Ipuscua

**Ipuscua** edo **Ipuzkoa**, Euskal Herriko eskualde administratibo zabal bat izan zen, Nafarroako Erresuman kokatua eta egungo Gipuzkoa lurraldearen ernamuina. Etimologiaz, "iputz" eta "koa" elementuez osatzen da. Lehen aldiz, 1025. urtean agertzen da aipatua era fidagarrian. Gaztelak 1199-1200ean Nafarroako Erresuma inbaditu ondotik, lurralde administrazioa berregituratzen hasi zen. XIV. mendetik, lehengo Ipuzkoa, Aitzorrotz eta Hernani tenentziek Gipuzkoa eratu zuten, egungo lurraldearen nahiko antzekoa.  

XII. mendetik XIV. mendera, Ipuzkoa haranetan antolatu tenentzia izatetik hiribilduak nagusitu ziren lurraldea izatera pasa zen, eta Nafarroatik Gaztelaren orbitara, hurrengo mendeetako Probintziaren, Gipuzkoaren ernamuina.  

## Izenaren lehen agerpenak 
**Ipuzcua** toponimoa topa daiteke Donemiliaga Kukulako *Becerro Galicano*an,  -fol. IIIv-, 934. urtean datatuta:

{{Esaera2|*{A}lava, cum suis villis ad suas alfoces pertinentibus, id est, de Losa et de Buradon  usque Eznate: ferrum. Per omnes villas, inter domus decem, una reia.
*De rivo de  Galharraga usque in flumen de Deba, id est, tota **Bizcahia**, et de ipsa Deba usque  Sanctum Sebastianum d'Ernanni, id est, tota **Ipuzcua**, a finibus **Alava** usque ad ora  maris. Quicqud infra est de unaquque alfoce: singulos boves.
|Donemiliaga Kukulako *Becerro Galicano*. -fol. IIIv- (14-18. lerroak), (934)}}

Baina 934. urteko datazio hori faltsutzat jotzen da.

Aurreko datazioa faltsutzat jotzen denez, **Ipuscua** izena 1025. urtean agertu zen lehen aldiz San Juan de la Peña monasterioko dokumentu batean, Antso III.a Nagusiaren erregealdian. Bertan, monasterioari ematen zaio dohaintzan Olazabalgo monasterio edo eliza. 

1076an, ordea, Antso IV.a Gartzeitz nafar erregearen magnizidioa gertatu zen, eta Iruñeko Erresuma independentea desegin. Orduan, Gaztelaren mendeko jarriz, Lope Enekoitzek eskuratu zuen 1091. urte arte Ipuzkoaren gaineko agintea, baita Arabakoa eta Bizkaikoa ere, konde tituluaz. Leinu bereko Didako Lopitz Harokoak hartu zion errelebua Gaztelaren hegemoniaren aldian.   

Hernani hiribilduaren hiri gutuna galduta zegoen 1491rako, Tolosan bildu Gipuzkoako Batzar Nagusietan adierazten zen «antzina erre zela herrian zegoen paperen artxiboa». Nafar dokumentazioan, jada 1332an, Hernani harresiz inguratu hiribildu gisa agertzen da eta, segur aski, jada XIII. mendearen erdialdean existitzen zen; segurua dirudi Donostiako forua zuela. Izan ere, Gaztelako Alfontso X.ak 1256tik 1268ra agindu hiri gutunen politikaren bidez, bermatu nahi izan zuen Arabatik kostaldera, Donostiara heltzea. Horretarako, egun bateko iraunaldia zuten gotorleku arteko ibiltarteak diseinatu bide ziren: Segura, Ordizia, Tolosa eta, Maria Rosa Aierbe Iribar ikertzailearen arabera, Hernani, bestela hutsune nabarmena izango baitzen tarte horretan Donostiaraino.

Hiribildu burges berri horietan, ordutik, gaztelar erregeek zuten aginpidea. Era horretan, muga berri bat eratzen hasi zen Nafarroarekin Gaskoinia eta kostalderako errepidean. Errege hiribildu horiek merkatu egunen esklusibitatea eskuratzen zuten. Era horretan, errege jurisdikzioa zuten gotorlekuak eta babesguneak sortzen ziren, Oriako errepidea kostalderaino egiteko. Bada, muga horretan, Oria ibaiaren lerroan, lapurretak eta arpilatzeak ugaldu ziren. Lapur eta gaizkile horien artean Lazkano leinuak protagonismo berezia hartu zuen, Gaztelara lerratua.

### Haranen antolamendutik hiribilduen hegemoniara 
1180tik 1383ra doan aldian, hogeita bost hiribilduk jaso zuten Jaka-Lizarra-Donostiako eta Gasteiz-Logroñoko hiri gutuna. Oriako muga artifizialaren sorrerak tentsioak ekarri zituen eta, XIV. mende hasieratik, ermandadeak eratu ziren, hiribilduek eta herritarrek osatuak, elkarren babeserako. Ermandadeak aldi baterako eratzen ziren eta, beren eginkizuna betetakoan, desegiten ziren. Mugako Ermandadea zen horietako bat, une desberdinetan birsortua. 1397an, hainbat hiribilduk Gipuzkoako Ermandadea eratu zuten, probintzia eratzeko lehen urratsa, Batzar Nagusiak ordezkaritza organo zituela. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 

## Ikus, gainera 
* Donostiako historia
* Lizarrako forua