Ntozake Shange

**Ntozake Shange** (Trenton, New Jersey, 1948ko urriaren 18a - Bowie, Maryland, 2018ko urriaren 27a) estatubatuar idazle, antzerkigile eta poeta izan zen. Feminista beltza zela aitortu zuen, eta bere lanek arrazari eta feminismoari buruzko gaiak jorratzen dituzte batez ere. Bere lanik ezagunena *For colored girls who have consided suicide / When the rainbow is enuf* da, Obie saria irabazi zuena. *Sassafras, Cypress, & Indigo* (1982), *Betsey Brown* (1985), eta *Liliane* (1994) ere idatzi zituen.

Berak jasotako sari eta aitortzen artean Guggeheim Foundation-en eta Lila Wallace Reader's Digest-Fund-en bekak daude, Estatu Batuetako Poesia Elkartearen Shelley Memorial bat eta Pushcart Prize bat ere bai. 2016ko apirilean, Barnard Collegek bere artxiboak erosi zituela iragarri zuen. 

Shange Brooklynen (New York) bizi izan zen 2018an hil zen arte.

## Lehen urteak 
Paulette L. Williams izenarekin jaio zen Shange Trentonen (New Jersey), erdi-goi mailako familia batean. Aita, Paul T. Williams, Aire Armadako zirujaua zen, eta ama, Eloise Williams, hezitzailea eta gizarte-langilea psikiatria arloan. Zortzi urte zituenean, bere familia San Luis hirira (Missouri) joan zen bizitzera, eta han oraindik segregazio handia zegoen (hamarkada bat geroago ilegalizatuko zena). Brown v. Board of Educativo eskoletako arraza-segregazioaren aurkako erabakiaren ondorioz, Shangek zurientzako autobus batean joan behar izan zuen eskolara, eta *apartheida* eta eraso arrazistak jasan behar izan zituen.

Shangeren familiak interes handia zuen artean, eta heziketa artistiko bat garatzera bultzatu zuten. Hainbat pertsona eta artista beltz ezagunek ezagutzen zituzten haien gurasoak, horien artean Dizzy Gillespie, MILES Davis, Chuck Berry, Josephine Baker eta W. E. B Du Bois  zeuden.

Shangek hamahiru urte zituenean, New Jerseyra itzuli zen, eta Trenton Central High School bigarren hezkuntzako ikastetxean graduatu zen. 1966an Shange Barnard College unibertsitatean matrikulatu zen eta *Cum laude* graduatu zen Estatu Batuei buruzko Ikasketetan (*American Studies*). Ondoren, Los Angelesera joan zen bizitzera, eta Kaliforniako Hegoaldeko Unibertsitatean maisterra agin zuen arlo berean. Hala ere, Shangerentzat unibertsitate urteak ez ziren atseginak izan. Unibertsitatean eman zuen lehen urtean ezkondu egin zen, baina ezkontzak ez zuen luze iraun. Bananduta zegoelako lur jota eta samintasun sentimendu handiz, Shange bere buruaz beste egiten saiatu zen.

## Ibilbidea 
1975ean, Shange Kaliforniatik New York hirira joan zen bizitzera, eta urte hartan bertan estreinatu zen bere lehen antzezlana eta ezagunena izango zena: *For colored girls who have consided suicide / When the rainbow is enuf* (‘Suizidatzea pentsatu duten «kolorezko» neskentzat / Ortzadarra aski denean’). Broadwaytik kanpoko antzokietan ekoitzi zuten lehenik, eta laster Booth antzokira (Broadwayn) eraman zuten, eta hainbat sari irabazi zituen, tartean Obie saria, Outer Critics Circle saria eta Audelco saria. Lan hau 20 zatitan banatutako poema bat zen, Estatu Batuetako emakume beltzen bizitzaren kronika erakusten zuena. Azkenean poema antzezlan bihurtu zen, 1977an liburu moduan argitaratu zen, eta 2010ean zinemara eraman zuten (*For Colored Girls*, Tyler Perryk zuzendua). Ordutik, Shangek beste lan arrakastatsu batzuk idatzi zituen, Bertolt Brechten Ama kuraia lanaren moldaketa bat (1980) esaterako, Obie Sari bat irabazi zuena.

2003an, Shangek *lavender lizards and lilac landmines: Layla’s dream* ("izpiliku-muskerrak eta lur-mina lilak: Laylaren ametsa") lana idatzi eta gainbegiratu zuen, Floridako Unibertsitatean (Gainesvillen) artista gonbidatu gisa lan egiten zuen bitartean.

Bere poemak, saiakerak eta ipuinak aldizkari eta antologia ugaritan argitaratu dira, besteak beste: *The Black Scholar*, *Yardbird*, *Ms*., *Essence Magazine*, *The Chicago Tribune*, *VIBE*, eta *Third-World Women*.

## Sariak 
* 1973: NDEA fellow
* Obie Award
* Outer Critics Circle Award
* Audience Development Committee (Audelco) Award
* Mademoiselle Award
* 1978: Frank Silvera Writers' Workshop Award
* 1981: Los Angeles Times Book Prize for Poetry (*Three pieces* lanagatik).
* 1981: Guggenheim fellowship beka
* 1981: Medal of Excellence, Columbia University
* 1981: Obie Award, *Mother Courage and Her Children* lanagatik
* Nori Eboraci Award
* 1988: Barnard College
* 1992: Lila Wallace-Reader's Digest-Fund (idazleen urteko saria).
* 199: Paul Robeson Achievement Award
* Arts and Cultural Achievement Award
* 199: National Coalition of 100 Black Women (Pensilvania kapitulua).
* 1992, 1993, 1994: Taos World Poetry Heavyweight Champion
* 1993: Living Legend Award, National Black Theatre Festival
* Claim Your Life Award
* 1993: WDAS-AM/FM
* Monarch Merit Award
* National Council for Culture and Art
* Pushcart Prize

### Izendapenak 
* Tony sariak
* Grammy sariak
* Emmy sariak (1977an, *For colored girls who have* declared suicide / When the rainbow is enuf).

## Lanak 
### Antzezlanak 
* 1975: *For colored girls who have consided suicide / When the rainbow is enuf*, Tony, Grammy eta Emmy sarietarako izendatua.
* 1977: *A photograph: lovers-in-motion.* Off-Broadway-n ekoiztua, Public Theatre-n.
* 1977: *Where the Mississippi meets the Amazon*.
* 1977: *A photograph: a study of cruelty.*
* 1979: *Boogie woogie landscapes*. Lehen aldiz New Yorkeko Frank Silvera's Writers' Workshop tailerrean ekoitzia, ondoren Broadwayko Symphony Space Theatre-n.
* 1979: *Spell #7*. Joseph Papp's New York Shakespeare Festival Public Theatre antzokian, off-Broadway-n ekoitzia.
* 1979: *Black and white: two dimensional planes.*
* 1980: *Mother Courage and her children*. Off-Broadway-n ekoitzia, Public Theatre-n. 1981eko Obie Award sariaren irabazlea.
* 1980: *Mother of courage and her children*.
* 1982: *Three for a full moon*.
* 1982: *Bocas*. Los Angeleseko Mark Taper Forum aretoan ekoitzi zen lehen aldiz.
* 1983: *From okra to greens / A different kinda love story.*
* 1987: *Three views of Mt*. Lorraine Hansberry Theatre-n (San Frantzisko) ekoitzia lehen aldiz; New Dramatists-en (New York) ekoitzia lehen aldiz.
* 1989: *Daddy says*.
* 1994: *Whitewash*.

### Poesia 
* 1976: *Melissa & Smith.*
* 1977: *Natural disasters and other festive occasions*.
* 1977: *A photograph: lovers in motion: a drama* (S. French).
* 1978: *Nappy edges*.
* 1981: *Some men*.
* 1983: ''A daughter's geography*.
* 1984: *From okra to greens*.
* 1987: *Ridin' the moon in Texas: word paintings'' (St. Martin's Press).
* 1987: *The love space demands (a continuing saga)* (St. Martin's Press).
* 1992: *Three pieces* (St. Martin's Press).
* 1993: *People of Watts* (1993ko azaroan *VIBE Magazine* aldizkarian argitaratua).
* 1994: *I live in music*.
* 2004: *The sweet breath of life: a poetic narrative of the african-american family* (Atria Books). Kamoinge-ren argazkiak.
* *Enuf*
* *With no immediate cause*
* *You are sucha fool*
* *Blood rhyhms*
* *Poet hero*

### Eleberriak 
* 1976: *For colored girls who have considered suicide / When the rainbow is enuf* (Shameless Hussy Press).
* 1982: *Sassafrass, cypress & indigo*.
* 1985: *Betsey Brown* (St. Martin's Press).
* 1986: *The black book* (Robert Mapplethorpe argazkilariarekin).
* 1995: *Liliane*.
* 2010: *Some sing, some cry* (Ifa Bayezarekin).

### Haur literatura 
* 1997: *Whitewash*.
* 2002: *Float like a butterfly: Muhammad Ali, the man who could float like a butterfly and sting like a bee.*
* 2003: *Daddy says*.
* 2003: *Ellington was not a street*.
* 2009: *Coretta Scott*.

### Saiakerak 
* 1984: *See no evil: prefaces, essays & accounts, 1976-1983.*
* 1998: *If I can cook you know God can*.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gale Thomson: «Ntozake Shange» (2007), *Contemporary Authors Online*. 2008ko apirila.
* A. A. Weaver: «Ntozake Shange biographical information» (2005), in Women of Color, Women of Words, 2008ko apirila.
* «Life and letters: color vision», Hilton Als-en artikulua *The New* *Yorker*-en, 86 (35): or. 42-47, 2010eko azaroaren 8a.

## Kanpo estekak 
* Ntozake Shangeren webgune ofiziala

* Ntozake Shange African American Literature Book Club-en ()
* Ntozake Shange en Henry Holt Publishers ()
* Ntozake Shange en Multimanifestations ()