Zientzia eta eliza katolikoa

Eliza katolikoak zientzia nahiz kulturarekin etengabeko harremanak sortu ditu. Hori horrela, Elizak zein zientziak zer nolako harremana izan duten aztertzea ezinbesteko zaigu ikerkuntza zientifikoan lagundu edo oztopatu duen jakiteko (izan arrazoi moral edota doktrinalengatik).

## Historia 
#### Erromatar Behe Inperioa  
David C. Lindberg eta Ronald Numbers- ek zioten Eliz gurasoek ez zutela berebiziko interesik  izan natur filosofian (pagano zein Erromatar inperioko jakintsuek ere gauza bera pentsatzen zuten, medikuntza eta astronomia soilik aintzat hartzen zutelarik). Taciano idazleak kultura paganoaren antzutasuna aldarrikatzen zuen. Nolanahi ere, aipaturiko Eliz gurasoek beraien fedea defendatu zuten arrazoia eta Antzinako Greziaren ezagutza zientifikoa baliatuz paganoen zein heretikoen kontra.

Kristautasunaren lehen milurtekoan, zientziak bigarren mailako papera zuen arren, ez zuen Elizarentzat instrumentu baliagarri eta fidagarria izateari uzten. Kontuan hartu beharra dago, filosofo presokratikoek sortutako esperimentazioaren tradizio zientifikoa Pitagorasen eta Platonen pentsamendu mistikoak baztertua zuela. Hori horrela, Erromatar Inperioan zientzia esperimentala eta garapen matematikoa ezen ia existitzen. Carl Saganek Hipatia aipatzen zuen  zientziaren azken ordezkari gisa. Hipatia zohikaztegi batek hil zuen Alexandrian garai hartako botere politiko-erlijiosoko borrokak zirela eta. Nolanahi ere, ez zen ekintza bortitz gehiagorik izan Alexandriako Eskola Neoplatonikoko filosofo paganoen aurka, zeinak aktibo jarraitu zuen Egiptoren konkista musulmanera arte, Justiniano I.ren garaian Atenasko Akademia itxi izanak ere ez zuen  bere jarduera eten.

Hipatiaren garaikideak Elia Eudozia enperatriz erromatarra eta Agustin Hiponakoa apezpikua izan ziren. Elia Eudoziak prestakuntza literario eta erretoriko handia zuen, kristautu egin eta gortean zuen eragin handia paganoak eta juduak babesteko erabili zuen; gainera, bere posizio pribilegiatutik kulturari mesede egin zion, gramatikariz eta filosofoz inguratuz.

Agustin Hiponakoak aldiz, Bibliak ez zuela inongo botererik auzi zientifikoetan zioen. Bestalde aipatu, Roger Penrose eta Paul Davies zientzialarien arabera, Agustinek espazioaren eta denboraren arteko harremanari buruzko intuizio bikaina izan zuela, unibertsoa denboran ez baizik eta denborarekin sortu zela baieztatuz, hau da, denbora eta unibertsoa aldi berean sortu zirela, horrela Albert Einstein eta bere Erlatibitatearen Teoriari 1500 urte aurreratuz. San Agustinek ere (Anaximandroren eboluzionismoaren ideiekin kontaktua izan zuena) bere *Jainkoaren hiria* lanean iradoki zuen Jainkoak gizakia arima galdatuz sortzeko beheragoko izakitzat erabili ahal izan zuela, eta existentzia Jainkoagatik dela defendatzen zuen arren, ez zuen ukatzen  zenbait aldaketa ebolutibo jasaten zituztela.

Garai honetan ere Fabiola Erromakoa aurki dezakegu, katolizismora bihurtutako emagin erromatar noblea izan zen. Hari egozten zaio Mendebaldeko zibilizazioaren historia erregistratzen duen lehen ospitalea sortzea, non berak erizain gisa laguntzen baitzuen.

#### Erdi Aroa 
Migrazio handien garaian eta Mendebaldeko Erromatar Inperioaren ondorengo erorketan, Eliza izan zen prozesu horretan zutik geratu zen erakunde bakarra, hala, indar intelektual bezala geratuz, bereziki Mundu Klasikoaren ondare kulturala babesten jardun zuten monasterio eta abadien bidez. Adibidez, kultura klasikoa zaintzeko eta transmititzeko gune garrantzitsuena Montecassino abadian zegoen, 6 miloi monje beneditarren bilketa-lanari esker. Antzinate klasikoaren kultura gorde zen beste gune bat Vivariumeko monasterioa izan zen. Thomas Cahillen iritziz, mendebaldeko zibilizazioa Misio hiberno-eskoziarreko monjeek erreskatatu zuten, kultura klasikoa bildu, transkribatu eta zainduz handik gutxira britainiar uharteetan kontserbatu ziren eskuizkribuetan.

Erlijio katolikoak harreman handia izan zuen Erdi Aroko zientziarekin. Goi Erdi Aroko urteetan -gutxi gorabehera 476tik 1000ra bitartean-, Elizak mugimendu zientifikoari egindako ekarpena babestu eta transmititu egin zen. Zientziari eta kulturari laguntzean aipa daitezkeen izenen artean, Boezio teologo eta filosofoarenak, Isidoro Sevillako apezpikuarena eta Beda monje agurgarriarena daude. Oso garrantzitsua da Alcuino de York elizgizon, teologo eta pedagogo jakintsuaren aipamena; izan ere, Karlomagnoren gortera iritsi zenean, kultura klasikoa berriro sartu zuen kontinentera. Gorte horretan Dungal de Bobbio monje eta astronomo irlandarra ere nabarmendu zen. 810. urteko eklipse bikoitza azaldu zuen, Makrobio eta Plinio Gaztearen idazkietan oinarrituta.

Historiaren aldi honetan aipatzekoak dira, baita ere, Teodulfo apezpikua, Rabano Mauro maisu beneditarra, Walafrido Strabo monje eta botanikaria, Lupus Servatus abadea, Erico  Auxerreko monjea, Leon Tesalonicako artzapezpiku eta matematikaria, Aretas de Cesarea teologo eta bibliografoa, Lupito Barcelonako artxidiakono astronomoa eta Abón  Fleury-ko idazlea. Guido Arezzoko monjeak tetragrama eta egungo musika-notazioa hasi zituen. Garrantzitsua da, halaber, Zirilo eta Metodio anaiek alfabeto glagolitikoa sortzea, eta ondorengo alfabeto zirilikoa, Clemente  Ohrid-ko artzapezpikuak asmatua, zeinek Kristautasuneko lehen unibertsitateetako bat sortu baitzuen (Konstantinoplako unibertsitatearen ondoren). Ohrideko hiri horretan bertan ere, Ohrid-eko Literatur Eskola sortu zuen, eta Naum de Preslav apaizak hartu zuen haren lekua.

Gogora dezagun, halaber, bere garaiko zientziari zenbait erlijiosok eman zioten ekarpena, hala nola, Hroswitha Gandersheim-ko kanonesak arabiar lan zientifiko nagusiak itzuli baitzituen, edo Hildegarda Bingen-ko abadesak, idazle, mediku, naturalista eta astronomoa izan zena, edota Herrada  Landsberg-ko mojak, emakume batek argitaratu, idatzi eta ilustratutako lehen entziklopediaren egilea, bere garaian ikasitako zientzia oro biltzen saiatu zena.

Elizaren lehen milurtekoaren etorrera argitu zuen pertsonaia (Alkuinek Karlomagnoren erregealdian hasi zuen hezkuntza erreformaren emaitza) Gerberto Aurillac-ko monjea izan zen, Silvestre II aita santua bezala ezagunagoa. Arte liberal edo bere garaiko zientzia guztietan aditua: aritmetika, geometria, astronomia, musika, gramatika, erretorika zein dialektika, filosofia, teologia eta hermeneutikan zituen ezagutza zabalez gain. aita santua zela, zenbaki arabiarren sistema hamartarra eta zeroaren erabilera sartu zituen Europan.

XI. mendearen hasieran, Eilmer  Malmesbury-ko monje, astronomo eta matematikaria historiako lehen gizakietako bat bihurtu zen hegan egiteko ahalegin serio bat egiten. Abiazioaren aitzindaritzat jotzen da, aireplanoa patentatu baino 900 urte lehenago.

Guillermo Concheseko filosofo eta zientziaren adituak (Bernardo Chartreskoa erlijiosoaren ikaslea) bereizten zituen Jainkoak berehala egiten duena (bere borondatez) eta naturaren bidez egiten duena (jainkozko eragiketarako tresna). Kritikatu zituen, halaber, apaizek, gauzen kausa naturalak aztertzeko gogorik ez zutela, eta ez zutela nahi besteek ikerketari ekitea ere.

Robert Bartlett Erdi Aroko adituaren arabera, Erdi Aroan fenomeno naturalek azalpen naturala eta naturaz gaindikoa zituzten, kontraesanik gabe. Horren adibide Oliver Paderborneko elizgizonak adierazi zuen badakiela 1218an gurutzatuei Damieta hiria gauez hartzen lagundu zien ilargi-eklipsea fenomeno naturala zela, baina Jainkoaren esku-hartzeari ere egotzi zion.

##### Chartres eskola 
XII. mendeko Errenazimenduaren zati gisa, Chartresko Eskola (Fulberto abadeak sortua) giza ezagutzari ekarpen handiak egin zizkioten filosofo eta pentsalari komunitate baten bilgune izan zen. Katedral-eskola horretan sostengatu zen Jainkoak unibertsoa berak sortutako legeen bidez arautzen duen ideia, eta, beraz, mundua eta sortutako guztia neurtu eta kuantifikatu zitekeen, adimena eta matematika erabiliz.

Thierry de Chartresek zioenez, planetak eta kometak Lurra eraikita zegoen material berdinez osatuta zeuden, eta ez pentsalari klasikoek zioten bezala,  "materia jainkotiar" batez edo "arima" batez.

Adelardo de Bath Chartresko Eskolako beste ordezkari nabarmen bat da: arabieratik itzuli zituen Euklidesen Elementuak, Albumasarreko Astrologiarako Sarrera eta Al-Juarismiko Taula Astronomikoak.

Zientziaren historiako une garrantzitsu bat Erdi Aroko Europa kristauan Parisko Unibertsitatearen Kondenak izan ziren. Parisko Unibertsitatea Erdi Aroko kristautasunaren gune intelektuala zela ziurtatzen zuen Elizak. Horregatik, XIII. mendean, Parisko gotzainek ikerketa batzuk gidatu zituzten Aristotelesen eta Averroesen irakaspen batzuk debekatzeko, heretikotzat edo dogma kristauaren aurkakotzat hartzen zirenak. Horrela, 1277an Étienne Tempier gotzainak Sigerio Brabantekoa eta Boecio Daciako irakasleen tesiak gaitzetsi zituen. Elizaren aldetik pentsamendu askearen aurkako intolerantzia eta jazarpen ekintza argia izan arren, historialari batzuek honen onurak zientziari nabarmentzen dizkiote. Pierre Duhemek garrantzi handia eman zion: zientzia modernoaren sorrerarako data bat ezarriko balitz 1277an izango litzatekeela zioen, Aristotelesen ideien irakaskuntza debekatzeak garaiko intelektualak dogma aristoteliko zurrunetatik libratzea eta esperimentatzen hastea ekarri baitzuen. Stanley L. Jakirentzat zibilizazio askoren ikusmolde panteistak zientzia sortzea eragozten zuen, eta Aristotelesen ideia panteistikoak zentsuratzeak Erdi Aroko pentsalariei mundua aztertzen lagundu ziela uste du.

##### Unibertsitateak 
Unibertsitateak monasterio-eskoletan eta katedral-eskoletan. Eliza katolikoaren babespean sortu ziren egungo lehen unibertsitateak (Europakoak, Amerikakoak eta Asiakoak). Erdi Aroko unibertsitateetako batzuk apezpikuek sortu zituzten edo Aita Santuek berretsi.

Edward Grant eta Thomas Woods historialarien arabera, Mendebaldeko Zibilizazioak zientziak garatzea ahalbidetu zuena, Erdi Aroan hasitako arrazoimenaren enfasiaren ondorio naturala izan zen. Egia errebelatuak izan ezik, arrazoia Erdi Aroko unibertsitateetan ardatz izan zen argudio intelektual eta eztabaida gehienetarako azken arbitro bezala, unibertsitateko jakintsuentzat naturala izanik arrazoia erabiltzea lehenago aztertu ez ziren arloetan gaiak ikertzeko, edo aurrez serioski aztertu ez ziren aukerak eztabaidatzeko.

#### Zientzia modernoa 
##### Nikolas Koperniko 
Nikolas Koperniko Poloniako kalonjea izan zen, astronomo, legelari, ekonomista eta matematikaria izateaz gain, egungo astronomiaren aitzindaritzat hartzen dena.

James Burkek dio egutegi bat ezarri beharrak Kopernikok heliozentrismoaren teoria postulatzera eraman zuela.

*De revolutionibus orbium coelestium* obra gorena Paulo III.a aita santuari eskainia dago. Astronomia modernoaren hasieratzat hartzen da, eta funtsezko elementutzat Errenazimentuko Iraultza Zientifikoan.

##### Galileo Galilei 
Galileo Galileiren harremana Elizarekin konplexua izan zen. Galilei, 1603an Federico Cesi printzeak sortu eta Klemente VIII.a Aita Santuak babestutako Lintzeen Akademia Nazionaleko kide nabarmena zen. Hierarkiak sistema heliozentriko kopernikarra irakasteko baimena eman zion, baina hipotesi soil gisa bakarrik, eta ez egia fisiko gisa. Hala ere, horren ordez, Galileok *Diálogos sobre los dos principales sistemas del mundo* argitaratu zuen, eta horregatik deitu zuten Ofizio Santuaren aurrean deklaratzera. Auzitegi horretako teologo eta astronomoek teoria heliozentrikoa modu frogagarrian frogatzeko eskatu zioten, zeinaren argudio teologikoak eman ahal izan baitzituen, eta ez froga zientifikoak. Horrela, atzera egitera, isilik egotera eta bizitza osorako etxean atxilotzera kondenatu zuten. Galileo ez zuten inoiz  eskumikatu, ziega batean giltzapetu, torturatu eta are gutxiago erre.

#### XVI-XX.mendeak 
##### Zuzenbidea 
Elizak ekarpen handiak egin dizkio Zuzenbideari. Adibidez, Francisco de Vitoria (Nazioarteko Zuzenbidearen sortzailea),  Salamancako Eskolako dominikoa eta katedraduna izan zen. Eskola horretan ezarri ziren Giza Eskubideen oinarriak. Eskola horretako irakasleek Valladolideko Batzarra izenaz ezagutzen den bileran amerikarren eskubideak defendatu zituzten. Amerikako jatorrizko biztanleak ez ziren Biblian aipatzen, eta ez zeuden Adanen leinuaren barruan. Baina Elizak, Paulo III.a aita santuaren Bulda Sublimus Deirekin, gizaki ororen oinarrizko eskubideak aitortu zizkien aborigenei: bizitza eta askatasuna. Horrela, hainbat fraide eta misiolari izan ziren indigenen defendatzaile eta babesleak, indigenen eskubideak betez.

##### Jesuiten aurkikuntza zientifikoak 
Jesuitek lehen teleskopioen diseinuan parte hartu zuten. Aipamen berezia da jesuitek Johannes Kepler astronomo luteranoarekin duten harremana. Galileok Teoria heliozentrikoa defendatu baino hamar urte lehenago, Keplerrek Kopernikoren teoria heliozentrikoa defendatzen eta zabaltzen zuen lan bat argitaratu zuen lankide protestanteen gaitzespena  ekarriz. Hala ere,  onarpena lortu zuen ospe zientifiko oneko jesuiten artean. 1596an luteranoek Tubingeneko Unibertsitatetik kanporatu eta Linzeko gotzain luteranoak eskumikatu zutenez, jesuitek babesa eman zioten. Kepler bere behaketekin jarraitzeko teleskopio bat ez izatea bezalako zailtasun ekonomikoetan egon zenean, Niccolo Zucchi aita jesuitak (1616an gogoeta ahurreko lehen teleskopioa diseinatu zuena) bat eman zion. Enperadoreak bere meneko ez-katoliko guztiak kanporatzea agindu zuenean ere, jesuitek Kepler Grazeko Unibertsitatetik bota ez zezaten esku hartu zuten haren aurrean. Keplerrek esan zuenean planetak Eguzkiaren inguruan biraka dabiltzala, ez orbita zirkularrean, eliptikoan baizik, Giovanni Cassini astronomoak (Genovako Jesuiten Ikastetxean hezia) berretsi zuen hori, San Petronio Basilikan behaketak eginez.

##### Big Bang teoria 
Big Bang Teoriaren eredua gaur egun komunitate zientifikoak onartzen duen teoria kosmologikoa da, ezagutzen den Unibertsoaren jatorriaz eta garapen goiztiarraz diharduena. Georges Lemaitre apaiz belgikarrak proposatu zuen lehen aldiz, Lovainako Unibertsitateko astronomo eta fisika irakasle ere bazenak. Lemaitre kosmologian Erlatibitatearen Teoria aplikatzen lehenetarikoa izan zen. Lemaitrek hogeiko hamarkadan teorizatu zuen unibertsoa puntu geometriko gisa hasi zela, "atomo nagusia" deitu ziona, lehertu zena eta oraindik ere hedatzen ari dena. Stephen Hawkingek Lemaitreri egozten dio Big Bangaren Teoria formulatu izana, unibertso estatiko baten aldekoa zen Albert Einsteinen ideiaren aurka; handik gutxira Einsteinek arrazoia eman zion Lemaitreri.

#### Egun 
XIX. eta XX. mendeetan zientzialari katoliko laikoek ekarpen handiak egin zizkioten zientziari: Louis Pasteur, Henri Becquerel, Enrico Fermi, Guglielmo Marconi, Édouard Branly, Alexander Fleming, Pierre Duhem, Edmund Whittaker, Alexis Carrel, José Pascual Vila eta Ramón Margalef.​ Laiko katoliko praktikanteak ere izan ziren, eta haien bertuteak Elizak aitortu ditu: ikertzailea eta irakaslea Giuseppe Moscati,  José Gregorio Hernández medikua,  Guadalupe Ortiz de Landázuri, kimikalaria eta Jérôme Lejeune genetista, Down sindromearen kromosoma estraren aurkitzailea. XXI. mendean Juan Martín Maldacena argentinarra ere nabarmentzen da, fisikari teoriko eta katolikoa.

Zientzian diharduten apaizen belaunaldi berriko ordezkarien artean aipa daiteke, besteak beste,Francisco Nicolau Pous irakaslea, Michał Heller idazle eta filosofoa, José María Albareda, Bartomeu Melià, Manuel Carreira, George Coyne, Guy Consolmagno zein José Gabriel Funes jesuitak eta Lluc Torcal Sirera zistertarra​.  1990. urtean, Franz König monsinoreak Zientzia eta Arteen Europako Akademia sortu zuen. 2009ko azaroan lehen Astrobiologia Konferentzia egin zen Zientzien Akademia Pontifikalean eta hitzaldia aita José Gabriel Funesek antolatu zuen.

#### Elizaren eta iraultza zientifkoaren harremana 
1875ean John William Draper kimikari eta historialariak *Erlijioaren eta zientziaren arteko gatazken historia* izeneko lana idatzi zuen, non Eliza katolikoa zientziaren etsai bezala aurkeztu zuen (tesia Andrew Dickson White atxiki zitzaion). Tomás Camarak, Miguel Mirrek eta Marcelino Menéndez Pelayok antikatolikak obra ezeztatu eta kritikatu zuten.

Steven Shapinek dio Victoriar Aroko azken urteetan oso ohikoa zela 'zientziaren eta erlijioaren arteko gerra-egoeraz' idaztea, bi kultura-gorputz horiek etengabeko gatazkan egongo zirela suposatuz, hala, zientziaren historialariek luzaroan eutsi diete hipotesi horiei.

John Hedley Brookek dioenez, "bere forma tradizionaletan, gatazka-tesia (erlijioa vs. zientzia) luzaroan gutxietsi da". David Lindbergek dioenez, jakintsuen artean zientzia eta erlijioa gerran egon ez direla jakin arren, gatazkaren nozioak uko egiten dio desagertzeari.

Mito ugari sortu dira zientziak erlijioarekin duen gatazkari dagokionez. *Zero: The Biography of a Dangerous Idea* liburuan, Charles Seifek faltsuki dio Eliza katolikoak zero erabiltzea debekatu zuela. 1543an, Andres Vesaliok oker adierazi zuen Elizak gorpuak disekzionatzea debekatu zuela. Era berean, Elizak kirurgiak debekatu zituen sineskera okerra izan zen, Ecclesia abhorret a sanguine (Elizak odola gorrotatzen du) printzipioan oinarrituta. Printzipio hori ez da existitzen inongo eliz dokumentuetan. Carl Saganek zioenez, 1456an Kalixto III.a aita santuak Halley kometa eskumikatu zuen. Kalixto III.aren mito hori Pierre Simon Laplacek sortu zuen eta François Arago, Camille Flammarion, Jacques Babinet, William Henry Smyth, Henry Draper eta Andrew Dickson White-k garatu.

XVII. mendeko Iraultza zientifikoaren jatorriari buruz hainbat teoria landu dira; Robert C. Merton soziologoak puritanismoari egozten dio, Frances Yates historialariak magia hermetikoari, eta Thomas Kuhnek normaltasun zientifikoko eta iraultzako aldien sistemari.

## Kanpo estekak