open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jean Aurel

**Jean Aurel** (Răstolița, Errumania, 1925eko azaroaren 6a - Paris, 1996ko abuztuaren 24a) zinemagile frantsesa izan zen, errumaniarra jatorriz.

## Biografia 
Oso gazte zela joan zen Parisera. Goi Mailako Zinema Ikasketetarako Institutu ospetsuan (IDHECen) egin zituen ikasketak, eta *nouvelle vague* frantsesaren sorreran parte hartu zuten kritikari asko ezagutu zituen, François Truffaut haien artean. Askoz ezagunagoa da gidoigile gisa zuzendari gisa baino. Bere lehen lan famatua René Clairrentzat idatzi zuen, *Porte des Lilas* (1957). 1960an *Le trou* idatzi zuen J. Giovaniren eleberrian oinarrituta. ''De l'amour* (1965, *Maitasunaz*) izan zen Aurelek zuzendutako lehen film luzea, Stendhalen eleberri batean oinarrituta eta Anna Karina eta Michel Piccoli protagonista zituena. Stendhalen lanen moldaketak izan ziren, era berean, *Lamiel* (1967) eta *Manon 70* (1968). *Les Femmes* (1969) filmean Brigitte Bardot izan zen protagonista. 1970eko hamarkadatik aurrera zuzendaritza ia erabat utzita, gidoigintzan aritu zen, Truffautekin batera, lankidetza emankorrean. Elkarrekin idatzi zituzten *L'Amour en fuite* (1979), *La Femme d'à côté* (1981, *Aldameneko emakumea*) eta *Vivement dimanche !* (1983, *Igandean biziki*). *Staline* (1985) izan zen bere azken lana, Boris Souvarineren testuan oinarritutako sobietar diktadoreari buruzko dokumentala.

## Filmografia 
* *Les Fêtes galantes, Watteau* (1950)
* *L'Affaire Manet* (1951)
* *Le Cœur d'amour épris du roi René* (1952)
* *Les Aventures extraordinaires de Jules Verne* (1952)
* *14-18* (1963)
* *La Bataille de France* (1964)
* *De l'amour* (1964)
* *Lamiel* (1967)
* *Manon 70* (1968)
* *Les Femmes* (1969)
* *Êtes-vous fiancée à un marin grec ou à un pilote de ligne ?* (1971)
* *Comme un pot de fraises* (1974)
* *Staline'' (1985)

## Erreferentziak
Alejandro Jodorowsky

**Alejandro Jodorowski** (Tocopilla, 1929ko otsailaren 17a) txiletar zinema- eta antzerki-zuzendaria da. Fernando Arrabal antzerkigilearekin eta Roland Topor pintorearekin batera, *Burlesque* antzerki taldea (1962) —gero *Panique* izango zena (1964-1965)— sortu zuen Parisen.

## Bizitza 
Filosofia eta letretako ikasketak egin zituen Santiagon. Pailazo eta antzezle gisa hasi zen lanean, eta txotxongilo- eta mimo-konpainia bat sortu zuen. 

1953an Parisera joan zen Marcel Marceaurekin ikastera. Garai hartan idatzi zituen *El fabricante de máscaras* (*Maskara egilea*) eta *La jaula* (*Kaiola*).

1965ean Mexikora joan eta hamar urtez egon zen bertan. Garai hartan egin zituen muntaketak iskanbila handien iturri izan ziren kulturaren munduan, oso urratzaile eta abangoardistak zirelako. Beckett, Shakespeare, Ionesco eta Strindbergen testuak eta *paniko* famatuak erabili zituen muntaia horietarako.

*Producciones Pánicas* bere ekoizpen-enpresarekin zenbait film egin zituen: *Fando y Lis* (1968, *Fando eta Lis*), *El topo* (1970, *Satorra*), *La montaña sagrada* (1972, *Mendi sakratua*) eta *Santa sangre* (1989, *Odol santua*). Bere zenbait filmetan, gainera, antzezle, musikagile eta gidoigile gisa parte hartu du. Nobelak (*El paraíso de los periquitos*, 1984; *El dedo y la luna*, 1987; *El niño del jueves negro*, 1999) eta poesia (*Poesía sin fin*, 2009) ere idatzi ditu.

1974. urtea geroztik, Parisen bizi da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
James Whale

**James Whale** (Dudley, Worcestershire, 1889ko uztailaren 22a - Los Angeles, 1957ko maiatzaren 29a) britainiar jatorriko estatubatuar zinemagilea eta antzerkigilea izan zen.

Umorezko marrazkilaria zen. Lehen Mundu Gerran kontzentrazio-eremu batean egon ondoren, antzerkian ari izan zen antzezle, dekoratugile eta zuzendari gisa; *Journey´s End *antzerki-lanak arrakasta handia izan zuen eta Hollywoodeko ateak ireki zizkion.

Lehen filma antzerki-lan horren egokitzapena izan zen, *Journey´s End* (1930). Antzerki-lanen egokitzapen batzuk egin ondoren, *Universal *produkzio-etxean hasi zen lanean. Han egin zituen filmik hoberenak, beldurrezko generoko maisulanak, eta arrakasta handia izan zuen: *Frankenstein* (1931), Mary Shelleyren eleberriaren egokitzapenik ospetsuena eta bikainena; *The Old Dark House* (1932, *Etxe Zahar Iluna*), *The Invisible Man*(1933, *Gizon ikusezina*), H.G. Wellsen eleberrian oinarritua; *The Bride of Frankenstein* (1935, *Frankensteinen andregaia*). Gero melodramak, gerraren aurkako filmak, musikalak egin zituen. 1940 inguruan zinema utzi eta pinturari ekin zion. Filmak: *Waterloo Bridge* (1931), *The Kiss Before the Mirror *(1933), *One More River* (1934), *Remember Last Night?* (1935), *Show Boat* (1936), *Sinners in Paradise* (1938), *Port of Seven Seas* (1938), *The Man in the Iron Mask* (1939).

## Erreferentziak
Gianni Rodari

**Gianni Rodari** (Omegna, Piamonte, 1920ko urriaren 23a - Erroma, Italia, 1980ko apirilaren 14a) italiera idazlea izan zen. Irakasle, kazetari, pedagogo eta abar izan zen, eta 1950. urte inguruan hasi zen literaturan. Rodarik berak zioenez, Maggiore aintziraren inguruan haurren irakasle jardun zuen garaian berak asmaturiko kontakizunak esaten zizkien haurrei, errealitatearekin batere loturarik gabeko kontakizunak, eta askotan surrealismoak darabiltzan teknika berberei jarraituz osatuak. Horrela, Rodarik "haurrentzako kontakizunen asmatzaile" deitura eman zion bere buruari, eta bere obra askotan (*Zer gertatuko da aitona katu bihurtzen bada?*, 1969; *Istorioen nahas-mahasa*, 1971: *Jolas egiteko ipuinak*; 1971: *Barre egiteko istorioak*, 1971) kontakizun berriak asmatzeko modua iradokitzen die aldi berean irakurleei, betiere irudimena eta hura kitzikatzeko teknikak erabiliz, eta orobat proposatzen die kontakizun horiek haurren hizkuntza heziketarako tresna moduan erabiltzea. Bere karreran zehar hogei liburutik gora idatzi zituen, umore finez eta irudimen zorrotzez hornituak, ironia handikoak. Aipatzekoak dira, besteak beste, *Telefonozko ipuinak* (1961), *Tarta balioetsia* (1966), *Gondola fantasma* (1978) edota *Midas erregearen istorioa* (1983). 1970. urtean haur literaturako Nobeltzat hartua den Hans Christian Andersen saria eman zioten.

## Euskaratutako liburuak 
* *Jolas egiteko ipuinak* ("Tante Storie Per Giocare"). Itzultzailea: Joxean Ormazabal, Elkar, 1985.

## Erreferentziak
Alexander Aitken

**Alexander Craig Aitken** (Dunedin, Zeelanda Berria, 1895eko apirilaren 1a - Edinburgo, Eskozia, 1967ko azaroaren 3a) zeelandaberritar matematikaria izan zen.

## Biografia 
Lehenengo ikasketak Dunedinen egin zituen eta 1913an, beka baten laguntzaz, hizkuntzak eta matematika ikasten hasi zen. Bigarren Mundu Gerra zela-eta, 1917. urtera arte ezin izan zituen ikasketak jarraitu. 1920an, graduatu ondoren, institutu batean eskolak ematen hasi zen. Hala ere, 1923an Eskoziara itzuli zen eta matematika ikasi zuen Edinburgon, Whittakerren zuzendaritzapean.

1925ean irakasle hautatu zuten Edinburgon, eta han eman zuen bizitza osoa. 1936an Errege Elkarteko kide hautatu zuten, eta hamar urte geroago Whittakerren katedra eman zioten. Aitkenek estatistika, analisi numerikoa eta aljebra landu zituen gehienbat, eta arlo horiek berriztatu zituen. Esate baterako, determinanteen teorian, aljebran, ekarpen garrantzitsuak egin zituen.

## Lanak 
Liburu asko idatzi zuen; horien artean garrantzitsuenetariko bat *The theory of canonical matrices* (1932, *Matrize kanonikoen teoria*) da, Turnbullekin batera idatzi zuena. Bestalde, Rutherfordekin batera Unibertsitateko Matematika Testuetako liburu sail baten zuzendaria izan zen eta *Determinants and matrices* (1939, *Matrizeak eta determinanteak*) eta *Statistical Mathematics* (1939, *Matematika estatistikoa*) liburuak ere idatzi zituen.

## Erreferentziak
Otto Jägersberg

**Otto Jägersberg** (Hiltrup, Westfalia, 1942ko maiatzaren 19a) alemaniar idazlea da.

Bere literatura lanetan, haurren liburuak *Der grosse Schrecken Elfriede* (1969, *Elfriede beldurgarria*), kontakizunak *Der Waldläufer Jürgen* (1969, *Jürgen, basoko ibiltaria*) irratirako gidoiak, nobelak eta poema-liburuak *Wein, Liebe, Vaterland* (1985, *Ardoa, Amodioa, Aberria*) aurki daitezke. 1964an argitaratu zuen lehen liburua, *Weihrauch und Pumpernickel* (*Intsentsua eta ogi beltza*), eta bertan Westfalian igarotako haurtzaroko oroimen autografikoak kontatzen ditu, nobela pikareskoen antzera. Eguneroko bizitza da *Nette Leute* (1969, *Jende atsegina*) nobelaren gaia ere, hiztegi- eta entziklopedia-saltzaile baten egun arrunt bateko gertakizunak kontatzen dituena. Irrati eta telebistako gidoietarako, bere garaiko arazoak erabili izan ditu Jägersbergek beti, esate baterako, *Der industrialisierte Romantiker* (1876, *Erromantiko industrializatua*) filmean, ingurumenaren kutsadura salatzen du. 1979an *Die Pawlaks* (*Pawlaktarrak*) telesaila idatzi zuen, Wolfgang Studek zuzendu zuena; XIX. mendearen bigarren erdian Ruhrreko ibarrera lanera joandako langile masurren bizimodua kontatu zuen bertan. Beste literatura lan aipagarri batzuk: *Der letzte Biss *(1979, *Azken ahamena*) eta *Der Herr der Regeln* (1988, *Arauen jabea*).

## Erreferentziak
José Antonio Girón de Velasco

**José Antonio Girón de Velasco** (Herrera de Pisuerga, 1911 abuztuaren 28a - Fuengirola, 1995eko abuztuaren 22a) espainiar politikaria izan zen. Valladolideko eta Salamancako unibertsitateetan egin zituen ikasketak, eta 1932. urtean eskuratu zuen zuzenbideko titulua. Urtebete lehenago hasi zen politikan lanean, Juntas Castellanas de Actuación Hispánica taldeko kide gisa.

1932an Juntas de Ofensiva Nacional-Sindicalista (JONS) taldearen sorreran parte hartu zuen, eta behin JONSek Falange Españolarekin bat egin zuelarik, talde berriaren sorreran ere nabarmendu zen. Espainiako Gerra Zibilean Valladolideko milizia falangisten buru izan zen, eta beste zenbait karguz gainera, Lan-ministroa izan zen Francoren agintaldian, 1941etik 1957ra. Ministro izan zen garaian politika populista egin zuen, eta garrantzi handiko legeak jarri zituen indarrean, adibidez Eritasun-aseguruarena (1942); Familia betebeharren gehigarriarena (1946); Laneko Medikuntza, Higiene eta Segurtasunaren Institutuaren sorrera bideratu zuena (1944); Ezintasunagatiko laguntza (1947); lanbide-unibertsitateen sorreran ere parte hartu zuen. Gogor kritikatu zituen Espainian demokrazia politikoa ezartzeko egin ziren urratsak eta zalantzan jarri zuen 1978ko erreferendum konstituzionalaren zilegitasuna. Eskuin muturreko kideen buruzagi espirituala izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eliot Janeway

**Eliot Janeway** (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1913ko urtarrilaren 1a - *Ib.*, 1993ko otsailaren 8a) Estatu Batuetako ekonomista politiko garrantzitsuenetako bat izan zen. Presio politikoak ekonomiaren eta merkatuaren joerak baldintzatzen dituelako teoria polemiko eta probokatzailea proposatu zuen eta *Calamity Janeway* goitizena eman zioten Wall Streeten, burtsa-merkatuaren porrotaren aurreikuspen goibelak egiten zituelako etengabe.

Ekonomia- eta politika-ikasketak egin zituen. *The Nation* aldizkarian 1937-1938ko berehalako krisialdia aurreikusiz eta konponbideak eskainiz zenbait artikulu idatzi ondoren, eragin handia izan zuen Franklin D. Roosevelten politikagintzan. Politikoki independentea izanik, Franklin D. Rooseveltekin hasi eta Ronald Reagan bitarteko politika ekonomiko guztiak kritikatu zituen, liburuetan eta *Chicago Tribune-New York News Sindicate*rako idazten zituen artikuluetan. *Struggle for Survival* (1951, *Bizirik irauteko borroka*) bere lehen liburuaren ondoren, beste asko idatzi zituen inbertsore pribatuentzat: *What Shall I Do With My Money?* (1970, *Zer egingo dut nire diruarekin?*), *You and Your Money* (1972, *Zu eta zeure dirua*), eta, gobernuaren politika aztertuz, *Prescriptions for Prosperity* (1983, *Aberastasuna sortzeko arauak*) eta *The Economics of Chaos* (1983, *Kaosaren ekonomia*).

## Erreferentziak
Hans-Jürgen Heise

**Hans-Jürgen Heise**, jaiotza-izenez **Hans-Jürgen Scheller** (Bobolice, Pomerania, gaur egun Polonia, 1930eko uztailaren 6a - Kiel, Alemania, 2013ko azaroaren 13a) alemaniar idazlea izan zen.

## Biografia 
Hogei urte zituela Berlingo mendebaldera joan zen ihesi. 1958tik aurrera Kieleko Mundu Ekonomiako Institutuko artxiboko zuzendari gisa lan egin zuen, gaztelaniazko eta ingelesezko poemak alemana itzultzeaz gainera. Sari asko irabazitakoa da, eta horien artean aipagarriak dira Pomeraniako Kulturaren saria (1993) eta Andreas Gryphius saria (1994).

Arthur Rimbaud eta Federico García Lorcaren testuen bidez poesia egiteko molde propioa aurkitu zuen; barneko eta kanpoko naturaren arteko tirabirek markatzen dute bere obra. Bere lehenengo poema bilduman *Vorboten einer neuen Steppe* (1962, "Estepa berri baten aitzindariak") ekologiaz hitz egiten du ironia handiz. Hurrengo lanak sinbolistagoak dira: *Worte aus der Zentrifuge* (1966, "Hitzak zentrifugadoratik"), *Besitzungen im Untersee* (1973, "Ondasunak itsas hondoan"), edo *Vom Landurlaub zurück* (1975, "Landako oporretatik bueltan").

Espainiako eta Latinoamerikako poesiaz zuen ezagutzari esker, tonu eta eduki berriez hornitu zuen naturaren lirika. Beste lan batzuk: *Wegloser Traum* (1964, "Biderik gabeko ametsa"), *Beschlagener Rückspiegel* (1965, "Atzerako ispilu gandutua"), *Der Zug nach Gramenz* (1985, "Gramenzera doan trena") eta *Der Aufstand der Requisiten* (1992, "Betebeharren matxinada").

## Erreferentziak
Janosch

**Janosch**, jaiotza-izena **Horst Eckert** (Hindenburg, Silesia Garaia, gaur egun Zabrze, Polonia, 1931ko martxoaren 11) alemaniar idazle eta ilustratzailea da.

## Lana 
*Die Zeit* egunkarian hasi zen kontakizunak eta ilustrazioak plazaratzen, eta 1960ko hamarkadaren hasieran argitaratu zituen haurrentzako lehen liburuak, bere marrazkiez hornituak gehienak: *Flieg, Vogel, flieg* (1971, “Hegan egizu, txoria, hegan egizu”) eta *Oh, wie schön ist Panama* (1978, Oi, “zein ederra den Panama”). Telesailak kritikatuz, western-istorioak eta lapurrenak idatzi zituen, esate baterako, *Der Mäusescheriff* (1969, “Saguen sheriffa”), eta beste tankera bateko komikiak egin zituen: *Die Globericks 1-5* (1973-1975, “Globericktarrak”). Helduentzat bi nobela idatzi ditu: *Cholonek oder Der liebe Gott aus Lehm* (1972, “Cholonek edota buztinezko jainko maitea”) eta *Sacharin im Salat* (1975, “Sakarina entsaladan”).

Bere testuetan ez dago alegiazko elementurik, aitzitik, aurrez aurre jartzen ditu herri ipuinetako mundu idiliko eta harmoniatsua eta gaur egungo errealitatea, esate baterako, *Janosch erzählt Grimm´s Märchen* (1972, “Janosch Grimmtarren ipuinak kontatzen”) liburuan, eta aldi berean, westernak eta komikiak ipuin herrikoiaren elementuez aberasten ditu. *Polski Blues* (1991) eta *Shäbels Frau* (1992, “Shäbelen emaztea”) nobelak ere idatzi ditu.

## Erreferentziak
Poul Nyrup Rasmussen

**Poul Oluf Nyrup Rasmussen** ( ahoskatua; Esbjerg, ) daniar politikaria da. Ekonomia-ikasketak egin zituen Kopenhageko Unibertsitatean (1971). Ikasketak amaituta Danimarkako Sindikatu Batzordean lan egin zuen, ekonomiaren arduradun gisa, 1986. urtea arte. Hurrengo urtean Danimarkako Alderdi Sozialdemokrataren buruzagi izendatu zuten, eta 1988an, Legebiltzarreko kide. Legebiltzarreko Merkataritza, Industria eta Arrantza batzordeko zuzendaria izan zen 1988tik 1992ra. Azkeneko urte horretan bere alderdiko buruzagi nagusi izendatu zuten.

Handik gutxira, Danimarkako Justizia Ministroa Sri Lankako tamil iheslarien immigrazioa eragozteko legez kontrako gertakizunetan nahasi zutelako, Lehen Ministro Poul Schlÿterrek bertan behera utzi behar izan zuen, hamar urteren ondoren, kontserbadore-liberalen gobernuaren buruzagitza. Rasmussenek bere gain hartu zuen Schlÿterrek utzitako kargua, eta lau alderdiko koalizioa eratu zuen, Alderdi Erradikaleko zazpi kideak barne. Gobernuburu gisa, bere zeregin nagusietako bat danimarkarrak -eta bere alderdikideak bereziki- Maastrichteko Itunaren alde jartzea izan zen. Erreferenduma, Maastrichteko Itunari buruz egiten zen bigarrena, irabaziz gero zergak berrikusiko zirela agindu zuen. Hautesleen % 86k eman zuen botoa, eta aldekoek aise irabazi zuten.

Danimarkako Lehen Ministro gisa lau legislatura bete zituen, 2001 urtean lehendakaritza-hauteskundeak galdu zituen arte. 2004an Rasmussen Europako Parlamentuan jardun zen, eta bi urte beranduago, bere alderdiko lehendakari gisa berrautatua izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lucila Palacios

**Lucila Palacios** (benetako izena: **Mercedes Carvajal de Arocha** ; Trinidad, 1902ko azaroaren 8a - Caracas, 1994ko abuztuaren 31) venezuelar idazlea izan zen.

Idazle honen obra guztia gai baten inguruan dago idatzita: emakumea gizartean eta historian. Batzuetan politika gorabeherak daude narrazioaren muinean; beste batzuetan, berriz, emakumearen barne-gorabeherak dira kontagai, haren eleberri ospetsuenean bezala: *Tres palabras y una mujer* (1944, *Hiru hitz eta emakume bat*). Eleberriak emakume ezkondu baten desilusioa kontatzen du, gazte zoriontsu izatetik emazte zorigabe izatera igarotzen den emakume baten historia. *Tres palabras y una mujer* eleberriaren argitalpenak hautsak harrotu zituen Venezuelako kultura-munduan, ez bakarrik bere literatura balioagatik, kritikari askok leporatu zioten "feminismo gehiegizkoagatik" baizik. Dena dela, denek goraipatu zuten Palacios, venezuelar emakume modernoaren psikologian sakontzen erakutsitako trebeziagatik.

*Tres palabras y una mujer *ospetsuaz gainera, beste bi eleberri luze idatzi zituen: *El día de Caín* (1958, *Kainen eguna*), *Tiempo de siega* (1960, *Sega aroa*). Gainera, zenbait ipuin bilduma argitaratu zituen: *Trozos de vida* (1942, *Bizitza pusketak*), *Mundo en miniatura* (1956, *Miniaturazko mundua*), eta* Cinco cuentos del Sur *(1962, *Bost ipuin Hegoko*). Bestalde, zenbait antzerki-lan idatzi zituen haurrentzat.

## Erreferentziak
Adrián Ferreño

**Adrián Ferreño Mora** (Villanueva de Gata, Cáceres, 1948) Cáceresen jaio eta Donostian bizi den margolaria da.

1951n Donostiara etorri zen familiarekin bizitzera, eta bertan egin ditu bere artelanen erakusketa nagusiak. Bere kasa ikasi zuen, baina oso gazte hasi zen Gipuzkoako Elkarte Artistikora joaten, eta han osatu zuen bere prestakuntza. 1970eko hamarkadan, marrazkia eta margoketa landuz, beste arte-mota batzuk ere hasi zen lantzen: performanceak, arte ez kontzeptuala, eta hainbat happegingetan parte hartu zuen bere elkartekideekin batera. Lehen erakusketa Donostian bertan egin zuen, 1971n. Artea herritar guztiei zabaldu behar zitzaiela, eta bere lanak galerietan erakusteaz gain zuzenean ere saldu zituen garai batean Donostiako Konstituzio plazan. Maiz erakutsi ditu bakarka bere lanak, esate baterako, Bilboko Ederti (1991, 1992, 1996) eta Windsord (1980) erakustokietan eta Donostiako Galería Dieciséis erakustokian (1986, 1990, 1993). Iruñea, Zaragoza, Madril eta Cáceresen ere izan ditu lanak ikusgai. Bere obrak hainbat museo eta bildumatan daude: Donostiako San Telmo Museoan, Durango eta Gernikako Museoetan, Artelekun, Donostiako Kutxan, Gipuzkoako Foru Aldundian eta Ajuriaenean, besteak beste. Eusko Legebiltzarreko ateen diseinua ere berea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Adrián Ferreño Auñamendi Entziklopedia
João Gilberto

**João Gilberto** —jaiotza-izena: **Prado Pereira de Oliveira**— (Juazeiro, Brasil, 1931ko ekainaren 10a - Rio de Janeiro, 2019ko uztailaren 6a) brasildar musikagilea izan zen, Brasilgo musikagile nagusietako bat.

1950eko hamarraldiaren hasieran *Atlántida* kafetegiaren inguruan bildu zen musikagile-taldeko kideetako bat izan zen. Brasilgo sanba-erritmoak eta jazza bateratzen dituen bossa nova musikaren sortzaileetako bat zen, Antonio Carlos Jobimekin batera, eta sanba eta bossa nova ezagunenen egilea.

1959an, lehen disko *Chega de Saudade* argitaratu zuen. 1964an, berriz, Brasilgo musikan berebiziko eragina izan duen disko baten grabazioan parte hartu zuen, Stan Getz saxofoi-jotzailearekin, Antônio Carlos Jobim musikagilearekin eta garai hartako emazte Astrud Gilberto abeslariarekin. Disko hartan Brasilgo hainbat abesti ezagun bildu zituzten, besteak beste *Corcovado*, *Garota* *de* *Ipanema* ("Ipanemako neskatxa", mundu osoan ospetsu bihurtu dena) eta *Desafinado*, eta sekulako arrakasta izan zuen: Estatu Batuetan gehien saldu ziren diskoetako bat izan zen, eta sei Grammy sari lortu zituen. Harrezkero, hainbat disko grabatu zituen.

## Diskografia 
* 1951: *Quando Você Recordar / Amar é Bom*
* 1951: *Anjo Crue / Sem Elal*
* 1952: *Quando Ela Sai / Meia Luz*
* 1958: *Chega de Saudade / Bim Bom*
* 1958: *Desafinado / Hô-bá-lá-lá*
* 1959: *Chega de Saudade*
* 1960: *O Amor, o Sorriso e a Flor*
* 1961: *João Gilberto*
* 1961: ''Brazil's Brilliant João Gilberto*
* 1962: *João Gilberto Cantando as Musicás do Filme Orfeo do Carnaval*
* 1962: *Boss of Bossa Nova*
* 1962: *Bossa Nova at Carnegie Hall*
* 1963: *The Warm World of João Gilberto*
* 1964: *Getz/Gilberto*
* 1965: *Herbie Mann & João Gilberto with Antonio Carlos Jobim*
* 1966: *Getz / Gilberto Vol. 2*
* 1970: *João Gilberto en Mexico*
* 1973: *João Gilberto*
* 1976: *The Best of Two Worlds*
* 1977: *Amoroso*
* 1977: *Gilberto and Jobim*
* 1980: *João Gilberto Prado Pereira de Oliveira*
* 1981: *Brasil*
* 1985: *Interpreta Tom Jobim*
* 1985: *Meditação*
* 1986: *Live in Montreux*
* 1987: *Live in Montreux*
* 1988: *O Mito*
* 1990: *Stan Getz meets João & Astrud Gilberto*
* 1991: *João*
* 1994: *Eu Sei que Vou Te Amar*
* 2000: *João Voz e Violão*
* 2002: *Live at Umbria Jazz*
* 2004: *In Tokyo*
* 2015: *Um encontro no Au bon gourmet*
* 2015: *Selections from Getz/Gilberto 76*
* 2016: *Getz / Gilberto 76''

## Erreferentziak
Manuel Riu Riu

**Manuel Riu Riu** (Manresa, Bartzelona, Katalunia, 1929ko martxoaren 25a - San Lorenzo de Morunys, Lleida, Katalunia, 2011ko urtarrilaren 2a) historialaria izan zen, Iberiar penintsulako Erdi Aroko historiaren ikertzaile nagusietako bat.

## Bizitza 
Filosofia eta letretako ikasketak egin zituen, Bartzelonan. Irakasle-laguntzaile izan zen bertan, harik eta 1996an, katedra lortuta, Granadako Unibertsitatera joan zen arte. Aurrerago, Bartzelonako Unibertsitatera aldatu zen, ostera, eta Erdi Aroko historiako eta paleografiako sailaren zuzendari izan zen 1983tik 1994ra. 1978an Espainiako Historiaren Akademiako kide hautatu zuten, eta 1983an Bartzelonako Letra Onen Akademiakoa. Halaber, Institut d'Estudis Catalansko kide zen.

1980. urteaz geroztik ''Quaderns d'Estudis Medievals *aldizkariaren zuzendari izan zen, eta *Acta historia et archeologica Medievalia *aldizkariaren zuzendarikide. 1966tik aurrera zenbait ikerkuntza-programa gidatu zituen, Andaluziako eta Kataluniako Erdi Aroko arkeologiari buruzkoak.

## Idazlanak 
Lanik aipagarrienak: *Lecciones de Historia Medieval* (1972, *Erdi Aroko historiako irakaspenak*); *Textos comentados de época medieval (siglos V-XII)* (1975, *Erdi Aroko testu iruzkinduak [V-XII. mendeak]*); *La pobreza y la asistencia de los pobres en la Cataluña medieval* (1982, *Erdi Aroko Kataluniako pobrezia eta pobreen laguntza*); *Edad Media (711-1500)* (1989, *Erdi Aroa [711-1500]*), *Història de la ciutat de Manresa (1900-1950)* (1991), *Ferran Soldevila (1894-1971). Historiador de Catalunya'' (1994).
## Erreferentziak
Larry Rivers

**Larry Rivers** (Jaiotza-izena: **Yitzroch Loiza Grossberg** ; New York, 1923ko abuztuaren 17a - 2002ko abuztuaren 14a). Estatu Batuetako pintorea izan zen. Espresionismo abstraktua eta *Pop Art* mugimenduari loturiko moldeak bateratu zituen bere lanetan.

Hans Hofmann pintorearekin egin zituen ikasketak, eta 1951. urtean eman zuen bere lehen lan handia, *The Burial (Ehorzketa),* Gustave Courbet pintore frantsesaren *L´Enterrement à Ornans* (1850, *Ornanseko ehorzketa*) lanean oinarrituriko koadroa. Aurrekoen pintura aztertzen jarraitu zuen eta Emmanuel Leutze Estatu Batuetako pintorearen obran oinarritu zen *Washington Crossing the Delaware* lana egiterakoan (1953, *Whasington Delaware igarotzen*). Kritika handiak jaso zituen Riversek bere joera eklektikoarengatik. Erretratu ugari egin zuen 1951-1957 urteetan, *Double Portrait of Berdie* ezagunena (1955, *Berdieren erretratu bikoitza*). Ikuspegien erabilera etena eta anitza, eta kolore finen erabilera dira Riversen lanen ezaugarri nagusiak. 1961etik aurrera hasi zen publizitateko irudiak erabiltzen, eta 1963an egin zien sarrera collage, eskultura eta eraikuntza moldeko elementuei. Joera horren erakusgarri dira *The History of the Russian Revolution From Marx to Mayakovsky* (1965, *Errusiako iraultzaren historia Marxengandik Maiakovskiganaino*) lanean eginiko 30 pinturak. 1968. urtean Rivers Afrikara bidaiatu zuen *Africa and I* dokumentala amaitzera. 1970eko hamarkadan Diana Molinari eta Michel Auderrekin bideo ugari egin zituen. Riversek bere heriotza arte (2002) jarraitu zuen lanean eta erakusketak egiten.
## Erreferentziak
Amiri Baraka

**Amiri Baraka**, **Everett LeRoi Jones** jaioa, (Newark, New Jersey,  - *ibidem*, ) estatubatuar antzerkigile, olerkari eta politikaria izan zen. Bere ustez, literatura eta artea baliagarriak dira ekintza politiko gisa erabiltzen badira; bere lanaren helburua Amerika zuriaren suntsipena da, hots, menderakuntza zuriaren kontrako iraultza sortzea. 1960ko hamarkadako intelektual beltz nagusietako bat da. 

## Ibilbidea 
1954an Howardeko Unibertsitatean lizentziatu zen, eta 1958an *beat* aldizkari bat sortu zuen bere emazte Hettie Cohenekin batera, *Yugen*. 1964an estreinatu zen, New Yorken, Barakaren lehen antzerki-lan garrantzitsua, *Holandarra*, arrazakeriaren ondorio latzei buruzkoa. 1964an *Black Arts Repertory Theater* sortu zuen (Arte Beltzaren Errepertorio Antzerkia). 1960ko hamarraldiaren hasieran *beat* mugimendutik eta, oro har, zurien kulturatik aldentzen hasi zen, eta 1965ean (Malcolm X hil zuten urtean) bizkarra eman zion zurien munduari. Emaztearengandik banandu (zuria baitzen), izena aldatu, eta nazionalista beltz bilakatu zen. Harlemen kokatu zen eta artearen bidez kultura beltz bat sortzeari ekin zion. Garai hartan *Congress of African People* erakundea sortu zuen (Afrikar Herriaren Biltzarra), eta 1972an, berriz, *Black National Political Convention* (Beltzen Konbentzio Nazional Politikoa). 1974an nazionalismo beltzaren mugimendua utzi eta marxismo-leninismoaren aldera lerratu zen. 1983an New York Estatuko Unibertsitateko afrikar ikasketen programaren zuzendari izendatu zuten. 1984. urtean Rutgers Unibertsitateko irakasle izan zen, eta 1989an *American Book* eta *Langston Hughes* sariak irabazi zituen. Poesiak, ipuinak eta saiakerak idatzi ditu.

## Obra 
* *Preface to a Twenty Volume Suicide Note*, poems, 1961
* *Blues People: Negro Music in White America*, 1963
* *Dutchman and The Slave*, drama, 1964
* ''The System of Dante's Hell*, eleberria, 1965
* *Home: Social Essays*, 1965
* *A Black Mass*, antzerkia, 1966
* *Tales*, 1967
* *Black Magic*, poemak, 1969
* *Four Black Revolutionary Plays*, 1969
* *Slave Ship*, 1970
* *It's Nation Time*, poemak, 1970
* *Raise Race Rays Raize: Essays Since 1965*, 1971
* *Hard Facts*, poemak, 1975
* *The Motion of History and Other Plays*, 1978
* *Poetry for the Advanced*, 1979
* *New Music, New Poetry*, 1980
* *reggae or not!*, 1981
* *Confirmation: An Anthology of African American Women*, 1983
* *Daggers and Javelins: Essays 1974-1979*, 1984
* *The Autobiography of LeRoi Jones/Amiri Baraka*, 1984
* *The Music: Reflections on Jazz and Blues*, 1987
* *Transbluesency: The Selected Poems of Amiri Baraka/LeRoi Jones*, 1995
* *Wise, Why’s Y’s*, poema, 1995
* *Funk Lore: New Poems*, 1996.
* *Somebody Blew Up America*, 2001
* *The Book of Monk*, 2005
* *Tales of the Out & the Gone*, 2006
* *Billy Harper: Blueprints of Jazz, Volume 2*, Audio CD, 2008
* *Ancient Music''

## Erreferentziak
James Cantrell

**James Cantrell** (Sulphur, Oklahoma, AEB, 1935 -) estatubatuar artista da.

## Biografia 
Oklahoman jaioa den arren, Nebraskan bizi izan da txikitatik. Bertako unibertsitatean graduatu zen 1958an, eta zenbait urtez eskolak ematen jardun ondoren, graduazio ondoko lanak amaitu eta bigarren hezkuntzako arte-eskola batean aritu zen irakasle gisa. Ondoren master titulua eskuratu zuen Coloradoko Eskola Estatalean (gaur egun Ipar Coloradoko Unibertsitatea). 1970ean Nebraskatik Kentuckyra aldatu zen. Han zeramikari gisa lan egin zuen Berea Collegen, harik eta 1971n zeramikako eta margolaritzako bere estudioa zabaldu zuen arte.

1970eko hamarraldiaren amaieran, Bostona egindako bisitaldi batean harrituta gelditu zen Hirutasun Zaharraren Elizak John Hancock eraikin berriaren kanpoaldeko beiran zuen islarekin, eta gertaera haren argazkiak oinarri harturik eraikin horiek eta beste hiri batzuetako antzeko islak margotzen hasi zen. Cantrellen islen margoetan irudi liluragarriak eta argi-itzalen lanketa bikaina dira nabarmentzekoak. Trebetasun aparta erakutsi du bere gaiak aukeratzeko, eta mugitzen ari den argiaren zentzua oso kontuan hartzen du margoak osatzerakoan. Monumentu eta eraikinen irudi apur bat distortsionatuak erakusten ditu, baina nabarmen antzematen da, hala ere, zein den gaia.

## Erreferentziak
André Gorz

**André Gorz** (Viena, Austria, 1923ko otsailaren 9a - Vosnon, Frantzia, 2007ko irailaren 22a) frantses idazle eta filosofoa izan zen, jatorriz austriarra.

## Biografia 
Naziek Austria berenganatu zutenean Suitzara joan zen ikastera (judua zuen aita), gerra amaitu zen arte. Bere lehen liburuan *Le traître* (1955, "Traidorea") azaldu zituen bere bizitzako pasarte horiek. 1948an Frantziara jo zuen, eta kazetari-lanetan jardun zuen (*Paris-Presse*, *L´Express*). *Temps Modernes* aldizkariaren zuzendaritzako kide izendatu zuten 1960an, eta *Nouvel Observateur*ren sortzaileetakoa izan zen 1964an.

Desazkunde terminoa Gorzek erabili ei zuen lehen aldiz, 1972ko ekainaren 13an, *Le Nouvel Observateur* aldizkariak antolatutako debate batean. Debatean MITn hazkundearen mugei buruzko txostenaz eztabaidatu zen. 

Ezkerreko mugimendu eta alderdiei oso loturik ibili izan zen beti, eta bere obran lana, langileria, ingurumena, kapitalismoa eta sozialismoaren bilakaera aztertu zituen. Aipagarriak ditu honako liburuok: *Ecologie et politique* (1978, "Ekologia eta politika"), *Adieux au proletariat. Au-delá du socialisme* (1981, "Agur proletalgoari. Sozialismotik haratago"), *Les chemins du paradise* (1983, "Paradisuko bideak"), *Capitalisme, socialisme, écologie* (1988, "Kapitalismoa, sozialismoa, ekologia"), *Miséres du présent, richesse du possible* (1997, "Oraingo miseriak, noizbaiteko aberastasuna"). Gorzen iritziz, lanaren bilakaerak ezinezko egin du Karl Marxen iragarpenak gauzatzea, eta zalantzan jartzen du marxismoak langileriari egotzitako eginkizun historiko mesianikoa.
## Erreferentziak
Lesley Sibner

**Lesley Sibner** (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1934ko abuztuaren 13a - 2013ko irailaren 11) matematikaria izan zen.

## Bizitza 
Antzerkian karrera laburra egin ondoren, New Yorkeko Arte Ederretako Udal Eskolako gradua eskuratu zuen 1959an. Geroago zaletu zen matematikarekin, kalkulu-ikastaro batean parte hartu ondoren. Udal Eskolan ikasten ari zen bitartean matematikari batekin ezkondu zen, eta horrela Matematika Zientzietako Courant Institutuan hasi zen ikasten, eta 1964an doktoregoa eskuratu zuen. Stanford Unibertsitatean (l965-l966), Parisko Henri Poincaré Institutuan (1966-1967) eta Radcliffe Collegen (1990-1991) jardun zuen bekadun eta irakasle gisa, baina 1967tik aurrera Brooklyngo Unibertsitate Politeknikoan aritu zen nagusiki.

Lehenengo lan garrantzitsuak ekuazio mistoei buruz egin zituen, eta bere karrera guztian analisian, batez ere ekuazio diferentzial partzialen atalean, nabarmendu zen. Eragin handia izan zuen Sibnerren lanean Michael Atiyah eta Raoul Bott ezagutu izanak Ikerketa Aurreratuen Institutuan ari zen garaian (1971-1972). Geometriako problemak analisiaren bidez ebazten ahalegindu zen, eta ekuazio integraletarako froga bat asmatu zuen. 1980ko hamarralditik aurrera geometrian murgildu zen buru-belarri, eta Yang-Mills eta Yang-Mills-Higgs ekuazioen frogen inguruko lanak egin zituen.

## Erreferentziak
Gediminas Vagnorius

**Gediminas Vagnorius** (Vilna, ) lituaniar politikari eta ekonomista da. Lituaniako Lehen Ministroa izan zen 1991-1992 eta 1996-1999 urte bitarteetan. Ingeniaritza- eta ekonomia-ikasketak egin zituen, Vilnan bertan. Ikasketak bukatuta eskolak eman zituen Ekonomiaren Zientzietako Institutuan, 1990 arte, Lituaniako Legebiltzarreko kide hautatu zuten arte alegia, sobietar erregimen komunistaz geroko lehen hauteskundeetan. Handik gutxira, Legebiltzarrak Sobietar Batasunetik bereiztea eta Lituaniako Errepublikaren burujabetasuna aldarrikatzea erabaki zuen. 1991n, baina, sobietar gudarosteko parakaidistek Vilnako irrati- eta telebista-egoitzak hartu zituzten, eta Lituaniako Lehen Ministro Albertas Shimenas desagertu egin zen. Legebiltzarrak Gediminas Vagnorious hautatu zuen behin-behineko Lehen Ministro. Handik ordu gutxira, Shimenas agertu zen, eta emaztea eta seme-alaben bizitza salbatzeagatik desagertu zela azaldu zuen, baina azalpena ez zen Legebiltzarraren gogobetekoa izan, eta Vagnorious berretsi zuten karguan. Gobernuaren buruzagitza hartu orduko, bere zeregin nagusia errepublikaren independentzia lortzea izango zela adierazi zuen. 1991ko otsailaren 10ean Lituaniako Errepublikaren independentziari buruzko erreferenduma deitu zuen: lituaniarren % 90 independentziaren alde agertu zen. Gorbatxovek erreferenduma legez kanpokotzat jo zuen.
## Erreferentziak
Jacopo Bassano

**Jacopo Bassano** (Bassano del Grappa, Veneziako Errepublika, c. 1515 &ndash; 1592ko otsailaren 13a) italiar pintorea izan zen.

## Bizitza 
Aitarekin aritu ondoren, Veneziara jo zuen eta han Bonifacio da Pitatiren estudioan ibili zen. Nabari zaio haren eragina garai honetako koadroetan, baina bai bere ukitu propioa ere. Hasieran errealismoari lotu zitzaion, berezko joerak bezala Bonifacio eta Pordenoneren eraginak hartara eraman baitzuten. "Sanson eta filistearrak" eta "Erregeen gurtza" dira 1535tik 1540ra bitarteko obrarik aipagarrienak. Veneziara aldatzean, han indarrean zegoen manierista joerari heldu zion. Joera horretakoak izan arren era ezberdinez eginak dira "Santa Katalinaren martiritza" bat, irudi luzexketakoa, eta errealismo gogorrean pintaturiko beste zenbait. Brotxa-arrasto laburragoak erabiltzen ditu garai honen azken aldera. 1550a aldera pintatu zuen "Azken afari" koadroan garbi nabari zaio marrazteko eta itzalak taxutzeko lortu zuen trebetasuna.

Gero, manierismoa utzi eta errealismoaren sintesia egitera jo zuen. Agerikoa da honetan Tintorettoren eragina, argilunen trataeran batik bat. 1560-70ko aldia erabakigarria izan zen, ordukoa baita *Gurutziltzatua;* koadro hau, haren pinturaren zuinetako bat dela esan izan da. Asko txunditu zuten Greco, han eman zituen argi-efektuek. Aita bezala, pintore izan ziren bere lau seme.

## Erreferentziak
Hugo Argüelles

**Hugo Argüelles** (Veracruz, 1932ko urtarrilaren 16a - Mexiko Hiria, 2003ko abenduaren 24a) mexikar idazle eta antzerkigilea izan zen.

Medikuntza ikasi zuen bost urtez Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan, eta arte dramatikoa hiru urtez Arte Ederretako Institutu Nazionaleko Antzerki Eskolan. Gaztelaniazko irakaslea izan zen Mexikoko Unibertsitate Autonomoan. Arte dramatikoko irakaslea izan zen, eta Arte Ederretako hainbat eskola sortu zituen Mexikon. 1979an literatura dramatikoko lantegia sortu zuen. 1982an urteko idazlerik onenaren saria eman zioten *El ritual de la salamandra* (*Arrubioaren erritua*) lanagatik. Hainbat filmetako gidoiak ere egin ditu, besteak beste, *La primavera de los escorpiones* (*Eskorpioien uda*), *Las pirañas aman en cuaresma* (*Pirainak garizuman maitatzen dute*), *Las figuras de arena* (*Hondarrezko irudiak*), *Los amantes fríos* (*Maitale hotzak*) eta *One way* (*Bide bat*). Idatzi dituen lanen artean aipagarriak ditu: *Los prodigiosos* (*Miragarriak*), *Los cuervos están de luto* (*Beleek lutoan daude*), *El velorio en turno* (*Gaubeila-txanda*), *Doña Macabra* (telebista-saioa), *El ritual de la Salamandra *(1982, *Arrubioaren erritua*), *Los amores criminales de las vampiras morales *(1983, *Banpiro moralen amodio kriminalak*),* Los caracoles amorosos *(1988, *Barakuilu maitatiak*)*, Trilogía Musical *(1994, *Musika trilogia*).

## Erreferentziak
Hugh Latimer

**Hugh Latimer** (Thurcaston, Leicestershire,  - Oxford, 1555eko urriaren 16a) Ingalaterrako teologoa eta prelatua izan zen. Ingalaterrako erreformazale handienetakoa izan zen eta eragin sakonagoa izan zuen Ingalaterrako gizarte-maila guztietan erlijio-erreformak, haren predikuei esker. Cambridgeko Unibertsitatean ikasi zuen eta 1510ean apaiz egin zen. Eliza katolikoaren alde egon zen hasieran, baina 1525etik aurrera protestantismoaren aldekoekin bat egin zuen. Henrike VIII.a erregearen babesa jaso zuen, haren alde agertu baitzen Katalina Aragoikoarekiko ezkontza hausteko auzian (1533) eta, Thomas Cromwell bikario nagusiaren arartekotzaren bitartez, Worcesterko apezpiku izendatu zuten. Gizarte-mailako injustizia eta praktika katoliko batzuen aurka borrokatu zen suharki, baina ez zuen Sei Artikuluen akta anglikanoa izenpetu nahi izan eta 1539an apezpikutzatik kendu zuten. Heretiko zelako salaketapean, Londresko dorrean itxi zuten ondoko urteetan. Eduardo VI.a errege hautatu zutenean aske utzi zuten eta Ingalaterrako erreformako buruzagi nagusi izan zen. Maria Tudorren garaian berriro katolizismoa ezarri zelarik, preso hartu eta erreta hiltzera kondenatu zuten Nicholas Ridleyrekin batean. Oxforden erre zuten eta haren martiri ospea berehala zabaldu zen Ingalaterra osoan.
## Erreferentziak
Mario Andretti

**Mario Gabriel Andretti** (Montona, Italia, gaur egun Motovun, Kroazia, 1940ko otsailaren 28a) 1 Formulako automobil-gidari ohi estatubatuarra da.

## Biografia 
[ezkerrera|thumb|200x200px|Mario Andretti [Lotus 63a gidatzen (1969).]]
1942an, Bigarren Mundu Gerra bete-betean zegoela, Lucca hirira joan zen bizitzera bere familiarekin, eta han hamahiru urterekin hasi zen auto-lasterketetan parte hartzen. 1955ean Andrettiren familiak Estatu Batuetara emigratu zuen, eta 1958az geroztik *stockcars* lasterketetan esku hartu zuen Andrettik. 1961ean egin zen auto-lasterketako gidari profesional. 1963rako irabaziak zituen ehun bat lasterketa, eta Indy Formulako Munduko txapeldun izan zen 1965, 1966 eta 1969 urteetan. 1965ean lehen aldiz parte hartu zuen lau urte geroago, 1969an, irabaziko zuen Indianapolisko 500 milietako lasterketan. 1967. urtean Daytonako 500 miliako stockcar lasterketa irabazi zuen, eta 1971n Daytonako 24 orduak eta Segringeko 12 orduak.

1970eko hamarkadan, 1 Formulako Munduko Txapelketetan murgildu zen buru-belarri. 1971n irabazi zituen bere lehen sari nagusiak, Kyalami eta Ontariokoak, eta 1978an, berriz, Munduko txapelketa. Gero Estatu Batuetako Indy Formulako lasterketetara itzuli eta 1984an maila honetako Munduko txapelketa irabazi zuen berriro. 1994an lasterketak utzi egin behar zituela adierazi arren, hurrengo bi urteetan Le Manseko 24 orduetan parte hartu zuen Michael, John eta Jeff semeekin. 2003an 500 miliako lasterketan parte hartzen saiatu zen arren, lasterketa-probetan istripua izan zuen eta lasterketak guztiz utzi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
David Baltimore

**David Baltimore** (New York, 1938ko martxoaren 7a – Woods Hole, Massachusetts, 2025eko irailaren 6a) estatubatuar biologoa izan zen.

Pennsylvaniako Swarthmore Collegen, Massachusettseko Teknologia Institutuan (MIT) eta New Yorkeko Rockefeller Unibertsitatean egin zituen ikasketak. 1968-1972 bitartean mikrobiologiako irakasle-laguntzailea izan zen Massachusettseko Teknologia Institutuan, eta geroago biologiako irakasle egin zen. Minbiziaren zeluletako geneei eragiten dieten zenbait birusi buruzko ikerketak egin zituen, eta alor horretan egindako lanei esker Medikuntzako Nobel saria irabazi zuen 1975. urtean, Howard Temin eta Renato Dulbecco zientzialariekin batera. Zenbait birusek tumoreak sor ditzaketela gauza jakina zen, baina Baltimorek eta bere lankideek aurkitu zuten birus horietan azido erribonukleikozko geneek animalien zeluletako azido desoxirribonukleikoarekin bat egin zezaketela, eta zelula horiek eraldatuz minbizia eragin zezaketela. 1970. urtean, bestalde, Baltimorek eta Teminek entzima bat aurkitu zuten minbizia eragiteko gaitasuna duen RNAren birus-partikuletan; birus-partikula horiek birusak kutsaturiko zeluletan birusaren material genetikoaren DNAren bertsioak sor ditzakete. Horrela ikusi zen, ordu arte zientzialariek uste ez bezala, RNAren gai genetikotik DNA sor zitekeela, eta ez alderantziz soilik. *California Institute of Technology*ko (Caltech) lehendakaria izan zen 1997tik 2006ra, eta biologiako *Robert A. Millikan Professor* Caltechen. 1990-1991 urte bitartean, Rockefeller unibertsitateko lehendakaria izan zen, eta 2007an *American Association for the Advancement of Science*koa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wim van Eekelen

**Willem Frederik van Eekelen** (Utrecht, Herbehereak, 1931ko otsailaren 5a - Haga, 2025eko ekainaren 25a) Herbehereetako politikari eta legegizona izan zen.

## Biografia 
Utrechteko Unibertsitatean Zuzenbideko ikasketak hasi zituen, baina 1950-1952 urte bitartean ikasketak eten eta Estatu Batuetara (Princeton) joan zen Zientzia Politikoak ikastera beka batekin. Herbehereetara itzuli zenean, zuzenbidea ikasten jarraitu zuen, eta 1954an amaitu zuen karrera. 1964an Zientzia Politikoetako doktoregoa lortu zuen *Indiako kanpo-politika eta muga-arazoak Txinarekin. *tesiarekin. 1957-1977 urteetan Herbehereetako Kanpo Zerbitzuko funtzionario izan zen; 1977-1978 eta 1981-1982 urteetan Estatu Orokorretako Bigarren Ganberako kide izan zen; aldi berean, Europako Batzordeko kide izan zen, eta baita Mendebaldeko Europar Batasunekoa (MEB) ere. 1971-1981 aldian Estatuko idazkari izan zen; 1982-1986 aldian Defentsa eta Kanpo Harremanetako idazkari; 1986an Defentsako ministro (1988an dimititu egin zuen). 1989an MEBko idazkari nagusi izendatu zuten. Kargu horretan zegoela europar erakundeak indartzeko beharraren inguruan lan egin zuen, segurtasunaren mailan batez ere. Bestalde, Eekelenen iritziz MEBk zeregin eraginkorra izan behar du Ekialde-Mendebaldearen artean armak uzteko hitzarmen bat lortzeko prozesuan. 1994an José Cutilheiro jarri zuten haren lekuan.

## Erreferentziak
Francisco Rico Manrique

**Francisco Rico Manrique** (Bartzelona, 1942ko apirilaren 28a – *ibidem*, 2024ko apirilaren 27a) filologo katalana izan zen.

## Bizitza 
1972az geroztik Erdi Aroko Hispaniar Literaturetako katedraduna da Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan, eta Erdi Aroko Hispaniar Literatura Elkarteko lehendakari. 1985ean Espainiar Letretako Zentro sortu berriaren zuzendari izendatu zuten, Liburutegien Zuzendaritza Nagusiaren baitan. Erakunde horren helburua da espainiar idazleak, literatura sorkuntza, Literatura Sari Nazionalak eta Cervantes saria sustatzea. 1986an Hizkuntza Akademiako kide hautatu zuten. Gainera, argitaletxe bateko klasikoen sailaren zuzendari da.

Aditua da Elio Antonio de Nebrijaren obran: *Nebrija contra los bárbaros* (1978, *Nebrija barbaroen kontra*). 1998an *On Kixoteren* testuaren bertsio bat argitaratu zuen, oharrez josia, argitaratu den onena, adituen ustez. 1998. urtean Menéndez Pelayo saria irabazi zuen, eta 2004an Ramón Menéndez Pidal ikerketa-saria.

## Lanik aipagarrienak 
* *La novela picaresca española* (1966, *Espainiar eleberri pikareskoa*).
* *La novela picaresca y el punto de vista* (1970, *Eleberri pikareskoa eta ikuspuntua*).
* *El pequeño mundo del hombre*, 1970.
* *Alfonso el Sabio y la General Estoria*, 1972.
* *Vida u obra de Petrarca: lectura del Secretum* (1974, *Petrarkaren bizitza eta obra*).
* *Nebrija frente a los bárbaros*, 1978.
* *Historia crítica de la literatura española* (1980-1992, *Espainiar literaturaren historia kritikoa*)
* *Primera cuarentena y tratado general de literatura*, 1982.
* *Problemas del Lazarillo*, 1987.
* *Breve biblioteca de autores españoles* (1990, *Espainiar egileen liburutegi txikia*).
* *Texto y contextos: estudios sobre la poesía española del siglo XV*, 1991.
* *El sueño del humanismo* (1993, *Humanismoaren ametsa*)
* *Figuras con paisaje*, 1994.
* *Estudios de literatura y otras cosas*, 2002.
* *Los discursos del gusto*, 2003.
* *Quijotismos*, 2005.
* *El texto del Quijote*, 2006.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Francisco Rico, cervantesvirtual.com
Yehuda Amichai

**Yehuda Amichai** (hebreeraz: יהודה עמיחי; Würzburg, 1924 &ndash; Jerusalem, 2000) israeldar poeta izan zen.

## Bizitza 
1935ean Palestinara emigratu zuen eta han amaitu zituen ikasketak. Independentziako gerran parte hartu zuen. Bera idazten hasi zenean abertzaletasun sutsuena igaroa zen eta «Estatuko belaunaldia» izenez ezagutzen den joeraren barruan idatzi zuen. Poesiaren gai unibertsalak eta egunerokotasunari lotuak dira joera horrek erabiltzen zituen gai nagusiak. Shlonski buru zela, aurreko belaunaldiak balio heroikoak goraipatu baldin bazituen, Amichairen poesiak kutsu antimilitarista zuen batzuetan. Bere belaunaldiko beste poeta gazte batzuekin *Liqrat* (*Elkartzera*) taldea osatu zuen. Bere lehen liburuan, *Orain eta beste egun batzuetan* (1955) giza bizitza, esperientzia eta zoriona izan ziren bere ardura nagusiak. Geroagoko lanetan, *Bi itxaropenen urruntasunean* (1958), *Denbora* (1977) eta *Amodiozko poemak* (1981) lanetan, esaterako, gizonen eta emakumeen, gurasoen eta seme-alaben arteko eguneroko harremanak, tristura eta abar landu zituen. Bizitza praktikoaren hizkera, eguneroko gauzak, argota, poesiaren gai egin zituen. Prosazko lanak ere idatzi zituen, esate baterako *Ez hemengoa eta ez oraingoa* (1963), eta baita antzerkiak ere: *Niniverako bidaia* (1962) eta *Kanpaiak eta trenak* (1968).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giorgio Armani

**Giorgio Armani** (Piacenza, Italia, 1934ko uztailaren 11 - Milan, 2025eko irailaren 4) italiar moda-diseinatzailea izan zen. Moda-egileen artean maisutzat jo izan zen, eta bere diseinuetan dotoretasuna, kalitatea eta praktikotasuna bateratu zituen.

## Biografia 
Medikuntza-ikasketak utzi eta argazkiak egiten hasi zen, eta gero, Milango erostetxe handi baten erakusleiho eta erosketen arduradun izan zen. 1961-1971 bitartean Nino Cerruttirentzat lan egin zuen, gizonen jantziak diseinatzen dituen enpresa garrantzitsu batean. Azkenik bere enpresa sortu zuen, eta 1975ean erakutsi zituen lehen aldiz bere diseinuak. Irudia estilizatzen duten jaka informalak eta zabalak ziren Armaniren diseinuaren adierazgarriak.

Haren estiloa gizonezkoentzat pentsatua baldin bazen ere, oso harrera ona izan zuen emakumeen artean ere eta, beraz, emakume-jantziak ere diseinatzen hasi zen. 1980ko hamarkadan atal berri bat sortu zuen bere diseinuak *prêt-à-porter* (seriean, neurririk hartu gabe) egiteko, merkeago eta jende gehiagok erosteko moduan. Urte horretan bertan Richard Gereren jantziak paratu zituen *American Gigolo* (1980) filmerako. Horrez gainera, bere ehunak prestatzen hasi zen, eta 1982an bere izena duen perfume-sorta bat atera zuen. *Mende amaierako Chanel* deitu izan zaio, joskintza tradizionalean kirol-jantzien gaiak txertatu dituelako.

2009an Armanik hurrengo dendak zituen 37 herrialdetan zehar: 60 *Giorgio Armani boutique*, hamaika *Collezioni*, 122 *Emporio Armani*, 94 *A/X Armani exchange*, hamahiru *Armani Junior*, eta *Giorgio Armani Accessori* bat. 2011. urtean, *Forbes* aldizkariak arrakasta handieneko italiar diseinatzailetzat jo zuen, haren ondasuna 7.000.000.000 dolarretan balioztatuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Claude Montana

**Claude Montana** (Paris, 1947ko ekainaren 29a – *ibidem*, 2024ko otsailaren 23a) frantses jostuna eta diseinatzailea izan zen.

## Biografia 
Ikasketak bukatu zituenean Londresa joan zen bizitzera, hura baitzen Londres garai hartan modernotasunaren eta haustura estetikoen gunea. Hiri hartan egin zuen lehenengo bilduma, *minché* paperarekin eta koloretako harriekin egindako bitxiez osatua. 1971n joan zen Londrestik eta *pret-á-porter* etxeentzat lan egin zuen Parisen eta Milanen, harik eta 1976. urtean, Juan Ferren espainiarrak bere kabuz aritzeko aukera eman zion arte, eta Bartzelonan bere bildumak egiten hasi zen. Handik hiru urtera Montanak bere etxea sortu zuen Parisen.

Montanaren etxeak gero eta ospe handiagoa lortu zuen, eta mundu osoko dendetara esportat zituen bere arropak. Arropaz gainera, bitxiak, zapatak eta osagarriak diseinatzen ditu. Lehenengo bildumak hotzak eta gogorrak ziren; sorkuntzak erakartzen zuen garai hartan Montana. Poliki-poliki emakumearen gorputzarenganako interesa sortu zitzaion eta eraman daitezkeen jantziak sortu behar zituela erabaki zuen. Hasierako jantzietan larrua landu zuen batez ere, baina estilo erromantikoagora jo zuen gero. 1990ean Urrezko titarea saria jaso zuen Parisen 91ko negurako prestatu zuen bildumagatik, eta hurrengo urtean sari bera jaso zuen 91ko udarako bildumagatik. 2011. urtean, bere karrerari buruzko liburu bat argitaratzeko asmoa zuen. Azken egunak, Montana Espainian bizi zen.

## Erreferentziak