Santo Domingo de la Calzada

**Santo Domingo de la Calzada** Errioxako (Espainia) udalerria da, 2020ko erroldaren arabera 6.276 biztanle ditu. Erkidegoaren mendebaldean kokaturik dago, Errioxa Garaia eremuan eta Santo Domingo de la Calzadako eskualdean. Oja ibaiak zeharkatzen du.

UNESCOk 1993. urtean Gizateriaren ondare izendatu zuen Donejakue bidea eta Santo Domingo de la Calzadako hainbat eraikin ere barnean hartzen ditu.

## Etimologia 
Izena Domingo de la Calzada eremutarretik datorkio, Donejakue bidearen sustatzaile handia izanik bertan erromesentzako aterpea eta ospitalea eraiki zituen, bai eta Oja ibaia zeharkatzeko zubia ere, eta hura izan zen gerora sortuko zen hiriaren oinarria. 2009an fundatzailearen heriotzaren milurtekoa ospatu zuen.

Udalerri hau izendatzeko euskaraz *Ozkabarte* izena ere erabili izan den arren, Euskaltzaindiak ez du ontzat ematen.

Ospetsua da oiloaren miraria, sukaldatua izan ondoren kokoriko egin zuena (antzeko mirari bat Portugalgo Barcelos hiriko Oilarra da, aldaera gutxirekin).

## Sinboloak 
### Armarria 
Santo Domingo de la Calzadako armarrian hiriaren historia azaltzen duten sinboloak daude. Azpian Oja ibaia eta haren gaineko zubia irudikatu dira, hiriaren aberastasun iturria izango zena. Zubiaren gainean oilarra eta oiloa daude, herriko kondaira ezagunenaren adierazgarri. Bien artean artea eta igitaia, beste mirari baten adierazgarri, igitai bakarrarekin artadi oso bat moztu baitzen hiria eraikitzeko. Goian Gaztela eta Leonen armarriak eta goian Gaztelako erregearen koroa.

Armarria antzinakoa da. Filipe III.aren koroazioan, 1598ko urriaren 18an Santo Domingon izan ziren ospakizunen kronikan aipatzen baita. Horrela dio:

::*"...salieron de casa de dicho corregidor en horden de çiudad... yban dos rreyes de armas con sus rropas de damasco carmesí, sus espadas çenidas y cotas de armas de tafetán carmesí pintadas en ellas a las espaldas y pechos las armas Rreales y debaxo de ellas árbol, oz, gallo y gallina, armas de esta çiudad"*.

::"Korregidorearen etxetik hiriaren ordenaren arabera atera ziren. Bi errege armatu zihoazen damasko gorriz jantzita, ezpatak aldean eta tafetan gorridun arma kotak bizkarrean margoturik eta bularrean Erregearen armarriak eta haien azpian zuhaitza, igitaia, oilarra eta oiloa, hiri honetako armarria"

### Oiloa eta oilarra 
Armarriko osagarri horietako batek, Santo Domingoko oilo eta oilarraren kondaira eta miraria erakusten du, sukaldatu ondoren altxatu eta kantuan hasi zirenak. Haien oroigarri hiriko katedralean oilategi bat dago, eta bertan oilar eta oilo zuri bana daude, boluntarioek zainduak.

## Geografia 
Demanda mendilerroaren oinean kokaturik dago Santo Domingo de la Calzada, Oja ibaiaren haranean. Hiriaren erdigunea ibaiaren eskuinaldean zabaldu zen. Oja ibaiari *La Glera* edo *La Hilera* ere esaten zaio. Donejakue bideak Santo Domingoren kale nagusia hartzen du eta Oja baiaren gaineko zubitik ateratzen da mendebaldera joz.

## Historia 
### Sorrera 
250px|thumb|XIV. mendeko harresiak.
Domingo de la Calzada santuak monasterio bat sortu zuen leku horretan 1044. urtean, Donejakue Bidearen erromesen topagune izan zena. Alfontso VI.ak aginduta, zubi bat eraiki zuten Glera ibaiaren gainean eta zubiaren inguruan ospitaleak eta ostatuak sortu ziren eta 1141ean jaso zuen hiri pribilejioa.

Santo Domingo de la Calzadak beherala garrantzia handia hartu zuen eta Calahorrako eta Burgosko apezpikuek berenganatu nahi izan zuten. Alfontso VII.ak Calahorraren alde egin zuen 1250an apezpikuaren menpe egotetik erregearen babesera pasa zen. XIII. mendean jaso zuen hiri-gutuna Errioxako hiriburu bihurtu zen eta hasierako harresia eraiki zen. 1367 eta 1369 artean Petri I.aren aginduz behin betiko harresia eraiki zen.

XIV. eta XV. mendeen artean, harresia eraiki zen eta hegoaldean La Puebla, Merkatuaren auzoa (katedralaren atzean) eta Pinar kalea eraiki ziren. Handitze horrek gaur egungo alderdi zaharra eratu zuen. Dorre exentoa XVIII. mendekoa da
* Monja zistertarren abadetxea (XVII. mendekoa)
* Plazako Andre Mariaren baseliza.
* Paradore Nazionala dago antzinako erromesen ospitalaren eraikinean.
* Antzinako harategien etxea: Trastamara etxearen parean dago. 1759an hiltegia izateko baimena jaso zuen.
* Udaletxea: XIV. mendeko harresiaren gainean eraiki zen, Santuaren plazan XVIII. mendean. Gaur egun Espainiako plaza izena du. Udaletxe azpiko arkupetan merkatariek postuak jarri ohi zituzten feria egunetan.
* Santuaren kofradiaren etxea
* Korregidorearen etxea
* Ensenadako markesaren etxea
* Lorenzo de Tejadaren etxea
* Martínez de Pisón alkatearen etxea
* Ociotarren etxea
* Karlos V.aren idazkariaren etxea
* Santo Domingok XI. mendean eraikitako zubia
* Hiriko harresiaren hondarrak: XIV. mendean eraikiak.

### Pasealekuak 
* La Carrera pasealekua
* Erroten pasealekua
* Espolón pasealekua
* Errioxako Lorategi Botanikoa: Hormillan dago, Naiararako bidean 12 kilometrotara.

## Kultura 
### Oiloaren eta oilarraren kondaira 
250px|thumb|Katedraleko oiloa eta oilarra.
XIV. mendean sortu zen kondaira bat da. Alemaniatik Donejakue bidean zehar bazetozen gurasoak eta Hugonell semea. Santo Domingora iristean ostatuko neskamea mutilaz maitemindu zen. Hugonellek ez zuen berarekin harremanik izan eta honek mendekuz zilarrezko kopa bat lapurtu eta poltsan sartu zion. Hugonell salatu zuen ondoren eta hau urkamendira eraman zuten. Gurasoek alde guztietan erregutu arren ez zuten askapenik lortu eta Santo Domingori errezu egin zioten.

Urkatu ondoren hildako semea agurtzera joan zirenean bizirik zegoela ikusi zuten, santuak piztu zuen. Korregidorearengana joan ziren berri ona ematera eta honek ez zien sinetsi. Bazkaltzen ari zen une horretan eta horrela esan zien: "zuen semea jaten hari naizen oilo eta oilar hauek bezain bizirik dago". Une horretan plateretik salto egin eta oilarra kukurrukuka eta oiloa kakaraka hasi ziren.

Kondaira haren omenez Santo Domingoko katedralean oilar eta oilo bizi bana daude elizako txoko batean.

### Igitaiaren eta basoaren kondaira 
200px|thumb|Oilarra, oiloa, artea eta igitaia dituen armarria, 1860. urtekoa.
Domingo de la Calzada santuak erabaki zuen Naiarako erregeen jabetzakoa zen leremu bakarti batera joatea eremita gisa bizi ahal izateko. Erregeen jauregi baten hondarrak ere bazeuden han, baina ez zegoen zainduta eta jauregia eta La Ayuela basoa inguruko herritarrek uztiatzen zuten. Baso hartan ordea gaizkile ugari ezkutatzen zen. Eremu aberatsa zen, La Glandera ibaiak (gaur egun Oja ibaia) hornitzen baitzuen urez, eta horregatik arte sendo ederrak zeuden. Domingok Donejakue bidearen galtzada eraiki nahi zuen bertan eta erromesak seguru ibil zitezen igitai bakarrarekin moztu zituen zuhaitz guztiak, herritarren harridurarako. Zuhaitz haien enborrak ibaia gurutzatuko zuen zubia eraikitzeko aprobetxatu zituen.

Udalak hiriaren sorreraren IX. mendeurrenean 180 arte landatzeko erabakia hartu zuen.
* Abuztuan "Los Milagros del Santo" eguna izaten da eta gaur egun Errioxako ekitaldi instituzionaletako azkenburu ofiziala da.

### Kirolak 
Herriko kirol taldea CDFC La Calzada da. 2006an sortu zen eta futbol taldea 3. mailan du. Hermosilla izeneko saskibaloi eta atletiso taldeak ere baditu.

## Calzadatar ezagunak 
* Gustavo Bueno

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Santo Domingo de la Calzadari buruzko webgunea