Libertimendua

thumb|thumbtime=0|start=0|Zer da **Libertimendua?** Hona hemen zortzi datu.
**Libertimendua**, inauteri garaietan ospatzen den erritu edo sorkuntza moldea da, antzerkia, bertsoa, dantza eta musika elkartzen dituen euskarazko artedrama. Euskal Herri osoko inauterien gisan, negua atzean utzi eta eguzkiaren berpizkundearekin lotzen den garaian, lurra esnatzeko ospakizunek, Behe Nafarroan eta Lapurdin hartzen duten forma da, urtean behin gertatzen dena.

2006ko otsailaren 26an, Antton Luku idazle, irakasle, antzerkilari eta ikerlariak, Nafarroako ikastetxeko ikasleekin eta Garaztarrak dantza taldearekin berpiztu ostean, jasaten dituzten egoeren eta beren buruen kritika soziala eginez.

Herrietako jendeak beren egoera eta errealitateari buruz kritikotasunez eta euskaraz pentsatu, jokarazi eta jostaraztea du helburuetko bat. Herrietako harremanak erregulatu eta egituratzeko ere tresna aproposak dira., ikuskizun izaerarik gabeIzan ere, libertimenduak lehenik, Santibate dauka erritu aitzindari gisa. Santibate zirtzilen gaua da; ordura arte negua da nagusi, baina santibatekariek desafio egiten diote etxez etxe eske ibiliz, urteko zerriki zatiaren bila. Egun, santibatea ez da denean mantentzen, baina tokian tokiko ezaugarriekin Ezagunenak akaso Mielotxin eta Markitos. Libertimenduak bestelakoak dira, era batean zein bestean berpiztea lortu baitute, baina ez dira herri bateko sustrai propioei lotuak, eta ez dute etorkizun zihurrik ere. 

## Historia 
Libertimendua betidanik ospatu izan diren solstizio garaietako ospakizunen parte da. XX. mendeko mundu gerren garaian galtzeko zorian egon ziren, 70. hamarkadan ikastolen bultzadaz indartu ziren arte. 80. hamarkadatik hasi eta hogei urte inguruko etenaren ondoren, 2006ko otsailaren 26an berpiztu zen Donibane Garazin, Antton Luku idazle, irakasle, antzerkilari eta ikerlariaren eskutik.

## Zatiak 
Libertimenduak antolatzen diren herri bakoitzean, moldeak bere aldaera eta egokitzapenak izaten dituen arren, oinarrian bi fasek osatzen dute: Santibateak eta Libertimenduak. Beren jardunak bolantak uxatzen ditu.

Libertimenduan, berriz, zirtzilei dantzariak batuko zaizkie plazan; haiekin argia, udaberria, edertasuna, egokitasuna edota dotorezia ekarriz. Dantza, antzerkia, musika eta bertsoa, denak elkarrekin plazan, dantzan, udaberriaren garaipena irudikatuz, udaberriaren hasiera sinbolizatzen baitu.

Santibatea ostatu giroan ospatu ohi da, baina libertimenduetan kale eta plazak hartzen dituzte antzezle, dantzari, musikari eta bertsolariek.

## Pertsonaiak 
Libertimenduan, antzezle, dantzari, musikari eta bertsolariek hartzen dute parte. Antzezleek zirtzilen rola betetzen dute, negua eta basakeria irudikatuz. Dantzariek argia eta boterea dakarte eta joko espazio eta espazio politikoa markatzen dute. Gero zirtzilei uzten diete sartzen, aktualitateari buruz antzeman dituzten balentriak erakusteko), eta bertsolariak bukatu eta epaitu edo aipatuko du eta publikoaren zein dantzarien boza ere izanen da, baita zirtzilek esaten ez dutenarena ere. Beti kritikatuz, salatuz edo zuzentasun politikorik gabe.

Sakonago aztertzera eginda, **zirtzila** krepauta eta zikina da, gaizki ikasia eta zirikatzailea. Antzerkiaren bidez urtean zehar pasa dena kontatzen dute baina Libertimenduak dantzaria jartzen dio parean, eder eta mutu, eta kantuz ari denez harmonia arrazoinkatuan ihardesten dio bertsolariak. Batzuetan zirtzilaren kritika goraipatzeko, besteetan jendearen hitzaren ordezkari gisa kontra egiteko. Hots ihauteria ezin dute antzezleek eman.

**Dantzari** edo **bolantak** berritzera doan eguzkiaren ordezkari dira. Xingolez apainduak, arin eta gazte, errondan dantzan, ziklikoki arraberritzen diren urteen berri emanez. Utzikeriari egitura ekartzen diote, batasun handienean dantzatzea dutelarik helburu. Beren sorkuntza partea ere badute, badakite dantzariek zaldun-ihaute egunez kabalkada batek izenpetzen dituela, “bolant” izena Nafarroa Behereko kabalkadetako dantzarien izenetik baitator, eta honek dantzariari eskatzen zaizkion indar guziak ageriratzen baititu.

**Bertsolariak** aldiz epaile lanak egiten ditu, zirtzilen antzezpena aipatuz eta zenbaitetan umoretik eta kritikatik informazio gehigarria emanez, ikuslegoaren ordezkari gisa zein zirtzilek esan ez dutenaren salatari bezala. Ezin du detailerik galdu, zirtzilek antzeztutako jaikialdi bakoitzean kantatu behar baitu.

## 9 libertimendu 
Gaur egun, libertimenduen hedatze eta loraldi garai honetan, bederatzi dira Euskal Herri osoan zehar ospatzen diren Libertimenduak, nahiz urtetik urtera gerta litekeen etenik izatea ere. Azken urtean lau probintziatan egin dira, gehienak Nafarroa Beherean, baina Lapurdin, Nafarroa Garaian eta Gipuzkoan ere bai. Honakoak dira bederatzi herriak: Donapaleu (Nafarroa Beherea), Añorga (Donostia, Gipuzkoa), Heleta (Baigura, Nafarroa Beherea), Baigorri (Nafarroa Beherea), Iruñea (Nafarroa Garaia), Astigarraga (Gipuzkoa), Hazparne (Lapurdi), Arrosadia (Iruñea, Nafarroa Garaia) eta Bunuze (Oztibarre, Nafarroa Beherea).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak