open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aurrerakoitasun

[thumb|Eugène Delacroix-en koadro hau (1830), "Askatasuna herria gidatzen", argitalpen aurrerakoienen topiko bihurtu zen garai batean. (Ikus, esate baterako, [Germinal (aldizkaria)) ]]
**Aurrerakoitasuna** edo **progresismoa** aurrerapenaren ontasunaren ideian oinarritutako filosofia politiko bat da. Zientzian, teknologian, garapen ekonomikoan eta gizarte egituraketan egindako aurrerapenek giza egoeraren hobekuntza eragiten dutela sinesten dute aurrerakoiek.

Aurrerakoitasuna Argien Garaian Europan hasi zen nabarmentzen, europarrak erakusten ari omen baitziren gizarteek zibilizazioan aurrera egin dezaketela gizartearen oinarri gisa ezagutza enpirikoa erabilita. Argien Garaiko pertsona nabarmenek uste zuten aurrerapena modu unibertsalean aplika zitekeela edozein gizartetan eta ideia hori Europatik mundu osora hedatuko zela.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Liberalismo aurrerakoi (XIX. mendekoa).

## Kanpo estekak
Ded Moroz

**Ded Moroz** (, *Dedushka Moroz*en txikigarria ;  *Did Moroz*,  Dzed Maroz. euskaraz "izotz aitona" edo "aitona hotza" esan nahi duena) eta Euskal Herriko Olentzeroren paperak egiten dituen pertsonai errusiarra da. Opariak egin eta Errusiako pertsonei banatzen die bere biloba Sneguroxkaren (,  ''Sniguron'ka*,  *Sniagurka''  "Elurrezko dontzeila") laguntzarekin abenduaren 31n.
## Kanpo estekak
Ximun Haran

**Ximun Haran** (Arrangoitze, Lapurdi, 1928ko apirilaren 13a - Luhuso, 2013ko abenduaren 9a) Ipar Euskal Herriko pilotari, farmazialari eta politikaria izan zen. Euzko Alderdi Jeltzalearen militante historikoa, horren buru ere izan zen Ipar Euskal Herrian.

## Biografia 
Farmaziako ikasketak egin zituen eta Hendaian egon zen botikari. Enbata mugimenduaren sortzaileetako bat izan zen. Baita euskal musikaren bultzatzaile nagusietariko bat. Horrela gogoratzen du Mixel Labéguerieren semeak, Eneko Labéguerie, Ximunen etxean aitak diskoak grabatu baitzituen: «*Simun Haran pilotari ona izana da, onenetarikoa, eta magnetofono zahar batekin grabatzen ibiltzen huen herrietan. Magnetofono horrekin grabatu zioan aitari ere, garai hortako ez zegok gaizki grabazioa. Ikusten dizkiat oraindik, etxean, Kanboko koruko hamar tipo, Simun Haranen magnetofonoarekin, aitak Gu gira Euskadiko abesten, eta errepikatzerakoan korukoek abesten zuten*».

Pilotan 1968. urtera arte jokatu zuen eta joko berri izeneko pilota aldaeraren asmatzailea izan zen. 1980ko hamarkadan EAJ alderdiarekin harremanak estutu eta Ipar Euskal Herrian alderdi horren presentzia sustatzeko *Ager* aldizkaria sortu zuen.

Béatrice Molle kazetariaren senarra izan zen.

## Politika 
1999. urtean, aldizkari horretan argitaratutako artikulu batean, kritiko agertu zen bere alderdiaren joera ofizialarekin, bere ustez Lizarrako Ituna izenpetzean ezkerrerako urratsa egin baitzuen alderdiak, PP eta PSOEtik urrunduz eta EHra gehiegi hurbilduz. Izan ere, 1998an Abertzaleen Batasuna koalizio abertzalearen alde azaldu zen.

2013ko abenduak 9an Lapurdiko Luhuso herrian hil zen. Bere etxean, handik hiru urtera, Béatrice emaztearen kolaborazioarekin, Bakearen Artisauek ETA-ren armen lehen deuseztatze saioa burutuko zuten.

Urtero hark asmatutako joku berriaren txapelketa jokatzen da; txapelketa horrek "Ximun Haran Torneoa" izena du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Aitor Renteria: "Aberriaren ametsa bidelagun". *Berria*, 2013ko abenduaren 10, 20-21 or. http://paperekoa.berria.info/harian/2013-12-10/020/001/Euskaltasunak_bidegile_bat_galdu_du.htm
*  Jokin Sagarzazu: "Aintzindaria eta irakasle". *Berria*, 2013ko abenduaren 10, 21 or.
*  Eneko Bidegain: "Hegoaldeak ez digu gauza handirik ekarriko". *Berria*, 2013ko abenduaren 10, 20-21 or. 2007ko ekaimnaren 17. www.berria.info/dokumentuak/dokumentua1224.pdf
*  Aitor Renteria: "Arrangoitzeko eliza mukuru bete da Ximun Harani agurra emateko". *Berria*, 2013ko abenduaren 14. https://web.archive.org/web/20131214172450/http://paperekoa.berria.info/harian/2013-12-14/013/001/arrangoitzeko_eliza_mukuru_bete_da_ximun_harani_agurra_emateko.htm
Armeniako futbol liga

**Armeniako futbol liga** (armenieraz Բարձրագույն Խումբ, *Armeniako Premier Liga*) Armenian jokatzen den futbol txapelketa nagusia da. 1992an abiatu zen Sobietar Batasuna desegin ondoren eta FC Pyunik da txapelketa gehien irabazi dituena, 10 jarraian irabazi baitzituen.

1936 eta 1991 artean Sobietar Batasuneko eskualdeko liga bat baino ez zen. Hala ere aipatu behar da 1973an Ararat Yerevan Sobietar Batasuneko Futbol Ligako txapelduna izan zela, beste talde armeniarrek lortu ez zutena.

## Podiuma 
## Palmaresa 
* ¹ 1992an lehenengo bi taldeek puntuetan berdinduta bukatu zuten eta biak izendatu ziren txapeldun.
* ² 2008an lehenengo bi taldeek puntuetan berdinduta bukatu zuten. bien arteko txapelduna erabakitzeko elkarren aurkako partida jokatu zuten eta Pyuniken luzapenean 2-1 irabazi zion Ararat Yerevani.

## Garaipenak 
## Ikus, gainera 
* Armeniako futbol kopa
* Sobietar Batasuneko Futbol Liga

## Kanpo estekak
Bhutandar poni

**Bhutandar ponia**, edo **Bhutandar zaldia** Bhutango bertako zaldi arraza bat da.
Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik bhutandar zaldia ponien sailkapen taldean kokatzen da.

Zaldi hauek Indiako landa poniekin zein inguruko beste zenbait poni arrazekin seniturik daude, aurrenekoekin bereziki. Hau dela eta, hainbat adituek arraza zuzenki Indiako landa ponien multzoan kokatzen dute.

Abere hauek Himalaiako paraje malkartsuetan ibiltzeko egokituak daude, eta beste zenbait zaldi arrazentzat ezinezkoak lirateke parajetan aritzen dira. Zela zaldirako, zama abere edota nekazaritzaren lanetarako erabiltzen dute.

## Historia 
1998.urtean egindako ikerketa batek ahalbidetu zuen Bhutango zaldiak arraza ezberdinetan sailkatzea.

Bhutanen aurki daitezke bertako lau zaldi arrazetako bat da, beste hirurak yuta zaldia, Merak-Saktenpata eta jata izanik.

## Etimologia 
thumb|300 px|Bhutango ponia mando batekin batera garraio lanean. Ponia eskubian
Arrazaren beste zenbait izen; *Bhutia Poni*, *Bhote Ghoda* eta *Bhutani* dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Arrazari burzuzko artikuloa The equinest entziklopedian
FC Shirak

**FC Shirak** (armenieraz Շիրակ Ֆուտբոլային Ակումբ) Armeniako futbol talde onenetakoa da, Giumri hirikoa. Armeniako 4 Liga eta Kopa bat irabazi ditu.

## Historia 
Taldea *Olympia* izenarekin sortu zen 1958an. Sobietar Batasunaren garaian bigarren mailan aritu izan zen baina Armeniako txapelketak sortzerakoan lehen mailan sartu zuten eta lehenengo liga berak irabazi zuen, Homenetmen (Kilikia FC) taldearekin berdinduta bukatu zuen eta biak izendatu zituzten txapeldun. Ondoren 1994 eta 1999ko ligak etorri ziren. 2005 eta 2010 artean diru arazoen erruz maila apalagoan ibili zen baina arazo horiek konponduta 2011-12 denboraldian Kopa eta 2012-13 denboraldian liga berria irabazi ditu.

Hainbat urte titulurik irabazi gabe egon ondoren 2016-17an Kopa berri bat lortu du.

## Palmaresa 
### Armenian: 10 
* Armeniako Liga (4): 1992, 1994, 1999, 2012–13.
* Armeniako Kopa (2): 2011-12, 2016-17.
* Armeniako Superkopa (4): 1997, 2000, 2003, 2013.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
FC Ararat Yerevan

**FC Ararat Yerevan** (armenieraz Ֆուտբոլային Ակումբ Արարատ Երևան) Armeniako futbol talde onenetakoa da, Erevan hiriburukoa. Armeniako liga bakarra irabazi duen arren Sobietar Batasuneko txapelketak irabazi zituen armeniar talde bakarra izan zen. Honetaz gain Armeniako 5 Kopa ere lortu ditu.

## Historia 
### Sorrera 
*Spartak* izenarekin eratu zen taldea 1935ean baina berehala hartu zuen Dinamo Yerevan izena. 1949an lortu zuen Sobietar Batasuneko lehen mailan aritzea baina urtebete egin zuen bertan. 1954ean Kopa finalera iritsi zen baina Dinamo Kievek 2-1 gainditu zuen.

### 70. hamarkada, "urrezko aroa" 
1960an berriz igo zen mailaz eta ordutik aurrera beti mantendu zen bertan (1964-65 denboraldia salbu). Dagoeneko "Ararat Yerevan" izenarekin bere "urrezko aroa" iritsi zen. 1971 urtean bigarren egin zuen Sobietar Batasuneko Ligan eta 1973an Liga eta Kopa irabazi zituen eta UEFA Kopan final zortzirenetara iritsi zen. 1974-75 denboraldian Europako Kopako final laurdenetara iritsi zen baina gero txapeldun izango zen Bayern Munichek kanporatu zuen Araratek Alemanian 2-0 galdu ondoren etxean 1-0 irabazi zuen arren. 1975 urtean Sobietar Batasuneko bigarren kopa irabazi zuen eta hurrengo urtean Europako Errekopan berriz ere final zortzirenetara iritsi zen.

### Armeniako garaia 
Armeniako txapelketak hasi zirenean Ararat talde onenetakoa zen baina bost kopa irabazi bazituen ere Liga bakarra eskuratu du momentuz. 2008an FC Pyunik taldearekin 59 puntotan berdinduta gelditu zen eta txapelduna erabakitzeko elkarren arteko partida antolatu zen. Luzapenean sarturiko gol baten erruz Pyunikek 2-1 irabazi zuen partida. Urte hartan ordea Kopa irabazi zuen eta ondoren Superkopa.

## Palmaresa 
### Sobietar Batasunean: 3 
* Liga (1): 1973.
* Kopa (2): 1973, 1975.

### Armenian: 8 
* Armeniako Liga (1): 1993.
* Armeniako Kopa (6): 1993, 1994, 1995, 1997, 2008, 2021.
* Armeniako Superkopa (1): 2008.

### Nazio artean: 0 
* Europako Kopa (0): final laurdenak 1975ean.
* Europako Errekopa (0): final zortzirenak 1976an.
* UEFA Kopa (0): final zortzirenak 1973an.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Banker poni

**Banker ponia**, (ingelesez *Banker pony* edo *Banker horse*), Ameriketako Estatu Batuetako bertako zaldi arraza bat da. Tamaina zein zenabit ezaugarriak direla eta, zaldi hau ponien sailkapen taldean kokatzen da. Hala ere tamainari dagokionez, Banker poniak zaldiak tamainako abereak izateko mugan daude.

Zaldi hauek bereziki Ipar Carolinako Outer Banks delako eskualdean larretzen dira. Banker poniak basazaldiak dira. Konkistatzaile espainarrek XVI.en mendean ekarritako zaldien ondorengoak.

Zaldi hauen populazioak daude Ocracoke Island, Shackleford Banks, Currituck Banks eta Rachel Carson Estuarine Sanctuary izeneko uhartetan.

## Etimologia 
Arrazaren beste hainbat izen honakoak dira; Shackleford ponia. Banker zaldia. Ocracoke ponia.

## Kanpo estekak 
 Arrazari burzuko artikulua The equinest entziklopedian
Yucca

***Yucca*** Agavaceae familiako landare loredunen generoa da. 40-50 espezie inguru ditu eta Amerika osoan du jatorria. Hasierako biologoek maniokarekin nahasten zuten.

## Espezieak 
* *Yucca aloifolia*
* *Yucca angustissima*
* *Yucca angustifolia*
* *Yucca arkansana*
* *Yucca baccata*
* *Yucca baileyi*
* *Yucca brevifolia* (Josueren juka)
* *Yucca confinis*
* *Yucca constricta*
* *Yucca decipiens*
* *Yucca elata*
* *Yucca elephantipes*
* *Yucca endlichiana*
* *Yucca faxoniana*
* *Yucca filamentosa*
* *Yucca filifera*
* *Yucca flaccida*
* *Yucca glauca*
* *Yucca gloriosa* (juka)
* *Yucca grandiflora*
* *Yucca guatemalensis*
* *Yucca harrimaniae*
* *Yucca intermedia*
* *Yucca jaliscensis*
* *Yucca kanabensis*
* *Yucca lacandonica*
* *Yucca madrensis*
* *Yucca nana*
* *Yucca pallida*
* *Yucca periculosa*
* *Yucca recurvifolia*
* *Yucca rigida*
* *Yucca rostrata*
* *Yucca rupicola*
* *Yucca schidigera*
* *Yucca schottii*
* *Yucca standleyi*
* *Yucca thompsoniana*
* *Yucca thornberi*
* *Yucca torreyi*
* *Yucca treculiana*
* *Yucca valida*
* *Yucca whipplei*
* *Yucca yucatana*

## Kanpo estekak
Zenbaki pentatopiko

**Zenbaki pentatopiko** bat Pascalen triangeluko bosgarren diagonalean dauden zenbakiak dira, 1 4 6 4 1 errenkadako lehen elementutik hasita; bai eskuinetik ezkerrera, bai ezkerretik eskuinera izan daitezke.

Lehenengo zenbait gai hauek dira:

: 1, 5, 15, 35, 70, 126, 210, 330, 495, 715, 1001, 1365 

[frame|eskuinera| Bost luzerako [pentatope batek 70 esfera dauzka. Geruza bakoitzak lehenengo bost zenbaki tetraedrikoak adirazten ditu. Adibidez, azpiko geruzan (berdean) 35 esfera ditu guztira.]]

Zenbaki pentatopikoak geometria diskretuko zenbaki irudikatuak dira, erregularra izan daitezkeenak. *n-*garren zenbaki pentatopiko baten formula hau da:

: {n + 3 \choose 4} = \frac{n(n+1)(n+2)(n+3)}{24} = {n^{\overline 4} \over 4!}.

Hiru zenbaki pentatopikotik bi zenbaki pentagonalak ere badira. Hau da, (3*k*&nbsp;−&nbsp;2)-garren zenbaki pentatopikoa ((3*k*2&nbsp;−&nbsp;*k*)/2)-garren zenbaki pentagonala da eta *(3k&nbsp;−&nbsp;1)*garren zenbaki pentatopikoa ((3*k*2&nbsp;+&nbsp;*k*)/2)-garren zenbaki pentagonala da beti. *3k*-garren zenbaki pentatopikoa zenbaki pentagonalen formulan −(3*k*2&nbsp;+&nbsp;*k*)/2 adierazpen negatiboa hartzean lortzen den zenbaki pentagonal orokortua da.. (Adierazpen guzti hauek zenbaki arruntak ematen dituzte beti). Kalkulu hau serie teleskopikoak eginez lor daiteke:

:  \sum_{n=1}^\infty {4! \over {n(n+1)(n+2)(n+3)}} = {4 \over 3} 

Zenbaki pentatopikoak n-garren lehen zenbaki tetraedikoak batuz lor daitezke ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Minority Report

***Minority Report*** () 2002ko Steven Spielberg estatubatuar zinema zuzendariaren zientzia-fikziozko filma da,  Philip K. Dick idazlearen 1956ko *Gutxiengoaren txostena* ipuinean oinarritua. Bertan, Tom Cruise, Colin Farrell, Samantha Morton eta Max von Sydow aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
2054. urtea, Washington Hiria. Poliziak hiltzaileek euren hilketak egin aurretik atxilotu eta epaitzeko helburuaz  teknologia psikikoa darabil. Etorkizuna aurreiragar daiteke eta elitezko *Precrime* unitateak errudunek euren delituak egin aurretik atxilotzen ditu. Hartarako frogen oinarriak "precogs" direlakoengan daude, hots, inoiz akatsik egin gabe, hilketak aurreikusten dituzten hiru izaki psikikorengan.

## Aktoreak 
* Tom Cruise: John Anderton kapitaina
* Max von Sydow: Lamar Burgess zuzendaria
* Colin Farrell: Danny Witwer
* Samantha Morton: Agatha Lively
* Steve Harris: Jad
* Neal McDonough: Gordon Fletcher
* Patrick Kilpatrick: Knott
* Jessica Capshaw: Evanna
* Lois Smith: Iris Hineman doktorea
* Kathryn Morris: Lara
* Peter Stormare: Eddie Solomon
* Mike Binder: Leo Crow
* Tim Blake Nelson: Gideon
* Joel Gretsch: Donald Dublin

## Kanpo estekak 
* *Minority Report* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Zubiri (argipena)

**Zubiri** izenak adiera zenbait ditu:

* Zubiri, Nafarroako herria;
* Zubiri, abizena,
** Xabier Zubiri (1898-1983), filosofoa,
** Serafín Zubiri, nafar abeslari eta musikari itsua;
* Zubiri-Manteo BHI, Donostia bigarren hezkuntza institutua.
Basazaldi

[thumb|280 px|[Mustang (zaldi)|Mustang zaldiak Montanan]]
**Basazaldiak** egun lehen etxekotutako zaldiak izanik, (Equus ferus caballus), egoera basatira itzulitako abereak dira.

Egun irauten den jatorrizko basazaldia bakarra przewalski zaldia da. Haren ondorioz zenbait zaldi ihes egin dezakete eta basabereak bilakatu. Beste zenbait kasuetan jendeak zaldiak leku isolatu batean askatu zituen (esate baterako uhartetan edo aparteko mendi multzoetan) eta urteren poderioz abereak basati bihurtu dira.

Oro har bi basazaldien populazio motak bereizten dira. Aspaldiko populazioak, denboran atzetik datozenak (esate baterako Ipar Ameriketako mustang zaldiak), eta aldiz nahiko berriak diren populazioak. Edozein moduan ere, kasu askotan basazaldien populazioak fauna basatia bezala kudeatzen dira.

2021ko ikerketa batek dio Mundu mailan zaldien %1 soilik direla benetako basazaldiak.

## Zaldi basatien ezaugarriak 
Asko eztabaidatu da hainbat zaldi populazioen "basatasunari" buruz, eta honen inguruan iritzi ezberdinak daude. Hainbatek basazaldiak garai bateko tarpanen kokapen ekologikoan jartzen dute. Basazaldi hauek tarpanaren ordezkoak lirateke.

Badago planteamendu bat berriro askatasunera itzulitako animalia basatiak direla hala ez benetan bereizteko, hau da, ea gizakiarekiko menpekotasun eta lotura duten hala ez.

Horretarako Seliez adituak honako galderak mahi gainean jartzen ditu:
* Etxaberea gizakiaren laguntzarekin bizi da, basatia gizakiaren nahiaren gainetik.
* Animalia basatiak jaberik ez du.
* Etxabereak lurralde zehaztu edo hezitu dauka, eta barne mugimenduak gizakiak egirarazten dizkio. Basa abereak libreki dabiltzate, hesiak apurtuz, mugak gurutzatuz, jabetza partikularretan sartzen dira kontrolik gabe senak bultzatzen dien lekuetara mugitzen dira.
* Basabereek beraien kabuz bilatzen dute bazka. Etxaberrek berriz gizakiarengatik jasotzen dute.
* Ugalketa basa animalietan erabat librea da, etxabereen kasuan gizakiak kontrolatuta.

## Basazaldi populazio eta motak 
### Populazio erabat basatiak. Haietako gehienak modernoak 
* Przewalski zaldia.
* Banker ponia.
* Brumby.
* Chincoteague ponia.
* Coffin Bay ponia.
* Cumberland uharteko zaldia.
* Danubioren deltako ponia.
* Elegesi Qiyus zaldia.
* Kaimanawa zaldia.
* Konik zaldia.
* Kundudo zaldia.
* Marismeño zaldia.
* Misaki ponia.
* Mustang (zaldi).
* Namibiar zaldia.
* Nokota zaldaia.
* Sable uharteko ponia.
* Mendiko galestar ponia.
* Axios zaldi.

### Populazio erdi basatiak 
* Camargako zaldia.
* Dartmoor ponia.
* Exmoor ponia.
* Garrano zaldia.
* New Forest ponia.
* Pottoka.
* Sorraia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Guns of Navarone (filma)

**The Guns of Navarone** (euskaraz *Navaroneko Kanoiak*) 1961eko J. Lee Thompson britainiar zinema zuzendariaren gerra film bat da. Alistair MacLean idazlearen *The Guns of Navarone* idazlearen eleberrian oinarrituta dago. Bertan, Gregory Peck, David Niven, Anthony Quinn, Stanley Baker eta Anthony Quayle aktoreek antzeztu zutelarik.

Oscar Sarietarako zazpi izendapen jaso zituen, azkenean bakarra irabaziz: Efektu berezi onenen Oscar Saria. Urrezko Globoetarako hiru izendapen ere jaso zituen.

## Argumentua 
Bigarren Mundu Gerran (1939-1945), alemaniarrek aliatuek erantzun egokia eman ezin diezaioketen defentsa sistema bati esker Mediterraneo itsasoko jaun eta jabeak dira. Alemaniar nagusitasun horren zergatia Navaroneko gotorlekuan datza, bertan kokatutako kanoi erraldoiek Egeo itsasoko nabegazioari bidea itxitzen baidiote. Aliatuak kanoi horiek suntsitzeko misioari ekingo diote.

## Aktoreak 
* Gregory Peck: Keith Mallory kapitaina
* David Niven: Cpl. John Anthony Miller
* Anthony Quinn: Andrea Stavrou kolonela
* Stanley Baker: Casey 'Butcher' Brown soldadu soila
* Anthony Quayle: Roy Franklin maiorra
* James Darren: Spyros Pappadimos soldadu soila
* Peter Grant: Britainiar komandantea
* Irene Papas: Maria Pappadimos
* Gia Scala: Anna
* James Robertson Justice: James Jensen komandantea
* Richard Harris: Howard Barnsby australiar komandantea
* Bryan Forbes: Cohn
* Allan Cuthbertson: Baker maiorra
* Michael Trubshawe: Weaver
* Percy Herbert: Grogan sarjentua
* George Mikell: Hauptsturmführer Sessler alemaniar kapitaina
* Walter Gotell: Oberleutnant Muesel alemaniar tenientea
* Tutte Lemkow: Nikolai, garbitegiko mutila
* Albert Lieven: komandantea
* Norman Wooland: taldeko kapitaina
* Cleo Scouloudi: Neskalaguna
* Nicholas Papakonstantinou: patruilaontziko kapitaina
* Christopher Rhodes: alemaniar kanoiontziko kapitaina
* Wallace Grimmé: soldadua

## Kanpo estekak 
* *The Guns of Navarone* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Zubi termiko

thumb|Zubi termikoa
**Zubi termikoa** beroa inguruan baino aiseago transmititzen den puntua edo gunea da. Bereziki arkitekturan erabiltzen den terminoa da, eraikuntzetan zubi termikoak saihestea, zubi termikoaren haustura alegia, bilatzen baita bero-galerak eta kondentsazioak eragozteko, barruko eta kanpoko azalerek elkar ukitu ez dezaten bien artean jarriz.

## Kanpo estekak
Armeniako futbol kopa

**Armeniako futbol kopa** edo **Armeniako Independentziaren Kopa** (armenieraz Հայաստանի Անկախության Գավաթ), Armenian jokatzen den kanporaketa sistemadun futbol txapelketa da. 1992an hasi zen jokatzen eta Pyunik da garaipen gehien lortu dituzten taldea.

### Kroaziako Kopa (1992- ) 
* (luz), luzapenaren ondoren.
* (pen), penalti jaurtiketak.

## Garaipenak 
## Ikus, gainera 
* Armeniako futbol liga

## Kanpo estekak
Vademecum

thumb|Bernouilliren mekanikari buruzko vademecuma, 1874
**Vademecum** (latinezko *vade mecum* lokuziotik; euskaraz *etorri nirekin*) diziplina batean erabiltzen diren zerrenda, formula eta bestelako argibideen bilduma idatzia da, buruz gogoratzen zailak baina diziplinaren jardunean maiz erabiltzen direnak. Ohikoak dira medikuntzako vademecumak, medikuak eskura dituen botiken zerrenda eta horien erabilera zehazten dituztenak.

## Kanpo estekak
FC Mika

**FC Mika** (armenieraz Շիրակ Ֆուտբոլային Ակումբ) Armeniako futbol talde onenetakoa da, hasiera batean Ashtarak hirikoa eta ondoren Erevan hiriburukoa. Ez zuen ligarik irabazi baina kopa gehien eskuratu zituen taldea izan zen, 6 hain zuzen ere. 2015-16 denboraldiaren amaieran taldea desegin zen diru arazo larriengatik.

## Historia 
Taldea Ashtarak hirian sortu zen 1985ean *Olimpia* izenarekin baina Armenia independizatu zenean izena aldatu zuen *Kasakh Ashtarak* izena hartuz. Armeniako Aire konpainiak babestu zuenean taldea birfundatu egin zen eta konpainiaren jabea zen Mikhail Baghdasarov-ek bere izena eman zion *FC Mika* bihurtuz.

Ordutik kontutan hartzeko taldea bihurtu zen, batez ere Kopa txapelketan, 6 irabazi baitzituen, beste inork baino gehiago. Ligarik ez zuen lortu baina lau aldiz izan zen bigarrena, azkenengo aldiz 2013an. 2015ean profesionalismoa utzi zuen.

Taldearentzako urte berezia izan zen 2007a Ashtaraketik Erevanera joan baitzen eraiki berria zuen Mika Stadium zelai berrian jokatzera.

## Palmaresa 
### Armenian: 8 
* Armeniako Liga (0): bigarren 2004, 2005, 2009 eta 2012-13an.
* Armeniako Kopa (6): 2000, 2001, 2003, 2005, 2006, 2011.
* Armeniako Superkopa (2): 2005, 2012.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Estoniako futbol liga

[thumb|250px|[FC Flora Tallinn.]]
[thumb|250px|[FC Levadia Tallinn.]]
**Estoniako futbol liga** (estonieraz *Meistriliiga*) Estonian urtero jokatzen den futbol txapelketa nagusia da. Bi aldi izan ditu, lehenengoa 1944 artekoa, orduan Sobietar Batasuneko txapelketatan integratu baitzen eta bigarrena 1991ean Sobietar Batasunetik independentizatu ostean hasitakoa. Lehenengo aroan Sport Tallinn eta Estonia Tallinn izan ziren talde nagusiak, aro berrian aldiz Flora eta Levadia.

## Podiuma 
## Palmaresa 
### Estoniako txapelketa (1921-1944) 
* 1942 eta 1943 ekitaldiak ez dira ofizial kontsideratzen.

### Meistriliiga (1992- ) 
* ¹ 1993-94 denboraldian Tevalte Tallinn izan zen irabazlea baina deskalifikatu egin zuten partidak erosteagatik eta bigarren zeuden Norma eta Flora puntutan berdinduta zeuden. Txapelduna erabakitzeko elkarren arteko partida jokatu zen, baina Normak protesta egin zuen deskalifikazioa ez zitzaiola bidezkoa iruditzen argudiatuz eta gazte mailako taldea aurkeztu zuen. Florak 5-2 irabazi zuen partida.

## Garaipenak 
* *Testu etzanak* 1944 aurreko garaipenak adierazten ditu.

## Ikus, gainera 
* Estoniako futbol kopa

## Kanpo estekak 
*  Estoniako Futbol Federazioaren webgunea
Juka

**Juka** (*Yucca gloriosa*) Asparagaceae familiako landare loreduna da, hegoaldeko Estatu Batuetan- Ipar Carolinatik Floridaraino jatorria duena.

15-20 m luze da, enbor biribila eta inguru guztia ezpata itxurako hosto luze gogorrez estalia duena, batez ere Europan landare apaingarri gisa edukitzeko lantzen dena.

## Aldaerak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josueren juka

**Josueren juka** (*Yucca brevifolia*) Asparagaceae familiako landare loreduna da, mendebaldeko Estatu Batuetan- Kalifornia, Arizona, Utah eta Nevadan- jatorria duena.

Ingelesez  du izena eta oso hedaturik dago Mojaven (eta batez ere bere izena daraman Josueren Jukaren Parke Nazionalean ()

*Yucca brevifolia* subsp. *brevifolia* azpiespezie nagusiaz gain, beste bi azpiespezie ere baditu:
* *Yucca brevifolia* subsp. *jaegeriana*, eta
* *Yucca brevifolia* subsp. *herbertii*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joe Mitty

**Joe Mitty**, jaiotzez Joseph Sidney Mitty, (Islington (Erresuma Batua), 1919ko maiatzaren 7a - 2007ko irailaren 30a) Oxfam erakundeko dendak Erresuma Batuan zabaldu zituen ekintzailea izan zen. Hasiera batean Oxfam dendetan arropa eta beste objektuen dohaintzak jaso eta horiek behartsuei banatzen zitzaizkien, baina Mittyk bigarren eskuko salgai moduan jartzeko ideia izan zuen. Horri esker, Oxfam erakundeak bere finantzak hobetu eta Oxfam denda-sarea zabaldu ahal izan zuen. Gaur egun, Erresuma Batuan, 700 bat Oxfam denda badira.

## Biografia eta lorpenak 
thumb|300px|eskuinera|
thumb|150px|ezkerrera|Oxfam denda Oxforden
[thumb|150px|eskuinera|Oxfam denda [Düsseldorfn]]

Joseph Sidney Mitty Londres iparraldean dagoen Islingtonen (Erresuma Batua) jaio zen 1919ko maiatzaren 7an.

Aita Royal Arsenaleko langilea zen eta Joek 12 urte besterik ez zituenean hil zen, amak bakarrik zaindu zuelarik.

1942an armadan zegoen Dorothy Whitekin ezkondu zenean eta bikoteak bi seme eta alaba izan zituen. II. Mundu Gerra garaian, erakunde honen kontuen ardura eraman zuen eta gerraren eraginpean nekez zebiltzan zibilen artean erabilitako arropa banatzeko arduraduna izan zen. Horrela ikusi zuen, txirotasunaren aurkako borroka negozio ederra izan zitekeela eta *Behartsua jantz ezazu, aberastuko zara-eta!* lema gauzatu zuen.

1946an, Mittyk armada utzi zuen eta Oxfordera joan zen bizitzera. 75 £ ordaindu zuen lur eremua erosi zuen eta hurrengo 60 urtetan emazterekin biziko zen etxea eraiki zuen. Hasieran aire ontzi ekoizpenerako ministeritzan aritu zen lanean, baina, 1949an, Oxfordeko Gosearen aurkako Komitearentzako administratibo izateko lan iragarki batean erreparatu zuen -Gerora, Oxfam izango zen erakundea- eta Mittyk bere burua aurkeztu zuen. Hasiera batean beste bolondresekin batera kobratu gabe aritu bazen ere, gero soldatapeko lehen langilea bilakatuko zen. 1971n, milioi libra baino gehiagoko irabaziak lortu zituen
.

1989an alaba Gloria hil zen eta, 1995ean, berriz, Dorothy emaztea ere galdu zuen.

2000n, milatik gora ziren Oxfam karitate dendak eta milaka bolondres ari ziren beretzat lanean.

Joe Mitty 2007ko irailaren 30ean hil zen, 88 urte zituenean. Bere semeetako batek hartu zuen aitaren lanaren jarraipenaren ardura.

## Erreferentziak 
## Irudiak 

thumb|200px|eskuinera|Oxfam denda Oxforden
thumb|200px|eskuinera|
[thumb|200px|eskuinera|Oxfam denda [Düsseldorfn]]
[thumb|200px|eskuinera|Oxfam denda [Hanburgon]]
La Navarra marítima

***La Navarra marítima*** (euskaraz "Itsasaldeko Nafarroa") 1998an Tomás Urzainkik eta Juan Maria Olaizolak idatzitako saiakera historikoa da.

Urzainkiren beste lanak bezala, saiakeraren helburua Euskal Herria estatu bat izan dela, Nafarroako Erresuma izenekoa, aldarrikatzea da, Espainiak eta Frantziak egindakoak konkista genozidak eta ez borondatezko entregak zirela adieraziz. Tesia eusteko liburuan hainbat lehen mailako iturri argitaratzen dituzte.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* 

## Kanpo estekak 
*  Webgunea
Landako Gunea

**Landako Gunea** Durangon eraikitako erakustazoka da. Landako Erakustazoka SA elkarteak kudeatuta, bere 4.200 m2-tan urtero azokak, kultur eta musika jaialdiak, erakusketak eta kontzertuak egiten dituzte. Urtero Durangoko Azoka egiten dute bertan.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Eleanor Parker

**Eleanor Jean Parker** (Cedarville, Ohio, 1922ko ekainaren 26a - Palm Springs, 2013ko abenduaren 9a) aktore estatubatuarra izan zen. Oso aktore argia, *Woman of a Thousand Faces* (Mila aurpegiko emakumea) ezizena zuen. Hirutan izendatu zuten Oscar Sarietarako baina ez zuen saririk lortu.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
*  IMDb
Hendaiako elkarrizketa

**Hendaiako elkarrizketa**, **Hendaiako bilera** edota **Hendaiako topaketa** 1940ko urriaren 23an Euskal Herriko Hendaia udalerriko tren geltokian egin zen. Bertan, Francisco Franco diktadorea eta Adolf Hitler führerra elkarrizketatu ziren, Ramón Serrano Súñer eta Joachim von Ribbentrop Espainia Frankistako zein Hirugarren Reicheko kanpo-gaietako ministroak aldean zituztela.

Gero,1941eko otsailaren 12an, Benito Mussolini eta Francisco Franco diktadoreen artean izandako Bordigherako elkarrizketaren antzekoa izan zen, nahiz eta kasu honetan Hitlerrek interes gutxi erakutsi zuen espainiarrek Bigarren Mundu Gerran bere alde parte har zezaten. Urte luzez, Francoren aldekoek behin eta berriro esan dute Francok ez ziela "men egin" Hitlerren presioei, Espainia gerran Alemaniaren alde sartzeko.

Urriaren 19an, Heinrich Himmler Donostiara heldu zen elkarrizketa hori prestatzeko, besteak beste, baita hiri horretako hainbat toki bisitatu ere. Francok berariaz atzeratu zuen Hendaiarako bere ibilaldia, "batzuetan hala komeni da", laguntzaile bati adierazi zionez. Diktadore espainiarra berandu heldu zen hitzordura, Hitlerren suminerako.

Ordu haietako lekukoen eta laguntzaileen memorietan oinarrituz, badakigu Alemaniaren planetan ez zela sartzen Espainia aliatu militarra izaterik, Penintsulan beste fronte bat irekitzeak kostu handia zuelako; gainera, Francok ere ez zuen argi ikusten gerran lurralde-ordainik gabe sartzea, izatez, Frantziar Inperioarenak ziren Afrikako iparraldeko lurralde zabalak nahi zituen.

Gaur egun dakigunaren arabera, Espainia ez zegoen militarki prestatuta beste gerra batetarako. Hala eta guztiz, Franco gerrara joateko prest zegoen baldin eta gaur egungo Maroko eta Algeriako iparralde guztia Espainiaren menpeko lurraldeak izatearen truke. Francok Serrano Suñerri adierazi zionez:

Hitlerrek, berriz, ondorengoa adierazi zien bere laguntzaileei:

## Ikus gainera 
* Bordigherako elkarrizketa

## Kanpo estekak
Hiazinto (landarea)

**Hiazinto** (*Hyacinthus*) Asparagaceae familiako Scilloideae subfamiliako landare loredun erraboildunen genero txiki bat da. Mediterraneoako ekialdean, Irango ipar-ekialdean eta Turkmenistanen du jatorria.

## Kanpo estekak
Frantziar zela poni

**Frantziar zela ponia**, (), Frantziako bertako zaldi arraza modernoa da. Bere tamaina zein ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean kokatzen da.

Kirol zaldia bezala garatutako arraza hau 1969.en urtean sortu zuten. Hainbat zaldi arraza elkarrekin gurutzatuz sortu zuten, Frantziako bertako zaldi arrazak zein kanpokoak. Orduan "gurutzatutako poni arraza" izena jarri zioten. 1972. en urtean arraza liburua ireki zuten. 1991.en urtean arraza liburua itxi zuten eta zaldi mota honi gaur egungo izena eman zitzaion, Frantziar zela ponia.

## Arrazaren historia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
 Arrazari buruzko artikulua "The equinest" entziklopedian
Haley Joel Osment

**Haley Joel Osment** (1988ko apirilaren 10a, Los Angeles, Kalifornia) zinema eta telebistako estatubatuar aktorea da, Emily Osment aktore eta kantariaren neba. *The Sixth Sense* (1999), *Pay It Forward* (2000) eta *A.I. Artificial Intelligence* (2001) filmetan antzeztu izanagatik ospetsua da.

## Filmografia 
[thumb|250px|eskuinera|[2001ean.]]

## Kanpo estekak 
* Haley Joel Osment aktorearen IMDBko fitxa irakurgai 
* Haley Joel Osment aktoreari buruzko orrialdea
The Real McKenzies

**The Real Mckenzies** (euskaraz *Benetako McKenzietarrak*) Kanadako Vancouver hiriko celtic punk musika taldea da. 1992an sortu zen. Eskoziako folk musika herrikoia punk estiloarekin nahastu ohi dute.

## Taldekideak 
* Paul McKenzie: ahots nagusia
* "Dirty" Kurt Robertson: gitarra elektrikoa, ahotsa
* Gord Taylor: Eskoziar Lur Garaietako gaita
* Jesse Pinner: bateria
* Mark "Bone" Boland: gitarra, ahotsa
* Gwomper: baxu elektrikoa

## Diskografia 
* *Real McKenzies*, 1995
* *Clash of the Tartans*, 1998
* *Fat Club* 7", 2000
* ''Loch'd and Loaded*, 2001
* *Pissed Tae Th' Gills*, 2002
* *Oot & Aboot*, 2003
* *10,000 Shots*, 2005
* *Off the Leash*, 2008
* *Shine Not Burn*, 2010
* *Westwinds*, 2012ko martxoaren 27a

## Filmografia 
* *Pissed Tae Th' Gills*, 2002

## Bildumak 
* Short Music for Short People, 1999
* Alpha Motherfuckers - *A Tribute To Turbonegro*, 2001
* *Agropop Now*, 2003
* "Floyd:..And Out Come The Teeth" A free Fat Wreck Chords compilation CD handed out at the Fat tent on the 2001 Warped Tour
* SHOT SPOTS-Trooper Tribute. On Visionary Records.
* Live From Europe, Deconstruction Tour 2003. DVD

## Iruditegia 

Fitxategi:The Real McKenzies-1.jpg
Fitxategi:The Real McKenzies-2.jpg
Fitxategi:The Real Mckenzies Concierto en sala López 04-01-2012.jpg
Fitxategi:The Real McKenzies.jpg
Fitxategi:The_Real_McKenzieslive.jpg

## Kanpo estekak 
* *The Real McKenzies'' musika taldearen webgunea
Eskoziar Lur Garaietako xirolarrua

[thumb|[Argyll and Sutherland Highlanders konpainiako Eskoziako Lur Garaietako gaitadun kidea (data ezezaguna).]]

**Eskoziako Lur Garaietako xirolarrua** (Eskoziako gaeleraz ''a' phìob mhòr*, hots, "xirolarru handia", eta ingelesez *Great Highland Bagpipe'', "Lur Garaietako Xirolarru Handia") Eskoziako Lur Garaietan jatorria duen xirolarru mota bat da. Ziurrenik, xirolarru mota guztietan ezagunena da, Britainiar Indar Armatuek mundu osoan barna hedatu baitzuten.

## Kanpo estekak
César Azkarate

**César Aitor Azkarate Gomez** (Bilbo, Bizkaia, 1966) arkitektoa da. Nagusiki Bilbao Exhibition Centre eraikina eta 2013an inauguratutako San Mames estadio berriaren arkitektoa izateagatik ezaguna da.

Nafarroako Unibertsitateko Goi Eskola Teknikotik Arktitektur Doktoretza eta Eraikuntza Masterra da. IDOM taldeko ACXT enpresaren bazkidea eta San Mames berria eraikitzeaz gain, beste hainbat arkitektura proiektu ere gauzatu ditu: Leioako Irakasleen Unibertsitate Eskola (Leioako campusa, Euskal Herriko Unibertsitatea), 2008ko Zaragozako Nazioarteko Erakusketako Euskadiren pabiloia, Bilbao Exhibition Centre (BEC) eraikina, Bilboko Galindez Ezponda eta Pau Casals enparantza eta Errioxako Unibertsitatearen Zientzia eta Teknologia Zentroa.

## Erreferentziak
Balio nominala eta balio erreala (ekonomia)

start=0|thumbtime=33|thumb|**Inflazioa** zer den, zergatik gertatzen den eta zer ondorio dituen azaltzen duen bideoa.
Ekonomian, **balio nominala** aldi jakin bateko diru-unitate jakin batean neurtutako kopuru ekonomiko baten balioa da. Balio nominal horri inflazioaren eragina ezabatzen zaionean, kopuruaren **balio erreala** kalkulatu dela esaten da. Bihurketa hori prezioen igoera adierazten duen deflaktatzaile baten bitartez egiten da, gehienetan inflazio-indize baten bitartez. 

Oro har, balio nominala egungo moneta-balioari dagokio, edo kontratu batean edo finantza-transakzio batean agertzen den balioari, inflazioaren ondorioak kontuan hartu gabe. Bestalde, balio erreala inflazioak doitutako balioari edo diru kopuru batek une jakin batean ondasun eta zerbitzu gisa eros dezakeen balioari dagokio.

## Adibidea 
Familia batek 1000 eta 1100 euroko elikadura-gastuak izan ditu bi hilabetetan hurrenez hurren; hilabete batetik bestera prezioak %10 igo badira, gastu *erreala* 1100/1.1=1000 da, eta ondorioz, kopuru errealak alderatuz, familiak ez du gehiago kontsumitu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nominal (argipena)

**Nominal** hitzak adiera zenbait ditu:

* balio nominala, magnitude bati buruz neurtzen den balio erreal bati balio ideala edo estandarra (adibidez, tentsio elektriko nominala 220V izaten den arren, balio horren inguruan desbideratzeak izaten dira);
* ekonomian, balio nominala, aldi bakoitzeko prezioetan, inflazioa barneharturik, jasotzen diren magnitude ekonomiko baten balioa;
* estatistikan, aldagai nominala; adibidez, pertsona baten jaioterria;
* finantzetan, balio nominala, finantza-titulu bati jaulkipen-unean ezartzen zaion balioa, tituluan bertan adierazten dena.
Lee Petty

**Lee Petty**, jaiotzez Lee Arnold Petty, (Randleman, 1914ko martxoaren 14a - Greensboro, 2000ko apirilaren 5a) estatubatuar automobil pilotua izan zen. 3 aldiz lortu zuen NASCAR kopa, 1954, 1958 eta 1959an, bigarren geratu zen 1949 eta 1953an, hirugarren 1950, 1952 eta 1955ean, laugarren 1951, 1956 eta 1957an eta seigarren 1960an.

## Biografia 
Lee Arnold Petty Randlemanen jaio zen, Ipar Karolinan (AEB) 1914ko martxoaren 14an.

Historial osoa hartuz gero, Petty hamargarrena dago eta hasierako garaietan, berriz, hirugarrena da. 427 lasterketetatik 54 irabazi zituen goreneko mailan eta, besteak beste, 1954ko Daytonako hondartza zirkuituko garaile izan zen edo, 1959ko *Daytona International Speedway* inauguratu zutenean, 500 Miliaren garaile.

1961ean, Daytonako 500 Miliatan, Beauchampekin egin zuen talka eta 4 hilabetez egon zen barrendua errekuperatzen zen bitartean. Hurrengo urtean itzuli zen lanera eta beste 6 lasterketetan lehiatzeko aukera izan zuen, 1964an erretiratu zen arte.
 
Pettyk beti erabili zuen bere ekipo propioa: Petty Enterprises. Ia beti 42 zenbakia erabili zuen eta Chrysler taldeko modeloak (Chrysler, Dodge edo Plymouth). Hala ere, Oldsmobile markarentzat ere lehiatu zuen hainbat denboraldietan eta inoiz Ford edo Lincoln autoak erabili zituen.

Bere semeak ziren Richard Petty eta Maurice Petty ere ekipo berean ibili ziren lehian eta Richard 7 alditan izan zen txapeldun NASCAR Grand National Series proban (gero NASCAR Cup Series izendatu zutena).

Kyle Petty biloba eta Adam Petty birloba ere NASCAR proban ibili ziren lehian.

## Erreferentziak
Munich (filma)

***Munich*** Steven Spielberg estatubatuar zinema zuzendariaren 2005eko historia-drama filma da. George Jonas hungariar idazle, olerkari eta kazetariaren *Vengeance: The True Story of an Israeli Counter-Terrorist Team* liburuan oinarrituta dago: liburu hartan, 1972ko Municheko sarraskiaren ondoko gertakariak kontatzen dira. Filmean aktoreok antzeztu zuten: Eric Bana, Daniel Craig, Ciarán Hinds, Mathieu Kassovitz, Hanns Zischler eta Geoffrey Rush.

Oscar Sarietarako bost izendapen jaso zituen, nahiz eta bat bera ere ez irabazi.

## Argumentua 
Filmak 1972ko Udako Olinpiar jokoetan jazotako Municheko sarraskiaren ondorengo gertakariak kontatzen ditu. Irail Beltza palestinar talde armatuak israeldar olinpiar taldeko hamaika atleta israeldar eta alemaniar polizia bat hil ostean, Israelgo gobernuak, mendeku gisa, Mossadeko *Avner* (Eric Bana) israeldar agente sekretuari hamaika palestinar hiltzeko agindu dio, haietako batzuk israeldar atleta haiek hil zituen Irail Beltza taldeko kideak zirenak. Misio horretarako, Avnerrek bere emazte haurduna laga eta nortasunez aldatu behar du, bai eta Mossaden arabera sarraski horretako arduradunak zirenak topatu ere. Betebehar horretan, laguntzaileak ditu: *Steve* (Daniel Craig), jatorri judua duen hegoafrikarra; *Carl* (Ciarán Hinds), ekintza bakoitzaren ondorengo garbiketa arduraduna; *Hans* (Hanns Zischler), alemaniar iruzurgile trebea; eta *Robert* (Mathieu Kassovitz), lehergailugile bilakatu berri den belgikar jostailugilea.

## Aktoreak 
* Eric Bana: Avner.
* Daniel Craig: Steve.
* Ciarán Hinds: Carl.
* Omar Metwally: Ali.
* Mathieu Kassovitz: Robert.
* Hanns Zischler: Hans.
* Ayelet Zurer: Daphna Kaufman.
* Geoffrey Rush: Ephraim, Mossadeko ofiziala.
* Gila Almagor: Avnerren ama.
* Karim Saleh: Issa – Luttif Afif.
* Michael Lonsdale: Papa.
* Mathieu Amalric: Louis, Paparen semea.
* Ziad Adwan: Kamal Adwan.
* Moritz Bleibtreu: Andreas.
* Valeria Bruni Tedeschi: Sylvie.
* Meret Becker: Yvonne.
* Jonathan Avigdori: Gad Tsabari
* Marie-Josée Croze: Jeanette.
* Lynn Cohen: Golda Meir.

## Kanpo estekak 
* *Munich* filmaren IMDBko fitxa irakurgai 
* Filmaren webgunea
The Roaring Twenties

**The Roaring Twenties** (euskaraz *1920ko Hamarkada Zalapartatsua*) 1939ko Raoul Walsh estatubatuar zinema zuzendariaren drama-polizia-mafia filma bat da. Bertan, James Cagney, Priscilla Lane, Humphrey Bogart eta Gladys George aktoreek antzeztu zuten.

Filma hau gangster filmen generoko klasiko handienetakoa da.

James Cagney aktoreak bere ibilbidean zehar hain ohikoa zen gizaseme gogorraren papera antzeztu zuen, hain zuzen ere gangster kalekume gupidagabea, aldiz, garai honetan Humphrey Bogart aktorea oraindik bigarren mailako aktorea zen, handik urte gutxira Hollywoodeko izar klasiko handienetakoa bilakatuko zelarik. Bi aktoreek elkarrekin lan egin zuten hirugarren filma izan zen.

## Argumentua 
Filma honetako hiru protagonistak Lehen Mundu Gerrako guduzelaiko luebaki batean elkar ezagutzen duten hiru estatubatuar dira: Eddie Bartlett (James Cagney), George Hally (Humphrey Bogart) eta Lloyd Hart (Jeffrey Lynn), Alemaniaren errendizio ostean AEBtara itzuli eta bakoitzak bizian modu ezberdinetan aurrera egingo du. 1920ko hamarkadan Lege Lehorra ezarri bezain azkar gizartean bortizkeria nagusi egingo da, hiru lagunetako bakoitza legearen alde baten eta bestean ipiniz, istorioa 1929ko kraxarekin amaituko delarik.

## Aktoreak 
* James Cagney: Eddie Bartlett
* Priscilla Lane: Jean Sherman
* Humphrey Bogart: George Hally
* Gladys George: Panama Smith
* Jeffrey Lynn: Lloyd Hart
* Frank McHugh: Danny Green
* George Meeker: Harold Masters
* Paul Kelly: Nick Brown
* Elisabeth Risdon: Sherman andereinoa
* Ed Keane: Henderson
* Joe Sawyer: Sarjentua
* Joseiph Crehan: Michaels
* Abner Biberman: Lefty

## Iruditegia 

Irudi:James Cagney Humphrey Bogart in The Roaring Twenties trailer.jpg|James Cagney eta Humphrey Bogart.
Irudi:Humphrey Bogart James Cagney Jeffrey Lynn in The Roaring Twenties trailer.jpg|Humphrey Bogart, James Cagney eta Jeffrey Lynn.

## Kanpo estekak 
* *The Roaring Twenties* filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com 
* *The Roaring Twenties* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Fiddler on the Roof (filma)

***Fiddler on the Roof*** (euskaraz *Biolinjolea Teilatuan*) 1971ko Norman Jewison kanadar zinema zuzendariaren musikal film bat da. 1964ko Broadwayko *Fiddler on the Roof* musikalean oinarritua dago, hau era berean, Sholem Aleichem idazlearen Tevye esne-saltzailea pertsonaiaren kontakizunetan oinarrituta zegoelarik. Bertan, Chaim Topol, Norma Crane, Leonard Frey, Molly Picon eta Paul Mann aktoreek antzeztu zuten.

Filmak hiru Oscar Sari irabazi zituen: Jatorrizko soinu banda onenaren Oscar Saria, Argazkigintza onenaren Oscar Saria eta Soinu onenaren Oscar Saria. Hiru Urrezko Globo ere irabazi zituen.

Film honetako *If I Were a Rich Man* ("Aberatsa Banintzateke") abestia mundu osoan oso ezaguna egin zen.

## Argumentua 
1905. urtea Ukraina. Tevy esne-saltzailea (Chaim Topol) juduak eta ortodoxoak elkarrekin bizi diren Anatevka herrixkan bizi da. Tevy pozik bizi da, emaztea eta bost alaba ezkongairekin batera. Arratsalde batez, esne banaketan dabilela Perchick gaztea ezagutuko du (Paul Michael Glaser), ideia iraultzaileak dituen Kiev hiriko ikaslea. Biak adiskide egin eta Tevyk bere alabetako bati heziketa ematearen truk etxean ostatu eta jana eskeiniko dizkio. Aldi beran, Lazar Wolf (Paul Mann), harakin zakarra alargundu berri da eta Teyveri alaba zaharrena bere emaztegai izan dadin eskatuko dio.

## Aktoreak 
## Kanpo estekak 
* *Fiddler on the Roof* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Ravenscraig gaztelua

**Ravenscraig gaztelua** () Eskoziako Kirkcaldy udalerrian dagoen gaztelu bat da. Fortheko fiordoaren iparraldeko ertzean dago. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

## Historia 
1460. urtealdera Jakobo II.a Eskoziakoaren aginduz eraiki zen. 1650-1651an Oliver Cromwellen ingeles gudarosteak Eskozia inbaditzean gaztelua erasotua eta kaltetua izan zen. Lehen Mundu Gerran armategi edo bolborategi gisa erabiliza izan zen. 1955an estatuaren jabetza izatera iragan eta 1971 ezkeroztik Historic Scotland erakundearen jabetzakoa da.

## Iruditegia 

Irudi:Ravenscraig Castle - geograph.org.uk - 1159565.jpg
Irudi:Ravenscraig Castle - geograph.org.uk - 513042.jpg
Irudi:Ravenscraig Castle 02.jpg
Irudi:Ravenscraig Walls - geograph.org.uk - 792641.jpg
Irudi:Ravenscraig Castle October 2013a.jpg
Irudi:Ravenscraig Castle October 2013b.jpg

## Kanpo estekak 
* Ravenscraig gazteluaren orrialdea Historic Scotland erakundearen webgunean
Leslie Howard

**Leslie Howard** (1893ko apirilaren 3a, Forest Hill, Londres &ndash; 1943ko ekainaren 1a, Bizkaiko golkoa) ingeles aktore, zinema zuzendari eta ekoizle bat izan zen. Nagusiki pertsonaia zintzo, zuzen, galai eta dotoreak antzeztu izan zituen.

Bere ibilbide osoko paperik ospetsuena *Gone with the Wind* (1939) filmeko Ashley Wilkes pertsonaia izan zen, beste hainbat filma ezagunetan ere antzeztu zuelarik: *Berkeley Square* (1933), *Of Human Bondage* (1934), *The Scarlet Pimpernel* (1934), *The Petrified Forest* (1936), *Pygmalion* (1938), *Intermezzo* (1939), *"Pimpernel" Smith* (1941) eta *The First of the Few* (1942).

Bigarren Mundu Gerran nazien aurkako ekintzaile sutsua izan zen. Gai diplomatiko batzuk Portugalera eraman zuten eta itzulerako Lisboatik Londresera hegaldian zihoala ustez alemaniar hegazkinek eraso eta Bizkaiko golkoan hil edo desagertu zen.

## Filmografia 
[thumb|250px| *[The Animal Kingdom* (1932) filman Ann Harding aktorearekin antzeztuz.]]
[thumb|250px| *[Gone with the Wind* (1939) filman Ashley Wilkes pertsonaia antzeztuz.]]
[thumb|250px| *[Of Human Bondage (1934ko filma)|Of Human Bondage* (1934) filman Bette Davis aktorearekin antzeztuz.]]

## Kanpo-estekak 
* Leslie Howard aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Manuel Oribe

**Manuel Ceferino Oribe y Viana ** (Montevideo, Uruguai, 1792ko abuztuaren 26a - 1857ko azaroaren 12a) militarra eta politikaria izan zen. 1835-1838 bitartean, Uruguaiko presidentea.

## Biografia 
Manuel Oribe Francisco Oribe kapitainaren eta María Francisca Vianaren, José Joaquín de Viana Montevideoko lehen gobernadorearen ondorengoaren, semea zen. Rio de la Platako independentziaren iraultzaren hasieran boluntario gisa sartu zen abertzaleen taldeetan.

Su bataioa Cerritoren batailan gertatu zen, 1812ko abenduaren 31n, Montevideoko Bigarren Setioan, abertzaleen garaipenarekin amaitu zen armen balentria. José Gervasio Artigasek 1816an Lusitania-Brasilgo inbasioaren aurka egindako erresistentziarekin batera parte hartu zuen.

1817 bukaeran, Montevideo jada luso-brasildarren eskuetan zegoela, Oribe Buenos Airesera joan zen bere anaia Ignacio eta Rufino Bauza koronelarekin batera, Gizon Askatuen batailoia eta artilleria batailoia berekin hartuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Idiarte Borda

**Juan Baustista Idiarte Borda Soumastre** (Mercedes, Soriano, 1844ko apirilaren 20a - Montevideo, 1897ko abuztuaren 25a) uruguaiar politikaria izan zen. 1894-1897 bitartean bertoko presidente hautatu zuten. 1897an Uruguaiko historian izandako magnizidio bakarra jasan zuen, Avelino Arredondok hil baitzuen.

## Biografia 
Uruguaiko Soriano departamenduan sortua, Uruguaiko diputatuen ganberan ordezkatu zuena, Idiarte Colorado Alderdiko kidea izan zen, urte luzez herrialdeko politikan nagusi izan zena.

1894ko martxoaren 21ean Duncan Stewart Uruguaiko behin-behineko presidenteak kargua utzi zuen, eta Idiartek ordezkatu zuen kargu horretan.

Idiarteren presidentetza hainbat arazo larriz beteta egon zen, Uruguaiko Gerra Zibil tartekatuaren testuinguruan hainbat merkataritza, ideologia eta nortasun arazotan oinarrituta. Gainera, garai hartako Coloradoko Alderdi gobernariaren izaera bereziki zatikatua zela uste zen.

Idiarteren agintaldia, ordea, obra publikoen programa batek ere ezaugarritu zuen. Horrek Montevideoko Portuaren garapena eta Banku nazional baten sorrera barne hartzen zituen.

1896an, irakasleentzako gizarte segurantzako babesa ezarri zen.

1897ko abuztuaren 25ean, Avelino Arredondok errebolber batekin hil zuen Idiarte, hilabete batzuk lehenago (José Batlle y Ordóñezek editatutako El Día aldizkarian) aurreko gertakari batean ustezko hiltzaile gisa identifikatu baitzuten. Idiarteren familiak alderdiko etsaien hilketa-plan baten berri eman zion, eta hiltzailea Batlleren aldeko sutsua bazen ere, azken honek ukazio sinesgarria mantendu zuen krimenarekin lotuta, Uruguaiko historian presidentetzarako hilketa baten kasu bakarra izanik ordura arte.

Gerora, Idiarteren ospeari itzal handia egin zion Jose Batlle y Ordoñezenak, gerora urte luzez lehendakari izan zenak.

## Erreferentziak
San Nikolas Txikia

thumb|300px

**San Nikolas Txikia** abenduaren 6an, San Nikolas Barikoaren egunean, bereziki Ingalaterra, Espainia eta Hego Euskal Herriko zenbait tokitan haurrak protagonista dituen jai bat da, Eguberrietako jaien zikloaren hasieran. Euskal Herriko ohiko ospakizunetan, mutiko bat gotzain izendatu, horri dagozkion jantzi dotoreak jantzi eta ibilaldia egiten du herrian zehar, maiz asto baten gainean, beste haur batzuekin batera eskea eginez. Opariak jasotzeko eguna ere bazen, gaur egun horretarako ohiko egunak Errege-eguna eta Eguberri-eguna diren arren. Hain zuzen ere, Bizarzuri, ingelesez *Santa Claus* alegia, San Nikolas Barikoa, opari emaile, besterik ez da. Euskal Herrian, bereziki Nafarroan, Araban eta Gipuzkoan (Seguran, Lazkaon eta Oiartzunen berriz bezperan, abenduaren 5ean) ospatzen da. Espainiako zenbait tokitan, berriz, Burgosen kasu, Inuzente-egunean ospatzen da. Identitate-aldaketako jaien multzokoa da, Inauteriak bezala eta Erdi Arotik ospatzen da, orduan ospatzen ziren Eroen Jaiekin eta Asto Jaiekin loturik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak