Orchis purpurea

*Orchis purpurea*
thumb|*Orchis purpurea* landarea
*Orchis purpurea* orkidea familiako espezie lurtarra da, Europako Mediterraneoan eta ipar-mendebaldeko Afrikan zehar hedatuta dagoena.

## Deskribapena 
Hostoak oblongoak dira, 8 zentimetroko luzera dute, eta, oro har, purpura-marroi ilun koloreko orban uniformeak izaten dituzte. Braktea foliarrak ere baditu (hiru eta lau artean), zurtoina luzeraren zatirik handienean biltzen dutenak. Hostoak lurpeko noduluetatik hazten dira. Nodulu horiek gehienez 6 cm-ko tamaina izaten dute eta elipsoideak dira.

Infloreszentziaren zurtoina, tentea, oblongo formakoa  buruarekin, hosto lantzeolatudun erroseta basaletik ateratzen da, batzuetan tanto purpura-marroixka kolorekoz zipriztinduta daudenak. 7,5 cm-tik 12,5 cm-ra bitarteko zurtoina du.

Lorearen forma luzanga da, lore txikiekin (8tik 18ra). Hiru sepaloak berdinak dira tamainan eta purpura ilun kolorekoak, erpin aldera konbergitzen diren purpura argiago koloreko marra sakabanatuekin. Sepaloak alboetatik gainjarrita daude, zutabea estaltzen  duen erdian, apur bat puztutako txapel bat eratuz.

Labeloa kroskoaren ¾ azpitik irteten da eta kolore purpura-zurixka du. Trapezoide-formako labeloak hiru lobulu ditu. Erdikoak oso sakona ez den koska du erpinean, bi lobulutan banatzen duena, ertz osoa oxkarratua eta purpura biziagoko kolorekoa. Erdiko lobulua nabarmen handiagoa eta zabalagoa da alde banatako bi lobuluak baino, hauek kanporantz eta gorantz apur bat okertuta baitaude. Labelo osoa purpura bizi koloreko  tantoz zikindua dago. Gainera, bi petalo oso txiki ditu, eta ez dira ikusten eta lorearen barruan daude.
thumb|Ilustrazioa
Martxotik ekainera loratzen da. Kolorea zurixkatik hasi eta arrosa eta purpura tonu ezberdinetara alda daiteke.

## Habitata 
Belardietan eta joera azidoko lurretan garatzen da, eguzkiak zuzenean jotzen duen lekuetan edo erdi itsalean. Mediterraneoan eta Afrikako ipar-mendebaldean hazten da.

## Taxonomia 
*Orchis purpurea* William Hudson-ek deskribatu zuen eta Flora Anglica 334.1761 liburuan argitaratu zuen.

### **Etimología** 
Orkidea hauek grezieratik hartzen dute izena, barrabilak esan nahi duen όρχις "orchis" hitzetik, lurreko espezie batzuen lurpeko tuberkuluen itxuragatik.

*Orchis* hitza Teofrastok (K.a. 371/372 - 287/286) erabili zuen lehen aldiz “De historia plantarum” (Landareen historia naturala) liburuan. Aristotelesen ikaslea izan zen, eta Botanikaren eta Ekologiaren aitatzat hartzen da.

***Purpurea:*** latinetik datorren epitetoa, purpura kolorekoa esan nahi duena lorearen purpura koloreari erreferentzia eginez.
thumb|*Orchis purpurea var. alba* landarea

### Naturako hibridoak Orchis purpurearekin. 
*Orchis × hybrida* (*Orchis militaris* × ***Orchis purpurea***)

### **Sinonimia** 
*Orchis fuscata* Pall. 1773

*Orchis fusca* Jacq. 1776

*Orchis moravica* Jacq. 1785

*Orchis militaris* Hornem. 1806

*Strateuma grandis* Salisb. 1812

*Orchis maxima* K.Koch 1846

*Orchis caucasica* Regel 1868

*Orchis lokiana* H.Baumann 198

### Izen arruntak gazteleraz 
Orquidea de dama, orquidea de la dama, zapatitos de la Virgen.

## Galeria 

Fitxategi:Orchis purpurea bat.jpg
Fitxategi:Orchis purpurea bi.jpg
Fitxategi:Orchis purpurea hiru.jpg

## Erreferentziak 
## Bibliografía 
* Leroy-Terquem,	Gerald and Jean Parisot. *Orchids:	Care and Cultivation.*	London: Cassel Publishers Ltd., 1991.
* Schoser,	Gustav.  *Orchid Growing Basics.*New	York: Sterling Publishing Co., Inc., 1993.
* White,	Judy. *Taylor’s Guide to	Orchids.*Frances Tenenbaum, Series	Editor. New York: Houghton-Mifflin, 1996.
* Alec	Pridgeon. *The Illustrated	Encyclopedia of Orchids.* Published	by the Timber Press.
* Bechtel,	Cribb and Launert. *The	Manual Of Cultivated Orchid Species.*	Published by The MIT	Press.
* Williams,	N. H. *A reconsideration of Ada and	the glumaceous brassias.* Brittonia	24: 93–110., 1972