open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elhuyar anaiak

**Elhuyar anaiak** Juan Jose eta Fausto Elhuyar Zubize anaiak izan ziren. Ezagunak dira munduan lehen aldiz wolframa bakartzea lortu zutelako, 1783an, Bergarako Mintegian Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen baitan.

## Bizitza 
Biak Logroñon jaio ziren, Juan Jose Elhuyar 1754ko ekainaren 15ean eta Fausto 1755eko urriaren 11n. Gazteak zirenean, 1772an, hasi ziren kimika eta mineralogia ikasketak egiten Parisen Hilaire-Marin Rouellekin, han zientzialari handien lanak ikusteko aukera izan zuten. Handik Freiberg, Abraham Wernerrekin ikasteko, eta Uppsalara joan ziren beren ikasketak jarraitzeko.

1781ean banandu ziren, Juan Jose Suediara joan baitzen eta Fausto, aldiz, Bergarara itzuli, hango mineralogia mintegiaren kargu egitera. 1785. urtean utzi zuen kargua, ikasleen interes murritzagatik. Bitartean, 1783an, bi anaiek wolframa bakartu zuten.

1786an Fausto Espainia Berriko Meatzaritza Zentroaren zuzendari nagusi izendatu zuten, eta bere lehen ahaleginak Mexikon, Bornen amalgamatze prozesuaren eraginkortasuna neurtzera bideratu zituen.

Faustoren lorpen handienetarikoa Espainia Berriko Meatzaritza Errege Mintegia sortzea izan zen 1792an, Freibergeko Meatzaritza Eskolako antolakuntza ereduan hartuta. 1833ko otsailaren 6an hil zen Madrilen.

Joan Jose Granada Berriko (orain, Kolonbia) meatzetan lan egitera joan zen eta Mutis-en espedizio botanikoan parte hartzeko aukera izan zuen bertan lanean ari zela. Bogotan hil zen, 1796ko irailaren 20an.

## Elhuyar-Zubize anaien abizenak 
Biografia batzuetan Elhuyar y de Zubice esaten dute, beste batzuetan Elhuyar y de Subisa, beste batzuetan Delhuyar-Zubice. 1954. urtean argitaratu zuen "Los Apellidos de los hermanos Elhuyar" artikuluan Salvador Sáenz Cenzanok honako hau idatzi zuen (berak gaztelaniaz, hemen euskaratua):

Hala ere, haien aita Juan Hazparneko semea izanda, bataiatzean *Delhuyar* abizenarekin aurkeztu zenez, bataiatze aktan Delhuyar abizena egokitu zitzaien anaia biei.

Sáenz Cenzanok segitzen du bere artikuluan:

## Ikus, gainera 
* Wolfram
* Bergarako Errege Mintegia
* Euskalerriaren Adiskideen Elkartea

## Erreferentziak 
* Aranberri Mendizabal, Luis Alberto (Amatiño). 1997/11/01. Elhuyar aldizkaria. Elhuyar anaiak. https://zientzia.eus/artikuluak/elhuyar-anaiak/ [ikusia: 2020-06-15]
*  Enciclonet
*  Minas.upm.es

## Kanpo estekak 
* Etxebeste Aduriz, Egoitz. 2013/09/01. "Elhuyar anaiak, espioi baino zientzialari hobeak". *Elhuyar zientzia*. https://aldizkaria.elhuyar.eus/istorioak/elhuyar-anaiak-espioi-baino-zientzialari-hobeak/ [ikusia: 2020-06-15]
Shell (informatika)

**Shell** informatika programa bat da. Bere funtzioa teklatu bidez sartzen diren aginduak sistema eragileari pasatzea da, exekuta ditzan. Sasoi batean, modu hau modu bakarra zen erabiltzaile batek aginduak bideratzeko UNIX sistemei. Gaur egun, GUI-ak (Graphical User Interfaces) existitzen dira, eta CLI-ak (Command Line Interfaces) ez dira lan hauek egiteko bakarrak.

Linux sistemetan, programa hau bash deitzen da (Bourne Again shell Steve Bournek idatzitako sh shell programaren hobekuntza da). Baina badaude beste shell programa batzuk Linux sistemetan: ksh, tcsh eta zsh.

## Kanpo estekak
Bazaudete?

***Bazaudete?*** Hasier Larretxeak idatzitako liburua da, Juan Angel Perotxena Elizondoko ilustratzailearekin batera 2004an karrikaratua, Baztango kultur eragileen eskutik. Andoain, Baiona, Gasteiz, Elizondo edo Iruñean liburuaren karietarat performance-ak eskaini zituzten.

## Kanpo estekak
Germaniar herriak

[thumb|325px|Germaniar batzarra (*Thing*). Marko Aurelioren Zutabeko irarlan baten kopia, [193)]]
**Germaniar herriak** indoeuropar talde etnolinguistikoa dira, jatorria Iparraldeko Europan izan zuena. Germaniar hizkuntzak mintzatzea da haien ezaugarri nagusia.

Mendebaldeko Baltikotik hego eta ekialderantz hedatu ziren, erromatarrek geldiarazi zituzteneraino. Borrokan jardun zuten erromatarrekin askotan, eta IV. mendearen erdialdera Erromatar Inperioa hartu zuten. Germaniarren hedatze horren eragileak izan ziren, besteak beste, hazkunde demografikoa, klima beroago baten beharra eta barne borrokak. 

Klana (*sippe*) eta leinua ziren haien gizartearen oinarri; leinuko burua urtero hautatzen zuten. Familian aitak zuen aginpide osoa. Ezkontza emaztea erosiz egiten zen.

## Historia 
thumb|260px|Germaniar herrien hedatzea:
Germaniar herrien jatorria nahiko ilun dago. Goi Brontze Aroan, hegoaldeko Suedian, Jutlandian eta iparraldeko Alemanian bizi ziren. Kristo aurreko azken mendeetan, bandaloek, gepidiarrek eta godoek Baltikoaren hegoaldeko itsasertzera emigratu, eta Oder eta Vistula ibaien artean kokatu ziren. Julio Zesarren garaian, germaniarrak Rhinen mendebaldean kokaturik zeuden, eta hegoalderantz Danubioraino iritsi ziren. Handik aurrera, liskar ugari izan zuten erromatarrekin.

III. mende amaieran, frankoek, burgundiarrek eta alamanek Rhingo muga eraso zuten, eta erromatarrek ezin izan zieten eutsi. Bandaloak, godoak eta gepidoak Ekialdeko Europan zeuden garai hartan, gaur egungo Ukraina eta Errumanian. VI. mende hasieran, angloak eta saxoiak Ingalaterran zeuden, eta frankoek mendean zuten Galiaren ipar-ekialdea; burgundiarrak Rodanoren haranean zeuden kokaturik, bisigodoak haien mendebaldean. ostrogodoak Italiar penintsulan, eta bandaloak Iparraldeko Afrikan. 568an, lombardiarrek egotzi zituzten bisigodoak Galiatik; horren ondorioz, bisigodoak Iberiar penintsulara jo zuten. Lombardiarrek erresuma independente bat eratu zuten Italian, 774an Karlomagnok azpiratu zituen arte iraun zuena.

Erromatar Inperioaz jabetu ziren germaniarrek garaituen erlijioa, kristautasuna, eta hizkuntza, latina, berenganatu zituzten. Britania izan zen salbuespena, anglo eta saxoiek germaniar hizkuntzari eutsi batzioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Tobalina, Eva (2020ko urr. 16) «Germania conquistada por Roma. Eva Tobalina» *Raices de Europa*
Igartubeiti baserri-museoa

**Igartubeiti baserri-museoa** Ezkion (Gipuzkoa) dagoen izen bereko baserriaren inguruan eratutako museoa da.

Igartubeiti XVI. eta XVII. mendeetan garatu zen, eta horrela euskal baserriaren Urrezko Aroaren eta garai hartako zurezko arkitekturaren eredu paregabea da. Horrez gain, bere barruan sagardo dolare handi bat gordetzen du baserriak. Barnealdean antzinako baserrien bizimoldea birsortzen duen museo bilakatu da baserria, garai hartako altzari eta tresnak erakutsiz. Baserriaren alboan, interpretazio zentro moderno bat eraiki da, non euskal baserrien historia azaltzen den ikus-entzunezko baliabideak erabiliz.

Igartubeiti baserria Gipuzkoako Foru Aldundiak erosi zuen 1992an desagertu ez zedin, eta erakunde berak ustiatzen du.

## Iruditegia 

Fitxategi:Tolarea.jpg|Barnealdeko dolarea.
Fitxategi:Dolarea2.jpg|Dolarea.
Fitxategi:Igartubeiti baserriko Kortaberria familiaren antzezpena.jpg|XVI. mendean Igartubeiti baserrian bizi zen Kortaberria familiaren antzezpena.
Fitxategi:Kirikoketa, Euskal Herria.jpg|Kirikoketa, sagardorako sagar zanpaketa Igartubeiti baserri-museoan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aristizabal baserria
* Salete baserria

## Kanpo estekak 
* Igartubeiti baserri-museoaren webgunea
Alemaniarren ekialderako hedapena

**Alemaniarren ekialderako hedapena** () Erdi Aroan alemaniarrek egindako migrazioa izan zen, egungo mendebaldeko eta erdialdeko Alemaniatik Baltikora eta egungo Poloniara joanez, non baltikoak eta eslaviarrak zeuden finkaturik.

Nahiz eta lehendabiziko bavariarren eta frankoen mugimenduak IX. mendean hasi, avararrak garaitu ostean, ekialderako hedapen jarraituaren estreinako pausoak XII. mendearen inguruan datatzen dira, batik bat, Saxoniako autoritatea sorbiar eta wendiar zonaldeetan nagusitzean. Prusiar zaharreko konkista babesteko 1220ko hamarkadan gonbidaturik, Teutondar Ordenaren etorrerak Itsaso Baltikoko kokapenak areagotu zituen.

Goi Erdi Aroan, Europa osoan populazioa bizkor hazi zen. Oihanak eta padurak soro bihurtzeak, nahiz eta era masiboan gertatu, ezin izan zuen elikagai aski hornitu. *Ostsiedlung* prozesuan, alemaniarrak Elba eta Saale ibaiez bestaldean kokatu ziren, non eslaviarrak bizi ziren. Estirian eta Karintian esloveniarrek okupaturiko lurraldeak finkatu ziren alemaniarrak.

XIV. mendearen erdian hedapen prozesua moteldu zen Izurri Beltzaren ondorioz. Gainera, lurralde emankorrenak eta aberatsenak jadanik okupaturik zeuden. Pomeranian eta Silesian, tokian tokiko buru eslaviarrek, halaber, euren lurretan kokatzera alemaniar kolonoak gonbidatzen zituzten Erdi Aroaren amaieran. XVIII. mendean ere, Hogeita Hamar Urteko Gerrak Alemaniako populazioa heren batean murriztu arren, alemaniar batzuk Volga ibaiko ertzetan ere finkatzeko gonbidapenari jarraitu zioten.

XIX. mendean, prozesu konplexu honetaz ohartzeak Alemaniako nazionalismoaren aupadarekin egin zuen bat. Horrek pan-germanismoa eta *Drang nach Osten* (Ekialderako mugimendua) kontzeptuak sorrarazi zituen, zeinek, hein batean, Hitlerren *Lebensraum* kontzeptura eraman zuten.

Bigarren Mundu Gerran, alemaniarrak Oder-Neisse ibaiez haratago lurraldeetatik kanporatu zituzten. Hori dela eta, egungo alemanezko mugak X. mendekoak baino txikiagoak dira. Populazio aldaketa horiek Ekialderako Hedapenak sortutako germanizazioa irauli zuten.

## Ikus gainera 
* Drang nach Osten
* Lebensraum

## Kanpo estekak
Segway

[thumb|[Nagoya (Aichi)|Nagoyako museoan (Japonia) kalerako segway bat erakusgai.]]
**Segway** marka erregistratu bat da, Segway Incorporated konpainiaren jabetzakoa. Segwaya garraio arineko ibilgailu giroskopiko eta elektriko bat da, bi gurpilez hornitua, eta ordenagailuz kontrolaturiko kulunkada izatea du berezitasuna. Dean Kamen izan zen asmatzailea, egun Segway Incorporated konpainiak (egoitza: Bedford, New Hampshire, Ameriketako Estatu Batuak) ekoizten du, eta 2001eko abenduan aurkeztu zen. Produktua hasiera batean *Segway Human Transporter* () izenarekin merkaturatu zen; geroago, *Segway Personal Transporter* () izenarekin.

Segway da lehendabiziko ibilgailua bere kabuz kulunkadari eusteko gaitasuna duena. Bere oinarrian kokatzen diren motorrei eta barneratuta daukan ordenagailu bati esker segwaya zutunik mantentzen da denbora guztian. Erabiltzaileak, mugitzeko, bere gorpua inklinatzen du (aurrera edo atzera) nahi duen noranzkoa hartzeko. Biraketa mekanikoki egiten da aginte manualari esker. Motorra elektrikoa da, isila eta ez kutsakorra, beraz, eta 20 km/h abiadura hartzera heldu daiteke (15 km/h, P seriekoak).

## Kanpo estekak 
*  Segway HT Webgune ofiziala
*  Segway, transporte inteligente Espainiako webgune ofiziala
Ele (argipena)

**Ele** hitzak esanahi ezberdinak izan ditzake:

# **L** edo **Ele**, latindar alfabetoko letra da.
# **Hizkuntza**
# **Ele edo Elhe**: erromatar garaian Piriniotako jainkoa.
Hektarea global

**Hektarea globala (gha)** urte jakin batean biologikoki emankorra den azaleraren hektarea bat da, munduko batez besteko produktibitate bera duena. Ez da ohiko hektarea (10.000 m2) batekin nahastu behar.

Lur mota bakoitzak emankortasun bat duenez, lur emankor baten hektarea global batek (adibidez, zelai berde baten kasuan) emankorra ez den beste lur baten kasuan (adibidez, basamortua) baino azalera txikiagoa izango du, biek duen biogaitasuna bera izan arren.

Biogaitasuna urtez urte aldatzen denez, *gha*-ren balioa desberdina izango da urtero.

Lurraren biogaitasuna eta biogaitasun eskaera (aztarna ekologikoa) adierazteko erabiltzen da.

Ingurumen zientzietan erabiltzen den unitatea da.

## Kanpo estekak
Hacklab

**Hacklab** edo **media hacklab**, software librea eta media alternatiboak bezalako teknologi berri eta askatzaileei buruzko gaiak, ikuspuntu sozial batetatik, eztabaidatu, bultzatu, zabaldu, erabili, ikertu eta garatzeko erabiltzen diren teknologi gune fisiko autonomoak dira.

Hacklabek partehartze aktiboa eta teknologiaren erabilera sortzailea sustatzen dituzte eta euretako kideek ekintza hauek teknologia informatikoarekin lotutako alienazio eta kontsumo pasiboaren (Microsoft sarritan jarritako adibidea da) aurkako kontraekintza bezala ikusten dituzte. Hacklabean antolakuntza eta ikasketa sistema kooperatiboa erabiltzen da. Orokorrean gaztetxeetan egoten dira eta hauetan software askea erabiltzen da.

Elkarkideen arteko partehartzea eta ideia anarkisten influentzia nabarmena da elkar sostengu, autoikasketa eta jakintza askearen printzipioetan. Hacklabetan parte hartzen duten askok, militantzia baten moduan ikusi beharrean, ikasteko eta saiakuntzarako toki bat bezala ikusten dute.

Lehendabiziko hacklab-ak Italian sortu ziren 1998ko lehendabiziko hackit ekimenaren ostean. Euskal Herriko hacklab esanguratsuena Metabolik Biohacklab izan zen, gaur egun deskonektatuta dagoena. Bere proiektu famatuena X-Evian Metadistro Hacktibista izan zen.

### Musika 
Music Hackspace (London), Music Hackspace Dublin, CPH Music Maker Space (Copenhagen), Ljudmila (Ljubljana), Radona (Zagreb).

## Kanpo estekak 
* Hacklabs.org webgunea
* Metabolik Biohacklab hacklab-aren webgunea
* X-Evian Metadistro Hacktibista-ren webgunea
Ravenclaw

**Ravenclaw** Harry Potter liburu sailean Hogwartseko lau etxeetako bat da.

## Ikasle famatuak 
Lord Jasegev,Gozbarg, Luna Lovegood, Penelope Clearwater, Cho Chang, Padma Patil, Marietta Edgecombe, Stewart Ackerley, Terry Boot, Mandy Brocklehurst, Eddie Carmichael, Michael Corner, Roger Davies, Anthony Goldstein, Orla Quirke, Lisa Turpin, Stephen Cornfoot, Kevin Entwhistle, Su Li, Isabel McDougal, Bradley Chambers.

## Ezaugarriak 
Ravenclawen elementua ura da. Kreatibitatea eta jakinduriarekin erlazionatzen direlako.

### Bitxi adierazgarria 
Rowena Ravenclawen aitonak emandako diamantezko eta turkesazko krisket bat. Bitxi honekin, betirako berarekin egongo zela esan zion(aitona hil aurretik, sorginkeri bat egin zuen krisketan bere jakinduri guztia bitxian gordez). Egun, krisketa, Ravenclaweko salan gordetzen da kutxa baten barruan.
Maputo probintzia

**Maputo** Mozambikeko 10 probintzietako bat da. Bere hirubura Matola da, Maputotik 10kmra kokaturikoa. 2007an 1.190.331 biztanle zituen eta bere azalera 26.058&nbsp;km2koa da.

## Kanpo estekak
Nampula probintzia

**Nampula** Mozambikeko 10 probintzietako bat da. Bere hirubura Nampula da. 2007an 3.888.356 biztanle zituen eta bere azalera 81.606 km2koa da.

## Kanpo estekak
Niassa probintzia

**Niassa** Mozambikeko 10 probintzietako bat da. Bere hirubura Lichinga da. 2007an 1.096.406 biztanle zituen eta bere azalera 129.056 km2koa da. Mozambike osoan populazio dentsitate txikiena duen probintzia da.

## Kanpo estekak
Sofala probintzia

**Sofala** Mozambikeko 10 probintzietako bat da. Bere hirubura Beira da. 2007an 1.543.909 biztanle zituen eta bere azalera 68.018 km2koa da.

## Kanpo estekak
Beira (argipena)

**Beira ** hitzak erabilpen ezberdinak ditu:

* **Beira** silizez osaturiko material garden eta hauskorra da.

## Leku izenak 
* Beira, Portugalgo eskualde baten izena da.
* Beira, Portugalgo fregesia baten izena da.
* Beira, Mozambikeko hiri baten izena da.

## Bestelakoak 
* Beira, Oiartzungo musika taldea.
* Beira, antilope baten izena da (*Dorcatragus megalotis*)
* Beirako Printzea, Portugalgo erret etxearen titulu bat da.
* Beira Trenbide Konpainia, Mozambikeko tren konpainia baten izena da.
* Beira, Eskoziako zeltiar mitologian jainko guztien ama da.
Tete probintzia

**Tete** Mozambikeko 10 probintzietako bat da. Bere hirubura Tete da. 2007an 1.038.047 biztanle zituen eta bere azalera 97.185 km2koa da.

## Kanpo estekak
Zambezia probintzia

**Zambezia** Mozambikeko 10 probintzietako bat da. Bere hirubura Quelimane da. 2007an 2.891.809 biztanle zituen eta bere azalera 103.027 km2koa da.

## Kanpo estekak
Mozambikeko bandera

**Mozambikeko bandera** 1983ko maiatzaren 1ean onartu zen. AK-47 baten irudia du eta munduko bandera bakarra da errifle hori daramana. FRELIMOren banderan oinarrituta dago.

## Kanpo estekak
FRELIMO

**FRELIMO** edo **Mozambikeko Askapen Frontea** () Mozambikeko alderdi politikoa da. 1962ko ekainaren 25ean sortua izan zen Dar es Salaamen (Tanzania), Mozambikeko hiru erakunde nazionalistek bat egin zutenean. Bere helburua independentzia zen eta 1975an lortu zuen. Urte hartatik aurrera agintea izan du, hasieran alderdi bakar moduan eta gaur egun parlamentuko gehiengoa edukita. Bere boterea Shangaan herriatik datorkio.

## Kanpo estekak 
*  Frelimoren webgunea
Quelimane

**Quelimane** Mozambikeko Zambezia Probintziako hiriburua da. 153.187 biztanle zituen 1997an.

## Kanpo estekak
Agur Maria

**Agur Maria** (latinez, *Ave Maria*) katoliko eta ortodoxoen otoitz ezaguna da, Andre Maria, Jesusen amari, egiten zaio bere laguntasuna eskatzeko. Horiez gain, zenbait anglikanok eta protestantek ere erabiltzen dute neurri txikiagoan.

Otoitz honen oinarria Lukasen Ebanjelioko bi pasartetan dago: Gabriel aingeruak Andre Mariari egindako iragarpenean eta azken honek bere lehengusina Elisabeti egindako bisitan. Otoitzaren lehen zatiko hitzak bi gertakari horietakoak dira. Bigarren zatia geroago eliza katolikoak jarritako osaketa da.

## Hitzak 
:Agur, Maria, graziaz betea,
:Jauna da Zurekin.
:Bedeinkatua zara zu andre guztien artean
:eta bedeinkatua da zure sabeleko fruitua, Jesus.

:Santa Maria, Jainkoaren Ama,
:erregutu ezazu gu bekatarion alde,
:orain eta gure heriotzako orduan. AMEN.

## Estitxuren hitzak 
Estibaliz Robles Arangiz abeslari euskaldunak (*Estitxu* izenez ezagunagoak) beste bertsio bat egin zuen, bere garaian ezagun egin zena eta oraindik zenbait elizatan abesten dena noiz edo noiz.

:Agur Maria,
:Agur Maria,
:zer gertatzen da
:Nire herrian.
:Anaitasuna hautsi da eta
:batzuk besteei beti aurka.

:Agur Maria,
:agur Maria,
:entzun egizu nire otoitza,
:bildu egizu nire herria.

:Agur Maria,
:lagun nazu.
:Agur Maria,
:entzun egizu nire otoitza,
:bildu egizu nire herria.

## Kanpo estekak
LEDaren zirkuitua

thumb|200px|LEDaren erbilerarako oinarrizko zirkuitua
Elektronika munduan, LEDaren zirkuitua, diodo argi-igorlea edo LED diodoa elikatzeko zirkuitu elektrikoari deritzo. LED mota bakoitza zuzeneko tentsio zehatzaz elikatu behar da. LED diodoa zeharkatuko duen korronte elektrikoaren balio aproposa lortzeko, seriean ezartzen zaion erresistentziaren balioa Ohmen legearen bidez lortzen da.
LED diodoaren iraupena 80.000tik 100.000 ordura ez zuen nahi bitartekoa da, distira galtzen hasi orduko. Iraupen hori ziurtatzeko, derrigorrezkoa da elikatzen den tentsioa aproposa izatea, handiegia balitz, LEDa erretzeko edo aurretik zahartzeko arriskua bailegoke. Txikiagoa balitz, aldiz, sortzen duen argitasuna ahulegia izatea gerta daiteke

## LEDaren zirkuitua 
LEDaren zirkuitua seriean konektatutako hiru osagairen bidez egiten da: elikatze-iturria (V), LED diodoa eta erresistentzia (R). LED diodoa (anodoa hankarik luzeena izan ohi da) eta erresistentziak (R) osatzen dute. Aurrean aipatutako hiru osagaiak seriean konektatuz. Elikatze-iturriaren terminal positibotik (normalean kolore gorriduna) LEDaren anodora (hanka luzera) konektatzen da; eta katodoa (hanka laburra), berriz, R erresistentziararen edozein hankara; eta erresistentziaren bete hanka elikatze-iturriko terminal negatibora (normalean kolore beltzduna).

## Erresistentziaren balioa kalkulatzeko formula 
LEDaren zirkuituan erabiltzen den erresitentziaren balio aproposa kalkulatzeko formula honako hau da:

Erresistentzia=\frac { \mbox{Elikatze-iturriaren tentsioa - LEDaren potentzial-diferentzia} }{\mbox{LEDaren korronte maila} } 

non:
* **Erresistentzia (ohmetan)** kalkulatu nahi dugun erresistentzia elektrikoaren balioa delarik.
* **Elikatze-iturriaren tentsioa (Voltetan)** zirkuitua elikatzen duen elikatze-iturriak emandako tentsioa izanda (9Voltako bateria, esate baterako).
* **LEDaren potentzial-diferentzia (Voltetan)** LED diodoak argitasuna emateko behar duen tentsioa izanda (1,7V eta 3,3V bitartekoa, LEDaren kolorearen arabera).
* **LEDaren korronte maila (Amperetan)** LEDen fabrikatzaileak aholkatutako korronte elektrikoa izanda (10mA eta 30mA bitartekoa izan ohi da, kalkuluetarako 15 mA izanik).

**Oharra**: potentzia handiko LED diodoak erabiltzen direnean erresistentziaren potentzia elektrikoa kalkulatzea komenigarria izaten da.

## LEDaren potentzial-diferentzia tipikoak 
Diodoen konposizioak desberdintasun txikiak izaten dituzte beti, baita serie berekoetan ere. Hala ere, potentzial-diferentziaren balioa LEDaren kolore eta distiraren araberakoa izaten da, batik bat. Hurrengo taulan daude LED diodo arruntenen potentzial-diferentzia tipikoak.

Korronteari dagokionez, fabrikatzaile gehienek 430 nmko diodo urdinak argiztatzeko 10 mA gomendatzen dituzte, 3,4 Voltekin funtzionatzen dutenentzako 12 mA eta potentzial-diferentzia gutxiagorekin funtzionatzen dutenentzako 20 mA.

LED diodo handietan korronte elektrikoa handiago izan ohi da.

## Kanpo estekak
Agustín de Iturbide

eskuinera|thumb|250px|Agustin de Iturbide
**Agustín Cosme Damian de Iturbide y Aranburu** (Morelia, Mexiko, 1783ko irailaren 27a - 1824ko uztailaren 19a) Mexikoko politikaria eta militarra izan zen. Haren jokabide politikoa, batez ere Vicente Guerrero buru matxinoarekin bat egitea, erabakigarria izan zen Espainiar Inperiotik Mexikok eta Erdialdeko Amerikak independentzia lor zezaten. Mexikoko lehendabiziko enperadorea ere izan zen, Agustin I.a izenpean.

## Biografia 
Aita, Jose Joakin Iturbide, Azkoienen jaioa eta ama euskal jatorrizko aitoren alaba zituen.

Gudarostean 1798an sartu zen, eta 1810erako lotinant-mailara iritsia zen. Urte horretan, Mexikoko Independentziako Gerra piztu zen, eta, hasiera batean Iturbide espainiarren alde borrokatu zen, matxinada bertan behera utzi nahian. Militar iaioa izanik, 1816an Mexikoko iparraldeko espainiar gudarostearen buru izendatu zuten.

Mexikarren kausaren alde egin zuen emeki, eta Vicente Guerrero buru matxinoarekin ezkutuko negoziazioei ekin zien. 1820an Iturbidek matxinadarekin bat egin zuen, gudaroste leialaren alde gehiena berekin eramanez. 1821eko otsailean, Iturbidek eta Guerrerok Igualako Plana plazaratu zuten, Mexiko batu, bereizi eta guztiz independentearen alde.

Beste matxino batzuk ekarrarazi zituzten, eta espainiar gudarostea kanporatu. Iturbide gobernu berriaren buru bilakatu zen. Akats historiko batean, alde egin zuten espainiarrei lurren jabetza ordaindu zien zilarrean, eta, hortaz, porrot ekonomiko itzelean hasi zuen Mexikok bere ibilbide independenteak. Atzerakoien babesarekin, Europako errege-sendietako bat nahi zuen Mexikoko erregetzarako. Baina horietako inork eskaintza onartu ez zutenean (Espainiak oraindik Mexiko berreskuratzeko itxaropena zeukan gainera), Iturbide enperadore bihurtu zen, Napoleonek egin zuen eran. 1822ko uztailaren 21ean Agustin I.aren izenpean Mexikoko enperadore izendatu zuten.

Herrialdea gudarostea bezain gogor jaurrita, nahigabea laster hedatu zen. 1823an eskualdeko hainbat gobernari altxatu ziren, Mexiko errepublika bihurtzeko asmoz. Iturbidek tronua 1823ko martxoaren 19an utzi zuen, eta herrialdetik borrokatu gabe abiatu zen.

## Erreferentziak 
* Joseba Aurkenerena: Agustin Iturbide Aranburu, Mexikoko enperadore.https://kazeta.naiz.eus/eu/info_kz/20180704/agustin-iturbide-aranburu-mexikoko-enperadore

## Kanpo-estekak
Jim Thompson

**James Myers Thompson** (Anadarko, Oklahoma, 1906ko irailaren 27a - Los Angeles, Kalifornia, 1977ko apirilaren 7a) AEBetako eleberri, istorio motz eta gidoi idazlea izan zen, nagusiki nobela beltzean.

Hogeita hamar eleberri baino gehiago idatzi zituen 1940ko eta 1950eko hamarkadetan, bizitzako emanokorrenetan. Bizirik zegoela ospe handirik jaso ez arren, 1980ko hamarkadan nabarmendu zen Thompsonen literatura, bere liburuen berrargitalpenekin eta zinemarako egokipenekin. Frantzian Marcel Duhamelek zuzentzen zuen *Série Noir* bildumako 1.000 zenbakia Jim Thompsonen *1280 arima* libururako gorde zuen.

## Lan nagusiak 
* *Now and On Earth* (1942)
* *Heed the Thunder* (edo *Sins of the Fathers*) (1946)
* *Nothing More Than Murder* (1949)
* *Hiltzailea nire baitan* (jatorrizko izenburua: *The Killer Inside Me*) (1952)
* ''Cropper's Cab* (1952)
* *Recoil* (1953)
* *The Alcoholics* (1953)
* *Savage Night* (1953)
* *Bad Boy* (1953)
* *The Criminal* (1953)
* *The Golden Gizmo* (edo *The Golden Sinner*) (1954)
* *Roughneck* (1954)
* *A Swell-Looking Babe* (1954)
* *Emakume demonioa* (jatorrizko izenburua: *A Hell of a Woman*) (1954)
* *The Nothing Man* (1954)
* *After Dark, My Sweet* (1955)
* *The Kill-Off* (1957)
* *Wild Town* (1957)
* *Ihesa* (jatorrizko izenburua: *The Getaway*) (1959)
* *The Transgressors* (1961)
* *Litxarreroak *(jatorrizko izenburua: The Grifters)* (1963)
* *1.280 arima* (jatorrizko izenburua: *Pop. 1280*) (1964)
* *Texas By the Tail* (1965)
* *South of Heaven* (1967)
* *Amorruaren ume* (jatorrizko izenburua: *Child of Rage*) (1972)
* *King Blood* (1973)
* *Fireworks: The Lost Writings of Jim Thompson* (1988)
* *The Rip-Off* (1989)

## Itzulpenak euskaraz 
* Emakume demonioa. Idoia Gillenearen itzulpena. Elkar (1994). 
* Ihesa. Juantxo Zigandaren itzulpena. Igela (1991). 
* 1.280 arima. Xabier Olarraren itzulpena. Igela (2006). 
* Hiltzailea nire baitan. Miel Anjel Elustondoren itzulpena. Igela (2006). 
* Amorruaren ume. Miel Anjel Elustondoren itzulpena. Igela (2009). 
* Litxarreroak. Miel Anjel Elustondoren itzulpena. Igela (2013),
Biogaitasuna

**Ahalmen biologikoa** edo **biogaitasuna** biologikoki emankorra den azalera batek urtean biologikoki produzitzeko duen gaitasun totala adierazten du, hektarea globaletan.

## Kanpo estekak
Haitzurdin

**Haitzurdin** edo **marmola** kareharria metamorfizatzean sortzen den harri metamorfikoa da. Oso erabilia arkitektura eta ertian (batez ere eskulturan) arroka.

## Etimologia 
Grekerazko μάρμαρον (mármaron) hitzetik dator eta "harri beirakara" edo "harri distiratsua" esan nahi du, baina izenaren jatorria lehenagokoa dela esaten duenik ere badago.

## Ezaugarriak 
Arroka sedimentario karbonatatuen eraldaketaz sortzen da, kareharritik edo dolomiatik batez ere, izan ere haitzurdinaren osagarri nagusia kaltzio karbonatoa baita, %90 gutxienez. Mineral osagarriak ere ager daitezke, grafitoa, klorita, talkoa, mika, kuartzoa, pirita, korindoia, granatea eta zirkonita kasu. Harri sedimentarioak zenbat eta kaltzio karbonato portzentaje handiagoa eduki, hainbat eta zuriagoa izango da haitzurdina, aldiz buztin, harea edo burdin oxidatu trazak baditu haitzurdinak hainbat kolore azalduko ditu. Magnesio kopurua handia bada koloreak berderantz joko du.

## Haitzurdin-motak 
Hauek dira haitzurdin-mota ezagunenak, tartean Euskal Herriko haitzurdina ere badago, Markinako marmol beltza.

## Erabilera 
[thumb|250px|[Taj Mahal.]]
Bereziki preziatua izan da eskulturgintzan eta arkitekturan.

Eskulturak antzinatik egin izan dira haitzurdinez hainbat arrazoirengatik; lantzeko erraza da, material homogeneoa da eta apurtzeko zaila ere bada. Daukan errefrakzio indizeari esker argi izpiak hainbat milimetro sartzen dira harriaren barnean eta eskulturek "bizirik" dauden antza ematen dute.

Arkitekturan ere hamaika eraikin egin dira haitzurdinez, denetan ezagunena Taj Mahal da, Indiako Agra hirian dagoen mausoleoa. Bitxikeria gisa aipatu Turkmenistango hiriburua den Asgabat hiria 2013ko Errekorren Guinness Liburuan agertzen dela munduan haitzurdinezko eraikin kopuru handiena duen hiria delako.

Irudi:Trevi fountain 2015.jpg|Fontana di Trevi (Erroma).
Irudi:Michelangelos David.jpg|Michelangeloren David.
Irudi:Laocoon and His Sons.jpg|Laocoonte eta bere semeak.
Irudi:Venus de Milo at the Louvre.jpg|Venus Milokoa.
Irudi:Lincoln Memorial Statue 2.jpg|Lincoln Memorial.

## Ekoizpena 
Mundu mailako ekoizle nagusiak lau herrialde dira, hauen artean %50a baino gehiago ekoizten baitute. Italia da nagusi (mundu guztiko %20a), ondoren Txina (%16a), India (%10a) eta Espainia (%6a).

## Iruditegia 

Fitxategi:MarbleUSGOV.jpg|Haitzurdin zuria.
Fitxategi:Carrara-panorama delle cave4.jpg|Carrarako marmol harrobia.
Fitxategi:Olaspe 1.jpg|**Markinako beltza**.
Fitxategi:Wunsiedler Marmor (Holenbrunn).jpg|Wunsiedelgo haitzurdin zuria.
Fitxategi:Swgree.jpg|Suediako haitzurdin orlegia.
Fitxategi:Etowah Fleuri marble.jpg|Etowah haitzurdin arrosa.

## Kanpo estekak
Defizit ekologiko

**Defizit ekologikoa** eskualde bateko biztanleriaren aztarna ekologikoak zenbatean gainditzen duen biztanleria horrentzat erabilgarri dagoen azaleraren ahalmen biologiko erabilgarria da.

Biztanleria hori bizi den lurraldeko lur zabalerak, ezin ditu biztanleen kontsumo maila hornitu eta beharrizanak asetzeko lehengaiak inportatu behar ditu.

## Ikus, gainera 
* Aztarna ekologiko

## Kanpo estekak 
*  Defizit ekologikoari buruz Euskonews.com webgunean.
Japoniera klasiko

**Japoniera klasikoa** (*中古日本語*, *chūko nihongo*) japonieraren aurreko era bat da. Heian aroan erabili zuten, 795 eta 1185 urteen artean. Aurrean erabiltzen zuten hizkuntza Antzinako japoniera deitzen dute.
Antzinako japoniera japonieraren lehen era izan zen. Idazkera txinatar idazkera ideografikotik hartu zuten (egungo Kanji, alegia). Japoniera klasikoaren garaian bi idazkera berri asmatu zuten: hiragana eta katakana. Hauek askoz sinpleagoak ziren eta silaben soinuak irudikatzen zituzten. Idazkera berriek irakurketa eta idazketa askoz errazagoak bihurtzen zituzten. Garai honetako liburu ospetsuen artean *Genji-ren Ipuina* (*源氏物語, Genji Monogatari*) , *Banbu Ebakitzailearen Ipuina* (*竹取物語, Taketori Monogatari*), *Ise-ren Ipuina* (*伊勢物語 Ise monogatari*) eta beste hainbat daude.

Garai honetan hizkuntzaren ahoskerak aldaketa ugari izan zuen. Sudurren bidez ahoskatutako kontsonanteak ozenak bilakatu ziren, bokal luze batzuk agertu ziren. Silaben kopurua murriztu zen: 88tik 66ra. *–i*, *-e* eta *–o* bi motaren ordez bakarra geratu zen. Aditz batzuk kontsonantez amaitzen ziren, beste batzuk bokalez. Gramatikan, aldaketek adjektiboen zenbait deklinatze era barne hartzen zuten.

## Kanpo estekak
Web erabilgarritasun

**Web erabilgarritasun** kontzeptua ingelesezko *Usability* terminotik dator.

Bere izenak adierazten duen moduan, webgune edo web orrialde baten erabilgarritasuna neurtzeko erabiltzen da. Orrialde bat erabilgarri kontsideratzeko, helburu nagusiena bete behar da: **Erabiltzaileak bilatzen duena modu azkar eta erraz batean aurkitzea**. Hau da, orrialdearen *erabilera intuitiboa* izan behar da, edozeinek *orrialdean zehar erraz nabigatzeko* modukoa.

Erabiltzaileak aurkitu nahi duen informazioa aurkitzeko denbora gehiegi edo orrialdean zehar esteka edo atal askotatik igaro behar badu, orrialde horren erabilgarritasuna txarra izango da eta seguruenik erabiltzaile hori ez da berriz webgune horretara itzuliko.

## Irizpide nagusiak 
Lehen aipatutako helburu nagusia betetzeko hainbat irizpide nagusi jarraitzen dira:

* **Webguneko mapak sortzea:** Atal bakoitzean zer aurkitu dezakegun adierazteko.
* **Bilatzaileak erabiltzea:** Orrialdean informazioa erraz bilatzeko.
* **Esteka ikuserrazak:** Ulertzeko errazak eta erraz ikusiko diren tamaina eta kokalekuan.
* **Diseinu logikoak:** Diseinu ikusgarriak egitearen gainetik, logikaz informazioa eta atal desberdinak banatzea.

## Erabilgarritasuna ziurtatzea 
Aurreko irizpideak betetzeaz gain, **beharrezkoa da erabiltzaileek gure orrialdearen erabilgarritasunaren balorazio bat** egin ahal izatea. Horretarako, maiz *erabiltzaile-inkestak* erabiltzen dira, edo enpresa handiek erabiltzen dituzten *azterketa sakonak*.

Azken hauen kosteak altuak izanik, metodorik eraginkorrena erabiltzaile talde bat hartzean datza, eta webgunean egin daitezkeen pare bat ataza eginaraztea.

Modu honetan balora daiteke zenbat denbora behar duten ataza ezberdinak egiteko, eta horren arabera orrialdearen erabilgarritasuna garatu.

## Kanpo estekak 
* Cadius
* Ainda
* Usolab
Matola

**Matola** Mozambikeko Maputo Probintziako hiriburua da. 440.927 biztanle zituen 1997an. Maputorekin batera metropolia osatzen du eta hiriburutik 10&nbsp;km.ra baino ez dago.

## Hiri senidetuak 
* 

## Kanpo estekak
Xai-Xai

**Xai-Xai** (1975 baino lehen João Velo) Mozambikeko Gaza Probintziako hiriburua da. 103.251 biztanle zituen 1997an.

## Kanpo estekak
Zumbo

**Zumbo** Mozambikeko hiri bat da, Zambiarekin mugakidea eta mendebaldeenen dagoen hiria. 33.000 biztanle zituen 2005ean.

Gaur egun errepideak eta azpiegiturak nahiko egoera txarrean daude, eta errepidez baino, errezagoa da Songdora ontziz heltzea.

## Kanpo estekak
Inhambane

**Inhambane**' Mozambikeko Inhambane Probintziako hiriburua da. 77.000 biztanle zituen 1997an.

## Kanpo estekak
Nampula

**Nampula** Mozambikeko Nampula Probintziako hiriburua da. 303.346 biztanle zituen 1997an. Maputo eta Beiraren ostean hirugarren hiririk handiena da.

## Kanpo estekak
Lichinga

**Lichinga** Mozambikeko Niassa Probintziako hiriburua da. 112.000 biztanle zituen 1997an. Lichinga Ordokian kokaturik dago, 1.500 metroko altueran, Malawi lakuaren kostaldean.

## Kanpo estekak
Pemba

**Pemba** izenarekin hainbat leku ezberdin ezagutzen dira:
* Pemba Mozambikeko hiri baten izena da.
* Pemba Tanzaniako irla baten izena da.
* Pemba Zambiako herri baten izena da.

Horretaz gain Pemba asteroide baten izena da.
Inhaca

**Inhaca** Mozambikeko Maputo Probintziako herri bat da, Inhaca Uhartean. 2.000 biztanle zituen 1997an. Uhartearen ekonomia oso lotua dago ehiza eta arrantzarekin.
 

## Kanpo estekak
Dondo

**Dondo** Mozambikeko Sofala Probintzian dagoen hiria da. 61.000 biztanle inguru zituen 2003an. 2008ko estimazioaren arabera biztanleria 77.532 biztanlekoa zen.

## Kanpo estekak
Angoche

**Angoche** Mozambikeko Nampula Probintzian dagoen hiria da. 85.703 biztanle zituen 1997an.

## Biztanleria 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Moatize

**Moatize** Mozambikeko Tete Probintziako hiri bat da. 26.560 biztanle zituen 1997an.

## Demografia 
2007ko estimazioen arabera, hiriak 39.073 biztanle ditu.

## Kanpo estekak 
*  Herriaren kokaguneari buruzko mapa.
Namaacha

**Namaacha** Mozambikeko Maputo Probintziako hiri bat da. 10.010 biztanle zituen 1997an. Swazilandiarekin mugakidea da. Duen eliza koloniala eta ur-jauzia dela eta ezaguna da.

## Kanpo estekak
Beira (Mozambike)

**Beira** Mozambikeko Sofala Probintziako hiriburua da. 412.588 biztanle zituen 1997an, eta Maputoren ostean bigarren hiririk handiena da herrialdean. Itsas portu garrantzitsua du, eta itsasorik ez duten Afrikako beste herrialde batzuentzat porturik gertuena da. Industria- eta salerosketa-gunea da.

Erdi Aroan Indiako ozeanoko portu nagusietako bat izan zen; X. mende ingurutik aurrera Sofalara garraiatzen zen Rodesian ustiatutako urre eta kobre guztia. 1505ean portugaldarrek hartu zuten.

## Hiri senidetuak 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
In Extremo

[thumb|In Extremo, 	Zelt-Musik-Festival 2018 [Freiburg, Alemania ]]
**In Extremo** (latinez: *ertzean* edo *muturrean*) Alemaniako folk metal musika taldea da, 1995ean Berlinen sorturik. Taldearen estiloan heavy metal eta erdi aroko abesti tradizionalak nahasten dira. Horretarako, rock eta metal instrumentuak antzinako jogailuekin nahasten dira. Erdi Aroko eta usadioko kanten bertsioak ohikoak izan dituzte, nahiz eta denborak aurrera egin ahala taldeak bere musika gero eta gehiago sortu duen. Berea alemanieraz idazten dute, baina antzinako kantak hizkuntza frankotan abesten dute: gaztelaniaz, ingelesez, norvegieraz, suedieraz, islandieraz, frantsesez, hebreeraz, latinez eta erdi alemanieraz.

## Albumak 
* In Extremo Gold (1997)
* Hameln (1998)
* Weckt die Toten (1998)
* Verehrt und Angespien (1999)
* Sünder ohne Zügel (2001)
* 7 (2003)
* Mein Rasend Herz (2005)
* Sängerkrieg (2008)
* Sterneneisen (2011)
* Kunstraub (2013)
* Quid Pro Quo (2016)
* Kompass zur Sonne (2020)

## Kanpo estekak
Die Toten Hosen

**Die Toten Hosen** (alemanieraz *Hildako Prakak*) Düsseldorfen sortutako punk musika taldea da. Alemanieraz abestuta, hamarkadetan zehar arrakasta lortu dute Alemanian. Hogei urte baino gehiagoko bizitzan, taldearen kantak umoretsu eta zentzurik gabe izatetik seriotasunera igaro dira, auzi politikoei, arrazakeria esaterako, erreparatuta.

Lehenengo singlea "Wir sind bereit" (Prest gaude) 1982an plazaratu zuten, eta estreinako albuma, "Opel-Gang", hurrengo urtean. Garai horretan doan jotzen omen zuten, baldin eta alkohol hornidura aski bazuten eta, zerbait apurtzekotan, ordaintzeko beharrik ez bazuten.

Milagarren kontzertuan, Düsseldorfen 1997ko ekainaren 28an emana, 60.000 zale baino gehiago bildu ziren. Rieke Lax neska holandarra zendu zen publikoan. Segurtasunak kanta lasaiak abes zitzaten eskatu behar izan zien entzuleria ez beldurtzeko.

Ume Gaiztuak beraiek abestutako kanta ezagun baten bertsioa egin zuten, "Ume gaiztuen festa" delakoa. 

## Kanpo estekak 
## Erreferentziak
Kaiser Chiefs

**Kaiser Chiefs** Leedsen 1997an sortutako indie rock musika taldea da.

Taldearen estreinako albuma *Employment* izan zen, 2005ean kaleratuta. 1970eko hamarkadaren amaierako new wave eta punk rocka zituzten inspirazio. Nazioarteko arrakasta izan zen, mundu osoan 3 milioi disko saldu baitziren. Single moduan *Oh, my god*, *I predict a riot*, *Every day I love you less and less*, edo *Modern Way* kantak atera zituzten.

Kaiser Chiefsen bigarren albuma *Yours Truly, Angry Mob* izan da, 2007an plazaratuta. *Ruby*, *Everything Is Average Nowadays*, *The Angry Mob* edo ''Love's Not A Competition (But I'm Winning)'' kantak kaleratu dira single moduan.

Beranduago, 2008an, Off with Their Heads izeneko diskoa kaleratu zuten.

## Kanpo estekak
Kantabriar (antzinako herria)

**Kantabriar** (; ; kantabrieraz: *cantabrices*) Erromatarren konkista baino lehenago Hispaniako iparraldean bizi zen herria zen, gaurko Kantabria baino lurralde zabalagoan. Hiriburua *Amaya* zen (egun, Burgosko probintzian).

Zenbait tributan banatuta ziren: *salaeno*ak, *orgenomesco*ak, *avariginio*ak, *blendio*ak eta *conisco*ak kosta partean eta *cadiniense*ak, *concano*ak, *plentusio*ak, *tamarico*ak eta *vadiniense*ak barruan.

Zalantzan dago zeltak ala aurreindoeuroparrak ziren: horren ondorioz, kantabriera beraien hizkuntza aitzineuskara ote zen edo zeltiberieraren adarrekoa. Bi teorien defendatzaileak daude: Julio Zesarrek Akitani iberiarren senideak zirela esaten zuen baina Arkeologiaren aztarnek zeltekin senidetu dituzte.

Basati eta ausartitzat hartuta, bere askatasuna mantentzeko borrokek itzala eman diete Historian. Ez ziren garaituak izan Kantabriar Gerretan, Agripa eta Augustoren kanpainek bere deuseztapen partziala lortu zuten arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leporidae

**Leporidae** (latinetik, *lepus* = erbi) lagomorpha ugaztunen familia bat da. Bere barnean untxiak eta erbiak daude, eta berez 11 genero daude baina orokorrean untxi moduan izendatzen dira. Euretariko espezie bat, *Oryctolagus cuniculus* domestikatu den bakarra da.

Leporidaek bi hortz pare dituzte goikaldean, karraskariek bat baino ez dutenean. Hortz hauek etengabe hazten dira bizitzan zehar, baina esmalteak bi bi aldeak betetzen ditu. Anatomikoki artiodaktiloen itxura dute.
Ochotona

**Ochotona** edo **Pikak** Lagomorpha ordenako genero baten izena da. Gaur egun Ochotonidae familiako genero bakarra da. Untxi eta erbien antzekoak dira, baina aurreko eta atzeko hankek tamaina bera dutelako bereizten dira. Guztira 26 espezie ezberdin ezagutzen dira. Itxuraz hamster baten antzekoak dira, baina lagomorfoek bezala bi pare ebakortz dituzte.

## Espezieak 
## Kanpo estekak
Amami untxia

***Pentalagus furnessi***, **Amami untxia** edo **Ryukyu untxia** bere generoko espezie bakarra da. Antzina Asia osoan bizi zen baina gaur egun bakarrik Ryukyun, Japonia. Gehienak Amami Ōshima uhartean daude. Dagoen lagomorforik zaharrenetarikoa dela uste da eta horregatik fosil biziduntzat hartua da.

40 eta 50 zentimetro inguru neurtzen ditu eta 15 mm.ko isatsa du. Bere belarriak gehienez ere 50 mm.koak dira, txikiak beste untxi batzuekin konparatua.

## Erreferentziak
Euarchontoglires

**Euarchontoglires** edo **goiprimate**ak molekulen analisian oinarritutako ugaztun goiordena bat dira. Untxien familia, karraskariak, primateak eta dermopteroak sartzen dira besteak beste.

Hau da proposturiko senidetza:
MP4

**MP4** bezala ezagutzen dugun formatua, errealitatean **“MPEG-4 Part 14”** izen luzeagoa du. Fitxategi mota **MPEG-4** da, baina **MP4** izenez ezagutzen da formatu horretako fitxategiek **.mp4** luzapena dutelako. Beraz, nahiz eta jende askok **MP4** hitza entzutean musika, bideoa eta argazkiak erreproduzitzeko balio duen aparatua dela pentsatu, errealitatean formatu batez ari gara hitz egiten.

Multimedia formatu honek musika, bideoa, azpitituluak... gordetzeko balio du. Multimedia edukiei *streaming* egiteko estruktura egokia dauka.

m4-a Sonyk eman zuen ezagutzera bere **“.m4a”** hedapenarekin. Hau bere “Son Tunes” sofwarearekin erabili zuen **MPEG-4** audio fitxategiak bideo fitxategietatik ezberdintzeko.

Gaur egun **MPEG-4** onartzen duen software gehienak “.m4a” fitxategiak irakur ditzake. Normalean ".mp4" fitxategiak ".m4a" formatura pasa daitezke eta alderantziz, baina “.mp3” formatuekin ezin da bihurketa egin.

MPEG-4 web-erako bereziki sortutako bideo, musika eta datu kodek eta estandar internazionalez osatuta dago.

## Kanpo estekak
Astelena pilotalekua

**Astelena** Eibarko (Gipuzkoa) udal pilotalekua da, 1904ko ekainaren 24an inauguratua, Eibarko jaiak ospatzen ari zirela, Donibane egunez. ***Pilotaren Katedrala*** goitizenez ezaguna, 1.250 lagunentzako edukiera du. Eraiki zenetik, hainbat aldiz eraberritu dute eraikina, azkena 2006 eta 2007. urteetan. Bergarako udal pilotalekuarekin batera, pilota partida profesionalak jokatzen diren pilotalekurik zaharrenetakoa da, eta adituen bilgune zelako jarri zioten *Pilotaren Katedrala* goitizena.

## Historia 
Pilotaleku estaligabetzat estreinatu zuten 1904ko ekainaren 24an. Hilabete batzuk geroago aurkeztu zen estalkia jartzeko proiektua. XX. mendeko lehen bi hamarkadetan, pilotaz beste, beste hainbat erabilera ere zuen pilotalekuak: jaialdiak, afariak, bazkariak, kontzertuak... Eibarko kultura eta gizarte zentroa zen.

1936ko gerran, kuarteltzat eta jantokitzat erabili zuten. Gerra haren ondoren etorri zen Astelena pilotalekuaren loraldia: 1946an lehendabizikoz jokatu zen hor Esku Huskako Buruz Buruko Pilota Txapelketa Nagusiaren finala (Atano III.ak mendean hartu zuen Akarregi, 22–16). Geroztik, txapelketa horretako beste zazpi finalen jokaleku izan da, azkena 1999koa.

## Iruditegia 

Partido de pelota en el frontón Astelena de Eibar (1 de 18) - Fondo Marín-Kutxa Fototeka.jpg|Astelena pilotalekuko harmailak, 1946an.
Astelena.jpg|Astelena pilotalekuko harmailak, 1954an.
Astelena pilotalekua, 2013an.jpg|Astelena pilotalekuko harmailak, 2013an.
Astelena pilotalekuaren fatxada modernista (2010).jpg|Pilotalekuaren fatxada modernista.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Astelena pilotalekuaren fitxa, *Asegarce.com* webgunean.
Beotibar pilotalekua

**Beotibar** Tolosako (Gipuzkoa) udal pilotalekua da. 1890eko otsailaren 14an ireki zuten, eta 1.220 ikuslerentzako tokia dauka. Goi mailako pilota partida ugari jokatu dira han, batez ere esku huskakoak eta zesta puntakoak. Jaialdi nagusiak udazken, negu eta udaberriko astelehen arratsaldeetan izaten dira. Tolosako Pilota Eskola eta Aurrera-Saiatz pilota eskolen egoitza da.

Udal pilotalekua denez, Tolosako Udalak pilotaz besteko ekitaldiak antolatzeko ere erabiltzen du. Fronton jatetxea eta kafetegia ditu eraikin berean.

## Argazki galeria 

Irudi:Beotibar pilotalekua, 2014-12-26 (2).JPG|Beotibar pilotalekuaren harmailen ikuspegia.
Irudi:Partido de pelota mano en el frontón Beotibar de Tolosa (3 de 11) - Fondo Car-Kutxa Fototeka.jpg|1944ko partida bat Beotibarren.
Irudi:Partido de pelota mano en el frontón Beotibar de Tolosa (9 de 11) - Fondo Car-Kutxa Fototeka.jpg|.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galarreta pilotalekua

**Galarreta** Hernaniko pilotalekua da, Galarreta auzoan.

## Kanpo estekak 
* Galarreta pilotalekuaren fitxa euskomedia.org
* Galarreta pilotalekuaren fitxa asegarce.com
Atano III.a pilotalekua

**Atano III.a** edo **Anoeta pilotalekua** Donostiako udal pilotaleku laburra da, Anoetako estadioaren ondoan kokatua. 1963ko uztailaren 17an ireki zuten, **Anoetako pilotalekua** izenarekin. 1995ean eraberritu ostean, Atano III.a izena ipini zitzaion, Mariano Juaristi txapeldun handiaren omenez. Pilotaleku honek sona handia hartu du bertan jokatutako esku huskako pilotako txapelketetako finalak direla eta. Denetara, buruz buruko 39 final eta binakako 23 jokatu dira Atano III.a pilotalekuan.

1967ko Bertsolari Txapelketa Nagusiaren finala bertan egin zuten, final ospetsu honetan ikusleak haserretuta bost minutu eta erdiz txistuka arituz Xalbador sailkatu izanagatik protesta egin zuten.

1970ean, pilotaleku honetan jokatu ziren Munduko Pilota Txapelketako partidak. Irailaren 19an, Francisco Franco partida haietako bat ikusten ari zela, Joseba Elosegik bere buruari su eman zion eta bigarren galeriatik kantxara jauzi egin zuen, «Gora Euskadi askatuta» oihu eginez, diktadoreari Gernika suntsitu zuen su kiskalgarria ikustarazteko asmoz.

## Iruditegia 

Irudi:Atano III Pilotalekua.JPG|Atano III.a pilotalekuaren kanpoaldea.
Irudi:Atano 3 pilotalekua barnetik.png|Pilotalekuaren barnealdea.
Irudi:Atano III.jpg|Mariano Juaristi, Atano III.a, pilotalekuari izena ematen diona.
Irudi:|.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Atano III.a udal pilotalekuaren web orria, Donostiako Udalaren webgunean.
Bunolagus monticularis

***Bunolagus monticularis***, **Boskimanoen untxia** edo **Hegoafrikako erribera untxia** bere generoko espezie bakarra da eta mundu osoan zehar ugaztun mehatxatuenen artean kokatzen da. Karoo desertuan bakarrik aurki daiteke eta gaur egun 200 bat ale daudela uste da.

33 eta 50 zentimetro inguru neurtzen ditu eta 1,5&nbsp;kg inguru pisatzen ditu.
Theria

**Theria** edo **Terio** (greziarretik θηρίον, *animalia basatia*) ugaztunen subklase bat da. Arrautzik gabe jaiotzen dira eta euterioak (plazenta duten ugaztunak) eta metaterioak (martsupialak) daude barnean. Kanpo belarriak dituzte eta titiburuak dituzte. Askotan euren haginen arabera sailkatzen dira.
Ogeta pilotalekua

**Ogeta** Gasteizko udal pilotaleku labur bat da, Mendizorrotzean kokatua. 1979ko martxoaren 31n inauguratu zen. Pilotalekuak Jose Maria Palacios Moraza "Ogeta", Araban inoiz izan den pilotaririk onenaren izena hartu zuen. Araban ikusle gehien har ditzakeen pilotalekua da, eta esku huskako pilotako goi-goi mailako partida ugariren jokaleku izan da.

## Ogeta pilotalekuan jokatutako partida nabarmenak 
* 1979: Esku Huskako Buruz Buruko Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 1986: X. Munduko Pilota Txapelketako pala motzeko, pala zabaleko eta esku huskako partidak.
* 1991: Esku Huskako Lau eta Erdiko Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 1992: Esku Huskako Binakako Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 1993: Esku Huskako Binakako Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 1994: Esku Huskako Binakako Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 1994: Esku Huskako Buruz Buruko Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 1994: Esku Huskako Lau eta Erdiko Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 1995: Esku Huskako Lau eta Erdiko Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 1996: Esku Huskako Lau eta Erdiko Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 1997: Esku Huskako Lau eta Erdiko Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 1998: Esku Huskako Lau eta Erdiko Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 1999: Esku Huskako Lau eta Erdiko Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 2000: Esku Huskako Binakako Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 2001: Esku Huskako Lau eta Erdiko Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 2002: Esku Huskako Lau eta Erdiko Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 2003: Esku Huskako Lau eta Erdiko Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 2004: Esku Huskako Lau eta Erdiko Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 2006: Esku Huskako Binakako Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 2006: Esku Huskako Lau eta Erdiko Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 2007: Esku Huskako Binakako Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 2007: Esku Huskako Lau eta Erdiko Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 2008: Esku Huskako Binakako Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 2010: Esku Huskako Binakako Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 2010: Esku Huskako Buruz Buruko Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 2012: Esku Huskako Lau eta Erdiko Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 2013: Esku Huskako Lau eta Erdiko Pilota Txapelketa Nagusiko finala.
* 2016: Esku Huskako Lau eta Erdiko Pilota Txapelketa Nagusiko finala.

thumb|erdian|500px|Ogeta pilotalekua.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Ogeta pilotalekua», Gasteizko Udalaren webgunea.