Frisiar behi

**Holstein behia**, **frisiar behia** edo **Holstein-Frisia,** frisiar eskualdetik datorren behi-arraza bat da (Saxonia Behera  eta Schleswig-Holstein Alemanian, Frisia eta Ipar Holanda Herbehereetan), bere esne, haragi eta moldagarritasun handiagatik nabarmentzen dena. Ezaugarri horiek direla eta, hainbat herrialdetako abeltzaintzetan hartu zuten, eta gaur egun mundu osoko behi esne ekoizpena gauzatzen duten haztegietan arrazarik ohikoena da. Animalia hau 40 kg inguruko pisuarekin jaiotzen da. Holstein behiak 600 kg inguru pisatzera iristen dira, eta zezenak, berriz, 1000 kg.

Normalean, ekoizpena hirurehun eta bost eguneko edoskitze normalizatu batean neurtzen da (normalean, behia denbora horretan egoten da ekoizpenean, eta, ondoren, erditu baino, berrogei egun bi hilabete artean, lehenago, lehortu egiten zaio, orduan hasten baita hurrengo edoskitzea). Ekoizpen hau oso aldakorra da behiaren maneiuaren eta elikaduraren arabera, baina asko dira 20.000 litro esne baino gehiago dituzten behiak. Esate baterako, Espainiako eta Andorrako eremuetan,  batez bestekoa 12.000 litro ingurukoa da, gutxi gorabehera, koipe eta proteina portzentaje batzuekin. % 3,70 eta % 3,15, hurrenez hurren. Ekoizpen horiek oso maneiu espezializatua, hautaketa genetiko handia eta elikadura oso zaindua eskatzen dute. Badira baserriz baserriko behien elikaduraren diseinuan aritzen diren profesionalak.

Herrialde bakoitzean arraza tokian tokiko baldintzetara egokitzeko ahalegina egin da, hazkuntza helburu ezberdinetara bideratuz. Horrela sortu dira tamainari eta eskakizunei dagokien estandarra, eta horrek esnearen eta haragiaren ekoizpenaren batez besteko errendimenduetan eragiten du.

Iraganean, frisiar ganadu izenarekin bi arraza mota bereizten ziren: bata, gorputz zuri-beltzekoa (pinto edo orbandua ), holandarra edo Holstein-Friesian deitua, eta bestea, gorputza gorriz eta zuriz zikindua. Azken hau Estatu Batuetan akats genetikotzat hartu izan da urteetan. Batzuetan, Holstein behi batetik eta Holstein zezen batetik kume gorri eta zuri bat jaiotzen zen, eta berehala sakrifikatzen zuten. Baina, denbora igaro ahala, ikusi zen animalia beltz eta zuri ezberdinak "faktore gorri" delakoaren eramaileak direla. Hala ere, XIX. mendearen amaieran biak arraza bakartzat hartzen ziren. Holstein behiak orban zuriak dituzten behi beltzak dira, ez dira orban beltzak dituzten behi zuriak.

## Munduko banaketa 
Esne-arrazarik erabiliena denez, mundu osoko herrialde askotan aurki dezakegu. Hauek dira esne-behiak banatzen diren leku nagusiak: Estatu Batuak, Kanada, Argentina, Peru, Mexiko, Danimarka, Kolonbia, Ekuador, Brasil, Uruguai, Australia, Austria, Frantzia, Holanda, Alemania, Zeelanda Berria, Belgika, Suitza eta Espainia, besteak beste.

## Arrazaren ezaugarriak 
thumb|Holstein txahal bat
Holsteinek marka bereizgarriak dituzte, normalean zuri-beltz edo gorri eta zuri kolorekoak, piebald patroiak erakusten dituztenak  . Gutxitan, batzuek kolore beltza eta gorria dute zuriarekin. Faktore gorriak kolore bakar hori eragiten du. "Urdina" ere kolore ezaguna da. Kolore hau ile zuriak beltzekin nahasten direlako sortzen da, behiari kolore urdinxka emanez. Kolore honi "kaleko urdina" ere esaten zaio abeltzainen zirkulu batzuetan. Ospetsuak dira esne-ekoizpen handiagatik: urtean 22,53 libera (10,2 kg) esne ekoizten dute batez beste. Esne horren % 3,7 gantz butirikoa da eta % 3,1 proteinak dira.

Txahal osasuntsu batek 40 eta 50 kg artean (75-110 libera) edo gehiago pisatzen du jaiotzean. Holstein behi heldu batek 680 eta 770 kg artean pisatzen du, eta 145 eta 165 cm artean neurtzen du sorbaldaren altueran. Holstein txahalak 11 eta 14 hilabete bitartean hazi behar dira, 317 eta 340 kg artean edo helduen pisuaren % 55 pisatzen dutenean. Oro har, hazleek uste dute Holstein txahalak 21 eta 24 hilabete bitartean gelditzen direla lehen aldiz, eta helduen gorputz-pisuaren % 80. Haurdunaldia bederatzi hilabete eta erdi ingurukoa da.

## Historia 
K.a. 100. urte inguruan, Hesseko pertsona talde bat Ipar Itsasoko kostaldera joan zen bere ganaduarekin, Frisii tributik gertu, Batavia uhartea okupatuz, Rhin, Maas eta Waal ibaien artean. Erregistro historikoek ganadu hau beltza zela iradokitzen dute, eta garai honetako frisiar ganadu "zuri garbia eta kolore argikoa" zela. Litekeena da mestizajeak egungo Holstein-Frisia arrazaren sorrera ekarri izana, garai hartako bi tribu horien ganadua erregistro historikoetan modu berdinean deskribatzen baita.

Iparraldeko Itsasoa inguratzen duen herrialdearen zatia, Frisia izenekoa, Ipar Holanda, Frisia eta Groningeneko probintzietan zegoen, Alemanian Ems ibairaino. Herria abereen zaintza eta hazkuntzagatik zen ezaguna. Frisiarrek, gerra baino nahiago zuten artzaintza, idi-larru eta adarren zerga ordaintzen zioten erromatar gobernuari, bataviarrek erromatar armadari soldaduak eta ofizialak ematen zizkioten bitartean; hauek arrakastaz borrokatu ziren erromatar gerra ezberdinetan. Frisiarrek ganadu aizundu gabeko andui bera hazi zuten 2.000 urtez, ustekabeko arrazoiengatik izan ezik. K.o. 1282an, uholdeek Zuiderzee ibaia sortu zuten, abeltzainak egungo frisiarretatik bi taldetan banatzearen ondorioz sortutako ur-masa. Mendebaldeko taldeak Mendebaldeko Frisia hartzen zuen, gaur egun Ipar Holandaren zati dena; ekialdekoak egungo Frisia eta Groninga probintziak hartzen zituen, baita Herbehereak ere.

Herbehereetako polimeroetako lur aberatsak gaindiezinak dira belarra, ganadua eta esnekiak ekoizteko. XIII. eta XVI. mendeen artean, gurinaren eta gaztaren ekoizpena izugarria zen. Erregistro historikoek behi-azienda astuna deskribatzen dute, 2.600 eta 3.000 libera artekoa bakoitza.

Hazleek ahalik eta esne eta behi-haragi gehien ekoiztea zuten helburu, animalia beretik abiatuta. Hautaketa, hazkuntza eta elikadura arrakasta handiz burutu ziren. Endogamia ez zen onartzen, eta ez zen inoiz familiarik sortu (desberdinak), nahiz eta herrietako lurzoru-desberdintasunek tamaina eta aldakuntza desberdinak sortzen zituzten.

Corporate Watch-ek nekazaritza distopikoari buruz egindako txosten batek Journal of Dairy Science-ren 2004ko azterlan bat aipatzen zuen, non identifikatzen zen Erresuma Batuko Holsteinen % 96-98 artean odolkidetasunen bat zutela, 1990eko % 50aren aldean. Oro har, Erresuma Batuko endogamia-tasa nabarmen igo da 1990etik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak