Campaniako pasta

**Campaniako pasta** Italiako janari tipikoa da, eskualde eta nazio mailan banatzen dena, gari gogorreko semolan eta bertako mendi-hegaletako uretan oinarrituta, eta Campanian mendeetan zehar garatutako tradizioen arabera ekoizten dena. Campania eskualdea, Sizilia eta Genova hiriarekin batera, izan zen pasta lehorra Italian zehar zabaldu izanaren arduraduna,  non bertako biztanleek "*mangiamaccheroni*" (maccheroni-jaleak) ezizena jaso zuten.

Campanian, pasta lehorraren ekoizle nagusiak Napoli, Salerno, Benevento eta haien probintziak dira.

Pasta freskoari dagokionez, Irpinia eta Cilento eremuak nabarmentzen dira. Pasta hiririk garrantzitsuena Gragnano da,   zeinaren pasta produktuak Adierazpen Geografiko Babestu (AGB) gisa aitortuta dauden,  eta gutxi gorabehera 14 ordezkatzen dituzten.&nbsp;Sektorearen esportazio nazionalen ehunekoa. 

## Historia 
### Jatorria Italian eta Campanian 
Campanian pasta lehorraren lehen arrastoak siglo amaierakoak dira., pasta ekoizpena loratu zen Amalfin, arabiar munduarekin eta Siziliarekin izandako merkataritza sendoari esker, eta handik pasta lehortzeko kultura xurgatu zuen.  Urte gutxiren buruan, pasta ekoizpena Amalfi kostalde osoan zehar zabaldu zen, batez ere Minori -n garatuz, Bi Sizilietako Erresumako pasta lehorraren ekoizpen gune nagusietako bat, Minori haranetik igarotzen den ibaiaren urak elikatzen zituen errota ugariri esker. 

### Hedapena 
[ezkerrera|thumb|*Via dei Mercanti* ( [Salerno ), Erdi Aroaren amaieran Salernoko merkataritza-bide nagusia, garai hartan pasta artisau-ekoizpenari eskainitako hainbat denda historiko zeuden tokian.]]
XII. mendean, pasta ekoizpena poliki-poliki Napolira hedatzen hasi zen eta gero, 1400 eta 1570 artean, Salernora, hiriak kultur eta merkataritza distira bizi izan zuen garaian (Colonna, Orsini eta azkenik Sanseverino familien gorteei esker). Artisau-denda txiki eta historiko batzuk sortu ziren *Via dei Mercanti*, *Via delle Botteghelle* eta *Fornelle* auzoan. Hala ere, Ferrante Sanseverinoren gainbeherak 1578an ondorio ekonomikoak izan zituen hiriarentzat, eta ezin izan zen hortik suspertu. Bitartean, Napolin, pasta ekoizpena gero eta hedatuagoa zegoen. Garai berean, ordea, lehen pasta artisau-lantegi txikiak ere agertu ziren Gragnanon, eta hauek Salernokoak baino arrakastatsuagoak izan ziren. Gragnanok bere ekoizpena indartu zuen Amalfi Kostaldeko pasta ekoizpen ia guztia xurgatuz, eta Gragnano eskualdera lekualdatu zen. 

Urte haietan, pobreek urte osoko janari hornidura behar zuten, beraz, behar horri erantzuteko, ekoizpen mekanizatu mota berri bat sortu eta loratu zen Gragnanon: pasta trefilatua. Hori posible egin zen *torchio a vite* (pasta egiteko makina mota bat) tokiko asmakuntzari esker,  eta inguruan ehotako gari gogorraren aleak erabiliz. Gragnano inguruko lurra aproposa zen pasta lehorra ekoizteko, haizeak, eguzkiak eta hezetasun egokiak ezaugarritutako mikroklimari esker. XVII. mendean, goseteak jo zuen Napoli, eta horrek are gehiago bultzatu zuen pasta lehorraren erabilera biztanleriaren artean.

### XIX. mendearen gorakada. 
[thumb|*Via Roma*, [Gragnano ( Napoliko probintzia), XIX. mendeko amaieran. Kalean erakutsitako pasta irudi bat.]]
siglo lehen erdian., Campaniako pasta ekoizpenak gailurra jo zuen Napoli eta Portici, Torre del Greco, Torre Annunziata eta Gragnano herrien artean; baina baita Salerno hirian eta Amalfi kostaldeko zenbait tokitan ere. Eremu hauek lehortze naturala aldeko klima zuten. Napolin, pasta hain maitatua zen, ezen Umberto I.a erregeak, pasta merkataritza errazteko, Gragnano zuzenean Napolirekin lotzeko trenbide bat eraikitzea agindu baitzuen.  1833an, Fernando II.a Bi Sizilietakoak Napoliko lehen pasta fabrika industriala inauguratu zuen.  1845ean, Ferdinando II di Borbonek berriro eman zion *Gragnano* pastari Napoliko gortea bere pasta luze guztiaz hornitzeko pribilegio handia.

Era berean, Salernon, urte haietan, Salernoko azken printzearen, Leopoldo di Borboneren, agintepean, lehen pasta industria handiak sortu ziren. Garai hartan, artisau denda txiki asko baino ez zeuden, eta 1578 eta 1690 artean hiriko krisi ekonomikoak suntsitu eta porrot egin zuen. 

## Pasta fabrikak 
### Pasta fabrika historikoak 
[eskuinera|thumb|[Torre Annunziata, pasta fabrikak 1885 inguruan.]]

##### Napoli 
1800. urtean, Napolik eta bere probintzian ehunka pasta fabrika zeuden, eta horietako asko gaur egun ere existitzen dira. Zaharrenak ia guztiak Gragnanon daude, eta neurri txikiagoan, Torre Annunziata eta Porticin.

Napoliko pasta fabrika handienak, zaharrenak eta ezagunenak Pastificio Voiello dira, 1879an Torre Annunziatan sortua, eta Pastificio Garafalo, Napoliko pasta fabrikarik zaharrena eta ezagunena, ofizialki 1920an Gragnanon sortua, nahiz eta bere izena 1789an existitzen zen, Gragnano herriak kalitate handiko pasta ekoizteko lizentzia lortu zuenean. 

Pasta Voiello Napoli Calcioren babesle ofiziala izan zen 1991tik 1994ra. Taldearen bigarren babeslea Pasta Garofalo izan da 2014tik.

Napoli hirian eta bere probintzian berrogeita hamar ur-errota baino gehiago zeuden, eta horietatik hogeita hamar Gragnanon bakarrik zeuden. Horietako batzuen hondakinak Gragnanoko Erroten Haranean ikus daitezke.

##### Salerno 
Salernoko eta bere probintziako pasta fabrika garrantzitsuenak eta zaharrenak, jada aktibo ez daudenak, Rinaldo pasta fabrika (1800-1867), geroago Pastificio Rinaldo & Amato (1868-1957) bihurtu zena, eta Pastificio Scaramella (1889-1955) izan ziren. Pastificio Fratelli Natella eta Pastificio Dini ere garrantzitsuak ziren, baina hauek ere ez dira existitzen. Pastificio Rinaldo & Amato *Calcedogna* auzoko *Corso Garibaldi* kaleko eraikin batean zegoen. Pastificio Scaramella *Corso Vittorio Emanuele* kalean zegoen, trenbide plazaren eta itsasertzaren artean, eta kai luze bat zuen pasta eta irina zuzenean Amerikara zihoazen itsasontzietara kargatzeko, itsasontzi transbordadoreen bidez (*navette di raccordo*). 

Salerno hirian lau errota zeuden, bakoitza aipatutako enpresetako batena. Lehenengo hiru pasta-fabrikek egunean 1.000 kintal inguruko ekoizpena zuten, bai gari bigunarentzat bai gari gogorrerako, eta Pastificio Dinik, berriz, 250 baino ez zituen ekoizten. Garrantzi gutxiagokoak ziren errotak Giovin eta Angellaran ere bazeuden, neguan bakarrik funtzionatzen zutenak. Salerno hiritik kanpo, Minori, Amalfi, Vietri sul Mare, Pontecagnano Faiano, San Cipriano Picentino eremuetan eta Cilentoko hainbat herritan, beste errota txikiago batzuk zeuden. 

Rinaldo & Amato, Scaramella, Fratelli Natella eta Dini bezalako pasta-lantegien presentziaren ondorioz, tamaina txiki, handiko eta ertain-handiko pasta-denda ugari sortu ziren Salernon.

Salernoko pasta fabrika handiena Pastificio Antonio Amato da, 1958an Pastificio Rinaldo & Amato-tik sortua. 1981etik 1992ra, Antonio Amato Salernitanaren babesle ofiziala izan zen. 1999tik aurrera, Italiako futbol selekzio nazionalaren babesle eta hornitzaile ofiziala ere izan zen, 2006ko Munduko Kopa irabazi zuena. 2009az geroztik, Suitzako eski selekzio nazionalaren babesle ofiziala ere bada.

##### Campaniako gainerakoa 
Salerno eta Napoli hiriaz eta probintziez gain, Benevento hiria nabarmentzen da 1846an sortutako Rummo fabrika historikoarekin. Garai hartan, Pastificio Rummok zuen hiriko lehen errota alea ehotzeko.

Eskualdeko gainerako lekuetan ez dago beste pasta fabrika garrantzitsurik presentzia nazionalarekin. Irpinian (Avellino probintzian), baita Cilenton ere, pasta lehorreko fabrikarik ez egotea artisau pasta freskoaren tokiko ekoizleen ugaritasunak konpentsatu du, ehunka denda txiki sakabanatuta daudelarik eremu osoan.

Caserta hiriak pasta ekoizpenera dedikatzen diren hainbat denda txiki ditu. Azken urteotan, hiriko jarduera handitu egin da pasta enpresa handi eta txikiak sortu direlako. Gainera, Caserta probintzian dagoen Marcianiseko Voiello pasta ekoizleek establezimenduak izan dituzte 1973az geroztik, Barillak enpresaren kudeaketa hartu ondoren.

## Eskualdeko pasta-lantegien estatistikak 
Campania, Emilia-Romagna eta Lonbardiarekin batera, Italiako hiru eskualde garrantzitsuenetako bat da pasta-lantegien kopuruari dagokionez. Campaniako hiri eta probintzietan dauden pasta-lantegien kopuru osoa honako hau da:

* Cilento azpieskualdea hartzen du barne, hogeita bat pasta lantegirekin, hamalau artisau eta zortzi industrialak barne.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak