Burundako euskara

thumb|Burunda, Euskal Herriko mapan
**Burundako euskara** Nafarroa Garaiko Burunda eskualdean egiten den euskal dialektoa da. Nafarroa Garaiko mendebaleko ertzean dago Burunda, Euskal Herriaren erdigune geografikoan, Gipuzkoa eta Araba ondoan dituela. Kokagune berezi horrek eragin zuzena eduki du hango hizkeran: hiru alderdi horietako ezaugarriak jaso ditu, tarteko hizkera da bete-betean. Zehazki, nafarreraren, mendebaleko euskararen eta gipuzkeraren arteko hizkera da. Arabako euskararen sortaldeko hizkera zenaren antza du.

Kokaguneak azaltzen du, beraz, alderdi askoko eraginak edukitzea, baina badira, hala ere, ezusteko gertakari bi. Alde batetik, gauza zahar asko gorde dira; eta, bere kokagunea ikusita, ez da hori espero, Burunda ez dagoelako leku urrun eta bakarti batean. Alderantziz, Iruñea eta Gasteiz, eta Araba eta Gipuzkoa lotzen dituen bidean dago. Bestalde, berriz, Sakana eskualdean dagoen arren, nabarmena da Burundako azken herritik, Bakaikutik, bere aldamenekora, Etxarri Aranatzera dagoen aldea.

Sei herrik osatzen dute Burunda: mendebaldetik ekialdera, Ziordia, Olatzagutia, Altsasu, Urdiain, Iturmendi eta Bakaiku dira. Euskalkiaren egoera ez da ona, Urdiainen baizik ez da zaharrengandik gazteengana igaro. Bakaikun heldu batzuek baizik ez dakite eta gainerako herrietan galduta dago. Guztira 11.000 lagun inguru bizi dira Burundan; horietarik gehienak () Altsasun.

## Fonologia 
;Bokalak
# */e + a, e, o/* bokalak elkartzen direnean, *e > i* egiten da: *etxea > etxia*. Euskal Herri osoko bazter askotan gertatzen da hori, baina Burundan, eta Sakanan oro har, beste inon baino indartsuagoa da: bokal artean izan den kontsonantea galdu ondoren ere gauzatzen da. Hitz hasieran, esate baterako, honelako bilakaerak gertatu dira: *edan > ean > yan, egon > eon > yon, erantzi > eantzi > yantzi, erosi/egosi > eosi > yosi...* Berdin hitz barruan ere: *aberats > abeats > abiats, jatera > jatea > jatia, urtero > urteo > urtio*... Gauza bera gertatzen da */o + a, e, o/* elkartzen direnean: *o > u* egiten da bokal arteko kontsonantea galdu ondoren ere. Horren adibide dira: *basora > basoa > basua, denbora > denboa > denbua*...
# *-a + a > -ea > -ia* egiten da: *anekdotia* «anekdota», *balbulia* «balbula», *bronkia* «bronka», *klabikulia* «klabikula»... Mendebaleko euskararen bereizgarri esanguratsu hori Burundan ere bada, beraz. Hango azken herriraino heltzen da; arrotza da Bakaikutik ekialdera. Arau hori betetzen denez, hitz amaieran *-e > -a* egiten da zenbaitetan: *andra* «andre», *bara* «bare», basurda «basurde», bela «bele», lora «lore»... Hori ere mendebaleko gertakaria da (eta ondoko Goierriko gipuzkeran ere gertatzen da).
# Ekialdeko euskalkietan bezala, Burundan eta Sakana guztian ohikoak dira goranzko diptongoak: */nes.kjá/* «neska», */bi.djá/* «bidea», */ma.ris.kwék/* «mariskoak»...
# *-ei- > -ai-* egiten da maiz: *alaina* «ahalegina», *laihoa* «leihoa», *lantaia* «lantegia», *luziai* «luzeegi»... Askotan lehian daude *-ai- eta -ei-: axei/axai* «azeri», *baindo/beindo* «baino»...
# Sakana osoan bezala, *-eu- > -au-* egiteko joera dago: *yauli* «euli», *yauri* «euri», *naurri* «neurri», *lauke ( ar* egiten da zenbait hitzetan: *baztar* «bazter», *ifarnu* «infernu», *izardi* «izerdi», *iztar* «izter», *muskar* «musker», *uzkar* «uzker»...

;Kontsonanteak
# Asimilazio bustidura eza da gertakaririk esanguratsuena. Inguruko hizkera guztietan indartsua da bustidura; arrotza, aldiz, Burundako sei herrietan. Horren lekuko *maila, zaila, laino, oinez*... bezalako ahoskerak. Gainera, gaztelaniatik hartutako hitzetan ere saihestu egin dira *ll* eta *ñ: botila, kutxilo, ladrilo, pastila, sila*... esaten da.
# Erdialdean bezala, euskal hitzen hasieran [x] ahoskera dago Sakana osoan: *jaio, jakin, jan, jo*...
# Zenbait hitzetako *-nd-* kontsonante multzoa da Burundako bereizgarri. Alde batetik, *izan-*en adizkietan agertzen da: *gindan* «ginen», *zindan* «zinen», *zindain* «zineten». Bestetik, muga adlatiboko morfema *-raindo* da (euskara orokorrean, *-raino*): *nuaindo* «noraino», *etxiaindo* «etxeraino»... Beste hitz batzuetan ere gertatzen da; *baindo/beindo* «baino», esate baterako.
# Herskarien sailean ere badira gauza bereziak. Alde batetik, herskari ahostuna dago hitz batzuetan: *barre* (ez *parre*), *dalo* «talo», *dolestu/dolostatu* «tolestu», *gainu* «keinu», *galte* «kalte», *gata* «kate», *girten* «kirten»... Beste hauetan, berriz, ahoskabea: *kaixa* «gerezia», *pits* «bits»... Nabarmentzekoak dira beste aldaera bi hauek ere: *aitatu* «aipatu» eta *kipula* «tipula».
# Hitzak elkartzerakoan *z* ahoskatzen da *l, n* eta *r* ondoren, eta ez *tz: han zon* (ez *han tzon*) «han zegoen», *zer zan* (ez *zer tzan*) «zer zen», *hil zan* (ez *hil tzan*) «hil zen».
# *ez* partikula *z-* batekin hasten den adizkiarekin elkartzerakoan ere *z* ahoskatzen da, eta ez *tz: eza* (ez *etza*) «ez zara», *ezan* (ez *etzan*) «ez zen», *ezon* (ez *etzon*) «ez zegoen».
# *-st-* kontsonante multzoa dago: *beste, bost, heste, ostegun, ostiral* esaten dira; ez *bertze, bortz* gisakoak.
# *r* dago, inoiz *d* edo *ø* aldatuta, eta ez *l* orokorra: *bear/biar* «belar», *irar* «ilar», *irargi* «ilargi», *zidar* «zilar». Baina, horien ondoan, *elur* esaten da, eta ez *erur*.
# Nafarrerako jokabidearekin bat etorriz, erdal *-ón* eta *-ión* bukaerak *-ona* eta *-iona* egokitu dira, Sakana osoan bezala: *melona, montona, abiona, akordiona*...

;Azentuak
Burundako eta Sakanako osoko azentua ahula da. Ez dauka balio bereizgarririk: ez du singularra eta plurala bereizten; ezta hitz bikoteak ere. Ez du azentu markatua daukan hitzik.

## Morfologia 
;Izenaren morfologia

Kasuen morfemei dagokienez, ezaugarri hauek dira nabarmentzekoak:

# Datibo plurala *-airi/-eiri* da: *langilieiri eztiai sueldoik eman* 'langileei ez diete soldatarik eman' 
# Genitibo plurala *-ain/-ein *da: *estudiante txarrain moduen* 'estudiante txarren moduan'. Jakina, genitiboaren gainean eraikitzen diren kasu guztietan –soziatiboan ez besteetan– daukagu aldaera bera: *txarraingana* 'txarrengana', *txarraingeiti* 'txarrengatik', *txarraindako* 'txarrendako'...
# Soziatiboa *-kin* da: *borondate onakin* 'borondate onarekin'. Euskal Herriko eremu zabalean erabiltzen da morfema hori, baina Etxarri Aranatzez gero,* -ki* ere bada aukeran. Arrotza da hori Burundan. 
# Antzeko gertakaria daukagu instrumentalean. Burundan* -z *erabiltzen da: *oinez*. Aldiz, Etxarri Aranatzez gero,* -s *nafarra dago. 
# Destinatiboan *-endako *dago Burundan eta Sakana osoan: *yauria ona da lurrandako* 'euria ona da lurrarentzat' 
# Prolatiboan *-tako* dago. Hori ere Sakana osokoa da: *eskualdunetako dukau giaure bua* 'euskalduntako daukagu geure burua' 
# Bizidunen inesiboan* -en baitan* erabiltzen da Sakana osoan; ez *-engan:jaiek prestatzeko bajukagu konfiantzia gaztiein baitan* 'jaiak prestatzeko bazaukaagu konfiantza gazteen baitan' 
# Ablatiboan eta motibatiboan bizirik iraun dute *-ti* eta *-gaiti* aldaera zaharrek:  a. *gelati ata in gindan* 'gelatik atera egin ginen'  b. *zengeiti eskatzen dai diru asko* 'zergatik eskatzen dute diru asko'  Gaur egun, jakina, euskara batuak eraginda,* -tik *eta* -gatik* erabiltzen ditu gazte jendeak. Aldiz, arrotzak dira* -tikan (gelatikan)* eta *-gatikan (zergatikan) *aldaerak. Sakanako gainerako alderdietan ere ez dira aldaera horiek errotu. Atal hau ixteko, beste ezaugarri bat aipatu behar: mendebalean bezala,* -rik* morfema erabiltzen da Burundan *etxerik etxe, kalerik kale, mendirik mendi* tankerako esapideetan. 
# Adinarekin inesiboko* -tan* morfema baliatzen da: *eskolati hamalau urtetan ata nitzan* 'eskolatik hamalau urtetan atera nintzen' 

Badira aipagarri diren beste hiru gertakari, izenaren morfologiari dagokionez:
# *-rutza *morfema baliatzen da *honutza, horrutza* eta *hautza* aditzondoetan. Sakana osoan erabiltzen da. Nabarmentzekoa da, dena dela, 'hona/horra/hara' dela horien esanahia. Norabidea adierazi nahi bada, *aldera *eransten zaie: *honutzaldea, horrutzaldea, hautzaldea.* 
# Izenordain indartu bereziak erabiltzen dira Burundan: *ñeau/niau* 'neu', *yau* 'heu',* bea* 'bera',* giau* 'geu', *ziau* 'zeu',* zebeik* 'zeuek',* ebeik* 'berak'. 
# *bakarren bat* 'norbait' gisako izenordainak maiz aditzen dira Sakana osoan: *bakarren batek, bakarren bati… *Horiekin batera, *baten bat* gisakoak ere ezagunak dira: *baten batek, baten bati... *Azkenik, *zeozer* 'zerbait' izenordaina ere bada. 

;Aditzaren morfologia
# * izan*-en singularreko 3. pertsonako erroan* -a- *dago: *dan* 'den', *dala* 'dela', *dalako* 'delako,* zan* 'zen',* zala* 'zela', *zalako* 'zelako'. 
# *edun*-en orainaldian* -o-, -au-* eta *-e- *lehian daude adizkien arabera: *dot* 'dut',* dezu* 'duzu',* dau* 'du',* du* 'dugu',* dezai* 'duzue',* dai* 'dute'. 
# NOR-NORI sailean *zaira* 'zait', *zaio, zaigu... *gisakoak erabiltzen dira. Ez dira bereziak, baina egin dezagun kontu Burundatik ekialdera, Etxarri Aranatzez gero,* dakit* 'zait', *dakiyo* 'zaio',* dakigu* 'zaigu'... gisakoak baliatzen direla. Iraganaldian, ostera,* -ki-* hori bada Bakaikun eta Iturmendin: *trena pasatu zakiten* 'trena pasatu zitzaidan'. 
# NOR-NORI-NORK saileko adizkiek egiten dute Burunda berezi. Ez dago* *-i-* erroa, inguruko hizkera guztietan bezala. Badirudi* *eradun* dela hango erroa. Hona hemen Urdiaingo zenbait adibide: *dua* 'dit', *duazai* 'didazue',* geauzu* 'diguzu',* dezait* 'dizuet',* diai* 'diete'... 
# *egin* erroa NOR-NORI-NORK saileko aginteran baliatzen da: *yakus iok/ion* 'erakuts iezaiok/iezaion', *eskatu iozu* 'eska iezaiozu'... 
# *joan*-en adizkietan* nua/niyua* 'noa', *dua/diyua* 'doa',* nenduan/nendiyuan* 'nindoan',* zuan/ziyuan* 'zihoan' bikoteak dauzkagu. Beraz, Gipuzkoako *diyua* gisakoak hara ere heldu dira. 
# *eduki*-ren erroa berezia da, baina bi aukera daude. Urdiainen* -u- *da (eta halaxe zen han hasi eta Ziordia bitartean): *dukat* 'daukat',* nukan* 'neukan'. Iturmendin eta Bakaikun* -e- *da: *dekat* 'daukat'. Berezia da *ekarri*-ren erroa ere: *-e-* dago horretan;* dekat* 'dakart'. 
# *edun *aditzaren erabilera mugatu eta *eduki* nagusitu da Sakana osoan: *launak banukatzien* 'lagunak baneuzkan' 
# NOR-NORK saileko adizkiak gutxi erabiltzen dira Sakanan; ia bat ere ez Burundan: NOR-NORI-NORK sailekoak nagusitu dira, baita adin handiko hiztunen jardunean ere. 
# Geroaldia egiteko *-en *eta* -ko* erabiltzen dituzte adin batetik gorako hiztunek: *emain/emanko, izein/izanko...* Gazte jendeak *-go* baliatzen du: *emango, izango.* 
# NOR-NORK eta NOR-NORI-NORK sailetako adizkien pluraleko 2. eta 3. pertsonetan* -ei/-ai* morfemak daude; ez* -te: dai* 'dute', *zain* 'zuten', *duai* 'didate',* diai* 'diote', *dezai* 'duzue', *zenduein* 'zenuten'... Baita NOR saileko pluraleko 2. pertsonan ere: *zai* 'zarete',* zei* 'zaudete',* zazai* 'zoazte'... 
# Aditzen pluralgileak direla eta, bada zer nabarmendu:  a. NOR-NORI-NORK sailean* -tzi-* eta *-zki- *erabiltzen dira Urdiainen, adizkien arabera: NORI 'niri', 'hari' eta 'haiei' denean, *-tzi- *aukeratzen da; *-zki- *gainerakoetan. Beraz, *duatzizu* 'dizkidazu', *diatzit* 'dizkiot/dizkiet' gisakoak esaten dira. Berdin gertatzen da Bakaikun eta Iturmendin, baina hauetan* -tza- *erabiltzen da; ez* -tzi-.*  b. *-tzi- *erabiltzen da *eduki, ekarri* eta *eroan*-en adizkietan: *dukatzit* 'dauzkat', *dekatzit* 'dakartzat',* diatzit* 'daroatzat [daramatzat]'. Iturmendin eta Bakaikun* -tza-* dago: *dekatzat* 'dauzkat/dakartzat', *diatzat* 'daroatzat'.  c. *-zi *dago* joan*-en adizkietan: *gazi* 'goaz',* zazi* 'zoaz',* dazi* 'doaz'. 
# Partizipioari *-ta* nahiz *-rik* morfemak eransten zaizkio: *jarrik/jarrita.* Nabarmentzekoa da aditz berrietan *-rik* dela ohikoena: *bakunatuik, mobilizatuik, prezintatuik...* 
# Sakana osoan dago *-gi *partizipioetan. Burundan *ebai* 'ebaki',* jagi* 'jaiki',* yazi ( a. *edun*-en pluralean: *jituk/jitun* 'ditik/ditin'. Singularrean *d-* orokorra dago: *dik/din.*  b. Trinko iragangaitzen orainaldian: *jok/jon* 'zagok/zagon'. Iraganaldian* z-* dago: *zoken/zonen* 'zegoan/zegonan'.  c. Trinko iragankorren orainaldian, 'hik' pertsonari dagozkion adizkietan izan ezik: *jukak/jukan* 'zaukak/zaukan'. Oraingo honetan ere* z- *dago iraganaldian: *zukaken/zukanen* 'zeukaan/zeukanan'.  d. NOR-NORI-NORK sailean: *juak/juan* 'zidak/zidan'.  Adizki horiek guztiok* ez *partikularekin elkartzen direnean, ez +* *j- > etx- *da emaitza: *etxakik* 'ez zakik', *etxukak* 'ez zaukak'.
# Nafarroa Garai gehienean bezala,* y- *dago singularreko 2. pertsonan adizki jakin batzuetan, baina gaur egun behintzat ez da arauzkoa: *yengon* 'hengoen', *yua* 'hoa',* yukan* 'heukan'... bezalako batzuetan aditzen da.
# Adberbioak errepikatzen direnean, absolutibo singularrean erabiltzeko joera dago Sakana osoan: *ixil-ixila ibiltzen da* 'isil-isila ibiltzen da', *arropia seko-sekua do* 'arropa seko-sekoa dago', *trena geldi-geldia eldu da* 'trena geldi-geldia dator'.
# Aditz izena ZERTAN kasuan erabiltzen da gehienetan: *etxien eztuai faten autzi* 'etxean ez didate joaten utzi', *yakusten alaindu nauk * 'erakusten ahalegindu nauk', *oia biandu faten oitu nauk* 'ohera berandu joaten ohitu nauk'. Baina* atrebitu* eta *eman* aditzekin ZERTARA kasua baliatzen da: *enaiz dirua jokatzia atrebitu* 'ez naiz dirua jokatzera ausartu', *eman giauei ondo jatia ta yatia* 'eman zigutek ondo jatera eta edatera'. Bi aukerak balia daitezke *gelditu* aditzarekin: *zuien ibaia nola eldu zan ikustia/ikusten gelditu naiz * 'zubian ibaia nola zetorren ikustera/ikusten gelditu naiz'.

;Atzizkiak
Aipagarri dira hiru gertakari:
# Nafarroa Garaiko beste alderdi batzuetan bezala, *-kan *aldaera aditzen da maiz Sakanan (orok.* -ka): bakarkan, jokan, saltokan…* 
# Distributiboa egiteko* -na *baliatzen da; ez* -ra: bina, seina, zazpina...* 
# *-tza *baliatzen da; ez* -go: artzaintza, nekazantza, soldautza...*

## Sintaxia 
Hauek dira sail honetako gertakaririk aipagarrienak:
# Kausazko perpausetan ondorengo lau egiturok dauzkagu:  a. 'nolabait + aditza +* -en*. Asko erabiltzen da Sakana osoan: *nolabait andragaia Iruñakua dukan, bertan yosi dai etxia* 'nolabait andregaia Iruñekoa daukan, bertan erosi dute etxea'  b. 'Aditza +* eta* eta 'aditza +* -(e)la eta* ere ohikoak dira Sakana osoan: *elduan lanbatien Alsua fanko gaituk, feiek tuk eta* 'datorren larunbatean Altsasura joango gaituk, feriak dituk eta', *usuek ekar tueila ta, afaia inko du* 'usoak ekarri dituztela eta, afaria egingo dugu'  c. 'Aditza + *bait-* ere ohikoa da Sakanan, baina arrotza Burundan.  d. Burundan *-(e)lako* erabiltzen da gehienetan, baina adin batetik gorako hiztunek *-(e)lakoz* era baliatzen dute:*ez ne aita zalakoz, bea oso ondo zukan burua* 'ez nire aita zelako, baina oso ondo zeukan burua' 
# Perpaus osagarrietan, aditz nagusia ezezkoa denean, menderatuak* -(e)nik *morfema hartzen du:*eztot uste olakoik pasatuko danik gaio* 'ez dut uste horrelakorik pasatuko denik gehiago'.
# Denborazko perpausetan* -(e)la *erabiltzen da Sakana osoan; ez ekialdeko* -(e)larik*, adibidez: *ileta funtziotan gendela, izugarrizko elurra bota zen* 'hileta funtzioetan geundela, izugarrizko elurra bota zuen'.
# Esan dezadan, azkenik, Sakana osoan erabiltzen dela *egin *aditzaren indartzaile. Ikus dezagun *egin*-dun eta *egin* gabeko perpaus biren arteko kontrastea:  a. *Gobernuek galazita duka, bea ikurriña patu in dai* 'Gobernuak galarazita dauka, baina ikurrina jarri egin dute'  b.* etxeko ataien argia patu dot* 'etxeko atean argia jarri dut'.

## Lexikoa 
Hona hemen Burundan erabiltzen diren hitz berezi batzuen zerrenda:
* **A:** *ahaztu* 'atzendu, ahantzi',* amarratz* 'armiarma' (Ziordian eta Olatzagutian antzina), *antuxa* 'usin, doministiku', *apiki ( bihetz)* 'hatz', *berantzagi (> mentzagi)* 'orantza, legami', *beratz *(eta *bigun), beta* 'asti',* bota* 'erori' esanahiarekin. 
* **D:** *dermio/dermau* 'alor', *despeditu* 'bukatu', *domeka (> donbeka)* 'igande'. 
* **E:** *eroan (> ean/yan)* 'eraman', *errendaketan* (Bakaikun* botaketan*) 'botaka', *esegi* 'zintzilikatu' (Olatzagutian eta Altsasun antzina), *esnatu (> esenatu)* 'iratzarri'. 
* **G:** *garagarril* 'ekain', *garranga* 'izotz burruntzia' (Ziordia eta Altsasu bitartean antzina), *gura* 'nahi' hitz elkartuetan *(azkura, barregura, logura, negargura, onguramina* 'apeta'). 
* **H:** *heldu* +* izan*-en adizkiak 'etorri',* hirurogei* 'hiruretan hogei', *hitz egin* 'mintzatu, solastu',* hobeto* (eta* hokio* 'hobekiago'), *horma* 'pareta', *hots egin* 'deitu'. 
* **I:** *ibai, ibili* 'eduki' esanahiarekin *(autua garajien ibili dot* 'automobila garajean eduki dut'), *ilbetz* 'urtarril',* ilondo* 'ilbehera', *inbuluzkan* 'itzulipurdika',* indiaba* 'indaba, babarrun', *ira *(Bakaikun *iyostor)* 'iratze', *irazeki (> yazi)* 'piztu', *izara* 'maindire',* izeko* 'izeba' (Ziordia eta Urdiain bitartean antzina). 
* **J:** *jaregin (> jarein)* 'askatu', *jator, jaungoikoaren gerriko* 'ostadar',* joare (> fara)* 'zintzarri',* jostai* 'ostots, trumoi'. 
* **K:** *kale* 'karrika', *katagorri* 'urtxintxa', *konturatu* 'ohartu',* korrikan* 'lasterka',* kunkun* 'apo'. 
* **L:** *lapiko* (eta *eltze), lastail* 'urri [hilabetea]' esanahiarekin, *laurogei* 'lauretan hogei'. 
* **M:** *maki* 'herren', *momoxarro* 'inauteri',* mutiki* 'mutiko', *mutxikan* 'jolasean',* muxinkuen* 'borrokan'. 
* **N:** *nekazari* 'baserritar',* nesaki* 'neskato'. 
* **O:** *odolki* 'tripot, odoloste',* ohe* 'ohatze',* okaran, okela* (eta *haragi), okolu* 'ukuilu',* ondo* (eta *ongi), ortu *(eta *baratza), oso* 'hagitz, arrunt',* ozpingarri* 'oinaztarri'. 
* **P:** *pantalon* 'galtza, praka',* pernil* 'urdaiazpiko', *pits *(eta *apar).* 
* **S:** *sobrare (> sobre)* 'nonbait',* sor* 'gor'. 
* **T:** *triku* 'sagarroi', *tu* (ez *listu, txistu), txarki* (eta *gaizki), txitxigarro* 'kilker', *txukun*. 
* **U:** *ubaraxa (> uaxa,* Bakaikun *igualaiza)* 'igel', *urri* 'irail' esanahiarekin. 
* **Z:** *zajau* 'ahozapi',* zakar* 'itsusi' esanahiarekin, *zapo* 'zomorro' esanahiarekin,* zil* 'zilbor, zilko',* zinzirrin* 'belarritako'.

### Aldaerak 
Bukatzeko, hona hemen Burundako zenbait aldaeraren zerrenda:
* **A:** *ailubi/aulubi* 'marrubi',* aitxur* 'aitzur',* alkar* 'elkar',* apiz* 'apaiz',* arrontza* 'arrautza',* autzi* 'utzi'. 
* **B:** *bea/baia* 'baina',* be* 'gabe' (eta *beiko/baiko* 'gabeko'), *bekela* (eta *bezela)* 'bezala', *bildur* 'beldur', *bulkatu* 'bultzatu',* bultxurrun* 'giltzurrun', *burruka* 'borroka'. 
* **E:** *esan* (ez* erran), esenatu* 'esnatu', *esene* 'esne', *eskubi* 'eskuin', *eskutur* 'eskumutur',* etzin* 'etzan'. 
* **F:** *gaztai* 'gazta', *guai* 'orain'. 
* **H:** *haraitz* 'haritz'. 
* **I:** *ikutu* 'ukitu', *iretsi* 'irentsi', *irruti* 'urruti', *itain* 'izain'. 
* **J:** *jaunka* 'zaunka', *jito* 'ijito'. 
* **M:** *musti* 'busti'. 
* **N:** *narru* 'larru' (Bakaikun *larru*). 
* **O:** *okotz* 'kokots', *opo* 'orpo'. 
* **P:** *piliskorri* 'biluzgorri'. 
* **S:** *sagona* 'xaboi'. 
* **T:** *tapilo* 'korapilo',* tximu* 'tximino', *txindila* 'dilista', *txindurri/txingurri* 'inurri',* txixa* 'pixa'. 
* **Y:** *yainun* 'herenegun', *yaitzi (< ereitzi)* 'iritzi', *yauli* 'euli', *yauri* 'euri'.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* **BONAPARTE, Louis-Lucien.**
** 1881. "Observaciones sobre el vascuence de algunos pueblos del valle de la Burunda".* Euskal-erria,* 2, 145-151.

* **ERDOZIA, Jose Luis.**
** 2001. *Sakana erdialdeko euskara. *Iruñea: Nafarroako Gobernua.
** 2002. "Bakaikuko hizkera". *Fontes Linguae Vasconum,* 34, 90. zenb., 269-306.
** 2004. *Sakanako hiztegi dialektologikoa.* Iruñea: Nafarroako Gobernua eta Euskaltzaindia. 
** 2006.* Altsasuko euskara.* Altsasu: Altsasuko Udala eta Sakanako Mankomunitatea.

* **INTZA, Damaso. **
** 1922. "Burundako euskalkia".* Euskera*, 3-3: 3-42. 

* **IZAGIRRE, Kandido.**
** 1967. "Altsasuko euskeraren gai batzuk". *Anuario del Seminario de Filología Vasca "Julio de Urquijo",* 1, 45-97.

* **ONDARRA, Francisco.**
** 1965. "Voces vascas de Bacaicoa". *Boletín de la Real Sociedad Vascongada de los Amigos del País,* 21, 386-412.
** 2005. "Bakaikuko euskal hitzak, esaerak, etab."* Fontes Linguae Vasconum,* 37, 100. zenb., 481-523.

* **YRIZAR, Pedro.**
** 1991. *Morfología del verbo auxiliar guipuzcoano* (2 ale). Donostia: Kutxa eta Euskaltzaindia.

* **ZUAZO, Koldo.**
** 2010. *Sakanako euskara. Burundako hizkera.* Iruñea: Nafarroako Gobernua eta Euskaltzaindia.

## Kanpo estekak 
*  Artikulu honetarako, hainbat zati kopiatu dira argitalpen horretatik, egileak Creative Commons By 4.0 lizentziarekin argitaratu baitu.