open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Enerhodarreko gudua

**Enerhodarreko gudua** –momenturen batean, **Enerhodarreko setio** modura ere ezaguna– Errusiako Indar Armatuen eta Ukrainako Indar Armatuen arteko gudu bat izan zen, 2022an Ukrainak izandako Errusiaren inbasioaren testuinguruan eta Hegoaldeko Ukrainako erasoaldiaren parte bezala, non Zaporizhia Oblasteko Enerhodar hiriaren kontrola helburu zen. Enerhodar, halaber, Zaporizhiako Zentral Nuklearraren kokapena da, energia nuklearretik eratorritako herrialdearen elektrizitatearen ia erdia eta Ukrainan sortzen den elektrizitate osoaren bostena baino gehiago sortzen duena, bai eta inguruko zentral termikoarena ere.

## Gudua 
Otsailaren 28an, Errusiako Defentsa Ministerioak Enerhodar hiria eta Zaporizhiako Zentral Nuklearra hartu zituztela iragarri zuen; hala ere, Dmytro Orlov-ek, Enerhodarreko alkateak, ukatu egin zuen informazio hau. Bertako herritarrek lantegirako bide eta hirirako sarreretan barrikadak jarri zituzten gero, Errusiako Indarrak atzera egitera behartuz.

Martxoaren 1ean, Ukrainako funtzionarioek adierazi zuten Errusiako Indarrek hiria inguratu zutela, eguerdiko 14:00ak aldera Errusiako konboi bat Enerhodarrera zihoan bitartean. Setioaren ondorioz, Orloven arabera, hiriak janaria lortzeko zailtasunak zituen. Manifestariek, berriz ere, errepideak moztu zituzten; manifestariek Ukrainako banderak eraman zituzten eta zabor-kamioiak erabili zituzten blokeoak osatzeko. Orlovek *Ukrinform*i adierazi zionez, bi pertsona zauritu ziren errusiar soldaduek zibilen aurka granadak jaurti zizkietenean. Arratsaldeko 18:00etarako, berrehun bizilagun zeuden protestan, baita zentral elektrikoko langileak ere. Rafael Grossi-k, Energia Atomikoaren Nazioarteko Agentziako Zuzendari Nagusiak, adierazi zuen Errusiako agintariek IAEAri jakinarazi ziola Errusiako Indarrek zentral nuklearraren inguruko lurraldea kontrolatzen zutela. Ukrainar erantzuna martxoaren 4ko eguerdiko 12:48an hasi zen, Ukrainako Indarrek tankeen aurkako misilak jaurti zituztenean. Errusiako Indarrek hainbat armarekin erantzun zuten, suziriek bultzatutako granadak barne. zentralaren beste atal batzuetan kalteak sortu zituen. Egun hartan, IAEAk baieztatu zuen zentralaren segurtasun-sistemek ez zutela kalterik izan eta, gainera, ez zela material erradioaktiborik isuri.

Errusiako Indarrak Enerhodarreko hirian sartu ziren ere, bai eta haren kontrola hartu. Orlovek adierazi zuen hiriak berogailu-hornidura galdu zuela borrokaren ondorioz.

## Gudu-ostea 
Oleksandr Starukh-ek, Zaporhzhia Oblasteko Gobernadoreak, martxoaren 5ean adierazi zuen Errusiako Indarrek, hiria arpilatu ostean, hiria utzi eta hiria-egoera tokiko agintarien kontrolpean utzi zutela, erabat. Hala ere, Orlovek informazio hori ukatu eta adierazi zuen Errusiako Indarrek oraindik hiriaren perimetroa eta zentrala okupatzen zutela, tokiko agintariek hiria kudeatzen zuten bitartean. Ostean, martxoaren 7an,Ukrainako hego-ekialdeko administrazio militarrak baieztatu zuen Enerhodar hiria errusiar indarren kontrolpean zegoela.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Txernobylgo hartzea

## Kanpo estekak
Mozambike uhartea

**Mozambike uhartea**, () Nampula probintzian dagoen uharte hiri bat da, Mozambike iparraldeko eskualdean. Mozambikeko lehen hiriburua izan zen herrialdeari izena eman zion. Bere historia aberatsa zela eta, oso ondare arkitektoniko interesgarriak zituela, Unescok 1991n Gizateriaren ondare gisa sailkatu zuen.

## Historia 
Vasco da Gama, 1498an, Mozambike uhartera iritsi zenean, arabiar eta beltzen swahili herria zen, bere xekearekin, Zanzibarko sultanaren menpekoa. Arabiarrek maiz erabiltzen zuten, mendeetan zehar Itsaso Gorriarekin, Persiarekin, Indiarekin eta Indiako Ozeanoko uharteekin salerosketak egiteko. Uhartean, gaur egun Kapitain Orokorren Jauregia den tokian (Palácio dos Capitães-Generais), portugaldarrek San Gabriel Dorrea egin zuten, 1507an, uhartea okupatu zuten unean, bertan instalatutako lantegia babesteko 15 gizon zituen gotorleku txikia eraikiz.

## Ondarea 
* Nossa Senhora do Baluarte kapera
* San Sebastião gotorlekua
* Palácio dos Capitães-Generais
* São Lourenço‎ gotorlekua
* Santo Antonio eliza
* Palácio de Verão do Governador (Cabeceira Grande)

## Iruditegia 

Image:
Fortaleza de São Sebastião-01.jpg|São Sebastião gotorlekua.
Fortress Portal (33773096061).jpg|Gotorlekuaren sarrera.
Mosque Mozambique Island.jpg|Meskita.
Hauling Water Mozambique Island (5687235684).jpg|Emakumeak ura eramaten.
Local Dancers (33540660425).jpg|Bertako dantzariak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Unescoren fitxa.
Gurpil-lerroko irristailu

eskuinera|thumb| Gizon bat *freestyle slalom* praktikatzen Amsterdameko parke batean.
**Gurpil-lerroko irristailua** edo **lineako patin** izenez ezagunagoa den patin gurpildun mota bat da, non bi, hiru edo lau gurpil bata bestearen atzetik jartzen diren (patin klasikoek ez bezala, non lau gurpilek binaka jartzen dira ardatz bakoitzean). Kasu batzuetan irristailua geldiarazteko gomazko ziri bat sartzen dute, (bakar bat) azken gurpilaren atzean kokatua.

## Historia 
Lineako patinen lehen modeloetako bat John Joseph Merlin  ingeniari eta asmatzaile belgikar batek diseinatu zuen XIX. mendearen erdialdean. Estatu Batuetako lehen patentea Ernest Kahlert-i eman zioten 1953ko uztailean,  eta Rollerblade konpainiak Estatu Batuetan merkaturatu zituen lehen lineako patinak 1987an. Gurpil-lerroko irristailua sortu zenean, mundua aldatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Skotinoko haitzuloa

**Skotinoko haitzuloa**  (  /Spilaio Skoteinoú) edo **Skotino kobazuloa**, **Agia Paraskevi** (edo **Agia Parascevi**) kobazuloa bezala ere ezaguna, Kretako ehunka haitzuloetan handienetakoa eta ikusgarrienetakoa da. K.a. hirugarren milurtekotik santutegi gisa erabiltzen zen erromatarren garaira arte, santutegi kristau bihurtu zen arte, modu jakin batean oraindik mantentzen den tradizioa, bere gainean Santa Parascevari eskainitako ermita baitago, non urtero uztailaren 26an erromeria bat egiten den.  Paul Faure arkeologoaren iritziz, kobazuloa Kretako labirinto famatua izan zitekeen.  

Lehen ganbararen ezkerrean, beste bat dago, «Adyton» izenekoa, 15 m-ko 8 m eta 2,3 m-ko altuera duena, beste sarrerara doana. Ikusgarrientzat jotzen den ganbera, "Adorazio Aretoa" izenez ezagutzen dena, "Aldarearen" eta "Adyton" artean dagoena, sarrerako mailatik 50 metrora dago; gangaduna da eta 12 x 12,5 m zabal, eta 10-15 m-ko altuera neurtzen du. Neguan ganbera hau bere altueraren herena arte urez gainezka egoten da. Sarbidea 12 m luze eta 2 m zabal den korridore batetik egiten da. Gorago, "Otoitz Gela" delakoa 7,5 x 5 metro baino ez da; ezin konta ahala estalaktita eta estalagmita ditu, zutabeak osatzen dituztenak. Beste espazio txiki bat ere badago, bertan "La Capillita" izenez ezagutzen dena, 12,5 m-ko luzera eta 1,5-5 metroko zabalera duena. 

Santa Parascevari eskainitako ermita amildegiaren iparraldean dago, non sarrera nagusia dagoen. Veneziako garaian eraiki zen. 

## indusketak 
Haitzuloan indusketak egin zituzten 1933an Arthur Evansek eta John Pendleburyk, 1953an Paul Faurek eta 1962an Costis Davarasek. Aurkikuntzek adierazten dute aztarnategia santutegi gisa erabili zela garai minoiko erditik hasi eta erromatarren garaira arte, santutegi kristau bihurtu zen arte. Haitzuloa santutegi garrantzitsua zen, ugalkortasunaren jainko emakumeari eskainia, ustez Britomartis. Greziar eta erromatarren garai klasikoetan, Artemisaren ugalkortasun-jainkosak edo haren baliokide Dianak minoiko jainkosa ordezkatu zuen. 

Aurkikuntza arkeologikoen artean, brontzezko eta zeramikazko objektuen formako zinopari ugari dago, hasi zenetik lau mila urte igaro direnean, erromesek kaperan utzitako zinoparietan jarraitzen duen tradizioa. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eneko Fernández de Garaialde

**Eneko Fernández de Garaialde** (Zaragoza, 1984ko maiatzaren 26a - ) aragoitar futbolari ohia da, nafar eta gasteiztar jatorrikoa. Ezker hegalean aritzen zen.

## Ibilbidea 
*2022ko maiatzaren 11n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean-Baptiste Carpeaux

**Jean-Baptiste Carpeaux** (Valenciennes, 1827ko maiatzaren 11 &ndash; Courbevoie, 1875eko urriaren 12a) frantziar eskultore eta margolaria izan zen.

Igeltsero baten semea zen eta Arte Ederretako Eskolan ikasi zuen. 1854an Erromako Saria irabazi zuen eta Italiara joan ahal izan zen maisuak ikastera. Erroman egon zen 1854tik 1861era, eta gustua hartu zion mugimenduari eta bat-batekotasunari. Bere ereduak kaleetan bilatu zituen eta tradizio klasikoa alde batera utzi zuen barrokoaren hastapenengatik. Napoleon III.aren mireslea izan zen, eta haren hainbat enkargu jaso zituen.

## Iruditegia 

Jean-baptiste carpeaux, piscatoriello, 1857-61 circa, 01.JPG|*Pêcheur à la coquille* (1861), marbre, Washington, National Gallery of Art.
Jean-baptiste carpeaux, ragazza con una conchiglia, 1863-67, 01.JPG|*La Jeune Fille à la coquille* (1863-1867), marbre, Washington DC, National Gallery of Art.
Jean-baptiste carpeaux, la principessa matilde, 1862.JPG|*La Princesse Mathilde Bonaparte* (1866), marbre, Paris, musée d'Orsay.
Why be born a slave? by Jean-Baptiste Carpeaux, 1868 - Ny Carlsberg Glyptotek - Copenhagen - DSC09479.jpg|*Pourquoi naître esclave ?* (1869), marbre, Kopenhague, Ny Carlsberg Glyptotek
Jean-Baptiste Carpeaux, fontaine de Watteau, esquisse.jpg|*Fontaine de Watteau* (c. 1869-1972), plâtre patiné, Lyon, Musée des beaux-arts de Lyon.
Jean-Léon Gérôme by Jean-Baptiste Carpeaux, 1871 - Ny Carlsberg Glyptotek - Copenhagen - DSC09490.JPG|*Buste de Jean-Léon Gérôme* (1871), plâtre patiné, Kopenhague, Ny Carlsberg Glyptotek.
L'amour à la folie Jean-Baptiste Carpeaux V2.jpg|''L'Amour à la folie* (1872), marbre, Lisboa, Calouste-Gulbenkian museoa.
Jean-Baptiste Carpeaux, il cinese, 1872, 01.JPG|*Le Chinois* (1872), plâtre patiné, Paris, Petit Palais.
P1080666Jean-Baptiste Carpeaux,Triomphe de Flore,1873,plâtre.jpg|*Triomphe de Flore* (1873), plâtre, musée des beaux-arts de Nice.
Flora by Jean-Baptiste Carpeaux 1873.jpg|*Flore* (1873), marbre, Lisboa, musée Calouste-Gulbenkian.
Spirit of the Dance, by Jean-Baptiste Carpeaux, 1873, terracotta - Portland Art Museum - Portland, Oregon - DSC09074.jpg|*Le Génie de la danse* (1873), terre cuite, Portland Art Museum.
Bust of Bruno Cherier by Carpeaux22.jpg|*Buste de Bruno Chérier* (1874), plâtre, Lisboa, Calouste-Gulbenkian museoa
Ugolino Carpeaux Petit Palais PPSO1573.jpg|*Ugolin entouré de ses quatre enfants* (1860), plâtre patiné, Paris, [[Petit Palais
Fontaine Quatre Parties Monde Paris 7.jpg|*Les Quatre parties du monde* (1874), bronze, Paris, place Ernest-Denis
Jean-baptiste carpeaux, la danse, 1869, 01.JPG|*La Danse'' (1869), pierre, Paris, musée d'Orsay
Jean-Baptiste Carpeaux - Street Scene - Google Art Project.jpg|*Scène de rue*, huile sur toile, The Phillips Collection

## Kanpo estekak
María Antonia Peña

[eskuinera|thumb|260px|Behean ezkerretik hasita: [Soledad Murillo, Berdintasunerako Estatu Idazkaria eta sei errektore: María Vicenta Mestre (Valentziako Unibertsitatea), Pilar Aranda Ramírez (Granadako Unibertsitatea) etaEva Alcón (Universitat Jaume I). Atzean: María José Figueras (Rovira i Virgili Unibertsitatea), María Antonia Peña (Huelvako Unibertsitatea) eta Rosa Aguilar Chinea (La Lagunako Unibertsitatea)]]

**María Antonia Peña Guerrero** (La Línea de la Concepción, Cádiz, 1966) Aro Garaikideko historialari katedraduna da Huelvako Unibertsitatean. 2017. urteko uztailean Huelvako Unibertsitateko errektore hautatu zuten, eta unibertsitate horretan postua hartu zuen lehen emakumea izan zen. Era berean, Andaluziako Unibertsitateko lehenego emakume errektorea izan zen.

## Ibilbidea 
Geografia eta Historian lizentziaduna da Sevillako Unibertsitatean, eta Historia Garaikideko katedraduna Huelvako Unibertsitatean. Unibertsitateko irakaslea da 1991tik. Bere lanen artean, jauntxokeria eta klientelismoa bezalako gaien ikerketa nabarmentzen dira. '*El sistema caciquil en la provincia de Huelva. Clase política y partido (1898-1923)/ Jauntxo-sistema Huelvan.*  *Klase politikoa eta alderdiak (1898-1923)*' analisiak IX. Díaz del Moral ikerketa-saria jaso zuen. Peñak botoen %50,77rekin irabazi zuen, eta Francisco Ruizek, berriz, %45,78rekin. Ikasleen botoen bikoitza lortu zuen.

## Sariak 
* IX. Díaz del Moral *El sistema caciquil en la provincia de Huelva. Klase politikoa eta alderdiak (1898-1923) *lanarengatik

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Steve Winwood

**Stephen Lawrence "Steve" Winwood** (Birmingham, 1948ko maiatzaren 12a) ingeles musikari eta abesti egilea izan zen.

1970eko eta 1980ko hamarkadetako britainiar taldeetako kide nabarmena izan zen, *Spencer David Group*, *Blind Faith* eta *Traffic* kasu. 1980ko hamarkadatik bakarkako ibilbideari ekin zion. Bere musika soul, rhythm and blues, blues rock eta pop rock estiloetan sartzen da. Teklatua, bateria, gitarra, mandolina, baxua eta saxoa jotzen ditu.

## Diskografia 
### Bakarkakoa 
* 1977: *Steve Winwood*
* 1980: *Arc of a Diver*
* 1982: *Talking Back to the Night*
* 1986: *Back in the High Life*
* 1988: *Roll with It*
* 1990: *Refugees of the Heart*
* 1997: *Junction Seven*
* 2003: *About Time*
* 2008: *Nine Lives*
* 2017: *Greatest Hits Live*
### Spencer Davis Group 
* *Their First LP* (1965)
* *The Second Album* (1966)
* ''Autumn '66* (1966)
### Blind Faith 
* 1969: *Blind Faith''

## Kanpo estekak
Rollerblade

eskuinera|thumb| Rollerblade patin bat
**Rollerblade** Italiako Giavera del Montelloko Tecnica Taldeko Nordica-ren jabetzako gurpil-lerroko irristailu marka bat da.  

Konpainia Scott Olsonek (j. 1960), Brennan Olsonek (j. 1964) eta Christopher Middlebrookek sortu zuten Minneapolisen, Ole's Innovative Sports gisa; enpresa saldu zutenean, Rollerblade, Inc. bihurtu zen  eta denborarekin eskuz aldatu da Nordica, Benetton Group eta Tecnicaren artean. 

Patinak izotz-abiadurako patinatzaileek urte askotan erabili izan dituzte nagusi bihurtu aurretik. Rollerblade garatu zenetik lehenengo urteetan, Rollerblade, Inc. izan zen mundu osoan banaketa izan zuen lineako patinen fabrikatzaile bakarra. Horri esker, konpainiak munduko merkatu-kuotaren portzentaje handi bat eta Ipar Amerikako merkatuaren nagusitasun ia erabateko kapitalizatu eta bereganatu zuen, publizitate-kanpaina oldarkorrekin eta lineako kirol-ekitaldiekin babestuta. 

Rollerblade, Inc.-ek patin mota desberdinak fabrikatzen ditu, hala nola, patinaje oldarkorra, fitness edo jolas-erabilerarako, gurpil aldagarriekin, baita erabiltzaile gazteentzako patin erregulagarriak ere. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Charles Barry

**Charles Barry** (Westminster, 1795eko maiatzaren 23a - Londres, 1860ko maiatzaren 12a) ingeles arkitektoa izan zen.

Bere lan nagusia Westminster jauregia  XIX. mendearen erdialdean berreraikitzea izan zen. Gainera, eraikin eta lorategi askoren egilea izan zen. Bere ekarpenik handiena Britainia Handiko arkitektura italianatzailearen erabilera izan zen. Hala, palazzoaren erabilera ezarri zuen, landetxeak, hiriko etxeak eta eraikin publikoak diseinatzeko oinarri gisa. Lorategiak ere diseinatu zituen italiar estilo errenazentistarekin.

## Iruditegia 

All Saints Church, Whitefield.jpg|All Saints' Church, Whitefield
Holy Trinity Church, Hurstpierpoint (IoE Code 302614).jpg|Holy Trinity Church, Hurstpierpoint
Manchester Art Gallery - geograph.org.uk - 1748756.jpg|Manchester Art Gallery
Former Athenaeum, Princess Street, Manchester.jpg|Atheneum, Manchester
Trentham Hall from Morriss Seats of Noblemen and Gentlemen (1880).JPG|Trentham Hall
Highclere Castle.jpg|Highclere Castle
Shrubland Hall.jpg|Shrubland Hall
Cliveden, June 2005.JPG|Cliveden House
Halifax Town Hall.jpg|Halifax Town Hall
Houses of parliament London.jpg||Westminster jauregia
Big Ben 2007-1.jpg|Elizabeth Tower, Westminster jauregia

## Kanpo estekak
Essauirako portua

**Essauirako portua** Marokoko XVII. mendeko arrantza portu tradizional garrantzitsua da Essauira herrian, Ozeano Atlantikoan, Marokoko herrialde afrikarrean.

## Historia 
Indusketa arkeologikoek erakusten dutenez, Essauirako badia/Purpuraires uharteak feniziar eskalako puntuak izan ziren hasieran (K. a. VII. mendean). Ondoren, Kretarrak, greziarrak, erromatarrak eta portugaldarrak erabili zuten gelditzeko toki hau. Portugaldarrek XV. mendean Mogador izenarekin ezagutu zuten.

1765ean Marokoko Mehmed III.a Marokokoa sultanak (1720-1790) Essauira hiria sortu zuen, gaur egun dagoen tokian, eta 1770 errege portua ezarri zuen, garai hartan Marokoko merkataritzaren porturik garrantzitsuena, Afrika, Europa eta Amerikaren artean. Horrela izan zen XIX. mendearen amaieratik arte, hau da, Casablancako portua, Tangerrekoa eta Agadirkoa eraiki ziren arte, XIX. mendearen amaieran.

## Iruditegia 

Fitxategi:Morocco Essaouira FishingPort.jpg|Essauirako Medina eta portua.
Fitxategi:Essaouira harbour cart.jpg|Bab el-Marsa (*Marinaren Portua*). 
Fitxategi:Essaouira Portuguese Fortress YAC 2017 - 2.jpg|Antzinako Castelo Real.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roy Schuiten

**Roy Schuiten**, (Zandvoort, 1950eko abenduaren 16a – Carvoeiro, 2006ko irailaren 19a) Herbereetako txirrindularia izan zen.

## Kirol ibilbidea 
Profesionala 1974 eta 1982 artean, gorputz handiko txirrindularia (1,85 metro eta 76 kilo) eta errodadore bikaina zen. Munduko jazarpen txapelduna izan zen 1974an eta 1975ean, urte beretan Nazioen Sari Nagusian gailendu zen eta 1974an Baracchi Saria eskuratu zuen Francesco Moser italiarrarekin.

Erretiratu ostean, PDM taldeko kirol zuzendaria izan zen urtebetez (1986) eta geroztik Portugalgo Carvoeiro herrira lekualdatu zen, non jatetxe bat zabaldu zuen.
2006an hil zen biriketako odoljario baten ondorioz, 55 urte besterik ez zituelarik. 

## Errepideko palmaresa 
## Pistako palmaresa 
### Olinpiar Jokoak 
* **Munich 1972**
** 5. bakarkako jazarpen proban
** 5. taldekako jazarpen proban

### Munduko txapelketak 
* **1973ko Munduko pistako txapelketa - Donostia**
** 15px Brontzezko domina taldekako jazarpen proban (amateur)
* **1974ko Munduko pistako txapelketa - Montreal**
** 20px 15px Urrezko domina jazarpen proban
* **1975eko Munduko pistako txapelketa - Rocourt**
** 20px 15px Urrezko domina jazarpen proban 
* **1976ko Munduko pistako txapelketa – Monteroni di Lecce**
** 15px Zilarrezko domina jazarpen proban
* **1978ko Munduko pistako txapelketa - Munich**
** 15px Zilarrezko domina jazarpen proban
* **1979ko Munduko pistako txapelketa - Amsterdam**
** 5. jazarpen proban
* **1981eko Munduko pistako txapelketa - Brno**
** 4. jazarpen proban

### Sei Egunak 
* Berlingo Sei Egunak : 1974 (René Pijnenekin)

### Europako txapelketak 
**1974**
* 15px Brontzezko domina Omnium proban
* 15px Brontzezko domina Madison proban

### Herbehereetako txapelketak 
* 20px Jazarpen txapelduna (amateur): 1972 eta 1973
* 20px Jazarpen txapelduna : 1974, 1975, 1976, 1977, 1978 eta 1980
* 20px 50 kilometroko txapelduna: 1975
* 20px Omniumeko txapelduna: 1975

### Munduko errekorra 
* Munduko 4 kilometroko errekorra:  4 min 53,52 s  (1972)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Kalkutako portua

**Kalkutako portua** (bengaleraz : কলকাতা বন্দর ) Indiako Kalkuta hiriko ibai-portu bat da, itsasotik 203 kilometrora dago. Indiako porturik zaharrena da, eta Ekialdeko Indietako Britainiar Konpainiak eraiki zuen, 1870. urtetik aurrera.

## Ezaugarriak 
Portua bi kai sistema desberdinak ditu: Kolkata eta ur sakonetako Haldia Dock konplexua.

## Historia 
XVI. mendearen hasieran, portugaldarrek lehen aldiz portuaren egungo kokapena erabili zuten ontziak ainguratzeko, Hooghly ibaiaren goiko ibilgua, Kalkutatik haratago nabigaziorako ez segurua aurkitu baitzuten. Job Charnockek, Ekialdeko Indietako Britainiar Konpainia langile eta administratzaileak, 1690ean merkataritza-gune bat sortu zuela bertan uste da. Eremua ibaiaren gainean zegoen eta oihanak hiru aldetan inguratzen zuen; horregatik, etsaien inbasioetatik salbu jotzen zen. 1833an Britainia Handiko Inperioan esklabotza deuseztatu ondoren, portu hau Inperio osoko lurralde urrunetara "kontratatutako langile" gisa milaka indiar bidaltzeko erabili zen.

XIX. mendean Kalkuta Britainiar Indiako portu garrantzitsuena izan zen. Independentziaren ostean, hainbat faktoreren ondorioz, bere garrantziak behera egin zuen. Beste arrazoien artean Bengalaren zatiketa (1947), portuaren eragin eremuaren tamaina murriztea eta Indiako ekialdeko geldialdi ekonomikoa egon ziren jaitsiera horren atzean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Deklamazio

[thumb|[François-Joseph Talma|Talma, antzerkian deklamazioa hobetzeko ekarpenak egin zituen gizona.]]**Deklamazioa** ( latinez : ***declamatio*** ) jendaurrean hitz egiteko edo irakurtzeko forma artistikoa da. Artikulazioan, ahoskeran, enfasiaren bidez eta keinuen bidez antzezten edo aditzera ematen den testuaren zentzu osoa eman nahi izaten dio deklamatzaile onak. Deklamazioa testua bikain adierazteko diseinatutako antzezte teknika edo artea da. 

## Historia 
Antzinako Erroman, deklamazioa antzinako erretorika mota bat zen, erretorika-generoa zen eta erromatar goi-hezkuntza -sisteman ondo errotuta zegoen. Erretorika bi azpigenerotan bereizten zen, *polemika*, auzitegietako auzietako defentsa edo akusazio diskurtso ondo eratzeko artea eta *suasoria*, non hiztunak pertsonaia historiko edo legendario bati aholku zentzudunak ematen zizkion, jardunbidearen arabera. Erromatarren deklamazioak lau corpusetan bizirik dirau. Seneka Zaharraren eta Calpurnius Flaccus-en bildumak, eta baita bi *controversiae* multzo ere, *Deklamazio Nagusiak eta Deklamazio* *txikiak* Kintilianori faltsuki egotzitakoak.

Deklamazioak erretorikako ikasle greziarrentzako aurretiazko ariketetan izan zuen jatorri.

## Ikus, gainera 
* Erretorika
* Seneka Zaharra.
* Calpurnius Flaccus.
* Kintiliano.

## Erreferentziak 
## Bibliografia
San Migel eliza (Uxue)

**San Migel eliza** Nafarroa Garaiko Erdialdea eskualdeko Uxue udalerrian kokatutako XIII. mendeko kristiau eliza zahar bat da. Erromaniko estiloa ditu.

## Eraikina 
San Migel elizaren eraikina aurri-egoeran dago eta ez du estalkirik. Hala ere, altxaeren zati handi bat zutik dago, perimetro-hormak eta fatxada baititu. XIII. mendeko eraikina da, gotiko goiztiarra, eta erromanikoko elementuak ditu azpian, batez ere portada eta fatxada nagusian.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda
* Uxue
* Erdialdea

## Kanpo estekak
Zuriko Andre Maria baseliza

**Zuriko Andre Maria baseliza (**Santa Maria de la Blanca baseliza) Nafarroa Garaiko Erdialdea eskualdeko Uxue udalerrian kokatutako XIII. mendeko eta estilo erromanikoko kristau baseliza da. 

## Herri hustu bateko ermita 
Andre Maria Zuriaren baseliza  Uxueko mendilerroaren goi-ordoki baten erdian, kilometro ingurutatik ondo ikusteko moduan, Zuria herri hustuan. 

Bertan izan zen herriaren antzinatasunaren lekuko dira ermitan aurkitu ziren erromatar garaiko bi aldare. Bestalde, kontuan hartu behar da, Nafarroako Monumentuen Katalogoaren arabera, Andre Maria Zuriaren portada XIII. mendekoa izan daitekeela. 1534ko dokumentu batean *Santa Maria la Blanca* izena agertzen da, Uxueko udal-mugarteko hogeita hiru herri hustuetako bat bezala.

Ziurrenik Zuria herrixkako biztanleak gaur egungo Uxuera lekualdatu ziren bizitzera, eta lekualdaketa hori,  X. mendean jada existitzen bide zen gazteluaren azpian babesa bilatzeko izan zitekeen.

Aldi berean, nabarmendu behar da, Zurikoak ez zirela izan gaztelu ondoan babesa bilatu zuten bakarrak. Udalerrian izan ziren beste hogeita bi herrixketako jendea ere Uxuera joan zen babes bila.

## Erreferentziak 
* 
* 

## Ikus gainera 
* Uxue
* Erdialdea

## Kanpo estekak
Kontaktu-kirol

[eskuinera|thumb| [Australiar futbol|Australiar futboleko plakatze bat.]]
**Kontaktu-kirolak** edo **ukipen-kirolak** jokalarien arteko kontaktu fisikoa nabarmentzen edo eskatzen duten kirolak dira. Kirol batzuk, hala nola, arte martzial mistoak, aurkariari eragiten diotenean puntuatzen dira, eta beste batzuek, errugbia, gridiron futbola eta Australiar futbola barne, jokalariei plakatze egitea eskatzen dute. Kirol hauek kontaktu osoko bezala ezagutzen dira askotan, kirola ezin baita egin kontaturik gabe. Beste kirol batzuek kontaktua izan dezakete, baina joko-arauen arabera legez kanpokoak dira horrelako gertaerak kasualitatezkoak edo ustekabekoak dira eta ez dira kirolaren parte.

Era berean, kirol ekipamendu baten eragina ere izan dezake, hala nola hockeyko makilak edo futbolak kolpatzea.

Ukipenik gabeko kirolak dira parte-hartzaileek ukitzeko baliabide posiblerik izan behar ez dutenak, hala nola esprinta, igeriketa, dardoak edo snookerra, non jokalariek bide bereiziak erabiltzen dituzten edo txandaka jolasten dute. Beste kirol batzuk ere kontuan hartu behar dira, hala nola, motokrosa, BMXa eta errepideko txirrindularitza, denak taldetan lasterketak egiten dituztenak. Hori, askotan, beste lasterkari batzuekin talka egitean gertatzen da.

## Kanpo estekak
Uxueko Andre Maria

**Uxueko Andre Maria** edo **Uxueko Ama Birjina** Erromatar Eliza Katolikoaren adbokazio marianoa da, eta haren irudi nagusia Uxueko Andre Mariaren elizan dago.

Nafarroako Erriberan eta Nafarroa osoan adbokazio handiena duen Ama Birjina da. Urtero, eskualdeko biztanleek, Eslabatik Tafallaraino eta Orbaibarretik Azkoieneraino, erromesaldian Uxuera joateko antolatzen dira, omenaldia egiteko. Uxuerako erromeriak izenez ezagutzen daude, eta udaberrian egiten dira.

## Legenda 
Tradizioaren arabera, artzain batek uso bat ikusi zuen puntu horretan, haitzean, zegoen zulo batetik sartzen eta irteten. Langileak, usoaren ekintza setatsuak erakarrita, segundo bakar batez ere ez zuen zalantzarik izan bertara joateko, eta, azkenean, Ama Birjina baten tailla bat aurkitu zuen, Ama Birjina aurkituen tradizioan. Honek, harrituta, ez zuen zalantzarik izan Andre Maria Zuriari, hurbileko herriari, zer aurkitu zuen jakinarazteko.

Guztiek seinaletzat hartu zuten, eta puntu horretan bertan bizitzeko leku bat ezarri nahi izan zuten. Horrela sortu zen Uxue egungo hiribildua. Dena dela, badirudi elezahar hori XVII. mendearen bigarren erdialdetik dagoela jasota. Gertakari historikoek pentsarazten dute Uxueko Ama Birjinaren tailua XII. mendekoa dela.

## Irudia 
Sedes sapientiae bat da formalki, Maria tronuan altzoan Jesus haurra duela.

Irudia egurrez egindako tailla bakarra da 1190 inguruan. Nafarroako erromanikoaren irudigintzako obra gailena, Evreux etxeko Karlos II.a Nafarroakoak, zilarrez forratzeko agindua eman zuen XIV. mendean, bai hiribildua bai Uxueko Ama Birjinaren gurtza zituen zaletasun bereziaren erakusgarri. Testamentuan bere bihotza irudiaren ondoan pausatzeko nahia utzi zuen idatzita, eta horrela ikus daiteke bere kutxan, Andre Mariaren oinetan.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Uxue
* Uxueko Andre Mariaren eliza

## Kanpo estekak
Gurpil gaineko hockey

**Gurpil gaineko hockeya** gainazal lehorrean patin gurpildunekin jokatzen den hockey modu bat da. Patin tradizionalekin edo lineako patinekin jokatu daiteke eta pilota edo puck erabili. Batera, gurpil gaineko hockeya mundu osoko ia 60 herrialdetan jokatzen da.   

Gurpil gaineko hockeya antolatuaren hiru aldaera nagusi daude. "Patin-hockey" tradizionala lau gurpileko patin tradizionalak, makila kurbatuak/'kanabera' eta pilota bat erabiliz jokatzen da; kontaktu mugatuko kirola da. "lineako hockey " lineako patinak, izotz hockeyko makilak eta puck bat erabiliz jokatzen da; kontaktu osoko kirola da, nahiz eta gorputz-kargak ez diren onartzen. "lineako patinatzaileen hockeya" lineako hockeyaren Europako bertsioa da, eta pilota bat erabiltzen du puck-aren ordez. Patin-hockeya eta lineako hockeya World Skate-k gobernatzen du nazioartean, eta lineako patinatzaileen hockey-a, berriz, Nazioarteko Lineako Patinatzaileen Hockey Federazioak zuzentzen du. Hockey-joko profesional gehienak barruko edo kanpoko kirol-kantxa batean egiten dira (patinatzeko azalera sortzeko erabiltzen diren plastikozko teila mota bat). Bestela, edozein gainazal lehor erabil daiteke joko bat antolatzeko, normalean patinatzeko pista bat, macadam (asfaltoa) edo zementua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mundo do Hóquei (Portugaleko Gurpil gaineko Hockey Ataria)
* World Skate - Hockey pista
Ozark (argipena)

**Ozark** izenak hainbat adiera du, AEBetako Ozark edo *Ozarks* (pluralez) eskualdeari lotuak:

* **Ozark goi-lautada**, AEBetako barnealdeko goi ordokia.
*Ozark (Missouri), hiria.
*Ozark (Alabama), hiria.
*Ozark (Arkansas), hiria
*Ozark konderria, Missourin.
*Ozark aintzira, Missouri.
*Ozark, 2017-2022, Netflixek emandako telesaila.
Jai Ho (abestia)

«**Jai Ho**» (euskaraz "Nire patua zara") A.R. Rahman egindako abestia da. Hitzak Gulzarrek egin zituen. Abestia *Slumdog Millionaire* filman jaso zen, Jatorrizko abesti onenaren Oscar Saria irabaziz. Abeslariak hauek dira: Mahalakshmi Iyer, Tanvi Shah, Vijay Prakash eta Sukhwinder Singh. Indiako Kongresu Nazionalak Indiako 2009ko Hauteskunde Orokorretan erabili zuen.

## Saria 
* 2009 : Jatorrizko abesti onenaren Oscar Saria. Allah Rakha Rahman eta Gulzar (Sukhwinder Singh, Tanvi Shah, Mahalaxmi Iyer, Vijay Prakashekin partekatua.)

## Bertsioa 
Pussycat Dolls taldeak, «Jai Ho! (You Are My Destiny)», ingelesezko bertsioa plazaratu zuen 2008an *Doll Domination* albumean. Bertsio hau ere bideo-jokoetan agertu zen: *Just Dance 2*, *Just Dance Now* eta *Just Dance Unlimited*. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Abestiaren bideoklipa YouTuben.
La edad de la ira (telesaila)

***La edad de la ira*** espainiar telesaila da, Juanma Ruiz Córdobak eta Lucía Carballalek Atresplayer Premiumerako sortua. Nando López kataluniar idazlearen izen bereko eleberrian oinarrituta dago. Manu Ríos, Carlos Alcaide, Amaia Aberasturi eta Daniel Ibáñez bere protagonistak dira.

## Sinopsia 
Gizon baten hilketa basatia, ustez Marcos semearen esku, ageriko arazorik gabeko nerabe bat, aho bete hortz uzten du institutu batek, non ikasle eta irakasleek beren buruari galdetzen dioten zerk huts egin duen mutil ezagun, ia perfektu batentzat halako krimena egiten amaitu duenean. Ikerketan, gazte enigmatikoari eta bere inguruneari zer gertatzen zaion jakiten da, bere lagunik onenetatik hasi eta institutuko bizitzaraino, azken hilabeteetan aurre egin behar izan dien familia gertaera latzetatik pasatuz. Azkenean, ea Marcos izan zen bere aitaren hiltzailea jakitea da helburu.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bienvenidos a Edén

***Bienvenidos a Edén*** espainiar thrillerra da, Joaquín Górrizek eta Guillermo Lópezek Netflixerako sortua. Amaia Aberasturi, Amaia Salamanca, Belinda eta Albert Baró bere protagonistak dira. 

## Sinopsia 
Zoak eta sare sozialetan jarduera handia duten beste lau pertsonak edari marka batek antolatzen duen uharte sekretu batean festa bat egiteko gonbidapena jaso dute. Han, abentura misteriotsu bat hasten da haientzat, «Zoriontsua zara?» galderaren bidez. Gonbidapena onartzen dutenek abentura zirraragarri bat hasten dute, bizitzak aldatuko zaizkiela konturatuz. Hala ere, poliki-poliki, paradisua dirudiena ez dela horrela deskubrituko dute.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jesper Tjäder

**Jesper Tjäder** (Ostersund, Suedia, 1994ko maiatzaren 22a) estilo libreko eskiatzaile suediarra da. 2014an, estilo askeko jaitsierako Munduko Kopan sailkapen orokorra irabazi zuen, eta 2014, 2018 eta 2022ko Neguko Olinpiar Jokoetan, Suediaren taldeko partaide izan zen.

## Bizitza pertsonala 
Tjäder Östersunden (Suedia) jaio zen 1994ko maiatzaren 22an. Gurasoek hiru urterekin ekinarazi zioten eski egitera.

## Ibilbidea 
Tjäder estilo askeko jaitsieran lehiatu zen 2013ko FIS Estilo-askeko Munduko Eski Txapelketan, eta, estilo berean, Suedia ordezkatu zuen 2014ko Neguko Olinpiar Jokoetan Sotxin, non 24. postuan amaitu zuen. 2013–2014ko FIS Estilo-askeko Eski Munduko Kopan, Tjäderrek estilo-askeko jaitsiera orokorraren kopa irabazi zuen, eta, orokorrean, hirugarren postuan sailkatu zen. Tjäder 2018ko Neguko Olinpiar Jokoetara itzuli zen, PyeongChang-era, eta, han, 23. postuan sailkatu zen estilo-askeko jaitsiera lehiaketan. Tjäder 2022ko Neguko Olinpiar Jokoetara itzuli zen berriro, Pekinen, non 3. postuan sailkatu, eta brontzezko domina lortu zuen estilo-askeko jaitsiera lehiaketan.

Tjäderrek eski-askean aurrera egin zuen trikimailuak berrituz eta inoiz ikusi gabeko errailak eraikiz.

## Nazioarteko domina taula
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Jesper Tjäder FIS-en (estilo askea)
Jesper Tjäder Olympics.com-en
Jesper Tjäder Olympedia-n
Jesper Tjäder Swedish Olympic Committee-n (Suedieraz)
Jesper Tjäder X Games-en
Zuria (Uxue)

**Zuria** Tafallaldeko Uxue udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erdialdea eskualdean.

XVI. mendean jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Uxueko Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *zuritarrak* ziren.

## Izena 
Zuria toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Santa María la Blanca* ("ssánta maría la blánka" ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Santa Maria la Blanca* (1534)
* *Santa Maria la Blanca* (1602)
* *Santa Maria la Blanca* (1629)
* *Munos* (1711)
* *Santa Maria la Blanca* (1802)
* *Santa Maria* (1989)
* *la Blanca* (2009)

## Historia 
Hori da, hain zuzen ere, historiaurreko garaiaren eta Goi Erdi Aroaren artean Uxue mendilerroan zeuden herrixketako bat. VIII. eta IX. mendeen artean, Uxueko gotorlekua sortu zenean, bertako bizilagun asko hiribildu berrira aldatu ziren, batez ere defentsa-arrazoiengatik, musulmanekiko muga eremu lauan baitzegoen. Erdi Aroan zehar, populazioa eta erakargarritasuna galduz joan zen, Uxueren alde, eta, horren ondorioz, 1534. urterako jenderik gabe geratu zen.

Bertako elizan erromatar garaiko inskripziodun bi aldare  aurkitu zituzten, Jupiterri eta Lacubegiri eskainiak.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Uxue
* Erdialdea

## Kanpo estekak
Belinda (abeslaria)

**Belinda Peregrín Schüll** (Madril, ) espainiar jatorriko mexikar abeslari eta aktorea da. Oso gaztetan hasi zen lanean, hamar urte besterik ez zituela. Laster pop latinoaren izarretako bat bilakatu zen.

## Diskografia 
* 2003: *Belinda*
* 2006: *Utopía*
* 2010: *Carpe Diem*
* 2013: *Catarsis*

## Kanpo estekak
Begi beltzak (abestia)

thumb|Xaliapinen bertsioa.
**«Begi beltzak»** () Errusiako abestia da. Genero ikuspuntutik erromantza da. Abestiaren egilea Ukrainako poeta bat izan zen, Yevhen Pavlovich Hrebinka. Poema lehen aldiz *Literaturnaya gazeta*n agertu zen, 1843ko urtarrilaren 17an. Musika, bestetik, Florian Hermannen vals aleman batetik dator. Lehen aldiz, hitzak eta musika batera, 1884ko martxoaren 7an plazaratu zen. Fiodor Xaliapinek bertso batzuk gehitu zituen eta munduan zabaldu zuen. 

## Eztabaida 
Abestiaren jatorria azaltzeko bada beste hipotesi bat. Kubatarrek ere abestiaren egiletza eskatzen dute. Haien ustez Sindo Garay (1867-1968) konpositore kubatarrarena da; Sindok bere neska-lagun Ursularentzat idatzi eta antzoki batean interpretatu omen zuen. Diotenez, errusiar eta italiar abeslari talde batek abestia entzun eta melodia Errusiara eraman zuten. Errusian bertsoak ulertzen ez zituztenez, errusiar konpositoreren batek letra idatzi omen zion eta abestiaz jabetu omen zen.

## Jatorrizko poema (Hrebinkaren bertsioa) 
### Errusieraz 
Очи чёрные, очи страстные,
Очи жгучие и прекрасные!
Как люблю я вас, как боюсь я вас!
Знать, увидел вас я в недобрый час!

Ох, недаром вы глубины темней!
Вижу траур в вас по душе моей,
Вижу пламя в вас я победное:
Сожжено на нём сердце бедное.

Но не грустен я, не печален я,
Утешительна мне судьба моя:
Bсё, что лучшего в жизни Бог дал нам,
В жертву отдал я огневым глазам!

### Tranliterazioa 
Ochi chornyye, ochi strastnyye,
Ochi zhguchiye i prekrasnyye!
Kak lyublyu ya vas, kak boyus' ya vas!
Znat', uvidel vas ya v nedobryy chas!

Okh, nedarom vy glubiny temney!
Vizhu traur v vas po dushe moyey,
Vizhu plamya v vas ya pobednoye:
Sozhzheno na nom serdtse bednoye.

No ne grusten ya, ne pechalen ya,
Uteshitel'na mne sud'ba moya:
Bso, chto luchshego v zhizni Bog dal nam,
V zhertvu otdal ya ognevym glazam!

### Euskaraz 
Begi beltzak, begi grinatsuak
Begi sutsuak, ederrak
Nola maite zaituztedan, nola beldurtzen zaituztedan
Agian une txar batean ezagutu zintudan.

O, zerbaitegatik zarete itsasoaren sakona baino ilunagoak
Veo en vosotros el duelo por mi alma
Nire arimaren dolua dakusat zuengan.
Bertan ahitua, bihotz gaixo bat

Baina ez nago triste, ez nago triste
Kontsolamendua aurkitzen dut neure patuan:
Dena, bizitzan Jainkoak eman digun onena
Sakrifikatu egiten dizuet, suzko begiak.

## Bertsioak 
Asko dira. Hona hemen abestia abestu duten kantari batzuk:
* Vladímir Vysotski, 
* Django Reinhardt, 
* Mireille Mathieu, "Les Yeux Noirs" izenburuarekin.
* Louis Amstrong, "Dark Eyes" izenburuarekin.
* Ernesto Lecuona, "Ojos negros" izenburuarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fiodor Xaliapinen interpretazioa.
* Django Reinhardten interpretazioa
* Errusiako Armadako Abesbatza, Baleta eta Orkestraren bertsioa
* Ivan Rebroffen bertsioa.
* Versión cantada por Mireille Mathieuren bertsioa.
* :Abestiaren historia.
Borondatezko sektore

**Borondatezko sektoreak** pertsonei eta haien komunitateei laguntzea helburu duen sektore ekonomikoa da. Norberaren ekimenez, askatasunez, hartzen den konpromisoa suposatzen du, beraz, interesik gabe jokatzen da, diru-kontutan hartu gabe. Pentsamenduz eta arduraz hartzen den erabakia da.

## Kanpo estekak
Burt Bacharach

**Burt Freeman Bacharach** (Kansas City, Missouri, 1928ko maiatzaren 12a - Los Angeles, 2023ko otsailaren 8a) estatubatuar musikagile, abesti egile, musika ekoizle eta piano-jotzailea izan zen.

Ehunka abesti konposatu zituen 1950eko eta 1980ko hamarkaden artean, asko Hal David hitzak-egilearekin. Sei Grammy sari eta hiru Oscar sari irabazi zituen. Abesti asko Dionne Warwickentzat konposatu zituen. 1.000 artistak baino gehiagok grabatu dituzte beren abestiak.
Luis Orta

**Luis Orta** honakoa izan daiteke:
* Luis Alberto Orta, kubatar borrokalaria.
* Luis Orta (atleta), venezuelar atleta.
Jagannath

**Jagannath** (Odia: ଜଗନ୍ନାଥ - *Jagannātha,* literalki "Unibertsoko jauna"; lehen ) Indiako eta Bangladeshko eskualde batzuetako hinduismoko tradizioan gurtzen den jainkoa da, Balarama anaiarekin eta arrebarekin batera (Subhadra) hiruko baten parte gisa. 

## Gurtza 
Jagannath Odia kulturako jainko gorena da. Vishnuismoaren barruan, hindu gehienen aburuz, Jagannath Krishnaren edo Vishnuren irudikapen abstraktua da, batzuetan Krishna edo Vishnuren avatarra bezala aurkeztua.

Jaganathek eta bere anaia-arreba jainkoek ez dute, jainko hindu gehienek bezala, gorputz heroiko batean haragiztaturiko irudi bat: biribil margoztatu batean begi handi-handiak dituen aurpegi batez irudikatzen dira. Beso eta hankarik gabeko idoloak dira, ez hasiera ez amaiera irudikatzen duelarik sinbolismo horrek.

Jagannath jainkoa ez-sektariotzat hartzen da Indian.  Eskualde mailan inportantea da Odisha, Chhattisgarh, Mendebaldeko Bengalan, Jharkhand, Bihar, Gujarat, Assam, Manipur eta Tripura estatu indiarretan. Bangladesheko hinduentzat ere garrantzitsua da. Jagannath tenplu nagusia Purin dago (Odisha), bereziki inportantea da vishnuismoan, eta Indiako erromesaldi nagusienetako baten helburua da. Jagannath tenplua izugarri handua da, 61 metro baino gehiagoko altueran *Nagara* Hindu tenpluen estiloan, eta Kalinga arkitekturan egina, Odishako artearen eta arkitekturaren ale ederrenetakoa bat. Hinduentzako erromesaldien helmuga nagusietako bat izan da 800. urtearen ingurutik.

thumb|center|Puri hiriko Jagganath tenpluaren ateetan, jainkoaren karroza prozesioan.|400x400px

Jainkoaren irudia karroza handi batean ateratzen da urtero Puri hirian, tenpluaren beraren irudikapena den egurrezko egitura erraldoia da, gurpil handiekin. Ingelesezko *Juggernaut* hitza (*ibilgailu-tzarra,* nolabait itzultzekotan) Jaganathi egindako karroza horietatik dator. Jagganath jainkoaren presentzian hilez gero paradisua ziurtatzen omen duzunez, ohitura egon zen aspaldi Puriko karrozaren gurpiletara fededun batzuek beren burua bota eta suizidatzekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bake eta Ordenarako Salbazio-Batzordea

**Bake eta Ordenarako Salbazio-Batzordea** (; ) edo **BOSB** Kherson hiriko zein izen bereko oblasteko lurraldeko agintaritza kolaborazionista administratibo eta exekutibo gorena da, 2022ko martxoaren 10ko Asanblada Konstituziogileak eratua.

## Eratzea 
Errusiako Armadak Kherson eta honen eskualdearen zatirik handiena hartu ondoren, Vladimir Saldo-k –Khersongo alkate-ohia–, Sergei Txerevko –Gizarte eta Gizadi-Gaietarako alkateorde-ohia– eta Kirill Stremousov –*Tavria News* agentziako zuzendaria– Errusiarekin lankidetzan hasi ziren. Ondorioz, martxoaren 10ean, "Bake eta Ordenarako Salbazio-Batzordea" eratu zen hiruek osatutako bileran, zeinak eskualdeko lurraldeetan legea eta ordena publikoa mantentzeko helburua aldarrikatu zuen, bai eta Errusiarekin merkataritza-, ekonomia- eta harreman soziokulturalak ezartzea ere.

Orain arte, batzordearen ekintza esanguratsuenetako bat Errusiako errubloa Kherson Oblasteko moneta ofizial gisa ezartzea izan da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kherson Oblasteko errusiar okupazioa

## Kanpo estekak
Richard Estes

**Richard Estes** (Kewanee, Illinois, 1932ko maiatzaren 13a) estatubatuar margolari hiperrealista da.

Chcagoko Arte Institutuko Eskolan ikasi zuen eta Edgar Degas, Edward Hopper eta Thomas Eakins margolari errealisten lanetan oinarritu zen. Ikasketak amaitu ondoren New Yorkera joan zen eta artista grafiko gisa lan egin zuen aldizkari eta publizitate agentzientzat. 1962an Espainiara joan zen bizitzera aldi batez.

Margolan fotorrealistak egiten ditu, paisaia geometrikoetakoak, hiri bizigabeetan. Mugimendu hiperrealistaren sortzaileetako bat izan zen, John Baeder, Chuck Close, Robert Cottingham, Audrey Flack eta Ralph Goingsekin batera.
Hiru Bandera Gorri

thumb|250px||Langileak jantoki herritar batean jaten.
**Hiru Bandera Gorri** (txineraz: 三面红旗) Txinako Herri Errepublikaren XX. mendeko 1950. hamarkadako eslogan politikoa izan zen. Horren bidez txinatar herriari Estatu sozialista egitera deitzen zitzaion. 

## Hiru Banderak 
Hauek ziren:
* Trantsizio-aldirako ibilbide orokorra Ekoizpen-bitartekoen jabetzaren eraldaketa sozialistarako.
* Aurrerako Jauzi Handia
* Herri komunak

## Historia 
Lehen Bosturteko Planaren ondoren, Txinako Herri Errepublikak bere eraikuntza sozialistari jarraitu zion "Hiru Bandera Gorrien Mugimendua" sortu zuenean. Ibilbide Orokorrak "ahal zuen guztia egiten, gora apuntatzen eta sozialismoa emaitza handiagoekin, azkarragoekin, hobeekin eta ekonomikoagoekin eraikitzen" irakatsi zion txinatar herriari. 1958ko amaieran, ia txinatar nekazari guztiak herri komunetan antolatu ziren, 5000 etxerekin komuna bakoitza batez beste. Jabetza pribatu guztia komunei eman zitzaien eta pertsonek ez zieten beren elikagaiak prestatzen utzi eta, aldiz, jantoki komunaletan jaten zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zabartzu

**Zabartzu** Tafallaldeko Uxue udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erdialdea eskualdean.

XVI. mendean jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Uxueko Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *zabartzuarrak* ziren. Ez dakigu non dagoen.

## Historia 
Hori da, hain zuzen ere, historiaurreko garaiaren eta Goi Erdi Aroaren artean Uxue mendilerroan zeuden herrixketako bat. VIII. eta IX. mendeen artean, Uxueko gotorlekua sortu zenean, bertako bizilagun asko hiribildu berrira aldatu ziren, batez ere defentsa-arrazoiengatik, musulmanekiko muga eremu lauan baitzegoen. Erdi Aroan zehar, populazioa eta erakargarritasuna galduz joan zen, Uxueren alde, eta, horren ondorioz, 1534. urterako jenderik gabe geratu zen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Uxue
* Erdialdea

## Kanpo estekak
Iris latifolia

EZAUGARRIAK: Iris Latifoliaren neurria 25-70cmko altueraren artean dago eta zabaleran 5-8mm artekoa. Landare honen kolorea, urdin nahiko iluna eta berdea da. Eta fruituak, bolatxo txiki batzuk dira.

Iris Latifoliaren bizi-baldintza egokia, mendi nahiko altuetan da, tenperatura hotzekin eta klima hezearekin.

Landare honek fruituak dituenez, ugalketa hazien bidez egiten du. Horrez gain, angiospermoa da eta beraz, obuluak obulutegian ditu.

## Kanpo estekak
Mohamed bin Zayed Al Nahyan

**Mohamedek bin Zayed Al Nahyan** (Al Ain, 1961eko martxoaren 7a) Arabiar Emirerri Batuetako estatuburua da 2022ko maiatzaren 13tik, eta baita Abu Dhabiko emirra ere. Zayed bin Sultan Al Nahyan semea izan zen eta Abu Dhabiko tronura igo zen Khalifa bin Zayed Al Nahyan bere anaia hil ondoren.

## Familia 
## Kanpo estekak
Chimalpopoca

Chimalpopoca (náhuatl antroponimoa, "ketan dagoen armarria" esan nahi duena; chimalli, "armarria", eta popoco, "kea dariola") (1408-1427) Mexiko-Tenochtitlaneko  dinastiako hirugarren huey tlatoani izan zen, Huitzilihuitl-en ondorengoa.  

Bere erregealdian, Chapultepec-eko iturburuetatik Tenochtitlanera edateko ura eramaten zuen egurrezko akueduktua eraiki zen. Galtzada bat ere eraiki zuen, ertzak eta lubetak zituena, hiria Tlacopanekin lotzen zuena; ebakiak eta gauez kentzen ziren egurrezko zubiak zituen.

thumb|377x377px| Chimalpopocaren erregealdiaren kronologia, Mendozino kodean idatzia|ezkerrera
## Ondorengoak 
# Xihuitltemoc
# Miitze
# Maxihuitzin
# Tezcatlpocatzin
# Quetzalcuauhtzitzimitzin
# Ixcuinatzin
# (emakumea)

## Ikus, gainera 
* Tenochtitlan
* tepanekak
* náhuatl 
* nahuatli klasiko
* nahuatl
* Inperio Azteka
* Azteka
* Mitologia Azteka
* Shu Otero ("Voces de Chimalpopoca" komikia)

## Bibliografia 
* Santamarina Novillo, Carlos (2006). El sistema de dominación azteca. El Imperio tepaneca.  Véase el capítulo XIII: 373-402.
* Santamarina Novillo, Carlos (1998). La muerte de Chimalpopoca. Evidencias a favor de la tesis golpista (Estudios de Cultura Náhuatl, 28, Ciudad de México). .

## Kanpo estekak 
* Chimalpopoco (Mexikoko Bigarren Mendeurreneko orri ofiziala)
Astaputz-onddo

**Astaputz-onddoa** (*Pseudoboletus parasiticus*) *Boletaceae* familiako onddo espezie bat da. Onddo parasito honek bere generoan *Scleroderma* (astaputz) batean jaio eta garatzen den bakarra izatearen berezitasuna du. Jangarria, baina baliorik gabea. 

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 5 cm arteko diametrokoa; ganbila, hori-oliba kolore ederrekoa edo arre-horixkakoa eta azal belusatua duena, batzuetan arrakalatua lehortea dagoenean.

**Tutuak:** Motzak, itsatsiak, horiak edo oliba-antzeko kolorekoak.

**Poroak:** Zabalak, biribilak, hori-sufre kolorekoak hasieran, gorri-ardo kolorez tindatuak gero.

**Hanka:** Horia, apur bat ildaskatua, zunzduna, goialdean ezkata txikiz pikatua; liraina, kurbatua, puntan amaitzen da parasitatuko astaputzean.

**Haragia:** Trinkoa, lodia, horia, oso gutxitan urdintzen da tutuen azpian. Usaina ahula eta atsegina du, eta zapore leuna.

**Etimologia:** *Boletus* terminoaren etimologia eztabaidagarria da. *Parasiticus* epitetoa latinetik dator eta parasito esan nahi du. Beste onddo baten parasitoa delako.

## Jangarritasuna 
Jangarria den arren, ez du balio handirik sukaldean.

### Nahasketa arriskua 
Ez dago nahasterik, bere generoko espezie bakarra baita astaputzen gainean bizi dena.

## Sasoia eta lekua 
Espezie arraro samarra da, udan eta udazkenean garatzen da, astaputzean parasitatuz, batez ere *Scleroderma vulgare* espeziean.

### Banaketa eremua 
Ipar Amerikako ekialdea, Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak