open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Edurne Garitazelaia

**Edurne Garitazelaia Berasaluze** (Zaldibar, Bizkaia 1926ko urtarrilaren 29a &ndash; Arrigorriaga, Bizkaia, 2005eko urtarrilaren 16a) emakume euskaltzalea eta  Arrigorriagan bertako herritarrei euskara klaseak eman zizkien lehen emakumea izan zen. Bere oroimenez, 2022an inauguratutako Arrigorriagako Kultur Etxeak Edurne Garitazelaia izena izango du.

## Biografia 
Edurne Garitazelaia 1926an jaio zen Zaldibarren. Bere gurasoak Josefa Berasaluze Berasaluze eta Toribio Garitazelaia Sarriugarte izan ziren, biak zaldibartarrak. Josefa eta Toribio 1924an ezkondu ziren Behobian, Toribio bertara ihes eginda baitzegoen. Josefa Zaldibarrera etorri zen Edurne erditzeko orduan, eta ondoren ama-alabak Behobiara bueltatu ziren Toribiorengana. Han bizi izan ziren Edurnek 3 urte bete arte. Josefak hamaika lanetan ibili behar izan zuen familia aurrera ateratzeko. Ume bat galdu ondoren inude sartu zen markesa baten alaba hazteko. Zaldibarrera itzuli ondoren beste 3 ume izan zituzten. Edurnek laster ikasi zuen irakurtzen aitonarekin egunkaria irakurriz. 5 urte zituenean eskolara hasi zen eta 10 urte arte egon zen ikasten. Beti izan zuen irakurtzeko zaletasuna, baita euskaraz ere.

Gerra hasi ondoren, 1937an frontetik ihes alde egin zuen familiak, Gernikara, Urdulizera, Karrantzara eta Santanderrera. Han utzi zuten Toribio gaixorik ospitalean, eta ama eta umeek Asturiasera joan ziren eta handik Bordelera eta Kataluniara errefuxiatu gisa. Katalunia matxinatuen esku geratu zenean Zaldibarrera bueltatu ziren, eta denbora gutxira Edurneren neba gaztea hil egin zen.Zerotik hasita, hasieran liburu oinarrizkoagoa erabili zuten, baina bigarren urtean Xabier Peñaren gramatikarekin hasi ziren.
* 2022an inauguratutako Arrigorriagako Kultur Etxeak Edurne Garitazelaia izena izango du.
* Arrigorriagako idazketa tailerrak, Edurne Garitazelaiari buruz sortutako kontakizunak bideoan jaso ditu.

thumb|left|Arrigorriagako Edurne Garitazelaia Kultur Etxea
## Erreferentziak
Jacques Perrin

**Jacques Perrin** (Paris, 1941eko uztailaren 13a - *ibidem*, 2022ko apirilaren 21a) frantziar aktorea izan zen.

Bere jaiotza izena **Jacques André Simonet** zen, baina bizitza profesionalean bere amaren abizena erabili zuen. Lehen paperak Valerio Zurlini zuzendariaren filmetan egin zituen. Frantziako eta Europako zinemetan ere antzeztu zuen eta 1969an Veneziako Zinemaldian aktore onenaren saria irabazi zuen. Filmak ere ekoitzi zituen, besteak beste Costa-Gavrasi.

## Filmografia 
**Les Portes de la nuit* (1946)
*''La Peau de l'ours* (1957)
**La Ragazza con la valigia* (1960)
**La Vérité* (1960)
**Sun in Your Eyes* (1962)
**Family Diary* (1962)
**And Satan Calls the Turns* (1962)
**Il Fornaretto di Venezia* (1963)
**The Sleeping Car Murders* (1965)
**The 317th Platoon* (1965)
**La Ligne de démarcation* (1966)
**Almost a Man* (1966)
**The Search* (1966)
**Les Demoiselles de Rochefort* (1967)
**Shock Troops* (1967)
**L'Horizon* (1967)
* *A Little Virtuous* (1968)
**Z* (1969)
**Peau d'ãne* (1970)
**Blanche* (1971)
* *Goya, a Story of Solitude* (1971)
**Home Sweet Home* (1973)
**Il deserto dei tartari* (1976)
**Le Crabe-tambour* (1977)
**Raoni* (1978 – narratzailea)
**La Légion saute sur Kolwezi* (1980)
**L' Honneur d'un capitaine* (1982)
**L'Année des méduses* (1984)
**Race for the Bomb* (1987)
**Nuovo Cinema Paradiso* (*Cinema Paradiso*) (1989)
**Flight of the Innocent* (1992)
**Nothing But Lies* (1992)
**Les demoiselles ont eu 25 ans* (1993)
**The Long Silence* (1993)
**Swallows Never Die in Jerusalem* (1994)
* *L'Univers de Jacques Demy* (1995)
**Prima la musica, poi le parole (1998)
**Le Pacte des loups* (2002)
**Les Choristes* (2004)
*''L'Enfer* (2005)
**Le Petit Lieutenant* (2005)
**Louis XI: Shattered Power'' (2011)

## Kanpo estekak
Sierra Mágina

**Sierra Mágina** Andaluziako (Espainia) Jaengo probintzian dagoen Mendikate Subbetikoaaren mendigunea da. Probintzia horretako mendigunerik altuena da eta bere hegoaldeko mendilerroa, Sierra de Lucena, Granadako probintzian dago. Kordobako probintzian dagoen Cabra mendigunearekin batera, Mendikate Betikoen kanpo-unitate Subbetikoari dagokio.

Bi mila metro gainditzen dituen nukleo nagusi batek osatzen du: Pico Máginatik (probintziako *teilatua*), Peña de Jaén (2147 m), Cerro Cárceles (2061 m), Pico Almadén (2036 m), Cerro Ponce (2006 m). ) eta Miramundos (2077 m). eta nukleo nagusitik neurri handiagoan edo txikiagoan bereizten diren mendi-adarrak, hala nola, Sierra Lucena (Alta Coloma 1696 m), Sierra de Santerga (Santerga 1394 m) eta Sierra Cruzada (Cerro del Buitre 1433 m).

Tontor batzuk landa-olibondoen itsasoan irlak bezala nabarmentzen dira, hala nola Aznaitín (1745 m) eta La Golondrina (1235 m).

Mendilerroaren nukleoa parke natural baten babespean dago, Sierra Mágina Parke Naturala izenarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* RutasporJaen.com - Jaén es la provincia de España con una mayor superficie natural protegida
* Paisaje de Interés Cultural de Sierra Mágina. Instituto Andaluz del Patrimonio Histórico
Txileko Kantagintza Berria

[thumb|250px|[Violeta Parra.]]
[thumb|250px|[Victor Jara Helsinkin, 1969an.]]
[thumb|250px|[Quilapayún Santanderren, 1979an.]]
**Txileko kantagintza berria** mugimendu kultural eta sozial txiletarra izan zen, 1960ko hamarkadan garatu zena formalki, hurrengoaren lehen erdira arte. Oso errotuta egon zen Eduardo Frei Montalva demokratakristauaren gobernutik (1964) Batasun Popularraren amaieraraino. Militarrek Salvador Allende presidente sozialista agintetik kendu zutenean, 1973an, kantagintzaren ordezkari asko erbestera joan behar izan ziren, eta atzerrian haien musika-karrerekin jarraitu zuten. Mugimenduaren hedapenean erabakigarria izan zen Ricardo García irrati gizon eta kultur kudeatzailearen parte-hartzea.

## Txileko kantagintza berriaren partaideak 
Hemen ezagunenak bakarrik jaso dira:

* Violeta Parra
* Víctor Jara
* Inti-Illimani
* Quilapayún
* Congreso
* Los Jaivas
* Illapu
* Barroco Andino
* Patricio Manns
* Luis Advis
* Héctor Pavez
* Horacio Salinas
* Pedro Yáñez
* Quelentaro
* Rolando Alarcón
* Tito Fernández
* Payo Grondona
* Sergio Ortega
* Ángel Parra
* Isabel Parra
* Osvaldo Rodríguez Musso
* Tiemponuevo
* Cuncumén
* Trío Lonqui
* Kiko Álvarez

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Txileko Kantagintza Berria Memoria Chilena webgunean.
* :Txileko Kantagintza Berria.
Chung Jae-won

**Chung Jae-won** (koreeraz 정재원, Cheong Jae-won, Seul, Hego Korea, 2001eko ekainaren 21a) abiadura-patinajean aritzen den atleta hegokorearra da.

Pyeongchang-eko 2018ko Neguko Olinpiar Jokoetan, zilarra irabazi zuen taldekako jazarpenean, eta domina olinpiko bat irabazten zuen Hego Koreako inoizko patinatzaile gazteena bihurtu zen.

Pekingo 2022ko Neguko Olinpiar Jokoetan, zilarrezko domina irabazi zuen gizonezkoen irteera masiboan.

## Nazioarteko lorpenak 
## Olinpiar Jokoak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
*Chung Jae-won *Speedskatingbase.eu-*n
*Chung Jae-won *speedskatingnews.info*n
*Chung Jae-won *speedskatingstats.com*en
*Chung Jae-won *Olympedia*n
*John McClennan, Chung Jae-won *speedskatingresults.com*en
Aretxabaletako kuartela

**Aretxabaletako kuartela** Aretxabaletan (Gipuzkoa) dagoen eraikin bat da, 1936an altxatua guardia zibilaren egoitza izateko. 1989an utzi zuten kuartela guardia zibilek eta gaur egun herriko sortzaileentzako gune garrantzitsua bihurtu da.

## Historia 
### Sorrera 
1934ko Iraultza deitu izan zen matxinadak Arrasate eta inguruetan ezinegon handia ekarri zien herriko dirudun eta lantegi jabeei eta hauek Aretxabaletan guardia zibilaren kuartel bat eraikitzeko eskaera egin zuten eta hamar guardia zibilentzako lanpostu finkoa ezartzea ere eskatu zen. Honela zioen eskaera gutunaren hasierak (euskaratuta):
: ≪ Herriko industrialariek, merkatariek eta gainerako jaun garrantzitsuek, berriki jazotako gertakari iraultzaileek jende zintzoa inolako babesik gabe utzi dutela ikusita, Udalarengana jo dute, guardia zibilen postu iraunkor bat ezartzeko eska dezan. ≫. Premiazkoa iritzi zioten eta azkar altxatu zen, ganorazko zimenturik ezarri gabe ordea.

### Guardia zibilen aroa 
Esan bezala hamar guardia zibil ezarri ziren bertan, Eskoriatzan zuten egoitza eskasagoa utziz. Hurrengo hamarkadetan haundituz joan zen kopurua eta inguruan etxe berriak eraiki zirenean familiadun guardia zibilak bertan hasi ziren bizitzen, kuartelean ezkongabeak bizi ziren bitartean.

Elkarbizitza ez zen bereziki gatazkatsua izan, Pilar egunean jai handia egiten zen kuartelaren inguruan esate baterako.

1989an guardia zibilek kuarteletik alde egitea erabaki zuten eta eraikina hutsik gelditu zen. Gainerako taldeek ere lokal berriak lortu ahala kuartela utzi egin zuten hark zituen baldintzak eskasak baitziren. Hilabete batzuk beranduago ordea COVID-19 pandemiaren harira kuartelaren itxiera etorri zen. Pandemia luzatzen ari zen, eta bestelako eraikinen jarduera berraktibatu zenean kuartelak itxita jarraitzen zuela salatzeko hainbat manifestazio antolatu ziren. Dagoeneko martxan jarri da berriz.

Eraikina zaharra da ordea, egiturazko arazoak izateaz gain hezetasun, segurtasun eta abarren baldintza kaskarrak ditu. Hainbatek eraitsi eta berria egin nahi duten arren, kuartelaren erabiltzaileek mantentzearen aldekoa apustua egiten dute. *Kuartela Herrira!* ekimenaren barnean urriko hiru asteburutan kontzertuak antolatu zituzten herrian. 2024ko urrian *Herrixa Kuartelera!* jaialdia ospatu zen, urtebetean Kuartelean egin diren sorkuntzak plazaratzeko. 2025ean Otala Zelain ospatu zuten *Kuartela Otala Zelaira* jaialdia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frederiko V.a Palatinatukoa

**Frederiko V.a** (Deinschwang, 1596ko abuztuaren 26a - Mainz, 1632ko azaroaren 29a) Palatinatuko izan zen 1610etik 1623ra eta Bohemiako erregea 1619tik 1620ra.

Frederiko IV.a Palatinatukoa eta Luisa Juliana Orange-Nassaukoaren semea izan zen. Intelektuala, mistikoa eta kalbindarra izan zen. 1620an aitaren lekua hartu zuen Rhineko hauteslekuan. Heidelbergeko *Hortus Palatinus* lorategien eraikuntzaren arduraduna izan zen.

1618an bohemiar matxino protestanteek tronua eskaini zioten eta Bohemiako errege koroatu zuten 1619ko azaroaren 4an. Erabaki honen ondorioz Hogeita Hamar Urteko Gerra hasi zen.

1620ko azaroaren 8an garaitua izan zen Mendi Zuriaren guduan. Armada inperialak Palatinatua inbaditu zuen eta Frederikok Holandara ihes egin zuen.
Iris Yassmin Barrios Aguilar

**Iris Yassmin Barrios Aguilar** ( 1962 ) Guatemalako Arrisku Goreneko A Lehen Auzitegiko abokatua, epailea eta presidentea da. 

## Biografia 
Zuzenbidean doktorea da Mariano Gálvez Unibertsitatearen eskutik. Guatemalako Kidego Judizialean lehiaketa bidez sartu zen 1996an. Guatemalako Arrisku Goreneko Lehen A Auzitegian dago lanean.

Kasu garrantzitsuak eraman ditu epaiketara, adibide Juan José Gerardi monsinorearen erahilketa, zeinaren ondorioz bere biziaren kontrako erasoa jaso zuen, baita Dos Erres delakoa ere, Parlaceneko bi diputatuen erailketa Guatemalan, militarren eskutik antropologo baten hilketa 1990ean, edo Sepur Zarcon emakume indigenak sexu esklabotzen dituzten soldaduen kasua. Auzitegi nazional batek bere herrialdean estatuburu batek genozidioa egin zuela frogatzen zuen lehen aldia izan zen, eta horrek nazioarteko aurrekari bat ezarri zuen antzeko beste kasu batzuentzat. Hala eta guztiz ere, 2013ko maiatzaren 20an, Guatemalako Auzitegi Konstituzionalak zigorra baliogabetu egin zuen, prozedura apirilaren 19ra itzuliz eta une horretan proba berriro hastea agindu zuen, auzitegiak orduan aurkeztutako inpugnazioa ez zuela ebatzi bere garaian bi kideren aurkako errefusatzea iritzita, eta, horregatik, egindako ekintza guztiak errepikatu behar ziren.   

2014ko apiriletik, urtebetez eten zuten Efraín Ríos Montt-ekin lotutako abokatu batek jarritako salaketagatik. Barrios Aguilar-ek helegitea aurkeztu zuen.

2021ean, Erika Aifán eta Gloria Patricia Porras epaileekin batera Amerika barruko Giza Eskubideen Auzitegiaren babes berezia jaso zuen Guatemalako Auzitegi Gorenak bere kontrako salaketa bat ahalbideratu zuenean. Gustavo Alejos politikariaren aurkako auzia jorratzen ari zela epaitegian frogak manipulatzen ari zirelako ustea zabaldu baitzen.

## Sariak eta Aitortzak 
* 2015ean, Banco Industrialeko Herritarren Programa Iraunkorrak omenaldia egin zion bere ibilbideagatik. 
* 2015ean, Train Fundazioaren Ausardia Zibilaren Saria eman zioten.
* 2014an, International Women of Courage Award saria jaso zuen.  
* 2013an, Giza Eskubideen Saria jaso zuen Espainiako Abokatuen Kontseilu Nagusiaren eskutik.

## Erreferentziak
Francisco Bilbao Barquín

**Francisco Bilbao Barquín**  (Santiago, Txile, 1823ko urtarrilaren 9a &ndash; Buenos Aires, 1865eko otsailaren 19a)  euskal jatorriko idazle, filosofo eta politikari txiletarra izan zen.  

Garai horren ondoren Buenos Airesen bizi izan zen, idazteari eskainia, eta Pilar Guido Spanorekin ezkondu zen, Tomás Guido politikariaren alaba eta Carlos Spano koronelaren biloba. Harekin jaio eta 43 egunetan hil zen seme bakarra izango zuen. Río de la Plata ibaira salto egin eta itotzear zegoen emakume bat salbatu ondoren, tuberkulosiak jo zuen, eta denborarekin okerrera egin zuen, eta Buenos Airesen hil zen 1865eko otsailaren 19an . Bere lan guztiak urte berean argitaratu ziren Buenos Airesen, Manuel Bilbaok bildu eta aurretik biografia zabala zuela. Bere lanetan "Latino" eta "Latinoamerika" terminoa erabiltzen hasi zen "Hispaniar amerikar" eta "Hispanoamerikar" terminoen aurka (Lan osoak, 2. liburukia, 35, 200, 453 orr., etab…)

Argentinako familiako hilobi batean 134 urte igaro ostean, Errekoleta auzoko hilerrian, bere gorpuzkia Txilera itzuli zuten 1998ko abuztuaren 27an .

## Lanak 
* *Sociabilidad chilena* (1844)
* *Estudios sobre la vida de Santa Rosa de Lima* (185 2) 
* *La revolución en Chile. Los mensajes del proscrito* (1853) 
* *El Gobierno de la Libertad* (1855)
* *Iniciativa de la América* (1856)
* *La América en Peligro* (1862)
* *El Evangelio Americano* (1864)
* *Obras completas*(hil ostekoa, 1865)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Francisco Bilbaoren biografia eta testuak.
* 
*
The Northman

***The Northman*** (), 2022ko Robert Eggers estatubatuarrak zuzendutako historia eta ekintzazko drama film bat da. Amleth eskandinaviar kondairan oinarritua dago. Alexander Skarsgård, Nicole Kidman, Claes Bang, Anya Taylor-Joy, Ethan Hawke, Björk eta Willem Dafoe aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
895, Islandia, Amleth (Alexander Skarsgård) printze bikingoa nola edo hala bere aita Aurvandill (Ethan Hawke) erregearen hilketa mendekatzen saiatuko da.

## Aktoreak 
## Kanpo estekak
Patricia Ruiz de Irizar

**Patricia Ruiz de Irizar** (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1970eko urtarrilaren 27a) Nafarroako farmazialaria eta kooperantea da.

## Biografia 
Patricia Farmazian lizentziaduna da, Osasun Orientazio espezialitatean. Parasito-gaixotasun tropikaletan masterra egin zuen (1993) Valentziako Unibertsitatean, eta Osasun Ministerioko Osasun Eskola Nazionaleko Osasun Publikoko diplomaduna da garapen-bidean dauden herrialdeetarako (Nazioarteko Osasun arloa) (1997). Urrutiko Hezkuntzarako Unibertsitate Nazionalaren (UHUN) Irabazi asmorik gabeko Erakundeen Kudeaketako masterra du.

### Ibilbide profesionala 
1994an heldu zion bere ibilbide profesionalari, Mugarik Gabeko Botikarien Elkarterako Kongoko Errepublika Demokratikoko sendagaien kudeaketari eta uraren klorazioaren kontrolari buruzko proiektu baten koordinatzaile gisa. Ondoren, hainbat GKErekin (Medicus Mundi, Munduko Medikuak eta Nazioarteko Lankidetzarako Espainiako Agentzia) garapenerako lankidetza-proiektuetan administratzaile eta koordinatzaile lanetan aritu zen Kongon, Mauritanian eta Albanian (1995-1998). Halaber, Valentziako Erkidegoko proiektuen zuzendaria izan zen Medicus Mundirentzat (1999-2000), Navarra-Huancavelica GKEko partzuergoaren koordinatzailea (2002-2003) eta proiektuen arduraduna Pro Perú GKEan (2003). Era berean, administrazioan eta logistikan lan egin zuen Sierra Leonako Ébola larrialdietan, 2015erako, Munduko Medikuak GKErentzat.

2004. urtetik 2019ko abuztura arte, Munduko Medikuak GKEaren koordinatzailea izan zen Nafarroan, eta, besteak beste, honako hauek izan zituen ardatz: prostituzioan ari diren emakumeei eta salerosketaren biktimei laguntzea, emakumeen mutilazioaren prebentzioa, emakume afrikarraren jabekuntza eta Tuterako emakume afrikarren enplegagarritasuna.

Nabarmentzekoak dira, besteak beste, eragin politikoa eta pertsona ahulenen eskubideak erreklamatzeko ahalegina, batez ere, migratzaileen osasun publikorako sarbidean, emakumeen mutilazio genitala Nafarroako legedian genero-indarkeria gisa onartzeko, prostituzioa genero-indarkeria gisa onartzeko Nafarroako legerian, Nafarroan sexu-esplotazioko salerosketaren biktimak onartzeko eta garapenerako lankidetzaren alde egiteko.

2019ko irailaz geroztik, Nafarroako Gobernuko Migrazio Politiken zuzendari nagusia da, karguan lehen emakumea izanik. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Francisco Sandoval

**Juan Francisco Sandoval Alfaro** (1982) Guatemalako abokatu eta fiskal bat da, 2015eko irailetik 2021eko uztailera arte Inpunitatearen aurkako Fiskaltza Bereziko buru izan zena (FECI).

## Biografia 
Thelma Aldana Guatemalako Fiskal Nagusia zenean, Sandoval bere aliatua izan zen besteak beste, Alfonso Portillo, Álvaro Arzú, Álvaro Colom eta Otto Pérez Molina presidente ohien aurkako kasuak ikertzen.  

Jimmy Morales, presidente ohiaren, eta Alejandro Giammattei, egungo presidenteren, aurkako ikerketak burutu ditu ere, ustelkeria egotzita.

María Consuelo Porras, Aldanaren ondorengoak,  2021eko uztailean Sandoval kargutik kendu zuen,  AEBetako Estatu Departamentuaren arabera, Porrasek "aktiboki ahuldu" zituen Sandovalek eta bere taldeak egindako ustelkeria ikerketak. Bera kendu eta bi hilabete ingurura, AEBetako Estatu Departamentuak María Consuelo Porras funtzionario «ustel eta ez demokratikoen» zerrendan sartu zuen. Amnistia Internazionala elkarteak egoera salatu du.

## Erreferentziak
Mammuthus columbi

**Kolonbiar mamut** (*Mammuthus columbi*) Pleistozeno garaian Ameriketan Iparraldeko Estatu Batuetaraino eta Costa Ricaraino hegoalderaino bizi izan zen mamut espezie desagertua da. Mamut-espezie lerro bateko azkenetako bat izan zen, Pliozeno hasieran *Mammuthus subplanifrons*-ekin hasita. DNA ikerketek erakusten dutenez, mamut kolonbiarra artilezko mamut eta estepako mamutetatik ondorengo beste leinu baten arteko espezie hibridoa zen; hibridazioa duela 420.000 urte baino gehiago gertatu zen. Kaliforniako Kanaleko Uharteetako mamut pigmeoak Kolonbiako mamutetatik eboluzionatu zuten. Kolonbiako eta beste mamut batzuen ahaiderik hurbilena Asiako elefantea da.

## Kanpo estekak
Manuel Ibarra Valdés

**Manuel Francisco Ibarra Valdés** (1977ko azaroaren 18a) txiletar futbolaria izan zen.

Txileko Coquimbo Unido, Santiago Morning, Cobresal, Everton, Magallanes, Unión Española eta Universidad de Chile taldeetan jokatu du. 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan jokatu zuen Sydneyn. Taldeak brontzezko domina irabazi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* BDFA profila
Medina ibaia (Texas)

**Medina ibaia** Texasko hego erdialdean dago, Ameriketako Estatu Batuetan.

## Ibilgua 
Bere iturburua Bandera konderriko ipar-mendebaldeko Edwards ordokiko iturrietan dago, eta Bexar konderriko hegoaldean San Antonio ibaiarekin bat egiten du, 200 kilometroko ibilbidea beteta. Medina konderriaren IE aldean presa batek sortutako laku artifiziala dago. Ibaiaren zati handi bat Bexar-Medina-Atascosa Ur Barrutiak kudeatzen du, nekazari eta abeltzainei ureztatze zerbitzuak eskaintzeko.

## Toponimia 
Medina ibaiak Pedro de Medina kartografo espainiarrari zor dio izena; Alonso de Leónek jarri zion, Coahuilako ( Espainia Berria) gobernadoreak 1689an. 

Ibaia Rio Mariano, Rio San Jose edo Rio de Bagres izenez ere ezagutu izan da. Haran osoak ere ibaiaren izena hartzen du (*Medina Valley*).

## Historia 
Espainiar Inperioaren garaian, Medina ibaiaren ekialdeko eskualdeak *Provincia de los Tejas* izena zuen (gero estatu osoari izena emango ziona). Eskualde hori 1689an esploratu zuen Alonso de Leonen espedizioak, Robert de La Sallek gidatutako beste espedizio frantsesaren bila zebilela. 170 kolono eraman zituzten, eta Jean Gery presoner frantsesa (La Salleren espediziotik bizirik geratzen zen gutxietako bat) gidari bezala.

150 urte geroago Medina eta Rio Grande ibaien inguruan lau kolonia ezarri ziren kotoia ekoizteko, haietatik nagusiena Castroville, Henri Castro lapurtarrak sortua. Herri berriak ibaien ibilgua aprobetxatzen zuten kotoi ekoizpena itsasoratzeko.

Garai batean Medina ibaia Texas eta Coahuilaren arteko muga ofiziala izan zen, San Antonio ibaia bere adartzat hartzen zelarik. Garai hartan, ibaiari Medina deitzen zitzaion Mexikoko Golkoraino; gaur egun, ordea, bi ibaiek bat egiten duten lekutik itsasora doan zatiari San Antonio ibaia esaten zaio.

1849tik, Castroville Medina ibaiaren gune garrantzitsua izan zen: batetik San Antonio-El Paso errepideko ibia igarotzen zen bertatik, eta bestetik San Antonio, El Paso eta San Diego arteko diligentzien geltokia zen.

## Ezaugarri naturalak 
Medina ibaiaren emariaren zati handi bat Balcones failan sortzen diren iturburuetatik dator. Balcones faila hau espezieen banaketa ekologiko garrantzitsu batekin lotuta dago; adibidez, *Washingtonia filifera* bezalako espezieak Medina ibaiaren edo Balcones failaren mendebaldean baino ez dira agertzen.

Medina ibaiak garai batean arrain siluriforme hazkuntzatik zetozen hondakin-isuri garrantzitsuak jaso zituen; ustiapen hauek arroaren orekarako gehiegizkoa zen ur kopurua erabili ohi zuten.
## Erreferentziak  
## Kanpo estekak
Felipe Iturriaga

**Felipe Iturriaga Esquivel** (1899ko abenduaren 7a - 1977ko irailaren 2a)  txiletar nekazari eta politikaria izan zen, Pichilemuko alkatea 1932tik 1935era, 1941-1944 eta 1956-1960 bitartean. 

## Biografia 
Iturriaga Colchaguan jaio zen 1899ko abenduaren 7an Ciruelos Parrokian bataiatu zuten, eta bertan bizi izan zen bere bizitzaren zatirik handiena.

Iturriaga Olga Maturanarekin ezkondu zen (1906–1973), eta 5 seme-alaba izan zituzten: Arturo Iturriaga; María Mercedes Iturriaga; Karlos Iturriaga; Olga Iturriaga; eta Rodolfo Iturriaga.

Iturriaga Santiagon hil zen, Txilen, 1977ko irailaren 2an.

Iturriaga Txileko Alderdi Kontserbadoreko kidea zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel Iturra Urrutia

**Manuel Rolando Iturra Urrutia** (1984ko ekainaren 23an jaioa) Txileko futbolari profesional ohia da, defentsako erdilari gisa jokatu zuena, gaur egun UD San Pedro Espainiako klubeko gazteen entrenatzailea.

## Klubaren ibilbidea 
### U. Txile eta Leiria 
Temucon jaioa, Iturra 2003an egin zuen Lehen Mailan debuta Club Universidad de Chile-n, 19 urte zituela. Bigarren denboralditik aurrera lehen taldeko ohikoa izaten jarraitu zuen, *La U*-ri 2004ko eta 2009ko lehen mailako txapelketetan lagunduz. 

2011ko urtarrilean, Iturra Portugalgo UD Leiria-ri maileguan eman zioten , otsailaren 12an Primeira Ligan agertu zen lehen aldiz 90 minutu osoak CD Nacionalen aurka 1-0 kanpoan irabazi zuenean.  Klubarekin jokatu zituen ligako partidetako batean izan ezik, guztietan titular izan zen, azkenean hamargarren postuan amaitu baitzuen.

### Espainia 
2011-12rako, Iturra Real Murtziarekin fitxatu zuen Espainiako Bigarren Mailan.   Kanpainan zehar protagonismo handia izan ondoren, Universidadera itzuli zen, eta bertan behera utzi zioten kontratua.

2013tik 2015era, Iturra Granada CF ordezkatu zuen Ligan ere, hiru urteko kontratua sinatu ondoren.  Abuztuaren 18an egin zuen debuta lehiakorra bere talde berrian, 90 minutuz CA Osasunaren aurka 2-1 irabazita. 

### Udinese 
2015eko uztailaren 23an, Iturra Udinese Calciorekin batu zen, Granada bezala Giampaolo Pozzo enpresaburu italiarrarena ere bai.  Bere lehen mailako Serie A partida abuztuaren 23an izan zen, eta Juventus FCren kanpoan 1-0eko porrota osoan jokatu zuen. 

Iturra Rayo Vallecanorekin sei hilabeteko mailegu-kontratua sinatu zuen 2016ko urtarrilaren 30ean.  Lau partida besterik ez zituen jokatu bere egonaldi laburrean. 

### Azken urteak 
2016ko ekainaren 4an, Iturra Europa utzi zuen Mexikoko Club Necaxarekin kontratua adostuta.  Bi urte geroago Espainiara itzuli zen, Villarreal CF dohainik fitxatu zuen  eta 2019ko urtarrilaren 2an elkarren adostasunez kluba utzi zuen  .

2021eko uztailean, Iturra Malagako Probintziako UD San Pedroko gazteen zuzendari izendatu zuten. 

## Nazioarteko karrera 
Iturra 2005eko abuztuaren 17an egin zuen debuta Txilen, Peruren aurka.  Hurrengo urteko maiatzaren 24an , Irlandako Errepublikarekin jokatutako lagunarteko partidako gol bakarra sartu zuen. 

Iturrak 2007ko Venezuelako Amerika Kopan Txile ordezkatu zuen, final-laurdenetara lagunduz. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Iván Velásquez Gómez

**Iván Velásquez Gómez** (Medellin, 1955eko maiatzaren 12a) kolonbiar jurista eta diplomatikoa da. 2013ko urritik 2019ko irailera, Guatemalako Zigorgabetasunaren aurkako Nazioarteko Komisarioa izan zen.

## Biografia 
Medellínen jaioa, zuzenbidea ikasi zuen Antioquiako Unibertsitatean. Antioquiako Abokatuen Elkargoko, COLEGASko auzilaria eta zuzendaria izan zen, eta handik *Estatuto de defensa de la justicia* delakoaren aurka egin zuen, aurpegirik gabeko epaileak eta lekuko sekretuak ezartzen zituena. 1991. eta 1994. urteen artean Antioquiako Departamentuko Fiskal kargua izan zuen, eta torturarekin lotutako ikerketak aurreratzeaz arduratu zen, hala nola, UNASE, Bahiketaren Aurkako Unitateak; indar publikoek egindako exekuzio estrajudizialak eta tropek gerrillaren aurkako ekintzetan egindako populazio zibilaren aurkako gehiegikeriak.

2013ko abuztuaren 31an, Nazio Batuen Erakundeko Idazkari Nagusiak, Ban Ki-moon Velásquez izendatu zuen Guatemalako Zigorgabetasunaren aurkako Nazioarteko Komisarioa, Francisco Dall’Anese-ren ordez. Besteak beste, Otto Pérez Molina Guatemalako presidentearen gainbera egotzi zioten.

2017ko abuztuaren 27an, Jimmy Morales Guatemalako presidenteak iragarri zuen Velásquez herrialdetik kanporatuko zuela, "non grato" deklaratu ostean. Abuztuaren 29an, Auzitegi Konstituzionalak epai historiko bat eman zuen presidentearen plana aldatu eta komisarioa kanporatzeko erabakia «behin betiko» bertan behera utziz. Auzitegiak onartu zuen, hiru epaileren aldeko botoarekin eta bi magistraturen kontrakoarekin, Jordán Rodas, Guatemalako Giza Eskubideen Prokuradoreak, kanporatzeko erabakiaren aurka egin zuen. Auzitegiak "non grato" adierazpenak Guatemalako Konstituzioaren 182. eta 194. artikuluak urratu zituela, kontuan hartuta Jimmy Moralesek ez zuela bere ministroen laguntzarik izan, Carlos Raúl Morales Atzerri ministroa izan zen bakarra. 

Urtebeteren buruan, 2018ko abuztuaren 31n, Jimmy Morales presidenteak Barne, Atzerri Arazoetako, Defentsa, presidenteordea eta militarrez inguratuta prentsaurreko batean iragarri zuen CICIGen agintaldia ez berritzea eta, beraz, batzordeak funtzioak utzi zituen 2019ko irailaren 3an, batzordetik Ministerio Publikora eginkizunak berehala transferitzea ere agindu zuen. Konferentzian argudiatu zuen Nazio Batuen Erakundeko idazkari nagusiak ez zuela aintzat hartu gobernuak komisarioa ordezkatzeko egindako eskaera.  Velásquez komisarioa 2018ko irailaren 2an Estatu Batuetara bisita ofizial batean parte hartu zuen, egun bat beranduago, Jimmy Morales presidenteak Segurtasun Nazionalaren Kontseiluarekin batera komisarioa Guatemalara itzultzea eragozteko agindua eman zuen, eta horrek nazioartean kritika olatu bat eragin zuen. 

## Sariak eta Aitortzak 
* 2018ko irailaren 24an, Thelma Aldanak eta Iván Velásquezek Right Livelihood saria jaso zuten, Alternatiba Nobel Saria bezala ere ezaguna, ustelkeriaren eta inpunitatearen aurkako borrokaren aitorpen gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Obra maestra (filma)

***Obra maestra*** (euskaraz *Maisu lana*), 2000ko David Trueba espainiarrak zuzendutako komedia eta drama film bat da. Ariadna Gil, Santiago Segura eta Pablo Carbonell aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
2000, Espainia, Benito Cañaveras (Santiago Segura) eta Carolo Suárez Perales (Pablo Carbonell) bi lagun zinemazale porrokatu dira: batak zunema zuzendari izateko jaioa dela uste du eta besteak aktore ospetsu izateko. Beren azken proiektua Super 8 formatuaz egindako "Mundu bat guretzako" musikal filma da. Emakume aktore nagusia izateko Amanda Castro (Ariadna Gil) aktorea hautatu dute, baina hark bien eskaerari mespretxuz uko egingo die. Amandak oraindik ez dakiena film horretan nahi ta nahi ez parte hartuko duela da, Benito eta Carolo xelebreek berau bahitzeko erabakia hartu baidute.

## Aktoreak 
* Ariadna Gil: Armanda
* Santiago Segura: Benito
* Pablo Carbonell: Carolo
* Loles León: Catalina
* Luis Cuenca: Damián
* Jesús Bonilla: Albaitaria
* Joserra Cadiñanos: Perfecto
* Manolo Codoso: Benitoren aita
* Ana M.ª Barbany: Benitoren ama
* Alicia Cifredo: Benitoren koinata

## Sariak eta hautagaitzak 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Peder Kongshaug

**Peder Kongshaug** (Londres, Erresuma Batua, 2001eko abuztuaren 13a) Erresuma Batuan sortutako patinatzaile norvegiarra da. 2022ko txapeldun olinpikoa da talde jazarpenean.

## Biografia 
Peer Albert Kongshaug-en semea da Peder; Norvegia ordezkatu zuen nabigazioan, eta 1988ko Flying Dutchman Munduko Txapelketan zortzigarren sailkatu zen Medembliken, Herbehereetan.

2020ko otsailean, 2020ko Junior Abiadura-patinajeko Munduko Txapelketan, Kongshaugek urrezko domina irabazi zuen 1.000 metroko proban. 2021eko Europako Abiadura-patinajeko Txapelketan parte hartu zuen Heerenveenen, eta seigarren postua lortu zuen 500 metroko proban, eta 10. eta 19. postuetan amaitu zuen 1.000 metroko eta 5.000 metroko probetan, hurrenez hurren. 2021eko Abiadura-patinajeko Banakako Distantziako Munduko Txapelketan, 14. postuan geratu zen 1.000 metrotan, 18. postuan 5.000 metrotan, eta ez zen taldekako jazarpenerako hautatua izan.

2022ko Abiadura patinajeko Europako Txapelketan, Kongshaugek 7. postua lortu zuen 1.500 metrotan, eta, 17. postua irteera masiboan. 2022ko otsailean jokatu ziren 2022ko Neguko Olinpiar Jokoetarako sailkapenetan, zeinetan, 1.500 metroko proban, Kjeld Nuis Holandako txapeldunaren 1,18 segundo atzetik amaitu baitzuen, Thomas Krol zilarrezko dominaren aurka hamargarren lasterketan parte hartu zuen. Kongshaug, Hallgeir Engebråten eta Sverre Lunde Pedersen taldekideekin, norvegiar erreleboak sailkapen denbora onena lortu zuen; gero, finalaurrekoa irabazi zuen holandarren aurka, eta, ondoren, errusiarren aurka finala; dena den, errusiarrek  errekor olinpiko berria ezarri zuten amerikarrekin edukitako norgehiagokan.

## Errekor pertsonalak 
Gaur egun 48. postuan dago adelskalenderren 148,796 punturekin

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Peder Kongshaug Norway Football Association-en (norvegieraz)
*Peder Kongshaug SpeedSkatingBase.eu-n
*Peder Kongshaug SpeedSkatingNews.info-n
*Peder Kongshaug SpeedSkatingStats.com-en
*Peder Kongshaug Olympedia-n
Paavo Lipponen

**Paavo Tapio Lipponen** (Turtola, 1941eko apirilaren 23a) finlandiar politikaria da. Finlandiako lehen ministroa izan zen 1995etik 2003ra.

Literatura eta historia ikasi zituen Dartmouth Collegen beka batekin eta 1971n Helsinkiko Unibertsitatean nazioarteko harremanetan lizentziatu zen. Kazetari eta telebistako berriemaile lanetan aritu zen.

Finlandiako Alderdi Sozialdemokratako kide izan zen eta 1983tik 1987ra eta 1991tik 2007ra Legebiltzarreko kide izan zen. 1993an alderdiaren buruzagitza lortu zuen eta 1995ean hauteskundeak irabazi eta lehen ministro bihurtu zen. Bere koalizio gobernuak eskuineko politika ekonomikoak aplikatu zituen eta Finlandia Europar Batasunean sartzea lortu zuen. 2003tik 2007ra Finlandiako Parlamentuko lehendakari izan zen.

## Kanpo estekak
Daniil Aldoxkin

**Daniil Alekseievitx Aldoxkin,** (errusieraz **Даниил Алексеевич Алдошкин,** Kolomna, Errusia, 2001eko ekainaren 19a) abiadura patinajean lehiatzen den atleta errusiarra da Kontuan izan, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, Pekingo 2022ko Neguko Olinpiar Jokoetan, errusiar kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu eta ROCen (Russian Olympic Committee) izenean eta banderapean lehiatu zirela.

## Nazioarteko lorpenak 
## Errekor Pertsonalak 
## Erreferentziak
Sverre Lunde Pedersen

**Sverre Lunde Pedersen** (Bergen, Norvegia, 1992ko uztailaren 17a) Norvegiako atleta da, izotz gainean abiadura-patinajean lehiatzen dena.

Horrez gain, brontzezko bi domina irabazi zituen Izotz Gaineko Abiadura-patinajeko Europako Txapelketan, 2019 eta 2021 urteetan, eta bi domina irabazi zituen Banakako Distantziako Abiadura-patinajeko Europako Txapelketan, 2020 eta 2022 urteetan

## Nazioarteko lorpenak 
## Erreferentziak
Sergei Trofimov

**Sergei Sergeievitx Trofimov**  (errusieraz, **Сергей Сергеевич Трофимов,** Nizhny Novgorod, Errusia, 1995eko uztailaren 27a) izotz gainean abiadura patinajean lehiatzen den atleta errusiarra da.

Neguko bi Olinpiar Jokotan hartu zuen parte, 2018an eta 2022an; Pekinen 2022an zilarrezko domina lortu zuen ROC ordezkatzen, taldekako jazarpen proban Daniil Aldoxkin eta Ruslan Zakharovekin batera.

## Nazioarteko lorpenak 
## Erreferentziak
Volver a los 17

**"Volver a los 17"** (euskaraz "17 urtetara itzuli") Violeta Parra abeslari txiletarraren abesti ospetsua da. Abestia *Las últimas composiciones* (1966) albumean jaso zen, bere B aldean; askoren ustez Txileko historiaren disko onenetariko bat da hori. 1966ko azaroan plazaratu zen. Abeslariak hiru hilabete geroago bere buruaz beste egin zuen, 1967ko otsailan alegia.

## Gaia 
"Volver a los 17" abestiaren hitzek izaera poetikoa  eta nostalgikoa du, sentimenduaren balioa arrazoiaren gainetik aldarrikatzeko. Ez Violeta Parraren beste abestietan bezala, honek ez du balore erreibindikatiboa, maitasunezko abestia izanik. Hala ere, Augusto Pinochetek ezarritakoTxileko diktadura militarraren garaian abestia debekatuta egon zen.

Abestia sirilla bat da.

## Hitzak 

Volver a los diecisiete 
Después de vivir un siglo 
Es como descifrar signos 
Sin ser sabio competente 
Volver a ser de repente 
Tan frágil como un segundo 
Volver a sentir profundo 
Como un niño frente a Dios 
Eso es lo que siento yo 
En este instante fecundo 
Se va enredando, enredando 
Como en el muro la hiedra 
Y va brotando, brotando 
Como el musguito en la piedra 
Ay sí sí sí 
Mi paso retrocedido 
Cuando el de ustedes avanza 
El arco de las alianzas 
Ha penetrado en mi nido 
Con todo su colorido 
Se ha paseado por mis venas 
Y hasta las duras cadenas 
Con que nos ata el destino 
Es como un diamante fino 
Que alumbra mi alma serena 
Lo que puede el sentimiento 
No lo ha podido el saber 
Ni el más claro proceder 
Ni el más ancho pensamiento 
Todo lo cambia el momento 
Cual mago condescendiente 
Nos aleja dulcemente 
De rencores y violencias 
Solo el amor con su ciencia 
Nos vuelve tan inocentes 
El amor es torbellino 
De pureza original 
Hasta el feroz animal 
Susurra su dulce trino 
Detiene a los peregrinos 
Libera a los prisioneros 
El amor con sus esmeros 
Al viejo lo vuelve niño 
Y al malo solo el cariño 
Lo vuelve puro y sincero 
De par en par en la ventana 
Se abrió como por encanto 
Entró el amor con su manto 
Como una tibia mañana 
Al son de su bella diana 
Hizo brotar el jazmín
Volando cual serafín 
Al cielo le puso aretes 
Y mis años en diecisiete 
Los convirtió el querubín 

## Bertsioak 
Abesti hau Latinoamerikako ezagunetariko bat da eta, ondorioz, bertsio ugari ezagutu ditu. Hona hemen bertsionatu duten abeslari batzuek: Mercedes Sosa, Milton Nascimento, Joan Manuel Serrat, Franco Simone, Víctor Manuel, Rosa León, Paloma San Basilio, Charly García, Caetano Veloso, Myriam Hernández, Chico Buarque, Zélia Duncan, Gal Costa, Dúo Coplanacu, Rozalén, Marilia Andrés Nacho Vegasekin batera...

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jatorrizko abestia You Tuben.
Jordán Rodas

**Augusto Jordán Rodas Andrade**, (Quetzaltenango, 1968ko irailaren 25a) Guatemalako abokatu eta notarioa da. Gaur egun , Guatemalako Errepublikako Giza Eskubideen Arartekoa da 2017ko abuztuaren 20az geroztik. Kongresuak aukeratu zuen aldeko 131 botorekin. 

## Biografia 
1968ko irailaren 25ean jaio zenn Quetzaltenangon.

1995ean abokatu eta notario gisa lizentziatu zen Guatemalako San Carlos Unibertsitateko Lege eta Gizarte Zientzien Fakultatean (5105 kolegiatu zenbakia).

Inbestiduraren ostean, Rodas abokatuak Thelma Aldana eta Iván Velásquez Gómezen lanari atxikimendua erakutsi dio. Rodasek hiru helegite aurkeztu zituen Auzitegi Konstituzionalean Velásquezen alde. Lehena, komisarioaren bizitza bermatzeko kautelazko neurriak eskatzea izan zen.  Bigarrena, egunean bertan aurkeztua, Jimmy Moralesen presidentearen erabakia geldiarazteko, Velasquez, CICIGeko komisarioa, *non grato* izendatu zuenean. Eta hirugarrena, CICIGeko buruari Moralesek egindako agindua baliogabetzeko.   Arrazoi beragatik, kongresutik haren aurkako kanpaina abiatu zuten.

2022ko martxoan, jakinarazi zuenez, Guatemalako San Carlos Unibertsitateko errektorerako hauteskundeetara aurkeztu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enrique Hormazábal

**Daniel Enrique** "**Cua cuá**" **Hormazábal Silva** ( 1931ko urtarrilaren 6a &#x2013; 1999ko apirilaren 18a ) Santiagon jaiotako futbolari txiletarra izan zen, Colo-Colo eta Txileko futbol selekzioan eskuin hegaleko jokalaria izan zena. 

## Jokalari karrera 
Amerika Kopako 1955 eta 1956ko edizioetan zeresan handia izan zuen, non Txile txapeldunorde izan zen. 

## Entrenatzaile karrera 
1969tik 1970era, Colo-Colo   zuzendu zuen 27 partidatan.  1976an, Coquimbo Unido zuzendu zuen Txileko Bigarren Mailan José Sulantayrekin batera laguntzaile gisa.  1979an Santiago Morning kudeatu zuen. 

## Bizitza pertsonala 
Bere ezizena, *Cua Cua*, etxera joateko taxiaren prezioari zor zion: berrogei zentimo (" **Cua**renta centavos" gaztelaniaz). 

## Ohoreak 
**Colo-Colo**

* Txileko Liga : 1956, 1960, 1963

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa Teknikoa: Enrique Hormazabal
Rebeca Lane

**Rebeca Eunice Vargas Tamayac,** **Rebeca Lane** edo **Miss Penny Lane** izenez ezaguna (Guatemala Hiria, 1984ko abenduaren 6a) Guatemalako feminista eta aktibista anarkista, soziologoa, poeta eta rap abeslaria da. *Somos Guerreras*-en sortzailea da, Erdialdeko Amerikako emakume Hip Hop-larien lana ikusgarri egiteko proposamena, prestakuntzarako, bizikidetzarako eta ekitaldien ekoizpenerako guneak sortuz. Bere musika, feminista eta indarkeria soziala eta emakumeen aurkako indarkeria salatzen duena, nazioartean ezagutarazi du.

## Biografia 
1984an jaio zen Guatemalan, gerra zibilaren testuinguruan musika eta poesia adierazpide gisa zuen familia batean. Bere izeba Rebeca Eunice Vargas Braghiroli gerrillari eta poeta zen, Guatemalako armadak atxilotu eta desagertu egin zuen 1981ean Guatemalako Gerra Zibilaren amaieran. Haren desagerpenak zauri sakona utzi zion eta hamabi urterekin aktibismo politikoan sartu zen. Bere herrialdeko memoria historikoa raparen bidez erreskatatu nahi du: "*ez biktima gisa*", -dio*- "marjinalitatearen eta klase borrokaren bozeramaile gisa*”. 

Guatemala Hiriko Da-radio.com-en “*Políticamente incorrecta*” programaren gidari gisa, non sozialki tabutzat jotako gaiei buruz hitz egin zuen. Rap taldeak ezagutu eta grabatzeko aukera izan zuen, 

Poeta gisa, *USAC* aldizkarian, *Revista Literaria Voces Convergentes, Imagina, El Vestíbulo (Puerto Rico), Te prometo Anarquía* aldizkari elektronikoan eta *Analistas Independientes de Guatemalan* argitaratu ditu, baita *Cascada de Palabras*, Cartonera (Mexiko) poema kolektiboetan ere. 2019an, bere lehen poesia liburua *Hierbamala* argitaratu zuen Arscesis argitaletxearekin. Antzerki-aktore gisa ere parte hartu du: *Histéricas y no tanto* (2013), *Danzas saicas alucinantes* (2012), *El Juego* (2009), *Las Profanas* (2009).

Nazioarteko hainbat artistarekin kolaboratu du, hala nola, La Furia (Nafarroa), Zaki (El Salvador), Tita Print (Argentina), Nakury (Costa Rica), Audry Funk (México), Miss Bolivia (Argentina), Ali Gua Gua (Mexiko) eta Sara Curruchich (Guatemala).

## Diskografia 
* *Rap(H)² - 502 mg* (2012) Última Dosis-ekin
* *Canto (2013)*
* *Poesía Venenosa* (2015)
* Dulce Muerte (2015) Kontra-rekin
* Alma Mestiza(2016)
* *Obsidiana* (2018)
* Llorando diamantes (2021)

## Argitalpenak 
* Reflexiones sobre la cultura y subtexto de mi conciencia sociológica. (2012)
* Culturas juveniles y tribus urbanas. (2012)
* La ciencia como arte, el caos como avance: Paul Feyerabend y el anarquismo epistemológico. (2012)
* Identificación nacional en el rap guatemalteco. (2012)
* Filosofía social y ensayo crítico. (2012)
* El proceso judicial a Efraín Ríos Montt por Genocidio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 10 raperas feminista
* Rebecca Lane: el rap es poesía
Jim Fouché

**Jacobus Johannes "Jim" Fouché** (Wepener, Orange Estatu Askea, 1898ko ekainaren 6a - Lurmutur Hiria, 1980ko irailaren 23a) hegoafrikar politikaria izan zen. Hego Afrikako presidentea izan zen 1968tik 1975era.

Nekazaria izan zen lanbidez eta politikan, Alderdi Nazionaleko kidea. 1941etik 1950era eta 1960tik 1968ra Hegoafrikako parlamentuko kide izan zen. 1950etik 1950era Orangeko Estatu Libreko administratzailea izan zen. Ondoren, Gobernuko kide izan zen, Defentsa ministro 1959tik 1966ra, eta Nekazaritza eta Ur ministro 1966tik 1968ra. 1968an presidente hautatu zuten eta 1975ean amaitu zuen agintaldia.

## Kanpo estekak
Juan Guzmán Cruchaga

**Juan Guzmán Cruchaga** (1895eko martxoaren 27a - 1979ko uztailaren 21a) txiletar poeta eta diplomazialaria izan zen. Txileko Literatura Sari Nazionala irabazi zuen 1962an. Guzman Cruchaga euskal jatorrikoa zen.  Juan José Guzmán Guzmán eta Amelia Cruchaga Aspillagaren semea zen. 1905etik San Inazioko ikastetxean ikasi zuen, 1912an humanitate ikasgaiak amaitu zituen. 1913an Txileko Unibertsitateko Zuzenbide Fakultatean matrikulatu zen, hirugarren ikasturtean bertan utziz.

Kontuen Auzitegian langile gisa kontratatu zuten, eta 1917ra arte bete zuen lana. Zig-Zag aldizkarian kolaboratu zuen, bere kabuz poeta bihurtuz, gero bere lehen liburua argitaratu zuen: "Juan al Brasero".

1917an hasi zen bidaiatzen, noizean behin Txilera laburki itzuliz. Gero , Mexikoko Tampicon kontsul izendatu zuten, lortu zuen lehen postu diplomatikoa baino ez zen izango.

Idazten jarraitu zuen, ospetsu bihurtuz, eta 1962an Txileko Literatura Sari Nazionala jaso zuen.

Juan Guzmán Cruchaga Viña del Maren hil zen 1979ko uztailaren 21ean. Raquel Tapia Caballerorekin ezkondu zen. Juan Guzmán Tapia epaile ohiaren aita da .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julio Ibarra Maldonado

**Julio Diego Ibarra Maldonado**  2010eko martxoaren 16an izendatu zuenetik. 2014ko martxoaren 12an utzi zuen kargua. 

2000. eta 2004. urteen artean, Ibarrak Santiagoko Metropolitar eskualdeko Pedro Aguirre Cerda udalerriko kontseilari gisa ere lan egin zuen.  

## Biografia 
Julio Ibarra 1966ko uztailaren 15ean jaio zen. Jaio zen Las Cabrasen, Cachapoal probintzian , Administrazio Publikoa ikasi zuen, Finantzen espezialitatean,  Instituto Iplacex-en. Ibarrak Txileko Carabineros Eskolan ere ikasi zuen 1987 eta 1988 artean polizia izateko.  2003 eta 2010 bitartean, Santiagoko metropolitar eskualdean, San Ramón-eko Escuela Particular Diego Thompson-eko administratzaile eta babesle gisa lan egin zuen.  Santiagoko metropolitar eskualdeko udalerriko kontseilari hautatu zuten 2000. urtean, 59526 botoetatik 5631 (% 9,46) lortuta, eta kargua izan zuen 2004ra arte  .

2010eko martxoaren 16an  Julio Ibarra Cardenal Caro Probintziako gobernadore izendatu zuen Sebastián Piñera presidenteak .  Ibarrak Piñerarekin lan egin zuen 2010eko presidentetzarako kanpainan, Santiagoko metropolitar eskualdeko kanpainako operazioen buru gisa. 

Ibarra martxoaren 17an agertu zen lehen aldiz jendaurrean, O'Higgins eskualdeko Rodrigo Pérez Mackenna eta Eduardo Cornejo Lagos eta Marie Jeanne Lyon Amand de Mendieta, Colchagua eta Cachapoal probintzietako gobernadore izendatu berriekin, hurrenez hurren. 

Julio Ibarrak Cardenal Caroko gobernadore kargua hartu zuen otsailaren 27an Txile erdialdea, probintzia barne, suntsitu zuen lurrikara baten ostean , eta beste lurrikara bat martxoaren 11n, Pichilemu probintziako hiriburuan zentratua. 

## Bizitza pertsonala 
Ibarra Carla Garcíarekin ezkonduta dago. Seme bat dute, Diego Ignacio Ibarra García izenekoa (1996ko otsailaren 6an jaioa).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Julio Ibarraren Facebook profila
Ch´umilkaj Curruchiche

**Ch´umilkaj Curruchiche Niccho** (Guatemala, San Juan Comalapa,1996?) abeslari eta musikaria, gaztelaniaz eta kaktxikeleraz abestu eta gitarra jotzen du.

## Biografia 
Chixot-en jaioa, Comalapa, musika hezkuntza irakaslea eta komunitate kudeatzaile Kulturala da. Gurasoak bere komunitatearen liderrak dira, eta bere ama abeslari eta margolaria da. Bakarlaria izan aurretik, Tutak’al musika taldean jotzen zuen. Hainbat musika forotan parte hartu du nazioartean, besteak beste, Nikaragua, Mexiko, Brasil, Argentina, Kolonbia, Txile eta Estatu Batuetan.

2015ean Fernando Scheel ekoizlearekin batera, K´at proiektua martxan jarri zuen, kaktxikelez sarea esan nahi du, abestia Argentinako *Movimiento Canción Infantil Latinoamericana y Caribeña* delakoan aurkeztu zen. Urte berean, Guatemalako hauteskundeen testuinguruan #YoCuidoMiVotoGT kanpainari atxikitu zen. 2010ean, *Ruk’u’x* artisten mugimenduaren parte egin zen. Horrez gain, hainbat ekimenetan parte hartu du, besteak beste, *Red de Jóvenes Indígenas de América Latina,* *Plataforma Iberoamericana de Jóvenes* (FILAC), *Diálogos Hambre Cero* (2018) eta Herri Indigenen Eskubideei buruzko *Ruta Iberoamericana-n* (2018).

2020an bere lehen diska argitaratu zuen, Ch´umilkaj, Nazio Batuen Erakundearen Asanblada Orokorrak ospatutako Hizkuntza Originarioen Nazioarteko Urtearen testuinguruan. eta Debil Estar, David Lemus,

## Sariak eta Aitortzak 
* 2019an, Maddelin Brizuela izeneko beka, Amerika Latina eta Karibeko emakume indigenen boteretzea helburu duena, *Fondo para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas de América Latina y el Caribe* (FILAC) hautatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Elkarrizketa (DeChixot, 2021)
Astamenda

**Astamenda** (*Mentha suaveolens*) landare iraunkorra da, rizomatosoa eta, batzuetan, estoloniferoa, lamiazeoen familiakoa. 

## Ezaugarriak 
Galburu trinkoetan dituen infloreszentziengatik bereizten da, fruituetan zertxobait argiagoak. Gainera, hostoak iletsuagoak eta oso zimurtuak ditu, zabalak, salbiaren antzekoak. Mendafinaren antzeko usain leuna du. Loreak zuriak edo arrosak dira.
alt=Astamenda landare bat ikusten da, hosti zabal zimur eta iletsuekin, eta lore zuri sorta baten ernamuina.|erdian|frameless|Astamenda landarea loretan

## Banaketa eta habitata 
Hezetasun apur bat duten lurzoruetan bizi da; ur-ibilguetatik gertu. Sasiekin eta ihitokiekin bizi ohi da. Mediterraneo osoan dago, eta zertxobait arraroagoa da Europako iparraldean.

## Erabilera 
Astamendak propietate eta erabilera hauek dituː

* Analgesikoa: infusioa sukarra eta buruko mina tratatzeko erabiltzen da
* Antiseptikoa
* Karminatiboa
* Digestiboa
* Dosi altuetan toxikoa da eta haurdun dauden emakumeek ezin dute hartu.

## Herri ezagutzan 
Menda ugari dugu inguruan, modu ezberdinetan deitua: astamenda, mandaza, batana, mendana, xipa-belarra, txipa-belarra, ardi-belarra, kukuso-belarra, asta-piperra, mendazuria, mendabeltza, mendaurdina, peldoa, txortaloa, etab. 

Erabilera zabala dute: sendabelar, edaritarako, jakien gozagarri adibidez. Ohituraz, astamendarekin sorta egin, logela goitik behera igurtzi eta gero ohepean uzten zen. Ile urdinetan hautsak bildu eta arkakusoen aurkako erremedio bezala ere erabiltzen zen; kukuso-belarra ere esaten zaio, eta Lekeition, ardi-belarra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak