open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hirohito

( ahoskatua), , (1901eko apirilaren 29a - 1989ko urtarrilaren 7a), Japoniako errege izan zen 1926tik 1989ra. Mendebaldean bere goitizenaz ezagutu zen (Hirohito), ez baitzuen abizenik. Japoniako 124. enperadorea izan zen, erregealdi luzeena izan duena.

## Aginpidea 
Enperadore-orde izan zen 1921etik, eta enperadore 1926tik aurrera, Taishō bere aita hil ondoren. Hirohito enperadorearen aginpidearen hasierari *Showa* (armonia distiratsuaren aroa) izena jarri zioten. Japoniak politika inperialista eta hedatze aldekoa erabili zuen: Mantxukuo izeneko mendeko estatua sortzea (1932ko martxoa); Txinaren aurkako erasoa (Shanghaiko gudua, 1932ko otsaila); Ingalaterra eta Herbehereen aurkako gerra hastea (1941); Pearl Harbor-eko Estatu Batuen armadaren aurkako erasoa (1941eko abendua). Potsdameko kapitulazioa sinatu behar izan zuen, Estatu Batuek atomo bonben bidez Hiroshima eta Nagasaki suntsitu ondoren (1945). Enperadoretzaren jainkozko ezaugarriei uko egitera behartu zuten, eta monarkia konstituzionala ezarri zen Japonian. Hirohito hil ondoren, Akihito bere semea jarraitu zaio karguan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kixmi

**Kixmi** jentilek Jesukristori ematen zioten izena da, *zimino* esan nahi zuena. Jentilak Kixmiren jaiotzaz ohartu zirenean, beren aroaren amaiera heldu zela ulertu zuten. Haietako asko, orduan, Jentilarriaren azpian sartu ziren.

Hala ere, hitza *tximu-deabru* bezala irakurtzen zen erdi aroan.

## Jatorria 
Kixmiren jaiotza eta Olentzeroren jatorria euskal mitologiako kondaira garrantzitsuenetako bat da. Bertan jentilek, Kixmik eta Olentzerok hartzen dute parte. Kondaira honek Olentzeroren jatorria azaltzen digu, baita euskal paganismoaren amaieraren hasiera eta kristautasunaren etorreraren berri eman ere.

## Kanpo estekak 
* Kixmiren inguruko ikerketa KIXMI blogean, euskaraz
* Kixmi Auñamendi entziklopedian
Sugar

thumb|300px
**Sugar** edo **garra** oxigeno kopuru handiko giro batean errekuntzaren ondorioz sortzen den erreakzioa da, argia eta beroa sorrarazten dituena.

## Kanpo estekak
Kasio

**Kasio** (; K.a. 85 &ndash; K.a. 42) Antzinako Erromako senataria izan zen, Zesarren kontrako konspirazioa hasi zuena hain zuzen ere.

Kasioren estreinako urteei buruz gutxi dakigu. Marko Brutoren arrebaorde batekin ezkondu zen. Filosofia ikasi zuen Arkelao maisuarekin Rodasen.

Bere lehen postua administrazioan Krasoren agintaldipean lortu zuen. Krasorekin Siria probintziara joanda, Krasoren estrategia militarra aldatzen saiatu zen. Base bat eraikitzea eraso zuzena baino hobesten zuen Kasiok. Krasok, halere, armada Carrhaeko gudura eraman zuen eta ondorioa erabateko suntsipena izan zen. Borrokan Kraso bera hil zen. Kasiok armadaren apurrak biltzea lortu zuen. Hurrengo bi urteetan, Kasio Siriako gobernaria izan zen eta mugak partiarren erasoetatik defenditu zituen. Zizeronek, Ziliziako gobernariak, Kasiori bere ahaleginak eskertu zizkion.

Erromara itzulitakoan, Zesar eta Ponpeioren arteko gerra piztu izanak Kasioren auziperatzea, estortsioa leporatuta, saihestu zuen. K.a. 49an plebeko tribuno izendatu zuten, eta *Optimates*-ekin bat egin zuen Zesarrek Rubicon ibaia zeharkatu zuenean. Ponpeioren itsas armadaren buruan, Sizilian garaipena eskuratu zuen. Ponpeioren porrota eta gero, Zesarrek atzeman eta amore ematera behartu zuen.

Egipton Zesarren aldean borrokatu zuen ondoren, Erromara bueltatu zen, kargurik gabe. K.a. 44an, berriz, pretore peregrino izendatu zen. Marko Bruto pretor urbano izendatu izanak biziki samindu zuen, eta diktadorearekiko gorrotoa hazi zitzaion. Zesarren barkapena gorabehera, Kasio urrun nahiago zuen, eta Siriako probintzia hurrengo urterako agindu zion. Izan ere, Kasio Zesarren kontrako konspiratzaile sutsuena izan zen. K.a. 44ko martxoaren 15ean Zesar hiltzerakoan, Kasiok aurpegian sastatu zuen.

Zesarren hilketaren ondotik, Marko Antoniok eskuratu zuen boterea, eta iritzi publikoa hiltzaileen aurka bultzatu zuen. Senatuak Zireneko agintea eman zion Kasiori, Erromatik urruntzeko asmotan. Kasiok errefusatu zuen halako probintzia txiki baten gobernua. Erbestea Marko Antonioren diktadura baino nahiago zuela esanda, Siriara joan zen. Hala ere, Senatuak, Marko Antonioren atsekaberako, Siriako gobernari izendatu zuen Kasio.

Bigarren Triunbiratua osatzerakoan, Marko Brutok deitu zion Kasiori. Triunbiroak ekialdean erasotzea erabaki zuten. Marko Antonio eta Oktavio Mazedoniara joan ziren matxinoei aurre egiteko. Marko Brutok arrakasta lortu zuen Oktavioren kontra. Kasiok, ordea, Marko Antoniok garaituta eta Brutoren garaipena ezagutu gabe, bere burua hil zuen. "Azken erromatarra" deitu zion Marko Brutok, arranguratsu.
UTC

**UTC** edo **Denbora Unibertsal Koordinatua** mundu guztiko ordu eremuak kalkulatzeko erabiltzen den ordu eremu erreferentziala da. Greenwich meridianoko orduaren (GMT) ondorengoa da, nahiz eta batzuetan oraindik hala deitzen zaion. GMTarekin konparatuz, UTCa ez da eguzki edo izarrengatik definitzen, erloju atomikoekin baizik. Lurraren errotazioa mantsotzen ari delako, denbora atomikoarekiko atzeratzen da.

Ingelesez, **UTC** akronimoa gogoratzeko, ofiziala ez den *Universal Time Coordinated* erabiltzen da; modu berean, frantsesez *Temps universel coordonné* erabiltzen da.

Oraintxe,  da UTC ordua. Euskal Herriko ordu ofiziala, berriz, UTC&nbsp;+&nbsp;1 da neguko ordutegian, eta UTC&nbsp;+&nbsp;2 udako ordutegian.
thumb|1000px|40 ordu-eremu ofizial daude munduan, eta ez 24: 
+14:00, +13:45, +
13:00,
+12:45, 
+12:00, 
+11:00, 
+10:30, 
+10:00, 
+9:30, 
+9:00, 
+8:30, 
+8:00, 
+7:00, 
+6:30, 
+6:00, 
+5:45, 
+5:30, 
+5:00, 
+4:30, 
+4:00, 
+3:30, 
+3:00, 
+2:00, 
+1:00, 
0:00, 
-1:00, 
-2:00, 
-2:30, 
-3:00, 
-3:30, 
-4:00, 
-5:00, 
-6:00, 
-7:00, 
-8:00, 
-9:00, 
-9:30, 
-10:00, 
-11:00 eta 
-12:00

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Greenwich meridianoko ordua.
* Ordu-eremu

## Kanpo estekak
Richter eskala

**Richter eskala** lurrikaren indar suntsitzailea neurtzeko balio duen eskala logaritmikoa da, Charles Richter sismologoak 1930eko hamarkadan garatua, eta haren omenez halaxe deitua. Lurrikara baten tamaina ondorengo formularekin neur zitekeela kalkulatu zuen:

::M = \log_{10}A(mm) + 3 \log_{10}(8 \Delta t(s)) - 2.92 

Logaritmoaren erabilera eskalan, lurrikara batean zenbat energia jariatzen den erakusteko da. Neurtu ahal izan den energia jario handiena Txileko Lurrikara Handian izan zen, Valdivia hirian, 1960an, 9,5 puntura iritsi baitzen.

## Alderaketa 
Jarraian, eskalako magnitudeak eta jariotako energia konparatzeko taula bat:

    
        **Richter**
        Magnitudea'''
        TNT energia
        baliokidea
        Erreferentziak
    
    
        -1,5
        1 gramo
        Laborategi mahai batean arroka baten haustura
    
    
        1,0
        170 gramo
        Eraikin batean eztanda txiki bat
    
    
        1,5
        910 gramo
        Bigarren Mundu Gerrako bonba arrunt bat
    
    
        2,0
        6 kilogramo
        &nbsp;
    
    
        2,5
        29 kilogramo
        &nbsp;
    
    
        3,0
        181 kilogramo
        &nbsp;
    
    
        3,5
        455 kilogramo
        mina baten eztanda
    
    
        4,0
        6 tona
        Potentzia gutxiko Bonba atomikoa
    
    
        4,5
        32 tona
        Tornado ertain bat
    
    
        5,0
        199 tona
        Alboloteko lurrikara, Granada (Espainia), 1956
    
    
        5,5
        500 tona
        Little Skull Mountaingo lurrikara, Nevada (AEB), 1992
    
    
        6,0
        1.270 T
        Double Spring Flateko lurrikara, Nevada (EE.UU.), 1994
    
    
        6,5
        31.550 T
        Northridgeko lurrikara, Kalifornia (EE.UU.), 1994
    
    
        7,0
        199.000 T
        Hyogo-Ken Nanbuko lurrikara, Japonia, 1995
    
    
        7,5
        1.000.000 T
        Landersko lurrikara, Kalifornia, 1992
    
    
        8,0
        6.270.000 T
        San Franciscoko lurrikara, Kalifornia, 1906
    
    
        8,5
        31,55 milioi T
        Anchorageko lurrikara, Alaska, 1964
    
    
        9,0
        240 milioi T
        Tohokuko lurrikara, Japonia, 2011
    
    
        9,5
        290 milioi T
        Valdiviako lurrikara, Txile, 1960
    
    
        10,0
        630 milioi T
        San Andres faila
    
    
        12,0
        1 bilioi T
        Lurraren haustura erditikLurrean egunero jasotako argi energi kantitatea
    

## Kanpo estekak 
*  Lurrikaren inguruko informazioa
Zezen

thumb|Zezen bat jaten.
**Zezena** *Bos taurus* espezieko ar ez zikiratua da. Behiak baino muskulu handiagoak ditu eta, oro har, erasokorragoak dira. Erlijio eta mitologia ugaritan paper garrantzitsua dute, baita euskal mitologian ere (zezengorri, adibidez). Gizakiak arrantxoetan erabiltzen ditu behikia ekoizteko, baita hainbat kirol edo jarduera kulturaletan ere, hala nola zezenketan edo rodeoetan. 

## Kanpo estekak
Mendeku Itxua

**Mendeku Itxua**, Usurbilgo (Gipuzkoa) musika talde bat da. Talde bezala 2003ko irailean elkartu zen.

## Ibilbidea 
Lau partaideak usurbildarrak eta betidanik ezagunak izanik ez zitzaien zaila egin elkar ulertu eta elkarrekin lehen akorde eta erritmoak egiten hastea. Behin 4 bat abesti sortuak zituztela, bertsio batzuen laguntzaz 2004ko ekainean hasi ziren kontzertuak ematen eta ordutik hainbat kontzertu ematen eta abesti berri batzuk egiten aritu dira. Musika estilo finkorik hartu gabe hasi ziren, bakoitzak momentuan sentitzen zuenaren arabera abestiak sortuz eta… horrela dabiltza, pixkanaka estilo propio bat jorratzen, beti ere “heavy” kutsua izaten duten arren.

2006an grabaketetan sartu eta "Gure oihua" lehen diskoa plazaratzen dute, Garate Estudioetan grabatua Kaki eta Martxel Arkarazorekin grabatua. Diskoa hau "Ortots burdin hotsak" diskoetxe independentearen laguntzaz mugitzen da, Durangon ere egon delarik.

2007an "Bide Galduan" abestiaren bideoklipa argitaratzen dute, "PausoBatDesign"en eskutik Gasteizen grabatua izan dena. Hainbat telebista programetan ipintzen dute: eKlipsea, Musikantoi, Sut&Blai eta abar....

Hainbat kolaborazio egin dituzte, hala nola: Ipar Haizea Zarauzko taldearentzat, Gaueko Itzalak taldearentzat, eta abar...

Denbora galdu gabe, 2009an ‘Indarrak Batuz’ bigarren diskoa plazaratu zuten, kritika bikainak jaso zituena.

2010ean, ‘Piztien Pare’ hirugarren lana grabatu dute Usurbilgo HiGain estudioetan, Haritz Harreguy teknikari ezagunaren laguntzarekin. Etxean eta etxekoekin prestaturiko lana orain zuzeneko emanaldietan bideratzen dabiltza.

2013an Ixakek Izeberg sortu zuten.

## Partaideak 
* Ixak: Ahotsa eta gitarra
* Ander: Gitarra eta koroak
* Iñigito: Baxua
* Martin: Bateria

## Diskografia 
* *Gure oihua* (2006, Ortots Burdin Hotsak)
* *Indarrak batuz* (2009, Ortots Burdin Hotsak)
* *Piztien pare* (2010, Ortots Burdin Hotsak)

## Kanpo estekak 
*  Mendeku Itxuaren webgunea
Tito Livio

**Tito Livio**, edo **Livio**, latinez *Titus Livius*, (Padua, K.a. 59 &ndash; K.o. 17) erromatar historialari bat izan zen. Erromaren historia itzela idatzi zuen, *Ab Urbe condita* izenekoa, Aeneasen legendaren arabera hiria fundatu zenetik (K.a. 753) Augustoren agintaldira arte.

Salustio eta Kornelio Tazitorekin, batera, Erromako historialari handienetako bat da.

## Bizitza 
*Gallia Cisalpina* probintziako Padua (garai hartako *Patavium*) hirian jaio zen. Augusto eta Horazioren adinekoa zen gutxi-gorabehera, eta Virgilio eta Mezenas baino zertxobait gazteagoa. Gaztetan latinez zein grekeraz egin zituen ikasketak. Erroman erretorika eta filosofia ikasi zituen eta Klaudio enperadorea izango zenaren heziketaz arduratu zen.

## Idazlana 
*Ab Urbe Condita* idazlanak (Batzuetan Hamarkadak izenez ezaguna, ) 142 liburu zituen (papiro-biribilkiak), hamarkadatan edo hamar liburuko taldetan banatuta. Sorreratik K.a. 9. urtera bitarteko multzo zabal horretatik hamarkada batzuk baino ez zaizkigu iritsi: lehenengo hamarkada (I-X liburuak, hiriaren hasieratik K.a. 293. urtera arte), hirugarrena (XXI - XXX, bigarren guda punikoa), laugarrena eta bosgarrenaren erdia (XXXI-XLV liburuak, K.a. 167 arte, *Lucius Aemilius Paullus*ek Mazedonia konkistatu zuen garaia), eta zati isolatu btzuk. kazetariaren ondoren. Gainerako narrazioak, geroago *Periochae* izena ematen zaie eta *Florok* K.o. II. mendean idatzi omen zituen laburpenen bidez ezagutzen dugu .

Gaur egun, bere obra editatzen denean, hizkuntza modernoetan, "Erromaren historia fundaziotik (Ab Urbe Condita)" izenburua ematen zaio.

Bizitza osoaren emaitza izan zen idazlan handi honi esker, Livio Antzinaroko historialari handienen artean kokatu da, eta bere ezaugarrein artean, nabarmendu daiteke mentalitatearen heldutasuna eta jite artistikoa. Bere narrazio teknikak eredugarriak dira, bai  eta  gertakariak zein pertsonaiak kontatzeko modua (Romulo, Sabinak, Lucrecia, Bruto, Camilo, Eszipion, Anibal eta beste). Beste historialari askok egin zuten bezala, garai mitikoak (hiriaren fundazioa, erregeen garaia), eta historikoak kontatu zituen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* ''''. (Latina-gaztelania)
Livia Drusila

**Livia Drusa Augusta**, **Livia Drusilla**, edo **Julia Augusta** (; K.a. 58ko urtarrilaren 30a - Erroma, K. o. ) dira Augustoren emazteak dituen izenak. Ezkontza honi esker, Erromako emakumerik boteretsuena bihurtu zen. Senarraren aholkulari eta laguntzaile fidela izan zen.

Tiberio eta Drusoren ama ere izan zen. Germaniko eta Klaudioren amona, Kaligularen berramona eta Neronen herenamona. Klaudiok jainkosa izendatuta,  titulua jaso zuen.
Arrano Beltza

[thumb|200px|[Erdi Aroko zigiluaren egungo irudikapen zehatza.]]

**Arrano beltza** Nafarroako Erresumaren ikur zahar bat da, arrano beltz bat hondo hori baten gainean agertzen dena. Zenbait euskal herritar abertzalek Euskal Herriaren sinbolotzat darabilte; eta zenbait espainiar falangistak, berriz, Espainiaren sinbolotzat.

## Jatorria 
Arrano beltzaren ikurrak XII. mendeaz geroztik Nafarroako errege-erreginek beren zigiluetan erabilitako arrano irudia du oinarri; zehazki esanda, Antso VII.a Azkarrak XIII. mendearen hasieran erabilitako zigiluan ageri den arrano irudia. Izan ere, nafar errege haiek beren menpe izan zituzten euskal hiztunen lurralde guztiak edo gehienak behintzat (ez dago garbi Pirinioez iparraldeko euskal lurralde guztiak beren menpe izan ote zituzten; eztabaida biziak dituzte historialariek gai horretaz). Hainbat euskal abertzalerentzat, erreinu hura euskal hiztun guztien lurraldeak bateratu eta euskal estatu independente bat sortzeko lehen saiakera izan zen. Aitzitik, hainbat espainiar nazionalistaren iritzia, espainol nazioa sortzeko saiakera izan zen.

Fitxategi:AntsoVIIArrano.JPG|Jatorrizko Arrano beltza, Antso VII.a Azkarraren agirietako zigiluan.
Fitxategi:Sancho VII of Navarre.jpg|Antzinako zigiluaren irudikapena.
Fitxategi:Seal of Sancho VII of Navarre.svg|Antzinako zigiluaren irudikapena.
Fitxategi:Sancho VII de Navarra.png|Antzinako zigiluaren irudikapena.

## Gaur egungo bandera 
XX. mendearen bigarren erdialdean, Telesforo Monzon politikari abertzaleak Erdi Aroko zigiluan oinarrituta, Arrano Beltzaren bandera diseinatu zuen (bai hondo horian, bai gorrian).

Fitxategi:Arrano Beltza flag.svg|Telesforo Monzonek Erdi Aroko zigiluan oinarrituta sortutako bandera, hondo horian.
Fitxategi:Arrano Beltza proporcion bandera.png|Telesforo Monzonek Erdi Aroko zigiluan oinarrituta sortutako bandera, hondo gorrian.
Fitxategi:Renteria 33.JPG|Arrano Beltza eta Euskal Herriko armarriaren horma-irudia Errenterian.
Fitxategi:Euskal herriko bandera posible bat.png|Arrano Beltza eta Zazpiak Bat armarria.

## Armarrietan 
Hainbat herri nafarretako armarrietan arrano beltza agertzen da. Batzuk aipatzearren, Aguilar Kodesekoan, Alesbeskoan, Altsasukoan, Araizkoan, Bakaikukoan, Eslabakoan, Galipentzukoan, Iturmendikoan, Lantzekoan, Olaztikoan, Urdiaingoan edo Valtierrakoan, besteak beste. 

Fitxategi:Escudo de Villafranca (sin corona).svg|Alesbesko armarria
Fitxategi:Escudo de Alsasua2.svg|Altsasuko armarria
Fitxategi:Escudo de Araiz.svg|Araizko armarria
Fitxategi:Escudo de Eslava.svg|Eslabako armarria
Fitxategi:Escudo de Lanz.svg|Lantzeko armarria
 

## Musikan 
[thumb| Arrano Beltza [Orreagako Andre Mariaren eliza|Orreagako kolegiatako elizan]]
*Arrano beltza* Mikel Laboa kantari eta musikagile donostiarraren kanta ere bada; geroago, Negu Gorriak taldeak bertsioa egin zuen. Zati batek honela dio:

:*Arrano beltzarekin joan ziren*
:*joan joan*
:*Jaengo Navas de Tolosara*
:*Nafarrak*
:*eta kate kateekin itzuli etxera.*

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nafarroako armarria
* Nafarroako bandera
* Ikurrina
* Zazpiak Bat

## Kanpo estekak
Steve Wozniak

**Stephan Gary «Woz» Wozniak** (San Jose, Kalifornia, AEB, ) estatubatuar ingeniari, asmatzaile, enpresaburu eta filantropoa da, 1970eko hamarkadan ordenagailu pertsonalaren iraultzan parte hartu zuen aitzindaria. Steve Jobsekin batera Apple enpresaren sortzailea.

Berkeley Unibertsitateko ikaslea, 1971n erabilera pertsonalerako ordenagailua asmatu asmo zuela adierazi zion Jobsi. 1976an Apple I mikroprozesagailua, teklatua eta pantaila lehenbizikoz uztartzen zituen ordenagailu pertsonal berritzailea asmatu zuen. Hewlett-Packard enpresarako lan egiten zuenez, enpresari aurkeztu zion ideia. Ez zuten onartzen. Steve Jobsek Berkeley Unibertsitateari aurkeztu zion asmakizuna, eta izugarrizko arrakasta izan zuen. Ordenagailuak garaje batean eskuz egiteari eta saltzeari ekin zioten, eta Apple enpresa sortu zuten. Ordenagailu berriek pantaila zuten, eta maneiagarriagoak ziren. Applek hedapen eta hazkunde azkarra izan zuen, eta 1990. urtean Wozniakek Apple utzi zuen.
Tiberio

**Tiberio** (latinez *Tiberius Caesar Dīvī Augustī Fīlius Augustus*; Erroma, K.a. 42ko azaroaren 16a - Miseno, Bacoli, K. o. 37ko martxoaren 16a) erromatar enperadorea izan zen 14 eta 37 bitartean. Augustok, lehen enperadoreak, semeordetzat harturik, bere izenak eman zizkion. Hala ere, jaiotzez, Klaudia familiakoa zen Tiberio: Tiberio Klaudioren eta Liviaren semea zen. Hori dela-eta, julio-klaudiarra deitzen zaio leinu horri.

## Bizitza 
Tiberio Klaudioren eta Liviaren semea zen. Livia Augustorekin ezkondu zen bigarrenez, eta enperadorearen familiako kide bihurtu zen horrela Tiberio. Giro militarrean hezi zen, eta Panonian eta Dalmazian lortutako garaipenei esker ospetsu egin zen Erroman. K.a. 12. urtean, Augusto enperadoreak bultzatuta, bere emaztearengandik banatu eta haren alaba Juliarekin ezkondu zen. Sei urte geroago tribuno egin zuten baina, emaztearekin izan zituen arazo batzuk zirela-eta, Rodas uhartera erbesteratu zen. Enperadorearen kargua betetzeko legezko oinordekoak hil eta Julia atzerriratu zutenean, Erromara itzuli zen Tiberio eta garaipen sonatuak lortu zituen Germanian. Augustok, ondorioz, semetzat hartu zuen eta hura hil zenean, K. o. 12an, enperadore izendatu zuen senatuak.

Agintaldiko lehen urteetan sendotu egin zituen inperioko ekonomia eta erakundeak eta, horretarako, mugak zehazteaz gainera, gastu publikoak murriztu zituen. 23. urtean, Druso semea hil zenean, kontseilarien esku utzi zuen aginpidea eta ustelkeria nagusitu zen gobernuan. 27. urtean Capri uhartera erretiratu eta, Luzio Sejano pretorearen bidez, Erroma gobernatzen jarraitu zuen; historialari batzuen iritziz, ustelkeria, bortizkeria eta etikarik eza asko hedatu ziren garai hartan. 31. urtean, ordea, Sejano hiltzeko agindua eman zuen Tiberiok, eta hil aurretik oso erresuma sendoa antolatu zuen. Hil baino lehen, bere iloba Kaligula hautatu zuen oinordeko, eta berau izan zen Erromako hurrengo enperadorea.

## Erreferentziak
Juan Crisóstomo Arriaga

**Juan Crisóstomo Jacobo Antonio Arriaga Baltzola** (Bilbo, Bizkaia, 1806ko urtarrilaren 27a - Paris, Frantzia, 1826ko urtarrilaren 17a) bizkaitar musikagilea izan zen. Bilboko Arriaga antzokiak haren omenez du izena.

## Bizitza 
Juan Crisóstomo Arriaga 1806ko urtarrilaren 27an jaio zen Bilboko Goienkaleko 12.ean eta Zazpi Kaleetako Joan Santuen elizan izan zen bataiatua. Bere jaiotetxean plaka oroigarri bat ikus daiteke. Juan Simon Arriaga Urlezaga eta Rosa Baltzola Garamendiren bi seme-alabetatik zaharrena izan zen bera. Berriatuan organo-jotzaile izandako aitak erakutsi zion hasiera batean musika. Zer-nolako talentua zuen ikusirik, Faustino Sanzen, bere garaiko biolinista ospetsuaren ikasle izatera iritsi zen, eta 11 urterekin konposatzen eta Bilboko musika elkarteetan jotzen hasi zen.

15 urte zituela Parisko *École Royal de Musique et Declamation* ikastetxean (Parisko kontserbatorioa) ikasten hasi zen biolina Pierre Baillotekin, harmonia François-Joseph Fétisekin eta kontrapuntua Luigi Cherubinirekin. Kontserbatorioan 4 urtez izan zen matrikulatuta, eta hango aktetan gordeta daude Juan Crisóstomo Arriagaren notak eta haren lanari buruzko oharrak.

20 urte betetzeko egun gutxi falta zirela, 1826ko urtarrilaren 16an hil zen Juan Crisóstomo Arriaga, dirudienez biriketako gaitz batek jota. 1977. urtetik, Parisko Saint Honoré kaleko 314.eko ateburuan haren heriotza gogorarazten duen oroigarri bat dago.

Juan Crisóstomoren omenez, Bilbon eraikitako antzokiari Arriaga izena jarri zitzaion, eta monumentu bat altxatu zen. Bestalde, gaur egun hiri horretako Casilda Iturrizar parkean eta Bilboko Arte Eder Museoaren alboan Francisco Durriok egindako Arriagaren monumentua dago. Bilboko musika kontserbatorioak haren omenez Juan Crisóstomo de Arriaga izena hartu zuen.
erdian|thumb|380x380px|Arriaga antzokia Bilboko Areatzan

## Konposizioak 
#### Lan sinfoniko-instrumentalak 
* *Nada y Mucho*, op.1 (1817)
* *Obertura Nonetto*, op.2 (1818)
* *Patria, himno para Coro y Orquesta*, op.3 (1819)
* *Cántabros nobles, himno para Coro y Orquesta*, op.4 (1819)
* *Marcha militar,* (1819)
* *Romanza para Pianoforte* (1819)
* *Tema variado en Cuarteto*, op.17 (1820)
* *Obertura para Orquesta en Re Mayor*, op.20 (1821)
* *Variaciones sobre el Tema de "La Húngara" para Violín con Acompañamiento de Bajo ad libitum*, op.22 (1821)
* *Variaciones sobre el Tema de "La Húngara" para Cuarteto de Cuerda*, op.23 (1822)
* *Tres Estudios de Carácter,* (1822)
* *Tres cuartetos* (1823)
** *Cuarteto de Cuerda nº1 en Re menor*
** *Cuarteto de Cuerda nº2 en La Mayor*
** *Cuarteto de Cuerda nº3 en Mi bemol Mayor*
* *Sinfonía en Re para Gran Orquesta* (1824)

#### Lan erlijiosoak 
* *O Salutaris Ostia*, motete (1823)
* *Stabat Mater*, motete (1822)
* *Audi Benigne*
* *Et Vitam Ventura Saeculi* (galdua)
* *Misa a cuatro voces* (galdua)
* *Salve Regina* (galdua)

#### Lan ahots-dramatikoak 
* *Esklabo zoriontsuak*, opera (1820)
* *Edipo* (1825)
* *Medea* (1825)
* *Erminia* (1825)
* *Ma tante aurore (All’Aurora)* (1825)
* *Agar en el desierto* (1825-1826)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bilboko Udalak Arriagari eskainitako webgunea
Eszentrikotasun

**Eszentrikotasuna** konika bat zirkunferentzia batetik zenbat aldentzen den parametroa da. Parametro honi e\, deituaz, konika ezberdinetarako balio hauek hartzen ditu:

* Zirkunferentzia:  e = 0\,
* Elipsea:  0 
* Parabola:  e = 1\,
* Hiperbola:  e > 1\,

Astronomian orbiten itxura ikusteko erabiltzen da. Planeten orbitak konikak direnez, eszentrikotasunarekin beraien itxura zehazten da. Gero eta 0tik hurbilago, orduan eta biribilagoa izango da orbita. Adibidez, Plutoiren orbita oso eliptikoa denez, eszentrikotasuna 0,25 da. Aldiz, Artizarrarena biribilagoa da, eta e = 0,007.

## Kanpo estekak
Druso Germaniko

**Nero Klaudio Druso Germaniko** (; Erroma, K.a. 38ko urtarrilaren 14a - Germania, K.a. 9ko uda) Livia Drusilaren eta Tiberio Klaudio Neronen seme gazteena zen. Hala ere, Druso benetako aita Augusto izanaren zurrumurruak egon ziren. Izan ere Tiberio Klaudio Neronen dibortzioaren eta Augustorekiko ezkontzaren ondoren jaio zen Druso. Dena den, dibortzio hitzarmenean Liviak Tiberio Klaudio Neronen aitatasuna onartzen zuen.

Druso Tiberio bere anaiarekin hazi eta hezi zen, eta bien arteko oso harreman estua sortu zen. Druso Marko Antonioren alabarekin, Antonia Gaztearekin, ezkondu zen. Haien seme-alabak Germaniko, Livilla, Klaudio eta haurtzaroan hil ziren beste bi ume. Druso hil ostean, Antonia ez zen berriro ezkondu, ia ia 50 urte gehiago bizi arren.

Augustok ohore franko eman zien bere semeordeei. K.a. 19an, ohi baino bost urte lehenago, Drusok edozein kargu publiko izateko ahalmena eskuratu zuen. K.a. 16an, Drusok bere anaiaren postua hartu zuen, Tiberio Italiatik kanpo baitzegoen. Hurrengo urtean, Alpeetan borrokatu zuen, hango tribuak geldiarazten. Tiberioren laguntzarekin, aise menderatu zituzten tribuak.

K.a. 13an, Galia gobernatzera joan zen, gobernari kaskar ohiak matxinada eragin zituen eta. Germaniarren eraso bati aurre egin behar izan zion. Rhin ibaian garaitu zituen inbaditzaileak, eta Germanian barnan borrokatu zuen. Ipar Itsasoraino iritsi zen eta frisiarrei urteko zerga ezarri zien. Sari moduan, pretore urbano izendapena jaso zuen K.a. 11an.

Nolanahi, berriro Germania aldera jo zuen, non garaipen asko lortu zituen. K.a. 9an, kontsul izendatu zuten, baina germaniarrak borrokatzera bueltatu zen. Kanpaina horretan, halere, zaldi batetik erorita hil zen. Ohore handiak jaso zituen, soldaduek biziki maite zuten eta. Haren garaipenengatik, familiak "Germaniko" izena erabili ahal izan zuen, eta izen horrekin haren seme zaharrenari ezagutzen zaio.

## Erreferentziak
Kaligula

**Kaligula** () (K. o. 12ko abuztuaren 31 - K. o. 41eko urtarrilaren 24a) Erromako hirugarren enperadorea (37 - 41) izan zen. Germanikoren eta Agripinaren semea zen. Haren ankerkeria, despotismo eta bitxikeriengatik da ezaguna. Bere bizkartzainek hil zuten 41 urtean. Germaniako gotorleku militar batean igaro zuen haurtzaroa. Soldaduek *Kaligula* ezizena eman zioten haren botatxoengatik, horixe esan nahi baitu *Caligulae* latinezko hitzak. Kaligulak gorrotatu egiten zuen ezizen hori.

Tiberioren ondorengoa izan zen eta hasieran herriaren gogoko politika liberala bideratu zuen. Erialdi batek aldatu zuen, ordea, Kaligularen nortasuna eta bere burua, errege ez ezik, jainko bihurtu zuen. Inperioko altxorra xahutu zuen, herriari zergak ordainarazi zizkion eta, dirua lortzearren, aristokraziako kide ospetsuenak hil zituen. Bere eromenean, Erromako herriak buru bakarra izan zezan nahi zuen, ezpata ukaldi batez moztu ahal izateko. 41. urtean hil zuten. Erromako Senatuak enperadoreen zerrendatik kendu zuen. Albert Camus frantses idazleak antzerki lan ospe handikoa idatzi zuen, *Caligula *izenekoa, enperadorearen bizitza oinarri hartuta.

Garaiko iturriak ez dira, ordea, oso onak. Haietan, orokorrean pertsona baino karikatura ematen du Kaligulak: megalomanoa, apetatsua eta krudela. Aipatzen da Kaligulak bere zaldi maitatuena,  izenekoa, kontsul izendatu zuela. Halaber, intzestu-harremanak izan ohi zituen bere arrebekin, batez ere Drusila gazteenarekin. Hala ere, ez dago aipamen horiek frogatzerik.

## Erreferentziak
Germaniko

**Germaniko Julio Zesar** (; K.a. 15 - K. o. 19ko urriaren 10) Julio-Klaudiar leinuko jeneral eta politikari erromatarra izan zen. Haien gurasoak Druso (Livia Drusilaren semea) eta Antonia Minor (Marko Antonioren alaba) izan ziren. Klaudioren anaia zen. Agripinarekin (Augustoren biloba bat) ezkondu zen, eta 9 seme-alaba zituzten. Hiru haurtzaroan hil ziren. Gainerakoak Julia Livila, Drusila, Agripina (Neron enperadorearen ama), Druso Zesar, Neron Zesar (azken bi hauek Tiberiok erahilda) eta Kaligula izan ziren.

Germaniko oso militar ospetsua izan zen. Augustok ere oso atsegin zuen, eta haren oinordekogai izan zen. Nolanahi ere, Tiberio aukeratu zuen azkenean. Soldaduek maite zuten, eta haien buruan kanpaina arrakastatsuak izan zituen Panonian eta Dalmazian. K. o. 12an, kontsul izendatuz zen, bost urte jarraian kuestore izan ondoren.

Augustoren hilotzaren ostean (K. o. 14an), Senatuak Germaniko Germaniako legioen buruan kokatu zuen. Oinordekoa ospe txarreko Tiberio zela jakinda, soldaduak matxinatu ziren, Germaniko hobesten zuten eta. Honek, halere, matxinada deuseztatu zuen. Hurrengo bi urteetan, Rhin ibaitik ekialdeko tribuak menderatu zituen, eta K.a. 9an Teutoburgoko oihaneko guduan galdutako ikurrak berreskuratu zituen. Asia aldean ere Kapadozia eta Komagene erresumen kontrako garaipenak lortu zituen.

K. o. 19an, halere, Germaniko hil zen. Zurrumurruz beterik, iturri batzuen arabera, Siriako gobernariak, Gneo Kalpurnio Pisok, pozoitu zuen. Pisok hil zigorra jaso zuen epaiketan. Suetoniok dioenez, Tiberioren jelosiak bultzatu zuen hilketa hori.
National Geographic Society

[thumb|200px|Aldizkariaren azala, [1915eko urtarrila.]]
thumb|200px|National Geographic Explorer, Antartika bisitatzen

***National Geographic Society*** edo **Geografia Elkarte Nazionala** 1888an sortu zuten Washingtonen, Estatu Batuetan, ezagutza geografikoa antolatu eta zabaltzeko asmoa zuten 33 adituk. Gardnier Greene Hubbard izan zen elkarteko lehen presidentea, eta haren suhia, Alexander Graham Bell, ondorengoa.

Helburua geografia eta munduaren ezagutza orokorra gizarteratzea eta hedatzea du. Horretarako, esploraziorako bekak eskaintzen ditu eta hilabetero *National Geographic* aldizkaria kaleratzen du.

## Kanpo estekak
Kenzō Tange

arkitekto eta hirigile japoniarra zen.

Tokyoko unibertsitatean arkitektura eta ingeniaritza ikasi ondoren, 1941 arte Le Corbusier-en dizipulua zen Kunio Maekawa arkitektoarekin egin zuen lan. 1949an Bakearen Parkea eta Bonba Atomikoaren Museoa egiteko lehiaketa irabazi zuen, Hiroshima hiri berreraikiaren erdian gauzatuko zirenak. Lan handi eta esanguratsu honek bere nazioarteko ezagutza ahalbidetu zuen. Arkitektura agentzia bat sortu zuen, *Studio Kenzo Tange* 1981 urtea arte, gero *Kenzo Tange Associates*.

Bere estiloaren bereizgarriak dira eraikin biluzak, ageriko hormigoizkoak hasieran, beiraz eta harriz estalitakoak geroago.

1987an Pritzker Saria irabazi zuen.

## Lan garrantzitsuak 
* 1955 : Hiroshimako Bakearen Memorialaren Museoa, Hiroshima
* 1958 : Kagawako prefetura, Takamatsu Japonia
* 1963 : Bi estadio 1964ko Tokioko Joko Olinpikoetarako (estalki eseki ikusgarriekin)
* 1965 : Andra Mariaren katedrala, Tokio
* 1968 : Plan Orokorra 1970ko Osakako Nazioarteko Erakuskearako eta Theme Building estadioa
* 1991 : Tokioko Udaletxea bulego dorre bikiekin (*Tokyo Metropolitan Government*)
* 1991 : Grand Ecran eraikina (Place d'Italie merkatari gunea), Paris
* 1997 : Asiako Artearen Museoa, Niza, Frantzia
* 2000 : Tokyo Dome hotela

## Kanpo estekak 
*  Kenzo Tange ARCHIGUIDE gunean
*  Kenzo Tange web orri ofiziala
Neron

**Neron Klaudio Augusto Germaniko** (, 37ko abenduaren 15a - 68ko ekainaren 9a) Erromatar Inperioko enperadorea izan zen 54ko urriaren 13tik 68ko ekainaren 9ra, Julio-Klaudiar leinuaren azken enperadorea. Gneo Domizio Enobarbo eta Agripina Txikiaren arteko ezkontzatik jaioa, tronura, bere osaba Klaudio hil ondoren iritsi zen, nork, aurretik, tronua hartu eta bere seme Britanikoren kaltetan, oinordeko bezala izendatu zuen.

Bere erregealdian, bere arreta gehiena, diplomazian eta merkataritzan jarri zuen, eta Inperioaren kapital kulturala handitzen saiatu zen, zenbait antzoki eraikiz eta lehiaketa eta proba atletikoak sustatuz. Diplomatikoki eta militarki, bere erregealdia, Partiar Inperioaren aurkako arrakastagatik, britainiarren matxinadaren errepresioagatik (60-61) eta Greziarekiko harremanen hobekuntzagatik bereizten da. 68an estatu-kolpe bat izan zen, non zenbait gobernadorek parte hartu zuten, eta, ondoren, itxuraz, bere buruaz beste egitera behartu zuten.

Neronen erregealdia tirania, luxuria eta bitxikeriarekin lotzen da. Exekuzio sistematiko batzuengatik gogoratzen da, bere ama eta anaiorde Britanikorena barne, eta, batez ere, Erroma sutan zegoen bitartean bera bere lirarekin konposatzen ari zelako uste orokorragatik, kristauen jazarle gupidagabe bat izateaz gain. Iritzi hauek, nagusiki, Tazito, Suetonio eta Dion Kasio historialarien idazkietan oinarritzen dira. Bizirik iraun duten antzinako iturrietatik gutxik deskribatzen dute modu positiboan, baina badira batzuk erromatarren artean, batez ere Ekialdean, duen ospe handia kontatzen dutenak.

Neronen egintza tiranikoak kontatzen dituzten dokumentuen egiantza eztabaida iturri da gaur egun. Fikzioaren errealitatea eta idazki klasikoak bereiztea ezinezkoa izan daiteke. Historialari moderno batzuek pentsatzen dute Neroni buruzko antzinako ekintza tiranikoen iturriak ez direla fidagarriak, Erromako herritarrek eta, bereziki, Inperioaren Ekialdeko probintzietakoek uste zutelako berriro itzuliko zela bere heriotzaren ostean. Hil eta gero, gainera hiru Sasi-Neron egon ziren, eurak Neron zirela iragarri zuten hiru pertsona, herritarren babesa lortzeko.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Neronen Termak
* Neronen Kolosoa

## Kanpo estekak
Klaudio

**Klaudio** (; K.a. 10eko abuztuaren 1a - K. o. 54ko urriaren 13a) laugarren erromatar enperadorea izan zen, Kaligula hil zutenetik (K.o. 41) bere hilotza arte (K. o. 54). Druso eta Antonia Minorren semea, Lugdunumen (gaur egungo Lyonen) jaio zen.

Herrena eta, haren familiaren ikuspegitik, gutxitua, kargu publikoetatik at geratu zen K.o. 37 arte, non Kaligulak kontsul izendatu zuen. Gutxiespen horrek bizitza salbatu zion. Tiberiok zein Kaligulak noble asko hil zuten postua arriskuan sumatzen zutenean. Kaligularen hilketaren ostean, Klaudio familiako gizon bakarra izanda, enperadore izendatu zuten.

Eskarmentu politiko eza gorabehera, Klaudio gobernatzaile abila eta lan publikoen sustatzailea izan zen. Legean interesaturik, epaiketa publikoetan agertzen zen eta egunero 20 lege ere egiten zituen. Nobleziak, ostera, agintari ahultzat jotzen zuen. Klaudiok, bere burua indartzekotan, senatari asko hil zituen. Hori zela eta, antzinako historialarien begietara oso enperadore txarra izan zen. Gaur egungoek, halere, iritzi hori aldatu dute.
Solido platoniko

**Solido platonikoak** (halaber **gorputz erregular**, **gorputz platoniko**, **gorputz kosmiko**, **solido pitagoriko** edo **Platonen poliedro**) gorputz geometrikoak dira. Euren ezaugarriak poliedro ganbilak izatea da eta euren aurpegi guztiak poligono erregular berdinak izatea euren erpinetan aurpegi kopuru bera batzen direlarik.

Ezaugarri hauek betetzen dituzten solidoak 5 baino ez dira:
* Tetraedroa.
* Hexaedro erregulara (edo kuboa).
* Oktaedroa.
* Dodekaedroa.
* Ikosaedroa.

Euklidesen *Elementuak* liburuan jada agertzen dira gorputz hauen inguruko xehetasunak eta Antzinako Grezian izaera magikoa egozten zitzaien. Hainbat filosoforen ustetan "sua tetraedroz osatua zegoen; airea oktaedroz; ura ikosaedroz; lurra kuboz; eta bosgarren forma bat bazegoenez, Jainkoek dodekaedroa erabili zuten ludiaren muga izateko" (Timeoren dialogoa Platonekin.)

## Propietateak 
### Erregulartasuna 
* Solido platoniko baten aurpegi guztiak poligono erregular berdinak dira.
* Solido platoniko baten erpin guztiak poligono erregular berdinak dira.
* Solido platoniko baten erpin guztietan ertz eta aurpegi kopuru bera batzen dira.
* Solido platoniko batean dauden aurpegi guztiek sortzen duten angelu diedro guztiak berdinak dira.

### Simetria 
* Guztiek dute simetria zentral perfektua simetria zentro batekiko, aurpegi guztietatik distantzia berera dagoena.
* Guztiek dute simetria axiala simetria zentrotik pasatzen diren simetria ardatzekiko.
* Guztiek dute ispilu simetria dute.

Guzti honegatik solido platoniko guztiek hiru esfera ezberdinekin harreman bat dute:

* Esfera inskribatu bat, aurpegi guztien zentroekiko tangentea.
* Ertz guztien zentroarekiko tangentea den esfera bat.
* Esfera zirkunskribatu bat, erpin guztietatik pasatzen dena.

### Eskema 
Eulerren poliedroen teoremak dio poliedro platoniko baten aurpegi (c) kopurua gehi bere erpin (v) kopurua beti dela ertz (a) kopurua gehi bi:

## Kanpo estekak
Gaio Grako

**Gaio Grako** (; K.a. 154 &ndash; K.a. 121) politikari erromatarra izan zen. Tiberio Grakoren anaia gaztea zen. Bera bezala, erreforma-politikoa hasteagatik Senatuko alde atzerakoienak hil egin zuen.

## Gertaerak 
Grakotarrak, garaiko familia garrantzitsuenetakoa zen, aberatsa eta ospetsua. Bere ama, Kornelia Afrikarra, Eszipion Afrikarra Zaharraren alaba izan zen, eta bere arreba Eszipion Emilianorekin ezkondu zen.

Anaiak sortutako iskanbilaren aurrean, laborantza erreforma bultzatzen saiatu zen. K.a. 132ko Tiberioren hilketak Grakotarren buru utzi zuen Gaio anaia. Ibilbide politikoa K.a. 126an hasi zuen Gaiok. K.a. 123an, plebearen tribuno izendatu zuten. Senatari atzerakoiak berehala ohartu ziren anaiak bezainbeste arazo emango ziela. Are gehiago, Gaioren erreformak ez ziren laborantza arloan mugatzen: aberatsek ilegalki lortutako lurrak txiroen artean banatu beharko lirateke, gariaren prezioak murriztekoak ziren...

Gaio Grakoren erreforma-programa anaiarena baino askoz zabalagoa izan zen. Bere proposamenek finantza publikoak, justizia-auzitegia armada, gobernu probintziala, elikagaien hornikuntza, pertsonen estatutu juridikoa... aldatu nahi zituzten. Inoiz Tiberio izan zenaren itzaltzat hartu bazen, Kaio ezagutzeko ditugun iturriak askoz urriagoak eta zehaztugabeagoak direlako izan da.      

Tiberio bezala, Gaio Grako ez zen iraultzailea, eta ez zen antzinako Erroma demokrazia irekia egiten saiatu. Estatu gizon zen batez ere, eta egiturak modernizatzen lagunduko zuten erreformak sartzeko beharra ikusten zuen, kontuan hartuta, Erroma, Italiako hiri-estatu izatetik, lurralde zabalak hartzen zituen lurralde-inperio izatera denbora gutxian igaro zela.

K.a. 122an, Gaiok tribuno kargua lortu zuen berriro, Erromako behe-mailakoek aho batez sustatuta. Hirugarren aldiz saiatu zen, baina arrakastarik gabe. Aldakuntza guztien geldiketa mugitzeke ikusi beharrean, indarra erabiliz erantzun zuen Gaiok. Senatuak estatuaren etsaitzat jota, doi-doi ihes egitea lortu zuen. Atzerakoien armadak inguratuta, bere buruaz beste egin zuen. Horren ondotik, 1.000 jarraitzaile inguru hilarazi zituzten eta haien etxaldeak bahitu.

Gaiok alaba bat utzi zuen, zein Fulvio Flakorekin ezkondu zen. Horren alaba, Fulvia, Publio Klodio Pulkerren eta gero Marko Antonioren emaztea izan zen.
[erdian|thumb|Grako anaien ama [Kornelia Afrikarra|Korneliak, semak aurkezten dizkio lagun bati, "Hauek dira nire altxorrak" esaten duen bitartean. Angelika Kauffmann, 1785]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
XV. mendea

**XV. mendea** 1401. urtetik 1500. urtera bitarteko aldia da (bi urte horiek barne).

## Gertaerak 
### Afrika 
* Etiopiarren eta Jerusalemen arteko harremana, etiopiar kristautasunari Mendebaldearekin kontaktua ahalbidetu zuena.
* Darfur eta Kordofan erresumen sorrera.

### Amerika 
* Europarren eta amerikarren arteko lehen kontaktua Antilletan (Leif Ericson izan ezik): Kristobal Kolonen hiru bidaiak
* 1440-69: Moctezuma I.aren eskutik, Aztekak Erdialdeko Amerikako zibilizazio boteretsuena bilakatu zen.
* Maien eta tolteken inperioa 1500ean amaitu zen.
* 1438: Pachacutik Inka Inperioa sortu zuen.

### Asia 
* Hangul Korear alfabetoaren sorrera.
* 1403: Yongle enperadoreak Txinako hiriburua Nankinetik Pekinera mugitu zuen.
* Timuridoen Pizkundea izan zen Herat eta Samarkanda hirien inguruan,artean Shah Rukh, Baysunghur I.a, Ulugh Beg eta Husayn Bayqara-ri esker.
* Islama ekialderantz hedatu zen: Javan mende hasieran, gero Kalimantanen, Sulu uharteetan eta Moluketan mende amaieran.

### Europa 
Mendebaldeko kulturan, Erdi Arotik Pizkundera igarotze garaia. Italian *Quattrocento* garaia.
* 1402: Gaztelak Kanariak konkistatu zituen.
* 1453: Konstantinopolis erori zen otomandarren agintepean eta berarekin batera Bizantziar Inperioa.
* 1478: Errege-erregina katolikoek Espainiar Inkisizioaa sortu zuten.
* 1492: Boabdilek Granada galdu zuen, al-Andalusen bukaera ekarri zuena.
* 1494: Espainiak eta Portugalek Tordesillasko Ituna sinatu zuten, zeinekin Europaz kanpoko mundua banatzea erabaki zuten.
* Jehan Lagadeuc bretoiak lehen hiztegi bretoiera-frantsesa-latina hirueleduna sortu zuen, *Catholicon* izenekoa (1464), bretoierazko eta frantsesezko lehen hiztegiak.

## Pertsona nabarmenak 
* Jeanne d'Arc (1412 - 1431)
* Kristobal Kolon (1451-1506)
* Elisabet Gaztelako eta Fernando Aragoikoa, Errege-erregina katolikoak
* Vasco da Gama
* Filippo Brunelleschi
* Leonardo da Vinci
* Zheng He
* Mehmet II.a
* Jan Hus

## Kanpo estekak
Tetraedro

thumb|Tetraedro erregular 3D
**Tetraedro** bat lau aurpegi dituen poliedro bat da. Erpin bakoitzean hiru hiruki elkartzen dira eta guztira lau hiruki ditu. Lauak berdinak badira tetraedroa **erregularra** izango da.

## Kalkuluak 
**a** ertzetik bakarrik beste dimentsio guztiak kalkula daiteke. Tetraedro baten esferen balioak hauek dira:

* **R** erradioko esfera zirkunskribaturako:
: R= \frac{ \sqrt{6} }{4} \cdot a \approx 0,612 \cdot a

* **r** erradioko esfera inskribaturako:
: r=\frac{ \sqrt{6} }{12} \cdot a \approx 0,204 \cdot a

* **ρ** erradioa ertzekiko tangentea den esferarako:
: \rho = \frac{ \sqrt{2} }{4} \cdot a \approx 0,354 \cdot a

Tetraedro erregular batean kontrajartzen diren bi ertzak (erpin berean batzen ez direnak) elkarzutak dira.

* **H** tetraedroaren altuera:
:H=(a/3) \sqrt{6}

### Bolumena eta azalera 
**a** ardatza duen Tetraedro erregular batean, **B** bolumena kalkula daiteke:
:B=\frac{1}{12} \sqrt{2} \cdot a^3 \approx 0,118 \cdot a^3 

Aurpegi guztien **A** azalera bateratua kalkula daiteke:
:A=4 \cdot A_c=4 \cdot \frac{\sqrt{3}}{4} \cdot a^2 = \sqrt{3} \cdot a^2 \approx 1,73 \cdot a^2 

### Angeluak 
Solido platoniko guztietan mota bereko angelu guztiak berdinak dira euren artean:
* Angelu laua, ertzek sorturikoa: 60º
* Angelu diedroa, aurpegiek sortua:
: \delta=2 \cdot \arcsin {\frac{\sqrt{3}}{3}} \approx 1.23 \ rad \ (70^\circ 31' 44'')
* Angelu solidoa, erpinek sortua:
: \omega = \frac {A_c} {H^2} = \frac {\frac{\sqrt{3}}{4} \cdot a^2}{\left( \frac{\sqrt{6}}{3} \cdot a \right)^2} = \frac{3\sqrt{3}}{8}sr \approx 0,650 sr

## Kanpo estekak
Haplorrhini

**Haplorrhinoak** edo sudur lehorreko primateak, tximino talde bat da. Horrelako izena dute ez dutelako mintzik sudurraren inguruan.

Taldeak tartsioak eta simioak barne hartzen ditu. Gizakia ere talde honetako kidea da. Strepsirrhiniren aldean handiagoak dira eta burmuin handiagoa dute. Ikusmena ere garatuagoa da, koloreak desberdinduz eta egunez bizi ahal direlarik. Tximino guztien umetokiak gune bakarra du eta tartsioenak bi ditu. Gehienek kume bakarra izaten dute aldi bakoitzean.

Strepsirrhinitik banaketa orain dela 63 milioi urte gertatu zela uste da. Simmiformeak geroago banatu ziren eta Afrikan izan zela uste bada ere Pakistanen hainbat fosil aurkitu dira.

## Sailkapena 
## Erreferentziak
Placentalia

**Placentalia** ugaztunen klaseko infraklaserik handiena da; beste bi klaseak Monotremata (ekidna eta ornitorrinkoak) eta Marsupialia (kanguruak, koalak) dira. **Eutheria** terminoak gaur egungo plazentalioak eta galdu direnak ere hartzen ditu barne. Banakoei **plazentalio** edo **karendun** esatzen zaie.

Enbrioia sortzen denean karen deritzan zaku itxurako bat haren inguruan eratzeak bereizten ditu beste animalietatik. Karenaren bidez egiten dira amaren eta umearen arteko elikadura harremanak. Ia karendun guztiek esne hortzak dituzte. Beste ugaztunek baino garezur handiagoa dute, entzefaloa ere handiagoa dutelako. 20 ordenatako animaliak biltzen dira infraklase horretan, baita gizakia ere.

## Ordenak 
* kladoa Boreoeutheria:
** superordena Euarchontoglires:
*** ordena Dermoptera Illiger, 1811: kolugoak
*** ordena Lagomorpha Brandt, 1855: untxiak, erbiak eta ochotonidoak
*** ordena Primates Linnaeus, 1758: tximinoak, lemuriformeak, tartsioak
*** ordena Rodentia Bowdich, 1821: karraskariak
*** ordena Scandentia Wagner, 1855: Tupaiidae...
** superordena Laurasiatheria:
*** ordena Carnivora Bowdich, 1821: Caniformia (kanidoak, hartzak, pinnipedoak...) eta Feliformia (felidoak, hienak, viverridoak...)
*** ordena Cetartiodactyla Montgelard et al., 1997: artiodaktiloak eta zetazeoak
*** ordena Chiroptera Blumenbach, 1779: saguzarrak
*** ordena Erinaceomorpha Gregory, 1910: trikuak
*** ordena Perissodactyla Owen, 1848: ekidoak, errinozeroak, tapirrak...
*** ordena Pholidota Weber, 1904: pangolinak
*** ordena Soricomorpha Gregory, 1910: satorrak, satitsuak...
* superordena Afrotheria:
** ordena Afrosoricida Stanhope, 1998: Chrysochloridae, Tenrecidae...
** ordena Hyracoidea Huxley, 1869: damanak
** ordena Macroscelidea Butler, 1956: Macroscelidea
** ordena Proboscidea Illiger, 1811: elefanteak
** ordena Sirenia Illiger, 1811: dugong eta manatiak
** ordena Tubulidentata Huxley, 1872: urde inurrijalea
* superordena Xenarthra:
** ordena Cingulata Illiger, 1811: Cingulata
** ordena Pilosa Flower, 1883: Vermilingua eta nagiak

## Erreferentziak
Izurde

[thumb|*[Stenella frontalis*]]
**Izurde** Cetacea itsas ugaztunen subordenaren barruko hainbat animaliren izen arrunta da. Normalki izurde izenarekin Delphinidae familiako ozeanoko izurdeak izendatzen dira, baina baita ere Platanistidae (Indiako ibaietako izurdeak), Iniidae (Mundu Berriko ibaietako izurdeak), Pontoporiidae (ur geldoetako izurdeak) eta desagertutako Lipotidae Txinako ibaietako izurdeak. Gaur egun 40 espezie ezagutzen dira.

Izurderik txikienak *Cephalorhynchus hectori maui* azpiespeziekoak dira, 1,7 metroko luzera eta 50 kilogramorekin; luzeenak orkak dira, 9,5 metroko luzera eta 10 tonako pisuarekin. Espezie askok dimorfismo sexuala dute, arrak emeak baino handiagoak direlarik. Gorputzak lirainak dituzte, igeri egiteko guztiz moldatuak, eta aurreko bi gorputz adarrak ere moldatuta dituzte uretan mugitzeko. Ez dira fokak bezain malguak, baina abiadura handia har dezakete, 55,5 kilometro orduko. Hortzek itxura konikoa dute, azkar mugitzen diren arrainak harrapatzeko. Oso entzumen ona dute, bai airean zein uretan; entzumena hain da ona ezen itsu direnek ere biziraun dezaketen. Espezie batzuek sakonera oso handia hartzen dute igeri egiten. Ur hotzetan bizirauteko koipe geruza bat dute.

Izurdeak mundu osoan zehar aurki daitezke, baina gehienek nahiago dituzte ur epelak eta ingurune tropikalak, nahiz eta badiren batzuk ur oso hotzetan bizi direnak, *Lissodelphis* generoa kasu. Izurdeek arrainak eta kalamarrak jaten dituzte, baina badira handiagoak diren batzuk, orkak bezala, fokak eta ugaztunak jaten dituztenak. Izurde arrek hainbat eme ernaltzen dituzte urtero, baina emeek bi edo hiru urtean behin baino ez dute harremanik. Kumeak udaberrian edo udan jaiotzen dira, eta emeek hartzen dute eurak hazteko ardura guztia. Espezie batzuetan denbora luzez edoskitzen dituzte euren kumeak. Izurdeek bokalizazio asko sor ditzakete, askotan klik eta txistu soinuen antzekoak.

## Etimologia 
Etimologiaren aldetik hitz elkartu bat da, IZ aurrizkiak ura esan nahi du (izotza: ur hotza) eta URDE hitzak txerria edo urdea. Bizkaian **izurda** diote.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sardina

**Sardina** (*Sardina pilchardus*; Walbaum, 1792) itsasoko espezie pelagiko txikien multzoko arraina da.
erdian|frameless|

## Euskal izendegia 
Sardina izendatzeko modu ezberdinak daude Euskal Herriko herri ezberdinetan. Inoiz 27 zm-tik gorako sardinak ere topatu izan dira. Gorputza biltzen duten ezkata handiak ere bereizgarriak dira. Muturra puntaduna du, eta aho txikia, bestelako klupeidoen (hala nola, antxoen) aldean. Aleta dortsala gorputzaren erdiko gunetik zertxobait aurrerago hasten da, eta dortsalaren erdialdeko alturan baina alde bentralean, aleta anal bifidoa dute. Bere baitan duen omega-3 kantitateari erreparatuz gero, ano bakar batek populazioarentzat gomendatutako eguneko behar nutrizionalen %100 betetzen du, eta proteina nahiz bitamina (B12, B6, E eta D) portzentaia ere oso altua da. Haragiak duen mineral nagusia fosforoa da, eta kasu honetarako ere, ano batek eguneko behar nutrizionalak bete ditzake; gainera, beste hainbat mineraletan ere aberatsa da, hala nola, selenio, iodo, burdin eta magnesio kantitate altuekin, bereziki ura etengabe iragaziz irensten dituzten kopepodoak, baina aukera izatekotan, baita aktiboki harrapatzen dituzten krill eta arrainen arraultza kantitate altuak ere, tartean antxoenak); bestetik, harrapari handiagoen bazka garrantzitsua dira, itsaso ezberdinetan (adibidez, izurde eta itsas-hegaztien elikagai nagusi diren heinean).

## Sardinaren arrantza Euskal Herrian 
Arraindegitan urte osoan zehar topatu ditzakegun arren, uda partean, Bizkaiko Golkoan, sardinak sarda handietan bildu ohi dira, sarritan kostaldetik hurbil gainera, eta harrapaketak ohikoak eta handiagoak izaten dira. Euskal baxurako flotan, inguraketa-sareekin harrapatu ohi da, normalean gauez, itsasontzietako argiekin arraina haiengana erakarri ostean. Arraste-arrantzak ere harrapaketa handiak egin ditzake eta baita laket-arrantzan ere.

Ikerketa batek sardinaren kontsumoak haurdun dauden emakumeen edoskitzaroko ama-esnearen omega-3 kopurua handitu dezakela erakutsi zuen.

## Erreferentziak 
### Argitaratu gabeko erreferentziak 
### Euskal Herriko arrainen gida 
## Kanpo estekak 
* Sardina, Euskal Herriko arrainen gidan