open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Olentzero joan zaigu

***Olentzero joan zaigu...*** bertsoekin hasten den abesti herrikoi tradizionala euskal gabon kanta ezagunenetakoa da. Olentzero pertsonaia zehaztasunez deskribatzen du eta horren arabera osatu da egungo Olentzeroren irudi komunena.
[thumb|[Olentzero eta Maria Domingi]]
Olentzeroren laguna den Mari Domingik ere badu bere abestia.

Olentzeroren inguruko hainbat kanta abesten dira, baina honako hau litzateke ezagunena. *La Farandole de Joyeuse* melodia erabiltzen da kanta hau jotzeko. XVII. mendean bereganatu zuten txistulariek. Hainbat bertsio daude kantu honen inguruan. Esaterako, bertsio batzuetan "entendimenduz jantzia" esan beharrean "entendimentu gabia" ageri da. Olentzeroren adierazpen paganoan, XX. mende bukaerakoan hain zuzen ere, kristautasunaren erreferentzia kentzeko "negua joan dala" esaten zuten "Jesus jaio dala"ren ordez.
thumb|Olentzero abestia. Ahozko kantutegitik hartutako partitura

## Hitzak 
Beste bertso batzuk:

## Partitura eta audioa 
\relative c' {\time 5/8 \key d \major
a'8 a8. g16 fis8. g16 a4. fis4
g8 g8. fis16 e8. fis16 g4.(e4)
fis8 fis8. g16 a8. b16 a4. fis4
g8 e8. fis16 g8. a16 fis4. r4
a8 b8. a16 gis8. a16 a4. fis4
fis8 g8. a16 g8. fis16 e4. r4
e8 fis8. g16 a8. b16 a4. fis4
a8 e8. fis16 g8. a16 fis4. r4
\time 2/4 \key g \major r4. d8 g4 r8 d g4 r8 a
b8. a16 b8. a16 g4. a8 b8. a16 b8. c16
d4 d8. d16 e8. d16 c8. b16 a4. d,8
a'8. a16 a8. b16 c4. c8
b8. a16 b8. c16 d4. d8 d8. d16 d8. d16
e4 e8. e16 d8. d16 d8. c16 b8. r8
d4. d8 d8. d16 d8. d16
e4 e8. e16 d8. d16 d8. c4
}
\addlyrics {
O -- len -- tze -- ro joan zai -- gu
men -- di -- ra la -- ne -- ra --
in -- ten -- tzi -- o -- a -- re -- kin
i -- katz e -- gi -- te -- ra.
A -- di -- tu du -- a -- ni -- an,
Je -- sus ja -- io da -- la,
las -- ter -- ka e -- to -- rri da,
be -- rri e -- ma -- te -- ra.
Ho -- rra ho -- rra, gu -- re O -- len -- tze -- ro!
pi -- pa hor -- tze -- tan due -- la,
e -- se -- ri -- ta da -- go.
Ka -- poi -- ak e -- re badi -- tu-a -- rraul -- tza -- txu -- e -- kin,
bi -- har me -- rien -- da -- tze -- ko
bo -- ti -- la-ar -- do -- a -- kin
bi -- har me -- rien -- da -- tze -- ko
bo -- ti -- la-ar -- do -- a -- kin
}

## Erreferentziak 
[thumb|[Olentzero]]

## Ikus, gainera 
* Olentzero
* Mari Domingi
* Olentz-ero
* Olentzeroren baserria
* Olentzero, gabonetako ipuina
* Gabon kanta
* :Kategoria:Euskal gabon kantak

## Kanpo estekak 
* *Olentzero (Karaokea). Txatxangorria, Youtube*
* Olentzero. Oskarbi. Herri Gogoa / Edigsa 1976. Badok.eus
* Olentzero. Oskarbi. Elkar. 2008. Badok.eus
Maria Solt eta Kastero

**Maria Solt eta Kastero** euskal abesti herrikoia da. Jatorria Zuberoan du eta egile Pierre Topet "Etxahun" koblakari ezaguna delarik, hortaz, abestia XIX. mendearen lehen erdialdean idatzitakoa da. Bere gaia adin aurreratuan maitemindu diren Kastero agurea eta Maria Solt atso baten ingurukoak dira. Abesti honen bertsiorik ezagunena Benito Lertxundik eginikoa da.

## Hitzak 

Maria Solt eta Kastero
bi amoros zahar bero.
Hirurogei-hamarna urtetan
hartü die amorio
Kastero jelostü gero
Maria Solt ezarri kanpo.

Maria Solt dia nigarrez
Izorra dela beldürrez.
Barnets-Bordako anderiak
kontsolatü du elez
Emazte zaharrik oküpü
agitzen eztela ez.

Maria Soltek arrapostü
Santa Elisabet badüzü.
Santu zahar bateganik
oküpü agitü düzü
Kastero ere bada saintü,
hala nizan beldür nüzü.

Kastero eztüzü saintü
Sobera bürhauti düzü.
Elizalat juan eta
tabarnan egoiten düzü
Kastero denegatik saintü
Maria Solt antzü zira zü.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Etxahunen omenezko bideoa "Maria Solt eta Kastero" abestiaren doinuarekin entzungai.
* Benito Lertxundiren "Maria Solt eta Kastero" abestiaren bertsioa entzungai.
El Atazar

**El Atazar** Madrilgo Erkidegoko udalerria da, erkidegoaren ipar-ekialdean kokatua. 29,55&nbsp;km²-ko azalera du eta 2008ko erroldaren arabera, 109 biztanle zituen.

## Kanpo estekak 
*  El Atazarko udalaren webgunea
Elastikotasun (argipena)

**Elastikotasun** hitzak adiera ezberdinak ditu:

* fisikan, elastikotasunak materialen propietate mekaniko bat da;
* ekonomian, elastikotasunak aldagai baten aldaketa neurtzen du harekin lotuta dagoen beste aldagai baten aldaketari buruz.
970 Primula

**970 Primula** asteroide gerrikoan aurkitutako 970. asteroidearen izena da. 1921eko azaroak 29an aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1921 LB** zen.

## Kanpo estekak
971 Alsatia

**971 Alsatia** asteroide gerrikoan aurkitutako 971. asteroidearen izena da. 1921eko azaroak 23an aurkitu zuen Alexandre Schaumassek Nizatik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1921 LF** zen.

## Kanpo estekak
972 Cohnia

**972 Cohnia** asteroide gerrikoan aurkitutako 972. asteroidearen izena da. 1922ko urtarrilak 18an aurkitu zuen Max Wolfek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1922 LK** zen.

## Kanpo estekak
973 Aralia

**973 Aralia** asteroide gerrikoan aurkitutako 973. asteroidearen izena da. 1922ko martxoak 18an aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1922 LR** zen.

## Kanpo estekak
975 Perseverantia

**975 Perseverantia** asteroide gerrikoan aurkitutako 975. asteroidearen izena da. 1922ko martxoak 27an aurkitu zuen Johann Palisak Vienatik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1922 LT** zen.

## Kanpo estekak
976 Benjamina

**976 Benjamina** asteroide gerrikoan aurkitutako 976. asteroidearen izena da. 1922ko martxoak 27an aurkitu zuen Benjamin Jekhowskyk Aljerretik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1922 LU** zen.

## Kanpo estekak
Po Nudo

**Po Nudo** Star Warsen fikziozko unibertsoan Errepublika Galaktikoan Ando planeta ordezkatzen zuen Aqualish arrazako senataria zen. Urte batzuk beranduago bere jende guztiarekin batera Errepublikako senatari karguari uko egin zion mugimendu separatistaren kide bihurtuz (Sistema Independenteen Konfederakuntza).

Bere merituengatik separatistak informatuta mantentzea ahalbidetzen zuen erakunde baten buru jarri zuten: Hiper Komunikazioen Kartela.

Mustafar planetan hil zen, bere laguntzaile '''Shi'ido'''rekin batera Darth Vader iritsi ondoren, kontseilu separatistaren azken biltzarrean.

## Kanpo estekak
Hiper Komunikazioen Kartela

**Hiper Komunikazioen Kartela** Star Warseko fikziozko unibertsoko erakunde bat da, Sistema Independenteen Konfederakuntzaren arteko komunikazioak antolatzeaz arduratzen dena.

Separatistei egin zizkien ekarpen garrantzitsuengatik, San Hillek (Banketxeen Galaxiarteko Klanaren presidentea zena) eta Wat Tamborrek (Tekno Batasunaren presdientea zena) Hiper Komunikazioen Kartelaren buru bezala Po Nudo senataria jarri zuten.

Po Nudo senataria aqualish espeziekoa zen, senatari askok Errepublika Galaktikoa uztea eta hauek Sistema Independenteen Konfederakuntzara batzea lortu zuena.

Komunikazio fakzio hau Errepublikak erabiltzen duen Holonetaren parekoa da.

## Kanpo estekak
969 Leocadia

**969 Leocadia** asteroide gerrikoan aurkitutako 969. asteroidearen izena da. 1921eko azaroak 5ean aurkitu zuen Sergei Belyavskyk Simeizetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1921 KZ** zen.

## Kanpo estekak
San Hill

**San Hill** Star Warseko fikziozko unibertsoko pertsonaia bat da.

Muunilinst planetako muun hau Banketxeen Galaxiarteko Klanaren presidentea zen, eta, ondorioz, galaxiako izakirik aberatsenetako bat. San Hill Poggle Txikiaren lankide eta laguntzaile handi bat izan zen.

Separatistei batu zitzaien eta hauei bere hailfire droideak eman zizkien.

Bere jatorrizko planeta Klon Gerretako guduetako bat gertatu zen tokia izan zen, non, uste denez, klaneko beste kide batzuekin batera harrapatua izan zen. Errepublika Galaktikoak Muunilinst planetan egin zuen erasoa zuzendu zuen jenerala Obi-Wan Kenobi izan zen.

Mustafar planetan hil zen, Darth Vader iritsi ondoren, kontseilu separatistaren azken biltzarrean.

Vader iristen denean San Hillek honako hau dio: -Sistema Konfederakuntzaren izenean... zu Anakin Skywalker zara. Ondoren, Darth Vaderrek hil egiten du eta honako hau dio: -Ez dago antz handirik.

## Kanpo estekak
El Pensamiento Navarro

***El Pensamiento Navarro*** Iruñean 1897 eta 1981 artean argitaratutako egunkaria izan zen, joera karlista zuena.

## Historia 
thumb|eskuinera|265px|El Pensamiento Navarroren 1936ko irailaren 18ko alea.
Aurrekoa *La Lealtad Navarra* izan zuen. Lehendabiziko zenbakia 1897ko urriaren 17an argitaratu zuten, Eustaquio Etxabe Sustaeta zuzendaria izanik. 1900eko azaroaren 3tik 1901eko martxoaren 13ra ixtea agindu zuten Katalunian izandako balizko matxinada karlista zela eta. Bitarteko horretan, *El Noticiero Navarro* izan zuen oinordeko. 1911 arte *Egunkari Karlista* azpititulua bazuen ere, ordutik aurrera *Egunkari Tradizionalista* aukeratu zuen azpititulua.

Miguel Primo de Riveraren diktadurapean (1923an hasita), gogor egin zien diktadurari, liberalei eta zentralismoari, foruen ideiaren kontrako aldean ikusten zituelako, eta berriro itxi zuten 1925eko urtarrilaren 31tik martxoaren 25ra eta 1926ko irailaren 5etik irailaren 21era. Espainiako Bigarren Errepublikan sutsu borrokatu zuen erregimen berria eta 1932ko Sanjurjadaren ondoren berriro itxi zuten, *La Tradición Navarra* karlista eta *Diario de Navarra* alfontsozaleekin batera. 1936an, laster egin zuen errekete eta matxinoen alde. Horiek Donostiako *La Noticia* eta Bilboko *El Liberal* egunkarien materiala konfiskatu zuten. Frankismoaren hasieran, editoriala erregimenaren aldekoa izan bazen ere, 1960ko hamarkadaren bukaeran, Vatikanoko II. kontzilioaren ondoren eta erregenahi karlista Carlos Hugo de Borbón Parma zela, kritiko bihurtu zen. Hori zela eta, 1968an berriro itxi eta Javier María Pascual zuzendaria Segoviako probintziako Riazan erbesteratu zuten Hala ere, Espainiako Trantsizio Demokratikoan, egunkariak jarrera erregionalista eta ultraeskuindarra azaldu zuen. Karlismo barneko eztabaidak 1981eko urtarrilaren 13an bere behin betiko ixtea eragin zuen.

## Zuzendariak 
* Eustaquio Etxabe Sustaeta (1897-1917)
* Jesús Etaio (1917-1920)
* Miguel Esparza (1920-1930)
* Francisco Markinez (1930-1933)
* Francisco López Sanz (1933-1966)
* Javier María Pascual (1966- 1970)
* José Javier Etxabe Sustaeta (1970-1971)
* Juan Indabe Nuin (1971-1979)
* Enrique Sanz Martín (1979-1980)
* Luis Larrion Argiñano (1980)

## Argazki galeria 

Irudi:Sociedad Tradicionalista.JPG|*El Pensamiento Navarro*ren jatorrizko egoitza, Iruñeko Jarauta kalean.
Irudi:Edificio calle Leire.JPG|Leire kaleko eraikuntza non *El Pensamiento Navarro*ren inprimategia zegoen azken urteetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Voz de Navarra

***La Voz de Navarra*** Iruñean 1923 eta 1936 artean argitaratutako egunkaria izan zen, joera abertzalea zuena.

Frankismoaren garaian desagertu ondoren, EAJk Nafarroan izen bereko aldizkaria argitaratzen du.

## Sorrera 
Euzko JEL-Batza (EJB) ere sortu zuten zenbait abertzalek sortu zuten, nahiz eta jaimistak edo beste ideologia zutenen laguntza jaso. Sortzaileen artean izan ziren Manuel Arantzadi, Estanislao Arantzadi Izkue, Javier eta Joaquín San Julián, Manuel Zarranz, Leopoldo Garmendia, Manuel Irujo, Ramón Unzu eta Serapio Espartza. Helburua nafar abertzaleen egunkaria idaztea zuten, nahiz eta joera nabarrista eta foruzalea izan.

Nahiz eta gehiena gaztelaniaz izan, hasiera hasieratik erabili zuen euskara atal bat edo bitan eta iragarkietan. Honela bultzatzen zituen euskaldunak euskara erabiltzeko:

1932an bost kazetari eta hamabi langile zituen, Paris, Londres eta Buenos Airesen berriemaileak izanik.

## Jazarritako egunkaria 
Miguel Primo de Riverak 1923ko irailaren 15ean zentsura militarra ezarri ondoren, arazo ugari izan zituen. 1926ko abuztuan editoriala zentsuratu eta abenduaren 2tik 24ra ixteko zigorra jazo zituen. 1928ko hasieran, berriro, 8 egun eta 500 pezetako zigorra jarri zioten berriro Espainiako Bigarren Errepublikan Lizarrako Estatutuaren alde egin zuen eta Espainiako 1934ko Iraultza eta gero, berriro zentsura militarra jaso zuen.

Espainiako Gerra Zibilaren hasieran, 1936ko uztailean Falange Española bere egoitzan sartu eta makinak konfiskatu zituen, ordutik aurrera bertan *Arriba España* bere egunkaria inprimatu zuten. Azken zuzendaria Jose Agerre izan zuen.

## Hedapena 
Nafarroako hirugarren egunkaririk salduena izan zen *Diario de Navarra* eta *El Pensamiento Navarro*ren ondoren. Horiek, ekonomikoki ez ezik, ideologikoki arerio nagusi izan zituen, honelakoak esanez:

## Zuzendariak 
* Eladio Esparza (1923-1925).
* José Lekaroz Goñi (1925-1927ko uztaila).
* Jesús Etaio.
* Jesús Aranzadi.
* Alberto Lorenzo Lamas (1930eko otsailean).
* Miguel Esparza.
* Jose Agerre.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak 
* [La Voz de Navarra (1923(https://eu.wikipedia.org/wiki/1923)-1936) Antso Jakitunaren katalogoan]
Kontrapas

***Kontrapas*** Bernart Etxepareren izenbereko bertsoa oinarri hartuz eginiriko abestia da. Hainbat euskal musikarik abestu izan ohi dute, bertsio ezagunenak Xabier Lete eta Oskorrirena direlarik.

1545ean Bernart Etxeparek *Linguæ Vasconum Primitiæ* argitara eman zuenean, bere lanaren helmen historikoaz ongi jabeturik, bildumaren azken bi olerkiak gai horri zuzendu zizkion: *Kontrapas* eta *Sautrela* euskarari egin zizkion odak dira, eta liburuko azken bi olerkiak.

Xabier Letek 1960ko hamarkadan musikan ezarri zion, nahiz eta disko eran geroago ikusi zuen argia (*Xabier Lete* diskoan, Elkar, 1974). Harrezkero, *Kontrapas* euskal literaturaran eta kantuan klasiko handi bat bilakatu da.

Bere garaian oso ezaguna egin zen Oskorri taldearen *Mosen Bernat Etxepare 1545* diskoko bertsioa. 

## Testuingurua 
[start=173|thumbtime=213|center|thumb|400px| [Linguae vasconum primitiae|Linguae Vasconum Primitiae liburua eta Bernart Etxepare lantzen dituen bideoa.]]

## Hitzak 
## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Linguae vasconum primitiae*.
* Sautrela.

## Kanpo estekak 
* "Kontrapas" abestia Xabier Letek abestua entzungai
* IbonRG-k egindako bertsioa
Euskal Herrian euskaraz (abestia)

***Euskal Herrian euskaraz*** euskal abesti herrikoia da. Abestiaren hitzak Xabier Amuriza bertsolariak sortu zituen, Natxo de Felipek  musikatu eta Oskorri taldeak ezagutarazi zuen 1982ko Adio Kattalina albumean.

Oso kanta ezagun bilakatu zen eta 2005ean Euskal Kanturik Onena saioan hautatu zuten. Geroago ere bai, 'Euskal abesti herrikoien' artean 9. bisitatuena izan da Wikipedian (2015-2023).

1996an, Getxoko Fadura frontoian, Oskorrik zuzeneko 25 kantu-urte diskoa grabatu zutenean, luxuzko laguntzarekin interpretatu zuten kantu hau: Albert Plá berak interpretatu zuen.

Gau ahaztezin hartan Kukubiltxo antzerki-taldeak ere parte hartu zuen, eta luxuzko musikari eta bestelako gonbidatu batzuek ere bai: Martin Carthy, Niko Etxart, Joserra Fernandez, Pedro Guerra, Gwendaleko kide batzuk, Kepa Junkera, Mikel Laboa, Fermin Muguruza, Liam O'Flynn, Ruper Ordorika, Juan Carlos Perez, Albert Pla, Anton Reixa, Jon Sarasua, Joseba Tapia, Patrick Vaillant eta Gabriel Yacoub.
Fitxategi:Xabier Amuriza.jpg|Xabier Amuriza, hitzen egilea
Fitxategi:Oskorri Xabier Zeberio Natxo de Felipe.jpg|Oskorri taldea
Fitxategi:(Albert Pla) 50è Premi d'Honor de les Lletres Catalanes al Palau de la Música Catalana.jpg|Albert Pla, 1996ko bertsioko abeslaria

## Hitzak 
Abestiaren hitz guztiak Europako hainbat herrialdetako webgunetan lortu daitezke.

Etengabe goraipatzen du euskara, eta galdetzen du ea zer izango litzatekeen Euskal Herria bere hizkuntza ere galduko balu.

Hona hemen abestiaren hitz batzuk, komentatu direnak: Hasiera besterik ez dugu aipatuko, Amurizak sorturiko hitzak oraindik egile eskubideen pean daudelako:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Oskorri & Albert Pla 'Euskal Herrian Euskaraz' (1996-09-13) (4'44)
* Badok.eus Oskorriren Adio Kattalin albuma entzuteko moduan.
* Oskorri taldearen "Euskal Herrian euskaraz" abestiaren bertsioa entzungai
*  Oskorri taldearen webgune ofiziala
Txoria txori

***Txoria txori*** euskal poema eta abesti herrikoia da. Hitzak Joxean Artzek idatziak dira; doinua, berriz, Mikel Laboak sortua. Artzek, Donostiako Alde Zaharreko Juani Mendiola aktorearen *Aurrera* tabernan, paperezko ezpainzapi batean idatzi zuen poema; Laboaren emazte Marisol Bastidari gustatu egin zitzaion; eta Mikel Laboak ezpainzapia etxera eraman eta musika jarri zion. Askatasun ukatuari egindako abestia da.

Lehendabizikoz Astoria antzokian jo zuenetik ospetsu bilakatu zen, izan ere, 2005eko Euskal Kanturik Onena saioan bosgarren hautatu zuten. Geroago ere bai, 'Euskal abesti herrikoien' artean 2. bisitatuena izan da Wikipedian (2015-2023).

**Txoria txori** kanta ederra da, baina horrek soilik ez du sortutako fenomenoa azaltzen. Denis Laborde etnologoak aztertu du kantuaren fenomeno hori eta orokorrean Mikel Laboaren adierazkortasuna “*Gutako bakoitzari hitz egin zion gizona. Txoria txori eta euskal kantuaren etengabeko asmakuntza*” lanean. Laborderen ikerketaren arabera ezaugarri batzuk beharrezkoak dira halako fenomenoetan: erraza behar du izan kantatzeko eta, batez ere, gure belarritik eztarrira doan bide hori –erraiak tarteko– inongo oztoporik gabe egiteko ahala ukan. Taldeak berezko dituen promesak bideratzeko adostasuna berresten da honelako kantuak abestean.
Fitxategi:Mikel Laboa abeslaria.jpg|Mikel Laboa
Fitxategi:Ohore Artze eta Laboari.jpeg|Ohore Artze eta Laboari (Proisa, Pasai San Pedro)
Fitxategi:KGD Artze Motxiladun umeak.jpg|Motxiladun umeak (KGD)
Fitxategi:Joxean Artze idazlea 2011n.jpg|Joxan Artze

## Hitzak 

Hegoak ebaki banizkio
nerea izango zen,
ez zuen alde egingo.

Hegoak ebaki banizkio
nerea izango zen,
ez zuen alde egingo. 

Bainan, honela
ez zen gehiago txoria izango

Bainan, honela
ez zen gehiago txoria izango

eta nik...
txoria nuen maite

eta nik...
txoria nuen maite.

## Bertsioak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ni ez naiz MIkel Laboa (komiki liburua)
* Aurrera taberna

## Kanpo estekak 
* Mikel Laboa *Txoria txori* abestuz entzungai
* *Txoria txori* poemaren hitzak irakurgai
Pays Basque Magazine

***Pays Basque Magazine*** Tolosan Milan Pressek argitaratutako frantsesezko hiruhilabetekaria da.

Lehendabiziko zenbakia 1996ko otsailean argitaratu zuten. Zuzendaria Elodie Baubion-Broye du. Bere maketa 2007ko apiril-maiatza-ekaina zenbakian aldatu zuten.

Euskal kultura eta nortasuna ezagutaraztea du helburu. Euskaldunei, euskal ohiturei eta zazpi herrialdeetako lekuei buruzko artikuluak idazten ditu, argazkiak gehituz.

Urteko lau zenbakiez gain, urtero zenbaki estra ateratzen dute, gai zehatz bati buruzkoa (euskal etxeak edo txangoak).

Lyne Strouc, Txomin Laxalt edo Dominique Chauvet bezalako lankideak ditu.

## Ikus, gainera 
* Txomin Laxalt

## Kanpo estekak 
*  Aldizkariaren webgunea
Haika mutil

**Haika mutil** euskal abesti herrikoia da. Bere bertsiorik ezagunena Mikel Laboak abestutakoa da.

1974an eta Herri Gogoa diskoetxearekin grabatu zuen Laboak Bat-hiru diskoan. Album arrakastatsu hartan Haika mutil kanta nagusietako bat zen, bukaera oso original eta "psikodelikoa" ere bazuen, gainera. Album horretan beste abesti ospetsu hauek ere agertu ziren: Gogo eta gorputzaren zilbor-hesteak, Haize hegoa, Pasaiako herritik, Gure Bazterrak, Baga, biga, higa, Txoria txori edota Bereterretxen khantoria.

Geroago talde batzuek abestiaren bertsio berriak sortu dituzte, besteak beste, hauek:

* 1990: Txerokee albumean (IZ-Seaska-Elkar)
* 1991: Su Ta Gar taldearen heavy metal bertsioa, *Jaiotze Basatia* albumean (IZ).
* 2001: Su Ta Gar taldearen Jo ta ke albumean (Gor)
* 2007: Su Ta Gar taldearen Une iraunkorrak (Jo Ta Ke Ekoizpenak)
* 2008: Mixu-ren bertsioa *MMX* albumean (Agorila)
* 2009: Lain taldearen rock bertsioa, izen bereko Lain albumean (Elkar).
* 2017: Su Ta Gar taldearen heavy metal bertsioa, Su Ta Gar antzokietan albumean (Jo Ta Ke Ekoizpenak)
* 2018: Zortzi taldearen bertsioa gitarra eta banjoarekin (Anorack Records). Euskal Herriko kantu famatu zonbait hartu eta bereganatzen duten bikotea da Zortzi (Bixente Junca eta Xanti Legarto).
* 2021: Manuela Caretta bailaora eta Iñaki Salvadorren bertsioa.

Fitxategi:Mikel Laboa abeslaria.jpg|Mikel Laboa
Fitxategi:Sutagar.jpg|Su ta gar

## Hitzak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Baga, biga, higa
* Gure bazterrak
* Txoria txori

## Kanpo estekak 
* Mikel Laboaren "Haika mutil" abestiaren bertsioa entzungai]
* Su Ta Gar taldearen "Haika mutil" abestiaren heavy bertsioa entzungai

* Lain taldearen "Haika mutil" abestiaren rock bertsioa entzungai.
* Manuela Caretta bailaoraren eta Iñaki Salvadorren "Haika mutil" abestiaren bertsioa entzungai..
* Mikel Laboa *1977ko Kilometroak* jaian *Haika mutil* abestia kantatzen.
Jeiki jeiki

***Jeiki jeiki*** (euskara batuan: *Jaiki, jaiki*) euskal abesti herrikoi bat da. Jatorria Iparraldean du, horregatik abesti honek "olandresak" —hots, holandarrak— aipatzen ditu, garai batean Frantzia eta Herbehereak gerran izan baitziren. Uste da 1667-1700. urteen tartean (Itzulpenerako gerraren harira) eginiko abestia dela.

Gerora, XIX. mendearen amaiera eta XX. mendearen hasieran, euskal abertzaletasunak abestia bereganatu eta esanahi abertzalea eman zion, "Jeiki jeiki" hitzekin euskal nazioaren kontzientziaren pizkundearen metafora egin nahirik. Horrela, abesti aberkoi ere bilakatu zen, eta abestiaren hitzak neurri batean aldatu zituzten.

## Hitzak 
## Aldaerak 
XX. mendean bertsio ezberdin batzuk asmatu ziren besteak beste Oskorriren bertsioa edo eta Euskeria abesbatzaren bertsioa abertzaleaː

## Partitura eta musika 
**JEIKI, JEIKI, ETXENKUAK**

\version "2.16.2"

\header {
  % Supprimer le pied de page par défaut
  tagline = ##f
}

\layout {
  \context {
    \Score
    \remove "Bar_number_engraver"
  }
}

melody = \relative c'' {
  \key c \major
  \numericTimeSignature
  \time 3/4
  \partial 4
  \tempo "Energigo" 4=72
  \override Rest #'style = #'classical

  \autoBeamOff
  \repeat volta 2 {
    g8. g16
    c4 c a8. b16
    c4 c e,8. f16

    g4 \afterGrace a( { b16[ a]) } g8. fis16
    g2 e8. f!16
    g4 e'8[( d]) c8. b16
    c4\fermata r
  }
  c8 d

  e4 e f8 e
  d4 d a8 b
  c4 e8[( d]) \afterGrace c8.( { b16[ c]) } a

  g4\fermata r8 f e8. g16
  c4 c a8. b16
  c4 c e,8. f16

  g4 \afterGrace a( { b16[ a]) } g8. fis16
  g2 e8. f!16
  g4 e'8[( d]) c8. b16
  c4\fermata r
  \bar "|."
}

verse = \lyricmode {
  Jei -- ki, jei -- ki e -- txen -- ku -- ak, ar -- gi -- a da za -- ba -- la,
  ar -- gi -- a da za -- ba -- la.
  I -- txa -- so -- ti min -- tza -- tzen da zil -- ar -- rez -- ko trun -- pe -- ta_;
  Bai e -- ta e -- re i -- ka -- ra -- tzen O -- lan -- dre -- sen i -- bar -- ra,
  O -- lan -- dre -- sen i -- bar -- ra.
}

\score {
  \new Staff { \melody }
  \addlyrics { \verse }
  \layout { }
}

\score {
  \unfoldRepeats
  \new Staff { \melody }
  \addlyrics { \verse }
  \midi { }
}

## Ikus, gainera 
* Jagi-Jagi
* *Eusko Abendaren Ereserkia*
* *Itxarkundia*
* *Mendiko negarra*
* *Gora Euskadi, bizi bedi!*
* *Belarrimotza, zertara hator hona?*
* *Lenago il!*
* *Eta tiro baltzari*

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak 
* *Jeiki jeiki* abestia entzungai
* *Jaiki, jaiki* abestiaren aldaera aberkoia entzungai
* Abesbatza bat Teruelgo Terriente udalerriko jaietan *Jeiki jeiki* abestia abesten entzungai
* Iparraldeko gizon eta umeen abesbatza bat *Jeiki jeiki* abestia abesten entzungai
* *Jaiki, jaiki* abestiaren Oskorriren bertsioa
Chac Mool

[thumb|250 px|eskuinera|[Chichén Itzán aurkitutako Chac Mool eskulturetako bat]]
**Chac Mool** izenak sabelean plater bat eusten ari den gizon bat irudikatzen duen eskultura mota bat izendatzen du. Gizona bere ukondoetan pausatzen da, belaunak tolestuak dituela eta burua 90. biratuta duela.

Izena 1875ean asmatu zuen Auguste Le Plongeon esploratzaileak. Izenak "jaguar gorri handia" esan nahi du maia yukateko hizkuntzan; oraindik fantasiatsua, ohiko bihurtu da eta horregatik arkeologoek erabiltzen jarraitzen dute. Ez da Chaacekin nahastu behar, euriaren jainko maia zena.

Estatua mota hauek lehen aldiz garai posklasikoan agertu ziren Mesoamerikan, eta toltekekin lotzen da. Ezagutzen diren halako estatua gehienak Tollan-Xicocotitlan (Tula bezala ezagutzen dena) eta Chichén Itzá bezalako tokietan aurkitu dira, non halako dozena bat aurkitu diren. Estatua mota hauen existentzia aipaturiko bi tokietan bi toki hauen arteko harremanei buruzko eztabaidetan erabiltzen den argudioetako bat da.

thumb|ezkerrera|Tenplu Nagusiko Chac Moola, Tenochtitlan.
Gainera, Mexiko Hirian, Cempoalan, Tlaxcalan eta Quiriguan (Guatemala) aurkitu dira.

Mexiko Hirian, Tenplu Nagusiaren bilaketan zehar, halako estatua azteka bat aurkitu da Tlaloc jainkoaren santutegiaren aurrean, monumentu honen bigarren fasean datatua dagoena. Ondo kontserbatu zituen bere koloreak, hurrengo faseetako eraikuntzek estaltzen baitzuten eta honen ondorioz ondo mantentzen baitzen. Hor aurrkitu dira beste ale azteka batzuk. Ezagunena eta hobekien kontserbatua dagoena 1943an aurkitu zen, Tenochtitlaneko zentru zeremonialetik kanpo, nondik ziuraski erretiratua izango zen espainiar konkistaren ondoren. Aurpegiak Tlaloc jainkoaren mozorro bat darama. Plater baten ordez, estatuak cuauhxicalli bat darama (sakrifikatutako pertsonen bihotzak uzteko erabiltzen zen ontzia), oso tipikoa azteken artean, baina hutsik egon ordez, estalki bat du, hau, aldi berean, Tlalocen beste mozorro batekin apainduta dagoelarik. Azkenik, monumentuaren oinarria ere beste Tlaloc batekin apainduta dago.

Teoriarik ohikoenak, lehen esan bezala, ontzia sakrifikatutako pertsonen bihotzak uzteko zela dio. Litekeena da Chac Moola sakrifizio harri bezala ere erabili izana.

## Kanpo estekak 
## Erreferentziak
Lausodura

[thumb|*Rain, Steam and Speed - The Great Western Railway* (1844), [Joseph Mallord William Turner|Turnerren (1775-1851) margoetan lausodurek egiteko handia dute.]]
**Lausodura** irudiaren tonua leuntzeko oinarrizko pintura geruzari zenbait kapa fin-fin eta garden eranstea da. Horretarako beheko kapak zeharo lehor egon behar du, eta berau olio-pintura zein pintura akrilikoa izan ahal da. Gainetik erantsitakoa, berriz, olio-pinturazkoa besterik ezin da izan. Lortutako eremu-sakonera eta gardentasuna bikainak dira eta margolariek sarritan darabilten teknika da. Teknika hau oso erabilia izan zen Pizkunde garaian.

## Kanpo estekak
José Arrue

**José Arrue Valle** (Abando —gaur egun Bilbo—, 1885eko irailaren 1a - Laudio, 1977ko apirilaren 5a) euskal margolaria izan zen.

## Biografia 
Hiru anaia artista, Alberto, Ramiro eta Ricardo, izan zituen eta Bilbon ikasten hasi bazen ere, gero Bartzelona, Paris eta Milanen ikasi zuen. 1908an etxera itzuli eta klaseak eman zituen Arte eta Lanbide Eskolan. *El Coitao* astekariaren eta *Euskal Artisten Erakundea*ren sortzaileetako bat izan zen. Bere lanetan euskal gaiak landu zituen batez ere, sari batzuk lortuz.

Zezenketarekiko zuen zaletasuna zela-eta, 1909ko urriaren 17an toreatzaile gisa debutatu zuen Bilbon.
thumb|erdian|250px|José Arrueren *Ohitura-erakustaldia* margolana

## Erreferentziak
Ricardo Gutiérrez Abascal

**Ricardo Gutiérrez Abascal** (Bilbo, 1888 &ndash; Mexiko, 1963) euskal arte kritikaria izan zen, **Juan de la Encina** ezizena erabili zuena.

## Biografia 
1908an Bilbon *El Coitao* aldizkaria sortu zuen. Alemanian ikasi ondoren, 1931ean Madrilgo Arte Modernoaren Museoaren zuzendari izendatu zuen. 1922an Pilar Zubiaurre emakume aktibista eta intelektualarekin ezkondu zen. 1939an Mexikon erbesteratu eta bertan hil zen.

## Lanak 
* *Los Maestros del Arte Moderno*
* *Julio Antonio* (1920)
* *Victorio Macho* (1926)
* *Retablo de la Pintura Moderna* (1953)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Juan de la Encina. Bilbaopedia
* Gutiérrez de Abascal, Ricardo. Bernardo Estornés Lasa funtsa. Auñamendi Eusko Entziklopedia.
Ángel Larroque

thumb|*Neska eta katua*, Larroqueren margolana.
**Ángel Larroque Etxebarria** (Bilbo, Bizkaia, 1874ko irailaren 6a – 1961ko urtarrilaren 22a) margolaria izan zen.

## Biografia 
Aita eta aitona bezala margolaritzari ekin, eta bederatzi urte zituela Bilboko Arte eta Lanbide Eskolan sartu zen. 1894an, Aurelio Artetarekin batera lortutako Bizkaiko Foru Aldundiak emandako beka bati esker, Parisa joan zen ikastera. Urte hartan Alemaniara, Stuttgartera hain zuzen ere, Nemesio Mogrobejorekin joan zen. Madrilen Pradoko Museoaren maisuez ikasi zuen. Berriro Bizkaiko Foru Aldundiari esker Italiara joan zen. Gero jo ta su ari zuen margotzen eta Bilbon zein Madrilen erakusteta batzuk izan zituen.

1921ean irakasle bihurtu zen Bilboko Arte eta Lanbide Eskolan.

Lan gustukoenak herrikoiak eta hiri-paisaiak zituen.

## Lan nagusiak 
* *El ciego de los romances*
* *Accidente de trabajo* (Bizkaiko Foru Aldundia)
* *Sardinera* (Arabako Arte Ederretako Museoa)
* *La joven del sofá*
* *Maternidad* (Bilboko Arte Eder Museoa)
* *Retrato de Ramón de la Sota*
* *Flora, la enana* (Bilboko Arte Eder Museoa)
* *Los paisanos vascos*
* *La chica del gato* (Bilboko Arte Eder Museoa)
* *Recolección de manzanas*

## Erreferentziak
Nemesio Mogrobejo

**Nemesio Mogrobejo Abasolo** (Bilbo, 1875eko martxoaren 25a - Graz, 1910eko apirilaren 6a) euskal eskultorea izan zen.

## Biografia 
Bilboko Zazpikaleetan jaioa, Nemesio Valentín Mogrobejo Buon eta Nicolasa Abasolo Zalabarriaren hamargarren seme-alaba izan zen.

Bilboko Arte eta Lanbide Eskolan sartu eta Ángel Larroque ezagutu zuen. Biek Anselmo Guinea izan zuten maisu bertan. 1894an, Larroquerekin batera lortutako Bizkaiko Foru Aldundiak emandako beka bati esker, Parisera joan zen ikastera. Bertan Ignacio Zuloaga, Pablo Uranga eta, batez ere Francisco Durrio ezagutu zuen. Azkena etxekide zuen.

Parisko Colarossi akademiaren gaueko klaseetan, 1896an Paula Scheneck austriarra ezagutu eta biak harremanetan hasi ziren. Beka amaitu ondoren elkarrekin bidaiatu zuten Espainia eta Alemanian zehar eta Bruselara joan ziren bizitzera non semea izan zuten. 1898ko ekainaren 7an ama-semeak hil eta, une latzak pasa ondoren, maitalearen hilobia zizelkatzeari ekin eta urtebete geroago  aurkeztu zuen Vienan .

Auguste Rodin-en lana ezagutu ondoren, Mogrobejok akademizismoa utzi eta korronte berriak landu zituen. Garai hartan ere, abizenaren "v" kendu eta "b" erabili zuen.

Larroquerekin beste beka bat lortu eta Italiara joan zen lau urtez. Erroman eta Florentzian modernismo izan zen nagusi haren lanetan.

1908an Arrue anaiekin batera *El Coitao* aldizkari satirikoa sortu zuen Bilbon.

Bartzelonan brontzezko eskulturak egiteari lotu eta, aurretik zuen birikeria okerragotu egin zitzaion. Toskanan egonaldi bat egin ondoren, heriotza gertu zela sumatu eta Grazera joan zen hiltzera, Paula bere amodioarekin batera.

Bertan 1910eko apirilaren 6an hil eta Bilbon zeuden bere lagunek heriotzaren berri jakinda, erakusketa antolatu zuten, Juan de la Encina kritikariak gidatua.

Orduan Miguel de Unamunok honela deskribatu zuen:

## Lan nagusiak 
* *Risveglio*
* *Eva*
* *Busto de Anselmo Guinea*

* *Hero y Leandro*
* *La muerte de Orfeo*
* *Busto de Alejandro Zaballa*
* *Busto de Salustiano Mogrovejo*
* *Panteón de la familia Gandarias*

## Erreferentziak
Ikusten duzu goizean

***Ikusten duzu goizean*** euskal herri kanta da, ***Nere etxea*** izenaz ere ezaguna. Bertsogilea Joan Batista Elizanburu saratarra da. Gaia bere baserri eta familiaz harro asko dagoen Iparraldeko gizon batek esadakoa da.
[thumb|[Joan Batista Elizanburu|Elizanburu]]
1862an Urruñan antolaturiko Lore Jokoetan saritua izan zen.

## Hitzak 
## Kanpo estekak 
* *Californiako Euskal-Herria* aldizkariko argitalpenaren irudia
* Kepa Junkera eta Pedro Guerrak "Ikusten duzu goizean" abestiaz eginiriko bertsioa entzungai
* Oskorri taldearen musikarekin eginiriko "Ikusten duzu goizean" abestiaz eginiriko bertsioa entzungai (hitzekin/ahotsik gabe/karaokea
* Iparraldeko Ezpela neska taldeak "Ikusten duzu goizean" abestiaz eginiriko bertsioa entzungai
* Muskizko kontzertu batean txistulari banda batek jotako "Ikusten duzu goizean" abestiaren bertsioa entzungai

## Kanpo estekak
Poggle Txikia

**Poggle Txikia** Star Wars film sagako pertsonaia bat da.

Geonosiarrak Klon Gerren garaian gobernatzen zituen Artxidukea zen. Geonosis planetako erlauntza hiriburua zen Stalgasinen agintaritza hartu zuen *Hadiss the Vaulted* garaitu ondoren, Nabooko gudua gertatu baino urte batzuk lehenago bere aurrekoa izan zena.

Geonosiseko Harean eginiko exekuzioan zehar Poggle oso deseroso sentitu zen Nute Gunrayren etengabeko kritiken ondorioz. Horretaz gain, erregeordearekin sekula ez zuen harreman onik izan.

San Hillen laguna eta kide handia izateaz gain, elkarrekin pentsatu eta moldatu zuten Sistema Independenteen Konfederakuntzako armaden komandante gorena izango zen droide baten sorrera: Grievous jenerala.

Poggle Txikia artxidukeak gudu droide eta gudu superdroideen armada handien eraikuntza antolatu zuen Nute Gunrayrekin eta Merkataritza Federazioarekin batera. Bere planeta eta bertako jendea eman zituen Konfederakuntzaren base bat ezartzeko, eta honela, bere herkideetako mordo bat hiltzen ikusi zituen.

Mustafar planetan hil zen, Darth Vaderren esku, hiru zatitan moztu zuena.

## Kanpo estekak
Juan Jose Zearreta

**Juan Jose Zearreta Urigoitialdekozea** (Zornotza, 1947ko ekainaren 10a - Muxika, 2009ko azaroaren 7a) euskaltzain urgazle bizkaitarra izan da.

1970eko hamarkadan zehar dozena erdi bat lanetan parte hartu zuen, egile moduan beti ere, hizkuntzalaritza arloan. Aurreko urteetan euskalduntze ekimenetan ibilia zen, tartean Deustuan (Bilbo), eta arduradun moduan jardun zuen probintzian. Horren guztiaren emaitza AEKren sorrera izan zen, egileen artean Zearreta dugularik.

Bestela, Euskaltzaindian egindako aktibitatea ere oso nabarmena izan da eta 1975eko ekainaren 27an kide urgazle izendatu zuten.

Autzaganako mendatean jasandako istripuaren ondorioz hil zen 61 urte zituelarik.

## Bibliografia 
* "Euskalduntzen (3 liburuki)", 1972
* "Alfabetatzen", 1975
* "Euskara: Hizkuntza Ariketak", 1976
* "Euskal Hiztegi Modernoa", 1977
* "Sortzen - I", 1978
* "Hiztegia 80", 1980

## Kanpo estekak
Marcel Duchamp

**Henri-Robert-Marcel Duchamp** (Blainville-Crevon, 1887ko uztailaren 28a – Neuilly-sur-Seine, 1968ko urriaren 2a) frantziar-estatubatuar artista eta xakelaria izan zen, gehienetan mugimendu dadaistarekin eta surrealistarekin lotzen dena. Haren artelanek egundoko eragina izan zuten I. Mundu Gerraren ondoko artean. Garaiko usteak artea sortu eta plazaratzeari buruz irauli zituen, batez ere, hautsa harrotu zuten ekintzen bidez. Horietako ospetsuena, agian, txizaontzia *Iturria* deituz arte bihurtzea izan zitekeen. Hala ere, artelan gutxi sortu zituen, gehienak abangoardiako mugimenduen barnean sailkatuta.

Hasierako lanetan inpresionismoaren eragina nabarmendu zitzaion, baina kubismoari heldu zion geroago. Futurismoaren bidetik *Nu descendant un escalier* (*Irudi biluzia eskaileretan behera jaisten*, 1912) lanarekin abiatu zen. 1914tik aurrera joera nihilista nabarmendu zen bere lanetan. Zenbait gauzaki hartu, bere testuingurutik atera, izenburu bitxia ezarri eta arte lan gisa jartzen zituen erakusgai (*ready-made* izena eman zitzaien).

1915tik 1923ra margolan bakarra egiten jardun zen, baina hura amaitu gabe utzi eta bertan behera utzi zuen margolaritza. 1920ko hamarkadan zinemagintza surrealista eta fotografia esperimentala landu zituen, eta azken urteetan objektu ironikoak eta absurduak egin zituen, kopuru handietan, arte lanaren kalitate estetiko objektiboa ukatuz.

## Galeria 

Fitxategi:Fontaine Duchamp.jpg|  *Iturria*, 1917
Fitxategi:Label for the Belle Haleine cropped.png| *Rrose Selavy (M. Duchamp)*, 1921

## Erreferentziak
Heraitze

**Heraitze** edo **Herauritz** Heletako (Nafarroa Beherea) auzoa da, herrigunetik mendebaldera kokaturik dagoena. Hangoei **heraiztar** deritze.

## Kanpo estekak
978 Aidamina

**978 Aidamina** asteroide gerrikoan aurkitutako 978. asteroidearen izena da. 1922ko maiatzak 18an aurkitu zuen Sergei Belyavskyk Simeizetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1922 LY** zen.

## Kanpo estekak
Azken agurraren negarra

***Azken agurraren negarra*** Gorka Knörrek 1975ean grabatutako kanta da, gaitzat Ipar Euskal Herritik Lehen Mundu Gerrako guda lekuetara Frantziaren alde borrokatzera joan ziren euskaldunak dituena: abestiak dioen bezala, haietako askok ez zekiten frantsesez, baina "Aberriarengatik" hil ziren (*«Morts pour la patrie»*). 2012an bigarren bertsio bat grabatu zuen.

Kantako hitzak 1793 eta 1795 arteko Konbentzioaren gerran ere aplika daitezke.

## Hitzak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lapurdiko deportazioa (1794)
* *Lurbinttoko ohoinak*

## Kanpo estekak 
* Gorka Knörren "Azken agurraren negarra" abeslariaren bertsioa entzungai
* Gorka Knörren "Azken agurraren negarra" abeslariaren bertsioa karaoke moduan entzungai
La Tradición Navarra

**La Tradición Navarra** (euskaraz *Tradizio Nafarra*) Iruñean 1894ko urriaren 2 - 1932ko abuztuaren 10 artean argitaratutako egunkaria izan zen, joera karlistaduna. Helburu nagusia katolikoak batzea zuen eta liberalismoa borrokatu zuen. Ez zuen hedapen handiegirik lortu.

## Historia 
Egunkaria 1894ko urriaren 2an agertu zen, «Diario católico-político» azpitituluaz. Haren agerpena Ramón Nocedalek Iruñera egin zuen bidaia batekin dago lotuta. Lehen zuzendaria Benigno Loyola izan zen, aurretik *El Euskaro* aldizkaria zuzendu zuen kazetaria. Postua utzi zuenean, hurrenez hurren Aquilino García Deán, Benito Valencia, Hilario Olazaran eta Marcos Alconero izan ziren.

Berez, hedabidea, Nafarroako Partido Integristaren bozeramalea izan zen nahiz eta oihartzun handia ez izan: azken zenbakiaren tirada, esaterako, 900 alekoa izan, Nafarroako prentsaren % 4,3. Momentuero katolikoen batasuna liberaleei aurre egiteko erreibinditzen zuen. Baita ere Alderdi Karlistaren aurka kokatu zen integristen eta karlisten arteko harremanak txarrak izan zirenean; Nafarroako karlistek *El Pensamiento Navarro* egunkariaren bidez espresatzen ziren eta azken hau integristentzat liberalismoz kutsatuta zegoen.

Oso hedabide erlijiosoa zen: lehenengo orrian beti "Otoitzaren Apostolutzaren Buletina" zetorren eta ohikoa zen orri berean aitasantuaren hitzak jasotzea.

Primo de Riveraren diktaduraren bitartean La Tradición Navarrak ez zuen kaleratzeko arazorik izan, azken buruan erregimenaren aldeko jarrera nabarmena erakusten baitzuen; hori ez zen gertatu beste egunkari katolikoekin, *El Pensamiento Navarro* eta *El Pueblo Navarro*, zentsuraren biktimak.

Espainiako Bigarren Errepublikan sutsu borrokatu zen erregimen errepublikarraren aurka. 1932an, Sanjurjadaren ondoren, José Sanjurjoren estatu kolpearen lehen saiakera eman zenean, egunkaria, *El Pensamiento Navarro* karlista eta *Diario de Navarra* alfontsozaleekin batera suspendituta izan zen eta zen berriro ere kaleratu batez ere integristen eta karlisten batasunaren ondoren Comunión Tradicionalistan aldizkariak bere zentzu politiko guztia galdu baitzuen.
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Auñamendi Entziklopedia.
Garreta

**Garreta** Heletako (Nafarroa Beherea) auzoa da, herrigunetik ekialdera kokaturik dagoena.

Izaera handiko auzoa, etxe gehienak Garra etxeko sendiarenak ziren. Arkitektura ikuspuntutik baserri batzuk interesgarriak dira, horietako baten bat dagoeneko Erdi Aroan aipatua: Garra (1314. urtean), Garrabehere (edo Garragaztelu edo Gaztelu, 1350ean), Ithurbidea, Landagaraia, Oihanartea... 

## Kanpo estekak
979 Ilsewa

**979 Ilsewa** asteroide gerrikoan aurkitutako 979. asteroidearen izena da. 1922ko ekainak 29an aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1922 MC** zen.

## Kanpo estekak
980 Anacostia

**980 Anacostia** asteroide gerrikoan aurkitutako 980. asteroidearen izena da. 1921eko azaroak 21ean aurkitu zuen George Henry Petersek Washington Hiritik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1921 W19** zen.

## Kanpo estekak
981 Martina

**981 Martina** asteroide gerrikoan aurkitutako 981. asteroidearen izena da. 1917ko irailak 23an aurkitu zuen Sergei Belyavskyk Simeizetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1917 S92** zen.

## Kanpo estekak
982 Franklina

**982 Franklina** asteroide gerrikoan aurkitutako 982. asteroidearen izena da. 1922ko maiatzak 21ean aurkitu zuen Harry Edwin Woodek Johannesburgotik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1922 MD** zen.

## Kanpo estekak
986 Amelia

**986 Amelia** asteroide gerrikoan aurkitutako 986. asteroidearen izena da. 1922ko urriak 19an aurkitu zuen Josep Comas Solák Bartzelonatik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1922 MQ** zen.

## Kanpo estekak
Oltze

**Oltze** Iholdiko (Nafarroa Beherea) auzoa da, herrigunetik hegoaldera kokaturik dagoena. Bertan aurki daiteke Oltzeko jauregia.

## Auzotar ezagunak 
* Joan Oltzeko, 1644. urtean jaioa auzoan eta 1681ean hila, Baionako apezpiku izan zen.

## Kanpo estekak
Jek Porkins

**Jek Porkins** Star Warseko fikziozko unibertsoko pertsonaia bat da.

Pilotu gizaki hau Aliantza Errebeldearen flotako kidea zen. Yavineko guduan zehar *Sei Gorri* kodea zuen eta X-Wing ehiza-ontzi bat pilotatzen zuen. Jek Porkins ez zen bizirik irten lehen Heriotzaren Izarrari eginiko eraso honetatik, dorrexka laser baten kanoiak jo baitzuen.

## Kanpo estekak
Oltzeko jauregia

**Oltzeko jauregia**, izen bereko auzoan, Iholdin (Nafarroa Beherea), kokaturiko jauregia da.

Joan Oltze prelatuaren etxebizitza noblea izan zen berau. Jatorriz XVI. mendekoa, 1664. urtean birmoldarazi zuen Joan Oltzekoak, familia-jauregiaren aztarnen gainean. Baionako apezpiku izan zen honek ezkondu zituen Frantziako Luis XIV.a eta Maria Teresa Austriakoa espainiar infanta.

Gaztelua lauki‑formako eraikina da eta lauki‑formako bi dorre ditu er­tzetan. Dekorazio aberatsa du barruan, XVII. mendeko iztuku, frantses-eran eginiko sabai, tximinia ikusgarri, garaiko altzari, kapera eta erretaula, eskailera handia eta kupula dituelarik.

2005eko martxoaren 1etik monumentu historiko izendapena du.

## Ol­tzatarrak 
Ol­tza izena 1209. urtean ager­tzen da lehendabiziko al­diz, Gaston IV.a Biarnokoaren ak­ta batean. «Olso» idazten zen garai hartan, eta Joan apez­pikua izan zen abizena fran­tsestu zuen lehena XVII. mendean.

### Apez­piku euskal­dun bat Baionan 
Joan Ol­tza izendatu zuten Boloniako apez­piku 1632an, eta haren osaba Mgr. Etxautzek, Tourseko apez­pikuak, sagaratu zuen. 1643an, Agdeko apez­piku izateko hautatu zuten, baina trukea egin zuen Baionako Mrg. Fouquetekin, nahiz eta elizbarruti hori bestea bezain abera­tsa ez izan: Compaigneren hi­tzetan, «bere herrial­deak zituen interes per­tsonalak gu­txiestera eraman zuen, eta bere aber­kideen desioetara makurtu zen, haiek ar­tzain gisa jarduteko eska­tzen bai­tzioten behin eta berriz».
 
Sabel Xuritarren eta Sabel Gorritarren arteko gerra‑garaia zen; batetik Urtubi, eta bestetik, Chourio eta Senpere. Ol­tzaren apez­piku­tzak iraun bitartean gertatu zen gertakari nagusiena Donibane Lohizuneko elizan Fran­tziako Luis XIV.a Maria Teresarekin, Espainiako Infantarekin, ez­kon­tzea izan zen.
Sinodo bat bil­du zuen, eta euskaraz argitaratu zituen sinodoaren estatutuak eta liburu bat; euskaraz­ko liburuak *Pregarioak* izena zuen, eta liburuaren xedea apaizei sermoiak idazten lagun­tzea zen. Ol­tza arrebaren e­txean hil zen, Or­tzaizen, Harizmendia etxean. Ol­tza monsinorea izan zen Baionako az­ken apez­piku euskal­duna, duela hiru mende baino lehenago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Izotz ondoko eguzki (abestia)

**Izotz ondoko eguzki** Xabier Lizardiren izen bereko olerkian oinarritutako abestia da. 1970eko hamarkadan abesti hau Xabier Lete eta Lourdes Iriondo bikoteak abestu ohi zuen.

## Kanpo estekak 
* Xabier Lete abeslaria "Izotz ondoko eguzki" abestia abestuz entzungai. Hitzak karaoke moduan ere irakurgai daude.
* Urnietan Lourdes Iriondoren omenezko ekitaldian abestutako "Izotz ondoko eguzki" abestiaren bertsioa entzungai.
* "Izotz ondoko eguzki" abestiaren hitzak irakurgai.
Errota zaharra (abestia)

***Errota zaharra***  Lourdes Iriondok eta Xabier Letek interpretatzen zuten abestia da. Doinua Xabier Letek berak konposatu zuen eta hitzak Juan Mari Lekuonarenak dira. *Lurdes Iriondo* izeneko albumean argitaratu zuen 1974an Artezi argitaletxeak. Berriro azaldu zen kantua 2006ko *Lurdes Iriondo. Antologia* albumean.

*Xabier Lete* eta *Lurdes Iriondo* bikoteak kantatuz zabaldu zuten kantu hau gure herrietan. Kantaren doinuak antza du *Urzo xuri edder bat* izenekoarekin (Etxahun Irurik 1970ean sortutakoa).
Fitxategi:Lourdes Iriondo kantari 02.png|Lourdes Iriondo
Fitxategi:Xabier Lete 1971 Guregipuzkoa.jpg|Xabier Lete
Fitxategi:Zubieta errota ekomuseo.jpg|Errota (Zubieta)
Fitxategi:Juan Mari Lekuona 1989an.jpg|Juan Mari Lekuona

## Hitzak 
thumb|Txoringain errota
[thumb|[Errotarri|Errotarria (Amaiur)]]
Abestiaren protagonista errota zahar bat da. Erreka-txokoan dago, uraren ertzean, basati beltzean. Lanean dagoen bitartean uraren indarra baliatzen du alea zehetzeko. Eta bitartean mugimendu etengabe horretan negar egiten du, zotin sikua egiten du errotarriak.

Bertso hauek *Juan Mari Lekuona* oiartzunarrarrenak dira. Juan Mari Lekuonak bere osabaren *Manuel Lekuona* jarraitzailea izan zen eta osabaren bidea jorratuz, ahozko tradizioaren eta herri-lirikaren ikertzaile aparta izan zen.

*Errota zahar maitea
 uraren ertzean,
 uraren ertzean da
 basati beltzean:
 negar egiten dezu
 alea txetzean.

 Ni ere triste nabil
 zutaz oroitzean.
Zotin sekua dagi
 errotarriak.
 Itzalitako izar-dirdirak
 dira neretzat zure begiak.

Izar eder bat dago
 hor goiko lepuan,
 errota zaharra, berriz,
 erreka zokuan.
 Berebiziko pena
 badaukat barruan:
 ezin gindezke bizi
 elkarren onduan.

Bizitzaren legea
 nahi det onartu.
 Halabeharra
 koraiez hartu,
 berez doana
 zertan behartu?*

## Hainbat errota zahar 
2022an Gipuzkoako erroten inguruko diagnostiko bat egin zuen Alex Roteta Nazabal oiartzuarrak eta horretarako aurreko mendearen amaieran Antxon Agirre Sorondo etnografoak egindako lana hartu zuen oinarri. Gipuzkoan 700 errota katalogatu zituen eta horietatik 47 baino ez zeuden martxan 80ko hamarkadan. 2022an, herrialdeko ibai eta arro guztiak kontuan hartuta azterketa berritu zuen Rotetak eta bere kalkuluen arabera 30 ziren orduan martxan dauden errotak. Osorik zeuden errotak ziren haiek. Agirre Sorondok 1980eko hamarraldian katalogatu zituen 700 errota horien artean, baziren 2022an erabat desagertuta zeudenak, beste batzuk lau pareta baino ez ziren, beste batzuk baserri bihurtu eta makineriarik ez zuten eta tartean baziren  kanala edo antepara mantentzen zutenak ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Xabier Lete eta Lourdes Iriondo "Errota zaharra" abestia abesten entzungai. Hitzak karaoke moduan irakurgai daude.
* Urnietan Lourdes Iriondoren omenezko ekitaldian abestutako "Errota zaharra" abestia entzungai.
Agur Euskal Herriari (abestia)

**Agur Euskal Herriari** Jose Mari Iparragirre Balerdi urretxuar koblakari ospetsuak XIX. mendearen erdialdera sorturiko abestia da. Denboraren poderioz Euskal Herria osoan erabat ezaguna egin da eta abesti herrikoiaren maila lortu du.

Bere gaia Euskal Herritik kanpora bizi izan den edo bizi den pertsona batek atsekabez bere egoerari buruz aipatutako hitzak dira.
Fitxategi:Guernica - Monumento a Iparraguirre.jpg|Jose Mari Iparragirre
Fitxategi:Eusko amerikarrak.png|Euskal diaspora

## Hitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Oskori taldea "Agur Euskal Herriari" jo eta abestuaz entzungai 
* "Agur Euskal Herriari" abestiaren hitzak irakurgai