open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
San Marko-Txoritokieta

*Artikulu hau Gipuzkoako mendiguneari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Marko».*

**San Marko-Txoritokieta** Gipuzkoako ipar-ekialdean dagoen mendigune bat da, Donostia, Errenteria eta Astigarragako udalerriek bat egiten duten inguruan. Bi gailur nabarmentzen dira: hegoaldean **Txoritokieta** (317 m), eta iparraldean **San Marko** edo **Bizarain** (279 m). Geologikoki, diapiro batek sortutako mendigunea da, kareharri arrosen lurrazaleratzea sorrarazi duena. Kareharri horren ustiapena XX. mendeko bukaerara arte luzatu zen mendigunean dauden harrobietan. Mendigunetik Donostialdeko eta Bidaso Behereko eskualdeetako ikuspegi zabalak daude, Jaizkibel, Aiako harria, Adarra, Ernio eta Gipuzkoako beste zenbait mendiren ikuspegiekin batera. Egoera pribilejiatu hori dela eta, bi gailur nagusietan gotorlekuak eraiki ziren XIX. mendearen bukaeran, egun interes historiko handia dutenak eta aisialdirako eta bisita turistikoetarako erabiltzen direnak. Mendigunean megalitoen multzo garrantzitsu bat badago, trikuharri eta zutarriekin. Udaberrian, gainera, San Markoko erromeria tradizionala ospatzen da; ekainean, gainera, Andaluziako folkloreko beste erromeria bat ospatzen da XX. mendearen bukaeratik. XXI. mendeko hasierara arte, San Markoko zabortegiak San Markoko Mankomunitateko zaborrak jaso zituen.

## Megalitoak 
Bizarain eta Txoritokietaren arteko lepoaren inguruetan Aitzetako Txabala eta Berrozpin I, II, III, IV eta V dolmenak eta Txoritokietako menhirra ikus daitezke, azken hau Astigarraga eta Errenteriaren arteko mugarri gisa erabiltzen dena. Guztiek Txoritokieta estazio megalitikoa osatzen dute, Santiagomendiko Arreginea eta Ermañalde harrespilekin batera.

## Harrobiak 
XIX. mendetik bertako kareharri gorriaren ustiapena izan da. 1970eko hamarkadara arte ustiatutako bi harrobiren aztarnak ikus daitezke, bata San Markon eta bestea Txoritokietan. Harria bertako gotorlekuak, Donostiako hainbat eraikuntza eta Inglaterra eta Estatu Batuetara ere esportatu zen. Errenterian harria ebakitzeko lantegia ere izan zen.

## Mendiak 
# Txoritokieta, 318 m 
# San Marko edo Bizarain, 260 m 
# Kutarro, 215 m 
# Ametzagaña, 122 m 
# Antoña, 120 m 
# Ametzagañako kraterra, 114 m 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lau Haizeta parkea
* Txoritokietako gotorlekua
* San Marko gotorlekua
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
Atondoko krimena

**Atondoko krimena** 1884 urteko azaroaren 22an Atondo herrian gertatutako gizahilketa bat izan zen. Toribio Egiak Manuel Martiarena Atondoko apaiza eta Martina serora erail zituen. Biharamunean Iruñean atxilotu, epaiketan heriotza zigorra jarri eta 1885 urteko urtarrilaren 15ean garrotez exekutatu zuten jendaurrean. Nafarroan izandako azken exekuzio publikoa izan zen.

## Gertaeren bilakaera 
Toribio Egia arlote hemiplegikoa zen eta errukiturik apaizak aterpea eman zion bere etxea gizahilketaren bezperan. Martina serora berarekin eztabaida izan ondoren labankadaz erail zuen. Apaizak seroraren gorpua aurkitu zuenean eskopetaren bila joan baina Toribio Egiak aurrea hartu eta apaiza ere labankadaz erail zuen. Apaiz etxean urrezko eta zilarrezko txanponak lapurtu ondoren, Iruñera joan zen, *La Perla* ostatuan gela bat hartuz. Atondoko hilketaren berria zabaldu zenean, Mikaela Erro ostatuko nagusiak susmoak berehala hartu zizkion Toribio Egiari, odoleztatutako arropak eta txanponak ikusita. Poliziari ohartarazi eta atxilotu egin zuten. Epaiketa 1885eko urtarrilean izan zen eta bederatzi hilabete beranduago exekutatu zuten.

## Kanpo estekak
Ostruka somaliar

**Ostruka somaliarra** (*Struthio molybdophanes*) *Struthio* generoko animalia da, hegaztien barruko *Struthionidae* familian sailkatua.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Struthio*
* *Struthionidae*

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Kasuario handi

**Kasuario handia** (*Casuarius casuarius*) *Casuarius* generoko animalia da. Hegaztien barruko Casuariidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Casuarius
* Casuariidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Hegoaldeko kiwi arre

**Hegoaldeko kiwi arrea** (*Apteryx australis*) *Apteryx* generoko animalia da. Hegaztien barruko Apterygidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Apteryx
* Apterygidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Alectura lathami

thumb|*Alectura lathami*

***Alectura lathami*** *Alectura* generoko animalia da. Hegaztien barruko Megapodiidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Alectura
* Megapodiidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Ñandu txiki

**Ñandu txikia** edo **Darwinen ñandua** (*Rhea pennata*) Rheidae familiako hegazti ez hegalaria da. Hego Amerikako Altiplanoan eta Patagonian hedaturik dago. Ñandu arruntaren antzekoa da itxuran, baina zerbait txikiagoa da eta Andeetan 4.000 metrotik gora eta Patagonian bizi da.

## Izena 
Izen ugari hartzen ditu, hala nola, *suri*, *choique*, *ñandú petiso*, *ñandú andino* eta *ñandú cordillerano*.

## Deskribapena 
1'50 m inguru garaia arra eta 25 kg pisatzen ditu. mokotik isatsera 90-100 cm-ko luzera hartzen du.

Lepo luzea du, buru txikia eta moko luze samarra. Begien inguruan lumarik ez du, azal zimurtua baizik. Gorputzean luma grisak eta arreak dira nagusi eta orbain zuriak dituzte. Txitak luma zuri-horixkaz jaiotzen dira eta bi urterekin hartzen dute helduen lumaia.

Hegoak ondo garatuak ditu baina batez ere lasterkari biaina da, lepoa horizontalean luzatuz eta hegoak gorputzarik itsatsiz 60 km/h abiadura har dezake.

## Elikadura 
Belar eta sasiez elikatzen da gehienbat, dietaren %73a horiek osatzen dute. Gainerako %27a gramineoek, ihiek eta ziperazeoek osatzen dute.

## Ugalketa 
Emeek habiaren ondoan jartzen dituzte arrautzak eta arren habian sartzen dituzte. Arrautza berde-horixkak dira eta 87-126 mm izaten dute. Arrak dira arrautzak 30-44 egunez erruten dituztenak. Arrautzaren bat kanpoan uzten dute usteltzen, euliak erakartzen baitituzte eta txitek jaiotzerakoan euliak jan ditzaten.

Hegazti taldekoia da eta sexu ea adin anitzeko 5-30 kidetako taldeetan ibiltzen da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhea
* Rheidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Ortalis vetula

***Ortalis vetula*** *Ortalis* generoko animalia da. Hegaztien barruko Cracidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ortalis
* Cracidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Tinamu patagoniar

**Tinamu patagoniarra** (*Tinamotis ingoufi*) *Tinamotis* generoko animalia da. Hegaztien barruko Tinamidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tinamotis
* Tinamidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Penelope

**Penelope** izenarekin honako terminoak aurki daitezke:

* Penelope Homeroren Odiseako pertsonaia da
* Penelope emakume izena da.

## Literatura eta mitologia 
* Penelope, greziar mitologiako Panen ama da
* Penelope Clearwater, Harry Potterren eleberrietako pertsonaia da

## Filmeak eta antzerkia 
* Penelope (2006), Christina Riccirekin
* Penelope (1966), Natalie Woodekin
* Penelope (1912), William Somerset Maughamena

## Musikan 
* Penelope (Great Big Sea)
* Penelope (Pinback)
* Penelope (opera)
* Penélope (Serrat)
* Penélope (Brassens)
* Penelope (Kirkland)

## Beste erabilera batzuk 
* *Penelope*, Cracidae familiako hegazti generoa
* Penelope (e-posta klientea)
* Penelope (kraterra), Saturnoren Tetis ilargian dagoen kraterra
* HMS Penelope
* SS Penelope, Norbegia eta Finlandiako kargo itsasontzia
Agelastes meleagrides

***Agelastes meleagrides*** *Agelastes* generoko animalia da. Hegaztien barruko Numididae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Agelastes
* Numididae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Pintada arrunt

**Pintada arrunta** (*Numida meleagris*) *Numida* generoko hegazti espeziea da. Bere generoko espezie bakarra da.

## Deskribapena 
50 cm arteko luzera du, moko luze samarra, sendoa eta sendoa, oinarrian argizari moduko bat duena, eta sudur-hobiak haren gainean irekitzen dira. Burua, lumaz biluzia eta kolore zuri edo urdinxka nagusia duena, kolore more biziko karunkula edo eskreszentzia haragitsuekin eta ohiko zimera edo korne-protuberantziarekin buruaren goialdean. Lumajea grisa eta beltza da, eta motots zuri txikiak ditu. Arrak eta emeak itxuraz berdinak dira, eta ezin dira erraz bereizi beren portaeragatik ez bada, hau da, ez dute dimorfismo sexualik. Sei eta zortzi urte bitartean bizi dira.

## Ekologia 
Pintada etxekotu egin dute eta bere banaketa geografikotik kanpo bertakotu da, adibidez Italian, hegoaldeko Frantzian, Argentinan eta Paraguain, hego-ekialdeko Asian, Estatu Batuetako eremu beroetan, Karibe Itsasoko uharteetan eta Antilletako eta Ekialdeko Indietako uharte batzuetan.

Bere elikadura orojalea eta askotarikoa da, zereal, fruta, barraskilo, zizare, intsektu eta lurreko intsektuen larben haziak dira. Parke zabaletan haziak hazten direnean, haziak baino ez dira beharko, hala nola garia, artoa, oloa, sorgoa, artatxikia, garagarra eta abar, eta zizareak edo magurioak ere bai.

Eremu ireki moduko espeziea da, eremu beroetako berezko landaretza sakabanatua bizi dena. Klima mediterraneoko zonaldeetan bizitzeko gai da, urtaro hotz batekin. Itxian, etxeko beste oilo batzuekin nahastutako taldeetan bizi diren arren, normalean mukerrak eta zaputzak izaten dira, eta, beraz, ez zaie utzi behar behe-mendiko eremuetan sartzen (itzuliko ez direlako). Parke edo eremu libre samarreko eremuak behar dituzte, eta hotzetik eta airetik ondo babestutako oilategia, batez ere neguan. Leku libreetan ez dira jazarri behar, erraz izutzen baitira beren oilategitik, bizitza basatira itzuliz.

## Azpiespezieak 
Pintadak bederatzi azpiespezie ditu:
* *N. m. coronatus* (Gurney, 1868)
* *N. m. galeatus* (Pallas, 1767)
* *N. m. marungensis* (Schalow, 1884)
* *N. m. meleagris * (Linnaeus, 1758)
* *N. m. mitratus* (Pallas, 1764)
* *N. m. papilosus* (Reichenow, 1894)
* *N. m. reichenowi* (Ogilvie-Grant, 1894)
* *N. m. sabyi* (Hartert, 1919)

## Irudiak 

Numida meleagris -Cape Town, South Africa -chick-8.jpg
Numida meleagris (Etosha, 2011).jpg
Numida meleagris -Ngorongoro, Tanzania -side-8.jpg
Gallina de Guinea (Numida meleagris), parque nacional Kruger, Sudáfrica, 2018-07-25, DD 49.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Ptilopachus petrosus

***Ptilopachus petrosus*** *Ptilopachus* generoko animalia da. Hegaztien barruko Odontophoridae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ptilopachus
* Odontophoridae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Indioilar arrunt

**Indioilar arrunta** (*Meleagris gallopavo*) *Meleagris* generoko animalia da. Hegaztien barruko Phasianidae familian sailkatua dago.

## Azpiespezieak 
Indioilar arruntak sei azpiespezie ditu:
* *Meleagris gallopavo silvestris* - erdialdeko eta ekialdeko Estatu Batuak.
* *Meleagris gallopavo osceola* - Florida
* *Meleagris gallopavo intermedia* - iparraldeko Texastik erdi-ekialdeko Mexikoraino
* *Meleagris gallopavo merriami* - mendebaldeko Estatu Batuak.
* *Meleagris gallopavo mexicana* - ekialdeko eta erdialdeko Mexiko.
* *Meleagris gallopavo gallopavo* - hegoaldeko Mexiko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Meleagris
* Phasianidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Larreoilo

**Larreoiloa** (*Tetrastes bonasia*) *Tetrastes* generoko animalia da. Hegaztien barruko Phasianidae familian sailkatua dago. Iparraldeko Eurasian, Hokkaidoraino ere, bizi da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* World Bird Names

## Ikus, gainera 
* Tetrastes
* Phasianidae
Lira-oilar arrunt

thumb |* Lyrurus tetrix tetrix*
**Lira-oilar arrunta** (*Lyrurus tetrix*) *Lyrurus* generoko animalia da. Hegaztien barruko Phasianidae familian sailkatua dago. Iparraldeko Eurasian bizi da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lyrurus
* Phasianidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Crax daubentoni

***Crax daubentoni*** *Crax* generoko animalia da. Hegaztien barruko Cracidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Crax
* Cracidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Txukar eper

thumb|* Alectoris chukar falki *
**Txukar eperra** (*Alectoris chukar*) *Alectoris* generoko animalia da. Hegaztien barruko Phasianidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Alectoris
* Phasianidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Si-si eper

**Si-si eperra** (*Ammoperdix griseogularis*) *Ammoperdix* generoko animalia da. Hegaztien barruko Phasianidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* World Bird Names

## Ikus, gainera 
* Ammoperdix
* Phasianidae
thumb|ezkerrera|See-see Partridge in kukherd city .
thumb|ezkerrera|See-see Partridge in kukherd city.

## galler 

Image:TIHOO 46.jpg|
Image:TIHOO 1.jpg|
Image:TIHOO 45.jpg|
Image:TIHOO 24.jpg|
Image:TIHOO 4.jpg|
Image:TIHOO 44.jpg|
Multzo disjuntu

thumb|220px|*A* eta *B* multzoak disjuntuak dira ez dutelako inolako elementu komunik.
Matematikan, **multzo disjuntuak** elementu komunik ez duten multzoak dira. Haien arteko ebakidura multzo hutsa da, esaterako, {1, 2, 3} eta {4, 5, 6}.

## Definizio formala 
Formalki, bi multzo *A* eta *B* disjuntuak dira ebaketa multzo hutsa bada; hots,
:A\cap B = \varnothing.\,

## Ikus, gainera 
* Multzoa
* Multzo-teoria

## Kanpo estekak
Coturnix novaezelandiae

***Coturnix novaezelandiae*** *Coturnix* generoko animalia zen, jada iraungia. Hegaztien barruko Phasianidae familian sailkatzen zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Coturnix
* Phasianidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Tragopan satyra

thumb| *Tragopan satyra*

***Tragopan satyra*** *Tragopan* generoko animalia da. Hegaztien barruko Phasianidae familian sailkatua dago. Oso desberdinak dira arra eta emea. Faisai adardunek ez dute hegazti mota berekoak ematen. Buru beltza eta gorputz gorrixka, tanta zuriduna izaten du arrak. Eme nahian dabilenean adar moduko bi luzakin urdin ateratzen zaizkio. Emea askoz txikiagoa da, eta marroi kolorekoa. Himalaiako eta Assamgo mendietan bizi da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tragopan
* Phasianidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Spain is different!

***Spain is different!***, euskaraz «Espainia bestelakoa da!», 1960ko hamarkadan Espainian aginte frankistak turismoa sustatzeko zabaldu zuen ingelesezko goiburua da. Kanpaina turistiko arduradun nagusia orduko Turismo ministro Manuel Fraga Iribarne izan zen. Kanpainaren helburua kanpoko turismo bultzatzea izan zen, paisaien aniztasuna eta exotismoa azpimarratuz. Geroztik eta hedaduraz, goiburua Espainiako berezitasun politiko, ekonomiko eta sozialak adierazi eta justifikatzeko erabili izan da, hala nola frankismoa bera, baina baita espainiar trantsizioko ustelkeria politikoa eta ezberdintasun sozial nabarmenak ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lophophorus impejanus

thumb| *Lophophorus impejanus*

***Lophophorus impejanus*** *Lophophorus* generoko animalia da. Hegaztien barruko Phasianidae familian sailkatua dago.

Errege faisaia 60 cm inguru luze, isats-motza eta oso kolore ikusgarrikoa izaten da, arra batez ere, gorria, berdea eta urdina. Buruan lumazko motots bat izaten du. Himalaian, 2.500-4.000 m bitarteko goratasunean dauden oihanetan bizi izaten da. Asko ehizatu zen garai batean jantziei luma apaingarriak eransteko. Duen haragia ere oso aintzat hartua da sukaldaritzan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lophophorus
* Phasianidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Faisai zilarkara

thumb|* Lophura nycthemera *

**Faisai zilarkara** (*Lophura nycthemera*) *Lophura* generoko animalia espezie bat da. Hegaztien barruko Phasianidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lophura
* Phasianidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Faisai berde

thumb|* Phasianus versicolor*

**Faisai berde** (*Phasianus versicolor*) *Phasianus* generoko animalia da. Hegaztien barruko Phasianidae familian sailkatua dago. Japoniar endemismoa da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phasianus
* Phasianidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Oihulari adardun

**Oihulari adarduna** (*Anhima cornuta*) *Anhima* generoko animalia da. Hegaztien barruko Anhimidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Anhima
* Anhimidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Mika-antzara

thumb| *Anseranas semipalmata*
**Mika-antzara** (*Anseranas semipalmata*) *Anseranas* generoko animalia da. Hegaztien barruko Anseranatidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Anseranas
* Anseranatidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Zuhaitz-ahate musuzuri

thumb| *Dendrocygna viduata*
**Zuhaitz-ahate musuzuria** (*Dendrocygna viduata*) *Dendrocygna* generoko animalia da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Dendrocygna
* Anatidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Beltxarga-antzara

thumb| *Anser cygnoides*

**Beltxarga-antzara** (*Anser cygnoides*) *Anser* generoko animalia da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* World Bird Names

## Ikus, gainera 
* Anser
* Anatidae
Tundrako antzara hankahori

**Tundrako antzara hankahoria**, biak ere hankahori, baina bizilekuaren arabera banatuta, taigakoa eta tundrakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* World Bird Names

## Ikus, gainera 
* Anser
* Anatidae
Elur-antzara

thumb| *Anser caerulescens*

**Elur-antzara** (*Chen caerulescens* edo *Anser caerulescens*) *Chen* generoko animalia da. Sailkapen batzuetan *Anser* generoan agertzen da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatua dago.

Groenlandia, Kanada eta Alaska, zuhaitzen lerrotik iparraldera. Siberiako ipar-ekialdean ere aurki daitezke. Negua, ordea, Ipar Amerikako beste eremu epelago batzuetan ematen dute, Columbia Britainiarra eta Mexiko artean. Texaseraino hegan egiten dute neguan, eta Artikoko tundrara itzultzen dira udaberriro. Europan gutxitan agertu izan dira, bereziki Britainiar uharteetan.

## Azpiespezieak 
Elur-antzarak bi azpiespezie ditu:
* *Anser caerulescens caerulescens*
* *Anser caerulescens atlanticus*

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Chen
* Anatidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Beltxarga beltz

**Beltxarga beltza** (*Cygnus atratus*) *Cygnus* generoko animalia da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatua dago.

Willem de Vlamingh herbeheretar esploratzaileak 1697an Swan ibaian zuzendutako espedizio batean mendebaldeko Australian beltxarga beltzak aurkitu zituen. Aurretik "beltxarga beltza" esamolde bat besterik ez zen, ezinezkoaren sinonimo bat, baina harrezkero esamoldearen esanahia guztiz aldatu zen: hautemandako ezintasun bat beranduago gezurtatua izan zitekeela adierazteko.

## Ezaugarriak 
Ez dago dimorfismo sexualik espezimenen lumajean. Arrak emeak baino handiagoak dira: arrek 1,2 eta 1,4 metro arteko luzera, 1,6 eta 2 metro arteko hegal-tamaina, eta 5,1 kg eta 8,7 kg arteko pisua dute; emeek, berriz, batez beste 5,1 kg-ko pisua dute. Gazteek lumaje zuria dute, benetan lumaduna, luma beltzak ateratzen zaizkien 6 hilabete ingurura arte. Mokoa gorria da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cygnus
* Anatidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Magallaesko lurrun-ahate

**Magallaesko lurrun-ahatea** (*Tachyeres pteneres*) *Tachyeres* generoko animalia da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatua dago.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
* Tachyeres
* Anatidae

 Kanpo estekak 
* World Bird Names
Antzara egiptoar

**Antzara egiptoarra** (*Alopochen aegyptiaca*) *Alopochen* generoko animalia da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatua dago.

file:Pair of Egyptian Geese.jpg
file:Oie egypte 1.jpg
Alopochen aegyptiacus MHNT.ZOO.2010.11.13.2.jpg |Museum specimen

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Alopochen
* Anatidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Arborophila brunneopectus

***Arborophila brunneopectus*** *Arborophila* generoko animalia da. Hegaztien barruko Phasianidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arborophila
* Phasianidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Maurizioko antzara

**Maurizioko antzara** (*Alopochen mauritiana*), **Alopochen mauritianus*** *Alopochen'' generoko animalia zen, jada iraungia. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatzen zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Alopochen
* Anatidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Antzara burugris

thumb| *Chloephaga poliocephala*

**Antzara burugrisa** (*Chloephaga poliocephala*) *Chloephaga* generoko animalia da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Chloephaga
* Anatidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Ahate musketadun

**Ahate musketaduna** (*Cairina moschata*) Anatidae familiako hegaztia da.

Jatorriz amerikarra da, baina azken urteotan gero eta ugariagoa da bere jatorrizko eremutik kanpo, etxalde eta baserrietatik ihes egindako aleak zabaldu direlako munduan barrena, baita Euskal Herrian ere.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cairina
* Anatidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Ahate karolinar

thumb| *Aix sponsa*
 
**Ahate karolinarra** (*Aix sponsa*) anatidae familiako hegaztia da. 

Jatorriz amerikarra da. Bere itxura ederragatik, bilduma partikularretan nahiko ohikoa da mundu osoan eta bere jatorrizko lurraldetik kanpo ere ikus daitezke ihes egindako aleak, besteak beste Euskal Herrian.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aix
* Anatidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Igitai-ahate

thumb| *Anas falcata*

**Igitai-ahatea** (*Mareca falcata*), **Anas falcata*** *Anas'' generoko animalia da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* World Bird Names

## Ikus, gainera 
* Anas
* Anatidae
Murgilari burugorri

**Murgilari burugorria** (*Aythya americana*) *Aythya* generoko animalia da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatua dago. Murgilari arruntarekin lotura estua du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aythya
* Anatidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Zertzeta amerikar

**Zertzeta amerikarra** (*Anas carolinensis*) *Anas* generoko hegaztia da, Europako zertzeta arruntaren ahaide eta oso antzekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* World Bird Names

## Ikus, gainera 
* Anas
* Anatidae
Eider betaurrekodun

thumb| *Somateria fischeri*

**Eider betaurrekoduna** (*Somateria fischeri*) *Somateria* generoko animalia da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Somateria
* Anatidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Ahate arlekin

thumb| *Histrionicus histrionicus*
**Ahate arlekin** (*Histrionicus histrionicus*) *Histrionicus* generoko animalia da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatua dago.

Bi azpiespezie ditu:
* *Histrionicus histrionicus histrionicus*
* *Histrionicus histrionicus pacificus*

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Histrionicus
* Anatidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Zerra txiki

thumb| *Mergellus albellus*
**Zerra txikia** (*Mergellus albellus*) *Mergellus* generoko animalia da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatua dago. 42 cm inguru luze dena, eta lumarik gehienak zuriak ditu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mergellus
* Anatidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Labradorko ahate

**Labradorko ahatea** (*Camptorhynchus labradorius*) *Camptorhynchus* generoko animalia zen, jada iraungia. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatzen zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Camptorhynchus
* Anatidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Zerra buruhandi

thumb| *Lophodytes cucullatus*
**Zerra buruhandia** (*Lophodytes cucullatus*) *Lophodytes* generoko animalia da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lophodytes
* Anatidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Pazifikoko aliota

**Pazifikoko aliota** (*Gavia pacifica*) *Gavia* generoko animalia da. Hegaztien barruko Gaviidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gavia
* Gaviidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Pygoscelis papua

thumb| *Pygoscelis papua*

***Pygoscelis papua*** *Pygoscelis* generoko animalia da. Hegaztien barruko Spheniscidaet familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pygoscelis
* Spheniscidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Eudyptes pachyrhynchus

***Eudyptes pachyrhynchus*** *Eudyptes* generoko animalia da. Hegaztien barruko Spheniscidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Eudyptes
* Spheniscidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Pinguino enperadore

**Pinguino enperadore**a (*Aptenodytes forsteri*) *Aptenodytes* generoko animalia-espeziea da, hegaztien *Spheniscidae* familiakoa.

Euskaraz, pinguino enperadore du izen arrunta. Pinguino guztien artean handiena da ha: arra eta emea berdintsuak dira ,lumei eta tamainari dagokienez: 120 cm-ko garaiera eta 20-45 kg-ko pisua izan ohi dute.

Gaur egungo *Aptenodytes* generoko bi espezie bizidunetako bat da —bestea pinguino erregea da—, baina bada froga fosilik beste espezie bat, *A. ridgeni*, izan zela baieztatzeko. Espezie haren fosila duela hiru milioi urtekoa da, eta Zeelanda Berrian aurkitu dute.

Pinguino enperadoreak bizkar, hegal eta buru beltzak ditu; aurrealdea (hanketatik bularreraino), berriz, zuria. Bularra argia du, eta belarrien inguruan bi aurikular hori distiratsu ditu.

Pinguino guztiak bezala, ez dezake du hegan egin. Hegal gogorrak ditu, gorputz hidrodinamikoa, eta igerilari bikaina da.

Elikadurari dagokionez, arrainak jaten ditu bereziki, baita krustazeoak (krilla, adibidez) eta zefalopodoak (txipiroia) ere. Ehizan ari dela, 18 min-raino egon daiteke ur azpian, eta 500 m-ko sakoneraraino hel daiteke. Izan ere, urpean igeri egiteko egokituta du gorputza pinguino enperadoreak: oxigeno gutxirekin moldatu ahal izateko hemoglobina-egitura berezia du, hezur sendoak ditu barotraumatismoa ekiditeko eta gaitasuna du metabolismoa atzeratzeko eta ezinbestekoak ez diren organo-funtzioak pausatzeko.

Pinguino enperadoreak helduen ugaltze-ziklo bereziagatik dira batez ere ezagunak: urtero bidaia luzea egiten dute (50-120 km), bikotekatzeko eta kumeak elikatzeko. Antarktikako negu gorrian ugaltzen den pinguino-espezie bakarra da. Emeak arrautza bakarra erruten du. Hasieran, arrak txitatzen du arrautza; bitartean, emea itsasora joaten da jatera. Gero, gurasoek txandak egiten dituzte, txitak zaintzeko eta itsasora jatera joateko.

Antarktikako espezie endemikoa da. Habitat naturalean, 20 bat urte inguru bizi da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
''La Marche de l'empereur'' film documentala (frantsesez).
Laysango albatros

**Laysango albatrosa** (*Phoebastria immutabilis*) *Phoebastria* generoko animalia da. Hegaztien barruko Diomedeidae familian sailkatua dago.

Izena hartzen du espezieak Laysan uhartetik, Midway uharteetako bat Papahānaumokuākea naturgunean. Hawaieraz Kamale deritzo uharte horri, baina uharte zehatz honetaz gain, inguruko beste batzuk ere badira habia egiteko tokia espezie honentzat.

Espezie honetakoa da 21. mendean ezagutzen den hegazti indibidual zaharrena, Wisdom albatrosa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phoebastria
* Diomedeidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Pinguino errege

**Pinguino erregea** (*Aptenodytes patagonicus*), *Aptenodytes* generoko animalia-espeziea, hegaztien Spheniscidae familiakoa.

Euskaraz, pinguino errege du izen arrunta. Bigarren pinguino handiena da, pinguino enperadorearen atzetik. *Aptenodytes* generoko bi espezie biziak dira horiek, baina bada froga fosilik beste espezie bat, *Aptenodytes ridgeni*, existitu zela baieztatzeko. Espezie haren fosila duela hiru milioi urtekoa da, eta Zeelanda Berrian aurkitu dute.

Tamainari dagokionez, 11-16 kg izan ohi du, eta 90 cm garai izaten da. Pinguino-espezie guztiak bezala, gorputz hidrodinamikoa du, igeri egiten ari dela erresistentzia txikitzeko, eta oin palmatuak, indar gehiagoz abiada hartzeko.
Bularraren goialdean, lepo inguruan, kolore laranja-horixka izaten du, marra beltz batez inguratua; bizkarra, aldiz, grisa, buztaneraino. Tripa zurixka du, eta buru beltza. Moko luze eta zorrotza du, laranja-kolorekoa.

Antarktikaren iparraldean (45-55ºS), Suaren Lurraldean eta Falkland uharteetan bizi da. Lurralde hotz haietan jartzen du habia, eta izaten ditu txitak. Txitak jaiotzen direnean, lumatxa gaztaina-kolorekoa izaten dute, ilearen antzekoa.
thumb|250px|ezkerrera|Pinguino errege bat eta haren txita
Pinguino erregeak monogamoak dira, bikotekide berarekin egoten dira urtebetez; nolanahi ere, % 29 soilik omen da leial urte batetik bestera. Ugalketa-ziklo luzea izaten dute; izan ere, 14-16 hilabete igarotzen dira arrautzak errutetik txitak lumatzen diren arte. Gainera, nahiz eta urtero saiatu txitak izaten, bi urtetik behin izaten dute gurasoek arrakasta. Ez dago alde handirik arraren eta emearen artean, lumak antzekoak dituzte, nahiz eta emea tamainaz txikixeagoa izan. Naturan, 15-20 urtez bizi dira, batez beste.

Pinguino erregea ezin hobeto egokitu da Antarktikako muturreko kondizioetara. Gorputzaren tenperatura ez galtzeko, lau luma-geruza dituzte pinguinoek; pinguino erregeek, aldiz, 70 luma dituzte 2,5 cm²-ko. Kanpoko luma-geruza koipetsua eta iragazgaitza da. Barneko beste hiru luma-geruzak plumulaz osatuak dira, zeinak isolatzeko gaitasun handia baitute. Txitak kanpoko geruza koipetsurik gabe jaiotzen dira, eta, beraz, ezin dute arrantzan egin heldu izan arte. Hortaz, lehorrean gelditzen dira plumulak erortzen zaizkien arte. Pinguino gehienak bezala, pinguino erregeak gauza dira ur gazia edateko, guruin supraorbitarioek odolean duten gatz-soberakina iragazten baitute.

Elikadurari dagokionez, krilla, beste krustazeo batzuk eta arrain txikiak jaten dituzte, antxoa beltza eta txipiroia, bereziki. Bazka bila, 100 m-ko sakoneraraino egiten dute igeri behin eta berriz, eta 300 m-ko sakoneran ere ikusi izan dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Pinguino erregeen bideo, argazki eta soinuak
Petreltzar ilun

**Petreltzar iluna** (*Macronectes halli*) *Macronectes* generoko animalia da. Hegaztien barruko Procellariidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Macronectes
* Procellariidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Gabai ilun

thumb|Gabai ilunak hegan.
**Gabai iluna** (*Ardenna grisea*), **Gabai iluna** (*Ardenna grisea*) Procellariidae familiako itsas-hegaztia da. Atlantiar ozeanoan, Barean eta Indikoan bizi da. Hegalari handia da, egun bakarrean 910 kilometro ere egin ditzake hegan eta urtean 74.000 kilometro ere egin izan ditu.

## Deskribapena 
Tamaina ertaineko itsas-hegaztia da, 40-51 cm arteko luzera eta 94-109 cm arteko hego-zabalera dituena. Izenak adierazten duen bezala lumaia iluna du, goialdean eta behekaldean, baina hegoen azpialdean luma zilarkara batzuk agerten ditu. Mokoa eta hankak ere oso ilunak dira. Hegan ari denean hankak buztanetik haratago ateratzen zaizkio. Ez du sexu dimorfismorik ageri eta gazteak eta helduak ere oso antzekoak dira.

Hegakera zuzena du baina haizearen alde ari denean sarritan aldatzen du norabidea.

## Habitata 
Hegazti hau itsaso zabalean bizi da eta kumatzeko ez bada ez da lehorrera inguratzen. Atlantiar Ozeanoan Falklandetatik Norvegiara elikatzera joaten denean 14.000 kilometroko distantzia egiten du eta antzerako distantzia Ozeano Barean ere Zeelanda Berritik Aleutiar uharteetara joaten denean.

## Elikadura 
Arrainak eta zefalopodoak harrapatzen ditu batez ere. Airetik harrapakina ikusi eta amildu egiten da. Normalean ur azalean harrapatzen ditu baina 68 metrotako sakonerara ere murgildu daiteke eta *Procellaria grisea* izena eman zion. Beranduago *Puffinus* generora aldatu zuten, gainerako gabaiekin batera taldekatuz. 2014an ADN mitokondrialaren ikerketak egin ondoren *Ardenna* generoan sartu zituzten gabaien zazpi espezie. Ez zaizkio azpiespezierik ezagutzen.

## Gizakiarekin harremana 
[thumb|*[The Birds* filmaren kartelean gabai ilunak.]]
### Ehiza 
Zeelanda Berrian 250.000 gabai ilun harrapatzen dira urtero. Maoriek beren haragia eta gantza aprobetxatzen dute. 1961eko abuztuaren 18an Kaliforniako Montereyko badian gabai ilunek kostaldea inbaditu zuten, sardinak oka eginez, objetu eta etxeen kontra talka eginez eta lurrera hilda eroriz. Egindako ikerketek erakusti zuten gabaiak erotu egin zirela alga toxikoak irenstearen erruz.

## Iruditegia 

Irudi:Sooty shearwater kaikoura.jpg|Gabai iluna uretan pausaturik.
Irudi:Puffinus griseus -near Avila Beach, California, USA -many-8a (1).jpg|Gabai taldea.
Irudi:Puffinus griseus in flight - SE Tasmania.jpg|Hegoen azpialdean kolore zilarkarako lumak ditu.
Irudi:Sooty Shearwater.jpg|Gabai gaztea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Olson petrel

**Olson petrela** (*Bulweria bifax*) *Bulweria* generoko animalia zen, jada iraungia. Hegaztien barruko Procellariidae familian sailkatzen zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bulweria
* Procellariidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Wilson ekaitz-txori

**Wilson ekaitz-txoria** (*Oceanites oceanicus*) *Oceanites* generoko animalia da. Hegaztien barruko Hydrobatidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Oceanites
* Hydrobatidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Itsas martin perutar

**Itsas martin perutarra** (*Pelecanoides garnotii*) *Pelecanoides* generoko animalia da. Hegaztien barruko Pelecanoididae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pelecanoides
* Pelecanoididae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Txilinporta hirukolore

**Txilinporta hirukolorea** (*Tachybaptus tricolor*) *Tachybaptus* generoko animalia da. Hegaztien barruko Podicipedidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tachybaptus
* Podicipedidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Atitlango txilinporta

**Atitlango txilinporta** (*Podilymbus gigas*) *Podilymbus* generoko animalia zen, jada iraungia. Hegaztien barruko Podicipedidae familian sailkatzen zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Podilymbus
* Podicipedidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Flamenko handi

**Flamenko handia** (*Phoenicopterus roseus*) *Phoenicopterus* generoko animalia da. Hegaztien barruko Phoenicopteridae familian sailkatua da.

Lehen, *Phoenicopterus ruber* espeziaren azpiespezietzat hartzen zen, baina *flamenko arrosa* izena ere zuen. Orain, espezie banandua izanik, *Phoenicopterus ruber* espezieari Karibeko flamenkoa deitzen zaio.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phoenicopterus
* Phoenicopteridae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Faeton mokogorri

thumb| *Phaethon aethereus*
**Faeton mokogorria** (*Phaethon aethereus*) *Phaethon* generoko animalia da. Hegaztien barruko Phaethontidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phaethon
* Phaethontidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Tantalo amerikar

**Tantalo amerikarra** (*Mycteria americana*) *Mycteria* generoko animalia da. Hegaztien barruko Ciconiidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mycteria
* Ciconiidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Anastomo

**Anastomo** (*Anastomus*) hegaztien barruko Ciconiidae familiako generoa da.

Moko ertz bihurriak ditu, ertzetan eta behealdean bakarrik ukitzen dutenak elkar; lumetan adarkizko xaflatxoak ditu. Asia eta Afrika hegoaldean bizi da. Barraskiloak eta bestelako muskuiluak jaten ditu.

Generoak bi espezie ditu barnean

* *Anastomus oscitans*, hegoaldeko Asia tropikalean, Indiatik eta Sri Lankatik hego-ekialdeko Asiaraino, bizi dena.
* *Anastomus lamelligerus*, Afrikan eta Madagaskarren bizi dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Puna-flamenko

**Puna-flamenko** (*Phoenicoparrus jamesi*) *Phoenicoparrus* generoko animalia da. Hegaztien barruko Phoenicopteridae familian sailkatua da. Hego Amerikan, Peru, Txile, Bolivia eta Argentinako Andeetako ordokietan bizi da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phoenicoparrus
* Phoenicopteridae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Jabiru amerikar

**Jabiru** (*Jabiru mycteria*) hegaztien barruko Ciconiidae familiako animalia da, Hego Amerikan bizi dena. Bere generoan kide bakarra da, hau da, monotipikoa.

Zangoaren beheko partea aurrera bota eta zango-orpoen gainean hartzen dute atsedena.

Izena batzuetan Australian asiar *ephippiorhynchus asiaticus* eta Afrikan, *ephippiorhynchus senegalensis* izendatzeko erabili da, *ephippiorhynchus* generoa seniderik hurbilena duelako.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ciconiidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Flamenko txiki

thumb|*Phoeniconaias minor *
**Flamenko txikia** (*Phoeniconaias minor*) *Phoeniconaias* generoko animalia da. Hegaztien barruko Phoenicopteridae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phoeniconaias
* Phoenicopteridae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Ibis burubeltz

**Ibis burubeltza** (*Threskiornis melanocephalus*) *Threskiornis* generoko animalia da. Hegaztien barruko Threskiornithidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Threskiornis
* Threskiornithidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Ibis zuri

**Ibis zuria** (*Eudocimus albus*) edo **Amerikako ibis zuria** *Eudocimus* generoko ibis hegazti bat da da. Hegaztien barruko Threskiornithidae familian sailkatua dago.

Ameriketako bi ibis espezietako bat da eta Ipar eta Erdialdeko Amerikako kostalde inguruetako hezeguneetan bizi ohi da (ikus hedadura mapan ingurune urdinska eta marroia, non Ameriketako beste ibis espeizearekin, ibis gorriztarekin, aurki daitekeen).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Eudocimus
* Threskiornithidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Zonerodius heliosylus

***Zonerodius heliosylus*** *Zonerodius* generoko animalia da. Hegaztien barruko Ardeidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zonerodius
* Ardeidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Husky siberiar

thumb|
**Siberiar huskya** txakur arraza bat da, berez lanerakoa eta jatorriz mendebaldeko Siberiakoa.

Jatorriz, Siberiaren iparraldekoa da. Hango txuktxi indigenek hezi zuten egun siberiar husky deritzon arraza. Hainbat lan egiten zuten: karga handiak lera bidez garraiatzen zituzten distantzia luzeetan eta kondizio gogorretan, Txuktxien basahuntzak zaintzen zituzten, eta haurrak berotzeko ere balio zuten.

## Deskribapena 
Tamaina ertaina du siberiar huskyak: 16-29 kilo eta 51-60 cm garai. Otsoaren antz handia du; izan ere, otsotik hurbilen dagoen txakur-arraza da; zaunka egiteko modua eta kideak babesteko jarrera ere otsoen antzekoa du. Ile trinko eta lodia du, eta bi ile-geruza. Ile gris, beltz, gorrixka edo marroixka gailentzen zaio, baina kolore zuriko ilea izan ohi du hanketan, sabelaldean eta muturrean. Begiak marroiak, berdeak edo urdinak izan ohi dira.

Izaerari dagokionez, txeratsua eta lagunkoia da, lotura estuak izaten ditu zaintzaileekin, eta bereziki gustuko ditu haurrak. Izan ere, bere saldoa babesteko beharra du, otsoek bezala; hori dela eta, larderiaz zainduko du bere familia. Beste txakurrekin dagoenean, nagusi nor den adieraziko dute beti.

Oso aktiboa eta bizia da, eta korrika ibiltzea eta ariketa fisikoa egitea eskatzen dio senak. Zenbait kirol egiten dira siberiar huskyarekin; lera-lasterketak dira ezagunenak.

## Osasuna 
Osasun oneko txakurra da. 12 edo 14 urte bizi ahal dira. Baina batzuk iraun dira 25 urte eta errekorra 29 urterekin dago.

## Kirola 
Huskyekin kirol asko egiten dira. Ezagunenak hauek: lera lasterketak eta eskiekin. Batzuk kirol olinpikoak dira.

## Historia 
### Alaskan 
Alaskara eraman zituzten 1908an. Meategietako urrea eramateko lerekin, posta eta pertsonen erreskaterako ere erabiltzen zituzten.

XX. mendearen hasieran, siberiar huskya Alaskara eraman zuten, urrearen sukarra piztu zenean. Meategietako urrea leretan garraiatzeko, posta leku batetik bestera eramateko eta pertsonak salbatzeko erabiltzen zituzten. Berebiziko zeregina izan zuten bazter hotz eta gogor haietan gizon-emakumeei bizirauten laguntzeko. Robert Peary AEBko almiranteak, adibidez, siberiar huskyak hartu zituen lagun, Ipar Polora egindako espedizioetarako. Handik, Kanadara eta Estatu Batuetara zabaldu ziren geroago. Hasieran lerak bultzatzeko baliatu bazituzten ere, etxeko animalia bihurtu ziren gero.

## Kanpo estekak
Ixobrychus novaezelandiae

***Ixobrychus novaezelandiae*** *Ixobrychus* generoko animalia zen, jada iraungia. Hegaztien barruko Ardeidae familian sailkatzen zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ixobrychus
* Ardeidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Mailuburu

**Mailuburua** (*Scopus umbretta*) edo **hegazti mailuburua** *Scopus* generoko animalia da, bere genero eta familiako kide bakarra.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Scopus
* Scopidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Pelikano zuri eurasiar

**Pelikano zuri eurasiarra** (*Pelecanus onocrotalus*) *Pelecanus* generoko animalia da. Hegaztien barruko Pelecanidae familian sailkatua dago.

Kolorez zuria da, baina hego puntak beltzak, mokoa horia eta hankak arrosak ditu. 1,40-1,70 m luze izaten da. Europako hego-ekialdean, Asiako ekialdean eta Afrikan bizi da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pelecanus
* Pelecanidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Pelikano gorrizta

thumb| *Pelecanus rufescens*
**Pelikano gorrizta** (*Pelecanus rufescens*) *Pelecanus* generoko animalia da. Hegaztien barruko Pelecanidae familian sailkatua dago.

Kolorez grisa da, eta mokoa eta paparreko poltsa horiak dituena. Pelikano arrunta baino txikiagoa da, 1,20-1,40 m luze. Saharatik hegoalderako aintzira, ibai eta bokaleetan bizi da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pelecanus
* Pelecanidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Pelikano arre

**Pelikano arrea** (*Pelecanus occidentalis*) *Pelecanus* generoko animalia da. Hegaztien barruko Pelecanidae familian sailkatua dago.

Antilla uharteetan, Erdialdeko Amerikan eta Hego Ameriketan bizi da. Kolorez arrea da, baina burugaina zuria eta lepoa beltza ditu. 1,05-1,35 m luze izaten da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pelecanus
* Pelecanidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Ascensioneko fragata

**Ascensioneko fragata** (*Fregata aquila*) *Fregata* generoko animalia da. Hegaztien barruko Fregatidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Fregatidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Lurmuturreko zanga

thumb| *Morus capensis*
**Lurmuturreko zanga** (*Morus capensis*) *Morus* generoko animalia da. Hegaztien barruko Sulidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Morus
* Sulidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Microcarbo melanoleucos

***Microcarbo melanoleucos*** *Microcarbo* generoko animalia da. Hegaztien barruko Phalacrocoracidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Microcarbo
* Phalacrocoracidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Ardea pacifica

***Ardea pacifica*** *Ardea* generoko animalia da. Hegaztien barruko Ardeidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ardea
* Ardeidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Phalacrocorax perspicillatus

***Phalacrocorax perspicillatus*** *Phalacrocorax* generoko animalia zen, jada iraungia. Hegaztien barruko Phalacrocoracidae familian sailkatzen zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phalacrocorax
* Phalacrocoracidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Anhinga asiar

**Anhinga asiarra** (*Anhinga melanogaster*) *Anhinga* generoko animalia da. Hegaztien barruko Anhingidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Anhinga
* Anhingidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Zopilote indioilar

**Zopilote indioilarra** (*Cathartes aura*) *Cathartes* generoko animalia da. Hegaztien barruko Cathartidae familian sailkatua dago.

Taldetan bizi da eta oso usain txarra dario. Sarraskiak janez elikatzen da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cathartes
* Cathartidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Kondor kaliforniar

**Kondor kaliforniarra** (*Gymnogyps californianus*) *Gymnogyps* generoko animalia da. Hegaztien barruko *Cathartidae* familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gymnogyps
* Cathartidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Pandion cristatus

***Pandion cristatus*** *Pandion* generoko animalia da. Hegaztien barruko Pandionidae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pandion
* Pandionidae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Baza afrikar

**Baza afrikarra** (*Aviceda cuculoides*) *Aviceda* generoko animalia da. Hegaztien barruko Accipitridae familian sailkatua dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aviceda
* Accipitridae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Eskalada-graduazio

**Eskalada graduazioa** eskaladan igoera-bideen zailtasuna neurtzeko erabiltzen den sailkapen bat da. Egun, anitz dira eskalada igoeren zailtasuna neurtzen duten sailkapenak, baina oro har, igoera burutzeko mugimenduen zailtasuna, arriskua eta igoerak eskatzen duen erresistentzia batera hartzen dituzte kontuan.

## Eskalada graduazioen zerrenda 
* Yosemite Sistema Hamartarra, 1etik 5erako mailak dituena zailtasun ordenan, baina hauen barnean sailkapen gehigarriak dituena, zenbakiak eta letrak baliatuz, adibidez 5.11.a
* Britainar sistema:
** adjektibo-graduazioa, igoeraren zailtasun orokorra neurtzen duena (E *Easy* kategoriatik *; *HVS* *Hard Very Severe* kategoriara)
** graduazio teknikoa, igoerako mugimendu zailenak kontuan hartzen dituena
* UIAA *Union Internationale des Associations d'Alpinisme'' erakundeko sistema, I mailatik VII mailara bitarteko zailtasun-mailak hartzen dituena, - eta + sailkapen gehigarriekin.

## Kanpo estekak
Itsas arrano buruzuri

thumb| *Haliaeetus leucocephalus*

**Itsas arrano buruzuria** (*Haliaeetus leucocephalus*) *Haliaeetus* generoko animalia da. Hegaztien barruko Accipitridae familian sailkatuta dago. AEBetako ikurreko hegaztia da eta haren armarrian ageri da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Haliaeetus
* Accipitridae

## Kanpo estekak 
* World Bird Names
Herrialde guztietako langileak, elkar zaitezte!

**«Herrialde guztietako langileak, elkar zaitezte!»** (), batzuetan **«Munduko langileok, elkartu!»** itzulia, Karl Marxek eta Friedrich Engelsek idatziriko Agiri Komunistaren bukaeran ageri den goiburu politikoa da, komunismoaren kontsigna nagusi eta ospetsuena.

Sindikatuek, bere ideologia edozein izanik, erabiltzen dute baina batez ere internazionalistek. Sobietar Errepublika Sozialisten Batasunaren goiburua () ere izan zen, bere armarrian agertuz.

## Aldaerak 
Agiri Komunista lehendabizikoz 1848an Pehr Götrek suedierara itzuli zuenean  ( edo "Herriaren Hitza, Jainkoaren Hitza") idatzi zuen. Geroko itzulpenetan jatorrizko goiburua erabili zuten.

Maoistek batzutan 1920an Leninek asmaturiko aldaera erabiltzen dute 'Herrialde guztietako langileak eta herri zanpatuak, elkar zaitezte!'.

## Ikus, gainera 
* Bakoitzak bere ahalmenaren arabera, bakoitzari bere beharren arabera

## Kanpo estekak
Arbeit macht frei

[250px|thumb|eskuinera|[Auschwitz|Auschwitz I sarraski esparruaren atea, *Arbeit macht frei* goiburua duena]]

***Arbeit macht frei*** (euskaraz: "Lanak askatzen du") alemanezko goiburu bat da, naziek hainbat deuseztatze-esparruren atean jarri zutena.

*Arbeit macht frei* Lorenz Diefenbachek 1873an Vienan argitaraturiko eleberri baten izena da. 1922an bertoko antisemitek erabili zuten eta bost urte geroago Weimarko Errepublikak erabili zuen lan publikoaren bidez langabezia gutxitzeko. NSDAP-ek (Alderdi Nazi) 1933an boterea lortu zuenean, goiburua mantendu zuen.

Harold Marcusen esanetan, Dachauren lehenengo zuzendaria zen Theodor Eickek erabili zuen lehendabizikoz sarraski-esparruetan. handik guztietara zabaldu zen, Buchenwaldera izan ezik. Honek *Jedem das seine* ("bakoitzari berea") goiburua zuen.

## Kanpo estekak
In God We Trust

thumb|*In God We Trust* goiburua duen estatubatuar txanpona

***In God We Trust*** (euskaraz: "Jainkoaz fido gara") Ameriketako Estatu Batuetako nazio goiburua da. 1956an Kongresuak ezarria, ofizialki *E pluribus unum* goiburuaren ondoan doa.

1814an Francis Scott Keyk idatzitako *Star-Spangled Banner* ereserkiaren azken estrofak dakar goiburuaren inoizko lehendabiziko aipamena:

Txanponetan 1864tik aurrera eta billeteetan 1957tik aurrera. *In God We Trust* Florida eta Georgia estatuen goiburua ere bada.

Dead Kennedys punk musika-taldeak 1981ean *In God We Trust Inc.* izeneko EP atera zuen.

## Kanpo estekak