Caracasko Gipuzkoar Konpainia

**Caracasko Gipuzkoar Errege Konpainia**, **Caracasko Gipuzkoar Konpainia** edo **Gipuzkoar Konpainia** (gaztelaniaz sortua, *Real Compañía Guipuzcoana de Caracas* edo *Compañía Guipuzcoana* izenaz) gipuzkoar merkataritza-konpainia bat izan zen 1728tik 1785era, eta monopolioa izan zuen Venezuelarekiko merkataritzan. Tabakoa, kakaoa eta kolonietako beste hainbat gai ekarri zituen Venezuelatik, eta hara hainbat produktu eta tresna esportatu. Konpainiak, gainera, esklaboen trafikoan jardun zuen.

Europako merkataritza-trafikorako garrantzi handikoa izan zen, eta Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen sorrera bultzatu zuen. Modu erabakigarrian eraman zituen Ilustrazioko ideiak Venezuelara, Hego Amerikaren independentzia-mugimenduaren atarian eta, ordu arteko kontrabandoko itsasbideak baliatuz, Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerra ko matxinoak armaz hornitu zituen. Donostiako Amara auzoan, Konpainiaren izena eta izana gogorarazten duen kalea dago.

## Sorreraren testuingurua 
### Testuingurua 
[thumb|Donostia XVII. mende erdialdera [Pedro Teixeira kartografoaren arabera.]]
Konpainiaren sorrera Borboi ak garai honetan egiten ari ziren erreformetan kokatu behar da, tartean zela baimenik gabeko merkataritza kontrolatzeko gogoa, bereziki tabakoarena, Orinoko ibaian barra-barra baitzebilen kontrabandoa. Espainiarekiko legezko tabako-garraioa Venezuelako Andeetan barrena egiten zen mando gainean Barinas eskualdetik, Orinokoko bidea baino mantso eta bihurriagoa. Orinokoko merkataritzatik, herbeheretarrek, ingelesek eta frantsesek ateratzen zuten etekina; izan ere, kazike-lurjabeek (gehienak kanariar jatorrikoak) nahiago zituzten kanpotar horiek salerosketan aritzeko: Venezuelako domeinuak eta horko agintari kreolek metropolitik aparte jarduten zuten. Venezuelako kolonia-sistemak lotsagarri uzten zuen espainiar-gaztelar koroa aginte-kontrolaren eta diru-sarreren aldetik. 1700dik 1728ra, bakarrik bost itsasontzi atera ziren Espainiatik Venezuelara.

Euskal Herrian, XVII. mendetik zetorren krisialdia, hiru arrazoirengatik: Euskal Herriko burdinolak teknologiaz atzeratuta geratu ziren ipar Europako beste lurralde batzuekiko lehian, bereziki belgikar eta suediarrekiko. Gainera, Gaztela, Aragoi eta Nafarroa ko artilearen esportazioak behera egin zuen nabarmen. Azkenik, Erregeak bere gerra-gastuetarako diru-partaidetza handiagoa eskatu zien gipuzkoarrei, eta azken hauek, berriz, nahi ez. Tirabira horretan, zergek portuko trafikoa garestitu zuten, merkataritzaren kaltetan. Egoera kaskar horri aurre egiteko, hainbat gipuzkoar eragile elkartu eta 1682an Donostiako kontsulatua sortu zuten, Caracasko Gipuzkoar Konpainiaren oinarria izango zena. Plana onartua izan zen, eta euskaldunek merkataritza horren gaineko kontrol esklusiboa lortu zuten.

### Sorrera 
Gipuzkoar aberatsen talde batek bultzatu zuen konpainiaren sorrera 1728an. Hasiera batean, Donostian oinarritu zen, eta 1728ko irailaren 25ean jaso zuen sorrerarako errege-dekretua (zedula).
[thumb|Konpainiaren akzio bat ([Madril, 1752ko ekainaren 1a)]]
[thumb|225px|Konpainiaren egoitza [La Guairan.]]
[thumb|225px|Venezuela probintziako kapitaintza, 1742tik [Granada Berriko Erregeorderria|Santa Feko Erregeorderritik bereizia]]

Euskal konpainiaren helburu garrantzitsu bat herbeheretarrek Caracasko Kapitaintza Nagusian zeukaten kakao-merkataritzaren monopolioa haustea izan zen, izaera militarreko zereginetan jaun eta jabe eta haien kostuan arituz: ia autonomoki jokatzen zuten. Alde horretatik, koroak, merkataritzan aritzeko baimena ez ezik, *kortso* zeritzan agiria ere eman zion Caracasko Gipuzkoar Konpainiari; hots, gobernuaren babesean kortsario gisa erasoaldiak egiteko baimena eman zion, horixe baitzen kortso agiri hura.

Gipuzkoar konpainia zen, halaber, Caracas eta Maracaibo probintzietako salgaiak Europan saltzeko eta nekazaritzako produktuak Espainiara esportatzeko baimendu bakarra. Hala ere, Venezuelako produktuen monopolioa ez zen berehala hasi, 1742an baizik, eta Maracaibokoena 1752an. 1743tik aurrera, Konpainiak eskubidea jaso zuen Frantziako koroaren ikurra zuten barkuak Venezuelarekin merkataritzan zuzenean aritu ahal izateko; Lapurdi, Baiona ere tartean, erabaki horren onuraduna izan zen zalantzarik gabe. Euskal Herri tik erresumako beste lurraldeetara bidalitako ondasunek ez zuten aduana-zergarik ordaindu behar Ebro pasata, eta konpainia libre zen Europan barrena merkataritzan aritzeko, Filipe V.arekin hitzartutakoaren arabera. Gainera, konpainiak burdinazko produktuak esportatuko zituen Venezuelara.

Caracasko Gipuzkoar Konpainia akzioetan oinarrituta ko Espainiako koroako lehen konpainia izan zen: euskal akziodunak eta Espainiako erregea. Hasierako kapitala 2.250.000 erreal zen 7.500 errealeko akzioetan banatuta eta, akzio horietatik, 200 Erregeak harpidetu zituen. Hasieran, ez zuten akzio askorik saldu, baina izandako mozkinek eta ondoren eginiko inbertsioek guztiz elkarte ahaltsua bihurtu zuten. Konpainia Venezuelako ekonomiaren eragile bihurtu zen, batik bat kakaoan oinarrituta. Gipuzkoako konpainiak Caracas, Cumaná, Trinidad, Guyana eta Margaritarako (egun, Venezuela) trafikoaren monopolioa eskuratu zuen, kakaoa batez ere, baina baita kontrabandoaren aurkako aginpide bereziak eta legez harrapaturiko ontzietako guztia gordetzeko ahalmena ere. Erregeak Donostia eta Pasaia tik Venezuelara nahi beste itsasontzi bidaltzeko baimena eman zien, baina sei izaten ziren. Bueltarakoan, berriz, Sevilla tik pasa behar ziren lehendabizi, eta Cadiz etik gero.

## Bilakaera 
1750 arte, lehenengo zuzendaritza-batzordearen burua Peñafloridako kondea izan zen, Donostian. Konpainiaren ibilbidea bi alditan zatitzen da: 1728tik 1749 (1750) arte eta 1750etik 1785ean desegin arte.

Negozio biribila zen, *San Miguel* eta *Santiago* ontzietako itsasgizon batek hilero 8 peso irabaz zitzakeen eta, 5 anega kakao bazeraman, Caracasen guztira 80 peso ordainduko zituen, baina Penintsulan, berriz, anega bakoitza 55 pesotan sal zitzakeen eta, trukean, 275 peso poltsikoratu. Horrela 195 pesoko irabazia izango zuen: 2 urtetik gorako soldata beste. Konpainiak esklaboen salerosketan ere interesa zuen. Izan ere, Hugh Thomasen arabera, 1753tik eta 1775. urtera, Konpainiak gutxienez 12.000 pertsona garraiatu zituen esklabo bere itsasontzien sotoetan.

Europar indar inperialistekin zeuden borrokak gorabehera, Konpainiak beste arazo larriagoak zituen Amerika barneko produktuen salerosketa-bideei lotuta; izan ere, venezuelarrak ohituta zeuden inguruko beste lurraldeekin elkartruke komertzialetan aritzen, metropolira beharrik gabe. 1733an, Martin Lardizabal gobernadoreak deskubritu zuen La Guairatik ateratako kakaotik 17.700 anega Espainiara joan zirela, baina 26.400 Mexiko ko Veracruz era. Ondorioz, debekatu egin zuen merkataritza hori, baina kreolek nahiago zuten lehengo baldintzetan jarraitu. Bere aldera erakartzeko, konpainiak ekoizleei gehiago ordaintzeko agindu zuen: 11 pesotik 14ra. Aldiz, Erregeak hori debekatu zuen. Ondorioz, ekoizleak gero eta okerrago zeuden, eta haien ekoizpenaren herena nahi bezala erabiltzeko eskubidea aldarrikatu zuten. Espainiako erregeak, ordea, hori ukatu egin zuen. Bestalde, 1735etik aurrera, Konpainiaren egoitza nagusia Madrilen zegoen. Hala ere, merkataritzaren zuzendaritza Donostian egoten jarraitu zuen 1751n Madrilera lekualdatu arte.

### Gerrak eztanda 
thumb|Karibe inguru osoko merkataritzaren mapa (1741)
thumb|La Guairako ingeles-erasoren grabatua (1743)
1743rako, kontrabandoari buruzko tentsioa oso areagotu zen. Holandarrek ematen zuten lanaz gain, ingelesak eta Espainiar Inperioko beste lurrak (Espainia Berria, egungo Mexiko) liskarrak sortzen hasi ziren, interesak baitzituzten Venezuelarekiko kontrabandoan, gipuzkoarren kaltetan. Tartean zen ingelesen esklabo-monopolioaren auzia ("asentua"), 1713ko Utrechteko itunaz geroztik. Konpainiak guardiak jarri nahi izan zituen Venezuela inguruan zebiltzan ingelesen itsasontzietan, baina ingelesek protesta egin zioten espainiar erregeari, eta Erregeak atzera egiteko agindu zion Konpainiari. 1749ko apirilean bertan, errebolta piztu zen Panequire n, eta Juan Francisco de León jarri zen erreboltaren buru; izan ere, Panaquireko justiziako arduradun izatetik kargugabetu zuten eta, haren ordez, Konpainiako Martin Etxebarria euskalduna jarri. De León, orduan, altxa egin zen Konpainiaren kontra: bera bezalako kanariar jatorriko 3.000 kreol en buruzagitza hartu zuen, eta setioa jarri zion Caracas i, goiburu hartuta "gora Errege, jo eta bertan hil bizkaitarrak [euskaldunak]!". Euskaldunen kontrako arrazakeria aditzera ematen duten beste aldarrikapen batzuk ere bota zituen:

Venezuela "konpainiaren probintzia bat" bihurtu zela salatu zuen. Herbeheretarrek, Tuy ibaiko babeslekuetatik, kreolak babestu zituzten euskaldun eta Espainiako koroaren kontra. Bere eskaerak Erregeari helaraziko zitzaizkiola aginduta, De Leónek setio a altxa zuen, eta eztabaida piztu zuen Madrilen. Bazeuden gortean Konpainia desegin behar zela ziotenak ere, Espainia n egon baitzeuden tentsioa bere aldera ekartzeko prest ziren merkatari interesatuak. Horrenbestez, Arriagak aurkitu zuen herbeheretarrek erreboltariak armaz hornitzen zituztela. Arriagak berarekin Espainiako koroaren 1.000 gerlari eraman zituen, baina Espainiako koroaren indar asko altxatuen alde jarri ziren.

Nolanahi ere, Espainiako koroaren iritzirako, errebolta baten indarrez eskaria onartzea ahuldadea izango zen, eta ezin zion uko egin Konpainia babestuz bere buruaren interesak zaintzeari. Espainiako koroaren indarrek eta euskaldunek gogor egin zieten altxatutakoei, eta De Leónen altxamendua 1752an izan zen zapaldua.

### Konpainia birmoldatuta 
thumb|Kakao landarea eta fruitua
1749az geroztik, euskaldunen presentzia handitu egin zen, baina Espainiar Koroak kolpe gogorra eman zion aldi berean Konpainiaren autonomiari, zuzendaritza Madrilera lekualdatuz, mugimendu horren aurrean Gipuzkoak protesta egin zuen arren. Gainera, Erregek hiruko zuzendaritzan nahitaez espainiar bat egon behar zela ezarri zuen. Erregek Konpainia berregituratzen zuten beste neurri adierazgarri batzuk ere ezarri zituen: hiruko zuzendaritza-batzordeak (gobernadorea, Konpainiako ordezkaria, eta Kabildoko diputatu bat) prezioak ezarriko zituen bere interesen arabera, baina adostasunik ez egonez gero, Erregek izango zuen azken hitza.

Bestalde, salgaien seiren bat portuko agintaritzari laga behar zitzaion eta, Konpainiaren gogoz kontra, Venezuelako akziodunen kapitala onartu behar zuten, baita esportatutako prezioak garesti mantendu eta, Espainiatik agindutako prezioan, Espainiako produktuak Venezuelara esportatu beharra ere: olioa, irina, ehunak, etab. Kontrol zorrotzeko neurri gogor horiek Konpainia itotzen joan ziren.

Gipuzkoar Konpainiak ingelesak urrun mantendu zituen, eta Venezuela Guyana ren moduko ingeles kolonia bihurtzea eragotzi. Aldi berean, herbeheretarrak Puerto Cabellotik kanporatu zituzten. 1767an, kotoi-soroak sortu zituzten, baita anilena ere, ordu arte ezezaguna, Antonio Arbide bizkaitarrak gidatuta; 1774rako, Venezuelatik produktua esportatzen ari ziren. Azukre-kanaberen ekoizpena sustatu zuten Aragua eta Tuy haranetan, tindu-landareen plantazioak eta abeltzaintza. Defendatu da, nolanahi ere, eskumen militar, ekonomiko eta administratiboak bere gain hartuz, Konpainiak kontrabandoa uxatu eta ekonomia moderno, eraginkor eta errentagarri baten oinarriak jarri zituela Venezuelan. Bestalde, Orinoko ibaiaren esplorazioa bultzatu zuen.

Aldiz, 1776an, Karlos III.a k Venezuelarekiko trafikoan beste konpainia batzuk aritzeko baimena eman zuen eta, 1778an, Gobernuak merkataritza librea aldarrikatu zuen. Espainiako gobernua merkataritza-politika liberalizatua erabiltzen ari zen Amerikari buruzko tratuetan irabazi politikoak eskuratzeko, Douglassek dioenez. Bitartean, Ebroko aduana-zergei buruzko euskal aldundien eta Espainiako gobernuaren arteko tentsioak areagotu ziren.

### Konpainiaren amaiera 
thumb|Karlos III.a merkataritza libreko dekretua sinatzen
1779ko apirilean, Ingalaterrarekiko gerra berpiztu zen. Nolanahi ere, Rodney britainiar almiranteak zuzendutako itsas armadak egundoko kolpea eman zion Konpainiari gerrako lehendabiziko urtean: Kantauriko kostaldea blokatu eta 25 itsasontzi atzitu zizkion. *Nuestra Señora de la Asunción* (*Guipuzcoano*) ontzia ere harrapatu zuten. Atzipen hori latza izan zen Konpainiarentzat, merkataritza-kanpaina hasi berria baitzen; hurrengo urteetan, Konpainiaren koloniekiko trafikoa erabat moteldu zen. 1782an eta 1783an, Konpainiak Herbehereetako ikurrarekin egin zituen bidaiak. Estatuak aduanak Ebrotik kentzeko presioa egiten jarraitu zuen eta, bitartean, euskal lurraldeak atzerritartzat hartuak izango ziren eta, aduanan, Ebroz behera eta Aragoira ateratako produktuek zerga larriak ordainduko zituzten, baita Ameriketatik ekarritako kakaoak ere (1780tik aurrera). 1783an, Espainiako administrazioak euskal lurraldeek aduanak kostaldean jartzeari uko egin izana eman zuen aitzakiatzat euskal lurraldeok baztertzeko. Donostia merkataritza-bide nagusietatik kanpora geratu zen.

Ingalaterrarekiko gerra hiru urtez luzatu zen 1783 arte. 1784an, Konpainia zorrek itota zegoen, eta desegin egin zen. Enpresaren ondasunen eta hartzekoen zati bat gordailuan jarrita zegoen San Carlos Bankuan.

## Ondorioak 
### Euskal Herrian eta Espainian 
Konpainiak euskaldun eta, bereziki, gipuzkoar asko baliatu zituen eskifaian. Horregatik eta bestela ekarritako oparotasunagatik, Donostian, Venezuelako itsasontzien etorrerak kalean ospatzen ziren. Soraluze ko arma-fabrika sendotu zuen eta ezin da ahaztu Donostiako Santa Maria Korukoa eliza eraikitzeko, Konpainiaren funtsak erabili zirela Konpainiaren itsasontziak neurri handiko kroskoak ziren eta, beraz, portu egoki ia bakarra Pasaia zen, orduan Donostiaren udalerrian kokatuta. Horrenbestez, Konpainiak Pasaian bertan ontziola espezializatuak egitea erabaki zuen, eta zazpi izatera heldu ziren. Ontziol ei eta itsas trafikoari buruzko erreminta-tailerrak eta -dendak ere sortu zituen.
thumb|Soraluzeko armarria, bere armagintzaren erakusgarri
thumb|Vicente Bolivar, Konpainiako kide nabarmena Caracasen
Kakaoa produktu oso estimatua zen, urrearen hurrengoa. Konpainiak ez zuen aukera pasatzen utzi eta hainbat txokolate-fabrika sortu zituen. 1750z geroztik, konpainiaren jarduera handitu egin zen, nola *Mundu Berria* delakoan, hala *Mundu Zaharrean*. Beste lurralde batzuetara hedatu zuen bere eragina, beste ekimen batzuk bultzatuz: Lizarra eta Vianako distilategiak sortu zituen, Nafarroa Garaiko basoen gaineko monopolioa lortu ontzigintzarako, bakailao-arrantza eta balea-ehizarako ontzigintzan aritu zen, eta partaidetza zuen konpainia horietan, esklabo-merkataritzan aritu zen, eta Valdenoceda-Leongo eta Errioxa ko ehungintza-fabriken jabetza zuen. Harreman eta transakzio horietan, protagonismo berezia hartu zuen Diego Maria Gardoki euskal merkatari eta diplomatikoak.

1777an sortutako Venezuelako Kapitaintza Nagusiaren eta euskal gobernadoreen bitartez, Konpainia Venezuelako barne-politikarako mesedegarria izan zen. Gainera, Ramon de Basterrak adierazi duen bezala, beste ekarpen handi bat egin zion Hego Amerika guztiari: Venezuelan Entziklopedismoa eta Ilustrazioa sartu zituen eta, hain zuzen, Venezuelan hedatu ziren Montesquieuren errepublikar printzipioak (botere-banaketa, adibidez), La Fontaine, merkataritzaren teoria eta praktikari buruzko tratatuak, etab. Caracas inguruan lurrak zituzten aberatsek ideia horien inguruan eztabaidatzen zuten, Espainian galarazita zegoen garaian.

Gainera, Venezuelako gipuzkoarrek frantses ohiturak eta modak zabaldu zituzten. Konpainiak ideietan ere zubi-lana egin zuen Venezuelarekin. Gipuzkoarrek eramandako ideia, liburu eta irakaspenetan dago amerikarren independentzien hazia, Caracasen ernatua eta, gero, Hego Amerika osora zabaldua. Horren adierazgarria da Venezuelaren ereserkiko esaldi bat: "Seguid el ejemplo que Caracas dio".

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Aizpurua Aguirre, Ramón (2006), *El corso de la Compañía Guipuzcoana: los casos de la lancha San Fernando y de la balandra Nuestra Señora de Aránzazu*. Itsas Memoria. Revista de Estudios Marítimos del País Vasco, 5. zkia. *Itsasoko gerra, kortsarioak eta itsaslapurrak*. Donostia: Untzi Museoa-Museo Naval
* Amezaga y Aresti, Vicente. *Hombres de la Compañía Guipuzcoana*. Capítulo II: El Director principal: José de Iturriaga. Caracas: 1963 (cit. en GRASES, 1968, tomo I, 91).
* Artola, Miguel (2001), «III Zoriaren gurpila: 1700-1864». *Donostiaren historia*. Donostiako Udala.
* Astigarraga, Jesús (2009), *Sociedades económicas y comercio privilegiado. La Sociedad Bascongada, la Compañía de Caracas y la vertiente marítima de la ilustración vasca*. Itsas Memoria. Revista de Estudios Marítimos del País Vasco, 6. zkia. Itsas eta ibai ondarea. Donostia: Untzi Museoa-Museo Naval.
* Baglio, Assunta (1996), *La Guaira, puerto Comercial de la Colonia*. Infometro, XVIII(150): 17-19.
* Basterra, Ramón de (1925), *Una empresa del siglo XVIII. Los Navíos de la Ilustración*. Caracas: Imprenta Bolívar (Reedición en Cultura Hispánica, Madrid, 1970).
* Cierbide Martinena, Ricardo (1997), «La Compañía Guipuzcoana de Caracas y los vascos en Venezuela durante el siglo XVIII», *Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkaria*, 42, 1, 63-75. or.

* Díaz-Trechuelo, Lourdes (2008), *La Real Compañía de Filipinas en Guipúzcoa, San Sebastian, ciudad marítima*. Donostia: Untzi Museoa (Gipuzkoako Foru Aldundia).

* Ramos Pérez, Demetrio (1946), *El Tratado de límites de 1750 y la expedición de Iturriaga al Orinoco*. Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas; Instituto Juan Sebastián Elcano de Geografía.
* Sada, Javier. Sada, Asier (1995), *Historia de San Sebastián*. Donostia-San Sebastián: Editorial Txertoa, .
* «Real Compañía Guipuzcoana de Caracas», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
* Vivas Pineda, Gerardo.*Botín a bordo. Enriquecimiento ilícito del corso guipuzcoano de Venezuela durante el siglo XVIII*. Itsas Memoria. Revista de Estudios Marítimos del País Vasco, 5. zkia. Itsasoko gerra, kortsarioak eta itsaslapurrak. Donostia: Untzi Museoa-Museo Naval, 2006

* Thomas, Hugh (1997). *The Slave Trade. The Story of the Atlantic Slave Trade* 1440-1870. Phoenix.

## Konpainiari buruzko fikziozko liburuak 
* Amezaga Iribarren, Arantzazu. *Rebelión contra La Guipuzcoana*. Donostia: Ttarttalo, 2003.
* Castellano, Rafael. *Gabai : gure herriaren historia 6*. Bilbao: Lur, 1990.

## Ikus, gainera 
* 1766ko matxinada
* Manuel Larramendi
* Jose Iturriaga
* Cosme Damian Txurruka
* Blas de Lezo
* Ekialdeko Indietako Herbeheretar Konpainia
* Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerra

## Kanpo estekak 
* Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes: "Real Cédula de Fundación de la Real Compañía Guipuzcoana de Caracas" (lehen mailako agiriak: ES