open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bihar (India)

**Bihar** (,  ) India ekialdeko estatua da.

## Geografia 
Bihar ekialdean Mendebaldeko Bengala, mendebaldean Uttar Pradesh , iparraldean Nepal eta hegoaldean Jharkhand ditu mugakideak. Biharko ordokia Ganges ibaiak bitan zatituta dago, estatua mendebaldetik ekialdera zeharkatzen duena. Biharrek 6.764,14 km² baso-azalera du, hau da bere azalera osoaren %7,1a.

Gangesek ez ezik, Gandak eta Koshi bere iparraldeko ibaiadarrek ere zeharkatua da, Himalaia nepaldarrean dagoen Katmandu haranean jaioak.

## Historia 
Bihar "Magadha" izena zuen antzinean. Magadha bi ohituraren iturria izan zen: jainismoa eta budismoa. Indiar inperiorik handiena, Maurya Inperioa, Magadhan ere sortua izan zen k. a. 325ean, hiriburua Patliputra (egungo Patna) izanik. Batzuen ustez, mauryar enperadorea zen Ashoka, Patliputran jaioa, inoizko Indiako enperadorerik boteretsuena izan zen.

## Barrutiak 
thumb|ezkerrera|200px|Estatuko mapa
Bihar 9 dibisiotan eta 38 barrutitan banatuta dago administratiboki.

Dibisioak honako hauek ziren:

* Patna
* Tirhut
* Saran
* Darbhanga
* Kosi
* Purnia
* Bhagalpur
* Munger
* Magadh

Barrutiak, berriz, hauek:

## Demografia 
Hona hemen irakurtzen eta idazten dakitenen datuak:

Hindi eta Urdu hizkuntza ofizialak badira ere, gehienek Bihari hizkuntzetako bat menperatzen dute: Bhojpurera, Magadhi, Maithili edo Angika. Hona hemen estatuko hiztunen datuak:

## Galeria 

Image: Rajgir Stupa and Monks.jpg|Japoniar fraide budistak Rajgiren
Image:Nalanda University.jpg|Nalanda Unibertsitatea
Image:Mahabodhitemple.jpg|Mahabodhi Tenplua
Image:Sasaram-tomb2.jpg|Sher Shah Suriren hilobia Sasaramen

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
**Gobernua**
* Estatuko webgune ofiziala
* Indiako webgune ofiziala

**Besteak**
* Jai Bihar
* Bihar Times egunkaria
* Patna Daily egunkaria
Sikono

thumb|Pikondoa (Ficus carica)
**Sikono**a pikondoren eta Ficus generoko beste landare batzuen infruteszentzia da. Errezeptakulu biribil edo madari formako batez osaturik dago, barneko aldea hutsa duena. Beheko aldean ostiolo izeneko irtengune bat du, hipsofilo txikiek babestua. Ostiolotik sartzen dira loreak polinizatzen dituzten himenoptero txikiak. Errezeptakulo honen barnean eta paretetan daude loreak, eta, beranduago, landare hauen fruitutxo txikiak. Izena, grezieratik dator, eta piku esan nahi du.

## Kanpo estekak
Serbiako Despoterria

eskuinera|thumb|250px
**Serbiako Despoterria** (serbieraz *Srpska despotovina*, edo, alfabeto zirilikoz Српска деспотовина), Otomandar Inperioaren esku erori zen azken serbiar estatuetako bat izan zen. 1389, Kosovoko gudua gertatu zen urtea, Erdi Aroko serbiar estatuaren amaiera urtetzat hartzen den arren, Serbiar Inperioaren eta Lazar Serbiakoa knezaren estatuaren oinordekoa, oraindik beste 70 urtez mantendu zen, XV. mendearen hasieran, pizkunde politiko eta kultural bat izan zuelarik, turkiarrek 1459an konkistatua izan aurretik. Hala ere, oraindik Austria-Hungariako Inperioaren Barnean mantendu zen XVI. mendearen erdialdera arte.

## Kanpo estekak
Knez

**Knez**, **kniaz** edo **knyaz**, eslaviar hizkuntzetako hitz bat da, noblezia titulu bati erreferentzia egiten diona. Oro har, printze edo duke bezala itzultzen da, baina, edonola ere, itzulpen hau ez da zehatza.

## Etimologia 
Etimologia, zuzenean, ingelesezko *king* (erregea) hitzarekin lotua dago, alemanez *König* eta, Eskandinavia aldean *konung* dena.

## Esanahi osagarriak 
Eslaviar hizkuntza batzuetan, hitz honek eta erlazionatutako hitzek esanahi osagarriak dituzte: bulgarieraz *кнез* — adindun (*княз* — knez), txekieraz, eslovakieraz eta polonieraz *knez* edo *ksiąz* — apaiz (literalki, knezaren seme), rutenieraz *князь* hitzak historikoki herriko buruzagi esan nahi du, sorbieraz *knjez* gizon bati helbide adeitsua da, *knjeni* ezkondutako emakume bati eta *knježna* emakume ezkongabe bati.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Frantan

**Frantan**, sueboen errege bat izan zen 457an, urte horretan hil zelarik.

Rekiario erregea hil ondoren, bisigodo konkistatzaileek exekutatua, eta Agiulfo varnotar erregea hil ondoen, bere jeneral bisigodoek exekutatua insubordinazioagatik, sueboek, berrantolatu egin ziren euren buruzagi Maldrasen inguruan, 456an errege bihurtu zena. 457an, baina, dirudienez suebo askok Maldras alde batera utzi zuten, Frantan errege bezala deituz. Frantan errege bihurtu zenean, Maldrasek, bere sueboak Lusitaniara gidatu zituen. Frantanen aldekoak, Rekimundoren inguruan bildu ziren, errege izan ez zena.
Maldras

**Maldras** (?-459/60), sueboen errege izan zen 457tik 459ra bitartean.

Gallaecia gobernatu zuen Agiulfo eta Frantan hil ondoren. Bere erregealdi laburrean, gatazka sozial gogorrak gertatu ziren tokiko galaikoen eta gobernari germaniarren artean. Eraila hil zen, 459an, bere oinordekoa, bere seme Remismundo izan zelarik.
Frumario

**Frumario**, Remismundo, errege bihurtu eta gutxira tronutik kendu zuen sueboen buruzagi militar bat izan zen, eta Sueboen Erresumaren hegoaldean gobernatu zuen, Rekimundok, iparraldea gobernatzen zuen bitartean. Rekimundoren aurkako gerra zibil bat izan zuen, biak 463an hilez, berriz, Remismundo, suebiar erresuma osoaren errege bihurtuz.
Tito Sizinio

**Tito Sizinio** (**Sabino?**) (latinez *Titus Sicinius (Sabinus?)*), Erromatar Errepublikaren hasiera inguruan erromatar kontsula izan zen politikari bat izan zen. Kargu hau, K.a. 487an bete zuen, Gaio Akilio Tusko kide izan zuelarik.

Sizinia gensak, kide patriziar zein plebeioak zituen. Gens honetako kontsul patriziar bakarra, Tito Sizinio Sabino izan zen. Historian aipatzen diren gainontzeko Sizinio guztiak plebeioak dira, eta horietako bakar bat ere kontsul izatera iritsi ez zen arren, bi ordenen arteko borroketan, plebeioen eskubideen zuztatze aktibitateengatik ospetsu egin ziren.

Siziniok, bere kide Akiliorekin batera, volskoen aurkako gerra aurrera eraman zuen, eta garaipena lortu zuen, Fasi Kontsularrek eta Dionisio Halikarnasokoak gogoratzen duten bezala.

Dionisio Halikarnasokoak, Titus Siccius deitzen du. Sizinio, ondoren, legatu bezala aritu zen Marko Fabio Vibulano kontsularen agintepean, K.a. 480an.
Gaio Akilio Tusko

**Gaio Akilio Tusko** (), erromatar kontsula izan zen K.a. 487an Tito Siziniorekin batera.

Akilia gensak, kide patriziar zein plebeioak zituen. Txanpon eta idazkunetan, izena, ia beti, *Aquillius* bezala idazten da. Baina, orokorrean, eskuizkribuetan, L bakarrarekin idatzia agertzen da.

Gens hau oso antzinakoa zen. Bi Akiliotar, Tarkinotarrak boterera itzularazteko konspiratu zuten erromatar nobleen artean aipatzen dira.

Akilio Tuskok, Tito Sizinio Sabinorekin, hernikoen aurkako gerra zuzendu zuen, garaitu egin zituztenak, eta, ondorioz, garaipen txiki bat jaso zuen.
Captains Courageous

***Captains Courageous***, euskaraz *Kapitain Kuraiatsuak*, Rudyard Kipling angloindiar idazlearen eleberri bat da. 1897an idatzi zuen eta McClure's sldizkarian atalka argitaratu.

## Argumentua 
Harvey Cheyne Jr. mutikoa Kaliforniako trenbide enpresaburu aberats baten seme mainontzia eta handiustea da, inorrek kontrolatu gabe berak nahi duen guztia egitera ohitua dagoena.  

Behinola, aitarekin batera Atlantikoan itsasontzi batean doazela, Harvey itsasora erori eta Manuel portugaldar arrantzale xumeak uretan itotzetik erreskatatuko du, hark gainontzeko eskifaiarekin Ternuako Banku Handietan arrantzatzen ari diren *We’re Here* (*Hemen Gaude*) belaontzira eramango du.

Belaontzian Harveyk itsasoan urte luzez zaildu eta haren gutiziak inolaz ere onartzeko batere asmorik ez duten gizasemeekin nahi ta nahiez elkarbizitu beharko du. Mutikoarentzat hasieran sekulako ametstxarra dena piskanaka haiei arrantza ta ontzi lanetan lagunduz apaltasun lezioa bilakatuz joan eta gizon zentzudun ta langile batean bilakatuko da, gainera Manuelen lagunmina egin ta hark bizitzaren oztopo eta nahigabeei aurre egiteko ahaleginaren beharra irakatsiko dio.

## Zinema 
* *Captains Courageous* (1937)
96 Aegle

**Aegle** edo **Egle**, asteroide gerrikoan aurkitutako 96. asteroidearen izena da. 1868ko otsailak 17an aurkitu zuen Jérôme Coggia astronomoak Frantziako Marsella hiriko behatoki astronomikotik.

Bere diametroa, 169,9 kilometrokoa da, eta, bere errotazio denbora, 10 ordukoa da.

## Kanpo estekak
95 Aretusa

**Aretusa**, asteroide gerrikoan aurkitutako 95. asteroidearen izena da. 1867ko azaroak 23an aurkitu zuen Karl Theodor Robert Luther astronomoak, Alemaniako Düsseldorf hiritik.

## Kanpo estekak
The Man Who Would Be King (argipena)

***The Man Who Would Be King*** izenburuak bi adiera hauek ditu:

* *The Man Who Would Be King*: Rudyard Kiplingek idatzitako eleberria, 1888an argitaratua.
* *The Man Who Would Be King*: John Hustonek zuzendutako filma, 1975ean estreinatua.
Nukula

thumb|Ezkurrak
**Nukula**, fruitu lehor ez dehiszente bat da (hau da, heltzerakoan irekitzen ez dena). Oro har, lokulobakarra eta monospermoa izaten da (hau da, hazi bakarra duena), polispermoa ere ahal izan arren eta zenbait karpeloz hornitutako obario batetik sortu, karpelo horietatik, bakarra baino heltzen ez delarik. Nukula adibiderik ezagunena, arte, artelatz eta haritzen ezkurra da. Baita hurritzaren hurra ere.

Tamaina txikiko intxaur motatzat har daitezke, eta ginezeo sinkarpiko baten karpeloaren luzetarantz bi edo zati gehiagotan banatzetik datorrena.

Pikua (Ficus carica), sikono bat da, bere pipitak, hazien antzekoak direnak, benetan, bakoitza, nukula bana dena.
Fun'ya no Watamaro

Heian garaiaren hasieran zerbitzatu zuen japoniar militar bat, Gorte Inperialeko noblea eta shoguna izan zen. Heizei Enperadorearen aitorlea izan zen eta Sakanoue no Tamuramarorekin elkartu zen, shogun titulua, azken hau hil ondoren lortuz, 813an, eta Emishi barbaroek domeinatutako lurrak baketzen lagundu zuen.
Heizei enperadorea

Japoniako 51. enperadorea izan zen, oinordekotza ordena tradizionalaren arabera. 806tik, 809an kargua, bere anaia txikia Kamino Printzearen mesedetan utzi zuen arte gobernatu zuen. Heizei titulua, Narako hiriburuaren izen ofizialetik dator, Heizei Kyo dena. Sarri, **Nara no Mikado** deitua izan zen, Narako Enperadorea.

Kanmu enperadorearen eta Fujiwara no Otomuro enperatrizaren semea izan zen. Tronura iritsi aurretik, Fujiwara no Kusukorekin, bere emaztearen amarekin izan zuen harremanak, sekulako zalaparta sortu zuen. Zalaparta horren ondorioz, bere aitak, printze oinordeko kargutik kentzea pentsatu zuen.

Bere kargua utzi ondoren, Narara joan zen, eta, hiriburua, berriz Kyototik Narara eramatea pentsatu zuen. Saga Enperadoreak bere aitarekin ados zegoelako itxurak egin zituen. Hala ere, ideia horri kasu zipitzik ere ez egitea pentsatzen zuen, bere aurreko enperadorearen eragina murrizteko. 810ean, Naran Kusukorekin matxinada bat sortzen saiatu zen, baina garaitua izan zen. Kusukok bere buruaz beste egin zuen, eta Heizei monje budista bihurtu zen. Bere semea, Takaoka printzea, bere kargutik kendua izan zen, eta Saga enperadoreak, bere seme propioa izendatu zuen printze oinordeko bezala.
Captains Courageous (filma)

***Captains Courageous*** (euskaraz *Kapitain Kuraiatsuak*) 1937an Victor Flemingek zuzendutako abentura film bat da. Rudyard Kiplingen *1897ko.izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago. Louis D. Lightonek ekoitzi zuen, eta Spencer Tracy, Freddie Bartholomew, Lionel Barrymore, Melvyn Douglas, Mickey Rooney eta John Carradine aktoreek antzeztu zuten.

1937ko Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria (Spencer Tracy) irabazi zuen.

## Argumentua 
Harvey Cheyne (Freddie Bartholomew) hamar urtetako ume aberats, gezurti eta mainontzia da. Ikasketak burutzen dituen ikastetxean bere gizarte mailaz baliatzen da berak nahi dituen gauzak edozein bidez lortzeko. Azterketa errazago bat jarri ziezaion maisu bat erosi edo kopiatu nahian harrapatzen dutenean zigorra jaso eta gainontzeko ikasleen mespretxua bereganatuko du. Ordu arte bere negozioez arduratuagoa zegoen aitak (Melvyn Douglas) semearen jokabide okerraz kezkaturik eta hura aldatu nahian berarekin Londreserako bidaian itsasontziz eramango du.

Aita-semeak itsasontzian doazela, Harveyk bat-bateko istripu bat izan, itsasora erori eta Manuel Fidello (Spencer Tracy) portugaldar arrantzaleak bere txalupan jasoko du. Honek haurra ''We're Here'' ("Hemen Gaude") goletara eramango du, arrantzontzi hau Disko Troop (Lionel Barrymore) itsas otso zaharrak kapitantzen du. Han Harveyk nahi ala ez ontzia portura itzuli bitartean hiru hilabete igaro beharko ditu.

Denboraldi horretan zehar Harveyk Manuel beregan arretatsua izan ez zen aitarekin ez bezala benetako bizitza nolakoa den ikasi eta ume kexati eta gaizki hezi bat izatetik gazte arduratsu eta langile bat izatera bilakatuko da. Baina zoritxarrez Manuel bat-bateko itsas istripu batean hilko da. Harvey bere aitarekin itzuliko da eta azken honek Manuelek bere semearen bihotzean utzi duen hutsunea betetzen saiatuko da.

## Aktoreak 
* Freddie Bartholomew: Harvey Cheyne
* Spencer Tracy: Manuel Fidello
* Lionel Barrymore: Disko Troop kapitaina
* Melvyn Douglas: Frank Burton Cheyne
* Charley Grapewin: Osaba Salters
* Mickey Rooney: Dan Troop
* John Carradine: Long Jack
* Oscar O'Shea: Walt Cushman kapitaina
* Jack La Rue. Apaiza (Jack LaRue gisa)
* Walter Kingsford: Finley medikua
* Donald Briggs: Bob Tyler
* Sam McDaniel: "Doc" (Sam McDaniels gisa)
* Bill Burrud: Charles Jamison (Billy Burrud gisa)

## Eleberria 
* *Captains Courageous* (1807, Rudyard Kipling)

## Kanpo estekak 
* *Captains Courageous* filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com 
* *Captains Courageous* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Emishi

thumb|Emishi, Shotoku Printzea omentzen. 1324an sortua, 1069ko *Shotokutaishi e-den e-maki* oinarritzat hartuta.
**Emishi** izena (japonieraz 蝦夷), Japonian (VII. mendea baino lehen 毛人 idatzia), Honshu uharteko ipar-ekialdeko biztanleak izendatzeko erabiltzen zen, gaur egun Tohoku eskualdea bezala ezagutzen dena. Eskualde honetako triburen batzuk, Japoniako Enperadoreen eta hauen gobernuaren aurka egin zuten Nara garaiaren amaieran eta Heian garaiaren hasieran. Egungo historialariren batzuk, emishiak, Jomon kulturaren ondorengoak eta ainuekin lotuak zeudela diote. Yamatoko biztanleen eta emishien arteko ezberdintasun etnikoari buruz ez dago zalantzarik, emishiek, akademikoek berregiterik izan ez duten hizkuntza oso ezberdin bat zuten.

## Emishi hitzaren jatorria 
Herri honen lehen aipamena Japoniatik kanpo, Song Shu liburu txinatarrean da, non "ekialdeko jende iletsuaren (毛人) 55 erresumari (国)" erreferentzia egiten dion. Japoniarrek kanji berberak erabili zituzten deskribatzeko, baina, euren irakurketa, kebito edo mojinetik emishira aldatu zuten. Beranduago, kanjiak 蝦夷ra aldatu ziren.

## Konkista 
Emishiak, tribu ugariz osatuta zeuden, batzuk, japoniarren aliatuak (fushu, ifu), beste batzuk, etsaitasuna erakutsi zieten bitartean (iteki). Honshu iparrekialdeko emishiek, euren zaldiak behar zituzten borrokan zehar, zaldiz zihoazen arkulari bidezko eraso eta ihes sistema bat asmatu zuten, garai horretako armada inperial motelaren aurka oso eraginkorra zena, armada inperiala, nagusiki, infanteria astunaz osatua baitzegoen. Tribu hauek menderatzeko lehen saiakerak sekulako porrota izan ziren, emishien gerrila gerraren teknika gehiago baitzen.

## Kanpo estekak
Tambre (ibaia)

**Tambre ibaiak** 125 km luze den ibaia da, Galizian kokatua, atlantiar isurialdean. Portako parrokian jaio da, Sobradon, eta orokorrean HM-ko norantza darama Enganoko senaiatik Muros eta Noia itsasadarran itsasoratu arte. Sobrado, Curtis, Vilasantar, Boimorto, Mesía, Frades, Arzúa, O Pino, Oroso, Ordes, Trazo, Tordoia, Santiago, Val do Dubra, Ames, A Baña, Brión, Negreira, Outes, Mazaricos, Noia eta Lousameko udalerriak zeharkatzen ditu (1.531 kilometro karratu).

Tambre ibaiak bere inguruan fauna aberatsa du. Portomouro eremuan (Tambre eta Dubra ibaiak elkartzen diren lekuan) egoera basatian dauden abere ugari aurki ditzazkegu (lertxunak, ahateak, hontz zuriak, igarabak, etab.). Ibaiaren uretan ere amurrainak eta angirak daude. Lehengo garai zaharretan anproi eta izokinak ere bazeuden baina Portomouro eta ibaia itsasoratzen bokalearen artean eraiki ziren uharken ondorioz desagertu egin ziren.

Dubra eta Barcala ibaiak dira Tambreren ibaiadar nagusiak. 2001. urtean Garrantzi Komunitarioko Eremu (GKE) izendatu zuten.

Tambre ibaiak Trastamarako konderriari izen ematen dio (*Trans Tameris*) eta baita Noiako *Los Tamara* musika taldeari.

## Irudiak 

Irudi:Rio Tambre.Portor.Ponte Maceira.jpg|Ponte Maceira Portor eta Amesen artean
Irudi:Río Tambre GDFL200301.jpg|Zubi esekia Noia udalerrian

## Kanpo estekak
Jōmon aroa

[thumb|200px|Jōmon aro goiztiarreko ontzia ([K.a. 10.000-K.a. 8.000, munduko ontzirik antzinakoena. Tokioko Museo Nazionala]]
, Japonian duela 12.000 urte inguru hasi zen aro historiko bat izan zen. Gutxi gora-behera 10.000 urte iraun zuen, K.a. XII. milurtekotik K.a. III. mende ingururaino.

Jōmon izenak zeramiken azaleretan ikus daitezkeen "soka" inprimaketak izendatzen ditu.

Aro hau, geologia historikoaren arabera, Pleistozeno amaieratik Holozeno hasieraraino garatu zen Japonian, eta, munduaren historian, Mesolito (edo Paleolito amaieratik) garaitik Neolitorainoko garairaino doan tarteari dagokio, Harri Aroan. Aipatu behar da zeramikaren aurkikuntza eta "etxebizitza-lubaki" deritzotenen garapena (竪穴住居) (hau da, sakon zulatutako solairuak dituzten etxebizitzak) beste fenomeno kultural batzuen artean.

Tokiko aldaerak onartu arren, Jōmon kulturak antzeko patroiak mantendu zituen uharte guztietan, Hokkaidotik Okinawara. Bere oinarri ekonomikoa, ehiza, arrantza eta fruitu biltzeaz osatua zegoen, laboreen nekazaritza oso primitibo baten existentzia ere suposatu den arren. Kultura honen berezitasunetako bat, Jōmon zeramikak izan ziren, izen hau, euren azaleran dituzten soka inprimaketagatik jasotzen dutenak.

Hokkaidoko eta Honshu iparraldeko biztanleek ez zuten arroz zelaien sistema hartu (Asia kontinentaletik sartua K.a. V. mende hasiera inguruan), ziur aski, arroz landareak hotzaren aurka zuen ahultasunagatik. Shikoku, Kyushu eta Honshun Yayoi kultura garatu zen bitartean, Hokkaidon, aldaketa handirik gabe mantendu zen Jōmon kultura, etapa berri honetan, *epi-jōmon* edo *zoku-jōmon* kultura deitzen den arren.

## Izenaren jatorria 
*Jōmon* hitzak (japonieraz 縄文),"soka arrastodun zeramika" esan nahi du, eta Edward S. Morse zoologoak erabili zuen lehen aldiz 1877an, Ōmoriko maskor aztarnategian aurkitutako zeramikari erreferentzia egiteko. Zeramika hori Harri Aroko elementurik bereizgarrienetako bat bezala hartu izan zen Japonian. Geroago Yayoi zeramika aurkitu eta azterketa tipologikoak garatu ondoren, Jōmon zeramika eta Yayoi zeramikaren arteko ezberdintasuna ezarri zen, egungo "Jōmon aroaren" (縄文時代) eta "Yayoi Aroaren" (弥生時代) arteko banaketaren oinarria.

## Kanpo estekak
Zirkua (margolana)

**Zirkua** (frantsesez *Le Cirque*) Georges Pierre Seurat margolari frantziarraren margolanik ezagunenetako bat da. Olioa oihal gaineko teknikarekin egina dago. 180 cm garai eta 148 cm zabal da. 1891n margotua izan zen. Parisko Orsay Museoan dago.

Seuratek, zirkua irudikatzen du, bere jai giroarekin.

Margolan honek, gai bezala, zirkua hartzen du, garai horretan bertan, beste margolari batzuk, Pierre-Auguste Renoir, Edgar Degas eta Henri de Toulouse-Lautrecek kasu ere erabili zutena. Seuratek, puntillismoa deritzon estiloarekin margotzen du, kolore horia nagusi den margolan batean. Seuratek, bere kolore aniztasuna, lau kolore nagusitara murriztu zuen, euren tarteko tonuekin, egoera argian; horia eta morea, bateragarriak direnak, nagusi dira. Kolore garbiak erabiltzen zituen, ikuslearen erretinan bat egiten zuten bata bestearen gainean jarritako ukitu txikien bidez.

Seuraten azken margolana izan zen, difteriak jota hil baino urte bete lehenago hasia. Zirriborro ugari egin zituen lan honentzako, eta amaitu gabe utzi zuen. Paul Signacek erosi zuen, ondoren, John Quinn bildumagile estatubatuarrari saldu ziona, Louvreko Museoari emango ziola aginduz.

Fernando Zirkuaren pistako kolore kontrasteak deskribatu nahi zituen, agertokiaren lerro kurboaren eta harmaila zuzenen arteko diferentziaz gain. Harmaila hauetan, klase sozial ezberdinak margotzen ditu: pobreak goian, aberatsak behean. Pistaren erdian, zaldiko-maldikoaren mugimendua abiatzen duen pailazo bat dago. Zaldiak, lanari, mugimendua eta dinamismoa ematen dizkio.

Lana, amaitu gabe egon arren, Independenteen Zazpigarren Erakusketan erakutsia izan zen, eta, erakusketaren garaian, Seurat hil zen.

## Kanpo estekak
Bertizilo

[thumb|200px|[Ziabelar usainduna (*Galium odoratum*) zurtoin baten xehetasuna, non hostoen banaketa bertizilatua ikus daitekeen]]
Botanikan, **bertiziloa**, zurtoin batetik maila berean irteten diren hiru (edo gehiago) adar, hosto edo beste organo batzuk osatutako taldeari deritzo.

Hostoak, landare gehienetan, zurtoinaren inguruko oso espiral luzatu bat jarraituz hazten dira, nabaritzen zaila dena, kasu honetan, bere kokapena, alternoa bezala deritzolarik. Batzuk, baina, hosto bertizilatuak dituzte, hau da, bertiziloetan jarriak.

Kokapen hau, beste alde batetik, angiospermen loreen organoak eratzen dituzten ebolutiboki aldatutako hostoen ohikoena da.

## Kanpo estekak
Indietako Legeak

thumb|Ameriketako mapa Espainiar Inperioaren garaian
**Indietako Legeak** () espainiar erregeek, Hispaniar Monarkiaren Amerikar zatian bizi ziren biztanleen bizitza politiko, ekonomiko eta soziala erregulatzeko aldarrikatu zuten legedia izan zen.

Lehen konkistatzaileak Amerikara iritsi eta ez askoz beranduago, Espainiar koroak, 1512ko abenduak 27an onartutako Burgosko Legeak betearaztea agintzen du, Koroak, Amerikako indigenek jasaten zuten etengabeko tratu txarrengatik zuen arduragatik sortzen direnak, domingotar fraideek emandako txostenen arabera.

Bartolomé de las Casas domingotar gotzainak, indigenenganako tratu txarrei buruzko eztabaida bat sortu zuen enkomienda sistemarekin, eta, ondorioz, Karlos I.a Espainiakoa eta V.a Alemaniakoa enperadoreak, eztabaida honi amaiera emateko epaile biltzar bat bildu zuen. Biltzar honetatik, Lege Berriak deritzenak sortu ziren, 1542an, indigenak, Koroaren babespean jartzen zituztenak.

Espainia, Espainia Berria eta Peruren arteko eztabaida juridiko ugariren ostean, Karlos II.a Espainiakoaren erregealdian (1665-1700), 1680an, Indietako Legeen Bilketa bezala ezagutu zen lan bat argitaratu zen.

Indietako Legeak, Indietako erresumetan indarrean zeuden legeen bilketa bat dira, Karlos II.aren erregealdian egina. Oinarrian, hauek, Burgosko Legeak, Lege Berriak eta Alfaroko Ordenantzak ziren. Errege zedula bidez aldarrikatuak izan ziren 1680ko maiatzak 18an, eta bere testuak, espainiar monarkiaren gobernu ekintza inspiratu zuten printzipio politiko, erlijioso ekonomiko eta sozialak laburbiltzen ditu. Legeak, 9 liburutan antolatuta daude, 6400 lege inguru dituztenak.

* 1. liburua: Kontu erlijiosoei buruzkoa, errege patronatua, Elizaren antolakuntza, irakaskuntza eta kultura kasu.
* 2. liburua: Gobernu indianoaren egiturari buruzkoa, Indietako Kontseiluaren eta audientzien funtzio eta eskumenei erreferentzia berezia eginez.
* 3. liburua: Erregeorde, gobernari eta militarren betebehar, eskumen eta funtzioak laburbiltzen ditu.
* 4. liburua: Lurraldeen aurkikuntza eta konkistari buruzkoa. Biztanleria, lur banaketa, lan publiko eta meatzaritza arauak ezartzen ditu
* 5. liburua: Alkate, korrejidore eta gainontzeko funtzionario baxuen eskumen, funtzio jurisdikzio eta zuzenbide publikoaren zenbait arlori buruz legeztatzen du.
* 6. liburua: Indigenen egoerari buruzkoa, euren egoera soziala, enkomienda erregimena, zergak, etab...
* 7. liburua: Ekintza polizialarekin eta moralitate publikoarekin lotutako arloak laburbiltzen ditu.
* 8. liburua: Errenta eta finantza antolakuntzari buruz legeztatzen du
* 9. liburua: Indianoen merkataritza antolakuntzari eta hau erregulatzeko moduari buruzkoa, Kontratazio Etxeari buruzko erreferentzia bereziarekin.

## Kanpo estekak
Enkomienda

[thumb|220px|Enkomendero bat tratu txarra ematen indio bati. Kingsborough [kodexa. ]]
**Enkomienda** (, “zerbait edo norbait babesteko jasotako agindua eta eskubidea”) erakunde juridiko-ekonomikoa izan zen, espainiar kolonizatzaileek, euren lurraldeetan dagoeneko erabiltzen  zutena eta XVI. mende hasieratik aurrera Ameriketan ezarri zutena, bertatiarrekiko harremanak estutik kontrolatzearren.

Sistema haren arabera, Espainiako Koroak kolonoaren esku uzten zuen mendeko zituen indiarren zergak edota lanen emaitzak, eta ordainez kolonoak babesa, hazkurria eta kristau ikasbidea eskaini behar zizkien indiarrei. Nolanahi ere, berez esklabotasun molde bat baizik ez zen eta 1510. urtean Bartolomé de las Casas domingotar fraideak sistema hura gogor salatu zuen.

Espainiako Koroak atzera jo eta indarrik gabe utzi nahi izan zuen indiarren morrontza hura (Burgosko legeak, 1512-1513). Kolonoek, ordea, inoiz ez zituzten xedapen haiek aintzat hartu. 1542an, esklabotasuna eta derrigorrezko lanak debekatu zituen Karlos Habsburgokoak (Indietako Lege Berriak), eta enkomienda sistema leundu egin zen, funtsean bere hartan segitu bazuen ere. 1550etik aurrera, lan sistema berri bat abiarazi zuten espainiarrek, enkomienda bazter utzi gabe, *repartimiento de indios* ("indiarren banaketa") izenekoa. Molde berri horren arabera, urtero hainbat hilabetez aritu behar zuten nahitaez indiar heldu guztiek, meatze, ola, etxalde eta herri lanetan.

XVII. mendearen erdialdetik aurrera, Espainiako Koroa zerga handiagoak hasi zitzaien eskatzen kolonoei, eta handik aurrera izugarri ahuldu zen sistema hori. XVIII. mendearen bukaeran desagertu ziren enkomiendak. Ameriketako indiarrak bigarren mailako pertsonatzat hartzen eta erabiltzen zituen molde juridiko-ekonomikoak, ordea, XX. mendea arte iraun du, *hacienda* izeneko sistemen bidez bereziki.

## Gaztelako eta Aragoiko eta Europako lurraldeetan 
Gaztela eta Aragoin, Erdi Aroan, *encomienda* bat, ordena militar bati zegozkion lurraldeen, higiezinen, errenten edo onuren multzoa zen. Ordena militar horren buru ordenaren kide zen zaldun bat zegoen, "*comendador*" titulua ematen zitzaiona eta  Espainiako Erdi Aroaren hasieratik zalditeriako edo erlijioko ordena ugarietako bateko "*maestre*" batek izendatu behar zuen.

Komendadore bakoitzak bere babes eta defentsapean zeukan jasotako "*encomienda*" eta ordainetan, zerbitzuak eta lurren errentak jasotzen zituen. Lurralde jabetzarik handienak izan zituzten ordenak Santiago, Calatrava eta Alcantara izan ziren Gaztelan, Montesa Aragoin eta San Joan Ospitalarioen Ordena bi erresumetan.      

## Ikus, gainera 
* Mita
* Indietako Kontseilua
* Matará
* Babesleku indigena
* Zuzenbide indianoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Goa

**Goa** (konkaneraz गोंय ) India mendebaldeko estatua da, Errepublika osoko txikiena dena.

## Geografia 
Goa Indiako mendebaldeko kostaldean dago, Konkan izeneko eskualdean, hain zuzen ere. Konkan Mendebaldeko Ghat mendiak mendilerroak banatuta dago Dekan goi-ordokitik. Estatuko mendirik altuena 1.167 metroko Sonsogor da. Mendebaldean, Goak 101 kilometroko kostaldea du Arabiako itsasoan. Mugakideok ditu: iparraldean, Maharashtra; eta ekialdean eta hegoaldean, Karnataka.

## Historia 
1510ean, Timoji bertako buruzagiari esker, Portugalek Bijapur erregeak mendean hartu eta *Velha Goa* (euskaraz: Goa Zaharra) sortu zuen. 1560an Inkisizioa eratu eta goatar asko kristautasunera aldatu ziren.

XX. mendea arte, Portugaldar Inperioaren menpe egon zen, eta Britainiar Inperiotik 1947an Indiak independentzia lortu arren, Portugalek bere bere indiar barrendegien jabetasuna negoziatzeari uko egin zion. 1961eko abenduaren 12an, Indiako armadak *Vijay* operazioa hasi eta Goa, Daman eta Diu anexionatu zituen. Hasieran gobernuak berak administratua izan bazen ere, 1987ko maiatzaren 30ean, Goa India hogeita bostgarren estatua bihurtu zen.

## Barrutiak 
thumb|150px|left|Goako *talukak*. Purpuraz Ipar Goako barrutiak eta laranjaz Hego Goakoak.
Estatua bi barrutitan banatuta dago: Ipar Goa eta Hego Goa. Ipar Goako hiriburua Panaji da; Hego Goakoa, berriz, Margao.

Barrutiak hamaika *taluka*tan banatuta daude:
* Ipar Goako *talukak*: Bardez, Bicholim, Pernem, Ponda, Sattari eta Tiswadi.
* Hego Goako *talukak*: Canacona, Mormugao, Quepem, Salcete eta Sanguem.

Goako hiri nagusiak Vasco, Margao, Mormugao, Panjim eta Mapusa dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Estatuko webgune ofiziala
Lebodopa

**Lebodopa** edo **L-dopa** dopaminaren aitzindaria den sendagaia da. Hau dopamina deskarboxilasa entzimari esker deskarboxilatu egiten da dopamina emanez. Lebodopa nerbio-sistema zentraleko (NSZ) asaldura degeneratiboetan erabilia da neurona dopaminergikoen urritasuna konpontzeko, batez ere Parkinson gaixotasunean.

## Biosintesia 
Dopamina noradrenalina eta adrenalina bezala katekolamina bat da eta gainera, azken bien biosintesian bitartekaria da. Bere sintesia aminoazido batetik hasten da, L-tirosinatik hain zuzen ere.

Tirosina honen bentzenoa hidroxilatu egiten da tirosina hidroxilasa entzimaren bidez L-dihidroxifenilalanina edo L-dopa sortuz. Ondoren, honek karboxilo taldea galtzen du dopamina deskarboxilasa entzimari esker dopamina emanez. Dopamina honen hidroxilazioz noradrenalina sintetizatzen da eta bere amina metilatuz adrenalina.

Hau litzateke katekolaminen biosintesi katea, bertan dopamina eta lebodopa sintetizatzen direlarik. Lebodopa ikusi dugun bezala, dopaminaren aitzindaria da.

## Farmakologia 
Lebodopak NSZean zurruntasuna, bradikinesia eta dardarak murrizten ditu. Sistema kardiobaskularrean aldiz, inotropismoa eta kronotropismoa gehitzen ditu hipotentsioa sortaraziz.

Dopamina neurotransmisore oso polarra da eta ezin du muga hematoentzefalikoa zeharkatu nerbio-sistema zentralera iristeko. Beraz, Parkinsonaren sendabidean zuzenean dopamina emango bagenu, hau ez litzateke NSZera helduko eta ez luke bere efektua emango. Horregatik, bere aitzindari bat eman behar da, lebodopa, behin burmuinetara heldutakoan dopamina bihurtuko dena.

L-dopa aho bidetik ematen da ondo xurgatzen delako. Hala ere, metabolismoa arazo bat izango du. Lebodopa dopamina bihurtuko da gibel eta hestean, ondorioz ez da garunera iritsiko eta gainera, gorputz osoan banatuta dagoen dopaminak eragin desiragaitzak sortuko ditu. Hau ekiditeko, L-doparekin batera karbidopa eman behar da, honek dopamina deskarboxilasa inhibituko du eta L-dopa NSZera osorik iristea baimenduz eta eragin desiragaitzak murriztuz.

Lebodopa parkinsonaren sendaketan sendabide eraginkorrena da gaur egun. Aitzitik, lehenengo bost urteak igaro eta gero, eraginkortasuna gutxituz joaten da.

## Eragin kaltegarriak 
### Akutuak 
* Gorakoak
* Hipotentsioa
* Arritmiak
* Aldaketa psikologikoak (haluzinazioak, sexu asaldurak...)
### Kronikoak 
* Diskinesia/distoniak
* Sintomatologiaren gorabeherak: on-of gertakizuna
* Jasankortasuna

## Ikus, gainera 
* Dopamina
* Parkinsona

## Kanpo estekak
Jatorrizko herriak

**Jatorrizko herriak**, amerindiarrak ezagutzeko erabiltzen den izendapena da, euren kultura eta interesak egungo Amerikar kontinentean aldarrikatzeko (edo Abya Yala, Kuna herriaren hizkuntzan deitua zen bezala), gaur egun komunikabide progresistek oso hedatutako erabilera du.

Egileren batzuk, izatez amerikar jatorrizko herririk ez dagoela argudiatzen dute, eta "indigenen" ondorengoek, Asiatik Abya Yala edo Amerikara migratu zutela Beringeko itsasartearen bidez. Baina, mundu osoak onartutako iritzia da, gizakiaren jatorria Afrikan dagoela. Argudio hau, egia balitz, Afrikatik kanpora jatorrizko herririk ez dagoela esan nahiko lukeena.

Abya Yala kontinentean lehen migrazioa, ziuraski, duela sei mila urte baino lehenago hasi zen, gaur egun, "jatorrizkoak" deritzen herrien partetik. Orain arte, ez dira hori baino lehenagoko migrazioen frogarik aurkitu. Lurralde edo eskualde batetako lehen biztanleak, jatorrizkoak dira. Beste alde batetik, aztekek, Amerikari, *Ixachitlan* izena eman zioten "Landugabeko Lurraren Tokia" esan nahi duena, ete euren nazioa zen Anahuacekin ere lotuta zegoena

Beste alde batetik, indiar eta indigena hitzek, europarrek, Abya Yalan, Indiako mendebaldeko kostaldea aurkitu izanaren ideia okerra isladatzen dute. Gainera, europarrek, indigena hitza, soilik Europatik kanpoko herriak izendatzeko erabiltzen dute, eta gutxiago zibilizatutakoak izatearen zentzuan, Europan herri indigenarik ez dagoen bitartean.

## Kanpo estekak
Ginezeo

thumb|Obarioak, lorean izan ditzakeen posizioak: superoa, erdiinferoa eta inferoa
[thumb|[Limoiondoaren pistiloa]]
**Ginezeoa**, lehen **lore-orratz** edo **pistilo** deitua (latinez *pistillum* motrailuaren eskua), loreen zati femeninoa da landare angiospermatan. Laugarren bertiziloa da lore oso batean.

Ginezeoa, karpeloz osatua dago, hauen gainean, ugaltze zelula femeninoak izango dituzten obuluak garatuko direlarik. Ginezeoa, karpelo bat edo gehiagoz, askeak edo euren artean elkartuak, osatuak egon daitezke. Bertan, toki ezberdinak aurki daitezke:

* Obarioa: obuluak barnean dituen barrunbea
* Estiloa, lore-hauts aleak jarriko diren "kanoi" bezala balioko duen zati antzu luzexka, polen aleak, likido estigmatikoak mantenduko dituelarik.
* Lorexakia: Estiloaren gaineko barrunbea.

Ginezeoak, estilo eta estigmarik gabe ere egon daitezke, zuzenean obarioaren gainean jartzen da, eta, orduan, *estigma sesila* deitzen da.

Karpeloetan, hiru nerbio nagusi ikus daitezke, horietatik bik, karpeloaren ertzak zeharkatzen dituztelarik, eta, euren ondoan, obuluak jaiotzen dira: nerbio hauek, nerbio plazentario izena jasotzen dute. Karpeloaren erdiko nerbioa, nomofiloen erdikoa bezalakoa, nerbio karpelarra da. Obuluek, haziak sortzeko balioko dute, arrazoi honegatik *jatorrizko hazitarakoak* deitua, eta puxika formako irtenune bezala agertzen dira karpeloen ertzetan.

## Kanpo-estekak
Abya Yala

**Abya Yala**, Panama eta Kolonbiako kuna herriak, Kristobal Kolon iritsi aurretik, Amerikari eman zion izena da. Itxuraz, izen hori beste amerikar etnia batzuek ere hartu zuten, maiek kasu. Gaur egun, etnia indigenen hainbat ordezkarik izen horrekin aipatzen dute kontinentea, europar jatorriko *Amerika* izena erabili beharrean. Abya Yala izenak «lur heldua» esan nahi du edo, beste interpretazio batzuen arabera, «lur bizia» edo «loratzen ari den lurra».

Izen horren erabilerak jarrera ideologikoa adierazten du, europar kolonizatzaileengandik jasotako *Amerika* edo *Mundu Berria* izenen aurka, eta kontinenteko jatorrizko herrien alde.

## Ikus, gainera 
* Kuna Yala

## Kanpo estekak
Homados

**Homados** edo **Homado**, greziar mitologian, bi pertsonaiaren izena da:

* Guduetako zalaparta, soldaduen oihuak eta armen talka pertsonifikatzen zituen daimon edo izpiritu bat. Maketako bat bezala har daiteke, eta, bere ezaugarriengatik, Zidoimosekin alderatzen da. Beste izpiritu gaizto asko bezala, ika-mikaren jainkosa zen Erisek sortu zuen, bere kabuz, beste inor gabe.
* Foloren ardoa lapurtu nahi izan zuen zentauro bat. Euristeoren arreba zen Alzione bortxatzen ere saiatu zen. Heraklesek hil zuen, Arkadian.

## Kanpo estekak
Folo

**Folo**, greziar mitologian, (antzinako grezieraz Φόλος Phólos), zentauro jakintsu bat eta Heraklesen laguna zen. Arkadiako Foloe mendiari izena ematen zion. Heraklesek, hau, bere lan ospetsuetako batean, Erimantoko basurdea ehizatu guran zebilela jaurtitako gezi galdu baten gezikadaren ondorioz hil zen.

Apolodoren arabera, bere Liburutegi mitologikoan, Folo, gorpu batetatik gezi bat ateratzen, hain arma txikiak hain izaki handiak nola hil zitzakeen harrituta geratu zen, baina, une horretan bertan, geziak eskutik irrist egin zion, bere oinera erori eta hil egin zuen. Folo, Sileno eta Melia ninfaren semea zela ere bazioen.

Jainkotiar komedian, Folo, gainontzeko zentauroekin agertzen da, Flegetonte ibaiaren ertzean patruilatzen, Infernuko zazpigarren zirkuluan.

## Kanpo estekak
Teilatu gorriak

***Teilatu gorriak*** (frantsesez *Les toits rouges*), Camille Pissarro margolari frantziarraren margolanik ezagunenetako bat da. Olioa oihal gaineko teknikarekin egina dago. 53 zentimetroko altuera eta 64ko zabalera du. 1877an margotua izan zen. Galerie nationale du Jeu de Paumen egon zen, eta, gaur egun, Orsay Museoan dago, Parisen.

*Teilatu gorriak (herri bat neguan)*, paisaia bat da. Bere arretagunea, herri bateko etxeen teilatu gorriak dira, neguan, Pontoise inguruan. Euren gainean, muino bat ikus daiteke, eta, gainetik, zeru urdineko lerro bat. Lehen planoan, fruta-arbolak ikus daitezke.

Camille Pissarrok, bere karreran, giro garbi bat bilatzen ari zen garai batean egin zuen. Paul Cezanneen eragina ere nabari da paisaia egiterako garaian. Pissarroren gai gogokoenen adibide bat da: landatarrak, xumeak eta naturalak.

Espazio atmosferikoa balioztatzen du, zuhaitzen adarrek eratzen duten sarearen bidez.

Koloreak, nahiko bortizki kontrajartzen dira, batez ere bateragarriak.

Pissarrok, margolan osoa bateratzen duten pintzelada azkarrak erabiltzen ditu.

## Kanpo estekak
Khutawira

**Sekhemra Khutauy Sebekhotep** edo **Khutauyra**, Egiptoko XIII. dinastiako lehen faraoia izan zen, K.a. 1759tik K.a. 1757 arte gobernatuz, Frankeren arabera.

Bi urte inguruz gobernatu zuen, eta, hiriburua, El Lishten zegoen. Ryholtek, Sekhemra Khutauy Sebekhotep, Amenemhat IV.aren semea zela uste du.

Dinastia honetako lehen faraoia, Turineko Errege Kanoneko VI,5 erregistroan idatzia dago, ...ra Khutauy bezala, bi urte, hiru hilabete eta hogeitalau eguneko erregealdiarekin. *Sekhemra Khutauy Amenemhat Sebekhotep Ugaf*ekin (Sebekhotep II.a) nahastua izan zen, baina, zenbait aurkikuntza arkeologikok, akats bat izan zela adierazi dute, tronu izenen antzekotasunaren ondorioz.

Bere Horusen izena *Sekhem Necheru* izan zen "Jainkoen domeinua". Bere Nebtyren izena *Khabau* izan zen "boterea agertzen da". Bere Urrezko Horusen izena Merytauy izan zen, "Bi lurrak maite dituena", eta, bere tronu izena *Sekhemra Khutauy* "Ra boteretsua, Bi lurren babeslea".

## Bere garaiko testigutzak 
Bere izena daramaten zenbait objektu eta idazkun aurkitu dira:

* Monturen tenpluan, Medamuden (Bisson de la Roque, Clère, Eder)
* Karnaken aurkitutako hilarri batean.
* hilarri bat, Behe Nubian
* Khartumeko museoan dagoen estatua bat
* ziuraski Khutauyra irudikatzen duen estatua bat, Kairoko Egiptoar Museoan.
* ateburu bat Deir el-Baharin (Naiville)
* bere titulua daraman eskarabeo bat
* Kahungo papiro UC32166 (Petrie Museoa)
* alea UC13202 (Petrie Museoa)

Nilometro idazkun batzuk, Semna eta Kumman, bere erregealdiko laugarren urteaz informatzen dute (Heintze, Reinecke)
Portor (Negreira)

**Santa María de Portor** Negreirako udalerriaren ekialdean kokatzen den parrokia da. 2004ko erroldaren arabera 328 biztanle zituen (168 emakume eta 160 gizon) eta 6 bizileku guneetan banaturik zeuden, honek 1999ko erroldarekin parekatuz 353 biztanle gutxigo izateak suposatzen du.

## Irudiak 

Fitxategi:Negreira.Portor.Galiza.jpg|Eliza parrokialaren dorrea
Fitxategi:Negreira.Ponte Maceira.Galiza 01.jpg|Santa María de Portorreko eliza
Fitxategi:Ames.Portor.Galiza.jpg|Elizako sarrera

Fitxategi:Portor_Negreira_Galiza_Escudo.JPG|Armarria

## Kanpo estekak
Muros (Italia)

**Muros** Italiako udalerri bat da. [[]]n kokatuta dago, Sardinia eskualdean.  biztanle ditu,  kilometro koadroko azaleran banatuta.
 
## Mugakideak 
Murosek honako udalerri hauekin egiten du muga:
 

## Kanpo estekak
Psunj

**Psunj**, Kroazia ekialdeko eskualdea den Eslavonia hegoekialdean dagoen mendi bat da. Eslavoniako mendirik garaiena da, bere tontorrik garaiena, 986 metroko altueran duelarik. Iparraldean, Ravna Gora eta Papukeko mendietara hedatzen da, gainontzeko aldeetatik, lautadaz inguratuta dagoen bitartean. Nova Gradiškatik iparraldera eta Pakracetik hegoekialdera dago.

## Kanpo estekak
A Ponte Maceira (Negreira)

**Ponte Maceira** herrixka Portoreko parrokian dago, Negreirako udalerrian. Tambre ibaiak gurutzatzen du herrigune hau.

Ponte Maceiran, Ames eta Negreira artean, antzinako herriguneak osatutako multzo monumentala dago, errota bat, uharka, kapera, jauregi moderno bat eta Tambre ibai gainean eraikitako XVIII. mendeko *a gran ponte* edo 'zubi handia', lehengo beste zubi erromatar bat probestuz. Bost arkuz eta beste bi arku txikiagoz osatuta dago.

Done Jakue bidearen iragan leku ezinbestekoa zen, Santiagoko Hiria Fisterrarekin lotuz.
Erlijiozko arkitektura aldetik Portorreko eliza erromanikoa delakoa nabarmentzen da. Done Jakuetar usadioan oinarritutako kondaira ugari badira, adibidez Done Jakueren jarraitzaileak iparraldetik lasterka etorriko zirenekoa, ez baitzuten bere maisuaren buru ebakiari zegokion harrera egingo zionik. Erromatar legioak zetozen haien atzetik eurak ehizatu asmoz. Kristauek Ponte Maceira gurutzatu zuten eta erromatarrak gauza berbera egiten ari zirenean bat-batean zubia erori egin zela ikusi zuten eta "jainkozko" eskuhartze honen bidez iheslariek ihes egitea lortu zuten.

Hemen gertatu omen zen Diego Xelmírez Santiago Compostelako lehendabiziko Artzapezpikuaren gizonak aldetik batetik eta beste aldetik Pedro Froilaz de Travaen gudaloztea eta bere seme Fernando Pérez de Trava eta Bermudoren arteko guda, Terra de Santiagoko Tambre ibaiaren mugetan borrokak ohikoak izaten baitziren. Konpostelar Historiak gertakari hau honela aipatzen du: 

Erlijio arkitekturan Portorreko Eliza Erromanikoa nabarmentzen da.

## Galeria 

File:Negreira.A Ponte Maceira.Galiza.jpg|Gurutzea
File:Tambre.Ponte_Maceira.Galicia5.jpg|Tambre ibaia

## Kanpo estekak
Anestesiko orokor

**Anestesiko orokorrak** pertzepzioaren galera itzulkorra sortzen duten sendagaiak dira. Farmako hauek anestesista batek administratzen ditu ebakuntza egitea baimenduko duen anestesia orokorra induzitu edo mantentzeko asmoarekin.

## Anestesiko motak 
Anestesiko orokorrak bi taldetan sailka daitezke administrazio moduaren arabera.

### Arnasbideko anestesikoak 
Arnasbideko anestesikoak bi motatakoak izan daitezke:
* Gaseosoak: oxido nitrosoa
* Isurkari hegazkorrak: halotanoa, enfluranoa, isofluranoa, desfluranoa, sebofluranoa...

Arnasbideko anestesikoekin bi ezaugarri hartu behar dira kontuan; abiadura eta potentzia. Lehenak anestesia lortzeko zenbat denbora behar den esango digu eta azkenak anestesia maila zenbatekoa izango den.

Anestesikoa biriketako parenkimara heltzen da, albeoloetatik odolera pasako da eta bertatik burmuinetara. Farmako batzuk eman eta segituan eraginkorra den kontzentrazio maila lortzen dute odolean eta gero mantendu egiten dira. Beste batzuei aldiz, asko kostatzen zaie maila egokia hartzea. Hau liposolugarritasunarekin erlazionatuta dago, hau da, lipidoetan disolbatzeko duten gaitasunarekin. Odol/gas banaketa koefizientea zenbat eta txikiagoa izan, eragina azkarragoa izango da eta beraz, gutxiago kostako zaio airetik odolera pasatzea.

Olio/gas banaketa koefizientea berriz, abiaduraren alderantzizkoa da. Liposolugarritasun altuko sendagaiek eraginkortasun handiagoa dute, askoz errazago zeharkatuko dutelako muga hematoentzefalikoa (NSZ inguratzen duen mintza). Beraz, sendagai dosi txikiak nahikoa dira eragina lortzeko.

MAC (Gutxiengo Kontzentrazio Albeolarra euskaraz) anestesiaren erdia lortzeko behar den sendagai kopurua da. Hau handia bada, sendagaia ez da indartsua izango. Parametro hau portzentajeetan ematen da, birika nahastean zenbat anestesiko dagoen adierazten du. Farmakoa eraginkorra izan dadin 0,5-2 artean egotea gomendatzen da.

Batzuetan anestesiko lasterrak interesatzen zaizkigu, nahiz eta ez oso eraginkorrak izan. Beste batzuetan eraginkortasuna beharrezkoa da. Horregatik, hainbat anestesiko konbinatzen dira.

### Zainbarneko anestesikoak 
* Tiopentala, bentzodiazepinak, etomidatoa, propofola, ketamina
Zuzenean odolera doazenez, arnasbidekoak baino lasterragoak dira. Eskuarki hauek erabiltzen dira hasieran, gaixoa anestesiatzeko eta gero, arnasbidekoak ematen dira mantentzeko.

## Ikus, gainera 
* Anestesiologia
* Anestesia orokorra

## Kanpo-estekak
SUCRE

*Artikulu hau ALBAko herrialdeen kontu eta balio unitate komunari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Sucre».*

**SUCREa** (gaztelaniazko Sistema Únitario de Compensación Regional), ALBAko herrialdeek eta Ekuadorrek 2008ko azaroan hartzea adostatu zuten kontu unitate komunaren izena da. Bere ISO 4217 kodea **XSU** da. 2008an Ekuador ez zen ALBAko partaidea. 2010eko urtarrilaren 10an Honduras ALBAko itunari uko egin zion. 2013ko martxoaren 24an Uruguaik sistemari atxikitzeko eskaera gutuna sinatu zuen nahiz eta ez izan oraindik ere sistema honen partaide ezta ALBAko kidea.

Gaur egun kontu eta balio unitate bat da soilik. Ez da legezko txanponak eta diru paperak jaulkitzen dituen erakunde batengatik kontrolatuta dagoen diru trukagarri bat. SUCREaren partaideak Bolivia, Ekuador, Kuba, Nikaragua eta Venezuela dira.

SUCREaren xede teorikoa Ameriketako Estatu Batuetako dolarraren ordezkapen progresiboa da, ALBAko herrialdeen eskualde arteko merkataritzan.

2010eko urtarrilaren 1ean SUCREa diru bezala guztiz funtzionatuko zuela iragarri zuen Hugo Chávezek, 2009ko apirilaren 16an. Rafael Correa Ekuadorreko presidenteak ordea, honetarako denbora pila falta zela esan zuen

2000 urtera arte, Ekuadorko diruak izen bera izan zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  SUCREren webgunea.
The Maltese Falcon

The Maltese Falcon izenburuak honako adiera ezberdinak eduki ditzake:
    
* The Maltese Falcon (eleberria) - Dashiell Hammett idazleak 1930an argitaratutako eleberria.
* The Maltese Falcon (1931ko filma) - Izenburu berdineko eleberrian oinarritutako 1931ko filma.
* The Maltese Falcon (1936eko filma) - Izenburu berdineko eleberrian oinarritutako 1936eko filma.
* The Maltese Falcon (1941eko filma) - John Hustonek 1941an zuzendu eta izenburu berdineko eleberrian oinarritutako filma. (Humphrey Bogart aktorearekin)
* Maltar Belatza - Zaldun Hospitalarioek Maltako Uhartearen jabetzagatik Espainiako Erregeari dohaintzan ematen zioten urteroko zerga edo tributua.

## Ikus, gainera 
* Falcon
Papuk

**Papuk**, Kroazia ekialdean dagoen Eslavonia eskualdeko mendirik garaienetako bat. Ipar-mendebaldean duen Bilogora, ekialdean duen Krndija eta, hego-mendebaldean dituen Ravna Gora eta Psunj mendien artean hedatzen da.

Bere tontorrik garaienak, Papuk izenekoa, 953 metroko garaiera du.

Papukek hartzen duen eremua, parke natural babestu bat da (*park pirrode*)

## Kanpo estekak
Orljava

**Orljava**, Kroaziako ibai bat da, Sava ibaiaren ezkerreko ibaiadarra

Psunj mendian du bere iturria, 800 metroko altueran. Bere ibaiadarrak, Orljavica, Veličanka eta Londža dira. Požega eta Orljava artean Papuka-Veličanka ibaiadarra jaiotzen da, Pozeske gore mendian..

Pleternica herrian hartzen ditu bere lehen ibaiadarra den Londžaren urak, Požeške eta Dilj mendien artean iturburua duena. Hortik aurrera, Orljava eta Londzak elkarrekin jarraitzen dute. Bidean igarotzen dituen beste herri edo hiri batzuk, Lužani eta Slavonski Kobaš dira.

89 kilometro egin ondoren, bere urak, Sava ibaian isurtzen ditu.

## Kanpo estekak
Chhattisgarh

**Chhattisgarh** (chhattisgarheraz eta  ) India erdialdeko estatua da, 2000ko azaroaren 1ean Madhya Pradesheko chhattisgarherazko hiztunak ziren hamasei barrutiek sortua.

## Geografia 
Ipar-mendebaldean Madhya Pradesh, mendebaldean Maharashtra, hegoaldean Andhra Pradesh, ekialdean Orissa, ipar-ekialdean Jharkhand eta iparraldean Uttar Pradesh ditu mugakideak.

Estatuko iparraldea Indo-gangear ordokiaren ertzean dago, Gangesko ibaiadarra den Rihand ibaiak zeharkatua. Mendebaldean Satpura mendilerroa eta Chota Nagpur ordokiaren mendebaldeak Mahanadi ibaiaren arroa eta Indo-gangear ordokia banatzen dituzte.

## Hizkuntzak 
Chhattisgarhera hizkuntza, ekialdeko hindiaren taldekoa dena, estatuko hizkuntza nagusia ez ezik, hindiarekin batera ofiziala ere bada. Gainera, Chhattisgarhko zenbait alditan dravidar kuttua duten dialekto eta hizkuntzak ere erabiltzen dituzte.

## Barrutiak 
thumb|ezkerrera|200px|Barrutiak
Chhattisgarh 18 barrutitan banatuta dago administratiboki:

# Bastar
# Bilaspur
# Dantewada
# Dhamtari
# Durg
# Janjgir-Champa
# Jashpur
# Kabirdham
# Kanker
# Korba
# Koriya
# Mahasamund
# Raigarh
# Raipur
# Rajnandgaon
# Surguja

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Estatuko webgune ofiziala
93 Minerva

**Minerva**, asteroide gerrikoan aurkitutako 93. asteroidearen izena da. 1867ko abuztuak 24an aurkitu zuen Jacobo Craig Watsonek Ann Arbor hiritik.

Bere izena, erromatar mitologian, jakinduria, arteen eta gerra tekniken jainkosa zen Minervagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak