Goierriko gipuzkera

**Goierriko gipuzkera** gipuzkeraren azpieuskalki bat da, Gipuzkoako hego-ekialdeko Goierri eskualdean (Urola Garaia ere barne dela) egiten dena. Goierri, tradizioz, oso gune euskalduna izan da, nahiz eta XX. mendearen bigarren erdian eskualdeko industriaguneek —batez ere Beasain, Ordizia, Lazkao, Legazpi eta Zumarraga udalerriek— erdaldun kopuru handia jaso izan. Migrazio hartan, kopuru txikiagoan bada ere, Goierri barruko eta beste euskalki edo azpieuskalki batzuetako euskaldunak ere bildu ziren industriagune horietara.

Erdialdeko euskararen barruan, Goierriko hizkera nortasun handikoa da. Hasteko, homogeneo samarra da Goierri osokoa. Mendebaleko euskararen ezaugarri zenbait iritsi dira bertara (batez ere sartaldeko ertzean dauden Zegama, Segura eta, bereziki, Legazpira), eta, ostera, Gipuzkoako gainerako hizkeretan zabaldu diren ezaugarrietako asko ez dira Goierrin hedatu. Azken gertakari bi hauek Urolaldeko hizkeretan ere nabari dira, baina Goierrin, gainera, Araban behiala mintzo zen euskararekiko lotura ere sumatzen da.

## Goierriko gipuzkera egiten den eremua 
Goierri osoko udalerrietan mintzatzen da, bai eta Urola Garaia eskualdeko Ezkio-Itsaso eta Legazpi udalerrietan ere. Urretxu eta Zumarragako euskara azpieuskalkien artekoa da, bai Goierriko hizkeraren eta bai Urolaldeko hizkeraren ezaugarriak ditu.

* Mendebaldean, Goierriko gipuzkera Legazpi udalerrian hasten da.
* Ipar-ekialdean, Legorreta da Goierriko hizkera egiten den azken udalerria (ondoko Ikaztegietan, Beterrikoa egiten dute).
* Ekialdean, Altzo eta Bedaio udalerriak ere barne hartzen dituela jo ohi da (horretarako arrazoien adibide bat: herri horietako euskaran ere *egia* hitzaren ahoskera Goierriko hizkerako *egie* da zaharren artean, eta ez Beterriko hizkerako *egija*), baina Koldo Zuazok ekialdeko gaur egungo muga Abaltzisketan jartzen du. (Ahotsak proiekturako)]]
Gipuzkerako ezaugarriez gainera, Goierriko gipuzkerak baditu hainbat bereizgarri. Hego Euskal Herriko euskalkietan gertatu ohi denez, Goierriko zaharren artean edota herri hizkera lagunartekoan, gaztelaniatiko mailegu gordin samarrak erabili ohi dira: *notizik* ('albisteak'), *binagrea* ('ozpina'), *barkue* ('itsasontzia')... Gaztelania, hizkuntzen estatusaren hierarkian, euskararen oso gainetik zegoen garaiaren isla da. Gazteek, euskara batuan alfabetatuak baitira, ez dituzte hainbeste erabiltzen mailegu gordinok; ordainetan, zaharren etorria eta esamolde aberastasuna falta dituzte maiz.

### Ezaugarri fonetiko eta morfologikoak 
* Bokal harmonia: *lekua > lekue, eskua > eskue, euria > ebie / eurie, mutila > mutile, hargina > hargine, polita > politte*. Alde horretatik, Goierriko zenbait tokitan, *pareta* hitzak bilakaera berezia izan du: *pareta > paite > paitte* (Goierriko forma zabalduena *paeta* da).
* Bokal elkarketak,
* *aittajaun* (aitona): Goierrin erabilera zabala izan du, eta zaharren artean badu oraindik. Deba ibarrean ere erabiltzen da, baina han ere gero eta gutxiago.
* *amandre* (amona):
* *andremari* (amona mantangorri, *Coccinella septempunctata*): Ataunen erabilia.
* *arkusin / arkuxin / arkuxun* (usin, doministiku)
** *arkusinka / arkuxinka / arkuxunka* (usinka, doministikuka)
* *astapotro* (zapaburu): Ataunen erabilia.
* *atsoa* (herri hizkera informalean): neska, emakume gaztea edo adin ertaineko emakumea, gainontzeko euskaraz emakume adinduak izendatzeko aurkako esanahiaz.
* *atxurre* (aitzurra): mozkorra. Adibidez: "A ze atxurre harrapau deken" = "A zer mozkorra harrapatu duan".
* *azti ibilli!* (adi ibili!)
* *bultzie* (bultzia): izena, Zaldibian euskaldun berriak izendatzeko erabilia.
* *jarein*
* *merkexurren* (merke zuhurrean): zerbait modu zeken, zuhur edo diruzalean egitea. Adibidez: *Etxe hoi merkexurren inda zeok* (*"Etxe hori merke zuhurrean eginda zegok"*, ahal den diru gutxiena gastatuta).
* *mixirriká* edo *mitxirritá* (tximeleta): Ataunen eta Ikaztegietan erabilitako hitza (Asteasun eta Elduainen ere erabilia).
* *moxorroa* (mozorroa): pertsonen adjektibotzat erabiltzen denean, hitz gutxiko pertsona, denen aurrean oharkabean edo isilean iragaten dena, baina azkenean bere helburua lortzen duena. Adibidez: *Jon pertsona moxorro-moxorroa ek* (Jon pertsona moxorro-moxorroa duk). Gutxi gorabehera gaztelaniazko *A la chita callando*, hots, *Jon las mata callando* esaldiaren sinonimo litzateke.
* *patxikusaltoa* (matxinsaltoa, *Tetrix subulata*): Amezketan eta Orexan erabilia.
* *patxisaltoa* (matxinsaltoa, *Tetrix subulata*): Beasainen erabilia (Goierriz kanpo, Deban ere bai).
* *pitxóleta* (tximeleta): Legazpin erabilia.
* *puntapaxa* (iltzea): garai batean Goierrin erabilia, gaur egun zaharrek erabiltzen dute; gazteek, aldiz, *iltzea*, Beterriko hizkera eta Nafarreraz bezala. Goierriz kanpo, Azpeitia eta Azkoitian gaur egun zahar nahiz gazteek erabiltzen dute.
* *subera* (sugea): Amezketa eta inguruetan erabilia.
* *sugalinda* (sugandila, *Lacerta vivipara*): Ataunen, Zegaman eta inguruetan erabilia.
* *txipéletá* (tximeleta): Beasainen eta Ezkio-Itsason erabilitako hitza (bigarren udalerri horretan, *pitxéletá* eta *petxúletá* ere bai).
* *txipílotá* (tximeleta): Zegaman erabilia.
* *xapobixi* (zapaburu): Zegaman eta inguruetan erabilia.
* *sugalindarea* (muskerra): Zegaman erabilia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Goierri
* Gipuzkera
* Beterriko gipuzkera
* Urolaldeko gipuzkera

## Kanpo estekak 
*  *Goierriko Hitza*, Goierriko albisteak dakartzan agerkaria.
*  Pedro Irizar euskalariak 1970ean eginiko Goierriko hizkeraren mapa (Pedro de Yrizar: *Morfología del verbo auxiliar vasco*, «Subdialecto meridional: variedad de Cegama» atala. Otamotz euskara elkartearen webgunean ikusgai). Gorriz, Goierriko gipuzkeraren aldaera bakoitzaren izenaren ondoan, 1970ean zituen hiztunen kopurua ageri da.
*  Ahotsak.com: Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea.
*  ["Goierri, muin eta motore" (ETB-1)](http://www.eitb.tv/eu/?_ga=1.117315462.1054583976.1418882001&__utma=144586529.1054583976.1418882001.1430035002.1430281435.19&__utmb=144586529.20.9.1430284363830&__utmc=144586529&__utmx=-&__utmz=144586529.1429559194.17.8.utmcsr=google|utmccn=(organic)|utmcmd=organic|utmctr=(not%20provided)&__utmv=-&__utmk=55837355#/bideoa/tribuaren-berbak-3-denboraldia/4102393061001/4186430923001/goierri--muin-eta-motore/)