Arte lapurreta

[thumb|[Rembrandt: *Ekaitza Galileako itsasoan* (1633), 1990ean Bostonen lapurtua.]]

**Artelanen lapurreta** etengabea izan da historia osoan. Arte-sorkuntzari atxikitako fenomenoa da, artelanak baliozko objektu gisa erosten eta saltzen hasi zirenetik. Pinturak, eskulturak, irarlanak, bitxiak, dekorazio-lanak eta antigoaleko objektuak lapurtuak izan dira historian zehar. Milton Esterowen ikerlariak *The art stealers* (“Arte lapurrak”) liburuan zera dio: artea ostuz bizimodua ateratzen dutenen gremioa “artea bera bezain zaharra da”. 

Artearen merkantilizazioak berekin ekarri zuen lapurren interesa. Artelana balio ekonomiko handia lor zezakeen objektutzat hartzen zenez, lapur eta espekulatzaileen helburu izateko objektuak bihurtu ziren; banakoak zein talde antolatuak, artea lapurtu eta merkatu beltzean edo eskaintzailerik onenari salduz irabazi erraz eta azkarrak bilatzen zituzten.

Arte lapurretaren nazioarteko industriak urtean milioika euro mugitzen ditu. ARCAk (Artearen kontrako Krimenaren Ikerketa Erakundea) industria horrek urtean 1 eta 5 mila milioi euro artean mugitzen dituela dio bere webgunean. Narkotrafikoa, kapitalak zuritzea eta armen salerosketaren atzetik diru gehien mugitzen duen nazioarteko krimen sarea da. Frantzia, Italia eta Errusia dira arte lapurreta gehien egiten diren herrialdeak.

Arte-lapurreta gehienak legez kanpoko zirkuituetan saltzeko egiten dira. Dena dela, artelanen garrantziagatik (oro har museoek eta arte-galeriek katalogatzen dituztelako) zaila izan daiteke saltzea bildumagile pribatuei ez bada.

## Kasu ospetsu batzuk 
Dena dela, kaltetuenak herrialde pobreak dira, batez ere gerra garaian. 2003an Irakeko museoetan 6.000 eta 10.000ren artean izan zen orduan lapurtutako artelanen kopurua. Munduko beste leku batzuetan ere badute honelako gertakarien berri: Perun antzinako 100.000 hilobi lapurtu dituzte azken urteetan; Zipren 16.000 ikono eta mosaiko ostu dituzte elizetatik. Iranen, Jiroft hirian 2002tik gaur egun arte harrapaketa handiak izan dira, bestetik.
[thumb|*[Gioconda* margolanak utzitako hutsunea Louvreko museoan, 1911n.]]

*Bildots mistikoaren adorazioa*, Ganteko erretaula ere deitua, XV. mendeko poliptikoa da, margolaritza primitibo flandestarraren maisulana. Hubert van Eyck hasi zen erretaula pintatzen eta haren anaia Jan van Eyckek amaitu zuen. Bada hori izan da historian gehien lapurtu den margolana da.

Historiako arte-lapurretarik ospetsuenetako bat Leonardo Da Vinciren (1503-1519) Gioconda izan zen, 1911n Louvre Museotik lapurtua. Lapurreta museoko langile batek egin zuen, Vincenzo Peruggiak. Itxi zutenean armairu batean ezkutatu zen, eta, ondoren, zaintzarik gabe, mihisea bere markotik atera zuen, laneko mantalean bilduta. Peruggiak bi urtez eutsi zion koadroari, harik eta italiar merkatari bati saltzen saiatu zen arte; merkatariak poliziari salatu zion. Museora itzuli ondoren, Leonardoren lanak bere ospea handitu zuen, benetako ikonoa bihurtuz.

1972an lapurreta handi bat izan zen Montrealgo Arte Ederren Museoan: hiru lapur sabaiko argizulo batetik sartu ziren, buru-estalkiarekin ezkutatuta, eta zaindariak atxilotu ondoren, bederatzi koadro eta bitxigintzako hainbat pieza lapurtu zituzten. Artelanen artean egile hauek margoak zeuden: Jan Brueghel Zaharra, Rubens, Rembrandt, Thomas Gainsborough, Eugène Delacroix, Gustave Courbet, Camille Corot, Jean-François Millet, Narcisse-Virgile Díaz de la Peña eta Jan Davidsz. de Heem. Lapurrek 500 000 dolarreko erreskatea eskatu zuten, eta Brueghelen ikasle baten *Paisaia ibilgailu eta abereekin* obra ez-baliotsuena itzuli zuten, haien eskutan zeudela adierazteko. Denbora baten ondoren ez zen erreskaterik bete izan. Obrak desagertuta daude oraindik.

Kasuak asko dira. Esaterako, Pablo Picassoren lanak behin baino gehiagotan desagertu dira. 2001ean Parisko Pompidou zentrotik lapurtu zuten *La Coiffeuse* (Ile-apaintzailea); 2014ean koadroa atzeman zuten Newmark portuko aduana-kontrolean (New York). 2015ean, bestetik, Catherine Hutin-Blay, Pablo Picasso aitarengandik jasotako hiru koadroren lapurreta salatu zuen. Margolan hauek omen ziren: *Rembrandt*, *Femme se coiffant* eta ''Espagnole a l'eventail*.

## Euskal Herrian ere bai 
Beste herrialdetan moduan hemen ere horrelako lapurretak eman dira, bereziki eliza eta baseliza txikietan. Izan dira ere oihartzun handiago izan duten kasuak:

### Naziak Euskal Herrian 
Naziek bereziki erabili zuten estatu lapurreta. Hitlerrek margotzea zuen gogoko; birritan ukatu zioten Vienako Arte Ikasketen Akademian sarbidea... Führer gisa aritutako hamabi urteetan garrantzi handia eman zion arteari. II. Mundu Gerrak iraun zuen bitartean 750.000 artelan inguru lapurtu zirela diote adituek.

1944ko abuztuaren 21ean, Artelan trafikatzaile nazi bat atxilotu zuten Euskal Herrian, Hendaia eta Irun arteko Santiago zubian. Alois Miedl zuen izena eta holandar nazionalizatutako alemaniarra zen. Bere emaztea judua izan arren, juduen artelanak lapurtuz egiten zuen negozioa Herbehereetan.

Jackes Goudstikker arte bildumagile juduak, adibidez, 1.400 artelan zituen, baina ihes egin behar izan zuen eta naziek lapurtu zizkioten. Bilduma horretako 22 lan hiru kutxatan Bilboko portura bidali zituen Miedl-ek. Berehala askatu zuten, eta aliatuen inteligentzia zerbitzuak haren atzetik ibili arren, Miedl Francisco Francoren Espainian babestu zen, eta artelanak gorde zituen.

### San Migelgo erretaula 
thumb|250px|Erretaula esmaltatua.
Munduan santutegia famatu duen artelana da. Bi metro luze da, 1,14 metro garai, eta tenpluaren presbiterioan dago. Erromaniko garaiko aldareen apainketaren adibiderik ikusgarrienetakoa da. Antza denez, XII. mendearen amaiera aldekoa da. Urreztaturiko eta esmaltaturiko kobrez egina, artelan hau esmaltezko 39 piezek osatzen dute, harribitxiz apaindurik. 1979an, lapurtu zuten lehen aldiz.

1979an berriro ere ostu zuten. Lapurretaren egilea René Alphonse van den Berghe izan zen, *Erik Belgikarra* ezizenez famatu zen eliz artearen ohoina. Ebatsitako 18 dominetatik eta 286 harribitxietatik, 16 eta 191 berreskuratu ziren, hurrenez hurren, 1981etik 1985era. Falta diren piezen hutsuneak nabari zaizkio, beraz, erretaulari.

## Iruditegia 
Hona hemen historikoki lapurtutako izan diren lan batzuk:

Image:
Lamgods_open.jpg|*Bildots mistikoaren adorazioa*, Hubert van Eyck eta Jan van Eyck margolarien poliptikoa aldi gehiagotan lapurtua izan den margolana da.
The_Scream_by_Edvard_Munch,_1893_-_Nasjonalgalleriet.png|Edvard Munchen *Garrasia*, 1994 eta 2004an lapurtutakoa. 2006an poliziak berreskuratu zuen.
Van_Gogh_-_Vase_mit_Pechnelken.jpeg|Vincent van Goghen *Mitxoleta-loreak'' margolana bi aldiz lapurtua izan zen. Egun desagertuta dago.
Amedeo_Modigliani,_1919,_Woman_with_a_Fan,_oil_on_canvas,_100_x_65_cm,_Musée_d'Art_Moderne_de_la_Ville_de_Paris.jpg|Amedeo Modiglianiren ''La Femme à l'éventail*, 2010ean lapurtuta. Desagertuta dago. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Lapurretaren artea", *Argia'', 2011/01/09.
* :Arte lapurretari buruzko bideoa.