Salticidae

**Salticidae** edo **saltizidoak** araknidoen klaseko armiarma araneomorfoen familia bat da, deskribatutako 600 genero baino gehiago eta 6.000 espezie baino gehiago dauzkana. Armiarmen taldeko familia handiena da, bertako espezieen % 13 biltzen baitu. Espezie askok duten jauzi egiteko gaitasunagatik dira bereziak eta horra hor bere izen zientifikoaren jatorria eta halaber armiarma familia hori izendatzeko erabiltzen den izen arrunta: **armiarma jauzkari**ak edo **armiarma jauzilari**ak. Horrez gain, gainerako artropodoen aldean duten ikusmen zolia nabarmentzekoa da, begien antolaketan ageri dena. Hain zuzen, aitzineko begi pare oso garatuagatik ezagut daitezke familia horretako espezieak, ez soilik armiarmen artean, baizik eta artropodo guztietan ikusmen garatuenetakoa duen familia izaki. Izaki horien begiak distantzia ongi neurtzeko gauza izateaz gain, koloreak ikusteko ere gai dira. Saltizido guztiek lau begi pare dauzkate: gainera, erdiko aurreko parea bereziki handia eta garatua.

## Ezaugarri fisikoak 
thumb|Armiarma txikiak dira. Gehienak mm batzukoak.
Gorpuzkera trinkoko armiarma txikiak dira, gehienak milimetro batzuetakoak, baina munduko saltizidorik handiena, *Hyllus giganteus* espeziea, 2,5 cm-ra hel daiteke. Familia horretako armiarmak abiadura azkarrean mugitzeko eta jauzi aski luzeak emateko gai dira, gehienetan motel samar mugitzen badira ere. Gehienek ez dute amaraunik egiten eta harrapakinak modu aktiboan segitu eta harrapatzen dituzte, ondo neurtutako jauzi batekin. Amaraunik eraikitzen ez badute ere, armiarma-zetazko hari bat daukate beti prest mugitzen direnean eta salto egiten dutenean; beraz, eskalatzaileen moduan urratsak finkatzen joaten dira erori bat izatean (edo jauzi bat txarto neurtzean), hari horrekin segurtasuna bermatzeko. Zetazko hari hori seguru eskalatzeko, ibiltzeko eta jauzi egiteko erabiltzeaz gain, ale txikienetan "hegan" egiteko ere erabiltzen dute, haizea armiarma horien ale txikienak eramateko gai baita. Horrek, besteak beste, armiarmok mundu osoan barrena egotea ekarri du. 
[thumb|Espezie batzuk oso koloretsuak izan daitezke. *[Epeus flavobilineatus* horren adibide.]]
Gorputza ile ezkatadunez betea dute, ile hori irideszentea da inoiz, eta zenbait espeziek kolore disdiratsu eta oso biziak dute. Arren palpoak, emeenak ez bezala, handiak eta deigarriak izan daitezke eta gorteatzeko erabiltzen dituzte. Armiarma horiek aurreko zangoak atzekoak baino zertxobait luzeagoak dituzte eta harrapakina atxikitzeko erabiltzen dituzte. Harrapakina jauzi baten bitartez atzematen dute. 

Beren zortzi begietatik, lau aurrealdean dituzte eta horietatik aurreko biak bereziki handiak dira. Araknido guztietan bezala, saltizidoetan ere begi horiek sinpleak dira (ez konposatuak), baina oso garatuak. Fokuratzeko gaitasuna dute eta, orobat, fokuaren orientazioa mugitzeko, harrapakinaren mugimenduak, kokapena eta distantzia ongi neurtzeko gauza dira. Aurreko begiek ikusmen estereoskopikoa ematen diete eta alboetako begiekin lagunduta, 360°-ko ikuseremua osatzen dute; beraz, bere inguruari so egiteko eta aldamenak kontrolatzeko, ez dira mugitu egin behar ere. Bere ikusmena onena eta eraginkorrena da araknido guztien artean baina, era berean, onenetarikoa artropodoen filo erraldoia osatzen duten guztien artean.

## Hedapena 
Saltizidoak familia kosmopolita bat dira, mundu osoan barreiatuta daude, kontinente guztietan, Iparburuaren inguruko uharte txikietan eta Antartikan izan ezik, beste gainontzeko lekuetan gutxienenz ordezkariren bat badu familia horrek; Islandia, Groenlandiako hegoaldeko kostaldea eta Hawaii zein Zeelanda Berria isolatu eta baztertuak ez dira salbuespenak.

## Habitata 
Gehienak baso tropikaletan badira ere, baso epeletan, sastrakadietan, basamortuetan, marearteko zonetan, hiriguneetan eta mendi garaienetan ere bizi dira. Familia horretako armiarma batek armiarma guztien artean lekurik altuenean bizitzeko errekorra ere badu, *Euophrys omnisuperstes* espeziea da, hain zuzen ere, garaiera handienean bizi den armiarma, Everest mendiaren magaletan.

## Ikusmena 
[thumb|[Begi handiak zefalotoraxen tamainarekiko. Aurreko parea bereziki garatua dute.]]
Saltizidoek, armiarma gehienek gisan, zorzti begi dituzte eta guztiez baliatzen dira bere inguruan gertatzen denaz jabetzeko. Armiarmek ezin dute burua mugitu edo biratu, zefalotoraxa dutelako; beren inguruari so egiteko, beraz, zortzi begiek ematen dieten 360°-ko ikuseremuaz baliatzen dira bai ehizarako, bai harrapari edo arriskuak saiesteko.     
[thumb|Saltizidoen [Ikuseremu|ikuseremua.]]
Bi begi mota dituzte, ozeloak edo begi sinpleak, eta begi sekundarioak. Ozeloak aitzinean duten begi pare handiena eta nagusia dira; gainontzeko 6 begiak, sekundarioak. Gainerako artropodo gehienetan ozeloak ezin dute gai irudirik osatu eta argiaren norabidea detektatzeko baino ez dira gai, baina saltizidoetan gauza erabat ezberdina da: armiarma jauzkarion ozeloak oso garatuta daude eta irudiak sortzeko zein jomugan dutena segitu eta ondo fokuratzeko edo enfokatzeko gai dira. Begi horiek gihar berezi batzuk dituzte eta horri esker mugi ditzakete. Ozelo aski garatu horien bidez, armiarma jauzkariak gai dira bost eta hamar zentimetro bitarteko distantzia batean harrapakinak (matxinsaltoak, euliak, inurriak etab.), harrapari edo arriskuak eta balizko bikotekideak bereizteko. Aurreko begi parea koloreen bistaratzeaz eta zorroztasunez fokuratzeaz ardurtzen da (espazioa modu zorrotzean ikusteko ahalmena), eta bestelako begi sekundarioak mugimenduaren bistaratze eta detekzioaz arduratzen dira. Saltizidoak izan ezik, gainerako armiarma gehienek ikusmen oso urria dute eta espezie batzuek begirik ere ez dute.

Esperimentu fisiologikoek frogatu dute argia prozesatzeko lau zelula errezeptore mota ere izan ditzaketela, argiaren xurgapen-espektroekin, eta horrek kolore tetrakromatikoko ikusmena izateko aukera ematen die, maila ultramoreraino (UV) hedatzen den sentikortasunarekin. Saltizido guztiak, kolore-errezeptore mota bi, hiru edo lau izan, itxuraz oso sentikorrak dira argi ultramorearekiko. Horretarako inguruaren mugimendua eta harrapakin, harrapari zein arriskuen norabideak eta distantzia detektatzeko ere balio dute.

Espezie horiek batez ere egunez ehizatu eta mugitzen dira, baina espezie batzuk argitasun gutxiko guneetan (arroken azpian, oihanpe ilunetan) mugitzen eta bizi dira. Familia horretako armiarmek begi-zorroztasun handia erakusten dute argitasun handiko zein argitasun gutxiko baldintzetan. Espezie bakoitza bere bizimodura eta argitasun egoerara ohituta dago. Eta jauzi batean bere gorputzaren luzera 50 aldiz gaindi dezakeen espezierik ere badago, agian. Jauzi emateko gaitasun hori barneko sistema hidrauliko baten bidez lortzen dute; hor, beren barneko likidoaren (hemolinfaren) presioaren aldaketari esker zangoak azkar batean luzatzeko gauza dira. Jauzi egitean nagusiki beren hirugarren edo laugarren zango parea erbiltzen dute, edo bi pareak, espeziearen arabera.
[thumb|Saltizido bat jauzi egiten bere [Armiarma-zeta|armiarma-zetazko hariaren segurtasunaz.]]
Jakina da beste artropodo batzuk salto egiteko gauza direla: batzuek salto-luzera errekorrak hausten dituzte, hala nola, matxinsaltoak, kolenboloak, arkakusoak eta abar. Baina saltizido armiarmak, artropodo horiekin parekatuta, ezberdintzen dira, jauzi neurtuak eta zehatzak egiten dituztelako, orientatzeko, arriskuetatik ihes egiteko eta ehizarako. Jauzien zehaztasuna beren ikusmen garatuagatik eta informazio bisuala azkar prozesatzeko gaitasunagatik gertatzen da.    

Handik hona ibiltzen direnean eta salto egiten dutenean, zetazko hari bat itsasten dute pausatutako lekuan; horrek desplazamenduetan segurtasuna ematen die. Beraz, erortzekotan edo jauzia gaizki neurtuz gero, zintzilik geratzen dira eta bere jatorrizko lekura itzultzeko (berriz igotzeko) aukera dute.

### Ehiza 
[thumb|*[Hyllus semicupreus* bat bera baino handiagoa den burruntzi espezie bat ehizatzen.]]
Saltizidoen ehizatzeko portaera edo estrategiak nahiko askotarikoak dira, bestelako armiarmen familiekin alderatuta. Saltizidoek egunez ehizatzen dute batik bat, koloreak ikusteko ikusmen garatua izateak frogatzen duenez. Balizko harrapakin bat detektatzean, armiarmok beren aurreko erdiko begi pare handia jomugan hartu duten harrapakinarekiko orientatzen dute; horretarako, zefalotoraxa biratzen dute begi handiak ongi orientatu arte. Harrapakina bistaratuta dutenean, abdomena zefalotoraxarekin lerrokatzen dute, posizio normala hartzeko. Gorputza ongi lerrokatuta eta arreta eman dien objektiboa detektatua dutenean, denbora bat hartzen dute harrapakin horrek merezi duen ala ez aztertzeko. Merezi duela ondorioztatzen badute. emeki-emeki eta zelatari hurbiltzen zaizkio eta zetazko haritxo bat pausalekuan itsatsi ondoren, jauzi egiten dute harrapakinaren gainean.     
[thumb|Saltizido bat [Diptera|euli bat atzemanda.]]
Familia horretako armiarmek ehizarako estrategia anitz zein bitxiak erakusten dituzte. Harrapakinari ez zaizkio beti modu edo bide zuzenean hurbiltzen, zeharkako bideak edo bide bihurri edota bihurgunetsuak har ditzakete hartarako, prozesu horretan harrapakina begi bistatik galdu ere gabe. Animalia hain txikiek horrelako portaera eta estrategia hain konplexuak eta garatuak dituztela pentsatzea zaila egiten bada ere, egiaz saltizido askok, bereziki *Portia* generokoek, bide oso bihurgunetsu eta luzeak har ditzakete harrapakinari hurbiltzeko. Gai dira adar zehatz bateko hosto jakin batean detektatutako harrapakin bati modu arrakastatsuan hurbiltzeko, prozesu horretan zuhaitzetik lurrera jaitsi, bihurguneak eta oztopoak gainditu eta enborretik adar eta hosto zehatz horretara joan behar badute ere. Portaera bitxi hori oraindik aztergai dauka komunitate zientifikoak. Hori *Mimetidae* eta *Thomisidae* familietako espezieekin partekatzen dute, hots, ez dute beste armiarma espezie batzuek bezala armiarma-zetarik erabiltzen harrapakina gelditzeko, eta hori azkar gelditzen duen pozoiarekin konpentsatzen dute.                
## Elikadura 
thumb|Saltizido bat bere harrapakina jaten.
Haragijaleak badira ere (armiarma guztiak bezala), espezi batzuek elikadura nektarrarekin ere osatzen dute eta bat, *Bagheera kiplingi,* landare-materiaz elikatzen da nagusiki. Ez dago konstantziarik hazi edo fruituez elikatzen den espezierik dagoenik. *Chamaecrista fasciculata* landare lekadunak nektarra eskaintzen die *Salticidae* familiako armiarmei jaki gozo horretaz elika daitezen eta, ordainetan, armiarma jauzkariek landare horri intsektu belarjaleak ezabatzen dizkio. Estrategia horrekin biek irabazten dute, landareak zaindariak ditu bere segurtasunerako eta armiarmak nektarra eta balizko intsektuak ditu ordainetan.  

Hego-ekialdeko Asiako *Toxeus magnus* espeziearen emeak esnearen antzeko  likido elikagarri batekin elikatzen ditu kumeak lehenengo 40 egunean. Kume emeei sexu heldutasuna lortu ondoren ere substantzia hazkurritsu edo nutritibo horretaz neurri txikiago batean elikatzen segitzen onartzen zaie.

## Ugalketa 
### Gorteatze eta estalketa 
[thumb|*[Saitis barbipes* ar bat gorteatze mugimenduak eta keinuak egiten.]]
Saltizidoek gorteatzeko erakustaldi bisual konplexuak egiten dituzte, horretarako mugimenduak eta ezaugarri edo atributu fisikoak erabiltzen dituzte. Arrek, emeek ez bezala, ile lumatsu eta koloretsu edo irideszentea dute, bereziki nabaria *Maratus* generoan, eta horretaz gain, apaingarriak dituzte aitzineko zangoetan eta bestelako egiturak gainontzeko hanketan edo ataletan, gorteatzeko eginda daudenak. Modifikazio horiek oso arraroak eta bitxiak dira zenbait espezietan. 
[thumb|*[Maratus volans* ar bat gorteatze erakustaldi bat eskaintzen bere kolore eta mugimendu ikusgarriekin.]]
Ezaugarri horiek guztiak gorteatze dantza batean erabiltzen dira: hor, arraren atal koloretsu edo irideszente guztiak erakusten dira. Koloreen eraskutaldiaz gain, armiarma arrek mugimendu, bibrazio edota sigi-saga mugimendu konplexuak erakusten dizkiote bikotegai emeari. Berriki deskubritu da arrek gorteatze bisualaz gain, burrunba edo danbor-hotsen antzeko entzutezko seinaleak ere erabiltzen dituztela. Bibrazio eta ezaugarri bisualak asko alda daitezke espezie batetik bestera.  

Argi ultramorea (UV) ikusteko gaitasuna gutxienez espezie batek erabiltzen du gorteatzean, *Cosmophasis umbratica* espezieak, baina zentzuzkoa da beste espezie askok gaitasun hori gorteatzeko ere erabiltzen dutela pentsatzea. *Cosmophasis umbratica* espezieko arrek soilik argi ultramorean ikus daitezkeen gorteatzeko marka deigarri batzuk dituzte, emeek ikusi eta bikotearen hautespenerako erabiliak.

Emeak arra begi onez hartu eta onartzen badu, etzan eta jarrera pasiboa hartuko du. Espezie batzuetan emeak hori egiteaz gain, palpoak edo abdomena mugiaraz ditzake prestutasuna agertzeko. Orduan arra hurbilduko zaio eta aitzineko hankekin emea ukituko du. Emea oraindik harkor bada eta arra onartzen badu, orduan azken urratsa dator: arra emearen bizkarrean igo eta palpoekin ernalduko du.

### Sexu dimorfismoaren ondorioak 
Apaingarri edo ornamentazio koloretsu hori mantentzeak onurak dakar sexu hautespenerako, baina halaber ordaineko kostuak.

## Taxonomia 
*Salticidae* familiako monofilia ondo ezarrita dago azterketa filogenetiko eta morfologikoei esker. Saltizidoen ahaiderik hurbilena *Philodromidae* familia da. 2015ean egindako berrikuspen batek zazpi azpifamiliatan banatu zuen *Salticidae* familia:

* Onomastinae Maddison, 2015 – Genero batean banatuta.
* Asemoneinae Maddison, 2015 – lau generotan banatuta (aurretik *Hindumanes* hor sailkatuta zegoen, baina gero *Lyssomaninae*ra lekualdatu).
* Lyssomaninae Blackwall, 1877 – lau generotan banatuta (*Hindumanes* barne).
* Spartaeinae Wanless, 1984 – 29 genero eta hiru tributan banatuta.
* Eupoinae Maddison, 2015 – hiru generotan banatuta.
* Hisponinae Simon, 1901 – sei generotan banatuta.
* Salticinae Blackwall, 1841 –  540 genero eta 27 tribu ingurutan banatuta.
Azpifamilia horien arteko lotura edo ahaidetasuna oraindik eztabaidan dago. 2017an azterketa filogenomiko bat egin zen azpifamilien arteko harremana argitzeko eta beheko eskemakoa ondorioztatu zuten. Esan beharra dago Eupoinae subfamilia ez zela aztertu eta azpifamilia horren kokapen zehatza oraindik ez dago argi: 

## Mimetismorako ereduak 
Zenbait intsektu txikik, beren harrapakaritza saihesteko, saltizidoen portaera ezberdin eta antzekotasun morfologikoak garatu dituztela uste da. Intsektuok mimetismo hori garatu dute bereziki saltizidoek ez harrapatzeko. Mimetismo horien adibide batzuk T*ephritido*en hegoen, *Fulgorido*en ninfen eta segur aski sits batzuen patroi berezi batzuk izan litezke. 

## Fosilak 
Saltizidoen fosil gutxi aurkitu dira eta horietatik guztiak Zenozoiko erako anbarretan daude. Fosil zaharrenak duela 54 eta 42 milioi urte bitarteko Eozenoko anbar baltikokoak dira. Saltizidoen beste fosil batzuk aurkitu dira Chiapaseko anbar eta anbar dominikarrean. 

## Erreferentziak 
## Gainerako bibliografia 
* Forster, L.M. (1982). "Vision and prey-catching strategies in jumping spiders". *American Scientist*. **70** (2): 165–175. Bibcode:.
* Jackson, R.R. (1982). "The behavior of communicating in jumping spiders (Salticidae)". In Witt, P.; Rovner, J. (eds.). *Spider Communication Mechanisms and Ecological Significance*. Princeton, NJ: Princeton University Press. or: 213–247. OCLC 951407473.
* Elias, D.O.; Mason, A.C.; Maddison, W.P.; Hoy, R.R. (2003). "Seismic signals in a courting male jumping spider (Araneae: Salticidae)". *Journal of Experimental Biology*. **206** (22): 4029–4039. Bibcode:2003JExpB.206.4029E. doi:10.1242/jeb.00634. PMID 14555743.
* Lim, M.L.M.; Li, D. (2005). "Extreme ultraviolet sexual dimorphism in jumping spiders (Araneae: Salticidae)". *Biological Journal of the Linnean Society*. **89** (3): 397–406. doi:10.1111/j.1095-8312.2006.00704.x.
* Maddison, Wayne P.; Beattie, Imara; Marathe, Kiran; Ng, Paul Y. C.; Kanesharatnam, Nilani; Benjamin, Suresh P.; Kunte, Krushnamegh (16 December 2020). "A phylogenetic and taxonomic review of baviine jumping spiders (Araneae, Salticidae, Baviini)". *ZooKeys* (1004): 27–97. Bibcode:. doi:10.3897/zookeys.1004.57526. PMC 7758311. PMID 33384565.

## Kanpo estekak 
* (Ingelesez, bideoa) Peacock spiders, dance for your life! - BBC (BBC, youtube).
* (Ingelesez, bideoa) Spider With Three Super Powers | The Hunt | BBC Earth (BBC Earth, youtube).
* (Gaztelaniaz, bideoa) Araña Saltarina (Biodiversidad Mexicana, youtube).
* (Bideoa) Jumping spider eye movement (Lyssomanes viridis) (Erin, youtube).
* (Bideoa) The Eyes of a Jumping Spider (Cham TY, youtube).