open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dementzia

**Dementzia** burmuineko funtzioaren galera progresiboa da, adinari dagokiona baino handiagoa dena eta gaixotasun batek edo bestelako asaldurek sortua dena. Adineko pertsonek askoz sarriagotan pairatzen badute ere, helduaroko beste fase batzuetan ere ikus daiteke.

Arlo kaltetuenak oroimena, arreta maila, mintzamena eta arazoak konpontzeko gaitasuna dira. Batik bat kasu aurreratuetan desorientazioa ager daiteke, denborari edota lekuari dagokienez, eta bestelako buru-nahasteak, eldarnioak, haluzinazioak eta aztoramena barne.

Alzheimerren gaixotasuna motarik ohikoena da, kasu guztien %50-70a eragiten du.

## Sailkapena 
### Kortikalak 
* Alzheimerren gaixotasuna.
* Dementzia baskularra (istripu zerebrobaskularrek sortua).
* Lewyren gorputzen dementzia.
* Alkoholismoak eragindakoa (Korsakoffen sindromea eta Wernickeren entzefalopatia).
* Beste batzuk:
** Picken gaixotasuna.
** Creutzfeldt-Jakoben gaixotasuna.

### Azpikortikalak 
Beste gaixotasun neurologiko batzuk edo bestelakoek sortutakoak:
* Huntingtonen gaixotasuna.
* Parkinsonen gaixotasuna.
* B12 bitaminaren eskasia.
* Azido folikoaren eskasia.
* HIESa.
* Hipotiroidismoa.

## Diagnosia 
Sintomek eta datu klinikoek, test kognitiboekin batera, diagnostikoranzko bidean ipintzen gaituzte neurri handi batean.

Irudizko probek, OTAk edo eskanerrak eta erresonantzia laguntzen dute mota zehatzak mugatzen.

## Tratamendua 
Medikazio sendagarririk ez dago gaur egun, baina kolinesterasaren inhibitzaileak erabiltzen dira gaixotasunaren bilakaera moteltzeko eta sintomak hobetzeko, Donepezilo nagusiki. Horiekin batera bentzodiazepinak, neuroleptikoak eta analgesikoak ere baliagarriak dira, baita konplikazioak tratatzekoak ere, antimikrobianoak eta elikadura ahalbidetzeko neurriak.

Farmakologikoak ez diren tratamenduak ere kontuan hartu behar dira: psikoterapia, terapia okupazionalak eta tratamendu alternatiboak.

Fase aurreratuetan, zainketa aringarriak beharrezkoak izaten dira sufrimendu maila gutxitzeko heriotza baino lehenagoko egunetan, asteetan edo hilabeteetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Euskadiko Alzheimer Federazioa
*  Nafarroako Alzheimer Federazioa
Chillida Leku

**Chillida Leku** Eduardo Chillida eskultore donostiarraren omenez egindako eta haren lan bilduma batek osatutako museoa da, Jauregi auzoan (Hernani) kokatutakoa.

2002an zabaldu zuten publikora, urte bat lehenago sortutako Eduardo Chillida-Pilar Belzunce Fundazioak abiatutako egitasmoa izanda. 2010eko abenduaren 1ean eskultorearen semeak jakinarazi duenez, krisia ekonomikoak itxiera eragin eta jada langileen erregulazio espedientea tramitatzen hasi zen, itxiera data urte horretako abenduaren 31an ezarri zelarik.

2014ko abenduaren 23an jakin zenez, Eusko Jaurlaritzak espero zuen Chillida Leku 2016an irekitzea, baina Museoa 2019ko apirilean zabaldu da Zabalaga baserriko *Eduardo Txillida. Oihartzunak* erakusketarekin eta Miraia Massague zuzendariaren gidaritzapean.

## Zabalaga 
thumb|Museoaren lorategia eskultura batekin.
Eduardo Chillida eta Pilar Belzunce emazteak 1984an erosi zituzten "Zabalaga" izeneko baserria eta inguruko lursaila. Baserria jatorriz 1543an egindakoa zen, eta artistak erosi zuenerako nahiko hondatuta zegoen jadanik.

Museoa zabaltzean, Zabalaga berriztatuaren barruan hainbat eskultura paratu dituzte, bi solairutan banatuta.

## Lorategia 
Baserriaren inguruan 12 hektareako lorategi zabala dago, eta bertan 40 eskultura ikusgai daude.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arte garaikidea
* Oteiza Museoa, Altzuza, Eguesibar, Nafarroa

## Kanpo estekak 
*  Museoaren webgunea
Sotxi

**Sotxi** (, ) hego-mendebaldeko Errusian dagoen Krasnodar kraiko hiria eta portua da. Itsaso Beltzaren kostaldean dago, Kaukaso mendilerroaren mendebaldean. 2010ean 343.334 biztanle zituen.

Elikagai industria da ekonomia jarduera nagusia. Errusiako bainu-etxe gune nagusia da. Ezaguna egin zen 2014ko Neguko Olinpiar Jokoak antolatu zituelako.

## 2014ko Neguko Olinpiar Jokoak 
2006an, bere kandidatura aurkeztu zuen, eta hurrengo urtean, 2007ko uztailaren 4an, Nazioarteko Olinpiar Batzordeak, 2014ko Neguko Olinpiar Jokoen herri antolatzaile aukeratu zuen; beste hautagaiak Pyeongchang (Hego Korea) eta Salzburgo (Austria) izan ziren.

## Klima 

## Ondasun nabarmenak 
* San Migel Goiaingeruaren monumentua
* Santu honen omenezko eliza
* Arbour Hondartza
* Zimni antzokia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Udalaren webgune ofiziala
Jauregi (argipena)

**Jauregi** izenarekin hainbat artikulu aurki daitezke Wikipedian:

## Eraikinak 
* **Jauregi**, maila handiko pertsonaia publiko baten bizilekua da, edo etxe aberats edo handi bat.
Izen arrunta izateaz gain, Jauregi eta Jauregia izen berezia duten zenbait etxe dira Euskal Herrian. 

***Jauregi*** izena duten **etxeak**:
***Jauregi** izen soilaz ere ezaguna den **Igartza jauregia**, Seguran.
***Jauregi dorretxea** edo **Berastegi dorrea**, Berastegin.
***Jauregi**, Sunbillako baserri etxea.
***Jauregi**, Murgia auzoko baserria, Oñatin.
***Jauregi** edo **Jauregi-Usparitxa**, *Jeuri* bertakoentzat, Muxikako Usparitxa auzoko baserria.
***Jauregi** edo **Undajauregi**, *Jeuri* bertakoentzat, Muxikako Unda auzoko baserria.
***Jauregi botika**, Ordiziako eraikin nabarmen bat.
***Jauregia*** izena duten **etxeak**:
***Jauregia**, Antsoaingo jauretxe bat, oinetxe jauregi izandakoa.
***Jauregia**, Almandozko etxe barroko bat.
***Jauregia dorretxea**, Donamarian.
***Jauregia dorretxea** edo **Dorretxeko Markesaren jauregia** Iruritan**.**

## Lekuak 
* **Jauregi**: Arabako herria, Iruraitz-Gaunan kokaturik dagoena.
* **Jauregi**: Hernaniko auzoa.
***Jauregi**: Bediako auzoa.
***Uribarri Jauregi**: Arabako herria, Donemiliagan.

## Pertsonak 
Ohiko euskal deitura da Jauregi. Izen horrekin Wikipedia honetan:
* Juan Mari Jauregi: Euskal politikaria, ETAk hila (1951-2000).
*Ramon Jauregi (Donostia, 1948), PSE-EEko politikaria, Eusko Jaurlaritzako lehendakariorde izana.
* Koldobika Jauregi: Luis de Jauregi, *Jautarkol*, idazle errenteriarra (1896-1971)
* Koldobika Jauregi: eskultore alkizarra (1959-)
*Gaspar Jauregi, 19. mendeko militar gipuzkoarra-
*Pello Jauregi (Pasaia, 1958), soziolinguista.
*Julio Jauregi Lasanta (1910-1981) EAJko politikaria.
*Agustin Jauregi, 18. mendeko nafar militar eta politikaria.
Sokamutur

:***Sokamuturra** hitzak artikulu honetara dakar. Beste esanahietarako, ikus Sokamuturra (argipena).*
[thumb|250px|eskuinera|**Soka-muturra** [Oñatin.]]
[thumb|400px|eskuinera|**Soka-muturra** [Azpeitian.]]
**Sokamuturra** zezenketa mota berezia da, bigantxa edo zezenko bati lepotik soka luze bat loturik, horrela animalia harantz eta honantz aske ibil dadin, Euskal Herriko eta inguruetako jaietan egin ohi den jolasa. Herri bateko kaleetan zehar zezena edo betizua aske izan ohi da, hainbat metrotako soka loturik daukala, eta bertan, hainbat ganaduzale eusten dituelarik. Herri ugaritan egin ohi dute herriko jai nagusi zein bigarren jaietan. Soka-muturra hainbat herritan egiten da: Tolosan, Azpeitian, Deban, Mutrikun...

## Historia 
Gaztelaniaz *toro enmaromado* edo *toro ensogado* izenez ezagutzen den ekitaldi honek historia luzea du Euskal Herrian jada XVII. mendean Donostian sokamuturrak ospatzen zituztelako. 1715ean Azpeitiako San Inazio jaietan ere sokamuturra atera zuten, 1815ean Eibarko kroniketan jolasa egiten zutela aipatzen dute eta Labayruk *Historia General del Señorío de Bizcaya* bere liburuan 1730 inguruan bilbotarren jolasik gustukoenetariko bat zela zioen.

1902an, Donostiako Udalak, izandako istripuak eta bere arriskugarritasuna zirela eta, sokamuturrak galarazi eta istilu larriak sortu zituen. Donostiako inauterietan ohiturazkoa zen igande eta jaiegunetan ekitaldi hauek ospatzea. Zezenkoa Iñigo kaletik Konstituzio plazara eramaten zuten, nahiz eta askotan animaliak "lasterka egiten zuen". Behin askatuta, inguruko kaleetatik ihes egitea saiatzen zuen oinezkoen ustekaberako. Plazara sartu eta berehala Udal Musika Bandak *«Iriyarena»* jotzen zuen.

Hainbeste istripu eta hildako izan zituzten ezen herrien artean debekuaren aldeko jarrera zabaldu baitzen eta 1902ko urtarrilaren 14an Udalak ekitaldia galarazi zuen. Erabakia hartu eta berehala istiluak sortu eta manifestariek harriak bota zituzten udal eraikin eta denda batzuetara. Gipuzkoa plazan poliziak tiroak egin behar izan zituen manifestariak geldiarazteko. Politikariek Gasteizko Goardia Zibilak eta Aldundiko mikeleteak kuartelera biltzea erabaki zuten, baita Valentzia eta Sizilia errejimentuak ere. Pixkanaka pixkanaka egoera baretu eta Gipuzkoako beste hainbat udalek ere ekitaldia galarazi zuten. Denboraren poderioz herri hauetan jolasa berreskuratu zuten, Donostian ordea ez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Egileta

**Egileta** Arabako kontzejua da, Dulantziko udalerrian kokaturik dagoena. Herriburuaren hego-mendebaldean dago kokaturik, beste udalerri batzuetako lurren artean enklabaturik.

1025. urteko Donemiliagako goldean, HIRASZAEZA eskualdean, (Iruraiz eskualdean),  Ixona eta Trokoniz eta inguruko beste toponimo batzuekin batera, ***Gelhegieta*** aipatzen da.

## Demografia 
## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* San Roman eliza: XIII. mendeko portada erromaniko estilokoa da. Gainera, XV. mende amaierako kalbario gotikoa du.

Fitxategi:Egileta San Roman eliza.jpg|San Roman eliza
Fitxategi:Egileta San Roman elizako ataria.jpg|San Roman elizako ataria

## Jaiak 
* San Roman jaiak: iraileko aurreneko asteburuan ospatzen dira.

500px|thumb|erdian|Thumb|Aireko ikuspegia.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlos Martínez Díez

**Carlos Martínez Díez** (Lodosa, 1986ko apirilaren 9a) nafar futbolaria da. Gaur egun, Real Oviedo talde asturiarrean jokatzen du, hainbat urte errealean jokatu ondoren. Eskuin hegaleko atzelaria da. 2007/08 denboraldia, Errealeko lehenengo taldean egin zuen lehena izan zen. Hori baino lehen nahiko zorte txarra izan zuen lesioekin, eta denbora asko egon behar izan zuen geldirik. Harrobiko beste futbolari batzuek bezala, badu bere lagun taldea.

## Ibilbidea 
Izarra taldetik heldu zen Errealera, kadete mailan zegoen garaian. Sanserekin, 2005eko otsailaren 20an debuta egin zuen, Errealaren bigarren taldeak Irungo Real Union taldearen aurka jokatu zuen partiduan. Sansen, 2005/06 eta 2006/07 denboraldiak eman zituen. Guztira, 61 partidu jokatu zituen Sanserekin, eta gol bakarra sartu. 2007/08koa, esan bezala, lehenengo taldearekin jokatu zuen lehenengo denboraldia izan zen. Aurreko denboraldian, eta lesioen ondorioz, 15 partidu baino ez zituen jokatu lehen taldearekin, denbora horretan, bi gol sartuz. 2018ko udan, errealarekin kontratua bukatu zitzaionean, Real Oviedora joan zen muxutruk. Xabi Prietoren egun berean joan zen talde honetatik.

## Estatistikak 
*2019ko maiatzak 24an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Ikus, gainera 
* Errealeko futbolarien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Carlos Martinezi buruzko informazioa Errealaren webgunean
Euskal toponimia

Garai hauetan euskara hitz egiten den lurraldez kanpoko toponimiari buruz hitz egingo da artikulu honetan. Oso ezagunak dira Errioxan eta Burgosen aurkitzen diren herriak, eta, kasuren batzuetan, mendiak ere bai euskal izenak dutenak. Baina badaude munduko beste toki batzuetan ere, euskal kutsuko toki izenak. Harrigarrienetako batzuk, Kongoko Errepublikan daude. Hauexek dira:

* Olano
* Okendo (Kongoko Errepublika)
* Mikel
* Elissalde
* Okela

Argentinan ere, garai batean hemendik joandako jendearen ondorioz, euskal izena duten herri eta toki asko daude. Adibidez:

* Olaberria (Argentina)
* Mendoza (Argentina)

Baita Espainiako beste toki batzuetan ere, garai batean euskarak izan zuen lurralde zabaletik kanpo:

* Gorria Muinoa (Avila)

## Kanpo estekak
Agata

**Agata** kuartzoaren aldaera mikrokristalinoen multzo bat da. Izatez, ez da mineral zehatz bat, nagusiki kaltzedoniaz osatutako aldaeren talde bat baizik. Ezaugarri nagusi gisa, ehundura fina eta kolore distiratsuak ditu, kaltzedoniaren egituran eta inklusioetan dauden desberdintasunen funtzioan. Agatak mota askotako harrietan aurki daitezke, baina gehienetan harri bolkanikoei loturik ageri dira eta batzuetan harri metamorfikoetan ere arrunta izan daiteke.

Mineral honen izena Sizilia hegoaldean (Italia) dagoen Achates ibaitik eratorri da. Filosofo eta naturazale greziar Teofastrok eman zion izena, Achates ibaiaren ertzean harri hau aurkitu zuenean K.a. IV. eta III. mendeen artean.

## Kanpo estekak
Malaysiaren banaketa administratiboa

thumb|500px|Malaysiako estatuen mapa
**Malaysiaren banaketa administratiboa** 13 estatuz (*negeri*) eta hiru barruti federalez (*wilayah persekutuan*) osatua dago. Hamaika estatu Malaysiar penintsulan kokatuak daude eta bi Borneo uhartean.

## Mendebaldeko Malaysia, malaysiar penintsulan 
* Estatuak (hiriburua parentesi artean):
** 22x20px|border| **Johor** sultanerria (Johor Bahru)
** 22x20px|border| **Kedah** sultanerria (Alor Star)
** 22x20px|border| **Kelantan** sultanerria (Kota Bharu)
** 22x20px|border| **Pahang** sultanerria (Kuantan)
** 22x20px|border| **Perak** sultanerria (Ipoh)
** 22x20px|border| **Selangor** sultanerria (Shah Alam)
** 22x20px|border| **Terengganu** sultanerria (Kuala Terengganu)
** 22x20px| **Negeri Sembilan** erreinua (Seremban)
** 22x20px|border| **Perlis** erreinua (Kangar)
** 22x20px|border| **Melaka** (Bandar Melaka)
** 22x20px|border| **Pulau Pinang** (George Town)

* Barruti federalak (edo Lurralde federalak):
**  **Putrajaya**
** 22x20px|border| **Kuala Lumpur**

## Ekialdeko Malaysia, Borneo uhartean 
* Estatuak (hiriburua parentesi artean):
** 22x20px|border|border| **Sabah** (Kota Kinabalu)
** 22x20px| **Sarawak** (Kuching)

* Barruti federala (edo Lurralde federala):
** 22x20px|border| **Labuan** (Bandar Labuan)

## Estatistikak 
Iturria: National Census 2000, Department of Statistics Malaysia. Putrajaya data is for 2004.

## Ikus, gainera 
* Malaysia

## Kanpo estekak
Orust

**Orust** Suediako udalerri bat da, Västra Götaland probintziako, eta Tjörnekin batera, uhartea den bakarra. Probintziako uharterik handiena da Orust.

393.49 kilometro karratuko hedadura du udalerria den uharte honek eta 15.185 biztanle ditu.

## Geografia 
Uhartea izaki, ez dauka lurretik mugarik, baina, bere kostaldetik gertu daude probintziako herrietako batzuk. Hauexek dira:

* Hegoaldean, Tjörn
* Hegoekialdean, Stenungsund
* Iparraldean eta Ekialdean, Uddevalla
* Iparmendebaldean, Lysekil

20 herrixkek osatzen dute Orust udalerria:
* Gullholmen
* Härmano
* Stocken
* Hällevikstrand
* Karingön (Lyrrekin batera, uharte garrantzitsuenetik bananduta dagoen uharte batean dago)
* Edshultshall
* Mollösund
* Nösund
* Lyr (hau, berez, uharte batean dago, Orusteko uharte garrantzitsuenetik bananduta
* Skapesund
* Varekil
* Kultehamn
* Svanesund
* Stillingsön
* Slussen
* Henan
* Kungsviken
* Flatö
* Malö
* Ellös

### Hidrografia 
Laku txiki mordoxka bat dago udalerrian bertan. Baita laku edo urtegi handiago batzuk ere. Hauek: Kollungeröd Vatten, Myckleby eta Morlanda

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Villanueva de los Castillejos

**Villanueva de los Castillejos** Huelvako probintzian dagoen udalerri andaluziarra da. 224 m-ko altueran eta Huelvatik 47 km-tara kokaturik, 2007ko datuen arabera 2.769 biztanle zituen 264 km²-tan banaturik.

## Kanpo estekak 
*   Villanueva de los Castillejosko udalaren webgunea
Santa Ana la Real

**Santa Ana la Real** Huelvako probintzian dagoen udalerri andaluziarra da. 641 m-ko altueran eta Huelvatik 101 km-tara kokaturik, 2007ko datuen arabera 484 biztanle zituen 27 km²-tan banaturik.

## Kanpo estekak 
*  Santa Ana la Realgo udalaren webgunea
Valverde del Camino

**Valverde del Camino** Huelvako probintzian dagoen udalerri andaluziarra da. 260 m-ko altueran kokaturik, 2007ko datuen arabera 12.621 biztanle zituen 218,7 km²-tan banaturik.

## Hiri senidetuak 
*  - 1991

## Valverdetar ezagunak 
* José Nogales (1860-1908) idazle eta kazetaria.

## Kanpo estekak 
*     Valverde del Caminoko udalaren webgunea
Soissonseko Erresuma

**Soissonseko erreinua**, edo zehatzago **Soissons domeinuak**, batzuetan **Siagrioren lurraldea** edo **Siagrioren Erresuma**, Mendebaldeko Erromatar Inperioaren gainbeheraren azken zatian existitu zen lurralde erromatar bat izan zen.

457. urtetik, 486 arte iraun zuen erreinuak. Erromatar Inperio barruko herriek gobernaturiko azken erromatar lurraldea izan zen. Ordutik aurrera, Mendebaldeko Inperioa izan zena, osorik, atzerritarren esku geratu zen.

## Lurraldea 
Frantziako oraingo mapa batekin alderatuz gero, Normandia Garaia, Normandia Beherea, Frantziako Uhartea, Erdialdea, Borgoina zatitxo bat, Xanpaina-Ardena, Loirerria eskualdeen zati bat, Nord-Pas-de-Calais eskualderen hegomendebaldeko muturtxo bat eta Pikardia zati bat izango lirateke Mendebaldeko Erromatar Inperioaren gainbeheraren azken aldera, Soissonseko erreinuak hartu zuen lurraldea.

## Erregeak 
Egidio izan zen Soissonseko erreinuko lehen erregea, eta bere erregealdiak, 457. urtetik, 464. urterarte iraun zuen, azken urte hontan hil zen arte.

Bigarrena, eta azkena, Siagrio izan zen, Egidioren semea. 464. urtetik, 486. urterarte. Azken urte honetan, erreinuko hiriburuan bertan, Soissons hirian, Klovis frankotarraren eta Siagrio galierromatarraren gudalosteen arteko guda gertatu zen. Klovis frankotarraren gudalosteek irabazi zuten gudualdia, eta, behin betirako, atzerritarren esku geratu zen, ordurarte, Mendebaldeko Erromatar Inperioa izan zen lurralde guztia.

## Kanpo estekak
Siagrio

300px|thumb|Siagrioren "erreinua".
**Siagrio** (430 &ndash; 486 edo 487) Mendebaldeko Erromatar Inperioko azken gobernaria izan zen. Egidio erregearen semea, honen ondorengoa izan zen Soissonseko erreinua gobernatzen. Bere burua, ordea, ez zuen erregetzat, beranduago, Duke bezala ezagutuko zen Duxtzat baizik. Bere erregealdia, 464. urtetik, 486. urterarte zabaldu zen. Azken urte hontan gertatu zen Soissonsen bertan, erreinuko hiriburuan, Klodoveo frankotar erregea eta Siagrio galierromatar duxaren gudalosteen arteko gudualdia. Gudualdi hau, frankotarren garaipenarekin amaitu zen.

Egoera horren aurrean, Alariko II.a bisigodotarren erregeari laguntza eskatu zion, honen erreinuan bizitzen uzteko eskatuz. Baina, Alarikok, horren ordez, preso hartu eta Klodoveorengana bidali zuen. 487. urtean hil zuten frankotarrek, modu sekretuan sastakatuz.

Bere erregealdia, Erromatar Inperioko jatorrizko herrien azken gobernualdia izan zen. Izan ere, atzerritarrek, Inperiotik kanpoko herriek, "Erromatarren Errege" bezala ezagutu zuten.

## Ikus, gainera 
* Soissonseko erreinua

## Kanpo estekak 
*  Soissonseko gudua (486): Siagrio
Galietako Inperioa

**Galietako Inperioa** (latinez *Imperium Galliarum*) Erromatar Inperioaren historian, Hispania, Germania, Britania eta Galia probintziek osatu zuten inperioa izan zen. Inperio horretako lehen enperadorea, Postumo izan zen. Ordura arte, Inperio osoa, Hispaniatik Judeara, erabat batuta egon zen, baina aipaturiko Postumok berak, aurreko lau probintziak Inperiotik atera zituen, Galietako Inperioa osatzeko, Erromatar Inperioko Enperadorearen agintetik at geratuz. Inperioaren lehen zatiketa hau, Galieno enperadore zelarik gertatu zen.

## Enperadoreak 
thumb|Galietako inperioa bere hedapen handienaren garaian.
Galietako Inperio honen lehen enperadorea, aipaturiko Postumo izan zen, 259. urtetik, 268. urtera arte. 260. urtean, Valeriano Enperadorea, pertsiar sasandarren eskuetan erori zen, eta, ordutik aurrera, bere seme Galieno arduratu zen Erromatar Inperioa gobernatzeaz. Bere egitekoen artean, Galietako Inperioa Erromatar Inperioarentzat berreskuratzea izan zen, baina, bere agintaldian iraun zuen garaian, ez zuen bere xedea lortu. 268. urtean hil zen, Postumoren urte berean.

Bigarrena, Marko Aurelio Mario izan zen. Honek, 268. urtean gobernatu zuen Galietako Inperioa, bere soldaduek hil zuten arte.

Hirugarrena, 268. urtean ere, edo agian 269an, hori ez dago oso argi, Viktorino izan zen, eta bi urtez izan zen Galietako Inperioko Enperadore. Urte horretan, eta 270. urtera arte, Erromatar Inperioko enperadorea, Klaudio II.a Gotikoa izan zen. Saiakera handiak egin zituen, Galietako Inperioa Erromatar Inperioarentzat berreskuratzeko. Garaipen asko lortu zituen, baina, izurrite baten ondorioz, 270. urtean hil zen, Galietako Inperioa botere zentralarentzat oraindik berreskuratu gabe. Halere, Hispania behintzat, berreskuratu ahal izan zuen, 269. urtean.

Laugarrena, eta azkena, Tetriko I.a izan zen. Bere seme Tetriko II.arekin batera gobernatu zuen Galietako Inperioa, 271. urtetik, 274. urtera arte. Urte horretan, Galietako Inperioa Erromatarrarentzat berreskuratu ahal izan zuen Aureliano enperadoreak, hau izan baitzen Klaudio II.aren ondorengoa erromatar Inperioaren tronuan, 270. urtetik, 275. urtera arte.

Antoninien_à_l'effigie_de_Postume.jpg|Postumo
Marcus_Aurelius_Marius_-_Antoninianus_Trier_(obverse).jpg|Marcus Aurelius Marius
Aureus Victorinus RIC 0094 (obverse).png|Viktorino
Tetricus II. - Münzkabinett, Berlin - 5541240.jpg|Tetriko
Tetricus I. - Münzkabinett, Berlin - 5541234.jpg|Tetriko gaztea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Germania

thumb|300px|Erromatar Inperioaren eta haren menpe ez zegoen Germania Handiaren *(Germania Magna)* mapa, K. o. II. mendeko mugen arabera

**Germania**, Erromatar Inperioan, Augustoren agintaldiaren garaian, hiru probintziaz osaturiko Europako erdialdeko eremu zabal bat izan zen. Germaniako probintziak hauek ziren: Germania Garaia, Germania Beherea eta Germania Magna. Azken hori oso denbora laburrez egon zen Erromatar Inperioaren barruan, 18 urtez baino ez. Druso garaile irten zen Rhinetik Elbara bitartean izan zituen gudu guztietan, eta, K.a. 9. urtean, probintzia hori Erromaren mende geratu zen Teutoburgoko oihaneko gudua gertatu zen arte, K. o. 9. urtean. Beste bi probintziek berriz, Mendebaldeko Inperioaren azken uneetaraino jarraitu zuten inperioaren barnean.

## Historia 
Germaniaren parte bat, Rhin ibaitik Galietaraino, erromatarren mende egon zen; Augusto enperadoreak bitan banatu zuen K.a. zazpigarren urtean: Germania Beherea iparraldean, Kolonia hiriburu zuena, eta Germania Garaia hegoaldean, Maguntzia hiriburu zuena.

Germaniaren beste parteak (Germania Magna) muga egiten zuen Erromatar Inperioarekin, eta Rhin ibaia zuen mendebalean, Baltikoa eta Ipar Itsasoa iparraldean, Vistula ibaia ekialdean, eta Danubio hegoaldean. Erromak ez zuen inoiz bereganatu Germaniaren parte hori, nahiz eta bertako herrien aurka etengabe borrokan jardun eta sarritan gurutzatu Rhin eta Danubio ibaiak. Zesarrek, adibidez, erasoaldiak jo zituen K.a. 55. eta 53. urteetan.

Germaniako barbaroei eusteko *limes*ak, gotorlekuak, eraiki zituzten erromatarrek beren mugetan. Hala ere, IV. mendean, germaniar herriek limesak gainditu eta Erroma hartu zuten. Armaden bidez jaso zuen Germaniak Erromaren eragina; izan ere, armaden kanpamenduak zeuden tokietan hiri asko sortu ziren: Argentoratum (Estrasburgo), Bonna (Bonn), eta abar.

IV. mendean herri asko bizi ziren Germanian: godoak (ostrogodoak eta bisigodoak), gepidoak, bandaloak eta burgundiarrak ekialdean; alamanak, frankoak eta saliarrak mendebaldean; angloak, saxoiak, frisiarrak eta lonbardoak iparraldean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
9. Sinfonia (Beethoven)

***Bederatzigarren sinfonia*** () edo **Korala** Ludwig van Beethoven musikari eta musikagileak idatzi zuen azken sinfonia da. Sinfoniak lau mugimendutan banatu ohi dira, baina Beethovenen Bederatzigarren Sinfonia honek bost ditu. "Sinfonia Korala" ere deritzo, bere azken mugimenduagatik. Musikari alemaniarrak, 1824. urtean amaitu zuen idazten. Azken mugimenduko kantuak (*Alaitasunaren oda*) Friedrich Schiller olerkari ospetsuak idatzitako olerki batean du bere jatorria. 1986. urtean, Europar Batasunaren ereserki aukeratu zuten. Miguel Rios espainiar abeslariak kantu horren bertsio ospetsu bat egin zuen.

## Ikus, gainera 
* Bederatzigarren Sinfoniaren zorigaitz

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* MP3 grabazioa Creative Commons Lizentziaduna
Europako Agiri Bakuna

**Europako Agiri Bakuna** nazioarteko itun bat izan zen, Europako Erkidegoko 12 estatu kideek sinatu zutena, 1986ko otsailaren 17an Luxenburgon eta otsailaren 28an Hagan (Herbehereak). Erromako Itunari egindako lehenengo zuzenketa garrantzitsua izan zen. 1987ko uztailaren 1ean sartu zen indarrean. Europako Erkidegoaren izaera demokratikoa indartu zuen, botere berriak eman baitzizkion Europako Parlamentuari, eta handitu egin zituen Erkidegoaren jardun-eremuak (ingurumena, ikerketa eta garapena). Barruko merkatua sortzeko asmoa ikustarazi zuen.

## Historia 
1980ko hamarkadaren hasieran, Europako Erkidegoko estatuek merkatu bakarra sortzea urrun ikusten zuten. Merkatari eta politikariek merkatu bakar hori sortzeko beharra ikusten zuten, herrialdeen arteko merkataritza arautzen zituzten legeak harmonizatuz. Helburu hori lortzeko asmoz osatutako batzorde berezi batek ateratako ondorioak izan ziren geroago Agiri Bakunean jarri ziren erabakiak. Merkatu bakarra 1992rako sortu beharra ezarri zuten.

Agiri Bakunaren helburua herrialdeen arteko mugak gutxitzea eta merkataritza erraztea zen. Europako Erkidegoaren lehiakortasuna hobetzeko eta eraginkortasuna bermatzeko, gehiengo kualifikatuaren sistema alor gehiagotara zabaldu zen, aho batez erabaki beharreko alor kopurua gutxituz. Europako Parlamentuari ere indar gehiago eman zitzaion eta Europako Kooperazio Politikoa sortu zen, geroagoko Europar Batasunaren Atzerri eta Segurtasun Politika Bateratuaren aurrekaria.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sanjurjada

**Sanjurjada** 1932ko abuztuaren 10ean José Sanjurjo eta beste militar batzuek antolatu zuten estatu kolpea da.

Espainiako Bigarren Errepublikaren garai horretan ezkerra zegoen agintean. Eskuineko indarrek Manuel Azañaren gobernuaren erreformen kontra jotzen zuten eta, kasu batzuetan, Errepublika beraren aurka ere bai. 1932an eman zuten lehen abisua, Sanjurjada izenekoa. Sanjurjo jenerala Sevillan matxinatu zen armada eta nekazaritza erreformen aurka; baita estatutu katalanaren kontra ere, Espainiaren batasunari kalte egiten ziola-eta.

Hasiera batean, Sanjurjadak arrakasta lortu zuen Sevillan, baina porrota izan zuen Madrilen eta Huelvan atxilotu zituzten bera eta bere semea, Portugalerantz ihes egiten saiatzen ziren bitartean.

Gobernuak heriotza zigorra ezarri zion Sanjurjori, baina zigor hori baliogabetu eta espetxe zigorra eman zioten azkenik.

1933ko azaroan eskuinak irabazi zituen hauteskundeak eta, Alejandro Lerrouxen gobernuak amnistia eman zion, Errepublikako lehendakaria zen Niceto Alcalá-Zamorak Sanjurjo armadara ez itzultzeko baldintza txertatzea lortu bazuen ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enterobakterio

**Enterobakterioak** bakterio Gram negatiboz osatutako familia da, *Enterobacteriaceae* izenarekin ere ezagutzen direnak. Familia honetan sailkatzen dira bazilo Gram negatibo anaerobio fakultatiboak, giza zein animalien hestean bizi daitezkeenak ("enteron" hestea da, grekoz). Hogeita hamar genero bakteriar baino gehiago sailkatzen dira familia honen barnean, *Escherichia*, *Salmonella*, *Shigella*, *Yersinia*, *Proteus* edo *Enterobacter* bezalakoak, besteak beste.

Enterobakterio guztiak baziloak dira, sarritan txikiak (kokobaziloak). Batzuk flageloen bitartez mugitzen dira, beste batzuk -berriz- ez dira mugikorrak. Ez dute esporarik sortzen. Digestio aparatuan bizi badira ere, maiz aske daude gorputzetik kanpo, uretan ala lur-zoruan, esaterako.

Ezaugarri biokimiko nagusiak honako hauek dira:

* anaerobio fakultatiboak: O/H (+/+)
* oxidasa (-)
* katalasa (+)
* glukosaren hartzidura : (+)
* nitratoak erreduzitzen dituzte, nitritoak sortuz

Ahalmen patogenoari dagokionez talde honen barruan aniztasun handia dago: taldekide batzuk patogeno hertsiak dira (*Salmonella*, *Shigella*...), beste batzuk oportunistak (berez ez dira patogenoak, baina inmunogutxituengan edo defentsa gutxi dutenengan gaitzak sortzen dituzte: *Escherichia*, *Proteus*, *Enterobacter*...) eta askok ez dute inongo patologiarik eragiten, hesteetako biztanle ez-kaltegarriak izanik.
Jakako altxamendua

[thumb|200px|[Jakako zitadelaren sarbidea.]]

**Jakako altxamendua** () Bigarren Errepublika ezartzeko ahaleginetako bat izan zen. 1930eko abenduaren 12an izan zen eta ez zuen arrakastarik izan.

1930eko urtarrilaren 29an Miguel Primo de Rivera diktadoreak dimisioa aurkeztu zuen eta, hurrengo egunean, Alfontso XIII.a erregeak Damaso Berenguer Fuste izendatu zuen lehendakari.

1930eko abuztuaren 17an Donostiako Itunean erabakitakoaren arabera, altxamenduaren helburua II. Errepublika jartzea zen. Hartara, abenduaren 12an Galán, García Hernández eta Sediles altxatu ziren, gobernadorea preso hartuz "Gora Espainiako Errepublika" lelopean. Baina Huescarako bidean armada monarkikoa topatu zuten eta amore eman zuten. 15ean Madrilgo Cuatro Vientosko aireko basea matxinatu zen.

Buruzagiak fusilatuak izan ziren eta beste asko atxilotu zituzten. Hauen artean zegoen, Ramón Franco, geroago diktadorea izango zen Francisco Francoren anaia.

Presak eta leku batzuetako koordinazio eta antolakuntza ezak mugimenduaren porrota ekarri zuen, baina ikasle eta langileen asaldurak jarraitu zuen, eta intelektualak erregimenaren kontra agertu ziren artikulu eta manifestuetan. Errepublika ezinbesteko gertatu zen.

### Madrilen botatako aldarria 
## Ikus, gainera 
* Alfonso Beorlegi

## Kanpo estekak
Gram tindaketa

[250px|eskuinera|thumb|*Escherichia coli* [mikroskopioan ikusita Gram tindaketarekin. Bakterio Gram negatiboa da]]
**Gram tindaketa** bakterioen espezieak bi talde handitan sailkatzeko metodo enpirikoa da: Gram positiboak (koloratzaile nagusia atxikitzen dutenak) eta Gram negatiboak (koloratzaile nagusia galtzen dutenak). Bakterioen zelula hormaren propietate fisiko eta kimikoetan oinarritzen da. Gram positiboek zelula horma lodiago eta trinkoago dute, eta ondorioz erabilitako lehen koloratzailea (bioleta kristala) errazago finkatzen dute.
 
Metodoak bere asmatzailearen izena darama, Hans Christian Gram (1853–1938) zientzialari daniarrarena alegia. Honek, teknika hau garatu zuen 1884an, pneumokokoak eta *Klebsiella pneumoniae* bakterioak elkarrengandik bereizi ahal izateko.

Tindatze prozeduran kristal-morea, lugol, alkohol eta safranina erabiltzen dira. Gram positiboak morez tindaturik agertzen dira, eta Gram negatiboak gorriz (kristal-morea koloratzailea galtzen baitute safraninaren kolorea hartuz).

Gram tindaketa oso lagungarria da laborategian bakterioak identifikatzeko. Bakteriar identifikazioan saio biokimikoek eta antigenikoek garrantzi handia badute ere, Gram tindaketak baieztatu dezake aurreko frogek emandako diagnostikoa.

## Prozedura 
* Portaren gainean ur tanta bat jarri
* Mikroskopioz behatu nahi den lagina tantan jarri
* Portaren gainean zabaldu
* Giro tenperaturan lehortzen utzi
* Beroarekin edo metanolarekin minutu batez bertan finkatu
* Bioleta kristala gehitu eta minutu batez itxaron. Tinta honek bakterioei kolore morea emango die.
* Ura gehitu garbitzeko
* Lugola gehitu eta minutu erdi bat itxaron. Hau bioleta kristalaren finkatzailea da, hau da, bere afinitatea handitzen du.
* Alkohol azetona gehitu eta minutu bat itxaron. Honek bakterio Gram negatiboak bakarrik dekoloratzen ditu.
* Urarekin garbitu berriz ere
* Safranina gehitu (kolore arrosa emango die bakterioei) eta minutu erdi bat itxaron. Bakterio guztiak koloratzen ditu, baina guk aurretik dekoloratutako bakterioak bakarrik ikusiko ditugu kolore honekin.
* Azkenik, berriro urarekin garbitu eta utzi lehortzen

## Kanpo estekak
AIEE

**AIEE** izenarekin honako artikulu hauek aurki daitezke:

* Ikatz eta Altzairuaren Europako Erkidegoa, Europa mailako erakundea.
* Antiinflamatorio ez esteroideoa, antiinflamatorio, analgesiko eta antipiretikoak diren sendagaien taldea.
Cambrai

**Cambrai** (frantsesez  ahoskatua; ; ; lehen *Cambray*) Frantzia iparraldeko herria da, Belgikako mugatik oso gertu. Nord departamentuan dago, Frantzia Garaia eskualdean. Eskalda ibaia herritik igarotzen da. Lille, Douai eta Valenciennes dira gertu dituen herrietako batzuk. Herriak 18,12 kilometro karratuko hedadura du eta, 1999ko erroldaren arabera, bere biztanleria 33.716 biztanlekoa da.
Fitxategi:Chapelle des Jésuites - Cambrai.jpg
Fitxategi:Maison de l'arbrisseau de Cambrai.jpg
Fitxategi:Porte Notre-Dame (12532).jpg
Fitxategi:Portail de l'ancien Palais Archiépiscopal de Cambrai.jpg
Fitxategi:Église Saint-Géry - Cambrai 02.jpg
Fitxategi:Beffroi de Cambrai vu du Mail Saint-Martin.jpg

## Klima 

## Historia 
Herri honen jatorria Erromatar Inperioaren garaian bertan zen *Camaracum* herri galiarrean dago. V. mendean (445-509), Klovis I.ak suntsitu zuen erresuma franko baten hiriburu izan zen. Espainiako koroaren mendean egon ondoren, Frantziaren hiria da 1678az gero (Nimegako itunak). 1914 eta 1918. urteen artean alemaniarren eskuetan egon zen.

Bertan Luisa Savoiakoak, Frantzisko I.aren amak, eta Margarita Austriakoak, Karlos V.aren izebak, semearen eta ilobaren izenean 1529an izenpetu zuten Cambraiko Bakea edo Damen Bakea izeneko hitzarmena.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Cambraiko katedral zaharra. 1150an hasi ziren eraikitzen, eta 1472an amaitu zuten. Frantziako Iraultzaren garaian, amaitua izan eta 317 urtera, deuseztatua geratu zen. Urte batzuk geroago, 1804an, Cambraiko Artzapezpiku berriak, Hilobi Santuaren Abatetxeko Eliza Zaharra aukeratu zuen katedral bezala.
* Saint Géry katedrala. Herriko monumentu zaharrenetarikoa da. Aurkikuntza arkeologikoek, galiar-erromatar garaiko arrastoak argitara eman dituzte bertan.
* Fénelonen monumentua

## Jakiak 
Oso ezagunak dira "tontakeriak" izeneko gozoki batzuk, frantsesez, . Afchain gozokidendak sortu zituen, 1830an. Karameluz eta mendaz eginiko gozokiak dira.

## Herritar ezagunak 
* Guillaume Dufay (1397-1474), musikagilea.
* Fénelon (1651-1715), idazle, teologo eta Cambraiko artzapezpikua.
* Charles François Dumouriez (1739-1823), jenerala.
* Charles Cordier (1827-1905), eskultorea.
* Louis Blériot (1872-1936), hegazkinlaria.
* Henri de Lubac (1896-1991), jesuita eta teologoa.
* Julien Torma (1902-1933), idazle eta poeta.
* René Dumont (1904-2001), ingeniari eta soziologo.
* Maurice Godelier (1934), filosofo eta antropologo neomarxista.
* Marie-Georges Pascal (1946-1985), aktorea
800px|erdian|thumb|Cambrai 1919an sutsiturik.

## Herri eta hiri senidetuak 
*  Houma - Louisiana, Estatu Batuak
*  Châteauguay - Quebec, Kanada
*  Kamp-Lintfort - Alemania
*  Esztergom - Hungaria
*  Gravesend - Kent - Erresuma Batua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Mendafin

**Mendafina** (*Mentha x piperita*) menden generoko landarea da, Asia erdialdean eta Mediterraneoko kostaldeko herrialdeetan jatorria duena. *Mentha aquatica* eta *Mentha spicata*ren hibrido antzu bat da, espontaneoki sortzen dena Europako eskualde epeletan.

## Erabilpena 
Erabilpen asko ditu, batik bat sukaldaritzan. Txikleak ere egiten dira, landare honen zaporea dutenak. Baita bizarra mozteko aparrak eta hortzorea ere. Bere destilaziotik, mentolean oso aberatsa den olioa ateratzen da. Ahoan uzten duen sentsazioa, hotzezkoa da.

## Haztokiak 
Zertxobait hezeak diren lurzoruetan hazten da, erdi itzalean dauden tokietan batik bat.

## Kanpo estekak
Normandiar

[thumb|300px|[XII. mendean **normandiarren** esku zeuden lurraldeak.]]

**Normandiarrak** (hitzez hitz, "iparraldeko gizonak") baregoekin batera bikingoen herria osatzen zuen taldeetako bat izan zen. VIII. mendearen azken aldera Europako zenbait lurraldetan inbasioak eta lapurketak egin zituzten. Baregoak egungo Suedia inguruan bizi izan ziren, Skania penintsulatik iparralderantz, gutxi gora-behera. Normandiarrak, aldiz, gehien bat egungo Danimarka eta Norvegiakoak ziren jatorriz, baina IX. mendearen bigarren zatian egun Frantzia den lurraldearen ipar-mendebaldea okupatu zuten. Lurralde horri Normandia deritzo gaur egun.

Norvegiarrek besteak beste Feroe eta Shetland uharteak zituzten kokaleku; Groenlandia aurkitu zuten eta Ameriketaraino ere iritsi ziren. Danimarkarrak Jutlandian, Ingalaterran eta Iberiar Penintsularen ipar aldean, Galizian esate baterako, eta baita hegoaldean ere, Sevillan adibidez, izan ziren. Suediarrak (baregoak), berriz, Errusiako ordoki zabaletan egin zituzten ekinaldiak gehienbat.

Europan zehar batetik bestera aritu ondoren, talde batzuk Frantziaren ipar-mendebalean kokatu ziren; hala sortu zuten 911. urtean Normandiako dukerria. 1066. urtean Gilen I.a normandiar dukeak hasi zituen Ingalaterrari normandiarrek egin zizkioten erasoaldiak (Hastingseko guduak). 1070. urterako Ingalaterrako anglo-saxoi noble asko hil zituzten eta askori beren lursailak ere kendu zizkioten. Garai hartan Ingalaterran hitz egiten zuten normandiar frantsesak eragin handia izan zuen ingeles hizkuntzan. XII. mendean Italia hegoaldera ere jo zuten normandiarrek, Sizilia aldera batik bat.

[thumb|300px|eskuinera|[Adranoko gaztelu normandiarra (Sizilia).]]

Normandiarrak, euren bidaietan ikusten zuten edozer desegiteaz arduratzen ziren, ikur kristauak batez ere, Ingalaterrako Lindisfarne monasterioa kasu. Karlomagno Germaniako Erromatar Inperio Santuko lehen enperadore zelarik, oraingo Frantziako hainbat herritan sartu ziren normandiarrak, behin eta berriz. Azkenean, normandiarrek alde egingo bazuten, Karlomagnok, orain Normandia deitzen den lurraldea eman zien, goberna zezaten. Hauek, Euskal Herrian hain ezaguna den Jaun Zuriaren elezaharra sorrarazi zuten.

## Artea 
Normandiar arteak bi gune eta bi epetan izan zuen zabalpena: lehenik XI. mendean eta Ingalaterran zabaldu zen, geroago berriz XII. eta XIII. mendean Italiako penintsulan eta Sizilian. Arkitektura izan zen normandiarrek gehien landu zuten arte mota. Apaingarri gutxiz hornituriko eliza, gaztelu edo abade-etxe asko eraiki zituzten. Frantzian aipagarriak dira besteak beste, eraikitzen hasi ziren Mont-Saint-Michel abatetxea eta Caengo bi abatetxe. Ingalaterran ere hainbat katedral eraiki zituzten nahiz eta asko ez amaitu; Londresko dorrean den St. John-en kapela aipagarria da halaber.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tirol

thumb|300px|**Tirol** eskualdeko mapa.

**Tirol** (Tirol alemanieraz eta Tirolo italieraz) Erdialdeko Europaren mendebaldeko eskualde historiko bat da, Austriako gaur egungo Tirol estatuak eta Italiako eskualdea den Trentino-Adige Garaiak osatua. Lehenengoak Ipar eta Ekialdeko Tirol osatzen dute, eta Adige Garaiak Hego Tirola. Tiroldarrak dira bertako biztanleak.

Hiri nagusiak Innsbruck, Kufstein, Lienz eta Solbad Hall dira.

## Orografia 
Alpe mendien erdialdean dago, eta lurralde guztiz menditsua da (Wildspitze mendia da garaiena, 3.774 m). Inn ibaiak zeharkatzen ditu Ipar Tirolgo lurrak eta Drau ibaiak Ekialdeko Tirolgoak. Haran sakon ugari dago Tirolen, eta Inn eta Drau ibaienak dira luzeenak.

## Ekonomia 
Biztanle gehienak Inn eta Drau ibaien haranetan bizi dira. Nekazaritza garrantzitsua da (behi-azienda, esnekiak). Basogintza eta meatzeak (gatza, kobrea, magnesita). Kimika-, farmazia- eta elektromekanika-industria (Innsbruck). Turismoa guztiz garrantzitsua da (neguko kirolak).

## Hizkuntzak 
Eskualdean nagusiak diren alemanieraz eta italieraz gainera, ladino-hiztunak ere badira.

## Tirolgo hiri nagusiak 
## Kanpo estekak 
* "Tirolpanorama" (irudiak)
* Tiroleko historia

## Ikus, gainera 
* Tirol (Austria)
* Bozen-Hego Tirolgo probintzia autonomoa
* Trentoko probintzia autonomoa

## Erreferentziak
Troposfera

thumb|320px|Atmosferaren geruzak
**Troposfera** Lurraren atmosferaren beheko geruza da, lurrazalean hasi eta estratosferaren behe mugaraino iristen dena. Zortzi kilometro lodi da poloetan eta 17 kilometro lodi ekuatorean. Atmosfera osoko masaren %75 dauka (zehatzago esanez, lehenbiziko bost kilometroetan masa osoaren erdia dago, eta hamar kilometrotik behera bi heren), ur lurrun eta karbono dioxido kopuru handiena, eta aerosol gehienak. Hori dela-eta, bertan sortzen dira hodeiak, prezipitazioak eta beste hainbat fenomeno meteorologiko, zurrunbilo ziklonikoen eta antiziklonikoen eraginez. Tenperatura erregularki jaitsiz doa gorago joan ahala, 0,6° C 100 metro bakoitzeko, batez beste,

Troposferaren beheko mailari, seiehun eta zortziehun metro arteko garaieraino, Lurraren muga-geruza esaten zaio. Azpiko sustratu geografikoak eragiten dion efektua da geruza horren ezaugarri nagusia. Airearen turbulentziazko nahasketa da nagusi geruza horretan, etengabea baita lurrazal zimurtsuarekin duen igurtzia, eta baita aire burbuilen konbekziozko igoera ere, airea berotzen denean. Geruza horri, konbentzioz, 600-800 metroko garaiera egozten zaio, baina ehun metro eskasetik kilometro bat edo biraino luza daiteke. Eragina dute horretan, besteak beste, topografiak, lurrazalaren zimurrek, landarediaren nolakotasunak, haizearen indarrak, lurraren berotze edo hozte mailak, beroaren eta hezetasunaren adbekzioak (iristeak), etab. Egunez, beroak eta beroaren ondorioz sortzen den goitik beherako aire nahasketak handitu egiten dute muga-geruzaren lodiera; horrela, arratsaldeko lehen orduetan dauka lodiera handiena. Gauez, berriz, lurraren hoztearen eraginez ez da turbulentziarik izaten, eta muga-geruza mehetu egiten da.

Lurraren muga-geruzaren goi mailatik gora troposfera askea dago, aire garbiagoa eta ez hain lodia duena. Geruza horretan kilometro bakoitzeko 6,5 gradu zentigradu jaisten da, batez beste, tenperatura. Tenperaturak jaisteari uzten dion goiko muga tropopausa da. Estratu horrek konbekziozko mugimenduen “estalki” eginkizuna betetzen du, eta troposferako aire masak ezin dira estratosferara igaro. Aire masak bertikalki mugitzen dira troposferan: aire beroa bera baino hotzagoa den aire masa batez inguraturik badago, goraka igoko da. Baina estratosferako airea troposferakoa baino beroagoa denez, beheko geruzatik datozen aire masa beroak tropopausan geratzen dira. Fenomeno horren adibide garbia da hodei batzuek hartzen duten ingude itxura.

Tropopausaren goratasuna aldatu egin daiteke tenperaturaren eta itsas mailan dagoen presioaren arabera; hori dela-eta, zortzi kilometro ingurukoa da poloetan, eta ekuatorean 16 kilometrokoa, ekuatoreko turbulentzia konbektiboa eta berotze bertikala handiagoak baitira. Ez da geruza jarraitua, haustura asko baititu, troposferaren eta goiko geruzen artean truke garrantzitsuak egoteko aukera ematen dutenak. Haustura horietan haizeak azeleratu eta zurrusta lasterrak sortzen dira, jet stream ere deituak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santi Idigoras

**Santiago Idigoras Bilbao** (Oñati, Gipuzkoa, 1953ko uztailaren 24a) futbolari ohia da, Errealean jokatu zuena. 1972/1973 eta 1973/1974 denboraldiak Sansen —Errealaren bigarren taldean— eman zituen.

Jokalari garai gehienean zeraman bibote handi eta txima luze ilehori deigarriak zirela eta, *Oñatiko Bikingoa* ezizena jaso zuen, euskal futbolari baten itxura baino bikingo baten edo garaiko alemaniar futbolari baten antza fisiko gehiago baitzuen.

Lehen taldera, 1974/1975 denboraldian igo zen, Errealak, lehenengo aldiz, kontinente mailako futbol txapelketa batean parte hartu zuen lehenengoan. Historiako Errealik onenaren partaide izan zen. Aurrelari bezala jokatzen zuen, eskuinetik. 1980/1981 denboraldian, Errealak, bere lehenengo liga lortu zuen, aurreko denboraldiko azken orduko desastrearen ondoren. Hauxe izan zen, Idigorasek Errealean jokatu zuen azkeneko denboraldia. Guztira, 255 partida jokatu zituen, Liga, Errege Kopa eta UEFA txapelketetako partidak kontutan hartuz. Eta 47 gol sartu zituen.

28 urterekin, Errealetik irten, eta Mexiko aldera joan zen futbolean jokatzera. Puebla taldean jokatu zuen Mexikon egon zenean. Denboraldi bakarra eman zuen Puebla taldean, eta, 1982. urtean, Valencia CF taldeak fitxatu zuen. 1982-83 denboraldiaren hasiera, oso itxaropentsua izan zen futbolari oñatiarrarentzat, baina, denboraldia aurrera zihoan ahala, geroz eta gutxiago parte hartzen zuen partidetan, Valentziaren ibilera kaxkarraren ondorioz. 16 partida baino ez zituen jokatu denboraldi osoan, eta 4 gol sartu. Valentzian, *Hiltzailea* ezizenez ezagutzen zen Mario Alberto Kempes futbolaria ezagutu zuen. Eta, taldearen aurrealdean, argentinarraren bikotea izateko fitxatu zuen Valentziak. Hurrengo denboraldian, 1983-1984an, Gasteizko Alaves taldera lagata joatea onartu zuen. Garai hartan, Alaves Bigarren B mailara jaitsia zen. Bi denboraldi eman zituen talde gasteiztarrean. 1985ean utzi zuen futbol profesionala, 32 urte betetzear zela.

## Espainiako selekzioan 
Partida bakarra jokatu zuen oñatiarrak Espainiako futbol selekzio nazionalarekin. 1977an izan zen, Dublinen, adiskidantzazko Irlanda-Espainia partida.

## Bitxikeria 
Donostiako gimnasialeku ezagunenetako baten jabe da, futbol profesionala utzi zuenetik.

## Ikus, gainera 
* Errealeko futbolarien zerrenda
* Debagoiendar ospetsuen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Jokalariaren informazioa Errealaren webgunean
Gasezko erraldoi

[thumb|400px|Eguzki-sistemako lau gasezko planeta erraldoiak (eskalan) : [Jupiter, Saturno, Urano eta Neptuno.]]
**Gasezko erraldoi** gasez egindako planetei deitzen zaie, nahiz eta beraien nukleoa izotzezkoa edo harrizkoa izan. Mota horretakoak dira, Eguzki-sisteman, Jupiter, Saturno, Urano eta Neptuno. Azken bi horietan, gas gehiena izoztuta dago, horregatik **izotzezko erraldoiak** deritze.

## Ezaugarriak 
Gasezko erraldoien atmosferak batez ere hidrogenoz eta helioz osatuta daude. Metano arrastoak ere badira Uranoren eta Neptunoren atmosferetan, planeta hauen kolore urdinaren arrazoia.

## Kanpo estekak
Soissons

**Soissons** Frantziako hiri bat da. Aisne departamentuan dago, Frantzia Garaia eskualdean, eta Aisne ibaia bertatik igarotzen da.

## Hedadura eta biztanleria 
12,32 kilometro karratuko hedadura du, eta, 1.999ko erroldaren arabera, bere biztanleria, 29.453 biztanlekoa da.

## Historia 
Julio Zesarrek, Galietako Guda izeneko bere liburuan, *Suessions* izeneko herrixka bat aipatzen du. Ondoren, Augusto Erromatar Inperioko lehen enperadorea zelarik, *Suessionum* izeneko herria sortu zuten toki hortan bertan. Mendebaldeko Erromatar Inperioaren gainbeheraren azken aldera, Soissonseko erreinua sortu zen, Egidio erreinuko lehen erregea izan zelarik. 7 urte eman zituen erreinuko tronuan, 457tik, 464 arte. Bere ondorengoa, eta erreinuko azken gobernaria, bere seme Siagrio izan zen. 464. urtetik 486. urtea arte gobernatu zuen erreinua. Azken urte honetan bertan, Soissonsen bertan, Klovis I.a errege frankoen aurka borrokatu behar izan zuen Siagriok. Guda, frankoek irabazi zuten, eta Soissonseko erreinua frankoen mende geratu zen.

Karlomagnoren garaian ere, garrantzi handia izan zuen Soissonsek, bere inperioko Neustria erreinuaren hiriburu izan baitzen.

1918an, Lehen Mundu Gerraren barruan, bertan guda garrantzitsu bat egon zen alde batetik frantziar eta bere aliatuen eta bestetik alemaniarren artean.

## Ekonomia 
Azken aldian, geroz eta gehiago, herriko ekonomia, nekazaritzara bideratzen ari da, azukre erremolatxaren landaketara batik bat.

## Ondasun nabarmenak 
* Saint-Jean-des-Vignes abatetxea
* San Gervasio eta San Protasioren Katedrala
* Herriko etxea
[thumb|300px|[Soissonseko katedralaren ikuspegia|erdian]]
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Soissonseko erreinua

## Kanpo estekak 
* Ville de Soissons Udalaren web-gunea
Brescia

**Brescia** (italieraz  ahoskatua; lombardieraz: *Brèsa*,  edo  ahoskatua; ) Italiako iparraldeko hiria da. Lombardia eskualdeko bigarren handiena da, bai eta izen bereko probintziaren hiriburua ere.

## Mugakideak 
Bresciak honako udalerri hauekin egiten du muga:

## Ekonomia 
Jarduera handiko industriagunea du: ehunak, industria kimikoa eta armak.

## Historia 
Erromatarren mende egon zen K.a. 225. urtean. Hiri askea izan zen XI. eta XII. mendeetan, eta Germaniako Henrike VII.ak konkistatu zuen 1311n. Frantziaren esku gelditu zen 1796. urtean.

1815ean Austriako zati bat osatzen bazuen ere, 1859an libre gelditu zen.

## Ondasun nabarmenak 
* Apezpikutegia.
* XI-XV. mendeetako katedrala.
* XV-XVI. mendeetako udaletxea.

## Klima 
## Auzoak 
Brescia 5 auzotan edo tan banaturik dago:

## Irudi galeria 

File:Mortier, Pierre (1661-1711), Mappa di Brescia a inizio Settecento.jpg|Bresciaren oinplanoa XVIII. mendearen hasieran
File:Palazzo della Loggia e piazza Brescia.jpg|Veneziar eragineko *Piazza della Loggia*
File:Lombardia Brescia1 tango7174.jpg|Katedral zaharra
File:Lombardia Brescia3 tango7174.jpg|Katedral berria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak