Aia

**Aia** Gipuzkoako ipar-erdialdeko udalerri bat da, Urola Kosta eskualdekoa. Nekazari herri zabala da, 56&nbsp;km² baititu, eta  biztanle zituen . urtean. Donostiatik 25&nbsp;km mendebaldera dago. Kostaldetik gertu dagoen landa-udalerri zabala da. Bere mugen barruan Pagoetako natura parkea dago.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
thumb|ezkerrera|Aia elurpean.
* Pagoetako natura parkearen zatirik handiena Aiako lurraldean dago: Laurgain, Altzola, Urdaneta eta Etxetaballa auzoetan, hain zuzen.
* Iturrarango lorategi botanikoa. 20 bat hektareako lorategia da, Pagoetako natura parkearen barruan dagoena.Lorategia Gipuzkoako Foru Aldundiarena da, eta berak kudeatu eta zaintzen du.
* Oriaren itsasadarraren inguruan daude Gipuzkoa osoko padura baliotsuenetarikoak. Itsasadar horrek, Usurbilen jaiota, Orion du bokalea. Natura 2000 sarean sartuta dago. Aia herriak alde gutxi batzuk ditu Oriaren ertzetan.
* Iñurritza biotopo babestuaren zati bat Aiako lurretan dago. Zarautzekin partekatzen du Aiak naturagune hori, herriko kostaldean dagoena, Laurgain auzoan, hain zuzen ere.

### Udalerri mugakideak 
Aiak mugakide ditu iparraldean Orio eta Zarautz udalerriak; ekialdean, Usurbil, Zizurkil eta Asteasu; hego-mendebaldean, Errezil; eta mendebaldean, Zestoa. Bihotz itxurakoa da Aia, eta kostaldeari irekiune txiki batez lotzen zaio, Txurruka hondartzan.

### Auzoak 
Aiak eremu handia du, eta hor sakabanatuta daude haren 12 landaguneak.
* Altzola
* Andatza
* Arratola Aldea
* Arrutiegia
* Elkano (Zarautzekin banatutako auzoa) 
* Etxetaballa 
* Iruretaegia 
* Kurpidea
* Laurgain
* Olaskoegia
* Santio Erreka
* Urdaneta
* **Kaskoa** (herriburua)

## Historia 

[
{
  "type": "ExternalData",
  "service": "geopoint",
  "query": "SELECT DISTINCT ?id ?idLabel (?idLabel as ?title) ?typeLabel ?geo (if(BOUND(?image), concat(?typeLabel, '\\n', ''), ?typeLabel) as ?description)  ('small' as ?marker_size) ('landmark-JP' as ?marker_symbol) (if(?type = wd:Q101659, '#800000', if(?type = wd:Q34023, '#000080', '#008000')) as ?marker_color) WHERE {\n  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language \"eu,en\". }\n    ?id wdt:P361 wd:Q61070832;\n    wdt:P31 ?type;\n    wdt:P625 ?geo.\n  OPTIONAL { ?id wdt:P18 ?image. }\n}"
},
{
  "type": "ExternalData",
  "service": "geoshape",
  "ids": "Q1631163"
}
]

Aiako lehen giza aztarnak Goi Paleolitikoak dira. Altxerri haitzuloko grabatu eta pinturak eta Giltza iturritik hurbil agertutako harrizko lanabesak garai hartakoak dira (duela 12.000 edo 13.000 urte).

1025ean aipatzen da lehen aldiz Aia dokumentu batean. 

Erdi Aroan, gaur egungo Aia, Beizama, Bidania-Goiatz eta Errezil udalerriek osatzen zuten Saiazko Alkatetza Nagusia. Erakunde horretako administratzailea erregeak aukeratzen zuen. 1563an herri bakoitzak alkate bat edukitzea lortu zuten.

## Ekonomia 
2017an, honela banatuta zegoen ekonomia jarduera, sektoreka: lehen sektorea, %&nbsp;5,2; bigarren sektorea, %&nbsp;44,5; hirugarren sektorea, %&nbsp;44,5; eraikuntza, %&nbsp;6,1.

## Politika 
thumb|Udaletxea

Jon Ander Azpiroz otegi da Aiako alkatea 2023ko maiatzetik , EAJ alderdikoa.

2011. urteko udal hauteskundeetan aiarrek 2 zinegotzi gehiago aukeratu zituzten, biztanleriaren hazkundeagatik. 2007ko hauteskundeekin alderatuz, EAJ-PNV alderdiak 3 boto gehiago lortu zituen, eta sei zinegotziak mantendu zituen. Bildu koalizioak 220 boto gehiago eskuratu zituen eta bost zinegotzi, 2007an aurkeztu zen ezker abertzaleko EAE-ANV alderdiak baino bi zinegotzi gehiago.

2015eko udal hauteskundeetan EAJ alderdiak zinegotzi bat gehiago eskuratu zuen, eta Bilduren ondorengoa zen EH Bilduk bat galdu zuen.

2019ko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EAJk 549 boto; EH Bilduk 417 boto; PSE-EEk 23 boto. Nekane Arrizabalaga Manterola izendatu zuten alkate.

## Kultura 
[thumb|Aiako Mariano Arrutiren testigantza, umetako jolasen ingurukoa. [Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.]]

### Euskara 
Aiako euskara gipuzkeraren aldaera bat da, Sartaldeko euskaran kokaturik dagoen Urolaldeko euskara hain zuzen. Urolaldeko eta Beterriko hizkeraren artean zubilana egiten du honek. Hizkera honetan sakona da mendebaleko euskararen eragina. Eremu lauagoa delako eta, batez ere, Eibar-Elgoibar aldeko industriak eraginda, estuagoa eta sarriagoa izan da hartu-emana. Lexikoan azaltzen da argien lotura, baina lexikoan ez ezik, hizkuntzaren beste sail batzuetan ere ageri da mendebaleko euskararen eragina Urolaldean.

Bestetik, Aiako biztanleen %&nbsp;88,57 euskalduna da, eta euskararen erabilera %&nbsp;72,9 da. 
thumb|Laurgain auzoa XX. mende hasierako argazki batean

### Kirolak 
Aian 4 kirol elkarte daude:
* LARRA-TXORI 
* ALKAR 
* INDAMENDI AUZOA K.E. 
(Hiru hauek arrantza eta ehiza elkarteak dira)
* INDAMENDI AUZOA K.E.: Kirol Elkarte honek areto-futboleko eta pilotako taldeak ditu.

### Jaiak 
thumb|Ostatu berri

#### Aia herrian 
* Santa Ageda, San Donato, San Lorentzo eta San Isidro Labrador festak ospatzen dira, otsailaren 4an, abuztuaren 4an, abuztuaren 10ean eta maiatzaren 15ean, hurrenez hurren.

#### Auzoetako festak 
* Altzola: San Roke, santuaren eguna abuztuan izan arren, azaroaren 18an ospatzen da.
* Elkano: San Pedro, ekainaren 29an.
* Laurgain: San Migel eguna, irailaren 29an.
* San Pedro: Auzoko santuaren eguna, ekainaren 29an, Elkanon bezala.
* Santio Erreka: Santio eguna, uztailaren 25ean.
* Urdaneta: San Martin, azaroaren 11n.
* Iturriotz: ekainaren 24an erromeria dago San Juan baselizaraino.
thumb|Iturriotz benta zaharra

## Ondasun nabarmenak 
### Jauregiak eta etxeak 
Aian jauregi eta etxe aipagarri hauek daude:
* Serorategi. 1734ko etxea. 
* Erreroenea. 1774ko etxea. 
* Gilisastienea. XVII. mendeko etxea.
* Ostatu Berri. 1735eko eraikina. 
* Garagorrienea. 1735eko eraikina. 
* Udaletxea. Beltranenea izenez ezagutua. 1563an eraikia eta 1852an konpondua. 
* Laurgaingo jauntxoaren dorretxea. XIV-XVIII. mendeetakoa.[thumb|Gurutze santuaren [Santutxo|santutxoa, Etxetxo]]

### Baserriak 
Baserri nabarmen hauek daude Aian:
*Iturriotz benta zaharra, XVI.mendeko baserria.
*Aizpitarte baserria
*Gorostiola baserria
*Mariñazelai baserria
[thumb|[San Esteban eliza (Aia)|San Esteban eliza, Serorategi eta Erreroenea]]

### Eraikin erlijiosoak 
Hauek dira Aiako eraikin erlijioso aipagarrienak:

*San Esteban parrokia. XV-XVII. mendeko eraikin gotikoa.
*Aizpeako Amaren baseliza. XV. mendeko eraikina.
*Etxetxo. Otoiztegi barrokoa.
*San Roman eliza. XVI. mendekoa. Altzola auzoan dago.
*San Migel eliza. XVI-XVII. mendeetakoa. Laurgain auzoan dago.
*San Martin eliza. XVII. mendekoa. Urdaneta auzoan. 
*San Pedro baseliza. XVII. mendekoa. Andatza auzoan.
*Joan Bataiatzailearen baseliza. XVII. mendekoa. Iturriotz auzoan.
*Santiago baseliza. XVI. mendekoa. Santioagoerreka inguruan.thumb|Aizpeako Amaren baseliza

### Haitzuloak 
* Altxerri haitzuloa

## Aiar ospetsuak 
* Agustin Arruti, *Izuela Artzaina* (1780 – 1837), bertsolaria.
* Juan Jose Alkain, *Udarregi* (1829 – Usurbil, 1895), bertsolaria. Aita Zavalak bildu eta gorde ditu haren bertso-paperak (*Udarregi bertsolaria*, 1966). Ingelesek Donostia erre zuteneko gertaerei jarritako bertsoak ospetsuak dira (1893).
* Leon Huegun, *Txikito de Aia* (1896 – ?), aizkolaria.
* Anttoni Etxeberria (1914 – Hondarribia, 2020), tabernaria.
* Justina Aldalur (1922 – Gasteiz, 2010), moja klaratarra eta bertsozalea.
* Luis Atxaga, *Atxaga II.a* (1925 –), harri-jasotzailea.
* Jose Mari Lertxundi (1932 –), euskal idazlea.
* Jose Miguel Maiz (1941 –), atleta ohia.
* Nikolas Zendoia (1941 –), bertsolari eta idazlea.
* Luis Otamendi (1947 – Zarautz, 2021), bertsolaria.
* Martin Rezabal, *Olaso* (1962 –), bertsolaria.
* Joxerramon Iruretagoiena, *Izeta II.a* (1967 –), harri-jasotzailea.
* Andoni Iruretagoiena, *Izeta VI.a* (1993 –), herri-kirolaria.
* Urko Iruretagoiena, *Izeta* (1999 –), futbolaria.
* Esti Markez (1999 –), abeslaria.
* Julen Agirre (2003 –), futbolaria.thumb|Frontoia

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pagoetako natura parkea

## Kanpo estekak 
* Aiako Udalaren webgunea.
* Aiako albisteak, *Tokikom* atarian.
*Aiako albisteak, *Karkara* atarian.
*Pagoetako natura parkearen webgunea.