open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Katuarrain

**Katuarraina** (*Scyliorhinus canicula*) ur gaziko arrain kartilaginosoa da, Scyliorhinidae familiakoa.

Ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan eta Mediterraneoan bizi da, plataforma kontinentalean eta goialdeko aldatsetan, Norvegia eta Britainiar uharteetatik Senegaleraino, 63° N eta 12° N latitudeen artean. Gehienbat hondo hondartsu, legartsu edo lupetsuetan ibiltzen da, metro gutxi batzuk eta 400 m arteko sakoneran. Ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan eta Mediterraneo itsasoan **katuarraina** elasmobrankioen artean ugarienetako bat da. Populazio gehienak egonkorrak dira toki gehienetan. Bizkaian **itsuki**, **momatx** edo **pitarrosa** deritzote.

Arrantza jarduerak direla-eta, galtzeko arriskuan dago Kantauri itsasoan. Izan ere, arrantzaleek nahi gabe sareetan harrapatzen dituzte katuarrainak, eta gero uretara botatzen dituzte, hilda.

## Deskribapena 
ezkerrera|thumb|Katuarraina
*S. canicula* espeziekoak sakonera txikiko uretan bizi diren buru motzeko marrazo lerden eta txikiak dira; 1 m luze eta 2 kg baino astunago izatera hel daitezke. Bi bizkar-hegatsak isatsaren aldean dauzkate kokatuak gorputzean. Larruazal latza dute, lizpaperaren modukoa. Sudurzuloak musuaren behealdean dituzte eta zirrikitu kakotu batez ahora lotuta. Behealdea zuri-grisaxka argia dute, eta goialdea marroi-grisaxka, orbain ilunagoekin. Bizkarreko kolorea hondarrarenaren antzekoa da, orban txiki eta marroi edo ia beltz askorekin. *S. canicula* espezieko arrek emeek baino hortz handiagoak dituzte . Mendebaldeko Afrikako uretan *S. canicula* espezieko arren barailak sendoago eta handiagoak dira.

## Ugalketa 
thumb|Arrautza enbrioi heldurekin
Ugalketa obiparoa da. Kapsula korneo batez babestuta dauden eta kiribil luzeak dituzten arrautzak jartzen dituzte. Arrautzak gehienbat itsasertzeko sakonera gutxiko uretan hazten diren makro algetan jartzen dira. Arrautz zorroak itsasertzetik urrunago jartzen dituztenean ornogabe eseri tenteengan jartzen dituzte. Arrautza zorroak 4 cm luze eta 2 cm zabal inguru izan ohi dira, inoiz ez 6 cm baino luzeagoak. Arrautza zorroak Europako itsasertz guztietan aurkitu ahal dira. Enbrioiak 5–11 hilabetetan garatzen dira, itsasoko tenperaturaren arabera, eta jaio berriak 9–10 cm luze izaten dira. Errunaldia ia urte osoan gerta daiteke Arrak 37.1-48.8 cm luze inguru direnean heltzen dira heldutasun sexualera, emeak 36.4-46.7 cm. luze inguru direnean.

## Elikatzea 
*S. canicula* espezie oportunistatzat hartzen da, harrapakin mota askorekin elikatzen da eta: moluskuak, ekinodermoak, poliketoak, krustazeoak, sipunkulidoak, tunicateak... Hala ere, krustazeo dekapodoak eta arrainak dira haien elikagai nagusia
* Ernalketa barnekoa da katuarrainean, baina arrautzak garapenaren fase goiztiarrean erruten dira, blastozelearen eraketa baino lehen. Behin errunda, normalki garatu ahal dira laborategietan, itsasoko ur oxigenatuan, beste ezer barik.
* Enbrioien neurriak eta eskuratzeko erraztasunak errazten dute azterketa.
* Ondo karakterizatutako bost fase bereizi ahal dira gastrulazioaren hasieratik neurulazioaren hasiera arte..

## Ikus, gainera 
* Momar

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kondriktie

**Kondriktiea** (*Chondrichthyes*, grezierazko χονδρ- *chondr-* 'kartilago' eta ἰχθύς *ichthys* 'arrain' hitzen lotunea) edo **arrain kartilaginosoa** arrain superklasea osatzen duten klaseetako bat da. Klasea bi azpiklasetan banatuta dago: Elasmobranchii (marrazo eta arraiak) eta Holocephali (itsas katuak).

Eskeleto kartilaginosoa, barailak eta benetako hortzak dituzten arrainak dira. Gehienak itsastarrak dira eta eskuarki ornogabez, arrainez eta zenbait ugaztunez elikatzen dira. Barne-ernalketa dute, obobibiparoak dira maiz eta beste batzuetan bibiparoak.

Gnathostomata azpifilumean sailkatuak, arrain kartilaginosoak beste barailadun-ornodunak ez bezalakoak dira, ornodun filumaren beste arrainek Teleostomi kladoa osatzen dutelarik.

## Taxonomia 
Hona hemen klasearen sailkapena
* Elasmobranchii azpiklasea
** †*Plesioselachus*
** † Squatinactiformes ordena
** † Protacrodontiformes ordena
** † Cladoselachimorpha azpiklasea
*** † Cladoselachiformes ordena
** † Xenacanthimorpha azpiklasea
*** † Xenacanthiformes ordena
** Euselachii azpiklasea
*** † Ctenacanthiformes ordena
*** † Hybodonta dibisioa
**** † Hybodontiformes ordena
*** Neoselachii dibisioa
**** Selachii azpidibisioa
***** Galeomorphi superordena
****** Heterodontiformes ordena
****** Orectolobiformes ordena
****** Lamniformes ordena
****** Carcharhiniformes ordena
***** Squalomorphi superordena
****** Hexanchiformes ordena
****** Echinorhiniformes ordena
****** Squaliformes ordena
****** † Protospinaciformes ordena
****** Squatiniformes ordena
****** Pristiophoriformes ordena
**** Batoidea azpidibisioa
****** Torpediniformes ordena
****** Pristiformes ordena
****** Rajiformes ordena
****** Myliobatiformes ordena
* Holocephali azpiklasea
** † Paraselachimorpha superordena
*** † Orodontiformes ordena
*** † Petalodontiformes ordena
*** † Helodontiformes ordena
*** † Iniopterygiformes ordena
*** † Debeeriiformes ordena
*** † Eugeneodontiformes ordena*
** Holocephalimorpha superordena
*** † Psammodontiformes ordena*
*** † Copodontiformes ordena
*** † Squalorajiformes ordena
*** † Chondrenchelyiformes ordena
*** † Menaspiformes ordena
*** † Coliodontiformes ordena
*** Chimaeriformes ordena

* sailkapena eztabaidatua

## Erreferentziak
Swayambhunath

**Swayambhunath** (devanagariz स्वयम्भूनाथ स्तुप; ; batzuetan **Swayambu** edo **Swoyambhu** deitua) Katmanduren mendebaldeko mendixka batean eraikita dagoen estupa da. *Tximuen tenplua* ezizenaz ere ezagutzen da. Boudhanathekin batera Katmanduko tokirik turistikoena da.

Swayambhunath mendixka baten gainean dago. Estuparen inguruan monasterio budista bat, museoa eta liburutegia eraiki dira. Gora igotzeko eskailera luze bat dago, 365 maila dituena. Inguruan basoa eta zuhaitzen artean tximu ugari, hortik bere ezizena.

## Mitologia 
*Swayambhu Purana* idatzi budistak Katmandu bailararen sorrera azaltzen du. Liburuak dioenez garai batean bailara guztia laku handi batek estaltzen zuen. Behinola bertan *loto* lore bat sortu zen, eta bailarari Swayambhu izena ipini zitzaion, *berez sortua* esan nahi du. Mañjuśrī budista jakintsuak ametsetan lorea ikusi zuen eta berau adoratzera abiatu zen. Iristerakoan iruditu zitzaion bailara egokia zela jendea bizitzeko eta arroila bat sortu zuen bertatik urak ihes egin zezan. Gaur egun bertan dago Katmandu eta loto lorea Swayambhunath estupa bihurtu zen.

## Historia 
Swayambhunath estupa Vrsadeva erregeak eraiki zuen V. mende hasieran. Lekua budista bada ere, hinduistentzat ere toki sakratua da. Diotenez Asoka enperadoreak III. mendean bisitatu omen zuen antzinagoko tenplu bat, baina haren aztarnarik ez da aurkitu. 1500 urteren ondoren 2010eko maiatzean berriztatu dute, horretarako besteak beste 20 kg urre erabili dituztelarik.

## Irudiak 

स्वयम्भूयागुँ.jpg|Swayambhunath muinoa
Swayambhunath-Zugang-14-Buddhas-2013-gje.jpg|
Swayambhunath-Zugang-44-Hauptstupa-2015-gje.jpg|
Swayambhunath-stupa.jpg|Shikhar estiloko tenplua, Pratapass erregeak eraikia
Swayambhunath stupa.jpg|Swayambhunath estupa
Swayambhunath-Hauptstupa-24-Licchavistupa-Hariti-2013-gje.jpg|
Swayambhunath-Buddha-04-2014-gje.jpg|
Swayambhunath-Affe-20-2015-gje.jpg|
Swayambhunath-Ausblick auf Kathmandu-02-2007-gje.jpg|

## Kanpo estekak 
*  Swayambhunath estuparen irudiak
Toil liso

**Toil lisoa** (*Mustelus mustelus*) ur gaziko arrain kartilaginosoa da, Triakidae familiakoa. Marrazoaren eta arraiaren ordenako itsas arrain hau handi samarra eta gorputz-luzea da, azala latza eta kolorez grisa duena.

Jateko ona da baina ez da ohikoa arraindegietan ikustea:

## Deskribapena 
Marrazoen itxurako gorputz luzea du, metro bateko luzera izan ohi du baina handiagoak ere ikusten dira, metro eta erdikoak eta baita bi metro neurtzen dutenak ere. 24 urtez bizi daiteke. 

Bizkarraldea gris-marroia da eta sabelaldea zuria. Toil pikartaren antzekoa da baina hark puntu zuriak ditu azalean eta toil lisoak ez. Gelbarekin ere nahastu daiteke, baina toil lisoak bigarren hegats bat du bizkarrean, hark ez bezala. Horrela beraz, toil lisoak bi hegats ditu bizkarraldean beste bat uzki aldean eta pare bat alboetan. Hegats pelbikoak pterigopodio bihurtuak ditu, ugalketarako erabiltzen dituenak. Isatsaren goiko muturra askoz luzeagoa da azpiko muturra baino.

Burua txikia da eta muturra gorantz begira du. Ahoa ere txikia da eta hainbat tolesturak osatzen dituzte ezpainak. Toil lisoak ez du hortzik, hezur plaka lakar pare bat soilik.

5 metro eta 624 metrotako sakonera artean bizi den espezie demertsala da.

## Biologia 
[250px|thumb|Toil lisoa [Coruñako akuariumean.]]
### Portaera 
Talde handiak osatzen ditu eta zakur taldeen antzera ehizatzen dute, horregatik hainbat hizkuntzatan zakur marrazoak izena ematen zaie, ingelesez esate baterako *smooth-hound shark* izena du, "zakur marrazo lisoa". Ez da lurraldekoia baina batzuetan beste espezieetako arrainekiko erasokorra izan daiteke, bereziki mehatxaturik aurkitzen badu bere burua. 

### Elikadura 
Arrain oportunista da eta txikiagoa den edozer gauza ehizatzen du. Krustazeoak, zefalopodoak eta arrain txikiak jaten ditu nagusiki. 

### Ugalketa 
Marrazoen taldekoa denez espezie bibiparoa da, gorringo poltsadun plazenta duena. 10-11 hilabeteko haurdunaldiaren ondoren 4-15 kume izaten ditu. Jaiotzerakoan 39 cm neurtzen ditu eta 70-80 cm hartzen duenean lortzen du sexu heldutasuna.

Emeak urtero ugaldu daitezke baina batzuek atseden urteak tartekatzen dituzte.

## Gastronomia 
Haragi zuriko arraina da eta gantz gutxi duenez kaloria gutxi aportatzen ditu. Arrantzatu ondoren ez du luzaroan irauten, amoniako usaina askatzen hasten da egoki kontserbatzen ez bada. Gehienetan ozpinetan marinatzen da sor daitezkeen usaina kentzeko. Gatzatu eta keztatu ere egiten da. Gibeleko olioa ere aprobetxatzen da. 

Irineztatuta edo gabe, frijitu egiten da eta saltsa batez ateratzen da platerera. Gisatu ere egin daiteke tipula eta ilarrekin. Marrazoekin gertatzen den bezala toil lisoaren hegatsa ere oso preziatua da.

## Erreferentziak
Ylitornioko eliza

**Ylitornioko eliza** edo **Andreen eliza** () Ylitornio udalerri tornetarreko eliza nagusia da. Torne ibarra azpieskualdeko eliza nagusi eta handiena da eta guztira, 550 fededunentzako eserlekua dauka. Eliza, Finlandiako Eliza Ebanjelio-luteranoa erakundeko kidea da eta Ylitornioko elizatearen izatea da.

Gaur egungo eraikina Bigarren Mundu Gerra bitartean eraiki zen. Dena den, Ylitornion eliza baten lehenbiziko testigantza 1482. urtekoa da, Suediar Finlandiaren garaikoa. 1809. urtean Finlandia Errusiar Inperioak bereganatu zuenean, finlandiar aldean eliza bat eraikitzea adostu zuten herritarrek. Honela, 1818tik 1939ra erabili zuten eliza eraiki zen. Hala ere, neguko hotzetik ylitornioarrak babestuko zituen beste eraikin bat eraikitzen hasi ziren. Hain zuzen, 1939. urtean eraikitzen hasi ziren, baina Neguko Gerrak eraikuntza-lan hauek eten egin zituen. Udalerriko gizonak finlandiar gudarosterakin bat egin zuten bitartean, emakumeak eliza eraikitzeaz arduratu ziren; ondorioz, **Naisten kirkko** izenaz ezaguna da eliza, gutxi gorabehera euskaraz *Andreen eliza* esan nahi duena .

Eliza zuria bi eraikinetan banatua dago, elizaren eraikina eta ezkilategia. Eraikin nagusi eta handienean dago eliza. Betoizko eraikin horren barruan, 550 eserleku eta Jean Hedman artistak margotutako erretaula edo oholtza ospetsua daude. Teilatu marroia lehenengo solairuraino jaisten da eta Lappiko elizek duten estiloaren adibide argia da. Ezkilategia edo kanpandorrea bestalde, elizaren sarreratik hamar bat metrora dago. Estilo desberdinekoa da, antzinako elizak zuen zurezko dorre gorria berreskuratzea erabiki baitzuten herritarrek; ondorioz, hau, udalerri osoko eraikin zaharrena da. Elizaren hilerrian, Bigarren Mundu Gerran hildako 222 ylitornioarren gorpuak daude .

Hauek izan dira elizako bikarioak 1820. urtetik :

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Finlandiako Eliza Ebanjelio-luteranoa
* Meltosjärviko eliza

## Kanpo estekak 
* Ylitornioko eliza 
* Ylitornioko parrokia
Varanasi

**Varanasi** (sanskritoz वाराणसी (Vārāṇasī), hindiz बनारस (Banārasa) eta urduz بنارس (Banāras)) Indiako iparraldeko hiria da, antzina *Benares* izenaz ezaguna. Uttar Pradesh estatuaren hegoaldean dago eta 1.599.260 biztanle ditu (2011). Varanasiko metropoli eremuak, berriz, 3.682.194 biztanle ditu.

Ganges ibaiaren ertzean kokatzen da. Famatua da batez ere bere erlijiotasunagatik, hinduista, budista eta jainistek erromesaldiak egiten baitituzte Varanasira. Erlijioen araberako hiru unibertsitate handi daude hirian, baita laugarren bat ere Sarnathen, tibetar ikasketei lotua. Industriari dagokionez zetak du garrantzi handia.

Varanasiko alde zaharreko kale estuek labirinto itxura dute, baina ghatetatik urruti turistentzako sorturiko *Varanasi Cantonment* auzoak itxura bakarrik ez, lege bereziak ere baditu. Bertan kokatzen dira hotelik handienak eta zentro komertzialak.

## Etimologia 
Ganges ibaira urak isurtzen dituzten Varuna eta Assi ibaien artean kokatzen da, eta badirudi bien arteko elkarketa dela Varanasi izena. Aintzina Kashi izenaz ere ezagutu izan zen, *ederra* esan nahi du hindiz.

## Historia 
Munduko hiri zaharrenetako bat da, Indiako zaharrena dudarik gabe. Mitologiak dio Shiva jainkoak sortu zuela k.a. 3100 urtean, hala ere arkeologoek 3000 urte inguru dituela diote. Budaren garaian (k. a. IV. mendean) Varanasi Kashi erreinuko hiriburua zen. K. o. VII. mendeko Xuanzang monje bidaiari txinatarrak hiria deskribatu zuen, Ganges ibaiaren ertzean bost kilometrotan luzatzen zen hiri erlijioso, artistiko, komertzial eta industrial gisa.

Hiriak hainbat eraso eta errebolta jasan izan ditu historian zehar. 1300. urtean Afganistango leinuek hiria arpilatu zuten. XVII. mendean Aurangzeb enperadore mogolak gogor erasotu zuen hinduismoa suntsitu nahian. Azkenik aipatzekoa da 1857ko Zipaioen matxinadan britainiar armadak Varanasin egindako sarraskia.

## Klima 

## Erlijioa 
Budista eta jainistantzat hiri sakratua da, baina batez ere hinduistantzat da beren tokirik sakratuena.

**Hinduismoa Varanasin**

Varanasik dituen 100 ghatetan egunero egunsentia iritsi ahala hinduek gorputz eta jantziak garbitzen dituzte. Ghat desberdinak daude; badaude Jainko konkretuei eskeinitakoak, Indiako eremu konkretuetako erromesak hartzen dituztenak, ghat pribatuak eta badaude gorpuen errausketarako erabiltzen direnak ere. Ezagunena *Dashashwamedh Ghat* da, mitologiaren arabera Brahma jainkoak Shiva jainkoarentzako sortua. Tenplo handi ederrak ere badaude, hala nola *Kashi Vishwanath Temple* (urrezko tenploa) eta *Durga Temple* (tximuen tenploa), baina aipatu behar da hiriko bidegurutze bakoitzean tenplo txikiak ere badaudela.

**Budismoa Varanasin**

Budak Varanasiren iparraldean eman zuen bere lehen sermoia eta orduantxe sortu zen budismoa. Sarnath izeneko eremu hartan eraiki zuten Dhamek estupa.

**Jainismoa Varanasin**

Jainistentzat ere Sarnath ingurua sakratua da, Suparshvanath, Shreyansanath eta Parshva sidh garrantzitsuak bertan jaio baitziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Varanasiko web orri ofiziala
*  Varanasi - Wikivoyage
Jakako katedrala

**Jakako katedrala** edo **Jakako San Pedroren katedrala** katedral erromanikoa da, Jaka hirian dagoena, Aragoiko Huescako probintzian, Espainian. Jakako elizbarrutiaren egoitza da. XI. mendearen azken laurdenean eraikitzen hasi zen, Aragoiko Erresumaren elizbarrutiko egoitza nagusi gisa. Antso V.a Nafarroakoaren ekimenez, eta 1130. urte aldera amaitu zuten.

## Iruditegia 

Irudi:Interior de la Seu de Chaca.jpg|Habeartea eta zutabeak.
Irudi:Capilla de la Trinidad (Catedral de Jaca).jpg|Sarasa kaperako erretaula (Joanes Antxetari egotzia).
Irudi:Detalle del Capitel del rey David con músicos.jpg|Dabid Erregea eta musikariak irudikatzen dituen kapitela.
Irudi:Puerta principal San Pedro de Jaca.jpg|Eliz atari nagusia.

## Kanpo estekak 
* Jakako katedralari buruzko argibidea Jakako Turismo bulegoaren webgunean
Powys Fadog

**Powys Fadog** edo **Powys Beherea** Powysko Erresumaren iparraldeko aldearen izena izan zen, 1160an Madog ap Maredudden heriotzaren ondoren sorturikoa. Erresuma Galesko Legediaren arabera banatu zen lehengusuaren artean, Powys Wenwynwyn jaso zuena eta semea zen Gruffydd Maelor I.ak iparraldea jaso zuen.

Madog I ap Gruffydd iritsi zenean 1191an boterera **Powys Fadog** izatera igaro zen. Errege honek 1236ra arte iraun zuen aulkian. 1215an Gwyneddeko erregea zen Llywelyn ab Iorwethekin akordioa sinatu zuen Ingalaterrako Erresumaren aurka jotzeko. 1267an Powys Fadog Llywelyn ap Gruffydden menpeko bilakatu zen eta, beraz, Galesko Printzerriaren esku.

## Kanpo estekak
Powys Wenwynwyn

**Powys Wenwynwyn** edo **Powys Cyfeiliog** Powysko Erresuma izandakoaren hegoaldeko partean eratutako estatua izan zen, Madog ap Maredudden heriotzaren ondoren. Powys Fadogen hegoaldean zegoen.

Powys Wenwynwyn eta Gwynedd etsai amorratuak izan ziren eta askotan aliatu ziren Ingalaterrarekin bigarrena ahultzeko asmoz.

## Kanpo estekak
Salisburyko katedrala

**Salisburyko katedrala** Ingalaterrako hegoaldeko Wiltshire konderriko Salisbury hirian dagoen katedral bat da. 1220an hasi zen eraikitzen, Amienskoaren urte berean, eta hura baino beranduxeago amaitu zuten, 1266an. Deigarria da denbora berean eraikiak izanda ere –eta, teoriaz, estilo berekoak– zeinen desberdinak diren ikustea. Kontinenteko katedralaren estutasunaren eta bertikaltasunaren ordez, itxura luzexkoa, baxu eta adarkatua du Salisburykoak, kontuan izan behar baita gurutzadura gaineko dorre handia, gainerako eraikina baino mende bat geroago eraikia, hasieran proiektatua baino askoz garaiagoa dela (123 m, Ingalaterrako garaiena). Ostiko-arkuak, egiturari eusteko premiazkoak ez zirenez, geroago erantsi zitzaizkion.

Mendebaldeko fatxada eliza bera baino zabalagoa da, eta zerrenda horizontalak, bai apaindurazkoak eta bai estatuak dituztenak, kontinenteko elizetako fatxadetan ez bezala nabarmenduta daude. Fatxadako dorreak, aldiz, ia desagertzeraino kaskartu dira. Eraikinaren oinak, bere bi transeptu irtenekin, eliza erromanikoen eraketa orokor zatikatuari eusten dio.

## Iruditegia 

Irudi:Salisbury cathedral plan.jpg|Oinplanoa
Irudi:Salisbury Cathedral, Wiltshire-16Aug2009.jpg|Atari nagusia
Irudi:Salisbury Cathedral from the air - geograph.org.uk - 503638.jpg|Aireko ikuspegia
Irudi:Salisbury Cathedral Nave looking west.jpg|Barnealdea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Salisburyko katedralaren webgunea
Powysko Erresuma

**Powysko Erresuma** Galesko erresuma izan zen, oinordekotzazko monarkian oinarritua. Mendebaldeko Erromatar Inperioaren erorrerarekin sortu zen gaurko Galesen. Ordovikoen eta Cornoviien lurretan sortua euren hedapena Kanbriar Mendietatik Ingalaterrako West Midlandseraino hedatzen ziren. Severn eta Tern ibaien bailarak ziren zentruan eta askotan *Powysko Paradisua* izena eman zio. Ziurrenik izena latinezko *pagus*etik dator, hau da, *landa eremua*, baina baliteke ere *pagan* hitzetik etortzea. Erromatarren garaian lur hau Erromako probintzia bat izan zen, Viroconium Cornoviorum hiruburuarekin (gaur egungo Wroxeter, Britainiako laugarren hiririk handiena garai hartan.

1160. urtean bi zatitan banatu zen. Hegoaldekoak Powys Wenwynwyn izena hartu zuen eta iparraldekoak Powys Fadog.

## Kanpo estekak
Bastanga arantzadun

**Bastanga arantzaduna** (*Dasyatis centroura*) ur gaziko arrain kartilaginosoa da, Dasyatidae familiakoa.

Ekialdeko eta mendebaldeko Ozeano Atlantikoan bizi da.

## Erreferentziak
Bastanga arrunt

**Bastanga arrunta** (*Dasyatis pastinaca*) ur gaziko arrain kartilaginosoa da, Dasyatidae familiakoa.

Ekialdeko Ozeano Atlantikoan, Mediterraneo itsasoan eta Itsaso Beltzean bizi da.

## Erreferentziak
Moko-arraia

**Moko-arraia** (*Dipturus oxyrinchus*) ur gaziko arrain kartilaginosoa da, Rajidae familiakoa.

Ekialdeko Ozeano Atlantikoan eta Mediterraneo itsasoan bizi da.

## Erreferentziak
Arraia begitxiki

**Arraia begitxikia** (*Raja microocellata*) ur gaziko arrain kartilaginosoa da, Rajidae familiakoa.

Ekialdeko Ozeano Atlantikoan bizi da.

## Erreferentziak
Arraia isatslabur

**Arraia isatslaburra** (*Raja brachyura*) ur gaziko arrain kartilaginosoa da, Rajidae familiakoa.

Ekialdeko Ozeano Atlantikoan bizi da.

## Erreferentziak
Momar

**Momarra** (*Scyliorhinus stellaris*) ur gaziko arrain kartilaginosoa da, Scyliorhinidae familiakoa. Ozeano Atlantikoaren ipar-ekialdean eta Mediterraneo itsasoan bizi da. 

Itsaso hondoan aurkitzen dituen arrain, krustazeo eta zefalopodotaz elikatzen da. Gehiegizko arrantzak populazioak asko jaitsi ditu. 2023an Donostiako Aquariumean lau momar kume jaio ziren.

## Euskal izendegia 
Momarra izendatzeko hainbat izen daude Euskal Herrian:

## Deskribapena 
250px|thumb|Momarraren ilustrazioa, *Les poissons* (H. Gervais, 1877).
Gorputz luzea du, marrazoen tankerakoa. 125 cm inguru neurtzen du bataz beste, aurkitu den handiena 170 cm luze zen. 19 urtez bizi daiteke.

Buru zabal eta borobiltsua du eta estutuz doa buztanaren muturreraino. Begiak obalatuak dira eta azalaren tolestura batek babesten ditu, baina ez du mintz niktitanterik. Sudur-zuloen gainean dituen tolesturak ez dira ahoraino iristen. Ahoa azpialdean du.  Goiko barailan 22-27 hortz lerro ditu alboetan eta erdialdean 0-2. Azpiko barailan 18-21 hortz lerro alboetan eta 2-4 erdialdean. Hortzek "Y" itxura dute eta ertz leuna. Zenbat eta atzerago hortzak txikiagoak eta angelutsuagoak dira.

Bost pare zakatzak txikiak dira, atzeko biak bularreko hegatsen oinarriaren atzean daude. Bizkarraldeko hegats biak gorputzaren atzealdean kokaturik daude. Buztaneko hegatsa zabala da eta ia horizontala. Marrazoetan ohikoa den bezala hegats pare bat pterigopodio bihurtuak ditu, esperma transmititzeko balio diotenak. Katuarrainaren (*Scyliorhinus canicula*) puntuak baino handiagoak dira, hori da haien arteko desberdintasunetako bat.

Sakonera txikiko uretan ikusten da, 20-63 metro artean, baina 400 metrotako sakoneraraino ere jaitsi daiteke.

Animalia bakartia da eta ez da lurraldekoia. Sarraskijale ere izan daiteke aukera ona badu. Obiduktu bakoitzetik arrautza bakarra askatzen du, beraz pareka askatzen zaizkio. Arrautzak keratinazko kapsulatan gordeta daude. Kapsula hauek 10-13 cm luze eta 3'5 cm zabal dira, nahiko zilindrikoak eta lau luzakin dituzte inguruko landareei lotu eta finkatzeko. Enbrioiak gorringoaz baino ez dira elikatzen eta 10-12 hilabeteko garapenaren ondoren jaiotzen direnean 16 cm-ko luzera izaten dute. 2004. urtean 208 tona momar arrantzatu ziren Ozeano Atlantikoan. 

Momarraren beste atal batzuk ere aprobetxatzen dira:
* Azal latza egurra eta alabastroa lisatzeko, geziak eta upelak leuntzeko eta antzina kastore-txapelen ileak altxatzeko erabili izan zen pumita harriaren ordez.
* Gibela olio iturri gisa erabiltzen da.
* Erraiak karramarroak harrapatzeko beita gisa erabiltzen dira.

Akuariumetan ohiko arrain espeziea da eta itxituran haztea ere lortu da. Donostiako Aquariumean lau momar kume jaio ziren 2023an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arraia gastaka

**Arraia gastaka** (*Raja clavata*) ur gaziko arrain kartilaginosoa da, Rajidae familiakoa.

Arraia espezieen artean gure kostaldean aurkitzen den ohikoena da.

## Euskal izendegia 
Arraia gastaka izendatzeko hainbat izen daude Euskal Herrian:

## Deskribapena 
Gorputz zapala du, 85 cm luzerakoa, tarteka metrobetekoak ere ikusten dira. Aurkitu den ar handienak 105 cm-ko luzera zuen, eme handienak aldiz 139 cm. 18 kilogramo pisatu zituen. 15 urtez bizi daitezke. Bigarren populazio bat Indiar ozeanoaren hego mendebaldean bizi da, Hegoafrika eta Madagaskar artean. 

Urteroko migrazio ziklo bat osatzen du, hilabetero 54-117 kilometroko distantziak eginez. Udazkenean eta neguan itsaso zabalera joaten da eta ur sakonagoetan ibiltzen da, udaberrian kostaldera itzultzen da. Arraia gazteek ez dute migratzen, kostaldean egoten dira taldeak osatuz. Itsaso hondoan bizi diren animaliek eragiten dituzten eremu elektrikoak detektatuz harrapatzen ditu.

Galiziar erara presta daiteke, egosi eta patata eta piperrautsaz. Caldeiradan ere gisatu ohi da.

Arrain kartilagotsuekin gertatzen da ongi kontserbatu ezean amoniako usaina jariatzen hasten direla. Horretarako komeni da lehen bait lehen kontsumitzea, eta bestela marinatu egin beharko da ozpinetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mosaiko arraia

**Mosaiko arraia** edo **arraia uhindua** (*Raja undulata*) ur gaziko arrain kartilaginosoa da, Rajidae familiakoa.

Arraiak duen itxura eta koloreagatik erraz kamuflatzen da hondar artean. Populazioa asko urritu denez debekatuta dago arrantzatzea. Akuarioetan ohiko espeziea da.

## Euskal izendegia 
Mosaiko arraia izendatzeko hainbat izen daude Euskal Herrian:

## Deskribapena 
Mosaiko arraiak 80 cm-ko luzera du, aurkitu den handiena 114 cm-ko arraia bat izan zen. 4'5 kilogramo inguru pisatzen ditu, 10,04 kilogramokorik ere jaso da. 15 urtez bizi daiteke.

Arraien itxura tipikoa du, disko edo erronbo itxurako gorputz zapala eta atzena buztan trinko ez oso luze bat. Gorputzaren aurrealdean triangelu itxura du eta atzealdera zirkularragoa da. Atzealdeko ezkatek arantza itxura hartzen dute eta babesteko erabiltzen ditu. Erdialdean ar helduek arantza lerro bakarra dute, emeek berriz hiru lerro. Begiek tamaina ertaina dute eta atzean espirakuluak (arantza txikiak) agertzen dituzte. Azpialdean ahoa eta bost pare zakatz agertzen dira. Buztanaren luzera diskoaren bestekoa da eta oinarrian bi hegats eta bi arantza ditu.

Gorputzaren gainaldea marroi argia edo grisa izan ohi da.

Espezie demertsala da, 50-200 metro arteko sakoneran bizi dena, baina ohikoa da ur azalekoagotan aurkitzea ere eta pareka askatzen ditu azalera irekietan. Arrautzak kapsulatan sartuta daude. Sarritan hondartzetan aurkitzen dira hutsik dauden kapsulak. Hizkuntza askotan itsasoko laminen poltsoak direla esaten da. Enbrioiak kapsula barneko arrautzaren gorringoaz elikatzen dira 4-5 hilabete igaro ondoren jaiotzen dira.

Akuarioetan ohiko espeziea izaten da, ongi egokitzen baita espazio itxietara.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ikaraio arrunt

**Ikaraio arrunta** (*Torpedo marmorata*) ur gaziko arrain kartilaginosoa da, Torpedinidae familiakoa.

Ekialdeko Ozeano Atlantikoan eta Mediterraneo itsasoan bizi da. Arraiaren kideko arraina honek buru inguruko hegal bakoitzean elektrizitatea sortzen duen organo bana du. Bizkaian **eskuikara** diote.

## Erreferentziak
Pinpirin

**Pinpirina** edo **kolaioa** (*Galeus melastomus*) ur gaziko arrain kartilaginosoa da, Scyliorhinidae familiakoa.

Ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan eta Mediterraneo itsasoan bizi da. Mielgaren antzeko arrain hau jateko ez da oso aintzat hartua. Bizkaian **itsuki** ere diote.

## Erreferentziak
Gelba

**Gelba** edo **tolla** (*Galeorhinus galeus*) ur gaziko arrain kartilaginosoa da, Triakidae familiakoa. Marrazo hori mundu guztiko itsaso azpitropikaletan bizi da eta obobibiparoa da. Bere generoan monotipikoa da.

## Euskal izendegia 
Hainbat izen ditu Euskal Herrian:

## Deskribapena 
Gelba marrazo txiki bat da, gorputz apala eta mutur luzatua eta gorantz okertua duena. Ar helduak 135-175 cm luze dira eta emeak handiagoak dira, 150-195 cm. Aurkitu den gelba handienak 44,7 kilogramoko pisua zuen. 55 urtez bizi daitezke. 

Bizkarraldean bi hegats triangeluar ditu. Lehenengoa, altuena, bularraldeko hegatsak baino atzerago kokaturik dago. Buztaneko hegatsa zabala eta handia da. Gris koloreko gorputza gu, gainaldean nahiko iluna izan daiteke eta azpialdean ia zuria. Gelba gazteek ertz beltzak dituzte hegatsetan.

Ipar Amerikako mendebaldeko kostaldean, Hego Amerikako kostalde bietan, Afrikako hegoaldean eta Australia eta Zeelanda Berriko kostaldeetan ere bizi da. Arrainez gain krustazeoak, zefalopodoak, itsas zizareak eta ekinodermatuak ere jaten dituzte.

### Ugalketa 
Arrek 135 cm luze direnean lortzen dute sexu heldutasuna eta emeek 150 cm-ko luzera dutenean. Gelba arrautza bidez ere ugaltzen den obobibiparoa da. Arrautzak gorputzaren barnean ernaltzen dira eta enbrioiak arrautzaren gorringoaz elikatzen dira. Kumeak urtebete inguruko haurdunaldiaren ondoren jaiotzen dira. Amaren tamainaren eta adinaren arabera, 28 edo 38 kume izango ditu. 32 cm inguru luze dira, baina tamaina desberdineko kumeak jaiotzea ere ohikoa da; dirudienez, emeak esperma bilduta manten dezake elkarketa baino nahiko beranduago arte. Bizkaiko golkoan gelbaren arrantza debekatura dago. Euskal Herrian ez da oso preziatua.

## Erreferentziak
Arraia azpilun

**Arraia azpiluna** (*Dipturus batis*) ur gaziko arrain kartilaginosoa da, Rajidae familiakoa.

Ekialdeko Ozeano Atlantikoan eta Mediterraneo itsasoan bizi da.

## Erreferentziak
The Heiress

***The Heiress*** 1949ko filma da, William Wylerrek zuzendutako drama, Olivia de Havilland, Montgomery Clift eta Ralph Richardson aktoreek antzeztua. Ruth eta Augustus Goetz antzerkigileek bi urte lehenago moldatutako lan batean oinarritzen da; beronek Henry James idazlearen *Washington Square* eleberria hartu zuen abiapuntu.

Film honek lau Oscar irabazi zituen 1949an: emakume-antzezle onenari (Olivia de Havilland), musika onenari (Aaron Copland), zuzendaritza artistiko onenari eta jantzi-diseinu onenari. Estreinatu zenean (1949ko urrian), gainera, pelikulak harrera ona lortu zuen kritiko zein publikoaren aldetik.

## Argumentua 
XIX. mendearen erdia. Catherine Sloper mediku alargun aberats baten alaba gazte lotsatia da, gizonekin tratu handirik izan ez duena. Aitaren begietan alaba neska baldarra, motza eta herabea da, ezkontzeko aukera gutxi dituena. Hala ere, dantzaldi batean Morris Townsend gazte lerdena ezagutzen du, laster neska gorteiatuko duena.

Maitemindurik, neskak Morrisen ezkontzeko eskaintzari baietza ematen dio. Bere aitak, berriz, ez du begi onez ikusten ezkontza hori, Morrisek neskaren dirua besterik ez duela nahi uste sendoa duelako.

Morrisekin ezkontzeko, neskak bere aitaren baimenari eta herentziari uko egiten dio, eta etxetik ihes egin nahi du bere maitearekin. Honek, baina, azken momentuan atzera egin eta bakarrik utziko du.

Hamar urte geroago, neskaren aita hil ondoren, Morris Catherine aberatsarengana itzuliko da berriz, bere maitasuna berreskuratzeko. Neskak bere mendekua prestatzen du, eta oraingo honetan -Morrisi baietza eman ondoren- bera izango da mutil galanta kalean utziko duena.

## Aktoreak 
* Olivia de Havilland – Catherine Sloper
* Montgomery Clift – Morris Townsend
* Ralph Richardson – Austin Sloper doktorea
* Miriam Hopkins – Aunt Lavinia
* Mona Freeman – Marian Almond
* Vanessa Brown – Maria

* Betty Linley – Mrs. Montgomery
* Ray Collins – Jefferson Almond
* Selena Royle – Elizabeth Almond
* Paul Lees – Arthur Townsend
* Harry Antrim – Mr. Abeel
* Russ Conway – Quintus

## Sari eta izendapenak 
; Oscar sariak
* Emakumezko aktore onena (Olivia de Havilland)
* Zuzendaritza artistiko onena (John Meehan, Harry Horner, eta Emile Kuri)
* Jantzi-diseinu onena (Edith Head eta Gile Steele)
* Jatorrizko soinu banda onena (Aaron Copland)
; Bestelako batzuk
* *Golden Globe Award for Best Actress* (Olivia de Havilland)
* *National Board of Review Award for Best Actor* (Ralph Richardson)
* *New York Film Critics Circle Award for Best Actress*(Olivia de Havilland)

; Oscar sarietarako izendapenak
* Film onena
* Zuzendari onena
* Gizonezko bigarren mailako aktore onena (Ralph Richardson)
* Argazkigintza onena (Leo Tover)

; Bestelako batzuk
* *Golden Globe Award for Best Supporting Actress* (Miriam Hopkins)
* *Golden Globe Award for Best Director*
* *Writers Guild of America Award*

1996an Ameriketako Estatu Batuetako Kongresuko liburutegiak betiko gordetzeko lana hautatu zuen.

## Remakea 
1997. urtean, Agnieszka Holland zuzendari poloniarrak nobelaren beste bertsio bat egin zuen, *Washington Square* izenburuarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  ***The Heiress*** **IMDb** atarian
Arraia (animalia)

**Arraia** arrain kartilaginosoen **Batoidea** superordena da, 500 espeziek eta 13 familiek osatua. Marrazoekin lotura estua badu ere, bere ezaugarri nagusia bere gorputz laua da.

## Filogenia 
## Sailkapena 
Goiordenak lau ordena ditu barnean:
* Torpediniformes ordena:
** Narcinidae familia
** Torpedinidae familia
* Pristiformes ordena:
** Pristidae familia
* Rajiformes ordena:
** Rajidae familia
** Rhinidae familia
** Rhinobatidae familia
** Rhynchobatidae familia
* Myliobatiformes ordena:
** Dasyatidae familia
** Gymnuridae familia
** Hexatrygonidae familia
** Myliobatidae familia
** Platyrhinidae familia
** Plesiobatidae familia
** Potamotrygonidae familia
** Urolophidae familia
** Urotrygonidae familia
** Zanobatidae familia

## Erreferentziak
Arraia (argipena)

**Arraia** izenak hainbat adiera ditu:
* Arraia (animalia): zenbait arrain kondriktieren izen arrunta, Batoidea goiordenakoak.
* Arraia (pilota): xaxa edo bi taldeen joko-eremuak mugatzen dituen ohizko marra balio gabe utzi eta delako muga errebote-paretatik hurbilago ezartzen duen behin-behineko marra.
* Arraia (Araba): Arabako harana eta udalerri ohia; egun, Arraia-Maeztu udalerriko parte da.

## Ikus, gainera 
* Zuzen (geometria)
* Lerro (argipena)
* Marra (argipena)

## Erreferentziak
Santa Eskolastika monasterioa

**Santa Eskolastika monasterioa** (frantsesez *Monastère Sainte-Scholastique*) Lapurdiko Ahurti udalerrian kokatuta dagoen monasterio beneditarra da.

1883ko maiatzean eratu zuten monasterioa XVIII. mendeko eskola batean. 1941ean eliza bat eraiki zuten eta 1960an klaustro inguruan beste bi eraikin.

Ahurtin ere beneditarra den Belokeko komentua dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Poursiugues-Boucoue

**Poursiugues-Boucoue** (okzitanieraz *Porciuvas-Bocoa*) Frantziako Pirinio Atlantikoak departamenduan dagoen udalerria da.

## Ikus, gainera 
* Pirinio Atlantikoak departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Ikaraio

**Ikaraio** ur gaziko arrain kartilaginosoen ordena da, **Torpediniformes** izenekoa.

Bere ezaugarrik nabarmenena defentsa eta ehizarako deskarga elektrikoak sortzea da, 8 eta 220 volt artekoak

## Taxonomia 
Torpediniformes ordenak 69 espezie ditu, lau familiatan banatuak:
* Narcinidae familia
* Narkidae familia
* Torpedinidae familia
* Hypnidae familia

## Erreferentziak
Bastanga

**Bastanga** ur gaziko arrain kartilaginosoen familia da, **Dasyatidae** izenekoa.

Gehienak munduko ur tropikal eta subtropikaletan bizi badira ere, badaude ur epeletan bizi direnak. Euskal Herriko itsasoan bi espezie bizi dira: bastanga arantzadun eta bastanga arrunta.

## Bitxikeria 
Stephen Robert “Steve” Irwin, Krokodilo-ehiztaria ezizenez ere ezaguna 2006ko Irailaren 4an, Steve urpeko igeriketan ari zela, bularrean eztena sartu zion Dasyatidae familiako arraia batek, eta hantxe hil zen.

Ondoan zihoan kameralariak grabatu zuen heriotza. Steveren ekoizle John Staintonen arabera, Steve arraiaren gainera igo zen, eta arraiak isatsa jaso, bularrean kolpatu eta bihotza zeharkatu zion.

## Genera 
* *Dasyatis* Rafinesque, 1810
* *Himantura* Müller and Henle, 1837
* *Makararaja* Roberts, 2007
* *Neotrygon* Castelnau, 1873
* *Pastinachus* Rüppell, 1829
* *Pteroplatytrygon* Fowler, 1910
* *Taeniura* Müller and Henle, 1837
* *Urogymnus* Müller and Henle, 1837
Ikaraio beltz

**Ikaraio beltza** (*Torpedo nobiliana*) ur gaziko arrain kartilaginosoa da, Torpedinidae familiakoa.

Ekialdeko eta mendebaldeko Ozeano Atlantikoan eta Mediterraneo itsasoan bizi da.

## Erreferentziak
San Martin eliza (Ahetze)

**San Martin** Ahetzeko eliza da. XVI. mendeko eraikin hau 1973an monumentu historiko izendatu zuten.

## Ezaugarriak 
Eliza Done Jakue bidean dago eta XVI. mendeko hasieran ekin zioten eraikitzeari. XVIII. mendeko Done Jakueren estatua, XVIII. mendeko erretaula eta XVI. mendeko gurutzea ditu. Besoetan txintxarriak dituen gurutze horrek 1609an Pierre de Lancreren sumindura eta ondorengo sorginkeriaren aurkako prozesua eragin zituen.

Gertuko hilerrian disko itxurako hilarri zaharra topatu eta Baionako Euskal Museora eraman zuten.

Bertakoa da XVI. (edo XV iturriaren arabera) mendeko guratzea, prozesioan eramatekoa. Egurrezko bihotza, zilarrez eta urrez estalia eta ezkilak zintzilik ditu besoetan. Pierre de Lancre sorgin ehiztari epaileren irudiko, deabruaren tresna zen.
thumb|295x295px|Elizaren abside barrutik

## Iruditegia 

Fitxategi:Ahetze 2005-01-01.jpg|Elizaren urruneko ikuspegia.
Fitxategi:Ahetze Rue.JPG|Kanpandegia edo kanpai-horma.
Fitxategi:Ahetze (Pyr-Atl., Fr) Église avec chevet.JPG|Absidea kanpotik
Fitxategi:Ahetze Statue.JPG|Ate gainean, Amabirjina eta umea horma hobi batean, hegoaldeko sarreran.
Fitxategi:Ahetze (Pyr-Atl, Fr) Autel.JPG|Jesukristo eta bi erromes aldareko aurreko aldean.
Fitxategi:Ahetze (Pyr-Atl., Fr) Détail du retable, l'Annonciation.JPG|Erretaulako zati bat: Deikundea
Fitxategi:Ahetze (Pyr-Atl., Fr) Vitrail Notre Dame du Rosaire, Mater purissima.JPG|Beiratea. Irudian, Eskapularioaren Amabirjina. *Mater purissima*
Fitxategi:Ahetze (Pyr-Atl., Fr) reflets de steles au cimetière.JPG|Hilerria eta bertan dagoen disko formako hilarria
Fitxategi:Ahetze - Médiathèque de l'architecture et du patrimoine - APMH00008224.jpg|XVI. eta mendeko guratzea.  Atzealdea.
Fitxategi:Ahetze - Médiathèque de l'architecture et du patrimoine - APMH00008225.jpg|XV. mendeko guratzea. Aurrealdea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Armeniako Errepublika Demokratikoa

**Armeniako Errepublika Demokratikoa** (armenieraz: Հայաստանի Դեմոկրատական Հանրապետութիւն, *Hayastani Demokratakan Hanrapetut’yun*; batzuetan **Armeniako Lehen Errepublika**) Armeniako lehenengo errepublika modernoa izan zen. Errepublika lehenago Errusiar Inperioako Ekialdeko Armeniako lurraldean eratu zen, 1917ko Errusiar Iraultzaren ostean. Gobernuko buruak Armeniar Federazio Iraultzailetik zetozen batez ere. Sortu zenean, Georgiako Errepublika Demokratikoa zuen mugakide iparraldean, Otomandar Inperioa mendebaldean, Persia hegoaldean eta Azerbaijango Errepublika Demokratikoa ekialdean.

Sorreratik bertatik, barne eta kanpo arazo ugari izan zituen Armeniako Errepublika Demokratikoak. Errepublikako biztanleetako asko, Mendebaldeko Armenian izandako Armeniar genozidioko sarraskietatik ihes egindako jendea ziren, eta errepublika ia eratu ere ezin izan zen egin, Otomandar Inperioak eraso egin baitzion, ingurune hartan bizi ziren armeniarrak suntsitu nahian. Errepublikak bi urte baizik ez zuen iraun. 1920aren bukaeran, herrialde hura konkistatu zuen sobietarren Armada Gorriak. Armeniako Errepublika, Armenia Menditsuko Errepublikarekin batera, Armeniako Sobietar Errepublika Sozialista bilakatu zen 1921ean; eta, Sobietar Batasunaren desegitearen ondoren, gaur egungo Armeniako estatua bihurtuko zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kellseko abade-etxea

**Kellseko abade-etxea** (ingelesez *Abbey of Kells* eta irlanderaz *Mainistir Cheanannais*) Irlandako Meatheko konderrian dagoen Kells udalerrian kokatzen den abade-etxe bat izan zen. Abade-etxe honetan hain ospetsua den Kellseko liburuaren zati handi bat burutu omen zen, baina gaurko egunez adituak oraindik ez dira liburu hau idatzi zen data eta nondik norakoak zehazteko gai.

## Historia 
554. urtean San Kolunbak fundatu zuen. Hainbat historialarien arabera IX. mendean abade-etxe honetara bikingoen erasoaldietatik ihesi Eskoziako Ionako abade-etxetik etorritako fraideak kokatu omen ziren. 1650- urtean Oliver Cromwellen gudarosteak leku honetan bertantxe kanpatu zuten, horregatik Kellseko liburua leku seguru batean gorde asmoz Dublin hirira lekualdatu zen. Gora behera batzuen ostean, azkenik 1661ean liburua hiri horretako Trinity College unibertsitatean agertu zen. Gaur egun arte bertan gordeta dagoelarik.

Gaur egun leku honetan XII. mendean desegin zen antzinako abade-etxearen hondakinak besterik ez dira gelditzen.

## Ikus gainera 
* Kellseko liburua

## Kanpo estekak
Ginoles

**Ginoles** ( ) Okzitaniako udalerria da. Administratiboki Aude departamenduko Frantziako udalerria da, Languedoc-Rousillon eskualdean.

## Etimologia 
## Geografia 
### Ingurune naturala eta klima 
### Udalerri mugakideak 
### Auzoak 
## Historia 
## Ekonomia 
## Banaketa administratiboa 
## Demografia 
## Politika 
## Hirigintza 
## Azpiegiturak 
## Kultura 
### Hizkuntza 
### Literatura 
### Kirolak 
### Jaiak 
### Musika 
### Gastronomia 
## Ondasun nabarmenak 
## Udalerritar ospetsuak 
## Bitxikeriak 
## Hiri senidetuak 
## Argazki galeria 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aude departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Zugzwang

**Zugzwang** xakean dagoen posizio kaltegarria da, amaiera aldera jazo ohi dena. Jokalaria zugzwang posizioan dago baldin eta bere edozein mugimendu bere kalterako bada. Terminoa alemanetik dator, zeinetan *zug* jokaldia den eta *zwang*, bortxa. Zugzwang egoerak partida galtzea ere ekar dezake.

Erakutsitako diagraman beltzak zugzwang egoeran leudeke, zeren eta egin lezaketen gauza bakarra litzateke ...Ee7. Jarraipena Ec7 litzateke eta, beltzek edozer eginda ere, zuriek peoia dama gisa koroatuko lukete; ondorioz, beltzek galduko lukete.

Txanda zuriena balitz, berriz, haiek ere zugzwang egoeran egongo lirateke: Ed6 eginez berdinketa litzateke, errege beltza itota egongo litzatekeelako eta, beste edozein jokaldi egitekotan peoia galduko lukete, berdinketa gertatuz.

## Kanpo estekak
Armenia Menditsuko Errepublika

**Armenia Menditsuko Errepublika** (Armenieraz: Լեռնահայաստանի Հանրապետութիւն, *Lernahayastani Hanrapetut’yun*) —**Armenia Menditsua** eta **Sjunikeko Errepublika Autonomoa** izenez ere ezaguna— 1921ean denbora laburrez Hego Kaukasoan sortu eta desegin zen estatua izan zen, nazioarteko onarpenik gabe. Gaur egungo Armenian dagoen Vayots Dzor eta Sjunik probintziak eta Karabakh Garaiko Errepublika (Azerbaijango Errepublika) ko zatiak hartzen zituen.

## Turkiar-Armeniar gerra 
1920ko irailaren 20an Kazım Karabekir turkiar jeneralak Armeniako Errepublika Demokratikoko (AED) mugak inbaditu zituen. Muga hauek Ameriketako Estatu Batuek zehaztu zituzten. Erantzun gisa AEDk gerra aldarrikatu zuen Turkiaren aurka irailaren 24an eta horrela Turkiar-Armeniar gerra hasi zen. Oltu, Sarikamis, Kars eta Alexandropol eskualdetan armeniar indarrek topo egin zuten turkiarrekin. Mustafa Kemal Atatürkek delegazioak bidali zituen orduan Moskura aliantza baten bila. Hau gertakaririk txarrena izan zen armeniarrentzat.

Azaroaren 18an arministizioa lortu zen eta ondoren bake hitzarmena, Alexandropoleko Tratatua, 1920ko abenduaren 2an.

## Armeniaren sobietizazioa 
Armenian 1920an komunismoa ezarri zen. Armada Gorriaren inbasioa 1920ko azaroaren 29an hasi zen. Benetako botere trukaketa abenduaren 2an hasi zen Erevanen, Boris Legranek aurkezturiko *ultimatum*a onartu zutenean. Armeniak bat egin zuen orduan Sobietarren inguruan eta horrela Turkiatik babestea ere lortu zuten. Sobietarren akordioetan armada indartu, armeniarrak babestu eta komunistak ez zirenak ez erasotzea, nahiz eta azken puntu hau ez zen bete. Sobietar Gobernuak Sjunik eta Nagorno-Karabaj Azerbaijango Errepublika Sozialista Sobietarrean batzea proposatu zuten. Garegin Njdehk honen aurka egin eta Sjunik gobernu autonomo izendatu zuen 1920an. 1921eko urtarrilean Drastamat Kanayanek telegrama bidali zion Njdehri Sjuniken sobietartzea proposatuz, eta horrela Boltxebikeen laguntza lortuko zuten Armeniar lurren gatazka konpontze bidean. Njdehk ez zuen ondo ikusi eta Armada Gorria eta Sobietar Azerbaijanen aurka jarraitu zuen.

## Aldarrikapena 
1921ko otsailaren 18an Dashnak alderdiak matxinada abiatu zuen Erevanen sobietarren aurka. 1921ko apirilera arte 42 egunez babestu zuten Erevan Armada Gorriaren aurka. Galdu ostean buruzagiak Sjunik eskualdean gorde ziren. 1921ko apirilaren 26an, II. Kongresu Pan-Zangezuriarra izan zen, eta egun horretan Daralakyaz, Zangezur eta Artsakh eskualdeek Armenia Menditsuko Errepublika izenarekin independente zirela aldarrikatu zuten.

## Desegitea 
Armada Gorriaren presiopean, Armenia Menditsuak armak uztea onartu zuen baldin eta Zanzegurrek Armeniaren esku jarraitzen bazuen. Armeniarra zen Alexander Miasnikian sobietar ministroak uztailaren 5ean onartu zuen, eta uztailaren 10ean Irana erbesteratu ziren errepublikako buruzagiak. Zangezur Armeniako Errepublika Sozialista Sobietarrean sartu zuten baina Nagorno-Karabaj Azerbaijango Errepublika Sozialista Sobietarrean sartu zuten.

## Kanpo estekak
Aragats

**Aragats** —*Aragats mendia* bezala ere ezaguna— (armenieraz *Արագած*, "Aragats Lerr" generikoarekin, 4.095 m) Armeniako mendirik altuena da. Estratosumendia da eta bere azken erupzioaren data ez da ezagutzen.

## Kokapena 
Bere izena daraman Aragatsotn ("Aragatsen behean") probintzian dago, Erevanetik 40 bat km ipar-mendebaldera. Errepide batzuek mendia inguratzen dute; ibilbide biribil horretan topatzen diren hiri nagusiak Ashtarak probintziaburua (hego-ekialdean), Aparan (ipar-ekialdean), Artik (ipar-mendebaldean) eta Talin (hego-mendebaldean) dira.

## Ezaugarriak 
Egun estatuko tontorrik garaiena bada ere, ez du armeniarrentzat ikurraren funtzioa betetzen: herri honetako kideentzat mendi nazionala Ararat da, Erevanetik ikusgai dena baina turkiar estatuarekiko mugaz bestaldean, nagusiki kurduak bizi diren lurraldean. Armeniar genozidioaren aurretik, ordea, armeniarrak ziren nagusi alde honetan.

Bere magalean Biurakan behatokia eta Amberdeko gotorlekua daude. Lehena historikoki garrantzitsua izan da, batez ere argazkigintzaren gaineko ikerketa batzuetarako.

Mendia nahiko helmuga ezaguna da mendizaleentzat, are gehiago udan: garai honetan eguraldiaren laguntzaz bere igoera erraztu egiten da; hala ere eguraldi aldaketak supituan gerta daitezke. Lau tontor nagusi daude: iparraldekoa da altuena eta teknikoki prestakuntza handiagoa eskatzen du; besteak mendebaldekoa (4.80 m), ekialdekoa (3.916) eta hegoaldekoa (3.879, igotzen errazena dena).

thumb|ezkerrera|280px|**Aragats** elurtuta.
## Kondaira 
Mito baten arabera tradizio kristauan Gregorio I.a Argitzailea deitzen den santua -Armeniako patroia- behin mendian otoitz egiten hasi zen; une horretan zerutik inoiz itzaltzen ez zen kriseilua jaitsi zen, berari argia eskaintzeko.

Armeniarren tradizioak dio kriseilua oraindik han dagoela eta bihotzez zein espirituz garbiak direnek baino ezin dutela ikusi. Betiereko argiontzi hau nazioaren itxaropen eta ametsen ikurra litzateke.

## Irakurgaia 
* Euskal Mendizale Federazioak ateratzen duen *Pyrenaica* aldizkariko 217. alean (2004ko 4.a) *Aragats, trekking por Armenia* izeneko artikulua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ararat mendia
* Armeniar genozidioa

## Kanpo estekak 
*  Mendiari buruzko webgunea.
*  Aragats SummitPost webgunean.
*  Mendia Peakbagger webgunean.
Alkerke

Alkerkea (*Al Kirkat* arabierazko hitzetik) arabiar jatorriko taula-joko bat da, 5x5 taula batean jokatu eta dama-jokoaren aurrekaritzat hartzen dena. Erdi Aroan zabaldu zen Europara eta Alfontso X.a Gaztelakoaren *Libro de los juegos* delakoan agertzen da.

Arau orokorrei dagokienez, piezak ondoko gelaska batera mugi daiteke, marrek adierazten dituzten norabideetan. Aurkariaren piezak jauzi batez harrapatzen dira, hurrengo gelaska hutsik badago eta derrigorrez egin behar da. Harrapaketa anitzak ere egin daitezke. Erregela gehigarriak badaude: piezak atzera ezin idrela mugitu; aurkako azken lerrora heltzean, aurkariaren piezak harrapatzeko soilik mugi daitezke eta mugimendu batean ezin da aurreko mugimenduko gelaxkara itzuli. Pieza guztiak harrapatuta edo mugitu ezinik geratzen den jokalariak galtzen du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jokoenea

## Kanpo estekak
Direktorio aktibo

**Direktorio aktiboak** (ingelesez *Active Directory*) administratzaileei enpresa mailako politikak ezartzea, ordenagailu askotan programak zabaltzea eta erakunde oso bati eguneraketak aplikatzea ahalbidetzen die. Direktorio aktiboak erakunde baten informazioa datu base zentral batean gordetzen du, era antolatu eta eskuragarri batean.

## Objektuak 
Direktorio aktiboa direktorio zerbitzu bat da, domeinu baten sareko errekurtsoen informazioa gordetzeko erabiltzen dena.

Direktorio aktiboa (DA) objektuen egitura hierarkiko bat da, eta objektu horiek hiru kategoriatan aurkitzen dira: errekurtsoak, zerbitzuak eta erabiltzaileak. DA-k objektuei buruzko informazioa eman eta hauek antolatu, lorpidea kontrolatu eta segurtasuna ezartzen du.

## Kanpo estekak
Chantepie

**Chantepie** (bretainieraz *Kantpig*) Ille eta Vilaine departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.

## Kanpo estekak