open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gharb (Maroko)

**Gharb** (frantsesezko testuetan batzuetan *Rharb* deitua;  , ) Marokoko lautada eta eskualde historiko eta kulturala da. 
**Gharbeko lautada** (, ) ere esaten zaio; izan ere, 6.000 km²-ko lautada handia da, eta 4 eta 5 metro bitarteko batez besteko igoera, Rabateko ipar-ekialdean eta Meknesko ipar-mendebaldean. Ozeano Atlantikoak mendebaldean eta Rifek iparraldean inguratzen dute eskualdea. Neguan euri asko egiten badu, padurak agertu direla ikus daiteke. Sebu ibaiak zeharkatzen du. Garai batean Gharb-Chrarda-Beni Hssen eskualdea, gaur egun Rabat-Sale-Kenitra, osatzen zuten azpieskualdeetako bat zen Gharb.

Gharb arroza, kanabera eta erremolatxa-azukrea ekoizten dituen eskualdea da, baita tabakoa eta ureztatze bidezko nekazaritza-produktuak ere. Zitrikoak ere landatzen dira bertan..

## Demografia 
Gharbeko hiri garrantzitsuenetako batzuk Ksar el-Kebir, Sidi Kacem, Sidi Slimane eta Kenitra dira, Gharb-Chrarda-Beni Hssen eskualde ohiko hiriburua. Gharb X forman planifikaturiko Marokoko trenbide-sarearen bihotzean dago eta bi lineen elkargunea Sidi Kacemen dago.

Gharb eskualdean, antzina hemen finkatu ziren zenbait tribu arabiarren izenak ezagutzen dira (Beni Hssen, Safiane, Beni Malek, Khlout, Chrarda eta Sahel), baina bere antzinako esanahi politiko eta kulturalak gaur egun ez du eraginik. XX. mendearen bigarren erdian, berbereen familia askok Marokoko eskualde menditsuetatik emigratu zuten; gaur egun, hizkuntza nagusia marokoar arabiera da.

## Ekonomia 
Nekazaritza, Gharben duela 2000 urte baino gehiagotik egiten dena, gaur egun ere iturri ekonomiko nagusia da. Gharb Berberiako aletegia zen, Erromatar Inperioko zerealak hornitzeko eskualde garrantzitsua. Volubilis, Mauritania Tingitana probintzia erromatarreko bigarren hiri garrantzitsuena, Gharbetik kilometro gutxi batzuk hegoaldera zegoen. Frantziako kolono ugari finkatu ziren eskualde horretan protektoratu garaian (1912-1956), eta gaur egun Gharbeko lautada Marokoko nekazaritza-eremu garrantzitsuenetako bat da. Ia 4.000 km²-ko azalera erabilgarrian, batez ere garia, erremolatxa, arroza, ekilorea, artoa eta azukre-kanabera landatzen dira nagusiki aberatsak diren lurzoruetan. Kanabera-laboreetatik zetorren azukrea inportazio-ondasun oso ezaguna izan zen Europan Erdi Aroan. Behi-azienda ere hazten da gizentze-haztegietan, esnea eta haragia ekoizteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gharb

***Gharb*** edo ***Ġarb*** (,  ahoskatua) arabieraz eta persieraz «mendebalde» esan nahi duena, izan daiteke:

* **Gharb**, Marokoko lautada eta eskualde historikoa.
** **Gharb-Chrarda-Beni Hssen**, eskualde administratibo ohia.
* **Għarb**, Maltako hiria.
* **Gharb al-Andalus**, «Al-Andalusko mendebaldea»
** **Algarbe**, aurrekotik eratorria, Portugalgo eskualde historikoa.
Natitua (itsaspeko kable)

**Natitua** zuntz optikozko urpeko komunikazio-kable bat da, Polinesia Frantseseko etxeko telekomunikazioak bermatzen ditu, 22 uharte Tahitirekin lotuz.

Kableak 2018 (2023 Natitua Sud) urtean aktibatu zen.

## Konexioak 
Kable-sistema orokorrak bi zati ditu: *Natitua* eta *Natitua Sud*. Biek zuntz optikozko urpeko kableen eta lurreko mikrouhinen konbinazioa dira.

### Natitua Sud 
Hegoaldeko zatiak, 2023 urtean aktibatuta, Austral artxipelagoko 2 uharte Tahitirekin lotzen ditu: Tubuai eta Rurutu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Honotua
* Manatua
* Polinesia Frantsesa
* Frantzia
* Ozeano Barea

## Kanpo estekak
Ophelia Benson

**Ophelia Benson** (Ameriketako Estatu Batuak, 1948) estatubatuar idazlea, editorea, blogaria eta feminista da.

Benson  *Butterflies and Wheels* (*Tximeletak* eta Gurpilak) webgunearen editorea eta  ''The Philosophers' Magazine* (*Filósofoak) Aldizkariko* editore elkartua da. *Free Inquiry*  izeneko aldizkariko zutabegilea ere bada.

Bere liburuek eta webguneak objektiboki defendatzen dute egia zientifikoa pentsamendu arrazionalaren aurkako mehatxuen aurka, fundamentalismo erlijiosoak, pseudozientziak, pentsamendu ilusoak, postmodernismoa, erlatibismoa eta «ezker politikoaren joera, aldez aurretik zeuden marko politiko eta moral ugariren eskariei egia-nahien ebaluazio arrazionala egiteko».

## Biografia 
New Jerseyn jaio zen eta AEBetako unibertsitatera joan zen. AEBn hainbat lanetan aritu aurretik, zoologiko batean hainbat urtez animalien arduradun izan ondoren, egile bihurtu baino lehen.

## Zenbait argitalpen 
2004an *The Dictionary of Fashionable Nonsense* liburuaren egilekidea izan zen Jeremy Stangroomekin. postmodernismoari buruzko satira da, jerga modernoa eta pentsamendu antirazionalistakoa. *The Times Literary Supplement* Literatura gehigarriak esana "Asmamenarekin eta sormenarekin, Bensonek eta Stangroomek testu postmodernoak hain sarri zikintzen dituzten argot egiaztatze-zerrendaren bidez garamatzate".

2006an, Benson eta Stangroomek  *Why Truth Matters (benetako gaiak)'' argitaratu zuten, eta bertan aztertzen da "apeu haiek kreazionismoa, Holokaustoaren ukapena, biologia ebolutiboaren interpretazio okerrak, identitate-historia, zientzia gizarte-eraikuntza huts gisa, eta beste 'paradigma' batzuk, aurkitu nahi dugunaren arabera gure emaitzei forma emateko ohitura sendotzeko".

2009an Benson *Does God Hate Women? (Jainkoak gorrotatu egiten ditu emakumeak?* egilekidea izan zen. Stangroomekin. Liburuak emakumeen zapalkuntza aztertzen du arau erlijioso eta kulturalen izenean eta nola bietatik kanpo dagoen gai-joko hau komunitatean eta harea politikoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elon Lindenstrauss

**Elon Lindenstrauss** (hebreeraz, Lindenstrauss; 1970eko abuztuaren 1a -) israeldar matematikaria da, eta 2010eko Fields Domina irabazi zuen.

2004tik Princetongo Unibertsitateko irakaslea da. 2009an Hebrear Unibertsitateko Einstein Matematika Institutuko irakasle izendatu zuten. 2024an Ikasketa Aurreratuen Institutuko Matematika Eskolako irakasle iraunkor izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
 Fields Medal
Marokoko Loteria Nazionala

**Marokoko Loteria Nazionala** Marokoko apustu-jokoen sistema da. 1971ko abenduan sortu zen sozietate anonimo pribatu gisa, eta Loteria Kudeatzeko Enpresa Nazionalak antolatzen du. 2015ean, 1.442 establezimendu baimenduren sarearen bidez saltzen zen.

## Historia 
2015eko irailean, zori-jokoen publizitatea telebistan erakustea debekatu zuten Marokon.

2018ko azaroan, Loteria Kudeatzeko Enpresa Nazionalak berehalako loterien, lineako jokoen, lasterketa birtualen eta loteria-makina interaktiboen kudeaketa Sisal Group enpresa italiarraren esku utzi zuen. Enpresa hori kudeaketa sistema berri bat erabiltzen hasi behar izan zuen. Aukera honek sarearen nazio mailako ikuskapena birdefinitzea ekarri zuen. Sisal Groupek ordura arte Marokoko Loteria Nazionala kudeatzen zuen Intralot enpresa greziarra ordezkatu zuen. Sisal enpresak hainbat arazo izan ditu Italiako justizia sistemarekin iruzurrarengatik eta faktura faltsuengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marokoko genetika

thumb|Europa, Asia Mendebalde eta Ipar Afrikako biztanlerien Y-kromosomako DNA haplotaldeak, Maroko (MC) bezala irudikatua.
**Marokoko genetikak** herrialdeko biztanleariaren historia genetikoa, eta historio horren parte izan diren aitzindariek egungo biztanleria globalean izan duen eragina biltzen ditu.

Marokoko biztanleria genetikoki heterogeneo bezala definitu daiteke, migrazio eta mugimendu geografiko ezberdinen ondorioz. Hala, bertako leinu Magrebtarra, Ipar Afrikakoarekin, Europarrarekin, Mendebaldeko Asiakoarekin eta Mendebaldeko Afrikakoarekin nahastu da, Magreb-eko egitura genetikoa eraldatuz. Gurutzaketa hauez gain, isolamendu genetikoko denboraldi luzeak jasan zituzten; biztanleria Magebtar batzuetan, gehienbat Amazigh-hizlarietan, markatzaile-genetiko bereizgarriak garatuz.

## Marokoko Y-DNA 
thumb|E-M215 kladoaren eta azpikladoen jatorri eta banaketa Afrikan, **E-M81/E-M183** azpikladoa interesekoa da Ipar Afrikako biztanlerian.
Y haplotaldeak giza genetikan kontuan hartzen diren haplotalde mota nagusietako bat dira. Y kromosoma birkonbinazio genetikorik gabe heredatzen da aitengandik seemetara, eta horregatik, mutazio historiko identifikagarriak (polimorfismoak) gordetzen dira.

### E-M81 
**E1b1b1b1 (E-M81)**, lehen **E1b1b1b**, **E3b1b**, eta **E3b2**, Marokoko Y kromosoma haplotalde ohikoena da, bere **E-M183** subkladoa nagusi delarik. Afrikako iparraldean duela 14.200 urte sortu zela uste da.

### Marokoko Y-DNA Haplotaldeen banaketa 
## Marokoko mtDNA 
thumb|297x297px|Giza migrazioak eta haplotalde mitokondrialak.
**DNA mitokondrialaren (mtDNA) haplotaldea** giza DNA mitokondrialaren desberdintasunek definitzen duten haplotaldea da. Haplotalde honek emakumeen leinuaren eboluzio-bidea edo herentzia matrilineala ulertzen lagundu du, Afrikako giza jatorrietara eta ondoren mundu osoan zehar hedatzera itzuliz.

Marokoko populazioaren egituraketa mitokondriala funtsean Amazigh da, mendebaldeko Eurasiako haplotaldeen maiztasun orokor handia du erakutsiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Islama Marokon

ko meskita bat]]
**Islama** Marokoko erlijio nazionala da. Halaber, erlijiorik handiena da, biztanleriaren % 99 baino gehiago atxikita baitago. Marokoko musulmanen azpimultzo handiena maliki sunitak dira; beste talde ugariren artean zahirismoaren praktikanteak eta musulman ez-izendatzaileak daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Benedita Bormann

**Maria Benedita Câmara Bormann** (Porto Alegre, Brasil, 1853ko azaroaren 25a - Rio de Janeiro, 1895eko uztailaren 23) Brasilgo idazlea izan zen.

## Biografia 
Bormann 1853an jaio zen Porto Alegren, Rio Grande del Surren. 1863an, familiarekin Rio de Janeirora joan zen bizitzera, garai hartan Brasilgo Inperioaren hiriburua zena.

## Ibilbide profesionala 
1881ean, Brasilgo borroka feministarekin bat egin zuen publikoki bere lehen eleberria, *Magdalena*, *O Sorriso* egunkarian argitaratzean. Ordutik 1895era arte, bere idatziak Rio de Janeiroko egunkari zabalduenetan argitaratu ziren, hala nola *Gazeta de Tarde*, *Gazeta de Notícias* eta *O Paiz* egunkarietan. Bere lan argitaratuak entseguak, ipuinak eta eleberriak bildu zituen, atalka.

Bere eleberriak *Magdalena* (1881), *Uma Vitima* (1883), *Duas irmãs* (1884), *Aurélia* (1883), *Lésbia* (1890), eta Celeste (1894) dira. Brasilgo fikzioan lehenago ikusi gabeko gai polemikoak aurkezten dituzte bere obrek, emakumeek eztabaida zezaten desegokitzat jotzen zirenak, emakumeen sexualitatea, emakumeen gorputzaren irudiak eta ama-alaben arteko gatazkak barne. Protagonistak intelektualki aktiboak eta sentsualki kontzienteak diren emakumeak izan ohi dira, gizarte egitura patriarkalen zapalkuntza gainditzen saiatzen direnak, bereziki familiarekin eta etxeko bizitzarekin lotutakoak.

## Lanak 
* *Magdalena* (1881)
* *Aurelia* (1883)
* *Uma* *Vítima* (1883)
* *Duas irmas* (1884)
* *Lesbia* (1890)
* *Celeste* (1893)
* *Angelina* (1894)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Christoph Pöstinger

**Christoph Pöstinger** (Viena, 1972ko apirilaren 7a) atleta da. Austria ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan en 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Liese Prokop

**Liese Prokop** (Viena, 1941eko martxoaren 27a - Sankt Pölten, 2006ko abenduaren 31) atleta zen. Austria ordezkatu zuen 1964ko Udako Olinpiar Jokoetan, 1968ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alfred Proksch

**Alfred Proksch** (Viena, 1908ko abenduaren 11 - Viena, 2011ko urtarrilaren 3a) atleta zen. Austria ordezkatu zuen 1936ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Władysław Ponurski

**Władysław Ponurski** (Lviv, 1891ko apirilaren 23a - 1978ko urriaren 13a) atleta zen. Austria ordezkatu zuen 1912ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fritz Prossinagg

**Fritz Prossinagg** (1930eko abuztuaren 12a - 2023ko otsailaren 16a) atleta zen. Austria ordezkatu zuen 1952ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Susanne Pumper

**Susanne Pumper** (Viena, 1970eko irailaren 1a) atleta da. Austria ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emmerich Rath

**Emmerich Rath** (Praga, 1883ko azaroaren 5a - Broumov eta Stárkov, 1962ko abenduaren 21a) atleta zen. Austria ordezkatu zuen 1908ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1912ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William Rea

**William Rea** (Saalfelden, 1952ko otsailaren 3a) atleta da. Austria ordezkatu zuen 1980ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Georg Regner

**Georg Regner** (1953ko ekainaren 6a) atleta da. Austria ordezkatu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Martin Pröll

**Martin Pröll** (Freistadt, 1981eko martxoaren 21a) atleta zen. Austria ordezkatu zuen 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Europar erreaktore presurizatu

[thumb|[Flamanvilleko zentral nuklearra|Famanville 3 EPR-ren turbo-alternadorea, Frantzian]]
**EPR** () erreaktore nuklear mota baten akronimoa da. 1600 MW-eko potentzia duen hirugarren belaunaldiko ur presurizatuzko erreaktore baten diseinua da **EPR**. Batez ere Framatomek, Electricité de Francek (EDF) Frantzian, eta Siemensek Alemanian diseinatu eta garatu zuten. *European Pressurized Reactor* (Europako Erreaktore Presurizatua) du izena, baita *Evolutionary Power* Reactor (Potentzia Eboluzionatuko Erreaktorea) deitzen zaio ere. Maiz, **EPR** soilik deitzen da, eta Estatu Batuetan **US-EPR** izena hartzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jens Bratlie

**Jens Kristian Meinich Bratlie** (Nordre Land, 1856ko urtarrilaren 17 – Oslo, 1939ko irailaren 15a) norvegiar militar eta politikaria izan zen, Norvegiako lehen ministroa 1912tik 1913ra.

1880an graduatu zen Eskola Militarrean eta bere ibilbidean jeneral mailara iritsi zen. Gainera, zuzenbidean lizentziatu zen eta funtzionario gisa sartu zen administrazioan, non Defentsa departamentuan lan egin zuen.

Politikan Alderdi Kontserbadoreko kide izan zen. Diputatua (1910-1912 eta 1916-1918), Stortingeko presidentea (1910-1912), Defentsa eta Auditorietako ministroa (1912-1913), Alderdi Kontserbadoreko burua (1911-1919) eta lehen ministroa (1912-1913) izan zen.
2025eko Txileko itzalaldia

**Txileko itzalaldia** 2025eko otsailaren 25ean gertatu zen. Argindar hornitzaile baten akatsaren ondorioz, herrialde ia osoa elektrizitate zerbitzurik gabe geratu zen. Anabasa sortu zen, eta  gobernuak salbuespen egoera eta etxeratzeko agindua ezarri zituen. Zerbitzua egunetan gelditu zen bere onera guztiz itzuli gabe.

Gobernuaren arabera itzalaldiak 8 milioi etxeri eragin zien, 16 eskualdeetatik 14tan. Kalkuluen arabera, herrialdeko biztanleriaren % 98,5i eragin zion, hau da, 19 milioi biztanleri baino gehiagori. Beraz, Txileko historiako itzalaldirik handienetako bat izan zen.

## Afektutako eskualdeak 
*

## Gertakizunak 
Txile ia osoari eragin dio itzalaldiak. Arratsaldeko 15:15ak zirela joan zen argindarra, herrialde ia osoan. Anabasa sortu zen; errepide eta aire bidezko trafikoan ilarak eta atzerapenak, zerbitzu publikoak ematen jarraitzeko arazoak, dendak, enpresak eta etxeak ohiko jarduera egin ezinik —zortzi milioi etxetan izan zuen eragina—. Horren ondorioz, Amerikako hegoaldeko herrialde horretako agintariek salbuespen egoera ezarri zuten iluntzean, baita etxeratzeko agindua ere. 3.000 militarrek kaleak hartu zituzten, «segurtasuna eta ordena bermatzeko», agintarien esanetan. Bestelako kalteak ere ekarri zituen itzalaldiak. Santiago hiriburuko metro zerbitzua bertan behera gelditu zen, eta eskolak ere itxi zituzten egun batez. Ospitaleetan oinarrizko zerbitzuei eutsi zieten, bateria sistemari esker.

Herrialde osoa argindarrez hornitzen duenenpresa egin du gobernuak akatsaren erantzule: ISA Interchile. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irati Mendia Garcia

Irati Mendia Garcia (Donostia, Gipuzkoa, 1994ko apirilaren 29a) Industria Teknologiaren Ingeniaritzako Graduduna (Tecnun) da. Irakasleen Prestakuntzarako Unibertsitate Masterduna (VIU), Ingeniaritza Industrialeko Masterduna (Tecnun), eta Ingeniaritza Aplikatuan doktorea (Tecnun).

## Ibilbide akademikoa 
Industria Teknologiaren Ingeniaritzako Gradua (Tecnun, 2016) egin zuen. Gero Irakasleen Prestakuntzarako Unibertsitate Masterra (VIU, 2018) eta Ingeniaritza Industrialeko Masterra (Tecnun, 2018).

## Ikerketa 
Ingeniaritza Aplikatuan doktorea da (Tecnun) 2023ko ekainaren 12tik, *Bidaiari-trenen esekidura pneumatikoaren karakterizazio eta modelizazio dinamikoa* lanarekin. 
alt=2024-10-24 UEUk antolatutako Akademiatik Plazara saioa. Ezkerretik eskuinera: Maite Luengo Aguirre, Xabier Arraztoa Lazkanotegi, Ivan Gomez Lopez, Claudia Torralba Rubinos, Ane Portillo Blanco, Irati Mendia Garcia eta Ana Zubiaga Elordieta|thumb|2024-10-24 UEUk antolatutako Akademiatik Plazara saioa. Ezkerretik eskuinera: Maite Luengo Aguirre, Xabier Arraztoa Lazkanotegi, Ivan Gomez Lopez, Claudia Torralba Rubinos, Ane Portillo Blanco, Irati Mendia Garcia eta Ana Zubiaga Elordieta 

## Dibulgazioa 
2021eko eta 2023ko Ikergazte kongresuetan parte hartu zuen eta 2023koan mikroaurkezpen onenaren saria eskuratu zuen. Horretaz gain, UEUk ikertzaile gazteen ikusgarritasuna areagotzeko eta dibulgaziora begira sortutako Akademiatik Plazara saioan parte hartu zuen 2024an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Irati Mendia Garcia Artizarra sare sozial tekniko-profesionalean
Objektu matematiko

[thumb|[Schlegel-en diagrama, teseraktoaren hiru dimentsioko proiekzioa.]]
**Objektu matematikoa** matematikan ikasitako objektu abstraktua da. Objektu matematikoen ohiko adibide batzuk zenbakiak, multzoak, funtzioak eta irudi geometrikoak dira. Objektu matematikoen existentzia eta izaera eztabaidagaia da matematikaren filosofian, eta hainbat pentsamendu-korronte sorrarazi ditu, hala nola logizismoa, platonismo matematikoa eta formalismo matematikoa.

Matematikaren filosofian, "objektu matematiko" kontzeptuak existentziari, nortasunari eta errealitatearen izaerari buruzko gaiak ukitzen ditu.  Metafisikan, objektuak propietateak dituzten izakitzat hartzen dira, eta beren artean erlazio desberdinak izan ditzakete.  Filosofoek eztabaidatzen dute ea objektu matematikoek giza pentsamendutik (errealismoa) kanpoko existentzia independentea duten, edo ea horien existentzia buru-eraikuntzen edo hizkuntzaren araberakoa den (idealismoa eta nominalismoa). Objektuak aldatu egin daitezke, konkretutik hasi (matematika aplikatuan ikasten diren objektu fisikoak, adibidez) eta abstrakturaino (matematika hutsean ikasten dena). "Objektu" bat dena funtsezkoa da filosofiaren arlo askotan, hasi ontologiatik (izatearen azterketa) eta epistemologiaraino (ezagutzaren azterketa). Matematikan, objektuak mundu fisikotik aparte existitzen diren entitatetzat hartu ohi dira, eta horrek haien estatus ontologikoari buruzko galderak planteatzen ditu.  Hainbat pentsamendu-eskola daude gaiari buruz ikuspegi desberdinak eskaintzen dituztenak, eta matematikari eta filosofo ospetsu askok iritzi desberdinak dituzte zein den zuzenena. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Stanford* Encyclopedia of Philosophy: "Abstract Objects" - Gideon Rosen.
* Wells, Charles. "Mathematical Objects".
* AMOF: The Amazing Mathematical Object Factory
* Mathematical Object Exhibit
1992ko Euskal Bizikleta

**XXIII. Euskal Bizikleta** 1992ko ekainaren 17tik ekainaren 21era egin zuten. Bere 834 km-ko ibilbidea osatzeko Franco Chiocciolik 21.51'02" behar zituen.

## Taldeak 
## Etapak 
## Sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1991ko Euskal Bizikleta

**XXII. Euskal Bizikleta** 1991ko ekainaren 19tik ekainaren 23ra egin zuten. Bere 864,3 km-ko ibilbidea osatzeko Gianni Bugno italiarrak 21.07'52" behar zituen.

## Taldeak 
## Etapak 
## Sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epicauta ruidosana

***Epicauta ruidosana*** *Meloidae* familiako kakalardo espeziea da. Ameriketako Estatu Batuetako Mexiko Berriko intsektua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Andres eliza (Tanger)

**San Andres eliza** () Marokoko Tanger hirian dagoen eliza anglikanoa da, 1894an eraikia eta 1905ean sagaratua.

## Historia 
thumb|Tangerreko komunitate kristaua.

1880an, Hassan I.a erregeak britainiar komunitateari lurralde-zati bat eman zion Tangerren eliza anglikano txiki bat eraikitzeko. Eliza hori eraiki ondoren, begi bistakoa egin zen gurtzaile kopurua gero eta handiagoarentzat nahiko handia ez zela. Hori zela eta, 1894an beste bat eraiki zuten eta 1905ean sagaratu zuten San Andresen omenez. Banealdeak hainbat estiloren ezaugarriak ditu, moriskoa barne. Kanpandorreak minarete baten itxura du eta ondoko hilerriari begira dago. Henri Matisseren 1913ko margolanak, *Leihotik ikusitako paisaiak*, San Andres eliza irudikatzen du.

Elizak oroimenezko plaka ugari ditu, besteak beste, Emily Keene (1849-1944), Ouazzaneko *sherifa*, Marokora koleraren aurkako txertoa ekarri zuena, oroitzeko ezarritako bat elizaren mendebaldeko aldean. Beste plaka bat Ihesaldi Handiaren parte-hartzaileetako bat izan zen Thomas Kirby-Greenen omenezkoa da.

Administratiboki, eliza Gibraltarko Artxidiakoneriari dagokio.

## Ehorzketa nabarmenak 
Elizako atarian, hainbat pertsona aipagarriren hilobiak daude. Hona hemen horietako batzuk:

* Christopher Gibbs (1938-2018), antigoaleko saltzaile eta bildumagilea, Swinging London asmatu omen zuena;
* Walter Burton Harris (1866-1933), britainiar diplomazialari, kazetari eta idazlea;
* Harry MacLean (1848-1920) Marokoko Armadako soldadu eta komandantea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andralizeta baserriko hilketak

thumb|250px|Santa Agedako psikiatrikoan sartu zuten emakumeen hiltzailea.

**Andralizeta baserriko hilketak** 1924ko abenduaren 4an Ataunen (Gipuzkoa) jazotako hiru giza hilketa izan ziren. Andralizeta baserriko Jose Ramon Arratibelek, osasun mentaleko arazoak zituen Ataungo 30 urteko gazteak, ankerki hil zituen ama, koinata eta bost urteko iloba bat. Andralizeta baserria Ataungo San Gregorio auzoko zaharrenetariko bat zen. Gertaerek oihartzun handia izan zuten Euskal Herrian.

## Gertakariak 
Abenduaren 4ko goizean, kontrolik gabeko bat-bateko haserrealdi batean, egunkariek argitaratu zutenez, gazteak aizkorakadaz hil zituen bere ama elbarria, Maria Josefa Arratibel, 58 urtekoa eta Aia auzoko Errondo baserrikoa; bere koinata, Josefa Antonia Aierdi, 31 urtekoa eta San Gregorio auzoko Sorozabal baserrian jaioa; eta bere ilobetako bat, Filomena Arratibel Aierdi, 5 urtekoa, Andralizetan jaioa. Antza denez, neskatoak krimen hirukoitza ikusi eta ukuilura ihes egin zuen, baina osabak aurkitu eta hil egin zuen.

Hildako neskatoaren ahizpaordea, Anastasia Arratibel Begiristain, hamar urte ingurukoa, sarraskitik salbatu zen, egun hartan San Martin auzoko bere eskolatik etxera ohi baino beranduago iritsi baitzen.

Prentsan argitaratu zenez, hiltzaileak aizkora bat hartu eta amaren buru gainera bota zuen indarrez, eta ia burua moztu zion. Gero bere koinata jo zuen arma hiltzaile berarekin buruan, eta hura ere segundo gutxitan hil zen. Neskari burezurra erdibitu zion.

## Ihesaldia 
Krimen hirukoitzaren egileak bere baserritik ihes egin zuen. Antza denez, Leizadi mendiko baso batean ezkutatu zen. Ingurua oso ondo ezagutzen zuen arren, handik bost egunera aurkitu zuen Sometenteko Felix Zeberiok, bere txakurraren laguntzaz. Iheslaria kobazulo batean zegoen. Mikeleteen bi agenteri deitu zien eta akusatua atxilotu zuten. Jose Ramonen egoera fisikoa atxilotu zutenean «penagarria» zela agertu zen prentsan.

Epailaren aurrean Jose Ramonek krimenen egile zela aitortu zuen, baina ziurtatu zuen ez zekiela ama, koinata eta iloba hil zirenik. Jose Ramon heriotza-zigorrera kondenatu zuten, baina epaileak, zituen buru-nahaste larrien ondorioz, Ondarretako espetxean (Donostia) ez sartzea erabaki zuen, Santa Agedako psikiatrikoan (Arrasate) baizik. Handik ere ihes egin zuen 1929ko apirilaren hasieran. Ihesak alarma piztu zuen herritarren artean, baina, azkenean, hiltzaileak, arropa txikituta eta arras gosetuta, bere burua entregatu zuen egun gutxira. Azkenean, psikiatrikoan hil zen. Haren iloba Anastasiak sarritan nerbio-krisiak izan zituen, eta amesgaiztoak zituen osabaren mehatxuengatik sentitzen zuen beldurragatik.

1992ko martxoan Andralizeta baserriak sute handia jasan zuen, eta erabat suntsituta geratu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Antton Iparragirre: «El triple parricidio a hachazos en un caserío con pasado mitológico», *Diario Vasco*, 2025-02-28.
Da'wat al-Haqq

'''''Da'wat al-Ḥaqq''''' (, ) islamiar hilabetekaria da, Marokoko Dohaintza eta Islamiar Gaietarako Ministerioak argitaratua. 1957an sortu zen, Marokok independentzia lortu eta hurrengo urtean, Mohammed V.a erregearen agindupean. 

Lehen urteetan, salafismoarekin eta Marokoko Mugimendu Abertzaleko eta Istiqlal alderdiko elementu kontserbadoreekin erlazionatuta zegoen. 

1960ko hamarkadan, Hassan II.aren agindupean, kultur proiektu eta monarkia sendotzeko tresna bihurtu zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1992ko Sinn Féinen egoitzako tiroketa

**1992ko Sinn Féinen egoitzako tiroketa** edo **Sevastopol kaleko tiroketa**, 1992ko otsailaren 4ean, RUCeko zerbitzutik kanpo zegoen ofizial batek Belfast hiriko Falls Road kaleko Sinn Féin alderdiaren egoitzaten aurka burututako tiroketa masiboa izan zen.

## Tiroketa 
Gaueko 01:15 aldera James Allen Moore (24 urte) RUCko ofiziala Sinn Féinen bulegora sartu zen, orduan bertan zeuden langile eta herritarren aurka tiro egin zuen. Patrick ‘Pat’ McBride (40), Michael O'Dwyer (24) eta Patrick ‘Paddy’ Loughran (61) erail eta Patrick ‘Pat’ Wilson (28) eta Norah ‘Kate’ Larkin larri zauritu zituen.

Moorek ihes egitea lortu eta hiriaren iparraldeko pub batetik RUCra egindako telefono dei batez atentatuaren ardura berea zela sitortu zuen. Ondoren, 15 miliaz autoa gidatu eta Neagh aintziraren aldameneko Ballinderry udalerrira ailegatu zen, bertan bere buruaz beste eginez.

Mooren gorpuari egindako autopsian legezko alkohol tasaren maila bi bider ta erdiko kopuruaz gainditzen zuela baieztatu zen. Gainera, Mooren bizilekua zen Newtownards udalerriko koarteleko medikuaren arabera ezohiko txakalaldi mental eta depresio aldiak pairatzen omen zituen.

## Kanpo estekak
Dimetil fumarato

**Dimertil fumaratoa** konposatu organikoa da, CH3OOCCH=CHCOOCH3 formula duena esterren klasekoa. Azido fumarikoaren ester metilikoa da. Solido kristalino zuria da. Azetonatan, kloroformotan eta uretan disolbagarria da. Narritagarria da.

Bere ezaugarriak medio botika gisa baliatzen da psoriasia eta esklerosi anizkoitza tratatzeko. Espainian hainbat markarekin saltzen da, hala nola, *Tecfidera*, *Skilarence* eta zenbait etxeren generikoak ere merkatuan dira. Piluletan hartzen da.

## Sintesia 
Dimetil fumaratoa sintetizatzeko hainbat metodo dago. Erabilienetako bat Fischer–Speier esterifikazioa da. Azido fumarikoa metanolarekin errefluxuan jartzen da katalizatzaile egoki batekin, azido sulfurikoa etsenplurako.

HOOCCH=CHCOOH + 2 CH3OH ->[H^+] CH3OOCCH=CHCOOCH3

## Erabilera 
### Medikuntzan 
Dimetil fumaratoa psoriasia eta esklerosi anizkoitza tratatzeko usatzen da. Europar Batasunak 2017an onartu zuen *Skilarence* sendagaia psoriasia tratatzeko.

### Industrian 
Dimetil fumaratoa biozida gisa  aplikatu da altzarietan edo oinetakoetan, klima hezeetan biltegiratzean edo garraiatzean lizuna haztea saihesteko. Normalean, oihalezko poltsa txikitan biltzen da. Dena dela, dimetil fumaratoak larruazala ukitzean erreakzio alergikoak eragiten ditzake eta, ondorioz, dimetil fumaratoa duten kontsumo-produktuak ez daude baimenduta Europar Batasunean fabrikatzeko (1998tik) edo inportatzeko (2009tik).

## Albo-ondorioak 
Dimetil fumaratoaren albo-ondorio ohikoenak urdail-hesteetako arazoak (beherakoa, goragalea eta sabeleko mina), beroaldiak eta linfopenia dira; arinak edozein kasutan. Albo-ondori larriago batzuk hala nola leukoentzefalopatia multifokal progresiboa (PML) eta Fanconiren sindromea ez dira ohikoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fischer–Speier esterifikazio

**Fischer–Speier esterifikazioa** esterifikazio-mota berezi bat da, zeinetan azido karboxiliko bat eta alkohol bat katalizatzaile azido baten aurrean errefluxuan jartzen diren. Erreakzioa Emil Fischer-ek eta Arthur Speier-ek deskribatu zuten lehen aldiz 1895ean.

Azido karboxiliko gehienak egokiak dira erreakziorako, baina alkoholak, oro har, primarioa edo sekundarioa izan behar du. Alkohol tertziarioek eliminazioarako joera dute. Fenolak ere esterifika daitezke erreakzio honen bidez.

Fischer-Speier esterifikazian erabili ohi diren katalizatzaileen artean  azido sulfurikoa, azido *p*-toluenosulfonikoa eta Lewis-en azidoak, hala nola eskandio(III) trifluorometanosufonatoa, daude.

## Erreakziobidea 
Fischer-Speier esterifikazioa karbonilo-taldearen karbonoaren elektroizaletasunean eta alkoholen nukleozaletasunean oinarritutako ordezkapen azilikoa da. Azido karboxilikoek nukleozaleen eraginez desprotonatzeko joera dute, eta horrek *karboxilato* ioi ez-erreaktiboa ematen du. Nahiz eta zinetikoki oso egonkorra izan katalizatzailerik ezean, esterrak, azkenean, hidrolizatu egiten dira uraren presentzian. Horregatik da beharrezko katalizatzailea erreakzioa bideratzeko.

Erreakziobideak hainbat urrats ditu:

* Katalizatzaile azidotik karboniloaren oxigenora protoi bat transferentzeak karboniloaren elektroizaletasuna areagotzen du.
* Ondoren, karboniloaren karbonoari eraso egiten dio alkoholaren oxigeno-atomo nukleozaleak
* Protoia oxonio ioitik bigarren  alkohol-molekulara  transferitzeak konplexu aktibatu bat sortzen du
* Konplexu aktibatuaren hidroxilo baten protonazioak beste oxonio ioi bat ematen du.
* Oxonio ioi honen ur-galerak eta ondorengo desprotonazioak esterra sortzen du.

Fischer esterification mechanism

## Abantailak eta desabantailak 
Beste esterifikazio-erreakzio batzuekiko Fischer-Steier esterifikazioaren abantaila nagusiak bere sinpletasun erlatiboan oinarritzen dira. Baldintza azido zuzenak erabil daitezke azidoarekiko sentikorrak diren talde funtzionalak arazoa ez badira; azido sulfurikoa erabil daiteke; azido ahulagoak erabil daitezke erreakzio-denbora luzeagoen truke. Erabilitako erreaktiboak "zuzenak" direnez, ingurumen-inpaktu txikiagoa sortzen da hondakin-produktuei eta erreaktiboen kaltegarritasunari dagokienez.

Fischer-Steier esterifikazioa termodinamikoki kontrolatutako prozesu bat da batez ere: bere moteltasuna dela eta, ester egonkorrena izan ohi da produktu nagusia.

Desabantaila nagusiak dira itzulgarritasun termodinamikoa eta erreakzio-abiadura nahiko motelak —askotan ordu batzuetatik urteetarako eskalan, erreakzio-baldintzen arabera.

## Erreferentziak
Fungizida

[thumb|[Kobre sulfatoz eta kareharriz egindako fungizida (bordeletar salda) Montevibianotik gertuko mahasti batean.]]
**Fungizida** onddoak hiltzeko, haien hazkundea geldiarazteko edo haien presentzia ekiditeko erabiltzen den pestizida da. Busti, lainoztatu, estali edo lokalak fumigatuz aplikatzen dituzte. Zura, papera edo larrua bezalako beste material batzuen tratamenduetarako, inpregnazio edo tindaketa bidez aplikatzen dira. Emateko beste modu bat medikamentu gisa da (irentsita edo aplikatuta), giza edo animalia-gaixotasunen tratamenduan.

Nekazaritza-erabilerako fungizida gehienak hazi, hosto edo frutetan erretzen edo hautseztatzen dira gaixotasunak zabaltzea eragozteko (hala nola ainoa, *phytophthora infestans*, lizunak, mildiua, zurina, botritisa, besteak beste).

Gaur egun fungiziden bidez borroka daitezkeen onddoek eragindako hiru gaixotasun larri daude: gariaren ainoa, artoaren fitoforoa eta onddoak eragindako patataren gaixotasuna, 1840ko hamarkadako Irlandako gosetea eragin zuena.

Fungizidak jarduteko moduaren, konposizioaren eta aplikazio-esparruaren arabera sailka daitezke.

## Historia 
Fungizida zaharrenetako bat bordeletar salda da, gaur egun erabiltzen jarraitzen dena. Kobrezko fungizida hau 1880an asmatu zen Bordele inguruko eskualdean. Geroago, XX. mendearen hasieran, ioduro potasikoa erabiltzen hasi ziren; 1940ko hamarkadatik 1950eko hamarkadaren hasierara, tratamendu topikoak sortu ziren, batez ere esfoliatzailea eta keratolitikoa, eta ahalmen antifungiko ahula. Hurrengo urteetan, erabilera topiko eta sistemikoko fungizidak garatu ziren (tolnaftatoa, haloprogina, griseofulvina, imidazolak, pirimidinen eta polienoen sintesiaren inhibitzaileak). 1990eko hamarkadan, triazolak gehitu ziren, eta itrakonazola izan zen onddo-espektro zabal baten gaineko jarduera izan zuen lehen ahozko fungizida. XXI. mendean, ikerketek aurrera jarraitzen dute, eta aldizka eragile berriak agertzen dira, hala nola vorikonazola, kaspofungina, etab.

## Fungizida motak, jarduteko moduaren arabera 
* Fungizida babesleak: kontaktukoak ere esaten zaie; onddoen esporak iritsi aurretik ematen dira. Fungizida metatu den landarearen gainazalean bakarrik jarduten dute, eta esporangoek zelulak ernetzea eta sartzea saihesten dute. Horregatik, landare gehiena horrelako produktuekin estaltzea gomendatzen da.
* Fungizida desagerrarazleak: sistemikoak edo sistematikoak ere deitzen zaie, onddoek gaixotutako landarea tratatzeko erabiltzen dira. Hostoen edo sustraien bidez xurgatzen dira, eta landare osoan mugitzen dira. Beste produktu sistemiko batzuek (fungizida translaminarrak) orriaren goiko aldetik behekora mugitzeko gaitasuna dute, baina ez orriz orri. Fungizida sistemikoek onddoaren bizitzako hainbat etapatan eragiten dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1968ko Eibarko Bizikleta

**XVII. Eibarko Bizikleta** 1968ko apirilaren 18tik apirilaren 21era egin zuten. 

Garaileak, José María Errandonea gipuzkoarrak, 16.00'45" behar izan zituen 589 km-ko ibilbidea osatzeko.

## Taldeak 
## Etapak 
## Sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arraipardo

**Arraipardo** hainbat hegaztiren euskarazko izena da, genero batean baino gehiagotan:

* Arraipardo barraskilozalea, *Rostrhamus sociabilis*
* Arraipardo begizuria, *Butastur teesa*
* Arraipardo hegalgorria, *Butastur liventer*
* Arraipardo lepabeltza, *Busarellus nigricollis*
* Arraipardo masailgrisa, *Butastur indicus*
* Arraipardo matxinsaltozalea, *Butastur rufipennis*
* Arraipardo mokoluzea, *Helicolestes hamatus*
1967ko Eibarko Bizikleta

**XVI. Eibarko Bizikleta** 1967ko apirilaren 13tik apirilaren 16ra egin zuten. 

Garaileak, Carlos Etxeberria nafarrak, 16.28'21" behar izan zituen 605,4 km-ko ibilbidea osatzeko.

## Taldeak 
## Etapak 
## Sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andramaiztegi baserria

**Andramaiztegi baserria** Mutiloako Lierni auzoan dagoen XVII. mendeko baserria da. Donejakue bidearekin lotuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kultura Ondarea webguneko fitxa.
Tesh Sidi

**Teslem Andala Ubbi** (arabieraz: **تسلم سيدي**; Tindufeko errefuxiatuen kanpamentua, Aljeria, 1994ko maiatzaren 30a), **Tesh Sidi** bezala ezagunagoa (), informatika ingeniari eta politikari hispaniar-saharar bat da. Aktibista antikolonialista eta saharar herriaren independentziaren aldeko ekintzailea izan ondoren, Diputatuen Kongresuan diputatua da, Sumar alderdian, eta Ekonomia, Digitalizazio eta Merkataritza Batzordeko bigarren presidenteordea.

2026ko otsailean, Espainiako Polizia Nazionalak ikerketa bat ireki zuen, diputatuak gizarte-sareetan jaso zituen 2100 mezu baino gehiagorengatik, tartean mezu gutxiesgarri eta heriotza mehatxuak.

## Ibilbidea 
2020an Mendebaldeko Saharan Mendebaldeko Saharako gatazkaren parte gisa izandako liskarrak lehertu ondoren, Teshek saharar herriaren autodeterminazio eskubidearen aldeko aktibismoan murgildu zen eta Madrilgo Saharar Elkartearen lehendakaritza bere gain hartu zuen. Geroago, *SaharawisToday* sortu zuen, Saharako gatazkan espezializatutako komunikazio digitalerako plataforma.

Tesh Sidik Fronte Polisarioaren XVI. Kongresuan parte hartu zuen biltzarkide gisa, bere hedabiderako prozesuaren berri emateaz gain. Tesh ez da Fronte Polisarioaren zuzendaritza ezta militantziaren parte, baina erakundeak «saharar guztiak ordezkatzen dituela» uste du.

### Politikari 
2023ko Madrilgo hauteskunde autonomikoetarako Mas Madrideko alderdi politiko zerrendan sartu zen Tesh, 11. postuan. Azkenean, ordea, Madrilgo Hauteskunde Batzordeak atzera bota zuen, Madrilen ordez Malagan erroldatuta agertzen zen hautesle-erroldan arazo bat zegoelako.

Geroago, Mas Madriden izenean, Madrilen aldeko Sumar alderdiko zerrendetako hirugarrena zela iragarri zuten, Espainiako sahararen aldeko mugimenduari keinua egin eta Yolanda Diaz Pedro Sánchezen marokoarren aldeko jarreratik aldentzeko.

Diputatuen Kongresuko kide izan den lehen emakume sahararra da, eta Espainiako Trantsizioaren ondoren izandako lehen emakume sahararra,  2023ko hauteskunde orokorren emaitzen ondoren. Marokoko prentsak kritikatu egin zuen haren presentzia eta Espainiako Fronte Polisarioko ordezkari Abdullah Arabik, ostera, ospatu.

## Bizitza pertsonala 
Espainiar nazionalitatea 2022ko ekainean lortu zuen, 20 urtez Espainian etenik gabe bizi ondoren. Teshek Saharako Errepublika Arabiar Demokratikoko nazionalitatea ere du, Espainiak onartzen ez duena, eta horrek arazo administratiboak ekarri zizkion bere egoera erregularizatu arte.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bideo elkarrizketa: *Tesh Sidi. Amenazas e insultos en redes sociales*. La 2, *La aventura del saber* saioa. 2026.03.18
1966ko Eibarko Bizikleta

**XV. Eibarko Bizikleta** 1966ko apirilaren 10tik apirilaren 13ra egin zuten. 

Garaileak, Eusebio Vélez arabarrak, 21.12'46" behar izan zituen 766,4 km-ko ibilbidea osatzeko.

## Taldeak 
## Etapak 
## Sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teserakto

Geometrian, **teseraktoa** kuboaren lau dimentsioko analogoa da; edo bestela esanda, kuboarekin duen erlazioa kuboak karratuarekiko duenaren berdina da. Kuboaren gainazalak sei alde karratu dituen bezala, teseraktoaren hipergainazalak zortzi gelaxka kubiko ditu. 4 dimentsioko sei politopo erregular ganbiletako bat da.

***Zortzi*** **gelaxka**, **8-gelaxka**, **C8**, **oktakoroa.** (erregularra), **oktaedroidea**, **prisma kubikoa** edo **tetrakuboa** ere deitzen zaio. **Lau dimentsioko hiperkuboa** da, edo **8-kuboa**, hiperkubo n-dimentsionalen edo **neurri-politopoen** familiakoa.
Coxeter-ek \gamma_4politopo bezala etiketatu zuen. 

Zortzi kubo tridimentsionalez osatutako irudia da. Laugarren ardatz dimentsional bat duen espazio batean daude kubo horiek (lehenengoak luzera hartzen du kontuan, bigarrenak altuera eta hirugarrenak sakonera). Espazio tetradimensional batean, teseraktoa lau dimentsio espazial dituen kubo bat da. 18 erpin, 34 ertz, 26 aurpegi karratu, 8 gelaxka kubiko eta teserakto batez osatuta dago. Balio horiek (a+b)^nNewtonen binomioaren garapenaren batugaietatik ondoriozta daitezke, non n-ren balioa dimentsio-kopuruaren baliokidea den (4, teseraktoaren kasuan), etaa=2 eta b=1 izanik.

## Etimologia 
*Oxford English* Dictionaryren arabera, *teserakto* hitza 1888an asmatu eta erabili zuen lehen aldiz Charles Howard Hinton-ek A *New Era of Thought* liburuan. Terminoa antzinako grezierazko τέσσερεις ἀκτίνες-tik dator (*téssereis aktines*, "lau izpi") , eta erpin bakoitzetik ondoko erpinetara abiatzen diren lau ertzei dagokie. Argitalpen horretan, baita Hintonen ondorengo lan batzuetan ere, hitza noizbehinka "tessaract" gisa idatzita dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* 
* The tesseract  artxibatua. Ezkutuko gainazalak ezabatzen dituzten irudiak. Gune honek 4D solidoak bistaratzeko metodoen deskribapen ona eskaintzen du.
* WikiChoron: teseraktoa
* HyperSolids kode irekiko programa bat da Macintosh-entzat (Mac OS X eta berriagoa), eta espazio tridimentsionalaren bost solido erregularrak eta espazio tetradimentsionalaren sei hiperesolido erregularrak sortzen ditu.
* Hypercube 98 Rudy Rucker-ek animatutako hiperkuboak erakusten dituen Windows programa
* Ken Perlinen hasierako orria. Hiperkuboak bistaratzeko modu bat (Ken Perlin)
* Some Notes on the Fourth Dimension-ek teseraktoaren hainbat alderdiri buruzko tutorial animatuak eskaintzen ditu, Davide P. Cervone-ren eskutik.
* Teseraktoko animazioa ezkutuko bolumena ezabatuz
Zuckertüte

**Zuckertüte** (alemanez
*azukre-konoa*) paper, kartoi edo plastikoz egindako kono formako ontzi handi bat da. Alemaniako, Austriako eta Suitzako alemaneko tokietan, eta Belgikako, Txekiar Errepublika eta Poloniako zenbait tokitan (Polonia Handia, Schlesien) eskola-eguna hasten dutenean, lehen mailan sartuz, gurasoek edo aiton-amonak ederki apainduta edo apainduta. jostailuak, txokolateak, gozokiak/gozokiak, eskolako materiala eta beste hainbat elikagai berezi.

## Historia 
Eskolako lehen egunean haurrei eskola-kono bat emateko ohituraren lehen frogak daude, batez ere Saxonia eta Turingia tik datorrena. Orain arteko lehen erreferentzia Karl Gottlieb Bretschneider artzainaren semearen autobiografiatik dator, 1781ean edo 1782an Saxoniako Hohenstein-Ernstthal inguruan dagoen Gersdorf eskolan matrikulatu zena. Eskola-maisuaren eskutik „Zuckertüte“ bat jaso zuela idatzi.  
Hogei urte beranduago, Johannian, Elsteringo eskolan hasi zela esaten da azukre kukurutxo handi bat jaso zuen kantorearengandik „ohitura zaharraren arabera“.

## Erreferentziak
Maroc Hebdo

***Maroc Hebdo*** Marokoko frantsesezko astekari politikoa da, 1991n sortua.

## Historia 
*Maroc Hebdo* aldizkaria Mohammed Selhamik sortu zuen 1991n, Casablancan, eta hasiera batean sortzaile berak zuzendu zuen. 2005eko urtarrilean, magazin formatura aldatu zen.

*Maroc Hebdo*ren jarrera editoriala gobernuaren aldekoa da. 2013an 6.265 ale saldu ziren.

## Polemikak 
2012an, aldizkariari arrazismoa leporatu zioten *Le péril noir* () izeneko editorialagatik, non Saharaz hegoaldeko etorkin baten aurpegia agertu zen.

2015eko ekainaren 12an, azal homofoboa zuen ale bat argitaratu zuen: *Faut-il brûler les homos?* () Gorrotoa bultzatzearen ondorioz mundu mailako polemika sortu zenez, kopia guztiak merkatutik erretiratu behar izan zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sara Rivero

**Sara Rivero** (Medina del Campo, Valladolid, 1985eko maiatzaren 19a) aktorea da. Bereziki ezaguna da telebistan *Velvet*, *Isabel*, *Gran Hotel*, Bandolera,*Tierra de Lobos* zein *Amar es para siempre* telesailetan egindako lanagatik, besteak beste.

## Bizitza 
Sara Rivero Valladolid probintzian dagoen Medina del Campon udalerrian jaio zen 1985ean, eta antzerkiari eta dantzari lotuta eman zuen haurtzaroa. Madrilgo Arte Dramatikoko Errege Eskolan arte dramatikoan (R.E.S.A.D.) lizentziatu ostean, Zinemaren Historia eta Estetika ikasi zituen Valladolideko Zinema Katedran, eta interpretazioan eta idazketan jardun zuen. 2011n, Eszena Garaikidearen Jaialdiak ematen duen Dramaturgia Berritzailearen Saria eman zioten, *Ingrávida* lehen lanagatik. 

Nazioan ez ezik, nazioartean ere nabarmendu da, *Borgia* telesailarekin. Ingelesez egin zen Europako koprodukzioa da *Borgia*, Canal+ Frantzia katerako. Telebistako telesailetan murgilduta egon arren, *Le troyane* ikuskizunarekin Italian debuta egin ostean, ez du inoiz antzerkia utzi.

## Filmografia 
### Telebista 
### Film laburrak 
* *Tránsito*, reparto. Zuzendaria: Pedro del Río (2013)
* *El otro lado*, reparto. Zuzendaria: César de Nicolás (2014)
* *Jueves*, como María. Zuzendaria:  Pedro del Río (2014)
* *Lo siento mi amor*, Jackie Kennedy. Zuzendaria:  Eduardo Casanova (2018)

### Antzerkia 
* *Fly with me*. Zuzendaria:  Mariano Gracia
* *Fuenteovejuna*. Zuzendaria:  Mariano Gracia
* *Así que pasen cinco años*. Zuzendaria: Yolanda Porras
* *La misión*. Zuzendaria:  Ismael de la Hoz
* *La reina de las hadas*. Zuzendaria:  Pedro Martínez
* *La máquina infernal*. Zuzendaria: Pedro Martínez
* *Le troyane*. Zuzendaria:  Claudio di Scanno
* *Angelina o el honor de un brigadier*. Zuzendaria:  Juan Carlos Pérez de la Fuente
* *Las bicicletas son para el verano*. Zuzendaria:  Emma Cohen. Radioteatro
* *Don Juan Tenorio*, como Doña Inés. Zuzendaria:  Jorge Muñoz
* *La hermosa Jarifa*. Zuzendaria:  Borja Rodríguez
* *Queen Lear*. Zuzendaria:  Natalia Menéndez

## Sariak eta aintzatespenak 
* Eszena Garaikidearen Jaialdiko *Dramaturgia Berritzaile* Saria (2011)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vivienne Tam

**Vivienne Tam** ((譚燕玉, pinyin: Tán Yànyù; Guangzhou (Kanton) ,Txina, 1957ko azaroaren 28a) New Yorken egoitza duen moda-diseinatzaile txinatarra da.

## Bizitza 
Txinan jaio zen 1957an eta Hong Kongen hazi zen. Hong Kong Polytechnic Universityn ikasi zuen.

### Diseinatzaile ibilbidea 
Bere izeneko arropa marka du, Txinako diseinu modernoan eta modan inspiratuta. Lehen bildumaren gaia EAST WIND CODE izan zen. Bere dendak mundu osoko hiri nagusi gehienetan aurki daitezke. 

"*China Chic*" txinatar estiloari buruzko liburua sortu zuen.

## Filmografia 
### Barietate-programak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sito Web oficial
*Vivienne Tam in the Fashion Model Directory
* Biografía a Infomat
* http://www.fashion-press.net/103.htm
* https://web.archive.org/web/20050218084547/http://newyorkmetro.com/fashion/fashionshows/designers/bios/viviennetam.htm
* https://web.archive.org/web/20050216143737/http://www.newyorkmetro.com/pages/details/8897.htm
Charles Howard Hinton

**Charles Howard Hinton** (1853 – 1907) britainiar matematikaria eta zientzia-fikziozko generoaren idazlea izan zen. Laugarren dimentsioaren kontzeptuan interesatua zegoen. Geometria hainbat dimentsiotan bistaratzeko sistemarako teseraktoa (ingelesez *tesseract*) hitza sortzeagatik ezagutzen da. Teosofiarekiko ere interes handia erakutsi zuen.

## Biografia 
Mary Everest Boole eta George Boole logika matematikoaren sortzailearen alabarekin (Mary Ellen) eta Maud Wheldonekin ezkontzeagatik zigortu zuten Hinton bigamia egotzita. Egun bakarra eman zuen espetxean, ondoren Mary Ellenekin Japoniara joan zen lehenik 1886an eta geroago Princetongo Unibertsitatearekin batera 1893an, non matematika irakasle izan zen.

## Laugarren dimentsioa 
1880ko artikulu batean, “What is the Fourth Dimension?” (Zer da laugarren dimentsioa?) izenekoan, Hinton-ek iradoki zuen hiru dimentsioetan zehar mugitzen ziren puntuak lau dimentsioko lerroen segidako sekzio gisa uler zitezkeela, hiru dimentsioko plano bat zeharkatuz. Ideia horrek unibertso-lerroaren eta denboraren nozioa laugarren dimentsio gisa aurreratu zuen (nahiz eta Hinton-ek ez zuen esplizituki proposatu, artikuluak nagusiki laugarren dimentsio espazialaren posibilitatea lantzen baitzuen), geroago Einstein-en erlatibitate bereziaren teorian agertu zirenak. Gerora, Hintonek kubo koloreztatuen sistema bat sartu zuen, eta, haren azterketaren bidez, lau dimentsioko espazioa irudikatzen ikas zitekeela zioen (*Casting out the Self*, 1904). Zurrumurruak agertu ziren kubo horiek hainbat pertsona zorarazi zituztela.

Hintonek neologismo asko asmatu zituen laugarren dimentsioko elementuak deskribatzeko. Oxford English Dictionaryren arabera, *A New Era of Thought* liburuan *tesseract* hitza erabili zuen lehena izan zen. Halaber, “kata” (grekozko “behera” hitzetik dator) eta “ana” (grekozko “gora” hitzetik dator) hitzak asmatu zituen, laugarren dimentsioko kontrako bi norabideak deskribatzeko, eskuinera-ezkerrera, gora-behera, eta aurrera-atzera hitzen baliokideak.

## Obrak 
* Scientific Romances: First and Second Series, jat. 1884 eta 1885, 1976an berrinprimatua, James Webb, Arno Press, ISBN 0-405-07954-0 sartuz
* *The Fourth Dimension*, jat. 1904, 1912 by Ayer Co., Kessinger Press reprint, ISBN 0-405-07953-2, eskaneatutako bertsioa eskuragarri the Internet Archive
* *Speculations on the Fourth Dimension: Selected Writings of Charles H. Hintona*, popr Rudolf Rucker, 1980, Dover Publications, ISBN 0-486-23916-0 (1902ko Philosophical Society of Flland Washington-eko buletineko *Scientific Romances*, The Fourth Dimension, "The Recognition of *the Fourth Dimension*" eta Distan-en laburpenak biltzen ditu)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Hintonen lanak ibiblio.org
* Kontakizun zientifikoak. Hintonen literatur lan bat Jorge Luis Borgesen aipamena lan horren gaztelaniazko argitalpenari.