Eusko Itsas Gudarostea

**Eusko Itsas Gudarostea** edo ***Gudontzidiaren Laguntzako Ontzitaldea*** Espainiako Gerra Zibilean Eusko Jaurlaritzak sortu zuen Eusko Gudarostearen itsas armada izan zen. Errepublikako Gobernuaren iparreko flotatik independentea zen; bere buruzagitza zuen. Nagusiki kanoiez armaturiko bakailao-ontziz osatu zen ontziteria, bouak, alegia; besteak, berriz, arrantza-ontzi eta itsasontzi txikiagoak ziren.

Ontzien eskifaia eskarmentuzko euskal herritar arrantzaleekin eta marinelekin osatu zen. Atlantikoko portu frantziarrekin komunikazioak ez galtzeko, armatutako ontziez gain, posta eta garraio lanak betetzen zituzten itsasontziak ere bazeuden.

## Sorrera 
1936ko urrian, Euzko Jaurlaritzako Lehendakaritza eta Guda Sailak, Agirre lehendakariak bera buru zela, Eusko Itsas Gudarostea sortu zuen (*Gudontzidiaren Laguntzako Ontzitaldea*) Errepublikako guda-ontzidiari haren itsas-trafiko eta arrantza babesteko misioetan laguntzeko, eta bere jurisdikzio uretan zeuden minak garbitzeko.
 
Alabaina, Bizkaiko golkoan zegoen Errepublikako Gudontzidiaren etekin apalak mesfidantza giroa sortu zuen Laguntzako Ontzitaldearen eta Errepublikako Ontzidiaren artean. Horren adibide Indalecio Prieto Errepublikako Ontzidi eta Aire ministroari Jose Antonio Agirrek idatzitako eskutitza: 

## Datu orokorrak 
Eusko Itsas Gudarostearen indarrak hauek ziren:

* Bou armatuak: 9 (*Araba, Bizkaya, Gipuzkoa, Nabarra, Donostia, Goizeko Izarra, Iparreko Izarra, Gasteiz* eta *Iruña*).
* Mina-dragatzaileak: 27.
* Txalupa motordunak: 6.
* Ontzi laguntzaileak: 4.
* Iotak: 2.
* Txalupa lasterrak: 2.
* Marinelak: 1.000.

## Itsasontziak 
### Motak 
#### Bouak 
Gerra Zibilaren bando biek zituzten arrantza-ontziek *bou* zuten izena.

1936ko urrian, Agirre lehendakariak PYSBEren lau bakailao-ontzi hartzeko agindua eman zion. Ontziak Gipuzkoatik irtenda Bilbon zeuden: *Hispania*, *Euzkal-Erria*, *Mistral* eta *Vendaval* bakailao-ontziak. Errepublikako guda-marinak brankan 101’6 mm kanoi eta zubian metrailadore bi jarri zizkioten, gainera *Mistral* itsasontziari popan 76’2 mm kanoia jarri zion. Abenduan *Araba*, *Bizkaya*, *Gipuzkoa* eta *Nabarra* birbataiatu zituzten eta 1937ko urtarrila eta otsailean, *Bizkaya*, *Gipuzkoa* eta *Nabarra* ontzietako popan 101’6 mm kanoi bana jarri zieten. *Araba*, aukeran ez zenez, konpontzeko desmuntatu zuten eta, Bilbo galdu zenean, oraindik konpontzeke zegoen. Itsasontziek 50 metroko luzera zuten eta 10 - 11 korapiloko abiadura.

Beste arrantza-ontzi txiki bi ere armaz hornitu zituzten: *Goizeko-Izarra* eta *Iparreko-Izarra*. Biek popan 57 mm kanoia zuten eta *Iparreko-Izarrak*metrailadore bat. Itsasontziek 25 metroko luzera zuten eta 10 korapiloko abiadura.

1936ko abenduan bere eskifaia matxinatu eta ofizialak harrapatu ondoren, Bilbora *Virgen del Carmen* bou frankista heldu zen. Ontziari *Donostia* izena jarri zioten. Brankan *Gipuzkoak* zuen 76,2 mm eta popan ekarri zuen 47 mm kanoiak jarri zizkioten. Gainera metrailadore bi eta sei oldar alemaniarrak zituen. Bouak 36 metroko luzera zuen eta 10 korapiloko abiadura.

1937ko udaberrian beste bou bi armaz hornitzeko prestakuntzak hasi ziren: *Gasteiz* eta *Iruña*, tamalez prestakuntzak ezin ziren bukatu Bilbo galdu baino lehen.

#### Minaketariak eta motordun txalupak 
Euzko Jaurlaritzaren kontrolpean zeuden portuen sarrera minaz garbitzeko, bikoteko arraste-arrantza ontziek erabili zen. Hauek minaketariak zuten izena.

1937ko urtarrilan sei baino ez izan arren, Bilboko portuaren sarrera garbitzeko (frankistek sarritan minatua) maiatzerako hogeita lau ziren. Izena baino, zenbatzaile eman zieten: D-1tik D-24raino.

Gainera, Euzko Jaurlaritzak sei motordun txalupa edo laguntzaile zituen, L-1tik L-6raino, eta zenbait ontzi lguntzaile, yate eta kanoa. Azken hauek portu-pilotu lanak egiteko edo Bilbo eta Baiona arteko loturak egiteko erabili ziren.

Guda Zibila bukatu eta gero, "bizirik" zeuden ontziak bere antzinako jabeen eskuetara itzuli ziren.

#### Destruktoreak 
1937ko maiatzaren 31an, Euskadiko Ontziteriaren kideek *José Luis Díez* eta *Císcar* destruktore errepublikarrak hartu eta 200 ofizial eta marinelez bete zituzten. Itsas-ontziak gutxirako zeuden Eusko Jaurlaritzaren eskuetan, baina segitalde misioren bat egiteko aukera bazuten. Ekainaren 15ean Bilbotik ihesi ziren autoritate zibil eta militarrak Iparraldera eraman zituzten. Gero Espainiako Bigarren Errepublikaren eskuetara itzuli ziren.

### Zerrenda 
Hona hemen Euskadiko guda-ontzi laguntzarako ontzien zerrenda:

## Marinelak: itsas gudariak 
1936ko urriaren 15ean, Eusko Jaurlaritzaren Guda Sailburuak Joaquin de Egia Untzueta Ontzidiaren Sekzioaren buru izendatu zuen eta Eusko Itsas Ontzidia antolatzeari ekin zion.

1936ko azaroaren 10ean, Eusko Jaurlaritzak «gogozko itxastar gudaritza» sortzeko agindua argitaratu zuen. Itsasoan esperientzia zuen boluntario zibilak sortutako gudarostea zen. 3000 boluntario baino gehiago izan zituzten, 18 eta 60 urte artean. Hasieran 350 gizon hautatu ziren, baina azkenean ia 700 ziren. Nahiz eta halako uniforme izan (lohihartzeko eta zamarra, prakak, itsas-botak eta txapela beltza), ez zituzten ez entseinarik ez galoirik.

Gehienak Hego Euskal Herriko kostaldeko herrietatik zetozen. Erdia baino gehiago bizkaitarrak ziren (asko, Bermeokoak), laurdena gipuzkoarrak, arabar eta nafarren batzuk (%&nbsp;1 baino gutxiago), eta beste alde batzuetatik etorritako besteren batzuk ere (gehienbat galiziarrak). Politikoki, %&nbsp;10 besterik ez zen alderdiren bateko kide: %&nbsp;10 horietatik, erdia baino gehiago ELAkoak edo jeltzaleak ziren, %&nbsp;20 PSOEkoak edo UGTkoak, eta gainerakoak CNTkoak edo Eusko Abertzale Ekintzakoak.

## Misio eta ekintza nagusiak 
### Segitalde misioak 
Euskadiko guda-ontzi laguntzarako ontzien misio gehienak segitaldeko misioak ziren, gehienetan Espainiako Bigarren Errepublikarako armak edo hornigaiak ekartzen zituzten merkataritza-ontziak babesteko. Batzuetan halakoetan bou frankisten erasoen jasanez, adibidez 1937ko urtarrilean *Blackhill* britainiarra laguntzen. 1937ko uztailean, *Ciscar*, Eusko Gudarosteko marinelen kontrolpean, 50 itsas-miliatik Bilbora *Gobeo* petrolio-ontzia ekarri zuen.

### Harrapaketak 
1936ko abenduan, bere marinelek *Virgen del Carmen* bou frankista harrapatu zuten eta *Donostia* izatera aldatu.

Abenduan ere, eusko ontziek *Pluto* alemaniar merkataritza-ontzia harrapatu eta Bilbora eraman zuten, hala ere Espainiako Bigarren Errepublikako buruzagiek askea uzteko agindua eman zieten. Abenduaren 23an eusko gudariek *Palos* alemaniar merkataritza-ontzia harrapatu eta Bilbora eraman zuten. 28an *Königsberg* gurutzontziak Bilbora heldu zen *Palos*en askatasuna eskatuz. Eusko gudariek *Palos* ontziari joaten utzi zuten, zamaren zati bat eta espainiar bidaiariaren bat gabe.

### Mina garbiketa 
Bilboko itsasadarrean *Velasco* itsasontzi frankistak etengabeko lanak minaketarien beharra eragin zuen. Minaketarien lana ona bazen ere, tamalez Bilboko portuaren uretan *Goizeko-Izarra* (17 ontzilariekin) eta *Mary-Toya* minaketaria (6 kiderekin, tartean minak kentzearen arloko eusko buruzagia) hondoratu ziren minen eraginez. Behin Bilbo galdua, eusko minaketariek Santander, Xixon eta Aviles garbitzen lagundu zuten.

### Borrokak 
Euskadiko guda-ontzi laguntzarako ontziteriaren lehendabiziko borroka 1936ko azaroaren 15ean zen: *Velasco* destruktore frankista eta *Mistral* eta *Euzkal-Erria* Euskadiko bouen artean. Euskotarrek *Velasco* jo zuten eta zauritu bat eta matxura batzuk izan zituen; frankistek, ostera, *Mistral* ere jo egin zuten eta Euskadikoek zauritu bi izan zituzten.

1937ko urtarrilan ondorio gabeko kanoikadaren elkartrukea izan zuten *Nabarra* eta *Velasco* itsasontziek, azken honek Bilboko itsasadarra minatzen ari zela.
   
1937ko martxoaren 5ean, eusko bouen *Canarias* gurutzaontziaren arteko Matxitxakoko itsas gudua izan zen. Guduaren ondorioz, euskotarrek *Nabarra* boua galdu zuten.

1937ko maiatzean, *Ciscar*, *Gipuzkoa* eta *Bizkaya* itsasontziek Bermeo bonbardatu zuten, Eusko Gudarosteak herri hura berreskuratzearren egindako saiakera laguntzeko.

### Ebakuazioak 
Euskadiko guda-ontzi laguntzarako ontziteriak frankistak lortutako portuak ebakuatzeko lagundu zuen, Bilbo galduta ere, Santander edo Xixon hiriak.

## Orainaldia 
thumb|Juan Azkarate, Eusko Itsas Gudarosteko gudarietatik bizirik dirauen azkena, 2016an.
### Artea 
Literaturan, Cecil Day-Lewis poeta irlandarrak (Daniel Day-Lewis aktorearen aita) Matxitxakoko itsas guduan aritutako gudarien omenez *Nabarra* izeneko poema idatzi zuen. Honela dio:

Bestalde, Mikel Begoña sopelaztarrak eta Ricardo Sendra argentinarrak *Mar de plomo* izeneko komikia idatzi zuten Matxitxakoko itsas guduari buruz. Euskarazko bertsioa ere argitaratu zuten: BERUNETZKO ITSASOA. MATXITXAKOKO GUDA.

### Itsas gudari eguna 
Matxitxakoko itsas gudua oroitzeko, itsas gudari eguna sortu zen, Bermeoko Eusko Alkartasunak antolatuta; martxoaren 4an ospatzen da, Bizkaiko herri hartan. 2007. urtean, artelan berriak ordezkatu zuen lehendik zegoen oroitzapen monolitoa, artelan biak Nestor Basterretxearenak dira.

### Omenaldiak
Donostiako portuan bada eskultura bat Gipuzkoa boua omentzeko eraikia. 2,70 metro luze eta 40 zentimetro zabal ditu ontziaren erreplikak eta 2025ko apirilan inauguratu zen.

### Ontziteriaren hondamenak 
2008an, Eusko Jaurlaritzak esan du *Nabarra* bouaren kokapena aurkitu duela.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Eusko Gudarostea
* Gerra Zibila Euskal Herrian
* Matxitxakoko itsas gudua

## Kanpo estekak 
*  Gipuzkoako Foru Aldundiak, donostiako itsas museoa eta Matxitxako elkartearekin elkarlaneko webgunea
*  Gipuzkoako aldundiaren webguneko artikulua
*  *Historia general de la guerra de Euskadi*, VI liburukia (1981), Luis Haranburu-editor eta Naroki ed.