open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Txibia erraldoi

**Txibia erraldoia** (*Architeuthis*) Architeuthidae familiako ur sakoneko txipiroia da. Ur sakoneko gigantismoa dela bide, berealdiko tamaina izan dezake: bi tentakulu luzeetatik hegaleraino emeek 13 metroko luzera eta arrek 10 metrokoa izan dezakete (14 metroko luzera duen *Mesonychoteuthis hamiltoni* txipiroiak bakarrik gainditua). Palioak bi metro inguru ditu.

## Taxonomia 
Txibia erraldoi espezie ezberdinen kopurua zalantzazkoa da. Bere taxonomia, zefalopodoen beste hainbat generotan gertatzen den moduan, ez da batere zehatza. Zientifikoek bederatzi espezie proposatu dituzte:

* *Architeuthis dux* Steenstrup, 1857 - Atlantikokoa.
* *Architeuthis hartingii* (A. E. Verrill, 1875)
* *Architeuthis japonica* Pfeffer, 1912
* *Architeuthis kirkii* Robson, 1887
* *Architeuthis martensi* (Hilgendorf, 1880)
* *Architeuthis physeteris* (Joubin, 1900)
* *Architeuthis princeps*
* *Architeuthis sanctipauli* (Vélain, 1877) - Hego Hemisferiokoa.
* *Architeuthis stockii* (Kirk, 1882)

Egungo ikerketa genetikoen arabera, genero monotipiko honek espezie bakar bat besterik ez du: *Architeuthis dux* hain zuzen ere.

## Banaketa 
Txibia erraldoia munduko ozeano guztietan bizi da, ur tropikal eta polarretan topatzea zaila izan arren. Iparraldeko Ozeano Atlantikoan, Eskozian, Irlandan, Hegoafrikan, Zeelanda Berrian, Japonian, Espainian eta Euskal Herrian espezimenak topatu dituzte.

2004an japoniar ikerlariek bere habitatan bizirik zegoen txikia erraldoi baten lehenengo irudiak hartu zituzten, eta 2012ko uztailean Chichijima uhartetik gertu lehendabizikoz espezimen heldu bat filmatu zuten.

## Kultura munduan 
Bere habitat arrotzak eta bere itxura beldurgarriak piztia bilakatu du txibia erraldoia. Kondairetan, kraken zioten eta literaturan *Moby-Dick*, *Hogei mila legoako bidaia itsaspetik* edota *The Call of Cthulhu* bezalako liburuetan agertu da.

Bere taldeko irudi ezagunenean kaxalote batekin borrokatzen dagoen arren, txibia erraldoia azkenaren harrapakina izaten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Prudentzio baseliza (Getaria)

**San Prudentzio baseliza** Gipuzkoako Getaria udalerriko izen berdineko San Prudentzio auzoan dagoen baseliza bat da.

## Iruditegia 

Irudi:San Prudentzio 00, Getaria, Euskal Herria.jpg|San Prudentzio auzoa.

## Kanpo estekak
Nautiloidea

**Nautiloide** (**Nautiloidea**) zefalopodoen klaseko izen bereko ordenako itsasoko animaliez esaten da. Bi zakatz pare izaten dituzte. Barakuiluak duenaren antzeko maskorra dute, kolorez zuri gorrixka; maskor barrua, ordea, ziskutan banatua izaten da.

Azpiklase honetako lehen espezimenak Furongiar aroan agertu ziren eta egun oraindik kideak daude, *Nautilus* eta *Allonautilus* generokoak hain zuzen ere. Hala ere, Paleozoikoaren hasieran, bere urrezko aroa bizi ziren, garai haietan harrapakari nagusiak ziren eta. 2.500 espezie fosil inguru topatu dituzte.

## Harreman taxonomikoak 
Nautiloideoak zefalopodo izenez ezagutzen diren animalien multzokoak dira, molusku klase aurreratu bat, ammonoideoak, belemniteak eta koleoide modernoak ere barne hartzen dituena, hala nola olagarroa eta txipiroia. Beste molusku batzuk gasteropodoak, eskafopodoak eta bibalboak dira.

Tradizioz, zefalopodoen sailkapen ohikoena banaketa laukoitza izan da (Bather, 1888) ortozeratoideoetan, nautiloideoetan, ammonoideoetan eta koleideoetan. Artikulu hau nautiloideoei buruzkoa da zentzu zabal horretan, batzuetan Nautiloidea *sensu lato* deituak.

Ikuspegi kladistikotik, nautiloideoak multzo parafiletiko bat dira, zefalopodo deribatuetan ez dauden ezaugarri primitibo partekatuek (plesiomorfoak) elkartuta. Beste era batera esanda, ortozeratoideoak, ammonoideoak eta koleoideoak sortu zituela uste den gradu-talde bat dira, eta ondorengo talde horiek baztertzeagatik definitzen dira. Tradizioz, anmonoideoak eta koleoideoak Bactritidatik datozela suposatu izan da, zeinak oskol zuzeneko ortozeratoideoetatik sortu baitziren. Anmonoideoak Devoniar aldiaren hasieran agertu ziren (duela 400 milioi urte inguru) eta Mesozoiko aroan ugari izatera iritsi ziren, Kretazeoaren amaieran desagertu aurretik.

Ikertzaile batzuek Nautiloidea izena aplikatzen diote talde esklusiboago bati, Nautiloidea *sensu stricto* izenekoari. Taxon hori nautilo modernoekin lotura argia duten ordenetan baino ez datza, beste zefalopodo moderno batzuk alde batera utzita. Definizio mugatu horretan, kide izatea aldatu egiten da egileen arabera, baina normalean Tarphycerida, Oncocerida eta Nautilida sartzen dira.

## Sailkapena 
Nautiloideen hainbat sailkapena daude eta nahiko zalantzagarriak dira. 1988an Wadek azpiklasea 6 goiordenetan banatu zuen, filogenetikoki loturik zeuden ordenak batuz. Hona hemen:
* Plectronoceratoidea = Plectronocerida, Protactinocerida, Yanhecerida eta Ellesmerocerida.
* Endoceratoidea = Endocerida
* Orthoceratoidea = Orthocerida, Ascocerida eta Pseudorthocerida
* Nautilitoidea = Tarphycerida, Oncocerida eta Nautilida.
* Actinoceratoidea = Actinocerida
* Discosoritoidea = Discosorida

Engeserrek, 1997-1998an argitaratutako ikerketa batean, bi talde nagusitan banatu zituen nautiloideak: Palcephalopoda (nautiloide guztiak Orthocerida eta Ascocerida izan ezik) eta Neocephalopoda (beste zefalopodoak). Hala ere, 2004an Lindgrenek argitaratutako ikerketa batek cefolopodoen monofilia babesten du, Nautiloidea Coleoidea taldearen ahaidea izanik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arbailako basoa

eskuinera|thumb|300px|Exaltia tontorraren ikuspegia.
**Arbailako basoa** Zuberoako izen bereko eskualdean dagoen basoa da, guztira 4.535 hektarea dituena.

Frantziako ONF (*Office national des forêts*) erakundeak kudeatuta, zuhaitz nagusia pago arrunta du. Haginak, lizarrak, astigarrak, zumarrak eta gurbeak ere baditu. Betidanik ustiatua, XVII. mendean basogintzaren bezero nagusia industria zen eta, bertan, 50 egurgin baino gehiagok lan egiten zuten. Egun, turismo eta aisialdirako ekitaldiak (mendiko bizikleta, espeleologia, eta abar) ere egiten dituzte.

## Kanpo estekak
Getariako harresien itsas frontea

**Getariako harresien itsas frontea** garai batean Gipuzkoako Getaria udalerria inguratzen zuen harresiaren iparraldeko zatia da. Getariako Alde Zaharra eta Getariako portua banatzen ditu.

