open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jesus Maria Etxeberria

**Jesus Maria Etxeberria** (Iruñea, 1963ko irailaren 9a) euskal musikagilea da.

## Biografia 
Klarinete ikasketak egin zituen hasieran, eta ondoren, Francisco Escuderoren zuzendaritzapean, konposizio-ikasketak egin zituen. Orkestra-zuzendaritzaren inguruko ikastaroetan ere parte hartu izan du. 23 urterekin, Donostiako Ganbera Orkestra sortu zuen, eta 1988an Iruñeko Pablo Sarasate Orkestrarekin eta 1989an Euskadiko Orkestra Sinfonikoarekin hasi zen lanean. Londresen egin zuen egonaldian, «The European Sinfonia» izeneko taldea sortu zuen. Letoniako eta Errusiako Orkestra Nazionalak ere zuzendu ditu.

## Obra 
### Orkesta musika 
* *Alfanhui* (1984);
* *Ander* (1985);
* *Elegía* (1993).
* *Música para unas imágenes* (1996);
* *Noche de Paz* (1996);
* *Dos Bocetos* (1996);
* *Metamorphosis* (1997);
* *El hombre y el espacio* (1998);
* *Requiem sine verbis* (1999);
* *Hospital Krev* (1999);
* *Ajoi* (1999).

### Bandarako musika 
* *Fantasía sobre un estudio de clarinete* (1984).

### Ganbera-musika 
* *Sonata para clarinete y piano* (1985);
* *Septeto* (1986);
* *Divertimento* (1986);
* *Cuarteto nº 1* (1988);
* *Trío nº 2* (1992);
* *Ziga* (1998);
* *Ennea* (1998) (Nafarroako Gobernuaren saria);
* *Cuarteto en cuerda nº 2 Tétares* (1998) (Pablo Sorozabal saria) (1998);
* *Estudio para piano* (1999);
* *Coplas* (1999);
* *Diálogos* (1999);
* *Cuarteto de cuerda nº 3 En el interior de la memoria* (2000);
* *Reflexiones* (2000);
* *Pente* (2000).

### Ahots musika 
* *Dos canciones* (1992).

## Diskografia 
* *Dos Bocetos*, Pablo Sarasate orkestarekin, Olaf Koch-en zuzendaritzapean. Fundación Música Contemporánea (1998)
* *Cuarteto de cuerda nº 2 Tétares*, Euskal Herriko Musikagileen Elkarea eta Sociedad General de Autores Españoles (2000).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Webgune ofiziala.
* :Zuzendaria Auñamendi Entziklopedian.
Larruki ilelatz

**Larruki ilelatza** (*Trametes hirsuta*) onddo mota bat da, ardagaien taldekoa. Landareentzat patogenoa da. Zuhaitz hostoerorkorren hildako zurean aurki daiteke, bereziki pagoetan. Urte osoan zehar biziraun dezake, larruaren itxura baitu.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** Oinik gabea, sesila, 3 eta 9 cm. arteko luzera, 1 eta 4 cm. arteko proiekzioa, eta 0,5 eta 1,5 cm. arteko lodiera. Bakarrik edo inbrikatuta atera daitezke, zirkuluerdi formakoak dira, gune zirkular zentrokideak ditu eta zilar koloreko ilelatz zuri tentez jantziak daude, zahartzean ile hauek ilunagoak egiten dira, eta kapelaren gainazalean nabarmendu egiten dira. Kolorea, oro har, zurixka edo gris argia izaten dute, ertz horixka, gero marroira pasatzen da, batzuetan argiagoa eta beste batzuetan ilunagoa.
thumb|Larruki ilelatzak goitik ikusita
**Himenioa:** Tutu motzak, 1,5 eta 3 mm. arteko luzerakoak, zurixkak edo krema kolorekoak, poro biribilak, oso txikiak eta tutuen kolore berekoak.

**Haragia:** Trinkoa, kortxoaren antzekoa, hariduna, zurruna eguraldi lehorrarekin, ia zuria, eta anisaren usain leunekoa.
thumb|Larruki ilelatza azpitik ikusita
**Etimologia:** *Trametes* hitza latinezko “trama” hitzetik dator, ehun edo irun lodia esan nahi du, poroen itxuragatik. *Hirsuta* epitetoa ere latinetik dator ”hirsutus” hitzetik, eta ile latza, gogorra eta tentea esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Janezina

### Nahasketa arriskua 
*Coriolus fibula* perretxikoarekin, baina hau txikiagoa da. *Trametes gibbosa* perretxikoak ere badu antza.

## Sasoia eta lekua 
Deskonposatzen ari diren materia organikoetan bizi da, urte osoan zehar hostoerorkorren egur hiletan.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan barreiatzen da, kontinente guztietan zehar, Antartikan izan ezik, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galinsoga quadriradiata

***Galinsoga quadriradiata*** Asteraceae familiako landare loredun txiki bat da. Badirudi bere jatorria Mexikoko erdialdean dagoela, baina beste leku askotan sartu du gizakiak, Ipar zein Hego Amerika, Europa, Japonia, Filipinak, India edo Nepal barne. Euskal Herrian ere aurki daiteke, parke batzuetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Boiseko Ikastola

**Boiseko Ikastola** Haur Hezkuntzako eskola bat da, euskarazko murgiltze eredua erabiltzen duena. Boise hirian dago, Idahon, Ameriketako Estatu Batuetan. Euskal Herritik kanpo euskara irakasten duen ikastetxe bakarretakoa da.

Boiseko Ikastolak euskara eskuratzea eta irakurketaren, idazketaren eta matematikaren garapenean oinarritutako curriculuma du. Klaseak haur euskaldun eta amerikarrentzako pentsatuta daude, irakasgai guztiak euskaraz ematen dira eta horrek ikasle gazteen ikaskuntza errazten du. Ikerketek erakutsi dutenez, haurrak bigarren hizkuntza batera jartzeak abantaila ematen die gero bizitzan matematikari, hizkuntzari eta kultur kontzientziari dagokionez. Hainbat txango, dantza klase eta jarduera eginez, eskolak ikaskuntza kulturala eskaintzen du ikasgelatik kanpo.  

Eskola 1998ko urrian sortu zuten familia talde batek eta Boise State Unibertsitateko St. Paul's Catholic Student Center-en zegoen. 2015ean, Euskal Museoak eta Kultur Etxeak erositako Broadway etorbideko adreiluzko etxera mugitu zen. Eusko Jaurlaritzaren laguntzak ere jaso ditu.    Euskaraz murgiltzeko eskola bat da, haur hezkuntzakoen eskola eskolak zaintzea du helburu eta bi euskal etorkinen seme-alabei zerbitzua ematen die eta baita jatorri amerikarra duten jatorri amerikarretako haurrei ere.  

Ikastola Boiseko zenbait erakunde eta programa kulturaletako bat da, bertako euskal etorkin eta haien ondorengoen komunitate handiaren kultura gorde eta ospatzen dutenak.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* "Boiseko ikastola, euskarazko uharte bat AEBetan duela 25 urtetik", Urtzi Urrutikoetxea, Gara, 2023/09/28.
Erodium moschatum

***Erodium moschatum*** geranioen familiako landare bat da. Urtero edo bi urtean behin loratzen den belarra da, Eurasian eta Afrikako iparraldean jatorria duena, baina kontinente gehienetan aurki daiteke, gizakiak eraman baitu. Landare gaztea hosto konposatuz osatutako erroseta lau batekin hasten da, hosto bakoitza 15 zentimetroko luzerakoa, foliolo obalatu asko oso lobulatuak eta erdiko zain iletsu, zuri eta zurtoin formako batean hortzak dituena. Landarea metro erdi inguruko altueraraino hazten da hostotza berde lauso ugarirekin. Lore txikiek bost sepalo dituzte bost petalo purpura edo labandaren atzean, eta petalo bakoitzak zentimetro bat baino gehixeagoko luzera du. Fruituak lau zentimetroko luzera duen estilo berde luzeko gorputz glandular txiki bat du.

*Erodium cicutarium* bezala, espeziea jangarria da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Los Cristianosko portua

**Los Cristianosko portua** () Tenerifeko herri horretan dagoen portua da. Santa Cruz Tenerifeko Portuko Agintaritzak kudeatzen du. Kanarietan bidaiarien eta ibilgailuen trafiko handiena duen portua da; 2007an 1.829.579 bidaiari izan zituen.

## Ferryak 
* Fred. Olsen Express: San Sebastián de La Gomera, Santa Cruz de La Palma.
* Naviera Armas: La Estaca, San Sebastián de La Gomera, Santa Cruz de La Palma, Santa Cruz Tenerifekoa.

## Kanpo estekak
David Lange

**David Russell Lange** (Auckland, 1942ko abuztuaren 4a - *ibidem* 2005eko abuztuaren 13a) Zeelanda Berriko 32. lehen ministroa izan zen. Zuzenbidea ikasi zuen Aucklandeko Unibertsitatean eta abokatu gisa lan egin zuen. 1963an Alderdi Laboristan sartu zen, 1977an diputatu hautatu zuten lehen aldiz eta 1983an Alderdi Laboristaren eta oposizioaren buru bihurtu zen Bill Rowlingen ordez. 1984ko hauteskundeak irabazi zituen eta uztailaren 26an karguaren zina egin zuen. Bere agintaldian krisi ekonomikoari aurre egin zion, ekonomia liberalizatu zuen eta arma nuklearren aurkako mugimendun parte hartu zuen. Frantziako erasoa *Rainbow Warrior* itsasontziaren aurka bere agintaldian gertatu zen. 1987an berrautatu zuen baina 1989an Geoffrey Palmerrek alderdiko liderraren dimisioa behartu zuen eta lehen ministro bihurtu zen. 1996an politikatik erretiratu zen.

## Kanpo estekak
Uxue Iturrate

'*Uxue Ning Iturrate Elorza *Ningra'''* (Bitoriano, Araba, 2001) rap abeslaria da. Raplaritzat darabilen *Ningra* goitizena bere txinerazko izenetik (Ning) eta *rap* hitzetik datorkio.

## Bizitza 
Txinan jaioa, txikitatik bizi izan da Bitorianon, Arabako herri txiki batean. Donostian Psikologia ikasten ari da, Euskal Herriko Unibertsitatean. Egun, Gasteizen bizi da, ikastera garraio publikoan joateko aukera bakarra delako.

## Raplaria 
Betidanik gustuko izan du poesia eta idaztea. Euskarazko rapa entzuten hasi zen eta ikusi zuen rapa eta poesiaren arteko lotura zegoela. Bere poemen letrei base bat jarri eta rapeatzen hasi zen. Aldi berean hip-hoparen kulturari buruz irakurtzen hasi eta Bronxeko talde marginatuek erresistitzeko tresna bezala sortu zutena ezagutzen hasi zen. Batxilergo ikasle zela, kultur astean bere lana jendaurrean aurkeztu zuen lehendabizi. Handik gutxira, *Hazia* kantua sortu eta kantuaren bideoklipa egin zuen Enbor taldekoekin batera, *Hala Bedi*-ren laguntzarekin. 2020an Internetera bideoa igo eta milaka bisita jaso ditu. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Hazia'' abestiaren bideoklipa.
Kataluniako Aldiriak

__NOTOC__

**Kataluniako Aldiriak** (katalanez: **Rodalies de Catalunya**) Katalan Herrietako Katalunian dagoen aldiriko eta eskualdeko trenen sare bat da. Sareak 17 linea ditu, Renfe Operadora eta Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya enpresen kudetutakoa.

Honako sare hauek osatzen dute:

* Bartzelonako aldiriak
* Gironako aldiriak
* Lleidako aldiriak
* Tarragonako aldiriak
* Kataluniako eskualdeko trenak

## Bartzelonako aldiriak 
## Gironako aldiriak 
## Lleidako aldiriak 
## Tarragonako aldiriak 
## Kataluniako eskualdeko trenak 
## Kanpo estekak 
* Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunyako webgune ofiziala
* Renfe Aldirien Kataluniako webgune ofiziala
Maria Pereira

**Maria Pereira** (Leiria, Portugal, 1986) bioingeniaritzako zientzialari portugaldarra da. Asmatzaile gisa, zauri irekiak ixteko kola baten sortzailea da, ehunak kaltetu gabe.

## Ibilbide profesionala 
1986an jaio zen Leirian. Farmazia Zientzietan lizentziatua da Coimbrako Unibertsitatean, Portugalen eta bioingeniaritzan doktorea da Estatu Batuetako Massachusetts Institute of Technology-n ( MIT ) 2007an MIT-Portugal Programak eman zion bekari esker.

Ezaguna da zauri irekiak ixteko, ehunak kaltetu gabe, kola bat sortzeagatik, adibidez, bihotzeko ebakuntza delikatuak egiteko eta jaiotzetiko bihotz-akatsa duten haurtxoak tratatzeko, 100etik bat, hori baita haurren heriotza-kausa nagusia Estatu Batuetan.

Pereirak bere proiektuan lan egin zuen gorputzeko edozein lekutan erabil zitekeen kola garatzeko, minutu bakoitzeko 60 aldiz ponpatzen duen bihotza barne. Kolak baldintza ugari betetzea eskatzen zuen aldi berean: hezetasuna jasan, elastikoa izan bihotz taupada bakoitzarekin zabaltzeko eta uzkurtzeko, hidrofoboa (odola gainazaletik aldentzeko), biodegradagarria eta ez toxikoa. 2012an irizpide gehiago lortu zituen eta are gehiago bete: asmatu zuen kola nahi den tokian bakarrik atxikitzen da, zirujauak argia bertara zuzentzen duenean, horrela prozesuaren erabateko kontrola emanez.

2013ko urritik bioteknologia eta medikuntzarako Gecko Biomedical enpresako ikertzailea da Parisen.

## Ibilbide politikoa 
2015eko abenduaren 28an, 29 urte zituela, Marcelo Rebelo de Sousaren ordezkari nazional gisa aurkeztu zuten 2016ko presidentetzarako hauteskundeetan.

## Aitortzak 
2012an, Novartis- ek bere arloan munduko lau liderren artekotzat jo zuen. 2014ko *MIT Technology Review* aldizkariak urteko "35 urtetik beherako berritzaileen" zerrendan sartu zuen. 2015aren hasieran , *Forbes* aldizkariak 30 urte baino gutxiagoko munduko 30 talentu itxaropentsuetako bat zela aitortu zuen eta, urte bereko irailean, *Time* aldizkariak "hurrengo belaunaldiko lider" gisa hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Maria Pereira Gecko Biomedikan.
* Topaketa María Pereirarekin Labiotech 2017-n, Youtuben.
Sphodromantis viridis

***Sphodromantis viridis*** marisorgin espezie bat da, mundu osoan zehar maskota gisa erabiltzen dena.

## Banaketa 
Espeziea Afrikako mendebaldekoa da, Saharako basamortuaren hegoaldean. Hala ere, Israeldik Espainiarako tarte osoan gizakiak naturan sartu du.

## Deskribapena 
Izen zientifikoak hala adierazten duen arren (*viridis* latinez berdea da), intsektu hau kolorez aldatzen da berde distiratsutik marroi itzaliraino. Emeak 10 cm luze izan daitezke. Dimorfismo sexuala marisorginetan tipikoa da, arra askoz txikiagoa da. Emeak eta arrak ere bereiz daitezke, sei segmentuko sabelaldea baitute, arraren zortzi segmentuko sabelaldearekin alderatuta.

Helduaroan, bi sexuek orban zuri bereizgarri bat dute hegoetan. Aurreko hankaren barnealdean kolore horixka dute, Europako mantis erlijiosoaren orban beltzetik eta puntu zurietatik bereizten dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stephen Schneider (aktorea)

**Stephen Schneider** (Sharon, Massachusetts, 1980ko abuztuaren 9a) Ameriketako Estatu Batuetako aktore, idazle eta enpresaria da. Judua da. Bere film ezagunenak *Broad City*, non Jeremy Santosen papera egiten zuen, eta Bumblebee non koprotagonistaren papera egin zuen. Jenn Proske aktorearekin ezkonduta dago.

## Lanak 
### Filmak 
### Telebistarako lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Stephen Schneider IMDb webgunean.
Anna Surinyach

**Anna Surinyach García** (Bartzelona, 1985) Kataluniako fotokazetaria da, Revista 5W-eko editorea eta unibertsitateko irakaslea, mundu osoko hondamendi humanitario handiak estaltzen dituena, errefuxiatuen eta desplazatuen joan-etorria barne.

## Biografia 
Anna Kataluniako hiriburuan jaio zen guraso medikuengandik. Haurtzaroan gurasoen bidea jarraituko zuela uste zuen, baina azkenean Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan kazetaritza ikasi zuen eta geroago argazkilaritza.

Argi izan zuen irudiaren bidez informatu nahi zuela eta munduko konfilktuak bertatik bertara ezagutzu nahi zituela.Hasieran, Mugarik Gabeko Medikuen laguntzaile eta langilea izan zen, besteak beste, Sirian, Yemenen, Afrika Erdiko Errepublikan eta Kongon gertatu ziren gatazketatik eratorritako pertsonen mugimenduak ezagutu eta dokumentatu zituen.

Azken urteotan, bere lan pertsonaletako bat Mediterraneoa zeharkatzen duten errefuxiatuen etorreraren ingurukoa da. Hasieran Grezian eta Italian bete zuen, eta gaur egun Espainian, bai kostaldean, bai Europara etorri berri diren etorkin horien ondorengo mugimenduen jarraipenean. Bere ikuspegi profesionalak beti dauka oinarri humanitario eta kazetaritzakoa, benetako informazio-helburua lortzeko, irudi hutsetatik harago.

Gaur egun, argazkilari gisa lan pertsonala egiteaz gain, editore grafiko gisa lan egiten du eta *5w aldizkariaren* sortzaileetako bat da  , Kataluniako Nazioarteko Unibertsitateko kazetaritza irakaslea izateaz gain.

## Sariak 
* 2017. *Premios Enfoque de Fotoperiosimo*

## Erakusketak 
* 2016. *Seguir con vida*, Madrilgo Círculo de Bellas Artes-en
* 2018. *Ellas también*, Vitoria-Gasteiz .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bideoa: Anna Surinyach. *Mar de Luto*. TV2 kateko *La aventura del saber* saioa. 2024.10.03

* Anna Surinyach-en webgune pertsonala
* Benicarló Fotokazetaritza Jardunaldia
* Anna Surinyach Xatakafoton
* Anna Surinyach. Twitter
Kataluniako eskualdeko trenak

**Kataluniako eskualdeko trenak** edo **Kataluniako lurraldeko trenak** (katalanez: **Regionals de Catalunya**) Katalan Herrietako Kataluniako Herrialdean dagoen eskualde ko trenen sare bat da. Sareak 7 lineak ditu, Renfe Operadora enpresen kudetutakoa.

Sarea 1979n inauguratu zen.

## Sarea 
### Eskualdeak 
Gaur egun, 28 eskualdek dute trenbide-geltokiren bat. Inolako trenbide-geltokirik ez duten 15 eskualde.

Aldiriko zerbitzua duten eskualdeak:

* Alt Empordà
* Pla de l'Estany
* Gironès
* Selva
* Maresme
* Vallès Oriental
* Vallès Occidental
* Barcelonès
* Baix Llobregat
* Garraf
* Alt Penedès
* Baix Penedès
* Tarragonès
* Alt Camp
* Baix Camp
* Priorat
* Ribera d'Ebre
* Terra Alta
* Baix Ebre
* Montsià
* Segrià
* Garrigues
* Conca de Barberà
* Pla d'Urgell
* Urgell
* Segarra
* Anoia
* Bages

## Azpiegitura 
### Geltokiak 
Renfe Operadora lineen operadorea da, baina geltokiak eta trenbideak Administrador de Infraestructuras Ferroviarias enpresarenak dira, biak Sustapen Ministerioko enpresak.

### Irisgarritasuna 
2006ko martxoaren 24ko 135/1995 Dekretuaren bidez Irisgarritasun Kodea onartu zenez, trenbide-sare osoak irisgarria izan behar du mugikortasun urriko pertsonentzat.

Renfe-Adif geltokiak ez dira egun berean jarri, handienak edo zerbitzuak zabaltzeagatik berritu direnak izan ezik, hala nola Bartzelona-Sants geltokia, Vilafranca del Penedès edo Plaça Catalunya.

Gaur egun, Sustapen Ministerioak iragarri du 125 milioi euro inbertituko dituela geltokietako instalazioak eta irisgarritasuna hobetzeko. 38 geltoki birmoldatuko dira, batez ere Bartzelonakoak, eta 12 geltokiren irisgarritasuna handituko da. Oraindik trenbide-pasaguneak dauden geltokietan, maila desberdineko pasaguneak eraikiko dira, eskala mekaniko bikoitzarekin. Egin den esku-hartze handienetako bat atarien neurria birmoldatzea eta handitzea izan da, bai eta irisgarritasuna hobetzea ere, Arc de Triomfeko geltokirako eta Passeig de Gràciako geltokirako lanetarako. Nasek behar besteko altuera ez duten geltoki guztiak handitu egingo dira. Linea batzuetan *Civia* trenak ibiltzen dira, egokitutako tren berriak, baina, geltoki asko egokituta ez daudenez, tren horien egokitzapenak ez du balio.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kataluniako Aldiriak

## Kanpo estekak 
* Renfe Aldirien Kataluniako webgune ofiziala
Kontsumoak

**Kontsumoak** Espainian XIX. mendean ezarritako zeharkako zerga baten izena da, 1845 ( Mon-Santillánen zerga-erreforma ) eta XX. mendearen hasiera artean indarrean egon zena; 1868ko iraultzan etenaldi tartearekin. Tokiko etenaldiak ere jasan zituen. Zerga hau kudeatzeko era desberdinek, eta zergaren beraren izaerak, koordinazio eta eraginkortasun eza handia eragin zuten. Espainiako ogasunean zegokion proportzioa apala zen (errenta arrunten %12a 1874an).

Zerga hau oso kritikatua izan zen oinarrizko beharrak zergapetzen zituelako (*jatekoak, edatekoak eta erretzekoak*): janaria, edari alkoholdunak, erregaia eta gatza. Espainiako liberalismoaren joera ezberdinen arteko eztabaidagai politikoa, ekonomikoa eta soziala izan zen. Haren aurkako protestak kontsumoen matxinadak deitu ziren. 

Serrano jeneralaren gobernuak 1868an abolitu zituen, klase herrikoien aspaldiko eskaera baitzen -Canalejasek berak "proletariotzaren espoliazioa" zela uste zuen-. Kontsumoak ordezkatuko zuen hiri-errenten gaineko zerga progresiboaren legearen onarpena lortzeko, klase aberatsek ordaindu beharko luketena, Canalejasek gogor lan egin behar izan zuen proiektuaren aurka zeuden bere alderdiko diputatuekin, mehatxu eginez "[Lege hau] bozkatzen ez duena nire aurrean dago eta alderdi liberaletik kanpo dago, bere borondatez nire zuzendaritzaren menpeko". Dena den, hogeita hamar diputatuk aurka bozkatu zuten. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean-Louis Servan-Schreiber

**Jean-Louis Servan-Schreiber** (Boulogne-sur-Seine, 1937ko urriaren 31 &ndash; Neuilly-sur-Seine, 2020ko azaroaren 28a) kazetari eta saikeragile frantziarra izan zen. Giza eskubideen aldeko aktibista izan zen.

## Biografia 
Bere familiak pretsarekin lotura handia izan du: Émile Servan-Schreiber aita zen eta Jean-Jacques Servan-Schreiber anaia. Christiane Collange eta Brigitte Gros familia berekoak dira eta biak kazetaritzarekin lotuta egon dira. Jean-Louis Servan-Schreiberrek Parisko Ikasketa Politikoetako Institutuan ikasi zuen. Jean Boissonnatekin batera, 1967, Expansion taldea sortu zuen, ''L'Expansion* aldizkari ekonomikoa bultzatuz. 1999 arte taldean lanean egon zen; urte horretan postua Eric Licoysen eskuetan utzi zuen. 1997an *Psychologies magazine* aldizkaria sortu zuen eta hamar urte zuzendu zuen. 2010ean *CLES* aldizkaria sortu zuen. 2020an COVID-19 gaixotasunaz hil zen.

## Giza eskubideak 
Giza eskubideen aldeko aktibista izan zen. 2007an Frantziako Human Rights Watch elkartea bultzatu eta zuzendu zuen. Erakunde honer giza eskubideen aurkako atentuei buruzko informazioa zabaltzen du mundu osoan. Halaber, elkartearen buru bat zen mundu mailan.

## Obra 
* *Le Pouvoir d'informer*, Robert Laffont (1972).
* *L'Entreprise à visage humain*, Robert Laffont (1973)
* *À Mi-vie : l'entrée en quarantaine*, Stock (1977)
* *Questionnaire pour demain*, Ramsay (1977)
* *L'Art du temps : le secret des hautes performances* , Fayard (1983)
* *Le Retour du courage*, Fayard (1986)
* *Le Métier de patron* , Fayard (1990)
* *Le Nouvel Art du temps* , Albin Michel (2000)
* *Vivre content*, Albin Michel (2002)
* *Une vie en plus : la longévité, pour quoi faire ?* , Seuil (2005), Joël de Rosnay eta François de Closets-ekin batera idatzita.
* *Trop vite ! : pourquoi nous sommes prisonniers du court terme*, Albin Michel (2010) ;
* *Aimer, quand même, le xxie siècle*, Albin Michel (2012)
* *Pourquoi les riches ont gagné*, Albin Michel (2014)
* *C'est la vie*, Albin Michel (2015)
* *Fragments de lucidité : comment supporter les choses comme elles sont*, Fayard (2016)
* *L'Humanité, apothéose ou apocalypse ?*, Fayard (2017)
* *Un certain âge*, Albin Michel (2019)
* *Avec le temps*, Albin Michel (2020)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Elkarrizketa *Lexnews'' aldizkarian, 2019/01/09.
Romano Mussolini

**Romano Mussolini** ( Forlì, 1927ko irailaren 26a - Erroma, 2006ko otsailaren 3a ) italiar *jazz* pianista eta margolari entzutetsua izan zen .

## Biografia 
Benito Mussoliniren eta Rachele Guidiren laugarren semea, txikitatik musikarako grina sentitu zuen, Vittorio bere anaiak kutsatu zion grin hori, anaiak zinema maitale handia zuen.

1940ko hamarkadaren amaieran, faxismoa erori eta Bigarren Mundu Gerra amaituta, bere lehen diskoak grabatu zituen. Urte haietan laukote baten parte izan zen Carlo Loffredorekin batera, eta harekin grabatu zuen *How high the moon* .

Bere momentu musikal onena 1950eko eta 1960ko hamarkadetan bizi izan zen, *Romano Full* ezizenarekin Nunzio Rotondo tronpeta musikariarekin batera lan egin zuenean. 1957an ere jo zuen, hirukote bat osatuz, Carlo Loffredorekin (kontrabaxua) eta Pepito Pignatellirekin (bateria). Piano jotzaile gisa ospetsua zenez, Oscar Peterson pianista estatubatuarraren musika, *jazzaren* birtuosoetako bat, bere herrialdean ezagutzera eman zuen. Bere ibilbidean zehar, Italiako *jazzaren* izen ospetsuekin jo zuen, hala nola, Dino Piana, Enzo Scoppa, Gil Cuppini eta Franco Tonani . Estatu Batuetan eta Europako herrialdeetan ere jo zuen.

Mussoliniren seme gazteenak ez zuen inoiz aitak egindako politika publikoki gaitzetsi. Hala ere, Italian batez ere musikari gisa ezagutzen zen eta ez bere abizenarekin.  *Il Duce, mio padre* (RCS MediaGroup, 2004) argitaratu zuen eta hurrengo urtean lan berria egin zuen, *Ultimo atto.* *The verità nascoste sulla fine del Duce* .

Anna Maria Scicolonerekin ezkondu zen,  Sophia Lorenen ahizpa, eta harekin bi alaba izan zituen: Alessandra (Aliantza Nazionaleko eta Askatasuneko Herriaren diputatua) eta Elisabetta (Perugia-ko notarioa). Scicolonerekin banandu ondoren, Carla Maria Puccini aktorearekin ezkondu zen, harekin bere bizitzako hogeita hamar urte igaro zituen. Bigarren ezkontza horretatik bere hirugarren alaba, Rachele jaio zen.

## Aukeratu diskografia 
### 33 bira / min 
* 1957 : *Romano Full*
* 1958 : *Romano Mussolini Nunzio Rotondo eta Lilian Terryrekin*
* 1961 : *Jazz Santa Teclan*
* 1962 : *Jazz allo Studio 7*
* 1967 : *Amore presoa*
* 1973 : *Mirage*

### Beste disko batzuk 
* 1996 *Soft & Swing*
* 2001 *Louis-en mundu zoragarria*
* 2002 *Timeless Blues*
* 2002 *Music Blues*
* 2002 *Romano Piano & Forte*
* 2003ko *Jazz Albuma*
* 2003 ''Napule 'nu quarto' e luna*
* 2004 *Alibi perfetto*
* 2006ko *Blues Txikiak Saint Louisen* (hilondokoa)
* 2006 *Na Voce Na Chitarra EO Poco E Luna'' (hilondokoa)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Benito Mussolini

## Kanpo estekak 
* Roman Mussolini Artxiboa ( Parma ) http://www.archivioromanomussolini.it/ .
Barolo (ardoa)

thumb|250px|eskuinera|Barolo ardoa.
**Barolo**, piemonteraz **Bareul**, Italiako Piemonte eskualdeko ardo gorri mota bat da. Nebbiolo mahatsez ekoitzia dago eta Italiako ardo mota garrantzitsuenetako bat da.

## Ikus gainera 
* Italiako gastronomia
Matteo Maria Boiardo

**Matteo Maria Boiardo** (Scandiano, 1441eko maiatza edo ekaina &ndash; Reggio nell'Emilia, 1494ko abenduaren 19a) italiar Pizkundeko olerkaria izan zen, *Orlando maiteminduta* lanaren egilea. Familia noble batean jaio zen eta Scandiano kondea izan zen. Latina, greziera eta ekialdeko hizkuntzak ikasi zuen Ferrarako Unibertsitatean eta filosofian eta legeetan doktoratu zen. Este familiaren zerbitzura sartu zen Ferrarako gortean eta Reggio eta Modenako gobernadore izan zen. Bere lan nagusia *Orlando innamorato* *(Orlando maitemindua)* izan zen zalditeria eta erromantzeari buruzko poema epikoa. Ludovico Ariosto lan honetan inspiratu zen bere* Orlando haserre* idazteko.
[thumb|eskuinera|1655eko edizioa, Giovanni Battista Brigna, [Venezia.]]
thumb|Liburuaren ilustrazio bat.

## Beste lan batzuk 
* *Carmina de laudibus Estensium* (1463)*
* *Pastoralia*
* *Istoria imperiale*
* *Amorum libro tres*
* *Il Timone* (1497?)
* *Rime'' (1499)

## Kanpo estekak
Juan Hormaechea

**Juan Hormaechea Cazón** (Santander, Espainia, 1939ko ekainaren 5a - *ibidem*, 2020ko abenduaren 1a) espainiar politikaria izan zen. Kantabriako presidentea izan zen bi alditan: lehendabizi, 1987ko ekainaren 24ko eta 1990eko abenduaren 5a bitartean; eta, azkenik, 1991ko uztailaren 2a eta 1995eko uztailaren 13a bitartean. Horrez gain, Santanderko alkatea izan zen 1977ko ekainaren 15etik 1987ko ekainaren 24ra.

## Kanpo estekak
Eduardo Lourenço

**Eduardo Lourenço de Faria** (Almeida, 1923ko maiatzaren 23a - Lisboa, 2020ko abenduaren 1a) portugaldar idazle, irakasle, kritikari, filosofo eta saiakeragilea izan zen. Coimbrako Unibertsitatean ikasi eta irakatsi zuen. Portugalgo kultura ere irakatsi zuen Frantzian, Brasilean eta Alemanian. Camões saria irabazi zuen 1996an eta Charles Veillon Europako Saiakera Saria 1988an.

## Lanak 
* *Heterodoxia* (1949)
* *Sentido e Forma da Poesia Neo-Realista* (1968)
* *Pessoa Revisitado* (1973)
* *Tempo e Poesia* (1974).
* *O labirinto da saudade* (1978). Itz. *Le labyrinthe de la Saudade: psychanalyse mythique du destin portugais* (2004).
* ''L'Europe introuvable: jalons pour une mythologie européenne* (1978)
* *Le Miroir imaginaire, Essai sur la peinture* (1981)
* *Nós e a Europa ou as Duas Razões* (1988). Itz. *Nous et l'Europe ou les Deux Raisons* (1988)
* *Pessoa, Etranger Absolu* (1990)
* *Montaigne ou la Vie écrite* (1992), Pierre Botineau eta Jean-Luc Chapin-ekin
* *Fernando, Rei da Nossa Baviera* (1986). Itz.: *Fernando Pessoa, roi de notre Bavière* (1993)
* *O canto do Signo. Existência e Literatura (1957-1993)* (1994). Itz.: *Le chant du Signe: existence et littérature* (1994)
* *L'Europe désenchantée: pour une mythologie européenne* (1994)
* *Camões 1525-1580* (1994), Vasco Graça Mourarekin
* *O esplendor do caos* (1998). Itz.: *La splendeur du chaos* (1998)
* *Mythologie de la saudade, Essais sur la mélancolie portugaise'' (2000)

## Kanpo estekak
Arambourgiania

***Arambourgiania*** Jordaniako Goi Kretazeoko ( Maastrichtiarra ) pterosauroen genero desagertua da. Bere taldeko kide zaharrenetako bat zen.

## Aurkikuntza eta izendapena 
1940ko hamarkadaren hasieran, trenbideetako langile batek Amman - Damaskoko trenbideko konponketetan 60 zentimetro inguruko hezur fosila aurkitu zuen. Aurkikuntzak bere bidea egin zuen Abdullah I.a Jordaniako erregeari erakutsi zitzaion arte, eta orduan komunitate zientifikoari aurkikuntzaren berri eman zitzaion.

1953an fosila Parisera bidali zuten, eta Frantziako Historia Naturaleko Museo Nazionaleko Camille Arambourg-ek aztertu zuen (Aranburu deitura euskaldunaren forma frantsestua zuen zientzialari paristarra). 1954an ondorioztatu zuen hezurra pterosauro erraldoi baten hegalaren metakarpioa zela. 1959an genero eta espezie berri bat izendatu zuen: *Titanopteryx philadelphiae*. Arambourgek igeltsuzko galdaketa egitea baimendu zuen eta fosila Jordaniara itzuli zuten, non hezurra galdu egin zela suposatzen den,

1980ko hamarkadan Lev Nesov paleontologo errusiarrak jakin zuen, entomologo batek jakinarazita, *Titanopteryx* izena 1934an jadanik Günther Enderleinek erabili zuela Simulidae familiako euli baten generoa izendatzeko. Izen aldaketa behartu zuen horrek eta 1987an *Arambourgiania* generoaren izena proposatu zen *Arambourg* omentzeko.  Hala ere, "Titanopteryx" izenak modu informalean erabilpena izaten jarraitu du.

## Narrasti hegalariaren ezaugarriak 
thumb|Gizakia, Nyctosaurus pterosaurio txikia, eta Arambourgiania eta Quetzalcoatlus parez parekoak zirelakoan, espekulatibo samarra Arambourgianiaren kasuan.
1975ean Douglas A. Lawsonek, *Quetzalcoatlus* senidea aztertuz, ondorioztatu zuen hezurra ez zela metakarpiarra, baizik eta zerbikal ornoa.

Hezur horren tamaina eta ezaugarrietan oinarrituta, eta beste pterosaurio batzuen hezurdura osoagoak ezagutuz, neurri desberdinak kalkulatu dira Arambourgianiaren altueraz eta hegoen zabaleraz. Lepoa hiru metrokoa izan zezakeela uste da, eta zutik gaur egungo lepaluze baten altuerakoa izan zitekeen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gino Bramieri

**Luigi (Gino) Bramieri**, (Milan, Italia, 1928ko ekainaren 20a – Milan, Italia, 1996ko ekainaren 18a) italiar umorista, italierazko idazlea, antzerki aktorea eta kazetaria izan zen.

## Bizitza 
1928an Milanen jaioa, Gino Bramieri hogeita hamar film baino gehiagoren interpretea izan zen.

Italo Terzoli eta Enrico Vaime izan zituen bere "erreferentziazko" egile, antzerki arinean arrakasta handia lortu baitzuten beren gidoiekin, *La sveglia al collo* eta ''Anche i banchieri hanno un'anima* eta *La vita comincia ogni mattina*.

Milanen eta Erroman Bramieriren izena jarri diote kale banari.

## Lanak 
### Telebista 
* *Esami di maturità*, Ladislao Fodor, (1954)
* *Manettoni e Pippo Fantasma*, dir. Alda Grimaldi (1960)
* *Biblioteca di Studio Uno: Il dottor Jekyll e mister Hyde*, dir. Antonello Falqui (1964)
* *Biblioteca di Studio Uno: Al Grand Hotel*, dir. Antonello Falqui (1964)
* *Graditi ospiti*, dir. Vito Molinari (1967)
* *Felicita Colombo*, dir. Antonello Falqui (1968)
* *Mai di sabato signora Lisistrata*, dir. Vito Molinari (1971)
* *Un mandarino per Teo*, dir. Eros Macchi (1974)
* *Anche i bancari hanno un'anima*, dir. Pietro Garinei eta Gino Landi (1979)
* *La vita comincia ogni mattina*, dir. Pietro Garinei (1981)

### Irratia 
* *Batto quattro*
* *Gran Varietà*
* *Patatine di contorno*

## Bibliografia 
* Cesare Bramieri e Antonio Barbato, *Ciao Gino!'', Milano, Mursia, 1998, ISBN= 88-425-2315-1

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
*  «Gino Bramieri», IMDb.
Quauhquechollango oihala

thumb|250px|Lanaren zehaztasuna.
***Quauhquechollango oihala*** () XVI. mendeko Nahua kulturaren artelana da. Bertan indigenek haien ikuspuntutik espainiarren konkista islatu zuten. Jatorrizko oihala gaur egun Mexikoko Pueblan dago, Cholulako Lurraldeko Museoan.

## Historia 
Quauhquecholteca herriak egin zuen oihal margotu hau. 1520an Quauhquechollango (egun Huaquechula, Pueblako estatuan) Hernán Cortési haien laguntza eskaini zioten eta harekin batera konkista borroka militarretan parte hartu zuten. Horren truke mexiken menpekotasunetik askatu nahi zuten.

Oihalak Quauhquecholtecek Jorge de Alvaradoren agindupean, 1527tik 1529ra, Guatemalako konkistan bizi izandakoa jaso zuen. Konkista horien inguruan dauden iturri historiko bakarrenetarikoa eta herrialde horren lehen mapa geografikoa da. Oihala, bestetik, Guatemalako Ciudad Viejan egin zen, ziru aski 1530. hamarkadaren inguruan.

## Ikerketa 
Oihala gaur egun Mexikoko Pueblan (Mexikon) dago, Cholulako Lurraldeko Museoan. Oihala digitalki Guatemalako Francisco Marroquín Unibertsitateak berreskuratu zuen (2007). Edukien ikerketa, bestetik, Leidengo Unibertsitatearen Florine Asselbergs-ek 2002an egin zuen; berea da *Conquered Conquistadors* liburua.

## Ezaugarriak 
Mesoamerikako indigenek askotan informazioa zabaltzeko oihalak erabiltzen zituzten, sarritan ahozko kontakizunak indartzeko. Lan horietan esanahi zehatza zituzten piktogramak erabiltzen ziren. Quauhquecholtecek egindakoa tradizio horretan kokatzen da. Oihalak haien artean jositako 15 pieza ditu eta kotoi gainean margotuta dago. Multzoak mapa luze baten itxura du. Oihal osoak 3.25 x 2.35 metro ditu. Lanaren estiloa Mexikoko indigenena da. Oihala Quauhquechollan aliatuek konkistan izan zuten eginkizunean, haien bidaietan eta parte hartu zuten borroketan oinarritzen da. Artista batek baino gehiagok exekutatu zuen, eta horren erakusle dira koadroan ikusten diren desberdintasun estilistikoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :[Quauhquechollango oihalaren argazkia Francisco Marroquín Unibertsitatea(https://eu.wikipedia.org/wiki/Francisco_Marroqu%C3%ADn_Unibertsitatea) (Guatemala).]
* :Mario Roberto Moralesen artikulua, 2007ko otsailean.
Pandorum

***Pandorum***, 2009ko Christian Alvart alemaniarrak zuzendutako zientzia-fikzio eta beldurrezko film bat da. Dennis Quaid, Ben Foster, Cam Gigandet, Antje Traue, Cung Le eta Eddie Rouse aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
2174. urtea, Lur planeta kutsadura eta gainpopulazioaren ondorioz baliabiderik gabe gelditu eta Gizateria salbatzeko *Elysium* espaziontzia eraiki da, honen bidez 123 urte iraungo dituen espazio-bidai batean 60.000 gizaki Lurraren antzeko bizi baldintzak dituen urrunek Tanis planeta kolonizatzeko helburuz. Eskifaia horrelako bidai luze bati bizirauteko hibernazioan mantzentzen da, taldeka eta bi urteko txandaro esnatuaraztuz, batzuk lo dauden artean besteek espaziontzia gidatu eta mantentzeko asmoz. Misioa hasi eta zortzi urtera Lurretik datorren hizkuntza ezberdinetako mezu bat jasoko dute: "Zuek zarete gutatik bizirik gelditzen zareten bakarrak. Zorteon, Jainkoak bedeinka zaitzatela eta bidai on", inork zergatia jakin ez arren, Lurra suntsitua izan dela ulertetzera emanez.

Eskifaiaren bi kide, Payton tenientea (Dennis Quaid) eta Bower kaporala (Ben Foster), ezer gogoratzen ez dutela hibernaziotik esnatuko dira: ez zein diren, ez misioa zein edo zertarako zen ere, baina itxuraz bizirik jarraitzen duten bakarrak direlako zantzuaz. Espaziontziaren atal sakonenetan barneratzen doazen heinean, bakarrik ez daudela ohartuko dira, eta gainontzeko eskifaia eta bidaiaren desagerpenaren misterioari buruzko egi beldurgarriaz jabetuko dira. Laister, bizirik mantentzea uste baino garrantzitsuagoa dela ohartuko dira: Giza arrazaren desagerpena ekiditeko modu bakarra baita.

## Aktoreak 
* Dennis Quaid: Payton tenientea / Gallo kaporal zaharra
* Ben Foster: Bower kaporala
* Cam Gigandet: Gallo kaporal gaztea
* Antje Traue: Nadia
* Cung Le: Manh
* Eddie Rouse: Leland
* André Hennicke:Ehiztarien burua
* Norman Reedus: Shepard
* Wotan Wilke Möhring: Bower gaztearen aita
* Niels-Bruno Schmidt: Eden ofizial erotua

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Haizebide

**Haizebidea** edo **tobera**, metalurgian, aire beroa edo oxigenoa labera edo errekuntza-ganberara sartzen duen hodia da. Burdinoletan eta ferratokietan, haizea hauspotik sutegira zeraman hodiari ematen zitzaion izen hori. Burdinoletako toberak metalezko pieza hustuak ziren, askotan kobrezkoak, kono-enbor formakoak; pisua 21 eta 22 kiloen artean izaten zuten; ferratokietakoek kilo bat inguru pisatzen zuten.

XVI. mendean, Tobera ginovesa delakoa berritasun gisa berehala sartu zen euskal burdigintza teknikak hobetzeko. Jatorriz italiakoa izan arren, euskal sutegietan aplikatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Tobera*, eibarko-euskara.eus
Jaya Bachchan

**Jaya Bhaduri**, gaur egun **Jaya Bachchan** izenarekin ezagutzen dena, ezkondutako izena, (bengaleraz **জয়া ভাদুড়ী বচ্চন**, hindiz **जया बच्चन**) (Jabalpur, 1948ko apirilaren 9a) Indiako zinema aktorea da. Hirurogeiko hamarkadaren eta hirurogeita hamarreko hamarkadaren erdialdearen artean, garai hartako aktore onenetakoa izan zen, estilo naturalistagatik ezaguna.  Ezkontzagatik eta amatasunagatik etenaldi luze baten ondoren, arrakasta berreskuratu zuen 1990eko hamarkadaren amaieran, askotan *Fiza* (2000), *Kabhi Khushi Kabhie Gham ...* (2001) edo izendapen eta sari ugari lortu zituen *Kal Ho Naa Ho* (2003) bezalako filmetan ama interpretatzen zuen maiz.

Amitabh Bachchan aktore ospetsuarekin ezkonduta dago eta Abhishek Bachchan aktorearen ama da.

Bestalde, 2004an Rajya Sabha (Indiako parlamentuko "Estatu Kontseilua") Samajwadi Alderdiko ordezkari hautatu zuten, 2006an galdu zuen arte. 

## Filmografia 
## Erreferentziak
Pello Jauregi

**Pello Jauregi Etxaniz** (Pasaia, 1958) irakasle eta ikertzailea da, euskararen erabilera zabaltzeko Euskaraldia, Belarriprest eta Ahobizi kontzeptuen asmatzaile eta teorizatzailea ere bada. Soziolinguistika Klusterrak martxan jarri zuen Aldahitz ikerketaren zuzendaria da. 2020ko Abbadia saria eman zion Gipuzkoako Foru Aldundiak.

Hizkuntza ohituretan aldatu ahal izateko bideak aztertu ditu bere ikerketa taldearekin, baita metodologia praktiko bat sortu ere aldaketa horiek martxan jartzeko. Eusle, metodologia horren erakusle da eta Euskaraldiaren oinarrian dago, baita Lasarte-Orian (Gipuzkoa) 2016an egindako Baietz 40 egun euskaraz herri-erronkarenean ere.

## Sariak eta errekonozimenduak 
thumb|Pello Jauregi, Abbadia saria jasotzen (2020-12-01)
* 2020: Abbadia saria. Euskararen hedapenerako aukera neurtezinak sortu dituelako, eta egin dituen gogoeta eta ikerketa horietatik dinamika sozial bat sortzeko gaitasuna izan duelako; konbinatu egin dituelako ikerketa teorikoa eta praktika, ulermenaren gaineko ikerketan aritu baita, eta hori lortzeko klaseak emateraino iritsi delako; bere ikerketarekin, oinarri sendo bat eman dio gizarte ekimenari: ikertu, egin, neurtu eta ebaluatu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Saratsako geltokia

**Saratsa** (lehen: *Sarasa*) Euskal Herriko Nafarroa Garaiko tren geltoki zahar bat da, Itza Zendeako Saratsa herrian kokatuta dagoena.

Gaur egun, Plazaolako bide berdearen barruan dago.

## Historia 
Iruña-Donostia burdinbideko Plazaola eta Iruña–Hiria geltokien arteko zatia 1914ko urtarrilaren 19an inauguratu zen.

1953ko urriaren 13 eta 14 artean eginiko euriteen ondorioz burdinbidearen azpiegitura oso kaltetuta geratu zen (euste-hormak, lubetak, zubiak...). Jabea zen enpresak hainbat saiakera egin zituen tokiko erakundeekin, azpiegitura konpontzeko asmoarekin. Baina, negoziazio hauek ez zuten emaitzarik eman eta zerbitzua geldi geratu zen, uholdeek eragindako kalteak ez zirelako konpondu.

Dena den, trenak jarraitu zuen zenbait zerbitzu lokal egiten zazpi urtez, esate baterako Elduain eta Andoain artean egurra garraiatzeko. Honetako bidaia batean, trenak Andoaingo parrokoa zen Rosendo Rekondo harrapatu zuen, 1957ko uztailean. Azkenean, konpainiak burdinbidea kentzeko eta burdinbidea behin betiko ixteko baimena jaso zuen 1958ko irailaren 5ean. Ondorioz, geltoki hori behin betiko itxi zen.

## Egoera 
Geltokia Iruña—Donostia burdinbidearen 15,3 kilometro-puntuan zegoen, 518 metroko altueran, Oteitza eta Eritze geralekuen artean. Tartea bide bakarra da eta ez zegoen elektrifikatuta.

## Geltokia 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Saratsa
* Iruña—Donostia burdinbidea

## Kanpo estekak
Mikromatxismo

**Mikromatxismoa** emakumeak zapaltzeko egunerokoan erabiltzen diren azpijoko eta estrategia sotil eta kasik hautemanezinak dira, maila batean edo bestean normalizatuak daudenak eta era batera edo bestera emakumeen autonomiari erasotzen diotenak. Eguneroko bizitzako praktika matxista normalizatua da, matxismoaren beste hainbat praktikak bezainbesteko atentzioa eman ohi ez duena. Indarkeria matxistaren oinarri edo abiapuntutzat hartu ohi da.

Luis Bonino Méndez psikoterapeutak terminoa 1991n sortu zuen, beste espezialista batzuek "tirania txikiak", "terrorismo intimoa" edo "indarkeria biguna" deitzen dituzten praktikei izena emateko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mank (filma)

***Mank*** 2020ko David Fincher estatubatuar zinema zuzendariaren film dramatiko biografiko bat da, Herman J. Mankiewicz gidoilariaren bizitzan oinarritua. Filmaren gidoia Jack Fincherrena da, David Fincherren aita zenarena. Gary Oldman, Amanda Seyfried eta Lily Collins aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Herman Mankiewicz gidoilaria da pelikulako pertsonaia nagusia. Zinemaren historian urrezko orrialdeetan toki esanguratsua duen pelikula baten gidoia idatzi zuen Mankiewiczek: *Citizen Kane*.

## Aktoreak 
* Gary Oldman: Herman J. Mankiewicz
* Amanda Seyfried: Marion Davies
* Lily Collins: Rita Alexander
* Arliss Howard: Louis B. Mayer
* Tom Pelphrey: Joseph L. Mankiewicz
* Sam Troughton: John Houseman
* Ferdinand Kingsley: Irving Thalberg
* Tuppence Middleton: Sara Mankiewicz
* Tom Burke: Orson Welles
* Joseph Crosss: Charles Lederer
* Jamie McShane: Shelly Metcalf
* Toby Leonard Moore: David O. Selznick
* Monika Gossmann: Fräulein Frieda
* Charles Dance: William Randolph Hearst
* Leven Rambin: Eve
* Bill Nye: Upton Sinclair
* Jeff Harms: Ben Hecht

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Mank* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Tobera (aeronautika)

[thumb|280px|eskuinera|[V-2 (misila)|V-2 suziri baten tobera.]]
**Tobera**, aeronautikan, kono-formako atala da, erreakzio motorren atzealdean dagoena. Bertan, turbinatik datorren gasa zabaldu egiten da eta, ondorioz, presioa jaitsi ahala ihes-gasen abiadura handitzen. Beraz, airea sartu den baino abiadura handiagoaz ateratzen da. Horrela sortzen da hegazkina aurrerantz bultzatzeko behar den energia zinetikoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bidaia-literatura

**Bidaia-literatura** bidaia baten kontakizuna da. Askotariko bidaiak daude.

## Bibliografia 
* Ortiz de Pinedo, Aitor. 2018. *Jean Etxepareren *Beribilez* (1931): bidaia eta ideologia* (tesia).

## Kanpo estekak
María Y. Orosa

**María Orosa e Ylagan** (Taal, Batangas, Filipinak, 1893ko azaroaren 29a - Manila, 1945eko otsailaren 13a) Filipinetako mediku eta farmazia ikertzaile garrantzitsua izan zen elikagaien teknologian espezializatua, arlo horretako hainbat aurkikuntzatan parte hartu zuen. Sixto Y. Orosa medikuaren arreba izan zen eta Severina Luna de Orosaren koinata.

## Biografia 
Simplicio Orosa y Agoncillo eta Juliana Ylaganen alaba zen Maria. Manilako Filipinetako Unibertsitateko Farmazia Eskolan ikasi zuen eta elikagaien ikerketan erreferente izan zen. Bere lanari esker merkaturatzen da gaur egun kalamansi zukua, Filipinetako edari oso ezaguna, baita soialaka, sojan oinarritutako edaria eta platano ketchup-a ere.

## Aitortzak 
Manilako Ermita auzoak kale bat du bere omenez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Weba Orosa familiaren informazio genealogikoarekin eta argazkiekin
Polystichum setiferum

***Polystichum setiferum*** Europako hegoalde eta mendebaldeko iratze espezie bat da. Irlandan eta Erresuma Batuko hego-mendebaldean oso ohikoa da, baita Frantziako mendebaldean eta Iberiar penintsulako ipara-mendebaldean. Euskal Herrian ere aurki daiteke. Negu leunak eta uda epelak duten guneetan aurki daiteke batik-bat, baina Eskoziako iparraldean, Krimeako eta Turkiako ekialdean ere ager daiteke, nahiz eta azken leku hauetan gune altuetan bizi den. Basoetako iratze bat da, eta asko erabiltzen da lorazaintzan.

## Kanpo estekak
Murruntz

**Murruntza** edo ***Cymbalaria muralis*** Plantaginaceae familiako landare bat da. Iraganean *Cymbalaria* generoa Scrophulariaceae familian sailkatzen zen. Europako ingurune Mediterraneoetan du jatorria, baina munduko beste leku askotan ere aurki daiteke gaur egun.

## Deskribapena 
Belar iraunkorra da, herrestaria (5 cm-ko altuera izatera iristen da), azkar hazten dena, eta harresietan eta (ahal dela, hezeak), harkaitzetan, hormetan eta espaloietan bizi dena, oso gutxitan lurzoruetan.

Hosto borobilak edo bihotz formakoak ditu, 2,5 eta 5 cm arteko luzera eta zabalera duten hiru eta zazpi lobulu artean, zurtoinaren gainean txandaka kokatuta. Zurtoin meheak 70 cm luze ere izan daitezke, eta ez dute pubeszentziarik. Lore bakartiak, zentimetro bat baino gehiagokoak, korola lila edo morea dutenak, forma axilarrean sortzen dira (pedunkulua hostoaren eta zurtoinaren artean irteten da).

Espezie honek oso ohikoa ez den hedatze-metodoa du. Lore zurtoinak, hasiera batean, fototropismo positibo bat du, argirantz mugitzen dena; ernalketaren ondoren, fototropismo hau negatibo bihurtzen da (argitik urruntzen da), haziak, ernamuindu ahal izateko begetatzen duen horma edo arrokaren pitzaduretan erortzea errazten duena.

(MHNT) Cymbalaria muralis - Leaf.jpg |Hostoa
(MHNT) Cymbalaria muralis - flower.jpg | Lorea
(MHNT) Cymbalaria muralis - fruits.jpg | Frutak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txingurri (argipena)

**Txingurri** izenak hainbat adiera du:

* **Inurriaren** euskarazko izenetako bat da.
* **Txingurri**, Donostiako toponimo bat.
* **Ernesto Valverde** futbolariaren goitizena, ***Txingurri***.
Reginald Scot

**Reginald Scot** edo **Scott** (c. 1538 &ndash; 1599ko urriaren 9a), ingeles politikari eta idazle bat izan zen. Ingalaterrako Parlamentuko legebiltzarkidea izateaz gain *The Discoverie of Witchcraft* (1584, *Sorginkeriaren Aurkikuntza*) idazlanaren egilea ere izan zen.
The Discoverie of Witchcraft

***The Discoverie of Witchcraft***, euskaraz *Sorginkeriaren Aurkikuntza*, 1584an Reginald Scot ingeles politikari eta idazleak argitaratutako idazlan bat da. Sorginkeriari garaikideari buruzko idazlana izan zela jotzen da.

Idazlan honek kale iruzurtiek jendea nola engainatzen dutenari buruzko atal txiki bat dakar. Bestalde, magia ikuskizun garaikidea eta ilusionismoari buruz argitaratutako aurreneko idazlana ere bada. Scoten ustez jarduera horiek burutzen dituzten pertsonei jazarpena egin eta sorginkeria leporatzea ez zen kristaua, eta Eliza Katolikoa arduradun egin zuen. Uste denez, 1603an Jakue I.a Ingalaterrakoak eskuragarri zeuden idazlan honen kopia guztiak erretzea agindu omen zuen.
Alexander Herrmann

**Alexander Herrmann** (1844ko otsailaren 10a - 1896koabenduaren 17a), frantziar mago bat izan zen. AEBetara emigratu eta Adelaide Herrmannekin ezkondu zen, *Magiaren Erregina* ezizenez ezaguna zen emakume magoa.
Hipokotilo

[thumb|*[Salix scouleriana* haziaren eskema, hipokotiloa non dagoen adierazita.]]
**Hipokotiloa** hazi batetik ernetzen den landarearen zati bati erreferentzia egiteko erabiltzen den botanikako hitza da.

Enbriogenesia gertatzen denean, enbrioia ernaltzean hazten den heinean, agerraldi bat (erradikula) bidaltzen du, lurra sartzean sustrai nagusi bihurtuko dena. Erradikularen irteeraren ondoren, hipokotiloa azaleratzen da plantulako apexa (eta, normalean, haziaren bilgarria ere bai) lurraren mailatik altxatuz, enbrioi-hostoak ("kotiledoi" deituak) eta benetako lehen hostoak sortzen dituen "plumula" bultatuz. Hipokotiloa plantularen lehen hedapen-organoa da, eta zurtoina osatu arte garatzen da.

## Kanpo estekak
Oton Habsburgokoa

**Oton Habsburgokoa** () (Wartholz gaztelua, Reichenau an der Rax, Austria Beherea, 1912ko azaroaren 20a - Pöcking, Alemania, 2011ko uztailaren 4a) austriar artxidukea eta azken Austria-Hungariako Inperioko printze oinordekoa izan zen. Karlos I.a Austriakoa enperadorea eta Zita Borboi-Parmakoaren semea izan zen. Familia erbestera joan zen 1919an eta Lekeition bizi izan ziren denboraldi batez. Tronurako erregegaia bihurtu zen bere aita 1922an hil ondoren. 1930eko hamarkadatik Europako integrazioaren aitzindaria eta nazismoaren eta komunismoaren aurkaria izan zen. Anschlussen ondoren, naziek heriotza zigorra ezarri zioten eta herrialdetik ihes egin zuen. Nazioarteko Paneuropar Batasuneko lehendakaria eta Europako Parlamentuko diputatua 1979 eta 1999 bitartean izan zen. Paper garrantzitsua izan zuen 1989ko iraultzetan.

1951n Regina Saxonia-Meiningengoa printzesarekin ezkondu zen eta zazpi seme-alaba izan zituzten:
* Andrea von Habsburg
* Monika von Habsburg
* Michaela von Habsburg
* Gabriela von Habsburg
* Walburga von Habsburg
* Karl von Habsburg
* Georg von Habsburg

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Mágic Andreu

**Francesc Andreu Sabadell**, ezizen artistikoz **Mágic Andreu** (Bartzelona, Katalunia, 1948), kataluniar ilusionista, aktore, telebista aurkezle eta idazle bat da. Ilusionismoa umorearekin uztartzen du, TV3, TVE eta Telecinco kateetan saioak aurkeztu eta beste batzuetan parte hartuz.

## Kanpo estekak