open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stephen M. Shore

**Stephen Mark Shore** (Boston, 1961eko irailaren 27a) hezkuntza bereziko estatubatuar irakaslea da, Garden Cityko Adelphi unibertsitatean lan egiten duena. Autista da eta autismoari buruzko hainbat liburu idatzi ditu. Gaur egun, Autism Speaks erakundeko kontseiluan parte hartzen du, eta erakundearen historiako lehen bi kide autistetako bat da. Lehen, Ingalaterra Berriko Asperger Elkartearen buru izan zen eta Autism Society of Americako zuzendarietako bat egon zen.

Bere liburuak, *Ask and tell*, autistek beren beharrak eta eskubideak defenda ditzaketen moduak deskribatzen ditu.

## Lanak 
* *Beyond the wall: personal experiences with autism and Asperger syndrome* (2003)
* *Ask and tell: self-advocacy and disclosure for people on the autism spectrum* (2004)
* *Understanding autism for dummies* (2006)
* *College for Students with Disabilities: We Do Belong* (Temple Grandinekin batera, 2015)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La ragazza del vagone letto

***La ragazza del vagone letto*** () Ferdinando Baldi italiar zuzendariak 1979an egindako beldurrezko filma da. Gidoia George Eastmanek idatzi zuen.

## Sinopsia 
Dozena bat bidaiari tren bateko bagoi batzuetan daude, bidaia luze batean. Horien artean prostituta bat, bikote batzuk, neska batzuk, polizia bat eta hiru gaizkile; azken horiek poliziari arma lapurtu eta bagoi batzuen kontrola hartzen dute, hilketak, bortxaketak eta umiliazioak eginez. Baina ustekabeko geldialdi batek mendekua hartzeko aukera emango dio Peterri, preso ohi bati.

## Aktoreak 
* Silvia Dionisio: Giulia
* Werner Pochath:  Elio
* Zora Kerova:  Anna
* Venantino Venantini:  Annaren senarra
* Andrea Scotti:  Willis
* Carlo De Mejo:  David
*  Gianluigi Chirizzi: Peter
*  Giancarlo Maestri: Polizia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :*La ragazza del vagone letto* IMDb webgunean.
* :Film osoa Youtuben.
Andrei Gretxko

**Andrei Antonovitx Gretxko** () sobietar komandante militarra, Defentsa ministroa eta Sobietar Batasuneko mariskala izan zen.

## Biografia 
Gretxko Rostov Don inguruko herri txiki batean jaio zen 1903ko urriaren 17an, Ukrainako nekazari familia batean. 1919an Armada Gorrian sartu zen, eta Semyon Budyonny zalditeria mitikoko parte izan zen. Errusiar Gerra Zibilaren ostean, Gretxko 6. Zalditeriako Institutuan sartu zen, Taganrog hirian, non 1926an lizentziatu zen. 1928an Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistan sartu zen, 1936an Frunze Akademia Militarrean graduatu zen. Estatu Nagusiko Akademian ikasi zuen, 1941ean graduatu zen, Bizargorri Operazioa hasi baino aste batzuk lehenago.

Gerra Patriotiko Handian Gretxkoren lehen aginte-postua 34. Zalditeria Dibisioa izan zen, Kremenchuk inguruan (Kyiv ondoan) borrokatu zena. 1942ko urtarrilaren 15ean, Gretxko Zalditeriako 5. Gorputz osoa agintzeko esleitu zitzaion. 1942ko apirilaren 15a eta 1943ko urriaren 16a bitartean 12., 47., 18. eta 56. armadak agindu zituen. Unitate horiek guztiak Ipar Kaukasoko Frontearen parte ziren, eta guztiak Gretxkok agintzen zituen bereizgarri.

1943ko urrian, Ukrainako 1. Fronteko komandanteburuorde izendatu zuten. Abenduaren 14an, 1. Guardiako Armadako komandante bihurtu zen, eta kargua izan zuen gerra amaitu arte. Guardiako 1. Armada Ukrainako 4. Frontearen parte zen, Ivan Petrov koronel jeneralak zuzenduta. Gretxkok 1. guardiak zuzendu zituen erasoko hainbat operaziotan, Hungarian eta Austrian nagusiki.

Gerra ostean, Gretxko Kieveko Barrutiko Militarreko Komandante Nagusia izan zen 1953ra arte. Urte horretatik 1957 bitartean, Alemaniako Indar Sobietar Taldeko Komandante Nagusia izan zen. 1955eko martxoaren 11n, Bigarren Mundu Gerran prestigio aitortua zuten beste bost jeneral sobietarrekin batera, Sobietar Batasuneko Mariskal mailara igo zuten. 1957-1960 bitartean, Sobietar Armadako Lur Indarretako Komandante Nagusia izan zen eta 1960-1967 artean Varsoviako Itunaren indarretakoa. 1967ko apirilaren 12an, Defentsa Ministro izendatu zuten, Rodion Malinovskiren ordez, kargua izan zuen 1976ko apirilaren 26an hil zen arte. Gretxko Alderdi Komunistako kide aktiboa izan zen, Politburoko kide bihurtuz. Defentsa ministro gisa Sobietar Armada modernizatzen lagundu zuen, SESB superpotentzia gisa sendotzeaz arduratu zen. Kremlingo harresiko nekropolian lurperatu zuten.

## Lanak 
* Kaukasoko gudua. La Habana: Gizarte Zientzien Erredakzioa. 1969.
* Sobietar estatuko indar armatuak. Mosku: Progreso argitaletxea. 1977.

## Kanpo estekak
Ernesto Reaño

**Ernesto Reaño Carranza** (Lima, 1978ko azaroaren 12a) perutar psikologo, hizkuntzalari, irakaslea eta pertsona autisten eskubideen aldeko ekintzailea da.

## Bizitza 
Liman jaio zen 1978an. Psikologia ikasi zuen Peruko Unibertsitate Katoliko Pontifikalean eta gero hizkuntzalaritzako masterra egin zuen Parisko Unibertsitatea III - La Sorbonne Nouvellen. 

2009an, Asperger eta Autismoaren Ikerketa eta Tratamendu Taldea sortu zuen.

2014ko apirilean, Reañok Trener ikastetxearen webguneko fitxategi pribatuak argitaratu zituen eta diskriminatzailetzat jo zituen. Ikasleen gurasoek matrikula egiteko unean paper bat sinatu behar zuten, euren seme-alabek inolako desgaitasunik ez zutela baieztatzeko. 2017ko urriaren 3an, urtebeteko espetxe-zigorra (baldintzapean aske utzi zuten) eta 30 mila soleko isuna ezarri zizkioten. 2018ko urriaren 10ean absolbitu egin zuten.

Reaño bera autista da eta autismoari eta neuroaniztasunari buruzko blog bat dauka
* *Revisión de Libro: Belinchón M, Hernández JM, Sotillo M. Personas con síndrome de Asperger. Funcionamiento, detección y necesidades* (2010)
* *La Tríada de Wing y los vectores de la Electronalidad: hacia una nueva concepción sobre el Autismo* (2014)
* *Neurodiversidad, autismo y electronalidad: un esbozo* (2015)
* *Pensar la conectividad y la electronalidad en tiempos de la COVID-19: el WhatsApp y el modelo comunicativo del autismo* (2020)
* *El autismo en el Perú: Una mirada desde el Equipo de Investigación y Trabajo en Autismo* (2022)
* *Lenguaje, autismo y comunicación aumentativa alternativa* (2022)
* *Dieta, microbiota y autismo* (2023)
* *La electronalidad revisitada. El autismo y la producción del sentido en nuestro tiempo* (2023)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Ernesto Reañoren bloga
Edward Lowassa

**Edward Lowassa** (Arusha, 1953ko abuztuaren 26a – Dar es Salaam, 2024ko otsailaren 10a) tanzaniar politikaria izan zen. Tanzaniako lehen ministroa izan zen 2005etik 2008ra.

Dar es Salaam eta Batheko unibertsitateetan ikasi zuen eta 1978an Tanzania-Uganda gerran parte hartu zuen. Chama Cha Mapunduzi alderdiko kide izan zen eta 2000. urtean Ur eta Ganadu Garapenerako ministro izendatu zuten. 2005eko abenduan Jakaya Kikwete presidenteak lehen ministro izendatu zuen, baina 2008an dimisioa eman behar izan zuen ustelkeria eskandalu baten ondorioz.
Fosfonato

Kimika organikoan **fosfonatoak** edo **azido fosfonikoak** organofosforoen familiako konposatu organikoak dira C−PO(OR)2 taldeak dituztenak non R = alkilo, arilo edo hidrogenoa den. Gatz gisa maneiatzen dira normalean eta solido ez-hegaskorrak izaten dira. Disolbatzaile organikoetan nekez disolbatzen dira, baina errazki uretan eta alkohol ohikoetan. Oxigeno atomoetako bat sufrez ordezkatuta dutenei *tiofosfonato* deritze. 

Bestetik, bi fosfonato geminal dituzten konposatuei bifosfonato esaten zaie.
[thumb|220x220px|[Azido Klodroniko|Azido klodronikoa, osteoporosia tratatzeko usatzen den fosfonatoa]]
Konposatu kimiko komertzial adierazgarri batzuk fosfonatoak dira, adibidez, glifosato herbizida edo osteoporosia tratatzeko bifosfonatoak (azido etidronikoa edo azido klodronikoa, kasurako). Halaber, VX nerbio-gasa tiofosfonato bat da.

## Naturan 
Zelulen fosforo-iturrietako bat dira fosfonatoak beste biak fosfato ez-organikoak eta organofosfatoak dira. Adibidez, landare eta animalia askoren mintzetan dagoen *azido 2-aminoetilfosfonikoa* 1959an identifikatu zen lehen aldiz. Fosfonatoak nahiko ohikoak dira hainbat organismoetan prokariotoetatik eubakterietara eta onddoetan, moluskuetan eta intsektuetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jevgeni Xapoxnikov

**Jevgeni Ivanovitx Xapoxnikov** (errusieraz: *Евгений Иванович Шапошников*; Bolxoi Log, 1942ko otsailaren 3a – Mosku, 2020ko abenduaren 8a) errusiar komandante militarra izan zen, Sobietar Armadako aire mariskala izan zena. SBAKko Batzorde Zentraleko kidea, Sobietar Batasuneko azken Defentsa Ministroa izan zen, departamendu horretatik Errusiako Armada Federalerako trantsizioa zuzenduz.

## Biografia 
1963an Kharkiveko Pilotuen Abiazio Militarreko Goi Eskolan (gaur egungo Ukraina) lizentziatu zen, gero Karpatoen Barruti Militarrean zerbitzatuz. 1966an, Sobietar Aire Indarren Yuri Gagarin Aire Indarren Akademian sartu zen, eta hiru urte geroago lizentziatu zen. 1971 eta 1975 bitartean, gai politikoetarako abiazio erregimentuko komandanteorde izan zen, eta gero erregimentuko komandante gisa. 1975ean, borroka dibisio bateko komandanteorde gisa, Karpatoen Barrutira itzuli zen, 1979an bere gain hartu zuen agintea.

1987an, Alemaniako Indar Sobietarren Taldeko komandante izendatu zuten. Hurrengo urtean Aire Indarren 16. destakamenduko agintea hartu zuen. Indar Talde horretan mailaz igo zen, eta bi urte geroago komandante nagusi izatera iritsi zen (1988) eta buruzagi. Bere lanak SBAKko Batzorde Zentraleko kide hautatua izateko ohorea lortu zuen, baita Sobietar Batasuneko Defentsa Ministroordea ere.

1991ko abuztuaren 19tik 21eko estatu kolpe saiakeran, Dmitri Jazov Sobietar Defentsa ministroari bere tropak Moskutik ateratzeko eta Larrialdi Egoerarako Estatu Batzorde sortu berria sakabanatzeko proposatu zion, 1991ko abuztuaren 23an, porrotaren ostean. Batzordearen, Gorbatxov presidenteak SESBeko Shaposhnikov Defentsa ministro izendatzeko dekretua sinatu zuen eta erabaki hori Sobietar Batasuneko Sobiet Gorenaren saioan aurkeztu zuen. Abuztuaren 29an, establezimendu honek, Sobietar Batasuneko Konstituzioaren 113. artikuluaren 3. paragrafoaren arabera, bere izendapena onartu zuen.

Shaposhnikov-ek Belavezhako Ituna onartu zuen, SESBren desegitea eta bere ordez Estatu Burujabeen Erkidegoa (EBE) ezartzea deklaratzen zuena. Armadaren goialdetik, Defentsa Ministerioan, Sobietar Armadaren erreforma eta trantsizio prozesua proiektatu zuen estatu berriaren defentsan sendotzeko, nahiz eta bere lehen fasean EBEeko Indar Armatu gisa agertu zen. .

1992ko urtarrilean, Estatuko Kremlin jauregian egindako Armadako Ofizialen Batzarrean (aginpiderik ez zuena), lau mila ofizial baino gehiagoren aurrean, militarren interesei traizioa egitea leporatu zioten. Hilabete geroago amaituko zuen dimisioa, urte hartako maiatzean, bere kide ohien etengabeko kritiken ostean.

1994ko urtarrila eta 1996ko abuztua bitartean, Errusiar Federazioko presidentearen ordezkaria izan zen Rosoboronexport-en, armak eta ekipamendu militarrak esportatzeko eta inportatzeko estatuko enpresan.

1995eko azaroa eta 1997ko martxoa bitartean, Errusiako Aeroflot hegazkin konpainiako zuzendari nagusi gisa lan egin zuen. Kargu hori utzita, arlo politikora itzuli zen Errusiar Federazioko presidentearen laguntzaile gisa, lehenik Boris Yeltsin eta gero Vladimir Putin. 2004ko martxora arte egon zen.

## Kanpo estekak
Govy

**Angélique Adrianna Govy** (Mont-Saint-Aignan, 1981eko apirilaren 12a – Montivilliers, 2023ko abuztuaren 18a), ***govy*** mononimoaz ezagunagoa, frantziar artista izan zen.

## Izenak 
2001etik 2008ra, ***Jimmy Owenns*** izena erabili zuen. 2008an, ***Kennedy James*** izen artistikoa hautatu zuen. 2015etik, ***govy*** abizena izen mononimo gisa erabili zuen.

## Bizitza 
Arte bisualetan hasi baino lehen, antzezlan, bideo eta filmetan antzeztu zuen eta gero idazten hasi zen. 1999an, *Mes Cendres Nues* liburua argitaratu zuen Interneten eta 2001ean paperean. 2004an, bere poema batzuk *Les Nouveaux Poètes Français et Francophones* antologian sartu ziren.

2000tik 2001era, *Photographic Diary* proiektuan aritu zen eta egunero argazkiak atera zituen urtean zehar. 2006an *Serial Bondage* proiektua, shibariari eskainia, jarri zuen martxan eta 2013an amaitu zuen.

2013an, 32 urte zituela eta Ameriketako Estatu Batuetan bizi zela, autismoa diagonstikatu zioten. Modu irekian hitz egiten zuen bere neurotipoari buruz.

## Sariak 
Hiru aldiz A' Design saria irabazi zuen eta bi aldiz Videoformes saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Naucoria bohemica

***Naucoria bohemica*** *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Alnicola bohemica*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 40 mm arteko diametrokoa, lehenbizi konikotik kanpai-itxurakora, gero ganbila, baina diskoan konkortua; ertz irregularra, helduaroan ildaskatua; kapelaren azala, leuna, higrofanoa, distiratsua eguraldi hezean, ildaskatua erradioaren 2/3raino, pixka bat likatsua diskoan, marroi-gorrixka edo arre-gorrixka bizi kolorekoa, ertzera argituz.

**Orriak:** Zabal, zabalak, sabeldunak, adnatuak, marroi zurbil kolorekoak, okre-marroiak, baita marroi-gorrixkak ere basidioma oso helduetan; ertz krenulatua eta zurixka.

**Hanka:** 50 mm arteko garaierakoa eta 5 mm arteko diametrokoa, zilindrikoa, oinarria erraboildun samarrekoa, hauskorra, fibrila zuriz estalia, batez ere goialdean, hondo arre-gorrixkaren gainean.

**Haragia:** Urria, hauskorra, marroia, zaporea erabat mikatza eta egoskarien antzeko usain leunarekin.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Urak hartzen dituen hezegune oso hezeetan, bideetan eta errekasto txikietan, briofitoekin, hostozabalen basoetan. Oso urria.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Groenlandia, Islandia, Europa, Errusia, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Naucoria escharioides

***Naucoria escharioides*** *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus melinoides*, *Alnicola escharioides*, *Alnicola melinoides*, *Neucoria melinoides*, *Naucoria escharoides*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 30 mm arteko diametrokoa, hasieran ganbila, gero zapala, eta titi txiki baxu bat izan dezake; ertza mehea, zorrotza, helduaroan krenulatua; kapelaren gainazala leuna, matea, higrofanoa ez, feltro fin batekin edo ezkatatsua, hori-ezti kolorekoa, hori-okrea, zurbilagoa eguraldi lehorrean.

**Orriak:** Zabal, adnatuak, beix krema koloretik marroi-oliba ilunera doan kolorekoak, ertz krenulatua, zurixka.

**Hanka:** 60 mm arteko garaierakoa eta 5 mm arteko diametrokoa, zilindrikoa, oinarria erraboildun samarra, zahartzean fistulosua; marroi-oliba antzeko koloretik marroi-gorrixkara oinarritik, fibrila zurixkekin, goialdean pruinarekin.

**Haragia:** Urria, krema-marroi kolorekoa, usain ez oso nabarmena, pixka bat errefauarena, zaporea gozotik apur bat mikatzeraino.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Naucoria* generoko espezieak, gehienetan, onddo txikiak dira, eta ia guztiak haltzen azpian hazten dira. Baliteke habitat berean hiru edo lau espezie egotea, eta, gainera, batzuk besteekin nahastuta. Mikroskopioa behar da bereizteko.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean, *Alnus glutinoa* zuhaitzak dauden ibaiertzetako basoetan. Ez da oso ohikoa.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sobietar Batasuneko Militar eta Itsas Gaietarako Herri Komisariatu

**Sobietar Batasuneko Militar eta Itsas Gaietarako Herri Komisariatua** (errusieraz: *Народный комиссариат по военным и морским делам Советского Союза*; *Narodnyy komissariat po voyennym i morskim delam Sovetskogo Soyuza*) Sobietar Batasuneko Indar Armatuen aginte eta kontrol militarraren organo zentrala izan zen 1923ko azaroaren 12tik 1934ko martxoaren 15era arte.

## Historia 
Herri Komisaritua bi Herri Komisaraitu independentek (Errusiako Sobietar Errepublika Sozialista Federatiboako Militarretarako eta Itsas Gaietarako Gaiak) osatu zuten. Sobietar Batasuneko Defentsarako Herri Komisariatuaren eraketarekin lotuta ezabatu zen.

## Militar eta Itsas Gaietarako Herri Komisarioak 
## Kanpo estekak
Claudia Malagelada

**Clàudia Malagelada** (Sant Feliu de Llobregat, 2007) bartzelonar aktorea eta dantzaria da, eta ezaguna da *Creatura* filmean duen protagonistakide-rolarengatik. Elena Martinek eta Gimenok zuzendu zuten filma, eta 2023ko irailaren 8an estreinatu zen.

2024ko urtarrilaren 4an Gaudí Sarietan Interpretazio hoberenaren saria jaso zuen *Creatura* filmean egindako lanarengatik. Lan berarekin 2024an Goya Sarietako aktore berri onenaren izendapena jaso zuen.

## Biografia 
Bartzelonako Antzerki Institutuko Dantza Kontserbatorio Profesionalean ikasi zuen eta Instagramen bidez *Creatura* filmerako castinga aurkitu zuen.

## Sariak 
* 2024an emakume interpretazio onenaren Gaudí Saria *Creatura* filmeko lanarengatik.
* 2024an Goya Sarietako aktore berri onenaren izendapena *Creatura* filmeko lanarengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa  Clara Segura eta Clàudia Malagelada - Creatura
Tefíako kontzentrazio esparrua (Fuerteventura)

thumb|250px|2004 eta 2008 urtetan hurrenez hurren han espetxeratuta egon ziren pertsonen aldeko oroigarriak jarri ziren esparruan.

**Tefiako Espetxe Nekazaritza Kolonia** izen ofizialez, kontzentrazio-esparrua izan zen diktadura frankistan, Tefía herrixkan, Fuerteventura uharteko Puerto del Rosario udalerrian. 1954 eta 1966 artean aktibo egon zen, preso arruntak eta politikoak preso hartzeko, eta, frankismoaren terminologian, gizonezko homosexualak berriz hezteko helburua zuen.

## Historia 
1954ko otsailaren 11n, LGTBI kolektiboko jende ugari hartuko zituen kontzentrazio eremua ireki zuten Kanariar Uharteetan. Fuerteventurako aireportu abandonatuan kokatu zuten, Tefía herrian. Ez zituzten soilik homosexualak atxiki Nekazaritza Kolonia hartan, Alfer eta Gaizkileen Legeak aurreikusten zituen beste kategoriatako jendea ere eraman zuten hara. Lan behartuak, jipoiak, funtzionarioekin janari truk prostituitzerainoko muturreko gosea... bizi baldintzak oso gogorrak ziren. Homosexualitatea legez debekatuko zuen frankismoak hurrengo urtean. 1966 arte eduki zuten irekita eremu hori.

Gaur egun, gazteentzako aterpetxea da.

## Bibliografia 
* Miguel Ángel Sosa Machín (2010): *Viaje al centro de la infamia* eleberria. Anroart. ISBN 978-84-92628-81-0. OCLC 868810883.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Koloniari buruzko artikulua *Tamaimos* aldizkarian.
* :M. Ramírez: "Los mitos y realidades de Tefía, la prisión de vagos y maleantes de Fuerteventura durante el franquismo" *Canariasahora*, 2019/12/15.
Carl Theodor Zahle

**Carl Theodor Zahle** (Roskilde, 1866ko urtarrilaren 19a – Kopenhage, 1946ko otsailaren 3a) daniar politikaria izan zen. Danimarkako lehen ministroa izan zen 1909tik 1910era eta 1913tik 1920ra.

Zuzenbidean graduatu zen 1890ean eta kazetari eta abokatu gisa lan egin zuen. 1895ean Folketingeko kide aukeratu zuten Alderdi Liberalaren hautagaitzan. Bakearen aldeko aktibista izan zen eta 1905ean Alderdi Sozial Liberalaren sortzaileetako bat izan zen. Folketingeko kide izaten jarraitu zuen 1928ra arte, Goi Ganberan sartu eta 1939ra arte egon zen arte.

1909an gutxiengo gobernua osatu zuen, baina hurrengo urtean dimisioa eman zuen, hauteskundeak galdu ondoren. 1911n Stegeko alkate aukeratu zuten eta 1913an berriro lehen ministro izan zen sozialdemokratek babestutako gobernu batean.

Bere helburu nagusia Danimarkaren neutraltasuna mantentzea izan zen Lehen Mundu Gerran. 1917an Danimarkaren eta Islandiaren arteko itun berri bat (Dansk-Islandsk Forbundslov) sinatzeko negoziazioak ere egin zituen.

Gerra amaitu ondoren, oso kritikatua izan zen Alemaniako Flensburg hiria eskuratzeko presiorik egin ez zuelako.
Kristian IX.a erregeak kargutik kendu zuen eta 1920ko Pazko Krisia eragin zuen.

1929 eta 1935 artean Justizia ministroa izan zen Thorvald Stauningen gobernuan.
Shain Neumeier

**Shain A. Mahaffey Neumeier** (1987) estatubatuar abokatu eta aktibista da. Nahitaezko tratamenduaren aurka borrokatzen da, besteak beste, Judge Rotenberg Center, adimen-urritasuna duten pertsonentzako erakundea, ixtearen alde.

## Bizitza 
Hainbat desgaitasun mota ditu, besteak beste, autismoa, trauma osteko estresaren nahasmendua eta erbi-ezpaina. Pertsona ez-bitarra da. Abokatu gisa, Massachusetts estatuan lan egiten du.

Nahitaezko tratamenduaren aurka dago eta Judge Rotenberg Center ixtearen alde borrokatzen da deskarga elektrikoa terapiaren parte gisa erabiltzeagatik.

2018an, Neumeierren *Back into the Fires that Forged Us* saiakera *Resistance and Hope: Essays by Disabled People* liburuan agertu zen. Ameriketako Estatu Batuetako pertsona desgaituen eskubideen aldeko aktibismoaren kriminalizazioaren gaia jorratzen du.

2021eko urrian, Marquis Who's Who argitaletxeak kultura, arte eta kiroletako pertsonaia esanguratsuenen zerrendan sartu zuen.

## Lanak 
* *Back into the Fires that Forged Us* (*Resistance and Hope: Essays by Disabled People* bildumaren parte gisa, 2018)
* ''Beyond Diversity and Inclusion: Understanding and Addressing Ableism, Heterosexism, and Transmisia in the Legal Profession: Comment on Blanck, Hyseni, and Altunkol Wise's National Study of the Legal Profession'' (Ly Xīnzhèn M. Zhǎngsūn Brownekin batera, 2021)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Albedo (elikadura)

thumb|Albedoa, flabedoa eta mamia pomelo batean

**Albedoa**, elikadura gaietan, zitrikoen azaleko zati bat da. Zitriko batek bi parte ditu jatunarentzat: mamia eta azala; eta honek, berriz, bi geruza: barruko zuria (**albedoa**) eta kanpokoa (flabedoa; hori, berde edo gorrixka dena). Flabedoan biltzen dira aroma-olioen guruinak, olio esentzialak dituztenak.thumb|Elikaduran. fruituen azaleko zati zuria da **albedoa**.Fruta jaten dugunean albedoa baztertu egiten dugu, mikatz edo mingotsa delako. Bestetik, pektina gehien daukan partea denez, konfitura eta marmeladak loditzeko beharrezkoa izaten da. 

### Sukaldaritza 
Albedoko konposatuak mingotsak izatearren, postreak egiteko laranja-atalei geruza zuri hori kentzen zaie; hala ere, osagaiak uretan erraz disolbatzen direnez, zitrikoen azalak konfitatu aurretik, behin eta berriz uretatik pasatzea komeni da, mikaztasuna desagertu arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Clara Segura

[thumb|260px|[Clara Segura, 2004]]
**Clara Segura Crespo** (San Justo Desvern, Bartzelona, Katalunia, 1974ko maiatzaren 6a) bartzelonar aktorea da. 2024an Goya sarietan bigarren mailako aktore onenarentzako izendapena jaso zuen, *Creatura* filmean egindako lanagatik.

Taulen gainean hainbat urte eman ondoren, 2004. urtean publiko zabalari ezaguna egin zen kataluñako telebistan ...*amb Manel Fuentes*  saioan  eta Oskar zerrendetan egon zen Alejandro Amenabarren *Mar adentro* filmean parte hartu zuenean.

Bruno Ororekin Total Memos antzerki-konpainia sortu zuen, eta hainbat lanetanko egile, zuzendari eta protagonista izan zela, hala nola: *Maca per favor, les postres* (2001ean estreinatua) eta *No et moguis* (2005) komedietako autore, zuzendari eta protagonista izanik. *Vinagre* umorezko saioaren sortzaile eta protagonista ere izan ziren biak, TV3k 2008an emana.

## Lanak 
### Antzerkia 
### Telebista 
#### Saioak 
#### Serieak 
#### Telefilmak 
### Zinema 
#### Film luzeak 
#### Film laburrak 
## Sariak 
* 2002an El ''somni d'una nit d’estiu* filmeko aktore onenaren **Butaca saria**.
* 2005ean **Margarita Xirgú saria** antzerkiko aktore onenarentzat, *Ets aquí?*.
* 2006ean **Ondas saria**, *Porca Misèria* lanarengatik.
* 2007an **Max Sarirako** izendatu zuten, *La felicitat* filmeko aktore protagonista lanarengatik.
* 2010ean Gaudí saria, *Les dues vides d'Andrés Rabadánen* aktorerik onena izateagatik.
* 2016an **ALCINE46 saria** Alcalá de Henareseko Zinemaldian , "La inquilina" filmean egindako emakumezkoen interpretazio onenarengatik.
* 2018an **Butaca saria**, emakumezko aktore onenaren kategorian, *Les Nois de Mossbank Road* lanagatik.
* 2024an **Gaudí saria** bigarren mailako aktore onenarentzat, *Creatura* filmean egindako lanagatik.
* 2024an **Goya sarietan** bigarren mailako aktore onenarentzako izendapena, *Creatura'' filmean egindako lanagatik.
* 2024an **Creu de Sant Jordi** (San jurgiren Gurutzea), Kataluniako Generalitateak eman ohi duen sari gorena da hori.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Elkarrizketa TV3n
Concepción kanala

**Concepción kanala** Txileko Patagoniaren barruko itsasarte bat da. Wide kanala eta Trinidad kanala bat egiten duten puntutik itsaso zabalera hedatzen da. 50°30′S 74°55′W-n dago eta Madre de Dios uhartea eta Yorkeko dukea uhartea bereizten ditu, mendebaldean, Wilcock penintsulatik eta uharte txikiagoetatik, ekialdean. Inocentes kanala Concepción kanalaren ondoan dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Estatu Batuetako Bulego Hidrografikoa,
Paine mendikatea

**Paine mendikatea**, **Paine mendigunea** izenez ere ezaguna, Txileko Patagoniako Torres del Paine Parke Nazionalean dagoen mendi multzo txiki baina nabarmena da. Puerto Natales hiritik 150 km iparraldera dago, Punta Arenasetik 400 km iparraldera, eta Txileko hiriburutik, Santiagotik, 2500 kilometro baino gehiago hegoaldera. Administratiboki Torres del Paine komunaren barruan dago (Magallanes eta Txileko Antartikako Eskualdea). Bere gailurren artean, ezagunenak **Torres del Paine** izenekoak dira, batez beste 2600 m inguruko granitozko hiru tontor.

National Geographic-en edizio berezi batean, Torres del Paine "munduko bosgarren tokirik ederrena" bezala aukeratu zuten. 

2013ko azaroaren 1ean, virtualtourist.com webguneak munduko zortzigarren mirari gisa aukeratu zuen lekua, sarean egin zen bozketa bidez, 300 alternatiben artean. 

## Etimologia 
Terminoa mapudungun *payne* hitzetik dator, "zeruko kolore urdina" esan nahi duena. Hala ere, maputxe hizkuntza ez da hitz egin edo hitz egiten inguruan eta izena Santiago Zamora gidari txiletarrak eman zuen, 1870 inguruan esploratu zuena; eskualdeko aditu handia bihurtu zen eta Tomas Rogersen ezagutze-esplorazioetarako gidari gisa aritu zen 1877 eta 1879an   Txileko erdialdean izen hori duten hainbat toki daude, hala nola Paine, Angostura de Paine edo Valdivia de Paine komuna.

## Gailurrak 
Mendiguneko gailurrik altuena Cerro Paine Grande da, bere koordenatuak. Oro har, kota 3050 m-koa dela esaten da. 

Gailur ezagunenak Torres del Paine-ei dagozkion hirurak dira. Izotz glaziarraren indarrez moldatutako granitozko erraldoiak dira.

Torre D'Agostini, 2850 m-koa,  eguraldi baldintza onekin mendigunearen hego aurpegitik ikus daiteke, Torres del Paine eta Almirante Nieto mendiaren artean. Bere lehen igoera Armando Astek gidatutako Italiako espedizioak egin zuen. Torre Central (2800 m) 1963ko abenduaren 16an igo zuten lehen aldiz Chris Bonington eta Don Whillans britainiarrek,  eta Almirante Nieto mendia, 2670 m-ko altuera duena. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Biggar, John, 2005. *Andeak: eskalatzaileentzako gida* (3. edizioa, ISBN 0-9536087-2-7 ).
* Kearney, Alan, 1993. *Mendizaletasuna Patagonian* . Seattle AEB: Cloudcap.

## Kanpo estekak 
*Txileko Patagoniarako merkataritza eta turismo gida gaztelaniaz, Punta Arenas (Txile)
*Patagoniako gida
*Patagonia Webcam eta mendiguneko mapa
*Última Esperanza itsasadarreko mendigunearen argazkia, 50 km hegoaldera
*Torres del Paine summitpost-en 
*Txileko turismoa munduan
Wide kanala

**Wide Channel** Txileko Patagoniaren barruko itsasarte bat da. 61 km luze da,  Concepción kanala eta Trinidad kanala elkartzen direnetik iparralderantz hedatzen dena, Saumarez uharteraino. 

Wide kanala mendi malkartsuez inguratuta dago. Europa eta Penguin fiordoak kanal honetan irekitzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yukio Hatoyama

japoniar politikaria da. Japoniako lehen ministroa izan zen 2009tik 2010era.

Politikarekin lotura handia zuen familia batean jaio zen. Ichirō Hatoyama aitona izan zen lehen ministro eta aita Kanpo Arazoetako ministroa.

Ingeniaritza ikasi zuen Tokioko Unibertsitatean. Alderdi Luberal Demokratikoko kidea izan zen eta 1986an diputatu hautatu zuten. 1993an alderdia utzi eta Alderdi Demokratikoan sartu zen, baina ondoren Japoniako Alderdi Demokratikoarekin bat egin zuen. Lehen ministro izan zen 2008ko irailetik 2010eko ekainera.

## Kanpo estekak
Alfer eta Gaizkileen Legea

***Alfer eta Gaizkileen Legea*** (), herri mailan "***La Gandula***" gisa ezagututa, Espainiako Ordena Penalaren lege bat izan zen. Bigarren Errepublikako Gorteek 1933ko abuztuaren 4an onartua, arloteen, nomaden, proxeneten eta antisozialtzat jotako beste portaera batzuen tratamenduari buruzkoa zen. Legea Bigarren Errepublikako talde politiko guztien adostasunez onartu zen. Geroago, homosexualak ere zapaltzeko diktadura frankistak 1954an aldatu eta gogortu egin zuen.

Delituak zigortzen ez zituen legea zenez, baizik eta delituak etorkizunean egitea saihesten saiatzen zena, ez zituen zigorrak jasotzen, baizik eta ustez arriskutsuak ziren gizabanakoak urruntzeko, kontrolatzeko eta atxikitzeko neurriak, haien arriskugarritasuna amaitu zela erabaki arte.

Haren erregelamendu-garapenak erabat indargabetu zuen legea, barneratze-eremuak sortuz, Alfer eta Gaizkileen Erreformatorio izenekoak. Baliabiderik gabeko pertsonen errepresiorako arbitrarioki erabiltzea ahalbidetu zuen, bai Espainiako Bigarren Errepublikan, baita frankismoan ere.

1970ean, frankistek indargabetu zuten eta Arriskugarritasunari eta Birgaitze Sozialari buruzko Legearekin ordezkatu zuten. Hau oso antzekoa zen terminoekin baina lege berriak bost urte arteko espetxe-barneratzeak edo eroetxeak ezartzen zizkien homosexualei eta gizarte-arriskutsutzat jotako beste gizabanako batzuei, «birgaitu» zitezen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :1933ko Legearen testua.
Maria Bakunin

**Maria Bakunin** (Marussia Bakunin bezala ere ezaguna; Krasnoiarsk, Errusia, 1873-Napolin, 1960ko apirilaren 17a) kimikari, farmazialari eta biologo italiar bat izan zen, jatorri errusiar poloniarrekoa.

Maria, ikasle gaztea zela ere, “prestatzailea” izan zen Napoliko Federiko II Unibertsitateko laborategi kimikoan. 1895ean Kimikan graduatu zen, estereokimikako gradu-tesiarekin.

## Ibilbidea 
Graduatu ondoren, Bakuninek Napoliko Fisika eta Matematikako Akademiaren saria jaso zuen 1900ean. 1909an, Napoliko Scuola Superiore Politecnikoan kimika aplikatua irakatsi zuen, eta 1912an akademiko bihurtu zen, Kimika Teknologiko Aplikatuaren aulkia okupatuz. 1947-1948 ikasturtera arte lan egin zuen bertan, erretiroa hartu zuen arte.

### Geokimikako obra 
1906ko apirilaren 7tik 8ra bitartean, Vesubio ibaiaren erupzioa ikusi zuen, eta sumenditik kanporatutako materialen analisi kimiko sakona egin zuen.

Kimika aplikatuaren arloan ere lan egin zuen 1909 eta 1910 artean. Italiako mapa geologikoa egin nahi zuen Italiako Hezkuntza Ministerioaren proiektu baten testuinguruan, Maria herrialdearen hegoaldeko lutita bituminosoen azterketaz arduratu zen. Aldez aurreko azterketak egin zituen Karwendeleko mendietan (Ekialdeko Alpeak), non XIX. mendetik iktiol ekoizteko eskisto bituminosozko aztarnategiak ustiatzen ziren. Iktiol jatorri organikoko mundrun minerala da, eta, prozesatuta, gaixotasun dermatologikoak (psoriasia, esaterako) tratatzeko ukendu gisa erabiltzen da. 1911 eta 1930 bitartean, Giffoni barrutian (Campania eskualdea) iktiol meategien garapen industrialean interesa zuten enpresa eta tokiko gobernuen aholkulari gisa lan egin zuen.

### Berantiarrenako lasterketa 
Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Mariak Benedetto Crocerekin lan egin zuen Pontaniar Akademia berreraikitzeko, eta 1944an presidente hautatu zuten. Bakuninek Akademiako liburutegia berrezarri zuen.

## Familia 
Maria Mikhail Bakunin filosofo iraultzaile errusiarraren eta haren emazte Antonia Kwiatkowska poloniarraren alaba zen, eta Renato Caccioppoli matematikari ezagunaren alaba.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* helbide ofiziala
Trinidad kanala

**Trinidad kanala** Txileko kanala da, Concepción kanalaren iparraldeko muturretik itsasorantz doana, oso erabilgarria da Patagoniako kanaletatik Ozeano Barera pasatzeko, Messier kanalean *Angostura Inglesak* eragindako atzerapen posiblea saihesteko. Alert Harbourek, bere mendebaldeko muturrean, aterpea emango die ontzi handi batzuei.

Trinidad kanaletik ontziek Picton, Ladrillero eta Fallos kanaletatik irabaz dezakete Penasko golkoa, baina bide hori, ingeleseko meharguneak saihesteko abantailaren bat izan arren, ez da Wide eta Messier kanalen bide ezaguna bezain segurutzat hartzen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Messier kanala

**Messier kanala** Txileko Patagoniako mendebaldean dagoen kanala da. Wellington uhartearen eta Pazifikoko beste uharte batzuen eta kontinentearen arteko ipar-hegoaldera jotzen du.

Penasko golkotik hegoalderantz doan itsas trafikoa mendebaldean Wager uhartearen eta ekialdean Larenas penintsularen artean igarotzen da Messier kanalean sartzeko. San Pedro uhartean itsasargi bat dago (NGA 2044), Wager uhartearen ekialdean dagoena. Hegoalderantz jarraituz, ontziak Prat uhartea, Serrano uhartea eta Wellington uhartea igarotzen dira. Hegoalderantz barruko pasabide honen izena lehenik *Angostura Inglesa* (Mehargune Ingelesa) bihurtzen da eta gero Paso del Indio (Indiarreko pasabidea).

Kanalak Charles Messierren izena du, astronomo frantziarra izan zena. Eskandinaviako hitzaren zentzuan fiordo bat da. Kanal honen iparraldean 1.358 m-ko sakonera du, munduko fiordorik sakonenetako bat bihurtuz.  Messier kanala Bernardo O'Higgins parke nazionalak eta Katalalixar erreserba nazionalak inguratuta dago.

Fallos - Ladrillero - Picton kanalaren konbinazioa Messier- Grappler - Wide kanala ibilbiderako aukerako ibilbidea da Penasko golkoa eta Trinidad kanalaren artean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Iraganeko glaziazioak eta "Izotz Aro txikiak"
* Substrato eta superestrato eleaniztun Txileko hegoaldeko toponimian (gaztelaniaz)
* Piret et al. (2017) - Baker-Martinez fiordo konplexuko batimetria sareta (Txile, 48°S) v1
Angostura Inglesa

**Angostura Inglesa (**Mehargune Ingelesa**)** Ozeano Barean dago Txileko hegoaldeko eskualdean, Penasko golkoaren hegoaldean, Txileko Patagoniako Patagoniako kanal nagusi eta luzeetako bat da. Messier kanalaren hegoaldeko jarraipena da.

Administratiboki Magallanes y la Antártica Chilena eskualdeko Última Esperanza probintziari dagokio. 

Gutxi gorabehera 6.000 urtez bere kostaldean Kawésqar herria bizi izan zen. XXI. mendearen hasieran herri hori ia desagertuta zegoen gizon zuriaren ekintzengatik.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Eva Valiño

**Eva Valiño** (Bartzelona, Katalunia, 1969ko uztailaren 29a) bartzelonar soinu teknikaria, zinemagilea eta unibertsitateko irakaslea da. 2004an *soinu* onenaren Goya saria irabazi zuen Icíar Bollaín zinema-zuzendari madrildarraren *Te doy mis ojos* filman egindako lanarengatik. Espainiako lehen emakume sonidistatzat hartzen da.

## Biografia 
Valiñok Informazio Zientzietako eta Arte Eszenikoetako lizentziatura lortu zuen Bartzelonako Institut Superior d'Arts Escèniques i Aplicades (ISAEA) institutuan, eta lau urtez publizitate-sortzaile gisa aritu zen Costa Rican. Musika ikasketak egin zituen New Orleansen, Thomas Montgomery irakaslearekin. Ondoren, Kubako San Antonio de los Bañosko Nazioarteko Zinema eta Telebista Eskolan ikasi zuen, eta Soinuan espezializatu zen. Azkenik, zineman hasi zen, zuzeneko soinu lanak eginez.

### Lan ibilbidea 
Besteak beste Espainiako zinema-zuzendariekin lan egin du ValiñokJaime Rosales, Manuel Martín Cuenca, Icíar Bollaín, Pere Vilà, José María de Orbe, Mariano Barroso, Roger Gual, baita nazioartekoekin ere, hala nola, Víctor Kossakovsky erreusiarrarekin, edo Julio Wallovits argentinarrarekin.

Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan, Ramon Llull Unibertsitatean (Blanquerna) edo Kataluniako Zinema eta Ikus-entzunezko Goi Eskolan ere ikertzen eta irakasten du, eta soinu-adierazpenari eta zinemako soinu-banden azterketari buruzko katedra ematen du.

*El bosque acústico* sortu zuen, eremu publiko abandonatuetan zuzenean egindako grabazioez osatutako proiektua.

Valiñoren ibilbide profesionala zinemaren industriako hainbat sarirekin aintzatetsi da, eta Espainiako lehen emakume sonidistatzat hartzen da. Medina del Campoko Zinema Asteko jardueretako bat da jaialdi hau. 1988az geroztik egiten da Valladoliden, eta film laburren estatuko eta nazioarteko lehiaketa bat eta bideoklipei buruzko beste bat ditu.
* 2004an soinu onenaren *Goya saria* irabazi zuen, Icíar Bollaín zuzendari madridarraren *Te doy mis ojos* filmarengatik. 1987tik Espainiako Arte eta Zientzia Zinematografikoen Akademiak ematen die sari hori aurreko urtean estreinatutako ekoizpen zinematografiko onenei.
* 2004an Irudi eta Soinuaren Goi Eskolako Saria (CES) eman zioten, Alcalá de Henareseko Zinemaldian (ALCINE) ematen den Ignacio Gutiérrez Solana zuzendariaren *Adiós* fikziozko film laburrarengatik.
* 2014an Goya sarietako *soinu* onenaren kategoriarako izendatu zuten Caníbal filmarekin, Manuel Martín Cuencarena.
* 2019an Goya sarietako *soinu* onenaren kategoriarako izendatu zuten *Yuli* filmarekin, Icíar Bollaínena,
* 2018an Gaudí sarien X. ediziorako, Carla Simón zuzendariaren *Verano* *1993* filmarengatik, Kataluniako Academiak katalan ekoizpen zinematografiko onenei emana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Eva Valiñori elkarrizketa Jesús Solerak
* Eva Valiñok parte hartu duen ekoizpenak, Institut Català de les Empreses Culturals erakundearen eskutik.
Altzagaren matxinada

**Altzagaren matxinada** () huts egindako kolpe militarra izan zen, 1809ko urtarrilaren 1ean gertatutakoa, Río de la Platako erregeorde Santiago de Liniers kargutik kentzea helburu zuena. Buenos Aires udalbatzak sustatu zuen jazarraldia, Martin Altzaga alkatea buru.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Merce Paloma

**Mercè Paloma Sánchez** (Terrassa, Bartzelona, Katalunia, 1964ko otsailaren 1a) bartzelonar jantzi diseinatzailea da. Zineman, antzerkian zein operan figurinista jarduten du. Hainbat Goya sari irabazi ditu. 

## Biografia 
Artearen Historian lizentziatu zen Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan, eta Bartzelonako Moda Eskolan ikasi zuen, ikuskizuneko jantzietan espezializatuta. 

### Lan ibilbidea 
Batez ere antzerkiaren arloan egin du lan, besteak beste, Sergi Belbel, Calixto Bieito edo Joan Anton Rechi zuzendariekin elkarlanean. Zineman, Isabel Coixet eta Agustí Villaronga filmen jantzien arduraduna izan da.

1999. urtetik aurrera, Alfons Flores eszenografoarekin batera, Bieito zuzendari eszeniko hasiberriaren talde artistikoaren parte da. Zuzendari eszeniko gisa, estetikak eta jatorrizko obren kronologikotasunak muntatzen ditu, eta horrek polemika handiak eragiten ditu maiz.

Mercè Palomak hainbat filmetako jantziak diseinatu ditu, hala nola *Pa negre* edo *La vampira del Raval*, Dagoll Dagomen *Boscos endins* edo *Il trovatore* Liceuko Antzoki Handirako.

Bartzelonako Arte Eszenikoen Museoak Mercè Palomaren hainbat figurin ditu.

## Sariak eta izendapenak 
**Gaudí sariak**

**Goya sariak**

**Max Antzerki Sariak**

**Beste sari batzuk**

* Zinemako jantzirik onenaren Fenix saria, La librería lanarengatik

* Bartzelonako 2008ko kritikaren saria jantzirik onenari, *Tirant lo* Blanc lanarengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Il trovatore"-i buruzko elkarrizketa Liceuko Antzoki Handian
* Terrassa kanalari elkarrizketa
* Base
Los Muertos uhartea

**Los Muertos uhartea** () Baker ibaiak izen bereko ubidera isurtzean sortzen duen deltaren parte den uhartea da. Tortel kala txikitik hiru kilometro ipar-mendebaldera dago, Aysén eskualdean. Bere izena 1906an Sociedad Explotadora del Baker enpresak kontratatu zituen txiloetar langileek, abandonuaren eta ondorioz kanpamentuan eragin zuen gosete eta osasun krisiaren ondorioz hildako lankideak lurperatzeko sortutako hilerri bat dagoelako zor dio. Hilerriak guztira hildako 59 langileren 34 hilobi ditu, beste 25ak Bajo Pisaguako langile kanpamendutik gertuago dagoen beste leku batean lurperatuta egongo ziren, baina orain arte ezezaguna.  Uhartea Txileko monumentu historikoa da, 2001eko maiatzaren 23ko dekretu bidez izendatua  Langileak Chiloé artxipelagoan kontratatzen ziren gehienbat, non Patagonian sasoiko lanak egiteko ohitura zegoen.

Langile hauen heriotzaren arrazoiei buruzko hainbat teoria daude, hedatuena 1906ko neguan goseak edo eskorbutoak eragindako heriotza izan zen, sei hilabete inguru lanean aritu ostean ontzi batek lekutik ateratzeko zain zeuden bitartean. (1905eko abendutik 1906ko maiatzera) altzifrearen egur erauzketan.  Tragedia hau 1906ko iraila eta azaroa bitartean Puerto Montt eta Chiloeko prentsan zabalkunde handia izan zuen, nahiz eta gero batzuek bigarren mailara utzi zutela Txileko erakundeek, haien agintariek garai hartako langile mugimenduak mesfidantzaz ikusten baitzituzten. 

Hilerrian, oraindik ere 34 altzifre gurutzeak gordetzen dira, baita geroagoko ehorzketa bat ere (1911. urtea), eta horren inguruko informazio gehiago ez dakigu.

Monumentu Historiko hau kontserbaziorako eta bisitarientzako sarbidea izateko esku hartu da, Txileko Estatuak diru kopuru garrantzitsua inbertituz. Uhartearen iparraldeko aurrealdean euste lanak egin ziren, Baker ibaiaren korronteak eragindako higadura geldiarazteko; eta pasabide zirkuitu bat ere sortu zen bisitarien sarbide antolaturako.

2016an, Torteleko I. Udalak baliabideak kudeatu zituen Ayséngo Aldundian, bertan hildako eta lurperatutako langileen omenezko Oroigarri bat egiteko. Oroigarri hori altzifrez egin zuen Augusto Hernández Aguilante Torteleko artisau-artistak.

## Herri-kulturan 
Tragedia hau *La tragedia obrera de Bajo Pisagua. Río Baker, 1906 liburuaren elementu nagusia da,* Mauricio Osorio Pefaur ikerlariak idatzia, eta 2015ean argitaratua 

Interpretazio maila libreago batean, Los Muertos uhartea Chiloé artxipelagoarekin lotuta agertzen da Txileko filmean ...Y de pronto el amanecer (2018), Silvio Caiozzik zuzendua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roussillongo ediktua

**Roussillongo ediktua** () 1564an Frantzian ezarri zen legea izan zen, estatu osoan urtea egun berean hasteko, hau da, urtarrilaren 1an. 

## Historia 
Bidaia batean Karlos IX.a Frantziakoak jakin zuen, elizbarrutiaren arabera, urtea Gabonetan hasten zela (Lyonen bezala), martxoaren 25ean (Viennen bezala), martxoaren 1ean, edo Pazkoan. Erresuma osoko urte berriaren data bateratzeko, artikulu bat gehitu zion 1563ko urtarrilean Parisen prestatutako ediktu bati, Roussillonen 1564ko abuztuaren 9an aldarrikatu zena. 1567ko urtarrilaren 1ean hasi zen aplikatzen. Ediktuaren 42 artikuluak justiziarekin zerikusia zuten gaiei buruzkoak ziren, azken laurak izan ezik, erregea Roussillonen egon zen bitartean gehitutakoak. 39. artikuluan iragarri zen handik aurrera urtarrilaren 1a izango zela urtearen hasiera-data.

Gregorio XIII.a aita santuak, egutegi gregorianoa 1582an hartuz, neurri hau kristautasun osora zabaldu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Verónica Bustamante

**Verónica Bustamante Munilla** (Barakaldo, Bizkaia, 1967) bizkaitar abeslari liriko, mezzosoprano, biolin-jole, musikari eta musika-irakaslea da.

## Biografia 
Barakaldoko Udal Musika Kontserbatorio Profesionalean ikasi zuen. Ondoren, Vicenzako "Arrigo Pedrollo" Goi Kontserbatorioan, Italian. Horrez gain, María Montesekin ere trebatua da.

Horrez gain, 1990 hamarkadatik biolin eta biola irakaslea da Sestaoko Musika Kontserbatorioan.

Bere ahizpa Miren Bustamante da, biolin-jolea eta musika irakaslea Bilboko Juan Crisóstomo de Arriaga Kontserbatorioan.

## Bibliografia 
* DENTICI, Nino. *Diccionario biográfico de cantantes vascos de ópera y zarzuela*, Diputación Foral de Bizkaia, Bilbao, 2002.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/artikuluak/artikulua.php?id=eu&ar=ar-51938
Penasko golkoa

**Penasko golkoa**  Txileko hegoaldean Ozeano Barean dago, iparraldean Tres Montes lurmuturraren eta hegoaldean Mogotes lurmuturraren artean, Aysén eskualdean. Bere ahoak 93 km-ko zabalera du. Kontinentean sartzen da ipar-ekialde norabide orokorrean 110 km.

Bertan jasaten diren ekaitz etengabe eta bortitzak, nagusi diren haizeek eragindako itsaso zakarra eta mendebaldetik datorren korronte indartsua egotea dira bere ezaugarri nagusiak.

Administratiboki Carlos Ibáñez del Campo jeneralaren Aysén eskualdeari eta Aysén probintziari, Aysén udalerriari eta Capitan Pratt probintziari, Tortel udalerriari dagokio. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* golkoko mapa
Paige Layle

**Paige Hennekam**, ***Paige Layle*** izenez ezagunagoa, (Kawartha Lakes, 2000ko abuztuaren 2a) kanadar kosmetologo eta aktibista da, pertsona neurodibergenteen eskubideen alde borrokatzen dena.

## Bizitza 
Kawartha Lakesen jaio zen 2000n. 15 urte zituela, bere buruaz beste egiten saiatu zen. Gero autismoa, nahasmendu obsesibo-konpultsiboa eta arreta-defizitaren eta hiperaktibitatearen nahasmendua diagnostikatu zizkioten.

TikTok «txantxetan» instalatu ostean, 2020ko martxoan hasi zen bideoak egiten. Neska autistei buruzko lau zatiko bideo-sail bat sortu zuen ohikoak diren uste okerrak konpontzeko.

2021ean, Laylek eta beste aktibista batzuek Mark Roberrek NEXT for AUTISM erakundearen alde abian jarritako *Color the Spectrum: A Livestream to Support the Autism Community* diru-bilketa kritikatu zuten. NEXT kritikatu zuen Autism Speaks erakundea finantzatzeagatik, autismoa «sendatzeko» saiatzen dena. *Color the Spectrum*i aurre egiteko, Autistic Self Advocacy Network erakundearen aldeko diru-bilketaren zuzeneko erreprodukzioa egun eta ordu berean antolatzea aurreikusi zuten. Zuzeneko erreprodukzioa bertan behera utzi zuten, ASANek Autistic, Typing sortzaile indigenaren lana plagiatzegatik.

2022an, Laylek Wendy Walkerrek idatzi eta Audiblek ekoitzitako *American Girl* audio-liburuaren grabaketan parte hartu zuen.

2023ko abendurako, Laylek 2,6 milioi jarraitzaile zituen TikToken eta 131.000 jarraitzaile Instagramen.

Layle pansexuala da eta *she/they* izenordainak erabiltzen ditu. Kawartha Lakesen bizitzen jarraitzen du eta kosmetologo gisa egiten du lan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aleksandr Dziuba

**Aleksandr Vladimirovitx Dziuba** (; Rostov Don, 1990eko uztailaren 16a) errusiar hizkuntzalari eta itzultzailea da, gaztelania eta galiziera aztertzen dituena.

## Bizitza 
Rostov Don hirian jaio zen 1990ean. Masterra Cádizko Unibertsitatean egin zuen. Galiziera-errusierazko lehen hiztegia editatu zuen, 11.000 sarrera inguru dituena eta sarean dohainik eskuragarri dagoena. Bigarren edizioa prestatzen du, 40.000 sarrera biltzeko asmoarekin.

Boris Pasternaken *Zhivago doktorea* eleberria galizierara itzuli zuen eta Galaxia argitaletxeak argitaratu zuen 2024an.

## Lanak 
### Artikuluak 
* *Los juegos de palabras en la publicidad de aerolineas españolas e hispanoamericanas: una propuesta de clasificación* (2017)

### Hiztegiak 
* *Dicionario galego-ruso / Галисийско-русский словарь* (2021)

### Itzulpenak 
* *Doutor Zhivago* (2024)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bifosfonato

Kimika organikoan **bifosfonatoak** organofosforoen familiako konposatu organikoak dira zeintzuk bi fosfonato talde geminal dituzten. Osteoporosia, Paget-en hezur-eritasuna eta hezurretan metastasiak dituzten minbiziak tratatzeko usatzen dira.
thumb|220x220px|Bifosfonatoen egitura orokorra. Ordezkatzaileen izaerak markatu ditu konposatuaren ezaugarriak

## Mekanismoa 
Hezur-ehuna etengabe birmoldatzen da, eta orekan mantentzen da (homeostasia), osteoblastoek hezurra sortzen dutelako eta osteoklastoek hezurra suntsitzen dutelako. Bisfosfonatoek hezur-digestioa inhibitzen dute, osteoklastoak apoptosia edo zelula-heriotza izatera bultzatzen baitituzte, eta horrek hezur-galera moteltzen du.

## Konposatu erabilienak 
Osteoporosia eta Paget-en hezur-eritasuna tratatzeko alendronatoa eta errisendronatoa dira difosfonato ohikoenak. Etidronatoa eta klodrontoa ere baliatu izan dira baina ez dira horren eraginkorrak.

## Ondorioak 
Bifosfanatoak pilula gisa hatzen dira normalean, ahotik irentsita. Hortaz, nahiz eta tolerantzia handia duten egoki baliatzen badira, albo-ondorio izan ditzakete. Ohikoenak digestio-aparatuarekin lotuta daude, adibidez, urdail-ultzerak eta urdailaren paretako narritadurak. Ondorio horiek saihesteko injektatuz usatu izan dira, baina ez dago klaru albo-ondorio gutxiago eragiten duten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bohuslav Sobotka

**Bohuslav Sobotka** (Telnice, 1971ko urriaren 23a) txekiar abokatu eta politikaria da. Txekiako lehen ministroa izan zen 2014tik 2017ra.

Txekiar Sozialdemokraziako kidea, 1996an hautatu zuten diputatu. Vladimír Špidlak Finantza ministro izendatu zuen 2002an. 2011n alderdiko buruzagitza lortu zuen eta oposizioko lider bihurtu zen. 2013ko hauteskundeak irabazi zituen eta 2014ko urtarrilean lehen ministro hautatu zuten eta zentro-ezkerreko koalizio-gobernua zuzendu zuen. 2017ko abenduan dimititu zuen

## Kanpo estekak