Viena

**Viena** (,  ahoskatua; ,  ahoskatua) Europa erdialdeko hiria da, Danubio ibaiaren ertzean kokatua, Vienako basoen haranean, Alpeetako lehen haranen inguruan. Austriako hiriburu federala eta herrialdeko hiri nagusia da; gainera, herrialdea osatzen duten bederatzi estatu federaleko bat da (Bundesland Wien); halaber, Austriako gune kultural eta politikorik handiena da; bere metropoli-eskualdean, bi milioi pertsona baino gehiago ditu, eta hizkuntza ofiziala alemana da.

Hiriak historia luzea du, Europako hiribururik zaharrenetakoa baita. Horren ondorioz, ondare artistiko eta kulturala izugarria du. XVIII.&nbsp;eta XIX.&nbsp;mendean, munduko musika-hiribururik nagusietakoa izan zen. XX.&nbsp;mendearen hasieran, Mendebaldeko filosofian eta eztabaida politikoan loratu zen Vienako Zirkuluaren sorrerarekin, Aristotelesen filosofia oinarri duen kultur taldearen sorrerarekin.

ezkerrera|500px|thumb|Vienako ikuspegi bat.

## Etimologia 
*Viena* izenak zelta jatorria du, eta «hiri zuria» esan nahi bide zuen, zenbait ikerlariren iritziz. Antzinako erromatarrek *Vindobona* deitu zioten, hitz zelta hartan oinarrituta. Europa osoan zabalduta dauden *Viena, Viana* eta *Veana* izenek jatorri bera ei dute: *beann* hitza, alegia. *Beann* izenak «mendia» edo «gailurra» esan nahi du. Zelta jatorriko hizkuntzetan gorde da hitz hori. Adibidez, Eskoziako gaeleran, *beann* «gailurra» da, eta, Irlandako protogaelikoan, *benn* hitza erabiltzen zuten.

Beste ikerlari batzuen ustez, berriz, *Viena* izena *windu* hitz zeltatik dator, haren esanahia «distiratsua» izanik.

## Historia 
### Antzinatea
Hiriko lehen biztanleak iliriarrak izan ziren, K.a.&nbsp;1000. urtean, eskualdea populatu zutenak, iliriar indoeuropar misteriotsuek goi-mailako zibilizazio barbaroa ezarri zuten Vienaren inguruan. Horien ondoren, Galiatik ekialderantz emigratu zuten zeltak etorri ziren K.a.&nbsp;400. urte inguruan.

Europako hiri asko bezala, Viena erromatarrek sortu zuten K.a. 15ean; erromatar legionarioak eskualdean kokatu ziren Vindobona izeneko kanpaleku handi bat osatuz. Kanpalekua muga zaintzeko kokaleku gisa sortu zuten Erromatar Inperioa iparraldeko germaniar tribuen aurka gorde zezan. Lekua defendatzen zuten harresi handiak hiriaren erdigunean ikus daitezke, eta nabaritu daiteke metropoliko eraikin batzuek duten egitura bitxian.

III. mendean, kokaleku zibil bat egon zen kanpalekuaren hegoaldean, baina, oraindik ere, gertaera honi buruzko gauza handirik ez da ezagutzen. IV.&nbsp;eta V.&nbsp;mendeetatik aurrera, Erromatar Inperioak krisi larri bati aurre egin behar izan zion, eta horrek eragin nabarmena izan zuen Vindobona hirian. Marko Aurelio kanpalekuan hil zen 180.&nbsp;urtean; horren ondoren, markomanoek askotan arpilatu zuten hiria; hainbesteraino iritsi zen egoera, ezen Teodosio II.a enperadoreak, K.o.&nbsp;433. urtean, kanpalekuan kokatzeko baimena eman baitzien hunoei.

Vindobona hiria eraso zuten herri barbaroek berek defendatu zuten, zeinak ekialdeko herrien inbasioak gelditzeko gotorlekuak sortu zituzten.

### Erdia Aroa
#### Goi Erdi Aroa
Bavariarrak eta hungariarrak borrokan ibili ziren heien boterea eskualdean ezartzeko. 881.&nbsp;urtean, bi herri horien arteko liskarrak are sarriago gertatu ziren; urte haietan, hiriaren izena Wenia zen. Hurrengo urteetan, hiriak ez zuen inolako potentzial estrategikorik izan; gainbehera handi baten sartu, eta gero eta jende gehiago joaten zen bertatik.

Magiarrak eutsi ondoren, babenbergtarrek Austriako Margraverria sortu zuten 955. urteko Lechfeldeko guduari esker.​ Babenbergtarrek, bere burua, Austriako duke gisa ezarri zuten 976. urtean, Austriako lurraldeak hedatuz hungariarrak konturatu gabe; horri esker, hiria abiatu zen Europako erresumarik boteretsuenetako baten hiriburu izatera eramango zuen bidaia batean.

#### Erdi Aro Klasikoa
Magiarrek hiria askotan finkatu bazuten ere, babenbergtarrek eskualdean beren boterea ezartzen jakin izan zuten. Azkenean, XII. mendean, margraveek hirian zuten boterea sendotu zuten.

1440an, Habsburgo dinastiaren egoitza izan zen. Hortik aurrera, Viena handitzen joan zen, Germaniako Erromatar Inperio Santuko hiriburu bilakatu arte. XVI. eta XVII. mendeetako otomandarren inbasioak Vienan bertan geldiarazi zituzten, Vienako setioa 1529koa eta Vienako gudua 1683koa baitira.

### Aro Modernoa
thumb|ezkerrera|Vienako 1493. urte inguruko marrazkia
Konstantinopla erori eta Otomandar Inperioa hedatu zenean, Europako zati handi bat arriskuan jarri zen, hainbat hiri, hala nola Viena, edozein momentutan inbadituak izan zitezkeen, turkiarrek hiru aldiz setiatu zuten Austriako hiriburua, eta horietako bat 1529an izan zen, jenizaroek Fernando I.a eta Karlos V.aren tropa inperialei aurre egin zietenean. Suleimanen armadak zuen boterea zuela ere, turkiarrek ezin izan zuten hiria setiatu; tropa inperialek mina asko desaktibatu zituzten, eta Espainiar Inperioak turkiarrak atxiki ahal izan zituen, erabat jota utziz.

Ondorengo urteetan, Erreforma protestantea Austriara iritsi zen Alemaniako lurretatik, eta, orduan, habsburgotarren eliza kontserbadoreak Luteroren erreformari aurre egin behar izan zion. 1520tik aurrera, exekuzioak ohikoak izan ziren; gobernu kontserbadoreak isilarazi zituen protestanteak; hainbat kasu berehala egin ziren ezagun, hala nola Baltasar Hubmaierrena.

thumb|ezkerrera|Viena 1758an.
Hirugarren setioa 1683an izan zen, Vienako gudua deiturikoan, eta Otomandar Inperioaren gainbeheraren hasiera markatu zuen Europan. Kara Mustafa bisir handiak hasi zuen, bere posizio ezegonkorra indartzeko arrakasta militarra behar baitzuen, eta hori lortzen saiatu zen Leopoldo I.a enperadorearen aurkako kanpaina batean.​​ Turkiarrek aurrera egin zuten indar ikaragarriz; uztailaren 16an, hiria setiatu zuten, baina, setio-artilleriarik ez zuenez, tropa austriar, alemaniar eta poloniarrez osatutako armada gehigarri bat biltzea ahalbidetu zion Leopoldori, armada turkiarra garaitu zuena irailaren 12an hiriko harresien aurrean emandako gudu batean, Kahlenbergeko gudua izenez ere ezagutzen dena.

1804an, Austriako Inperioko hiriburu bihurtu zen Viena, eta Danubio haranean zehar hedatzean handitu egin zen bere garrantzia.​​ 1800ean, napoleondar gerren aurretik, hiriak 231.900 biztanle zituen, Napoleonek Schönbrunn jauregian hartu zuen ostatu (non –historiaren ironiak–, urte batzuk lehenago, Luis XVI.ak eta Maria Antonietak (Maria Teresa eta Frantzisko I.a Austriako enperadoreen alaba) hartu zuten ostatu). Bertan, 1809ko urriaren 14an, Schönbrunn-eko Kontratua sinatu zuen, zeinarekin Austriak Wagrameneko porrota eta eskualdearen frantziar okupazioa onartzen baitzuen.

thumb|Vienako Kongresuko ordezkarien grabatua.
Napoleon Bonaparteren porrotaren ondoren, garai hartako europar potentzia nagusiak Vienan bildu ziren, eta, 1814ko urriaren 1etik 1815eko ekainaren 9ra arte, Vienako Kongresua burutu zen bertan kontinentean politika berriak eta Frantziari birkonkistatutako lurraldeen banaketa erabakitzeko.​​​​ Topaketa diplomatiko horren bultzatzaile nagusia Klemens von Metternich izan zen.​ Baina Napoleon hirian garaile sartu zenean, hark hiriko gotorleku guztiak suntsitu zituen; horrek Vienari azkarrago urbanizatzen lagundu zion. Hiria zabaltzen hasi zen Austria-Hungariako Inperioaren urteetan, eta Viena mundu osoko hiri enblematikoenetako bat bihurtu zen, eta, Serbiako inteligentzia zerbitzuek konplotean parte hartu zuteneko froga ikaragarriaren aurrean, monarkia dualak gerra deklaratu zion Serbiari, eta Lehen Mundu Gerra lehertu zen.

### Austriako Errepublika 
thumb|ezkerrera|Viena 1923 inguruan.
Viena, Saint-Germain-eko Itunaren ondoren, Austriako Errepublika txikiaren hiriburu bihurtu zen, gaur egungo tamainara murriztua eta hondamendi demografiko, ekonomiko eta politiko handia jasanda. Hala eta guztiz ere, garai hartan, jarduera intelektualak Vienako Zirkuluarekin jarraitu zuen (der Wiener Kreis), askok XX. mendeko Europako intelektual garrantzitsuenen taldetzat jotzen dutena; haien artean nabarmentzen dira, besteak beste, Moritz Schlick eta Ludwig Wittgenstein filosofia positibista logikoan (Logischer Empirismus).

Errepublikaren garai demokratikoan, hau da, 1918tik 1934ko Engelbert Dollfussen diktadura arte, Langileen Alderdi Sozialdemokratak (Sozialdemokratische Arbeiterpartei) gehiengo osoa lortu zuen tokiko gobernurako egindako hauteskunde guztietan; beraz, hiria, *Viena gorria* izenez ezagutua izatera pasa zen. Urte horietako politika sozialdemokrataren ezaugarri nagusiak izan ziren etxebizitza sozialen programa zabala eta hezkuntza eta osasun publikoari emandako laguntza nabarmena, korronte austromarxistak zioena. *Viena gorria* 1934an amaitu zen Austriako gerra zibilaren eta Fronte Abertzalearen garaipenaren ondorioz. Hiriaren garaiko azken alkatea Karl Seitz izan zen.

### Bigarren Mundu Gerra
[thumb|210px|[Adolf Hitler|Adolf Hitlerrek, 1938ko martxoaren 14an, bere lehen hitzaldi garrantzitsua eman zuen Vienako herritarrei Hofburg jauregi inperialeko balkoi nagusitik.]]
Vienako kulturaren garrantzia 1938ra arte mantendu zen, urte hartan herrialdea inbaditu eta, ondoren, Alemania naziak bereganatu zuen arte. Anexio hori, *Anschluss* izenez ezaguna, bake itunetan debekatua zegoen, eta germaniar guztiak, lidergo bakar baten pean, Estatu bakar batean batzeko joera zuen lehen hedapena izan zen (ein Reich, ein Volk, ein Führer). 1938ko martxoaren 14an, Ostmark probintziako hiriburu bihurtu zen hirian, Hitlerrek lehen hitzaldi handia eman zien vienarrei Hofburg jauregiko balkoi nagusitik. Diskurtsoa diktadorearen hunkigarrienetakotzat eta txalotuenentzat jotzen da, Austria Germaniako Hirugarren Inperioarekin (Dritte Reich) bat egiteak herritar batzuen artean eragiten zuen euforiagatik. Inbasioa legitimatzeko, erreferendum bat egin zen apirilaren 10ean, eta Anschluss-en aldekoa atera zen, %&nbsp;99,73ko babesarekin; hala ere, ez zeukan berme demokratiko nahikorik.

Bigarren Mundu Gerran, Vienak Estatu Batuen aire-bonbardaketa neurrigabeak jasan zituen, eta ondare historikoaren zati handi bat suntsitu zuten (Doneztebe katedral gotikoa, Hofburg jauregia, Vienako opera, Danubioko zubiak, besteak beste), gerra ostean berreraiki zena. 1945eko maiatzean, Viena sobietar armadak hartu zuen, eta frantziar, estatubatuar eta britainiarrekin batera, hurrengo hamar urteetan okupatu zuten hiria lauko okupazio sistema baten pean, Berlingoaren antzekoa.

### Gerra ostea
thumb|ezkerrera|250px|Viena 1966an.
Leopold Figl eta Julius Raaben gestioen ondoren, Vienako lau potentzien kontrolak, 1955eko maiatzean Austriako Estatu Ituna sinatu arte, iraun zuen. Urte hartan, berreraikitze eta zaharberritze urteen ondoren, Vienako opera eta Burgtheater, biak *Ringstraße*n, berriro ireki zituzten jendearentzat. Sobietar Batasunak gobernu federalaren berme politikoa jaso ondoren sinatu zuen Estatu Ituna, eta, tropa aliatuak erretiratu ondoren, Austriaren neutraltasuna aldarrikatu zuen. Neutraltasun lege horrek, 1955eko urriaren amaieran onartua (eta ez Estatu Ituna bera), esaten zuen Austria modernoak ez zuela bat egingo ez NATOrekin ez bloke sobietarrarekin, eta Austria, 1995ean, Europar Batasunean sartzeko atzerapenaren arrazoietako bat kontsideratzen da.

1970eko hamarkadan, Bruno Kreisky kantzilerrak Vienako Nazioarteko Zentroa inauguratu zuen. Bertan, nazioarteko elkarteen egoitzak eraikitzekoak ziren. Horrela, Vienak bere lehengo nazioarteko maila berreskuratu du, nazioarteko erakundeak hartu baititu, hala nola Nazio Batuen Erakundea (Industria Garapenerako Nazio Batuen Erakundea, Nazio Batuen Erakundearen Bulegoa Vienan eta Droga eta Delituen Aurkako Nazio Batuen Bulegoa) Proba Nuklear Osoa Prestatzeko Batzordea – Debekuaren Tratatua antolatzea, Energia Atomikoaren Nazioarteko Agentzia, Lurralde Petrolio Esportatzaileen Erakundea (LPEE) edo Europako Segurtasunerako eta Elkarlanerako Erakundea.

## Demografia

| valign="top" |

| valign="top" |

| valign="top" |

|}

## Klima 
## Ondasun nabariak 
* Vienako Doneztebe katedrala.
* Eliza Botiboa (*Votivkirche*), estilo neogotikoan eraikitako eliza.
* Karlskirche eliza.
* Vienako udaletxea.
* Schönbrunn jauregia.
* Hofburg jauregia.
* Vienako Estatu Opera (Wiener Staatsoper)
* Volksoper antzokia.
* Musikverein kontzertu-aretoa.
* Burgtheater antzokia.
* Theater an der Wien antzokia.
* Hundertwasserhaus.
* Millennium Tower etxeorratza

Image:Vienne eglise votive.jpg|Eliza Botiboa (Votivkirche)
Image:Wien - Staatsoper (1).JPG|Vienako Estatu Opera (Wiener Staatsoper)
Image:Burgtheater Vienna June 2006 397.jpg|Burgtheater antzokia
Image:PB011939 Karls Kirche Wien.JPG|Karlskirche eliza
Image:Wien - Karlsplatz, Otto-Wagner-Pavillon (1).JPG|Vienako Metroko geltokia (Otto Wagner)
Image:Palacio de schönbrunn 01.jpg|Schönbrunn jauregia
Image:Rathaus Vienna June 2006 165.jpg|Vienako udaletxea
Image:Hundertwasserhaus 3.jpg|Hundertwasserhaus

## Musika 
* Orkestrak: Wiener Philharmoniker eta Wiener Symphoniker.
 
## Vienar ospetsuak 
* Franz Schubert (1797-1828), musikagilea.
* Ida Pfeiffer (1797-1858), esploratzailea eta idazlea.
* Johann Strauss (1825-1899), musika klasikoko konposatzailea.
* Robert Barany (1876-1936), medikua.
* Stefan Zweig (1881-1942), idazlea.
* Fritz Lang (1890-1976), zinema zuzendaria.
* Josef von Sternberg (1894-1969), zinema zuzendaria.
* Fred Zinnemann (1907-1997), zinema zuzendaria.
* Romy Schneider (1938-1982), aktorea.
* Gerda Fassel (1941-2025), eskultorea.
* Christoph Waltz (1956-), aktorea.

## Hiri senidetuak 
Vienako Udalak nazioarteko hiriekin ez senidetzeko politika du. Horren ordez, batzuekin lankidetza hitzarmenak sinatuta dauzka, esparru zehatz batzuetan:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hiriko webgune ofiziala 
* Vienako mapa