Jade Enperadorea

***Jade enperadorea***, (Txineraz: 玉皇; pinyin: *Yù Huáng* edo 玉帝, *Yù Dì*) baita ***Zeruetako Aitona edo Dukea*** (天公, *Tiān Gōng*), ***Jade Jauna***, ***Enperadore*** ***Gorena*** edo ***Jade Enperadore Handia*** (玉皇上帝, *Yu Huang Shangdi* edo 玉皇大帝, *Yu Huang Dadi*) bezala ezaguna; txinatar kultura, erlijio tradizional eta mitologiako lehen jainkoaren (太帝 *tài dì*) irudikapena da. Ekialdeko Asian zehar pertsonai beraren errepresentazio ezberdinak aurkitu daitezke: Ngọc Hoàng Thượng đế (edo Ông Trời, Zeruetako Jauna) Vietnameko herri-erlijioan, Haneullim (하늘님, Zeruetako Jauna) Korear mitologian eta Śakra kosmologia budista txinatarrean. 

Jade enperadoreak zeruan eta lurrean gobernatzen du, lurreko enperadoreek egun batean Txina gobernatu zuten bezala. Bera eta bere gortea zeruko burokraziaren zati dira, zeinak, antzinako Txinaren imitazioz, giza bizitzaren alderdi guztiak gobernatzen baititu. IX. mendetik familia inperialaren patroia ere izan zen.

Txinako tradizioan, tradizio budistako Sakrarekin alderatu ohi da.

Rea krater bat, Saturno planetako ilargi bat, Voyager 2 espazio zundak aurkitua, Jade Enperadorearen izenarekin bataiatua izan zen.

Teologia taoistaren arabera, Jade enperadorea Yuanshi Tianzun edo Jadezko Argiaren laguntzailea zen, Taoismoko panteoia osatzen duten hiru jainko garrantzitsuenetako (Hiru Argiak edo Garbiak) bat.

## Jade enperadorea Txinako mitologian 
Historia asko daude Txinako mitologian Jade enperadorearekin lotuta:

### Jade enperadorearen jatorria 
thumb|Jade enperadorearen tenplua, Dongshan
Esaten zenez, Jaderen Enperadorea, jatorrian, Deikaztelu Puruko Erresumaren eta Argi eta Ornamentu Zelestial Maiestuosoen oinordeko zen printzea zen, Hiru Puruen ekintzaren bidez jaioa.

Esaten denez, jaiotzean, erresuma osoa argitu zuen argi harrigarri bat sortu zuen, eta gaztetan atsegina, argia eta jakintsua izan zen; haurtzaro osoa behartsuei laguntzen eman zuen, eta begirunea eta onginahia erakutsi zien bai gizonei, bai gainerako izakiei.

Aita hil ondoren, tronura igo zen, bere erreinuko guztiek bakea eta poztasuna aurkituko zutela ziurtatuz. Ondoren, bere ministroei jakinarazi zien Tao landatu nahi zuela Acantilado Brillante eta Fraganten. 1750 saiakeraren ondoren, horietako bakoitzak 120.976 urteko iraupenarekin, Urrezko Hilezkortasuna lortu zuen. Beste ehun milioi urteko laborantza pertsonalaren ondoren, azkenean Jade Enperadore bihurtu zen (prozesuak guztira 211.708.000 urte iraun zuen).

### Jade enperadoreak Demonio Erregea garaitzen du 
Mito ezagun samar batek kontatzen du nola Jade enperadorea zeruko jainko guztien errege izatera iritsi zen. Jade enperadoreak bere boterea benetan erakusten duen mito bakarrenetako bat da. Denboraren hasieran, lurra bizitzeko leku gogorra eta zaila zen. Gizakiek izugarrizko zailtasunak zituzten bizirauteko; oso baldintza gogorren aurka borrokatzeaz gain, mota guztietako izaki munstroekin ere borrokatu behar izaten zuten. Gainera, garai hartan ez zegoen jainko askorik haiek babesten zituztenik, eta deabru boteretsu eta gaizto askok desafiatzen zituzten zeruko izaki hilezkorrak. Jaderen Enperadorea korronte hilezkor bat zen oraindik, lurrean ibiltzen zena ahal zuen jende guztiari laguntzen. Hala ere, triste sentitzen zen, bere botereak mugatuak zirelako eta neurri batean bakarrik arindu zitzakeelako gizakien sufrimendua, eta, horregatik, haitzulo batera erretiratzea erabaki zuen bere Tao landatzera.

3200 saiakera egin ziren, eta horietako bakoitzak hiru milioi urte inguru iraun zuen. Zoritxarrez, lurrean bizi zen entitate gaizto eta ahaltsu batek hilezkorrak eta zeruko jainkoak konkistatzeko eta unibertso osoaren gainean bere subiranotasuna aldarrikatzeko anbizioa izan zuen, eta, horretarako, gogoeta egitera eta bere boterea handitzera ere erretiratu zen. 3.000 saiakera egin ziren, eta horietako bakoitzak hiru milioi urte iraun zuen. Azken ahaleginaren ondoren, ziur zegoen inork ez zuela inoiz garaituko. Mundura itzuli eta demonio-armada bat bildu zuen zeruari erasotzeko asmoz. Hilezkorrak, mehatxuaren jakitun, bildu eta gerrarako prestatu ziren. Jainkoek ezin izan zuten deabru boteretsua geldiarazi eta garaituak izan ziren. Hiru Urdinak zeruko izakien buru ziren une hartan.

Zorionez, Jade enperadoreak bere laborantza amaitu zuen gerra bitartean, eta lurra aldatzen ari zen gizakientzat bizigarriagoa izan zedin eta mota guztietako piztia munstroak uxatuz. Bat-batean, zerutik igorritako distira gaizto bat ikusi zuen eta zerbait ez zebilela ondo jakin zuen. Gora igo zen eta gerra bat gertatzen ari zela ikusi zuen, konturatu zelarik deabrua ahaltsuegia zela bertan zeuden jainkoetatik edozeinek geldiarazteko. Gora igo eta deabruari desafio egin zion, eta bien arteko borroka jarraitu zen. Mendiak, ibaiak eta itsasoak mugitu egin ziren. Hala ere, Jade enperadorea garaile atera zen bere laborantza sakon eta jakintsuagatik, ez bere botereagatik, baizik eta bere onberatasunagatik. Deabrua erabat suntsitu ondoren, beste lagun guztiak sakabanatu zituzten jainkoek eta hilezkorrek. Bere balentria noble eta onberagatik, jainkoek, hilezkorrek eta gizakiek Jade enperadorea izendatu zuten guztiaren subirano gorena.

### Sorkuntzaren mitoa 
Txinako mitologian Sorkuntzari buruz dagoen mitoetako baten arabera, Jade enperadoreak buztinetik abiatuta sortu zituen gizakiak. Gero eguzkitan jarri zituen lehor zitezen, baina euria hasi zuen eta irudietako batzuk deformatu egin ziren. Horrek gaixotasunen eta malformazio fisikoen jatorria azalduko luke. Egile hau Nüwari ere egozten zaio, ibai horiko lokatzez egindako gizonei. Hala ere, sorkuntzari buruzko mitorik ezagunena ondorengo mito bat da, hasiera batean gizakiak Panguren gorputzaren gainean bizi ziren arkakusoak zirela dioena.

### Printzesa eta artzaina 
Beste istorio baten arabera, Asia osoan ezaguna eta bertsio ugarirekin, Jaderen Enperadoreak Zhinu izeneko alaba bat zuen («neska ehulea», literalki), zeruan koloretako hodeiak ehuntzen irudikatzen dena. Beste bertsio batzuen arabera, Enperadorearentzat lan egiten zuen jostuna zen. Egunero lurrera jaisten zen bainatzeko tunika magiko baten laguntzaz. Egun batean, Niulang izeneko artzain apal batek, Zhinu ibaian bainatzen ikusi zuen eta berarekin maitemindu zen. Bere tunika magikoa lapurtu zuen, ur ertzean utzia zuena, eta zerura itzultzea eragotzi zuen. Zhinu uretatik atera zenean, Niulangek etxera eraman zuen.

Jade enperadoreak gertatutakoaren berri izan zuenean, haserretu egin zen, baina ezin izan zuen ezer egin, ordurako alaba artzainaz maitemindu eta ezkondu egin baitzen. Hala ere, denbora pasa ahala, Zhinuk bere etxearen nostalgia sentitu zuen eta aita bisitatzera joan nahi izan zuen. Senarrak kaxa batean ezkutatutako tunika magikoa aurkitu eta zerura itzuli zen. Itzuli zenean, Enperadoreak ibai bat marraztu zuen zeruaren (Esne Bidearen) erdian, Zhinu bere senarrarekin itzultzeko gai izan ez zedin. Baina maitale gazteen errukia sentitu zuen, eta ilargiaren egutegiko zazpigarren hilabeteko zazpigarren egunak ibai gaineko zubi batean egotea ahalbidetzen du.

Historia zeruan ikus daitekeen fenomeno baten azalpen mitologikoa izango litzateke. Lyra konstelazioko Vega izarra (Zhinu) Esne Bidearen ekialdean dago, eta Arrano konstelazioko Altair izarra mendebaldean. Hala ere, zazpigarren ilargiaren lehen laurdenean (zazpigarren eguna) (abuztu inguruan), argi baldintzek Esne Bidea ténue gehiago agertzea eragiten dute, zubi batek bi izarrak lotuko balitu bezala. Txinan, eta Asiako beste herrialde batzuetan, Qi xi izeneko festa ospatzen da, mendebaldeko San Valentin egunaren antzekoa. Euria egiten badu, Zhinuren malkoak direla esaten da, bere senarrarekin topo egitean negar egiten baitu.

### Txinako zodiakoa 
Txinako zodiakoko hamabi animaliak nola aukeratu zituzten azaltzen duten hainbat istorio daude. Haietako baten arabera, Jade enperadoreak, nahiz eta zerua eta lurra zuzentasunez eta jakinduriaz gobernatu, ez zuen inoiz lurra bisitatzeko aukerarik izan. Han bizi ziren izakiak nolakoak izango ote ziren jakin-minez, zerura bisitan joateko eskatu zien animalia guztiei. Katuak, animalia guztien artean ederrenak, bere adiskideari eskatu zion arratoia bizkar gainean jartzeko zerura joan behar zuten egunean, horrela lo ez hartzeko. Arratoiak, hala ere, katuaren aldean itsusia zirudielako kezkaturik, ez egitea erabaki zuen. Katuak galdu egin zuen Enperadorea bisitatzeko aukera, eta zerriak ordezkatu zuen. Enperadorea pozik geratu zen animalia guztiekin, eta urteak haien artean banatzea erabaki zuen. Katuak zer gertatu zen jakin zuenean, haserretu egin zen arratoiarekin, eta horrexegatik dira katuak eta arratoiak etsai.

## Kultua eta jaiak 
Esaten denez, Jade enperadorearen urtebetetzea ilargiaren lehen hilabeteko bederatzigarren eguna da. Egun horretan, tenplu taoistek Zeruko Kultua izeneko erritual bat ospatzen dute beren ohoretan, non apaizak eta legoak azkenetan jartzen diren, intsentsua erretzen duten eta janari-eskaintzak egiten dituzten.
thumb|Zeruko Gurtza Yuzunen tenpluan (Sanxingen), Yilan Taiwangoa Enperadorearen urtebetetzean.
Urte Berri Txinatarraren bezpera ere gurtza eguna da, non esaten baita Enperadoreak gizakien ekintzak aztertzen dituela eta horiek saritzen edo zigortzen dituela. Egun horretan, intsentsua erretzen da etxeetan, eta eskaintzak egiten zaizkie Enperadoreari eta Zao Juni, Enperadoreari familia bakoitzaren berri ematen dion etxeko jainkoari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak