Birika

**Birikak** arnas-aparatuko organo nagusiak dira gizakiengan eta beste hainbat animaliatan, tartean arrain eta barraskilo batzuetan ere. Gizakien eta ugaztun gehienen kasuan bi birika daude, bihotzaren alde bietan. Birikek atmosferako oxigenoa hartu eta odolera bideratzen dute eta, aldi berean, odoleko karbono dioxidoa kanporatzen dute. Prozesu horri arnasketa deritzo.

Espezieen arabera, hainbat muskuluk parte hartzen dute arnasketan; ugaztunen, narrastien eta hegaztien arnasketarako muskulu-sistema ez da berdina. Lehen tetrapodoetan airea biriketara bideratzen zen faringeko muskuluak erabilita, aho-punpaketa eginez, gaur egungo anfibioek egiten duten bezala. Gizakiengan, arnasketarako muskulu nagusia diafragma da. Biriketatik kanporatutako airea soinuak egiteko erabil daiteke; adibidez, mintzoa horren ondorioa da.

Biriketako ehunak hainbat gaixotasun paira ditzake, tartean pneumonia eta birikako minbizia. Biriken buxadura kronikoak ere gerta daitezke, adibidez bronkitis kronikoa edo lehenago enfisema deitzen zen gaixotasuna; gaixotasun horiek guztiak erretzearen ondorio izan daitezke, edo industrian sortutako gai arriskutsuak arnasteagatik, hala nola ikatz-hautsa, asbesto zuntzak edo silikatozko hauts kristalinoa. Bronkitisak arnasbideak kalte ditzake. Birikei lotutako termino mediku gehienak *pulmo-* hitzarekin hasten dira, latinezko *pulmonarius* hitzetik, edo antzinako grezierazko *pneumo-* hitzarekin.

Jatorri enbrionarioari dagokionez, endodermotik datozen organoak dira birikak. Umekian birikak sortzen direnean likido amniotikoz inguratuta dago, eta beraz ez dute arnasketarako balio. Umekian odola biriketatik desbideratzen da *ductus arteriosus* arteria erabilita. Erditzerakoan, hala ere, airea biriketatik pasatzen hasten da, desbideraketa hau ixten da, eta arnasketa hasten da. Biriken garapena haurtzaroaren hasierako fasean ematen da.

## Giza biriken egitura 
### Anatomia 
thumb|127x127px|Birikak bihotzaren bi aldetara
Birikak toraxaren barnean daude, saihetsek babestuta, eta bakoitza bihotzaren alde batera. Mediastino egiturak birikak banatzen ditu, eta pleura deritzon mintz bikoitzak birikak inguratzen ditu. Gizakiek bi birika dituzte, bata ezkerrean eta bestea eskuman, toraxean kokatuta. Bihotzak betetzen duen espazioa dela eta, eskuineko birika bere homologo ezkerreko birika baino handiagoa da.

Gizakietan, biriken pisua aldakorra izaten da sexuaren arabera. Eskuinekoak 600 g-ko pisua du, batez beste, eta ezkerrekoak, aldiz, 500 g-koa. Emakumeen kasuan, balio horiek baxuagoak dira, bular-kaiolaren tamaina txikiagoa delako. Bi birikek, beraz, 1,3 kilogramoko pisua dute, gutxi gorabehera. Birikak arnasketa-sistemaren behealdean daude, trakean hasi eta bronkio eta bronkiolotan banatzen den eremuan. Arnasbideetatik inhalatutako airea jasotzen dute.

Arnasbidea bronkiolo terminaletan amaitzen da, gas-trukaketa eginez. Gas-trukaketa hori birikak osatzen dituzten albeoloen eta odolaren artean gertatzen den oxigenoaren eta karbono dioxidoaren difusioari esker gertatzen da. Horregatik, albeoloek harreman estua dute kapilarrekin. Albeoloetan gertatzen dira oxigenoaren airetik odoleranzko sarrera eta karbono dioxidoaren odoletik aireranzko irteera. Odolaren eta albeoloen arteko gas-igarotze hori (difusio sinplea), oxigeno eta karbono dioxidoaren presio partzial ezberdinen ondorioz gertatzen da.

Elkarrekin, giza birikek 2.400 kilometro arnasbide eta 300 eta 500 milioi albeolo artean dituzte. Birika hiru lobulutan bereizten dira: mediastinikoa, hegalekoa eta diafragmatikoa. Bronkio-arteriek eta birika-arteriek oxigenaziorako beharrezkoa duten odola eramaten diete birikei. Birikek bi jatorri ezberdineko odola jasotzen dute: oxigenorik gabekoa gas hau jasotzeko, eta oxigenoduna, birika bera elikatzeko. Bestalde, eskuineko birika hiru lobulutan banatuta dago bi artekaren bidez, eta ezkerrekoa, aldiz, bi lobulutan soilik: goikoa eta behekoa.

### Eskumako birika 
ezkerrera|thumb|228x228px|Lobulua, biriken oinarrizko egitura
Eskuineko birikak ezkerrekoak baino lobulu eta segmentu gehiago ditu. Hiru lobulutan banatuta dago: goi-lobulua, erdi-lobulua eta behe-lobulua. Behe-lobulua bi fisuraz zeharkatuta dago: bata, zeiharra eta bestea, horizontala. Goi-fisura horizontalak goi-lobulua eta erdi-lobulua bereizten ditu. Goi-fisura behe-fisura zeiharrean hasten da birikaren atzeko ertzetik gertu, eta horizontalki luzatzen da aurrerantz. Behe-fisura zeiharrak behe-lobulua goi- eta erdi-lobuluetatik bereizten du, eta hertsiki lerrokatuta dago ezker-birikako fisura zeiharrarekin.

Bihotza inpresio kardiakoa izeneko inpresio batean dago. Birikaren hiloaren gainean, azigo zainarentzako arku itxurako zirrikitua dago. Horren gainean, Goiko Kaba zainarentzako zirrikitu zabala dago eta, eskuinean, zain brakiozefalikoa; horren atzean, eta birikaren goiko aldetik gertu, enbor brakiozefalikoarentzako zirrikitua dago. Hiloaren eta birika-lotailuaren atzean, esofagoarentzako zirrikitua dago, eta esofagoarentzako zirrikituaren beheko ataletik gertu, bihotzera sartu baino lehen, Beheko Kaba zainarentzako zirrikitu sakona.

### Ezkerreko birika 
thumb|Eskumako birika; haren lobuluak ageri dira.
Ezkerreko birika bi lobulutan banatuta dago: goi-lobulua eta behe-lobulua. Fisura zeiharra saihetsetatik birikaren azal mediastinoraino luzatzen da, hiloaren gainetik eta azpitik. Ligulak bi segmentu bronkiopulmonar ditu: goikoa eta behekoa.

Trakea, bronkioak eta bronkioloak arnas epitelioarekin lerrokatuta daude. Arnas epitelioa mukia sortzen duten zelula kaliziformeak dituen epitelio zilioduna da. Kartilagoan eta bronkioetan dauden kartilago-eraztunei esker, aire-bideak zabalik mantentzen dira. Bronkioloak kartilagoa jasateko estuegiak dira eta, ondorioz, haien paretak muskulu leunaz osatuta daude. Zelula horiei pneumozito ere esaten zaie.
thumb|220x220px|Arnas-aparatuko birikak eta arnasbideak Arnas-aparatua gorputzak behar duen oxigenoa jasotzeko eta soberako karbono dioxidoa kanporatzeko beharrezkoa den aparatua da. Arnas-aparatua birikek eta arnasbideek osatzen dute. Horrez gain, albeoloetan makrofago albeolarrak daude eta sistema immunologikoaren zati dira. Makrofagoei esker, albeoloetan jalkitzen diren substantziak deuseztatzen dira, esate baterako, odol-hodietatik kanporatutako globulu gorriak.

### Nerbio-hornidura 
thumb|197x197px|Muskulu leunaBirikak nerbio-sistema autonomoa osatzen duten nerbioez hornituta daude. Nerbio-sistema parasinpatikoko sarrera nerbio bagoaren bidez gertatzen da. Azetilkolinaren estimuluari erantzunez, muskulu leuna uzkurtu, eta bronkioak eta bronkioloak inguratzen ditu. Ondorioz, guruinen jariaketa emendatu egiten da. Horrez gain, birikek sistema sinpatikoaren eragina ere jasotzen dute; izan ere, noradrenalinak arnas-traktuko hartzaileetan eragin, eta bronkodilatazioa gertatzen da.

## Biriken barne-anatomia 
Bronkio nagusiak biriketan sartzean, **lobulu-bronkioetan** banatzen dira, biriketako lobulu bakoitza aireztatzeko.

### Zatiki-bronkioak 
Lobulu bronkio bakoitza zatiki bronkio edo bronkio-segmentarioetan banatuta dago. Zatiki bronkio bakoitzak  biriken zatiki edo segmentu bat aireztatzen du, bronkio-biriketako zatikiak. Zatiki edo segmentu hauek biriken elementu funtzional independiente txikiena da eta biriketan lesioa edo minbizia dagoenean erauz daitekeen biriken atalik txikiena.
erdian|thumb|719x719px|Zatiki-bronkioak
Eskuineko birikak:

Hamar zatiki bronkio ditu, lobulu bronkioetatik aterarzen direnak.

* **Goiko lobulu bronkioaren zatiki bronkioak:**
** Erpinekoa (BI)
** Atzekoa. (BII)
** Aurrekoa. (BIII)

* **Erdiko lobulu bronkioaren zatiki bronkioak:** 
** Albokoa (BIV)
** Erdialdekoa (BV)

* **Beheko lobulu bronkioaren zatiki bronkioak:**
** Goikoa (BVI)
** Oinaldekoak: 
*** Erdialdeko oinaldekoa edo bihotz aldekoa (BVII)
*** Aurreko oinaldekoa (BVIII)
*** Alboko oinaldekoa (BIX)
*** Atzeko oinaldekoa (BX)

Ezkerreko birika: 

* **Goiko lobulu bronkioaren zatiki bronkioak:**
** Goiko enborra
*** 1 eta 2 erpineko- atzekoa (BI eta BII). erpineko eta atzeko zatiki bronkioak ezkerreko birikan enbor beretik sortzen dira.Aurrekoa (BIII)
** Beheko enborra
*** Lingulako goikoa (BIV)
*** Lingulako  behekoa (BV)
* **Beheko lobulu bronkioaren zatiki bronkioak:**
** Goikoa (BVI)
** Oinaldekoak
*** Aurreko oinaldekoa eta erdialdeko oinaldekoa (BVII eta BVIII). Enbor beretik sortzen dira.
*** Alboko oinaldekoa (BIX)
*** Atzeko oinaldekoa (BX)

Zatiki bronkioak are gehiago adarkatzen doaz. Azkenean zuhaitz bronkio bat eratzen dute eta belaunaldiz belaunaldi hainbat adar ematen dituzte. Hainbat ezaugarri dituzte eta egitura espezifikoak eratzen dituzte adarkatzen diren heinean.

### Zatiki azpiko bronkio nagusiak eta zatiki azpiko bronkio txikiak 
Zatiki bronkio bakoitza adarkatzen doa eta zatiki azpiko bronkio nagusiak eratzen dira 5 belaunalditan zehar. Kartilagoa dute. Zatiki azpiko bronkio nagusiak adarkatzen diren heinean, hurrengo egiturak eratzen dituzte, zatiki azpiko bronkio txikiak. Horiek ere kartilagoa dute eta 15 belaunalditan zehar adarkatzen dira. 

### Bronkioloak, bukaera bronkioloak eta arnas-bronkioloak 
Zatiki azpiko bronkio txikiak adarkatzen dira halabert, eta bronkioloak sortzen dituzte. Jada ez dute kartilagorik. Bronkioloetatik, bukaera bronkioloak sortzen dira 21. belaunaldian jada eta hortik jada arnas bronkioloak sortzen dira: gasen trukaketa egiten albeoloekin kontaktuan daude.

### Albeolo eta albeolo-zakuak 
Arnas bronkiolo bakoitzak bost albeolo zaku inguru ditu eta bakoitzean albeolo asko dauzka. Albeoloen barnealdean, Kohn poro deituriko zulotxoak daude: haien bitartez, zaku albeolar eta azinoetako albeoloen artean aire trukaketak gerta daitezke, alboan dauden albeoloak beraien artean komunikatzen direlako. 

Guztira, 300 milioi albeolo baino gehiago ditugu, 100-120 m2-rainoko gas difusio edo trukaketa azalera ahalbidetzen dutenak.

### Lobulutxoak eta azinoak 
Birika zatiki bronkioetatik albeoloetara bana daiteke. Baina badago beste motatako banaketa bat: birika lobuluez eraturik dago eta lobuluek ere oinarrizko egitura batzuk dituzte, hala nola, aurretik zatiki edo segmentuak, lobulutxoak eta azinoak. Lobulutxoa bronkiolo batek aireztatzen duen birika azalera da eta azinoa, bukaera bronkiolo batek aireztatzen duen birika azalera. Bai lobulutxuen eta bai zatiki bronkioen artean ehun konektiboa dago. Ehun horrek trenkadak eratzen ditu, egitu haien artean. 

## Biriken kanpo morfologia 
Biriken kanpo morfologiari dagokionez, hiru aurpegi eta bizpahiru ertz daude. Aurpegiei dagokienez, hurrengoak daude:

* **Saihets-aldeko aurpegia** (1): bertan saihetsen aztarnak daude. Aurpegi horretan, orno-aldeko zatia dago.

* **Mediastino-aldeko aurpegia** (2): mediastinorantz begiratzen du eta bertan bihotz aztarna dago, birika bakoitzean.
* **Diafragma-aldeko aurpegia**: diafragmaren forma daukan eta biriken oinaldea osatzen duen aurpegia da.
thumb|Biriken ertzak: aurrekoa (1), behekoa (2) eta atzekoa (3). Diafragma-aldeko aurpegia ere ikus daiteke behealdetik (2 zenbakiaren gaineko gainazala). Berdez markatuta, lingula; urdinez, bihotz-muxarradura.
Ertzei dagokienez, bizpahiru daude:

**Aurreko ertza** (1): mediastino-aldeko aurpegiaren aurreko muga da. Ertz zorrotza da eta mihi moduan bihotza estaltzen du aurrealdetik. Ezkerreko birikak bi egitura berezi ditu ertz horretan: bihotz muxarradura (urdinez) eta lingula (berdez).

**Beheko ertza** (2): saihets-aldeko aurpegiak eta mediastino-aldeko aurpegiak diafragma-aldeko aurpegiarekin osatzen duten muga.

**Atzeko ertza** (3): Kamutsa eta biribildua da eta orno gorputz eta saihetsen formetara egokituta dago. Terminologia anatomikoan ez da berez ertz moduan definitzen, baina liburu askotan adierazten da.

### Biriken aurpegiak 
thumb|Biriken lobuluak: goikoak (G), erdikoa (E) eta behekoak (B). Erdikoa bakarrik eskuineko birikan agertzen da. Biriken artekak ere ikus daitezke.

#### Saihets-aldeko aurpegia 
Irudian eskuineko eta ezkerreko birikak ikus daitezke. Birikek lobuluak dituzte, bakoitzak lobulu kopuru desberdina, hain zuzen ere. Lobulu horien artean, artekak daude.

* Eskuineko birika: **zeharkako eta lapraneko artekek** hiru  lobulutan banatzen dute eskuineko birika: **goikoa (G)**, **erdikoa (E)** eta **behekoa (B)**.
* Ezkerreko birika: arteka bakarra du, **lapraneko arteka**. Bi lobulutan banatzen du ezkerreko birika: **goikoa (G)** eta **behekoa (B)**.

Saihets-aldeko aurpegi horretan saihetsen eta saihets arteko giharren aztarnak daude, alboko aldean.
thumb|Ezkerreko birikaren mediastino-aldeko aurpegia. Pleuraren tolesak eta birika lotailuak ikusten dira.

#### Mediastino-aldeko aurpegia 
Aurpegi horretan egitura berezi bat dago: **hiloa**. Birikak duen zuloa da eta bertatik birikaren erroa sartzen da. Birikaren erroa bronkioak, birika arteriek, birika zainek eta beste egitura txikiagoek (bronkio arteria eta zainak, nerbioak eta linfa hodiak) osatzen dute. Gainera, hiloak pleura mintzaren babesa du inguruan, mahuka itxura hartzen duena.

#### Diafragma-aldeko aurpegia 
Aurpegi horrek diafragmaren forma du eta biriken oinaldea osatzen du. Diafragmak kupula forma duenez, aurpegi hori ahurra da. Horrez gain, birikek lobuluak dituzte: eskuinekoak, hiru eta ezkerrekoak, bi. Lobulu horien artean **lobulu-arteko aurpegiak** daude.

### Birika-hiloa eta erroaren egitura 
Bi birika dauzkagu, barrunbe torazikoaren alde bakoitzean. Izan ere, bi birikak trakea eta bihotzaren bitartez banatuta daude eta, banaketa eragiten duen eremu horri mediastino esaten zaio. Izan ere, **birika hiloa** birika bakoitzaren aurpegi mediastinikoaren goiko erdian dago. 

Eskuineko birikaren hiloa goiko kaba zainaren atzean dago, eskuineko aurikularen atzean eta azigoz zainaren arkuaren azpian. Ezkerreko birikaren hiloa, aldiz, arku aortikoaren azpitik dago, beheranzko aortaren aurretik.

Gainera, birika-hilotik **birika-erroa** sartzen da. Hain zuzen ere, erro hori zenbait egiturak osatzen dute: bronkioak, birika-arteriak (bakarra alde bakoitzean), birika zainak (bi alde bakoitzean) eta beste egitura txikiagoak (bronkio arteria eta zainak, nerbioak eta linfa hodiak).

Hala eta guztiz ere, erroaren osagaiak ezberdin antolatzen dira eskuineko eta ezkerreko birikan:

* Eskuineko birikan, atzean bronkio nagusia dago eta, haren aurrealdean, birika arteria. Zainak, aldiz, aurre-behealdean daude, eskuineko zein ezkerreko biriketan.

* Ezkerreko birikan, arteria goian dago eta, bronkio nagusia arteriaren behean eta atzealdean. Hori dela eta, eskuinekoarekin alderatuz, bronkio nagusia apur bat beherago dago. Birika zainak aurrealdean eta behealdean daude.
thumb|Birika arteriak eta zainak. Goiko kaba zaina (GBK) eta beheko kaba zaina (BBK). Bronkio nagusiak eta trakea ere ikus daitezke.
Beraz, desberdintasun nabariena **birika-arteriak** dira, eskumaldean bronkio nagusiaren aurrealdean daudelako eta, ezkerraldean, aldiz, bronkio nagusiaren goialdean.

### Birika-aztarnak 
Biriken inguruan bainbat organo daude. Gainera, birikak hain bigunak izanda, inguru hartako egiturek aztarnak uzten dituzte bertan. Bi biriketan agertzen diren aztarnak ez dira guztiz berdinak: badaude soilik alde bakar batean kokatzen diren egiturak, eta horren ondorioz, birika bakar batean aztarnak sortarazten dituzte.
thumb|Ezkerreko birikaren mediastino aldeko aurpegia. Hiloa (1) eta birika-lotailua (2). Aztarnak: bihotza (3), 1. saihetsa (4), zintzurrestea (5), torax-aorta (6), aorta-arkua (7), hestegorria (8) eta timoa eta gantza (9).

#### Ezkerreko birikaren mediastino-aldeko aurpegiaren aztarnak 
* Hiloa: Birikek duten zuloa. Bertatik birikaren erroa sartzen da (bronkioak, birika arteriak eta birika zainak)

* Birika-lotailua (2): Hiloa inguratzen duen pleura mintzak hiloaren behealdean sortzen duen egitura da.

* Bihotz-aztarna (3): Bihotzak ezkerreko birikan uzten duen aztarna da.

* Lehen saihetsaren aztarna (4): Zain brakiozefalikoaren aztarnaren gainean lehen saihetsak uzten duen aztarna da.

* Zintzurrestea.(5)

* Torax-aorta (6): Hiloaren atzeko aldean aortak uzten duen aztarna da.

* Aorta-arkua (7): Hiloaren goiko aldean dago (toraxa aorta horren jarraipena da).

* Hestegorria (8): Aortaren aurreko aldean dago.

* Timoa eta gantza (9)
thumb|278x278px|Eskuineko birikaren mediastino-aldeko aurpegia. Hiloa (1) eta birika-lotailua (2). Aztarnak: bihotza (3), 1. saihetsa (4), goiko kaba zaina (5), azigos zaina (6), hestegorria (7), zintzurrestea (8), timoa eta gantza (9) eta beheko kaba zaina (10).

#### Eskuineko birikaren mediastino-aldeko aurpegiaren aztarnak 
* Hiloa.

* Birika-lotailua (2)

* Bihotz aztarna (3)

* Lehen saihetsaren aztarna (4): Zain brakiozafalikoaren aztarna baino gorago dago.

* Goiko kaba zaina (5): Hiloaren aurrean kokatuko da.

* Azigos zaina (6): Hiloaren gainean kokatuko da.

* Hestegorria (7)

* Zintzurestea (8): Hestegorriaren aurreko aldean.

* Timoa eta gantza (9)

* Beheko kaba zaina (10)

### Bronkio-biriketako zatikiak 
Zatiki bronkioek biriken segmentuak aireztatzen dituzte. **Bronkio-biriketako zatiki** izenaz ezagutzen dira. Birika bakoitzean, antzeko segmentu edo zatikiak dauzkagu eta zatiki bronkioen izen eta zenbaki berekin izendatzen dira. Segmentu haietako batzuk erdialdeko ikuspegitik bereiz daitezke; beste batzuk soilik alboko ikuspegitik eta zenbait bi aldeetatik ikus daitezke.
erdian|thumb|680x680px|Bronkio-biriketako zatikiak. Eskuineko eta ezkerreko birikak. Aurreko ikuspegia.
erdian|thumb|699x699px|Bronkio-biriketako zatikiak. Eskuineko eta ezkerreko birikak. Atzeko ikuspegia.
Eskumako birika: 

* **Goiko lobuluaren bronkio-biriketako zatikiak:**
** Erpinekoa (SI)
** Atzekoa (SII)
** Aurrekoa (SIII)
* **Erdiko lobuluaren bronkio-biriketako zatikiak:**
** Albokoa (SIV)
** Erdialdekoa (SV)
* **Beheko lobuluaren bronkio-biriketako zatikiak:**
** Goikoa (SVI) 
** Oinaldean: 
*** Erdialdeko edo bihotz aldeko oinaldekoa(SVII) 
*** Aurreko oinaldekoa (SVIII) 
*** Alboko oinaldekoa (SIX)
*** Atzeko oinaldekoa (SX)  

Ezkerreko birika: 

* **Goiko lobuluaren bronkio-biriketako zatikiak:**
** Erpin-atzekoa (SI+SII): zatiki enbor bronkio beretik ateratzen dira
** Aurrekoa (SIII)
** Lingula eremua:
*** Lingula goikoa (SIV) 
*** Lingula behekoa (SV)  
* **Beheko lobuluaren bronkio-biriketako zatikiak:**
** Goikoa (SVI)
** Oinaldean:
*** Erdialdeko oinaldeko eta aurreko oinaldekoa: zatiki enbor bronkio beretik ateratzen dira.
*** Alboko oinaldekoa (SIX). 
*** Atzeko oinaldekoa (SX).

Zatiki bat funtzionalki independientea den birikaren zatirik txikiena da. Beraz, lesioren bat edo minbizia sortzen bada, erauz daitekeen unitaterik txikiena da.

## Pleura 
Birikak inguratzen, pleura izeneko mintz serosoa dago. Birikak babesten ditu, eta bi orriz osatuta dago:
 
* **Errai pleura:** barnealdean dago, eta biriken parenkimara estuki lotuta dago. Biriken formara moldatzen da, eta lobuluen arteko arteketatik ere sartzen da.
* **Pareta pleura** edo **pleura parietala:** kanpoko orria da. Saihets-hormara dago lotuta alboetatik, eta mediastinoarekin kontaktuan dago alde medialetik. Lau zatiok ditu:

# Saihetsezur aldeko zatia: saihetsetara lotuta dagoen aldea da.
# Diafragma aldeko zatia: behealdetik diafragmara lotzen da.
# Mediastino aldeko zatia: mediastino aldeko zatia da, mediala.
# Iduneko zatia edo zati zerbikala: goikaldeko zatia da, biriken erpina estaltzen duena. Atal hau babesteko, **pleura gaineko mintza** dago, lehen saihetsaren ertz medialaren eta C7 ornoaren apofisi zeharrean txertatzen dena.
thumb|Pleuraren tolesak eta birika lotailua. Hiloa ikusten da baita.
thumb|Pleuraren tolesak birika-erroaren inguruan.
Bi orri horiek jarraiak dira. Izan ere, birikaren hiloaren inguruan mintz hori tolesten da, eta bi orriak komunikatzen ditu. Horri esker, hilotik igarotzen den erroaren egiturak pleurak babestuta daude. Beste aldetik, hilotik behera, mintzaren tolesa ere agertzen da, baina horren erdian egiturarik ez dagoenez, aurreko eta atzeko tolesak elkartzen dira. Modu horretan, lotailu bat sortzen da: **birika lotailua**. 

Pleuraren bi orrien artean espazio bat dago: **pleura barrunbea**. Hor ez dago airerik, baina **likido pleurala**z beteta dago. Haren presioa negatiboa da. Pleura barrunbearen presioa positiboa bihurtzen bada (**pneumotorax** batean airea sartzean, adibidez), birikak kolapsatzen da, eta haien distentsioa ez da gertatuko: horrek arnasa hartzea galaraziko du.

### Zokoguneak 
Birika bakoitza pleuraz inguratuta dago; bi atal ditu: errai-orria eta pareta-orria. Horien artean pleura barrunbe deituriko espazio txiki bat geratzen da. 

Arnasketa prozesuan zehar, birikak bete (arnasgora edo inspirazioa) eta hustu (arnasbehera edo espirazioa) egiten dira. Hala, euren bolumena aldatu egiten da, eta ez dute pleura barrunbe osoa hartzen denboran zehar. Azken finean, pleura barrunbeak espazio-tarte gehigarri bat du (pareta-pleurak mugatuta) birikaren betetze maximoa ahalbidetzeko aukera izateko

* **Diafragma-mediastinoetako zokogunea:** Diafragma eta mediastino aurpegien artekoa; pareta-pleuraren bi zati horien artekoa. Sakontasun txikikoa da.  
* **Orno-mediastinoetako zokogunea** (3): Mediastino aldearen eta bizkarraldeko eremuaren artekoa da; pareta-pleuraren mediastinoko zatiaren atzealdean dago, hain zuzen. Orno gorputzen alboan hobi bat osatzen du.

Egoera fisiologikoan dagoen pertsonak ez luke zertan airerik eduki zokoguneen barnean.

## Eraketa-prozesua 
thumb|Enbrioi-faseko giza biriken garapenaGiza biriken garapena zirrikitu laringotrakealetik abiatuta gertatzen da. Heldutasunerako garapena fetuan eta jaiotzaren osteko hainbat urtetan zehar gertatzen da.

Arnas-traktua osatzen duten laringea, trakea, bronkioak eta birikak enbriogenesiaren laugarren astean sortzen hasten dira birika-kapulutik abiatuta.

Arnas-traktuak zuhaitzak bezalako egitura adarkatua du. Enbrioian egitura hori morfogenesi prozesuaren bidez sortzen da. Biriken garapenean, epitelioak adarkatutako tutuak osatzen ditu. Ondoren, epitelio tubularra bronkio bilakatzen da. Bronkio bakoitza bronkioloetan adarkatzen da eta, azkenik, albeoloak sortzen dira. 5. astean zehar eskuineko kapulua hiru bronkio-kapulu sekundariotan adarkatzen da eta ezkerrekoa bi bronkio-kapulutan. Gerora, horietatik abiatuta birika-lobuluak sortzen dira, hiru eskuinean eta bi ezkerrean. Hurrengo astean zehar, lobulu sekundarioak adarkatu egiten dira lobulu tertziarioetan: gutxi gorabehera hamar alde bakoitzean. 16. astetik 26. astera bronkioak luzatu eta birika-ehuna baskularizatu egiten da. Gainera, bronkioloak eta albeolo-hodiak garatzen dira. 26. asterako bronkiolo terminalak garatuta daude eta hauek bi arnas bronkioloetan adarkatzen dira.

26. astetik jaiotzara arte odol-aire muga zehazten da. Horrez gain, I motako eta II motako albeolo-zelulak agertzen dira, eta albeolo-zakuak hedatu egiten dira. Albeolo-zakuek albeolo primitiboak daramatzate, amaieran albeolo-hodiak osatzen dituztenak.Jaiotzan haurraren birikak, hauek jariatutako fluidoz betetzen dira. Jaiotzaren ondoren, haurraren nerbio-sistema zentralak tenperatura- eta ingurune-aldaketen aurrean erantzuten du. Horrek lehenengo arnasketa aktibatzen du. Jaiotzaren ostean, birika-fluido fetalak birikak betetzen ditu. Lehenengo arnasketaren ostean, gorputzak fluidoa xurgatzen edo kanporatzen du. Jarraian, birikak espontaneoki arnasten hasten dira eta birika-ehunetan sartzen den odol kantitatea emendatzen da. Soilik kapilar-sarearen garapenaren ostean lortzen dute birikek hazkuntza fase arrunta.
## Funtzioa 
### Gas-trukea 
thumb|213x213px|Albeolo eta odol-hodien arteko gas-trukeaBiriken funtzio nagusia, biriken eta odolaren arteko gas-trukea egitea da. Albeoloetan, alde batetik, airetik odolerako oxigeno sarrera ematen da; eta, bestetik, karbono dioxidoaren kanporaketa odoletik airera. Odolaren eta albeoloen arteko oxigenoaren eta karbono dioxidoaren presio partzial diferentziari esker, gas-trukea difusio sinplez ematen da. Birikak ez dira gai hedatzeko eta beraien kabuz arnasteko. Arnasketa autonomoa lortzen dute barrunbe torazikoaren bolumena emendatzen denean. Emendapen hori arnasketa muskuluei eta diafragmari esker lortzen da.

Puntu honetan birikek hondakin-aire kapazitate funtzionala dute eta heldu baten kasuan bolumena 2.5-3 litrokoa da. Arnastutako airean dauden hauts partikulak eta bakterioak arnas hodietako azalera mukitsuan gelditzen dira eta zilioen mugimenduen bidez, faringera bideratzen dira. Gainera, birikaren azalak A immunoglobulina jariatzen du eta honi esker arnas infekzioei aurre egitea lortzen da. Azido-base oreka mantentzeko azido-base homeostasian parte hartzen dute birikek, arnasketan karbono dioxidoa kanporatuz.

Birikek babes-funtzioa betetzen dute. Odolaren bidez transmititzen diren zenbait konposatu, horien artean, prostaglandinak, leukotrienoak, serotonina eta bradikinina, biriken bidez jariatzen dira. Birikek zainetako koaguluak iragazten dituzte eta horri esker, isuriak gertatzea ekiditen da. Zenbait ikerketek iradoki dute birikek odol plaketen ekoizpenean parte hartzen dutela.

## Gene eta proteinen adierazpena 
Proteinak kodetzen dituzten 20.000 gene inguru adierazten dira giza zeluletan eta horietatik % 75 birikan adierazten dira. Gene horiek kodetzen dituzten proteinak gune ezberdinetan adierazten dira: pneumozitoak albeoloetan eta mukia jariatzen duten zelula kaliziformeak arnas aparatuko mukosan. Biriketan gehien adierazten diren proteinak, proteina garbitzaileak dira

## Garrantzi klinikoa 
thumb|Enfisema duen ehuna.
Birikek hainbat gaixotasun paira ditzakete. Arnasbideen gaixotasunak aztertzen dituen espezialitate medikua pneumologia da, eta biriken kirurgia egiten duen espezialitatea, kirurgia kardiotorazikoa.

Biriken ehunaren hanturari pneumonia deritzo, eta arnasbidearen hanturari bronkitis eta bronkiolitis; pleuraren hantura pleuresia da. Hantura gehienak bakterio eta birusek eragiten dituzte. Beste jatorri bateko hantura bada, pneumonitis izena ematen zaio. Bakterioek eragindako pneumonia ezagunenetako bat tuberkulosia da. Immunodefizientzia duten pertsonek infekzio kronikoak izan ditzakete, adibidez *Aspergillus fumigatus* onddoak eragiten duen aspergiloma.

Birikako enbolismo bat odolbildu bat da birikako arteriatan. Enbolia behienak sortzen dira hankako zain sakonetako tronbosiak direla eta. Birikako enbolismoak ikertu daitezke bentilazio/perfusio eskaner bat erabilita, CT eskaner bat erabilita edo D-dimer moduko odol analisiak eginez. Birikako hipertentsioak odol-presioaren gorakada bat deskribatzen du biriketako arteriaren hasieran; jatorri ezberdinak izan ditzake. Beste kondizio arraroago batzuek ere biriketako odol jarioan eragina izan dezakete, adibidez granulomatosia poliangiitisarekin, birika eta giltzurruneko kapilaren hantura eragiten duena ==
EPOC (gaztelaniatik *Enfermedad Pulmonar Obstructiva Crónica*) biriken hanturazko gaixotasun kronikoa da, biriken aire-fluxuaren oztopoa eragiten duena orokorrean. Ohikoena, gas narritagarrienganako epe luzeko esposizioak eragitea da; kasu gehienetan, tabakoaren keagatik sortzen da. Baita partikula kutsakorren inhalazioagatik ere ager daiteke.

Bi gaitzen elkarketa ematen da gaixotasun honetan; enfisema eta bronkitis kronikoa batera agertu ohi dira, hain zuzen. 

* **Enfisema:** Biriketako bronkioloen amaiera-eremuan dauden albeoloak hondatuta agertzen dira, askotan gas zein partikula toxikoekin kontaktuan egon izanaren ondorioz. Albeoloen funtzioaren gainean eragina dauka honek.
* **Bronkitis kronikoa:** Bronkioek inguruan duten estalkiaren hantura gertatzen da, eta beraz, albeoloetara airea eramateko zein horietatik ateratzeko prozesuan eragina dauka. Eztula zein karkaxa edo gorroa (gaztelaniaz *esputo*) nabarmentzen dira halako egoeran.

Bi arazo horien larritasun maila desberdina izan daiteke, baita horrekin lotutako sintomak eta zailtasunak ere.

Arnasgorarekin batera albeoloetan gas elkartrukea eman ostean, ezinbestekoa da arnasbehera gertatzea eta barnean dagoen airea kanporatzea. Kanporaketa hori burutu ahal izateko bereziki garrantzitsua da bronkioek zein albeoloek izan ohi duten elastikotasuna. EPOC gaixotasunaren kasuan, berriz, arnas aparatuaren egitura horien hondaketaren ondorioz, albeoloetako zuntz elastikoak kaltetzen dira eta elastikotasuna galtzen dute. Beraz, airearekin asko zabaltzen dira, baina gero ezin dute hasierako forma berreskuratu, eta arnasbeheran ohikoa dena baino aire kantitate handiagoa geratzen da barnean pilatuta. Modu honetan, gero eta aire gehiago pilatzen da albeoloetan, eta, hortaz, anasgoran ez da aire berria sartzeko espazio nahikoa geratzen. Ondorioz, aire berriztapena ez da modu egokian ematen, azkenean arnasketaren funtzio okerra eraginda.

## Beste animalia batzuk 
Animalien birikak, inguru lurtarrera eta arnasketa aerobiora moldatutako organoak dira. Hauen funtzioa, airea biltegiratzea da, bertako oxigenoa iragazi eta xurgatu ahal izateko. Zakatz-arnasketa duten arrainek, energiaren % 20 gastatzen dute arnasketan; hegaztiek eta ugaztunek aldiz, % 2 bakarrik. Izan ere, hegazti eta ugaztunen metabolismoa askoz handiagoa da eta, beraz, maiz elikatzeko beharra dute.

### Hegaztiak 
thumb|Hegaztien aire-zakuen sistema.|alt=Hegaztiek, birikak erabiltzen dituzte airea hartzeko eta aire-zakuei airea emateko. Aire-zakuak, birikei konektatuta dauden airez betetako poltsa handiak dira eta hegaztien erraietatik edota hezurren barnealdetik zabaltzen dira. Aire-zakuek, gorputzeko gehiegizko beroa gutxitzen dute hozgarri moduan jokatuz. Gainera, ez dute odol-hodirik eta, beraz, odolarekin gas-trukea ez da bertan gertatzen, biriketan baizik.

Hegaztien birikek, albeoloak izan beharrean, parabronkio izeneko paraleloki kokatutako hodiak dituzte. Parabronkioek, hematosia burutzeko kapilarrak dituzte eta bertan, arnasgoran eta arnasbeheran gas-trukea ematen da.

Sugeek eta gorputz-adarrik gabeko sugandilek eskuineko birika baino ez dute izaten, ezkerrekoa murriztuta edo desagertua egoten baita. Beste zenbait anfibiok, aldiz, ezkerreko birika izaten dute garatuta eta eskuinekoa murriztuta. Dortokek, adibidez, arnasketarako birikak erabiltzeaz gain, kloakaren bidez, uretan disolbatuta dagoen oxigenoa har dezakete. Anfibioek burutzen duten aho-ponpaketan, ahoaren beheko atala beheratu egiten da eta aho-barrunbea airez betetzen da. Ondoren, eztarriko muskuluek presioa egiten dute burezurraren beheko aldearen aurka eta horri esker, airea biriketara bideratzen da.

Arrabio gehienak birika gabekoak dira eta beraien larruazalaren bidez arnasten dute. Honek beraien tamaina mugatzen du, tamaina txikia dute eta filiformeak dira; hau da, hari itxurakoak. Bi ezaugarri horiei esker, larruazalaren azalera maximizatzea lortzen da.

Anfibioen birikek septu edo trenkada izeneko hainbat barne-pareta estu izaten dituzte, ehun leunez inguratuta daudenak. Horiei esker ,arnas azalera emendatzea lortzen da eta birikei abaraska edo ezti-orraze itxura ematen diete. Eskorpioiek espirakuluak izaten dituzte gorputzaren inguruan, aire sarrera ahalbidetzeko.

Koko frutako karramarroak birika brankiostegalak erabiltzen ditu arnasketarako. Aipatutako karramarroak, lehortarrak dira eta ezin dute igeri egin. Hala ere, lurrean arnastu dezakete eta ur azpian arnasarik hartu gabe egon daitezke. Birika brankiostegalak bizimodu akuatikotik bizimodu lehortarrerako aldaketari aurre egiteko garatu dira.

## Jatorri ebolutiboa 
Gaur egungo lehorreko ornodunen birikak eta arrainen aire puxikak, zaku sinpleetatik abiatuta sortu zirela uste da. Egitura horiek, lehenik eta behin, arrain hezurdunetan garatu ziren. Hegal erradialak dituzten arrainetan, zakuak aire puxika itxietatik abiatuta eboluzionatu ziren, beste zenbait arrain espezietan (amuarraina, karpa, aingira), berriz, egitura ireki gisa mantendu dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arnas-aparatuaren fisiologia
* Itotze
* Espirometria
* Pneumologia

## Kanpo estekak 
* Birikei buruzko artikulu entziklopedikoa. (*Ingelesez*)
* *Bronchial Atresia* liburua irakurtzeko aukera ematen duen webgunea. (*Ingelesez*)