Tipi

[thumb|250px|Tipi oglala-lakota bat, [1891n]]
**Tipi**a kanpadenda konikoa da, tradizioz Ipar Amerikako indigenek eraikitzen zutena animalien larru eta zutoinekin. Indigenok nomadak zirenez, tipia etxetzat erabiltzen zuten.

Bertakoak ez direnek askotan estereotipo gisa eta oker pentsatu izan dute Estatu Batuetako eta Kanadako herri indigena guztiek tipietan bizi izan direla: hori ez da zehatza, beste eskualde batzuetako kultura eta zibilizazio indigena askok eta Lehen Nazioek bestelako etxebizitza motetan bizi zirelako, adreiluzko zein zurezko etxeetan, kasu, hala nola puebloak, wigwamak, hoganak, chickeak...

## Hitzaren jatorria eta terminologia 
*Tipi* hitza dakota eta lakotatik —Dakotan mintzatzen diren hizkuntzak— hartutako mailegu bat da: *thípi* izena —"bizileku" esan nahi du— ingelesera igaro zen aurrena (*tipi* edo *tepee*, /'tipi/ ahoskatzen dira bi-biak) eta gero, hainbat hizkuntzatara: *tipi*, frantsesez, katalanez, portugesez, nederlanderaz, italieraz (*tipí* orobat), gaztelaniaz-eta, *Tipi* alemanez, *типи* (*tipi*) errusieraz, ティピー (*teipī*) japonieraz, 梯皮 (*tī pí*) txineraz...

Jatorrian, bi osagaiok ditu:

* *ti* izena, "bizilekua", eta
* *pi* atzizkia, pluralezko hirugarren pertsona adierazten duena edo "erabiltzen dena" esan nahi duena.

Lakota hizkuntzaz, *tipestola* hitza, "txabola zorrotz batean bizi da" esan nahi duena, *tipi* baino lehenagokoa da. Ipar Amerikako beste hizkuntza natiboetan, hainbat moduz esaten zaio: *ashé* ("etxe") edo *ashtáale* ("benetako etxe") crowen artean; *niitoy-yiss*, niitsitapii artean, *do-heen*, kiowen artean... Historikoki, tipia Ipar Amerikako Ordoki Handietako eta Kanadako Belardietako zenbait herri indigenak erabili izan dute, batez ere zazpi tribu siuxek, baita iowa, otoe, pawnee, blackfeet, crow, assiniboine, arapaho eta lautadetako cree herriek ere. Mendi Harritsuetako mendebaldean ere haietaz baliatzen dira Goi-ordokiko indigenak, hala nola yakama eta cayuse herriak. Oraindik ere erabiltzen dira komunitate horietako askotan, nahiz eta gaur egun batez ere eguneroko bizitzan bainoago, zeremonia-helburuetarako. Tipi modernoek normalean mihise-estaldura izaten dute.

Stephen Return Riggs-en 1852ko dakota-ingeles hiztegiak, Minnesota Historical Society-k babesaz argitaratuak, *tipi* ortografia dakar. Eugene Buechel-ek ere halaxe jasota dauka bere lakota-Ingeles hiztegian. Ella Deloria Dakotako etnografoak *tipi* ortografia erabili zuen bere testu guztietan, bere *The Dakota Way of Life* ("Bizimodu dakota") liburua barne. Albert White Hat lakota hizkuntzalariak bere garatu zuen lakota ortografia *tipi* idatzi zuen beti. Tipiaren irudia ia dakota / lakota tribuaren bandera edo zigilu guztietan ageri da, eta gaur egun tribu horiek halaxe idazten dute. Ortografia hori ohikoena da Kanadako ingelesean, baina *tepee* maizenik erabiltzen da Amerikako Ingeles hiztegien, Entziklopædia Britannican eta Columbia Entziklopedia Elektronikoaren arabera.

*Wigwam* edo *wickiup*, normalean zutoin-egitura baten gainean jarritako azal geruzaz egindako kupula formako aterpea, hainbat tribuk ere erabiltzen zuten, batez ere ehiza-kanpamentuetarako: terminoa askotan oker erabili izan da larruazal konikoko tipi bat izendatzeko.

Frantsesezko eta ingelesezko itzulpen konbentzionalak garai batean *loge* eta *lodge* ziren, hurrenez hurren: "aterpe", "babesleku" esan nahi dute, eta horrexen araberako konposatu eta leku-izen asko sortu dira, hala nola, *sweatlodge* ("izerdileku"), *lodgepole pine* ("aterpeko makila-pinu" edo "pinu tolestu", *Pinus contorta*), Red Lodge, eta abar.

## Motak 
### Egitura 
Tipiak kono-formako beste dendetatik bereizten dira egituraren goialdeko ke-hegalengatik. Eraikin iraunkorra da, isolamendu egoki baten bidez beroa eta erosotasuna ematen ditu neguan, freskoa da udan —aireztapen-sistema bikainari esker— eta lehorra, eurite handietan. Azkar desmunta eta bil daitezke jendeak lekualdatu behar duenean, eta azkar berreraiki daitezke beste eremu batera finkatzean. Hamar edo hamabi bisonte-larru behar dira tamaina ertaineko tipi bat egiteko, hau da, 5,6 edo 6,1 metroko diametroko zirkulu bat, 20-25 haberekin, oinarrizko hiruzpalau haberen gainean kokatuta; makilen kopurua aldatu egiten da tribu batetik bestera. Tribu-batzarrak eta bilerak egiteko diseinatutako tipi batzuk berrogeita hamar larruz egiten ziren. 

Europarrak eta zaldiak iritsi aurretik, askoz txikiagoak ziren, zamari bakarrak txakurrak baiziren, baina zaldiak eskura izateak ahalbidetu zien tribu batzuei beren bizimodu nomada arras areagotzea. Tipien eramangarritasuna munta handiko zen lautadako indigenentzat, batzuetan bizimodu nomada baitzuten. Tribuek ongi antolatutako kanpaleku-zirkuluak zituzten familia-unitateekin, tipi anitzetan bizi zirenak, mailaren edo familia-unitateko, komunitateko edo zeremoniako rolen arabera ordenatuta. Oro har, atearen eta kanpalekuaren irekidurak ekialdera begira daude, egunsentiaren norabidean.

Familia batentzako ohiko tipi baten egitura koniko eramangarria da, bi ke-hegal erregulagarri eta hainbat zutoin (3,7 eta 7,6 m arteko luzera izaten dutenak) dituena, ostatu-zutoinak deiturikoak.

Lewis H. Morganek adierazi zuen tipien markoak hamahiru eta hamabost zutoin artekoak zirela, 4,6 eta 5,5 metro arteko altuerakoak. Zutoin horiek, "mutur txikietatik lotu ondoren, bira batekin zutik altxatzen dira, zutoinak loturaren gainetik gurutzatzeko". Eraikitzaileek beheko muturrak ateratzen dituzte lurrean hiru metro inguruko diametroko zirkulu bat osatzeko. Bisonte-larru ondua eta ondu gabea jositako estalki bat luzatzen dute markoaren gainean, eta gero oinarrian hesolekin lotuak. "Goialdean lepoko gisa egokitutako azal gehigarri bat dago, haizearen kontrako aldean irekita egoteko, kearen irteera errazteko. Irekidura baxu bat uzten da ate baterako, eta hori tanta gisa erabiltzen den azal gehigarri batekin estalita dago. Su-zuloa eta oheen antolamendua ojibwen etxolaetakoak bezalakoak dira, belarra erabiltzen da izei edo zurtoin adarren ordez".

Iparraldeko eta Erdialdeko Lautadetan pinu tolestuak (*Pinus contorta*) erabiltzen dira gehienbat, eta hegoaldeko lautadetan, virginiako ipurua (*Juniperus* *virginiana*). Tipiek estalki desmuntagarria dute egituraren gainean. Estalkia historikoki bisonte-larruaz egin izan da, aukerako larruzko edo oihalezko forrua, eta mihise edo bisonte txahal-larruzko atea. Gaur egungo etxolak maizago mihisezkoak dira.

Sokak (historikoki, larruzko uhalak) eta zurezko estalkiak behar dira makilak lotzeko, estalkia ixteko, estalkia eta atea lotzeko eta ondoriozko egitura lurrera ainguratzeko. Tipiak beste dendetatik bereizten dira bi elementu garrantzitsurengatik: goiko irekidura eta ke-hegalak, biztanleei berotzeko eta su ireki batekin sukaldatzeko aukera ematen dietenak; eta neguan batez ere erabiltzen den estalkia isolatzen duena. Tipiak erraz altxatu nahiz desmuntatzeko diseinatu ziren, kanpalekuak mugitu ahal izateko ehiza-migrazioei jarraitzeko, batez ere bisonteei. Desmuntatzen zirenean, tipi-makilak txakurrek edo geroago zaldiek tiratutako *travois* (frantsesezko hitza, "trabeskako habea") bat eraikitzeko erabiltzen ziren, eta gainean makila gehigarriak eta tipi-estalkia jartzen ziren.

Tipi estalkiak mihise edo larru beltzez josiz eta gainazal erdizirkular bat moztuz egiten dira. Forma hori moztuz ate bat eta kea ateratzeko estalkiak lortzen dira, eta horiei esker, biztanleek tximinia efektua doi dezakete, sutatik kea kanporatzeko. Antzinako estalki tradizionalak larruak, burusiak eta oihal zati angeluzuzenak ziren, lurretik 1,2 eta 1,5 metro artean zintzilik, zutoin edo soka bati lotuta.

Urtero, tipiak konpondu edo erabat berreraiki behar dira, hilabeteen joan-etorrian larruak mehetzen baitira. Tradizioz, tipiaren jabea emakumea zen eta emakumearena soilik: gizon batek bere gauzak tipitik kanpo aurkitzen bazituen, dibortzioa esan nahi zuen.. 

Apainketa aldatu egiten zen tribuaren eta jakinarazi nahi zen istorioaren arabera. Tipia ehiza-trofeoekin eta buru-azalekin ere apainduta egoten ziren. Larruzko ate apaindu batetik sarten da bertan. Bisonte- edo hartz-larruzko ohe batean lo egiten da, ehundutako ihi-marko batean etzanda. Sutondoa, erdian kokatua, harriz inguratuta dago eta zurezko tripode baten gainean jarritako lapiko bat berotzen du. Altzariak larruzko poltsak, haragi-kutxak eta zeramikazkoak dira.

### Apainketa 
Historian zehar, herri bateko tipi gehienak ez ziren margotzen. Tipi margotuek askotan borroka historiko aipagarriak irudikatzen zituzten eta askotan zeruko gorputzen eta animalien diseinuen irudikapen geometrikoak erakusten zituzten. Batzuetan, tipiak gerra, ehiza, amets bat edo ikuskera bezalako esperientzia pertsonalak irudikatzeko margotu izan dira. Ikuskerak irudikatzean, "lehenik zeremoniak eta otoitzak eskaintzen ziren, eta gero amets egiten zuenak bere ametsa komunitateko apaizei eta jakintsuei kontatzen zien. Margolari trebeak zirela ezagutzen zirenei kontsultatzen zitzaien, eta diseinu berria tribuaren tipi margotuen esparru tradizionalean modu anonimoan sartzeko egiten zen".

Erreserba garaiaren amaieran, erretiratutako gerlariek mihise gainean tipiak margotzen zituzten, tribuaren historiako gertaera desberdinak irudikatuz, amerikarren aurkako borrokak barne. He Nupa Wanica (Joseph No Two Horns), 40 gudutan borrokatu zen gerlari hunkpapa lakota, Little Big Horngo gudua barne, artista horietako bat da, gaur egun museoetan dauden tipi pintura, ezkutu eta zaldi irudi askorengatik ezaguna.

## Eraikitzeko modua 
Tipi baten eraikuntza hiru haga lotuz hasten da, eta haien oinarriak teilatu gisa erabiliko diren larruen erradioarekin lerrokatuta daude, horrela tripode-lotura bat osatuz. Lotura horren mutur bat hagaien oinarriraino zintzilik uzten da. Tripode hori zutik paratzen da, muturrak aske dituela, lurrean triangelu isoszele bat osatzeko. Ondoren, dozena bat haga jartzen dira hiru oinarrizko hagaien artean. Goiko muturrak lehenengo hiru hagaien loturen gainean daude, eta beheko muturrak, berriz, berdin antolatzen dira lurrean zirkulu bat osatzeko, jatorrizko hiru hagak barne. Segidan, lotzeko soka hiru aldiz pasatzen da egituraren inguruan eta tenkatzen da: horrela, haga berriak tripodeari lotzen zaizkio tipiaren gailurrean. Teilatutzat erabiliko den larrua haga bati lotzen zaio, eta horiu, aldi berean, zutik jartzen da, beste hagak elkartzen diren tokian finkatzeko. Gero, larrua hagaien egituraren gainean zabaltzen da. Larru-zerrendak 30 zentimetro inguruko makil mehez egindako zurezko loturekin eusten dira, mutur batean edo bietan txanflatuta. Batzuetan ate bat zurezko lokarri horietako bati lotzen zaio. Larruzko edo oihal tipi zaharretan, atea teilatu-oihalaren bi muturrak elkartzen diren tokian kokatzen da. Artile, larru edo oihal zati bat jartzen da irekiduraren gainean sarrera babesteko.

Teilatu-larruaren beheko aldea lurrean sartzen da. Tradizioz, hesteak oihalaren beheko zirrikituetan jartzen ziren, baina oihala erabiliz, begiztak josi egiten dira behealdean, edo, larrialdietan, harri leunak jartzen dira oihalean eta soka bat luzatzen da ateratzen den zatiaren eta lurrera sartutako zurezko hesaren artean. Aireztapen-irekidura bat sor daiteke lur-mailan hilabete beroetan, eta beheko aldea zigilatzen da urtaro freskoagoetan. Horretarako, tripodearen parte ez diren makilak barrurantz edo kanporantz mugi daitezke mihisea estutzeko eta irekidura hori sortzeko edo ixteko. Tipiaren barruan, soka bat lotzen da, eta bertatik gortina bat markoaren oinarriraino zintzilika daiteke, buruaren gaineko makilen artean: gortina horrek isolamendu termiko, haize-babes eta hautsaren aurkako babesarena egiten du; Oheko arropa eta gauza pertsonalak bertan jartzen dira. Gortina horren goialdetik zintzilik dagoen barne-lona batek euri-ura ohean erortzea eragozten du.

### Irakaspenak 
Gaur egungo tribuek tipia erabiltzen dute irakaspen tradizionalak, zientifikoak eta psikologikoak helarazteko eskolatzat. Siksika (oin beltzak) nazioaren mundu-ikuskera tipi baten forman oinarritzen da, eta horrek Maslow-en beharren hierarkia-irakaspenak inspiratu zituen. Cree komunitateetan, tipiak emakumeen boterea eta familia-unitatearen oinarri gisa duten rola irudika dezake. Lakota komunitateetan, gazteei tipiak nola altxa irakasten zaie: zutoin bakoitzak hainbat bertute tradizional irudikatzen ditu eta, aldi berean, geometria eta talde-lana irakasten zaie.