Erbinude arrunt

**Erbinudea**, **satandera** edo **ogigazta** (*Mustela nivalis*) ugaztun haragijale txikia da, mustelidoen familiakoa. Europan (Euskal Herrian ere), Ipar Amerikan eta Asiako erdialdean bizi da.

Daukan itxurak erbinude zuria ekartzen digu gogora, baina txikixeagoa da. Inoiz edo behin, atzeko hanketan bermatuta eta zutik ikusiko dugu lurraldea arakatzen, ea harrapakinik dagoen. Oso jatuna da eta anker ospea dauka harrapakinak hiltzeko moduarengatik. Emea arreske dagoenean (urtarriletik urrira, baina, batez ere, udaberri aldera), arrak bata bestearen atzetik ibiltzen dira, borrokatan, txilioak botatzen dituzten bitartean. Irabazten duen arrak emea estaltzen du, lepotik oratuta. Memento horretan izaten da ernalketa; ernalketak ez du atzerapenik izaten, beste mustelido batzuetan ez bezala. Estalketaren ondoren, arrak bakarrik uzten du emea.

Kumaldiak 34-37 egun irauten du. Maiatz-ekainean, 4-8 kumeak jaiotzen dira ilerik gabeak eta itsuak dira, 1-3 g pisatzen dute eta hilabete pasatu ondoren hasten dira gordelekutik ateratzen jolasteko. Hilabete eta erdi edo bi hilabete pasatu direnean hasten dira ehizan, eta 3-4 hilabetera emeek, eta 4-6 hilabetera arrek, sexu-heldutasuna lortzen dute, nahiz eta hurrengo urtera arte ez duten, normalean, kumerik egiten. Garai horretan independizatzen dira.

## Erbinudea Euskal Herrian 
thumb|400px|Erbinudearen izenak euskaraz, tokian tokiko euskalkiak dokumentatu ahal izan diren eremuan.
Erbinudeak ez du arazo handirik Euskal Herrian bizitzeko. Daukagun azpiespeziea *Mustela nivalis nivalis* da. Ugaria da basoetan, eta, baserrietako oilategietan sartzen denean sortzen dituen arazoez aparte, ez du traba handirik eragiten oso txikia delako. Babestutako espeziea da, ezin da ehizatu edo tranpekin hil:

* Ogi eta gazta
** *ogi(ta)gaztai* (Mendebaldea)
** *panikesa* (Erroibar, aragoieratik)
* Erbinude eta erlazionatuak
** *erbinude* (Erdialdea)
** *ergonari* (Sakana eta inguruak)
** *arnudi* (Zugarramurdi)
** *armonddegi* (Abaurregaina)
* Andere + X
** *satandere* (Debabarrena), *xatandre* (Jaurrieta) (sagu + andere)
** *anddereder* (*aniñer, anndelier, anddibar...*) (Ipar Euskal Herri gehienean)
* Beste mailegu batzuk
** *muste(r)la* (Lea-Artibai eskualdean) [latinez, *mustela*; katalanez, *mostela.

"Andere" eta bereziki "andere ederraren" gaia hainbat hizkuntzatan ageri da: bretinieraz *kaerell* (*kaer*, ederra); albanieraz *nusehalë* (*nuse* emaztegaia eta *halë* laguna); errumanieraz *nevăstuică* (*nevasta*, emaztegaia); grekeraz *nifytsa* (ninfa edo emaztegaiaren izenarekin lotua halaber), galizieraz *donicela* (latinezko andereñotik)... Kasu batzuetan, haurrak mundura dakartzan emakumearen gaiarekin lotzen da etimologia: *comadreja* da gaztelaniaz (*comadre*, emagina), eta euskarazko ***erbi-inude*** horretan *inude* terminoa horrekin lotzen da. Koldo Mitxelenaren iritziz, herri-etimologia izan liteke erbinude eta jatorriz *erdi-un(h)ide* izan zitekeen, erditzean laguntzen zuena, alegia.

Bizkaierazko **ogi-ta-gaztai** forma bereziak, berriz, inguruko erromantze batzuetan du kalkoa. Aragoieraz eta Iberiako beste erromantze batzuetan (baliteke Nafarroakoan ere) *paniquesa* da erbinudea, eta etimologia horixe bera du. Mezkiritzen jaso izan da euskaraz *panikesa* forma, hain zuzen. Gaskoieraz, aldiz, *palet'' jaso izan da (ogi-esnea, litzateke kasu honetan). Zera izan daiteke etimologia honen jatorria: baserri eta etxaldeetan erbinudea oilategietara lapurretan sar ez zedin, ogi eta gaztarekin igurtzen ziren sarbide eta zirrikituak, horrek animalia hau uxatzen duelakoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak