Budika

**Budika** edo **Boadizea** (; *;* *;* *; britoieraz: Boudika* eta ) Iceni tribu britoiaren erregina izan zen. Britaniaren Erromatar okupazioan (Neronen agintaldian) jazotako matxinadarik handienaren buruzagia izan zen, Matxinada Budikarra (*ca.* AD 60 - 61).

Budikaren existentzia eta matxinada Publio Kornelio Tazitok (*Annales* eta *Julio Agrikolaren bizitza*) latinez eta Dion Kasiok (*Erromatar Historia*) grekeraz argitaraturiko idazki eta deskribapenetan oinarritzen dira erabat, hauek baitira historian zehar biziraun duten gertakizunen inguruko dokumentu bakarrak.

## Izena 
Historian zehar Budikaren izenaren forma ugari erabili izan diren arren; gaur egun, froga filologikoetan oinarriturik, adituen artean *Boudica* ([boʊˈdiːkaː] ahozktua) da aukera onartuena. Izena aztertzerakoan, erroa den **bouda* hitz zeltak*, "*Garaipena, irabazi*"* esan nahi du; eta **-ka* atzizkiarekin, "eduki" esanahikoa, "Emakume garaile" esanahia atxikitzen zaio (ingelesezko Viktoria izenaren kasuan bezala).

Tazitoren eskutik *Boudica* edo *Boudicca* bezala ezagutzen dugu. Forma hauetatik historian zehar beste hainbat idazkera sortu dira: *Bonduca, Boadeia, Boodicia,* *Buduica, Bunduca, Voduica* eta *Voadicea*. Bestalde, izenaren galierazko idazkera behatu daiteke mediterraneo inguruko herrialde ezberdinetan aurkituriko inskripzioetan: *Boudiga* Bordelen, *Boudica* Lusitanian eta *Bodicca* Aljerian.

XVI. mende erdialdean, Petruccio Ubaldini aditu italiarrak, antzinako emakume ingelesei buruzko bi bolumen idatzi zituen Elisabet I. Ingalaterrakoari eskaintzeko. Bertan, Budikaren pertsonaia bi erreginatan banatu, eta bakoitzari jatorrizko bi autoreen izen bana eman zion (*Bunduica* eta *Voadicia*). XVII. mendean, beste hainbat forma aurkitu ditzazkegu; besteak beste, Polydore Vergil historialariak Tazitoren idazlanetan oinarriturik, *Vodicia* edo *Voadica* erabili zituen. Iceni lurraldeak egungo Norfolk konderri ingelesean eta Cambridgeshire, Suffolk eta Lincolnshire konderrietako zati batzuetara zabaltzen ziren. Prasutagok hainbat akordio sinatu zituen erromatarrekin eta bere alabez gain, Neron enperadorea egin zuen bere jaraunsle. Baina 61. urtean, erregea hil zenean, erromatarrek leinuaren lurraz jabetu, Budika erregina alarguna zartatu eta haien alabak bortxatu zituzten.

### Heriotza 
Bestalde, ez dago garbi zer gertatu zen Budikarekin. Tazitoren arabera, porrota jasan ezinik, zelten erreginak bere buruaz beste egin omen zuen, pozoituta. Beste batzuek diote gaixotu egin zela eta heriotza iritsi zitzaionean ikaragarrizko ehorzketa egin zitzaiola.

## Testuinguru historikoa 
thumb|254x254px|Iceni tribuko lurraldeen mapa, egungo Ingalaterrako Norfolk eta Suffolk konderrietan.|ezkerrera

### Aurrekariak 
Aurretik beste ahaleginak izan baziren ere (Julio Zesar, K.a. 55-54), Erromako Klaudio enperadoreak Britainiar uharteak behin betikoz inbaditzea erabaki zuen AD 43. urtean. Bertako tribuetako batzuek matxinatuak jarraitu bazuten ere, beste batzuek erromatarrekin itunak sinatu eta haien aliatu bihurtu ziren.

AD 43an Erromak Britainia Handiko hego-ekialdea inbaditu zuen. Konkista mailakatua izan zen, eta nazio-erresuma batzuk guduan garaitu eta okupatu ziren bitartean, beste batzuk izendatuki independenteak izan ziren inperio erromatarraren aliatu gisa.

Aurretik beste ahaleginak izan baziren ere (Julio Zesar, K.a. 55-54), Erromako Klaudio enperadoreak Britainiar uharteak behin betikoz inbaditzea erabaki zuen K.o. 43. urtean. Bertako tribuetako batzuek matxinatuak jarraitu bazuten ere, beste batzuek erromatarrekin itunak sinatu eta haien aliatu bihurtu ziren.

### Matxinada Budikarra 
thumb|262x262px|Matxinada Budikarraren mapa.
*Ikusi, Matxinada Budikarra*

Egoera horri aurre egin nahian altxatu zen Boudika erregina erromatarren aurka. 

Matxinatuen lehen itua Camulodunum (Colchester) hiri erromatarra izan zen, antzinako Trinovantiako hiriburua, kolonia erromatar bihurtu zena. Soldadu beteranoak erromatarren ohiturari jarraituz ezarri ziren han, eta tenplu bat eraiki zioten Claudio enperadoreari. Camulodunum erasoa jo eta birrindu zuten.

Lortutako arrakastak Boudika Londinium (gaurko Londres) hiruburuari begira jarri zuen. Haren babeserako soldadu erromatar gutxi zeudela ohartuta, britainiarrek hiria bereganatu zuten zailtasun handirik aurkitu gabe, bertan ziren erromatarrak suntsituz. Antzera jokatu zuten Verulamium-en ere. Historialari erromatarren arabera, 70.000 koloniar inguru birrindu omen zituzten britainiarrek hiru hiri horietan, erromatar eta aliatuen artean.

Budika erreginak 100.000 eta 230.000 arteko edade guztietako britainiarrez (10 urteko haurretatik eta zaharretaraino) osatutako armada gidatu zuen.

Gaius Suetonius Laslus historialariak idatzi duenez, krisiak ia konbentzitu zuen Nero Britainia Handia uzteaz, baina helburu erabakigarri batera bideratutako matxinadarekin, Britainia Handiaren okupazioak jarraitu egin zuen. Suetonioren tribu britainiarren aurkako ekintza zigortzaileak matxinada handiagoa eragingo ote zuen beldur zen, eta Nerok Publius Petronius Turpilianus kontziliatzaileenarekin ordezkatu zuen.

Boudiako porrotak Britainia Handiko hegoaldean gobernu erromatarra finkatu zuen bitartean, Britainia Handiko iparraldea lurrunkor egon zen. AD 69 Venutius, Brigantesko noble bat, hain ondo dokumentatuta ez zegoen beste matxinada bat zuzentzea izan zen, hasiera batean tribuen arteko lehian oinarritua, baina laster antiromano bihurtu zen.

## Herri kulturan 
[thumb|*Boadicea eta bere alabak* estatua ([1902), Westminster-en.|226x226px]]

### Arte lanetan 
#### Olerkiak 
**Olerkiak* () (1787) - William Cowper.

#### Eskulturak eta instalazioak 
**Boadicea eta bere alabak* (1902) - Thomas Thornycroft.

#### Margolanak 
*Boadicea Britoiei predikatzen* (ingelesez: *Boadicea Haranguing the Britons;* 1761 - 1793) - John Opie.

#### Filmak 
* *Boadicea* (1927) - film historiko mutu britainiarra, Sinclair Hill-ek zuzendua eta Phyllis Neilson-Terry-rekin protagonista bezala.
* *Erregina gudaria* (ingelesez: *Warrior Queen;* 1978) - telesail britaniarra, Martin Mellett-ek zuzendua eta Siân Phillips protagonistatzat.
* *Boudica* (2003) - film historiko-biografiko britainiarra, Bill Anderson zuzendari eta Alex Kingston protagonistarekin.
* *Boudica* (2023) - ekintza-drama film britaniarra, Jesse V. Johnson zuzendari eta Olga Kurylenko protagonistarekin.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak