Piano

**Pianoa** (*pianoforte*ren laburpena, italieraz *«piano»* (leun) eta *«forte»* (indartsu) hitzek osatzen duten hitzaren batura) perkusio eta hari-instrumentu gisa sailkatutako musika tresna harmonikoa da, eta, Hornbostel-Sachsen sailkapenaren arabera, kordofono sinple bat da. Pianoa jotzen duen musikariei pianista edo piano-jotzaile deritze.

Teklatu bat gehitu zaion Erresonantzia-kaxa batek osatzen du. Teklatu horren bidez, altzairuzko hariek feltroan bildutako mailutxoekin kolpatzen dira, soinua sortuz. Bibrazioak zubien bidez transmititzen dira taula harmonikora, eta horrek anplifikatu egiten ditu. Hari anitzeko harpa kromatiko batez osatuta dago, zeharkako perkusio mekanismo batek eraginda, eta itzalgailuak gehitu zaizkio. 1700. urtean asmatu zuen Bartolomeo Cristofori paduarrak. Bere aurrekarien artean, zitara, monokordioa, dultzimerra, klabikordioa eta klabezina (hortik datorkio forma, baina ez mekanika) moduko tresnak daude.

Historian zehar, piano mota ezberdinak egon dira, baina, ohikoenak, isats-pianoa eta piano bertikala edo horma-pianoa dira. Pianoa afinatzea funtsezko faktorea da instrumentuaren akustikan, eta harien tentsioa aldatuz egiten da, frekuentzia egokietan bibratzeko moduan.

Mendebaldeko musikan, pianoa erabil daiteke: bakarkako interpretaziorako, ganbera musikarako, akonpainamendurako, konposatzen laguntzeko eta entseatzeko. Instrumentu horrentzako lehen konposizio espezifikoak 1732 inguruan sortu ziren; horien artean, Lodovico Giustiniren pianorako hamabi sonatak nabarmentzen dira, *Sonate da cimbalo di piano e forte detto volgarmente di martelletti* izenburukoak. Ordutik, asko izan dira pianorako obrak egin dituzten konpositoreak, eta, kasu askotan, konpositore horiek berak piano-jotzaileak izan dira. Frédéric Chopin, Franz Liszt, Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven, Claude Debussy eta Piotr Ilitx Txaikovski konpositoreek jo zuten. Erromantizismo musikalaren tresna adierazgarria izan zen, eta paper garrantzitsua izan du gizartean, bereziki XVIII. eta XIX. mendeetako goi klaseen artean.

## Izenaren jatorria
Piano hitza instrumentuaren jatorrizko italierazko izenetik dator: «pianoforte» ―piano (leun) eta forte (indartsu)―; izena Bartolomeo Cristofori lehen eraikitzaileak eman zion: «clavicémbalo col piano e forte» (literalki, «klabikordioa, soinu leun eta indartsuarekin»). Hori pianoak intentsitate ezberdinekin soinuak sortzeko duen gaitasunari dagokio, teklei ezartzen zaien pisuaren arabera. Ezaugarri horrek bereizten zuen bere aurrekoengandik, bolumen bakarra eman baitzezaketen.

## Historia 
### Aurrekariak
[thumb|[Zitara pianoaren aurrekari zaharrena da, eta Brontze Arokoa da.]]
Beste asmakuntza asko bezala, pianoa beste instrumentu batzuetatik abiatuta egin zen. Pianoaren eboluzio-lerroari hasiera ematen dion hari-musika tresnarik zaharrena zitara da, jatorriz Afrikakoa eta Asia hego-ekialdekoa den musika-tresna, Brontze Arokoa (K.a. 3000. urte ingurukoa). Zitara taula baten gainean jarritako hari tenkatuen multzo bat zen, hatzekin, azazkalekin edo objektu zorrotzekin bibrarazten zena.

Monokordioa zitararen ondorengo tresna izan zen, baina zitararekiko aldaketa txikiak zituen. Egurrezko Hots kutxa txiki baten gainean bibratzen zuen eta zitaran erabiltzen ziren hariak baino askoz ere luzeagoa zen hari bakarraz egina zegoen. Historian zehar, hainbat matematikarik erabili zuten instrumentu hori bere azterketak egiteko; adibidez, Pitagoras greziarrak, zeinak musika-bitarteen arteko erlazioei buruzko azterketak egin baitzituen, eta Euklidesek, zeinak geometria euklidearra instrumentu horren zatiketetan oinarritu zuen.

Geroago, salterioa asmatu zen, zitara-oinarrien gainean eraikitako tresna, baina forma trapezoidalarekin bere soken luzera ezberdinei egokitua. Salterioaren taula trapezoidalak, askoz geroago, lehen klabizenbaloaren diseinua ekarri zuen. hariak behatzekin kontaktuan ez egoteko mekanismoren bat aurkitu nahi zen.

Hainbat esperimentu egin ziren, eta klabikordioa izan zen horietako bat: iltze txiki baten edo metalezko orratz baten bidez bibratzen zuen tresna zen, zeinak tekla batzuek eraginez orratza edo iltzea mugiarazten baitzuten hariak dar-dar egin zezan. Klabikordioa sortu ondoren, klabikordiotik bereizitako klabea sortu zen; horrek plektro bat edo hegaztien luma punta erabiltzen zuen hariek bibrarazteko.​ Erdi Aroan, hainbat saiakera egin ziren hari kolpekatuak zituzten tekla-instrumentuak sortzeko.​ Lehenengoa zarrabetea izan zen, jatorri ezezagunekoa. Eskakerrari buruzko lehen aipamenak XIV. mendekoak dira. Ez da oso tresna ezaguna, eta haren mekanismoa (Henri Arnault de Zwolle-ren eskuizkribu batean deskribatua) pianoarena baino lehenagokoa izan daiteke. XVII. mendean, klabikordioa eta klabezina gisako teklatu-tresnen mekanismoak oso ezagunak ziren. Klabikordio batean, hariak tangenteek kolpatzen dituzte; klabezin batean, berriz, antzara-lumek sakatzen dituzte. Bereziki klabearen mekanismoei buruz mendeetan egindako lanek erakutsi dute hots-kutxa, zubia eta teklatua egiteko baliabide eraginkorrenak.

### Lehenengo pianoak
[thumb|Pianoaren asmakizuna [Bartolomeo Cristoforiri egiaztatzen zaio.]]
Paduako Bartolomeo Cristofori-k asmatu omen zuen piano modernoa. Garai hartan, Padua Veneziako Errepublikaren (Italia) mende zegoen, eta Fernando II.a Medicikoak kontratatu zuen instrumentu-kontserbatzaile gisa. Klabikordioak egiten aditua zen, eta tekladun hari-instrumentuak egiteko tekniketan trebatu zen. Ez da ezagutzen zehatz-mehatz Florentziako Cristoforiren tailerretik lehen pianoa noiz atera zen, baina haren mezenasek, Medici familiak, egindako inbentario batean, 1709. urtean piano bat zegoela adierazten da.

Tekladun hari-instrumentu gisa, pianoa, ikuspegi organologikotik, klabikordioaren antzekoa da, eta Klabizenbaloa, berriz, estetiko-musikaletik. Hiru instrumentu horiek soinua sortzeko mekanismoetan bereizten dira. Klabizenbaloa batean, plektroek sakatzen dituzte hariak. Klabikordio batean, berri<, hariak metalezko zi txikiek (tangenteak) kolpatzen dituzte, eta hariarekin kontaktuan jarraitzen dute tekla sakatzeari utzi arte. Pianoan, ordea, teklak mailutxoak jotzen dituzte, eta, berehala, atzera egiten dute, haria libreki dardarka utziz.

Cristoforiren arrakasta izan zen, aurretiko adibiderik gabe, pianoaren diseinuaren oinarrizko arazo mekanikoaren irtenbidea aurkitzea: larruz bildutako zurezko mailutxoak haria jo behar zuen, baina ez zuen ukitzen jarraitu behar, soinua moteltzen baitzuen, klabikordioaren sokekin kontaktuan zeuden ziekin gertatzen zen moduan. Bestalde, mailutxoa bere atseden-lekura itzuli behar zen, atzera buelta bortitzik egin gabe, eta, ahal izatera, nota bat azkar errepikatzeko aukera eman behar zuen. Cristoforiren perkusio-mekanismoa eredu izan zen ondorengo piano ikuspegi desberdin ugarietarako. Cristoforiren lehen instrumentuak hari meheekin egin baziren ere eta piano modernoa baino askoz isilagoak izan baziren ere, klabikordioarekin (teklen bidez ñabardura dinamikoak minimoki kontrolatzeko gai zen aurreko tekla-instrumentu bakarra) alderatuta, askoz indartsuagoak ziren, eta soinuaren indarrari hobeto eutsi ziezaioketen.

Pianoak ez zuen klabikordioak edo klabeak zituzten soinu kirrinkari eta metalikorik, soinu askoz leunago eta iraunkorragoa baizik. Gainera, mailuek ihes-sistema bat zuten, soinuaren bolumena eta tinbrea aldatzeko aukera ematen zuena. Horrekin, musika-tresnaren adierazpen-gaitasun musikala nabarmen handitzen zen; izan ere, aurreko tresnekin gertatzen zena zen soinu jakin bat beti bolumen berean ekoizteaz gain beste tresnak baino bolumen handiagoko edo txikiagoko soinuak sor zitezkeela, eta tinbre-aldaketa oso txikia eragin. Hori guztia pianoaren teklatua jotzeko moduaren araberakoa zen: teklen mugimendu azkar eta zakarrekin bolumen handiko eta distiratsuko soinuak sortzen ziren; eta mugimendu geldo eta lasaiekin bolumen txikiagoko soinuak eta tinbre gozoagoak sortzen ziren.​ Wolfgang Amadeus Mozartek haientzako konposatu zituen kontzertuak eta sonatak, eta antzinako musikaren interpretazioetan erabiltzeko erreplikak ere egin izan dira. Mozarten garaiko pianoek piano modernoek edo piano ingelesek baino tonu leun eta argiagoa zuten, potentzia mantenduarekin. Pianoforte hitza askotan erabiltzen da XVIII. mendeko pianoak eta geroagokoak bereizteko.

1760 eta 1830 urteen artean, pianoen fabrikazioak hedapen handia izan zuen, eta aldaketa handiak jasan zituen. Iraultza hori etorri zen musikagileek eta piano-jotzaileek soinu ahaltsuago eta iraunkorragoko pianoa hobesten zutelako, eta eman zen Industria Iraultzaren hasieratik sortutako aurrerapen teknologikoei esker. Aurrerapen horietako batzuk izan ziren: harien altzairuaren kalitate handia (bereziki piano-hari deitua), baita burdinurtua ekoizteko galdaketaren zehaztasuna ere. Denboraren poderioz, pianoaren gama tonala ere goratzen joan zen, eta Mozarten garaiko bost zortzidunetatik zazpi zortzidunetara igaro zen, eta, piano modernoetan, heren batera edo gehiagora igaro zen.

1762an, Henry Walshek pianorako lehen kontzertua eman zuen Dublinen (Irlanda). Sébastien Érard piano diseinatzaile frantziarrak, 1776an, piano laukizuzena egin zuen, isats pianoaren aldaera berezia. 1773an, Muzio Clementiren *Opus 2* pianorako sonatak argitaratu ziren, pianoaren baliabideak ahalik eta gehien erabili nahi zituztenak. Estatu Batuetan, lehen pianoa 1775ean fabrikatu zuten Filadelfian, eta, 1795ean, lehen piano bertikala egin zuten Londresen, William Stodartek diseinatua. Burdinurtuzko pieza sinple hura 1825ean patentatu zuen Bostonen Alpheus Babcockek, markoaren lotura (1821ean sortua eta Broadwood-ek Samuel Hervé-ren izenean erreklamatua) eta erresistentzia-barra (Thom eta Allen-ek 1820an sortua, baina Broadwoodek eta Erardek ere erreklamatua) konbinatuz. Geroago, Babcockek Chickering & Mackays-entzat; enpresa honek isats-pianoen burdinazko lehen markoa patentatu zuen, 1843an. XX. mendearen hasierara arte, Estatu Batuetako sistema erabat onartu zen arte, europar fabrikatzaileek nahiago izan zituzten burdinurtuzko markoak.

thumb|Mailutxoak
Pianoaren mekanismoan beste berrikuntza batzuk sartu ziren, hala nola larruz bildu beharrean, mailutxoetan feltroa erabiltzea. Feltrozko mailutxoak Jean-Henri Papek erabili zituen lehen aldiz, 1826an. Material sendoagoa zenez, erregistro dinamiko handiagoak ahalbidetzen zituen, hala nola mailutxoaren pisua eta harien tentsioaren handitzea. Garai hartako beste berrikuntza tekniko garrantzitsu batzuk hariak egiteko moduen aldaketak izan ziren, hala nola hari guztietarako bi erabili beharrean hiru sokako «koru» bat erabiltzea —beheko notetarako izan ezik—, eta tenkatzeko hainbat metodo erabiltzea. «Over string» tenkatze metodoarekin, «cross-stringing» ere deitua, hariak gainjarrita ezartzen dira, bertikalki inklinatuta, hots-kutxan bi altuerako zubiak jarriz, bakarra izan beharrean. Horrek hari handiagoak ahalbidetzen ditu, baina ez nahitaez luzeagoak, pianoaren barruan sartzeko. «Over string» tenkatua Jean-Henri Pape-k asmatu zuen 1820ko hamarkadan, eta Henry Steinway Jr.-ek patentatu zuen 1859an, Estatu Batuetako isats-pianoetan erabiltzeko.

XIX. mendean zehar, pianoak fabrikatzeko konpainia ugari sortu ziren. 1828an, Ignaz Bösendorfer-ek berea sortu zuen Austrian, eta 1853a mugarria izan zen pianoen fabrikak sortzeari dagokionez, Heinrich Engelhard Steinweg alemaniarrak Estatu Batuetara emigratu eta Steinway & Sons fabrika sortu baitzuen New Yorken; Julius Blüthnerrek Leipzigen sortu zuen bere konpainia, eta Carl Bechsteinek, Berlinen. 1859an, August Försterrek bere lehen pianoa egin zuen Löbaun.

1844an, Boisselot & Fils-ek pedal tonal edo «sostenuto»a patentatu zuen (erdiko pedala isats-piano gehienetan). Pedal horri esker, motelgailuak selektiboki kontrola zitezkeen, teklak sakatuta eduki beharrik gabe, eta pedal-nota izeneko efektua lortzen da, hots, nota edo akorde berari denbora batez eustea, ondoren jotzen direnak aldatu gabe.

1863an, Steinway & Sons-ek piano bertikal modernoa diseinatu eta fabrikatu zuen, hari gurutzatuekin eta taula harmoniko bakarrarekin, eta, 1874an, Julius Blüthner-ek «aliquot» sistema patentatu zuen; hiru hariko multzo bakoitzari, beste laugarren bat gehitzen zion, altuagoa, haien erresonantzia handitzeko; 1880an, Steinway & Sons-ek sukurtsal bat ireki zuen Hamburgon, eta horrek, Europako merkatuan, lehia areagotu zuen Bechstein-ekin eta Blüthner-ekin.

Urte hartatik aurrera, gaur egun ezagutzen den moduko piano modernoaz hitz egin daiteke, nahiz eta gerora aldaketak egin diren pianoaren diseinuan, baina garrantzi handirik gabekoak.

## Egitura 
thumb|250px|Hariak Steinway markako piano baten barrualdean.

Gaur egun, pianoak burdinazko uztai gisako bat du –hari bikoitz eta hirukoitzen tentsio handiari eusteko modukoa–, 88 tekla, zurezko kabilatokia –gehienetan pago zurezkoa– eta, eskuarki, bi pedal, eskuinekoa, harien soinua luzatzeko eta soinua gehitzeko, eta, ezkerrekoa, soinua gutxitu eta tinbrea aldatzeko. Piano batzuek hirugarren pedal bat ere izaten dute, sordina izenekoa, musika tresnaren ozentasuna ezerezteko.

Piano berriak bi motatakoak dira:
* Piano isatsdunak; hariak posizio horizontalean daude, eta baita hots kutxa ere. Handienak kontzertuetarako erabiltzen dira.
* Piano zutak; hariak posizio bertikalean daude.

Saio asko egin dira pianoa eraberritzeko: teklatu bikoitzeko pianoa, etengabe luzatzen den soinua duen pianoa, tonu laurdeneko pianoa (mikrotonuak), piano elektrikoa, eta John Cageren piano prestatua, besteak beste.

## Piano egile nagusiak 
## Piano-jotzaile eta konposatzaileak 
[thumb|220px|[Frédéric Chopin, Delacroixen margoan.]]
* Frédéric Chopin‎ (1810-1849).
* Anton Rubinstein (1829-1894).
* Alicia de Larrocha (1923-2009).
* Joaquin Atxukarro (1932-).
* Michael Nyman (1944-).
* Elton John (1947-).
* Tori Amos (1963-).

## Erreferentziak 
## Bibliografia
* *Grove Dictionary of Music and Musicians*en informazio asko du. Artikulu nagusia: «Pianoforte».
* 
* 
* 
* 
* 
* The Encyclopædia Britannicako 1988ko edizioak ere informazioa dakar. Artikulu nagusia «Musika tresnak» atalean aurki daiteke.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak 
* "Piano Technicians Guild" webgunea