Fiat diru

alt=Dekretu bidezko dirua|thumb|Dekretu bidezko dirua
**Fiat dirua** edo **dekretu bidezko dirua** diru fiduziario mota bat da, eta estatu batek diru gisa aitortzetik dator. Termino baliokideak ez badira ere, askotan fiat dirua eta diru fiduziarioa esamoldeak oker erabiltzen dira sinonimo gisa. Fiat txanponak dira, hala nola, Estatu Batuetako dolarra, euroa, yena eta erreserbako txanpon nagusiak Bretton Woodsen amaieratik etorri ohi da.

Diru mota horrek ez du inolako salgairik babesten, urreak edota zilarrak bezala, eta legez deklaratu ohi da gobernuaren dekretu eta gobernuaren erregulazioaren bidez.

Fiat diruak ez du berezko baliorik eta ez du erabilera-baliorik. Gobernuak legezko txanponaren estatusa ematen diolako baino ez du balioa, eta pertsonek kontu-unitate gisa erabiltzen dutelako. Monetaren kasuan, truke-bitarteko gisa, bere balioa adostu daitekeela. Hau merkatariek eta beste pertsona batzuek onartuko dutela uste da.

Fiat dirua salgaien diruaren alternatiba bat da. Diru horrek berezko balioa du, metal preziatu bat duelako, hala nola urrea edo zilarra txanponean txertatuta. Fiat dirua ere diru adierazgarritik bereizten da, eta horrek berezko balioa du, metal preziatu batek edo beste merkantzia batek babesten duelako eta hura bihurtzen delako. Fiat dirua diru adierazgarriaren antzekoa izan daiteke (paperezko billeteak, adibidez). Hala ere, lehenengoak ez du babesik; bigarrenak, berriz, merkantzia baten gaineko eskubidea adierazten du (neurri handiagoan edo txikiagoan trukatu daitekeena).

Diru fiduziarioa honelakoa izan daiteke:

# Merkantzia batek babesten ez duen edozein diru.
# Pertsona, erakunde edo gobernu batek legezko txanpon gisa aitortutako dirua; horrek esan nahi du zorra ordaintzeko onartu behar dela, ingurabar zehatz batean.
# Estatuak jaulkitako dirua, banku zentral baten bidez beste gauza batera bihurtu ezin dena, eta inongo estandar objektiboren arabera balio finkorik ez duena.
# Gobernuaren dekretu bidez erabilitako dirua.
# Baliorik gabeko objektu bat, trukerako balio duena (diru fiduziario ere esaten zaio).

Fiat hitza latineko fiat hitzetik dator, eta agindu, dekretu edo ebazpen baten zentzuan erabiltzen da.

## Ekonomia 
Ekonomia monetarioan, diru fiduziarioa baliorik gabeko objektu edo erregistro nabaririk gabekoa da, eta asko onartzen da ordaintzeko modu gisa. Ondorioz, diru fiduziarioaren balioa metal edo paper edukiaren balioa baino handiagoa da.

Diru fiduziariorako justifikazio bat eredu mikrofuntsatu batetik dator. Eredu ekonomiko gehienetan, eragileak berez zoriontsuagoak dira diru gehiago dutenean. Lagos eta Wright-en eredu batean, diru fiduziarioak ez du berezko baliorik, baina agenteek nahi dituzten ondasunak gehiago lortzen dituzte merkaturatzen dituztenean, diru fiduziarioa baliotsua dela suposatuz. Diru fiduziarioaren balioa komunitateak sortzen du barruan, eta, orekan, bestela bideraezinak izango liratekeen trukeak ahalbidetzen ditu.

Diru fiduziarioaren balioa azaltzen duen beste eredu matematiko bat jokoen teoriatik dator. Agenteek objektuak sortzen eta trukatzen dituzten joko batean, Nash-en oreka ugari egon daitezke, eta agenteak portaera egonkor batekin eratzen dira. Kiyotaki eta Wright ereduetan, berezko baliorik ez duen objektu batek balioa izan dezake merkataritzan Nash-en oreketako batean (edo gehiagotan).

## Historia 
Dekretu bidezko dirua salgaien diruaren eta diru adierazgarriaren alternatiba gisa sartu zen, eta gaur egun munduan eredu nagusia da. Historialarien arabera, Txinan sartu zen lehen aldiz XI. mendean, eta faktore garrantzitsua izan zen Yuan eta Ming dinastien hedapenerako.

Fiat diruaren aro garaikidea 1971ko «Nixon Shock» deiturikoarekin hasi zen, zeinak Estatu Batuetako dolarraren metal preziatuen babes-sistema indargabetu baitzuen, Bretton Woods-en Akordioen arabera. Kasu honetan Europako kasu soilik aztertuko dugu:

### Europa 
Washington Irvingek Granadako Konkistaren garaian (1482-1492) espainiar batzuek premiazko moneta-papera erabiltzen zuten setio baterako.

1661ean, Johan Palmstruchek lehen moneta-paper erregularra jaulki zuen Mendebaldean, Suediako Erresumaren zedula errealaren bidez, erakunde berri baten bitartez, Stockholmeko Bankuaren bitartez. Diru-paper pribatu hori, neurri handi batean, porrota izan bazen ere, azkenean Suediako parlamentuak bere gain hartu zuen diru-paperaren jaulkipenaren kontrola herrialdean.

1745ean, Suediako diru-papera ezin zen urre edo zilar bihurtu, baina gobernuak onartu egin behar zuen. Moneta fiduziario hori hain azkar depreziatu zen, 1776an zilarrezko patroira itzuli baitzen.

Amsterdamgo Bankuak 1683an egindako diru fiduziarioa ere aipatu behar da.

## Fiat diruaren agerkuntza eta erregularizazioa 
Gaur egun, kasu gehienetan, Banku Zentral batek diru berria sartzen du ekonomia batean, finantza-aktiboak erosiz edo finantza-erakundeei dirua emanez. Ondoren, banku komertzialek birbanatu edo berrerabili egiten dute oinarrizko diru hori, erreserba zatikariko bankuaren bidez kreditua sortuz, eta horrek zabaldu egiten du "diruaren eskaintza osoa” zentzu zabalean.

Ekonomia modernoetan, diru gutxi eskaintzen da zentzu zabalean. Adibidez, 2010eko abenduan EBn, diru-eskaintza zabaleko (M2) 8.853,400 milioi dolarretatik, 915,700 milioi dolar baino ez ziren ( % 10 inguru) txanpon fisikoak eta diru-paperak. Diru fisiko berria egitea banku zentralaren edo, batzuetan, gobernuaren diru zaintzaren erantzukizuna izaten da.

1985ean, Nazioarteko Ordainketa Bankua Diez Taldeko herrialdeetako (G-10) ordainketa-sistemen bilakaeraren berrikuspen xehatua argitaratzen hasi zen, "liburu gorriak" izeneko serieko lehenengoan. Gaur egun, liburu gorriek Merkatuko Ordainketa eta Azpiegituren Batzordean (CPMI) parte hartzen duten herrialdeak estaltzen dituzte. Hurrengo taulan, zirkulazioan dauden billeteen eta txanponen balioaren liburu gorriaren laburpena agertzen da, non tokiko moneta Estatu Batuetako dolar bihurtzen den urte amaierako tasak erabiliz. Txanpon fisiko horrek BPGaren ehuneko gisa duen balioa aldatu egiten da, Japonian % 19,4ko gehienekotik Suedian % 1,7ko gutxienekora, eta taulako herrialde guztietarako batez besteko orokorra % 8,9koa da ( % 7,9koa AEBrako).

## Inflazioa 
Herrialde askok XVIII. mendetik aurrera hartu zuten diru fiduziarioa, eta horrek aldaketa askoz ere esanguratsuagoak ahalbidetu zituen diru-eskaintzan. Harrezkero, diru-paperaren bilketak nabarmen egin du gora zenbait herrialdetan, eta horrek hiperinflazioak eragin ditu, hau da, inflazio-tasak askoz ere handiagoak izan dira salgaien diruaren aurreko aldietan ikusitakoak baino. Alemaniako Weimar Errepublikaren hiperinflazioa adibide nabarmena da.

Ekonomialarien ustez, inflazio-tasa altuak eta hiperinflazioa diru-eskaintzaren gehiegizko hazkundeak eragiten ditu. Gaur egun, ekonomialari gehienak inflazio-tasa txiki eta konstantearen aldekoak dira (Monetarismoa). Ekonomialari horien ustez, inflazio txikiak (zero beharrean edo negatiboa) atzeraldi ekonomikoen larritasuna murrizten du, lan-merkatua azkarrago egokitzen baita atzeraldi batera. Likideziaren tranpa batek (interes-tasa baxuen ondorioz dirua emateko erreparoak) ekonomia egonkortzea eragozteko arriskua murrizten du.

Hala ere, diru-eskaintzaren hazkundeak ez du beti prezioen igoera nominala eragiten. Aitzitik, diru-eskaintzaren hazkundeak prezio egonkorrak eragin ditzake, bestela, murrizten joango lirateke. Ekonomialari batzuek diotenez, likideziaren tranpa baten baldintzekin, moneta-injekzio handiak "soka batean bultzatzea" bezalakoak dira.

Inflazio-tasa txiki eta egonkorrari eustea diru-agintarien zeregina izan ohi da. Diru-agintaritza horiek diru-politika kontrolatzen duten banku zentralak dira, interes-tasak finkatuz, merkatu irekiko eragiketak eginez eta erreserben betekizunak finkatuz.

## Laguntza porrota 
Diru fiat batek nabarmen galtzen du balioa gobernu edo banku zentral jaulkitzaileak gaitasuna galtzen badu edo balioa bermatzen jarraitzeari uko egiten badio. Ohiko ondorioa hiperinflazioa da. Horren adibide dira Zimbabueko dolarra, Txinako dirua 1945ean eta Weimar Errepublikako markoa (Papiermark izenekoa) 1923an. Azken adibide bat Venezuelako moneta-ezegonkortasuna da, 2016an hasi zena herrialdeko egungo krisi sozioekonomiko eta politikoan. Baina horrek ez du zertan gertatu, batez ere, diru batek lortzen errazena izaten jarraitzen badu. Adibidez, 1990. urtea baino lehenagoko dinar irakiarrak bere balioari eutsi zion Kurdistango Eskualde Gobernuan, baita Irakeko gobernuak billeteak jaulki zituen legezko txanpon estatusari amaiera eman ondoren ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak