open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arilo (kimika)

**Arilo** esaten zaio hidrokarburo aromatiko bati hidrogeno bat kentzean sortzen den erradikalari.

## Nomenklatura 
Arilorik sinpleena feniloa da, bentzenoak hidrogenoetako bat galtzen duenean sortzen den erradikala. Feniloa (C6H5−) ez da bentzilo erradikalarekin nahastu behar (C6H5CH2−), atzen hau toluenoaren metilo taldeak hidrogeno bat galtzean sortutakoa baita.

Beste arilo aipagarri batzuk hauek dira:

* *Toliloa,* CH3C6H4, toluenotik eratorritakoa (eraztun aromatikoak galtzen du hidrogenoa).
* *Xililoa*, (CH3)2C6H3, xilenotik eratorritakoa
* *Naftiloa*, C10H8, naftalenotik eratorritakoa

none|thumb|476x476px|Feniloa, toliloa, xililoa eta naftiloa
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Euskal elizetako solairuak

**Euskal elizetako solairu, selauru, zurezko galeria** edo **tribunak**, Lapurdi eta Nafarroa Behereko eliza batzuetako elementu arkitektoniko berezia dira. Gizonezkoek meza bertatik entzuteko erabili izan dira 20. mendera arte.

## Izena 
Euskaraz selauru edo solairu esaten zaie, etimologia bereko terminoak, aldaera hauek bezalatsu: soailu, soileru, soilaru edo soillaru.. Elizak berreraiki gabe, nabearen aldeetara egitura hauek egitea praktikoa suertatu zen, kasu batzuetan hiru solairu ere. Ontzigintzako arotz berezituen lana izan ohi zen sarri eraikuntza. XIX. mendean egindakorik ere bada, adibidez Hazparneko elizan.

Elizetan emakumezko eta gizonezkoak banatzeko ohitura zegoenez garai hartan, sexu-banaketa ere aplikatu zen, eta gizonezkoak bakarrik igotzen ziren solairuetara mezatan. Protestantismoaren kontrako Kontrarreforma garaiko zurruntasunak ere izan zezakeen eraginik honetan.

## Adibideak 
Solairu bikainak dituzten elizen artean, honakoak (guztiek dute monumentu izendapena):

* San Bixintxo eliza (Urruña)

* San Bixintxo eliza (Ziburu)

* San Bixintxo eliza (Uztaritze)

* Jondoni Joanes Batista eliza (Donibane Lohizune)

* San Nikolas eliza (Getaria)

* Jondoni Martine eliza (Sara)

* Jasokundeko Andre Mariaren eliza (Bastida-Arberoa)

2014an, eliza multzo batek egitura hauengatik jaso zuten monumentu izendapen espezifiko bat. Honako hauek izan ziren:

* Aiherrako Jondoni Petri eliza
* Senpereko Jondoni Petri eliza
* Aldudeko Andre Mariaren Jasokundearen eliza
* Jondoni Eztebe eliza (Ezpeleta)
* Haltsuko Andre Mariaren eliza
* San Joan Bataiatzailearen eliza (Hazparne)
* San Bixintxo eliza (Hendaia)
* San Fruktuoso eliza (Itsasu)
* Beata Maria eliza (Luhuso)
* San Julen eliza (Ortzaize)
* Doneztebe eliza (Baigorri)
* Uharte Garaziko eliza

### Iruditegia 

Fitxategi:Église Saint Vincent d'Urrugne 11.jpg|Urruña.
Fitxategi:Église de Saint-Étienne-de-Baïgorry - Tribunes.jpg|Baigorri.
Fitxategi:Espelette 2018 Église Saint Etienne 14.jpg|Ezpeletakoan, pulpituari eusten diote solairuek.
Fitxategi:Mouguerre-Église Saint Jean Baptiste-Nef vue du Maître autel-20180731.jpg|Mugerra.
Fitxategi:Saint-Pée-sur-Nivelle - Église Saint-Pierre - 48.jpg|Senpereko organoa, solairu batetik nabarmentzen dena balkoi batean.
Fitxategi:Itxassou - Église Saint-Fructueux - tribune - 2016-08-29.jpg|Itsasu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zianato-ester

thumb|180x180px|Zianato-esterren talde funtzionala
**Zianato-esterrak** konposatu organikoak dira non OH fenolikoen hidrogeno-atomoa zianuro talde batez ordezkatuta dagoen. Eratzen den -OCN taldeari esaten zaio zianato-ester.

Bisfenoletan oinarritutako zianato-esterrak erretxinak ekoizteko baliatzen dira. Eratzen diren erretxinek beira-trantsiziozko tenperatura altua eta konstante dielektriko baxua dituzte. Zirkuitu elektronikoak inprimatzeko, espazio-aplikazioetarako konpositeetan eta adhesiboetan baliatzen dira.

erdian|thumb|339x339px|Bisfenol A zianato-esterra

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Syfy

**Syfy** (2009ra arte **Sci-Fi Channel** deitua eta normalean **SYFY** idatzia) NBC Universal Global Networksen jabetzako kable bidezko oinarrizko kanal multinazional estatubatuarra da. 1992an sortua, fantasia, beldurra eta fenomeno paranormaletan girotutako programazioa emititzen du.

## Kanpo estekak 
*  webgune ofiziala
Theodor Svedberg

**Theodor Svedberg** (Gävle, 1884ko abuztuaren 30a - Kopparberg, 1971ko otsailaren 25a) suediar kimikaria izan zen. 1926ko Kimikako Nobel Saria jaso zuen koloideei eta proteinei buruz ultrazentrifugagailuak erabiliz egindako ikerketengatik.

Svedbergek kimika ikasi zuen Uppsalako Unibertsitatean eta irakasle izan zen unibertsitate berean 1949ra arte. Gustav Werner Institut zuzendu zuen 1949tik 1967ra. Ultrazentrifugatu analitikoaren teknikarekin proteina puruak euren artean bereiztea posible egin zuen.

"Svedberg" denbora unitatea (10−13 s edo 100 fs) bere omenez deitzen da.

## Kanpo estekak
Alfred-Canel museoa

**Alfred-Canel museoa** Frantziako Pont-Audemer hirian, Eure departamenduan dagoen arte, historia eta arkeologia erakundea da. 1876an sortu zuten.

## Historia 
Alfred Canelek (1803-1879), abokatu ikasketaz, bertako jakintsua eta politikaria, idazlea eta humanista izanik, Pont-Audemerreko udal liburutegia sortzen hasi zen 1836an. Bere bizitzaren amaieran museoetako bildumak osatzen hasi zen (1876). Testamentuz legatzen ditu bere ondasunak komunitateari. Bere familiaren etxean, 1884an, udal liburutegi publiko berria eta kantonamenduko museoa instalatu ziren. Canel Museoa 2000ko hamarkadan berritu zen. 2004tik bere ateak zabalik daude. Alfred Canelen etxearen zati "zaharra" deritzona zati modernoari gehitu zaio, horrela erakusketa garrantzitsuenen aurkezpena ahalbidetuz.

## Erakusketa 
* Erakusketa iraunkorrak: Normandiako margolanak eta grabatuak, arkeologia, altzariak...
* Liburutegia
* Idazlearen etxea
* Erakusketa aldakorrak

## Obra batzuk 
* Victor Binet, 1890-91: *Le Pont-des-Arts*
* Adolphe Binet, 1884: *Les chargeurs de sable, quai d’Austerlitz*
* Émile Artus Boeswillwald, 1920: ''Travesti, fille de l'artiste déguisée en garçon du XVIIIe*
* Auguste Bougourd, 1870: *Vallée de Pont-Audemer en 1870*
* Cécile Bougourd, 1884: *Lavatères*
* Guillaume Cousin, 1745: *Marie Leczinskaren bustoa*
* Guillaume Cousin: *Luis XV.a Borboikoaren bustoa*
* Guillaume Cousin:: *Projet pour une fontaine monumentale*
* Albert Lebourg, 1910: *Notre-Dame de Paris, Vue du quai de la Tournelle*
* Jules Louis Rame, 1882: *Bergère menant ses moutons paître*
* Raimond Lecourt, 1912: *Vaches à l'abreuvoir*
* René Sautin, 1928: *La Seine aux Andelys*
* Léon Ginain: *Décors architecturaux''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lemmy (softwarea)

**Lemmy** gizarte-markatzaileei, foroei eta albiste batzaileei ostatu emateko software librea da. Esteken bilketak edo bildumak egiteko eta instantzia deszentralizatuak sortzeko balio du baita ere.

Lemmy Reddit, Lobste.rs edo Hacker News bezalako guneen antzekoa  izateko sortu zen, baina erabat libre eta deszentralizatua izateko. Erabiltzaileen intereseko foroak, posta hariak eta eztabaida irekietan harpidetza egiteko aukera eskaintzen du, eta gainera iruzkinetan bozkatzeko eta iruzkin berriak gehitzeko aukera dago. Botoen arabera iruzkinak gora edo behera mugituko dira eta horrela boto gehien dauzkaten iruzkinek ikusgarritasun handiagoa lortuko dute.

Foroetan galderak, hausnarketak, iruzkinak edo esteka interesgarriak parteka daitezke. Eta besteen galderak, hausnarketak, iruzkinak eta bidalketak, oro har, gora edo behera mugi daitezke, pixkanaka-pixkanaka, botoen indarrarekin. 

Jakintza nahikoa daukan edonork har dezake zerbitzari batean ostatu eta instantzia berri bat sortu. Instantzia horiek guztiak federatuak dira, eta fedibertsoari  loturik daude.

Hainbat sistema eragile eta web nabigatzailerekin erabil daiteke.

## Izena 
Garatzaileek honela azaltzen dute izena:
:* Motörhead taldeko abeslariaren omenez.
:* Eskola zaharreko *Lemmings* bideo jokoa.
:* Super Mario bideo jokoko pertsonaia.
:* Karraskari belarjale handiak.

## Euskaraz 
Software librea izanik, hizkuntza paketea edozein hizkuntzatara itzultzeko aukera zabalik dauka. Boluntario batzuek mantentzen dute euskarazko lokalizazioa.

Hizkuntza paketea euskarara ekartzeaz gain, *Lemmy.eus* instantzia sortu dute eta komunitatearen esku, erabat irekita utzi dute.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Fedibertso.
* Reddit.

## Kanpo estekak 
* Bisitatu **Lemmy.eus**!
* *Lemmy.eus* foroari buruzko artikuluak.
* *Lemmy.eus*: Ohiko galderak.
*  *About Lemmy Project*
*  Sortu zure instantzia.
Karl May

**Karl Friedrich May** ( ahoskatua; Ernstthal, Saxoniako Erresuma, Germaniar Konfederazioa, 1842ko otsailaren 25a - Radebeul, Saxoniako Erresuma, Alemaniar Inperioa, 1912ko martxoaren 30a) alemaniar idazlea izan zen. Leku exotikoetan kokatutako abentura-eleberriak idatzi zituen. "Winnetou"" eta "Old Shatterhand" dira bere eleberrietako protagonistak Mendebalde Urrunean. Baita Ekialdean, Ekialde Ertainean eta Latinoamerikan ere badira. 200.000.000 ale baino gehiago saldu dira.

## Lanak 
### Lehen lanak 
* *Das Buch der Liebe* (1876, hezkuntzarako)
* *Geographische Predigten* (1876)
* *Der beiden Quitzows letzte Fahrten* (1877)
* *Auf hoher See gefangen* (1878)
* *Scepter und Hammer* (1880)
* *Im fernen Westen* (gero *Old Firehand* (1875)
* *Der Waldläufer*
* *Die Juweleninsel* (1882)
* *Das Waldröschen* (1882–1884)
* *Die Liebe des Ulanen* (1883–1885)
* *Der verlorne Sohn oder Der Fürst des Elends* (1884–1886)
* *Deutsche Herzen* (*Deutsche Helden*) (1885–1888)
* *Der Weg zum Glück* (1886–1888)

### Bidaia-eleberriak 
thumb|eskuinera|220px|*Orangen und Datteln*-en azala, Fritz Bergen (1893)
# *Durch Wüste und Harem* (1892)
# *Durchs wilde Kurdistan* (1892)
# *Von Bagdad nach Stambul* (1892)
# *In den Schluchten des Balkan* (1892)
# *Durch das Land der Skipetaren* (1892)
# *Der Schut* (1892)
# *Winnetou I* (1893)
# *Winnetou II* (1893)
# *Winnetou III* (1893)
* *Orangen und Datteln* (1893)
* *Am Stillen Ocean* (1894)
* *Am Rio de la Plata* (1894)
* *In den Cordilleren* (1894)
* *Old Surehand I* (1894)
* *Old Surehand II* (1895)
* *Im Lande des Mahdi I* (1896)
* *Im Lande des Mahdi II* (1896)
* *Im Lande des Mahdi III* (1896)
* *Old Surehand III* (1897)
* *Satan und Ischariot I* (1896)
* *Satan und Ischariot II* (1897)
* *Satan und Ischariot III* (1897)
* *Auf fremden Pfaden* (1897)
* *Weihnacht!* (1897)
* *Im Reiche des silbernen Löwen I* (1898)
* *Im Reiche des silbernen Löwen II* (1898)
* *Am Jenseits* (1899)

### Gazteentzako istorioak 
[thumb|eskuinera|220px|*Der blaurote Methusalem*-en azala, [Oskar Herrfurth]]
* *Der Sohn des Bärenjägers* (1887)
* *Der Geist des Llano estakata* (1888)
* *Kong-Kheou, das Ehrenwort* (1888/89)
* *Die Sklavenkarawane* (1890)
* *Der Schatz im Silbersee* (1891)
* *Das Vermächtnis des Inka* (1892)
* *Der Oelprinz* (1894)
* *Der schwarze Mustang* (1897)

### Helduentzako lanak 
* *Himmelsgedanken* (1900, poema bilduma)
* *Im Reiche des silbernen Löwen III* (1902)
* *Erzgebirgische Dorfgeschichten* (1903)
* *Im Reiche des silbernen Löwen IV* (1903)
* *Und Friede auf Erden!* (1904)
* *Babel und Bibel* (1906, drama)
* *Ardistan und Dschinnistan I* (1909)
* *Ardistan und Dschinnistan II* (1909)
* *Winnetou IV* (1910)
* *Mein Leben und Streben* (1910, autobiografia)
* *Schamah* (1907)
* *Briefe über Kunst* (1907)
* *"Karl May als Erzieher" eta "Die Wahrheit über Karl May" oder Die Gegner Karl Mays in ihrem eigenen Lichte* (1902)

## Kanpo estekak
Les Droites

**Les Droites** (4.000 metro) Frantziako Alpeetako Mont Blanc mendigunean dagoen mendirik baxuena da. Mendiak bi tontor ditu:

* Mendebaldeko gailurra (3.984 m), lehen igoera W.A.B. Coolidge, Christian Almer eta Ulrich Almer-rek 1876ko uztailaren 16an
* Ekialdeko gailurra (4.000 m), Thomas Middlemore eta John Oakley Maund-en lehen igoera, Henri Cordier, Johann Jaun eta Andreas Maurerrekin 1876ko abuztuaren 7an

Mendiaren iparraldeko aurpegia Argentière arrotik 1.600 metro ingurura altxatzen da, 60 graduko batez besteko angeluan, eta Aiguille Verteretik Mont Dolenteraino hedatzen den 10 kilometroko luzera duen gailurraren aurpegirik aldapatsuena da. Lehenengo ibilbidea Bobi Arsandaux eta Jacques Lagarderena izan zen ipar-ekialdeko erdiko korridoretik, 1930eko uztailaren 31n. Iparraldeko espoloia, lehen aldiz, 1972an eskalatu zuen Nicolas Jaeger alpinista frantziarrak. Aurpegi hau eskalatzearen arriskuak Discovery Channelen telesaileko atal batean nabarmendu ziren "Ez nuke bizirik egon behar".

## Aterpeak 
* Argentière Refuge (2.771 m)
* Refuge du Couvercle (2.687 m)

## Kanpo estekak 
* Les Droites SummitPost-en
Michael Dacher

**Michael Dacher** (Peiting, 1933ko abuztuaren 21a – 1994ko abenduaren 3a) alpinista eta muturreko eskalatzaile alemaniarra izan zen. 1979an bera eta Reinhold Messner K2ra igo ziren denbora errekor batean eta oxigeno ekipamendurik gabe.

Nepalgo Khadambas herriko eskola batek, Katmandutik 80 kilometro ekialdera, bere izena darama.

## Igoerak 
### Europa 
* 1950 Geiselstein Ammer mendietan
* 1951 Geiselstein hego aurpegia, hego ebakia, ekialdeko ebakia, bost eguneko lehen bira
* 1952 Fleischbank, hego-ekialdeko aurpegia, Bauernpredigtstuhl-Alte Westwand
* 1953 Fleischbank -Südostverschneidung, Mauk, mendebaldeko aurpegia (Buhlroute), Schüsselkarspitze, hego-ekialdeko aurpegia, Große Zinne-Norwand (Comici)
* 1954 Predigtstuhl - mendebaldeko aurpegi zuzena (4. igoera) Große Zinne, north face (Comici), bakarkako 4. igoera
* 1955eko Torre di Valgrande, ipar-mendebaldeko aurpegia (Carlessoführe), bakarkako bira ugari bertako Ammer mendietan
* 1956/57 Mendebaldeko Alpeetako lehenengo bidaia, Westliche Zinne, ipar aurpegia (Cassin)
* 1959 Piz Badile, ipar-ekialdeko aurpegia
* 1960 Rotwand, hego-mendebaldeko aurpegia (Brandler-Hasse)
* 1961 Große Zinne, ipar aurpegi zuzena
* 1962 Grandes Jorasses -Walkerpfeiler, lehen izotz bira
* 1963 Ortler, North Face (Schmid)
* 1964 Cervino, ipar aurpegia
* 1965/68 Oberreintaldom-Gondaverschneidung und Schießlerführe, Berggeisttum-Cukrowskiführe, Montblanc -Brenvaflanke, Blatière, west face (Brown), Sass- Maor, east face (Solleder), Piz de Ciavàzes -south face (Schubert)
* 1969 Eiger, ipar aurpegia (Heckmair), Mont Maudit hego-ekialdeko arête
* 1971/72 Trollryggen, ipar-ekialdeko aurpegia (Norvegia)
* 1974 Cengalo, ipar-mendebaldeko zutabea
* 1976an Rotwand, hego-mendebaldeko aurpegia (Eisenstecken)
* 1978 Triolet, north face, Grubenkarspitze, west face (Klaus Werner Führe) Karwendel

### Asia 
* 1973 Hindu Kush espedizioak porrot egin zuen ekipamendu galeren ondorioz
* 1975 Yalung Kang (8.438&nbsp;m) (Kangchenjunga West Peak), bigarren igoera
* 1977 Lhotse (8.516&nbsp;m) im Khumbu Himalaia, oxigeno osagarririk gabe
* 1979ko K2 (8.611&nbsp;m) im Karakorum Reinhold Messnerrekin ; Dacher K2 igotzen lehen alemaniarra izan zen
* 1980ko Shishapangma (8.046&nbsp;m) Tibeten
* 1981 Nanga Parbat (8.125.)&nbsp;m) Pakistanen
* 1982 Ezkutuko gailurra (8.080&nbsp;m), ipar aurpegian aldakuntza baten lehen igoera
* 1983 Cho Oyu (8.188&nbsp;m) hego-mendebaldetik estilo alpinoan
* 1984 Manaslu (8.163.)&nbsp;m)
* 1985 Dhaulagiri (8.167&nbsp;m), huts egin zuen, lagun baten gaixotasuna zela eta
* 1986 Broad Peak (8.047&nbsp;m)
* 1987ko Everest (8.848&nbsp;m), huts egin zuen ekaitzen ondorioz
* 1987 Gasherbrum II (8.035&nbsp;m)
* 1988 Makalu (8.485&nbsp;m) huts egin zuen haizeak eraginda
* 1990 Dhaulagiri (8.167&nbsp;m) nazioarteko espedizioa, huts egin zuen
* 1991ko Everest (8.848&nbsp;m) saiakera
* 1993ko Mustagh Ata (7.546.)&nbsp;m) eskiekin igo zen
* 1993 Everest (8.848&nbsp;m), espedizio saiakera

### Hego Amerika 
* 1992ko Aconcagua (6.962&nbsp;m), Dacher espedizioko burua da

### Groenlandia 
* 1970. Groenlandia, zeharkaldia mendebaldetik ekialdera ( Nansen ibilbidea) Franz Martinekin

## Kanpo estekak
Stecknadelhorn

**Stecknadelhorn** (4.241 m) mendi suitzar bat da, Alpes Peninoetan. Mischabel mendigunean dago, Mattertal eta Saastal mendien arteko Cantón del Valais suitzarrean. Gutxi nabarmentzen den tontor bat da, Nadel Aristan (Nadelgrat) dagoen Domeko tontor txiki bat, maila altuko gailur bat. Mischabel mendigunearen zati da, 4.545 metroko Dom mendigunean amaitzen dena.

1887ko abuztuaren 8an igo zuten lehen aldiz Oscar Eckenstein eta Matthias Zurbriggenek.

## Kanpo estekak
Imanol Yeregi

**Imanol Yeregi** (Zumaia, 1995 - ) euskal surflaria da. Euskadiko txapelketak irabazi ditu eta 2018an Europako sailkapenean 5. postuan zegoen. Euskadiko eta Espainiako selekzioetako kidea da.

## Biografia 
Zumaian jaio zen Imanol eta txikitatik aitarekin hasi zen olatuak hartzen, hasieran herrian bertan eta ondoren Zarautzen. 16-17 urte zituela Quiksilver taldearekin egin zituen aurreneko bidaia luzeak. 2011ean 16 urtez azpiko World Tour Champion-eko proba bat jokatu zuen Australiako Gold Coast aldean. 2015ean Islandian aritu zen olatuak hartzen Hodei Collazo eta Natxo Gonzalez surflariekin batera, -25&nbsp;°C-tako tenperaturatan.

Espainiako eta Euskadiko txapelketa ugari irabazi ditu. 2017an Munduko txapelketan hartu zuen parte eta 2018an munduko QS txapelketa eskuratu zuen Portugalen jokaturiko azken proba irabazita. 2020an bigarren aldiz izan zen espainiako txapelduna Ferrolen jokaturiko txapelketan, 2020
* Euskal Herriko txapelketa (3): 2013, 2016, 2017
* Euskal zirkuitua (2): 2016, 2018

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Autofelazio

thumb|200px|Autofelazioa.
**Autofelazioa** gizonezkoen masturbazio mota bat da, nork bere zakila ahoarekin kitzikatzean datzana. Sexu-ekintza hiri kondaira bat dela esan ohi da, berau egiteko zailtasuna dela eta. Hala ere, badaude egiteko adina malgutasun duten gizonezkoak.

Emakumezkoen kasuan ez da dokumentatu autocunnilingusa egin duen inor.

## Historia 
[thumb|ezkerrera|[Konrad von Hochstaden kardinalaren izenaren azpian, gizonezko bat autofelazioa egiten, Kolonia.]]
Autofelazioa antzinatik ezagutzen den sexu ekintza da. David Lorton egiptologoaren arabera, Antzinako Egiptoko zenbait testuk autofelazioa aipatzen dute hango erlijioaren testuinguruan, bai jainkoen eta bai haien jarraitzaileen artean.

Michel Foucaultek Artemidorusen *Oneirocritica* aipatzen du, non praktika hau "norberaren sexu organoa norberaren ahoan" sartzea dela esaten den, "norberarekin harremanak edukitzeko" hiru moduetako bat. Artemidorusen ustez, honelako ekintza "antinaturalaren" ametsek norberaren umearen heriotza, bere bikotearena edo pobrezia osoarena dakarte.

## Aspektu fisikoak 
Oso gizonezko gutxik dute malgutasun nahiko eta, aldi berean, zakil handia horrelako ekintza segurtasunez egin ahal izateko. Hala ere, malgutasuna handitu daiteke bai grabitazio bidezko posturekin, bai eta gimnasia, kontortsio edo yogaren bidez. Craig Bartlek eta Alfred Charles Kenseyk kalkulatu zuten gizonezkoen %1 baino ez dela gai bere zakila ahoarekin ikutzeko, eta soilik mila gizonetik bizpahiruk dutela gaitasuna autofelazio oso bat egiteko.

## Pornografian 
thumb|Gizonezko bat autofelazioa praktikatzen.
Autofelazioa pornografiako gai bat da. Oso filma pornografiko gutxik erakusten dute benetako autofelazio bat, baina Ron Jeremy aktorea, adibidez, gai zen egiteko, eta 1970ko hamarkadan agertu zen hainbat filmetan. Scott O'Hara, Cole Youngblood, Steve Holmes, eta Ricky Martinez ere agertu dira filmetan praktika hau egiten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Star (Gales)

**Star** herri txiki bat da Galesen (berdin idazten da toponimoa galesez zein ingelesez), Clydauko parrokia eta komunitatean kokatzen dena, Pembrokeshiren.

Afon Cneifa errekaren haranean dago, ibai horren gainean zubi bat dagoen tokian. Starrek kapera baptista bat dauka Kanpoko bataiarri bat dauka ondoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
North East Lincolnshire

**North East Lincolnshire** Ingalaterrako Yorkshire eta Humber eskualdeetako autoritate unitario bat da, North Lincolnshire autoritate unitarioaren eta Lincolnshire konderriaren mugakide dena. Hiru unitate administratibo horiek Lincolnshireko konderri zeremoniala osatzen dute.

North East Lincolnshire Cleethorpes eta Great Grimsby *Boroughetatik* sortu zen 1996ko apirilaren 1ean Humberside deuseztatzearekin.

Historikoki, Lindsey erresumaren parte zen.

## Hiriak eta herriak 
* Ashby cum Fenby, Aylesby
* Barnoldby le Beck, Beelsby, Bradley, Brigsley
* Cleethorpes
* East Ravendale
* Great Coates, Grimsby
* Habrough, Hatcliffe, Healing, Humberston
* Immingham, Irby upon Humber
* Laceby, Little Coates
* New Waltham
* Old Clee
* Scartho, Stallingborough
* Waltham, Weelsby, Wold Newton

## Leku interesgarriak 
* Walthameko haize-errota
* Cleethorpes kostaldeko tren arina
* Pleasure uhartea

## Ekonomia 
Grimsby, Immingham eta Cleethorpes North East Lincolnshireko hiriek osatzen dute Great Grimsby izenarekin ezagutzen den ekonomia-gunea. Great Grimsbyko ekonomiaren sektore nagusiak janaria eta edaria dira; portuak eta logistika; energia berriztagarriak; kimika eta prozesatze industriak eta euskarri digitalak.

## Kanpo estekak
Ur-berogailu

thumb|267x267px| Etxeko ur-berogailua.
**Ur-berogailua** uraren tenperatura igotzeko energia erabiltzen duen gailu termodinamikoa da. Galdara izenez ere ezaguna da. Ur beroaren etxeko eta merkataritzako erabileren artean garbiketa, dutxa, sukaldaritza edo berogailua daude. Maila industrialean, erabilerak oso ugariak dira ur berorako zein ur lurrunerako.

Erabilitako erregaien artean gas naturala, propano gasa (GLP), kerosenoa eta harrikatza daude, nahiz eta elektrizitatea, eguzki energia, hozkailuetako edo aire girotuko bero-ponpak (konpresorea), ur zikinetatik birziklatutako beroa eta baita energia geotermikoa ere. ordezko energiarekin edo birziklatutakoarekin berotutako uraren kasuan, normalean energia tradizionalarekin konbinatzen dira.

## Kanpo estekak
Isozianuro

thumb|120x120px|Isozianuroaren egitura
**Isozianuro** edo **isonitrilo** R-N≡C formula orokorra duten konposatuei esaten zaie zeinean R hidrokarburoaren hidrogeno baten ordez -N≡C taldea sartzen baita. Parte organikoa nitrogenoaren bidez lotzen zaio isozianuroari ez karbonoaren bidez.

Sintesi organikoan lehengai moduan usatzen dira.

## Ezaugarriak 
Isozianuroak bi erresonantzia-egituren bidez deskribatzen dira. Horietako batek lotura bikoitza du nitrogenoaren eta karbonoaren artea eta besteak lotura hirukoitza. Nitrogenoaren *π* elektroi-bikote bakartuak egonkortzen du egitura eta isozianuroen egitura linealaren erantzulea da.

thumb|*Technetium (99mTc) sestamibi* isozianuro-konplexu komertzial bat medikuntzan usatzen dena irudiak egiteko.
none|thumb|377x377px|Isozianuroren erresonantzia-egiturak
Bestetik, isozianuroek polimerizatzeko gaitasuna dute. Halaber, isozianuroak ezagunak dira gehienei kiratsa darielako.

Isozianuroak ez dira toxikoak, nahiz eta baten batek bizidunentzat toxikoa den hala nola, *ziklohexil isozianuroa*.

Isozianuroak estekatzaile egokiak dira trantsizio-metal gehienenentzat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ampèreren legea

Magnetostatikan. **Ampère-ren legeak**, eremu magnetikoa kalkulatzeko balio du, korronte elektrikosortzaileak ezagunak badira.

André-Marie Ampère-k enuntziatu zuen eta kontsidera daiteke elektrostatikako Gaussen legearen lege analogoa magnetostatikan.

Praktikan, erabilgarria izateko beharrezkoa da aztertu nahi den sistemaren simetria maila handikoa izatea.

## Enuntziatua 
"C lerro itxian barrena kalkulatutako eremu magnetikoaren zirkulazioa, aipaturiko lerroak inguratzen duen intentsitatearen proportzionala da"thumb|1. irudia: Ampère-ren legearen esanahia|364x364px

Adierazpen analitikoa: \oint _c\overrightarrow{B}\centerdot\overrightarrow{dl}=\mu_0I_{inguratua}

\overrightarrow{B}: Eremua\ magnetikoa

c: Edozein\ kurba\ itxi

\overrightarrow{dl}: c\ kurbaren\ luzerako\ elementu\ diferentziala

\mu_0: hutsaren\ iragazkortasun\ magnetikoa

*Iinguratua: C kurba itxiak “lotzen” duen intentsitatea da; hots, C kurba mugatzat duen edozein S gainazal zeharkatzen duen intentsitate netoa da.*

Intentsitate netoa S gainazala zeharkatzen dituen intentsitate guztien batura aljebraikoa da. Bakoitzak eskuineko eskuaren arauak emandako zeinua izan behar du.

Lerro-integralaren noranzkoa derrigorrez aukeratu eta adierazi behar da, irudietan agertzen den moduan.

Torloju arrunt bat  lerro-integralaren noranzko berberean biratzen bada,  bere aurrerapenaren noranzkoak S azalera zeharkatzen duen korronte positiboaren noranzkoa adierazten du.
thumb|565x565px|2. irudia: Lerro-integralaren noranzkoa eta intentsitateen batura aljebraikorako irizpidea.|erdian

Adibideak:

alt=|thumb|270x270px|3a irudia: Korronteen batura aljebraikoaren adibidea|ezkerrera
thumb|3b irudia: Korronteen batura aljebraikoaren adibidea|259x259px|erdian

Kasu orokorrean Iinguratua definitzeko; hots, C kurba itxiak “lotzen” duen intentsitatearen definizio zehatza idazteko, \vec{j} korronte-dentsitatearen kontzeptua erabili behar da:
thumb|474x474px|4. irudia: Intentsitate inguratuaren kalkulua kasu orokorrean

I_{inguratua}=\iint\limits_S \vec{j}\bullet\vec{dS} non S delakoa C muga orientatua duen edozein gainazal orientatu den.(4. irudia ikusi)

Orduan, Ampèreren legearen adierazpen orokorra honela gelditzen da:\oint _c\overrightarrow{B}\centerdot\overrightarrow{dl}=\mu_0\iint\limits_S \vec{j}\bullet\vec{dS} non S gainazal orientatuaren muga C lerro itxia delarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Payaresko tunela

**Payaresko tunela** Payaresko mendatea eta Payaresko arrapala salbatzeko trenbide-tunela da. Bi hodi paralelok osatzen dute, bat zirkulazioaren noranzko bakoitzerako, 24,6 kilometroko luzera duena. Iberiar Penintsulan eraikitako bigarren luzeena da, Europako seigarren luzeena eta munduko zazpigarrena 2009an.

Lanak 2005eko uztailean hasi ziren, eta 2012. urtean amaitzea aurreikusi zen, baina hodiak zulatu egin dira, baina ur-iragazketa handiek atzerapena, gainkostuak eta ingurumen-inpaktuak eragin dituzte, oraindik zenbatu gabe daudenak. Hori dela eta, oraindik ez dute martxan jarri, baina 2021ean martxan jartzea espero dute.

## Azpiegitura 
Tunel horrek Kantauriar mendilerroa zeharkatzen du, Leongo Pola de Gordon udalerritik Asturiasko Ḷḷena udalerrira.

### Eraikuntza 
Bere exekuzioa bost tunelagailuren bidez hasi zen (lau hodi handientzat eta bosgarrena Buizatik galeriarentzat) 2005eko uztaila eta iraila artean Leongo isurialdean eta 2006ko apirila eta uztaila artean Asturiaseko isurialdean. Tuneletako makinek 4,3 milioi m3 atera zituzten tuneletatik. Bakoitzak 24,6 kilometroko luzera du, 8,5 metroko diametroa eta 50 metroko tartea. Larrialdietako galeriak ditu, bi korridoreak 400 metrotik behin lotuz; egonaldi autonomo handi bat dago ibilbidearen erdian, eta 1 200 lagunentzako lekua dago larrialdietan erabiltzeko; horrez gain, haizagailu itzulgarriak ere baditu, sute bat gertatuz gero airea injekta dezaketenak. Diseinua egiten ari diren trenek abiadura handia har dezaten egin da, azpiegitura arriskuan jarri gabe.

Tunel handi hau Leon-Gijon abiadura handiko burdinbidearen tarte bat da, iparraldeko azpi-meseta Kantauriar mendilerroa eta Asturiasko kostaldea zeharkatuz lotzen duena, Leondik Oviedora 30 minututan eta Espainiako hiriburutik Asturiasera bitartean 3 ordutan abiadura handiko trenen bidez bidaia jarriz.

### Arazoak lanetaan 
Aurreikuspenen aldetik gabezia nabarmenak daude, tunelen kostua 1 800 milioi eurotik gaur egun 3 500 milioi eurora igo baita, eta gaur egun ezin izan dira martxan jarri. Ahots kritikoek adierazi dutenez, San Gotardoko base-tunelaren aurreko azterketek 10 urte inguru iraun zuten bitartean, hilabete batzuk barru egin ziren. Arazo horien artean larriena ikerketa geologiko arduragabeak dira; izan ere, tunelak 20 akuifero zeharkatzen ditu, eta, horren ondorioz, Kantauriar mendikateko iturburu asko lehortu dira, bai eta ur-iragazketa oso larriak ere, Leongo isurialdetik Asturiasko isurialdera bideratzen dituen tunelera. Isuraldatze hori urtean 12 hektometro kubiko baino gehiagokoa dela kalkulatzen da.

2019an, tuneletako batek zabalera iberikoa izango zuela erabaki zen, eta, horrela, bestea bakarrik geratu zen abiadura handiko trenbideetarako.

Espainiako Sustapen Ministerioak jakinarazi duenez, 2020an amaituko dituzte Payaresko saihesbidearen lanak, eta probak egin ostean, 2021ean irekiko dute bidaiarien trafikoa. Hala ere, 2020an zalantzak zeuden oraindik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Payaresko saihesbidea
* Payaresko mendatea
* Payaresko arrapala

## Kanpo estekak
Eupraxia Kievekoa

**Eupraxia Kievekoa** (c. 1067/1070 – , batzuetan **Praxedis** bezala latinizatuta; ) Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadore kontsortea izan zen. Vsevolod I.a Kievekoaren eta Anna Polovetskaiaren alaba zen. Henrike IV.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoarekin ezkondu zen eta **Adelaida** (edo Adelheid) izena hartu zuen.

## Kanpo estekak
Star (argipena)

**Star** izenak hainbat adiera du:

* ***Star*** hitzak, *izarra* esan nahi du ingelesez eta adiera horretan ere erabil liteke: *zineko izar* edo *star*, adibidez.

Marka gisa:

* **Star** eta **STAR** arma markak (bereziki pistolenak) izan dira, ***Star Bonifacio Echeverria SA***, Eibarko arma lantegiak eginak. Enpresaren izen ohikoa ere hori zen, Star edo STAR. Pistolen artean, adibidez:
** Star PD ‎
** Star S ‎
** Star 1914 ‎
** Star BM
** Star Ultrastar
** Star Z70
** eta beste hainbat.
* **Star**, Disney + streaming zerbitzuari lotutako telebistako marka paraleloa.

Toponimia:
*

* **Star**, Ada konderriko hiria, Idaho estatuan kokatua (AEB)
* **Star**, Montgomery konderriko hiria, Ipar Carolinako estatuan kokatua (AEB)
* **Star**, Galesko herrixka bat, Pembrokshiren.
Zinean:

* ***Star!*** , Robert Wise-ren filma, 1968an estreinatua.
* ***Star*** , Anna Melikianek zuzendutako errusiar filma, 2014an estreinatua.
* ***Star*** , Marc-Aurèle Vecchionek zuzendutako frantziar filma, 2017an estreinatua

Literaturan:

* ***Star***, Danielle Steelek idatzitako eleberria, 1989an Estatu Batuetan argitaratua.

Musikan:
* *Star* , Ronnie James Dio- k 1985ean idatzitako kantua, Afrikan gosearen aurkako dirua biltzeko ekimena batean (''Hear 'n Aid) erabilia,*
* *Star* , Erasure talde britainiarraren singlea, 1990ean kaleratua;

* *Star* , Françoise Hardy abeslariaren estudioko hamaseigarren diskoa, 1977an argitaratua.
* *Star* , 1993an argitaratutako U3 taldearen diskoa;
* *Star'', Mika Nakashimaren 6. albuma, 2010ean argitaratua;
Ikus halaber:

* **Star Wars**.
* **Star Trek.**
Xabier Sukia

**Xabier Sukia Etxeberria** (Orio, Gipuzkoa, 1976ko ekainaren 1a) gipuzkoar bertsolaria, bertso-irakaslea, irrati-esataria eta telebista-aurkezlea da.

Giza Zientziak eta Komunikazio unibertsitate-ikasketak egin zituen. 1995-1996 denboraldian ETB 1eko *Txiskola* saioan parte hartu eta lehiaketa irabazi zuen Orioren izenean, txisteak kontatzen. Programa hark izan zuen arrakastarekin, denboraldi batean herriz herri eta programaz programa ibili zen txisteak kontatzen.

2020az geroztik *Biba zuek!* telebista saioa aurkezten du Maddalen Arzallusekin batera ETB 1en.

## Lanak 
### Irratsaioak 
* *Hitza jolas* (Euskadi Irratia)
* *Ele-alea* (Euskadi Irratia)

### Telebista saioak 
## Erreferentziak
Viola rupestris

***Viola rupestris*** pentsamenduen generoko landarea da, Eurasian eta Ipar Amerikan hedaturik dagoena. Lurzoru meheko larretan eta harkaitzetan hazten da, gehienetan kareharrizko substratuetan, Euskal Herrian 300-2150 metro arteko garaieran.

## Deskribapena 
Landare iraunkorra da, hemikriptofitoa, 2-6(15) zentimetrokoa, belarkara eta zurtoinduna. Hosto-erroseta dauka zurtoinaren oinean. Hosto-orria (0,5)1-2(3,5) x 0,6-1,8(2,8) cm, berde urdinxka, larrukara samarra, suborbikularra edo subobatua, bihotz formakoa oinaldean; ertza pitin bat oxkarduna edo ia koxkagabea. Estipula obatu-lantzeolatuak, 2-5 finbria parez hornituak.

Lore usaingabeak. Sepaloak 4-7(10) x 1-1,5(2) milimetrokoak, obatu-lantzeolatuak, zorrotzak eta pixka bat kurbatuak; luzakinak 0,5-1(2) milimetrokoak. Petalo more argiak; azpikoa 8(11)-13(16) milimetro luze; ezproia 2-4 x 1,5-2,5 milimetrokoa, argiagoa petaloak baino. Martxoa eta uztaila bitartean loratzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michael Somare

Sir **Michael Thomas Somare** (Rabaul, 1936ko apirilaren 9a - Port Moresby, 2021eko otsailaren 26a) papuagineaberritar politikaria izan zen. Berrogeita hamar urtez funtsezko pertsonaia izan zen Papua Ginea Berriko politikan. Herrialdeko lehen ministroa izan zen hiru aldiz. Gainera, Atzerri ministro eta Ekialdeko Sepikeko gobernadore izan zen. 1975ean independentzia lortu zuenetik 1980ra arte izan zuen lehen agintaldia. Bigarren aldiz izan zen lehen ministro 1982 eta 1985 artean. Bere agintaldirik luzeena hirugarrena izan zen, 2002tik 2011ra. Pangu Alderdiaren sortzailea izan zen, herrialdearen independentzia lortu zuena eta, kanporatu ondoren, Aliantza Nazional Alderdiaren buru izan zen.
Andrei Zhdanov

**Andrei Aleksandrovitx Zhdanov** (,  ahoskatua; Mariupol, Errusiar Inperioa, 1896ko otsailaren 14a - Mosku, 1948ko abuztuaren 31) sobietar politikaria izan zen. Stalinen oinordekoa izango zela uste izan zen, baina bera baino lehenago hil zen. 1945-1948 aldiko Sobietar Batasuneko propagandista nagusitzat hartzen da.

1915ean boltxebikeekin bat egin zuen. Errusiako Gerra Zibilean Armada Gorrian komisario politikoa izan zen. 1934ko otsailean, Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren Batzorde Zentraleko Idazkari izendatu zuten, 17 Kongresuan. 1934ko abenduan Sergei Kirov hil ondoren, alderdiko idazkari izendatu zuten Leningraden.

Purga Handiaren giltzarria izan zen eta 176 exekuzio onartu zituen.

1938an propaganda zuzendari izendatu zuten eta komunikabide eta arte guztiak izan zituen kontrolpean. 1938tik 1947ra Errusiako Sobietar Errepublika Sozialista Federatiboko lehendakaria izan zen. 1939ko martxoko Kongresuan alderdiaren Politburoan sartu zen.

1939ko abenduan Finlandiaren inbasioaren eragileetako bat izan zen eta errepublika baltikoen anexioa ere gainbegiratu zuen.
[thumb|ezkerrera|Andrei Zhdanov, [Kliment Voroshilov, Joseph Stalin, Otto Kuusinen eta Vyacheslav Molotov]].

Bigarren Mundu Gerran paper garrantzitsua izan zuen Leningradeko defentsan.

1946tik kultura-politika eta Ekialdeko Europako herrialdeekiko harremanak zuzendu zituen. Intelektual, idazle, musikari eta artisten errepresioaren arduraduna izan zen eta Cominform antolatu zuen. 1948an Jugoslavian egindako lanaren ondoren, kargutik kendu zuten eta sendategi batean giltzaperatu zuten, eta handik gutxira hil zen.

## Kanpo estekak
Erredundantzia (literatura)

**Erredundantzia** literaturan asko erabiltzen den hitzezko figura da. Oso prozedura estilistiko zabalaren iturburua da. Errepikapenetan oinarrituta, adierazkortasuna indartzen du iterazioaren bidez. Askotan ideia bera gordetzen du forma ezberdinen itxuraren azpian.

## Etimologia 
Hitza Antzinako latinetik dator, *redundare* hitzatik alegia, *gainezkatzea* euskaraz.

## Ezaugarriak 
Erredundantziaren bidez pleonasmoa, errepikapena, anafora, tautologia, perisologia eta beste figurak sortzen dira. Sintaxi mailako prozedura da, ideia berridazten elkarren ondoan dauden bi perpausetan edo perpaus batean bi zatitan. Pleonasmoa denean perpaus zati bereko bi hitzetan errepikatzen da. Xabier Altzibarrek, *Literatura Terminoen Hiztegia*n,  Txomin Agirreren *Garoa* eleberriaren hasiera aipatu du adibide gisa: "**Ura** zan gizona, **ura**!".

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Euskaltzaindia: *Literatura terminoen hiztegia*. Bilbo: 2008.
Moderatzaile

thumb|eskuinera|Irudiko moderatzailea zutik eta eztabaidan dauden bi gizonezkoak eserita.
[thumb|eskuinera| [1960ko AEBko bi hautagaien arteko eztabaidan, John F. Kennedy eta Richard Nixon. Lau moderatzaile. Laurak gizonezko.]]

Eztabaida-**moderatzaile** edo debate-**moderatzaile** bat eztabaida edo debate batean parte-hartzaile neutral gisa jardun behar duen pertsona da. Parte-hartzaileen denboraren erabilpena mugatu behar dute eta eztabaidan sortzen diren arazoen gaia alde batera utz ez dezaten saiatzen da. Batzuetan moderatzaileek galdera-sortak egin ditzakete, eztabaidetako parte-hartzaileei beren argudioa erabat garatzeko aukera emateko asmoz, eztabaida abiada bizian joan dadin.

**Moderatzaile**ak, eztabaida arautuetan, ahal den neurrian partaideekiko neutrala izan behar du. Moderatzaileak debate arautuetan funtzio asko betetzen ditu: partaideak aurkeztu, txandak banatu, partaideen txanden denborak mugatu, girotu, partaideen denboraren erabilera orekatzen ahalegindu... Horretarako galdera-sorta bat prestatuta eraman dezake eta partaide batek hitza gutxi erabiltzen badu, berari galdetu.

Zaila da erabat neutrala den pertsona bat topatzea, baina moderatzaile on batek neutraltasunez jokatzen saiatu beharko luke.

Normalean eztabaidetan eta debateetan, izan akademikoak, izan politikoak, moderatzaileak parte hartzaileak aurkeztu ohi ditu, eta galderak egiten dizkie. Batzuetan entzuleek igorritako galderen artean hautaketa egiten du, eta entzuleen galdera batzuk partaideei egiten dizkie. Telebistako eta irratiko saioetan, moderatzaile batek askotan hartzen ditu ikuspuntu desberdinak dituzten pertsonen mezuak, eta mezu horietako batzuk erabiliko ditu saioan zehar gonbidatuei galderak egiteko.

Agian, moderatzaileen paperik ezagunena hauteskunde-kanpainen ezaugarri komun bihurtu den eztabaida politikoa da. Moderatzaileak erabateko kontrola izan dezake; zein galdera egin bat-batean erabaki dezake, edo iragazki gisa jokatu, entzuleen galderak hautatuz.

Eztabaida akademikoetan edo solasaldi dialogikoetan ere, askotan komeni izaten da moderatzaile trebe bat, edo batzuk, izendatzea.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
## Ikus, gainera 
* Testu tipologia

## Kanpo estekak
Dandismo

thumb|250px|1831ko dandiak, *Journal des Dames et des Modes* aldizkarian.
[thumb|250px|[Viktoriar Aroaren garaiko dandia.]]
**Dandismo** (ingelesezko *dandy* hitzatik) modaren arabera janzten zen gizonaren estiloa zen, XIX. mendean. Moda mundutik beste esanahi batzuk hartu zituen ere bai; esaterako, norberaren estilo fin zaintzearen ondorioa den irudia. Dandiak burgesiatik sortu ziren eta dotoretasuna zen haien oinarri nagusia. Gustu estetiko baten adierazpide zen, besteengandik bereizteko eta, halaber, harritzeko.

## Historia 
Dandismoa XIX. mende hasieran agertu zen, nolabait, absolutismoaren aurrean jarrera kritiko bat azaltzeko moduan. Moda demokrazia burgesarekin batera zabaldu zen, Ingalaterratik beste herrietara. Erromantizismoarekin lotura hurbila izango zuen: dandiaren estiloa benetako arte-lana izan behar zen. 
XIX. mendeko dandirik garrantzitsuenetako bat Lord Byron (1788-1824) izan zen. Laster jokabide hori Frantziara igaro zen, eta han Charles Baudelaire (1821-1867) izan zen dandismoaren adibiderik ezagunena; Baudelairekin batera Paul Verlaine ere gizaki modernoaren ordezkaririk nabarienak bilakatu ziren. Poliki-poliki, dandismoa bitxikeria estetiko huts izatetik, *poète maudit* deiturikoen bereizgarri izatera iritsi zen, eta *màl du siècle* hain hedatuaren ezaugarrietako bat bilakatu zen.
* Artifizialtasunaren defentsa naturaren aurka
* Dena dago aurretik pentsatuta, ezer ez da espontaneoa
* Hiri handiekin lotutako pentsamendua da
* Urbanitatea oso ondo ezagutzen dute, haren arauak puskatzeko garaian ere bai
* Artistak iseka egiten dio burgesiari, zuena izango da dirua, esanez, baina gurea jeinua, adimena eta sentsibilitatea (Baudelaire)

## Dandi ospetsuak 
* Lord Byron
* Charles Baudelaire
* Oscar Wilde
* Paul Verlaine

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Dandy

## Kanpo estekak
Erik XIV.a Suediakoa

** Erik XIV.a Suediakoa** (Stockholmeko Errege Jauregia, 1533ko abenduaren 13a - Örbyhus gaztelua, 1577ko otsailaren 26a) Suediako erregea izan zen 1560tik 1569ra. Gustavo I.a Suediakoa eta Katalina Saxonia-Lauenburgokoaren semea izan zen.

Haurtzaroan hizkuntzak, matematikak, historia eta astrologia ikasi zituen. Aitaren nahien aurka, Elisabet I.a Ingalaterrakoarekin ezkontzeko aukera negoziatu zuen.

1560an koroatu zuten errege, aita hil ondoren. Bere erregealdiaren hasieratik suediar nobleziaren aurka agertu zen eta Göran Persson aholkulari izendatu zuen. Joan anaiaren politiken aurka ere egin zuen. Politika hedakorra hasi zuen Itsaso Baltikoan, eta horrek bi gerra ekarri zituen Danimarkarekin (Livoniako Gerra eta Eskandinaviako Zazpi Urteko Gerra).

1563tik eromen-sintomak izan zituen eta jokabide oker eta bortitzak izan zituen. Sture familiari aurre egin zion eta 1567an familiako kide batzuk hil zituen. 1568an Joan anaiarekin adiskidetu eta Karin Månsdotterrekin ezkondu zen. Urte horren amaieran, Joan eta noblezia matxinatu egin ziren eta Erik espetxeratu egin zuten.

1569ko urtarrilean, Riksdagek tronutik kendu zuen. Zazpi urteko espetxealdian hiru matxinada izan ziren koroa itzultzeko. 1567an hil zen, beharbada pozoituta.
[thumb|200px|Eriken hilobia, [Västerås Kathedralan]]

## Kanpo estekak
Rubén Galván

**Rubén Galván** (Comandante Fontana, 1952ko apirilaren 7a - Avellaneda, Buenos Airesko probintzia, 2018ko martxoaren 14a) argentinar futbolaria izan zen. Club Atlético Independiente taldean jokatu zuen 1971tik 1980ra eta lau Libertadores Kopa (1972, 1973, 1974 eta 1975) eta Kontinente arteko Futbol Kopa bat (1973) irabazi zituen. 1978ko Munduko Futbol Txapelketa irabazi zuen Argentinako futbol selekzio nazionaleko kide izan zen.
René Houseman

**René Orlando Houseman** (La Banda, 1953ko uztailaren 19a - Buenos Aires, 2018ko martxoaren 22a) argentinar futbolaria izan zen. Defensores de Belgrano taldean debutatu zuen eta bere ibilbide gehiena Club Atlético Huracánen jokatu zuen. 1973tik 1979ra 55 partida jokatu zituen Argentinako futbol selekzio nazionalarekin eta 13 gol sartu zituen. Argentinarekin urrezko domina irabazi zuen 1978ko Munduko Futbol Txapelketan.
Helena Janeczek

**Helena Janeczek** (Munich, 1964) alemaniar jatorriko italiar eleberrigilea da.

## Biografia 
Munichen, Alemanian, jaio zen 1964an, Holokaustotik bizirik atera zen judu-familia poloniar batean. Italiara aldatu zen 19 urte zituela eta bertan bizi da harrezkero. Argitaratze-irakurlea da Mondadori argitaletxean Atzerriko Literatura sailean. Bere lehen liburua, *Lezioni di tenebra,* 1997an argitaratu zen. Hein batean autobiografikoa da, Janeczekek amarekin eginiko bidaia baten ondoren idatzia, Auschwitzera hain zuzen ere, non ama atxilo egon zen Bigarren Mundu Gerran. Liburua Mondadorik argitaratu zuen 1997an eta Guandak 2011n. Liburuak Bagutta Opera Prima eta Giuseppe Berto sariak lortu zituen.

Guanda argitaletxean *Le rondini di Montecassino* argitaratu zuen (Premio Nazionale Letterario Pisa 2010, Premio Sandro Onofri 2010, Premio Napoli 2011, eta Premio Selezione Bergamo). Bigarren Mundu Gerran dago girotuta eta soldadu batzuen berri ematen du bataila odoltsuenetariko batean. Zenbait hizkuntzatara dago itzulita.*La ragazza con la Leica*, 2017an argitaratua, Gerda Taroren biografia da, berau gerra-frente batean hil zen lehen emakume argazkilari-kazetaria. Lan horrek hiru sari ekarri dizkio idazleari: Premio Bagutta 2018; Premio Selezione Campiello; eta Premio Strega 2018, ospetsuena italiar literaturan. Janeczek lehen emakumea izan da 15 urtean sari hori lortzen, azkena Melania Mazzucco izan zelarik 2003an.

## Lanak 
* *Ins Freie: Gedichte*, Frankfurt am Main, Suhrkamp, 1989
* *Lezioni di tenebra*, Milan, Mondadori, 1997 - Edizio berria. Parma, Guanda, 2011
* Cibo, Milan, Mondadori, 2002
* *Le rondini di Montecassino*, Parma, Guanda, 2010
* *Bloody Cow*, Milan, Il Saggiatore, 2012
* *La ragazza con la Leica*, Parma, Guanda, 2017

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* FK Clementi, "Helena Janeczek's *Lessons of Darkness* : Uncharted Paths to Shoah Memory to Food and Language", in *Contemporary Woman Writing*, 6, 1, 2012ko martxoa, pp.&nbsp;1-19.
* S. Lucamante, *Shoah Memories Forging.* *Emakume idazle italiarrak, juduen identitatea eta holokaustoa* (Palgrave, 2014).
* G. Alù, "Artful Lives: Photography's other Truths in Helena Janeczek's *The Girl with the Leica",* in *Image [&] Narrative,* 20. liburukia, 3. zenbakia (2019), pp. 11-25.

## Beste proiektu batzuk 
* link=Q:|21x21px|Collabora a Wikiquote Wikiquote contiene citazioni di o su **Helena Janeczek**

## Kanpo estekak
Grenzgipfel

**Grenzgipfel** (4.618 m) Monte Rosa mendiguneko mendia da (Alpe Peninoetan), Italia eta Suitza arteko mugan kokatua.

Grenzgipfel, Monte Rosa mendiguneko alde italiarreko tontorrik garaiena da, baita Italia eta Suitza arteko muga osoko punturik garaiena ere, Piemonte eskualdeko eta Ticino ibaiaren arro hidrografikoko punturik garaiena ere bada.

Hurbilen dagoen herria Macugnaga da, Monte Rosa mendigunearen ekialdean.

## Kanpo estekak
Grande Rocheuse

**Grande Rocheuse** (4.102 m) Aiguille Verteren ekialdeko gandorrean dagoen gailur bat da, Mont Blanc mendigunean.

## Kanpo estekak
Emanuella Carlbeck

thumb|250px|Emanuella Carlbeck Copenhaguen, 1872an, egin zen pedagogoen batzar batean. Erdiko lerroan dago eserita, eskuinetik hasita lehenenegoa.
**Emanuella Ottiliana Carlbeck** (Nårunga, Älvsborg, Suedia, 1829ko abuztuaren 24a - 1901ko irailaren 10a) pedagogoa izan zen. Adimen-urritasuna zuten ikasleen irakaskuntzan aitzindaria izan zen, espezialista askoren ustez. 1866an, Göteborgen horrelako pertsonak atenditzeko lehen erakundea sortu zuen. Erakundean eskola eta egoitza zeuden.

## Bizitza 
Emanuella Carlbeck bikario baten alaba zen. Inoiz ez zen ezkondu. Hasiera batean etxe-irakasle gisa lan egin zuen. Adimen urritasuna zuen iloba izan zuen eta orduan mundu horretan murgiltzen hasi zen. Suedian, XIX. mendearen erdialdean, ez zegoen instituziorik horrelako pertsonak artatzeko. Ondorioz, egoera horretan jaiotako haurrak familiek ezkutatzen zituzten etxean. Bere garaikidea zen Sophia Wilkens moduan, Emanuella Carlbeck gizarte erreformen alde lan egin zuten emakume bat izan zen.

1866an adimen urritasuna zuten haurrentzako lehen erakundea sortu zuen Göteborgen. Suedian horrelako lehen erakundetzat jotzen da nahiz eta zazpi urte lehenago Sophia Wilkensek antzeko bat sortu zuela jakin; Carlbeckena, ordea, herrialde horretan etorkizuneko erakunde guztien eredu bihurtuko zen. Erakundearen erabiltzaileak azkar handitu zen, azken buruan horrelako erakundea benetako berrikuntza baitzen. Hasiera batean ongintzako erakunde pribatua izan arren, 1871tik aurrera gobernuaren laguntza jasotzen hasi zen. 1885ean, azkenean, gobernuak hartu zuen bere gain erakundea. Hala ere, Carlbeckek zuzendari izaten jarraitu zuen.

Emanuella Carlbeck Suediako arreta instituzionalizatuaren sortzailetzat jotzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Carlbecken biografia Svenskt kvinnobiografiskt lexikon webgunean.
Sanfourche

**Sanfourche** honakoa izan daiteke:
* Henry Sanfourche (1775-1841), Frantziako Inperioko koronela.
* Arthur Sanfourche, (1898-1945) hegazkin mekanikoa eta erresistentea
* Jean-Joseph Sanfourche, Sanfourche izenarekin ezaguna (1929-2010), frantziar margolari, poeta, diseinatzaile eta eskultorea.
* Jean-Michel Sanfourche, politikaria, Souillaceko alkatea (2014-2020).
* Pierre Sanfourche-Laporte (1774-1856), frantziar jurista.
* Solange Sanfourche (1922-2013), Frantziako erresistentziako borrokalaria bigarren mundu gerran.
Henry Sanfourche

**Henry Sanfourche** (Sarlat-la-Canéda, 1775eko martxoaren 24a - *ib.*, 1841eko apirilaren 10a) Frantziako Inperioko koronela izan . Napoleondar Gerretan borrokatu zuen Alemanian eta Iberiar Penintsulan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ludwigshöhe (mendia)

**Ludwigshöhe** Alpe Peninoetako mendi bat da, Suitza-Italia mugan. Dufour Gainetik (Dufourspitze) gertu dago, Monte Rosa mendigunean. Gailurra Valais, Aostako Harana eta Piemonte arteko elkargunea da.

## Kanpo estekak
Mont Maudit

[thumb| [Mont Blanc eta beste gailur batzuen aireko argazkia]]
**Mont Maudit** () Alpeetako mendi bat da, Mont Blanc mendigunean. Frantzia eta Italiaren arteko mugan dago, Mont Blanc eta Mont Blanc du Tacul artean. XVIII. mendearen amaierara arte, Mont Blanc mendia eta bere inguruko mendiak, frantsesez  bezala ezagutzen ziren.

Mont Maudit mendiaren lepoa, 4.345 metrora dagoena, Mont Blancera igotzeko bidean dago.

## Kanpo estekak
Mont Blanc du Tacul

**Mont Blanc du Tacul** (4.248 m) Frantziako Alpeetako Mont Blanceko mendigunean dagoen mendi bat da, Aiguille du Midi eta Mont Blanc artean dagoena.

Mont Blanc du Tacul mendiaren lehen igoera ofiziala Charles Hudson, Edward John Stevenson, Christopher eta James Grenville Smith, E.S. Kennedy, Charles Ainslie eta G.C. Joadek osatutako gidaririk gabeko talde batek egin zuen 1855eko abuztuaren 8an. Hala ere, litekeena da Courmayeurreko gidariak jada gailurrera igo izana 1854 eta 1855ean italiar aldetik Mont Blanc-erako bide bat behartzeko saiakeretan.

## Kanpo estekak