Aleurites moluccanus

thumb
***Aleurites moluccanus***(edo moluccana), **kandil zuhaitza** edo *kukui*, euphorbiaceae familiako zuhaitz loratua da, baita **kandil**, **Indiako intxaur**, **kemiri**, **berniz zuhaitza**, **buah keras**, **godou** edo **kukui intxaur zuhaitza** eta **Kekuna** ere deitzen zaio.

Jatorrizko eremua zehaztea ez da erraza, gizakiek goiz hedatu baitzuten, eta zuhaitza Mundu Berriko eta Zaharreko tropikoetan banatuta dago. 15-25 m altueraraino hazten da, eta adarrak, zabalak eta zintzilikariak ditu. Hostoak berde zurbilak, bakunak eta gingildunak dira, edo trilobatuak, bakanetan, berriz, bostlobatuak ere bai; erpin zorrotza dute, eta 10-20 cm luze dira. Intxaurra biribila da, 4-6 cm diametrokoa; haziaren oskolak muin zuria, koipetsua eta mamitsua du, endospermo batez inguratutako enbrioi mehea duena. Bere muinak olio iturri gisa balio du, eta bigarren mailako hazi-geruza mehe batez estaltzen da.

## Historia 
Kandil-zuhaitza Asia hego-ekialdeko uharteetan otzandu zen lehen aldiz. Kandilen aztarnak Indonesiako, Ekialdeko Timorreko eta Morotai aztarnategietan berreskuratu dira, 13.000 eta 11.000 urte inguruko antzinatekoak, hurrenez hurren. Kandilen laborantzaren ebidentzia arkeologikoak, berriz, Sulawesi hegoaldeko Toalean kulturako aztarnategi neolitikoetan ere aurki daitezke, 3.700 eta 2.300 urte inguruko antzinatekoak. Kandil-intxaurra, Austronesiako lehen bidaiariek, Ozeano Bareko uharteetan sartu zituzten, asko, eta sumendi altuko uharteetan bertakotu ziren.

## Fruituak 
Fruituaren hezurra, izan ere, purga oso arriskutsua da, eta Hawaii-n, zuzi modura erabiltzen da. Olioa, berriz, aperitiboa da, eta arinki, toxikoa. Produktuak, gainera, libragarri ondorio latzak dituen diterpeno toxikoak barne-biltzen ditu (forbol-en esterrak). Ez dauka onartutako aipamen terapeutikorik, eta haziak ere toxikoak dira.

Merkatu beltzean, argaltzeko mirarizko produktu bezala eskaintzen da, nahiz pisu galtze hori purga bezala dituen ezaugarritik eratorriak diren. Ahoratzeak narritadura eragiten du urdailean, eta, jarraian, okada eta beherakoa. Larruazala ukituz gero, dermatitisa eragiten du.

Arrisku handiko landarea da, odolean potasio-galtzea eragiten baitu, eta horrek muskulu-ahultasuna sortzen du, baita hilgarriak izan daitezkeen bihotz-aldaketak ere. Gaian adituak direnek diote haren kontsumoak hiltzeraino eraman daitekeela desoreka, beherako, arritmia eta infartuen sintomen ondoren.

## Arautzea 
2012. urteko maiatzean, Espainiako Sendagaien eta Osasun Produktuen Agentziak (AEMPS) «Nuez de la India-Magicnuez» deituriko produktua merkatutik atera zuen, balizko sendagarri, argalgarri edo gizentasunaren aurkako produktu bezala aurkezten baitzen jendartean. Produktuak, luzaroko erabileran, efektu toxikoak eduki ditzake.

Argentinan, Medikamentu, Elikagai eta Teknologia Medikoaren Administrazio Nazionalak (ANMAT) ez du haren kontsumoa onartu, eta lurralde osoan erabilera eta merkaturatzea debeka dedin aholkatu du.

## Taxonomia 
*Aleurites moluccanus* (Carlos Linneo) Willd-ek deskribatu zuen, eta Sp. Pl.-en publikatu 4: 590 1805.

## Sinonimia 
* *Jatropha moluccana* L., Sp. Pl.: 1006 (1753).
* *Manihot moluccana* (L.) Crantz, Inst. Rei Herb. 1: 167 (1766).
* *Mallotus moluccanus* (L.) Müll.Arg., Linnaea 34: 185 (1865).
* *Mallotus moluccanus var. genuinus* Müll.Arg., Linnaea 34: 185 (1865), nom. inval.
* *Rottlera moluccana* (L.) Scheff., Ann. Mus. Bot. Lugduno-Batavi 4: 122 (1869).
* *Camerium moluccanum* (L.) Kuntze, Revis. Gen. Pl. 2: 595 (1891).
* *Aleurites triloba* J.R.Forst. & G.Forst., Char. Gen. Pl.: 56 (1775).
* *Dryandra oleifera* Lam., Encycl. 2: 329 (1786).
* *Camirium cordifolium* Gaertn., Fruct. Sem. Pl. 2: 194 (1791).
* *Aleurites ambinux* Pers., Syn. Pl. 2: 579 (1807).
* *Aleurites commutata* Geiseler, Croton. Monogr.: 82 (1807).
* *Camirium oleosum* Reinw. ex Blume, Catalogus: 104 (1823).
* *Ricinus dicoccus* Roxb., Fl. Ind. ed. 1832, 3: 690 (1832).
* *Aleurites lanceolata* Blanco, Fl. Filip.: 757 (1837).
* *Aleurites lobata* Blanco, Fl. Filip.: 756 (1837).
* *Aleurites cordifolia* (Gaertn.) Steud., Nomencl. Bot., ed. 2, 1: 49 (1840).
* *Aleurites pentaphylla* Wall., Numer. List: 7959 (1847), nom. inval.
* *Aleurites angustifolia* Vieill., Ann. Sci. Nat., Bot., IV, 16: 60 (1862).
* *Aleurites integrifolia* Vieill., Ann. Sci. Nat., Bot., IV, 16: 59 (1862).
* *Telopea perspicua* Solander. ex Seem., Fl. Vit.: 223 (1867).
* *Aleurites angustifolia* Vieill. ex Guillaumin, Ann. Inst. Bot.-Géol. Colon. Marseille, II, 9: 225 (1911).
* *Aleurites integrifolia* Vieill. ex Guillaumin, Ann. Inst. Bot.-Géol. Colon. Marseille, II, 9: 225 (1911).
* *Aleurites javanica* Gand., Bull. Soc. Bot. France 60: 27 (1913).
* *Aleurites remyi* Sherff, Publ. Field Mus. Nat. Hist., Bot. Ser. 17: 558 (1939).

## Oharrak 
Benetako izena definitzeko bibliografia eta sinonimoak Royal Botanic Gardens, Kew, gunean dago, eta honako hau da:

* Smith, A.C. (1981). Flora Vitiensis Nova. A new flora for Fiji (Spermatophytes only) 2: 1-810. Pacific Tropical Botanical Garden, Lawai.
* Morat, P. & Veillon, J.-M. (1985). Contributions à la conaissance de la végétation et de la flore de Wallis et Futuna. Bulletin du Muséum National d'Histoire Naturelle. Section B, Adansonia 7: 259-329.
* Webb, C.J., Sykes, W.R & Garnock-Jones, P.J. (1988). Flora of New Zealand 4: 1-1365. R.E.Owen, Government Printer, Wellington.
* Govaerts, R. (1995). World Checklist of Seed Plants 1(1, 2): 1-483, 1-529. MIM, Deurne.
* Florence, J. (1997). Flore de la Polynésie Française 1: 1-393. Orstom éditions, Paris.
* Welsh, S.L. (1998). Flora Societensis: 1-420. E.P.S. Inc. Utah.
* Govaerts, R., Frodin, D.G. & Radcliffe-Smith, A. (2000). World Checklist and Bibliography of Euphorbiaceae (and Pandaceae) 1-4: 1-1622. The Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew.
* Chayamarit, K. & Van Welzen, P.C. (2005). Euphorbiaceae (Genera A-F). Flora of Thailand 8(1): 1-303. The Forest Herbarium, National Park, Wildlife and Plant Conservation Department, Bangkok.
* Balakrishnan, N.P. & Chakrabarty, T. (2007). The family Euphorbiaceae in India. A synopsis of its profile, taxonomy and bibliography: 1-500. Bishen Singh Mahendra Pal Singh.
* Berendsohn, W.G., Gruber, A.K. & Monterrosa Salomón, J. (2009). Nova silva cusatlantica. Árboles nativos e introduciados de El Salvador. Parte 1: Angiospermae - Familias A a L. Englera 29-1: 1-438.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak