open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Althea Gibson

**Althea Gibson** (1927ko abuztuaren 25a - 2003ko irailaren 28a) Ameriketako Estatu Batuetako tenis jokalari eta golf jokalari profesional bat izan zen. Tenis txapelketa amateur edo profesional bat jokatu zuen lehen kirolari afro-amerikarra izan zen. 1956an, Grand Slam bat irabazi zuen lehen pertsona afro-amerikarra bihurtu zen. Hurrengo bi urteetan Wimbledongo txapelketa eta AEBetako Irekia irabazi zituen eta Associated Pressek Urteko Emakume Kirolaria izendatu zuen 1957 eta 1958an.

Orotara, 11 Grand Slam irabazi zituen eta, modu honetan, Tenisaren Nazioarteko Ospearen Aretoan (I*nternational Tennis Hall of Fame*) eta Emakume Kirolarien Ospearen Aretoan (''Women's Sports Hall of Fame'') bere lekua irabazi zuen. "Inoiz izan den jokalaririk onenetarikoa da", esan zuen Robert Ryland-ek, Venus eta Serena Williams tenislarien entrenatzaileak."Martinak ezin zuen ukitu. Uste dut Williams ahizpak garaitzeko gai izango zela.. Depresio Handiak herrialdeko gainerako lekuetan baino lehenago jo zuen hegoaldeko nekazal eremua eta, horren ondorioz, Althearen familia Harlemera joan zen 1930ean.

Gibson berehala hasi zen paddle tenisean nabarmentzen eta 1939an, 12 urte zituela, New York Hiriko emakumezkoen paddle tenis txapelketa irabazi zuen. Tenisarekin lehen harremana Harlem River Tennis Club-ean izan zuen 1941ean Buddy Walker musikariaren bidez, zeinak paddle tenisean jokatzen ikusi baitzuen. Buddyk erosi zion Altheari bere lehen sokazko erraketa, berak ez baitzuen nahiko ditu ekipamendua erosteko.

Hainbat urtez jarraian American Tennis Association-ek antolatutako txapelketa irabazi zuen, emakumezkoen sailean. Pixkanaka nabarmentzen joan zen goi-mailako tenis jokalari moduan, baina hala ere, txapelketa estatubatuar nagusienetik (AEBetako Irekia) kanpo uzten zuten beti. (Txapelketa honetako arauek arraza edo etniagatik egindako diskriminazio oro espreski debekatzen duten arren, bertan parte hartu ahal izateko puntuak zuriak soilik onartzen zituzten klubetan jokatutako partiduetan lortzen zituzten.)

1950ean, ATAko arduradunek eta Alice Marble erretiratutako txapeldunak egindako presio lanaren ondorioz, Gibsonek Irekian parte hartzeko gonbidapena jaso zuen, hori lortzen zuen lehen jokalari afro-amerikarra bihurtuz. 23 urte betetzen zituen egunean bertan izan zen bere debuta.

## Erreferentziak
Tsai Ing-wen

**Tsai Ing-wen** (; Taipei, Taiwan, 1956ko abuztuaren 31) taiwandar politikaria da. 2016ko maiatzaren 16tik Taiwango presidentea da.
Tomb Raider (2018ko filma)

***Tomb Raider*** 2018ko Roar Uthaug norvegiar zinema zuzendariaren filma da, izen bereko bideo-jokoan oinarrituta.

## Sinopsia 
Londresen bizi da Lara Croft; mezulari lanak egiten ditu, eta ozta-ozta izaten du errenta pagatzeko adina. Hala ere, ez du aitaren enpresekin zerikusirik nahi. Egun batean, ordea, aitaren bila joatea erabakiko du, eta bilaketa horrek Japoniako kostalderaino eramanen du.

## Aktoreak 
* Alicia Vikander: Lara Croft
** Emily Carey: 14 urteko Lara
* Dominic West: Lord Richard Croft
* Walton Goggins: Mathias Vogel
* Daniel Wu: Lu Ren
* Kristin Scott Thomas: Ana Miller
* Nick Frost: Max
* Hannah John-Kamen: Sophie
* Antonio Aakeel: Nitin
* Derek Jacobi: Mr. Yaffe

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mon garçon

***Mon garçon*** 2017ko Christian Carion frantziar zinema zuzendariaren filma da.

## Sinopsia 
Protagonista oso lanpetuta bizi da, eta bidaia asko egiten ditu: Afrikara, Hego Ameriketara, Ekialde Hurbilera... Horren ondorioz, ez du apenas astirik haren semearekin egoteko. Halako batean, semea desagertu egingo da, eta bere bila hasiko da, lana albo batera utzita. Orduan, familiaren inguruan ez zekizkien gauza asko aurkituko ditu.

## Aktoreak 
* Guillaume Canet : Julien
* Mélanie Laurent : Marie Blanchard
* Olivier de Benoist : Marieren laguna
* Marc Robert

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mary Magdalene (2018ko filma)

***Mary Magdalene*** () 2018ko Garth Davis australiar zinema zuzendariaren film dramatikoa da, Maria Magdalenaren bizitzan oinarrituta.

## Sinopsia 
Filmak Maria Magdalenaren istorioa kontatzen du, bizi berri baten bila dabilen emakumea. Mariak bere familiaren ohiturei aurre eginen die, eta bat eginen du Jesus izeneko profeta berriak gidatzen duen mugimenduarekin. Harekin Jerusalemeraino joanen da.

## Aktoreak 
* Rooney Mara: Maria Magdalena
* Joaquin Phoenix: Jesus
* Chiwetel Ejiofor: Petri
* Tahar Rahim: Juda Iskariote
* Sarah-Sofie Boussnina
* Hadas Yaron: Sara
* Lubna Azabal
* Lior Raz
* Ryan Corr: Josef
* Jacopo Olmo Antinori
* Shira Haas: Lea
* Uri Gavriel: Filipe
* Charles Babalola: Andres
* Tawfeek Barhom: Jakue
* Tzachi Halevy: Efrain
* Zohar Shtrauss: Joan
* Michael Moshonov: Mateo
* Ariane Labed: Rakel
* Theo Theodoridis: Lazaro
* Gaspare Alfano
* Daniele Diez
* Giovanni Cirfiera

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Itsasoko Ama Birjinaren baseliza

thumb|300px|Baseliza airetik egindako argazkian.
**Itsasoko Ama Birjinaren baseliza** San Román de la Llanilla herrian, Santanderreko udalaren barruan, Itsasoko Ama Birjinaren uhartean dagoen XV. mendeko baseliza da. 1979tik ama birjin hau Santanderreko patroia da. Itsasoak eraikina sarritan txikitu egin du.

## Historia 
Gaur egungo eraikina XIV. mendekoa bada baina ziur aski aurretik leku berean beste baseliza egongo zen; ezaguna da 1315ean Itsasoko Ama Birjinaren irudia bazegoela. Gaur egungo baselizaren sortzailea Gonzalo Fernández de Pámanes izan zen.

Itsasoaren gertutasunik arazo handia izan da eraikinerako. Esaterako, ezaguna da 1684an, bertako langilea zen José Calderón-ek aldare nagusia berreraiki behar izan zuela. 1693an Francisco Sainz de Coterillok soldata bat jaso zuen ere ziur aski habeartearen bukaera osatzeagatik. Dena dela, txikizio handiena XVII. mendeko amaieran pairatu zuen. 1712 erretaula nagusia kontratatu zen eta lan horretan Juan de Herrera Coterillo, Juan de la Puente Agüero eta fray Pedro Martínez de Cardeña lan egiten ibili ziren.

## Ezaugarriak 
Baselizak habearte bakarra du, hiru zatitan banatuta eta gangaz estalita. Aldare nagusiaren aldean ere beste ganga ikus daiteke, hexagono erdiaren geometriaz baina nahiko irregularra. Urteekin beste eraikuntza txikiagoak gehitu zaizkio baselizari: kapera txiki bat eta beste atal bat 1696an eraikia.

Baselizan, bestetik, XIII. edo XIV. mendeko ama birjinaren tailu gotikoa gordetzen da. 

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Baselizaren argazkiak.
Malba

**Malba** edo **ziguina** *Malva*, *Alcea* eta *Altheae* generotako landareen izen arrunta da, dituen lore ikusgarriengatik ezaguna.

Ohikoenak honako hauek dira:
* Malba arrunta edo ziguina (*Malva sylvestris*)
* Malba gorria (*Alcea rosea*)
* Malba zuria (*Altheae officinalis*)

## Kanpo estekak
La tribu

***La tribu*** 2018ko Fernando Colomo espainiar zinema zuzendariaren filma da.

## Sinopsia 
Virginiak garbitzen lan egiten du. Urte luzez semearengandik bananduta izan ostean, Fidel semearekin elkartuko da, eta biak ohartuko dira dantzarako eginak direla, nahiz eta mundu desberdinetakoak izan.

## Aktoreak 
* Paco León: Fidel
* Carmen Machi: Virginia
* Arlette Torres: Belén
* Bárbara Santa-Cruz: ekoizle exekutiboa
* Luis Bermejo: Luciano
* Julián López: Juanjo
* Maite Sandoval: Cati
* Rebeca Sala: Berta

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bárbara Santa-Cruz

**Bárbara Santa-Cruz** (Madril, ) espainiar aktorea da, zineman eta telebistan ibilitakoa.

## Zinema 
* *La tribu* (2018)
* *Sin rodeos* (2018)
* *Barcelona, noche de invierno* (2015)
* *Sexo fácil, películas tristes* (2014)
* *3 bodas de más* (2013)
* *Los amantes pasajeros* (2013)
* *Barcelona, noche de verano* (2013)
* *Ilusión* (2013)
* *Mozolopintoa* (2009)
* *Sangre de mayo* (2008)

## Telebista 
* *Museo Coconut* (2010)
* *Mi gitana* (2012)
* *La familia Mata* (2009)
* *Hay alguien ahí* (2010)
* *Amar en tiempos revueltos* (2012)
* *El Príncipe* (2014)
* *Vive cantando* (2014)
* *Retorno a Lilifor* (2015)
* *Buscando el norte* (2016)
Buscando el norte

***Buscando el norte*** Nacho G. Velillak sortutako umorezko telesaila da, 2016an Antena 3ek igorri zuena.

## Sinopsia 
Álex eta Manuela ezkontzekotan daude baina hipoteka sinatu eta berehala, Álex lanetik botako dute. Hipoteka ordaintzeko, Alemaniara joango da arrebarekin batera.

## Pertsonaiak 
* Antonio Velázquez - Alejandro “Álex” Ruiz
* Belén Cuesta - Carolina “Carol” Ruiz
* Kimberley Tell - Ulrike Ruiz Köhler
* Manuel Burque - Salvador "Salva” Clemente
* Jorge Bosch - Jaime Carrasco
* Goizalde Núñez - María Jesús "Chus" Soto
* Bárbara Santa-Cruz - Flor Trujillo
* Fele Martínez - Lucas Moreno
* Luis Zahera - Roberto Llamazares
* Silvia Alonso - Adela Llamazares
* Jesús Carroza - Arturo Aragonés
* Elisa Mouliaá - Manuela Nogués
* Ferrán Rañé - Marcelino Ruiz
* Gillian Apter - Anke Köhler
* Óscar Ladoire - Ramón Ruiz
* Terele Pávez - Angelines “Nines”

## Kanpo estekak
Cujo (musika taldea)

**Cujo** bizkaitar musika taldea izan zen, 1990eko hamarkadan eta Getxon sortutakoa. Izena Stephen Kingen izen bereko eleberritik hartu zuten. Rock alternatibo aren aitzindaria izan zen, bai eta "Getxo Sound" deituriko mugimenduaren (Lord Sickness, Los Clavos eta abar) talde nagusia.

## Taldekideak 
* Alfonso Arana: ahotsa eta gitarra.
* Iñigo Romera: baxua.
* Ricardo Andrade: gitarra (1998-2006)
* Nacho Beltrán: bateria (1995-2003)
* Asier "Gurru" Gurruchaga: bateria (2003-2006)

## Diskografia 
### Albumak 
* *Bittersweet* (Uff! Records, 1997)
* *Looking At You* (Satchmo Jazz Records, 2002)
* *Easy Living* (Discos Crudos-Dock Land, 2003)
* *Songs For The Afterworld* (Discos Crudos-Dock Land, 2005)

### Single & EP 
* *Breakfast* (Goo Records, 1995)
* *Gold* (Radiation Records, 1996)
* *Bread & Butter* (Autoeditado, 1998)

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko musika garaikidea
* Bilboaldeko musika taldeak

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
El Príncipe

**El Príncipe** izan daiteke:

* Príncipe (Ceuta), Ceutako auzoa;
* *El Príncipe*, espainiar telesaila;
* El Príncipe, Príncipe gaztelua (Habana), kubatar gaztelua.
Nerea Barros

**Nerea Barros Noya** (Santiago de Compostela, Coruña, Galizia,  – ) galiziar aktorea, film zuzendaria eta gidoilaria da. Zineman eta telebistan ibilitakoa da. Aktore berri onenaren Goya saria irabazi zuen *La isla minima* (2014) filmean egindako interpretazioagatik. 

## Lan ibilbidea 
### Aktore 
Nerea Barros erizaina izan zen Santiagoko Ospitale Klinikoan. Lan horrekin batera, zinemako eta antzerkiko aktore gisa ere aritzen zen. Zineman debuta egin zuen, hamasei urterekin, 1997an, Xavier Bermúdez zuzendari galiziarraren *Nena* filmean, eta 2008an zuzendari beraren *Rafael* filmean parte hartu zuen. 2009an, lehen paper garrantzitsua izan zuen pantaila txikiko *Matalobos* lanean, Galiziako Telebistan emana. Hala ere, 2013ra arte ez zuen nolabaiteko ospea lortu. Urte horretan María Dueñas eleberriaren *El tiempo entre costuras* telesail egokitzapenean parte hartu zuen, Antena 3 katean.

2014an, La isla mínima filmean parte hartu zuen, eta Rocio pertsonaia interpretatu zuen. Lan horrekin aktore ezagun onenaren Goya saria jaso zuen, eta  70eko Idazle Zinematografikoen Zirkuluaren Domina ere bai.

2020an, *La isla de las mentiras* filmaren protagonistetako bat izan zen, Paula Consek zuzendua. Film horretan, 1921eko urtarrilaren 2an Santa Isabel ontziko bidaiariak salbatzeko bizia arriskuan jarri zuten hiru emakume heroien historia berreskuratu zen. Ontzi hori Argentinarako bidean zen eta Galiziako Sálvora uhartearen parean hondoratu zen.

2022an, *La novia gitana* telesaileko protagonista izateko hautatu zuten. Carmen Molak idatzitako izen bereko eleberriaren egokitzapena da, eta Elena Blancoren papera egin zuen. 2023an estreinatu zen telesailaren bigarren denboraldia, *La red púrpura,* bigarren liburuan oinarritua. Seriean egindako interpretazioarengatik, Feroz Sarietan aktore protagonista onenaren izendapena lortu zuen.

### Zuzendari, gidoilari 
2022an, *Memoria* film laburrean zuzendari debuta egin zuen, eta gidoilari- eta produkzio-lana ere egin zuen. Film laburra film labur dokumental onenaren Goya sarietarako izendatu zuten.

## Zinema 
## Telebista 
## Sariak eta izendapenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jesús Castro

**Jesús Castro** izan daiteke:

* **Humberto Jesús Castro García** (1957-), margolaria;
* **Jesús Castro González** (1951-1993), futbolaria;
* **Jesús Castro Agúndez** (1906-), politikaria;
* **Jesús Castro Romani** (1983-), saskibaloi jokalaria;
* **Jesús Castro Romero** (1993-), aktorea.
Hiba Abouk

**Hiba Aboukhris Benslimane** (; Madril, ), **Hiba Abouk** () izen artistikoz ezaguna, espainiar aktorea da, telebistan ibilitakoa.

## Telebista
Lara Croft: Tomb Raider – The Cradle of Life

***Lara Croft: Tomb Raider – The Cradle of Life*** 2003ko Jan de Bont herbehereetar zinema zuzendariaren filma da, Tomb Raider bideo-joko sailean oinarrituta.

## Sinopsia 
Lara Croft urpeko tenplu baten bila abiatu zen, gaizkile txinatar batzuengandik ihes egiten saiatu bitartean.

## Aktoreak 
* Angelina Jolie: Lara Croft
* Gerard Butler: Terry Sheridan
* Ciarán Hinds: Jonathan Reiss
* Chris Barrie: Hillary
* Noah Taylor: Bryce
* Djimon Hounsou: Kosa
* Til Schweiger: Sean
* Simon Yam: Chen Lo
* Terence Yin: Xien

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lara Croft: Tomb Raider

***Lara Croft: Tomb Raider*** 2001eko Simon West ingeles zinema zuzendariaren filma da, Tomb Raider bideo-joko sailean oinarrituta.

Filmak kritika nahiko txarrak jaso zituen, baina negozio hutsaren ikuspegitik ez omen zen batere gaizki joan. 94 milioi dolar kostatu zen, eta ia 300 milioi bildu zituen mundu osoan. Horri esker, 2003an *Lara Croft: Tomb Raider – The Cradle of Life* jarraipen filma egin zuten.

## Sinopsia 
Lara Croft esploratzaile eta arkeologo ingelesa ohituta dago milaka abenturatan arriskuak hartzen baina aitaren sekretu bat topatu eta bere abenturarik arriskutsuena biziko da: Argiaren Triangelua izeneko erlikia topatzea.

## Aktoreak 
* Angelina Jolie: Lara Croft
** Rachel Appleton: Lara gaztea
* Jon Voight: Lord Richard Croft
* Daniel Craig: Alex West
* Iain Glen: Manfred Powell
* Noah Taylor: Bryce Turing
* Richard Johnson: gentlemana
* Chris Barrie: Hillary
* Julian Rhind-Tutt: Mr. Pimms
* Leslie Phillips: Wilson
* Robert Philips: Julius

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frantziar okupazio eremua

**Frantziar okupazio eremua** () Bigarren Mundu Gerraren ondoren zatitutako Alemaniako eremu bat izan zen, Frantziaren kontrolpean egon zena.

## Historia 
Bigarren Mundu Gerraren amaieran, Yaltako konferentzia baino lehenago (1945eko otsailaren 4tik 11ra) Frantziak ez zuen lurrarik lortuko baina De Gaulleren eskaerengatik honela erabaki zen:

Frantziar armada 1945eko uztailean hasi zen lurra okupatzen.

## Kanpo estekak
Rose Mooney

**Rose Mooney** (1740 - 1798) irlandar harpalari ibiltaria izan zen XVIII. mendean. Garai hartan ibiltari tradizioa amaieran zegoen.

## Bizitza 
Rose Mooney Meath konderriko familia pobre batetik zetorren. Harpalari asko bezala, itsua zen. Thady Elliottek irakatsi zion jotzen. Bere neskamea Mary-rekin batera, Irlanda osoan zehar bidaiatu zuen hainbat harpa lehiaketetan.

Granard-eko Harpa Jaialdian parte hartu zuen, hirugarrena izan zen lehen edizioan eta bigarrena eta hirugarrena ondorengo edizioetan. Belfast-eko Harpa Jaialdian ere parte hartu zuen, baina emaitzak ez dira ezagutzen.

Bere heriotzaren inguruabarrak ez dira zehatz-mehatz ezagutzen.
SC Natzab

**Sc Natzab **(Iruñea, 1964), (**Zuriñe Baztan** lehenago), euskal transfeminista ekintzailea, pertsona transexualen eskubideen defendatzailea eta bere bizi-esperientziatik abiatuta transexualitatearen despatologizazioaren aldeko borrokan aritua da.  2016tik aurrera Grezian zehar eta Lesbos uhartean errefuxiatuen egoera hurbiletik jarraitu du.

## Ibilbidea 
Klinika-laguntzaile izateko ikasketak egin zituen baita baso-laguntzailea izatekoak ere. Lorezaintzan aritu eta agroekologiaren defendatzailea da mundu justu, libre, berdinkide eta iraunkorra eraikitzeko bere hausnarketak argitara emanez. Bere aktibismoa nabaria da mugimendu ekologistan, antimilitaristan eta feministan (eko eta trans). 

Intsumisioaren alde egin zuen soldadutza ez egitea erabaki zuenean. Hori dela eta,  Arabako Langraiz Okako espetxean kartzela zigorra bete behar izan zuen. Bertan izandako bizi-eskarmentu sakonagatik, harrezkeroztik Salhaketarekin, preso daudenenekiko elkartasun-mugimenduarekin lan egin zuen. Euskal Herrian desazkundearen aldeko Mugimenduko ekintzailea izan da, Fracking Ez Araban Plataforman   baita "Las Trans" Kolektiboan, bere aurpegi publikoa izan ze larik.

SC Natzab trans aktibistak parte hartu zuen Sukuboren sorkuntzan, Gasteizen erreferente den gune lesbotransfeministan. Euskadi mailan “STOP PATOLOGIZACION TRANS” sarearen bozeramailea izan zen, bere xedea hauxe izanik: genero bitarren barruan sailkatu ezin diren identitate eta gorputzak bistaratu, legitimatu eta balioa eman. Pikara Magazinek bultzaturiko zeinu-hizkuntzan egindako glosategian lagundu zuen.  Ipuinak idazten ditu queer errealitateak bistaratzeko asmoz. 

2016tik aurrera pertsona errefuxiatuekiko elkartasun mugimenduan murgilduta dago eta parte hartzen ari da squadsetan, Grezian pertsona errefuxiatuek okupaturiko espazioetan.  

Emakume lesbiana eta transexual gisa, bere bizi-esperientziatik abiatuta trans pertsonen medikalizazioa salatzen du, baita gorputzaren eta sexualitatearen gainean inposatzen diren arau normatiboak ere. Pertsona guztien giza eskubideen zein emakume guztien sexu- eta ugalketa-eskubideen alde borrokatzen du.

## Lanak 
Parte hartu du lan hauetan:
* 2012 – El *Fracking* *Soberanía Alimentaria *aldizkarian*, 9.* zenbakia.  eta "¿Por qué identificarte como heterosexual?" 

* 2014 – *Arrakala*. Dokumentala. Produkzioa: Topatu eta Bilgune Feminista.
* 2017 – *Atenas. Meeting point*. Dokumentala. Zuzendaria Carmen PG Granxeiro.
* 2018 – *De objetos de estudio a SUJETAS*. ONGD Mundu Berriak egindakoa.
* 2020 – *Bi urte lau hilabete eta egun bat. Dokumentala.* Zuzendaria Lander Garro.''''

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Transexualitatea
* Transfeminismo
* Iheslarientzako Nazio Batuen Goi mandataritza

## Kanpoko loturak 
* 2013– Cultura Transek egindako bideoa "Diálogo Trans sobre conquistar en cuerpo"  
* 2014–.[https://www.youtube.com/watch?v=bPOy484Ui80 ] Topatu eta Bilgune Feministak ekoiztua. 
* 2015– Zurine Baztan: Malgutasuna ahotan Berrian elkarrizketa.
* 2017– Atenas Meeting point, Carmen Pg Granxeirok zuzenduriko dokumentalean.
Apo-belar

**Apo-belarra** (*Verbascum thapsus*) Scrophulariaceae familiako landare biurterokoa da, jatorriz Europa, Ipar Afrika eta Asiakoa, eta bertakotua Australia eta Ameriketan. Euskaraz **ostaza** edo **apo-lili** ere esaten zaio.

Landare biurteroko iletsua da, 2m garai edo gehiago izatera iritsi ahal dena. Lore hori eta txikiak trinkotuta hazten dira zurtoin luze batean, zeina hosto-erroseta batetik hazten den.

## Ezaugarriak 
Apo-belarra landare dikotiledoneo eta biurterokoa da, lehen urtean hosto-erroseta bat eratzen duena. Hostoak handiak dira, 50cm luze izateraino. Bigarren urtean, landareek zurtoin bakarra garatu ohi dute, 1 eta 2m artekoa. Txinako ekialdean, ez dira izaten 1,5m baino luzeagoak. Zurtoina lore multzo trinkoan amaitzen da, luzeraren erdia hartzeraino.

Landarearen zati guztiak ilez estalita daude, izar itxurakoak. Estaldura hau bereziki lodia da hostoen gainean, itxura zilarkara emanez.

Espeziearen kromosoma kopurua 2n = 36 da.

Image:Starr 040723-0260 Verbascum thapsus.jpg|Erroseta zurtoin gabea
Image:Starr 040723-0267 Verbascum thapsus.jpg|Loreen xehetasuna

Landare loratuetan, hostoak txandakatuak dira zurtoinean zehar. Lodiak eta dekurrenteak dira, itxura desberdintasun handiarekin zurtoinaren goiko edo behekoen artean, luzangatik lantzeolatura, 50cm luze eta 14cm zabal izateraino. Zurtoinaren goialdean txikiagoak dira, eta behealdean ez hain dekurrenteak. Zurtoina sendos da eta diámetros 2 eta 2,5cm artekoa, eta batzuetan adarkatua infloreszentziaren azpian justu.

Loratu eta haziak askatu ondoren, zurtoinak eta fruituek bertan jarraitu ohi dute negu osoan, idorturik. Zurtoin idorrak marroiak izan ohi dira, eta udaberria arte, baita uda arte, jarraitzen dute. Landareak ez du sustrai-ardatz oso sakona.

Loreak pentameroak dira, bost estaminedunak petaloei atxikiak. Hori bizikoak dira, diametroa 1,5 eta 3cm artekoak.

## Sinesmenak 
Zilarrezko txanpon bat apo-belarraren hosto baten bilduta eramateak baso ilunak gurutzatu behar zituzten bidaiariak babesten omen zituen gizotso, otso eta gainerako piztiengandik.

Hilobi baten gainean edo ondoan apo-belarra dagoenean, hildakoaren arima oraindik purgatorioan dagoela esaten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Materia Magica for Mullein (Verbascum thapsus) *To Know the Land*
* Soldovieri, N. *et alii* (2025) FIAT LUX: The Mullein’s (Verbascum sp.) Image and Its Symbology Through History Within the Euro-Mediterranean Culture. *Plants* *14*(21), 3294; https://doi.org/10.3390/plants14213294
* “*Verbascum thapsus* L.. Berbasco”. *Asturnatura*
Suzanne Curchod

**Suzanne Curchod** (1737 - 1794ko maiatzaren 6a) frantziar-suitzar literatura-saloi baten arduraduna eta idazlea izan zen. Antzinako erregimeneko literatura areto ospetsuenetariko bat agindu zuen. Era berean, Hospice de Charité, Pariseko ospitale eredugarri txiki baten garapena ere zuzendu zuen, oraindik existitzen dena Necker-Enfants Malades Hospital izenarekin. Jacques Necker frantses finantza ministroaren emaztea izan zen, eta dokumentu historikoetan aipatzen da **Madame Necker** bezala.
San Pantaleón baseliza (Escobedo)

thumb|300px|Baselizaren ondoko etxearen erorkinak.
**San Pantaleón baseliza** Kantabriako Escobedo de Camargo herrian dagoen XVI. edo XVII. mendeko eraikina da. Erainina El Churi auzoan dago.

## Historia 
XVI. eta XVII. mendean altxatutako harlanduaz eraiki zen. Harria inguruko harrobietatik aterata izan zen. Gerra Zibilaren aurretik eliza bezala zegoen onartuta baina ondoren, populazioaren jaitsiera eta inguruaren balio estrategikoaren galeraren ondorioz, baseliza bezala gelditu zen.

## Deskribapena 
Eraikinak oinplano eta abside laukizuzena erakusten du. Erdiko habeartearen iparraldean 1653an datatuta dagoen ate klasizista ikus daiteke. Era berean balustra-itxurako leihoa.

Baselizaren alde batean baseliza zaintzen zuen ermitauaren etxearen erorkiak ikus daitezke. Etxe hori Gerra Zibilan izandako bonbardaketa batez txikitu zuten. Arku klasizista baten aztarna gelditu da bakarrik.

Barru aldean hiru erretaulak gordetzen dira. Handiena, inguruko artista batek 1670ean egina da. Bigarren bat Revilla de Camargon bizi zen Juan de la Puentek egin zuen, 1714an. Hirugarrena, hezetasunaren eraginez ia galdu zen. Azken hau sakristian zegoen eta bakarrik ama birjinaren tailu bat gelditzen da; taula Escobedoko El Alto auzoko elizan erakusten da gaur egun.

## Erromeria 
Urtero, San Pantaleon egunean, uztailaren 27an, erromeria garrantzitsua egiten da.

## Erreferentziak
Carlota Matienzo

**Carlota Matienzo Román** (Bartzelona, 1881 — Queens, New York, 1926) puertorricar irakasle eta feminista bat izan zen. Puerto Ricoko hezkuntza sistema publikoa berraldatzeko lana egin zuen eta 1917n Puerto Ricoko Emakume Ligaren eta 1921ean Gizarte Sufragisten Ligaren sortzailetakoa izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gaspara Stampa

**Gaspara Stampa** (Padua, 1523 - Venezia, 1554) olerkari italiarra izan zen.

## Biografia 
Paduan jaio zen 1523ren inguruan familia noble batean jatorriz Milangoa, bere aita hil ondoren, Gaspara Stampa Veneziara joan zen bizitzera bere amarekin, bere neba Baldassarre-rekin, nor poeta ere bazena eta bere ahizpa Cassandra-rekin, abeslari profesionala. Literaturan eta musikan hezia, bere nortasun sendoagatik, Gaspara maitasun askeko hainbat esperientzia izan zituen, bere bizitzan eta bere poesian eragin sakona izan zutenak. Erromantikoek harengan Safo berri bat ikusten zuten, nahiz eta bizitza laburra, baina bizia izan zuen. Olerkariaren istorioa bere garaiko testuinguruaren barruan aztertu behar da, non gizarte-harremanek, maitasuna barne, zeremoniala eta konbentzio zehatz multzo bat bete behar duten. Harreman horien artean, Collaltino di Collalto kondearekin izan zuena nabarmendu beharra dago, ia hiru urte iraun zuena (1548-1551) eta poeta abandonatuta amaitu zuena, Erlijio-krisi sakona eragin ziona.

