Trena Gipuzkoan

[thumb|300x300px|*Portugal* lurrunezko lokomotorra, [Azpeitiko geltokia|Azpeitia eta Lasao geltokien arteko bidean]]**Trena Gipuzkoan** 1863an zabaldu zen. Nahiko berandu zabaldu ere, Europako lehenengo trena 33 urte lehenago zabaldu baitzen Liverpool eta Manchesterren artean.  Atzerapen luze horren arrazoiak bi izan ziren: batetik diru-falta, lehen karlistaldiak (1833-1840) eta gorabehera politikoek eragin zutena, eta bestetik, Gipuzkoak duen orografia bihurri eta malkartsua.

Gauza jakina da trenbideak beste garraiobideen aldean baduela abantaila nabari bat: gurpilak altzairuzko errailaren gainean biraka ibiltzerakoan oso erresistentzia txikia sortzen dela. Abantaila horrek berak, ordea, badakar eragozpen bat: maldan gora ibili behar izatean gurpilek ez diotela errailari ondo heltzen. Horregatik, trenek normalean ezin izaten dituzte %2tik gorako maldak behar bezala igo, erraz irrist egiten baitute.

Dena den, hasieran atzera samar geratu arren, behin trenbideak egiten hasi zirenez gero berehala zabaldu ziren ia Gipuzkoa osora, orografiaren zailtasuna menderatuta. Aldi berean, hegoaldean, Altsasu eta Beasain arteko tarte konplexua amaituta, 1864ko abuztuaren 15ean ireki zen bide osoa. Bide honen zubirik interesgarriena Ormaiztegiko bidezubia da.

thumb|2024ko trenbide-sarea eta Euskal Herriko AHTren ibilbide proiektatua osorik. |300x300px
Horrela, XX. mendearen bukaeran, Gipuzkoako trenbideek 353 kilometro zituzten. Proportzioan Europako herrialdeen artean trenbide-sare handienetako zuen Gipuzkoak, 196 trenbide-metro herrialdeko kilometro koadroko, edo 1,28 metro biztanleko.
 

## Hasierakoak 
thumb|Robert Stephenson
Iraultza handia ekarri zuen trenak XIX. mendean, ordura arte garraioa oinez, zaldiz, mandoz edo idiek tiratutako gurdiz egiten zen. Diligentziaz egunean 100 km inguru egin zitezkeen, baina ez egun euritsuetan, noski. Bestalde, garraiatu ahal zen pisua mugatua zen oso, animalien indarrez ezin baitziren zama handiak eraman. Hasierako "tren" haiek oso ibilbide laburrak egiten zituzten arren zama astunak garraiatzeko gauza ziren, gehienetan meategi inguruetan. 1893ko abuztuaren 3an Zarautz-Donostia zatia ireki zen; baina Itziar eta Meaga zati zailak ziren, eta 1901eko urtarrilaren 1era arte ez zen lortu Bilbo-Donostia trenbidea irekitzea, kostu ekonomiko altuarekin.

Fitxategi:Trenbidearen Euskal Museoa P1270531.jpg|Museoaren eraikina
Fitxategi:Freigelaende EBMus Azpeitia.jpg|Trenbideak
Fitxategi:Fahrzeughalle Azpeitia.jpg|Trenen aretoa
Fitxategi:Elok Azpeitia.jpg|Lokomotor bat

## Automobilaren garaian trenak abandonatuta (1960) 
thumb|2019ko bidegorrien mapa honetan lerro berdeak antzina tren bideak ziren.
1956an hasita bost trenbide itxi ziren Gipuzkoan: Irun-Elizondo trena 1956an. Plazaolako trena 1958an, Anglo-Vasco-Navarro 1967an, Debakoa 1975ean eta Urolakoa 1988an. Gaur egunean, orduko trenbideetako zati gehienak bide berde edo bidegorri bihurtu dira.  

1960ko hamarkadaz geroztik, automobilen erabilera izugarri hazi zen eta autobide modernoak eraiki ziren (Bibo Behobia autopista, esaterako). Bazirudien trenarenak egin zuela, eta Europa osoan mundu osoan zebilen susmo hori. Izan ere, erakunde publikoen garraio-inbertsio ia guztiak ibilgailu pribatuari begira egiten ziren, eta trenarentzat, aldiz, gero eta inbertsio eskasagoak egiten ziren. Urte gutxiren buru estrategia oker hark zirkulazio-kaosa eta kutsadura ekarri zituen.  Orduan Jendarte mailan argi geratu zen mugikortasuna hobetzeko bide onena garraio publikoa sustatzea zela, eta trena zela ingurugiroari kalterik txikiena egiten diona. Zoritxarrez, egoera horretara heldu zenean, Gipuzkoako hainbat trenbide itxita eta abandonatuta zeuden, eta zeudenak aspaldiko teknologiarekin eta abiadurarekin mugitzen ziren. Iraun zuten trenek autoak baino dezente abiadura motelagoan mugitzen ziren. 

2024an oraindik ere Donostiatik Bilbora joateko trenez joatea 160 minutu behar dira (bi ordu eta erdi pasata), autoz 60 minutu eta autobus publikoan 80. Antzera gertatzen da. Donostiatik Iruñera edo Baionara joateko. Gasteizera joateko aukera hobexeago zegoen.

## Abiadura Handiko Trenak 
Japoniako herri izan da aitzindari abiadura handiko trenak garatzen. Europan, trena, automobilarekin zuen borroka, pixkanaka-pixkanaka galtzen zihoan bitartean, biztanle-dentsitate ikaragarria duen Japonian, ordea, urrats handiak egin zuten trenbideak sustatzeko. 1962an, sare berri bat egitea erabaki zuten eta 200 km/h-tik gorako abiadurak hartzeko ondo aztertuta zegoen trazatua ezarri zioten. Lehenengo trenbidea, Tokio eta Osaka bitartekoa, 1964ko Olinpiar Jokoetan inauguratu zen. Japoniako bala-trenek eduki zuten arrakasta benetan eragingarri gertatu zitzaien Europako trenei,  Trenak frogatu zuen ez zela  garraiobide zaharkitutako bat, frogatu zuen ibilgailu pribatuaren alternatiba izan zitekeela, baita hegazkinaren alternatiba ere 800 km-tik beherako distantzietan. Erakundeek, ordea, berandu erantzun zuten trenbide sarea modernizatzeari beharrezko diru baliabideak eskaintzerakoan.

Europako lehen tren lasterra Paris eta Lyon artekoa izan zen 1981ean. Hain zuzen Frantzian garatu ziren gehien abiadura handiko trenak, bidaia asko 300 km/h-ko abiaduran egiteraino. Bordeleraino ere iritsi ziren Frantziako lautadak zeharkatuz; beste batzuk, berriz, bide konbentzionalagoa eginez eta abiadura txikiagoan, Irunaino iristen dira. Eurotunelari esker, 1994tik Londres lotuta dago Paris eta Bruselarekin.

Alemania eta Italia ere hasiak dira abiadura handiko trenbide berriak egiten; Britainia Handiak, ostera, nahiago izan zuen lehendik zeuden trenbideak hobetu, 225 eta 250 km/h bitarteko abiaduretan ibili ahal izateko. Hautabide merkeago eta inpaktu txikiagokoa izan da hori. Espainiako estatuan, Madrildik Sevillara joateko izan zen horrelako lehen trena. geroago Madrildik Bartzelonara eta Euskadiko Y grekoa deitzen zaiona, aurrekontu aldetik dauden mugengatik bertan behera gelditzeko arriskuan egon daitekeena.

Bilbo, Gasteiz, Donostia eta Hendaia lotuko dituen Y grekoa aspaldi dago eraikuntzan, lotunea Arrasate inguruan edukita. Lehen proiektua 1991ekoa da. Proiektuaren inguruan eztabaida eta arazo handiak sortu dira. Ingurugiroan sortzen duen inpaktua, ea eredu frantziarra (300km/h) edo Erresuma Batukoa (200 km/h), finantzazioa, mantentze kostuak, ea merkantzien garraiorako ere baliagarria izango den, nondik lotu Donostia eta Iruñea (Ezkiotik edo Gasteiztik)... 2024an, «2027aren inguruan» bukatzea espero zen.

## Bertsoak Norteko trenbideari 
*Txirrita* bertsolariak 1931an Norteko trenbidea-ri jarri zizkion bertso sortako bi ale:

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Donostiako Renfe Aldiriak
* Zerrenda:Donostiako Renfe Aldiriaren geltokiak
* E1 linea (Euskotren) Bilbo-Donostia
* Topo
* Debako trena (Eibar-Zumarraga, 1889-1975)

* Urolako trena
* Irun-Elizondo trena (1898- 1956)

*Tren
*Gipuzkoako tren geltokiak
* Iruñea-Donostia burdinbidea

## Kanpo estekak