open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Galipentzu Berria

**Galipentzu Berria** Zangozaldeko Galipentzu udalerriko etxalde bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Zangozerria eskualdean.

Herria 1960ko hamarkadan eraiki zuten, bizitzeko leku ez hain isolatu eta praktikoago baten bila zebiltzan Galipentzu Zaharreko biztanleak hartzeko.

Bertako biztanleak *galipentzutarrak* daude.

## Izena 
Herri honen izena sortu berria da, herria bera bezainbeste. Udalerriaren izena hartzen du, *Galipentzu*, eta horri *Berria* adjektiboa eransten dio, alde zaharretik bereizteko. Alde zaharrari, aldiz, *Galipentzu Zaharra* izena ematen zaio. Hala ere, gaztelaniaz baino ez da ofiziala: *Gallipienzo Nuevo*.

## Geografia 
Galipentzu Aragoi ibaiaren ibarrean dago, Berdungo Kanalaren eta Oibarko ibarraren artean. Zangozaldean zein Zangozerrian dago, nekazaritza-arro emankor batean, Peñako eta Uxueko mendilerroen artean.

### Inguru naturala eta kokapena 
Galipentzu Zangozako merindadearen hegoaldeko muturrean dago, Erribera iparraldean. Herrira NA-132 errepidearen bitartez ailegatzen da. Herria bi gunek osatzen dute, batetik herri zaharra, muinoaren gainean San Salbador elizaren inguruan eta bestetik herri berria, Aragon ibaiaren ondoan, eta herri zaharretik 2-3 kilometrora.

### Klima eta landaredia 
Galipentzuk klima mediterraneo-kontinental lehorra dauka, urteko batez besteko tenperatura 13-14 gradukoa eta prezipitazioak 500-700mm bitartekoak dira. Neguak hotzak eta euritsuak diren bitartean, udan hegoaldeko haizea jotzean, tenperatura maiz igotzen da 30 gradutik gora. Prezipitazioak ugariagoak izaten dira udaberri eta udazkenean.

Jatorrizko arte, haritz eta pinuen arrastoak geratzen diren arren, euren azalera asko gutxitu da nekazaritzaren eta gizakiaren eragina dela eta. Gaur egun, Alepo motako pinuak eta Austriatik ekarritako pinu lariziarrak nagusitzen dira herriaren inguruko baso bakanetan.

#### Estazio meteorologikoak 
Galipentzun ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Kaseda pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 439 metrora, Nafarroako Gobernuak 1974an jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
## Demografia 
 biztanle zituen Galipentzu Berrik.

## Kultura 
### Euskara 
Herri sortu berria izanik, Gabarderalen ezin da tradizio euskaldun edo erdardun bati buruz hitz egin. Hala ere, Koldo Zuazok, 2010ean, Galipentzu Berria ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Galipentzu
* Zangozerria
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Laura Kenny

**Laura Rebecca Kenny**, **Laura Rebecca Trott** bezela jaoita, (Harlow, Erresuma Batua, 1992ko apirilaren 24ean). Txirrindularitzan, pista-modalitateetan lehiatzen duen kirolari britainiarra da, eta talde modalitatean , omnium modalitatean eta ibilbideko modalitatetan aditua da. Historiako txirrindulari arrakastatsuenetako bat da: lau aldiz txapeldun olinpikoa, zazpi aldiz munduko txapelduna eta hamalau aldiz Europako txapelduna izan da.

Udako hiru Joko Olinpikotan parte hartu zuen, eta guztira sei domina lortu zituen. Urrezko bi Londresen 2012an (omnium eta taldekako jazarpenean probetan), urrezko bi Rio de Janeiron 2016ean (omniumean eta taldekako jazarpenean probetan) eta  azkenik bi Tokio 2020en, urrea (madisonen proban) eta zilarra (taldekako jazarpenean proban). [1]

Pistako Txirrindularitzako Munduko Txapelketan 15 domina irabazi zituen 2011 eta 2020 bitartean, eta 18 domina irabazi zituen Pistako Txirrindularitzako Europako Txapelketan 2010 eta 2020 bitartean.

Britainiar Inperioko (OBE) Ordenako ofizial izendatu zuten 2012an, bere kirol-arrakastengatik, eta Europako Batasuneko «Hall of Fame»-ko txirrindularitzako kidea ere bada.

## Biografia 
Zesarea-denbora baino hilabete bat lehenago jaio zen Harlowen Essex, 1992ko apirilean. Birika kolapsatu batekin jaio zen eta medikuek bizitza hilabete batzuk besterik ez zioten eman. Cheshunt-en hazi zen, Hertfordshiren, eta Turnford eskolara joan zen. Medikuek Laura kirola egitera gomendatu zieten Lauraren gurasoei, arnasketa erregulatzen lagungarria izango zelako. Hori dela eta, txirrindularitzan hasi zen lanean, eta British Cycling programen laguntzari esker egin zuen aurrera, Emmarekin batera bere ahizpa, txirrindulari profesional ohia.

2016eko Irailean Jason Kenny txirrindulariarekin ezkondu zen. Olinpiar txapelduna da Kenny, eta bere abizena hartu du Laurak, horregatik gaur egun Laura Rebecca Kenny izen abizenak ditu.

### Kirol-ibilbidea 
Trott munduko txapeldun hirukoitza eta Europako txapeldun hirukoitza da taldekako jazarpenean, 2014ko Munduko Txapelketan eta 2015eko Europako Txapelketan urrea irabazi ondoren. Omniumen, Europakoak bi aldiz irabazi zuen munduko txapelketa eta lau aldiz  irabazi zuen Europako titulua. Ibis Cycles taldearekin bat egin zuen 2012ko errepide-denboraldirako.

Londreseko 2012ko Joko Olinpikoetan, Trottek urrezko domina irabazi zuen taldekako jazarpen-proban (Dani King eta Joanna Rowsellekin taldea eginez), munduko errekor berria ezarriz. Omniumean ere urrea irabazi zuen, eta txapeldun bikoitza bihurtu zen bere lehen joko olinpikoetan.

Hurrengo joko olinpikoetan, Rio de Janeiro 2016, bere bi titulu olinpikoak defendatzea lortu zuen, eta taldekako jazarpenean (Katie Archibald, Elinor Barker eta Joanna Rowsell-Shandekin batera) eta omniumean txapeldun izan zen berriro.

## Nazioarteko dominak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   
* Fitxategia *sitiodeciclismo.net* -en .
* Fitxategia *britishcycling.org.uk helbidean*
El Sotillo trikuharria

**El Sotillo** Lezan dagoen trikuharri bat da, Arabako Errioxan, Guardia udalerriarekin mugan. Bere inguruko beste trikuharri batzuk bezala, Neolitoaren amaieran edo kalkolitikoan hasieran eraiki zen. Arabar Errioxako estazio megalitikoaren parte da. Bertan aurkitutako gorpuek hainbat emaitza eskaini dituzte, antzinako genetikaren esparruan.

## Deskribapena 
Korridore motako hilobi megalitikoa da. Hilobi-ganbera obalatua da (3,30 m x 2,90 m), eta bederatzi lauza ditu, horietako bat 2,29 metroko garaierarekin. Korridorea (0,60 m zabal, 1,30 m garai) bost lauzak mugatzen dute. Monumentuaren inguruan lurrez eta harri txikiz egindako tumulua ikusten da, 18 bat metroko diametroa duena. Bertara iristeko pistak tumuluaren beraren zati bat mozten du. El Sotillon lurperatutako lehen hezurrak orain dela 5110-4940 urtekoak direla kalkulatu da. Guztietan goiko baraila lortu zen. Beste azterketa genetiko baten arabera, bi kide H3 mtDNA haplotaldekoak dira eta hirugarrena X2b haplotaldekoa. H3 haplotaldea oso ohikoa da euskaldunen artean; X2 haplotaldea, bestalde, Ekialde Hurbilean sortu zen eta hortik hedatu zen leku askotara. Y kromosoma aztertuta lehenengoa I haplotaldekoa izango litzateke eta gainontzeko biak I2a2a haplotaldekoak, batez ere Eskandinavian eta Kroazian oso ohikoa den haplotaldea, eta gravettiar kulturaren hedapenarekin lotu dena.

Hildako baten ikerketa genetikoaren ondorioz ikusi da arkakusoetara guztiz moldatutako *Yersinia pestis*en ondorioz hil zela, hau da, izurri bubonikoarekin.

## Monumentu kalifikatua 
2011ko uztailaren 26ko, 183/2011 dekretuan, Arabako Lurralde Historikoko behe-lurretako trikuharriak monumentu-multzo kategoriako kultura-ondasun gisa sailkatu ziren. Kalifikazioa "Monumentu multzoa" du eta Babes maila, "kalifikatua".

Arabako Lurralde Historikoko behe-lurretako trikuharrien monumentu-multzoa hemen daude: Arabako Lautadan, Arabako Errioxan gehienbat, Lantaronen eta Kuartangon. Egitura, kronologia eta material aldetik Iberiar Penintsulako mesetako antzeko beste batzuekin izan dezake loturarik. Monumentu-multzoan sartzen diren trikuharriak hauek dira: Sorginaren Txabola eta El Encinal (Elvillar); Lazaya, San Martin, Alto de la Huesera eta Los Llanos (Guardia); El Sotillo (Leza/Guardia); La Mina eta La Lastra (Lantaron); Sorginetxe (Agurain); Aizkomendi (Donemiliaga); San Sebastian Hegoa, San Sebastian Iparra, Gurpide Hegoa eta Gurpide Iparra (Kuartango) eta El Montecillo (Villabuena Araba).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cécile Chaminade

**Cécile Louise Stéphanie Chaminade** (Paris, 1857ko abuztuaren 8a - Monte-Carlo, 1944ko apirilaren 13a) frantziar musikagile eta piano-jotzailea izan zen.

Amak pianoa jotzen irakatsi zion, eta irakasle pribatuen lezioak jaso zituen eta Parisko Kontserbatorioko irakasleen ikasgai pribatuak jaso zituen.

Laster hasi zen konposatzen, pianorako lanak eta abestiak bereziki, eta hemezortzi urterekin jo zuen bere lehen piano kontzertua. Frantzian zehar hainbat bira egin zituen eta 1892an Ingalaterran debutatu zuen, non oso ezaguna izan zen.  1907an Estatu Batuetara bidaiatu zuen, non bere konposizioak ere oso ezagunak izan ziren.

1913an Ohorezko Legioko zaldun izendatu zuten.

Bere konposizio estiloak eskola erromantikoaren eta tradizio frantsesaren ezaugarriak izan zituen eta Camille Saint-Saëns eta Charles Gounod bezalako konpositore nazionalistenekin lotzen da.

## Lan hautatuak 
### Opera 
* Op. 19 *La Sévillane*, opera komikoa (1882)

### Orkestra-lanak 
* Op. 20 Suite d'Orchestre (1881)
* Op. 26 Symphonie Dramatique *Les Amazones" (1884)*
* Op. 35 Six Études de Concert (Enoch) (1886)
* Op. 37 *Callirhoë*, ballet symphonique (1888)
* Op. 40 Konzertstück in C-sharp minor for piano and orchestra (1888)
* Op. 107 Txirula eta orkestrarako kontzertinoa D maiorrean
 (1902)

### Piano 
* Op. 54 Lolita. Caprice espagnol (Enoch) 1890
* Op. 89 Thème varié (1898)
* Op. 120 Variations sur un thème original (1906)
* Op. 117 Duo Symphonique for 2 pianos (1905)
* Op. 34 Piano Trio No. 2 in A minor (1886)
* Op. 21 Piano Sonata in C minor (1893)
* Op. 11 Piano Trio No. 1 in G minor (1880)

### Piano-duetoak 
* Op. 55  Six Pièces Romantiques, Op. 55 (1890)

### Bi Piano Lau Esku 
* Op. 19 La Sevillane 
* Op. 36 Deux Pièces for 2 Pianos, 
* Op. 59 Andante et Scherzettino
* Op. 73 Valse Carnavalesque(1894)
* Op.117 Duo Symphonique 
* WU 19 Marche Hongroise (1880)

### Abestian 
* "Chanson slave" (1890)
* "Les rêves" (1891)
* "Te souviens-tu?" (1878)
* "Auprès de ma mie" (1888)
* "Voisinage" (1888)
* "Nice la belle" (1889)
* "Rosemonde" (1878)
* "L'anneau d'argent" (1891)
* "Plaintes d'amour" (1891)
* "Viens, mon bien-aimé" (1892)
* "L'Amour captif" (1893)
* "Ma première lettre" (1893)
* "Malgré nous" (1893)
* "Si j'étais jardinier" (1893)
* "L'Été" (1894)
* "Mignonne" (1894)
* "Sombrero" (1894)
* "Villanelle" (1894)
* "Espoir" (1895)
* "Ronde d'amour" (1895)
* "Chanson triste" (1898)
* "Mots d'amour" (1898)
* "Alléluia" (1901)
* "Écrin" (1902)
* "Bonne humeur!" (1903)
* "Menuet" (1904)
* "La lune paresseuse" (1905)
* "Je voudrais" (1912)
* "Attente (Au pays de provence)" (1914)

## Kanpo estekak
Ernest Bevin

**Ernest Bevin** (Winsford, Somerset, 1881eko martxoaren 9a - Londres, 1951ko apirilaren 14a) britainiar politikari eta buruzagi sindikalista izan zen.

Transport and General Workers' Union sindikatuaren sortzaileetako bat eta idazkari nagusia izan zen 1922tik 1940ra. Alderdi Laboristako kide izan zen eta Lan eta Zerbitzu Nazionaleko ministro izan zen Bigarren Mundu Gerran osatutako koalizio gobernuan. Armadarako eta industria-ekoizpenerako lan-indarren hornidura maximizatzea lortu zuen, gutxieneko grebekin.

Gerraostean Kanpo Arazoetako ministroa izan zen 1945etik 1951ra. Komunismoaren aurka agertu zen, AEBetako finantza-laguntza lortu zuen eta NATOren sorreran parte hartu zuen. Propaganda-bulego baten arduraduna ere izan zen, desinformazioan, antikomunismoan eta kolonialaren aldeko propagandan espezializatua.

Bere agintaldian, Indiaren eta Pakistanen independentzia, Palestinako Agintaldiaren amaiera eta Israelen independentzia ere gertatu ziren.

## Kanpo estekak
En el monte Gorbea

thumb|250px|Gorbeiako gurutzea 1957an.
**"En el monte Gorbea"**, euskaraz "Gorbeia mendian", euskal gaztelaniazko abesti herrikoia da. Los Chimberos eta Los Xey moduko taldeek dezente zabaldu zuten. Berez, erlijio abestia da; frankismo garaian horrelako kantek zabaltzeko aukera gehiago zuten. Jatorrizko abestiak "Luciano y Clara" izenburua zuen eta egilea Ruperto Urkixo Maruri izan zen.

## Hitzak 
Jatorrizko hitzak hauek ziren:

En el monte Gorbea 
en lo más alto,
hay una cruz de amor.
Haciendo guardia en ella 
la bella Arratia dónde eres tú.

Leloa:
Maritxu ven, escúchame.
Óyeme esta canción de amor,
que puede ser amanecer.
Al toque de oración…
Maritxu sube al monte y verás,
a la cruz del Gorbea brillar,
y cuando estés arriba dirás:
GORA!!!! aurrera mutilak.

Tralalalá,
tralalalá,
tralalalalalalalalá.
Tralalalá,
tralalalá,
tralalalalaláaaa.

Al son de los senserros 
del errebaño alegre suelo cantar,
y así pensando en ella 
toda la vida quisiera estar.
Leloa…

Hau da egungo aldaera zabalduena:

En el monte Gorbea, en lo más alto 
hay una cruz de amor,
y haciendo guardia en ella 
la hermosa tierra, donde eres tú.

Mari, sube, escúchame,
óyeme ésta canción de amor;
que suele ser, amanecer,
al toque de oración, de oración.

Maritxu sube al alto y verás,
a la cruz de Gorbea brillar,
y cuando estés arriba dirás:
Gorbea, mu-ti-la.

Tran larará, tran laralá 
tran larará, lará, lará (bis)

Hirugarren estrofaren bariante politiko batek horrela dio:

Maritxu sube al alto y verás,
la bandera de Euskadi ondear,
y cuando estés arriba dirás:
Gora Euskadi Askatuta!

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* [Los Chimberos(https://eu.wikipedia.org/wiki/Los_Chimberos) taldearen bertsioa.]
* [Manuel Iradier abesbatza(https://eu.wikipedia.org/wiki/Manuel_Iradier_abesbatza)ren bertsioa.]
Gulnaz Khatuntseva

**Gulnaz Khatuntseva,**  errusieraz **Гульназ Хатунцева** (sortzez **Gulnaz Badykova**, Chekmagush, Errusia,1994ko apirilaren 21a) txirrindularitzan pista modalitatean lehiatzen den kirolari errusiarra da, taldekako proban eta puntuagarrietan espezialista.

## Nazioarteko domina taula 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Rudi Völler

**Rudolf "Rudi" Völler** (Hanau, 1960ko apirilaren 13a) alemaniar futbolari ohia eta entrenatzailea da.

1977tik 1996ra Kickers Offenbach, TSV 1860 Munich, Werder Bremen, AS Roma, Olympique Marseilla eta Bayer Leverkusen taldeetan jokatu zuen aurrelari gisa.

90 partida jokatu zituen Alemaniako futbol selekzio nazionalarekin eta munduko txapeldun izan zen 1990ean eta txapeldunorde 1986an. 1992ko Europako Futbol Txapelketan ere txapeldunorde izan zen

2000tik 2004ra Alemaniako hautatzailea izan zen eta 2002ko munduko txapelketan azpitxapelduna izan zen.
Maria Novolodskaia

**Maria Novolodskaia,** errusieraz, **Мария Новолодская** (Veliki Nóvgorod, Errusia, 1999ko uztailaren 28a) txirrindularitzan, pista eta ibilbide modalitateetan lehiatzen den errusiar atleta da.

2020ko Tokioko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen ROC ordezkatzen; brontzezko domina irabazi zuen Madison ekitaldian (Gulnaz Khatuntsevarekin batera).

Errepidean, zilarrezko domina lortu zuen 2019ko Europako Errepideko Txirrindularitza Txapelketan, 23 urtez azpiko erlojupekoan.

## Nazioarteko domina taula 
### Pista txirrindularitza
### Errepide txirrindularitza
## Palmaresa 
**2018**
* 3. Errusiako Erlojupeko Txapelketan 15px

**2019**
* 2. 23. urtez azpiko Europako Erlojupeko Txapelketan 15px

**2020**
* 2. Errusiako Erlojupeko Txapelketan 15px
* Erciyes mendiko Sari Nagusia
* Munduko Altuera Handiko Sari Nagusirik onena

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   
* Fitxategia . *sitedeciclismo.net*-etik.
Jennifer Valente

**Jennifer Valente** (San Diego, AEB, 1994ko abenduaren 24a) txirrindularitzan pistan, jazarpenetan eta ibilbideetan lehiatzen den atleta estatubatuarra da.

## Nazioarteko domina taula 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Yumi Kajihara

**Yumi Kajihara, japonieraz** japonieraz**梶原悠未**, **Kajihara Yumi** (Saitama, Japonia, 1997ko apirilaren 10a) pista eta ibilbide modalitateetan txirrindularitzan lehiatzen den kirolari japoniarra da.

2020ko Tokioko Olinpiar Jokoetan, parte hartu zuen zilarrezko domina lortuz omnium ekitaldian.

## Nazioarteko domina taula 
## Palmaresa 
**2018**
* Panorama Guizhou Nazioarteko Emakumeen lasterketan, 3 etapa

**2019**
* 60. Urteurrena Thai Txirrindularitza Elkarteko lasterketa, gehi etapa bat

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Paxillus filamentosus

***Paxillus filamentosus*** *Paxillaceae* familiako onddo espezie bat da. Haltzak hazten diren ibaien eta erreken ertzetako espeziea da. *Paxillus involutus* perretxikoarekin gertatu zen bezala, oraindik ere zenbait gidatan jangarri gisa agertzen da, baina haren toxina hemolitiko eta termolabilak ditu. Hilgarria izan daiteke.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 8 cm arteko diametrokoa. Lehenik ganbila, gero laua eta azkenik hondoratua edo inbutu itxurakoa. Ertza oso kiribildua gaztetan, helduak makur edo zuzen, mehea, nahiko erregularra, batzuetan nahiko ildaskatua. Azala bereizgarria, nahiko lodia, es oso irmoa, hezetasunean likatsu samarra, distiratsua eguraldi lehorrean. Arre-oliba kolorekoa orban ilunagoekin. Hasieran leuna eta ondoren urratua edo ezkataz estalia.

**Orriak:** Oso estu, desberdinak, urkilatuak, elkartuak, meheak, okertuak, dekurrenteak, kapelatik bereizten errazak, kolore horixkakoak eta ondoren hori-ardo kolorekoak, marroi-arreez zikinduak kaltetutako eremuetan.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Orrien antzeko kolorekoa, eszentriko samarra, batzuetan kurbatua, oinarrian meheagoa.

**Haragia:** Sufre-hori kolore bizikoa, airearekin kontaktuan arre kolorea hartuaz joaten da. Zapore gazi-antzekoa eta usain ahulekoa.

**Etimologia:**

## Toxikotasuna 
Gordinik janez gero hilgarria izan daiteke, *Paxillus involutus* bezala.

### Nahasketa arriskua 
*Paxillus involutus* perretxikoarekin, oso antzekoa da, baina hau handiagoa da eta ez da haltzetan bakarrik ateratzen.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean agertzen da haltzen azpian, batez ere ibaiertzetan badaude.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Guyana Frantsesa, Groenlandia, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adorazio

thumb|Errege magoak Jesus haurra adoratzen erakusten dituen margolana.
Erlijioaren esparruan, **adorazioa** jainko bat gurtzean datza. Normalean naturaz gaindiko izakiei otoi egitea edo debozioa erakustea bezalako ekintzak barne hartzen ditu, jainko edo jainkosei, esate baterako. Erlijioan sinesten duten pertsonak inspiratzen dituen egintza hau gorputzaren bidez egindako keinuez ere erakusten da, adibidez, makurtzea, umiltzea edo men egitea. 

Zientzia sozialen arabera, adorazio erlijiosoa ez zaie naturaz gaindiko izateei edo izpirituei bakarrik zuzentzen, arbasoei, naturako elementuei edo kosmoseko elementuei ere zuzendu dakieke. Horren adibide bat andetar *wanka*-k dira: herri edo komunitate bateko sortzaileak irudikatzen dituzten harrizko monolito luze bertikalak adoratzea.

## Etimologia eta esanahia 
Adorazio terminoak bere jatorria latinezko *adorare* hitzean dauka. Noranzkoa erakusten duen *ad-* aurrizkia eta *orare* aditzaz osatzen da, "otoi egin" esan nahi duena.

Euskaltzaindiaren arabera, gurtzaren sinonimoa da eta XVI. mendearen bigarren erditik aurrera dokumentatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kirsten Wild

**Kirsten Carlijn Wild** (Almelo, Herbehereak, 1982ko urriaren 15a) pista eta errepideko txirrindularitzan aritzen den atleta herbeheretarra da.

Errepidean, Italiako Giroko hiru etapa irabazi zituen (bi 2009an eta bat 2013an), eta bi domina lortu zituen Errepideko Txirrindularitzako Munduko Txapelketan, zilarra 2016an eta brontzea 2012an.

## Nazioarteko domina taula 
### Ciclismo en pista
### Errepideko txirrindularitza
## Palmaresa 
### Errepidea 
### Pista 
## Bira Handietako eta Munduko Txapelketako emaitzak 
Bere kirol ibilbidean, honako postu hauek lortu ditu Emakumezkoen Itzuli Handietan eta Errepideko Munduko Txapelketan :

―: ez zuen parte hartu Ut.: Utzi egin zuen X: ez zen ospatu

## Taldeak 
* @ Txirrindularitza Taldea (2004-2005)
** *@Home Cycling Team* (2004)
** *@Work Cycling Team* (2005)
* AA Drink Cycling Taldea (2006-2008)
* Cervélo Test Team (2009-2010)
* AA Drink-Leontien.nl Txirrindularitza Taldea (2011-2012)
* SHIMANO (2013-2014)
** *Argos-Shimano taldea* (2013)
** *Giant-Shimano taldea* (2014)
* Hitec Products-UCK (2015-2016)
* Cylance Pro Cycling (2017)
* Wiggle High5 (2018)
* W.N.T. (2019-2020)
** *WNT-Rotor Pro Cycling* (2019)
** *Ceratizit-WNT Pro Cycling* (2020)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala  .
* Fitxategia *sitiodeciclismo.net* -en .
* Fitxategia *cqranking.com helbidean*  .
* .
Luis Filipe II.a Orleanskoa

**Luis Filipe II.a Orleansko dukea** (Louis Philippe Joseph; Saint-Cloud, 1747ko apirilaren 13a - Paris, 1793ko azaroaren 6a) Frantziako printzea izan zen.

Luis Filipe I.a Orleanskoa eta Luisa Henriketa Borboikoaren semea izan zen. Frantziako Iraultza aktiboki babestu zuen eta monarkia absolutuaren alde egon zen monarkia konstituzionalaren alde. 1792an izena aldatu eta "Philippe Égalité" izena jarri zioten. Bere lehengusu Luis XVI.aren heriotzaren alde bozkatu zuen, baina bera gillotinatua izan zen 1793an. Seme Luis Filipe frantsesen errege bihurtu zen 1830eko Uztaileko Iraultzaren ondoren.

## Kanpo estekak
Péter Esterházy

**Péter Esterházy** (Budapest, 1950eko apirilaren 14a - *ibidem*, 2016ko uztailaren 14a) hungariar idazlea izan zen.

Esterházy familia aristokratikoko kidea zen. Matematika ikasi zuen eta 1970eko hamarkadan hasi zen idazten.

XX. mendeko Hungariako literaturaren funtsezko idazletzat hartzen da. Bere lanetan erregimen komunista batean eta komunismo osteko Hungarian bizitzearen esperientzia kontatzen du. 2000. urteko eleberrian Harmonia Caelestisek bere familiaren gorakadaren historia deskribatzen du, Austrohungariar Inperioan zehar eta bere espoliazioa erregimen komunistan zehar.

Oso kritikoa izan zen Viktor Orbanen joera autoritarioekin.

## Lanak 
* *Fancsikó és Pinta*, ipuinak, 1976 
* *Pápai vizeken ne kalózkodj*, ipuinak, 1977
* *Termelési-regény. Kisssregény*, eleberri labur, 1979
* *Literatura: sarrera*:
** *Függő*, 1981
** *Ki szavatol a lady biztonságáért?*, 1982
** *Kis Magyar Pornográfia*, 1984
** *A szív segédigéi*, 1985
** *Bevezetés a szépirodalomba*, 1986
* *Daisy*, opera, 1984
* *Fuharosok*, 1983
* *Tizenhét hattyúk*, 1987
* *A kitömött hattyú*, saiakerak, 1988 
* *Biztos kaland*, 1989
* *Hrabal könyve*, 1990
* *Az elefántcsonttoronyból*, 1991 
* *A halacska csodálatos élete*,, 1991
* *Hahn-Hahn grófnő pillantása*, 1992
* *Élet és irodalom*, 1993
* *Amit a csokornyakkendő-ről tudni kell...*, 1993
* *A vajszínű árnyalat*, 1993
* *Egy kékharisnya följegyzéseiből*, 1994
* *Búcsúszimfónia – A gabonakereskedő*, 1994 
* *Egy nő*, 1995
* *Egy kék haris*, 1996
* Irene Dische, Hans Magnus Enzensberger, Michael Sowa: *Esterházy: Egy házi nyúl csodálatos élete*, 1996
* *Harmonia caelestis*, 2000
* *Javított kiadás*, 2002
* *A szabadság nehéz mámora* 2003
* *Semmi művészet*, 2008
* *Esti*, 2010
* *Egyszerű történet vessző száz oldal - a kardozós változat*, 2013
* *Egyszerű történet vessző száz oldal - a Márk változat*, 2014
* *A Bűnös*, 2015
* *Hasnyálmirigynapló*, 2016

## Kanpo estekak
Josefina Markina

**Josefina Markina Ugarte** (Mallabia, Bizkaia, 1889ko martxoaren 17a – Bilbo, Bizkaia 1972ko azaroaren 8a) emakume ongilea izan zen, Mallabia zein Berrizen umeentzako eskolak  egiteko lur orubeak eskaini zituena. Esker onez Learreta-Markina izena jarri zitzaien bi eskolei, Josefina beraren eta Nicolas senarraren abizen konbinaketarekin.

## Bizitza 
Mallabiko Ametzaga Jauregian jaio zen, oinordetzan Markinatarrok jasotako XVIII. mendeko eraikin barrokoan. Aita, Jose Maria Markina Ardanza mallabitarra, Estefana Ugarte Asua abadiñarrarekin egon zen ezkonduta lehenengo eta Jorge izan zen haien seme bakarra. Emaztea hil ostean, haren ahizpaordearekin ezkondu zen, Juana Josefa Ugarte Oruemazaga berriztarrarekin.  

Josefina bikotearen bigarren alaba izan zen, Benitaren hurrengo. Jasokunde parrokian bataiatu zuten jaio ondorengo biharamunean, Maria Josefa izenarekin, aurrerantzean Josefina izenez ezagutu zuten arren. 

Bederatzi hilabeteko zela, Gabon Zahar bezperan aita hil zuten, berriro alkate izendatu bezperatxoan. Heriotza-agiriak jasotzen duen bezala, goizaldean zendu zen Jose Maria Mallabiko euren etxean “heriotza bortitzez eta su-izkiluz eragindako lesioen ondorioz”. Egilea zein izan zen sekula argitzerik lortu ez zen arren, Mallabiko elizbidean harrizko gurutze batek gogora ekartzen du tirokatua izan eta zerraldo jausi zen lekua.

Josefina 1928ko ekainaren 9an, Mallabiko parrokian Nicolas Learreta Acillonarekin ezkondu zen, Arrietan jaio eta Busturian bizi zen itsasgizona. Merkataritza-ontzien kapitaina izateko ikasketak burututa zituela, Huelva eta Sevillako portuetan Itsas-Praktiko lanetan jardun zuen, bere lana porturatu nahi zuten itsasontziez kargotu eta kaian behar bezala eta lekurik egokienean ertzeratzeaz arduratzea zelarik. Bikotea luzaroko urteetan bizi izan zen bertan eta, hangoak amaituta Bilbora itzuli ziren, udaldiak Berriz eta Busturiako etxeetako egonaldiekin tartekatuz. 

Herritarren akorduz, hegoaldeko beroetan ohituta-edo, Josefinak sandaliak erabiltzeko ohitura zuen: oinak biluzik eta behatzak bistan izatea ezohikoa zen jaioterri inguruko paraje hotzetan, are gehiago abarkak eta abarketak jaun eta jabe ziren sasoian.
thumb|269x269px|Mallabiko Learreta-Markina ikastetxea.

1970 urteko otsailean, Josefina eta Nicolasek emaztearen ondasun tronkalak ziren 4573,61 m²-ko lursaila dohaintzan eskaini zioten Mallabiko udalari, hezkuntza eta kirol erabilpena edukitzeko baldintza bakarrarekin. Berdina egin zuten Berrizko udalarekin. Haiei esker hurrengo urteetan bi udalerrietako eskola-eraikinak eta hauen inguruko kirol-eremuak altxatu ziren.
* Berrizen Learreta-Markina kalea<ref name=":2" /
* Mallabian Learreta-Markina izena du herriko eskolak
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rosa Barasoain

**Rosa Barasoain Asurmendi** (Tafalla, Nafarroa Garaia, 1956ko abuztuaren 19a) Nafarroako editorea eta idazlea da. 

## Ibilbidea 
Informazio Zientzietan lizentziaduna da, eta nekazaritza ekologikoan espezializatutako *La Fertilidad de la Tierra* argitaletxearen zuzendarikidea da. Prentsari buruzkoak, artista plastikoekin egindako katalogoak, ipuinak eta poesia liburuak argitaratu ditu.

Oso gaztetatik kolaboratu zuen tokiko gaiei buruzko argitalpenetan (*Tafallako Musika Banda*). *Altafaylla Kultur Taldea*, 1985; *Dantzariak*. *Altataylla Kultur Taldea*, 1994; *Tafalla, siete paisajes*, ANAN, 1999).

Lehen kazetaritza-praktikak 17 urterekin egin zituen *Merindad* astekarian eta, Kazetaritza ikasten ari zela, *Euskal Herriko Punto y Hora* historikoan, Mirentxu Purroyk zuzenduta; korrespontsal gisa lan egin zuen *Deia* egunkarian eta *Espainiako Irrati Nazionalean*.

80ko hamarkadan, poeta talde batekin batera, *Sombra de Poetas/Luz y Sombras* aldizkari nafarra kaleratu zuen. *María del Villar Berruezo* Fundazioaren eta izen bereko Literatura Lehiaketaren sortzaileetako bat izan zen, eta Río *Arga*, *Andalan*, *Integral*... ere parte hartu zuen. *Biolur* aldizkariaren editorea izan zen, Bio Lur Navarra elkartearena (1992-1994), ondoren Saviarena (1994-1999), eta 2000ko ekainaz geroztik, *La Fertilidad de la Tierra* aldizkariaren sortzaileetarikoa. Aldizkari honek 2005ean Nekazaritza Ministeritzaren Hedapenaren Saria jaso zuen.

Margolari eta eskultoreen katalogoetan parte hartu du, batez ere Teresa Izu eta Zacarías Pellicer-enetan.

Saritutako olerkiak eta kontakizunak hainbat antologiatan agertzen dira (*Bilaketa de Poesía*, Aoiz, 1991; *Bilaketa de Narrativa*, Aoiz, 1996; *Voces del Chamamé.* *Narrativa,* Oviedo, 1997; *Voces del Chamamé.* *Poesía*, Oviedo, 1998).

## Lanak 
* *Poemas a tu belleza*. Asoc. Cultural Sombra de Poetas. Tafalla, 1991.
* *La voz de la Merindad 1929-1937*. Cuadernos de Cultura Tafallesa, 6 zenbakia.Cultura Garcés de los Fayos, 1993, Patronatoa
* *La Niña de agua y su amigo el Mar*. Hiru edizio elebidun: Alemana-Gaztelania; Frantsesa-Gaztelania; Euskera-Gaztelania. María del Villar, 1998, Fundazioa.
* *Para volver a nacer*. Tierra de Sueños, 2009.
* *Santos Boneta, Poeta autor de la letra de la Subida a la Salve*. Artaza, 2014.
* *El viaje de Peru*. (La Fertilidad de la Tierra Ediciones, 2015ko iraila). Lau hizkuntzatan editatua (gaztelania, galegoa, katalana, euskara).

## Sariak eta aintzatespenak 
* “Corazón Bio” saria, 2016, prentsa idatziaren modalitatean, Bio Kulturako 23. Azokan.
* 2016ko Biokultura Saria, prentsa idatzian: “La Fertilidad  de la Tierra” aldizkaria.
* Nafarroako Berdintasunerako Institutuak 2009an argitaratutako Nafarroako egutegian agertzen diren hamabi idazleetako bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Nafarroako liburutegi publikoetan.
* XXI. mendeko poeten antologia.
Sorgin berdexka

**Sorgin berdexka** (*Stropharia aeruginosa*) *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da. Erraz identifikatzeko modukoa, kolore berde-urdinxka duen kapela du eta ertzean mataza zuri tipikoak ditu eta mintzezko eraztuna. Sukaldaritzan interesik gabea.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 8 cm arteko diametrokoa, ganbila, laua. Hasieran ezkata lits dunekin, gero ezkata gabe; kolore berde-gris ederrekoa, ertz urdin-berdexkarekin, zahartzean zurbildu eta horitu egiten da, azala geruza lodi eta muzilagodun batez estalita dago, oso ondo ikusten da eguraldi euritsuarekin. Azalak ertza gainditu egiten dio eta errezel orokorraren mataza itxurako hondar zuriak ditu.

**Orriak:** Lodiak, itsatsiak, zurixkak, gero marroi-purpura kolorekoak ertz zurixkarekin.

**Hanka:** Zilindrikoa, hutsa, likatsua, sarritan behealdea okertuta; kolore urdin berdexka zurbilekoa, esporek purpura kolorez tindatutako eraztun batekin. Ilegabea eraztunaren gainetik eta behetik ezkata zarpailduekin.

**Haragia:** Ez oso lodia, kolore zurixka du eta errefau usain arina.

**Etimologia:** *Stropharia* terminoa. Neskatoak bularra estutzeko erabiltzen zuten “estrofio” hitzetik dator, ondo hauen eraztunagatik edo eraztunaren arrastoengatik. *Aeruginosa* epitetoa berriz latinetik dator eta gardinga esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Sukaldaritzako interesik gabeko espeziea.

### Nahasketa arriskua 
*Stropharia albocyanea* perretxikoarekin, hau txikia eta hauskorra da, antz handia du eta autore batzuek espezie bera dela uste dute, baina meheagoa eta lirainagoa da. Beste bat oso antzekoa *Stropharia cyanea* da, kapela urdinxkagatik, eraztun errudimentuzko eta orrien ertz zurbilagoagatik bereizten da.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Batez ere basoetan, bideetatik gertu eta horien soilguneetan. Ez da hain ohikoa belardi eta larreetan.

### Banaketa eremua 
Ipar Amerika, Europa, Ipar Afrika, Hego Amerika, Asiako iparraldea, Zeelanda Berria.

## Galeria 

Fitxategi:Stropharia aeruginosa 2.jpg
Fitxategi:Stropharia aeruginosa 4.jpg
Fitxategi:Stropharia aeruginosa 5.jpg
Fitxategi:Stropharia aeruginosa 6.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alfred Maseng

**Alfred Maseng** (XX. mendea &ndash; Luganville, 2004ko azaroaren 18a) vanuatuar politikaria izan zen. Vanuatuko lehendakaria izan zen bi aldi laburretan.

Alderdi Moderatuen Batasun frankofonoko kide izan zen. 1991ko abendutik 1995eko azarora arte Legebiltzarreko presidente izan zen. Horregatik, 1994ko urtarrilaren 30etik martxoaren 2ra arte Vanuatuko jarduneko presidente izan zen, Fred Timakataren agintaldia amaitu zenetik Jean-Marie Léyé hautatu zuten arte.

2004ko apirilaren 12an legebiltzarrak lehendakari hautatu zuen. Hala ere, Auzitegi Gorenak kargutik kendu zuen maiatzaren 11n, aurretik ustelkeriagatik kondenatua izan baitzen.

Hilabete batzuk geroago hil zen, Vanuatu iparraldean.

## Kanpo estekak
William Tolbert

**William Robert Tolbert Jr.** (Bensonville, 1913ko maiatzaren 13a - Monrovia, 1980ko apirilaren 12a) liberiar politikaria izan zen. Liberiako 20. presidentea izan zen 1971ko 1980ra.

Benetako Whig Alderdiko kidea izan zen, herrialdean baimendutako bakarra. 1943an Ordezkarien Ganberan sartu eta bertan jarraitu zuen 1953 arte, William Tubman presidenteak presidenteorde izateko aukeratu zuenean.

1971ko uztailaren 23an presidente bihurtu zen Tubman hil ondoren. Erreforma liberal batzuk hasi eta 1975ean berrautatu zuten. Hala ere, ezin izan zuen konpondu klase agintari amerikar-liberiarraren eta etnia indigena maioritarioen arteko desberdintasun ekonomikoa.

Kanpo-politikan, harremanak ezarri zituen herrialde komunistekin, eta Israelekin hautsi zituen. Ameriketako Estatu Batuei ere babesa eman zien Vietnamgo Gerran.

1980ko apirilaren 12an Samuel Doe sarjentuak zuzendutako estatu-kolpe militar batean hil zuten.

## Kanpo estekak
Korpuskularismo

**Korpuskularismoa** teoria fisiko bat da, materia guztia **korpuskuluz** (partikula txikiak edo materiaren oso zati txikiak) osatuta dagoela dioena.  Teoriak XVII. mendean hartu zuen garrantzia, eta korpuskularzale nagusien artean Thomas Hobbes,  René Descartes,  Pierre Gassendi,  Robert Boyle,  eta John Locke ditugu.  Newtonek bere argiaren teoria korpuskularraren teoriaren garapenean erabili zuen,  bitartean Boylek bere filosofia mekaniko korpuskularra garatzeko erabili zuelarik, Iraultza Kimikoaren oinarriak ezarri zituena. 

## Korpuskularismo alkimikoa 
William R. Newman-ek Aristotelesen laugarren liburuaren jatorrietara bueltatzen da, *Meteorologia* .  Aristotelesen harespen "lehorrak" eta "hezeak" Jābir ibn Hayyān (721-815) VIII.mendeko alkimista islamikoaren 'sufre' eta ' merkurioan' bihurtu ziren. Pseudo-Geber- en *Summa perfectionis*  -ak teoria alkimiko bat dauka, non sufre eta merkuriozko korpuskulu bateratuak purutasun, tamaina eta proportzio erlatiboetan desberdintzen diren. Hauek prozesu askoz korapilatsuago baten oinarria osatzen dute. 

## Teoria zientifiko modernoaren garapenari garrantzia 
Korpuskularismoak proposatzen zituen hainbat printzipio kimika modernoaren printzipio bihurtu ziren.

* Konposatuek osatzen dituzten elementuen propietateetatik desberdinak diren bigarren mailako propietateak izan ditzaketelaren ideia kimika molekularraren oinarria bihurtu zen.
* Elementu berdinak modu aurresangarrian proportzio ezberdinetan konbinatu daitezkeelaren ideia, metodo desberdinak erabiliz, guztiz desberdinak diren porpietateak dituzten konposatuak sortzeko estekiometria, kristalografia eta sintesi kimikoaren azterketa finkatuen oinarria bihurtu zen.
* Prozesu kimikoen objektu baten konposizioa eraldatzeko gaitasuna, bere forma nabarmenki aldatu gabe, mineralizazioaren bitarteko fosilen teoriaren oinarria da; prozesu metalurgiko, biologiko eta geologikoen ulermenarekin batera.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* teoria atomikoa
* Atomismoa
* elementu klasikoak
* kimikaren historia

## Kanpo estekak
Franziska Brauße

**Franziska Brauße** (Metzingen, Alemania, 1998ko azaroaren 20a) atleta alemaniarra da, pista eta errepideko txirrindularitzan parte hartzen duena.

## Nazioarteko domina taula 
## Taldeak 
* WNT (2019-07-)
** *WNT-Rotor Pro Cycling* (07.2019-12.2019)
** *Ceratizit-WNT Pro Cycling* (2020)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Jane Greer

**Jane Greer** (Washington, 1924ko irailaren 9a - Los Angeles, 2001eko abuztuaren 24a), **Bettejane Greer** sortua, estatubatuar antzezlea izan zen, zineman eta telebistan lan egin zuena. *Out of the Past*-eko (1947) Kathie Moffat femme fatale eta *The Big Steal*eko (1949) Joan Graham dira bere rolik ezagunenak.

## Filmografia 
[thumb|right|260px|[Robert Mitchumekin *Out of the Past* filmean]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María del Villar Berruezo

**María del Villar Berruezo** (Tafalla, Nafarroa Garaia, 1888ko abenduaren 9a &ndash; Donostia, Gipuzkoa, 1977ko uztailaren 26a) dantzaria, idazlea, hizlaria eta aktorea izan zen.

## Biografia 
Ikasketak hasi zituenetik bazekien artearen munduan sartu nahi zuela, eta lanean hasi zen, Carpia izeneko emakume apal baten konplizitatearekin eta familiaren harridurarekin. María, lau neba-arrebetatik txikiena izan zen. Behatzaile, bihurri eta jatorra, gauza handietarako prestatzen zen ezkutuan, eta aita hil zenean, Madrilera joatea erabaki zuen. 1910. urtearen amaieran, bere herriko geltokian igo zen trenera, eta hiriburura abiatu zen, han, ametsak eta asmoak egia bihurtuko zirela susmatzen baitzuen.

### Antzezle 
Antzerkiaren munduaz interesaturik, laster letretako eta farandulako jendearekin harremanak izan zituen, María Tubau aktoreak gomendatuta deklamazio-eskolak hartuz. 1911n lehenengo lan dramatikoa antzeztu zuen.

### Dantzari 
Julia Castelao irakasleak ematen zituen dantza-eskoletara ere joan zen. Ikaskuntza hori interes handiz jaso zuen, ondo prestatzea arrakastaren ateak irekiko zizkion giltza izango zela jakinda.
* *Parece que era ayer cuando en mis ojos claros*
* *La hora diáfana*

* *L’oeuf merveilleux*  (1970) *El huevo maravilloso* (1971)
* *Saudades...Toujours* (Madril, 1975)
* *La Carpia, su burro y yo* (Iruñea, Gómez, 1975) Tafalla eta Corellako haurtzaroan inspìratuak
* *Barbarroja* (Iruñea, Gómez, 1975) Tafalla eta Corellako haurtzaroan inspìratuak
* *Capucete en San Gregorio* (Iruñea, Gómez, 1975*)* Tafalla eta Corellako haurtzaroan inspìratuak
* *El palacio del tío Carape* (Iruñea, Gómez, 1975) Tafalla eta Corellako haurtzaroan inspìratuak

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1970ean Prix de la Découverte de la Prose" saria jaso zuen, Bordeleko *Les Cahiers de Jeunesse* aldizkariarena, *L’oeuf merveilleux* , Tafallan igarotako haurtzaroa oroituz. 
* 1970ean Tafallako Udalak Hiriaren Urrezko Domina eman zion, Tafallaren eta Nafarroaren literatura-unibertsoaren oroitzapena aintzatesteko. 
* 1997an María del Villar Berruezo fundazioa sortu zen.  
* 1986tik María del Villar Berruezo Fundazioak *María del Villar Poesia Lehiaketa* antolatzen du, María del Villar Berruezo dantzari eta idazlearen omenez. 
* *María del Villar-en Lagunen Elkartea* sortu zuten haren lagunek Parisen, Paul Mouroussy idazlearen lehendakaritzapean, Dantzaren eta Letren dama handiaren oroitzapena gordetzeko.
* 2021ean Iruñeko *Aitzindarien Parkean* margotutako muralean azaltzen da María del Villar, beste hainbat emakume aitzindariren ondoan.

## Heriotza 
Donostian hil zen *La odisea gitana* eleberria argitaratu gabe utziz.

## Erreferentziak 
## Bibliografía 
* MATA INDURÁIN, Carlos. «Panorama del cuento literario navarro del siglo XX», en *Príncipe de Viana*, Pamplona, enero-abril 1999, núm. 216. Cristina AZNAR MUNÁRRI.Antonio BENGOECHEA 

## Kanpo estekak
Mykola Olextxuk

**Mykola Mykolaiovitx Olextxuk** (ukraineraz: Олещук Микола Миколайович) lotinant jenerala eta Ukrainako Aire Indarren burua da 2021az geroztik.
Metxa (argipena)

**Metxa**, Koldo Izagirrek 1991an sortutako pertsonaia da argitaratutako umore eleberri laburra da. Hartan oinarriturik, beste lan hauek ere egin dituzte:

* Metxa esaten dioten agirretar baten ibili herrenak: Koldo Izagirrek 1991ean idatzitako ipuin bilduma.
* Agirre zaharraren kartzelaldi berriak: Koldo Izagirrek 1999an idatzitako eleberria. Agirre'tar Nikola "Metxa" pertsonaia berreskuratu zuen.
* Metxa (antzezlana): 2003ko Korrikarako Eneko Olasagastik zuzendu eta Jose Ramon Soroizek protagonizatu zuten antzezlana..
Marifé de Triana

**Marifé de Triana**, jaiotzez, **María Felisa Martínez López** (Burguillos, Sevilla, 1936ko irailaren 13a &ndash; Benalmádena, Malaga, 2013ko otsailaren 16a) kopla-abeslaria eta aktorea izan zen. 

2009ko uztailaren 24an, omenaldia egin zioten Triana auzo maitean: plaka bat bizi izan zen kalean, hainbat urtez, eta , bere izena duen Copla Lehiaketa. Bertan, Francisco Miguel Alegre, David Juan Eduardo Peso autoreek egindako *"Ay, Marifé" abestia estreinatu zen*  Sevillako Cristina Crespo kantariak interpretatua.

2011ko azaroaren 11n Urrezko Domina eman zioten Laneko Merezimenduagatik.

2012ko urriaren 25ean Kultur Ondarearen Saria jaso zuen ABC Punto Radioren Motibo Sarien lehen edizioan.

2013ko otsailaren 16an hil zen, minbiziaren biktima Nazioarteko Xanit Ospitalean (Malaga). Artista Torremolinosko Udal Hilerrian lurperatu zuten, senarrarekin batera.

## Merezimendu artistikoak 
Marifé de Triana, "La Actriz de la Copla" izenaz ezaguna, generoari 540 kanta berri eman zizkion, gehienak Quintero, León eta Quiroga hirukotearenak,  Rafael de León poeta andaluziarraren bertsoak ziren eta  Antonio Quinterok eta Manuel Quirogak musika jartzen zieten. Generoaren iraultzaile eta sortzaile handia izan zen. Bere interpretazioarengatik nabarmenduta eta miretsita, Marifé de Trianak, bere interpretazio ahalmenen eta Andaluziako ahotsaren bidez, folklore generoa gailurrera eraman zuen. Ibilbide diskografiko bikaina izan zuen Sevillako artista honek. Ondorengo belaunaldiei erreferentzia izan zen (Rocío Jurado, Isabel Pantoja, Pasión Vega, Diana Navarro, Nieves Hidalgo...) eta belaunaldi berrientzat ere erreferente nagusia izaten jarraitzen du.eskuinera|thumb|215x215px|Marifé de Trianaren Turruñuelo parkea, Sevilla
## Aintzatespenak 
* 2017 Jerez de la Fronterako Andaluziako Flamenkoaren Museoan artistari omenaldia.
* 2011ko azaroaren 11n Urrezko Domina Laneko Merezimenduagatik
* 2009ko uztailaren 24an, omenaldia Triana auzo maitean: plaka bat bizi izan zen kalean, hainbat urtez, eta , bere izena duen Copla Lehiaketa
* 2003an Torremolinosen Ohorezko turista izendatu zuten.
* 1982ean sorterriko Burgillosko Udalak kale bat 

## Diskografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stien Kaiser

**Christina ("Stien") Wilhelmina Baas-Kaiser** (Delft, Herbehereak, 1938ko maiatzaren 20a - Baarn, 2022ko ekainaren 23a) Herbehereetako abiadurako patinatzailea izan zen.

Stien ez zen hautatua izan 1964ko Neguko Joko Olinpikoetarako, 'zaharregia' zela eta (25 urte zituen), baina, geroago, munduko lehen emakume holandarra izan zen abiadurazko patinajean  . 1965ean eta 1966an, Allroundeko Munduko Txapelketetan irabazi zuen. Bi aldiz (1967an eta 1968an) Allroundeko Munduko Txapeldun bihurtu zen eta urte haietan Allroundeko Herbehereetako 3. eta 4. Txapelketa irabazi zituen, gainera, 1968ko Neguko Joko Olinpikoetan parte hartu zuen Grenoblen. Brontzezko bi dominak irabazi zituen —1.500 m-tan, Kaija Mustonen patinatzaile finlandiarraren atzean eta Carry Geijssen holandar herrikidearen atzetik, 3.000 m-tan, Ans Schut herrikidearen atzetik eta, beste behin ere, Kaija Mustonen atzetik. 

Hurrengo urteetan oraindik lehiakide ikaragarria izan arren,  Atje Keulen-Deelstrak gainditu egin zuen,  Kaiserren adin berekoa zen. 1972an, ezkondua eta 33 urte zituela, Baas-Kaiser ez zen jada faboritotzat hartzen, batez ere Europako Allround Txapelketan lortu zuen 11. postu etsigarriaren ostean. 1972ko Sapporoko Neguko Olinpiar Jokoetan, Baas-Kaiser jatorriz ez zen patinatzeko pentsatua izan, baina Trijnie Rep (patinatzaile holandarra) 500ean etsita zegoelarik (500&nbsp;m-tan 20. amaituz eta 1.000&nbsp;m-tan 24. amaituz), Baas-Kaiser-ek aukera eman zion 1.500&nbsp;m-tan eta 3.000&nbsp;m-tan. Horrela, 1.500&nbsp;m-tan  zilarra irabazi zuen Dianne Holumen atzetik, baina Atje Keulen-Deelstraren aurretik, eta 3.000.&nbsp;m-tan, bi egun geroago, Olinpiar Txapeldun bihurtu zen Holum eta Keulen-Deelstraren aurretik. Urte horretan amaitu zuen bere patinaje karrera zilarrezko domina batekin Munduko Allround Txapelketan. 

Nazio mailan, 1964, 1965, 1967,1969 eta 1971n, 1964, 1965, 1967, 1969 eta 1971n urteetan lehen postua lortu zuen, bigarren postua  1970an eta 1972an eta hirugarrena 1966an. 1967an, Holandako Urteko Kirolari izendatu zuten . Kees Broekman abiadurako patinatzaile olinpikoaren iloba da.

Bere karreran zehar, Baas-Kaiser-ek munduko bederatzi errekor eta Holandako hogeita zazpi errekor lortu zituen:

| valign="top" width="33%" |

 Note that Dutch records till the 1968 season only could be skated in the Netherlands
| valign="top" width="33%" |

|}

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oleksiy Tsybko

**Oleksiy Tsykbo** (Smila, 1967ko martxoaren 19a - Butxa, 2022ko martxoaren 31) ukrainar errugbilari eta militarra izan zen.

1991 eta 2003 artean 40 partida jokatu zituen Ukrainako errugbi selekzioarekin, horietako batzuk kapitain gisa. 2005etik 2007ra Ukrainako Errugbi Federazioko presidentea izan zen eta errugbi talde bat sortu zuen bere jaioterrian.
2015etik 2017ra Smilako alkatea izan zen.

2014an Ukrainako armadarekin bat egin zuen Krimearen anexio errusiarraren aurka borrokatzeko eta 2022an berriz ere Errusiaren Ukrainako inbasioaren aurka borrokatzeko. Errusiarren aurka borrokan hil zen Butxan.

## Erreferentziak
A Love Song for Bobby Long

***A Love Song for Bobby Long*** (euskaraz *Bobby Longentzako Maitasun Abesti Bat*), 2004ko Shainee Gabel estatubatuarrak zuzendutako drama film bat da. Ronald Everett Capps idazlearen *Off Magazine Street* eleberrian oinarritua dago.

## Argumentua 
AEB, New Orleans, Purslane Will (Scarlett Johansson) neska gaztea duela urte asko ikusten ez zuen amaten hiletara bertaratzeko itzuli berri da, bere haurtzaroko jaiotetxea berreskyratzeko asmoz. Etxera iristean, harriduraz bertan bere amaren bi lagun bizi direla ohartuko da: Bobby Long (John Travolta), iraganean literatur irakaslea izana, eta Lawson Pines (Gabriel Macht), Bobbyren biografia idazten ari den mutil gaztea. Arazoa bi gizonek etxea abandonatzeko inongo asmorik ez dutela erakusten dutenean sortuko da.

## Aktoreak 
* John Travolta: Bobby Long
* Scarlett Johansson: Purslane (Pursy) Hominy Will
* Gabriel Macht: Lawson Pines
* Deborah Kara Unger: Georgianna
* Clayne Crawford: Lee
* Sonny Shroyer: Earl
* Carol Sutton: Ruthie
* Warren Kole: Sean (edota Warren Blosjo)
* Nick Loren: Merkataria

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Jeanne Crain

**Jeanne Elizabeth Crain** (Barstow, Kalifornia, 1925eko maiatzaren 25a - Santa Barbara, Kalifornia, 2003ko abenduaren 14a) estatubatuar antzezlea izan zen. Emakumezko aktore onenaren Oscar sarirako izendatua izan zen, *Pinky* filmean (1949) egindako lanagatik.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Martija de Jauregui

**Martija de Jauregi** (Nafarroa Garaia, XVI. mendea) Nafarroako sendalaria izan zen, XVI. mendeko protomedikua eta ginekologoa, intrusismoagatik prozesatu eta Inkisizio Santuak erbesteratu zuena.

## Biografia 
1570 inguruan, Lizarran eta Iruñean egiten zuen lan, Idoatek Rincosen dioenez... [t. I. or. 84-87). Ez zekien irakurtzen ez idazten. Bere ezagutza terapeutikoak Cartajena doktorearengandik, bere aitonarengandik, ikasi zituen, Lekeition medikua izan zenarengandik.

Nafarroako protomedikuaren pribilegio bereziagatik, zenbait gaixotasun sendatzeko baimena izan zuen. Ginekologoa eta trebea izan zen emakumeen gaitzetan. Bere erremedioak, batez ere, landare-osagaiekin egindako enplastu eta brebaxeetan oinarritzen ziren, eta osagarri gisa, meza bana enkargatu eta zenbait erlijio-praktika egitea agintzen zuen.

1580 inguruan Uharte-Arakilera eraman zuen bere jarduera (han jarri baitzen bizitzen senarrarekin). Ama-hizkuntza euskara zuen, eta euskaraz artatzen zituen bezeroak Sakanako eta Arakilgo eremu osoan, Gipuzkoaraino. Aralarko mendietan biltzen zituen belarrak eta elizan bedeinkatzen zituen San Joanetan eta beste jai batzuetan.

Arrazionalismo errenazentistarekin eta osasun-lanbideen profesionalizazioarekin, medikuntza maskulinotu egin zen, eta, horren ondorioz, medikuntza tradizionala eta tradizioz hura erabili izan zuten emakumeak baztertu egin zituzten.

Martija, ezaguna izan zen, ondo kontsideratua, eta bere ospea handituz joan zen Inkisizioak prozesatu eta Lizarratik kanporatu zuen arte, intrusismoagatik, emakume bat lanean aritzea erronka handia baitzen zientzia mediko hasiberriarentzat.

## Aintzatespenak 
thumb|250px|miniaturadeimagen|alt=Una imagen de los famosos "gigantes de Navarra" |Nafarroako erraldoiak, Martija de Jauregi arrosaz jantzita
* 1998ko argitalpenean bildutako emakumeetako bat da Martija: *Ellas, las mujeres en la historia de Pamplona .*
* 2002an Uharte-Arakilgo Udalak bere erraldoietako bat eskaini zion. Horrela, beti izaten da jai guztietan.
* 2017tik Martijaren izena Iruñeko *Aitzindarien Parkean* aintzatetsitako sei emakumeetariko bat da. Bere bizitzako ibilbidea aintzat hartuta, beste emakume batzuei bideak ireki baitzizkien, unean uneko gizarte-konbentzioetatik haratago.Haren izena daraman plaza bat ere badago parkean.
* 2020an argitaratutako Cira Cresporen *Baginen, Euskal Herriko historia emakumeen bitartez* (Txalaparta) liburuan hautatutako emakumeetako bat da.
* 2021etik Iruñeko Aitzindarien Parkeko *Aintzindarien bidea* (La Senda de las Pioneras) horma-irudian dago beste hainbat emakume aitzindariren ondoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak