open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pumita

**Pumita** edo **apar harria** arroka igneo piroklastiko besikular bat da. Dentsitate txikia du eta kolore argia.

## Ezaugarriak 
Riolita, trakita edo fonolita eratzen duten magmek sor dezakete, magma felsikoek beraz. Kolore argia izaten du, zuria, horixka, grisa edo gorrixka.
Pumita beira bat da, ez baitu kristalik.

Pumitaren porositatea %90a da. Poroak normalean hodi formakoak izaten dira, sumendiko tximiniatan luzatu egiten baita, baina batzutan burbuila esferikoak ere izaten ditu, erupzio garaian lurrin presio handiak jasaten dituenean.

## Sorrera 
Pumita material piroklastikoa airera jaurtitzen denean sortzen da, gas burbuila ugari izaten dituelako eta azkar solidifikatzen da. Pumita basaltikoa denean eskoria izena jasotzen du, baina hau dentsoagoa da.

Krakatoaren eztandaren ostean Ozeano Barean 25 metroko luzera zuten pumitak igerian egon ziren bi urtez eta batzuetan palmondoak eta belarrak jaio ziren. Pumitaren dentsitatea aldakorra da burbuilen artean dagoen materialaren arabera, baina gehienetan uretan flotatzen du. 1979, 1984 eta 2006an Tongan egon ziren ur-azpiko leherketetan pumitazko zati handiak sortu ziren, batzuk 30 kmko zabalera zutenak eta Fiji inguruan igerian egon zirenak.

## Erabilerak 
Urratzaile gisa erabiltzen da gorputz garbiketan, edo esfoliazio kosmetikoak sortzen dira eta ehungintzan ere erabiltzen da. Hauts eran hortz oretan edo xaboietan txertatzen da.

Erromatarrek eraikuntzarako ere erabiltzen zuten hormigoitan nahastuta, tenpluak eta akueduktoak egiteko.

Lorategietan lurzoruari gehitzen zaio landareentzako aireazio egokia lortzeko asmoz.

## Iruditegia 

Irudi:Biotite on Pumice - Mendig, Eifel, Germany2.jpg|Pumitaren poroak.
Irudi:Lanzarote - stones of a wall - pumice stone.jpg|Harresia, Lanzaroten.
Irudi:Pumice stone Stromboli beach.jpg|Stromboliko hondartzako harriak.
Irudi:Campo de Piedra Pómez, Catamarca, Argentina.jpg|Catamarcako pumita zelaiak, Argentinan.

## Kanpo estekak
PostgreSQL

**PostgreSQL** datu-baseak kudeatzeko sistema bat da. Erlaziozko Datu basea da, software librea BSD lizentziapean, beste datu base sistemen alternatiba da, bai software libre (MySQL, MaxDB...) edo jabedun softwarea (Oracle, DB2...).

## Kanpo estekak
Bocas del Toro (probintzia)

**Bocas del Toro** Panamako 10 probintzietako bat da, herrialdearen ipar-mendebaldean dagoena. 4.643,9 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2016an 161.845 biztanle zituen. Hiriburua Bocas del Toro da. Probintziako iharduera ekonomiko nagusiak turismoa eta banana landaketa dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Coclé

**Coclé** Panamako erdialdeko probintzia da. 4.949,6 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2016an 260.292 biztanle zituen. Hiriburua Penonomé da.

## Geografia 
Iparraldean Colón probintzia du, ekialdean Panama, hegoaldean Herrera eta Ozeano Barea, eta mendebaldean Veraguas. Erdialde eta iparraldean Panamako Erdialdeko Mendilerroa dago, eta hegoaldean lautadak ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Colón (probintzia)

*Artikulu hau Panamako probintziari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Colón».*

**Colón** Panama iparraldeko probintzia da. 4.868,4 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2016an 282.579 biztanle zituen. Hiriburua Colón da. Probintzia honetan dago Panamako kanalaren iparraldeko zatia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jin Mao dorrea

**Jin Mao Dorrea** (txineraz "Urrezko oparotasuna"), Shangai hiriko Pudong barrutiko Lujiazui gunean kokatuta dagoen etxe orratza da. 1994 eta 1998 bitarteko urteetan eraikia, gaur egun Txinako Herri Errepublikako bigarren eraikinik altuena da. 420,5 metrotako garaiera du, 88 solairuetan banatuta.

## Ezaugarriak 
Chicagoko Skidmore, Owings and Merrill arkitektura bulegoak diseinatua izan zen. Asiar kulturako pagoden itxura hartzen du, antzinako ohiturak eta modernotasuna bat egin nahian.
Horrela, Txinatar kulturan zori honeko zenbakia kontsideratzen den zortzia, okntutan hartu zuten proportzioak etab. mantentzean. 88 solairutako eraikina, 16 zatitan banatuta dago, bakoitza, aurrekoaren zortziren bat txikiagoa izanik. Oinarri oktogonal batean erikia dago, zeina 8 zutabe erraildoiz inguratuta dagoen eta barrutik altzairuzko beste 8 zutabe dituelarik.

Bertako hondamendi naturalak saihesteko estruktura, 200&nbsp;km orduko aizeak ekar ditzakeen tifoi bati aurre egiteko eta Richter eskalan 7 graduko lurrikara bat jasateko pentsatua dago.

Ofizina eraikina eta hotela da aldi berean. 53 eta 87. bitarteko solairuetan Shanghai Grand Hyatt hotela dago. 88. solairuan 1000 pertsonentzako behatokia dago. Bertaraino iristeko 9,1&nbsp;m/s abiaduraz igotzen diren igogailuak daude.

## Enpresak 
* Arkitektoa: Skidmore, Owings and Merrill taldeko Adrian Smith
* Egitura ingeniaritza: Skidmore, Owings and Merrill

## Ikus, gainera 
* Txinako eraikinik garaienen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Dorrearen fitxa skyscraperpage.com webgunean.
* Dorrearen eraikuntza argazkia 1995ean.
* Dorrearen eraikuntza argazkia 1996an.
Darién

**Darién** Panama ekialdeko probintzia da. Herrialdeko probintziarik handiena den arren, oso jende kopuru txikia bizi da bertan: 11.896,5 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2016an 55.346 biztanle besterik ez zuen. Hiriburua La Palma da.

## Geografia 
Herrialdearen ekialdeko muturrean kokaturik dago. Iparraldean Panamako probintzia eta Kuna Yala ditu, mendebaldean Panamako probintzia eta Ozeano Barea, hegoaldean Ozeano Barea eta Kolonbia, eta ekialdean Kolonbia.

## Historia 
Vasco Nuñez de Balboak bertan sortu zuen Santa Maria la Antigua hiria 1510. urtean, espainiarrek Ameriketan sortu zuten lehena.

## Ekonomia 
Nekazaritza da ekonomia jarduera nagusia: artoa, kakaoa, bananak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zabalgune (argipena)

**Zabalgune** izenak hainbat adiera ditu:

* zabalgune: XIX. mendetik aurrera Europako hirietako auzo berriei eman zitzaien izena
* Zabalgunea: Gasteizko auzoa.
Chiriqui

**Chiriquí** Panama hego-mendebaldeko probintzia da. 6.548 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2016an 456.482 biztanle zituen. Hiriburua David da.

## Geografia 
Panamako hego-mendebaldean dago. Iparraldean Bocas del Toro probintzia eta Ngobe Bugle eskualdea ditu, mendebaldean Costa Rica, ekialdean Veraguas, eta hegoaldean Ozeano Barea. Ozeano Bareko kostan dagoen Chiriquiko golkotik hartzen du izena. Probintzia honetan dago Barú sumendia (3.475 metro), Panamako altuera gorena.

## Historia 
Espainiarrak bertara iritsi baino berrehun urte lehenago indar handiko kultura zen chiriquia; egungo Chiriqui probintzian eta Costa Rica hegoaldean zabaldu zen.

## Ekonomia 
Nekazaritza (bananak, kafea, kakaoa, artoa, tabakoa, azukre kanabera eta barazkiak) eta abere hazkuntza (behi, ardi eta zaldi azienda) dira ekonomiaren oinarriak. Lurpeko aberastasunak daude: kobrea, harrikatza eta urrea.
  
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gilen I.a Konkistatzailea

'*Gilen I.a *Konkistatzailea*** (Falaiseko gaztelua, Normandia,  - Rouen, Normandia, 1087ko irailaren 9a) 1035 eta 1087 bitartean Normandiako dukea (**Gilen I.a*' izenarekin) eta 1066 eta 1087 bitartean Ingalaterrako erregea izan zen.

## Bizitza 
Normandiako Roberto I.a dukearen sasiko semea zen. Hark bere oinordeko izendatu zuen, baina 1047 arte ezin ezarri ahal izan zuen agintea Normandian. Frantziako Henrike I.a garaitu zuen (1054). Ingalaterrako Eduardo Aitorlearen lehengusua zen, eta hark 1051n bere oinordeko izendatu zuen, baina Harold II.a Hastingseko guduan garaitu ondoren (1066) hartu zuen erregetza. Erregetza gogorra ezarri zuen, feudalismoa finkatuz eta administrazio eraginkorra antolatuz, betiere Eliza laguntzaile zuela. Ingalaterran eta Normandian gertatu ziren matxinadei aurre egin behar izan zien.

## Genealogia 
## Erreferentziak
Kanuto II.a Handia

'*Kanuto II.a *Handia''''' (, , , , ) (995 inguru – 1035eko azaroaren 12a) Danimarkako, Ingalaterrako eta Norvegiako erregea izan zen. Bere menpean izan zituen gaur egungo Danimarka, Ingalaterra, Norvegia, Suediako zati batzuk, Schleswig eta Pomerania. Germaniako Erromatar Inperio Santuarekin nahiz aita santuarekin harreman onetan, haren erregealdian Danimarkako Inperioa bere erpinera iritsi zen.

## Genealogia
Peña del Castillo

**Peña del Castillo** edo, mapa batzuetan, oraindik ere *Cruz del Castillo*, Arabako hegoaldeko mendi bat da. Herrialde horretako mendirik altuenetan laugarrena da, 1.432 metro baititu; Araban, garaiagoak dira Gorbeia (1.481 m), Larrasa (1.453 m) eta Palomares (1.446 m). Mendiaren tontorrean, gurutze handi bat ipini zuten 1963an, eta horregatik *Cruz del Castillo* izenez ere ezaguna da mendia. Toloñoko mendilerroan dago, eta mendirik hurbilena Larrasa du.

Lagranetik abiatzen den ibilbidean ikatz-txondorren hainbat eraikuntza-fase ikus daitezke, helburu didaktikoz ezarriak.

## Abiapuntuak 
* Lagran herritik (2 ordu).
* Guardia herritik (2 ordu, 30 min.).
* Palomares menditik (1 ordu, 15 min.).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arabako mendien zerrenda.

## Kanpo estekak
Gaiarre antzokia

**Gaiarre antzokia** Iruñeko antzerki-areto nagusia da. Izena Julian Gaiarre tenor erronkariarraren omenez ipini zioten, 1890ean hil zena. Karlos III.a etorbidean kokatzen da.

## Historia 
* 1608an *Patio y Casa de Comedias* zelakoa sortu zuten.
* 1841ean aurrekoaren ordez *Teatro Principal* izenekoa inauguratu zuten Gaztelu Plazan, 1903an *Teatro Gayarre* izena hartu zuena.
* 1931n lurrera bota eta gaur egungo lekuan, Karlos III.a etorbidean, zabaldu zuten urte bat geroago: 1932ko maiatzaren 3an.
* 1998tik, Iruñeko Udalak kudeatzen du antzokia.

## Iruditegia 

Irudi:Teatro-Gayarre-17-2-4v.jpg|Antozkiaren aurrealdea.

## Kanpo estekak 
* Gayarre Antzokiaren webgunea
Sienita

**Sienita** batez ere ortosaz osatutako arroka igneo plutoniko faneritiko bat da.

## Ezaugarriak 
ezkerrera|200px|Sienitaren kokapena QAPF diagraman
Ia-ia ez du kuartzorik, eta izatekotan %5a baino gutxiago izango da.

Feldespatoan, normalki, ortosa izango da, nahiz eta beste feldespato alkalino batzuk ere izan daitezkeen. Plagioklasa normalean %10 baino gutxiago izaten da. Mineral ferromagnesianoak agertzen direnean hornblenda izaten da eta gutxietan piroxeno edo biotita.

## Eraketa 
Sienitak intrusio magmatiko alkalinoetan sortzen dira, lurrazal kontinentala lodia den lekuetan edo subdukzio eremu orogenikoetan. Sienita lortzeko granito baten urtze partzial oso txikia egin behar da, potasioa ez urtzeko.

## Etimologia 
Egiptoko Aswan (garai hartan *Syene*) eskualdean deskribatu zen lehen aldiz.

## Aztarnategi nagusiak 
Sienita ez da ohiko arroka. Ondorengo tokietan agertzen da:
* **Europan:** , , ,  eta n.
* **Amerikan:**  Estatu Batuak: Arkansas eta Montanan bereziki. Ingalaterra Berrian ere bai.
* **Afrikan:**  (Aswan) eta n.

## Iruditegia 

Irudi:Eudialyte syenite from Kola, Russia.jpg|Errusian aurkituriko sienita.
Irudi:Eudialytic metasyenite Temiscamingue County, sw Quebec.JPG|Quebec-en aurkituriko sienita.
Irudi:Syenite2.jpg|Sienite arrokak ibaian.
Irudi:Tutankhamun Period God Amun.jpg|Sienitazko eskultura egiptiarra.

## Kanpo estekak
Alec Reid

**Alec Reid** (1931ko abuztuaren 5a, Nenagh, Tipperary konderria &ndash; 2013ko azaroaren 22a, Dublin) apaiz irlandarra da, Ipar Irlandako bake prozesuarean aldeko paperarengatik ezaguna.

Erredentziotar fraide 1950ean bihurtu zen, eta zazpi urte geroago apaiztu zen. Limerick, Dundalk eta Galwayen aritu zen Belfastko Clonard monasteriora joan baino lehen. Monasterio hori unionisten Shankill Road kalearen eta Falls Road kaleko erkidego errepublikar katolikoan kokatua dago.

1988an, nahigabe hileta-elizkizun errepublikanoetan sartu zirela medio, IRAk eraildutako bi soldadu britaniarrei azken errituak eman zizkien Alec Reidek.

1980ko hamarkadaren bukaeran, Sinn Feineko buru Gerry Adamsen eta SDLPko John Humeen arteko bilerak ahalbidetu zituen Reidek, irlandar nazionalista guztien frontea osatu nahian, negoziazioaren alde bortizkeria arbuia zezaten. Harrezkero Reid Dublingo kontaktu bihurtu zen haiekiko, 1998ko Ostiral Santuko Hitzarmena sinatu zen arte. Garaian publikoak ez zuen Reiden papera ezagutzen, baina Irlandako hainbat Lehen Ministrorekin (Taoiseach) eta Fianna Fáil goiburu batzuekin, Martin Manserghekin esaterako, elkartu zen.

Azken urteotan Euskal Herriko bake prozesuaren alde ere aritu da Reid. 2003ko urtarrilean Sabino Arana Fundazioak saritu zuen bakea eta adiskidetzea sustatzeko ahaleginengatik.

## Ikus, gainera 
* Ipar Irlandako gatazka

## Kanpo loturak 
* Alec Reidekin elkarrizketa Argia astekarian (2007-04-29)
Abarrots Altolagirre Inda

**Abarrots Altolagirre Inda** (Hondarribia, Gipuzkoa, 1971ko urriaren 13a) komiki-marrazkilari eta gidoilaria da.

TMEO, Geu Gasteiz eta Cáñamo aldizkarietan parte hartzen du, *Los Euskalorros*, *El Ché de barra* eta *El bar Perico*ren historioak egiten besteak beste. TMEOrekin *Tres sin raya* bilduma argitaratu zuen beste bi komiki-marrazkilariekin. Gainera *Planeta fumeta* liburua argitaratu zuen eta horren ondoren *Los Euskalorros: liando pollos* liburua.

## Komiki-bildumak 
* *Planeta Fumeta* (2004, La cañamería global).
* *Euskalorros en el mundial de fútbol* (2006, Ezten Kultur Taldea).
* *Euskalorros, Hijos del speed* 2009, COL. TMEO 039.
Santiago Orue

**Santiago Orue** (Gasteiz, 1964) komiki-marrazkilari eta gidoilaria da.

El Jueves eta TMEOn marrazteaz gain, beste aldizkari batzuetan ere marrazten du noizbehinka. TMEOrekin bi bilduma kaleratu ditu: *Seamos Objetivos* eta *El maravilloso mundo de S.Orue*. Antzerki-gidoilaria da ere, *Se empieza por los porros* eta *Hablar es de bobos* antzezlanak sortu ditu.

Bere lanetan alderdi politiko guztiak kritikatu izan ditu, eskuineko jendea, ezkerrekoa, eliza eta abar.
Amaraun sare

thumb|200px|Amaraun topologiako sarea
**Amaraun sarea** edo **amaraun topologiako sarea** sare topologia mota bat da. Bertan, adabegi bakoitza adabegi bati edo gehiagoei zuzenean konektatuta dago. Honela adabegi batetik beste adabegi batera mezua garraiatzeko ibilbide desberdinak daude. Amaraun sare batean estazioek erabat konektatuta egongo balira komunikazioan ez litzateke etenik egongo. Adabegi nagusiek (zerbitzariak) beste zerbitzariekin bere konexioak dituzte.

## Funtzionamendua 
Amaraun sareko topologian estazioak bata bestearekin konektatuta daude bide batetik edo bestetik, gainerako sare topologiek ez bezala. Amaraun sarean ibilbide desberdinak daude helburura heltzeko. Ezaugarri honek bide erredundanteak ahalbidetzen ditu. Beraz bide bat hondatzen bada beste batetik bideratuko da datu-trafikoa.

Topologia honek ez du behar sareko estazio nagusirik edo zerbitzaririk. Estazio bateren hutsegiteak ez dakar sarea hondatzea.

Amaraun sareak berez leheneratzen dira. Konexio batek edo nodo batek huts egin arren sarea funtzionatzen jarraitzen du, eroritako lekutik komunikazioa igarotzea saihesten delako. Ondorioz amaraun sarea fidagarri bihurtzen da.

Kableri handia behar delako sare garestiak bilakatzen dira. Wireless sareak amaraun sarea osatzen dute kablearen kosturik gabe, kableatutako sareen aurrean abantaila delarik.

Amaraun topologia eta beste topologia bat uztartzean topologia hibridoa eratzen da. Hedapen zabaleko sareek amaraun topologia dute, Internet esaterako.

## Abantailak 
* Fidagarritasuna
* Segurtasuna
* Egonkortasuna
* Berez leheneratzen da

## Desabantailak 
* Garestia (klabeak erabiliz gero)
* Nodo bakoitzak kable gehiago dakar

## Ikus, gainera 
* IEEE 802.1aq
* Sare topologia
* Izar sare
* Zuhaitz sare
* Eraztun sare
* Bus sare

## Kanpo estekak 
* Telekomunikazio Hiztegia
Kalinga Saria

**Zientziaren sustapenaren aldeko Kalinga saria** UNESCOk ematen duen sari bat da, ideia zientifikoak publiko zabalari adierazi edota azaltzen dituzten pertsonen lana aitortzen duena. 1952an sortua izan zen, Bijoyanand Patnaik-ren -Indiako Kalinga Fundazioaren fundatzaile eta presidente- diru laguntza baten ostean.

Urtero ematen den sari honen hartzaileak talentu handia erakutsi behar izan du zientzia eta teknologia jende xeheari adierazteko orduan, bai idazle, editore, telebista edota zinema zuzendari, irrati esatari edo hitzaldi emaile moduan. Saria zientzia eta teknologiaren garrantzia azpimarratzeko, jendearen ongizatea bultzatzeko, herri desberdinen ondare kulturala aberasteko eta gizadiak izan litzakeen arazoei aurre egin ahal izateko (betiere ikuspuntu zientifiko-teknologiko batetik). Iraganeko irabazle asko zientzialariak izan dira, beste batzuk kazetaritza edo hezkuntza moduko esparruetatik etorri direlarik.

Kide den estatu bakoitzak hautagai bakar bat izendatu behar du, UNESCOrako komisio nazionalaren bidez, zientziaren hedapenerako edo zientzia idazle edo kazetarien elkarteen gomendioak aintzat hartuta. Hautagai indibidualak ez dira onartzen.

Sariduna, UNESCOko zuzendari orokorrak aukeratzen du, berak aukeratutako lau pertsonako aholku talde batek lagunduta. Horietatik hiru kide munduko herri desberdinetakoak dira, berdintasun geografikoan oinarrituta aukeratzen direnak; laugarrena, Kalinga fundazioak eginiko gomendioaren arabera aukeratzen da.

Kalinga saria munduko zientziaren egunean banatzen da urte bakoitietan eta New Delhin urte bikoitietan. Sariaren araudiak dioen bezala, irabazleak 2000 libra esterlina eta UNESCOren Albert Einstein zilarrezko domina jasotzen ditu. Sariaren 50. urteaurrena ospatzeko, 2001. urtetik aurrera irabazleak Ruchi Ram Sahni aulkia jasotzen du Indiako Gobernuaren eskutik eta bi edo lau astetan Indian zehar bidaiatzen du gobernuaren gonbidatu bezala.

Saria zientziaren nazioarteko egunean banatzen denean, irabazleak egun hori ospatzen den hirira joan behar du UNESCOren gonbidatu moduan eta, zientziaren nazioarteko eguna New Delhin ospatzen denean, Kalinga fundazioak irabazlea Indian zehar hitzaldiak emateko bidaia desberdinak ordaintzen dizkio.

Zientziaren sustapenaren aldeko Kalinga saria UNESCOren "Zientziaren analisi eta politikaren atalak" administratuta dago.

## Irabazleen zerrenda 
## Estatistika batzuk 
Saria 22 herrialde desberdinetako 60 personari eman zaie

# Erresuma Batua - 10 aldiz irabazle
# India - 8 aldiz irabazle
# AEB - 7 aldiz irabazle
# Errusia, Frantzia eta Brasil - 5 aldiz irabazle
# Venezuela eta Mexiko - 4 aldiz irabazle
# Alemania, Italia, Kanada eta Pakistan - 2 aldiz irabazle
# Beste guztiak (Bakoitzak behin irabazita) - 15 herrialde

Ikus daitekeenez, zerrendako lehen lau herrialdeek sari guztien %47a eskuratu dute.

## Kanpo estekak
Gdynia

**Gdynia** (polonieraz  ahoskatua; ; ) Poloniako udalerria da, 252.000 biztanle dituena. Portu garrantzitsua du, Gdanskeko mendebaldeko badian, Versaillesko hitzarmenaren bidez Pomeranian sortu zen pasabidearen muturrean.

Kultura, jakintza, industria eta merkataritza hiria da. Ontziolak ere badira.

## Historia 
Arrantzale herritxo batean eraiki zen (558 biztanle 1919an) 1924-1939 bitarteko urteetan. Gaur egun Poloniako portu artifizialik handiena da.

## Demografia 
## Klima 
## Herritar ezagunak 
* Antoni Abraham
* Franciszka Cegielska
* Stanisław Dąbek
* Eugeniusz Kwiatkowski
* Kazimierz Ostrowski
* Leonid Teliga
* Józef Unrug
* Tadeusz Wenda
* Stefan Żeromski

## Herri eta hiri senidetuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barazar

**Barazar** Bizkaian kokaturik dagoen mendatea da. Bide honek Arratia bailarako Zeanuri herria eta Ubide herriak lotzen ditu.

## Ezaugarriak 
[ezkerrera|thumb|Araban [Matrikula (automobilak)|matrikulaturiko lehen autobusa, VI-13E matrikuladuna. 1910. urtean. La Vitoriana enpresarena. Gasteiz-Lemoa bidaia egiten zuen Barazar mendatetik.]]
Mendatea Zeanuriko herria igarota hasten da. Bizkaia eta Araba lotzen zituen bide nagusia izan zen AP-68 autobidearen eraikitzearen aurretik. N-240 errepidean dago eta kamioi ugariren igarobidea da. Kamioi handienak Barazarko mendatetik igarotzen dira, Urkiolako mendateko errepidearen ezaugarriengatik bertatik kamioi handiek igarotzeko duten debekua dela eta.

## Mendatearen datuak 
* Altuera: 606 metro
* Distantzia: 7,1 kilometro
* Bataz-besteko %a: 6,14
* Desnibela: 436 metro.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendateak

## Kanpo estekak
Imanol Murua (argipena)

**Imanol Murua** pertsona ezberdinen izena da:

* **Imanol Murua Arregi**: Gipuzkoako Ahaldun Nagusi ohia.
* **Imanol Murua Uria**: euskal idazle eta kazetaria.
Merkatu Berria

**Merkatu Berria**, *Nuevo Mercado* gaztelaniaz, Espainiako burtsako teknologia berrietako balorerik garrantzitsuenak biltzen dituen burtsako indizea da. Indizea egitearen ardura, Bolsas y Mercados Españoles BME, enpresak dauka.

## Historia 
1999. urtetik aurrera internet eta teknologi berrietako baloreak "modan" jarri ziren nazioarteko balore burtsetan. NASDAQ merkatuan lehenik eta Europa eta munduko gainerantzeko burtsetan ondoren, teknologia berrien inguruko hainbat enpresen akzioek gorakada itzela bizi izan zuten. Testuinguru hartan Espainiako Merkatu Berria sortu zen 2000. urteko apirilean, 10.000 puntuetako oinarriarekin.

Ondorengo hilabeteetan indizeak izan zuen jokabidea ezin txarragoa izan zen, Espainiako Merkatu Berriaren hasierak internet eta teknologia berrietako baloreen beheraldiarekin batera etorri baitzen. Beheraldiak 2002. urteko azarorarte luzatu zen. Orduan Merkatu Berria 1.311,20 puntuetako gutxiengo maila eskuratu zuen, 2000. urteko balioa baino %86 gutxiago. Ordutik, mota horretako merkatuek eta nazioarteko burtsek orokorrean berreskuratze prozesua hasi zuten, eta 2006. urteko bukaeran Merkatu Berria 3.700 puntu ingurura igo zen, hasierako 10.000 puntuetatik oso urrutik oraindik.

## Merkatu Berria osatzen duten baloreak 
Espainiako teknologia berrien balore merkatua txikia da oso, 2007. urtearen hasieran 11 konpainiek bakarrik osatzen zuten merkatua. Mota horretako munduko burtsarik garrantzitsuena den NASDAQ merkatuak 3.700 enpresa inguru biltzen ditu.

2007ko urtarrilaren 2ra, indizea honako baloreek osatzen dute:

* Abengoa- ABG
* Amper - AMP
* Avanzit - AVZ
* Befesa - BEF
* Indra - IDR
* Jazztel - JAZ
* Natracéutical - NTC
* Puleva Biotech - BIO
* Tecnocom - CIB
* Telefónica Publicidad e Información - TPI
* Zeltia - ZEL

## Partaide ohiak 
Jada Merkatu Berrian kotizatzen ez duten enpresak:
* Amadeus
* Service Point Solutions
* Terra

## Ikus, gainera 
* Espainiako burtsako baloreen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Bolsas y Mercados Españolesen webgunea
Imanol Murua Arregi

**Imanol Murua Arregi** (Zarautz, 1935eko ekainaren 3a - 2008ko maiatzaren 17a) euskal idazle, irakasle, kazetaria eta politikari gipuzkoarra izan zen.

## Biografia 
Zarauzko Lanbide Eskolan irakasle izan zen 27 urtez. Hezkuntza utzi eta, 1974an Zarauzko zinegotzi hasi zen EAJko zerredetan aurkeztua. Beranduago, 1977tik 1979ra bertako alkatea izan zen; lehendabiziko udal hauteskunde demokratikoetan alkategai aurkeztu baitzen EAJrekin eta alkate hautatua izan zen. 1983tik 1984ra alkatetza, Eusko Legebiltzarrean legebiltzarkide eta Gipuzkoako Foru Aldundiko kultura diputatu lanak aldi berean egin zituen. Murua, EAJren zatiketan parte hartu zuen eta Eusko Alkartasunaren sortzaileetako bat izan zen. 1985tik 1991ra bitartean Gipuzkoako Ahaldun nagusia izan zen Eusko Alkartasunarekin. 1995etik 1999ra arte Zarauzko alkate izan zen hirugarrenez Eusko Alkartasunarekin, baina Zarauzko gazteak soldaduskara joateko udalerriko gazteei buruzko zerrendak Espainiako armadari ez emateagatik epaitu eta gaitasungabetu zuten. Politika utzi eta gero, hainbat komunikabidetan agerraldiak egiten zituen.

2008ko maiatzaren 17an, minbizi bat jasan eta gero, Donostia Ospitalean zendu zen. Bere herrikideek eta Euskal Herriko politika nahiz kulturako hainbat lagunek azken agurra eman zioten Zarauzko Santa Maria parrokian.

## Ikus, gainera 
* Euskal Autonomia Erkidegoko ahaldun nagusien zerrenda
* Zarauztar ospetsuen zerrenda

## Kanpo loturak 
*  Imanol Muruaren bideoak Ahotsak.com webgunean

## Erreferentziak
Ole Rømer

**Ole Christensen Rømer** (1644ko irailaren 25a, Kopenhage – 1710eko irailaren 19a) astronomo daniar bat izan zen. 1672an Frantziara joan zen, non sortu berri zen Parisko Zientzia Akademian sartu zen, Franziak zientzia munduan lehen potentzia bihurtzeko helburu zuen proiektua, Christian Huygens, Jean Picard eta Giovanni Cassinik parte hartu zutelarik.

## Lana 
Rømerrek y Giovanni Cassini Jupiterren sateliteari egindako lehen behaketak (1676an) desberdintza bat erakutsi zuen, bi jakintsuek **argiaren segidako zabaltzeari** egotzi ziotena. Cassinik zuzena zen ideia hau baztertu zuen, baina ez Rømerrek. Lente meridianoaren eta mikrometroaren asmakuntza ere egotzi daiteke Rømerri.
RARP

**RARP protokoloa** (**R**everse **A**ddress **R**esolution **P**rotocol
) lotura geruzako helbideak (helbide fisiko) IP helbideekin lotzen ditu.

## Funtzionamendua 
Sareko estazioak abiaraztean bere IPa ezagutzen ez dutenean, RARP protokoloa erabiltzen dute bere IP helbidea ebazteko. Arazo hau diskorik gabeko lan-estazioetan gertatzen da, batez ere. RARP zerbitzari bat izatea beharrezkoa da.

Makina batek bere IPa ezagutu nahi duenean bere helbide fisikoa duen RARP eskaera bidaltzen du. RARP zerbitzariak eskaera jaso eta bere taula arakatuz gero, helbide fisikoari dagokion IP helbidearekin erantzungo dio.

RARP protokoloa TCP/IP produktuetan ia ez da sartzen ARP ez bezala.

## Ikus, gainera 
* ARP
* IP helbide
* BOOTP
* ICMP
* TCP/IP eredu
* LAN

## Erreferentziak 
* **Andrew S. Tanenbaum**, *Konputagailu-sareak* (3. ed 2002), EHU ed.
* **Andrew S. Tanenbaum**, *Computer Networks* (4. ed 2003), Prentice Hall.

## Kanpo estekak 
*  TCP/IP-ri buruzko liburua
Gatzarrieta

**Gatzarrieta** Bizkaiko mendia da, 1182 metro ditu eta Gorbeiako mendilerroan kokatuta dagoena.

*Aldabe* izenaz ere ezaguna da, nahiz eta *Aldabe*, berez, Arrabatik Egiriñaora dagoen igarobidearen izena den.

Arraba eta Egiriñao banatzen dituen gailur esanguratsuena da. Izan ere, nahiz eta altuera baxua eduki, bakarrik dagoenez, inguruko paisaia eta tontorrak miresteko begiratoki zoragarria da.

## Iriste bideak 
* **Pagomakurre**: Ibilbidea Pagomakurren hasten da, bertara Areatzatik autoz ailega daiteke. Nahi izanez gero Areatza herri erdigunetik ere oinez igo daiteke ibilbide luzeago bat osatuz.
* **Zeanuri**
* **Barazar**
* **[Orozko]]**

## Fitxa teknikoa 
* Altuera: 1.177 metro.
* Mendilerroa: Gorbeia.
* Hasiera: Pagomakurre
* Altuera tartea: 295 metro.
* Denbora: 2 ordu eta 30 min.
* Koordenatuak: 43º 0.3´Iparralde. 2º 47´ Mendebalde.
* Zailtasuna: Erdibidekoa. Behe laino, euri eta edurrarekin desegokia.
* Ikustekoak: Arrabako landak, Aldapeko igarobidea eta Gorbeia mendilerroa.

## Bestelako datuak 
* Gomendatutako bisitak: Orozko, Zeanuri eta Areatzako herriguneak. Antzinako errotak, errementeriak eta ehun urtetik gorako baserriak.
* Zerbitzuak: Arrabak landetan aterpetxeak eta Federazioko taberna. Era guztietako zerbitzuak Arratia bailaran.
* Tontorretik ikuspegia: Arraba eta Lekanda (I). Gorbeia (H). Aramotz eta Anboto (E). Jesuri, Arrola eta Salbada Mendilerroa (M).
* Mendi Bizikletak: Arrabako landetaraino. Bizikleta aterpetxean utzi daiteke.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendiak
* Bizkaiko mendien zerrenda

## Kanpo estekak 
* *luberri.net* webgunean
Etruria

thumb|230px|Etruriarren hedapena
[thumb|200px|eskuinera|Gudari baten burua (Tufoko Crocifissoko nekropolia, [Orvieto, Italia)]]
**Etruria** (grezierazko eta latinezko testuetan **Tirrenia**, *Tyrrhenia*) Italia erdialdeko eskualde bat zen, gaurko Toskana, Lazio, Emilia-Romagna eta Umbria hartzen zituena. Bertan garatu zen zibilizazio etruskoa, Antzinako Erromaren aitzindaria.

Etruskoak herri misteriotsu bat izan ziren, bere nukleo historikoa Toskana eskualdean zegoelarik. Grekoek Τυρσηνοί (*tyrsenoi*) edo Τυρρηνοί (*tyrrhenoi*) deitzen zituzten, eta erromatarrek *etruscii*. Beraiek euren buruei *rasena* edo *rašna* deitzen zieten. Toskanatik hegoaldera zabaldu ziren, Lazio eta Campania eskualdeetara, non kolonia grekoekin tupust egin zuten; iparraldetik Po ibaiaren inguruko harana okupatu zuten, gaur egungo Lombardian.

Itsas potentzia garrantzitsua izan ziren mendebaldeko Mediterraneo itsasoan, Sardinia eta Korsikan finkatu zirelarik. K.a. V. mendetik aurrera beraien boterea gainbehera hasi zen, zelten, greziarren eta Kartagoren erasoak batera nozitu zituztelako batik bat. Ahultze honi eta estatu bateratu baten ezari esker (etruskoek erdi mailako hirien konfederazio ahul bat osatzen zuten soilik) erromatarrek betiko garaitu zituzten. Erromatarren aitzindari eta antzinako Greziaren oinordekotzat jotzen da zibilizazio hau. Bere goi mailako kultura eta teknika militarrei esker, herri hau italiar penintsulako ipar eta zentroko jaun eta jabe izan zen K.a. VIII. mendetik Erromaren sorrera arte (lehen erromatar erregeak etruskoak izan ziren). K.a. 40 urte inguruan, Etruriak independentzia galdu zuen eta Erromatar Inperioaren probintzia bihurtu zen.

## Hiri nagusiak 
* Arezzo (Arretium)
* Caisra
* Clusium (Clevsin)
* Curtun
* Felathri
* Fufluna
* Perugia
* Tarchna
* Veii
* Volci (Velch)
* Volsinii (Velzna)
* Vetluna
* Gällivare

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Etruskoak
* Arte etruriarra

## Kanpo estekak 
* Irazustabarrena Uranga, Nagore (2023ko abenduaren 21ean) “Etruriar emakumeak greziarren begietan.” Denboraren makina, *Argia.*
* “Lengua e inscripciones etruscas”. *MET museum*
* Vendrell Cabanillas, David (2025-05-14) “Los etruscos y su territorio”, Enciclopedia digital de los mundos antiguos (EDMA). ISSN: 2792-6893. Alcaláko Unibertsitatea
* José María Blázquez Martínez “Etruscos. Dioses y hombres”, *Gabinete de Antigüedades de la Real Academia de la Historia, Cervantes Virtualo. URI**:** *
* “Las cistas prenestinas”. *Artehistoria*
* *Corpus inscriptionum etruscarum* online. Istituto Nazionale di Studi Etruschi ed Italici
ICMP

**ICMP** (ingelesezko siglaren azalpena: ) TCP/IP ereduko protokolo bat da, RFC 792an definitua. Protokolo honetan, mezuak kontrolerako edo erreparaziotarako erabiltzen dira, eta IP mailako operazioetan gertatzen diren erroreei erantzun bezala sortzen dira (RFC 1122an azaltzen den bezala). ICMP errore mezu hauek iturburuko IP helbidera zuzentzen dira. Router bat edo host bat erabilgarri ez daudela jakinarazten diote igorleari.

ICMP protokoloa, ordea, ez da TCP edo UDP protokoloak bezala erabiltzen normalean, ICMP ez delako zuzenean sareko erabiltzaile aplikazioetan erabiltzen. Honen salbuespen dira ping eta traceroute, echo ICMP mezuak bidaltzen baitituzte hauek (eta bueltan echo reply mezuak), host bat atzigarri dagoen ala ez zehazteko, datagramen joan-etorrien denbora neurtzeko, eta host horretaraino dauden bideratzaile kopurua zehazteko.

Edozein mezuren bidalketaren tartean dauden makina guztiek, hau da, mezua birbidaltzen duten tarteko router guztiek datagramaren TTL (bizitzeko de denbora: “Time To Live”) balioari bat kentzen diote. Honela, TTLa 0 baliora iristen denean, mezua baztertuko da eta ICMP mezu bat bidaliko zaio mezu baztertuaren igorleari, denbora agortu dela esanez.

## ICMP segmentuaren egitura 
ICMP goiburukoa IPv4 goiburukoaren ondoren hasten da, eta dagokion IP protokolo zenbakia ‘1’ da. ICMP pakete guztiek 8 byteko goiburukoa dute, eta datuen atalaren luzera aldakorra da. Goiburukoaren lehen 4 byte-ek formatu finkoa dute. Azken 4 byte-ek, ordea, ICMP pakete zehatz horren mota eta kodearen araberakoak dira. Hona hemen 8 byte horien formatua:

**Mota**: ICMP mota, begiratu Kontrol mezuak atala.

**Kodea**: ICMP azpi-mota, begiratu Kontrol mezuak atala.

**Checksum-a**: Erroreak atzemateko datuak. ICMP goiburukotik eta datuetatik kalkulatzen da. RFC 1071ean zehazten da algoritmo hau.

**Goiburukoaren gainontzekoa**: Lau byte-eko tamaina du, baina benetan erabilitakoa alda daiteke ICMP mota eta kodearen arabera.

ICMP errore mezuek errorea sortu zuen mezuaren IPv4 goiburuko osoa dute, eta baita haren datuen lehen zortzi byte-ak ere. ICMP mezua, IPv4 mezu berri baten barruan enkapsulatzen da.

## Kontrol mezuak 
## Ikus, gainera 
* IP helbide
* RARP
* ARP
* BOOTP
* TCP/IP eredu

## Erreferentziak 
* Andrew S. Tanenbaum, *Konputagailu-sareak* (3. ed., 2002), EHU.
* Andrew S. Tanenbaum, *Computer Networks* (4. ed., 2003), Prentice Hall.

## Kanpo estekak 
* TCP/IP ereduari buruzko liburua
Bootstrap Protocol

**Bootstrap Protocol** (Bootstrap protokoloa) edo **BOOTP**-ek sistema eragilea kargatu baino lehen DHCP zerbitzari batetik IP helbide bat lortzea ahalbidetzen du. TCP/IP-ren protokoloa da. BOOTP prozesuan pasabidearen IP-a, azpisarearen IP helbidea eta izen-zerbitzarien IP helbideak ere ebatzi ahal dira ere.

RARP protokoloaren helburu bera du baina UDP datu-paketeak erabiltzen ditu.

## Ikus, gainera 
* RARP
* ARP
* TCP/IP eredu
* LAN
* IP helbide

## Erreferentziak 
* **Andrew S. Tanenbaum**, *Konputagailu-sareak* (3. ed 2002), EHU ed.
* **Andrew S. Tanenbaum**, *Computer Networks* (4. ed 2003), Prentice Hall.

## Kanpo estekak 
*  TCP/IP-ri buruzko liburua
Radio Vitoria

**Radio Vitoria** Gasteizko irrati katea da, Araba osorako emititzen duen arren. Emisioa ia osorik gaztelaniaz egiten dute.

1934 inguruan sortuta, 1982tik EITB taldekoa da. 2000. urtean aldaketa sakonak eduki zituen irratiak, tartean egoitza nagusiaren leku-aldatzea. Ordutik, unibertsitate-gunean dago, Domingo Martinez de Aragon kalean.

## Entzuteko 
2013an **Anplitude Modulatuaz** emititzeari utzi zion. Egun FM zein Internet bidez entzun daiteke.

### FM 
* Aramaio: 93.3 FM
* Bóveda: 91.8 FM
* Fresneda: 103.9 FM
* Kanpezu: 106.5 FM
* Gasteiz: 104.1 FM
* Samaniego: 102.8 FM
* Kuartango: 105.8 FM

## Ikus, gainera 
* Euskarazko irrati kateak
* Hala Bedi irratia

## Kanpo estekak 
*  Radio Vitoria irratiaren programazioa
Kuartzoarenita

**Kuartzoarenita** %95a kuartzoz osatutako arroka sedimentario bat da. Klimaren enbatekiko oso arroka gogorra da eta higadura gertatzen denean sedimentu gisa metatzen da. Kuartzoarenitak, beraz, beste arroka sedimentario batzuen higaduraren ondoren sortzen diren arroka berriak dira, birziklaketan beste mineral batzuk desagertzen baitira.

## Kanpo estekak
Boinas La Encartada museoa

**La Encartada Fabrika-Museoa** Balmasedan dagoen industria iraultzari buruzko museoa da, Peñueco auzoan. Museoa 2007ko urtarrilaren 10ean ireki zituen ateak *"Boinas La Encartada",* fabrikako antzinako eraikinean hain zuzen ere, artilez ehundutako produktuak ekoizten ziren, galtzeriak, mantak, bufandak tapaukiak eta txapelak (euskal txapelak bereziki).

Gaur egun, museoaren izena "La Encartada Fabrika-Museoa" da eta bertan Industria Iraultzako produkzio prozesu osoa ezagutu daiteke.

La Encartada, S.A. enpresa 1892.urtean sortu zen eta 1992.urte arte lanean jarraitu izan zuen. 100 urte honetan ekoizpen guztiak erabili izan zuen lehengaia artilea izan zen, eta ekoiztutako produkturik ezagunena txapela izan zen, baina ez bakarra.

## Ezaugarriak 
*La Encartada Fabrika-Museoa* ehun urtetik gorako kokagunea da, eta, 1892. urtean sortu zutenetik harik eta 1992. urtean itxi zuten arte, artilezko puntu-lanak egiten zituzten bertan, txapela produkturik ezagunena izan zelarik. *La Encartada,* adibide bereizgarria da benetan Bizkaiko industria-sarean.

Batetik, artilezko ehungintzaren industria-sektoreak zeresan txikia dauka lurraldean, baina aitzindaria izan zen industriaren aroko aurrerapen teknikoak ezartzeko orduan. Bestetik, are interesgarriagoa da, bere sorreratik bertatik ezer gutxi aldatu delako. Izan ere, bere kokaguneak, langile-koloniak, plentinen eta barren sistemak eta makinek iraultza industrialaren hasierara garamatzate. Honek, gaur egun, museoa bisitatuz Industria Iraultzaren garaietara bidaia egiteko aukera ematen digularik.

Ondareari begira interes handia daukanez, multzoa hamarkada batean zehar zaharberritu da, euskal ehungintzaren adierazgarri den museoa sortzeko.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Fábrica La Encartada.jpg|Boinas La Encartada museoaren kanpoaldea elurtuta.
Fitxategi:Taller mecánico.jpg|Lantegiko makineria.
Fitxategi:La Encartada 02.jpg|Museora sarrera.
Fitxategi:Enkartada-1.jpg|Enkartadako turbina.
Fitxategi:Enkartada-2.jpg|Enkartadako makinaria.
Fitxategi:Enkartada-3.jpg|Enkartadako hari makinaria.
Fitxategi:Enkartada-4.jpg|Enkartadako hari makinariaren ikuspegi orokorra.
Fitxategi:Enkartada-5.jpg|Enkartadako makinaria.
Fitxategi:Enkartada-6.jpg|Enkartadako jabeen etxeko saloia.
Fitxategi:Enkartada-7.jpg|Enkartadako jabeen etxeko sukaldea.
Fitxategi:Enkartada-8.jpg|Enkartadako jabeen etxeko korridorea.
Fitxategi:Enkartada-9.jpg|Enkartadako makinariaren ikuspegi orokorra

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko museoen zerrenda
* Bizkaiko museoen zerrenda

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Dolomita

**Dolomita** (CaMg(CO3)2) kaltzio karbonatoz eta magnesioz osatutako minerala da. Kaltzioaren eta magnesioaren arteko truke ionikoagatik ordezten da kareharrian (CaCO3). Dolomia izeneko arroka sedimentario ez detritikotik aterazten dute. Arroka hau normalean kareharriaren eraldaketa kimikoz osatua dago.

Zuria, grisa, berdexka, arrea edo arrosa kolorekoa izan daiteke, eta distira beirakara du. Gardena edo zeharrargia izan daiteke. Maklak sortu ohi ditu. Ankeritaren isomorfoa da, eta bai ikuspegi kimikotik, bai egiturari dagokionez, esan daiteke kaltzio-kantitatearen erdia magnesioak ordeztua duen kaltzita dela. Lurrazaleko karbonatorik arruntena da kaltzitaren ondoren, eta dolomia arrokaren osagai nagusia da. Zain hidrotermaletan ere ageri da, askotan barita, fluorita eta berun eta zink mineralekin batera. Eraikuntzan eta zementu bereziak ekoizteko erabiltzen da.

## Etimologia 
Izena Déodat Gratet de Dolomieuk 1791n lehen aldiz deskribatu zuelako Dolomitetan ematen zaio. Aurretik 1768an Lineok deskribatu zuela pentsatzen da eta 1778an "usain txarreko harria" izena eman zion Belsazar Hacquet naturalista austriarrak.

## Ezaugarriak 
Dolomita mineral moduan sistema trigonalean edo erronboedrikoan kristalizatzen du. Kolore txuri, gris edo arroa duten kristalak sortzen dira, normalean masiboak. Kaltzitaren ezaugarri antzekoak ditu, baina ez da erraz disolbatzen azido klorhidrikoan. Mohs eskalan 3,5-4 bitarteko gogortasuna du eta 2,85eko grabitate espezifikoa. Errefrakzio indizea nω = 1,679 - 1,681 eta nε = 1,500eko balia du.

Dolomita eta burdinadun ankeritaren artean soluzio solido bat dago. Burdina dagoenean kolore horixka edo marroixka izaten du. Manganesoa agertzen da MnO forman %3an gutxi gorabehera. Manganeso eduki handia dagoenean arrosa izaten da eta kutnohorita mineralarekin soluzio solidoa sortzen da. Beruna eta zinka ere ager daitezke magnesioaren ordez.

## Erabilerak 
Magnesio oxidoaren eta magnesioaren beraren iturri nagusietako bat da dolomita. Material errefraktari gisa ere erabiltzen da, tenperatura altuetan ere bere ezaugarriak mantentzeko gai baita. Azkenik keramika eta margo zuriak ekoizteko erabiltzen da, bai eta beira sortzeko ere.

Lurzoruetan pH-aren buffer lana egiteko ere gehitzen da dolomita hautsa, bai eta akuarioetako uraren pHa neutralizatzeko ere.

## Iruditegiak 

Irudi:Dolomite, Late Permian, Badacsonyörs.jpg|Dolomita harria.
Irudi:Cirque de Mourèze, Hérault 23.jpg|Dolomita harria.
Irudi:Dolomite-72278.jpg|Teruelita, Teruelgo dolomiaren barietatea.
Irudi:Flickr - lo.tangelini - Dolomiti (2).jpg|Dolomitak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Klera

**Klera** arroka sedimentario bigun, txuri eta porotsu bat da, kareharriaren beste forma bat. Nahiko iraunkorra da higadurarekiko eta horregatik askotan hegi handiak sortzen dira itsasaldean.

Klera sakonera gutxiko uretan sortzen da, kokolitoforidoen metaketa graduala dela eta, milioika urtetan. Klera porotsua denez bertan ur asko metatzen da, akuiferoak sortuz.

Klarionak sortzeko erabiltzen den materiala da.

## Kanpo estekak
Tupa

**Marga**, **tuparri** edo **tupa** arroka sedimentarioa da, kaltzio karbonatoak zementatutako buztinez eratua. Mesozoikoan sortutako mendilerroetan ohikoak dira, Iberiar penintsularen hego-ekialdean eta Frantzian. Bere meteorizazioak formazio bitxiak sortzen ditu.

## Deskribapena 
Tupa kaltzio karbonato edo kaltzita ugari duen lokatzez egindako arroka bat da. Kaltzita eta aragonitoa izaten du, kantitate ezberdinetan. Termino hau kareharrien konposaketa bera duten baina mudstone motakoa den arrokak izendatzeko erabiltzen da.

## Erabilera 
Nekazaritzan asko erabili izan da lurzorua aberasteko eta egokitzeko. Gaur egun gutxiago erabiltzen da, izan ere kaltzio kopuru handia baitu eta behar duten magnesioa hartzea eragozten de landareei.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zeelanda Berriko geografia

thumb|250px|Zeelanda Berriaren orografia
**Zeelanda Berriko geografia** berezia da, bi uharte handiz eta hainbat txikiz osatua baitago, ur hemisferioaren erdian kokatua. Bi uharte handiak Ipar Uhartea (*North Island* edo *Te-Ika-a-Maui*) eta Hego Uhartea (*South Island* edo *Te Wai Pounamu*) dira. Estatuaren luze-zabal osoa 268.680 km2 da, Italia baino apur bat txikiagoa. Ardatz luzeena 1.600 km da ipar-hego eta kostak 15.134 km dira gutxi gorabehera.

Hego Uhartea lur gunea handiena da eta luzerako ardatzean Hego Alpeek erdibanatzen dute. Mendirik garaiena Aoraki/Mount Cook da (3.754 m). 18 mendi daude 3.000 m baino gehiago dutenak Hego Uhartean. Ipar Uhartea ez da hain menditsua, baina hainbat sumendi ditu. Mendi garaiena Ruapehu sumendi aktiboa da (2797&nbsp;m)

Zeelanda Berria Zeelandiaren zatia da, %93a ur azpian dagoen kontinentea, alegia. Zeelandia Australiaren erdia da luze-zabalean ia. Itxuraz luze eta estua da, Zeelanda Berria bera bezala. Duela 25 milioi urte hasi ziren plaka tektonikoen mugimendu bortitzek banandu zuten.

## Klima 
Klima epela du, oso gutxitan 0 °C azpitik edo 30&nbsp;°C gainetik. Hala ere, baldintzak aldatu egiten dira Mendebaldeko Kostako hotz eta hezetik, Mackenzie Arroko lehor eta kontinentalera, Ipar Auckland penintsulako klima tropikalera iristeraino. Hiri nagusien artean Christchurch da lehorrena, 640&nbsp;mm euri urtean jasoz. Auckland da hezeena, kopuru bikoitza jasoz.

## Mendiak 
[eskuinera|thumb|250px|[Cook mendia|Aoraki/Mount Cook da Zeelanda Berriko mendi garaiena]]

Mendirik garaiena Aoraki/Mount Cook da (3.754 m), Hego Uhartean kokatua.

## Aintzirak 
Taupo aintzira (616 km2) herrialdeko handiena da eta Ipar Uhartean dago. Bestela, Te Anau aintzira (344 km2) Hego Uharteko zabalena da.

## Parkeak 
Tongariro Parke Nazionala garrantzitsuena da eta Ipar Uhartean dago.

Beste batzuk: Westland, Mount Aspiring eta Aoraki/Mount Cook (Hego Uhartea) eta Rakiura (Stewart Uhartea).

## Kanpo estekak 
* "Te Ara. Encyclopedia of NZ: Natural Environment".
Andesita

**Andesita** arroka igneo bolkaniko bat da.

## Ezaugarriak 
thumb|200px|ezkerrera|Andesitaren kokapena QAPF diagrama batean
Bere ehundura afanitikotik porfirikora doa eta konposaketa ertainekoa da. Gehien agertzen diren mineralak plagioklasa eta piroxeno edo/eta hornblenda dira. Biotita eta kuartzoa mineral osagarriak dira. Feldespato alkalinoak gutxiagotan agertzen dira. QAPF diagramatan ondo agertzen da zein den kuartzo-feldespatoaren ugaritasuna.

Andesitaren sailkapena fenokristalik handienaren arabera egiten da: olibino andesita, adibidez, olibinoa bada ugariena.

## Eraketa 
Anedista dioritaren berdina da, baina arroka bolkanikoetan, kanporatutako labaren solidotzearekin eratzen da beraz. Hauek bezala ingurune tektonikoetako subdukzio eremuetan agertzen da, Hego Amerikako kostaldean kasu, hortik bere izena.

Espazioan ere aurkitzen dela frogatu da gutxienez bi meteoritotan aurkitu baita.

## Iruditegia 

Irudi:Museo de La Plata - Andesita.jpg
Irudi:Olearyandesite.jpg
Irudi:Sierra Grande Andesite.jpg
Irudi:Andesite pillar.jpg|Andesita zutabea Eslovenian.
Irudi:Kialagvik.jpg|Alaskako Kialagvik sumendia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Basalto
* Riolita
* Trakita
* Mineralogia
* Paragenesi

## Kanpo estekak
Granulita

**Granulita**k tenperatura eta presio handiko metamorfismoa jasan duten arroka metamorfikoak dira. Normalki ehundura granoblastikoa dute, hau da, garautxoz betea eta horregatik ematen zaio granulita izena. Oso interesgarriak dira geologian, lurrazal sakonean sortzen baitira.

Granulitan dauden mineralak ezberdinak dira protolitoaren arabera eta tenperatura eta presioaren arabera. Ohiko granulita bat tenperatura eta presio oso altuan sorutak piroxeno, plagioklasa eta akzesorioak diren granate eta oxidoak. Klinopiroxeno eta ortopiroxenoak izan ditzake eta hori da Granuliten faziea definitzen duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nikolai Bukharin

**Nikolai Ivanovitx Bukharin** (; Mosku, 1888ko urriaren 9agreg./irailaren 27ajul. - *ib.*, 1938ko martxoaren 15a) errusiar boltxebike, iraultzaile eta SESBeko politikaria izan zen. Leninek *Iraultzaren Urrezko Mutila* izengoitia eman zion. Stalinen Purga Handiaren biktimetako bat izan zen.

## Bizitza 
Gazte gaztetandik boltxebikeekin batera egin zuen lan. 1916. urtean *Novo Mir* egunkari boltxebikea argitaratu zuen New Yorken. Handik urtebetera, *Pravda* egunkariko argitaratzailea izan zen. 1919. urtean III. Internazionaleko batzorde eragileko kide hautatu zuten, eta 1923an Politburoko kide. Marxismoari buruzko liburu ugari idatzi zuen, hala nola *Materialismo historikoaren teoria* (1921) eta *Inperialismoa eta kapital metatzea* (1925). 1920ko hamarkadan, Politika Ekonomiko Berriaren ideologo nagusia izan zen, eta bortxazko kolektibizazioaren aurka agertu zen.

Alderdi Komunistaren barruan eskuinaldeko oposizioko buruzagia, Stalinek agintetik alboratu zuen 1928an. 1937an atxilotu eta 1938an epaitu zuten; bestela haren familiak larrutik ordainduko zuelakoan, mota guztietako krimenen erruduntzat jo zuen bere burua, ondorengoa gaineratuz: *Presoen aitorpenean baino ez diren oinarritzen epaiketak Espainiako Inkisizioaren modukoak dira*. 1938ko martxoaren 15ean hilarazi zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Herrera (probintzia)

**Herrera** Panama hego-erdialdeko probintzia da. 2.362 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2016an 118.959 biztanle zituen. Hiriburua Chitré da.

## Geografia 
Iparraldean Coclé eta Veraguas probintziekin du muga, ekialdean Paritako golkoarekin, hegoaldean Los Santos probintziarekin, eta mendebaldean Veraguasekin. Panamaren independentzia lortzen lagundu zuen Tomas Herrera jeneralaren omenez jarri zuten probintziaren izena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Los Santos (probintzia)

**Los Santos** Panama hegoaldeko probintzia da, Azueroko penintsulan dagoena. 3.809,4 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2016an 95.794 biztanle zituen. Bertan ospatzen dira herrialdeko inauterik ezagunenak. Hiriburua Las Tablas da.

## Geografia 
Iparraldean Herrerako probintziarekin muga, mendebaldean Veraguasekin, eta hegoalde eta ekialdean Ozeano Barearekin. Hondartza zabalak daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Panama (probintzia)

**Panama** Panamako 10 probintzietako bat da. 8.763kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2016an 1.552.343 biztanle zituen. Biztanle gehien dituen probintzia da. Hiriburua Panama Hiria da.

## Geografia 
Iparraldean Colón probintziarekin eta Guna Yala eskualde indigenarekin du muga, hegoaldean Ozeano Barearekin, ekialdean Darién probintziarekin, eta mendebaldean Mendebaldeko Panamarekin.

## Ekonomia 
Probintziaren iharduera ekonomiko nagusia zerbitzuak dira, 1990eko hamarkadatik aurrera turismoak gero eta garrantzitsuagoa da BPGan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Migmatita

**Migmatita** arroka igneo eta metamorfikoen artean kokatzen den arroka bat da. *Diatextita* izenarekin ere ezagutzen dira.

Migmatitak tenperatura oso altuan sortzen dira metamorfismoan zehar, non urtze-partziala gertatzen den. Migmatitak ez dira guztiz urtuak dauden materialen ondotik kristaltzen eta ez dira egoera solidoan ematen diren erreakzioak. Migmatitek hiru alde ezberdin izten dizute:
* Leukosoma, material berria, urtzetik berkristaldua eta askotan granitoaren osaera bera izaten dutena.
* Mesosoma, urtzea jasan ez duen material zaharra.
* Melanosoma, kolore iluneko mineralak, batez ere biotita eta anfibolak.

## Kanpo estekak