open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Evelina (abeslaria)

**Eveliina Tammenlaakso** (Turku, 1995eko maiatzaren 27a), ***Evelina*** mononimoz ezagunagoa, finlandiar egile abeslaria da, Universal Music Groupeko M-Eazy Music diskoetxearekin sinatua.

## Bizitza 
Eveliina Tammenlaakso Turkun jaio zen. 2011n hasi zuen bere musika-ibilbidea *The Voice of Finland*eko lehen denboraldiko parte-hartzaile gisa, non Elastinenen taldeko kide izan zen. Zuzeneko saioetan kanporatua izan zen.

2015ean, Evelinak Universal Music Groupeko M-Eazy Music diskoetxearekin kontratua sinatu zuen, eta urte hartako maiatzean *Rakkaudesta lajiin/Vuoristorataa* singlea plazaratu zuen. Urte berean *Honey* singlea grabatu zuen Mikael Gabriel rap abeslariarekin. Abesti hori arrakastatsua izan zen Finlandian, eta Finlandiako singleen zerrendan lehen postua lortu zuen. Hurrengo urtean, *Sireenit* eta *Sushi* singleak ere kaleratu zituen, eta Finlandiako hamar abesti arrakastatsuenen zerrendan ere egon ziren. Bere lehen diskoa, *24K*, platinozko disko bihurtu zen 2016an kaleratu aurretik.

2018an, Evelinak Urteko Emakume Bakarlariaren saria irabazi zuen Emma-gaalan.

## Diskografia 
thumb|Evelina Ilosaarirock musikaldian (2017)
* 2016: *24K*
* 2019: *SOS*
* 2020: *III*
* 2023: *Pehmee*

### EPak 
* 2022: *3½*

### Singleak 
* 2015: *Rakkaudesta lajiin* (Eevil Stöörekin batera)
* 2015: *Vuoristorataa*
* 2015: *Honey* (Mikael Gabrielekin batera)
* 2016: *Sireenit*
* 2016: *Sushi* (JVG taldearekin batera)
* 2016: *Ei filtterii*
* 2016: *Fuulaa* (Julma H-rekin batera)
* 2017: *Kylmii väreitä*
* 2017: *Tornado*
* 2017: *Katri Helena*
* 2018: *Sun vika*
* 2018: *Vielä kerran*
* 2018: *F-F-F-Falling*
* 2018: *Leijonakuningas*
* 2018: *Asfalttiviidakko*
* 2018: *Eloon!*
* 2018: *Aamu*
* 2018: *Nostalgiaa*
* 2019: *Miks*
* 2020: *Hitaasti*
* 2021: *Me ei kuuluta toisillemme* (Anirekin batera)
* 2022: *Kyynelii*
* 2022: *Sydän sulaa*
* 2022: *Miau* (Theofuegorekin batera)
* 2023: *Onnellinen* (Nelli Matularekin batera)
* 2023: *Sä <3 Mä*
* 2023: *Rovio*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
António Manoel de Vilhena

Fra' **António Manoel de Vilhena** (Lisboa, 1663ko maiatzaren 28a – Valletta, 1736ko abenduaren 10a) Maltako Ordenako 66. Printze eta Maisu Handia izan zen 1722tik hil zen arte.

Portugalgo familia noble batean jaio zen. 1722an Mestre Handia aukeratu zuten eta oso ezaguna izan zen Maltako herrian. Floriana hiria sortu zuen, Manoel gotorlekua eta Manoel antzokia eraiki zituen eta Mdina hiria berritu zuen. Otomandar Inperioarekin bake akordio batera iristen saiatu zen frantziar bitartekaritzarekin baina emaitzarik gabe, eta neutral mantendu zen Poloniako Ondorengotza Gerran.

San Joanen kokatedralean dago lurperatuta, eta Massimiliano Soldani Benzik egin zuen haren hileta-monumentua.
Endosulfan

**Endosulfana** konposatu organikoa da, C9H6Cl6O3S formula duena organokloratuen familiakoa. Endosulfana sulfito ester ziklikoa da. Endosulfanak bi estereoisomero ditu: *α-* eta *β-*endosulfana Solido marroixka da. Uretan disolbaezina da, baina disolbagarria ohiko disolbatzaile organikoetan. Intsektizida eta akarizida gisa baliatu izan da.

Endosulfana poluitzaile organiko iraunkorra da eta Stockholmeko Hitzarmenak fabrikatzea eta usatzea debekatzen zuen 2011ean hainbat salbuesoenekin, izurriak kontrolatzea esaterako.

## Sintesia 
Endosulfana Diels-Alder erreakzio bati jarraituz sintetizatzen da. Hexakloroziklopentadienoak *cis*-buten-1,4-diolarekin erreakzionatzen du eta segidan tionil kloruroa eransten zaio. Emaitza bi estereoisomeroen nahastea da, 7;3 ratioan. α-Endosulfana β-endosulfana baino egonkorragoa denez, atzen hau, astiro bada ere α-isomero bihurtzen da.

## Erabilera 
Endosulfanak erabilera zabala izan du nekazaritzan mota askotako zomorroak kontrolatzeko: euli zuriak, landare-zorriak, txitxarrak, patata-zomorroak eta aza-jendearen harrak. Erleentzat toxikoa da.

## Toxikotasuna 
Endosulfana xenoestrogeno bat da, alegia estrogenoa mimetizatzen duela eta, ondorioz, disruptore endokrinoa da. Halaber, neurotoxikoa da intsektu zein ugaztunentzat.

Erabilera zabala izan duenez ingurunean oso hedatuta dago eta ia edonon topa daiteke baita Artikoan eta Antartikan ere. Arrainetan biometatzeko joera du eta horiek jaten dituzten animalienganaino irits daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Sánchez Guerraren gobernua

José Sánchez Guerra Espainiako Ministroen Kontseiluko presidentea izan zen 1922ko martxotik abendura bitartean. Bere gobernuaren ezaugarri nagusia mauristen, kontserbadoreen eta Kataluniako Lligako kideen koalizioa izatea izan zen. Bere agintaldi laburrean, Sanchez Guerrak hainbat erronka politiko gainditu behar izan zituen, tartean Primo de Riveraren diktaduraren aurkako jarrera

## Kabinetea 
## Kanpo estekak
Hélia Correia

**Hélia Correia** (Lisboa, Portugal, 1949ko otsaila) portugaldar idazlea eta itzultzailea da eta 2015ean Camões Saria jaso zuen.

## Biografia 
Hélia Correia Lisboan jaio zen 1949ko otsailean, eta Mafran hazi zen, amaren familiaren lurraldean hain zuzen, non lehen eta bigarren hezkuntzako eskolara joan zen.Lisboan amaitu zituen bigarren mailako ikasketak, eta Lisboako Unibertsitateko Letren Fakultateanere izan zen. Han Filologia Erromanikoan graduatu zen, eta geroago graduondoko ikastaro bat egin zuen Antzinaroko Antzerki Klasikoan.

1968*a*n hasi zen poesia argitaratzen egunkarietako (*Diário de Lisboa, República* eta *A Capital*), aldizkarietako (Vértice) eta antologietako literatur orrietan. 1981ean, *O Separar das Águas* eleberriarekin egin zuen debuta; 1982an, *O Número dos Vivos* lanaren txanda izan zen. O Bando antzerki taldeak taularatutako *Montedermo* eleberriak nolabaiteko protagonismoa eman zion egileari. Ikuspuntu horrek Correiak antzerkiarekiko eta Grezia klasikoarekiko duen gustua islatu zuen oso gaztetatik. *Casa Eterna* eta *Soma* eleberriak ere nabarmentzen dira bere literatur ekoizpenean. Poesian, *A Pequeña Morte / Esse Eterno Canto* lanarekin gailentzen da.

