Kuartango

**Kuartango** Arabako mendebaldeko udalerri bat da, Añanako kuadrillako udalerrien artetik iparraldekoena. Gasteiztik 28 bat kilometro mendebaldera dago.  biztanle zituen . urtean.

## Izena 
Udalerriaren izena *Quartanicus* latinezko izenetik bide dator. Lehendabiziko agerpen idatzietan, X. mendean, *Cuartango, Quartanigo* dokumentatzen da, gero, 1025eko Donemiliagako goldean, ***Quartango*** formarekin ageri da, eta geroago batez ere *Cuartango* eta *Quartango* formak hartu zituen.

Euskararako, Euskaltzaindiak *Koartango* forma onartu zuen lehenik, 1979an, *Euskal Herriko udalen izendegia*n. Gerora, 1996an, *Kuartango* formaren alde egin zuen, irizpen baten bidez, eta forma hori dago euskara baturako araututa 2006az geroztik, Euskaltzaindiak emandako 150. arauaren bidez (*Arabako herri izendegia*). Era berean, *Kuartango* da Kuartangoko Udalak onartua duen izen ofizial bakarra, hizkuntza guztietarako. hala ere, tontorrik garaiena Repico da (1.188 m), Kuartangoko mendebaldean kokatua, Arkamu mendilerroan.

Udalerriaren ipar-mendebaldeko muturrean dago Nerbioi ibaiaren ur jauzi ikusgarria.

Duen kokalekuagatik, Kuartangok trantsizioko klima, landaredia eta fauna ditu, eremu atlantikoaren eta eragin mediterraneo-kontinentaleko lautaden artean. Beraz, Kuartangoko klima klima atlantikoaren eta klima mediterraneoaren artekoa da.

Gerora, ordea, erromatarrak nagusitu ziren Kuartangon ere. Lakozmonteko Solacuevako haitzuloan (Jokano) material zeramikoak, erromatar txanponak, etab. aurkitu dira; Urbina Basaben, erromatar inskripzioak dituen hilarri bat; Yespan (Ondokolanda),  material zeramikoa (sigillata). Gainera, erromatar galtzada garrantzitsu bat igaro zen Kuartangotik, Iberiar goi lautada eta Bizkaiko golkoko kostaldea lotzen zituena. Bide horrek Erdi Aroan ere iraun zuen, eta Santiago de Compostelara zihoan Done Jakue bidearen ordezko ibilbide bilakatu zen. Bainuetxeari esker, tren geltokia ere jarri zuten Zuhatzun. Izan ere, Castejon-Bilbo burdinbidea Kuartangotik igarotzen da. Hala ere, tren zerbitzurik gabe utzi zuten Kuartango XX. mendearen bukaeran; geroztik ez da trenik gelditzen Zuhatzuko geltokian.

### Haustura hidraulikoaren arriskua, XXI. mendean 
[thumb | eskuinera | [Baia ibaia, Zuhatzu zeharkatzen, ia gainezka, 2018ko apirilean. Ezkerrean, euskal artzain txakur bat; eskuinean, Kuartangoko bainuetxea. Zubiaren erdialdean, frackingaren aurkako pankarta, udalak ezarria; izan ere, kuartangar gehien-gehienak agertu ziren bertako ingurumena eta herritarren osasuna arriskuan jartzen dituen Beraz, haustura hidraulikoak dakartzan kutsadura kalte ezagunen ondorioz, akuifero hori arriskuan zegoen; eta, ondorioz, arriskuan zeuden Kuartangoko ingurumena eta bertako biztanleen osasuna. Halako erabaki bat hartzen lehen udalerria izan zen, Espainiako Erresuma osoan. Gero, erreferendum bat antolatu nahi izan zuen udalak, baina Espainiako Gobernuak horretarako baimena ukatu zion. Hala ere, galdeketa egin ahal izan zien herritarrei, Arabako Batzar Nagusien babesarekin. Galdeketa horretan zentsuko boto emaileen %&nbsp;75,8k parte hartu zuten, eta %&nbsp;98,4 agertu ziren frackingaren aurka; hiru bizilagunek baizik ez zuten eman frackinga erabiltzearen aldeko botoa.

## Demografia 
XX. mendearen lehen erdian Kuartangok biztanle kopurua mantendu zuen; baina, nekazaritzari lotutako udalerria izanik, 1960 ingurutik aurrera galera iritsi zen. XXI. mendearen hasieran, Kuartangok XX. mendearen hasieran izan zuen populazioaren herena zeukan.

;Biztanleriaren bilakaera, gutxi gorabehera hamarkadaz hamarkada, 1842. urteaz geroztik

;Biztanleriaren bilakaera, XXI. mendean

## Politika 
### 2023-2027 legegintzaldia 
### Alkateak 
Hauek izan dira Kuartangoko azken alkateak:

a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

## Kultura 
[thumb | Oso-osorik Euskal Herrian filmatutako lehenbiziko westerna *[Algo más que morir* izan zen, 2014. urtekoa, Kuartangon (Araba) eta kuartangarrek egina. Argazkian, bi kuartangar zuzendariak (Jose Luis Murga, ezkerrean; Oier Martinez de Santos, eskuinean) eta filmari buruzko *Kuartk Valley* dokumentalaren zuzendari Maider Oleaga (erdian).]]

Oso-osorik Euskal Herrian filmatutako lehenbiziko westerna *Algo más que morir* izan zen, 2014. urtekoa, Kuartangon (Araba) eta kuartangarrek filmatua. 

[thumb | eskuinera | [Eskolunbeko Andre Mariaren santutegia|Eskolunbeko erromerian egin ohi den giza gaztelua, 2018ko abuztuaren 26an. Gorenera igotzen den gazteak intxaurrondoaren adarrari heltzen dio, ohitura denez,

2016an %&nbsp;35,7 euskaldunak ziren, eta euskararen erabilera %&nbsp;2,2an kokatzen zen.

### Jaiak 
* Inauteriak: Santa Agata jaiaren egunean egiten dira; inauteriak ospatzen hasten den Arabako lehendabiziko herria da. Izan ere, Espainiako Gerra Zibilaren ondoren frankismoak inauteriei ezarritako debekuari aurre egiteko, inauterietako ezaugarriak Santa Agataren egunera eraman zituzten herritarrek. Goizez, makilekin etxez-etxe joaten dira jakiak eta dirua biltzen, porrero jantziarekin. Eguna ilundutakoan, hartza ( hezitzaileak katez lotuta daramala), zakuekin jantzitako maskaratuak eta errautsa botatzen duen pertsona ibiltzen dira herriko kaleetan zehar; Ez da segurua ea Arrianoko Atso mitikoaren atzean benetako pertsonarik izan den (segur aski bai, Kuartangoko mendebaldean dagoen Arriano herrian izango zen nortasun handiko emakume zahar bat, bere nortasun bereziagatik ospetsu egingo zena), baina haren kondairak eta esaerak errotuta daude Kuartangoko eta inguruko herrietako tradizioan.

* Erromeriak: Kuartangon, herri erromeriak egiten dira baselizen inguruetan. Corpus eguneko igandean Hirutasun Santuaren baselizako erromesaldia egiten da. Eskolunbeko zelaietan, Eskolunbeko Andre Mariaren santutegiaren ondoan, erromeria jendetsua egiten da abuztuko azken igandean, Kuartangoko zaindari den Eskolunbeko Andre Mariaren ohorez.

* Perretxikoaren eta terreña behiaren azoka: maiatzaren bigarren igandean izaten da, Zuhatzun, Baia ibaiaren ondoan. Azoka 2002. urtean hasi zen antolatzen, bi helburu izanik: Kuartangoko perretxikoak balioetsi eta zaintzea, eta terreña behiaren arraza sustatzea, Kuartango haraneko berezko arraza izanik XX. mendearen erdialdea arte bertako nekazaritza eta abeltzaintzaren oinarri izan baitzen; eta ez soilik Kuartangon, Arabako eta inguruetako beste herri askotan ere. XX. mendearen bukaeran galtzeko zorian egon zen, 100 bat abelburu baizik ez baitzeuden Araba osoan.

## Ondasun nabarmenak 
[thumb|Eskolunbeko Andre Mariaren —Kuartangoko [Zaindari (erlijioa)|zaindariaren— irudia, XIV. mendekoa.

* Andagosteko guduaren arkeologia aztarnategia: bertakoek mendean hartu zuten 1.200 - 1.800 bitarte erromatar soldaduk osaturiko armada bat, borroka gogor batean, K.a. 38. urtearen inguruan.

* Urbina Basabeko dorrea, Urbina Basabe herrian kokatua: beste eraikin baten gainean eraiki zuten, XII. mendearen bukaeran, San Pedro izeneko eliza monasterioa. Tenpluari atxikitako defentsarako dorreak eta ondoan dauden garrantzi gutxiagoko beste eraikin batzuek osatzen dute multzoa. 1458. urtean hartu zuen gaur egungo itxura, eta XVI. mendearen hasieran egungo kanpai horma exentua eraiki zioten, Kuartangoko haranean dauden beste hainbaten antzekoa. Gaur egun, Urbina Basabeko dorrean dago Andagosteko guduaren interpretazio zentroa.

* San Pedro eliza: Zuhatzuko herriguneko lekurik garaienean eraiki zuten, XIII. mendean. Eliza erromanikoa da. Bataiarri nabarmena du, Aprikanoko eta Marindako bataiarriekin batera multzo interesgarria osatzen duena.

* Eskolunbeko Andre Mariaren santutegia, Katadianotik gertu kokatua. 1541. urtean bukatu zituzten santutegia eraikitzeko lanak. Bi sarbide dituen harrizko harresi batek inguratzen du. Iparraldeko sarbideak arku erdizirkularra du. Alboko eraikin bat du: ermitauaren bizilekua. Ermitaua arduratzen zen santutegia zaintzeaz eta herritarrek santutegirako emandako limosnak biltzeaz. Santutegia bera burualde zuzeneko habearte bakarrekoa da, ganga gotiko berantiarrekin.
: Korua 1544. urtekoa da. Erretaula nagusia, berriz, Arabako elementu plateresko garrantzitsuenetako bat da. 1565-1567 bitartean egin zuten Juan Aiala gasteiztar eskultoreak eta Jeronimo Nogueras urduñar eskultoreak. 1999. urtetik, kultura ondasun izendatuta dago, *monumentu* sailkapenarekin, eta geroztik berritu egin dute. Oraindik eusten dio XVI. mendeko polikromiaren zati handi bati, urre kolorea nagusi izanik. Andre Mariari eskainitako santutegia denez, irudi nagusiek haren bizitzako gertaerak islatzen dituzte: deikundea, ikustaldia, zeruratzea, lokartzea, Jesusen jaiotza eta agerkundea. Erdiko nitxoan, Andre Mariaren tailua dago, aingeruek koroatzen dutela. Apaingarri osagarriak ugariak eta preziosistak dira. eta Ekotarriko kontserba ekologikoen enpresak. Gainera, eraikin horren beste alde batzuk (urteen joanean hondatu direnak) konpontzeko eta jarduera gehiago sartzeko lanean ari da Kuartangoko Udala.

## Kuartangar ospetsuak 
* Paskual Andagoiakoa (Andagoia, Kuartango, 1498 - Cusco, Peru, 1548), konkistatzaile eta esploratzailea. Panama hiriaren sortzaileetako bat izan zen, bai eta Peru europarrentzat aurkitu zuena ere.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Añanako kuadrilla
* Badaiako Mendilerroko Erkidegoa

## Kanpo estekak 
* Kuartangoko Udalaren webgunea.
*  «Kuartango», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.