open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xikotan

**Xikotan** (; ; ) Kurileen uhartediko errusiar uharte bat da. Bere hedadura 250 kilometro karratutakoa da. Kuril uharteetako gatazka dela eta, Japoniak bere bezala aldarrikatzen dituen lau uharteetako bat da. Hegoaldeko Kuril uharteetako taldean dago.

## Geografia 
Xikotan uhartea honako koordenatu geografiko hauetan dago:

* latitudea: 43º42' eta 43º53' N
* longitudea: 146º36' eta 146º54' E
* garaiera altuena: 413 m

Ipar-mendebaldean Kunaxir uhartea dago, Hegoaldeko Kurilen itsasarteak banandua, eta, hego-mendebaldean, Jabomai uharteak, Spanberg itsasarteak bananduak.

Administratiboki Sakhalingo oblastak kontrolatzen du.

## Kanpo estekak
Club de Remo Pontejos

**Club de Remo Pontejos** (euskaraz: *Pontejos Arraun Kluba*) Marina de Cudeyoko Pontejos auzoko arraun taldea zen. Egun KAE Ligan aritutakoa, *Jose Luis Valdueza* zen bere traineruaren izena.

Tosta finkoan, mota guztietako kategorian hartu izan du parte: bateletan, trainerilletan eta traineruetan.

## Historia 
Elkartea 1964ko apirilaren 18an sortu zuten baina 1994 arte ez zuen trainerua atera. Zuzendaritza taldeko kide batzuk ez zuten begi onez ikusi trainerua atera eta eliteko taldea bihurtzea eta 1995ean taldea banatu eta harrobiarekin lan egingo zuen talde berria osatu zuten, Club de Remo San Pantaleón.

CR Pontejosek aurrera jarraitu zuen bere traineruaren proiektuarekin eta emaitzak onak izan zituen, hainbat bandera irabazi eta txapelketa garrantzitsuak jokatuz, hala Espainiako txapelketak eta KAE Ligak. Urterik onenak 2005, 2006 eta 2007 izan ziren, bandera ugari irabazi eta Kantabriako txapelketan hirugarren egiteaz gain KAE Ligako seigarrena izan baitzen bi aldiz. 2006an Espainiako Txapelketan laugarren egin zuen. 2008an, arazo ekonomikoak zirela eta ezin izan zuen KAE Ligan parte hartu eta desegin zen.

Gaur egun Ligetan parte hartzen ez duen arren kantabriarren arteko estropadetan aritzen da, Kantabriako txapelketan ere bai.

## Palmaresa 
[thumb|300px|[2006ko Kantabriako Traineru Txapelketa. Gertuen ikusten dena da Pontejos.]]
### Txapelketak 
* **Espainiako txapelketa**
** Laugarrena (1): 2006an.
** Parte hartu: 2000, 2003, 2006.
* **Kantabriako txapelketa**
** Hirugarrena (1): 2006an.

### Ligak 
* KAE Liga:
** Seigarrena: 2006, 2007.

### Irabazitako banderak 
* Pontejosko Bandera (2): 2004, 2005.
* Santurtziko Bandera (1): 2005.
* Santoñako Bandera (1): 2005.
* Marina de Cudeyoko Bandera (1): 2005.
* Portugaleteko Bandera (1): 2005.
* Algortako Bandera (1): 2005.
* Ría del Asón Bandera (1): 2005.
* Sevilla FC-ren mendeurrena 1): 2005.
* Getariako Bandera (1): 2006.

## Azken denboraldiak 
## Beteranoak 
2012an sortu zuen trainerua eta urte berean ABE Traineruen Ligan bigarren postua lortu zuen, 2013an errepikatu zuena. Arraunlari beteranoekin osaturiko traineru kantabriar bakarra izan da urte hauetan eta podiumetik gertu ibili da urtero. 2021ean hirugarren aldiz izan zen txapeldun ordea.

### Palmaresa 
* ABE Traineruen Liga (0): bigarrena 2012, 2013 eta 2021ean.

### Denboraldiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maskarada (antzerki taldea)

**"Maskarada"** antzerki taldea izan zen, Bilbon eta 1980an sortutakoa, hamarkada hartan erreferentziazkoa izandakoa. Izan ere, euskaraz maila profesionalean apustua egin zuen lehendabizikoa izan zen.
## Hasiera 
Lehenengo lanak umeentzat egin zituzten: "*Logalea zeukan ekilibristaren kasua*", "*Jimmy Pottolo eta zapataria*" eta "*Danbor magikoa*".

## Arrakasta 
1983an "Tira jira bira" kale ikuskizuna egin ondoren, hurrengo urtean arrakasta eskuratu zuten Dario Fo italiarraren lan baten egokitzapenarekin, "Pistolaren begi zuri-beltzak" alegia, Bilboko Campos Eliseos Antzokian estreinatutakoa. Hain zuzen ere, modu profesionalean eta euskaraz egindako lehen antzezlana izan zen.

Emaitza hauek lortu eta gero, 1985ean beste estreinaldi arrakastatsua egin zuten, "Gastibeltzaren karabinak" lanarena, Marc Legasseren eleberriatik Bernardo Atxagak eta Oskorrik moldatutakoa.

Azkenik, 1986an "Harrizko Aresti hau" aurkeztu zuten, Atxaga eta Oskorriren laguntzarekin berriro ere, eta 1987an Edorta Jimenezek idatzitako "Gernika 16:30 BSO" muntaketa handiko ikuskizuna.

1988an Kontrabaxua monologoa jarri zuten martxan arrakasta handiarekin, aktore bakarra Mikel Martinez zela.

1996an Oskorriren *Landalan* diskoaren kontzertuetan parte hartzen zuten.

## Krisialdia 
Hurrengo lanak xumeagoak izan ziren, eta gaztelaniaz ere egiteari ekin zioten (*"La importancia de llamarse Ernesto"*).

Apurka-apurka taldea desegiten joan zen.

## Taldekideak 
Mikel Martinez, Patxo Telleria, Aitor Mazo, Carlos Panera, eta Aitzpea Goenaga taldekideen artean egon ziren. Jokin Oregi ere azken urteetan.

Fitxategi:Maskarada EgunkariaMartinez Telleria 2003.jpg
Fitxategi:Maskarada EgunkariaMartinez Panera.jpeg 01.jpg
Fitxategi:Maskarada Egunkaria Telleria 2003.jpg
Fitxategi:Hemeroteka El florido Pensil 1996-02-13.jpg|Oskorriren *Landalan* diskoaren iragarkian (1996-02-23)

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko antzerki taldeen zerrenda
* Euskal Antzerkigintza
* Euskal antzerki berria

## Bibliografia 
* Aitor Zuberogoitia & Pedro Zuberogoitia. *Bertan Bilbo. Bizkaiko hiriburua eta euskara: XX. mendeko historia*. Bilboko Udala, ISBN: 8488714955, 2008.

## Kanpo estekak
Deabru Beltzak

**"Deabru Beltzak"** kale antzerki taldea da, Iturrialde auzoan (Bilbo) egoitza daukana baina munduan zehar oso sarritan dabilena. Izan ere, euskal talderik nazioartekoena dugu.

1996an sortu ondoren hamar antzezlan egin dituzte, tartean umeentzako lanak daudelarik. Hain zuzen ere, azkenak "Nora zoaz, Txanogorritxu?" izenburua dakar eta publiko gazteenari begira egin dute, besteak beste Bixente Martinezen laguntzarekin.

Ikuskizunetan, hitzik gabe, musika, argi eta suekin jolasten dute, deabruenak ematen dituzten janzkera beltz eta makillatutako aurpegiekin beti ere. 
3.000 ekitaldi eginez, 80 ekitaldi berezi antolatu dituzte, 50 hiritan jaien zuzendaritza artistikoaz arduratu dira, munduko 35 talderekin aritu dira lankidetzan eta erankunde hauekin kolaboratu dute: Eusko Jaurlaritza, Ministerio Español de Educación, Cultura y Deporte, Bilboko Udaleko Kultura Saila, Gouvernement du Québec, Le Moulin Fondu, Le Forneau, Leioako Umore Azoka, Fest’Arts Libourne, Fira de Teatre al Carrer de Tàrrega, Arriola Kultur Aretoa, Chalon dans la Rue, Lekeitioko Nazioarteko Kale Antzerki Jaialdia, Portal 71 producciones culturales, Bizkaiko Foru Aldundia…etab. 5 kontinente eta 35etik gora herrialdetan egin dute lan, Euskal Herriko talderik nazioartekoena bilakatuz.

## Kideak 
Euskal Herriko hainbat antzerki taldetatik zetozen aktoreek sortu zuten 1taldea. Garbitxu eta Zesar A. Ogara kide nagusiak dira, taldea antolatzen dutenak, eta haiekin batera Katrin Schlegel, Raul Soriano, Gorka Goikoetxea, Asier Etxaniz, Aitor Villar, Alain Díez, Aitor Fernandino eta Olatz Pagalday kide edo kolaboratzaile dituzte.

## Ikuskizunak 
* *Kontzertu Beltza*
* *Ibiltariak*
* *Bikiak* 
* *Les Diables Noirs*
* *a,e,i,o,u* (haurrentzat)
* *Adi-Adi* (haurrentzat)
* *Les Tambours de Feu*
* *Bande Déplacée*
* *Nora zoaz, Txanogorritxu?* (haurrentzat).
* *Su a Feu*
* *Danbor talka* (Les Commandos Percu talde frantziarrarekin batera)
**Sinfeuny*

## Lekeitioko Kale Antzerki Jaialdia 
Lekeitioko Kale Antzerki Jaialdiaren sustatzaileen artean "Deabru Beltzak" taldea dugu, Euskal Herri mailan mota honetako festibalik garrantzitsuena dena.

## Sariak 
* 2021: Kale ikuskizun onenaren Max Saria,  'Simfeuny' lanagatik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko antzerki taldeen zerrenda
* Euskal Antzerkigintza

## Kanpo estekak 
* Deabru Beltzen webgunea
* Instagram
Antzerkiola Imaginarioa

**Antzerkiola Imaginarioa** (gaztelaniaz *Fábrica de Teatro Imaginario* edo F.T.I.) Bilbon eta 1998an sortutako antzerki taldea da, abangoardioako lanak eskaini izan dituena. 2009an bukatu zuen ibilbidea eta 2010 urtean Khea Ziater sortu zuten.

Ander Lipus antzerkigile eta aktorea taldeburua izan da, eta egoitza Bilbo Zaharra auzoan egon da.

Taldekideen artean, Jon Gerediaga gidoilaria eta Miren Gaztañaga aktorea ditugu.

## Antzezlanak 
* *Un minuto* (1997)
* *Ardoaz* (1998)
* *Mis rarezas dirías tú* (1998)
* *Zortzi olivetti poetiko* (1999)
* *Caja XXI* (1999)
* *La niña que sueña lunas también se mea en la cama* (2001)
* *Mundopolski* (2002)
* *Ritos: gure azken lur zatia* (2002-2006)
* *Yuri Sam* (2003)
* *Fitola balba, karpukit tui* (2004)
* *Kaputen kanta* (2004)
* *Au revoir, triunfadores* (2005)
* *Babiloniako loreak* (2009)
* *Ezequiel* (Sagarroi taldearekin)

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko antzerki taldeen zerrenda
* Euskal antzerki berria

## Kanpo estekak 
* Antzerkiola Imaginarioaren web gunea
* Antzerkiolaren bloga
Lekeitioko Kale Antzerki Jaialdia

**Lekeitioko Kale Antzerki Jaialdia** kostaldeko herri bizkaitar hartan urtero 1989tik uztailaren lehen hamabostaldian burututako nazioarteko festibala da, itzal handikoa eta Euskal Herriko garrantzitsuena arlo honetan.

"Deabru Beltzak" taldea jaialdiari estuki lotuta dago.

## Historia 
1979. urtean Lekeitio herrian “Topaketak” antolatu ziren. Antzerki topaketa haietan Danimarka, Italia eta Euskal Herriko taldeak bildu ziren euskal antzerki independentearen mugimenduari hasiera ematen. Horrela, Lekeitio da kale-antzerki garaikidearen hastapenaren lekukoa.

Hamar urte beranduago, 1989an, antzerkizale talde batek topaketa horietan bizi izandako esperientzia berreskuratzea eskaini zion udalari. Horrela sortu zen Lekeitioko Kale-Antzerki Nazioarteko Jaialdiaren aurreneko edizioa. Aurrekontu apal batekin jaialdiak hasierako urratsak eman zituen eta egitarauan ehun hankapaluen bilkura bat nabarmendu zen.

Jaialdia aitzindaria zen, Euskal Herrian kale-kultur arlo honetan lehenengoa baitzen. Kale eta plazetan oinarria izanda ere, zeruan, itsasoan, hondartzan… ere aurkitu du antzezlekua.

Bigarren jaialdiak, 1990an, munduari zabaldu zion atea, Frantzia eta Laponiako bi talde gonbidatuz. Nazioarteko joera hau urtez urte handitzen joan da. Gaur, bost kontinentetako taldeak Lekeitioko plazatik igaro dira. Togo, Ghana, Mozambike, Quebec, Argentina, Kuba, Txile, Bali, Turkia, Txekia, Italia, Alemania, Portugal, Errusia, Frantzia… izan dira jaialdian. Penintsulako eremu guztietatik ere hamaika antzerki talde hurbildu dira Lekeitiora. Honez gain, euskal antzerki talde ugarik hartu du jaialdia estreinatzeko plaza. Jaialdiak berak ekoizpen propioak estreinatu ditu aldizka, arrakasta handiz bai parte hartze aldetik, bai kalitate aldetik.

Itzal luzeko nazioarteko taldeak izan dira Jaialdi honetan: Royal de Luxe, Ilotopie, Plasticiens Volants, Trans Express Europa…

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko antzerkia

## Kanpo estekak 
* Jaialdiaren webgunea
* jaialdiaren bloga
2008ko Iparraldeko Bertsolari Txapelketa

**2008ko Iparraldeko Bertsulari Xapelketa** edo **2008ko Iparraldeko Bertsolari Txapelketa** Iparraldeko Bertsulari Xapelketaren lehenengo edizioa izan da. Urriaren 18 eta azaroaren 15 bitartean egin zen. 16 bertsolarik hartu zuten parte eta guztira 3 finalaurreko eta finala jokatu ziren. 2008ko edizioaren leloa "Ereiteko tenorea" izan da. Finala Donibane Lohitzuneko Jai Alai pilotalekuan jokatu zen, azaroaren 15ean.

Ordura arte, Ipar Euskal Herriko bertsolariek urteetan zehar Nafarroako Bertsolari Txapelketan parte hartu izan zuten.

Amets Arzallus izan da txapelduna, Sustrai Colina txapeldunorde eta Miren Artetxe hirugarren sailkatu direlarik.

## Parte-hartzaileak 
### Bertsolariak 
Orotara 16 bertsolari izan dira Iparraldeko lehen txapelketan. Mixel Aire 64 urterekin eskarmentu handiena duena izan da. Gainerakoei dagokionez, batez bestez 21 urteko adina dute.

# Mixel Aire "Xalbador II"
# Karlos Aizpurua
# Xan Alkhat
# Odei Barroso
# Maddalen Arzallus
# Miren Artetxe
# Amets Arzallus
# Sustrai Colina
# Ekhi Erremundegi
# Gillen Hiribarren
# Patxi Iriart
# Mizel Mateo
# Xumai Murua
# Kristiñe Txoperena
# Eneritz Zabaleta
# Egoitz Zelaia

## Saioak 
### Finalaurrekoak 
#### Donibane Garazi 
Donibane Garaziko saioa lehenengo finalaurrekoa izan zen. 2008ko urriaren 18ko 17:00etan ospatu zen herriko zineman.

#### Luhuso 
Luhusoko saioa bigarren finalaurrekoa izan zen. 2008ko urriaren 25eko 17:00etan ospatu zen herriko salan eta 400 bertsozale inguru gerturatu ziren saioa ikustera.

#### Urdiñarbe 
Urdiñarbeko saioa hirugarren eta azken finalaurrekoa zen. 2008ko azaroaren 2ko 17:00etan ospatu zen herriko salan, 200 bat lagun hurbildu zirela.

### Finala 
#### Donibane Lohitzune 
Finala Donibane Lohitzunen ospatu zen, Jai Alai pilotalekuan, 2008ko azaroaren 15eko 17:00etan. 1.500 bat lagun bertaratu ziren.

## Kanpo estekak 
*  2008ko Iparraldeko Bertsulari Xapelketa
Jacques-Marie ahizpa

**Jacques-Marie ahizpa** (Bidarte, 1921 &ndash; Bidarte, 2005eko irailaren 26a) euskal erlijiosa zen.

## Biografia 
Bere benetako izena Monique Bourgeois zen. Erizaintza ikasi zuen eta, gaztea zela, Henri Matisse margolariaren modeloa zen. Artistarekin izandako harremanari esker, 1951an honek Venceko *Chapelle du Rosaire* eraikitzea lortu zuen.

37 urtez, Bidarteko *Les Embruns* berreziketa egoitzako zuzendaria izan zen.

## Bibliografia 
* Jacques-Marie ahizpa, *Henri Matisse, La Chapelle de Vence*, Grégoire Gardette, 1992,
Gla

thumb|300px|Gotorlekuaren ipar-mendebaldeko zatia, *jauregitik* ikusia
**Gla** (grezieraz Γλα edo Γλας) zibilizazio mizenastarraren gotorleku bat zen, Grezia iparraldean, Beozian zegoena. Kopaide lakutik irtetzen den kareharrizko platea batean eraiki zen, Orkomenotik 20 kilometro ekialdera, Kastron herritik 2 kilometro hegoekialdera, eta Tebas Termopilekin lotzen zuen ibilbide nagusitik 2 kilometro ekialdera.

Gotorlekua, harresi handiz inguratua dago, eta, dirudienez, guarnizio militar bat izan zuen. Barne espazio gehiena hutsik dago, eta, beraz, arkeologoek, erasoren bat gertatuz gero, Kopaide laku inguruko nekazarientzako babesleku gisa balio izan zuela uste dute. Gla gotorlekuaren kontrolpean zegoen lurra, uste denez, mizenastar munduko "ogi hornitzailea" zen. Gotorlekua inguratzen duen lakua, antzinatean lehortua izan zen, landalur oso emankorra bihurtuz. Gotorlekuaren mendebaldeko muturrerantz altxatutako zatian, iparraldeko hormaren luzeran zehar, L formako egitura bat dago, jauregi baten antzerakoa, megara erako bi gela dituena, bana albo bakoitzean. Egitura honen hegoaldean, bi eraikin estu zeuden, paraleloan kokatuak, barrakak izan zitezkeenak. Eraikin hauetako batean, gela bat zegoen, alea zuena, erraustua geratu zen alea tokia sute batek K. a. 1200ean suntsitu zuenean. Ebidentzia honek, eraikina, ale biltegi bezala eta gotorlekua eta bere inguruko lurraldearen banaketa gune bezala erabiltzen zela suposarazten du.

## Bibliografia 
* S. E. Iakovidis: *Gla and the kopais in the 13th Century BC,* Atenas 2001
* Nic Fields: *Mycenaean Citadels c. 1350-1200 BC*, Oxford 2004

## Kanpo estekak
Beisiris

**Beisiris** edo **Beisirisse**, antzinaroko akitaniarren jainkoa omen zen.

Berari buruzko inskripzioa Cadiac/Cadéac herrian azaldu zen, Pirinio Garaietan. Baita Commingesko Aure haranean.

Inskripzioetan Beisisris Jupiter jainko erromatarrari lotuta azaltzen zaigu, honek ematen digu jainkoaz daukagun ezaugarri bakarra.

## Idazkunak 
*IOM **BEISIRISSE**:* Cadéac (65), XIII, 370. 

I(ovi) O(ptimo) M(aximo) / Beisirisse / M(arcus) Val(erius) Pote/ns v(otum) s(olvit) l(ibens) m(erito).

IOM *Iupiter Optimus Maximo* ohiko izendapenaren laburdura da: Jupiter Hoberena eta Handiena.  Idazkun horretan  *Marcus Valerius Potens* hiritarrak aldarea bat eskaintzen dio Jupiterri, Optimus Maximus Beisiris-i. Dena den, sinkretismoa ez da batere ohikoa Pirinioetako erlijioan, eta Jupiter jainkoarekin bi adibide besterik ez dira agertu.

## Erreferentzaiak 
## Bibliografia 
* Enciclopedia General Ilustrada del Pais Vasco, Historia General de Euskal Herria. Argitaletxea, Auñamendi, Zarautz 1978.
* Julien Sacazeren lanak:
:* *Les Anciens dieux des Pyrénées, nomenclature et distribution géographique*. Extrait de la *Revue de Comminges* (Saint-Gaudens), 28p., 1885.
:* *Inscriptions antiques des Pyrénées*. Hitzaurrea M. Albert Lebèguek eginda. Tolosa, XII-576p. (Bibliothèque méridionale. 2e série,1892. ; 2). Berrargitalpena fakzimilean, Tolosa, ESPER, 1990.
:* *Inscriptions antiques du Couserans*. Tolosa, 28p., 1892. Berrargitalpena fakzimilean, Nîmes, C. Lacour, 2001.

## Kanpo estekak
Eugenia de Montijo enperatrizaren gaztelua

**Eugenia de Montijo enperatrizaren gaztelua** edo **Arteagako gaztelua** Gautegiz-Arteagan dagoen gaztelua da, Urdaibai erreserban kokatuta. Eusko Jaurlaritzak, 2001eko ebazpen bati esker, Sailkatutako Kultura Ondasuna da. Gaur egungo gaztelua jatetxe eta hotela da.

## Historia 
Gazteluaren oinplanua antzinako dorre baten zimenduetan kokatuta dago. Dorrea, jadanik XV. mendeko idazlanetan aipatua, zaharkituta zegoen XIX. mendean, laborantzan erabilia zelako.

Dorrea Arteaga leinuarekin, Montijoen senideak, lotura omen zuenez Eugenia de Montijo enperatrizak gazteluaren berrikuntza bultzatu zuen Bizkaiko Batzar Nagusiek bere semeari «*jatorrizko bizkaitarra*» titulua eman ziezaioten.

Enperadoreek bere arkitektoak Arteagara bidali bazituzten ere, ez ziren inoiz han bizi izan. Eugenia de Montijo erbesteratua zenean, Alba leinuaren laguntzaz Madrilen edo Sevillan bizi zen, gaztelua baztertuz.

## Ezaugarriak 
Omentzeko dorre bat dirudien dorretzar neogotiko bat da, neo erdi-aroko jauregi bat da, arkitektura gotiko frantsesean inspiratua, Erromantizismoak duen estilo gotikoa berreskuratzeko ahaleginaren eragina duena.

Ojiba-arkuetan, animaliak irudikatzen dituzten gargoletan, bikoiztutako baoetan eta arkitektura militar gotikoaren elementu ezaugarriak (almenak, merloiak, matakoiak, etab.) erabiltzean adierazten da neogotizismo hori.

Oina, antzinako dorrearen zimendu berberean oinarritzen da eta aldeko 17 eta 12 metro dituen lauki zuzena eratzen du eta angelu batean poligono edo dorre oktogonal batek eteten du lauki hori eta dorre horren barne aldean gaztelu horren eskailera dago.

Mutxardadura duen marmol gris eta gorrizko silarrizko obran-aparejatua dago; bere lau fatxadetako bakoitzean, ojibazko bi arku altu ateratzen dira kanpoko aldeko zokalo edo frisotik goien dagoen erlaiza arteraino eta, horien artean, gustu bereko zortzi leiho ageri dira, bi solairu bakoitzerako eta nagusienak, armarri bikain bat erakusten du eta lau aldeetako goiko alde guztiak, eta dorretxoarenak, kanporantz irtendako zati bat dauka, almenatua eta beren soluetan irekitako dorretxo txiki batzuk dituztela.

Sukaldea, bodega eta zerbitzariek erabiltzeko areto bat daudeneko soto bat kontatu gabe, gazteluak bost solairu ditu. Marmolezko harmailadi zabal batek, lehenengo solairurako sarrerara eramaten du eta solairu horretan dago apaindurazko aberastasun handia duen atondo zabal bat. Bere bi saloietan, marmol grisezko eta haritzezko eta-zura mota bereko zokalo handiak dituztela, bi tximinia monumentalek beren edertasun guztia erakusten dute.

Bigarren solairua zen enperadoreen logelarako zena eta margozko bi beirate eder dituen otoitz-leku bat badago. Goiko solairuak, goi mailako neskame/ morroientzat ziren eta dorretxoaren barruan dagoen eskailera eliptikoa da solairu guztiak lotzen dituena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Eraikin hau *kultura ondasun* izendatzeko agindua, Eusko Jaurlaritzako Kulturako sailburuarena.
* «Arteagako Gaztelua», Eusko Jaurlaritzaren turismo webgunea.
Espainiako Errege Guardia

**Espainiako Errege Guardia** edo **Espainiako Erregeren Guardia** (gaztelaniaz *Guardia Real*) VIII. mendean Espainiako Errege Familia babesteko sorturiko zaintza erakunde armatua da. Gaur egun, Espainiako indar armatuetako adarretako bat da, beste armadekin batera. Hiru egoitza besterik ez ditu: kuartela El Pardon, destakamendua Mallorcako Marivent Jauregian eta musika bandaren egoitza Madrilgo Errege Jauregian.

## Zereginak 
Hauek dira Espainiako Errege Guardiaren zereginak:

* Errege Familia babestu eta honi segurtasun osoa eman, bai, bizi diren jauregian, bai bestelako Erresumako jauregietan.
* Espainiara joaten diren beste estatuburuei bizkarzaintza zerbitzua eskaini.
* Gerrara joan eta desfile militarretan parte hartu.

[thumb|400px|Errege Guardiaren goardia-aldaketa [Madrilen.]]
## Barne-egitura 
### Antolaketa 
* Agintea
* Estatu Gorena
* Laguntza Taldea
** Laguntza Konpainia
** Segurtasun Konpainia
** Transmisio Konpainia
** Formakuntza Zentroa
** Erlijio Zerbitzua
** Segurtasun Saila
* Bizkartzain Taldea
** Kontrol Militarreko Konpainia
** Alabardari Konpainia
** Errege Bizkartzainen Eskuadroia
** Zaldi-irakaskuntzako Nukleoa
** Errege Tresneria
* Ohoreen Taldea
** *Monteros de Espinosa* Konpainia. Lehor Armada ordezkatuz.
** *Mar Océano* Konpainia. Itsas Armada ordezkatuz.
** *Plus Ultra* Eskuadrila. Aireko Armada ordezkatuz.
** Urpeko Unitatea
** Mendiko Taldea
* Logistika Taldea
** Hornikuntza Konpainia
** Mantenketa Unitatea
** Garraio Konpainia
** Instalakuntzen Konpainia
** Osasun Unitatea
* Musika Unitatea
** Banda Sinfonikoa
** Gerrako Banda
** Txirula eta Dultzainen Banda
** Brass Band
** Big Band
** Ganberako Taldeak

### Eskalak 
## Kanpo estekak 
* Espainiako Errege Guardiaren webgune ofiziala 
* Espainiako Errege Familiaren webgune ofiziala
Felizia Roucykoa

**Felizia Roucykoa** (Barbastro, 1050 &ndash; Bartzelona, 1094) Aragoi eta Iruñeko erregina ezkontidea izan zen.

Roucyko kondea zen Hilduinoren alaba, 1074an Antso V.a Nafarroakoa ezkondu zuen. Felizia Antsoren bigarren emaztea zen eta hiru seme izan zituzten Fernando Nafarroakoa, Alfontso I.a eta Ramiro II.a. Azken biak Aragoi eta Iruñeko erregeak izan ziren Piarres bere anaia, lehenengo ezkontzaren semea, ondorengorik gabe hil zenean.

## Genealogia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Munia Gaztelakoa

**Munia Gaztelakoa**, baita **Mayor**, **Muniadona**, edo **Mumadonna Santxitz** izenez ere ezaguna ( 995 - d.1066), Iruñeko erregina (1010 &ndash; 1035), Ribagorza (1017 &ndash; 1035) eta Gaztelako konderrien (1029 &ndash; 1035) kondesa izan zen.

## Biografia 
Antso Gartzea Gaztelako kondearen eta bere emazte Urraka Gomezen alaba, Palentziako Banu Gomez kontalariaren familiakoa, Munia, Antso III.a Nagusia ezkondu zuen, 1011 inguruan.

1017an, Ribagortzako kondea, Gilen Isarno, Arango haranera eginiko espedizio batean eraila izan zen. Munia Ramon II.a Ribagortzakoaren birloba zen. Bai Mayor Gartziak, Gartzeiz Fernandez eta Ava Ribagortzakoa konde-kondesaren alabak eta Erramun III.a Pallars Jussakoaren alargunak, bai Antso Nagusia erregeak, bere emaztearen izenean, bere eskubide dinastikoak aldarrikatu zituzten. 1017an nafar tropek konderria inbaditu zuten eta Antsok Gilen Isarnoren lurraldeen kontrola hartu zuen.

1028an, berriro, Muniaren eskubide dinastikoak aldarrikatu zituzten. Gartzea Santxitz Gaztelakoa kondearen hilketaren ondoren — Leonen Bela leinukoek egina —, Antso Nagusia erregeak konderriaren kontrola hartu zuen, Munia hildakoaren arreba zela argudiatuz. Hala ere, 1029an Fernando Antso bere semea konde tituluarekin izendatua izan zen.

## Testamendua 
1066ko ekainaren 13an testamentua egin zuen, honen bidez, ordura arte zaldiak gozatzen zituztenei emandako zaldien behin betiko lagapena eta bere menpe zeuden kristautasunera bihurtutako mairuen askatasuna zehazten zituelarik. Berak eraikitako Frómistako San Martin monasterioak erabili zituen onibarren titularra zena ezarri zuen, eta, gainera, beste jabetza batzuk eman zizkion Bobadilla eta Agero hirietan, Frómista eta Población de Camposko tertzio hamartarrak, baita zelai erdia eta Villotako serna bat ere. Frómistan zituen ardiak, behiak eta behorrak Santa Maria, San Juan Bataiatzailea eta San Martin eliza-zentroen artean banatu zituen, eta Asturiasen zituen behiak lurperatua izan zen lekuaren, Fromistako San Martin monasterioaren eta bere arimaren alde otoitz egiten zuten hiru monjeen artean.

## Ezkontza eta seme-alabak 
1010an, Iruñeko Antso III.a Nagusia erregearekin ezkondu zen. Lau seme-alaba izan zituzten:
* Fernando Antso, Gaztelako kondea.
* Gartzia III.a Santxez (1020-1054), Iruñeko erregea.
* Gonzalo I.a Ribagortzakoa (?-1045), Sobrarbre eta Ribagorzako kondea.
* Bernardo Nafarroakoa (?-1024).

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak
Priapatio

**Priapatio** Partiar Inperioko errege izan zen. Inperio hau, K.a. 191tik K.a. 176 arte gobernatu zuen. Inperioaren sortzailea izan zen Artsazes I.aren anaia zen Tiridates I.aren biloba zen.

Bere agintaldia, Antioko III.a Handia seleuzidar erregeak Partia inbaditu osteko aroan hasi zen (K.a. 223-K.a. 187.

Hiru partiar erregeren aita izan zen: Praates I.a (K.a. 176-171), bere ondorengoa izan zena, Mitridates I.a (K.a. 171-138) eta Artaban I.a (K.a. 128-124).
Jabomai uharteak

**Jabomai uharteak** (; ) Kuril errusiar uhartediko uharte txiki batzuk dira. Orotara, 97 kilometro karratu inguruko hedadura dute. Hegoaldeko Kuril uharteen taldean daude. Iturup, Xikotan eta Kunaxir bezala, Kuril uharteetako gatazka dela medio, Japoniak bere bezala aldarrikatzen dituen uharteak dira.

## Geografia 
Jabomai uharteak honako koordenatu geografiko hauetan daude:

* latitudea: 43º22' eta 43º38' N
* longitudea: 145º52' eta 146º21'
* garaiera altuena: 45 m, Yuri uhartean

Ipar-ekialdean Xikotan uhartea dago, Spanberg itsasarteak banandua, ipar-mendebaldean, Kunaxir uhartea, Hegoaldeko Kuriletako itsasarteak banandua, eta ekialdean, Japoniako Hokkaido uhartea, Kunaxir itsasarteak banandua.

Administratiboki, Sakhalingo oblastak kontrolatzen ditu.

## Uharteak 
770px|thumb|ezkerrera|Du nuen argazki Hokkaido, Nemuro Penintsulan (nosappu Anitua) argazkiak.
Martxoa 26, 2005

## Kanpo estekak
Baronatarren kondaira

[thumb|340px|[Baronatarren dorretxea urrunetik.]]
**Baronatarren kondaira**k Villanañeko Maria Perezen istorioa azaltzen du, "Gaztelako Barona" ezizena zuena. Kondaira Soria ingurukoa da, eta ezagun egin zen emakume honek Nafarroa eta Aragoiko Alfontso I.a garaitu zuelako.

Kondairaren garai historikoa Gaztelako Erresuma eta Aragoi arteko gudarena zen. Gaztelak Urraka bere erregina eta Alfontso bere oinordekoaren alde egin zuen eta Nafarroa eta Aragoiko Erresumek Alfontso I.a bere erregearen alde.

Maria alarguna zen, bere hirugarren senarra Antso V.a Nafarroakoaren seme sasikumea On Bela izanda. Bela Aiara leinuaren sortzailea zen, Bizkaiko Jaunen bitartez Gaztelako Erresumarekin lotua. Antso V.a Nafarroakoaren beste semeak Nafarroa eta Aragoiko erregeak ziren: Piarres I.a, Alfontso I.a eta Ramiro II.a. Maria eta Belak seme bat izan zuten: Rodrigo Barona.

Mariak neba bi zituen: Alvar Perez eta Gomez Perez. Hauek Gaztelako Erresumaren alde egin zuten. Hori zela eta, Soriako Baraonara joan ziren borrokatzera, arreba etxean utzita. Baina Maria ez zen etxean geratu eta etxeko armadura hartuta gudara joan zen. Borroka eta gero, Maria gudarostea galdu eta nor eta Alfontso I.a topatu zuen. Hau bakar-bakarrik zegoen eta Mariak arma gabe egonda ere, erregea garaitu eta atxilotu zuen.

Bataila eta gero, Alfontso Gaztelako Erresumako erregeak Mariari honela esan zion:

Kondairaren omenez Villanañen Mariaren ohorezko harri-irudia, kaska eskuan duela, jarri dute.

## Ikus, gainera 
* Baronatarren dorretxea

## Kanpo estekak 
*  Kondaira www.valdegovia.comen
*  José Ortega Munillak idatzitako kondaira Gaztelaniazko Wikisourcen
*  www.soria-goig.org
Atsotitzak (Gotzon Garate)

alt=27.173 Atsotitzak. Bildumako lehen hamabi esaera zaharrak.|thumb|*Atsotitzak*: Gotzon Garatek urteetan paratu zuen bilduma.
***Atsotitzak*** Gotzon Garate euskal hizkuntzalariak egindako liburu mardula da. Milaka atsotitz jasotzen duen bilduma da: euskarazko 14.458 atsotitz dakartza (bildumak zenbaki hori dakar, baina batzuetan esanahi bereko bizpahiru bertsio ematen dira), gaztelaniazko 5.208, ingelesezko 4.045 eta latinezko 3.642.

Garatek esaera zaharrak, errefrauak edo atsotitzak lau hizkuntzatan bildu zituen. Lan apartekoa egin zuen euskarazkoak biltzen, zeren gehienetan hiztunen ahotik zuzenean jaso zituen, baina zeharka ere batu zituen, bere ikasle edo laguntzaile boluntario batzuei esker.

Esaera zaharrak hizkuntza batean eman eta beste hiru hizkuntzetako parekidean bilatzen ibili zen, hiru hamarkada baino gehiago luzatu zen lan erraldoian.

## Bildumaren ezaugarriak 
Gotzon Garatek, milaka atsotitz lau hizkuntza horietan jasotzeaz gain, lau hizkuntza horietakoen arteko loturak ere eman zituen. Eskuineko irudian ikusten denez, euskarazko *1* zenbakia duenari gaztelaniazko *1.153*.a dagokio, ingelesezko *1.145*.a eta *2.839*.a eta latinezko *2.518*. a.

## Historia 
1967an ekin zion, baserriz baserri bilketa lanari eta 2004an argitaratu zuen BBKren laguntzaz: interneten bidez hemen kontsulta daiteke.

## Kanpo estekak 
* "Atsotitzak" on-line
Sabinar emakumeen bahiketa

[thumb|250px|*Sabinen bahiketa*-ren kopia bat, [Florentziako Piazza della Signorian dagoena, Giambologna flandiarrarena.]]
**Sabinar emakumeen bahiketa** gertaera mitologiko bat da, erromatarrek sabinar tribuaren emakumeei eginiko bahiketa kontatzen duena.

## Kondaira 
Kondairaren arabera, Erromaren lehenengo aroetan biztanle gehien bat gizonezkoak ziren. Arazo honi aurre egiteko, Romulok, Erromaren fundatzaileak, kirol proba batzuk antolatu zituen Neptuno jainkoaren omenez. Inguruetako herrialdeetako biztanleak ere gonbidatu zituen. Sabiniako biztanleek emakumeak eta umeak ere eraman zituzten Erromara.
thumb|Sabinar emakumeen bahiketa. Bernhard Hasler. Sabinar emakumeen bahiketaren kontakizuna Mendebaldeko artean eragin luzea izan du.
Jokoak hasi zirenean, erromatar gizonezko bakoitzak emakume bat bahitu zuen. Ondoren, gizonezkoak hiritik kanporatu zituzten eta bahitutako emakumeak lasaitzen saiatu ziren, haiekin ezkondu nahi zutela esanez, eta harro sentitu beharko zutela azalduz, Erroma jainkoek aukeratutako hiria baitzen. Emakume sabinarrek baldintza bat jarri zuten ezkontzeko: etxean, beraiek aginduko zuten gizonen gainetik, eta bakarrik josteaz arduratuko zirela, beste etxeko lanak alde batera utzita. Gizon sabinarrak, haserre traizio bikoitz harengatik (alde batetik, erromatarrek eginiko bahiketagatik, eta, bestetik, sabinar emakumeek erromatarrekin ezkontzeko prest egoteagatik), Erromari eraso zioten, Kapitolinoa inguratuz. Inguru hartara sartzeko, Tarpeia izeneko emakume sabinar baten laguntza izan zuten, zeinak sarrera erraztu baitzien besoetan zeramatenaren truke, hau da, besoko batzuen truke. Gizonezkoek tratua ontzat hartu zuten, baina besokoak eman beharrean, beraien ezkutuak eman zizkioten, eta Tarpeia haien azpian hil egin zen, zanpatuta. Hilketa hori gertatu zen lekuak Tarpeiaren Harroka izena hartu zuen. Bertatik, traidoreak amildegian behera botatzen ziren antzinako denboretan.

Erromatar eta sabinarren arteko azken borrokaldian, emakume sabinarrak bi taldeen artean jarri ziren, eta borrokan ez jarraitzeko eskatu zieten batzuei eta besteei, zeren eta, erromatarrek irabaziz gero, beraien guraso eta nebak galduko baitzituzten, eta sabinar gizonek irabaziz gero, berriz, beraien semeak eta senarrak galduko zituzten. Azkenean, bankete oparo bat ospatu zuten, errekontziliazioa ospatzeko. Sabiniako erregeak, Tito Taziok, Erromakoarekin batera, Romulorekin batera alegia, diarkia bat sortu zuen, Titoren heriotza egunera arte iraun zuena.

## Kanpo estekak
Erdarakadak (liburua)

***Erdarakadak: Euskaraz ongi mintzatzeko hiztegia. Zazpi probintzietako adibideak*** Gotzon Garate hizkuntzalariak idatzi zuen erreferentziazko liburua da, 1988an Gero argitaletxearekin argitaratua.

## Ezaugarriak 
Erdarakadak edo erdarek kutsatu eta eragindako euskarazko esamoldeak biltzen ditu, bai eta haien ordez erabili beharko genituzkeen esamolde jatorrak ere, baserrietan jasoak. Liburua hiztegi moduan prestatuta dago. Zeregin hartarako, Garate hogei urte ibili zen baserietan zuzeneko hizkera biltzen. Guztira zazpi probintzietako baserrietan egungo 50.000 adibide, esaldi eta esalmolde jaso zituen. Hiztegiaren sarrera bakoitzean lurralde bakoitzeko forma parekideak bildu zituen. Egileraren helburua hau zen: "Gaurko egunean gehien erabiltzen diren erdarakadak dira liburukoak. Molde berrien ordez tradiziozko, baserrietako moldeak ematen saiatu naiz"

## Erreferentziak
Elizondoko eskutitzak

***Elizondoko eskutitzak*** Gotzon Garate idazle gipuzkoarrak idatzitako eleberria da, 1977an argitaratua.
Izan ere, Gotzon Garatek idatzitako hirugarren polizia eleberria da.

Jon Bidart dugu oraingoan ere protagonista eta Baztan aldeko lurralde ederretan kokatutako istorioaren nondik norakoak askatzen saiatuko da.

## Kanpo estekak 
* Eleberria on-line
Goizuetako ezkongaiak

***Goizuetako ezkongaiak*** Gotzon Garate idazle gipuzkoarrak idatzitako eleberria da, 1979an argitaratua "Zugaza" etxearekin.

Nafarroako Goizueta herrian girotuta dago.

## Kanpo estekak
Izurri berria

***Izurri berria*** Gotzon Garate idazle gipuzkoarrak idatzitako eleberria da, 1981ean argitaratua.

## Kanpo estekak 
* Kritika "Argia" 1982an
* Kritika "Pamiela" 1983an
Zilarrezko gazteluaren kronika urratua

***Zilarrezko gazteluaren kronika urratua*** Gotzon Garate idazle gipuzkoarrak idatzitako eleberria da, 1992an argitaratua "Gero" etxearekin.

## Kanpo estekak 
* Kritika "Euskaldunon Egunkaria"n 1993an
Aldarte oneko ipuinak

***Aldarte oneko ipuinak*** Gotzon Garate idazle gipuzkoarrak idatzitako ipuin liburua da, 1982an argitaratua "Gero" etxearekin.

## Kanpo estekak 
* Liburua on-line
Nafarroako Ezkurran

***Nafarroako Ezkurran*** Gotzon Garate idazle gipuzkoarrak idatzitako ipuin liburua da, 1981ean argitaratua "Gero" etxearekin. 2002. urtean argitaletxe berak, liburuaren edizio berria kaleratu zuen.

Malerreka eskualdeko Ezkurra herrian girotuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muskilak

***Muskilak*** Gotzon Garate idazle gipuzkoarrak idatzitako ipuin liburua da, 1980an argitaratua "Mensajero" etxearekin.

## Kanpo estekak
Euskal eleberrien kondaira

***Euskal eleberrien kondaira*** Gotzon Garate idazle gipuzkoarrak idatzitako saiakera liburua da, 2001ean argitaratua "Gero" etxearekin.

## Kanpo estekak
Marx eta nazioa

***Marx eta nazioa*** Gotzon Garate idazle gipuzkoarrak idatzitako saiakera liburua da, 1972an argitaratua "Mensajero" etxearekin.

## Ikus, gainera 
* Karl Marx

## Kanpo estekak
Hertleinites

***Hertleinites*** ongi ezagunak diren ammonite izeneko zefalopodoen artean genero fosil bat da. Kretazeoan bizi ziren, Hauteriviarrean, hau da, orain dela 136 milioi urtetik 130 milioi urtera gutxi gorabehera.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Montaño

**Montaño** Bizkaiko mendebaldean dagoen mendia da, 319 metroko garaiera duena.

Muskiz, Zierbena, Abanto-Zierbena eta Santurtzi bere magaletan daude.

## Argazki galeria 

Irudi:Montano postontzia.jpg|Montañoren postontzia
Irudi:2009 09 26 Muskiz Pobeña Barbadun.JPG|Montaño Pobeñatik ikusia

## Ikus, gainera 
* Bizkaiko mendien zerrenda.
* Somorrostroko gudua (1874ko otsaila).
* Somorrostroko gudua (1874ko apirila).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arrisku biologiko

thumb|200px|eskuinera|Arrisku biologikoaren nazioarteko irudia.
thumb|200px|eskuinera|Orratz hipodermikoak berariaz prestaturiko ontzira botatzen..
**Arrisku biologikoa** edo **Bioarriskua** gizakiaren osasunarentzako arrisku mota bat da, organismo baten edo organismo batetik deribatutako substantzia baten presentzia batek sortua. Animalientzako kaltegarriak diren organismoak ere arrisku biologikotzat jo daitezke. Gehienetan, arrisku biologikoa mikroorganismo, birus edota jatorri organikoko toxina batek eragiten du.

Unicode sisteman, bioarrisku ikurra U+2623 da (☣).

Agente bioarriskutsuak garraiatzeko, UN zenbakiz sailkatzen dira:

* UN 2814 (Gai Kutsagarria, Eragina Gizakiengan)
* UN 2900 (Gai Kutsagarria, Eragina Animaliengan)
* UN 3373 (Lagin Diagnostikoa *edo* Lagin Klinikoa *edo* Gai Biologikoa, B kategoria)
* UN 3291 (Hondakin Medikoa)

## Arrisku mailak 
Estatu Batuetako gaixotasunen kontrolerako eta prebentziorako zentroak (CDC) zenbait gaitz klasifikatzen ditu, lau maila ezberdinetan. Lehenengo mailan arrisku gutxien planteatzen duten gaixotasunak klasifikatzen dira, eta laugarrenean, arrisku handiena planteatzen dutenak.

* 1. maila: Hainbat bakterio eta birus mota: *Bacillus subtilis*, Hepatitis kaninoaren birusa, E. coli eta barizelaren birusa barne. Beste hainbat zelula-kultibo eta bakterio ez-infekzioso barne ere. Maila honetan, hartu beharreko segurtasun-neurriak latex eskularruak dira, eta aurpegirako babes minimoa.

* 2. maila: B Hepatitisa, C hepatitisa, gripea, Lymeko gaitza, salmonelosia, HIESa.

* 3. maila: Karbunkoa, BEE, hazizurriak, Mendebaldeko Niloko birusa, SARS, baztanga, tuberkulosia, tifusa, sukar horia.

* 4. maila: Boliviako sukarra, dengea, Marburgoko birusa, ebola birusa, hanta, Lassako birusa, eta beste hainbat gaitz hemorragiko (gehienbat afrikarrak). Honako agenteekin kontaktuan egoteko, beharrezkoa da Hazmat-en jantzia erabiltzea eta debekatuta dago arnasa babesik gabe hartzea (beharrezkoa da oxigenoko arnasbide independente bat). Laugarren mailako agenteekin lan egiten duten laborategiek sarreran eta irteeran dutxak dituzte, uhin ultramorezko gela eta hutsune gela, eta beste zenbait segurtasun-neurri mikroorganismoarekin bukatu dela egiaztatzeko.

## Ikus, gainera 
* Osasun

## Kanpo estekak
Cocherelgo gudua

**Cocherelgo gudua** 1364ko maiatzaren 16an Karlos V.a Frantziako erregearen eta Karlos II.a Nafarroako erregearen tropen arteko borroka izan zen, Borgoinako dukerriko ondorengotza zela medio, Ehun Urteko Gerraren gatazkaren barruan. Bertrand du Guesclin zeukaten buru frantziarrek, eta Joan III.a Graillykoa, Captal de Buch, nafarrek. Ondorioa frantziarren garaipena izan zen.

Nafarrek, ingelesen estrategiari eutsita, defentsa egora hartu zuten, du Guesclin erasotzailea izan zedin. Frantziar kapitainak defentsa hori apurtu ahal izan zuen eraso ondoren, alde egiteko itxura eginez. Izan ere, nafarrek goiko kokapena utzi zuten etsaien atzetik. Du Guesclinen alboko eraso batek garaipena eman zion.

ezkerrera|thumb|300px| Grailly eta du Guesclin borrokan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Jean Froissart kronikariaren kontakizuna
Artistona

**Artistona** (K.a. 535 inguruan-?), Persiako erregina izan zen Dario I.a persiar erregearekin ezkondu zenean.

## Testuinguru historikoa 
Artistona Ziro II.a errege persiarraren alaba zen. Ziro II.aren seme eta oinordeko zen Kanbises II.a semerik gabe hil zenean, errege familiako adar berri bat, akemenidarra, boterera iritsi zen Dario I.aren eskutik. Boterea bereganatzeko, Dariok, beste sei lagunekin batera, denbora batez boterea usurpatu zuen Gaumata aztia hil zuen.

Tronua aldarrikatzeko bere eskubideak indartzeko, Dario Artistonarekin ezkondu zen, oraindik harreman sexualik izan gabekoarekin (antzerako ezkontzak egin zituen Kanbisesen arrebaordea zen Atosarekin eta haren ilobarekin). Honek, Artistona, K.a. 535 inguruan jaio zela iradokitzen du.

## Darioren gogokoena 
Herodoto historialari greziarraren arabera, Artistona zen Darioren emazterik gogokoena, Dariok, bere emazte honen omenezko urrezko estatua bat zuelarik.

Persepolisen aurkitutako taulatxoengatik dakigu *Irtašduna* zela bere izena antzinako persieran. Bi aldiz aipatua da *dukšiš* edo printzesa bezala. Testu hauengatik dakigu, ondasun handiak jasotzen zituela eta bere senarragandik independentea balitz bezala jokatzen zuela. Adibidez, berak pertsonalki ematen zituen bere domeinu propioetako persiar ofizialen hornikuntzarako aginduak, Mirandu, Kuknaka eta Matannan herrietan. Bere zigilu ofizialak, errege bat animalia basati baten aurka borrokan adierazten zuen.

K.a. 506an oraindik bizirik jarraitzen zuen. Hau ebatzi daiteke, *Irtašduna* *dukšiš*ak, Darioren ofizial ekonomikoa zen Farnazesen aldetik, opari bezala, ehun ardi jaso zituela azaltzen duen beste taulatxo batetik.

Artistonak, hiru seme-alaba behintzat izan zituen:

* Arsames printzea, nubiar eta arabiarren buru izan zena persiarrek K.a. 480an Greziara eginiko espedizioan (Bigarren Mediar Gerra), bere anaiorde Xerxes I.a armada osoaren buru zelarik.
* Gobrias printzea, Kapadoziako zenbait triburen buru izan zena espedizio berean.
* Artozostra printzesa, aurrerago, Mardonio jeneralarekin ezkonduko zena, kanpaina berean, bigarren agintaria zena.

## Iturri zuzenak 
* Herodoto: 3.88.2 bis; 7.69.2; 7.72.2.
* Persepoliseko Gotorlekuko Taulatxoak

## Kanpo loturak 
* Artistona Livius.orgen
Persepolisko Gotorlekuko Taulatxoak

**Persepoliseko Gotorlekuko Taulatxoak** (edo soilik **Gotorlekuko Taulatxoak**; , PTF edo PF bezala laburtua) Persiar Inperioaren agiri administratibo multzo bat da, K.a. 509-K.a. 494 epean datatutakoa, Dario I.aren erregealdiaren garaian. Persepoliseko gotorlekuan aurkitzen ziren bi kameratan lurretik atera zituen Chicagoko Unibertsitateko *Oriental Institute* espedizio arkeologikoak, Ernst Herzfelden agindupean, 1933 eta 1934 bitartean.

Bilduma, buztinezko 30.000 taulatxo baino gehiagoz osatuta dago (osoak edo zatiak). Horietatik 7.000 ulergarriak dira, eta 2.120 Richard Hallockek argitaratu eta ingelesera itzuli ditu (1969, 1978). Erabilitako hizkuntza nagusia elamitera da, arameraz (700), akadieraz (1), grezieraz (1), frigieraz (1) eta antzinako persieraz (1) idatzitako testuak ere badauden arren.

Antzerako beste talde bat, Persepoliseko Altxorreko Taulatxoak, Persepolisen aurkitua izan zen urte batzuk beranduago.

## Bibliografia 
* Dandamaev, M.: "Persepolis Elamite Tablets", en *Encyclopaedia Iranica*.
* Garrison, M; & Cool Root, M (2001): *Seals on the Persepolis Fortification Tablets*, Volume 1. *Images of Heroic Encounter*, Oriental Institute Publications, v 117.
* Hallock, R. (1969): *Persepolis Fortification Tablets*, Oriental Institute Publications v. 92.
* Hallock, R. (1978): "Selected Fortification Texts", en CDAF 18, pp.&nbsp;109–36.
* Lewis, D.M. (1990): "Persepolis Fortification Texts", en H. Sancisi-Weerdenburg & A. Kuhrt *Achaemenid History IV: Centre and Periphery, Proceedings of the Groningen 1986 Achaemenid History Workshop*, pp.&nbsp;2–6, Leiden: Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten.
* Stolper, M.W. (1984): "The Neo-Babylonian Text from the Persepolis Fortification," Journal of Near Eastern Studies 43, pp.&nbsp;299–310.
* Stolper, M.W.; & Tavernier, J. (2007): "An Old Persian Administrative Tablet from the Persepolis Fortification", *ARTA* 2007.001.

## Kanpo estekak 
* *Persepolis Fortification Archive Project*aren bloga Chicagoko Unibertsitatekoa
Wakhan korridorea

**Wakhan korridorea** ( *Wāxān Dahléz*, ); **Vakhan korridorea** ere deitua) Afganistango Badakhxan probintziako korridore estu bat da. Pamir mendietan dago, honako muga hauek dituelarik: Tajikistan iparraldean, Pakistan hegoaldean eta Txina ekialdean. XIX. mendearen amaieran sortu zuen Britainiar Inperioak, Errusiari Indiara iristea eragozteko Joko Handian zehar. Historikoki, Wakhan eskualde garrantzitsua izan da milaka urtetan, bertan elkartzen baitira Erdialdeko Asiako mendebaldeko eta ekialdeko muturrak. Islama bertara heldu aurretik, Tibet eta Txinaren artean lehiatzen ziren eskualde hau bereganatzeko.

Korridoreak, biztanleria urria du, biztanle nagusi bezala, Wakhi herria eta kirgiz kopuru txiki bat. Bere ekialdeko muturrean, Wakhjir, Hindu Kush bidezko mendi pasabide bat da, bere punturik gorena 4.923 metrora duena, eta munduko mugako ordu diferentziarik handiena du: UTC+4:30 Afganistanen eta UTC+8 Txinan. Hemen, Txinarekin muga, munduko garaienen artean dago, eta pasabidea, urtean gutxienez bost hilabetez itxita dago, eta gainontzeko urtean, modu ez erregularrean irekitzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Persia

**Persia** izenak hainbat adiera ditu, Iranekin erlazioa dutenak:
* Iran (herrialdearen aurreko izena)
* Persiar Inperioa (Akemenestar Inperioa)
* Sasandar Inperioaren izenetako bat.

* Persia, Kaliforniako (Ameriketako Estatu Batuak) herria.

* *SS Persia*, 1915ean hondoratu zen britainiar itsasontzia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Persiako golkoa
* Fars probintzia (Iran).
* Persis, Irandar lautadan Antzinaroan izan zen hiria.
Benamaurel

**Benamaurel** Granadako probintziako (Espainia) udalerria da. 2007an 2.382 biztanle zituen.

## Kanpo estekak 
*  Benamaurelgo Udala

thumb|ezkerrera|300px|Nogueralgo erretena, Benamaurelen
Martti Ahtisaari

**Martti Oiva Kalevi Ahtisaari** (Viipuri, 1937ko ekainaren 23a - Helsinki,  2023ko urriaren 16a) politikari finlandiarra izan zen. Finlandiako Errepublikako hamargarren presidentea izan zen 1994-2000 urte bitartean. 2008an Bakearen Nobel Saria eman zioten herrialde ezberdinetako hainbat gatazka armatutan haren bitartekari-lanagatik, bereziki Kosovokoan.

## Biografia 
Maisu eta ekonomia ikasketak egin zituen. 1965. urtean hasi zuen bere karrera diplomatikoa Finlandiako Kanpo Arazoetarako ministerioan, eta lankidetza teknikoan espezializatu zen. 1972an Garapenerako Laguntzaren Saileko zuzendariorde izendatu zuten. 1973-1976 bitartean Tanzania, Zambia, Somalia eta Mozambikeko enbaxadore izan zen. Ondoren nazioarteko zerbitzuetan sartu eta Kanpo Arazoetarako estatuko idazkariorde izatera iritsi zen. 1991ko urtarrilean Irak eta Kuwaitera joan zen NBEren idazkariorde orokor gisa Golkoko gerrak eragindako behar humanitarioak aztertzera. Bere txostenean Irakeko egoera katastrofikotzat jo zuen eta elikadura, erregai, eta osasun eta nekazaritza tresnen debekua bertan behera uztea gomendatu zuen. Urte bereko maiatzean NBEko lana bukatu eta Finlandiara itzuli zen estatu idazkari kargua betetzera. 1992an Bosnia-Herzegovinarako Lantaldearen lehendakari izendatu zuten Jugoslavia ohiari buruzko Nazioarteko Biltzarrean, eta NBEren idazkari orokorraren zona horretarako ordezkari berezi, errepublika horren etorkizun konstituzionalari buruzko negoziazioak bideratzen laguntzeko.

1994. urtean Finlandiako presidente aukeratua izan zen eta Europar Batasunean sartzeko negoziazioekin aurrera jarraituko zuela agindu zuen. 2008an Bakearen Nobel Saria jaso zuen, nazioarteko gatazkak konpontzen urteetan egindako lanagatik (Kosovon, gehienbat).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Martti Ahtisaariren webgunea
Atzerriko eta Euskal Herriko polizia eleberria

***Atzerriko eta Euskal Herriko polizia eleberria*** Gotzon Garate idazle gipuzkoarrak idatzitako saiakera liburua da, 2000an argitaratua "Elkar" etxearen bidez.

## Kanpo estekak
Javier Garrido

**Javier Garrido Behobide** (Irun, 1985eko martxoaren 15a) euskal herritar futbolari ohia da, ezker atzelari moduan aritzen zena.

Real Sociedad klub gipuzkoarran jokatu zuen 2007an bigarren mailara jaitsi arte. Urte horretan errealak, arazo ekonomiko larriengatik Manchester City klub inglesera saldu zuen 2,2 euro milioien truke. 2011raino kontratua sinatu zuen. 2008ko urriaren 5ean sartu zuen bere lehenengo gola, Liverpool F.C.ren kontra.
Espainiako sub-19 eta sub-21 selekzioentzat jokatu du, sub-21arekin Europako kopa irabazten. Euskadiko selekzioan ere jokatu du.
## Estatistikak 
*2020ko maiatzak 7an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Errealeko futbolarien zerrenda

## Kanpo estekak
Euskal elaberrien kondaira - 2

***Euskal elaberrien kondaira -2*** Gotzon Garate idazle gipuzkoarrak idatzitako saiakera liburua da, 1985ean argitaratua "Mensajero" etxearen bidez.

## Kanpo estekak
Larrialdi Unitate Militarra

**Larrialdi Unitate Militarra**, Espainiako indar armatuetako brigada bat da. Honen eginkizuna, edozein motatako hondamendietan (adibidez, hondamendi naturaletan) esku-hartzea. Unitateak 150 milioi euroko aurrekontua eduki zuen 2008rako.

## Antolaketa 
Unitate hau honela antolatzen da:
* Agintea eta Buruzagitza (CG)
* Buruzagitzaren Unitatea (UCG)
* Aire Baliabideen Taldea (43 talde eta helikoptero batailoia)
* Larrialdi-eskuhartze Batailoiak (BIEM)
* Natur Larrialdien Eskuhartze destakamentuak
* Larrialdi-Laguntza Erregimentua (RAEM)

## Gudaletxeak 
Larrialdi Unitate Militarra, Espainiako zazpi hirietan ditu gudaletxeak, larrialdi bat gertatzen denean, toki guztietatik gertu egoteko.

Torrejón de Ardozko aire-basea (Madril)
* Agintea eta Buruzagitza
* Buruzagitzaren Unitatea
* Larrialdi-Laguntza Erregimentua (RAEM)
* Aire-Baliabideen Taldea
* Larrialdi esku-hartze Batailoia (BIEM I)

Moróngo aire-basea (Sevilla)
* Larrialdi-eskuhartze Batailoia (BIEM II)
* Natur Larrialdien Esku-hartze destakamentua (UIEN) Los Rodeos, San Cristóbal de La Laguna
* Natur Larrialdien Esku-hartze destakamentua (UIEN) Gando, Telde eskuinera|thumb|150px|Unitateko soldadu bat

Béterako aire-basea (Valentzia)
* Larrialdi esku-hartze Batailoia (BIEM III)

Zaragozako aire-basea
* Larrialdi esku-hartze Batailoia (BIEM IV)

San Andrés del Rabanedoko aire-basea (León)
* Larrialdi esku-hartze Batailoia (BIEM V)

## Eskalak 
### Ofizierak 
### Ofizierordeak eta tropa 
## Ikus, gainera 
* Espainiako Indar Armatuak

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala