Eleberri

**Eleberri**a edo **nobela** (italierazko *novella*tik) prosan egindako narrazio luzea da, orokorrean fikziozko gertaerak kontatzen dituena eta irakurleei plazer estetikoa eragiteko helburua duena gertaera edo lantze interesgarriak deskribatuz eta margotuz, bai eta pertsonaiak, grinak eta ohiturak ere, askotan norberaren gogoetaren edo introspekzioaren sargai baitira. Eleberria bere izaera irekiagatik eta kontaketa konplexu batean hainbat elementu eusteko duen gaitasunagatik bereizten da. Izaera ireki horrek askatasun handia ematen dio egileari pertsonaiak integratzeko, istorio gurutzatuak edo elkarren mendekoak sartzeko, gertaerak gertatu ez ziren hurrenkeran kontatzeko edo, kontakizunean, hainbat motatako testuak sartzeko: gutunak, administrazio-dokumentuak, elezaharrak, olerkiak, etab. Horrek guztiak konplexutasun handiagoa ematen dio nobelari beste azpigenero narratiboek aurkezten dutena baino.Dena den, zaila da mota guztietako generoak eta formak batzen dituen definizioa eratzea.

XVIII. mendera arte, nobela amodiozko eta intrigazko narrazio motza izaten zen, erromantze epiko luzeari kontrajarria, baina, mende horretan, erromantzearen ezaugarriak hartuz joan zen literaturako genero nagusia bihurtu arte.

## Ezaugarriak 
Hauek dira eleberriak beste genero literario batzuetatik bereizten dituzten ezaugarriak:

* Gertaerak narratzen ditu, errealak edo fikziozkoak.
* Narrazioa gailentzen da, nahiz eta halakoak ere egoten diren: deskripzioak, elkarrizketak, barne monologoak edo eskutitzak.
* Narratiba gertatzen den giroa asko deskribatzen du.
* Eleberriak prosan idazten dira.
* Hitzen estetika zaintzen du.
* Pertsonaien garapena sakonagoa da ipuin edo kontakizun batean baino.
* Narratiba luzea: eleberriek, normalean, 60.000 eta 200.000 hitzen artean izaten dituzte, edo 150 orritik 1.200 orrialdera (edo gehiago).

Horretan datza ipuin eta kontakizunekiko alde nagusia. Eremu lausoa dago ipuinaren eta eleberriaren artean, eta ezin da zehatz-mehatz bereizi. Batzuetan, *nouvelle* edo *eleberri laburra* terminoak erabiltzen dira *eleberri* izateko laburregi baina *ipuin* izateko luzeegi diruditen lanak izendatzeko; hala ere, horrek ez du esan nahi hirugarren genero bat dagoenik (aitzitik, arazoa bikoiztuko luke, bi muga egongo liratekeelako hura zehazteko, bat egon beharrean).

## Helburua 
Narrazioaren xedearen arabera, lanak bi helburuok ditu:

* Autorearen bizipenak, kezkak eta ideiak hedatzea, eleberriaren hartzaile den gizartean nolabait eragiteko.
* Gizarte talde jakin baten ohituren, bizimoduaren eta asmoen berri ematea.

## Funtsezko elementuak 
* Ekintza: istorioan gertatzen diren gertaeren narrazioa:
** Sarrera: narratibaren hasierako zatia da. Gaia iragartzen da, eta gatazkak hasiko dira. Era berean, pertsonaien ezaugarri psikikoak eta fisikoak eta ingurunea deskribatuko dira.
** Korapiloa: narratibaren erdigunea da, non gatazkak eta ekintzak lotuko diren puntu gorenera iristeko.
** Bukaera: azken zatitzat jotzen da; izan ere, puntu gorena lortu ondoren, narratibaren gatazkek edo ekintzek ekintza zoriontsuak edo gaiztoak eragiten dituzte. Hori, narratiban planteatutako xedearen araberakoa izango da.
* Pertsonaiak: ekintzak egiten dituzte. Hauek bereizten dira:
** Pertsonaia nagusiak edo protagonistak: ekintzak gidatzen dituzte, eta narratiba haien inguruan gertatuko da.
** Bigarren mailako pertsonaiak: pertsonaia nagusien istorioei eusten diete beren istorio propioekin.
** Hirugarren mailako pertsonaiak: zeregin ez oso garrantzitsua duten pertsonaia guztiak dira; zerbait egin, eta desagertu egin ohi dira.
* Ingurunea: pertsonaiak zer lekutan ibiltzen diren. Honelakoak dira:
** Fisikoa: eszena osatzen duten leku guztiak; esate baterako, etxea, erreka, hiria.
** Soziala: sinesmenak, bizimoduak, garai edo gizarte bateko pentsamendua.
** Emozionala: pertsonaien gogo-aldarteak, estutasunak eta besteen inguruko sentimenduak aurkezten dituzte.

## Kontatzeko modua 
* Narrazioa: hauxe da eleberrietan kontatzeko erabiltzen den modu nagusia; bi modutakoa izan liteke:
** Lehen pertsonan: pertsonaiak bere istorioa kontatzen duenean (protagonista da narratzailea).
** Hirugarren pertsonan: narratzaileak istorioa kontatzen du.
* Deskribapena: pertsonaien alderdi fisiko eta psikologikoak deskribatzeko erabiltzen da, baita giroak eta lekuak deskribatzeko ere.
* Elkarrizketa: pertsonaiak elkarrekin komunikatzeko modua.

Adinaren, sexuaren, hezkuntzaren, maila sozialaren eta emozioaren arabera hitz egiten dutenen hizkuntza islatzen da.

* Bakarrizketa edo barne elkarrizketa: pertsonaiak pentsatzen duena baina esaten ez duena adierazteko modu bat da. Pertsonaiaren barne pentsamenduak.
* Epistola: ez da oso erabilia, eta ekintzak pertsonaien arteko gutunen bidez kontatzen dira.

## Historia 
thumb|Charles Dickens.

Esan ohi da Europako eleberria Miguel de Cervantesen *On Kixote Mantxakoa* lanarekin (1605) hasi zela, bai gaiari dagokionez (jarrera kontrajarriak: zaldunaren ezinezko idealismoa eta zerbitzariaren izaera lurtarra), bai teknikari dagokionez (egilearen *pertsona*ren erabilera).

Eleberria da literatur genero guztien artean berantiarrena. Antzinaroan aurrekariak dituen arren, Erdi Arora arte baino ez zen ezarri.

### Aurrekariak 
Tradizio handia dago bertsozko kontakizun luzeekin, ahozko tradizioei dagozkienak, hala nola (*Gilgamexen epopeia*) sumertarra eta (*Ramayana* eta *Majabhárata)* hindiak*.*

Bertsozko kontakizun epiko hauek Grezian (Homero) eta Erroman (Virgilio) ere eman ziren. Hemen aurkitzen dira lehen fikzioak prosan, bai bere modalitate satirikoan (Petronioren *Satirikon*ekin, Luziano Samosatakoaren istorio sinestezinak eta Apuleioren lan protopikareskoa, *Urrezko astoa*). Garai helenistikoan, bi genero agertzen dira, Pizkundean berrartu zirenak eta eleberri modernoaren jatorrian daudenak: eleberri bizantziarra (Heliodoro Emesakoa) eta artzain nobela (*Dafne eta Cloe*, Longosena).

### Erdi Aroa
[thumb|200px|Erromesak ipuinekin jolasean; *[Canterburyko ipuinak|Canterburyko ipuinak*en Caxton-en edizioaren zurezko grabatua, 1486, Chaucerrena.]]
Murasaki Shikiburen *Genji Monogatari* (Genjiren eleberria) Japoniako literaturaren lan klasiko bat da, eta historiako nobela zaharrenetakotzat jotzen da.

Mendebaldean, XI. eta XII. mendeetan, erromantzeak sortu ziren, fikziozko narrazio luzeak bertsotan; izena hizkuntza erromantzean idatzita zeudelako jarri zitzaien. Bereziki historia eta legendazko gaiak jorratu zituzten, hala nola Cid edo Artur erregearen garaiko pertsonaien inguruan.

XIII. mendean, Ramon Llull mallorkarrak mendebaldeko lehen eleberri modernoak idatzi zituen: *Blanquerna* eta *Félix o libro de las maravillas*, baita prosazko beste kontakizun labur batzuk ere, hala nola *El Libro de las bestias* (Piztien Liburua).

XIV. eta XV. mendeetan sortu ziren prosazko lehen erromantzeak: zaldun-gai berberei buruzko narrazio luzeak, baina bertso errimatua saihestuz. Hemen da zalduntza-liburuen jatorria. Txinan, Txinako lau eleberri klasikoetako bi idazten dira, Luo Guanzhongen *Hiru Erresumen Erromantzea* (1330) eta Shi Nai'anen *Uraren bazterrean* obraren lehen bertsioa.

Zalduntza-liburuen ondoan, XIV. mendean, ipuin-bildumak sortu ziren, eta Boccaccio eta Chaucerrengan dituzte ordezkari behinenak. «Historiaren barruko historia»ren artifiziora jotzen zuten: ipuinak ez dituzte egileek kontatzen, pertsonaiek berek baizik. Horrela, *Decameron*en, florentziar talde batek izurritetik ihes egiten du, eta mota guztietako istorioak kontatzen dizkiote elkarri; *Canterburyko ipuinak*etan, berriz, erromes batzuk Canterburyra doaz Thomas Becketen hilobia ikustera, eta bakoitzak bere egoerari edo izaerari buruzko ipuinak aukeratzen ditu. Nobleek istorio *erromantikoagoak* kontatzen dituzte, eta beheragoko mailakoek, berriz, nahiago izaten dituzte eguneroko bizitzako istorioak. Horrela, benetako egileek, Chaucer eta Boccaccio, tranpa eta bihurrikeriazko istorio horiek zuritzen zituzten; lanbide errespetagarriei edo beste hiri bateko biztanleei barre egiten zieten azpijoko maltzur eta bidegabeei buruz.

XV. mendearen amaieran, eleberri sentimentala sortu zen Espainian, amodio adeitsuaren teoria konbentzionalen azken eratorpen gisa. Generoaren lan nagusia Diego de San Pedroren *Maitasunezko kartzela* (1492) izan zen.

Mende batetik besterako aldaketa, zalduntza-liburuetan izan zen nagusi. Valentzian, eleberri-prosa mota hori valentzierara hedatu zen, Joanot Martorellen *Tirant lo Blanch* (1460-1464) gisako lanekin, edo *Curial e Güelfa* eleberri anonimoa (XV. mendearen erdialdea). Generoaren lan adierazgarriena *Amadis de Gaula* (1508) izan zen. Genero hori lantzen jarraitu zen hurrengo mendean, bi eleberri-ziklorekin: *Amadisak* eta *Palmerinak*.

### Aro modernoa
#### XVI. mendea
Inprentaren zabalkundeak eleberri eta erromantzeen merkaturatzea areagotu zuen, nahiz eta inprimaturiko liburuak garestiak izan. Alfabetatzea azkarragoa izan zen irakurketari dagokionez idazketari dagokionez baino.

Mende osoan artzain-nobelaren azpigeneroa izan zen nagusi, maitasun afera inguru bukoliko batean kokatzen zuena. Jacopo Sannazaroren *Arkadia*rekin (1502) hasi zela esan daiteke, eta beste hizkuntza batzuetara zabaldu zen, hala nola portugesera (*Menina y moza*, 1554, Bernardim Ribeirorena) edo ingelesera (*Arcadia*, 1580, Sidneyena).

Hala ere, mendearen erdialdera, ideien aldaketa bat gertatu zen errealismo handiagorantz, artzain-nobelak eta zalduntza-eleberriak gaindituz. Halaxe ageri da François Rabelais-en *Gargantua eta Pantagruel*en, eta *La vida de Lazarillo de Tormes y de sus fortunas y adversidades* (Tormesko itsumutila) (1554), Azken hori eleberri pikareskoaren jatorria da. Ekialdean, Txinako lau eleberri klasikoetatik bi idazten dira: Shi Nai'an eta Luo Guanzhongen *Uraren bazterrean*en (1573) bigarren bertsioa eta Wu Cheng'en-i egotzitako *Mendebaldera Bidaia* (1590) lanak.

#### XVII. mendea
[thumb|left|200px|[Miguel de Cervantes|Miguel de Cervantes Saavedraren erretratua, Joan Jauregik egina.]]
Eleberri modernoa, literatur teknika eta genero gisa, XVII. mendean espainieran dago, eta bere adibiderik onena Miguel de Cervantesen *Don Quijote de la Mancha* (On Kixote Mantxakoa) (1605) da. Munduko lehen eleberri modernotzat jotzen da, Izan ere, literatura greko-erromatarraren eredu klasikoak berritzen ditu, hala nola epopeia eta kronika. Aldikako egitura bat hartzen du bere baitan, aurrez pentsatutako helburu finko bateratzaile baten arabera. *On Kixote*ri burua galarazi zion *Amadis*en satira bat gisa hasi zen. *Amadis*en aldekoek satira kritikatu zuten, ezin baitzuen ia ezer irakatsi: O*n Quixote*k ez zuen heroi bat eskaintzen ez eta elkarrizketa ederrekin asetzen; eskain zezakeen guztia ideal nobleei iseka egitea zen. O*n Quixote* izan zen garai hartako erromantzearen aurkako benetako lehen lana; zaldunen eta kortesen tradizioa desmitifikatzen duen formari esker, eleberri gisa sailka daitekeen lehen literatura-lana da.

*On Kixote*ren ondoren, Cervantesek *Novelas ejemplares* (Eleberri eredugarriak) (1613) argitaratu zuen. XVII. mendean, eleberritzat ipuinaren eta eleberri zabalaren arteko narrazio laburra hartzen zen, gaur egun nobela laburra deitzen duguna.​ Cervantesen *Novelas ejemplares* originalak dira, ez dute eredu italiarrik jarraitzen, eta, On *Kixote*ri egindako kritikaren aurrean (ezer ez zuela irakasten esaten zen), portaera morala, eredu heroiko eta satirikoen alternatiba eskaini nahi zuten. Hala ere, kritikak eragiten jarraitu zuen: Cervantesek adulterioz, jelosiaz eta krimenez hitz egiten zuen. Istorio horiek zerbaiten eredu baziren, ekintza immoralena ziren. *Eleberriaren* aldekoek erantzun zuten haien istorioek erakusbide onak eta txarrak ematen zituztela. Irakurleak, oraindik, errukia eta sinpatia senti zezakeen krimen eta azpikerien biktimekin gaiztakeriaren erakusbideak kontatzen baziren.

Orduan, eleberri zalantzagarri horien erantzun gisa, erromantze nobleago eta jasoago bat sortu zen, mundu bukolikora sartu-irtenak eginez, non Honoré d'Urfé-ren *Astrea* (1607-1627) izan zen ospetsuena. Erromantze horiek errealismo faltagatik kritikatu ziren, eta aldekoek, berriz, «klabean egindako eleberriak» (roman à clef) zirela erantzuten zuten, non, ezkutuan, mundu errealeko pertsonaiak aipatzen baitziren. Ildo horri jarraitu zion Madeleine de Scudéryk, mundu zaharrean girotutako bilbeekin, baina edukia bizitza errealetik hartua zen, eta pertsonaiak, izatez, Parisko zirkulu literarioetako bere lagunak ziren.

Hogei urte geroago, Madame de La Fayettek pauso erabakigarria eman zuen, bere lanik ezagunena *La Princesse de Clèves* (1678) izanik, bertan espainiar eleberriaren teknika hartzen zuen, baina frantses gustuari egokituta: beren izen ona mendekatzeko dueluan borrokatzen ziren espainiar harroen ordez, zehatz-mehatz azaltzen zituen bere pertsonaien arrazoiak eta giza portaera. Dama bertutetsu bati buruzko *eleberria* zen, zeinak zilegi ez zen maitasun batean arriskatzeko aukera izan zuen, eta tentazioari aurre egiteaz gain, bere zoritxarra areagotu egin zuen bere sentimenduak senarrari aitortuz. Haren istorioak sortzen zuen malenkonia guztiz berria eta zentzuzkoa zen.

XVII. mendearen amaieran, eskandalua lantzen zuten eleberri frantsesak idatzi eta zabaldu ziren, batez ere Frantzian, Alemanian eta Britainia Handian. Egileek zioten istorioak benetakoak zirela eta ez zirela eskandalizatzeko kontatzen, irakaspen moralak emateko baizik. Hori frogatzeko, fikziozko izenak jartzen zizkieten beren pertsonaiei, eta istorioak nobelak balira bezala kontatzen zituzten. Gutun bildumak ere sortu ziren, istoriotxo hauek barne hartzen zituztenak, eta eleberri epistolarraren garapena ekarri zuten.

Orduan agertu ziren ingelesezko lehen *eleberri* originalak, Aphra Behn eta William Congreveri esker.

#### XVIII. mendea
[thumb|Fenelonen *Telemako* lanaren ingelesezko bertsioaren azala (Londres: E. Curll, 1715). Ez du bere lana *nobelatzat* jotzen, [Aphra Behn|Aphra Behnek eta William Congrevek egin zuten gisa.]]
[thumb|Defoeren [Robinson Crusoe|*Robinson Crusoe*ren azala (Londres: W. Taylor, 1719), bere lana ez du *nobelatzat* jotzen.]]
Eleberri eskandalagarria lantzeak hainbat kritika ekarri zituen. Genero hori *erromantzera* itzuliz gainditu nahi izan zen; hala ulertu zuten François Fénelon gisako autoreek, *Telemako* (1699/1700) lanagatik ospetsu egin zena. Horrela, ustezko erromantze berri bat sortu zen. Fenelonen argitaratzaile ingelesek, hala ere, erromantze terminoa saihestu zuten, nahiago izan zuten «prosazko epika berri» gisa argitaratu (hortik hitzaurreak).

XVIII. mende hasierako eleberriak eta erromantzeak ez ziren *literaturaren* partetzat hartzen, baizik eta beste salerosgai bat gehiago. Merkatu horren erdigunea fikzioak zirela zioten fikzioek menperatzen zuten, eta fikzio gisa irakurtzen ziren. Erromantzeen ekoizpen handia hartzen zuten, eta, azkenean, erromantze satirikoen produkzio kontrajarri bat. Erdian, nobela hazi egin zen; istorio haiek ez ziren ez heroikoak ez nagusiki satirikoak, baizik eta errealistak, laburrak eta bizigarriak ziren, giza jokabideen adibideekin.

Hala ere, bi mutur ematen ziren. Alde batetik, erromantzeak izan nahi zuten liburuak, baina benetan dena zirenak fikziozkoak izan ezik. Delarivier Manleyk haietarik ospetsuena idatzi zuen, *New Atalantis*, idazleak asmatutako istorioak zirela esaten zuena. Zentsoreak indarge zeuden: Manleyk «whig»ak boterean egotearen izen ona zikintzen zuten istorioak saltzen zituen, baina ustezko Atalantis izeneko fantasiazko uharte batean gertatzen ziren, eta horrek ez zien uzten egilea auzitara eramaten difamazioz salatuta, hori Ingalaterran gertatzen zela frogatzen ez bazuten behintzat. Merkatu berean, istorio pribatuak agertu ziren, maitasun pertsonalaren genero desberdin bat eta ospe galduei buruzko bataila publikoak sortuz.

Beste eleberri batzuek, berriz, ez zirela fikziozkoak zioten, baina nobelak izango balira bezala irakurtzen ziren. Hala gertatzen da Daniel Defoeren *Robinson Crusoe*rekin, zeinaren hitzaurrean hau jartzen baitu:

Lan horrek bere azalean ohartarazten zuen ez zela ez eleberri bat, ezta erromantze bat, istorio bat baizik. Hala ere, orrialdearen diseinuak Fenelon ospetsu egin zuen «erromantze berria» gehiegi gogorarazten zuen. Eta, egia esan, garai hartan terminoa ulertzen zen gisa, lan hori edozer gauza zen eleberri bat izan ezik. Ez zen istorio laburra, ez zen intrigan zentratzen, eta ez zen kontatzen ondo taxututako amaiera baten mesedetan. Crusoe ez da maitasun satiriko baten antiheroia ere, singularreko lehen pertsonan hitz egin eta era guztietako miseriekin topo egin arren. Crusoek ez du barre egiten (nahiz eta irakurle atseginek, jakina, umoretzat hartuko dituzten gizon errealari buruz egiten dituen aldarrikapenak). Serioa dena ez da benetako autorea, itxuratia baizik; bizitzak abenturarik erromantikoenetara eraman du: piraten atzaparretan erori, eta irla bakarti batean biziraun du urte luzez. Are gehiago, heroismo eredugarriz egin du Yorkeko marinel hutsa izanda. Errua ezin zaie bota erromantze bat balitz bezala irakurri zuten irakurleei, testua irudimen hutsez beteta baitago. Defoek eta bere editoreak bazekiten esaten zen guztia sinestezina zela, eta, hala ere, egia zela zioten (edo, bestela, alegoria on gisa irakurtzea merezi zuela).

*Robinson Crusoe*ren argitalpenak, ordea, ez zuen zuzenean hamazortziaren erdialdeko merkatuaren erreformara eraman. Zalantzazko historiatzat argitaratu zen; beraz, XVIII. mendeko merkatuaren joko eskandalagarrian sartzen ziren.

thumb|200px|XVI. mendetik aurrerako eleberri klasikoak: *Eleberri bikainen bilduma*ren azala (1720-1722).

Hamazortzigarren mende hasieran Ingalaterrako liburuen merkatuan egindako erreforma, izan ere, klasikoen ekoizpenaren eskutik etorri zen. 1720ko hamarkadan, Londresen Europako eleberri klasikoaren izenburu ugari berrargitaratu ziren, Makiavelotik Madame de La Fayetteraino. Aphra Behnen *eleberriak* bildumetan agertu ziren, eta XVII. mendeko idazlea klasiko bihurtu zen. Urteak ziren Fenelon hala zela, baita Heliodoro ere. Petronioren eta Longosen obrak agertu ziren.

Klasikoen interpretazioak eta analisiak posizio hobean jartzen zituen fikziozko irakurleak. Alde handia zegoen erromantze bat irakurtzea (irudimenezko mundu batean galtzen) edo greziar, erromatar edo arabiarrei buruzko informazioa ematen zuen hitzaurre batekin irakurtzea, zeinak *Etiopikak* *Mila gau eta bat gehiago* gisako izenburuak ekoitzi baitzituzten (*Mila gau eta bat gehiago* lehen aldiz, 1704 eta 1715 artean argitaratu zen Europan, frantsesez, itzulpen horretan oinarritu ziren ingelesezko eta alemanezko argitalpenak).

Handik gutxira, *Gulliverren bidaiak* (1726) argitaratu zen, Jonathan Swiften satira krudela eta gupidagabea *Robinson Crusoe*ren baikortasunaren eta gizakiak bere burua gainditzeko duen gaitasunean duen konfiantzaren aurrean.

[thumb|200px|[Samuel Richardson, *Pamela, or Virtue Rewarded* (Pamela edo bertute saritua) lanaren egilea (1741), asmo argiz argitaratutako eleberria:«Orain, lehen aldiz argitaratua bertutearen eta erlijioaren printzipioak bi sexuetako gazteen gogoetan lantzeko; egia eta natura oinarri dituen narrazioa eta, aldi berean, atseginez entretenitzen duena...»]]

Azalen diseinua aldatu zen: nobela berriek ez zuten fikziorik saldu nahi benetako sekretuak agerraraztearekin mehatxatzen zutelarik. Ez ziren *benetako istorio* faltsutzat agertzen. Izenburu berriak lana fikziozkoa zela adierazten zuen, eta publikoak nola tratatu behar zituen azaltzen zuen. Samuel Richardson-en *Pamela* (1740) izan zen izenburu formatu berria ekarri zuen tituluetako bat. [...] edo [...] formularekin, adibide bat emanez: *Pamela, or Virtue Rewarded - Orain lehen aldiz argitaratu da bertutearen eta erlijioaren printzipioak bi sexuetako gazteen gogoetan lantzeko, egia eta natura oinarri dituen narratiba; eta, aldi berean, atseginez entretenitzen du*. Horrela dio izenburuak, eta argi uzten du efektu jakin bat lortu nahi duen artista batek sortutako lana dela, baina publiko kritikoak eztabaidatzeko. Hamarkada batzuk geroago, eleberriek ez zuten eleberri baino izan behar: fikzioa. Richardson izan zen forma sentimentalari asmo moralizatzailea batu zion lehen eleberrigilea, pertsonaia xalo samarren bidez. Halako xalotasuna ikusten da Oliver Goldsmithen (1766) *The Vicar of Wakefield*en (Wakefield-eko bikarioa).

Henry Fieldingen lanak errealismo handiagoa du, *On Kixote*ren eta espainiar pikareskaren eragina jasotzen baitu. Bere lanik ezagunena *Tom Jones* da (1749).

Mendearen bigarren erdian finkatu zen literaturaren kritika, poesiari eta fikzioari buruzko diskurtso kritiko eta kanpokoa. Harekin, elkarrekintza ireki zen elkarrengandik bereizitako parte-hartzaileen artean: eleberrigileek kritikatuak izateko idatziko lukete, eta publikoak kritikaren eta autoreen arteko interakzioa behatuko luke. XVIII. mendearen amaierako kritika berriak aldaketa bat zekarren, eztabaidagarriak ziren lanen merkatu bat ezarri baitzuen; gainerako merkatuak, berriz, iraun egingo luke, baina bere xarma publikoaren zatirik handiena, galdu egingo luke. Horren ondorioz, merkatua fikzio herrikoiaren beheko eremu batean eta literatura-ekoizpen kritiko baten artean banatu zen. Lan pribilegiatuak bakarrik eztabaida zitezkeen artista batek sortutako lanak balira bezala, zeinak publikoak hori eta ez beste historia bat eztabaidatzea nahi baitzuen.

DuNoyerrek edo Delarivier Manleyk sortutako eskandalua desagertu egin zen merkatutik. Ez zuen kritika serioa erakartzen, eta galdu egiten zen eztabaidarik gabe jarduten bazuen. Bere kazetaritza eskandalagarri mota propioa behar izan zuen azkenean, Kazetaritza hori bihurtzeraino garatu zena. Prosazko fikzioaren beheko merkatuak, hala, fikziozko munduan irautea gozatzen zuen publikoaren berehalako gogobetetzea bideratzen jarraitu zuen. Merkatu sofistikatuena konplexu bilakatu zen, joko berriak jokatzen zituzten obrekin.

Goi-merkatu hartan, bi tradizio ikus zitezkeen: bat, fikzioaren artearekin jolasten zuten obrak —Laurence Sterne *Tristram Shandy* haien artean—, eta, bi, nagusitzen ziren eztabaidetatik eta entzuleriaren moduetatik hurbilago zegoena. XIX. mendeko gatazka handia, hau da, artistak irakurleak gogobetetzeko edo artea artearen bidez ekoizteko idatzi behar ote duen, oraindik iritsi gabe zegoen.

Ilustrazio frantsesak ideia filosofikoak adierazteko tresna gisa erabili zuen eleberria. Horrela, Voltairek, ''Candide, ou l'Optimisme* (Kandido edo Baikortasuna) (1759) ipuin satirikoa idatzi zuen zenbait pentsalariren baikortasunaren aurka. Handik gutxira, Rousseau izango zen naturarekiko eta askatasunarekiko grina islatuko zuena *Julie ou la Nouvelle Héloïse* (Julia edo Eloisa berria) (1761) eleberri sentimentalean eta *Émile, ou De l'éducation* (Émile, edo Hezkuntzaren gainean) (1762) eleberri pedagogiko luzean.

Eleberri sentimentala Alemanian agertzen da Johann Wolfgang von Goetheren *Die Leiden des jungen Werther* (Werther gaztearen arrangurak) (1774) lanarekin. Garai horretan ezagun egin zen Bernardin de Saint-Pierre ere, *Paul et Virginie* (Paulo eta Virginia) (1787) eleberriarekin, irla tropikal batean bi neraberen arteko maitasun zoritxarrekoa kontatzen duena.

Txinan, mendea bukatzean, lau eleberri klasikoetatik azkena idazten da, Cao Xueqinen *Ganbera gorriko ametsa* (紅樓夢/红楼梦, Hóng lóu mèng), *Pabiloi Gorriko Ametsa* ere deitua (1792).

### Aro Garaikidea
#### XIX. mendea
XIX. mendean, eleberri bikainen iturburu izan zen, Britainia Handian, Frantzian, Errusian eta Estatu Batuetan batez ere.

Hedapen azkar horren zergatietako bat da lehenago literaturaz kanpo egondako bizikizunak ikertzeko eta azaltzeko eleberriak zuen ahalmena. Aurreneko aldiz, eguneroko bizimoduaren txikikeriak idazlearen arduraren gune egoki izan ziren. Eleberriko protagonistak ez zuten zertan heroi izanik; berdin izan zitezkeen errege edo morroi. Hala, Europako eleberriaren erakargarritasuna, eguneroko bizimodua beste edozein literatura formak baino leialago azaldu ahal izatean datza. Bestalde, egiazkotasun hori lortzeko arauen eta konbentzio berrien bilaketak egin du eleberriaren historia. Eta, alderdi errealista hori berezkoa duelako agian, XIX. mendean jo zuen gailurra, eleberri errealistarekin.

Garai horretakoak dira, gutxi gorabehera, Charles Dickens, Mark Thackeray eta George Eliot Ingalaterran; Honoré de Balzac, Gustave Flaubert eta Emile Zola Frantzian; Ivan Turgenev, Leon Tolstoi eta Fiodor Dostoiesvski Errusian, eta Nathaniel Hawthorne eta Herman Melville Estatu Batuetan.

XX. mendean, eleberria behinolako segurtasuna galtzen hasi zen lehenagoko ustea, alegia, literatura hizkuntzak eta teknikak giza bizikizunak adieraz zitzakeela zalantzan jarri baitzen. James Joyce, besteak beste, errealitateak literatura adierazpenari uko egiten dion alderdiak aztertzen hasi zen. Bide horretatik, irakurle arruntarengandik aldendu zen eleberria; prozesu hori mendearen erdi aldeko *anti-eleberrian* gertatu zen (Frantziako *nouveau roman,* etab.). Esperimentu horiek zenbaitetan interes handiko lanak eragin badituzte ere, eleberri «literarioaren» eta herrikoiaren arteko tartea handitu egin dute. Zenbait eleberrigilek, Graham Greenek esate baterako, bien arteko zubia egitea lortu dute, baina, tarte hori, XX. mendearen azkenaldiko eleberriaren ezaugarri nagusietako bat da, hala ere.

### Euskal eleberria 
Euskal eleberria berandu sortua da. Euskaraz idatzitako aurreneko eleberria, generoaren arau guztiak betetzen zituena, 1898an argitaratu zen: Txomin Agirreren *Auñemendiko lorea*. Hala ere, badira ia ehun urte lehenagotik eleberri saiotzat edo eleberritzat har daitezkeenak. Horien artean aurrena, Juan Antonio Mogelek idatzi zuen: *Peru Abarka* (1802an idatzia, 1881ean argitaratua). Bertan, nekazari baten eta kirurgialari baten arteko elkarrizketa ageri da.

Jean Baptiste Azkonagerrek *Atheka gaitzeko oihartzunak* (1870) argitaratu zuen kontrabandista baten istorioa kontatuz, baina, jatorriz, frantsesez idatzita zegoen. Joan Batista Elizanburuk *Piarres Adame* idatzi zuen (1889) eta Duvoisin kapitainak *Baigorriko zazpi liliak* (1884). Guztietan ere, baserri giroa ageri da nagusi. Txomin Agirreren Joanes artzaina pertsonaia (1912, *Garoa*) horren eredu garbiena da: gizon tolesgabe, oso eta prestua da, kaleko giro nahasiarekin harremanik nahi ez duena. Guztiak ohiturazko eleberriak dira. Literatura egiteko jarrera hori ez zen oso berandu arte erabat eten.

Hala ere, Yon Etxaidek, Espainiako gerra ondorenean, *Joanak joan* argitaratu zuen (1955): Etxahun koblakariaren bizitza kontatzen du, era berriagoan, baina etenik sortu gabe. Urte berean agertu zen lehen euskal polizia eleberria, *Hamabost egun Urgainen*, Jose Antonio Loidik egina eta irakurleengan arrakasta handia lortu zuena.

Baina eleberrigintza modernoaren benetako zantzuak Txillardegirekin etorri ziren (1957, *Leturiaren egunkari ezkutua*). Lehen aldiz baserri girotik aldenduta, gizaki modernoaren arazoak ukitzen ditu egileak. Munduan egiten zen literaturarekin lotura handia du, Sartreren bidetik, existentzialismoaren ezaugarriak jasotzen baititu Txillardegiren lanak.

1969an, Ramon Saizarbitoriak *Egunero hasten delako* argitaratu zuen, Frantziako mugimenduen ildo beretik. Aro berri bat zabaldu zuen liburu hark euskal eleberrigintzaren barruan, Europako joerekiko irekiagoa. Handik hara idazle askoren jarduna lotuago ibili bada ere nazioarteko idazkerarekin, esperimentalismo saioak sakonduz, baserri girora bueltatzeko joera hedatua izan da, Txomin Agirreren kontrako bidetik ordea. Baserriaren kontraesanak azaltzen dituzte kontakizun horiek, pertsonaia eta egoera benazkoagoak ispilatuz. Bernardo Atxaga eta Anjel Lertxundi bide horretan aitzindari dira.

## Generoak 
XIX. mendetik aurrera, eleberriko hainbat genero garatu dira. Kritikariek gutxiesten badituzte ere, irakurle arrunten artean arrakasta handia lortu dute, gehienetan adituek goraipatutako eleberriek baino arrakasta handiagoa. Azken urteotan, generoko nobela hoberenak «literatura ontzat» jo izan dituzte.

Zenbait genero mota:
* Zientzia-fikzioa
* Abentura-eleberria
* Ohitura-eleberria
* Pikaro-eleberria
* Fantasia-eleberria
* Polizia-eleberria
* Eleberri beltza
* Westerna
* Amodio-eleberria
* Espioi-eleberria
* Thriller
* Izu-eleberria
* Eleberri gotikoa
* Eleberri erotikoa
* Eleberri historikoa

## Zenbait eleberri garrantzitsu 
XI. mendeko lehen eleberritzat hartzen den japonierazko *Genji Monogatari* liburutik ehunka dira literaturaren historiako lan garrantzitsuak, besteak beste, *Dekamerona*, *On Kixote*, *Robinson Crusoe*, *Gulliverren bidaiak*, *Frankenstein*, *Madame Bovary*, *Gerra eta Bakea*, *Denbora galduaren bila*, *Ulises*, *1984* edota *Bakardadeko ehun urte*.

## Ikus, gainera 
* Euskarazko liburu ezagunen zerrenda
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
### Ikuspegi Garaikideak 
* **1651**: Paul Scarron, *The Comical Romance*, capítulo XXI. «Agian, oso entretenigarria izango ez dena» (Londres, 1700). Scarronen alegatua, Espainiako *eleberriekin'' lehiatzen zen ekoizpen frantziarraren alde. Marteau
* **1670**: Pierre Daniel Huet, "Traitté de l'origine des Romans", La Fayetteko kondesaren lanaren hitzaurrea, *Zayde, histoire espagnole* (París, 1670). Fikzioaren mundu mailako historia. Edición en pdf de Gallica France
* **1683**: [Du Sieur], "Sentimens sur l’histoire" de: *Sentimens sur les lettres et sur l’histoire, avec des scruples sur le stile* (París: C. Blageart, 1680). Nobela berriak, Marie de LaFayettek maisutasunez argitaratu dituen moduan. Marteau
* **1702**: Abbe Bellegarde, "Lettre à une Dame de la Cour, qui lui avoit demandé quelques Reflexions sur l’Histoire" en: *Lettres curieuses de littérature et de morale* (La Haya: Adrian Moetjens, 1702). Du Sieur-en testuaren parafrasiak. Marteau
* **1705/1708/1712**: [Anon.] Ingelesez, frantsesez eta alemanez, *Zarah erreginaren eta zaraziarren historia sekretuaren hitzaurrea* (Albigion, 1705). Bellegarderen artikulua plagiatuta. Marteau
* **1713**: *Deutsche Acta Eruditorum*, *New Atalantis* lanaren itzulpen alemanaren kritika 1709, Delarivier Manley-ena (Leipzig: J. L. Gleditsch, 1713). Egunkari literario batek eztabaidatutako nobela politiko baten adibide arraroa. Marteau
* **1715**: Jane Barker, prefacio a su *Exilius or the Banish’d Roman. A New Romance* (Londres: E. Curll, 1715). Fenelonen *Telemako*ren ondoren, «maitasun-harreman berri» baten aldeko alegatua. Marteau
* **1718**: [Johann Friedrich Riederer], "Satyra von den Liebes-Romanen", de: *Die abentheuerliche Welt in einer Pickelheerings-Kappe*, 2 (Núremberg, 1718). Eleberri eta erromantzeen irakurketaren hedapen zabalari buruzko satira alemaniarra. Marteau
* **1742**: Henry Fielding, prefacio a *Joseph Andrews* (Londres, 1742). «Prosazko epika komikoa» eta bere poetika. Blackmask. *Joseph Andrews* saioaren edizio berri bat, Espainian, Círculo de Lectores, S.A., 1998, ISBN (10): 84-226-4645-5

### Bigarren mailako literatura 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  En España, *El alma y las formas. Teoría de la novela* (Grijalbo, 1974) ISBN (10): 84-253-0375-3; *Teoría de la novela* (Círculo de Lectores, S.A., 1999) ISBN (10): 84-226-7358-4
*  Tipologia aitzindariaren eta ia 50 generoren historiaren argitalpen eguneratua; moten aurkibidea eta teknika, eta kronologia zehatza.
* 
* 
* 
* 
*  1700. urteko eleberriaren merkatuaren azterketa, kritika garaikidea interpretatuz.
*  Watten ustez, *Robinson Crusoe* da lehen *eleberri* modernoa eta errealismoaren nobela modernoaren gorakada literatura ingelesaren lorpen gisa interpretatzen du kapitalismo goiztiarretik hasi eta gizabanako modernoaren garapenera doan faktore kopuru baten ondorioz.
## Kanpo estekak 
* *Eleberri* terminoaren sarrera, *Literatura Terminoen Hiztegia*n.