Matematika Espainian

thumb|Matematika klasea, irakasle batek emana (Erakunde Libreko Irakaskuntza), Christian Franzen argazkilariaren lana, Alma Española aldizkarian agertua
**Matematika Espainian** historia luzea eta esanguratsua du, herrialdearen garapen intelektual eta zientifikoan funtsezko zeregina izan baitu.

Bere historian zehar, Espainia hezkuntzan matematikaren presentziagatik, matematikaren hedapenagatik eta ikerketa matematikoaren jardueregatik bereizi da.

Espainiak Matematika Hezkuntzari buruzko 8. Nazioarteko Biltzarra antolatu zuen 1996an Sevillan, Matematikarien Europako Biltzarra 2000. urtean Bartzelonan, Matematikarien Nazioarteko Biltzarra 2006an Madrilen, Matematika Industrial Aplikatuari buruzko Nazioarteko Biltzarra 2019an Valentzian, eta Matematikarien Europako Biltzarra 2024an Sevillan.

Manuel de León matematikaria Nazioarteko Matematika Batasuneko Batzorde Exekutiboko kide bihurtu den lehen espainiarra da. Miguel de Guzmán matematikaria Matematika Irakaskuntzarako Nazioarteko Batzordeko lehen presidente espainiarra izan zen, 1991tik 1998ra bitartean.

2019an Valentzian egindako Industria Matematika Aplikatuko Nazioarteko Biltzarraren irekieran, Felipe VI.a Espainiakoa erregeak adierazi zuen "matematika gaur egun Espainiako zientzia eta berrikuntzaren aktibo handienetako bat dela".

Espainiak hainbat elkarte matematiko ditu, besteak beste, Espainiako Matematikako Errege Elkartea, Matematika Ikasleen Elkarte Nazionalan, Matematika Irakasleen Elkarteen Espainiako Federazioa. Horiek guztiak Espainiako Matematika Batzordeak ordezkatzen ditu, eta honek, aldi berean, matematika ordezkatzen du Espainian, Nazioarteko Matematika Batasunarekin afiliatutako erakunde gisa.

## Historia 
Espainia musulmanek 711n konkistatu izana eragin handikoa izan zen, horri esker zenbaki arabiarrek penintsulan presentzia hartu baitzuten Europako beste leku batzuetan baino lehen. Posizio-sistema sortzea ahalbidetu izanak gizateriaren aurrerapen handienetako bat ekarri zuen, eta, besteak beste, aritmetikaren garapena erraztu zuen.

XVI. mendean, matematikak bi modutan zeuden gizartean txertatuta: alde batetik, diziplina teoriko gisa, kultura akademikoaren baitan (matematika bera, baina baita kosmografia, astronomia edo kronologia bezalako arloetan ere); eta, bestetik, jarduera tekniko eta ekonomiko askoren oinarri praktiko gisa, hala nola nabigazioa, arkitektura, ingeniaritza edo itsas-kartografia. Garai hartako matematikariek militar, gobernuko funtzionario, abokatu, kleriko eta titulurik gabeko noble gisa egiten zuten lan.

Kontinente berriaren esplorazioak ekarritako aurrerapen kultural eta teknikoak gorabehera, XVII. mendetik aurrera Espainiako jarduera matematikoa behera egiten hasi zen, eta Europa iparraldeko beste herrialdeen atzetik geratu zen. Felipe II.ak isolamendu kulturala ezarri zuen, eta horrek matematikari espainiarren lana kaltetu zuen.

XVIII. mendearen hasiera arte ez zen berriz ere matematikaren aurrerakada nabaritu Espainian. Borboitarren etorrerarekin, ingeniaritza-eskoletan hezkuntza matematikoa sustatu zen, eta matematikaren eta zientziaren garapena eta zabalkundea bultzatzeko erakundeak sortu ziren: lorategi botanikoak eta akademiak, besteak beste.

Zentro hauetako asko jesuiten esku zeuden; horregatik, 1767an Espainiatik kanporatzeak hezkuntza-sistemaren eraberritzea ekarri zuen. Aldaketa honek zientzialari talde bat sortzea ahalbidetu zuen, matematikaren berrikuntza eta haren irakaskuntza sustatu zutenak.

Talde hartan zeuden, besteak beste, Benito Bails, Juan Justo García, José Celestino Mutis eta Thomas Cerda. Matematikarietako batzuek Ameriketan lan egin zuten, eta han garatu zuten beren jarduna, Kontinente Berrian jaiotako gizarte kreole oparoarekin batera.

XIX. mendea Amerikako errepubliken independentziarena da. Aldi berean, matematika-hezkuntzaren historia ere nabarmentzen da garai honetan. Cádizko Gorteetan, Granadako ordezkari bat matematikaria izan zen: José Mariano Vallejo. 1823ko erbestealdian, Parisen, Pierre Simon Laplace ospetsuarekin lan egin zuen. 1832an Espainiara itzuli eta matematikaren eta pedagogiaren arloko joera europar berriak hedatzeari ekin zion.

1876an sortu zen zientzia eta hezkuntza berritzeko eta bultzatzeko ekimen handienetako bat: Institución Libre de Enseñanza. Zientziaren eta kulturaren berrindartze honek eragin positiboa izan zuen, ez bakarrik Espainiako matematikan, baita Kuban eta Puerto Ricon ere, Espainiaren azken bi kolonietan.

Penintsulan, ikerketa-figura garrantzitsuak agertu ziren, hala nola José Echegaray eta Zoel García de Galdeano (nafarroako), 98ko Belaunaldikoak. Mende haietako zalaparta politiko eta sozialaren artean, matematikari eta zientzia-aldizkari espezializatuak sortu ziren, esaterako: *Mensual de Matemáticas y Física* eta *Revista de avances en las ciencias exactas, físicas y naturales*.

Gerra Zibilak eta ondorengo diktadurak Espainiako intelektual asko erbesteratu behar izatea ekarri zuten. Matematikarietatik, Julio Rey Pastor eta Esteban Terradas nabarmentzen dira; Argentinan, Bolivian, Venezuelan edo Mexikon hartu zituzten, eta han harreman kultural eta matematiko sendoak sortu zituzten.

Bit meanwhile, Espainian matematikaren garapena ahula izan zen 1980ko hamarkadara arte, nahiz eta Latinoamerikarekin loturak mantendu. 1980tik aurrera, matematikaren jarduera berpiztu zen eta zientzia-komunitatea hazi eta sendotu egin zen. Halaber, matematika-hezikuntza diziplina zientifiko gisa finkatzen hasi zen Espainian, Portugalen eta Iberoamerikan, XX. mendearen azken hamarkadetatik.

2018ko maiatzaren 4an, Espainiako matematiken egungo egoerari buruzko Jardunaldia ospatu zen, Errege Elkarte Matematikoak eta unibertsitateko ikerketa-institutuek antolatuta.

2020an, Espainiako matematikari-komunitateak protestak egin zituen matematikak Batxilergoan derrigorrezkoak izan zitezen; protestak 2020ko maiatzaren erdialdean hasi ziren, LOMLOE lege-aurreproiektuak ez zituenean derrigorrezko moduan jasotzen.

2020an ere, Fundación Princesa de Asturias Sariaren Ikerketa Zientifiko eta Teknikoaren lau irabazleak matematikariak izan ziren: Yves Meyer, Ingrid Daubechies, Terence Tao eta Emmanuel Candès.

## Ikerketa matematikoa 
Espainiak ez duen arren Fields Domina edo Abel Saria, matematika-ikerketan ibilbide historiko luzea du.

*ABC* egunkarian 2024ko ekainean argitaratutako albiste batean, Javier Aramayona, Matematika Zientzien Institutuko zuzendaria, azpimarratu zuen azken hamarkadetan benetako jauzi kualitatiboak eman direla: Espainiako argitalpenak matematikako goi-mailako hiru aldizkaritan bikoiztu egin dira 2000–2024 aldian, 1975–1999 aldiarekin alderatuta. Matematikari gazte bikainak, hala nola Xavier Ros-Otón —2021ean bere adineko munduko matematikaririk aipatuena— edo Marta Sanz-Solé —Europako Matematika Elkarteako presidente ohia eta Abel Batzordeko kidea—, Espainiako ikerketaren maila gorenera iristen laguntzen ari dira.

Espainian matematika-ikerketarako hainbat institutu daude: Matematika Zientzien Institutua (ICMAT, CSICen menpekoa), Basque Center for Applied Mathematics (BCAM, Euskal Herrian), Sevillako Unibertsitateko Matematika Institutua, Aragoi Unibertsitateko Matematika Institutua, Valladolideko Unibertsitateko Matematika Ikerketa Institutua edo Granadako Unibertsitateko Matematika Institutua, besteak beste.

Hala ere, finantzaketa arazo handia da oraindik. María Cumplido matematikariak honela adierazi zuen: «Madrilen kontratu bat izan nezakeen, baina ikertzailearen soldatekin ezinezkoa da bizitzea…»

## Matematika puruak 
Matematikako klaseetan ohikoa da ikasleren batek galdetzea zertarako balio duen kontzeptu abstraktu batek. Horregatik, matematika puruen irudi publikoa sarritan ezkorra izaten da.

1866an, Espainiako Matematikako Errege Elkartea sortu zuen José Echegarayk, Errege Akademian sartu ondoren, *Historia de las matemáticas puras en nuestra España* izeneko hitzaldia irakurri zuen. Honela zioen pasarte batean:

«Badira, jaunak, pentsatzen dutenak —eta pertsona ilustratu eta errespetagarriak dira, iritzi honen kontraesan harrigarriaren barne— matematika puruen garrantzi handia, benetako erabilgarritasuna eta balio ukaezina zientziaren printzipio abstraktuak fisikan, geodesian, mekanikan edo, batez ere, industrian aplikatzean soilik dutela; eta, erabilera praktikorik ez duen edo ukigarria ez den egia orok, gorena izan arren, zentzu-ariketaren ariketa hutsala dela».

## Matematika-hezikuntza 
Espainian matematika-hezikuntza oso hedatuta dago, haur-hezkuntzatik hasi eta unibertsitatera arte; matematikak dira sistemako arlorik zentralena.

Matematika Irakasleen Elkarteen Espainiako Federazioak koordinatzen ditu irakaskuntza eta dibulgazio jarduerak, adibidez *Matemáticas en la calle*. Espainian, matematika-heziketaren ikerketa tradizio sendoa dago, Espainiako Matematikaren Hezkuntzaren Ikerketa Elkartearen eskutik. Matematikako irakasleen eskasia arazo kronikoa da.

XX. mendearen amaieratik, Espainiak Estalmat programa du, Miguel de Guzmán matematikariak sortua, gazteen talentu matematikoa sustatzeko. Batxilergoan ere badaude programa espezializatuak, hala nola Zaragozako Unibertsitateko Talentu Matematikoko Tailerra, Matematikako Olinpiadetarako prestatzeko.

Urtero, Espainiako ikasle talentudunen talde bat Nazioarteko Matematika Olinpiada lehiatzen da, Espainiako Matematika Olinpiadaren bidez hautatua. Canguro Matematikoa ere herrialdean antolatzen da.

Unibertsitatean, Espainiako nota-kortariko 10 titulaziotik zazpik “matematika” hitza dute izenean. Matematikaren boom akademikoa eta profesionala 2010eko hamarkadaren amaieran iritsi zen, teknologiaren eta adimen artifizialaren gorakadarekin batera. Matematikari gehiago behar izateak irakasle faltak sortzen ditu, eta eskaintza baino eskari handiagoa dago. Horregatik, unibertsitate-plaza gehiago sortzea eskaera zabaldua da.[28]

Matematikako graduko ikasleak Matematika Ikasleen Elkarte Nazionala elkarteak ordezkatzen ditu. Liga Matemática izeneko unibertsitate arteko lehiaketa ere antolatzen dute.

## Matematiken dibulgazioa 
Matematiken dibulgazioa Espainian 2000. urtean hartu zuen indar berezia, Matematikaren Mundu Urtearekin batera, nahiz eta askoz lehenagotik ere ezagutza sozialera hurbiltzeko tradizioa bazegoen. Miguel de Guzmánen ideiek hamarkadetan lagundu zuten horretan; Julio Rey Pastorek esan zuen Ovideon egindako bere hitzaldi ezagunean: «Ez dut sartu nahi XVII. eta XVIII. mende ilunetan, garaiko gure kultura matematikoaren balioztapenak oso gogoeta mingarriak egitera behartuko baininduke».

2003an, Real Sociedad Matemática Españolak, 1996an berritu ondoren, Dibulgazio Batzordea sortu zuen. Urtebete geroago, 2004an, DivulgaMAT jarri zen martxan. 2011ko Espainiako Matematikako Errege Elkartearen mendeurreneko ospakizunek jarduera ugari izan zituzten publiko zabalari zuzenduta.

2004ko azaroaren 18 eta 19an, Donostian, "Zientziaren Hedapena: Matematikak" jardunaldiak egin ziren. Bertan, prentsa-kabinete espezializatuen premia nabarmendu zen. Jardunaldietako ondorioak *Divulgar las matemáticas* (2005) liburuan argitaratu ziren.

2018ko maiatzaren 10 eta 11n, Zaragozan, Red de Divulgación Matemática sarearen sorrera-topaketa ospatu zen. 2018ko ekainean, sare horrek *Matematiken dibulgazioaren aitortzaren aldeko manifestua* plazaratu zuen, sinatzaileen artean Claudi Alsina, Clara Grima Ruiz, Santi García Cremades eta Eduardo Sáenz de Cabezón zeudela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak