open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bernardino Machado

**Bernardino Luís Machado Guimarães** (Rio de Janeiro, 1851ko martxoaren 28a - Porto, 1944ko apirilaren 29a) portugaldar politikaria izan zen. Portugalgo presidentea izan zen 1915etik 1917ra eta 1925etik 1926ra.

Brasilen jaio eta 1860an Portugalera iritsi zen. Matematika eta filosofia ikasi zituen Coimbrako Unibertsitatean. Filosofian doktoratu ondoren, nekazaritzan eta landa-ekonomian graduatu zen.

Alderdi Bersortzailearen kide izan zen eta 1882an diputatu hautatu zuten. 1890eko hamarkadan Ernesto Hintze Ribeiroren gobernuan ministro izan zen. Portugalgo masoneriako buruzagi bat ere izan zen.

1903an Portugalgo Alderdi Errepublikanoan sartu zen eta errepublikaren aldarrikapenaren alde lanean hasi zen. 1910ean errepublika aldarrikatu zenean Kanpo Arazoetako ministro izendatu zuten, eta 1911n ez zuten presidente hautatu. Portugalgo lehen enbaxadorea izan zen Brasilen, 1913tik 1914ra.

1914ko otsailetik azarora arte lehen ministro izan zen eta 1915ean errepublikako presidente hautatu zuten. Bere agintaldian Alemaniak gerra egin zion Portugali eta Machadok frontean zeuden soldadu portugaldarrak bisitatu zituen. 1917an Sidónio Paisek zuzendutako estatu-kolpe militar batean kargutik kendu eta erbesteratu egin zen.

1919an erbestetik itzuli eta senatari hautatu zuten. 1921eko otsailetik maiatzera lehen ministro izan zen berriro. 1925ean bigarren aldiz hautatu zuten presidente, Manuel Teixeira Gomesek dimisioa eman ondoren. 1926an diktadura militarra ezarri zuen beste estatu-kolpe batean kargutik kendu zuten. Frantzian erbesteratu eta Portugalera itzuli zen 1940an, herrialdearen iparraldean bizitzeko betebeharrarekin.

## Kanpo estekak
Julio Ibarra

**Julio César Ibarra López** (Bilbo, Bizkaia, 1965 - ) bizkaitar kazetaria da. 

## Ibilbidea 
Bilboko Santutxu auzoan jaio zen. Leioako unibertsitatean Publizitate ikasketak egin zituen. 1988an lortu zuen lizentziatura eta ondoren Marketin doktoretza egin zuen.

Radio Euskadi irratian bekadun gisa hasi zen lanean, eta ondoren, handik Euskal Telebistara pasa zen.

ETB2 kateko Teleberri albistegiaren aurkezlea eta gaueko albistegiaren editore izan zen 10 urtez. 

Aurkezle lanak utzi zituen, Bilboko Metroaren komunikazioa eta marketing arduradun izenatu zutenean.

Athletic futbol taldearentzako lan egin zuen bolondres modura komunikazio, marketing eta kanpo harremanen arduradun gisa. 

## Telebista saioak 
* thumb|Julio Ibarra kazetaria Berton aldizkarian (1998)ETB2 Teleberri

## Sariak eta aitortzak 
*1998 Geca saria. 
*1999 Geca saria.
*2000 Geca saria. 
*2004 Bilboko Aste Nagusiko pregoilari. 
*2013 Karrantzako Euskal Jaiaren pregoilari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sesshū Tōyō

(Japonia, 1420 – 1506) Japoniako historian margolaririk onena. Zen-Shu apaiza, Muromachi aldikoa, bere margoetan sumi-e erabiltzen zuen (tinta beltza).  Hasiera bateran Txinako paisaiak margotzen zituen, ondoren Zen Buddhisten estetika erakutsi zuen.

Japoniar eta txinatar estiloak batu zituen, zen pinturen estilo indibidualista garatzeko. Pinturan izan zuen eragina hain handia izan zen ezen arte-eskola askok fundatzaile izendatu baitzuten.  

## Biografia 
Akahaman (Sojako hirian) jaio zen, Muromachiren garaian Bitchū Province zen, eta orain Okayama Prefecture. Samuraien  (Kyoton, Japonian, dagoen Shθkokuji tenpluan, monje gisa). Lehen haurtzarotik, pinturarako talentua erakutsi zuen, eta, azkenik, Japonia osoan  nabarmendu zen. Umetan, komunitate budistan sartu zen Hofukujiren tenpluan, Okayaman (Japonia). 

Hamabi edo hamahiru urte zituela, Shοkoku-ji tenpluan monje sartu zen, Kyoton. Shοkoku-ji tenpluak harreman estua izan zuen Muromachiren gobernuarekin, tenpluaren jarraitzaile nagusiak Ashikaga gobernariaren familiaren parte baitziren. Tenshō Shūbun-en ikaslea izan zen, zeinak tinta beltzaren maisua zen.

1467an, Ming dinastiaren agintaldian, Txinara bidaiatu zuen, japoniar mandatari baten kide gisa. Txinara hiru urtez bidaiatu zuen, monasterioak eta Chan-eko paisaiak arakatuz, eta artista profesionalen txinatar pinturak ikasi zituen, maisu alfabetatuen pinturen ordez. Bertan,  estilo errealistak ikasi zituen. Ningbotik Perkingera egin zituen bidaietan, naturaren handitasuna sintetizatu zuen, tinta txinatarraren pinturan erabilitako erreferentzia originaletatik ikasiz.

Bere bizitzaren azken urteetan, Masuda, Japonia, bisitatu zuen eta, *Sesshuren lorategia* margotu zuen. 1506an, 87 urte zituela, Tokoji-ko tenpluan hil zen, baina haren gorpuzkiak Ikoji-ren tenplura eraman zituzten. Gerora, Sesshū-ren tenplua deitu zioten.eskuinera|thumb|291x291px|*Huikek bere besoa* Bodhidharmari eskaini zion (1496)

### Paisaiak 
* Urtaroak (1420–1506)
* Neguko paisaiak (1420–1506;Tokioko Museo Nazionalean)
* Paisaien desplazamendu laburra (1470-90; Kiotoko Museo Nazionalean.
* Paisaien desplazamendu luzea (1486, Mori Kolekzioa)

* , "splashed-ink" technique scroll (1495; Tokioko Museo Nazionalean)
* *Ama* no-Hashidate (. 1502–05; Kiotoko Museo Nazionalean)

### Beste batzuk 
* *Masuda Kanetakaren erretratua* (1479; Masuda bilduma, Tokio)
* *Huikek bere besoa* Bodhidharmari eskainiz (''Daruma eta Hui K'o*) (1496; Sainen-ji, Aichi, Japonia)
* *Loreak eta hegaztiak'', (Kosaka bilduma, Tokio)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sumi-e
* Taoismoa
* Ming dinastia
* Tokioko Museo Nazionala
* Kiotoko Museo Nazionala

## Kanpo estekak
Sarah Cloyce

**Sarah Cloyce**, jaiotzez **Sarah Towne Blessing** (1648ko irailaren 3a &ndash; 1703) Salemgo sorginkeria prozesuko akusatua izan zen, baina ez zuen inoiz epaiketa bateko salaketa jaso.

## Aurrekariak 
William eta Joanna Towneren alaba izan zen, 1640 inguruan Great Yarmouthetik Salemera emigratu zuen familiakoa. Sarah, seguru asko zortzi seme-alabetako gazteena, Edmund Bridgesekin ezkondu zen, eta harekin sei seme-alaba izan zituen. Alargundu ondoren, Peter Cloyce alargunarekin ezkondu zen, eta harekin hiru seme-alaba gehiago izan zituen.

## Salemgo epaiketak 
Sarahri sorginkeria leporatu zioten Rebecca Nurse ahizpa defendatu eta elizatik irtetean elizako ateak bat-batean itxi ondoren (ustez aurrekaririk gabeko ekintza bat Ingalaterra Berrian). Sarah salatu egin zuten, egun batzuk geroago atxilotu,eta Bostongo kartzelara eraman zuten. Jonathan Walcottek eta Nathaniel Ingersollek artxibatu zuten kexa, eta Sarahri Abigail Williams-i, Samuel Parris apaizaren ilobari, atxiki izana eta Mary Walcott atsekabetu izana leporatu zioten.

Sarahk aukera bat eskatu zion epaimahaiari errugabea zela frogatzen zuen ebidentzia aurkezteko.

## Azken urteak 
Sarah espetxean zegoela, sorginkeriagatik urkatuta hil zituzten Rebecca Nurse eta Mary Eastey ahizpak. Hala ere, 1692ko abendurako, Sarah-ren aurkako akusazioak "ignoramus" ("ez dakigu"-ren sinonimoa) gisa markatu ziren. 1693ko urtarrilaren 3an, epailetzako auzitegi nagusiak uko egin zien Sarah-ren aurkako karguei eta haren senarrak, Peterrek, askatzeko kostuak ordaindu zituen. Ondoren, senarra eta biak Framinghamera joan ziren, mendebalderago. Bere bizitzako azken hamar urteak ahizpen izenak 'garbitzen' eman zituen. Hil ondoren, bere bi ahizpak errugabe aurkitu zituzten. 1706an, Ann Putnam Jr. sorgin-ehiztari salatzaile damutuak Rebecca, Mary eta Sarah izendatu zituen, bereziki, berak gezurrez salatu zituenen artean: *"Hautsean egon beharko nuke, eta makurrarazi, neure burua eta bere familiak hain goibel erakarrita"*. 1712an Elizak atzera bota zuen Rebeccaren aurkako exkomunio-epaia, ez baitzuten nahi "oroimena gaitzestea eta seme-alabei min ematerik".

Sarah Cloyce 1985eko telebista publiko estatubatuarreko *American Playhouse: Three Sovereigns for Sarah* izeneko miniseriearen protagonista eta narratzailea da. Epaiketak kontatzen ditu eta Vanessa Redgrave aktore ingelesak interpretatu zuen Rebecca.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Donatella Mani

**Donatella Mani** (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1999 - )  **Miguel Biurrune** nafarroako drag artistak gorpuztutako petsonaia da. 

## Ibilbidea 
Umea zela Grimhilde erregina, Maleficent eta Esmeralda ziren haren erreferenteak.

2016 urtean hasi zen drag artista bezala. Iruñeko Gurutzeko Plazako institutuan, batxilergoko galan, drag zela erakutsi zuen lehenbiziko aldiz.

Lehenbizikoa izan zen Iruñeko LGTB harrotasunaren manifestazioan drag jantzita agertzen. 

Drag modura abestiak sortu eta ikuskizunak emateaz gain, hitzaldiak ere eman ditu. 

## Abestiak 
* 2019 Espacio inerte
* 2020 Sueño disco
* 2022 Quiero tu verdad
* 2024 Album "obra del destino"

## Ikuskizunak 
* 2022 Lumak Drag Festival, Albina Starduts, Sussie Pussie eta  Euskal Herriko beste drag artista batzuekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rocío Vitero Pérez

**Rocío Vitero Pérez** (Gasteiz, 1980) gizarte-langilea eta gizarte-mugimenduetako ekintzailea eta euskal politikaria da.

## Biografia 
Gasteizen jaio zen 1980an. 2009. urtean UHUNen Osasun Mental Komunitarioko profesional programa bat egin zuen. 2011n, Gizarte Bazterketari, Integrazioari eta Herritartasunari buruzko masterra, UHUNen eskutik. Eta 2013. urtean Gizarte Lanean graduatu zen Euskal Herriko Unibertsitatean.

### Ibilbide profesionala 
Gizarte politikak gainbegiratzen aditua da eta adineko pertsonen egoitzetan eta presoen gizarteratzean laguntzaile gisa lan egin du. Aterpe Udal Zentroko arduraduna izan zen, gizarte-bazterketako egoeran dauden pertsonentzako Gasteizko harrera-zentroan, eta Arabako Hiesaren Aurkako Batzordeko kudeatzailea da. EAPN Euskadiko (Pobreziaren eta Gizarte Bazterketaren aurkako Europako Sarea) lehendakariordea izan zen, eta gizarte- eta boluntario-mugimenduetan parte hartu du.

2022ko maiatzean, EH Bildu koalizioak Vitero berretsi zuen Gasteizko 2023ko udal-hauteskundeetan alkatetzarako hautagai gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Merga Bien

thumb|Fuldako sorginkeriaren epaiketetan kartzela gisa erabilitako dorrea.
**Merga** **Bien** (Fulda, Alemania, 1560 &ndash; 1603) sorginkeriagatik kondenatutako emakume alemaniarra izan zen, eta, agian, 1603tik 1605era bitartean Fuldako sorginkeriagatiko epaiketetan biktimarik ospetsuena. 

## Biografia 
Bien Fulda hirian jaio zen. Hiru aldiz ezkondu zen, alargun geratu zen eta lehen bi senarren oinordekoa izan zen. 1588an, Blasius Ongo-rekin ezkondu eta hiritik alde egin zuen, baina senarraren enplegu-emaileekin izandako gatazka baten ondoren itzuli egin zen.

Denborarekin, printze abadea 1602an boterera itzuli zen erbestealdi luze baten ondoren, eta ikerketa bat agindu zuen hiriko sorginkeriaz. 200 pertsona baino gehiago exekutatu zituzten. Epaiketa horiek printzea hil arte iraun zuten, 1605era arte. 

## Atxiloketa 
1603ko martxoan, hiriko lehen atxiloketak izan ziren ikerketen ondorioz. Ekainaren 19an, Merga atxilotu eta kartzelan sartu zuten. Senarrak protesta egin zuen Spirako Gorteko Ganbera Inperialean eta haurdun zegoela esan zuen. Espetxean, bigarren senarraren, seme-alaben eta senarraren enpresaburuen familiako kide baten hilketa aitortu behar izan zuen eta erritu sataniko batean parte hartu izana. Haren haurdunaldia, espero ez bezala, inguruabar astungarritzat jo zen,  berak eta senarrak ez baitzuten seme-alabarik izan, nahiz eta hamalau urte zeramatzaten ezkonduta. Haurdunaldia deabruarekin izandako koitoaren emaitza zela aitortu behar izan zuen.

## Exekuzioa 
Bien sorgintzat jo zuten, eta Fuldako sutan erre zuten 1603ko udazkenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xabier Berasategi

**Xabier Berasategi Garmendia** (Olaberria, 2000ko apirilaren 8a) gipuzkoar txirrindularia da.

## Kirol ibilbidea 
Txirrindularitzan aritzeaz gain, Mekatronika Industrialeko ikasketak bukatu ditu.

Junior mailan (19 urtez azpikoa) 2017ko Euskal Herriko Txapelketako hirugarren postuan sailkatu zen.  Hurrengo urtean Gipuzkoako Itzuliko (bigarrena sailkapen orokorrean) eta Iruñeko Itzuliko (hirugarrena orokorrean) etapa garaipen bana lortu zuen.

2019an Laboral Kutxa taldearekin fitxatu zen. Bere bigarren denboraldian, Euskadiko eta Gipuzkoako txapelketak eskuratu zituen (23 urtez azpiko mailan), baita Kantabriako Itzulia ere. Bi urtez jarraian, 2021ean eta 2022an, Euskaldun Txapelketan gailendu da.

2023ko denboraldian profesionaletara pasatu zen Euskaltel-Euskadi taldean.

## Palmaresa 
## Emaitzak lasterketa nagusietan 
## Itzuli Handiak
### Beste Itzuliak 
—: ez zuen parte hartu 
UT: utzi, ez zuen amaitu

## Taldeak
* Laboral Kutxa- (2019-2022)
* Euskaltel-Euskadi - (2023-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Antonio Starabba

**Antonio Starrabba** (edo Starabba) **Rudiniko markesa** (Palermo, 1839ko apirilaren 16a - Erroma, 1908ko abuztuaren 6a) italiar politikaria izan zen. Italiako lehen ministroa izan zen 1891tik 1892ra eta 1896tik 1898ra.

Siziliako familia aristokratiko batean jaioa, 1859an Garibaldiren iraultzarekin bat egin zuen. Palermoko alkate izendatu zuten eta 1866an matxinada separatista eta erreakzionarioa zapaldu zuen. Lortutako prestigioa zela eta, Palermoko prefektua izendatu zuten, eta Napolikoa gero. 1869ko urrian Barne ministro izendatu zuten Luigi Federico Menabrearen gobernuan.

1886tik eskuina zuzendu zuen eta 1891n lehen ministro eta Kanpo Arazoetako ministro hautatu zuten. Bere gobernua Giovanni Nicoterak zuzenduta ezkerreko zati batekin koaliziokoa izan zen. Erreforma ekonomikoak egin zituen eta Aliantza Hirukoitzaren ituna berritu zuen. Gobernua 1892an erori zen, Ganberan zentsura-boto bat jaso ondoren.

1896an berriro zuzendu zuen gobernua, Adwako guduan Italiak porrot egin ondoren. Addis Abebako Ituna sinatu eta Etiopiaren independentzia onartu zuen. Kassala Erresuma Batuari ere utzi zion, eta horrek haserrea eragin zuen Italian. 1898ko maiatzean gogor zapaldu zituen prezioen gorakadak eragindako protestak eta hildakoak izan ziren Milanen. Ezkerrak eta eskuinak babesa kendu zioten eta 1898ko ekainean kargutik kendu zuten.
Matteuccia de Francesco

**Matteuccia de Francesco** (1428an exekutatua) italiar ustezko sorgina izan zen, gerora "Erripabianako sorgina" izena jarri zioten, bizi zen herriaren izena.

## Biografia 
Matteuccia 1428an epaitu zuten Todin, prostituta izateaz akusatuta eta beste emakume batzuekin profanazioak egin izanaz, eta 1426tik maitasun-pozioak prestatu eta saltzeaz. Torturapean aitortu zuen botikak saldu zituela eta zuhaitz batera euli baten moduan hegan egin zuela deabru baten bizkarrean, haur jaioberrien odolaz egindako ukendu batez gorputza igurtzi ondoren. Sorginkeriaren erruduntzat jo zuten epaiketan eta sutan erre zuten.

Haren kasua izan zen sorginkeriagatiko lehen epaiketetako bat Europan, eta, agian, airean hegan zebilen sorgin bat aipatzen duen lehen kasua.

## Erreferentziak
Galanperna zuri

**Galanperna zuria** (*Leucocoprinus leucothites*) *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da. Jangarria da, baina Amanita zuri hilgarriekin antz handia du *(verna eta virosa).* Oro har, orri zuriak eta eraztuna duten perretxiko guztietatik ihes egin behar da. Oso ohikoa Euskal Herrian.

Sinonimoa: *Hypophyllum scissum*, *Agaricus excoriatus*, *Agaricus leucothites* (Basionimoa), *Agaricus sphaerophorus*, *Agaricus naucinus*, *Lepiota naucina*, *Lepiota pudica*, *Lepiota naucina var. leucothites*, *Mastocephalus naucinus*, *Leucocoprinus pudicus*, *Leucoagaricus naucinus*, *Lepiota leucothites*, *Leucoagaricus leucothites*, *Leucoagaricus carneifolius var. leucothites*, *Leucoagaricus pudicus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 10 cm arteko diametrokoa, haragitsua, oboidea, ondoren kanpai formakoa eta azkenean zabaldua. Zeta-antzekoa, leuna, zurixka edo okre samarra da diskoaren gainean, eta batzuetan zartatu egiten da lehor dagoenean.

**Orriak:** Libreak, meheak, estu, sabeldunak, kolore zurixkakoak, baina azkenean arrosa-haragi kolorez tindatzen dira.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak

**Hanka:** Nahiko laburra, zilindrikoa, baina lodiagoa oinarrian, hasieran betea eta gero hutsa. Zurixka da eta, goiko aldean, mintzeko eraztun bat dauka, zuria eta nahiko iheskorra.

**Haragia:** Zuria, samurra, frutena gogorarazten duen usaina, zapore atseginekoa.

**Etimologia:** *Lepiota* hitza grezierazko "lepis" "lepidos" hitzetatik dator eta "oús" eta "otós ear" hitzetatik, kapela esan nahi duena. Ezkatadun kapela duen onddoa. Naucina epitetoa latinetik dator, "naucum" hitzetik, txikia esan nahi du. Bere neurriengatik.

## Jangarritasuna 
Jangarri delikatutzat hartzen da, hala ere, batzuek digestio arazoak egotzi dizkiote. Izan ere, perretxiko fin honek, ale gazteak eta bildu berriak kontsumitzea eskatzen du. Bestalde, kontuz ibili behar da Amanita zuri hilgarriekin ez nahasteko.

### Nahasketa arriskua 
Amanita zuri hilgarriekin nahas liteke, *Amanita verna*, *Amanita virosa* eta *Amanita phalloides* aldaera zuriarekin.

**Funtsezko desberdintasunak**

*Lepiota naucina:*  Hanka erraboilduna, baina bolbarik gabe. Eraztun mugikorra. Orri arrosakarak. Ukitzean apur bat horitu egiten da.

Amanita verna eta virosa: Hanka erraboilduna eta bolbaduna. Eraztun finkoa, benda bat osatuz. Orriak beti zuri, ez dira inoiz horitzen.

## Sasoia eta lekua 
Udaberri amaieratik udazkenera arte, belardietan, lorategietan, landatutako lurretan, etab., basoan ez. Baso hezeetan irteten dute batez ere Amanita hilgarriak.

*Lepiota naucina* perretxikoa, urte batzuetan, garai eta eremu egokietan, zelai eta lur landuak inbadituz agertzen da.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan barreiatzen da, kontinente guztietan zehar, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Galeria 

Fitxategi:Leucoagaricus leucothites 1.jpg
Fitxategi:Leucoagaricus leucothites 2.jpg
Fitxategi:Leucoagaricus leucothites 3.jpg
Fitxategi:Leucoagaricus leucothites 4.jpg
Fitxategi:Leucoagaricus leucothites 5.jpg
Fitxategi:Leucoagaricus leucothites 6.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dorcas Hoar

**Dorcas Hoar** (Beverly, Essex, 1634 -1711ko uztailaren 12a) sorginkeria egotzitako alarguna izan zen 1692ko Salemgo sorginkeria prozesuan. Errudun aurkitu eta urkara kondenatu zuten, baina hainbat ministroren laguntzarekin, behin-behineko barkamena eman zioten epaiketak amaitu ondoren.

## Biografia 
Dorcas Galley bezala jaio zen Beverlyn, Essex konderrian, Massachusettseko Badiako probintzian, Johnen eta Florence Galleyren alaba. William Hoarrekin ezkondu zen, eta seme baten ama izan zen. Mary Ross eta Elizabeth Giles zituen ahizpak**.** John Hathorne eta Jonathan Corwin magistratuek atxilotzea agindu zuten 1692ko apirilaren 30ean, Jonathan Walcott eta Thomas Putnam Salemgoek salaketa egin ondoren,  Hoar, Phillip English Salemgoak eta Sarah Murrell Beverlykoak mindu egin baitzituzten Mary Walcott, Mercy Lewis, Abigail Williams, Ann Putnam, Jr, Elizabeth Hubbard eta Susannah Sheldon.

George Herrick aguazilak Hoar eta Murrell Ingersoll tabernara eraman zituen maiatzaren 2an, Salem herrian, baina ezin izan zuen English aurkitu, Salemdik ihes egin baitzuen. 

### Epaiketa 
Dorcasen azterketa 1692ko maiatzaren 2an egin zen. Epaiketaren zain zegoela, sorginkeria-ekintzak aitortu zizkion Hoarrek Jonathan Lovetti, Jonathan eta Bethiaren (Rootes) semeari, Jonathan bere amona, Susannah Rootes, bisitatzera joaten zenean. Sorginkeria leporatu zioten eta epaiketaren zain zegoen. Jonathanek aitorpen hori Hoarren epaiketan frogatzat erabili zuen. Hoar errudun deklaratu zuten.

Deodat Lawson-ek honakoa idatzi zuen: *"Emakume kondenatu batek bakarrik, heriotza-bermea sinatu ondoren, libreki aitortua, denbora batez birebaluatzea eragin zuena, eta behagarria zen; emakume horrek ile-sorta bat zuen, oso luzea, hau da, lau oin eta zazpi hazbeteko luzerakoa; neurri batean, metxoi hori gainerakoaren kolore desberdinekoa zen (motza eta grisa) buruaren atzealdean hazten zena, eta nahaspilaturik zegoena, gorteak ebakitzeko agindu zuen, baina Hoar ez zegoen prest*".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Mercè Cuartiella

**Maria Mercè Cuartiella i Todolí** (Bartzelona, 1964ko abuztuaren 15a)  idazle eta antzerkigile katalana da.

## Biografia 
Filologian lizentziaduna da Bartzelonako Unibertsitatean eta bere lan profesionala kultur kudeaketaren arloan garatu du. Gaur egun, *Brau Edicions* argitaletxearen argitalpen-taldean dago, Figuerasen.

Prentsan eta aldizkari espezializatuetan parte hartu ohi du, hala nola *Encesa*n (bertan parte hartu zuen 2013tik) edo *Diari de Gironan* (2000tik 2005era), hamabost egunean behingo iritzi-artikuluak egin baitzituen. Telebistako gidoilaria eta aurkezlea ere izan da, edo eztabaida kulturaletan moderatzailea. 2009ra arte gidoilari eta gidari izan zen tokiko *Canal Nord* katean, ISBN asteroko elkarrizketa-programan. Kataluniako literaturaren gaurkotasuna aztertzen zuen programa horrek, eta katalanezko letretako hainbat egile esanguratsu igaro ziren bertatik.

Hainbat ikerketa argitaratu ditu, hala nola «Una aproximació en l 'obra teatro», Carles Fages de Climent-en (1902-1968), ''Poètica i mítica de l' Empordà*, edo «*10 anys amb l 'Orquestra de Cambra de l' Empordà*». Ipuin laburrak ere idatzi ditu, eta antzerki-piezak estreinatu eta argitaratu ditu, hala nola *Enterra 'm a Pequin*, Bartzelonan 2007an estreinatutako *Carlota de Mena* (2005) I. saria irabazi zuena, eta *En trànsit*, 2000. urtean Londresen parte hartzeko espainiar estatuko ordezkari hautatu zutena eta *Escena* aldizkariaren 8. zenbakian argitaratu zena.

Hainbat eleberri argitaratu ditu: *Cuando las cosas van mal* nobela (Ciudad de La Laguna nobela laburraren saria 1999); *Capitán Verne-*ren egileetako bat (Sirpus, 2005), Joan Manuel Soldevillarekin batera. 2012an, *Germans, gairebé bessons* (Brau Edicions) eleberria argitaratu zuen, katalanezko literaturako *Llibreter saria* jaso zuena, eta 2014an *L 'afer marsellès* (Amsterdam llibres) argitaratu zuen. 2014an, ipuin eta narrazioen *Mercè Rodoreda saria* eman zioten *Gent que tu coneixes* kontakizun-liburuagatik.

## Sariak eta aintzatespenak 
* *Ciudad de La Laguna eleberri laburraren saria*, 1999.
* *Carlota de Mena saria*, 2005.
* *Llibreter narratiba-saria*, 2012.
* *Mercè Rodoreda ipuin eta narrazio saria*, 2014.
* *Un món sense l'Oriol Gante* (2021).
* *La font i els dies* (2020).
* *Flor salvatge* (2018).
* *Gent que tu coneixes* (2015).
* *L'afer marsellès* (2014).
* *Germans, gairebé bessons* (2012).
* *Capitán Verne* (2005, Joan Manel Soldevillarekin batera).
* *Cuando las cosas van mal'' (1999).

### Antzerkia 
* Enterra'm a Pequeño (2006).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* MM Cuartiellaren bloga
* Portal de les Lletres Catalanes
Mana (antropologia)

**Mana** "boterea, eraginkortasuna, prestigioa" esan nahi duen austronesiar hizkuntzen berezko hitza da, non gehienetan boterea naturaz gaindiko izaerakotzat hartzen den. Semantika zehatza hizkuntzaren araberakoa da. Kontzeptua oso garrantzitsua da Melanesia eta Polinesiako kulturetan eta Ozeano Bareko uhartetar garaikideen kulturaren zati da. Mendebaldean uharteak bisitatu zituzten misiolarien txosten eta kontakizunetan jaso ondoren ezagutu zuten. Bere ikerketa antropologia kulturalaren barruan sartu da, bereziki erlijioaren antropologian. Horrela, manaren eta mendebaldeko erlijioen hasierako faseen arteko loturak aurkitu dituzte, hasieran animismoa eta gero aurreanimismoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epsilon Euskadi ee1

**Epsilon Euskadi ee1** Epsilon Euskadi automobilgintza ekimenak sortutako lasterketa-autoa izan zen. Le Mans Prototype LMP1 motako kirol-autoen lasterketetarako diseinatu eta eraiki zen 2007an, Le Manseko 24 orduetarako eta antzeko erresistentzia-lasterketetarako.

## Historia 
Epsilon Euskadi ee1 erako bi auto eraiki ziren. Debuta egin zuen batek 2008ko Kataluniako 1.000 km-en lasterketan, Ángel Burgueñok eta Miguel Ángel de Castrok gidatu zutelarik, 32. postuan amaituz. 

Le Mans erako sasoi hartan, Epsilon Euskadik bi puntu baino ez zituen jaso Spako 1.000 km-etan zeinean hamaikagarren amaitu zuen proba sailkapen orokorrean, eta zazpigarren bere kategoria propioan, 133 bira osatuz.

2008ko Le Manseko 24 orduetan, Epsilon Euskadik modelo honen bi auto sartu zituen sailkapenean. Proba amaitu gabe erretiratu ziren biak.

Modeloak ez zuen beste bizitzarik izan harrezkero, eta Epsilon Euskadi porrot ekonomikoan desagertu zen handik gutxira, epaitegiek baieztatutako iruzurren artean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mana

**Mana** izan daiteke:

## Geografia 
* Mana, Guyana Frantseseko udalerria.
* Mana, Himalaiako mendia, 7.272 m
* Mana, Krasnoiarsk kraiko ibaia.

## Besteak 
* Mana, ustekabean eta ahaleginik egin gabe jasotzen den onura edo gauza onuragarria.
* Mana, Jainkoak israeldarrei basamortuan igorri zien janari miragarria.
* Mana, polinesiar indar espirituala
* Maná, mexikar rock taldea.
* Mana, sumeriar peso-unitatea.
Joseph Ward

**Joseph George Ward** (Melbourne, 1856ko apirilaren 26a - Wellington, 1930eko uztailaren 8a) zeelandaberritar politikaria izan zen. Zeelanda Berriko lehen ministroa izan zen 1906tik 1912ra eta 1928tik 1930era.

Melbournen jaio zen Irlandako familia katoliko batean eta 1863an Zeelanda Berrira joan ziren bizitzera. 1877an zereal negozio bat ezarri zuen Invercargillen eta laster politikan sartu zen. 1887an Legebiltzarreko kide hautatu zuen Alderdi Liberalak. Finantza ministro kargua hartu ondoren, 1906an lehen ministro bihurtu zen. Britainiar Inperioan batasun handiagoaren aldekoa izan zen eta Zeelanda Berriarentzat domeinu estatusa lortu zuen. 1908ko eta 1911ko hauteskundeak irabazi ondoren, 1912an dimisioa eman zuen.

Lehen Mundu Gerran Wardek bere alderdiarekin parte hartu zuen William Masseyk zuzendutako koalizio gobernuan. 1928ko abenduan bihurtu zen bigarren aldiz lehen ministro, Alderdi Batuko buruzagi gisa. Bere osasun ahulagatik erretiratu zen 1930eko maiatzean.

## Kanpo estekak
Dovhenke

**Dovhenke** () edo **Dolgenkoie** (errusieraz: Долгенькое) Izium Raionean –Kharkiv Oblastean, beraz– kokaturiko Ukrainako herrixka bat da; egun, Oskil herri-hromadaren parte da, Ukrainako hromadaetako bat, 850 biztanlerekin.

Kharkiv eta Donetsk Oblasten arteko mugatik oso gertu dago kokaturik herrixka, bai eta Izium hiritik 26 kilometrora ere, hegoaldera. Herrixkak Kharkiv eta Sloviansk hiriak lotzen dituen M03 autobiderako errepide-sarbidea du, gainera. 

2022an, Ukrainako inbasio errusiarrean –zehazki, Dovhenkeko guduan– Errusiak herrixka-kontrola lortu zuen ekainaren 11 baino lehen; izan ere, ekainaren 12an, Ukrainak jakinarazi zuen armada errusiarra eraso bat egiten ari zela Dovhenke herrixkatik Mazanivka eta Dolina hirien aurka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Borivske

**Borivske** (ukraineraz: Борівське) edo **Borovskoie** (errusieraz: Боровское) giza kokagune bat da, Sievierodonetsk Raionean (barrutia) kokatutakoa, Ukrainako ekialdeko *de iure* Luhansk Oblastean, Luhansk hiriaren erdigunetik 64 kilometrotara, ipar-mendebaldera.

2020ko uztailaren 18ra arte, Borivske Sievierodonetseko Udalerriaren parte zen; izan ere, egun hartan Udalerria indargabetu egin zen, Ukrainako erreforma administratiboaren zati gisa. Ondorioz, Luhansk Oblasteko raion-kopurua zortzira murriztu zen; zeinetatik horietatik guztietatik lau bakarrik kontrolatu zituen Gobernuak. Kokagunea, bestalde, 2022ko ekainaren 25etik aurrera, Luhanskeko Herri Errepublikaren kontrolpean dago.

## Demografia 
Jatorrizko hizkuntzaren banaketa 2001eko 2001eko Ukrainako Erroldaren arabera:

* Errusiera: %94.67a
* Ukrainera: %5.16a
* Bestelakoak: %0.03a

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mana (Biblia)

[thumb|[James Tissoten "Mana biltzen"]]

**Mana** (, ; ) Jainkoak israeldarrei basamortuan igorri zien janari miragarria da. Hedaduraz, ustekabean eta ahaleginik egin gabe jasotzen den onura edo gauza onuragarria deitzeko ere erabiltzen dugu.

Bibliako Irteera liburuan mana gauero eta goizero agertzen zela ihintza desagertu ondoren, eta eguzkiaren beroak urtu baino lehen jaso behar zela esaten dute. Zenbakien arabera, gauez ihintzarekin iristen zen. Mana martorriren antzeko hazi moduko bat bezala deskribatzen dute, kolore zurikoa, eho eta laberatu ondoren eztiarekin egindako olaten antza zuena, nahiz eta Zenbakietan indiar mirraren kolore berekoa izan eta opiletako batzuk olioztatutako opilen zapoera zutela gaineratu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Olata

**Olata** Erdi Aroan sortutako opila da, mehea eta biribila, irina eta ura, esnea edo ardo zuria arrautzekin, azukrea eta, batzuetan, eztia dituena. Bi plantxen artean (olatazko moldeak) prestatzen dute, gofreak bezala, edo batzuetan karrete huts batean zanpatzen dute. Alemanian, galleta mehe bat da, azukrearekin egindako ogi airis-base bat duena. Suitzan, olatei *bricelet* diete.

Hitza behe latin elizkoitik dator: ostiari  baitzioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Prana

Yoga eta hinduismo arloan, **prana** () arnasturiko airea edo indar bitala esan nahi du. Errealitatea maila guztietan iragazkortzen du, baita bizigabeko materia ere. Literatura hinduan, prāṇa Eguzkian sortu eta elementuak lotzen ditu.

Berez, bost prana daude:
* prana bera: arnasten den airea, edo bizi-indarra.
* udana: eztarrian dagoen eta igotzen den airea (ez du zehazten kanpora ateratzeko igotzen den ahotik edo sudurretik, edo burura igotzen den bizia eramateko). Jada k.a. 2. milurtekoko *Atharvaveda*n (11, 8, 4) agertzen da.
* viana: gorputz osoan zehar dabilen edo zabaltzen den airea. *Atharvaveda*n Apanaren seme gisa pertsonifikatuta agertzen da.
* samana: sabelean zarata egiten duen airea da (latinez *ventris crépitus* edo «sabel-zirtakatu»). Zilborraren mailan zirkulatzen du eta ezinbestekoa da elikagaiak digeritzeko. *Atharvaveda*n Sādhyaren seme gisa pertsonifikatuta agertzen da.
* apana: airea beherantz, haize-mina (hesteetako airea), gorotza bultzatzeko aire berezia (eztarria itxi eta beherantz indarra egiten denean, egia esan, ez da aire berezia, baizik eta toraxeko muskuluek birikak beherantz bultzatzen dituzte, eta horrek estaltzen dituen diafragma eta hesteak zapaltzen dituzte).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sugestio

**Sugestio** pertsona batek beste pertsona batek proposatutako ideia, sinesmen edo jarrerak inolako kritikarik gabe onartzeko prozesu psikikoa da. Helburu terapeutikoekin ere balia daiteke.

XIX. mendeko psikologia ikertzaileek, William Jamesek adibidez, "iradoki" eta "sugestio" terminoak oso zentzu mugatuan eta erlazionatuan erabiltzen zituzten, eta beti diskurtso komun baten barruan. Ideia bat esaten zen beste bat iradokitzeko, eta sugestioaz hitz egiten zen horrek burura beste ideia bat iristea zekarrenean. Hipnosiari buruzko ikerketa zientifiko berriago batzuek, Clark Leonard Hullenak kasu, termino horien esanahia zentzu berezi eta tekniko batean zabaltzea ahalbidetu zuten.

## Hipnosia 
Clark Leonard Hullen lanen ereduari jarraitu dioten hipnosiari buruzko ikerketa modernoek funtsezko bi faktore bereizten dituzte: trantzea eta sugestioa. Trantzeak eragindako gogamenaren egoera indukzio hipnotikoaren prozesuaren bidetik datorrela esaten da; funtsean, gizabanako batek beste bati hipnosi egoeran eragingo dizkion jarraibideak eta sugestioak. Behin subjektu bat hipnosi-egoerara iritsita, hipnotizatzaileak bilatutako efektuek eragiten dituzten sugestioak egiazta daitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sodio tiopental

**Sodio tiopentala**  azido barbiturikotik eratorritako droga da. Ekintza ultramotzeko barbituriko gisa sailkatuta dago, botikaren dosi txikietako efektu hipnotikoa minutu gutxitan desagertzen delako. Gaur egun gutxi erabiltzen da pazientearen errekuperazio geldo eta gogorraren ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azido maloniko

**Azido malonikoa** edo **azido propanodioikoa**, konposatu organikoa da, CH2(COOH)2 formula duena, azido dikarboxilikoen familiakoa. Solido kristalino zuria da. Uretan, metanoletan, etil eterretan, piridinatan eta etanoletan disolbagarria da. Korrosiboa eta narritagarria da.

## Sintesia 
Azido malonikoa 1858an prestatu zuen lehen aldiz Victor Dessaignes kimikari frantziarrak, azido malikoa oxidatuz.

Industrialki sintetizatzeko hainbat aukera dago. Sintesibide tradizionala azido kloroazetikoa sodio zianuroz tratatuz hasten da.

514x514px|Synthesis of malonic acid

Ziklopentadienoa ozonoz tratatuz ere sintetiza daiteke azido malonikoa.

## Erabilera 
Azido malonikoa eta bere esterrak erabilera adierazgarria dute sintesi organikoan. Adibidez barbiturikoak eta beste farmako batzuk sintetizatzeko usatzen dira. Kosmetikan eta elikagaigintzan ere baliatzen dira.

## Erreferentziak
Azido barbituriko

**Azido barbiturikoa**  pirimidinaren egituran oinarritutako konposatu organikoa da. Adolf von Baeyer kimikari alemaniarrak aurkitu zuen 1864an, kondentsazio-erreakzio batean urea eta azido malonikoa nahastuta.

:500px

Ondoren, azido malonikoa dietilozko malonatuak ordezkatu du.

«Azido barbiturikoa» da nerbio-sistema zentralaren depresio-propietateak dituzten eta barbituriko izenez ezagutzen diren konposatu mota askoren iturburua. Nahiz eta azido barbiturikoak berez ez duen jarduera farmakologikorik.

Azido barbiturikoa uraziloaren oxidazioaren bidez eratzen da biologikoki, urazilo deshidrogenasa entzimaren eraginez (EC 1.17.99.4)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lúcio Lara

**Lúcio Rodrigo Leite Barreto de Lara** (Caála, 1929ko apirilaren 9a - Luanda, 2016ko otsailaren 27a) angolar fisikari, matematikari, politikari eta irakaslea izan zen. Angolako jarduneko presidentea izan zen Agostinho Neto hil zenetik José Eduardo dos Santosek kargua hartu zuen arte.

Angolaren Askapenerako Herri Mugimenduaren sortzaileetako bat eta presidentea izan zen. Angolako Independentzia Gerran eta Angolako Gerra Zibilean Mugimenduko idazkari nagusia izan zen.

1979ko irailaren 11n Agostinho Neto hil ondoren, herrialdeko behin-behineko presidente bihurtu zen. José Eduardo dos Santos aukeratzeko maniobrak egin zituen eta boterea eman zion irailaren 20an. 1985ean, MPLAko Buro politikoko kide kargutik kendu zuten, eta bizitza publikoa utzi zuen 1992an.
Erik Bruhn

**Erik Belton Evers Bruhn** (Kopenhage,1928ko urriaren 3a –  Toronto, 1986ko apirilaren 1a) dantzari, koreografo, zuzendari artistiko, antzezle eta idazle danimarkarra da.

## Biografia 
Erik Bruhn Kopenhagen (Danimarka) jaio zen, Ellen Eversen ile apaintzailearen laugarren eta Ernst Bruhnen hirugarren semea zelarik. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frederick Ashton

**Sir Frederick William Mallandaine Ashton** MO CH CBE (Guayaquil, irailaren 17a – Eye (Suffolk) 1988ko abuztuaren 18a) ballet dantzari eta koreografo britaniarra zen.

## Koreografia 
Ashtonek laurogei ballet baino gehiago sortu zituen, ezagunetariko batzuk:

**Balletak**

* *Marierrauskin* (1948).
* *Sylvia* (1952).
* *Romeo eta Julieta* (1955).
* *Ondine* (1958).

* *Gaizki zaindutako neska* (1960).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Frederick Ashton London Theatre Museum webgunean.
Delfín Tu Salsero

**Delfín Antonio Marte Acosta** (Dominikar Errepublika, Cotuí, 1981eko uztailaren 24a), **Delfín Tu Salsero**, Dominikar abeslari eta salsa musikako konpositorea da.

## Biografia 
Dominikar Errepublikan jaio zen Sánchez Ramírez probintzian, Cotuí hirian, 1981eko uztailaren 24an. Gurasoak dominikarrak ziren, eta bere anai-arrebetan gazteena da. Musika erromantikoa entzuten hasi zen nerabezaroan, zehazki [salsa] generoan, eta abestiak konposatzen hasi zen. Heldutasunera iritsi zenerako, musikari buruz gehiago ikasten ari zen. Elektrizista eta hoteleko harreragile gisa lan egiten zuen, ingelesez hitz egiten aditua izanik. Gaur egun harreman sendoa du eta horrekin bi alaba ditu. Bere gurasoak 2020 eta 2021 urteetan hil ziren.

2014an artista gisa bere debutak ofizialki iragartzea erabaki zuen, eta salsa izeneko musika generoa interpretatzea erabaki zuten batez ere diskoetarako, generoarekin identifikatutako piztiak eginez. Artista-ibilbidea ezagutzera emateko, hainbat gizarte-zentrotan jarduerak egin ditu, hala nola, tabernetan, eskala handiko eta urtebetetze-festetan eta herrialdeko hirietako ekitaldi sozialagoetan, bere jaioterrian eta hainbatetan ospea eta onarpena lortuz. Dominikar Errepublikatik gaur egunera arte, milaka ikustaldi lortu ditu YouTuben eta sare sozialetan. 

## Diskografia 
* 2019. Si Usted Supiera Señora
* 2020. Amor Amor
* 2020. Andas Pregonando
* 2020. Hasta Luego
* 2016.Te Recordé
* 2020. Margarita Ruleta Del Destino
* 2016. De Que Te Valió Dejarme
* 2020. Payaso soy

* 2021. Tu Cara de Ángel
* Danielito La Para

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Itsasoko Piztia

***Itsasoko Piztia*** () 2022ko Chris Williams estatubatuar zinema zuzendariaren animaziozko filma da. Netflix *streaming* plataformak euskarara bikoiztutako lehen filma izan zen. Bilboko Mixer enpresa arduratu zen filma bikoizteaz.

## Bikoiztaileak
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amanda Dudamel

**Amanda Dudamel Newman** (Mérida, Venezuela, 1999ko urriaren 19a) venezuelar modeloa da, 2021eko Miss Venezuela lehiaketa irabazi zuena. Venezuela ordezkatuko du Miss Unibertso 2022ko lehiaketan.

## Palmaresa 
### Edertasun-lehiaketak 
* Miss Mérida (2021)
* Miss Venezuela (2021)

## Kanpo estekak
Urgoiti (argipena)

Euskal Herrian badaude hainbat **Urgoiti** izeneko toponimoak, leku-izenak eta patronimikoak, deiturak.

## Leku izenak 
* Urgoiti auzoa, Kutunegieta, Eibar, Debabarrena, Gipuzkoa.
* Urgoiti auzoa, Marabi, Zornotza, Bizkaia. 
* Urgoiti jauregia, Mungia, Bizkaia.
* Urgoiti (mendia) Aralarko mendilerroan.
* Urgoiti baserria, Aratz-Erreka Auzoa, Urrestilla, Azpeitia, Urola-Kosta, Gipuzkoa.

::* Forma aldetik, antza handia dute beste toponimo batzuek: Urigoiti, Uligoiti.

## Abizena daukaten pertsonak 
* Ricardo Urgoiti.
* Nicolás María Urgoiti.
Fernando IV.a Hungariakoa

**Fernando IV.a** (Viena, 1633ko irailaren 8a - *ibidem*, 1654ko uztailaren 9a) Bohemia, Hungaria, Kroazia eta Erromatarren erregea izan zen.

Fernando III.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa eta Maria Ana Espainiakoaren semea izan zen. 1646an aitarekin partekatutako Bohemiako errege eta Cieszyngo tituluak jaso zituen. Hurrengo urtean Hungariako eta Kroaziako errege izendatu zuten, bere aitarekin batera. 1653an Erromatarren errege eta Germaniako Erromatar Inperio Santuako *de facto* oinordeko izendatu zuten. 1654an hil zen baztangaren ondorioz.

## Genealogia
Tashkurgan

**Tashkurgan** (txineraz: 塔什库尔干镇; uigurrez: تاشقورغان بازىرى) Kashgar prefeturako Tashkurgan konderri autonomoko hiriburua da. Xinjiang errepublikaren hego-mendebaldean dago, Txinako hego-mendebaldean, eta Afganistan, Tajikistan eta Pakistango mugetatik hurbil.

## Historia 
Tashkurganek historia luzea du Zetaren Bidean geldiune gisa. Karabanen bide nagusiak bat egiten zuten hemen, ondoren iparralderuntz, mendebalderuntz eta hegoalderuntz joateko.Zenbait jakintsuren ustez, Tashkurgan Ptolomeok Geografia tratatu ospetsuan aipatzen zuen "Harrizko Dorrea" da, zetaren bide zaharrean Europa eta Txinaren arteko erdi-puntua markatu omen zuena.

Mende asko geroago Tashkurgan Sarikol erreinuko hiriburu bihurtu zen, Pamir mendilerroko erreinua, eta geroago Qiepantuo Persiar Inperioaren menpe egon zen.

Eskualdea Qing dinastiaren menpe geratu zen txinatarrek eskualdearen gaineko burujabetza aldarrikatu zuenean.1959an, Tashkurgan Komuna sortu zen, eta 1984an komuna hau herri bihurtu zen.

## Geografia 
Tashkurgan 3.090 metroko altueran dago, Afganistanen eta Tajikistanen mugetan, eta Kirgizistanen eta Pakistanen mugetatik gertu.

Tashkurgan ibaia Khunjerab mendatetik iparraldera hasten da eta iparralderantz doa Karakorum errepidetik Tashkurganera. 
 

### Klima 
## Demografia 
Herriko biztanle gehienak mendiko tajiki etnikoak dira. Eskualdeko jende gehienek sarikolera hitz egiten dute. Wakhi hiztunen herrixka ere badago. Mandarin txinera eta uigurrera ere hitz egiten dira.
thumb|Tashkurganeko hiritarrak

## Kanpo estekak
Muki-sare hankanabar

**Muki-sare hankanabarra** (*Cortinarius trivialis*) onddo espezie bat da. Ez da jangarria. Ohikoa Euskal Herrian. Mixacium azpigenerokoa da, kapela eta oina likatsuak dituelako.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 9 cm arteko diametrokoa da, ia globo formakoa, ganbila, titi gutxikoa, gero laua eta muzilago askorekin. Hori-lehoi kolorea, arre-buztin kolorea isla olibekin edo arre-gaztaina erdian ilunagoa den koloreak ditu. Ertza leuna du eta, oinari, zuri lila koloreko gortina likatsu batez lotuta dago.

**Orriak:** Itsatsiak, hasieran zurbilak, gero herdoil kolorekoak, nahiko lodiak, ez oso estu, eta tarteka orritxoekin.

**Hanka:** Altua eta sendoa, oinarrian mehetua, muzilagodun gortina batekin, eta azal likatsu batez estalita, zurixka, hondo horiaren gainean ezkatetan zatikatzen dena.

**Haragia:** Trinkoa, sendoa, zurixka edo apur bat okrea.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Trivialis* epitetoa latinetik dator, ohikoa esan nahi duen "trivial" hitzetik. Bere ugaritasunagatik.

## Jangarritasuna 
Sukaldaritzarako baliorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Cortinarius mucifluus* delakoarekin, honek kapela meheagoa, kanpai formakoa eta ertza ildaskatua du. Baita *Cortinarius mucosus* espeziarekin ere, hau ere oso likatsua da eta kaoba koloreko kapelarekin eta ertz laranjarekin.

Bere likatasunagatik ezagutzen da, bai kapelan, bai oinean, ildaskatu gabeko kapelaren ertza eta oinaren koloregabetze bereizgarriagatik.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, nahiko ohikoa hostoerorkorren basoetan ; erretxinadunen basoetako goroldioetan ere aurki daiteke.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Kaukasia, Iran, Mongolia, Kazakhstan, Japonia eta Himalaiako eremua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William C. Campbell

**William Cecil Campbell** (Ramelton, 1930eko ekainaren 28a) irlandar estatubatuar biologo eta parasitologoa da. 2015eko Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen Saria jaso zuen nematodek eragindako infekzioen aurkako terapia berritzaile bat aurkitzeagatik. Saria Tu Youyou txinatarrarekin eta Satoshi Ōmura japoniarrarekin partekatu zuen.

Zoologia ikasi zuen Trinity Collegen eta Wisconsingo Unibertsitatean ikasketak zabaldu zituen. 1957tik 1990era Ikerketa Terapeutikoko Merck Institutuan lan egin zuen. Onkozerkosiaren eta filariasiaren tratamenduan oso eraginkorra zen ivermectinaren aurkikuntzan parte hartu zuen.
Sima Sami Bahous

**Sima** **Sami Bahous** (Jordania, 1956ko ekainaren 26a) diplomazialaria,  2016an Jordaniako ordezkari iraunkor gisa aritu zen Nazio Batuen aurrean. Gero, NBE Emakumeak NBEren agentziaren zuzendari exekutiboa izan da, 2021eko irailean hartu zuen kargua.

## Biografia 
1956ko ekainean jaio zen. Jordaniako Unibertsitatean literatura ingelesezko lizentziatura, Essex-eko Unibertsitateko literatura eta antzerkiko maisutza eta Indianako Unibertsitateko komunikazio- eta garapen-doktoretza ditu.

1994tik 1995era UNICEFeko komunikazio-burua izan zen Amanen, eta 1996tik 1997ra garapen-aholkularia Munduko Osasun Erakundean, Saná-n. 1997an Jordaniara itzuli zen, Hussein I.a Jordaniakoa eta Noor Jordaniakoa Fundazioen zuzendari exekutibo gisa jarduteko, 2001. urtera arte. Ondoren, Hashemita Gortearen komunikabide eta informazio buru izan zen Abdullah II.a Jordaniakoa  erregearentzako.

2012an, Garapenerako Nazio Batuen Programaren Idazkariorde Nagusi izan zen, eta Estatu arabiarrentzako NBGPren Lurralde Bulegoko Administratzaile eta zuzendari. 2016ko abuztuan, Jordaniako enbaxadore iraunkor izendatu zuten Nazio Batuen aurrean New Yorken, Dina Kawarren ordez, Jordaniako enbaxadore izendatu baitzuten Estatu Batuetan.

2021eko irailaren 30ean, NBE Emakumeak erakundeko zuzendari exekutibo izendatu zuten.

## Argitalpenak 
* 
* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* NBE Emakumeak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gregory Hines

**Gregory Oliver Hines** (New York, 1946ko otsailaren 14a – Los Angeles, 2003ko abuztuaren 9a) dantzari, aktore, koreografo eta abeslari estatubatuarra zen. Historiako klake dantzari ospatuenetarikoa da. Aktore bezala, 40 pelikula baino gehiagotan agertu zen, bere lan ezagunenetako batzuk, *Wolfen* (1981), *The Cotton Club* (1984), *White Nights* (1985), *Running Scared* (1986), *The Gregory Hines Show* (1997-1998), *Will & Grace* (1999-2000), eta *Little Bill* (1999-2004) zirelarik. 

Horrez gain, Broadway-n agertu zen. Sari eta gorespen ugari jaso zituen, haien artean Emmy saria, Drama Desk Saria eta Tony Saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Cat in the Hat

***The Cat in the Hat*** haur literaturaren parte den liburu bat da, Theodor Geisel idazle estatubatuarrak idatzia eta ilustratua, Dr. Seuss ezizenpean. Istorioa katu antropomorfiko baten inguruan garatzen da. Katua altua da eta kapela luze gorri eta zuri marraduna zein tximeleta-begizta gorria janzten ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bjørn Dæhlie

**Bjørn Dιhlie** (Elverum, Norvegia, 1967ko ekainaren 19a) norvegiako iraupen-eskiatzaile erretiratua da, eta Neguko Olinpiar Jokoetan lortutako dominen errekorra (10) du. Historiako eskiatzaile onenetakotzat jotzen da, eta bere garaipen-zerrendan zortzi titulu olinpiko eta Munduko Txapelketako bederatzi titulu ditu.

Albertvillen (Frantzia) egindako 1992ko Neguko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, eta lau domina olinpiko irabazi zituen: 50 km-ko probetan urrezko hiru domina, 10/15 km-ko jazarpena eta 4x10 km-ko errelebuak eta 30 km-ko proban zilarrezko domina, eta 10 km-ko lasterketan laugarren amaitu zuen. 1994ko Neguko Olinpiar Jokoetan, Lillehammeren (Norvegia) lau domina berri irabazi zituen: 10 km-ko eta 10/15 km-ko lasterketetan urrezko bi domina eta 30 km-ko lasterketan zilarrezko bi domina eta 4x10 km-ko errelebuak. Horrez gain, 50 km-ko lasterketan laugarren domina lortu zuen. Azkenik, Naganon (Japonia) egindako 1998ko Neguko Olinpiar Jokoetan, berriz ere lau domina lortu zituen: urrezko hiru domina 10 km, 50 km eta 4x10 km-ko lasterketetan, eta zilarrezko domina 10/15 km-ko jazarpenean. Horrez gain, 30 kilometroko proban hogeigarren postuan amaitu zuen.

Bere karreran zehar 17 domina irabazi zituen Munduko eski nordikoko txapelketan. Horietako bat urrezkoa izan zen, eta bereziki nabarmendu behar da 1997. urtean lortu zuela bost probetan dominak irabaztea.

2000. urtean gertatutako istripu baten ondorioz, kirolaria erretiratu egin zen.

## Kanpo estekak 
*  www.sports-reference.com - Bjørn Dæhlie Arxivat 2008-07-31 a Wayback Machine.
*  www.fis-ski.com - Bjørn Dæhlie
Satoshi Ōmura

japoniar biokimikaria da. 2015eko Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen William C. Campbellekin batera Ivermectina sendagaiaren aurkikuntzagatik. Biek Tu Youyou txinatarraren saria partekatu zuten.

Tokioko Unibertsitatean Farmazia Zientziak ikasi zituen. Parasito-gaixotasunak tratatzeko sendagai asko aurkitu ditu, bereziki onkokerkosia tratatzeko ivermectina.
Jami

'''Nūr ad-Dīn 'Abd ar-Rahmān Jāmī** (; Torbat Jam, 1414ko azaroaren 7a – Herat, 1492ko azaroaren 9a), baita **Mawlanā Nūr al-Dīn 'Abd al-Rahmān,** **Abd-Al-Rahmān Nur-Al-Din Muhammad Dashti**, **Jami** edo **Djāmī** bezala ezaguna, eta Turkian **Molla Cami'* bezala, poeta persiar eta sunia zen.

## Lanak 
* *Baharestan*
* *Diwanha-ye Sehganeh*
* *Al-Fawaed-Uz-Ziya'iya*
* *Haft Awrang*
* *Jame -esokanan-e Kaja Parsa
* ''Lawa'ih* 
* *Nafahat al-Uns*
* *Resala-ye manasek-e hajj*
* *Resala-ye musiqi*
* *Resala-ye tariq-e Kvajagan*
* *Resala-ye sarayet-e dekr*
* *Resala-ye so al o jawab-e Hendustan*
* *Sara-e hadit-e Abi Zarrin al-Aqili*
* *Sar-rešta-yetariqu-e Kājagān*
* *Shawahidal-nubuwwa*
* *Tajnīs 'al-luġāt*
* *Tuhfat al-ahrar''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
András Törőcsik

**András Törőcsik** (Budapest, 1955eko maiatzaren 1a - *Ibidem*, 2022ko uztailaren 9a) hungariar futbolaria izan zen.

Ibilbide gehiena Budapest Újpest FC taldean jokatu zuen eta Montpellier HSC, Volán FC, North Rock Rockets eta MTK Budapest FC taldeetan ere jokatu zuen.

Hungariako futbol selekzio nazionalarekin 45 partida jokatu zituen eta 1978 eta 1982ko Munduko Txapelketetan parte hartu zuen.
Cardhu

**Cardhu**, Eskoziako gaeleraz "Harri beltz", Eskoziako Speyside eremuan ekoitzitzen den whisky marka bat da, Cardhu destilategia Moray eskualdeko Archiestown herritik hurbil dago.

1824ean John Cumming eta Helen senar-emazteek sortu zuten. Gaur egun Diageo alkoholdun edari ekoizle konpainiaren jabetzakoa da, Johnnie Walker whiskyaren ekoizlea ere badena.
John Stossel

**John Frank Stossel** (1947ko martxoaren 6a) telebista aurkezle, idazle, kazetari eta jakitun estatubatuarra da. Ezagun bilakatu zen ABC News, Fox Business Network, eta Reason TV kateetan izan zuen ibilbideagatik. Stosselen kaztaritza estiloak erreportajeak eta komentarismoa biltzen ditu, bere ikuspegi pertsonalek Estatu Batuetako libertarianismo korronte filosofikoa jarraitzen duten bitartean. 19 Emmy Sari eta National Press Clubeko 5 sari jaso ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak