Highland behi

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/04/Two_month_old_Highland_cow.jpg/220px-Two_month_old_Highland_cow.jpg|thumb|Bi hilabeteko txahala
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/Highland_cattle_above_Malham_Cove.jpg/220px-Highland_cattle_above_Malham_Cove.jpg|thumb|Behi beltzak
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/72/Canelle_et_Elina_de_la_Ganne.JPG/220px-Canelle_et_Elina_de_la_Ganne.JPG|thumb|Ileak babesa ematen du negu hotzean
[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/Highland_cattle_in_the_Saskatchewan_winter.jpg/220px-Highland_cattle_in_the_Saskatchewan_winter.jpg|thumb|Behia eta txahal [Saskatchewan|Saskatchewan-eko hego-ekialdean]]
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/78/Highland_Cattle_4.jpg/220px-Highland_Cattle_4.jpg|thumb|Txahal eta zekorrak larretan
**Highland behia** (; ) eskoziar behi-landa arraza da. Eskoziako Lur Garaietan eta Kanpoko Hebridek Eskoziako uharteetan sortu zen, eta adar luzeak eta ilaje luzea du. Arraza gogorra da, eskualdeko baldintza neurrigabeei aurre egiteko gai dena. Lehen gene-liburua 1885ekoa da; bi mota daude: uhartekoa, txikiagoa, normalean beltza, eta lehorreko mota handiagoa, normalean arrea; biak hala biak arraza bakar gisa erregistratu ziren. Batez ere, behi-haragitarako hazten da, eta beste hainbat herrialdetara eraman izan da. Izen zientifikoa *Bos taurus taurus* da

## Historia 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/%28Father_and_son_%28highland_cattle%29%29_%28LOC%29_%2816615444570%29.jpg/220px-%28Father_and_son_%28highland_cattle%29%29_%28LOC%29_%2816615444570%29.jpg|thumb| Zezena eta zekorra, 1890–1900 arteko ilustrazioa
Lur Garaiko ganadua Hamitic Longhorn-etik eratorri zen. Neolitoko nekazariek, K.a. bigarren milurtekoan, iparralderantz migratu zutenean, Britainia Handira Afrika eta Europan zehar eraman zuten ganaduak. Lur Garaiko aziendak, historikoki, garrantzi handia izan zuen ekonomiarako, haragirako hazi eta Ingalaterran saltzen baitzen, batez ere.

1885eko erregistro liburuak Highland behi mota bi deskribatzen ditu: Bata, *West Highland* edo *Kyloe*, Kanpoko Hebridetako jatorrikoa eta bertan baldintza gogorretan bizi zena, gehienbat. Ganadu hori txikiagoa zen; ilaje beltza zuen, eta, ingurunea malkartsuagoa zela eta, ile luzea zuen. Ganadu horri lekualdatzeko ohituragatik izendatu zuten hala. *Kyles*ak errekasto-estu estuak dira, eta, merkatura iristeko, ganaduak haiek zeharkatu behar zituzten. Mota horiek, gaur egun, gurutzatuak izan dira alde nabarmenik egon ez dadin.

XX. mendearen hasieratik, hazkuntza-aziendak munduko leku askotara esportatu izan dira, batez ere, Australia eta Ipar Ameriketara.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Highland_Cattle_Head_Shot_Croxteth_Park.jpg/220px-Highland_Cattle_Head_Shot_Croxteth_Park.jpg|thumb| Croxteth parkean
Gaur egun, Erresuma Batuan, 15.000 Highland buru inguru daudela kalkulatzen da. Highland ganaduaren erregistroa 1885ean sortu zen. Behi-talde bati, oro har, abeltalde deitzen zaion arren, Lur Garaiko behi-taldea *eskorta* bezala ezagutzen da. Neguan, gaueko eguralditik babesteko, aziendak eskorta deitzen zitzaien harriz egindako aterpe irekietan gordetzen zirelako da hori. Eskozieraz, *kyloe* bezala ere ezagutzen ziren.

1954an, Elizabeth erreginak Lur Garaiko ganadua Balmoral gazteluan zaintzeko agindu zuen; gaur egun, oraindik ere, bertan zaintzen dira.

### Australia 
XIX. mendearen erdialdera eraman zuten lehen aldiz Highland ganadua Australiara, Eskoziako Glengarryko Aeneas Ronaldson MacDonell Eskoziako jauntxo bezalako migratraile eskoziarrek. 1841ean, Port Albert-era (Victoria) bere leinuarekin iritsita, badirudi Lur Garaiko ganadua Greenmount-eko baserri batera, Tarra ibaian, gaita jotzaile bati jarraituz eraman zutela. Samuel Amess, eskoziarra hura ere, Victoriako urre-zelaietan dirutza egin, eta, 1869an, Melbourneko alkate bihurtu zen, eta, Churchill uhartean, Highland beltzen abelburu talde txiki bat eduki zuen. 1800eko hamarkadaren amaieran, Port Victorian ikusi ziren, eta bizirik zeuden, baina beste eskorta batzuk desagertu zirela uste zen, Hego Gales Berrian esaterako. 1988an, Australian Highland Cattle Society sortu zen. Orduz geroztik, kopurua hazten joan da, eta ernal-hazia Zeelanda Berrira esportatzen ari da arraza bertan ezarri asmoz.

### Kanada 
Lur Garaiko ganadua, Kanadara, 1880ko hamarkadan eraman zuten lehen aldiz. Donald A. Smith ohoragarriak, Lord Strathconak, Winnipeg (Manitoba) eta Robert Campbell-ek, Strathclair (Manitoba), zezen bana inportatu zuten. Eskozia Berrian, bazeuden Highland behiak ere 1880ko hamarkadan. Hala ere, haien kopurua txikia zen 1920ko hamarkadan eskala handiko hazkuntza eta inportazioa hasi zen arte. 1950eko hamarkadan, Ipar Amerika zen ganadua inportatzen eta esportatzen zuena. Canadian Highland Cattle Society 1964an erregistratu zen ofizialki, eta, gaur egun, Kanadako arraza garbiko behi guztiak erregistratzen ditu. 1990eko hamarkadaren amaiera aldera, ernal-hazi eta enbrioien salerosketa handia zegoen Erresuma Batuaren eta Kanadaren artean. Hala ere, hori gelditu egin da, neurri handi batean Erresuma Batuko BSEaren (behi eroen gaixotasuna) agerraldiaren ondorioz. Gaur egun, Highland behiak Kanadako ekialdean aurkitzen dira, batez ere. Kanadako eta Amerikako Estatu Batuetako Highland behien populazioa 11.000koa dela kalkulatzen da.

### Finlandia 
Finlandiako Highland Cattle Club 1997an sortu zen. Haien erregistro-liburuek 1884tik Finlandiara egindako Highland behi-hazkuntzako abereen inportazioa erakusten dute. Finlandiako klubak dio 2016an 13.000 Highland behi zeudela Finlandian.

### Ameriketako Estatu Batuak 
Highland ganadua Estatu Batuetara inportatutako lehen erregistroa 1890eko hamarkadaren amaierako data ematen da. American Highland Cattle Association, lehen aldiz, 1948an sortu zen American Scotch Highland Breeders Association gisa, eta, gaur egun, 1.100 kide inguru ditu. Gaur egun, AEBn, badaude zortzi eskualdeko Highland behi-elkarte.

## Ezaugarriak 
Adar luze eta zabalak ditu, eta ile-geruza luze, uhintsu eta artiletsuak. Ile-geruzaren ohiko kolorea marroi gorrixka da populazioaren % 60an, gutxi gorabehera; % 22 bat horia da, eta gainerakoa zilar zurbila, beltza edo pikart/arrea Ile-geruzaren koloreak *MC1R geneko* aleloek (E locus) eta PMEL edo SILV genea (D locus) eragiten dituzte.

Ezohiko ile-geruza bikoitza dute. Kanpoaldean, gaineko ilajea koipetsua da, edozein ganadu-arrazak duena baino luzeagoa eta azpiko azal bat estaltzen duena. Horri esker, oso egokiak dira Lur Garaiko baldintzetara egokitzeko, urtean zehar prezipitazio handiak eta, batzuetan, haize oso gogorrak izaten baitituzte.

Elikagaiak bilatzeko duten trebetasuna mendi-eremu aldapatsuetan bizirauteko aukera ematen die, non belarra eta beste ganadu askok saihesten dituzten landareak jaten dituzten. Adarrekin, elurretan zula dezakete lurperatutako landareak aurkitzeko.

Zezen helduek 800 kg-raino pisa ditzakete, eta txahalek, 500 kg-raino. Behiek, normalean, 90-106 cm-ko altuera dute, eta zezenak 106-120 cm bitartekoak izan ohi dira. Ugalketa urtean zehar gertatzen da, 277-290 egun inguruko haurdunaldiaren ondoren. Gehienetan, txahal bakarra jaiotzen da, baina bikiak ez dira ezezagunak. Heldutasun sexuala hemezortzi hilabete ingurura lortzen da. Highland behiek, gainera, beste behi arraza gehienek baino bizi-iraupen luzeagoa dute, 20 urte arte.

## Hotzaren tolerantzia 
Europako behi guztiak nahiko ondo jasaten dute tenperatura baxuek, baina Highland behiak Artikoko karibuak eta elur-oreinak adina hotza toleratzen dutela azaldu izan dute. Alderantziz, beren geruza lodia dela eta, hegoaldeko Asian jatorria duten eta klima beroetarako egokitutako zebu behiak baino askoz ere gutxiago jasan dezakete beroa. Highland behiak arrakastaz ezarri izan dira Eskozian baino nabarmen negu hotzagoak diren herrialdeetan, hala nola Norvegian eta Kanadan.

### Portaera soziala 
Highland behi erdi basatien eskorta bat aztertu zen 4 urtetan zehar. Behiek nagusitasun egitura eta hierarkia argia dutela ikusi zen, eta horrek erasoak murrizten ditu. Gizarte-egoera adinaren eta sexuaren araberakoa da, abererik zaharrenak aginduz txahalen eta gazteen gainean eta arrak emeengan. 2 urte inguru betetzen dituztenean, zezen gazteak behi helduei nagusituko zaie. Maila handiagoa zuen behien txahalei maila sozial altuagoa ematen zitzaien amaren esku-hartze txikia izan arren. Jolas borrokak, miazkatzeak eta estaltzeak lagunarteko kontaktu gisa ikusten ziren.

Ugalketa maiatzean eta ekainean gertatzen da, txahalek 2-3 urterekin erditu zuten lehen aldiz.  Ipar Amerikan ere, haragia ospea irabazten ari da behiak kolesterol gutxi duelako. Behi-inude gurutzatu horiek Highland amen gogortasuna, ustiapena eta ama izateko gaitasunak, eta beren aiten karkasaren konfigurazio hobetua heredatzen dituzte. Hala nola gurutzatutako behi-inudeak gehiago gurutza daitezke Limousin edo Xaroles bezalako zezen moderno batekin kalitate handiko behi-haragia ekoizteko. Askok, behiei, *behi iletsuak* ere deitzen diete beren il-geruza lodia dela eta.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* James Wilson (1909), "ch. VIII The Colours of Highland Cattle" *The Scientific Proceedings of the Royal Dublin Society*, Royal Dublin Society
* Schmutz, S. M.; Dreger, D. L. (2013). "Interaction of MC1R and SILV alleles on solid coat colors in Highland Cattle". *Animal Genetics*. **44** (1): 9–13. . [//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22524257?dopt=Abstract ]PMID 22524257
* Reinhardt, Catherine; et al. (1986). "Social behaviour and reproductive performance in semi-wild Scottish Highland cattle". *Applied Animal Behaviour Science*. **15** (2): 125–136. 
* Clutton-Brock, T. H.; Greenwood, P. J.; Powell, R. P. (1976). "Ranks and Relationships in Highland Ponies and Highland Cows". *Zeitschrift für Tierpsychologie*. **41** (2): 202–216. . [//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/961125?dopt=Abstract ]PMID 961125

## Ikus, gainera 
*  Tokiko Eskoziako arrazen zerrenda

## Kanpo estekak