Al-Andalus

thumb|371x371px|Al-Andalusen eboluzioa urtez urte
**Al-Andalus** (arabieraz **الأندلس**) musulmanen menpe zeuden Iberiar penintsulako lurraldeak ziren, 711 eta 1492 artean.

Musulmanek penintsula konkistatu zutenean, Omeiatar kalifa-herriko Ipar Afrikako probintzia barruan sartu zuten. 

756an Kordobako Emir-herri independentea bihurtu zen, eta 929an Kordobako Kalifa-herri independentea, abbastar inperioarekin lotura erlijiosoak moztuz. 

1031an Kordobako Kalifa-herria desegin egin zen, eta lurraldea zatitu egin zen lehen taifa erresumetan. Horren ondoren, Almorabideek agindu zuten. Hauek boterea galtzean, bigarren taifetan bantu zen lurraldea. Gero, Almohadeek hartu zuten boterea, eta hauek ere boterea galtzean, hirugarren taifak sortu ziren. Azkenik, iparraldeko kristau erresumen konkistak zirela eta, Al Andalusen lurraldea Granadako erresumara mugatu zen. Errege Katolikoek 1492an konkistatu zuten azken erresuma hau, musulmanen penintsulako aginteari amaiera emanez. 

## Izena 
thumb|716. urteko dinar honetan lehen aldiz agertzen da Al-Andalus hitza.
Al-Andalus hitza 716. urteko txanpon batean agertzen da lehen aldiz. Alde batean *Spania* hitza agertzen da latinez; beste aldean Al Andalus arabieraz. Izen hau musulmanek kontrolatzen zuten penintsulako lurraldea izendatzeko erabiltzen zuten.

Izenaren jatorriari buruz aurkeztutako hipotesietako batek zera dio: Bandaloak penintsularen hegoaldean egon ziren denboraldi batez eta Afrikaren iparraldera iritsi ziren. Iparrafrikarrek penintsulatik zetozela ikusita, hango lurrei *bandaloen* izena eman zieten. Ez dago *Vandalucia* hitzaren arrastorik, baina eboluzioa logikoa litzateke berbereen hizkuntzan. Izan ere hizkuntza honetan genitiboak u- partikula hitzaren hasieran ezarriz sortzen dira. *Vandalo* hitza /uandalo/ ahoskatzen zenez, arabiarrek erraz nahas zitzaketen *tarmort uandalo* (uandaloen lurra) eta *tamort u-andalos* (andaloen lurra). Geroago penintsulara iristean lurraldeari *Al-* partikula gehitu eta *Al-Andalus* deitu bide zioten.

Beste hipotesi batzuk ere badaude: Bisigodoen *land* hitzetik eratorria izan daitekeela, edota Atlantidaren mitoarekin lotuta egon daitekeela (izan ere, islamaren aurreko poesia arabiarretan Atlantidaren mitoa agertzen da, eta arabiarrek harekin lotu zezaketen Iberiar Penintsula).

## Historia 
thumb|Mapa honetan azaltzen da nola sartu ziren musulmanak penintsulan (gazteleraz dago)
Musulmanak Iberiar penintsulara 711an heldu ziren, erreinu bisigodoa gerran zegoen garaian, ondorengotza arazoak zirela-eta. Rodrigo aurreko erregea zen Witizaren familiarekin aurka zegoen. Azkeneko hauek laguntza eskatu zieten Afrika iparraldeko berbere tribu musulmanei. 

711. urtean musulmanek Gibraltarren lur hartu zuten. Tariq Ibn Ziyad generala 9000 pertsonarekin heldu zen penintsulara eta Rodrigo Guadaleteko batailan garaitu zuten. 

Rodrigo azpiratu ondoren, nahiko erraz hartu zuten mendean Hispania osoa, eta 719tik aurrera bisigodoen Septimaniako apurrak ere bereganatu zituzten. Musulmanek indarkeria modu oso praktikoan aplikatu zuten, bakarrik leku estrategikoenak hartzera abiatu ziren, eta handik beste guztia kontrolatu.

Hauek dira Al-Andalusen garai edo aro garrantzitsuenak:
### Gobernadore edo *wali*en aldia (711-756) 
Omeiatarren mendeko gobernadoreak izan zituen Al-Andalusek, baina barne-anabasa handiko eta hedakuntzako garaia izan zen. 

912an Abd al-Rahman III.aren esku geratu zen tronua. Ordurako emir-herrian gatazka ugari zeuden. Hauei aurre egiteko, kalifa izendatu zuen bere burua. Al-Andalusen garai oparoena izan zen.

### Lehen taifa erreinuak (1031-1086) 
Almanzor diktadorea 1002an hiltzean, krisialdian sartu zen kaliferria. Gerra zibil bat sortu zen. Azkenean 1031an, Kordobako kalifatua desegin eta erreinu independente askotan banatu zen, Taifa erreinuetan.

1118an Aragoiko Alfontso I.ak Zaragoza konkistatu zuen, eta horrek almorabideen gainbehera hasi zuen. Azkenean, 1492an Errege-erregina Katolikoek ia 800 urtez Iberiar penintsulan egon ziren musulmanak kanporatzea lortu zuten. 

* **Al-Gharb:** Gaur egungo Huelva eta Portugal hegoaldea hartzen zituen.
* **Al-Mawsat:** Guadalquivir eta Genil bailarak, Andaluziako mendiak eta mesetaren hegoaldea. Hau da, antzinako Baetica.
* **Al-Sharq:** Mediterraneoko kostaldea.
* **Al-Tagr al-Ala** edo Goiko Marka: Zaragoza. Kristau erresumekin muga egiten zuen. 
* **Al-Tagr al-Awsat** edo Erdialdeko Marka: Toledo. Kristau erresumekin muga egiten zuen.
* **Al-Tagr al-Adna** edo Beheko Marka: Merida. Kristau erresumekin muga egiten zuen. 

Azken hiru marka hauek taifak agertu arte mantendu ziren.

Sei eremu handi hauen barruan *Cora*k zeuden. Hauek lur eremu bat eta hiriburu bat zeukaten. Han bizi zen *valia* edo gobernadorea, hiriko gune gotortuan edo alkazaban. *Cora* bakoitzean epaile edo *cadi* bat zegoen. *Cora*k Al-Andalusen historia ia guztian existitu ziren.

*Cora*ren barruan *iqlim*ak zeuden, izaera ekonomiko-administratiboa zuten eremuak. Bakoitzak bere herria edo gaztelua zeukan, erdigune bezala. 

Granadako Erresumaren garaian *taha*k sortu ziren *Cora*k ordezkatzeko.

## Estatuaren antolaketa 
[thumb|320x320px|[Almonaster la Realgo meskita|Almonaster la Realeko meskitaren barrualdea (Huelva)]]

### Antolaketaren etapak 
711. urtean Afrika Iparraldeko berbere musulmanen armadak Gibraltarreko itsasartea zeharkatu zuen Tariq ibn Ziyad generalak zuzenduta, azken errege bisigodoa garaitu zuen, eta Iberiar Penintsula konkistatzen hasi zen. Konkista hau 718an amaitu zen. Noblezia bisigodoaren zati batek paktu bat egin zuen konkistatzaileekin: tributuak ordaintzea onartu zuen lurrak mantentzearen truk.

714 eta 756 urteen artean Al-Andalus Damaskoko emir-herriaren barruan egon zen eta vali batek gobernatzen zuen. Garai gatazkatsua izan zen. 

Abd ar-Rahman I.ak eman zion oreka, Al-Andalus emir-herri independente bihurtu zuenean. Abd ar-Rahman III.ak independentzia erlijiosoa aldarrikatu zuen eta Kordobako kaliferria sortu zuen. 

XI. mende hasieran aristokraziaren, armadaren eta hirien eraginez kaliferria zatituz joan zen eta 1031 inguruan desagertu egin zen. Haren ordez taifa erresumak sortu ziren. Kaliferria desagertzeak on egin zien iparraldeko erresuma kristauei, taifak ahulagoak baitziren. 

XIII. mende amaieran Iberiar Penintsulan geratzen zen erreinu musulman bakarra Granadakoa zen. 1492ra arte iraun zuen. 
thumb|Granadako bainu arabiarrak (hammam)

### Antolaketa 
Al-Andalus modu zentralizatuan antolatu zen, Kalifak botere autokratikoa zuen eta sinesmendunen buruzagi nagusia zen. Kalifak ekonomia, justizia, armada eta kanpo politika ere zuzentzen zituen. Administrazioa zuzentzeko lehen ministro baten laguntza zeukan (hachib) eta valiak (gobernadoreak) eta cadiak (epaileak) izendatzen zituen. Mugako lurraldeetan valiak ardura militarrak ere bazituen. Armadako buruzagi gehienak arabiarrak ziren, eta soldadu gehienak mertzenario berbereak edo esklaboak. 

## Artea 
[thumb|[Kordobako meskita]]

### Emirerriko eta kaliferriko artea 
Garai honetako arteak hainbat estilo nahasten zituen: hispanoerromatar eta bisigodoak, bizantziarrak, omeiatarrak eta abbastarrak. 

Eraikin artistikoak Kordoba eta inguruetan eraiki ziren batez ere. Han eraiki zen Kordobako meskita. 
[thumb|[Medina Azahara]]
Abd al-Rahman II.ak Meridako Alkazaba eraiki zuen, eta Kordoba eta Sevillako harresiak hobetu zituen. 

Abd al-Rahman III.ak Medina Azahara eraiki zuen, bere bizilekua izateko.

### Taifetako artea 
Garai honetako eraikin garrantzitsuenetarikoa Zaragozako Aljaferia da. Hiru zatitan banatuta zegoen, eta zati bakoitzak funtzio bat zeukan. Erdikoa protokoloetarako erabiltzen zen eta patio errektangular bat dauka. Palazioan hainbat arku mota erabili zituzten (lobulatuak, lerronahasiak, ferra formako zorrotzak eta puntu erdikoak...), hauen artean antolaketa konplexuak eginez. Material pobrez eginak daude, baina igeltsuzko irudiekin estaliak (motibo begetal, geometriko eta epigrafikoekin).
[thumb|[Aljaferia jauregia, Zaragozan]]
Erresuma bakoitzeko alkazabak ere berritu zituzten garai honetan. 

### Almorabideen artea 
Yusuf ibn Tasufinen garaiko eraikinak apaindura gutxikoak dira, haren debozio erlijiosoaren ondorioz. Haren semeak, aldiz, taifetako arkitekturaren fintasuna miresten zuen, eta elementu dotoreekin apaindutako hainbat eraikin egin zituen.

### Almohadeen artea 
Almohadeek Almorabideen eredua jarraitu zuten. 
[thumb|[Sevillako Alkazarra|Sevillako alkazarra]]
Palazioetan patio gurutzatuak erabili zituzten. Horren adibide nagusia Sevillako alkazarra da. 
[thumb|[Torre del Oro, Sevillan]]
Arkitektura militarrak ere berrikuntzak eduki zituen. Adibidez, dorre poligonalak, tiro egiteko angelu gehiago edukitzeko. Horren adibidea da Sevillako Torre del Oro.

### Nazari artea 
[thumb|[Generalife|Generalifea, Granada]]
Granadako nazari erresumaren erakusgarri nagusiak Alhambra eta Generalifea dira. 

## Filosofia eta zientzia 
Al-Andalusen eskola sare garrantzitsua egon zen. Erresuma kristauetan ere eragin zuen.

### Zientzia 
Kordoba islamiar munduaren zentro kultural garrantzitsuena bihurtu zen, Bagdadekin batera. Europako garrantzitsuena ere izan zen.

Irakaskuntza madrasetan egiten zen, eta Mediterraneoaren beste aldeko ikasleak ere etortzen ziren.

Abd Ar Rahman II.a izan zen Kordoba jakintza gune bihurtzen ahalegindu zen lehen buruzagi musulmana. Horretarako, beste herrialde musulman batzuetako jakintsuak erakarri zituen. Horietako bat izan zen Abbas Ibn Firnas. Musika irakasteko kontratatu zuten, baina beste arlo batzuetan ere aritu zen, adibidez, abiazioan. Hegan egiteko egurrezko tramankulu bat egin zuen, hegazti handien luma eta hegoekin. Bere asmakizuna probatzeko, altuera batetik bota omen zen. Garaiko aipamenen esanetan, hegan egitea lortu zuen, baina gero erori eta mina hartu zuen. Ibn Firnasek planetario bat egin zuen etxean. Han, planeten mugimendua ez ezik, euria eta txingorra ere erreproduzitzen omen ziren. 

Astronomia arloan Az-Zarqaliren lanak aipatu behar dira. Toledon eta Kordoban bizi izan zen XI. mendean, eta Mendebaldean latinezko izenagatik ezagunagoa da: Azarkel. Ezaguna egin zen astronomia behatzeko tresnak eraiki zituelako. Azafea ere asmatu zuen, astrolabioaren antzeko instrumentu bat, nabigatzaileek XVI. mendera arte erabili zutena. Planeten orbita ez zela zirkularra ere esan zuen, eliptikoa baizik, arlo honetan Johannes Keplerri aurrea hartuz.  

Al-Zahrawi zirujau garrantzitsua izan zen. Alhaken kalifaren gorteko medikua izan zen. Abulkasis izenarekin ere ezagutzen da. Al-Tasrif entziklopedia idatzi zuen, eta han bere prozedura kirurgikoak azaldu zituen: anputazioak, hortz tratamenduak, begi ebakuntzak... Lan hau latinera itzuli zen eta Erdi Aroko Europan erabili zen medikuntza irakasteko. 

Botanikan eta farmazia arloan, Ibn al-Baitarrek landareak aztertu zituen Iberiar Penintsulan, Afrika iparraldean eta Ekialdean egin zituen bidaiei esker. Liburu batean 1400 landare deskribatu zituen, haien medikuntza erabilera aipatuz. Antzinako Greziako lanetan oinarritu bazen ere, ordura arte ezezagunak ziren 200 landareren medikuntza erabilerak azaldu zituen. Ibn al-Baitar Malagan jaiotakoa zen, XIII. mendean. 
*** Hainbat esklabo eslaviarrek euren askatasuna erostea lortu zuten, eta Taifa batzuetako buruzagi ere izan ziren. 
** 741ean hainbat siriar heldu ziren penintsulara, berbereen matxinada zapaltzen laguntzeko, eta penintsulako ekialdean eta hegoaldean kokatu ziren. Yemendarren presentzia ere aipatzen da iturri batzuetan. 
[thumb|[Kordobako meskita|Kordobako Meskitako mihraba]]

### Banaketa erlijiosoa 
Erlioaren arabera, pertsonak musulmanak edo *dhimmiak* ziren (kristau edo judu).
thumb|Badajozko alkazaba
Almorabide eta almohadeen garaian egoera okertu zela uste da, nahiz eta iturriak ez diren oso ugariak. Juduen kontrako progromoak ere egon ziren Kordoban (1011) eta Granadan (1066).

Almohadeak almorabideak baino fundamentalistagoak ziren. Ez musulmanak gogor tratatu zituzten. Konbertsioaren edo heriotzaren artean aukeratzera behartu zituzten, eta hauetako askok emigratu egin zuten. Maimonidesen familia, adibidez, ekialdera joan zen, herrialde musulman toleranteagoen bila.    

### Banaketa sozioekonomikoa 
Islamaren arabera musulman guztiak komunitate berdinaren kide badira ere (umma), islamiar juristek libre eta esklabuen arteko banaketa egin zuten. Horrela banatzen ziren taldeak posizio sozioekonomikoaren arabera:

* Aristokrazia (*jassa*).
* Notableak (*ayan*).
* Masa (*amma*).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arte hispano-arabiarra
* Banu Qasi
* Andaluzia

## Bibliografia 
* Alfonso, Esperanza (2007), *Islamic culture through Jewish eyes: al-Andalus from the tenth to twelfth century*. 2007. 
* Álvarez Rey, L.; Aróstegui Sánchez, J.; García Sebastián, M.; Gatell Arimont, C.; Palafox Gamir, J.; Risques Corbella, M. (2013). *Historia de España*. Vicens Vives. Las raíces históricas de España. .
* Catarino, Helena (1994) "A ocupação islâmica" en *História de Portugal dos tempos pré-históricos aos nossos dias*, dir. de João Medina, vol. 3. Amadora: Ediclube.
* Fanjul, Serafín (2004). *La quimera de al-Andalus*. Siglo XXI. .
* García Sanjuán, Alejandro. "El significado geográfico del topónimo al-Andalus", *Anuario de Estudios Medievales*, 33/1(2003), 3-36.
* González Ferrín, Emilio. *Historia general de Al Ándalus*. Ed. Almuzara, 2006. 
* Juri, Amira, *El Multiculturalismo en el arte hispanomusulmán: La Alhambra*, Facultad de Filosofía y Letras, Universidad Nacional de Tucumán, (2007), .
* Lopez Martinez de Marigorta, Eneko ed. (2022) *Una nueva mirada a la formación de al-Andalus. La arabización y la islamización desde la interdisciplinariedad*, EHU
* Manzano Moreno, Eduardo (2018) [2010]. *Épocas medievales. Vol. 2 de la Historia de España, dirigida por Josep Fontana y Ramón Villares*. Bartzelona-Madril: Crítica/Marcial Pons. .
* Saraiva, José Hermano, *História de Portugal, volume I: Origens-1245*. Lisboa: Edições Alfa.
* Tavares, Maria José Ferro (1992), *História de Portugal Medievo: Economia e Sociedade*. Lisboa, Universidade Aberta. .
* Torres, Cláudio, "O Garb Al-Andalus" in *História de Portugal, volume I: Antes de Portugal*, dir. de José Mattoso. Lisboa, Editorial Estampa. .
* Viguera Molins, María Jesús (2007). *Los reinos de Taifas y las invasiones magrebíes: Al-Andalus del XI al XIII*. RBA. .

## Kanpo estekak 
* El Legado Andalusí: https://www.legadoandalusi.es
* UNESCO, Las Rutas de al-Andalus: convergencias espirituales y diálogo intercultural: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000114426_spa