Arabiera estandar moderno

**Arabiera estandar moderno**a edo **arabiera idatzi moderno**a XIX. mendearen amaieran eta XX mendearen hasieran mundu arabiarrean garatu zen literatur arabiera estandarizatuaren barietatea da, eta halaber zenbait usadiotan idatzizko estandar horretara hurbiltzen den ahozko arabieraren barietatea. Arabiera estandar modernoa literaturan, akademian, hedabide inprimatu eta masa komunikabideetan eta zuzenbide eta legerian erabiltzen den hizkuntza da, nahiz eta, oro har, ez den lehen hizkuntza gisa hitz egiten, latin garaikidearen antzera. Arabiar mundu osoan irakasten den hizkuntza estandar zentroaniztuna da hezkuntza formalean, eta agerian bereizten da inguruan ama-hizkuntza gisa hitz egiten diren arabierazko herri-barietate askotatik; horiek neurri batean baino ez dira elkar ulertzeko modukoak, bai arabiera estandar modernoarekin, bai elkarren artean, dialekto arabiarraren *continuum*ean duten hurbiltasunaren arabera.

Hizkuntzalari askok uste dute arabiera estandar modernoa ez dela arabiera klasikoa bezalakoa (اللغة العربية الفصحى التراثية  *al-Lughah al-ʻArabīyah al-Fuṣḥā at-Turāthīyah*) – XIX. mendearen erdialdea baino lehenagoko hizkuntza idatzia–, nahiz eta ez den adostu arabiera klasikoa noiz bilakatu zen arabiera estandar moderno. Era berean, ez dago arabiera klasikoa eta arabiera estandar modernoa bereizten dituen hizkuntza-irizpideen multzo adosturik; hala ere, arabiera estandar modernoa oso desberdina da, arabiar sustraietatik datozen hitzak sintetizatzen dituelako (adibidez,  ''*, "auto", باخرة *bākhirah*, "bapore") edo atzerriko hizkuntzetatiko maileguak moldatzen dituelako (adibidez, ورشة *warshah* [ingelesezko *workshop* izenetik], "lantegi, tailer", edo إنترنت *Inṭirnēt*, "Internet") bizitza industriala eta postindustriala deskribatzeko.

Arabierazko jatorrizko hiztunek ez dituzte "arabiera estandar modernoa" eta "arabiera klasikoa" bereizten hizkuntza bereizi gisa; bi-biei *fuṣḥā'' arabiera edo '** (العربية الفصحى)  esaten diete, hots, "arabiera adierazgarriena". Haien ustez, bi formak hizkuntza baten bi aldi historiko dira. Bereizketa egiten denean, arabiera estandar modernoari erreferentzia egiten diote **' (فصحى العصر), "Fuṣḥā garaikidea" edo "Fuṣḥā modernoa" esan nahi duena, eta arabiera klasikoari, *Fuṣḥā at-Turāth* (فصحى التراث), "Oinordekotzako Fuṣḥā" edo "Fuṣḥā Historikoa", alegia.

## Historia 
### Arabiera klasikoa 
Arabiera klasikoa, arabiera koranikoa izenaz ere ezaguna, Koranen erabiltzen den hizkuntza da, baita Omeiatar eta Abbastarren garaietako testu literario ugaritan ere (VII. mendetik eta IX.a arte). Musulman askok arabiera klasikoa ikasten dute Korana jatorrizko bertsioan irakurtzeko asmoz. Arabiera klasiko idatziak funtsezko aldaketak izan zituen aro islamikoaren hasieran, antzeko letra idatziak bereizteko puntuak erantsiz eta  *tashkīl* (ahoskera gidatzen duten marka diakritikoak) gehituz Abu al-Aswad al-Du'ali eta Al-Khalil ibn Ahmad al-Farahidi bezalako jakintsuen eskutik, Koranaren forma eta ahoskera zuzena zaintzeko eta arabiera endekatzetik babesteko. *Lingua franca* izan zen Ekialde Hurbilean eta Afrikako iparraldean zehar garai klasikoetan eta Al-Andalusen garai klasikoen aurretik.

### Arabiera estandar modernoaren agerpena 
Oro har, Napoleonek Egipto eta Sirian egindako inbasioa (1798-1801) arabieraren garai modernoaren abiapuntutzat hartzen da, Mendebaldeko munduaren eta arabiar kulturaren arteko kontaktuen intentsitatea handitu zenean.Napoleonek inprenta bat ireki zuen Egipton 1798an: 1801ean Frantziak alde egin ondoren laburki desagertu zen, baina Muhammad Ali Pashak, Italiara, Frantziara eta Ingalaterrara ere bidali zituen ikasleak 1809an zientzia militar eta aplikatuak ikastera, urte batzuk geroago Boulaq-en (Kairo) inprimategia berriro ireki zuen (aurretik, tokian tokiko arabierazko moldiztegiak sortu ziren Libanon 1610ean, eta Alepon, Sirian 1702an). Arabieraz inprimatutako lehen egunkaria 1828an ezarri zen: ''Al-Waqa'i' al-Misriyya* turkierazko eta arabierazko elebidunak eragin handia izan zuen arabiera estandar modernoaren eraketan. *Al-Ahram* (1875) eta *al-Muqattam* (1889) jarraipenak izan zituen. Mendebaldeko arabierarekiko harremanek eta bereziki egunkarien industriako garapen teknologikoek literatura arabiarraren, edo *Nahdar*en, berpiztea eragin zuten zeharka, XIX. mendearen amaieran eta XX.aren hasieran. Beste garapen garrantzitsu bat arabieraz soilik irakasten zuten eskolen ezarpena izan zen, otomandarren mendeko arabiarren gehiengoaren eremuen turkifikazioaren aurkako erreakzioan.

### Egungo egoera 
Arabiera estandar modernoa Ekialde Hurbileko, Afrikako iparraldeko eta Afrikalp Adarreko literatur estandarra da, eta Nazio Batuen Erakundean sei hizkuntza ofizialetako bat. Arabiar Ligan inprimatutako material gehiena —liburu, egunkari, aldizkari, dokumentu ofizial eta haur txikientzako hastapenetako irakurketa gehienak barne— arabiera estandar modernoaz idazten da. "Lagunarteko" arabiera arabiar klasikotik eratorritako eskualdeetako dialekto ugariei dagokie, egunerokoan mintzatuak eta lehen hizkuntza gisa ikasten direnak, eta bigarren hizkuntza gisa, jendea bere herrialdeko berezko beste hizkuntza batzuez mintzatzen bada (kurduera, amazigeraz...). Normalean ez dira idazten, nahiz eta haietako askok literatur lan kopuru jakin bat (bereziki antzezlanak eta poesia, kantak barne) izan. 

Arabiera literarioa (arabiera estandar modernoa) Arabiar Ligako hizkuntza ofiziala da, erakunde hartako herrialde bakoitzeko hizkuntza ofiziala, eta eskolaratzeko etapa guztietan eskoletan irakasten den arabiera mota bakarra. Gainera, musulman guztiek otoitzak errezitatzean darabilten hizkuntza sakratuan, gutxiengo erlijioso batzuek bezala, bereziki kristau talde batzuek eta drusoek, literatur hizkuntza deritzote. Arabieraz mintzo diren herrialdeetan erabiltzen diren Bibliaren itzulitako bertsioak arabiera estandar modernoan egoten dira gehienbat, arabiera klasikoa alde batera utzita. Musulmanek otoitzak errezitatzeko darabilte; omeiatarren eta abbastarren garaietako literatur testu ugariren edizio berrikusiak ere arabiera estandar modernoaz idatzita daude.

Garai modernoetako arabieraren egoera soziolinguistikoak diglosiaren fenomeno linguistikoaren adibide nagusi bat erakusten du: hizkuntza beraren bi aldaera desberdin erabiltzea, normalean testuinguru sozial desberdinetan. Egoera diglosiko horrek kode-alternantzia errazten du: hor, hiztunak atzera eta aurrera txandaka ibiltzen dira hizkuntzaren bi dialektoen artean, batzuetan baita esaldi beraren barruan ere. Jendeak arabiera estandar modernoahirugarren hizkuntza gisa hitz egiten du herrialde bateko jatorrizko beste hizkuntza batzuk hitz egiten baditu lehen hizkuntza gisa eta lagunarteko arabierazko dialektoak bigarren hizkuntza gisa. Arabiera estandar modernoa arabiar mundutik kanpoko arabiar jatorriko pertsonek ere hitz egiten dute, dialekto desberdinetako hiztunak elkarrekin mintzatzen direnean. Herri-arabieraren sona edo dialekto estandar bat dagoen heinean, lagunarteko dialekto estandarretako hiztunek dialekto jakin horien eta arabiera estandar modernoaren artean kodea txandakatzen dute.  

Ar*a*bier*a* klasikoa ereduzkotzat hartzen da; autore garaikide gutxi batzuk, arrakasta maila desberdinekin, gramatikari klasikoek (Sibawayh, adibidez) ezarritako arau sintaktiko eta gramatikalei jarraitzen saiatzen dira, eta hiztegi klasikoetan definitutako hiztegia erabiltzen, hala nola, *Lisan al-Arab* ("arabiera", arabieraz, لِسَان الْعَرَب). Hala ere, gaur egungo beharrek autore klasiko bati misteriotsuak egingo zitzaizkiokeen termino ugari hartzea ekarri dute, beste hizkuntzetatik hartuak (adibidez, فيلم *film*, "film") edo hiztegi baliabideen arabera txanponduak (هاتف *hātif'', "deigailu", hau da, "telefono"). Atzerriko hizkuntzetatik edo bertakoetatik eratorritako egiturazko eraginak arabiera estandar modernoan ere izan du eragina: Adibidez, arabiera estandar modernozko testuek batzuetan "A, B, C eta D" modua agertzen dute gauzak zerrendatzerakoan, baina arabiera klasikoak "A eta B eta C eta D" hobesten du,  eta hasieran subjektua duten perpausak ohikoagoak izan litezke arabiera estandar modernoan arabiera klasikoan baino. Arrazoi horiengatik, arabiera estandar modernoa, oro har, bereizita tratatzen da iturri ez-arabiarretan. Arabiera estandar modernozko hiztunek ez dituzte beti behatzen arabiera klasikoaren gramatikaren arau korapilatsuak. Arabiera estandar modernoa nagusiki hiru eremutan bereizten da arabiera klasikotik: lexikoan, estilioan eta periferiako zenbait berrikuntzatan, eredu klasikoek zorrotz arautzen ez dituztenak. Oro har, arabiera estandar modernoa ez da homogeneoa: autore batzuek eredu klasikoetatik oso hurbil dagoen estiloaz idazten dute, eta beste batzuk estilozko patroi berriak sortzen ahalegintzen dira. Horri gehitu behar zaio eskualdeko hiztegi-desberdintasunak, tokiko arabierazko barietateen eraginaren eta atzerriko hizkuntzen eraginen arabera, hala nola frantsesa Afrikan eta Libanon eta ingelesa Egipton, Jordanian eta beste herrialde batzuetan.  

Arabiera estandar modernoa arabiera klasikoaren forma berrikusi eta sinplifikatua denez, arabiera estandar modernoak lexikoari dagokionez, arabiera klasikoan erabiltzen diren hitz zaharkituak alde batera utzi zituen. Diglosia tartean dagoenez, hainbat dialekto arabiarrek arabiera estandar modernoaren hitzak libreki mailegatzen dituzte. Egoera hori hizkuntza erromantzeenaren antzekoa da: haietan, hitz pilo bat zuzenean latin formaletik mailegatu ziren (hizkuntza erromantzeen hiztun gehienak latinez ere alfabetatuta zeuden); lagunarteko dialekto estandarretako hiztun ikasiek komunikazio mota horretan hitz egiten dute. 

Hainbat arrazoirengatik, arabiera estandar modernoan ozen irakurtzea gero eta sinpleagoa da, arau ez hain zorrotzak erabiltzen baititu, arabiera klasikoarekin alderatuta. Nabarmenki, inflexioa alde batera uzten denez, horrek arabiera mintzatuen barietateetatik hurbilago bihurtzen du. Hiztunak arabiera klasikoaren gramatikarekiko duen ezagutzaren eta jarreraren araberakoa da, baita eskualdearen eta aurreikusitako entzulegoaren araberakoa ere. 

Arabiera estandar modernoaz, hitz natiboen, hitz solteen eta atzerriko izenen ahoskera zehaztugabe samarra da. Hiztunek izenak modu ezberdinean ahoska edo are letreia ditzakete eskualde bakoitzean. Halaber, ahoskera pertsonaren heziketaren, hizkuntzaren ezagutzaren eta gaitasunen araberakoa da. Arabiera klasikoan falta diren soinuak —baina lagunarteko barietateetan egon badaude, ordea — egoten dira inoiz, hala nola /v/, /p/, /t͡ʃ/ kontsonanteak (azkena askotan [t]+[ʃ] moduan egiten da), hizki bereziz idazten direnak edo ez, eta [o], [e] bokalak, laburrak zein luzeak. Arabieraz ez dago [e~i] eta [o~u] bikoteak bereizteko letra berezirik, baina [o] eta [e] soinuak daude, laburrak eta luzeak, lagunarteko barietateetan, eta hitz arrotz batzuk arabiera estandar modernoan.

## Fonologia 
 

### Kontsonanteak 
### Bokalak 
Arabiera estandar modernoak, haren aurreko arabiera klasikoak bezala, hiru bokal pare luze eta labur ditu: /a/, /i/ eta /u/:

 Arabierazko fonologia estandarraren osagaiak ez diren arren, /e:/ eta /o:/ bokalak fonema bereizi gisa hautematen dira arabierazko egungo dialekto gehienetan, eta arabiera estandar modernoaz hitz arrotzetan eta lagunarteko ñabarduraz hitz egitean erabiltzen dira. 

* Afrikako iparraldean eta Asiako mendebaldean zehar, /i/ laburra [ɪ ~ e  ~ ɨ] bezala egin liteke, kontsonante enfatikoen eta [q], [r], [h], [ʕ] kontsonanteen aurretik edo ondoan, azentuaren arabera.
* /u/ laburrak ere hainbat errealizazio izan litzake, hau da, batzuetan, luzera bakoitzerako balio desberdina du, laburra eta luzea eta, beste batzuetan, bi balio desberdin ditu.
* Egipton, gertuko bokalek balio desberdinak dituzte: hasierako edo erdiko [e] laburrak, [o] ←, /i, u/ izan beharrean.
* Zenbait dialektotan, /i~ɪ/ eta /u~ʊ/, hurrenez hurren, /e/ eta /o/ bihurtzen dira.
* /a/ eta /a:/ bokalen alofonoek [ɑ] eta [ɑ:] barne dauzkate, kontsonante enfatikoen eta [q], [r] kontsonanteen aurretik edo ondoan, eta [æ] eta [æ:] beste kokapenetan. 
* /i:/-ren alofonoek [ɪ:]~[i:] barne dauzkate, kontsonante enfatikoen eta [q], [r], [h], [ʕ] kontsonanteen aurretik edo ondoan. 
* /u:/-ren alofonoek [ʊ:]~[ɤː]~[o:] barne dauzkate kontsonante enfatikoen eta [q], [r], [h], [ʕ] kontsonanteen aurretik edo ondoan. 
* Bukaerako /a:, i:, u:/ luzeak maizenik laburtu edo soildu egiten dira: /a:/ → [æ ~ ɑ], /i:/ → /i/, /u:/ → [o~u].
* Nahiz eta arabierazko fonologia estandarraren parte ez izan, /e:/ eta /o:/ bokalak fonema bereizi gisa hautematen dira Mashriqiko arabierazko dialekto gehienetan (Egipto, Libano, Palestina, Kuwait, Jordania, Siria, Turkia, Irak, Sudan, Saudi Arabia, Arabiar Emirerri Batuak, Oman, Bahrain and Qatarren mintzatuak), eta arabiera estandar modernoa hitz arrotzetan eta lagunarteko tonuarekin hitz egitean erabil daitezke. 

## Arabiera estandar modernoaren eta arabiera klasikoaren arteko aldeak 
Arabiera estandar modernoaren eta arabiera klasikoaren artean desberdintasunak dauden arren, arabierazko hiztunek desberdintasun horiei munta txikiko deritzete eta, oro har, izen berarekin aipatzen dituzte biak: Fuṣḥā arabiera edo '** (), "arabierarik adierazgarriena" esan nahi duena. Bereizketa egiten denean, arabiera estandar modernoari erreferentzia egiten diote **' (فصحى العصر), hots, "Fuṣḥā garaikidea" edo "Fuṣḥā modernoa", eta arabiera klasikoari, *Fuṣḥā at-Turāth* (فصحى التراث) edo "Fuṣḥā historikoa", alegia.

### Sintaxian 
Arabiera estandar modernoak perpaus egitura sinplifikatuak erabiltzeko joera du, eta arabiera klasikoan erabilitako korapilatsuagoak baztertzekoa. Adibide batzuen artean, aditz-perpausetan (aditz batekin hasten diren perpausetan) oinarritzea dago, izen-perpausen eta erdi-perpausen ordez, baita esaldi-adjektiboak saihestekoa eta mailen eta lan-tituluen forma femeninoak egokitzekoa ere. 

### Hiztegian 
Arabiera estandar modernoa kontzeptu berritzaileei buruzko arloetan erabiltzen denez, literatura teknikoa eta zientzia-esparruak barne, arabiera klasikoaren garaian ez zeuden hitzen beharrak termino berrien sorrera ekarri du. Arabieraren Akademiak XX. mendearen bigarren erdian saiatu ziren funtzio hori betetzen, arabierazko sustraiak dituzten neologismoekin, baina arabiera estandar modernoak beste hizkuntza batzuetako terminoak mailegatu ohi ditu terminologia berria sortzeko.

### Ahoskeran 
Hiztun batzuen iritziz, arabiera estandar modernoak arabiera klasikoak ez dituen soinuak izan ditzake: adibidez, /e:/, /o:/, /t͡ʃ/, /p/ eta /v/; maileguzko hitzetan ageri dira.

## Eskualdeko aldaerak 
Arabiera estandar modernoa nahiko batua ​​da Ekialde Hurbilean, hiztunen adostasunean oinarritzen baita, hizkuntza arautu izatean bainoago (hau da, arabiera arautzen duten akademien kopurua gorabehera). Arabiera klasikoaren (gramatika-liburuetan deskribatutako hizkuntza arautuaren) eta tokian tokikoen arteko *continuum* batean dagoela pentsa daiteke, forma idatzian arabiera klasikora ahozko forman baino askoz gehiago makurtzearekin bat. 

Eskualde-aldaketak daude, ahozko mintzaeren eraginaren ondorioz. Arabiera estandar modernoa gidoi prestatuak irakurtzen dituzten telebista-aurkezleek, adibidez Al Jazeera-n, ahoskera nazional edo etnikoei uko egiteko agindua dute, zenbait fonemaren ahoskera aldatuz (adibidez, egiptoarrek ج ''* klasikoa [g] ahoskatzen dute), nahiz eta beste ezaugarri batzuek hiztunaren eskualdea erakuts dezaketen, hala nola, azentua eta bokalen balio zehatzak eta beste kontsonante batzuen ahoskapenak. Arabiera estandar modernoaz hitz egiten dutenek ahoskeran, hitzetan eta forma gramatikaletan ere nahasten dituzte herri-hizkera eta klasikoa. Idazkera formalean "klasiko-bertako" nahasketa ere aurki daiteke (adibidez, Egiptoko egunkari editorial batzuetan); beste lan batzuk "moderno estandar-bertako" nahasketarekin idazten dira, entretenitzeko albisteak barne.  

## Hiztunen kopurua 
*Ethnologue*ren arabera, munduan arabiera estandar modernoaren 334.765.000 erabiltzaile daude, baina jatorrizko hiztunik, ez. Gaineratu dutenez, "Herrialde arabiar gehienetan, ongi hezitakoek bakarrik dute arabiera estandar modernoan gaitasun egokia" arabiera estandar modernoan alfabetatutako pertsonak nagusiki Arabiar Ligako herrialdeetan daude, bertako eskola gehienetan derrigorrezkoa baita. Hizkuntzan alfabetatuta daudenak, normalean, pasiboki izaten dira gehiago, gehienbat irakurketan eta idazketan erabiltzen baitute hizkuntza, ez hitz egitean. Maroko, Aljeria eta Tunisian, zientzia, teknologia, ingeniaritza eta matematikako goi-mailako hezkuntzako hizkuntza frantsesa da (ingelesez, STEM: ***S**cience, **T**echnology, **E**ngineering eta **M**athematics*); aldiz, Golkoko eskualdean, ingelesa da.

Hainbat txostenek aipatzen zuten arabiera estandar modernoaren erabilera geldirik dagoela edo mundu arabiarraren gainbeheran dabilela, batez ere Persiar golkoko arabiar herrialdeetan: hain zuzen ere, langile atzerritarrak biztanleriaren hiru laurden baino gehiago dira han eta ingelesa merkataritzaren, komunikabideen eta hezkuntzaren lingua franca bihurtu da. Arabiera estandar modernoko edukiak ere azpiordezkatuta daude sarean eta literaturan. 

*PSB Insights* inkesta-enpresak 2017an egindako Gazte Arabiarren Inkestaren arabera, Golkoko Arabiar Estatuen Kooperazio Kontseilukoak ez diren herrialdeetako inkestatuen % 24k (18 eta 24 urte bitarteko hiri giroko arabiar gazteak) bat egin zuten baieztapen honekin: "Egunero, arabiera baino gehiago erabiltzen dut ingelesa". Golkoko Arabiar Estatuen Kooperazio Kontseiluko herrialdeetan, emaitza % 56koa izan zen. *The New York Times*ek jakinarazi zuen Qatarko Northwestern Unibertsitateko eta Qatarko Georgetown Unibertsitateko ikasle arabiar gehienek ez zutela "gaitasun profesionalik" arabiera estandar modernoan, neurri batean arabieraren tokiko forma desberdin baten ondorioz ere, Golkoko arabiera, Golkoko estatuko eskoletako irakaskuntza bitartekoa dena.

## Gramatika 
## Zenbait hitz eta esaldi 
thumb|"Zer egiten duen Wikimedia Fundazioak" arabiera estandar modernoaz azaldua

## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria 
* van Moi, Mark (2003). *Variations in Modern standard Arabic in Radio News Broadcasts: A Synchronic Descriptive Investigation into the Use of Complementary Particles*. Leuven: Peeters Publishers. .
* Holes, Clive (2004). *Moderno Arabic: Structures, Functions, and Varieties''. Georgetown University Press. ISBN 1-58901-022-1
* 

## Ikus, gainera 
* Arabiera
* Arabierazko gramatika
* Arabiar literatura
* Arabiar Liga
* Diglosia
* Help: IPA / Arabic (ingelesez)

## Kanpo estekak 
* Arabiera estandar modernoa
* (Ingelesez):Online Classical Arabic Reader
* 
* Yamli Editor - Arabiar teklatu adimenduna (bihurketa automatikoekin eta hautaketa hobeak egiteko hiztegiarekin)
* Erregeletan oinarritutako analisia eta Arabiera Estandar Modernoaren sorrera