Proxima Centauri

**Proxima Centauri** gertuen daukagun izarra da, eguzkiaren ostean, 4.22 argi-urteko distantziara. **Alpha Centauri C** izenarekin ere ezagutzen da, Centaurus konstelazioan dagoelako, beste bi izarrekin Alpha Centauri sistema osatuz. Nano gorri honen diametroa eguzkiaren 1/7 da, eta bere masa ere eguzkiaren 1/7 da.

Centaurus konstelazioan kokatzen da, bere izenak "Centaurusko [izarrik] hurbilena" esan nahi du latinez eta 1915ean aurkitu zuen Robert Innes astronomoak. Bere itxurazko magnitude oso ahulak, 11.13, ezinezko egiten du begi hutsez ikustea. Proxima Centauri Alpha Centauri sistemako hirugarren kidea da eta sarritan **Alpha Centauri C** gisa izendatzen da. Bere sistemako kide den Alpha Centauri AB izar bitarra beregandik 2.18º hego-mendebaldera kokatzen da. AB sistemarengandik 12,950 UAra (Saturno Eguzkitik 10 UA ingurura dago) kokatzen da eta izar bitar haren inguruan bira oso bat emateko 550.000 urte behar ditu.

Proxima Centauri nano gorri motako izarra da, Eguzkiaren masaren zortziren bat inguru duena eta batez besteko dentsitatea Eguzkiarena halako hogeita hamahiru duena. Lurretik hurbil kokatzen denez, bere diametro angeluarra zuzenean neurtu daiteke eta jakina da bere diametroa Eguzkiarenaren zazpiren batekoa dela. Batez bestean distira oso gutxi duen izarra bada ere, Proxima izar ñirñirkari bat da eta hortaz, noizean behin distira-areagotze ikaragarriak izaten ditu aktibitate magnetikoak eraginda. Izarrak bere gorputz osoan konbekzioa eginez lortzen du eremu magnetiko bat eratzea, bere burua ñirñirkari eginez eta horren ondorioz, Eguzkiak baino indar eta tamaina askoz txikiagoa duen arren, Eguzkiak haina X izpi igortzen ditu. Proximak bere nukleoan egiten duen erregai nahasketa (konbekzioaren bidez) eta haren energia-ekoizpen baxua aintzat hartuta, sekuentzia-nagusiko izarra izaten jarraituko du hurrengo lau trilioi urtetan.

2016an Proxima Centauri b planeta aurkitu zen, zeinak izarra 0.05 UAra orbitatzen duen eta orbita-periodoa gutxi gorabehera 11,2 egun lurtarrekoa duen. Masari dagokionean, gutxienez Lurraren masa halako 1,3 eduki beharko lituzke. Planeta honetako tenperatura ura egoera likidoan mantentzeko egokia izan daitekeelakoan daude astronomoak, bere izarraren gune bizigarrian kokatzen baita. Alabaina, ezin da ahaztu Proxima Centauri nano gorri ñirñirkari bat dela eta horrek zalantzan jartzen du planetak bizia edukitzeko aukera.

## Behaketa 
[thumb|263x263px|Eguzkiarengandik hurbilen dauden [izarrak, horien artean dago Proxima Centauri. ]]
1915ean, Robert Innes astronomo eskoziarrak, Hegoafrikako Johannesburgoko Behatoki Batuko zuzendari zenak, Alpha Centauriren berezko mugimendu bera zuen izar bat aurkitu zuen. Hari Proxima Centauri izena jartzea proposatu zuen. 1917an Itxaropen Oneko Lurmuturreko Errege Behatokiko Joan Voûte astronomo herbeheretarrak izarraren paralaxia trigonometrikoa neurtu zuen eta 0.755″±0.028″-koa zela ebatzi zuen. Kalkulu horrek izar berria Alpha Centauri gutxi gorabehera Eguzkitik dagoen distantzia berera dagoela ondorioztatzera eraman zuen. Garai hartan ezagutzen ziren izarren artetik distira gutxien zuena ere bazen. Gerora, 1928an, Harold L. Alden estatubatuar astronomoak izar berriaren paralaxiaren neurketa berrikusi eta Alpha Centauri baino hurbilago dagoela ondorioztatu zuen, 0.783″±0.005″-ko paralaxiarekin. Izarra hurbil egoteak asko lagundu zuen bere ñirñirkaritasuna behatzen eta zehazten. 1980an, Einstein Behatokiak Proximaren izar-sugar baten X izpi bidezko energia-kurba zehatz bat argitaratu zuen. EXOSAT eta ROSAT sateliteek ere izar hark askatutako garrak behatu zituzten eta beranduago, 1995ean, ASCA satelite japoniarrak Eguzkiak askatzen dituen moduko gar apalak ikustea lortu zuen. X izpien behatoki ugariren ikergai izan da Proxima Centauri, horien artean nabarmenak XMM-Newton eta Chandra.

2016an, Nazioarteko Astronomia Elkarteak Izarren Izenen Lantaldea eratu zuen izarren izenak katalogatu eta araupetzeko asmoarekin. 2016ko abuztuaren 21ean lantalde hark izar honen izena berretsi zuen eta egun horretaz geroztik NKEren onartutako Izarren Izenen Zerrendan ageri da.

Proxima Centauri Lurretik begiratuta hegoalderantz dagoenez, soilik 27º N latitudetik hegoaldera ikus daiteke. Hala ere, esan bezala, Proxima Centauri bezalako nano gorriak ahulegiak dira begi hutsez ikusteko. Alpha Centauri A edo Bn egongo bagina ere, Proxima Centauri bost magnitudeko izar bat izango litzateke, prismatikoekin ikusteko ere zaila. Lurretik ikusita hamaika magnitudeko izar bat da eta beraz, gutxienez zortzi zentimetroko irekiera duen teleskopio bat behar da izarra behatzeko, zerua oso garbi eta ilun eta izarra ortzi-mugatik oso gora badago ere.

2018an Proxima Centaurik inoiz ikusitako garrik handiena igorri zuen. Gar ikaragarri hark izarraren distira 6,8 magnitudera igo zuen, hau da, hirurogeita zortzi aldiz argitsuago egin zen denbora tarte labur batean. Hala ere, urtero halako bost bat gar igortzen dituela uste da, baina hain laburrak izateak zail egiten ditu behatzeko.

## Ezaugarri fisikoak 
### Distira 
thumb|263x263px|Bi izar distiratsuak Alpha Centauri (ezkerrekoa) eta Beta Centauri (eskuinekoa) dira. Borobil gorriaren barneko izar lauso eta ahula Proxima Centauri da.
Proxima Centauri nano gorri bat da, izan ere, Hertzsprung–Russell diagramako sekuentzia nagusiko kide da eta M5.5 klase espektralaren baitan dago. M5.5 klasekoa izateak M motako izarren artean masarik baxuenetarikoa duela esan nahi du. Bere magnitude absolutua, hau da, hamar parsec-eko distantziara ikusita duen distira, 15.5ekoa da. Uhin-luzera guztietan duen distira Eguzkiarenaren halako % 0.17 da, baina begia sentikorrenena den uhin-luzeran Eguzkiaren distiraren %0.0056a du. Proxima Centaurik igortzen duen argiaren % 85a infragorrian egiten du. Izaera ziklikoa duen izarra ere bada.

### Masa, diametroa eta dentsitatea 
thumb|340px|Eguzkitik hurbilen dauden 3 izarren tamaina eguzkiaren tamainarekin konparatuta.|alt=2002an Teleskopio Oso Handiak (Very Large Telescope, VLTl) Proxima Centauriren diametro angeluarra 1.02±0.08 miliarkusegundokoa dela zehaztu zuen, interferometria optikoa egin ondoren. Bere distantzia jakiteak kalkulagarri egiten du izarraren diametroa, eta jakina da Jupiterrena halako 1.5ekoa dela, edo Eguzkiarenaren zazpirena. Izarraren masa aldiz izarren teoria oinarri hartuta kalkulatzen da eta hori Eguzkiarenaren % 12,2koa da, edo 129 Jupiterren masakoa.

Sekuentzia nagusiko masa baxuko izarrek masa altukoek baino batez besteko dentsitate altuagoa dute eta Proxima Centauri ez da salbuesten. Bere batez besteko dentsitatea 47.1×103 kg/m3-koa da, edo 7.1 g/cm3-koa, Eguzkiarena 1.411×103 kg/m3-koa (1.411 g/cm3) den bitartean.

### Errotazioa 
1998an aldakuntza fotometrikoen ikerketa bat egin eta Proxima Centaurik bere buruaren inguran bira bat emateko 83,5 egun lurtar behar dituela ondorioztatu zen. Haatik, 2002an eginiko adierazle kromosferikoen azterketek errotazio periodo luzeago bat zuela aditzera eman zuten, 116.6±0.7 egun lurtarrekoa hain zuzen. Alabaina beranduago egin ziren azterketek periodo hori 82.6±0.1 egunera murriztu zuten.

### Barnealdea eta konbekzioa 
Masa gutxi edukitzeak izarraren barnealdea erabat konbektibo egiten du eta energia plasmaren mugimendu fisikoaren ondorioz garraiatzen da barnealdetik kanpoaldera, prozesu erradioaktiboek eragin gutxiago dutelarik. Beraz, hidrogenoaren fusio termonuklearrak sortzen dituen helio hondarrak ez dira nukleoan metatzen, izarrean zehar mugitzen egoten dira etengabe. Eguzkiak sekuentzia nagusia utziko du bere hidrogenoaren %10 inguru xahutu ondoren, baina Proxima Centaurik ia bere erregai guztia xahutuko du hidrogenoaren fusioa egiteari utzi aurretik. Horrek ematen dio hain bizitza luzea izarrari, lau trilioi urte ingurukoa.

Konbekzioa eremu magnetikoa eratu eta iraunaraztearekin lotuta dago. Eremu honen energia magnetikoa izarraren gainazalera igortzen da garrak askatzen dituenean, zeinak izarraren batez besteko distira areagotzen duten denbora tarte labur batez. Gar hauek izarra bezain handiak izatera iritsi daitezke eta haien tenperatura hogeita zazpi milioi kelvin ingurukoa izan ohi da, Hori horrela, Proxima Centauriren ohiko X izpi argitasuna, gutxi gorabehera (4–16) × 1026 erg/s ((4–16) × 1019 W)-ekoa da, Eguzkia gehienez iritsi daitekeena bezalakoa. Baina gar indartsuenak igortzean argitasun hori 1028 erg/s (1021 W)-ra irits daiteke. Izar honen gainazalaren %88 inguru aktibo dagoela uste da, hori Eguzkia bere zikloetako maximoetan egoten dena baino askoz gehiago da. Gar oso gutxi edo bat ere ez igortzen dituenean Proxima Centauriren koroa 3,5 milioi kelvineko tenperaturara iristen da, Eguzkiaren koroa periodo inaktibo beretan bi milioi kelvineko tenperaturetara iristen den bitartean. Gainera, aldi horietan igortzen dituen X izpiak Eguzkiak igortzen dituenekin aldera daitezke. Hala ere, Proxima Centauriren aktibitate orokorra beste nano gorriena baino askoz apalagotzat hartzen da, Lasaitze hori milaka milioika urtetan gertatzen den prozesua da. Aktibotasun periodoa, hau da, izarraren zikloa 442 egun ingurukoa da, oso laburra Eguzkiarenarekin alderatuta, zeinarena hamaika urtekoa den.

Proxima Centaurik eguzki-haize erlatiboki ahula du, galtzen duen masaren % 20a baino ez duelako galtzen eguzki-haizean. Izar hau Eguzkia baino askoz txikiagoa denez, gainazal unitateko galdutako masa Eguzkiak gainazal berean galdutakoa halako zortzi izan daiteke.

### Bilakaera 
Proxima Centauri masa gutxidun nano gorri bat izaki, hurrengo lau bilioi urtetan sekuentzia nagusian jarraituko du. Helio proportzioa areagotu hala hidrogenoaren fusioaren ondorioz (fusio horretatik ateratzen den soberakina helioa da), izarra gero eta beroago eta txikiago egingo da, era horretan nano urdin bihurtuz. Periodo honen amaieran distiratsuago egingo da, Eguzkiaren %2,5eko distira lortu arte, eta bere inguruko gorputzak berotu egingo ditu milaka milioi urte iraungo dituen periodoan zehar. Hidrogenoa agortu orduko, Proxima Centauri nano zuri bihurtuko da, erraldoi gorri izatearen fasetik igaro gabe, eta poliki-poliki geratuko zaizkion azken bero-energia apurrak xahutuko ditu. Lehenago hainbat paralaxi datu argitaratu ziren eta horiek poliki-poliki zorrozten joan dira: 2014an Research Consortium On Nearby Stars-ek 768.13±1.04 mas-ekoa zela adierazi zuen; 771.64±2.60 mas-ekoa Hipparcos Katalogo berrituak, 2007an; 768.77±0.37-ekoa Hubble Espazio-teleskopioaren Orientazio-sentsore Finen arabera, 1999an; 772.33±2.42 mas-ekoa jatorrizko Hipparcos Katalogoan, 1997an. Arestian esan bezala, 2.18 graduk bereizten dituzten Alpha Centauri eta Proxima Centauri Lurretik begiratuz gero, hau da, Ilargi betearen diametro angeluarra lau aldiz. Proximak gainera mugimendu propio azkarra dauka erlatiboki, 2.85 arkusegundo mugitzen baita urtean zeruan. 22,2 km/s-ko abiadura erradiala dauka, Eguzkira zuzendua.

Ezagutzen diren izarren artean Proxima Centauri da gaur egun hurbilen daukaguna, hala izan da azken 32.000 urtetan eta hala izango da beste 25.000 urte ingurutan, Alpha Centauri A eta Alpha Centauri B hurbilago izan arte. Hori gertatzen denean 79,91 urte ingurutan behin txandakatu egingo dira izarrak eta bi horietako bat egongo da Lurretik hurbilen. 2001ean, J. García-Sánchez eta bere ikertaldeak hemendik 26.700 urtera Proxima Eguzkiarengandik inoiz baino hurbilago egongo dela aurreikusi zuten, 3,11 argi-urtera hain zuzen. 2010ean aldiz, V. V. Bobylev astronomoak hurreratze hori jazotzean 2,9 argi-urtera egongo dela aditzera eman zuen eta 27.400 urte barru gertatuko dela. 2014an ordea, C. A. L. Bailer-Jones astronomoak zuzenketa bat egin eta hurreratzea 3,07 argi-urtera kokatu zuen, hemendik 26.710 urtera. Proxima Centauri Esne Bidean Erdigune Galaktikoaren inguruan biratzen dabil izar guztiak bezala, harengandik gutxienez 27.000 argi-urtera eta gehienez 31.000ra, garaiaren arabera aldatzen da. Bere orbita-eszentrikotasuna 0.07-koa da.

Proxima aurkitu aurretik ere jada bazen Alpha Centauri sistema bitarrak beste kide bat izan zezakeen susmoa. Hipparcos sateliteak bildutako datuek eta Lurretik egindako behaketek susmo horri indarra eman zioten. Proxima Alpha Centauri sistemako hirugarren kidea da, beste biak izar-bitar bat direlarik eta horregatik izendatzen da batzuetan Alpha Centauri C. 2017an Kervella eta bere ikertaldeak zehaztasun handiko abiadura erradialaren neurketak egin zituzten eta Proxima eta Alpha Centauri grabitazionalki lotuak daudela ondorioztatu zuten. Hipotesi hau egiaztatzeko neurketa zehatzagoak behar dira ordea. Alpha Centaurik sistema sortzen zegoela lotu bazen Proxima sistemara, ziur aski hura osatzen duten hiru izarrek antzeko osaera elementala izango dute. Baliteke Proxima egote hutsak Alpha Centauriren disko zirkumestelarra astindu izatea iraganean. Honek substantzia lurrunkorren kopurua areagotuko zukeen (urarena adibidez) eta planeta harritsuak substantzia horiez hornituko lituzke.

Sei izar bakanduk, bi izar bitarrek eta izar hirutar batek Proxima Centaurirekin eta Alpha Centaurirekin batera bidaiatzen dute galaxian zehar, berdin mugituz. Izar guzti hauek Alpha Centauriren mugimendu berezitik 10 km/s-ra mugitzen dira. Beraz, mugimendu bera duten izar guzti horiek talde bat osatzen dute eta horrek jatorri bera dutela adieraz dezake, adibidez, izar-kumulu bat.

## Planeta-sistema 
### Proxima b 
Proxima Centauri b, edo Alpha Centauri Cb, izarra 0.05 UAko distantziara orbitatzen duen planeta harritsu bat da, 11,2 egun lurtarreko orbita-periodoa duena. Bere masa gutxienez Lurrarena halako 1,3 dela uste da. Proxima b-ko batez besteko tenperatura ura egoera likidoan izateko bestekoa dela uste da, horrek izarraren gune bizigarrian kokatzen du.

Exoplanetaren lehen zantzuak Mikko Tuomik topatu zituen 2013an, zeinak Hertfordshireko Unibertsitatean jarduten duen. Aurkikuntza egiaztatzeko asmoarekin 2016ko urtarrilean astronomo talde batek Puntu Gorri Zurbila proiektua abiarazi zuten. 2016ko abuztuaren 24an mundu osoko hogeita hamaika zientzialarik osatutako talde batek, Londreseko Mary Erregina Unibertsitateko Guillem Anglada-Escudé buru, Proxima Centauri b-ren izatea egiaztatu zuen eta aditzera eman parekoen ebaluazioa jaso zuen *Nature*ko artikulu batean. Neurketak bi espektrograforekin egin ziren: La Silla Behatokiko 3,6 metroko ESO Teleskopioaren HARPS eta Paranal Behatokiko Teleskopio Oso Handiko 8 metroko UVES.thumb|261x261px|Puntu Gorri Zurbilak Proxima Centaurin exoplanetak bilatzea zuen helburu.Aurkikuntza egin baino lehen izarraren abiadura erradialaren neurketek zehaztuta zuten atzeman bazitekeen, exoplanetak izan beharreko gutxieneko masa. Izarraren aktibitate mailak zarata gehitzen die abiadura erradialaren neurketei eta horrek zaildu egiten du metodo horren bidez exoplanetak aurkitzea. 1998an Hubble Espazio-teleskopioaren barneko Objektu Ahulen Espektrografoak Proxima izarra 0.5 UAra orbitatzen zuen planeta baten ebidentzia erakutsi zuen. Eremu Luzeko Kamera Planetarioa 2 Hubblek atzemandakoa egiaztatzen saiatu zen, baino ez zuen lortu. Bestalde, Cerro Tololo Amerikarteko Behatokiak eginiko neurketa astrometrikoek Proximak Jupiterren tamainako planeta bat zuela uste izatera eraman zituen astronomoak, zeinak bi eta hamabi urte hartuko orbita-periodoa izan beharko zukeen. Bigarren seinale bat ere atzeman zen, baina haren jatorriak zehaztu gabe dirau, izarraren aktibitatearengatik. Damassoren taldeak Proxima Centauriren abiadura erradialean aldaketa txikiak atzeman zituzten ESOren HARPS tresna erabiliz. Ostera eginiko ikerketek ziurragotzat jo zuten aipatutako igorpenak 2017ko martxoan izarrak igorritako gar handi batek eraginak izatea. Ez da hautsik behar behaketak modelatzeko.

### Bizigarritasuna 
Proxima Centauri b aurkitu aurretik, *Alien Worlds* (euskaraz, Estralurtar Munduak) telebistako dokumentalak Proxima Centaurin edo beste nano gorri batean bizia izan dezakeen planetaren bat existitu daitekeela adierazi zuen. Halako planeta Proxima Centauriren gune bizigarrian kokatuko litzateke, hau da, izarretik 0.023 eta 0.054 UA artean eta 3,6 eta 14 egun arteko orbita-periodoa edukiko luke. Distantzia horretara kokaturiko planeta batek errotazio sinkronoa izan dezake. Planetaren orbita-eszentrikotasuna baxua balitz, Proxima Centauri gutxi mugituko litzateke planeta horren ortzian eta hortaz, planetaren lurrazalaren zati handienean eguna edo gaua izango litzateke beti. Planetak atmosfera balu, litekeena litzateke baliagarri izatea beti argiztaturiko aldean jasotako energia beti ilundutako aldera eramateko. Izan ere, atmosferarik gabe alde ilunean tenperatura hotzegia izango litzateke biziarentzat eta alderantziz beti argiztaturiko aldean, horrenbestez, bizia soilik ilunabar-aldeetan izango litzateke bideragarri.

Proxima Centaurik aldian-aldian igortzen dituen gar sendoek gune bizigarriko edozein planetaren atmosfera higatu dezakete, baina dokumentaleko zientzialariek arazo hau gaindigarritzat jo zuten. Kaliforniako Unibertsitateko Gibor Basri zientzialariaren hitzetan, "ez du inork bizigarritasunarentzako oztoporik aurkitu". Astronomoen kezketako bat izarretik jaregiten diren garren partikula kargatuek hurbileko planeta baten atmosfera desagerrarazteko izan dezaketen gaitasuna da. Planetak eremu magnetiko sendoa badu, partikula horien aurkako ezkutu gisa jardungo du eta atmosfera babestu. Esan beharra dago orbita sinkronoan harrapatutako planeta baten, zeinak bere ardatzaren inguruan bira bat emateko izarraren inguruan bira emateko behar beste denbora behar duen, abiadura nahikoa dela halako eremu magnetiko bat sortzeko, betiere planetaren barneak urtuta irauten badu.

Beste zientzialari batzuek, Lur arraroaren hipotesiaren jarraitzaileak gehienak, ez dute uste nano gorriek bizia mantendu dezaketenik. Zientzialari hauen iritziz izar honen eta antzekoen gune bizigarrian planeta gehienak orbita sinkronoan daude eta horrek momentu magnetiko erlatiboki ahulean jartzen ditu planetak; atmosferak higadura gogorra jasango du Proxima Centauritik askatutako koroko masa-eiekzioak direla eta.

## Etorkizuneko esplorazioa 
[thumb|250x250px|Alpha Centauri sistematik honela ikusten da Eguzkia, Cassiopeia konstelaziotik gertu. [Celestia programa informatikoa baliatu da irudia lortzeko. ]]
Proxima Centauri izarrik hurbilena izateak izarrarteko bidai baten helmuga aproposa egiten du, eta ez dira gutxi izan hori egitea proposatu duten zientzialariak. Egun Proxima Centauri Lurrera gerturatzen dabil, 22,2 km/s-ko abiaduran eta hala egiten jarraituko du harik eta hemendik 26.700 urtera urruntzen hasiko den arte. Une hori izango da Lurretik hurbilen egongo den, 3,11 argi-urtera.

Gaur egun erabiltzen diren espazio-ontzi arruntek, erregai nuklearrik erabili gabe, Proxima Centauri orbitatzen duen planeta batera iristeko milaka urte beharko lituzkete. Adibidez, Voyager 1 zunda, zeina oraintxe 17 km/s-ko abiadurarekin urruntzen ari den Eguzkitik, Proximara hemendik 73.775 urtera iritsiko litzateke. Halako abiadura duen edozein espazio-ontzik edo zundak hamarnaka mila urte beharko lituzke Proxima Centaurira iristeko, izar hura momenturik hurbilenean balego ere bai. Hori iritsiko balitz, litekeena baita Proxima Centaurira inoiz ez iristea, izar hura urruntzen hastean espazio-ontziaren abiadura gainditu lezakeelako.

Propultsio nuklearrak egingarriago egin dezake izarrarteko bidaia, hala ere, mende bat beharko luke bertara iristeko eta beste bat itzultzeko, itzuliko balitz. Orion Proiektua, Dedalo Proiektua eta Longshot Proiektua ibili dira aukera hori ikertzen. Zunda horiek Proxima Centauritik gertu igaroko lirateke eta izarrari zein planetei argazkiak aterako lizkieke eta datuak bilduko lituzkete, batez ere planten atmosferari buruzko datu gehiago eskuratzeko. Hala ere, informazio horrek argiaren abiaduran bidaiatuko lukeen arren, 4,22 urte beharko lituzke Lurrera iristeko.

Proxima Centauritik ikusita, Eguzkia 0.4 magnitudeko izarra da, Kasiopeia konstelazioan dagoena. Lurretik Achernar izarra ikusten den bezala ikusten da, gutxi gorabehera; hau da, distiratsu.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Proxima Centauri b
* Lurretik gertuen dauden izarren zerrenda
* Izarren sailkapena
* Alpha Centauri

## Kanpo estekak 
**Euskaraz**

* Gizakia izarretara bidean - Proxima Centaurira edo antzeko izar hurbiletara zundak bidaltzearen bideragarritasunari buruzko artikulua.
* Proxima Centauri, gure galaxiatik gertuen dagoen izarra - 2002an argitaratutako artikulua, izarrari buruzko datuak labur ematen dituena.
* Lurraren antzeko planeta bat detektatu dute, gugandik gertueneko izarrean - Proxima b-ren aurkikuntzari buruzko artikulua.

**Ingelesez**

* The Imperial Star - Alpha Centauri: Part 6 - Irakurlea Alpha Centaurin kokatzen duen irakurgai zientifikoa, hari buruzko datu ugarirekin.

* Alpha Centauri 3 - Izar-sistemari buruzko datuak, irudiz hornituak.
* SkyMap - Proxima Centauri SkyMap zeru-mapan.

**Portugaleraz**

* O Sistema Alpha Centauri - Izar-sistemari buruzko datuz jositako artikulu zientifikoa.