open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ellen Beeman

**Ellen Guon Beeman** (AEB, 1964) irakaslea, fantasia eta zientzia-fikziozko idazlea eta telebistako gidoilaria da. Bideojokoak diseinatu eta ekoiztu ere egiten ditu. Lau eleberri argitaratu ditu eta 40 bideojokotan baino gehiagotan lan egin du. Ellen Beeman-ek honelaxe deskribatzen du bere burua:*"Ama, bideo-jokoen diseinatzaile eta ekoizlea, egilea, gadgeten geekettea, biolin-jole zelta, telebistako gidoilari ohia, udal-komisarioa, eta*b."

## Joko-industria 
1989an, Beeman-ek utzi egin zuen telebistako gidoilari-karrera, eta Sierra Entertainment Online enpresak kontratatu zuen proiektu-zuzendari. Origin Systems-en Wing Commander-en hainbat titulutarako proiektu-idazle eta -zuzendari lan egin zuen.

2006an, Edge Online-k (aurretik next-gen.biz) jokoaren industrian eragin handiena zuten 100 emakumeen artean sartu zuen. Une horretan, Microsoft Casual Games produkzio-etxeko programen zuzendaria zen.

Beeman Monolith Productions, Electronic Arts eta Disneyn ere akreditatu dute. Hizlari izan da bideojokoen sektoreko hitzaldi askotan, hala nola Game Developopers Conference, LOGIN, SXSW Interactive, Microsoft Gamefest, PAX eta PAX Dev, eta Game Design Expo. Women in Games International saioaren sortzaile eta presidente ohia da.

2019tik aurrera, bideo-jokoen garatzaile eta aholkulari independentea da Kirkland-en (Washington), eta irakasle titularra da DigiPen Institutu Teknologikoan.

## Lanak 
### Telebista 
### Liburuak 
### Bideojokoak 
## Sariak eta aintzatespenak 
* 2006an, Edge Online-k (aurretik next-gen.biz) jokoaren industrian eragin handiena zuten 100 emakumeen artean sartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ellen Beeman at Epictrick.com

* Ellen Beeman at MobyGames
* Ellen Guon en la Internet Speculative Fiction Database (en inglés).
Egur-ziza horilaranja

**Egur-ziza horilaranja** (*Pholiota flammans*) *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da. Mingotsegia da sukaldean erabiltzeko. Jangarritasuna polemikoa da, autoreen arabera.

Sinonimoak: *Agaricus rheoides*, *Agaricus rhabarbarinus*, *Agaricus flammiger*, *Lepiota rhabarbarina*, *Dryophila flammans*, *Hypodendrum flammans*, *Pholiota sulphurea*, *Pholiota kauffmaniana*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, sufre-hori kolore eder batekoa edo hori deigarri batekoa, erdigunea iluntxoagoa du, hasieran hemisferikoa, ganbila ondoren; azala hezea du eta kolore horiko ezkata tentez estalita dago.

**Orriak:** Hasieran horiak, gero laranja-herdoil bizi kolorekoak, meheak, nahiko estu, Itsatsiak edo libreak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 3 - 7 x 0,5 - 1 cm-koa, horia, zilindrikoa, hondo horiaren gainean ezkata horiz estalia, eraztunetik oinaren oinarriraino doazenak, betea, gero barnehutsa. Goialdean dagoen eraztuna ere ezkatatsua da.

**Haragia:** Lodia, horia, okre bihurtzen da ebakietan; errefauaren usain ahulekoa, eta zapore mikatzekoa.

**Etimologia:** *Pholiota* terminoak belarri ezkatatsua, kapela ezkatatsua esan nahi du. *Flammans* epitetoa latinetik dator, "flammans" hitzetik, alegia, sukoia, sutsua, zuzko. Bere kolore biziengatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jateko modukoa, garratza delako.

### Nahasketa arriskua 
Beste *Pholiota* hori eta ezkatatsuekin nahas daiteke, *Pholiota adiposa* bezalakoekin, honen kapela muzilagoduna da eta handiagoa da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, ale ugariko taldetan , sortak osatuz, usteltzen ari diren koniferoen motzondo edo egurretan. Nahiko urria.

### Banaketa eremua 
Europa, Errusia eta Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
nddoak]]
Baso erreetako egur-ziza

**Baso erreetako egur-ziza** (*Pholiota highlandensis*) *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da kontsumitzen, errefauaren usaina du.

Sinonimoak: *Pholiota carbonaria*, *Pholiota luteobadia*, *Agaricus carbonarius*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, arre-horixka edo arre-gorrixka, batzuetan ertza argiagoa izaten du, eta bertan errezel hondarrak izaten ditu; likatsua, muzilagoduna hezetasunarekin, eguraldi lehorrarekin distiratsua; ganbila eta titi txiki batekin, ondoren laua.

**Orriak:** Finak, meheak, nahiko estu, Itsatsiak, arrosa-hori kolorekoak perretxikoa gaztea denean, eta oliba-arre kolorekoak  zahartzean.

**Hanka:** Hasieran hori zurbil kolorekoa gero arrexka, kapelaren koloreko ezkatez apainduta.

**Haragia:** Horixka, zapore gozokoa eta errefau usain arinekoa.

**Etimologia:** *Pholiota* terminoak belarri ezkatatsua, kapela ezkatatsua esan nahi du. *Carbonaria* epitetoa latinetik dator, ikazkina esan nahi duen "carbonaria" hitzetik. Erretako egurretan hazten delako.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Pholiota spumosa* delakoarekin, hau horiagoa da eta koniferoen basoetan hazten da.

## Sasoia eta lekua 
Martxotik urrira, sua izan den lekuetan. Oso ohikoa Bizkaian.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Brasil, Kanariak, Europa, Errusia, Israel, Japonia, Thailandia, Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rhodocollybia fodiens

***Rhodocollybia fodiens*** *Marasmiaceae* familiako onddo espezie bat da. Erdipurdiko jangarria, haragi haritsua. Espezie oso urria Euskal Herrian.

Sinonimoak: *Calocybe leucocephala*, *Collybia leucocephala*, *Agaricus fodiens*, *Collybia fodiens*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 6 eta 8 cm arteko diametrokoa, erdian kolore marroi-gorrixka du eta ertzerantz zurbildu egiten da. Ganbila, nahiko lodia, batzuetan titi apur batekin.

**Orriak:** Krema kolorekoak, nahiko estu eta gutxi asko koskekin.

**Hanka:** Sendoa, hasieran zuria, gero okre koloreko orbanekin zikintzen da. Ildaskatua luzetara, erdian lodiagoa eta behealdean sustrai itxurarekin.

**Haragia:** Zurixka, usain eta zapore gabea. Nahiko trinkoa kapela eta zuntzuna oinean.

**Etimologia:** *Collybia* terminoak txanpon txikia esan nahi du. *Fodiens* epitetoa latinetik dator, zanga esan nahi duen " fodio" hitzetik. Bere oin ildaskatuagatik?

## Jangarritasuna 
Ezin da jan haragi zuntzunagatik.

### Nahasketa arriskua 
Lehen begiratuan, *Collybia fusipes* edo *Collybia distorta* delakoekin nahas daiteke, baina hauengatik bereizten da bere oin ildaskatu eta sendoagatik.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean, konifera basoetan.

### Banaketa eremua 
Europan, batez Alpeetan, Erresuma Batua, Eskandinavian, Estonia, Finlandian eta Errusian ere, baina ez iberiar penintsulan edo Euskal Herrian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hunt-Lenox globoa

**Hunt-Lenox globoa** edo **Lenox globoa**, 1510eko data du eta ezagutzen den hirugarren lur-bira antzinakoena da. 1492ko Erdapfelen eta 1504ko Ostruka Arrautz globoaren ondoren egina baita. Gaur egun AEBetako New Yorkeko Liburutegi Publikoan gordea dago. 

Globo hau *HC SVNT DRACONES* (latinezko «*hic sunt dracones*», ) esaldi mitikoa erakusgai duelako ezaguna da, eremu honek gaur egungo Indotxina adierazten du. 

Bere jatorria ezezaguna da, 1855ean Parisen Richard Morris Hunt arkitektoak James Lenox liburu bildumatzaileari eman zion, eta honek New Yorkeko Liburutegi Publikoan bildumatu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marta Luxán

**Marta Luxán Serrano** (Bilbo, Bizkaia, 1970) soziologo eta demografoa, EHUko irakaslea, demografia eta familiarekin lotutako gaiak lantzeaz gain, ikerketa metodologia feministan aritua da (SIMReFeko kidea 2008tik) eta mugimendu sozialekin lotutako gaiak ere aztertzen ditu, adibidez Joxemi Zumalabe Fundazioarekin.

## Biografia 
Soziologian lizentziatua (1993, UPV/EHU) eta Demografian doktorea (2000, Universitat Autònoma de Barcelona). 1993-2000 bitartean Centre d’Estudis Demogràfis (UAB) ikerketa zentroan aritu zen, ikerketa-beka eta kontratu ezberdinekin. 2001 urtean UPV/EHUra bueltatu zen doktorego ondorengo bekarekin eta ordutik bertan aritu da lanean. Soziologia eta Gizarte Langintza irakasle agregatua da eta Ikasketa Feminista eta Generoko Masterraren Batzorde Akademikoko kidea ere bai.

## Lana 
* *Visibilizar y dimesionar las violencias de género y sexuales en las universidades* (Retos Investigación, lan-taldeko kidea)
* *Nuevas solidaridades, reciprocidades y alianzas: la emergencia de espacios colaborativos de participación política y redefinición de la ciudadanía* (MINECO, 2018-2021, ikertzailea)
* *Komunitateak ehunduz herri ekimenetatik* (Gipuzkoako Foru Aldundia, 2018, ikertzailea)
* *USVreact. Universities Supporting Victims of Sexual Violence* (Europar Komunitatea, 2016-2018, UPV/EHUko ikertzaile nagusia).

#### Artikuluak 
* *Hezkuntza, praktika moral eta politikoa* (Hik hasi: euskal heziketarako aldizkaria, 2015)
* *Metamilitantzia. Herri mugimenduen baitatik gogoeta* (Jakin, 2014)

## Ikus, gainera 
Antropologia Feminista Ikerketa Taldea

Empar Pineda Saria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*EH2040: demografia, lurraldea, zaintza, hizkuntza (BerriaTB, 2022)
*Bideoa euskal gizartearen demografia datuak (EITB)/
Egur-ziza aldakor

**Egur-ziza aldakorra** (*Kuehneromyces mutabilis*) *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da. Jangarria. Sendagarria delako, landatu egiten da. Kontuz, ez nahastu *Galerina marginata* toxikoarekin.

Sinonimoak: *Agaricus truncigena*, *Agaricus polymorphus*, *Agaricus xylophilus*, *Agaricus annulatus*, *Agaricus caudicinus*, *Hypophyllum cinnamomeum*, *Agaricus mutabilis var. a caudicinus*, *Lepiota caudicina*, *Pholiota mutabilis*, *Dryophila mutabilis*, *Pholiota unicolor var. tecticola*, *Dryophila xylophila*, *Pholiota decurrens*, *Pholiota pseudomarginata*, *Galerina mutabilis*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 7 cm bitarteko diametrokoa. Hasieran ganbila, gero laua; titi txiki bat du; gainazal leuna eta higrofanoa du. Kolore kanela-arrea du, baina denbora hezean eta zahartzean argitu egiten da.

**Orriak:** Horixkak, zahartzean arre-kanela kolorera pasatzen dira. Adnatak eta estu.

**Hanka:** Kapelaren kolore berekoa eta oinarrian ilunagoa. Hasieran betea, gero barnehutsa; zilindrikoa, mintzezko eraztun iheskor batekin. Eraztunetik oinarriraino, zuntzezko orbantxo txiki batzuk ditu.

**Haragia:** Zurixka, biguna eta usain atseginekoa.

**Etimologia:** *Kuehneromyces* terminoa Robert Kühner-i (1904-1997) eskaini zitzaion, "myces" hitz grekoa gehituta. *Mutabilis* epitetoa latinetik dator, aldakor esan nahi duen "mutabilis" hitzetik. Hezetasuna aldatzean kolorea aldatzen duelako.

## Jangarritasuna 
Jateko ona den bezala kontsideratuta dago.

### Nahasketa arriskua 
*Armillaria mellea* delakoarekin, baina erraz bereizten da, *Kuehneromyces mutabilis* espezieak eraztunaren azpia ezkatatsua duelako eta kapela leuna. Kontuz *Hypholoma capnoides* perretxikoarekin eta batez ere hilgarria den *Galerina marginata* espeziearekin.

## Sasoia eta lekua 
Udatik neguaren hasiera arte. Hostozabalen eta koniferoen enborretan ale askoko taldetan agertzen da.

### Banaketa eremua 
Ipar Amerika, Europa, Afrika, Asiako iparraldea, Australia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Suge-ziza zuriska

**Suge-ziza zuriska** edo **drosofila zuriska** (*Psathyrella candolleana*) *Coprinaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da kontsumitzen, haragi urria du eta kalitate txikikoa.

Sinonimoa: *Drosophila candolleana*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, kolore zurixkakoa, eguraldi lehorrean, erdigunean okre samarra, ez oso mamitsua, kanpai itxurakoa, ia laua, heltzean titi pixka batekin, gainazala pruinaduna hasieran, ondoren leuna. Ale gazteetan errezelaren hondarrak ditu ertzean.

**Orriak:** Estu, meheak, eskotatuak, ertz esteril batekin; hasieran lila kolorekoak, ondoren arrosa-moreak eta bukaeran arre-purpurak.

**Hanka:** Hauskorra, barnehutsa, 3 - 6 x 0,2 - 0,4 cm-koa, zuria, errezel hondarrekin, zilindrikoa, oinarrirantz pixka bat lodituta, fibrilosoa, goialdean ildaskatua.

**Haragia:** Zuria, mehea, ahula, hauskorra, usain eta zaporerik gabea.

**Etimologia:** *Candolleana* epitetoak Agustin Pyramus de Candolle botanikari suitzarra aipatzen du.

## Jangarritasuna 
Jateko ona, baina ez da mamitsua eta zapore gutxikoa da sukaldean estimua izateko.

### Nahasketa arriskua 
*Psathyrella hydrophila* delakoarekin, baina hau arrexka da. *Drosophila proxima* oso antzeko espezie txiki bat da.

## Sasoia eta lekua 
Udaberrian eta udazkenean, parke, lorategi eta zelaietan, hainbat zuhaitzen motzondoetan, basoko bideen ondoan, gehienetan ale askoko taldeetan.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan barreiatzen da, kontinente guztietan zehar, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arturo H. Medrano pinakoteka

**Arturo H. Medrano Pinakoteka** () arte museo bat da Tegucigalpan, Hondurasen, Hondurasko artisten margolanen 1920ko hamarkadatik aro garaikideraino gordetzen dituena. Pinakotekak 700 artelaneko bilduma du, eta margolanez gain, eskultura, marrazki eta argazki batzuk ere baditu.

## Historia 
Museoa 1993ko ekainaren 3an sortu eta ireki zen Hondurasko Banku Zentralaren egoitza zaharrean, Tegucigalpan. Museoa ez zen jendearentzat ireki 1993ra arte, baina 1920an sortu zen, Banku Zentralak bere lehen pieza erosi zuenean. 1993ra arte, margolanen bilduma bankuaren bilduma pribatu gisa mantendu zen. Banku Zentralak Indar Armatuen Bulebarrean duen egoitza berria inauguratu zenean, 2016an, museoa eraikin berrira aldatu zen. Hiriaren erdialdeko gune zaharra 2014an jarri zuen bankuak salgai.

## Bilduma 
Museoak 700 artelan inguru ditu, batez ere margolanez osatuak, baina baita eskultura, marrazki eta argazki batzuez ere. Bere bilduma Hondurasko artean espezializatu zen 1920ko hamarkadatik aro garaikideraino. Lehen obra pinakotekak 1920an erosi zuen, Pablo Zelaya Sierra artistaren "Las campesinas" olio-lana. Beste artista batzuk, beren obrak museoan erakusten ari direla, Arturo Luna, Carlos Zúñiga Figueroa, Confucio Montes de Oca, Horacio Reina, José Antonio Velásquez, Maximiliano Ramírez Euceda eta Moisés Becerra daude.

Museoak ere aldi baterako erakusketak antolatzen ditu Hondurasko Banku Zentralaren sukurtsaletan, Choluteca, La Ceiba eta San Pedro Sulan dituen bulegoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Webgune ofiziala.
Yosemite ur-jauzia

**Yosemite ur-jauzia**, , AEBetako Yosemite Parke Nazionalan dagoen ur-jauzi bat da, Kalifornia estatuko Sierra Nevada mendilerroan. Parke nazionaleko turismogune nabarmenetakoa da, bereziki udaberrian, urak bere maila gorenean jauzi egiten duenean.

739 metroko garaiera du eta 3 jauziz osatua dago.
Salazartarren jauregia (Muskiz)

Bizkaiko mendebaldean, Muzkiz herrian, Muñatoizko San Martin gazteluaren ondoan **Salazartarren jauregia** edo **Muñatoiz-Salazar jauregia** dago. Muskizko Salazartarren Jauregia, ondoan dagoen Muñatoiz Gazteluarekin batera, Monumentu Historiko-Artistiko izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Allende Salazar jauregia.
* Calderondar, Salazartar eta Saltzedotarren dorretxea.
* Muñatoizko San Martin gaztelua.
* Salazar jauregia (Erriberabeitia).
* Salazartarren jauregia (Haro).
* Salazar dorrea. Portugalete.

## Kanpo estekak
Galen Clark

**Galen Clark** (1814ko martxoaren 28a, Shiptoon, Kanada &ndash; 1910eko martxoaren 24a, Oakland, AEB), kanadar-estatubatuar kontserbazionista eta idazle bat izan zen. 

Kaliforniako Mariposa Grove sequoia erraldoien basoan topatu zuen lehen gizon zuria izateagatik ezaguna da, bai eta John Muir eskoziar kontserbazionistarekin batera Yosemite Parke Nazionalaren aldeko babes eta mantentze lanak burutzeagatik ere.
DIN 31635

**DIN 31635** Deutsches Institut für Normung-en araua da, 1982an onartua arabiar alfabetoa karaktere latindarretara ekartzeko. Mendebaldeko arabiar ikasketen arloan arabiera erromanizatzeko gehien erabiltzen den araua da.
Tony Jacklin

**Anthony "Tony" Jacklin** (Scunthorpe, Lincolnshire, 1944ko uztailaren 7a) ingeles golf jokalari ohia da.

Bere garaiko golf-jokalari ingeles onenetakoa izan zen. 29 txapelketa irabazi zituen, Grand Slameko bi barne. 1969an Erresuma Batuko Golf Irekia irabazi zuen Royal Lytham & St Annes Golf Club zelaian eta 1970ean AEBetako Irekia irabazi zuen.

1983tik 1989ra Europako taldeko kapitaina izan zen Ryder Cup txapelketan eta bi garaipen eta berdinketa bat lortu zituen.
Gibelgorri

**Gibelgorri**, **gibelmarroi orrioso** edo **urritz gorritxua** (*Russula integra*) *Russulaceae* familiako onddo jangarria da. Jateko ona, *Russula cyanoxantha* delakoaren antzekoa.

## Deskribapena 
**Kapela:** 6 eta 12 cm bitarteko diametrokoa. Gaztetan gogorra eta haragitsua, zahartzean biguna, hasieran biribildua eta ondoren ganbila, irregularra, bukaeran irekia, kopa formakoa, erdian ondoratu samarra, kolore arre tipikoa, arre-horixkatik hasita, orban ilunagoekin, olibatik purpurara doazen koloreko arrastoekin  edo txokolate kolorekoekin, arre-ardo kolorekoekin, arre-more kolorekoekin, arre-olibakoekin etab. Azala erradialki erdiraino bereiz daiteke, hezea, likatsua, distiratsua.

**Orriak:** Estu eta gero zabalago, sabeldunak, orritxo batzuekin eta adarkatze ugarirekin, libreak, hasieran esne zuriaren kolorekoak, ondoren gurin kolorekoak eta bukaeran hori bizi kolorekoak eta ertzean isla zuriak dituela.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 4 - 9 x 1 - 3,5 cm-koa. Sendoa, betea, zilindrikoa eta irregularra, leuna, zimurtsu samarra. Zuria eta gero arre zikina edo arre-horixka. Sulfato ferrosorekin erreakzio laranja ematen du.

**Haragia:** Zuria edo horixka, gogorra eta sendoa. Usain arinekoa eta zapore gozokoa.

**Etimologia:** Latinetik dator *Russula* hitza, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria dutelako *Russula* generoko espezie askok. *Integra* epitetoa ere latinetik dator, osoa esan nahi duen "integer" hitzetik. Orri osoak, eten gabeko orriengatik.

## Jangarritasuna 
Jangarri ona.

### Nahasketa arriskua 
Erraz nahasten da *Russula badia* delakoarekin, baina hau mikatza da. 

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenaren hasieran. Koniferoen azpian, karedun lurretan, arrunta mendialdean.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Kaukasia eta Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Großer Mützelburger aintzira

**Großer Mützelburger aintzira** () Alemania eta Polonia artean dagoen aintzira da: Aurrepomerania-Greifswald barrutian, Mecklenburg-Aurrepomerania estatuan (Alemanian), eta Mendebaldeko Pomeraniako voivoderrian. 4.5 metroko altueran dago eta 114 hektareako eremua du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Insel aintzira

**Insel aintzira** () Alemaniako Rostock barrutian, Mecklenburg-Aurrepomerania estatuan dagoen aintzira da. 11.4 metroko altueran dago eta 458 hektareako eremua du.

Lakua Schöninsel izeneko 60 ha-ko uharte txiki batek bi zatitan banatzen du. Aintziraren iparraldea nahiko laua den arren, hegoaldeko batez besteko sakonera 6 m-koa da. Uhartea kontinentearekin lotzen da zubi baten bidez.

Aintzira Güstrow herriaren mugan dago, hirigunearen hegoaldean.

Insel hegoaldeko ertzean Ernst Barlach eskultore alemaniarren estudioa dago. 1930eko hamarkadan Barlachek erabili zuen eta gaur egun museo gisa funtzionatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muir glaziarra

**Muir glaziarra**, AEBetako Alaska estatuan dagoen glaziar bat da, Glaziarren Badiako Parke Nazionala eta Erreserban dagoena. John Muir naturalistaren omenezko izena darama. Bere amaierako atalak 700 metro zabal ditu, nahiz eta etengabeko atzerakadan egon. 1980ko hamarkadaren erdialdera glaziarra itsasorarte ailegatzen zen, 60 metroko garaieran amaituz, honetatik izotz masen erorketen ondorioz icebergak sortuz.  

Glaziarraren hedadura asko murriztu da, 1870 inguruan, Izotz Aro Txikian, bere hedadura handiena izan zuen, orduz geroztik gero eta gehiago txikiagotuz.
Mikel IX.a Paleologo

**Mikel IX.a Paleologo** (, *Mikhaēl Doukas Angelos Komnēnos Palaiologos*; Konstantinopla, 1277ko apirilaren 17a - Tesalonika, 1320ko urriaren 12a) Bizantziar Inperioko enperadorea izan zen 1294-1320 bitartean.

Androniko II.a Paleologo eta Ana Hungariakoaren Seme zaharra izan zen. Aitak enperadore izendatu zuen 1282an Mikel VIII.a Paleologo hil eta gutxira, eta izendapena adin nagusitasunean berretsi zuen. Mikel 1294ko maiatzaren 21ean koroatu zuten Santa Sofian.

Mikelek eta Andronikok elkarrekin gobernatu zuten enperadore gisa eta autokrator titulua erabili zuten. Andronikok agindu zion barneko eta kanpoko etsaien aurkako gerra zuzentzeko. Gizon ausart eta kementsua, baina turkiarren eta bulgariarren aurkako batailak galdu zituen.

1294an Rita Armeniakparekin ezkondu zen eta lau seme-alaba izan zituzten, horien artean Androniko III.a Paleologo enperadorea izango zena.
Xake-tximeleta txiki

**Xake-tximeleta txikia** (*Pyrgus malvae*) Hesperiidae familiako lepidopteroen espezie bat da. Europan eta Asian aurkitzen da Iberiar penintsulatik hasi eta Korearaino. Kontinenteen iparraldean ez dago, hotzarengatik.

Lineok deskribatu zuen 1758. urtean.

## Deskribapena 
Tximeleta txikia da, 24 mm-ko hegal zabalera hartzen du batazbeste. Kolore oso bereizgarriak ditu, xake taula batean bezala kolore beltzean orbain zuriak tartekatzen dira. Espezie honetako tximeleta batzuek kolore argiagoa ere izan dezakete, beltza beharrean marroia. Itxuragatik sitsa ematen du tximeleta baino gehiago. Arrek eta emeek antzeko koloreak dituzte baina arren hegoak angelutsuagoak dira eta emearenak borobiltsuagoak.

Tximeletaren beldarrak kolore berdea du eta lerro marroi argi eta ilunak dtu.

## Bizi zikloa 
Landare loredun txikietak jartzen ditu arrautzak, marrubi landaretan esate baterako. Ondoren beldarrak jaiotzen dira eta estalki bat eraikitzen dute beren burua babesteko. Bi edo hiru hilabete pasatzen direnean pupa sortzen du. Pupa ere altuera txikiko belarretan ezartzen du. Negua horrela igarotzen du eta martxoa aldera tximeleta heldua ateratzen da. Tximeletak uztailerarte ikusten dira hegan.

## Habitata 
Hiru ekosistema ezberdinetan ikusten dira xake-tximeleta txikiak; basoan, belardietan eta industria guneetan, nitrogeno kopuru handia pilatzen duten landareak baitituzte gustoko.

## Iruditegia 

Irudi:Pyrgus malvae (Slezov pirgavac).jpg|Tximeletaren bikotea.
Irudi:Pyrgus malvae - Kulna.jpg|Hegalen azpialdea.
Irudi:Grizzled skipper (NH327) (29633465611).jpg|Tximeletaren tamaina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lycaena phlaeas

***Lycaena phlaeas*** Lycaenidae familiako tximeleta espezie bat da. Hainbat tokitan kobre tximeleta izena ere ematen zaio. Eremu holartiko guztian aurkitzen da, Europan, Asian, Ipar Amerikan eta Afrika iparraldean.

Lineok deskribatu zuen 1761. urtean.

## Deskribapena 
Tximeleta txikia da, 25'5 mm-tako hegal zabalra du. Aurreko hegalak laranja kolorekoak dira eta ertza marroi iluna dute, hortik datorkio "kobre" deitzea. Hegoaren zati laranjan zortzi edo bederatzi puntu beltz ditu. Atzeko hegalak ilunak dira eta ertz laranja dute. Tximeleta eme batzuek puntu urdinak dituzte atzeko hegaletan.

Hegoen azpialdeak gainaldeen patroia jarraitzen dute baina apalagoak dira, marroi-grisak. Hauek ere puntu beltz batzuk dituzte.

Beldarrak berdeak dira. Beldar batzuek kolore moredun marrak dituzte.

## Bizi zikloa 
Landareen hostoen azpialdean jartzen dituzte arrautzak. Beldarrak landare horretaz elikatzen dira eta "lehio" itxurako zuloak egiten dituzte, hostoaren gaieko epidermisa jan gabe utziz. Ekainetik aurrera azaltzen dira tximeletak. Bi edo hiru tximeleta belaunaldi ikus daitezke urtean, kasu batzuetan lau ere bai.

## Iruditegia 

Irudi:Small copper (Lycaena phlaeas eleus) 2.jpg|Tximeletaren gainaldea.
Irudi:GT first Small Copper.jpg|Hegalen azpialdea.
Irudi:Lycaena phlaeas egg.jpg|Arrautza.
Irudi:Lycaena phlaeas larva.jpg|Beldarra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
All the Beauty and the Bloodshed

***All the Beauty and the Bloodshed*** 2022ko Laura Poitras estatubatuar zinema zuzendariaren film dokumentala da. Filmak Urrezko Lehoia irabazi zuen Veneziako 79. Zinemaldian.

## Sinopsia 
Filmak Nan Goldin artistaren bizitza kontatzen du, flashbackak tartekatuz Goldinen azken urteetako borroka aktibistarekin: AEBetako opioideen krisiaren erantzuletzat jotako Sackler familiaren kontrako ekintzak, horietako asko arte erakundeetan eginak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ostruka Arrautz globoa

**Ostrukaren globoa**, gaur egun arte Mundu Berria irudikatzen duen lurbira-globo antzinakoena da. 1984/1985ean egina, ustez, Hunt-Lenox globoaren kopia bat da. Italiar Pizkundeko objektu baliotsuenetako bat da. Izena bi ostruka arrautz elkartuaz egina delako datorkio.

Stefaan Missinne jabeak liburu batean Leonardo Da Vincik egina dela argudiatu du, horregatik maiz **Da Vinci globoa** ezizenaz ere ezaguna da.
Laura Poitras

**Laura Poitras** ( ahoskatua; Boston, ) estatubatuar dokumental zuzendari eta ekoizlea da.

## Aintzatespenak 
Poitras dokumentalgintzan nabarmendu izan da. Dokumentalik onenaren Oscar saria irabazi zuen 2014an, Edward Snowdeni buruzko *Citizenfour* lanarengatik, eta, 2007an, kategoria horretarako izendatu zuten haren *My Country, My Country* filma. 2022an *All the Beauty and the Bloodshed* dokumentalak Urrezko Lehoia irabazi zuen.

Bilboko ZINEBI zinema jaialdiak Ohorezko Mikeldi Saria eman zion 2024ko Azaroaren 8an. 

ZInebiko antolatzaileok azaltzen dutenez, Poitrasek badu arrazoirik sari hau jasotzeko:Azaleko ikuspegi batetik begiratuta, bazirudien Jaialdiaren edizio honetako Ohorezko Mikeldiaren irabazlearen filmografia ohiko gaietatik aldentzen zela bere azken film luzeari, *All the Beauty and the Bloodshed* (2022) izenekoari, uste osoz aurre egin zionean. Ez da horrela, inondik ere: kultura plural, kritiko eta eraldatzailearen aldeko borrokan Nan Goldin funtsezko argazkilariari laguntzeko apustua modu naturalean uztartzen da Poitrasen diskurtsoarekin.

## Filmografia hautatua
* *Exact Fantasy* (1995)
* *Flag Wars* (2003)
* *Oh Say Can You See...* (2003)
* *My Country, My Country* (2006)
* *The Oath* (2010)
* *Citizenfour* (2014)
* *Risk* (2016)
* *The Year of the Everlasting Storm* (2021)
* *Terror Contagion* (2021)
* *All the Beauty and the Bloodshed* (2022)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Opioideen epidemia

**Opioideen epidemia**, **opioideen krisia** ere deitua, 1990eko hamarkadaz geroztik opiazeo/opioideei egotzitako gehiegizko erabilera, erabilera oker/abusu eta gaindosiek eragindako heriotzen hazkunde azkarra da. Osasun krisialdiak medikamentu horien abusu mediko, ez-mediko eta ludikoaren ondorio mediko, sozial, psikologiko eta ekonomiko esanguratsuak barne hartzen ditu. Bereziki larria izan da Estatu Batuetako opioideen krisia.

Opioideak analgesiko moderatu eta sendoen klase ezberdina dira, horien artean oxikodona (OxyContin eta Percocet izen komertzialekin saldu ohi dena), hidrokodona (Vicodin, Norco) eta fentaniloa, analgesiko oso indartsua dena, beste opiazeo batzuen antza izateko sintetizatzen dena, hala nola, opiotik eratorritako morfina eta heroina daudelarik. Substantzia horien potentziak eta eskuragarritasunak, adikzioa eta gaindosia izateko arriskua egon arren, ezagun egin ditu, bai tratamendu mediko gisa, bai aisialdirako droga gisa. Opioideek bizkarrezur-erraboilren arnas.zentroan dituzten efektu lasaigarriengatik, dosi altuetan dauden opioideek hipobentilazioa izateko potentziala dute eta arnas gutxiegitasuna eta heriotza eragin ditzakete.

Opioideak min akutua tratatzeko oso eraginkorrak dira, baina eztabaida handia dago ea eraginkorrak diren min kronikoa edo inpaktu handiko min jasanezina tratatzeko, arriskuak onurak baino handiagoak izan baitaitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hidrokodona

**Hidrokodona** kodeinatik eratorritako opioidea da, min ertaina edo larria tratatzeko analgesiko gisa eta antitusibo gisa erabiltzen dutena. Piluletan, xarabean edo kapsuletan aurki daiteke, eta mendekotasuna eta abstinentzia-sindrome larria eragin ditzakeen narkotikoa da. Hidrokodona eta hura duten konposatuak merkatuan daude hainbat formatan, marka komertzial askoren azpian. Elikagai eta Sendagaien Administrazioak 1943an bere salmenta onartu zuen. 2014an, Drogen Aurkako Agentziak Substantzia Kontrolatuen Legearen (Controlled Substances Act) II. sailkapenaren barruan sartu zuen hidrokodona; horrek esan nahi du abusurako potentzial handia duela, haren erabilera medikoak murrizketa larriak dituela eta mendekotasun psikologiko edo fisiko larria ekar dezakeela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anne van Olst

**Anne van Olst**, **Anne Koch Jensen** izenez ere ezaguna, (Alborge, Danimarka, 1962ko martxoak 25), Danimarkako zaldi-heziera klasikoko zalduna da. 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan brontzea irabazi zuen Danimarkako taldearekin eta 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan 23. postuan sailkatu zen banakako zaldi-hezieran, Clearwater zaldiarekin.

1991n Anne Gert-Jan van Olst Herbehereetako zaldi-hezitzaile eta saltzailearekin ezkondu eta Herbehereetara joan zen bizitzera. Den Houten, Herbehereetan, kirol eta hazkuntza ukuilu bat zuzendu zuten elkarrekin. 

Udako bost Olinpiar Jokotan parte hartu zuen, 1988 eta 2012 artean, eta brontzezko domina lortu zuen Pekinen 2008an, taldekako proban (Nathalie zu Sayn-Wittgenstein eta Andreas Helgstrandekin batera). Laugarren postua lortu zuen Sydney 2000n, laugarrena Londres 2012an eta bosgarrena Bartzelonan 1992an, proba berean. Brontzezko domina irabazi zuen 1999ko Europako Doma Txapelketan. 

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gizakien Salerosketaren Aurkako Ekintzari buruzko Europako Kontseiluaren Hitzarmena

**Gizakien salerosketaren aurkako ekintzari buruzko** **Europako Kontseiluaren Hitzarmena** Europako Kontseiluaren giza eskubideen nazioarteko ituna da.  

## Gizakien salerosketaren aurkako ekintzari buruzko Europako Kontseiluaren Hitzarmena 
Hitzarmenaren xedea da: 

* Gizakien salerosketa modu guztiak aurreikusi eta jorratzea, sexu-esplotazioa eta nahitaezko lana barne, dena dela haien nazionalitatea, delinkuentzia antolatuarekin zerikusia izan ala ez izan.
* Salerosketaren biktima eta lekukoei babesa eta laguntza ematea;
* Ikerketa eta prozedura eraginkorrak bermatzea, eta
* Salerosketaren aurkako nazioarteko lankidetza sustatzea.

Hitzarmenak jarraipen-mekanismo bat ezartzen du, GRETA edo Gizakien Salerosketaren aurkako Ekintzan Adituen Taldea, estatu alderdiek hautatutako 10-15 kidek osatua.

Emakumeen aurkako indarkeriari eta etxeko indarkeriari aurrea hartzeko eta haien aurka borrokatzeko konbentzioan ere gogorarazten da Konbentzioa.

### Europako Kontseluko herrialde sinatzaileak 
Hitzarmena 2005eko maiatzaren 16an sinatu zen eta 2008ko otsailaren 1ean sartu zen indarrean. 2017ko ekainaz geroztik, Europako 47 estatuk berretsi dute. Europako Kontseiluko estatu guztiek berretsi dute Ituna, Errusia izan ezik.

### Europako Kontseluko kidek ez diren sinatzaileak 
2013an, Bielorrusia, Europako Kontseiluko kidea ez den estatua, Hitzarmenari atxiki zitzaion.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Pertsonen Salerosketa eta Sexu Esplotazioaren Aurkako Hitzarmena
* GRETA

## Kanpo estekak 
* Europako Kontseilua - Gizakien salerosketaren aurkako ekintza (inglesez)
Polyommatus damon

***Polyommatus damon*** Lycaenidae familiako tximeleta espezie bat da. Hainbat tokitan kobre tximeleta izena ere ematen zaio. Europan eta Asian aurkitzen da, Iberiar penintsulatik Mongoliaraino.

Denis eta Schiffermüller naturalistek deskribatu zuen 1775. urtean.

## Deskribapena 
Tximeleta txikia da, hegal-zabalera 20-34 milimetro artekoa du. Sexu dimorfismo nabarmena ikusten da, hau da, arrak eta emeak desberdinak dira. Arren hegalak urdinak dira eta ertz beltzak dituzte, emeen hegalak ordea marroiak dira. Azpialdean sexu biek okre kolorea dute, eraztun zuridun puntu beltzak erakusten dituzte eta marra zuri sendo bat.

(MHNT) polyommatus damon damone - Kuvandyk Russia - female dorsal.jpg| *Polyommatus d. damone*  ♀  
(MHNT) polyommatus damon damone - Kuvandyk Russia - female ventral.jpg| *Polyommatus d. damone*  ♀ △ 

Beldarra berdea da eta oso iletsua. Bizkarraldean marra beltz bat du alderik alde zeharkatzen duena.

## Bizi zikloa 
Uztailean eta abuztuan ikusten dira tximeletak. Beldarrek estrategia berezia dute, inurriek zaintzen dituzte.

## Habitata 
Mendialdean bizi den tximeleta da, itsas mailatik 900-2.100 metro arteko altueran ikus dezakegu. Txilardegiak eta estaldura gutxiko basoak atsegin ditu, baita belardiak ere. 

## Iruditegia 

Irudi:Polyommatus damon et fleur en Vanoise (10).jpg|Arra.
Irudi:Lycaenidae - Polyommatus (Agrodiaetus) damon-female.JPG|Emea.
Irudi:Lycaenidae - Polyommatus (Agrodiaetus) damon-001.JPG|Hegalen azpialdea.
Irudi:Lycaenidae - Polyommatus (Agrodiaetus) damon - mating pair.JPG|Arra eta emea elkarturik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pentland Hills

**Pentland Hills**, Eskoziako Edinburgh hiriburuaren hego-ekialdean dauden muino batzuk dira. Mendilerroak 30 kilometro luze inguru ditu eta Biggar udalerritik Clyde ibaira hedatzen da.

Bere muinorik garaiena Scald Law da (579 m.).
Celastrina argiolus

***Celastrina argiolus*** Lycaenidae familiako tximeleta espezie bat da. Hainbat tokitan kobre tximeleta izena ere ematen zaio. Eremu holartiko guztian aurkitzen da, Europan, Asian, Ipar Amerikan eta Afrika iparraldean. Finlandiako tximeleta nazionala da.

Lineok deskribatu zuen 1758. urtean eta *Papilio argiolus* izena eman zion.

## Deskribapena 
Tximeleta txikia da, hegal-zabalera 26-32 mm artekoa da. Emeak arrak baino handiagoak dira. Hegalak kobalto-urdin kolorekoak dira eta ertzetan kolore beltza edo gris iluna izaten dute. Ertz ilun hori zabalagoa da emeen kasuan. Hegalen azpialdea urdin argia da, ia zuria. Buruan begi ilun handiak palpo zuri luzeak eta eraztun zuridun antenak dituzte.

Beldarrak zapal samarrak dira eta ile fin ugari dituzte. Berdexkak izan ohi dira, baina beste kolore batzuk ere izan ditzakete.

Emeak lore eta hostoen kimuetan ezartzen ditu arrautzak. Beldarra jaiotzen denean inurriekin elkartzen da eta haiekin batera landare mota asko kontsumitzen ditu.

## Habitata 
Tximeleta honi naiade estaen zaio toki batzuetan. Greziar mitologian naiadeak ur gezatako ninfak ziren eta tximeleta hau ur lasterretan eta iturburuetan aurkitzea ohikoa da, leku ilun eta hezeetan batez ere. Itsas mailatik 1.900 metrotako altuerara aurkitu daiteke.

## Iruditegia 

Irudi:Holly Blue .upperside. Celastrina argiolus - Flickr - gailhampshire.jpg|Arra.
Irudi:Celastrina argiolus - female (2010-04-19) 03.jpg|Emea.
Irudi:Celastrina argiolus 1(loz).jpg|Hegalen azpialdea.
Irudi:Celastrina argiolus egg (4814671543).jpg|Arrautza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Viuda Negra

**La** **Viuda** **Negra** musika taldea, Iruñeko lau emakumek osatu zuten 1990. urtean. Aurrez, Matraka taldean aritutakoak ziren gehienak. Ondorengoak ziren partaideak: Christel Teruel, Malos Tratos taldean aritutakoa, (ahotsa, koruak, kitarra elektrikoa eta kitarra akustikoa), Janis Ortiz de Zarate,  Matraka taldeko kide ohia, (kitarra elektrikoa), Pury Alzelai, Belladona eta Matraka taldeetako kide ohia, (baxua eta koruak) eta Eva Fernandez , Piskerra taldean aritua eta ondoren Lambrettos taldeko kidea (bateria, perkusioa eta koruak).

Diska bakarra grabatu zuten Clan Recods disketxearekin, La Viuda Negra taldearen izen bera jarri zioten diskari. Diska grabatu ondoren taldea desegin zen 1999an. Taldea desegindakoan diska bera ere merkatutik kendu zuten taldearen managerraren eta diskaetxearen artean izandako arazoengatik. Dena den, 5000 kopia saltzea lortu zuten.  

Rock melodikoa egiten zuten, eta beraien influentzien artean zeuden Tahures Zurdos bezalako musika taldeak. Las Grecas taldearen eta Dinaramaren kantuen bertsio rokeroak ere egiten zituzten. 

2013an berriz elkartu zen taldea, Burlatan  Josetxo Ezponda musikagilearen omenezko kontzertu batean parte hartzeko. El Ansia de la Viuda izena hartu zuen taldeak.

## Sariak 
Bilbo Hiria pop-rock lehiaketaren VII. edizioan finalista izan zen taldea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Christel Teruel

**Christel Teruel** **Arrieta** (Berlin, Alemania, 1970 &ndash; Iruñea, Nafarroa Garaia, 2022ko maiatzak 14) musikari nafarra izan zen, eta rock munduko emakume aitzindarietako bat.

Christelen lehen esperientzia artistikoa Necrofilia izeneko taldean izan zen (Tijuana In Blue taldeko Ruben zen taldekideetako bat). Honen ondoren, Flores Muertas (Josetxo Ezpondarekin), Taxi Carlo taldeetan eta azkenik Malos Tratos musika taldean jarraitu zuen musika ibilbidea. 1988an musika talde honetan sartu eta *Muerte o Locura* diskan, kantu guztietan ahotsa jarri zuen Teruelek. Musika eszenan oso ezaguna izan zen.

1990ean Malos Tratos taldea utzi zuen eta emakumezkoek bakarrik osatutako La Viuda Negra musika taldea sortu zuen. Taldea Bilbo Hiria lehiaketa ospetsuan finalista izan zen eta taldearen  izen bereko lehen diskoa grabatu zuten 1998an.

1993an, 10 abestiz osatutako bakarkako lan bat argitaratu zuen Christel Teruelek RDK disketxearekin "Soy tu sangre" izenburupean. 

2020an, Christel Teruel La Viuda Negra berriro elkartzen saiatu zen Burlatan egiten den *Nosotras-Gu emakumeok* jaialdian parte hartzeko. La Viuda Negra taldea jaialdian izango zela iragarri bazen ere, Chistelen osasun egoera ordurako kaxkarrak, eragotzi zuen kontzertua ematea.

2022ko martxoaren amaieran, Teruelek lau kantu propio eta beste lau bertsionatu grabatuko zituela iragarri zuen, berriro La Viuda Negra taldearekin.  Diska autoekoizpen bidez egiteko asmoa zuen, sareetan argitaratu zuenez: "Iruñeko taberna zehatzetan salduko dira eta kontzerturen bat ere egingo dugu. Ez dut disketxerik nahi ". 

## Diskografia 
* 1988 Malos Tratos: Muerte o Locura
* 1993 Christel Teruel: Soy tu sangre
* 1998 La Viuda Negra: La Viuda Negra

## Erreferentziak
Carol Vaness

**Carol Theresa Vaness** (San Diego, AEB, 1952ko uztailaren 27a) estatubatuar opera abeslaria da, sopranoa. Indianako Unibertsitateko irakasle bokala da.

## Biografia 
Vaness San Diegon jaio zen eta lizentziaturarekin graduatu zen Kaliforniako Estatuko Unibertsitate Politeknikoan, Pomonan. Ondoren, Kaliforniako Estatuko Unibertsitatera, Northridge-ra, joan zen eta 1976an lortu zuen bere maisutza.

Glyndebourneko Jaialdi ospetsuan debuta egin zuenean, Fioreginiren interpretazioa Ina Souez (1903-1992) abeslaria handiarekin alderatu zuten.

## Lan Ibilbidea 
Vanessek 1977an ekin zion bere ibilbide profesionalari, San Frantziskoko Operarekin, 1979an, New Yorkeko Operarekin bat eginez. Aurretik urte batzuk eman zituen Kaliforniako Encinoko Lehen Eliza Presbiteranako koruan kantatzen.

Metropolitan Operan egin zuen debuta 1984an, eta harrezkero Europako antzoki eta opera-zentro nagusietan kantatu du, besteak beste, Teatro La Scala, Parisko Opera Nazionala, Vienako Opera Estatala eta Royal Opera House, Covent Garden. Besteak beste, zuzendari hauekin lan egin du: Bernard Haitink, Charles Mackerras, Riccardo Muti, James Levine, Colin Davis, Kurt Masur edo Donald Runnicles. 

Izan ere, Mozartarren rolak interpretatzeagatik oso ezaguna da,

## Erreferentziako diskografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Indianako Unibertsitatearen web orria
* Carol Vaness Toscako Vissi d'arte interpretatuz (bideoa)
* Fiordiligi gisa Metropolitan Operan
Hanna Hammarström

thumb|260px|Telefono kablea
**Hanna Hammarström** (Stockholm, Suedia, 1829ko azaroaren 4a - ib., 1914ko azaroaren 27a) suediar asmatzaile, ingeniari eta enpresaburua izan zen. Suedian lehen pertsona izan zen modu komertzialean telefono-kableak ekoizten. Gainera kableak egiteko monopolio zuen sortu zuen Stockholmeko lantegian  langileak emakumeak ziren. Suediako lehen telefono-sarerako kableak egin zituen eta Finlandiara ere esportatu zuen kablea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
*
Uharte flotatzaile

thumb|250px|Uharte flotatzaile artifizala Perun.
**Uharte flotatzailea** lurzoru solidoko uharte mota bat da. Bere ezaugarri nagusia ingurune urtarraren gainazalean esekita egotea da baina azpiko lurrarekin kontakturik izan gabe, bertatik ur librez bananduta baitago. Oro har, prozesu naturalen emaitza izaten dira, baina badira artifizialki sortutakoak ere.

Uharte flotatzaile ur-landare, lokatz eta zohikatz flotatzen duen masa bat da. Zenbait zentimetrotik metro gutxira arteko lodiera du. Uharte horiek munduko leku askotan aurkitzen diren fenomeno naturala dira. Gutxiago ematen dira fenomeno artifizial gisa. Uharte flotatzaileak, oro har, padura, aintzira eta antzeko hezeguneetan aurkitzen dira. Hedaduraz, hektarea asko izan ditzakete.

## Erreferentzia historikoak 
Antzinatik, greziarrek eta erromatarrek arreta jarri zuten irla flotatzailetan, beren existentziarekin txundituta eta beren formazioaz eta flotagarritasunaren arrazoiez espekulatzen. 1665. urtean, Atanasius Kircher jesuita naturalista eta filosofoak irla flotatzaileei buruzko bere idatziak argitaratu zituen. 1711n, George Christoph Munzek gauza bera egin zuen. Uharte flotatzaileak osatzen dituzten landareen gaiari buruz, 1741ean Carlos Linneok artikulu bat argitaratu zuen «Analecta Transalpina» liburuan. XIX. mendearen bigarren erdialdean eta XX. mende osoan, irla flotatzaileak etengabeko gai izan ziren biogeografiaren analisietan.

## Mitologian 
Antzinatik, irla flotatzaileek jakin-mina eta harridura piztu dute. Hondoratzen ez direnez, logikari erronka egiten diote eta elezaharretako protagonistak bihurtu ditu; ezaugarri mistiko edo naturaz gaindikoen jabe izan dira. Haizeek eramateko eta mugitzeko aukerak nolabaiteko lotura eman die giza bizitzekin.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Uharte artifizial

## Kanpo estekak
Isa Campo

**Isa Campo** (Oviedo, 1975) espainiar zinemako gidoilari, produktore eta zuzendaria da, bereziki ezaguna Isaki Lacuestarekin batera *La proxima piel* filma zuzendu duelako.

## Filmografia 
**Zuzendari gisa**

* 2016: *La próxima piel*, Isaki Lacuestarekin

**Ekoizle gisa**

* 2013: *Sobre la marcha: The Creator of the Jungle*, dokumentala
* 2013: *El movimiento perpetuo*, dokumentala
* 2014: *Murieron por encima de sus posibilidades*
* 2015: *Monocigótico*
* 2016: *La próxima piel*
* 2017: *Entre dos aguas*

**Gidoilari gisa**

* 2009: *Los condenados*, Isaki Lacuestak zuzenduta
* 2010: *La noche que no acaba*, Isaki Lacuestak zuzendutako dokumentala
* 2011: *Los pasos dobles*,  Isaki Lacuestak zuzenduta
* 2011: *El cuaderno de barro*, Isaki Lacuestak zuzendutako dokumentala
* 2014: *El gran vuelo*, Carolina Astudillok zuzendutako dokumentala.
* 2014: *Murieron por encima de sus posibilidades  Isaki Lacuestaak* zuzendua
* 2015: *Game Over*,  Alba Sotorrak zuzendutako dokumentala.
* 2016: *La próxima piel,  Isa Campo eta Isaki Lacuestak* zuzendua
* 2017: *Entre dos aguas*   Isaki Lacuestak zuzendua
* 2021: *Maixabel,  Icíar Bollaínek* zuzendua

## Sariak eta izendapenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pyronia tithonus

***Pyronia tithonus*** Euskal Herrian aurki daitekeen tximeleta bat da, Nymphalidae familiakoa. Europan bizi da eta espezie migratzailea denez XX. mendean hadadura aldaketa handiak izan ditu, bizi eremua aldika handituz eta txikituz.

Lineok deskribatu zuen 1758. urtean.

## Deskribapena 
Tamaina ertaineko tximeleta da, 36-40 mm-tako hegal-zabalera du. Hegalak laranja kolorekoak dira, alboetan marroiak eta ertzetan marra zuri fin bat dute. Aipagarria da aurreko hegaletan duten ozelo beltz bana, barruan bi puntutxo zuri dituena. Azpialdean aurreko hegalak antzekoak dira baina atzekoetan marrazkiak desitxuraturik daude, gainezarritako orban zuri eta marroiak tartekatuz. Emearen hegaletan orban gehiago agertzen dira arrenetan baino.

Beldarra marroi-berdexka da, bizkarrean marra ilun bat du eta alboetan marra zuri bana. Oso iletsua da.

## Bizi zikloa 
Urtero belaunaldi bakarra izaten du. Emeak gramineotan jartzen ditu arrautzak, 100-200 artean, hegan ari dela arrautzak eroriaraziz. 14 egunetara beldarrak jaiotzen dira. Hauek hibernatu egiten dute eta udaberrian esnatu egiten dira. Ondoren pupa sortu eta uztailean jaiotzen dira tximeletak. Abuztua izaten da tximeleta gehien ikusten den hilabetea.

## Habitata 
Bide ertzetako zelaietan eta basoetako argigunetan ikusten da, itsas mailatik hasi eta 1.500 metrotako altuera artean.

## Iruditegia 

Irudi:Pyronia tithonus MHNT CUT 2013 3 32 Balma male dorsal.jpg|Tximeleta goitik begiratuta.
Irudi:Pyronia tithonus MHNT CUT 2013 3 32 Balma male ventral.jpg|Tximeletaren azpialdea.
Irudi:Gatekeeper butterfly (Pyronia tithonus) female underside.jpg|Emea lore gainean.
Irudi:Young Pyronia tythonus caterpillar.jpg|Beldarra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laura Mora

**Laura Mora Ortega** (Medellín, Kolonbia, 1981eko apirilaren 20a) kolonbiar zinema-zuzendaria eta gidoilaria da, 2017ko *Matar a Jesús* 2017 film luzeagatik ezaguna. 2022an *Los reyes del mundo* filmak urte hartako Zinemaldiko Urrezko Maskorra irabazi zuen.

## Ibilbidea 
Medellínen jaio zen eta hiri bereko ikastetxe alemaniarrean egin zituen batxilergoko ikasketak. Produkzioko eta zinema-zuzendaritzako goi-mailako ikasketak egin zituen Melbourneko RMIT unibertsitatean, Australian.

*Matar a Jesús* da Moraren *opera prima*. 2017an estreinatu zen Kolonbiako zinema-aretoetan. Filmak sari ugari jaso zituen Espainian eta nazioartean. Horien artean, nabarmentzekoak dira Cartagenako Zinemaldiko EGEDA saria, opera prima onenaren epaimahaiaren saria eta Casa de las Américas saria Habanako Zinema Latinoamerikar Berriaren Nazioarteko Jaialdian, Donostiako Zinemaldiko Eroski Gazteriaren Saria, eta Roger Ebert .saria Chicagoko Zinema Jaialdian.

## Filmografia 
## Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Laura Mora en Internet Movie Database (en inglés).
* Laura Mora, istorio bat kontatu eta aita gogoratzea. Elkarrizketa Clarín-en Federico Ladrón de Guevara.
* Laura Morak Matar a Jesús filma azalduko du.' Bideoelkarrizketa Thomas Haemmerliren eskutik.
Daniele Pontoni

**Daniele Pontoni**, italiako txirrindulari ohia da. Ziklo-krossean nabarmendu zen. Italiako eta Munduko txapelduna izan zen eta Igorreko Ziklo-Krosseko garaipen errekorra dauka

## Palmaresa 
### 1992 
Igorreko Ziklo-Krossa

### 1993 
Superprestige

### 1994 
Igorrreko Ziklo-Krossa 

Superprestige

### 1995 
Igorreko Ziklo-Krossa

### 1996 
Igorreko Ziklo-Krossa

### 1997 
Munduko txapelketa

### 1998 
Igorreko Ziklo-Krossa

### 1999 
Italiako txapelketa

### 2000 
Italiako Txapelketa

### 2001 
Italiako Txapelketa

### 2002 
Italiako Txapelketa

### 2003 
Italiako Txapelketa

### 2004 
Italiako Txapelketa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gibelgorriska eztiusain

**Gibelgorriska eztiusaina** (*Russula melliolens*) *Russulaceae* familiako onddo espeziea da. Zenbaiten ustez, *Russula cyanoxantha* delakoaren kalitate gastronomiko antzekoa du.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 10 (12) cm bitarteko diametrokoa, hemisferikotik ganbil-lau edo hondoratura, eta batzuetan ondulazioekin. Ertz mehea, kurbatutik laura, uhindua eta leuna, baina batzuetan, zahartzean pixka bat ildaskatua. Erradioaren herenean bereiz daiteke azala, matea, leuna edo zertxobait zimurtsu-irregularra; arrosa-gorrixkatik arrosa-biolazeora edo arrosa-laranjara doana, eta, batzuetan, horixka-okre koloretik  kobre kolorera doazen tonuekin nahasita.

**Orriak:** Sublibretik adnatatara, zabal samar, zabalak, zainekin eta sarritan urkilatuak; zuritik krema kolorekoetarakoak, zahartzean herdoil koloreko orbanekin.

**Hanka:** 4 - 7 ( 9 ) x 1,5 - 2,5 ( 3 ) cm-koa, zilindriko-klabiformea, batzuetan sabeldun samarra edo oinarri lodiagoarekin, baina amaiera meheagoarekin, betea, gero arroa eta luzetara fibriloso-zimurtsua; kolore zurixkakoa; batzuetan zati batzuetan arrosaz tindatuta eta gero zahartzean hori-okrez.

**Haragia:** Trinkoa eta zuria, baina horixka-okre kolorekoa ebakitzean; zapore gozokoa eta ezti usainekoa,  batez ere lehortzean edo orriak igurtziz.

**Etimologia:** Latinetik dator *Russula* hitza, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria dutelako *Russula* generoko espezie askok. *Melliolens* epitetoa latinetik dator, eztia esan nahi duen "mel" hitzetik eta usaina esan nahi duen "olere" hitzetik. Bere usainagatik.

## Jangarritasuna 
Jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Erraz antzematen da, ale helduek ezti usain handia dutelako eta orriek kolore hori ederra hartzen dutelako.

*Russula maculata* delakoarekin nahas daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean hostozabaletan hazten da.

### Banaketa eremua 
Europa, Ipar Amerika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak