Amerindiar

[thumb|[XX. mendearen hasierako margoa. Amerindiar herriak irudikatzen ditu.]]

**Amerindiar**rak Amerikako jatorrizko biztanleak edo herriak dira, Kristobal Kolon hara iritsi baino lehen lurralde hartan (Alaskatik Patagoniaraino) bizi zirenen ondorengoak. Amerindiar herrien jatorrizko hizkuntzei amerindiar hizkuntzak deritze.

Gaur egun, asko aldatzen da biztanleon proportzioa herrialde batetik bestera: Paraguaiko %&nbsp;98tik (mestizoak barne) AEBko %&nbsp;1 edo 2raino.

Inuitak AEBn, Kanadan, Groenlandian eta Errusian bizi dira, eta egoera geografiko oso berezia dutenez, ez dira horrela soilik sailkatzen. Adibidez, Quebecen honela deitzen zaie: «hamar nazio indigenak dira, eta nazio inuita».

## Historia 
thumb|Amerindiar *Potlatx* izeneko jaialdiaren argazki zahar bat
[thumb|[Maputxe|Maputxe herriko xamanak 1903ean]]
Orain arteko teoriarik zabalduenaren arabera, herri horiek Asiatik iritsi ziren gaur egungo Alaskara Bering itsasartea zeharkatuz, duela 9.000-50.000 urte. Garai hartan, antza, igarobidea izoztuta topatu zuten eta horri esker Amerikara iritsi ahal izan ziren. Badirudi Bluefish koban gizakien aztarnak aurkitu direla, orain dela 20.000 urte ingurukoak.

Azken urteetan, Clovis Kultura garrantzitsua asko ikertu da: itxuraz, K.a. 11.000 urtearen inguruan sortu zela. 

Las Vegas Kulturak zibilizazio bat eraiki zuen, gaur egungo Ekuadorreko kostaldean, K.a. 10.000 eta 4.600 urteen inguruetan. Hego Amerikako ingurune berberean, Valdivia Kultura garatu zen gero baina, nonbait, biztanleria txikia zen, 2.000 biztanle inguru: Amerikako lehen zeramika egin zuten. Egungo Perun, Caral Zibilizazioa garatu zen, K.a. 3.000 urtearen inguruan. Gero, lehen amerikar kultura handia sortu zen: Olmeka, K.a. 1500 urtearen inguruan. Antza denez, 5.000 nukleo zituen eta La Venta hiri handiena zen (18.000 bat biztanle).

K.a. 600. urtearen inguruan, La Tolita Kultura garatu zen.

1.000 urtearen inguruan, Norvegiako talde txiki batek Atlantikoa gurutzatu zuen eta Islandia pasa ostean, Amerikako iparraldera iritsi.

1492an, Kolon Karibeko zenbait uhartetara iritsi zen. Horren ondoren, europarrak Amerika konkistatzera abiatu ziren.

1876an, AEBko Gobernuak erreserbetan bizitzea agindu zieten.

## Hizkuntzak 
[thumb|ezkerrera|[Navajo (hizkuntza)|Navajoa (na-dene hizkuntzen kidea)]]
[thumb|190px|Innu hizkuntza ([Algonkin hizkuntzak|algonkin hizkuntzen kidea)]]
[thumb|190px|[Txerokiera (irokes hizkuntzen kidea)]]
[thumb|190px|[Lakota (hizkuntza)|Lakota hizkuntza (siouar hizkuntzen kidea)]]
[thumb|190px|Gizon batek [Maputxe (hizkuntza)|maputxeaz hitz egiten du eta gero (1:40tik hasita) kitxuaz]]
Amerindiar hizkuntza familien zenbatasuna oso handia da. Horietako hizkuntza asko oso txarto ikertuta daude gaur egun ere eta horiek ikertzea zaila edo ezinezkoa da hiztun guztiak edo ia guztiak dagoeneko hila daudelako.

Gaur egun hiztun zenbatasunik handiena duen navajoa da (170.000 gutxi-gorabehera), Estatu Batuetan hitz egiten dena. Bigarren lekuan cree hizkuntzak daude (117.410) eta hirugarrenean, berriz, ojibwa (55.000).

Paraguai amerindiar hizkuntzetako bat nagusia den gaur egungo herrialdea bakarra da – guaraniera eta gaztelania maila berdinean erabiltzen dira bertan. 

Izan ere, gaur egungo Amerikako toki-izen askok beren jatorria amerindiar hizkuntzetako hitzetan dute: adibidez, «Kanada» izenak, irokes hizkuntza batetik eratorri dena eta «herrixka» edo «lurraldea» esan nahi duena.

Amerindiar hizkuntza familia handi eta garrantzitsu batzuk hurrengoak dira:

* na-dene hizkuntzak
* algonkin hizkuntzak
* irokes hizkunzak
* siouar hizkuntzak
* kitxua
* uto-azteka hizkuntzak
* tupi hizkuntzak

Hizkuntza bakartuak ere idoro daitezke: adibidez, haida eta maputxea.

Hizkuntza horiek alfabeto latindarraren bidez idazten dira edo ez dute idazkera egonkorrik gaur egun ere. Hala ere, horietako batzuk idazkera berezien bidez idatz daitezke: txerokiera eta blackfoota (siksika), besteak beste. Kanadiar silabarioa ere erabiltzen da – adibidez, cree eta ojibwa idazteko.

## Herriak 
### Ipar Amerika 
[thumb|[Ojibwa gizonak.]]
[thumb|[Huroiak.]]
* Algonkin herriak
** Creeak
*** Naskapiak
*** Innuak (lehen, montagnaisak)
*** Attikamekwak
*** James badiako creeak
*** Mooseko creeak
*** Zingiretako creeak
*** Basoetako creeak
*** Ordokietako creeak
** Ojibwak
*** Algonkinak
*** Chippewaak
*** Ottawak
** Oinbeltzak
** Ekialdeko Algonkinak
*** Mikmak
*** Abenakiak
*** Munseeak
*** Maleciteak
* Apatxeak
* Arapahoak
* Creekak
* Crowak
* Hopiak
* Huroiak
* Irokesak
* Kiowak
* Komantxeak
* Lakotak
* Lenapeak edo delawareak
* Meskaleroak
* Metisak
* Mohawk
* Mohikanoak
* Navajoak
* Nez perceak
* Pawneeak
* Puebloak
* Seminolak
* Shawneeak
* Siuxak
* Txeieneak
* Txerokiak
* Txirikahuak
* Uteak
* Xoxoneak

### Erdialdeko Amerika eta Hego Amerika 
[thumb|[Txibtxak]]
* Aimarak
* Alakalufeak edo kawesqarrak
* Aztekak
* Diagitak
* Fueginoak
* Guaraniak
* Garifunak
* Inkak
* Jaganak
* Jibaroak
* Kaltxakiak
* Ketxuak
* Maiak
* Maputxeak
* Mexikak
* Miskitoak
* Mistekak
* Muiskak edo txibtxak
* Nahuak
* Olmekak
* Onak edo selknamak
* Pehuentxeak
* Pueltxeak
* Rapanuiak
* Shuarrak
* Tehueltxeak (lehen, Patagoiak)
* Tepanekak
* Toltekak
* Tupiak
* Txarruak
* Txitximekak
* Txonoak
* Tzotzilak
* Zapotekak

## Kultura 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ordezkapenik Gabeko Nazio eta Herrien Erakundea

## Kanpo estekak