open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Brian Josephson

**Brian David Josephson** (Cardiff, 1940ko urtarrilaren 4a) galestar fisikaria da. Cambridgeko unibertsitateko Fisika saileko ikerketa-zuzendaria (1967-1972) eta unibertsitate horretako Fisika irakaslea izan zen. Ikasle zela eta teoria hutsean oinarrituta, bere izeneko efektua aurkitu zuen 1962an (Josephson efektua). Aurkikuntza horri esker, Nobel saria lortu zuen 1973an, Ivar Giaever eta Leo Esaki zientzialariekin batera. Josephsonek aurresan zuen kontaktupean baina tarte isolatzaile (juntura) batez banatutako bi xafla supereroalek propietate elektromagnetiko oso berezi batzuk dituztela. Propietate horiek, hainbat esperimentutan behatu dira, eta horrela efektu mekaniko-kuantikoak eskala makroskopikoan frogatu dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Jose Etxeberria

**Juan Jose Etxeberria Monteberria** (Donostia, 1935eko urriaren 23a) gipuzkoar ikertzailea eta ekonomista da.

## Biografia 
Deustuko Unibertsitate Komertzialean lizentziatua Ekonomian. Zuzenbide lizentziatura ere eskuratu zuen Deustuko eta Valladolideko Unibertsitateetan. Elgoibarko Makina-Erreminten Elkargoko zuzendaria (1960-1961), Banco de Bilbao banketxeko zerbitzu-zuzendaria eta azpikontulari nagusia (1961-1969), Bilboko Banku Industrialeko zuzendari nagusia (1969-1975), Bankoako kontseilariordea eta lehendakaria (1975-1988), Donostiako Aurrezki Kutxa Munizipaleko lehendakaria (1988-1990), Kutxako Txandakako lehendakari (1991) eta Donostiako Orfeoiaren lehendakaria (1984-1990).

Gaur egun Luzaro erakundeko lehendakaria da (1992), Bankoako lehendakariordea (1997), ESTEko MBAren zuzendaria, Deustuko Unibertsitatearen Donostiako campusean (1994) eta enpresen estrategian aholkulari. Eusko Ikaskuntzako diruzain izan zen 1978tik 1991ra.

## Erreferentziak
Edgar Faure

**Edgar Faure** (Béziers, 1908ko abuztuaren 18a - Paris, 1988ko martxoaren 30a) frantses politikaria eta idazlea izan zen.

Diputatu erradikal-sozialista izan zen 1946-1958 bitarteko urteetan eta IV. Errepublikako zenbait gobernutan ministro eta Kontseiluko lehendakari izan zen. Bigarren ministroaldian, Mohammed V.a Marokokoa erregetzan jarri, eta Tunisiari autonomia ematea erabaki zuen. Asanblea Nazionalean gehiengoa galdurik, hura desegin zuen (1955eko abendua), eta aginpidetik baztertua geratu zen Fronte errepublikanoak garaipena lortzean. Finantzetako ministro izendatu zuten (1958), eta ondoren senatari (1959-66); De Gaulle jeneralarekin bat egin zuen eta Txinako Herri Errepublikarekin harremanak berritzen saiatu zen (1963). 1968ko maiatzaren ondoren, Hezkuntza ministro izendatu zuten. Azkenik, 1973ko hauteskundeen ondoren, Asanblea Nazionaleko lehendakari izan zen. Polizia-eleberriak idazten zituen, *E. Sanday* goitizena erabiliz.

## Edgarren iritzia Aljeria frantzesari buruz 
≪Aljeria funtsean nekazaria da, eta lurzoru elkorra eta klima latza du. Hori dela-eta, demografiaren hazkundeak hainbat ondorio ditu: azpienplegu kronikoa; landetatik jendea hirietako txabola-auzoetara joatea; eta etengabe hazten ari den norbanakoz eta sendiez osatutako masaren miseria eta etsipena. Proletariotza hazten eta egunetik egunera gehiago haserretzen ari da. Guk hezitako burgesia musulman txikia, berriz, irtenbide ekonomiko, eta batez ere administratibo eta politiko baten bila dabil, alferrik. Baina ez du aurkitzen. Administrazioan musulmanen proportzioa oso txikia da; erreforma guztiak (...) 1947ko Aljeriako estatutua ere, etengabe saboteatu dituzte. Beharrezkoa da kemena izatea, bai eta guk agindutako gehienak ez direla bete onartzea ere (...). Egoera horretatik, nahigabe bikoitza sortu da: masaren gizarte-ezinegona eta elitearen politika-ezinegona. Bi ezinegon horiek batera aparteko indar izugarria osatzen dute.≫

"Jacques Soustelle", Edgar Faurek Frantziako Gobernuari egindako txostena, 1955eko ekainak 1.

## Erreferentziak
Muhammad Naguib

**Muhammad Naguib** (,  ahoskatua; Khartum, Anglo-Egiptoar Sudan, 1901eko otsailaren 20a - Kairo, Egipto, 1984ko abuztuaren 28a) militarra eta politikaria izan zen, Egiptoko lehenengo lehendakaria.

Palestinarren eta israeldarren arteko 1948-1949ko gerraren ondoren, hartan arabiar tropek izan zuten porrotak eta Farouk I.a Egiptokoa erregearen saldukeriazko politikak eraginik, *Ofizial Libreen Elkartea* sortu zuen armadaren barnean. Berrehun eta berrogeita hamar ofizial haien buruetako bat zen Naguib. 1952ko uztailaren 23an, Faruk erregea bota eta Ali Maher jarri zuten horiek gobernuko buru. Armadako buru, berriz, Naguib egin zuten. Uztailetik irailera bitartean, nekazaritzako erreforma egiten hasi zen gobernu berria. Irailean Ali Maherrek uko egin zion gobernuko buru izateari. Naguibek hartu zuen haren lekua, eta Gerrako eta Itsas armadako ministro karguak. Naguib parlamentuaren aginpidea berriz indarrean jartzearen aldeko zen. 1954ko azaroaren 14an, harekin *Ofizial libre*en taldeko izan zen Nasser koronelak kendu zuen aginpidetik.

## Erreferentziak
Christoph Martin Wieland

**Christoph Martin Wieland** (Oberholzheim, Biberachtik hurbil, Alemania, 1733ko irailaren 5a - Weimar, Saxonia-Weimar, Alemania, 1813ko urtarrilaren 20a) alemaniar poeta eta idazlea izan zen.

## Biografia 
thumb|upright|ezkerrera|*Geschichte der Abderiten* (1887)
Apaiz protestante baten semea zen, eta Suitzan eman zuen gaztaroa. Bere lehen olerkietan erlijioa zuen gai nagusia: *Sympathien* (1755, *Sinpatia*).

1760. urtean Biberachera itzuli zen eta kargu politikoak izan zituen. Frantses idazle ilustratuak eta greziar klasikoak miretsi zituen, *Geschichte des Agathon* (1766-1767, *Agatonen historia)* literatura-obrak islatzen duenez.

1769an Erfurtko Unibertsitateko Filosofiako irakasle egin zuten, eta Argien Mendeko Despotismoaren alde agertu zen *Der Goldene Spiegel* (1772, *Urrezko ispilua*) alegian.

Weimarreko gorteko irakasle egin zuten, eta *Der Deutsche Merkur* agerkari eraginkorra sortu zuen. Ondoren idatzi zituen *Die Geschichte der Abderiten* (1774-1778, *Abderitarren historia*) satira eta *Oberon* (1780) poema fantastikoen bilduma.

## Erreferentziak
Patricio Aylwin

**Patricio Aylwin Azócar** (Viña del Mar, Txile, 1918ko azaroaren 26a - Santiago, Txile, 2016ko apirilaren 19a) txiletar politikari eta legegizona izan zen.

## Biografia 
Falange Nazionala eta Alderdi Sozial Kristaua elkartzetik 1957an sortu zen Txileko Alderdi Demokrata Kristauaren sortzaileetako bat izan zen. Zortzi urte geroago, senatari aukeratua zuten eta Eduardo Frei Montalva presidenteari (1964-1970) loturik gelditu zen bere izena.

1971n Salvador Allenderen *Unidad Popular* alderdiak garaipena lortu zuenean, Senatuko buru izendatu zuten (1972an utzi zuen kargu hori). Hasieran, Augusto Pinocheten (1973-1990) aldeko zen Eskuineko Blokea osatu zuen. 1983-1984 bitartean, hauteskundeak egitea eta konstituzio politiko berria idaztea eskatzen zuen plataformaren buru izan zen Aylwin.

1990ean, aurreko urteko abenduko hauteskundeetan lortutako botoen % 55,2arekin, Txileko presidente konstituzional bihurtu zen, eta, lau urtez gobernatu ondoren, Eduardo Freik hartu zuen kargua 1994an.

## Erreferentziak
Henri Konan Bédié

**Aimé Henri Konan Bédié** (Dadiékro, Boli Kosta, 1934ko maiatzaren 5a - Abidjan, 2023ko abuztuaren 1a) bolikostar politikari eta herrialdearen lehendakaria izan zen.

## Biografia 
Ekonomia Zientzietan doktoratu zen Frantzian, Poitiersko Unibertsitatean. Boli Kostak Estatu Batuetan izan duen lehen enbaxadorea izan zen (1961-1966). Gainera, Boli Kostako Ekonomia eta Finantza ministroa, Nazioarteko Diru Funtsaren ordezkaria eta BGNB Berreraikuntzarako eta Garapenerako Nazioarteko Bankuaren administratzailea izan zen.

1977an, ministro-kargutik kendu zuten, sei azukre fabrikak porrot egin baitzuten, eta BGNBren Nazioarteko Finantza Korporazioko lehendakariaren aholkulari berezi izendatu zuten.

Bédié Boli Kostako Alderdi Demokratikoko kide izan zen, eta 1980an, sorterrira itzuli zenean, Biltzar Nazional berriko lehendakari hautatu zuten. 1986an, berriro aukeratu zuten kargu horretarako, eta 1993an lehendakaritza lortu zuen. 1995eko hauteskundeetan, beste bost urterako berritu zuen bere agintaldia. 1999an, lehendakari-postutik kendu zuten, eta Robert Guéïk ordezkatu zuen.

## Erreferentziak
Garry Trudeau

**Garry Trudeau** (New York, 1948ko uztailaren 21a) estatubatuar karikatura-egilea da.

Yale Unibertsitatean egin zituen ikasketak. 1968tik 1970era, ikasketak amaitu gabe artean, zerrenda komikoak marraztu zituen Yaleko *Daily News* egunkarirako, zeinetan unibertsitateko irakasle asko satirizatzen baitzituen. Lizentzia lortu zuenean, Universal Press Syndicate zenak Estatu Batuetako politikarien marrazkiak egiteko kontratatu zuen. Trudeauk lanpostua onartu zuen, eta 1970ean *Doonesbury* marrazki-zerrenda 30 egunkaritan azaldu zen, *Washington Post* barne. Polemika handia eragin zuen, eta bahitu ere egin zuten zenbaitetan. Irakurleen eskariek, baina, zentsuratutako marrazkietako batzuk argitaratzera behartu zituen egunkariak. Marrazki horiei esker, Pullitzer Saria irabazi zuen 1974an. 1975 inguruan. *Doonesbury*k 40 milioi bat irakurle zituen, eta 400 egunkaritan agertzen zen; Britainia Handian, *The Guardian* egunkarian azaldu zen.

## Erreferentziak
Fula (etnia)

**Fula** (hausaz: *fulan*; banbareraz: fulaw), **fulani**, **peul** (; ) edo **fulbe** (fulaz: *fulɓe*) izenez ere ezaguna, Afrikako mendebaldeko etnia da, Txad lakuaren eta Atlantikoko itsas ertzaren artean, Nigeria, Mali, Ginea, Kamerun eta Nigerren bizi dena.

Fulen hizkuntza (fula, *pulaar* edo *pular* deritzana) Niger-Kongo familiaren Atlantikoko mendebaleko adarra da.

Behizainak dira biztanle gehienak, eta animaliekin alde batetik bestera ibiltzeko taldeak eratzen dituzte; asko, ordea, beste talde batzuekin nahasi dira eta gaur egun bizileku finkoa dute, Nigeriako iparraldean adibidez (bertako fulen erdiek *hausa* hizkuntza eta kultura hartu dute).

Leku batean finkatu direnak ere abeltzainak izaten dira, eta nekazaritzan ere aritzen dira. Abeltzain fulek berdintasunezko gizarte-egitura dute, nekazari fulena edo hausena ez bezalakoa. Islamaren eragina nabarmena da, eta ahaideen arteko ezkontzak ugari dira. Gizon gehienak poligamoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Fulani Africaguide.com
Enrique Molina

**Enrique Molina Campos** (Madril, Espainia, 1930 &ndash; 1994ko martxoaren 20a) gaztelaniazko idazlea izan zen. Fintasun handiko poemak eta lirismo handikoak idatzi zituen. Poema horietan sentiberatasun handiz nahasten ditu maitasunezko gaiak eta gai moralak. Aipatzekoak ditu: *En verdad os digo* (1956), *La puerta* (1959), *Historia natural* (1965), *Poemas del hilo* (1967), *En medio de todo* (1974), *Visiones y lástimas* (1983) eta *Siete poemas* (1988). 1991n, bere poemen bilduma orokor bat argitaratu zen, *La señal que nos valga* (1952-1990), eta 1992an *Historial: pequeña antología*. Lan horiez gainera, *Nueve ensayos sobre poesía española contemporánea* (1991) saiakera eta idazle katalan eta frantsesen itzulpenak ere idatzi zituen.

## Erreferentziak
Leonel de Moura Brizola

**Leonel de Moura Brizola** (Carazinho, Hegoaldeko Rio Grande, 1922ko urtarrilaren 22a - Rio de Janeiro, 2004ko ekainaren 21a) brasildar politikaria izan zen.

Lehenengo kargu politikoetan, diputatu izan zen biltzar legegilean, eta Río Grande do Sul estatuko gobernadore (1958). 1962an, diputatu federal izan zen eta handik bi urtera, militarrek estatu-kolpea jo zutenean, hamabost urterako joan zen Brasildik, oposizioko beste hainbat politikari bezala. 1979ko amnistiaren legeari esker, bere herrialdera itzuli zen eta sozialismo demokratikoaren ideologia beretu zuen. Brasilgo Langileen Alderdia berriz antolatzeko traba ugari jartzen zizkiotenez, 1980an PDT alderdia (Partido Democrático Trabalhista) sortu zuen. 1982ko hauteskundeetan, Brizolaren kanpaina demokraziaren aldeko borroka bihurtu zen. 1983an, gobernadore kargua hartu zuen, Río de Janeiro estatuan. Kargu hori utzi zuenetik lehendakaritzarako aukera gisa ikusten zen Brizola; azkenean, 1989an lortu zuen lehendakaritza.

## Erreferentziak
Banjo Paterson

**Andrew Barton "Banjo" Paterson**, (Narrambla, Hegoaldeko Gales Berria, 1864ko otsailaren 17a - Sydney, 1941eko otsailaren 5a) australiar poeta eta kazetaria izan zen.

Oso ezagun egin zen Australian, 1895. urtean argitaratutako *The Man from Snowy River and Other Verses* bertso-bildumari esker. Kazetari izan zen Hegoafrikako Boerren gerren garaian eta berriemaile, halaber, Txinan eta Filipinetan. *Sydney Evening News* egunkariko editore zen 1904an eta *Town and Country Journal* egunkarikoa bi urte geroago. Lehen Mundu Gerraren garaian Europara abiatu zen eta *Sydney Morning Herald* egunkariarentzako egin zuen lan. 1905. urtean eman zuen argitara Australiako kantu herrikoien bilduma *The Old Bush Songs: Composed and Sung in the Bushranging* izenburupean. 1917. urtean *Waltzing Matilda* kantu ospetsua idatzi zuen, *Saltbush Bill, J.P., and Other Verses* bildumaren barnean. Harena da, halaber, gaztetxoentzako *The Animals Noah Forgot* bertso-bilduma (1933).
thumb|The Old Bush Songs azala

## Ikus, gainera 
* Ingelesezko literatura

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Meat Loaf

**Marvin Lee Aday**,  izen artistikoa  **Meat Loaf** (Dallas, Texas, 1947ko irailaren 27a - Nashville, 2022ko urtarrilaren 20a), estatubatuar antzezle eta abeslaria izan zen.

## Bizitza 
1966an Kaliforniara joan zen, eta zenbait musika-taldetan abestu zuen, *The Rocky Horror Picture Show* (1975, Jim Sherman) filmean parte hartzeaz gainera. Jim Steinman musikagilearekin batera, *Bat Out Of Hell* disko ospetsua kaleratu zuen. Diskoan musika klasikoan inspiratutako musika jasoa heavy metaleko elementuekin nahasi zuen. Izugarrizko arrakasta izan zuen, eta 400 astez egon zen disko salduenen zerrendan. Hurrengo diskoak, *Dead Ringer* (1981), aurrekoaren ezaugarri berak zituen, eta Meat Loafen rock gotiko sintetikoak onarpen zabala zuela frogatu zuen. 

Geroago, ahotsarekin arazoak zituela eta, zineman lan egiten hasi zen. Nolanahi dela ere, 1993an, *Back Into Hell* diskoa kaleratu zuen, bere lehen *Bat Out Of Hell* haren jarraipen gisa edo, eta izugarrizko arrakasta izan zuen harekin ere. Arrakasta horren ondoren, munduan zehar bira bat eginda, beste disko bat kaleratu zuen 1995ean, "Welcome To The Neighbourhood", baina ez zuen espero izandako arrakastarik lortu, eta diskoak ekoizteari utzi zion. Garai hartan, aktore-lanei ekin zien, kontzertuak ere eman bazituen ere. 2003an ''Couldn't Have Said It Better* diskoa atera zuen, eta 2006an *Bat Out Of Hell III: The Monster Is Loose''.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epomophorus wahlbergi

***Epomophorus wahlbergi*** Epomophorus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Epomophorus wahlbergi'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Fred Lawrence Whipple

**Fred Lawrence Whipple** (Red Oak, Iowa, AEB, 1906ko azaroaren 5a - 2004ko abuztuaren 30a) estatubatuar astronomoa izan zen.

## Biografia 
Kaliforniako Unibertsitatean egin zituen ikasketak, Los Angelesen. Pluton aurkitu berriaren lehen orbita kalkulatzen lagundu zuen ikasle-garaian. Ikasketak bukatuta, 1931n, eskolak ematen hasi zen Harvard Unibertsitatean, eta bertako irakasle izan zen 1977 arte.

1955etik 1973ra Smithsonian Astrofisika Behatokiko zuzendari izan zen. Argazki-sistema berriak erabiliz meteoroen ibilbideak kalkulatu zituen, eta ia meteoro guztiak kometa-zati hautsiez osaturik daudela frogatu zuen.

1950ean, kometak *elur pilota zikinak* bezalakoak izango zirela proposatu zuen, hondakinezko geruza isolatzaileen barruan izotzezko bihotza zutelako. Bere proposamena 1986an frogatu zen, Halley kometa igaro zenean egin ziren azterketetan. Bestalde, kometen errotazioa aztertu zuen eta eguzki-sistemari buruzko liburuak idatzi zituen.

## Erreferentziak
Wojciech Witold Jaruzelski

**Wojciech Witold Jaruzelski** (Kurow, 1923ko uztailaren 6a -, Varsovia, 2014ko maiatzaren 25a) poloniar militarra eta politikari komunista izan zen.
Poloniako langileen alderdi komunistako burua izan zen 1981etik 1990era, Poloniako Lehen Ministroa 1985etik 1989ra eta Poloniako lehendakaria 1989tik 1990era. Poloniako aldaketa politikoaren eragile nagusietako bat izan zen.

1939an, Polonian sartu ziren oste sobietarrek Sobiet Batasunera eraman zuten preso Gulagera. Han, lan behartuetan ibili zen preso. Han emandako denboran, erredura larriak pairatu zituen begietan elur argiaren ondorioz; harrezkero, betaurreko ilunak erabili zituen sarritan. Handik lau urtera, sobietar agintariek antolatutako poloniarren armada gorrian hasi zen, nazien aurkako borrokan.

1947an hasi zen langileen alderdian, eta kargu asko izan zituen 1981ean buruzagi izatera iritsi zen arte. 1981ean, neurri gogorrak hartu zituen Poloniako oposizioaren aurka, Solidarnosc sindikatua legez kanpo utzi zuen eta gerra-legea ezarri zuen biztanle guztientzat. 1982ko urrian, sindikatu libreak desagerrarazi eta eredu berriko sindikatu ofizial bat eratu zuen.

## Erreferentziak
Sandro Pertini

**Alessandro Pertini**, **Sandro Pertini** izenaz ezaguna (Stella, 1896ko urriaren 25a - Erroma, 1990eko otsailaren 24a) italiar politikaria izan zen. Zuzenbideko ikasketak egin zituen; Lehen Mundu Gerran parte hartu zuen. Italiako Alderdi Sozialistako kide egin zen 1918an, baina erbestera jo behar izan zuen, 1926an faxisten aurkako ekimenetan parte hartzeagatik. Kartzela-zigorra eman zioten 1928an, eta aske geratu zenean (1943), Nenni politikariarekin batera, Italiako Alderdi Sozialista osatu zuen berriro. Lehen Mundu Gerran hiltzera kondenatu zuten alemaniarrek, Erroman, Florentzian eta Italiako iparraldean oste faxisten aurkako taldeen buruzagi izan zelako. Alderdiko idazkari nagusi izendatu zuten 1945ean, eta *Avanti* aldizkariko zuzendaria izan zen 1945-1946 eta 1950-1952 urteetan. Legebiltzarreko kide izan zen 1946az geroztik, eta Errepublikako lehendakari hautatu zuten 1978. urtean. 1985 arte izan zen lehendakari.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alf Ramsey

**Alf Ramsey** (Dagenham, Essex, Ingalaterra, 1920ko urtarrilaren 22a - Ipswich, Suffolk, 1999ko apirilaren 28a) britainiar futbolaria eta entrenatzailea izan zen. Bere herrialdean sari gehien jaso zituen futbolaria izan zen.

## Biografia 
Southampton taldean egin zuen debuta, 1946an, atzelari gisa. 1949an, Tottenham Hotspurrek fitxatu zuen, eta talde horrekin Ingalaterrako Bigarren Mailako Liga irabazi zuen 1950ean, eta lehen mailakoa 1951n. Nazioarteko hogeita hamaika partida jokatu zituen bere herrialdeko selekzioarekin, eta erretiroa hartu ondoren, 1955ean, Ispwich Town taldeko entrenatzaile bihurtu zen. Talde horrekin Bigarren Mailako Txapelketa irabazi zuen 1961ean, eta Lehen Mailakoa 1962an. Hurrengo urtean Ingalaterrako selekzioa hartu zuen bere kargu, eta 1966an Munduko Txapelketa irabazi zuen taldea osatuz joan zen. Ingalaterrako selekzioarekin, entrenatzaile gisa, 113 partida jokatu zituen, eta horietatik 96 irabazi. 1974an, kargutik kendu zuten.
## Erreferentziak
Wilhelm Wundt

thumb|260px|Wilhelm Wundt (eserita), lankideak inguruan dituela, Psikologiako laborategian.

**Wilhelm Maximilian Wundt** (Neckarau, Alemania, 1832ko abuztuaren 16a - Grossbothen, Alemania, 1920ko abuztuaren 31) alemaniar psikologo eta filosofoa izan zen.

## Biografia 
Heidelberg, Zurich eta Leipzigeko Unibertsitateetako irakasle izan zen. Psikologia esperimentaleko lehen laborategia sortu zuen Leipzigen (1879). Psikologiaren oinarria esperientzia zela zioen eta borondatea, hari loturiko sentipenekin batera, esperientzia psikologikoaren parte dela, ezagutza bera baino garrantzizkoagoa. Psikologia esperimentalaren sortzailetzat hartua da.

Nerbio-sistemaren mekanikari buruzko, zentzumenen sentipenei buruzko eta pertzepzioari buruzko lanak egin zituen, eta asoziazio pasiboen eta pertzepzio aktiboaren, adimen-sintesien eta pentsamendu logikoaren oinarri den pertzepzioaren, arteko bereizketa egin zuen.

Lan nagusiak: *Beiträge zur Theorie der Sinneswahrnehmung* (1858-1862); *Vorlesungen über die Menschen und Thierseele* (1863); *Grundzüge der Physiologischen Psychologie* (1873-1874).

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Azurmendi, Joxe: "Herri Psikologia, Etnologia. Wundt" in: *Volksgeist. Herri gogoa*, Donostia: Elkar, 2007 
* Huizi, Pello: "Hizkuntzalaritza eta Psikologia: Wundt-en garaia", in: *Gogoa* IV-2 (2004) ISSN 1577-9424
Jesús Azkona

**Jesús Azkona Mauleon** (Arroitz) antropologo eta irakasle nafarra da. Antropologian doktorea da Friburgoko Unibertsitatean (Suitza), Zientzia Politikoetan eta Soziologian lizentziatua Deustuko Unibertsitatean, Gizarte Antropologiako katedraduna Euskal Herriko Unibertsitatean eta unibertsitate bereko Baroja Katedrako koordinatzailea. Etnizitateaz eta abertzaletasunaz, antropologiaren historiaz eta kolonizazioaren barne-prozesuaz egin ditu bere ikerlan nagusiak. Kulturaren gaia erdigunean dago berak egiten dituen antropologia gogoetetan, hala dimentsio analitikoaz eta gogoeta-maila desberdinez, nola ardatz nagusitzak kultura duten taldeei eta nortasunak eraikitzeko prozesuei dagokionez. Gaur egun, gizarte-mugen eraikuntza aztertzen dihardu. Bere argitalpenen artean aipagarriak dira ondoko hauek: *Teoría y práctica en antropología social* (1996); *Memoria y creatividad, estudios barojianos* (2000); eta *Tiempos y culturas* (2002).

## Erreferentziak
Lotte Eisner

**Lotte Eisner** (Berlin, Alemania, 1896ko martxoaren 5a - Neuilly-sur-Seine, Frantzia, 1983ko azaroaren 25a) zinemagilea izan zen.

## Bizitza 
Antzerki-kritikaria zela hasi zen zinemaren inguruko lehenengo lanetan, eta 1927an, *Film Kurier* zinemagile-taldeko kide bihurtu zen. Alemaniako garai hartako zinemak espresionismoaren eta errealismo sozialaren bidea hartu zuen. Urte haietan ezagutu zuen Fritz Lang zinemagile handia.

1934an, naziak nagusitu ziren Alemanian, eta Eisnerrek, judua izaki, ihes egin behar izan zuen Frantzia aldera. 1939an hasi zen Parisen lanean, eta Bigarren Mundu Gerran han-hemenka ibili zen naziak atzetik zituela. 1945. urtetik aurrera ekin zien berriro zinema-lanei, eta liburu baliotsu batzuk idatzi zituen (''L'Écran demoniaque,'' 1952).

Lotte Eisnerren obrak eragin handia izan zuen, 1960 inguruan, Volker Schloendorff, Werner Herzog, Rainer Fassbinder eta Wim Wenders alemaniar zinemagile gazteengan, besteak beste.

## Erreferentziak
Isokrates

**Isokrates** Atenasko idazle eta hizlaria izan zen (Atenas, K.a. 436 - Atenas, K.a. 338). Gorgiasen ikaslea izan zen, eta Sokratesen entzule. Bere ikasle nagusiak Hiperides, Likurgo, Teoponpo eta Xenofonte izan ziren. Elezaharrak dioenez, gosez hil zuen bere burua, Grezia bateratzeko haren ideia politikoek porrot egin zutenean. Peloponesoko Gerraren ondoren, logografoaren lanbidea aukeratu zuen. Bere eskola, greziarren artean ospe handikoa izan zen. Isokratesen lanak indar handikoak dira, beti alegiazkoak, bere ikasleei adibide moduan agertzeko. Hogeita bat hitzaldi eta bederatzi eskutitz gorde dira gaur eguneraino. Hitzaldien artean, aipagarrienak: *Panegiriko* (K.a. 380), *Filipori* (K.a. 346) eta *Panatenaiko* (K.a. 339). Horietan guztietan bere ideia politikoak agertu zituen. Hezkuntzaren inguruan zituen ideiak *Antidosis*en agertu zituen. Bere ondorengo hizlarietan eragin handia izan zuen Isokratesek.

## Erreferentziak
Carlos Reutemann

**Carlos Reutemann** (Santa Fe, 1942ko apirilaren 12a - *ibidem*, 2021eko uztailaren 7a) argentinar auto-pilotua izan zen. 1970eko hamarraldiko 1 Formulako pilotu onenetako bat. 1967an egin zuen debuta pilotu profesional gisa. 1969an, *Brabham* taldean sartu zen 2 Formulako lasterketetan parte hartzera. 1970ean, laugarren geratu zen Europako Txapelketan, eta bigarren eta laugarren berriro, hurrengo bi urteetan. 1974an, 1 Formulako eliteko pilotuen artean sartu zen, Ferrari taldean. Bost urte geroago, *Lotus* taldean sartu zen, eta, urtebete geroago, *Williams* britainiarrean. Azkeneko talde horrekin hirugarren postua lortu zuen munduko txapelketan, eta bigarren tokia 1981ean, Nelson Piquet puntu bakar batez nagusitu zitzaionean. 1981ean erretiratu zen. Guztira, 146 lasterketetan parte hartu zuen, eta horietako hamabi irabazi zituen. Gero, politikan sartu zen; 1991n, Santa Feko probintziako gobernadore hautatu zuten, Alderdi Justizialistako (peronista) kide zela.
[thumb|Carlos Reutemann, 1 Formulako *[ferrari*a gidatzen 1978ko urriaren 1ean, AEBetako XXI Toyota Grand Prix lasterketa irabazi zuen egunean|ezkerrera]]

## Erreferentziak
Peleo

**Peleo**, grezierazko izenaz ***Peleus***, Antzinako Greziako elezaharretako mitologiako pertsonaia zen; Tesaliako mirmidoien erregea, Eakoren semea eta Akilesen aita.

Telamon anaiarekin bere anaiorde Foko hil zuen, eta Eginatik alde egin behar izan zuen. Ftiako Eurition erregeak babesa eman zion, eta haren alaba Antigonarekin ezkondu zen, erresumaren herena bere esku utzi zuelarik. Ehizan ari zirela, aitaginarreba hil zuen, eta berriro ihes egin behar izan zuen. Iolkoseko Akasto erregeak bere hobenaz garbitu zuen. Patua, alabaina, ez zuen aldeko: Akasto erregearen emazte Astidamia erregina hartaz maitemindu zen; Peleok, ordea, gaitzetsi egin zuen; Astidamiak, hisiaz, bere senarraren aurrean, Peleori bera seduzitzen saiatu izana leporatu zion. Akastok armarik gabe abandonatu zuen Peleon mendian, zentauroek hil zezaten; baina Kiron zentauroak salbatu zuen, eta Peleok Akasto eta Astidamia hil zituen.

Bestalde, Peleok Argonauten bidaia eta abenturetan parte hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epomops buettikoferi

***Epomops buettikoferi*** Epomops generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Epomops buettikoferi'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
David Diamond

**David Leo Diamond** (Rochester, New York, AEB, 1915eko uztailaren 9a - 2005eko ekainaren 13a) estatubatuar musikagilea izan zen.

## Biografia 
Bere musika-egitura argiagatik eta lirismoagatik da batez ere ezaguna. New Yorken egin zituen ikasketak, estatubatuar musikagile Roger Sessionsekin. Guggenheim saria jaso zuen 1938an. Parisen izan zen gero, ikasketak sakontzen, Nadia Boulanger konposizio-irakasle ospetsuarekin. Han, Maurice Ravel eta Igor Stravinski ezagutu zituen.

Era guztietako konposizio-teknikak landu zituen, eta obra diatoniko edo modalak (*Rounds*, 1944), harizko orkestrarako zein obra dodekafonikoak (*The World of Paul Klee*, 1957) egin zituen. 1951tik 1965era bitartean, Italian bizi eta lan egin zuen, baina maiz joaten zen Estatu Batuetara eskolak ematera. Horrez gainera, zortzi sinfonia eta ballet, antzerki eta zinemarako musika, hainbat tresnatarako kontzertuak eta ganbera-musika idatzi zituen.

1965az geroztik Manhattango Musika Eskolan egin zuen lan.

## Erreferentziak
Jean Baptiste Dumas

**Jean Baptiste Dumas** (Alès, Gard, Frantzia, 1800eko uztailaren 14a - Cannes, Frantzia, 1884ko apirilaren 10a) frantses kimikaria eta politikaria izan zen. Garaiko kimikaririk ospetsuena izan zen; kimikaren atal guztiak landu zituen denbora gutxian.

## Biografia 
1823an, Thénarden laborategian sartu eta *Traité de chimie* lana idazten hasi zen. Amidei, eterrei eta alkoholei buruzko azterketak egin zituen eta airearen, uraren eta karbonoa erretzean askatzen duen gasaren osagaiak eta osagai horiek zein proportziotan konbinatuak zeuden aurkitu zuen.

Kimika organikoaren sortzaileetako bat izan zen. Haren izena daraman sistemari esker, gai organikoen nitrogeno-kantitatea zehatz daiteke. Kimika organikoko irakasle aritu zen Medikuntza Eskolan, eta laborategiko ikasketa praktikoak eman zituen lehenengo irakaslea izan zen Frantzian. Zenbait lan argitaratu zituen zientzia-aldizkarietan. 1850etik aurrera politikan hasi zen. Parisko alkate eta Frantziako Errepublikako ministro izan zen.

## Erreferentziak
Eskopas

[thumb|260px|Atikar hilobi-estela, ustez Eskopak edo haren lantegiak egina. [Atenasko Arkeologia Museo Nazionala.]]

**Eskopas** —grezierazko izena: Σκόπας— (Paros, K.a. V. mendearen bukaeran) Antzinako Greziako eskultorea eta arkitektoa izan zen. K.a. IV. mendeko eskultore eta arkitekto ezagunenetako bat zen, Praxitelesekin eta Lisiporekin batera.

Sizionen egin zuen lan; Tegean Atenea Alearen tenpluko berreraikuntza lanak egin zituen, eta tenpluaren frontoiko irudiak berak zizelkatu zituen. Halikarnasoko mausoleoa apaintzen parte hartu zuen K.a. 350. urtean, eta Efeson Artemisaren tenpluan.

Adierazpen patetikoa irudikatzen maisua zen; eredutzat pertsonaia atsekabetuak hartzen zituen, patu tragikoak daramatzan heroiak. Badira bere estatuen erromatar kopiak; Meleagrorenak eta Heraklesenak, adibidez. Sizioneko Menadeak erakusten ditu bere artearen ezaugarri nagusiak: bakantearen gorputza okertua, lilurapen dionisiako batean, aurpegia zerura itzulia, barneko estutasuna adieraziz eta arima grinaz bete baten nahigabea erakutsiz.

## Erreferentziak
Vigdís Finnbogadóttir

**Vigdís Finnbogadóttir** (Reykjavik, ) islandiar politikaria da. Hauteskunde bidez aukeratutako emakumezko lehen estatuburua da (1980-1996). Frantses filologia ikasi zuen Grenobleko eta Sorbonako unibertsitateetan. Ondoren, Antzerkiaren Historia ikasi zuen, Danimarkan lehenengo eta Suedian gero. Ikasketak bukatu ondoren, Islandiara itzuli zen irakasle gisa aritzeko. Ospe handia eman zion kultura-saio bat aurkeztu zuen telebistan. 1972an, Reykjavikeko Antzoki Hiriko zuzendari izendatu zuten. 1980an, estatuko lehendakari aukeratu ondoren (hautagai independente gisa), Islandiaren nortasun kulturala eta nazionala sustatu eta zaintzearen alde lan egin zuen. Hamasei urtez egon zen postu horretan. Lehendakari zela, Rio de Janeiron 1992an egin zen Lurraren Goi Bilerara joan zen, eta rol garrantzitsua izan zuen bertan. 1996ko hauteskundeetan, Olafur Ragnar Grimssonek hartu zuen lehendakaritza.

## Erreferentziak
Jovan Ristić

**Jovan Ristić** (; Kragujevac, 1831ko urtarrilaren 16agreg./urtarrilaren 4ajul. - Belgrad, 1899ko irailaren 4agreg./abuztuaren 23ajul.) serbiar politikaria izan zen.

## Biografia 
Frantzian eta Alemanian egin zituen ikasketak eta Mihailo Obrenović printzearen ordezkari izan zen Konstantinoplan 1861-1867 urteetan. Milan Obrenovic bigarren printzeorde izendatu zuten 1868an, eta konstituzio berria prestatu zuen 1869-1872 bitartean, printzea adin nagusira heldu bitartean. 1872an, lehen ministro eta Kanpo Arazoetarako arduradun nagusi izendatu zuten; haren ekinaz bihurtu zen Serbia hegoaldeko estatu eslaviarren buru. 1876-1878 urteetan Serbiaren independentzia osoa eskuratu zuen turkiarrengandik, baina ekonomian ez zuen horrelakorik lortu, ondoren izenpetu behar izan zuen hitzarmenaren, Austria eta Hungariaren artekoaren, arabera (1881). 1889an itzuli zen aginpidera, erregeorde gisa, Milan Obrenovicek erregetza utzi ondoren, eta Errusiarekiko aliantzen alde jokatu zuen beti aurrerantzean. 1893an utzi zuen politika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giambattista Marino

**Giambattista Marino** (Napoli, 1569ko urriaren 18a - *ib.*, 1625eko martxoaren 26a) italiar olerkari barrokoa izan zen.

## Bizitza eta lanak 
Napolin bizi izan zen 1600 arte, baina han zeraman bizimoduaren ondorioz atxilotu, eta Erromara bidali zuten. Erroman Pietro Aldobrandini kardinalaren idazkari izan zen. 1608-1615 bitartean, Turinen izan zen, Karlos Emanuel I.aren gortean, eta eztabaida sakonak izan zituen Gaspare Murtola Genovako olerkariarekin. 1615ean, Parisera joan zen, Maria Medicik gonbidaturik. 1624an, Napolira itzuli zen, eta han hil zen hurrengo urtean. Barrokoa Italian sartu zuen lehen olerkarietako bat izan zen. Haren izenetik dator *marinismo* joeraren izena.

Haren olerki-lanetako batzuk *La lira* (1608); *La Murtolaide* (1609); *Epitalami* (1616); eta *La sampogna* (1620) dira, eta haren obra nagusia ''L'Adone* (1623, «Adonis») da. Olerkiez gainera, aipagarriak ditu orobat: *Le dicerie sacre* (1614, «Hitzaldi sakratuak») eta *Lettere'' (1627-1629, «Gutunak»).

## Erreferentziak
Joseph Marie Jacquard

thumb|alt=|Joseph Marie Jacquard

thumb|ezkerrera|alt=|Jacquarden ehungailua

Frantses asmatzailea (Lyon, 1752 - Oullins, 1834), bere izena duen ehungailua asmatu zuena. Aldaketa handiak eragin zituen ehungintzan, eta ehungailu automatikoen oinarriak ere ezarri zituen. Lehenengo prestaketak 1790ean egin zituen, baina Frantziako Iraultza iritsi zenean bertan behera utzi zituen ahalegin haiek. 1805ean asmatu zuen bere izena izango zuen ehungailua; 1806an, tresna jabetza publikokoa izango zela deklaratu zuen gobernuak. Hasieran, lanpostuak galtzeko beldurrez, aurkakoak izan zituen Jacquarden asmaketa horrek, eta Lyongo ehuleek makinak erre zituzten. Dena den, 1812an mota honetako 11.000 ehungailu erabiltzen ziren Frantzian, eta 1820. urte inguruan Ingalaterrara zabaldu ziren.

*Jacquarden ehungailua* ehundegietako mekanismoa da, irazkiko hariei eragiteko eginkizuna duena, eta ehunean nahi diren marrazkiak egiteko aukera ematen duena.
## Erreferentziak
Claus Sluter

thumb|alt=|Claus Sluter: *Le Puits de Moïse* (1405); David eta Jeremias

**Claus Sluter** (Haarlem, 1345 &ndash; Dijon, 1406) herbeheretar eskultorea izan zen.

1379an, Bruselan ari zen lanean. 1385ean, Jean de Marvilleren lantegian egiten zituen eskulturak. Filipe *Ausarta* Burgundiako dukeak eskulturak eskatu zizkien Dijongo Champmol kapera dekoratzeko. Lan horretan ari zirela, Marville hil egin zen eta Sluterrek hartu zuen lanaren ardura. Lan asko egin zituen arren, gehienak galdu egin dira. Gaur egun arte iritsi diren lan nagusiak hiru dira: Dijongo kaperako atariko eskulturak (horietako bat, *Ama Birjina Haurrarekin*, 1385-1393); *Kalbarioa* edo *Le Puits de Moïse* (1405, *Moisesen Putzua*) Dijongo kaperaren klaustroan, eta *Pleurants de la tombe de Philippe le Hardi* (1410, *Filipe Ausartaren hilobia*), batez ere emakume deitoratzaileen segizioa dela eta, ezaguna dena. Errealismoa espiritualismoarekin eta irudien handitasunarekin lotu zituen. Haren lanak eragin handia izan zuen XV. mendeko eskultoreen eta margolarien artean.

## Erreferentziak
Pitirim Sorokin

**Pitirim Aleksandrovitx Sorokin** (; Turia, Komi, Errusia, 1889ko otsailaren 4agreg./urtarrilaren 21ajul. - Winchester, AEB, 1968ko otsailaren 10a) jatorri errusiarreko Estatu Batuetako soziologoa izan zen.

## Bizitza 
Kerenskiren gobernuko kidea eta Petrogradoko Unibertsitateko irakaslea izan zen. Boltxebismoaren kontra aritzeagatik, Estatu Batuetara erbesteratu behar izan zuen (1923); Harvardeko Soziologiako saila sortu, eta Nazioarteko Soziologia Institutuko irakaslea izan zen.

Jokabidearen soziologiaz arduratu zen, metodo konparatiboa eta estatistikoa erabili zituen, eta egitura eta dinamika aztertu zituen. Haren teoriaren oinarriak hauek dira: bi sistema soziokultural nagusiren bereizketa, sistema zentzuzko edo bidezkoaren (enpirikoa, natura-zientziekin lotua) eta idealistaren (mistikoa, fedearekin lotua) bereizketa, alegia; eta bi sistema horiek historian zehar eratu dituzten zikloak. Lan nagusiak: *Social and Cultural Dynamics* (1937-1941); *Man and Society in Calamity* (1942); *Altruistic Love* (1950).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ibarretxe & Co

**Ibarretxe & Co** Euskal Herriko zinemaren ekoizpen-etxea, zinemari lotutako Ibarretxe bizkaitar familiak zuzendua. Ibarretxetarrak hamar anaia-arreba dira, eta horietako bostek dihardute zinemagintzan, ekoizle-, zuzendari- eta gidoilari-lanetan.

Aurretik hainbat film labur egin arren, *Sólo se muere dos veces *(1997) filmarekin hasi ziren zinemagintza profesionalean. *¡Sabotaje!* (2000) nazioarteko ekoizpena ere haien ardura izan zen. 1.500 milioi pezetaren (60 milioi libera inguru; 9 milioi euro) aurrekontua izanik, Euskal Herriko inoizko ekoizpenik garestiena izan zen. Telebistarako ere hainbat produkzio ekoitzi dituzte, *Agur Olentzero, agur* (1997) eta *La memorias de Karbo Vantas* (1994) lanak, esate baterako. Bideoklipak eta publizitaterako hainbat lan ere egin dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Hejduk

**John Hejduk** (New York, 1929ko uztailaren 19a - *ib.*, 2000ko uztailaren 3a) estatubatuar arkitektoa izan zen.

1947-1950 urte-bitartean egin zituen arkitektura-ikasketak, eta 1950-1953 bitartean osatu zituen, Cincinnatiko Unibertsitatean lehendabizi, eta Harvardeko Diseinu Eskolan gero. 1954-1956 urte-bitartean diseinu-irakasle izan zen Texasko Unibertsitateko Arkitektura Eskolan, eta irakasle laguna Cornellen (Ithaca), 1958 eta 1960 bitartean. Lau urte geroago, New Yorkeko Cooper Unioneko arkitektura-irakasle izendatu zuten. Theo van Doesburgen obran oinarritzen den Five Architects arkitekto-elkarteko kide izan zen, kide abangoardistena. Proiektugile gisa, etxebizitza partikularrak diseinatu zituen batez ere: Demlin House (1960, Locust Valley, Long Island, New York); Diamond House (1963-1967); Bernstein House (1968, Mamaroneck, New York); Wall House (1970); Bye House (1973, Hidgefield, Connecticut). Sari asko irabazi zituen.

## Erreferentziak
Maxim Kontsevitx

**Maxim Lvovitx Kontsevitx** (; Khimki, Errusiako SESF, ) errusiar matematikaria da. Frantziako Ikerketa Zientifiko Aurreratuetarako Institutuko irakasle eta Estatu Batuetako New Brunswickeko Rutgers Unibertsitateko irakasle bisitaria da. Moskuko Unibertsitatean ikasi ondoren, Informazioa Prozesatzeko Problemen Institutuan lan egin zuen. 1992an eskuratu zuen doktoregoa, Bonngo Unibertsitatean (Alemania). Harvard, Princeton, Berkeley eta Bonnen lana egiteko aukera eman zioten. Kontsevitxek matematika hutsaren eta fisika teorikoaren arteko erlazio asko sortu ditu, Richard Feynmann eta Edward Wittenek egindako lanaren eraginpean bereziki. Ekarpenik garrantzitsuenak korden teorian eta kuantuen teorian egin ditu. Dena dela, geometriako lau problema ebaztu zituenean egin zen ezaguna. Wittenen konjetura bat frogatzeaz gainera, grabitazio kuantikoko bi ereduen baliokidetasun matematikoa ere frogatu du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
 Fields Medal
Eugenio Montale

**Eugenio Montale** (Genova, Italia, 1896ko urriaren 12a - Milan, Italia, 1981eko irailaren 12a) italiar olerkaria izan zen.

## Biografia 
Haren olerkiek estilo hermetikoa dute; pesimismoa, eta egungo gizakiaren ezinegona eta bakardadea islatzen dute. *Pegaso*, *Pan*, *Solaria* eta *Letteratura* aldizkarietan idatzi zuen. Crocek bultzatu zuen faxismoaren kontrako adierazpena izenpetu zuen idazleetako bat izan zen. 1945ean, *Corriere della sera* egunkariko zuzendari izendatu zuten. Italiako XX. mendeko poeta nagusitzat hartua da, Ungarettirekin batera. 1975ean, Literaturako Nobel saria jaso zuen.

## Obra 
### Poesia 
* *Ossi di seppia* (*Sepia hezurrak*, 1925)
* *Le occasioni* (*Aukerak*, 1939)
* *Finisterre* (1943)
* *Quaderno di traduzioni* ("Itzulpen koadernoa", 1948)
* *La bufera e altro* (*Mendebala eta beste gauza batzuk*, 1956)
* *Xenia* (1966)
* *Auto da fè* (*Fedeko aitormena*, 1966)
* *Fuori di casa* (*Etxetik kanpo*, 1969)
* ''Diario del '71 y del '72* (*71 eta 72ko egunerokoa*, 1973)
* *Quaderno di quattro anni* (*Lau urtetako koadernoa*, 1977)
* *Altri versi* (1980)
* *Diario póstumo* ("Hil ondorengo egunerokoa", 1996).

### Prosa 
* *Farfalla di Dinard* (*Dinard-eko tximeleta*, 1956)

### Literatura kritika 
* *Satura* (1971)
* *Sulla poesia* (*Poesíaz'', 1976)

## Euskaraz 
* Munduko Poesia Kaierak: Eugenio Montale (Susa, 2015; itzultzailea: Anjel Lertxundi). Poemen antologia bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Munduko Poesia Kaierak: Eugenio Montale, bildumaren zuzendari Beñat Sarasolaren hitzaurrearekin
Epomops dobsonii

***Epomops dobsonii*** Epomops generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Epomops dobsonii'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Junípero Serra

**Junípero Serra Ferrer** (Petra, Mallorca, 1713ko azaroaren 24a - San Carlos Borromeo de Carmelo, Kaliforniak, Espainia Berria, gaur egun Kalifornia, AEB, 1784ko azaroaren 28a) espainiar elizgizona eta kolonizatzailea izan zen.

## Bizitza 
1730. urtean frantziskotarren ordenan sartu eta Palmako Unibertsitatean jardun zuen irakasle. 1749an, Espainia Berriko misioetara bidali zuten. 1749-1758 urteetan Sierra Gordan izan zen (Querétaro), eta handik Mexikora abiatu. Mexikon Croix erregeordearekin jarri zen harremanetan iparraldea kolonizatzeko helburuarekin.

1767. urtean, jesuitak egotzi zituztenean, Behe Kaliforniara bidali zuten. 1769. urtean, berriz,  Kalifornia Garaira joan eta San Diegoko eta Monterreyko San Carlos Borromeo de Carmelo misioak sortu zituen. 1776tik aurrera, are misio gehiago zabaldu zituen San Frantziskon, San Gabrielen (egungo Los Angelesen), besteak beste. Eremu horretako amerindiarrak katoliko bihurtu eta gaztelania irakatsi zien.

1988an Joan Paulo II.a aita santuak dohatsu izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karlheinz Stockhausen

**Karlheinz Stockhausen** ( ahoskatua; Mödrath, Kerpen,  - Kürten, ) alemaniar musikagilea izan zen. F. Martin, O. Messiaen eta D. Milhaudekin egin zituen musika-ikasketak. Parisko Musique Concrète Estudioan lan egin zuen P. Schaefferrekin. Koloniara itzuli zenean, alemaniar irratiko musika elektronikoaren estudioko laguntzaile izan zen, eta, geroago, zuzendari. A. Schoenberg, A. Webern eta B. Bartóken lana aztertu zuen, eta Darmstadteko uda-ikastaroetan irakasle aritu zen. Gerra osteko musika-abangoardiaren aitzindari izan zen. Serieko musika idatzi zuen, eta maisu izan zen musika elektronikoan. Lan-mota ugari egin zituen. Orkestrarako: *Formel* (1951), *Punkte* (1952), *Gruppen* (1955-1957), *Trans* (1971), *Licht *(1977-1978). Ganbera musika: *Kreuzspiel* (1951); *Zeitmasse* (1955-1956); *Tierkreis* (1975). Musika elektronikoa: *Kontakte* (1959-1960); *Hymen* (1966-1967); *Sirius* (1975). Ahotserako, pianorako eta perkusiorako musika ere egin zuen. Sari ugari eman zizkioten, Alemanian bertan zein beste herrialde askotan.

## Erreferentziak
Gregorio Arrue

**Gregorio Arrue Rezola** (Hernani, 1811ko maiatzaren 22a - Zarautz, 1890eko apirilaren 22a) euskal idazle eta itzultzailea izan zen. Haren lehen deitura **Arruabarrena** zen.

Frantziskotarren seminarioan 1831 arte, apaizgoa utzi behar izan zuen eri zegoelako. Zarautzen eskola-maisu, Bonaparte Printzea eta Van Eys filologoen laguntzaile izan zen (1857). Itzultzaile ugaria bezain trebea, bere *Brabanteko Genobebaren bizitza* itzulpenak ospe handia hartu zuen Euskal Herrian. Euskal itzultzaileen eredu, lan asko eman zituen argitara, erlijiozkoak gehienak, gaztelania nahiz beste euskalkietatik gipuzkerara bihurtuak (Juan Jose Mogelek Markina aldeko bizkaieraz idatziriko *Baserritar jaquintsuaren echeco escola; *Sebastian Mendiburu oiartzuarrak goi-nafarreraz idatziriko *Jesusen Bihotzaren Devocioa*, Tolosa, 1883). *Liberalen doctrina pecatu da* liburua berriz, katalanetik edo gaztelaniatik itzuli zuen (Felix Sardá i Salvany, 1887, Bartzelona).

## Lanak 
### Erlijioa 
* *Brabanteco Genovevaren bicitza arrigarri miragarria* (1882, *Tolosa*)
* *Cristau eguiazcoaren Jaquintasun aundi eta errazoibide zuzena* (1884, *Tolosa*)
* *Cerura igotzeco escallera* (1886, *Tolosa*)
* *Liberalen doctrina pecatu da* (1887, *Bartzelona*)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Gregorio Arruabarrena literaturaren zubitegian
Hermann Lenz

thumb|alt=Wohnhaus Hermann Lenz in Stuttgart, Birkenwaldstrasse|Wohnhaus Hermann Lenz in Stuttgart, Birkenwaldstrasse|Hermann Lenzen etxea, Tubingenen

**Hermann Lenz** (Stuttgart, 1913ko otsailaren 26a - Munich, 1998ko maiatzaren 12a) alemaniar idazlea izan zen.

Jakintzaren alor guztiak ezagutzeko asmoak bultzatuta, Teologia ikasi zuen Tubingenen, Artearen Historia Heidelbergen eta Ikasketa Germanikoak Munichen. Pen Clubeko kide izan zen 1974. urtetik aurrera, eta Darmstadteko Hizkuntza eta Alemaniar Poesia Akademiako kide. Hainbat sari eman zizkioten, hala nola Buchner saria 1978an, eta Jean Paul saria 1991n. Bigarren Mundu Gerra hasi aurretik idazten hasia bazen ere, haren lana ez zen ezagutzera eman 1960ko hamarraldia arte. Hogeita hamar lanetik gora idatzi zituen, horien artean bederatzi eleberri. Nabarmentzekoa da *Kronika suabea* lana, zazpi ataletan sailkatua. Estilo zehatza du, literatura-joera jakinetatik urrun. Horrez gainera, beste hauek ere idatzi zituen: *Dama baten arratsaldea* (1961); *Morroiaren begiak *(1964); *Denbora berria *(1968); *Bi emakume *(1994); eta *Adiskideak* (1997).

## Erreferentziak
Giovanni Goria

**Giovanni Goria** (Asti, 1943ko uztailaren 30a - *ibidem*, 1994ko maiatzaren 21a) italiar politikari eta ekonomialaria izan zen. Ekonomia-zientzietako ikasketak egin zituen Milanen eta Erroman. 1975ean, Kristau Demokrazia alderdiko kide egin zen, eta alderdiko idazkari izendatu zuten Astin. 1977tik aurrera, Giulio Andreottiren alderdiari lotu, eta ekonomia-arazoetarako haren laguntzaile izendatu zuten. Gero, Ogasun ministro izendatu zuten. Enpresa estatal batzuk pribatizatu zituen, eta joera monetarista geldiarazi zuen. Sektore estatalaren eta pribatuaren orekari eusteko estrategia horrekin lortutako hazkunde ekonomikoari esker, Europako mendebaldeko bost herrialde nagusien artean kokatu zen Italia. Inflazioa, bestalde, % 20tik % 4ra jaitsi zen Goria ministro izan zen bitartean. 1987ko hauteskunde orokorren ondoren, Lehen Ministro izendatu zuten, bost alderdiz osatutako koalizio bateko buru. 1988an, Ciriaco De Mitak ordezkatu zuen.

## Erreferentziak
Umberto Boccioni

thumb|260px|Umberto Boccioni: *Autoritratto*.

**Umberto Boccioni** (Reggio Calabria, Italia, 1882ko urriaren 19a - Verona, Italia, 1916ko abuztuaren 17a) italiar margolari eta eskultorea izan zen.

Arte futuristaren lehen teorialaria izan zen.

## Bizitza 
Boccionik ikerketa eta ikasketa lan luzea burutu zuen Lombardiako paisaiari eta landa-lanari buruz, bere lanak futurismo mugimenduaren barruan berrantolatu aurretik, ikuspegi hori oraindik mantenduz. Boccionik 1903 eta 1907 bitartean sortutako lehen lanak zuzenean eratorriak dira naturalista tradiziotik, Lombardian aktiboa izan zena, bereziki Milanen, XIX. mendearen amaieran.

Erroman izan zen 1898tik 1902ra, eta teknika berriak ikasi zituen han. 1902tik aurrera Parisen egon zen, eta 1908an Milanen hartu zuen bizilekua. Urte hartan bertan Marinetti ezagutu zuen; *Manifesto dei pittori futuristi* (1910, *Margolari futuristen agiria*) izenpetu zuenetakoa izan zen, eta orobat *Margolari futuristen agiri teknikoa*ren erredaktore nagusia (1912). Lehen aldi hartan, Boccionik hurbiletik aztertu zituen Sezesioko mugimendu surrealista eta Munchen espresionismoa. Dinamismoa, objektuaren barneko indar gisa, eta aldiberekotasuna, oroitzen denaren eta ikusten denaren arteko sintesi gisa, hartu zituen Boccionik oinarri, eta kontzeptu horietatik sortu zen, hain zuzen ere, futurismoak osagai plastikoaren eta kromatikoaren arteko sintesia bilatzeko zuen joera.

Kubistengandik zenbait teknika hartu zituen (planoak planoekin ebakiz eta berriro elkartuz lortzen zuen gauzakiak deskonposatzea, batez ere), baina arte-mota horren alde estatikoak eta intelektualak ez zituen onartu; zibilizazio modernoaren dinamismoa adierazi eta mugimendua iradoki nahi zituen berak.

Haren zenbait lan: *Forme uniche della continuità nello spazio* (1913); *Gora doan hiria*; *Materia*; *Forze di una strada* (1911, *Kalearen indarra*); *Futbol-jokalari baten dinamismoa*; *Botila baten garapena espazioan*.

Eskultura lantzen 1911. urtean hasi zen, eta ondorengo urteetan hainbat obra egin zuen, teorikoak zein artistikoak, futurismoaren ildoari jarraituz bete-betean.

Gerra inguruko urteetan, dena dela, mugimendu futuristako gainerako margolariek bezala, bazter utzi zuen futurismoa. Gerra aurreko urteak izan zituen hortaz, emankorrenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emanuel Ungaro

**Emanuel Ungaro** (Aix-en-Provence, 1933ko otsailaren 13a - Paris, 2019ko abenduaren 21a) frantses diseinatzailea izan zen. Hirurogeita hamarreko hamarraldiko moda-diseinatzaile handienetako bat.

Italiar jostun baten semea zen. Zenbait urtetan Cristóbal Balenciagaren Parisko lantegian aritu zen lanean. Kolore eta oihal estanpatuen nahasteka ausartarengatik nabarmendu izan zen batez ere: eskoziar jaka soineko loratuaren gainean erabiltzeagatik, adibidez, emakumearen emetasuna eta sentsualitate oldarkorra nabarmendu beharrez. Berak erabili zituen lehen aldiz soineko drapeatuak, eta italiar kulturaren eskulangintza tradizioari eusten saiatu izan zen beti. Bere estiloa oihal eta bordatuen aberastasunean oinarritzen zen, eta erreferentzia exotikoez hornitzen zuen sarritan, sortaldekoez gehienbat. 1996an, Ferragamo etxea erosi zuen. Ungaroren izena, goi-mailako joskintzako eta *prêt-à-porter* bildumekin ez ezik, lurrin eta osagarriekin ere lotzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
 Emanuel Ungaro