Gaur egun Getariak dituen bi gotorlekuetako bat da. Erdi Aroan eraiki zen baina hurrengo mendeetan zehar zabaldu eta sendotu egin zen. Gaur egun ikusgai dituen elementuen artean honakoak daude:

thumb|erdian|400px|Getariako harresien itsas frontearen horma eta eskailerak.

## Ikus gainera 
* Getariako harresien lurreko frontea

## Kanpo estekak
Muriskot

**Muriskot** Lapurdiko Biarritz eta Bidarte artean dagoen urmaela da. Hegazti migratzaileentzat geldiune garrantzitsua da. 2006tik Natura 2000 zerrendaren barruan sartua izan da.

## Toponimoa 
Muriskot aintziraren kasuan, azken mende hauetan agertzen zaigun toponimoen aldakuntza ondokoa da: XVIII. mendean aintzira Xabiaga edo *Chabiague* deitzen zen, XIX. mendean *Hondarrague* (Hondarraga euskal izenaren itxura « gaskoindua ») eta, azkenik, XX. mendean Muriskot edo *Mouriscot*, erran nahi baita gaurko izena.

Frantsesez *lac Bleu*, *lac de Hondarrague* edo *lac du Bois de Boulogne* ere esaten diote..

## Geografia 
Aintziraren gehiena Biarritzen dago, Harausta auzoan batez ere. Hondarraga erreka betebide nagusia du itsasora eramaten ditu bere urak, 1500 eginez eta Ilbarritz hondartzaraino.

Jatorriz triasikoa hezegune inportantea da, basoan murgildurik.

## Ingurumena 
### Babespena 
2006ko irailaren 5ean aintziraren zati bat Natura 2000 zerrendan sartu zuten, DREAL Aquitaine erakundeak kudeaturik. Bere ur-azalaren %50, hosto erorkor basoaren %25, paduren %13 eta sastrakaren %12 babesturik daude.

Conservatoire du littoral erakundeak 24,11 babesten ditu 1997tik aurrera Barnean aintziraren 15 ha., paduren 10 ha. eta bazterren 8 ha. ditu..

### Fauna eta flora 
#### Fauna 
Espezie nagusiak hegaztiak dira: murgil handia (*Podiceps cristatus*), kopetazuri arrunta (*Fulica atra*), ahate mokozabala (*Anas clypeata*), ubarroi eta lertxun hauskara (*Ardea chinera*). Mende horren amaieran, lehendabiziko eraikinak agertu ziren bere inguruan: Françon jauregia (1880an John Pennington Mellorrek eraikia eta egun monumentu historikoa dena), villa Mouriscot eta villa Barbarenia adibidez.

XX. mendearen hasieran, ur-hegazkinek (1910) eta 1956an eski nautikorako erabili zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Martin baseliza (Askizu)

**San Martin baseliza** edo **Askizuko San Martin baseliza** Gipuzkoako Getaria udalerriko Askizu auzoan dagoen baseliza bat da. Mahastiz inguratua dago, Urola ibaiaren bokalea ikusgai dagoen mendi kasko batean, Zumaia eta Getaria artean. Bertatik Kostaldeko Done Jakue bidea igarotzen da.

Tourseko San Martini eskainita dago, Donejakue bideko ohiko saindu bati. UNESCOren Gizateriaren Ondarearen zatia da, Donejakue bidearen parte denez.

Fitxategi:San Martin baseliza 00, Askizu. Getaria, Euskal Herria.jpg|San Martin elizaren ekialdeko ataria.
Fitxategi:San Martin baseliza 02, Askizu. Getaria, Euskal Herria.jpg|Baselizaren atzealdea, hegoaldea.

### Arkitektura 
Gipuzkoako baserri edo landa giroko eraikin gotiko (landatar gotikoa) garrantzitsuenetakoa da, lurralde guztian estilo honetan eraiki zen lehenbiziko eraikina izan zelarik.

Tenpluaren hormaburuan jatorrizko elizaren absidearen aztarnak oraindik ikusgai daude, bertan antzinako gotiko estiloko leihate geminatuak daude.

Gaur egungo eraikina XV. mendearen amaiera eta XVI. mendearen hasierakoa da, gotiko berantiar estiloan egina, baina eraikinean burututako lan arkeologikoek antzinako absidearen aztarnak XIII. mendekoak direla frogatu dute.

Aipatzekoa portada nagusia, arkibolta lisoekin eta apainketa begetal soilekin apaindua baita ere ganga ojibalak bere habearte bakarrean.

### Indusketa arkeologikoak 
Aipaturiko lan arkeologiko horiek, gainera, nekropoli bat aurkitu zuten gaur egun egungo tenplu barru eta kanpo aldean kokatua eta bertan XI. eta XIV. mende arteko harlauza hilobiak. Ala ere, aurkikuntza nagusiena lurreko harearrian moldatutako hilobi antropomorfoak zituen VI. mendeko hil kapera baten arrastoak dira. Horiek dira Gipuzkoan aurkitutako tenplu eta ehorzketa kristauen aztarnak zaharrenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kale Nagusia (Ordizia)

**Kale Nagusia** Gipuzkoako Ordizia udalerrian dagoen kale bat da. Ordiziako Alde Zaharrean dago, eta Gudarien etorbidean hasi eta Urdaneta kalean amaitzen da. Garai batean Marques de Argüeso izena izan zuen.

## Eraikin eta eskultura interesgarriak 
Kale Nagusian honako eraikin eta plaza nabarmen hauek daude:

* Jakes etxea.
* Ordiziako enparantza nagusia.
* Ordiziako udaletxea.
* Sujetoenea.
* Abaria jauregia.

Fitxategi:Ordizia 17.JPG|Jakes etxea.
Fitxategi:Ordizia merkatu plaza estalia 2009.jpg|Ordiziako enparantza nagusia.
Fitxategi:Ordizia (Guipúzcoa)-Ayuntamiento-1.JPG|Ordiziako udaletxea.
Fitxategi:Ordizia (Guipúzcoa)-Casa Sujetonea-1.JPG|Sujetoenea.
Fitxategi:Ordizia - Casa solariega de Abaria 1.jpg|Abaria jauregia.

## Kanpo estekak
Cristobal Balentziagaren jaiotetxea

**Cristobal Balentziagaren jaiotetxea** Gipuzkoako Getaria udalerrian dagoen etxe bat da, Cristobal Balentziaga jostun ospetsuaren jaiotetxea; horren berri ematen du etxebizitzaren izkinako eskailerara begira dagoen hormako plakako idazkiak.

Etxea, zehazki, Getariako Alde Zaharrean dago, Aldamar kaleko 12. zenbakian. Itxura apaleko etxe honetan, 1895eko urtarrilaren 21ean, erditu zen Martina Eizagirre Enbil bere bost seme-alaben artetik gazteenaz, Cristobalez. Jose Balentziaga Basurto zen aita.

Eraikinak XIX. mendearen amaieran Euskal Herriko kostaldean zehar eraikitako arrantzale bizitetxeen ohiko ezaugarriak ditu. Oso eraikin gartxua da, harlangaitz-hormazkoa, neurri txikiko baoekin, eta ia motibo aipagarririk gabea. Etxabea eta goragoko hiru solairu ditu.

## Kanpo estekak
Kale Nagusia (Getaria)

**Kale Nagusia** Gipuzkoako Getaria udalerrian dagoen kale bat da. Getariako Alde Zaharrean dago, eta Gudarien enparantzan hasi eta Katrapona plazan amaitzen da.

## Eraikin eta eskultura interesgarriak 
Kale Nagusian honako eraikin, plaza eta eskultura nabarmen hauek daude:

* Getariako udaletxea, Gudarien enparantza eta Elkanoren estatua.
* Udaletxe Zaharra.
* Enbildarren etxea.
* Kale Nagusiko 16. zenbakiko etxea.
* Indianokua jauregia edo Larrunbide etxea.
* San Salbador eliza edo Salbatore eliza.
* Katrapona pasabidea.
* Pietatearen kapera.
* Segura etxea (erautsia).
* Basurtotarren etxea (erautsia).

Fitxategi:Getaria - Ayuntamiento3.JPG|Getariako udaletxea, Gudarien enparantza, Elkanoren estatua (Getaria, Gudarien enparantza) eta Aldamar dorretxea.
Fitxategi:Getaria - Antiguo Ayuntamiento 1.JPG|Udaletxe Zaharra.
Fitxategi:Getaria - Palacio Indianokua 1.JPG|Indianokua jauregia edo Larrunbide etxea.
Fitxategi:Getaria - Palacio Indianokua 1.JPG|San Salbador eliza edo Salbatore eliza.
Fitxategi:Getaria - Iglesia del Salvador 06.jpg|Katrapona pasabidea.

## Kanpo estekak
Itsasora behatokia (Getaria)

**Itsasora behatokia** Gipuzkoako Getaria udalerriko San Anton mendian dagoen behatoki bat da. Getariako itsasargiaren alboan dago.

Bertatik, Euskal kostaldearen zati handi baten ikuspegi bikainez goza daiteke, hasi Getariatik eta Matxitxako lurmuturreraino.

## Kanpo estekak
Kale Nagusiko 16. zenbakiko etxea

**Kale Nagusiko 16. zenbakiko etxea** Gipuzkoako Getaria udalerrian dagoen etxe bat da. Getariako Alde Zaharran daude, Kale Nagusiko 16. zenbakian.

## Historia 
Ate gaineko idazkiak 1842an berreraikia izan zela jartzen du, jada 1839an Lehen Karlistaldia amaitu eta gero. Gerra horretan zehar, 1835ean, karlistek udalerria setiatu eta kanoikadaz sistematikoki suntsitu zuten, herritarrak lurjota laga eta izutu asmoz bereziki kale hau erasotu zuten.

## Eraikina 
Etxeko behe solairua suntsiketatik at gelditu eta Lehen Karlistaldia aurretik zegoen etxearen ezaugarriak ikusgai dauzka, ezaugarri hauek Getariko Alde Zaharreko gainontzeko kaleetako etxeen berdinak dira.

Etxe hau eta antzekoen zimentuen gainean gaur egungo Getaria berreraiki zen.

## Kanpo estekak
Norma

**Norma** bektore espazio bateko elementuetarako, bektoreetarako alegia, definituriko eragiketa da, *u* eta *v* bektoreak eta *a* eskalarra izanik:
# \rho(\mathbf{u})=0 baldin eta bakarrik baldin \mathbf{u}=0
# \rho(\mathbf{u}+\mathbf{v})=\rho(\mathbf{u})+\rho(\mathbf{v})
# \rho(a\mathbf{u})=|a|\rho(\mathbf{u})
Norma bat duen bektore espazioa normalizatua dagoela esaten da.

## Kanpo estekak
Izen propio

**Izen propioa** edo **izen berezia** objektu bakar eta berezi bat izendatzen duen izen bat da, dagokion saileko atributuak oro har adierazten ez dituena. Adibidez, izen propio dira *Bilbo*, *Jupiter*, *Mikel* edo *Euskaltel*. **Izen arruntetatik** ezberdintzen dira (adibidez *hiri*, *planeta*, *pertsona* edo *enpresa*) ez direlako klase bateko entitateak eta direlako klase berdineko beste elementu baten baliokideak (Bilbo hiria da, baina ez da Donostia; Jupiter planeta da, baina ez da Saturno; Mikel pertsona da, baina ez da Naiara; Euskaltel enpresa da, baina ez da Microsoft...).

Izen propioak normalki modu singularrean erabiltzen dira, baina badira ere pluralak direnak: Agirretarrak, Filipinak, Azoreak, Pleiadeak... Izen propioak ere izen arrunt gisa erabili daitezke: "ez da Bilintx bat; Napoleon-gai bat..."

## Kanpo estekak
Baiona-Lizeo-Biarritz tranbia

**Baiona-Lizeo-Biarritz tranbia** (BLB) 1888 eta 1948 artean Lapurdin ibili zen garraiobidea izan zen.

## Historia 
Édouard Empain baroiak jada 1879an proiektu bat sortu arren, kudeaketa Baionako Udalak lortu zuen. Honek 1884an Ruiz, Salvador, S'Hermann eta Labedan jaunei utzi zien. 1885eko urriaren 31n, Frantziako Gobernuak herri-onura dekretatu zuen. Hauek *Compagnie des chemins de fer à voie étroite du Midi* (CFVEM) izeneko konpainia sortu zuten, 1898an *Compagnie du chemin de fer de Pau-Oloron-Mauléon et du tramway de Bayonne à Biarritz* bilakatu zena. 1914an linea elektrifikatu zuten. 1948ko urriaren 1ean azken bidaia egin zuen.

## Lineak 
* Baiona (Baionako geltokia) - Saint Léon - Biarritz (Biarritzeko kasinoa): 8,5 km, 1888ko urriaren 18tik 1948ko abuztuaren 3ra iraun zuena.
* Saint Léon - Marracqeko lizeoa : 1,5 km, 1888ko urriaren 18an irekia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marracqeko ikastetxea

Marracqeko ikastetxea''' Baionako izen bereko auzoan dagoen ikastetxea da,  mailako ikasketak eskaini eta Ipar Euskal Herri osoko nagusienetariko bat dena. 700 ikasle eta 91 irakasle inguru ditu.

## Historia 
1598an herriko handikiek Baionako ikastetxea sortu zuten, zuzendarien artean Cornelius Jansen izan zuena. Ikastetxeak Iraultza garaian ateak itxi zituen.

1879ko urriaren 7an Marracqeko ikastetxea ireki zuten, Baionako ikastetxeak izandako egoitzan eta helburu berberekin. Lehen Mundu Gerran ospitale moduan erabili zuten eta Bigarren Mundu Gerran alemaniarren gotorleku bilakatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Côte basque XIII

**Côte basque XIII** taldea (euskaraz 'Euskal kostaldea XIII') Lapurdiko rugby league talde profesionala izan zen. 1934ko abuztuaren 16an sortua, Angelun (1934-1940) eta Baionan (1944-1955) izan zuen egoitza.

## Historia 
Ikurrinaren koloreak zituen. Hasieran Angeluko Saint-Jean estadioan aritzen zen. 1936ko apirilaren 19an, Frantziako Kopa irabazi zuen Villeneuve 15-8 irabaziz. 1940an, Vichyko gobernuak rugby XIII debekatu zuenean desagertu zen eta 1944an birsortu zutenean Baionako Udal Kirolgunean aritu zen. 1946-47 eta 1947-48 denboraldietan, Bordeaux XIII taldearekin bat egin zuen. 1948an berriro desagertu eta Nautique XIII taldeak ordezkatu zuen. 1954an, Nautique XIII eta Biarritz AC taldeek bat egin zutenean, Côte basque XIII birsortu zen baina urtebete baino ez zuen iraun.

## Palmaresa 
* **Frantziako Élite 1 Txapelketa:**
** **Txapelduna: 0**
** **Txapeldunordea: 0**

* **Frantziako Kopa:**
** **Txapelduna: 1** (1936)
** **Txapeldunordea: 0**

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francis Darizcuren

**Francis Darizcuren** (Baiona, ) lapurtar musikaria da.

Jaioterriko kontserbatorioan ikasi ondoren, 1958an Michel Portal ordezkatua zuen Biarritzeko kasinoan. 1962an Parisa joan zen eta ibilbidea egin zuen jazz munduan.

## Lanak 
* *Dansez sur moi* (Claude Nougaro)
* *Wight is Wight* (Michel Delpech)
* *Alexandrie Alexandra* (Claude François)
* *Harley Davidson* (Bardot/Gainsbourg)
* ''Comme d'habitude* (Michel Sardou)
* *Le Sud'' (Nino Ferrer)

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Maurice Ravel Kontserbatorioa

**Maurice Ravel Kontserbatorioa** (ofizialki ) Lapurdiko musika kontserbatorioa da, 1876an sortua. Egun 1.700 ikasle inguru ditu, lau egoitzatan (Baiona, Biarritz, Hendaia eta Donibane Lohizune) banaturik. Frantziako Kultura Ministerioak kudeatzen du. Izena Maurice Ravel musikagile eta piano jole lapurtarraren omenez hartu du.

## Zuzendariak 
* Ernest Jubin (1876-1896)
* Jean-Joseph-Gabriel Gabaston (1896 eta gero)
* Ermend-Bonnal (1920-1942)
* Jean-François Curaudeau (1946-1956)
* Louis Bertholon (1958-1963)
* Gontran Dessagnes (1964-1969)
* Roger Pouzet (1970-1980ko hamarkada)
* Robert Delcroix (1980ko hamarkada-1999)
* Xavier Delette (1999-2005)
* Arnaud Péruta (2005-2011)
* Michaël Gavazzi (2011ko abuztuaren 15tik aurrera)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sapelar

**Sapelar** (*Stellaria media*) kariofilazeoen familiako urteko belar landarea da, etzana eta herrestaria, 25–90&nbsp;cm luzea. **Txabarkoi** eta **sapa belar** izenez ere ezagutzen da. Zurtoin meheak eta arrautza egiturako hosto txiki luzaranak eta punta-zorrotzak ditu. Lorea hosto zuriz eta antera morez osatua du. Europa guztian hazten da, labore sailetan eta bide bazterretan batez ere.

Landare apaingarri ezaguna da eta jateko ona da, batez ere entsaladan. Herri sendagintzan ere erabiltzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edmond Becquerel

**Alexandre-Edmond Becquerel** (Paris, 1820ko martxoaren 24a – *ibidem*, 1891ko maiatzaren 11 ) frantses fisikari bat izan zen, efektu fotovoltaikoa aurkitzeagatik ezaguna.

Antoine Césarren semea. Argiaren izaera eta ezaugarriak ikertu zituen eta baita horren efektu kimikoak ere. Magnetismoa ere aztertu zuen.

## Erreferentziak
2015eko Frantziako Tourra

**2015eko Frantziako Tourra** Itzuli Handi honen 102. edizioa izan zen.

Garailea Sky taldeko Chris Froome britainiarra izan zen. Sailkapen orokorrean gailentzeaz gain, etapa garaipen bat lortu zuen. Honekin batera, Movistar taldeko Nairo Quintana kolonbiarra eta talde bereko Alejandro Valverde espainiarra igo ziren podiumera.

Lehenbiziko euskalduna, Movistar taldeko Jonathan Castroviejo bizkaitarra izan zen, sailkapen orokorreko hogeitalaugarren postuan amaitu zelarik.

## Taldeak 
## Parte-hartzaileak
## Etapak 
## Sailkapenak 
### Sailkapen nagusia 
### Mendiko sailkapena 
### Puntukako sailkapena 
### Gazteen sailkapena 
### Taldekako sailkapena 
### Saiatuenen saria 
 

## Kanpo estekak
Antoine César Becquerel

**Antoine César Becquerel** (Châtillon-Coligny, 1788ko martxoaren 7a – Paris, 1878ko urtarrilaren 18a ) frantses fisikari bat izan zen, efektu fotovoltaikoa aurkitzeagatik ezaguna.

André Ampère, Jean Biot eta beste zientzialariekin batera garrantzi handiko aurkikuntzak egin zituen metalen eroankortasun elektrikoaz, magnetismoaz eta elektrokimikaz. Edmond Becquerelen aita eta Henri Becquerelen aitona izan zen.

## Erreferentziak
2013ko Donostia Klasikoa

**XXXIII. Donostia Klasikoaren ekitaldia** 2013ko uztailaren 27an ospatu zuten. UCI WorldTourreko hogeita batgarren txapelketa izan zen.

20 taldek hartu zuten parte, horietatik 19 UCI WorldTour mailakoak. Kontinental mailakoa bakarra Caja Rural izan zen. 155 txirrindularitik 102k amaitu zuten.

## Sailkapen orokorra 
## Kanpo estekak
Valeriano Domínguez Bécquer

**Valeriano Domínguez Bécquer** (Sevilla,  - Madril, ) Espainiako pintorea izan zen. Gustavo Adolfo Bécquer olerkariaren anaia eta Valeriano Bécquer pintorearen aita. Andaluziako eszenak, eta batez ere Euskal Herriko, Aragoiko, Soriako eta Galiziako ohituren koaroak egin zituen. Marrazki asko egin zituen bere garaiko aldizkarietarako: *La ilustración española y americana*, *El Museo Universal* eta *El Arte en España*.

## Erreferentziak 
## Ikus, baita ere 
* *Borboiak larrugorrian*
Laginketa

**Laginketa** hauetako bat izan daiteke:

* Estatistikan, **laginketa**, populazio bat aztertzeko lagina jasotzeko prozesua.
* Seinale prozesamenduan, **laginketa**, seinale jarraitu bat denbora diskretuko seinale batera murriztea.
2015eko Donostia Klasikoa

**XXXV. Donostia Klasikoaren ekitaldia** 2015eko abuztuaren 1ean ospatu zuten. UCI WorldTourreko hogeita batgarren txapelketa izan zen.

19 taldek hartu zuten parte, horietatik 17 UCI WorldTour mailakoak. Bi kontinental mailakoa izan ziren: Caja Rural eta Cofidis hain zuzen ere. 150 txirrindularitik 96k amaitu zuten.

## Sailkapen orokorra 
## Kanpo estekak
Ivan Panfilov

**Ivan Vasilievitx Panfilov** (; 1893ko urtarrilaren 1agreg./1892ko abenduaren 20ajul., Petrovsk, Errusiar Inperioa &ndash; 1941eko azaroaren 18a, Guseniovo, SESB) SESBeko Heroia eta militar garrantzitsua izan zen. Armada Gorrian Errusiako Gerra Zibilan hartu zuen parte, eta Turkestanan paper garrantzitsua jokatu zuen, Kirgizistango SESaren jeneral nagusia izatera helduz.

1941an Moskuko Guduan Panfilovek Fusilarien 316. Dibisioaren komandantea izan zen. 1941eko azaroaren 18an hil zen, Volokolamsk barrutian, Moskutik gertu, mortero baten eztandaren ondorioz.

Bere bizitzan oinarrituta *Volokolamsk Autobidea* izeneko liburua idatzi zuen Alexander Bekek. Liburu honek eragin handia izango zuen Israelen sorreran militarren artean eta Kubako Iraultzan, Fidel Castrok inspirazio iturri hartu baitzuen.
2014ko Donostia Klasikoa

**XXXIV. Donostia Klasikoaren ekitaldia** 2014ko abuztuaren 2an ospatu zuten. UCI WorldTourreko hogeita batgarren txapelketa izan zen.

19 taldek hartu zuten parte, horietatik 18 UCI WorldTour mailakoak. Kontinental mailakoa bakarra Caja Rural izan zen. 149 txirrindularitik 95ak amaitu zuten.

## Sailkapen orokorra 
## Kanpo estekak
Romero-Etxabe-Asuatarren jauregia

**Romero-Etxabe-Asuatarren jauregia** Gipuzkoako Getaria udalerrian dagoen jauregi bat da. Getariako Alde Zaharran dago, Elkano kaleko 37. zenbakian. Asuenekoa etxearen alboan dago, behinola biak ere Asua leinuaren jabetzakoak izanak. Hego-ekialdeko izkinan, Elkano kalera begira dagoenan, Asuatarren armarri nabarmena ikusgai du.

XVII. mendearen erdialdean leinu honetako senidea eta sortzez getariarra zen On Pedro Etxabe Asuk nazioarteko itsas merkatzan errol nabarmena bereganatu zuen. Limako zaldun nagusia zen bere osaba Juan Ramus Asuren Sevilla hiriko agentea izan zen, eta gainera XVI. mendetik jardunean zeuden Etxabetarren negozioak ere jarausi zituen: ontziolak, Ternuako espedizioak eta Ameriketako merkataritza.

Bestalde, Pedro Etxabe Asu gizasemea Joan Sebastian Elkano getariar itsasgizon ospetsuari estuki lotua ere badago, 1671an omenez San Salbador elizan dagoen hilarria ordaindu baitzuen.

## Ikus gainera 
* Asuenekoa etxea

## Kanpo estekak
Getaria etxea

**Getaria etxea** Gipuzkoako Getaria udalerrian zegoen etxe bat izan zen. Getariako Alde Zaharran zegoen, gaur egun Arnao jenerala kaleko 12. zenbakian dagoen solairuan, eta Baltasar Urkiola kapitainaren etxea eta San Salbador elizaren mendebaldeko hormaren alboan.

Getaria etxea Antonio Urkiola jeneralaren etxe nagusia izan zen.

## Kanpo estekak
Baltasar Urkiola kapitainaren etxea

**Getaria etxea** Gipuzkoako Getaria udalerrian zegoen etxe bat izan zen. Getariako Alde Zaharran zegoen, gaur egun Arnao jenerala kaleko 13. zenbakian dagoen solairuan, eta Getaria etxea eta San Salbador elizaren mendebaldeko hormaren alboan.

XVII. mendean hemen zegoen etxearen jabea Baltasar Urkiola izan zen, Antonio Urkiola jeneralaren semea.

## Kanpo estekak
Estella-Arpatarren etxea

**Estella-Arpatarren etxea** Gipuzkoako Getaria udalerrian zegoen etxe bat izan zen. Getariako Alde Zaharran zegoen, Martin Mirubia kapitainaren etxea zeritzon etxearen alboan, gaur egun Arnao jenerala kaleko 23. zenbakian dagoen solairuan, Aduana zaharra, Katrapona plaza eta Almiranteen kaleko etxeen artean.

XVI. mendean hasieran hemen Francisco Estella getariar arrantza-enpresariaren etxea eta ostatua zegoen.

## Kanpo estekak 
* Estella-Arpatarren Etxea Getariako turismoaren webgunean
Segura etxea (Getaria)

**Segura etxea** Gipuzkoako Getaria udalerrian zegoen etxe bat zen. Getariako Alde Zaharran zegoen, Kale Nagusia 21. zenbakiko solairuan.

Etxea Gipuzkoa arrantzaren garapen kapitalista bultzarazi zun enpresari indartsuz osatutako Campos sendiaren jabetzakoa zen. Basurtotarren etxea zenaren alboan zegoen.

## Kanpo estekak
Basurtotarren etxea

**Basurtotarren etxea** Gipuzkoako Getaria udalerrian zegoen etxe bat zen. Getariako Alde Zaharran zegoen, gaur egun Kale Nagusiaren 22. zenbakiko solairuan zegoen. Campostarren Segura izeneko etxearen alboan zegoen.

Orube honetan XVI. mendearen hasieran arrantzaren garapen kapitalista bultzarazi zuen Basurtoarren etxea zegoen. Eskabetxe eta almadrabak erosiz, eta gazitze-industrian eta 1580 ezkeroztik eskabetxe industrian inbertituz Getariako merkatari eta armadore nagusienetakoak bilakatu ziren. Garai hartan familiako zenbait senide Itsas Armada Garaiezinan (1588) hil ziren.

XVII. mendearen hasiera Juan Ortiz de Basurtok Indietako Itsasbiderako galeoien eta baleontzi handien eraikuntzan inbertitu zuen. Bere seme Juan eta hiloba Cristobal Ortiz de Basurtok haren jarduera eta negozioetan jarraitu zutn, bien artean Ternuarako espedizioak ere antolatu zituztelarik.

## Kanpo estekak
Pabloenekoa etxea

**Pabloenekoa etxea** Gipuzkoako Getaria udalerrian dagoen etxe bat da. Getariako Alde Zaharrean dago, Elkano kaleko 21. zenbakian.

Eremu honetan XVI eta XVII. mendeetako etxe bikainak daude, horietako bat hauxe da, garai batean Pablo Agoteren jabetzakoa izana, hortik datorkio izena.

XVIII. mendean Bonetxeatarren senideak ziren Agotetarren artean ere itsasgizon, esploratzaile eta merkatari handiak izan ziren kideak egon ere bazeuden. Hauen artean Manuel Agote Bonetxea zegoen, 1779. urtera arte Makao eta Canton hirietan Filipinetako Errege Konpainiako faktorea izan zena. Bere zientzia jarduera nabarmentzekoa da, Alessandro Malaspinaren esplorazio itsas-bidaietan nabigatu eta igarotako lekuetako etnografia, historia, nautika eta kosmografiako datu ugari bildu baitzituen. Bere lehengusua Domingo Bonetxea itsasgizon ospetsua izan zen, 1772. urtean Tahiti uhartediaren deskubritzailea.

## Kanpo estekak
Carex paniculata

***Carex paniculata*** ihiaren antzeko belar landarea da, ezpata-belarren generoan dagoena. Europa gehienetan, ipar-mendebaldeko Asian eta Ipar Amerikan bizi da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cladium mariscus

***Cladium mariscus*** Cyperaceae familiako landarea da. Europa eta Asiako eskualde epeletan hazten da, eremu alkalinotan eta aintziren ondoan. 2,5 metroko altuera ere izan dezake.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hypericum elodes

***Hypericum elodes*** Hypericaceae familiako landarea, mendebaldeko Europan jatorria duena. Padura eta aintziren ondoan jaioa, lore txiki horiak ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Uxaral

**Uxaral** (, ) Kazakhstango hego-ekialdean, Almatyko probintzian eta Alakoleko barrutian dagoen hiria da. Barrutiko hiriburua da. 2009an 15.991 biztanle zituen.

2012ko maiatzean, 15 gorpu erreta aurkitu ziren aduana postuaren ondoan, Kazakhstan eta Txinaren arteko mugan.

## Kanpo estekak
Anagallis tenella

***Anagallis tenella*** primulazeoen familiako belar landare herrestari txikia da. Eurasiako duna eta txilarditan bizi da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Myrica gale

***Myrica gale*** mirikazeoen familiako zuhaixka da, mendebaldeko Europan eta iparraldeko Ipar Amerikan jatorria duena. 1-2 metroko altuera izan dezake. Zenbait lekutan, sendabelar moduan erabili dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lander Olaetxea

**Lander Olaetxea Ibaibarriaga** (Abadiño, Bizkaia, 1993ko apirilaren 12a) euskal herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Erdilari lanetan aritu ohi da. Cultural Durangoren harrobian hezi zen, lehen taldera heldu arte. 2015ean Athleticek fitxatu zuen 2.mailara igoberria zen Bilbao Athleticen jokatzeko. UD Logroñésekin 2.mailarako igoera lortu eta gero, zilarrezko mailan jokatzen jarraitu zuen, historiako lehen Amorebietan adibidez. Albaceterekin lehen mailarako igoera playoffa jokatu zuen. Sportingekin denboraldi bat jokatu eta gero, Eibarrekin sinatu zuen bi denboraldirako kontratua.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Drosera rotundifolia

***Drosera rotundifolia*** droserazeoen familiako landare intsektujalea da. Espezie zirkunboreala da, Ginea Berrian ere bizi dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lithodora prostata

***Lithodora prostata*** Boraginaceae familiako landarea, hego-mendebaldeko Europan eta Marokon jatorria duena. bere habitaten galera dela eta, arriskuan dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pasmo-belar loregorri

**Pasmo-belar loregorria** (*Anagallis arvensis*) primulazeoen familiako belar landare herrestari txikia da, 10-20 cm luzea, ziguinaren antzekoa.

Labore sailetan, baratzeetan eta batez ere landu berriak diren lurrondoetan hazten da. Gibeleko eritasunak sendatzeko eta zornea botarazteko erabiltzen da herri sendagintzan.

Europan arrunta da oso eta sastrakatzat hartzen dute. *The Scarlet Pimpernel* literatura-pertsonaiaren ikurra da.

## Ezaugarriak 
Zurtoina etzan herrestaria edo zuta izan dezake, erztuna edo biribila. Hostoak txortenik gabeak eta txikiak izaten ditu, egituraz osoak eta arrautza itxurakoak, eta elkarren aurka antolatuak. Lorea txiki gorrixka eta bost hostokoa du; fruitua ere txikia, biribila eta kolorez berdaxka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Myricaceae

**Mirikazeoek** (**Myricaceae**) Fagales ordenako zuhaixka eta zuhaitz txikien familia osatzen dute. 35 espezie ditu, hiru generotan banaturik.

## Generoak 
* *Canacomyrica*
* *Comptonia*
* *Morella* (zalantzazkoa, agian *Myrica*)
* *Myrica*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
De Pinte

**De Pinte** (neerlanderaz,  ahoskatua), Belgikako Ekialdeko Flandriako probintzian dagoen udalerria da. 1868 udalerri independente bilakatu bitarte, Nazareth udalerriaren zati bat izan zen. Udalerriak De Pinte bera eta Zevergem hartzen ditu bere barnean. 2006ko urtarrilaren 1ean, De Pintek 10.235 biztanle zituen. 17.98km² ko azalera du, eta beraz, populazio dentsitatea 569 biztanle/km² da.

## Bilakaera demografikoa 

Colors=
 id:a value:gray(0.9)
 id:b value:gray(0.7)
 id:c value:rgb(1,1,1)
 id:d value:rgb(0.7,0.8,0.9)
 id:e value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:600 height:373
PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:12000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:b increment:1500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:300 start:0
BackgroundColors = canvas:c

BarData=
 bar:1869 text:1869
 bar:1876 text:1876
 bar:1880 text:1880
 bar:1890 text:1890
 bar:1900 text:1900
 bar:1910 text:1910
 bar:1920 text:1920
 bar:1930 text:1930
 bar:1947 text:1947
 bar:1961 text:1961
 bar:1970 text:1970
 bar:1977 text:1977
 bar:1980 text:1980
 bar:1990 text:1990
 bar:2000 text:2000
 bar:2006 text:2006

PlotData=
 color:d width:20 align:left

 bar:1869 from:0 till: 1245
 bar:1876 from:0 till: 1370
 bar:1880 from:0 till: 1413
 bar:1890 from:0 till: 1429
 bar:1900 from:0 till: 1380
 bar:1910 from:0 till: 1565
 bar:1920 from:0 till: 1606
 bar:1930 from:0 till: 1767
 bar:1947 from:0 till: 2331
 bar:1961 from:0 till: 3692
 bar:1970 from:0 till: 4899
 bar:1977 from:0 till: 6310

 color:e width:20 align:left
 bar:1977 from:6310 till:7966
 bar:1980 from:0 till: 8541
 bar:1990 from:0 till: 9425
 bar:2000 from:0 till: 10124
 bar:2006 from:0 till: 10235

PlotData=

 bar:1869 at: 1245 fontsize:S text: 1.245 shift:(-10,5)
 bar:1876 at: 1370 fontsize:S text: 1.370 shift:(-10,5)
 bar:1880 at: 1413 fontsize:S text: 1.413 shift:(-10,5)
 bar:1890 at: 1429 fontsize:S text: 1.429 shift:(-10,5)
 bar:1900 at: 1380 fontsize:S text: 1.380 shift:(-10,5)
 bar:1910 at: 1565 fontsize:S text: 1.565 shift:(-10,5)
 bar:1920 at: 1606 fontsize:S text: 1.606 shift:(-10,5)
 bar:1930 at: 1767 fontsize:S text: 1.767 shift:(-10,5)
 bar:1947 at: 2331 fontsize:S text: 2.331 shift:(-10,5)
 bar:1961 at: 3692 fontsize:S text: 3.692 shift:(-10,5)
 bar:1970 at: 4899 fontsize:S text: 4.899 shift:(-10,5)
 bar:1977 at: 6310 fontsize:S text: 6.310 shift:(-10,5)
 bar:1977 at: 7966 fontsize:S text: 7.966 shift:(-10,5)
 bar:1980 at: 8541 fontsize:S text: 8.541 shift:(-10,5)
 bar:1990 at: 9425 fontsize:S text: 9.425 shift:(-10,5)
 bar:2000 at: 10124 fontsize:S text: 10.124 shift:(-10,5)
 bar:2006 at: 10235 fontsize:S text: 10.235 shift:(-10,5)
 

## Kanpo estekak
Juan Sebastian Elkanoren jaiotetxea

**Juan Sebastian Elkanoren jaiotetxea** Gipuzkoako Getaria udalerrian zegoen dorretxe bat izan zen. Getariako Alde Zaharran zegoen, gaur egun San Roke kaleko 21. zenbakian dagoen orubean eta Gaztetape hondartzara begira dagoen itsaslabarren gainean.

Bertan, 1486an, Juan Sebastian Elkano itsasgizon ospetsua jaio zen. 1596ko Getariako sutean etxea erre zen eta bertan ez zen ezer ere geratu. Lekua, garai horretan, Miguel Joaquin Lardizabalen jabetzakoa zen, Laurgaineko jauna. XVIII. mendean Txinatik etorrita aberastutako Manuel Agote alkate izendatu zuten, eta eskultura bat eta baseliza bat bertan eraikitzea proposatu zuen.

1836an sute baten ondorioz suntsitu zen, Lehen Karlistaldiaren baitan karlistek Getaria setiatu eta gero.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elkanoren estatua (Getaria, Gudarien enparantza)

**Elkanoren estatua** Gipuzkoako Getaria udalerrian dagoen estatua bat da. Getariako Alde Zaharraren sarrera dago, Gudarien enparantzan eta Getariako udaletxearen aurrean.

Joan Sebastian Elkano getariar itsasgizon ospetsuaren omenez altxatutako Getariako bi estatutako bat da, bestea Elkano plazako estatua da. Honako hau, 1881ean Ricardo Bellver eskuturgileak egin zuen.

Fitxategi:Getaria - Ayuntamiento.jpg|Elkanoren estatua eta Getariako udaletxea.
Fitxategi:Getaria - Ayuntamiento3.JPG|Gudarien enparantzaren ikuspegia: Getariako udaletxea, Elkanoren estatua eta Aldamar dorretxea.

## Ikus gainera 
* Elkanoren estatua (Getaria, Elkano plaza)
* Elkanoren omenezko monumentua

## Kanpo estekak
Hipólito Yrigoyen

**Juan Hipólito del Sagrado Corazón de Jesús Yrigoyen Alem** (Buenos Aires, 1852ko uztailaren 12a - Buenos Aires, 1933ko uztailaren 3a) euskal jatorriko argentinar politikaria izan zen. 1916-1922 eta 1928-1930 bitartean Argentinako presidentea izan zen.

## Bizitza 
Buenos Airesko klase ertain-baxuko familia batean jaio zen. Martin Yrigoyen, saratarrak eta Marcelina Alem argentinarrak izan zituzten zortzi seme-alabetatik hirugarrena izan zen.

1881ean historia irakasle hasi zen lanean; 24 urtez jardun zuen lanbide horretan, eta irabazten zuen soldata *Haur txiroen Etxe eta Eritegia*-ri ematen zion. Horrezaz gainera, 1880ko hamarkadan abelazkuntzan hasi zen. Dirurik ez zuenez, lursailak errentan hartu edo kredituan erosten zituen. *Estancia* horietan abelgorriak gizendu eta Gastón Sansinenari, Argentinako lehenbiziko hotz ganberaren jabeari, saltzen zizkion. Era horretan, dirutza handia egin zuen

Yrigoyen alde handiz nagusitu zen 1916ko hauteskundeetan, eta Argentinako presidente bilakatu zen. 1922koak Marcelo de Alvear alderdikideak irabazi zituen. Eta 1928koetan, 77 urte zituela, bigarren aldiz presidente hautatu zuten. Baina, bi urte geroago, José Félix Uriburuk zuzendutako estatu kolpeak kargutik kendu zuen.

1930eko estatu kolpearen ostean, *Belgrano* kostazainean sartu zuten. 1932an libre gelditu eta Buenos Airesera itzuli zen. Hiri horretan hil zen, 1933ko uztailaren 3an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hipolito Irigoien, iraultzaile eta lehendakari Joseba Aurkenerenaren blogean.
Elkanoren estatua (Getaria, Elkano plaza)

**Elkanoren estatua** Gipuzkoako Getaria udalerrian dagoen estatua bat da. Getariako Alde Zaharraren iparraldean dago, Getariako portuaren gainean, Elkano plazan eta Almiranteen kaleko etxeen alboan.

Joan Sebastian Elkano getariar itsasgizon ospetsuaren omenez altxatutako Getariako bi estatutako bat da, bestea Gudarien enparantzako estatua da. Honako hau, 1861ean Carlos Palao eskuturgileak egin zuen.

Fitxategi:Getaria - Estatua de Juan Sebastián Elcano (Carlos Palao, 1861) 2.JPG|Elkanoren estatua.
Fitxategi:Elcano-estatua.JPG|Elkanoren estatua.

## Ikus gainera 
* Elkanoren estatua (Getaria, Gudarien enparantza)
* Elkanoren omenezko monumentua

## Kanpo estekak
El Fuerista

***El Fuerista***, Donostian XIX. mendearen bukaeran argitaratu zen egunkaria da.

## Historia 
*El Fuerista* Donostian argitaratu zen 1888ko urtarrilaren 19tik 1898ko maiatzaren 10era. Egunkari katolikoa eta Alderdi Integristaren bozeramailea izan zen Gipuzkoan. Integristak karlismoaren disidenteak ziren, Ramón Nocedalen jarraitzaileak, Madrileko *El Siglo Futuro* egunkariaren zuzendaria.

*El Fuerista*ren orrialdeetan, partidu integristak Gipuzkoan izan zuen bilakaera isladatzen da.

Goizez eta egunero kaleratzen zen, jai egunen ondorengo egunetan izan ezik.

Eusebio Lopez izan zen lehenengo zuzendaria eta Lopezen inprentan egon zen hasieran egunkariaren egoitza, Donostiako Peñaflorida kaleko 6. zenbakian. 1889an San Marzial kalera aldatu zen eta 1901tik aurrera Loiola kalean egon zen.
 
Eusebio Lopez sei hilabete egon zen zuzendaritzan eta jarraian Manuel Sánchez Asensiok hartu zuen zuzendari kargua.

1890etik aurrera Pedro Grijalba izan zen zuzendaria.
Azkenengo urtetan, berriz, 1897tik aurrera egunkariaren norabidea aldatzen hasi zen. Anizeto Rezola, zuzendari berria eta Engrazio Arantzadi kolaboratzailea izan ziren aldaketaren protagonistak. Integrismotik urrundu eta euskal nazionalismora hurbiltzen hasiko ziren. Azkenik, 1898an egunkariaren orientazioa erabat aldatu zen, integrismoa baztertu eta bere burua nazionalista proklamatuko zuen.

Epe laburreko aldaketa izan zen, handik hilabetera egunkariak azken zenbakia iragarri zuen , eta partidu integristak *La Constancia* izeneko egunkari berria sortu zuen.

Kolaboratzaileen artean, besteak beste, Federico Sardá y Salvany, Vicente Monzón y Lardizabal, Engrazio Arantzadi, A. Darrá, Juan Urbieta, Liberio Ramery, Kaietano Sánchez Irure azaltzen dira.

Egunkariak lau orrialde zituen eta eguneko alearen prezioa 5 zentimo zen. Ale atzeratuak berriz, 10 zentimotan saltzen ziren.

Egunkariaren bildumari dagokionez, guztira 3.048 zenbaki argitaratu ziren.Donostiako Liburutegi Nagusian zenbaki guztiak gorde dira eta bilduma osoa digitalizatu eta publikoaren eskura jarri da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  : «Catálogo de publicaciones periódicas donostiarras: 1800-1936». *Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkaria*, 38. urtea, XXV liburukia, 1. zenbakia, 1990eko urtarrila-ekaina.
*  *Biblioteca Municipal de Donostia-San Sebastián: catálogo de publicaciones periódicas*; dirección Eulalia San Agustín; coordinación Arantxa Arzamendi ; realización Arantxa Arzamendi y Eki Servicios Bibliotecarios. - Donostia: Asociación de Bibliotecarios de Gipuzkoa, 1992.

## Kanpo estekak 
* *El Fuerista*, Donostiako Liburutegi Digitalean.
Pilcomayo (ibaia)

**Pilcomayo** Hego Ameriketako ibaia, Paraguai ibaiaren eskuinaldeko adarra. 2.500 km. Bolivian du iturburua, Ande mendien ekialdean. Boliviako Chaco igaro ondoren Argentinako eta Paraguaiko estatuen arteko muga eratzen du eta Paraguai ibaiarekin bat egiten du Asuncionen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bermejo (ibaia)

**Bermejo** Hego Ameriketako ibaia da. Boliviako Andeetan jaio (Mecoya) eta Boliviaren eta Argentinaren arteko muga egiten du 90 kilometrotan. Argentinako Chaco zeharkatu ondoren, Paraguai ibaiaren eskuinaldean husten du ura (Resistencia hiriaren hegoaldean).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cerro Bonete Chico

**Cerro Bonete Chico**, batzuetan **Cerro Bonete** deitua, sumendi itzalia da, Argentinako La Riojako probintziaren ipar-mendebaldean dagoena, Catamarcako probintziaren mugatik hurbil. 6.759 metroko garaiera du, eta Andeetako bosgarren mendirik altuena da. Lehenengo igoera Cicchiti, Urriche eta Brignonek egin zuten, 1971n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Garate mendia

**Garate mendia** Gipuzkoako Getaria udalerriko lursailetan dagoen mendi bat da. Eitzaga eta Meaga auzoen artean dago, bi auzoen arteko errepidea igarotzen den Garateko mendatea gailurretik oso hurbil. Garate mendilerroko gailur nagusia eta izena ematen diona da. Gailurretik so egin ezkero Getaria eta Kantauri itsasoaren ikuspegi bikainak daude.

Bere inguruan dauden Urgullmendi (226 m.) eta Artiaga (209 m.) mendien antzera garaiera apaleko gailurra da eta magalean txakolia ekoizten den mahasti ugari daude.

## Leku interesgarriak 
Bestalde, mendin honetan Arriaundi izeneko eremua dago, bertan eremu hau jada Historiaurrean gizakien bizileku izan zenaren aztarnak ikusgai daude.

XIX. mendean karlistek eraikitako Garate gotorlekua ere mendi honetan dago.

## Igoera 
Bai Zarautz (5 metro) nahiz Zumaiatik eta G.R.-120 ibilbidea jarraituz gailurrera zailtasun handirik gabe iritsi daiteke. Getariatik (17 metro) atera eta Lasalde eta Usategi auzoak igaroz, aldapan gora egin eta mendi pista batzuetatik oinez ibili ondoren gailurrera iristen da.

## Ikus gainera 
* Arriandi
* Garate gotorlekua

## Kanpo estekak
Cerro Mercedario

**Cerro Mercedario** Argentinako San Juango probintziaren hego-mendebaldean kokatutako mendia da. 6.770 mko garaiera du eta Andeetako zortzigarren mendirik altuena da. Lehenengo igoera Adam Karpiński eta Wiktor Ostrowski poloniarrek egin zuten, 1934ko urtarrilaren 18an. Tontorrean cairn bat eraiki zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Katie Ledecky

**Kathleen Genevieve Ledecky** (Washington Hiria (AEB), 1997ko martxoaren 17a) igerilaria da, munduko hainbat errekorren jabe. 2012an, 15 urte besterik ez zituela, Londresko Olinpiar Jokoetan urrezko domina bat irabazi zuen.

Etxetik datorkio igeriketarako sena Ledeckyri. Bere ama, Mary Gen Hagan, igerilaria zen, eta txikitatik sartu zion kirol horren arra barruraino: 6 urte zituenerako, uretan zebilen. Ordurako, Michael anaiak urte dezente zeramatzan lehiatzen.

## Olinpiar Jokoak
2012ko Udako Olinpiar Jokoetan, Londres 2012an (Londres), *800 m estilo libre*an Mireia Belmonte espainiarraren (zilarrezko domina) eta Becky Adlington britainiarraren (brontzezkoa) aurretik sailkatu zen.

2016ko Udako Olinpiar Jokoetan, Rio 2016an (Rio de Janeiro), bost domina irabazi zituen AEB ordezkatuz.  Urrezkoa *200 m estilo libre*an Sarah Sjöström suediarraren (zilarrezko domina) eta Emma McKeon australiarraren (brontzezkoa) aurretik sailkatu zen. Urrezkoa lortu zuen *400 m estilo libre*an (munduko errekorra (ME) ezarri zuen 3:56,46 denborarekin), Jazz Carlin britainiarraren (zilarrezko domina) eta Leah Smith herrikidearen (brontzezkoa) aurretik sailkatuz. *800 m estilo libre*an (munduko errekorra (ME) ezarri zuen 8:04,79 denborarekin), berriro urrezkoa lortu zuen Jazz Carlin britainiarraren (zilarrezko domina) eta Boglárka Kapás hungariarraren (brontzezkoa) aurretik. Zilarrezkoa eskuratu zuen ABko taldearekin *4x100 estilo libreko errelebo*an AEBko (zilarrezko domina) eta Kanadako (brontzezkoa) taldeen aurretik sailkatuz; eta urrezkoa, berriro, *4x200 estilo libreko errelebo*an Australiaren (zilarrezko domina) eta Kanadaren (brontzezkoa) aurretik.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), berriz, lau eskuratu zituen: zilarrezkoa *400 m estilo libre*an Ariarne Titmus australiarraren (urrezko domina) atzetik eta Li Bingjie txinatarraren (brontzezkoa) aurretik sailkatuz; *800 m estilo libre*an urrezkoa lortu zuen Ariarne Titmus australiarrari (zilarrezko domina) eta Simona Quadarella italiarrari (brontzezkoa) aurre hartuz; urrezkoa *1500 m estilo libre*an Erica Sullivan herrikidea (zilarrezko domina) eta Sarah Köhler (brontzezkoa) alemaniarra gaindituz, eta, azkenik, zilarrezkoa *4x200 estilo libreko errelebo*an Txinaren (urrezko domina) atzetik eta Australia (brontzezkoa) mendean  hartuz.

2024ko Udako Olinpiar Jokoetan, Parisen, lau domina eskuratu zituen, urrezko bi eta zilarrezko bat eta brontzezko bat.

## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak
Jon Agirrezabala

**Jon Agirrezabala Aiesta** (Galdakao, Bizkaia, 1995eko urriaren 31) Euskal Herriko futbolaria da. 

## Biografia 
Eskuin atzelari postuan jokatzen du. Athleticen harrobian hezia 2005etik, Baskonian jokatu eta gero Bilbao Athleticera igo zen 2015/16 denboraldian Bigarren mailan jokatzeko, baiona ez zuen debuta egiteko auekriarik izan eta denborladi erdian Sestao Riverrera joan zen lagaturik. 2018an Barakaldok fitxatu zuen. Bigarren Federazioaren estreineko denboraldian Gernikak fitxatu zuen.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Arriandi (Iurreta)

**Arriandi** Iurretako (Bizkaia) mendebaldean, Zornotzarako bidean Bernaren ondoan dagoen auzoa da. N-634 errepidea eta AP-8 autobideak auzoa zeharkatzen dute. Halaber, Ibaizabal Arrianditik gertu igarotzen da.

Auzoan baserriak, nekazal lurrak, eta enpresa desberdinak hedatzen dira. 2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 106 biztanle zituen.

## Mugakideak 
Iparraldean Fauste eta Artatza auzuneak, hegoaldean Orozketa, ekialdean Iurretako erdigunea eta mendebaldean Berna (Zornotza) mugakide ditu.

## Ondarea 
Arku biko Uribe baserria aipatzekoa da.

## Ikus, gainera 
* Durangaldea

## Kanpo estekak 
* Iurretako udal webgunea
Elkanoren omenezko monumentua

**Elkanoren omenezko monumentua** Gipuzkoako Getaria udalerrian dagoen monumentu bat da. Zarauztik etorri eta herrigunearen sarreran dago, Gudarien enparantzan, eta Getariako pilotalekua eta Aldamar dorretxearen alboan. XVII. mendeko Getariako harresien itsas fronteko gotorlekua zenaren gainean altxatu zen.

1922an Joan Sebastian Elkano getariar itsasgizonak burututako Munduaren lehen itzulinguruaren 4. mendeurrena zenez, bere omenezko monumentu hau eraiki zen. Palentziako Victorio Macho eskulturgileak garai hartan modan zegoen Art Déco estiloan diseinatu zuen.

Fitxategi:Getaria - Monumento a Juan Sebastian Elcano (Victorio Macho, 1925) 4.JPG|
Fitxategi:Getaria Monument.jpg|
Fitxategi:Getaria Blason Sculpté.jpg|
Fitxategi:Getaria - Monumento a Juan Sebastian Elcano (Victorio Macho, 1925) 2.JPG|

## Ikus gainera 
* Elkanoren estatua (Getaria, Gudarien enparantza)
* Elkanoren estatua (Getaria, Elkano plaza)

## Kanpo estekak