Erretaula bruselar

**Bruselako** **erretaulena** erretaula flandestarren ekoizpenerako gune nagusi bat izan zen XV. eta XVI. mendeetan. Hiriak kalitate handiko lan ugari ekoiztu zituen, eta hauek Europa osoan erosi ziren, beste jatorri batzuetako erretaula flandestarrak bezalatsu (bereziki Anbereskoak), baina Brusela izan zelarik erretaulen ekoizpen gune nagusia, kantitatean zein kalitatean. 

## Historia 
Tapizekin eta geroagoko parpailekin batera, erretaulak luxuzko industriaren parte izan ziren Brusela hirian gotiko berantiarreko eta Pizkundeko garaian. Bruselan oihalgintzaren gainbehera konpentsatzen lagundu zuten langintza hauek XV. mendean. 

Erretaulen ekoizpenak lan banaketa konplexua zekarren: altzariak egin behar ziren (erretaulak berak) eta horretarako zeuden arotzak (*backmakers* gremiokoak*)*, taillaginek egiten zituzten zurezko lanak (taillak baitziren osagarri nagusia erretaula hauetan), urregile edo *vergulders* direlakoak urre-xafla ugariak ematen zituzten eta eta *stoffeerders gremiokoak ziren* polikromia ematen zutenak. Margolariak ere izaten ziren alboko hegaletako taulak margotzeko. 

Lanbide horien artean, taillaginei, zegokienez *metselriesnyders* gremiokoek elementu arkitektonikoak zizelkatzen zituzten eta *beeldsnyders* gremiokoak irudigileak ziren. Taillagin horiek saiatu ziren "altzaririk gabeko" erretaulak merkatura zabaltzen, baina zailtasunak izan zituzten saltzeko. Horrek hiriko magistratuak eraman zituen langintza arautzera XV. mendearen erdialdean, eta 1454tik aurrera, ofizio bakoitzak bere marka jarri behar zien amaitutako piezei: konpasa eta garlopa arotzentzat, mailu bat taillaginen kasuan eta *"Bruesel"* hitza margolari eta urreztatzaileen ikur gisa. Ofizio edo gremio bakoitzak bere zatirako baimena zuen eta debekatuta zegoen Bruselako ofizio batekin loturarik ez zuten artistekin lankidetzan aritzea. thumb|Saluzzoko erretaula irekia, ederki kontserbatutako polikromiarekin.Hala ere, taillaginak azpikontratazio egoeran aurkitu ziren neurri batean- Funtsean, produktu erdi-amaituak hornitzen zizkieten margolariei, eta hauek eskuratu zuten erretaula polikromo akabatuak saltzeko eskubide ia esklusiboa praktikan. 1481ean, margolariak Anberesko San Lukasen Gremioarekin akordio bat egin zuten merkatu antolatu batean saltzeko, eta Onze-Lieve-Vrouwepand izeneko etxea sortu zen horrela. 

Bruselako erretaula ugariek Anberesko eskaintza estandarizatua osatu zuten esportazioetan, eta batez ere zuzendu ziren Alemaniara eta Suediara. Euskal Herrian ere badaude adibide inportatuak. 

## Ezaugarriak 
Bruselako erretaulak forma aldetik nahiko konplexuak izan zitezkeen, hainbat mailatan tolestutako hegalekin. Ezaugarri bereizgarri bat garatu zen "T alderantzikatua" tipologia da. Eszena nagusia zuen erdiko laukian bisualki azpimarratuta zegoen eta, bere bertikaltasunaren bidez, zerurantz iristen zela zirudien: horrelakoa da Iruñeko katedralean dagoen Navas de Tolosako erretaula. Eliza gotikoen arkitekturarekin duen antzekotasun formalak, nabe eta pasabideekin, izan zuen eragina forma horren garapenean.
erdian|thumb|380x380px|Navas de Tolosako erretaula, Iruñean, alderantzizko T forma bereziarekin. 

Artistikoki, Bruselako erretaulak estilo gotiko berantiarrean kokatzen dira, estilo horren mugak gaindituz beren naturalismoarekin, adierazpen emozional neurtuarekin eta sakontasun espazialarekin. Hori jada agerikoa zen XV. mendearen hasieran Hakendoverko maisuarekin, ziurrenik estudio handi bat zuena Bruselan. Rogier van der Weyden ere hirian zegoen eta bertako eskultoreekin estuki lan egin zuen. thumb|Borreman etxearen Done Jurgiren erretaulako eszena.XV. mendearen bigarren erditik aurrera, estilo apareko bat sortu zen, bere patetismoagatik eta jantzi oparoengatik ezaguna, eta 1490 eta 1530 artean Borreman familiak estilo hori bere gailurrera eraman zuen. XVI. mendeak Errenazimentuaren etorrera markatu zuen, Gotiko berantiarra berehala ordezkatu gabe.

Ikonografikoki, Nekaldiak du protagonismoa erretaula askotan. Kalbarioa eta Gurutzearen Altxaera, bereziki, egokitzat jotzen ziren eszenario eskaintzeko mezan apaizak ostia altxatzen zuen unerako. Jesusen Jaiotza eta Mariaren bizitza ere maiz agertzen ziren gaiak ziren, eta baita santuen bizitzak ere. Ebanjelio Sinoptikoetatik eta testu apokrifoetatik hartutako gaiak ere agertzen dira batzuetan, hala nola Jakueren Protoebanjeliotik eta Legenda Aurea liburutik.

## Erretaula nabarmenak 
[thumb|Nekaldiaren eta San Dionisioren erretaula ([Lieja|Lieja,)]]
2005eko katalogo batek mundu osoko 68 Bruselako erretaula zerrendatu zituen, horietatik 23 Belgikan, 44 Europako gainerakoetan eta 1 Kanadan. 2008an Jesús Muñiz Petralanda adituak Iberiar penintsulako erretaula identifikatuen katalogo bat egin zuen eta Euskal Herriko zazpi ale zerrendatu zituen.

Adibide aipagarri batzuk:

* Dortmundeko San Reinoldi elizako Gurutziltzaketaren Erretaula (Hakendoverreko maisuarena, 1415 inguruan)
* Claudio Villa eta Gentina Solaroren Nekaldiaren erretaula Bruselako Bostgarren Mendeurreneko Museoan (circa 1460-1480)
* Geelko Sint-Dimpnakerk elizako Nekaldiaren erretaula (1475-1500 inguru)
* Zoutleeuwko San Leonardo elizako Leonardus erretaula (1478)
* Done Jurgiren erretaula (Jan Borreman, 1493)
* Saluzzoko erretaula Bruselako Hiriko Museoan (1500-1510 inguru)
* Herentalseko Santa Waltrudis elizako San Krispino eta San Krispinianoren erretaula (Passchier Borreman, 1520 inguru)
* Güstrowko Nekaldiaren erretaula ( Jan Borreman III, 1522)
* Nekaldiaren eta San Dionisioren erretaula (Lieja, Jan Borreman III, 1522)
* Lombeekeko Ama Birjinaren elizako Mariaren erretaula (1525-1535 inguru)
Euskal Herrian:

* Navas de Tolosako erretaula (1435-1450), Elizbarrutiko museoa, Iruñeko katedrala.
* Nekaldiaren triptikoa, Lekeitioko basilika (1494-1500).
* Jasokundearen eta Koroatzearen erretaula, Errenteria, Jasokundearen eliza (1505-1510, Borreman familiaren lantegikoa).
* Erostaren erliebea, Kristo Santuaren erretaulan integratua, San Zernin eliza, Iruñea, 1506.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Périer-d'Ieteren, Catheline; Gesché-Koning, Nicole (ed.). *Brusselse gids van retabels uit de Zuidelijke Nederlanden (15de-16de eeuwen). Omgeving van Brussel*, 2000, 
* D'Hainaut-Zveny, Brigitte (ed.). *Miroirs du sacré. Les Retables sculptés à Bruxelles, XVe-XVIe siècles. Production, formes et usages*, 2005, 
* Van de Velde, Carl (ed.), *Constructing Wooden Images. Proceedings of the Symposium on the Organization of Labour and Working Practices of Late Gothic Carved Altarpieces in the Low Countries, Brussels 25-26 October 2002*, 2005, 

## Kanpo estekak