Luna (jainkosa)

Sabinar eta erromatarren antzinako mitoetan eta erlijioan, **Luna** () ilargiaren jainkozko haragitzea zen. Sarritan eguzkiaren osagarri femenino gisa aurkezten da, Sol izenarekin jainkotu zutena. Luna, batzuetan, erromatar jainkosa hirukoitzaren (*diva triformis*) itxuraz irudikatu zen, Diana eta Proserpina edo Hekaterekin egin bezala. Luna ez da beti beste jainkosa bat, eta batzuetan epiteto bat izan daiteke, jainkosa baten espezializazioa, Diana eta Juno ere ilargiaren jainkosa gisa identifikatzen baitziren.

Arte erromatarrean, Lunaren atributuak ilgora gehi bi uztarridun gurdia (*biga*) dira. Horaziok K.a. 17. urtean idatzitako *Carmen Saeculare*, erlijiozko ereserkian, "izarren bi adarretako erregina" (*siderum regina bicornis*) bezala deskribatzen du eta "Apolok mutilak entzuten dituen bezala" neskei abesten entzutea eskatzen dio.

Varronek Luna eta Sol  ikus daitezkeen jainkoen artean sailkatu zituen, Neptuno eta beste jainko batzuek, ordea, ikusezinak ziren, eta Herkules bezalakoak hilkor jainkotuak. Makrobiok Erromako jainko jagole sekretuetako bat zela esan zuen. 

Kultu inperialean, Solek eta Lunak erromatarren nagusitasuna munduaren gainean zenbaterainokoa den irudika dezaketela uste da eta bakea bermatzeko helburua dutela.

## Selene 
Lunaren greziar baliokidea Selene zen. Arte eta literatura erromatarrean, Seleneren mitoak Luna izenarekin moldatu zituzten. Endimionen mitoa, esate baterako gai ezaguna zen erromatar freskoetan.

Selene bezala, Sol jainkoaren (eguzkiaren jainkoa) emaztea edo arreba egin zuten, grazian Heliosekin bezala.

## Eragin politikoa 
Berebiziko garrantzia du erromatar egutegiaren eraketan eta, beraz, nekazaritzan, Varrok esan bezala. Eguzkiarekin (Sol jainkoa) batera, argi eta garbi dago zein diren zeruko bi astrorik distiratsuenak. Jainko biek, zeruetan argi eta garbi ikus daitezkeenak, gainera, Erromak lurralde guztien gainean duen boterea sinbolizatzen dute propaganda inperialerako erabili zuten eta Severotar dinastiako )II. mende amaiera - II. mende hasiera) enperadoreak, adibidez, batzuetan Sol bezala irudikatu ziren, eta enperatrizak Luna bezala.

## Gurtza eta tenpluak 
thumb|Luna Mitrari eskainitako aldare baten alde batean  (II/III. mendea)
Varronek berak kontatzen du *De Lingua Latinaren* V. liburuan, Luna erromatarrek bere egin zuten sabinarren jainkosa zela. Erromatarrek Luna jainkosa gisa gurtzaren hasiera erregeen garai erdi legendarioetan datatu zuen, eta esaten du Tito Taziok Lunaren gurtza Erromara inportatu zuena izan zela.   Gainera, nekazaritzarako ezinbestekoak diren hamabi jainkoren artean zerrendatzen du. 

Virgiliok Luna eta Sol munduko argi-iturri argienak diren *clarissima* *mundi lumina* bezala aipatu zituen egin zuen hamabi jainkoen zerrendan. Varronek, gainera, Luna Erromako hogei jainko nagusiren (*di selecti*) artean zerrendatzen du . Zerrenda horretan, Luna Diana zein Junorengandik bereizten da, horiek ere bertan agertzen baitira.

Servio Tulio izan omen zen, Lunaren tenplua eraiki zuena Aventino muinoan, Dianaren tenplu baten azpian. Tenpluaren sorreraren urteurrena (*dies natalis*) urtero martxoaren 31n ospatzen zen. Erromatar literaturan agertzen da lehen aldiz K.a. 182. urtean, aparteko indarra zuen haize batek ateak nola ireki zituen kontatzen duen kontakizunean. Ate horiek Zeresen tenpluaren kontra jo zuten, maldan beherago zegoena. K.a. 84an, tximista batek jo zuen, Luzio Kornelio Zina buruzagi popularra bere tropek hil zuten egun berean. Baliteke Neronen erregealdian Erromako Su Handiak suntsitu izana.

Noctiluna bezala ("Gaueko distira") Lunak tenplu bat zuen Palatino muinoan, Varronek gauean distira egiten zuela deskribatu zuena. Ez da beste ezer ezagutzen tenpluari buruz, eta ez dago argi zer esan nahi zuen Varronek.

## Ilargiaren jainkosa edo jainkosak 
Hilabete bakoitzeko kalendetan, ilargiaren egutegiaren arabera ilargi berria ateratzen zenean, egun sakratuak ziren Junorentzat, *Idus* guztiak Jupiterrentzat ziren bezala. Bai Juno eta bai Diana, *Lucina* epitetoarekin batera, erditzeko jainkosa gisa aipatu zituzten.

## Ilargiaren irudiak Antzinate klasikoan 

Fitxategi:Bronze lamp representing the moon-goddess Luna. Roman 1st century AD. British Museum, London.jpg|Luna bi idik tiratutako gurdian (I. mendea AD). Brontzezko lanpara.
Fitxategi:Statuette of the goddess Luna from the Macon treasure 150-220 AD (51233582893).jpg|Mâcon altxorreko *(AD 150–220) Luanren iruditxoa*
Fitxategi:Arte romana, cameo in sardonice con guiulia domna come dea luna o syria, 193-217.JPG|Julia Domna Lunaren itxurarekin irudikatua onizezko kameu batean *(193–217 AD )*
Fitxategi:Large polychrome tauroctony relief, from the mithraeum of S. Stefano Rotondo, end of the 3rd century AD, Baths of Diocletian Museum, Rome (22168758335).jpg|Tauroktonia baten erliebe koloreztatua.  Eskuinean Luna ius daiteke bi idik tiratzen duten bere gurdian. Ezkerrean, Sol dago bere zaldi gurdian *(*III. mende amaiera)
Fitxategi:Patera di Parabiago - MI - Museo archeologico - Diana - Luna - 25-7-2003 - Foto Giovanni Dall'Orto - 25-7-2003.jpg|Luna idiek tiratutako *biga,* the Parabiagoko patera (II-V. mendea AD)
Fitxategi:Luna-MAHG MF 1317-P8050445-gradient.jpg|Marmolezko iruditxoa. 150-200 AD. Musée d’Art et d’Histoire de Geneva.
Fitxategi:RMW - Votiv Luna.jpg|Botozko Zilarrezko plaka. Bavaria, Alemania.

## Lunaren gurdia 
Luna, askotan, *biga* izeneko bi uztarridun gurdi bat gidatzen irudikatzen da, zaldiek edo idiek tiratua. Erromatarren artean, Luna gidaria Eguzkiarekin alderatu ohi da, azken horrek lau zaldiko gurdi bat gidatzen baitu (*koadriga*). 

Isidoro Sibiliakoak azaldu duenez, *kuadrigak* eguzkiaren ibilbidea irudikatzen du lau urtaroetan zehar, eta *bigak*, berriz, Ilargia, "eguzkiarekin batera ibilbide bikian bidaiatzen duelako, edo egunez zein gauez ikus daitekeelako –elkarrekin zaldi beltz bat eta zuri bat uztartzen baitituzte–".

Luna bere *bigan* Mitraren gurtzako ikonografian ohiko osagaia izaten zen, normalean zezenaren hilketan testuinguruan. Santa Maria Capua Vetere herrian aurkitu zen Mitraren tenpluan (*mithraeumean*), Luna pertsonaian zentratutako fresko bat dago ekialdeko horman, eta bertan, jainkosa biga batean tirako agertzen da: zaldi bat iluna da et bestea kolore argikoa. 

Hekate jainkosa ere idi-*biga* bat gidatzen ager zitekeen. K.o. IV. mendeko Servio gramatikoak hiru formako (*trimorfos*) Hekate, Luna, Diana eta Proserpinarekin identifikatu zuen. Hesiodo greziar poeta arkaikoaren arabera, Hekatek, jatorrian, zeru, lur eta itsasoaren gaineko boterea zuen, ez geroagoko tradizioan bezala zerua, lurra eta azpimundua.

## Antzinate ondorengo irudiak 

Fitxategi:Roundel with a Personification of the Moon MET DT285432.jpg|Luna eta bere gurdiaren abstrakzioa  Karolingiar cloisonné teknikaz egindako irudia *(AD 860–890)*
Fitxategi:Castello del Buonconsiglio - Pannelli con dei olimpici e imperatori romani - Luna.jpg|Buonconsiglio gaztelua (Trento, Italia). XVII. mendea.
Fitxategi:Luna, Goddess of the Moon, from the Goddesses of the Greeks and Romans series (N188) issued by Wm. S. Kimball & Co. MET DPB871030.jpg|Luna. "Goddesses of the Greeks and Romans" seriea. (N188) Wm. S. Kimball & Co. Metropolitan Museum of Art.
Fitxategi:Giovanni Battista Tiepolo - Juno and Luna - Google Art Project.jpg|Juno eta Luna. Giambattista Tiepolo. XVIII. mendea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Luna Goddess: The Majestic Roman Moon Goddess» *History Cooperative*