open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Astaputz erraldoi

**Astaputz erraldoia**, **putzaundia**, **otsoputz handia** (*Calvatia gigantea*) *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da. Gaztetan gleba zuria denean jan daiteke, baliteke propietate sendagarriak izatea ere, baina kontuz, metalak xurgatzen ditu. Espezie hau maiz agertzen da komunikabideetan, tamaina ikusgarria duelako.

Sinonimoak: *Lycoperdon polymorphum var. glabrum*, *Lycoperdon maximum*, *Lycoperdon bovista var. glabrum*, *Lycoperdon proteus var. bovista*, *Lycoperdon proteus*, *Lycoperdon craniolare*, *Bovista gigantea*, *Langermannia gigantea*, *Globaria gigantea*, *Bovistaria gigantea*, *Globaria bovista*, *Calvatia maxima*, *Calvatia bovista*, *Calvatia primitiva*, *Lasiosphaera gigantea*, *Langermannia maxima*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** Oso handia, globo itxurakoa eta hanka gabea. Diametroa 65 cm-koa izan daiteke eta 25 kg hartu dezake. Bere tamainagatik, urtero espezie bitxi gisa egunkarietan agertzen dena da. Oinarria antzua da, eta zahartzean belardietan lehortzen da. Karpoforoak, gaztea denean gleba zuri bat du eta zahartzean berde-horixka koloreko hauts-itxurako masa baten bihurtzen da.

**Etimologia:** *Calvatia* hitza "calvus" hitzetik dator, burusoila, hau da: garezur baten antza duen onddoa. *Maximun* epitetoa latinetik dator, handiena esan nahi duen "Maximus" hitzetik. Neurri oso handia duelako.

## Jangarritasuna 
Perretxikoa zuria den bitartean jan daiteke. Bere ahaideak *Lycoperdon* generoko espezieak bezala, gozoenak frijituta dira. Aragoiko Pirinioetan, xerra bat mozten diote kontsumitzeko, eta gainerakoa zelaian uzten dute astaputza atera gabe, hurrengo egunetarako.

### Nahasketa arriskua 
Tamaina handikoa izanik, ez da erraza nahastea.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Zelaietan, belardietan eta lorategietan.

### Banaketa eremua 
Ipar Amerikako ekialdea, Europa, Erdialdeko Amerika, Asiako iparraldea, Australia, Zeelanda Berria, Malaysia, Benin, Aljeria.

## Taxonomia eta nomenklatura 
Espeziea 1786an deskribatu zuen lehen aldiz August Batsch naturalista alemanak, *Lycoperdon giganteum* izenarekin. 

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Gabriele Faehnrich

**Gabriele Faehnrich** (Hoyerswerda, Alemania, 1968ko apirilaren 8a) alemaniar gimnasta artistikoa da, barra asimetrikoen proban espezialista. 1985ean munduko txapeldun izatea lortu zuen, Ekialdeko Alemaniarekin lehiatuz.

## Kirola ibilbidea 
### 1983 
Budapesteko 1983ko Munduko Txapelketan, taldekako lehiaketan brontzea irabazi zuen, Sobietar Batasunaren eta Errumaniaren ondoren. Taldekideak: Maxi Gnauck, Astrid Heese, Diana Morawe, Silvia Rau eta Bettina Schieferdecker izan ziren.

### 1985 
Montrealgo Munduko Txapelketan, 1985ean, urrea irabazi zuen barra asimetrikoetan, Dagmar Kersten (zilarra) herrikidearen eta Hana Ricna (brontzea) txekoslovakiarraren aurretik eta brontzea, taldekakoetan , Sobietar Batasunaren eta Errumaniaren ondoren. Taldekideak: Jana Furhmann, Martina Jentsch, Dagmar Kersten, Ulrike Klotz eta Jana Vogel izan ziren.

### 1987 
Rotterdameko 1987ko Munduko Txapelketan, taldekako brontzea irabazi zuen, Errumaniaren (urrea) eta Sobietar Batasunaren (zilarra) atzetik. Taldekideak: Dörte Thümmler, Ulrike Klotz, Martina Jentsch, Klaudia Rappy eta Astrid Heese izan ziren.

### 1988 
1988ko Seulgo (Ipar Korea) Olinpiar Jokoetan, brontzezko domina lortu zuen,Sobietar Batasunaren eta Errumaniaren ondoren. Taldekideak: Martina Jentsch, Dagmar Kersten, Ulrike Klotz, Betti Schieferdecker eta Dörte Thümmler, besteak beste.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dörte Thümmler

**Dörte Thümmler** (Hoyerswerda, Alemania, 1971ko urriaren 29a) alemaniar gimnasta artistikoa da, barra asimetrikoen proban espezialista. 1987an munduko txapeldun izatea lortu zuen, Ekialdeko Alemaniarekin lehiatuz.

## Kirolari ibilbidea 
### 1987 
Rotterdameko 1987ko Munduko Txapelketan, urrea lortu zuen barra asimetrikoetan, Daniela Silivaş errumaniarrarekin berdinduta eta Jelena Xuxunova sobietarraren aurretik, eta brontzea taldekakoan, Errumaniaren (urrea) eta Sobietar Batasunaren (zilarra) atzetik. Taldekideak: Gabriele Faehnrich, Ulrike Klotz, Martina Jentsch, Klaudia Rappy eta  Astrid Heese izan ziren.

### 1988 
1988an, Seulgo (Ipar Korea) Olinpiar Jokoetan, Sobietar Batasunaren eta Errumaniaren ondoren, brontzezko domina lortu zuen. Taldekideak: Martina Jentsch, Dagmar Kersten, Ulrike Klotz, Betti Schieferdecker eta Gabriele Faehnrich izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erru (zuzenbidea)

[thumb|[John Singer Sargenten 'Orestes Eriniek jazarria', 1921. Las Eriniek errua irudikatzen dute, Orestesek bere ama hil baitzuen.]]

**Errua** betebeharraren izaeraren araberako arreta, denboraren eta lekuaren inguruabarrei egokitzen zaiena, ez izatea da.(Espainiako Kode Zibileko 1104. artikulua) Estatuak kanpoan definitzen du legezko erruduntasuna, edo, eskuarki, "Justizia-auzitegi" batek. Krimen baten "errudun" izateak batek zigor-lege urratu duela esan nahi du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ekitate (zuzenbidea)

thumb|right|The Court of Chancery , Londres , XIX. mendearen hasiera

**Ekitatea** () zuzenbidearen xede diren segurtasunaren eta justiziaren arteko oreka errespetatuz epaileak arazo konkretuak erabakitzean legearen hitzen eta zentzuaren artean bilatu behar duen moldaketa da. Ekitatea Ingalaterrako Kantzelaritzako Gortean garatu zen lege-gorputz partikular bat da. Ekitatearen tradizioa Antzinaroan hasten da, Aristotelesen idazkiekin (*epieikeia*) eta erromatar zuzenbidearekin (*aequitas*). Ondoren, zuzenbide zibileko sistemetan, ekitatea lege-arauetan txertatu zen, eta ohiturazko zuzenbideko sistemetan, berriz, lege-gorputz independente bihurtu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galera hiltzaile

**Galera hiltzailea** (*Galerina marginata*) onddo basidiomizeto pozoitsua da, *Hymenogastraceae* familiakoa.

## Ezaugarriak 
Fruitu-gorputzak koniferoen basoetan eta Ipar hemisferioko baso hostoerorkorretan hazten dira, Ipar Amerikan, Europan, Asian eta Japonian, eta, gainera, aleak aurkitu dira Australian.

Pileoa hasieran konbexutik konikora izaten da, eta gero helduaroan konbexu eta lauago bihurtzen da, batzuetan irregularki. Horrek txapelean uhinak sor ditzake, 4 cm-ko diametroraino.

Onddoak kolore marroi leuna du, gainazala koipetsua da, estipea marroi argia da eta 6 zentimetro luze eta 9 milimetro zabal izan daiteke.

## Toxikotasuna 
*Galerina marginata* onddo oso pozoitsua da, amatoxinak dituelako: toxiko oso ahaltsuen taldea da, *Amanita* eta *Lepiota* generoetako perretxiko askok eragindako pozoitze larrienen erantzulea. 

Amatoxinak peptido ziklikoak dira, ARN polimerasa II entzima inhibitzen dute eta zenbait funtzio zelularrekin interferentziak sortzen dituzte. Pozoitzearen lehen sintomak kontsumitu eta 6-24 ordura agertzen dira, eta, ondoren, itxuraz hobera egin dute; ondoren, gibelaren sintomak eta giltzurrun-gutxiegitasuna direla eta, kontsumitzen duenaren heriotza laugarren egunera iristen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Martina Jentsch

**Martina Jentsch** (Leipzig, Alemania, 1968ko martxoaren 22a) alemaniar gimnasta artistikoa  da. Ekialdeko Alemaniarekin lehiatuz, 1988an brontzezko domina lortu zuen Olinpiar Jokoetako taldekako lehiaketan.

## Kirolari ibilbidea 
### 1985 
1985eko Montrealgo Munduko Txapelketan, brontzea irabazi zuen taldekako lehiaketan, Sobietar Batasunaren eta Errumaniaren ondoren. Taldekideak:  Jana Furhmann, Gabriele Faehnrich, Dagmar Kersten, Ulrike Klotz eta Jana Vogel izan ziren.

### 1987 
1987ko Rotterdameko Munduko Txapelketan, taldekako brontzea irabazi zuen, Errumaniaren (urrea) eta Sobietar Batasunaren (zilarra) atzetik. Taldekideak: Dörte Thümmler, Ulrike Klotz, Gabriele Faehnrich, Klaudia Rappy eta Astrid Heese izan ziren 

### 1988 
1988an, Seulgo (Ipar Korea) Olinpiar Jokoetan, brontzea lortu zuen Sobietar Batasunaren eta Errumaniaren ondoren. Taldekideak: Gabriele Faehnrich, Dagmar Kersten, Ulrike Klotz, Betti Schieferdecker eta Dörte Thümmler izan ziren. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ulrike Klotz

**Ulrike Klotz** (Cottbus, Alemania, 1970eko azaroaren 15a) alemaniar gimnasta artistikoa da, lurzoru-proban espezialista. 1985ean munduko brontzezko domina lortu zuen Ekialdeko Alemaniarekin lehiatuz.

## Kirolari ibilbidea 
### 1985 
Montrealgo Munduko Txapelketan, 1985ean, brontzezko domina lortu zuen lurreko proban, Oksana Omelianchik (urrea) eta Yelena Shushunova (zilarra) sobietarren atzetik eta brontzezko domina lortu zuen taldekako lehiaketan.  Sobietar Batasunaren eta Errumaniaren atzetik. Taldekideak: Jana Furhmann, Martina Jentsch, Dagmar Kersten, Gabriele Faehnrich eta Jana Vogel izan ziren.

### 1987 
Rotterdameko 1987ko Munduko Txapelketan, taldekako brontzea irabazi zuen, Errumaniaren (urrea) eta Sobietar Batasunaren (zilarra) atzetik. Taldekideak: Dörte Thümmler, Gabriele Faehnrich, Martina Jentsch, Klaudia Rapp eta Astrid Heese izan ziren.

### 1988 
1988an, Seulgo (Ipar Korea) Olinpiar Jokoetan, brontzezko domina lortu zuen taldekakoan, Sobietar Batasunaren eta Errumaniaren ondoren. Taldekideak: Martina Jentsch, Dagmar Kersten, Gabriele Faehnrich, Betti Schieferdecker eta Dörte Thümmler izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Los Órganos

thumb|250px|left|Panoramika.
**Los Órganos** Monumentu Naturala Espainiako Gomera uharteko Vallehermoso udalerriko naturagune babestu bat da. 

## Geologia 
Itsas labar batek osatzen du, eta itsasoaren higadurak agerian utzi du tontor trakitiko baten barrualdea. Bertan, tutuen itxura duten kolada isuriak ikusten dira; horien ondorioz sortu da haren izena.

## Flora 
Zerrenda floristikoak 6 landare ez-baskular eta 159 landare baskular biltzen ditu. Horietatik 51 Kanarietako landare endemikoak dira, eta horien artean 6 genero endemikoak dira. Endemismoetatik 10 Gomera uhartekoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bideoa Youtuben.
* :Los Órganos gaineko informazio-dokumentua.
Fèves au lard

**Fèves au lard** (euskaraz urdai-babak, babarrunak hirugiharrarekin), **bines** edo **haricots au lard** ere deitua, Quebeceko plater tradizionala da. Normalean, babak urdaiarekin eta melaza edo astigar-jarabearekin nahasita egoten dira, eta gero labean poliki-poliki prestatzen dira. 

Batzuetan beste osagai batzuk gehitzen zaizkio. Fèves au lard, normalean, alde bat bezala zerbitzatzen da gosaltzeko garaian, baina alde bat bezala ere zerbitza daiteke bazkalorduan edo afarian, eta otordu gisa zerbitza daiteke. 

Azukre-denboraldian, Fèves au lard plater tradizionala da, oreille de crisseekin, arrautzopil batekin, urdaiazpikoa, patatak dituena. azukre-txaboletan eskaintzen dute Quebecen eta Kanadako frantsesez hitz egiten duten beste eskualde batzuetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jabetza-eskubide

**Jabetza-eskubidea** ondasun higiezinen (lurra) eta ondasun pertsonalen jabetza-motak arautzen dituen zuzenbidearen eremua da. Jabetza baliabideei buruzko legez babestutako erreklamazioei dagokie, hala nola, lurra eta jabetza pertsonala, jabetza intelektuala barne. Jabetza kontratu-zuzenbidearen bidez truka daiteke, eta jabetza urratzen bada, kalteen zuzenbidearen arabera eska liteke, hura babesteko.

Jabetzaren kontzeptua, ideia edo filosofia jabetza-eskubide osoaren azpian dago. Jurisdikzio batzuetan, historikoki jabetza guztia erregearena zen, eta lurraren jabetza feudalaren edo leialtasun eta leialtasun sistema feudalen bidez transferitzen zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erlijio-zuzenbide

**Erlijio-zuzenbidea** edo **zuzenbide erlijiosoa**, zuzenbidearen zientzia modernoaren arabera, eliza edo konfesio erlijiosoek beren buruentzat ezartzen duten ordenamendu juridikoa da, eta errealitate sozialak diren heinean, berezko zuzenbide bat behar dute (*ubi societas ibi ius* aforismoari jarraituz). Erlijio-zuzenbidea ez da eliza-zuzenbidearekin nahastu behar.

Erlijio-zuzenbideak kode etiko eta moralak ditu, erlijio-tradizioek irakatsitakoak. Besteak beste, erlijio edo konfesio ordenamenduak dira zuzenbide judua (halakha), zuzenbide kanonikoa eta zuzenbide islamiarra (fiqh; xaria).

## Kanpo estekak
Estatutu-zuzenbide

**Estatutu-zuzenbidea** edo **zuzenbide idatzia** botere legegilearen organismo batek aldarrikatutako lege idatzia da. Hori ahozko edo ohiturazko zuzenbidearen aurka doa; edo betearazleak edo botere judizialaren lege erkideak aldarrikatutako erregelamendu-legearen aurka. Estatutuek estatuko, estatuko edo tokiko udalerrietako legegintzaldietan izan dezakete jatorria.

Estatutu-legea ohiturazko zuzenbidearekin osatzen da: auzitegien legea aplikatzeko jarduera, zeinak, aurrekari judizialen bidez, dauden lege-arauak interpretatzen dituen edo legean dauden hutsuneak betetzen dituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Basava

**Basaveshwara** edo **Basavanna** XII. mendeko indiarra izan zen, filosofo eta poeta, Kalyani Chalukya/Kalachuri dinastiaren erregealdian Hindu Shaivitea, gizarte-erreformatzailea. Bijala II.aren erregealdian lortu zuen botere gehien Karnatakan, Indian.

Basavak gizarte-kontzientzia zabaldu zuen bere poesiaren bidez, *Vachanaas* izenarekin ezaguna. Baztertu egin zuen genero- edo gizarte-diskriminazioa, superstizio eta errituak. *Ahimsa*-ren sustatzaile indartsua, gizakien eta animalien sakrifizioak ere gaitzetsi zituen. Bere erresumako ministro nagusi gisa, erakunde publiko berriak sartu zituen, hala nola *Anubhava Mantapa* (edo "esperientzia espiritualaren aretoa"). Erakunde horiek jatorri sozioekonomiko guztietako gizon eta emakumeak hartzen zituzten, bizitzako gai espiritual eta mundutarrei buruz modu irekian eztabaidatzeko.

Kondaira tradizionalek eta testu hagiografikoek diote Basava dela *Lingayat*-en sortzailea. Hala ere, ebidentzia historikoetan oinarritutako erudizio moderno batek, hala nola Kalachuriren inskripzioen arabera Basavak lehendik zegoen tradizio bat berpiztu, findu eta indartu zuen. Harihara poetak (c.1180) *Basavarajadevara Ragale* kontakizunean erreformadore sozialaren bizitza azaltzen du, eta garrantzitsutzat jotzen da autorea eta protagonistak ia garaikideak zirelako. XIII. mendeko Telugu testu batean, Palkuriki Somanatha-ren *Basava Purana* testuan *Basava*ren bizitzaren eta ideien kontakizuna egiten da.
## Aitortzak 
* Abdul Kalamek, Indiako Presidenteak, Basaveshwara-ren estatua inauguratu zuen 2003ko apirilaren 28an Indiako Legebiltzarrean.
* Txanpon bat egin zuten bere omenez eta Indiako lehen ministro ohia, Manmohan Singh doktorea, Bangalore-n Karnataka-ko hiriburuan banatu zuen.
* 2015eko azaroaren 14an, Narendra Modi Indiako lehen ministroak Basaveshwararen estatua inauguratu zuen Lambetheko Tamesis ibaiaren ertzean, Londresen.
* Basava Dharma Peethak estatua 108 oin (33 m), Basavakalyanan.

## Irudi galeria 

Fitxategi:Basava Gaint Statue 108 feet, Basava Kalyana.JPG|alt=
Fitxategi:Basava statue.jpg|alt=
Fitxategi:Basava statue, Jul 2017.jpg|alt=
Fitxategi:Bronze bust of Basaveswara on Albert Embankment in London, facing Parliament.JPG|alt=

## Erreferentziak 
## Irakurketa gehigarria 
* A. K. Ramanujan (1973) *Speaking of Siva*. ISBN&nbsp;978-0-14044-270-0

## Kanpo estekak 
* Basavana: historia, hagiografia eta drama modernoa, Kannada, Julia Leslie (1998), Bulletin of the School of Oeste and African Studies, 61. liburukia, 2. zenbakia, 228.-261. orrialdeak.
Erantzukizun juridiko

**Erantzukizun juridikoa** pertsonaren erruduntasunak (dolozkoa edo ez) edo erruduntasunik gabeko egitatea gertatze hutsak (erantzukizun objektiboa) eragindako gertaera juridiko bat egitea da; horrek dakar inputatuari betebeharrak sortzea eta eskubideak sortzea halakoak erreklamatzeko egoeran dagoen subjektuarentzat. Zigor-arloan, erantzukizuna kasu horretatik bertatik abiatzen da, nahiz eta diziplinaren bilakaera historikoak erantzukizun penal objektiboa izatea baztertu duen (erruduntasuna behar da) eta lehen deskribatutako ondorioetatik urrundu den; izan ere, zehapen horren helburuak ez dira kalte-ordainekoak, prebentziozkoak baizik.

## Kanpo estekak
Missy Franklin

**Melissa Franklin Johnson** (1995eko maiatzaren 10a) Estatu Batuetako igerilari ohia da eta urrezko domina olinpikoak ditu. Lehen, munduko errekorra zuen 200 metroko bizkar proban. AEBetako igeriketa-talde nazionaleko kide gisa, munduko erregistroei eutsi zien 4 x 100 metroko medley erreleboan..

2012ko Udako Olinpiar Jokoetan 17 urterekin egindako debut olinpikoan, Franklinek bost domina irabazi zituen, horietatik lau urrezkoak. 100 metro eta 200 metroko bizkar proban urrea irabazi zuen. Franklinek Urteko Munduko Igerilaria eta Urteko Igerilari Amerikarra saria 2012an, eta Urteko Igerilari FINA 2011n eta 2012an irabazi zituen. Guztira, zortzi domina irabazi ditu nazioarteko lehiaketetan: hamazazpi urre, sei zilar eta bost brontze, Joko Olinpikoak, Munduko Txapelketa, Ikasturte Laburreko Munduko Txapelketa eta Txapelketa Panpazifikoa barne. Munduko Ur Txapelketan, Franklinek urrezko hamaika dominak irabazi zituen igeriketan, Katie Ledeckyk 2017an bere errekorra hautsi baino lehen.

Franklinek bi herritartasun ditu estatubatuarar eta kanadarra ditu, eta AEBetako igeriketa-talde nazionalaren alde lehiatu zen. 2018ko abenduan, kiroletik erretiratuko zela iragarri zuen.

## Marka pertsonalak 
## Munduko errekorrak 
:  Pista laburreko marka Natalie Coughlin, Rebecca Soni eta Dana Vollmer-ekin. Franklinek estilo libreko posta egin zuen 51.32ko denboran.
:  Errekorra ezarri zuten Rebecca Soni, Dana Vollmer eta Allison Schmitt-ekin. Franklinek bizkarreko posta egin zuen 58.50eko denboran.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Key

Sir **John Phillip Key** (Auckland, 1961eko abuztuaren 9a) zeelandaberritar politikaria da. Zeelanda Berriko lehen ministroa izan zen 2008tik 2016ra.

Merkataritza ikasi zuen Canterburyko Unibertsitatean eta bankan lan egin zuen New Yorken.  Alderdi Nazionalean sartu zen eta 2002an parlamentuko kide hautatu zuten. 2006an alderdiko buru izendatu zuten eta 2008ko hauteskundeak irabazi zituen.

Politika liberala egin zuen arlo sozialean eta kontserbadorea arlo fiskalean. 2016an dimisioa eman zuen eta Bill Englishi utzi zion postua.

## Kanpo estekak
Diana Morawe

**Diana Morawe** (Alemania, XX.mendea) alemaniar gimnasta artistikoa da. Ekialdeko Alemaniarekin lehiatuz, 1983an brontzezko domina lortu zuen taldekako lehiaketan.

## Kirolari ibilbidea 
### 1983 
Budapesten egin zen Munduko Txapelketan, taldekako brontzea lortu zuen, Sobietar Batasunaren eta Errumaniaren ondoren. Taldekideak Maxi Gnauck, Gabriele Faehnrich, Astrid Heese, Silvia Rau eta Bettina Schieferdecker izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amatoxina

**Amatoxinak** toxina-talde bat dira, horietako batzuk hepatotoxikoak dira. *Amanita*, *Galerina* eta *Lepiota* generoetako onddo-espezie batzuetan daude, eta *Conocybe filaris* espeziean. *Amanita phalloides* da amatoxina kopururik handiena duen onddoa. RNA polimerasaren 1. eta 2. transkripzioak eukariotoetan blokeatzen dituzte, hau da, zeluletako proteina-sintesia blokeatzen dute. Agian, amatoxinak polimerasan edo DNA/RNA polimerasa konplexuan kokatzen dira simetrikoki. Azkenik, gibelaren eta giltzurrunen nekrosia eragiten dute.  

## Sintomak 
Pozoitzeak urdaileko mina, goragalea, oka egitea, beherako larria, bestelako min larriak eta hemorragiak eragiten ditu, eta, azkenik, gaixoa hil egiten da, toxina irentsi eta bi egunera, gutxi gorabehera, bihotza gelditu delako. 

## Egitura 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a8/Amatoxins_generic_strucuture.png/300px-Amatoxins_generic_strucuture.png|eskuinera|thumb|300x300px|Oinarrizko egitura, beltzez, berdina da amatoxina guztietan. Bost erradikalek, gorriz, zehazten dute banakako konposatua.
Gutxienez zortzi amatoxina mota daude, guztiak oktapeptikoak dira eta konfigurazio biziklikoak dituzte. α-amanitina eta β-amanitina dira ugarienak eta toxikotasunaren eragile nagusiak. Gainerako γ-amanitina, ε-amanitina, proamanulina, amanulina, azido amanulikoa eta amanina ia atoxikoak dira. *Amanita phalloides*etan amatoxinen kontzentrazioa aldatu egiten da espezimenaren arabera, eta gizakien dosi hilgarria 0,1 mg/kg ingurukoa da.

## Toxikodinamika 
Haren ekintza-mekanismoa RNA polimerasa IIren inhibizioan oinarritzen da, eta, hala, RNA mezulariaren sintesia eta DNA transkripzioa oztopatzen ditu, eta proteina-sintesia eten eta zelula-heriotza dakar.

Toxikotasuna bereziki hepatozitoetan agertzen da, eta batez ere nukleoan, enterozitoetan eta giltzurrun-tubulu hurbiletako epitelio-zeluletan metatzen da.

Garrantzi txikiagoko beste ekintza-mekanismo batzuk dira apoptosi-bitartekariekiko sinergia, hala nola tumore-nekrosiaren faktorea (TNF) eta zelula-oxidazioan parte hartzea, oxidazio-estresa sortuz entzima prooxidatzaileak handitzean, hepatotoxikotasuna areagotuz.

## Toxikozinetika 
Amatoxinak oso azkar xurgatzen dira hesteetan, eta gibelera eta zirkulazio orokorrera iristen dira. Gernuan hautematen dira irentsi eta hurrengo 2 orduetan.

Iraizpen bide nagusia giltzurruna da, baina %10 inguru behazun-bidetik kanporatzen da. Hori dela eta, zirkulazio enterohepatikoa ezartzen da, toxikoaren kontzentrazio plasmatikoak luzaroago iraun dezan, eta hurrengo egunetan kantitate handiak aurki daitezke gibelean eta gorotzetan.

Amatoxinak plasman aske ibiltzen dira, ez baitira proteina plasmatikoekin lotzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wendy Bruce

**Wendy Bruce** (Plainview, Texas), Estatu Batuetako gimnasta artistikoa da. 1992an taldekako lehiaketan brontze olinpikoko domina jaso zuen.

## Kirolari ibilbidea 
### 1992 
Bartzelonako Olinpiar Jokoetan, 1992an, taldekako brontzea irabazi zuen, Talde Bateratuaren (urrea) eta Errumaniaren (zilarra) ondoren. Taldekideak: Dominique Dawes, Shannon Miller, Betty Okino, Kerri Strug eta Kim Zmeskal izan ziren

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Betty Okino

**Betty Okino** (Entebbe, Uganda, 1975eko ekainaren 4a) Estatu Batuetan nazionalizatutako Ugandako gimnasta artistikoa da, bi aldiz txapeldunorde izan zena 1991n eta 1992an.

## Kirolari ibilbidea 
### 1991 
1991ko Indianapolisko Munduko Txapelketan, zilarra eskuratu zuen taldeen arteko lehiaketan, Sobietar Batasunaren eta Errumaniaren ondoren, eta brontzea oreka-habean, Svetlana Boginskaya eta Tatiana Gutsu sobietarren atzetik, eta Lavinia Milosovici errumaniarrarekin berdinduta.

### 1992 
1992ko Bartzelonako Olinpiar Jokoetan 1992, Talde Bateratuaren eta Errumaniaren ondoren, brontzea eskuratu zuen.

1992ko Parisko Munduko Txapelketan zilarra eskuratu zuen asimetrikoetan, Lavinia Milosovici errumanieraren ondoren eta Mirela Pasca errumaniarraren aurretik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2010eko Errusiako suteak

**2010eko Errusiako suteak** urte hartan, uztailaren amaieratik abuztuaren erdialdera arte eta batez ere mendebaldean, izandako baso-suteak izan ziren. Berotze globalaren ondoriozko tenperatura oso altuek (Errusiako historiako udarik beroena izan zen) eta eskualdeko lehorteak eragin zuten. Dmitri Medvedev Errusiako presidenteak larrialdi egoera ezarri zuen zazpi eskualdetan suteen ondorioz, eta beste 28 eskualde larrialdi egoeran zeuden lehorteak eragindako uzta txarren ondorioz. Suteek kalte eta galeretan 15 mila milioi dolarreko kostua izan dutela kalkulatzen da. Munich Re aseguru-etxearen esanetan, 56.000 lagun hil ziren smog eta bero-boladaren ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galerina

***Galerina*** *Hymenogastraceae* familiako onddo basidiomizetoen generoa da. Agaricales ordenako onddo-genero honek 64 espezie ditu.
[thumb|*[Galerina autumnalis*]]
[thumb|*[Galerina praticola*]]
[thumb|*[Galerina calyptrata*]]
[thumb|*[Galerina stylifera*]]

## Espezieak 
* *Galerina allospora* A.H. Sm. & Singer 
* *Galerina ampullaceocystis* P.D.Orton, 1960 
* *Galerina annulata* (J. Favre) Singer 
* *Galerina antarctica* Singer, 1962 
* *Galerina atkinsoniana* A.H.Sm., 1953 
* *Galerina badipes* (Fr.) Kiihn. 
* *Galerina calyptrata* P.D.Orton, 1960 
* *Galerina camerina* (Fr.) Kühner, 1955 
* *Galerina cephalotricha* Kühner 
* *Galerina cerina* A.H. Sm. & Singer 
* *Galerina cinctula* P.D.Orton, 1960 
* *Galerina clavata* (Velen.) Kühner 
* *Galerina clavus* Romagn. 
* *Galerina corcontica* Svrček, 1983 
* *Galerina detriticola* Svrček, 1983 
* *Galerina embolus* (Fr.) P.D. Orton 
* *Galerina harrisonii* (Dennis) Bas & Vellinga 
* *Galerina heimansii* Reijnders 
* *Galerina heterocystis* (G.F.Atk.) A.H.Sm. & Singer, 1957 
* *Galerina hybrida* Kühner 
* *Galerina hypnorum* (Schrank) Kühner - Moss Bell 
* *Galerina hypophaea* Kühner 
* *Galerina jaapii* A.H.Sm. & Singer, 1955 
* *Galerina laevis* (Pers.) Singer, 1961 
* *Galerina marginata* (Batsch ex Fr.) Sing.  
* *Galerina mniophila* /Lasch) Kühner, 1935 
* *Galerina moelleri*  Bas 
* *Galerina nana* (Petri) Kühner, 1935 
* *Galerina paludinella* P.D. Orton 
* *Galerina paludosa* (Fr.) Kühner - Bog Bell 
* *Galerina permixta* (P.D. Orton) Pegler 
* *Galerina phillipsii*  D.A. Reid 
* *Galerina pinetorum* Romagn., (1942) 
* *Galerina praticola* (F.H.Moller) P.D.Orton, 1960 
* *Galerina pseudocamerina* Singer, 1949 
* *Galerina pseudocerina* A.H. Sm. & Singer 
* *Galerina pseudomniophila* Kühner, 1973 
* *Galerina pseudomycenopsis* Pilát, 1954 
* *Galerina pseudotundrae* Kühner 
* *Galerina pumila* (Pers. Ex Fr.) M. Lange Ex Sing.  
* *Galerina salicicola* P.D. Orton 
* *Galerina septentrionalis* A.H. Sm. 
* *Galerina sideroides* (Bull.) Kühner, 1935 
* *Galerina sphagnorum* (Pers.) Kühner, 1935 
* *Galerina stordalii* A.H.Sm., 1964 
* *Galerina stylifera* (G.F.Atk.) A.H.Sm. & Singer, 1957 
* *Galerina subbadipes* Huijsman 
* *Galerina subcerina* A.H. Sm. & Singer 
* *Galerina subclavata* Kühner, 1973 
* *Galerina subochracea* A.H. Sm. 
* *Galerina terrestris* V.L. Wells & Kempton 
* *Galerina tibiicystis* (G.F.Akt.) Kühner, 1935 
* *Galerina triscopa* (Fr.) Kühner, 1935 
* *Galerina uncialis* (Britzelm.) Kühner, 1935 
* *Galerina venenata* A.H. Sm. 
* *Galerina viscidula* P.D. Orton 
* *Galerina vittiformis* (Fr.) Earle, 1909

## Jangarritasuna 
Onddo mota honek espezie pozoitsuak ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2022ko Europako bero-bolada

**2022ko Europako bero-bolada** erdialdeko eta mendebaldeko Europan 2022ko ekain eta abuztu artean egondako gertakari meteorologiko  iraunkorra izan zen. Bero-kolpeek ia 12.000 hildako eragin zituzten hainbat herritan, horietako 8.000 Alemanian eta 2.700 Espainian. Portugalen, Erresuma Batuan, Frantzian, Irlandan eta Polonian ere nabaria izan zen.

Klimatologoek klima aldaketaren inpaktuarekin lotu zuten muturreko beroa, eta adituek aurreikusi dute klima aldaketaren ondorioz *jet stream*ean gertatzen diren aldaketek bero boladak eragingo dituztela Europan, gero eta maizago.

Euskalmet meteorologia agentziak historikotzat jo du 2022ko uztailaren 11tik 18ra bitartean Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan izan den beroaldia, aurrez inoiz ez baitira horrelako tenperaturak erregistratu. Baliorik altuenak Gardeako estazioan (43.5 °C); Arrasaten eta Saratxon (42,9 °C); eta Ordunten eta Orozkon (42.4 °C) neurtu zituzten.

Erresuma Batuan, historian lehen aldiz alerta gorria ezarri zen bero boladaren ondorioz. Agintariek lehen aldiz tenperaturak 40 °C-ra iritsiko zirela ohartarazi zuten, 2019an erregistratutako 38,5 °C-ko errekorra gaindituz. Boris Johnson lehen ministroak larrialdietarako kabinetea deitu zuen egoera kezkagarriari irtenbidea bilatzeko. Alemaniako, Frantziako eta Italiako gobernuek ere alerta gorena ezarri behar izan zuten beren herrialdeetan, bero-bolada zela eta.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* 2022ko Europako lehortea

## Kanpo estekak
Orthornavirae

***Orthornavirae*** birus-erreinu bat da, azido erribonukleikoz (RNA) egindako genomak dituena; genoma horiek RNAren mendeko RNA polimerasa (RdRp) bat kodetzen dute. RdRp hori RNA biralaren genoma RNA mezularian (mRNA) transkribatzeko eta genoma errepikatzeko erabiltzen da. Erreinu horretako birusek ere eboluzioari eragiten dioten zenbait ezaugarri partekatzen dituzte, hala nola mutazio genetikoen tasa handiak, birkonbinazioak eta berrantolamenduak.

*Orthornaviraeko* birusak Riboviria eremukoak dira. Erreplikaziorako RdRp baten ordez alderantzizko transkriptasa bat kodetu zuen molekula ez-biral bat izan daitekeen arbaso komun batetik eratortzen dira. Erresuma bost phyllumetan banatzen da, eta birusak beren genoma motaren, ostalarien gamaren eta antzekotasun genetikoaren arabera bereizten dituzte. Hiru genoma mota dituzten birusak sartzen dira: harizpi anitzeko RNA birusak, harizpi negatiboko RNA birusa eta harizpi bikoitzeko RNA birusa. 

Birus-gaixotasun ezagunenetako asko erreinu honetako RNA birusek eragiten dituzte, besteak beste, koronabirusak, ebolaren birusa, gripearen birusa, elgorriaren birusa eta amorruaren birusa. Aurkitu zen lehen birusa, tabakoaren mosaikoaren birusa, erreinu honetakoa da. Historia modernoan, RdRp kodetzen duten ARN birusek gaixotasun-agerraldi ugari eragin dituzte, eta ekonomikoki garrantzitsuak diren labore asko kutsatzen dituzte. Birus eukariotiko gehienak, gizakien, animalien eta landareen birus gehienak barne, RdRp kodetzaileen RNA birusak dira. Aitzitik, birus prokariotiko gutxi daude erreinuan.

## Kanpo estekak
Liya Ji

**Liya Ji** (Hengyang, Hunan, Txina, 1981eko urriaren 20a) txinatar gimnasta artistikoa da. 1995ean munduko txapeldunorde bikoitza, taldekako lehiaketan eta lurzoru proban.

## Kirolari ibilbidea 
### 1995 
1995ean Munduko Txapelketan, Sabaen (Japonia), zilarra eskuratu zuen lurzoruko ariketan, Gina Gogean errumanieraren ondoren eta Ludivine Furlon frantziarraren aurretik.

Taldekako lehiaketan ere zilarra lortu zuen Errumaniaren atzetik (urrea) eta Estatu Batuen aurretik (brontzea). Taldekideak Mo Huilan, Mao Yanling, Meng Fei, Qiao Ya, Liu Xuan eta  Ye Linlin

## Erreferentziak
Amanda Borden

**Amanda Borden** (Cincinnati, Ohio, 1977ko maiatzaren 10a) AEBetako gimnasta artistikoa da. 1996an txapeldun olinpikoa izan zen taldekako lehiaketan.

## Kirolari ibilbidea 
### 1994 
1994ko Munduko Dortmundeko txapelketan, zilarra irabazi zuen taldekako lehiaketan, Errumaniaren atzetik (urrea) eta Errusiaren aurretik (brontzea).

### 1996 
1996ko Atlantako (Estatu Batuak) Olinpiar Jokoetan urrea eskuratu zuen taldeen arteko lehiaketan, Errusiaren (zilarra) eta Errumaniaren (brontzea) aurretik. Taldekideak: Amy Chow, Dominique Dawes, Shannon Miller, Dominique Moceanu, Jaycie Phelps eta Kerri Strug izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ludivine Furlon

**Ludivine Furlon** (Nimes, Frantzia, 1980ko urriaren 4a) gimnasta artistikoa da.1995ean munduko brontzezko domina lortu zuen lurzoru proban.

## Kirolari ibilbidea 
1995ean Sabaen (Japonia) Munduko Txapelketan, brontzezko domina eskuratu zuen, Gina Gogean (urrea) errumaniarraren eta Ji Liya (zilarra) txinatarraren ondoren, 

## Zirkuan 
Ludivinek Nicolas senarrarekin egin du lan Maintenat duoan, Cirque du Soleil-en

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://www.instagram.com/ludivinenicolas_duomaintenant/
Javi Murua

**Javier Murua Altzueta** (Bilbo, Bizkaia, ) Euskal Herritar futbolaria da.

## Biografia 
Erdiko atzelari moduan aritzen da. Arenasen harrobian hezia, lehen talde getxoztarrarekin egin zuen debuta oraindik gazte mailan zebilela. 2016ko urtarrilean Athleticek fitxatu zuen. Gazte taldean, Baskonian eta Bilbao Athleticen aritu zen zurigorri bezala. 2022ko udan Amorebietak fitxatu zuen Lehen Federazioan jokatzeko. 2024ko udan Salamanca UDS-k fitxatu zuen Bigarren Federazioan jokatzeko.

## Ibilbidea 
*2025eko Ekainaren 8an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Kerri Strug

**Kerri Strug** (Tucson, Arizona, 1977ko azaroaren 19a) AEBetako gimnasta artistikoa da. 1996an txapeldun olinpikoa izan zen taldekako lehiaketan.

## Kirolari ibilbidea 
### 1991 
1991ko Indianapolisko Munduko Txapelketan taldekako zilarra irabazi zuen, Sobietar Batasunaren ondoren eta Errumaniaren aurretik. Taldekideak Shannon Miller, Kim Zmeskal, Betty Okino, Michelle Campi eta Hilary Grivich izan ziren.

### 1992 
Bartzelonan (Espainia) 1992an egin ziren Olinpiar Jokoetan taldekako brontzea eskuratu zuten, Talde Bateratuaren eta Errumaniaren ondoren.

### 1994 
Dortmundeko 1994ko Munduko Txapelketan, taldekako zilarra irabazi zuen, Errumaniaren atzetik eta Errusiaren aurretik. Taldekideak: Dominique Dawes, Amanda Borden, Jaycie Phelps, Amy Chow, Larissa Fontaine eta Shannon Miller izan ziren.

### 1995 
1995ean Sabaen (Japonia) egindako Munduko Txapelketan, taldekako lehiaketan brontzea irabazi zuen, Errumaniaren (urrea) eta Txinaren (zilarra) atzetik.

### 1996 
1996ko Atlantako (Estatu Batuak) Olinpiar Jokoetan urrea irabazi zuen taldeen arteko lehiaketan, Errusiaren (zilarra) eta Errumaniaren (brontzea) aurretik. Taldekideak: Amy Chow, Dominique Dawes, Shannon Miller, Amanda Borden, Jaycie Phelps eta Dominique Moceanu izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kim Kwang-suk (gimnasta)

**Gwang Suk Kim** (Ipar Korea, 1976ko otsailaren 15a) Ipar Koreako gimnasta artistikoa da. 1991n munduko txapelduna izan zen barra asimetrikoen ariketan.

## Kirolari ibilbidea 
### 1991 
1991ko Indianapolisko Munduko Lehiaketan, urrezko domina eskuratu zuen asimetrikoetan, Tatiana Gutsu sobietarraren eta Shannon Miller estatubatuarraren aurretik

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Annia Hatch

**Annia** ***Portuondo*** **Hatch** (Guantánamo, Kuba, 1978ko ekainaren 14a) Kuban jaio eta Estatu Batuetan nazionalizatutako gimnasta artistikoa da. 2004. urtean txapeldunorde olinpiko bikoitza zaldi-jauzian eta taldekako jauzi proban, eta 2003an munduko txapelduna izan zen taldekakoan.

Annia Portuondo izenez jaiotzan, eta 1997an Hatch abizendun estatubatuar batekin ezkondu ondoren haren abizena hartu zuen.

## Kirol-lasterketa 
### 1996 
San Juango (Puerto Rico) Munduko Txapelketan 1996an, bere jaioterria, Kuba, ordezkatzen zuenean, brontzezko domina lortu zuen, Gina Gogean eta Simona Amânar errumaniarren atzetik.

### 2004 
2004ko Atenasko Olinpiar Jokoetan zilarra eskuratu zuen zaldi-jauzi proban, Monica Roșu errumaniarraren ondoren (urrea) eta Anna Pavlova errusiarraren aurrean (brontzea). Taldekako zilarra ere eskuratu zuen, Errumaniaren atzetik eta Errusiaren aurretik.  

Taldekideak: Mohini Bhardwaj, Terin Humphrey, Courtney Kupets, Courtney McCool eta Carly Patterson izan ziren. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Otto Grotewohl

**Otto Emil Franz Grottewöhl** (Braunschweig, 1894ko martxoaren 11 &ndash; Ekialdeko Berlin, 1964ko irailaren 21a) alemaniar politikaria izan zen. Ekialdeko Alemaniako lehendabiziko lehen ministroa izan zen 1949tik hil zen arte.

Hamasei urterekin Alemaniako Alderdi Sozialdemokratarekin bat egin eta Lehen Mundu Gerran parte hartu zuen. 1920an Brunswick Estatu Askeko parlamentuko kide hautatu zuten Weimar Errepublikan, eta Justizia eta Hezkuntza ministro ere izan zen.

1925ean Alemaniako Reichstageko kide hautatu zuten eta 1933ra arte berrautatu zuten. Naziak boterera iritsi zirenean Reichstagetik bota zuten eta hainbat aldiz atxilotu zuten.

Gerra amaitu ondoren Grotewohlek Alderdi Sozialdemokrata zuzendu zuen Sobietar Batasunaren okupazio eremuan eta Alderdi Komunistarekin bat egin zuen. Alderdi berriak Alemaniako Alderdi Sozialista Batua izena jaso zuen.

1949an Alemaniako Errepublika Demokratikoa aldartikatu zenean, Grotewohl lehen ministro izendatu zuten. 1950ean lehen ministroaren boterea murriztu zen. Ordutik aurrera, Alderdiko idazkari nagusiak erabili zuen botere efektiboa.

Estatuko neurri errepresiboenak kritikatu zituen arren, sobietarren laguntzari esker karguan jarraitu zuen hil zen arte.
Bengodi Herria

**Bengodi Herria**, Berlinzone herriko eskualdeko fikziozko herri bat da, Giovanni Boccacciok deskribatu zuen Dekameronaren zortzigarren eguneko hirugarren eleberrian, "Calandrino eta elitropia" izenekoa.

Leku honen deskribapena Maso del Saggiok egin du, Bruno eta Buffalmaccorekin Calandrino sineskorraren aurka txantxa bat asmatzen. Azken hau, Bengodi herri zoragarriaz kontatzen diotenak erakarrita, non elitropia, ikusezin bihurtzen duen harria, ugari aurkitzen den, bere bila abiatzen da. Bocacciok lurralde miragarri hau euskaldunen lurretan kokatu zuen.

Cuccagnako lurraren deskribapenean, Bengodiko lurraren zenbait xehetasun aurki daitezke.

Hona hemen Dekameronen aipamena:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harizpi negatiboko RNA birus

**Harizpi negatiboko RNA birusak** (“**-ssRNA birusak**”) birus-multzo bat dira, eta zentzu negatiboko eta eta harizpi bakarreko genomak dituztenak, azido erribonukleikoz eginak. Harizpi osagarri gisa jarduten duten genomak dituzte, eta, haietatik abiatuta, RNA mezularia (mRNA) RNAren mendeko RNA polimerasaren (RdRp) entzima biralak sintetizatzen du. Genoma biralaren erreplikazioan, RdRp-ek zentzu positiboko antigenoma sintetizatzen du, eta norabide negatiboko RNA genomikoa sortzeko txantiloi gisa erabiltzen dena. RNA harizpi-negatiboko birusek beste ezaugarri batzuk ere badituzte: gehienek kapsidea inguratzen duen estalki biriko bat dute, genoma birala gordetzen duena, –ssRNAen genomak linealak izan ohi dira, eta ohikoa da genoma segmentatuta egotea.

ARNren birusek ***Negarnaviricota*** phyluma osatzen dute, *Orthornavirae* erreinuan eta Riboviria domeinuan. Harizpi bikoitzeko RNAren birusa zen arbaso komun batetik (dsRNA) eratoarri dira, eta reobirusen klado-ahizpak direla uste da, dsRNA birusak direnak. Phylumaren barruan, bi adar nagusi daude: *Haploviricotina*, gehienak segmentatu gabeak, eta ARNm-en estalkiak sintetizatzen dituen RdRp bat kodetzen duena, eta *Polyploviricotina*, zeinaren kideak segmentatuta baitaude eta ostalarien mintzak kentzen dituen RdRp bat kodetzen duen ostalariaren mRNAk erabilita. Guztira sei klase bereizten dira phylumean.

Harizpi negatiboko RNA birusak oso lotuta daude artropodoekin, eta modu informalean bana daitezke transmisiorako artropodoen mende daudenak eta artropodoen birusetatik eboluzionatu direnak, baina orain ornodunetan erreplika daitezke artropodoen laguntzarik gabe. Rift Haraneko sukarraren birusa eta tomatearen zimelduraren birusa artropodoen bidez transmititutako -ssRNA adibideak dira. Ornodunen -ssRNA birus nagusien artean daude ebolaren birusa, hantabirusa, gripearen birusa, Lassako sukarraren birusa eta amorruaren birusa.

## Kanpo estekak
Birus bilgarri

[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/30/Virion.png/320px-Virion.png|thumb|320x320px|Estalkirik gabeko birusen (**A**) eta estalkidunen (**B**) arteko konparazioa: 1-[kapsida, 2- azido nukleikoa, 3-kapsomeroa, 4-nukleokapsidea, 5-birioia, 6-**bilgarria**, 7-espikulak.]]
**Birus bilgarria** mintz lipidikoa da, eta animalien birusetan ohikoa den kapsida birikoa inguratzen du. Landare-birus eta bakteriofago gutxi batzuek baino ez dute bilgarria. Animalietan, ostalariaren mintz plasmatikotik (edo haren mintz nuklearretik) dator hein handi batean; baina zelula-mintz hori ez da bilgarriaren osagai bakarra; kanporantz, genoma birikoan kodetutako glukoproteinak agertzen dira. Sarritan, glukoproteinak oso antigeno biriko garrantzitsuak diren espikulak osatzeko biltzen dira.

Askok, bilgarriaren eta kapsidearen artean, zementatzen duen proteina-matrizea dute (adibidez: Rhabdoviridae).

Bilgarria malgua da, pleomorfikoa. Gainera, bilgarriak geruza bikoitz lipidiko bat du, lehortzearekiko, beroarekiko eta detergenteekiko sentikorra, eta, beraz, eterrarekin bakarrik eraso daiteke, lipidoak disolbatzen baititu eta birusa inaktibatu egiten baita.

Bilgarriaren funtzio nagusia birusari zelula ostalarian sartzen laguntzea da. Azaleko glukoproteinak zelula ostalarien mintzaren puntu hartzaileak identifikatzeko eta haiekin lotzeko balio dute. Bilgarri birikoa, gero, zelularen mintzarekin urtzen da, eta, horri esker, kapside eta genoma birikora sar daiteke. 

Eskuarki, infektatutako zelula birus-partikulez kargatzen da aldi luze batez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mitra muin

**Mitra muina**  edo **mitra ziza** (*Gyromitra esculenta*) *Gyromitra* generoko onddo espezie bat da. Pozoitsua gordinik, jangarria da ondo egosi  ondoren, hala ere, jangarritasuna eztabaidagarria da, batzuetan heriotza ere eragin baitu, batez ere haurrengan. Sorian kantitate handietan biltzen ziren Frantziara eta Italiara lehortuta esportatzeko. Badirudi gaur egun erabat debekatuta dagoela saltzea.

## Deskribapena 
**Kapela:** 6 eta 12 cm arteko diametrokoa, globo itxurakoa, puztua, irregularra, Barnehutsa, burmuinaren itxurakoa, gainazal osoa estaltzen duen zimur eta irtengune bihurgunetsu sakonekin, marroi-gaztaina kolorekoa, arre-morexka hezetutako zatietan, barnealdea zuria.

**Himenioa:** Himenioak kapelaren kanpoaldea estaltzen du. 

**Hanka:** Normalean laburra (2 - 6 x 1,5 - 3), zilindrikoa, luzetarako zimur batzuekin, Barnehutsa, zurixka edo arrosaz zerbait koloreztatuta.

**Haragia:** Mehea, hauskorra, zapore ahulekoa eta ia usaingabea.

**Etimologia:** *Gyromitra* terminoa grekotik dator, biribila esan nahi duen "gyros" hitzetik eta diadema esan nahi duen "mitra" hitzetik**.** *Esculenta* epitetoa latinetik dator, "esculentus" hitzetik, jateko balio duela esan nahi du. Bere jangarritasunagatik.

## Jangarritasuna 
Jangarri ona lehortuta, hala ere, kontu handiz ibili beharreko perretxikoa da, gordinik oso arriskutsua izan daiteke, baita hilgarria ere. Noizbait freskotan kontsumitzen bada, denbora luzez prestatzea gomendatzen da, kantitate txikiak kontsumitzea, eta ez otordu jarraituetan.

### Nahasketa arriskua 
*Gyromitra infula* delakoarekin, antzeko kolorea eta neurriak ditu, honek ordea, zati handi uhindu, leun eta bananduez osatutako mitra du. *Gyromitra gigas* berriz, askoz handiagoa da, kolore argiagoa du, hurrarena, eta ia ez du oinik.

## Sasoia eta lekua 
Udaberrian koniferoen basoetan (pinuak, alertzeak, izeiak), baso mugetan, erretako leku zaharretan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Erdialdeko Amerika, Groenlandia, Kanariak, Europa, Errusia, Himalaiako eskualdea, Mongolia, Ipar Korea, Hego Korea, Japonia, Australia, Zeelanda Berria, Nigeria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adingabeen Epaitegia

Zigor-zuzenbiden, **adingabeen epaitegi edo auzitegia** izaera bereziko organo judizial bat da, adingabeen erantzukizuna epaitzeko gaitasuna duena.

Figura ezarrita dagoen antolamendu juridikoetan, adingabeen auzitegiak adingabeentzat ezartzen diren arau penal espezifikoak aplikatu behar ditu, jarduteko gaitasun txikiagoa dutelako eta gizarteratzeko aukera handiagoa dutelako.

## Aurrekari historikoak Espainian 
Espainian Adingabeen Epaitegien pareko ezagutzen den lehen erakundea *Fuge et Pare d’Orfens* (Umezurtzen Sendatzailea eta Aita) da. Pedro IV. erregeak sortu zuen, 1337an, Valentzian. Kaleetatik zebiltzan adingabe eskale, umezurtz edo babesgabeak biltzen zituen erakunde horrek, eta lanbide bat ikasteko beharrezko prestakuntza jasotzeko hartzen zituen. Delituengatik akusatutako adingabeak ere epaitzen zituen.

Era horretako erakundeei gizarte-diziplinaren zentzua eman nahi zitzaien. Lehen urteetan ez zuen autonomia juridikorik, justizia zibilaren mende. Geroago, 1407an, Martin I.a erregeak ahalmen osoa eman zion adingabeen delitu-arloan, eta Umezurtzen Epaitegi edo Auzitegia ezarri zen. Lege proiektu desberdinen ondoren, azkenik, 1918ko abuztuaren 2an, Epaitegi Tutelarren legea onartu zen, Avelino Montero Ríosi esker.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Adingabeen Epaiketarako Gutxieneko Arauak 

## Kanpo estekak
Askatasunik Gabeko Adingabeen Babeserako Nazio Batuen Arauak

**Askatasunik Gabeko Adingabeen Babeserako Nazio Batuen Arauak** edo **Habanako Arauak** Nazio Batuen Batzar Nagusiak 45/113 ebazpenean onartu zituen, 1990eko abenduaren 14ean.

## Historia 
Nazio Batuek 1955ean onartutako presoen trataerari buruzko oinarrizko arauek ez zuten haurren eskubideen gaineko ikuspegirik. Beraz, Haurren Eskubideei buruzko Hitzarmenaren aterkia dute adingabeen justiziari erreferentzia egiten dioten nazioarteko hiru arauek: 1985eko, Adingabeen Epaiketarako Nazio Batuen Gutxieneko Arauak (Beijingo Arauak) eta 1990eko Askatasunik Gabeko Adingabeen Babeserako Nazio Batuen Arauak (Habanako Arauak) eta Gazte Delinkuentziari Aurrea Hartzeko Nazio Batuen Jarraibideak (Riadeko Jarraibideak). Habanako Arauek adingabeen justiziarako zentroetatik haratago doa, hau da haurrak dauden edozen atxiloketa esparruk bete beharreko arau multzoa baita. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
*Tortutaren eta beste tratu edo zigor krudel, anker eta apalesgarrien aurkako Hitzarmena
*Haurren Eskubideei buruzko Hitzarmena
*Adingabeen Epaiketarako Nazio Batuen Gutxieneko Arauak
*Gazte Delinkuentziari Aurrea Hartzeko Nazio Batuen Jarraibideak

## Kanpo estekak 
* Habanako Arauak
Nakuru konderria

**Nakuru konderria** Kenyako konderri bat da. Konderriak 7495,1&nbsp;km² ditu.

## Geografia 
Rift haranean dago, herrialdearen hego-mendebaldean, eta Nakuru du hiriburu. Beste herri garrantzitsu bat Naivasha da. Konderriko biztanleria, guztira, 1.603 325 biztanlekoa da, 2009ko erroldaren arabera. Herrialdeko laugarren konderririk populatuena da, Nairobi, Kakamega eta Kiambu konderrien atzetik. Konderriaren mugetan Nakuru eta Naivasha aintzirak eta Nakuru, Naivasha, Hell 's Gate eta Longonot parke nazionalak daude.

## Demografia 
2009ko zentsoaren arabera hauek ziren herri nagusiak:
# Nakuru, udalerria, 307&nbsp;990 biztanle
# Naivasha, udalerria, 181&nbsp;966 biztanle
# Molo, beste motatako herria, 107&nbsp;806 biztanle
# Gilgil, beste motatako herria, 35&nbsp;293 biztanle

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Nakuru konderria OpenStreetMapen.
Emakumezkoen Euskal Errugbi Txapelketa

**Emakumezkoen Euskal Errugbi Txapelketa**, izen ofiziala **Euskal Liga**, Euskadiko Errugbi Federazioak antolatzen duen errugbi txapelketa da. EAEko, Nafarroako eta Errioxako taldeek parte hartzen dute, eta 2021-22 denboraldian bi mailatan banaturik egon zen. Irabazleak Espainiako Ohorezko B mailara igotzeko promozioa jokatzeko eskubidea du.

## Lehen maila 
## Bigarren maila 
## Erreferentziak 
## Oharrak 
## Kanpo estekak
Dolores García-Negrete Ruiz Zarco

**Dolores García-Negrete Ruiz Zarco** (Alcalá la Real, Jaén, 1886ko apirilaren 8a &ndash; Jaén, 1940ko martxoaren 1a), **Dolores la Bella** bezala ere ezaguna, espainiar politikaria izan zen, Espainiako Alderdi Komunistako kidea, ideal errepublikarraren defendatzailea, diktadura frankistan preso politikoa izandakoa eta Espainiako Gerra Zibilaren ondoren eraila.

## Biografia 
1886an jaio zen Alcalá la Realen, Carlos Garcia-Negrete Parera politikari liberalaren alaba. Castillo de Locubingo alkate izan zen Seiurteko Iraultzailearen garaian.

Jaengo etxean ikasleak, politikariak, komunistak, intelektualak eta artistak ibiltzen ziren, eta pobreak ere bai, laguntza medikoa ordaintzeko baliabiderik gabe zeudenak. Familiaren maila, soziala zein kulturala, eta haren ideal errepublikanoak, arazo izan ziren frankismoarentzat. Alderdi hori Falangek gerra amaitu ondoren epaileari igorriko zizkion txostenetan jaso zen.

1936ko azaroan bere senarra minbiziak jota hil ondoren, bere bizitzak aldaketa garrantzitsu bat jasan zuen, jarduera politiko garrantzitsu bat garatuz, 1937an Alderdi Komunistan afiliatzera eta errepublikaren legitimitatearen defentsara eraman zuena. Doloresek Jaengo Emakume Antifaxisten Elkartea sortu eta zuzendu zuen, eta UGTko Emakumeen Sindikatuan afiliatu zen inplikazio handia izanik. Jaengo Diputazio Probintzialeko kontseilari ere izan zen.

1939ko abuztuaren 26an atxilotu zuten, gerra zibila amaituta, presazko prozedura sumarisimoz, eta heriotzara kondenatu zuten bere filiazio komunista eta kargu politikoengatik, bere ekintzak lan humanitarioetan oinarritzen baitziren. 1940ko martxoaren 1ean Jaengo San Eufrasio hilerrian fusilatu zuten.

2006an Jaengo Udalak kale bat eskaini zion Santa Isabel auzoan.

## Erreferentziak