Immanuel Kant

**Immanuel Kant** (Königsberg (Prusia) 1724ko apirilaren 22a – *ib.*, 1804ko otsailaren 12a) argien garaian sortutako historiako filosofo nabarmenetakoa da. Alemaniar idealismoaren aitzindari eta Kritizismoaren lehen ordezkari garrantzitsuena izan zen. Europa modernoaren eta filosofia unibertsalaren pentsalari garrantzitsuenetako bat da. Gainera, modernitatearen azken pentsalarietako bat da, filosofia garaikidearen aurrekoa, zeinaren sorkuntza 1831 inguruan ezartzen den, Hegel hil ondoren.

Era berean, Kantek alemanez idatzi zuela nabarmendu behar da. Bere testuinguru historikoan kontuan hartu behar da alemana, ordurarte goiko klaseek eta gobernuek erdeinatutako hizkuntza, Frantsesaren lekua hartzera pasa zela prestigiodun hizkuntza bezala. Izan ere, adibidez, Berlingo Zientzien Akademian frantsesez edo latinez ematen ziren konferentziak. Ondoren Goethe, Schiller edo Humboldt, beste batzuen artean, hizkuntza alemana goititzen borrokatu ziren. Ordura arte barbarotzat hartutako hizkuntza alemanaren normalizazio kulturalean egin ziren ahaleginen adibide gisa Joxe Azurmendik Kant aipatzen du. Antza denez Kantek alemanezko bere kontzeptuen itzulpen latinoak eman ohi zituen parentesi artean. Kant ondoren filosofia ere hizkuntza alemanetik egin nahiko da eta filosofiaren garapena hizkuntzaren garapena izango da aldi berean.  

Kantek hiru galdera filosofiko bereizten ditu bere lan nagusietan: «Zer ezagutu dezaket?» *Arrazoimen hutsaren kritika*n, oro har filosofiaren historiako inflexio-puntu gisa kalifikatua, non arrazoimenaren egitura bera ikertzen baitu; «Zer egin behar dut?» *Arrazoimen praktikoaren kritika* (etikan oinarritua) eta *Ohituren metafisika* (zati bat bertutearen doktrinari buruzkoa eta bestea zuzenbidearen doktrinari buruzkoa), eta «Zer espero dezaket?» *Juzguaren kritika*n (estetikari eta teleologiari buruz ikertzen du). Hiru galdera horiek batean laburbil daitezke: «Zer da gizakia?». Halaber, Kantek proposatu zuen metafisika tradizionala epistemologiaren bidez berrinterpreta daitekeela, zeren eta arazo metafisikoei aurre egin baitiezaiekegu iturria ezagutzaren mugekin ulertzen eta erlazionatzen dugunean. 

Kantek lan garrantzitsuak aurreratu zituen zientziaren, zuzenbidearen, epistemologiaren, moralaren, erlijioaren, politikaren eta historiaren arloetan, eta, aldi berean, enpirismoaren eta arrazionalismoaren arteko sintesia ere lortu zuen. Gure ezagutza guztia esperientziarekin hasten den arren, dena ez dator esperientziatik, arrazoia garrantzi handia duela ulertuz. Kantek argudiatzen zuen biziaren esperientzia, balioak eta esanahia bera erabat subjektiboak izango zirela baldin eta arrazoimen hutsak txertatzen ez baziren, eta arrazoia esperientziari aplikatu gabe erabiltzeak ilusio teorikoetara eramango gintuzkeela ezinbestean.

Idealismo transzendentalaren doktrinan, Kantek argudiatu zuen espazioa eta denbora esperientzia oro egituratzen duten «intuizio-forma» hutsak direla, eta, beraz, nahiz eta «gauzak berez» («noumenoa») existitzen diren eta esperientziari laguntzen dioten, esperientziaren objektuez bestelakoak dira, berez («fenomenoa»). Kantek paraleloa egin zuen Kopernikoren iraultzarekin («biraketa kopernikarra») bere proposamenean: zentzumenetako objektuak gure intuizioaren forma espazial eta denborazkoetara egokitu behar dira, eta, ondorioz, zentzumenetako objektuak a priori ezagutu ditzakegu. Kantek dio arrazoi hutsak errealitatea frogatu ezin duten baina erabilera praktikoak dituzten ideiak eratzen dituela.

Moralari dagokionez, Kanten etikak dio subjektu arrazional batek bete behar duen eta borondate onetik datorren lege moral bat ezartzen duela a priori, «inperatibo kategoriko» deitu zuena. Horrekin, Kantek teorizatu zuen errepublika konstituzionalaren eta merkataritzaren garapenaren bidezko nazioarteko lankidetzak ziurta zitekeela bakea eta, agian, munduko historiaren etapa gorena izan. Kantek Jainkoaren existentziaren argudioak ere kritikatu zituen, baina erlijio-balio moralak aldarrikatu zituen, erlijiosotasuna arrazionaltasunera murriztuz eta kristautasuna etikara. Kanten ideia erlijiosoak eztabaidagai izaten jarraitzen dute, deismo eta teismo artean ibiliz.

Kanten pentsamenduak eragin handia izan zuen bere garaiko Alemanian, enpirismoaren eta arrazionalismoaren arteko eztabaidatik harantzago proiektatu baitzuen filosofia. Fichte, Schelling, Hegel eta Schopenhauer-ek beren burua ikusi zuten sistema kantiarra hedatuz eta osatuz, eta, beraz, harekin idealismo alemana justifikatzen zuten. Gaur egun, Kantek eragin handia du filosofia analitikoan eta kontinentalean. ​Horrek kontrastatzen du Kantek aurreko lanengatik jaso zuen gorespenarekin, hala nola 1764ko memoria eta Lehen Kritikaren aurreko beste opuskulu batzuk. Ongi jasotako eta irakurtzeko moduko tratatuek barne hartzen dute Lisboako lurrikarari buruzko bat, hain ezaguna ezen orrialdeka saltzen zen.​ Kritikara jo aurretik, bere liburuak ondo saltzen ziren, eta *Ederraren eta sublimearen pentsaerari buruzko behaketak* argitaratu zuenerako, 1764an, izen handiko autore ezagun bihurtua zen.​ Kant desengainatu egin zen *Lehen Kritika*ren harrerarekin. Jatorrizko tratatua argitu beharra onartuta, Kantek *Etorkizuneko metafisika orotako Prolegomenak* (Prolegomena zu einer jeden künftigen Metaphysik, die als Wissenschaft wird auftreten können) idatzi zituen 1783an, bere ikuspuntu nagusien laburpen gisa. Johann Schultz laguna *Arrazoimen hutsaren kritika*ri buruzko iruzkin labur bat argitaratzera ere animatu zuen.

1780ko hamarkadan, Kanten ospea pixkanaka handituz joan zen zenbait lan garrantzitsuri esker: *Zer da Ilustrazioa? galderari erantzuna* (Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?) 1784. saiakera; *Ohituren metafisikaren Fundamentazioa* (*Grundlegung zur Metaphysik der Sitten*), 1785 (filosofia moralari buruzko lehen lana), eta *Zientzia naturalaren printzipio metafisikoak* (*Metaphysische Anfangsgründe der Naturwissenschaft*), 1786. Baina Kanten azken onarpena ustekabeko iturri batetik etorri zen. 1786an, Karl Leonhard Reinhold Kanten filosofiari buruzko gutun publiko batzuk argitaratzen hasi zen. Gutun horietan, Reinholdek garaiko eztabaida intelektual nagusiari emandako erantzun gisa markatzen zuen Kanten filosofia: panteismoari buruzko eztabaida. Friedrich Heinrich Jacobik spinozismoa leporatu zion Gotthold Ephraim Lessing hil berriari (antzerkigile eta saiakeragile filosofikoa). Salaketa hori, ateismoaren baliokide, erabat gezurtatu zuen Moses Mendelssohnek, Lessingen lagunak, eta eztabaida mingotsa sortu zen haien artean. Eztabaidak mailaz maila gora egin zuen, Ilustrazioaren eta arrazoiaren beraren balioei buruzko eztabaida orokor bihurtzeraino. Reinholdek bere gutunetan zioenez, Kanten *Arrazoimen hutsaren kritikak* arrazoiaren autoritatea eta mugak defendatuz konpon zezakeela eztabaida hori. Reinholden gutunak asko irakurri ziren, eta Kant bere garaiko filosoforik ospetsuena bihurtu zuten. 

### Heriotza
[thumb|239x239px|Kanten hilobia, [Kaliningrad.]]
Bere osasuna okerrera egiten ari zen aspaldidanik. Garuneko arteriosklerosia izan zuen, eta, 1803ko neguan, urdaileko mina, oroimena galtzea eta Logura izan zituen.

1804ko otsailaren 12an, igandea, gaueko hamaiketan hil zen, Königsbergen, «genug» («nahikoa», «aski da») hitza xuxurlatuz. Bere azken lan amaitu gabea, *Opus postumum* zatikatua, hil ondoren argitaratu zen (izenburuak iradokitzen duen moduan). Haren ehorzketa klase sozial guztietako pertsona ugari bertaratu ziren gertaera izan zen.

Hil eta urte batzuetara, 1827an, Eliza katolikoak bere *Arrazoimen hutsaren kritika* Liburu Debekatuen Aurkibidean (Index Librorum Prohibitorum) sartu zuen, eta horrela jarraitu du hurrengo *Index*etan.

1879tik 1881era, dirua bildu zen kapera bat monumentu gisa eraikitzeko. Kanten hilobia Königsbergeko Katedraletik kanpo dago —gaur egungo Kaliningrad—, Pregolia ibaian, eta sobietarrek kontserbatu zuten monumentu alemaniar bakarrenetakoa da 1945ean hiria konkistatu eta anexionatu ondoren. Kanten jatorrizko hilobia errusiar bonbek eraitsi zuten urte haren hasieran. Kanten estatuaren erreplika bat, Unibertsitatearen aurrean dagoena, Alemaniako erakunde batek oparitu zuen 1991n. Ezkonberriek loreak eramaten dituzte kaperara, lehen Leninen monumentura egiten zuten moduan.

Hilobiaren ondoan, plaka bat dago alemanezko eta errusierazko inskripzio honekin, *Arrazoimen praktikoaren kritika*ren konklusiotik hartua: «Etengabe haiei buruz hausnartzen dudan arren, bi gauzek betetzen didate gogoa beti berritutako eta handitutako harriduraz eta mirespenez: nire gaineko zeru izartsua eta nire barruko lege morala».

### Mitoak eta aintzatespena
Kanten bizitzari buruzko sineste herrikoi ugari sortu dira. Sarritan esaten da, adibidez, Kant berandu iritsi zela heldutasunera, berrogeita hamar urte luze zituenean soilik bihurtu zela filosofo garrantzitsu, aurreko bere ikuspuntuak baztertu ondoren. Bere lanik onenak, bere bizitzan, nahiko berandu idatzi zituen arren, joera argia dago bere aurreko lanak gutxiesteko. Kanti buruzko azken ikerketek arreta handiagoa eskaini diete idatzi «aurrekritiko» horiei, eta nolabaiteko jarraitutasuna aitortu zaie haren lan helduekin.

Kanten berezitasun pertsonalei buruzko mito komun asko zerrendatu, azaldu eta ezeztatu egiten dira Goldthwait itzultzaile ingelesaren *Observations on the Feeling of the Beautiful and Sublime* liburuaren sarreran. Kantek oso bizimodu zorrotza eta aurreikusteko modukoa bizi izan zuela diote, eta horrek askotan errepikatutako historiara garamatza: bizilagunek ordulariak orduan jartzen zituztela eguneroko paseoak ematen zituenean. Berriz ere, hori neurri batean soilik da egia. Gaztea zenean, Kant oso pertsona lagunkoia izan zen, eta, bere bizitzaren zatirik handienean, gonbite zale amorratua. Delikatua zen, txikia, jaioterritik oso gutxi irten, eta ez zen inoiz ezkondu. Bere zaletasunen artean, billarrean ibiltzea eta edari alkoholdunak gustatzen zitzaizkion, ardoa, adibidez. Bere bizitzako garairik aurreratuago batean, Joseph Green bere lagun merkatari ingelesaren eraginak soilik eragin zion Kanti bizimodu erregularragoa hartzea.

1905ean, Hans Vaihingerrek Kantiar Elkartea sortu zuen Halle-n, naziek desegina baina 1945ean berriro irekia. Gaur egun, hainbat elkarte kantiar daude munduko zenbait herrialdetan, hala nola Estatu Batuetan.

Immanuel Kantek filosofo askorengan eragin zuen, besteak beste: Fichte, Schelling, Hegel, Schopenhauer, Nietzsche, Heidegger, Foucault, Jean-François Lyotard eta Jacques Derrida.

## Pentsamendua eta lanak 
Kanten filosofia sistema ezagutzaren kritikatik sortu zen. Kritika hori haren bi obra handitan banatuta ageri da: *Kritik der reinen Vernunft* (1781, *Arrazoimen hutsaren kritika*), eta *Kritik der praktischen Vernunft* (1788, *Arrazoimen praktikoaren kritika*).

Aurrenekoan, formaren ezagutzak nola eraman dezakeen jakintzaren materiaren ezagutzara aztertu nahi zuen. Ezagutza sintesi prozesu bat zela zioen; prozesu horretan adimenak ematen du forma eta bizikizunek, berriz, materia; bi horien arteko batasuna irudimenaren bidez egiten da, Kantek irudimena ahalmen sortzailetzat hartzen baitzuen. Arrazoia bizikizunetatik etorri ezin diren kontzeptuei aplikatzen zaienean, hala nola Jainkoari edo arimari, arrazoiaren ilusioak sortzen dira, hots, espekulazioak. Hori dela eta, Kantek ukatu egiten zuen tradizioko metafisikak gai horietan baliorik izan zezakeenik.

*Kritik der praktischen Vernunft *obran eman zuen aditzera bere dotrina etikoa, eta haren gainean oinarritu zuen, metafisikaren espekulazioetara jo beharrik gabe, antolamendu transzendental bat badelako froga.

Azken obra handian, *Kritik der Urteilskraft* (1790, *Juizioaren kritika*), Kantek bere teoria morala edertasunaren eta xedearen nozioen analisiaren bitartez osatu zuen, nozio horiek bizikizunetatik abiatuta azaldu ezin diren arren. Haren obrak eragin handia izan du Mendebaldeko filosofian, Alemaniako filosofian batez ere, materialismoan eta positibismoan.

*Zum ewigen Frieden. Ein philosophischer Entwurf* (1795, *Betirako bakea*) idazkian historia eta zuzenbidea politikaren teoria batean bildu zituela dirudi. Garai horretan Europako potentziak beren arteko borroka espantsionistan ari ziren. 1795 Basileako itunaren urtea izan zen baina baita Poloniaren zatiketarena ere Errusia, Austria eta Prusiaren artean. Kant Frantziako iraultzaren aldeko ilustratua izanik ere testu honek bere kosmopolitanismoa ongi ulertzeko balio du. Izan ere, gizadi guztia bat, hizkuntza bakarrekoa eta legeria uniforme batekoa aldezten duen ilustrazioko ideiaren kontra Kantek hori naturaren aurkakoa, gizadiaren aurkakoa eta arrazoimenaren kontrakoa dela argudiatuko du. Kanten ustez Estatu inperialistaren aurrean naturak gizadiaren defentsan dauzkan bitartekoak hizkuntzen eta erlijioen ezberdintasunak dira. Prusiaren baitan eskolak lituaniera eta polonieran eman daitezela eskatuko du eskualde horiek alemantzen joaten uztearen aurka. 

Gainera, Ilustrazioko ideiak defendatu zituen eta Frantziako Iraultzaren eta AEBen independentziaren alde agertu zen, baina teorikoki, ez praktikoki, ezta politikoki ere. Deismoaren bultzatzaile nagusietakoa izan zen.

## Ikus, gainera 
* Ilustrazioa

## Erreferentzia
## Bibliografia 
* Aiestaran, I. (arg.) 2005: *Kant eta modernitatearen iraultza*, Donostia, Jakin. 
* Azurmendi, J. 2004: "Filosofia modernoa" in *Filosofiako gida*, Bilbo, UEU. 
* Jimenez, J. eta Olariaga, A. 2009: *Modernitatearen auziaz*, Donostia, Jakin 
* Hans-Christian Lucas 1997: *Kant eta Hegel: gerra eta bakeaz gogoetak*, Donostia, Jakin. 
* Uribarri, I. 1997: *Immanuel Kant: bizitza eta filosofia*, Donostia, Jakin. 
* Uribarri, I. 2001: *Kanten ezagutzaren teoria*, Donostia, Jakin. 
* Uribarri, I. 2008: "Kant, Immanuel (1724-1804)" in *Filosofiaren historia*, Donostia, Elkar. 

## Kanpo estekak