open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tylopilus

***Tylopilus*** 100 espezie baino gehiago dituen *Boletaceae* familiako onddo genero bat da, *Boletus* generoaren ahaidea. Bere kiderik ezagunena *Tylopilus felleus* da, Europan aurki daitekeen espezie bakarra. Espezie gehienak Ipar Amerikan aurki daitezke, adibidez *Tylopilus alboater* espezie jangarria. Australian ere hainbat espezie aurki daitezke.

Espezie guztiek mikorrizak osatzen dituzte zuhaitzekin. Poroen gainazal arrosa dutelako bereizi daitezke.

## Espezieak 
2015eko abuztuan Index Fungorumek 111 espezie zerrendatzen zituen. Horietatik 40 Ipar Amerikan.
[thumb|eskuinera|*[Tylopilus alboater*]]
[thumb|eskuinera|*[Tylopilus atronicotianus*]]
[thumb|eskuinera|*[Tylopilus plumbeoviolaceus*]]
[thumb|eskuinera|*[Tylopilus variobrunneus*]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Doxiziklina

**Doxiziklina** tetraziklinen taldeko antibiotiko bat da, bakterio gram-positiboen eta gram negatiboen hazkuntza eta hedapena prebenitzen duena. Pneumonia eta beste infekzio batzuk tratatzeko erabiltzen dute, hala nola Lyme gaitza, aknea, akne arrosa, gaixotasun periodontala eta malaria. Doxiziklina 1957an patentatu eta 1967an merkaturatu zuten. Baimenduta dago zenbait animalia-espezietan erabiltzea, baina debekatuta dago esnea ekoizten duten behiei ematea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etoposido

**Etoposidoa**, **VP-16** bezala ere ezaguna, podofilina erdisintetiko bat da, *Podophyllum* landaretik eratorria. Tumore-zelulen ugalketa inhibitzeko duen gaitasunagatik minbizi mota batzuk tratatzeko erabiltzen dute.

Banaketa azkarreko zelula osasuntsu batzuetan ere eragin dezake, hala nola odolaren, digestio-aparatuaren edo ilearen zeluletan, eta, beraz, albo-ondorio kaltegarriak ere sortzen ditu.

Etoposidoa 1983an merkaturatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galaria

**Galaria **Siziliaren barnealdeko antzinako hiri bat da, Ennako probintziakoa.

## Historia 
Galaria, Esteban Bizantziokoaren arabera, Morgesek, morgeteen erregeak, sortu zuen (nondik bere izena Margi haranak eta Morgantina hiriak hartzen duten, honek K.a. X. mendean sortua).

Ondoren, Diodorok K.a. 338an, kontatu zuen Timoleonek, Etna eta Galariako hiriak suntsitu zituela, bere aurka matxinaturiko mertzenarioak sarraskituz. Horretarako, Mamerko Cataniakoa tiranoaren alde jarri zen eta, honela, koalizio edo *simmakia* ospetsua haustea lortu zuen.
Diodorok Biblioteka Historikoan aipatzen du, K.a. 312/311n, Agatoklesen aurkako sirakusarrek, Dinokrates buru zutela, gertuko Centuripe eta Galariaren aurkako aldi bereko ekintza bat antolatu zutela, Agatoklesen tratamenduarekin konforme ez zeuden biztanleek deituta (handik gutxira, ordea, Agatoklesek bi hiriak hartu zituen). Diodorok kontatzen dizkigun azken bi pasadizo horietatik argi geratzen da Etna, Centuripe eta Galaria oso gertu zeudela (Poggio Cocola Centuripe eta Civita di S.M.Licodia artean dago).
Diodoro Sikulok berriro aipatzen du Galaria izan baitzen Entelari laguntzeko soldaduak bidali zituen hiri gutxietako bat kartagotarrek K.a. 345ean egindako setioaren aurka.
Pasadizo honek Galaria tropa mertzenario italikoek berriz kolonizatu zutela iradokitzen du (ziuraski K.a. 312 eta K.a. 311 bitartean suntsitua izan ondoren. Izan ere, Entellako bere ahaideei laguntzera talde txiki bat bidali behar izan zuten antzinako hiri gutxienetako bat izan zen.
Plinio Zaharrak galariarrak hiriko biztanle "soldatapekotzat" jotzen ditu.
Plinio Zaharrak galaziarrak biztanle *estipendiarioatzat* jotzen zituen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Naturalis historia*
Flukonazol

**Flukonazola** gainazaleko infekzio fungiko eta sistemikoen tratamenduan eta prebentzioan erabiltzen duten toxina triazol antifungikoa da. Hauts solte moduan, hauts kristalino zuri edo ia zuri bezala agertzen da, eta polimorfismoa du.

Flukonazola 1981ean patentatu eta 1988an merkaturatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Furosemida

**Furosemida** bihotz-gutxiegitasun kongestiboa, hipertentsioa eta edemak tratatzeko erabiltzen den henle-lakioko diuretikoa da. Beste diuretiko askorekin batera, furosemida Dopinaren Aurkako Munduko Agentziaren debekatutako substantzien zerrendan dago, organismoan beste substantzia batzuen presentzia ezkutatu dezakeelako.

Flukonazola 1959an patentatu eta 1964an merkaturatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fenilefrina

**Fenilefrina** agonista adrenergiko selektibo bat da (hau da, hartzaile adrenergikoak modu selektiboan estimulatzen ditu), nagusiki aringarri gisa eta begi-ninia luzatzeko eta presio arteriala areagotzeko agente gisa erabiltzen dutena. Berriki pseudoefedrinaren ordezko gisa erabili da, baina ahotik hartutako fenilefrina aringarri gisa ez da plazebo bat baino eraginkorragoa.

Fenilefrina 1927an patentatu eta 1938an merkaturatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nuevos Ministerios geltokia

'''''', RENFEren trenen eta Madrilgo metroaren geltoki bat da, Espainiako Madril hiriburuko Chamartín, Chamberí eta Tetuán barrutietan.

1967an inauguratu zen.
La Matapédia

**La Matapédia** Quebeceko konderriko eskualde-udalerria da, Kanadan. Bas-Saint-Laurent eskualdean kokatuta dago, hiriburua Amqui da eta bere sorrera 1982ko urtarrilaren 1an izan zen.

## Kanpo estekak
Gentamizina

**Gentamizina** bide parenteralez gorputzeratzen den antibiotikoa, bakterioen kontra oso baliagarria.
 *Micromonospora purpurea*k sortua, espektro zabaleko antibiotiko eta bakterizida gisa erabiltzen dute, *Pseudomonas aeruginosa*, *Klebsiella pneumoniae* edo *Proteus mirabilis* bakterio gram-negatiboek eragindako infekzioetan. Aminoglukosidoen taldeko antibiotikoa da. 

Flukonazola 1962an patentatu eta 1964an merkaturatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Glibenklamida

**Glibenklamida**, **gliburida** izenez ere ezaguna, sulfonilureen klaseko aho bidezko sendagai hipogluzemiatzailea da, diabetes mellitus ez intsulina-mendekoaren tratamenduan erabiltzen dutena. Diabetes mellitus intsulina-mendekorako, berriz, ez da gomendagarria.

Glibenklamida 1969an patentatu eta 1984an merkaturatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ríos Rosas geltokia

'''''', Madrilgo metroaren geltoki bat da, Espainiako Madril hiriburuko Chamberí barrutian.

1919ko urriaren 17an inauguratu zen.
San Bernardo geltokia (Madrilgo metroa)

**San Bernanrdo geltokia**, Madrilgo metroaren geltoki bat da, Espainiako Madril hiriburuko Chamberí] barrutian.

1925eko urriaren 21ean inauguratu zen.
Paco de Lucía geltokia

'''''', Madrilgo metroaren, RENFEren tren eta autobus geltoki bat da, Espainiako Madril hiriburuko Fuencarral-El Pardo barrutian.

2015eko martxoaren 25ean inauguratu zen. Paco de Lucía gitarra-jotzailearen omenezko izena darama.
Hidroxokobalamina

**Hidroxokobalamina**, **B12a bitamina** bezala ere ezaguna, elikagaietan aurkitzen den bitamina bat da, bere sintesi bakterianoan elikadura-osagarri bezala erabiltzen dutena. Osagarri bezala, B12 bitaminaren eskasia tratatzeko erabiltzen dute, anemia perniziosoa barne.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alto del Arenal geltokia

'''''', Madrilgo metroaren geltoki bat da, Espainiako Madril hiriburuko Puente de Vallecas barrutian.

1994ko apirilaren 7an inauguratu zen.
Pio Printzearen geltokia

'''''', RENFEren trenen, Madrilgo metroaren eta autobusen geltoki bat da, Espainiako Madril hiriburuko Moncloa-Aravaca eta Centro barrutietan.
Estadio Metropolitano geltokia

'''''', Madrilgo metroaren geltoki bat da, Espainiako Madril hiriburuko San Blas-Canillejas barrutian. Metropolitano estadioaren alboan dago.

2007ko maiatzaren 5ean inauguratu zen.
Arthabaska

**Arthabaska** Quebeceko konderriko eskualde-udalerria da, Kanadan. Centre-du-Québec eskualdean dago, hiriburua Victoriaville da eta bere sorrera 1982ko urtarrilaren 1an izan zen.

## Kanpo estekak
Bakailao-gibel olio

**Bakailao-gibel olioa** edo **bakailao-gibelaren olioa** bakailao-gibeletik ateratako olioa da, likido horixka, usain ahul eta zapore berezikoa. Bere konposizioan oleina eta palmitina dira nagusi, eta gainera fosforoa, bromoa, iodoa, sufrea eta burdina ere baditu, eta baita bitaminak ere (A eta D bereziki). Gorputzaren suspertzaile bezala erabiltzen da, oro har, eta itxuraz errakitismoaren aurkako tasun bereziak ditu. XVIII. mendean sortutako lehendabiziko elikadura-osagarrietako bat da, gehienetan umeei ematen ziotena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Avignon (konderriko eskualde-udalerria)

**Avignon** Quebeceko konderriko eskualde-udalerria da, Kanadan. Gaspésie–Îles-de-la-Madeleine eskualdean kokatuta dago, hiriburua Carleton-sur-Mer da eta bere sorrera 1981ko martxoaren 18an izan zen.

## Kanpo estekak
Hospital 12 de Octubre geltokia

'''''', Madrilgo metroaren geltoki bat da, Espainiako Madril hiriburuko Usera barrutian.

2007ko apirilaren 21ean inauguratu zen. Hospital Universitario 12 de Octubre zerbitzatzen du.
Colonia Jardín geltokia

'''''', Madrilgo metroaren eta autobusen geltoki bat da, Espainiako Madril hiriburuko Latina barrutian.

2002ko urriaren 22an inauguratu zen.
Marqués de la Valdavia geltokia

'''''', Madrilgo metroaren eta autobusen geltoki bat da, Espainiako Alcobendas udalerrian dago.

2007ko apirilaren 26an inauguratu zen.
Notre-Dame-du-Lac (Quebec)

**Notre-Dame-du-Lac** Quebeceko udalerri ohi bat da, Kanadan. Bas-Saint-Laurent eskualdean kokatuta dago, eta horren barruan dagoen Témiscouata konderriko eskualde-udalerria da.
2011ko zentsoaren arabera 6,322 biztanle zituen 120.81 kilometro koadroko azaleran.

## Kanpo estekak
Bizitzaren Iturria

thumb|Kristoren zaurietatik darion odolak elikatzen du Bizitzaren Iturria; Mexiko, 19. mendea.

**Bizitzaren Iturria**, edo bere forma primitiboan **, Bizi Uren Iturria**, bataioarekin lotutako sinbolismo kristauaren sinboloa da,

V. mendeko eskuizkribu argiztatuetan aipatua lehenbizi, eta margoetan geroago.

Flandriako 15. eta 16. mendeko margo tradizioetan Kristoren Odolaren debozioaren gaiarekin lotu zen Bizitzaren Iturriaren motiboa, eta iturriko likidoa bera odol gisa ere errepresentatzen hasi zen.

## Kanpo estekak
Kristoren Odola

[thumb|Eukaristian, [Kaliza (erlijioa)|kalizako ardoa Kristoren Odol bihurtzen da transubstantziazioarekin.]]

**Kristoren Odola,** kristau teologian**,** deboziozko objektua da, eta bi kontzepturi aplikatzen ahal zaio: batetik, Jesusek gurutzean isuritako odola bera izan daiteke, eta hura ustez gorde izan duten erlikiak gorde izan dira tradizioan; eta, bestetik, eukaristian presente dagoen odol sakramentala. Kristautasunaren adar batzuek Kristok gurutzean isuri zuen odol bera dela uste dute.

Eliza Katolikoak " transubstantziazio" terminoa erabiltzen du ogiaren eta ardoaren aldaketa Kristoren gorputzean eta odolean deskribatzeko, egiazki gertatzen den fenomenoa dela dio ortodoxia katolikoak.

## Ikonografia 
Kristoren Odolaren agerpen ikonografikoak ugariak dira tradizio kristauan, esate baterako Bizitzaren Iturriaren sinboloa eta Jesus haurrari lotutako odolaren sinbolismoak.

Fitxategi:Reliquary of the Blood of Christ (8th-cent.) - Santa Maria della Scalla - Siena 2016 (4).jpg|Kristoren odolaren erlikia, Santa Maria della Scallan, Sienan.
Fitxategi:Alessandro allori, maddalena dorante i simboli della passione di cristo, 1581, 01.jpg|Alessandro Alloriren margoa, Kristoren pasioaren sinboloak.
Fitxategi:Mano Poderosa (The All-Powerful Hand), or Las Cinco Personas (The Five Persons) - Google Art Project.jpg|Bizitzaren Iturriaren margo bat, Mexiko, 19. mendea.
Fitxategi:Madonna of the Goldfinch G-002628.jpg|Jesus haurtxoak eusten dion kardantxiloan, marka gorria isuriko duen odolaren sinboloa da.

## Erreferentziak
Joan Hurtado Mendozakoa Garbia edo Gaztea

'*Joan Hurtado Mendozakoa *Garbia*** edo ***Gaztea'''* (c. 1329- c. 1404), Joan Hurtado Mendozakoa *Zaharra*ren semea eta Joan Hurtado Mendozakoa *Bizarduna''ren eta Maria Mendozakoaren biloba izan zen.

Otogoien eta Otobarrengo jaurgoa eman zion aitak 1332an honen eta Joan I.a bere aitaren tutorea izan baitzen. Naiarako guduan Trastamaratarren alde egin zuen.

Gaztelako erresumaren 1354 eta 1369 arteko gerra zibilean, lehenbizi Petri I.aren alde eta, azkenik, Henrike II.a Trastamararen alde aritu zen (1367an Naiarako gudaldian preso hartua izan zen). Joan II.aren maiordomoa ere izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hortaleza geltokia

'''''', Madrilgo metroaren geltoki bat da, Espainiako Madril hiriburuko Hortaleza barrutian.

2007ko apirilaren 11an inauguratu zen.
Berlin Alexanderplatz geltokia

**Berlin Alexanderplatz geltokia**, Berlingo metroaren geltoki bat da, Alemaniako Berlin hiriburuko Mitte barrutian. Alexanderplatzen dago.

1882an inauguratua izan zen.
Camí dels Reis (Palmako metroa)

**Camí dels Reis** Palmako metroaren geltokia da, Palma Mallorcakoa udalerrian kokatuta dagoena, *Gran Vía Asima* eta *carrer Gremí de Forners* artean hain zuzen.

Geltokia 2007ko apirilaren 25an ireki zen, Palmako metroaren lineen geltoki berriaren inaugurazioarekin.

## Sarbideak 
*  Gran Vía Asima

## Historia 
Geltokia 2007ko apirilaren 25an inauguratu zen, Palmako metroari.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Palmako metroa
* 1. linea (Palmako metroa)

## Kanpo estekak 
* Transports de les Illes Balears web gune ofiziala
Polizzello

**Polizzello** edo **Polizzello mendiko toki arkeologikoa**, ziuraski, K.a. XI.-VI. mendeen artean bizi izan zen.

## Etimologia 
Izena, dirudienez, Polizelo Dinomenidearen izenetik dator. Beste tesi baten arabera, izena, grezieratik dator πολις Ειθηλος (Polizzello), grezierazko asentamendu bat adieraz dezakeena, ebidentzia arkeologikorik ez dagoen arren.
thumb|250px|eskuinera|Polizzelloko kasketa

## Geografia 
Tokia, itsas mailatik 877 metroko muino batean dago, eta Mussomelitik gertu dago, Caltanissetta probintzian.

Lekua, geografikoki, giza kokaleku bat ezartzeko egokia da, oso erraz defenda daitekeelako eta ur-iturriak daudelako. Bi ordoki ditu, horietatik txikienean, akropoliaren egoitza eta lehen asentamendu protohistoriko eta arkaikoa dago. Tokiak ekialde-mendebalde orientazioa du, ekialdetik sarbide bakarrarekin.

## Historia 
thumb|250px|eskuinera|Polizzelloko gerlari itifalikoaHistorikoki, guneak hiru une garrantzitsu izan ditu:
* Antzinako Brontze Aroa (K.a. XIX.-XVI. mendeak). Hortik geratzen dira Castelluccioren garaiko haitzulo-hilobi batzuk eta mendiaren ekialdeko aldean altzariak dituen etxola biribil bat.
* K.a. XI. mendetik IX. mendera arte, muinoaren tontorreko akropoli bat.
* K.a. VIII.-VI. mendeen artean, toki honetarako garapen goreneko garaia zen. Muinoaren ertz terrazatua zeharkatzen duen esparru monumental bat eta eraikin zirkular batzuk geratzen direlarik: kaperak, gurtzarako lekuak. Barnean, aparteko objektu historikoak aurkitu ziren: Polizzelloko kasket kretarra eta gerlari itifaliko baten buztinezko irudi bat (Polizzelloko gerlaria).
K.a. V. mendekoak dira Tenenoen etxearen hondarrak, zenbait logele dituen egoitza.

## Iruditegia 

File:Anfore indigene a decorazione dipinta.jpg|Anfora indigena apaindua
File:Pisside cilindrica indigena con coperchio ad apici e decorazione incisa impressa.jpg|Pixide zilindriko indigena, azazkal-estalkiarekin eta grabatutako dekorazioarekin
File:Coppetta-coperchio indigena a decorazione dipnta.jpg|Indigenen katiluzko tapa, dekorazio margotutako dekorazioarekin

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* CASTELLANA, Giuseppe: L*a Sicilia nel II millennio a.C.*, Palermo, Salvatore Sciascia Editore, .
* HURÉ, Jean (2005):* Storia della Sicilia dalle origini ai giorni nostri*, Brugherio (MI), Brancato Editore, .
* PANVINI, Rosalba; GUZZONE, Carla; PALERMO, Dario (2009): ''Polizzello: Scavi del 2004 nell'area del santuario arcaico dell'acropoli*, Regione Siciliana - Assessorato dei Beni Culturali, Ambientali e della Pubblica Istruzione Dipartimento dei Beni Culturali, Ambientali, dell’Educazione Permanente, dell’Architettura e dell’Arte Contemporanea, 84 or., .
* PICCOLO, Salvatore:* Antiche Pietre. La cultura dei dolmen nella Preistoria della Sicilia sud-orientale*, Morrone Editore, .
* STOPO, Salvatore (2002):* Sicilia antica*, Erroma, Newton Compton Ed., .
* TUSA, Sebastiano: *La Sicilia nella preistoria*, Palermo, Sellerio Editore, .
* VOZA, Giuseppe Voza: *Nel segno dell'antico'', Arnaldo Lombardi Editore, .

## Ikus, gainera 
* Castelluccio di Noto
* Monte Grande
* Vassallaggi

## Kanpo estekak 
* Dario Palermo
* Polizzelloko kaskoa
* Itifaliko
* Polizzelloko gerlaria
Beauce-Sartigan

**Beauce-Sartigan** Quebeceko konderriko eskualde-udalerria da, Kanadan. Chaudière-Appalaches eskualdean kokatuta dago, hiriburua Saint-Georges da eta bere sorrera 1982ko urtarrilaren 1an izan zen.

## Kanpo estekak
Berlin-Köpenick geltokia

**Berlin-Köpenick geltokia**, Alemaniako Berlin hiriburuko Köpenick barrutian dagoen tren geltoki bat da.

1842an inauguratua izan zen.
14th Street–Union Square geltokia

'''''', New Yorkeko metroaren geltoki bat da, AEBetako New York hiriko Manhattan barrutian. Union Square plazan dago.

1948an inauguratu zen.
Times Square–42nd Street/Port Authority Bus Terminal geltokia

**Times Square–42nd Street/Port Authority Bus Terminal geltokia**, New Yorkeko metroaren eta autobus geltoki bat da, AEBetako New York hiriko Manhattan barrutian. Times Square plazan dago.

1917an inauguratu zuten.

## Kanpo estekak
Devorà Ascarelli

thumb|250px|Devorà Ascarellik idatzitako italierazko itzulpena duen liburu baten azala.
**Devorà Ascarelli** jatorri judua zuen XVI. mendeko idazlea eta olerkaria izan zen. Ziur aski lehen emakume judua izan zen bere liburuak inprimatuak ikusi zituena.

## Biografia 
Devorà Ascarelli Erroman XVI. mendean jaio zen. Emakume kultua, Mosé da Rieti (1388 - c. 1466) errabino hebraieraren *Mahon Hassoalim* poesien bilduma italieraz itzuli zuen; liburu hori Venezian (1602, 1609) argitaratu zen.

Orain gutxi arte ez zen ezagutzen jaiotzez Devora Ascarelli Devora Corcos zela. Corcos familia sefardi jatorriko familia erromatar indartsua zen. Anaia, Lazaro Corcos bankaria, Gregorio Boncompagni izenaz ezaguna, 1581ean Gregorio XIII.aren Boncompagni abizena hartu zuen, batailatua izan ondoren. Aita, Salomone Corcos bankaria, baita ere kristautu zen, Ugo Boncompagni izena hartuz.

Debora Ascarelli Isaac Goiosorekin ezkondu zen lehen aldiz eta, bigarrenez, Joseph Ascarelli-rekin. Bederatzi seme-alabak izan zituen. Nahiz eta bere familiaren beste senideen konbertsioa ezagutu, ez zuen urrats hori eman nahi izan, ezta ere bere lau seme gazteenak batailatuak izateko 1604an bahituak izan zirenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epiglotitis

**Epiglotitisa** laringearen glotisaren gaineko zatiaren eta, bereziki, epiglotisaren hantura da. Arnas gutxiagotasun progresiboa sortzen du, eta, prozesua hasi eta ordu gutxira, asfixiaraino ere irits daiteke. Gehienetan bakterio batek- *Haemophilus influenzae*k- eragiten du baina beste organismoek ere- *Streptococcus pneumoniae*, *Neisseria meningitidis* edo estafilokokoek- sor dezakete.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gas-maskara

thumb|eskuinera|L.702 modeloko gas-maskara, 1930eko hamarkadakoa.
**Gas-maskara** edo **gasaren aurkako maskara** ahoa eta sudur-zuloak estaliz, arnasbideetan gas kaltegarririk sar ez dadin aurpegian jartzen den tresna da. Aspaldiko modeloak baziren ere, 1847an Lewis P. Haslett estatubatuarrak patentatu zuen eta hasieran suhiltzaileek erabili zuten. Bere erabilera Lehen Mundu Gerran zabaldu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bakterio gram-negatibo

thumb|Morez tindatutako bakterio gram-positiboak eta arrosaz tindatutako bakterio gram-negatiboak.
**Bakterio gram-negatiboak** gram tindaketa proban emaitza negatiboa lortzen duten bakterioak dira. Gram tindaketa tradizioz erabili izan da bakterio guztiak bi kategoria nagusitan sailkatzeko, bakterioen zelula hormaren ezaugarriak kontuan izanda.

Bakterio gram-positiboen paretan gram tindaketan erabilitako kristal more koloratzailea harrapatuta geratzen da, horregatik more kolorez ikusten dira mikroskopioarekin behatzerakoan. Hala gertatzen da koloratzailea estuki atxikita geratzen baita zelula hormaren peptidoglikano geruzari; izan ere, dekoloratzailea ez da kristal morea eramateko gai.

Bakterio gram-negatiboek ezin dute koloratzailea atxikita mantendu dekoloratzailea gehitu ostean; urrats horretan erabilitako alkoholak gram-negatiboen zelulen kanpoko mintza degradatzen du, zelula-pareta porotsuagoa bilakatzen du eta kristal more koloratzailea atxikita mantentzea eragozten du. Gram-negatiboen peptidoglikano geruza askoz meheagoa da, eta gainera, barne mintzaren eta kanpo mintzaren artean kokatzen denez, koloratzaile berria (safranina edo fuksina) bertan harrapatuta geratzen da. Kasu horretan, kolore arrosaz ikusiko dira mikroskopioan aztertzerakoan.

Gram-positiboen peptidoglikano geruza gram-negatiboena baino lodiagoa den arren, gram-positiboak sentikorragoak dira antibiotikoekiko, kanpo mintzik ez dutelako.

Bakterio gram-negatibo askok gaixotasunak eragiten dituzte, tartean gonorrea (*Neisseria gonorrhoeae*), meningitis (*Neisseria meningitidis*) arnaseko gaxiotasunak (*Moraxella catarrhalis*, *Haemophilus influenzae*, *Klebsiella pneumoniae*, *Legionella pneumophila*, *Pseudomonas aeruginosa*), gernu-gaixotasunak (*Escherichia coli*, *Proteus mirabilis*, *Enterobacter cloacae*, *Serratia marcescens*), gaixotasun gastrointestinalak (*Helicobacter pylori*, *Salmonella enteritidis*, *Salmonella typhi*) edota infekzio nosokomialak (*Acinetobacter baumanii*). Bakterio gram-negatiboen artean espezie asko daude..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Asfixia erotiko

[thumb|eskuinera|Zenbait BDSM jolasetan, asfixia erotikoa laguntzeko [gas-maskara eta larru hezea erabiltzen dute.]]
**Asfixia erotikoa**, **hipoxifilia** edo **asfixiofilia** ere deitua, jarduera sexualean zehar arnasketa murriztuz plazer sexuala lortzeko modu bat da, norberak egin dezake edo beste pertsona batekiko jardueran.

## Jarduera 
Bere buruari edo bikotekideari arnasa hartzea galaraztean datza, burua plastikoz edo latexez estaliz edo itotzera joz eta arnasbideak oztopatuz. Sexu-praktika arriskutsua da, heriotza eragin duelako. Pertsona bakar batek egiten duenean, **autoasfixia erotikoa** diote. "Autoasfixia erotikoa" terminoa 1991n sortu zuten Estatu Batuetako aldizkari zientifiko batean.

Parafiliatzat (praktika sexual ez ortodoxotzat) hartzen dute. AEBetako Psikiatria Elkartearen ustez, orgasmoaren intentsitatea handitzeko oxigenorik eza "hipoxifilia" gisa sailkatzen du.

BDSM komunitatean, mota honetako praktikei  (arnas-jolasa) edo  (mugako jolasa edo joko arriskutsua) diote, eta normalean parte-hartzaile laguntzaile bat hartzen dute. Arriskuko beste praktika sexual batzuk bezala, lagunak seguruaren, zentzudunaren eta adostuaren mugak zabaltzen ditu. Arnasketari eragiten dioten egoeren kontrola ebaluatu daiteke, hitzartutako seinaleren bat erabiliz beste pertsonari arriskuaz ohartarazteko. Praktika hori beste jarduera fetixista batzuekin batera egiten da ia beti.

## Historia 
Praktika hau, dirudienez, aspaldikoa da: inuiten eta asiar herri batzuen arteko praktika bezala dokumentaturik dago. Autoasfixia erotikoaren praktika 1600. urtetik dokumentatu da. Hasieran, zutitzearen disfuntziorako tratamendu gisa erabiltzen zuten. Praktika hau hasteko ideia, urkamendian exekutatutako zenbait etsaik, batzuetan, hil ondoren ere (hilondoko zutitzea) irauten zuen erekzio bat garatzen zutela ikustearen ondorio izan zen, eta, noizean behin, kondenatuak, urkatzean edo ondoren, eiakulatzen zuela ere ikusten zuten. Esaten denez, Indotxinako Gerratik itzultzean Frantziako Atzerritar Legioko soldaduek zabaldu zuten Europan. Badirudi praktika hauek Ekialde Urruneko putetxeetan erabiltzen zituztela orgasmoaren sentsazioa areagotzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lindy Booth

**Lindy Booth** (Oakville, Ontario, 1979ko apirilaren 2a) Kanadako aktorea da. *Relic Hunter* telesailean *Claudia* eta *The Librarians* telesailean *Cassandra Cillian* izateagatik da ezaguna.

## Biografia 
Oakvilletik gertu dagoen Blakelock High eskolan graduatu zen eta aktore izan nahi zuela erabaki zuen. Horretarako agente bat kontratatu zuen eta castingetara aurkezten hasi zen.

1998an telefilme batean egin zuen debuta eta 1999an *Relic Hunter* telesailean hirukote protagonistaren parte izateko aukeratua izan zen. *Claudia* idazkariaren paperean bi denboralditan hartu zuen parte, guztira 44 ataletan agertuz. Aldi berean *The Famous Jett Jackson* telesailean ere agertu zen. 2001ean Lana Turnerren papera bete zuen *Life with Judy Garland: Me and My Shadows* telefilmean. Hurrengo urtetan hainbat filme egin zituen eta telesail ugaritan gonbidatu gisa aritu zen. 2007an *October Road* telesaileko bigarren denboraldian protagonista izan zen eta 2009an *The Philanthropist* telesailean ere bai. 2013an *Kick-Ass* filmaren bigarren pelikulan hartu zuen parte "Gaueko emagalduaren" (Miranda Swedlow) paperean.

2014an *The Librarians* telesailean *Cassandra Cillian* matematikariaren rola hartu zuen eta lau denboraldi egin zituen TNT kateak amaitutzat eman zuen artean. 2016an Golden Maple Award sarietan telesailetako emakumezko aktore onenaren izendapena jaso zuen.

## Filmografia 
### Filmeak 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
I bastardi di Pizzofalcone (telesaila)

***I bastardi di Pizzofalcone*** italiar telesail poliziakoa da, Maurizio De Giovanniren izen bereko eleberri-sailean oinarrituta.

## Argumentua 
Napoli. Pizzofalconeko komisaria ixtear dago, narkotrafikoan inplikatutako lau agente kargutik kendu dituztelako. Komisariorde berria Luigi Palma da, berrogei urteko gizon alaia du, dibortzio lasaia du atzean eta lanerako interes esklusiboa. Giuseppe Lojacono, jaioterriko Siziliatik bidegabeki ateratakoa, inspektoreen artean distiratsuena da, bere familia egoera deprimentea den arren. Francesco Romano eta Alessandra Di Nardo agente gaztea euren portaera zakarregiagatik eraman dituzte: lehena, bortitza delako, bigarrena, armak gogokoegiak dituelako; eta Marco Aragona gomendatuak, berriz, polizian geratzeko azken aukera du.

## Pertsonaiak 
* Alessandro Gassmann: Giuseppe Lojacono
* Carolina Crescentini: Laura Piras
* Massimiliano Gallo: Luigi Palma
* Tosca D'Aquino: Ottavia Calabrese
* Gianfelice Imparato: Giorgio Pisanelli
* Antonio Folletto: Marco Aragona
* Simona Tabasco: Anna Veronica Alessandra "Alex" Di Nardo
* Gennaro Silvestro: Francesco Romano

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ipar-poloko kasketa

thumb|250px|Nordkalotten
thumb|250px|Lurraldeak.
**Ipar-poloko kasketa** (**Nordkalotten** suedieraz eta norvegieraz, **Pohjoiskalotti** finlandieraz) Fennoskandian egokitzen den geografia lurraldea da, Zirkulu polar artikoaren iparraldean.

## Hartzen dituen lurraldeak 
* Norvegian: Troms, Finnmark eta Nordland zati bat.
* Suedian: Norrbotten.
* Finlandian: Lappi.
* Errusian: Karelia eta Murmansk oblasta.

## Ezaugarriak 
400.000 km²ko zabalera du. Populazioa 1,5 milioi pertsona dira. Laponiar gehienak lurralde hauetan bizi dira. Hiri nagusiak hauek dira: Murmansk, Oulu, Apatity, Tromsø, Rovaniemi, Severomorsk, Lula eta Montchegorsk. Klima azpiartikoa da, negu luze eta hotzak, uda laburrak, 10° bataz besteko tenperaturarekin.

Begetazio nagusia tundra (zhuhaizkak eta larreak) eta taiga (konifereen basoak).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Beauharnois-Salaberry

**Beauharnois-Salaberry** Quebeceko konderriko eskualde-udalerria da, Kanadan. Montérégie eskualdean kokatuta dago, hiriburua Beauharnois da eta bere sorrera 1982ko urtarrilaren 1an izan zen.

## Kanpo estekak
Sainte-Françoise, Centre-du-Québec (Quebec)

**Sainte-Françoise** Quebeceko udalerri bat da, Kanadan. Centre-du-Québec eskualdean kokatuta dago, eta horren barruan dagoen Bécancour konderriko eskualde-udalerria da.

## Kanpo estekak
Bonaventure (konderriko eskualde-udalerria)

**Bonaventure** Quebeceko konderriko eskualde-udalerria da, Kanadan. Gaspésie–Îles-de-la-Madeleine eskualdean kokatuta dago, hiriburua New Carlisle da eta bere sorrera 1981ko aprilaren 8an izan zen.

## Kanpo estekak
Chadwick Boseman

**Chadwick Aaron Boseman** ( Anderson, Hegoaldeko Carolina, 1976ko azaroaren 29a - Los Angeles, Kalifornia, 2020ko abuztuaren 28a ) estatubatuar aktorea, gidoilari eta dramagilea izan zen.

## Biografia 
2000. urtean, Howard unibertsitatean Washingtonen, zinema zuzendaritzan lizentziatu zen. Halaber, Oxfordeko Drama Akademia britainiarrean lizentziatu zen. Neurri batean, Denzel Washingtonek finantziatu zizkion ikasketak.

Zineko bere rolik ezagunenak izan ziren Jackie Robinson beisbol jokalariarena egiten *42* filmean (2013), James Brown-en rola *Get on Up*-en (2014) eta batez ere T'challa pertsonaia (*pantera beltza* edo *Black panther* superheroia), Wakandako printze eta erregea, Marvel unibertso zinematografikoko film hauetan: *Captain America: Civil War* (2016), *Black Panther* (2018), *Avengers: Infinity War* (2018) eta *Avengers: Endgame* (2019). *Black Pantherren* bereziki, protagonista bera izan zen eta.

Bosemani III. faseko koloneko minbizia diagnostikatu zioten 2016an. 2020. urtera bitartean IV. fasera igaro zitzaion. Bosemanek ez zuen publikoki hitz egin bere minbiziaren diagnostikoaz. Tratamenduan zehar (tartean kimioterapia) lanean jarraitu zuen eta filmak egiten jarraitu zuen hainbat filmetarako, besteak beste *Marshall, Da 5 Bloods,* eta ''Ma Rainey's Black Bottom''*.*

## Erreferentziak
2020ko Frantziako Tourra

**2020ko Frantziako Tourra** Itzuli Handi honen 107. edizioa izan zen. 2020ko abuztuaren 29an Nizan hasi eta irailaren 20an Parisen amaitu zen, tartean txirrindulariek ezarritako 21 etapa egin zituztelarik. Lehen asmoa ekainaren 27an hasi eta uztailaren 19an amaitzea zen, baina COVID-19 pandemiaren eraginez datak atzeratu egin ziren.

Irabazlea Tadej Pogačar izan zen, UAE Team Emirates taldeko esloveniar txirrindularia. Garaipen honekin proba hau irabazten duen bere herrialdeko lehen txirrindularia bilakatu zen, eta Tourra irabazten duen hirugarren gazteena.

Lehenbiziko euskalduna, Bahrein McLaren taldeko Mikel Landa arabarra izan zen, sailkapen orokorreko laugarren postuan amaitu zelarik.

## Taldeak 
## Parte-hartzaileak
## Etapak 
## Sailkapenak 
### Sailkapen nagusia 
### Mendiko sailkapena 
### Puntukako sailkapena 
### Gazteen sailkapena 
}

### Taldekako sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2020ko Paris-Niza

**2020ko Paris-Niza** , Paris-Niza lasterketaren 78. edizioa izan zen. Plaisir eta Valdeblore lotu zituen, 1.112 kilometroko ibilbidearekin, zazpi etapatan banatua. COVID-19 pandemia zela eta, antolatzaileek 8. etapa bertan behera utzi zuten.

## Talde parte-hartzaileak 
## Etapak 
## Lasterketaren garapena 
### 1. etapa 
### 2. etapa 
### 3. etapa 
### 4. etapa 
### 5. etapa 
### 6. etapa 
### 7. etapa 
## Azken sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
### Puntukako sailkapena 
### Mendiko sailkapena 
### Taldekako sailkapena 
## Kanpo estekak
Zoe Kazan

**Zoe Swicord Kazan** (Los Angeles, 1983) estatubatuar aktorea, gidoilari eta dramagilea da.

## Biografia 
Kazan Los Angelesen jaio zen, Nicholas Kazan eta Robin Swicord gidoilarien alaba. Aitaren aldeko aitona-amonak izan ziren Elia Kazan zinema eta antzerki zuzendaria eta Molly Kazan antzerkigilea. Elia Kazan Istanbulgo emigrante greziarra izan zen. Bere familiako abizena Kazantzoglou zen.

Kazanek Broadwayko hainbat ekoizpenetan aritu da. Zinean, bere lehen bi rol protagonistak 2010ean izan ziren: *Happy. Thank You. More. Please.* eta ''Meek's Cutoff*. Geroago *Ruby Sparks* filmeko gidoia idatzi zuen eta, Paul Dano bere bikotearekin batera, *Wildlife'' (2018) idatzi eta zuzendu zuen.

## Erreferentziak
Landarbaso Rugby Taldea

**Landarbaso Rugby Taldea** Gipuzkoako hainbat errugbi taldek 2019an sorturiko emakumezkoen errugbi taldea da.

## Klub partehartzaileak 
* Atlético San Sebastián
* Hernani Rugby Elkartea
* Ordizia Rugby Elkartea
* Txingudi Errugbi Taldea

## Azken urteak 
## Erreferentziak
Roccazzo

**Roccazzo ** Mazara del Vallo lurraldean dagoen arkeologia gune bat da, Borgata Costiera nekazaritza eremutik gertu.

Eremu arkeologikoa 20 hektarea ingurukoa da, kareharrizki lurzoru baten gainean dago, *magaggiara* deitzen den tokian. Eneolitoko kokaleku erraldoi bat da, txalupa formako etxola handiak eta hilobi ugari dituena.
2008an, tokia, Sebastiano Tusak eginiko indusketa kanpaina baten xede izan zen, Eneolitoko hilobi eta txabola ugari aurkitzea ahalbidetu zuena, baita zeramika neolitikoa eta Brontze Arokoa ere. Beharbada, Selinunteko lurralde kolonizazioaren lehen fasean dago.
Etxebizitzetatik lau etxola angeluzuzen baino ez ziren geratu zimendu-zangak, 7mx16m neurtzen dutenak. Nekropolian 47 hilobi aurkitu ziren, bakoitzean bakarrik ehorzten zen gorpu bat, iparraldekoan izan ezik, 29. zenbakiduna, 14 pertsona lurperatu baitziren.
Tokia, 17. Eskualdeko Errepidean dago,* Fondacazzo-Santa Teresa-Roccazzo*.

## Iruditegia 

File:Abitazione greca.JPG|Greziar etxebizitza
File:Roccazzo tomba a pozzetto.jpg|Eneolitoko putzu-hilobi bat, 2008ko indusketa kanpainan aurkitua

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* TUSA, Sebastiano (1988): ''Le règlement Roccazzo (Marsala, Trapani): de nouveaux éléments de la classification et l'interprétation dell'Eneolitico sicilienne*, en ARCHÉOLOGIE, 7. zbk., 553-554 or.
* TUSA, Sebastiano; DI SALVO, Rosaria (1988-1989):* Dynamique fonctionnelle et de l'organisation territoriale en Sicile règlement néolithiques: la preuve de Roccazzo (Mazara del Vallo, Trapani)'', en origines, XIV., 101-129 or.

## Kanpo estekak 
* Portale:Archeologia
* Portale:Sicilia
Bellechasse

**Bellechasse** Quebeceko konderriko eskualde-udalerria da, Kanadan. Chaudière-Appalaches eskualdean kokatuta dago, hiriburua Saint-Lazare-de-Bellechasse da eta bere sorrera 1982ko urtarrilaren 1an izan zen.

## Kanpo estekak
Ella Baker

**Ella Baker** (1903ko abenduaren 13a - 1986ko abenduaren 13a) Ameriketako Estatu Batuetako Eskubide Zibilen aldeko Mugimenduko ekintzaile afroamerikarra izan zen 1930eko hamarkadaren hasieran. Giza eskubideen aldeko lider ospetsuenetako batzuekin lan egin zuen, William Edward Burghardt Du Bois, Thurgood Marshall, A. Philip Randolph eta Martin Luther King barne.

Diane Nash, Stokely Carmichael, Rosa Parks eta Bob Moses bezalako ekintzaile gazteen aholkularia ere izan zen. 1960an, bilera bat antolatu zuen, eta bilera horretatik sortu zen Student Nonviolent Coordinating Committee. Freedom Riders-etako koordinatzailea izan zen, eta Koloreko Pertsonen Garapenerako Elkarte Nazionaleko eta Southern Christian Leadership Conference-eko kide ere bai.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Habedun zubi

280px|thumb|Habedun zubia, bost baokoa
**Habedun zubia** zubi motatik sinpleena da: luzetarako habeak ditu, estribuetan eta pilareetan bermatuta. Bao bat edo gehiago izan dezake. Zura, altzairua edo hormigoia erabiliz egiten dira.

## Egitura 
[280px|thumb|[Altzairuz eta hormigoiz egindako habedun zubia]]
Habedun zubirik sinpleena enbor bat izan daiteke, zurezko ohol bat, edo harlauza bat. Garraio azpiegituretan, habeak estribuen eta pilareen gainean jartzen dira zubi osoan zehar, eta taula habeen gainean bermatzen da. Gaur egun, altzairuz edota hormigoi armatuz egiten dira.

## Historia 
[200px|thumb|Oinezkoendako habedun zubia, [Dordoina.]]
Historiaurreko gizakiek natura imitatuz eraiki zituzten lehenbiziko habedun zubiak: hasieran eroritako zuhaitzez baliatuko ziren errekak gurutzatzeko, eta geroago eurek botako zituzten komeni zitzaien lekuetan. Zubiei buruzko lehenbiziko agiri ezaguna Herodotok idatzi zuen, K.a. 484an: K.a. VIII. mendean Eufratesen gainean egurrez eta harriz eraikitako zubi baten berri ematen du.

Antzinako erromatarrek ospe handia dute harrizko eta hormigoizko arku-zubi bikainak egin zituztelako, baina habedun zubiak ere eraiki zituzten. Izan ere, Antzinako Erromako zubirik zaharrenak, K.a. VII. mendean eraikitakoak, *Pons Sublicius* izena zuen, "egurrezko habez egindako zubia" esan nahi duena.

Erromatarrak lehenbizikoak izan ziren ur-hesiak erabiltzen zubien zutabeak eraikitzeko. Hesi biribil bat izaten zen, egurrez egina eta buztinez forratua, ibai-zolaren gainean ezartzen zutena. Ondoren, ura ateratzen zuten ponpen bitartez, eta lehortutako esparru hori zementuz betetzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Structurae: Die größte internationale Datenbank für Bauwerke und Bauingenieur·innen, structurae.net
*  Puente viga, puentemania.com
D'Autray

'''D'Autray''' Quebeceko konderriko eskualde-udalerria da, Kanadan. Lanaudière eskualdean dago, hiriburua Berthierville da eta bere sorrera 1982ko urtarrilaren 1an izan zen.

## Kanpo estekak
La Haute-Gaspésie

**La Haute-Gaspésie** Quebeceko konderriko eskualde-udalerria da, Kanadan. Gaspésie–Îles-de-la-Madeleine eskualdean kokatuta dago, hiriburua Sainte-Anne-des-Monts da eta bere sorrera 1981ko martxoaren 18an izan zen.

## Kanpo estekak
La Jacques-Cartier

**La Jacques-Cartier** Quebeceko konderriko eskualde-udalerria da, Kanadan. Capitale-Nationale eskualdean kokatuta dago, hiriburua Shannon da eta bere sorrera 1981ko apirilaren 1an izan zen.

## Kanpo estekak
Erniarraitz saria

**Erniarraitz saria** Urola Erdian bi urtean behin jokatzen den bertsolarien txapelketa bat da. Saioak eta finala Azpeitian, Azkoitian, Errezilen eta Zestoan jokatzen dira.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisco Urkola

**Francisco Urkola Lazkanotegi** () (Donostia, 1873-1943) arkitekto ezaguna zen. Donostia hiriko eraikin enblematiko asko bere lanak dira.

## Biografia 
Aita Manuel Urkola eraikitzailea zen. Arkitektura Bartzelonan ikasi zuen eta 1899an titulua lortu zuen. Musikazale amorratua, San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademiaren akademikoa izan zen. Gobernadore Zibilak Gipuzkoako Diputatua izendatua izan zuen 1930ean. Probintziako Monumentuen Batzordeko partaidea izan zen.

## Obrak 
* Victoria Eugenia Antzokia
* Maria Cristina hotela, Charles Mewesekin batera
* Ritz hotela Madrilen, Charles Mewesekin batera
* San Telmo museoa handitzeko lanak
* Sevillako Alfonso XIII hotela
* Sevillako Zezen-plaza Monumentala
* Iruñeko zezen plaza
* Txofreko zezen plaza
* Hiru Probintzietako Industria-pabiloia, Sevillako 1929ko Erakusketa Unibertsalean. Erakusketaren Sari Nagusia lortu zuen.
* Getariako San Salbador elizaren zaharberritzea
* Iruñeko La Agrícola eraikina
* Etxebizitzak: Donostiako Larramendi kaleko 2, Peña Goñi kaleko 1, Ramon Maria Lili pasealekuko 1.

## Liburuak 
* *Monumentos de San Sebastián. Iglesia de San Telmo* (1926)

## Iruditegia 

Image:
La_Agrícola.JPG|Iruñeko La Agrícola eraikina (1910).
Victoria_Eugenia_San_Sebastian.JPG|Victoria Eugenia antzokia (1912).
Hotel_Ritz_(Madrid)_03.jpg|Madrilgo Ritz hotela (1910).
Pamplona_-_Plaza_de_Toros_1.jpg|Iruñeko zezen plaza (1920).
Resto_de_la_plaza_Monumental_de_Sevilla.jpg|Sevillako zezen plaza monumentalaren azken aztarnak.
Txofre_0001.jpg|Donostiako Txofreko zezen plaza (1903).

## Bibliografia 
* M.ª del C. Rodríguez Sorondo, *Arquitectura pública en la ciudad de San Sebastián (1813-1922)*, Donostia, Kutxa Fundazioa, 1985.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Espainiako Errege Akademiaren hiztegiko biografia.
* :Auñamendi Entziklopedia.
Gistredo mendilerroa

**Gistredo** mendilerroa Duero eta Sil arroak bereizten dituzten Kantauri mendilkatearen hego-mendebaldean dagoen mendilerro multzoa da. Bere gailurrik altuena Valdeiglesias da (2133 metro itsas mailatik gora); Haren gailurrak ere badira: Catoute, Tambarón eta Nevadín .

## Leku izenak 
'Gistredo' izena *gistra-tik* dator, inguru horretan hazten den apiaceae familiako landarea. Normalean likoreak egiteko eta gaixotasun gastrikoak tratatzeko erabiltzen da.

## Geografia fisikoa 
Gistredo mendilerroa Kantauriko mendikatearen hego-mendebaldean dago; Murias de Paredes, Palacios del Sil, Páramo del Sil, Igüeña, Torre del Bierzo, Noceda, Toreno eta Villablino udalerriak hartzen ditu barne, Laciana, Alto Sil eta Omaña eskualde historikoetan. Haren inguruko mendiek Bierzoko fosaren ipar-ekialdeko muga osatzen dute.

### Orografia 
Mendebalde-ipar-mendebaldetik ekialde-hego-ekialdera batez ere gailurrez osatuta dago, eta erraz itsasotik 1900 metrotik gora gainditzen dituzten altuerak eta hemezortzi gailur 2000tik gorakoak dira. Azpiko egiturak orogenia hertziniarrean du jatorria, Paleozoikoaren amaieran hainbat fasetan lurra tolestu eta hautsi zuena. Mendiguneak gaur egungo konfiguraziora iritsi zen Alpetar orogeniaren garaian, Afrikako eta Eurasiako plaken talkaren ondorioz, lurra Bierzoko fosarekiko eta ibaien eta glaziarren efektu higatzailearengatik altxatu baitzen.

## Kanpo estekak
Hernandorena saria (bertsolaritza)

**Hernandorena saria** Ipar Euskal Herrian urtero jokatzen den bertsolari gazteen txapelketa bat da. Teodoro Hernandorena zizurkildar bertsozalearen izena darama txapelketak.

2013, 2014 eta 2015ean hausnarketa sakon baten ondoren txapeldunik ez izendatzea erabaki zen eta ikuslegoak hainbat kategoriatan eman zituen sariak. 2020an ez zen jokatu COVID-19 pandemiaren eraginez eta 2021era atzeratu zen. Ez zen ordea lehiaketa modura izan eta beraz ez zen irabazlerik egon.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pico do Sol

**Pico do Sol** () 2.070 metroko altuera duen mendi baten izena da eta Espinhaçoko mendikateko () punturik altuena da, Caraçako natura-parkean dago, Catas Altas udalerrian, Minas Gerais estatuaren erdialdean, Brasilgo hegoaldean. Gailurra eskalada eta mendi-ibiliak egiteko gune garrantzitsutzat jotzen da.

## Ikus, gainera 
* Brasilgo geografia
* Hego Amerikako geografia

## Kanpo estekak
Megan Thee Stallion

**Megan Jovon Ruth Pete** (Texas, 1995), **Megan Thee Stallion** (*Thee* ahoskatzen da *The* artikuluaren eran ingelesez) izenarekin ezaguna, estatubatuar rapper, abeslari eta konpositorea da.

## Ibilbide profesionala 
Megan Thee Stallion nerabe gisa hasi zen rap errimak idazten eta horiekin *freestyling* bideoak eginez Instagramen eta beste sare batzuetan, ezagun egin zen.

2020an, bi arrakasta zehatzekin lortu zuen fama batez ere Megan Thee Stallionek. Batetik *Savage* singlea biral bihurtu zen TikTok sare sozialean, Beyoncerekin remix bat kaleratu ondoren. Bestetik, Cardi B-ren *WAP* kantuan ko-protagonista izan zen.

## Erreferentziak
Puten martxa

thumb|250px|"I love sluts" edo "Prostitutak atsegin ditut".
thumb|250px|Puten martxa New Yorken.
[thumb|250px|[Kiton, 20153an.]]
**Puen martxak** () mundu osoan emakumeen eskubideen defentsan eta emakumeen biolentziaren aurkako egiten ekintza erreibindikatiboak dira. Lehen aldiz Toronton, Kanadan 2011an antolatu zen.

## Jatorria 
Lehen aldiz Toronton, Kanadan 2011ko apirilaren 11n antolatu zen, hirian ematen ari ziren emakumeen aurkako bortxaketen eta erasoen harira. Kasu gehienetan erasoen ardura emakumeen gainean jartzen zen, haien probokazioen erantzuna izango balira. Lindsay Herrioten esanetan, 2010eko urriatik azaro arte horrelako erasoak bereziki ugariak izan ziren.  Tentsioa Michael Sanguinetti-ren, Kanadako polizia baten esanekin areagotu zen; haren iritziz, Osgoode Hall Law School-en egin zen seguritate inguruko hitzaldi batean, emakumeek, gizonezkoen biolentzia sahiesteko, ez zuten probokatu behar eta horretarako beharrezkoa zen puten gisa ez janztea. Hortik sortu zen Prostituten martxaren izenburua.

Martxa arrakasta handia izan zuen eta berehala beste estatuetan antzekoak antolatu ziren: Israel Amerikako Estatu Batuak, Erresuma Batua, Australia, India, Mexiko, Argentina, Kolonbia, Costa Rica, Peru, Ecuador, Honduras eta Uruguai. Europan ere egin dira horrelako ekintzak, esaterako Frantzian eta Herbehereetan.

Martxen ezaugarri bat janzkera probokatzaileak eramatea da, lema nagusi honekin: "guri ez esan nola portatu behar garen, haiei esan, ordea, gu ez bortxatzeko".

## Helburuak 
Martxa hauen helburu nagusia genero-indarkeria salatzea da eta, horrekin batera, biktima erruduna bihurtzen duen kultura matxista: bortxatzaileari akusatu beharrean biktima da gizartearen kritikak jasotzen dituena, bi aldiz biktima bihurtuz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Genero-indarkeria

## Kanpo estekak 
* Slutwalk. Puten Martxa
* : Londresko Puten martxa.
* : Mexikoko Puten martxa. 
* : Torontoko Puten martxa.
* : Chicagoko Puten martxa.
* : Minneapolisko Puten martxa.
* : La Platako Puten martxa.
* : Buenos Airesko Puten martxa.
* : Uruguaiko Puten martxa.
* : Brasilgo Puten martxa.
* : Peruko Puten martxa.
* : Australiako Puten martxa.
* : Panamako Puten martxa.
Teller House

**Teller House** Estatu Batuetako Colorado hirian dagoen hotel eta kasino ospetsua da. 1872an eraiki zen.

## Emakumearen aurpegia 
Teller Houseko kafetegian zurezko lurrean margotuta dagoen aurpegi bat dago, *Face on the Barroom Floor*. Horri esker oso ezaguna da hotela. 1936an, Herndon Davis, hiriko artista bat, Teller Housetik kanporatua izan zen eta berak, mendeku eta txantxa gisa, gaur egun oraindik ikus daitekeen margoa egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Rouge Steakhouse at The Teller House - Central City, CO
* :Teller House - Central City photo
* :Teller House in Central City becomes casino
Akadia (Frantzia Berria)

**Akadia** (frantsesez: *Acadie*) Frantzia Berriko kolonia izan zen, ekialdeko Quebec, Kanadako itsas-probintziak eta egungo Maine Kennebec ibairaino barnean zituena. Utrechteko Itunaren ondorioz, ingelesen eskuetara pasa zen. Bertokoak akadiarrak zuten izena, egungo cajunen arbasoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cipóko mendilerroa

**Cipóko mendilerroa** () Minas Gerais estatuan dagoen mendilerroa da, Itambé do Mato Dentro, Jaboticatubas, Morro do Pilar, Nova União eta Santana do Riacho udalerrien artean. Espinhaçoko mendikatearen zati da. Bere historia geologikoa konplexua da eta Kanbriarraurrearen garaikoa da, duela 1,7 bilioi urte baino gehiago itsas metakinek eratutako hareazko haitzak ditu.

Garrantzia geologikoaz gain, Cipóko mendilerroa São Francisco eta Doce ibaietako arro hidrografikoen zatitzaile naturaltzat hartzen da. Bere landarediaren aniztasuna oso handia da, eta espezie asko bertan bakarrik aurkitzen dira. Fauna adierazgarria da eta desagertzeko arriskuan dauden hainbat espezie biltzen ditu. Ondare natural hori gordetzeko, Serra do Cipó Parke Nazionala sortu zuten. Ehun mila hektarea  (Brasilgo sabana),  () eta baso daude, baita ibaiak, ur-jauziak, arroilak, kobazuloak eta kontserbatutako gune arkeologikoak ere.

## Geografia eta kokapena 
ezkerrera|thumb| Grande ur-jauziaren ikuspegia, Serra do Cipó-n
Serra do Cipó (lehenago Cardeal Mota) eskualdean kokatuta dago, Soberbo errekaren arroan, Cipó ibaiaren arro hidrografikoan, eta horrek eskualdeari izena ematen dio. Santana do Riacho udalerrian da, eta sarbidea asfaltozko errepide baten bidez egiten da, gutxi gorabehera, 30 kilometroko bide batean. Parke nazionalarekiko gertutasuna dela eta, Morro da Pedreira ingurumena babesteko guneak mugatuta dagoen eskualdean da.

## Gailurrak 
### Pico da Lapinha gailurra 
Pico da Lapinha gailurra 1686 metrokoa da eta Pico do Breuren ondoren Cipóko mendilerroko bigarren puntu altuena da. Gailurra Santana do Riacho auzoan dagoen Lapinha da Serra herritik gertu dago.

### Pico do Breu gailurra 
Pico do Breu gailurrak 1.687 metroko altuera du.

## Kanpo estekak