open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kösem Sultan

**Kösem Sultan** (1589-1651) otomandar inperioko Haseki Sultan bat izan zen, hau da, Ahmed I.a sultanaren emaztea. Era berean, Murad IV.aren eta Ibrahim I.a sultanen ama izan zen. Otomandar historiako emakume boteretsuenetarikoa izan zen.

Murad IV.aren (1623–1640) eta Mehmed IV.aren (1648–1687) erregeorde gisa aritu zen eta berak zuzendu zuen inperioaren gobernua. Ospe handia lortu zuen bere erabakien ondorioz.

## Bizitza 
thumb|Kösem Sultan|ezkerrera|205x205px
Tinosen jaio zen, gaur egungo Grezian, eta bere aita Eliza ortodoxoko apaiz bat zen.

12 edo 13 urterekin bahitu zuten, eta esklabo gisa saldu zuten. Horrela amaitu zuen Konstantinoplako Ahmed I.a sultanaren haremean. Haremeko buru izatea lortu zuen. Ahmed I.arekin ezkondu zen eta ume asko izan zituzten. 

Ahmed I.a hil zenean Palazio Zaharrean desterratu zuten. Baina Murad IV.a tronura igo zenean, Kösem Sultan erregeorde izendatu zuten eta 1623ra arte iraun zuen kargu horretan.

1640an Murad IV.a hil zen eta Ibrahim I.ak hartu zuen tronua. Kösem Sultan berriro ahalegindu zen gobernatzen.

Ibrahim I.a hil zenean Mehmed IV.a igo zen tronura, baina umea zen oraindik eta bere amona Kösem Sultan erregeorde izendatu zuen. 

Mehmed IV.aren ama Turhan Sultan zen, eta berak ere gobernuan eragin nahi zuen. Ondorioz, Kösem Sultan haren kontra konspiratzen hasi zen, Mehmed IV.a erregetzatik kendu eta haren anaia txikia ipintzeko, Suleiman. Baina 1651an hil egin zuten Kösem Sultan. Heriotzaren ondoren, istiluak izan ziren Konstantinoplan.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Presidentea (zuhaitza)

thumb|215px|Presidente sekuoia.
**Presidentea**, , AEBetako Sekuoia Parke Nazionalan dagoen Baso Erraldoieko sekuoia erraldoi bat da, Kaliforniako Visalia udalerriaren ekialdean. Garaieraz 75 metro eta oinarrian diametroz 8,2 metro ditu. Presidentea enborraren bolumenaz dagokionez munduko bigarren zuhaitzik handiena da. eta 3.240 urteko adinarekin, gaur egun bizirik dirauen sekuoiarik antzinakoena. 2012an bere enborrak 1.500 metro kubiko zituen, adarrekin 250 metro kubiko gehituz.

Izena 1923an jaso zuen, Warren G. Harding presidentearen omenez.

## Ikus, gainera 
* Sekuoia erraldoi

## Kanpo estekak
Bralette

thumb|*Bralette* beltza
***Bralette*** emakumezkoen azpiko arropa mota bat da, ugatzak estaltzeko erabiltzen dena. Bularretako tradizional baten elementuak kiroletako top baten formarekin konbinatzen ditu. *Bralette* bularren kontra estutu behar da, sostengua emanez, baina ez du betegarririk ezta hagaxka zurrunik, eta beraz jantzi erosoagotzat jotzen da. Azpiko arropa gisa eraman daiteke, edo bestela blusekin edo jaka irekiekin batera, guztiz edo zati batez erakutsiz. Tamaina, ehun, kolore eta diseinu ezberdinetan aurki daitezke.

Lehen *bralette*ak 1940ko hamarkadan agertu ziren, eta 2010eko hamarkadaren erdialdean modara itzuli ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Grant jenerala (zuhaitza)

[thumb|upright|Grant jenerala sekuoia erraldoia, [Erregeen Arroilaren Parke Nazionala]]
**Grant jenerala zuhaitza**, , AEBetako Erregeen Arroilaren Parke Nazionalaren Grant jenerala zuhaiztian dagoen sekuoia erraldoi bat da, Kalifornia estatuan. Sherman jeneralaren ondoren bigarren sekuoia erraldoi handiena da, 81,7 metroko garaieraz.

Duela gutxi arte, 2.000 urte inguruko adina zuela uste zen, baina oraintxuko kalkuluen arabera, 1.650 urte izatetik hurbilago omen dago. Enborraren oinarriak 32,8 metroko zirkunferentzia du.

Izena 1867an jaso zuen, Ulysses S. Grant jeneralaren omenez, 1869an AEBetako presidente izango zena.

## Ikus, gainera 
* Sekuoia erraldoi

## Kanpo estekak
Familia Santuko Semeak

**Familia Santuko Semeak** ( edo **SF**) institutu erlijioso katolikoa da, Josep Manyanet apaizak 1864an Trempen sortua. Bere funtzio nagusia familia kristauen prestakuntza pedagogikoa eskaintzea da, haur eta gazteen hezkuntza prestakuntzaren bidez. 1901eko ekainaren 22an, fundatzailea hil baino hilabete batzuk lehenago, Familia Santuko Semeen Kongregazioak Leon XIII.a Aita Santuaren onespen kanonikoa izan zuen.

Familia Santuaren Semeak zortzi herrialdetan daude: Espainian, Estatu Batuetan, Italian, Argentinan, Kolonbian, Mexikon, Brasilen eta Venezuelan. Ikastetxe, parrokia, espiritualtasun etxe, unibertsitate egoitza eta Gazte eta Familia Pastoraltzako hainbat mugimenduren bitartez betetzen dabe euren eginkizuna.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zurezko koilara

**Zurezko koilara** jakiak prestatzeko erabili ohi den tresna da. Koilara handi bat izan ohi da, zurez egina. Sukaldaritzako erabilerez gain, zurezko koilarak herri- arte eta kulturaren parte ere badira.

Gaur egun, mendebaldeko kulturetako zurezko koilarak tamaina ertain eta handikoak izaten dira. Koilara handiak, normalean, egosteko edo labean egiteko osagaiak nahasteko erabiltzen dituzte. Lauak izan daitezke, edo erdian zulotxo txiki bat izan dezakete.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Nikolas Foixkoa eliza

**San Nikolas Foixkoa eliza**, , Frantziako Blois hirian dagoen eliza katoliko bat da, Loir eta Cher departamenduan.

1138-1186 artean Tibalt IV.a Bloiskoaren aginduz eraikia izan zen. Arkitektura erromanikoa du, gehigarri gotikoak ere baditu.

1867an monumentu historiko izendatua izan zen.
Fiesta (1947ko filma)

***Fiesta*** 1947ko film musikala da, Richard Thorpek zuzendua eta aktore nagusiak direlarik Esther Williams, Ricardo Montalbán, Mary Astor eta Cyd Charisse. George Bruce eta Lester Colek idatzi zuten gidoia. 

Ipar Euskal Herrian Frantziako estreinaldiko izenburuarekin ikusi zen: *Señorita Toreador*. 

## Ekoizpena 
Metro-Goldwyn-Mayerrek ekoitzi zuen eta Technicolorrez egin zen.

Filma Pueblako (Mexiko) kokapenetan filmatu zen. Hau izan zen Montalbánek Hollywoodeko film batean izan zuen lehen papera, eta estudioak kontratua eskaini zion. Williams eta Montalbán elkartu ziten hiru filmetatik lehena izan zen, jarraian *On an Island with You* (1948) eta ''Neptune's Daughter* (1949) iritsi zirelarik. *Fiesta'' izan zen lehen aldiz Esther Williamsen izena izenburuaren gainetik agertu zen marketinean.

## Sinopsia 
Mario Moralesi (Ricardo Montalbán), konpositore izan nahi duen toreatzaile bat da. Bere arreba bikiak, María Moralesek (Esther Williams), berriz emakume toreatzailea izan nahi du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chinook (haizea)

thumb|200px|Chinook haizearen sorrera.

**Chinook** (bertoko ingelesez  ahoskatua) Ipar Amerikako Mendi Harritsuen ekialdeko isurialdean sortzen den foehn-mota da.

Izena Mendi Harritsuen eta Columbia ibaiaren artean bizi diren amerindiarretatik dator. Chinook haizeek, oro har, tenperatura igotzen laguntzen dute neguan ordu gutxi batzuetan edo egun gutxiren buruan, Chinook haizearen eraginaren ondoren, tenperaturak bere punturik baxuenera jaisten dira.

Chinook haizeen eraginez tenperatura-aldaketa handiena 1972ko urtarrilaren 15ean erregistratu zuten, Loman, Montanan, non 24 ordutan tenperatura -48°C-tik 9°C-ra pasa zen.

Chinook haizeen ezaugarri deigarrienetako bat Chinook arkua da, goratasun orografikoaren ondorioz mendien gainean uhintzen duen aireak eragindako estratu geldien banda bat. Hodei hauek ekaitzaren mehatxua dirudite, baina gutxitan egiten du euria edo elurra. Gainera, ordutegia egokia bada, irteera eta eguzki-sarrera izugarriak sortzen dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Luis katedrala (Blois)

**San Luis katedrala**, , Frantziako Blois hirian dagoen katedral katoliko bat da, Loir eta Cher departamenduan.

1544an eraikitzen hasi eta 1700an amaitu zen. 1906an monumentu historiko izendatua izan zen.
Boeing CH-47 Chinook

**Boeing CH-47 Chinook** karga astuna garraiatzeko helikopteroa da, tandemean errotoreak dituen bimotorra dena. Hasiera batean Boeing Vertolek, gaur egun Boeing Integrated Defense Systems dena, 1960ko hamarkadaren hasieran diseinatu eta ekoitzi zuen.

315 km/h-ko gehieneko abiadurarekin, 1970eko hamarkadako helikoptero utilitarioak eta eraso helikoptero garaikideak baino azkarragoa da. Egun produkzioan dagoen garai horretako aireontzi bakanetakoa da, *C-130 Hercules* eta *UH-1 Iroquois* aireontziekin batera. Oraindik produkzioan eta zerbitzuan jarraitzen dute lehen lerroan, 1179 ale baino gehiagorekin. Bere erabilera nagusiak tropen garraioa, artilleriaren hedapena eta gudu-zelaiaren berrhornikuntza dira. Karga-arrapala handia du fuselajearen atzealdean, eta hiru kako kanpoko karga altxatzeko.

Chinook hamasei herrialdetara esportatu dute. Nazio batzuek helikoptero handiagoak erabiltzen dituzten arren, errusiar Mil Mi-26a kasu, CH-47a bere operadore nagusiek erabiltzen duten karga-helikopterorik astunena izaten jarraitzen du: Ameriketako Estatu Batuetako Armada eta Britainia Handiko Aire Armada.

## Kanpo estekak
Bidaiari-kabina

baten kabina]]
**Bidaiari-kabina** hegazkin batean, bidaiariak eramateko prestatutako lekua da. Gurutzaldi-altitudeetan, atmosfera ahulegia da bidaiariek eta tripulazioak oxigeno-maskararik gabe arnasa hartu ahal izateko; beraz, kabinak presio handiagoan presurizatuta daude.

Aireko garraio komertzialean, batez ere hegazkinetan, kabinak hainbat zatitan bana daitezke. Bidaia-klaseko atalak, hegaldietako laguntzaileentzako eremuak, sukaldea eta itsasontziko zerbitzurako biltegiratze-espazioak izan ditzakete. Eserlekuak errenkadan jarrita egoten dira normalean. Sektorearen kategoria edo klasea zenbat eta handiagoa izan, orduan eta leku gehiago eskaintzen da. Mota desberdinetako kabinak, askotan, gortina edo zatitzaile zurrunen bidez banatzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marta Reina Izquiano

**Marta Reina Izquiano** (Badalona, 1970eko azaroaren 10a) kataluniar LGBT ekintzailea eta txinatar medikuntza tradizionala aztertzen duen ikertzailea da.

## Bizitza 
Dokumentuen analisiaren eta faltsutzearen arloan aditua, 2016an Kataluniako lehen polizia transgenero ireki bihurtu zen. Mossos d'Esquadran aritu zen 2023ra arte.

2016tik 2019ra Podem Catalunyako kidea izan zen, eta 2019tik 2020ra Més País alderdiko kidea. 2017an LGBTI politiken arduraduna eta Kataluniako segurtasun politiken zirkulu sektorialaren sortzaile bihurtu zen. Kataluniako LGTBI kontseilu nazionaleko kidea da. 2018an Kataluniako parlamenturako hauteskundeetan aurkeztu zen, baita Bartzelonako udal hauteskundeetan ere. 2019ko apirileko Espainiako hauteskunde orokorretan ere aurkeztu zen Diputatuen Kongresurako eta Senaturako.

2016ko Bartzelonako harrotasunaren kalejiran *Persones trans, tan comun es com diversxs* pertsona transen manifestua irakurri zuen. 2019ko urriaren 28an, sexua berresleitzeko ebakuntza egin zioten Bellvitgeko Unibertsitate Ospitalean.

2023tik aurrera, Txinan bizi da eta txinatar medikuntza tradizionala aztertzen du. Urte berean *Viviendo sin tí* liburu autobiografikoa argitaratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lurreratze-tren

baten lurreratze-tren erretraktila]]
**Lurreratze-trena** lurreratze- eta aireratze-fasean aireontziaren eta pistaren arteko kontaktuak sortutako energia zinetikoa xurgatzeaz arduratzen den edozein aireontziren zatia da. Lurreratzean, trenak talkak eragindako energia zinetikoa xurgatu behar du. Pneumatikoak dira inpaktu hori xurgatzen duen lehen elementua, baina ez da nahikoa; hala, lurreratze-trenak moteltze-sistema bat izan behar du inpaktua gutxitu ahal izateko. Lurreratze-trenaren pisua hegazkinaren aireratze-pisuaren %2,5 eta % 5 artekoa da.

Hegazkinen lurreratze-trenak honela sailka daitezke:
* Tren finkoak, hegaldian aire-korrontearen eraginpean etengabe daudenak. Nahiko txikiak diren eta abiadura txikikoak diren hegazkinetan bakarrik erabiltzen dituzte; izan ere, atzerakada-sistema bat instalatzearen ondoriozko pisu-igoerak eragin kaltegarria izango du guztizko pisuan, eta abiadura-irabaziek ez lituzkete prestazioak asko hobetuko.
* Tren erretraktilak, airean egon beharrean hegazkinaren egituran ezkutatuta daudenak. Pilotuak, pilotutza-kabinatik, palanka batekin, aukera ematen du lurreratze-trena uzkurtzeko, aireontziaren barruan ezkutatuta; hala, pilotuak palanka berarekin lurreratu behar duenean, lurreratze-trena jaitsi egiten da, eta, horrela, aireontziak lur hartu dezake.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pista

**Pista** izan daiteke:
* pista, mendian eginiko bide zabala.
* pista, hainbat helburutarako prestaturiko eremua.
** lurreratzeko pista, hegazkinak lurreratzeko edo aireratzeko prestaturiko bide zabal eta laua.
** izotz-pista, izotz-geruza sendo batez eratutako zorua duen pista
* pista, zinta magnetiko batean, hotsak grabatzen diren luzetarako ildoetako bakoitza.
Screaming Queens: The Riot at Compton’s Cafeteria

***Screaming Queens: The Riot at Compton’s Cafeteria*** 2005. urteko film dokumental estatubatuarra da Susan Strykerrek eta Victor Silvermanek zuzendua. 

## Argumentua 
Filmak dokumentatzen du 1966ko udako San Frantziskoko gertaera bat, queer erresistentzia eta protestaren kasu bat,  Compton’s Cafeteriako matxinada, Stonewalleko gertakari entzutetsuagoak baino hiru urte lehenago gertatua,

Compton's zen nagusiki prostituzioan aritzen ziren emakume transgeneroek erabiltzen zutena. Haietako bat atxilotzera joan zen poliziari aurre egin zion emakume haietako batek, aurpegira kafe beroa jaurtita, eta istiluak hasi ziren, zeinean inguruko komunitatea inplikatu zen, poliziaren eta diskriminazioaren kontra protestan.

## Ekoizpena 
Dokumentalean lekukotasuna ematen dutenen artean daude: Susan Stryker, Aleshia Brevard, Tamara Ching, Felicia Elizondo, Amanda St. Jaymes, Suzan Cooke eta Ed Hansen.

2006ko Northern California Emmy Awards sarietan historia/kultura alorreko ikus-entzunezko onenaren saria jaso zuen filmak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pista (bidea)

[thumb|280px|Pista [Entzia mendilerroan]]

**Pista** mendialdeko bide zabala da, gehienean zoladurarik gabea, ibilgailuak bertatik ibili ahal izateko egindakoa. Sarritan zuhaitz-enborrak garraiatzeko erabiltzen da. Propietate ezberdinak izango ditu, eusten dion lurraren arabera. Adibidez, hartxintxar edo laterita pista gisa ager daiteke. Tokiko izenak aldatu egiten dira: «gravel road» ingelesez, «ripio» gaztelaniaz.

Asfaltutako bideek ez bezala, bide horien trazabilitatea eguraldiaren mende egon daiteke. Izan ere, prezipitazio handien ostean, pista batzuk lokazten dira, eta igaroezin bihurtzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Johann Georg Gmelin

**Johann Georg Gmelin** (Tübingen, 1709ko abuztuaren 10a – *ibidem*, 1755eko maiatzaren 20a) alemaniar naturalista, botanikari, esploratzaile eta geografoa izan zen.

Tübingengo Unibertsitateko irakasle baten semea zen. Hamalau urterekin hasi zen unibertsitateko klaseetara joaten eta 1727an hamazortzi urterekin medikuntzan graduatu zen. Ondoren, San Petersburgora joan zen eta 1730ean kimikako eta historia naturaleko irakasle izendatu zuten unibertsitatean.

Vitus Beringek zuzendutako 1733-1743ko Kamtxatkako Bigarren Espedizioan parte hartu zuen. Ural Mendiak eta Mendebaldeko Siberia zeharkatu zituen Jeniseiraino. Jenisein erregistratutako tenperaturarik baxuena neurtu zuen eta Kaspiar itsasoaren maila Mediterraneokoa baino baxuagoa dela egiaztatu zuen. 1736an Jakutskeko Bering kanpamentura iritsi zen. Sute batek jasotako espezimenak eta oharrak suntsitu zituen. Hurrengo udan "Flora Sibirica" liburuaren oinarri izan ziren espezimenak bildu zituen. Samuel Gottlieb Gmelin ilobak lagundu zion lanaren azken liburukiak argitaratzen.

1747an Tübingengo Unibertsitatera itzuli zen eta medikuntzako irakasle izendatu zuten. 1751n unibertsitateko lorategi botanikoko zuzendari izendatu zuten. 1749an Suediako Zientzien Errege Akademiako atzerriko kide hautatu zuten.

## Lanak 
* *Flora sibirica sive Historia plantarum Sibiriae.* 4 Bände. Sankt Petersburg 1747–1749
* *Leben Herrn Georg Wilhelm Stellers, gewesnen Adiuncti der Kayserl. Academie der Wissenschaften zu St. Petersburg: worinnen die bißher bekannt gemachte Nachrichten von Deselben Reisen, Entdeckungen, und Tode, Theils wiederleget / theils ergänzet und verbeßert werden.* Frankfurt 1748
* *D. Johann Georg Gmelins Reise durch Sibirien, von dem Jahr 1733 bis 1743*. 4 Bände. Vandenhoeck, Göttingen 1751–1752
** Neuausgabe: Johann Georg Gmelin: *Expedition ins unbekannte Sibirien.* Jan Thorbecke Verlag, Stuttgart 1999
** Auszüge: *Die Große Nordische Expedition von 1733 bis 1743. Aus Berichten der Forschungsreisenden Johann Georg Gmelin und Georg Wilhelm Steller.* Hrsg. von Doris Posselt. Kiepenheuer, Leipzig und Weimar 1990
* *Voyage au Kamtschatka par la Sibérie.* In: Abbé Prévost (Hrsg.): *Histoire générale des voyages.* Amsterdam 1779, S. 94–499
* *Joannis Georgii Gmelini Reliquias quae supersunt commercii epistolici cum Carolo Linnaeo, Alberto Hallero, Guilielmo Stellero et al., Floram Gmelini sibiricam ejusque Iter sibiricum potissimum concernentis […] curavit Theodor Plieninger.* Stuttgartiae 1861
* *Die lateinische Korrespondenz zwischen Albrecht von Haller und Johann Georg Gmelin, 1743-1755.* Hrsg. von David Krebs. Diss. Universität Bern 2008

## Kanpo estekak
Olha Kobylianska

**Olha Kobilianska** (Gura Humorului, Bucovina, Austrohungariar Inperioa, 1863ko azaroaren 27a - Txernivtsí, Errumaniako Erresuma, 1942ko martxoaren 21a) idazle, nobelagile eta feminista ukrainarra izan zen.

## Biografia 
Bere gurasoak Maria Werner eta Iulian Kobilianski, Ukrainako meatze-administrazioko langile bat, zazpi seme-alaba izan zituzten eta Olha Kobilianska laugarrena zen. Lau urteko hezkuntza autodidakta labur bat baino ez zuen jaso, oso-osorik alemanez.

### Idazle ibilbidea 
Alemanez oso-osorik jaso zuen hezkuntza autodidaktak azal dezake bere lehen eleberria, 1880. urtean argitaratua, osorik hizkuntza horretan idatzi izana. 1894 arte ez zen ukraineraz  bere lehen obra agertu, bereziki Sofía Okunevska, Natalia Kobrynska eta Lesia Ukrainka lankide feministen eraginpean. Kobilianskak, 1899an ezagutu zuen azkena, denborarekin, ordea, bere hurbilketa eta elkarrekikotasuna gero eta biziagoa bihurtu zen, tonu grinatsua hartu arte. Nahiz eta "pasio" hori harrigarria iruditu. artean oso kontserbadorea zen Ukrainako bizitza kulturalean, harreman horiek ohikoak ziren Europako abangoardian.1894. urtean, Kobilianskak Rutèniako Emakumeen Elkartearen sorreran parte hartu zuen, baina ez zuen lortu emakume asko biltzea, asko sozialismo erradikal eta iraultzaileak erakarrita. Kobilianskak 1917ko Errusiako iraultzari lagundu zion, baina baita SESBek Ukraina bereganatzeari ere. Laguntza horrek arazoak ekarri zizkion alemaniarrek eta italiarrekv1941ean Bucovina inbaditu zutenean. 1942an hil zen, eta heriotzak epaiketa martzial baten ondorioetatik salbatu zuen.

1890eko hamarkadan, harreman erromantikoa izan zuen Osyp Makovei literatura-kritikariarekin; Kobilianskaren lanak defendatzen zituen, eta eroso sentitzen zen sexualki loratzeko eskubidea aldarrikatzen zuten emakumezko pertsonaia sendo, independente eta hezituekin. Geroago, ordea, banandu egin ziren, eta 1901ean Kobilianskak Lessia Ukrainka (1871-1913) idazlea ezagutu zuen. Elkartze horren ondorioz, oso lotura sutsua sortu zen, eta korrespondentziaz gauzatu zen, gaixotasunak eta zirkunstantziek elkarbizitza eragozten baitzieten. Ihor Kostetsky literatura-kritikariak harreman lesbikoa iradoki zuen geroago, eta George S. N. Luckyj-en iritziz: "Bi emakumeen artean kontaktu fisiko gutxi edo batere ez zen egon, nahiz eta haien hizkerak homoeròtic ematen duen".

Kobilianska bere garaiko nobelagile ukrainar ezagunenetako bat bihurtu zen, nahiz eta bere liburuetako batzuek XIX. mendeko gizartea hunkitu ahal izan zuten, emakumeen sexualitatetik, eta, modu zabalagoan, emakume osoaren izaeratik libreago zegoen ikuspegiarekin. Bere liburuak nekazariaz eta naturaren eta pertsonen arteko loturaz ere arduratu ziren. Nietzschek, George Sandek eta autore alemaniar askok (batez ere, erromantikoek) eragina izan zuten haren lan osoan. Solomiia Pavlychkok adierazi zuen Kobylians'ka-ren (bereziki *Valse Mélancolique*) lan argitaratuen arrazoi homoerotik indartsuak daudela.

## Aintzatespenak 
* Chenivtsi Antzokiak eta Chenivtsiko Olha Kobilianska Museoak bere izena daramate.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Janetta Vance

**Janetta Vance** arkularia zen. Britainia Handia ordezkatu zuen 1908ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brenda Wadworth

**Brenda Wadworth** (1885 - 1962ko urtarrilaren 28a) arkularia zen. Britainia Handia ordezkatu zuen 1908ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ranchi

**Ranchi** (,  ahoskatua) Indiako Jharkhand estatuko hiriburua da. Ranchi Jharkhand mugimenduaren muinean egon zen, Hego Bihar, Odishako iparraldea eta Mendebaldeko Bengalako leinuentzako estatu bat izatea eskatzen zuena. Jharkand estatua 2000ko azaroaren 15ean sortu zen, Biharreko Chota Nagpur eta Shanthal Parganas dibisioak bereiziz. Narendra Modik hiria *smart city* bilakatzen aukeratu zuen, bere planen barruan. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Russula amethystina

***Russula amethystina*** *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da.

## Deskribapena 
Kapela: 5 et 12 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, laster zabaldua eta erdialdea deprimitua. Ertza inkurbatua, kamutsa, ildaskatu samarra. Kapelaren azala ia guztiz bereizgarria, likatsua eta distiratsua eguraldi hezean, gero lehorra eta matea, pruinaduna, more-amatista kolorekoa, arrosa eta arrexka koloreko tonuekin, krema-horixkaz koloregabetutako eremu zabalekin.

**Orriak:** Ez oso estu, ia berdinak, elkarren arteko zainekin, gutxi urkilatuak, zabalak, libreak eta txertatzean biribilduak, ertzean kamutsak, krema-hori kolorekoak. Ertza osoa, aldeak baino zurbilagoa.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 8 cm arteko garaierakoa eta 2 cm arteko diametrokoa, orrien azpian pixka bat loditua, laster barnehuts-muinduna, pruinaduna eta zimur finekin, zuria, arrexka kolorerako joerarekin zahartzean.

**Haragia:** Ez oso lodia, hauskorra, zuria, iodoformoaren usain ahularekin eta zapore gozoarekin, baina ez oso nabaria.

**Etimologia:** Latinetik dator *Russula* hitza, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria dutelako Russula generoko espezie askok. *Amethystina* epitetoa grezieratik dator, amatista, harribitxi morea, esan nahi duen “amethystis” hitzetik. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea, iodoformoaren usaina duelako.

### Nahasketa arriskua 
*Russula turci* oso antzekoa da. Esporek soilik bereizten dituzte garbi.

## Sasoia eta lekua 
Mendiko koniferoen azpian.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Brasil, Europa, Errusia, Kanariak, Maroko, Kaukasia, Himalaiako eremua, Txina, Taiwan, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Starčevoko kultura

**Starčevoko kultura** () Balkanetako kultura neolitiko handia da. Serbiatik Errumaniara, Bulgariara, Hungariara eta Ukrainara hedatu zen, eta hainbat eskualde-aldaera izan zituen. Tesalia eta Mazedoniako kultura neolitikoen eraginak ditu. Herrixkak nekazaritza eta abeltzaintzako komunitate txikiak dira, buztinez estalitako zurezko etxeak eta lau angeluko edo angeluzuzeneko oinplanoak dituztenak. Zerealetan oinarritutako nekazaritza praktikatzen zuten, baita ur ugariko ibar emankorretan edo mendi inguruetan kokatutako ahuntz edo ardien abeltzaintza ere. Aztarnategi garrantzitsuenak Starčevo, Vinça eta Bubanj (Serbia) eta Bucedol (Eslovenia) dira. Herrixka horiek iraupen luzekoak izan ziren, eta bere hondarrek "tell" erako muinoak utzi dituzte, leku berean irauten zutela adierazten digutenak.

## Garapen geografikoa 
Starcevoko kultura Balkanetako penintsularen barnealdean hedatu zen, Adriatikoko kostaldea ordea, zeramika kardiala zuen kultura batek okupatu zuen. Starcevo-Körös-Cris kultura zabalenaren parte da, eta Europa erdialdeko zeramika linealaren kultura sortu zuen, nekazari neolitikoak Balkanetako iparraldera hedatu zirenetik 700 urte inguru igaro ondoren. 

## Galeria 

Fitxategi:Golemata_Majka.jpg|Ipar Mazedonian dagoen Tumba Madžari aztarnategian aurkitutako eskultura txikia.
Fitxategi:Crvenokosa_boginja,_neolit,_Donja_Branjevina.tif|"jainkosa ilegorria" irudia
Fitxategi:Altar_table.jpg|Tumba Madžarin aurkitutako aldare-taula 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Fuselaje

baten fuselajea marroiz]]
**Fuselajea** hegazkinaren gorputzaren egitura da, hegoak itsasten zaizkiona. Barruan, pilotutza-kabina, bidaiari-kabina eta karga-sotoak daude, baita hegazkina zuzentzeko hainbat sistema eta ekipo ere. Hegazkinaren gainerako zatiak (hegalak, motopropultsio-taldea edo lurreratze-trena, esaterako) akoplatzeko egitura zentral gisa ere balio du.

Bere forma erresistentzia aerodinamiko gutxiko geometria leun baten eta bere helburuak bete ahal izateko bolumen- edo gaitasun-behar jakin batzuen arteko konpromiso-soluzio baten ondorio da. Merkataritza-hegazkin batean, bolumenaren zati handi bat bidaiari-kabinari eskainia dago, eta kabina horren kokapena hainbat faktoreren araberakoa da: hegaldiaren iraupena, hegazkineko zerbitzuak, hegazkinerako sarbideak, larrialdi-irteerak, tripulazio laguntzailea, etab.

Merkantzia edo zama pertsonak garraiatzeko hegazkinen sotoetan garraiatzen da, bidaiarien kabinaren azpian eta hegazkinaren ilaran; soilik karga-hegazkinetan, berariaz horretarako eraikiak izan daitezkeenean edo baja emandako eta kargak garraiatzeko egokitutako bidaiari-hegazkinak izan daitezkeenean. Badira bertsio konbinatuak ere, non bidaiari-kabinaren zati bat trenkada baten bidez bereizten den eta karga garraiatzeko erabiltzen duten. Gainera, kabina diafanoa duten hegazkinak daude, karga ondo garraiatu eta maneiatzeko, eta, gainera, beste edozein misiotara erraz egokitzeko aukera ematen dute.

Hegazkin batzuek sartzeko arrapalak dituzte, edo muturretik edo atzeko aldetik irekitzen dituzte tamaina handiko salgaiak kargatzeko eta deskargatzeko, Airbus Beluga adibidez.

Fuselajeak irteera kopuru jakin bat izan behar du, larrialdi baten aurrean ebakuatzeko nazioarteko araudiak bete daitezen. Horren barruan sartzen da hegazkin batzuetan arrapalak, txirrista puzgarriak eta abar jartzea. Gainera, fuselajeak erregistro eta sarbide batzuk izan behar ditu, hegazkina ikuskatu eta berrikusi ahal izateko, lurreko hornidura-zerbitzuez gain.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anna Pazos

**Anna Pazos** (Bartzelona, Katalunia, 1991) kataluniar idazlea, kazetaria eta dokumentalista da. Bere lehen lana 2023an argitaratu zuen *Matar el nervi* katalaneraz, gero gaztelaniara itzulia. 2023an Núvol saria jaso zuen.

## Lan ibilbidea 
Hainbat komunikabidetarako artikuluak idatzi ditu, hala nola *Nube, Vice, The Jerusalén Post, El País, La Vanguardia* eta *Le Monde Diplomatique*. 2019tik aurrera BBCrako dokumentalak ekoizten ditu. *Las buhardillas* podcastaren egileetako bat da Júlia Bacarditekin batera.

2023ko maiatzean, bi liburu argitaratu zituen aldi berean: *Power and Desire* (Fragmento argitaletxea) saiakera laburra eta *Matar el nervi* ez-fikziozko lana. Biak gaztelaniara itzulita.

## Lanak 
* *Matar el nervi* (2023) La Segona Perifèria, Bartzelona. 
* *Matar el nervio* (2023). Random House, Bartzelona. 
* *Poder i desig* (2023) Fragmenta argitaletxea, Bartzelona. 
* *Poder y deseo* (2024). Fragmenta argitaletxea. Bartzelona. 

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2023an Núvol saria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Júlia Bacardit

**Júlia Bacardit Cruells** (Bartzelona, Katalunia, 1991ko irailaren 2a) kataluniar kazetaria, idazlea eta ekoizlea da.

## Biografia 
Júlia Bacardit Cruells bartzelonarra Humanitateetan graduatu zen Pompeu Fabra Unibertsitatean. 

### Lan ibilbidea 
Hainbat komunikabiderekin lankidetzan jardun du, eta bi proiektu bateratu ditu: *Revista Ram,* literatura-sorkuntzakoa eta grafikoa, eta *Las Buhardillas* katalanezko pòdcast-a, Anna Pazosekin batera.

2020an *El precio de ser madr*e argitaratu zuen, obuluen salerosketaren merkatuari buruzko kazetaritza-saiakera. Hiru urte geroago, 2023an, bigarren lana argitaratu zuen: *Un dietario sentimental*, lehen pertsonan bere barne-bizipen batzuk azaltzen eta hausnartzen zituen liburua, baina, aldi berean, Bartzelonako literatura, kazetaritza eta bizitzari buruzkoa.

## Argitalpenak 
* Bacardit, Júlia. *El preu de ser mare*.  Apostroph, 2020. . 
* Bacardit, Júlia. *Un dietari sentimental*.  Medusa, 2023 (Col·lecció Borm). . 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Russula azurea

***Russula azurea*** *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da. Jangarria, *Russula virescens* eta *Russula cyanoxantha* perretxikoek baino pixka bat kalitate gutxiago du.

## Deskribapena 
**Kapela:** Txikia. 4 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, ganbila baina berehala zabaltzen da, hondoratua, titi diskoide batekin, erregularra, ertz sotila, ia leuna. Kapelaren azala zati batean bereizgarria, opakua, eta pixka bat pruinadun-pikortsua. Urdin-more aldakor kolorekoa, urdin argitik itsas-urdinera, purpura, more-grisa edo oliba kolorekoa …, erdia apur bat ilunagoa.

**Orriak:** Aldatzen ez den zuri garbi kolorekoak, adnatuak, estu, urkilatuak, nahiko zabalak, ertzean sardexka forman.

**Hanka:** Motza, 4 eta 8 cm bitarteko garaierakoa, erregularra, batzuetan oinarrian loditua, zuri garbia, distiratsu samarra.

**Haragia:** Trinkoa, hauskorra ez, zuria, usaingabea, zapora gozokoa, atsegina. Sulfovanilina erreaktiboarekin urdin kolorea hartzen du eta sulfato ferrosorekin laranja kolorea. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:** Latinetik dator *Russula* hitza, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria dutelako *Russula* generoko espezie askok. Azurea epitetoa ere latinetik dator, urdin esan nahi duen “azuraus” hitzetik. Kapelaren koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Erdipurdiko jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Identifikazioa: urdin-morea orriak eta hanka zuriak, haragi trinkoa, zapore atsegina. *Russula anatina* handiagoa da, orri horixkak ditu (ez zuriak), isla lila-berdexkak.

## Sasoia eta lekua 
Uztailetik urrira. Mendiko koniferoetan: izei gorrietan (*Picea excelsa*), pinuetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Himalaiako eremua, Txina, Taiwan, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Million Dollar Mermaid

**Million Dollar Mermaid** Annette Kellerman igeriketako izar australiarraren bizitzari buruzko 1952ko Estatu Batuetako film biografikoa  da. Mervyn LeRoyk zuzendu zuen eta Arthur Hornblast Jr.-ek ekoitzi zuen, Everett Freeman-en gidoi batetik abiatuta.

## Ekoizpena 
Busby Berkeleyren koreografia izan zuen, eta .Esther Williams, Victor Maduro eta Walter Pidgeon izan ziren filmeko izarrak, bereziki Williamsen uretako koreografiengatik izan zelarik ezaguna, aqua-musikal esan izan zitzaien 1950eko hamarkadako filmen sortan.

Ikuskizun gisa aqua-musikalen une gorena izan zen, eta Esther Williamsen ekoizpen faboritoa perrsonalki. Uretako ballet eszenetan dozenaka igerilari agertzen dira (gizonezkoak zein emakumezkoak), urjauzi eta txirristak, kolore biziko eszenarioak. Eszena bateko jauzian istripua izan zuen Williamsek eta hiru saihets hautsi zituen: eszena bera filmean geratu egin zen, baina filmaketak urte erdiz eten ziren gero jarrairzeko.

Filmaketan ezkontzaz kanpoko afera izan zuten Esther Williamsek eta Victor Maturek.

George Folseyk 1953ko Oscar sarietarako izendapena jaso zuen kolorezko argazkigintza atalean.

## Argumentua 
XIX. mendearen amaieran, Annette Kellerman (Esther Williams), poliomelitisa duen neskato australiarra, osasuna hobetzeko ahalegnetan aritzen da igeriketa eginez. Horrek sekulako igerilaria bihurtuko du Kellerman. 

Nagusiago denean, Frederick aitak (Walter Pidgeon) musika irakasle-postua onartuko du Ingalaterran. Bideian doalarik alabarekin, ikuskizunak antolatzen dituzten ekintzaile batzuekin egingo dute topo, eta proposamen promozionalak egingo dizkiote Kellermani.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Igeriketako ballet eszena bat, Youtuben.
Koblakari beltza

***Koblakari beltza*** () Jean-Léon Gérôme margolari frantsesak 1888 inguruan egin zuen olio mihise gaineko margolana da. Orientalismoaren joeran kokatzen da. Qatarko Dohan dagoen Orientalismoaren Museoaren bildumaren parte da.

## Deskribapena 
Pinturak koblakari beltz bat erakusten digu, tapiz baten aurrean eserita. Tamainua: 61,2 × 50,8 zm.

Mihisea ezkerreko hormaren behealdean sinatuta dago: J.L.GEROME.

## Historia 
Mihisea Londresko Royal Academy of Arts erakundean aurkeztua izan zen eta, ondoren, 1892an eginiko Parisko Saloian. 850,000 euroren truke erositako oihala Dohako Arte Orientalistaren Museoko bilduman sartu zen 2008an, Londresko Christie's-en saldu ondoren. Museo berak ere *Femme circassienne voilée* Sotheby'sen, New Yorken.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :https://www.arte.tv/fr/videos/110217-019-A/a-musee-vous-a-musee-moi/ Margolanaren inguruko bideoa Arte kanalean.
Nabiha Syed

**Nabiha Syed** zuzenbidean lizentziadun eta AEBetako teknologia-exekutiboa da. Syed *The Markup*-eko zuzendari exekutiboa izan zen, datuetan oinarritutako bitartekoen enpresa.  *Forbes* aldizkariak honela deskribatu du: "adierazpen-askatasunaren inguruan sortzen ari diren abokatu onenetako bat". 2023an, NAACPk Syed eskubide zibil digitalen lider eraldatzaile izendatu zuen. 2024ko maiatzaren 15ean, Mozilla Fundazioko zuzendari exekutibo bihurtu zen Nabiha Syed.

## Biografia 
Pakistandik AEBra emigratu zuten gurasoengandik jaio zen Syed.  Syedek, *Yale Law School*eko *Media Freedom and Information Access* klinika legala fundatu zuen, Yale unibertsitate horretan ikasi zuen eta irakasle bekadun ibili zen.

Difamazioaren, pribatutasunaren eta albisteen egiazkotasun kontuak biltzen zituen gaien buru izan zen *BuzzFeed* munduko komunikabideen enpresan. *BuzzFeed* horretan baino lehen, Syed  *New York Timesen* aritu zen. Columbiako Unibertsitateko Kazetaritza Graduatu Ondoko Eskolan eta New Yorkeko Askatasun Zibilen Batasuneko, Prentsa Berriko eta Prentsa Askatasunerako Erreportarien Batzordean irakasle laguntzaile ere bada Syed. *Yale Law Journal* eta *Vanity Fair* aldizkarietan bere lan batzuk nabarmendu dira.

Nabiha Syeden gidaritzapean, *The Markup* horrek ikerketa bat argitaratu zuen, eta, horren arabera, Estatu Batuetako 100 ospitale ustez hoberenen herena Facebook-ekin partekatzen ari ziren pazienteen datu pertsonalak. Horren ondorioz, sare sozialen konpainia eta tartean diren hainbat ospitale auzitara eraman ziren Aseguru Medikoaren Eramangarritasun eta Kontu Emate Legea urratzeagatik.

## Jasotako aintzatespen batzuk 
*2016an, *New York Law Journalek* "40 Under 40 Rising Star" izendatu zuen.
*2017an, *International Bar Association*-eko Gazte Sarirako finalista izan zen.
*2018an, Prentsa Askatasunerako Kazetarien Batzordearen *Rising Star* inaugurazio-saria jaso zuen Syedek. Urte horretan bertan, Nabihak Prentsa Askatasunari buruzko Hitzaldia eman zuen Harvardeko Kennedy Eskolan.
*2022an, *FastCompany*k adierazi zuen *The Markup* zela konpainia berritzaileena, Syed-en gidaritzapean.
*2023an, NAACPren Eskubide Zibilen Sari Digitala jaso zuen.
*2024ko maiatzaren 15ean Mozilla Foundation-ek zuzendari exekutibo izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laws of Attraction

***Laws of Attraction*** (euskaraz *Erakapenaren Legeak*), 2004ko Peter Howitt britainiarrak zuzendutako amodiozko komedia film bat da. Pierce Brosnan, Julianne Moore, Michael Sheen eta Parker Posey aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, New York, Daniel Rafferty (Pierce Brosnan) eta Audrey Woods (Julianne Moore) dibortzioetan espezializatutako hiriko bi abokatu garrantzitsu dira, denbora luzez auzitegietan beren bezeroen interesak defendatuz eta elkarren aurka bakoitzak beren metodo erabat ezberdinekin lehia eginez. Biak amodiotik gorrotora igaro diren kasu ugariren lekukoak izan dira.

## Aktoreak 
* Pierce Brosnan: Daniel Rafferty
* Julianne Moore: Audrey Woods
* Parker Posey: Serena Jamison
* Michael Sheen: Thorne Jamison
* Frances Fisher: Sara Miller
* Nora Dunn: Abramovitz epailea
* Mike Doyle: Michael Rawson
* Allan Houston: Adamo Shandela
* Johnny Myers: Ashton Phelps
* Heather Ann Nurnberg: Leslie
* Brette Taylor: Mary Harrison
* Sara Gilbert: Gary Gadgeten laguntzailea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Jean Bart (Gérôme)

***Jean Barten erretratua *** () Jean-Léon Gérôme margolari frantsesak 1862 inguruan egin zuen olio mihise gaineko margolana da. Jean Bart kortsario ospetsua Versaillesko jauregian dago areto batean eserita. Bilduma partikular batean jasota dago.

## Deskribapena 
Tamainua: 33x27 zm. 

Jean Bart, Frantziako zerbitzuan, Luis XIV. erregearen garaietan egindako erasoengatik ospetsua izan zen. Luis XIV gerran. Bart bere hankak gurutzatutako pipa erretzen agertzen da, Versailles jauregiko mahai baten gainean makurtuta. Jean Bart bi aldiz gonbidatu zuten Versaillesera, bigarrenean aitoren seme izendatzeko. Erregeak idazki baten bidez haren estimua adierazi zion: «De tous les officiers qui ont mérité l’honneur d’être anoblis, il n’en trouve pas qui s’en soit rendu plus digne que son cher et bien-aimé Jean Bart» 

Bigarren ateko panelaren goiko aldean, erdian, sinatuta dago. Horrela dio: "J.L.Gerome" eta "1862", bi lerrotan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zumarragako sekuoia erraldoia

**Zumarragako sekuoia erraldoia**, Gipuzkoako Zumarraga udalerrian dagoen amerikar sekuoia bat da. Zumarragako udaletxearen atzealdeko lorategian dago, Urola ibaiaren bazterrean.

XIX. mendearen erdialdera, Jose Antonio Alderdi indianoak landatu zuen, garai hartan Jose Antonio eta Ignacio Maria Alberdi anaien jabetzako lursailean. 1980ko hamarkadan lursaila udal jabetzakoa izatera igaro zen.
Sharmin Akter

**Sharmin Akter** (Gaibandha, 1995eko abenduaren 31) bangladeshtar aktibista da, haur-ezkontzen eta derrigorrezko ezkontzen aurka borrokatzen dena. 15 urte zituela, ama 32 urteko gizon batekin ezkontzera behartzen saiatu zen, baina Sharmin haren ahaleginei aurre egin eta ikasketak jarraitzeko borrokatu zen. Rajapurko nesken ikastetxean ikasten ari zela, abokatu bihurtu nahi zuen haur-ezkontzei eta derrigorrezko ezkontzei aurre egiteko. 2017an Emakume Ausarten Nazioarteko Saria irabazi zuen. Urte berean azterketak arrakastaz egin zituen, distrazioak izan arren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aieteko parkeko sekuoia gorria

**Aieteko parkeko sekuoia gorria**, Gipuzkoako Zumarraga udalerrian dagoen sekuoia gorri bat da, Aieteko parkean dagoena.

Enborrak 7,48 metroko zirkunferentzia du, altuera ezezaguna, baina uste denez, Donostiako zuhaitzik garaiena omen da.
Andoaingo Santakrutz harri txikiyak

**Santakrutz harri ttikiya**  txapelketa 2022  urteaz geroztik 52 eta 80 kiloko bi harri baldarrekin Andoaingo Bekoplazan eta Santakrutz jaien baitan ospatzen den harrijasotze txapelketa herrikoia da. Bi minutuko txanda bana du harrijasotzaile bakoitzak harri bakoitzeko. Guztira pisu gehien altxatzen duen harrijasotzailea da txapela eramaten duena.

## Palmaresa 
### Emakumezkoak 
### Gizonezkoak
Karl-Heinz Schnellinger

**Karl-Heinz Schnellinger** (Düren, 1939ko martxoaren 31 – Milan, 2024ko maiatzaren 20a) alemaniar futbolaria izan zen, atzelari postuan aritzen zena.

1958tik 1963ra 1. FC Köln taldean jokatu zuen eta 1962an liga txapelketa irabazi zuen. 1963an Italiara joan zen Mantova 1911n jokatzeko. Han jokatu zuen denboraldi bat eta beste bat AS Erroman, AC Milanekin fitxatu aurretik, eta han eman zuen lasterketaren zatirik handiena.

1958 eta 1971 artean 47 partida jokatu zituen Alemaniako futbol selekzio nazionalarekin. Lau munduko txapelketatan parte hartu zuen, hemeretzi urterekin 1958ko Munduko Futbol Txapelketan debuta eginez.

## Palmaresa 
**1. FC Köln**
* Bundesliga: 1962

**Roma**
* Italiako futbol kopa: 1963–64

**A.C. Milan**
* Serie A: 1967–68
* Italiako futbol kopa: 1966-67, 1971–72, 1972–73
* Europako Futbol Kopa: 1968–69
* Europako Futbol Errekopa: 1967–68, 1972–73
* Kontinente arteko Futbol Kopa: 1969

**Mendebaldeko Alemania**
* Munduko Futbol Txapelketa: txapeldunordea 1966, brontzezko domina 1970

## Kanpo estekak
Konstantzio II.a (usurpatzailea)

**Konstantzio II.a** (IV. mendea – Vienne, 411) Mendebaldeko Erromatar Inperioko enperadorea izan zen 409tik 411ra.

Konstantino III.a enperadorearen semea izan zen. Monje zen aita Britaniako armadak enperadore izendatu zuenean 406. urtean, Honorio enperadorearen aurkako matxinada batean. Galiarako deia egin zioten, eta zesar izendatu zuten, eta ezkondu egin zen dinastia bat hasteko. Gerontzio jeneralekin batera, Hispaniara joan zen 408an, Konstantinoren autoritatea berrezartzera.

409 urtean, Honoriok Konstantino enperadorekidetzat hartu zuen, eta Konstanzio augusto izendatu zuten, beste bien maila berean. 409 urtearen amaieran, Gerontzio matxinatu egin zen, eta Konstanzio matxinada itotzen saiatu zen, baina Arlesen eraitsi zuten. Gerontzio berriz ere garaitu zuten Hispanian 410ean eta Viennen 411n, eta han hil egin zuten.

Godofredo Monmouthekoaren Historia Regum Britanniae liburuan Konstantino III.a Britainiako Konstantino II.a ere bada, eta Konstantzio II.a britainiarren errege aukeratua da aita hil ondoren. Konstantzio Uther Pendragonen anaia eta Artur erregearen osaba da.

## Genealogía
Wanderlust (2012ko filma)

***Wanderlust***, 2012ko David Wain estatubatuarrak zuzendutako komedia film bat da. Paul Rudd, Jennifer Aniston, Justin Theroux, Malin Åkerman, Kathryn Hahn, Lauren Ambrose eta Alan Alda aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, New York, George (Paul Rudd) eta Linda (Jennifer Aniston) beren lanekin estresatuak bizi diren ohiko Manhattango ohiko bikote seme-alabarik gabea da. Georgen enpresak lanik gabe uzti eta kaleratzen duenean eta HBO telebista kateak Lindaren dokumental proiektuari ezezkoa ematean, bikoteak beren bizilekuz aldatzea erabakiko du, Georgen anai jasangaitza eta ergela den Ricken (Ken Marino) Atlantako etxera bizitzera joanez. Auto errepide bidai luzean zehar, George eta Linda bikoteak Georgiako landa eremuan dagoen Elysium deritzon hippie komuna atsegin, isolatu eta bixti batean geldituko dira, bertako kideek munduaren ikuspegi berezi samarra dute: dirua eta jabetza materialei mespretxua diote eta amodio eta sexu harreman libreetan sinisten dute. Guzti honek une barregarri eta bizipen harrigarri ugari sorrraraziko ditu.

## Aktoreak 
* Paul Rudd: George Gergenblatt
* Jennifer Aniston: Linda Gergenblatt
* Justin Theroux: Seth
* Michaela Watkins: Marisa Gergenblatt 
* Malin Åkerman: Eva
* Lauren Ambrose: Almond Cohen
* Joe Lo Truglio: Wayne Davidson
* Alan Alda: Carvin Wiggins
* Kathryn Hahn: Karen
* Jessica St. Clair: Deena Schuster
* Ken Marino: Rick Gergenblatt
* Jordan Peele: Rodney Wilson
* Kerri Kenney-Silver: Kathy
* Linda Lavin: Shari
* Keegan-Michael Key: Marcy’s Flunkie
* David Wain, Michael Ian Black, Michael Showalter eta Ray Liotta: kameoak, beren buruak antzeztuz

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Modesta Lavana

**Modesta Lavana Pérez** (Hueyapan de Ocampo, 1929ko otsailaren 24a – 2010eko abenduaren 13a) nahua jatorriko mexikar sendalari, aktibista, ehule eta itzultzailea izan zen.

## Bizitza 
Modesta Lavana Hueyapan de Ocampo udalerrian jaio zen 1929an. Txikitan, garai hartan ohikoa zen bezala, eskolan zigortu zuten nahuatlez hitz egiteagatik, baina jarraitu zuen eta azkenean itzultzaile bihurtu zen, beste hiztunei Morelos estatuko ordenamendu juridikoan dituzten eskubideak eskuratzen lagunduz. Hueyapanen erabiltzen den nahuatlaren aldaerari buruzko hainbat artikulutan iturri linguistiko gisa aipatzen da.

Indigenen eta emakumeen eskubideen aldeko aktibista garrantzitsu gisa aitortua izan zen, eta horrez gain sendalari eta nahuatl itzultzaile juridiko gisa aritu zen Morelos estatuan. Tokiko etnobotanikaria eta *temazcal* izerdi-bainuaren erabileran aditua ere izan zen. Lavanak egindako artilezko ehun tradizionalak oso ezagunak ziren Morelos estatuan.

Erizain moduan trebatu ondoren, Hueyapango biztanleen tratamendu mediko gehienen ardura hartu zuen, injekzioak emanez, zauriak tratatuz eta erditzen lagunduz, klinika ofizial bat eraiki arte. 1977an, Laurencia Alvarez antropologoarekin batera, *susto* gaixotasunaren inguruko esperientzia pertsonalaren kontakizuna argitaratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nanine Vallain

[thumb|*[Askatasuna (margolana)|Askatasuna* (1794), Frantziar Iraultzaren Museoa.  ]]
**Jeanne-Louise** edo **Nanine Vallain** (Paris, 1767–1815) margolari frantsesa zen, Jacques-Louis David margolariaren ikastuna. 1787 eta 1810 urteen artean egon zen aktibo eta **Madame Piètre** bezala ere ezagutzen zen.

## Margolanak 
- Ustezko Etxuzeko kondearen erretratua (frantsesez: ''Portrait présumé du comte d'Echauz*).

- Besoetan ardi bat duen emakume gazte baten erretratua (frantsesez: *Portrait de jeune femme tenant un agneau,* 1788).

- Askatasuna (frantsesez: *La Liberté*, 1794)

- Eseritako emakumearen erretratua, hostoz betetako saski bat eusten (frantsesez: *Portrait de femme assise tenant un panier rempli de feuillages,* 1797-1798).

- Talleyrand Périgordeko dukesa (frantsesez: *Duchesse de Talleyrand Périgord,'' 1800).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sofia Okunevska

**Sofia Atanasivna Okunevska-Moratxevska** (ukrainieraz: Софія Атанасiвна Окуневська-Морачевська) (Dovzhanka, 1865eko maiatzaren 12a - Lviv, 1926ko irailaren 24a) mediku, idazle eta feminista ukrainarra izan zen.

## Biografia 
1865eko maiatzaren 12an jaio zen Sofia, Dovzhanka herrian, Ternopiletik gertu. Bigarren hezkuntzara joateko baimena eman zitzaion, une horretan neskentzat ezohikoa zena, eta 1886an graduatu zen oso nota onekin. Austrohungariar Inperioak unibertsitateetan emakumerik onartzen ez zuenez, 1887an Sofiak eta Natalia Kobrinska koinatak goi-mailako hezkuntzan sartu ziren Suitzan; Kobrinskak ekonomia ikasi zuen eta Okunevskak Zuricheko Unibertsitateko medikuntza fakultatean ikasi zuen. 1896an, unibertsitatean graduatu zen lehen emakumea bihurtu zen,eta Austria-Hungariako Inperioan mediku bihurtu zen. 

### Ibilbidea 
Lehen doktore ukrainarra izan zen. Hala ere, Sofiak beti izan zituen zailtasunak lana aurkitzeko emakumea izateagatik.

Aldi berean, "Yeryna" ezizenarekin, hiriko bizitzari buruzko historiak argitaratu zituen "La primera corona" antologian, Natalia Kobrinska eta Olena Pchilka emakumeen eskubideen aldeko ekintzaileek argitaratua. Okunevska aktibista publikoa ere izan zen, eta mugimendu feministaren irudi garrantzitsua Europa erdialdeko Galitzian eta Austria-Hungarian. Era berean, Ukraina mendebaldeko medikuen lehen sindikatua izan zen "Batzorde Medikoa" sortu zuen.

1890ean Vaclav Moraczewski ikasle poloniarrarekin ezkondu zen eta 1896an bere seme Yuri jaio zen. Urte horretan bertan, anemiaren eraginpean odolean izandako aldaketei buruzko doktore-tesia aurkeztu zuen Okunevskak, eta medikuntzan doktoratu zen. 1898an Eva alaba jaio ondoren, familia Suitzan eta Karlovy Varyn (gaur egungo Txekiar Errepublika) bizi izan zen, Sofía Okunevska Leopoliseko ospitale batean lanean hasi aurretik. Han espezializatu zen ginekologian eta obstetriziako ikastaroak eman zituen. Gainera, Ukrainako terminologia medikoaren hiztegi bat eta hiriko bizitzari buruzko "Arena. Harea!" eta "La suerte familiar en canciones y ceremonias nupcial" obra.

Lehen Mundu Gerran, Okunevskak zauritutako soldadu ukrainarrak artatu zituen. Gerraren ondoren, dibortziatu egin zen Vacdosek desleialtasun bat izan ondoren, eta bere mediku-kontsulta txikia ireki zuen Leopolisen. Eva Moraczewska alabak, Zuricheko Unibertsitate Teknologikoan arkitektura ikasten ari zenak, gurasoak dibortziatu eta hilabete batzuetara bere buruaz beste egin zuen. Horren ondorioz, Sofia depresioan sartu zen, eta pazienteekin eta semearekin baino ez zen komunkatzen, bere izena jarri zioten biloba jaio zen arte. Halaber, Austrohungariar Inperioan minbiziaren aurkako borrokan erradioterapia erabiltzen lehena izan zen.

Okunevska ospitalean hil zen apendizitis zornetsu baten ondorioz, eta Lichakiveko hilerrian lurperatu zuten, Leopolisen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eugénie Niboyet

**Eugénie Niboyet** (Montpellier, 1796ko irailaren 11 - Paris,1883ko urtarrilaren 6a) idazle eta kazetari frantsesa zen, filantropa, emakumeen eskubideen defentsore eta feminista izateaz gain.

## Idazlanak 
* Etorkizuna (frantsesez: ''L'Avenir,* 1844)
* Emakumeen ahotsa (frantsesez: *La Voix des femmes,* 1848)
* Emakumeen benetako liburua (frantsesez: *Le Vraie Livre des Femmes*,  1863).

### Itzulpenak 
* Pickwick klubaren hil ondoko paperak (ingelesez: *The Posthumous Papers of the Pickwick Club,'' 1848) Charles Dickens-ek idatzia eta lehen aldiz argitaratua 1837an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak