Ugatz (hegaztia)

**Ugatza** (*Gypaetus barbatus*) *Aegypiinae* subfamiliako hegazti harraparia da, *Gypaetus* generoko bakarra. Hegoaldeko Europako, Afrikako, Indiako eta Tibeteko mendi altuenetan bizi da. Arrautza bi erruten dituzte negu erdian. Beste saiak bezala, sarraskijalea da, gehienetan haratustelak baino jaten ez dituena.

Itxura eder bezain misteriotsukoa, ugatza elezahar ugariren protagonista izan da. Garai batean arrunta izan bazen ere, gaur egun hegazti harrapari urrienetariko bat da Europan; Alpeetan birsartuak izan dira. Gizakiak eragindako biodibertsitatearen atzerakadaren islatzat har daiteke. Euskal Herrian, Iparraldeko eta Nafarroa Garaiko ekialdean baino ez da umatzen, baina haren hegaldi luzeetan beste eskualde batzuetan ere ikus daiteke, Aralarren, esate baterako.

## Deskribapena 
Lehendabizikoz, Linnaeusek deskribatu zuen 1758ko *Systema naturae* bere liburuan, *Vultur barbatus* izen binomiala emanik.

Ugatza saien artean handiena da (3 metroko hego-zabalera eta 6 kilogramoko pisua dute batzuek). Hego luze zorrotzei eta erronbo itxurako isatsari erreparatuz gero, hegan egiten duenean erraz identifika daiteke. Bi ezaugarriok poliki eta maniobratzeko gaitasun handiz hegan egitea ahalbidetzen diote, eta horrek ugatzari bizi den haitz labarretan mugitzea errazten dio.

Gainerako saiek ez bezala, gorputz osoa lumaz estalita daukate: hegoak eta isatsa beltzak, eta burua eta sabelaldea, laranjak. Izan ere, burdin eta kareharrietan aberatsak diren erreketan bustitzean lumetan oxidazio prozesua gertatzen da, eta hainbat autorek portaera hori estrategia kriptikotzat hartzen dute. Gainera, espezie barneko lehian ezaugarri gainartzailetzat ere uler daiteke eta, horrela, status desberdineko aleen arteko elkarrekintza saihesten da.

Mokoa oso garatuta dauka, estua eta oso gogorra, eta bertatik begietaraino antifaz beltza luzatzen da. Hain zuzen ere, antifaz horretan, belarri inguruan ager daitezkeen filoluma beltzak *barbatus* eta *meridionalis* azpiespezieak bereizteko baliagarriak dira. Halaber, oso begi bereizgarria dauka, iris horia eta esklerotika gorria duena.
 
Europako banaketari dagokionez, atzerakada nabaria gertatu da azken hamarkadetan eta lehen agertzen zen mendikate nagusietan populazio bakan isolatuetara mugatua geratu da (Alpeak, Balkanak, Karpatoak…). 1999an 7 bikote erregistraturik zeuden Nafarroa Garai osoan. Bizkaian ere, noiz edo noiz, ikusi omen da ugatzik Urkiolako natura parkeko mendietan.

2000ko hamarkada amaieran Kiriku izenarekin erregistratu zuten ugatza azaldu zen estreinakoz Aralarren. Harrezkero beste batzuk azaldu ziren, markatuta zegoen Muel emea tartean. 2010eko hamarkada amaieran Aralar inguruan ugatz klima bat sortzen joan zen eta Aralarko Malloen labarretan egindako habietan hainbat saiakera egin arren, ez zuten lortu umatzea aurrera ateratzerik 2024ra arte. Urte horretan Araitz izeneko ugatz kumea jaio zen eta lehen hegaldia egitea lortu zuen.

## Habitata eta bizimodua 
thumb|Ugatz bat hegaz.
Ugatza mendiari lotuta dago, eta bertako ekosistema ugaritan ikus daiteke, habiak jartzeko ekosistema horien beharrak asko mugatzen du ugatza. Hala ere, oso eremu zabalak miatzen dituen espeziea da, elikatzeko animalien bila. Horrela, ugatzaren habitatari buruz hitz egitean, ezinbestekoa da erabiltzen duen eremu totalaz gainera, sarrien erabiltzen dituen eremuak ere zehaztea. Hain zuzen ere, hegaztiak miaketan bidaia luzeak egiten baditu ere, gehienetan eremu txikiagoetara mugatzen da, batez ere ugalketa garaian.

## Elikadura 
Ugatzaren elikadura hezurrez osatuta dago batik bat (% 75), baina zenbaitetan haragi soila ere bazkatzen dute. Ale bakoitzak eguneko 300-500 gramo elikagai behar du, eta beharrizanok handitzen dira ugalketa sasoian. Hanketako hezur luzeak nahiago dituzte eta 255 mm luze direnak ere irents ditzakete, baina luzeagoak direnean, beren portaera ezaguna aurkezten dute: hezurrok hartu eta malda handiko zona harritsuetara botatzen dituzte, apur daitezen. Gainera, askotan botatako hezur horiek gordailu modura uzten dituzte. Ostera, gatibutzan hazitako aleetan emeak edo anaiak hiltzen du.
 
## Espezieen arteko elkarrekintzak 
Ugatzak ez du harraparirik, baina bizi den haitz-labarretan lehia handia gertatzen da ugatzaren eta gainontzeko saien artean habiak eraikitzeko txokoak direla eta. Hori dela eta, atzerakada nabaria jasan du azken mendean eta egun Galtzeko Arriskuan izendatuta dago Espainian, bai eta Nafarroa Garaian eta Euskal Autonomia Erkidegoan ere. Nazioartean, ordean, ikerketa gutxi egin dira eta IUCN erakundeak Arrisku Baxuko kategorian sailkatzen du, baina itun askok babesten dute: 79/409/CEE Hegaztien Zuzentarauak eta Berna, Bonn nahiz CITES Hitzarmenek.

## Kondairak 
K. a. 456 edo 455ean dortoka bat bota zuen arrano batek Eskilo greziar antzerkigilea hil zuen, haren burusoila harritzat hartu zuenean. Egia izan ala ez izan, litekeena da "arrano" hori ugatza izatea.

1945ean, Shimon Peresek (artean Shimon Persky izena zuena) eta David Ben-Gurionek ugatzen habia aurkitu zuten Negev basamortuan. Hainbeste gustatu zitzaion ezen, hegaztiaren hebreerazko izena *peres* denez, Shimon Perskyk izen hori bere abizenatzat hartu baitzuen

Iranen (han galtzeko zorian dago), bere mitologiak zoriontasunaren ikurtzat hartzen du ugatza. Hegazti mitologiko horrek *huma* du izena eta, noizbait, haren lumaren bat norbaiti eroriko balitzaio, subirano bilakatuko litzateke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* www.vulture-territory.com
* Garikoitz Perurena de Blasen artikulua Euskalnatura.net webgunean, Creative Commones by sa lizentziapean argitaratua