Palestinako arkitektura

[thumb|250px|[Behidako aztarnategian egindako lehen etxeen erreplika.]]

**Palestinako arkitektura** garai historiko zabal batean garatu zen, eta mendeetan zehar estilo eta eragin desberdinak izan zituen. Palestinako eskualdeko hiri-arkitektura, 1850 baino lehen, nahiko sofistikatua zen. Etxe adosatu eta apartamentu palestinarrak oinarrizko ikusmolde berak izan zituen Mediterraneo ekialdeko eremuan. Balkanetatik Ipar Afrikara hedatzen den eskualde zabalago honetako aniztasun aberatsa eta kultura arkitektonikoaren azpian dagoen batasuna karabanek bultzatutako merkataritza-ibilbideen trukearen ondorio izan zen; ondoren, bestetik, XVI. mendearen hasieratik eta Lehen Mundu Gerra]]ren amaierara arte, otomandar gobernuaren hedadurak eremu honetako kulturan eta arkitekturan eragin handia izan zuen.

## Historia 
### Antzinako arkitektura 
Monumentu-eraikuntzaren izaera adierazten duten aztarna arkeologikoak, hala nola hiriko hormak, jauregiak, hilobiak eta gurtza-zentroak, ugariak dira antzinako Palestinan. Idatzizko erregistroen eskasiak eta lehen adituentzat eskuragarri zeuden antzinako etxebizitza palestinarren aztarna arkeologikoen osotasunik ezak, Bibliako arkeologoek askotan palestinarren etxe modernoetan Palestinan Judeako Erresumaren eta Israelgo Erresumaren (Samaria) garaian antzinako etxebizitzak nola eraiki ziren aztertzeko ideiak bilatzea ekarri zuten. Horren aurrean, H. Keith Beebek honako hau idatzi zuen: "gaur egungo etxe arabiarrak gizarte-ohitura espezifikoen eta baldintza ekonomikoen arabera egituratuta daude, antzinako Palestinakoak erabt desberdinak".

Beidhako indusketek, Jordania modernoan, palestinarren lehen etxeak duela 9,000 urte inguru eraiki zirela adierazten dute. Harrizko oinarriak bazituzten, lohi-adreiluz eginak zeuden. Egitura sinpleak ziren, gela bakarrekoak askotan, ate bakarrekoak eta leihorik gabeak seguraski. Aldi honetako lau oinplano desberdin identifikatu dira. Sabaiak, normalean, zurezko euskarriez eginak izaten ziren, eta horien gainean tapeteak jartzen ziren, buztinezko morterozko geruzak erantsiz. Lehen etxe horietako askok lurpean ehorzketa-kamerak zituzten. Janaria etxetik kanpo prestatzen zen. Etxeak elkartu egiten ziren eta, batzuetan, horma bat partekatzen zuten.

### Antzinate Klasikoa 
[thumb|250px|Basilika bizantziarra [Negeven.]]
Bost etxebizitza mota ikusten dira erromatar-bizantziar aldian. Horietako bik, etxe sinplea eta patioko etxea, Palestinako etxeko arkitektura tipifikatzen dute ia hiru mila urte inguruz, aro modernora arte. Beste hirurak, erromatar-bizantziar garaiko bereizgarritzat hartzen dira: etxe handia (Domus), baserria eta denda dira. Garai helenistiko eta erromatar berantiarretako domus egituren kopuru handi samarrak agerian uzten du greko-erromatarrek garai horretan Palestinako etxeko arkitekturan izan zuten eragin handia. Eragin kristau goiztiarreko aztarna arkitektonikoak, bestalde, urriak dira Palestinan. Walter E. Rast bezalako akademikoek, eliza instituzionalizatu aurreko lehen kristau komunitateen garrantzi erlatiboki eskasari egozten diote hori. Garai horretako eraikinik goiztiarrena, oktogono formako eliza, II. edo IV. mendekoa da. Ebidentzia dago kristauek Jesusekin lotutako leku batzuk gurtu zituztela garai goiztiar honetan, baina oso egitura gutxi aurkitu dira orduan eraiki zirenak.

### Arabiar kalifa aldia (640-1099) 
[thumb|250px|[Arrokaren Kupula.]]

Palestinako arkitektura monumentalean aldaketa handiagoak izan ziren, 637. urtetik aurrera eskualde arabiarren konkistaren ondoren. Aurreko sei mendeetan Palestinako hiri eta herri askotan nagusi izan ziren erromatar eta bizantziar elizei, meskitak gehitu zitzaizkien; hala ere, elizak eraikitzen jarraitu zuten. Garai horretako eraikuntzaren zati handi bat Jerusalemen zentratu zen. Islamak eskualdean izan zuen paper berria adierazten duten lehen monumentu ospetsuenetako bat Arrokaren Kupula izan zen (Qubbat As-Sakhra). 692an amaitua, egitura arroka baten gainean eraiki zen; tradizio islamiarrak dio arroka horretan, Jainkoaren aginduz, Abraham bere semea sakrifikatzera joan zela. Al Aksa meskita meskita, berriz, handik gutxira eraikia, askotan berreraiki zen. Gaur egungo forma Palestinako Gurutzaden garaian egindako berrikuntza batetik dator.
[thumb|250px|[Kfar Lam gotorlekuaren erorkinak.]]
Eraikin horiek eta Errege Jauregiaren eraikuntzak Jerusalem ezarri zuten Islamaren gune erlijioso eta kultural gisa. Hala ere, Omeiatar Kalifa-herriaren eta Abbastar Kalifa-herriaren hiriburu administratiboa Ramla izan zen, arabiarren konkistaren ondorengo urteetan ezarritako hiri berria. 
Meskita Zuria Sulaiman ibn Abd al-Malik kalifak eraiki zuen Ramlan, 715-717an, eta Umar II.ak osatu zuen, 720 inguruan.

Aurkikuntza arkeologikoek adierazten dute bizantziar garaiko hiri nagusiek (Lydda, Bisan, Tiberiade, Gaza, Cesarea eta Acre) okupatuta jarraitu zutela aldi horretan, eta hirietatik kanpo eta Negev aldean ere hainbat kokaleku berri eraiki zirela. Horietako batzuk nekazaritza-zentroak ziren, eta beste batzuk eliterako jauregiak. Hona hemen adibide batzuk: Khirbat al-Mafjar jauregia, Jerikotik kanpo dagoen Hishamgo jauregia izenez ere ezaguna, eta Khirbat al-Minya, Tiberiadetatik gertu.

Monumentu-eraikuntza ezohikoagoa izan zen ondorengo Abbastar eta Fatimatar dinastietan, zatiketa politikoa areagotu zelako. X. eta XI. mendeetan datatu daitezkeen bi monumentu handi bizantziar inbasiotik babesteko diseinatutako egitura gotortuak dira. Kfar Lam gotorlekuaren aurriak ikus daitezke oraindik, nahiz eta izen bereko herria jenderik gabe geratu zen 1948ko Palestinako gerran. 
Ashdodeko beste gotor bat oinarrizko eraikuntza berekoa da, baina erdian marmolezko zutabe-lerro bat du, gertuko toki klasiko batetik hartuak. Gotorleku horretatik kanpo, kupula batez estalitako eraikin baten erorkinak daude. Kupula horrek argia sartzeko zuloak zituen. Bainuetxe gisa erabili zela uste da.

### Gurutzaden garaia (1099-1291) 
[thumb|250px|[Belvoirko gotorlekuaren erorkinak.]]
Gurutzatuek utzitako ondare arkitektonikorik ezagunena Palestina osoan posizio garrantzitsuetan eraikitako gaztelu gotortuak izan ziren. Gurutzatutako gaztelu tipiko bat dorre karratu edo angeluzuzen bat zen, lursailera egokitzen ziren horma irregularrez inguratua. Gaztelu ospetsuak Belvoir eta Monfortekoak dira. 

Gurutzatuen beste ondare garrantzitsu bat elizak izan ziren. Ehunka eliza eraiki ziren Palestinako garai gurutzatuan. Jerusalenen bakarrik 60 eraiki ziren. Eliza batzuk, aurreko eliza bizantziarren erorkinen gainean eraiki ziren. Beste kasu batzuetan, meskitak eliza bihurtu ziren. Horrela, Harriaren Kupula agustindarren zaintzari emandako eliza bihurtu zen, eta Al-Aqsa meskita jauregi bihurtu zuen Balduin I.a Jerusalemgoak. Kapitelak eta zizelkatutako eskultura finak eliza gurutzatuen ezaugarriak izan ziren. 1187an Ayyubtarrek Jerusalem birkonkistatu ondoren, Palestinan gurutzatutako presentzia Acren zentratu zen, non gurutzatuek arkitekturaren erakusgarririk onenetako batzuk eraiki zituzten, 1291 arte: urte horretan Mamelukoen aurrean erori egin ziren azkenean. 

Etxebizitza eskualdearen arabera aldatzen zen, kostaldean zehar adobezko etxe komunak zeudelarik; gaur egun adibide gutxi geratzen dira. Harrizko etxeen ezaugarri nagusiak sabai gangatuak ziren, XVIII. mendean sarritan igeltsu landuzko zirkuluerdiekin apainduak. Galilea eskualdeko sabaiak, habe motzei eusten zieten harrizko zeharkako arkuen erabileragatik bereizten ziren, hauen gainean sabaia jartzen zelarik.

Otomandar gotorlekuak, jeniziarrentzat (otomandar tropak) goarnizio bezala erabili zirenak, ugari ziren Jerusalemdik kanpo. Izkina karratuko dorreak dituzten egitura karratu edo angeluzuzen handi horiek oraindik ikus daitezke Ras al-Ainen, Tel Avivetik gertu, Khan al-Tujjar, Kafr Kannatik gertu, eta Qal'at Burak, Jerusalemdik hegoaldera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak