open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lactarius sphagneti

***Lactarius sphagneti*** *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da. Hasieran gozoa den arren, haragia kalitate ertainekoa da

Sinonimoak: *Lactarius subdulcis var. sphagneti*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, kanpai itxurakoa, gero lau-ganbila, lehenengo titi zorrotzarekin, gero ia obliteratua, ertza beherantz biribilduta, azal glabroa, gantz-distiratsua, marroitik hori-gorrixkara edo laranja kolorekoa edo lehoi-laranja zikin kolorekoa.

**Orriak:** Estu, bigunak, itsatsiak, hori-arrosakara kolorekoak eta arre argi kolorekoak.

**Hanka:** 4 eta 7 cm bitarteko garaierakoa eta 0,3 eta 0,8 cm bitarteko lodierakoa, loditua oinarrirantz, leuna, pruina pixka batekin, arre-gorrixka argi kolorekoa  edo haragi zurbil kolorekoa, barrubetea, barnehutsa, hauskorra.

**Haragia:** Usaingabea, okre-arre zurbil kolorekoa. Latexa, zuri urtsua, zapore gozokoa.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac" "lactis", esnetik dator, esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzean  edo haustean. *Sphagneti* epitetoa latinetik dator, goroldioa, esan nahi duen "sphagnum" hitzetik. Bere habitatagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Lactarius theiogalus* delakoarekin nahas daiteke, hau, habitat berdinean hasten da, baina latex gozoa du eta espora desberdinak.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Goiko zohikaztegietan, urkien, sahatsen eta pinuen azpian; taldekoia.

### Banaketa eremua 
Kanada, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marita Etxabe

**Marita Etxabe** () (Coronel Moldes, Cordoba (Argentina), 1953ko otsailaren 13a-2022) eusko-argentinarra, idazle, irakasle eta sukaldari ezaguna. 

## Biografia 
Gipuzkoar euskaldunen biloba (Antzuola eta Aizarnazabalgoa), aitaren aldetik zen.  Atilio Tzzioli diputatuarekin ezkonduta, hiru seme-alabaren ama eta sei bilobaren amona, idazlea, irakaslea, abokatua eta bitartekaria izan zen. Poesia, ipuin eta narratiba liburuak argitaratu zituen, baita *Cocina Vasca Campesina - Euskal Baserri Sukaldaritza* ere, non bere haurtzaroko euskal istorio eta bizipenak biltzen zituen. Prentsa idatziko eta irratiko hainbat hedabidetan kolaboratzen zuen. Hizlari eta kultur dibulgatzaile, Coronel Moldeseko 'Gure Zainak' Euskal Etxearen sortzaile eta lehendakari eta Rio Cuartoko 'Gure Ametza'ren bazkide fundatzailea izan zen.

## Obra 
* *Cocina Vasca Campesina - Euskal Baserri Sukaldaritza*, 2016.
* *Aventuras en la huerta*, 2021.
* *Dr Yuyo*, Universitas, 2021.
* *Cuentos de la Gitana I*, Universitas, 2021. 
* *Cuentos de la Gitana II*, Universitas, 2021.
* *Historias de amor. Pequeñas y no tanto...*, Universitas, 2021.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Marita Etxaberi buruzko bideoa.
* Donostiako jatetxe baten omenaldia.
Paquita Bretos Andueza

**Paquita Bretos Andueza** (Pasaia Antxo, Gipuzkoa, 1927ko irailaren 1a - Iruñea, 2024ko abuztuaren 10a) mendizale aitzindaria, komunista, ateoa eta antiklerikala, Frankoren diktaduraren errepresalia gogorrenak pairatu zituen. Kontrabandoan eta mugalari lanetan ibili zen.

## Biografia 
Paquita historiaren lekuko bizietako bat izan zen: Ama Bibiana Andueza Olaiz iruindarra, irakaslea zena, 1938ko abuztuaren  11n Ondarretako espetxean preso sartu zuten eta 1940ko apirilaren 29 arte ez zuten berriro askatu.
Aita, José Bretos Ruiz de Gauna donostiarra, komunista eta Larrañaga batailoiko gudaria, Pasaian fusilatu zuten 1937ko abenduaren 27an.

Durangoko bonbardaketa jasan zuen, gero Nafarrora bizitzera joan zen, amaren aldeko familiarekin eta gazte-gaztetatik nazismoaren eta frankismoaren aurkako ihes- eta erresistentzia-sareetan parte hartu zuen, kontrabandoarekin ekonomikoki bizirauteaz gain. Ondo baino hobeto ezagutzen zituen mugako bideak eta mendiak, mendiarekiko zuen zaletasunari esker.

Gernikako bonbardaketen lekuko izan zen Paquita, baina amak esaten omen zion Durangokoa are gogorragoa izan zela.Txiki-txikitatik ikasi behar izan zuen sasian bizitzen, eta muga zeharkatzen lagundu zien dozenaka iheslari sozialista eta komunistari.*«Urte haietan hartutako bi ohitura mantentzen ditut oraindik: batetik, mendian ibiltzea; bestetik, eskuindarrei eta Elizari diedan ezinikusia»,*Gaztetan, 1948 edo 1949an hasi zen mendira ateraldiak egiten beste neska eta mutil batzuekin. Igandeetan joaten ziren Nafarroako Kirol Elkarteak (Club Deportivo Navarra) antolatzen zituen autobusetan. Orhira 50eko hamarkadan hasi zen hurbiltzen. Mendian ezagutu zuen Angel Olorón senarra ere (1925-2005), haren izeneko Belagoako aterpearen bultzatzaile nagusietakoa. Elkarrekin goitik behera zeharkatu zituzten Euskal Herriko eta Pirinioetako mendi guztiak. Euskal Telebistako Ur Handitan saioan azaldu zuen Paquitak senarrari eta biei zenbat kosta zitzaien Belagoako Angel Ologon aterpetxea irekitzea.*"Militarrek ez zuten aterperik nahi Belaguan; asko kostatu zitzaigun baimena lortzea".*

## Erakusketa 
* 2024ko urtarrilean *Gailurretan izan gaitun* erakusketa zabaldu zuten Iruñeko Planetarioan 1924tik bidea urratu duten Euskal Herriko emakume alpinista eta eskalatzaile aitzindariei buruzkoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Olga Paredes

**Olga Lidia Paredes Alcoreza** (La Paz, 1984ko urria), ***Caleidoscopic*** ezizenez ere ezaguna, boliviar arkitekto eta wikilaria da. 2022ko abuztuan urteko wikilari izendatu zuen Jimmy Wales Wikipediaren sortzaileak, 2022ko Wikimania ekitaldian, ezagutza librearen dibulgazioan eta gaztelaniazko Wikipedian dagoen genero-desparekotasuna murrizteko egindako ekarpenengatik. Sari hori irabazi duen Latinoamerikako lehen pertsona da.

San Andres Unibertsitate Nagusian arkitektura ikasi zuen. Wikimedistas de Bolivia taldeko koordinatzailea izateaz gain, Wikimujeres eta Geochicas erakundeetako kidea eta OpenStreetMap proiektuko editorea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Judas Makabearra

**Judas Makabearra ** () juduen apaiza izan zen, k.a. II. mendean Makabearren matxinadan buruzagietako bat ere. Bere balentriak Bibliaren Itun Zaharreko Makabearren II. Liburuan aipatzen dira eta, bere anaiekin batera, juduen historiako heroirik handienetakotzat hartzen da.

Matatias apaizaren hirugarren semea zen, bere familiarekin juduek seleukotar erregeen aurka egindako matxinada patriotiko eta erlijiosoaren bultzatzaile eta arima izan zena.

«Makabear» izenaren jatorriari buruzko hainbat aieru egin dira, oraindik ere etimologia eztabaidatukoa izanda. Izena siriar *maqqaba* () ahotsetik erator liteke, seleukotarren aurkako bere balentria militarrei erreferentzia eginez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xu Zaozao

**Xu Zaozao** (1988) emakumeen ugaltze-eskubideen eta gorputzaren autonomiaren aldeko ekintzaile txinatarra da, bere obuluak izoztuta edukitzeko kanpaina egiten ari dena. Pekingo ospitale batek Xu Zaozaoren obuluak izozteari uko egin ostean, auzitegira jo zuen 2019an, baina Pekingo auzitegiak ere uko egin zion bere eskaera asetzeari 2022ko uztailean. Bere kasua oso ezaguna da Txinan, non emakumeen eskubideak gero eta gai garrantzitsuagoa bilakatzen ari diren eta jaiotza-tasaren beherakadak kezka sortzen duen. 2023ko azaroan, BBCk 100 Emakumeen zerrendan sartu zuen.

2018an, 30 urte zituela, Xu Pekingo ospitale publiko batera joan zen obuluak izozteari buruz galdetzera, geroago seme-alabak izateko aukera izan zezan. Baina hasierako azterketa baten ondoren esan zioten ezin zuela jarraitu ezkontza-ziurtagiririk gabe. Gainera, ospitaleak argudiatu zuen obuluak izozteak osasun-arrisku batzuk ekartzen dituela, eta, beraz, obuluak izozteko zerbitzuak soilik halako laguntzarik gabe haurdun geratu ezin ziren emakumeentzat eskuragarri zeuden, eta ez osasuntsuentzat. 2019an, Xuk auzitegira jo zuen, ospitaleak bere eskubide pertsonalak urratu zituela esanez. Xuk salatu zuen ospitaleak emakume ezkongabeak diskriminatzen zituela, obuluak izozteari uko eginez. 2019ko abenduanhasi zen epaiketa; dena den, obuluak izozteari dagokionez medikuntzaren, zuzenbidearen eta etikaren arteko elkarreraginaren ondorioz, epaileak ezin izan zuen erabakirik hartu. 2021eko irailean bigarren epaiketa pribatu bat egin zen. 2022ko uztailean auzitegiak baztertu zituen Xuren argudioak; hala ere, Xuk helegitea abiaraztea aukeratu zuen. 2023an, BBCren 100 Emakumeen zerrendan sartu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Qi

**Qì-a,** edo **xia** (txinera tradizionalaz: 氣; txinera sinplifikatuaz: 气; Hanyu pinyin: qì; literalki, 'airea/arnasa', hau da, "bizi-energia") Txinako filosofian, Taoismoan eta Txinako medikuntzan, izaki bizidun bakoitzaren kualitate ukiezina da. Qì landu eta orekatzeko praktikari qigong deitzen zaio. Qi-ren fededunek bizi-indar gisa deskribatzen dute, eta horren fluxua oztoporik gabe egon behar da osasuna mantentzeko. Qi kontzeptu sasizientifikoa da, egiaztatu gabekoa, eta ez dago zerikusirik zientzian erabiltzen den energia kontzeptuarekin (bizi-energia abandonatutako nozio zientifiko bat da).

## Kanpo estekak
Neema Namadamu

**Neema Namadamu** kongoar politikari eta ekintzailea da, emakumeen eta pertsona desgaituen eskubideak defendatzen dituena.

## Bizitza 
Hego Kivu probintzian jaio zen. Bi urte zituela, poliomielitisa hartu zuen eta harrezkero desgaitasun fisikoa du. Hori dela eta, haren aitak bigarren aldiz ezkontzea erabaki zuen, Kongoko Errepublika Demokratikoan haur desgaituak askotan madarikaziotzat hartzen direlako.

Graduatu ondoren, Asanblea Nazionalean Hego Kivu probintziako diputatu hautatu zuten. Namadamuren esanetan, mendekatzeko gogoa sentitu zuen, baina azkenean sistemaren aurka borrokatzea erabaki zuen. Maman Shujaa komunikazio-zentroa sortu zuen, World Pulse emakumeen ahalduntzeko sare globalarekin lankidetzan aritzen dena. Erakundea Bukavun dago eta emakumeei informatikako alfabetatze ikastaroak ematen die.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sagamiharako sarraskia

**Sagamiharako sarraskia** hilketa masibo bat izan zen, 2016ko uztailaren 26an, asteartea; gertakizunak goizaldeko 02:30etik 03:00etara (Japoniako ordua) izan ziren. Hiltzailea 19 pertsona hil eta 26 zauritu zituen. Krimenen lekua desgaitasuna zuten pertsonentzako zentro bat izan zen Sagamiharan (Japonia). Egilea, NHKren arabera, bertako langilea izandako 26 urteko gizon bat izan zen. 1945etik herrialdeko sarraskirik handiena izan zen.

## Egilea 
Sarraskiaren egilea, 26 urteko Satoshi Uematsu, ezinduentzako zentroko instalazioetan lan egin zuen, eta bertan egin zuen sarraskia. Polizia-agenteek Tsukui Yamayuri-en zentroan atxilotu zuten, Sagamihara hirian (Kanagawako prefektura), Tokio eta Yokohama mendebaldean, Kanagawako hiriburuan.

## Aurrekariak 
2016ko otsailean, tokiko agintariek Uematsu ospitale psikiatriko batean sartu zuten. Udal agintariek, Japoniako Ordezkarien Ganberako presidenteari zuzendutako gutun batean inkriminatzen zuela frogatu ondoren sartu zuten. Gutun horretan, desgaituentzako bi zentro erasotzeko asmoa zuela zioen, Sagamiharakoa barne. 
Ospitale psikiatrikoan sartzean marihuanaren positibo eman zuen, baina egun batzuk geroago psikikoki ondo zegoela uste izan zutenean zentrotik atera zen.

Epaiketan, 2020an, Uematsuk ez zuen damuaren jarrerarik erakutsi. Epaitegiak heriotza zigorra ezarri zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Afroze-Numa

**Afroze-Numa** pakistandar artzaina da, 2023ko BBCren 100 Emakumeetako bat. Ahuntzak, jakak eta ardiak zaintzen ditu eta wakhi herriko azken artzainetako bat da. Hiru hamarkada inguru daramatza lan horretan.

Pakistango Shimshal haranean, desagertzen ari den mendeetako ohitura baten parte da Numa. Amak eta amonek irakatsi zioten animaliak zaintzen. Urtero, berak eta beste artzainak itsas mailatik 4.800 metroko larreetara joaten dira, non animaliak elikatzen dituzte eta merkataritzarako esnekiak ekoizten dituzte. Haien diru-sarrerek herriari oparotasuna eta seme-alabei hezkuntza emateko aukera ematen dizkiete. Diru-sarrerari esker, Afroze-Numa da oinetakoak erosi dituen lehen pertsona bere ibarrean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edna Paisano

**Edna Paisano** (Sweetwater, AEB, 1948 - Lewiston (Idaho), 2014ko irailaren 3a) gizarte-langile, matematikari eta soziologo estatubatuarra zen.

Matematikaren ezagutzan eta aplikazioan nabarmendu zen, batez ere estatistikan, bere herrialdeko erroldetan komunitate indigenaren presentzia hobetzeko ekintzetarako.

## Biografia 
Nez Percé indiar erreserban jaio zen Edna, Sweetwaterren, Idahon, 1948an.

Ama hezkuntza bereziko irakaslea zen, arlo horretan jardun nabarmena izan zuen eta Ednak bere eredua jarraitu eta unibertsitatera joan nahi zuen.

### Prestakuntza 
Washingtonen egin zuen gizarte-laneko karrera, eta  estatistikak gizartea hobetzeko tresna gisa duen garrantziaz eta jatorrizko komunitatearen mesedetan erabiltzeko aukeraz gogoeta egiten hasi zen. Horretarako, erreserbatik irten behar izan zuen, han ezin baitzuen bere jakintza erabili.

Seattleko Washingtongo Unibertsitatera joan zen. Soziologian espezializatu zen, graduatu egin zen, eta graduondoko eskolara joan zen. Bere maisutza egiten ari zela, estatistikak ikasi zituen.

Espezialista gisa, Paisanok denbora eman zuen gobernu tribalekin, bizi-mailak eta hezkuntza hobetzeko laguntza eta iradokizunak emateko. Hala ere, artritisak jota gaixotu zenez, bidaiak zailak eta mingarriak egiten zitzaizkion, eta, beraz, bidaiatzea eskatzen ez zuen bulegoko lana onartu zuen. Edna gai izan zen Erroldaren Bulegoaren eta gobernu tribalen eta beste agentzia federal batzuen arteko loturak eskaintzeko.

## Estatistika gizarte-hobekuntzaren zerbitzura 
1980ko erroldaren ondorioz, leku geografiko batzuetako datuak begiratzean indioak falta zirela jakin zuen, eta horrek eragina zuen funts publikoen banaketan. Ednak estatistika-teknika modernoak erabili zituen errolda horien kalitatea hobetzeko, matematikaren adar batzuen ezagutza eskainiz eta ordenagailuen programazioan, demografian eta estatistikan erabiliz.
* *We the American-Pacific Islanders*, US Census Bureau report, 1993.
* Merkataritza Saileko Zilarrezko Domina, 1994.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maritxu Sorabilla

**Maritxu Sorabilla** **Arrieta** (Iruñea, Nafarroa Garaia,1927ko martxoaren 16a - ibidem, 2025eko uztailaren 3a) mendizale aitzindaria izan zen.

## Bizitza 
Maritxu Sorabilla Euskal Herriko Mendi Federazioa (*Federacion Vasco Navarra de Alpinismo* izenarekin Elgetan sortua) baino hiru urte geroago jaio zen, baina haren begien aurrean iragan da ehun urteotako historia, Euskal Herrikoa, emakumeena eta mendizaletasunarena. 

Senarra ere mendizalea izan zuen eta ezkon-bidaian mendira joan ziren. Kasu horretan Peña Vieja eta Cares bisitatu zituzten: menditik iritsi ziren Posada de Valdeonera Careseko bidea egin zuten, Arenas de Cabraleseraino joan ziren. Hori guztia autorik gabe. Bere bizitzan zehar, Santanderko mendietan barrena ibili da, baita Asturias, Galizia, Caceres, Aran, Maestrazgo, eta Sierra Nevadan ere. Gogoan ditu Mulhacén-era egindako igoera, Gredos mendilerrora eta Navacerradara.

## Aintzatespenak 
* 2024ko urtarrilean *Gailurretan izan gaitun* erakusketa ibiltaria zabaldu zuten Iruñeko Planetarioan 1924tik bidea urratu duten Euskal Herriko emakume alpinista eta eskalatzaile aitzindariei buruzkoa. Euskal Herriko Mendi Federazioaren mendeurreneko lehen ekitaldia izan zen. Maritxu Sorabilla (97 urte), erakusketaren karteleko protagonistetakoa inagurazio ekitaldian izan zen bere senideekin. Erakusketaren azaleko argazkia berezia eta esanindar handikoa izan zen. Irudian, bi emakume Gran Facha mendiaren lepoan, 1950ean: Maria Angeles Ziganda eta Maritxu Sorabilla. Ugaon (martxoaren 11tik apirilaren 1era), Donostian (apirilaren 4tik maiatzaren 10era), Elgetan (maiatzaren 13tik 31ra).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frank Hurley

**James Francis Hurley** (Glebe, 1885eko urriaren 15a – Collaroy Plateau, 1962ko urtarrilaren 16a) australiar argazkilari eta abenturazalea izan zen.

Antartikako espedizioetan parte hartu zuen, eta Australiako armadako argazkilari ofiziala izan zen bi mundu gerretan, Antartikako Espedizio Australasiarrean eta 1914-1916ko Trans-Antartika Espedizio Inperialean.

## Iruditegia 

Endurance trapped in pack ice.jpg|Endurance ontzia izotzean harrapatuta, 1915ekp otsaila
Supports going up after battle.jpg|Australiako lehen dibisioa Ypresetik gertu, 1917

## Kanpo estekak
Lactarius subumbonatus

***Lactarius subumbonatus*** *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da. Usain txarra du, kalitate gastronomiko kaskarrekoa.

Sinonimoak: *Lactifluus subumbonatus*, *Lactarius cimicarius*, *Lactarius serifluus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, oso zimurtsua, hasieran lautik lau-ganbilera eta gero lau-hondoratua, ez oso mamitsua. Ertz biribildua, krenatu-lobulatua. Azal lehorra, opakua, pikor xeheekin, kolore arre ilunetik arre okre antzeko kolore uniformera doana.

**Orriak:** Nahiko zabal, oso elastikoak, zertxobait subdekurrenteak, lamelulekin, helduaroan krema-horixkatik okre-laranjara doan kolorekoak.

**Hanka:** 2 eta 4 cm bitarteko garaierakoa eta 0,5 eta 1 cm bitarteko lodierakoa, zilindrikoa eta konprimitua, oinarrian lodixeagoa, pruinaduna, kapelaren kolorekoa, baina tonu gorrixkekin.

**Haragia:** Fina eta nahiko urria, harroa, okre koloretik okre-laranjara doan kolorekoa. Zimitz usainekoa eta zapore gozokoa. Latexa, urria, urtsua eta gardena, gozoa.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac" "lactis", esnetik dator, esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Lactarius serifluus* delakoarekin nahas daiteke, honen kapela zimurtasun gutxiagokoa da. *Lactarius camphoratus* delakoarekin ere bai.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. *Quercus* zuhaitzen azpian batez ere. Gutxi ezagutzen den espeziea.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oria ibaia (eskultura)

alt=Oria Ibaia eskulturaren argazkia|thumb|Oria Ibaia eskulturta
“**Oria Ibaia**” da eskultura honen izena eta Oria ibaiaren konjuntuaren barruan dago. Zazpi eskulturaz osatuta eta eskultura bakoitza Oria ibaiaren toki desberdinetan dago, hauek dira eskulturen kokapenak: Zegama, Ordizia, Ikaztegieta, Tolosa, Andoain, Zubieta eta Orio. Guk Tolosako eskulturaretaz hitz egingo dugu.

Eskultura hau zincez egina dago eta hortz irudia du, gutxigorabehera 2,05m-ko luzera du eta 1m-ko zabalera. 2006ean sortu zen eta zazpi eskulturetatik laugarrena da.
thumb|Oria Ibaia
Eskultura hau eta beste sei eskulturak autore berdinarengatik sortuak dira, Iñaki Olazabal. Iñaki 1959an jaio zen, Andoainen. 1983an hasi zen arte plastikoen munduan, Taller de Sorabilla-Andoain taldearen barruan, Xabier Laka artistaren zuzendaritzapean.
Zezena eta arlekina

thumb
**Zezena eta arlekina**, 2003ko maiatzean sortu zen. Tomas Hernandez Mendizabalek sortu zuen. Egilea eskulturetan jai giroa islatzen saiatzen da. Adibidez, iñauteria, zezenak eta herri kirola. Tolosan, Zezen plazaren sarreran dago. Burdinez egina dago eta zezen baten formari arlekin batena erantsi zion Hernandezek, Tolosako inauteriei erreferentzia egiteko.
thumb
Giza figura horren txapelak Poca Tripa konpartsa beteranoak erabiltzen duena gogorarazten du. 450x400 cm-ko neurria dauka eta zelai baten gañean dago.
Olena Rozvadovska

'*Olena *(Lena)* Petrivna Rozvadovska*' (; Truskavets) haurren eskubideen aldeko ekintzaile ukrainarra da.

## Bizitza 
Truskavetsen jaio zen.

2015era arte, Kieven lan egin zuen: Haurren Laguntzarako Nazio Batuen Funtsan aholkulari gisa eta Ukrainako Presidentearen Bulegoan haurren eskubideen defendatzaile publiko gisa.

2015ean, Krimearen anexio errusiarraren ondoren, Rozvadovskak lana utzi zuen, Slovianskera joan zen bizitzera eta haurrek euren emozioak adierazteko eta prozesatzeko aukera ematen duten sormen-programak antolatzen ditu. 2023an, Voices of Children erakundeak 100 psikologo inguru eta 14 zentro izan zituen Ukraina osoan.

2023an, *War through the Voices of Children* argitaratu zuen Oksana Zabuzhko eta Iryna Stavtxuk ukrainarrekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Plaza berriko kioskoa

Kioskoa plaza berrian kokatzen da. Udaletxe aurreko plaza zaharraren parean bada beste bat plaza berria izenak dioen bezala alde zaharrean eraiki zuten azken plaza da, XVIII mendearen erdialdekoa. Aurretik harresi barneko baratzeak zeuden han. Erdiko kioskoa da bereizgarriena nahiz eta inguruko eraikinek ere merezi duten argazkitxo bat. Garai bateko zezenketen etxea izenekoa ikusiko duzu alde batean eta bestean berriz abastos eraikina. Lehen bigarren udaletxea eta ondoren alondegia izandakoa. Ospakizun toki nabarmena da tolosarrentzat kontzertuak eta jai tradizionalak ez ezik pilota partidak ere izaten ziren bertan.
San Jose de Calasanz (eskultura)

thumb|Eskolapiotan dagoen eskultura Jesus Ruizek egindakoa
Jesús Ruizek, José de Calasanz apaizaren eskulturak egiten ditu. Apaiz horrek lehen eskola publikoak sortu zituen, eta gaur egun Eskolapios izenez ezagutzen dira. Ikus dezakeguna da gizon bat haur batekin besoetan. Baina eskultura guztiak ez dira berdinak, horietako askok esanahi desberdina duten aldaerak dira. Eskultura asko egin ditu, eta San Jose de Calansanzek sortu zituen ikastetxeak bisitatzeko aukera badugu, dauden obra ezberdinak ikusiko ditugu.

## Egilea 
Jesus Ruiz 1940an jaio zen Mendabian', Nafarroan. Jose Angeli esker, marrazketa irakatsi zion eta arte ederrak ikasi zituen Bilbon. Marrazkiak egiten zituen, baina eskultura abstraktuak egiteagatik nabarmentzen zen gehien. Hori guztia pedagogiara eta liturgiara bideratuta egon ohi zen, eta horregatik du eskultura bakoitzak bere esanahia. Calasanzeko San Joseri buruz egin zuen hainbeste obretako bat bihotzaren aldean hutsune bat duena izan zen, eta haren barruan haurrak daude. Honek, Calasanzek haurrak asko maite zituela esan nahi du.

## Erreferentziak
Odoardo Borrani

**Odoardo Borrani** (Pisa, 1833ko abuztuaren 22a – Florentzia, 1905eko irailaren 14a) italiar margolaria izan zen.

Pisan jaio zen eta familiarekin Florentziara joan zen. Han, Arte Ederretako Akademian ikasi zuen, baina estilo akademikotik bereizi zen. Akademiaren urrezko domina irabazi zuen eta armadan denboraldi bat eman zuen.

Telemaco Signorini eta Vincenzo Cabianca lagunek Macchiaioli margolari taldearekin jarri zuten harremanetan. 1859an Italiako Bigarren Independentzia Gerran esku hartu zuen. 1862an Piagentinan hasi zen margotzen, Florentziatik gertu, Giuseppe Abbati, Silvestro Lega, Raffaello Sernesi eta Signorinirekin.

Bere azken urteetan irakasle, zeramikari eta artista grafikoa izan zen.

## Iruditegia 

Borrani_26_aprile_1859.jpg|*26 aprile 1859* (1861)
Artgate_Fondazione_Cariplo_-_Borrani_Odoardo_-_La_Cappella_dei_Pazzi;_Il_chiostro_di_Santa_Croce_a_Firenze.jpg|*Cappella dei Pazzi*
Borrani_Signora_con_ombrellino.jpg|*Signora con ombrellino*
File:Borrani1.png|*Cucitrici di camicie rosse* (1863)

## Kanpo estekak
Lactarius trivialis

***Lactarius trivialis*** *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da sukaldean erabiltzen, mingotsa baita.

Sinonimoak: *Agaricus trivialis*, *Galorrheus trivialis*. *Lactifluus trivialis*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Tamaina handikoa, 4 eta 20 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, ertza biribildutik laura eta deprimitua, baita inbutu forman ere. Azal leuna, likatsu samarra eta eremu zirkularrekin, arre-more kolorekoa edo gris-arrosa, orban ilunagoekin.

**Orriak:** Adnatuetatik dekurrenteetara, krema zurbil kolorekoak, batzuetan latexarekin zurbildu egiten diren orban hori-berdexkekin. Latexa, krema zurbil kolorekoa du, lehortzen denean berde-gris, gris kolorekoa bihurtzen da eta potasarekin horitu egiten da.

**Hanka:** 3 eta 9 cm bitarteko garaierakoa, goian mehetua, leuna, ez oso likatsua, helduaroan barnehutsa, krema kolorekoa 

**Haragia:** Tinkoagoa eta lodiagoa kapelan, zurixka. Fruta usain arin batekoa, zaporea garratza. Espora-jalkin arrosa.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac" "lactis" esnetik dator, esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean.

## Jangarritasuna 
Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriskua 
*Lactarius curtus* delakoarekin nahas daiteke, honen kapelak tonu gorrixka ilunak izaten ditu, zain erradialez osatutako sare bat izaten du eta honen latex zuria ez da kolorez aldatzen. *Lactarius lividus*-ak latex morea du. *Lactarius musteus*-ak horixka bihurtzen den latex zuria du. *Lactarius necator* eta *Lactarius quietus* espezieak ere gris-berdexka koloreko latexa dute, baina kapelaren azala morea eta ez hain likatsua.

## Sasoia eta lekua 
Uztailetik urrira. Urkien eta koniferoen azpian. Goroldiotan eta zohikaztegietan. Lurzoru azido eta hezeetan.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Kanada, Alaska, Mexiko, Europa, Svalbard, Errusia, Himalaiako eremua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iurretako pentsionistak

**Iurretako pentsionistak**
Iurretako pentsionistak Bizkaiko Iurreta herriko irabazi asmorik gabeko emakume eta gizonen taldea da.  

## Sorrera 
Iurretako pentsionisten taldea 2019ko urtarrilean sortu zuten Maria Pilar Mintegia Zuazo, Eguzkiñe Uriondo Basaldua, Eli Rodríguez Feijoó, Inma eta Jose Mari Grageda Mayo. Taldea 35-40 lagunek osatzen dute. Astelehenero elkartzen dira Herri erdian dagoen Askondo kaleko karpan. 

## Helburua 
Helburua gutxieneko pentsioa 1080 € izatea, alarguntasuna %100 eta urteko IPC delako erreala denei igotzea da, baita lanpostu berean emakumezkoek eta gizonezkoek berdin irabaztea. Zaintza partekatua izatea ere aldarrikatzen dute.

## Ekintzak 
* 2018an Eskualde mailako manifestazioan parte hartu zuten.
* 2019an Zutabe bitan hasita, manifestazioa egin zuten Durangoko eta Iurretako pentsionistek. Egun horretan bete ziren 100 urte gizarte segurantzaren barruan erretiroa eta beste zenbait eskubide lortu zirenetik, eta horregatik Madalenan amaitu zuten protesta, Gizarte Segurantzako bulegoa dagoen tokian.

* 2022ko ekainean Euskal Herriko Pentsiodunen Mugimenduak bizikleta martxa bat antolatu zuen hainbat eskubide aldarrikatzeko. Iurretako pentsionistek ere parte hartu zuten eta Herriz herri asteroko batzarretan parte hartzen duten hainbat nagusi omendu zituzten, esker ona adierazteko. Juan Mari Areitio aritu zen bertsotan Iurretan.
* 2022ko Korrikan parte hartu zuten. Eguzkiñe Uriondo eta Maite Ugartek eraman zuten lekukoa.

* 2022an Madrilera joan ziren estatuko taldeekin bat eginda Kongresuari eskariak egiteko.

* Hainbat aldarrikapenetan parte hartu dute: gutxieneko soldata, gizonen eta emakumeen arteko lan arrakalik ez, Osakidetzako osasun publiko eta kalitatezkoaren alde(ez pribatizaziorik), nagusien zaintza.
* 2025ean pentsiodunen mugimenduak 7.000 sinadura baino gehiago batu zituen Durangaldeko herrietan. Iurretako pentsiodunak ere aktibo hartu zuten parte. Guztira, 145.000 sinadura baino gehiago Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Horiek guztiak Eusko Legebiltzarrera eraman zituzten, gaia eztabaidatu eta pentsioak gutxieneko soldatagaz parekatu zitezen eskatzeko ordezkari politikoei.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Pentsiodunen manifestazioetan ikusitako kartel esanguratsuak EITB.eus  2018.03.18 
* Pentsionistak aurrera. bideoa
* Pentsiodunen mugimenduak berretsi du borrokan segiko duela, bosgarren urteurrenean Argia, 2023.01.27
Ilargia (Sputnik)

thumb|bideoa
thumb|argazkia
**Ilargia** zementuzko 3-4 metroko eskultura bat da, Tolosako 21C.Igaralde kalean dago, Sputnik eraikin famatuen atzekaldean. Eskultura hau 1990 eraiki zen eta Nicolas Castro Sastre izan zan eskulturaren autorea. Honek ilargi erdi bat irudikatu nahi du.
Rukshana Kapali

**Rukshana Kapali** (newarieraz: रुक्शना कपाली; Patan, 1999) Nepalen bizi den aktibista newaria da, LGBT pertsonen eta intersexualen eskubideak defendatzen dituena eta newari kultura eta hizkuntza sustatzen dituena.

## Bizitza 
Patanen jaio zen 1999an. Bere familia newaria da eta etxean newarieraz hitz egiten hazi zen. Ikuspegi intersekzionala hartuz, Kapalik LGBT pertsonen, intersexualitatearen, newari kulturaren eta hizkuntzaren inguruko kanpaina antolatu zuen. Queer Youth Group sortu zuen Katmanduko ibarreko beste pertsona batzuekin batera.

2021ean, Nepalgo auzitegi gorenera jo zuen emakume gisa identifikatzeko eskubidea aldarrikatzeko eta ez hirugarren genero gisa, agintariek behartu zuten bezala. 2023ko azaroan, auzitegiak bere alde erabaki zuen auzia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mitreola

***Mitreola*** Loganiaceae familiako landare-generoa da. 23 espezie ditu.

## Espezieak 
* *Mitreola angustifolia*
* *Mitreola badinieri*
* *Mitreola darrisii*
* *Mitreola inconspicua*
* *Mitreola lanceolata*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tamar Museridze

**Tamar Museridze**, ***Tamuna*** izenez ere ezaguna, (; Tbilisi) georgiar kazetaria da. Adoptatua izan zela jakitean, guraso biologikoak aurkitzen saiatu zen. Horrek eztabaida bizia sortu zuen bere herrialdean eta 2023rako ehunka familia elkartzea ahalbidetu zuen.

## Bizitza 
Hemezortzi urterekin, jada Georgiako telebista publikoko kazetari ezaguna zen. Hogeita hamaika urterekin, adoptatua zela jakin zuen, eta une hartan, bere guraso biologikoak aurkitzea erabaki zuen. Haurrak amaetxeetatik bahitu zituzten eta gurasoei hilda zeudela esaten zieten. *I Look For* izeneko Facebookeko talde baten sorrerak ehunka pertsona bildu zituen: haien gurasoak nor ziren jakin nahi zuten pertsona adoptatuak eta seme-alabak erditzean hil zirela esan zieten emakumeak. Honek eztabaida publiko bat sortu zuen herrialdean, eta 800 pertsona inguru familiekin elkartu ditu. 

2023ko azaroan, BBCk 100 Emakumeen zerrendan sartu zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henry Sewell

**Henry Sewell** (Newport, Wight, 1807ko irailaren 7a – Cambridge, 1879ko maiatzaren 14a) zeelandaberritar politikaria izan zen. Zeelanda Berriko lehen ministroa izan zen 1856ko maiatzean 7tik 20ra.

Bere aitaren Ingalaterrako abokatu-bulegoan lan egin zuen. 1840an hondatu zen, eta 1844an emaztea hil zitzaion, sei seme-alaba zituela. 1850ean berriro ezkondu eta 1853an Zeelanda Berrira emigratu zuen.

Zeelanda Berriko autogobernuaren aldeko kanpainak egin zituen eta 1856ko maiatzean Zeelanda Berriko lehen premier bihurtu zen, lehen ministro karguaren baliokidea. Halaber, Diruzain Kolonial (1856–1859), Prokuradore Nagusia (1861–1862) eta bi aldiz Justizia ministroa izan zen (1864–1865, 1869–1872).

1873an politikatik erretiratu eta Ingalaterrara itzuli zen.
Carolina Díaz Pimentel

**Carolina Díaz Pimentel** (1993ko urtarrilaren 9a) perutar kazetaria da, osasun mentalarekin eta neuroaniztasunarekin lotutako gaiak lantzen dituena. 2023ko azaroan, BBCk 100 Emakumeen zerrendan izendatu zuen.

Kazetaria da lanbidez. 29 urte zituela, autismoa diagnostikatu zioten. Irabazteko asmorik gabeko hainbat erakunde sortu ditu, hala nola Peruko Koalizio Neurodibergentea, Más Que Bipolar eta Proyecto Atípico. Feminista da eta emakume autisten ikusgarritasuna areagotzen du.

2023ko azaroan, BBCk 100 Emakumeen zerrendan sartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonia (generoa)

***Antonia*** Loganiaceae familiako landare-loredun generoa da. 5 espezie ditu.

## Espezieak 
* *Antonia griffithii*
* *Antonia obliqua*
* *Antonia ovata*
* *Antonia pilosa*
* *Antonia pubescens*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Norrisia

***Norrisia*** Loganiaceae familiako landare-loredun generoa da. Bi espezie ditu.

## Espezieak 
* *Norrisia malaccensis*
* *Norrisia philippensis*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Usteria

***Usteria*** Loganiaceae familiako landare-loredun generoa da. 10 espezie ditu.

## Espezieak 
* *Usteria antirrhiniflora*
* *Usteria disperma*
* *Usteria guianensis*
* *Usteria guieensis*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Logania

***Logania*** Loganiaceae familiako landare-loredun generoa da. 58 espezie ditu.
Australiako bertakoak dira, belarrak, zuhaixkak eta zuhaitz txikiak barne.

## Espezieak 
* *Logania albiflora*
* *Logania alpine*
* *Logania aungustifolia*
* *Logania archeri*
* *Logania amstrongii*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Varlam Xalamov

**Varlam Tikhonovitx Xalamov** (; Vologda, 1907ko ekainaren 18a – Mosku, 1982ko uztailaren 17a) errusiar idazle, kazetari eta olerkaria izan zen. Gulagetik bizirik atera zen.

1937-1951 aldiaren zati handi bat Kolima eskualde artikoko lan behartuan preso igaro zuen, Leon Trotskiren laguntzagatik eta Ivan Bunin idazleari egindako laudorioagatik.

1946tik aurrera mediku laguntzailea izan zen preso jarraitzen zuen bitartean. 1953an askatu ondoren, beste urte batzuetan jardun zuen lanbide horretan.

Talde trotskista batekin bat egin ondoren, 1929an kartzelara bidali zuten 1931 arte. 1932an Moskura joan zen eta kazetari gisa lan egin zuen eta artikuluak, saiakerak eta 1936an lehen ipuina argitaratu zituen. Purga Handian, 1937an, bost urteko kartzela-zigorra ezarri zioten, eta Kolimara bidali zuten, "heriotza zuriaren lurraldea" bezala ezaguna. 1943an, hamar urteko hirugarren zigorra ezarri zioten, Ivan Bunini idazle handi bat deitzeagatik.

1952an bere olerkiwk Boris Pasternaki bidali zizkion eta honek goraipatu egin zituen. 1954tik 1973ra, *Kolimako ipuinak* izeneko bortxazko lan-eremuetako bizitzari buruzko ipuin-liburuan lan egin zuen. 1956an Moskura itzuli eta *Moskva* aldizkariko berriemaile literarioa izan zen. Olerkiak argitaratu zituen eta *Kolimakp ipuinak* liburuaren eskuizkribuak bidali zituen ezkutuan atzerrira, samizdat bidez banatuak. Itzulpena 1966an argitaratu zen eta errusiar bertsioa 1974an Londresen.
Neuburgia

***Neuburgia*** Loganiaceae familiako landare-loredun generoa da. 15 espezie ditu.

## Espezieak 
* *Neuburgia alata*
* *Neuburgia celebica*
* *Neuburgia collina*
* *Neuburgia corynocarpa*
* *Neuburgia kochii*

## Sinonimia 
* *Couthovia*, *Crateriphytum*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mitrasacme

***Mitrasacme*** Loganiaceae familiako landare-loredun generoa da. 96 espezie ditu.

## Espezieak 
* *Mitrasacme aggregata*
* *Mitrasacme albomarginata*
* *Mitrasacme alsinoides*
* *Mitrasacme ambigua*
* *Mitrasacme archeri*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isaac Del Toro

**Isaac del Toro Romero** (2003ko azaroaren 3a) mexikar txirrindularia da. UAE Team Emirates taldearekin pasa zen profesionaletara.

## Palmaresa 
**2023**
* 20px Etorkizuneko Tourra, Puntukako sailkapena 20px, Mendiko sailkapena 20px eta etapa bat 
* 3. Aostako Haranako Giroan
**2024**
* 20px Asturiasko Itzulia eta etapa bat 
* 3. Down Under Tourrean eta etapa bat
* 4. Tirreno-Adriatikoan
* 4. Argovia Kantonamenduko Sari Nagusian
* 7. Euskal Herriko Itzulian
**2025**
* Milan-Turin
* 20px Austriako Itzulia eta hiru etapa
* Getxoko Zirkuitua
* 20px Burgosko Itzulia eta Gazteen sailkapena 20px
* 2. Italiako Giroan, Gazteen sailkapena 20px eta etapa bat
* Euskal Herriko Itzuliko Gazteen sailkapena 20px
* Larcianoko Industria eta Eskulangintza Sari Nagusia
* Toscanako Giroa
* Sabatini Kopa
* Emiliako Giroa
* Piemonteko Giroa
* Venetoko Giroa
* 2. Clásica Jaénen
* 2. Ordiziako Klasikan
* 5. Donostia Klasikoan
* 5. Munduko erlojupeko txapelketan
* 5. Lombardiako Giroan
**2026**
* 20px UAE Tourrra, Gazteen sailkapena 20px eta bi etapa
* 20px Tirreno-Adriatiko, Puntukako sailkapena , Gazteen sailkapena  eta etapa bat
* 3. Strade Bianchen

## Emaitzak lasterketa nagusietan 
### Itzuli handiak 
### Beste Itzuliak 
### Klasikoak eta Txapelketak 
—: ez zuen parte hartu
UT: utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Spigelia

***Spigelia*** Loganiaceae familiako landare-loredun generoa da. 119 espezie ditu.

## Espezie batzuk 
* *Spigelia aceifolia*
* *Spigelia aenea*
* *Spigelia ambigua*
* *Spigelia amplexicaulis*
* *Spigelia anthelmia*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pseudospigelia

***Pseudospigelia*** Loganiaceae familiako taxon monotipikoa da. Hau da espezie bakarra: *Pseudospigelia polystachya* (Klotzsch ex M.R.Schomb.) W.Klett; Amerikakoa da. W.Klett deskribatu zuen, *Botanisches Archiv 3: 134* argitaratuta, 1923. urtean. 
## Sinonimia
**Spigelia polystachya* Klotzsch ex M.R.Schomb. (basionimoa).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bonyunia

***Bonyunia*** Loganiaceae familiako landare-loredun generoa da. Hego Amerikako hegoalde tropikalean aurki daitekeen generoa da.

## Espezieak 
10 espezie deskribatu dira.
**Bonyunia antoniifolia* 
**Bonyunia aquatica* 
**Bonyunia excelsa* 
**Bonyunia magnifica* 
**Bonyunia minor* 
**Bonyunia nobilis* 
**Bonyunia pulchra* 
**Bonyunia spectabilis* 
**Bonyunia superba* 
**Bonyunia venusta* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rafia Zakaria

**Rafia Zakaria** (Karachi, Pakistan,1977) abokatu, feminista, kazetari eta idazle estatubatuarra da. Zakaria kronikagilea da Dawnentzat. *The Nation*, *Guardian Books*, *The New Republic, The Baffler, Boston Review eta Al Jazeera* komunikabideentzat idatzi izan du. Bere libururik ezagunena, *Feminismo zuriaren aurka* izenburupean euskaratu zen.

## Biografia 
Zakaria Karachin jaio zen, Pakistanen, eta 17 urte zituela gizon pakistanoamerikar batekin ezkonarazi zuten. Zakariak senar bortitzarengandik ihes egin zuen 2002an, 25 urte zituela. Zuzenbide Fakultatean sartu zen, eta filosofia politikoko graduondoko hirugarren zikloko diploma bat lortu zuen. Zakaria musulmana da, eta feminista musulman bezala identifikatzen da. Etxeko indarkeriaren biktimen izenean lan egin izan du. *The Guardian* egunkariak eta *The Arts Fuse* on line aldizkariak kritikatu zuten liburua. Amaia Apalauza Ollok liburu hori euskaratu zuen, *Feminismo zuriaren aurka* (Elkar eta Jakin, 2023) izenburupean.

## Lanak 
* The Upstairs Wife: An Intimate History of Pakistan, Boston, Beacon Press, 2016 (ISBN 978-0807080467)
* Veil (Object Lessons), London, Bloomsbury Academic, 2017 (ISBN 978-1501322778)
* Against White Feminism: Notes on Disruption, New York, W. W. Norton & Company, 2021 (ISBN 978-1324006619)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sophie Weber

**Maria Sophie Weber** (Zell im Wiesental, 1763- Salzburgo, 1846) XVIII. eta XIX. mendeetako kantari austriarra izan zen. Wolfgang Amadeus Mozarten emaztearen ahizpa txikia, eta koinatuaren bizitzari eta heriotzari buruz utzi zuen lekukotzagatik gogoratzen da batez ere.

## Bizitza 
Musikari familia batean jaio zen. Lau ahizpetatik txikiena zen, eta guztiek jaso zituzten kantu-eskolak. Horietako bik ospe profesionala lortu zuten: handiena, Josepha Weber; eta hurrengoa, Aloysia Weber. Ama familiarekin joan zen, lehenik Munichera eta gero Vienara, Aloysiaren abeslari ibilbide arrakastatsuari jarraituz. Sophiek ere kantatu zuen Burgtheater-en 1780-1781 denboraldian, baina badirudi ez zuela arrakasta handirik izan epe luzeko abeslari gisa.

Mozart 1781ean Vienara joan zenean, eta Weber familiarekin aldi batez ostatu hartu zuenean, Sophierekin eta Constanzerekin koketeatu omen zuen (azkenean Constanze gorteiatu egin zuen eta berarekin ezkondu zen).

1781eko abenduaren 15eko gutun batean, Mozartek honela deskribatu zuen Sophie: "izaera onekoa, baina bihotza luma bat bezalako duena". 1782an, Mozart eta Constanze ezkondu zirenean, bera izan zen zeremoniara joan zen Weber ahizpa bakarra.

1791ko abenduan, Mozart hil zenean, Sophiek 28 urte zituen, eta oraindik ezkondu gabe zegoen familiako alaba bakarra zen. Cäciliarekin bizi zen, baina maiz joan zen Mozarten etxera, labur baina konpositorearen gaixotasun lazgarri batean, eta Constanzeri lagundu zion senarra hilzorian zegoela hura zaintzen. 

1807ko urtarrilaren 7an ezkondu zen Djakovarren, Slavonian (gaur egun Akovo deitzen zaio Kroazian), Jakob Haibelekin (1762-1826). Abeslari tenore, aktore eta konpositore horrek hainbat Singspiel arrakastatsu idatzi zituen, eta askotan Emanuel Schikaneder antzerki-taldeak ordezkatu zituen. Haibelek dioenez, 1804an lehen emaztea utzi zuen Sophierekin Kroaziara ihes egiteko, eta Djakovar katedraleko koruko zuzendaria zen. Haibel hil ondoren, 1826an, Sophie Salzburgora joan zen, han bizi baitzen Constanze, bigarren aldiz alargundua. 1831n beren ahizpa Aloysia (Josepha 1819an hil zen), alarguna, elkartu zitzaien, 1839an hil zena. Bi ahizpa txikiek elkarrekin bizitzen jarraitu zuten Constanze hil arte, 1842an.

## Heriotza 
Sophie, Franz Xaver Wolfgang Mozart bere iloba gazteena baino bi urte beranduago hil zen Salzburgon. 1886an.

## Mozarten oroitzapenak 
Mozarti eta haren heriotzari buruzko Sophieren oroitzapenak, Grove hiztegiaren autoreak "hunkigarri" gisa deskribatu zituenak, Konstanzeren bigarren senarrari, Georg Nikolaus von Nisseni, idatzitako gutunetik datoz, Nissen eta Constanze prestatzen ari ziren Mozarten biografiarako laguntza emateko asmoz. Vincent Novellok eta Mary Novellok (ezkongabea Mary Cowden Clarke) ere elkarrizketatu zuten 1829an, Mozarti buruzko informazioa biltzeko egin zuten bidaian. Haren oroitzapen batzuetarako, ikus Wolfgang Amadeus Mozarten heriotza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josepha Weber

**Josepha Weber** (gero **Josepha Hoffer** eta ondoren **Josepha Mayer**) (Alemania, 1758 - 1819ko abenduaren 29a) alemaniar soprano klasikoa izan zen, Wolfgang Amadeus Mozarten koinata, eta Mozarten operaren *Gaueko Erreginaren* papera interpretatzen lehena izan zena.

## Biografia 
Zellen jaio zen Wiese ibarrean, Baden-Württembergen, AlemanianFridolin Weberren alaba. Hiru ahizpa txikiagoak zituen (goitik behera): Aloysia, Mozartekin maiteminduta eta azken operetan kantatu zuena; Constanze, Mozartekin ezkondu zena 1782an; eta Sophie. Carl Maria von Weber konpositorea izan zen haren lehen anaia (aitaren semearen semea). 

Josepha Mannheimen hazi zen batez ere, eta familiarekin Munichera joan zen lehenbizi, gero Vienara, Aloysia ahizparen abeslari-karrerari jarraituz. 

1791n La *flauta* mágica filmaren estreinaldi arrakastatsuan Gaueko Erregina gisa aritu ondoren, paper horretan jarraitu zuen 1801. urtera arte, 43 urte zitun arte. 

Bi aldiz ezkondu zen. Lehen senarra (1788ko uztailaren 21ean ezkondu zen Vienako San Esteban katedralean)  (1755-1796) musikaria izan zen. Hofer biolin-jotzailea zen gorte inperialean 1789an. Bere bigarren senarra (1797) Sebastian Mayer (1773-1835) kantaria izan zen. Mayer izan zen Ludwig van Beethovenen (Fidelio) operan Pizarroren papera betetzen lehena. 

Josepha Mayer kantutik erretiratu zen 1805ean eta Vienan hil zen 1819ko abenduaren 29an.

## Ikus, gainera 
* Mozart familia

## Bibliografia 
* Oin-oharrei buruzko informazioa izan ezik, informazio guztia "Weber" artikulutik hartzen da, New Grove lineako bertsioan. Copyright 2007, Oxford University Press.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Geniostoma

***Geniostoma*** Loganiaceae familiako landare-loredun generoa da. 124 espezie ditu.

## Espezie aukeratuak 
* *Geniostoma acuminatissimum*
* *Geniostoma acuminatum*
* *Geniostoma acutifolium*
* *Geniostoma angustifolium*
* *Geniostoma antherotrichum*
* *Geniostoma astylum*
* *Geniostoma clavigerum*
* *Geniostoma confertiflorum*
* *Geniostoma gagneae*
* *Geniostoma macrophyllum*
* *Geniostoma quadrangulare*
* *Geniostoma rapense*
* *Geniostoma rupestre* 
* *Geniostoma stipulare*
* *Geniostoma umbellatum*
* *Geniostoma uninervium*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Unibertsitate Askea (Errusia)

**Unibertsitate Askea** () 2020ko abuztuan Errusian sortu zen hezkuntza-erakundea da. Ekonomia Goi Mailako Eskolako irakasle talde batek sortu zuen, unibertsitateak uko egin zionean hurrengo ikasturterako kontratua berritzeari. Irakasleek Interneteko hezkuntza-proiektu independente bat martxan jarri zuten, presio administratiborik eta zentsurarik gabe.

Proiektuaren abiarazleak Viktor Gorbatov, Julia Gorbatova, Kirill Martynov eta Jelena Lukianova irakasleak dira. Adierazi zutenez, euren zeregina «unibertsitatea berriro eraikitzea eta irakasleak edozein agindu administratibotik libratzea» da: «Unibertsitatea ezin bada aske izan, orduan unibertsitate aske berri bat behar da».

2022an, Ukrainako inbasioaren hasierarekin batera, irakasle gehienek Errusia utzi zuten. 2023ko martxoan, Errusiako Fiskaltza Nagusiak Unibertsitate Askea estatuaren segurtasunerako mehatxua izan zezakeen erakunde gisa aitortu zuen eta Errusian jarduerak egitea debekatu zion. Kontseilu akademikoak iragarri zuen unibertsitatea Errusiatik kanpo garatzeko asmoa zuela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   Webgune ofiziala
Hunoera

**Hunoera** hunoen hizkuntza izan zen. Apenas ez daude hizkuntza honen erregistrorik.

Hunoera antzinako bulgariarrek hitz egindako turkiar hizkuntzarekin eta txuvaxera modernoarekin lotutako hizkuntzatzat hartu izan da. Gaur egun, hizkuntza horiek guztiak, khazarierarekin eta turko-avarierarekin batera, turkiar hizkuntzen oghur adarraren osagai gisa sailkatzen dituzte.

Huno oghur adarrekoa dela dioen teoria izen huno batzuk turkiar gisa identifikatzetik dator, batzuk oraindik ere irauten duen literatura eskasean erregistratuak eta beste batzuk arkeologoek berreskuratutako artefaktuetatik eratorriak.

*r-* eta *l-* ("lir" turgikoa) motako hizkuntzen kasua gaur egun txuvaxeran soilik ikusten da, desagertu ez den adar oghur adarreko kide bakarrean. Gainerako turkiar hizkuntzak ("turkiar arrunta" edo turkiar "shaz") *z-* eta *š-* motakoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Krymnax

***Krymnax*** (, «Krimea gurea da») errusierazko neologismo eta memea da. 2014ko udaberrian agertu zen Krimearen anexio errusiarraren inguruko eztabaida soziopolitikoaren testuinguruan.

Hasieran errusiar nazionalistek eslogan gisa erabilia, gero Ukrainan zabaldu zen Interneteko meme gisa.

## Memearen jatorrizko aldaera 
Mikhail Suslov ikertzailearen arabera, *Krymnax* meme serio gisa sortu zen 2014an Krimea Errusiaren parte izan behar zen ideia sustatzeko. 2015eko azaroan, inkesta batek erakutsi zuen errusiarren % 52k uste zuela *Krymnax* «harrotasunaren eta berpizkundearen» sinboloa zela.

2016ko martxoan, Moskun *Krymnax*en urteurrena ospatzeko rally bat egiteko ahalegina bat zen, baina ez zen gertatu.

## Meme satirikoa 
Susloven esanetan, erreferendumaren egunean bertan, memea modu ironiko batean birdefinitu zen, Errusiaren porrotei burla egiteko. Idazkera formalean, edo anexioaren aldekoek erabiltzen dutenean, bi hitz gisa idazten da, *Krym nax* bezala. 

Erabilera ironikoaren adibide bat:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Constanze Mozart

**Constanze Mozart** (**Constanze Weber** jaioa, eta bigarren aldiz ezkondu ondoren **Constanze von Nissen**) (Zell Wiese haranean, Oihan Beltza, Alemania, 1762ko urtarrilaren 5a – Salzburgo, 1842ko martxoaren 6a) Carl Maria von Weber konpositorearen lehengusina eta Wolfgang Amadeus Mozart-en emaztea izan zen.

## Biografia 
Fridolin Weberren alaba izan zen. Mozart eta Constanze Weber 1777an ezagutu ziren Mannheimen. Garai hartan, ordea, Mozartek ez zuen harekiko interesik, Aloysia ahizpa zaharrenarekiko baizik. Vienako Weber familiarekin 1781ean egin ondoren, Mozartek Aloysaren ezkontzaren berri izan zuen, eta orduan hasi zen Konstanzerekin harremanetan. Biak 1782ko abuztuaren 4an ezkondu ziren. Bederatzi urtean 6 seme-alaba izan zituzten:

* Raimund Leopold Mozart (1783)
* Karl Thomas Mozart (1784)
* Johann Leopold Mozart (1786)
* Theresia Mozart (1787)
* Anna Mozart (1789)
* Franz Xaver Wolfgang Mozart (1791).

Bi semek bakarrik, Karl Thomasek eta Franz Xaver Wolfgangek, biziraun zuten haurtzaroan. Hain denbora laburrean izandako haurdunaldi ugarien ondorioz, Constanze ahul eta ohean egon ohi zen.

1791n Mozart hil ondoren, Konstanzek bi seme-alabak mantentzeko zailtasun ekonomikoak izan zituen. Bizirauteko, 1800ean saldu zituen senarraren lanak.

"Berak eta bere familiak konpromiso bat sinatu zioten Wolfgang Amadeus Mozarti, eta konpromiso horren arabera, denboraldi batean harekin ezkontzen ez bazen, biziarteko pentsio bat ordaindu beharko zion Constanceri.

Era berean, bost axola izan zitzaion bere lehen senarraren (Wolfgang Amadeus Mozart) gorpuzkiak bota zituzten lekua, 17 urte geroago arte. Esan beharra dago Maria Anna Mozart kripta komunal batean lurperatu behar izan zutela, eta ez berak nahi eta bere buruarentzat Donostian prestatu zuen kripta batean, Constanze Mozartek fede txarrez bereganatu baitzuen kripta hura, Georg Nikolaus von Nissen bigarren senarra eta Genoveva Weber lurperatu zitzaten "
[ezkerrera|thumb|320x320px|[Dagerrotipo k 1840ko Konstanze ustezko irudiarekin ezkerreko muturrean, hil baino bi urte lehenago. Max Keller bavaro konpositorea erdian eserita egongo litzateke eta eskuinean bere emaztea, Josefa. Ezkerretik eskuinera, atzean, familiako sukaldaria, Felipe Lattner (Keller koinatua), eta Keller, Luise eta Josefaren alabak. Kopia 2004ko Altötting-eko Estatuko Artxiboan dago.]]

1809an, Georg Nikolaus von Nissenekin ezkondu zen, diplomatiko eta idazle daniar batekin. 1810 eta 1820 bitartean Kopenhagen bizi izan ziren, gero Europan zehar bidaiatuz, bereziki Italian eta Alemanian. 1824an Salzburgon finkatu ziren. Elkarrekin lan egin zuten Mozarten biografia batean, 1828an argitaratua, Konstanzeren bigarren senarra hil eta bi urtera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak