Altza

**Altza** Donostiako auzorik ekialdekoena da, baina ez du inoiz bere herri izaera galdu.

Gaur egungo Donostian Altzak duen itxura eta herri zenekoa ez dira inola ere berdinak. Altzako muga historikoek egun Donostiako auzotzat ditugun Bidebieta, Martutene (Sarrueta), Intxaurrondo eta Uliako bertako zati bat ere biltzen zituzten. Adibidez, Uliako Mintegietako parkean dagoen bide asfaltatua Donostia eta Altzaren arteko muga zen, eta garai hartako mugarri bat ikus daiteke oraindik parkean, Soroborda ur-biltegiko etxeko iskin batean.
thumb|260x260px|Altzako udaletxea eta San Martzial eliza
Lehen aipamena agiri historikoetan 1141koa da eta bertan herri gisa ageri da. Egun, Donostiako auzoa da, 1940az geroztik, baina autonomia osoa izan du bere historiako bi epetan. Horietako lehena 1821etik 1823a bitarte doan denbora tarte laburra izan zen. Bigarrena, luzeagoa, 1879tik 1940ra (1910etik hiribildu izendapenarekin, gainera).

1390ean altzatarrek eliza eraikitzeko baimena eskatu zioten Iruñeko apezpikuari eta San Martziali eskainitako parrokia sortu zuten. 1940az ondorengo bilakaerak eraikuntzen eta biztanleen masifikazioa izan du oinarri. 1960ko eta 1970eko hamarkadetan Espainiatik lanera etorritako jende uholdearen bizitoki bilakatu zen Altza, eta gaur egun ia 20.343 biztanle ditu (2022), antzinako Altzako udalerriaren barneko beste auzoak zenbatu gabe. Gaur, Altza osatzen dituen zonaldeak Alde Zaharra, Auditz-Akular, Bista eder, Erroteta, Garbera, Harria, Herrera, Jolastokieta, Larratxo, Lauaizeta, Molinao, Nerekan, Oleta, Santa Barbara eta Txingurri dira.

## Historia 
‘Alça’ren lehenengo aipua 1141koa da, Nafarroako Errege Gartzia Berrezarleak emandako agiri batean agertua. 1178an, Altza ageri da Iruñeko elizbarrutiak Donostialdean dituen eremuen artean. 1390ean, San Martzial eliza eraiki zen. 1397an, Gipuzkoako Batzarrak, Getarian bilduta, Altza aipatzen du bere Ordenantza Koadernoan.

Erdi Arotik aurrera, nabariagoa bilakatu da, hala Donostialdean nola Gipuzkoako historian. Lurralde osoan behin eta berriro aipatu dira haren jarduera ekonomikoa (sagardoa, merkataritza, abeltzaintza...), erlijiosoa (istilutsua maiz), eta izen altzatarrak (Arzak, Aduriz, Txipres, Berra, Miraballes; Garbera, Kasares, Sius...).

## Kultura 
[thumb|261x261px|Altzako Bixenta Arrieta ([Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak proiekturako)]]

### Euskara 
Altzan Beterriko euskaraz egiten da, gipuzkeraren edo erdialdeko euskalkiaren aldaera. 

Herriak hainbat bertsolari eta idazle eman ditu. Ezagunenak hauek dira: Txirrita (1860-1936), bertsolaria. Hernanin jaioa baina Altzan bizi izandakoa, Joan Mari Irigoien (1948-2023), Koldo Izagirre (1953), Felipe Juaristi (1957, Azkoitian jaioa baina Intxaurrondon bizi da), eta Josu Landa Ijurko (1960). Halaber, aipagarriak dira Anizeto Zugasti (1904-1983, Imanol Irigoien (1948-) eta Juan Gorostidi (1940) idazleak ere, eta zenbait idazle bertsolari ere: Jose Garmendia Zabala (1885-1924), Juan Jose Makazaga (1887-1963). Jose Ramon Erauskin (1906- ?), eta Joxe Aierbe (1934-2012).

1950 eta 1986 urteen artean Donostiako ekialdeko auzoek izugarrizko immigrazioa izan zuten. Altza eta Bidebieta, baserri gutxi batzuk izatetik, milaka eta milaka langile hartuko zituzten auzo izatera pasatu ziren, urte gutxiren buruan. 25 urtean ia laukoiztu zen Altzako biztanleria, 1950ean 8.857 biztanle ziren eta hogeita bost urte geroago 38.718. Horrek ekarri zituen arazo sozialen artean —esplotazioa, pilaketa, banaketa soziala…— Altzako komunitate euskalduna nabarmen ahultzea ere aipatu da. 

Geroago, trantsizio delakoaren garaiko euskararen aldeko mugimendu sozialen eta ondorengo hizkuntza politikaren (1982tik aurrera) ondorioz, aldaketa giroak euskararen biziberritzean ere aktibazioa eragin zuen. Euskararen aldeko mezuak arrastoa utzi zuen etorkinengan eta bertako biztanleengan.

Geroago, 1993an, bazkideek elkarte independente gisa eratu zuten. Orduan hauek ziren zuzendaritza Batzordeko dinamizatzaileak: Jon Serrano, presidentea; Iñigo Landa, idazkaria; Antxon Alfaro, diruzaina; Luis Mari Ralla, Antxoni Loro, Pili Lázaro, Mikel Ubillos, Joxerra Fernández, eta Joaquín Garrido, batzordekideak. Joaquín Garrido kideak logotipoa sortzen du eta, urte berean, Angel Calvo, Javier Cantera eta Juan Carlos Mora lan taldean sartuko dira; Maribel Manzano 2003. urtean.

## Biztanleriaren bilakaera 
Honako hau da egitura demografikoa (1996ko Donostiako Biztanleen Udal Erroldaren Ustiaketa) sexuaren eta adinaren araberako osaketa:

thumb|260x260px|Altzagaina sateliteko argazkian
Hauek dira Altzagaina, Larratxo eta Herrera auzoetako biztanleen jaiolekuak

## Auzuneak 
thumb|440x440px|Altza eta Herrera Trintxerpetik

* Altza gaina

* Arria (Arrizar eta Arriberri-Los Boscos)
* Auditz Akular
* Buenavista
* Erroteta
* Eskalantegi
* Herrera
* Larratxo
* Molinao: Pasai Antxorekin elkarbanaturik.
* Oleta
* Santa Barbara

## Merkataritza 
[thumb|[Garbera merkataritza gunea, Altzan]]
1997an Altza eta Intxaurrondo auzoen artean Garbera merkatalgunea ireki zen.
## Eraikinak 
* Altzako hilerria
* Tomasene kultur etxea
* San Martzial eliza

## Parkeak 
thumb|450px|Ezkerretik eskuinera: Larratxo, Auditz-Akularreko gunea, autobia eta Lau Haizetako parkearen hasiera.

* Harriako parkea. Gune urbano nagusian kokatuta dago. Berdegunearen goreneko zatian, hondar arkeologikoak daude. Parkearen atzealdetik Pasaiako badiaren ikuspegi panoramikoa dauka. 32.000 metro karratu ditu.

* Larratxo parkea edo Lau Haizeta parkea Larratxo auzunean dago. Bertan egurrezko eserlekuak eta mahaiak daude. Landaretza hostotsua eta ondo zaindua du. Horrez gainera, egurrezko bi zubik parkea edertzen dute. Parkearen mendebaldeko aldetik Garbera merkatalgunera atera daiteke.

## Heraldika 
XIV. mendean azaltzen zaizkigu Altzako oinetxeak sortuko dituzten abizenak: Arriaga, Artzak, Arnaobidao, Berra, Casares, Casanao, Larrerdi, Sius, Merkader, Carbuera (edo Garbera), Larratxao, Parada, Miraballes, Aduritz, Estibaos, Txipres eta Zapirain. Abizen horietako askok gaskoi jatorria dute, Altzako aurreneko biztanleen jatorriaren adierazgarri (Artzak, Arnaobidao, Casanao, Carbuera, Aduritz, Estibaos).

Aipatu abizenetako batzuk gaur egun galduak dira, baina garai batean Donostiako eta Gipuzkoako dokumentazioan behin eta berriro azaltzen ziren (Arnaobidao, Casanao, Sius edo Estibaos). Besteak, egun Euskal Herrian oso zabalduta daude (Arriaga, Artzak, Berra, Aduritz, Casares edo Zapirain). XVI. mendetik aurrera, horietako batzuk armarri heraldikoak hartzen hasi ziren.
Fitxategi:Arnaobidao armarria.jpg|Arnaobidao
Fitxategi:Arriaga armarria.jpg|Arriaga
Fitxategi:Arzak armarria.jpg|Arzak
Fitxategi:Berra armarria.jpg|Berra
Fitxategi:Casares armarria.jpg|Casares
Fitxategi:Larratxao armarria.jpg|Larratxo
Fitxategi:Miravalles armarria.jpg|Miravalles
Fitxategi:Parada armarria.jpg|Parada

## Altzako armarria 
Altzako armarriak zuhaitz bat irudikatzen du.

thumb|erdian|150px|Altzako armarria|Altzako armarria

## Altzatar ospetsuak 
* Andres Arrieta (1856-1930), bertsolaria.
* Patxiko Arzak (1859-1928), bertsolaria.
* Jose Maria Etxeberria Larrarte, Etxeberria II.a (1926-), erremontista.
* Iñaki Alkiza (1933-), Errealeko presidente eta politikari ohia.
* Joxe Aierbe (1934-2012), idazle eta bertsolaria.
* Josetxo Mayor (1934-2017) Ulia mendiko zaindari altruista.
* Lluís Omedes (1938), lemazain eta hockey-jokalaria.
* Imanol Irigoien (1948-), idazle eta margolaria.
* Juan Mari Arzak (1942-), sukaldaria.
* Juan Gorostidi (1940) idazle eta ziklokros txirrindularia.
* Joan Mari Irigoien (1948-2023), idazle, itzultzale eta poeta.
* Mikel Zabaltza (1952-1985), Orbaitzetan jaioa baina Altzan bizi zen.
* Koldo Izagirre (1953), idazle eta gidoilaria.
* Iñaki Alegria (1957-), informatikaria.
* Felipe Juaristi (1957-), idazle eta poeta, Azkoitian jaioa baina Altzan bizi da
* Antton Etxeberria (1959-2018), antzerkilari eta aktorea.
* Josu Landa Ijurko (1960), Idazle, itzultzaile, editore, abeslari eta kazetaria.
* Iñigo Landa Ijurko, Idazle eta historialaria.
* Amaia Illarreta (1964) dantzari, irakasle, pedagogoa eta Intxaurrondoko Plazara Goaz elkarteko dinamitzailea.
* Elena Arzak (1969-), sukaldaria.
* Dolores Redondo  (1969-),idazlea.
* Bittor Alkiza (1970-), futbolaria.
* Juantxo Koka (1973-), esku huskako pilotaria.
* Miren Ibarguren  (1980-),aktorea.
* Amaiur Esnaola, zoologoa (1992).
* Jone Laspiur Gorosabel (1995)
* Unai López (1995-), futbolaria.

Fitxategi:Iñaki Alkiza (cropped).jpg|Iñaki Alkiza
Fitxategi:Iñaki Alegria, informatikaria (cropped).jpg|Iñaki Alegria
Fitxategi:Juan Mari and Elena Arzak.jpg|Juan Mari Arzak eta Elena Arzak
Fitxategi:Amaiur esnaola2.jpg|Amaiur Esnaola
Fitxategi:Joan Mari Irigoien.jpg|Joan Mari Irigoien
Fitxategi:Antton Etxeberria Ekimen ozeanikoak2.jpg|Antton Etxeberria
Fitxategi:Josu Landa 11tb.png|Josu Landa
Fitxategi:Yurrita (Real Club Deportivo Español) - El Gráfico 368.jpg|Mariano Iurrita
Fitxategi:Mayor Alquezar 2.jpg|Josetxo Mayor
Fitxategi:2016 mikel zabaltza 01.jpg|Mikel Zabaltza
Fitxategi:Txirrita.jpg|Txirrita
Fitxategi:Amaia illarreta.png|Amaia Illarreta
Fitxategi:Koldo Izagirre.png|Koldo Izagirre
Fitxategi:Felipe Juaristi (Teresa Santos) 1.jpg|Felipe Juaristi

## Irudiak 

Fitxategi:Altza loc-map.svg|Altza auzoa urdinez, Donostiako ekialdean.
Fitxategi:Donostiako IRALE (Larratxon).jpg|Donostiako IRALE (Larratxon).
Fitxategi:Fiesta celebrada con motivo de la inauguración de la nueva iglesia parroquial en la plaza de San Marcial en el barrio de Altza (1 de 9) - Fondo Car-Kutxa Fototeka.jpg|Eliza berriaren inaugurazioaren ospakizuna. 1917.
Fitxategi:Fiesta celebrada con motivo de la inauguración de la nueva iglesia parroquial en la plaza de San Marcial en el barrio de Altza (6 de 9) - Fondo Car-Kutxa Fototeka.jpg|Gizonak eliza berriaren inaugurazioaren ospakizuna. 1917.
Fitxategi:Fiesta celebrada con motivo de la inauguración de la nueva iglesia parroquial en la plaza de San Marcial en el barrio de Altza (5 de 9) - Fondo Car-Kutxa Fototeka.jpg|Eliza berriaren inaugurazioaren ospakizuna. 1917.
Fitxategi:Fiesta celebrada con motivo de la inauguración de la nueva iglesia parroquial en la plaza de San Marcial en el barrio de Altza (3 de 9) - Fondo Car-Kutxa Fototeka.jpg|Eliza berriaren inaugurazioaren ospakizuna. 1917.
Fitxategi:Fiesta celebrada con motivo de la inauguración de la nueva iglesia parroquial en la plaza de San Marcial en el barrio de Altza (9 de 9) - Fondo Car-Kutxa Fototeka.jpg|Gizonak eliza berriaren inaugurazioaren ospakizuna. 1917.
Fitxategi:Fiesta celebrada con motivo de la inauguración de la nueva iglesia parroquial en la plaza de San Marcial en el barrio de Altza (2 de 9) - Fondo Car-Kutxa Fototeka.jpg|Gizonak eliza berriaren inaugurazioaren ospakizuna. 1917.
Fitxategi:Fiesta celebrada con motivo de la inauguración de la nueva iglesia parroquial en la plaza de San Marcial en el barrio de Altza (4 de 9) - Fondo Car-Kutxa Fototeka.jpg|Gizonak eliza berriaren inaugurazioaren ospakizuna. 1917.
Fitxategi:Altzako udaletxea eta San Martzial eliza.jpeg|San Martzial eliza 2020an.
Fitxategi:Mikelen Txokoa - Altza (2020) 14.jpg|Mikelen Txokoa - Altza 2020.
Fitxategi:Larratxo Parkea Altzan abenduan.jpg|Larratxo Parkea.
Fitxategi:Larratxo 1977 01.jpg|Larratxo. 1977.
Fitxategi:AltzaNatura.jpg|Altzako institututik ateratako argazkia. 2022.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  AltzaTv internet telebista
* Altzako Historia Mintegia (AHM) Altzako iragana eta egungo errealitatearen ikerketa eta ezaguera bultzatu nahi duen elkartea.
* Altza tokiko Bilduma. Argazkiak (5.909), dokumentuak (3.255), artikuluak (336), mapak (160), ikud-entzunekoak (103) eta hemeroteka (3.313).
* "Altzan eta euskaraz" - BizarraIn Kultur Taldearen bloga
* Altzako euskararen egoerari buruzko artikulua Argia astekarian (2008-12-07)
* Altzaren kokapen geografikoa