open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kharkiveko barreiatze-bonbardaketa

**Kharkiveko barreiatze-bonbardaketak** 2022ko otsailaren 28an, Errusiako Indar Armatuek misilekin egindako eraso batzuk dira, non 9 zibil hil eta beste 37 zauritu ziren Kharkiv hirian (Ukraina), Kharkiveko guduaren testuinguruan eta Errusia Ukraina inbaditzen hasi zenean. Errusiar armadak barreiatze-munizioa erabili zuen erasoan; hala, populazio handiko eremuetan erabiltzen diren arma hauen izaera indiskriminatua dela eta, *Human Rights Watch*ek eraso hauek gerra-krimen posibletzat jo zituen.

## Erasoa 
2022ko otsailaren 28an, Kharkiveko guduaren testuinguruan eta goizeko 10:00ak inguruan, Errusiako Armadak Grad-misilak jaurti zituen Kharkiveko hiru bizitegi-eremu ezberdinetan, bederatzi zibil hilez. Bederatzi horietatik lau, aterpe batetik ura lortzeko eta etxeratze-ukituen artean erosketak egitera joateko atera zirenean hil ziren; bi gurasoko familia bat eta hiru haur bizirik, bestalde, beren autoan erre ziren. Erasotako lekuak bizitegi-eraikinak eta haur-parke bat izan ziren, Industrialny eta Xevtxenkivsky Barrutien artean sakabanatuta. Hirian, leherketek eguerdiko 14:23ak arte iraun zuten.

## Ikerketak 
*Human Rights Watch*ek erasoa ikertu eta ondorioztatu zuen indar errusiarrek Smerch-motako barreiatze-muniziozko misilak erabili zituztela, airean dozenaka azpimunizio sakabanatzen dituztenak. 

Nazioarteko itun batek barreiatze-munizioak debekatzen ditu, beren kalte orokorragatik eta zibilentzat duten arriskuagatik. Eraso hauetatik 400 metro baino gutxiagora helburu militarrik ez zegoenez, eta populazio-dentsitate handiko eremuetan erabilitako arma hauen izaera indiskriminatua dela eta, *Human Rights Watch*ek ondorioztatu zuen bonbardaketa hau Errusiak eginiko gerra-krimena izan litekeela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cozumel

**Cozumel**, maieraz *Kùutsmil* edo *Ah Cuzamil Peten*, literalki "Enara" edo "Enaren Lurraldea", Mexikoko Quintana Roo estatuaren eta Yucatán penintsularen kostaldetik 19 kilometro ekialdera dagoen uharte bat da, Karibe itsasoan, Playa del Carmen udalerriaren parean  eta Cancún hiritik 61 kilometro hegoaldera. Cozumel itsasarteak lur lehorretik banatzen du. Bertan, Cozumel udalerria dago.

Mexikoko hirugarren uharterik handiena da eta bigarren populatuena.

2011an 100.00 inguru biztanle zituen. Ekonomia nagusiki turismoan oinarritzen da, bainuetxe ugari ditu eta urpekaritza zaletuen helmuga ere bada.
Cilly Aussem

**Cilly Aussem** (Kolonia, Alemania, 1909ko urtarrilaren 4a – Portofino, Italia, 1963ko martxoaren 22a) tenislaria zen. 

## Ibilbidea 
thumb|270x270px|Cilly Aussem, 1930
1926an Alemaniako txapelduna izan zen, eta 1930ean Roland Garros irabazi zuen bikote mistoetan, Bill Tildenekin batera, hura baitzen entrenatzailea. 1931n, Wimbledoneko eta Roland Garroseko Txapelketa irabazi zuen lehen alemaniarra izan zen. Eskuin-kolpe handi bat zuen, Steffi Graf kidearen antzekoa. Zirkuituko bigarren tenislari onena izan zen 1930ean eta 1931n, Helen Wills Moody estatubatuarraren atzetik.

1931aren amaieran, hepatitisa hartu zuen Hego Amerikara egindako bidaia batean. Alemanian operatu zuten eta pistetara itzuli zen, baina formarik gabe, lehen menderatu zituen aurkariekin galdu egin zuen zituen. Helen Jacobs-ek Wimbledonen 1934an final-laurdenetan irabazi ondoren, 25 urte zituen arren, kirol-ibilbidea amaitzea erabaki zuen. 

Earl Fermo Murari dalla Corte Brà italiarrarekin ezkondu zen 1936ko martxoaren 11n. Mombasara (Kenya) joan ziren, baina han malaria harrapatu zuen. Ondoren, Portofinoko senarraren gaztelu batean finkatu ziren, eta han oso bizitza diskretua izan zuten. 1963an gibelaren ebakuntza egin behar izan zuen berriro, baina aldi horretan ez zuen errekuperatzerik lortu eta 1963ko martxoaren 22an hil zen, 54 urte zituela.

54 urte zituela hil zen, hepatitisaren ondorioz. Haren omenez, Alemaniako junior txapelketari "Grosse Cilly Aussem Spiele" deitzen zaio 1965az geroztik. 

## Tituluak 
### Banakako tituluak 
eskuinera|thumb|348x348px|Cilly Aussem, 1931.

### Banakako final galduak 
*Ezezaguna*

### Bikoitzen tituluak 
*Ezezaguna*

### Galera bikoitzen finalak 
### Binakako titulu mistoak 
### Bikoitz mistoen finalak 
*Bat ere ez*

## Grand Slam-eko arrakastak 
### Bakunean 
### Bikoitzetan 
## Iruditegia 

Fitxategi:Aussem vs. Peacock, 1927 French Championships.jpg|Aussem  Peacock-en aurka Frantziako txapelketan, 1927 
Fitxategi:Cilly Aussem Wilbur Coen 1928.jpg|Cilly Aussem eta Wilbur Coen Londresko Queen's Club-en, 1928
Fitxategi:Aussem - Rost em BsAs (1931).jpg|Cilly Aussem  eta Rost em BsAs Buenos Airesen, 1931

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Cilly Aussem: Deutschlands erste Wimbledon-Siegerin 2009ko abuztuaren 13an  Wayback Machinen artxibatua.
Cozumel itsasartea

**Cozumel itsasartea**, Yucatán penintsula eta Cozumel uhartearen artean dagoen itsasarte bat da, Mexikoko Quintana Roo estatuan.
Kieveko merkataritza-guneko bonbardaketa

**Kieveko merkataritza-guneko bonbardaketa** Kieven (Ukrainan) kokatutako *Retroville* izeneko merkataritza-gune baten aurkako 2022ko martxoaren 20an gertatutako bonbardaketa bat izan zen, errusiar aire-eraso baten testuinguruan, 2022ko Ukrainako inbasioaren zati gisa; non, gutxienez, zortzi pertsona hil ziren. Errusiako Gobernuaren arabera, merkataritza-gunea estaldura gisa erabiltzen zen Ukrainako Armadaren munizioa biltegiratzeko eta kargatzeko, Ukrainak darabilen BM-21 Grad klaseko kohete-jaurtigailuak barne.

## Testuingurua 
Errusiako Indar Armatuak Ukraina inbaditzen hasi ziren 2022ko otsailaren 24an, non Kiev Oblastaren zein Kiev hiriaren aurka egindako erasoaldi bat aipa daitekeen, errusiar indarrak Bielorrusiatik sartu ostean. Biharamunean, gudu bat hasi zen hirian bertan.

*Retroville* merkataritza-guneak 120,334 metro kubiko zituen, 86,000 metro koadroko azalera eta 250 denda baino gehiago. Merkataritza-gunea 2020ko maiatzean eraiki zen.

## Bonbardaketa 
2022ko martxoaren 20ko gauean, Errusiako Indar Armatuek *Retroville* bonbardatu zuten, Ukrainako hiriburuko –Kiev– merkataritza-gune bat. Ukrainako larrialdi-zerbitzuek gaueko 22:48tan jaso zuten merkataritza-gunean izandako sute baten berri.

Merkataritza-gunea ia erabat suntsituta geratu zen, inguruko autoak, *Sport Life* fitness-kluba eta negozio-zentro batekin batera. Vitali Klitsxko-k, Kieveko alkateak, iragarri zuen inguruko eraikinek ere kalte larriak jasan zituztela eta, gutxienez, zortzi pertsona hil zirela.

*Novus* supermerkatu-katearen egoitza, negozio-zentroan dagoena, "ia erabat suntsituta" geratu zen. Merkataritza-gunean kokatutako intsignia supermerkatua ere kaltetu egin zen, sabaiak erori baitziren, egiturazko beste kalte batzuekin batera.

## Helburua 
Errusiako Defentsa Ministerioak adierazi zuen erasoa egin zuela merkataritza-gunea munizioa biltegiratzeko eta kargatzeko estaldura gisa erabiltzen zelako, Ukrainako Indar Armatuen BM-21 Grad misil-jaurtigailuak barne, drone baten irudiekin defendatu zuena. Drone-irudi horietan, Ministerioaren arabera, Ukrainako Misilen Jaurtitze Anizkoitzeko Sistema bat (MLRS) ikus zitekeen, tiro egiten zuena merkataritza-zentrora berriro sartu aurretik. era berean, ukrainarrei Ukrainako mugimendu militarrei buruzko informaziorik ez argitaratzeko ohartarazi zieten.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aleksandr Vlasov

**Aleksandr Vlasov** (); (Vyborg, Leningrad oblasta, 1996ko apirilaren 23a - ) errusiar txirrindulari profesionala da, 2022tik aurrera Bora-Hansgrohe taldean aritzen dena.

## Palmaresa 
## Emaitzak lasterketa nagusietan
### Itzuli Handiak 
### Beste Itzuliak 
### Klasikoak, Txapelketak eta Olinpiar Jokoak
—: ez zuen parte hartu
UT: utzi, ez zuen amaitu

## Taldeak 
*  Viris Maserati-Sisal-Matchpoint (2016-2017)
*  Gazprom-RusVelo (2018-2019)
*  Astana (2020-2021)
** *Astana Pro Team* (2020)
** *Astana-Premier Tech* (2021)
*  Bora-Hansgrohe (2022-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aleksandr Vlasov *Sitiodeciclismo.com*
*
City Under the Sea

***City Under the Sea*** edota ***War-Gods of the Deep*** (euskaraz *Itsaspeko Hiria* edota *Sakoneko Jainko-Gerrak*), 1965eko Jacques Tourneur frantziar zinema zuzendariak zuzendutako zientzia fikziozko film bat da. 1831ko Edgar Allan Poe estatubatuar idazlearen *The City in the Se* (*Itsasoko Hiria*) olerkian oinarritua dago. Vincent Price, Tab Hunter, Susan Hart, David Tomlinson eta John Le Mesurier aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Arrain-gizon bat kostaldeko gaztelu batean sartu eta eitsaspeko erregearen emaztearen antza duen Jill Tregillis (Susan Hart) emakumea bahituko du. Ben Harris (Tab Hunter) ingeniari gaztea eta Harol Tufnell-Jones (David Tomlinson) margolaria emakumea erreskatatzeko asmoz itsaspean barneratuko dira, horretarako itsaspeko hirira joan eta arrain-gizonen erregeari (Vincent Price) aurre egin beharko diote.

## Aktoreak 
* Vincent Price: Sir Hugh, Kapitaina
* David Tomlinson: Harold Tufnell-Jones
* Tab Hunter: Ben Harris
* Susan Hart: Jill Tregillis
* John Le Mesurier: Jonathan Ives erreberendoa
* Henry Oscar: Mumford
* Derek Newark: Dan
* Roy Patrick: Simon

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Elena Villamandos

**Elena Villamandos González** (Santa Cruz Tenerifekoa, 1971ko uztailaren 6a ) poeta eta narratzailea da.  

## Ibilbidea 
Gizarte Hezkuntzan lizentziatua, bere lan batzuk mikro-ipuin eta poesia antologietan argitaratu dira, hala nola *Pluma, tinta y papel*, *Universo de libros*, *Perdone que no me calle*, *Mujeres 88. Antología de poetas Kanariar poeten Antologia* y *Trilogía Lorquiana 2016-2019 (Tomo III)* Federico García Lorcaren omenez.

Aldizkari eta kultur gehigarrietan kolaboratzen du, hala nola,  Diario de Avisos-ko *El perseguidor* eta *Dragaria* literatur aldizkari digitalean   

2016an Teguesten ospatutako *Libro Forum Canario* izenekoan egile gonbidatua izan zen, eta 2018an, Tenerifeko Cabildo Insular de Tenerife-k antolatutako *Tenerife Violeta*, generoari buruzko informazio eta prestakuntzarako espazioan hizlari gisa gonbidatu zuten.

## Aitortzak 
* 1996an Caja Canarias Fundazioak antolatutako Isaac de Vega ipuin lehiaketa saria irabazi zuen.

* 2000. urtean Santa Cruz de Tenerife Hiria Ipuin Laburren Saria jaso zuen, *Curiosas Ataduras* ipuin sortarekin.

* 2020an, finalista izan zen Asturiasko Idazleen Elkarteak antolatutako *Emakume eta Ama* III. Nazioarteko Poesia Lehiaketan.

* Villamandos literatura kanariarrari buruzko hainbat saiakeratan azaltzen da, hala nola *Escritoras en su Estudio*, Tenerife uharteko emakume idazleen testigantzak biltzen dituen*,* Fabio Carreiro eta Leticia Díazen obran eta María del Carmen Reina Jiménez ikertzailearen *Antología de 100 escritoras canarias* lanean.

* 2020ko abenduan, Tenerifeko Santa Cruz Liburutegi Publikoak abian jarritako *Escritores desvelados* programan sartu zen Kanariar Artxipelagoko emakume sortzaileen lana zabaltzeko eta sustatzeko programan.

## Lanak 
* 2015 - *Pasajeros del tiempo*, Seleer argitaletxea, ISBN: 978-84-17100-49-0
* 2017 - *Poética y vida.* *Poesía reunida 2010-2016*, Escritura entre las nubes argitaletxea, ISBN: 978-84-16385-98-0
* 2020 - *Egipto*, Escritura entre las nubes argitaletxea, ISBN: 978-84-17100-97-1

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Blog pertsonala: Dena idazten ari da, Rut-en adinak eta Elena Villamandos
* Idazleen bideoa YOUTUBEn  dute
Bureau du Roi

**Bureau du Roi** (euskaraz Erregearen idazmahaia) edo **Luis XV.aren idazmahaia** 1760ko hamarkadan Frantziako Luis XV.arentzat egindako estalki zilindriko dotorea duen idazmahaia da. Jean-François Oebenek hasi eta Jean-Henri Riesenerrek, erregearen ebanistek, amaitua, idazmahai hau Frantziako altzarien historiako lanik ospetsuenetako bat da. Erregearen Versaillesko jauregiko barne-kabinetean dago, Erregearen apartamentu txikiaren piezetako bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Bureua du Roi Versaillesen inguruko bideoa.
Matthijs Büchli

**Matthijs Büchli** (Haarlem, Ipar Holanda, Herbehereak, 1992ko abenduaren 13a) txirrindularitzan pista modalitatean lehiatzen den atleta holandarra da, abiadura eta keirin probetan espezialista.

Udako bi Olinpiar Jokoetan hartu zuen parte bi domina lortuz: zilarra Rio de Janeiro 2016an keirin proban, eta urrea, Tokio 2020an taldekako esprintean (Roy van den Berg, Harrie Lavreysen eta Jeffrey Hooglandekin batera).

## Nazioarteko domina taula 
## Erreferentziak
Way of a Gaucho

***Way of a Gaucho*** (euskaraz *Gautxo Baten Modura*), 1952ko Jacques Tourneur frantziar-estatubatuarrak zuzendutako western film bat da. Herbert Childs idazlearen izenburu berdineko eleberrian oinarritua dago. Gene Tierney eta Rory Calhoun aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1875, Argentina, Pampetako lurjabe boteretsua zen Martín (Rory Calhoun) gautxoakharen nagusi berriaren ohoreaz gaizki esaka dabilen gizon batekin duelua izan eta hil egingo du. Espetxe zigorra ez betetzearen truk Argentinako Armadan Salinas maiorraren (Richard Boone) zerbitzupeko gudarostean soldadu gisa zerbitzatzera derrigotuko dute.

## Aktoreak 
* Rory Calhoun: Martín Peñaloza / Martin Penalosa / Valverde matxinoa
* Gene Tierney: Teresa Chavez 
* Richard Boone: Salinas maiorra
* Hugh Marlowe: On Miguel Aleondo 
* Everett Sloane: Falcon 
* Enrique Chaico: Aita Fernández 
* Jorge Villoldo: Valverde 
* Rolando Dumas: Julio 
* Hugo Mancini: Argentinar Armadako tenientea 
* Néstor Yoan: Argentinako Armadako tenientea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Ispiluen Galeria (Versailles)

thumb|250px|Sabaietako margolanak.
**Ispiluen Galeria** () Frantziako Versaillesko jauregiaren alde ospetsuenetariko bat da. Jauregiaren barnealdean dago,  *grands appartements* deituriko aldean, alegia. Luis XIV.a Borboikoak agindu zuen egitea; bisitariak liluratzeko asmoz eraikitako galeria dotorea da. Ispiluen Galeria 73 metro luze da, eta jauregiko aretorik arranditsuena irizten zaio. Alde batetik lorategira ematen du. Beste aldea, ordea, 17 ispilu-panelez estalita dauka.

## Jatorria 
Jules Hardouin-Mansart arkitektoak asmatu zuen eta 1678 eta 1684 artean eraiki zen. Aurretik toki berean Luis Le Vauk pentsatutako terraza bat zegoen, nolabait mendebaldeko, hegoaldeko eta iparraldeko fatxadak lotzeko. 1678an Jules Hardouul-Mansartek bi hegalen artean zegoen terrazaren ordez Ispiluen Galeria deritzana jarri zuen, fatxadari irudi apur bat monotonoa eman ziona. Asko errepikatzen dira arkudun leihateez betetako guneak, eta horrek eremu amaigabearen irudipena ematen du. Versaillesko jauregia kanpoko espazioaren eta barrukoaren arteko lotura izan zen ; barrukoa espazio intimoa da, argiz eta kolorez betea, eta espazio hori kristalezko egitura handiei esker bereizten da kanpokotik.

## Ezaugarriak 
Barroko estilokoa da, 73 metro luze eta 10,50 metro zabal. Hamazazpi leihok ematen dute argia, aurrez aurre jarritako 357 ispilutan islatzen dena. Halako galeria XVII. mendeko gertaera bat izan zen, lehen aldiz, pertsonak gorputz osotik ikus zitezkeelako. Galeriak, halaber, luxu ikaragarria erakutsi zuen, garai hartan ispilu bat oso garestia zelako.

Kanoi-ganga Charles Le Brunen pinturekin ornatuta dago, non Luis XIV.aren erregealdia irudikatzen zen. Hasiera batean, zilarrezko altzariz eta antzinako estatua ugariz apaindu zen gela, 1689an urtuak. Zilarrezko altzariak, ondoren, urrez margotutako zurezko beste batzuei bide eman zien; hauek beste objektuekin batera Frantziako Iraultzan desagertu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ispiluen Galeriaren bideoa.
The Comedy of Terrors

***The Comedy of Terrors*** (euskaraz *Izugarrikerien Komedia*), 1963ko Jacques Tourneur frantziar-estatubatuarrak zuzendu eta Richard Matheson idazleak gidoia idatzitako beldurrezko komedia bat da. Vincent Price, Peter Lorre, Boris Karloff, Joyce Jameson, Rhubarb, Joe E. Brown eta Basil Rathbone aktoreek antzeztu zuten.

Aurrez egindako *Tales of Terror* (1962) filmeko aktore askok parte hartu zuten.

## Argumentua 
1890eko hamarkada, AEB, Ingalaterra Berria, New Gilead udalerrian Waldo Trumbull (Vincent Price) inongo eskrupulurik gabeko ehorztetxe bateko jabe alkoholikoak bezero gutxi dituelako bere negozioa gaizki doala uste du, hortaz arazoa konpontzea erabakiko du. Horretarako, Waldok eta bere laguntzailea den Felix Gillie (Peter Lorre) lapur ganoragabekoak hildakoen kopurua handitze aldera asmoz metodorik xelebreenak erabiliko dituzte. 

## Aktoreak 
* Vincent Price:  Waldo Trumbull
* Peter Lorre: Felix Gillie
* Boris Karloff: Amos Hinchley
* Basil Rathbone: John F. Black
* Joyce Jameson: Amaryllis Trumbull
* Joe E. Brown: Hilerriko zaindaria
* Beverly Powers (kredituetan Beverly Hills): Phipps andrea
* Alan DeWitt: Riggs
* Buddy Mason: Phipps jauna
* Douglas Williams: Medikua
* Linda Rogers: Phippsen neskamea
* Luree Holmes: Blacken zerbitzaria
* Rhubarb: Katua, Kleopatra gisa

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Ryan Owens (txirrindularia)

**Ryan Owens** (Milton Keynes, Buckinghamshire, Ingalaterra, Erresuma Batua, 1995eko irailaren 29a) txirrindularitzan pistako modalitatean lehiatzen den atleta britainiarra da, taldekako abiadura proban espezialista.

2020ko Tokioko Olinpiar Jokoetan, parte hartu zuen, taldekako esprint proban zilarrezko domina lortuz (Jack Carlin eta Jason Kennyrekin batera).

Pistako Txirrindularitzako Munduko Txapelketan, zilarrezko bi domina irabazi zituen 2018an eta 2020an, eta, Pistako Txirrindularitzako Europako Txapelketan, bi zilarrezko domina irabazi zituen 2016an eta 2019an.

## Nazioarteko domina taula 
## Erreferentziak
Orri-onddo hiltzaile

thumb|Orri-onddo hiltzailea goitik ikusita.
thumb|Orri-onddo hiltzailea azpitik ikusita.

**Orri-onddo hiltzailea** (*Paxillus involutus*) *Paxillaceae* familiako onddo espezie bat da. Gaur egun, espezie toxiko hilgarritzat hartzen da. Denbora luzez kontsumitu izan da, toxina batzuk desagertu egiten direlako beroarekin eta organismoan metaketaren bidez jarduten dutelako. Horregatik, noizean behin prestatutako ale batzuk jateak ez zuen ondorio larririk eragiten. Gordinik, toxina horiek askoz ere bortitzagoak dira, eta heriotzak eragiten ditu. Gida zahar batzuetan jangarritzat jotzen bazen ere, ez da inola ere kontsumitu behar.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 12 cm arteko diametrokoa. Batzuetan 20 cm-ra ere iristen da. Hasieran ganbila, ertzak oso biribilkatuta, gero laua, eta batzuetan inbutu itxurarekin. Azala erraz bereiz daitekeena, marroia, arre-oliba edo gris-biolazeo kolorekoa, likatsua denbora hezean. Igurtziz gero, kolore ilunagoa hartzen du.

**Orriak:** Estu, meheak, dekurrenteak, krema kolorekoak, behatzekin sakatzean marroiz edo arrez zikintzen dira. Erraz bereiz daitezkeenak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Laburra, sendoa, betea, oinarrian meheagoa, kapelaren antzeko kolorekoa, kapela eta orriak bezala zikintzen da ukitzean.

**Haragia:** Lodia, hasieran trinkoa, gero biguna, horixka, ukitzean iluntzen dena. Zapore eta usain atseginekoa.

**Etimologia:** *Involutus* epitetoa latinetik dator eta kiribildua esan nahi du. Kapelaren ertzarengatik.

## Toxikotasuna 
Hilgarria izan daiteke gordinik janez gero. Gaur egun hilgarritzat jotzen da Frantzian heriotza batzuk eragin zituelako.

### Nahasketa arriskua 
*Paxillus filamentosus* perretxikoarekin, honek hanka motzagoa eta eszentrikoagoa ditu, kolore horiagoa eta haragi hori-berdexka kolorekoa.

## Sasoia eta lekua 
udaberrian eta udazkenean ateratzen da, pinuen azpian, baina beste habitat batzuetan ere agertzen da (makalak, gaztainondoak etab.). Oso ohikoa da gure eskualdean.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Txile, Argentina, Groenlandia, Islandia, Azoreak, Europa, Errusia, Kaukasia, Turkia, Israel, Kazakhstan, Tajikistan, Himalaiako eremua, Ipar Korea, Hego Korea, Japonia, Taiwan, Australia, Zeelanda Berria, Hegoafrika.

## Galeria 

Fitxategi:Paxillus involutus hiru.jpg
Fitxategi:Paxillus involutus lau.jpg
Fitxategi:Paxillus involutus bost.jpg
Fitxategi:Paxillus involutus sei.jpg
Fitxategi:Paxillus involutus zazpi.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marc Soler

**Marc Soler i Giménez** (Vilanova i la Geltru, 1993ko azaroaren 22a - ) kataluniar txirrindulari profesionala da, gaur egun UAE Team Emirates taldean aritzen dena.

## Kirol ibilbidea 
2017ko Kataluniako Voltan 3. amaitu zen sailkapen nagusian, bere taldekide Alejandro Valverderen eta Alberto Contadorren atzean, horretaz gain Gazteen sailkapena eskuratu zuen. Urte horretan bertan Espainiako Vueltan parte hartu zuen. 

2018ko martxoan, Paris-Niza Itzuli entzutetsua irabazi zuen. Proba honen azken etaparen hasieran, sailkapeneko 6. postuan zegoen, Simon Yates liderrarekin 37 segundoko aldea zeukalarik. Solerrek erasora jo zuen David de la Cruzekin batera, bikotea Omar Frailerekin batu zen eta tropelarekin abantaila txikia mantendu zuten Nizara heldu arte. De la Cruz eta Fraile etapa eskuratzeko lehian aritu ziren, Soler berriz 3. amaitu zen, baina helmugan lortutako lau segundoko bonusa, gehi tarteko helmugan lorturiko beste hiru segundo eta Yatesi ateratako 35 segundoko aldearekin batera, nahikoa izan zen sailkapen nagusian gailentzeko (4 segundoko alde txikiarekin).
Solerrek etapa erdira egin zuen eraso David de la Cruz herrikidearekin batera; duoa Omar Frailerekin elkartu zen lasterketaren buruan, eta hirukoteak Nizara iritsi zirenerako gainontzeko zelaitik ihes egitea lortu zuen. De la Cruzek eta Frailek agertokiko ohoreei buruz eztabaidatzen zutenez gero, Solerrek hirugarren amaitu zuen, helmugan lau segundo lortu zituelarik, eta batez beste hiru irabazi zituen aurreko tarteko sprint batean, eta Yatesi 35 segundoko tartea eta sailkapen orokorreko gainerako lehiatzaileei dagokienez, nahikoa izan zen Solerri lau segundoz garaipena ematea Yatesen aurka.

2021eko ekainean, Solerrek Frantziako Tourra hasierako etapan utzi behar izan zuen, eroriko latz baten ondorioz, non bi besoetako Erradio hezurrak eta ezkerreko Kubitua hautsi zituen.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra lasterketa nagusietan 
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
*
Ketanji Brown Jackson

**Ketanji Brown Jackson** (Washington, D.C. 1970eko irailaren 14a) ​ abokatu eta legelari estatubatuarra da, 2021. urtetik Estatu Batuetako epaile federal bezala jardun du Estatu Batuetako Columbia Distrituko Zirkuituaren Apelazio Kortean. 2022ko apirilaren 7an estatubatuar senatuak Ameriketako Estatu Batuetako Gorte Goreneko Epaile Elkartua bozkatu zuen, hala zin egindako lehen emakume beltza bilakatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Collier

**John Maler Collier** (Paddington, Londres, 1850eko urtarrilaren 27a - Londres, 1934ko apirilaren 11) ingeles idazle eta margolaria izan zen.

Margolaritza ikasi zuen Parisen eta 1850etik aurrera Municheko Akademian. Prerrafaelita estiloan margotu zuen eta bere belaunaldiko erretratugile nabarmenetako bat izan zen. Miniatura-margolarien Errege Elkarteko kidea izan zen.

## Bibliografia 
* *A primer of art*
* *A Manual of Oil Painting*, 1886
* *The Art of Portrait Painting*, 1905
* *The religion of an artist*, 1926

## Iruditegia 

John Collier, 1895 - The Laboratory.jpg|*The Laboratory* (1895)
Marian Collier (née Huxley) by John Collier.jpg|220px|left|Marian Huxley, 1883
Lady Godiva (John Collier, c. 1897).jpg|*Lady Godiva* (1898)
CIRCE, John Collier 1885 - Ger Eenens Collection The Netherlands.jpg|*Circe* (1885)
Collier-Angela McInnes.jpg|*Angela Thirkell*, (1914)
Clytemnestra by John Collier, 1882.jpg|*Klitemnestra* (1882)
A Glass of Wine with Caesar Borgia - John Collier.jpg|*A glass of wine with Caesar Borgia* (1893)
Tannhäuser en el Venusberg, por John Collier.jpg|*Tannhäuser in the Venusberg* (1901)
Lilith (John Collier painting).jpg|*Lilith*, (1887)

## Kanpo estekak
Philippe Boesmans

**Philippe Boesmans** (Tongeren, 1936ko maiatzaren 17a - Brusela, 2022ko apirilaren 10a) belgikar musikagilea izan zen.

Pianoa ikasi zuen Liejako Kontserbatorioan eta konposizio serialeko teknikak ikasi zituen. 1957an Liejako Taldearekin harremanetan jarri ondoren, musika konposatzen hasi zen. 1962tik aurrera, Valoniako Musika-Ikerketen Zentroko ekoizpenetan parte hartu zuen. Pianoa ere jo zuen Ensemble Musique Nouvelle-rekin. Era berean, 1962an ekoizle bihurtu zen Belgikako irrati-telebistan (RTBF), eta irrati orkestrarekin lan egin zuen. 1971n Italia Saria irabazi zuen. Bruselako La Monnaie/De Munt opera-aretoko konpositore egoiliarra izan zen.

## Lan hautatuak 
**Operak**
* *La Passion de Gilles* (1983) Pierre Mertensen libretoa.
* *Reigen* (1993); *Arthur Schnitzlerren *La Ronde* lanean oinarritua..
* *Wintermärchen* (1999); William Shakespeareren *The Winter's Tale* lanean oinarritua.
* *Julie* (2005); August Strindbergen *Miss Julie* lanean oinarritua.
* *Yvonne, princesse de Bourgogne* (2009); Witold Gombrowiczen *Iwona, księżniczka Burgunda* lanean oinarritua .
* *Poppea e Nerone* (2012); Monteverdiren *L'incoronazione di Poppea* lanaren orkestra-zuzendaria berria.
* *Au monde* (2014) Joël Pommeraten libretoa.
* *Pinocchio* (2017); Joël Pommeraten libretoa.
### Musika instrumentala
* 1968 : *Explosives* pour harpe solo et dix instrumentistes
* 1972 : *Fanfare II* pour orgue
* 1974 : *Sur Mi* pour deux pianos et percussion
* 1974 : *Multiples* pour orchestre
* 1978 : *Multiples* pour ensemble instrumental
* 1976 : *Doublures* pour ensemble instrumental
* 1976 : *Élément-Extensions* pour piano et ensemble instrumental
* 1978 : *Concerto pour piano et orchestre*
* 1979 : *Concerto pour violon et orchestre*
* 1980 : *Conversions* pour orchestre 
* 1985 : *Extases* pour piano, tuba et petit ensemble
* 1988 : *Quatuor à cordes*  
* 1989 : *Surfing* pour alto solo et ensemble instrumental
* 1991 : *Daydreams* pour marimba
* 1993 : *Dreamtime* pour harpe, tuba basse solo et ensemble instrumental
* 1994 : *Summer Dreams* pour quatuor à cordes
* 1995-1996 : *Ornamented Zone* pour clarinette, alto, violoncelle et piano
* 2002 : *Fanfare III* pour aulochrome (nouvel instrument à vent) et orchestre
* 2006 : *Sextuor à clavier*
* 2010 : *Capriccio* pour deux pianos et orchestre

;Soinu-bandak
* 1973 : *Ne pas stagner* de Boris Lehman 
* 1978 : *Magnum Begynasium Bruxellense* de Boris Lehman

### Ahots-musika
* 1970 : *Upon La-Mi* pour voix, cor en *fa* et ensemble instrumental
* 1979 : *Altitude*, spectacle musical
* 1987-1989 : *Trakl-lieder* pour soprano et orchestre, sur des textes du poète autrichien Georg Trakl
* 1993 : *Love and Dance Tunes* pour baryton et piano d’après des sonnets de William Shakespeare
* 2001-2002 : *L'Eau douce du pardon'' pour voix et orchestre de chambre, en français d’après des poèmes de Rainer Maria Rilke

## Kanpo estekak
Zure besoetan

**Zure besoetan** euskal abesti herrikoia, beraz anonimoa, da. Jesus Mari Arocenaren ustez egilea José Antonio Santesteban izan zitekeen.

## Hitzak 
Jatorrizko bertsioa Eusko Ikaskuntzaren webgunean dago:

1. Amorez eri nago
Aspaldi onetan 
zuregaitic maitea 
gau ta egun penetan. 
Arqui nezaque poza 
Arqui nezaque poza 
badaquit nic certan 
Sendatuco nitzaque 
Zure besoetan. (bis) 

2. Biotz baten lecuan 
Milla banituque 
Guztiyac zuretzaco 
Izango liraque; 
Baña millaren lecuan 
Bat besteric ez det, 
Artu zazu maitea 
Bat au milla bider. 

3. Nere maite polita 
Zutzaz oroitzean 
Odola pill pill dabil 
Nere biotzean:
Campora irten nairic 
Aleguin gucian 
Miñ char au bearco zait 
Sendatu iltzean. 

4. Berotasun gozo bat 
Zañetic zañera 
Nere gorputz guztian 
Maitea sentitzen da; 
Guztoaren pasioz 
Sartzen zait icara, 
Itzican ere ecin  
Asmatu dedala.

5. Adios nere maitea 
Seculan betico,
Esconduco zerade 
Ni natorreneco; 
Maiteac erantzun dit 
Pena andibatequin 
Ez naiz ni ezconduco 
Ez bada zurequin."

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Jesus Maria Arozamena-Tomas Garbizu: *Viejas canciones donostiarra. Donostiko kantu zarrak*. Donostiako Aurrezki Kutxa, Donostia, 1971, 156-157 or.

## Kanpo estekak 
* Abestiaren partitura.
* [Donostiako Orfeoia(https://eu.wikipedia.org/wiki/Donostiako_Orfeoia)ren bertsioa.]
Dickin domina

thumb|PDSA Dickin domina

**Dickin domina** animaliei ematen zaien kondekorazioa da, 1943an eratu zuen Erresuma Batuan Maria Dickinek, Bigarren Mundu Gerran animalien lana ohoratzeko, eta Commonwealtheko Indar Armatuetako kide diren militarrei ematen zaien Espainiako Cruz Victoria dominaren baliokidetzat har daiteke. 
Brontzezko medailoi bat da, "For Gallantry" (ausardiagatik) eta "We Also Serve" (guk ere zerbitzatzen dugu) hitzak dituena ereinotzezko koroa baten barruan, xingola berde, marroi ilun eta urdin arraiadun batekin. 
Maria Dickin PDSA erakundearen sortzailea izan zen (''People's Dispensy for Sick Animals'', euskaraz: animalia gaixoentzako sendategi herrikoia). Saria ezarri zuen edozein animaliari galaitasun eta leialtasun nabarmena emateagatik Britainiar Inperioko indar armatuekin edo larrialdi zibilekin zerbitzatzen zuen bitartean.

Londreseko alkateak aurkeztu eta entregatzen du. 54 aldiz eman zen 1943 eta 1949 artean, 32 uso, 18 txakur, 3 zaldi eta katu bati, Bigarren Mundu Gerran ausardia edo debozio ekintzak eta ondorengo gatazkak aitortzeko. Hau emateko ohitura 2000 urtean berreskuratu zen. 

## Sarituak 
Dominaren lehen sarituak, 1943ko abenduan, Royal Air Armekin zerbitzatutako hiru usoak izan ziren, aireratutako aireontziak berreskuratzen lagundu zutenak. Berriena Hertz da, Afganistango RAFeko poliziarekin lan egin zuen txakurra.

2022ko otsailera arte, Dickin domina 74 aldiz eman da, baita 2014an Lehen Mundu Gerran izan ziren animalia guztiei egindako ohorezko sari bat ere.

## Kanpo estekak
UniDibertsitatea

**UniDibertsitatea film laburren lehiaketa** EHU-ko Berdintasun Zuzendaritzak bultzatzen duen film laburren lehiaketa da, LGTB+ ikuspegia zabaltzeko asmoarekin sortu dena. I. edizioa 2020-2021 kurtsokoa izan zen.

## Sarituak 
Hau da sarituen zerrenda:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Empar Pineda Saria
* María Goyri Saria
* Francisca de Aculoudi Sariak
* Micaela Portilla Saria

## Kanpo estekak 
* UniDibertsitatea - Sarien weborri ofiziala
Zetana (budismoa)

***Zetana*** edo ***Cetanā*** (Sanskritoz: चेतना, *Cetanā*; Palieraz: चेतना, *Cetanā; Tibeteraz: སེམས་པ།, Sems pa)* intentzio, borondate, nahimen edo norabidezkoa adierazten duen termino budista da. Gogoa objektu edo helburu jakin baten noranzkoan bideratzen duen faktore mentala bezala definitu daiteke. Irakaskuntza budistetan hurrengo faktoreen arabera definitzen da:

* Zazpi faktore mental unibertsaletako (*sabbacittasādhāraṇa cetasikas)* bat, Theravada testu edo Abhidharma-en arabera.
* Hamar *mahā-bhūmika*-etako bat, Sarvastivada testu edo Abhidharma-en arabera.
* Bost faktore mental unibertsaletako (*sarvatraga*) bat, Mahayana testu edo Abhidharma-en arabera.
* Karmaren sorkuntzarako beharrezko faktore mental garrantzitsuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ellesse Andrews

**Ellesse Andrews** (Christchurch, Zeelanda Berria, 1999ko abenduaren 31) Zeelanda Berriko atleta da, pistako txirrindularitzan parte hartzen duena.

Zeelanda Berria ordezkatu zuen 2018ko Commonwealth Jokoetan, eta, 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan,  zilarrezko domina lortu zuen keirinen.

2024ko Udako Parisko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, zilarrezko domina bat lortuz taldekako abiadura proban (Rebecca Petch eta Shaane Fultonekin batera. Urrea keirin proban eta urrea ere bakarkako abiaduran.

## Hastapenak 
Andrews Christchurchen jaio zen 1999ko abenduaren 31ko 23:45ean, 2000. urterako hamabost minutu falta zirela. Bere aita, Jon Andrews, txirrindulari olinpikoa izan zen, eta 1990eko Commonwealth Jokoetan eta 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan Zelanda Berria ordezkatu zuen. Bere ama Angela Mote-Andrews da, nazioartean mendiko bizikletan lehiatu zena. Mote-Andrews bere burua prestatzen ari zen munduko txapelketetaren inaugurazioan parte hartzeko —1999ko UCI Mountain Bike Munduko Txapelketan Åre, Suedia—, haurdun geratu zenean. Arreba txiki bat du, Zoe.

Andrews Wanakan hazi zen, eta, 11 urte arte, Mount Aspiring College-ra joan zen, azken bi urteetan bigarren hezkuntzako Cambridgeko St Peter's Schoolera joan aurretik.

## Txirrindulari ibilbidea 
Andrews 14 urterekin hasi zen txirrindularitza lehiatan ibiltzen; hasieran, mendiko bizikletan, baina laster joan zen pistako txirrindularitzara. Bere aitari, dantza eskolak ordaintzeko eskatu zion, eta txirrindularitza gehiago egingo zuela akordioa egin zuten. Handik gutxira, aitak pistako bizikleta bat erosi zion, eta, horri esker, pistako txirrindularitzan sartu zen.

Andrewsek lau domina irabazi zituen, tartean bi urrezko, UCI Junior pistako txirrindularitzako munduko txapelketan.

## Emaitza nagusiak 
; 2016
: UCI Junior Pistako Txirrindularitzako Munduko Txapelketa
:: 1. 20px Esprinta taldeka
:: 3. 15px Jazarpena bakarka
; 2017
: UCI Junior Pistako Txirrindularitzako Munduko Txapelketa
:: 1. 20px Jazarpena bakarka.
:: 2. 15px Taldearen jazarpena
; 2018
: Ozeaniako Pista Txirrindularitza Txapelketa
:: 1. 15px Jazarpena bakarka
; 2019
: UCI Pista Txirrindularitzako Munduko Kopa
:: 3. link=Bronze_medal|15px Jazarpena taldeka (Hong Kong).
; 2021
: 2020ko Tokioko Olinpiar Jokoak
: 2. 15px Keirin

## Sariak 
Andrewsek, 2018ko otsailean, Waikato Regional Sports Awards sarietan, Bigarren Hezkuntzako Kirolarien Saria irabazi zuen. Astebete geroago, Emerging Talent Saria irabazi zuen Halberg sarietan.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lauriane Genest

**Lauriane Genest** (Montreal, Quebec, Kanada, 1998ko maiatzaren 28a) Kanadako txirrindulari profesionala da. Emakumezkoen taldekako esprint proban ibili zen 2020ko UCI Pista Txirrindularitzako Munduko Txapelketan, Berlinen, Alemania. Kanada ordezkatzeko sailkatu zen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, eta brontzezko domina irabazi zuen keirin modalitatean.

## Emaitza nagusiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Lauriane Genest at Cycling Archives
*Lauriane Genest at CycleBase
*Lauriane Genest at Olympedia
Astigar-jarabe

**Astigar-jarabea** edo **Astigar-ziropea** (''Sirop d'érable* frantsesez) gozoki bat da, azukre-astigarren, zilar-astigarren, astigar gorriaren edo beltzaren eta beste zenbait astigar moten izerditik lortzen dena. Normalki, fèves au lard, ogi galdu, izozki, krepe edo gofreei botatzen zaie, baina labean egindako hainbat errezeta eta postreetan ere erabiltzen da. 

Astigar-jarabearen kalitatea aldatu egiten da denboraldiak aurrera egin ahala, urre-koloreko jarabe batetik eta zapore finetik jarabe oso ilun eta zapore bizirantz. Ikerketek erakusten dutenez, denboraldi horretan handitzen den bakterio-kopuruaren ondorio da kalitate-aldaketa hori.

Astigar-ziropea Ipar Amerikako ipar-ekialdeko basoetan biltzen da, bereziki Quebecen (munduko ekoizpenaren hiru laurden eta Kanadako ekoizpenaren %95). Benetako astigar-jarabea Kanadako Quebec, Ontario eta Itsas Probintzietatik eta Estatu Batuetako Ingalaterra Berritik dator.

## Astigar-espezieak 
Astigar-espezie ugarien artean, hiru nagusiki astigar-zarabea ekoizteko erabiltzen dira: astigar beltza (*Acer nigrum*) eta azukre-astigarra (*Acer saccharinum*), baina baita astigar gorria (*Acer rubrum*) ere, neurri txikiagoan.

## Astigar-uraren bilketa 
Astigardizainek, batez ere, neguaren amaieran edo udaberriaren hasieran jasotzen dute astigar-ura, eskualdeen arabera, gel-gauak urtze-egunetan jarraitzen direnean (eguneko tenperatura positiboa, egun eguzkitsua eta gaueko tenperatura negatiboa) — garai horri "azukre-denboraldia" (*temps des sucres*) edo "azukre-garaia" (*saison des sucres*) deitzen zaio Quebecen.

## Sailkapena 
[thumb|Astigar-jarabearen kategoriak.
Astigardizainek lau kategoriatan sailkatzen dute astigar-jarabea:
**1:** Urrezkoa, zapore delikatua - **2:** [Anbarra, zapore gozoa - **3:** Iluna, zapore sendoa - **4:** Oso iluna, zapore nabarmena.]]

[thumb|[Azukre-txabola (*Cabane à sucre'') astigardian, Pont-Rouge, Quebecen.]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Freeman astigar

**Freeman astigarra** (*acer × freemanii*) Sapindaceae familiako zuhaitz hibridoa da. Zilar-astigarra (*Acer saccharinum*) bere kide hurbila den astigar gorrirekin (*Acer rubrum*) sortua, landare apaingarri ezaguna dena. Oliver M. Freeman bere sortzailearen izena darama.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Daviden astigar

**Daviden astigarra** (*Acer davidii*) Sapindaceae familiako zuhaitza da, Txinan jatorria duena. Bertan misiolari lanetan zebilen Armand David ezpeletarrak deskribatu zuenez, bere izena darama.

Zuhaitz hostoerorkor txiki bat da, 10 eta 15 m bitarteko garaiera duena, 40 cm arteko diametroko enborra - baina, oro har, txikiagoa eta sarritan enbor anizkoitzekoa-, koroa zabala, beso adarkatu eta arkupedunak dituena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Granadina

**Granadina** azukrearekin eta mingranondoekin egiten den alkoholik gabeko edaria da.

Granadina gozotzeko eta kolorea emateko kokteletan erabiltzen denez, edari alkoholdun batekin nahastu ohi da. Horrela sortu dira zenbait koktel ezagun, tartean Sex on the Beach edota Tequila Sunrise.

Freskagarri gisa ere har daiteke, soda edo urarekin konbinatuz (neurria 1/7 granadina eta 6/7 soda edo ura da). Granadina izozkiei eta beste postre batzuei zaporea emateko ere erabil daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tequila Sunrise

**Tequila Sunrise** bi eratara prestatutako koktela da: originala, tekila, *crème de cassis*, lima-zukua eta soda dituena; eta formarik ezagunena tekilarekin, laranja-zukuarekin eta granadinarekin egina dagoena. Errezeta modernoa 1970eko hamarkadaren hasieran asmatu zuten Sausaliton baina originala 1930eko hamarkadakoa da. Edalontzi batean zerbitzatzen denean duen itxurari zor dio izena: dentsitate handieneko osagaiak (*cassis*a edo granadina) pixkanaka hondoratzen dira, egunsenti () baten antzeko kolore-aldaketak sortuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Astigar-jarabe gisako gernuaren gaixotasun

**Astigar-jarabe gisako gernuaren gaixotasuna** sortzetiko nahasmendu hereditarioa da, gorputz-fluidoen bidez ezabatzen dena, leuzina, isoleuzina eta balina aminoazidoen kantitate anormalki altuak, gernuak astigar-jarabearena gogorarazten duen usaina du, eta hortik dator izena. Metabolismoaren berezko akats baten ondorioz, kate adarkatuko aminoazidoak metatzen dira, eta horrek garuneko kalte larria eragiten du, eta, garaiz diagnostikatzen ez bada, ondorio neurologiko iraunkorrak uzten ditu. Nahasmendua modu autosomiko errezesiboan heredatzen da eta oso gutxitan agertzen da, kasu bat 185.000 jaiotzako; beraz, gaixotasun arrarotzat hartzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Crème de cassis

**Crème de cassis** ( ahoskatua) Borgoinan jatorria duen andere-mahats beltzez egindako likore gozo gorri iluna da. Krematsua eta kontzentratua denez, beste edari batzuekin nahastuta hartzen da, eta, beraz, koktel batzuen osagai gisa erabiltzen dute. Bereziki kirragatik da ezaguna, antzinako *blanc cassis* edariari emandako izena, non *crème de cassis* eta ardo zuri lehorra nahasten dituzten. Krema mota hau 1841ean sortu zen Dijon hirian, aurreko mendeetako andere-mahats beltzez antzinako ratafiaren bertsio moderno gisa, laster lekualdatu zuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bide Zortzikoitz Zintzoa

[thumb|145x145px|[Dharmachakra edo Zortzi erradioko gurpila, Bide Zortzikoitz Zintzoaren irudikapen moduan.]]
**Bide Zortzikoitz Zintzoa** (Sanskritoz: *āryāṣṭāṅgamārga*; Palieraz: *ariya aṭṭhaṅgika magga*; ingelesez: *Noble Eightfold Path*), S*amsara* edo munduaren aldaketa ziklikotik askapena (*Nirvana*) eskuratzeko bide zortzikoitzean (*Magga*) jarraitu beharreko praktiken laburpena da. 

Bidearen zortzi elementuak *samyañc* (Sanskritoz) edo *sammā* (Palieraz) hasten dira, "zuzen, egoki, behar bezalako, onena" adierazten dutelarik. 

# Mintzamen Zuzena (samyag-vāc / sammā-vācā).
# Ekintza Zuzena (samyak-karmānta / sammā-kammanta).
# Sostengu Zuzena (samyag-ājīva / sammā-ājīva).
# Esfortzu Zuzena (samyag-vyāyāma / sammā-vāyāma).
# Kontzientzia Zuzena (samyak-smṛti / sammā-sati).
# Arreta Zuzena (samyak-samādhi / sammā-samādhi).
# Ikuspegi Zuzena (samyak-dṛṣṭi / sammā-diṭṭhi).
# Asmo Zuzena (samyak-saṃkalpa / sammā-saṅkappa).

Zortzi bideak Budaren irakaskuntza hirukoitzaren menpe sailkatu daitezke:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
I Walked with a Zombie

***I Walked with a Zombie*** (euskaraz *Zonbi Batekin Ibili Nintzen*), 1943ko Jacques Tourneur frantziar-estatubatuarrak zuzendutako beldurrezko film bat da. Inez Wallace idazlearen izenburu berdineko kontakizunean eta Charlotte Brontë idazlearen *Jane Eyre* eleberrian oinarritua dago. James Ellison, Frances Dee eta Tom Conway aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Karibea, San Sebastián uharteko azukre plantazio bateko lurjabea den Paul Hollan (Tom Conway) jaunak Betsy Connell (Frances Dee) kanadar erizainak kontratatu berri du, haren emaztea Jessica (Christine Gordon) zaindu dezan. Behin hara iritsita, Betsy erizainak Jessica egoera katatoniko itxurako batean lokartua dagoela jabetuko da, eta bertako biztanleek zonbi batean bilakatu dela aipatzen dutela ere bai.  

## Aktoreak 
* Frances Dee: Betsy Connell
* Tom Conway: Paul Holland
* James Ellison: Wesley Rand
* Edith Barrett: Rand andrea
* James Bell: Maxwell doktorea
* Christine Gordon: Jessica Holland
* Theresa Harris: Alma
* Sir Lancelot: Kalipso abeslaria
* Darby Jones: Carrefour
* Jeni Le Gon: Dantzaria
* Rita Christiani: Meliseren laguna (krediturik gabe)
* Jieno Moxzer: Ezpataria (krediturik gabe)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Gaia-X

**Gaia-X** informatikako datu-azpiegitura ireki, federatu eta elkarreragilea sortzeko Europako ekimena da, sektore pribatuan eta burujabetza digitalean eta datuen eskuragarritasunean oinarrituta. Datuen ekonomia sustatzeko ekosistema bat sortu nahi da, non Europako erakundeen datuak eskuragarri egongo diren eta partekatuko diren ingurune fidagarri eta eta europar printzipio batzuk betez: deszentralizazio, irekitasuna, gardentasun, subiranotasuna eta elkarreragingarritasuna.

GAIA-X 2019ko udaren ondoren hasten da, Alemaniako eta Frantziako gobernuen ekimen gisa. 2020ko urtarrilean, ekimena Europan zabaltzen hasi zen, eta martxoan hodeian, adimen artifizialean edo datu-gobernu teknologiekin lotutako Europako proiektuetako bazkide batzuk aktiboki parte hartzera gonbidatuak izan ziren.

## Helburuak 
Gaia-X software-geruza ireki bat garatu nahi du hodeiko edozein teknologia aplikatu ahal izateko; kontrola, gobernantza eta politika-multzo komun baten ezarpena bideratuz eta datuen zein zerbitzuen gardentasuna, burujabetza eta elkarreragingarritasuna lortuz. 

Gaia-X *Federation Services* (Gaia-X zerbitzu federatuak) izeneko marko teknologiko eta operatibo bat garatzea da helburu zehatza.

Esparru teknologikoa puntu hauetan datza:

* Erreferentziako arkitektura teknologiko baten zehaztapena.
* Erreferentziazko arkitektura horren osagaiak inplementatzea kode irekiaren bidez.
* Test-proben sistema automatizatu bat hornitzea, osagaiek eta zerbitzuek Gaia-X bidez ezarritako estandarrei jarraitzen dioten edo ez baliozkotze.

Bilatzen diren helburu nagusiak hauek dira:

* «Plataformen ekonomian dauden joera oligopolistikoen» aurrean Europako «datuen burujabetza» gordetzea.
* «Nazioarteko hornitzaileen» «mendekotasuna» murriztea.
* «Eskala handiko hodei-zerbitzu» erakargarriagoak eta fidagarriagoak eskaintzea
* «Berrikuntzarako ekosistema» sortzea, halako moldez non «berrikuntza bultzatzen dutenak ere onura ekonomikoa ateratzen duten».

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* GAIA-X A Federated Data Infrastructure for Europe
Logika filosofiko

**Logika filosofikoa** kontzeptua filosofiako arlo bati dagokio, problema filosofikoak ebatzi edo eztabaidatzeko logikako metodoak erabiltzen dituen arloari. Horien artean, Sybil Wolfram-ek argumentuaren, esanahiaren eta egiaren azterketa nabarmentzen du, eta Colin McGinn-ek, berriz, nortasunaren, existentziaren, predikatuaren, premia-egoeraren eta egiaren nozioak aurkezten ditu gai horri buruzko bere liburuan. Logika gurekin zerikusia duten izakinei buruzko pentsamenduetarako baino ez da erabiltzen; filosofiaren kasuan, hori imajinatiboa izan daitekeen guztiari dagokio.

Logika filosofikoak logika tradizionalaren hedapenak eta alternatibak ere aztertzen ditu, logika ez-klasikoa da ezagunena. Azken hori zenbait testutan landu da, besteak beste, *Logika Filosofikoa*, John *Blackwell*-ena,  P. Burgess-en *logika filosofikoarako* gida eta Dov M. Gabbay-k eta Franz Guenthner-rek argitaratutako *Logika filosofikoaren eskuliburua*.

Logika filosofikoak ohiko gertaeren deskribapen formalak aztertzen ditu, zehaztu gabeko hizkuntza naturalean, beste filosofia batzuen adarretan argudioei buruz guztiz berezia dena. Filosofo gehienek uste dute eguneroko arrazonamenduaren zatirik handiena logikan atzeman daitekeela baldin eta hizkuntza arrunta logika horretara itzultzeko metodo bat  aurkitzerik balego. Logika filosofikoa, funtsean, logika matematikoa asmatu aurretik "logika" izeneko diziplina tradizionalaren jarraipena da. Logika filosofikoak interes handiagoa du hizkuntza naturalaren eta logikaren arteko loturarekin. Horren ondorioz, logika filosofikoek logika ez-konbentzionala garatzen lagundu dute (adibidez, logika askeak, denbora-logika, etab.), logika klasikoaren zenbait luzapen bezala (adibidez, logika modala) eta logika horietarako semantika ez-konbentzionala (adibidez, Kripkeren superbaluazionismoa logikaren semantikan).

Hizkuntzaren filosofia  eta logika estu lotuta daude. Hizkuntzaren filosofiak zerikusia du gure hizkuntza gure pentsamenduarekin nola inplikatzen eta elkarreragiten den aztertzearekin. Logikak berehalako eragina du beste azterketa-eremu batzuetan. Logikaren eta adierazpide arruntaren arteko logika eta harremana aztertzeak lagun diezaioke pertsona bati bere argudioak hobeto egituratzen eta beste pertsona baten argudioak kritikatzen (edo aztertzen). Herri-argudio asko akatsez beteta daude; izan ere, pertsona asko ez dira logikan adituak eta ez dakite nola formulatu argudio bat behar bezala.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Adimenaren filosofia

## Kanpo estekak
Estudio sistema

**Studio system** (**estudio sistema**) filmak egiteko metodo bat da, non film-ekoizpenean eta -banaketan zinemako estudio handi batzuk nagusi diren. Nahiz eta terminoa gaur egun oraindik ere erabiltzen den sistemen eta estudio nagusien ekoizpenaren erreferentzia gisa, historikoki, 1920 eta 1960 bitarteko zine-estudio handiei dagokie terminoa, batez ere bere instalazioetan, epe luzeko kontratuak dituzten langile sortzaileekin filmak ekoizteari. Sistema horren bidez, filmen banaketa ere kontrolatzen zen integrazio bertikalaren bidez, hau da, banatzaileen eta erakusketa-aretoen jabetzaren edo kontrol eraginkorraren bidez, film-salmentak bermatzeko. Paramount Pictures, Metro Goldwyn Mayer, Warner Brothers Pictures, 20th Century Fox eta RKO estudioek hartu zuten negozio-eredu hori.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Parisko Parlamentua

[thumb|250px|1715ean Frantziako Luis XV.ak Parisko Parlamentuan egin zuen [Lit de justice edo saio berezia.]]
**Parisko Parlamentua** () Frantziako Antzinako Erregimenaren instituzioa izan zen. «Auzitegi subiranoetako» partaide izan zen, eta, 1661tik aurrera, Luis XIV.aren erregealdi pertsonala hasi zenean, «Auzitegi goren» izena hartu zuen. Parisko Parlamentua errege-justiziaren boterea pixkanaka ordezkatu zuen organo judizial indartsua izan zen.

## Historia 
Erdi Aroko *Curia regis*en, hau da, Erdi Aroko erregeek haren ahaideek eta nobleziak osatzen zuten gortean izan zuen jatorria; hala agertu zen XIII. mendearen erdialdean. Gero eta autonomia handiagoa hartzen joan zen, auzibideak saio erregularren bidez organo espezializatu gisa epaitzeko,*Curia in parlamento*. Frantziako Luis IX.ak Île de la Cité uhartean ezarri zuen, Citéren jauregian, errege jauregiaren ondoan, eta 1278an Filipe III.aren ordenantza batekin lehen araudi orokorra izan zuen. XV. mendetik aurrera, beste hamahiru parlamentu sortu ziren hainbat probintziatan. Hala ere, Pariskoak erresumako auzitegirik garrantzitsuena izaten jarraitu zuen. "Parlamentua" izen hutsez ezagutzen zen.

## Eraketa 
XIII. mendearen amaierara arte, parlamentua honako hauek osatzen zuten: Erresumako prelatuek eta baroiek, jauregiko ofizialek eta erregearen tokiko agenteek, *bailli*ek edo seneskalek, ofizial profesionalen inguruan, parlamentuko maisuek eta kontseilariek, batez ere Erregearen Kontseiluko legegileen artean bildutakoek. Pixkanaka, azken horiek garrantzi handiagoa hartuko zuten eta beren funtzionamendua bermatuko zuten baita ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak