Errusiera

**Errusiera** (, *russkij jazyk*,  ahoskatua) ekialdeko eslaviera hizkuntza da, indoeuropar hizkuntzen familiako adar baltiko-eslaviarrekoa. Ekialdeko eslaviar lau hizkuntzetako bat da, eta errusiarren jatorrizko hizkuntza da. Antzinako Sobietar Batasuneko *de facto* eta *De iure* hizkuntza ofiziala izan zen. Errusiera, Errusiar Federazioko, Bielorrusiako, Kazakhstango, Kirgizistango eta Tajikistango hizkuntza ofiziala izaten segitzen du, eta, oraindik ere, *lingua franca* gisa erabiltzen da Ukrainan, Moldavian, Kaukasian, Erdialdeko Asian eta, neurri txikiagoan, Herrialde Baltikoetan eta Israelen.

253 milioi hiztun baino gehiago ditu mundu osoan. Europan gehien hitz egiten den jatorrizko hizkuntza da, eslavieraz gehien hitz egiten dena. Munduan gehien hitz egiten den zazpigarren hizkuntza da jatorrizko hiztunen kopuruaren arabera, eta, munduko bederatzigarren hizkuntzarik erabiliena, hiztun kopuru osoari dagokionez. Nazioarteko Espazio Estazioko bi hizkuntza ofizialetako bat da; Nazio Batuen sei hizkuntza ofizialetako bat, eta Interneten gehien erabiltzen den laugarren hizkuntza halaber. Idatzizko adibideak X. mendetik ageri dira.

Inflexio-sintetikoaren forma gordetzen du, baita eslaviera komunaren oinarrizko hitzak ere. Errusiera modernoa nazioarteko politikaren, zientziaren eta teknologiaren arloetan ere muntakoa da. Politikan, XX. mendeko hizkuntzarik garrantzitsuenetakoa izan zen: horren erakusgarri da Nazio Batuen Erakundeko sei hizkuntza ofizialetako bat dela.

Errusiera idazkera alfabeto ziriliko errusiarra erabiliz idazten da; bigarren mailako artikulazio palatala duten kontsonante fonemak eta ez dutenak bereizten ditu: hots, *bigunak* eta *gogorrak* deritzenak. Ia kontsonante orok du alde gogor edo bigun partea, eta, bereizketa hori, hizkuntzaren ezaugarri nabarmena da, idatziz agertzen dena ez kontsonantea aldatuz, baizik eta hurrengo bokala aldatuz. Beste alderdi garrantzitsu bat da bokal atonoak neutralizatzea. Azentuatzea, askotan aurreikusi ezina dena, ez da, normalean, ortografikoki adierazten, nahiz eta hautazko azentu zorrotza erabil daitekeen markatzeko, adibidez, hitz homografikoak bereizteko (hala nola замо́к [zamók, 'sarraila'] eta за́мок [zámok, 'gaztelu']), edo ohikoak ez diren hitz edo izenen ahoskera egokia adierazteko.

## Sailkapena
Errusiera, indoeuropar familia zabaleko ekialdeko eslaviar hizkuntza da. Ekialdeko antzinako eslavieraren ondorengoa da, Kieveko Rusan erabilitako hizkuntza, IX. mendearen amaieratik XIII. mendearen erdialdera arte izan zen ekialdeko eslaviar tribu-pilaketa aske bat. Ahozko hizkuntzaren ikuspuntutik, haren ahaiderik hurbilenak ukrainera, bielorrusiera eta Rusiniera dira, ekialdeko eslaviar adarreko beste hiru hizkuntzak. Ukraina ekialdeko eta hegoaldeko leku askotan eta Bielorrusia osoan, hizkuntza horiek bereizketarik gabe hitz egiten dira, eta, zenbait arlotan, elebitasun tradizionalak hizkuntza nahasketak ekarri zituen, hala nola Ukraina ekialdeko surzhyk eta Bielorrusiako trasianka. Novgorod ekialdeko eslaviar dialekto zahar bat (XV. edo XVI. mendeetan desagertu bazen ere), batzuetan, errusiera modernoaren sorreran garrantzi handia izan zuela uste da. Halaber, errusierak antzekotasun lexiko nabarmenak ditu bulgarierarekin, bi hizkuntzetan eliza eslaviarraren eragin komun bat dela eta, baina XIX. eta XX. mendeetako elkarreraginaren ondorioz, Bulgariako gramatika eta Errusiakoa oso ezberdinak dira.

Mendeetan zehar, errusieraren hiztegi eta literatura-estiloak mendebaldeko Europako eta erdialdeko hizkuntzen eragina ere izan du, hala nola greziera, Latin, poloniera, nederlandera, Aleman, frantses, italiera eta ingelesarena, eta, neurri txikiagoan, hegoaldeko eta ekialdeko hizkuntzena: uraldar, turkiar, persiera, arabiera eta hebreerarena.

Montereyko (Kalifornia) Defentsa Hizkuntzako Institutuaren arabera, Errusiera III. mailako hizkuntza gisa sailkatzen da, jatorrizko ingeles hiztunen ikasteko zailtasunari dagokionez, gutxi gorabehera 1.100 orduko murgiltze-instrukzioa behar izatea tarteko jarioa lortzeko.

## Errusiera estandarra
[thumb|eskuinera|[Aleksandr Puxkin|Puxkinen *Я помню чудное мгновенье* - «Une txundigarri hori gogoan dut» dut izeneko olerkia irakurtzea (errusieraz)]]
Zatiketa eta gatazka feudalek Errusiako printzerrien arteko oztopoak sortu zituzten mongolen agintearen aurretik, eta, bereziki, haien garaian. Horrek ezberdintasun dialektalak indartu zituen, eta denbora batez, hizkuntza nazional estandarizatu baten agerpena eragotzi zuen. Errusiar estatu bateratu eta zentralizatuaren eraketa XV eta XVI mendeetan eta espazio politiko, ekonomiko eta kultural komun baten pixkanakako berragerpenak hizkuntza estandar komun baten beharra sortu zuen. Normalizaziorako hasierako bultzada, gobernuaren burokraziatik etorri zen; bada, gai administratibo, juridiko eta judizialetan komunikazio tresna fidagarririk ez zegoenez, arazo praktiko nabaria bihurtu zen. Errusiera estandarizatzeko lehen saiakerak oinarritu ziren Moskuko kantzilertzan edo hizkuntza ofizial deitutakoan, XV-XVII. mende bitartean.

Errusieraren gaur egungo forma estandarra, oro har, errusiar hizkuntza literario modernotzat hartzen da (современный русский литературный язык – «sovremenny russky literaturny yazyk»). XVIII. mendearen hasieran sortu zen, Petri II.a Handiaren agintepean, Errusiako estatua modernizatzeko erreformekin, eta Moskuko dialekto-substratutik (erdialdeko errusiera) garatu zen, aurreko mendeko errusiar kantzilertza hizkuntza baten eraginpean. Hala aitortu zuen Nikolai Karinsky dialektologo errusiar adituak, zeinak bere bizitzaren amaieran idatzi baitzuen: «Errusiar dialektoen adituek, gehienbat, fonetika eta morfologia aztertzen zituzten. Zenbait ikerlari eta bildumagilek tokian tokiko hiztegiak bildu zituzten. Ia-ia ez dugu errusiar dialektoen lexikoaren edo sintaxiaren azterketarik».

1917tik aurrera, hizkuntzalari marxistek ez zuten inolako interesik nekazarien dialekto ugaritasunean, eta haien hizkuntza azkar desagertuko zen iraganeko erlikiatzat hartu zuten, adituen arreta merezi ez zuena. Nakhimovskyk aipatzen ditu A.M Ivanov eta L.P Yakubinsky akademiko sobietarrak, eta, 1930ean, idatzi zuen:

## Banaketa geografikoa
thumb|Hemisferioaren ikuspegia, errusiera hizkuntza ofiziala den herrialdeena eta, gutxienez, biztanleen % 30ek lehen edo bigarren hizkuntza gisa hitz egiten duten baina hizkuntza ofiziala ez den herrialdeena.
2010ean, errusieraren 259,8 milioi hiztun zeuden munduan: Errusian, 137,5 milioi; EBE eta Baltikoko herrialdeetan, 93,7 milioi; ekialdeko Europan, 12,9 milioi; mendebaldeko Europan, 7,3 milioi; Asian, 2,7 milioi; Ekialde Hurbilean eta iparraldeko Afrikan, 1,3 milioi; Saharaz hegoaldeko Afrikan, 0,1 milioi; Latinoamerikan, 0,2 milioi; Estatu Batuetan, Kanada, Australia eta Zeelanda Berrian, 4,1 milioi hiztun. Beraz, errusiera munduko zazpigarren hizkuntza da hiztun kopuruagatik, ingelesaren, mandarineraren, hindi-urduaren, gaztelaniaren, frantsesaren, arabieraren eta portugesaren ondoren.

Errusiera, Nazio Batuen Erakundeko sei hizkuntza ofizialetako bat da. Errusierazko hezkuntza oraindik ere hautu herrikoia da, bai errusiera bigarren hizkuntza gisa, bai Errusiako jatorrizko hiztunentzat zein Sobietar Errepublika ohi askotan ere. Errusiera, oraindik ere antzinako errepublika sobietar gehienetan, haurrek ikasteko hizkuntza garrantzitsutzat ikusten da. 

## Estatus ofiziala 
Errusiako hizkuntza ofiziala da, eta baita Bielorrusia, Kazakhstan, Tajikistan eta Kirgizistanekoa ere. Nazio Batuak erabiltzen dituen sei hizkuntzetako bat da.

Eskola publikoko ikasle errusiarren % 97k, bielorrusiarren % 75ek, kazakhstandarren % 41ek, ukrainarren % 24k, kirgizistandarren % 23k, moldaviarren % 21ek, azerbaijandarren % 7k eta georgiarren % 5ek ikasketa guztiak edo gehienak errusieraz egiten dituzte.
## Idazteko sistema 
Errusiera alfabeto ziriliko berri eta modernoaz (кириллица) idazten da; 33 letra ditu. Hona letra larriak eta xeheak eta balioa:

### Transliterazio sistema 
Euskaltzaindiak, 156. arauan, alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema ematen du.

|valign="top"|

|}

## Ortografia 
Errusiera idazten den bezala ahoskatzen da, ia. Hau da, soinu fonetikoak, morfologikoak, etimologikoak eta gramatikoak eta, adibidez, hizkuntza bizi gehienen antzera, bere logikak eta kontraesanak ditu barne.

Idazteko arauen azken berrikuntzak eta aldaketak 1918an egin ziren, eta arau guztiak 1956an amaitu. Hiztun batzuek, oraindik, ez dituzte azken aldaketak barneratu, eta, horren ondorioz, batzuetan, akatsak egiten dituzte.

Puntuazioa bizantziar grezieratik hartu zuten hasiera batean, baina, 1700 eta 1800 artean, guztiz aldatu zen, frantses eta alemanezko ereduak hartu baitziren.

## Hizkuntzaren egitura eta ezaugarriak 
### Izenak 
Errusierazko izenek, izan ere, kasuak, numeroak (singularra eta plurala) eta generoak (maskulinoa, femeninoa eta neutroa) dituzte. Deklinabide-sistema konplexua da, sei kasu gramatikal baitaude:
* Nominatiboa: subjektua kasu horretan doa.
** Отец тебя любит. *Otets* tebia liubit (*Aitak* maite zaitu).
* Akusatiboa: osagarri zuzenarekin erabiltzen da.
** Я люблю собаку. Ja liubliu *sobaku* (Nik *txakurra* maite dut).
* Datiboa: aditzaren ekintza nori zuzenduta dagoen adierazteko.
** Я говорю тебе. Ja govoriu *tebe* (Nik *zuri* esaten dizut).
* Genitiboa: NOREN kasuarekin pareka genezake; era berean, ezezko esaldietan objektu zuzena adierazten du.
** Машина сестры. *Maxina* sestry (*Arrebaren* / *Ahizparen* autoa);
** У меня нет денег. U menia net *deneg* (Nik ez dut *dirurik*).
* Instrumentala: ZEREZ adierazten du; etorkizunean gertatzen diren esaldietan erabiltzen da halaber.
** Я вижу глазами. Ja vizhu *glazami* (Nik *begiez* ikusten dut).
* Preposizionala: lekuzko eta abarreko ezaugarriak ematen dizkio hitzari.
** В саду работает мужчина. *V sadu* rabotaiet muzhtxina (*Lorategian* gizon batek lan egiten du).

Alemanez jazotzen denaren antzera, preposizioek ondoren datorren hitzaren kasu gramatikala zehazten dute.

* Напротив дома стоит моя машина. *Naprotiv* doma *stoit moja maxina.* (*Nire autoa* etxearen *aurrealdean dago*).

### Aditza 
Aditzek konjugazioa, hiru denbora (orainaldi, lehenaldi eta geroaldi bakunak), hiru modu eta bi ahots dituzte.

#### Orainaldia 
Esaldietan, являться *javliatza* aditza (egon, izan) ez da beharrezkoa: Мальчик красив *Maltxik krasivyj* (*maltxik* «mutila», *krasivyj* «ederra») = «Mutila ederra da».

Atzizki nagusiak orainaldian -ю *-iu*, -шь *-x*, -т *-t*, -ем / -им *-jem* / *-im*, -ят / -ют *-iat* / *-iut* eta -те *-te* dira.

Любить *Liubit** = maite:

* Я любл**ю*' *Ja liubliu* = Maite dut.
* Ты люби**шь** *Ty liubix* = Maite duzu.
* Он / Она / Оно / Это люби**т** *On* / *Ona* / *Ono* / *Eto liubit* = Maite du.
* Мы люб**им** *My liubim* = Maite dugu.
* Они люб**ят** *Oni liubiat* = Maite dute.
* Вы люби**те** *Vy liubite* = Maite duzue.

#### Lehenaldia 
Atzizki nagusiak lehenaldian -л (*-l*), -ла (*-la*), -ло (*-lo*), eta -ли (*-li*) dira. Adibidez, Выпить *Vypit** (edan) aditzarekin:

* Я выпи**л*' воду *Ja vypil vodu* = Nik ura edan dut.
* Ты выпи**л** воду *Ty vypil vodu* = Zuk ura edan duzu.
* Мужчина выпи**л** воду *Muzhtxina vypil vodu* = Gizonak ura edan du.
* Девочка выпи**ла** воду *Devotxka vypila vodu* = Neskak ura edan du.
* Привидение выпи**ло** воду *Prividenije vypilo vodu* = Mamuak ura edan du.
* Мы выпи**ли** воду *My vypili vodu* = Guk ura edan dugu.
* Они выпи**ли** воду *Oni vypili vodu* = Haiek ura edan dute.
* Вы выпи**ли** воду *Vy vypili vodu* = Ura edan duzue.

## Ikus, gainera 
* Errusierazko literatura

## Oharrak
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
### Iturriak 
; Ingelesez

* 
* 
* 
* Iliev, Iv. The Russian Genitive of Negation and Its Japanese Counterpart. International Journal of Russian Stidies. 1, 2018 (In Print)
* 
* W.K. Matthews, Russian Historical Grammar, Londres, University of Londres, Athlone Press, 1960
* O'Brien, M.A., New English–Russian and Russian–English Dictionary (New Orthography), New York, The Language Library 1944, Dover Publications.
* 
* 
* A. Stender-Petersen, Anthology of old Russian literature, New York, Columbia University Press, 1954
* 
* 
* 
* 
* 

; Errusieraz

* Цыганенко Г. П. Этимологический словарь русского языка. Киев, 1970.
* Т. Н. Михельсон, Рассказы русских летописей XV–XVII веков. М., 1978
* Н.М. Шанский, В.В. Иванов, Т.В. Шанская. Краткий этимологический словарь русского языка. М. 1961.
* А. Шицгал, Русский гражданский шрифт, «Исскуство», Москва, 1958, 2-e изд. 1983.
* журнал «Демоскоп Weekly» № 571 – 572 14 – 31 октября 2013. А. Арефьев. Тема номера: сжимающееся русскоязычие. Демографические изменения – не на пользу русскому языку Archived 2014-08-05 at the Wayback Machine.
* Русский язык на рубеже XX-XXI веков Archived 15 June 2013 at the Wayback Machine — М.: Центр социального прогнозирования и маркетинга, 2012. — 482 стр. Аннотация книги в РУССКИЙ ЯЗЫК НА РУБЕЖЕ XX-XXI ВЕКОВ Archived 2014-02-01 at the Wayback Machine.
* журнал «Демоскоп Weekly» № 329 – 330 14 – 27 апреля 2008. К. Гаврилов. Е. Козиевская. Е. Яценко. Тема номера: русский язык на постсоветских просторах. Где есть потребность в изучении русского языка 
* журнал «Демоскоп Weekly» № 251 – 252 19 июня – 20 августа 2006. А. Арефьев. Тема номера: сколько людей говорят и будут говорить по-русски? Будет ли русский в числе мировых языков в будущем? 
* Жуковская Л. П. (отв. ред.) Древнерусский литературный язык и его отношение к старославянскому. — М.: «Наука», 1987.
* Иванов В. В. Историческая грамматика русского языка. — М.: «Просвещение», 1990.
* Новиков Л. А. Современный русский язык: для высшей школы. — М.: Лань, 2003.
* Филин Ф. П. О словарном составе языка Великорусского народа.  // Вопросы языкознания. — М., 1982, No. 5. — С. 18–28

## Irakurketa gehiago 
* 

## Kanpo estekak 
* Alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema, Euskaltzaindiaren 156. araua
* Euskara-errusiera eta errusiera-euskara "Gernika" hiztegia