Navarrete

**Navarrete** Errioxako ipar eta erdialdean dagoen udalerria da, 2024an 3.038 biztanle zituena. Logroño hiriburutik 10 kilometro mendebaldera kokaturik dago eta Donejakue bidea igarotzen da bertatik.

## Izena 
Navarrete izenaren jatorria euskaran dago eta "Nafarren atea" esan nahi du. Historian zehar hainbat eratan idatzita agertzen da, *Navarrete* (1196), *Nauarret* (1200 eta 1214), *Nauarreth* (1214) edota *Navarreta* (1483).

## Geografia 
Udalerriaren gehiengoa Iregua ibaiaren glazis batean kokaturik dago, gaur egun Daroca ibaiak zeharkatzen badu ere. Terrazak mailaz jaisten dira hegoaldetik iparraldera. Udalerriko punturik altuena Dehesa la Verde izeneko tokia da, 804 metrotako altueran. Dehesa mendiaren tontorra udalerriaren mugetatik kanpora gelditzen da.

Herrigunea Tedeón muinoaren hegoaldeko maldan kokatzen da. Muino honek 548 metrotako altuera du.

1930an Valbornedo urtegia inauguratu zen. Navarrete eta Fuenmayor herrietako 800 hektarea inguru ureztatzeko erabiltzen da bildutako ura.

## Historia 
Udalerrian egindako indusketa arkeologikoek erakusten dute Dehesa la Verde eremuan sukarrien lantegi bat izan zela aurrehistorian. Brontze Aroko lantza bat ere aurkitu da eta erromatarren aztarnak ere bai, izan ere K.a. I mendean Tarraco eta Asturica Augusta arteko errepideak zeharkatzen baitzuen ingurua.

X eta XI. mendean Iruñeko Erresumak sorturiko herrigune bat izango zela pentsatzen da Tedeón muinoaren gainean, horregatik izango luke Navarrete izena. Hiriaren sorrera ordea 1195ean kokatzen da, urte horretan jaso baitzuen hiri forua Alfontso VIII.a Gaztelakoaren eskutik. Garai hartan Gaztelak Errioxa konkistatu zuen eta Nafarroari aurre egiteko hiriak ezarri zituen mugan, horregatik Logroño eta Naiara artean hiri hau ezarri zuen.

Donejakue bidea ezartzeak garapena ekarri zion herriari, hori erakusten dute San Joan Akrekoaren ospitalearen hondarrek, hiriaren sarreran aurkitzen direnak. Hurrengo urteetan ezegonkortasun politiko handia izan zen eta Navarrete gotortu egin zen babes egiturak eraikiz. Tedeón muinoaren gainean gaztelua altxatu zen. XVI. mendean muga eremua izateari utzi zion eta ordutik aurrerako mendeetan babes elementuak eraitsi egin ziren.

1790an *Real Sociedad Económica de La Rioja* elkartearen sortzaileetako bat izan zen Navarrete.

## Ekonomia 
### Ardogintza 
Herria Errioxako ardoaren ekoizle nagusietakoa da "Errioxa Altua" azpieskualdean. 11 upategi daude Navarreten eta mahastiek 1.089 hektarea hartzen dituzte.

### Eltzegintza 
Errioxan eltzegintza erdigune bakarra Navarrete izan da eta Espainia iparraldeko garrantzitsuenetakoa ere bada. XIX. mendearen erdialdera inguruko eltzegileen gainbehera etorri arren Navarretek jarduerarekin jarraitu zuen. Buztina Tedeón muinotik eta Dehesa la Verdetik ateratzen zen. XX. mende hasierako hainbat tximini mantentzen dira oraindik.

2009tik aurrera urtero N.A.CE. feria antolatzen da herrian, izena *Navarrete, Alfarería y Cerámica*-ren akronimoa da.

## Biztanleriaren bilakaera 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:550 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:3000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1940 text:1940
  bar:1950 text:1950
  bar:1960 text:1960
  bar:1970 text:1970
  bar:1980 text:1980
  bar:1990 text:1990
  bar:2000 text:2000
  bar:2005 text:2005
  bar:2010 text:2010
  bar:2020 text:2020

PlotData=
  color:barra width:20 align:left

  bar:1900 from:0 till: 1737
  bar:1910 from:0 till: 1611
  bar:1920 from:0 till: 1672
  bar:1930 from:0 till: 1683
  bar:1940 from:0 till: 1706
  bar:1950 from:0 till: 1836
  bar:1960 from:0 till: 1862
  bar:1970 from:0 till: 2015
  bar:1980 from:0 till: 2019
  bar:1990 from:0 till: 2048
  bar:2000 from:0 till: 2087
  bar:2005 from:0 till: 2613
  bar:2010 from:0 till: 2856
  bar:2020 from:0 till: 2935

PlotData=
  bar:1900 at: 1737 fontsize:S text: 1.737 shift:(-8,5)
  bar:1910 at: 1611 fontsize:S text: 1.611 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 1672 fontsize:S text: 1.672 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 1683 fontsize:S text: 1.683 shift:(-10,5)
  bar:1940 at: 1706 fontsize:S text: 1.706 shift:(-10,5)
  bar:1950 at: 1836 fontsize:S text: 1.836 shift:(-10,5)
  bar:1960 at: 1862 fontsize:S text: 1.862 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 2015 fontsize:S text: 2.015 shift:(-10,5)
  bar:1980 at: 2019 fontsize:S text: 2.019 shift:(-10,5)
  bar:1990 at: 2048 fontsize:S text: 2.048 shift:(-10,5)
  bar:2000 at: 2087 fontsize:S text: 2.087 shift:(-10,5)
  bar:2005 at: 2613 fontsize:S text: 2.613 shift:(-10,5)
  bar:2010 at: 2856 fontsize:S text: 2.856 shift:(-10,5)
  bar:2020 at: 2935 fontsize:S text: 2.935 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Iturria - Espainiako Estatistika Institutu Nazionala

## Ondasun nabarmenak 
250px|thumb|Jasokundeko Andre Mariaren eliza.
[250px|thumb|[San Joan Akrekoaren Ospitalea (Navarrete)|San Joan Akrekoaren Ospitalearen hondarrak.]]
Navarreteko herrigunea Ondasun Historiko-Artistiko izendatu zuten 1970ko martxoan. Tedeón muinoaren hegoaldeko maldan hedatzen da eta dagoeneko gaztelua existitzen ez bada ere Erdi Aroko kaleen egitura mantentzen da. Honi Donejakue bidea gehitzen zaio, hau ere ondasun nabarmena izendatu zena 1978an eta 1993an Gizateriaren ondare bihurtu zena.

Honako hauek dira eraikin aipagarrienak:

* Jasokundeko Andre Mariaren eliza: 1553an eraikitzen hasi eta XVII. mendean amaitu zena. Hiru habearte ditu eta erretaula barroko aipagarri bat.
* Gertaera Onaren Andre Mariaren baseliza
* Jesusen Andre Mariaren baseliza
* San Joan Akrekoaren Ospitalearen hondarrak: 1185an eraiki eta XIX. mendean eraitsi zena. Haren ataria herriko hilerrira aldatu zen.
* Harresia: XII eta XIV. mendeen artean eraiki zen. Gaur egun hondar batzu baino ez dira gelditzen.
* Kondearen jauregia: Gaur egun udaletxea da.

Kaleak:

* Kale nagusi goiena eta barrena: Herriko monumentu multzo nagusia da. XVI, XVII eta XVIII. mendeetako eraikina ditu alboetan.
* Certijos eta Cocinos: kaleen arteko pasabideak dira.
* Alhondiga: Plaza, terraza mailakatua eta eskailerak osatzen duten multzoa, elizaren mendebaldean kokaturik dagoena.
* Cuesta del Caño

Besterik:

* Plaza nagusiko iturria: 1884an ezarri zen eta erromesen ezinbesteko geralekua da. Alboan du emakume navarretearraren omenezko eskultura.
* Corcuetoseko kapitel erromanikoa: Dagoeneko existitzen ez den Corcuetos herrixkan 1952an aurkituriko kapitela da.

## Kultura 
### Jaiak 
Andra Mari eta San Roke jaiak abuztuaren 14 eta 19 artean izaten dira, eta irailaren 29an esker oneko jaia ospatzen da. Uztailean Santitas jaia antolatzen da herriko eltzegintza jarduera omentzeko.

### Kirolak 
Club Deportivo Tedeón da herriko futbol taldea. 1947an sortu zen eta hirugarren mailan jokatzen du. Unión Deportiva Navarrete eskubaloi taldea ere badu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Antonio Mendiri López

## Kanpo estekak 
*  Navarreteko Udalaren webgunea