Foruen amaiera Hego Euskal Herrian

**Foruen amaiera Hego Euskal Herrian** Lehen Karlistalditik (1833-1840) Bigarren Karlistaldi osteko aldira (1876-1878) luzatu zen. Hartara, bukaera eman zitzaion Gaztelako Koroarekiko atxikimendua eta autogobernua uztartu zituen euskal lurralde horien estatusari. Ipar Euskal Herrian, foruak Frantziako Iraultzan kendu zituzten (1789-1790ean). Hamarkada luzez foruak higatzen joan ondoren, Lehen eta Bigarren Karlistaldien osteko okupazio militarretan, Espainiako gobernuek Hego Euskal Herriko lege eta erakundeak indargabetu zituzten Espainiako konstituzioen epelean (1812, 1820, 1837, 1876); horretarako, Foruak Berresteko Legea (1839), Foruak Eraldatzeko Legea (1841) eta Foruen Abolizio Legea (1876) prestatu eta ezarri zituzten.

thumb|295px|*El País Vasco-Navarro* agerkaria (1870)

1778ko Merkataritza Libreko Erregelamendutik aurrera, Hego Euskal Herriko lurraldeen ekonomiaren egoera oso zaila zen. Monarkiako gobernuak ezarritako Ebroko aduana larriek eragotzi egiten zuten Euskal Herriko produktuak monarkiako lurralde komunera ateratzea. Aldi berean, itsas trafikoa ataka batean zen. Manuel Godoy ministro ahalguztidunak protagonismo berezia hartu zuen aduanak eta foruak desegiteko monarkiaren politiketan, XVIII. mende amaieran eta XIX. mende hasieran. Hego Euskal Herriko goi-burgesia, Bilbo eta Donostiakoa bereziki, Ebroko aduanak kentzearen alde agertu zen. Horrekin batera, 1812ko Espainiako Konstituzioa babestu zuten. Gobernuak, bestetik, begiz jota zituen Hego Euskal Herriko lurraldeen ogasuna eta ahalmen militarra.

Konbentzioaren Gerrak hondamendi ziklo bati eman zion hasiera, Julio Caro Barojak 1876 arte luzatu duena: Araba, Bizkai eta Gipuzkoako foruen abolizioaren urtea. Aldi horretan, Euskal Herriko gizarte eta politika egiturak gogor kolpatuak eta eraldatuak izan ziren, gerra giro ia etengabean. Espainiarako ezarritako konstituzioek berdindu egin zituzten monarkia horretako jurisdikzio guztiak, bereziki Euskal Herriko lege, gizarte eta ekonomia errealitateen kaltetan, 1808 eta, bereziki, 1812tik aurrera. Gerra testuinguru orokorrean, baina, herri militarizatuak erreakzio bat izan zuen elite liberalen kontra. Frantses estatu eredua bultzatzeko deliberoaz, monarkiaz jabetutako elite liberalek uniformizazio programa bat aplikatu zuten 1833tik aurrera.

1775etik, Hego Euskal Herriko aldundiek beren interes komunak defendatzeko Konferentzia Politikoak izeneko topaketak antolatu zituzten arren, ez zuten beti elkarrekin jokatu, eta Nafarroa Garaiak, bereziki, dinamika politiko aparte bat eraman zuen. Foruen galeraren lorratzean, beste gertaera garrantzitsu batzuk gertatu ziren: Probintzia Baskongadoetako Ekonomia Itunak (1878), herri protesta eta altxamenduz zipriztindutako aldiak (bereziki, Gamazada Nafarroan), eta industrializazio masiboa. Giro horretan, euskal nazionalismo politikoa sortu zen, formalki Euzko Alderdi Jeltzalea eratu zenean, Bizkaian indartsuen.

## Testuingurua 
thumb|upright|Manuel Godoyren erretratu bat
[thumb|upright|1828an eraikitako [Gernikako Batzarretxea|Gernikako Batzarretxeko beirate sabaia, Gernikako Arbola irudikatzen]]
### Aduanen itomena, gerra giroan 
Euskal lurraldeen erregimen fiskala aldatzeko Espainietako Koroaren ahaleginak hainbat matxinada eragin zituen XVIII. mende osoan: 1718an mugen inguruan, eta 1766an merkatuen liberalizazioaren ondorioz. Aldiz, artean, tokiko eliteek eutsi egin zioten foru antolamendua aldatu gabe. 1778ko Merkataritza Libreko Erregelamenduaren helburu nagusia Probintzia Salbuetsiak direlakoen (alegia, Hego Euskal Herriaren) gainean presioa egitea zen, aduanak kostaldera eraman zitzaten, eta bertako eliteek senti zezaten probetxugarriagoa zitzaiela hori eta ez Ebroko aduanak mantentzea. 1786an, Nafarroa hegoaldeko hainbat herri (Milagro, Faltzes, Martzilla, etab.) kexu ziren Gaztelako aduanetako zerga larriek beren ardoei zekarzkieten galera handiengatik.

1804ko Trafalgarko guduan, oro har, monarkiako eta, zehazki, Euskal Herriko ontzidia oso kaltetuta atera zen. Euskal Herriaren itsas merkataritza eta bokazio atlantikoa biziki hondatu ziren, Britainia Handiaren mesedetan. 1811tik 1823ra, bestalde, Ameriketako askotariko lurraldeek independentzia aldarrikatu zuten. Euskal burgesiak eta Erriberako jauntxo lur-jabeek Ebroko aduanak kentzeko bultzatzen zuten.

Frantziako Iraultzaren lorratzean, Konbentzioaren Gerra piztu zen; Iberiar Penintsulako Gerrak jarraitu zion, eta San Luisen Ehun Mila Semeak 1823an. Aztoramendu horrek sakonetik astindu zituen Euskal Herriko bertako egitura politikoak, gizartea eta ekonomia. Gainera, Espainietako Koroaren diruzaintza hondoa jota zegoen. Monarkiak diru sarreren premia larria zuen, baita zerbitzu militarrerako soldaduena ere. 1766ko matxinadaren ostean, Jesusen Lagundia kanporatua izan zen, Euskal Herrian oso errotua.

Manuel Godoy ministro ahalguztiduna gobernura heltzean, mikaztu egin ziren harremanak Hego Euskal Herriko aldundiekin. Godoyk foruak errotik kendu nahi izan zituen, aduanen auzian, zergen eta soldadutzaren gaian eta aldundiekin izandako bilkuretan (Konbentzioaren Gerraren aurretik, bitartean eta ondoren). Hego Euskal Herriko erakundeek, beren aldetik, mekanismoak sortu zituzten beren interes komunak babesteko: Euskalerriaren Adiskideen Elkartea (1764), edota aldundi nagusien konferentzia politikoak 1775etik aurrera, «Herrialdeko konstituzioa babesteko eta betikotu nahi duten senidetza sendotzeko» (Bilbo, 1793ko urriko aktan bildutako adierazpena).

Tentsio horiek Bilboko Zamakolada matxinadan azaleratu ziren berriz (1804), Godoyk zuzenean kudeatuko zuen portu bat Abandon eraiki nahi izan zuenean, foruen gainetik. Aldi berean, gobernuaren babespean, hainbat idazlan argitaratu ziren foruak Gaztelako erregeek esleitutako pribilegioak (eta ez berdinen arteko ituna) zirela justifikatzeko, eta, beraz, haiek kentzea ere koroaren erabakia zela: *Noticias históricas de las tres provincias vascongadas en que se procura investigar el estado civil antiguo de Álava, Guipúzcoa y Vizcaya, y el origen de sus fueros* (Madril, 1806-1808), Juan Antonio Llorenterena, Espainietako Koroak agindu eta ordaindutako lau liburukiko azterlana, aldundi nagusien ahalmenaren oinarri teorikoen kontra; Jose Maria Zuaznabarren *Ensayo histórico-crítico de la Legislación de Navarra* (1820); Tomas Gonzálezen lana; etab. Bestalde, 1808ko Baionako Espainiako Konstituzioan, euskal ordezkariek beren eragozpenak adierazi zituzten, beren estatus desberdina gogoraraziz. Montehermosoko kondeak ondorengoa adierazi zuen Arabaz:

1829an, Nafarroako Erresumako parlamentu jurisdikzionala, Gorteak, biltzeko deia egin zen, historian azkeneko aldiz; Erresumako Aldundia, berriz, 1836ko irailaren 6an bildu zen azkenekoz, kontraforuen aurka protesta egin ondoren indarrez desegina. 1833ko urrian, Fernando VII.a hil zen, eta tronuko ondorengotzari buruzko gatazka piztu zen, aukerak bi zirela: haren alaba Elisabet II.a, Maria Kristina Bi Sizilietakoa erreginordeak ordezkatua, ala Karlos Maria Isidro Borboikoa, hildakoaren anaia.

### Lehen Karlistaldia 
[thumb|[Orokietako gudua|Orokietako erasoa, 1872ko maiatzean]]
[thumb|[Karlos Maria Isidro Borboikoa|Karlos errege-nahia, Tomas Zumalakarregi eta beste buruzagi batzuk, Agurain inguruan]]
Madrilgo liberalek Maria Kristina erreginordea igo zuten tronura. Aldundi nagusiek aho txikiaz aitortu zuten erregina, Nafarroan izan ezik, baina berehala Hego Euskal Herri gehiena altxa zen Karlos errege-nahiaren alde, baita hiriburuetan ere hasiera batean: Lehen Karlistaldia piztu zen. 1833ko azaroaren 20an dekretu bidez onartu zenean. Euskal Herrian, horrek berretsi egin zuen herritar gehienenen haserrea, gatazka hauspotuz.

Karlos errege-nahiak ez zituen berehala euskal foruak zin egin. Aldiz, hurrengo bi urtean egin zuen, euskal lurralde guztietan. Tomas Zumalakarregi altxa zen eratutako milizia guztien buru, euskal herritarren artean ospe itzela hartuz eta konfiantza piztuz. Haren mendeko tropetan, bi talde ideologiko elkartu ziren: apostolikoak eta foruzaleak. Haren garaipen militarren itzalean, Euskal Herrikoak ez zirenen susmorako, euskal herritar karlistak «Nafarroako errege eta Bizkaiko (Baskongadetako) jaun» titulua emateko zorian izan ziren Zumalakarregiri. 1835eko ekainean, baina, Zumalakarregi zauritu eta hil egin zen, eta gerrak beste joera bat hartu zuen. Izan ere, espainiar botere zentralak euskal diputazioak bitan desegin zituen une honetan: 1836an, Cadizko Konstituzioa zin egiteari uko egin ziotelako, eta 1837an, Konstituzio berriaren epelean ezarritako lege berezi baten ondorioz. Neke orokorraren adierazgarri, Madrilera egindako erasoaren porrotaren ondoren, 1838ko Muñagorriren bertsoek nolabait foruak salbatzeko beharra nabarmentzen zuten, «foruak eta bakea« goiburupean.

## Subiranotasunaren transferentzia 
[thumb|[Bergarako besarkada, Euskal Herrian Lehen Karlistaldiari amaiera eman ziona]]

[thumb|[Behobiako guarda etxea, Nazioarteko Zubi zaharreko aduana postua, 1845ean eraikia]]
Bergarako besarkadaren ekintzak jarri zion amaiera Lehen Karlistadiari. Agiriak idazkera bihurria zuen. Bertan, Baldomero Espartero jeneralak «gogotsu gomendatuko» zion Espainiako Gobernuari Euskal Herriko legeak eta instituzioak errespetatzeko, tarte zabala utziz interpretaziorako erabakia zehazteko orduan.

Lorenzo Arrazola Grazia eta Justiziako orduko ministroaren arabera, esaldiak «batasuna lotura handi guztietan« esan nahi zuen. Korrejidoreak kendu egin ziren, baina trukean, gobernadore zibil bana ezarri zen euskal lurraldeotan. Lege horrek amaiera eman zion 1727ko Hitzarmenetik Hego Euskal Herriak, oro har, eta Arabak, Bizkaiak zein Gipuzkoak, zehazki, gordetako estatus politikoari. Euskal herritarren subiranotasuna ez zegoen legez jada beren eskuetan.

## Gerra artean 
### Nafarroako Foruak Eraldatzeko Legea 
thumb|Bilboko azoka-egun bat (1866)
thumb|Hego Euskal Herriko mapa (1842 inguru)
thumb|Espainiako politika eta lege jurisdikzioak (1850)
1840ko otsailean, Bizkaiak, Gipuzkoak eta Arabak uko egin zioten beren autogobernuan, foruetan, aldaketak egiteari. Aldiz, bestelako giroa zebilen Nafarroan: bertako probintziako (ez Erresumako) aldundi berriak mandatari batzorde bat eratu zuen Madrilera joateko, negoziazio agindu bat zeramala, 1839ko urriko Foruak Berresteko Legean oinarritua. Nafarroan, askok uko egiten zioten beren autogobernua negoziatzeari, baina beste batzuek, Jose Yanguas Mirandak, adibidez, zioten Foru Orokorra, Nafarroako oinarrizko konstituzio-agiria, zaharkituta zegoela. Jose Yanguasen ikuspegia Donostiako udalbatzak babestu zuen, Migel Antonio, Tomas Zumalakarregiren anaia, buru zuela.

Batzordeak negoziatzeko sei puntuko zerrenda bat prestatu zuen. Gauzak, ordea, bestela gertatu ziren. Zazpi urteko gerra luzearen ondoren, Nafarroak okupatuta jarraitzen zuen, Espainiako Gobernu autoritarioak izendatutako probintziako aldundi batek zuzenduta eta negoziatzeko ia gaitasunik gabe. Madrilgo gobernua militarren eskuetan geratu zen 1840ko maiatzean, Espartero jenerala gobernatzaile aukeratu zuten, eta gobernu buruzagitzara uztartu.

### Foruen abolizioa armadaren okupazioaren pean 
Probintzia Baskongadoek harriduraz ikusten zuten Nafarroaren inguruko gertaerak, eta utzi egin zituzten Madrilgo gobernu ordezkariekin zituzten elkarrizketak. 1841 abuztuko Foruak Eraldatzeko Legearen ostean, tentsioak gora egin zuen, eta Araba, Bizkai eta Gipuzkoako aldundiek egindako foruen aurrez aurreko defentsari Esparteroren gobernu zentralak Hego Euskal Herrira tropak bidaliz erantzun zion. Abolizio Dekretu batek jarraitu zion, Gasteizen emana, Espainiako gobernuaren armadak okupatuta zegoela (1841eko urria). Foruei eusteko handia izan zen, une horretan, Pedro Egañak egindako lana. Betiko galdu ziren, baina, lehengo aduanak, bertako auzitegi sistema eta foru pasea. Espainiako aztoramendu eta desegonkortasunaren aldean, baina, Hego Euskal Herria «oasi» bat bihurtu zen.

Herriak mesfidantzaz begiratzen zituen elite liberalak: Lehen Karlistaldi arte uzkur izan ziren foruekiko, eta Espainiako Konstituzioaren oso zale agertu ziren, baina 1834tik aurrera bere egiten hasi ziren foruen ikurra, Europan zabaltzen ari zen erromantizismo giroak zipriztinduta eta ohiko bilakatutako administrazio zentralaren erasoei aurre egiteko. Bizkaian pixka bat lehenago bezala, Gipuzkoako erakunde batzuk euskara balioesten hasi ziren, adibidez, lanpostu publiko batzuetarako hizkuntza nahitaezkotzat hartuz. Familia horrek, aldi berean, Banco de Bilbaoren sorrera bultzatu zuen (1857). Industria-finantzetako burgesia berriak burdinbidea sustatzearen alde apustu egin zuen; burdinbide sarearen hedakuntza, baina, Madriletik abiatuta izar formakoa, Espainiako hiriburuan diseinatu zen (1864. urtean, Irunera heldu zen, eta Frantziako sarearekin bat egin).

### Hego Euskal Herria, altxamendu karlistaren erdigune 
1872an apirilean, gerra piztu zen euskal lurraldeetan, Espainiako desegonkortasun handiko une batean: hil horren 21ean, entrenamendu gabeko milaka boluntario elkartu ziren Orokieta-Erbitin (Nafarroa); asaldura Bizkaira zabaltzen hasi zen luze gabe. Hasierako eztanda, baina, hutsaldua izan zen 1872ko maiatzaren 24an, Bizkaiko Aldundi Nagusiko ordezkariek eta Francisco Serrano espainiar jeneralak Zornotzako ituna sinatu zutenean. Aldiz, zeinek bere aldean ez zuen itunerako bilatzen zuen babesik aurkitu, eta gatazka militarrak jarraitu egin zuen.

[thumb|Espainiako gobernuaren [Iparraldeko Armada (Espainia)|Iparraldeko Armadaren desfilea Iruñean, okupazio kanpaina bukatutakoan (1876ko negua)]]
, 1876ko apirilaren 6koa (lagina, *Gaceta de Madrid*, 1876-04-07)]]

Karlos errege-nahiak uko egin zion hasieran Gernikan foruak zin egiteari, baina 1874an egin zuen euskal herritarren leialtasuna galtzearen kezkaz. Gipuzkoan ere berdin egin zuen, Ordizian. Karlistak sendo egin ziren landa eremuetan, baina ez ziren gai izan euskal lurraldeetako hiriburuak hartzeko, espainiar militarren gotorleku nagusiak, baita burgesia liberalaren erdigune ere. Azken horiek askotariko interesak agertzen zituzten, baina foruen aldekoak ziren gehienean.

1874ko abenduaren 31ko altxamendu militarraren ondoren, Alfontso XII.a aldarrikatu berriak dei bat egin zien Azkoienen euskal karlistei armak utzi eta «nire amaren zetroaren pean hogeita hamar urtetik gora izan zenituzten abantailez gozatzera». Bere hitzek ez zuten erantzunik izan karlisten aldean eta, geroko hitzarmen ahaleginak ahalegin, 1875eko abuztuaren 11ko dekretuz, Espainiako Gobernuak soldadutzara 100.000 pertsona biltzeko agindu zuen karlisten eta euskal herritarren altxamendua itotzeko.

1875eko udan Katalunian karlistak garaituak izan ondoren, Alfontso XII.a.aren aldeko espainiar gobernuko armadak iparraldera jo zuen Nafarroa Garaira lehendabizi, aktibo zebiltzan 35.000 euskal karlista zain zituztela. Espainiako gobernuaren 150.000-200.000ko armada erraldoiak, baina, Iruñea eta eremu karlista osoaren kontrola hartua zuen 1876ko otsailerako. Horietatik, 40.000 gerlari Probintzia Baskongadoetan finkatu ziren ondoren, eta gerra legea ezarria izan zen. Mendebaldeko euskal lurraldeek, ezohiko egoera zela eta, Konferentzia elkartu eta erabaki zuten hiriburuetan zeuden diputazioek hautatzea aipatu mandatariak, eta ez Batzar Nagusiek, jurisdikzionalki zegokien bezala. Bada, maiatzaren 1eko bilkuran eta hurrengo hiruretan, euskal herritarrek eta Espainiako Gobernuak ez zuten elkar ulertu, bilkurek porrot egin zuten. Kanpaina publiko gogor bat hasi zen euskal lurraldeen desberdintasunaren kontra (*privilegios* deituak). 

### Foruen Abolizio Legea (1876) 
Euskal aldundiekin elkartu ondotik, 1876ko maiatzaren 18ko Errege Dekretuz, Gobernuak Foruen Lege Egitasmo bat aurkeztu zion Senatuari. Haren arabera, foruak ez ziren automatikoki eta erabat desegingo. Egitasmoak Alderdi Liberal-Kontserbadorearen marka osoa zeraman, euskaldunei buruzko ikuspegian historiografikoki funtsatua, «desleialak» zirela nabarmenduz, baina baita eraginkorrak ere. Espainiako Senatuan, Foruen Batzorde bat eratu zen Lege Egitasmoa aztertzeko, eta proposamen bat egiteko. Gainera, gerran Euskal Herrian liberalei lagundu zietenak soldadutza eta kontribuziotik salbuesten zituen. Zapuzturik, Madrilgo Probintzia Baskongadoetako parlamentariek, guztiak ere liberalak, beren eserlekuak utzi zituzten isiltasun ozen batez. 

Antonio Canovas del Castillo lehen ministroak adierazi zuenez, Abolizio Legea «zigor lege bat da», eta bermatu egiten zuen «batasun konstituzionala Espainia osora hedatzea», 1876ko ekainaren 30ean ezarritako Konstituzio zentralistaren arabera. Administrazio unitario eta zentral bat ezarriko zen, espainiar-gaztelar eredu baten arabera moldatua. Hala ere, Canovas del Castillok diseinatutako Abolizio Legeak tarte bat uzten zuen irekita hura ezartzeko orduan modu batera edo bestera jokatzeko. 1876ko uztailaren 21eko lege horren lehen artikuluak zioenez:

Nafarrek bereiz jokatu zuten. Pentsatu zuten 1841eko Foruak Eraldatzeko Legeak, Nafarroako Erresuma Espainiako beste probintzia bat bihurtu zuen legeak, salbu utziko zituela Espainiako Gobernuaren aldaketa asmoetatik. Bada, nafar mandatari eta parlamentariek ez zuten parte hartu Probintzia Baskongadoen eta Espainiako Gobernuaren arteko eztabaida tirabiratsuetan. Aldiz, luze gabe ikusi zuten Espainiako Gobernuak plan bat zuela haientzat ere.

## Probintzia Baskongadoetako Ekonomia Itunaren sorrera 
### Gerraostea, gerra legearen erdian 
Lurraldeotako foruak bertan behera utzi zirenean, hainbat gairen mataza geratzen zen ebazteko, adibidez, zerga bilketa eta zerbitzu militarra. Aldundi nagusiek autogobernuari eta gerra aurreko *status quo*ari eusten zioten. Araba, Bizkai eta Gipuzkoako larrialdi egoerak mutuarazita, euskal ordezkari politikoek beren aldarrikapena Madrilera eramatea erabaki zuten, egunkari bat plazaratuz: *La Paz*. Foruen aldeko Hego Euskal Herriko ordezkari zahar eta gazteen kolaborazioak argitaratzen zituen.

[thumb|[Mateo Moraza Espainiako diputatu arabarraren omenezko monumentua; sutsu mintzatu zen Madrilgo Gorte horietan foruen alde]]
Espainiako lehen ministroak, baina, autogobernuaren zantzu guztiak kentzen joan nahi zuen. Espainiako Konstituzio berriak, izan ere, botere errealik gabe utzi zituen diputazioak eta udalak, gobernu zentralaren eta gobernadore zibilen agindupean jarriak. Nolanahi ere, Canovas del Castillo pragmatikoa zen; gotorleku militarrez, aduanez, eta hiriburuetako auzitegiez aparte, Espainiako gobernuak ez zuen ia azpiegiturarik mendebaldeko euskal lurraldeotan. Horrez gain, gutxi ezagutzen zuten euskal lurraldea.

### Nafarroaren estatusa eta kupoa auzitan 
Nafarroako mandatariek uste zuten Araba, Bizkai eta Gipuzkoarekiko tentsioetatik kanpora gera zitezkeela, 1841eko Foruak Eraldatzeko Legeari atxikiz. Izan ere, nafar diputatuek isilik jarraitu zituzten Araba, Bizkai eta Gipuzkoako foruei buruzko Espainiako Gorteetako eztabaidak. Nafarroaren zerga kuota aldatu gabe zegoen (kupoa), 1841eko Legetik. Euskal foruen kontrako joera probestuz, Espainiako Gobernuak erabaki zuen aldebakarrez zerga araubidea aldatzea: 1876ko ekaineko Espainiako Aurrekontuen Lege Egitasmoan, espresuki erreferentzia egin zitzaion Nafarroari, 24. artikuluaren bidez: Bada, Aurrekontuen Legeari buruzko atariko eztabaidetan, agerian geratu zen zulo bat zegoela Espainiako gobernuaren eta Euskal Herriko diputatuen artean. Morales nafarrak zioenez, nafarrek beren ordezkaritza nazionala zuten, eta hala nahi zuten aitorturik, eta zuzenena izango omen zen nafarrek Gorteetan beren ordezkaritza izatea, bereiz, «Irlandako Parlamentuarenaren antzera». Ministro kontseiluko presidenteak zioenez, berriz, argi zegoen nork agintzen zuen, eta ez zegoen bi alde berdinen arteko ekintza juridikorik:

### Tentsioak gora aldaketa politiko eta ekonomikoak gauzatu ahala 
thumb|upright|Manuel Aguirre de Tejada, Valdoserako kondea
Eztabaida gogorren ondotik, Espainiako hasierako Aurrekontuen Lege Egitasmoko 24. artikuluari zuzenketa bat egin zitzaion, eta bozketara eraman. Espainiako Gorteek Gobernuak bultzatutako legea onartu zuten, 123 botoren babesaz, eta 11 diputaturen kontrako botoaz: Horrek, baina, ez zituen Espainiako gobernuaren asmoak baretu: 1877ko Aurrekontuen Legeak zirrikitu berriak ireki zituen 8. artikuluan geroago zerga erreforma gehiago egin ahal izateko, Nafarroa Espainiako probintziekin guztiz berdintzeari begira. 

Bada, harridura handia piztu zen Madrilgo nafar parlamentari bat ere ez zelako konponbide horren kontra agertu, eta horrek zurrumurruak eragin zituen parlamentari horien jarrera eta damuzko azalpen arraroei buruz, iritzi zabaldua baitzen lege hori Nafarroako diruzaintzaren eta berezitasunen kontrako inposizioa zela.

Probintzia Baskongadoetan, Bizkaiko foru erakundeek hartu zuten gidaritza foruak desegiteko Espainiako Gobernuaren aginduen kontra. Gipuzkoak eta Arabak, Bizkaiarekin bat egin arren, jarrera lasaiagoa hartu zuten; Bizkaiko Batzar Nagusiek intsumisioa agertu zuten, eta ondorengo adierazpena adostu:

Adierazpen hori entzun berritan, Canovas del Castillok bertan behera utzi zituen berehala amore ematen ez zuten Bizkaiko Batzar Nagusiak. Horrekin askietsi ez, eta hurrena Bizkaiko Aldundi Nagusia desegiteko agindu zuen, 1877ko maiatzaren 5ean. Erabateko haustura instituzionala berresteko, Espainiako Gobernazioko ministroak agindu zuen Bizkaian aldi baterako probintziako aldundia eratzeko eta legedi orokorra Bizkaira hedatzeko. 

Gipuzkoa eta Bizkaiko foru erakundeak zatituta zebiltzan, eta eztabaida bizietan murgilduta, abolizioari kontra egitearen eta men eginez adostasun batera heltzearen aldekoen artean. Men egitearen aldekoak nagusitu ziren, eta moztu egin zuten ordu arteko Bizkaiko foru erakundeekin zuten komunikazio ofiziala. Hurrengo hilabeteetan, aldundi horiek guztiek harremanetan jarraitu zuten Canovas del Castillorekin eta Jenaro Quesada jeneralarekin (okupazioko armadaren buruzagia Probintzia Baskongadoetan). Elkarrizketek, baina, ez zuten aurrerabiderik izan. Gobernuak orain ezarritako ordezkariak lurraldeotako epaileen batzordeak ziren, estatuko Administrazioko kideak: Gipuzkoako buru Tadeo Ruiz de Ogarrio, eta Arabakoa Benito Maria de Vivanco. Espainiar lehen ministro horren eta hiru euskal lurralde horietako agintari liberalen arteko negoziazioek lehendabiziko Probintzia Baskongadoetako Ekonomia Ituna eman zuten, 1878ko otsailaren 28an. Hasiera batean, aldi baterako konponbidea zen: 8 urte irautekoa. Era horretan, probintziako aldundiak lurralde bakoitzeko zergak biltzeko arduradun bilakatzen ziren, eta gero negoziazio bat egingo zuten gobernu zentralari eman beharreko diru kopuru orokor bat zehazteko.

Galderak piztu izan dira zergatik, puntu horretara helduta, Canovas del Castillok ez zituen gobernu eta kudeaketa mekanismo guztietan Probintzia Baskongadoak Espainiarekin berdindu. Uriarteren ustez, sortutako tentsioak Espainiako lehen ministroa konbentzitu zuen hiru aldundi horiekin adostasun batera heltzea beste konponbiderik ez zegoela altxamendu eta errebolta berriak eragozteko eta epe luzeko egonkortasuna lortzeko. Watsonen iritziz, bide beretik, itun horren bidez, Espainiako gobernuak teorian edozein sentimendu erregionalista desegitea lortzen zuen, industria garapenerako oinarri sendo bat jartzen, eta gobernu zentrala politiko eta administratiboki errotzen. 

1875-1876ko Espainiako gobernuaren kanpaina militarreko 100.000 soldadu inguruek artean denbora batez jarraitu zuten euskal lurraldea okupatzen, kopuru hori pixkanaka jaitsiz joan zen arren. Ildefonsok larriagotzat jotzen du Euskal Herriari emigrazio horrek eragin zion kaltea gerrak berak eragindakoak baino. XIX. mendearen bigarren erdialdean, Hego Euskal Herriko kostaldeko kideetan ez bezala, Arabaki eta Nafarroako ekonomia pixkanaka moteldu egin zen, lurrari lotuta geratuz eta nekazariz, baserritar txikiz, landako jauntxoz eta lur-jabe aberatsez osatutako biztanleria batez.

Mendearen hasieran Nafarroak, biztanle gehieneko lurraldeak, eta Arabak demografia nabarmen igo bazuten ere, mendeak aurrera egin ahala, Nafarroak utzi egin zion biztanle gehieneko lurraldea izateari. XIX. mendearen azken herenean, Araban eta, hasieran, baita Gipuzkoan ere, biztanleriak behera egin zuen; trukean, demografia hazi egin zen kostaldeko lurraldeetan, industria astunaren, turismoaren eta hiriguneen pisuagatik, era ikusgarrian Bilbon eta Bizkaian industrializazioaren epelean (ikus Ondorio demografikoak atala «Industrializazioa Euskal Herrian*»* artikuluan).

### Baskongadetako Ekonomia Ituna, erreboltaren baretzaile 
Hego Euskal Herriko ekonomiaren interesek orain estatuaren aduanen babesa zuten, Espainiako merkatu gatibuari esker. Espainiako Gobernuaren plana Probintzia Baskongadoetako Ekonomia Ituna aldi baterako bakarrik ezartzea zen. Hala ere, industria garapen, inbertsio eta diru sarrerei dagokienez, arrakastatsua izan zen.

Onuradun nagusiek, alegia, Espainiako Gobernuak eta bertako hiriko burgesiak, berehalako interesa agertu zuten Ekonomia Itunaren formula beste zortzi urtez berritzeko, eta gehiago. Euskal herritarrek foruen defentsan elkar hartuz 1876tik 1878ra bildutako indarrak ez zuen luzaro iraun krisi politikoaren txarrena pasatakoan; orain hauteskundeetara aurkezten zen Karlismoak bere egin zituen foruzaletasunaren eskariak.

Ekonomia eta administrazio arloko diseinu instituzional berriak hauspotuta, Bizkaiak oparoaldia bizi izan zuen emaitza ikusgarriekin; Bilbo Handia ekonomia garapenaren gune erreferentzial bat bihurtu zen Europako testuinguruan. Euskal herritarren arteko interes zatiketa, baina, aurki geratu zen agerian eta, ondorioz, foruen aldeko mugimendu zabala sakabanatu egin zen. Era horretan, goi klase industrialaria Espainian integratzen joan zen. Nafarroan, foruen berrezarpen osoaren aldeko mugimendu politikoaren arrakastak zertxobait luzaroago iraun zuen, Arturo Kanpion abokatuak zuzenduta; hala ere, haien eskaerak gero eta gehiago sartzen ziren hauteskundeko karlismoan 1886tik aurrera.

### Industrializazio masiboa, immigrazioa 
1876 arte XIX. mendean, oro har, oso motel hazi zen demografia Euskal Herriko lurralde guztietan. Joera hori, ordea, aldatu egin zen azken hamarkadetan: Gipuzkoan hazkundea % 25ekoa izan zen 1857tik 1900era; Bizkaian, are, % 94koa. Bizi hobe baten promesaz, biztanle talde handiak hurbildu ziren industriaguneetara, era horretan hiriak eta hiri inguruak biztanleriaz elikatuz. Etorkinak Euskal Herriko barnealdetik heldu ziren hasieran, eta Gaztelako mesetatik gero. Industria diseinu kapitalista berria elikatzera heldutako jende samaldaren etorrerak era guztietako desorekak eta arazoak sortu zituen, azpiegitura faltak, baliabiderik ez bideratzeak eta aurreikuspen ezak eraginda. Egoera latzetan metatutako herritarrek proletario klasea berria osatu zuten, batez ere Ibaizabal itsasadarraren ezkerraldean. Industrializazioarekin meatzaritza eta fabriketarako eskatzen zen laneskuak milaka etorkin erakarri zituen, lehendabizi auzoko euskal eskualdeetatik familian eta, geroago, Espainiako hainbat tokitatik, Euskal Herrira etorkin heldutako lehen jende samalda handia. Immigrazio masibo hau bereziki Bilbo Handian izan zen nabarmena, baina industria eratu zen beste gune batzuetan ere nabaritu zen.

[thumb|[Gamazada|Gamazadan Castejónen Arana anaiek erakutsitako intsignia (aurrealdea eta atzealdea), Iruñean josia]]
[thumb|[Sanrokada Gernikan (1893), euskal abertzaletasun politikoaren hasiera]]
thumb|Sabino Arana kartzelatua (1895)
1877tik aurrera Bigarren Karlistaldia bukatuta, leherketa demografikoa hasi zen Bizkaian; meatzaritzaren hazkundeak eta industrializazioak demografiaren hazkunde tasa urteko %2ra eraman zuen, momentu horretara arte inoiz egondako handiena. Euskal nortasunaren berezitasunak desagerraraztea bultzatzen zuten, «elkarren ulermenaren eta anaitasunaren kontrakotzat» jotzen zituzten neurrian eta, are, sozialistek (*La lucha de clases* astekarian) euskal kultura eta hizkuntzaren adierazpenak erreprimitu zitzala eskatzen zioten gobernuari. Egoera horretan, baserria eta mundu tradizionala lehengo egoerara bueltatzeko modu gisa ikusten zuten karlista izandako askok, horietako batzuk elitekoak; euskal nazionalismoaren hastapenak izan ziren, askotan Euskal Lore Jokoei eta antzeko ekimeni lotuta.

### Berdintze ahaleginen kontra, euskal abertzaletasunera bidean 
Burujabetza galtzearekin eta Nafarroaren euskal identitate ezaugarrien atzerakadarekin kezkatutako politika eta kultura arloko pertsona publikoek Euskal Elkargoa sortu zuten Nafarroan 1877an, baina programa osoki politiko bat saihestuz eta kultura ospakizunetan eta ekimenetan arituz, adibidez, Lore Jokoetan parte hartuz (1852an egin ziren lehenengo aldiz).

Araba, Bizkai eta Gipuzkoan, Ekonomia Ituna (28/02/1878 Errege Dekretua) hasiera batean zortzi urterako onartu (eta gero zortzi urtero berritu) zen bezala, Nafarroarako 19/2/1877 Errege Dekretuak (Tejada-Valdosera) 1927 arte iraun zuen indarrean aldatu eta eguneratu gabe. 1879ko azaroaren 4an, gerra legearen aldia amaitu zuten, eta Hego Euskal Herrian indargabetutako Espainiako berme konstituzionalak ezarri ziren legez; une horretatik aurrera, gobernuak izendatu beharrean, aldundiak hautespen bidez aukeratu ziren.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
*  Roldan Jimenoren artikulua.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* Foruen amaiera Ipar Euskal Herrian
* Seiurteko demokratikoa
* Euskal gatazka
* Euskal nazionalismoaren hastapenak
* 1766ko matxinada
* Nafarroako Erresumaren inbasioa (1199-1200)
* *Los fueros de las provincias vascongadas*, Espainian Nemesio Fernández Cuesta kazetariak Probintzia Baskongadoetako foruen alde egindako artikulua (1857)
* Behin-behineko Euskal-nafar Batzordearen aldarria, Karlos errege-nahiaren eta foruen aldeko aldarria (1846)

## Kanpo estekak 
* Merkataritza Libreko Erregelamendua (gaztelaniazko jatorrizko dokumentua)
* Teycheney, R. Laloubère. Dulac, C. (editeurs). 1836. *Essai historique sur les Provinces Basques (Alava, Guipuzcoa, Biscaye et Navarre) et sur la guerre dont elles sont le théatre*. Bordeaux
* Miguel Ángel Pérez de la Canal. «La naturaleza de la Ley de 16 de Agosto de 1841 según Cánovas del Castillo», *Anuario de historia del Derecho Español* (1980, BOEn eskuragarri)
* Errege Agindua, 1876ko apirilaren 6koa, *Gaceta de Madrid*, 1876-04-07