open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lucia Anguissola

**Lucia Anguissola** **Ponzone** (Cremona,  Italia, ca. 1536/38-ca. 1565) italiar margolari manierista izan zen.
## Biografia 
[thumb|ezkerrera|246x246px|Lucia, Minerva eta Europa Anguissola ahizpak zerbitzariarekin, [Sofonisba Anguissola|Sofonisba ahizpa magolariaren lana]]
Bianca Ponzoneren eta Amilcare Anguissolaren sei alabetatik hirugarrena, Genoako behe-nobleziako kidea; besteak beste, Sofonisba ahizpak —haietako ospetsuena eta agian bere maistra—, Elena, Minerva, Europa eta Annamaria, hezkuntza zorrotza jaso zuen, latina eta neurri handiagoan edo txikiagoan ahizpa guztiak pinturan jardun zuten. Anguissola ahizpak hazi ziren familiako giroa Sofonisbaren konposizio handienetako batean islatuta dago: *La partida de ajedrez* *de Poznan*, 1555. 

Horren arabera, taulan agertzen den inskripzioak hiru ahizpa (Lucía ezkerrekoa) eta zerbitzaria irudikatu zituen,. Lucia gazte hil zen. Vasari 1566an Cremona bisitatu zuenean, hilda zegoen. Vasari familiari egindako bisitan, Luciak margotutako bi erretratu ikusi ahal izan zituen eta goraipatu egiten zituen.

Horietako bat, Pietro Manna Cremonako medikuarena, Prado Museoan dago, besaulkiaren besoan inskripzio bat duela: ezkerrera|265x265px|Signature_of_Lucia_Anguissola_on_painting_of_Pietro_Manna,_médico_de_Cremona_(cropped)«LVCIA ANGVISOÑLA AMILCARIS ADOLESCENS. F».  

Gainera, ustez bere lanak diren Volterrako Viti Palazzoan *Amabirjina Haurrarekin*, Milango Castello Sforzescon-en gorputz erdiko autorretratua, eta  *Dama erretratua* Erroman, Borghese Galeria, autorretratua, Sofonisba ahizparena edo artistaren amarena. Beste bi erretratu, Bresciako Tosio Martinengo Museoan eta Milango Poldi Pezzoli Museoan, Luciaren edo haren Minerva ahizparena direlakoan daude.

## Iruditegia 

Fitxategi:Lucia Anguissola - Portrait of Sofonisba Anguissola - WGA0695.jpg|Sofonisba Anguissola Lucia Anguissola ahizpak margotua, 1560 -1565 ingurukoa
Fitxategi:Portrait of Europa Anguissola.jpg|Europa Anguissola Lucia Anguissola ahizpak margotua, 1556
Fitxategi:Pietro Manna, médico de Cremona.jpg|Pietro Manna Cremonako medikua Lucia Anguissolak margotua,1557-1560 ingurukoa 
Fitxategi:Self portrait attributed to Lucia Anguissola.jpg|ustez Lucia Anguisolarena

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Jover de Celis, Maite, Gayo García, M. Dolores eta Alba Carcelén, Laura, «Sofonisba Anguissola Prado Museoan. Una accesibilidad a su obra», in Ruiz Gómez, Leticia, Historia de dos pintoras: Sofonisba Anguisssola eta Lavinia Fontana, or. 71-87.
* Ruiz Gómez, Leticia (Arg. ), Bi margolariren historia: Sofonisba Anguisssola eta Lavinia Fontana, Madril, Prado Museoa, 2019,  

## Kanpo estekak 
* Biografía en la Enciclopedia en línea del Museo del Prado
* Web Gallery of Art
* Control de autoridad Fichero de Autoridades Virtual Internacional (FAVI-VIAF)
Gi enperatriza

**Gi enperatriza** edo **Ki** **enperatriza** (Hangul: 기황후, Hanja: 奇皇后; 1315–1370(?)), Q**i enperatriza** (txineraz: 奇皇后) edo **Öljei Khutuk** (Mongolieraz: Өлзийхутаг; txineraz: 完者忽都) bezala ere ezaguna, Toghon Temür (txineraz: *Huizong*, 元惠宗) enperadorearen enperatriz nagusienetakoa zen, eta Biligtü Khan (txineraz: *Zhaozong*, 北元昭宗) enperadorearen ama.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bode (argipena)

**Bode** izenak halako orrietara eraman gaitzake:

## Pertsonak 
* Bode Miller (1977an jaioa), eskiatzaile estatubatuarra
* Bode Sowande (1948an jaioa), idazle nigeriarra
* Bode Thomas (1918-1953), politikari nigeriarra
Deitura gisa

*Hendrik Wade Bode, zientzialaria, eta honek definitua:
**Boderen diagrama, ingeniaritza elektrikoan eta kontrol-teorian erabilitako grafikoa
*Johann Elert Bode, astronomoa, eta honek aurkitua:
**Bode galaxia edo Boderen galaxia, Messier 81 izenarekin ezagunagoa.

## Geografia 
* Böde, Hungariako herria Zala konderrian-
* Bode, Iowa, Humboldt Countyko hiria, Estatu Batuak
* Bode, Nepal, Bhaktapur barrutiko hiria.
* Bode (ibaia), Alemaniako ibaia bat, Saale ibaiaren adarra.

## Bestelakoak 
* Bode (kraterra), Ilargiko kraterra.
* Bode (marka), AEBetako arropa-enpresa eta marka.
* **Bode museoa**, Berlinen.
Klaus Bonsack

**Klaus-Michael Bonsack** (Waltershausen  1941eko abenduaren 26a - Innsbruck, 2023ko martxoaren 5a) alemaniar luge lasterkaria izan zen.

Lau domina irabazi zituen Neguko Olinpiar Jokoetan. 1964ko jokoetan Alemaniako talde bateratuarekin lehiatu zen eta banakako proban zilarrezko domina irabazi zuen. 1968ko eta 1972ko Jokoetan Alemaniako Errepublika Demokratikoko taldea lehiatu zen. 1968an, urrezko domina lortu zuen binakako proban, Thomas Köhlerrekin batera, eta brontzezko domina banakako proban. 1972an, brontzezko domina irabazi zuen binakako proban, Wolfram Friedlerrekin batera.

Urrezko domina bat, zilarrezko bi eta brontzezko bi ere lortu zituen munduko txapelketetan.
Fundación Gabo

**Fundación Gabo,** aurretik **FNPI - Fundación Gabriel García Márquez para el Nuevo Periodismo Iberoamericano,** irabazi asmorik gabeko erakundea da, Gabriel García Márquezek sortu zuen eta Cartagena de Indiasen (Kolonbia) du egoitza. 1995az geroztik,Iberoamerikan kalitatezko kazetaritza sustatzen aldera proiekziorako ekimenak zuzentzen ditu, besteak beste, tailerrak, sariak, bekak eta argitalpenak egiten ditu 

## Ekimenak 
Fundazioak sustatzen dituen ekimenen artean aipamen berezia merezi du Kazetaritzako Gabriel García Márquez Saria, Medellingo alkatetza, Bancolombia eta SURAren arteko elkarlan publiko-pribatuari esker emandako saria:

### Kazetaritzako Gabriel García Márquez Saria 
Sari honen aurrekari zuzena da Premio Nuevo Periodismo Cemex+FNPI delakoa. Gaztelaniaz eta portugesez lan egin eta argitaratzen duten kazetari eta komunikabideen bikaintasuna, berrikuntza eta koherentzia etikoa sustatzen dute. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Fundación Gabo - Webgune ofiziala
Jennifer Ávila

**Jennifer Ávila Reyes** (El Progreso, 1990eko ekainaren 29a) hondurastar kazetari, dokumentalgile eta ikertzailea da. 2017an, *Contracorriente* izeneko komunikabidea sortu zuen eta egun bertako zuzendaria da. Besteak beste, ustelkeria eta haur zein emakumeen kontrako indarkeria salatzen du.

## Biografia 
2011 eta 2017 urteen artean *The Washington Post, Divergentes, Distintas Latitudes* eta *Noticias Aliadas* bezalako komunikabideentzat idatzi zuen. 2017an, Catherine Calderón-ekin batera *Contracorriente* izeneko komunikabidea sortu zuen, 2023an hogei bat langile dituena San Pedro Sula eta Tegucigalpan.

## Sariak eta aitortzak 
* 2023an Fundación Gabok ematen duen Gabo Sariaren bikaintasunaren aitortza jaso du.
* 2021ean Colunbiako Unibertsitateko Kazetaritza Eskolaren Maria Moors Cabot sariaren aipamen berezia.
* 2020an LASA Media Award.
* 2017an Dona’m Cine-ko Berta Cáceres Saria.
* 2014an Hondurasko Berdintasunaren aldeko eta Emakumeen Kontrako Indarleriaren aurkako komunikazio sari nazionala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Vitales o vitales: El Reto de Emprender un Medio | Jennifer Avila | TEDxSanPedroSula Guardiana de los ríos (Dokumentala)
Ile androgeniko

thumb|Ile androgenikoaren banaketa emakumeen eta gizonen gorputzean.|ezkerrerathumb|thumbtime=0|start=0|Gorputzeko ileen gaineko zortzi datu jakingarri.
**Ile androgenikoa** pubertaroan eta nerabezaroan androgeno-maila (gizonezkoen sexu-hormonak) handitzeak eragiten du. Ile-folikuluek androgenoei erantzuten diete, batez ere testosteronari eta haren deribatuei. Haren hazkunde-erritmoa azkartu egiten da, eta gero eta luzeagoak eta lodiagoak bihurtzen dira. 

Androgenoekiko sentikortasun desberdinak dituzte gorputzeko zonaldeen arabera. Testosteronaren maila handitzearen ondorioz, ile androgenikoa agertzeko sekuentziak gorputzeko hainbat ataletako sentikortasuna islatzen du. Pubiseko eremua da sentikorrena, eta, beraz, hantxe hazten da lehenik.

Pubisa eta besapeak dira, bi sexuetan, ile androgenikoaren garapen handiaren ondorioz ile terminal bihurtzen diren giza gorputzeko atalak.

Ilearen banaketari dagokionez, dimorfismo sexual nabarmena dago: gizonetan ile terminal bihurtzen den eremu gehiago daude (bizarra, bularra eta sabelaldea hazten diren eremuak); emakumeek, berriz, ile gutxiago dute, eta hori, gainera, ez da hain nabarmena. Antolaketa genetikoak pertsonen sexua eta androgenoen banakako hazkundea zehazten ditu, eta, beraz, baita ile androgenikoaren garapena ere.
## Ikus gainera 
* Gorputzeko ilea
* Alopezia androgenikoa
* Pubiseko ilea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josef Vojta

**Josef Vojta** (Pilsen, 1935eko apirilaren 19a - 2023ko martxoaren 6a) txekiar futbolaria izan zen.

Bere ibilbide profesional gehiena Txekoslovakiako futbol ligako AC Sparta Praga taldean egin zuen.

7 partida jokatu zituen Txekoslovakiako futbol selekzio nazionalarekin eta brontzezko domina lortu zuen 1960ko Europako Futbol Txapelketan eta brontzezko domina 1964ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Palmaresa 
**Sparta Praga**
* Txekoslovakiako futbol liga: 1964–65, 1966–67
* Txekoslovakiako futbol kopa: 1964
* Mitropa Kopa: 1964

**Txekoslovakia**
* 1960ko Europako FutbolTxapelketa: Brontzekko domina
* 1964ko  Udako Olinpiar Jokoak: zilarrezko domina

## Kanpo estekak
Phoenix Parkeko hilketak

**Phoenix Parkeko hilketak**, 1882ko maiatzaren 6an, Irlandako Dublin hiriburuko Phoenix parkean, Lord Frederick Cavendish eta Thomas Henry Burke britainiar agintaritzako funtzionarioen aurkako atentatua eta hilketak izan ziren, garaiko Irlanda nahiz Britainiar Inperioan oihartzun handia izan zuen gertaera.

Hilketan egileak Irish National Invincibles irlandar talde errepublikarraren kideak izan ziren, Irlandar Anaitasun Errepublikarraren eszisio erradikala zena.

## Ikus, gainera 
* Phoenix parkea

## Kanpo estekak
Deerfield egoitza

**Deerfield egoitza**, ofizialki **Idazkari Nagusiaren Ostatua**,  edo '''Chief Secretary's Lodge''', Irlandako Errepublikako Dublin hiriburuan dagoen eraikin bat da, Phoenix parkean.

1927tik Irlandako AEBetako enbaxadorearen bizilekua da, eta aurrez AEBetako enbaxada izan zen. 

1774-1776 artean eraiki zen, jatorriz John Blaquiere, Blaquiereko 1. baroiaren egoitza izateko.
James Carey (feniarra)

**James Carey** (1845-1883), irlandar feniar ekintzaile bat izan zen, nagusiki Irish National Invincibles talde erradikalaren burua izateagatik ezaguna.

1861ean Irlandar Anaitasun Errepublikarraren kide izan zen, baina 1881ean erakunde horrekin apurtu eta Irish National Invincibles eszisioaren sortzaileetako bat izan zen.

Britainiarrek bera eta taldekide ugari atxilotu zituztenean, Carey bere kideen aurka lekukotasuna eman eta ondorioz Joe Brady, Daniel Curley, Tim Kelly, Thomas Caffrey eta Michael Fagan kideak urkatuak izan ziren. Careyri nortasun faltsu berria eman eta britainiaren kontrolpeko Lurmuturreko koloniara joateko baimena eman zitzaion, baina bertan Patrick O'Donnell feniarrak nor zen ezagutu eta tiroz hil zuen.
Irish National Invincibles

**Irish National Invincibles**, maiz **Invincibles** bezala ezagunak, euskaraz *Irlandar Garaitezin Nazionalak* edo *Garaitezinak*, 1881-1883 artean jardundako Irlandako errepublikar talde bat izan zen, Irlandar Anaitasun Errepublikarraren eszisioa. 

Talde honek erakunde nagusiak baina agenda erradikalagoa zuen, eta Irlandan zeuden britainiar poliziak jomugatzat hartu zituen eta bereziki Dublingo gazteluko britainiar agintariak. Dublin hiriburua eta ingurumarian jardun zuen.

James Carey burua izan zen eta talde honetako ekintza sonatuena 1982ko Phoenix Parkeko hilketak izen ziren.

Britainiarrek taldekide gehienak atxilotu eta torturatu zituzten, batzuk urkatuak izan ziren, beste batzuk espetzeratuak, eta gainontzekoak AEBetara ihes egin zuten.
Agaricus pequinii

***Agaricus pequinii*** *Agaricaceae* familiako onddo bat da. Nahiko jangarri ona.

Sinonimoak: *Clarkeinda pequinii*, *Psalliota pequinii*, *Agaricus gennadii subsp. microsporus*, *Agaricus gennadii var. microsporus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 14 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, baina berehala hondoratua; zuri zikinetik krema-okre kolorera doana, ale gazteetan, nabariak diren arre koloreko mintzezko hondarrekin, helduetan ez dira hain nabarmenak.

**Orriak:** Estu, lehenengo arrosakarak, gero beltzaxkak ertz argiagoarekin.

**Hanka:** Hasieran laburra eta lodia, gero lerdenagoa, banda ezkatatsu horizontaleko, mintzezko pseudobolba bat du, kapelaren kolore berekoa; behetik estaltzen du, eta, hasieran, oina osorik estaltzen du. Garatzen denean oinarrira mugatuta gelditzen da.

**Haragia:** Trinkoa, zuria, aleak gazteak eta freskoak direnean, gorrixka aireak ukitzean.

Etimologia: *Agaricus* terminoa grekotik dator, perretxikoa esan nahi duen "agarikón" hitzetik.

## Jangarritasuna 
Jateko ona, maiz kontsumitzen da eta estimatua da leku batzuetan.

### Nahasketa arriskua 
*Agaricus gennadii* delakoarekin, hau txikiagoa da eta haragi zurixka du. *Agaricus bitorquis* espeziearekin (ohikoena) ale tipokoetan eraztun bikoitza du.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean, lurzoru hareatsuetan, berotegietan, etab. Beti leku beroetan. Oso urria.

## Banaketa eremua 
Espainia, Frantzia, Italia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Patrick O'Donnell (Invincible)

'''Patrick O'Donnell'*,  edo *Pádraig Mhícheál Airt Ó Domhnail'' (1835, Gweedore, Donegal konderria &ndash; 1883ko abenduaren 17a), irlandar errepublikar bat izan izan zen.

Nagusiki Hego Afrikan James Carey irlandar errepublikarra hiltzeagatik ezaguna da, Careyk aurrez Irish National Invincibles taldeko kideei traizioa egin baitzien. Era beran, britainiarrek O'Donnell atxilotu eta Erresuma Batura ekarri zuten, bertan epaitua eta heriotzera zigortua izan zen. Londresko Newgate espetxeko urkamendian exekutatu zuten.
Guardiana de los Ríos

**Guardiana de los Ríos** Jennifer Ávilak 2016an zuzendutako dokumentala da, Berta Cáceres borrokan oinarrituta Hondurasko ibaien salmenta salatzen du.

## Aurrekariak 
Hondurasko uraren legeak energia elektrikoa sortzeko urtegiak baimendu zituen eta 2009ko estatu-kolpetik atera zen gobernuak 40 bat kontratu sinatu zituen enpresa desberdinekin hauek ustiatzeko. Herri indignek kontra egin zioten eredu horri. Dokumental hau Berta Cáceresen erailketaren hurrengo egunean hasi zen grabatzen. *Pueblos* aldizkariak argitaratutako elkarrizketa batean, Jennifer Ávilak hau adierazten du:(...) guk bagenuen dokumental bat egiteko kezka, ura eta ibaiak babesteko komunitateek egiten duten borroka erakusteko. Bertak laguntzen zituen borroka horiek; horregatik, elkarrizketa bat egin genuen harekin. Berta hil zutenean ari nintzen gidoia prestatzen. Oso kolpe gogorra izan zen. Mehatxuak jasan zituen arren, inork ez zuen espero, nazioartean ere oso ezaguna baitzen. (Hiletara joandako guztiak) Berta agurtzera joateaz gain, borrokarekiko konpromisoa berresten zuten, eta horrek indarra eman zigun dokumentala komunitateekin grabatzen hasteko.

## Laburpena 
Dokumentalean Hondurasko ibaien salmenta salatzen da, bertan bizi diren pertsona eta ingurugiroa kaltetzeaz gain herri indigenei buruzko OIT-ren 169. hitzarmena urratzen da. Gainazaleko eta lurpeko ibaiak lehortzeak eragin ezkor zuzena du izan du komunitateetan. Batetik, ur edangarria murriztu delako eta bestetik, nekazaritza eta basoen hazkundea zaildu dituelako. Eduardo Ramírez, Espartako alkatea; eta Kevin Reyes; ingurumenaren aldeko liderra.

## Ekoizpena 
Radio Progreso eta Madre Tierra Producciones taldeek ekoitzitako dokumentala da Guardiana de los Ríos, Jennifer Ávila kazetari eta errealizadoreak zuzendua.
## Sariak eta Aitortzak 
* 2017an Dona’m Cine-ko Berta Cáceres Saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Guardiana de los ríos (2016)
Lepista rickenii

***Lepista rickenii*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. Gordinik jan daiteke. Zapore mina duenez, neurriz kontsumitu behar da, beste perretxiko batzuekin nahastuta, haragien hornigai gisa.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 15 cm bitarteko diametrokoa, hasieran ganbila, gero laua. Marroi tabako kolorekoa edo gris-arrea, kolore marroi iluneko orban zirkular eta zentrokidez apaindua. Ertz argiagoa du eta beherantz biribildua.

**Orriak:** Itsatsiak, estu, orritxoak tartekatuta, kapelaren haragitik bereiz daitezke, arre argi kolorekoak, kapelaren ertzaren antzekoa.

**Hanka:** Zilindriko samarra, trinkoa, orrien antzeko kolorekoa.

**Haragia:** Hauskorra, zurixka, irin zaharraren usain eta zaporekoa.

**Etimologia:** *Lepista* hitza grekotik dator, "lepistós" hitzetik, soil, esan nahi du. Apaingarri berezirik ez duen onddoa. *Rickenii* epitetoa berriz, pertsona izenetik dator; *Adalbert Ricken* mikologo alemanaren omenez.

## Jangarritasuna 
Kalitate oneko jangarria, baina pixka bat mina.

### Nahasketa arriskua 
*Lepista luscina* delakoarekin nahas daiteke. *Lepista caespitosa* espeziearekin ere bai, hau soropildua hazten da eta ez da hain handia.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, taldetan ateratzen da, zelaietan eta larreetan, baita txilarren artean ere.

### Banaketa eremua 
Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frak

[thumb|Fraka, [tximeleta-begizta eta kapela luzedun gizonezkoa.]]
**Fraka** ekitaldi garrantzitsuetan eta gau-ospakizunetan jazten den gizonezko janzki formal bat da. Egunez, eta arratsaldeko 19:00ak arte, ekitaldi-mota hauetarako ohikoena jaka janztea da, jaka buztanluzea, alegia. Gau-ospakizunetan jantzi nazionalek baino ez dute fraken maila berbera. Jakaren antzera, fraka protokoloak hala eskatu edo ezarritako ekitaldietan janzten da. Frakarekin batera tximeleta-begizta janztea nahitaezkoa da. Bestalde, maiz gizonezko frakdunak kapela luzea ere janzten dute, eta noiz edo noiz baita makila batez ere lagundu ohi dira.

Musika-munduan orkestretako musikari eta zuzendariek ere fraka janzteko ohitura handia dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Soingaineko luze

## Kanpo estekak
Dorotea de Chopitea

**Antonia Dorotea de Chopitea y Villota** (Santiago, Txile, 1816ko ekainaren 4a &ndash; Bartzelona, 1891ko apirilaren 3a) Txile eta Bartzelonako filantropo eta mezenas garrantzitsua, Joan Boscoren lanak sustatu zituena. Bartzelonan etxebizitza izan zuen jauregi dotorea Granvia hotela da.

## Biografia 
Bere aita Pedro Nicolás de Chopitea Aurrecoechea beltz-tratulari bizkaitarra izan zen eta bere ama, Isabel de Villota dama txiletarra.

16 urte zituela ezkondu zen José María Serra Muñoz bankari txiletarrarekin eta harekin sei alaba izan zituen. 1882an alargun geratu zen.

Haren oinordea da Núria de Gispert, Kataluniako Parlamentuko lehendakaria 2010etik 2015era.

## Filantropoa 
### Txilen 
Blas Cañas apaizarekin eta Manuel Arriaran filantropo txiletarrarekin batera, Santiago de Chileko "Patrocinio de San José" eta "María Auxiliadora" ikastetxe salestarren sorreran lagundu zuen. Txileko Santiago eta Talca hirietan salestarren beste gizarte-lan batzuk sortzen ere lagundu zuen.

### Bartzelonan 
Bartzelonan hainbat ekintza filantropiko sustatu zituen, haien artean bost tenplu (eliza, basilika eta parrokiak), hamabost eskola, lau ospitale eta haur eta adinekoentzako zazpi erresidentzia. San Juan Boscorekin eta haren ondorengo Miguel Rúa beatoarekin harremana izan zuen. Bartzelonan, Sarriako Lanbide Eskolen, San Joseko Salestarren Elkargoaren eta gazte pobreen hezkuntza eta prestakuntzarako beste erakunde erlijioso batzuen sorrera finantzatu zuen.

Ramón Alberdi historialari salestarrak dioenez:eraldatzen ari zen hiri baten gizarte-tentsioek goi-burgesiaren emakume kristau hau bultzatu zuten beren denbora eta baliabideak marjinatu berrien bizi-baldintzak hobetzeko erakundeak bultzatzera. 
## Hilobia 
Bere gorpuzkiak Sarriako Maria Laguntzailea santutegi eta parrokian daude. 

## Sariak eta Aitortzak 
* 1983ko ekainaren 9an, Joan Paulo II.a aita santuak gurgarri izendatu zuen, eta hurrengo beatifikaziorako aurkeztu zen.

## Ikus, gainera 
* Filantropia
* Manuel Arriaran Barros

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Santutasun Salestarra, Beneragarriak, Dorotea De Chopitea
* Dorotea de Chopitea, pobreei dirutza utzi zien aberatsa
* Dorotea. Bartzelonako emakume bat
Jaka buztanluze

[thumb|260x260px|[1939|1939ko jaka buztanluzea.]]
**Jaka buztanluzea** zeremoniazko jantzi bat da, aurrean laburra eta atzealdean erpinean amaitzen diren bi luzakin dituena eta belauneraino iristen dena. Oro har, ez da lotzen, eta bere alboak satinez eginda daude.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Soingaineko luze
* Frak

## Kanpo-estekak
Balthasar van der Ast

**Balthasar van der Ast** (Middelburg, 1593 edo 1594 &ndash; Delft, 1657ko martxoaren 7a) herbeheretar margolaria izan zen.

Ambrosius Bosschaert Zaharra koinatuak erakutsi zion margotzen. Bosschaert familiari lagundu zion Bergen op Zoom eta Utrechtekin. Han sartu zen San Lukasko Gremioan eta Roelant Saveryk eragin zidan. 1632an Delften jarri zen bizitzen, eta handik urte batzuetara hil zen.

Izadi hilak lore eta fruituekin margotzen espezializatu zen, baita maskorrekin ere, horien aitzindari izan baitzen. Bere lanetan askotan intsektuak eta muskerrak agertzen dira.

## Iruditegia 

Balthasar van der Ast, Basket of Fruits, c. 1622, NGA 76207.jpg|*Fruta-saskia*, c. 1622, National Gallery of Art
Basket-flowers-1622.jpg|*Fruta-saskia*
Fruit still life with shells.jpg|*Izadi hila lore eta maskorrekin *, 1620
Bartholomeus van der Ast still life with shells.jpg|*Izadi hila maskorrekin*
Balthasar van der Ast - Flowers in a Vase with Shells and Insects - WGA1042.jpg|*Loreak loreontzi batean maskorrekin eta intsektuekin*, c. 1628, National Gallery
Still Life of Flowers, Fruit, Shells, and Insects - Balthasar van der Ast - Google Cultural Institute.jpg|Natura hila lore, fruta, maskor eta intsektuekin

## Kanpo estekak
Oktametilziklotetrasiloxano

**Oktametilziklotetrasiloxanoa** edo **D4** konposatu organosilizikoa da [(CH3)2SiO]4 formula duena eta siloxanoen familikoa. Likido kolorge liskatsua da. Kosmetikan oso erabilia da.

## Sintesia 
Oktametilziklotetrasiloxanoa dimetildiklorosiloxanoa hidrolixatuz sintetizatzen da. Hidrolisiak nahaste bat sorrarzten du non dimetilsiloxano ziklikoak eta polidimetilsiloxanoa dauden. Nahastetik D4 erraz bereizten da destilazioz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* hexametilziklotrisiloxano
* dekametilziklopentasiloxano

## Kanpo estekak
Hexametilziklotrisiloxano

**Hexametilziklotrisiloxanoa** konposatu organosilizikoa da [(CH3)2SiO]3 formula duena. Solido hegaskor kolorge edo zurixka da. Erabilera urriko konposatua da.

## Egitura eta erreakzioak 
Hexametilziklotrisiloxanoak egitura laua eta tentsionatua du. 

Hexametilziklotrisiloxanoak konposatu organolitikoekin erreakzionatzen du dimetilsilanolak emateko.

[(CH3)2SiO]3 + 3 RLi -> 3 RSi(CH3)2OLi

RSi(CH3)2OLi + H2O -> RSi(CH3)2OH + LiOH

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Oktametilziklotetrasiloxano
* Dekametilziklopentasiloxano

## Kanpo estekak
Met (argipena)

**Met** izena laburdura edo forma laburra da izan daiteke gauza hauek adierazteko:
* Metionina, aminoazido bat
* Metropolitan Museum of Art, New Yorkeko arte museoa, eta honek antolatzen duen:
** Met Gala, moda ikuskizuna.
* Metropolitan Opera, New Yorkeko Opera etxea eta erakundea, Estatu Batuak
* Metropolitar Polizia Zerbitzua, Londresko Polizia

* MET edo c-Met, hepatozitoen hazkuntza faktorearen hartzailearen proteina, tirosina kinasa.
* Erakunde askotan MET meteorologia zerbitzu baten laburdura da.
* *Middle Eastern Time (MET).* Ekialde Hurbileko ordua,  ordu-eremu bat.
* *Middle European Time* (MET). Erdialdeko Europako orduaren izen zaharkitua (orain ingelesez *Central European Time, CET*)
* The MET, Bangkokeko etxeorratza
* Metropolitan Electric Tramways, Londresko garraio-operadore ohia.
Mujeres Creando

**Mujeres Creando** 1992an sortutako mugimendu feminista boliviarra da, kalea da bere jardueren agertoki nagusia. Taldeak adierazpen modu desberdinak erabiltzen ditu, besteak beste, grafitia eta performance-a. María Galindo da taldearen burua.

## Historia 
Mugimendua 1992an sortu zen Comunidad Creando izenarekin, La Paz-eko periferiako auzo batean, urte berean izena aldatu zuen, Mujeres Creando bihurtuz. Feminismo ez-arrazista ardatz, elitezko emakume pribilegiodunak zein publiko-pribatu edota lan intelektual-eskuzko lanaren dikotomia zalantzan jartzen ditu. Era berean, interpelazioa egiten diote ezkerreko mugimendu politikoari, non lehenengo hiru kideek militatzen ziren. XX. mendearen hasierako anarkismo boliviarra berreskuratzen dute.

María Galindo, Mónica Mendoza eta Julieta Paredes izan ziren hasierako talde sortzailearen kideetako batzuk, Boliviako lesbiana nabarmen bi barne. Denborarekin parte-hartzaile berriak sartu ziren, Raiza Zeballos, Mayra Rojas eta Emiliana Quispe adibide. Julieta Paredes mugimendutik banandu zen 2004an, gutxi gorabehera.

Bi autogestio-etxe ditu, eta bertatik jarduera politiko eta kulturalak egiten dituzte. Gainera, ostatua eta elikadura ematen dituzte. Hona hemen: "*La Virgen de los Deseos*", La Paz hirian eta "*Los deseos de la Virgen*", Santa Cruz hirian.

## Jarduerak 
alt=|thumb|300x300px|Mujeres Creandoren graffitia (La Paz, 2017)

### Graffitia 
Sortu zenetik, eremu publikoan grafitiekin hartu du parte. Oro har, feminismoarekin zerikusia izan dute eta hainbat alditan polemika eragin dute, batzuk justiziaren eskakizunak eragin dituzte ere. 2000. eta 2001. urtean, mugimenduaren kale ekintza eredu artistikoa Sofia Erregina Museoan egon zen ikusgai.

### Radio Deseo 
Radio Deseo eta bere Irrati Eskola mugimendu desberdinen oihartzunerako tresna izan da. Yola Mamani eta Victoria Mamani izan dira irratsaio ezagunenak zuzendu dituzten komunikatzaileak.

## Dokumentalak 
* *Trece horas de rebelión* (2014)

## Bibliografia 
* Mujeres Creando (2005). *La virgen de los deseos*, Buenos Aires, Ed. Tinta y Limón.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Anarkofeminismoa

## Kanpo estekak 
* Web ofiziala
* Radio Deseo
* Aldizkaria
* Amazonas, Mujeres Indomables
* Libres, lindas y locas
Saproamanita singeri

***Saproamanita singeri*** *Amanitaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Aspidella singeri*, *Saproamanita singeri*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, hasieran hemisferikoa, ondoren ganbila eta azkenik laua; ertza soberakinekin, ildaskarik gabe. Azala zuri zikin kolorekoa, garatxo ezkatatsuez estalia, irintsuak, zuriak, lodiagoak dira erdirantz, eta errezel orokorraren hondarrak dira.

**Orriak:** Zabalak, sabeldunak, libreak, zuri-krema kolorekoak hasietan eta krema-arrosa kolorekoak zahartzean.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Zilindrikoa, zuzena edo okerra, oinarria sustrai antzekoak dituen erraboil lodi batean bukatua, sakon-sakonean lurperatuta egoten da, leuna eta ezkatatxoz oso punteatua. Eraztun irintsua, oso hauskorra eta iheskorra. Bolba puntazorrotza, luzanga, trinkoa, zenbait burletez apaindua, errezel gehiena kapelaren gainean geratzen da perretxikoa garatzean.

**Haragia:** Hauskorra, zuria, zapore eta usain nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Amanita* grekotik dator eta Zilizia eta Siria arteko mendiari egiten dio erreferentzia, han oso ugariak ziren eta. Grezieraz beste esanahi bat ere badu, perretxikoa, kontzeptu orokor gisa.

## Toxikotasuna 
toxikoa.

### Nahasketa arriskua 
*Amanita boudieri* delakoarekin nahas daiteke, segurtasunez bereizteko azterketa mikroskopikoa egin behar da. 

## Sasoia eta lekua 
Udaberrian eta udazkenean. Oso lurpean hazten da, bakarrik edo talde txikiak osatuz, batez ere belardietan eta eremu belartsuetan.

### Banaketa eremua 
Espainia, Frantzia, Korsika, Sardinia.

## Espeziearen egoera 
Aranzadi Elkartearen arabera, *Saproamanita singeri* desagertzeko arriskuan dauden onddoen eusko-kantauriar Zerrenda Gorrian dago. Azken urteotan mikologia adituek onddo batzuen beherakada kuantitatibo eta kualitatibo handia egon dela ohartarazi dute. Adituen esanetan, egoera honek hainbat eragile ditu, tartean klima aldaketa, pestiziden erabilera eta bilketa masiboak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wanda (krater)

**Wanda** Artizarreko talka krater bat da. 21,7 kilometro diametroko zabalera du. Bere izena Nazioarteko Astronomia Elkarteak 1985ean jarri zion. Jatorriz Poloniako emakumezkoen izena da. 

Kraterrak erdiko tontor malkartsua eta radarrean ilun ikusten den zoru leun ditu, ziurrenik material bolkanikoa. Kraterra ez dirudi oso itxuragabetua dagoenik nahiz eta mendiak altxatu eta lautadak eraitsi zituen azalaren atzeko mugimenduak. Hala ere, badirudi mendebaldeko mendikateko materiala kraterrean erori dela. Kraterraren iparraldean ikusten diren putzu txikiak kolapso bolkanikoko putzuak izan daitezke, kilometro gutxi batzuetako zabalerakoak (1,5 eta 3 kilometro artekoak).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1929ko Bost Nazioen Txapelketa

**1929ko Bost Nazioen Txapelketa** Errugbi txapelketa honen hamabosgarren ekitaldia izan zen (guztira 42.a). 1928ko abenduaren 31n hasi eta 1929ko apirilaren 1ean bukatu zen. Eskozia izan zen txapelduna.

## Puntuazio sistema 
Entseguak hiru puntu balio zituen eta gauzatzeak beste bi. Dropak lau puntu balio zituen eta zigor kolpeak hiru.

Txapelketako sailkapenari dagokionez irabazitako partidak bi puntu balio zituen, berdindutakoak bat eta galdutakoak zero.

## Sailkapena 
|-
!bgcolor="#efefef" width="20"|
!bgcolor="#efefef" width="195"|Taldea
!bgcolor="#efefef" width="20"|Puntuak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Jokatuak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Irabaziak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Berdinduak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Galduak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Alde
!bgcolor="#efefef" width="20"|Aurka
!bgcolor="#efefef" width="20"|Diferentzia
|- bgcolor=#D0E7FF align=center
| 1 ||align=left|  **Eskozia** ||**6**||4||3||0||1 || 41 || 30 || +11
|- 
| 2 ||align=left|  Gales ||**5**||4||2||1||1 || 30 || 23 || +7
|- 
| 2 ||align=left| 20px|Irlanda Irlanda ||**5**||4||2||1||1 || 24 || 26 || -2
|- 
| 4 ||align=left|  Ingalaterra ||**4**||4||2||0||2 || 35 || 27 || +8
|-
| 5 ||align=left|  Frantzia ||**0**||4||0||0||4 || 12 || 36 || -24
|-
|}

## Partidak 
## Sariak 
## Palmaresa 
1929 arteko bakarkako garaipenak.

(*) 1889ko garaipena kontuan hartuta

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sei Nazioen Txapelketako webgune ofiziala
1930eko Bost Nazioen Txapelketa

**1930eko Bost Nazioen Txapelketa** Errugbi txapelketa honen hamaseigarren ekitaldia izan zen (guztira 43.a). 1930ko urtarrilaren 1ean hasi eta martxoaren 21ean bukatu zen. Ingalaterra izan zen txapelduna bi partida soilik irabazita, izan ere txapelketa oso lehiatua izan baitzen.

## Puntuazio sistema 
Entseguak hiru puntu balio zituen eta gauzatzeak beste bi. Dropak lau puntu balio zituen eta zigor kolpeak hiru.

Txapelketako sailkapenari dagokionez irabazitako partidak bi puntu balio zituen, berdindutakoak bat eta galdutakoak zero.

## Sailkapena 
|-
!bgcolor="#efefef" width="20"|
!bgcolor="#efefef" width="195"|Taldea
!bgcolor="#efefef" width="20"|Puntuak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Jokatuak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Irabaziak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Berdinduak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Galduak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Alde
!bgcolor="#efefef" width="20"|Aurka
!bgcolor="#efefef" width="20"|Diferentzia
|- bgcolor=#D0E7FF align=center
| 1 ||align=left|  **Ingalaterra** ||**5**||4||2||1||1 || 25 || 12 || +13
|- 
| 2 ||align=left|  Gales ||**4**||4||2||0||2 || 35 || 30 || +5
|- 
| 2 ||align=left| 20px|Irlanda Irlanda ||**4**||4||2||0||2 || 25 || 31 || -6
|-
| 2 ||align=left|  Frantzia ||**4**||4||2||0||2 || 17 || 25 || -8
|- 
| 5 ||align=left|  Eskozia ||**3**||4||1||1||2 || 26 || 30 || -4
|-
|}

## Partidak 
## Sariak 
## Palmaresa 
1930 arteko bakarkako garaipenak.

(*) 1889ko garaipena kontuan hartuta

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sei Nazioen Txapelketako webgune ofiziala
Dunetako azpibeltz

**Dunetako azpibeltza** (*Agaricus devoniensis*) *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Psalliota arenicola*, *Agaricus arenicola*, *Agaricus arenophilus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, ganbil-submamelonatua eta gero ganbil-lautik pixka bat deprimitura. Ertz fina du, soberakinekin, uhindu-bihurgunetsua eta konbolututik inkurbatura eta batzuetan lazeratua. Azal leuna eta zetaduna du; zurixka, baina esfumatura horixka batekin eta eskuetan erabiltzean tonu arrosak edo ardo kolorekoak hartzen ditu.

**Orriak:** Estu, meheak, sabeldun samarrak eta libreak; arrosa zurbil kolorekoak, helduaroan beltzaxkako, ertz zurbilagoekin.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 4 eta 8 cm bitarteko garaierarekin eta 0,8 eta 1,5 cm bitarteko lodierarekin, zilindrikoa, haritsua eta goialdea leuna, oinarria lodituta eta inguratzen duen armilla itsatsi batekin eta bere hondarrak eraztunaren eta oinarriaren artean banandutako eraztun itsatsiekin; zurixka da, baina hondarrez estalitako oinarria du, hareatan sakonki lurperatuta egoten delako. Goiko eraztuna, hauskorra, goranzkoa eta submenbranosoa.

**Haragia:** Trinkoa, lodia, zurixka eta airearekin kontaktuan gorrixka; usain fungikoa du eta zapore gozoa.

**Etimologia:** *Agaricus* terminoa grekotik dator, perretxikoa esan nahi duen "agarikón" hitzetik.

## Jangarritasuna 
Jangarri ona.

### Nahasketa arriskua 
*Agaricus littoralis* espeziearekin nahas daiteke, *Amanita devoniensis* delakoaren aldaera bat izan daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Itsasotik hurbil dauden dunetan hazten da batez ere.

### Banaketa eremua 
Kalifornia, Quebec, Mendebaldeko Europa, Australia, Uruguai.

## Espeziearen egoera 
Aranzadi Elkartearen arabera, dunetako azpibeltza desagertzeko arriskuan dauden onddoen eusko-kantauriar Zerrenda Gorrian dago. Azken urteotan mikologia adituek onddo batzuen beherakada kuantitatibo eta kualitatibo handia egon dela ohartarazi dute. Adituen esanetan, egoera honek hainbat eragile ditu, tartean klima aldaketa, pestiziden erabilera eta bilketa masiboak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kristoren arima

**Kristoren arima** () Eliza Katolikoaren Erdi Aroko otoitz tradizionala da. Haren esaldi-segidak Eukaristiarekin (Kristoren Gorputza eta Odola), bataioarekin (ura) eta Kristoren Nekaldiarekin (zauriak) lotutako kontzeptu katolikoekin erlazio aberatsak ditu.

## Hitzak 
Joakin Lizarragaren liburuan honako bertsio honetan agerten da:

## Jatorria 
Otoitz honen jatorria ezezaguna da, baina XIV. mendean konposatu zitekeela suposatzen da. Mende horretako hogei eskuizkribu daude gutxi gorabehera otoitz hori dutenak. Britainiar Museoan dagoen 1340 inguruko eskuizkribuak beste bertsio batean dauka. Mende horretan jada alemanera, frantsesera eta italierara itzulita ageri zen. San Tomas Akinokoari, Joan XXII.a Aita Santuari, Bernardino Feltreko dohatsuari eta San Ignazio Loiolakoari egotzi zitzaion.

## Gogo-jardunak 
*Kristoren arima* otoitzak hedapen berritua lortu zuen San Inazio Loiolakoari esker bere *Gogo-jardunak* bildumako meditazio batzuetan agindu izanagatik. Bildumaren inprimatutako edizioetan otoitzaren hitzak gehitzen ziren, eta hark otoitza konposatu zuela uste zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1933ko Home Nations Txapelketa

**1933ko Home Nations Txapelketa** Errugbi txapelketa honen hogeita bederatzigarren ekitaldia izan zen (guztira 46.a). 1933ko urtarrilaren 21ean hasi eta apirilaren 1ean bukatu zen. Eskoziak partida guztiak irabazi eta txapelketa eta koroa hirukoitza eskuratu zituen. Slam Nagusia ez zuen irabazi, Frantziak ez baitzuen parte hartu.

## Puntuazio sistema 
Entseguak hiru puntu balio zituen eta gauzatzeak beste bi. Dropak lau puntu balio zituen eta zigor kolpeak hiru.

Txapelketako sailkapenari dagokionez irabazitako partidak bi puntu balio zituen, berdindutakoak bat eta galdutakoak zero.

## Sailkapena 
|-
!bgcolor="#efefef" width="20"|
!bgcolor="#efefef" width="195"|Taldea
!bgcolor="#efefef" width="20"|Puntuak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Jokatuak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Irabaziak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Berdinduak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Galduak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Alde
!bgcolor="#efefef" width="20"|Aurka
!bgcolor="#efefef" width="20"|Diferentzia
|- bgcolor=#D0E7FF align=center 
| 1 ||align=left|  **Eskozia** ||**6**||3||3||0||0 || 22 || 9 || +13
|- 
| 2 ||align=left|  Ingalaterra ||**2**||3||1||0||2 || 20 || 16 || +4
|- 
| 2 ||align=left| 20px|Irlanda Irlanda ||**2**||3||1||0||2 || 22 || 30 || -8
|- 
| 2 ||align=left|  Gales ||**2**||3||1||0||2 || 15 || 24 || -9
|-
|}

## Partidak 
## Sariak 
## Palmaresa 
1933 arteko bakarkako garaipenak.

(*) 1889ko garaipena kontuan hartuta

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sei Nazioen Txapelketako webgune ofiziala
Dinas Brân gaztelua

**Dinas Brân gaztelua**, , Galesko Llangollen udalerrian dagoen Erdi Aroko gaztelu bat da, Denbighshire lurraldean. 

Aurrez, leku honetan Burdin Aroko zenbait egituren aztarnak bazeuden. 1260ko hamarjadan Gruffydd II ap Madog, Dinas Brango jaunak gaztelua eraikiarazi zuen.
1932ko Home Nations Txapelketa

**1932ko Home Nations Txapelketa** Errugbi txapelketa honen hogeita zortzigarren ekitaldia izan zen (guztira 45.a). Lau taldek hartu zuten parte, 1931ko ekitaldiaren ondoren Frantzia txapelketatik kanporatua izan baitzen. 1932ko urtarrilaren 16an hasi eta martxoaren 19an bukatu zen. Irlandak, Galesek eta Ingalaterrak garaipen partekatua lortu zuten.

## Puntuazio sistema 
Entseguak hiru puntu balio zituen eta gauzatzeak beste bi. Dropak lau puntu balio zituen eta zigor kolpeak hiru.

Txapelketako sailkapenari dagokionez irabazitako partidak bi puntu balio zituen, berdindutakoak bat eta galdutakoak zero.

## Sailkapena 
|-
!bgcolor="#efefef" width="20"|
!bgcolor="#efefef" width="195"|Taldea
!bgcolor="#efefef" width="20"|Puntuak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Jokatuak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Irabaziak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Berdinduak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Galduak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Alde
!bgcolor="#efefef" width="20"|Aurka
!bgcolor="#efefef" width="20"|Diferentzia
|- bgcolor=#D0E7FF align=center
| 1 ||align=left| 20px|Irlanda **Irlanda** ||**4**||3||2||0||1 || 40 || 29 || +11
|- bgcolor=#D0E7FF align=center
| 1 ||align=left|  **Gales** ||**4**||3||2||0||1 || 28 || 17 || +11
|- bgcolor=#D0E7FF align=center
| 1 ||align=left|  **Ingalaterra** ||**4**||3||2||0||1 || 32 || 23 || +9
|- 
| 4 ||align=left|  Eskozia ||**0**||3||0||0||3 || 11 || 42 || -31
|-
|}

## Partidak 
## Sariak 
## Palmaresa 
1932 arteko bakarkako garaipenak.

(*) 1889ko garaipena kontuan hartuta

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sei Nazioen Txapelketako webgune ofiziala
Susan McFarland Parkhurst

**Susan McFarland Parkhurst** (1836ko ekainaren 5a – 1918ko maiatzaren 4a) idazle eta konpositore estatubatuarra izan zen.

## Bizitza 
Susan McFarland Parkhurst Leicesterren (Massachusetts) jaio zen, eta 1860ko hamarkadan kanta herrikoiak eta areto-pianoko soloak konposatu zituen. Lehen aldiz grabatu zuten laguntzaile eta bakarlari gisa New Yorkeko kontzertu metodista batean, 1860an.

E.A. Parkhurst-ekin ezkondu zen eta alaba bat izan zuen, Effie. Senarra 1864an hil zen AEBko Gerra Zibilean. Waters's Music Store-n lanean ari zenean, Stephen Foster ezagutu eta kantak idazten hasi zen, batez ere gaurkotasun eta erlijio gaiei buruzkoak. Susan eta bere alabak "Aita mozkorra da eta ama hilda dago" kanta interpretatu zuten kontzertu batean, eta New Yorkeko neurritasunaren aldeko bileratan estandar bihurtu zen. Parkhurst Brooklynen hil zen

New York-eko Stephen Fosterren editoreak E.A. Parkhurst-en konposizioen katalogo bat argitaratu zuen 1864an.  Bere abestien jatorrizko inpresioak New Yorkeko Liburutegi Publikoko Musika Dibisioan daude, eta bere lan instrumentalak  Massachusetts-eko   American Antiquarian Society-an artxibatzen dira.

## Obrak 
Susan McFarland Parkhurst neurritasun eta abolizioa bezalako gaiei buruzko abestiengatik nabarmendu zen, eta abesti sakratuak ere idatzi zituen. Aukeratutako lanak honako hauek dira:

* "Aita mozkorra da eta ama hilda" (letrak eta musika)
* "Emantzipazio abesti berria" (1864)
* "Ahotsak daude" (1864)
* "Espirituaren ahotsak" (1864)
* "Ez negar gehiago egin Lillygatik" (1864)
* "Ateneoa" (1863)
* "Urrezko harpa" (1863)
* "Zioneko euri jasa freskagarriak" (1867)

1916ko irailean "Stephen Fosterren azken egunetako oroitzapen pertsonalak" argitaratu zuen *The Etude*aldizkarian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  at the International Music Score Library Project (IMSLP)
Bertha Oliva

**Bertha Oliva** (Honduras, 1956) giza eskubideen aldeko ekintzailea da. Hondurasen desagertutako Atxilotuen Senideen Batzordearen (COFADEH) sortzaile eta koordinatzailea da. 1979 eta 1989 urte artean emandako bortxazko desagerpenen biktimen senideen eskubideak sustatzen ditu.

## Biografia 
1981eko ekainean segurtasun indarrek Olivaren senarra, Tomás Nativí, Unión Revolucionaria del Pueblo-ko (URP) burua, etxetik atera zuten, ez zuen senarra berriro ikusi. Oliva haurdun zegoen. Ondoren, Desagertutako Atxilotuen Senideen Batzordea sortu zuen.

COFADEH erakundeak zeregin garrantzitsua izan zuen Hondurasko Ikerketa Nazionalen Saila desegiteko, derrigorrezko soldadutza indargabetzeko eta 1992an herrialdeko azken preso politikoak askatzeko. 

Oliva eta COFADEH erakundea *Respuesta Global Honduras: Proteger los bosques y los activistas ambientales* kanpainaren bazkide aktiboak izan dira.

2009an Manuel Zelayaren aurkako kolpe militarraren kontra agertu zen. 2013ko hauteskundeetan eskuineko alderdia den Partido Nacional delakoa irabazi zuen eta Olivak bere bizitzaren aurkako eraso baten beldur zela adierazi zuen: Estatu Batuek gidatuta Hondurasko polizia eta militarrek drogen aurkako gerraren estaldura erabiltzen ari dira pertsona asko hiltzeko, agian ni ere: hiltzeko zorian nago. Berriro ere, prest.

## Sariak eta Aitortzak 
*2010eko azaroan, Herbehereetako gobernuak Giza Eskubideen Tulipán saria eman zion.
* Hondurasko Giza Eskubideen Batzorde Nazionalaren Giza Eskubideen Saria jaso zuen.
* 2005ean, Hondurasko beste bost emakumerekin batera, Bakearen 1.000 Emakumeetako bat izendatu zuten, Nobel Sarirako hautagai.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* COFADEH
Augusta Browne Garret

**Augusta Browne Garret** (1820-1882) konpositore, editore eta autore estatubatuarra izan zen. Herrialdeko emakume konpositoreen lehen olatua hasi zuen.  "Wake, Lady Mine", 1845ean idatzia, bere obra ezagunenetako bat da. 

## Biografia 
Augusta Browne Garrett 1820an jaio zen Dublinen (Irlanda). Browne "1870 baino lehenagoko Estatu Batuetako konpositore emankorrena" 

## Oharrak 
## Erreferentziak 
*  Chase, Gilbert (1992). America's Music, from the Pilgrims to the Present (illustrated, revised ed.). University of Illinois Press. pp. 160–161. .
* 
*  Tick, Judith (1983). American women composers before 1870. Issue 57 of Studies in musicolog (illustrated ed.). UMI Research Press. p. 150.

## Irakurketa gehigarria 
*  Moore, John Weeks (1880) [1854]. "Browne, Augusta". Complete Encyclopaedia of Music. New York: C. H. Ditson & Company.
*  Browne, A. H. C. (1857). Hamilton, the Young Artist: With an Essay on Sculpture & Painting. Lippincott.
*  Moore, John W. (1973). Complete Encyclopaedia of Music: Elementary, Technical, Historical, Biographical, Vocal, and Instrumental. New York: AMS.
* Pendle, Karin (1991). Women & Music a History. Bloomington: Indiana UP.
* Tawa, Nicholas E. (1980). Sweet Songs for Gentle Americans: The Parlor Song in America, 1790-1860. Bowling Green, Ohio: Bowling Green U Popular.

## Kanpo estekak
Laia Soler

**Laia Soler Torrente**, ezaguna **Selene** ezizenez (Lleida, Katalunia, 1991ko martxoaren 26a) kataluniar gazte literaturako eta errealismo magikoko idazlea da. 2013an, La Caixa/Plataforma 2013 literatura-sariaren lehen edizioa irabazi zuen, «L*os días que nos separan*» eleberriari esker. Ordutik hainbat lan argitaratu ditu, bai gaztelaniaz bai katalanez.

## Biografia 
Laia Soler Lleidan jaio zen eta Bartzelonan bizi da.Kazetaritza ikasi zuen Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan, eta sorkuntza, zuzenketa literarioa eta edizioan espezializatu da. 

## Idazle ibilbidea 
Oso gazte zela hasi zen irakurtzen eta idazten, eta, handik denbora batera, itxita dagen *Alas de papel* literatura-bloga sortu zuen. Blog horretan, irakurketen berri ematen zuen, eta beste irakurle batzuekin partekatzen zuen iritzia, 'Selene' izengoitiaren azpian, bere istorioak idazten jarraitzen zuen bitartean. 8 urte zituela hasi zen idazten, baina 17 urterekin amaitu zuen lehen eleberria, eta beste hiru istorio idatzi zituen argitaletxe batekin argitaratzeko aukera izan aurretik.

2009an lortu zuen idazle gisa lehen onarpena, *Inmortal* izenburuko eleberriarekin Jordi Sierra i Fabra Sariaren ohorezko zerrendan sartzea lortu zuenean. Hala ere, 2013an argitaratu zuen *Los días que nos separan*, lehen lana, Plataforma Neo argitaletxearekin, "la caixa"/PLATAFORMA literatura-sariaren lehen edizioa irabazi ondoren. Urte horretan bertan, eleberria katalanera itzuli zen, *Els dies que ens separen* izenburupean. Ordutik, idazle gisa egin duen ibilbidea eta hainbat komunikabidetako erredakzio-lanak uztartu ditu, hala nola *La Vanguardia, Catalunya Gastronòmica* edo *Off the record* aldizkari digitala.

2015. urtean, *Heima es hogar* *en islandés* izeneko Plataforma Neo-rekin argitaratu zuen bigarren eleberria, eta, 2016. urtean, Puck argitaletxeak *Nosotros después de las doce* (*Valiria* *Saga* nobelarekin hasi zen) argitaratu zuen. Azken eleberria *Tú y yo después del invierno* (2018) da. Haren eleberriek kritika oso positiboak jaso dituzte, bai blog literario amateurrek, bai komunikabide espezializatuek.

## Argitaratutako lanak 
Besteak beste, lan hauexek argitaratu ditu:
* *Bereizten gaituzten egunak* (Neo plataforma, 2013) ISBN ά8415750239
* *Heima* islandiarrezko etxea da (Neo plataforma, 2015) ISBN ά8416256426
* *Saga Valira*: Guk hamabiak eta gero (Puck, 2016) ISBN ά8496886575
* Saga Valira: Zu eta ni neguaren ondoren (Puck, 2018) ISBN ά8496886742

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Egilearen webgunea
* Laia Soler Instagramen
* Laia Soler Twitterren
Ana Cano

**Ana María Cano González** (Villarín, Somiedo, 1950eko maiatzaren 12a ) filologoa eta Espainiako unibertsitateko katedraduna da, Oviedoko Unibertsitateko Filologia Fakultateko dekano ohia eta erakunde horretako irakasle emeritua 2020az geroztik.

## Ibilbidea 
Cano Asturiasko Villarin herrian jaio zen, Asturiasko Printzerrian. 1967-68 ikasturtean, Irakaskuntzarako oposizioan lehen postua lortu zuen. 

1972an Filosofia eta Letretan lizentziatu zen Oviedoko Unibertsitatean, Gradu Amaierako Aparteko Sariarekin, eta urte horretan bertan unibertsitate horretako filologia erromanikoko sailean hasi zen lanean.1975ean doktoretza lortu zuen, Oviedoko Unibertsitatean, *cum laude* nabarmenarekin, bere tesia "El habla de Somiedo" izan zen. 

Hamar urtez Oviedoko Unibertsitateko Filologia Fakultateko dekanoa izan zen, eta 2008an utzi zuen kargua, fakultate-batzordeak asturiera ikasketa arautuetatik kentzeko erabakiaren ondorioz.  2001ean Asturiasko Hizkuntzaren Akademiako presidente izan zen, Xosé Lluis García Arias idazleak utzi ostean eta karguan jarraitu zuen 2017ra arte  2020an Oviedoko Unibertsitateko irakasle emeritu izendatu zuten. 

## Aitortzak 
* 2018an, Canok *Yumper* sarietako bat jaso zuen*.* *Asturianos de braveza* saria Yumper Elkarteak, giza balioak babesten dituen entitateak, asturiar hizkuntzaren defentsagatik emana. Edizio berean, Carmen Bascarán Açailandiako Giza Eskubideen Zentroaren sortzaileak, Bueñoko kultur elkarteak eta Margen Teatrok ere sariak jaso zituzten.  

* 2019an, Salienciako aintziretako Transhumantzia Jaialdiko pregoilaria izan zen. 

## Zenbait argitalpen 
* *El habla de Somiedo*, doktore tesia (1975)
* *Vocabulario del bable de Somiedo* Institutu d'Estudios Asturianos, 1982)
* *Averamientu a la hestoria de la llingua asturiana* (*Caja de Asturias*, *«Conocer Asturias»*, 1987 urtarrila)
* *Notas de Folklor Somedán* (*Collecha Asoleyada*, 1989)
* *Estudios de diacronía asturiana (1)* (*Llibrería Llingüística*, 2008)
* *El habla de Somiedo (occidente de Asturias)* (*Llibrería Llingüística*, 2009)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Su biografía en la web *Vivir Asturias*.