Zikloi operazioa

**Zikloi Operazioa** () Ameriketako Estatu Batuetako Inteligentzia Agentzia Zentralaren (CIA) programaren izena izan zen, 1979tik 1989ra bitartean Afganistanen afganistango mujahidinak armatu eta finantzatzeko, SESBek Afganistango Errepublika Demokratikoari laguntzeko egindako esku-hartze militarraren aurretik eta bitartean. Mujahidinek MI6 britainiarraren laguntza ere jaso zuten, ezkutuko ekintza bereiziak egin baitzituen. Programak, batez ere, talde islamista militanteei lagundu zien, baita lotura jihadistak zituzten taldeei ere, bereziki Pakistanen Muhammad Zia-ul-Haq lotutakoei, eta ez Afganistango Errepublika Demokratiko Sobietarraren aurkako beste erresistentzia-talde ez hain ideologizatu batzuei.

Zikloi Operazioa izan zen CIAren operaziorik luze eta garestienetako bat. Finantzaketa ofizialki 1979an hasi zen, 695.000 dolarrekin; 1980an, 20– 30 milioi dolarrera igo zen; 1987an, berriz, 630 milioi dolarrera igo zen urtean, eta honela deskribatu zen: "Hirugarren Munduko edozein insurjentziari inoiz egindako laguntzarik handiena". Finantzaketak aurrera egin zuen (baina gutxitu egin zen) 1989ko sobietar erretiroaren ondoren, Mohammad Najibullah presidentearen armadaren kontra borrokan jarraitu zutenean eta Agfanistango Gerra Zibila (1989-1992) hasi zenean.

## Aurrekariak 
### Komunisten iritsiera boterera 
thumb|Nekazariak lurrak jasotzen, Tarakiren Nekazaritza Erreformaren baitan.
Nur Muhammad Tarakiren zuzendaritzapean, 1978ko apirilaren 27an komunistek boterea hartu zuten Afganistanen. Erregimen berriak, Tarakiren Khalq fakzio estremistaren eta Parcham moderatuaren artean banatua zegoenak, urte hartako abenduan Sobietar Batasunarekin adiskidetasun-itun bat sinatu zuen. Tarakik hezkuntza sekularra hobetzeko eta lurra birbanatzeko egin zituen ahaleginak exekuzio masiboak (buruzagi erlijioso kontserbadore asko barne) eta Afganistango historian aurrekaririk ez zuen zapalkuntza politikoa izan zituen, eta muyahidin matxinatuen errebolta eragin zuen..

### Pakistanen presioa 
1970eko hamarkadaren erdialdean, Pakistango inteligentzia-funtzionarioak AEB eta bere aliatuak pribatuan presionatzen hasi ziren islamiar matxinatuei laguntza materiala bidaltzeko. Pakistango lehendakariak, Muhammad Zia-ul-Haqek, AEBrekin zituen loturak murriztu zituen Jimmy Carterren lehendakaritzan zehar, Pakistango programa nuklearra eta 1979ko apirilean Zulfikar Ali Bhuttoren exekuzioa zirela eta. Baina Carterrek Zbigniew Brzezinski segurtasun-aholkulari nazionalari eta Cyrance Vance estatu-idazkariari esan zion 1979ko urtarrilean "Pakistanekin ditugun harremanak hobetzea" beharrezkoa zela, Iranen zegoen egoeraren ondorioz Baina Arnold Horelick Inteligentziako Ofizial Nazionalaren apirilaren 5eko ohar batek ohartarazi zuen: "Ezkutuko ekintzak sobietarrei operazioa garestituko lieke eta herrialde askotan musulmanen iritzia euren aurka jarri. Arriskua zen AEBetako ezkutuko laguntza-programa garrantzitsu bat martxan jarriz gero, arriskuak areagotu eta sobietarrak nahi zena baino modu zuzenago eta sendoagoan esku hartzera bultzatuko zuela" Bilera gehigarriak egin ziren apirilaren 6an eta uztailaren 3an, eta, bigarren bileraren egun berean, Carterrek "memorandum presidentziala" sinatu zuen, eta "baimena eman zion CIAri $500,000" baino gehiago gastatzeko mujahidinentzako laguntza ez-hilgarrian, "une hartan hasiera txiki bat zirudiena" Brzezinskiren arabera, 1979. urtearen erdialdean konbentzitu zen sobietarrek Afganistan inbadituko zutela, AEBko politika edozein izanda ere, Carter administrazioak porrot egin baitzuen Afrikako sobietar jarduerari modu oldarkorrean erantzuteko. Ustekabeko ondorioak izan arren, mujahidinentzako laguntza modu eraginkorra izan liteke Afganistandik haratagoko (bereziki Brzezinskiren jaioterria zen Polonian) eraso sobietarrari aurrea hartzeko

Bruce Riedelek, ordea, AEBren ekimenaren helburu nagusia Pakistanekin zituen harremanak hobetzea zela uste du. Steve Coll-ek hauxe dio: "Inteligentzia txosten garaikideen arabera, bereziki sobietarren inbasioaren ondorengo lehen egunetan idatzitakoak, argi uzten dute Brzezinski Afganistanen sobietarrei ekintza ezkutuen bidez aurre egiteko prest zegoen arren, balitekeela sobietarrek ere irabaztea". Hori dela eta, eta inbasioak Carter administrazioari ezarri zizkion kostu politiko eta segurtasun koste ikaragarri handiak kontuan hartuta, Brzezinskik sobietarrak Afganistanera erakarri zituelako baieztapen orok eszeptizismo sakona merezi du". Gatesek hau esan zuen: "Carter Administrazioan inork ez zuen nahi sobietarrek Afganistan inbadi zezaten, eta inork ez zuen, gutxienez gogoan izan dudanaren arabera, haiek inbaditzera animatzen saiatu nahi izan". Sobietarren inbasioaren ondoren, sobietarrak euren Vietnameko odol galdera propioa izatearen alde agertu ziren batzuk".. Margaret Thatcher britainiar lehen ministroak gogo biziz babestu zuen Carterren jarrera irmoa, nahiz eta britainiar inteligentziak uste zuen "CIA alarmistegia zela Pakistanen aurkako mehatxu sobietarrari buruz". Brzezinskik eta bere laguntzaile anonimo batek elkarrizketa bat izan zuten Selig S. Harrisonekin zera azaltzeko; AEBk mujahidinei bidali behar zien laguntza "ez hilgarriak", nominalki, hirugarrengoen bidez armak bidaltzea barne hartzen zuela. Bitartean, Harrison, Riedel eta Ekialde Hurbileko eta Hegoaldeko Asiako dibisioko nagusia zen Charles Coganek diote ez zitzaizkiela eman AEBko armarik mujahidinei Pakistanen bidez 1980ko urtarrilean iritsi zirenak baino lehenago, Carterrek 1979ko abenduan memoranduma sinatu ondoren. 

Carterrek 1980aren hasieran zehaztu zuen gerra horretan AEBetako politikaren bultzada: mujahidinak Pakistango ISIren bidez armatzeko programa bati ekin zion Carterrek, eta Saudi Arabiaren promesa bat ziurtatu zuen AEBen finantzaketa berdintzeko. Ronald Reaganek, Carterren ondorengoak, mujahidinei emandako laguntza handitu zuen. AEBentzako kostua, amaieran, 3.000 milioi dolar ingurukoa izan zen. AEBen laguntza Pakistanen bidez bideratzeko erabakiak iruzur masiboa eragin zuen, Karatxira bidalitako armak askotan saldu baitziren tokiko merkatuetan, afganiar matxinatuei eman ordez; Karatxi laster bihurtu zen munduko hiri bortitzenetako bat. Pakistanek ere kontrolatu zuen zer matxinatuk jasoko zuten laguntza: Ziaren gobernuak lagundutako zazpi muyahidin-taldeetatik lauk sineste fundamentalista islamiarrak defendatzen zituzten, eta fundamentalista horiek jaso zituzten funts gehienak 1985etik aurrera, Reagan administrazioak iragarri zuenean mundu osoko erresistentzia-mugimendu antisobietarren alde egingo zuela (orain Reagan Doktrina deritzona), ez zen beharrezkoa armamentuaren jatorria ezkutatzea; Pentagonoko goi-mailako funtzionarioa, Michael Pillsbury, Estatu Batuek egindako armak ematearen alde agertu zen, misil kopuru handi bat barne.

Armamentuaren banaketa, neurri handi batean, Zia-ul-Haq presidente pakistandarraren mende zegoen, Wilson kongresukidearekin harreman pertsonala baitzuen. Haren Zerbitzuen Arteko Inteligentzia (ISI) bitartekaria zen funtsak banatzeko, armak transferitzeko, gaitasun militarrerako eta Afganistango erresistentzia-taldeei finantza-laguntza emateko. Britainia Handiko MI6 eta SAS programen, Saudi Arabiaren eta Txinako Herri Errepublikaren finantziazioarekin batera, ISIk 100.000 matxino baino gehiago armatu eta trebatu zituen 1978 eta 1992 artean. Estatu arabiarretako boluntarioak bultzatu zituzten Afganistanen egoitza zuten tropa sobietarren aurkako borrokan Afganistango erresistentziarekin bat egitera; MI6k bi ofizialen urteko misioa bidali zuen, baita instruktore militarrak ere Massoud-i eta haren borrokalariei. Ezkutuan emandako armetatik, gehienak armada britaniarraren Lee Enfields zaharrak ziren, eta horietako batzuk Indiako Armadari erosi zizkioten. Armategi hori estimatua izan zen Afganistango erresistentzia-taldeen artean. Minak, lehergailuak, irratiak, gerra-informazioa eta 300 misil-jaurtitzaile inguru bidali ziren Afganistango erresistentziara.

Txostenek erakusten dutenez, Estatu Batuetako Estatu Departamentuko langile zibilek eta CIAk maiz bisitatu zuten Afganistan eta Pakistan arteko mugaldea, eta Estatu Batuek laguntza handia eman zuten Afganistango errefuxiatuei laguntzeko. CIAko zuzendari William Casey Pakistanera joan zen, ezkutuan, mujahidinak kudeatzen dituzten ISIko ofizialekin elkartzeko, eta, pertsonalki, gerrillaren entrenamendua behatu zuen behin gutxienez. Collek jakinarazi zuenez:

Estatu Batuetako gobernuaren eta mujahidinen arteko beste harreman zuzeneko puntu batzuk ere izan ziren. Hekmatyar Estatu Batuetara eraman zuen CIAk, Zalmay Khalizad Estatuko Departamentuko funtzionarioak han hartu baitzuen ostatu. Hekmatyar Reagan presidentearekin biltzera gonbidatu zuten, baina uko egin zion, eta Etxe Zurian 1985eko urriko biltzarrean Younis Khalis mujahidinak ordezkatu zuen, publikoki Reagan Islamera bihurtzeko eskatu zuena. Howard Hart CIAko Islamabadeko buruak, harreman pertsonala garatu zuen Abdul Haq-ekin, Harten oinordekoak, William Piekneyk, jarraitu zuena. Horren ondorioz, afgandarrak Reagan eta Margaret Thatcherrekin biltzea lortu zuen. Richard Armitage Defentsa Idazkariordea muyahidinekin bildu zen aldizka, bereziki Burhanuddin Rabbanirekin. Jakina da, halaber, CIAko agenteek zuzeneko ordainketak egin zizkiotela Jalaluddin Haqaniri.

thumb|Sobietar hegazkin baten zatiak, 1984an bota eta gero, AEBk emandako armei esker.
Stinger aire-kontrako misilak, Estatu Batuek eraikiak, kolpe erabakigarria eman zion 1986tik aurrera muyahidinineen Sobietar Batasunaren aurkako gerra ahaleginari, aukera eman baitzien afganiar armatuei eremu estrategikoetan helikoptero sobietarren lurreratzeen kontra eraginkortasunez defendatzeko. Stingerrak hain ziren ospetsuak eta hilgarriak, ezen 1990eko hamarkadan AEBk berrerosketa operazio bat egin zuela, erabili gabeko misilak terrorista antiestatubatuarren esku gera ez zitezen. Baliteke berrerosketa programa hau ezkutuan berritu izana ere, 2001eko Afganistanen aurkako gerraren hasierarekin, gainerako Stingerrak Estatu Batuetako indarren aurka erabiltzeko beldurrez.

Reaganen programak Afganistanen sobietarren okupazioari amaiera ematen lagundu zuen, insurjentzia baretzeko gai ez ziren sobietarrekin. 1987ko uztailaren 20an, sobietar gudarosteak erretiratu egingo zirela iragarri zen, 1988ko Genevako Akordioetara eraman zituzten negoziazioen ondorioz, 1989ko otsailaren 15ean egin zuten alde azken sobietarrek. Sobietar indarrek 14.000 hildako eta desagertu eta 50.000 zauritu baino gehiago jasan zituzten. Erretiratzeak Sobietar Batasunaren beraren disoluzioa azkartu zuen. Guztira, AEBek, Arabiak eta Txinak mujahidinei ematen dieten laguntza konbinatua 6 eta 12 bilioi bitartekoa da Beste batzuek, ordea, Ahmed Shah Massoud eta antzeko moderatu erlatiboei lagundu zieten. Besteak beste, Heritage Fundazioko kanpo-politikako bi analistak, Michael Johnsek eta James A. Phillipsek, Massoud defendatu zuten, Reagan dokrinaren pean AEBen babesa merezi zuen erresistentzia afganistarraren buru gisa.

## Ondorioak 
Tropa sobietarrek herrialdea utzi ondoren, AEBek Afganistanen interesa galdu zuen. Hekmatyarren eta haren Hezb-i-Islami alderdiaren finantziazio estatubatuarra berehala eten zen. Estatu Batuek ere gutxitu egin zuten Pakistango Afganistango errefuxiatuentzako laguntza.

1990eko urrian, Estatu Batuetako presidenteak, George H. W. Bushek, uko egin zion Pakistanek lehergailu nuklearrik ez zuela ziurtatzeari, eta horrek Pakistanen aurkako zigorrak ezartzea ekarri zuen, Pressler Zuzenketaren bidez (1985), Atzerri Laguntzaren Legearen bidez (1961). Horrek eraldatu egin zuen 1987an eskainitako bigarren laguntza-multzoa, eta eten egin zituen Pakistanerako laguntza ekonomikoa eta salmenta militarrak, Pakistanerako bidean zegoen laguntza ekonomikoa izan ezik. Salmenta eta entrenamendu militarreko programak ere bertan behera utzi ziren, eta Estatu Batuetan trebaketan ari ziren militar pakistandar batzuei etxera itzultzeko eskatu zitzaien.

1991n, Charlie Wilsonek Ganberako Inteligentzia Batzordeari eskatu zion mujahidinen finantziazioarekin jarrai zezala, eta 1992ko zerga-urterako 200 milioi dolar eman zitzaizkien. Saudi Arabiako funtsekin, 400 milioi dolar izan ziren urte hartan. Afganistango tribuek estatu Batuek Iraketik Golkoko Gerran harrapatu zituzten armak ere jaso zituzten.

## Kritikak 
[thumb|200x200px|Kritikek diote [Mujahidin|muyahidinen finantzaketak eragina izan zuela irailaren 11ko erasoen kausan.]]
AEBetako gobernuak kritika gogorrak jaso ditu, Pakistanen finantzaketaren ondorioz Hekmatyar polemikoari neurriz kanpoko kopuru bat bideratzen uzteagatik; izan ere, Pakistango funtzionarioek uste izan zuten "beren gizona" zela. Hekmatyar kritikatu dute beste *mujahidin* batzuk hil eta biztanleria zibilari eraso egiteagatik, Kabuleko bonbardaketa barne, Estatu Batuek emandako armekin, 2.000 biktima eraginez. Esan zen Hekmatyar Osama bin Ladenen laguna zela, al-Kaidaren sortzailea. Afganistanen borrokatzen ziren Maktab al-Khadamat izeneko boluntario "arabiar afganistarrei" laguntzeko operazio bat zuzentzen ari zenean. Pakistango buruzagiak, Ziak, bere portaeraz kezkaturik, Hekmatyar ohartarazi zuen: "Pakistan izan zen lider afganiar bihurtu zuena, eta Pakistanek suntsitu ere egin dezake oker jokatzen jarraitzen baldin badu".

CIA eta Estatu Departamentua kritikatu egin dituzte testuliburuak argitaratzeagatik, haurrak atzerritarrekiko eta afganiar ez-musulmanekiko arrazismoz eta gorrotoz doktrinatzeko.

Beste batzuek esan dute mujahidinen finantzaketak irailaren 11ko erasoetan eragina izan zuela. Zenbait iruzkingile politikok Al-Qaedaren erasoak "leherketa" gisa edo Estatu Batuek muyahidinei emandako laguntzaren ustekabeko ondorio gisa deskribatu dituzte.

### CIAk Bin Laden lagundu zuenaren salaketa 
Batzuek alegatu dute Bin Laden eta Al Kaida CIAren laguntzaren onuradun zirela. Hori zalantzan jartzen dute zenbait adituk, hala nola Collek —CIAko erregistro desklasifikatuek eta CIAko ofizialekin egindako elkarrizketek ez dutela baieztapen horien alde egiten. Bergenek behin eta berriz dio finantzaketa Afganistango mujahidinei bideratui zela, eta ez haiek laguntzeko etorri ziren boluntario arabiarrei.

Hala ere, Sir Martin Ewansek adierazi zuen Afganistango arabiarrek "CIAren finantzaketaz zeharka baliatu zirela, ISIren eta erresistentzia-erakundeen bidez", eta "kalkulatu da 35.000 "arabiar afganiar" izan zitezkeela entrenamendu militarra jaso zutenak Pakistanen, aurreko urteetan eta 1988ra arte 800 milioi dolarreko kostuarekin". CIAren onuradun handienetako batzuk komandante arabiarrak izan ziren, hala nola Haqani eta Hekmatyar, urte askoan bin Ladenen aliatu giltzarri izan zirenak. Haqqanik —1980ko hamarkadan Bin Ladenen bazkide hurbilenetako batek— zuzeneko ordainketak jaso zituen CIAko agenteen eskutik, ISIren bitartekaritzarik gabe. Finantziazio-iturri independente horrek neurriz kanpoko eragina eman zion Haqaniri muyahidinengan. Haqqani eta haren sareak zeregin garrantzitsua izan zuten Al Qaedaren prestakuntzan eta hazkundean, eta Jalalhuddin Haqqani esker, Bin Ladenek boluntario muyahidinak gaitu zituen Haqani eskualdean, eta han azpiegitura zabal bat eraiki zuen., 1986ko erdialdetik 1989ko erdialdera, une hartan Bin Ladenen ikuspegi miresgarria izan zuen, meme baten ondorioz *mujahidin borrokalariei* gisa agertu izan dena Interneten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ahmad Shah Massoud
* Afganistango gerra (1979-1989)
* *Charlie Wilson-en gerra*

## Kanpo estekak 
*  Gaiari buruzko Jacobin agerkariko artikulua