open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tadeusz Kościuszko

**Tadeusz Andrzej Bonawentura Kościuszko** (Mereczowsczyzna, Poloniar-Lituaniar Batasuna, gaur egun Kosava, Bielorrusia, 1746ko otsailaren 4a - Solothurn, Suitza, 1817ko urriaren 15a) poloniar militarra eta abertzalea izan zen.

Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerran (1776-1783) parte hartu zuen. 1784. urtean itzuli zen Poloniara, eta Errusiaren aurka borrokatzen ari ziren poloniar iraultzaileekin bat egin zuen. Frantzian eta Alemanian izan ondoren, krakoviarrak errusiarren aurka altxa zitezen lortu zuen, eta garaipena lortu zuen Racławicen. Varsoviako setioa haustera behartu zituen prusiarrak, baina horien eta errusiarren artean menderatu zuten Kosciuśzkoren armada, eta preso eraman zuten (1794-1796). Parisen eta Suitzan bizi izan zen ondoren, eta teknika militarrari buruzko hainbat obra idatzi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joakim Fraile

**Joakim Jose Fraile Mariñelarena** (Garinoain, 1930eko ekainaren 2a - Gasteiz, 1998ko abenduaren 11) nafar margolaria izan zen. 1953an hasi zuen bere lana, figuraziotik aldendu gabe, nahiz eta hurrengo hamarraldian abstrakziora jo, interes nagusia espresionismo abstraktuan eta informalismoan jarrita. Gasteizen sortu zen *Equipo 63* taldeko kide izan zen, eta talde hari lotuta egon zen 1966an Orain Euskal Eskola Mugimendua sortu zen arte. Schommer, Mieg eta Ortiz de Elgearekin batera, Orain taldeak 1966an Donostian eta Gasteizen egin zituen bi erakusketatan parte hartu zuen, eta haren *Manifestua* ere sinatu zuen. Taldea desegin ondoren (1968), hurrengo hamarraldian *pop-art* joeraren alorrean ere egin zuen saiorik. 1980-1994 bitartean, ordea, espresionismo abstraktura itzuli zen.

## Erreferentziak
Jean de Joinville

**Jean de Joinville** frantses kronikaria izan zen (?, 1224 &ndash; 1317ko abenduaren 24a). Xanpainako kondearen aholkularia izan zen, eta Luis IX.aren gortera jo zuen 1241ean. Gurutzaden aldekoa zen, eta San Luisen armadarekin Egiptora joan zen Siriari hegoaldetik eraso egitera. Erregearekin atxilo hartu eta garai berean askatu zituzten biak, eta lagun minak egin ziren. Elkarrekin itzuli ziren Frantziara, eta Xanpainako seneskal izendatu zuten. San Luisi ez zion lagundu zortzigarren gurutzadan, eta bera ere ez zedila joan eskatu zion. *Le Livre des saintes paroles et des bons faits de notre saint roi Louis* (1309, *Luis gure errege santuaren hitz santuen eta egile onen liburua*) erregearen bizitzari buruzko lan bikaina idatzi zuen frantsesez.

## Erreferentziak
Jose Luis Lizundia

[thumb|300px|eskuinera|Hainbat euskaltzain [Arantzazuko santutegia|Arantzazun, 1972. urtean. Goian ezkerretik eskuinera: Koldo Mitxelena, Iratzeder, Jean Haritxelhar, Alfontso Irigoien, Luis Villasante, Jose Maria Satrustegi, Patxi Altuna eta Imanol Berriatua. Behean: Juan San Martin, **Jose Luis Lizundia**, Joseba Intxausti eta Xabier Kintana.]]

**Jose Luis Lizundia Askondo** (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1938ko apirilaren 9a) idazlea eta irakaslea da. Hainbat izengoiti erabili ditu: *J. L. L.*, *Etxenagusi*, ''Garai'ko I*, *D. Amaitermin*.

## Biografia 
Garaiko eta Izurtza-Mañariko udaletako idazkaria izan da, eta Euskaltzaindiko idazkariordea. Durangoko Gerediaga Elkartearen sortzailea; *Egin*, *Deia*, *La Gaceta del Norte*, *Anaitasuna*, *Zeruko Argia*, *Jakin*, *Enbata*, *Euskera*, *Punto y Hora de Euskal Herria*, *Txistulari*, *Tavira* eta *Cuadernos de Historia Duranguesa'' aldizkarietan eman ditu argitara artikulu garrantzitsuenak.

EE alderdiko diputatua izan zen 1980-1984. urteetan.

Euskaltzaindiko idazkariorde-kudeatzaile lanetan dihardu azken urteotan. Politikagintza utzita, artikulugiletzat nabarmendu da Euskal Herrian hedapen handia duten hainbat egunkari eta aldizkaritan.

## Ikus, gainera 
* Anaitasuna aldizkarian idatzi zituen 71 artikuluak, Euskaltzaindiaren webgunean.

## Erreferentziak
Jesus Montes

**Jesus Montes Iribarren** (Irun, 1940ko ekainaren 27a) gipuzkoar margolaria da.

## Biografia 
Gaspar Montesen semea da. Aitarekin lehendabizi, eta gero, Madrilen eta Parisen egin zituen Margolaritza ikasketak. Erakusketa ugaritan (Oslo, Irun, Donostia, Madril, Bartzelona, Zaragoza, Iruñea, Marbella) jarri ditu bere koadroak ikusgai. Lan nagusiak: *El gallo negro*, *Palometa*, *Ziga*, *Caballos*, *Donamaría*, *Iglesia de Zubieta*, *Erasun*, *Pastando*, *La Noche y los caballos*, *Retrato de M. Sánchez Marco*, *Ventana* eta *Agustín Boyer*. Bi urtez behin Irungo galeria batean erakusten du bere lana, baina azken urteotan urteko lana Nafarroako Ziga herrian duen Karakoetxea etxean ere jarri ohi du ikusgai. Izadi hilak eta giza irudiak lantzen jarraitu du azken urteotan ere.

## Erreferentziak
Migel Dorronsoro

**Migel Dorronsoro Zeberio** (Ataun, Gipuzkoa, 1812ko otsailaren 17a - *ib.*, 1880ko urriaren 16a) Gipuzkoako politikari karlista izan zen.

## Biografia 
Oñatin egin zituen zuzenbide-ikasketak. Hainbat aldiz izan zen Gipuzkoako diputatua (1854, 1856, 1862, 1864). Hirugarren Karlistaldian Dorronsorok *Alocución a los guipuzcoanos* hitzaldi sonatua eman zuen Oiartzunen (1873). Dorronsororen *Breve reseña de los hechos y razones principales que prueban la identidad del glorioso mártir San Martín de la Ascensión con Martín Loinaz y Amunabarro, hijo de Beasain* liburuak bi argitalpen izan zituen (1862 eta 1896). Harena da, halaber, foruak sutsuki babesten zituen *Lo que fueron los reyes de España y lo que ha sido y es el liberalismo para con los Fueros de Guipúzcoa* izeneko idazlana.

## Erreferentziak
Pteropus rayneri

***Pteropus rayneri*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus rayneri'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Kanpo-belarri

**Kanpo-belarria** belarriaren hiru ataletako bat da. Hiru zati ditu: belarri-hegala, belarri-zuloa eta tinpanoa. Belarri-hegala kartilagoz osatua dago, behealdeko belarri-gingila izan ezik, biguna eta gantzaduna baita gingila. Belarri-hegalak kanpotik iristen zaizkion uhin guztiak belarri-zulora bideratzen ditu. Belarri-zuloa hezur tenporalean dagoen 2,5 cm-ko inguruko hodi bat da; han, guruin berezi batzuk daude, argizaria darienak, eta baita ile batzuk ere; argizariaren eta ileen eginkizuna kaltea eragin dezaketen kanpoko gauzei (hautsari, zakarrei) eustea da, belarri barrura sar ez daitezen. Belarri-zuloa tinpano izeneko mintzeraino iristen da. Ehun konektibozko mintz tinkoa eta erdigardena da tinpanoa, eta dardara egiten du soinu-uhinek jotzen dutenean. Tinpanoan bukatzen da kanpo belarria, eta mintz horren beste aldean hasten da erdikoa.

## Anatomia 
Belarri-pabiloia kanpoko ertz kurbatuak (helize izenekoa) eta barruko ertz okertuak (antihelize izenekoa) osatzen dute, eta entzumen hodira irekitzen da. Tragoak, orientatuta dagoen antitragoak bezala, entzumen-hodia gainditu eta partzialki estaltzen du. Entzumen-kanalaren aurreko alde hutsari maskorra deitzen zaio. Entzumen-hodia 2,5 cm inguru zabaltzen da. Kanalaren lehen zatia kartilagoz inguratuta dago, eta bigarren zatia, tinpanotik gertu, hezurrez inguratuta dago. Hezur horri entzumen-burbuila esaten zaio, eta `hezur tenporalren zati tinpanikoak osatzen du. Entzumen-hodia inguratzen duen azalak guruin zeruminosoak eta sebazeoak ditu, eta belarrirako zerumen babeslea sortzen dute. Entzunbidea tinpanoaren kanpoaldean amaitzen da. Belarriko muskuluak aurpegiko nerbioak inerbatzen ditu, eta horrek ere sentikortasuna ematen dio belarriaren larruazalari, bai eta kanpoko belarriaren barrunbeari ere. Nerbio aurikular handiak, belarri-nerbioak, nerbio aurikulotenporalak eta zerbikaletako plexuaren nerbio okzipital txikiak eta handiak sentikortasuna ematen diote kanpoko belarriaren atalei eta inguruko larruazalari. Bi belarrien antolaketa simetrikoak soinua aurkitzeko aukera ematen du. Garunak ezaugarri hau lortzeko, belarri bakoitzaren iritsiera-denborak eta intentsitateak alderatzen ditu goiko olibadi konplexuan dauden zirkuituetan eta bi belarrietara bideetatik konektatuta dauden gorputz trapezoidaletan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Barne belarria

## Kanpo estekak
Gene Amdahl

**Gene Amdahl** (Flandreau, Hego Dakota, Ameriketako Estatu Batuak, 1922ko azaroaren 16a - Palo Alto, Kalifornia, 2015eko azaroaren 10a) informatikako aitzindarietako bat izan zen. Informatikako proiektuen diseinatzailea da. Bigarren Mundu Gerran, Ameriketako Estatu Batuetako Itsas Armadan lan egin zuen, eta han hasi zen elektronika eta programazio informatikoa ikasten. Wisconsingo Unibertsitatean, fisika teorikoari buruzko doktoregoa egin zuen, eta ordenagailu bat diseinatu zuen. 1952an, IBM enpresan hasi zen lanean. Berak egindako diseinuei esker, IBM enpresak ordenagailu mota berri bat merkaturatu zuen 1964an, eta horrekin sekulako bultzada izan zuen ordenagailuen erabilerak enpresa munduan. Lau enpresa sortu zituen: Amdahl Corporation, Trilogy Systems (gerora Elxsi Corporation), Andor Systems eta Commercial Data Servers.

## Erreferentziak
Ibn Hawqal

**Muḥammad Abū’l-Qāsim Ibn Ḥawqal** (Nisibis, egungo Turkia, X. mendea) arabiar geografialaria izan zen.

## Biografia 
*Kitab surat al-ard* (*Lurraren antolamenduaren liburua*) idatzi zuen Muqaddasirekin batera, arabiar geografo bikainena izan zen Hejirako urrezko mendean (musulmanen IV. mendea, kristauen X. mendea).

Ibn Hawqualen lana ez da grekoen kartografia tradizioan kokatzen, aitzitik, mundu musulmanaren atlasa egitea zuen helburu. Nolanahi ere oso lan aberatsa da, turkiarrez, kazakhstandarrez, Afrika Mendebalaz, Nubia eta Italiaren hegoaldeaz ematen baitu informazioa; atal oparoenak islamaren mendebalari, Siziliari batez ere, eta Transoxianari eskainiak dira.

Horrez gainera, Hawqual izan zen ekonomiaz arduratu zen lehen geografoa.
## Erreferentziak
Xabier Galarraga

**Xabier Galarraga Aldanondo** (?, 1931/1932 - Bilbo, 2014ko maiatzaren 19a) gipuzkoar irakasle eta ekonomialaria izan zen.

## Biografia 
Ekonomia eta merkataritza zientzietako lizentzia eskuratu zuen 1969an Valladolideko Unibertsitatean. Erresuma Batuan eta Estatu Batuetan ikasten jardun ondoren, EHUn egin zuen doktoregoa 1980an. 1971tik aurrera Bilboko enpresa zientzietako fakultatean jardun zuen irakasle.

Besteak beste, Eusko Jaurlaritzako Plangintza eta Azterlanen zuzendaria (1981-1984) izan zen. Bestalde, EHUko ikerketa proiektuetan hartu zuen parte, bai Euskal Ekonomialarien Elkargoak edota AENAk (Aeropuertos Españoles) eginikoetan, eta bere lankidetza eskaini die hainbat erakunderi. Eusko Ikaskuntzako Gizarte eta Ekonomia Zientziak saileko lehendakaria izan da 1978tik 1980ra eta 1982tik 1984ra.

Iñaki Galarraga arkitekto eta irakaslea zuen anai.

## Erreferentziak
Quentin de La Tour

**Maurice Quentin de La Tour** (Saint-Quentin, 1704 - *ib.*, 1788) frantziar pintorea izan zen. Frantziako erretratugile ospetsuena izan zen XVIII. mendean. Parisen ikasi zuen Spoëde pintore flandestarrarekin. Reims, Cambrai (1724) eta Ingalaterran (1725) egon zen ondoren, eta Parisa jo zuen berriro 1727an. 1737an eman zuen ezagutzera bere lehen erretratua, eta 150eko saila osatu zuen hurrengo 37 urteetan. Inork ez bezala jakin zuen pertsonaien nortasuna bere koadroetan adierazten, eta xarma eta grazia berezi batez jantzi zituen bere lan guztiak. Jean-Jacques Rousseau, Voltaire, Luis XV.a eta Madame de Pompadour-en erretratuak egin zituen besteak beste. Erregearen erretratugile ofizial izan zen 1750etik eta 1773 arte.
## Erreferentziak
Metilamina

**Metilamina**, aminarik sinpleena da, CH3NH2 formula kimikoarekin. Amoniakoaren eta alkohol metilikoaren katalisi erreakzioz lortzen den gas kolorgea da. -6,8&nbsp;°C-an irakiten du eta -92,5&nbsp;°C-an solidotzen da. Amoniako-usaina du. Uretan, alkoholetan eta eterretan disolbatzen da, eta normalean uretan disolbatutako soluzioetan saltzen da (% 30-40ko kontzentrazioetan). Bi egoeretan, likido gisa eta gas gisa, sukoia da, eta gasak begiak eta arnas aparatua erretzen ditu. Erabilera nagusiak hauek dira: tindagaiak, intsektizidak, sendagaiak, argazki-errebelatzaileak egiteko, eta abarretarako. Polimerizazio-erreakzioak moteldu edo eragozteko eta erregaien gehigarri gisa ere erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Igor Moiseiev

**Igor Alexandrovitx Moiseiev** (Игорь Александрович Моисеев; Kiev, 1906ko urtarrilaren 21agreg./urtarrilaren 8ajul. - Mosku, 2007ko azaroaren 2a) errusiar dantzaria eta koreografoa izan zen.

Moskuko Bolshoiko ikasle izan zen, eta hemezortzi urte zituela bertako solista bihurtu zen. 1937. urtetik aurrera, Sobietar Batasuneko Herri Dantzen Talde Ofizialeko zuzendari izan zen. Talde hori 150 dantzarik osatzen zuten, eta Sobietar Batasuneko Errepubliketako dantzari handienak biltzen zituen. Mundu osoan ikusi ahal izan da talde horren homogeneotasuna. Koreografiak, elezaharretan eta musika tradizionaletan oinarrituta, askotan gai iraultzaileekin lotuak egon dira: *Partisanoak*, 1955; *Espartako*, 1958; *Viva Cuba*, 1962. Sobietar Batasuneko Herriaren Artista titulua jaso zuen, eta behin baino gehiagotan, Stalin saria.

## Erreferentziak
Douglass North

**Douglass Cecil North** (Cambridge, Massachusetts, Ameriketako Estatu Batuak, 1920ko azaroaren 5a - Benzonia, Michigan, Ameriketako Estatu Batuak, 2015eko azaroaren 23a) ekonomialaria izan zen, ekonomia historikoaren arloan egin zuen lanarengatik ezaguna.

## Bizitza 
Ekonomia-ikasketak egin zituen, eta Berkeleyko Unibertsitatean (Kalifornia) egin zuen doktoregoa. Irakasle izan zen hogeita hamahiru urtez Seattleko Unibertsitatean (Washington).

Ekonomiaren ikerkuntzan eman ditu ahaleginik handienak. Europa eta Estatu Batuetako garapen historikoan eta hazkuntza ekonomikoan erakundeek izan duten zeregina aztertu du. 1993an, Ekonomiako Nobel saria jaso zuen Robert Fogelekin batera, ekonomiaren historiaren ikerkuntzan egindako berrikuntzengatik.

Hainbat liburu argitaratu ditu, hala nola ''* (1973), *Growth and Welfare in the American Past* (1974) eta *Structure and Change in Economic History'' (1981).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Regiomontano

**Johann Müller** (Unfinden, Königsbergetik hurbil, 1436ko ekainaren 6a - Erroma, 1476ko uztailaren 6a), **Regiomontano** izengoitiz ezaguna, alemaniar matematikaria eta astronomoa izan zen. Leipzigeko eta Vienako Unibertsitateetan egin zituen ikasketak. 1471. urtean burges aberats batek berarekin eraman zuen eta Nürenbergen behatoki bat eraiki zion Regiomontanori, inprenta bat eta tresneria sortzeko lantegiaz gainera. 1472. urteko kometa ikertu zuen eta horri buruzko azterlan bat idatzi zuen ondoren. Erromara dei egin zion Sixto IV.a aita santuak egutegi berria presta zezan, eta Regensburgeko (Ratisbonako) apezpiku izendatu zuen 1475ean, baina hurrengo urtean hil zen izurriak jota. Trigonometriari buruzko lan bat (*De triangulis omnimodis*) idatzi zuen, eta sinuaren kontzeptua erabili zuen lehen aldiz.

## Erreferentziak
Pteropus rennelli

***Pteropus rennelli*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus rennelli'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Smolensk

**Smolensk** () Errusiako hiria da, erresumaren mendebaldean dagoen Smolensk oblastaren hiriburua. Dnieper ibaiaren ertzean dago, Moskutik 418 km mendebaldera. 2010ean 326.861 biztanle zituen.

## Historia 
Errusiako hiri zaharrenetakoa da. Izan ere, Smolenski buruzko lehenengo berriak 863koak dira. Historian zehar garrantzi handiko komunikabide eta salerosketa-gunea izan da; besteak beste, Itsaso Beltzaren eta Baltikoaren arteko igarobidea izan zen baregoentzat. Poloniak, Errusiak eta Lituaniak bere mendean hartu nahi izan zuten; XIV. mendean Lituaniaren esku gelditu zen, eta 1664an Errusiak bereganatu zuen. 

Bigarren Mundu Gerran alemaniarrek hartu zuten, baina 1943an berriro Errusiarren mende gelditu zen. Tarte horreran ordea, Smolenskeko Andre Mariaren hodegetria, hirian mendeetan egona eta Errusiako ikonorik gurtuenetakoa, desagertu egin zen

## Geografia 
### Klima 

## Ekonomia 
Elektroteknia-, kimika- eta ehungintza-industriak dira jarduera ekonomiko nagusiak.

## Hiri senidetuak 
Smolensk ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Hiriaren webgunea.
Tomas Kaietano

thumb|260px|Kaietano Luteroren aurrean.
**Tomas Kaietano** (; Gaeta, 1469ko otsailaren 20a - Erroma, 1534ko abuztua) italiar teologoa izan zen, eskola tomistako teologorik handienetakoa.

Domingotarren ordenako fraidea izan zen. Bolonian eta Paduan egin zituen teologia-ikasketak. Metafisikako irakasle izan zen. Dominikarren ordenako nagusi zela (1508-1518) Girolamo Savonarolaren ideien ikerketa egin zuen; 1511-1517 bitartean Aita Santuaren aginpidearen aldezle izan zen, Pisako kontzilioaren kontra, eta Laterango bosgarren Kontzilioan Elizaren erreforma bultzatu zuen. Aita Santuaren ordezkari gisa Luteroren aztertzaile izan zen Augsburgon (1518). Haren obra nagusiak: *Summa Theologica*, Salmuen iruzkinak, eta Testamentu Berriaren eta Zaharraren hainbat iruzkin.

File:De Vio, Tommaso – Summula Caietani, 1530 – BEIC 13688745.jpg|*Summula Caietani*, 1530
File:De Vio - Opuscula omnia, 1596 - 4592647 BEIC3 V00110 F0009.tif|*Opuscula omnia*, 1596

## Erreferentziak
Analogia

**Analogia** bi sistema edo gehiagoren arteko korrelazioa da, oro har. Horrela ulerturik, proportzioaren antzekoa da. Beste modu batera esanik, gauza desberdinei predikatu bera atxikitzea zaie, baina ez era unibokoan. Bi elementuren arteko antzekotasun ez ausazko gisa hautematen da.

Hizkuntzalaritzaren arloan, funtzio bera betetzen duten edo elkarren artean nolabaiteko parekotasuna duten hizkuntz elementuen arteko antzekotasun formalari deritzo. Adibidez, astronomia eta astrologia hitzen artean analogia dago, bi izenen artean senidetasun etimologikoa dagoelako. Hala ere, analogia ez da identitatea; ez dira, beraz, nahastu behar.

Beste diziplina batzuetan ere baliatzen da kontzeptu hori: logikan, zuzenbidean, antropologian, informatikan, biologian, fisikan.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Analogiak, Gizapedian.
Tehueltxe

**Tehueltxe** (lehen **patagoi** deituak) Patagoniako lautadetan Magallaes itsasartetik Rio Negrora bitarteko lurraldeetan bizi zen etnia-multzo baten izen generikoa da. XXI. mende hasieran 10.590 tehueltxe bizi ziren Argentinan, gehienak Santa Cruz eta Chubuten.
 
## Historia 
Tehueltxeen artean iparraldekoak eta hegoaldekoak bereizten ziren, hizkuntzaz eta ohiturez. Iparraldekoak zaldiz ibili ohi ziren, eta hegoaldekoak oinez (zaldia XVIII. mendearen hasieran zabaldu zen). Ipar Amerikako Ordoki Handietako indiarren artean bezala, zaldiak indiarren bizimodua aldatu zuen. Tehueltxeak ehiztari egin ziren (guanakoa ehizatzen zuten, batez ere). Ekonomia-egoera hobetzean, ugaldu egin ziren. 

Antonio Pigafettaren arabera, Magallaes-Elkano espedizioaren kronista, 1520ko apirilean esploratzaileak egungo Argentina eta Txilen bizi ziren herriekin topo egin eta "patagoi" izena jarri zieten. Pigafettaren arabera, Magallaesek opariekin engainatu eta gazte batzuk bahitu zituen, espainiako erregeari eramateko asmoz, baina erresistentzia moduan bahituak jateari utzi eta hil egin ziren itsasontzian. Emakume tehueltxeen aurka erabili zuten indarkeria sexuala aipatzen du ere, baita gizonen haserrea, "jeloskorrak" zirelakoan. Lur haietatik alde egin aurretik mendi altuenera igo ziren gurutze kristau bat ezartzeko eta lur haiek espainiako erregearenak zirela erakusteko. Mendiari ere izena aldatu zioten, "Monte Cristo" deiturik.

Meza katolikoa ere ospatu omen zuten, lur haietan ospatu zen lehenengoa. 2020an Frantzisko aita santuak pozez gogoratu zuen 1520ko apirilaren 1a, meza hori ospatu zen eguna, hain zuzen ere.

Kolonoen kontrako gerran aritu ziren behin baino gehiagotan. Poliki-poliki, ordea, kolonoen ohiturak beretu eta haiekin nahastu ziren.

## Azken hiztuna 
2019ko urtarrilaren 4ean Dora Manchado hil zen, tehueltxeeraren azken hiztuna. Izan ere, 1980. hamarkadaz geroztik hizkuntza berreskuratzeko saiakerak egon baziren ere, jada berandu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Dora Manchado tehueltxea hitz egiten hizkuntzalari batekin
Maurice Chappaz

**Maurice Chappaz** (Lausana, Suitza, 1916ko abenduaren 21a - Martigny, 2009ko urtarrilaren 15a) idazle eta itzultzaile suitzarra izan zen.

## Biografia 
Frantsesez idatzi eta argitaratu zuen bere obra; 40 obratik gora plazaratu zituen.

Lurrari oso estu loturik bizi izan zen mahastiak lantzen zituen Valaisen, eta kezka etiko-ekologikoak dira nagusi bere obran: nekazarien kultura eta arbasoen lurra desegin duen aurrerakuntzaren aurkako sentipenak.

Obra aipagarriak ditu, besteak beste: *Grandes journées de printemps* (1944, *Udaberriko egun ederrak*), *Testament du Haut-Rhône* (1953, *Rhône Garaiko testamentua*), *Portrait des valaisans en legénde et en verité* (1965, *Valaistarren erretratuak, egiazkoak eta alegiazkoak*), *À rire et à mourir* (1984, *Barre egiteko eta hiltzeko*).

## Erreferentziak
Joseph Joachim

**Joseph Joachim** (Kittsee, 1831ko ekainaren 28a - Berlin, 1907ko abuztuaren 15a) hungariar musikagile eta biolin-jotzailea izan zen. Weimar dukearen Orkestrako, Hannoverko Gorteko kontzertuetako eta Berlingo Musika Eskolako zuzendaria izan zen. Bere garaiko biolin-jotzailerik onenetakoa izan zen. 1869. urtean Joachim Laukote ospetsua sortu zuen Berlinen. Ingalaterran izan zen maiz, eta izen handia hartu zuen han. Kontzertu klasikoak bikain jotzen zituen, Beethovenenak batez ere. *Kontzertu hungariarra* da Joachimen obren artean aipagarriena. Pedagogo eta irakasle ezaguna izan zen Europa osoan. Laurehun biolin-jotzaile inguruk ikasi zuen haren eskolan. R. Schumann, M. Bruch, J. Brahms eta A. Dvorak-ek beren biolin-kontzertuak eskaini zizkioten.

## Erreferentziak
Irene Atenaskoa

**Irene Atenaskoa** edo **Irene Sarantapekhaina** (; Atenas, 752 inguruan - Lesbos, 803ko abuztuaren 9a), 780-790 bitartean Bizantziar Inperioko enperadoreordea eta 797-782 bitartean enperatriza (grezieraz: βασιλεύς, *Basileus*) izan zen.

## Biografia 
768an Konstantinoplara heldu zen, Bizantziar Inperioko enperadorea izango zenaren emazte izateko hautagaietako bat izanik. Irene, Atenasko familia noble baten kidea zen, Sarantapechaina leinukoa. Leon IV.a enperadorearen emaztea hautatu zuten, baina erabaki polemikoa izan zen, izan ere, noblea bazen ere Atenasen zuen jatorria, ez Konstantinoplan eta bestetik irudien gurtza babesten zuen, ziurrenik berak ere gurtzen zituen, ez zen ikonoklasta.

Leon IV.a tronua hartu zuen 775 eta bost urte geroago, 780an hil zen, beraz Irene enperadoreorde bilakatu zen, semea adingabea izanik. Bere kontrako konspirazio bat baliatuz gortea aldatu zuen, bere aldeko pertsonak hautatuz.

787. urtean Nizeako II. kontzilioa bildu zuen (irudien gurtza onartu zuena, hain zuzen), eliza bizantino eta eliza erromatarraren laguntasuna bultzatuz.

Konstantino VI.a semeak, agintzeko adina izan zuenean Irenek haren kontra egin zuen, agintea ez galtzearren. Gorabehera batzuen ondoren, azkenik, garaile atera zen, eta semeari begiak erauzi zizkion 797an.

Inperioak behera egin zuen. León III.a aita santuak Karlomagno izendatu zuen enperadore, eta Irenek berarekin ezkontzeko saiakera egin zuen, baita semearen eta Karlomagnoren alabaren arteko ezkontza, baina ez zuen aurrera egin. Abbastar Kalifa-herriak ere inperoaren mugak erasotu zituen. Azkenik, Nizeforok gidatutako estatu kolpeak agintea kendu zion, eta Lesbosa erbesteratu zuten.

Eliza ortodoxoak santutu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Osmometro

**Osmometro**a presio osmotikoa neurtzeko tresna da.

Osmometrorik xinpleenak (Henri Dutrochet-ek asmatua 1828an) zati hauek ditu: 1) kanpai txiki batez bukatzen den hodi bertikal bat; kanpaiaren mutur zabala mintz erdiiragazkor batez estaltzen da, eta kanpai horren barruan presio osmotikoa neurtu nahi zaion disoluzioa jartzen da; 2) disolbatzailea duen ontzia. Bere barnean disoluzioa duen kanpaia disolbatzailearen ontzian sartzen bada hodi bertikala gora begira dagoela —mintz erdiiragazkorrak alde batean disoluzioa eta beste aldean disolbatzailea dituela— , ikusten da kanpai barneko likidoa pixkanaka-pixkanaka hodi bertikalean gora igotzen dela eta garaiera jakin batean gelditu egiten dela. Disolbatzailearen gainazalarekin lortutako garaiera da disoluzioaren presio osmotikoa. Presio horrek, edo manometroaren irakurketak ematen dute disoluzioaren presio osmotikoaren balioa.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oratoria

[thumb|300px|*Zizeron Katilina salatzen*; [Cesare Maccarik margotutako freskoa.]]
Jatorrian, **oratoria** hitzaldi, sermoi, panegiriko eta publikoaren aurreko beste hitzezko adierazpenei dagokien literatura-generoa da. Jatorrian, hitzaldiak emateko artea da, etorri handiko hizlari batek entzuleak atsegindu, erakarri, hunkitzeko egiten duena. Hain zuzen, *oratoria* hitza latinetik dator, "hitz ederrei dagokion artea". Antzinako Grezian eta Antzinako Erroman garrantzi handia izan zuen, eta garai hartako hezkuntza hizlari trebeak lortzera bideratua egon zen. Orduko hizlarien artean aipatzekoak dira, beste batzuen artean, Perikles, Platon (*Gorgias, Fedro*), Demostenes, Eskines, Zizeron (*De oratore*) eta Kintiliano (*Institutio oratoria*). Kintiliano izan zen erretorika klasikoa sistematizatu eta oratoria hitza bera erabilgarri bihurtu zuena.

## Historia 
Erretorika Greziako heziketaren irakasgai nagusietako bat bihurtu zen. Platon ez zegoen ados horrekin. Haren ustez heziketak Filosofia izan behar zuen bere oinarria; behintzat sofistek erretorika ulertzen zuten moduan. Aristoteles Platon eta sofisten arteko sintesia saiatu zen; erretorikari buruzko tratatu sistematizatua prestatu zuen eta bertan oratoriaren ikaskuntzaren oinarriak definitzen zituen, formazio filosofikoa eta poetikoa uztartuz. Solas hau lehenaldian kokatu egiten da eta publikoak ez du aldatzeko ahalmenik; bakarrik alde edo aurka agertu, kritikatu, baloratu, besterik ez. Sarrionaindiaren ustez gure bertsolaritza eta gure literatura solas epidiptikoaren adibide garbiak dira.

Hiru genero edo solas horietako bakoitzari hiztunaren jarrera, argumentatzeko modua, helburua eta entzuleria berezia zegokion. 

## Ikus, gainera 
* Ahozko hizkuntza.
* Deklamazioa.
* Erretorika.
* Prediku.
* Testu-tipoak.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Euskaltzaindia: *Literatura terminoen hiztegia*. Bilbo: 2008. 612-613.or. Juan Mari Lekuonaren artikulua.
*  Angelo Marchese eta Joaquín Forradellas: *Diccionario de retórica, crítica y terminología literaria*. Bartzelona: Ariel, 1982. 302-304.or.
* Joseba Sarrionaindia: *Moroak gara behelaino artean?* Iruña: Pamiela, 2010. 528-531 or.

## Kanpo estekak
Jules Feiffer

**Jules Feiffer** (New York, 1929ko urtarrilaren 26a – Richfield Springs, New,York, 2025eko urtarrilaren 17a) estatubatuar marrazkilaria izan zen.

Art Students Leaguen eta Pratt Institutuan ikasi zuen. 1949tik 1951ra bitartean, *Clifford* izeneko lana argitaratu zuen egunkarien igandeko gehigarri ilustratuetan. Armadan egin zituen bi urteetan, marrazki bizidunak egin zituen transmisio-taldearentzat. 1956an, New Yorkeko *The Village Voice* astekari intelektualean hasi zen lanean. Aldizkari horretarako egindako lehen marrazkiak bi liburuotan daude bilduta: *Sick, Sick, Sick* (1958) eta *Boy Girl, Boy Girl* (1961). Horiez gainera, beste lan hauek ere egin zituen: *Passionella and Other Stories* (1959), *Munro, George´s Moon* eta *Boom!* Music-Hallerako ere hainbat ikuskizun satiriko egin zituen.

## Erreferentziak
Pello Irujo

**Pello Irujo Ollo** (Lizarra, Nafarroa, 1910eko otsailaren 23a - Iruñea, Nafarroa, 1983ko otsailaren 24a) nafar politikari abertzalea izan zen.

## Biografia 
Daniel Iruxo Urraren semea zen. Zuzenbide-ikasketak egin zituen eta Eusko Abertzale Ekintzako kidea izan zen 1930. urtetik aurrera.

1936ko irailean atxilotu zuten Kantauri itsasoan frankistek eta hasieran hiltzeko kondena eman zioten arren, presondegitik atera zuten sei urte eta erdiren buruan.

Madrilgo sare antifrankista prestatzen egon zen, 1946ko irailean Ipar Euskal Herrira jo behar izan zuen arte.

Eusko Jaurlaritzaren ordezkari egon zen Sofian eta Budapesten, eta Buenos Airesen bizi izan zen ondoren.

*Eusko Lurra-Tierra Vasca* Eusko Abertzale Ekintzaren agerkaria, garai horretan ezker abertzalekoa, zuzendu zuen 1960-1975 urteetan. Horretarako Jose Olibares Larrondo, Tellagorriren laguntzaz aritu zen.

## Erreferentziak
Pteropus rufus

***Pteropus rufus*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus rufus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Gian Giorgio Trissino

**Gian Giorgio Trissino** (Vicenza, Italia, 1478ko uztailaren 8a - Erroma, Italia, 1550eko abenduaren 8a) italierazko idazlea izan zen. Leon X.aren, Klemente VII.aren eta Paulo III.aren babesean izan zen. Oso ondo zekien antzinako greziera, Aristotelesen obra batez ere. Eragin handia izan zuen bere garaian, poesian baino areago kritika- eta gramatika-alorretan. 1524. urtean, *Epistola a Clemente VII* (*Gutuna Klemente VII.ari*) idazlanean, italieraren alfabetoa berritzeari buruzko proposamenak azaldu zituen. Danteren *De vulgari eloquentia* obra argitaratu ondoren, *Il Castellano* (1529, *Gaztelera*) obra idatzi zuen. Tragediak eta komediak ere idatzi zituen: *Sofonisba* (1515), ''L'Italia liberata dai Goti* (1547-1548, *Godoen mendekotasunez aske geratutako Italia*) eta *Simillimi'' (1548).

## Erreferentziak
Roland-Manuel

**Alexis Roland-Manuel** (Jaiotza-izena: Roland Alexis Manuel Lévy; Paris, 1891ko martxoaren 22a - *ibidem*, 1966ko azaroaren 1a) frantses musikagilea eta musikografoa izan zen.

Albert Rousselen eta Auguste Sérieyxen ikasle izan zen. Geroago Ravelen ikasle eta adiskide izan zen, eta hiru liburu idatzi zituen hari buruz. Frantses klabe-jotzaileen, Debussyren eta Ravelen musikaren eragina antzematen zaio idatzi zituen lanetan. Parisko Kontserbatorioko Estetika irakasle (1947) eta Pedagogia irakasle (1959) izan zen. Besteak beste, bi opera idatzi zituen: *Isabelle et Pantalon* (1922) eta *Le diable amoureux* (1932); balletak, *Le Tournoir singulier* (1924), *L´Écran des jeunes filles* (1929); orkestrarako, *Tempo di Ballo* (1924) eta *Le harem du vice-roi* (1919).
## Erreferentziak
Janbliko

**Janbliko** (, *Iamblikhos*; Kalkis, Siria, c. 245 - c. 325) siriar filosofo neoplatonikoa izan zen. Siriako eskola neoplatonikoa sortu zuen. Teologiaz eta teosofiaz hornitu zuen bere filosofia sistema eta neoplatonismoan oinarritu zituen bere lanak.

Badirudi gaztetatik ezagutu zituela egiptoarren eta kaldearren doktrina esoterikoak. Grekoz idatzi zuen. Haren obraren zati txiki bat baizik ez da gorde eta haren filosofia sistema Proklo V. mendeko filosofoaren idatziei esker da ezaguna. Matematika-obrak ere idatzi zituen. Idazlan nagusiak: *Egiptoko misterioak,* *Pitagorasen bizitza*, *Protrepticus edo filosofiarako deia*, *Matematikaren zientzia*, *Aritmetikaren teologia oinarriak *eta *Nikomakoren aritmetika*.

## Erreferentziak
Alonso Ertzilla

**Alonso Ertzilla Zuñiga** (Madril, 1533ko abuztuak 7 &ndash; Ocaña, 1594ko azaroak 29) espainiar poeta izan zen, euskal jatorrikoa. Haren lanik ezagunena *La Araucana* poema epikoa da.

## Bizitza 
Gurasoak, Orti Gartzia Ertzillako eta Leonor Zuñiga, Bermeokoak zituen. Filipe II.a Espainiakoaren zerbitzari izan zen, eta haren laguntzaile joan zen Ingalaterrara eta Flandriara egin zituen bidaietan. Bohemiako erregeen zerbitzuan jarri zen ondoren. 1555-1563 urteetan Txileko konkistan parte hartu zuen. Handik itzultzean, María de Bazán emakume aberatsarekin ezkondu zen.

Txileko konkista gai hartuta, *La Araucana* poema epiko ospetsua ondu zuen, hiru zatitan, 1569tik 1589ra bitarteko urteetan. Araukaniarrak eta beren buruzagi Kaupolikan, konkistatzaileen kontra adore handia erakutsi zutenak, dira poema horretako benetako protagonista, obra Filipe II.a erregeari eskainia bada ere.

## Kanpo estekak 
* Joseba Aurkenerena: Alonso Ertzilla eta araukanoak. https://zuzeu.eus/mundua/alonso-ertzilla-eta-araukanoak/

## Monumentuak eta kalea 

Fitxategi:Bilbao - Alonso de Ercilla.jpg|Omenezko bustoa bere abizena daraman Bilboko kalean
Fitxategi:Bermeo Statue.jpg|Omenezko bustoa Bermeon

## Erreferentziak
Elektrobalbula

**Elektrobalbula** hodi edo bestelako eroanbide batean barrena doan fluido baten emaria kontrolatzeko balbula elektromekanikoa da. Korronte elektrikoak kontrolatzen du balbula elektroiman edo solenoide baten bidez. Bi ateko balbula bada, fluidoa pasatu edo ez pasatu egoeren artean kommutatzen du balbulak; hiru atekoa bada, fluidoa bi zirkuituren artean kommutatzen du.

Industrian asko erabiltzen dira era guztietako likido eta gasen iragatea kontrolatzeko. Etxetresna elektriko batzuetan ere erabiltzen da; adibidez, plater-garbigailuetan eta ikuzgailuetan.

Elektrobalbulak eta balbula motordunak gailu desberdinak dira, eta ez dira nahastu behar; balbula motordunetan, motor batek eragiten dio balbulari.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Izanagi eta Izanami

thumb|120px|alt=|Izanagi (eskuinean) eta Izanami (ezkerrean)

 eta  Japonian, munduaren sorrerari buruzko mitoko jainko nagusiak dira. Zerua eta Lurra kaosetik bereizi zirenean agertu ziren zortzigarren anai-arreba bikotea izan ziren. Zeruko zubi batean jarrita, diamantez hornitutako lantza batez, lehen lur-masa sortu zuten. Lehen sexu-harremanaren ondorioz, gaizki osatutako haur bat jaio zen, , eta txalupa batean joaten utzi zuten; hurrengo harremanetatik uharte eta jainko asko jaio ziren. Azkenean banatu egin ziren; Izanagik bainu bat hartu zuen, hilekin egona baitzen eta garbitu beharra zuen; bainatu ahala, jainko-sail bat sortu zen. Xinto erlijioan, bainu hori *harai* delakoaren fundaziotzat hartzen da, garbitasun-praktiketan nagusia dena.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lyonel Feininger

thumb|Lyonel Feininger (Emil Orlik-en 1906ko erretratua).

**Lyonel Feininger** (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1871ko uztailaren 17a - 1956ko urtarrilaren 13a) margolaria eta marrazkilaria izan zen. Hanburgon, Berlinen eta Parisen egin zituen ikasketak. Berlinen karikaturak egiten hasi zen, baina pinturari lotu zitzaion 1907tik aurrera. Georges Seuraten teknikez, ikerketa kubistez, futuristez eta konstruktibistez arduratu zen, eta, Robert Delaunayren ildotik, *Blaue Reiter* taldearekin egin zuen lehen erakusketa. Bauhausen irakasle izan zen 1919tik 1933 arte. Itsasoko eta hirietako ikuspegiak ditu gai nagusi, New Yorkekoak bereziki, 1936az geroztik. Eraikuntza berrien aurrean kezkatuta, formak angelutan ebakitzen hasi zen, prisma-itxurak ugaritzen eta kolore zurbil hotzak erabiltzen, bertikalismorako joera areagotuz.

## Erreferentziak
Azkoitiko Zalduntxoak

**Azkoitiko Zalduntxoak** Euskalerriaren Adiskideen Elkartea sortu zuten hiru jaun ilustratu azkoitiarrak dira: Frantzisko Xabier Munibe, Peñafloridako Kondea; Manuel Ignacio Altuna eta Joaquín María Egia, Narrosko Markesa. Frantziako entziklopedisten ideiak hartu eta ideia horien eraginez (Altuna, adibidez, J. J. Rousseauren laguna zen), Azkoitiko jauntxo horiek Muniberen etxeko tertuliara biltzen ziren, kultura eta zientziaren aurreramenduaz eta zabalkundeaz kezkaturik. Tertulia horien fruitu izan zen 1764. urtean sortu zen Euskalerriaren Adiskideen Elkartea.

Izengoitia, hau da, Azkoitiko Zanduntxoak, José Francisco de Islaren txantxa izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Piotr Lavrov

**Piotr Lavrovitx Lavrov** (izengoitia: *Mirtov* ; Melekhovo, Pskov, 1823ko ekainaren 14greg./ekainaren 2ajul. - Paris, 1900eko otsailaren 6agreg./urtarrilaren 25ajul.) errusiar iraultzailea eta filosofoa izan zen. Militarra zen, eta ideia berriek erakarrita *Errusiar hiztegi entziklopedikoan* lan egin zuen (1861). *Lurra eta Askatasuna* mugimenduko kide izateagatik 1868an Vilogdara erbesteratu zuten, eta bertatik igorri zuen, *Mirtov* ezizenaz, "sozialismo ez marxistaren ebanjelioa" bataiatu zen *Gutun Historikoak* obra, *Astea* aldizkarira. 1870ean ihes egin zuen, Parisa iritsi zen, eta Komunan parte hartu zuen. 1873an *Aurrera* aldizkaria sortu zuen Genevan. Antropologiari buruzko aldizkari bateko erredakzio-batzordeko kide zen eta Feuerbachen teorien jarraitzaile. *Antropologismo* izenaz bataiatu den sistema filosofikoa sortu zuen.

## Erreferentziak
Jose Berruezo Ramírez

**José Berruezo Ramírez** (Tafalla, Nafarroa, 1912ko abuztuaren 27a - Iruñea, Nafarroa, 1989ko otsailaren 4a) gaztelaniazko idazlea izan zen. Zaragozan Filosofia eta Letrak ikasketak egin ondoren Donostiara jo zuen, eta *El Pueblo Vasco*, *El Diario Vasco*, Círculo Cultural eta Ateneo Guipuzcoano erakunde eta egunkarietan egin zuen lan. Gipuzkoako Foru Aldundiko artxibozain eta Historiako irakaslea izan zen.

Berruezorenak dira, besteak beste, *San Sebastián. Itinerario pintoresco a través de la historia* (1948), *La España del rey Amadeo* (1943), *Viajeros románticos en San Sebastián* (1951), *Historia del Archivo General de Guipuzcoa* (1953) eta *El Palacio Real de Tafalla* (1954) lanak. 1944 eta 1945. urteetan Donostian argitaratzen zen *El Porvenir* aldizkariaren zuzendari izan zen.

## Erreferentziak
James Bruce (Elgingo VIII. kondea)

thumb|James Bruce, Elgingo VIII. kondea.

**James Bruce, Elgingo VIII. kondea** (Londres, Ingalaterra, 1811ko uztailaren 20a - Dharamsala, India, 1863ko azaroaren 20a) Erresuma Batuko agintaria izan zen. Britainiarrena zen Ipar Amerikako lurraldeko gobernaria izan zen. 1841ean Britainia Handiko Parlamentuko kide hautatu zuten, liberalen aldetik. Urte hartan bertan oinordekotzan jaso zuen bere aitaren titulua (Elgingo kondea) eta Parlamentua utzi zuen. 1842an Jamaikako gobernari izendatu zuten. Kanadako gobernari izan zen aldian (1846-1856) bertan bizi ziren britainiarren eta frantsesen arteko tirabirak baretzeko ahaleginak egin zituen, eta Estatu Batuekin lankidetzarako hitzarmen bat sinatu zuen. Geroago Asiara aldatu eta bertan egin zituen diplomazia-lanak. 1862an Indiako erregeorde izendatu zuten.

## Erreferentziak
Alexandro Joan Cuza

**Alexandro Joan Cuza** (; Bârlad, Moldavia, 1820ko martxoaren 20a - Heidelberg, Alemaniar Inperioa, 1873ko maiatzaren 15a) Errumaniako lehen printzea izan zen.

## Bizitza 
Moldaviako familia noble batean sortu zen. 1858. urtean Bukaresteko *Divan ad hoc* biltzarrean (Valakiaren eta Moldaviaren etorkizuna erabakitzeko eratu zena) aukeratu zuten ordezkari, eta ondoko urtean Moldaviako eta, geroago, Valakiako printzea (bi lurralde horiek osatu zuten, batera, Errumania).

Cuza saiatu zen Errumania eraberritzen, eta horretarako munta handiko erreformak bideratu zituen: nekazaritza-erreforma, komunikabideen hobekuntza, Unibertsitateen hedapena eta Elizaren ondasunen desamortizazioa. Neurri horiek ondoeza ekarri zuten aberatsen artera, eta, arazo askoren ondoren, agintea utzi behar izan zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pteropus samoensis

***Pteropus samoensis*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus samoensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Elgoibarko Izarra

**Elgoibarko Izarra** Elgoibarko (Gipuzkoa) euskara-elkartea. 1963ko martxoan sortu zen euskararen eta euskal kulturaren alde lan egiteko helburuaz. 1990-1991 urteetan, soldatapeko langileak hartu eta izate profesionalagorantz bideratu zen *Elgoibarko Izarra*. Helburu berberari eutsiz, Elgoibarko euskararen normalizazioan laguntzea eta hura suspertzea, alegia, beste egitura bat eman zitzaion elkarteari. Proiektu hauek ditu gaur egun: aisialdian *atxutxi 11* (haurrentzat) eta *gaz_t taldea* (gazteentzat); *arigera*, helduen euskalduntzea eta alfabetatzea lantzeko proiektua; *Gurean bai* euskararen aldeko hitzarmena elkarte eta erakundeekin; *Toletxe* taberna eta kulturgunea. Komunikazioaren arloan, *Barren *aldizkaria argitaratzen du.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ángel Ganivet

**Ángel Ganivet García** (Granada, Espainia, 1865eko abenduaren 13a - Riga, Letonia, 1898ko azaroaren 29a) espainiar idazlea izan zen.

## Biografia 
Kontsul egon zen Anberes, Helsingfors (gaurko Helsinki) eta Rigan. Dvina ibaira bota zuen bere burua, Rigan. "98ko Belaunaldia" deritzon taldearen aitzindaria izan zen. Espainiaren etorkizuna zuen ardura nagusia.

Bizi izan zen lekuetatik lan ugari bidali zituen, Granadara batez ere: *Granada la bella* (1895), *Cartas finlandesas* (1896), *Hombres del Norte* (1906). Bere aberriarekiko miresmena azaldu zuen *Idearium español* liburuan (1897).

Eleberrietan zorroztasuna eta umorea erabili zituen: *La conquista del reino de Maya por el último conquistador español Pío Cid* (1897); antzerti-lan bat ere idatzi zuen bertsotan: *El escultor de su alma* (1916).

## Erreferentziak
Estellerriko Erribera

**Estellerriko Erribera** Lizarrako merindadearen hegoaldeko eskualdea da, Tuterako Erriberarekin batera Nafarroako Erribera osatzen duena. Udalerri hauek osatzen dute Estellerriko Erribera: Andosilla, Azagra, Cárcar, Lerin, Lodosa, Mendabia, San Adrián, Sartaguda eta Sesma. Oso eskualde laua da, eta laborantza da eskualdeko ekonomia-jarduera nagusia (Tuterako Erriberarekin batera, Nafarroa osoko nekazaritzarako eremuaren % 50 eratzen du). 600 mm euri-ur izaten da, batez beste, urtero. Ega eta Arga ibaiek iparralde-hegoalde igarotzen dute eskualdea, eta Ebro ibaiak eratzen du hegoaldeko muga. Industria gutxi garatua dago (ardogintza, kontserbak).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harold Laski

**Harold Joseph Laski** (Manchester, Ingalaterra, 1893ko ekainaren 30a - Londres, Ingalaterra, 1950eko martxoaren 24a) britainiar politikaria izan zen.

## Biografia 
Jakituna zen Zientzia Politikoetan; London School of Economics eskolako irakasle eta Alderdi Laboristako kiderik garrantzitsuenetakoa.

## Idazlanak 
Laskiren obrek eragin handia izan zuten britainiar sozialisten pentsamoldean: *Authority in the Modern State* (1919), *The Foundations of Sovereignty, and Other Essays* (1921), *Grammas of Politics* (1925), *The State in Theory and Practice* (1935), *The Rise of European Liberalism: An Essay in Interpretation* (1936), *Parliamentary Government in England: A Commentary* (1938), *Reflections on the Revolution of Our Time* (1943) eta *Faith, Reason, and Civilization: An Essay in Historical Analysis* (1944).

## Erreferentziak
Maine de Biran

**Maine de Biran** (jaiotza-izena: *Marie François Pierre Gontier de Biran*; Bergerac, 1766ko azaroaren 29a - Paris, 1824ko uztailaren 20a) frantses filosofoa izan zen. Dordoina departamenduko kudeatzailea izan zen, diputatua eta estatu-aholkularia. Kanten eta Fichteren eraginez, filosofia idealista landu zuen. Indarra, sustantzia, kausa eta gisa horretako kontzeptuak borondatearen jardueraren arabera interpretatu zituen, espirituak berak bizi dituen bezalaxe. *Frantses espiritualismoa *esaten zaion filosofia honek eragin handia izan zuen Cousin, Ravaisson eta Renouvierrengan. Lan nagusiak: *De la décomposition de la pensée* (1805), *Les rapports du physique et du moral de l´homme *(1834), *Essai sur les fondements de la psychologie* (1812).
## Erreferentziak
Seiji Ozawa

japoniar orkestra-zuzendaria izan zen. Tokioko Toho musika-eskolan ikasi zuen musika, eta, gero, Berlinen, H. Karajanekin. 1960an, Koussevitzky saria irabazi zuen. 1961-1962 eta 1964-1965 urteetan, L. Bernsteinen zuzendari laguntzailea izan zen New Yorkeko orkestra filarmonikoan. Gero, 1964-1969 urteetan, Chicagoko Ravinia Jaialdiaren zuzendari izan zen. 1965ean, Torontoko orkestra sinfonikoaren zuzendari nagusi izendatu zuten, eta 1970ean, San Franciscoko orkestrarena. 1973an, Bostongo orkestra sinfonikoaren zuzendari eta musika-arduradun izendatu zuten. Ospetsuak dira Ozawaren estilo kementsua eta XIX. mendeko lan sinfonikoen interpretazio bikainak.

## Erreferentziak
Pierre-Paul Prud'hon

**Pierre Prudon**, '''Pierre-Paul Prud'hon''' deitua, (Cluny, 1758ko apirilaren 4a - Paris, 1823ko otsailaren 16a) frantziar margolaria izan zen. Dijongo Arte Ederretako eskolan egin zituen pinturako ikasketak eta Parisa jo zuen, ondoren, ikasketak osatzera.

Canova italiar eskultorea ezagutu zuen Italian, eta Errenazimentuko pintura ikasteko aukera izan zuen. Rafaelek, Leonardo da Vincik eta Correggiok eragin handia izan zuten Prud'honengan. Saint-Cloud jauregia dekoratu zuen Josefina de Beauharnais erreginarentzat eta erretratu ugari egin zituen nobleek eskatuta. Lan nagusiak: *Mme Anthony et ses enfants* (1794), *L´Impératrice Joséphine à la Malmaison* (1805), *La Justice et la Vengeance divine poursuivant le Crime* (1808), *Vénus et Adonis* (1812).

## Erreferentziak
David Roberts

**David Roberts** (Stockbridge, Edinburgotik hurbil, Eskozia, 1796ko urriaren 24a - Londres, Ingalaterra, 1864ko azaroaren 25a) eskoziar pintorea izan zen.

## Biografia 
1822. urtean Londresa joan eta antzerkiko eszenatokiak pintatzen hasi zen. Paisaiagile bikaina zen. Britainiako Artisten Elkarteko lehendakariorde egin zuten 1824an, eta Errege Akademiakide 1841ean. Espainiako eskualdeak ere bisitatu zituen, eta pintatu zituen koadroetariko asko Espainiako hirietan egin zituen.

Lan nagusiak: "Santiago de Compostelako katedrala eta apaizgaitegia" (1837), "Errege-erregina Katolikoen kapera Granadan" (1838) eta "Burgosko ikuspegia". Aipagarria da, halaber, 1837. urtean Londresen argitaratutako "Pintura apunteak Espainian. 1832-1833 urteetan David Robertsek jasoak" litografia-bilduma.

## Erreferentziak
Gabriel Tarde

**Jean-Gabriel De Tarde** (Sarlat, Dordoina,  - Paris, ) frantses soziologoa eta kriminologoa izan zen. Justiziako Ministerioan Estatistika Zerbitzuko buru izan zen (1893), eta Collège de France-n Filosofia Modernoko irakasle (1900).

Kriminalitateari buruzko lan ugari egin zituen, eta Frantziako soziologo garrantzitsuenetako bat izan zen. Tarderen iritzian imitazioa da gizartearen bilakaeraren oinarria eta kriminalitatearen arrazoietako bat. Obra nagusiak: *Criminalité comparée* (1886, *Kriminalitate alderatua*), ''Les Lois de l'imitation* (1890, *Imitazioaren legeak*), *Études pénales et sociales* (1892, *Azterketa penal eta sozialak*), *Études de psychologie sociale* (1898, *Psikologia sozialari buruzko azterketak'').

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gustave Le Bon
Franz Boas

**Franz Uri Boas** (ingelesez  eta alemanez  ahoskatua); Minden,  - New York, ) alemaniar antropologo eta etnologoa izan zen. Heidelberg eta Bonn hirietan Fisika eta Geografia ikasketak egin ondoan, Baffin Lurraldera jo zuen zientzia-espedizio bat egiteko (1883). Berlingo Etnologia Museoan lan egin ondoren, Estatu Batuetara joan zen, eta Ottawako Unibertsitateko katedraduna izan zen lehendabizi (1887) eta Columbiakoa (New York) 1900. urtetik aurrera. Ameriketako indiarren kulturaren eta hizkuntzaren inguruan lan ugari egin zuen. Aipagarriak dira, besteak beste, *Erdialdeko eskimalak* (1888), *Kwakiutl indiarren gizarte-antolamendua eta elkarte sekretuak* (1897), *Gizon primitiboaren pentsaera* (1911) eta *Antropologia orokorra *(1938) lanak.

## Erreferentziak
Iannis Xenakis

**Iannis Xenakis** (grezieraz: Γιάννης Ξενάκης; Brăila, 1922ko maiatzaren 29a - Paris, 2001eko otsailaren 4a) Greziar musikagilea eta arkitektoa, Errumanian jaioa . Ingeniari-ikasketak egin ondoren, 1947an Parisa jo zuen, eta Honegger eta Milhaudekin ikasi zuen. Gero, Messiaen izan zuen irakasle eta, ondoren, Scherchen, Suitzan. Le Corbusierrekin lan egin zuen hamabi urtez. 1966an, Parisko Musika Matematiko eta Automatizatuaren Eskola zabaldu zuen. Konputagailuekin eta teknika matematikoekin lan egin zuen. Eragina izan zuen batez ere poloniar eta japoniar eskola berrietan. Lan aipagarrien artean, honako hauek: *Metastaseis *(1954); *Pithoprakta* (1956); *Stratégie* (1962); *Akrata* (1965); *Terretektorch* (1966); *Eonta* (1964); *St/4* (1966). Musikari buruzko idatziak ere argitaratu zituen.
## Erreferentziak
Anton Bruckner

**Josef Anton Bruckner** (Ansfelden, Austria, 1824ko irailaren 4a - Viena, Austria, 1896ko urriaren 11) austriar organo-jotzaile eta musikagilea izan zen.

## Biografia 
Musika-irakasle titulua 1861ean lortu zuen Vienan. Kontserbatorioko irakasle eta gorteko organo-jotzailea 1868tik aurrera. Wagner aurkitu arte (1863) erlijiozko musika besterik ez zuen idatzi (mezak, salmoak eta kantatak).

Bederatzi sinfoniak dira, azkena amaitu gabea, Brucknerren lan nagusiak. Schubert, Schumann eta, batez ere, Wagnerren eragina dutelarik, Beethovenen moldeari atxikiak, haren sinfoniek elementu berriak dakartzate hala ere: soinuen loturak, fugaren antzea eta kontrapuntu aberatsak, organo-jotzailearen maisutasunak sorraraziak denak.

Bere garaiko musikagilerik behinenen artean dago Bruckner.

## Erreferentziak