open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ctenolepisma longicaudata

***Ctenolepisma longicaudata*** Lepismatidae familiako intsektu hegalgabe espezie bat da. Mundu osoan aurkitzen da.

Karl Escherich entomologo alemaniarrak deskribatu zuen aurrenekoz 1905ean.

## Deskribapena 
Hegalik gabeko intsektua da eta lurrean azkar mugitzen da. Buruan bi antena, ondoren hiru hanka pare eta isatsean hiru ile luze ditu, erdikoa epiproktoa da. Gorputza luzea du, zilar-gris koloreko ezkataz estalia. Ile labur ugarik estaltzen dute gorputza.

Buruan bi begi ditu, bakoitza hamabi estemmataz osatua. Estadio goiztiarretan borobilagoak dira.

## Bizi zikloa 
Emeak arrautza ugari jartzen ditu zirrikitutan, 2-20 multzoetan. Lehen estadioa ile gabekoa da eta laugarren estadiotik aurrera agertzen dira ezkatak. 14. estadioan ugal aparatua garatzen dute. 2-3 urterekin lortzen dute sexu heldutasuna eta beste bost urtez bizi daitezke. Helduek 3-5 muda izan ditzakete bizitzan zehar.

## Habitata eta ekologia 
Gizakien etxeetako baldintza egonkorrak erakarrita aspaldian asko ugaldu da Europa osoko etxeetan. Orojalea eta generalista da eta zelulosa digeritzeko gai denez izurritea kontsideratzen da liburutegi eta artxiboetan.

Gose esperimentuak egin izan zaizkio eta ikusi da 250-300 egun bizirik iraun ditzakela batere elikatu gabe.

## Iruditegia 

Irudi:Ctenolepisma longicaudata (2536964900).jpg
Irudi:Ctenolepisma longicaudata (7596724116).jpg
Irudi:Ctenolepisma longicaudata (2378318680).jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dragoi-jagolea

***Dragoi-jagolea*** () 2024ko Salvador Simó eta Li Jianping zinema zuzendarien film fantastikoa da. Carole Wilkinsonen izen bereko eleberrian oinarrituta dago.

## Sinopsia 
Garai ilunak dira Txina inperialean. Antzina gizakien lagun eta aliatu jakintsuak ziren dragoiak urteetan zehar jazarriak eta ziegetan giltzapetuak izan dira. Mendiko gotorleku urrun batean, neskato batek azken dragoiari ihes egiten laguntzen dio, eta batera altxorrik preziatuena berreskuratzeko misio zoragarri batean abiatuko dira. Izan ere, hilezkortasuna lortzeko ahalmen magikoa eskuratu nahi duen azti gaizto batek lapurtutako azken herensuge-arrautzaren bila joaten dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ellen Bernstein

**Ellen Sue Bernstein** (Newburyport, 1953ko uztailaren 22a – Filadelfia, 2024ko otsailaren 27a) estatubatuar errabino eta ekologista izan zen. Erlijioaren eta ekologiaren munduan pertsonaia nabarmena izan zen eta «ekologismo juduaren ama» deitu ohi zioten. Bernsteinen lana Bibliak eta judaismoak Lurrarekin konektatzeko eta natura sendatzeko gida nola ematen duten zentratu zen.

## Bizitza 
Newburyporten jaio zen Etta (Feigenbaum) Bernstein eta Fred Bernsteinen familian, eta Haverhillen hazi zen ahizparekin eta nebarekin batera. Batxilergoan zegoela, ingurumen zientziekiko interesa piztu zitzaion. Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn-en ikasi zuen herrialdeko ingurumen-zientzietako lehen programetako batean. Erlijioen arteko proiektuetan ere aritu zen.

1988an Shomrei Adamah erakunde ekologista judua sortu zuen. 2023an, Nazio Batuen Batzar Orokorrean hitz egin zuen emakumeei eta klima-aldaketari buruz.

2005ean, Steven Tenenbaumekin ezkondu zen, eta bikotea Amherstera joan zen bizitzera.

2024ko otsailean Filadelfiako ospitalean sartu zen koloneko minbizia diagnostikatu ostean. Otsailaren 27an hil zen, 70 urte zituela.

## Lanak 
### Liburuak 
* *Ecology & the Jewish Spirit: Where Nature & the Sacred Meet* (2000)
* *The Splendor of Creation: A Biblical Ecology* (2005)
* *The Promise of the Land: A Passover Haggadah* (2020)
* *Toward a Holy Ecology: Reading the Song of Songs in the Age of Climate Crisis* (2024)

### Artikulu hautatuak 
* *Creating a Sustainable Jewish Ecology* (2007)
* ''The Spiritual Advisor Students Need (Hint: It's Not Campus Rabbi Anymore)* (2014)
* *The Seder's secrets to enduring a pandemic* (2020)
* *Judaism's Saddest Day* (2021)
* *The Bible Does Not Validate Endless Exploitation and Domination of the Environment* (2021)
* *Love and compassion: How women can address the climate crisis'' (2023)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anjana Bhowmik

**Anjana Bhowmik**, jaiotzez **Arati Bhowmik**, (; Cooch Behar, 1944ko abenduaren 30a – Kalkuta, 2024ko otsailaren 17a) indiar aktorea izan zen, bengalerazko filmetan parte hartzeagatik ezaguna.

## Bizitza 
### Bizitza pertsonala 
Bibhuti Bhusan Bhowmiken alaba, Cooch Behar hirian jaio zen 1944ko abenduaren 30ean. Jaiotzez Arati Bhowmik jarri zioten izena, baina egunerokoan Babli deitzen zioten. 1961ean Mendebaldeko Bengalako Batzordeko Batxilergoko Azterketa gainditu zuen Cooch Beharko Suniti Akademian. Horren ostean, Kalkutako Unibertsitatean ikasi zuen. Anil Sharma itsas armadako ofizialarekin ezkondu ondoren, Mumbaira joan zen bizitzera. Bi alaba izan zituen, Nilanjana Sharma eta Chandana Sharma, eta biak aktore bihurtu ziren baita ere. Zaharrena, Nilanjana Sharma, Jisshu Sengupta aktorearekin ezkonduta dago.

2024ko otsailaren 17an hil zen, 79 urte zituela.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anita Dolly Panek

**Anita Dolly Panek** (Krakovia, 1930eko irailaren 1a – 2024ko martxoaren 27a) poloniar-brasildar biokimikaria izan zen, energia-metabolismoa aztertu zuena.

## Bizitza 
Familiarekin batera, hamaika urterekin Brasilera emigratu zuen, Bigarren Mundu Gerran Holokaustotik ihes egiteko. 1942tik 1949ra Rio de Janeiroko Bennett ikastetxean ikasi zuen.

1971n Brasilgo Zientzien Akademiako kide izendatu zuten. 1996an Merezimendu Zientifikoaren Ordena Nazionala jaso zuen.

Bizitza irakaskuntzari eta ikerkuntzari eskaini zion, eta graduondoko 49 ikasle zuzendu zituen. Guztira 170 artikulu baino gehiago argitaratu zituen Brasilgo eta nazioarteko aldizkarietan eta hiru patente erregistratu zituen.

2024ko martxoaren 27an hil zen Brasilen, 93 urte zituela.

## Lan hautatuak 
### Artikuluak 
* *Os produtos de hidrólise da proteína ureásica da Soja e da Canavalia ensiformis: cromatografia em papel* (1955)
* *Peroxidase no mate* (1955)
* *Biotechnological applications of the disaccharide trehalose* (C. L. Paivarekin batera, 1996)
* *Modulation of trehalase activity in Saccharomyces cerevisiae by an intrinsic protein* (J. F. De Mesquita eta V. M. Paschoalinekin batera, 1997)
* *The role of the trehalose transporter during germination* (R. Cuber, E. C. Eleutherio eta M. D. Pereirarekin batera, 1997)
* *Identification of an integral membrane 80 kDa protein of Saccharomyces cerevisiae induced in response to dehydration* (E. C. Eleutherio eta J. T. Silvarekin batera, 1998)
* *The involvement of hexokinases in trehalose synthesis* (D. N. Peixotorekin batera, 1999)
* *Evidence for a modulation of neutral trehalase activity by Ca2+ and cAMP signaling pathways in Saccharomyces cerevisiae* (A. C. Souza, J. F. De Mesquita eta beste hainbat egilerekin batera, 2002)

### Liburuak 
* *Carta aos meus netos: uma autobiografia* (2000)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chalciporus amarellus

***Chalciporus amarellus*** *Boletaceae* familiako onddoa da. Ez du interes gastronomikorik, haragi mingotsa eta pikante samarra. Jangarritasuna ezezaguna.

Sinonimoak: *Xerocomus amarellus*, *Boletus pseudorubinus*, *Chalciporus pseudorubinus*, *Chalciporus piperatus var. amarellus*, *Chalciporus pierrhuguesii*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Txikia. 3 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, hemisferikotik laura. Kapelaren azala belusatua, likatsu samarra eguraldi hezean, horixka kolorekoa ertz arrosarekin.

**Poroak:** Oso markatuak, irregularki koskadunak, arrosa edo andere-mahats kolore bereizgarriarekin.

**Tutuak:** Adnatuak eta dekurrente samarrak.

**Hanka:** 3 eta 5 cm bitarteko garaietakoa, oinarri fusiforme samarrarekin, kapelaren kolorekoa, gainean pikor edo puntu arrosa kolorekoak izaten ditu.

**Haragia:** Zuri-horixka kolorekoa, arrosa samarra poroetatik gertu. Usain gabekoa, apur bat pikantea eta zapore mingotsekoa.

**Etimologia:** *Boletus* terminoaren etimologia eztabaidagarria da. *Amarellus* epitetoa latinetik dator, pixka bat mingotsa esan nahi duen “amarellus” hitzetik. Pixka bat mingotsa delako.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Chalciporus piperatus* delakoarekin nahas daiteke, honen poroak kanela kolorekoak dira.

## Sasoia eta lekua 
Uda eta udazken euritsuetan. Iberiar penintsulan oso ohikoa ez denez, ez biltzea gomendatzen da, babesteko. Bai mendiko konifero basoetan, bai *Quercus* edo *Pinus* baso mediterraneotan. Ingurune botaniko ezberdinetara ondo egokitua.

### Banaketa eremua 
Europa, Errusia, Guyana Frantsesa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anna Kolbrún Árnadóttir

**Anna Kolbrún** **Árnadottir** (Akureyri, Islandia, 1970 - 2023ko apirilaren 16a) paramediku, pedagogo eta politikari islandiarra izan zen.

## Biografia 
Gerour Jónsdtir eta Árni Frioriksson-en alaba. 1991n paramediku ziurtagiria lortu zuen. Haur hezkuntzako irakaslea izan zen 2002an. Diploma bat lortu zuen hezkuntza ikasketetan, hezkuntza nutrizioaren espezialitatean, pedagogia bereziaren ikuspegitik, 2008an, eta Akureyriko Unibertsitateko pedagogiako maisutza titulua eskuratu zuen.

Iparraldeko Barrutiko Parlamentuko kidea (2017-2021), Zentroko Alderdikoa, eta Iparraldeko Barrutiko kidea, 2022tik 2023ko martxora.

## Bizitza pertsonala 
Jón Bragi Gunnarsson ekonomialariarekin ezkondu zen. Lau seme-alabaren ama izan zen: Jón Braga eta hiru Ingi, Gunnar Björn eta Magnús Pálmar.

2023ko maiatzaren 9an hil zen, 53 urte zituela, bularreko minbiziak jota, Akureyriko ospitalean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amparo Navarro Giner

**Amparo Navarro Giner** (Valentzia, 1900eko azaroaren 27a - 1986ko abenduaren 24a) valentziar maistra eta politikaria izan zen.

## Biografia 
1922an, Nostra Parlako Asanbladan parte hartu zuen, eskolan valentziera aldarrikatuz eta irakasle guztien prestakuntza gaztelaniaz eta valentzieraz.

Maistra lanetan jardun zuen Salinas, Parcent, Alfafar eta Valentziako Cossío Eskolan. Azken herria Murla izan zen, non herriko ereserkiaren letra egin zuen.

* «Incorporación de la mujer a la producción». *Pasionaria,* Revista de las Mujeres Antifascistas de Valencia*,* 22. zenb. (1937).
* «Vida de las agrupaciones. En la barriada de Ruzafa». *Pasionaria*. Revista de las Mujeres Antifascistas de Valencia, 22. zenb. (1937).
* «!Queremos!». *Pasionaria*. Revista de las Mujeres Antifascistas de Valencia, 23. zenb. (1937).

## Aintzatespenak 
* Valencia hiriak bere izena daraman haur-eskola bat du, Ricardo Muñoz Suay zinegile kalean, z/g; 
* 2019an omenaldia eskaini zion Valentziako Udaletxeko Kristal Aretoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Morayma Ofir Carvajal

**Morayma Ofir Carvajal** (Guaranda, Bolibar, Ekuador, 1915eko urtarrilaren 28a - Chimborazo, Ekuador, 1951ko otsailaren 25a) poeta eta hezitzailea izan zen.

## Biografia 
1915eko urtarrilaren 28an jaio zen Guarandan, Bolibarren, Ekuadorren. Lehen mailako ikasketak Echeandía nesken eskolan egin zituen, eta gero Quitora joan zen Manuela Cañizares izeneko irakasle eskolara. Kalifikazio bikainekin graduatu zen, eta etapa horretan poesiara lehen hurbilketak egin zituen. Bere ikasketak Manuela Cañizares de Quito ikastetxean amaitu ondoren, bere jaioterrira itzuli zen Simón Bolívar Eskolan hezitzaile lan egitera, eta Echeandía Lanbide Eskolako errektore izatera iritsi zen. Handik denbora batera, Quitora itzuli zen, Pedagogia eta Letren Goi Mailako Institutuko irakasle eta Manuela Cañizares irakasle eskolako eta Fernández Madrideko kidegoetako partaide izatera

1949an Colegio de Señoritas de Riobamba ikastetxeko errektorea izan zen. Urte berean hiriko intelektualen talde batekin elkartu zen Riobambako kultur etxea sortzeko.

Hitzaldi publikoak ematen zituen Ekuadorreko hainbat hiritan, non bere ospea hazten hasi zen; bere goraipamen ugarien artean, Ekuadorrek Uruguaiko errepublikan zuen enbaxadako kultura-laguntzaile izendatu zuten, baina ez zuen onartu.

Bere kultur lan garrantzitsuagatik Amerikako Elkarte Bakezalearen, Venezuelako Arrazako Arranoen Taldearen eta Sociedad Bolivarianaren kide izan zenean egin zituen. Eva Duarte de Perón Fundazioak berak gonbidatu zuen Buenos Airesko (Argentina) Pro Paz y Libertad Emakumeen Nazioarteko Biltzarrera.

José Reyesekin ezkondu zen hainbat urtez bizi izan ziren elkarrekin, harik eta 1951ko otsailaren 25ean bonba batek Riobamba hirian haien etxean hil zituen arte.
* Galería del Espíritu o Mujeres de mi Patria
* Libro de poemas Asfodelos
* Quitoko kale bat bere memorian izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gutxiengo Nazionalen Babesarako Hitzarmen Markoa

**Gutxiengo Nazionalen Babeserako Hitzarmen Markoa** (**FCNM**, ingelesezko sigletan) Europako Kontseiluak 1995ean Estrasburgon onartutako ituna da, estatu partaideetan dauden gutxiengo nazionalak eta gutxiengo horien gizabanakoen eskubide eta askatasunak babestu nahi dituena. 1995ean onartu bazen ere, ituna 1998an sartu zen indarrean.

2009an, Europako Kontseiluko 47 estatuetatik 43 estatuk sinatuta zuten nazioarteko itun hau, eta horietatik 39k berretsi zuten ere. Andorrak, Frantziak, Monakok eta Turkiak ez dute ituna sinatu, eta  sinatu arren Belgikak, Greziak, Islandiak eta Luxenburgok ez dute berretsi (ikus irudia)

Itunak gutxiengoen eskubideak bermatu nahi ditu, bereziki beren eskubide linguistikoak, hezkuntzari duten eskubidea, beren kultura garatzeko eskubidea, politikan aritzeko eskubidea, elkartzeko eta biltzeko eskubidea eta beste estatuetan dauden gutxiengo bereko partaideekin mugaz gaindiko harremanak izateko eskubidea. Azken batean, beren identitateari eusteko eskubidea.

Itunak gabezia batzuk ditu, ordea. Egiten zaion kritika nagusia da ez duela "gutxiengo nazionala" definitzen, estatuen arteko kontsentsurik ez dagoelako. Horrenbestez, estatu bakoitzak bere berezko interpretazioa egiten du eskubide horiek dituen giza-taldeez. Estatu espainiarrak, adibidez, ijito-komunitatea besterik ez du onartzen "gutxiengo nazionala" lez, euskaldunak, katalanak eta galiziarrak baztertuz . Horrek Europako Kontseiluaren kritikak eragin dizkio.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hizkuntza Gutxituen Europako Gutuna

## Kanpo estekak 
*  Framework Convention for the Protection of National Minorities (ETS No. 157)
Montse Miralles i Brugués

'*Montserrat *(Montse)* Miralles i Brugués*' (Bartzelona, 1956ko martxoaren 23a – *ibidem*, 2024ko martxoaren 13a) kataluniar aktore, bikoiztaile, antzerki zuzendari eta gidoilaria izan zen.

## Bizitza 
Antzerki aktore gisa hasi zuen bere ibilbidea. *Testimoni de càrrec*, *Somni de la nit de Sant Joan*, ''L'auca del senyor Esteve* eta *El violinista sobre el tejado* bezalako lanetan aritu zen, besteak beste. Telebistan, *Cuéntame cómo pasó*, *Com si fas ahir*, *La que se avenica*, *Hospital Central*, *Ventdelplà* edo *Doctor Caparrós, medikuntza general* telesailetan parte hartu zuen. Gainera, *Tros*, *El cadàver d'Anna Fritz* eta *El retaule del flautista* filmetan antzeztu zuen.

Bikoizketari dagokionez, Pam Ewing pertsonaia (Victoria Principal) bikoiztu zuen *Dallas* telesailaren katalanezko bertsioan, King andrea (Kate Jackson) *Scarecrow and Mrs. King* telesailean eta Sugar *(Kane)* Kowalczyk (Marilyn Monroe) *Some Like It Hot* filmean. Horrez gain, *WKRP in Cincinnati* eta *Perry Mason* telesailen bikoizketan parte hartu zuen. Gaztelaniaz ere aritu zen bikoizketan, *The French Lieutenant's Woman* eta *Airplane II: The Sequel* filmetan.

26 urterekin hasi zen bikoizketak zuzentzen. Zuzendu zituen bikoizketen artean, *The Godfather*, *Gone with the Wind* eta *Casablanca* filmak daude, eta azkenean Ilsa Lund (Ingrid Bergman) bikoiztu zuen. *Tenko'' telesailaren katalanezko bikoizketa ere zuzendu zuen.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Osmany Juantorena

**Osmany Juantorena Portuondo** (1985eko abuztuaren 12a) Kuban jaiotako italiar boleibol jokalari profesionala da,  Kubako boleibol selekzio nazionaleko kidea 2003–2006an eta egungo Modena Volley italiarreko kidea.  Juantorenak 2005eko Munduko Ligako brontzezko domina eta 2016ko Udako Olinpiar Jokoetako zilarrezko domina irabazi zituen. CEV Txapeldunen Liga eta FIVB Kluben Munduko Txapelketako irabazle anizkoitza da Trentino Volley italiar klubarekin. Juantorena FIVB Kluben Munduko Txapelketako jokalari baliotsuenen sari gehienen errekor jabea da, 4 aldiz. 

## Bizitza pertsonala 
Juantorena Santiago de Cuban jaio zen. Alberto Juantorena, pista lasterkari ohi eta politikari kubatar baten iloba da. Osmany Juantorena eta bere emaztea Glenda 2013ko maiatzaren 3an izan ziren lehen gurasoak, Victoria izeneko lehen alaba heldu zenean. 2018ko irailaren 23an Angelica izeneko bigarren alaba heldu zenean. 

Inter-ren zalea da eta 2019an zapata-lerroa jarri zuen martxan. 

## Karrera 
### Klubak 
12 urterekin hasi zuen bere junior ibilbidea Santiago Orientales-en. Kuban hainbat urte igaro ondoren, Errusiako ligako bere lehen klub profesionalera joan zen – Ural Ufa – baina 2006ko azaroan dopinagatik bi urteko debekua jaso zuen.   Suspentsioa amaitu zenean Itas Diatec Trentino italiar klubera joatea onartu zuen, baina Kubako agintariek mugimendua oztopatu zuten (oraindik haien eskumenean zegoen, Errusiara baimenarekin joan baitzen aberkide batzuek bezala alde egin beharrean) eta bere absentzia jarraitu zuen. 2009an hirugarren urtea. 

Berehalako arrakasta izan zuen Trentinoko karrerari ekin zionean, bi aldiz CEV Txapeldunen Ligan urrezko domina irabazi zuen (2009/10, 2010/11) eta brontzezko domina 2012an,  lau urrezko domina irabazi zituen FIVB Boleibol Gizonen Kluben Munduan. Txapelketa (2009, 2010, 2011, 2012),  urrezko domina bat (2010/11) eta zilarrezko bi (2009/10, 2011/12) Italiako Txapelketan, eta bi Italiako Kopa (2010, 2012). 2010eko maiatzean mailegu labur bat izan zuen Qatarren, urte horretako irailean Trentinora itzuli zen eta bertan kontratua luzatzea adostu zuen eta italiar herritartasuna lortu zuen.  2012/13an beste etxeko Kopa eta Liga Txapelketa irabazi zituen.

2013an Halkbank Ankara joan ondoren, Juantorenak Turkiako SuperKopa eta Turkiako txapeldun titulua lortzen lagundu zion taldeari. 2014an beste SuperKopa bat izan zen. 2015eko apirilean, bere ibilbidea Cucine Lube Civitanova taldearekin jarraituko zuela iragarri zuen. 

### Selekzioa 
[thumb| Juantorena (urdina #5) Rio 2016ko Olinpiar Jokoen finalean, Italia [Brasilgo gizonezkoen boleibol selekzio nazionala|Brasilen aurka]]
Juantorenak 2003tik 2006ra arte hartu zuen lehen nazioarteko eszenatokia Kubarekin; brontzezko domina irabazi zuen 2005eko FIVB Munduko Ligan.  Juantorena Italiako selekzioan sartu zen 2015ean, eta urte berean Europako txapelketako brontzezko eta FIVB Munduko Kopako zilarrezko domina lortu zuen. Eragin oso positiboa izan zuen Italiaren erasorako trebetasunean 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan, bere lehenengo txapelketan, eta taldeak zilarrezko domina eskuratu zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Montserrat Señaba

**Montserrat Señaba** (Luba, Ekuatore Ginea, 1918 - Ekuatore Ginea, 1980) bubi etnikakoa, irakasle-ikasketak egin zituen Bartzelonan. 1940ko hamarkadan irakaskuntzan jardun zuen Espainiako lehen emakume beltzetako bat izan zen. 

## Bizitza 
Montserrat Señaba, etnia bubi-koa, Espainiako Ginea kolonialean jaio zen, eta haren bizitzako zenbait alderdi metropoliarekin lotuta egon ziren. Espainiako Gerra Zibilaren ondoren, Emakumearen Gizarte Zerbitzua egin zuen, frankismoak nahitaezko gisa ezarria.Bartzelonara joan zen irakasle-ikasketak egitera beka nazional batekin, eta espezialitate horretan Espainiako lehen emakume beltzetako bat izan zen. Garai hartako beste emakume ginear askok bezala, kargu bat bete zuen Espainiako Falangeko Emakume Sailean.

1968an Ekuatore Gineak independentzia lortu ondoren, osatu berri zen gobernuaren ordezkaria izan zen, emakumeen eskubideak defendatuz, eta horrek gizonezko buruzagiekiko etsaitasuna ekarri zion.

San Fernando barrutiko alkatea izan zen (gaur egun Ela Nguema), Iparraldeko Bioko probintzian. Bere agintaldian, emakumeen eskubideei buruzko alderdiak sartzen saiatu zen hezkuntza-curriculumean. Erreformatzeko saiakerek beren garaikideak ez zituzten ulertu eta kontra agertu ziren. Egoera horren ondorioz, liskarrak izan zituen 1960ko hamarkadan gizarte ginetarrean nagusi zen gizarte patriarkalarekin.

### Erbesteratzea eta borroka politikoa 
Francisco Macías Nguemaren erregimenaren odol-ankerkeriaren aurrean, bere jaioterria utzi behar izan zuen. Garai hartako hainbat intelektualek bezala, Espainiara jo zuen. Bartzelonan, errefuxiatu politikoaren estatusa lortu zuen. 

Handik gutxira, Bartzelonan eta Katalunian instalatutako Gineako koloniaren askatasunen eta biziraupenaren aldeko borrokaren lider eta buru bihurtu zen. Oso urte gogorretan erreferentea izan zen, Frankismoak Gineari buruzko guztia "materia erreserbatu" gisa tratatzen baitzuen, hau da, Afrikako herrialde postkolonial eta errepresiboaren egoera isiltzen zen. Urte horietan, diktadura frankistan ezarritako ginear komunitatea bere familia, lagun eta ahaideengandik isolatuta zegoen, bi gobernuen arteko harremanak eten zirelako.

Urte horietan guztietan, Montserrat erreferente izan zen erbesteratuentzat. Emakumeen eskubideen alde eta emakumeen hezkuntzarako eskubidea zabaldu eta gauzatzeko borrokan jarraitu zuen. Macíasen aurkako estatu-kolpearen ondoren, 1979an, Gineara itzuli zen, eta bertan 1980an hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
No Gun Ri-ko sarraskia

**No Gun Ri-ko sarraskia** () 1950eko uztailaren 26tik 29ra burutu zen, Koreako Gerraren hasieran, AEBen aireko eraso batean Hego Koreako errefuxiatu kopuru zehaztugabe bat hil zutenean. Nogeun-ri herrixkatik gertu zegoen trenbide-zubi batean, Seuldik 160 km hego-ekialdera, Zalditeriako 7. Erregimentutuko soldaduek arma txiki eta astunak erabiliz, errefuxiatuen hilketa burutu zuten.

## Gertakariak 
1950ko uztailaren 29an, No Gun Ri-ko sarraskia amaitu zuten Korean AEBek. Hilabete lehenago hasi zen Koreako Gerra, bitan zatitutako herrialdea batu nahian Ipar Koreako armada Hego Korean sartu zenean. Ipar korearren indarrak sorpresaz harrapatuta, Hego Koreako eta AEBetako armadak hegoaldera egin zuten, baita errefuxiatu kopuru handiak ere.

Uztailaren 25ean, Ipar Koreako indarrek Yongdong hiria hartu zutenean, No Gun Ri-tik 11 km mendebaldera, tropa estatubatuarrek inguruko herriak ebakuatzen zituzten, Chu Gok Ri eta Im Ke Ri-ko ehunka biztanle barne. Baserritar horiei beste batzuk gehitu zitzaizkien errepide nagusitik hegoalderantz zihoazela, eta 600 errefuxiatu inguruk Ha Ga Ri herrixkatik gertu dagoen ibai baten ondoan igaro zuten gaua. 

Zazpi errefuxiatu soldadu estatubatuarrek hil zituzten gauean taldetik desbideratu zirenean. Uztailaren 26ko goizean, baserritarrek ikusi zuten eskoltatzen zituzten soldaduak joan egin zirela. Bidean jarraitu zuten orduan, baina tropa estatubatuarrek atxilotu zituzten errepide kontrol batean, No Gun Ri-tik gertu. Trenbidera igotzeko agindu zieten, eta han soldadu estatubatuarrek labanak eta bestelako gauzak miatu eta konfiskatu zituzten. 

Errefuxiatuak  trenbidearen lubetan zehar atseden hartzen ari zirenean, eguerdi inguruan, hegazkin militar amerikarrek bonbardatu zituzten. Hegazkin erasotzaileak behin eta berriz itzuli ziren, eta anabasa piztu zen errefuxiatuen artean. Orduan, soldaduak agertu ziren berriro, eta zaurituak tirokatzen hasi ziren. Soldaduen suak bizirik gelditzen ziren errefuxiatuak trenbide zubi baten azpiko tunel bikoitz batera eraman zituen. Zubiaren lurpeko pasabideen barruan errefuxiatuak tirokatuta izan ziren, metrailadore astunek eta errifle-tiroek erorita. Tiroak zubiaren bi aldeetatik 7. zalditeriako tropen aldetik jaso zituzten.

Pertsona hauen artean mozorroturik soldadu ipar korearrak zeuden beldurrez, estatubatuarrek errefuxiatuak hiltzeko agindua eman zuten eta hiru egunetan 300 zibil inguru hil zituzten. AEBetako soldaduak erretiratu zirenean, ipar korearrek lagundu zieten bizirik irten zirenei. 2001ean, AEBetako Gobernuak "zoritxarreko tragediatzat" jo zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Noralma Vera

**Noralma Beatriz Vera Arrata** (Guayaquil, Ekuador, 1936ko abuztuaren 28a) baletteko dantzaria, koreografoa eta  irakaslea da, dantza klasikoan aitzindaria herrialde horretan.

## Biografia 
Guayakilen jaio zen, aita jatorri siziliarreko Alfredo Vera Vera politikaria, ama Baltita Arrata Macias. Alaba bakarra. Ezkerreko intelektualen familia batekoa da Vera Arrata. Haren osaba Pedro Jorge Vera idazlea izan zen, eta neba Alfredo Vera politikaria da, Hezkuntza eta Barne ministro ohia. 

Lehen hezkuntza amaitu ondoren, Señoritas Guayaquil Ikastetxe Nazionalean egin zituen batxilergoko ikasketak, jaioterrian. Bere prestakuntza artistikoa 1945ean hasi zen *Kultur Etxean*, hezkuntza akademikoarekin batera. 

1957ko otsailean Londresera joan zen, beka bati esker, Royal Balleten urtebeterako hobetzeko. Ordurako irudi nabarmena zen, eta haren partida hedabideetan zabaldu zen. 1958an Parisen ikasi zuen Victor Gzovsky irakaslearekin eta Jeanine Charraten balletean dantzatu zuen 1960ra arte.  Gero Habanara joan zen, eta Alicia Alonsorekin lan egin zuen 1968 arte.

1968an *Afirmación* aurkeztu zuen, Carlos Chávesen musika duen dantza modernoko obra. 1972an New Yorkeko Martha Graham Dance School eskolan prestatu zen Ekuadorren dantza garaikidearen Graham teknika sartzeko. 1979an, Mexikoko Arte Ederren Eskolako Goi Mailan jarraitu zuen ikasten.

1968tik 1973ra bitartean, Noralma Verak Ekuadorreko Kultur Etxeko Ballet Eskola zuzendu zuen, Quiton. 1974an, 1977an, Dantzaren Institutu Nazionalaren sortzaileetakoa eta zuzendaria izan zen. *Dantza Konpainia Nazionala* 1976ko ekainaren 7an sortu zen Quiton eta Noralma Vera zuzendaritza batzordeko kide hautatu zuten.

1978an bere Ballet Konpainia eta akademia sortu zituen bere jaioterrian. Dantza aktibotik erretiratu ondoren, Verak Ekuadorreko diplomatika gisa lan egin zuen Mexikon eta Kuban.

## Bizitza pertsonala 
1959an Patricio Cueva margolariarekin ezkondu zen.

## Sariak 
* Merezimendu Artistikoaren Aipamena (1955)
* Latinoamerikako Ballet Saria (1956)
* Arte Merituaren Aitorpena, Kultura Idazkariordea (1994)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Dantza Konpainia Nazionala
* I. Jaialdi Nazionala eta Emakumeak Dantzan Topaketa
Josette Abondio

**Josette Desclercs Abondio** edo **Josette Abondio** (Boli Kosta, 1932) irakaslea, idazlea eta antzerkigilea  da.

## Biografia 
Josette 1932an jaio zen Boli Kostan eta lehen hizkuntza frantsesa du.Liburuak aurkitu zituen haurtzaroan, eta irakurle amorratu bihurtu zen. Erdi mailako irakasle eta adierazpen teknikoan entrenatzaile gisa lan egin zuen.

## Ibilbide literarioa 
1993an *Kouassi Koko*....ma mère idatzi zuen, Konkubino bati buruzko eleberria da, patroiaren heriotzari jarraituz.

1999an egin zuen lanik handiena, *Le rêve de Kimi* izeneko haurrentzako liburu ilustratua.

Boli Kostako Idazleen Elkarteko (AECI) hirugarren lehendakaria izan zen 1998tik 2000ra. 2010ean, Flore Hazoumérekin lan egin zuen *Scrib Spiritualité* aldizkarian.

2013an, liburu-denda bat ireki zuen Abiyanen.

## Bizitza pertsonala 
Borroka-arte zalea  da eta gerriko beltza karatean.

## Lanak 
* *Kouassi Koko...ma mère*. Edilis. 1993. ISBN 2909238075. OCLC 33194315. 

* *Le rêve de Kimi*. Editions Neter. 1999. ISBN 2844870236. OCLC 44010403. 

* ''Le jardin d'Adalou*. Les Classiques Ivoiriens. 2012. ISBN 9791090625136. OCLC 905395574. 

* *La dernière ruse de compère araignée*. Les Classiques Ivoiriens. 2013. ISBN 9791090625242. OCLC 957078090. 

* *Le royaume du cσur*, 2013

* *Tant qu'elle aimeà: Nouvelles''. Les Classiques Ivoiriens. 2015. ISBN 9782372230148. OCLC 956633971. Frantsesezko ipuin-bilduma bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fatou Keïta

**Fatou Keïta** (Soubré, Boli Kosta, 1965) idazlea da. 

## Biografia 
Lehen mailako ikasketak egin zituen Bordelen, eta aitak kirurgia amaitu zuen. Geroago, Ingalaterran, Estatu Batuetan eta Cocodyko Unibertsitatean ikasi zuen. Lehen eleberrian, *Rebelle*-n, ablazioari buruz hitz egiten du. 

## Lanak 
* 1996 : *Le petit garçon en bleu*, *La voleuse de sourires*, *Sibani la petite dernière*
* 1998 : *Rebelle*
* 1999 : *Le coq qui ne voulait plus chanter*
* 2002 : *Le billet de 10 000 F*
* 2004 : *Un arbre pour Lollie*
* 2006 : ''Et l'aube se leva…*
* 2009 : *Le chien qui aimait les chats!*
* 2011 : *La petite pièce de monnaie''

## Kanpo estekak 
* (frantsesez) Informazioa
Jitka Dolejší

**Jitka Dolejší** (Praga, 1958ko maiatzaren 14a) arkularia da. Txekia ordezkatu zuen 1980ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
George Seaton

**George Seaton** (South Bend, Indiana, 1911ko apirilaren 17a – Beverly Hills, 1979ko uztailaren 28a) estatubatuar antzerkigile, zinema gidoilari, zuzendari eta ekoizle, eta antzerki zuzendaria izan zen.

George Edward Stenius izenarekin jaio zen suediar jatorriko familia batean. Katoliko bataiatu zuten eta Detroiteko auzo judu batean hazi zen. Metro-Goldwyn-Mayer, Twentieth Century Fox eta Columbian gidoilari gisa lan egin zuen, eta bere lanen arrakastak zuzendari lanetan aritzeko aukera eman zion. Gidoi onenaren bi Oscar sari irabazi zituen. Zinema-munduko enpresen zuzendari eta Zinemako Arte eta Zientzien Akademiako, Gidoilarien sindikatuko eta Zinema-zuzendarien sindikatuko presidente ere izan zen.

## Filmografia hautatua 
* *A Day at the Races* (1937)
* *The Doctor Takes a Wife* (1940) (gidoilaria)
* *Bedtime Story* (1941) (gidoilaria)
* *The Song of Bernadette* (1943)
* *The Meanest Man in the World* (1943)
* *Junior Miss* (1945)
* *The Shocking Miss Pilgrim* (1947)
* *Miracle on 34th Street* (1947)
* *Apartment for Peggy* (1948)
* *Chicken Every Sunday* (1949)
* *The Big Lift* (1950)
* ''For Heaven's Sake* (1950)
* *Anything Can Happen* (1952)
* *Little Boy Lost* (1953)
* *The Country Girl* (1954)
* *The Proud and Profane* (1956)
* *Williamsburg: the Story of a Patriot* (1957)
* *Teacher's Pet* (1958)
* *The Pleasure of His Company* (1961)
* *The Counterfeit Traitor* (1962)
* *The Hook* (1963)
* *36 Hours* (1964)
* *What's So Bad About Feeling Good?* (1968)
* *Airport* (1970)
* *Showdown'' (1973)
Martin Hámor

**Martin Hámor** (Kalinovo, 1943ko martxoaren 9a) arkularia da. Txekia ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arancinu

**Arancinu** edo **arancina** (italieraz oro har **arancino**, pluralean **arancini**) Siziliako ohiko kale-jana da, hainbat osagaiz betetako arroz-bola frijitua. Betelan nagusia *ragù* da (okela eta barazki xehatuak eta tomatearekin erregosia), ilar eta caciocavallo gaztarekin, baina beste hainbat ere izan ditzake, adibidez mozzarella eta urdaiazpiko zatitxoak, edo alberjinia egosiak. 8-10 cm zabal da eta bola itxura du, ogiztatzean eta frijitzean laranja baten itxura ematen diona, hortik izena (sizilieraz *aranciu* edo *arancia*, laranja). Siziliako ekialdean, kono itxura du raguz beterikoa, Etna sumendia gogorarazten duena.

## Izena
Bai *arancinu* etA bai *arancina* hitzek *laranjatxo* esan nahi du, hau da *aranciu* (maskulinoa) eta *arancia* (femeninoa) hitzen txikigarriak.

Sizilian bada halako eztabaida lehiakor bat, ea zein den termino egokia, oro bar mendebaldean *arancina* eta ekialdean *arancinu* erabiltzen baita. 
Errealitate linguistikoa askoz konplexuagoa da Cataniako edo Messinako *arancinu* eta Palermoko *arancina* arteko lehia ezaguna baino. Izan ere, sizilieraz, *arancina* uhartearen ekialdeko sektore batzuetan ere hedatuta dago, bereziki Ragusa eta Sirakusa eskualdetan, *arancinu* hitza ekialdetik hain hurbil ez dauden eremuetan oso hedatuta dagoen bezala. Beste eskualde batzuetan, bi terminoen arteko erabilera modu irregularrean erabiltzen dira.

## Ezaugarriak
Sizilian, arancinu ohikoenak dira *al ragù* (haragi-saltsa daramana), *al burro* (gurina mozzarella, urdaiazpikoa eta, batzuetan, bexamela daramatzana) eta *agli spinaci* (espinakak eta gazta daramatzana). Gainera, Catania aldean oso hedatuta daude *alla norma* edo *alla catanese* (alberjiniekin) eta *al pistacchio* (Bronteko pistatxoekin). Hala ere, 

Edozein osagairekin egokitzeko gaitasuna dela-eta, aldaera asko ugaritu dira azken urteotan. Badira arancinu errezetak, arrozaz gain, perretxikoak, saltxitxak, gorgonzola, izokina, oilaskoa, ezpata-arraina, itsaskiak, pestoa, izkirak eta txipiroi-tinta erabiltzen dituztenak. Aldaera gozoak ere badira: kakaoarekin eta azukrearekin prestatzen direnak (normalean Santa Luzia jaia dela eta) gianduia kremarekin (batez ere Palermo inguruan) eta txokolatearekin, baita gingarekin ere.

Campanian, arrancinuak ''pall 'e riso* du izena eta, normalean, txikiagoa izaten da, gehienetan *al ragù'' (okela, saltsa, ilarrak eta mozzarellarekin.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Rhizocybe pruinosa

***Rhizocybe pruinosa*** *Boletaceae* familiako onddoa da.

Sinonimoak: *Clitocybe radicellata*, *Clitocybe cyathiformis var. pruinosa*, *Clitocybe metachroa f. minor*, *Clitocybe verna*, *Pseudolyophyllum pruinosum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 4 cm bitarteko diametrokoa, hasieran gutxi-asko ganbila, gero laua eta beti erdialdean hondoratua, ertza erregularra eta inkurbatu samarra. Kapelaren azala leuna, zeharrargia ertzerantz, eta pruina zurixka deigarri batez estalia. Okre-grisaxka arraro samar kolorekoa, erdigunean iluntxoagoa.

**Orriak:** Oso dekurrenteak, nahikoa mehetuak heltzen denean, nahikoa zabal, zurixkatik zuri-horixkara doan kolorekoak helduaroan.

Orri dekurrenteak**:** Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 2 eta 3 cm bitarteko garaierakoa eta cm 1 inguruko diametrokoa, zilindrikoa eta oinarrirantz okertua, non substratua inbaditzen duen errizomorfo zuri lodiz osatutako motots bat duen. Normalean leuna eta zurixka edo kapelaren kolorekoa.

**Haragia:** Urria eta delikatu samarra, zurixka. Usain atseginekoa, frutarena, zapore mingotsa.

**Etimologia:** *Clitocybe* hitza grekotik dator, burua esan nahi du, kapelaren formagatik. *Radicellata* epitetoa, sustrai txikia esan nahi duen, “radicella” hitzetik dator. Oinaren oinarrian dituen mizelioaren hifa lodiengatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Clitocybe vermicularis* delakoarekin nahasten da, data berdinetan eta ekologia berean hazten dena, baina honek gorrixkatik okre-gorrixkara doan kolorea du eta zertxobait txikiagoa da.

## Sasoia eta lekua 
Neguan eta udaberriaren hasieran. Koniferoen basoetan hazten den espezie goiztiarra da.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Kanariak, Errusia, Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ambika Mod

**Ambika Bhakti Mod** (Hatfield, Ingalaterra, 1995eko urriaren 2a) britainiar antzezle, umoregile eta idazlea da.

## Ibilbidea 
Ambika Mod Ingalaterrako Hertfordshiren hazi zen  . Indiako etorkinen alaba da ; bere ama txikitan iritsi zen Erresuma Batura eta aita hogei urterekin . Dame Alice Owen's School  ikasi zuen eta St Mary's College-n, Durhameko Unibertsitatean, Ingeles Ikasketetan lizentziatura  lortu zuen. Durhamen, Mod antzerkia eta sketch-komedia egiten hasi zen , eta 2015ean Edinburgh Fringe Festival delakoan parte hartu zuen . *Megan from HR* izeneko bikote komedikoa  osatu zuen Andrew Shiresekin  eta Londresko zirkuitoko komedia inprobisatuetan aritu zen  .

*This Is Going to Hurt*  telesailean Shruti Acharya osagilearen paperagatik hasi zen ikus-entzunezkoetan ospea lortzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ong Teng Cheong

**Ong Teng Cheong** (Singapur, 1936ko urtarrilaren 22a – *ibidem*, 2002ko otsailaren 8a) singapurtar arkitekto eta politikaria izan zen. Singapurreko 5. presidentea izan zen 1993tik 1999ra.

Klase ertaineko familia bateko bost seme-alabetatik bigarrena izan zen, eta txinerazko eskoletan hezi zen. Adelaideko Unibertsitatean arkitektura ikasi zuen eta beka bati esker hiri plangintzan masterra egin zuen Liverpooleko Unibertsitatean. Graduazioaren ondoren, Adelaiden arkitekto lanetan aritu zen, 1967an Singapurreko Garapen Nazionaleko ministerioan hiri-planeatzaile gisa sartu zen arte. Lau urte geroago, arkitektura-estudio bat ireki zuen emaztearekin batera.

Politikan, Herri-Ekintzako Alderdi gobernatzaileko kide izan zen, eta 1981 eta 1993 artean buru izan zen. 1971tik 1993ra Legebiltzarreko kide izan zen, eta herrialdeko trenbide-sarea eraikitzeko arduradun nagusia. Gainera, Komunikazioetako ministro (1978-81), Laneko ministro (1981-83) eta lehen ministrorde (1985-93) izan zen.

1993an bere alderdia utzi eta presidentetzarako hauteskundeetara aurkeztu zen. Herri-bozketa bidez aukeratutako lehen presidentea izan zen. 1999an berrautaketara ez aurkeztea erabaki zuen.
Grete Paia

**Grete Paia** (Kuressaare, Estonia, 1995eko abuztuaren 27a) estoniar abeslaria eta abestigilea da. Nazioartean ezaguna da Eurovisionerako Estoniako ordezkaria hautatzen duten *Eesti Laul* musika jaildian lautan parte hartzeagatik; bi aldiz bakarka (2013an eta 2016an) eta beste bi bikoteka Andrei Zevakinekin (2019an eta 2022an).

## Diskografia 
### EPak 
* *Armageddon* (Moonwalk, 2013)

### Singleak 
* *Päästke Noored Hinged* (Moonwalk, 2013)
* *Püüame Droone* (Moonwalk, 2015)
* *Kinni Mind Püüda Saa* (GPManagement, 2019)

## Kanpo estekak
Nurgyul Salimova

**Nurgyul Salimova** (, ; Krepcha, ) bulgariar xake jokalaria da, Nazioarteko Maisu Handia eta Emakumezko Maixu Handia tituluak jaso zituen 2019an.

## Biografia 
Targovixte probintziako Krepcha hirian jaio zen turkiar jatorriko familia batean, eta bere burua bulgariar-turkiartzat du. Lau urte zituela hasi zen xakean jokatzen aitonarekin.

2011ean Emakumezko 8 urtez azpiko Europako txapelduna izan zen Albenan. 2015ean Emakumezkoen 12 urtez azpiko Munduko eta Europako txapelduna izan zen. 2017an Bulgariako emakumezkoen txapedun absolutua izan zen. 2019an *Nazioarteko Maisu Handia* eta *Emakumezko Maixu Handia* izenfdatu zuten.

2023an Munduko Xake Txapelketako finala jokatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Castellers de Vilafranca

**Castellers de Vilafranca**, Vilafranca del Penedès herriko colla castellera da. Kataluniako ezagunenetakoa da, castell luze desberdinak eratzen lehenengoak izateaz gain 12 aldiz izan da Tarragonako txapelduna.

Kataluniatik kanpora birak egiten ditu, Euskal Herrian ere izan da hainbat aldiz.

## Historia 
Taldea 1948an eratu zuen Oriol Rossellek eta hura izan zen lehenengo zuzendaria.

12 aldiz irabazi du bi urtean behin egiten den Tarragonako Castell txapelketa. 1972an lortu zuen lehenengo garaipena eta 2002tik 2016ra jarraian irabazi zuen.

## Nazioarteko birak 
[thumb|right|260px|Eraikitako [Castell (folklorea)|castella, 2006an.]]
1973an Parisen izan ziren ''l'Humanité'' egunkariak antolaturiko jaialdian eta ordutik munduko hiri ugaritan izan dira. Jarraian aukeraketa bat:
*  (1973, 1993)
*  (1978)
*  (1982, 2023)
*  (1984, 1988)
*  Vatikano Hiria (1984, 1988)
*  (1991)
*  (1991)
*  (1994)
*  (1994)
*  (1994, 2014)
*  Santiago (2008)
*  (2011)
*  (2012)
*  (2015)
*  San Frantzisko (2019)
*  (2023)

Katalan Herrietan ere izan dira, hala Ipar Katalunian, Andorran, Sardiniako L'Alguer hirian, Valentziako Erkidegoan eta Balearretan.

### Euskal Herrian 
[thumb|right|260px|[Aretxabaletako plazan, 2024an.]]
Bira ugari egin ditu Euskal Herrian:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Castellers de la Vilafranca
Naomy

**Naomy Moldovan**, ***Naomy*** mononimoz ezagunagoa, (Sighișoara, 1977ko apirilaren 25a – Dortmund, 2024ko apirilaren 19a) errumaniar abeslari, kantugile eta aktorea izan zen. 

## Bizitza 
Naomy erromania zen jatorriz eta Sighișoaran jaio zen 1977ko apirilaren 25ean. Jaio eta hiru egunera, areka batean abandonatu zuten, eta Luduș herriko umezurztegi batean hazi zen.

1997an debuta egin zuen zineman, *Gadjo dilo* filmean.

2008an, Mamaiako musikaldian parte hartu zuen Ionel Tudorrek idatzitako *Salcia* abestiarekin. Urte horretako udazkenean disko bat ere kaleratu zuen. 2014an, Eurovision Lehiaketarako Errumaniako aurreselekzioan parte hartu zuen *Dacă tu iubești* abestiarekin. 3 puntu lortu zituen, 12tik 10. postuan kokatuz.

2009ko datuen arabera, Errumaniako abeslarien artean, sari gehien irabazi zituen eskualdeko eta nazio mailako musikaldietan.

2015eko otsailean, bere buruaz beste egiten saiatu zen.

2024ko apirilaren 19an, Alemaniako ospitale batean hil zen istripu zerebrobaskularraren ondorioz, 46 urte zituela.

## Diskografia 
### Diskoak 
* 2006: *Un nou început*

### Singleak 
* 2014: *Dacă tu iubeşti*
* 2014: *Recunosc că mi-a fost dor de tine*
* 2014: *Rămâi cu mine în noaptea de Crăciun* (Vladimirrekin batera)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Voyage Out

thumb|289x289px|The Voyage Out
***The Voyage Out*** Virginia Woolfen lehen eleberria da. 1915ean argitaratu zuen, bere anaiaren Gerald Duckworth and Company Ltd argitaletxearen bitartez. Estatu Batuetan 1920an izan zen argitaratua Doran argitaletxeagatik. Woolfen satira sozial zorrotzenetako bat da.
thumb|194x194px|Virginia Woolf
Eleberri honetan, Rachel Vinrace bere aitaren itsasontzian ontziratzen da Hego Amerikara bidaiatzeko. Hau autoezagutza bidaia bat bilakatzen da, bidaia mitiko baten bertsio modernoa. Gainera, Woolfek aurrerago Mrs. Dalloway eleberriko protagonista izango den Clarissa Dallowayen berri ematen du eleberri honetan. Bidaiarien arteko desberdintasunek aukera ematen diote Woolfi Eduardotar bizitza garaikidea satirizatzeko.

Eleberri honen hasierako izenburua *Melymbrosia* izan zen. Woolfek, baina, zirriborroan bertan aldatu zion izena. Argitaratu aurreko bertsioa Louise DeSalvok, Woolfen literaturan aditua denak, berregin zuen eta hasiera batean izan behar zuen izenburupean argitaratu zuen. DeSalvok dioenez, testuan gauzatutako aldaketek lotura zuzena duten Woolfen bizitzan gertatutako aldaketekin.

*The Voyage Out* zein *Night and Day* eleberrietan argi geratzen da autoreak eleberrigintza ingelesetik jasotako molde narratiboekin hausteko duen nahia. Dena den, lehen eleberriok ez zuten oihartzunik izan kritikoen artean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tarragonako Castell txapelketa

**Tarragonako Castell txapelketa** bi urtean behin Tarragonan jokatzen den castell txapelketa da. Garaipen gehien Castellers de Vilafranca collak lortu ditu.

## Historia 
1932 eta 1933an jokatu ziren lehenengoak eta 1950. hamarkadararte ez zitzaion berriz ekin. 1952an berdinketa izan zen bi collaren artean. 1980tik aurrera bi urtean behin jokatu izan da. 2020an soilik izan zuen etenaldia, COVID-19 pandemiaren eraginez izan zen.

## Palmaresa 
## Garaipenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mihailo Ivanović

**Mihailo Ivanović** (serbieraz zirilikoan: Михаило Ивановић) XX. mendeko haiserako politikari montenegroarra izan zen. Alderdi Popularreko (*klubaši* izenez ezagutzen dena) buruzagietako bat izan zen 1906tik 1918ra. Bateratzearen ostean, etsita zegoen eta Montenegroko Alderdi Federalistako buruzagi garrantzitsu bihurtu zen Serbiarren, Kroaziarren eta Esloveniarren Erreinuko batzarrean eta Ardatzeko Potentzien kolaboratzaile bat.

## Biografia 
1899an Belgraden egin zituen ikasketetan Serbiatik deportatu zuten talde montenegroar batekin, ekintza terrorista bat prestatu zutelakoan. Zagrebeko Unibertsitateko Zuzenbide Fakultatean lizentziatu zen eta Montenegrora itzuli zen, eta Nikšićeko epaitegian lan egin zuen. Geroago Montenegroko Erresumako Auzitegi Nagusiko kide izan zen.

Ivanović Serbiarekin Montenegroko batasunean sinistu zen eta 1912an Belgradera joan zen bizitzera. Han egon zen Nikolas I.a erregeak amnistiatu arte eta berriro ere Montenegrora itzuli zen. Podgoricako Batzarraren ostean Montenegroko Alderdi Federalistako kide egin zen. 1923, 1925 eta 1927an Asanblea Nazionalerako hautatu zuten.

Bigarren Mundu Gerran "Montenegro independente bat" ezarrita, Italia faxistaren babespean, San Pedro eguneko Parlamentuan parte hartu zuen, Montenegroko gobernu berria iragarriko zuena. Gerra ostean, erregimen komunistaren pean hiritarren eskubideak galdu zituen italiarrekin kolaboratu izanagatik.

## Beste kargu politikoak 
## Alderdi politikoko karguak 
## Kanpo estekak
VC CSKA Mosku

'''Volejbol'nij Klub CSKA Mosku** (errusieraz: Волейбольный Клуб ЦСКА Москва), edo besterik gabe **VC CSKA Mosku''' Mosku hiriko boleibol talde errusiarra izan zen.

## Historia 
CSKA Moskuko kirol anitzeko klubeko (Armada Gorriaren kluba) gizonezkoen boleibol sekzioa 1946an sortu zen. Bere historian zehar Txapeldunen Liga gehien irabazi duen taldea bihurtu da 13, 4 jarraian 1985-86 eta 1988-89 artean.  53 ediziotan (21 22tan 1969-70 eta 1990-91 artean) 33 txapelketekin, Sobietar Batasuneko talderik arrakastatsuena ere izan da; Errusiako txapelketa sortu ondoren beste hiru titulu irabazi zituen 1993-94 eta 199-96 artean. Taldea 2007an desagertu zen lehen aldiz eta Hirugarren Mailan denboraldi bat egin ondoren, behin betiko 2009an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala (errusieraz/ingelesez)
Clara Lemlich

**Clara Lemlich Shavelson**, jaiotzez Clara Lemlich, (Gorodok, Ukraina, 1886ko martxoaren 28a - Los Angeles, 1982ko uztailaren 12a) aktibista eta sindikalista izan zen. 1909an, 20.000 langile bildu zuen New Yorkeko ehungintzako langileen grebaren buruzagietako bat izan zen.

## Bizitza 
### Gaztaroa 
Clara Lemlich Gorodok hirian jaio zen (garai hartan, Errusiar Inperiokoa; gaur egun, Ukrainakoa), familia judu eta erlijioso baten barnean. Nahiz eta familiaren barruan yiddishez egiten zuten, neskak errusiera ere ikasi zuen isil-gordeka, gurasoen borondatearen aurka. Bizilagun batek, sekretu hura jakin zuenean, errusieraz idatzitako bere liburu sozialistak Clarari mailegatu zizkion, eta gaztea sozialista iraultzaile bihurtu zen.

1903ko Chisinauko pogromaren ostean, Clararen gurasoek Estatu Batuetara migratzea erabaki zuten. Gainera, sindikatuetako buruek (gehienetan, gizonek) emakumeek alboratzen zituzten, antolaezintzat hartzen baitzituzten. Clara Nazioarteko Emakumeen Ehungintzako Langileen Sindikatura (ILGWU ingelesez) elkartu zen eta denbora gutxiren buruan, grebak antolatzen hasi zen.

1909ko azaroaren 22an, bi lantegitako langileek greba egin bitartean, Lemlich haien aldeko elkarretaratzera joan zen eta yiddishez hitzaldi eragingarri bat eman zuen bildutako jendetzaren aurrean. Amaieran, bertaratu gehienek greba orokorrarekin bat egingo zutela zin egin zuten. Horregatik, greba hau ere “Hogei milen altxamendua” izenez ezagutzen da. Ordura arte Estatu Batuetako historiaren emakumeek lideraturiko grebarik handiena izan zen.

New Yorkeko greba bukaerarako, 1910eko otsailean, grebalariek akordioak lortu zituzten sektorearen lantegi gehienekin lan baldintzak hobetzeko. Zoritxarrez, lorpenak ez ziren osoak izan: New Yorkeko Triangle Shirtwaist lantegiaren zuzendaritzak akordiorik sinatzeari uko egin zion. 1911an, itzelezko sutea pairatu zuen lantegiak, 146 langile hil zituena.

Lemlichen lehen senarra 1951n hil zen. 1960ko hamarkadan, berrezkondu zen eta geroago Los Angelesera joan zen bizitzera.

### Heriotza  
Los Angeleseko adinekoentzako egoitza batean hil zen 1982an, 96 urterekin. Egoitzan zegoenean ere, zentroko osasun-laguntzaileei sindikatu bat eratzen lagundu zien.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak