Iruñeko Bibliak

**Iruñeko Bibliak** Nafarroako Erresuman XII. mende amaieran argitaratutako latinezko bi Biblia ilustratu dira, eta Antso VII.a erregeak agindu zituen. Horiei XIV. mendeko beste kopia bat ere gehitu behar zaie, Biblia *gotikoa* deitu izan dena. Haien berezitasun handiena da Bibliako kontakizunek ilustrazioak dituztela, ordu arte inoiz ez bezala, ia inork latinez edo/eta irakurtzen ez zekien une batean. Lehen Biblia Antso erregeak Ferrando Peritz Funeskoa kantzilerrari agindu zion egiteko François Bucher New Yorkeko artearen historiako irakasleak, berriz, lau artista zenbatzen ditu irudikatze lanetan.

Antso miretsita geratu zen Petri Funeskoaren lanarekin, baita hark hala egin ere, baina beste 40 irudi desberdin gehituz. Bibliotako irudiak iturri oso aberasgarriak dira XII. mendeko Nafarroaren berri izateko. Bertan agertzen dira, halaber, Nafarroako santu *nazionalak*: Jondone Saturdi, Done Mikel, San Nikolas, San Zoilo, Santa Nulia eta Santa Alodia, etab. François Bucher irakaslearen arabera, bi jatorrizko Bibliak eta XIV. mendeko kopia berri bat Erdi Aroko Biblia osoenak eta garrantzitsuenak dira. Juan Ainaudek adierazi duenez, artistikoki oso lan baliotsuak dira.

## Testuinguru historiko-artistikoa 
Nafarroako Erdi Aroko miniaturari buruzko azterketa orokorrik eta konparaturik egin ez den arren, beste espazio batzuetan ez bezala, Soledad Silva y Verástegui ikerlariak 1988an esan zuenez, «orain arte F. Bucherrek Iruñeko Bibliei eta William D. Wixlek *Karlos Noblearen Orduen Liburua*ri eskainitako lan monografikoak baino arreta gehiago ez du jaso. Hala ere, Nafarroarekin zerikusia duten eskuizkribu ilustratuen kopurua, jatorriagatik edo bertan eskatu zirelako, XI. mendetik XV. mendera bitartekoa da eta hainbat ikerketa, katalogo eta inbentariotan egiaztatu ahal izan dugunez, hogeita hamar baino gehiago dira».

## Testuinguru erlijiosoa 
[thumb|[Gazeoko (Iruraitz-Gauna, San Martin Tourskoaren elizako sabaia, guztiz ilustratua, Bibliako pasarteak ulertzen laguntzeko.]]
Kristautasunak eztabaida sutsuak izan zituen Ikonoklasiaren Auzian irudien erabilera zela eta. Hala ere, ohikoa izan da katolizismoan zein beste denominazio batzuetan kontzeptu erlijiosoak eta irudiak bateratzea. Eliza gehienak irudiz hornituta zeuden, izan beirateen bidez, barruko freskoen bidez, aldareko eskulturen bidez edo elizako atarikoen bidez. Bibliak ilustratzea ohikoa izan zen monasterioetako jardueren artean. Erdi Aroan irudiak eta testuak maiz batera pentsatzen ziren, baina ohikoena zen Biblian irudi batzuk sartzea. Iruñeko Bibliak, bere garaiko beste gutxi batzuek bezala, kontrako bidea hartu zuten: irudiz osatutako Biblia bat egitea, irudiz hornitutakoa izan beharrean. Eztabaidan dago zein mailaraino Biblia latinez irakurtzea ulergarria zen, ez soilik masentzat, baizik eta latina jada ulertzen ez zuen nobleziarentzat ere. Irudiek *lingua franca* moduko bat sortzen zuten, bertako hizkuntzan egin ohi zen sermoiarekin lot zitekeena

Amiensen gordetako eskuizkribuak 257 orri pergamino ditu, horietatik 254 XII. mendekoak eta beste 3ak XVII. mendean gehituak. Rucquoi ikertzailearen arabera, hasiera batean 274 orri izango zituen kodizearen mutilazioaren aztarnak daude. Erromatar zenbakia duen orrialde hori XVI. edo XVII. mendean gehitu zela dirudi.

Neurriak, batez beste, 240 mm x 165 mm dira, altuera 240-244 mm bitartekoa eta zabalera 162-170 mm bitartekoa. Zenbait ebidentziaren arabera, orriak hiru aldeetatik moztu zituzten, ziur aski XVII. mendean, eta jatorrizko neurriak 260 x 175 mm-koak izan ziren, gutxi gorabehera, gutxi geroago amaitu zena, 235 mm × 160 mm-ko dimentsioak dituen pergaminozko 271 folioz osatuta dago. Ilustratutako 976 eszena ditu, eta, lehenengoarekin alderatuta, eszenen %40 inguru aldatzen ditu, 91 gehitzeaz gain. Kodize hau ere, lehenengoarekin gertatu zen bezala, moztuta izan zen eta jatorrian 288 folio izan zitzakeen. Ez dago argi norentzat zen bigarren Biblia hau, baina espekulatu da Antso VII.a Nafarroakoak bere arrebaren baten (Teresa, Berengela edo Zuria) ezkontzarako opari izan zitekeela. Edonola ere, eroslea ezezaguna da..

### Hirugarren Biblia 
XIV. mendean Bibliaren hirugarren kopia bat egin zen, ziurrenik Frantzian, estilo guztiz desberdin batean. Margoak, jantziak eta testuak oso bestelakoak ziren, garaiko moda gotikora moldatuta. Uste da Joana II.a Nafarroakoaren jabetzakoa izan zela, eta John Percevalen liburutegiaren bidez, 1929an Spencer Katalogoan sartu zen, *Spencer 22* izenarekin. Gaur egun New Yorkeko Liburutegi Publikoan dago ikusgai. Egiletza data ez dago argi ere, katalogoek diote 1300 ingurukoa dela, eta Bucherren katalogoak esaten da 1317-1326 artekoa zela. Iturri berberak dio Troyesen edo Parisen egin zela.

Finchen arabera, Iruñeko Hirugarren Biblia Joana II.ak edo bere aldeko batek enkargatu zuen Nafarroako tronurako zuen legitimitatea indartzeko, Kapetoen leinu zuzenaren desagerpenaren arazoari aurre egiten ari zen garaian. Litekeena da Frantzian egindako liburua izatea, eta dagoeneko Amienseko Biblia ere bertan egotea, baina kontrakoa ere egia izan liteke: Frantziako artistak Iruñera mugitzea jatorrizkoa ikusi eta kopiatzeko.

Hirugarren Bibliak 834 miniatura ditu, Itun Zahar zein Berrikoa, eta santuen bizitzei buruzko irudiak, aurrekoek bezala. Badakigu orrialdeak falta dituela, batez ere amaieran, baina beste liburuetan oinarrituta, San Dominiko, Santa Eugenia eta Jesusen Bigarren Iritsiera dira falta diren atalak. Orrialde ia guztietan bi zutabeko maketazioa jarraitu zuten, barnekoan hiru irudi eta eskuman irudi horiei zegokien latinezko eta frantsesezko testua, irudiak egin aurretik jada idatzi zena, ziurrenik lanaren arduradunak irudiak zeintzuk ziren ondo zekielako.

Iruñeko Biblia - NYPL - 8.jpg|Zeruen eta Lurraren sorrera, New Yorken gordetzen den Iruñeko Hirugarren Biblian.
Iruñeko Biblia - NYPL - 18.jpg|Adam eta Ebaren kontakizuna.
Iruñeko Biblia - NYPL - 89.jpg|Hirugarren Bibliaren ohiko maketazioa, hiru irudirekin. Faraoiaren armada Moises jarraitzen du hirugarrenean.
Iruñeko Biblia - NYPL - 88.jpg|Egiptoko plagetako batzuen irudia.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 

## Ikus, gainera 
* Nafarroako Erresumaren inbasioa (1199-1200)
* *Vulgata*
* Yehuda Halevi

## Kanpo estekak