## Lanak 
* *Rime* (hil osteko lana)
The Bletchley Circle

***The Bletchley Circle*** britainiar minisail dramatikoa da, Bletchley Parkeko kriptoanalistei buruzkoa. 2012 eta 2014 artean ITV katean aireratu zuten.

## Sinopsia 
Bigarren Mundu Gerran kodeak deszifratzeaz arduratu ziren lau emakume berriz elkartuko dira, 1950eko hamarkadan, Londresen saileko hiltzaile bat harrapatzeko.

## Aktoreak 
* Anna Maxwell Martin : Susan Gray
* Rachael Stirling : Millie
* Sophie Rundle : Lucy
* Julie Graham : Jean
* Hattie Morahan : Alice (2. denboraldia)
* Mark Dexter : Timothy
* Ed Birch : Harry
* Michael Gould : Deputy Commissioner Wainwright
* Simon Sherlock : DCI Compton
* Simon Williams : Cavendish
* Steven Robertson : Malcolm Crowley
* Nick Blood : Ben Gladstone (2. denboraldia)
* Faye Marsay : Lizzie (2. denboraldia)
* Paul Ritter : Masters (2. denboraldia)
* Brana Bajic : Marta
* Edyta Budnik Elishka

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Love (telesaila)

***Love*** AEBetako umorezko telesail erromantikoa da. Judd Apatow, Paul Rust eta Lesley Arfin ekoizleek sortu zuten. 2016 eta 2018 artean Netflix katean aireratu zuten.

## Sinopsia 
Telesailean egungo harremanak aztertzen ditu Mickey eta Gus pertsonaien bitartez, elkar ezagutu berri duten bi pertsonak hasiko duten harremanaren bitartez. Gus izaera lasaia duen eta gainontzekoekin harreman ona izaten duen gizon bat da; Mickeyk, berriz, aurreikusi ezin daitekeen izaera bat du, eta lotsarik gabeko emakume bat da. Hala, komunean ezer ez duten bi pertsona elkartuko dira, batak bestea erakarriz.

## Aktoreak 
### Nagusiak 
* Gillian Jacobs : Mickey Dobbs
* Paul Rust : Gus Cruikshank
* Claudia O'Doherty : Bertie

### Taldekoak 
* Brett Gelman : Dr. Greg Colter
* John Ross Bowie : Rob
* Dave Allen : Allan
* Steve Bannos : Frank
* Tracie Thoms : Susan Cheryl
* Seth Morris : Evan
* Chris Witaske : Chris
* Chantal Claret : Shaun
* Briga Heelan : Heidi McAuliffe
* David King : Wyatt
* Milana Vayntrub : Natalie
* Iris Apatow : Aria
* Charlyne Yi : Cori
* Kyle Kinane : Eric
* Kerri Kenney : Syd
* Jordan Rock : Kevin
* Daniel Stern : Marty Dobbs
* Rich Sommer : Dustin
* Lisa Darr
* Andy Dick : Andy
* Bobby Lee

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Norvegiako eskubaloi selekzio nazionala

thumb|eskuinera|

**Norvegiako eskubaloi selekzio nazionala** Europako hoberena da historikoki emakumezkoen mailan, eta munduko hiru hoberenen artean dago txapelketa horren ibilaldi historiko guztia kontuan hartuta. Gizonezkoen maila apalagoa da, baina selekzio hoberenen artean dago ere bai.

## Palmaresa 
### Europan 
#### Emakumezkoak 
Europako Eskubaloi Txapelketan, selezkioak ibilbide guztiz arrakastatsua eduki du, 7 aldiz txapeldun geldituta eta historiako talderik onena izanda: 1998an, 2004an, 2006an, 2008an, 2010ean, 2014an eta 2016an.

Zilarra 3 aldiz eskuratu dute (1996, 2002 eta 2012an) eta brontzea behin (1994an).

#### Gizonezkoak 
Laugarren postuan gelditu zen 2016an, eta seigarren 2008an. 2018ko edizioa barne, 8 aldiz sailkatu dira txapelketa honetarako.

### Munduan 
#### Emakumezkoak 
Munduko Txapelketan txapeldunak izan dira bestela 1999an, 2011an eta 2015ean, hiru aldiz. Txapeldunordeak 4 aldiz (1997, 2001, 2007 eta 2017an) izan dira, eta brontzea lortu dute beste 3 aldiz. 10 domina guztira lortu dute orain arte.

#### Gizonezkoak 
Txapeldunordeak izan ziren 2017an. 14 aldiz sailkatu dira guztira txapelketa honetan.

## Jokalari nabarmenenak 
### Emakumezkoak 
* Karoline Dyhre Breivang
* Susann Goksør Bjerkrheim
* Anja Edin
* Kjersti Grini
* Gro Hammerseng
* Cecilie Leganger
* Kristine Lunde
* Nora Mørk
* Katja Nyberg
* Stine Bredal Oftedal
* Linn-Kristin Riegelhuth

### Gizonezkoak 
* Kristian Bjørnsen
* Steinar Ege
* Roger Kjendalen
* Frank Løke
* Bjarte Myrhol
* Sander Sagosen
* Håvard Tvedten

## Kanpo estekak 
* Norvegiako federazioaren webgune ofiziala.
Pelin Karahan

**Vildan Pelin Karahan** (Ankara, Turkia, 1984ko irailaren 7a) turkiar aktorea da.

## Filmografia 
### Telebista
Deniz Çakır

**Deniz Çakır** (Ankara, Turkia, 1981ko abenduaren 31) turkiar aktorea da.

## Filmografia 
## Kanpo estekak
Ezgi Eyüboğlu

**Ezgi Eyüboğlu** (İstanbul, Turkia, 1988ko ekainaren 15a) turkiar aktorea da.

## Filmografia 
## Kanpo estekak
7menos20

**7menos20 **LGBT mugimenduaren barneko kolektibo bat da. 2006an jaio zen Gasteizen lesbianen sexualitatea ikusgai egiteko helburuarekin. 

## Ibilbidea 
2006an, Maeztun izan zen lesbianen arteko topaketa eta gero, emakume talde batek 7menos20 kolektiboa sortzeko erabakia hartu zuen. Izenaren jatorria: talde sortzailean zazpi lagun bildu ziren eta bakoitzak 20 euro  jarri Maeztuko gastuei aurre egiteko. 

Beste kolektibo batzuekin kolaborazio ibilbide zabala dute eta Euskal Herriko beste talde transfeminista batzuekin elkartu izan dira: Bilboko MDMA edo Sare Lesbianista, besteak beste. 2010ean hainbat talderekin batera Manifiesto para insurrección transfemista argitaratu zuten.  Era berean Arabako Emakumeen Asanbladarekin  ere lan egin dute martxoaren 8ko Emakumeen Nazioarteko Egunaren zein azaroaren 25eko Emakumeenganako Indarkeriaren aurkako Nazioarteko Egunaren antolakuntzetan begirada lesbikoa eranstea ahalbidetuz. Hain harreman estua eraiki izan dute elkarren artean, 2016an haien arteko 10. urteurrena ospatzeko sinbolikoki ezkontza publiko bat ospatu zutela. 

## Aldarrikapenak 
7menos20ko kideek diskurtsoa sortu eta praktikan jartzen dutenen arteko bereizketa egiten dute. Beraien ekintzekin hiritarrei aniztasun sexualari buruzko diskurtsoak helarazi nahi dizkiote eta Súkubo gunean estatu mailan Miquel Missé, Raquel Lucas Platero, Itziar Ziga edo Javier Sáez bezalako adituekin landutako ekarpen teorikoak kalean aplikatzen saiatu izan dira.

Beraien helburu nagusietako bat tabu sexualak apurtzea da "larrua jotzea larrua jotzeagatik, plazera plazeragatik izateko eskubidea ere".  Horrela, lesbianen sexualitatea begibistan jartzen dela uste dute, emakumeen arteko harremanak derrigorrez maitasunarekin lotuta egon beharraren ustea hautsiz.

Araban zehar sentsibilizazio ekintzak egiten dituzte lesbianen errealitateari buruzko eztabaida sortzeko asmoz. Sarritan beraien mezuak umorearen bitartez hedatzen dituzte. Haien lelo bat hau da: "ezin badut irri egin, dantzatu ezin badut, hau ez da nire iraultza." Probokatzaileak diren bideoak  egin eta erakutsi izan dituzte hitzaldi, jardunaldi eta topaketetan.

Gasteizko Giza Eskubideen aldeko Plataformako kide dira Kitzikan, Arabako Emakumeen Asanblada, Bilgune Feminista eta Mugarik Gabe bezalako beste kolektibo lokal batzuekin batera.    Aisialdirako jarduerak ere antolatzen dituzte: mendira irteerak, keramika tailerrak, shiatsu, yoga, drag king  tailerrak eta antzerkirako obrak "*Epaiketa sistemari"* bezalako lanekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 7menos20 Blog ofiziala

* 7menos20 Twitterren

* 7menos20 Facebooken
* 7menos20 YouTuben
* 7menos20 Alea.eus
Jasokundearen Kongregazioa

**Jasokundearen Ahizpen Kongregazioa** (; ) emakumezkoen Erlijio-ordena katolikoa da, Maria Eugenia Jesusenak 1839an Parisen sortu zuena. 2013an 1.086 kide zituen, Afrika, Amerika, Asia eta Europako 32 herrialdetan hedatuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala, assumpta.org
* La Asuncion Ikastetxea, laasunciondonostia.org
Maria Eugenia Jesusena

**Maria Eugenia Jesusena**, jaiotze-izena **Anne-Eugénie Milleret de Brou** (Metz, 1817ko abuztuaren 26a - Paris, 1898ko martxoaren 10a), frantziar lekaidea izan zen, Jasokundearen Kongregazioaren sortzailea. Benedikto XVI.ak santutu zuen 2007an. Haren jaieguna martxoaren 10ean ospatzen da.

## Bizitza 
Anne-Eugénie Milleret 1817an jaio zen Metzen, familia dirudun batean. Gurasoak sinestunak ez baziren ere, heziketa katolikoa jaso zuen. 1830ean aitak erreka jo zuen eta, denbora luze gabe, gurasoak bereizi egin ziren; Anne-Eugénie Parisera joan zen amarekin bizitzera. 1832an, ama hil zen kolerak joa, eta Anne-Eugénie Chalons-sur-Marneko lagun aberats batzuen etxera aldatu zen. Bertan erlijiotik urrunduz joan zen. Parisera itzulirik, 1836ko garizuman kristau federa itzuli zen, Henri Lacordaireren predikuak entzun ostean.

Handik aurrera, hezkuntza kristaua emanen zuen kongregazio bat sortzea izan zen haren ametsa. Côte-Saint-Andréko Ama Birjinaren Ikustaldia monasterioan prestakuntza hartu ondoren, Jasokundearen Kongregazioa sortu zuen 1839an. Ordenaren garapenean Emmanuel d'Alzonen laguntza izan zuen. Zenbait gorabehera gainditurik, 1842an ireki zuten lehenbiziko eskola Parisen. 1894 arte izan zen ordenaren ama nagusia; ordurako Frantzia, Ingalaterra, Espainia, Kaledonia Berria, Italia, Latinoamerika eta Filipinetan kokatuak ziren Jasokundearen ahizpak. Azken urteetan paralisiak joa, 1898ko martxoaren 10ean hil zen. 1975ean Paulo VI.ak dohatsu aitortu, eta 2007an Benedikto XVI.ak kanonizatu zuen.

## Erreferentziak
Pezeta (argipena)

**Pezeta** hitzak hainbat adiera ditu:

## Diruak 
* Pezeta andorrarra, Andorran zirkulazioan zegoen dibisa.
* Pezeta ekuatoreginearra, Ekuatore Ginean zirkulazioan zegoen dibisa.
* Pezeta espainiarra, Espainian zirkulazioan zegoen dibisa.
* Pezeta euskalduna, Eusko Jaurlaritzak Espainiako Gerra Zibilean bere menpean izan zituen lurraldeetan zirkulazioan zegoen dibisa.
* Pezeta kataluniarra, Katalunian zirkulazioan zegoen dibisa.
* Pezeta sahararra, Saharako Errepublika Arabiar Demokratikoan zirkulazioan dagoen dibisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dorleta Alberdi

**Dorleta Alberdi Aretxederreta** (Arratzu, 1967ko irailaren 27a) bizkaitar kazetaria, euskalaria eta euskaltzain urgazlea da. 

## Biografia 
### Hezkuntza eta lana 
Informazio Zientziatan lizentziatu zen Euskal Herriko Unibertsitatean. Bilboko Elizbarrutiaren gizarte komunikabideetako arduraduna. Euskaltzain urgazle izendatu zuten 2006ko maiatzaren 26an. Bizkaia Irratiko zuzendaria izan zen (2003-2010). Lenenago erredaktore El Correo egunkariaren kostaldeko edizinoan (1985-1988). Irakasle modura aritu izan zen Labayru Ikastegian (1985-1988)

## Argitaratutako lanak 
* *Osaba Joseba, argaletan argalena* / Antonio A. Gómez Yebra [itzul.] (1991).
* Dorleta Alberdi. *Bizkaia Irratia ahozko komunikabide bakarra mendebaldeko euskeran*. 2003. Mendebalde.eus.
* Arratzu (2009) Euskaltzaindia, 115 or. Gaiak: Lakarra, Joseba Andoni (1962-) Arratzu (Bizkaia)-Deskribapenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Euskera (aldizkaria)

***Euskera*** Euskaltzaindiaren agerkari ofiziala da eta 1920. urtetik argitaratzen da. Urteko lehen zenbakiak (buletinak) Euskaltzaindiaren lana eta bizitza akademikoa biltzen ditu, eta bigarrenak Akademiaren lan esparruetako ikerketa-artikulu originalak, liburu-aipamenak eta antzekoak jasotzen ditu. Zenbakiak urtea bukatu eta hurrengo sei hilabeteetan argitaratzen dira. Ikerketa artikuluak argitaratzeko, Idazketa kontseiluak, anonimotasuna bermatuz, kanpo ebaluatzaileen iritzia jasoko du.

## Parte hartzaileak 
### Zuzendaria: 
Euskaltzainburua

### Idazkaria: 
Ana Toledo

### Teknikaria: 
Argitalpen zerbitzuaren eragilea

### Kideak (euskaltzainak): 
* Adolfo Arejita.
* Jean-Baptiste Coyos.
* Joseba Lakarra.
* Andoni Sagarna.
* Patxi Salaberri Muñoa.
* Mikel Zalbide.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luxenburgotar

**Luxenburgotarrak** edo **luxemburgarrak** () Luxenburgoko herritarrak dira. Germaniar jatorrikoa, austriarrek bezala, Germaniar Konfederazioaren gainbeherara arte, bere burua alemaniarren eskualdeko taldetzat hartzen zuten.

Egun gehienak Luxenburgon bizi arren, munduan zehar luxemburgar diaspora bat dago, batez ere Frantzian, Belgikan eta Estatu Batuetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Belgikar

**Belgikarrak** (, , ) Belgikako herritarrak dira. Hitza etnikoa baino administratiboa edo politikoa da, izan ere, Belgika estatu multietnikoa da, bi komunitatetan ( edo ) banatua: iparraldean bizi diren flandriarrak eta hegoaldean bizi diren waloniarrak.

Egun gehienak Belgikan bizi arren, munduan zehar belgikar diaspora bat dago, batez ere Frantzian, Kanadan eta Estatu Batuetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Italiar diaspora

thumb|Mulberry Street, Little Italy auzoa, New York, c. 1900
**Italiarren diasporak** italiarrak Italiatik alde egiteko egon diren eskala handiko migrazioak dira. Italiako historian bi diaspora handi izan dira. Lehena 1860ko hamarkadan hasi zen, Italiaren bateratzearekin batera, eta 1920koan amaitu zen, faxismoa gailentzean. Bigarrena Bigarren Mundu Gerra amaitzean hasi zen eta 1970eko hamarkadan bukatu zen.

Italiaren batasun prozesuarekin, XIX. mendearen bigarren erdialdean, nahiz eta independentzia eta batasun politikoa lortu, arlo ekonomikoan arazo larriak izan zituen Italiako estatu berriak. Batez ere hegoaldean garai horretako antzinako nekazaritza sistemaren ondorioz, nekazari asko oso egoera larrian geratu ziren. Behean, AEBtako ikerlari batek egina emigrazio honi buruzko gogoeta bat dago.

## Estatistikak 
thumb|400px|Italiatik emigratutakoak, eskualdeen arabera 1876-1915
Italiatik emigratutakoak, mila biztanleko:
* 1870-1879: 4.29
* 1880-1889: 6.09
* 1890-1899: 8.65
* 1900-1913: 17.97
Emigrazioaren une gorena 1913. urtean gertatu zen, zeinean 872.598 utzi zuten Italia.

## Gaur egungo datuak 
### Jatorri italiarrekoak 
* Brasil: 30 milioi inguru.
* Argentina: 28 milioi inguru
* AEB: 18 milioi inguru
* Frantzia: 4 milioi inguru
* Venezuela: 1,5–2 milioi inguru
* Kanada: 1,3 milioi inguru
* Uruguai: milioi bat
* Australia: milioi bat
* Allemania: milioi bat ia
* Belgika: 600.000

### Herritartasuna dutenak 
Italiako 2016ko konstituzio erreferenduma egin zenean, Italiatik kanpo bizi ziren italiarren datuak bildu ziren erroldarako (hiritartasuna zutenak, alegia), eta hauek izan ziren datuak:
* Argentina: 673.238 lagun.
* Alemania, 581.433.
* Suitza 482.539.
* Frantzia 329.202,
* Brasil 325.555.
* Erresuma Batua 232.932
* Belgika 225.801.
* Amerikako Estatu Batuak 218.407
* Australia 120.791
* Espainia 118.879.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jon Polito

**Jon Raymond Polito** (Filadelfia, 1950eko abenduaren 29a - Duarte, Kalifornia, 2016ko irailaren 1a) estatubatuar zinema eta telebistako aktore eta ahots bikoiztaile bat izan zen.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Izpi krepuskular

[thumb|Izpi krepuskularrak [Brasilen.]]
**Izpi krepuskularrak** zeruan eguzkia dagoen puntutik ateratzen direla diruditen argi izpiak dira. Perspektiba efektu baten ondorioz puntu batean elkartzen direla diruditen arren izpiak ia paraleloak dira, urrunean bat egiten dutela diruditen trenbide paraleloetan bezala.

Krepuskular hitza krepuskulu esan nahi duen latinezko "crepusculum"-etik dator, fenomeno hau egunsenti eta ilunabarretan maiz gertatzen baita.

## Izpi antikrepuskularrak 
Kasu batzuetan izpiek zerua zeharkatzen dute eta eguzkiaren aurkako aldeko puntu batean bat egiten dutela dirudi. Izpi horiek izpi antikrepuskularrak deitzen dira. Ez dira izpi krepuskularrak bezain maiz ikusten. Izpiek eguzkia dagoen aldean eta aurkakoan itxuraz bat egitea perspektiba efektu bat da.

## Kolorea 
Izpi krepuskularrek kolore laranja izaten dute maiz. Egunsenti eta ilunabarretan eguzki izpiek eguerdian baino distantzia luzeagoa egiten dute airean zehar eta Rayleighen sakabanaketaren ondorioz aireko partikulek uhin-luzera laburreko argia (urdina eta berdea) gehiago sakabanatzen dute uhin-luzera luzekoa baino (horia eta gorria).

## Galeria 

Fitxategi:Crepuscular rays at Sunset near Waterberg Plateau edit.jpg|Izpi krepuskularrak Namibian.
Fitxategi:Crepuscular rays in ggp 2.jpg|Izpi krepuskularrak Golden Gate Parken, San Francisco (AEB).
Fitxategi:Anticrepuscular Rays.jpg|Izpi antikrepuskularrak Floridan (AEB).
Fitxategi:Lunar Crepuscular Rays 2.jpg|Ilargiaren izpi krepuskularrak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
 Atmospheric Optics: Crepuscular rays
María Asunción Aramburuzabala

**María Asunción Aramburuzabala Larregui** (Mexiko Hiria, 1963ko maiatzaren 2a) mexikar enpresaburua da. Bost mila milioi dolar baino gehiagoko ondarearekin, Mexikoko emakume enpresabururik aberatsenetakoa da.

## Bizitza 
María Asunción Aramburuzabala Mexiko Hirian jaio zen 1963an. Gaztetan Mexikora joandako Félix Aramburuzabala eskoriatzar enpresaburuaren biloba da, Grupo Modelo garagardotegiaren sortzaileetako bat eta enpresaren presidente izandakoa. Bere aita, Pablo Aramburuzabala Ocaranza, garagardotegiaren akziodun nagusia izan zen.

Aramburuzabala Kontabilitatean lizentziaduna da Mexikoko Teknologia Institutu Autonomoan. 1995ean aita hil zitzaion eta 1996an Grupo Modeloren presidenteordetza hartu zuen. Gainera, Tresalia Capital aliantza sortu zuen bere ahizpa eta bien amarekin familiaren inbertsioak dibertsifikatzeko.

1982tik 1997ra Paulo Patricio Zapata Navarrorekin ezkonduta egon zen eta bi seme izan zituzten: Pablo eta Santiago. 2005ean apirilaren 23an Antonio Óscar Garza Quintana hartu zuen senar, Ameriketako Estatu Batuen enbaxadorea Mexikon, baina banandu ziren 2009an.

## Erreferentziak
Luísa Todi

**Luísa Rosa de Aguiar Todi** (Setúbal, 1753ko urtarrilaren 9 - Lisboa, 1833ko urriaren 1a) portugaldar mezzosoprano ospetsua zen, ahots indartsua eta aberatsa zuen eta talentu dramatiko bikaina.

## Bizitza 
Todi abizena hartu zuen Francesco Saverio Todi italiarrekin ezkondu zenean, bere ibilbide artistiko ospetsuaren hasieran. Davide Peres-en ikaslea izan zen Lisboan, eta ospea Madrilen hasi zen 1777an, Paisiello-ren Olimpiade opera abestu zuenean. Mezzosoprano ahots bikainaz eta figura ederrez dohaindua, dohain natural hauek tenperamentu dramatiko bikain batez baloratuak, urte askotan gozatu zuen publikoaren eta Europako gorte nagusien mirespenaz eta faboreaz, hainbat urtez Katalina I.a enperatrizearen eta Prusiako erregearen artista gogokoena izanez.

Parisen, non Madama Mara ezagunarekin lehian aritu zen, miresle talde gogotsu bat lortu zuen, todistak, Maristekin edo Mara aldekoekin Operako bataila amorratuetan bata bestearen aurrean borrokatzen zituztenak, gluckisten eta puccinisten artekoen borroka ospetsuetan bezala.

Bere garaiko artistarik handienekin gertatu zenaren kontra, Todik, bere heriotzan, fortuna erraldoia utzi zuen, milioi bat liberan eta bitxi kantitate handian kalkulatuta, gehienak erregeek eta handikiek oparituak.

## Bibliografia 
* Espasa entziklopedia *62. liburukia, 342. or.* ()
Lingua ignota

[thumb|300px|[Hildegarda Bingengoaren 23 *litterae ignotae*]]

''''''''* () XII. mendean Rupertsbergeko abadesa zen Hildegarda Bingengoak deskribatutako hizkuntza misteriotsua da. Dirudienez, Hildegarda Bingengoak helburu mistikoekin erabili zuen baina hori ere ez dago oso garbi. Idazteko, 23 letra erabili zituen, *litterae ignotae* bezala ezagutzen direnak. Dirudienez, ezagutzen den lehen hizkuntza eraikia izan zen.

## Liburua 
Abadesak hizkuntza partzialki lan batean deskribatu zuen: *Lingua Ignota per simplicem hominem Hildegardem prolata''. Liburu honen bi eskuizkribu gorde egin dira. Lan honetan 1.011 hitz bildu zituen. Berez, hizkuntza horren hitzak eta grafiak asmatu zituen zeren eta gramatika latinarena baitzen.

## Hizkuntzaren iturriak 
Ikerlariek Hildegarda Bingengoak sortutako hizkuntza Mosela haraneko erromantzeari lotuta egon daitekeela uste dute. Hori da, adibidez, D'Ambrosio iritzia. Asmatutako hizkuntzak, bestetik, Erdi Aroko latinaren kutsua erakusten du. Adibide bezala "loifolum" hitza aipatu izan da: hitz honek italieraren "la folla"rekin antzekotasun handia du.
 
Hildegardak predikatzeko egin zituen bidaietan Mosela ibaian ibili zen, gaur egungo Alemaniako Renania-Palatinatuan. Santua han ibili zen urteetan oraindik erromantze hori erabiltzen zen. Hildegardaren bizi urteetan Treveris inguruan desagertu zen eta, agian ere bai, Estrasburgon. Beraz, santuak hizkuntza hori ezagutu zuen.

## Adibideko testua 
thumb|eskuinera|Hildegarda Bingengoa, *lingua ignota*ren sortzailea.
Testu hau latinez idatzita dago baina tartean Lingua Ignotaren elementuak agertzen dira:

"O orzchis Ecclesia, armis divinis praecincta, et hyacinto ornata, tu es caldemia stigmatum loifolum et urbs scienciarum. O, o tu es etiam crizanta in alto sono, et es chorzta gemma".

"Oi, munduko eliza, jainkoaren eskuz armatua, eta hiazintoez edertuta, zu zara jendearen eta zientzien hiriaren baltsamoa. Oi, zu ere musika goitarrez apainduta zara eta harribitxi distiratsuena zara".

## Glosarioa 
Glosarioa ordena hierarkikoan antolatu zuen, lehenik Jainkoaren eta aingeruentzako terminoak emanez, gizakientzako terminoak eta familia harremanetarako terminoak jarraituz, gorputz-atalak, gaixotasunak...

Hona hemen lehendabiziko sarrerak:
* Aigonz: *jainkoa*
* Aieganz: *aingeru*
* Zuuenz: *santu*
* Liuionz: *salbatzaile*
* Diueliz: *deabru*
* Ispariz: *espiritu*
* Inimois: *gizaki*
* Jur: *gizona*
* Vanix: *emakume*
* Peuearrez: *patriarka*
* Korzinthio: *profeta*
* Falschin: *vates*
* Sonziz: *apostolu*
* Linschiol: *martiri*
* Zanziuer: *aitortzaile*
* Vrizoil: *birjin*
* Jugiza: *alargun*
* Pangizo: *penitente*
* Kulzphazur: *birraitona*
* Phazur: *aitona*
* Peueriz: *aita*
* Maiz: *ama*
* Hilzpeueriz: *aitaordea*
* Hilzmaiz: *amaordea*
* Limzkil: *haur*
* Zains: *ume*
* Zunzial: *gazte*
* Bischiniz: *nerabe*

## Erreferentziak 
## Ikus, baita ere 
* Hizkuntza eraiki
Izpi antikrepuskular

[thumb|Izpi antikrepuskularrak [Floridan (AEB). Ilundu baino ordubete lehenago ateratako argazki honetan eguzkia argazkilariaren atzean dago.]]
[thumb|Izpi antikrepuskularrak [Zizurkilgo Ezkeltzu menditik. Izpiek Aiako Harriaren eskuinean bat egiten dutela dirudi.]]
**Izpi antikrepuskularrak** izpi krepuskularren antzeko fenomeno optiko atmosferiko bat dira, baina eguzkiaren aurkako aldean agertzen dira zeruan. Izpi krepuskularrek zerua zeharkatu eta eguzkiaren aurkako aldeko puntu batean itxuraz bat egitean sortzen dira. Ez dira izpi krepuskularrak bezain maiz ikusten. Gehienetan egunsenti edo ilunabarrean izaten dira ikusgai.

Izpiek eguzkia dagoen aldean eta aurkakoan itxuraz bat egitea perspektiba efektu bat da. Izpi antikrepuskularrak ia paraleloak dira, baina perspektiba linealaren ondorioz eguzkiaren kokapenaren aurkako aldeko puntu batean bat egiten dutela ematen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
 Atmospheric Optics: Anticrepuscular rays
Magrebtar

**Magrebtarrak** (; ) Magrebeko biztanleak dira. Erdi Aroan mairuak deituak, iparraldeko Afrikaren mendebaldean bizi dira. Europan, batez ere Frantzian eta Espainian, diaspora zabala dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bertrada Laongoa

**Bertrana Laongoa** (Laon, 726ko maiatza - Choisy-au-Bac, 783ko uztailaren 12a) Heribert Laongoa kondearen eta Gisela Laongoaren alaba izan zen. **Berta** izenez ere ezaguna da. Pepin Laburrarekin, frankoen erregerekin, ezkondu zen 749an, 741. urtetik bere ohaidea izan ondoren, eta Karlos I.a Handiaren gurasoak izan ziren, Karlomagno deitzen zena, 742an, eta Karloman I.arenak, 747an.

"Oin handiarena" goitizena zuen, oin bat bestea baino handiagoa zuelako.
Udaberri-lore goiztiar

**Udaberri-lore goiztiar** edo **Sanjose-lore goiztiar** (*Primula vulgaris*) Primulazeo familiako landare loreduna da, jatorriz Europa hego eta mendebaldekoa (Faroe Uharte eta Norvegiatik Portugalera eta ekialderantz Alemania, Ukraina, Krimea eta Balkanetaraino), Afrika ipar-mendebaldekoa (Aljeria) eta Asia hego-mendebaldekoa (Turkiatik Iranera).

## Deskribapena 
10-30 cm arteko altuera hartzen duen landare bizikorra da. Hosto erroseta bat dauka eta habitat egokietan gutxi gorabehera hostoiraunkorra da.

Hostoak 5-25 cm luze dira eta 2-6 cm zabal. 2-4 cm-ko diametroa duten usain gozoko loreak ditu. Loreak hori argiak izan ohi dira, baina aldaera zuri eta arrosak ohikoak dira naturan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak