Agindupeko lur

[thumb|[Britainiar Inperioa|Britainiar Inperioko koloniak 1920an. Domeinuak kolore morean/urdin ilunean]]
Zuzenbide anglosaxoian, **domeinu** edo **agindupeko lur** bat (), izen osoz, britainiar koroaren subiranotasunaren menpe zeuden erakunde politiko autonomoen talde bati dagokio, XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran Britainiar Inperioa eta Nazioen Mankomunitatea eratuz. Kontzeptuak, une desberdinetan, Kanada, Australia, Zeelanda Berria, Ternua, Hegoafrika eta Irlandako Estatu Askea barne hartu ditu. 1948 ondoren, Erresuma Batuko erregea estatuburu bezala mantentzen zuten nazio independenteak adierazteko erabili zen, India, Pakistan, Ceilan (Sri Lanka), Kenya eta Jamaika, besteak beste. Kolonia zahar asko, Bigarren Mundu Gerraren ondoren independentzia lortu zutenak, beren independentzia konstituzioetan domeinuak deituak izan ziren; kasu askotan, herrialde hauek laster bihurtu ziren errepublika, honela, domeinu kontsiderazioa amaituz (India, Pakistan, Kenya, Nigeria, adibidez).
[thumb|[Britainiar Inperioaren mapa Viktoria erreginaren pean hemeretzigarren mendearen amaieran. Kontuan izan "domeinuak" Koroari dagozkion lurralde guztiei dagozkiela.]]

## Esanahia 
Ingalaterrako zuzenbide anglosaxoian, Koroaren domeinuak Koroaren subiranotasunpeko erresuma eta lurraldeei buruzkoak ziren; adibidez, Kontseiluaren 1914ko Aginduak, Zipre erantsiz, hau xedatzen zuen:

Domeinu hitzaren erabilera, lurralde partikular bati erreferentzia egiteko, XVI. mendekoa da, eta Gales deskribatzeko erabili zen 1535. urtetik 1800 urte ingurura arte. Domeinua, titulu ofizial bezala, Virginiari eman zitzaion lehen aldiz, 1660 inguruan, eta Ingalaterra Berriko Domeinuari 1686an. Domeinu horiek ez zuten inoiz estatus erdiautonomo edo autonomorik izan. Kanadak 1867an jaso zuen titulu hori Ipar Amerikako zenbait kolonia britainiarren konfederazioan.

1907ko Konferentzia Kolonialean, Kanadako eta Austrialiako Mankomunitateko kolonia autonomoak kolektiboki "Domeinutzat" hartzen ziren lehen aldia izan zen. Beste bi kolonia autonomori ere, Zeelanda Berriari eta Ternuari, urte horretan eman zitzaien titulua. Hegoafrikak (1910) eta Irlandako Estatu Askeak (1922) jarraitu zieten.

Domeinu estatusa, ofizialki, Balfour Adierazpenean (1926) eta Westminster-reko Estatutuan (1931) definitu zen, lurralde hauek, "Britainiar Inperioaren barruko Autonomia Erkidego" bezala onartzen zituztenak, Estatu hauek, Erresuma Batuaren parekotzat ezarriz, funtsean, Nazioen Mankomunitateko kide independente bihurtuz. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, britainiar kolonialismoaren gainbeherak, Domeinuak, Mankomunitatearen erresuma deitzera eraman zituen, eta termino honen erabilera, pixkanaka-pixkanaka jaitsi egin zen herrialde hauetan ordutik. Hala ere, erabiltzen ez bada ere, Kanadako legezko titulua izaten jarraitzen du; are gehiago, Maiestatearen domeinuak esaldiak EBren legezko erabilera modernoarekin jarraitzen du noizbehinka.

## Garapen historikoa 
### Itsasoz haraindiko lurra 
Domeinuak, jatorrian, Britainiar Inperioaren edozein jabetzari buruzkoak ziren. Oliver Cromwellen titulu osoa, bere protektoratuan, "Ingalaterra, Eskozia eta Irlandako Mankomunitatearen Lord Babeslea, eta honen jabetzako domeinuak" izan zen. 1660an, Karlos II.a Erregeak Virginiako Koloniari "Domeinu" titulua eman zion, Virginiak Ingalaterrako Gerra Zibilean Koroarekiko izan zuen leialtasunagatik esker onez; estatuak oraindik "Domeinu Zaharra" mantentzen du ezizen gisa. Izena Ingalaterra Berriko Domeinu laburrean ere aurkeztu zen (1686-1689). Kasu horietan guztietan, domeinuak inperioaren meneko izatea eskatzen zuen.
thumb|Zeelanda Berriko Observer-ak (1907) Sir Joseph Ward lehen ministroa nano dotore bat bezala erakusten du "Domeinu" kapela handi baten azpian. Harrapakinak dio:                                                                                                                       Kanada: "Rather large for him, is it not?" ("Handi samarra berarentzat, ezta?")                                                             Australia: "Oh his head is swelling rapidly. The hat will soon fit." (Burua azkar puzten du. Kapela laster sartuko da. ")

### Gobernu arduraduna 
"Domeinuaren" estatuserako oinarria autonomiaren arrakasta izan zen, "gobernu arduratsuaren" eran. Britainiar kolonietako gobernu arduraduna 1840ko hamarkadan agertzen hasi zen (Eskozia Berriarekin 1848ko hasieran iritsi zen lehen kolonia bezala) eta kolonia nagusi gehienei eman zitzaien (Ipar Amerika britainiarra, Australia eta Zeelanda Berria) 1856rako. Erresuma Batuko Ipar Amerikako lurralde gehienak batasun federal batean batu ziren 1867 eta 1873 bitartean, Ipar Amerikako Aktaren agintaritzapean, erakunde berria "Domeinua" izendatu zuena (Ipar Amerikako Aktaren 3. atala).

Australia eta Zeelanda Berria ere domeinuak izendatu zituzten 1907an. 1850eko Australiako Konstituzioen Aktak orduan lau kolonia australiarrentzako (Hegoaldeko Gales Berria, Tasmania, Mendebaldeko Australia eta Hegoaldeko Australia) makineria sortu zuen, behin baldintza batzuk lortuta, parlamentu eta gobernu arduradunak ezartzeko. Victoria Gales Berritik Hegoaldetik bereiztea ere ezarri zuen, baita bere kolonia banandua izatea ere (1851n gertatu zena), autonomia lortzeko antzeko gaitasunarekin. Hegoaldeko Gales Berriak, Victoriak, Hegoaldeko Australiak eta Tasmaniak, Zeelanda Berriarekin batera, 1856an gobernu arduratsua lortu zuten; Mendebaldeko Australiarentzako autonomia 1891ra arte atzeratu zen, batez ere Bretainiarekiko etengabeko menpekotasun finantzarioagatik. Horrek lurraldearen zati handi bat iparraldeko Australian utzi zuen teknikoki Hegoaldeko Gales Berriaren zati gisa, nahiz eta fisikoki harengandik bereizita egon. Lurralde hau, neurri batean, Queensland-era transferitu zen eta gainerakoa Hegoaldeko Australiara 1863an – Sudaustraliana atala, azkenik, Australiako Mankomunitateari transferitu zitzaion Iparraldeko Lurralde federal bezala 1911n.

Hegoafrika domeinu bihurtu zen 1919an. Bere koloniak aurretik autonomo bihurtu ziren, Lurmutur Kolonia 1872an lehena izan zelarik; honen ondoren Natal (1893), Transvaal (1906) eta Orange Ibaiaren Kolonia (1907) etorri ziren.

### Kanada eta Konfederazioa 
XX. mendean "Domeinua" terminoaren erabilera Samuel Leonard Tilleyk 1866ko abenduko Londreseko Konferentzian iradoki zuen arte bila daiteke, Erresuma Batuko Ipar Amerikako, Kanadako (Ontarioko eta Quebec-eko probintziak), Brunswick Berriko eta Eskozia Berriko lau koloniatako konfederazioa eztabaidatu zenean, "Domeinu bat Kanada izenpean, Britainiar Inperioko lehen federazioa. "Domeinu bat Kanada izenpean", Britainiar Inperioko lehen federazioan. Tilleyren iradokizuna 72:8 Salmotik hartu zen, "Itsasotik itsasora eta ibaitik lurraren muturreraino gobernatuko du! "Mari Usque Ad Mareri" leoi nazionala entzuten da*. ​Kanadako gobernu berriak Kanadako Domeinua erabili zuen kolonia berria eta handiagoa izendatzeko. Ez Konfederazioak, ez Dominio titulua hartzeak, ordea, ez zioten autonomia handiagoa edo eskumen berririk eman gobernu maila federal berriari.   Eugene Forsey senatariak Gobernu Arduratsuaren sistema ezarri zuten 1840ko hamarkadaz geroztik eskuratutako eskumenak Dominioko gobernu berrira transferituko zirela dokumentatzen du:*

Andrew Heard konstituzio-adituak ezartzen duenez, Konfederazioak ez zuen legez aldatu Kanadaren estatus koloniala, gerora izango zuen nagusitasun-estatusetik hurbilago egotera.

1867an hasi zenean, Kanadaren estatus koloniala nagusitasun inperial britainiarrarekiko azpiratze politiko eta legalak markatu zuen, gobernu legegile, judizial eta exekutiboaren alderdi guztietan. Westminster-reko Parlamentu Inperialak Kanadarekin lotutako edozein gairi buruzko legeak egin zitzakeen eta tokiko edozein legeria baliogabetu zezakeen, Kanadako auzirako apelazioaren azken gorteak Londresko Kontseilu Sekretuaren Batzorde Judizialarekin jarraitzen zuen, Gobernadore Nagusiak gobernu britainiarraren ordezkari gisa rol substantiboa zuen, eta botere exekutibo gorena Errege britainiarrarengan zegoen izendatuta – Ministro britainiarrek bakarrik aholkatzen zuten ekitaldi honetan. Kanadako independentzia menderakuntza horietako bakoitza azkenean kendu zutenean lortu zen.

Heardek XIX. mendearen amaieran Parlamentu britainiarretik igarotako legedi gorputz handia dokumentatzen du, bere nagusitasun inperiala mantendu eta hedatuko zuena bere koloniak mugatzeko, Domeinuaren gobernu berria barne.

Kanadaren Domeinua 1867an sortu zenean, bere barne arazo guztiez arduratzeko autonomia botereak eman zitzaizkion, baina Britainiak erabateko nagusitasun legegilea zuen. Nagusitasun inperial hori hainbat estatutu-neurriren bidez gauza zitekeen. Lehenik eta behin, 1867ko Konstituzio Aktaren arabera, Gobernadore Nagusiak Parlamentuko bi Etxeek onartutako edozein legeria gorde dezake "Maiestatearen plazeraren esangurarako", Erreginak (britainiarra) Kontseiluan 57. artikuluaren arabera zehazten duena. Bigarrenik, s.56 ezartzen du Gobernadore Nagusiak Londresen "Maiestatearen Estatuko Idazkari Nagusietako bati" onartutako edozein legedi federalen kopia bat bidali behar diola; kopia hau jasotzen denetik bi urte igaro baino lehen, Erreginak (britainiarra) Kontseiluan Akta bat ezets dezake. Hirugarrenik, legedi inperialeko lau piezek Kanadako legegintzaldiak mugatzen zituzten. 1865eko Lege Kolonialen Baliozkotasun Aktak ezarri zuen lege kolonial bakar batek ere ezin izango zuela baliozkotasunez desados jarri legedi inperial hori esplizituki edo ezinbesteko inplikazioagatik kolonia horri zuzenean aplikatzearen inguruan; 1894ko Merkataritza Ontzien Aktak eta Almirantegoko Gorte Kolonialen Aktak, 1890ak, eskatu zuten topiko haietan jabariaren legeria gordetzea gobernu britainiarrak onar zezan; eta 1900eko Erreserba Kolonialen Aktak ezarri zuen gobernu britainiarrak jabariaren legeriaren debekua, jabariaren titulu fiduziarioen akziodun britainiarrei kalte egin ziezaiekeela uste zuena. Hala ere, Britainia Handiko Parlamentuak zuzenbide anglosaxoian zuen gainditze-eskubidea erabil zezakeen, koloniei eragiten zien edozein gairi buruzko edozein legeria onartzeko.

Hala ere, Heard-ek geroago azaltzen duen bezala, britainiar gobernuak oso gutxitan aipatzen zituen bere botereak Kanadako legedian. Izan ere, Kanadako testuinguruan, Kanadako barne-politikari buruzko botere legegile britainiarrak teorikoak izan ziren hein handi batean, eta horien erabilera gero eta onartezinagoa izan zen 1870 eta 1880 bitartean. Kanadaren eta beste kolonia batzuen domeinu-estatusaren eta ondorengo independentziaren sorrera ez litzateke gertatuko Parlamentu britainiarrak antzeko tituluak ematean edo aitorpenean, baizik eta gobernu kolonialek beren independentzia baieztatzeko eta konstituzio-aurrekari legalak ezartzeko hartutako ekimenetan.

Prozesu horri guztiari dagokionez, nabarmena da gutxieneko lege-zuzenketekin lortu zela. Kanadako independentzia asko konponbide politiko berrien garapenetik sortu zen, eta horietako asko konstituzioa interpretatzen duten erabaki judizialek xurgatu dituzte, esplizituki aitortuta edo aitortu gabe. Kanada Britainiar Inperioaren zati oso bat izatetik Mankomunitateko kide independente izatera igaro izanak argi erakusten du nola eboluzionatu duten oinarrizko konstituzio-arauek konstituzio-konbentzioaren, nazioarteko legearen, udal-estatutuaren eta aurrekari judizialen araberako arauaren arteko elkarreraginaren bidez.

### 1907eko Konferentzia koloniala 
Autonomia kolonialeko gaiak nazioarteko gaietan murgildu ziren Bigarren boer gerrarekin (1899-1902). Kolonia autonomoek nabarmen lagundu zuten britainiarren ahaleginetan matxinada geldiarazteko, baina gerra horietan parte hartzeko baldintzak ezarri zituzten. Gobernu kolonialek behin eta berriz jardun zuten beren herriek Lehen Mundu Gerrarako igoera militarrean gerra inperialetan parte hartzearen irismena zehaztu zezaten.

Kolonia autonomoen asertibitatea 1907ko Konferentzia Kolonialean onartu zen, Domeinuaren ideia inplizituki kolonia autonomo gisa sartu zuena, Kanada eta Australia domeinutzat hartuz. "Konferentzia Koloniala" izena ere kendu zuen, eta agintzen zuen bilerak aldizka egingo zirela, inperioaren kanpo-arazoen administrazioari buruz Domeinuei galdetzeko.

Zeelanda Berriko Kolonia, Australiako federazioan parte ez hartzea erabaki zuena, berehala bihurtu zen Zeelanda Berriko Domeinua 1907ko irailaren 26an; Ternua egun berean bihurtu zen Domeinu. Duela gutxi sortutako Hegoafrikar Batasuna ere Domeinu gisa aipatu zen 1910ean.
[thumb|Errekrutatze Batzorde Parlamentarioak egin zuen afixa hau [Lehen Mundu Gerrarako. Arthur Wardlek diseinatua, afixak Britainiar Inperioko Domeinuetako gizonei gerran izena emateko eskatzen die.]]

### Lehen Mundu Gerra eta Versaillesko Ituna 
Britainiar koloniek Lehen Mundu Gerran britainiar gerra-ahaleginari egindako ekimenak eta ekarpenak Britainia Handia eta Irlandako Erresuma Batuak aitortu zituen, 1917an Gerrako Kabinete Inperiala sortuz, gerraren garapenean hitza eta botoa eman ziena. Zenbait kolonia britainiarri emandako titulu sinbolikoen aurka, Estatu autonomo gisa nagusitasun-estatusak 1919ra arte itxaron beharko luke, harik eta domeinu autonomoek Versaillesko Ituna sinatu zuten arte, gobernu britainiarra alde batera utzita, eta Nazioen Ligako kide desberdinak izan ziren arte. Horrek amaitu zuen domeinuen estatus kolonial hutsa.

### Irlandako Estatu Askea 
Anglo-Irlandar Gerraren ondoren, Irlandako Estatu Askeak, errege bera mantendu zuen estatuburu bezala, tokian-tokian, Domeinuko Gobernuarekin konferentzian izendatutako Gobernadore Nagusi batek ordezkatua. Irlandako Estatu Askea, W.T. Cosgravek zuzendua, britainiarra eta aristokrata ez zen Gobernadore Nagusi bat izendatu zuen lehen Domeinua izan zen, 1922an Timothy Michael Healyk kargua hartu zuenean. Domeinu estatusa ez zen inoiz ezaguna izan Irlandar Estatu Librean/Irlandan, non jendeak gobernu britainiarrarentzat itxurak zaintzeko neurri bat bezala ikusten zuen, lehenago Britainia Handia eta Irlandako Erresuma Batua izan zen horretan errepublika bat onartzeko gai ez zena. Irlandako ondorengo gobernuek Britainia Handiarekiko lotura konstituzionalak txikitu zituzten, 1949an erabat moztu zituzten arte. 1936an, Irlandak konstituzio berri bat onartu zuen ia aldi berean, Irlandako presidentearentzat botereak biltzen zituena, eta lege bat, erregeak kanpo-harremanetan estatuburu gisa zuen rola berresten zuena.

1930ean, Australiako lehen ministro James Scullinek itsasoz haraindiko domeinuen eskubidea indartu zuen bertako gobernadore nagusiak izendatzeko, Jurgi V.a erregeari Sir Isaac Isaacs Australian bere ordezkari izendatzeko aholkatu zionean, oposizioaren nahien eta Londresko ofizialen aurka.

### Balfour-reko Bigarren Deklarazioa eta Westminster-reko Estatutua 
1926ko Balfour Adierazpenak eta 1931ko Westminster-reko Estatutuak Britainia Handiak bere jurisdikziotik kanpo legeak onartzeko edo eragiteko zuen ahalmena murriztu zuten. Nabarmenki, Britainia Handia izan zen aldaketa hasi zuena Domeinuen independentzia osatzeko. Lehen Mundu Gerrak zor izugarriz beterik utzi zuen Britainia Handia, eta Depresio Handiak are gehiago murriztu zituen bere inperioaren defentsa ordaintzeko aukerak. Inperioen iritzi herrikoia gorabehera, Domeinu handienak orduko superpotentziaren babesa uzteko uzkur ziren. Adibidez, kanadar askok sentitzen zuten Britainiar Inperioaren parte izatea zela Estatu Batuek xurgatzea saihestu zuen gauza bakarra.

1931. urtera arte, Ternua kolonia gisa aipatzen zen Erresuma Batuan, adibidez, Kontseilu Pribatuaren Batzorde Judizialaren 1927ko erreferentzian, Quebec-Ternua muga delineatzeko. Erresuma Batuko Parlamentuak autonomia osoa eman zion Westminster-reko Estatutuari 1931ko abenduan. Hala ere, Ternuako gobernuak "Erresuma Batuari eskatu zion 2 eta 6 arteko sekzioak ez izatea, eta horri automatikoki aplikatutako Domeinu estatusa berrestea, harik eta Ternuako Legegintzaldiak Estatutua onartu zuen arte, eta Legegintzaldiak ez zuen inoiz onartu. Nolanahi ere, 1934ko Ternuako benetako patenteak autonomia eten eta "Gobernu Batzorde" bat sortu zuen, 1949an Ternua Kanadako probintzia bihurtu zen arte jarraitu zuena. Abokatu konstituzionalista batzuen iritzia da: nahiz eta Ternuak Kanada & Mdash bezalako Domeinu baten funtzio guztiak ez betetzea erabaki: Domeinu baten estatusa 1934an "eten" zen, baina ez "ezeztatu" edo "abolitu".

Kanada, Australia, Zeelanda Berria, Ternua eta Hegoafrika (errepublika bihurtu eta 1961ean Mankomunitatea utzi aurretik), europar jatorriko herri handiekin, batzuetan "Domeinu Zuriak" bezala ezagutzen ziren kolektiboki. Gaur egun, Kanada, Australia, Zeelanda Berria eta Erresuma Batua batzuetan "Mankomunitate Zuri" gisa aipatzen dira.

Erresuma Batuak eta bere osagaiek ez zuten inoiz "Domeinu" titulua lortu nahi izan, eta ohiz kanpokoak izan ziren inperioko eta Mankomunitateko kide aske eta independenteen sarean. Hala ere, batzuetan Ipar Irlandan Irlanda Batuaren alternatiba gisa proposatu izan dute ideia hori, Erresuma Batuan deseroso sentitzen badira.

## Agindupeko Lurrak 
### Australia 
Australiako lau koloniek gobernu arduratsua izan zuten 1856tik: Hegoaldeko Gales Berriak, Victoriak, Tasmaniak eta Hegoaldeko Australiak. Queensland-ek gobernu arduratsua izan zuen 1859an sortu eta gutxira, baina, Britainiako etengabeko menpekotasun finantzarioaren ondorioz, Mendebaldeko Australia izan zen 1890ean autonomia lortu zuen azken australiar kolonia. 1890eko hamarkadan, koloniek bat egiteko botoa eman zuten, eta 1901ean, Koroa britainiarraren pean federatu ziren, Australiako Mankomunitatea bezala, Australiako Mankomunitatearen Konstituzio Aktaren bidez. Australiako Konstituzioa Australian prestatu zen eta herritarren adostasunez onartu zen. Beraz, Australia da herritarren botoz ezarritako herrialde bakanetako bat. Bigarren Balfour Adierazpenaren arabera, gobernu federala gobernu britainiarraren eta beste domeinu batzuetako gobernuaren parekotzat hartzen zen (eta ez mendekotzat), eta hori 1942an onartu zen modu legalean (Westminster-reko Estatutua Bigarren Mundu Gerraren hasieran (1939) atzeraeraginez onartu zenean). Estatuetako gobernuak (1901 baino lehen kolonia deituak) Mankomunitatearen menpe egon ziren, baina Parlamentu britainiarrari lotura estigialak mantendu zizkioten 1986ko Australiako Akta onartu arte, eta, beraz, erabat independente bihurtu ziren.

### Kanada 
Domeinua da Kanadako Konstituzioan Kanadari emandako legezko titulua, hau da, 1867ko Konstituzio Akta (Britainia Handiko Ipar Amerikako Akta), eta ondoriozko batasun politikoa deskribatzen du. Zehazki, NABen aktaren hitzaurreak honako hau adierazten du:

"Kanada, Eskozia Berria eta Brunswick Berria probintziek Britainia Handia eta Irlandako Erresuma Batuko Koroapeko Domeinu Batean federalki batzeko nahia adierazi duten bitartean, printzipioz Erresuma Batuko Konstituzioaren antzekoa izanik..."

eta, are gehiago, 3. eta 4. atalek adierazten dute probintziek:

[...] Kanada izenpean Domeinu bat osatu eta izan beharko dute; eta egun horren ondoren, Hiru Probintzia horiek Domeinu bat osatu eta izan beharko dute izen horren pean, dagokion bezala.

Bestela adierazi edo iradoki ezean, Kanada izena Kanada esan nahi duen bezala hartu beharko da Akta honen pean eratuta dagoen bezala.

Kanadako Domeinua terminoaren erabilera, herrialdearen izen politiko formal bezala zigortua izan zen 1867an, eta 'domeinua' terminoaren erabilera orokorra, 1907an Britainiar Inperioko beste eskualde batzuei aplikatu zitzaien bezala.

Batzuetan, ez da kontuan hartzen domeinua terminoaren erabilera, zenbait kolonia britainiarren ("Ingalaterra Berriko Domeinua") konfederazio inpopular eta iragankor bat ezaugarritzeko (1686-1689).

Batzuek oraindik irakurtzen dute NAB Aktaren onarpena esaldi hau zehaztuz -Kanada bakarrik ordez - izena bezala. Kanadako Domeinua terminoa ez da 1867ko aktan agertzen, ezta 1982ko Konstituzio Aktan ere, baina 1871ko Konstituzio Aktan beste testu garaikide batzuk eta ondorengo billeteak agertzen dira. Ondorengo aktetan, Westminster-reko Estatutuan esaterako, Kanadaren Domeinuari buruzko aipamenek ez dute puntua argitzen, substantibo guztiek formalki maiuskulaz hasten baitzuten britainiar legegintza estiloa. Izan ere, NABaren aktaren jatorrizko testuan, "Bat" eta "Izena" letrek ere letra larriak zituzten.

Berrogeita hamarreko hamarkadatik aurrera, gobernu federala pixkanaka domeinuaren erabilera kentzen hasi zen, "federal" edo "nazional" sinonimo gisa erabili zena, posta-bulego baterako "domeinuaren eraikin" bezala, "harreman domeinu-probintzialak" bezala, eta horrela hurrenez hurren. Azken aldaketa garrantzitsua 1982an Domeinuaren Egunetik Kanadaren Egunera jaieguna izendatzea izan zen. Elebitasunaren legeek ere domeinuaren erabilerarik eza ekarri zuten, frantsesez ez baitago baliokide onargarririk.

Terminoa dokumentu ofizialetan aurki daitekeen arren, eta Domeinuaren Kanpai-jolea oraindik Parlamentuaren Muinoan entzuten den arren, hau oso gutxitan erabiltzen da probintzien g

obernu federala edo (historikoki) Kanada 1867aren aurretik eta ondoren bereizteko. Hala ere, gobernu federalak titulu ofizial horien gaurkotasuna zehazten duten argitalpenak eta hezkuntza-materialak ekoizten jarraitzen du.

Domeinua tituluaren defendatzaileek — monarkikoak barne, Kanadan errepublikanismo progresiboaren zantzuak ikusten dituztenak eta 1982ko Konstituzio Aktak aipatzen ez duen eta, beraz, titulua iraultzen ez duen egoera arintzen dutenak, eta hori aldatzeko zuzenketa konstituzional bat eskatuko litzatekeena.

*Domeinua* hitza beste agentzia, lege eta rol batzuekin erabili izan da:

* Domeinuko kanpai-jolea - 1916tik Bakearen Dorrean karilloia jotzeagatik arduraduna

* Domeinuaren Eguna (1867-1982) - Kanadako egun nazionala markatzen duen jaieguna; gaur Kanadaren Eguna deitua

* Domeinuaren Behatokia (1905-1970) - meteorologia-behatokia Ottawan; orain Energiaren Efizientziaren Bulego gisa erabiltzen da, Energia Adarra, Kanadako Baliabide Naturalak

* Domeinuko Lurren Akta (1872) - lur federalen akta; 1918an ezeztatua

* Domeinuaren Estatistika Saila (1918-1971) - Kanadako Estatistikak ordezkatu du
* Domeinuko Polizia (1867-1920) - Kanadako Errege Zaldizko Polizia edo Kanadako Errege Jendarmeria (RCMP/GRC) sortzeko fusionatua
* Domeinuaren Behatoki Astrofisikoa (1918-1975); orain, Ikerketa Kontseilu Nazionala (Kanada) Astrofisikako Herzberg Institutua
* Domeinuaren Irrati Astrofisikoaren Behatokia (1960-oraina); orain Ikerketa Kontseilu Nazionalak (Kanada) operatzen du
* Kanadako Domeinuaren Errifleen Elkartea, 1868an sortua eta 1890ean Parlamentuaren Akta baten bidez erantsia Toronto-Dominion bankua (1871n Dominion bankua bezala sortua eta geroago Torontoko Bankuarekin bat egina), Kanada Domeinuko Aseguru Konpainia Orokorra (1887an sortua), Historica-Dominion institutua (1997an sortua) eta Dominion Stores (1927an sortua, Metro Stores deitua 2008ko abuztuan hasiz) Kanadako korporazio nabarmenak dira, Domeinua bere izen korporatiboaren parte bezala erabili duten gobernuarekin afiliatu gabeak.

### Ceilan/Sri Lanka 
Ceilan, koroaren kolonia bat bezala, jatorrian "Nazioen Mankomunitate britainiarraren barruan estatus guztiz arduratsua" hitzemana izan zena, 1948an Domeinu bezala onartu zitzaion independentzia. 1972an konstituzio errepublikano bat onartu zuen Sri Lankako Errepublika Aske, Subirano eta Independente bihurtzeko. 1978ko konstituzio berri baten ondorioz, Sri Lankako Errepublika Demokratiko Sozialista bihurtu zen.

### Irlandako Estatu Askea/Irlanda 
Irlandako Estatu Askea britainiar domeinua izan zen 1922 eta 1949 bitartean. 1930eko hamarkadan irlandarrek Mankomunitateko hitzaldi eta ekitaldietan parte hartzeari utzi zioten. 1937an irlandar herriak Irlanda izeneko estatu berri bat ezarri zuen konstituzio berri baten pean. Hala ere, Erresuma Batuak eta Mankomunitateko beste kide batzuek Irlanda domeinutzat hartzen jarraitu zuten, Irlandako Kanpo Harremanen Aktaren pean Erresuma Batuko monarkari adostutako ezohiko rolaren ondorioz. Azken buruan, ordea, Irlandako Oireachtek 1949an indarrean sartu zen Irlandako Errepublikaren Akta onartu zuten, eta zalantzarik gabe amaitu ziren Irlandak errege britainiarrarekin eta mankomunitatearekin zituen loturak.

1922ko abenduaren 6an Irlandako Estatu Askearen ezarpenean, Kanadaren antzeko domino estatusarekin, neurriak hartu ziren Ipar Irlandak domino berriarekin bat egin zezan, baina ez egiteko eskubidearekin. Hala ere, une hartan espero zen bezala, Anglo-Irlandar Ituna sinatu eta biharamunean, Ipar Irlandako Parlamentuak, itun horren arabera, "ez egitea" erabaki zuen.

### India eta Pakistan 
Indiak 1909an eskuratu zuen gobernu arduratsua, eta lehen Parlamentuaren bidez ez zen bildu 1919ra arte. India eta Pakistan domeinu independente gisa banandu ziren 1947an. India errepublika bihurtu zen 1950ean eta Pakistanek gobernu errepublikarra hartu zuen 1956an.

### Zeelanda Berria 
1852ko Zeelanda Berriko Konstituzio Aktak Zeelanda Berriko koloniari bere Parlamentua (Batzar Nagusia) eta autonomia politikoa eman zizkion 1852an. 1907an Zeelanda Berria Zeelanda Berriaren Domeinu izendatua izan zen. Zeelanda Berria, Kanada eta Ternua, izatez, domeinua hitza erabilia izan zen nazioaren titulu ofizialean, Australiak Australiako Mankomunitatea izena erabili zuen bitartean, eta Hegoafrikak Hegoafrikar Batasuna izena erabili zuen. Zeelanda Berriak 1947an Westminster-reko Estatutua onartu zuen eta urte berean Londres-en onartu zen, Zeelanda Berriari bere konstituzioa zuzentzeko botere osoa ematen ziona. 1986an, Zeelanda Berriko parlamentuak 1986ko Konstituzio Akta onartu zuen, 1852ko Konstituzio Akta baliogabetu zuena, Erresuma Batuarekiko independente bihurtuz.

### Hegoafrika 
Hegoafrikar Batasuna 1910ean sortu zuten Esperantza Oneko Lurmuturreko, Natalgo, Transvaaleko eta Orangeko Estatu Libreko lau kolonia autonomoek (azken biak antzinako boer errepublikak izan ziren). 1909ko Hegoafrikako Aktak Parlamentu bat ezarri zuen, Senatua eta Batzar Etxea zituena. Probintziek beren legealdiak izango lituzkete. 1961ean, Hegoafrikako Batasunak konstituzio berri bat onartu zuen, Mankomunitatea utzi zuen eta gaur egungo Hegoafrikako Errepublika bihurtu zen.

### Ternua 
Ternuako koloniak gobernu arduratsua izan zuen 1855etik 1934ra. 1907an domeinutzat hartuko ziren kolonien artean zegoen. Errege Batzordearen gomendioei jarraituz, Parlamentuko gobernua bertan behera utzi zuten 1934an. 1949an, Ternuako Domeinua Kanadara batu zen, eta legegintzaldia berriro estauratu zuten.

## Hego Rhodesia 
Hego Rhodesiako kasu berezia izan zen Britainiar Inperioan. Inoiz domeinua izan ez bazen ere, alderdi askotan domeinutzat hartzen zen. Hego Rhodesia 1923an sortu zen, Hegoafrikako Konpainia britainiarraren lurraldeetatik. Domeinuen ereduan funtsezko autonomia zuen kolonia autonomo gisa sortu zen. Hala ere, Londres-eko agintari inperialek tokiko arazoetarako zuzendaritza-botereak mantentzen jarraitzen zuten. Hego Rhodesia ez zen 1931ko Westminster-reko Estatutuan aipatutako lurraldeetako bat, nahiz eta Hego Rodesiarekin zerikusia zuten gaiak Londres-en administratzen ziren Bulego Kolonialaren ordez Domeinuen Bulegoaren bidez. 1952an Londres-ek domeinuak lehen aldiz atzerriko herrialde gisa tratatu zituenean immunitate diplomatikoaren helburuetarako, Hego Rhodesia ere dagokion lurraldeen zerrendan sartu zen. Hego Rhodesian jarraitu zuen eridominio estatusak hamar urte zituela, 1953-1963, Ipar Rhodesiarekin eta Nyassalandiarekin Afrika Erdiko Federazioan elkartu zenean, nahiz eta beste biek britainiar babesle estatusa mantendu zuten. Ipar Rhodesiari 1964an independentzia eman zitzaionean, Zambia izen berria hartu zuen, eta Hego Rhodesia Rodesia izenera itzuli zen. Rodesiak aldebakarreko independentzia aldarrikatu zuen 1965ean, gehiengo beltzeko gobernu-printzipioak onartzeko presioa jaso ondoren. DUI egoera hau (aldebakarreko independentzia aldarrikapena) legez kanpokotzat hartu zen Londres-en, zigorrak ezarri ziren, eta Rhodesia esterlina eremutik bota zuten. Hala ere, Rhodesiak bere domeinu-estiloko eraketa jarraitu zuen 1970era arte, eta pasaporte britainiarrak igortzen jarraitu zuen bere herritarrei. Rhodesia igorpeneko pasaporte britainiar horiek Portugalek eta Hegoafrikak bakarrik onartzen zituzten. 1965etik 1970era bitartean, rodesiar gobernuak Subiranoari zion leialtasunarekin jarraitu zuen, nahiz eta Maiestatearen gobernuaren aurkako matxinada egoeran egon Londresen. Hala ere, 1970ean, Rhodesiak azkenean konstituzio errepublikano bat hartzea erabaki zuen, eta 1980an EBren independentzia legala eman zitzaion gehiengo beltzeko gobernurako trantsizioaren ondoren. Zimbabweren izen berria orduan onartu zen.

## Kanpo harremanak 
Hasiera batean, Erresuma Batuko Kanpo Arazoetarako Bulegoak gidatu zituen domeinuen kanpo-harremanak. Domeinuen sail bat 1907an sortu zen Bulego Kolonialaren barruan. Kanadak 1909ko ekainean ezarri zuen Kanpo Arazoetako Departamentu propioa, baina beste gobernu batzuen harreman diplomatikoek gobernadore orokorren, Londresko Domeinuko Goi Komisarioen (lehenik Kanadak 1880an izendatua; Australiak 1910era arte jarraitu zuen) eta atzerriko legio britainiarren bidez jarraitu zuten lanean. Britainiak pentsatu zuen 1914ko abuztuan Alemaniaren aurka egindako gerra-deklarazioa Inperioko lurralde guztietara hedatzen zela kontsulta beharrik gabe, Kanadako zirkulu ofizialetan nahigabea sortuz eta Afrikaner militanteek Hegoafrikan britainiarren aurkako matxinada labur bat egiten lagunduz geroago urte berean. Kanadako Gerra Misio batek, Washington Hirian, 1918ko otsailetik 1921eko martxora arte horniketa arazoekin ziharduen.

Gerra deklaratzean domeinuek ahots formalik izan ez bazuten ere, bakoitza 1919ko ekaineko Versaillesko Itunetik bereizitako sinatzaile bihurtu zen, Britainia buru zuen ordezkaritza inperial batu batek negoziatu zuena. 1922ko irailean, Turkiaren aurkako britainiar ekintza militarra babesteko domeinuen berrezarpenak eragina izan zuen britainiarren erabakian konpromiso akordio bat bilatzeko. Autonomia diplomatikoak denbora gutxian jarraitu zuen, Kanadaren eta Estatu Batuen arteko Halibut Itunarekin (1923ko martxoa), domeinu batek nazioarteko akordio bat erabat modu independentean negoziatu eta amaitu zuen lehen aldia markatuz. Bulego Kolonialaren Domeinuen Atala 1926ko ekainean Domeinu Bulego banandu batera eraman zen; hasiera batean, ordea, Kolonietarako Estatu Idazkariaren bulegoa zuzentzen zuen pertsona berak zuzentzen zuen bulego hori.

Domeinuen eta Britainiaren arteko berdintasun-printzipioa eta haien kanpo-harremanen independentzia formalki onartu zen 1926ko azaroko Biltzar Inperialean onartutako Balfour Adierazpenean. Kanadak atzerriko herrialde batean egin zuen lehen misio diplomatiko iraunkorra Washington Hirian ireki zen 1927an. 1928an, Kanadak, Ottawako goi komisionatu britainiar baten izendapena lortu zuen, gobernadore jeneralaren funtzio administratibo eta diplomatikoak bereiziz eta honen ezohiko rola amaituz, bi herrialdeen arteko harremanetan britainiar gobernuaren ordezkari bezala. Domeinuen Bulegoak estatu-idazkari bat izan zuen 1930eko ekainean, nahiz eta erabat tokiko arrazoi politikoengatik izan zen, gaixo zegoen ministro baten zama arindu behar baitzen beste bat langabeziaren politikatik aldentzen zen bitartean. Balfour Adierazpena 1931ko Westminsterreko Estatutuak aberastu zuen, Erresuma Batuko Parlamentuak onartu zuenean, eta, ondoren, domeinuen legegintzaldiek berretsi zuten.

1939ko irailaren 3an, Britainiak Alemania Naziaren aurkako liskarrak deklaratu zituen. Gehienek deklarazioak Domeinuak arriskuan jartzen ez zituen jarrera hartu zuten. Irlandak nahiago izan zuen neutral egon. Beste muturrean, garaiko australiar gobernu kontserbadoreak, Robert Menzies buru zuena, Australiak Westminster-reko Estatutua hartu ez zuenez, legez EBren gerra deklarazioak (Lehen Mundu Gerran hartutako jarrera ere izan zena) behartzen zuela erabaki zuen, nahiz eta hau polemikoa izan zen Australian. Bi mutur horien artean, Zeelanda Berriak adierazi zuen Bretainia gerran zegoenez edo egongo zenez, bera ere hala zegoela. Hori, ordea, politika-kontua izan zen, lege-beharrizana baino gehiago. Kanadak ere gerra-deklarazio propioa egin zuen Parlamentuaren bilera baten ondoren, baita Hegoafrikak ere zenbait eguneko atzerapenaren ondoren (Hegoafrika irailaren 6an, Kanada irailaren 10ean). Irlandak, aurreko urtean britainiar indarrak bere lurraldetik erretiratzea negoziatu zuenak, gerra garaian neutral jarraitzea erabaki zuen. Laster, independentzia gero eta handiagoaren zantzuak izan ziren beste Domeinuetatik: Australiak misio diplomatiko bat ireki zuen Estatu Batuetan 1940an, baita Zeelanda Berria ere 1941ean, eta Kanadak Washingtonen zuen misioak enbaxada estatusa irabazi zuen 1943an.
[thumb|[Britainia Handia eta Ipar Irlandako Erresuma Batua|Britainiako lehen ministroak eta lau domeinu nagusiak Mankomunitateko Lehen Ministroen Konferentzian. Ezkerretik eskuinera: William Lyon Mackenzie King (Kanada); Jan Smuts (Hegoafrika); Winston Churchill (EB); Peter Fraser (Zeelanda Berria); John Curtin (Australia).]]

## Agindupeko Lurretatik Commonwealtharen errinura 
Hasiera batean, Domeinuek beren merkataritza-politika propioa, nazioarteko harreman mugatu batzuk eta indar armatu autonomoak zituzten, nahiz eta britainiar gobernuak gerrak deklaratzeko botere esklusiboa aldarrikatu eta erabiltzen zuen. Hala ere, Westminster-reko Estatutua onartu ondoren, Erresuma Batuko Koroaren menpeko hizkuntza bertan behera geratu zen, non Koroa bera ez zen leku jakin bateko Koroa bezala aipatzen, "Koroa" bezala baizik. Arthur Berriedale Keith-ek, 1918-1931 Britainiar Domeinuen Diskurtso eta Dokumentuetan, zera adierazi zuen: "Domeinuak nazioarteko Estatu subiranoak dira, Erregea Bere Domeinu bakoitzarekiko (Ternua izan ezik) Estatu bat da nazioarteko legearen begietan". Ondoren, aurretik "Domeinuak" bezala ezagutzen ziren herrialde horiek erresuma independente bihurtu ziren, non subiranoa jada ez den errege britainiarra bezala errege, baizik eta nazio bakoitzaren errege bezala bere zuzenbidean, eta RUren eta besteen parekotzat hartzen dira.

Bigarren Mundu Gerrak, Bretainiaren lidergo komertzial eta finantzarioa ahuldu zuena, are gehiago lasaitu zituen Bretainia eta Domeinuen arteko lotura politikoak. John Curtin lehen ministro australiarrak (1942ko otsaila) Winston Churchill lehen ministro britainiarraren agindu bat arrakastaz ezeztatu zuen, hau da, tropa australiarrak britainiarrek kontrolatutako Birmania defendatzeko desbideratuak izateko agindua (7. dibisioa Ekialde Ertainetik Australiarako bidean zegoen, Japoniaren inbasio esperandu baten aurka defendatzeko). Ekintza horrek erakutsi zuen Domeinuetako gobernuek ez lituzketela jada beren interes nazionalak britainiarren ikuspegi estrategikoen mende jarri behar. Australiak, bere kanpo arazoekin, defentsaren eta operazio militarren industriarekin independenteki jarduteko legezko botere osoa zuela ziurtatzeko, eta arlo horietan iraganean izan zuen ekintza independentea baliozkotzeko, Australiak, formalki, Westminsterko Estatutua onartu zuen 1942ko urrian, eta 1939ko irailean onartu zen gerra.

Domeinuen Bulegoa Indiako Bulegoarekin elkartu zen, 1947ko abuztuan Indiak eta Pakistanek independentzia lortu ondoren Mankomunitatearen Harreman Bulego gisa. Ofizialki Domeinua egin zuen azken herrialdea Ceilan izan zen 1948an. "Domeinua" terminoa erabilera orokorretik atera zen handik aurrera. Irlanda Mankomunitateko kide izateari utzi zion 1949ko apirilaren 1ean, Irlandako Errepublikako Akta aldarrikatu ondoren. Horrek, formalki, antzinako dependentziek Erresuma Batuko Koroarekin zuten lotura konstituzional komunaren amaiera adierazten zuen. Indiak ere konstituzio errepublikarra onartu zuen 1950eko urtarrilean. Errepublika bihurtu ziren dependentzia askotan ez bezala, Irlanda ez zen inoiz Mankomunitatean sartu eta Erresuma Batuko erregea estatu independenteen elkarteko buru gisa onartzea onartu zuen.

Bereizitako erresumen independentzia Elisabet II.a Erreginak 1952an eskuratu ondoren nabarmendu zen, Erresuma Batuko Erregina ez ezik, Kanadako Erregina, Australiako Erregina, Zeelanda Berriko Erregina eta beste "erresuma eta lurralde" guztien independentzia ere aldarrikatu zenean. Horrek ere Domeinutik Erresumarako aldaketa islatzen zuen; Isabel II.a Erreginaren titulu berrien aldarrikapenean, 1953an, "bere beste Erresuma eta Lurraldeetako" esaldiak, "Domeinuak" ordezkatu zuen Erdi Aroko beste hitz frantses batekin, konnotazio berarekin, "erresuma" (royaumekoa). Horrela, duela gutxi, errege bera partekatzen zuten Nazioen Mankomunitateko hamasei herrialde horietako bati buruz ari zirenean, Nazioen Mankomunitateko Monarkia terminoa erabilera komunekoa bihurtu da, Domeinuaren ordez, Mankomunitateko nazioak bereizteko; izan ere, Mankomunitateak monarkarekin bat egiten jarraitzen du estatuburu gisa (Australia, Kanada, Zeelanda Berria, Jamaika, eta abar), egiten ez zutenetatik (India, Pakistan, Hegoafrika, eta abar). "Domeinua" terminoa Kanadako Konstituzioan ere aurki daiteke, non askotan agertzen den; hala ere, askogatik iraganaren aztarna da, Kanadako gobernuak ez baitu aktiboki erabiltzen (ikus Kanada atala). 'Erresuma' hitza ez da agertzen Kanadako konstituzioan. Gaur egungo erabilerak erresuma terminoa hobesten du, Erresuma Batua ere barnean hartzen duelako, berdintasuna azpimarratuz, eta ezein nazio ez delako beste inoren menpekoa. Domeinua, ordea, titulu gisa, Erresuma Batuarekin lotura pertsonala duten Nazioen Mankomunitateko herrialde autonomoei erreferentzia egiteko erabil daitekeen termino bat mantentzen da teknikoki.

Menderatze-hizkuntza generikoa, ordea, ez zen eten Subiranoari zegokionez. Erregeak bere subiranotasuna egikaritzen duen lurraldeak deskribatzeko erabili zen, eta da, Maiestatearen domeinuen esaldia, Subiranoaren erresuma eta lurralde guztiak aipatzeko erabiltzen den termino legal eta konstituzionala, independentea izan ala ez. Adibidez, 1949ko Irlandako Aktak aitortu zuen Irlandako Errepublika "Maiestatearen domeinuen zati izateari utzi" ziola. Inoiz erantsiak izan ez ziren menpeko lurraldeei (Koroaren koloniak ez zirenak), baina Nazio Batuen babesleak edo fideikomisoak izan zirenei, independentzia eman zitzaienean, independentzia ematen zuen Erresuma Batuko aktak beti adierazten zuen lurralde hori "Maiestatearen domeinuen parte" izan behar dela; Erreginak subiranotasuna duen lurraldearen zati bihurtuz, ez suzeranoa bakarrik.

Inoiz Domeinuei bakarrik zegozkien ezaugarri bereizgarrietako asko orain beste Estatu batzuek partekatzen dituzte Mankomunitatean, berdin dio errepublikak, erresuma independenteak, kolonia autonomoak edo Koroaren koloniak diren. Zentzu historikoan ere, kolonien eta domeinu autonomoen arteko ezberdintasunak formalak izan dira askotan, funtsezkoak baino gehiago.

### Domeinuen zerrenda 
## Kanpo estekak