Euskal gramatika

**Euskal gramatika** euskararen gramatika da. Kontzeptua euskara batuaren gramatikaz aritzeko erabiltzen da batez ere.

Ahaiderik gabeko hizkuntza dugu euskara. Baditu euskararen gramatikak zenbait bereizgarri nabarmen. Asko dira eta askotarikoak, ikuspuntua zein den, baina badira batzuk guztietatik bereziki gogoan hartzekoak. Atal honetan euskararen berezko ezaugarri funtsezko batzuk hartu ditugu aztergai, uste baitugu horiek ongi ematen dutela gure hizkuntzak dituen berezitasunen berri.

## Bereizgarri tipologikoak 
### Ahaiderik gabeko hizkuntza 
Hizkuntzek desberdintasun handiak dituzte elkarren artean. Batzuetan, egitura dela eta, lexikoa dela eta, fonologia dela eta, elkarren artean hurbilago edo urrunago egon daitezke, baina bistakoa da hizkuntzek erakusten dizkiguten ezaugarriek berezitasunak markatzen dituztela elkarren artean:

Horrek ez du esan nahi euskal perpaus guztiak, hitz egitean, ordena horretan ematen ditugula. Inondik ere ez. Baina esan daiteke badirela argumentu batzuk (argumentu sintaktikoak, hizkuntzaren prozesamenduak ematen dizkigunak, eta abar) hori onartzera makurtzen gaituztenak. Horretan ere bereizten da, argi eta garbi, inguruko hizkuntzetatik (gaztelania, frantsesa, ingelesa... SAO baitira oro har. Honek badu eragina hizkuntzaren prozesamendu kontuetan. Informazio honetaz “Hitz ordenaren kanonikotasuna eta buru parametroa” izeneko atalean ikus daiteke.

Euskararen hitz hurrenkera ez-markatua Subjektua-Objektua-Aditza (SOA) da, baina egia da euskaraz *gazte horrek auto berria erosi du* esaten badugu, perpaus horretan ageri diren hitzek beste hurrenkera asko onartzen dituztela:

* auto berria erosi du gazte horrek ⇒ (OAS)
* gazte horrek erosi du auto berria ⇒ (SAO)
* erosi du gazte horrek auto berria ⇒ (ASO)…

Lehenbiziko hurrenkera bezain egokiak dira euskaraz, testuingurua nolakoa den eta zer adierazi nahi den. Gauza bera gertatzen da zeharkako osagarria sartu nahi izanez gero:

* aitak amari gona gorria erosi dio
* amari ekarri dio aitak gona gorria
* gona gorria ekarri dio aitak amari

Denak dira euskara, eta horiek bezala, hemen ezarri nahi ditugun hurrenkera guztiak (Goenaga 1978).

Hala ere, lehenbiziko hurrenkera (*gazte horrek auto berria erosi du*) naturalago bezala sentitzen du hiztunak. Ez da kontua bigarrena (*auto berria erosi du gazte horrek*), adibidez, ezin dela erabili, arazorik gabe erabiltzen ahal baitugu. Baina badirudi bigarren hurrenkera horretan zerbait bereziagoa adierazi nahi dugula, zerbait markatuagoa. Ez gara zerbait neutroa kontatzen ari (*zer gertatu da gaur?*), baizik galdera bereziago bati erantzuten (*zer erosi du gazte horrek?*). Bigarren hurrenkera horrek badu bere gainean lehenbizikoak ez duen informazio gehigarri bat. Lehenbizikoarena, SOA, hurrenkera ez-markatua dela esaten dugu. Egia da hemen perpaus sinpleez ari garela, eta gauzak ez direla hain garbi perpausak luzatu eta mendeko perpausak ere erabiltzen ditugunean:

* Hemen dauden guztiek Jaunak ez duela ezpatarik ez lantzarik behar gu salbatzeko jakingo dute

Esaldi hori baino naturalago erabiltzen dugu beste hau, osagarri luzea aditzaren eskuin aldera eramanez (Mujika, 2002: 51):

* Hemen dauden guztiek jakingo dute Jaunak ez duela ezpatarik ez lantzarik behar gu salbatzeko

Ikus dezagun beste perpaus hau: *zuk gizonari sagarra kendu diozu*. Hori ere, aurrekoan bezala, modurik neutroenean eman dugu, nahiz bestelako hurrenkera asko onartzen dituen, denak gramatikalak, aldi bakoitzean dagokien erara molda daitezkeenak. Perpaus hori beste baten barnean txerta dezakegu, perpaus erlatibo baten barnean, esaterako:

* zuk sagarra kendu diozun gizona gure osaba da

Hor ez da hain erraza bururatzen zaizkigun hurrenkera guztiak erabiltzea. Ezin dugu esan, adibidez;

* *zuk kendu diozun sagarra gizona gure osaba da.

Perpaus erlatiboetako sintagmak ezin ditugu nolanahi jarri, eta hurrenkera batzuk bakarrik onartzen dituzte, ez besteak. Perpaus horretan, esate baterako, aditzak amaieran joan behar du:

* zuk sagarra *kendu diozun*] gizona] gure osaba da

Zenbait argudiobide erabili izan dituzte gramatikariek (Gramatika Batzordea 1987) euskara SOA hurrenkerako hizkuntza dela erakusteko: “naturaltasuna”, hurrenkera ez askea mendeko perpaus batzuetan -azken adibidea bezalakoetan-, hurrenkeraren estatistikak, ordena bateko edo besteko perpausen prozesamendua burmuinean), eta abar. Euskara SOA dela baieztatzen badugu ere, ez ditugu beste hurrenkerak baztertzen, euskarak, inguruko hizkuntzekin erkatuz gero, aise askatasun handiagoa baitu perpaus barneko hitzak (azken batean, osagaiak) ordenatzeko. Esan nahi duguna beste hau da: hurrenkera posible anitz izanik ere, badira argudiobideak baieztatzeko horietako bat oinarrizkoagoa dela, besteak baino: hurrenkera horretan perpausak subjektuarekin hasten ditugu eta tartean osagai gramatikalak sarturik, aditza amaierara eramaten dugu (hala ere, badira salbuespenak, jakina).

### Hizkuntza ergatiboa 
Euskararen beste bereizgarri bat, eta euskaldunen arreta ez ezik, kanpoko hizkuntzalariena ere jaso duena ergatibotasuna da. Izan ere euskara *hizkuntza ergatiboa* da eta auzoko hizkuntzak, frantsesa eta gaztelania, adibidez, *hizkuntza akusatiboak* dira. Hizkuntza bat ergatiboa den edo jakiteko, bere kasu sistemari begiratzen diogu eta sistema hori nola atontzen den ikusten dugu.

* Jon etorri da
* Jonek Mikel ikusi du

“Jon etorri da” eta “Jonek Mikel ikusi du” perpausetan, subjektuak marka desberdinak erakusten ditu, ondoko hizkuntzetan gertatzen ez den bezala. Eta, gainera, batzuetan objektuaren morfologiak bat egiten du subjektuarekin ere: “Mikel etorri da”, “Mikel ikusi dut”. Munduan badira, jakina, beste hizkuntza ergatibo asko “nominatibo-akusatibo” motako hizkuntza ez-ergatiboak kopuruz errazago aurkitzen badira ere. Hizkuntza ergatiboak dira “diyrbala” eta beste hizkuntza batzuk Australian. “Pastunera” eta “hindiera” ere, ergatiboak dira eta Kaukasoko hizkuntza gehienak ere. “Navajoa” eta “Maia” hizkuntzak ergatiboak dira eta Iparraldeko “Inuit” hizkuntzaren dialektoak. Beraz, euskararen ezaugarri hau nabarmena izanik ere, ez da euskararena bakarrik eta beste toki horietan ere aurkitzen ahal da. Beraz, ergatibitateaz jardungo dugu, hori baita, esan bezala, euskararen ezaugarri nagusienetako bat.

Jo dezagun bi perpaus hauek ditugula:

* zu berandu etorri zara
* zuk ni ikusi nauzu

Lehen perpausean, *etorri* aditza dugu eta bigarrenean *ikusi*, eta bi perpausetako subjektuak desberdinki markatzen dira: batean *zu* forma dugu eta bestean *zuk*. Bada, *zu* pertsona izenordainari gaineratu zaion *-k* marka morfologikoa kasu marka bat da eta *ergatibo* esaten zaio. Aldiz, lehen perpauseko *zu* pertsona izenordainak zero kasu marka duela esan ohi da eta kasu honi *absolutibo* esaten zaio. Euskara bezalako hizkuntza ergatiboetan, perpauseko subjektuak kasu marka bat edo bestea jasotzen du, aditza zein den: *etorri* edo beste aditz iragangaitz izanez gero, orduan subjektuak absolutiboa jasotzen du; aldiz, *ikusi* edo halako beste aditz iragankor bat izanez gero, orduan subjektuak ergatiboa erakusten du. Labur esanda, ergatiboa den hizkuntza batean, subjektuak bi kasu erakusten ditu (ergatiboa edo absolutiboa), nolakoa den aditza. Baina ez da hori bakarrik gertatzen: bi kasu horietatik bat, hots, absolutiboa, aditz iragankorreko osagarriari ere ezartzen zaio: *nik *zu* ikusi zaitut*.

Horrenbestez, absolutiboa (*zu*), batzuetan osagarri zuzena da eta beste batzuetan subjektua: pertsona izenordain hori *ikusi* aditz iragankorraren osagarria bada kasu absolutiboa ezartzen zaio, zero marka morfologikoa (∅) baitu; baina aldi berean, *zu berandu etorri zara* bezalako perpausetan subjektua da. Batean objektua, bestean subjektua. Eta bietan kasu absolutiboa. Beraz, hitz gutxitan esateko, subjektuak bi marka har ditzake, aditzaren arabera, ∅ (absolutiboa) edo *–k* (ergatiboa), eta aditz iragankorretako osagarri zuzenak eta aditz iragangaitzen subjektuak marka bera hartzen dute: ∅. Bi funtzio, subjektua eta osagarri zuzena, marka berarekin (∅), batetik; eta funtzio bera, subjektua, bi marka desberdinekin (*-k* eta ∅):

* Ikusi —> NIKerg ZUabs ikusi zaitut
* Etorri —> ZUabs etorri zara

Halako kasu sistema duen hizkuntzari *ergatibo* deritzo. Euskararekin alderatzen badugu, tipologikoki bestelako kasu sistema dute gaztelaniak edo frantsesak, subjektuak beti markatzen baitituzte kasu marka berarekin, *nominatibo* kasua deritzanarekin, eta osagarria beste batekin: *akusatibo* deritzanarekin. Egia da hizkuntza hauek galdu dituztela neurri handi batean kasua adierazten duten marka morfologikoak, baina batzuetan, pertsona izenordainetan bereziki, geratzen dira aztarna batzuk: ''*yo* he venido / *je* suis venu; *yo* te he visto / *je* t’ai vu*. Bietan subjektua (batean iragangaitza, bestean iragankorra) berdin markatua: *yo* eta *je*. Aldiz, *(tu) me has visto / tu m’as vu* esaten dugu, eta hor ageri da akusatiboaren seinale zaharra: *me* (izan ditzakeen aldaera fonologikoekin, jakina).

Arrazoi horregatik, beharbada, hobe litzateke latinera jotzea, hobeki ikusten baita arazoa:

* EGOnom video TEakus —> nik ikusten zaitut
* EGOnom veni —> ni etorri nintzen

* Hots:
** Videre —> EGOnom video TEakus
** Venire —> EGOnom veni

Latina bezalako hizkuntza batean mota bateko aditzen subjektuen eta beste motakoen artean ez da bereizketarik egiten: bata zein bestea nominatiboan. Euskaraz, batzuen subjektua eta besteen objektua berdintzen dira, biak absolutiboan. Beraz, espainieraz, frantsesez, ingelesez… subjektua nominatiboan doa (lehen pertsona denean: *yo, je, I*), eta osagarri zuzena akusatiboan (*me*). Euskaraz, subjektua absolutiboan edo ergatiboan (*ni, nik*), eta osagarri zuzena absolutiboan (*ni*). Noski, latina bezalako hizkuntza batean hori aise nabarmenago gelditzen da: *ego video te* (‘nik zu ikusten zaitut’), *ego venio* (‘ni nator’).

Beste ohar bat egitea ere komeni da hemen: deskribatzen ari garen fenomeno honek *aditzean ere badu isla*. Dakigunez, aditz laguntzaileak kasu ergatibo, absolutibo eta datiboarekin (azken hau ez beti) egiten dituen komunztadura-markak biltzen ditu morfologian. Hola, *eman *dizkiet** entzuten badugu, badakigu *dizkiet* horrek perpausaren gaineko informazio asko ematen digula:

* badakigu subjektua lehen pertsona singularrekoa dela —> *dizkie-*t**
* badakigu ere pluraleko hirugarren pertsona ageri dela datiboan, zehar osagarri gisa —> *dizki-*e*-t*
* eta badakigu osagarri zuzena pluralekoa dela —> *di-*zki*-et*

Informazio hori guztia aditz laguntzailearen morfologian bildua da. Horregatik diogu deskribatzen ari garen fenomenoak baduela isla aditzean: **ni* etorri *n*aiz; *nik* egin du*t**. Baina *zuk *ni* ikusi *n*auzu*. Hor ere deskribatu dugun paralelismo bera ageri da, aditzaren morfologian. Berehala itzuliko gara kontu honetara.

Ergatibotasunaren gaiak askotariko gertakariak erakusten ditu eta guk hemen oinarri-oinarrizkoa baino ez dugu jaso. Alabaina, gako nagusiak behintzat aipatu ditugu:

* ergatibotasunak kasu sistema jakin batekin du zerikusia eta kasu sistema horretan, bi subjektuak, aditz iragangaitz eta iragankorrekoak bereizi egiten dira, absolutiboaren eta ergatiboaren marken bidez, hurrenez hurren:

* *Jone* etorri da, *Mirenek* Jone ikusi du

* bi subjektuetatik bat, aditz iragangaitzekoa, osagarria bezalaxe markatzen da, absolutibo kasuaz:

* *Jone* etorri da, Mirenek *Jone* ikusi du

Hala ere, konfigurazio hori (iragangaitza ⇒ subjektu absolutiboa; iragankorra ⇒ subjektu ergatiboa-objektu absolutiboa) ez da beti horrela gertatzen euskal sintaxian. Batzuetan hautsi egiten da, eta euskarak, zenbait agerralditan, ez du konfigurazio ergatibo kanonikoa erakusten. Jo ditzagun adibide hauek:

* Zu Pirinioetan egon zara
* Zuk Pirinioetan eskiatzen duzu.

Argumentu kopuruaren aldetik, biak pareko dira. Alta, *eskiatu* aditzak ergatiboa eskatzen du daukan argumentu bakarrean, ez absolutiboa. Aditz hori (*eskiatu*) berria da, baina aditz klasiko batzuekin ere gertatzen da zenbaitetan holako zerbait:

* mota guztietako lanetan *jardun zen* Aitziber
* mota guztietako lanetan *jardun zuen* Aitziberrek.

*Egon* eta *eskiatu* aditzek argumentu bana dute, iragangaitzekin gertatzen den gisan, eta hortaz, biak iragangaiztzat hartu behar ditugu. Geroago xehekiago azalduko bada ere, *aditzen “argumentu” esaten diegu aditzek duten sare semantikoan ageri diren osagaiei*. Sare semantiko horiek eredu jakin bati jarraiki eratzen dira arruntean. Esate baterako, *etorri* aditzak *norbait* etortzea eskatzen du, bestela ez luke zentzurik: *izeba etorri da*. Argumentu hori beharrezkoa du. *Ikusi* aditzak *norbaitek zerbait* ikustea eskatzen du eta, beraz, aditz horren sare tematikoan (edo tematikoan, esanahi bera dute bi terminoek azalpen honetan) bi argumentu daudela esaten dugu: *norbait* eta *zerbait*, adibidez, **alabak* *aita* ikusi du*. Era berean, *eman* aditzak bi argumentu eska ditzake, esanahia nolakoa duen: **ikertzaileak* *hitzaldia* eman zuen*. Edo hiru, ezinbestean: **Itziarrek* *musu* eman dio *alabari**. Horiek dira, esan dezagun, aditzen sare arruntenak, sare horietan parekotasuna baitago, gainera, kasu markekin: argumentu bat bada, kasu absolutiboa ageri da (*izeba*), bi badira kasu ergatiboan eta absolutiboan doaz (*alabak, aita*).

Baina aditz guztiek ez diote eredu horri segitzen, eta argumentuen eta kasuen arteko parekotasun hori hautsia gelditzen da zenbaitetan. Batzuetan, aditz batek eskatzen dituen bi argumentuak ez ditugu kasu ergatiboan eta absolutiboan ikusten: *txokolatea gustatzen zait* esaldian bi argumentu ageri dira (*gustatu* aditzak *zerbait* eta *norbaiti* gustatzea eskatzen du ezinbestean), baina bi argumentu horiek ez daude kasu ergatiboan eta absolutiboan, espero genezakeen gisan, baizik absolutiboan eta datiboan. *Iritzi* eta *eutsi* modukoek ergatiboa eta datiboa eskatzen dute, nahiz aditz laguntzailea *dio* sailekoa duten. Bada, goian aipatu *eskiatu* eta *jardun* ere sail horretakoak dira, argumentu bakarra izanik ez baitoa argumentu hori kasu absolutiboan, baizik ergatiboan (*jardun* aditzaren kasuan, aukeran, ergatiboan nahiz absolutiboan). Inoiz “deponente” ere deitu izan zaie holako aditzei euskal gramatiketan. *Dimititu* eta *iraun* ere tankera berekoak dira:

* *Jonek* aspaldi *dimititu zuen*
* *Erauntsia*k lau ordu *iraun du*

Ageri den argumentu bakar hori batzuetan agentea da (*eskiatu*), beste batzuetan esperimentatzailea (*sufritu, pairatu*) eta beste batzuetan ikusmena, usaimena edo entzumena estimulatzen duen gertakari batekin lotzen da:

* ezkilak *jo* du
* Eguzkiak *dirdiratzen* du
* Gehien *distiratzen* duen izarra da
* goiz *argitu* du gaur
* atzo hamarretan *ilundu* zuen…

Holako asko euskaraz *egin* aditzaz baliaturik ematen ditugu: *ulu egin, intziri egin*…

Horregatik diogu aditz horiek ez diotela eredu arruntari segitzen eta, goian aipatu konfigurazio hedatuenekin erkatuz gero, oso konfigurazio diferenteak eratzen dituztela. Hori gertatzea ezustekoa da hizkuntza ergatibo batean. Izan ere, euskara hizkuntza ergatiboa izanik, printzipioz espero genezake lehen perpausean dagoen konfigurazio bera egotea baita bigarrenean ere, hots, **zu Piriniotan eskiatu zara* bezalako zerbait gramatikala izatea, baina, jakina denez, prpaus hori ez da gramatikala. Eta horren antzeko zerbait gertatzen da *jardun* aditzarekin, nahiz egia den aditz honek bi konfigurazioak onartzen dituela: *hamaikak arte jardun zuten/ziren lanean*. Badira, hortaz, *absolutibodun intrantsitiboak* (gehienak) eta *ergatibodun intrantsitiboak* (gutxiago). Hola deituko ditugu.

Beharbada horregatik sortu dira ohitura eta erabilera desberdinak zenbait aditzen inguruan: *dantzatu*, esate baterako. Aditz hori *zu Pirinioetan egon zara* esaldiko eredu berarekin erabili izan da gehienbat tradizioan: *dantzatu naiz* eredukoa da, iragangaitz arrunta, alegia. Hola erabili izan da euskalki guztietan. Nahiz badiren *eskiatu*-ren ereduari segitzen dioten idazleen adibideak ere: *Jaunaren aurrean dantzatuko dut; ez duela dantzatzen zortzikoan gaizki; dantza ezazu* eta horien pareko zenbait ageri dira literatura klasikoan. Eta gaurkoan ez dira falta: *denek dantzatu dugu musika horretan*… baina adibide gehienak laguntzaile gisa *izan* hartzen dutenen eredukoak dira, edo bestela konfigurazio iragankor arruntekoak, subjektua eta osagarri esplizituarekin: *aurreskua dantzatu zuen*. Horren antzekoa da *borrokatu* aditza ere. Literaturako adibide gehienak *egon* eredukoak dira: *arratsalde osoan borrokatu da, baina ezin izan du konpondu; etsaien kontra borrokatzen ziren*, eta abar. Gaurko literaturan *borrokatzen dute, borrokatzen zutenek ez zekiten…* bezalakoak nahiko arruntak dira. Horretan *eskiatu*-ren ereduari segitzen diote.

Itzul gaitezen berriz ere *egon* eta *eskiatu* aditzetara eta ikus dezagun diferentziak zertan diren. Lehenean, *egon* aditzaren argumentu bakarrak (*zu*) kasu absolutiboa du. Oso bestela, bigarrenean, *eskiatu* aditzaren subjektuak kasu ergatiboa erakusten baitu, perpausean osagarri zuzenik ez dagoen arren. Diferentziak ez dira kasu absolutibo eta ergatiboen banaketara mugatzen eta dagokien komunztadurara ere zabaltzen dira, adizkiaren morfologiara. Izan ere, lehen perpausean, subjektu komunztadura z- aurrizkiaren bitartez gauzatzen da (**zu*… egon *z*ara*) eta bigarrenean, *-zu* atzizkiaren bidez (**zuk*… eskiatzen du*zu**). Horretaz gain, *izan* eta **edun* aditz laguntzaileen arteko banaketa dago bi perpausen artean, eta bigarren perpausean ageri den laguntzailea da aditz iragankor arrunt batekin, *ikusi* aditzarekin adibidez, hautatzen dugun bera. Beraz, argumentu bakarra (hortaz, iragangaitza), baina kasu desberdina (absolutiboa batean, ergatiboa bestean). Horregatik esan dugu lehenago konfigurazioa hausten dela holakoetan. Iragangaitzen eta iragankorren subjektuak berdin markatzen dituzten hizkuntzak *akusatiboak* dira: yo (subj)… iragangaitza; *yo* (subj) / *me* (obj) iragankorra. Aldiz, hizkuntza ergatiboen ezaugarria da subjektuaren marka desberdina izatea aditz iragangaitzetan eta aditz iragankorretan: **Mikel* etorri da / *Mikelek* Jone agurtu du*. Baina ikusten ari garen adibide hauetan iragangaitzen subjektua da aldatzen dena: **Jone* etorri da / *Jonek* eskiatu du*.

Aditzen arteko bereizketa mota hauek beste hizkuntza askotan ere gertatzen dira. Hori kontuan izanik, hizkuntzalariek perpaus iragangaitz mota nagusi bi bereizten dituzte:

* inakusatiboak
* inergatiboak

Euskaldunentzat guztiz nahasia gertatzen da terminologia hori, berehala ikusiko den gisan. Iragangaitzetan ageri den argumentu bakar horrek duen rol tematikoan oinarritzen dute hizkuntzalariek bereizketa. Ikus ditzagun perpaus hauek:

* Itziar gaixotu da
* Koldo esnatu da
* irakaslea mintzatu da
* gazteak eskiatu du

Perpaus horiek guztiak iragangaitzak dira, argumentu bakarra dute. Baina aditzaren esanahia kontuan hartzen badugu, eta aditzak hartzen duen argumentuak aditzarekin duen erlazio semantikoa kontuan hartzen badugu, berehala ohartuko gara erlazio semantiko desberdinak sortzen direla hor puntu bati dagokionez. Perpaus horietako batzuetan subjektua ez da ekintzaren borondatezko egilea (*gaixotu, esnatu*), baina beste batzuetan egiazko egilea da (*eskiatu, mintzatu*). Beste adibide honetan argiago ikusiko da kontua:

* edalontzia hautsi da
* Mirenek edalontzia hautsi du

Bietan harreman semantiko antzekoa da *edalontzia* eta *hautsi*-ren artean, batean subjektua eta bestean objektua bada ere. Bietan, nolabait esateko, *edalontzia* argumentua gaia edo jasalea (pazientea) da. Hori dela eta, aditz iragaintzen artean bi mota bereizten dira: ageri den argumentu bakar hori prozesuaren egilea izan daiteke (*Miren mintzatu da*) edo beste zerbait, ez, nolanahi ere, egilea (*Miren gaixotu da*). Horri deitzen diogu rol tematiko desberdinak ezartzea.

Bada, hizkuntzalariek ikusi dute rol tematiko desberdinak ezartzeaz gain, iragangaitzetan sortzen diren bi multzo horiek propietate sintaktiko eta morfologiko diferenteak dituztela, nahiko modu koherentean ageri direnak hainbeste hizkuntzatan. Eta hortik sortu dira bi multzoak: *inakusatiboak* eta *inergatiboak*. Inakusatiboek argumentu bakarra dute, eta *jasalea* edo *gaia* ere deitzen da. Eta hor sartzen dira *Jon gaixotu da* bezalakoak. Aldiz, inergatiboen argumentua egilea da, eta multzo horretakoak dira *Jonek eskiatu du* bezalakoak. Honek sortzen du lehenbiziko zailtasuna euskaldunentzat, zail egiten baitzaigu ergatiboa agerian duen *Jonek eskiatu du* bezalako bati inergatibo deitzea. Egokiago da, hortaz, euskararen kasuan, *ergatibodun iragangaitzak* deitzea ‘inergatibo’ direlakoei eta *absolutibodun iragangaitzak* deitzea, berriz, ‘inakusatiboei’, gorago proposatu dugun gisan. Hori dela eta, baliokideak dira, gure terminologian inakusatiboak eta absolutibodun iragangaitzak batetik, eta inergatibo edo ergatibodun iragangaitzak, bestetik.

Desberdintasun gehiago ere badira: kasu absolutiboa/inakusatiboa/jasalea eta kasu ergatiboa/inergatiboa/egilea ez datoz beti bat. Hola, *Miren gaixotu da* perpausa inakusatiboa baldin bada ere, *Miren mintzatu da* inergatiboa litzateke, bi perpausetan rol tematikoa aski desberdina baita: jasalea batean, egilea bestean (*Miren mintzatu da*, eta *Mirenek hitz egin du* aski parekoak dira, bietan eragilea da argumentua). Eta alderantziz ere gauza bera gertatzen da: *Jonek eskiatu du* inergatiboa bada ere, *Jonek sufritu du* esaten badugu ez da hor borondatezko egilerik, subjektu gisa dagoen argumentuak hartzen duen rol tematikoa esperimentatzailearena baita, esan bezala.

Esan dezagun, hortaz, eta laburtuz, euskaraz baditugula perpaus iragankorrak (*irakasleak eskola eman du*), alde batetik, eta iragangaitzak (*irakaslea gaixotu da*), bestetik. Orobat, iragangaitzen artean baditugu absolutibodun iragangaitzak (*neska esnatu da*), eta ergatibodun iragangaitzak (*neskak eskiatu du*). Sailkapen hau ez dator bat ez orain arte euskal gramatikek (EGLU barne) egin duten sailkapenarekin, ez eta hizkuntzalari askok egin duten inakusatiboen eta inergatiboen arteko sailkapenarekin. Utz dezagun kontua oraingoz hemen, beste nonbait hobeki azaltzeko kontu hau.

### Hizkuntza eranskaria 
Euskara hizkuntza postpositiboa da. Honekin esan nahi dugu euskarak, inguruko hizkuntzek ez bezala, postposizioen bidez osatzen dituela sintagma batzuk, eta ez preposizioen bidez. Postposizio horietako batzuk postposizio itsatsiak dira, eta “deklinabidea” osatzen dutela esan ohi da, nahiz ez den egia hori, euskaraz ez baita deklinabiderik. Egia da batzuetan hitz laburrak behar direla zerbaiti izena emateko, baina “deklinabide” hitza ez da batere egokia, hala ageri baldin bada ere gramatika guztietan. Zer desberdintasun dago “etxean” eta “etxe ondoan” sintagmen artean. Badira batzuk, baina puntu honi dagokionez hau esan daiteke: “etxean” horretan postposizio itsatsi bat ikusten dugula (“-n”), artikuluaren ondotik. Postposizio hori ez da beregaina, ezin dugu bakarrik erabili, eta zerbaiti lotua ageriko da, baina aurreko izena beti bere osotasunean mantentzen da, aldatu gabe (deklinabidea duten hizkuntzetan izen horrek forma desberdinak hartzen ditu kasuen arabera). Bigarren sintagman, “etxe ondoan” sintagman, alegia, beste postposizio bat ageri da, “ondo-an”, baina hori postposizio askea da, eta ez itsatsia. Postposizio horrek badu berak ere bere postposizio itsatsia (“etxe ondotik” edo “etxe ondora” esan daiteke, besteak beste), eta marka gabeko izena gobernatzen du (kontuan hartu ez dela hori postposizio guztiekin berdin gertatzen (“etxetik hurbil”, ez “*etxe hurbil”, adibidez). Beraz, horixe da esan nahi dena: postposizioak ikusten ditugu euskaraz, postposizio itsatsiak eta postposizio askeak, guztiz paraleloak. Eta ez dago deklinabiderik, kontuak erraztearren “kasuez” mintzatuko bagara ere

Hizkuntza postpositiboa dela diogu, eta hori erakusteko adibide batzuk eman ditugu izenarekin lotuak. Hala ere, postposizioaren kontu hori ez da hor amaitzen, eta sintaxian ere ikus daiteke, perpausaren hitzen ordenean, esate baterako: oinarrizko hurrenkeran, aditzarekin bukatzen dugu perpausa, jakina denez. Hori ikusten da ondoko ezaugarrian.

Hizkuntzak era askotakoak dira, baina tipologoek hizkuntza *bakartzaileak, malgukariak* eta *eranskariak* bereizten dituzte, haien arteko bereizketak egitea anitzetan aski zaila baldin bada ere. Hizkuntza *bakartzaileek* (txinera estandarra, vietnamiera, hizkuntza austronesioak, eta abar) joera dute forma bakarreko hitzak erabiltzeko, eta ez dute, horregatik, hitz eratorpen edo elkarketa prozesu asko erabiltzen. Beste hizkuntza batzuk *malgukariak* dira. Latina da hor kasu argia. Izenekin, adibidez, hau gertatzen da: *dominus, domini, dominorum*… Ikusten denez, izenaren oinarrizko erroak deklinabideko kasuen markak hartzen ditu, izenaren itxura aldatuz: *dominus* da nominatiboa, baina gero *domini* ageri da, edo *domino*, eta gainerako kasu guztiak, nahiz *domin*- horrek ez duen berezko izaerarik hiztegian hitz laxo gisan. Hizkuntza horiek dute benetako deklinabidea. Beste hizkuntza batzuk, euskara tarteko, *eranskariak* dira: hizkiak (artikulua, pluralgilea, eta abar) gaineratzen zaizkio hitzari (*adiskide-*a), eta azkenean postposizioak eransten zaizkio aurreko sintagmari (*adiskidea-*rentzat). Latinez ez bezala, hizkuntza hauek hiztegiko hitz bat hartzen dute oinarri, bere osotasunean (horregatik diogu euskaraz ez dela deklinabiderik, ikus beherago), eta hitzaren itxura aldatu gabe, kasu markak nahiz postposizioak eransten dizkiote hitzak osatzen duen sintagmari: *adiskidea, adiskidearen, adiskidearentzat*, eta abar. Izenekin, adjektiboekin eta izenordainekin gertatzen da hori. Gaztelania eta frantsesa ere hizkuntza *malgukari*tzat hartzen dira.

Euskara gaztelaniarekin eta frantsesarekin erkatzen badugu, euskara, beste biak ez bezala, postposizionala dela esaten dugu (preposizioen ordez postposizioak ditu), eta eranskaria (postposizio hauek hitzari gaineratzen zaizkio). Hola, *andre* hitza hartzen badugu, artikuluarekin *andrea* egiten du, eta postposizioarekin *andrearentzat*, edo *andrearekin*. Postposizio horiek guztiak izenaren ondoren idazten ditugu, izenarekin (edo dagokion sintagmarekin) elkarturik. Gaztelaniaz edo frantsesez elementu horiek guztiak aurretik jartzen ditugu, bereiz idatziak: *mujer, la mujer, de la mujer, con la mujer; femme, la femme, de la femme, avec la femme*. Euskarak erabiltzen dituen elementuak baliokideak dira baina eskuinaldean kokatzen ditugu eta, gainera, itsatsiak. Horrek guztiak hitz hurrenkerarekin ere badu zerikusia, jakina. Hori da euskara inguruko hizkuntzetatik bereizten duen ezaugarrietako bat.

* Erantsitako postposizio horiek itsatsiak ditugu batzuetan: *Jon*ekin*, mendi*tik*, lurre*an*, zu*retzat*, Ainhoa*ri*, Izaro*rengan*,* eta abar.
* Beste batzuetan, ordea, postposizioak bereiz jartzen ditugu, askeak dira: *maldan behera, zure ordez, etxe aurrean, lanari buruz, gizona baitan, goitik behera*, eta abar.

Ohart gaitezen postposizio aske hauek arau zehatz batzuen agindupean eratzen ditugula. Batetik, postposizioari berari behatzen badiogu, horietako askok *–ko* genitiboaren marka har dezakete: *etxe aurre*ko*, maldan behera*ko*, zure ordez*ko*, lanari buruz*ko*, goitik behera*ko. Beste batzuetan beste kasu marka batzuk ere har ditzakete: *etxe aurre*tik*, etxe aurrea*n*, gizona baita''tik'… Badirudi horietan toki markak erants daitezkeela arazorik gabe. Ez, ordea, beste batzuetan: **lanari buru*tik'. Hortaz, esan daiteke postposizioak *behe, orde, aurre, baita*… direla hor. Eta postposizio aske horiek beste postposizio itsatsi batzuk har ditzaketela. Hori batetik. Bestetik, postposizio bakoitzak aurreko sintagma gobernatzen du: *maldan behera*, baina ez **malda*ko* behera*. Beste hitz batzuetan esateko: postposizioak agintzen du nolako markak hartu behar dituen aurreko sintagmak: *behera* postposizioak inesiboa (-*n*) eskatzen du: *malda*n* behera*. Baina postposizio horren barneko egiturari behatuz gero, berehala ohartzen gara hor *behe* izena dagoela –*ra* kasu marka harturik. Horregatik gauza bera gertatzen da *etxe ondo*an' bezalako sintagmetan: hor *ondo* izenak hartzen du inesiboaren marka. Postposizio asko izenak dira jatorriz, baina erabilera horretan guztiz adberbializatu direla esan daiteke. Horregatik diogu postposizioak berak markak har ditzakeela, eta aldi berean aurreko sintagmak hartu behar dituenak zein diren agintzen duela.

* Batzuetan sintagma soila eskatzen du, hutsean: ''*erreka* alboan, *herri* barruan*.
* Edo absolutiboa: **hirurak* inguruan, *ordu bata* arte*.
* Aski arrunta da genitiboa eskatzea: **gure* aitzinean*.
* Edo datiboa: *lana*ri* buruz*.
* Ablatiboa ere, edo inesiboa: *eskola*tik* at; malda*n* goiti*.
* Instrumentala da batzuek nahi dutena: *hone*taz* gain, eliza*z* landa*.
* Beste zenbaitetan partizipioa eskatzen du postposizioak, edo aditzoina: **etorri* artean; *ekarri* beharrean; *ebats* arau*.
* Adjektibo sintagma ere eska dezake: **makal* antzean*.
* Edo zenbatzaile sintagma: **bi ordu* barru*.

### Sintagmek burua azkenean 
Postposizioak eransten zaizkio sintagma osatzen duen azken hitzari (*etxe ederrea*n*, mendi gainean dagoen herri''ra'**…).** Postposizioak gobernatzen du sintagma eskuin aldetik, eta gauza bera gertatzen da postposizio askeekin ere: eskuinetik gobernatzen dute aurreko sintagma (maldan behera') eta, aldi berean, batzuetan postposizio aske horrek berorrek postposizio itsatsiak ere hartzen ahal ditu (etxe ondotik')**.**

Hau guztia ondoren azalduko den beste ezaugarri batekin loturik dago: Euskarak *burua azkenean* duela esaten dugu. Zer esan nahi dugu horrekin? Lehenago aipatu dugu euskara SOA hizkuntza dela: *neskak mutila besarkatu du*. Aditza azkenean jartzen duela, alegia. Aditza da aditz sintagmaren muina. Aditzaren barnean dago -edo aditzarekin lotua, barnean biltzen ez badu ere, hori trinkoetan bakarrik gertatzen baita- perpausaren burua (laguntzailea edo, hobeki esan, *inflexioa* deritzana, zehatzak izan nahi badugu, ikus beherago). Aditz nagusiaren eta laguntzailearen arteko bereizketa zertan oinarritzen den geroxeago azalduko da xehekiago. Esan dezagun oraingoz, aski da hori, perpausaren azkenean aditza doala, eta aditzak biltzen duela perpausaren gunea. Ikusten dugu, hortaz, inguruko hizkuntzetan ez bezala, osagai hori amaieran uzten dugula.

Koherentea da hori, halaber, hizkuntza postpositiboa izatearekin, kasuetan ageri diren marka horiek (*-n, -tik, -ekin*…) baitira, berez, sintagma buruak, eta burua azkenean ageri baita (ondoko hizkuntzetan: 'en casa/at home/ à la maison; de casa, con el amigo). Mugatzaileak (artikulua eta erakusleak) ere beti amaieran jartzen ditugu: etxea, herri horiek…, eta ez aurretik, inguruko hizkuntzetan bezala ('la casa; la maison; the house).

Aditz laguntzailea ere arruntean aditz nagusiaren eskuinean dago: *egin *dute*, ikus *dezagun'**…** (ondoko hizkuntzetan: lo han hecho, hemos venido, Marie est venue,…). Badira hemen salbuespenak, jakina, baina horiek, gramatika honetan, dagokion tokian adizki laguntzaileen atalean argituko dira. Hola, etorri da bezalako sintagma baten osagaiak aditz laguntzailearen inguruan biltzen dira: Mirenekin etorri da. Edo, bestela esateko, sintagma horren burua aditz laguntzailea da eta hori ere azkeneko tokian doa (baiezkoez ari gara, jakina).

Euskarak, bestetik, menderagailuak ditu, eta menderagailu gehienak ere laguntzailearen eskuinean jartzen dira: *entzun dugu*la*, ikusi dute*n*, de*lako*, eta abar* (ondoko hizkuntzetan: 'que hemos oído, que han visto, porque es pequeño…)**.**

Euskarak, azkenik, atzizkiak ditu, ez aurrizkiak (edo, aurrizki batzuk baldin baditu ere, gutxiago dira, eta berriagoak, arruntean –nahiz ez denak– mailegu berrien analogiaz sortuak direnak). Nolanahi ere, bistan da gaztelaniak eta frantsesak aurrizkiak dituztela, eta euskarak atzizkiak.

Gramatikan geroago ikusiko dugunez, hurrenkera horiek guztiek, azken batean, gauza bat erakusten dute, euskal sintagmen burua sintagmaren amaieran ageri dela.

## Izen-sintagmak 
Euskararen izen-sintagma, geografikoki alboan dituen indoeuropar hizkuntzekin alderatuta, oso desberdina da.

### Artikuluak, determinatzaileak eta zenbatzaileak 
Determinatzaileek eta zenbatzaileek garrantzi handia dute euskararen esaldien egituran. Artikuluak determinatzaileen azpimultzotzat har daitezke.

### Genitiboa eta adjektibozko adierazpenak 
### Adjektiboak 
### Numeroa 
### Izenordainak eta adberbioak 
#### Pertsona izenordainak 
Pertsona izenordainetan hiru pertsona eta bi numero bereizten dira. Jatorriz, *zu* hitza bigarren pertsonako izenordain plurala zen, baina egun singular modura erabiltzen da eta jatorrizko *hi* izenordain singularra ordeztu du askotan, eta azken hori hurbiltasunezko harremanetarako geratu da. *Zuek*, berriz, *zu* izenordainaren pluralizatutako deribazio bat da eta gaur egun bigarren pertsonako izenordain plural bakarra da.

Hirugarren pertsonako izenordainen funtzioa betetzeko, izenordain erakusleak edo *ber-* aurretik daramatzaten pareko enfatikoak erabil daitezke.

Pertsona izenordain arrunt horiez gain, badaude enfatikoak direnak. Euskalki batetik bestera asko aldatzen dira. Adibidez, lehen pertsona singularrerako: *neu, nerau, neroni* edo *nihaur*.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sareko Euskal Gramatika