Judaismo

[thumb|Argimutilak, [etrog kutxa, xofarra, Tora erakuslea, Tanakha, natla (eskuak garbitzeko pitxerra).]]
**Judaismo**a erlijio abrahamdar eta monoteista bat da, juduen zibilizazioak eta tradizio erlijioso, kultural eta legalak osatzen dutena. Jatorria erlijio antolatu gisa Ekialde Hurbilean dauka, Brontze Aroan. Hainbat adituren arabera, judaismo modernoa *jahvismotik* garatu zen, K.a. 500 urte inguruan, antzinako Israel eta Judeako Erresumetako erlijioa zenetik, eta horregatik bizirik dauden erlijio monoteistetatik zaharrena dela iritzi ohi da. Judaismoaren doktrina profezia eta historian oinarritzen da, beste erlijio abrahamdar guztiak bezala, adibidez kristautasuna eta islama. Judu fededunen ustez, Jainkoak israeldarrekin ezarri zuen itunaren adierazpena da judaismoa.  

Tora (‎, «legea» edo «irakaskuntza») judaismoaren liburu fundatzailea da, eta Tanakh deritzonaren zati bat osatzen du. Adituek Hebrear Biblia izena erabili ohi dute Tanakha izendatzeko. Idatzizko Toraz gain, ahozko tradizioa ere garrantzitsutzat jotzen dute juduek, esaterako, *midrax* (Tanakhari egindako iruzkinak) eta Talmuda. Hebreerazko *Tora* izenak hainbat esanahi ditu eta Tanakh osoa izendatzeko erabil daiteke, nahiz eta berez Moisesen bost liburuak, hau da, Tanakharen lehen zatia, izendatzen duen. Horregatik, batzuetan ahozko tradizioari «Ahozko Tora» esaten zaio. 

Judaismoaren baitan, erlijio-mugimendu ugari daude: horietako gehienak judaismo errabinikotik datoz. Judaismo errabinikoaren arabera, Jainkoak legeak eta aginduak Sinai mendian eman zizkion Moisesi, Idatzizko Tora eta Ahozko Tora gisa. Historikoki, hainbat taldek zalantzan jarri dute baieztapen hori, esaterako, saduzearrek eta judaismo helenistikoak Bigarren Tenpluaren (edo Herodesen Tenpluaren) garaian; judu karaitek; eta gaur egungo mugimendu ez-ortodoxo batzuek. Gaur egungo judaismoaren mugimendu handienak judaismo ortodoxoa (haredi eta judaismo ortodoxo modernoa), judaismo kontserbadorea eta judaismo erreformista dira. Hauen arteko desberdintasun iturri nagusiak *halakha* (), tradizio errabinikoaren autoritatea eta Israelgo Estatuari ematen dioten garrantzia dira. Judaismo ortodoxoak berresten du Tora eta *halakha* jainkotiarrak, betierekoak eta aldaezinak direla jatorriz eta erabat jarraitu behar direla. Judaismo kontserbadore eta erreformistak ikuspuntu liberalago bat bultzatzen dute, nahiz eta judaismo kontserbadoreak oro har ikuspuntu tradizionalagoa daukan. Orokorrean, erreformisten iritzia da *halakha* jarraibide bat besterik ez dela eta ez debekuen eta betebeharren sorta bat.  

2021ean, munduan 15,2 milioi judu zeudela kalkulatzen da, hau da, munduko biztanleriaren %&nbsp;0,19. Horietatik gehienak Israelen eta Estatu Batuetan bizi dira. Oinarria hebreera klasikoko יהודה (*jehuda*, «Judea») hitzetik dator, eta bertatik dator, baita ere, hebreeraz judaismoa izendatzeko hitza: יַהֲדוּת (*jahadut*). *Ἰουδαϊσμός* terminoa koinez idatzitako Makabearren II. liburuan agertzen da lehen aldiz, K.a. II. mendean, eta bere antonimoaren itxura dauka, *Ἑλληνισμός (hellenismos*) hitzarena, hain zuzen ere. *Hellenismos* hitzak jendeak arau kultural helenistikoei men egitea adierazten zuen. *Iudaismos* eta *hellenismos*-en arteko gatazka Makabearren matxinadaren arrazoia izan zen, eta ondorioz *iudaismos* hitza sortu zen.

Shaye J. D. Cohen-ek zera idatzi zuen *The Beginnings of Jewishness* liburuan:Tentatuta gaude, jakina, [*Ioudaïsmós*] «judaismo» moduan itzultzeko, baina itzulpen hori hertsiegia da, zeren eta terminoaren lehen jazoeran, *Ioudaïsmós* oraindik ez zen erlijioaren izendapenera mugatu. Aitzitik, «judearrak judear (edo juduak judu) egiten dituzten ezaugarri guzti horien osotasuna» esan nahi du. Ezaugarri horien artean, noski, gaur «erlijiozko» izendatuko genituzkeen praktika eta sinesmenak daude, baina praktika eta sinesmen hauek ez dute terminoaren eduki osoa kontuan hartzen. Beraz, *Ioudaïsmós* ez litzateke «judaismo» moduan itzuli behar, baizik eta *judeartasun* moduan.

## Historia 
K.a. V. mendetik K.o. 70. urtera bitartean, israeldarren erlijioa Bigarren Tenpluaren garaiko judaismoaren eskola teologiko ezberdinetan garatu zen. Hebrear Bibliako testua garai honetan idatzi zen eta ziurrenik kanonizatu ere bai. Adierazgarri arkeologiko eta testualen arabera, Toraren legeak betetzen zituen populazio juduaren hedapen zabala K.a. II. mendean agertu zen lehen aldiz.

K.o. 70. urtean, Erromatar Inperioak eragindako Jerusalemen suntsiketaren eta juduen kanporatzearen ondorioz, gurtzak Tenpluaren inguruan antolatua izateari utzi zion eta errabinoen autoritatearen eta komunitatearen inguruan berregin zen, eta otoitzak sakrifizioaren tokia hartu zuen.

## Erlijio-testuak 
[thumb|Alepoko Kodexa, X. mendean [Tiberiade|Tiberiaden idatzitako Tanakh bat.]]
Hauek dira judaismoaren testu nagusiak:

* Tanakh: Hebrear Biblia ere deitua, testu juduen bilduma kanonikoa da.
** Tora: Tanakharen lehen atala.
** Neviim: Tanakharen bigarren atala.
** Ketuvim: Tanakharen hirugarren atala.
* Garai Talmudikoko testuak
** Mixna: Ahozko legeen bilduma, Tanakharen osagarria.
** Tosefta: Mixnan ez dauden legeak eta eztabaidak biltzen ditu.
** Gemara: Mixnaren analisi eta iruzkin errabinikoak biltzen ditu.
** Talmud: Mixnak eta Gemarak osatzen dute.
* Midrax: Tanakheko testuak ulertzeko exegesi metodo bat. 
* Halakha: lege juduaren corpusa da, juduen eguneroko bizitza zuzentzen duten epai eta agindu erlijiosoak, lege talmudiko eta errabinikoak eta ohiturak biltzen dituen bilduma.
** Mixne Tora: Maimonidesek idatzitako lege juduen kodea.
** Arba'a Turim: Jakob ben Axer-ek idatzitako lege juduen kodea.
** Xulhan Arukh: Josef Karo-k idatzitako lege juduen kodea.
* Pentsamendua eta etika
** Musar literatura: Literatura etiko eta didaktikoa.
** Kabala: Doktrina mistiko eta metafisikoen multzoa.
* Sidur: Otoitz-liburua.
* Piut: Poema liturgikoa, ofizio erlijiosoetan kantatu edo errezitatzeko.

### Lege-literatura 
Tradizioaren eta *halakha*ren oinarria Tora da. Tradizio errabinikoaren arabera, Toran 613 agindu daude. Haietako batzuk gizonezkoei edo emakumezkoei bakarrik zuzenduta daude, beste batzuk antzinako apaiz-taldeei (*Kohanim* eta *Leviim*) bakarrik, eta beste batzuk, Israelgo Lurraldeko nekazariei. Agindu horietako asko Jerusalemen Tenplua zegoenean bakarrik bete zitezkeen eta, horren ondorioz, gaur egun 369 soilik aplika daitezke.

Mendeetan zehar, Tora ahozko tradizioarekin batera transmititzen zen testu gisa erabiltzen zen soilik. Ahozko irakaspenak ahaztu egingo zirelakoan, Juda ha-Nasi errabinoa askotariko iritziak idazten hasi zen lege multzo batean, ondoren *Mixna* izenaz ezagutuko zena.

*Mixna* 63 tratatuz osatuta dago, *halakha* kodetzen dutenak eta Talmudaren oinarria direnak. Abraham ben Daviden iritziz, *Mixna* Juda ha-Nasi errabinoak bildu zuen Jerusalemen suntsiketaren ondoren, 189. urtean (*anno mundi* 3949).

Tora idatzian hainbat hitz zehaztugabeak dira eta hainbat prozedura azalpenik edo argibiderik gabe aipatzen dira. Horrelako fenomenoak, batzuetan, Tora idatzia ahozkoarekin batera transmititua izan denaren ikuspuntua balioztatzeko erabili izan dira, irakurleak beste iturri batzuk, hau da, ahozko iturriak, ezagutzen dituenaren suposizioa argituz.

### Filosofia judua 
[thumb|Maimonidesen estatua, [Kordoba|Kordoban.]]
Filosofia judua filosofiaren eta teologia judua elkarrekin aztertzean datza. Judu filosofo garrantzitsu batzuk Filon Alexandriakoa, Salomon ben Gabirol, Saadia Gaon, Yehuda Halevi, Maimonides eta Gersonides dira. Ilustrazioari erantzunez, aldaketa handiak gertatu ziren XVIII-XIX. mendeetan zehar eta post-Ilustrazioko filosofo juduak deritzenak agertu ziren. Filosofia judu modernoa ortodoxiaren adarretik zein ez-ortodoxiaren adarretik jorratzen da. Filosofo judu ortodoxoen artean Eliyahu Eliezer Dessler, Joseph Soloveitchik Amoraim eta Tanaim jakintsuen ekarpenari buruz hausnartuz, Jacob Neusner katedradunak zera esan zuen:Errabinoaren ikerketa logiko eta arrazionala ez datza neurriz gaineko argudio ahulak erabiltze hutsean. Huskerietan Jainkoaren borondatearen oinarrizko printzipioak aurkitzeko eta ohikeriazko munduan ekintza espezifiko eta konkretuenak bideratu eta donesteko ahalegin seriosa eta funtsezkoa da. Hona hemen judaismo talmudikoaren misterioa: adimena ez dela fedegabetasunaren instrumentua, baizik eta santutzearen instrumentua denaren konbikzio arrotz eta lausoa.Tora Idatziaren eta Ahozko Toraren ikasketa, batak bestea kontuan izanik, beraz, Jainkoaren izena *nola* ikasi ikastea da. Toraren ikasketan, jakintsuek hainbat printzipio logiko eta hermeneutiko formulatu eta jarraitu zituzten. David Stern-en arabera, hermeneutika errabiniko guztiak oinarrizko bi axiomatan oinarritzen dira:Lehendabizi, Eskrituraren oroesanguran sinesmena, bere hitz, letra, eta baita (txosten famatu baten arabera) eskriben errubriken adierazkortasunean ere; bigarren, Eskrituraren batasun esentziala, borondate jainkotiarraren adierazpena dena.Bi printzipio horiek interpretazio aniztasun handia ahalbidetzen dute. Talmudaren arabera,Bertset bakoitzak hainbat esanahi ditu, baina ez daude bi bertset esanahi berarekin. R. Ismaelen eskolan zera erakutsi zen: «Nire hitza sua bezala da, harkaitza txikitzen duen mailua bezala. Hala diot nik, Jaunak» (Jeremias 23:29). Mailuak harkaitza kolpatzean txinparta asko sortzen dituen moduan, bertset batek esanahi asko izan ditzake (Talmud Sanhedrin 34a).Judu praktikanteek, beraz, Tora dinamikotzat jotzen dute, bere barnean interpretazio ugari dituelako.

Tradizio errabinikoaren arabera, Tora idatziaren baliozko interpretazio guztiak ahoz eman zitzaizkion Moisesi Sinai mendian, eta irakasleek ikasleei transmititu zizkieten denboran zehar. Errabino ezberdinek interpretazio kontraesankorrak igortzen zituztenean, batzuetan printzipio hermeneutikoetara jotzen zuten beren argudioak legitimatzeko; errabino batzuek baieztatu zuten printzipio horiek berak Jainkoak ezagutarazi zizkiola Moisesi Sinain. Eliezer ben Jose ha-Gelilik 32 zerrendatu zituen, nagusiki Toraren elementu narratiboen exegesirako erabiliak. Talmudean eta Midraxean sakabanatutako arau hermeneutiko guztiak Malbim-ek jaso zituen *Ayyelet haXahar*-en, berak Sifrari egindako iruzkinen sarreran. Hala ere, Rabbi Ismaelen hamahiru printzipioak dira, agian, gehien ezagutzen direnak; logikari, hermeneutikari eta jurisprudentziari egindako ekarpen garrantzitsua osatzen dute, judaismoan izandako lehenetako bat.

## Sinesmena 
Antzinako Ekialde Hurbileko beste jainko batzuek ez bezala, hebrear Jainkoa unitario eta bakarti gisa deskribatzen da. Horren ondorioz, hebrear Jainkoak harreman nagusiak ez ditu beste jainko batzuekin, munduarekin baizik eta, zehatz-mehatz, hark sortutako pertsonekin. Judaismoa, hortaz, monoteismo etikoarekin hasten da, hau da, Jainkoa bat denaren eta gizateriaren ekintzekin arduratzen den sinesmenarekin. Hebrear Bibliaren arabera, Jainkoak Abrahami hitzeman zion bere ondorengoak nazio aparta bihurtuko zituela. Hainbat belaunaldiren ondoren, Israelgo nazioari agindu zion Jainko bakar bat maitatu eta gurtzeko; hau da, nazio juduak Jainkoari hark munduarekiko duen ardura itzuli behar diola. Halaber, juduei agindu zien elkar maita zezaten, Jainkoak pertsonekiko duen maitasuna imitatuz. Agindu edo arau horiek agindu eta lege corpus zabal bateko bi adibide baino ez dira: horiek guztiek judaismoaren substantzia den ituna osatzen dute.

### Jainkoa 
Judaismoan Jainkoa hainbat modutan ulertu izan da. Judaismoaren arabera Jahvehk israeldarrak Egiptoko esklabotzatik aske utzi zituen, eta Sinai mendian Moisesen legea eman zien, Toran deskribatzen den bezala. Juduek tradizionalki Jainkoaren kontzepzio monoteista batean sinesten dute (Jainkoa bakarra da), transzendentea (unibertso materialetik erabat independentea eta baztertua) ez ezik, immanentea (unibertso materialean nahasia) ere badena.

Jainkoa bakar eta perfektutzat hartzen da, akats eta gabezia guztietatik libre eta, gainera, bere ezaugarri guztietan ahalguztidun, nonahiko, orojakile eta erabat infinitutzat hartzen da, bikoterik edo berdinkiderik ez duena, existentzian den guztiaren sortzaile bakarra delarik. Judaismoan, Jainkoa ez da inoiz ezein iruditan erretratatzen. Torak debekatu egin zuen beste kideren bat egoztea bere subiranotasun berezia partekatzeko, absolututzat hartzen baita, zatiezina eta berdingabea, ezeren antzekoa ez dena eta haren pareko ezer ez duena.

Batzuek argudiatu dute judaismoa kredorik gabeko erlijioa dela eta ez dela beharrezkoa Jainkoarengan sinestea. Beste batzuentzat, *halakha* jarraitzea garrantzitsuagoa da *per se* Jainkoarengan sinestea baino. Gaur egungo garaian, mugimendu judu liberal batzuek ez dute onartzen historian aktibo egon den jainko pertsonifikatu baten existentzia.

### Monoteismo etikoa 
Monoteismo etikoa judaismoaren barruan sortu zen. Monoteismo esklusiboaren forma bat da: horretan, Jainkoa jainko bakarra dela uste da, baita moraltasun-arauen iturria ere, gizadia printzipio etikoen bidez gidatzen duena.

Monoteismo etikoa funtsezkoa da judaismoko testu sakratu eta normatibo guztietan. Haatik, monoteismoa ez da beti praktikatua izan. Hebrear Bibliak antzinako Israelen beste jainkoei egiten zitzaien gurtza hedatuaren berri ematen du eta kondenatu egiten du. Greziar-erromatar garaian, monoteismoaren interpretazio ugari zeuden judaismoaren baitan, kristautasunari hasiera eman ziotenak barne.

### Ituna 
Tanakharen arabera, zatien ituna edo aldeen arteko ituna () gertakari garrantzitsua da juduen historian. Gertaera hartan, Jainkoa Abrahami agertu zitzaion eta harekin ituna egin zuen. Itun hartan, Jainkoak Abrahami iragarri zion bere ondorengoek Israelgo Lurraldea oinordetzan hartuko zutela. *Brit mila* (erdainkuntzaren ituna) delakoaren oinarria da.

Judaismoaren baitan hainbat iritzi daude horren inguruan. Immanuel Jakobovits errabino ortodoxo modernoak honela azaldu zuen: «Uste dut herri bakoitza —eta, egiaz, pertsona bakoitza, modu mugatuagoan— "aukeratua" dela edo helburu bereizgarriren bat duela Probidentziaren asmoetan aurrera egiteko. [...] Jainkoak juduak aukeratu zituen erlijioaren eta moralaren aitzindari izateko, eta hori zen eta da haien helburu nazionala».

Judaismo kontserbadoreak honela ikusten du hautatuak izatearen kontzeptua: «Torak eta profetek argi eta garbi esan zuten horrek ez dakarrela sortzetiko nagusitasun judurik. [...] Torak esaten digu "apaizen erresuma eta nazio sakratua" izan behar dugula, estatus hori onartu nahi izatetik sortutako betebehar eta eginkizunekin. Pribilegio berezirako askatasuna izatetik urrun, erantzukizun gehigarriak dakartza, ez bakarrik Jainkoarekiko, baita gure hurkoekiko ere. [...] Gizarte justu eta errukiorra eraikitzera behartzen gaitu [...]».

Judaismo erreformistaren ikuspuntua hauxe da: «Gure eginkizun historikotzat jotzen dugu Jainkoaren erresuma, anaitasun unibertsala, Justizia, egia eta bakea lurrean ezartzeko gizaki guztiekin lankidetzan aritzea. Hau da gure helburu mesianikoa».

1980ko hamarkadaren erdialdean, mugimendu berreraikitzaileak bere Plataforma Berreraikitzailea argitaratu zuen. Hautatuak izatearen ideia «moralki jasanezina» dela dio, sinesmen horiek dituenak «komunitate hautatuaren nagusitasuna eta besteen arbuioa dakarrelako».

### Aginduak 
Tradizio juduaren arabera, Torak 613 agindu ditu (). Aginduen artean «agindu positiboak» daude, egin beharreko ekintzak, eta «agindu negatiboak», egin ez beharreko ekintzak.

613 zenbakia Talmudean aipatzen den arren, bere benetako garrantzia Erdi Aroko amaierako literatura errabinikoan handitu zen, non aginduak zerrendatu edo moldatu zituzten lan ugari sortu ziren. Aipagarriena Maimonidesen zerrenda da.

Inork ezin ditu horiek guztiak burutu. Asko jada zutik ez dagoen Jerusalemgo tenpluan bakarrik bete daitezke. Kalkulu baten arabera, gaur egun 77 agindu positibo eta 194 negatibo bete daitezke, eta horietatik 26 Israelgo Lurraldean bakarrik aplikatzen dira. Jainkoaren araberako ona eta txarra denaren irizpide unibertsal eta betierekoak adierazten dira bertan. Torako gainerako 613 aginduek, ordea, hainbat betebehar eta zeremonia barne hartzen dituzte, adibidez *kaxrut* lege dietetikoak eta Tenplu Sakratuan apaizek egin beharreko erritualak. Juduen tradizioak Hamar Aginduak gainerako aginduen oinarri teologikotzat jotzen ditu. Beste batzuek, Saadia Gaon errabinoak kasu, Hamar Aginduekin duten loturaren arabera sailkatu dituzte gainerako aginduak.

Hauek dira aginduak:
# Jainkoa maitatuko duzu gainontzeko guztiaren gainetik.
# Ez duzu Jainkoaren izena alferrik erabiliko.
# Jaiegunak santuetsiko dituzu.
# Aita eta ama ohoratuko dituzu.
# Ez duzu hilko.
# Ez duzu ekintza lizunik egingo.
# Ez duzu lapurtuko.
# Ez duzu testigantza faltsurik egingo, ezta gezurrik esango.
# Ez duzu pentsamendu edo ekintza lizunik onartuko.
# Ez dituzu besteen ondasunak desiratuko.

### Santutasuna 
thumb|*Mikve* bat.
Santutasuna, sarri hebreerazko hitzaz adierazia, *keduxa* (), judaismoan maiz erabiltzen da hainbat gauza deskribatzeko: Jainkoa; estatus sakratua duten munduko lekuak eta gauzak, eta maila izpiritual handia dutela uste diren pertsonak (*tzadik* edo *gadol*). Judaismoaren historian zehar adituek hainbat formulazio proposatu zituzten judaismoaren oinarrizko printzipioei buruz, baina denek jaso dituzte kritikak. Formulaziorik ezagunena Maimonidesen hamahiru fede-oinarriak dira, XII. mendean garatutakoak. Aditu juduek Maimonidesen oinarrietatik banantzen diren ikuspuntuak izan dituzte. Esaterako, judaismo erreformistaren barruan lehenengo bost oinarriak bakarrik onartu ohi dira. Geroago, printzipio horien berrespen poetikoak (''Ani ma'amin* eta *Jigdal*) judu askoren liturgian gehitu ziren

Garai modernoan, judaismoak ez dauka dogma erlijioso zehatza aginduko lukeen autoritate nagusirik. Horrengatik, oinarrizko sinesmenen aldaketa ezberdin asko daude judaismoaren helmenaren barruan. Mishnan –Judaismo errabinikoaren funtsezko testu bat da–, itun horren jatorri jainkotiarraren onarpena judaismoaren ezinbesteko alderditzat jotzen da, eta ituna ukatzen dutenek galdu egingo dute hurrengo munduko beren zatia.

Aro modernoan judaismoaren oinarrizko printzipioak finkatzea zailagoa da oraindik, mugimendu judu garaikideen aniztasuna dela eta. Esate baterako, Joseph Soloveitchikek, mugimendu ortodoxo modernoarekin lotuta dagoenak, modernitateari emandako erantzuna da judaismoa identifikatzea *halakha* betetzearekin, azken xedea mundura santututasuna ekartzea delarik. Mordecai Kaplanek, judaismo berreraikitzailearen sortzaileak, erlijioaren ideia alde batera lagatzen du eta judaismoa zibilizazioarekin identifikatzen du; oinarrizko printzipioen itzulpen laikoaren bitartez, judaismoaren ahalik eta mugimendu gehien barne hartzen saiatzen da. Beste alde batetik, Solomon Schechterren judaismo kontserbadorea berdin-berdina da Toraren interpretazioaren moduan ulertzen den tradizioarekin, izatez Legeari etengabe egindako eguneraketa eta moldaeren historia dena. Azkenik, David Philipsonek judaismo erreformista deskribatzerakoan, ohiturazko ikuspuntu errabiniko zorrotzen aurka egiten du.
## Ohiturak 
### Etika 
[thumb|*Tzedaka* kutxak [Jerusalem|Jerusalemen.]]
Etika juduak tradizio *halakhikoak*, bertute judu nagusiak edo beste printzipio moral batzuk izan ditzake gidari, Mendebaldeko tradizio filosofikoa barne. Juduen praktika etikoa, orokorrean, justizia, abegi ona, maitasun-onginahia (*hesed*), errukia, eta norbere buruarenganako errespetua bezalako balioek markatzen dute. eta hizkera negatiboari uko egitea (*laxon hara*) barne hartzen dituzte.
* *Bar* eta *bat mitzva*: *aginduaren semea* edo *alaba* esan nahi du eta norbait heldutasun erlijiosora eta juridikora iritsi dela adierazten du. Egoera hartara iristen dira mutilek hamahiru urte eta neskek hamabi urte betetzen dituztenean. Askotan zeremonia bat egiten da.

# Tixri () (30 egun)
# Hexvan () (29 edo 30 egun)
# Kislev () (30 edo 29 egun)
# Tevet () (29 egun)
# Xevat () (30 egun)
# Adar () (29 egun)
# Nisan () (30 egun)
# Iyar () (29 egun)
# Sivan () (30 egun)
# Tammuz () (29 egun)
# Av () (30 egun)
# Elul () (29 egun)
**Sabbat**[thumb|[Sabbat|*Sabbat*eko kandelak eta *kidux* kopa.]]Sabbata, judaismoan, astearen zazpigarren eguna da. Hebrear egutegian egunak iluntzean hasten direnez, sabbata egutegi zibileko ostiral gauean hasten da.

**Erromesaldiaren hiru jaiak**
thumb|Hiru emakume *Xavuot* ospatzen.
Erromesaldiaren hiru jaiak () hauek dira:
* *Pesah*: juduak egiptoarrengandik askatuak izan zirela ospatzen da eta festa handiena eta zaharrena da juduentzat. *Nisan* hilabetearen 15etik 21 edo 22ra ospatzen da, oro har, martxoaren bukaeran edo apirilaren hasieran. Familia juduak *seder*-a edo afaria egiteko elkartzen dira eta ez dute inolako legamiarik jaten. ingurugiroarekin lotutako ekintza eta aktibismoa azpimarratuz.

**Sigd**

Sigd (, «umiltzea») Beta Israel edo etiopiar juduek ospatzen duten jaia da, hexvan hilabeteko 29an. Mendietara erromesaldiak egiten zituzten urtero; mendietara igotzearekin Sinai mendian Tora jaso izana ospatzen da.

**Barau egunak**

* *Tixa b'av*: barau egun garrantzitsu bat da: egun hartantxe, juduen historiako hainbat hondamendi gertatu ziren, hala nola, Jerusalemgo tenplua Neo-babiloniar Inperioak eta Bigarren Tenplua Erromatar Inperioak suntsitzea. Egun honetan ezin daiteke jan edo edan, garbitu edo bainatu, krema edo oliorik gorputzean eman, larruzko zapatarik jantzi, ezta harreman sexualik izan ere.
*# tevet-aren 10a, setioa hasi zen eguna;
*# tammuz-aren 17a, erromatarrek horman lehenengo zuloa egin zuten eguna;
*# tixri-ren 3a, Gedaliaren baraua izenaz ere ezaguna, Jerusalemgo tenpluaren suntsiketaren ondoren Gedalia hil zuten eguna.

* Estherren baraua: *Purim* bezperako baraualdi bat da, Xuxango komunitate judu pertsiarrak Estherren Liburuan abiarazitako baraualdi komunala oroitarazten duena. apaizei laguntzen zieten, eta batzuetan legea eta tenpluaren errituala interpretatzen zituzten. Gaur, lebitarrek *kohen*en ondoren egiten dute Toraren irakurketa.

* *Mohel* (erdainkuntza egiten duena): erdainkuntzaren legeetan aditua den eta prestakuntza jaso duen pertsona, *brit mila*z arduratzen da.

#### Askenaziak 
Judu askenaziak Erdi Aroan zehar Rhin ibaiaren inguruan finkatutako juduak eta horien ondorengoak dira. Beren ohizko hizkuntza yiddisha da, hebreeraren eta eslaviar hizkuntzen eragina duen hizkuntza germaniar bat. Jazarpenaren eraginez, askenazi gehienek Ekialdeko Europara ihes egin zuten eta bertan finkatu ziren, gaur egun Bielorrusia, Estonia, Letonia, Lituania, Moldavia, Polonia, Errusia, Eslovakia eta Ukrainak osatzen duten lurraldeetan.

XVIII. mende amaierako Haskala edo Ilustrazio juduaren ondorioz, askenaziak erlijio-mugimendu ezberdinetan banandu ziren.

* Judaismo ortodoxoa: Tora (Idatzizkoa zein Ahozkoa) Jainkoak Moisesi erakutsi zizkiola sinesten dute. Halakha metodo eta aurrekari tradizionalak erabiliz interpretatu eta modu zorrotzean betetzen dute.

* Judaismo erreformista: ez dute lege, praktika eta sinesmen finko edo iraunkorrik onartzen; horren ordez, hauen etengabeko aldakuntzaren alde daude. Judaismo erreformistak otoitz-ofizio berdinzaleak garatu ditu eta tradizio juduarekiko lotura pertsonala nabarmentzen du.

* Judaismo berreraikitzailea: judaismoa, erlijioa beharrean, etengabe garatzen ari den zibilizazio moduan ulertzen du mugimendu honek. Modernitatearekiko ikuspegi positiboak ditu eta tradizio juduei dagokienez erabaki hartze komunitarioa du helburu.

* Judu-pizkundea: sinagogako erlijio-ofizioetara juduen antzinako tradizio mistikoak eta meditazioa, genero berdintasuna eta otoitz euforikoa ekarri nahi dituen mugimendua da.

* Judaismo humanistikoa: mugimendu ez teista da, kultura eta historia judua azpimarratzen dituena nortasun juduaren iturri gisa, eta ez erlijioa.

#### Sefardiak 
[thumb|Bi gizon, estilo sefardiko [Tora irakurtzen.]]
Sefardiak XV. mendean Iberiar Penintsulan bizi ziren juduak, bertatik kanporatuak eta beren ondorengoak dira. Kanporatuak izan ziren komunitate hauek Otomandar Inperioan eta Iparraldeko Afrikan finkatu ziren, besteak beste. 

Adiera zabalagoan, sefardiak liturgia edo *nusah* jakin bat jarraitzen duten juduak dira, nahiz eta beren arbasoak Iberiar Penintsulan inoiz ez bizi. Batzuetan «mizrahi» terminoaren barruan sailkatzen dira, esaterako, Hego-mendebaldeko Asiako juduak. Hitz horrek «ekialdetar» esan nahi du eta termino soziologiko politikoa da, Israelgo Estatuaren sorrerarekin batera sortu zena europarrak ez ziren juduak izendatzeko. Haietako batzuek beren burua sefarditzat dute, liturgia sefardia jarraitzen baitute..

#### Beste talde batzuk 
[thumb|[Yemendar judu|Yemendar emakume juduak arropa tradizionala (*gargux*) jantzita.]]
Askenaziak zein sefardiak ez diren talde batzuk italkiak (italiarrak), erromaniotarrak (greziarrak), krimtxakoak (krimearrak) eta Kaifeng-eko juduak dira. 

### Judaismo ez errabinikoa 
Judaismo ez errabinikoak ez du Ahozko Tora jainkotiartzat hartzen, eta beraz ez ditu prozedura errabinikoak onartzen eskritura juduak interpretatzeko.

#### Haymanot 
[thumb|Etiopiar judu bat [Erosten harresia|Erosten harresian.]]
Beta Israel edo etiopiar juduek praktikatzen duten judaismoari *haymanot'' deritzo; nahiz eta ge'ezez eta amhareraz hitz horrek «erlijio» esan nahi duen, sarri erabiltzen da espresuki etiopiar juduen erlijioa izendatzeko. Ia 2000 urtez beste juduengandik isolatuak bizi izan zirenez, ez zuten Talmudaren kodifikazioa ezagutzen eta ez dute Ahozko Legean sinesten. Ondorioz, ez dituzte garai biblikoaren ondorengo jaiegunak ospatzen, hala nola Hanuka.

#### Karaismoa 
Karaismoa IX. mendean sortu zen, Benjamin Nahawandi jakintsu ez-errabinikoak eta bere jarraitzaileek Anan ben David-en Ahozko Toraren ukatzea berretsi eta Tanakharen ageriko esanahia bilatzen hasi zirenean. Judu karaitek Tanakha bakarrik dute jainkotiartzat eta *halakha*ren iturritzat, eta Talmuda eta errabinoen iruzkinak, berriz, ez.

### Talde historikoak 
I. mendean hainbat talde judu zeuden, esate baterako, fariseuak, saduzearrak, zeloteak eta eseniarrak. Herodesen Tenpluaren suntsiketaren ondorioz, 70. urtean, talde hauek desagertu egin ziren.

Juduen jazarpen suntsitzaileena Alemania Nazian gertatu zen, non juduekin akabatzea lehentasuna zen. Hasieran juduak jazartzen hasi ziren eta gero, Bigarren Mundu Gerran eta Holokaustoan zehar, 1941etik 1945ra bitartean, 6.000.000 judu inguru hil zituzten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Judu
* Tuterako juduak

## Kanpo estekak