra-Garazi garaian, 1999ko irailean sortu zuten Euskal Herriko lehen nazio instituzioa 1.778 hautetsik, baina bitan zatitu zen hilabete batzuen buruan, 1999ko abenduan ETAren su-etena bertan behera uztearen ondorioz. Zatiketaren ondorioz, Euskalduna Jauregiko Batzar Nagusian erabakitakoa bertan behera geratu zen eta Udalbide eta Eudelekin lotura estuak izan zituen UDALBILTZA®k.

UDALBILTZA® udal izaerako erakundea da, Euskal Herriko udal hautetsiak biltzen dituena. Europar Batasunaren barnean, Euskal Herriaren garapen osoa eta orekatua eragitea du helburu, egungo muga eta hesi politiko-administratiboen gainetik. Lurraldeetako beste erakunde eta eragile sozio-ekonomikoekin batera, euskara, kultura, kirola, lurralde antolamendua eta garapen ekonomiko soziala indarberritu nahi ditu Euskal Herriko lurralde guztietan.

UDALBILTZA®ren ekimena printzipio zeharo instituzionaletan oinarritzen da soilik. Bete-betean gaitzesten du ETAren borroka armatua, behin eta berriro gaitzesten dituelarik honen ekintza armatu oro.

2014aren inguruan UDALBILTZA®k gero eta indar gutxiago eta ekintza gutxiago egin zituen. Udalbideko zuzendaritzakide Ramuntxo Camblongek (EAJ) 2014ko apirilean kazeta honetan jakinarazi zuen «Udalbide hila edo, bederen lo» zela. «Alderdiburuek nahi baitute gelditzea. Ongi litzateke aurrera eramatea, baina estrategia berri bat bada». Maria Eugenia Arrizabalaga Udalbideko Zuzendaritza Batzordeko lehendakari eta EAJren GBBko kideak zioen ez zutela «ezer esateko». Udalbideko zuzendari ohi Jose Luis Mendozak, berriz, adierazi zuen «mesfidantzak» utzi eta «Udalbiltza bakarra» beharko litzatekeela.

Udalbiltzak aitortu zuen Udalbidek «gauza on asko» egin zituela; hark hasitako egitasmo batzuk eredu ditu bere jardueran.

Denbora aurrera joan ahala EAko eta EAJko alderdikide batzuk Udalbiltzara bueltatu ziren era horretan Udalbiltza bera indartuz eta era berean Udalbiltza-Udalbide ahulduz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Udalbide
* Udalbiltza
* Eudel

## Kanpo estekak 
* Udalbiltza®ren webgunea
Errege Erruki Etxea (Tutera)

**Errege Erruki Etxea** Tuteran (Nafarroa Garaian) zegoen XVIII. mendeko jauregia zen. Gaur egun bakarrik neoklasiko estiloko fatxada nagusia gordetzen da. Gaur egun erabat moldatu da lau izarretako hotela izateko, AC Ciudad de Tudela hotela alegia. Instituzioak kaleari eman dio izena, Erruki edo Miserikordia kalea.

## Deskribapena 
Gordentzen den elementu historiko bakarra, esan dugunez, fatxada neoklasikoa da. Fatxada horretan oreka eta neurritasuna dira nagusi. Dirudienez, bertan zegoen eliza erretaulak ere neoklasizismokoak ziren.

## Historia 
Tuterako Errege Erruki Etxea 1771an sortu zen. Ignacio Mur, Francisca Ugarte eta Francisca Hugarte y Francia proiektuaren bultzatzaileak izan ziren. Eraikina Jose Marzal tuterarrak zuzendu zuen, horretarako Ventura Rodríguezen estiloa jarraituz. Instituzio honen helburua pertsona pobreak jasotzea zen. XIX. mendean Erruki Etxeak jende gehiago jasotzeko eraikina moldatu zuen. Eliza 1859 eta 1862 artean altxatu zen. Urte batzuk hutsik gelditu zen eta, ondoren, zaharren egoitza gisa erabili zen. 2001tik AC Ciudad de Tudela hotela egiteko erosi zen, bakarrik fatxada zainduz. Zaharrentzako beste eraikin bat egin, Alberto Pelairea kalean, eta horrek oraindik Errege Erruki Etxea izena mantentzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kareaga dorretxea

**Kareaga dorretxea** (herri hizkeran *Karia*) Markina-Xemeingo (Bizkaia) etxe gotortua da.

## Kokapena 
Kareaga dorretxea (edo hobe esanda haren hondakinak, aurri egoera oso aurreratuan baitago) Markina-Xemeindik Durangorantzko errepidea hartuta, herritik atera eta Kareaga izeneko industrialdearen bazter batean ikus daitezke (2011 urtera arte futbol zelaia egon zen lekuan).

## Historia 
Kareagatarren aipuak 1353 urtean badaude ere, leinu gerren testuinguruan, dorretxearen lehen erreferentziak XVI. mendekoak dira. 1639an Catalina Kareagak Pedro Fernandez de Mugartegiri saldu zion 10.500 dukatetan. Honen seme Nicolasek, edo hauen ondorengoek guztiz erreformatu zuten XVII. mendean. 1796ean jabea Pedro Valentin Mugartegi zen. 1991ean, berriz, Markina-Xemeingo Udalarena zen, eta Jose Mari Urkidi bizi zen bertan.

## Ezaugarriak 
thumb|Kareaga dorretxea, 2014 urtean

Kareaga landa-jauregi barrokoa da, Erdi Aroko dorre baten gainean egina.

Karratu formako oina du, eta 3 solairu zituen. Sarrera bi zituen, bata fatxada nagusian eta bestea atzekoan (harrizko eskailera batekin; agian jatorrizko dorrearena). Baoak ateburu zuzenekoak ziren. Dorrearen hormak harlangaitzezkoak ziren nagusiki, harlanduak ertzetan eta beheko solairuko baoetan erabili zirelarik.

## Erreferentziak
Virginia City (filma)

***Virginia City***, 1940ko Michael Curtiz hungariar-estatubatuarrak zuzendutako western film bat da. Errol Flynn, Miriam Hopkins, Randolph Scott eta Humphrey Bogart aktoreek antzeztu zuten. Max Steinerrek soinu banda konposatu zuen.

## Argumentua 
AEBetako Gerra Zibilan zehar (1861-1865), Kerry Bradford (Errol Flynn) kapitain unionista Konfederazioko espetxe batetik ihes egin eta Nevadako Virginia City udalerrira joango da. Berta, Kerry bere iraganeko espetxezaina zen Vance Irby (Randolph Scott) kapitainak konfederatuei 5 milioi dolarretako balioa duen urrea bildatzeko asmoa duela ohartuko da.

## Aktoreak 
* Errol Flynn: Kerry Bradford kapitaina
* Miriam Hopkins: Julia Hayne
* Randolph Scott: Vance Irby kapitaina
* Humphrey Bogart: John Murrell
* Frank McHugh: Upjohn maiorra
* Alan Hale: Olaf "Moose" Swenson
* Guinn "Big Boy" Williams: "Marblehead"
* John Litel: Thomas Marshall
* Douglass Dumbrille: Drewery maiorra
* Moroni Olsen: Robert Cameron doktorea
* Russell Hicks: John Armistead
* Dickie Jones: Cobby Gill
* Frank Wilcox: Union Outposteko soldadua
* Russell Simpson: Frank Gaylord
* Victor Kilian: Abraham Lincoln
* Charles Middleton: Jefferson Davis
* Ward Bond: Sarjentu konfederatua (krediturik gabe)
* Roy Gordon: Taylor maior jenerala (krediturik gabe)
* Thurston Hall: George Meade jenerala (krediturik gabe)
* Howard C. Hickman: Page jeneral konfederatua (krediturik gabe)
* Jack Mower: Outposteko ofiziala (krediturik gabe)
* Charles Trowbridge: James Seddon (krediturik gabe)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
The Aeronauts

***The Aeronauts*** (euskaraz *Aeronautak*), 2019ko Tom Harper britainiarrak zuzendutako abenturako biografia film bat da. Richard Holmes idazlearen *Falling Upwards: How We Took to the Air* liburuan oinarritua dago. Felicity Jones, Eddie Redmayne, Himesh Patel eta Tom Courtenay aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1862, Londres, Amelia Wren (Felicity Jones) pilotua eta James Glaisher (Eddie Redmayne) zientzialaria zeru goienetako sekretuak topatzera bultzaraziko dituen bidai bati ekingo diote, globo aerostatiko baten ordurarte inork baina gorago hegan eginez. Baina armosferaren geruza garaienera iristean, biek oxigeno eskasia eta garaiera arazoak izaten hasi eta beren biziraupenarengatik borrokatu beharko dira.

## Aktoreak 
* Felicity Jones: Amelia
* Eddie Redmayne: James Glaisher
* Phoebe Fox: Antonia, Ameliaren ahizpa
* Himesh Patel: John Trew, Jamesen laguna
* Rebecca Front: Izeba Frances
* Robert Glenister: Ned Chambers
* Vincent Perez: Pierre Rennes, Ameliaren senarra
* Anne Reid: Ethel Glaisher, Jamesen ama
* Tom Courtenay: Arthur Glaisher, Jamesen aita

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Definitely, Maybe

***Definitely, Maybe*** (euskaraz *Definitiboki, Beharbada*), 2008ko Adam Brooks kanadarrak zuzendutako amodiozko drama-komedia film bat da. Ryan Reynolds, Isla Fisher, Derek Luke, Rachel Weisz, Elizabeth Banks, Abigail Breslin eta Kevin Kline aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Will Hayes (Ryan Reynolds) dibortzio prozesuan bete-betean dago. Hamar urteko Maya (Abigail Breslin) alabak aitaren ezkondu aurreko bizitaa nolakoa zen jakin nahi du. Willek New Yorkeko bere gazte garaiko politikan interesatua zegoen iragan idealista oroitzen du, gainera, alabari izen faltsuak ipiniko dizkion hiru emakumeez mintzatuko zaio. Mayak bere ama hiru emakume haietako zein den asmatu beharko du, eta bere aitaren buruhausgarri erromantikoa berrosatzen saiatzen denean, amodioa konplexua dela jabetuko da.

## Aktoreak 
* Ryan Reynolds: William "Will" Matthew Hayes
* Isla Fisher: April Hoffman
* Derek Luke: Russell T. McCormack
* Abigail Breslin: Maya Hayes
* Elizabeth Banks: "Emily Jones"/ Sarah
* Rachel Weisz: "Summer Hartley"/ Natasha
* Kevin Kline: Hampton Roth irakaslea
* Adam Ferrara: Gareth
* Annie Parisse: Anne
* Liane Balaban: Kelly
* Nestor Serrano: Arthur Robredo
* Marc Bonan: Kevin
* Alexie Gilmore: Olivia
* Kevin Corrigan: Simon

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
The French Lieutenant's Woman (filma)

'''''The French Lieutenant's Woman'''* (euskaraz *Frantziar Tenientearen Emaztea*), 1981eko Karel Reisz txekiar-britainiarrak zuzendutako amodiozko drama film bat da. John Fowles idazlearen *1969ko izenburu berdineko eleberrian'' oinarritua dago. Meryl Streep, Jeremy Irons, Hilton McRae, Peter Vaughan, Colin Jeavons, Liz Smith, Patience Collier, Richard Griffiths, David Warner, Alun Armstrong, Penelope Wilton eta Leo McKern aktoreek antzeztu zuten.

Oscar Sarietarako bost izendapen jaso zituen: Emakumezko aktore onenaren Oscar Saria (Meryl Streep), Zuzendaritza artistiko onenaren Oscar Saria (Assheton Gorton eta Ann Mollo), Jantzi-diseinu onenaren Oscar Saria (Ton Rand), Muntatze onenaren Oscar Saria (John Bloom) eta Egokitutako gidoi onenaren Oscar Saria (Harold Pinter).

## Argumentua 
1867, Ingalaterra, elkar ezagutu eta gutxira, Charles Smithson (Jeremy Irons) paleontologoa eta Ernestina (Lynsey Baxter) maitemindu eta ezkontzea erabakiko dute. Egun batez, itsaslabarretan paseatzen daudela, beltzez jantzitako emakume batek Charlesen harreta piztuaraziko du. Ernestinak hura Sarah Woodrof (Meryl Streep) dela esango dio, "frantziar tenientearen emaztea" ezizenez ezaguna dena, aspaldi frantziar ofizial batekin maitasun harremana izan eta abandonatua izan baitzen. Charles Sarahren laguna egin eta hain babesgabe ikustean, etorkizun duina bermatu eta jendearen esamesetik aldentzeko neurriak hartuko ditu.

## Aktoreak 
* Meryl Streep: Sarah Woodruff / Anna
* Jeremy Irons: Charles Henry Smithson / Mike
* Hilton McRae: Sam
* Emily Morgan: Mary
* Charlotte Mitchell: Tranter andrea
* Lynsey Baxter: Ernestina
* Jean Faulds: Sukaldaria
* Peter Vaughan: Freeman jauna
* Colin Jeavons: Bikarioa
* Liz Smith: Fairley andrea
* Patience Collier: Poulteney andrea
* John Barrett: Langilea
* Leo McKern: Grogan doktorea
* Penelope Wilton: Sonia

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
The Boys from County Clare

***The Boys from County Clare*** (euskaraz *Clare Konderriko Mutilak*), 2003ko John Irvin ingelesak zuzendutako drama-komedia film bat da. Bernard Hill, Charlotte Bradley, Andrea Corr, Colm Meaney, Stephan Brennan, Eamonn Owens, Shaun Evans, Ian Shaw eta Brendan O'Hare aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1965, Irlanda, Clare konderria, Teddy (Shaun Evans) txirula-jotzailea eta Anne (Andrea Corr) biolin-jotzailea talde ezberdinetako kideak izanez "Irish Ceili" abesti herrikoi txapelketara aurkeztuko dira.

## Aktoreak 
* Bernard Hill: John Joe McMahon
* Andrea Corr: Anne
* Charlotte Bradley: Maisie
* Stephan Brennan: Miko
* Colm Meaney: Jimmy McMahon
* Eamonn Owens: Pat
* Shaun Evans: Teddy
* Ian Shaw: Johnny
* Brendan O'Hare: Brendan
* Malachy Bourke: Ben
* Leslie Bingham: Leslie
* Phillip Barantini: Alex
* Frank Twomey: Roger
* Emmet Kirwan: Clive

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Hans Tilkowski

**Hans Tilkowski** (Dortmund, 1935eko uztailaren 5a - 2020ko urtarrilaren 5a) alemaniar futbolari eta entrenatzailea izan zen. Alemaniako futbol selekzio nazionalako atezaina izan zen 1957 eta 1967 bitartean eta 1966ko Munduko Futbol Txapelketako finalean jolastu zuen. SC Westafalia Herne, Borussia Dortmund eta Eintracht Frankfurt taldeetan jolastu zuen ere.

## Palmaresa 
### Borussia Dortmund 
* Alemaniako Kopa (1965)
* UEFA Kopa (1966)
### Alemania 
* 1966ko Munduko Txapelketa (1966). Zilarrezko domina.

## Kanpo estekak
Rush Hour (1998ko filma)

***Rush Hour*** (euskaraz *Puntako Ordua*), 1998ko Brett Ratner estatubatuarrak zuzendutako ekintza komedia film bat da. Jackie Chan, Chris Tucker, Tzi Ma, Tom Wilkinson, Ken Leung, Mark Rolston, Elizabeth Peña eta Rex Linn aktoreek antzeztu zuten.

*Rush Hour 2* (2001) eta *Rush Hour 3* (2007) jarraipenak dauzka.

## Argumentua 
Izaera ezberdineko bi detektibeek kasu berdinaren ardura jaso dute, hortaz, lana arrakastaz burutzeko bata bestearen ohituretara egokitu beharko da, baina ez da betebehar erraza izango. Yang Nang Lee (Jackie Chan) Hong Kongo poliziaren detektibea eta borroka arteetan aditua da, Sang (Ken Leung) triadaburu eta gaizkileak Yangen ikasle gogokoena den eta Solon Han (Tzi Ma) txinatar kontsularen alaba den Soo Yung (Julia Hsu) 11 urteko neskatoa bahitua izan da eta AEBetara eraman du.

Yang AEBetara bidaiatu eta Los Angeles hiriko poliziaren James Carter (Chris Tucker) detektibe harroputz eta ahoberoarekin batera gaizkile erakundeari aurre egin eta neskatoa askatzen saiatuko dira. Horretarako, Tania Johnson (Elizabeth Peña) lehergailu-adituaren laguntza izango dute.

## Aktoreak 
* Jackie Chan: Yang Naing Lee detektibe inspektorea
* Chris Tucker: James Carter detektibea
* Tom Wilkinson: Thomas Griffin / Juntao
* Tzi Ma: Solon Han kontsula
* Ken Leung: Sang
* Elizabeth Peña: Tania Johnson detektibea
* Mark Rolston: Warren Russ, FBIko agentea
* Rex Linn: Dan Whitney, FBIko agentea
* Chris Penn: Clive Cobb
* Philip Baker Hall: William Diel kapitaina
* Julia Hsu: Soo Yung Han
* John Hawkes: Stucky
* Clifton Powell: Luke
* Barry Shabaka Henley: Bobby

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Rush Hour 2

***Rush Hour 2*** (euskaraz *Puntako Ordua 2*), 2001eko Brett Ratner estatubatuarrak zuzendutako ekintza komedia film bat da. Jackie Chan, Chris Tucker, John Lone, Alan King, Roselyn Sánchez, Harris Yulin eta Zhang Ziyi aktoreek antzeztu zuten.

*Rush Hour* (1998) aurrekaria eta *Rush Hour 3* (2007) jarraipena dauzka.

## Argumentua 
Hong Kong, James Carter (Chris Tucker) detektibea bere adiskidemin Lee (Jackie Chan) inspektorearekin batera hirian oporretan dago. Carter parranda egin eta emakumeekin neskatan egiteko gogo biziz dagoen bitartean, Leek Triadako Ricky Tan (John Lone) buruzagiari aurre egin beharko dio, estatubatuar enbaxadako bi langileen hilketaren susmagarria baita. Ikerketa aurrera doan einean, guztiaren atzean diru-paper faltsuaren banaketa erakunde bat dagoela jabetuko dira.

## Aktoreak 
* Jackie Chan: Lee inspektore burua
* Chris Tucker: James Carter detektibea
* Roselyn Sánchez: Isabella Molina agentea
* John Lone: Ricky Tan
* Alan King: Steven Reign
* Harris Yulin: Sterling agente berezia
* Zhang Ziyi: Hu Li
* Kenneth Tsang: Chin kapitaina
* Don Cheadle: Kenny
* Joel McKinnon Miller: Tex

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Cabo Quilates

**Cabo Quilates** Euskalduna ontziolak 1927an Ybarra y Compañía S.C. ontzigintzarako eraikitako zamaontzi mistoa izan zen, zama eta bidaiariak eramateko prestatuta. 100 bidaiarirentzako edukiera zuen. Inaugurazio bidaia Genovatik egiten du urte hartako martxoan. 1936an Espainiako Gerra Zibila hasi zenean, konfiskatu eta presondegi gisa erabili zuten. 700 preso izatera iritsi zen.

## Historia 
1936ko irailaren 25ean, matxinatutako bandoak Bizkaiko hiriburuan egindako aireko bonbardaketen ondoren, kontrolatu gabeko milizianoek Barakaldoko Portu dartsenan zegoen zamaontzia eraso egin zuten, Altuna Mendi itsasontzi-espetxean gertatu zen bezala, nazionalen alde egoteagatik akusatutako hainbat preso exekutatuz. 1936ko abuztutik urrira bitartean itsasontziari hainbat aldiz eraso egin zioten.

Gauza bera gertatu zen 1936ko urriaren 2an, oraingoan Jaime I korazatuko marinel errepublikanoek berriro zamaontzi-presondegia eraso zutenean. Hori zela eta, Bizkaiko agintariek Bilboko portua uztera behartu zuten korazatu errepublikanoa, eta erasotzaileetako batzuk epaitu zituzten. Beste presoen ateratzetan gertatu zen bezala, bi erasoetan izandako hildakoen kopuru zehatza ez dago argi, eta iturrien arabera aldatu egiten da.

1936ko azaroan, gertaera horien ostean, Eusko Jaurlaritzak errekisatu egin zuen eta hainbat bidaia egin zituen 'Ibai' izenarekin. Denbora horretan garbantzu kargamentu bat garraiatu zuen Mexikotik Espainiara, tropa errepublikanoak hornitzeko. Horiez gain, beste lau itsasontzik ere parte hartu zuten garraioan: 'Motomar', 'Arno-Mendi', 'Essex' eta 'Cydonia'. Kargamentu horiek Espainiak Mexikon zuen enbaxadoreak erosi zituen, eta bera izan zen 'Mar Cantabrico' ontziak egin zuen gerra-materialaren garraioaren antolatzaile nagusia.

Azkenik, gatazka amaitzean, Sobietar Batasunak bere merkataritza ontziteriarentzat konfiskatu zuen, eta 'Ienesei' izena ezarri zioten. Bigarren Mundu Gerran hondoratu egin zuten, baina konpondu egin zuten eta "Baikal" izen berriaz deitu ahal izan zioten. 1959ra arte jarraitu zuen nabigatzen, sute larri baten ondoren desegin zuten arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oroit eta Sala

**Oroit eta Sala** Iparraldeko antolakunde politiko bat da. 1980ko hamarkadan ETAren eta euskal abertzaleen aurka eraman zen gerra zikinean frantses estatuak eduki zuen papera salatzeko xedea du.

## Historia 
Oroit eta Sala taldea 1998. urtean sortu zen, *Enbata* eta *Ekaitza* bezalako euskal aldizkariak frantses estatuaren egituretan ari ziren hainbat polizia eta funtzionario salatzeagatik zigortuak izan ondotik, Anai Artea eta CDDHPBaren (Ipar Euskal Herriko Giza Eskubideen Aldeko Komiteak) inguruan ziharduten militante eta abokatuen laguntzarekin. Taldearen xedea frantses estatuak GALekin eta orohar gerra zikinean ukan zukeen esku-hartzeari buruzko xehetasunak biltzea eta salatzea da.

Hainbat salaketa ekintza eraman izan ditu. 1998ko abenduan «Estatua legez kanpo. Frantses ohitura ote?» lehen foruma eratu zuen, frantses estatua hainbat gerra zikinetan sartua egon dela salatzeko. 2009an Jon Anzaren irudia gehitu zen, eta oraino ikusten ahal da.

## Ikus, gainera 
* Oroimena euskal gatazkan

## Erreferentziak
Rush Hour 3

***Rush Hour 3*** (euskaraz *Puntako Ordua*), 2007ko Brett Ratner estatubatuarrak zuzendutako ekintza komedia film bat da. Jackie Chan, Chris Tucker, Max von Sydow, Hiroyuki Sanada, Noémie Lenoir, Yvan Attal eta Youki Kudoh aktoreek antzeztu zuten.

*Rush Hour* (2008) eta *Rush Hour 2* (2001) aurrekariak dauzka.

## Argumentua 
Parisko bihotzean sekretu hilko bat gorderik dago. Munduaren bestaldea, Los Angelesen, Han (Tzi Ma) enbaxadorea sekretua ezagutzera ematear da. Bere jabetzan Triaden barne jarduerari buruko informazioa du, munduko krimen sindikatu ospetsu eta boteretsuena. Enbaxadoreak Shy Shenek (Noémie Lenoir) nortasuna zein den jakin du, krimen erakunde erraldoi horretako gako nagusia, eta Munduko Epaitegi Gorenera eramateko prest da, hiltzaile baten balak betiko isilerazi duen arte. Triadek beren sekretuak betiko isilpean egoteko edozer egiteko prest daude, eta haiek gelditzeko itxaropen bat bakarrik dago. Los Angelesko Polizia Saileko James Carter (Chris Tucker) detektibea eta Yang Naing Lee (Jackie Chan) txinatar polizia inspektorea Parisera bidaiatu eta maila globaleko kriminal konspirazio bat geldituarazi eta aspaldiko adiskidemin bat ere salbatzen saiatuko dira, Soo-Yung (Zhang Jingchu), Han enbaxadorearen alaba.

## Aktoreak 
* Jackie Chan: Yan Naing Lee inspektore burua
* Chris Tucker: James Carter detektibea
* Max von Sydow: Varden Reynard
* Hiroyuki Sanada: Kenji
* Yvan Attal: George
* Youki Kudoh: Jazmin Andere Herensugea
* Noémie Lenoir: Geneviève / Shy Shen
* Zhang Jingchu: Soo-Yung Han
* Tzi Ma: Solon Han enbaxadorea
* Roman Polanski: Revi komisaria
* Philip Baker Hall: William Diel kapitaina
* Dana Ivey: Ahizpa Agnes
* Henry O: Maisu Yu
* Mia Tyler: Marsha
* Sarah Shahi: Zoe
* David Niven, Jr.: Britainiar atzerri ministroa
* Sun Mingming: Kung-Fu erraldoia
* Julie Depardieu: Paulette

## Kanpo lotirak 
* IMDBko fitxa irakurgai 

## Kanpo estekak
Alkimistak fosforoa aurkituz

***Alkimistak fosforoa aurkituz*** () Joseph Wright of Derbyren margolariaren lana da. Margolana 1771n bukatu zuen arren, 1795ean ukitu batzuek egin zizkion. Obrak erakusten duen misterioa haren salmentarako oztopoa izan zen.

## Izenburu osoa 
Margolanaren benetako izenburua askoz luzeagoa da: ''The Alchymist, in Search of the Philosopher's Stone, Discovers Phosphorus, and prays for the successful Conclusion of his operation, as was the custom of the Ancient Chymical Astrologers*, hots, *Alkimistak, harri filosofalaren bila, fosforoa aurkitu du eta, antzinako astrologo alkimisten artean ohikoa zen bezala, bere lanaren amaiera arrakastatsuaren alde otoitz egiten du''.

## Historia 
Joseph Wright (1734) Thomas Hudson margolariaren ikaslea izan zen. Hasiera batean erretratuak egin zituen baina, ondoren, estiloa aldatu zuen, pertsonaiekin egindako margolanak egiteko. Lan horietan argi-ilunek garrantzi handia zuten, baita argi artifizialak ere; horri esker, Industria Iraultzaren margolari nagusietariko bat izan zen.

Lan horretan, dirudienez, XVII. mendeko alkimista batengan inspiratu zen, Hamburgoko Hennig Brandengan, alegia. Brandek, harri filosofala aurkitzeko, gernu kantitate handiak lurrundu zituen, ondoren hondarrak kiskaltzeko; horrela substantzia zuri eta distiratsu bat lortu zuen. Substantzia hori gero "fosforo" izenaz ezagutu zen eta elementu kimiko gisa sailkatu.

## Deskribapena 
Wrightek ez zuen XVII. mendeko giroa azaldu, Erdi Arokoa baizik; hori arku gotikoetan eta leihoetan ikusten da, eliza batean balitz bezala. Nolabait Erromantizismoko ikuspegia jasotzen du. Alkimista belauniko dago, besoak zabalik, itxura erlijioso batekin; horrelako jarrerak, adibidez, Grekoaren margolanetan aurki ditzakegu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pieter Symonsz Potter

**Pieter Symonsz Potter** (Enkhuizen, 1597-Amsterdam, 1652) Herbehereetako margolari barrokoa izan zen.

## Biografia 
Bere biografia ez dugu ondo ezagutzen. 1628 inguruan Leidenen aritu zen eta 1631an Amsterdamen. Besteak beste, Rembrandt, Palamedes Palamedesz. I, Jacob Duck, Pieter Codde eta Willem Duysterren eragina ezagutu zuen. Rembrandten eragina Bibliako eszenetan ikusten da. Beste lan batzuk gerraren ingurukoak izan ziren, baita ere erretratuak, genero-eszenak, natura hilak... 

Paulus Potter margolariaren aita izan zen.

## Iruditegia 

Image:
Portrait de l'artiste en cuirasse et coiffé d'un béret à plume - Pieter Potter - musée du Louvre.jpg|*Autoerretratua* Louvreko museoa
Pieter Symonsz. Potter 001.jpg|*Artzainak*
Potter_Trash_in_a_yard's_corner.JPG|*Zaborra patioko izkinan* (1631), Varsoviako Museo Nazionala.
Pieter Symonsz Potter - W izbie alchemika.jpg|*Alkimistaren gelan*, Wawel gaztelua, Krakovia.
Pieter_Symonsz._Potter_-_Requisitie_op_de_deel_van_een_boerderij_-_1679_(OK)_-_Museum_Boijmans_Van_Beuningen.jpg|*Bihitegi baten larrainan eskaera* (1632), Boijmans Van Beuningen museoa, Rotterdam

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Solteko gaien itsasontzi

thumb|eskuinera|300px|*Sabrina* izeneko solteko gaien itsasontzia, *Handymax* tamainakoa.
**Solteko gaien itsasontzia** () solteko karga lehorrak garraiatzen dituen itsasontzi mota da. Tamaina handiko zamaontzia izan ohi da (200.000 tona arteko pisu hila), kasu batzuetan 300 metroko luzera gaindituz, normalean abiadura txikian nabigatzen duena.

Solteko karga lehorra garraiatzeko ontzi horiek erraz identifika daitezke, bizkar jarraitu bakarra dutelako, hainbat eskotila (normalean bakoitiak) eta eskotillen tapa edo tapak dauden alde batera edo bi aldeetara lerrakorrak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elizabeth Wurtzel

**Elizabeth Lee Wurtzel** (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1967ko uztailaren 31 &ndash; 2020ko urtarrilaren 7a) estatubatuar idazlea eta kazetaria izan zen, *Prozac Nation:Young and Depressed in America: A Memoir* liburu arrakastatsua idazteagatik ezaguna.

## Liburuak 
* *Prozac Nation: Young and Depressed in America: A Memoir* (1994)
* *Bitch: In Praise of Difficult Women* (1998)
* *More, Now, Again: A Memoir of Addiction* (2001)
* *The Secret of Life: Commonsense Advice for Uncommon Women* (2004)

## Erreferentziak
Arraste-ontzi

thumb|eskuinera|200px|Arraste-ontzi txikia.
**Arraste-ontzia** arraste-sare batek edo poltsa itxurako sare batek jarduten duen arrantza-ontzia da, eta arrainak, itsaskiak edo beste itsas animalia batzuk sarearen barruan harrapatzeko moduko abiaduran tiratzen du.

Arraste-ontziak 6-8 metroko luzeko ontzi txiki samarrak dira: parez pare funtziona dezakete, hau da, bi ontzi sare beretik tiraka, baina inoiz lantegi-ontzi handiak ere dira, batzuetan bi sare edo gehiago batera erabiliz. Jarduera horretako talde nagusia tornu batekoa edo bikoa da, portuetako kableak bildu eta askatzen dituena.

Industriako arraste-ontziek batzuetan besoak izeneko metalezko barra luzeak dituzte, eta horien muturrak ontziaren alboetan irekita daude: bi sare edo gehiagoren kableari eusten diote, eta lantegi-ontzi gisa jardun dezakete. Arraste-sareen oinarrizko bi funtzionamendu mota daude: saihetsa eta popa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
S.W.A.T. (filma)

***S.W.A.T.***, 2003ko Clark Johnson estatubatuarrak zuzendutako ekintza film bat da. *1975-1976ko izenburu berdineko telesailean* oinarritua dago. Samuel L. Jackson, Colin Farrell, Michelle Rodriguez, LL Cool J, Josh Charles, Jeremy Renner, Brian Van Holt eta Olivier Martinez aktoreek antzeztu zuten.

*S.W.A.T.: Firefight* (2011) eta *S.W.A.T.: Under Siege* (2017) jarraipenak dauzka.

## Argumentua 
AEB, Los Angeles. Jim Street (Colin Farrell) hiriko polizia ofizial bat da, nola edo hala S.W.A.T. (Arma eta Taktika Unitate Berezia) unitateko kide bilakatu nahi duena. Aste osoz entrenamendu zorrotza burutu ondoren, talde berria ekintara pasako da: Alexander Montel (Olivier Martinez) narko-trafikatzaileak bere burua poliziaren kontrolpetik askatzen duenari 100 milioi dolar eskeiniko dizkio. Bitartean S.W.A.T. taldeak mertzenario talde gupidagabe eta ongi armatu baten jazarpena jasango du.

## Aktoreak 
* Colin Farrell: James "Jim" Street ofiziala
* Jeremy Renner: Brian Gamble ofiziala
* Brian Van Holt: III Michael Boxer ofiziala
* Samuel L. Jackson: Daniel "Hondo" Harrelson sarjentua
* Michelle Rodriguez: Christina "Chris" Sanchez ofiziala
* LL Cool J: Deacon "Deke" Kaye ofiziala
* Olivier Martinez: Alexander Montel
* Josh Charles: Travis Joseph "T.J." McCabe ofiziala
* Ken Davitian: Martin Gascoigne
* Reg E. Cathey: Gregory Velasquez tenientea
* Larry Poindexter: Thomas Fuller kapitaina
* Page Kennedy: Travis
* Domenick Lombardozzi: GQ
* Jeff Wincott: Ed Taylor

## Ikus gainera 
* *S.W.A.T.* (1975-1976ko telesaila)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Atunontzi

[thumb|250px|'Albatun Dos' 116 metroko atunzale izoztailea [Seychelleak|Seychelletan.]]
**Atunontzia** edo **atunzalea** atunaren arrantzan espezialitaturik dagoen arrantza-ontzia da. Jada antzinaroan, Almadrabak erabiltzen zituzten atunak harrapatzeko baina XVIII. mendetik aurrera (1727an Yeun hogei slup inguru zituzten) honako itsasontziak agertu ziren. Euskal ontzidian tradizionalak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bakailao-ontzi

[250px|thumb|'Amadeus', Herbehereetan 1910ean egindako bakailao-ontzia, [Sèten 2015ean]]
**Bakailao-ontzia**, **bakailaoketaria** edo **bakailaozalea** bakailaoaren arrantzan espezializaturik dagoen arrantza-ontzia da. Euskal ontzidian tradizionalak dira eta egun, bakailao-ontzi izoztaile handiek bela-ontziak ordezkatu dute. XIX. mendea baino lehen, edozein arrantza-ontzitan egiten zuten bakailao-arrantza baina mende hartan lehenengo itsasontzi espezializatuak agertu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Grant Weatherstone

**Thomas Grant Weatherstone** (Edinburgh, 1931ko ekainaren 27a - 2020ko urtarrilaren 2a) eskoziar errugbilaria izan zen, hegaleko moduan aritzen zena. 1952 eta 1959 bitartean Eskoziako errugbi selekzioan 16 aldiz jolastu zuen. Stewart's College eta Edinburgh District taldeetan jolastu zuen ere.
Johan Claassen

**Johannes Theodorus Claassen** (Prince Albert, Lurmutur Mendebaldea, 1929ko irailaren 23a - Pretoria, 2019ko urtarrilaren 6a) hegoafrikar errugbi entrenatzaile era errugbilaria izan zen, bigarren lerroko moduan aritzen zena. 1955 eta 1962 bitartean Hegoafrikako errugbi selekzioan 28 aldiz jolastu zuen eta 1958an selekzioaren kapitaina bihurtu zen. 1968 eta 1971 bitartean selekzioaren entrenatzailea izan zen. Unibertsitateko eta ikerketa biblikoko irakaslea izan zen ere.
Merkataritzako ontzidi

[eskuinera|thumb|350px|[Bigarren Mundu Gerrako estatubatuar merkataritzako ontzidiaren iragarkia.]]
**Merkataritzako ontzidia** merkataritzarako eta turismorako erabiltzen diren itsasontzien flota da, eta, hondamendi bat gertatuz gero, itsas armada militarra osa dezakete. Flota horiek kategoria desberdinetan bana daitezke, helburuaren edo tamainaren arabera:

* Zamaontziak, batez ere kontainer-ontziak.
* Solteko gaien itsasontziak, adibidez, karga oso astunetarako, izozkailuetarako, ibilgailuak edo makineria berezia garraiatzeko.
* Kabotaje-ontziak, itsasontzi txikiagoak edozein karga-kategoriatarako, normalean ibilbide transozeanikorik egiten ez dutenak, baizik eta garraioak kostaldean zehar (kabotajea).
* Gurutzaontziak.
* Transbordadoreak, gehienak bidaiarien eta autoen karga-konbinazio bat, normalean bi porturen arteko ibilbide erregularretarako erabiltzen direnak.
* Erregaiak edo bestelako likidoak garraiatzeko itsasontziak, hala nola petrolio-gordina, finketa eta beste petrolio-produktu batzuk, gas likidotua (gas naturala, adibidez) eta produktu kimikoak. Baita likido jangarriak ere, hala nola olio begetalak, ardoa eta beste elikagai batzuk. Tankeen sektoreak munduko tonaren heren bat hartzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karelez kanpoko motor

eskuinera|thumb|Yamaha itsasontziz kanpoko motorren fabrikatzaile handiena da.
**Karelez kanpoko motorra** eztanda-motor bat da, itsasontzi baten kanpoaldean instalatzen dena, eta helize bat izanik, hura bulkatzea eta zuzentzea ahalbidetzen duena.

Karelez kanpoko motorrek bi edo lau aldiko motor bat dute multzoaren goialdean, engranaje-sistema bat eta urpeko behealdean dagoen propultsio-sistema bat. Karelez kanpoko motorrak tamaina txikiko ontzien txoparen muntaian instalatzeko diseinatzen dituzte, eta horizontalki pibotatu daitezke lema gisa, baita motorra itzalita dagoenean ere, nabigazioa zuzentzeko. Era berean, makurdura bertikalean mugi daiteke, eta, horri esker, ontziaren gorputza maniobratu daiteke, gila urperatuz edo altxatuz, drainatu behar izanez gero edo oztopoak saihesteko, edo motorra bera babestu daiteke karelez kanpo, atoian eramaten den bitartean. Beste ezaugarri bat da erraz desmuntatzen dela ontzitik, eta errazago garraiatzen dela, adibidez, gordetzeko, konpontzeko edo mantentzeko.

Horietako batzuek kanabera bat izan dezakete txalupen lema gisa eskuz mugitzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Taking Lives (filma)

***Taking Lives*** (euskaraz *Bizitzen Beregatzea*), 2004ko D. J. Caruso estatubatuarrak zuzendutako thriller psikologiko film bat da. Kiefer Sutherland, Olivier Martinez, Tchéky Karyo, Jean-Hugues Anglade eta Gena Rowlands aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Illeana Scott (Angelina Jolie) profil psikologikoetan aditua den FBIko agentea da eta Quebeceko Montreal hiriko kanadar poliziak biktimen nortasuna bereganatzen duen serieko hiltzaile bat atzemateko laguntza eskatu dio. Ikerketan James Costaren (Ethan Hawke) agerpena laguntza handikoa izango zaio, hiltzailea justu bere biktimetako batekin zegoen unean ikusi zuen lekukoa baita.

## Aktoreak 
* Angelina Jolie: Illeana Scott
* Ethan Hawke: Martin Asher / James Costa
:* Paul Dano:Martin Asher gaztea
* Kiefer Sutherland: Christopher Hart
* Gena Rowlands: Rebecca Asher andrea
* Olivier Martinez: Joseph Paquette detektibea
* Tchéky Karyo: Hugo Leclair inspektore burua
* Jean-Hugues Anglade: Emil Duval detektibea
* Justin Chatwin: Matt Soulsby
* André Lacoste: Cashier
* Billy Two Rivers: Auto saltzailea
* Richard Lemire: Québec Hiriko polizia
* Julien Poulin: Québec Hiriko inspektorea
* Marie-Josée Croze: Osasun aztertzailea
* Emmanuel Bilodeau: Medikua
* Christian Tessier: Polizia galdekatzailea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Vaux-le-Vicomte jauregia

**Vaux le Viconte jauregia**, Frantziako Maincy hiriaren alboan kokatuta dagoen jauregia da. XVII.mendeko estilo barrokoko du eta 1656an hasi zen eraikitzen eta 1661ean amaitu egin zuten. Luis XIV.ren finantzietarako arduradunak, Nicolás Fouquetek, garaiko artista hoberenak kontratatu zituen jauregi hau eraikitzeko: Luis Le Vau arkitektoa, Charles Le Brun margolaria eta André Le Nôtre paisajista.

Gaur egun, ondasun pribatu handiena da eta “Monument Historique” bezala izendatua dago.

## Historia 
1641eko otsailaren 1ean, Nicolás Fouquet (Kontseiluaren Estatuaren kontalaria) momentu horretan bere aitarengandik oinordetzat hartu zuen Vaux jaurerria eta bere jauregia. Geroago, Fouquet, Luis Le Vau arkitektoaz eta Michel Villedo kontratistaz fidatu zen Vaux jauregiaren eraikitze prozesua burutzeko.

Jauregia Creileko harri zuriz eraiki zen. 1657an igeltsero eta arotz lanekin amaitu zuten. Teilatua 1658an amaitu zen eta jauregiaren barruko aldea eraikitzen hasi ziren.

1658ko urtarrilean, Charles Le Brun margolaria instalatu zen jauregian. 1660ko uztailaren 10ean, Luis XIV.ak eta Maria Teresak jauregian ostatu hartu zuten. 1661eko uztailaren 12an Fouquetek festa bat antolatu zuen.

Geroago, Fouquet atxilotua izan zen eta horren ondorioz, jauregia prezintatu egin behar izan zuten. Jauregiko altzairu gehienak saldu behar izan zituzten, eta beste parte handi bat Luis XIV.ak hartu zuen. Maincyk eta Le Vauk jarritako tapizak Gobelinsera eraman zituzten. Jauregian lan egin zuten artistak Versallesen lan egiteko kontratatu zituzten. 1673an, Fouqueten oinordekoek (kartzelan hil zen Fouquet) jauregia hartu zuten eta 1705ean “mariscal de Villars” propietatea izatera pasatu zen 60 urtetan. Bere seme-alabek beranduago saldu egin zuten.

Jauregia Praslin dukearen familiaren jabetza bihurtu zen. 1764tik 1875era inolako erreformarik egin gabe mantendu zuten. Frantziako Iraultzaren garaian, Praslingo dukesa jauregia salbatzeko gai izan zen eraikina Arteen Komunitatearen babesean jarriz.

1842an Luis Viscontik eta François Hippolyte Destailleurrek jauregia berreraikitzeari ekin zioten. 1875ean, Alfred Sommierrek jauregia erosi zuen eta Gabriel-Hippolyte Destailleurri berreraikitzea agindu egin zion. Alfred Sommierren heriotzaren ondoren, gaur egungo jabea Patrice de Vogüé kondea da, Alfred Sommierren biloba.

Frantziako jauregia eta lorategiak monumentu historiko izendatu zituzten 1939an eta 1965ean, 450 hektareako konjuntu osoa monumentu historiko gisa sailkatu zuten. Azkenik, 1968an, jauregia eta parkea publikoari zabaldu zitzaizkion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nao

[thumb|*[Victoria (itsasontzia)|Victoria* naoaren 1992an egindako erreplika, jatorrizkoa Ondarroan egin zuten.]]
**Nao** frankobordo handi bat, lauki-formako belak zituzten hiru masta eta brankan eta txopan gazteluak izateagatik nabarmentzen zen ontzia da. XV. mendean naoek eta karrakek Erdi Aroko kokak ordezkatu zituzten bezala, XVI. mendearen bigarren erdian galeoiak, urkak, pinazak eta filiboteak ere naoak eta karrakak ordezkatu zituzten.

Koken hiru ezaugarri heredatu zituzten: krosko biribila, korasta lema eta txopazko gaztelua, baina kokek ez bezala, masta bat edo bi gehiago eraman zituzten: trinketa – askotan, eroria, hau da, pixka bat aurrerantz okertuta –, nagusia eta mesana, brankako gaztelutik proiektatzen zen masprezaz gain. Karabelaren eta naoaren arteko aldea, karabelek, frankobordo baxuagoa zutela da, bela latindarak erabiltzen zituztela (triangeluarrak, gaztelar karabela batzuek bela karratuak izan zituzten arren) eta, txopazko gaztelua zuten arren, brankazko gaztelurik ez zutela. Naoetan eta karraketan, frankobordoa altuagoa zen, belak karratuak ziren eta gaztelu bat zuten, bai txopan bai brankan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Stepford Wives (2004ko filma)

***The Stepford Wives*** (euskaraz *Stepfordeko Emazteak*), 2004ko Frank Oz estatubatuarrak zuzendutako zientzia-fikzio eta beldurrezko komedia film bat da. Ira Levin idazlearen *1972ko izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago. Nicole Kidman, Matthew Broderick, Bette Midler, Christopher Walken, Faith Hill eta Glenn Close aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Joanna Eberhart (Nicole Kidman) eta Walter Kresby (Matthew Broderick) senar-emazteak bizitza perfektua nahi dute, asmo hori gauzatzeko Connecticut estatuko Stepford udalerrira bizitzera joan dira. Joannari herriko gainontzeko emazteak hain hotzanak izatearen zergatiak jakinmina sortzen dio, eta nahiko ezohikoa den Bobbie Markowitz (Bette Midler) bizilagunaren laguntzaz zergatiari buruz ikertzen hasiko dira.

## Aktoreak 
* Nicole Kidman: Joanna Eberhart
* Matthew Broderick: Walter Kresby
* Bette Midler: Bobbie Markowitz
* Christopher Walken: Mike Wellington
* Glenn Close: Claire Wellington
* Roger Bart: Roger Bannister
* Faith Hill: Sarah Sunderson
* Jon Lovitz: Dave Markowitz
* Matt Malloy: Herb Sunderson
* David Marshall Grant: Jerry Harmon
* Kate Shindle: Beth Peters
* Lorri Bagley: Charmaine Van Sant
* Robert Stanton: Ted Van Sant
* Mike White: Hank
* KaDee Strickland: Tara
* Larry King: Bere burua antzeztuz
* Meredith Vieira: *Balance of Power* saioko gonbidatua
* Billy Bush: *I Can Do Better* saioko gonbidatua
* Mary Beth Peil: Helen Devlin
* Dylan Hartigan: Joanna eta Walterren semea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Karraka (itsasontzia)

[thumb|Portugaldar karraka bat [Nagasakin, XVII. mendeko margolana.]]

**Karrakak**' bela biribileko itsasontzi handiak ziren, zeharbide luzeetan zama handiak garraiatzen espezializatuak. XII. mendetik XVI. mendera arte karrakak egon ziren. Bere garaiko Europako ontzirik handienak izan ziren.

Oso estimatuak ziren portugaldar, veneziar eta genoarrek, eta gutxiago gaztelar eta aragoiarrek. Kantauri itsasoko ontzioletan oso karraka gutxi eraiki zituzten, denboraleetan portaera txarra zutelako. Bertan naoak hobesten zituzten.

XV. mendean, karrakaren oinarrizko konfigurazioak, zingo nabarmeneko krosko bat, masta bat eta lauki-formako bela handi bat zituen. Denboraren poderioz, aurrerapen esanguratsuak gehitzen joan ziren; horietako nagusia korasta lema sartzea izan zen, alboko lemen ordezko gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Coulomben konstantea

**Coulomben konstantea** (k_e edo \kappa \,\! gisa adierazia) aldagai elektrikoak erlazionatzen dituen proportzionaltasun konstante bat da, hutsean 8.9875517873681764×109 N·m2/C2-ko balioa duena, baina sarritan 9x109 gisa baliatzen dena, gutxi gorabeherako kalkuluak egitean. Haren izena Charles-Augustin de Coulomb (1736–1806) fisikari frantziarrari zor dio. Nazioarteko Unitate Sisteman bere unitatea Nm²/C² da.

Horretaz gain, \varepsilon = \varepsilon_r \varepsilon_0 \,\! konstantea, non \varepsilon_r \,\! permitibitate erlatiboa den, \varepsilon_r \ge 1 \,\!, eta \varepsilon_0=8,85 \times 10^{-12} \,\! F/m hutsean ingurunearen permitibitatea da. Kargak inguratzen dituen ingurunea hutsa ez denean, konstante dielektrikoa eta materialaren permitibitatea aintzakotzat hartu behar dira.