Bolunburuko esparruko herrixka gotortua

**Bolunburuko esparruko herrixka gotortua** edo **esparrua** edo **kastroa**, Zalla herriko Bolunburu haitzaren gainean aurkitu zen Burdin Aroko herri gotortua da. Eusko Jaurlaritzak kultura ondarea izendatu zuen, Babes bereziko kultura-ondasuna maila eta Eremu arkeologiko edo paleontologikoa kategoria eman zion 2020ko urrian.

## Deskribapena 
Harresi batek eta kanpoko lubanarro batek mugatzen dute K.a. IV. mendean erabili zen gotorleku hau. Barrualdean etxebizitzak eta beste esparru batzuk zeuden. gaur egun badakigu, esaterako, zerealak eta lekaleak lantzen zituztela eta basa-fruituak biltzen zituztela, Euskal Herriko Burdin Aroko beste herri gotortuetan bezala. Horren lekuko dira etxebizitzetan aurkitutako ezkurrak. Kastroaren barruan hareharriz egindako esku-errota ugari ere aurkitu dira, agian inguruetan merkaturatzeko.

Bolunburuko atsedenlekutik eta Euskadin hobekien kontserbatutako La Mella monumentu-multzotik oso hurbil dago kastroa, Kadagua ibaiaren urek babestuta.

### Harresia 
Harresiaren lehen faseak K.a. II-III mendeen inguruan kokatzen dira. Horma irregularrak sortzen dira, harrien tamaina eta formarengatik. Atea bi bastioiek osatzen dute, bat suntsitu zelarik. Harresia, lur-harrizko nukleo batean errotzen da eta kanpora ematen duten hormak harlauzaz daude eginak. Harriek haien artean buztina edo harri txikiagoak izan ditzakete. Babes egiturak inguruaren orografiari moldatzen dira, eta beraz, gune ahulenak soilik gotortu zituzten, garaiko beste herri gotortuetan ohi bezala. Babes behar gehiena hegoaldean dago, bertan 158m-ko perimetroa duen harresia kokatzen da, gehienez 5m-ko lodierarekin. Iparraldean geografia da defentsa.

### Etxebizitzak eta beste eraikin 
Kastro honetan etxolak forma amankomuna dute oro har: oin-planta laukizuzen irregularra. Kasu batzuetan zokalo finak ikusten dira. Beste kasu batzuetan poste zuloak agertzen zaizkigu etxolen markatzaile legez. Zimendu hauen gainean material organikoz eraikiko ziren, bai hormak baita sabaia ere. Zorua lur trinkotuaz osatua dago eta maila berdinean agertzen dira sutondoak. Etxolen funtzioak askotarikoak zirela pentsatzen da; Batean sutondoa harresiaren kontra agertu zen eta metal lanketaren hondakinak aurkitu direnez, agian tailerra izan zitekeela ondorioztatu da. Etxola honi eta harresiari atxikiak beste etxe eta biltegi posibleak sumatu dira beste egitura batzuetan.
[erdian|thumb|Bolunburun aurkitutako eskuzko errota baten zati finkoa. K.a III -K.o. I. mendeen artekoa. Bilboko [Arkeologi Museoa.]]
erdian|thumb|Eskuzko errota baten zati mugikorra. Arkeologi museoaren marrazkian ikus daiteke nola eragiten zitzaion aleak birrintzeko.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Cepeda Ocampo, Juan José; Moreno-Larrazabal, Aitor; Alonso-Eguíluz, Mónica. 2014. "Los molinos de El Cerco de Bolunburu (Zalla, Bizkaia). Una primera aproximación". ''Revista d'arqueologia de Ponent*, 24. 323-330 or.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko herri gotortuen zerrenda

## Kanpo estekak 
* Izendapen dekretua EHAAn: 242/2020 DEKRETUA, urriaren 27koa, zeinaren bidez Zallako (Bizkaia) Bolunburuko Esparruko Herrixka Gotortua Babes Bereziko kultura-ondasun izendatzen baita, Gune Arkeologikoaren kategoriarekin.
* Geijo, Sergio (2024-05-05), "El castro del cerco de Bolunburu". *Viator Imperii.''