Egia

[eskuinera|thumb|*Denborak Egia salbatzen du Faltsukeri eta Jeloskortasunatik*, [François Lemoyne, 1737.]]
**Egia** baieztapena eta gertakaria bat etortzea da, edo baieztapena eta horrek islatzen duen errealitatea, edo dagokion ideia. Terminoa zentzu tekniko batean erabiltzen da, nola hala zientzia, logika, matematika eta filosofia eremuetan. 

Horrez gain, egia hitzaren erabilerak zintzotasuna, fede ona eta giza egiazaletasuna ere barne hartzen ditu, orokorrean. 

Ideia filosofiko lausoa izaki, ez dugu pentsalari edo adituen artean erabateko adostasuna lortzen duen definiziorik topatuko. Egiaren inguruko teoria desberdinen arteko eztabaidak bizirik dirau, eta, besteak beste, posizio desberdinak daude ondorengo auzien inguruan:

* Zerk osatzen/eratzen duen egia.
* Zein irizpideren arabera ezagutu eta definitu dezakegun.
* Gizakiak berezko ezagutzak dituen edo eskuratu egin ditzakeen soilik.
* Errebelazioak egiazkoak diren edo egia esperientziaren, adimenaren edo arrazoiaren bidez eskuratu daitekeen soilik.
* Egia subjektiboa edo objektiboa den.
* Egia erlatiboa edo absolutua den. 

Artikulu honen helburua kontzeptuaren gaineko interpretazio eta ikuspuntu nagusiak azaltzea da. Egiari buruzko galdera eztabaida iturri izan da mendeetan zehar teologo, filosofo eta logikarien artean. Gaur egun, hainbat ikerketa zientifikotarako gaia da, eta baita oinarritze filosofikorako ere. Besteak beste:

* Hizkuntzalaritzari interesatzen zaio hizkuntza egia adierazteko bide den heinean.
* Filosofia antropologikoari interesatzen zaio, gizakiak gezurra edo faltsutasuna baino egia nahiago duelako ideia aintzat hartuta.
* Historiari interesatzen zaio, egiaren kontzeptua eta harekiko estimu edo kondena ez baitira berdinak izan historian zehar eta kultura desberdinen artean.
* Zientziari interesatzen zaio, orokorrean, ezagutza bera egian eta ebidentzietan oinarritzen den heinean.

## Etimologia 
"Egia" hitzaren esanahia eta jatorria argitzeko, komeni da gure kulturan eragin handia izan duten hiru hizkuntzetan duen esanahia gogoratzea.

Grezieraz, "aletheia" terminoa erabiltzen da (ezkutuan ez dagoena), eta deskubritzea, argitara ateratzea da bere esanahia..

Latinez, "veritas" terminoak adierazpenen zehaztasuna edo zorroztasuna adierazten du, esaten dena esaten duenarekin lotuz. Gezurraren edo iruzurraren aurkakoa litzateke. 

Eta, azkenik, hebreeraz, "emunah" terminoak egia adierazten du, konfiantza edo fideltasun moduan ulertuta. Egiazko laguna; espero duzun hori beteko denaren segurtasuna; zerbait sendoa, egonkorra.  

Hiru zentzu ezberdin horiek osatzen dute “egia” terminoaren oinarria.

## Egiari buruzko ikusmoldeak 
### Antzinatea 
Egiaren inguruko hiru orientabide nagusi eratzen dira:
* Egia segurtasun eta konfiantza gisa hebrear munduan.
* Egia *izatearen ez-ezkutatzea*" edo alétheia greziar munduan.
* Egia egiazkotasun gisa, latinezko *verus*-etik, zeinak adierazten duen konfiantza sinesten denaren eta esaten denaren eta denaren arteko korrespondentzian.

Hebrearrentzat egia (emunah), batez ere, segurtasuna edo konfiantza da; egiazkoa da bere buruarentzat egiazkoa dena, eta, beraz, fidagarria segurtasuna ematen duelako. Beraz, Jainkoa Egia da, bera baita egiazko gauza bakarra, leial delako. Egia ez da estatikoa, ez baitago orainaldian aurkitzen, Jainkoak bere promesa adierazten duen etorkizunean baizik. Horregatik, egiaren esanahia אמן (amen, hala izan bedi) esatea da. Egia promesari leial izateko borondatearen produktua da.

### Platon eta Aristoteles
​
[start=0|thumbtime=25|thumb|[Aristoteles ulertzeko gakoak.]]
Greziarrentzat, berriz, egia errealitatearen berdina da, eta errealitatea fenomeno aldakorren azpian geratzen den nortasuntzat hartzen zen. Halakoa da arkhe edo arjea (ἀρχή), hau da, hainbat eratara ulertzen den *printzipioa*: materia, zenbakiak, atomoak , ideiak,​ eta abar, esperientzia konkretuaren maila sentigarriaren azpitik geratzen direnak, beraz, pentsamenduarengatik bakarrik da ezaguna arimaren funtzio edo ahalmen gisa: ulermena. Egia *aletheia *edo fenomenoaren beloak ezkutatzen duen izakiaren aurkikuntza gisa planteatzen da. Baina greziarrek egia enuntziatuen propietatetzat ere hartzen zuten.

Batzuek Sokrates, Platon eta Aristotelesen egiari buruzko ideiak korrespondentziaren teoriarekin bat datozela ikusten dute. Aristotelesek esan zuen:
[start=0|thumbtime=36|thumb|[Platon ulertzeko gakoak]]
Halaber, antzeko adierazpenak Platonen elkarrizketetan ere aurki daitezke (Cratylus 385b2, Sofista 263b) eta akatsak sortzen zirela pertzepzio horietatik epaiak (hipolepsis) edo iritziak (prosdoxazomenorako) egiteko moduan.

Estoikoek egia inpresioetatik (phantasiai) eskura zitekeela uste zuten, jabetze kognitiboaren bidez (katalepsia).

### Erdi Aroa
#### Kristautasuna
[thumb|Nikolai Ge-ren *Zer da egia*, Joan 18:38 adierazten dena, non [Pontzio Pilatos|Pilatosek Jesusi galdetzen dion: *Zer da egia?*]]
Kristautasunak dimentsio berezi bat sartzen dute: fedeak sostengatutako Egia errebelatua. Kristautasunak egiaren ikuspegi soteriologikoa du. Bibliaren arabera (Joan 14:6), Jesus aipatzen da esanez: «Ni naiz bidea, eta egia eta bizitza; inor ez da Aitarengana etortzen nire bidez ez bada».

Erdi Aroan, kristautasunak, Erromatar Inperioko erlijio ofizialak, fedearen bidezko ezagutzaren eta arrazoiaren bidezko ezagutzaren arteko erlazioen arazoa planteatu zuen.

#### Filosofia islamiarra
Filosofia islamikoan, Avizenak (Ibn Sina) honela definitu zuen egia *Kitab Al-Shifa* lanean, I. Liburua, 8. kapituluan:.

Geroago, Avizenak egiaren definizioa sakondu zuen VIII. liburuaren 6. kapituluan:.

Hala ere, definizio hori Erdi Aroko Simone van Riet-en obraren latinezko itzulpenaren interpretazio bat besterik ez da. Jatorrizko testu arabiarraren itzulpen moderno batek zera dio:.

Averroes Aristotelesen pentsamenduaren ulermenaren eta bere erlijio-fede propioaren arteko kontraesana gainditzen saiatu zen (islam nagusia Espainia musulmanean), eta egia bikoitzaren kontzeptua definitu zuen. Averroismoaren harrera Europan kristauan (latin averroismoa), oso garrantzitsua izan zen eskolastikarako.

#### Eskolastika
Avizena eta San Agustin eta Aristoteles berbaluatzen, Tomas Akinokoak bere *Egiari buruzko galdera eztabaidagarriak* lanean esan zuen:

Horrela, Tomas Akinokoarentzat, gizakiaren adimenaren egia gauzen egian (egia ontologikoa) oinarritzen da. Horregatik, entea ulergarria da.​ Aristotelesen iritziaren birformulazioa idatzi zuen bere *Theological Summa*n, adimenak gauzarekiko duen egokitasuna, *Adaequatio rei et intellectus*, gaur egun, egia semantikoa edo egia epistemologikoa deituko geniokeen egia logikoari, gaizki deitu izan dena. San Tomas Akinokoak esan ere zuen benetako gauzek parte hartzen dutela Jainko Sortzailearen izatearen ekintzan, zeina Iraunkorra den eta Adimena eta Egia. Beraz, izaki horiek ulergarritasunaren argia dute, eta ezagugarriak dira. Gauza horiek (izakiak; errealitatea) giza izpirituan aurkitzen den egiaren oinarria dira gauzen ezagutza eskuratzen duenean, lehenik zentzumenen bidez, gero arrazoimenak egindako ulermenaren eta judizioaren bidez. Tomas Akinokoarentzat, giza adimenak (*intus*, barru eta *legere*, irakurketa) gauzen esentziara eta existentziara iristeko gaitasuna du izaera ez-materiala duelako, elementu espirituala; nahiz eta elementu moral, hezitzaile eta beste batzuek zure gaitasuna oztopatu dezakete.

Eskolastikoentzat, *verum *(egia), *unum *(identitate bakarrekoa) eta *bonum *(oso-ona) entearen propietate transzendental bat da, entearen baliokide gisa guztiz bihurgarriak baitira, eta egiazko ezagutzak egia ontologikoa egia metafisiko gisa suposatzen du enteak adimenarekin duen egokitasunean.

Logika silogistikoa formala bada ere, ez da formalista,​ bere terminoen eduki esanguratsua άλήθεια gisa errealaren funtsezko intuizioari dagokiolako; eta haien harremanak Platonek pentsatutako esentzien ordena dialektiko bati dagozkio, edo formen mugimendu eragin eta ordenatu bat, Mundua, lehen mugimendu batek mugitua, bere dizipulu Aristotelesek pentsatu zuen gisa; eta, azkenik, kristautasunean eta islamean, Jainko Sortzailea, Agindua eta Hornitzailea, Egiazko Izakiaren errebelazioa da, ordena eta egia horren azken oinarria, Lehen Kausa gisa, eta IPSUM ESSE SUBSISTENS.

Dena den, XI. mendetik aurrera eskolastikaren baitan, kontzeptu unibertsalen arazoa eta errealitatearekin duten harremana beti egon zen presente.

Nominalistek egia *veritas sermonis*tzat hartu ohi dute, Unibertsalak *flatus vocis* (ahots-arnasa) kontsideratzen baitira

## Egia motak 
[thumb|[Platon eta Aristoteles, Raffaello Sanzioren eskutik (Atenasko eskola, 1509) egiaren bilaketara bideratutako bi filosofia mota handien ordezkari gisa.]]

### Subjektiboa eta objektiboa 
Egia subjektiboak modurik intimo eta gertukoenean ezagutzen ditugun horiek dira egiaren edukia subjektuak berak ezagutzen eta adierazten duen horretan oinarritzen delako. Esperientzia propioaren egiak dira. Subjektibismoa egia guztiak subjektiboak direla dioen teoria da, ezagutzen duen subjektuaren araberakoak, alegia.

Aitzitik, egia objektiboek gure sinesmen subjektiboetatik eta gustuetatik independenteak izan nahi dute, eta horien oinarria subjektu indibidualak ezagutzen duen egitatetik independentea. Horixe da egia zientifikoaren nahia.

Ikuspuntu desberdinak edo ezagutzeko modu desberdinak daudela edo egon daitezkeela onartzen denean, subjektibismoaz baino perspektibismoaz hitz egin beharko genuke.

### Erlatiboa eta absolutua 
Egia erlatiboak arau, konbentzio edo ikuspuntu bati lotuta egia soilik diren ideia edo proposizioak dira. Normalean, konbentzio edo arau horiek kulturaren beraren printzipioak izaten dira. Edonork onartuko luke ideia batzuen egiazkotasuna edo faltsutasuna erlatiboa dela: sardexka koilararen ezkerraldean dagoela esaten bada, hori norberak ikusten duenaren araberakoa izango da. Hala ere, erlatibismoa egia guztiak mota horretakoak direla dioen teoria da eta, beraz, egia oro kulturaren beraren araberakoa izango dela. 

Erlatibismo morala, adibidez, iritzi moral eta etiko guztiei balio, zilegitasun, garrantzi eta pisu bera ematen dien korronte filosofikoa da, nor, nola, noiz eta non adierazten diren kontuan hartu gabe; beraz, iritzi moral edo etiko guztiak, pertsonatik pertsonara alda daitezkeenak, baliozkoak dira, eta ez da bat beste bat baino hobea.

Egia erlatiboei kontrajarrita, egia absolutuak edo objektiboak ditugu. Azken horiek kultura eta garai guztietarako egiazkoak izango liratekeen ideiak edo proposamenak dira. Ideia horiek unibertsoaren naturarekin, giza naturarekin, jainkoarekin... edo funtsezko esentziaren batekin erlazionatzen dira maiz.

Absolutismo morala, arau eta printzipio moralak erabat egiazkoak edo faltsuak direla dioen ikuspegia da; kultura guztientzat erabat egiazkoak edo faltsuak, garai eta egoera guztietan, giza usteekiko independente.

### Ontologikoa eta epistemologikoa 
* Errealitate baten predikatua: egia ontologikoa.
* Ezagutza, sinesmen, proposizio edo enuntziatu baten predikatua: egia epistemologikoa.

Egia aintzakotzat hartzeko bi modu hauek ez dira beti argi agertzen hitzaren erabilera arruntean.

Lehenengo kasuan, egiazko errealitateari erreferentzia egiteko erabiltzen da hitza errealitate irreal, engainagarri, hutsal edo itxurazkoari kontrajarrita (erreala ematen duelako, baina benetan hala izan gabe).

Bigarren kasuan, hitza ezagutzari (sinesmen, proposizio edo enuntziatuen edukiari) erreferentzia egiteko erabiltzen da. Ezagutza hori benetakoa edo faltsua izan daiteke, adierazi nahi duen errealitatearekin bat egiten duen edo ez horren arabera. 
thumb|René Descartes, lehenengo arrazionalista moderno bezala hartua da eta hori dela-eta filosofia modernoaren aita bezala izendatua.
Eszeptikoek, adibidez, baztertu egiten dute modu ontologikoan egia ezagutzeko posibilitatea bera, giza ezagutzarentzat errealitatearen ezagutza ezinezkoa dela iritzita. Platon dugu egia ontologikoaren defendatzaile nagusienetako bat.

Arrazionalista eta idealistek, Descartes, Spinoza, Leibniz, Hegel, eta Russell edo Wittgensteinek, honela pentsatu zuten euren pentsamenduaren une jakin batean: egia guztiek, azken finean, Jainkoarentzako arrazoiaren egiak izan behar dute, non euren izaera absolutua lortzen duten. Jainkoa izaki transzendente moduan uler dezakegu, edo, naturarekin, izpirituarekin, gizatasunarekin edo zientziarekin identifikatuta.

Enpirismoak, aldiz, ezagutza guztiak, funtsean, egia direla dio, esperientzian oinarrituta dauden heinean.

### Egia morala 
Hitzekin edo ekintzekin adierazten dugunaren eta egiazkoa dela sinesten dugunaren arteko komunztadura da. Bere kontrakoa ez da faltsua edo okerra gezurra baizik.

Dena dela, egiazko enuntziatu guztiak ez dira egiazkoak egitateekin bat datozelako. "Bihar euria egingo du edo ez du egingo" esakuneak, adibidez, ez du errealitatearekin zerikusirik, eta, hala ere, benetako enuntziatua da: egia logikoa da. Azken horrek onargarri egiten du egiaren koherentziaren teoria deritzona. Gaur egun zabalduen dagoen teoria korrespondentista, beraz, beste teoria batzuekin osatu beharko da, ezinbestean.

### Teoria korrespondentista 
Egiaren teoria korrespondentistak esaten du proposizio baten egiazkotasuna edo faltsutasuna munduarekin duen erlazioak soilik determinatzen duela munduarekin bat datorren zehaztasunez deskribatzen badu. Teoria horren arabera, egia ezagutzen duen adimenaren eta benetakoaren arteko bat-etortze erlazio bat da, ezagutzaren eta errealitatearen arteko lotura. 

Hala ere, gaur egun errealitateari buruzko ezagutza metafisikorik onartzen ez denez, teoria hori enuntziatu edo adierazpen linguistiko bati buruzkoa dela esaten da, eta enuntziatu edo adierazpen hori egiazkoa izango da esaten duena egia denean.

### Teoria koherentista 
Egiaren teoria koherentistak dio proposizio bat egiazkoa dela parte den sistemaren gainerako proposizioekin bat baldin badator soilik, haiekin koherentea eta zentzuzkoa bada. "3 + 5 = 8" proposizioa egiazkoa da matematika elementalaren arauekin koherentea den heinean.
[thumb|[Bertrand Russell galestar filosofo, aktibista, idazle eta matematikaria izan zen.]]
Egia, beraz, proposizio sistemen propietate bat da teoria honen arabera, eta sistema osoarekin duen koherentziaren baitan soilik eman ahal izango zaio egiazkotasuna banakako proposizio bakoitzari.

Teoria koherentistari egin zaion kritika ezagun bat Bertrand Russellek formulatu zuena da: sinesmen bat eta bere aurkakoa gutxienez sinesmen multzo batekin koherenteak izango direnez, sinesmen kontraesankorrak egia izan daitezke teoria koherentistaren arabera. Baina, biak ezin direnez aldi berean egiazkoak izan (kontraesankorrak direlako), teoria hau ez dela balizkoa ondorioztatu izan da.

### Adostasunaren teoria 
Adostasunaren teoria, adostasunaren kontzeptua bere egiaren kontzeptuaren zatitzat hartzen duen egiaren edozein teoria izango litzateke. Teoria hauen arabera, egiak aldez aurretik prozedura edo akordio bat behar du, edo jarraibide batzuen aldez aurreko ezagutza. Egia, beraz, talde zehatz batek adostua izan daiteke, elkarrizketaren bidez.

### Teoria pragmatikoa 
Egiaren teoria pragmatikoek baieztatzen dute proposizio bat egiazkoa dela baldin eta baliagarria bada edo praktikan funtzionatzen badu. Ondorioz, "udan bero egiten du" proposizioa egiazkoa da ekintzarako baliagarria bada, hau da, egiazkoa dela uste duen edonorentzat baliagarria bada. 

Beraz, teoria pragmatikoaren arabera, praktikan egiaztatzen dugunean soilik ezarri ahal izango dugu proposizio baten egiazkotasuna. Eskakizun hori ez da gertatzen teoria korrespondentistarekin, non proposizio bat egiazkoa den egitateekin bat baldin badator, egitateok egiaztatu ezin badira ere.

### Beste teoria batzuk 
Konstruktibismoaren arabera, egia prozesu indibidual eta sozialek eraikitzen dute.

* Ezagutza ez da pasiboki jasotzen, ezta zentzumenen edo komunikazioaren bidez ere. Subjektu ezagutzaileak eraikitzen du aktiboki.
* Ezagutzaren funtzioa moldagarria da terminoaren zentzu biologikoan, doikuntzarako edo bideragarritasunerako joera duena.
* Ezagutzak subjektuaren esperientzia-munduaren antolamenduan laguntzen du, ez errealitate ontologiko objektibo baten eraikuntzan.

Kanten fenomenoaren eta noumenoaren definiziotik abiatuta, ezagutza eraikuntza mental bat da. Esperientzia guztiak, funtsean, subjektiboak dira; eta, pertsona baten esperientzia beste batenaren antzekoa izan daitekeela uste izateko arrazoiak aurki daitezkeen arren, ez dago jakiterik benetan esperientzia bera den ala ez.

### Teoria semantikoak 
"Egiazko" predikatuari buruz, interpretazio ugari egin da. Oro har, onartu da badirela a priori egiazkoak diren perpausak, egia logiko edota analitikoen kasuan esate baterako. Baina, perpaus sintetiko bat egiatzat hartzeko, iritzi desberdinak sortu dira kontuan izan beharreko irizpideei buruz aritzean.  

Lau izan dira joera nagusiak: 

# Egia egokitasun gisa. Perpaus bat egiazkoa da bsb horren eta errealitatearen artean egokitasun bat badago. P egiazkoa izango da bsb errealitatean p-k dioena betetzen bada. Ikuspegi hori Russellek eta, oro har, joera enpiristak defendatu dute. Tarskiren egiaren kontzepzio semantikoa ikuspegi horretatik gertu aurkitzen da.
# Egia koherentzia gisa. Perpaus bat egiazkoa da horrekin harremanetan dagoen uste-sistemari koherentzia handiagoa ematen badio. Ikuspegi horri, jankintza sistema holisten alde dauden autoreek eutsi diote. Quinek ikuspegi horri eutsi diola esaten da.
# Egiarekiko ikuspegi pragmatista. Perpaus bat egiazkoa da hura mantentzeak efektu "positiboak" badakartza. James-ek eta, oro har, pragmatismo amerikarrak defendatu dute. Bada Quineren iritziak ikuspegi honetara gerturatzen dituenik.
# Egia erredundantzia gisa. Ikuspegi honen arabera, "egiazkoa" predikatua ez da erredundantzia bat besterik. P egiazkoa dela esatea, p esatea da, funtsean. Fregeren ikuspegien eta Tarskiren egiaren kontzepzio semantikoaren hainbat irakurketak ikuspegi honetara gerturatu izan ditu bi autoreak.

## Erreferentziak 
## Bibliografia gehigarria
* 
* 
* 
*  - Antología de artículos clásicos sobre la verdad, incluyendo trabajos de James, Russell, Ramsey, Tarski y otros más recientes.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Itzultzailea: Alicia Puleo; Itzulpenaren berrikuskapena: Celia Amorós 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* Ontologia
*Epistemologia
*Egia-oste
*Gezur
*Eszeptizismo
*Erlatibismo

## Kanpo estekak 
* http://www.sefaweb.es/el-concepto-de-verdad/