## Lanak 
***Fikzioa**
**1981 - *O Separar das Águas*
**1982 - *O Número dos Vivos*
**1983 - *Montedemo*
**1985 - *Villa Celeste - Novela ingénua*
**1987 - *Soma*
**1988 - *A Fenda Erótica*
**1991 - *A Casa Eterna*
**1996 - *Insânia*
**2001 - *Lillias Fraser* (Premio de Ficçión del Pen Club)
**2001 - *Antartida de mil folhas*
**2002 - *Apodera-te de mim*
**2006 - *Bastardia*
**2008 - *Contos*
**2010 - *Adoecer* (Traducida al español como *Dolencia*, publicada por La Umbría y la Solana en 2021).
**2018 - *Um Bailarino na Batalha* 

***Poesia**
**1986 - *A Pequena Morte / Esse Eterno Canto*
**2012  – *A Terceira Miséria*

***Antzerkia**
**1991 - *Perdição, Exercício sobre Antígona*
**1991 - *Florbela*
**2000 - *O Rancor, Exercício sobre Helena*
**2005 - *O Segredo de Chantel*
**2008 - *A Ilha Encantada* (versión para jóvenes de William Shakespeare)

***Haurrentzat**
**1988 - *A Luz de Newton*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alexis Wineman

**Alexis Wineman** (Cut Bank, 1994ko maiatzaren 6a) estatubatuar modeloa eta pertsona autisten eskubideen aldeko ekintzailea da, 2012an Miss Montana izendatua. 2013an America's Choice saria irabazi zuen Miss America edertasun-lehiaketan. 

## Bizitza 
Wineman Montanako Cut Bank hirikoa da. Bere esanetan, umea zela, beti desberdin sentitu zen eta jazarpena egin zioten. Hasiera batean «garapenaren nahasmendu orokortua» diagnostikatu zioten, eta 11 urterekin «autismoaren espektroko nahasmendua», eta horrek bere desberdintasunen zergatia ulertzen hasten lagundu zion.

Umetan, Winemanek ez zuen edertasun-lehiaketekiko interesarik, 2017an artean graduatuz. Gaur egun, Montgomeryn bizi da eta haurtzaindegi kristau batean egiten du lan.

Alexisen ahizpa nagusia, Danielle Wineman, Miss Montana izendatu zuten 2015eko ekainean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ralph Taylor

**Ralph Taylor** (Plain udalerria, Franklin konderria (Ohio), 1874ko urtarrilaren 26a - Columbus, 1958ko otsailaren 23a) arkularia zen. Ameriketako Estatu Batuak ordezkatu zuen 1904ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edward Burbank Weston

**Edward Burbank Weston** (Gorham, 1846ko uztailaren 31 - Chicago, 1918ko irailaren 14a) arkularia zen. Ameriketako Estatu Batuak ordezkatu zuen 1904ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José López Domínguez

thumb|López Domínguez kapitain jenerala 1897an
**José López Domínguez** militar eta politikari espainiarra izan zen. Ministroen Kontseiluko presidente izan zen 1906ko uztailaren 6tik azaroaren 30era.

## Biografia 
Malagako Marbella hirian jaio zen 1829ko azaroaren 29an. Artilleriako teniente gisa Leopoldo O'Donnellen erabakian parte hartu zuen 1854an. Krimeako gerrara joan zen Espainiako batzorde militarreko kide izan zen eta 1859ko Austriarekiko gerran Italiako misio batean parte hartu zuen. Afrikako Gerran borrokatu zuen, Marokoko sultanaren aurka, 1859 eta 1860 artean, koronel gradua lortuz.

Unión Liberaleko alderdi moderatuko kidea, Gorteetarako diputatu aukeratu zuten hainbat legegintzalditan. Serrano jeneralaren ahaidea, 1868ko iraileko Iraultza Loriatsuan parte hartu zuen berarekin. Alcoleako guduan lagundu zion, non Paviaren lealistak garaituak izan ziren eta honi esker jeneralera igo zen.

1869ko Gorte Konstituziogileetako diputatua izan zen. Behin behineko gobernua eratu zenean, Serrano erregeorde eta Prim gobernuko presidente zituela, Lehendakaritzako idazkariorde izendatu zuten, eta, ondoren, Erregeordetzako idazkari.

1871n landa-mariskal izatera igo zen eta Amadeo I.ak bere laguntzaile militar izendatu zuen. Iparraldeko armadaren buru aukeratua, karlisten aurka borrokatu zen 1873an. Urte berean, Emilio Castelarrek Cartagena setiatzeko deitu zion, kantonalistek matxinatua. Buruzagien barne liskarren ondorioz kantoia errenditu ondoren, iparraldera itzuli eta Bilbo askatu zuen, karlistek setiatuta. 1874an, Paviaren estatu-kolpearen ondoren, eta botere exekutiboko buru berria Serrano izanik, Kataluniako kapitain jeneral izendatu zuten. Borboien berrezarpenarekin Sagastaren Alderdi Liberal Fusionistan sartu zen, Serranok Izquierda Dinástica alderdia sortu zuenean. 1883ko urria eta 1884ko urtarrila bitartean Gerra Ministroaren kartera hartu zuen, Posada Herrera buru zuen kabinete batean.

Coin barrutiko diputatua 1876tik 1893ra bitartean, 1888an Sagastara hurbilketa berri bat hasi zuen, eta Gerra ministro izan zen berriro berarekin 1892tik 1895era. Margalloren Gerra deituak kapitain jeneral mailara igotzearekin mesede egin zion. Malagako probintziatik (1893) eta bere eskubidez (1894) Senatuko kide izan zen eta ganbera honetako buru izatera iritsi zen (1905-1907).

1906ko uztailean, azkenean, Ministroen Kontseiluko presidente izendatu zuten, Canalejasek eta liberalen sektore ezkertiarrenek babestutako kabinetean. Agintaldiaren hasieran, hasiera batean, Gerra Ministerioaren karguaz ere arduratu zen, harik eta 1906ko urriaren 15a Agustín de Luque y Coca arduratu zen arte. Bere alderdiko kideek gogor borrokatua, karguan lau hilabete baino ez zeramatzanean, Segismundo Moreten maniobra ez oso zintzo batek baztertu zuen. Dimisioa eman ondoren, politikatik aparte bizi izan zen, eta Madrilen hil zen 1911ko urriaren 17an.

## Beste kargu politikoak 
## Kanpo estekak
Cortinarius armeniacus

***Cortinarius armeniacus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak : *Cortinarius armeniacus*, *Hydrocybe armeniaca*, *Gomphos armeniacus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, koniko-kanpai itxuratik ganbil-titidunera, titi kamutsarekin. Kapelaren gainazala ertzean zetazko fibrilekin, zurixkak zetadun islekin. Laranja-arre kolorekoa edo arre-kanela kolorekoa, distiratsua, lehorrean zurbilagoa.

**Orriak:** Itsatsiak, ia dekurrenteak, nahikoa estu, zabal samarrak, hasieran zurbilak, gero okre antzeko-gorrixkak. Ertza zurixka.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 4 eta 7 cm bitarteko garaierakoa eta 0,6 eta 1,6 cm bitarteko diametrokoa, itxura aldakorrekoa, zilindriko samarretik pixka bat loditura eta baita fusoidea ere. Fibriladun gainazala eta eraztun eremu zuriekin errezelaren hondakinengatik, batzuetan oso nabaria. Zurixka edo kapelaren kolorez lausotua, batez ere goian.

**Haragia:** Ez oso trinkoa, hankaren kolore antzekoarekin eta okre antzeko-gorri zurbil kolorez lausotua.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Armeniacus* epitetoa, arbeletxeko esan nahi duen (pomun) “armeniacus” hitzetik. Arbeletxekoaren kolorea duelako. 

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Ez da beti erraz identifikatzen

## Sasoi a eta lekua 
Koniferoen basoetan, batez ere *Picea abies* izeien basoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Islandia, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Calonarius aureopulverulentus

***Calonarius aureopulverulentus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Cortinarius aureopulverulentus*, *Phlegmacium aureopulverulentum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, ganbiletik lautura forma irregular samarrarekin, ertz tolestu-borobilduarekin, erradialki fibrilatua, hezetasunean likatsua, distiratsua lehorrarekin, horitik oliba antzekora, arre-oliba antzekoraino, tonalitate gorrixka edo urdinxkekin. Ertza betik hori-urre bizi kolorekoa errezelaren hondakinengatik, geruza banangarria  eta zapore gozokoa.

**Orriak:** Gutxi samar, erantsi-itsatsiak, urdinxka-moretik, batzuetan tonu oliba antzekoekin, arre zikin koloretarakoak. Ertza pixka bat gorabeheratsua.

**Hanka:** 3 eta 6 cm bitarteko garaierakoa, hori zikin kolorekoa, goialdea orrien kolorekoa, Erraboila ertzean pruina horixka bereizgarriarekin estalita hankaren oinarrian, marjinatua eta zeiharra, hori-urre koloreko errezelaren hondarrekin.

**Haragia:** Zurixka, urdinxka kapelaren azalaren azpian eta hankaren kanpoaldean erraboilaren goialdean pixka bat hori-okre kolorekoa. Usain eta zapore nabarmenik gabe.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Aureopulverulentus* epitetoa latinetik dator, urrezkoa, esan nahi duen “aureus” hitzetik, eta hautseztatua, esan nahi duen, “pulverulentus” hitzetik. Pruina horiagatik. 

## Jangarritasuna 
Susmagarria.

## Sasoia eta lekua 
Baso mistoetan, *Fagus* eta *Picea* basoetan, baina baita *Picea* basoetan bakarrik ere, lurzoru karetsuetan.

### Banaketa eremua 
Alpeak, Austria‎, Norvegia‎, Suedia‎, Finlandia‎, Estonia‎, Erresuma Batua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azido γ-aminobutiriko

**Azido γ-aminobutirikoa** edo **azido 4-aminobutanoikoa** edo **GABA** (*gamma-aminobutyric acid*) konposatu organikoa da, NH2CH2CH2CH2COOH formula duena, aminoazidoen familikoa. Solidoa da. Uretan disolbagaitza da, baina disolbagarria disolbatzaile ez-polar gehienetan..

GABA mikroorganismo, landare eta animalietan oso presente dagoen neurotransmisorea da. Ugaztunen nerbio-sistema zentraleko neurotransmisore inhibitzaile nagusia da.

Nerbio-sisteman zehar kitzikagarritasun neuronala murriztean du zeregin nagusia. Gizakiengan, GABA zuzenean arduratzen da muskulu-tonua erregulatzeaz, eta hegazti migratzaileetan, berriz, gaueko hiperaktibitateaz eta lo-denbora murrizteaz.

Termino kimikoetan aminoazidoa den arren, komunitate zientifiko eta medikoetan oso gutxitan aipatzen dute GABA, konbentzio bidezko "aminoazido" terminoa α aminoazidoei dagokielako eta GABA ez delako. Gainera, ez da proteinaren baten zatitzat hartzen.

Gizakiek txikitatik espastikoki egindako diplejian, GABAren xurgapenari kalte negatiboa egiten diote egoeraren berezko goi-neurona motorren lesioak kaltetutako nerbioek, eta, horren ondorioz, hipertonia muskularra garatzen da, GABA xurgatzeko gai ez diren nerbioek seinalatua.

## Historia 
1883an sintetizatu zuten lehen aldiz, eta jatorrian landareen eta mikroorganismoen produktu metaboliko gisatzat baino ez zuten hartzen. 1950ean, ordea, GABA nerbio-sistema zentralaren zati bat zela aurkitu zuten.

GABA naturala 1949an aurkitu zen patataren ehunean.

## Biosintesia 
GABA endogenoa ez da hesi hematoentzefalikoan sartzen; glutamatotik abiatuta sintetizatzen da garunean, azido glutamiko deskarboxilasaren (GAD) entzima eta fosfato piridoxala (B6 bitaminaren forma aktibo bat) kofaktoreak izanda. GABA glutamato bihurtzen da berriro, GABA *shunt* izeneko ibilbide metaboliko baten bidez. Prozesu horrek glutamatoa, neurotransmisore kitzikatzaile nagusia, neurotransmisore inhibitzaile nagusi (GABA) bihurtzen du.

## Katabolismoa 
GABA transaminasa entzimak azido 4-aminobutanoikoa (GABA) eta 2-oxoglutaratoa (α zetoglutaratoa) semialdehido sukziniko eta glutamato bihurtzea katalizatzen ditu. Semialdehidoa, ondoren, azido sukzinikoan oxidatzen da AKR7A2 entzimaren eraginez, eta, beraz, Krebsen ziklora sartzen da energia-iturri gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Almudena Arteaga

**Almudena Arteaga Alcázar** (Madril, 1967ko ekainaren 25a) madrildar idazlea da, eleberri historikoaren generoan nabarmendu dena. Infantadoko XX. dukesa da. 

## Bizitza 
Madrilen jaio zen 1967ko ekainaren 25ean, eta hiri horrexetan bizi gero, senarrarekin eta bi alabekin batera. Zuzenbidean lizentziaduna da Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean. Espainiako eta Amerikako Zientzien, Arteen eta Letren Errege Akademiako kidea, eta Genealogia, Heraldika eta Nobleen diplomaduna da Salazar eta Castro Institutuan.

### Lan ibilbidea 
Sei urtez abokatu lanetan aritu zen, Zuzenbide Zibilean eta Lan Zuzenbidean espezializatu zela. Dokumentalista gisa lan egin zuen *La insigne Orden del Toisón de Oro* eta *La Orden Real de España* liburuetan, saiakera historikoan. 1997an argitaratu zuen bere lehen eleberria, *La princesa de Éboli*, eta haren arrakastari esker, Zuzenbide-jarduna utzi eta buru-belarri ekin zion literaturari.

## Noble-tituluak 
* Infantadoko dukesa, Espainiako handia
* XVIII. Cea markesa. 2019an María Teresa Anchústegui eta Arteaga alabari eman zion titulu hori.
* Manzanares Real konderriko XXI. kondesa.
* Azorín saria (2012), Capricho lanarengatik.
* Éboli-ko Printzesa Saria (Jaun txit gorena) Pastranako Udala) (2017).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Egilearen webgune ofiziala
* Alfontso X.a Jakituna saria irabazi osteko elkarrizketa
Ethel Kennedy

**Ethel Kennedy**, **Skakel** jaioa (Chicago, 1926ko apirilaren 11 – Boston, 2024ko urriaren 10a) estatubatuar giza eskubideen aldeko ekintzailea izan zen, Robert Kennedyren emaztea.

Aita herbeheretarra eta protestantea zen, eta ama, berriz, irlandarra eta katolikoa. 1955ean gurasoak hegazkin-istripu batean hil ziren. Ethel 1950eko ekainaren 17an ezkondu zen Robert Kennedyrekin ezkontza katoliko batean. Senar-emazteek hamaika seme-alaba izan zituzten. Ethel 1968ko ekainean alargundu zen, senarra hil ondoren. Urte berean, Robert F. Kennedy Justizia eta Giza Eskubideen aldeko Zentroa sortu zuen. Hainbat kausa sozialetan aritu zen eta Barack Obama babestu zuen presidente izateko. 2014an Askatasunaren Domina Presidentziala jaso zuen.
Azido α-aminobutiriko

**Azido α-aminobutirikoa** edo **azido alfa-aminobutirikoa**, gehienetan **AABA** (*alpha-aminobutyric acid*) bere ingelesezko siglez ezagutzen dena eta biokimikan **homoalanina** bezala ere ezaguna, C4H9NO2 formula kimikoa duen alfa aminoazido ez-proteinogenikoa da. Bi alboetako kate zuzena karbono bat da alanina baino luzeagoa, horregatik homo- aurrizkia du.

Homoalanina oxobutilratiak transaminatuaren bidez biosintetizatzen da, isoleuzinaren biosintesiaren metabolito bat. Erribosomarik gabeko peptidoen sintasiek erabiltzen dute. Homoalanina duen erribosomarik gabeko peptido baten adibide bat azido oftalmikoa da, lehendabizikoz txahal-begietatik isolatu zutena.

Azido aminobutrikoa azido aminobutirikoaren hiru isomeroetako bat da. Beste biak neurotransmisorea dira: azido γ-aminobutirikoa (GABA) eta azido β-aminobutirikoa (BABA), landare-gaixotasunei erresistentzia eragiteagatik ezagutzen dena.

Azido α-aminobutirikoaren base konjugatua **α-aminobutirato** karboxilatoa da.

Aminoazido hau meteoritoetan detektatu dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azido β-aminobutiriko

**Azido β-aminobutirikoa** edo **azido beta-aminobutirikoa**, gehienetan **BABA** (*beta-aminobutyric acid*) bere ingelesezko siglez ezagutzen dena, C4H9NO2 formula kimikoa duen azido aminobutirikoaren hiru isomeroetako bat da. Beste biak azido γ-aminobutirikoa (GABA) neurotransmisorea  eta azido α-aminobutirikoa (BABA) dira. Hirurak aminoazido ez-proteinogenikoak dira, proteinetan aurkitzen ez direnak. BABA landareen gaixotasunei erresistentzia eragiteko duen gaitasunagatik da ezaguna, baita estres abiotikoekiko erresistentzia handiagoagatik ere, landareei aplikatzen zaienean.

## Sintesia 
BABA sintetizatzeko metodoak gutxienez 1857tik ezagutzen dira. BABA sortzeko metodo goiztiarrak presioa erabiliz amoniakotik eta azido krotonikotik hasten ziren; ester azetoazetiko fenilhidrazonatik; edo azido maloniko azetaldehidotik eta amoniakotik. 1957an, Zilkhak metodo sinpleago baten berri eman zuen, azido krotonikoari aminak eranstean eta, ondoren, BABA ekoizteko produktua katalizalki hidrogenolisatzen. 2000. urteaz geroztik, BABAren S estereoisomeroa bakarrik ekoizteko metodoen berri ere eman da.

## Landareen gaixotasunekiko erresistentzia 
BABAk landareek gaixotasunekiko zuten erresistentzia 1960an areagotu zuela ikusi zen lehen aldiz, Irlandako Gosete Handia eta beste antzeko gertaerak sortu zuen tomate patogenoak gutxitzen zituela ikusi zutenean. Proba gehiago egin ziren 1960ko hamarkadan, baina 1990eko hamarkadara arte ez zen konposatuarekiko interesa berritu. Ordutik, frogatu da eraginkorra dela patosistema askotan baldintza kontrolatuetan. Frogatu da landare iraunkorrek eta urtekoek erantzuten dutela, baita Solanaceae, Cucurbitaceae, Compositae, Fabaceae, Brassicaceae, Graminae, Malvaceae, Rosaceae eta Vitaceae familietako monokotiledoneo eta dikotiledoneo landareek ere. Erantzuna eman duten talde patogenoen artean birusak, bakteriak, nematodoak, onddoak eta oomizeteak daude. Patata- eta tomate-landareak *Phytophthora infestans*etik, mahatsondoak *Plasmopara viticola*tik eta meloiak *Monosporascus cannonballus*tik babesteko ere eraginkorra dela frogatu da.

Landareen patogenoetan eragin zuzena izan baino gehiago, landareen immunitate-sistemak aktibatzen ditu, infekzioari modu eraginkorragoan aurre egiteko. Ondorioak asko aztertu dira *Arabidopsis thaliana* landare-eredua erabiliz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alana S. Portero

**Alana S. Portero** (Madril, 1978) madrildar idazlea, poeta, dramagilea eta eszena-zuzendaria da, eta kulturaz, feminismoaz eta LGTB aktibismoaz idazten du, emakume trans-en errealitateari ikuspegi zehatz bat emanda.

## Bizitza 
Portero Madrilgo San Blas auzoan jaio eta hazi zen, eta Madrilgo Unibertsitate Autonomoan (UAM) Historian lizentziatu zen. Erdi Aroko Historian espezializatu zen.

### Ibilbidea 
STRIGA antzerki-konpainiaren sortzaileetako bat da. Berak zuzentzen zuen konpainia, eta bertan egiten zuen lan. Kulturari, feminismoari eta LGTB aktibismoari buruz idazten du hainbat hedabidetan, hala nola *Agente Probocador* aldizkarian, *ElDiario.es*, *El Salto*, *SModa* eta *Vogue* Españan, baita bere Patreon propioan ere.

#### Poemak 
Porterok hainbat poema liburu idatzi ditu: *La habitación de las ahogadas* (2017); *La próxima tormenta* (2014); *Irredento* (2011); *Fantasmas* (2010). Berea da *Musika silenciosa* (2008) antzezlana ere. Gainera, hainbat antologiatan kolaboratu du, hala nola *La revuelta del pueblo cucaracha* (2013), *El descrédito* (2013), *Mundo Litoral* (2015), *Alcasseriana* (2016), *Vidas Trans* (2019) edo *Asalto a Oz* (2019).

#### Eleberriak 
*La mala costumbre* (Ohitura txarra) da bere lehen eleberria, eta lehen pertsonan kontatzen du bizitzen ez dakien gorputz batean harrapatuta dagoen neskato trans baten esperientzia. 2022ko Frankfurteko Liburu Azokan arrakasta handiz aurkeztu zen, eta hainbat hizkuntzatara itzuli da, ingelesa, frantsesa, alemana, italiera eta nederlandera.

## Lanak (hautaketa) 
* (2008). *Música silenciosa.* Teatro.Endymion argitaletxea. ISBN 978-8477314684.
* (2010). *Fantasmas.* Poesía. Endymion argitaletxea. ISBN 978-8477314967.
* (2011). *Irredento.* Poesía. Endymion. ISBN 9788477315186.
* (2014). *La próxima tormenta.* Poesía. Origami argitaletxea. ISBN 9788494209406.
* (2017). *La habitación de las ahogadas.* Poesía. Harpo  Librosbargitaletxea. ISBN 978-8494539961.
* (2023). *La mala costumbre.* Nobela. Seix Barral argitaletxea. ISBN 9788432242120.

## Aintzatespenak 
* (2023). Berdintasun Ministerioaren "Arcoíris aintzatespena", "emakume trans-ei beren lan guztian ikusgarritasuna emateagatik eta, bereziki, *La mala costumbre* eleberrian".

* (2023). Les Inrockuptibles sarirako izendapena (CAT. atzerriko argitalpena), *La mala costumbre* lanarekin.
* (2024). 'Javier Morote 'TTL  egile berriaren saria,'*La mala costumbre* '(Seix Barral) lanarekin.
* (2024). Canamo Saria 2023 (CAT. urteko libururik onena).
* (2024). Literaturako Openbank Saria by Vanity Fair, 2023ko gaztelaniazko fikziozko lanik onena.

## Erreferentziak 
## Kanpo  estekak 
* La euforia de *Alana S*. Portero, Octavio Salazarren iritzi artikulua en ElDiario.es
* Alana Porteroren artikuluak ElDiario.es
* Alana Porteroren artikuluak El *Salton*
Hiru Hiriburuak txapelketa

**Hiru Hiriburuak txapelketa** edo **"3H"** emakumezkoen esku-huskako pilotako txapelketa da, bikoteka jokatzen dena. 2022an abiatu zen eta Bilboko, Donostiako eta Gasteizko udalek antolatzen dute.

## Egitura 
Izena ematen duten pilotarien artean ligaxkak osatzen dira eta bikote onenek finala jokatzen dute. Finala urtero hiriburu desberdin batean izaten da eta sailkatzeko partidak gainerako bi hirietan.

Elite mailaz gain bestelakoak ere jokatzen dira, hala adinari dagozkionak nola pilota motari dagozkionak. 2024an esate baterako 68 pilotarik hartu zuten parte bost mailatan banatuta.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tomás O'Ryan

'''Tomás O 'Ryán y Vázquez''' teniente militar espainiarra, Gerra ministroa eta Guadalajarako (Espainia) Ingeniaritza Militarreko Akademiako irakaslea izan zen. Irlandar beheranzkoa zen.

## Biografia 
### Karrera militarra 
O 'Rianek Espainiako Iraultzan parte hartu zuen 1868an. Kuban ere borrokatu zuen, 30 urte inguru zituela, Narciso López filibustero venezuelarrak (1797 – 1851) itsas inbasioaren bigarren saiakeraren porrotean parte hartuz, zeina erbesteratuekin, mertzenarioekin eta diruarekin lagundu baitzien John A. Quitman Mississippiko gobernadoreak (1797 – 1858), John Henderson Mississippiko senatari ohiak (1797 – 1857) eta *New Orleans Delta*ko editoreak (1797 – 1857), Laurence Sigur Espainiako Hitzarmenen aurka. Quitman, Henderson eta beste batzuk Estatu Batuetako auzitegi batek epaitu zituen, baina azkenean absolbitu egin zituzten.

#### Krimeako gerra 
O 'Riyan agregatu militarra izan zen 1855ean, 34 urteko teniente koronel gisa, eta Frantziako Armada Nagusiak gonbidatu zuen Errusiaren aurkako Krimeako Gerran, gerraren berri ematera. Hala egin zuen Corp Ingeniari Militarren teniente laguntzailearekin batera, Andres Villalon Hechebarria, 1885ean Espainiako Armadako brigadista gisa hila, Afrikan, Mexikon eta Filipinetako kanpaina militarretan parte hartu zuena.

Krimeako gerrari buruzko kontakizun interesgarri bat idatzi zuten 3 liburukitan: *Memorias sobre el viaje militar a La Crimea, presentada por los oficiales del Cuerpo de Ingenieros nombrados en 1855 para seguir y estudiar las operaciones de la Guerra entre Rusia y las potencias occidentales de Francia e Inglaterra auxiliando a la Turquía.* Madril, Inprenta Memorial Ingenieros (*Krimeara egindako bidaia militarrari buruzko txostenak, 1855ean Errusiaren eta Frantzia eta Ingalaterra mendebaldeko potentzien arteko Gerrako operazioak ikuskatzeko eta aztertzeko Ingeniarien Gorputzeko ofizialek izendatuak, Turkiari laguntzeko*).

### Karrera berria 
1859an koronel izendatu zuten Italiako gerra ikusteko.

Melillako gobernadorea izan zen (1864 – 1866). Alfontso XII.a Espainiakoa erregearen laguntzaile pertsonala izan zen (1857 - Estatu kolpe baten pean 1875-1885), Praxedes Mateo Sagasta lehen ministroaren kabineteko Gerra ministroa eta Infanteriako zuzendari nagusia.

## Bibliografia 
O 'Rianek gaztelaniaz idatzi zuen, *Guerra de Oriente (1854-1856)*. Tomás O 'Ryan y Vázquez jeneralak *Conferencias dadas en el Centro del Ejército y de la Armada* (Ekialdeko Gerra (1854-1856). Armadari eta Itsas Armadari emandako hitzaldiak). Madril, Inprenta Memorial Ingenieros (1886).

1856an argitaratu zuen, liburukian. 11, Imprenta Memorial Ingeniers-ena (Madril), 36 diseinu onargarri biltzen dituen 360 orrialdeko tratatu bat, Julius von Wurmb austriarraren *Tratado de Arquitectura Militar* (Arkitektura Militarrari buruzko Tratatua) obra alemanaren itzulpena.

Ingeniaritza militarrari buruzko tratatu batzuk idatzi zituen.

## Ohoreak 
Frantzian "Legion d 'Honneur" domina jaso zuen, Portugalen "Concepcion de Villaviciosa" ren Ordena, Italian "San Maurizio e San Lazaro" ren Ordena eta Turkian "Medjidie" ren Ordena.

## Beste kargu politikoak 
## Kanpo estekak
Jekaterina Almedingen

**Jekaterina** (edo **Jelizaveta**) **Nikolaievna Almedingen** (; Orlov, 1853ko irailaren 30agreg./irailaren 18ajul. – San Petersburgo, 1887ko otsailaren 1agreg./urtarrilaren 20ajul..

Nizhni Novgorodeko nesken ikastetxean graduatu zen, eta geroago errusiera eta historia irakatsi zituen.

Ohiko kolaboratzailea izan zen *Vospitanie i obutxenie*, *Rodnik* eta *Zaduxevnoie slovo* haurrentzako aldizkarietan, non biografiak eta artikulu historiko eta etnografikoak argitaratu zituen. 1883-1887 urteetan itzulpenak eta Nizhni Novgorodeko korrespondentzia argitaratu zituen *Novosti* egunkarian. 1882an *Iz vospominani detstva* ipuina argitaratu zuen *Vospitanie i obutxenie* aldizkarian, 1886an *Istoria malenkoi xvei* eleberri laburra *Rodnik* aldizkarian, 1883an *Po Volge* eta *Prokazy lexego* olerkiak eta *Otxerk iz sibirskoi zhizni* saiakera *Zaduxevnoie slovo* aldizkarian. Gainera, Ivan Kulibin asmatzailearen eta Fiodor Slepuxkin poetaren biografiak idatzi zituen.

San Petersburgon hil zen 1887an, 33 urte zituela. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren Politburoa

**Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren Politburoa** edo **Politburoa**, , *Политбюрó*, *Politbiuró*, edo *Политбюро*, *Politbyuró*, Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren (PCUS) gobernu eta zuzendaritza organu gorena izan zen. Alderdiaren joera ideologikoa zuzendu eta Sobietar Batasuneko Batzorde Zentralaren bulego politikoa bezala funtzionatu zuen.

1917ko urriaren 10ean, Errusiar Iraultzan zehar sortua izan zen, eta 1952-1966 artean **Presidium** izendapena jaso zuen. 1991ko abuztuaren 24an desegin zen.
Atari-Soro pilotalekua

thumb|250px|Aizarnazabalgo Atari-Soro pilotalekua kanpotik ikusita.

**Atari-Soro pilotalekua** Aizarnazabalgo pilotalekua da. 1988an inauguratu zutenetik hainbat pilota-partidu nagusi jokatu dituzte bertan, final asko tartean. Pilotalekua herrigunean dago, ikastetxearen eta udaletxearen artean kokatuta. Hiru eraikinek espazio publiko zentral bat osatzen dute, kirol- eta jolas-gunea. Eraikin honetan kontzertuak eta beste ekitaldiak ere ospatu dituzte.

## Historia 
Frontoiaren jatorrizko proiektua 1987an idatzi zuten Vicente Guibert Azcue, Javier Corta Etxaniz eta Iñigo Guiber de Encio arkitektoek. Ondoren, ixteko lan batzuk egin zizkioten, 1990ean Aitor Aizpuru Fuentes eta Carlos Urbasos de las Rivas arkitektoek idatzitako proiektuaren arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren Batzorde Zentrala

**Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren Batzorde Zentrala**, , Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren atal iraunkor garrantzitsuena izan zen. Bere funtzio nagusia bost urteko biltzen zen Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren Biltzarren arteko aldietan alderdia zuzentzea zen.

Batzorde Zentraleko kideak Biltzarretan alderdiko kide guztien artean aukeratuak ziren. Aldiz, Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren Politburoko kideak Bstzorde Zentraleko kideek hautatzen zituzten.
Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren Biltzarra

[thumb|[Kremlingo Estatu Jauregia|Biltzar Jauregia, Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren Biltzarren egoitza.]]
**Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren Biltzarra**,  edo *S"ezd Kommunisticheskoy partii Sovetskovo Soyuza*, Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren erabaki-hartze atal edo organu nagusia zen. Alderdia existitu zen garai guztian zehar denboraldi epe ezberdinetan zehar maiz biltzartu zen, tartean urtero egitetik batere ez egitera.

1953an Stalin hil zenetik bost urtero bildu zen.
Kremlingo Estatu Jauregia

**Kremlin Estatu Jauregia**,  edo **Kremlingo Estatu Jauregia**, *Кремлёвский дворец съездов*, Errusiako Mosku hiriburuan dagoen biltzar-zentro bat da, Moskuko Kremlinan. 

Sobietar Batasunaren garaian Alderdi Komunistaren Biltzarren egoitza izan zen.

1961eko urriaren 17an insuguratu zen, Michael Posohin, Ashot Mndoyants eta Eugene Stamo arkitektoek diseinatu eta eraikiarazi zuten. 4.000 lagun inguru sartzeko edukiera du.
Richard Jewell

**Richard Allensworth Jewell** (Danville, Virginia, 1962ko abenduaren 17a - Woodbury, Georgia, 2009ko abuztuaren 29a) estatubatuar segurtasun zaindaria eta polizia ofizial bat izan zen.

1996ko Atlantako Udako Olinpiar Jokoetan zehar Centennial Olympic Parkeko atentatu saiakeran norbaitek utzitako lehergailu motxila bat topatu eta poliziari abisua ematean estatubatuar hedabideetako heroi bilakatzetik FBIk susmagarri nagusia bilakatuarazi eta AEBetako sistema judizialaren bidegabekeria jasan zuen gizaseme errugabea bulakatu zen. 88 egunez hedabideek nahiz FBIk susmagarri gisa agertzeaz gain jendearen aurreiritziak jasan beharra izan zituen, azkenean errugabea zela frogatu zen arte.

2005ean Eric Rudolphek atentatu horren egilea eta erruduna zela aitortu zuen.

2007ko abuztuaren 27an Richard Jewel bihotzekoak jota hil zen.

## Zinema 
* *Richard Jewell* (2019)

## Kanpo estekak
Andrew Mehrtens

**Andrew Mehrtens** (Durban, 1973ko apirilaren 28a) zeelandaberritar errugbilari ohia da, joko-zabaltzaile postuan aritzen zena.

Hegoafrikan jaio zen, eta bertan bizi izan ziren gurasoak lau urtez. Aitona eta aita ere errugbian aritu ziren.

Probintzia mailan jokatu zuen Canterbury Rugby Football Unionen eta Super Rugby txapelketan Crusaders taldearekin. Zeelanda Berritik kanpo Harlequin FC, Toulon, Racing 92 eta AS Béziers taldeetan jokatu zuen. Zeelanda Berriko errugbi selekzioarekin 72 partida jokatu zituen 1995 eta 2004 artean.
Heptakloro

**Heptakloroa** konposatu organikoa da, C10H5Cl7 formula duena organokloratuen familiakoa. Solido zuria da. Uretan disolbaezina da, baina disolbagarria ohiko disolbatzaile organikoetan. Intsektizida eta akarizida gisa baliatu izan da.

Heptakloroa poluitzaile organiko iraunkorra da eta Stockholmeko Hitzarmenak fabrikatzea eta usatzea debekatzen du.

## Sintesia 
Heptakloroa Diels-Alder erreakzio bati jarraituz sintetizatzen da. Hexakloroziklopentadienoak zikllopentadienoarekin erreakzionarazten du eta segidan hidrogeno kloruroa eransten zaio aluminio trikloruroaren presentzian.

Synthese Heptachlor

Erreakzioaren emaitza heptakloroaren enantiomeroen nahastea eta hainbat ezpurutasun da. Ezpurutasunen artean klordanoaren isomeroak aipa daitezke emaitzaren % 20a izatera ailega daitezkeenak.

## Erabilera 
Intsektizida gisa asko erabili da etxe eta eraikiinak eta uztak, artoa eta zekaleak bereziki, tratatzeko.

## Toxikotasuna 
Heptakloroa ugaztunen nerbio-sistema zentralarentzat eta gibelarentzat toxikoa da. Toxikapena irentsiz, arnastuz edo larruazalean zehar xurgatuta gerta daiteke.

Lipodisolobagarria da eta gantzetan metatzen da. Ondorioz, kate trofikoan gora joan ahala metatutako heptakloro-kantitatea handituz joaten da.

Ingurunean heptakloroa nahikoa azkar *heptakloro epoxido* bihurtzen da. Alabaina, ondorioak antzekoak dira eta ingurunean denbora luzeagoz irauten du. Iparrameriketako hainbat hegazti-espezieren urritzearekin lotu izan da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bifenilo polibromatu

**Bifenilo polibromatuek** 209 konposatu organikoen multzoa osatzen dute. Konposatu horien ezaugarria da bifenilo molekularen batetik hamarrera bitarteko hidrogeno-atomo bromoz ordezkatuta egotea. Solido zurixka edo kolorgeak dira: Uretan disolbaezinak dira, baina disolbagarriak ohiko disolbatzaile organikoetan. Hexabromobifenilloa (C12H4Br6 ) da guztietan ezagunena. Honek dozena bat isomero baino gehiago ditu, bromo-atomoen posizioen arabera bereizten direnak.
thumb|340x340px|Bifenilo polikloratuen egitura orokorra
Sua atzeratzeko erabili izan dira. Ordenadore-monitoreak, telebistak, ehunak eta beste hainbat osagai egiteko baliatutako plastikoei erantsi izan zaizizkie.

Bifenilo polibromatuak poluitzaile organiko iraunkorrak dira. Stockholmeko Hitzarmenak fabrikatzea eta erabiltzea debekatzen zuen 2009an.

Ugaztunengan nerbio-sistema zentralari erasotzen diote.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hexaklorobutadieno

**Hexaklorobutadienoa** konposatu organikoa da C4Cl6 formula duena, dieno konjugatuen taldekoa. Likido kolorgea da.

Hexaklorobutadienoa poluitzaile organiko iraunkorra da. Stockholmeko Hitzarmenak fabrikatzea eta erabiltzea debekatu zuen 2015ean.

## Sintesia 
Hexaklorobutadienoa karbono tetrakloruroaren eta tetrakloroetanoaren ekoizpenaren albo-produktua da. Bi hauek neurri handian produzitzen direnez, nahikoa izaten da hexaklorobutadienoraren eskaria asetzeko.

## Erabilera 
Hexaklorobutadienoa kloroaren eta konposatu (poli)kloratuen disolbatzaile gisa baliatu da. Polimerizatu izan da kautxu bereziak ekoizteko.

## Toxikotasuna 
Hexaklorobutadienoa toxikoa da irentsiz, arnastuz edo larruazalean zehar xurgatuta. Ondorio nagusienak izan daitezke gibela endekatzea, nerbio-sistema zentrala kaltetzea eta zianosia. Kartzinogeno posibleen artean sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Posta-korneta

thumb|Posta-korneta.
**Posta-korneta** hasiera batean posta-garraioen irteerak eta iritsierak iragartzeko erabiltzen zen Metalezko haize-instrumentu bat da. Postilloiek asko erabili zuten XVIII. eta XIX. mendeetan. Normalean forma zirkularra edo kiribilduna izaten du, nahiz eta eredu zuzenak egon; beraz, tronpa naturalaren adibide bat da. Korneta tresna honi balbulak edo pistoiak gehituz garatu zen.

## Historia 
[ezkerrera|thumb|[Suedia|Suediako posta-zerbitzuaren logotipoa.]]
Alerik zaharrenek arku forma zuten, baina XVII. mendean forma zirkular bereizgarria hartu zuten. Lehenengo kornetak 7 cm inguruko diametroa zuen eta nota kopuru mugatua. Konpositore barrokoek erabili zuten, Johann Sebastian Bachek eta Georg Philipp Telemannek, besteak beste. 

XVIII. mendearen amaieran, hiru bira eta nota gehiago zituen; instrumentu hauetako batzuek giltzak erabiltzen zituzten si bemolerako eta fa-rako. XIX. mendean, luzera ezberdinetako giltzak, balbulak eta hodiak gehitu zituzten, eta horiek tartekatu egin zitezkeen, melodien interpretazioa errazteko. Gustav Mahlerrek balbuladun posta-korneta bat sartu zuen bere 3. sinfonian re minorrean. Instrumentu ezohikoa denez, harentzat idatzitako musika tronpeta edo fliskornoak jotzen du normalean.

Tresna posta-zerbitzuetan erabiltzeari utzi zaion arren, herrialde askotan erabiltzen da, oraindik ere, zerbitzu-mota horren logotipo nazional gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txapeldunaren txapel

**Txapeldunaren txapela** euskal txapel berezi bat izan ohi da, Euskal Herriko lehiaketa eta txapelketetan (hortik izena) ematen dena, ohorezko ikur gisa ere eman ohi dena. 20. mendearen hasieran hasi zen ohitura garaikur hau ematekoa. 
thumb|Bertsolari Txapelketa Nagusi bateko txapela.
Ohiko txapelak baino handiagoak izan ohi dira, eta brodatuak izan ohi dituzte, txapelketaren edo omenaren motiboarekin eta izenekin. Esate baterako, 21. mendeko zenbait Bertsolari Txapelketa Nagusitan Itziar Alduntzin jostunak brodatu izan ditu txapeldunaren txapelak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Rita Colaço Chiappe Cadet

**Maria Rita Colaço Chiappe Cadet** (Alentejo, 1836 – Lisboa, 1885eko abenduaren 5a) portugaldar idazle eta irakaslea izan zen. Lisboako Lallemant liburu-denda ere kudeatu zuen.

## Bizitza 
Maria Rita Colaço Chiappe Cadet Alentejon jaio zen 1836 inguruan. Lisboako Miserikordia Etxe Santuan utzi zuten, eta bertan baiatatu zuten.

Barnabé Martins de Pancorvo eta Maria Madalena Chiappe Colaçoren etxean eman zuen haurtzaroa, eta ustez adoptatu egin zuten. António Feliciano de Castilhoren ikaslea zen. 15 urterekin hasi zen poesia kaleratzen. Geroago, lehen hezkuntzako irakasle gisa aritu zen eta frantsesa irakatsi zuen. 1855az geroztik, nesken ikastetxe bat zuzendu zuen Lisboan. 1875ean *Sorrisos e Lágrimas: poesias* antologia argitaratu zuen.

Lisboara itzuli zenean, Marie Françoise Lallemant et Frères argitaletxeko eta liburu-dendako kudeatzaile kargua hartu zuen. 1880an *Flores da Infância, Contos e Poesias Morais dedicados a Mocidade Portuguesa* liburua kaleratu zuen, geroago Portugalgo eta Brasilgo eskoletan erabilia.

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azido krotoniko

**Azido krotonikoa** edo **azido trans-2-butenoikoa** azido karboxilikozko konposatu insaturatuen kate labur bat da, CH3CH=CHCO2H formula duena. Azido krotonikoari horrela deitzen zaio, kroton-olioaren saponifikazio-produktu bat zela oker uste zutelako. Ur berotan koloregabeko orratzen forman kristalizatzen du.

Treonina nahaste errazemikoa azido krotonikotik abiatuta presta daiteke alfa-funtzionalizaziotik, merkurioa (II) etil azetatoa erabiliz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Plasmopara viticola

***Plasmopara viticola*** Peronosporaceae familiako oomizetea da, mildiu eragiten duena. Zentzu hertsian, 
parasito bat da, eta, beraz, ezin da laborategian kultibatu bitarteko sintetikoetan.

Protista honen bizi-zikloa izugarri konplexua da. Neguan oospora izenez ezagutzen den egitura batean irauten du, edo negua mizelio formakoa bada mahatsondoaren (*Vitis vinifera*) lore-begien barruan edo hosto iraunkorretan. 12 °C inguruko giro-tenperatura lortzen denean, oospora ernatu eta esporangio bat eratzen du, haizearen bidez sakabanatu daitekeena. Esporangio bat ernetzeko, euria behar da, ernetze horren ondoriozkoak zoosporak baitira.

Zoosporen mugikortasuna dela eta, hau da laborantzarako arrisku gehien duen aldia. Baldintzak egokiak badira — euria eta 12 °C-ko batez besteko tenperatura — zoosporak landarearen estometatik gertu jartzen dira, enkistatu egiten dira eta hozi-hodia osatzen dute, estomaren bidez sartzen dena. Hozi-hodi hori estomaz azpiko barrunbean garatzen da, eta ostalariaren inbasioarekin jarraituko duten lehen hifak sortzen dira. Hifak tabikatuta ez daudenez, hifa sinzitio bat da eta, beraz, zelula bakarreko organismotzat hartzen da.

*P. viticola*k berezitasun handia du ostatu-hartzailearentzat, eta, beraz, ezinbestekoa da mahatsondoa izatea, eta ez beste landare mota bat, infekzioa garatzeko. Mahatsondoaren barruan dagoenean, protista hori mahatsondoaz elikatzen da haustorioak sortuz. Mizelioa garatu ondoren eta baldintzak egokiak direnean, protistak zoosporangioak sortzen ditu berriro, oso adartuak, eta estometatik ateratzen dira. Esporangioak osorik askatzen dira, barruan zoosporak dituztela. Helduak daudenean, kanpora ateratzen dira eta zoosporak mahastietan jartzen dituzte. Baldintza klimatikoek okerrera egiten dutenean protistarentzat, gametangioak sortzen dira mizeliotik abiatuta: oogonio femeninoa eta anteridio maskulinoa bereizten dira, eta, beraz, ugalketa sexualaren fasea gertatzen da. Aurrekoaren nukleo meiotiko batek oogonioaren barruan obozelula bat ernalduko du, eta egitura erresistenteko oospora bat izango da, horma lodikoa, negua lurrean edo ostalariaren barruan igarotzen duena.

Protista horren bizi-ziklotik ondoriozta daitekeenez, baldintza klimatikoen mende dago, eta, oro har, udaberri hezeak eta epelak behar ditu, baita uda beroak eta ekaitz sarriak ere.

Talde honen sailkapen taxonomikoari dagokionez, konplexua dela esan behar da, duela gutxira arte onddoen erresuman sailkatu baitira. Organismo-talde horren funtsezko ezaugarrietako bat da pareta zelularrean oso kitina gutxi dutela (batzuetan ez dute izaten); talde horri oomizete esaten zaio.

## Bibliografia 
* Agrios "Fitopatología". 2. ed. Editorial Noriega. Limusa, Mexiko, 1991.
* Arias, A et al. "Los parásitos de la vid, estrategias de protección razonada". Ministerio de Agricultura, pesca y alimentación. Mundi-prensa, Madril 1992.
* Bovey et al "La defensa de las plantas cultivadas". Omega, Bartzelona 1984.
* Person R.C y Goheen A.C (1996) "Plagas y enfermedades de la vid". Mundi-prensa, Madril.

## Kanpo estekak
Barietate-ikuskizun

eskuinera|thumb|289x289px|*The Sandow Trocadero Vaudevilles* (1894) promozio kartela.
**Barietate-antzerkia**, edo **barietate-ikuskizuna** ikuskizunen formatu bat da, eta bertan hainbat saio artistiko edo *performance* aurkezten ziren. XIX. mendean eta XX. mendearen hasieran oso ezagunak ziren askotariko ikuskizun hauek biltzen zituzten: dantzak, musika-emanaldiak, ilusionismoa, deklamazioa, umorismoa, akrobazia, zirku-arteak, bitxikeria biologikoen erakusketa, animalia entrenatuekin egindako ikuskizunak, antzezlanak, malabarismoa, kontorsionismoa, transformismoa eta abar. Ikuskizunak publikoari aurkezten zaizkio, argumentu-harremanik jarraitu gabe; hau da, ordena zehatzik ez duten hainbat ekitaldi aurkezten zaizkio publikoari. Gainera, ikuskizunean pertsona ospetsuek parte har zezaketen, baita *vedette-ek*, atletek, musika-orkestrek eta imitatzaile ospetsuek.

Fitxategi:Bon-Ton Burlesquers2.jpg|*Bon-Ton Burlesquers* (1898) aurkezteko kartela.
Fitxategi:Cheret, Jules - La Loie Fuller (pl 73).jpg|Jules Chéret del *Folies* Bergères-ek sustatutako kartela, Loie Fuller aurkeztuz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Burlesque
* Kabaret
* Zirku
* Komedia musikal
* *Music hall*
* Vedette
* Vaudeville
* Giza zoologiko

## Kanpo estekak
Codiaeum

***Codiaeum*** Euphorbiaceae landare-familiako genero bat da, batzuetan *Codiaeum variegatum* bere espezie ezagunenagatik **kroton** izen arrunta duena.

Hostoak txandatuta agertzen dira, peziodunak, iraunkorrak, korazeoak; kolorazio aldakorra dute, berde-gorrixka-maila baten barruan, eta tonu horiak ere badituzte. Kolorazio horrek jarraibideak bete ohi ditu: pikaratuta eta zerrendatuta daude. Hostoen forma aldakorra da, baina lobulatua lineatzearen, lamina ibiliaren eta ertzak uhinen artean egon ohi da.

Loreak, Euphorbiaceae familiako gainerako ordezkarietan bezala, ziatoetan bilduta daude; gainerakoan, ez dira oso deigarriak, eta ez dute apaintzeko interesik.

## Espezieak 
Generoak 17 espezie ditu bere barnean, horietatik ezagunena *C. variegatum* izanda. Hona hemen:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kroton

**Kroton** (*Codiaeum variegatum*) Euphorbiaceae landare-familiako espezie baten izen arrunta da. Indiako hegoaldean, Sri Lankan, Indonesian, Malaysian eta Ozeano Bareko mendebaldeko uharteetan baso irekietan eta sastrakadietan hazten den bizi da.

## Deskribapena 
Hosto iraunkorreko zuhaixka da, 7,5 metroko altueraraino hazten da, eta hosto handiak, lodiak, koriazeoak, iraunkorrak eta distiratsuak ditu, txandaka antolatuta, 5-30 cm luze eta 0,5-8 cm zabal. Infloreszentziak 8-30 cm-ko luzera duten mahats-mordoak dira, eta lore maskulinoak eta femeninoak infloreszentzia bereizietan. Lore maskulinoak zuriak dira, bost petalo eta 20-30 lorezil dituzte, eta lore femeninoak horixkak, petalorik gabeak. Fruitua 9 mm-ko diametroko kapsula bat da, 6 mm-ko hiru hazi dituena. Zurtoinek izerdi esnetsua dute, ebakitako zurtoinetatik odola dariola.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1,2,3,6,9,10-Hexabromoziklododekano

**1,2,5,6,9,10-hexabromoziklododekanoa** konposatu organikoa da C12H18Br6 formula duena, alkano ziklikoen taldekoa eta organobromatuen familiakoa. 16 estereoisomero ditu. Olioa edo solidoa da estereoisomeroaren arabera.

1,2,5,6,9,10-hexabromoziklododekanoa poluitzaile organiko iraunkorra da. Stockholmeko Hitzarmenak fabrikatzea eta erabiltzea debekatzen zuen 2013an.

## Sintesia 
1,2,5,6,9,10-hexabromoziklododekanoa *trans,trans,zis*-1,5,9-ziklododekatrienoa bromoz tratatuz sintetizatzen da. Estereoisomeroen nahaste bat lortzen da. Produktu komertziala isomero solidoen nahastea izaten da.

## Erabilera 
Eraikuntzan isolatzaile termiko moduan baliatzen diren poliestirenozko aparretan sua atzeratzeko agente moduan baliatu da nagusiki.

## Toxikotasuna 
Oso iraunkorra da ingurunean eta biometatzeko joera handia du. Uretako bizidunentzat oso toxikoa da. Disruptore endokrinotzat jotzen da.

## Erreferentziak