open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pontzio Pilato

**Pontzio Pilato** (; ) erromatar prefektua izan zen Judean 26. eta 36. urteen artean, Tiberio enperadorearen erregealdian.

Prefektu izendatu aurreko eta osteko bere bizitzaren xehetasunak ez dira ezagutzen, baina, elezaharren arabera, Tarracon jaioa zen, eta Santa Prokula delako bat izan zuen emazte, Etiopiako Eliza Ortodoxoko santua.

Tiberio enperadoreak Judeako prokuradore izendatu zuen, enperadorearen pretorioaren prefektu Luzio Elio Sejanoren gomendioz. Hura Julia Vipsania Agripinaren arerioa zen eta antisemita ospea zuen.

Judea erromatartzen saiatu zen, arrakastarik gabe, Enperadorearen gurtzarako irudiak sartuz eta akueduktu bat eraikitzen ahaleginduz, Tenpluaren funtsekin. Juduekin zituen desadostasunek bere agintearen egoitza Zesareatik Jerusalemera eramatera behartu zuten, matxinadei hobeto aurre egiteko. Pilatok, gainera, muturreko taldeei aurre egin behar izan zien, horien artean Barrabasi, erromatar soldadu baten hiltzaileari. Talde iraultzaile horiek buruhauste ugari eman zizkioten Pilatori.

## Pilato Ebanjelioetan 
Ebanjelioen arabera, Jesus soldadu armatu batzuek preso hartu zuten, Kaifas eta apaiz gorenen aginduz. Pilatori Jesus exekutatzeko eskatu zioten, heriotza zigorra erromatarrek soilik ezar baitzezaketen. Errudun ikusten ez zuen arren, Pilatok herriaren esku utzi zuen Barrabas ala Jesus askatzeko erabakia hartzea.

Apaiz nagusiak buru zituela, herriak Barrabas askatzea eta Jesus gurutziltzatzea erabaki zuen. Horren aurrean, Pilatok eskuak garbitu zituen, erantzukizunik ez zuela adierazi nahian. Pilatok "Ez naiz gizon horren heriotzaren erantzule! Zeuek ikusi!" esan zuen, eta jendetzak "Geu eta gure ondorengoak egin heriotza horren erantzule!" erantzun.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mónica Cruz

**Mónica Cruz Sánchez** (Madril, 1977ko martxoaren 16a) dantzari eta aktore espainiarra da. Penélope Cruz aktore ospetsuaren ahizpa da.

## Biografia 
Dantza espainiarra eta flamenkoa ikasi zituen Madrilgo Dantza Espainiarraren Errege Kontserbatorioan. Mundu osoan zehar lan egin zuen Joaquín Cortés dantzariarekin, noreki 3 urte eta erdiz izan zuen harreman sentimental bat.

Beranduago, Antena 3 telebista kateak, Un paso adelante telesailerako eskaintza bat egin zion. Telesailaren arrakastaren ondorioz, Upa Dance taldea sortu zen, bertako kide bezala, Pablo Puyol, Miguel Ángel Muñoz (Monicaren mutilagun ohia), Beatriz Luengo eta Silvia Marty izan zituelarik. Elkarrekin, 700.000 diska baino gehiago saldu zituzten (Upa Dance eta Upa Dance Live), eta leporaino bete zituzten Espainiako estadio guztiak euren birarekin. Telesaila, 2005ean amaitu zen. Telesail honen ondoren, Monicaren karrerak nazioartean gora egin du. The Inquiry pelikulako protagonistetako bat izan zen, eta, 2007an, *Astérix aux Jeux olympiques* filma egin zuen, Gérard Depardieurekin batera. Arrakasta handia izan duten zenbait film egin ditu Frantzia eta Italian. 2006an, Last Hourreko protagonistetako bat izan zen, Pascal Caubetek zuzendutakoa, DMX raplari eta aktorearekin batera, baita *Kristoren hilobiaren bila* ere. Mónica, Camino flamencoren protagonistetako bat izan zen, Patrick Swayzekin batera. 2007an, *Caminando* protagonizatu zuen, Lolita Flores eta Antonio Canalesekin batera.

Bi harreman sentimental izan ditu telesaileko bere bi kiderekin, Miguel Ángel Muñozekin bat eta, bestea, Fabian Mazzeirekin, gaur egun, Araceli González modeloarekin dabilena. Gaur egun, ia urte bete darama Paolo izeneko italiar batekin, *Kristoren hilobiaren bila* izeneko filmean ezagutu zuen zine espezialista bat.

Bere ahizpa Penélope Cruzekin batera, Mango moda markarentzako arropa bilduma bat sortu du.
Conway arrezifeko plaka

thumb|400px|Conway Reef Plakaren mapa
**Conway Reef Plaka**, mikroplaka tektoniko bat da. Bere hedadura, 0,00356 estereorradianekoa da. Pazifiko Plakarekin lotua dago.

Ozeano Barearen mendebaldean dago, non zati txiki bat hartzen duen.

Conway Reef Plakak, Hebrida Berrien Plaka, Balmoral Reef Plaka eta Australiar Plaka ditu mugakide.

Conway Reef Plaka, milioi bat urteko, 3,605ºko errotazio abiaduran mugitzen da, 12º 63' hego latitudean eta 175º 13' eki longitudean kokatutako polo baten arabera.

Plaka honek, bere izena, Fiji uharteen hegomendebaldean dagoen koral atoloi batengandik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Antigono III.a Mazedoniakoa

**Antigono III.a Mazedoniakoa** edo **Antigono III.a Doson**, (), Mazedoniako errege bat izan zen, *Doson* ezizena zuena (K.a. 280-K.a. 221). Antigono II.a Gonatasen semea eta Demetrio Poliorzetesen biloba zen. Bere anaia Demetrio II.a Mazedoniakoa K.a. 229an hil ondoren, Mazedoniako tronura iritsi zen, benetako oinordekoa zen Filipo V.a Mazedoniakoa, bere ilobaren ordez, 12 urte zituena eta erregina alarguna zen Fithiarekin ezkondu zena.

Akaiar Ligari laguntzera joan zen Kleomenes III.a Espartakoak zuzendutako Etoliar ligaren aurkako gerran. Antigonok, Selasiako guduan garaitzea lortu zuen, non, espartar armada, ia erabat deuseztatua izan zen, Antigonok, Espartaren monarkia ezabatzeko probestu zuen egoera, Greziaren gaineko mazedoniar nagusitasuna lortuz. Hurrengo urtean hil zen, Iliriarren aurkako gudu batean.

Hil ondoren, bere oinordekoa, bere iloba Filipo V.a Mazedoniakoa izan zen, Demetrio II.aren semea eta printze gaztea, gainera, Antigonok adoptatu zuena.
Herodias

**Herodias** (; K.a. 7-39), idumear printzesa bat izan zen, lehenik, bere osaba zen Herodes Filiporekin ezkondu zena, eta, ondoren, honen anaia zen Herodes Antipasekin. Salomeren ama izan zen, eta, ebanjelioen arabera, Joan Bataiatzailea exekutatzera eraman zuen azpijoko batean parte hartu zuen.

## Familia harremanak 
* Aristobulo IV.aren alaba (Herodes I.a Handiaren eta Mariamne I.a printzesa asmonearraren semeetako bat).
* Berenizeren alaba (Herodesen arreba zen Salome I.aren eta Kostabarus, Edomeko gobernariaren alaba).
* Herodes III.a, Kaltzisko erregearen, Herodes Agripa I.a Judeako erregearen, Aristobulo V.aren eta Mariamne III.aren arreba-ahizpa (ziur asko, bere osaba Herodes Arkelao Judeako gobernariaren lehen emaztea).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edom

**Edom** edo **Idumea** ( *Edom*, hebreera tiberiarrez ʾĔḏôm; ; ), gorri hitzarentzako hitz biblikoa bezala ahoskatzen da, eta, ohi, Edomgo harea gorrixkako harriak izendatzeko erabiltzen da. Bere kideek edomdar edo idumear jentilizio zuten.

Edom, Bibliaren arabera, Esaurentzako izen ordezko bat ere bada. Hasieraren liburuak "gorri" hitza, zenbait alditan erabiltzen du Esauri erreferentzia egiten dionean, honela, kolore gorria eta Esauren artean lotura bat sortuz, bere ilearen kolore gorriaren ondorioz. Esauren ondorengoak, Edomita deituak dira, eta, bizi izan ziren lekua, Edomgo lurraldea. Beranduago, erromatarrek, edomdarrei, idumear deitu zieten.

Ohi, Edomgo lurraldea, Aravah uaditik ekialdera dauden mendietan kokatzen da, Jordania eta Israelen arteko hegoaldeko mugan, Arabiar Penintsularen iparraldera hedatuz.

Duela gutxira arte, tokiko azterketetan oinarrituz, Edomgo erresuma, soilik K.a. VIII. mendetik aurrera existitu zela estimatu izan da, eta baliogabetzat jotzen ziren Itun Zaharrean agertzen ziren erresuma honi buruzko erreferentziak, baina, berriki eginiko azterketa batzuk, 2005ean *Antiquity* aldizkarian argitaratuak izan zirenak, toki horretan, Salomon erregearen garaian, kobrea lantzen zuen erresuma baten existentzia erakusten dute. Kobrearen esplotazioaren zantzuak aurkitu ziren K.a. XII. eta K.a. XI. mendeetan. Gotortutako eraikin garrantzitsuen eta eskala industrialean ekoiztutako metalen arrastoak ere aurkitu ziren, gutxienez ehun eraikin zituen hiri batean.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Aravah

**Aravah** —*Aravah harana* bezala ere ezaguna— (, *HaArava*, "*sabana*", "*basamortua*"; , ''Al 'Araba'') Asiako mendebaldean dagoen haran bat da. 166 kilometroz hedatzen da Itsaso Hilaren hegoaldeko kostaldetik Aqabako golkoraino, Itsaso Gorrian. Israelgo Negev basamortuaren eta Jordania hegoaldearen arteko muga egiten du. Biblian, hebrearrek igaro zuten Egiptotik Irteera egin zutenean, eta, "Gatzaren Harana" ere deitzen zaio.

Aravah harana, jatorri tektonikozkoa da, Afrika ekialdeko Rift Haran Handiaren barnean dagoena. Hiru eremutan banatzen da, hegoaldetik iparraldera: lehena, Itsaso Gorriaren kostaldetik abiatuta 77 kilometroz hedatzen dena, 227 metroko altueraraino iristen dena, bigarrena, hurrengo 74 kilometroetan hedatzen dena, bere altuera, pixkanaka, jaisten doana, honela, hirugarren eta azken eremura iritsi arte, 14 kilometroz hedatzen dena, Itsaso Hilaren hegoaldeko kostaldearen lautadari dagokiona, eta, bere altuera, itsasoaren mailaren azpitik 138 metrokoa dena.

Harana, oso lehor eta beroa da, amildegi koloretsuz eta mendi zorrotzez osatutako paisaia ikusgarriekin. Ia ez dago finkapenik mugaren beste aldean, Jordanian, Israelgo zatian, kibbutz gutxi batzuk baino ez dauden bitartean. Bi gobernuak, eskualdea garatzen saiatzen dira, Itsaso Gorritik Aravahraino ura eramango duen lurrazpiko tunel bat eraikitzea pentsatuta dutelarik, harana, neurri handi batean, itsasoaren mailatik egotea probestuz, honela, ura gatzgabetzeko balio dezakeen energia hidroelektrikoa sortuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Piero de Medici

**Piero de Medici**, *Zoritxarrekoa* izenez ezaguna, (Florentzia, 1471ko otsailaren 15a - Gaeta, 1503ko abenduaren 28a) Florentziako jauna izan zen 1492tik bere heriotzara arte.

1501-1504ko Napoliko Gerran (Espainia eta Frantziak Napoli eskuratzeko izan zutena) frantsesen alde egin zuen. 1503an Garellanoko gudua izan zen eta bertan frantsesek galdu zuten. Ebakuazioa egiten zuten barkuetara heldu nahian itota hil zen.

## Ezkontza eta seme-alabak 
Alfonsina Orsinirekin ezkondu zen 1488an. Emakume hau Roberto Orsiniren alaba zen, Tagliacozzoko kontea, eta Caterina Sanseverinorena. Bi seme-alaba izan zituzten:
* Lorenzo II, Urbinoko dukea.
* Clarice de Medici
Phaner

***Phaner*** Cheirogaleidae familiako primate genero bat da, lemuren familiakoa. 23 eta 28 zentimetro arteko tamaina dute, isats zabala 29 eta 37 zentimetro artekoa eta 0,3tik 0,5 kilogramo arteko pisua dute. Bere azala marroi argia da, eta behealdea argiagoa da oraindik. Zuhaitzetako sapa jaten dute eta horregatik esku luzeak dituzte. Aurrehagin luzeak dituzte, letaginen antzerakoak. Mingain luzea ere badute.

## Espezieak 
* *Phaner furcifer*
* *Phaner pallescens*
* *Phaner parienti*
* *Phaner electromontis*
Letagin

[thumb|250px|[Txakurren hortzerian oso argi agertzen dira letaginak.]]
**Letagin**a ugaztunen hortz mota bat dira. Normalki hortzeriaren aurrealdea eta atzealdea bereizten dituzte. Gizakiengan eta, oro har, letaginak dituzten ugaztun gehienengan, goiko eta beheko barailan bina egoten dira.

Janaria albotik apurtzeko funtzioa dute, bereziki haragian oso eraginkorrak direlako.

## Kanpo estekak
Itsas armada

**Itsas armada** edo **itsas gudarostea**  herrialde bat itsasoz edo lurrez defendatzeaz arduratzen den zerbitzu armatua da. Horretarako, destruktoreekin, fragatekin, korbetekin, balizatzeko ontziekin, atoiontziekin, minaketariekin, eraso anfibioko ontziekin eta, batzuetan, hegazkinak, urpekoak eta minisubmarinoak erabiltzen ditu. Gainera, itsas abiazio bat dute, itsas infanteriako indar bat, operazio anfibioetarako, komunikabideetarako, entrenamendurako eta abarretarako erabiltzen dena, eta hori langile guztiei gehitzen zaie, militarrei zein zibilei.
thumb|Italiako itsas armada
Armada baten ofentsiba funtzio estrategikoa herrialde baten kostaldeaz haraindiko eremuetan indarra proiektatzea da (adibidez, itsas ibilbideak babesteko, pirateriari aurre egiteko, tropak garraiatzeko edo beste armatuei, portuei edo kostaldeko instalazioei erasotzeko). Armada baten helburu estrategiko defentsiboa etsaien indarraren itsas proiekzioa zapuztea da. Armadaren zeregin estrategikoak disuasio nuklearra ere barne har dezake, itsaspekoetatik jaurtitako misil balistikoak erabiliz. Itsasontzi-eragiketak, oro har, ibai- eta itsasertz-aplikazioen (ur marroien armada), itsaso zabaleko aplikazioen (ur urdinen armada) eta tarteko aplikazio batzuen (ur berdeen armada) artean bana daitezke, nahiz eta bereizketa horiek irismen estrategikoari gehiago lotzen zaizkion banaketa taktikoari edo operatiboari baino.

## Historia 
Itsas gerra gizakiak lehen aldiz uretako ontzietatik borrokatu zuenean garatu zen. Kanoia eta haiek eramateko behar adinako gaitasuna zuten itsasontziak sartu aurretik, itsas gerra eraso eta abordatzeetan oinarritzen zen nagusiki. Antzinako Greziaren eta Erromatar Inperioaren garaian, ontzi luze eta estuetan oinarritzen zen itsas gerra. Arraunlarien bankuek bultzatuak izaten ziren itsasontziak , etsaien ontziak jo eta hondoratzeko edo haien ondoan jartzeko diseinatzen ziren okupatzaileei buruz buru eraso ahal izateko. Itsas gerrak ildo horretan jarraitu zuen Erdi Aroan, harik eta kanoia arrunt bihurtu zen arte, eta borroka berean berrerabiltzeko bezain azkar kargatzeko gai.

Antzinako Txinan, itsas gudu handiak ezagutzen ziren Qin dinastiatik (ikus Labar Gorrien Gudua, 208), Han dinastian ihien gerra erabiliz. Hala ere, Txinako lehen armada ofizial iraunkorra ez zen Hegoaldeko Song dinastiara arte ezarri, XII. mendean, bolbora gerrarako aplikazio berri eta iraultzailea zen garaia. Chola dinastiak, India hegoaldean, itsasoz haraindiko armadak garraiatzen zituzten merkataritza-ontziz osatutako armada bat zuen. Chola Armadak goia jo zuen Rajendra I.aren pean, eta batez ere, Sri Lankako eta Asiako hego-ekialdeko inbasioetan erabili zen.

## Itsas armada ospetsuak 
* Eusko Itsas Gudarostea
* Itsas Armada Garaiezina

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gerraontzi

[300px|eskuinera|thumb|USS Iowa (BB-61) tiro saio batean, [Puerto Ricotik hurbil (1984).]]
**Gerraontzia** gerrarako bereziki prestatutako itsasontzia da.

## Gerraontzi motak 
* Patruilaria
* Korbeta
* Fragata
* Itsaspekoa
* Destruktorea
* Monitorra
* Gurutzontzia
* Korazatua
* Hegazkin-ontzia

## Ikus, gainera 
* Bou
* Eusko Itsas Gudarostea

## Kanpo estekak
Phaner furcifer

**Phaner furcifer** *Phaner* primate lemuriformeen generoko espezieetako bat da. Batez ere hosto-erorkorreko zuhaitzetako izerdia jaten du. Bere senide gehienek bezala aurreko haginak zorrotzak eta txikiak dira, aurrerantz zuzentzendirelarik. Emeek 3-4 eguneko estroa dute, normalki ekainan. Azaroa edo abenduan kume bakarreko kumaldiak izaten dituzte.
Phaner pallescens

***Phaner pallescens*** *Phaner* primate lemuriformeen generoko espezieetako bat da. Madagaskarreko mendebaldean bizi da, Soalala eskualdean.

## Erreferentziak
Phaner parienti

***Phaner pallescens*** *Phaner* primate lemuriformeen generoko espezieetako bat da. Madagaskarren bizi da, bakarrik Sambiranon, ipar-mendebaldean.

Bizkarra marroi argitik grisera du, hortz-orrazi handia eta isatsaren puntatik burura doan ildaxka. Isatsaren punta txuria da.

## Erreferentziak
Boris Becker

**Boris Franz Becker** alemaniar tenislari profesional ohia da. Alemaniako Leimen herrian 1967ko azaroaren 22an jaioa.

2002ko urriaren 24an zerga iruzurra egiteaz akusatua izan zen, 1991 eta 1993 urte artean Monte-Carlo paradisu fiskalean bizi zela adierazi zuelako baina baina aldiz Alemanian bizi zela zela aitortu zuenean. Bi urtez behin behineko askatasunean egon ostean, 500.000 estatubatuar dolarreko isuna jarri eta epaiketaren gastu guztiak ordaintzera kondenatu zuten arte.

Gaur egun **Senior ATP Tour**ean jokatzen du Beckerrek. 2003. urtean bere autobiografia osoa argitaratu egin zen. Beste alde batetik, Rhode Islandeko Newport herrian dagoen International Tennis Hall of Fameko kidea da.

## Grand Slameko txapelketak 
### Banakakoan irabazle (6) 
### Banakakoan finalista (4) 
### Grand Slam txapelketetako sailkapena 
## ATP Masters Series txapelketak 
Kontutan hartu behar da Masters Series txapelketak 1990. urtean hasi zirela, beraz, nahiz eta lehenagotik txapelketa hauek jokatu, 90etik aurrerako tituluak baino ez dira kontutan hartzen Masters Series txapelketen irabazi kopurua zenbatzerakoan.

### Banakako finalak (11) 
#### Irabaziak (5) 
#### Finalista (6) 
### Masters Series txapelketetako sailkapena 
### Binakako finalak (4) 
#### Irabaziak (2) 
#### Finalista (2) 
## Teniseko txapeldunen kopako (Tennis Masters Cup) finalak (8) 
### Irabaziak (3) 
### Finalista (5) 
### Tennis Masters Cup txapelketako sailkapena 
## Jokatutako finalak (104) 
### Banakakoak (77) 
#### Irabaziak (49) 
| valign=top width=33% align=left |

|}

#### Banakakoan finalista (28) 
| valign=top width=33% align=left |

|}

### Binaka (27) 
#### Irabaziak (15) 
#### Finalista (12) 
## Urteka lortutako garaipen kopurua 
## ATP sailkapenean izandako bilakaera (banakakoa) 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* ATP perfila (ingeleraz)
* Perfil en el Salón Internacional de la Fama del tenis
Seforis

thumb|250px|Seforis, 1859ko irarlanean.
thumb|Sefurieh floor
**Seforis** edo **Sepforis** (hebreeraz: צִפּוֹרִי, ציפורי; arabieraz: صفورية; grezieraz Sepphoris, Σεπφώρις), Galileako hiri bat izan zen.

Ziur aski, K.a. VII. mendean sortutako finkapen militar asiriar bat izan zen, babiloniar, pertsiar eta seleukotarrekin jarraituko duena. Makabearrek okupatu zuten K.a. 104an, eta, juduek, Tzippori deitu zuten.

Antigono III.a Mazedoniakoak, Herodes I.a Handiari aurre egiteko goarnizio bat ezarri zuen, honek, K.a. 37an okupatzea lortu zuen arren. Guzti hori gora-behera, Erromatar Inperioaren zati izatera pasa zen, Siria probintziaren barnean. Aro kristauaren hasieran su emana, Herodes Antipasek berregin zuen, hiri independente estatusa eman ziona, Autocratis izenarekin. Neron erromatar enperadorearen garaian, bertan ezarri zen judu erregeen egoitza.

Ez zen Erromaren aurkako judu matxinadara bildu 66an, eta, ondorioz, hauek, Eirenopolis (bakearen hiria) deitu zuten. Berriz izenez aldatu zen 125ean, Diocesarea izena hartuz, eta, Simon Bar Kokhbaren judu matxinadaren ondoren, hauen babeslekua izan zen.

635ean, musulmandar hedapenean arabiarrek okupatu zuten (berriz aldatu zuen izena, oraingoan Saffuriyagatik). Ondoren, lurraldearen jazoera berak jasan zituen, Otomandar Inperioaren jabetzara pasatuz lehenik, eta, jarraian, Britainiar Inperioarenera, 1948an, Israel estatura bildu aurretik.

## Kanpo estekak
Martin Waldseemüller

**Martin Waldseemüller** (Freiburg im Brisgau, 1470eko irailaren 11 &ndash; Saint-Dié-des-Vosges, 1520ko martxoaren 16a) alemaniar kartografo bat izan zen, *Amerika* izena erabiltzen lehenengoa.

1507 an Saint-Dié-des-Vosges lanean zegoela munduko mapa handi bat sortu zuen eta lehenengo aldiz erabili zuen hitz hau. Mapa *Cosmographiae Intrudctio* izeneko liburu batekin batera idatzi zuen. 1513 an izenaren jatorriaren inguruko dudak izan zituen, baina dagoeneko maparen 1.000 kopia banaturik zeudenez izenak pisua hartu eta hortik aurrera Amerika izena eman zitzaion kontinenteari.
Korbeta

**Korbeta** arma arinak daramatzan gerraontzi txiki eta arina da. Patruilari bat baino handiagoa, eta fragata bat baino txikiagoa da. Itsas armada guztientan erabiltzen dira horrelako ontziak kostak babesteko, baina ez dagokie beti **korbeta** izena.

thumb|250px|*Novik* korbeta errusiarra, XIX. mendekoa
## Gerra-belaontzia 
Antzinako korbetak fragatak baino txikiagoak ziren; hiru masta eta bela karratuak zituzten, eta arma bizkar bakarra zuten, hau da, kanoi-ilara bat besterik ez.

## Baporea 
Lurrinaren indarrez eta pare bat mastaz hornituta, eginkizun kolonialistetan erabili ziren korbetak.

## XX. mendea 
thumb|250px|*Steregushchiy* korbeta errusiarra, 2009an

Bigarren mundu gerran Erresuma Batuak korbetak egin zituen ontziola txikietan konboiak babesteko asmoz, urpekontzietatik eta. Orduan 60 metroko luzera zuten, eta 900 bat tona. Gaur egun 1000 eta 2000 tona arteko gerraontzia da korbeta. Bere betekizunak kostaldea gordetzea, guda txikietan parte hartzea, flota handiei laguntzea edo misio diplomatikoetan indarra erakustea dira.

## Kanpo estekak
Lemurinae

**Lemurinae** benetako lemurrak biltzen dituen primate subfamilia da. Lemurrik ezagunenak subfamilia honetakoak dira.

## Hortzeria 
Lemuridoak belarjaleak dira, fruitu, hosto eta batzuetan nektarra jaten dute.

## Sailkapena 
## Ikus, gainera 
* Lemuriformes
* Lemuridae
Lemur (argipena)

**Lemur** hitzarekin bi animalia talde ezberdin ezagutzen dira:
* ***Lemur** generoa
* ***Lemur catta**'' bere generoko espezie bakarra.
* **Lemuriformes** taldeko animalia guztiei normalki lemur izena maten zaie.
Worms

**Worms**, Alemaniako hiri bat da, Renania-Palatinatua estatuan dagoena, Rhin ibaiaren ertzean, Rheinhessen ardogintza eskualdean. Bere biztanleria, 80.000 biztanle ingurukoa da.

## Etimologia 
Zeltek *Borbetomagus* (ingurune urtsuko asentamendua) izena ema zioten baina erromatarrek Drusoren agindupean K.a. 14 urtean konkistatzerakoan izena latinizatu zuten eta *Augusta Vangionum*. VI menderako *Vormatia* izena zuen eta garai hartan ugari ziren juduek *Vermayza* (ורמיזא) eman zioten. Honen aldaera da gaur egungo *Worms*.

## Historia 
Goian aipatu bezala erromatarrek *Augusta Vangionum* eratu zuten K.a. 14 urtean, aurrez, zelten asentamendu bat zegoen tokian, eta hori hartzen da hiriaren fundazio data gisa. Erromatarren garaian garrantzitsua izan behar zuen Hispaniako Betika probintziako ontziak ere aurkitu baitira. V. mendean burgundiarrek konkistatu eta beren hiriburu bihurtu zuten.

Hiriaren urrezko aroa Erdi Aroan iritsi zen. 1122an, Kalisto II.a aita santua eta Henrike V.a Germaniakoaren artean sinatutako konkordatuak, amaiera eman zion Inbestiduren Auziari. Martin Luther, herri honetan zigortu zuten inperiotik erbesteratzearekin, 1521ean. 1521eko Wormseko Dieta, Germaniako Erromatar Inperio Santuko printzeen biltzar bat izan zen.

## Judaismoa Wormsen 
X. mendean sortu zen lehenengo komunitate judua. Lehenengo sinagoga 1034ean eriki zen eta berehala inguruko juduen erdigunea bihurtu zen. 1096an ordea gurutzadako zaldunek 800 judu erail zituzten bertan. Oraindik bertan dirau XI. mendeko juduen hilerriak, Europa osoko zaharrena omen denak. Shlomo Yitzhaki (Rashi), Elazar Rokeach eta Yair Bacharach izan ziren Wormseko errabino garrantzitsu eta ezagunenak.

## Monumentu eta eraikin bereizgarriak 
* San Pedroren Katedrala, erromaniko berantiar garaiko eliza bat da, Mainzeko Katedralarekin batera, nahiko leialki errepikatzen duena Speyerreko katedralaren arkitektura estiloa: basilika oinplanoa, hiru nabe, "sistema behartu"dun zutabearte simetrikoekin.

## Herritar ospetsuak 
* Timo Hildebrand, futbolaria

## Hiri senidetuak 
Worms hiri hauekin senidetua dago:

## Galeria 

Fitxategi:Worms Doom 2005-05-27a.jpg|Katedrala
Fitxategi:Wormser_Dom_Seitenansicht.jpg|Katedrala
Fitxategi:Wormser_Wasserturm.jpg|Watertower
Fitxategi:Nibelungenmuseum_Worms.jpg|Nibelungen Museum
Fitxategi:Worms_Heylshofgarten_2005-05-27a.jpg|Museum Heyls' Residence
Fitxategi:Worms Nibelungenbrücke 2005-05-27b.jpg|Nibelungoen zubia
Fitxategi:Martinskirche Worms Portal.jpg|San Martin eliza
Fitxategi:Jewish cemetery Worms.jpg|Wormseko judu hilerria

## Kanpo estekak
Wormseko judu hilerria

**Wormseko judu hilerria** edo **Heiliger Sand**, Wormseko antzinako hiriko ekialdean zegoen hilerri judu bat zen.

## Historia 
### Epigrafia 
Idazkun epigrafikoak, ohi hebreeraz idatziak antzinako hilerri juduetan, noiz behinka, beste hizkuntza batzuetan eginiko itzulpenekin batera zeuden.

## Kanpo estekak
L'inchiesta

'''''L'inchiesta''''' (), Giulio Basek zuzendutako filma da.

## Istorioa 
Jesus gurutzean hil eta handik hiru urtera, Judeako herrian, benetan, hilen artetik agertutako profeta bat zela dioten zurrumurruak sortzen dira. Herri matxinadak sortzen dira, eta, beraz, Tiberio enperadoreak (Max von Sydow), Tito Valerio (Daniele Liotti) ofiziala Jesusen gorpua bilatzera bidaltzea beste erremediorik ez du, zurrumurru guzti horiek gezurtatzeko. Bere ikerketan zehar, Pontzio Pilatosekin (Hristo Shopov) topo egingo du, ikerketari trabak jarriko dizkiona.

## Aktoreak 
* Daniele Liotti: Titus Valerius Taurus
* Dolph Lundgren: Brixos
* Mónica Cruz: Tabitha
* Hristo Shopov: Pontzio Pilatos
* Christo Jivkov: Stefano
* Ornella Muti: Maria Magdalena
* F. Murray Abraham: Nathan
* Max von Sydow: Tiberio
* Anna Kanakis: Klaudia Procula
* Enrico Lo Verso: Simon Petri
* Fabrizio Bucci: Jesukristo

## Iruzkinak 
1986an, Damiano Damianik zuzendutako L'inchiesta filmaren *remake* bat da.

## Kanpo estekak
Phaner electromontis

**Phaner electromontis** *Phaner* primate lemuriformeen generoko espezieetako bat da. Madagaskarren bizi da, bakarrik Mount Ambre Parke Nazionalean eta horri dagokio bere izena.

## Erreferentziak
Tiberiade

**Tiberiade** (; ), Israelgo hiri bat da, Galileako Itsasoaren mendebaldeko ertzean dagoena, Behe Galilean, Iparraldeko barrutian. Israelgo Estatistika Bulego Zentralaren arabera, 2003 amaieran, hiriak 39.900 biztanle zituen.

Tiberiadek, hiri santu judu bezala hartzen da, Jerusalem eta Hebronekin batera. Tiberiade, Israelgo Iparraldeko Barrutian, jai egunetan gehien bisitatzen den hiria da.

Tiberiade, gutxi gorabehera, 18an eraikia izan zen, Tiberio erromatar enperadorearen agintaldian, Herodes Antipasen aginduz, Herodes I.a Handiaren semea, Rakkateko suntsitutako herrixka bat zegoen tokian, eta Galileako bere erresumako hiriburu bihurtu zen. Bere izena, Tiberio enperadoreagandik jasotzen du.

## Historia 
Herodes Antipas Galileako erregeak sortu zuen hiria k.o. 18. urtean, erromatarren inperioaren garaian. Erromatarrek Jerusalemgo tenplua suntsitu ondoan, hiri hartan egokitu ziren Palestinako erlijio buruzagi juduak eta idazlan garrantzitsuak egin zituzten hurrengo mendeetan (Talmud-aren liburu batzuk). Bizantziarren esku egon ondoren, 636. urtean arabiarrak egokitu ziren, baina juduek ez zuten eragozpenik izan eta Bibliaren inguruko lan garrantzitsuak egin ziren aurrerantzean ere. Kristau gurutzatuen mendean egon ondoren, Saladinok hartu zuen hiria 1187an. Musulmanek Zefat egin zuten Galileako hiriburu eta Tiberiadek aurreko mendeetako distira galdu zuen. 1837an lurrikara batek suntsitu zuen hiria eta 1882an bertan antolatu zuten judu etorkinek Galileako lehen laborari gune israeldarra, eta handik aurrera etengabe hazi zen etorkin juduen kopurua. 1948an Tiberiadeko arabiarrak juduak handik kanporatzen saiatu ziren, baina Haganah gerrilla talde juduak garaitu zituen eta Britainia Handiko gudarosteak arabiar guztiak kanporatu zituen. Handik aurrera juduak izan dira jaun eta jabe Tiberiade aldean.

Hiriak, berriki, Hezbolak jaurtitako suzirien eraso batzuk jasan ditu, Libanotik zetozenak. Hildako eta zauritutako hiritar ugari egon dira Katiusha suzirien ondorioz (2006ko Libanoko gerra).

## Klima 
## Hiri senidetuak 
* Tutera, Nafarroa
* Montpellier, Frantzia
* Worms, Alemania
* Saint Raphael, Frantzia
* Kordoba, Argentina
* Wuxi, Txina
* Allentown, Pensilvania, AEB
* Milwaukee, Wisconsin, AEB
* Tulsa, Oklahoma, AEB
* Great Neck Plaza, New York, AEB

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Mainzko katedrala

**Mainzko katedrala** (), Alemaniako Mainz herrian dagoen katedral bat da. Mainzko katedrala, harearri gorrizko basilika handi eta ikusgarri bat da, baita munduan existitzen diren arkitektura erromanikoko adibiderik azpimarragarrienetako bat ere. Gertu dituen Spirako katedrala eta Wormseko katedralarekin batera, Renania-Palatinatua estatuko *Kaiserdome* edo Katedral Inperial deritzenetako bat osatzen du.

Katedral honen elementu bereizgarri bat, eraikinaren perimetro osoa inguratzen duen zutabe galeria da, hain zuzen ere, teilatuaren lerroaren azpian.

Katedrala, 975ean eraikitzen hasi zen, Wiligisen ardurapean, Oton II.a enperadorearen agintaldian, honen ondorengoa izan zen Henrike II.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoaren erregealdian jarraitu zuen eta 1009an amaitua izan zen, Konrado II.a oraindik adin txikikoa zenean amaitua izan zen. Katedralaren historiako gertakaririk lazgarrienetako bat, 1793an gertatu zen, Frederiko Gilen II.a Prusiakoaren soldaduek, okupatutako lurralde guztia bereahal berreskuratu zutenean, oso gotortuta zegoen Mainz izan ezik. Setio luze baten ondoren, non hiriaren zati handi bat suntsitua izan zen, Prusia eta Germaniako Erromatar Inperio Santuko tropek, hiria konkistatu zuten 1793ko uztailak 2an. Mainzko Errepublika, honela, desagertu egin zen, eta jakobinoak, 1795 arte jazarriak izan ziren, urte horretan, hiria, Frantziaren kontrolpera pasa zenean.

## Historia 
### Erdi Aroa 
Wiligisek (975-1010), inperioa desagertzetik salbatu zuena Oton II.a oraindik adin txikikoa zenean, Mainzen merkataritza bultzatu zuen, bere sagaratze egunean erre zen katedral bat eraiki zuen, eta, aita santuagandik, Inperioko sinodo guztiak presiditzeko eskubidea lortu zuen, baita aukeratutako erregearen koroatzea ere. Aribok izan zuen paperik garrantzitsuena Konrado II.aren aukeraketan. Bardok (1031-1051 amaitu zuen Wiligisek 1037an hasitako katedral berria.

## Galeria 

Fitxategi:Mainzer_Dom_Wandaufriss.jpg|Nabe nagusia
Fitxategi:Mainzer Dom Hauptschiff nach Westen.jpg|Nabe nagusia
Fitxategi:Kreuzgang Mainzer Dom.jpg|Klaustroa
Fitxategi:Kanzel Mainzer Dom.jpg|Pulpitua
Fitxategi:Gotisches Maßwerkfenster.jpg|Beirate bat

## Kanpo estekak
Maki lemur

**Maki lemur** edo **maki** (*Lemur catta*) primate bat da, ***Lemur*** generoko espezie bakarra da eta infraorden osoari izena ematen diona. Isats luzea du eta eraztun zuriak eta beltzak ditu. Horregatik askotan *eraztun-isats lemur* gisa ere ezagutzen da. Bere familiako guztiak bezala Madagaskarren bizi dira bakarrik. Malgatxez *Hira* gisa ezagutzen dira eta frantsesez *Maki* gisa. Basoetan bizi dira irlaren hegoaldean. Orojalea da eta lemur guztien artean zuhaitzetan gutxien egoten dena. Egunez bizi da eta ordu horietan baino ez dago aktibo.

Azeriaren antzeko muturra dute, aurrera luzatua; begiak aldiz handi biribilak dituzte. Erdiko neurrikoak, hanka sendokikoak eta gorputza baino isats luzeagokoak izaten dira. Ile trinkoa, fina eta leuna dute.

## Erreferentziak
Kujō Yoritsugu

Japoniako Kamakura shogunerriko bosgarren shoguna izan zen, 1244tik 1252 arte gobernatuz.

Kujo Yoritsuneren laugarren semea izan zen, eta Hojo klaneko erregeordeek kontrolatua zegoen. Tronua, sei urterekin hartu zuen, bere aita kargutik kendu zutenean, eta hamahiru urtez gobernatu zuen, Hojo klanak, bera ere kargutik kendu zuenean. 16 urterekin hil zen.
Arahant

[thumb|300px|Arhat edo arahanten zenbait estatuatxo dituen lorategia. Hsi Lai [tenplua, Kalifornia.]]
Budismoan, **arhat** edo **arahant**a, existentziaren benetako zergatiaren ulermen sakona lortu duena da, nirvanara iritsi dena, eta, beraz, berriz jaioko ez dena.

Theravada budismoak, arhat edo arahant bihurtzea, aurrerapen izpiritualaren helmuga bezala jartzen du. Prospektu batek, hiru aurreko egoeretatik pasa behar duela adierazten du, arhat bezalako zeru batean berraragiztatu aurretik. Mahayana budismoak, arhat bihurtzeko xede hau, zerbait berekoitzat jotzen du, eta bodhisattva izatea, xede gailenagotzat hartzen du, bodhisattvak, berraragitze zikloan geratzen baitira beste batzuen onerako lanean. Iritzi ezberdintasun hau da Theravada eta Mahayanaren arteko ezberdintasunik nagusienetako bat.

## Ikus, gainera 
* Nirvanaren lau etapak
* Bodhicaryavatara
* Hamar erresuma izpiritual

## Kanpo estekak
Bodhi

[thumb|150|[Dharmaren gurpila]]
**Bodhi** (बोधि), Pali eta Sanskritozko hitz bat da, tradizionalki, argialdi bezala itzultzen dena. Budatasun hitza, Bodhia lortu duenari erreferentzia egiten dio. Honela, bodhi, itzartzea bezala ere itzultzen da.

Bere erabilerarik ohikoena, budismoaren testuinguruan den arren, bodhi, filosofia hinduan zenbait erabilera dituen hitz tekniko bat ere bada.

Bodhi izen abstraktu bat da, *budh* aditz errotik datorrena (itzartzea, erne egon, jakin, ulertu), Palizko *bujjhati* eta sanskritozko *bodhati* edo *budhyate*ri dagokiona.

Jatorrizko budismoan, bodhi, Nirvana kontzeptuaren sinonimoa zen, soilik metafora ezberdin batzuk erabiliz Raga, Dosa eta Moharen (gutizia, gorrotoa eta gezurra) ezabatzea suposatzen zuen esperientzia deskribatzeko. Mahayana eskolan, aldiz, Nirvana kontzeptuak, garrantzia galtzen du idazkiren batzuetan, soilik gutizia eta gorrotoaren ezabatzeari erreferentzia eginez, gezurra, nirvanara heltzen den pertsonaren barnean dagoela esan nahi duena, eta, ezabatzeko, bodhia lortu behar dela.

Beraz, mahayana budismoaren arabera, arahantak soilik nirvana lortu du, oraindik gezurraren mende dagoen arren, Bodhisattvak, nirvana lortu bakarrik ez, baizik eta gezurretik erabat aske geratzea ere lortzen duen bitartean, honela, argialdia lortu eta buda bihurtuz. Theravada budismoan, bodhi eta nirvanak esanahi bera dute, gutizia, gorroto eta gezurretik aske egotea, alegia. Hau, *Mahaparinirvana Sutra*n froga daiteke.

## Ikus, gainera 
* Bodhisattva
* Argialdia, kontzeptua
** Bodhipakkhiya dhamma, argialdi budista lortzeko bidea ezartzen duen literatura
* Paranirvana Heriotzarekin lortzen den argialdi budista
* Satori Argialdia Zen budismoan
** Kenshou Satoriren pareko kontzeptua
* Moksha argialdiaren kontzeptua hinduismoan.

## Kanpo estekak
Nirvanaren lau etapak

**Nirvanaren lau etapak**, budismoan, Nirvana osorako lau hurbiltze maila dira, bizitza honetan pertsona batek lor dezakeen Arahant bat bezala. Lau etapak, honako hauek dira: Sotapanna, Sakadagami, Anagami eta Arahant.

Argialdiaren lau etapen irakaskuntza, funtsezko elementu bat da budismo goiztiarrean eta Theravada budismoan (nagusiki Thailandia, Sri Lanka eta Myanmarren).

## Kanpo estekak
Moksha

**Moksha** edo **mokṣa** (sanskritoz मोक्ष, askapena) edo *mukti* (sanskritoz मुक्ति, askatu), hinduismoan, gizakia, karmaren loturetatik askatzeari erreferentzia egiten dion experientzia bat da, mayaren sorginkeriatik haratago joatea esan nahi du. Experientzia hau da hinduismoaren xedeetako bat da, Brahmarekin bateratuta egotea esan nahi baitu.

Hiru bide daude Brahmagana iritsi ahal izateko: Karma-Marga edo ekintza, Jnaña-Marga edo ezagutza, eta Bakhti-Marga edo debozioa.

## Kanpo estekak
Maya (hinduismoa)

**Maya**, hinduismoan, (), ilusioa da, ametsezko irudi bat, eta ez erreala. Sanskritotik dator, *ma aia* (ez da).

Advaita doktrinaren arabera, fenomenozko mundu honen aniztasuna eta arimak (atman) eta jainkoa (Brahman)en arteko ezberdintasuna, soilik *maya* (ez errealtasuna) da: errealitatea, soilik Jainkoa dela da.

Sankhya doktrinaren arabera, maya *prakriti*rekin (materia) eta *pradhana*rekin (materiaren iturri den substantzia), baita, vedanta filosofiaren arabera, unibertso ikusgarriaren iturria ere.

Shivaisten erlijioaren arabera, maya, arima mundu material honetara lotzen duten lau *pasha* edo korapiloetako bat da.

## Ez errealtasun pertsonifikatua 
Maya, maya irudikeriazko energiaren pertsonifikazioa ere bada. Bere aita, Anrita izango litzateke, eta, bere ama, Niriti (edo Nikriti), eta bera, Mritiu (heriotza pertsonifikatua)ren ama izango litzateke. Beste bertsio batzuetan, bere aita Adharma (ez erlijioa). Batzuetan, Durga jainkosarekin ere identifikatzen da.

## Budismoan 
Maya, budisten arabera, bikoiztasuna da (24 pasio negatibo txikietako bat)

Tradizioaren arabera, Siddhartha Gautama budaren ama ere Maya deitzen zen.

## Kanpo estekak
Atman

Jatorri hinduista duten erlijioetan, **atma** edo **atman**a, mendebaldean, arima bezala ezagutzen den kontzeptuarekin lotuko litzatekeen hitz bat da, edo izpiritu esentziarekin, hinduistentzako, esanahi zehatz bat duen arren. Atmana, gizakiaren barnean dagoen Brahmaren zatia da, eta berraragitzeen zikloa amaitzeko ezagutu behar dena. Norberaren atmanaren ezagutzara iristen denean, perfekziora iritsi izango da, orduan, mayaren atzean dagoen betiereko errealitateaz jabetuz, eta, honela, berraragitzeen zikloa gaindituz.

Bakoitzaren atmana Brahmarengana itzultzen denean (honen zati delarik), bere norbanakotasun propio eta zehatza mantentzen du. Alderaketa egoki bat, Brahma etxe batekin alderatzea izango litzateke, bertako gela bakoitzean, gizaki bana biziko litzatekeelarik, honela, bere zati izanez; beraz, unitate bakar bat baina norbanakotasun ezberdinekin.

## Kanpo estekak
Brahma

**Brahma**, hinduismoan (literalki, sanskritoz, eboluzioa edo garapena esan nahi duena), unibertsoaren jainko sortzailea eta Tri-murtiaren (hiru forma) partaidea da, Brahma sortzaileak, Vishnu kontserbatzaileak eta Shiva suntsitzaileak eratutako hirukoa.

Mito baten arabera, hiru jainkoak, Ammavaru jainkosak jarritako arrautza kosmiko batetik jaio ziren. Mito modernoago baten arabera, vishnuismoan (Vishnu jainkoaren jarraitzaileena) jatorria duena, Brahma, lotan ari zen Vishnu jainkoaren (bere ametsen bidez unibertsoaren existentzia sortzen duena) zilborrean zegoen ozeanoan flotatzen ari zen loto lore batetik sortu zen. Baina, beharbada, jatorrizko mitoa, Brahma, Brahmanak sortutako lehen izakitzat hartzen duena da, are Brahman gorenaren lehen pertsonifikazioa, bere bidez, Brahmanak guztia sortzen duelarik.

Brahma, Sarasuati (ezagutzaren jainkosa) eta Savitriren (Eguzkiaren jainkoa den Vivasvan, Savitra edo Suryaren alaba) senarra da, azken jainkosa hau, Gaiatri ere deitzen delarik ("kantatua", hinduismoko mantrarik garrantzitsuenetako bat). Hala ere, sortzailea izanda ere, bere seme-alaba guztiak *mana-putra* edo pentsamenduaren seme-alabak dira, euren jaiotza, Brahmaren pentsamendutik adieraziz, eta ez bere gorputzetik.

Brahmak, noiz behinka baino ez du parte hartzen jainkoen kontuetan, eta are gutxiago oraindik gizaki hilkorrenetan. Berak behartu zuen Soma (Ilargiaren jainkoa), Tara jainkosari bere senar Brihaspati itzultzera (erdijainkoen gurua). Dharmaren (erlijioaren jainkoa) aitatzat hartzen da, baita Atrirena ere. Brahma Brahmapuran bizi da, unibertsoaren erdian dagoen Meru mendi mitologikoaren tontorrean dagoen hiri bat.

Esan den bezala, Brahma, Brahmanaren (hinduismoko Izaki Gorena) ordezkari bat da. Sekula ez zen gurtza jainko bihurtu: Indian, bere omenezko bi tenplu baino ez daude.

## Irudikapena 
Brahma, ohi, bizar zuridun (jakinduriaren ikurra) lau bururekin, lau besorekin eta larruazal gorriarekin (berrikiago, horia) irudikatzen da. Aho bakoitzak lau Vedetako bat errezitatzen du. Eskuek, bizia sortzeko erabilitako urez beteriko ontzi bat, yapa-mala edo aledun lepoko bat, unibertsoaren denboraren erregistroa eramateko erabilia, paperean idatzitako Veden testua (denboraz kanpokoa, liburuak askoz berriagoak baitira eta *padma* edo loto lore bat eusten dituzte. Hansa edo Jansa izeneko beltxarga baten gainean doa, norekin unibertsoan zehar hegan egiten duen. Hansa hau ez da Vishnuren beltxarga erako haragiztatzearekin nahastu behar, honek ere Hansa izena baitu.

## Ikus, gainera 
* Brahmak budismoan
* Lau Kumarak
* Brahma sutra

## Kanpo estekak
Kolelitiasi

**Kolelitiasia** behazun-hodietan kalkuluen eraketa da, behazun-kolikoa eragiten duena. Kalkuluak egitura kristalinoak dira, behazuna osatzen duten osagaien hauspeaketaz sortuak. Behazun-bideetako asaldurarik sarriena da.

Behazun jario besikularraren konposaketa normala %70 behazun gatzak, %25 fosfolipidoak eta %5 kolesterola litzateke, modu honetan jariakortasun handia izango luke. Baina kolesterol kontzentrazioa gehiegizkoa denean, mizelen garraio ahalmena asetu egiten da "behazun jario litogenikoa" eratuz. Hala ere, kolesterol harriak eratzeko nukleazio prozesua gertatu behar da, hau da, mukoproteinek harriaren nukleoa eratzen dute eta bertan aposizioz mikrobeirak ezartzen dira.

## Kalkulu motak 
Kalkuluak bi motatakoak izan daitezke beraien osagaien arabera:

### Kolesterol kalkuluak 
Kalkulu ugarienak dira. Kolesterola behazun gatzek disolba dezaketen baino proportzio handiagoan dagoenean sortzen dira kolesterol kalkuluak. %70 kolesterol monohidratoa izaten da.

Ondorengo baldintza hauek lagungarriak dira kolesterol kalkuluen eraketan:
* Behazuneko kolesterol jariapen gehitua: gizentasuna...
* Behazun azidoen jariapen gutxitua
* Besikulen eraketan alterazioa: fosfolipido, behazun azido edo aurreko bien kontzentrazio baxuengatik.
* Kolesterol monohidrato kristalen nukleazioa erraztua egotea: nukleazioaren aldeko faktore gehiegi izateagatik (glukoproteinak...) edo faktore antinukleatzaile gutxiegi (apolipoproteinak...)
* Behazun buztinaren eraketa: behazun hipomotilitate egoeretan material mukosoa eratzen da.

### Kalkulu pigmentarioaren litogenesia 
Kalkuluen %90 kaltzio bilirrubinatoa da eta gainerakoa kolesterola. Behazunean bilirrubina ez konjugatua kantiate handietan izateak honen hauspeatzea eragiten du, kalkuluak eratuz.

Kalkulu hauek sortzearen egoera sarrienak:
* Anemia hemolitikoa
* Gibeleko gaixotasun alkoholikoa
* Bilirrubinaren deskonjugazioa

## Sintomak 
### Oinaze kolikoa 
Besikulatik datorren kalkulu batek koledokoan edo hodi hepatikoan jotzean sortzen da, butxaduraren gainetik dauden bideen bat bateko distentsioa eraginez. Oinazea abdomenaren eskuin goiko koadrantean kokatzen da bizkarrera zabalduz.

Orduak edo egunak iraun ditzake eta oinazearekin batera goragalea eta gorakoak ager daitezke. Janari koipetsuaren eraginez edo baraualdi luze baten ondorioz ager daiteke.

### Abdomeneko mina 
Behazun besikularen hantura (kolezistitisa) gertatzen denean, erreakzio peritoneala eragiten da. Oinazeaz gain, kanpotik ukitzean peritoneoko muskulaturaren uzkurdura gehitu egiten da. Konplikazio bat perforazioa izan daiteke.

### Beste zenbait adierazpen kliniko 
* Kolestasia
* Hesteetako butxadura
* Areko drainatzearen afektazioa.

## Diagnostikoa 
Ekografia bide zuzenena eta errazena da kolelitiasia antzemateko, kasu batzuetan OTA edo eskanerra eta beste proba erradiologiko konplikatuenak beharrezkoak diren arren.

## Tratamendua 
Sintomak agertuz gero, batik bat mina, ebakuntza kirurgikoa tratamendu egokia izango da. Gaur egun kasu gehienak laparoskopiaren bidez egiten dira, hain agresiboa ez den prozedura alegia.

## Kanpo estekak
Lau Kumarak

thumb|Śrī Sanaka-ādi Maharshi (’santu-handi-jakintsuak, Sanakaren agindupean’): Sanaka, Sanandana, Sanātana eta Sanatkumāra.
**Lau Kumarak** edo **Catursana**, hinduismoko Purana testuetan, Brahma jainkoaren lau semeak dira. Sanaka, Sanatana, Sanandana eta Sanat-Kumara deitzen dira.

Brahmaren pentsamendutik jaioak, lau semeak, euren aitaren gogoaren aurka, zelibatuaren botuak lurperatu zituzten leinu handiak (rishi) bezala deskribatuak dira. Bhagavata Puranak, Kumarak, hamabi Mahajanen (debozio handidunak edo bhaktiak) zerrendatzen ditu.

## Ikus, gainera 
* Narada Muni
* Vishnuismo

## Kanpo estekak
Azpitoniko (musika)

Musikaren teorian, **azpitoniko**, tonikoaren aurreko notari deritzo, hau da, eskala diatonikoko zazpigarren gradua, azpitonikoa, tonikotik tonu bateko distantziara aurkitzen bada, azpitoniko deritzo, tonuerdi bateko distantziara aurkitzen bada, berriz, sentikorra.
Barinas (estatua)

**Barinas** Venezuelako mendebaldean dagoen Estatu bat da. Bere hiriburua Barinas da. 35.200 kilometro koadro ditu eta 756.581 biztanle. Lehen **Zamora** izena zuen.

## Kanpo estekak
Sainte-Marie-Majeure katedrala (Marseilla)

**La Major katedrala** edo **Sainte-Marie-Majeure basilika** (), estilo neo-erromaniko-bizantziarrean eraikia, Marseilla hiriko katedrala da (Rodanoren Ahoak, Proventza-Alpeak-Cote d'Azur, Frantzia). XIX. mendearen bigarren erdialdera eraiki zen, 1852-1893 urte bitartean.

Garai honetan hiriaren gizarte, ekonomia eta demografiaren hazkunde bat eman zen. Eraikin garrantzitsuekin apaindu zen: Saint-Charles geltokia (1848), Burtsaren Jauregia (1852), Longchamp Jauregia (1862), Pharo Jauregia (1854) edo Notre-Dame de la Garde basilika (1864). Testuinguru honetan katredral berri baten eraikuntza erabakitzen da, betiere Léon Vaudoyer arkitektoaren arauen arabera.

Major Katedrala Portu Zaharra eta merkatal portu «berria»-ren artean dagoen ordekan eraiki zen, Joliette auzoa eta Forte Saint Jean auzotik hurbil. Bere arkitektura eta barne apaindura haitzurdin eta porfiroz egina dago, eraikin erliotsua izateko itxura berezia emanaz.

1896ko urtarrilaren 24an Leon XIII.a aitasantuak basilika bilakatu zuen.

## Kanpo estekak 
*  Frantziako Kultura Ministerioaren Fitxa
*  Monum webgunearen fitxa
*  Structurae.de webgunearen fitxa
*  Ikuspegi panoramikoa
*  Marseillako katedraleen webgunea
Palenque (Ekuador)

**Palenque** Ekuadorko udalerria da, Los Ríos probintzian. 20.000 biztanle inguru ditu kantoiak (udalerriak) eta 550 kilometro karratuko eremua. Iparraldetik hegoaldera hainbat ibaik zeharkatzen du.

Nekazaritzaz eta abeltzaintzaz bizi da gehien bat. Ugari dira bananondoa, kakaoa eta fruitu tropikalak.

Kultura montubioaren erakusgarri bizia da, hau da, jatorri balt, indio eta zurien arteko mestizajeaz sorturiko kultura bizi aberatsaren jabe dena.

## Kanpo estekak 
* Palenqueko lagunak webzinea
109 Felicitas

**(109) Felicitas** (Zoriontasuna), asteroideen zerrendako 109. asteroidea da. Christian Heinrich Friedrich Petersek aurkitu zuen 1869ko urriak 9an, Clinton izeneko herritik.

Bere izena, ugaritasunaren adarra zeraman emagin bat bezala irudikatzen zen jainkosa alegoriko batetatik dator.

## Kanpo estekak
108 Hekuba

**(108) Hekuba**, asteroideen zerrendako 108. asteroidea da. Karl Theodor Robert Lutherrek aurkitu zuen Düsseldorfetik 1869ko apirilak 2an.

Izena, Franz Heinen doktoreak proposatu zuen, Hekubagatik, Frigiako errege zen Dimasen alaba eta Troiako erregea zen Priamoren bigarren emazteagatik. Honekin, 50 seme eta 12 alaba izan zituen, horietatik ezagunenak Hektor, Paris, Kasandra, Heleno, Polixena eta Troilo izan zirelarik.

## Kanpo estekak
Mentuhotep III.a

**Sanjkara Mentuhotep** edo **Mentuhotep III.a**, Egiptoko XI. dinastiako seigarren faraoia izan zen. Hamabi urte inguruz gobernatu zuen, K.a. 1995etik K.a. 1983 arte, Jürgen von Beckerathen arabera, Egiptoko Inperio Ertaina deritzon garaian.

"Erregearen seme-alaben artean nagusiena" izan zen, bere aita Mentuhotep II.aren mausoleoan dagoen idazkun batek dioenez, eta honen oinordeko izan zen, jada edadetua, bere aitaren erregealdi luzearen ondorioz. Erresumako hiriburu izan zen Tebasen bizi izan zen.

Garai dizdiratsu bat bizitzen ari zen herrialde bat heredatu zuen, eta bere aitaren eraikuntza programa zabalarekin jarraitu zuen, Amon eta Monturentzako tenpluak eraikiz, Egiptoko lehen tarteko aroan ospetsu egin ziren tokiko jainkoak.

Erresumako mugak sendotu zituen, Egiptoko iparrekialdeko mugan, Niloren harana, asiar herrien erasoetatik babesteko balioko zuten gotorleku batzuk eraikitzea aginduz.

Mentuhotep III.ak, Punterako itsas espedizio bat antolatu zuen, salgai exotikoak lortzeko, Koptosetik abiatu zena, 3000 soldadu armaturen zaintzapean. Uadi Hammamaterako espedizioak ere bidali zituen, Henenuren zuzendaritzapean.

Bere hilobia Deir el-Baharin eraikitzen hasi zen, bere aitarenarengandik gertu, baina sekula ez zen amaitu. Ziuraski, Tebasen lurperatua izan zen.

## Bere garaiko testigutzak 
### Eraikinak 
Bere aitaren erregealdian, Tebasen, El Kaben, Hermontisen, Toden eta Elefantinan hasitako eraikinak jarraitu zituen.

### Erregearen izena aurki daitekeen tokiak 
* Amonen Tenplua, Tebasen.
* Monturen tenpluko eraikina, Toden
* Uadi Hammamateko harkaizak
* Jatanan erositako estatua baten ofrenda formula baten zati bezala, UC15516 (Petrie Museoa)
Bolívar (Venezuelako estatua)

**Bolívar** Venezuelako hegoaldean dagoen Estatu bat da. Bere hiriburua Ciudad Bolívar da. 238.000 kilometro koadro ditu eta 1.534.825 biztanle. Iparraldeko muga Orinoco ibaiak zehazten du eta ekialdean Venezuelak aldarrikatzen duen Esekibar Guyana dago.

## Kanpo estekak
Ijebu

**Ijebu** (baita **Jebu** edo **Geebu** bezala ezagutua ere), kolonien aurreko Nigeriako erreinu joruba izan zen. Hamabosgarren mendearen inguruan sortu zen, eta kondairak dioenez, bere dinastia Obantak sortu zuen Ile-Ife hirian. Ijebuko artean eta erritualetan Beningo Inperioaren eragina aurkitu da. Erreinua eskualdeko garatuenetakoa izan zen, eta gobernu konplexu eta antolaketa handikoa izan zuen. Hiriburua Ijebu Ode izan zen.

Hemezortzigarren eta hemeretzigarren mendeetan erreinua sendotu egin zen, batez ere Lagos eta Ibadan arteko merkataritza-bideetan kokapen garrantzitsua zuelako. Ijebuk muga zorrotzak jarri zizkion merkataritzari, eskualdeko truke guztiak merkatari ijebuarrek egin behar zituztela ezarriz. Monopolio honek aberastasun handia ekarri zion erreinuari, baina europarrak gogaitu zituen.

Ekonomikoki sendoa izan arren, hemeretzigarren mendearen amaieran erreinuan barne-gatazkak sortu ziren. Ez zuen inoiz indar militar handirik eduki, eta mertzenarioen laguntza behar izan zuen askotan. Atzerritar hauek herrialdea desegonkortu zuten.

1892an britainiarrek Ijebu erasotu zuten, merkataritza-mugak aitzakiatzat hartuz. Hiriburua okupatu zuten hainbat urtez, eta azkenerako erreinua Hego Nigeria deitu zen koloniari batu zitzaion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak