Euskararen bilakaera XX eta XXI. mendeetan

[thumb|362x362px|Euskal Herriko hizkuntza-gaitasuna. [Euskal Autonomia Erkidegoa|EAEko datuak 2011koak dira, Nafarroakoak eta Ipar Euskal Herrikoak 2016koak. Hiru zonaldeetako kopuruak grafiko bakarrean batu dira. ]]
thumb|363x363px|Euskararen hiztun kopurua, milioika. Ikusten den bezala, euskarak azkeneko urteetan joera positiboa eduki du, hau da, hiztun gehiago eskuratu ditu.
**Euskarak** azkeneko hamarkadetan aldaketa handiak jasan ditu, artikulu honetan **XX. eta XXI. mendeen** artean euskarak gizartean, erakunde publikoetan eta bestelako arloetan izan dituen aldaketak aipatuko dira. Gure hizkuntzak mende hauetan izan duen bilakaera bi zatitan banatu dezakegu, zatiketa gauzatzeko, urte jakin bat hartu behar dugu kontutan, urte hori 1979 edo 1980a da, urte horretan bihurtu baitzen euskara, euskaldunak diren hainbat lurraldeetan, ofizial. Urte horren aurretik, aipatutako hizkuntzak milaka eraso eta debeku pairatu behar izan zituen, alde batetik, gobernu frantsesaren politika nazionalistek zuten boterearengatik eta bestetik, Espainiar estatuan nazionalismo espainiarrak hartu zuen indarrarengatik.

## Euskara hegoaldean 
Euskara, historikoki, Euskal Herrian mintzatu izan eta mintzatzen da. Euskal Herriko zazpi probintziak administrazio desberdinen mende daude, horietatik hiru (Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoa) Frantziako Errepublikaren esanetan eta beste lau (Araba, Gipuzkoa, Bizkaia eta Nafarroa Garaia) Espainiar Erresumaren agintzapean. Beraz, gure herriaren historia bi zatitan banatu izan da 1512. urteaz geroztik, Nafarroako Erresuma erori zenean erabaki baitzen lehen aipatu dugun banaketa administratiboa. Hego Euskal Herrian 1979. urtea hartu dezakegu mugarri gisa, izan ere, urte horretan bihurtu zen ofizial.

### 1900-1931 
XX. mendearen hasieran, Euskal Herrian hiri berriak sortzen eta handitzen hasi ziren, hala nola, Bilbo, Portugalete, Donostia, Irun, etab. Hirien sorrerak industrializazioa ekarri zuen XIX. mendearen amaiera aldera. Industriaren garapenak eta lanpostu berrien sorrerak etorkin ugari erakarri zituen gure lurraldeko hiri nagusienetara, bestetik, nekazal-munduan bizi zen jendea ere lan berrien bila hasi zen hirietan. Aipatutako gertakari guztiek ez zioten onik egin euskarari, baztertua izateaz gain, erabilera murrizten hasi zelako jende multzo handiak batzen zituzten guneetan.

Horretaz gain, hainbat intelektual euskararen kontrako ideiak zabaltzen hasi ziren, horren adibide dugu Miguel Unamuno filosofo bilbotarra, haren esanetan, euskaraz ez zuen "gaitasun" nahikorik ingurune edo aro berrira egokitzeko eta beraz, traba bat zen gizartearen garapenarentzat. Azpimarratu beharra dago, mende honen hasierako urteetan eusko abertzaletasunaren ideia zabaltzen hasi zela, Sabin Aranak EAJ sortu ondoren. Hau da, bi ideia erabat kontrajarri borrokan zebiltzan.

Hizkuntzaren erabilerari dagokionez, mende honen hasieran euskarak Arabako hegoaldea galdua zuen eta Nafarroako hiztun kopurua murrizten joan zitzaion, Gipuzkoan eta Bizkaian oraindik ere nagusi mantentzen jarraitzen zuen ordea.

### 1931-1939 
1931eko apirilaren 14ean Espainiar estatuan errotik aldatu ziren gauzak, ustekabean, langileen eta errepublikazaleen mugimenduei esker, Espainiako II. Errepublika aldarrikatu zen, Madrilen. Aldaketa politiko sakon honek itxaropena ekarri zuen euskal lurraldeetara, alde batetik, egoera ekonomiko eta politikoan hobekuntzak lortuko zituztela uste zutelako eta bestetik, hizkuntzaren eta abertzaletasunaren arloetan aurrerapenak eskuratuko zirela pentsatu zutelako.

Euskararen aldeko lehen erakunde eta ikastolak sortu eta garatu ziren, horien adibide ditugu, Iruñean sortu zen Euskeraren Adiskideak elkartea (1925ean eratua) eta Eusko Ikaskuntza (1918an eratua), gainera, hainbat ikastola sortu ziren Hego Euskal Herri osoan zehar.

Euskarak 1936an ofizialtasuna lortu zuen, Lehenbiziko Eusko Jaurlaritza eratu bezain laster, 1936ko estatutua baliatuz. Ofizialtasun honek urte batzuk baino ez zituen iraun, praktikan, frankistek Bizkaia menderatu zuten arte egon zen abian, baina teorikoki, Espainiar Bigarren Errepublika errenditu zen arte estatutua legezkoa izan zen.

### 1939-1975 
1939an Espainiar Errepublikak gerra galdu bezain laster (1937ko udatik Francoren mende zeuden hegoaldeko euskal lurrak), euskara debekatua eta zapaldua izan zen. Eskola guztiak Elizaren mende geratu ziren, hau da, gaztelera hutsean ematen zitzaizkien eskolak ikasle euskaldunei. Sarritan, kalean euskaraz hitz egitea isun batekin zigortua izaten zen, logikoki, ezinezkoa zen edozein erakunde publikoetan euskarazko hitzik agertzea, funtsean, euskara bizitza sozialetik desagertu zen hiri eta herri handi gehienetan.

Gainera, eskoletan modu oso bortitzetan zigortzen zen euskara erabiltzea, ikasleek txiki-txikitatik gazteleraz hitz egin behar zuten bai irakaslearen aurrean eta baita ere beraien ikaskideen aurrean.

Zalantzarik gabe, urte oso gogorrak izan ziren euskararentzat eta euskaldunentzat, hala eta guztiz ere, gure hizkuntzak nekazal-lurretan babesa aurkitu zuen eta hauei esker, bizirautea lortu. Euskararen egoera asko okertu zen urte hauetan zehar, hiri nagusietan, hau da, Bilbon, Gasteizen, Donostian eta Iruñean euskararen zantzuak oso txikiak ziren eta jendearen bizitzan erabatean sartu zen gaztelania. Lehen esan dugun bezala, Bizkaiko ekialdean, Gipuzkoako barnealdean eta Nafarroaren iparraldean jarraitu zuen euskarak indartsu.

### 1975-gaur egun 
Francoren diktadura 1975ean amaitu zen eta Gernikako Estatutua 1979an onartua izan zen. Estatutu honek itxaropena ekarri zion euskarari, besteak beste, hizkuntza ofizial bihurtzen zuelako Bizkaia, Gipuzkoa eta Araban. 1982ko Euskararen Normalizazio Legeari esker, euskararen bilakaerak eta hiztun kantitatearen joerak gorantzko bidea hartu zuen. Jarraian, probintzia bakoitzean euskarak azken urteotan izan duen bilakaera soziolinguistikoa aztertuko dugu.

#### Araba 
thumb|275x275px|Arabako hizkuntza-gaitasuna, 2011ko datuak.
Araba euskararen berreskurapenaren eredu gisa hartu dezakegu, duela 40 urte, Aramaio edo iparraldeko hainbat herri salbu, euskara ez zen ia erabiltzen eta jendeak ez zuen aipatutako hizkuntzaren inolako ezagutzarik. Gainera, Araba izan da azkeneko 15 urteetan etorkin gehien jaso dituen euskal probintzia, beraz, euskara berriz ere txertatzea ez da dirudien bezain erraza izan.

Has gaitezen euskaldunen kopuruaren bilakaerarekin, Araban, 1981ean biztanleriaren %4a baino ez zen euskalduna, 30 urte beranduago, 2011ean, biztanleriaren %22,9a zen euskalduna, hau da, biztanleria euskalduna bost aldiz baino gehiago handitu zen aipatutako urteetan zehar. Eskualdeka azterketa bat eginez gero, gaur egun euskaldunenak direnak Gorbeialdea (%37,5 euskaldunak) eta Aiaraldea (%21,9) direla jabetuko gara, erdaldunenak ordea, Añana (%16,2) eta Mendialdea (%20). Eskualde garrantzitsuena Arabako Lautada dugu, bertan kokatzen baita Gasteiz, probintziako hiririk handiena. Bertan, euskaldunak %21,9 dira eta euskaldun hartzaileak %19,6.

Belaunanldi berriei dagokienez, EAEn D ereduak indar gutxien duen probintzia Araba dugu, ikasleen %42,8ak ikasten du euskara hutsean. Eredu elebiduna (euskara eta gaztelania) %32ak hautatzen du eta eredu erdalduna %25,2ak. Hala ere, gero eta gazte gehiagok hautatzen dute eredu euskalduna, izan ere, duela 40 urte, 1982an, biztanleriaren %4ak baino ez zuen hautatzen D eredua. Eremuka behatzen badugu lurraldea, eremu euskaldunean biztanleriaren %61,1a da euskalduna eta %13,4a elebidun hartzailea. Eremu mistoan, %11,3a dugu euskaldun eta beste %12 elebidun hartzaile, azkenik, eremu erdaldunean, %2,7a baino ez da euskalduna eta %6,8a elebidun hartzailea. Hiriburua dugu herrialde honetako hiririk garrantzitsuena eta biztanle gehien dituena, Iruñean, biztanleriaren %10,5a euskalduna da eta %11,4a elebidun hartzailea. Betiere, 2016ko datuak ardatz gisa hartuta.

Joerari dagokionean, azken urteetan ikastolek izan duten sustapenarekin eta eremu mistoaren handitzearekin, euskarak biztanle gehiago menderatzea lortu du, hala, azkeneko hogeita bost urteetan elebidunak %3 inguru hazi dira eta elebidun hartzaileak %6, gutxi gorabehera.

#### Nafarroa Beherea eta Zuberoa 
thumb|275x275px|Nafarroa Beherea eta Zuberoako hizkuntza-gaitasuna. 2016ko datuak.
Lapurdin industrializazioa indartsu sartu zen baina Euskal Herriaren ekialdean dauden bi probintzia hauetan ez zen berdina gertatu. Landa-gunez josita dauden lurraldeak ditugu Nafarroa Beherea eta Zuberoa, bertan, euskarak indartsu eutsi du bere lekua eta gaur egun ere, duela mende batzuk baino askoz ere ahulago dagoen arren, nagusi izaten jarraitzen du. 2016ko inkesta soziolinguistikoaren arabera, bertako biztanleriaren %49,5ak euskaraz daki eta %13,7a elebidun hartzailea da. 
Fitxategi:Gipuzkoa kale erabilera.png|Gipuzkoa
Fitxategi:Bizkaia kale erabilera.png|Bizkaia
Fitxategi:Araba kale erabilera.png|Araba
Fitxategi:Nafarroa Garaia kale erabilera.png|Nafarroa Garaia

Fitxategi:Lapurdi kale erabilera.png|Lapurdi
Fitxategi:Nafarroa Beherea kale erabilera.png|Nafarroa Beherea
Fitxategi:Zuberoa kale erabilera.png|Zuberoa

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Industrializazioa Euskal Herrian
* Euskara
* Euskararen historia
* Euskal Herria
* Euskararen debekua
* Euskararen kale erabilera
* Zerrenda:Hego Euskal Herriko euskaldunen ehunekoak
* Zerrenda:Ipar Euskal Herriko euskaldunen ehunekoak

## Kanpo estekak 
* Iparraldean euskarak duen egoerari buruzko gogoeta.
* Euskal Herriko egoera soziolinguistikoa 2006an.
* Gizartean euskarak duen egoerari buruzko artikulua.
* Euskarak Nafarroan duen egoerari buruzko datu-sorta.
* Eusko Jaurlaritzaren ikerketa soziolinguistikoak.
* Euskararen normalizazioari buruzko dokumentua.
* Euskarak frankismoan zuen egoera aipatzen duen artikulua.