Bidasoa

**Bidasoa** (Baztanen **Baztan ibaia** deitua) Euskal Herriko ibaia da, Nafarroa Garaia, Gipuzkoa eta Lapurdi zeharkatzen dituena. Auza mendiaren magalean du iturburua, Erratzun, eta Kantauri itsasora isurtzen da Txingudiko badian. 68 kilometro luze da, eta 710 kilometro koadroko arroa dauka.

## Ibilbidea 
[eskuinera|thumb|280px|Bidasoa ibaiaren ahoa, [Hondarribiaaren eta Hendaiaren artean]]
Bidasoa Erratzun (Baztan) jaiotzen da, han elkartzen baitira Izpegi aldetik datorren Araneko erreka eta Auza mendiaren ekialdean sortutako Iñarbegi erreka. Azken horretan dago bere iturburu ezagunena: Xorroxin ur-jauzia. Hortik aurrera Baztan udalerria zeharkatzen du ipar-ekialde - hego-mendebalde norabidean, Oronoz-Mugairiraino.

Behin Baztan eskualdetik kanpora dagoela, Mugairiko zubian, *Bidasoa* izena hartzen du eta Bertizaranan (Oieregi, Narbarte, Legasa) sartzen da. Malerrekako Doneztebe udalerrian, Ezkurra ibaiko urak batu ondoren, iparralderantz biratu eta Sunbilla zeharkatzen du.

Handik Bortziriak eskualdean barneratu eta Beratik igarotzen da. Endarlatsan Nafarroa utzi ondoren, Gipuzkoa eta Lapurdi arteko muga egiten du. Gero Irun zeharkatu eta azkenik Hondarribia eta Hendaia artean itsasoratzen da, Txingudiko badian.
[thumb|300x300px|*Laiak* eskultura Bidasoaren ondoan ([Gabriel Narzabal, 1984)]]

## Ibaiadarrak 
Bidasoak bi ibaiadar nagusi ditu: Baztan eta Ezkurra. Zehazki hitz eginez, ibaiadar bakarra Ezkurra da, Baztan ibaia Bidasoa ibaia bera baita. Ibaia Baztan bailarako lurretatik pasatzen den bitartean, Baztan izena ere hartzen du.

Hona hemen ibaiadarren zerrenda osoa:

* Baztan
** Araneko erreka
** Iñarbegiko erreka, Xorroxingo erreka edo Uraundia
** Beartzun
** Artesiaga edo Mizpirako erreka 
*** Arbuz
** Aiantsoro
** Zeberiko erreka
*** Marin
* Ezkurra
** Basakaitz
** Urtzuriko erreka
** Ezpelura
*** Anizpe
*** Ameztiko erreka
** Araneko erreka (Elgorriagatik)
* Meorbeburuko erreka (Iruribieta)
* Latsa (ez da Aturriko Latsa, izen bereko bi ibai desberdin dira. Oka eta Deba ibaietan ere daude "Latsa" izeneko errekak)
* Tximista
* Onin
* Zia
* Endaraerreka

## Hidrometria 
Bidasoaren emaria 1969-2018 bitartean neurtu da Endarlatsan, itsasoratu baino 10 kilometro lehenago. Ibaiak 681 kilometro koadroko eremua drainatua du gune horretan, arro osoaren %&nbsp;95. Urteko batez besteko emaria 25,6 m³ segundoko da. Emari handiena otsailean du (46,5 m³/s), eta txikiena, irailean (6,8 m³/s).

**Bidasoaren batez besteko emariak (m³/s), Endarlatsan neurtuak****Datuak: 1969 eta 2018 artean**

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize = width:600 height:280
PlotArea = left:40 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:50
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:5 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:Urta
  bar:Fév text:Otsa
  bar:Mar text:Mart
  bar:Avr text:Apir
  bar:Mai text:Maia
  bar:Jun text:Ekai
  bar:Jul text:Uzta
  bar:Aoû text:Abuz
  bar:Sep text:Irai
  bar:Oct text:Urri
  bar:Nov text:Azar
  bar:Déc text:Aben

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:Jan from:0 till: 41.0 
  bar:Fév from:0 till: 46.5 
  bar:Mar from:0 till: 36.1
  bar:Avr from:0 till: 34.6 
  bar:Mai from:0 till: 25.4
  bar:Jun from:0 till: 15.5 
  bar:Jul from:0 till: 9.0
  bar:Aoû from:0 till: 7.2 
  bar:Sep from:0 till: 6.8 
  bar:Oct from:0 till: 15.3 
  bar:Nov from:0 till: 30.6 
  bar:Déc from:0 till: 38.2
  
PlotData=
  bar:Jan at: 41.0 fontsize:S text: 41 shift:(-10,5)
  bar:Fév at: 46.5 fontsize:S text: 46,5 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 36.1 fontsize:S text: 36,1 shift:(-10,5)
  bar:Avr at: 34.6 fontsize:S text: 34,6 shift:(-10,5)
  bar:Mai at: 25.4 fontsize:S text: 25,4 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 15.5 fontsize:S text: 15.5 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 9.0 fontsize:S text: 9 shift:(-10,5)
  bar:Aoû at: 7.2 fontsize:S text: 7,2 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 6.8 fontsize:S text: 6,8 shift:(-10,5)
  bar:Oct at: 15.3 fontsize:S text: 15,3 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 30.6 fontsize:S text: 30,6 shift:(-10,5)
  bar:Déc at: 38.2 fontsize:S text: 38,2 shift:(-10,5)
  

## Zubiak 
[thumb|300x300px|Bidasoa ibaia [Beran]]
Irun eta Hendaia artean, Nazioarteko zubiak eta Santiago zubiak zeharkatzen dute ibaia, Ipar eta Hego Euskal Herria elkarlotuz.

Bestela, ibaiaren bidean aipatzekoak dira Erreparatzeako zubi erromanikoa (Oieregi), Zubizaharra (Sunbilla) eta San Miguel zubia (Bera).
[thumb|300x300px|[Sunbillako Zubizaharra]]
[thumb|300x300px|Erreparatzeko zubi erromanikoa ([Oieregi)|link=Special:FilePath/Erreparatzeako_zubia.jpg.jpg]]

## Portuak eta ontziak Bidasoan 
Aitzina, Bidasoa itsasora heltzen zeneko gunea zingiradi eta hondartzaz osatua zen. Baziren portuak, Hondarribikoa, adibidez ontziak hartzen zituztenak, baina ziur aski itsasaldien arabera lan egin behar bide zuten. Irunen gaur egun galdu diren portuak baziren, antza, eta ibaian gora ere bazen gehiagorik. IV. mendean *Chronographus anni 354* idazlanak azaltzen duenez, Bidasoa Montoia porturaino zen nabigagarria ibaian gora, Beran (10 kilometro inguru).

XVII. mendeko agirien arabera, Bidasoan zehar ontzi eta gabarrak zebiltzan gutxienez Bera udalerrira arte. Ibaiak emari gutxi zuen garaieretan *Ondozka* ibiltzen ziren ontziak, hau da, idiek ibaian zehar tiratzen zuten eta beharrezkoa zenean ontzira bertara igotzen ziren, gune sakonagoetan aurrera egiteko. Hori dela eta, arrantza mugatu eta populazioa igotzeko mekanismoak ezarri ziren martxan, arrakasta mugatuarekin.

### Izokina 
n dagoen San Tiburcio presan (Doneztebe eta Sunbilla bitartean), izokinentzat prestatutako pasabidea.]]
n dagoen San Tiburcio presan (Doneztebe eta Sunbilla bitartean), izokinentzat prestatutako pasabidea.]]

Izokinaren arrantzak garrantzi handia izan du Bidaso behereko herrien historian. Itsasotik zetozen izokinen igoera oztopatzeko nasak jartzen ziren ibaian: lurrean zutoin lodi batzuk sartu eta zutoinen artean, zeharka, zume abarrak paratzen ziren. Nazak zirela eta, herrien arteko istilu ugari izaten zen, dokumentu zaharrek erakusten dutenez.

XX. mendean izokinaren populazioa asko gutxitu zen. Mendearen erdialdean, urte hoberenetan, 200 edo 300 izokin harrapatzen ziren; eta mende amaieran, dozena batzuk besterik ez. Hori dela eta, arrain haztegietako izokinez populazioa indartzeko proiektuak martxan dira

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0,0.6)

ImageSize = width:700 height:280
PlotArea = left:40 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:75
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:5 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1980 text: 1980
  bar:1981
  bar:1982
  bar:1983
  bar:1984
  bar:1985 text: 1985
  bar:1986
  bar:1987
  bar:1988
  bar:1989
  bar:1990 text: 1990
  bar:1991
  bar:1992
  bar:1993
  bar:1994
  bar:1995 text: 1995
  bar:1996
  bar:1997
  bar:1998
  bar:1999
  bar:2000 text: 2000
  bar:2001
  bar:2002
  bar:2003
  bar:2004
  bar:2005 text: 2005
  bar:2006
  bar:2007
  bar:2008
  bar:2009
  bar:2010 text: 2010
  bar:2011
  bar:2012
  bar:2013
  bar:2014
  bar:2015 text: 2015
  bar:2016
  bar:2017
  bar:2018
  bar:2019
  bar:2020 text: 2020
  bar:2021

PlotData=
  color:barra width:1/30 align:left 

  bar:1980 from:0 till: 30 
  bar:1981 from:0 till: 16 
  bar:1982 from:0 till: 0  
  bar:1983 from:0 till: 35 
  bar:1984 from:0 till: 16 
  bar:1985 from:0 till: 8 
  bar:1986 from:0 till: 39 
  bar:1987 from:0 till: 48
  bar:1988 from:0 till: 43 
  bar:1989 from:0 till: 16 
  bar:1990 from:0 till: 27 
  bar:1991 from:0 till: 22
  bar:1992 from:0 till: 59 
  bar:1993 from:0 till: 59 
  bar:1994 from:0 till: 59 
  bar:1995 from:0 till: 49 
  bar:1996 from:0 till: 47 
  bar:1997 from:0 till: 39 
  bar:1998 from:0 till: 36 
  bar:1999 from:0 till: 21 
  bar:2000 from:0 till: 35 
  bar:2001 from:0 till: 69 
  bar:2002 from:0 till: 44  
  bar:2003 from:0 till: 44 
  bar:2004 from:0 till: 48 
  bar:2005 from:0 till: 37 
  bar:2006 from:0 till: 27 
  bar:2007 from:0 till: 50 
  bar:2008 from:0 till: 46 
  bar:2009 from:0 till: 10 
  bar:2010 from:0 till: 20 
  bar:2011 from:0 till: 39 
  bar:2012 from:0 till: 48
  bar:2013 from:0 till: 52
  bar:2014 from:0 till: 51
  bar:2015 from:0 till: 50 
  bar:2016 from:0 till: 60 
  bar:2017 from:0 till: 33 
  bar:2018 from:0 till: 66 
  bar:2019 from:0 till: 47 
  bar:2020 from:0 till: 53
  bar:2021 from:0 till: 29

PlotData=
  bar:1980 at: 30 fontsize:S text: 30 shift: (-5,5)
  bar:1981 at: 16 fontsize:S text: 16 shift:(-5,5)
  bar:1982 at: 0 fontsize:S text: 0 shift:(-5,5)
  bar:1983 at: 35 fontsize:S text: 35 shift:(-5,5)
  bar:1984 at: 16 fontsize:S text: 16 shift:(-5,5)
  bar:1985 at:08 fontsize:S text: 8 shift:(-5,5) 
  bar:1986 at: 39 fontsize:S text: 39 shift:(-5,5)
  bar:1987 at: 48 fontsize:S text: 48 shift:(-5,5)
  bar:1988 at: 43 fontsize:S text: 43 shift:(-5,5)
  bar:1989 at: 16 fontsize:S text: 16 shift:(-5,5)
  bar:1990 at: 27 fontsize:S text: 27 shift:(-5,5)
  bar:1991 at: 22 fontsize:S text: 22 shift:(-5,5)
  bar:1992 at: 59 fontsize:S text: 59 shift:(-5,5)
  bar:1993 at: 59 fontsize:S text: 59 shift:(-5,5)
  bar:1994 at: 59 fontsize:S text: 59 shift:(-5,5)
  bar:1995 at: 49 fontsize:S text: 49 shift:(-5,5)
  bar:1996 at: 47 fontsize:S text: 47 shift:(-5,5)
  bar:1997 at: 39 fontsize:S text: 39 shift:(-5,5)
  bar:1998 at: 36 fontsize:S text: 36 shift:(-5,5)
  bar:1999 at: 21 fontsize:S text: 21 shift:(-5,5)
  bar:2000 at: 35 fontsize:S text: 35 shift:(-5,5)
  bar:2001 at: 69 fontsize:S text: 69 shift:(-5,5)
  bar:2002 at: 44 fontsize:S text: 44 shift:(-5,5)
  bar:2003 at: 44 fontsize:S text: 44 shift:(-5,5)
  bar:2004 at: 48 fontsize:S text: 48 shift:(-5,5)
  bar:2005 at: 37 fontsize:S text: 37 shift:(-5,5)
  bar:2006 at: 27 fontsize:S text: 27 shift:(-5,5)
  bar:2007 at: 50 fontsize:S text: 50 shift:(-5,5)
  bar:2008 at: 46 fontsize:S text: 46 shift:(-5,5)
  bar:2009 at: 10 fontsize:S text: 10 shift:(-5,5)
  bar:2010 at: 20 fontsize:S text: 20 shift:(-5,5)
  bar:2011 at: 39 fontsize:S text: 39 shift:(-5,5)
  bar:2012 at: 48 fontsize:S text: 48 shift:(-5,5)
  bar:2013 at: 52 fontsize:S text: 52 shift:(-5,5)
  bar:2014 at: 51 fontsize:S text: 51 shift:(-5,5)
  bar:2015 at: 50 fontsize:S text: 50 shift:(-5,5)
  bar:2016 at: 60 fontsize:S text: 60 shift:(-5,5)
  bar:2017 at: 33 fontsize:S text: 33 shift:(-5,5)
  bar:2018 at: 66 fontsize:S text: 66 shift:(-5,5)
  bar:2019 at: 47 fontsize:S text: 47 shift:(-5,5)
  bar:2020 at: 53 fontsize:S text: 53 shift:(-5,5)
  bar:2021 at: 29 fontsize:S text: 29 shift:(-5,5)

## Presak eta elektrizitate ekoizpena 
Bidasoa ibaian 6 presa daude, guztiak Nafarroan dagoen zatian, orotara 7 496 kW instalatutako potentzia dutenak. Endarlatsako N-121-A errepidearen zubitik ibaian behera, gipuzko-lapurtar zatian, Ibaiak ez da gizaki eraikuntzez zeharkatuta Irun eta Biriatu/Pausu/Hendaia arteko nazioarteko zubiak izan ezik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko ibaiak
* Bidasoaldea
* Txingudiko badia
* *Bidasoan gora* liburua

## Kanpo estekak 
* Bidasoa arroko uraren foroa. Crana.org
* Mikel ESTONBA: Bidasoa ibaia Elhuyar aldizkaria. Zientzia.eus.
* Bidasoan gora, mundu bat: "Ikusi eta pentsatu" Blogak.eus/Begizolia