open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Benjamín Carrillo Puerto

**Benjamín Carrillo Puerto** mexikar iraultzailea izan zen, 1893an Motul-en (Yucatán) jaio zen eta Mérida hirian hil zen, estatuko hiriburuan, 1924ko urtarrilaren 3an, Felipe, Wilfrido eta Edesio anaiekin batera fusilatu zutenean. Carrillo Puertoko gobernu sozialista bota zuen kolpe odoltsuaren ostean, 1923. urte amaieran. 

## Datu biografikoak 
Oso gazte zela bere familiak Mexiko Hirira bidali zuen Chapultepec Unibertsitate Militarrean ikasteko asmoz, 1913an bigarren teniente titulua lortuz. Urte horretan Nayarit estatuan matxinoen aurkako kanpainan parte hartu zuen, eta gerran zauritu zuten. Armada federaleko bigarren kapitain mailara iritsi zen.

Geroago, *Konstituzionalistekin* elkartu zen, Lucio Blanco jeneralaren tropetan sartuz, eta bertan Estatu Nagusiaren parte izan zen.

Yucatanera itzuli zen eta bere anaia Feliperekin elkarlanean aritu zen Hego-ekialdeko Alderdi Sozialistaren sorreran. Alderdi horretako kide gisa bere estatuko tokiko diputatua izan zen eta gero diputatu federala. Alderdi horretako Erdiko Ligako idazkari nagusia izan zen. 

Dagoeneko bere anaiak Yucatanen gobernatzen zuen garaian, 1921eko hauteskundeen ostean, administrazio zereginetan kolaboratu zuen. Carrillo Puerto botere publikotik bota zuten Delahuertista izeneko matxinada gertatu zenean, bere anaiarekin batera joan zen estatutik ihes egiteko saiakeran, baina Holbox uhartean atxilotu zuten, Tiziminera itzuli zen lehenik, eta gero Meridara, beste hamabi lagunekin, bere hiru anaiak barne, denak Mérida hiriko panteoi zibilean fusilatu zituzten epaiketa militar oso sumario baten ostean, 1924ko urtarrilaren 3ko goizaldean. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Felipe Carrillo Puerto por Rosa Torre González
Valentina Babor

**Valentina Babor** (Munich, Alemania, 1989ko uztailaren 8a) alemaniar piano-jotzaile klasikoa da. Umetan hasi zen jendaurrean jotzen, eta interpretazio-lehiaketak irabazten. 12 urte zituela, Karl-Heinz Kämmerling-ek onartu zuen Mozarteum-en, eta "Hochbegabten-Förderung" ekimenean parte hartu zuen. Gaitasun handiko ikasleentzako programa da. 2009an Rachmaninoffen Pianorako 2. kontzertua jo zuen kontzertuan. 

## Biografia 
ezkerrera|thumb|279x279px
Valentina Babor Munichen jaio zen arte-familia batean. Bost urterekin hasi zen pianoa, biolina eta ahotsa ikasten. Jugend musiziert lehiaketa irabazi zuen sei urte zituenean. Ludmila Gourari piano-jole errusiarra piano-irakasle izan zuen zazpi urtetik hamabi urtera. Denboraldi horretan Europan jarduten zuen eta nazioarteko gazte-lehiaketak irabazten zituen. Arteetan espezializatutako Gymnasium Max-Josef-Stift ikastetxera joan zen, 2002an, Karl-Heinz Kämmerlingek "Jungstudentin" gisa onartu zuen Salzburgeko Mozarteumean, eta Hannoverko Hochschule für Musik, Teatro und Medien, ere irakasten zuen. Vassilia Efstathiadou Kämmerlingeko laguntzailearekin aritu zen bereziki. 2007tik Elisso Virssaladze eta Gerhard Oppitzekin ikasi du Hochschule für Musik und Teatro München delakoan.
## Emanaldiak 
2005ean, Gasteigen, *Chopinen 1.Piano Kontzertua* jo zuen Münchener Kammerorchesterrekin, Christoph Poppenek gidatuta. 2009an, Musik Werkstatt Jugend proiektuan parte hartuz (gazteriaren musika-tailerra), Rachmaninoff-en 2.pianorako kontzertua eta Ensemble Interculturel, Municheko Herkulessaaleko eta Roueneko kontzertuetan. Franz Liszten "Bachen BWV 12 kantataren bariazioak" obra jo zuen 2011ko unibertsitateko kontzertu batean. 2011ko urriaren 22an, Gasteigeko kontzertu bateko piano-jolea izan zeno, eta Franz Liszten 200. mendeurren omenezko jaialdiari amaiera emateko. *Liszten omenaldia* programak Liszten eta Graham Waterhouseren ganbera-musika jaso zuen, baita *Rhapsodie* *Macabre* lanaren estreinaldia ere, Baborrek bakarlari jo zuena.

## Diskografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Valentina Baborren webgunea (biografia)
* Valentina Babor musikwerkstattjugend.de ()
* Hommage à Liszt Gasteig ()
Tatiana Nikolaieva

**Tatiana Petrovna Nikolaieva**, errusieraz Татья́на Петро́вна Никола́ева (Bezhitsa, Briansk oblasta, Errusia, 1924ko maiatzaren 4a &ndash; San Frantzisko, AEB, 1993ko azaroaren 22a) errusiar piano-jotzaile klasikoa, konpositorea eta pedagogoa izan zen.

## Biografia 
Nikolaieva Bezhitsan jaio zen. Bere ama pianista izan zen eta aita biolinista. Hiru urte zituenetik ikasi zuen pianoa, eta hamabi urterekin hasi zen konposatzen. Adin horretan, Moskuko Kontserbatorioan sartu zen, eta Yevgueni Gólubevekin eta Alexander Goldenweiserrekin (Aleksandr Skriabin, Serguéi Rajmáninov eta Nikolai Medtnerren lagun pertsonala) ikasi zuen.

1950ean, Nikolaievak Johann Sebastian Bach lehiaketa irabazi zuen. Dmitri Shostakóvich ezagutu zuen eta adiskidetasun eta lankidetza artistiko legendario baten hasiera markatu zuen. Bera hautatu zuten 24 Preludioak eta Fugak estreinatzeko, eta hiru erregistro oso egin zituen.

Moskuko kontserbatorioko irakaslea izan zen, Bach eta Beethovenen grabazioak egin zituen eta Sobietar Batasuna desegitean nazioarteko ospea lortu zuen.

Nikolai Luganskiren irakaslea izan zen.

Garuneko odoljarioa izan zuen San Frantziskoko kontzertu batean eta bederatzi egun geroago hil zen.

## Errepertorio partziala 
* 24 Preludioak eta ihesak, Op. 87 (Shostakóvich) 
* *Ihesaren artea*, BWV 1080 (Bach)
* *Klabea ondo tenperatua*, BWV 846tik 893ra (Bach)
* *Duetoa* *la minorrean*, BWV 805 (Bach)
* *Duetoa sol minorrean*, BWV 802 (Bach)
* *Duetoa fa maiorrean*, BWV 803 (Bach)
* *Duetoa sol maiorrean*, BWV 804 (Bach)
* *Musika eskaintza*, BWV 1079, (Bach)
* *Hiru dantza fantastiko*, Op. 5 (Shostakóvich)
* *Goldbergen bariazioak*, BWV 988 aldakuntzak, (Bach)
; Beethovenen pianorako sonaten ziklo osoa

* Pianorako 2.sonata, Op. 61 (Shostakóvich)
* Preludioak, Op. 34 (Shostakóvich)

## Konposizioak 
* *Pesn edo schastye* kantata (*Zoriontasunari buruzko kanta*)
* 1.Pianorako kontzertua, si handian, op. 10, 1951n egina eta erregistratua, konpositorea pianoan eta Kirill Kondrashin gidari; 1958an argitaratua.
* 2.Pianorako kontzertua, mi bemol maiorrean, Op. 32 (1966)
* Biolinerako kontzertua (1972)
* Sinfonia (1955; berrik. 1958)
* Piano, flauta eta biola hirukoterako, Op. 18 (BIS Records-en grabatua)
* 24 estudio kontzerturako, Op. 13 (1951–53)
* 5 estudio, Op. 22 (1961)
* Pianorako preludioak
* Pianorako sonata (1947–49)
* Lau mugimenduko hari-laukotea (1960)
* Pianoko boskotea (1947)
thumb|275x275px

## Sariak 
* 1991n Gramophone Award 
* 1963an SESBeko Herriko artista
* 1951n Stalin saria 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* www.tatiana-nikolayeva.info in memoriam - Tatiana Nikolaieva.
* Short biography Hyperion Records.
* Interview with Tatiana Nikolayeva, elkarrizketa ingelesez 1992
Hypholoma ericaeoides

'

'**Hypholoma ericaeoides*** *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 4 cm bitarteko diametrokoa, okre-horixka kolorekoa, higrofanoa, ertz zurbilarekin eta erdian arre-orein-laranja kolore apur batekin.

**Orriak:** Horiak.

**Hanka:** 5 cm inguruko garaierakoa eta 0,2 cm inguruko diametrokoa, zurbila, pixka bat arre-horixka kolorekoa oinarrirantz.

**Haragia:** Zurbila edo hori-limoi kolorekoa, usain eta zapore arinekoa.

**Etimologia:** *Hypholoma'' terminoa grekozko, harizpia esan nahi duen "ùpos" hitzetik dator eta ertza esan nahi duen "loma" hitzetik. Ertzari dagokio, batzuetan gortinaren hondarrak izaten dituelako.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea. Urria.

## Sasoia eta lekua 
Gurpilek egindako urraduretan, urmaelen ertzetan eta  lokatza artean dauden sahatsen azpian.

### Banaketa eremua 
Alaska, Islandia, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
James Chiona

**James Chiona** (Bandawe, 1924 – Chiradzulu, 2008ko abuztuaren 18a) malawiar elizgizon katolikoa izan zen.

## Bizitza 
1924an jaio zen Bandawen eta 1954ko irailaren 12an apaiztu zen.

1965eko urtarrilaren 11n Paulo VI.a aita santuak Blantyreko apezpiku laguntzaile eta Bacanariako apezpiku titular izendatu zuen. Urte bereko martxoaren 28an apezpiku ordenatu zuten.

1967ko azaroaren 29an Blantyreko artzapezpiku izendatu zuten.

1972an Malawiko Emakume Katolikoen Erakundea sortzen lagundu zuen.

1990eko hamarkadaren hasieran Hastings Bandaren eta Malawiko Kongresuko Alderdiaren aurka egin zuen.

2001eko urtarrilaren 23an erretiroa hartu zuen.

2008ko abuztuaren 18an hil zen Chiradzuluko Nguludi Mission ospitalean.

Malawiko eskola batek James Chionaren omenezko izena darama.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hypholoma radicosum

***Hypholoma radicosum*** *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Hypholoma epixanthum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, nahiko haragitsua, lehorra, eremu marjinala zetazko errezel zurixka batez estalia; erdigunea agerian geratzen da eta okre-hori koloretik pixka bat laranjara doan kolorekoa da.

**Orriak:** Zurixkatik okre-grisaxkara doan kolorekoak.

**Hanka:** 12 cm inguruko garaierakoa eta cm 1 inguruko diametrokoa, sustraiak substratuan sakon sartuta, erdialdean zurixka, kolore bereko ezkatekin, batzuetan hispidoak, laranja-marroi kolorekoa oinarrirantz.

**Haragia:** Kolore berekoa, egur usainarekin, zapore oso mikatzekoa.

**Etimologia:** *Hypholoma* terminoa grekozko, harizpia esan nahi duen "ùpos" hitzetik dator eta ertza esan nahi duen "loma" hitzetik. Ertzari dagokio, batzuetan gortinaren hondarrak izaten dituelako.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Bere koloreagatik eta batez ere formagatik erraz ezagutzen da. *Hypholoma fasciculare* delakoarekin nahas daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Motzondoetan, batez ere koniferoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Ekuador, Madagaskar, Europa, Errusia, Turkia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leonard Adleman

**Leonard Adleman** (New York, 1945eko abenduaren 31 - ) informatikari estatubatuarra  da. RSA zifratze algoritmoaren sortzaileetako bat da, lan horri esker Turing Award saria jaso zuen. DNAren konputazio-eremua sortzeagatik ere ezaguna da.

## Biografia 
Leonard M.Adleman familia judu batean jaio zen Kalifornian. Bere familiak Bielorrusiatik immigratu zuen Amerikako Estatu Batuetara. San Francisco hirian hezi egin zen eta  University of California, Berkeley unibertsitatean ikasi zuen Ingeniaritza Informatikoa. Sneakers pelikularen aholkulari matematikoa ere izan zen, 1996an, eta Ingeniaritzako Akademia Nazionaleko kide izan zen, konputazioaren eta kriptografiaren teoriari egindako ekarpenengatik. Zientzien Akademia Nazionaleko kide ere bada.

Horrez gain Adleman, boxeolari amateurra da eta James Toneyrekin entrenatu izan du.

## Aurkikuntzak 
1994an, Molecular Computation of Solutions To Combinatorial Problems artikuluak DNA konputazio-sistema baten antzera erabiltzeko ahalmena azaldu zuen. Artikulu horretan zazpi nodoko instantzia baten grafo Hamiltondarra ebatzi zuen, NP-Osoa den TSP antzekoa den problema. Zazpi nodoko instantzia baten emaitza tribiala izan arren, artikulu hau algoritmo bat konputatzeko DNA erabili izan den lehen adibide ezaguna da. DNAren konputazioa baliabide erabilgarria izan daitekeela frogatu da, eskala handiko beste hainbat konbinatoria bilaketa-arazo ebazteko. Adleman DNA konputazioren guraso bezala aipatzen da.

2002an, berak eta bere ikerketa taldeak arazo 'ez-tribial' bat konpondu zuten DNA konputazioa erabiliz. Arazoa milioi bat baino gehiago emaitza izan ditzaken 20 aldagaiko SAT bat zen. Adlemanek 1994ko bere mintegian erabili zuenaren antzeko eran egin zuten. Lehenik eta behin, arazoaren soluzio espazioa logikoki ordezkatzen duten ADN harien nahasketa sintetizatu zen. Nahasketa hau, orduan, algoritmikoki teknika biokimikoak erabiliz egin zen, "Okerreko" hariak kentzeko, arazoa asetzen zuten hariak bakarrik utziz. Geratzen diren harien sekuentzia nuklearraren analisiak jatorrizko problemarako soluzio "zuzenak" agerian utzi zituen.

2017tik aurrera eta gaur egun arte, Ingeniaritza informatikoko irakaslea da University of Southern California unibertsitatean eta Strata teoria matematikoarekin dabil lanean

## Sariak 
RSA kriptosistema asmatzeko egin zuen ekarpenagatik, Adleman, Ron Rivest eta Adi Shamirrekin batera, 1996ko Paris Kanellakis Theory eta Practice Award eta 2002ko Turing Award sariduna izan zen, azken hau Ingeniaritza Informatikarien Nobel Saria bezala ezaguna dena. Horrez gain, Adleman 2006ko Arte eta Zientzien Ameriketako Akademiako kide eta 2021eko ACM Fellow aukeratua izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fortuyn (1722)

***Fortuyn*** (***Fortuin*** ere idatzia) Ekialdeko Indietako Herbeheretar Konpainiako Amsterdamgo Ganberaren jabetzako itsasontzi bat zen (, normalean VOC laburtua) 1723an bere lehen bidaian galdu zen.   1723ko irailaren 27an Herbehereetako Texeletik Bataviarantz abiatu zen. Ontzia 1724ko urtarrilaren 2an iritsi zen Esperantza Oneko lurmuturraera, eta urtarrilaren 18an jarraitu zuen bidaia.  *Fortuyn* ez zen inoiz gehiago ikusi eta bere patua espekulazio kontua da.

Gutxi gorabehera 800 tonakoa zen 280 tona garraiatzeko ahalmenarekin eta 44 m luzea. Bere lehen bidaian Pieter Westrik-ek agindu zuen eta 225 gizoneko eskifaia zuen. 

## Kokapena 
Urteko sasoi hartan VOC ontziak Hegoaldeko Lurra (Australia) ikustera joan behar ez baziren ere, baliteke nahi gabe ekialdera urrunegi ibili eta Mendebaldeko Australiako kostaldetik hondatzea. *Zeewijk ontz*tik  (1727an) eta HMS Beagle itsasontzitik (1840an) bizirik atera zirenek Houtman Abrolhos-en ikusitako hondakinak, *Fortuynekoa* izan zitekeen, edo bestela *Ridderschap van Holland* itsasontzikoak, 1694an desagertu zena, edo gutxiago 1726an desagertutako Aagtekerke itsasontzikoak.

Australiako Naufragioen Datu Base Nazionalak itsasontzia "baliteke Cocos uhartetik gertu hondatua" izatea erregistratzen du. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arabianranta

**Arabianranta** , literalki "Arabiako itsasertezea", Finlandiako hiriburu den Helsinkiko barruti baten izena da. Alde erresidentziala da ere bai. Arabianranta zeramika fabrika ospetsu baten egoitza ere bada.

## Kokapena 
Suediako Gustavo I.a erregeak sortu zuen egungo Helsinki den Helsingfors hiri zaharretik gertu dago; ondoren hegoaldera kilometro batzuk mugituko zen hiriko portu-baldintzak hobetzeko. Arabianranta barrutia Hämeentie badian dago. Inguru horretatik igarotzen diren autobusek eta tranbiek hamar minutu inguru behar izaten dituzte hiriaren erdigunera iristeko.

## Kanpo estekak
Kulosaari

**Kulosaari** (), Finlandiako hiriburu den Helsinkiko barrutiren eta uharte baten izena da. Alde erresidentziala da ere bai. Uharteko txaleten eraikuntza XX. mendearen hasieran hasi zen. Sörnäinenetik zubi bat ireki zuten 1919an. Kulosaari udalerri independentea zen 1946ra arte, Helsinkiko udalerrian integratu zen arte. Uharteak 1,81 km²-ko tamaina du. Biztanleria 3.700 pertsona ingurukoa da (2003ko erroldaren arabera).

## Iruditegia 

Fitxategi:Kulosaari.jpg|Svinhufvudintie kalea. 1960. hamarkadan eraikitako apartamentuak. 
Fitxategi:Kulosaaren metroasema2.jpg|Helsinkiko metroaren sarrera Kulosaarin. 
Fitxategi:Metro Helsinki Kulosaari Train.JPG|Kulosaariko metro-geltokia.
Fitxategi:Kulosaari Wihuri.jpg|Wihuri hotela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jules Vanhevel

**Jules Vanhevel** (Koekelare, 1895eko martxoaren 10a  &#x2013;Ostende, 1969ko uztailaren 21a) lasterketa-ziklista belgikarra izan zen. Profesionala 1919tik 1936ra, Flandriako Itzulia 1920an, Paris-Roubaix 1924an eta Belgikako Errepideko Txapelketa bi aldiz irabazi zituen 1920 eta 1921ean.

## Kanpo estekak
Powers Boothe

**Powers Allen Booth** (Snyder, Texas, 1948ko ekainaren 1a - Los Angeles, 2017ko maiatzaren 14a) estatubatuar aktorea izan zen.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Colin Burgess

**Colin John Burgess** (Sydney, 1946ko azaroaren 16a - *ibidem*, 2023ko abenduaren 16a) australiar musikaria izan zen.

Australiako *The Masters Apprentices* taldean bateria jo zuen 1968tik 1972ra bitartean, 1973ko azaroan *AC/DC* taldea sortu zuten kideetako bat izan aurretik, Malcolm Young, Angus Young, Dave Evans eta Larry Van Kriedtekin batera. Taldeko bateria-jotzailea izan zen 1974ko otsailean kanporatu zuten arte, eszenatokian mozkor jotzea egotzita. 1975ean taldera itzuli zen lau astez. 1983an *His Majesty* taldea sortu zuen bere anaia Dennyrekin batera.

## Erreferentziak
Jauzi motz jolasa

**Jauzi motz** taldeko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Baigorrin, Nafarroa Beherean, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

## Arauak 
Jokoa zen ea nork jauzi edo saltorik handiena egiten zuen, gora eta luzeetara, oinak bildurik eta lasterka egin gabe.       

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kadena jolasa

**Kadena jolasa** taldeko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Igoan, Nafarroa Garaian, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

## Arauak 
Eskola garaiko neska-mutilen jokoa zen, eta “betetzen” izenekoak bere lagunak harrapatzen hasi behar izaten zuen. “kadena” esaten zuen lagunei begira eta gainerakoak “badela” esanik, lasterka hasten ziren. Norbait harrapatzean, eskutik hartu eta hirugarrenaren atzetik hasten ziren, harik eta azkenekoa harrapatu arte. Berriro jokoari hasiera emateko aurrena harrapatutako neska edo mutila jartzen zen “betetzen”.       

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kalioketa

**Kalioketa** taldeko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Ezkion, Gipuzkoan, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

## Arauak 
Hamabiren bat neska-mutilek hartzen zuten esku joko honetan, bi taldetan banaturik. Seiko taldea alde batera, bata bestearen ondoan, eta parez pare, hamar metro inguruko tartearekin, beste seiak. Bakoitzak hogei zentimetroko makila zeraman eskuan, besoa goian zuela. Talde bateko aurrenekoa, makila bota eta, bestekoren bat jotzen ahalegintzen zen. Asmatuz gero, haren taldeak jasotzen zuen tantoa; huts eginez gero, berriz, tantoa beste taldearentzat izaten zen. Hamabi tanto aurrena egiten zituen taldea izaten zen irabazle.       

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karrika-dantza

**Karrika-dantza**, baita ere **Edate-dantza**, euskal dantza desberdinen izena da. Edate izena etxeetan eskeintzen zuten edaritik datorrela. Koreografiari dagokionez Soka Dantza dela esan dezakegu.

## Betelun 
Betelu herrian, Nafarroa Garaian, Inauteri igandean lorez puska-biltzea egin ondoren, mutilak arreba edo barrideren bat lagun zutela herriko plazara joaten ziren eta karrika-dantza hasten zuten herrian barrena, gune jakinetan kapitainak eta azkendariak zortzikoa dantzatzen zuten. Dantzarien atzetik ñañarroak ibiltzen ziren eta bukaeran Kontzejuko tabernan eskean bildutakoarekin jaten zuten.

Betelu da izen bakar honekin dantza bizirik mantendu duen herria. Inauterietan egiten den dantza da. Gaur egun inauteri egunean erabiltzen duten mozorroarekin dantzatzen dira.

## Auritz 
Auritzen, Nafarroa Garaian, San Joan festetan herrian barrena egiten den dantza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Karrika-dantza Auñamendi Entziklopedian.
* Nafarroako Dantzen Atlasa.
* [Beteluko dantzaren partitura.
Barride

thumb|Barridea aldameneko etxearen jabea zen Elizondon.

**Barride** bi etxe hurbilenekoei ematen zaien izena da bereziki ipar Nafarroa Garaian. Auzo kontzeptuaren barruan hurbiltasun handiagoa adierazten du. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Elizondon eta Beartzun, Nafarroa Garaian, jaso zuen kontzeptua.

Barridekoa ahaidea da, eta familiako dueluetan eta gainerako gertakarietan funtzio jakin batzuk betetzen ditu. Jatorriz, barride elizarantz hurbilen zegoen etxearen jabea zen.

Luzaiden barride "lehenauzo" esaten zaio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mishal Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah

**Mishal Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah** (Kuwait, 1940ko irailaren 27a) Kuwaiteko emirra da 2023ko abenduaren 16tik.

Ahmad Al-Jaber Al-Sabah emirraren semea da. Ibilbide gehiena herrialdeko inteligentzia eta segurtasun zerbitzuei eskaini zien. 2020an, printze oinordeko izendatu zuten, eta Kuwaiteko tronura igo zen 2023an, Nawaf anaia hil ondoren.
San Nikolas eliza (Leipzig)

**San Nikolas eliza**  () aspalditik Leipzigeko eliza ospetsuenetako bat izan da. 1989an lortu zuen ospe nazionala asteleheneko manifestazioekin, erregimen sozialistaren aurkako matxinada baketsuaren erdigune bilakatu baitzen.    

## Historia 
Eliza 1165 inguruan eraiki zen Leipzig sortu zen garaian. Bere izena San Nikolasek ematen dio, merkatari eta handizkarien zaindaria dena. Hiriaren erdi-erdian dago, ordurako bi merkataritza-kale garrantzitsuenen elkargunean, Via Regia eta Via Imperii. Partzialki estilo erromanikoan eraikia dago baina XVI. mendearen hasieran handitu zen estilo gotikoagoan. 1794an Johann Carl Friedrich Dauthe arkitekto alemaniarrak barrualdea birmoldatu zuen estilo neoklasikoari jarraituz. Eliza protestantea da 1539tik Erreformaren ondoren, nahiz eta eliza katolikoak ere erabil dezakeen.

Elizak 1724, 1728, 1732 eta 1749ko Ostiral Santuan Johann Sebastian Bachen *Pasioa San Joanen araberaren* estreinaldia barne, bost emanaldietatik lau hartu zituen, baita *Thomanerchor*-ek interpretatutako bere kantata eta oratorio asko ere.

Duela gutxi, eliza 1968tik aurrera egin diren barne zaharberritzeetarako funtsak aurkitzeko borrokan aritu da. Elizaren administrazioa Bernhard Stief-ek zuzentzen du.

### Manifestazio baketsuak 
Bernd-Lutz Lange kabaret-artistak San Nikolas elizan hasitako gertaera hauen berri eman zuen: 

## Organoa 
Elizako organoa Europan estilo erromantikoko organoen eraikuntzaren adibiderik onenetako bat da eta sistema mekanikotik pneumatiko izatera eraberritu zuten XX. mendearen hasieran. . 

## Irudi galeria 

Fitxategi:Leipzig_Nikolaikirche_18_Jh.jpg|link=Archivo:Leipzig_Nikolaikirche_18_Jh.jpg|alt=Plaza, s.XVIII|Plaza, 18
Fitxategi:Nikolaikirche_Leipzig_2009.jpg|link=Archivo:Nikolaikirche_Leipzig_2009.jpg|Nikolaikirche
Fitxategi:Vxla-jsbach-at-nikolaikirche.jpg|link=Archivo:Vxla-jsbach-at-nikolaikirche.jpg|alt=Busto de J.S. Bach en la Nikolaikirche|JS Bach-en bustoa Nikolaikirchelizan
Fitxategi:Leipzig_Nikolaikirche_BW_2012-09-10_18-10-36.jpg|link=Archivo:Leipzig_Nikolaikirche_BW_2012-09-10_18-10-36.jpg|alt=Torre|Dorrea
Fitxategi:Nikolaikirche_Leipzig_Inneres.jpg|link=Archivo:Nikolaikirche_Leipzig_Inneres.jpg|alt=Interior|Barruan
Fitxategi:Altar_Nikolaikirche.jpg|link=Archivo:Altar_Nikolaikirche.jpg|alt=Altar|Alderdiak
Fitxategi:Nikolaikirche_Nordkapelle.jpg|link=Archivo:Nikolaikirche_Nordkapelle.jpg|alt=Capilla norte|Iparraldeko kapera
Fitxategi:Nikolaikirche_Säule_Leipzig.jpg|link=Archivo:Nikolaikirche_Säule_Leipzig.jpg|alt=Detalle de columna|Zutabearen xehetasun bat
Fitxategi:Nikolaikirche_Decke.jpg|link=Archivo:Nikolaikirche_Decke.jpg|alt=Cúpula sobre el altar|Kupula aldarearen gainean
Fitxategi:Leipzig_Nikolaikirche_Eingangshalle_Deckengemälde.jpg|link=Archivo:Leipzig_Nikolaikirche_Eingangshalle_Deckengemälde.jpg|alt=Pintura de Adam Friedrich Oeser|Adam Friedrich OeserrenMargolana
Fitxategi:Leipzig_Nikolaikirche_organ.jpg|link=Archivo:Leipzig_Nikolaikirche_organ.jpg|alt=Órgano|Organoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Milo Matanovićen gobernua

Milo Matanović jeneralaren gobernu laburren ostean (1917ko urtarrilaren 17a - 1917ko ekainaren 11), Nikola erregearen 1917ko maiatzaren 29ko dekretu bidez Evgenije Popović buru zuen gobernua eratu zen.

## Gobernuko kideak 
## Kanpo estekak
Wellington Olympic AFC

**Wellington Olympic AFC** Zeelanda Berriko futbol talde bat da, Wellington hiriburukoa.

## Historia 
1953an Greziatik etorritako inmigranteek sortu zuten. Egun ere Wellington hiriko greziar komunitateari oso loturik dago eta jokalari gehienek greziar jatorriko arbasoak dituzte.

## Palmaresa 
* Zeelanda Berriko Liga (1): 2023

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Makta

***Makta*** 2023ko norvegiar telesail dramatikoa da, Johan Fastingek, Kristin Gruek eta Silje Storsteinek NRKrentzat egina.

## Sinopsia 
Hasi eta berehala, zalaparta: «Egia, gezurrak eta oroimen txarra ditu oinarri istorio honek», hori diote telesailaren azalpen tituluek. Segidan, filmaketa seterako jauzia, klaketa kolpea eta zer pentsatua ematen duen beste esaldi bat: «Anarkistak dira, estatuaren legeak onartzeari uko egiten diote, eta oinarritik antolatzen dira. Gauza gutxi daude autoritate forma oro desobeditzea baino garrantzitsuagoak». *Borgen* izan liteke, baina ez da drama politiko danimarkar ezagunaren pasarteetako bat, iparraldeko bizilagunek fikziora eramandako pasadizo historiko jakin bat baizik. 1981ean, Gro Harlem Brundtland medikua eta abortu librearen aldeko aktibista Norvegiako lehen ministro bilakatu zen, herrialdeko lehen gobernuburu emakumezkoa.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Los Angeles FC

**Los Angeles Football Club** edo **LAFC** Estatu Batuetako futbol talde bat da, Los Angeles hirian egoitza daukana.

## Palmaresa 
### Estatu Batuetan: 3 
* Major League Soccer
** MLS Kopa (1): 2022.
** MLS Supporters' Shield (2): 2019, 2022.

### Nazio artean: 1 
* Campeones Cup: finalista 2023an.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
René Fernández Apaza

**René Fernández Apaza** (Padilla, 1924ko urtarrilaren 9a – Cochabamba, 2013ko abuztuaren 14a) boliviar elizgizon katolikoa izan zen. 1968tik 1981era Oruroko apezpikua izan zen, 1975etik 1986ra Boliviako bikario militarra, 1981etik 1983ra Sucreko artzapezpiku lagunkidea, 1983tik 1988ra Sucreko artzapezpikua eta 1988tik 1999ra Cochabambako artzapezpikua.

## Bizitza 
1924ko urtarrilaren 9an jaio zen Padillan. 1948ko azaroaren 28an apaiztu zen Buenos Airesen. 

1968ko martxoaren 2an Paulo VI.a aita santuak Oruroko apezpiku izendatu zuen. Urte bereko apirilaren 21ean apezpiku ordenatu zuten Sucreko apaizgaitegiko kaperan.

1975eko uztailaren 30etik 1986ko maiatzaren 17ra Boliviako bikario militarra izan zen.

1981eko azaroaren 21ean Sucreko artzapezpiku lagunkide bihurtu zen, 1983ko azaroaren 30ean Sucreko artzapezpiku ordinario eta 1988ko apirilaren 16an Cochabambako artzapezpiku.

1999ko uztailaren 8an erretiroa hartu zuen.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Campeones Cup

**Campeones Cup** Major League Soccer (AEB + Kanada) eta Mexikoko futbol ligako txapeldunen artean jokatzen den futbol txapelketa da. 2018an sortu zen.

## Palmaresa 
* (luz), luzapenaren ondoren.
* (pen), penalti jaurtiketak.

## Kanpo estekak
Katuzil jolasa

**Katuzil** taldeko mutilen haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Burgin, Nafarroa Beherean, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

## Arauak 
Jolas honetan mutilak bakarrik aritzen ziren eta katuzil izeneko hogei bat zentimetroko zurezko pieza punta bikoa erabiltzen zuten. Metro-erdi inguruko beste makila bat ere behar izaten zen. 

Jokoari hasiera emateko lurrean marra egiten zen, makilaren luzera berekoa, hau da, metro-erdikoa. Mutil bat arrastoaren ondoan jartzen zen esku batean makila eta bestean “katuzil”a zuela, eta aurrenekoarekin txikia joz, ahalik eta urrunen bidali behar zuen. Ondoren makila marra gainean utzi, eta aurkakoak “katuzil”a jaso behar zuen lurretik eta makila jotzera bota behar zuen. Asmatuz gero, postuak trukatzen zituzten. Aurkakoak “katuzil”a lurrera erori baino lehen jasotzen bazuen, bi aukera izaten zituen makila jotzeko. “Katuzil”ak ez bazuen makila jotzen, aurreneko mutilak makila lurretik hartu eta hiru bider jotzen zuen muturrean ”katuzil” hori, urrunera bidaltzen ahaleginduz; baina ez zuen kolpe huts egin behar, bestela pieza ez urruneratzeaz gain, bestelako ordaindu beharren bat izaten baitzuen. Bigarren mutilak aukera izaten zuen “katuzil”a oin gainean jarri eta makila aldera botatzeko, aurrenekoak huts egin zuen adina aldiz. Hartara hurbildu egiten zuen eta errazago gertatzen zitzaion ondoren eskuaz botatakoan makila jotzea. Baina azkeneko jaurtiketa horiek egin aurretik makila eta hiru bider jotako “katuzil”aren arteko distantzia begiz kalkulatzen zuten. Makila astintzen zuenak esan egin behar izaten zuen distantzia horretan makila hori zenbat aldiz sartzen zen. Aurkakoak uste zuen egindako kalkulua okerra zela eta egiaztatzeko eskatzen zuen. Aurrez esandako zenbakia gehiegizkoa bazen, ordu arte makilaren erabiltzailea izana gertatzen zen galtzaile. Ontzat emandako makila-kopurua ehun tantotara zenbatzen zen eskuarki.       

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Katuzil jolasa Juan Garmendia Larrañagaren *Ume jolasak* liburuan, 31.or.
Bizkarsoro

**Bizkarsoro** 2023ko Josu Martinez bilbotar zuzendariaren film dramatikoa da. Iparraldeko fikziozko herri batean kokatuta dago filma, XX. mendean, eta euskarak eta euskaldunek jasandako errepresioa du hizpide. Filma fikziozkoa izanik ere, benetako istorioak ekarri ditu Martinezek pantaila aurrera, kontatzen baitu nola zigortzen zituzten herritarrak, euskaraz hitz egite hutsagatik.

Film hau, bost laburmetraiaz osaturiko luzemetraia da.

[thumb|270x270px|[Josu Martinez|Josu Martinezen lehen zazpi 7 filmak (Ikergazte, 2019)]]
## Sinopsia 
Alegiazko herri batean, bost istorio erreal, 1915etik 1982ra gertatuak, bost ataletan banandurik:
* 1915 - Ama
* 1921 - Anti
* 1940 - Su-ban-di-la
* 1966 - Hitzak
* 1982 - Alaba
Ahozko lekukotzetan eta idazleen testuetan oinarrituak, haietan barna, XX. mendean zehar Ipar Euskal Herriko herri tipi batek bizitako aldaketa sozialak agerian. Hizkuntza baten erroizte eta hurrentzea. Eta bizirauteko borroka.

## Antzezleak 
* Bea Kurutxarri
* Martxela Aneva-Fuchs
* Manex Fuchs
* Bixente Indart
* Xan Leon Indart
* Lea Campistron
* Ander Lipus
* Eneida Alfaro-Camus

## Sariak 
* 2023: Argia saria, Ikusentzuneko atalean.[thumb|270x270px|2024ko [Argia Sariak|Argia Saridunak ]]

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Itsasoaren alaba (2009)
* Sagarren denbora (2010)
* Debekatuta dago oroitzea (2010)
* Barrura begiratzeko leihoak (2012)
* Gure sor lekuaren bila (2015)
* Jainkoak ez dit barkatzen (2018)
* Anti (2019)
* Caminho longe (2020)

## Kanpo estekak 
* https://bizkarsoro.eus/(https://bizkarsoro.eus/)
Koxketan

**Koxketan** taldeko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Beasainen, Gipuzkoan, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.       

## Arauak 
Joko honetan zabalean sei edo zortzi zentimetro inguruko zulo borobila egin lurgainean eta intxaur-alea botatzen zuten biraka zulora jolaskideek, bost bat metrotik. Ahal izanez gero zuloan sartu behar zen, edo bestela ahalik eta hurbilen utzi. 

Zuloan sartzen zuenak eta hurbilen uzten zuenak ematen zion hasiera benetako jokoari. Erpuruaz eta erdiko hatzaz baliaturik jaurtitzen zuten intxaur-alea besteak jotzeko asmoarekin. Jotzeari "kotx" esaten zitzaion eta ukitutako intxaurra jotzailearen eskuetara pasatzen zen. Huts eginez gero, hurrengoa jarraitzen zitzaion jokoari. 

Jokoan bi bakarrik gelditu eta bat galtzaile eta bestea irabazle gertatzean ematen zitzaion berriro hasiera jokoari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Koxketan jolasa Juan Garmendia Larrañagaren *Ume jolasak* liburuan, 32.or.
Aelita

***Aelita*** () edo ***Aelita: Marteko erregina*** 1924ko Jakov Protazanov zinemalari errusiarrak zuzendutako zientzia-fikziozko filma da.  Aleksei Nikolaievitx Tolstoiren izen bereko eleberrian oinarrituta dago.

Bere eragina ondorengo hainbat filmetan ikus daiteke, baita Flash Gordonen eta ziurrenik Fritz Langen *Metropolis* filmean ere. Hasieran oso ezaguna, filma ez zen oso mesedegarria izan Sobietar Batasuneko Gobernuaren eta, horregatik, oso zaila izan da Gerra Hotzaren ondoren arte ikusteko.

## Sinopsia 
Los izeneko gazte bat, Marte planetara kohete batean doa. Bertan erregearen aurka altxamendu herrikoi bat zuzenduko. Horretarako Aelita erreginaren, zeina berarekin maitemindu baita teleskopio baten bidez ikusi ondoren,  laguntza izango du.

## Aktoreak 
* Julia Solntseva: Aelita
* Igor Ilinski: Kravtsov
* Nikolai Tseretelli: Los / Jevgeni Spiridonov
* Nikolai Batalov: Gusev
* Vera Orlova: Maxa
* Valentina Kuindzhi: Nataxa
* Pavel Pol: Viktor Erlich
* Konstantin Eggert: Tuskub
* Juri Zavadski: Gol
* Aleksandra Peregonets: Ikhoxka
* Sofia Levitina: Tokiko Biltzarreko presidentea

## Esanahi ideologikoa 
Filmaren klimaxean, Gusev boltxebikeak iraultza proletarioa antolatu zuen Aelita erreginaren laguntzarekin. Nolabait filma iraultzaren aurkakoa da. Gusevek eta Losek, etxeko bizitzarekin duten nahigabea dela eta, Lurretik ihes egiten dute; Guseven emaztea babesleegia da eta berak iraultza nahi du, eta Los itxuraz bere emaztea hil du jelosia hasiera batean. Gainera, Aelitak iraultza baimentzen du gobernatzea eragozten dion diktadorea boteretik kendu ahal izateko. Aelitak agintzen die soldaduei, iraultzaren ondoren, esklabo-langileak lurpera eramatea. Aelita hil egiten du geldiarazteko, bere emazte gisa ikusiz, esnatu egiten da, Marteko bizipenak guztiz alegiazkoak zirela jakitun, eta etxera itzultzen da emaztea oraindik bizirik dagoela aurkitzeko.

Aelitaren manipulazioa berak Los filmarentzat ordezkatzen duenaren aurka dago zuzenean, eta iraultza bat gaizki atera daitekeela gogorarazteko balio du. Aelitak iraultzan egindako manipulazioaren inplikazio ez hain sotilek, jakina, Leninen iraultza bera adierazten dute. Nataxa (Losen emaztea) komunismoaren sinbolo gisa aurkezten den bitartean eta filmak jarrera komunista duen bitartean, iraultza pertsonaia akastunek egiten dute, bizitzan maite denaren aurkakoak. Izan ere, Protazanoven pelikulako puntuek ez dute iraultza garapenerako tresna gisa ikusten, berreraikuntzarako tresna gisa baizik. Errusiako Iraultza ez da filmerako oihala, baizik eta Leninen Politika Ekonomiko Berria, Lehen Mundu Gerraren eta Errusiako Gerra Zibilaren ondoren berreraikuntzarako erabili zuen garai baketsua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chikage Awashima

**Chikage Aascima** (Tokio, Japonia, 1924ko otsailaren 24a &ndash; 2012ko otsailaren 16a) japoniar aktorea izan zen.

## Biografia 
Takarazukako Musika eta Dantza Eskolan lizentziaduna eta Takarazuka Revue taldeko kidea, Chikage Awashima Shochiku estudioetan sartu zen eta 1950ean egin zuen zinemako debuta. Yasujirοozu, Mikio Naruse, Keisuke Kinoshita, Tadashi Imai eta Heinosuke Gosho bezalako film garrantzitsuetan agertu zen.

Awashima agertokietatik erretiratu zen 2009an. 2012ko otsailaren 16an hil zen, 87 urterekin, minbiziaz.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Sariak 
* 1950: Blue Ribbon saria aktore onenarentzat, ''Ten'ya'' wan'yagatik eta *Okusama ni* goyojinengatik
* 1955: Blue Ribbon saria aktore onenarentzat, Meoto zenzairen lanagatik 
* 1958: Mainichiko zinemako sariak, Nubes de verano eta *Hotarubi* filmengatik.
* 1988: Ohorezko Domina Lazo purpura lanagatik
* 1995: Orden de la Preciosa Corona, 4. klasea, Wisteria
* 1997: Mainichi Kinuyo Tanakako zinema-sariak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jan Jacob Rochussen

**Jan Jacob Rochussen** (Etten, 1797ko urriaren 23a - Haga, 1871ko urtarrilaren 21a) herbeheretar politikaria izan zen. Herbehereetako lehen ministroa izan zen 1858tik 1860ra.

1915ean boluntario gisa parte hartu zuen Napoleonen armaden aurkako gerran. Hamabi urtez zerga-biltzaile izan zen eta 1826an Merkataritza eta Industria Ganberako idazkari izendatu zuten. Gilen I.a Herbehereetakoa erregea ezagutu zuen eta haren aholkularia izan zen. Erregeak Finantza ministro izendatu zuen 1840an.

1845ean, Ekialdeko Herbeheretar Indietako gobernadore izendatu zuten, eta 1851 arte egon zen bertan. Herbehereetara iritsi zenean, Ordezkarien Ganberako kide aukeratu zuten (1851-1857). 1858an lehen ministro izendatu zuten eta bi urte geroago dimisioa eman zuen. 1864tik 1969ra eserleku bat izan zuen berriro Ganberan.
John Langdon Down

**John Langdon Haydon Down** (Torpoint, 1828ko azaroaren 18a - 1896ko urriaren 7a) Britania Handiko mendiku bat izan zen. Down sindromea mediku honen omenez izendatu zen.

## Bizitza 
Cornuallesko herri batean jaio zen eta gurasoak irlandarrak zituen. Aita botikaria zen, eta Johnek 14 urte zituenean aitarekin lanean hasi zen. 18 urte zituenean Londresera joan zen zirujau laguntzaile izateko. Bloomsbury Squaireko laborategi batean lan egin zuen gero. Orduan Michael Faraday ezagutu zuen eta gas experimentuekin lagundu zion.

1853ean, Torpointera bueltatu zen bere aita laguntzeko hura hil zen arte. Urte berean, eta bere aita hil ostean, Royal London Hospitalean bere medikuntza ikasketak hasi zituen. 1856ean, zirujau ikasketak amaitu zituen eta bi urte geroago, Surreyn, adimen urrikoentzako Earlswood babes-etxean zuzendari mediku izendatua izan zen. Orduan hasi zituen bertako pazienten ikerketak eta 1866ean liburu bat argitaratu zuen, honako izenburuarekin: *observations on an ethnic clasification of idiots* (idioten sailkapen etniko baterako behaketak). Bertan, adimen urritasunak dituzten pertsonen klasifikazioa egin zuen, etniaren arabera (garai hartan eritasun genetikoek giza-arrazekin zerikusia zutela uste zen). Beste hainbat lanen artean, 21 kromosomako trisomiaren azterketagatik, deskribapenagatik eta berau izendatzeko "mongoliar idiota" terminoagatik bihurtu zen ezagun. Termino horren ordez "Down sindromea" erabiltzen da gaur egun, haren omenez.

Bere bi semeek, Reginaldek eta Percivalek, haren lana jarraitu zuten, Reginaldek bereziki.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bianca Maria Piccinino

**Bianca Maria Piccinino** (Trieste, Italia, 1924ko urtarrilaren 29a) idazle, kazetari eta aurkezle italiarra da.

## Biografia 
Triesten jaio zen 1924an, eta biologian graduatu zen. 1953an sartu zen RAIn, zientzia-dibulgazioko aurkezle gisa.

### 1950: Debuta kazetaritzan 
1950eko hamarkadaren erdialdean, ''L'Amico degli animali* telebista-programa zuzendu zuen, Angelo Lombardirekin eta Andaù laguntzailearekin batera.

Italian, 1957, 1958 eta 1959ko Eurovisióneko Kantu Jaialdia aurkeztu zuen.

### 1960 eta 1970 urteak 
Hurrengo urteetan, moda-zerbitzuen arduradun bihurtu zen, eta 1975ean, Emilio Federekin batera, TG1en lehen edizioa zuzendu zuen, telediario bat aurkeztu zuen Italiako lehen emakumea izanik. 1981eko uztailaren 29an, aurkezle italiarra izan zen Charles eta Dianaren arteko ezkontzako Rai 1-erako.

### 1980tik bukaera arte 
1989an erretiratu ondoren ere Rai egon zen, *Moda* telebistako asteroko aldizkaria zaintzen urte batzuetan. Onoren *Moda* irakaskatsi zuen Erromako Koefia Akademian fashion gisa, eta hainbat aldizkaritarako artikuluak idatzi zituen.

## Bibliografia 
* *Radiocorriere TV'', n.1957ko 31.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brenda Helser

**Brenda Helser** (San Frantzisko, 1924ko maiatzaren 26a – 2001eko martxoaren 26a) AEBetako igerilaria izan zen, estilo libreko probetan espezializatua. 1948an txapeldun olinpikoa izan zen 4 x 100 metroko lasterketan.

## Kirol ibilbidea 
1948ko Londresko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazi zuen estilo libreko 4 x 100 metroko errelebuetan, 4:29.2 segundoz, Danimarkaren (zilarra) eta Herbehereen (brontzea) aurretik; bere taldekide igerilariak izan ziren: Marie Corridon, Thelma Kalama eta Ann Curtis.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hypholoma subericaeum

***Hypholoma subericaeum*** *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, koniko samarretik titidunera, arre-gorrixkatik okre-arrexka-orein kolorera doana, gero arre txigortu kolorekoa, koipetsua.

**Orriak:** Gris-lila zurbil kolorekoa.

**Hanka:** 8 cm inguruko garaierakoa eta 0,3 cm inguruko diametrokoa, zurixka, zetadun eta zilarreztatutako fibrilekin, oinarrirantz gero eta marroi-gorrixka kolore gehiago hartzen joaten da, batez ere manipulatu ondoren.

**Haragia:** Ia kolore berekoa.

**Etimologia:** *Hypholoma* terminoa grekozko, harizpia esan nahi duen "ùpos" hitzetik dator eta ertza esan nahi duen "loma" hitzetik. Ertzari dagokio, batzuetan gortinaren hondarrak izaten dituelako.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria. Toxikoa ere izan daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Zangetan, baso hezeetan, larre urtsuetan. Urria.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batua, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Theodore Hall

**Theodore Alvin Hall**, (New York, 1925ko urriaren 20a-Cambridge, 1999ko azaroaren 1a) Estatu Batuetako fisikari bat izan zen. Manhattan Proiektuan lan egin zuen eta Sobietar Batasunari informazioa pasatu zion.

## Bizitza 
Theodore Alvin Holtzberg New York hirian jaio zen. Bere aita sobietar lurraldetik ihesi egin zuen eta Theodore New Yorken jaio zen. Bere Ama, Theodore Harvard Unibertsitatean zegoenean hil zen. Txikitatik oso azkarra zela erakutsi zuen, batez ere matematika eta fisikan, eta bere anaia nagusiak, Edward, asko irakatsi zion. 3 kurtso aurreratu zituen, eta 1940ean, Queens Collegean sartu zen 14 urte zituela. Bi urte geroago, Harvard Unibertsitatean sartu zen eta 1944ean bukatu zuen, 18 urte zituela. 1936an, bere anaia nagusiak eta berak abizena aldatu zuten Hall abizenagatik.

## Manhattan Proiektua 
18 urte zituenean, bere maisuak, John Van Vleck, Theodore Manhattan Proiekturako proposatu zuen. Bertan fisikari gazteena izan zen. 

Lehenengo, Little Boy bonbaren uranioaren masa kritikoa deskribatzen lagundu zuen. Geroago, inplosio sisteman lan egin zuen (Fat Man bonbak erabiltzen zuen sistema). 1944ko udan, Alemania guda galtzen ari zela eta Alemaniak bonba ez zuela sortuko sumatu zuen. Momentu horretan, Estatu Batuak bonbaren monopolioa izatearen arriskuaz konturatu zen. Gainera, Manhattan Proiektuko zuzendariak, Leslie Groves generalak, afari batean fisikari batzuei esan zien Estatu Batuetako bonba atomikoaren helmuga Sobietar Batasuna zela. Horren ondorioz, Josef Rotblat fisikariak proiektua utzi zuen, eta Niels Borh eta Leo Szilard bezalako beste fisikari batzuk Roosevelti lehenengo eta Trumani ondoren, eskutitz bat bidali zioten. Gertakari hauen ondorioz, Ted Sobietar Batasunari informazioa pasatzen hasi zen 1944ko urrian. Garai hartan, Amtorg konpainia bisitatu zuen, New Yorkeko hirian. Han, Sergey Kurnakoven kontaktua pasa zioten. Saville Sax izeneko bere lagun minari kontaktu bera pasa zioten. Theodoren izen sekretua MLAD ("gazte" errusiarrez) zen, eta Savillerena STAR ("zahar" errusiarrez), Theodore Saville baino urtebete gazteagoa baizen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inocybe abjecta

***Inocybe abjecta*** *Inocybaceae* familiako onddo espezie bat da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 4 cm bitarteko diametrokoa, titi pixka batekin, erdia zetaduna edo errezel zurixkarekin, gainerakoan okre samar kolorekoa, fibrilosoa, gero urratua.

**Orriak:** Zabal, zurbilak.

**Hanka:** 5 cm inguruko garaierakoa eta 0,2 cm inguruko diametrokoa, zurixka, askotan pixka bat okertua.

**Haragia:** Urria, zurixka-marroixka kolorekoa,  zurbila, usain espermatikoa. Espora-jalkina, marroi kolorekoa.

**Etimologia:** *Inocybe* terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen "is inós" hitzetik eta burua, esan nahi duen, "cybe" hitzetik dator, hau da, zuntzezko kapela.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

## Sasoia eta lekua 
Hostozabalen azpian, lurzoru astunetan.
### Banaketa eremua 
Kanada, Islandia, Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eraikuntzako zur

[thumb|*[Eucalyptus regnans* zuhaitzekin egindako eraikuntzako zura.]]
**Eraikuntzarako zura** edo, sinpleki, zura, habe eta oholtza bihurtu den zura da, eraikuntza prozesuetan erabili ahal izateko. Zura batez ere egituretarako erabiltzen da, baina beste erabilera asko ere baditu. Eraikuntzako zura forma eta tamaina estandarretan eskaini ohi da, eraikuntza bera azkartzeko.

Espezie askotako egurra erabil daiteke eraikuntzako zura egiteko, zur gogorrak eta bigunak barne, hala nola, pinu zuria eta pinu gorria, edo zuhaitz sendoagoetako zura, haritza barne. Egur bukatua tamaina estandarretan ematen da, batez ere konifero-espezieak (pinua, izeia...), zedro eta egur gogorra. Ohikoagoa da zur bigunarekin egitea zur gogorrekin baino, eta zerratutako zuraren %80 zur zuritik dator.

## Kanpo estekak
Hakaniemi

**Hakaniemi** ), Finlandiako hiriburu den Helsinkiko barruti baten izena da. Hiriko erdigunean dago. Historikoki, klase baxuekin eta langileekin lotu izan da, nahiz eta azken urteetan bizitzaren kostuak gora egin duen eta erdialdeko gainerako barrutien pare dagoen. Kallio barrutiko Siltasaari auzoaren zatirik handiena hartzen du.

## Eraikinak 
* Suomen Ammattiliittojen Keskusjärjestö (SAK) edo Finlandiako Sindikatuen Erakunde Zentrala
* Suomen Sosialidemokraattinen Puolue (SDP) edo Finlandiako Alderdi Sozialdemokrata  alderdiaren egoitza 
* Hakaniemiko merkatua
* Hilton hotela

## Iruditegia 

Fitxategi:Kukat ja patsas 220508.jpg|Johannes Haapasaloren estatua.
Fitxategi:Pitkäsilta 9.JPG|Pitkäsilta zubia.
Fitxategi:Hakaniemen metroasema 2.jpg|Hakaniemiko metro geltokia 1982an ireki zen.
Fitxategi:Hakaniemen tori - Marit Henrikssonväh.jpg|Hakaniemiko merkatua.
Fitxategi:Siltavuorensatama_-_Marit_Henriksson.jpg|Kaia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trenbide-garraio

[thumb|Tren bat [Alaskan, petrolioa garraiatzen.]]
**Trenbide-garraioa** trenbideetan zirkulatzen duten gurpildun ibilgailuak erabiltzen dituen garraiobidea da, normalki altzairuzko bi errail paraleloren gainean. Trenbide-garraioa Lurreko bi garraiobide nagusietako bat da, errepide-garraioarekin batera. Mundu osoko bidaiarien eta merkantzien garraioaren %8 ingururako erabiltzen da, eraginkortasun energetikoari eta abiadura potentzialki handiari esker.

Errailen gaineko material birakariak errepideko ibilgailuek pneumatikoen gainean baino erresistentzia txikiagoa izaten du marruskadurarekiko, eta, horri esker, bagoiak tren luzeagoetan akopla daitezke. Lokomotorak dieselak edo elektrikoak izan ohi dira. Trenbide-garraioak kapital handia behar duen arren eta errepideko garraioa bezain malgua ez den arren, bidaiari- eta merkantzia-karga handiak garraia ditzake, eraginkortasun energetiko eta segurtasun handiagoarekin.

Antzinatik dira gizakien edo animalien trakzioko trenen aitzindariak, baina trenbideko garraio modernoa Britainia Handian lurrun-trena asmatu zenean hasi zen, 1800 aldera. Bidaiarientzako lehen trena, Stockton and Darlington burdinbidea, 1825ean inauguratu zen. Europan eta Ipar Amerikan trenbidea azkar hedatu zen, 1830ean Ingalaterrako lehen hiriarteko konexioa inauguratu ondoren, eta Industria Iraultzaren funtsezko osagaia izan zen. Trenbide-garraioa ezartzeak bidalketa-kostuak murriztu zituen, ur bidezko garraioarekin alderatuta. Horren ondorioz, "merkatu nazionalak" sortu ziren, eta prezioak ez ziren aldatzen hiri batetik bestera.

1880ko hamarkadan hasi zen trenbide-elektrifikazioa tranbiekin eta zirkulazio azkarreko sistemekin. 1940ko hamarkadatik aurrera, lurrunezko tren-makinen ordez diesel tren-makinak jarri ziren. Abiadura handiko lehen tren-sistema 1964an sartu zen Japonian, eta gaur egun abiadura handiko lineek Europako, Ekialdeko Asiako eta Estatu Batuetako hiri asko lotzen dituzte. Automobilaren eta hegazkinaren lehiagatik gainbehera txiki bat izan ondoren, trenbideko garraioa suspertu egin da azken hamarkadetan, errepideetako auto-pilaketagatik eta erregaiaren prezioak igotzeagatik, bai eta gobernuek trenbidean egindako inbertsioengatik ere, CO2 emisioak murrizteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kromeriar aroa

**Kromeriar Aroa** edo **Kromeriako Konplexua** (alemanez: **Cromerium**), Europako ipar-mendebaldeko Pleistozenoko glaziarren historia etapa bat da, batez ere duela milioi erdi urte gertatu izan zena. East Angliango (Britainia Handia) Cromer hiriko izena ipini zioten, bertan garai horretan pilatutako glaziazio arteko metaketak aurkitu bait ziren han. Glaziazio arteko periodo horren geruza Cromer Forest Bed da, West Runtonetik gertu itsaslabarraren behealdean dagoena. Garai kromeriarraren aurretik, glaziar angliarrak eta elsteriarrak gertatu ziren, eta Mendebaldeko Europan metaketa glaziarrik ez zegoela erakusten du. Horren ondorioz, **glaziazio arteko** kromeriar termino historikoak eta **kromeriar aro beroa** (: Kromer-aro-beroa) gertatu ziren. Orain badakigu Kromeriarrak hainbat glaziazio eta glaziazio arteko aroak izan zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak