open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Daina Taimiņa

**Daina Taimiņa**  (Riga, 1954ko abuztuak 19a) letoniar matematikaria da. 

## Bizitza 
Daina Taimiņa Letoniako Unibertsitatean *summa cum laude* graduatu zen 1977an eta progamazio teorikiko zientzian (Rūsiņš Mārtiņš Freivalds irakasleak zuzenduta) tesia amaitu zuen 1990ean. Daina Taimina 1996-ko abenduan sartu zen Cornellgo Matematika Sailean. 1997an geometria tailer batean parte hartzen zuen bitartean, William Thurston geometriak diseinatutako plano hiperbolikoen paper eredu hauskorrak ikusi zitutuen.

### Irakaslea Cornellen 
Daina Taimiņa 1996-ko abenduan sartu zen Cornelleko Matematika Sailean. 1997an geometria tailer batean parte hartzen zuen bitartean, William Thurston geometriak diseinatutako plano hiperbolikoen paper eredu hauskorrak ikusi zitutuen.

#### Hiperbolikoa 
Daina Taimiņa batez ere ezaguna da hiperbolikoa irudikatzeko kakilozko objektuak sortzen dituelako. Horrelako espazioak kakiloaren bidez ulertzeko metodoak arrakasta handia izan du zientziaren dibulgazioan eta artean. Margaret Wertheim kazetari zientifikoaren Arrecife de Coral proiektua inspiratu zuen.

## Lorpenak 
Margaret Wertheimek Daina Taimiņa eta David Henderson elkarrizketatu zituen Cabinet Magazinerako . Geroago, Institute For Figuring liburuxka bat argitaratu zuen "A Field Guide to Hyperbolic Space". 2005ean, IFF-k Taimiņaren ideiak eta espazio hiperbolikoa azaltzeko bere eginkizunean integratzea erabaki zuen matematikak ezagutarazteko, eta erakusketa bat antolatu zuen Machine Project galerian, Los Angeles Times-eko artikulu baten gaia izan zena. Taimiņak crochet eta naturarekiko konexioen bidez espazio hiperbolikoa esploratzeko modua, matematikaren fobiari aurre eginez , Margaret Wertheim-ek egokitu zuen bere hitzaldietan eta arrakasta handia lortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Simona Izzo

'''Simona Izzo D'Amico'* (Erroma, Italia, 1953ko apirilaren 22a) italiar ahots-aktorea, aktorea, zinema-zuzendaria eta gidoilaria da. Ezaguna egin zen *Lo no* (2003), *Sexo, amor y otras desgracias* (1994) eta *La escolta'' (1993) lanekin.

## Biografia 
Erroman, Lazioan jaio zen 1953ko apirilaren 22an. Gurasoak Liliana D'Amico eta Renato Izzo ahots-aktorea eta idazlea izan ziren. Romolo Izzo & Giuseppina Travanti eta D'Amico & Carliren biloba da.

### Gidoilari 
* *Little Misunderstandings* (1989)
* *Ultra* (1991)
* *The Escort* (1993)
* *Strangled Lives* (1996)
* *Canone inverso* (2000)
* *The Good Pope: Pope John XXIII* (2003)

### Zuzendari 
* *Sentimental Maniacs* (1994)
* *Camere da letto* (1997)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henri Proglio

**Henri Proglio** (1949ko ekainaren 29a -) Frantziako enpresaburua da, Électricité de France-ko Kontseiluko presidente ohia eta CEO ohia eta Veolia Environnement-eko zuzendari nagusia.

## Bizitza eta ibilbidea 
Italiar jatorrikoa, Henri Proglio Antibesen jaio zen. HEC Parisen graduatu zen (1971ko klasean).

1972an, Compagnie Générale des Eaux-en hasi zen lanean, eta presidente eta zuzendari nagusi izan zen 1990ean. 1999an, Vivendi Universal-eko presidenteorde eta Vivendi Water-eko presidente eta zuzendari nagusi izendatu zuten. 2000. urtean, Veolia Environnement-eko presidente izan zen; Hiru urte geroago bere zuzendari nagusi ere bihurtu zen.

CNP Assurances, Dassault Aviation eta Natixis-en zuzendari ez-exekutibo gisa aritzen da. 2009ko azaroan Électricité de France-ko presidente eta zuzendari nagusi izendatu zuten. *Association Française des Entreprises Privées*-eko kidea da. Proglio Pictet Ur Funtsaren aholkularitza batzordean ere badago.

Ohorezko Legioaren Merezimenduaren Ordena Nazionaleko komandante kondekoratua izan zen.

2014ko abenduan, Proglio Thales Taldeko bigarren komandante eta presidente izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ziaurrizko zubia

**Ziaurrizko zubia** Odieta ibarreko Ziaurritz kontzejuan Erdi Aroko harrizko zubi bat da, Ultzama ibaiaren gainean.

Erdi Aroko zubia da, arku beheratuko bortz begikoa.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Ziaurritz
* Ultzama

## Kanpo estekak
Santa Katalina eliza (Ziaurritz)

**Santa Katalina eliza** Odieta ibarreko Ziaurritz kontzejuan XIX. mendeko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
Gaur egungo parrokia-elizak XIX. mendearen hasieran egindako inskripzio bat patentatzen du portadan. Ez dakigu, ordea, hasierako garaiari zegokion, nahiz eta erromanikoa izan zitekeela iradoki den. Hala ere, jakina da XVII. mendearen erdialdean dorrea eraiki zela Lope Sarratekoa eta Juan Martinez de Altzueta harginen zuzendaritzapean. Altzari liturgikoei dagokienez, badirudi pieza interesgarrienak tenplete eukaristiko bat eta Ama Birjinaren tailu bat direla, biak XVI. mendekoak. Etxe partikular batean kontserbatutako gai ebanjelikoko hiru koadro ere aipatzen dira, XVII. mendearen amaierakoak, nolabaiteko kalitateko obratzat hartzen direnak.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Ziaurritz
* Odieta

## Kanpo estekak
Ribon

***Ribon Magazine*** (りぼん) Japonian argitaratzen den manga aldizkaria da. Argitaletxea Shueisha da. Aldizkaria shōjoz espezializatuta dago, hau da, emakume gazteei zuzendutako manga. Lehen emaitza 1955eko abuztuan plazaratu zen. Zabalkunde handia izan du nahiz eta azken urteetan dezente jaitisi: 2010ean 243.334 ale banatu ziren hilabetero.

## Ezaugarriak 
Edizio bakoitzak 400 orrialde inguru ditu, eta, horietan, istorio zurien eta kolore desberdinetan argitaratutako mangen kapituluak banatzen dira; koloreen bitartez erraz bereiz daitezen. Oro har, opari txikiak ditu, hala nola jostailuak, libretak, makillajea, agendak eta abar (merchandising). Opari horiei "furoku" deitzen zaie. Ribon shōjo argitalpenean espezializatuta dago, neska gazteei zuzenduta, lehen hezkuntzatik bigarren hezkuntzaraino. Manga shojo ezagunenak Ribonek argitaratzen dituenak izaten dira, eta, oro har, lan horien egileak emakumeak izaten dira.

## Argitaratutako mangak 

* *Tenshi Nanka Ja Nai* 
* *Aishiteruze Baby*
* *Akazukin Chacha*
* *Chibi Maruko-chan*
* *Full Moon wo Sagashite*
* *Dice*
* *GALS!*
* *Kodomo no Omocha*
* *Mahoutsukai Sally*
* *Marmalade Boy*
* *Mint na Bokura*
* *Momo*
* *Kamikaze Kaitō Jeanne*
* *Ultra Maniac*
* *Demashita! Powerpuff Girls Z*
* *Yumeiro Patissiere*
* *Sakura Hime Kaden*
* *Datte suki nan damon* 
* ''Baby it's you*
* * Kon Puri*
* *Ageha 100%*
* *Tenka Muteki R*
* *0×0 Memories*
* *Majokaru Majokaru*
* *Fushigi no Hanazono*
* *Stardust Wink*
* *Shinshi Domei Cross*
* *Petit Parade*
* *Hiyokoi*

## Egile ezagunak 
* Wataru Yoshizumi
* Arina Tanemura
* Mihona Fujii
* Miho Obana

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Webgune ofiziala.
* :*Ribon* *Anime News Network'' entziklopedian.
Manuel Carrión Danborenea

**Manuel Pascual Carrión Danborenea** (1894-Donostia, 1934ko irailaren 10a) eskuin muturreko liderra eta hosteleroa, bilera batetik ateratzerakoan hil egin zuten.

## Biografia 
Donostiako Falangeko burua, Ezcurra hoteleko gerentea eta Gipuzkoako Ostalarien Elkarteko presidentea izan zen. Bere militantzia ezaguna zela eta, Carrionek behin baino gehiagotan izan zuen heriotza-mehatxua (batez ere Jose Antonio Primo de Rivera ezagutu zuen egunetik). 1934ko irailaren 9an, Gipuzkoako Falangearen probintzia-buruaren (Jose Manuel Aizpurua) estudiotik atera zen, Prim kalean, atentatu baten biktima izan zen, (bi egun lehenago Ondarreta hondartzan borrokaldi handiak izan ziren falangisten eta sozialisten artean). Tirokatuta, larri zauritu zuten eta hurrengo egunean, Nuestra Señora de las Mercedes klinikan hil egin zen. Ramiro Maeztuk haren aldeko artikulua idatzi zuen.

Haren hilketaren erantzun gisa, irailaren 10ean, eskuin muturak Izquierda Republicana alderdiaren kidea zen Manuel Andrés Casaus kazetaria erail zuten. Andrésen hileta-elizkizunak garai haietako Donostian izandako masa-mugimendurik handiena izan zen. Milaka lagun atera ziren kalera bigarren hilketa hau salatzera. 1934ko Urriko Iraultza iristear zen, eta tentsio-giroa pil-pilean zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santa Eulalia eliza (Gendulain)

**Gendulaingo Santa Eulalia eliza** izen bereko eraikin izan daiteke:

# **Santa Eulalia eliza**: Esteribar ibarreko Gendulain lekuko eliza.
# **Santa Eulalia eliza**: Odieta ibarreko Gendulain kontzejuko eliza.
Lezettiki

**Lezettiki** Sarako leze bat da. Sarako Lezetik 620 metro mendebaldera, 59 mugarriaren ondoan kokatzen da.Joxe Miguel Barandiaran leze huntako krokisa egin zuen eta argitaratu bere liburu batean.

### Lurpeko erreka 
alt=Lezettiki|thumb|Lezettiki lezea kanpotik ikusia
Lezettiki lezearen barnean lurpeko erreka bat pasatzen da. Kanpotik erreka entzuten ahal da.

**Pottoka urdinaren bazterrean**

Lezettiki lezea Pottoka urdinaren bide bazterrean da, bidexka zeharkatzean beste leze batzuk aurkitzen ahal dira.
San Tomas eliza (Anotzibar)

**San Tomas eliza** Odieta ibarreko Anotzibar kontzejuan XIX. mendeko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
Parrokia XVI. mendeko eraikuntza praktikarekin bat dator, gurutze latindar formako oinplanoarekin, nerbio korapilatsuko gangez estalia. Erretaula nagusia, titularrari eskainia, Blas Arbizukoak egina da, mende bereko azken urteetan datatu daitekeena.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Anotzibar
* Odieta

## Kanpo estekak
Santa Eulalia eliza (Gendulain Odieta)

**Santa Eulalia eliza** Odieta ibarreko Ziaurritz kontzejuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
Kontserbazio egoera txarrean dagoen eraikin apala da, harriz egina, hilerritik gertu dagoen zaharrago bat ordezkatzeko. Itxura zibila du, bi isurkiko estalkiak nabarmentzen du, eta kanpandorrerik ez, kanpaientzako oinaldeko horman irekitako bi baok ordeztua. Oinplano angeluzuzena du, estalki lauz estalia. Epistolaren aldeko horman eta burualdeari atxikitako sakristiaren inguruan dagoen erdi-puntuko arkuko ate batetik sartzen da barrura. Bere altzariek ez dute interes handirik ia osorik Iruñeko Elizbarrutiko Museora eraman dutelako. *In situ* geratzen dira bere erretaula nagusiaren arotzeria barrokoa, oso hondatua, eta Santa Eulaliaren irudi eseria, parrokiaren titularra, zurezkoa, geroagoko birpinturekin, XVI. mendeko lan errenazentista, aurreko erretaula batetik datorrena.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Gendulain
* Odieta

## Kanpo estekak
Urioko amildegia

**Urioko amildegia** Xaretako, Sarako Atxuria eta saiberri arteko amildegia da.

### Leze batzuen lurra 
Urion lez batzuk atzematen ahal dira: Urio Behera eta Urio Gaina. Leze hauek Joxe Miguel Barandiaran ikertu zituzten. Baina Urio Behera Jean Luc Tobie ikerketa sakonago bat egin zuen: Erromatar Diru tailerra bat aurkitu zuen baita XVIII mendeko diru faltsu tailerra bat bazen ere Urio Beheran.
thumb|Urio Beheran aurkitutako diru erromatarra
Eunicella singularis

***Eunicella singularis*** Alcyonacea ordenaren barneko koral espezie bat da, Ozeano Atlantikoan eta Mediterraneo itsasoan bizi dena.

## Taxonomia 
Eugenius Johann Christoph Esper naturalista alemaniarrak deskribatu zuen 1791. urtean. Hark *Gorgonia viminalis var. singularis* izena eman zion. 

## Deskribapena 
70 cm-tako altuera hartzen duen egitura adarkatua du, argimutil baten itxura hartuz. Zabaleran ere 70 cm inguru neurtzen ditu. Oinarri sendotik adar bertikal gutxi batzuk ateratzen zaizkio eta albo adar batzuk ere bai. Adar hauen azala biguna da eta polipoak txertatzeko kaliz itxurako sakonuneak dituzte. 

Egituraren kolorea zurixka da eta polipoak gardenak dira. Azaleko uretan dauden *Eunicella singularis* koralek zooxantela algak txertatuta dituzte eta oliba koloreko polipoak izaten dira. 40 metrotako sakonera baino gehiagora daudenak aldiz gardenak dira.

## Banaketa 
Bizkaiko golkoan aurkitzen bada ere Mediterraneoan zabaldurik dago gehienbat, izan ere ur epelak atsegin baititu.

Itsaso hondoan bizi da, eremu arrokatsuetan zein hareazko sustratu bigunean. Sakonera handietako koloniak handiagoak izaten dira ur azaletakoak baino.

## Biologia 
[180px|thumb|[Zooxanteladun polipo arreak koloniaren adar zurietan txertaturik.]]
### Elikadura eta sinbiosia 
Sakonera txikian dauden *Eunicella singularis* koralek zooxantelak dituzte sinbiosian. Alga horiek fotosintesia egiten dute eta ekoizten dituzten azukreak polipoak bereganatzen ditu. Era berean zooxantelak polipoek sortutako hezurduratik fosforoa eta nitrogenoa eskuratzen dute. Ur sakonagoetan bizi direnei ez zaie nahikoa argi iristen eta beraz ez dute algarik sinbiosian. Batzuek zein besteek uretan dauden plankton partikula txikiak eskuratzen dituzte haien garro txikiekin.

### Ugalketa 
Polipoen koloniek sexu bereizketa dute. Baldintza egokiak gertatzen direnean polipo arrek gametoak askatzen dituzte eta polipo emeen barnean gertatzen da ernalketa. Ernalketaren ondoren planula itxurako larba pelagikoak sortzen dira. Ordu gutxi batzutan edo hainbat egunetan zehar itsaso zabaleko korronteetan bidaiatu ondoren larbak itsaso hondoan pausatzen dira. Metamorfosi prozesua jarraituz polipo bihurtzen dira eta gemazio bidez kolonia berria eratzen hasten dira.

Nudibrankioak ere badira *Eunicellaren* harrapariak. *Marionia blainvillea* eta *Tritonia nilsodhneri* espezieak hartaz elikatzen dira eta *Simnia spelta* espezieak haren itxura hartzen du eta haren adarretan arrautzak jartzen ditu. 

Nudibrankio horiek *Eunicellari* kentzen dizkioten ehunak algeko, poliketoe, briozooek eta tunikatuek kolonizatzen dituzte, bioaniztasun handiko komunitateak eratuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Joan eliza (Gelbentzu)

**San Joan eliza** Odieta ibarreko Gelbentzu kontzejuan XVI. mendeko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
XVI. mendean harriz egindako bertikaltasun handiko eraikuntza da. Habearte bakarra du, burualdea burualde zuzenekoa, eta oinplano angeluzuzeneko kanpandorrea oinaldeko hormari atxikita dago. Kanpoko kontrahorma sendoek estalki-sistemaren bi zati bereiziak adierazten dituzte: ekialdean, gurutze-ganga izartua du, burualdeari dagozkion giltzarriekin; eta gainerakoa, zurarekin egiten du, profil kurbatuko egitura baten arabera. Ebanjelioaren ondoan kapera txiki bat dago, kanoi-gangaz estalia, eta sakristia burualdeari atxikita dago epistolaren aldetik. Sarrerako atea alde horretan bertan dago, eta erdi-puntuko arkua du, duela gutxi egindako arkupe batekin babestuta. Erretaula nagusian, zalantzarik gabe, Alexandriako Santa Katalina irudikatzen duen erdiko horma-hobian kokatutako tailu errenazentista da interesgarriena, gaur egun desagertuta dagoen tenpluko lehen erretaulakoa izan zitekeena. Egur polikromatuzko irudia da, ederra eta kalitate artistiko handikoa.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Gelbentzu
* Odieta

## Kanpo estekak
San Joan Bataiatzailearen eliza (Ostitz)

**San Joan Bataiatzailearen eliza** Odieta ibarreko Ostitz kontzejuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
Erdi Aroko eraikin soila da, erromanikotik gotikorako trantsiziokoa, eta nabe bakarra du, kanoi erdiko gangaz estalia, arku fajoien gainean. Portada ojiba-arkuzkoa da, krismoia du giltzarrian eta takeatua lantzen du guardallubian. XVI. mendekoak dira burualde poligonala eta alboko kaperak. Migel Espinalek estilo errenazentistako erretaula bat egin zuen, erromanismorako trantsiziokoa, eta San Juanen tailu bat eta Gurutzefika bat baino ez dira kontserbatu.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Ostitz
* Odieta

## Kanpo estekak
San Martin eliza (Erripa)

**San Martin eliza** Odieta ibarreko Erripa kontzejuan XVI. mendeko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
Eliza modernoa da, baina oraintsuko portadaren ondoan antzinako eliza dago, Erdi Arokoa, puntu-erdiko arkua eta mentsula xumeak dituena. Gainera, erabiltzen ari zenean babesten zuen teilatutxoa erortzen zen. Parrokiaren inguruan antzinako hilarri batzuk daude, bertan zegoen jatorrizko hilerriaren aztarnak. Barrualdean, erretaula nagusia absideko hormetara egokitzen da. Miguel de Espinal eskultorearen lan errenazentista da, erromanismorako trantsizio-estilokoa; Elizaren Bertute eta Gurasoen erliebeak osatzen dute, baita San Pauloren Bihurketarena eta santuen irudi batzuena ere. XVI. mendeko hirugarren laurdenaren inguruan datatu behar da.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Erripa
* Odieta

## Kanpo estekak
San Martin eliza (Latasa)

**San Martin eliza** Odieta ibarreko Latasa kontzejuan XVI. mendeko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
Eraikin gotiko berantiarra da, harriz egina, bertikaltasun nabarmenekoa, eta elementu batzuk gehitu zaizkio ondoren. Habearte bakarra du; burualde poligonala, hiru aldekoa, angeluetan kontrahormak dituena; eta dorre txikia, oinaldean, nabearen lehen atalaren gainean. Burualdeari epistolaren aldetik atxikitako sakristia bat ere badu, eta haren ondoan alboko kapera bat, habeartearen altuera berekoa, oinplano angeluzuzenekoa. Barrura sartzeko, zirkuluerdiko arkua du hegoaldean bertan, harrizko portada klasizista batez markoztatuta, eta zutabe toskanarrak plintoen, taulamenduaren eta gainean frontoi triangeluarraren gainean. Kapera nagusiaren estalkia gurutze-ganga izartuz egina da, giltzarriekin, eta mota berekoak dira habeartearen erdiko bi atalak estaltzen dituztenak. Azken atala, berriz, korua dagoen tokia, teilatu lau baxuagoz estaltzen da, eta zirkuluerdiko zeharkako arku batek bereizten du gainerakoetatik. Altzaririk zaharrenak XVIII. mendeko bi erretaula dira, zur polikromatuzkoak, eta horma-hobi bat dute erdian, irudiak gordetzeko: kapera nagusia okupatzen duena, Tourseko San Martini eskainia, koroatzean Kalbario bat duena, eta Arrosarioko Ama Birjinarena, habeartearen eskuineko aldeko kaperan dagoena, Ama Birjina eta Haurra zutik dituela, titular gisa.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Latasa
* Odieta

## Kanpo estekak
Maria Fernanda Lay

**Maria Fernanda Lay** (Baucau, 1954ko azaroaren 10a) timortar politikaria da. 2007tik aurrera, Ekialdeko Timorko Parlamentu Nazionaleko kidea da. 2023an, Parlamentu Nazionaleko presidente hautatu zuten eta kargu hori betetzen duen lehen emakume bihurtu zen.

## Bizitza 
thumb|left|Maria Fernanda Lay parlamentuan (2020)

Baucaun jaio zen 1954an. Telekomunikazio-eskola batean graduatu zen Bandungen (Indonesia). Geroago, AEBetako Nazioarteko Garapenerako Agentzian hasi zen lanean proiektu-zuzendari gisa.

Timorren Berreraikuntzarako Kongresu Nazionala izeneko alderdian sartu zen.

2023ko ekainaren 22an, Parlamentu Nazionaleko presidente hautatu zuten. Kargu hori betetzen duen lehen emakume bihurtu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josefina Guerendiain Caro

**Josefina Guerendiain Caro** (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1918ko irailaren 19a - *Ibidem,* 2011ko ekainaren 4a) emakume ekintzailea izan zen. UGTko kidea. San Kristobal gotorlekuan zeuden preso politikoei elikagaiak eraman eta arropa garbitu zizkien. 

## Bizitza 
Oso gaztetatik,  14 urte zituenetik, lagundu zion bere aita Juan Guerendiain Urrari, UGTko harginari, Iruñeko Herriko Etxera, eta erakunde horretako hainbat jardueratan parte hartu zuen.

1934ko urriko iraultzaren ondoren, maiz bisitatu zituen Euskal Herriko, Asturiasko eta Santanderko San Kristobalgo preso politikoak eta  "Socorro Rojo" izeneko erakundean hasi zen haien alde borrakatzen, elikagaiak eramanez eta arropa garbituz batez ere. Nafarroako hiriburuko UGTko kidea eta Nafarroako UGTko idazkari nagusi Clemente Ruizen neska-lagun bihurtu zen. 1936ko uztaileko estatu-kolpea garaile atera zenean, uztailaren 25ean atxilotu zuten, 17 urte zituela eta zortzi hilabete eman zituen probintziako espetxean. Ondoren, San Juan de Dios klinikan eta Iruñeko Seminarioan instalatutako Alfonso Carlos Gerra Ospitalean lan egin zuen. 

1938ko otsailean Vicente Lacarra Armendarizekin ezkondu zen. Gerra amaitu ostean Erriberrin (Nafarroa) finkatu zen, bere senarra bertakoa baitzen. Ondoren, taberna bat izan zuten Iruñean eta, geroago, jatetxe bat Villabonan (Gipuzkoa). Iruñean hil zen 2011ko ekainaren 4an.

## Aitortzak 
* 2024an Iruñeko Udalak erabaki zuen Frankismoak errepresaliatutako 10 emakumeren izena jartzea Hego Txantreako kale eta plazei: Josefina Guerendiain Caro, Julia Bea Soto, Julia Fernández Zabaleta, Dora Serrano Serrano, Aurora Gómez Urrutia, Mª Luisa Elío Bernal, Nemesia Baztán Turrau, Ramona Zapatero Zapatel, Matilde Huici Navaz eta Mª Carmen Húder Carlosena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lourdes Alves Araújo

**Lourdes Maria Assunção Alves Araújo** edo **Lourdes Maria Assunção de Jesus Mascarenhas Alves**, ***Merita Alves*** izenez ere ezaguna.

2021eko maiatzaren 24an hil zen Dilin, minbiziak jota, 64 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Johanne Andersen

**Johanne Hermansen Andersen** (Virket, 1913ko irailaren 11 – Nykøbing Falster, 1999ko irailaren 30a) daniar apaiz luterotarra izan zen. 1947an Danimarkako Elizak emakumeen ordenazioa baimendu zuen, eta hurrengo urtean, Edith Brenneche Petersen eta Ruth Vermehrenekin batera, Hans Øllgaard apezpikuak ordenatu zuen Odenseko katedralean. Horrela, Danimarka emakume apaizak zituen munduko lehen herrialde bihurtu zen. 

## Bizitza 
Lars Peter Andersen eta Anna Hermansenen alaba, 1913ko irailaren 11n jaio zen Falster uharteko Virket herrixkan. Gaztea zela, negua pasa zuen Askov Højskolen, Grundtvigian ikastetxean. Gero teologia ikasi zuen Kopenhageko Unibertsitatean. Ikasle zela, emakumeak apaiz ordenatzeko baimena emango zituen lege aldaketak eskatzen hasi zen. 

Danimarkako Emakumeen Elkarteko kidea, artikulu bat argitaratu zuen *Kvinden og Samfundet* aldizkarian, emakume apaizak onartzeko eskatuz. 1945ean graduatu zen eta Uppsalako Unibertsitatean ikasketak jarraitu zituen. 1946ko udan Askovs Højskolen irakasten ari zela, Nørre Ørslev elizan apaiz izatera gonbidatu zuten. Mads Peter Schmidt lehengo parrokoa erretiro-adinera hurbiltzen ari zela konturatuta, 1946ko urrian, parrokiako kontseiluak Andersen parrokoa izan behar zela erabaki zuen. 1947an Schmidten laguntzaile izendatu zuten.

1957an, Kopenhageko Vigerslev elizako apaiz izendatu zuten. 1965ean, Kopenhagen sortu berri den Margarethe elizako parroko izendatu zuten.

1975ean erretiroa hartu zuen eta Falster uhartera itzuli zen. Nykøbing Falsterren hil zen 1999ko irailaren 30an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Esteban eliza (Gaskue)

**San Esteban eliza** Odieta ibarreko Gaskue kontzejuan XVI. mendeko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
Parrokiaren multzoa XVI. mendekoa da, eta habearte bakarra, gurutze-ganga, burualde poligonala eta dorrea ditu oinaldean. Portada interesgarria da, dekorazio figuratiboa duten zutabeek eusten dioten frontoi triangeluarra duelako. Erretaulak eraikuntza-bultzada berean egindakotzat har daitezke.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Gaskue
* Odieta

## Kanpo estekak
Erripako jauregia

**Erripako Armagintzako Kaporalgo jauregia** Odieta ibarreko Erripa kontzejuan Erdi Aroko jauregi bat da.

## Eraikina 
Nafarroako Erresumako nomina ofizialean armagintzako kabo gisa agertzen zen. 1723an, Nafarroako Kontuen Ganberaren txosten baten arabera, Gaspar Erriparena jaunena zen. 1747an Francisco Antonio Erripa Jauregizar eta Migel Fermin, bere oinordekoak, kuartelen aurka borrokatu zuten, hurrengo urtean Jauregizarreko markesa izango zena. 1750ean beste auzi bat izan zen, Buenaventura Erripakoak sustatua. Armarri zaharra, Armagintza Liburuan irudikatuta dagoena, armiñatua da, eta gule-burua, urrezko hiru gurutze dituena. Orubea, bere nobleziagatik kuartelen erremisio bezala agertzen da jada, Mosengo diruzain Luis Sanchezen erroiluan 1513an.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Erripa
* Odieta

## Kanpo estekak
Irene Stegun

**Irene Ann Stegun** (Yonkers, AEB, 1919ko otsailaren 9a - Danbury, 2008ko urtarrilaren 27a) Arauen Bulego Nazionaleko matematikari bat izan zen, eta, Milton Abramowitzekin batera, matematika-taulen liburu klasiko bat argitaratu zuen, *A Handbook of Mathematical Functions* (*Funtzio matematikoen eskuliburua*) izenekoa, *Abramowitz eta Stegun* izenez oso ezaguna. 1958an Abramowitz bihotzekoak jota hil zenean, Stegunek proiektuaren kudeaketa bere gain hartu zuen eta eskuliburua 1964an amaitu zuen, Philip J. Davisen, NBSko Zenbakizko Analisiko Buruaren zuzendaritzapean, honek ere liburuaren proiektuan parte hartu zuelarik.

## Biografia 
Stegun Yonkersen jaio zen, New Yorken. Eskuliburua klasikotzat hartzen da, "lankidetza-esfortzu handi bat" eta "50eko hamarkadako jarduera zientifiko bakanetako bat, emakume batek gidatua". Bikoteak aldizkari akademikoetarako artikuluak idatzi zituen, besteak beste, *Physical Review*, *Journal of the Society for Industrial and Applied Mathematics* eta *Mathematics of Computation*.  Abramowitz 1958an hil zen, haien liburua argitaratu baino lehen.
* "Pitfalls in Computation" (1956, Milton Abramowitzekin).
* "Generation of Bessel Functions on High Speed Computers" (1957, Milton Abramowitzekin).
* "Ferroelectric Switching and the Sievert Integral" (1963, P. H. Fangekin).
* "Automatic computing methods for special functions" (1970, Ruth Zuckerrekin).
* "Automatic computing methods for special functions. Part II. The exponential integral En (x)" (1974, Ruth Zuckerrekin).
* "Automatic computing methods for special functions. Part III. The sine, cosine, exponential integrals, and related functions" (1976, Ruth Zuckerrekin).
* "Automatic Computing Methods for Special Functions. Part IV. Complex Error Function, Fresnel Integrals, and Other Related Functions" (1981, Ruth Zuckerrekin).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rocas atoloia

**Rocas atoloia** (,  ahoskatua) hegoaldeko Ozeano Atlantikoan dagoen atoloi bakarra da, Brasilgo Rio Grande do Norte estatuan dagoena. Gutxi gorabehera 260 km-ra dago (160 mi) Nataletik ipar-ekialdera eta 145 km-ra (90 mi) Fernando de Noronha artxipelagotik mendebaldera. Sumendi-atoloia honek sorrera koralinoa du.

## Deskribapena 
Atoloi obala 3,7 kilometro luze eta 2,5 kilometro zabal da. Aintzirak 6 metroko sakonera eta 7,1 kilometro koadroko azalera du. Bi irlatxoen azalera (Zemitério uhartea, hego-mendebaldean, eta Farol kaioa, ipar-mendebaldean) 0,36 kilometro karratukoa da. Cayo Farol azalera osoaren ia bi heren da. Punturik altuena hareazko duna bat da, Cayo Farol handienaren hegoaldean, 6 metroko altuerarekin. Bi uhartetxoak belarrez, zuhaixkaz eta palmondo batzuez estalita daude. Karramarroek, armiarmek, eskorpioiek, hondar-arkakusoek, kakalardoek, labezomorro handiek eta hegazti-espezie askok osatzen dute populazioa.

Farol badiaren iparraldeko muturrean Brasilgo Itsas Armadaren itsasargi bat dago, hirurogeiko hamarkadatik funtzionatzen duena eta mantentzen dena. Bere inguruan, 1933ko itsasargi abandonatu bat dago.

Atoloia bizitza basatiko santutegia da, eta 2001ean UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen, itsas bizitza elikatzeko gune gisa duen garrantziagatik. Dortoka, marrazo, izurde eta hegazti ugari bizi dira inguruan. Atoloia koralez eta alga gorriz osatuta dago batez ere. Koralezko eraztuna ia itxita dago, 200 metroko zabalera duen kanal bat du iparraldean eta askoz estuagoa den beste bat mendebaldean.

Atoloia eta inguruko urak Rocas atoloiko Erreserba Biologikoaren parte dira. Gaur egun, erreserba ikerketa zientifikorako baino ez da erabiltzen. Oso urrun daudenez, uharteak, neurri handi batean, giza jarduerek ez dituzte aldatzen. Bestalde, urruntasunak ere mugatzen du ikertzaileek uharteetara sartzeko duten aukera, eta ikerketa gutxi egin dira atoloi horretan. Atol das Rocas espezieko fauna entomologikoa erregistratu da.

## Herri-kultura 
Atoloia izan zen Marvel Comics-en G.I. Joe komikian satelite bidezko komunikazioen jarraipenerako estazio bati eta Cobrako robotika biltegiratzeko zentro bati misilekin egindako erasoaren eszenatokia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alfons van Katwijk

**Alphonsus Wilhelmus Franciscus Maria «Alfons» van Katwijk** (Oploo, 1951ko abenduaren 1a) Herbehereetako txirrindulari ohia da, profesionala 1976tik 1987ra.

Jan eta Piet anaiak ere, txirrindulari profesionalak izan ziren.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Alfons van Katwijk - *FirtsCycling.com*
Attica kartzelako matxinada

**Attica kartzelako matxinada** 1971ko irailaren 9an hasi zen, AEBetako Buffalo hirian, New York estatuan. Zaindariak bahitutzat hartuz, presoek espetxeko zuzendaritza beren gain hartu zuten. Gertaerak Attica Correctional Facility espetxean eman ziren.

## Gertaerak 
1971ko irailaren 09an, Attica kartzelako matxinada hasi zen, AEBetako Buffalo hirian. Euren eskubide politikoak aldarrikatu eta bizi baldintza duinak eskatzeko, 1.281 presok guardiak bahitu zituzten eta kartzelaren kontrolaren jabe egin ziren lau egunez. Nelson Rockefeller gobernatzaileak barruan sartzeko agindua eman zuen. Guardia Nazionalak 33 preso eta zenbait espetxezain hil zituen asaltoan; zaurituak 80 baino gehiago izan ziren. 2000. urtean epaile batek, Michael Telescak, presoei 8 milioi dolar ordaintzera zigortu zuen estatua, matxinadan zehar eta ondoren presoak torturatu izanagatik. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Argazkiak *Argia* aldizkarian.
Nemesia Baztan Turrau

**Nemesia Baztan Turrau** (Zangoza, Nafarroa Garaia, ) emakume ekintzailea izan zen, Frankismoaren errepresioa jasan zuen, atxilotu, kaskamotz utzi eta 8 egunez mezatara joan behar izateko penitentzia ezarri zioten "gorria" izateagatik. Mugalari eta emagin lanak ere egin zituen.

## Bizitza 
Zangozan jaioa eta José Plano Urrutiarekin ezkondua, senar-emazteak Iruñera emigratu zuten hiru seme-alabarekin, 20ko hamarkadaren amaieran edo 30eko hamarkadaren hasieran ziurrenik. Arrotxapea auzoan finkatu ziren. 1936ko irailaren hasieran, auzokide batek salatu zuen Nemesia, "gorria izateagatik", eta atxilotu eta kaskamotz utzi zuten. Gainera, zortzi egunez mezatara joan beharraren penitentzia ezarri zitzaion.

36ko irailean senarra atxilotu eta alaba bat bidean zela, Nemesiarentzat errepresio-garaia ekarri zuen beste emakume askorentzat eta haien familientzat bezala, egoera gogorrean aurrera egin eta bizitzen jarraitu behar izan baitzuten. Gainera, oraindik jakin gabe bizirauteko modu bat izan zen ala ihes egiteko sare baten parte zen, askotan mugalari lanak egin zituen jendea bere etxean ezkutatuz eta Frantziara pasatzen lagunduz. Izaera solidarioarekin, emagin gisa lagundu zuen auzoko emakumeen erditzeetan, medikua ez baitzen garaiz iristen emakumeen seme-alabak artatu eta elikatzera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lila Avilés

**Lila Avilés Solís** (Mexiko hiria, Mexiko, 1982) zinema-zuzendaria, antzerki-zuzendaria eta aktore mexikarra da, *La camarista* film luzeagatik ezaguna.

## Ibilbidea 
Arte Eszenikoak, Eszena Zuzendaritza eta Gidoi Zinematografikoa ikasi zituen.

Bere lehen film luzea, *La camarista*, 2018ko Torontoko Nazioarteko Zinemaldian estreinatu zen. Film honekin, Avilések Ariel opera prima saria eta Zuzendari Onenaren izendapena lortu zituen. Pelikulak Mexikoko film luzearen Begia ere irabazi zuen 2019ko Moreliako Nazioarteko Zinemaldian. 2019ko irailean, Mexikoko Arte eta Zientzia Zinematografikoen Akademiak *La camarista* aukeratu zuen Mexikoko ordezkari gisa Goya Sarien 34. ediziorako eta Óscar sarien 92. ediziorako. Mundu osoko 60 jaialditan baino gehiagotan hartu zuen parte *La camarista* filmak, eta nazioartean eta Estatuan sari ugari jaso zituen; prentsak ere oso ongi hartu zuen. Epaimahaiko izan zen 2021eko Donostiako Zinemaldian, Moreliako Nazioarteko Zinemaldian (Mexiko 2019), FICUNAMen (Mexiko 2020), Limako Nazioarteko Jaialdian (Peru 2020), Antofacine Jaialdian (Txile 2020), Nespresso Talents 2019an (Morelia 2022 Jaialdia).

*Ojo dos vez boca* film laburra zuzendu zuen, Women's Tales-en parte gisa, Miu Miuk eta Cine CANIBALek ekoitzia. 

*Tótem* bere film berriena Berlingo 2023ko Nazioarteko Zinemaldiko lehiakide izan zen selekzio ofizialaren parte izan zen, non Film Onenaren Sari Ekumenikoa lortu baitzuen. Filma Film Luze Onenaren Sariarekin kondekoratu zen Moreledoko Nazioarteko Zinemaldian. Egun arte, bi aldiz sari hori irabazi duen lehen zinemagile bilakatu zen Avilés.

## Filmografia 
* *La camarista* (2018)
* *Ojo dos veces boca* (2023) - film laburra
* *Tótem* (2023)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa Lila Avilési (Cineteca Nacional)
Ramona Zapatero Zapatel

**Ramona Zapatero Zapatel** (Cervera del Rio Alhama, Errioxa, 1898ko abuztuaren 31 -  ?  ) emakume ekintzailea izan zen. II. Errepublikako urteetan elkartasun lanetan jardun zuen.  

## Bizitza 
Ramona Zapatero Zapatelek eta Garraldako (Nafarroa Garaia)  bere senar Ramonek II. Errepublikako urteetan elkartasun lanetan parte hartu zuten. 1934ko urrian Asturiasen izandako mobilizazioen ondoren San Kristobal gotorlekuan atxilotutako presoak bisitatzera, arropa, elikagaiak eta botikak eramatera gotorlekura igotzen zen emakumeetako bat bezala gogoratzen da. 

Uztailaren 18ko arratsaldean, Ramon bere etxetik desagertu egin zen eta 1936ko abuztuaren 24an hil zela baieztatu zuten. Egun batzuk lehenago, Ramona eta Jose Ramon seme zaharrena (16 urte zituen) atxilotu eta giltzapetu egin zituzten. Behin aske, bera eta bere bost seme-alabak (Jose Ramon, Angel, Maria Esther Elisa, Juana Maria Rosario eta Manuel Maria Justo) Frantziatik, Bartzelonatik eta Valentziatik igaro ziren. Hiru txikiek 6-12 urte zituzten. Ramona eta bere seme-alabak behin baino gehiagotan saiatu ziren Ameriketara ihes egiten, baina ez zuten espedizioetan sartzerik lortu.

## Aitortzak 
* 2024an Iruñeko Udalak erabaki zuen Frankismoak errepresaliatutako 10 emakumeren izena jartzea Hego Txantreako kale eta plazei: Ramona Zapatero Zapatel, Julia Bea Soto, Julia Fernández Zabaleta, Dora Serrano Serrano, Aurora Gómez Urrutia, Mª Luisa Elío Bernal, Josefina Guerendiain Caro, Nemesia Baztán Turrau, Matilde Huici Navaz eta Mª Carmen Húder Carlosena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alice Abadam

**Alice Abadam** (Londres, 1856ko urtarrilaren 2a – Abergwili, 1940ko martxoaren 31) Galesko sufragista eta hizlari publikoa zen.

## Biografia 
Alice Abadam Londresen jaio zen, 1856an. Gurasoak Edward Abadam eta Louise Taylor zituen. Bere aitona Edward Hamlin Adams bankari britainiarrak Jamaikan negozioak egiten zituen, esklabo-negozioak batez ere. Gero, Westminsterreko diputatu izan zen Carmarthen ordezkatuz 1833-1834. 1825ean, Carmarthenshireko Middleton Hall etxaldea eskuratu zuen, Sir William Paxton ordura arteko jabea hil ondoren. 1842an, Edward semeari utzi zion etxea, zeinak Ab garai bateko patronimo galestarra gehitu zion bere abizenari, erret jatorriaren inpresio bat emateko. Aita Carmarthenshireko "High sheriff" zen. Bananduta bizi ziren arren, gurasoak ezkonduta egon ziren, 1875ean Edward hil zen arte.

### Ibilbidea 
1905ean, Alice Abadamek Central Society for Women's Sufrage (Emakumeen Boto Eskubiderako Elkarte Nagusia) sinatu zuen “sozialista independente” gisa, eta, ondoren, 1906an, Emakumearen Batasun Politikoa (Women's Social Political Union). Emakumeen Askatasunerako Elkartearekin (Women's Freedom League) ere bat egin zuen 1908an. Hizlari publiko ezaguna bihurtu zen, eta gizarteari zuzentzen zitzaion emakumeen sufragioaren alde egin zezan.

1918an, Federated Council for Suffrage Societyko zuzendari bihurtu zen. Urte hartan bertan, *The Feminist vote, Enfranchised or Emancipated* izeneko panfleto bat argitaratu zuen, non zioen emakumeek ez dutela "gizonen itzala" izan behar haien askatasuna lor zezaten.

Alice Abadam Brynmyrddin-en hil zen (Abergwili), 1940an, eta bere ondasunak ilobari utzi zizkion.

## Omenaldiak 
* 2018ko urrian, plaka bat jarri zen haren oroimenez Carmartheneko Picton Terrace 26an.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Timms, Marilyn, Alice Abadam and inter-war feminism : recovering the history of a forgotten suffragist, Oxford, Riskin College, 2003
* (en) Alexandra Hughes-Johnson, « Abadam, Alice (1856–1940) », dans Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004 (lire en ligne)

## Lotutako artikuluak 
* Suffragette

* Sufragisten zerrenda
* Sufragisten zapia
* *Suffragette* filma
* Emakumeen sufragismoa

## Kanpo estekak
Petra Schelm

thumb|250px|Hamburgoko etxe honetan poliziak hil zuen Petra Schelm.

**Petra Schelm** (Hamburgo, Alemania, 1950eko abuztuaren 16a - Ibidem, 1971eko uztailaren 15a) Armada Gorriaren Frakzioa talde armatuko lehen belaunaldiaren kidea izan zen eta poliziak hildako lehena. Horregatik, taldearen barruan, sinbolotzat hartu zuten.

## Biografia 
Schelm Baader-Meinhof taldean sartu zen Manfred Grashof mutil-lagunarekin batera. Andreas Baader askatu ondoren (operazio horretan ez zuen parte hartu) Horst Mahlerren lehen taldean bidaiatu zuen, Jordaniarantz 1970eko maiatzean, gainerako bandarekin batera, Hiri Gerrillaren taktiketan, arma automatikoen maneiuan eta klandestinitatean entrenatzeko Palestina Askatzeko Erakundearen (PAE) gerrillarien trebakuntza-eremu batean.

Schelmek Alemaniako bankuei egindako hainbat erasotan eta Baader Meinhof egitura klandestinoaren eraikuntzan parte hartu zuen.

1971ko uztailaren 15an, Mendebaldeko Alemaniako Poliziak Petra Schelm gaztea tiroz hil zuen Hamburgon. Ulrike Meinhof eta Andreas Baader buru zituen Armada Gorriaren Frakzioa talde armatuko lehen hildakoa izan zen. Bere aurkako atxiloketa aginduaren ondorioz Polizia atzetik zuela izandako tiroketa batean hil zuten. Hogei urte zituen. Heriotzaren inguruko hipotesi desberdinak daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Denise Noe: "The Baader Meinhof Gang".
Nh. Dini

**Nurhayati Srihardini Siti Nukatin**, ezagunagoa **Nh.  Dini** ezizenez edo **NH Dini** ingelesez (Semarang, Indonesia, 1936ko otsailaren 29a – ibidem, 2018ko abenduaren 4a) indonesiar feminista, eleberrigilea eta emakumeen eskubideen aldeko ekintzailea izan zen. 

## Biografia 
Saljowidjojo eta Kusaminah izan zituzten bost seme-alabetatik gazteena izan zen. Haren familiako adar bat Hegoaldeko Celebes probintziako bugi etniarantz abiatu daiteke. Dinik esan zuen bigarren graduan zegoenetik hasi zela idazten. Ama batik artista zen, Javarren kulturan inspiratua. Bere amak istorioak eta olerkiak irakurtzen zizkion Javako alfabetoan. Ondorioz, Dinik fikziozko lanak idazteko talentua garatu zuen laster. 15 urte zituela, bere olerkiak irakurtzen zituen Semarangeko RRIn (irrati-kate publikoa).

### Lan ibilbidea 
1956an, Garuda Indonesia airelinearentzat hegaldi-laguntzaile lanetan ari zela, *Dua Dunia* (Dos Mundos) izeneko istorio-bilduma argitaratu zuen. Irrati-esatari gisa ere aritu zen, labur-labur.

1960an, Yves Coffin Frantziako kontsularekin ezkondu zen Kobera (Japonia). Senar-emazteek bi seme-alaba izan zituzten: Marie-Claire Lintang eta Pierre-Louis Padang, Despicable Me film-sagako zuzendarikidea izateagatik ezaguna. Hasieran, senarrarekin bizi izan zen Japonian; gero, Nom Penera bidali zuten. 1966an itzuli ziren Frantziara. Ondoren, Manila (Filipinak) aldera bidali zituzten.  1976an, Detroitera bidali zituzten, Estatu Batuetara.  

Bikotea 1984an banandu zen. Dini Indonesiara itzuli zen eta ondoren Indonesiako nazionalitatea eskatu zuen. Urte askotan gazteak alfabetatzen zituen GKE bat zuzendu zuen.

2003an, Asiako hego-ekialdeko idazleen saria jaso zuen, Sleman-en bizi zenean, Yogyakartatik gertu. Bizitzaren amaieran, zaharren etxe batera joan zen. Bertan, eleberri bat eta haren memoriei buruzko lana bertan behera utzi behar izan zituen, bere zorabio-krisiak okerrera egin ostean. Bere bizitzako azken urteak Semarangeko erretiro-etxe katoliko batean igaro zituen.

## Heriotza 
Dini 2018ko abenduaren 4an hil zen Semarangeko errepide batean, Toyota Avanza taxi baten eta kamioi baten arteko talka baten ondorioz. Hurrengo egunean Ambarawan erraustu zuten gorpua.

## Lanak 
### Eleberriak 
* *Hati yang Damai* (*Bihotz baketsua*) (1961)
* *Pada Sebuah Kapal* (Ontzi batean) (1973)
* *Barka* (1975)
* *Namaku Hiroko* (*Hiroko* da nire izena) (1977)
* *Orang-orang Trans* (*Transmigratzaileak*) (1985)
* *Pertemuan Dua Hati* (*Bi bihotzen topaketa*) (1986)

### Ingelesezko argitalpenak 
* A *Journey* (kontakizun laburra), Black Clouds Over the Isle of Gods-en, David Roskies-en edizioan. M E. Sharpe (1997) .
* The *Chicken* (ipuina), Jeanette Lingard-ek, Oxford Asiak (1995) argitaratutako "Diver Lives" filmean. .
* Hill, D.T (1993), *The Factory by Nh*. *Dini* (David T. Hillek itzulia, itzultzaileak egindako sarrera-iruzkinak barne), Asiako hego-ekialdeko programa, Cornellgo Unibertsitatea, 2018ko abenduaren 7an berreskuratua.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2003an, Asiako hego-ekialdeko idazleen saria.

* 2020ko otsailaren 29an Googlek bere jaio zeneko 84 urte ospatu zuen Google Doodle batekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urtxikia

**Urtxikia** Euskal Herriko ibai bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. 16,8 kilometro luzerarekin, Txulapainen Beorburu eta Otsakain artean jaiotzen da, 652 metroko altueran, eta Arga ibaian isurtzatzen da, Oltza zendeako Ororbia herriko inguruan, 384 metroko altueran.

Ibilbidean zehar, 64 kilometro koadroko arroko urak jasotzen ditu. Bere ibilbidean, Txulapain ibarra eta Antsoain eta Oltza zendeak zeharkatzen ditu.

## Izena 
Bere izenak bere emari txikiari egiten dio erreferentzia, beraz, ibai bat izan arren, erreka bat dirudi.

Gaztelaniaz *río Juslapeña* deitzen diote (*Juslapeña* Txulapainen erdal izena da).

## Ibilbidea 
### Ibaiadarrak 
* Beltzuntzeko erreka (ezkerraldea)
* Untzuko erreka (ezkerraldea)
* Aldapondoko erreka (eskuinaldea)

### Zehartatutako herriak 
* Nuin
* Larraiotz
* Gartziriain
* Ollakarizketa
* Ballariain
* Berriogoiti
* Berriobeiti
* Lotza
* Orkoien
* Aratzuri

### Nabarmendutako zubiak 
* Orkoiengo zubia

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Arga
* Nafarroa Garaiko ibaiak
* Euskal Herriko ibaiak

## Kanpo estekak
Shivta

**Shivta, Sobota, Subeitah** edo **Subaytah** (hebraieraz: שבטה), Negeveko basamortuan, Israelgo hegoaldean eta Nitzanako ekialdean dagoen toki arkeologiko bat da. Gaur egun, Israelgo Artilleriako Indar Armatuen entrenamendu-gune nagusia da.

## Historia 
Antzinako espezia merkataritzaren ibilbideko hiri nabatear klasiko eta terminaltzat hartzen da luzaroan, eta arkeologoak hiria benetan bizantziar nekazarien kolonia izateko aukera aztertzen hasi dira. Era berean, Santa Katalinara (Egipto) bidean zeuden pelegrinentzako geltoki bat izan zitekeen, Sinai mendiaren ustezko lekuan kokatua.

Shivtaren kategorizazio berria tokian aurkitu den irrigazio-sistemaren azterketan oinarritzen da, egitura bizantziar tipikoekin antzekotasunak dituelako. Orain arte, uste zen bizantziar hondakinen nagusitasuna aurreko nabatear hiri baten hondakinen gainean ezarri zen komunitate monastiko baten hondarrak zirela.

## Deskripzioa 
Shivta hiru eliza bizantziarrak dauzka, bi dolare, bizitegi-lekuak eta eraikin administratiboak. Arabiarrek VII. mendean konkistatu ondoren, Shivtako biztanleria gainbehera hasi zen. Azkenean lekua abandonatuta geratu zen, VIII eta IX mendeen artean.

XX. mendean Harris Duscombe Coltek  hiria ikertu egin zuen, baina bere ikerketak ez zituen inoiz argitaratu. 1938an, Palestinatik ateratzen, Colt bere baliza galdu zuen, maleta horretan indusketako hainbat objektu. Haifako aduana-agente batek eman zuen maletaren berri, eta museo bateko sotoetan amaitu zuen. Baliza 2018an berraurkitu zen, eta eduki greko-erromatarrak Haifako museo batean daude ikusgai. 

## Gizarte ondarea 
Unescok 2005eko ekainan Shivta gizateriaren ondarea deklaratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rhagium bifasciatum

***Rhagium bifasciatum*** Cerambycidae familiako kakalardoa da. Europa guztian bizi da eta kakalardo adarluzeen artean ohikoenetakoa da. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Deskribapena 
Tamaina txikiko kakalardoa da 12-23 mm inguruko luzera baitu. Kolore ilunak ditu, beltzak eta marroiak, baina elitro bakoitzean bi marra hori argi ditu. Marra horien 17 patroi desberdin aurkitu dira. 

Antena luzeak ditu, segmentatuak, eta aurrerantz arku itxura azaltzen dute.

## Habitata 
Konifero basoetan zein baso hostoerorkorretan aurkitzen dira.
  
## Bizi zikloa 
Bi eta hiru urte arteko bizi zikloa osatzen du. Emeak enbor usteletan uzten ditu arrautzak, koniferoetan normalean, eta handik jaiotzen diren beldarrak usteldutako zurez elikatzen dira enborrean tunelak eginez. Bi urteren buruan pupa osatu eta udaberrian eta udan helduak ikusten dira landare artean hegan.

## Iruditegia 

Irudi:Rhagium bifasciatum (03).jpg|*Rhagium bifasciatum* heldua.
Irudi:Rhagium bifasciatum (Cerambycidae) (7825534680).jpg|Heldu koloretsua.
Irudi:Rhagium bifasciatum pupa.jpg|Beldarrak egur barnean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elpidio Quirino

**Elpidio Rivera Quirino** (Vigan, 1890eko azaroaren 16a – Quezon Hiria, 1956ko otsailaren 29a) Filipinetako presidentea izan zen 1948tik 1953ra.

Filipinetako Unibertsitatean ikasi zuen eta lanbidez abokatua izan zen. 1919tik 1925era diputatu eta 1925etik 1935era senatari izan zen. 1934an, independentzia negoziatzeko [Washington]era bidalitako batzordean parte hartu zuen.

1946an presidenteorde hautatu zuten. 1948an Manuel Roxas presidentea hil ondoren, karguan bere ondorengo bihurtu zen. 1949an berrautatzea lortu zuen, baina 1953ko hauteskundeetan garaitua izan zen. Hukbalahap gerrilla komunistari aurre egin zion eta Filipinetako tropak bidali zituen Koreako Gerran borrokatzera.
RS-28 Sarmat

**RS-28 Sarmat** (, sarmaziarrengatik deitua; NATOren izen informatzailea: SS-X-29 edo SS-X-30), askotan **Satan II.a** bezala ezagutzen dena, Makeyev Rocket Design Bureauk  sortutako misil balistiko errusiarra da. R-36M sobietarra ordezkatu nahi zuen Errusiaren armategian.

## Kanpo estekak
Ballymurphyko sarraskia

**Ballymurphyko sarraskia** 1971ko abuztuaren 9tik 11ra burutu zuen Britainiar Armada, Ipar Irlandako Ballymurphyn, zibilen aurkako operazio batean zeinean 11 pertsona hil zituzten.

## Gertakariak 
1971ko abuztuaren 9an, Britainiako armadak hamaika zibil hil zituen odol hotzean 36 orduko epean. Demetrius operazioa deitu zutena jarri zuen abian armadak. 3.000 soldadu Irlanda Iparraldean barneratu ziren eta 346 pertsona atxilotu zituzten, epaiketarik gabe espetxeratzeko. Gerora frogatuta geratu denez, atxilotuetako gehienak ez ziren IRAkoak. Polizia operazioak berehalako erantzuna eragin zuen errepublikar irlandarren artean eta egundoko istiluak sortu ziren. Gatazka politikoa gogortzen zihoan. 1971ko abuztuaren 9a astelehena zen, eta aipatu operazioaren barnean, 600 soldadu britainiarrek Belfast Mendebaldeko Ballymurphy ingurua hartu zuten, etxebizitzetan sartu eta gizonak atxilotuta eramanez. Gazte zein zahar, tiro egin zieten etxetik ateratzeko erresistentzia jartzen zutenei. Hala, hamaika zibil hil zituen britainiarren Lehenengo Batailloiko Paraxutisten Erregimentuak.

1972ko ikerketek hilketa guztiei buruzko epai ireki bat eman zuten, baina auzitegiko medikuaren 2021eko txosten baten arabera, hildako guztiak errugabeak ziren eta hilketak "justifikaziorik gabeak" izan ziren.

## Dokumentala 
Hilketa horiek 2018ko abuztuan plazaratutako dokumental baten gaia dira, *The Ballymurphy Precedent*. Zuzendaria Callum Macrae izan zen, Channel 4 telebista katearen lagutzarekin.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ipar Irlandako gatazka
* Igande Odoltsua (1972)

## Kanpo estekak
Yigal Allon

**Yigal Allon** (; Kfar Tavor, 1918ko urriaren 10a – Afula, 1980ko otsailaren 29a) israeldar militar eta politikaria izan zen.

1930eko hamarkadan Haganahrekin elkartu zen eta gero Palmachekin. 1948ko Arabiar-israeldar Gerran Galilea, Lod, Ramla eta Negev Eilateraino konkista zuzendu zuen. Gero Israelgo Alderdi Laboristan sartu zen politikan. Kanpo Arazoetako eta Hezkuntzako monistroa eta lehen ministrordea izan zen. 1969an Israelgo lehen monistroa bihurtu zen, Levi Eshkol hil eta Golda Meir aukeratu zuten arte.

## Kanpo estekak
Keisei Tominaga

**Keisei Tominaga** (Moriyama-ku, 2001eko otsailaren 1a) saskibaloi jokalaria da. Japonia ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enkhtaivany Chimeddolgor

**Enkhtaivany Chimeddolgor** (Mongolia, 1993ko urtarrilaren 29a) saskibaloi jokalaria da. Mongolia ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak