Pteranodon

***Pteranodon*** (grezierazko , "hegal", eta , " horzgabe" hitzen lotunea) Ipar Amerikan Kretazeo Berantiarren bizi zen pterosauroen generoa da. Existitu izan den narrasti hegalari handienetakoa izan zen, ia 7 metrotako hegal zabalera hartzen baitzuen.

*Pteranodon*-aren 1.200 fosiletik gora bildu dira, beste edozein pterosaurorenak baino gehiago, eta oso egoera onean gainera. Mendebaldeko Barneko itsasoa zegoen tokian aurkitu dira, gaur egungo Ipar Amerikan.

## Aurkikuntzen historia 
*Pteranodon*-a izan zen Europatik kanpora aurkitu zen aurreneko pterosauroa. Othniel Charles Marshek aurkitu zuen 1870. urtean Kansas mendebaldeko Smoky Hill Chalk harrobian. Klerazko deposito hauek garai bateko Mendebaldeko Barneko itsasoaren hondoan eratu ziren. Hasierako fosil horiek hegoetako hezurrak izan ziren *Xiphactinus* arrain baten hortzarekin batera eta Marshek pterosauroarena zela pentsatu zuen. 1871ean *Pterodactylus oweni* izena eman zion, Europan aurkituriko pterodaktiloen genero berekoa izango zela iritzita. Handik gutxira jakin zuen izen bereko fosil bat dagoeneko deskribaturik zegoela Europan eta izena aldatu behar izan zuen, *Pterodactylus occidentalis* bihurtuz, "mendebaldeko pterodaktiloa". Bilduriko hezur berriekin beste bi espezie ere izendatu zituen, *Pterodactylus ingens* (ordura arteko handiena) eta *Pterodactylus velox* (txikiena).

Hezurren Gerra garaia zen eta Edward Drinker Cope Marshekin lehian ari zen. Honek ere pterosauroak aurkitu zituen eta *Ornithochirus umbrosus* eta *Ornithochirus harpyia* espezieak izendatu zituen.

### Hortz gabeko pterosauroa 
Marshek eta Copek hegoetako hezurrak bildu zituzten baina 1876an Marshen taldekidea zen Samuel Wendell Willistonek garezurra aurkitu zuen.

### Espezie gehiegi 
thumb|170px|*Pteranodon*-a pausaturik.
Willingstonek espezie guzti hauek aztertu zituen eta 1903an zazpi espezieak hiru zirela ondorioztatu zuen, *P. ingens* (handia), *P. occidentalis* (ertaina) eta *P. velox* (txikia)*. 1972an Millerrek sailkapen berria egin zuen, *P. marshi*, *P. eatoni* eta *P. walkeri* espezieak izendatuz. *Nyctosaurus*-a ere azpigenero gisa sartu zuen *Pteranodon* generoaren barnean. Wellnhoferrek (1978) eta Schochek (1984) atzera egin zuten*. Suedia hegoaldeko Eskania eskualdean ere aurkitu dira *Pteranodon*-ari esleitu zaizkion fosil batzuk.

## Sailkapena 
250px|thumb|*Pteranodon longiceps* baten ilustrazioa.
### Baliozko espezieak 
Gaur egun bi espezie hartzen dira ziurtzat. *Pteranodon longiceps* (espezie tipoa) eta *Pteranodon sternbergi*. Bien arteko desberdintasun handiena helduen gandorraren itxura da eta garezurreko hainbat hezurren angeluak. Horretaz gain *P. sternbergi* duela 88-85 milioi urtetako estratuetan aurkitzen da eta *P. longiceps* duela 86-84'5 milioi urtetako geruzatan.

### Taxonomia 
Hona hemen Andres eta Myersek 2013an proposaturiko kladograma:

## Deskribapena 
250px|thumb|*Pteranodon longiceps* arra (berdea) eta emea (laranja), gizaki baten tamainarekin alderatuta.
### Dimorfismo sexuala 
1.200 fosiletik gora jaso dira baina erdia ere ez dira nahikoa onak azterketa zehatzak egin ahal izateko.

### Tamaina 
*Pteranodon* heldu arra pterosauro eta animalia hegalari handiena izan zen XX mendearen amaieran Azhdarchidae pterosauroak aurkitu ziren arte.

*Pteranodon*-aren ornoetan bizkarrezur muin estua zen. Aldakaren gainean zeuden ornoak lotailu hezurkara lauek indartuak zeuden eta isatsa oso laburra zen. Heldu handienetan isatsak 25 cm-tako luzera zuen.

### Garezurra 
250px|thumb|*Pteranodon* baten garezurra eta mokoa.
Gaur egungo hegaztien gisa, *Pteranodon*-ak hortzik gabeko mokoa zuen. Moko luzea eta liraina zen eta mutur zorrotza zeukan. Gaineko baraila azpikoa baino luzeagoa zen eta muturrean gorantz kurbatzen zen.

Garezurreko aurrealdeko hezurrek gandorra osatzen zuten, gorantz eta atzerantz proiektaturik. Adinaren, sexuaren eta espeziearen arabera gandorraren itxura eta tamaina desberdina zen. *Pteranodon sternbergi* espezieak, bietan zaharrenak, gandor tenteagoa eta zabalagoa zuen eta hauen ondorengo izango ziren *Pteranodon longiceps* espeziekoak gandor estuagoa eta atzerantz proiektatua zeukaten. Gandorra erakusteko izango zela pentsatzen da.

Lau hankatako posizioan jartzen ziren eta jauzi azkar batekin aireratzen ziren.

Lehorrean nola mugitzen ziren zehazteko eztabaida luzeak izan dira. Ikerlarien gehiengoak uste du lau hankatan ibiliko zela, izan ere hori iradokitzen duten *Pteranodon* lorratzak aurkitu baitira.

### Elikadura 
*Pteranodon* fosil baten urdailean arrainen hezurrak aurkitu direnez dietaren gehiengoa arrainek osatzen zutela pentsatzen da. 

Historian zehar aipatu izan diren gainerako funtzioak bigarren mailakoak lirateke. George Francis Eaton-ek (1910) funtzio aerodinamikoa izango zuela proposatu zuen, bai eta muskuluen atxikidura puntu gisako funtzioa ere, baina berak ere onartu zuen hainbesteko luzera arrazonatzeko gaitasunik ez zuela. Moko luzea orekatzeko izan zitekeela ere aipatu zuen, baina haizearen tunelean egindako esperimentuek erakutsi dute eraginkortasun txikia zuela. Baina emeen gandor txikiak eta *P. sternbergi*-ren gandorraren itxurak atzera bota zuten hipotesi hori ere. Balazta gisa erabiliko zuela ere aipatu izan da, baina lemaren hipotesiak zuen oztopo berak zituen honek ere.

## Paleoekologia 
[thumb|220px|[Ipar Amerikako mapan Mendebaldeko Barneko itsasoaren (Western Interior Seaway) kokapena adierazita.]]
*Pteranodon* fosil gehienak Ipar Amerika mendebaldeko bi formaziotan aurkitu dira, Niobara Formazioko Smoky Hill klera depositoetan eta zerbait berriagoa den Pierre Shale Formazioan. *Pteranodon*-a bizi zenean sakonera txikiko itsaso batek estaltzen zituen lurralde hauek, Mendebaldeko Barneko itsasoak. Edozein kasutan ere antzinako itsaso honen hegoaldeko eremuetan bildu dira fosilak, Kanada aldean ez da inongo pterosauroren aztarnarik aurkitu.

Lehorreko dinosauroen fosilak ere aurkitu dira baina pentsatzen da itsasertzean hil eta korronteak barnealdera eramango zituena. Marrazo batek sarraski gisa jandako hadrosauro baten fosila aurkitu da Niobrara Formazioan.

## *Pteranodon*-a egungo kulturan 
Zineman eta komikietan ohikoa da *Pteranodon*-aren presentzia, nahiz eta sarritan pterodaktiloa dela esan, modu okerrean, hau baino askoz handiagoa baitzen *Pteranodon*-a. 

*Jurassic Park* film sagaren filmetan agertzen da, *The Lost World* filmaren amaieran eta *Jurassic Park III* filmean. Ez dago ongi irudikatua, hortzak jarri baitizkiote, izenak berak "hortz gabea" dela esan arren. Marrazki bizidunetako *The Land Before Time* filmean ere taldeko protagonistetako bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak