open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Osasungoa Euskalduntzeko Erakundea

**Osasungoa Euskalduntzeko Erakundea** (OEE) osasungintzan euskara sustatzea xede duen elkartea da. Usurbilen (Gipuzkoa) dauka egoitza ofiziala, idazkaritza Bilbon dagoen arren. Jabier Agirre lehendakaria izan da 20 urtez sorreratik bertatik 2011 arte. Ordutik aurrera Karlos Ibargurenek ordezkatu zuen.

Osasun jardunaldiak antolatzea eta Osagaiz euskarazko aldizkari akademikoa argitaratzea dira erakundearen jarduera publiko nagusiak.

## Osagaiz aldizkaria 
[thumb|250x250px|Elezgarai eta [Jose Ramon Furundarena|Furundarena Osagaiz aldizkariaren aurkezpenean 2017an.]]
2017an Osagaiz euskarazko aldizkari akademikoa sortu zuten lankidetzan Udako Euskal Unibertsitatearekin (UEU). Osasunarekin erlazionaturiko ikerkuntza mota guztiei buruz artikulu zientifikoak argitaratzen ditu, ikerketa taldeen lanak ezagutzera emateko helburuarekin. Euskal komunitate zientifikoak egiten dituen aurkikuntza zientifikoetarako transferentzia-tresna izan nahi du.

Zuzendaria Jose Ramon Furundarena mediku usurbildarra da. Hematologia eta hemoterapian espezializatuta dago Donostia Unibertsitate Ospitalean, eta EHUko irakaslea ere bada.

## Batzarrak/Jardunaldiak 
Urtero kongresu modukoa, batzarrak edo jardunaldiak antolatzen dituzte 1991tik, gai desberdinei buruzkoak. Hauek dira orain arte egindakoak:

# "Osasun jardunaldiak". Donostia, 1991.
# "Gaixotasun infekziosoak". Bilbo, 1992.
# "Osasun-arazoak zahartzaroan". Gasteiz, 1993.
# "Aurrerapen terapeutikoak". Donostia, 1994.
# "Lehen mailako asistentzia". Gernika, 1995.
# "Eritasun kronikoak eta bizi-kalitatea". Iruñea, 1996.
# "Larrialdiak". Gasteiz, 1997.
# "Genetika eta osasuna". Donostia, 1998.
# "Neurozientziak". Bilbo, 1999.
# "Osasuna eta teknologiak". Donostia, 2000.
# "Osasuna denontzat 2000. urtean". Iruñea, 2001.
# "Prebentzioa". Getxo, 2002.
# "Gaixo terminala". Gasteiz, 2003.
# "Alergiak". Lekeitio, 2004.
# "Adimen osasuna: Oztopoak gainditzen". Iruñea, 2005.
# "Gaixotasun kardiobaskularrak". Gasteiz, 2006.
# "Mugimenduaren osasuna". Donostia, 2007.
# "Infekzioak". Bilbo, 2008.
# "Osasun Berrikuntzak". Altsasu, 2009.
# "Emakumeak eta Osasuna". Arantzazu (Oñati), 2010.
# "Ikerkuntza: Ezagutzatik Ekintzara". Gasteiz, 2011.
# "Osasun langileon erronka berriak". Bilbo, 2012.
# "Haurtzarotik gaztarora". Iruñea, 2013.
# "Osasun hezkuntza". Donostia, 2014.
# "Osasuna eta kirola". Gasteiz, 2015.
# "Menpekotasunen aurrean... geure buruen jabe". Bilbo, 2016.
# "Aniztasuna osasunean". Iruñea, 2017.
# "Komunikazioa-Inkomunikazioa". Arantzazu, 2018.
# "Osasungintza berria? Bere jardunetik ikasten duen osasun-sistema". Gasteiz, 2019

### Sariak 
* [thumb|[CAF-Elhuyar sariak|CAF Elhuyar saria (2013)]]2014: Agote Saria osasunarekin lotutako ikasgaien inguruko lehiaketa da, *"euskarazko testuen sormena eta argitalpena bultzatzeko"* eta Jose Antonio Agoteren omenez egindakoa.
* 2013: CAF-Elhuyar merezimendu saria.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko medikuntzaren historia
* Mediku euskaldunak historian

## Kanpo estekak 
* OEEren albisteak Sustatu-n
Hipokrates

**Hipokrates Koskoa** (; Kos uhartea, K.a. 460 &ndash; Larisa, Tesalia, c. K.a. 377) greziar medikua izan zen, medikuntza modernoaren aita titulua duena. Antzinako Grezian jaio eta bizi izan zen. Besteak beste, , *Pronostikoaren tratatua* eta *Aforismoak* lanen egilea da. Bere meritu nagusia izan zen gaixotasunen ikerketan "metodo arrazionala" garatu izana, behaketa eta esperientzian oinarritua. Bere arabera, jaungoikoen ondorioz baino, gaixotasunak gertatzen ziren eragile naturalengatik. Sendagileen etika arautegi ezaguna den Zin hipokratikoaren asmatzailetzat hartzen da.

## Bizitza 
Asklepio jainkoaren ondorengo omen ziren Asklepiadeen mediku-leinukoa zen. Demokrito eta Gorgiasekin ikasi ondoren, Grezia, Egipto eta Asian zehar bidaiari ibili zen eta gero Kosen hartu zuen egoitza. Bere garaiko medikuntza ongi ezagutzen zuen. Eritasunaren eta sendagintzaren erlijiozko ikuspegia alde batera utzi zuen. Izadiak berak dituen sendabideei bere lana egiten uztearen aldekoa zen eta tratamendu sinpleak zituen gogoko. Kirurgia zen greziar medikuntzaren atal aurreratuenetarikoa, eta hartan ere saiatu zen. Hipokratesen fisiologiak lau humoreen teoria (odola, linfa, behazun horia eta behazun beltza) du oinarri: humoreen arteko oreka edo proportzio egokiak *(eukrasis)* osasuna dakar; desorekak *(diskrasis),* berriz, eritasuna.  izeneko idazki multzo handian bilduriko guztiak berarenak ez badira ere, eskola berekoak dira dudarik gabe. Haietan ezagunenak hauek dira: *Aire, ur eta lekuen tratatua; Aforismoak; Pronostikoaren tratatua; Hausteen tratatua. *

Hipokratesek erabateko eragina izan zuen antzinako medikuntzan eta gerora ere, Galenoren bitartez, Erdi Aroko medikuntzaraino iritsi zen haren itzala.

## Ikus, gainera 
* Medikuntzaren historiaren kronologia
* Hipokratesen Aforismoak (edizioaren prestatzailea, Juan Kruz Igerabide; hitzaurrea, Iñaki Ugarteburu), Elhuyar, 1995

## Erreferentziak
Barne medikuntza

**Barne medikuntza** barne gaixotasunen diagnosi eta tratamendua jorratzen duena da, hau da, barne organoak edo giza gorputza osotasunean kaltetzen dituzten gaitzez arduratzen dena.

Historian, hasieran barne medikuntzak espezialitate medikoak orokorrean hartzen zituen (kardiologia, neumologia, nefrologia, neurologia eta abar), baina apurka-apurka espezialitate autonomo hasi ziren bilakatzen hauek, esparru propioak bereganatuz.

Etorkizunera begira, hainbat erronka dituzte barne medikuek, lan-arloak definitzeko eta euren lekua kokatzeko. Funtsean, familiako medikuntzarekin partekatzen dituzte zeregin asko. Izan ere, sendagile orokortzat jo ditzakegu baina, familiako medikuek ez bezala, ospitale esparruan lan egiten dutenak.

Gaur egun, lan-arloen artean hauexek ditugu:

* Diagnostiko berriak egitea.

* Gaixotasun sistemikoekin jardutea.

* Gaixotasun infekziosoak diagnostikatu eta tratatzea.

## Argitalpenak 
* New England Journal of Medicine (NEJM)
* The Lancet
* JAMA
* British Medical Journal

## Erreferentziak 
* Harrison's Principles of Internal Medicine
* NEJM-ren webgunea
* Espainiako barne medikuntza Elkartea
* Frantziako barne medikuntza Elkartea

## Kanpo estekak
Eskuinaldea

**Eskuinaldea** (Eskuinaldeko euskaraz: *Esko(i)alde*, bizkaieraz: *Eskumaldea*) Bilboaldea eskualdeko azpieskualdea da, izenak berak dinoenez, Ibaizabalen eskuineko ibaiertzeko esparrua hartzen dauana. **Bilbo eskuinaldea** izena be hartzen dau.

Hurrengo hiru udalerriek osatzen dabe, Bizkaia osoko hamaika udalerririk populatuenen artean dagozanak: Getxo, Leioa eta Erandio. Azpieskualdeak gaur egun 130.000 biztanle baino gehiago batzen dauz, udalerririk populatuena Getxo izanda.

Eskuinaldeak harreman estua dau Uribe Kosta azpieskualdeagaz, historikoki Uribe Kostak Leioa udalerritik iparraldera eta Bilboko itsasadarretik ekialdera ebazan herriak hartzen ebazan-eta.

## Mugakideak 
Mugakide hauek ditu: iparraldera Kantauri itsasoa; ipar-ekialdera Uribe Kosta (Sopela, Berango, Urduliz, Laukiz); ekialde eta hego-ekialdera Txorierri (Loiu eta Sondika); hegoaldera Bilbo hiria, hego-mendebaldera Bilboko itsasadarra, eta haratago Ezkerraldea (Barakaldo, Sestao eta Portugalete); mendebaldera Abrako golkoa; eta ipar-mendebaldera Kantauri itsasoa.

## Udalerriak 
Geografikoki Berango udalerria ere azpieskualde honi dagokion arren, udalerri hau Uribe Kosta azpieskualdearen parte da.

## Kultura 
Oso ezagunak dira eskualdean antolatzen diren hainbat jaialdi, alde batetik Nazioarteko Folk Jaialdia, Blues Jaialdia eta Komiki Azoka, eta bestetik Leioako Umore Azoka.

## Kirolak 
Eskuinaldean oso azpimarratzekoak dira Getxo R.T., estatu mailako txapelketa nagusian dabilen errugbi taldea, Getxoko Arenas futbol taldea, XX. mendeko hasieran onenekin lehiatzen zena, eta Erandioko Goierri auzoko sokatira taldea, maila gorenean dabilena.

## Azpiegiturak 
### Garraioak 
#### Errepideak 
* [[N-637|]] Gurutzeta (Barakaldo)-Arrontegi zubia-Erletxe (Galdakao) errepidea
* [[BI-604|]] Bilbo-Erandio autobidea
* [[BI-637|]] Erandio-Sopela autobidea
* [[BI-647|]] Erandio-Leioa autobidea
* [[BI-711|]] Deustu-Areeta errepidea
* [[BI-735|]] Lutxana-Asua errepidea
* [[BI-738|]] BI-637 errepidearen alboko bideak (Leioa)

#### Trena 
Euskal Trenbide Sarearen Lutxana-Sondika trenbideak Eskuinaldea zeharkatzen du, trenbide honetako bidaiarientzako garraio-zerbitzuak Euskotren Trenak ustiatzen dituela. Honek Lutxana-Sondika anezka zerbitzuaren bidez Erandioko Lutxana eta Asua auzoak Txorierriarekin lotzen ditu, Eskuinaldean Lutxana eta Zangroizko geltokiak daudela.

#### Metroa 
Bilboko metroaren 1. lineak Etxebarri, Bilbo, Eskuinaldea eta Uribe Kosta zeharkatzen ditu, Eskuinaldean Lutxana, Erandio, Astrabudua, Leioa, Lamiako, Areeta, Gobela, Neguri, Aiboa, Algorta, Bidezabal eta Ibarbengoako geltokiak daudela.

#### Portua 
Bilboko portuko Getxoko kaian gurutzaontzi terminala dago kokatuta.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko eskualdeen zerrenda

## Kanpo estekak 
* Hiruka.eus Uribe Kostako komunikazio taldea
Uribe Kosta

**Uribe Kosta** Bizkaiko iparraldean dagoen eskualdea da. Handiagoa den Uribe eskualdearen azpieskualdetzat jo ohi da. Tradizionalki Uribe Kostak Leioatik iparraldera eta Bilboko itsasadarretik ekialdera zeuden herriak hartzen zituen.
[thumb|[Sopelako hondartza.]]

## Udalerriak 
[thumb|[Butroeko gaztelua.]]
Gaur egun, bederatzi udalerri barne hartzen ditu:

* Barrika
* Berango
* Getxo
* Gorliz
* Leioa
* Lemoiz
* Plentzia
* Sopela
* Urduliz

Administraziorako, Uribe kostako zenbait udalerrik Uribe Kostako Mankomunitatea sortu zuten. Hala ere, eskualdeko udalerri guztiak ez daude mankomunitate horren barruan. Hauek dira mankomunitatea osatzen duten udalerriak:

* Barrika
* Berango
* Gorliz
* Lemoiz
* Plentzia
* **Sopela** **(Herriburua)**
* Urduliz

## Garraioak 
Bilborekin ondo konektatuta dagoen eskualdea da. Metroak Bilbotik eta Ezkerraldetik 20 minuturo egiten du Plentzia arteko bidaia eta geltokiak ditu, Berango, Leioa, Getxo, Plentzia, Sopela eta Urdulizen.

## Eskualdeko euskarazko hedabideak 
* UK aldizkaria
* ukberri.net aldizkari elektronikoa
* Hiruka Hiruka komunikabidea: paperezko aldizkaria eta digitala (hiruka.eus)

## Ikus, gainera 
* Uribe
* Uribe Kostako Mankomunitatea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hiruka.eus Uribe Kostako komunikabidea
*  ukaldizkaria.biz "UK" Uribe Kostako aldizkaria
*  ukberri.net Uribe Kosta eta Erandioko agerkari digitala
* Uribe Google Maps-en
*    Uribe web gunea
Albaitaritza

[eskuinera|thumb|[Boa bati egindako ebakuntza.]]
**Albaitaritza** (arabieratik: بَيْطَر, *bayṭar*, eta hori grezieratik: ἱππιατρός, *hippiatrós*, ἵππος, *híppos*, "zaldia", eta ἰατρός, *iatrós*, "medikua") animalien gaixotasunak, desordenak eta zauriak prebenitu, diagnostikatu eta tratatzen dituen zientzia da. Animalia espezie guztiak barne hartzen ditu albaitaritzak, bai animalia etxekotuak bai basatiak.

Albaitaritza oso hedatua dago, eta zientzia hori modu profesionalean ikasitakoek (albaitariek) zein beste profesional batzuek (beste adar batzuetako profesionalek, erizainek) praktikatzen dute.

Gizakia ez beste animaliei eragiten dieten gaixotasunez gain, albaitaritzak zoonosiak ere aztertzen ditu, alegia, beste animalia batzuetatik gizakira transmititzen diren gaixotasunak.

## Kanpo estekak
Nerbioi ibarra

**Nerbioi ibarra** Bizkaiko hegoaldean dagoen eskualdea da. Nerbioi ibaiak ingurunea zeharkatzen du eta izena ematen dio, eta Basaurin Ibaizabalekin bat egiten du. Geografikoki, Ganekogortako mendilerroa ibarrean zabaltzen da.

Bestela, haran honetan sar daiteke Arabako Laudio herria ere bai.

## Udalerriak eta biztanleria (2016) 
# **Basauri**: 40.876 biztanle
# Galdakao: 29.269 biztanle
# Laudio: 18.303 biztanle
# Arrigorriaga: 12.029 biztanle
# Etxebarri: 10.951 biztanle
# Urduña: 4.136 biztanle
# Ugao: 4.088 biztanle
# Orozko: 2.635 biztanle
# Zaratamo: 1.609 biztanle
# Zeberio: 1.069 biztanle
# Arrankudiaga: 1.006 biztanle
# Arakaldo: 165 biztanle

## Euskara 
Gaztelaniatze prozesua handia izan da Nerbioi ibarrean azken hamarkadetan, bereziki udalerri handietan. Euskaradunak bereziki landa-eremuetan eta herri txikienetan bizi dira, eta bestela batuaren bidez hizkuntzaren berreskurapena saiatzen ari dira, beste toki batzuetan bezala. Izan ere, ikastolak ditugu gaur egun Galdakaon ("Eguzkibegi") edo Basaurin ("Arizko ikastola") eta bertso-eskolak Basauri, Arrankudiagan eta Arrigorriagan.

Eskualdeko berezko euskalkia mendebaleko euskararen aldaera bat da, sartaldeko multzokoa.

## Ikus, gainera 
* Bilboaldea
* Arratia-Nerbioi
* Hego Uribe

## Kanpo estekak
Ipar Katalunia

thumb|250px|Ipar Kataluniaren kokapena Kataluniarekin alderatua
**Ipar Katalunia** (katalanez *Catalunya Nord*) administratiboki Frantziako lurraldean dagoen Kataluniako lurraldea da. Ekialdeko Pirinioak departamenduan kokatua da, Languedoc-Roussillon eskualdean. 4.116 km2-ko azalera du.

392.803 biztanle zituen 1999an. Hiriburua Perpinyà da (116.700 biztanle 2005ean).
## Etimologia 
"Ipar Katalunia" terminoa Alfons Mias 1930 urtetan asmatu zuen,  *Catalunya del Nord* bezala, historikoki *Roselló* deitu ohi zaio, bai frantsesez edo beste hizkuntzetan, baita historiografia munduan ere.

## Eskualdeak 
300px|eskuinera
Ipar Katalunia bost eskualdez osatuta dago, Fenolledarekin Ekialdeko Pirinioak departamendua osatzen dutenak:
* Alta Cerdanya
* Capcir
* Conflent
* Fenolleda
* Rosselló
* Vallespir

Eskualde guztietan katalan hizkuntza hitz egiten da, Fenolledan izan ezik. Lurralde hori okzitaniar hizkuntza eta kulturakoa baita.

## Hiri nagusiak 
* Perpinyà
* Ceret
* Prada
* Els Angles
* Montlluís
* Sant Pau de Fenollet

## Inguru naturala 
[right|thumb|300px|[Canigó mendia, Ipar Kataluniako ikurra]]

Ekialdeko Piriniotako azken tontor nagusiak bertan daude, Gironako probintziaren mugan: Puig Pedros, Puigmal eta Pic de Bastiments, hirurak 2.900 metro ingurukoak.

Canigó mendia (2.784 metro) da Ipar Kataluniako ikur nagusietako bat, urtero ekainaren 23an bertara igotzea dute ohitura *Flama del Canigó* (Kanigóren garra) izeneko zeremonia egiteko.

Kostaldean Costa Vermella izenekoa dago, Mediterraneo itsasoaren ertzean eta Costa Bravako atarian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Catalunya-Nord webgunea
Montserrat (mendia)

**Montserrat** Kataluniako mendi esanguratsua da, Bartzelonatik 60 kilometrora, Bages, Anoia eta Baix Llobregat eskualdeen artean. Tontorrik garaiena 1.236 metrotan dago.

## Monasterioa 
Beneditarrek kudeatutako monasterio ezaguna dago mendi honetan XI. mendetik.

## Ikus, gainera 
* Kataluniako geografia

## Kanpo estekak 
* Montserrat monasterioa
Urbieta kalea (Donostia)

**Urbieta kalea** Gipuzkoako Donostia hiriburuko kale bat da. Bertan, Buen Pastor aparkalekuaren irteera dago.

## Kokalekua 
Erdialdea eta Amaran dago, Askatasunaren etorbidea eta Miramar kalearen artko elkargunean hasi eta Mendeurrena plaza eta Prim kalearen arteko elkargunean amaitzen da, Araba parkearen parean.

Izena Juan Urbieta militar hernaniarraren omenez du.

## Leku interesgarriak 
Urbieta kalearen inguruan honako eraikin eta leku interesgarriak daude:

* Alderdi Eder lorategiak
* Amara Berri eskola publikoa
* Araba parkea
* Arrano etxea
* Arte Ederrak antzokia
* Artzain Onaren katedrala
* Askatasunaren etorbidea
* Koldo Mitxelena Kulturunea
* Donostia 2016 egoitza
* Buen Pastor aparkalekua
* San Martin merkatua

Fitxategi:Alderdi eder-1.JPG|Alderdi Eder parkea, atzealdean Donostiako udaletxea dagoela.
Fitxategi:Donostia Avenida Libertad.JPG|Askatasunaren etorbidea.
Fitxategi:Catedral del Buen Pastor (9225828442).jpg|Artzain Onaren katedrala.
Fitxategi:CKultural-KMitxelena-Front.jpg|Koldo Mitxelena Kulturunea.
Fitxategi:Arte ederrak antzokia donostia 0001.jpg|Arte Ederrak antzokia
Fitxategi:Arrano etxea amara 01.jpg|Arrano etxea.
Fitxategi:Araba parkea.jpg|Araba parkea.

## Kanpo estekak
Edmund Hillary

Sir **Edmund Hillary** (Auckland (Zeelanda Berria), 1919ko uztailaren 20a - Auckland (Zeelanda Berria), 2008ko urtarrilaren 11), mendizale, pilotu eta esploratzaile zeelandaberritarra izan zen, 1953ko maiatzaren 29an, Tenzing Norgay xerpak lagundurik, Everestera igo zen lehen espedizioko partaide.

## Biografia 
Edmund Percival Hillary Aucklanden jaio zen, Zeelanda Berriaan, 1919ko uztailaren 20an. Gurasoak Percival Augustus Hillary eta Gertrude Hillary (jaiotzean, Gertrude Clark) izan zituen eta bikotearen bigarren umea izan zen. June izeneko arreba zaharrago bat zuen eta Rex izeneko anaia gazteago bat ere bai. Rex jaio baino lehenago, Hillarytarrak Aucklandik Tuakau izeneko herri txiki batera aldatu ziren eta aita bertako egunkariko editore izan zen lehenengo eta, gero, erlezain, semeak ere hartu zuen lanbidea.

Edmund Hillaryk Tuakauko eskolan hasi zituen ikasketak eta Aucklanden segitu zituen gero. Bidea (bi orduko tartea zen) irakurtzen eman ohi zuen eta liburuetan gordetzeko ohitura zuen ume lotsatia zen. Hamasei urte zituen, Ruapehura irteera egin eta eskalatzeko grina piztu zitzaionean.

II. Mundu Gerra garaian, Zeelanda Berriko Aireko Errege Indarren kide izan zen. PBY Catalina ur-hegazkinean egin zuen hegan Ozeano Pazifikoan eta, 1945ean, Fiji eta Salomon Uharteetara bidali zuten, baina istripu batek erredura larriak eragin zizkion eta etxera bidali zuten.

Jaioterriko erpin zorrotzetan eta malda tenteetan eskarmentua hartu ondoren, egin zuen lehen irteera Austria eta Suitzako Alpeetara, eta urtebete geroago hasi zen Himalaia mendilerroarekin. Garhwal mendikatea bisitatu zuen 1951n, Indian, eta igo gabeko 6.000 metroko sei mendi igo zituen, hiru herrikiderekin batera.

Hillary India aldean zegoela, Ingalaterran proiektu handi bat prestatzen hasiak ziren, Everesteko gailurra jo nahi zuen espedizioa. Eric Shipton zen Ingalaterrako armadak sustatutako ekimen haren burua eta Hillary gonbidatu zuen. 1952an, Cho Oyu mendian trebatu zen talde hura. Ez ziren gailurreraino igo, baina Hillaryk goi mendian oso iaioa zela erakutsi zuen eta, Lowe herrikidearekin batera, aukeratuetako bat izan zen. Bikotea taldetik at geratzeko zorian egon zen, John Hunt espedizioburu berriak kide guztiak Londresen bildu nahi zituelako. Ezezkoa esan zuten Hillary eta Lowek.

1953ko maiatzaren 29an gailurrera iritsi ziren Hillary eta Tenzing Norgay xerpa. Tamaina horretako balentria lortzen zuten lehen bi herritarrak izan ziren. Egun ere zaila da 8.848 metroko tontorrera heltzea eta, duela 50 urte, askoz ere zailagoa. Kontuan hartu behar da Hillaryk eta Norgayk gaua 8.500 metrora pasatu behar izan zutela, 9. kanpalekuan.

Everest mendira nola iritsi ziren kontatzerakoan, Houston Chonicle egunkarian jakinarazi zutenez, honela utzi zuen idatzita Hillaryk:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etnografia

[thumb|[Ardatz (iruteko tresna)|Txaratilak Gordailuko Etnografia funtsan.]]
**Etnografia**, grekeratik (*ethnos* tribua, herria), etniaren azterketa deskriptiboa da, bereziki landa lanetan jasotzen den informazioaren antolaketa eta egituraketa helburu dituena. Etnografian funtsezkoa izan da ikertzaile behatzailearen eta etniako kideen arteko bereizketa, informazio etnografikoaren balioa etnografoak jasotako informazioa izatean oinarritu baita. 

Gaurko etnografia ia erabat bilketa lana da, eta antropologoak sartu beharra du ikertu nahi duen jendearen egunoroko bizitzan. Nolabaiteko nahasketa izan da etnografia eta etnologia hitzen artean. Azkena Europan erabili da gehienbat, kultura ezberdinetako konparaketazko azterketak egiteko. Dena dela, bien arteko bereizketa teorian egiten da praktikan baino gehiago, etnografiaren azterketak eta deskribapenak ere neurri batean konparaziozkoak baitira. Bronislaw Malinowski Polonian jaiotako antropologo ingelesa izan zen aitzindaria etnografia ikerketetan Melanesia uharteetan, 1915ean. Geroztik etnografia antropologia kulturalaren eremuan ezarri da.

## Ikus, gainera 
* Etnologia
* Soziologia
* Antropologia fisikoa
* Antropologia filosofikoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Natura-zientziak

**Natura zientziak** izadia aztertzen duten jakintzak dira. Munduaren aspektu fisikoak ikertzen dituzte (unibertsoaren faktore kosmologikoak, geologikoak, fisikoak, kimikoak eta biologikoak barne). Natura-zientziak bi adar nagusitan bana daitezke: fisikoak (astronomia, fisika, kimika etab.) eta biologikoak (biologia, medikuntza etab.).

## Natura zientziak 
* Astronomia
* Biologia
** Botanika
** Ekologia
** Zoologia
* Fisika
* Kimika
* Lurraren zientziak
** Geografia
** Geologia
** Lurzoruaren zientzia
** Ozeanografia

## Ikus, gainera 
* Naturalistak

## Kanpo-estekak
Demografia

thumb|eskuinera|300px|**Demografiak** munduko biztanleriaren banaketa geografikoa aztertzen du, besteak beste.

**Demografia** giza multzoen estatistika bidezko azterketa da, horien dimentsioa, egitura, bilakaera eta ezaugarri nagusiak landuz. Jakintza hau berri samarra da, eta beste giza zientzia askori lotua dago; giza zientzia eta natura zientzien arteko gurutzagunea dela diote batzuek. Dena den, handia da jendetzaren ugaritzearekin jakintza honek hartu duen garrantzia, zientzia honen bidez jakin baitaiteke halako herri, herrialde edo naziotan zenbat jende bizi den, zenbatek emigratu duen, zein bizibide duen, adinaren arabera nola banatzen den kopuru hori, etab. Oraindik ondo finkatu gabe dagoen zientzia izanik ere demografo guztiek onartzen dituzten zenbait sail bereizi dira dagoeneko: *kopuru demografia*, *demografia azterketa*, eta *gizartearen demografia* edo *demografia kualitatiboa.* Zientzia honen sorrera Errenazimentu garaian kokatzen da, baina 1798an Thomas Robert Malthusek bere obra nagusiak argitaratu zituenean hartu zuen benetako garrantzia.

## Kanpo estekak 
* Demografia, Gizapedian.
*  ADEH edo Demografia Historikoaren Elkartearen webgunea
*  «List of population concern organizations», ingeles wikipedia.

## Erreferentziak
UNESCO sailkapena

**UNESCO sailkapena** ikerketa proiektuak eta tesi doktoralak sailkatzeko erabiltzen den sistema da. Erabiltzen den sailkapenak 2, 4 edo 6 digitu izan ditzake.

## 2 digituren zerrenda 
:11 Logika.
:12 Matematika.
:21 Astronomia eta Astrofisika.
:22 Fisika.
:23 Kimika.
:24 Bizitzaren Zientziak
:25 Espazio eta Lurraren Zientziak
:31 Zientzia Agronomikoak
:32 Zientzia Medikoak
:33 Zientzia Teknologikoak
:51 Antropologia
:52 Demografia
:53 Zientzia Ekonomikoak
:54 Geografia.
:55 Historia.
:56 Zientzia Juridikoak eta Zuzenbidea
:57 Hizkuntzalaritza.
:58 Pedagogia.
:59 Zientzia Politikoak.
:61 Sikologia.
:62 Arte eta Letren Zientziak
:63 Soziologia.
:71 Etika.
:72 Filosofia.

## Ikus, gainera 
* 4 digituko UNESCO sailkapena
* 6 digituko UNESCO sailkapena

## Kanpo estekak
Edward Jenner

**Edward Jenner** (Berkeley, Gloucestershire, 1749ko maiatzaren 17a - Berkeley, 1823ko urtarrilaren 26a) sendagile ingelesa izan zen. Immunologiaren aitatzat hartzen da. Txerto bat lehen aldiz ipini zuen, baztangaren aurkakoa, hain zuzen ere.

## Baztangaren aurkako txertoa 
Jennerrek baztangaren kontrako txertoa 1776an aurkitu zuen. Behiak maiz jezten zituztenek baztanga zabaltzen zen aldietan ez zirela gaixotzen ikusi zuen, eta behiek errapeetan izaten dituzten zarakarretan baztangaren eragilea agian zegoela oharturik, behi-jezleak baztangaren eragilea maiz ukitu izanak gaixotasun horren kontra sendotzen zituela ondorioztatu zuen. Voltairek egindako ikerketa baten arabera, garai hartan biztanleen % 60k baztanga pairatzen zuen eta % 20 gaixotasunagatik hiltzen zen. Biztanleak gaixotasun horren kontra babesteko, zauritxo arin batzuk egin eta behien errapeetako zarakarretako isurkariz igurtzi zituen, baztangaren eragilea, ahuldurik, odolera zuzen irits zedin, eta era horretara, gaixoaldi arin baten ondoren, txerto hori egiten zitzaiona gaixotasun horri aurre egiteko gerturik geratzen zen.

Lehen txertoa behi errapeetako zarakarretatik egin zenez, hainbat hizkuntzatan txertoari esateko, latinezko *vaccinae* (behiarena) hitzetik eratorritako formak erabiltzen dira. Jennerrek asmatutako txertoaren metodoa mundu osoan zabaldu zen. *An inquiry into the causes and effects of the variolae vaccinae* (1798, "Baztangaren kontrako txertoaren arrazoiez eta ondorioez galdeketa") liburua idatzi zuen.

Metodo horren bidez, immunologiaren zientziaren oinarriak ezarri zituen Jennerrek. Haren txertoari esker, Europan baztanga desagertu zen. Handik urte batzuetara, Louis Pasteur frantses kimikariak (1822-1895) metodo bera erabili zuen, beste eritasun batzuen aurka.

## Gizartearen aitortza 
E. Jenner Berkeleyra itzuli zen eta munduko hainbat lekutatik sariak jasotzen jarraitzen zuen. Maila globalean izandako aitortza ikusgarria izan zen. Jenner esker oneko gizona zen, autoritate ezberdinek egindako edozein sari edo aitortza aintzat hartzen zuelako.

Horrez gain, herrian errespetatua eta maitatua izan zen, gaixorik zeuden herritarren alde ahalegintzen jarraitzen zuelako. Gainera, herriko alkate aukeratu zuten, bertan geratzeko erabakiaren ondorioz. 

## Literatura-lanak 
Olerki ugari idatzi zituen, izadiari zion miresmena nagusitzen delarik. Egun, txoriekiko ez ezik, landare eta loreak haztearekiko zuen zaletasuna ere nabarmentzen dira.

### Argitalpen batzuk 
* 1798 *An Inquiry intro the Causes and Effects of the Variolæ Vaccinæ* 
* 1799 *Further Observations on the Variolæ Vaccinæ, or Cow-Pox* 
* 1800 *A Continuation of Facts and Observations relative to the Variolæ Vaccinæ* 40 p 
* 1801 *The Origin of the Vaccine Inoculation* 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Medikuntzaren historiaren kronologia.
* Historiako medikuen zerrenda.

## Kanpo estekak 
*  "Baztangaren konkista", Jenner-en historia zientzia.net-en.
Balearrak

**Balearrak** — **Balear Uharteak** antolaketa administratiboaz hitz egitean eta **Balear uharteak** uhartediaz ari garenean — Mediterraneo itsasoan dagoen uhartedia da eta Espainia barruan autonomia erkidego bat eratzen duena. Lau uharte nagusik (Mallorca, Menorca, Eivissa eta Formentera) eta beste uharte txikiago ugarik (Cabrera, Dragonera eta Conejera dira garrantzizkoenak) osatzen dute. Iberiar penintsularen ekialdean daude. Autonomia erkidegoaren hiriburua Palma Mallorcakoa da; eta beste hiri nagusiak, Formentera, Eivissa, Maó, Pollença eta Sóller dira. Uhartediaren katalanezko izena (eta ofiziala dena) *Illes Balears* da eta gaztelaniazkoa *Islas Baleares*.

## Geografia 
Uharteok bi taldetan banatu ohi dira:

* **Gimnesiak:** Menorca, Mallorca eta Cabrerako uharteak eta ondoko beste uharte txikiago batzuk (Dragonera eta Aire, besteak beste).

* **Pitiusak:** Eivissa eta Formentera uharteak.

Gehienak erliebe apaleko uharteak diren arren, bi mendilerro bereiz daitezke Mallorca uhartean, Mendikate Betikoaren jarraian (Puig Major, 1.452 m). Eivissako mendiak apalagoak dira (Talaiasa, 475 m). Klima mediterraneoa da, tenperaturak gozoak (5-35&nbsp;°C) eta prezipitazioak urriak (550 mm urtean).

## Historia 
Balear herria izan zen bertako lehen biztanlea; gero, feniziarren, greziarren eta erromatarren kolonizazioa izan zuten Balear uharteek. Bandaloen eskuetan egon ondoan, VIII. mendean musulmanak egokitu ziren han. Lau mende luze eman ondoren, Jakue I.a Konkistatzailea Kataluniako erregeak konkistatu (1229) eta Mallorcako Erresuma osatu ondoren, Aragoiko koroaren parte bihurtu ziren (1349).

Errege-erregina Katolikoen garaian (XV. m.) Espainiako koroapean geratu zen, eta bi mende eta erdi geroago Menorca britainiarren esku gelditu zen (1713, Utrechteko Ituna). 1802. urtean Menorca Espainiako koroaren eskuetara igaro zen berriz ere.

## Demografia 
## Ekonomia 
Balear uharteak turismo lekuak dira batez ere, berezko aberastasunek horretarako aukera bikaina eskaintzen baitute: hondartzak, arte monumentuak (Palmako katedrala, Bellver gaztelua eta Palmako Lonja; Eivissako hiri multzoa, Menorcako monumentu megalitikoak, Drach haitzuloak, eta abar). Nekazaritza (fruituak eta barazkiak), abeltzaintza, eskulangintza, ehun langintza eta Mallorca inguruko industria dira gainerako baliabide ekonomikorik garrantzitsuenak. Son Sant Joan, Palma Mallorcakoko aireportuak, Espainiako aire trafiko handiena bideratzen du.

## Hizkuntza 
Balear uharteetako hizkuntza katalana da (balear dialektoa, ekialdeko katalana). Gaztelaniarekin batera, katalana hizkuntza ofiziala da Balear uharteetan. Balearretako katalan dialektoan hiru azpidialekto bereizten dira: *mallorquí, menorquí *eta *eivissenc *(Mallorcakoa, Menorcakoa eta Eivissakoa).

* Mallorkera
* Menorkera
* Eivissera

## Hedabideak 
* Egunkariak: *Diari de Balears*.

## Balear ospetsuak 
* Ramon Llull
* Rafael Nadal

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Balear uharteen webgunea
Madrilgo Erkidegoa

**Madrilgo Erkidegoa** (gaztelaniaz *Comunidad de Madrid*) Espainiako autonomia erkidego bat da, estatuaren erdi-erdian kokatua. Espainiako erdialdeko goi-ordokian dago, Guadarramako mendikatearen eta Tajo haranaren artean. Mugak hauexek dira: mendebalean, Segovia, Avila eta Toledo; eta ekialdean, Guadalajara eta Cuenca. 7.995 km2 eta 4.947.555 biztanle ditu (1991; 618,8 bizt/km2). Hiriburua Madril da. Historikoki Gaztela Berria delako eskualdean egon da. Hala ere, arrazoi ekonomikoak direla medio, UCD eta PSOEk, erkidego autonomo probintziabakar gisa eratzea erabaki zuten Trantsizio garaian.

## Geografia 
Iparraldea Sistema Centralaren bi ertzek osatzen dute: alde batetik Somosierra, izen bereko mendateak (1.454 m) zeharkatua, bi Gaztelen arteko komunikabide zailena; beste aldetik, Guadarramako mendilerroa, Navacerrada eta Guadarrama mendateekin; Peñalara (2.430 m) da gailur nagusia; mendebalean Gredos mendikatea hasten da. Hegoaldean eta hego-mendebalean erliebea leunagoa da.

## Klima, landaredia eta hidrografia 
Klima kontinentala da zabaldian (batez beste, 4,9&nbsp;°C urtarrilean eta 24,2&nbsp;°C uztailean) eta Mediterraneoz behetikoa iparraldean. Alde horretan euri gutxi egiten du (438 mm), baina mendietan euri eta elur asko izaten da.

Zabaldiko landaretza urria da, zenbait zuhaixka eta ibaiertzetan dauden baso batzuk besterik ez baitago. Mendietan, berriz, harizti, pinudi eta artadi asko dago.

Ibai nagusia Jarama ibaia da; horren adar garrantzizkoenak Henares, Manzanares, Tajuña eta Lozoya dira. Probintziako urtegi nagusiak Santillana, Manzanares ibaian, eta Puente Viejas dira. Urtegi horien eginkizun nagusia Madrilgo hiria urez hornitzea da. Madrilgo hiria da biztanle gehienak hartzen dituen lurraldea; probintziako gainerako herrietan gero eta jende gutxiago bizi da.

## Historia 
Espainian monarkia konstituzionala eta autonomiak antolatu ondoren, Madrilek Autonomia Estatutua eskatu zuen, eta 1983an onartu zioten gorteek. Lehen hauteskunde autonomikoetan (1983ko maiatzean) PSOE alderdiak erabateko gehiengoa lortu zuen.

## Ekonomia 
Probintziaren produkzio garbia Espainiako estatu osoaren % 16,5 izan zen 1981ean; hazkuntza ikaragarria izan da ondorengo urteetan. Nekazaritzak 1981ean produkzio garbiaren % 0,38 baizik ez zuen hartzen, industriak % 25,9 eta zerbitzuek % 73,72.

Industriako alor garrantzizkoena metalurgia da, eta haren ondoren kimika, eraikuntza, papergintza eta irarlanak, elikagaiak, larrua, ehungintza eta oinetakoak.

## Azpiegiturak 
Probintziaren hiriburua burdinbide eta errepide sarearen erdigunea denez, bertatik igarotzen dira Espainia osoko komunikabide garrantzizkoenak.

## Eskualdeak 
* Madrilgo metropolitar gunea
* Sierra Norte
* Sierra Oeste
* Las Vegas eskualdea
* Cuenca del Guadarrama
* Cuenca Alta del Manzanares
* Cuenca del Medio Jarama
* Cuenca del Henares
* Comarca Sur

## Udalerriak 
Honako hauek dira **Madrilgo Erkidegoko** udalerririk jendetsuenak:

## Gizartea 
Beste probintzietatik etorritako emigrazioak eragin handia izan du hiriburuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Madrilgo Erkidegoko Gobernuaren webgunea
Murtziako Eskualdea

**Murtziako Eskualdea** edo **Murtziako Eskualdeko Autonomia Erkidegoa** Espainiako autonomia erkidego bat da, oinarriak Murtziako Erresuman dituenak. Iberiar Penintsularen hego ekialdean dago, Mediterranear itsasoaren kostaldean, Valentziako Erkidegoa, Gaztela-Mantxa eta Andaluziarekin muga eginez.

Erkidegoaren eta probintziaren hiriburua Murtzia da, baina autonomia erkidegoaren hiriburu legegilea Cartagena da.

## Hizkuntza 
Egun, Murtziako Eskualdean gaztelania mintzatzen da. Valentziako Erkidegoaren mugan dagoen El Carxe eskualdean, zenbait jendek katalanaren eratorri bat ere darabil. Horrekin batera, Murtzian gaztelaniaren dialekto bat mintzatzen da, *panocho* deiturikoa.

Bestalde, beste hizkera bat ere mintzatzen da, gutxi batzuek *llengua murciana* deritzotena, eta aragoieraren eragin handia duena (Espainiako Errege Akademiak, esaterako, murtziera aragoieraren dialektotzat jotzen du).

## Udalerriak 
Taula honetan Murtziako 20 udalerri jendetsuenak zerrendatzen dira:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Murtziako Eskualdearen webgune ofiziala
*  Murtziako Eskualdearen atari ofiziala (Gobernua)
*  Murtziako Eskualdeko udalen zerrenda
* L'Ajuntaera murtzieraren aldeko elkartea
Konqi

**Konqi** dragoi berdea KDEren maskota da. "Konqi" izena Konqueror fitxategi kudeatzaia, web arakatzailearen ondoren aukeratu zen. Bere egilea Stefan Spatz da.

Konqi KDEren 3.x bertsioetan agertu zen, KDE 2.x bertsioetako Kandalf izeneko maskota ordezkatzeko.

## Kanpo estekak 
* Fikziozko elkarrizaketa Konqirekin
* Konqiren bideo laburra
Hapkido

thumb|300px|Hapkido**Hapkido** edo **Hap Ki Do** (합기도 Hangulen) Koreako arte martzial bat da. Korear hizkuntzan, Hap (합, hanja合) batera, koordinatua edo batura esan nahi du; Ki (기, hanja 氣) barne energia, espiritua, indarra edo boterea deskribatzen du; azkenik Do (도, hanja道) bidea edo artea da. Horrela, literalki *Hapkido* “barne energiaren bide bateratua” dela esan dezakegu, hala ere “energia koordinatzeko bidea” edo “indarra koordinatzearen artea” bezala ere ezagutzen da.

## Oinarriak 
* Zirkuluaren oinarria (*Won*)
* Erresistentzia-ezaren oinarria (*Muchohang*)
* Uraren oinarria (*Yu*)
* Gorputza eta buruaren arteko harmonia (*Hwa*)

## Kanpo estekak 
* Euskadiko Hapki Yu Kwon Sul Elkartea
## web links 
* World Martial Arts Fderation All martial arts can join us WMF
Gaztela-Mantxa

**Gaztela-Mantxa** Espainiako erdialdeko autonomia erkidego bat da. Lurralderik zabalenen artean egon arren, biztanle kopuru eta dentsitatea urriak dauzka. Hiriburua Toledo du; hala ere, Albacetek eta Talavera de la Reinak biztanle gehiago dituzte.

thumb|ezkerrera|250px|Campo de Criptana herriko haize-errota ezagunak

## Historia 
1035ean **Toledoko Erresuma** edo Taifa sortu zuten, Kordobako Kalifatoa desegin ondoren, geroago Al-Andalusetik Gaztelako Koroak barneratuko zuena.

Aro modernoan, lurraldeak **Castilla la Nueva** izena hartuko zuen, urteetan Espainiako erregio historikoa izan dena. 1833an Albaceteko probintzia sortu zuten, Murtziakoarekin batera erregioa osatuz.

1978an Madrilgo probintzia erregiotik aldendu zen eta Erkidego autonomoa sortu zuten, beste aldetik Gaztela-Mantxa geldituz eta Albacete batuz.

## Banaketa administratiboa 
Lurraldea bost probintziatan banatuta dago:

# Albacete: 387.658 biztanle (2006).
# Ciudad Real: 506.864.
# Cuenca: 208.616.
# Guadalajara: 213.505.
# Toledo: 615.618.

## Udalerri nagusiak 
## Inguru naturala 
Guadiana ibaia Albaceten sortzen da eta hortik Ciudad Real zeharkatzen du.

## Gastronomia 
Mantxako gazta preziatu eta ezaguna da Espainian dauden moten artean, gaur egun jatorrizko izendapenak erregulatuta egonik.

## Gaztela-mantxar ospetsuak 
* Pedro Almodóvar (1949-), zinema-zuzendaria.
*Rozalen  (1986-)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gaztela

## Kanpo estekak 
*  Bertako gobernuaren webgune ofiziala
*  Mantxako gaztaren jatorrizko izendapenaren webgunea
Errege

**Erregea**, herrialde edo estatu baten monarka gizonezkoa da; estatuburua monarkia gisa eratutako estatuetan, edo ohiturazko monarka estaturik gabeko herri batzuen kasuan, esate baterako Uganda estatuaren barruko Buganda erresumako monarkiaren kasuan.

Monarka kontzeptua ez da guztiz berdina, ohituraz beste titulu batzuk ere badira horren barruan, hala nola enperadoreak, sultanak, emirrak eta beste.

## Gramatika oharra 
**Errege** hitzak, zentzu bereziarekin, eskuin edo ezker osagarririk ez duenean, garai eta euskalki guztietan --gutxienez XIX. mendearen amaieraraino-- erabilerarik ohikoena, artikulurik gabe:. Adibidez: *Errege espantatu zen*.

## Erreginak eta errege ezkontideak 
Erresumako monarka emakumezkoa bada, erregina da. Euskaraz errege eta erregina terminoak oso markatuta daude generoaren aldetik, eta horregatik, erresuma bateko historiaz ari garenean, haren agintari monarkei *errege-erreginak* esaten zaie pluralez euskaraz.

Erregina subirau baten senarra errege izan daiteke tituluz zenbait tradizio monarkikotan, eta errege ezkontidea esaten zaie kasu horretan. Baina hau ez da berdina monarkia guztietan: Ingalaterrakoan, Elisabet II.aren senarrari printze esaten zaio. Aldiz, Nafarroako erresuman, erregina subirauen ezkontideek errege titulua erabiltzen zuten, eta erregeen zenbaketa ohikoetan ere ageri dira. Esate baterako, Joana I.aren senarra, Filipe Ederra, Filipe I.a Nafarroako gisa agertzen da Nafarroako errege-erreginen zerrenda dinastikoetan.

## Gaur egungo erregeak 
21. mendeko lehen laurdeneko errege batzuk, estatuburu ere badirenak.

# Karlos XVI.a Gustavo Suediakoa (1973).
# Mswati III.a Swazilandiakoa (1986)
# Harald V.a Norvegiakoa (1991)
# Letsie III.a Lesothokoa (1996)
# Abdullah II.a Jordaniakoa (1999)
# Mohammed VI.a Marokokoa (1999)
# Hamad bin Isa Al Khalifa (2002)
# Norodom Sihamoni (2004)
# Jigme Khesar Namgyel Wangchuck (2006)
# Tupou VI.a Tongakoa (2012)
# Gilen Alexandro Herbehereetakoa (2013)
# Filipe Belgikakoa (2013
# Felipe VI.a Espainiakoa (2014)
# Salman Saudi Arabiakoa (2015)
# Rama X.a Thailandiakoa (2016)
# Karlos III.a Erresuma Batukoa (2022)
# Frederiko X.a Danimarkakoa (2024).

## Iruditegia 

Fitxategi:Eneko Arista, gurutzearen agerpena.jpg|Eneko Arista, lehen euskal erregea (Iruñekoa), eskuineko zalduna, XVIII. mendeko berregiketa barroko batean.
Fitxategi:Errege bat-Alaitza, Iruraitz-Gauna, Araba (cropped).jpg|Errege zaldun baten irudia, Alaitzako elizan (Araba).
Fitxategi:Henri_d'Albret.jpg|Henrike II.a Nafarroakoa.
Fitxategi:(Felipe de Borbón) Inauguración de FITUR 2018 (39840659951) (cropped).jpg|Felipe VI.a, Espainiako erregea.
Fitxategi:Playing card-german-blatt-13 king.svg|Errege baten irudia karta joko aleman batean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eire

Eire hurrengoetako bat izan daiteke:

* **Eire**: Irlandaren gaelerazko izena, askotan Irlandako Errepublikari erreferentzia egiteko erabilia.
* **EIRE**: Unibertsitateko euskal irakasleen elkartea.
* **EIRE**: Zumaiako musika taldea.
Urola

**Urola** Gipuzkoako erdialdea hegoaldetik iparraldera zeharkatzen duen ibai bat da. 64,5 kilometro luze da. Arro estua du, batez ere sorburuan. Sortzen duen haranak hiru eskualde nagusi ditu: Urola Garaia, Urola Erdia eta Urola Kosta.

## Ibilbidea 
Aizkorriren magalean sortu eta Zumaian itsasoratzen da, Bizkaiko golkoan.

Bidean, ondoko udalerri hauek zeharkatzen ditu:
* Legazpi
* Zumarraga
* Urretxu
* Azkoitia
* Azpeitia
* Zestoa
* Aizarnazabal
* Zumaia

Halaber, ibaia bertatik igaro ez arren, badira Urola bailaran zatiren bat duten beste udalerri batzuk: Antzuola, Ezkio, Errezil:m3, Beizama, Aia, Deba eta Getaria.

## Ibaiadarrak 
Bere ibaiadar nagusienak hurrengoak dira: Ibaieder, Aratzerreka, Errezil, Granadaerreka eta Arroaerreka.

## Itsasoratzea 
[ezkerrera|320px|thumb|Urola [Zumaian itsasoratzen da, San Pedro elizaren oinetan.]]
Azken kilometroetan, Zumaia eta Zestoa artean, bokalearen goialdean Bedua izeneko meandro gunea eta bertan dauden uharteak ditugu. IV. mendean *Chronographus anni 354* idazlanak azaltzen duenez, Urola egungo Zestoaraino zen nabigagarria, bokaletik 10 kilometrora.

Bokalean bertan, bestela, eskuinaldean kirol portua dago gaur egun. Ezkerraldean, itsasadarretik ez urrunegi, Zumaiako flyscha famatua dago, Debarantz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako ibaiak
* Urolako trena

## Kanpo estekak 
* Urola ibaia Gipuzkoako aldundiaren webgunean
Urumea

**Urumea** (Goizuetan **Errakaundi**) Euskal Herriko ibaia da, Ezkurra mendatean (Nafarroa Garaiko iparraldea) jaio eta Donostian (Gipuzkoako ipar-ekialdea) itsasoratzen dena. 46 kilometro luze da eta ibaiadar nagusiak Elama, Añarbe eta Landerbaso dira. Urumearen arroak 192 kilometro koadro ditu (gutxi gorabehera 200.000 biztanle) eta batezbesteko emariaa 10 m3/s da. Goizueta, Arano, Hernani, Astigarraga eta Donostia zeharkatzen ditu. Urnietaren zati nagusiak ere Urumeara isurtzen ditu urak.

## Ibaiadarrak 
* Bedaran
* Zumarrezta
* Urdiñola
* Añarbe ibaia
** Elama

## Donostian 
Antzina, Donostia inguruan Urumea ibaiak *Zurriola* izena zuen. Egungo Salamanka pasealeku aldean zegoen Donostia zaharreko auzo historikoak izen hori zeukan. Zurriola auzo hori desagertzean, berriz, udalbatzak ibaiaz bestaldeko hondartza hartara deitzea erabaki zuen, izena gal ez zedin.

Zazpi zubik zeharkatzen dute:

* Urdintzuko zubia (Loiola koartelekin lotzen du)
* Astiñene edo Egiako zubia (leku bertsuan ere A8 autobidearen zubibidea)
* Burdinazko zubia (auto eta trenaren zubia, Madril-Paris linea), egun Realaren zubia izena duena.
* Agirre Lehendakaria zubia
* Mundaitz zubia (urre koloreko eta bao bakarreko zubia, Donostiako berriena)
* Maria Kristina zubia (Zentroa tren Geltokiarekin lotzen duena, lau erpinetan pabiloi zaldidunez apaindua)
* Santa Katalina zubia (zaharrena eta antzinako zurezko zubiaren kokalekuan, Pariserako bidea baitzen)
* Zurriola edo Kursaal zubia (Kursaalaren ondoan kokatua eta kaleargi erraldoiez apaindua)

## Nabigazioa 
Duela ez asko, Hernaniko Portu auzoraino zegoen nabigatzeko modua. IV. mendean *Chronographus anni 354* idazlanak azaltzen duenez, Urumea zazpi kilometroz nabiga zitekeen ibaian gora, egungo Hernani pareraino.

## Iruditegia 

Fitxategi:Desembocadura del Urumea en 1860 por Petit de Meurville.jpg|Urumea ibaiaren itsasoratzea, (1865, Didier Petit de Meurville)
Fitxategi:Emakumeak Urumean 1920 inguru.jpg|Emakumeak Urumean arropa garbitzen Loiolan (1920 ggb).
Fitxategi:Regatas de bateles en el río Urumea (6 de 9) - Fondo Marín-Kutxa Fototeka.jpg|Batel-estropada Urumea ibaian (1950)
Fitxategi:Goizuetako zubia. Euskal Herria.jpg|Errakaundi ibaia zeharkatzen duen Goizuetako zubia.
Fitxategi:Desembocadura urumea.jpg|Urumea ibaia Urgull eta Zurriolaren artean itsasoratzen.
Fitxategi:Amara Errondotik - Amara desde Errondo (6431213075).jpg|alt=|Amara Errondotik 1970eko hamarkadan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* urumea.com Ibaiari buruzkoa (Donostia, Hernani, irudiak, datuak...)
Europar sugegorri

**Europar sugegorria** (*Vipera berus*) Europako zati handi batean dagoen sugea da. Zirkulu Polar Artikotik Iberiar eta Italiar Penintsulako iparraldera, Balkanak utzi gabe, zabaltzen da. Erdialdeko eta hegoaldeko Europan nahiko esporadikoa izaten da.Errusiatik Ozeano Bareko itsasaldera ere hedatzen da.

## Itxura 
Helduak 65cm inguruko luzera izan dezake buztana barne. Emeak arrak baino handiagoak izan daitezke. Sugegorriaren gorputza lodia da eta bere muturra zapala da.Burua hirukierakoa eta ondo zehaztua. Begininiak zutika ditu eta ez du betazalik. Bere gainaldeko ezkatak karenatuak ditu. Sugegorri gehienek bizkar hezurrean sigi-saga egiten duen lerro bat izaten dute ongi nabarmendua.

Koloreak asko aldatzen dira sexuaren arabera. Arrak zuriak eta urdinabarrak , beltz marka bortitzekin. Emeak berriz , arre kolorezkoak edo gorrixkak izaten dira. Sabelaldea urdinabarra edo beltza izaten da ; batzuetan orban zuriekin. Buztana oria , laranja eta azpitik gorria. Badaude oso ilunak, ia beltzak, diren ale batzuk.
ezkerrera|thumb|200px|Kolore-aldakuntza

## Ohiturak 
Bere bizilekua zabala da: belar-soro, txilardi, otadi, sastrakadi, baso ireki eta oro har, landaretza ugariko inguruetan. Atsegin dituen beste tokiak , hesiak, baso-ertzak, mendiko bideen ezpondak eta nekazarien eraikuntzetako harresiak izaten dira.Itsas mailatik 3000 metroko garaieraraino (Alpetan) ager daitezke.

Oso ehiztari trebea da harrapakinak harrapatzen. Haien artean ugaztun txiki , sugandila, musker eta txoritxoak daude. Harrapakinak Jacobsonen organoari esker eta mingaina mugituz atzematen ditu. Organo horrek usaimenaren antzeko eginkizuna betetzen du eta mingainaren bidez jasotako estimulu kimikoak aztertzen ditu. Ehizakiak hiltzeko sugegorriak dituen letaginak erabiltzen ditu. Letagin hauek zulatuak eta mugikorrak dira. Ausikitzerakoan pozoia zuzenean harrapakinari sartzen dio. Gero, pozoiak bere lana egin arte, itxaroten du eta ondoren, mingaina erabiliz ehizakiaren arrastoari jarraitzen dio. Aurkitzen duenean, burutik hasita, ehizakia oso-osorik irensten du.

## Ugalketa 
Udaberrian ugaltzen dira. Sugegorriak barnerruleak (obobibiparoak) dira. Arrautzak amaren barruan txitatzen dira erditzeko unea iritsi arte. 4-8 kumeak uztaila-abuztutik aurrera ateratzen dira.

## Pozoia 
Nahiz eta indar handiko pozoia den bere hozkada ez da aspis sugegorriarena baino arriskutsuagoa, dena den, gizakiarentzat ezinbesteko kasuak eman dira.

## Ikus, gainera 
* Aspis sugegorri
* Kantabriar sugegorri
* Orsini sugegorri
* Suge biperakara
Onddobeltz

**Onddobeltz** edo **onddo burubeltza** (*Boletus aereus*) *Boletaceae* familiako onddo handia da. Txapela arre iluna eta ganbila du. Bere oin lodia krema kolorekoa da. Txapelaren azpialdea poroz osatuta dago; hasieran zuriak eta gero horiak. Jateko ona da.
 
## Bizilekua 
Harizti, artelatz-baso eta artadietan dago.

## Beste izen arruntak 
*Boletus aereus
tokiko euskarazko testuetan:
*onddo beltz;
*onddo burubeltz.

## Ikus, gainera 
* Ziza jangarriak

## Deskribapena 
Oso itxura sendoko ondoa da, batzuen ustez *Boletus*-ik onena da.

Kapela: 6-20 cm-koa. Hemisferikoa, gero ganbila, azkenean irekia ale helduetan, sendoa, denbora batera pixka bat bigunagoa. Gaztetan ia beltza, gero marroi iluna edo arre okrea. Brontze koloreko erreflexuekin. Gainazal aterziopelatua, ez likatsua edulisarena bezalakoa.

Tutuak: Finak, luzeak, ia libreak, lehenengo zurixkak, gero horixkak eta azkenik berdexkak.

Poroak: Estu, hasieran txikiak, gero irekiak, zuriak, gero horiak eta azkenik berdeak.

Hanka: Sendoa, lodia, trinkoa, hasieran oinarrian lodituta, gero zilindrikoa.

Haragia: Sendoa, trinkoa, zuria, ez da urdintzen eta ez dago koloreztatuta kapelaren azalaren azpian. Usain eta zapore atseginak.

## Jangarritasuna 
Bikaina. Haragi sendoagaitik askok *Boletus-*ik onena dela uste dute.

## Garaia eta lekua 
Udan eta udazkenean hostoerorkorren basoetan. Inoiz ez koniferetan.

## Nahasmen arriskua 
*Boletus edulis*, zurbilagoa da eta azal likatsuagoa du; *Boletus pinicola* kolore arre gorrixkakoa da, eta *Boletus reticulatus* udaren hasieran ateratzen da; azala ez du hain belusatua (aterciopelado) eta hurritz kolorekoa da. Denak jangarri bikainak.

*Boletus aereus*-ak ez du inoiz irteten koniferoen azpian eta kapelak ez du tindu gorrixkarik izaten, besteak beste horregatik bereizten da *Boletus Pinicola*-rengatik, biak dute txapel iluna eta antz handia dute.

## Banaketa eremua 
Batez ere Europako erdialdean eta hegoaldean ateratzen da, baita Afrikako iparraldean ere. Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Europa, Errusia, Aljeria, Turkia, Himalaiako eremua, Japonia, Txina, Hegoafrika.

## Etimologia 
*Boletus* terminoaren etimologia eztabaidagarria da. *Aereus'' latineko aereus hitzetik dator; kobrea edo brontzea esan nahi du, bere brontze koloregaitik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Boletaceae

**Boletaceae** onddo familia bat da.

Nahiko efimeroak diren karpoforoak dituzte. Bere esporak hodi estuetan sortzen dira kapelaren azpiko aldean. Haragi biguna dute eta batzuk zapore onekoak dira. Onddo hauek guztiek zuhaitzekin asoziazio onuragarriak elkarri egiten dizkiote.

## Filogenia 
## Ikus, gainera 
* Onddobeltza
* Onddozuria