Concha Michel

[thumb|288x288px|[Concha Michel, 1923]]
**Concepción Michel,** ezagunagoa **Concha Michel** izenez (Villa Purificación, Jalisco, Mexiko,1899ko maiatzaren 24a – Morelia, Michoacán, Mexiko, 1990eko abenduaren 27a) mexikar abeslaria, konpositore, ekintzaile politiko komunista, dramagilea eta ikertzailea izan zen, komunitate indigenen kulturari buruzko hainbat ikerketa argitaratu zituena. Korrido delako generoan bizi izan zen emakume bakarretako bat izan zen. Folklorearen Institutua sortu zuen Michoacánen, eta folklorearen eta Mexikoko herrietako tradizioak babestu zuen lehen bildumagileetako bat izan zen. Kultura-ikonoa izatera iritsi zen, eta Mexikoko bi presidenterekin eta artista garrantzitsuenekin harremanak izan zituen, besteak beste: Diego Rivera, Frida Kahlo, Guadalupe Marín, Tina Modotti, Elena Poniatowska eta Anita Brenner.

## Biografia 
### Lehen urteak 
Concepción Michel 1899an jaio zen Jalisco estatuko Villa Purificación herrian, Mexikon. Bere aitona, Louis Michel, Concha jaio zen Jalisco kostaldeko jauntxoetako bat izan zen. Jaio eta gero, familia Salina Cruzera (Oaxaca) joan zen bizitzera. Han, aita itsasontziekin sal-erosketan jarduteko kontratatu zuten. Neskato goiztiarra izan zen, eta gurasoek zazpi urte zituela bidali zuten Loiolako San Inazio komentuko eskolara, aitonak Jaliscoko Ejutla herrian eraiki zuena. 1925erako, gobernuak abesti indigenak dokumentatzeko proiektuan interesa izatea lortu zuen, eta 1925etik 1926ra bitartean herrialde osoan zehar bidaiatu zuen Hezkuntza Publikoko Idazkaritzarako (PSE) folklorearen eta abesti tradizionalen adibideak batzeko.

1932an New Yorkera bizitzera joatea erabaki zuen, eta han Gizarte Zientzien eskolara joan zen urtebete inguru. New Yorken zegoen bitartean, John Davidson Rockefellerentzat kantatu zuen. Bere etxean urtebetetze-festa batean izan zen, eta Arte Modernoaren Museoan egindako inaugurazio batean ere kantatu zuen  1200 dolar irabazita. Irabazi horiek Europara eta Sobietar Batasunera bidaiatzeko erabili zituen. 1933ko urtea amaitzear zegoela, Michel Sobietar Batasunetik itzuli zen, eta PSEko Misio Kulturalen Programak berriro kontratatu zuen «landa-antolatzaile» gisa. Haien asmoa zen emakumeei laguntzea beren gurasoengandiko edo senarrengandiko independenteak ziren lurrak eskuratzen, emakume-talde horiek bizirauteko baliabide gisa landu ahal izan zitzaten. Ez zen feminista, nahiz eta aurrerago aktibista batzuek protofeministatzat hartu zuten, genero-desberdintasunak murrizteko lana babesten baitzuen. Michelek uste zuen emakumeen proiektuetan gizonen laguntza eta lankidetza ezinbestekoak zirela arrakasta izateko. Dena dela, Mexikoko Alderdi Komunistarekin emakumearekin zerikusia zuten gaietan ados ez zegoenez, 1933an alderditik kanporatu egin zuten. *Marxistas y «marxistas»* izeneko panfleto bat argitaratuta erantzun zuen, non «emakumearen gaiari» buruz zituen iritziak azaltzen zituen.

## Arte iraultzailea 
1921ean José Vasconcelos Calderón Hezkuntza Publikoko idazkari izendatu zuten, eta Mexikoko artearen munduko une garrantzitsuenetako bat izan zen. Vasconcelosek proposatu zuen herrialdeko artistarik onenek Mexikoko Iraultzaren filosofia eta idealak sustatzea, hein handi batean, kulturarik gabeko publikoarentzat. Ezkerreko artistek ideologia komunista modu bizian islatu zuen artea ekoizteko bide gisa ikusi zuten laguntza hori. Michelek ahots bidezko laguntza eman zien Tina Modotti, Aurora Reyes, Frida Kahlo eta beste batzuek egindako mugimendu muralista mexikarraren ikusizko lanei. Garai hartako artearen gai nagusiak sozialismoaren eta komunismoaren gorespenak ziren, langileak eta indigenen kulturari buruzko aipamenak, hala nola kartutxo-gerrikoak, banderak, gitarrak, eskuak, matxeteak, nekazariak eta oposizio-klasismoa.

1929ko abenduaren 3an, Modottik erakusketa bat ireki zuen Mexikoko Liburutegi Nazionalean, eta Concha Michelek aurkezpen bat egin zuen erakusketan. Michel Mexiko osoan jardun zuen Lázaro Cárdenas presidentearekin, mitin eta topaketa masiboetan parte hartuta, bere musika erabiliz bere ideal politikoak sustatzeko eta iraultzaren historiak kontatzeko. Diego Rivera eta gero bere emazte izan zen Lupe Marín aurkeztu zituen; Marín, Modotti eta Michel pintorearen hainbat lanen modeloak izan ziren.

Abestiak konposatzeaz gain, hamar antzezlan idatzi zituen. Herrialdean zehar Cárdenasekin bidaiatu zuen bitartean, 5000 abesti indigena inguru bildu zituen eta borroka egin zuen, abesti indigena horiek nork argitaratu aurkitzeko. Azkenik, *Mexikoko kantu indigenen* bildumaren zati bat 1951n argitaratu zen.

## Emakumeei buruzko ikuspuntua 
Bere bizitzan zehar, Michelek emakumeen bizitza hobetzeko lan egin zuen. Berea ez zen ikuspegi feminista bat; nahiago zuen, bere ordez, gizateriaren dualtasunean kontzentratu. Ez zuen berdintasunaren alde egiten, baina uste zuen beharrezkoa zela gizonek eta emakumeek elkarrekin lan egitea beren rolek garrantzi bera zutela aitortuz.

1936an, Juana Belén Gutierrez de Mendozarekin batera, *La República Femenina*, s.p.i. opuskulua idatzi eta argitaratu zuen. Bertan proposatzen zuten emakumeen askapena emakumeen izaeran oinarritu behar zela, hau da, sortze-gaitasunean, eta ez gizonezkoen jardueren imitazioan.

Beste zortzi emakumerekin batera, besteak beste, Aurora Reyes, Natalia Moguel eta Antonieta Rascónekin, 1980ko hamarkadan dokumentu bat sinatu zuen, *La dualidad* izenekoa. Dokumentuan, mundu mailako ekintza eskatzen zen, gizon eta emakumeen dualtasuna aitortzeko eta patriarkatuaren aurkako borrokan emakumeak eta gizonak sartzea eskatzeko.

## Bizitza pribatua 
Hamabost urte inguru zituela, Michelek Yolia izeneko alaba bat izan zuen, Fernando Cásares izeneko Chihuahuako zuzenbide-ikasle batekin. Alaba ostatu batean utzi zuen lan egin ahal izateko; neskatoak pneumonia harrapatu zuen eta hamazazpi hilabete zituela, hil egin zen. Lutoan zegoenean, hogei urte zaharragoa zen Pablo Riederrekin ezkondu zen, austriar-alemaniar batekin. Seme bat izan zuen harekin, eta Godofredo izena eman zion. Haurra jaio eta berehala dibortziatu zen bikotea. 1918an, Hernán Laborderekin hasi zen harremanetan, eta Hernán Laborde izan zen bere bizitzako bikotea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak