open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Txoriandre pispoleta mediterraneo

**Txoriandre pispoleta mediterraneoa** (*Alaudala rufescens*), **Txoriandre pispoleta** (*Calandrella rufescens*) alaudidae familiako hegazti paseriformea da, Iberiar penintsulan, iparraldeko Afrikan eta Asiako eskualde epeletan (Turkiatik Txina eta Mongoliaraino) bizi dena.

## Taxonomia 
Txoriandre pispoletak 19 azpiespezie ditu:
* *Calandrella rufescens aharonii*
* *Calandrella rufescens apetzii*
* *Calandrella rufescens athensis*
* *Calandrella rufescens beicki*
* *Calandrella rufescens cheleensis*
* *Calandrella rufescens heinei*
* *Calandrella rufescens kukunoorensis*
* *Calandrella rufescens leucophaea*
* *Calandrella rufescens minor*
* *Calandrella rufescens nicolli*
* *Calandrella rufescens niethammeri*
* *Calandrella rufescens persica*
* *Calandrella rufescens polatzeki*
* *Calandrella rufescens pseudobaetica*
* *Calandrella rufescens rufescens*
* *Calandrella rufescens seebohmi*
* *Calandrella rufescens somalica*
* *Calandrella rufescens stegmanni*
* *Calandrella rufescens tangutica*

## Erreferentziak
Eriskay

**Eriskay** (Eskoziako gaeleraz *Eirisgeigh* edota *Eilean Eirisgeigh*) Eskoziako ipar-mendebaldean dagoen Kanpoko Hebridak uhartediko uharte bat da. South Uist eta Barra uharteen artean kokatzen da, 2001ean irekitako errepide baten bidez South Uist uharteari loturik dagoelarik.

Eriskay poni arrazaren sorlekua da.

## Kanpo estekak
Great Bernera

**Great Bernera** (sarritan soilik *Bernera* izenaz deitua, gaeleraz *Beàrnaraigh Mòr* edota *Beàrnaraigh*) Eskoziako ipar-mendebaldean dagoen Kanpoko Hebridak uhartediko uharte txiki bat da. 21,22 km2 azalera eta bere mailarik garaiena 87 metrotara iristen da, bertako udalerririk populatuena Breaclete delarik.

## Iruditegia 

Irudi:Tobson.jpg|Tobson
Irudi:CalanishVIII25.jpg|Calanish
Irudi:Berneracomcentre.jpg|Bernera uharteko topagune edo elkartea

## Kanpo estekak
Mull

**Mull** (, ) Eskoziako mendebaldeko kostaldean dagoen uharte bat da. Uharte honetako udalerririk populatuena Tobermory da.

## Geografia 
875,35 km2-ko azalera du, aldiz, bere punturik garaiena Ben More (966 metro) mendian kokatzen da. Argyll eta Bute eskualdeko uharterik handiena da eta Barruko Hebridetako bigarrena, Skyeren ondoren.

## Historia 
K.a. 6000 urtetik hona populatua izan dela badakigu, menhirrak, brochak eta harrespilak aurkitu baitira. K.a. 600 et k.o. 400 artean gotorlekuak eta crannogak eraiki zituzten.

563an Kolunba Ionakoa iritsi zen Irlandatik eta kristautasuna zabaldu zuen, aldi berean uhartearen hego-mendebaldeko muturrean monasterio bat eraikiz. XIV. mendean, Uharteetako Jaunaren eskutan zegoen, baina 1493an, Uharteetako Jaurerriaren gainbeheran, McLean leinuak eskuratu zuen. 1681ean Campbell leinuak hartu zuen.

XVIII eta XIX. mendeetako Highland Clearances ("Lur Garaietako garbiketa") gertatu zenean populazioa 10.000 biztanletik 3.000 baino gutxiagotara pasa zen.

## Ekonomia 
XIX. menderarte jarduera ekonomiko nagusiak nekazaritza eta arrantza izan ziren, eta baita algen erreketa kelp hautsa lortzeko (xaboia eta beira lantzeko erabiltzen zen).

1964an moila berria eraiki zen Tobermoryn eta turistak etortzen hasi ziren. 1990tik aurrera ekoturismoa bultzatu da.

## Ondasun nabarmenak 
* Tobermory
* Duart gaztelua
* Torosay gaztelua

## Iruditegia 

Irudi:Tobermory, Isle of Mull.jpg|Tobermoryko portua
Irudi:Duart Castle.jpg|Duart gaztelua
Irudi:Torosay Castle 01.jpg|Torosay gaztelua
Irudi:CalMac Fishnish-Lochaline Ferry - geograph.org.uk - 18351.jpg|Landa

## Kanpo estekak 
* Tobermory udalerriko webgunea
Osborne jauregia

**Osborne jauregia** (ingelesez *Osborne House*) Ingalaterrako Wight uhartean dagoen Cowes udalerrian kokatzen den jauregi bat da. 1845 eta 1851 bitartean eraikia, Viktoria I.a Erresuma Batukoak bere heriotza unera arte udaldi-egoitza gisa erabili zuen. Horrela, garaiko britainiar monarkiari mugatutako aisialdi gune bilakatu zen. Ondorioz, britainiar gizarteko jende dirudun ugari ere udaldiak herri horretan igarotzen hasi zen. XX. mendearen hasieran behealdeko solairua jende arruntari ireki zitzaion, baina aipatutako erreginaren logela ez zen 1954. urtera arte bisitetarako ireki ahal izan, berak utzi zuen moduan mantenduta.

Gaur egun Britainiar Ondarearen jabetza da. Bai eraikina bai lorategiak jendeari irekiak daude, gaur egungo britainiar errege-familiak udaldiak Eskozian dagoen Balmoral gazteluan iragaten dituelako gehienbat.

## Kategoria 
* Osborne jauregiari buruzko argibidea 

## Kanpo estekak
Errealismo zikina

**Errealismo zikina** (*Dirty realism*) XX. mendeko 70 eta 80ko hamarkadetan AEBn sortutako literatura-mugimendua da. Mugimendu honen nahia da, funtsean, narrazioa bere osagai nagusietan bakarrik biltzea.

Deskripzioetan soiltasun, zehaztasun eta hitzen erabilera urriko joera da errealismo zikinaren ezaugarria. Objektuak eta pertsonaiak oso era zehatz eta azalekoan azaldu behar dira; izenondoak eta aditzondoak nabarmen murriztu behar dira, testuingurua izateko narrazioaren muina. Bestalde, pertsonaiak ohiko bizitzak dituzten gizaki arruntak dira.

Errealismo zikinaren ordezkari nabarmenak hauek dira: John Fante, Charles Bukowski, Raymond Carver, Richard Ford, Tobias Wolff eta Chuck Palahniuk idazle estatubatuarrak; Pedro Juan Gutiérrez, Fernando Velázquez Medina eta Zoé Valdés kubatarrak; Pablo Palacio ecuadortarra; Argenis Rodríguez venezuelarra; eta Roger Wolfe, Héctor Álvarez Sánchez, David de la Rosa eta Alberto Gómez Vaquero espainiarrak.

Euskal Herrian literatura-mugimendu honetan Iban Zaldua eta Harkaitz Cano  eta Edorta Jimenez (Speed gauak) (euskaraz) eta Karmelo C. Iribarren (espainieraz) koka daitezke.

## Kanpo estekak
Serooskerke (Veere)

**Serooskerke** Herbehereetako Zeelanda probintziako Veere udalerria osatzen duten herrietako bat da. 2010eko erroldaren arabera 1.791 biztanle zituen.

1997ra arte, udalerri independentea izan zen.

## Ikus, gainera 
* Veere

## Kanpo estekak 
*  Herriko XIX. mendeko mapa.
Veere (herriburua)

**Veere** Herbehereetako Zeelanda probintziako Veere udalerria osatzen duten herrietako bat da. 2010eko erroldaren arabera 1.520 biztanle zituen.

1997ra arte, udalerri independentea izan zen eta gaur egun izen bereko udalerriari izena ematen dio.

## Ikus, gainera 
* Veere

## Kanpo estekak 
*  Veereko argazkiak.
Herbizida

thumb|250px|Herbizidekin tratatutako landareak.
Nekazaritzan, **herbizida** belarrak galtzeko edo haien hazkundea eragozteko erabiltzen den substantzia kimikoa da. Hazkuntza jakin baterako kaltegarri edo desegokitzat jotzen diren belarrak ezabatu eta horien ugalketa eta hazkuntza eragozketa gai kimikoa da. 

Sarri, herbizidek ingurumen arazoak eragiten dituzte, bioaniztasuna erasotuz eta aire, ur eta lurzoruaren araztasuna erasotuz. Herbizidak erabiltzeak poluzioa sor dezake. Adibidez, glifosatoa duten herbizidek erleak hiltzen eta akuiferoak kaltetzen dituzte.
thumb|250px|Herbizida zabaltzen.

Herbizida selektiboek belar txar espezifikoen espezieak kontrolatzen dituzte, eta nahi den laborea nahiko normal uzten dute. Herbizida ez-selektiboak, bestetik, (batzuetan, produktu komertzialen guztizko herbizidak deitzen dira), berriz, lur baldarrak, industria- eta eraikuntza-lurrak, trenbideak eta trenbideko lubetak garbitzeko erabil daitezke, ukitzen duten landare-material guztia hiltzen baitute.

Herbizidak oro har erabili aurretik, kontrol kulturalak erabiltzen ziren, hala nola lurraren pH-a aldatzea, gazitasuna edo ugalkortasun-mailak, belar txarrak kontrolatzeko. Kontrol mekanikoa (laborantza barne) belar txarrak kontrolatzeko ere erabili zen (eta erabiltzen jarraitzen da).

## Herbizida arruntenak 
### Kimikoak 
* 2,4-D (2,4-diclorofenoxi azido azetiko) 
* Aminopyralid 
* Atrazina
* Clopyralid 
* Dicamba
* DL-Fosfinotricina
* Fluazifop (Fuselade Forte).
* Fluroxypyr
* Glifosato. Glifosatoa espektro zabaleko herbizida bat da, landareen aminoazidoen sintesian eragiten duen herbizida. Debekatzeko kanpaina indartsu dago. Dagoeneko Austrian debekatu egin da.
thumb|250px|Herbizida batek eragindako erredura kimikoa.
* Imazapyr
* Imazapic
* Imazamox
* Linuron 
* MCPA (2-metil-4-clorofenoxiacético azido)
* Metolakloro 
* Metam 
* Paraquat
* Pendimetalina
* Picloram
* Sodio klorato *(herrialde batzuetan debekatuta)*
* Triclopyr
* sulfonilureak: Flazasulfuron eta Metsulfuron-metilo

### Organikoak 
Nekazaritza ekologikoan erabiltzen dira:
* Arto-gluten irina
* Ozpina
* Baporea
* Sugarra
*  D-limoneno
* Ur gazia

### Debekatutakoak 
thumb|250px|Agente laranjaren biktimak Vietnamen.
* 2,4,5-TAzido triklorofenoxiazetikoa
* Agente laranja
* Gasolio eta petrolioaren beste deribatuak

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pestizida
* Biozida

## Kanpo estekak 
* https://www.eitb.eus/eu/nahieran/irratia/euskadi-irratia/landaberri/osoa/4772648/ Herbizida naturalaren formula irratiko Landaberri saioan.
* https://www.renovablesverdes.com/eu/etxeko-herbizida/ Etxeko herbizidak.
Enrique Morente

**Enrique Morente Cotelo** (Granada, Espainia, 1942ko abenduaren 25a - Madril, 2010eko abenduaren 13a) espainiar abeslari izan zen, flamenkoaren berritzaile handienetako bat.

## Diskografia 
* *"Cante Flamenco"* - Hispavox - 1967
* *"Cantes antiguos del Flamenco"* - Hispavox - 1968
* *"Homenaje Flamenco a Miguel Hernández"* - Hispavox -1971
* *"Morente en Vivo"* - Díscolo - 1974 (piratatzat hartua?
* *"Se Hace Camino al Andar"* - Hispavox - 1975
* *"Homenaje a D. Antonio Chacón"* - Hispavox - 1977
* *"Despegando"* - CBS - 1977
* *"Sacromonte"* - Zafiro - 1982
* *"Cruz y Luna"* - Zafiro - 1983
* *"Esencias Flamencas"* - Auvidis - 1988
* *"Enrique Morente en la Casa Museo García Lorca de Fuentevaqueros"* - Diputación Provincial de Granada - 1990
* *"Nueva York / Granada , Morente-Sabicas"* - Ariola - 1990
* *"Misa Flamenca"* - Ariola - 1991
* *"Negra, si tu supieras"* - Nuevos Medios - 1992
* *"Alegro, Soleá y Fantasía de Cante Jondo"* - Discos Probeticos - 1995
* *"La Estrella"* - edición especial - Discos Probeticos
* *"Omega"* - El Europeo/Discos Probeticos - 1996
* *"Lorca"* - Virgin - 1999
* *"El pequeño relo"”* - Virgin/Emi Music - 2003
* *"Morente sueña la Alhambra"* - Virgin/Emi Music - 2005
* *"Pablo de Málaga"* - El Caimán/Discos Probeticos - 2008
* *"Morente flamenco"* - Universal - 2009
* *"Morente LLanto"* - Patronato Cultural Federico García Lorca/Absolut Ambient - 2010

## Kanpo estekak
Domburg

'**Domburg** esanahi desberdineko hainbat gauza izan daiteke:

## Lekuak 
* Domburg, Herbehereetako Zeelanda probintziako Veere udalerriko herria.
* Domburg, Surinameko Wanica barrutiko herria.

## Pertsonaiak 
* Andrea Domburg, aktore holandarra.
Flannan uharteak

**Flannan uharteak** (ingelesez *Flannan Isles*, gaeleraz *Na h-Eileanan Flannach*) Eskoziako ipar-mendebaldean dagoen Kanpoko Hebridak uhartediko uhartetxo batzuk dira, hain zuzen ere, Lewis uhartetik 32 kilometro inguru mendebalderantz daude. Ingelesez *Seven Hunters* ("Zazpi Ehiztariak") ezizenaz ere ezagutzen dira.

## Itsasargia 
Berez, uharte hauetako populatutako eraikin bakarra bertako itsasargia da. 1970. urtea ezkeroztik itsasargia erabat automatizatua dago.

## Izena 
Uharte hauen izenaren jatorria VII. mendean bertaratu zen San Flannan irlandar santu, otoilari eta abatean dago.

## Bitxikeria 
1900. urteko abenduan gertakari misteriotsu baten lekuko izan ziren, bertako itsasargiko hiru zaindariak arrastorik utzi gabe desagertu baitziren.

## Kanpo estekak
Monach uharteak

**Monach uharteak** (ingelesez *Monach Islands* edota *Heisker*, gaeleraz *Eilean Heisgeir* edota *Heisger*) Eskoziako ipar-mendebaldean dagoen Kanpoko Hebridak uhartediko uharte multzo bat osatzen dute. North Uist uhartearen mendebaldean kokatzen dira.

Uharte hauek 1948. urtetik aurrera jendez hustuak daude, baina mendeetan zehar eta 1810. urterarte 100 pertsona baino gehiagoko taldeen bizileku izan ziren. Uhartedi hau osatzen duten gainontzeko uharte txikiagoak Deasker, Shillay eta Stocaigh dira.

Uharte nagusiak Ceann Ear (antzina abadetxe baten kokaleku), Ceann Iar eta Hearnish dira, guzti hauek itsas behera dagoenean loturik egon ohi dira. Esaten denez, garai batean itsas behera zegoenean bertatik Baleshare eta baita North Uist uharteraino ere oinez joan omen zitekeen.

Uhartedi hau Eskoziako Itsas Babesgune bat da. Foka gris, itsas hegazti eta landaredi ugariren bizilekua delarik.

## Kanpo estekak 
* Monach uharteetako itsasargia 
* Monach uharteak
Etxe-sartze

[thumb|300px|*Etxe-sartzea*, antzinako [Euskal Herria|Euskal Herriko ezkontza ondorengo altzarien garraio eta sartzea ezkoberrien etxe berrian.]]

**Etxe-sartzea** antzina Euskal Herrian ezkontza ondoren ezkonberriek altzarien garraio eta euren etxe berrian sartzeko erritualari deitzen zitzaion. Gehienbat baserri giroa burutu ohi zen.

## Kanpo estekak
Basoetako gerri-txori

thumb|*Certhia familiaris macrodactyla*

**Basoetako gerri-txoria** (*Certhia familiaris*) certhiidae familiako hegazti paseriformea da, Eurasiako baso epeletan bizi dena.

## Deskribapena 
Ia ez da bereizten bere itxuragatik gerri-txori arruntetik. Tamaina bera du (12 cm).

Landan ikusten zailak diren desberdintasun txikiak baino ez dituzte: kolore zuriagoa azpian, mokoa pixka bat laburragoa eta zuzenagoa eta azazkal luzeagoak. Hauen kantua entzun behar da ziurtasunez bereizteko, arruntak baino zorrotzagoa eta leunagoa.

Euskal Autonomia Erkidegoan bere ugalketa ez da ziurtasunez baieztatu, baina badirudi Nafarroako banaketa-eremua gutxienez Aralarko pagadietaraino heltzen dela.

Basokoa bere kidea bezala, Iberian eremu menditsuetan baino ez da agertzen: Kantauri mendilerroa, Pirinioak eta Iberiar Sistema, pagadi, harizti eta izei basoak okupatzen ditu.

## Taxonomia 
Basoetako gerri-txoriak azpiespezie hauek ditu:

## Erreferentziak
Gaztainerre eguna

[thumb|250px|eskuinera|[Gaztaina erreak, Zumarragan, 2010eko Santa Luziako azokaren egunean.]]
[thumb|250px|[Barraskiloak saltsan, Gaztainerre eguneko ohiko platera Eibarren (Gipuzkoa) eta inguruko herrietan.]]
[alt=Berakatz-zopa.|thumb|250x250px|[Baratxuri-zopa|Berakatz-zopa, Gaztainerre eguneko jaki tradizionala.]]
**Gaztainerre eguna** edo **Gaztain Jatea** Euskal Herrian udazkenean egin ohi den ospakizuna da, bereziki Eibarren eta inguruko herrietan. Gaztainerre egunak ez dauka data zehatzik. Astelehenez ospatzen da, Arimen Egunaren osteko bigarren astelehenean.

Mendebaleko euskalkian, *Kastañarre eguna* esaten zaio kaleko hizkeran.

Familian eta lagunartean ospatu ohi da, gehienetan elkarte gastronomikoetan. Ohiko menu tradizionala barraskiloak eta berakatz-zopa izan ohi dira eta, nola ez, gaztaina erreak.

Ospakizunak balio sinboliko berezia du, antzina gaztaina neguko oinarrizko elikagaia zelako.

## Dataren inguruko eztabaida 
Gaztainerre eguna ez denez azaroko egun zehatz jakin batean ospatzen, zalantzak sortu ohi dira ospakizuna noiz ote den. Ospakizun hau indartsuen dagoen herrian, Eibarren, adostasuna dago dataren inguruan eta ospakizuna Arimen egun osteko bigarren astelehenean izaten da. Horrelaxe jaso zuten Toribio Etxebarria eta Juan San Martin

## Gaztainerre eguna, beste kulturetan 
Katalunian '** direlakoak ospatzen dira; Okzitanian, berriz, **' du izena. Asturiasen  eta Galizian '** deitzen zaio ospakizunari. Salamancan **' deritzo *calvotes* edo gaztain erreak jateko ohiturari. Málagan *el tostón* eta *la tostaná* izenak hartzen ditu; Hierron *hacer tafeñas* deritzo.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berdantza hori

**Berdantza horia** (*Emberiza citrinella*) emberizidae familiako hegazti paseriformea da, Eurasian bizi dena.

## Morfologia 
16 cm-ko luzera du. Isats luzea du 8 bat cm-koa. Arrak burua eta behealdea horiak izaten ditu. Basoetan, zelaietan, bide bazterretan eta abarretan bizi da.

## Deskribapena 
16 cm-ko neurria, hau da, txolarre baten antzekoa, baina buztan luzeagokoa, berdantza horiak sexu diformismo garbia du, arra askoz deigarriagoa da, burua eta bularra horiak dituela. Ezaugarri honek beste berdantzengatik bereizten du, baina, ar eta emeen zein heldugabeen identifikazio ezaugarririk seguruena ipurtxuntxurra da, gaztaina kolorekoa. Gainerako gorputzeko lumajeak, gaztaina koloreak, arreak eta horixkak ditu.

Hegaldian uhin mugimenduak egiten ditu, fringilidoen antzekoak.

Bere kantua “si-si-si-si-sirri” bat da. Leku garai batetik egiten du, ia, nahastezina da, kantua eta ipurtxuntxurraren gaztaina kolorea dira txoria identifikatzeko modurik seguruenak.

## Biologia eta ohiturak 
Moko zabal sendoko txori hauek lurrean bilatzen dituzte beraien elikaduran oinarri diren aleak eta haziak.

Bestalde, ugalketa garaian dieta alejale hau, intsektuez handitzen da.

Apirilaren amaieran edo maiatzaren hasieran, ugalketa aurreko faseetan lanpetuta aurki ditzakegu berdantza hauek. Emeek egiten dute habia, zurtoinez, belarrez eta elkarri lotutako goroldioz osatuta egongo da, eta, oro har, lurrean egingo du, zuhaizka baten ondoan eta belar artean ezkutatuta.

Errunaldia osatzen duten 3-5 arrautzak, tonu zuri-grisaxkakoak edo urdinxka kolorekoak dira, tanto batzuekin eta zerrenda gris eta beltzekin, emeak 12-14 egunez txitatzen ditu gutxi gorabehera.

Txitak, grisak eta lumatxo ugarirekin, 9 eta 14 egun bitartean habian elikatzen dituzte, batez ere intsektuez. Denbora hori igaro ondoren, habia uztean, oraindik ezin dute hegan egin, beraz inguruan ezkutatuta egoten dira. 16 egun igaro beharko dira, eklosiotik zenbatzen hasita, primeran hegan egiteko.

Negua iristen denean, berdantza horiak oso taldekoi bihurtzen dira eta talde ez oso handietan mugitzen dira, batzuetan, talde mistoak osatzen dituzte hesi-berdantzekin eta beste txori alejale batzuekin batera.

Euskal Herrian, espezie hau sedentarioa da, migrazio mugimendu txiki batzuekin, baina soilik bertan. Dirudienez, urte osoan dauden populazio hauei beste batzuk gehitzen zaizkie. Europako iparraldetik datozenak negua hemen igarotzera.

## Banaketa, habitata eta estatusa 
Ia Europa osoan hazten du, Islandian eta eskualde mediterraneoaren zati handi batean izan ezik, Iberiar penintsula ia osoan ere ez, iparraldean bakarrik hazten du.

Habitatak, bestalde, askotarikoak dira, oro har, zuhaixkak dituzten eremu irekiak dira: laborantzakoak (sega-belardiak, zerealak), baso ertzak, landazabalak ...

Euskal Herrian ia modu orokorrean banatua, baina klima lehor eta beroko lekuetan ez da ageri.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Araozko kontuak
Elur-berdantza

**Elur-berdantza** (*Plectrophenax nivalis*) Calcariidae familiako hegazti paseriformea da, eskualde artikoetan bizi dena. Artikoko espezialista da, lurralde osoan zehar hedatua. Talde isolatu txikiak daude artikotik hegoaldera, adibidez Eskozian edo Alaska-Yukoneko mugan. Passeriformes guztien artean iparralderago bizi den espeziea da.

## Taxonomia 
Elur-berdantzak lau azpiespezie ditu:
* *Plectrophenax nivalis nivalis*
* *Plectrophenax nivalis insulae*
* *Plectrophenax nivalis vlasowae*
* *Plectrophenax nivalis townsendi*

## Galeria 

Plectrophenax nivalis2.jpg
Plectrophenax nivalis3.jpg
Snow Bunting Cairngorm.jpg
Plectrophenax nivalis nivalisMHNT.ZOO.2010.11.218. Kingsbay, Ny-Ålesund Naurois.jpg|

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berdantza miarritz

**Berdantza miarritza** (*Emberiza hortulana*) emberizidae familiako hegazti paseriformea da, Europan, mendebaldeko Asian eta Afrika tropikalean bizi dena.

## Deskribapena 
Kasu honetan, txori mesfidati eta ezkutukoa da, 16 cm-ko neurria duena eta gainerako berdantza alejaleen itxura trinko bera duena, buru handia eta moko sendoa. Identifikatzeko, erabakigarria da alde batetik bi ezaugarri anatomikoei erreparatzea: tonu horixkako begiko eraztunari eta mokoaren kolore apur bat arrosari; bestalde oso tipikoa den bere apeuari, “tuit” urkari samar bat.

Arra bada, identifikatzea errazagoa da, lehen aipatutakoaz gain, buruan eta bularrean kolore berde-oliba antzekoak ditu eta eztarria hori zurbila ezpain-kutsu oliba antzekoekin.

Emeak eta heldugabeak zurbilagoak dira, bularrean zerrenda ilun batzuk dituzte, eta heldugabeetan emeetan baini nabarmenagoak.

Kantua nahiko motela da, zuhaitz edo zuhaixka gailen batetik igortzen dute eta hainbat musika-nota antzekoekin, eta horien ondoren, tonu baxuagoko azken nota batekin.

## Biologia eta ohiturak 
Miarritza, apirilaren bigarren hamabostaldian iristen da habiak egiteko guneetara eta ugalketa maiatzean hasten da, ohikoa da urtean bi txitaldi aurrera ateratzea. Gainerako berdantzekin gertatzen den bezala, emea arduratzen da habia egiteaz, normalean lurrean egiten du, belar artean ondo ezkutatuta eta sarritan zuhaizkaren baten babesean. Bere forma eta materialak gainerako berdantzen oso antzekoak dira. Batez ere belar lehorrez eta sustraitxoz osatuta dago.

4-6 arrautza erruten ditu, nahiz eta ez diren arraroak 7 arrautzako errunaldiak ere, emeak 11 eta 12 egun bitartean txitatzen ditu.

Arrautza leunak eta distiratsuak dira eta oso kolore zurbila dute, tonu urdinxkatik edo arrosakaratik griseraino doana; orban eta zerrenda irregular grisak dituzte.

Txorikumeak gris koloreko lumatxa ugarirekin jaiotzen dira, ahoaren barru aldea arrosa dute eta aho ertzak horiak. 10 egun ingurura habia uzten dute, eta, oro har, oraindik hegan ondo ezin eginda ateratzen dira.

## Banaketa, habitata eta estatusa 
Miarritza Europako eremu klimatiko boreal, epel, eta mediterraneoetan hazten da eta Asiako mendebaldean Mongoliako eremuraino. Europako banaketa-eremua kontinentearen zatirik handienean hedatzen da, baina etenaldiekin. Bere Iberiar estatusa gaizki ezagutzen da oraindik;  Iberiar penintsula osoa hartzen duela dirudi, Kantauri isurialdea izan ezik; penintsularen erditik behera, habitat menditarretan bakarrik dago.

Habitat irekiak nahi ditu, naiz eta zuhaizka batzuk egotea gustatu. Sastrakadi baxuak eta urriak, labore mediterraneoak, mendi soilguneak, etab.

Gure lurraldean oso gutxi hazten da. Mediterraneoko baldintzak nahiago ditu argi eta garbi. Kantabria mendilerroaren hegoaldean soilik agertzen da, erregulartasun apur batekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iqaluit

**Iqaluit** (ingelesez *Iqaluit* , inuktituteraz *ᐃᖃᓗᐃᑦ* ) Kanadako Nunavut lurraldeko hiriburua eta hirigunerik handiena da. 2006. urteko azken erroldaren arabera, hiriak 6.184 biztanle inguru ditu.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Iqaluiteko udal gobernuaren webgunea
Laudioko Nazioarteko Krosa

[thumb|[Tariku Bekele etiopiarra, hiru alditan txapelduna]]
**Laudioko Nazioarteko Krosa** urtero azaroaren bukaeran Arabako herri horretan egindako kros-lehiaketa da. Lehendabizikoz 1985ean antolatu zuten, hasieran otsailean eta gero abenduan.

Antolatzailea Laudioko Atletismo Kluba da. Ellakuri udal estadioan hamar lasterketa egiten dituzte (elite mailan gizonek 9760&nbsp;metro eta emakumeek 7640&nbsp;metro, hurrenez hurren, korrika egiten dute).

Bertan munduko atletarik nagusienetariko batzuk hartu dute parte, tartean Derartu Tuluk, Gebregziabher Gebremariamek, Charles Kamathik, Sally Barsosiok, Martin Fizek, Alessandra Aguilarrek edo Jon Brownek. 2004 eta 2006 artean, IAAF estatusa zuen.

2012an babesle faltagatik diru arazoak izan zituen eta bertan behera utzi zen Nazioarteko Krosa. Ordutik aurrera herri lasterketa antolatzen da.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Yellowknife

**Yellowknife** (dogrib hizkuntzaz ''Somba K'e'') Kanadako Ipar-mendebaldeko lurraldeak izeneko lurraldeko hiriburua eta hiririk handiena da. 2006. urteko azken erroldaren arabera, hiriak 18.700 biztanle inguru ditu.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Yellowknifeko udal gobernuaren webgunea
Zertaz ari garen maitasunaz ari garenean

**Zertaz ari garen maitasunaz ari garenean** (*What We Talk About When We Talk About Love*, ingelesez) Raymond Carver idazle estatubatuarrak idatzitako narrazio bilduma bat da, baita bilduma horretako narrazio bat ere. 1981ean argitaratu zen liburua. Euskarara Koro Navarrok ekarri zuen 2003an. 

## Osagarriak 
Bere aurreko ipuin-bilduma bezala, lan hau fikzio minimalistaren baitan kokatzen da, baita «errealismo zikinaren» mugimenduaren barruan ere. 

Koro Navarroren itzulpenaren erreseina aritarartuan, Javier Rojok azpimarratu zuen pertsonen arteko harremanen inguruan biltzen direla Carverren istorioa, "batez ere harreman horiek apurtzear dauden momentuan. Ia oharkabean, edozein erretorikari muzin eginez, eguneroko bizitzaren tragedia erakusten zaigu, eta egunerokoa izanik, edozein pertsona arrunti gertatzen zaionez, epikarik eta handitasunik gabeko tragedia da erakusten zaiguna."

Bildumak honako narrazio hauek ditu:

* *Zergatik ez duzue dantzan egiten?*
* *Ikusgailua*
* *Kafe jauna eta Konponketa jauna*
* *Belvedere*
* *Gauzarik txikienak ere ikus nitzakeen*
* *Zorroak*
* *Bainua*
* *Esan andreei kalera goazela*
* *Hainbeste ur etxetik hain gertu*
* *Gure aita hil zuen hirugarren gauza*
* *Hizketaldi serio bat*
* *Lasaitasuna*
* *Popular Mechanics*
* *Erantsita zeukan guztia*
* *Zertaz ari garen maitasunaz ari garenean*
* *Beste gauza bat*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bazar Handia (Istanbul)

**Bazar Handia** (turkieraz Kapalıçarşı, "*Bazar estalia*"), munduko bazar edo azoka handienetakoa eta zaharrenetakoa bat da, Istanbulen dagoena. Estalitako 58 kale baino gehiago ditu, 1.200 dendatik gora eta egunean zehar 250.000 eta 400.000 arteko erosle erakartzen ditu.

## Historia 
1461ean irekia, merkatu estali hau ezaguna da bertan dauden bitxi, zeramika, espezia eta tapiz dendengatik. Hauek salgaika antolatuta daude, batez ere larru eta urregintza dendak. Bazarrak bi *bedesten* ditu (harrizko kupuladun egiturak, salgaiak bildu eta babesteko), horietan lehena 1455 eta 1461 artean eraikia Mehmed II.a sultanaren aginduz. Bazarra XVI. mendean hedatu zen gehien bat, Suleiman I.aren agintaldian, eta 1894an sakonki zaharberritu zen, lurrikara baten kaltean konpontzeko.

## Ezaugarriak 
Bazar Handiak lau ate nagusi ditu, bi kale nagusien muturretan kokatuak. Bi kale hauek merkatuaren hego-mendebaldeko ertzean gurutzatzen dira.

Guztira 30.700 m² ditu. 1880an eginiko aztertze batean, Bazar Handiak 4.399 denda, 2.399 lantegi, 497 ehundegi, 12 biltegi, 18 iturri, 12 meskita txiki, meskita handi bat, lehen hezkuntzako eskola bat eta hilobi bat zituen.

## Galeria 

Kapali Carsi-Grand Bazar-Istanbul-Sep08.jpg|Estalitako 58 kaleetako bat.
Grand Bazaar 01.JPG|Beyazit Atea
Grand Bazaar Istanbul 2007 006.jpg|Haitzurdinezko iturria.
DSC04585 Istanbul - Bazaar - Foto G. Dall'Orto 29-5-2006.jpg|Dendetako bat.
Grand Bazaar Istanbul 2007.jpg|*Zincirli Hanı*, bitxigileen patioetako bat.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Espezien Bazarra

## Kanpo estekak 
* Kapalıçarşı
*  Grand Bazaar
* Kultura Ministerioaren webgunea
Scalpay (Kanpoko Hebridak)

'*Scalpay* uhartea (gaeleraz *Sgalpaigh* edota *Sgalpaigh na Hearadh*) Eskoziako ipar-mendebaldean dagoen Kanpoko Hebridak uhartediko uharte bat da. Harris uhartearen albo-alboan kokatzen da, bien artean 304 metroko zabalera besterik ez duen Caolas Scalpaigh izeneko itsasartea dagoelarik. Ez da Barruko Hebridak uhartedian dagoen izen bereko Scalpay uhartearekin nahastu behar.

## Musika 
*Ailein duinn* eskoziar abesti herrikoiak uharte honetan edo inguruetanjatorria du.

## Ikus gainera 
* Scalpay (Barruko Hebridak)

## Kanpo estekak
Shiant uharteak

**Scalpay uharteak** (ingelesez *Shiant Isles* eta gaeleraz *Na h-Eileanan Mòra*) Eskoziako ipar-mendebaldean dagoen Kanpoko Hebridak uhartediko uharte txikiz osatutako multzo bat da. Harris uhartearen ekialdean kokatzen dira, baita Lewis uhartetik 5 mila inguru ekialderantz ere.

## Kanpo estekak 
* Shiants uharteetako webgunea
Berdantza txiki

**Berdantza txikia** (*Emberiza pusilla*) emberizidae familiako hegazti paseriformea da, Eurasiako taigan bizi dena.

## Erreferentziak
St Kilda

**San Kilda**,  eta , Eskoziako ipar-mendebaldean dagoen Kanpoko Hebridak uhartediaren barnean sailkatu ohi den isolatutako uharte txikiz osatutako uhartedia da.

## Uhartedia 
Ipar Ozeano Atlantikoan kokatua da, Kanpoko Hebridak uharteditik mendebaldeen kokatzen diren uharteak dira, North Uist uhartetik 64 kilometro ipar-mendebalderantz daudelarik.

## Uharte nagusiak 
* Boreray
* Dùn
* Hirta
* Soay

## Historia 
St Kilda uhartea bi milurtetan zehar gizakien bizileku izan da, ziurrenik bertako biztanleriaren gehieneko kopurua ez zen inoiz 180 pertsona baino gehiagokoa izanen, 1851. urtean 100 ingurukoa zen. 1930. urtean Hirta uharteko biztanleria osoa hutsarazi zuten (uharte hau uhartedi osoko populatutako bakarra zelarik). Gaur egun, urtez-urte aldatu ohi den biztanleria defentsa zerbitzuko militar jendea izan ohi da, baita udaldia han iragaten duten hainbat mantenuko langileak, boluntarioak eta zientzialariak ere.

## Iruditegia 

Irudi:St-Kildans.jpg|St Kildako biztanleria 1886. urtean
Irudi:The Street.jpg|Zaharberritutako etxolak
Irudi:St-Kilda-man.png|XIX. mendeko St Kilda uharteko biztanle baten irudia

## Kanpo estekak 
* *St Kilda, Britains lonliest island (1928)* film laburra Youtuben.
Txerriboda

[thumb|300px|eskuinera|*Zerri hiltzea* [Nafarroako Zarikiegi herrian.]]

**Txerri-hiltzea** edo **txerriboda** (bizkaieraz *txarriboda* eta nafarreraz *zerri hiltzea* edo *zerriboda*) antzina San Martin egunez Euskal Herriko baserrietan gauzatu ohi zen txerri hilketa zen. Gaur egun jada leku gutxitan eta oso urri egiten da, gehienetan erakustaldietan edota familia biltzen denean. Jarduera honen helburua negura begira baserriko biltegia behar zen haragiz hornitzekoa zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Txerribodari buruzko EITB telebista kateko dokumentala ikusgai
Lehorreko nekazaritza

[thumb|300px|**Lehorreko nekazaritza** euri ur soilez ureztatutako lurretan gertatzen da. Horregatik,[lehortea dagoenean uzta eskasak ematen ditu. Irudian, lehorteak erasandako soro bat.]]

**Lehorreko nezakaritza** tokiko euri ur eskas soilaz, bestelako ureztatzerik gabe, burutzen den nekazaritza mota da. Zehatzago lehorreko nekazaritza urteko euri-prezipitazioa 300-500 mm bitartekoa den tokietarako burutzen da. Zereal eta lekadunen hazkuntzetarako erabiltzen da bereziki eta berariazko nekazaritza teknikak erabiltzen ditu, hala nola soroak lurgorri uztea denbora batez. Aldi berean, lurzoruaren higadura arazoak ere eragiten ditu, hazkuntza behar bezala garatzen ez bada.

## Kanpo estekak
Hesi-berdantza

thumb| *Cuculus canorus canorus* + *Emberiza cirlus*

**Hesi-berdantza** (*Emberiza cirlus*) emberizidae familiako hegazti paseriformea da, hegoaldeko Europan eta iparraldeko Afrikan bizi dena.

Tamainaz berdantza horiaren antzekoa den berdantza mota da. Arrak beltza izaten du eztarria eta hori da berdantza mota honen ezaugarri nagusia. Iberiako penintsulatik Asia Txikirainoko lurraldeetan bizi da.

## Deskribapena 
Hesi-berdantza arrak, kantu monotonoa du, nota bakarrekoa eta azkarregi errepikatua, zuhaitz, zuhaizka edo telefono-zutoin baten gainetik igortzen du, urte osoan entzun daiteke. 16 cm inguruko tamaina du, eztarri beltza, pileo grisa, bularreko gerrikoa berdexka eta begi-zerrenda beltza, bekaina eta masailak estaltzen dizkion orban hori baten barruan.

Buruaren eta bularraren diseinuak argi eta garbi bereizten du berdantza hori txoriarengatik, espezie honekin habitat asko partekatzen ditu, neguko taldeetan nahasi ibiltzen dira. Emeak eta heldugabeak antzekoak dira, ipurtxuntxurraren arre-oliba koloreak bereizten ditu berdantza horiengandik, hauek gaztaina koloreko ipurtxuntxurra dute.

## Biologia eta ohiturak 
Apirilaren amaieran hasten dira hesi-berdantzak denboraldi bakoitzean egiten dituzten bizpahiru errunaldietatik lehena.

Emeak zuhaizka itxi batean eraikiko du, oro har, metro eta erditik beherako altueran, belar, sustrai eta goroldiozko katilutxo bat, ileekin eta belarrekin tapizatzen du, eta normalean 3-5 arrautza jartzen ditu bertan, berdantza horiaren oso antzekoak dira. Emeak bakarrik txitatzen ditu. 11-12 egunez.

Txorikumeak bi helduek elikatzen dituzte, baina bikote askotan emea saiatzen da gehiago; intsektuak osatzen dute txorikumeen oinarrizko elikadura, eta ia erabat lumatuta egoten dira eklosiotik 11-14 egunera. Habia uzten duten unea da, baina oraindik ezin dute ondo hegan egin. Hesi-berdantzak ale eta hazietan oinarritzen du bere elikadura, baita zenbait baia eta intsektuetan ere, hauek batez ere hazkuntzan zehar.

## Banaketa, habitata eta estatusa 
Espezie honen banaketak Europako mendebaldea eta hegoaldea hartzen du; mendebaldetik Ingalaterrako eta Alemaniako hegoalderaino igotzen da, baina ekialderantz ez du eremu mediterraneoa gainditzen. Afrikako iparraldea eta Ekialde Hurbila ere hartzen ditu. Iberiar penintsula osoan dago.

Espezie hau habitat irekietan bizi da, baina heskaien bidez moztuta daudenetan, zuhaiztiak edo zuhaizka orbanak dauden lekuetan. Basoen ertzak eta soilguneak ere maite ditu, baita zuhaizti argiak ere. Neguan talde txikitan ibiltzen dira, laborantzetan, lugorrietan, uztondoetan eta otalurretan, batzuetan beste berdantza eta fringilido alejale batzuekin batera.

Hesi-berdantzak banaketa orokorra du Euskal Herrian, baina desberdina, inguru atlantiko gehienean urria da eta erdialdean ugariagoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Araozko kontuak
Dow Chemical Company

**Dow Chemical Company** kimikagintza sektoreko multinazional estatubatuarra da; 1897an sortu zen Michiganen eta gaur egun 52.195 langile ditu mundu osoan.

## Euskal Herrian 
thumb|250px|eskuinera|Leioako lantegia.
Dow Chemicalek lantegi bat du Bizkaiko Leioa udalerrian. 2008ra arte, ekoizteko behar zituzten lehengai kimikoak, Bilboko portuko Udondo kaira ailegatutako ontziek ekartzen zituzten.

## Bhopaleko istripua 
Bhopaleko istripua 1984ko abenduaren 2tik 3ra Bhopal hirian, Madhya Pradeshen,(Indian) gertatutako hondamendi larria izan zen, non Union Carbide enpresaren planta kimikoak metil isozianatoko nahigabeko isurketa bat egin zuen segurtasun neurri faltagatik batez ere. Bhopalen 1984an bizi ziren 894.539 biztanleetatik 559.835 pertsona zuzenki isurketaren eraginpean zeuden ,eta hauetatik 3000-15.000 inguru hil egin ziren istripua gertatu eta aste batzuen buruan, beste 100.000-200.000 pertsonek oraindik kalte larriak jasaten dituzten bitartean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Dow Chemicalen webgune ofiziala.
Halliburton

**Halliburton** petrolioa bilatzen eta petrolioarekin zerikusia duten sektoreetan aritzen den enpresa estatubatuarra da. 1919an sortu zen Oklahomako Duncan hirian eta gaur egun 52.000 langile ditu mundu osoan.

## Kanpo estekak 
*  Halliburtonen webgune ofiziala.
Clorox

thumb|250px|eskuinera|Cloroxen egoitza nagusia Oaklanden.

**Clorox** janari eta material kimikoak ekoizten dituen enpresa estatubatuarra da. 1913an sortu zen Kaliforniako Oakland hirian eta gaur egun 7.600 langile ditu.

## Kanpo estekak 
*  Cloroxen webgune ofiziala.
Osasco (Brasil)

**Osasco** Brasilgo Sao Paulo estatuko bosgarren udalerririk handiena da eta ekonomikoki garrantzitsua. 718.646 biztanle zituen 2009an. Sao Paulo hiritik 20&nbsp;km.tara dago, haren gune metropolitanoaren barnean. Biztanle kopurua asko igo da, industria astunari esker batez ere; industriako alor garrantzizkoenak kimika, metalurgia, trenak eta elikadura dira.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Osascoko elizbarrutia

## Kanpo estekak
Westkapelle

**Westkapelle** hainbat tokiren izena izan daiteke:

* Westkapelle, Herbehereetako Zeelanda probintziako Veere udalerriko herria.
* Westkapelle, Belgikako Knokke-Heist udalerriko auzoa.
Zandstraat

**Westkapelle** hainbat tokiren izena izan daiteke:

* Zandstraat, Herbehereetako Zeelanda probintziako Terneuzen udalerriko herria.
* Zandstraat, Rotterdam hiriko kale garrantzitsua.
Franck Dolosor

**Franck Dolosor Laduche** (Donibane Lohizune, 1977ko maiatzaren 26a) euskal kazetaria da. Hedabide ugaritan egiten duen lanagatik ezaguna izateaz gain, Senpere bere herriari buruzko ikerketa lan batzuen egilea da.

## Biografia 
Dolosortarrena Gipuzkoatik orain dela sei belaunaldi Senperera joandako familia da. Gurasoak Laurent Dolosor senpertarra eta Christiane Laduche azkaindarra ditu. Lehen ikasketak Senpereko San Joseph eskolan eta Arretxea kolegioan egin ondoren, Donibane Lohizuneko Saint Thomas d'Aquin lizeoan eta Kanboko Xalbador lizeoan ikasi zuen.

*Haltza* ezizena Jean Pierre Dolosor *Matxin Haltza* bere aitona zenaren omenez darama.

1996tik kazetari lanetan ari da.

2017an Baionako Gaskoi akademiako kide izendatu zuten.

## Hedabideetan 
Kazetari euskaraz, espainieraz eta frantsesez aritu da, besteak beste, hedabideotan:
* Irratian: Gure Irratia, Radio Euskadi, France Bleu Pays Basque. Urdin Euskal Herria Irratian ordu gehiago sartzeko utzi zuen EITB 2021ko irailean.
* Telebistan: Euskal Telebista (ETB 1, ETB 2). 22 urtez aritu zen EITBn: K2000 ekoizpen etxeko langilea, ETBrako Baionako korrespontsala eta *Iparraldearen orena* albistegiaren erredaktorea izan zen.

## Ikerketa liburuak 
Senpere bere herriko bizilagunak protagonistak diren bi libururen egilea da:
* *Senperetik Senpererat, begirada bat XX. mendeari*. Elkar, 2009. Herriko adineko 18 laguni (9 gizon eta 9 andrazko) egindako elkarrizketetan oinarrituta.
* *Matxin Irabola, Senpereko bertsularia*; Elkarlanean, 2010. Lapurdiko bertsolaririk onenetakoa izan zen Matxin Irabolaren (1879-1935) ibilbidea kontatzen du.
* *Gernika batailoia* (2025)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Senpere
* Matxin Irabola

## Kanpo estekak 
* Miel A. Elustondok egindako elkarrizketa, *Administrazioa Euskaraz*, 116.zk., 2022ko apirilan.
Katedrala

**Katedrala** (*Cathedral*, ingelesez) Raymond Carver idazle estatubatuarrak idatzitako narrazio bilduma bat da, baita bilduma horretako narrazio bat ere. 1983an argitaratu zen liburua.

Bildumak honako narrazio hauek ditu:

* *Lumak.*
* *Chef-en etxea.*
* *Konpartimendua.*
* *Gauza xumea baina ona.*
* *Bitaminak.*
* *Arretaz.*
* *Deitzen dudan lekutik.*
* *Trena.*
* *Sukarra.*
* *Kabestrua.*
* *Katedrala.*

## Kanpo estekak
Egutegi zelta

**Egutegi zelta** egutegi multzo bat da, historian zehar nazio zeltek erabilitakoak biltzen dituena.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Colignyko Egutegia
* Euskal egutegia

## Kanpo estekak 
*  Colignyko egutegia 
*  Halloween eguna: Colignyko egutegia
Negu-txonta

**Negu-txonta** (*Fringilla montifringilla*) fringillidae familiako hegazti paseriformea da, iparraldeko Eurasian bizi dena.

## Galeria 

Fringilla montifringilla 1 (Marek Szczepanek).jpg
Fringilla_montifringilla_3_(Marek_Szczepanek).jpg
Fringilla montifringilla.jpg
Fringilla montifringilla - Kajaani Finlande 222.jpg

## Erreferentziak
Gailupa

**Gailupa** (*Pyrrhula pyrrhula*) Fringillidae familiako hegazti paseriformea da, txonta eta karnaba bezala. Eurasiako eskualde epeletan bizi da.

## Izena 
Errusierazko izena снегирь da (снег hitzak *elurra* esan nahi du). Gailupa Errusian berezia da, Siberiako hainbat gunetan negua ematen baitu, tenperatura -30º-raino jaitsi daitekeen tokietan ere moldatu daitezke. Elurretan oso ikusgarriak dira .

## Deskribapena 
Txonta arruntaren (*Fringila coelebs*) tamaina beretsukoa da; 16-18 zentimetroko luzera eta 21-27 gramoko pisua ditu. Itxuraz potoloa da, biribiltsua, lepamotza eta buruhandia, eta bere moko koniko eta sendoaren laburrak lodikote-itxura are handiagoa ematen dio. Koloreari dagokionez, ale helduek burua, mokoa eta luma arraunlariak beltzak izaten dituzte, eta ipurtxuntxurra, berriz, zuria. Basoan edo baso-ertzetan bizi diren hegazti askotan gertatzen den legez, gailuparen kasuan ere dimorfismo sexuala nabaria izaten da oso koloreari dagokionez. Emearen bizkarra gris arrea, eta lepapea eta sabela gris argiak dira baina arrak bizkarraldea gris urdinxka eta paparra eta sabela gorrizta deigarriak ditu.

## Banaketa 
Eurosiberiar espeziea denez, ia Europa osoan bizi da, mediterraneoar eskualdean bakanagoa den arren. Iberiar penintsulan oso urria da, eta iparraldean eta Pirinio inguruan soilik da habiagile. Euskal Herrian, berriz, eurosiberiar eskualdean eskuarki ugaltzen da, pagadietan, hariztietan, ameztietan eta oihan mistoetan. Araba eta Nafarroa Garaiko erdialde eta hegoaldean, ordea, mendietako laiotzetan da, amezti eta erkameztietan batez ere, eta inoiz baita artadietan ere. *fruitu-batzaile (fruto-batzaile); *gallofa (gallupa); *herio-txori; *lore-batzaile (lorabatzaile); *lore-jale (lorajale); *mertxika-txori; *moreta; *mote-txori (motatxori); *murruba; *muttu ♀; *neguta papargorri; *okaran-lore-jale (okaran-lorajale); *papagorri ♂; *purloi; *ttuka; *txorigorri (txorgorri, xorigorri); *txori-oilar; *tuluma; *zuntzun (suntzun); batzuetan *briskoka. Tokiko gaztelaniaz: *chonta real.

Horrez gain, euskal testuetan agertzen ez diren izen hauek ahoz jaso dira:  *amabirjinatxori, *azpigorri, *brisko-txori, *fiu, *frutabatzaile, *guadalupe-txori, *hazibatzaile, *loretxori, *motabatzaile, *muxikatxori, *neguta erreal, *neguta gorri, *papargorri, *paranda gorri, *pepetanbor, *pipitajale, *sunsun, *txonta, *txonta erreal.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aihartza, Joxerra, Gailupa, hazijale zuhaiztar ederra, Elhuyar aldizkaria, 1993/01/01, aldizkaria.elhuyar.eus
* Gailupa, txoriak.eus
Ascrib

**Ascrib uharteak** (ingelesez *Ascrib Islands*, eta gaeleraz *Na h-Eileanan Ascrib*) Eskoziako ipar mendebaldean dagoen Barruko Hebridak uhartediko uharte txikiz osatutako uhartedi txiki bat da. Uhartedi honetan ez da inor bizi.

Ascrib uhartedia osatzen duten uharteak honako hauek dira.
* South Ascrib
* Scalp Rock
* Eilean Garave
* Sgeir a’ Chapuill
* Sgeir a’ Chuain
* Eilean Creagach
* Eilean Losal

## Kanpo estekak
Txoka txiki

**Txoka txikia** (*Acanthis flammea*) fringillidae familiako hegazti paseriformea da, iparraldeko Ipar Amerika eta Eurasian bizi dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txoka mokohori

**Txoka mokohoria** (*Linaria flavirostris*), **Txoka mokohoria** (*Carduelis flavirostris*) fringillidae familiako hegazti paseriformea da, iparraldeko Europa eta erdialdeko Asian bizi dena.

## Erreferentziak
Karnaba

**Karnaba**, **kardantxiloa, kardelina** edo **kardamirua** (*Carduelis carduelis*) fringillidae familiako hegazti paseriformea da, Europa, iparraldeko Afrika eta Asiako basoetan bizi dena.

## Ezaugarriak 
Linnaeusek deskribatu zuen lehenengo aldiz 1758an. Haren kontserbazio egoera ez da kezkagarria. 12-13,5 cm luze da eta 14 eta 19 gramo arteko pisua du. Itxian hazten bada, 8 eta 10 urte artean bizi daiteke. Oso kantu alaia du.

Identifikatzeko datuak:
* Hiru koloreko burua du, eta aurpegiak maskara gorri bat darama.
* Hego beltz eta horiak ditu.
* Helduen lumatza: Burua. Oso bereizgarria da. Hiru koloreko itxura du, aurpegiak maskara gorriak, beltzak eta zuriak izan ditzake.
* Gazteen lumatza: Hegoak helduenak bezalakoak dira.
* Mokoa: Jaten duen janariari egokitua. Konikoa, lerdena, zorrotza, zurbil kolorekoa …
* Gorputza. Aurrekoa zuria da eta atzekoa, okrea.
* Hegoa.Oso bereizgarria du, hegan egitean nahiz hegoa adar batean jarrita egon.
* Buztana. Beltza eta eskotatua da.

Emigratze zikloak:
* Helduek osoa egiten dute, udan, uztailean.
* Gazteek erdia egiten dute, udan, abuztuan.

## Bizilekua 
Baso ertzetan, sasitzetan, larretan, prest dauden lurretan, parketan, lorategietan, baratzetan eta, orokorrean, belarra duen edozein areatan, batez ere, han karduen (espezie elikagai gogokoena) ugaritasuna badago. Halaber, zuhaitzen presentzia minimoa bada. Erraz hazten da herri eta hirietan. Neguan ere zuhaitzik ez duten larreetan dago.

### Banaketa 
Europa osoan eta Mediterraneo itsasoa inguratzen duten lurraldeetan bizi da. Espainian asko daude batez ere Mediterraneo inguruan. 800.000 eta 2.900.000 artean daude. Beste eremu batzuetan sartu egin da, hala nola Australian, Zeelanda Berrian eta Uruguain.

## Elikadura 
Hazijalea da, hau da, ekilorez, kardu-haziz eta gariz elikatzen da gehienbat.

## Ugalketa 
thumb|*Carduelis carduelis carduelis *
Normalean urtean bi alditan ugaltzen da: bospasei 6 arrautza erruten ditu, 12-13 egunetan inkubatuko dituenak.

## Kumeak 
Kumeak habiakoak dira, hau da, arrautzetatik ateratzen dira guztiz eginda egon gabe. Aita-amengandik doaz jaio direnetik 15 egun pasatzen direnean.

## Habia 
Habiaren gehiena emeak egiten du eta katilu itxura du. Adarren haitzurkuluetan jartzen da.

## Taxonomia 
Karnabaren azpiespezieak bi multzotan banatzen dira:
;*Carduelis carduelis carduelis* multzoa.
* *Carduelis carduelis balcanica*
* *Carduelis carduelis brevirostris*
* *Carduelis carduelis britannica*
* *Carduelis carduelis carduelis*
* *Carduelis carduelis loudoni*
* *Carduelis carduelis major*
* *Carduelis carduelis niediecki*
* *Carduelis carduelis parva*
* *Carduelis carduelis tschusii*
;*Carduelis carduelis caniceps* multzoa.
* *Carduelis carduelis caniceps*
* *Carduelis carduelis paropanisi*
* *Carduelis carduelis subulata*

Linnaeusek hegaztiari *Fringilla carduelis* izen binomiala eman zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* EL BOSQUE HABITADO. El bosque de Ametzagaña. Mr Argoma-ren bideoa Ametzagaina basoko animaliekin: amilotx mottoduna, urtxintxa, kardantxiloa, eskinosoa, eta zozo leizismoduna (zuribeltza). Txikoria-belarra ere bai
Makaronesia

thumb|240px|Makaronesiako mapa

**Makaronesia** Ozeano Atlantikoko iparraldean, Europa eta iparraldeko Afrikatik gertu, dauden uharte multzoa da, hiru herrialdeetakoak (Portugal, Espainia eta Cabo Verdekoak hain zuzen ere) direnak. Izena grezierazko μακάρων νῆσοι (*makárōn nêsoi*, "Zorionekoen uharteak") izendapenetik datorkie, greziar geografoek Gibraltarko itsasartearen mendebaldean zeuden uharteak izendatzeko erabili zuten izena, hain zuzen ere.

Makaronesiak bost uhartedi ditu:
* Azoreak *(Portugal)*
* Kanariar Uharteak *(Espainia)*
* Cabo Verde *(Cabo Verde)*
* Madeira, tartean Desertas *(Portugal)*
* Selvagens *(Portugal)*

Uharte guztiak sumendiek sortuak ziren eta bere klima azpitropikalari esker eskualde berezia osatzen dute biologian.

## Demografia 
XV. mendera arte Kanariar uharteek biztanleria zuten bakarrak baziren ere, egun Europa eta Afrikatik hainbat etorkin jaso ondoren, biztanle asko dituzte.

## Uharteak 
[200px|thumb|Ponta do Sol, [Santo Antão, Cabo Verde.]]
[200px|thumb|Pitón Grande, [Selvagens.]]
[200px|thumb|[Madeirako iparraldeko kostaldea.]]
[200px|thumb|[Fuerteventura, Kanariak.]]
[200px|thumb|Caldeira das Sete Cidades, [São Miguel uhartea|São Miguel, Azoreak.]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galata dorrea

**Galata dorrea** (, antzina , ) Istanbulen dagoen Erdi Aroko dorre bat da, genovarrek Galata auzoan eraikia, Urrezko Adarraren iparraldean. Hiriko ikur nagusitako bat da, kono itxurako estalkiak zeruertzean ageri delako eta, gainera, bertatik hiri historikoaren ikuspegi zabala duelako.

## Ezaugarriak 
Bederatzi solairuko dorrea 66,90 metro garai da (62,59 m gailurreko apaindura gabe eta 51,65 m behaketa solairuan), eraiki zenean hiriko eraikuntza garaiena. Behe solairua itsas-mailatik 35 metrora dago. Kanpo diametroak 16,45 m ditu eta barnekoak 8,95 m, hormek 3,75 m lodi baitira.

Goiko solairuetan kafeetxe eta jatetxe bat dago, eta nightclub bat. Bi igogailu ditu, bisitariak goraino eramateko.

## Historia 
[thumb|ezkerrera|Dorrea 1875-1895 inguruan (egilea: J. Pascal Sébah). Dorreak [kupula bat zuen garai honetan, 1875ko ekaitzaren ondoren eraikia. Egungo estalki konikoa 1965 eta 1967 arteko zaharberritzean eraiki zen, antzina izan zuen itxuran oinarritua.]]

Dorrea *Christea Turris* izenarekin eraiki 1348an, Konstantinopoliseko genovar kolonian. Genovarren Galata gotorlekuaren erpin bat zen. egungo dorrea ez da nahastu behar Galata dorre zaharrarekin, bizantziarrek eraikia eta *Megalos Pirgos* izenekoa, Urrezko Adarraren sarrera kontrolatzen zuen katearen iparraldeko muturrean kokatua zegoena. Dorre hau beste kokapen batean zegoen eta ia guztiz suntsitu zen 1204ean Laugarren Gurutzadan.

Dorrearen goialdea, kono itxurako estalkiduna, hainbat alditan itxuraldatu zen Otomandar Inperioaren garaian, suteak atzemateko dorre bezala erabiltzen zena, batez ere 1717tik aurrera.

Evliya Çelebi otomandar historialari eta bidaiariaren arabera, 1630-1632 inguruan Hezarfen Ahmet Çelebi-k bertatik hegaldatu zen eta Bosforoaren beste aldeko Üsküdar hirian lurreratu (6&nbsp;km harago), hegal artifizialak erabiliz.

1794an, Selim III.aren agintaldian, sute batek berunezko eta zurezko estalkia eta barneko eskailerak kiskali zituen. 1831n beste sute batek eraikina kaltetu zuen eta berriz zaharberritu zuten. 1875an, ekaitz batean, estalki konikoa suntsitu zen, eta ia ehun urte igaro arte ez zen berreraiki, 1965-1967an. Garai hartan, dorrea guztiz zaharberritu zen eta barneko zurezko egitura kendu eta hormigoizkoa ipini zen, eta bisitentzako ireki egin zen.

## Irudiak 

File:Galata_Tower_Top_To_Bottom.JPG|Dorre azpiko plazatik.
File:Galata Tower - Port of Karaköy, 2006.jpg|Dorrea Bosforotik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Galata dorrearen webgune ofiziala