Gipuzkoako historia

**Gipuzkoako historia** Europa eta Euskal Herria markatu duten gertakari askoren lekuko izan da. Iberiar Penintsularen pasabide naturala izanik, Pirinioen mendebaldean, gizakien mugimendu ugari ikusi ditu. Paleolitoan jada *Homo heidelbergensis*en eta neandertalen pasabide izan zen, eta gizaki modernoa iritsi zenetik, etengabeak izan dira giza okupazioak sortutako gertakariak.

Metalen Aroaren iritsierarekin lehen gune gotortuak sortu ziren, eta Erromako Inperioak Gipuzkoako kostaldea zein bere baliabide naturalak ustiatu zituen. Erdi Aroan garai ilunagoak bizi izan zituen, oso ondo ezagutzen ez den garai bat, baina 1025ean jada lehen dokumentuan agertu zen *Ipuscua* izenarekin. Nafarroako Erresumaren baitan lehenengo, eta Gaztelako Erresumaren konkistatik koroaren menpe, hainbat hiribildu sortu ziren, Gipuzkoako Ermandadeak eta Ahaide Nagusiek izan zuten gatazkara eraman zuena. Aro Modernoan muga izateak tirabira ugari sortu zituen, Gerra etengabearekin, bere kostaldean zein barnealdean. Hala ere, XVI. mendea oparoa izan zen, ekonomia indartsuarekin.

Aro Garaikidean industrializazio prozesu nabarmena izan zuen, burdinolei eta bertako errekurtso hidrikoei esker. Lehen Karlistaldiak eta Bigarren Karlistaldiak, Euskal nazionalismoaren hastapenak eta Espainiako Gerra Zibilak aldaketa politiko ugari ekarri zituzten, nabarmena izan zena Euskal gatazkaren garapenean.

## Historiaurrea 
### Paleolitoa 
[thumb|[Lezetxikiko besahezurra, Euskal Herrian datatutako zaharrena, orain dela 164.000 urte ingurukoa.]]
thumb|Lezetxikiko aurpegibikoa, V. mailan aurkitua, mousteriar teknikakoa.
[thumb|[Altxerriko sarrio bat, Madeleine aldikoa.]]
[thumb|Zaldia eta bisontea, [Ekainberrin Ekaingo leizearen kopia bisitagarria.]]
Paleolitoa Gipuzkoan lehenengo gizakiak iritsi zirenean hasten da, *Homo heidelbergensis* espeziekoak ziurrenik, neandertalgo gizakiarekin jarraitzen du, eta ondoren iritsitako gizaki anatomikoki modernoen hedapenarekin amaitzen da. Gipuzkoa, pasabide natural gisa, Europako mendebaldean egondako hainbat kulturen baitan garatu da.
Behe Paleolitoko aztarnategi asko ez dira aurkitu Gipuzkoan, baina XXI. mendean ugaritu dira garai horretako aztarnak. Hiru dira aurkitutako fokuak: Deba ibaian gora Lezetxiki (I eta II) eta Artazu (indusketa egin ostean harrobiak suntsitu zuena); Urola ibaian Loiola, Arnaileta, Astigarragako koba eta, nabarmen Irikaitz; eta, azkenik, Jaizkibel inguruan J1 izeneko aztarnategia, kostan bertan zegoena. Oria, Urumea eta Bidasoan gora ez dira aurkitu garai horretako aztarnategirik. Irikaitzekoa aztarnategi berezia da, leku ireki batean dagoelako, ibaitik gertu, eta industria litikoko milaka ale eman dituelako. Industria litikoa acheuliarrarekin lotu dira bertako aurkikuntzak. Garai epelago batekoa da, ingurua batez ere haritzez inguratuta zegoen, eta tresnak egiteko erabilitako arroka gehienak ibaiak berak garraiatutakoak dira, nahiz eta badauden bitxiak diren batzuk, bulkanitakoak, adibidez. Arrizabalagak eta Iriartek proposatu dute, ditugun elementuak kontuan hartuta, *H. heidelbergensis* ez zela Gipuzkoan modu egonkorrean bizi, baizik eta Europa eta Iberiar Penintsulako pasabidearen baitan erabiltzen zuela, eta Urola eta Debako bailaretako korridoreak erabili zituztela bide horretan.

Gipuzkoako Erdi Paleolitoko giza-arrasto bakarra Lezetxikin aurkitutako hortz bat da, ziurrenik neandertal batena dena. Deba bailarako beste aztarnategi neandertal bat Urkuluko koba da, Lasturren. Nabarmenagoa da Mutrikun dagoen Zerratu, sekuentzia oso batekin. Urolan aurkitutako Erdi Paleolitoko sekuentzia bakarra Amalda da. Amaldako suharria Barrika, Urbasa, Trebiñu eta Lapurdiko kostaldetik datorrela aurkitu da, jarduera ekonomikoa aztertu duen lan batean. Amalda IIIn duela 100.000 eta 90.000 urte bitartean eta duela 65.000 eta 55.000 urte artean neandertalen okupazioa egon zen. Azken okupazioko aztarnak baskoniarra deitzen den industria litikoaren parte dira, hasieran Ipar Euskal Herrian identifikatu zen mousteriar lanabesen aldaera bat. Jaizkibelen inguruan ere aire-libreko eremuak daude, eta ikertzaileek uste dute gehiago agertu daitezkeela, pasabide naturala izateaz gain, urbanizatu gabeko eremua delako. Guadalupeko baselizaren inguruan eta labarrean J16 izeneko beste puntu batean aurkitu dira Erdi Paleolitoko materialak.

Gizaki anatomikoki modernoaren edo Cro-Magnonen iritsiera Goi Paleolitoan gertatu zen. Deba bailaran dagoen Lezetxikiz gain, bere azken mailatan gizaki modernoen arrastoak dituena, Arrasaten zegoen Labeko Koba da interesgarriena. Aurignac aldiko sekuentzia osoa dago bertan, nabarmena euskal kobazuloen artean. Aurkitutako objektuen artean grabatu txiki eta eskematiko bat dago, Gipuzkoan aurkitutako zaharrena izan daitekeena. Urolako bailaran Ekain da kobazulorik interesgarrienetako bat, baina batez ere Madeleine aldian da ezaguna. Hala ere, châttelperron, aurignac. eta gravette aldietako arrastoak ere baditu. Urumea arroan bi gune garrantzitsu daude, bata Donostian bertan, Ametzagainan, non Irikaitzen antzekoa izan daitekeen gune ireki bat dagoen. Bestea Errenteriako Aizpitarteko leizeak dira, zehatzago Aitzbitarte III eta Aitzbitarte IV izena daramaten biak. Aurignac, Gravette eta Solutre aldiko mailak daude bertan.

Hala ere, okupazio horren une gorena Solutre eta Madeleine aldietan gertatu zen. Bertan egin ziren hain ezagunak diren labar-artea eta arte higigarriko elementu ugari. Praileaitzeko zintzilikarioak, edo Zestoa eta Deba artean dagoen Ekaingo leizea dira adibide bikainak. Leroi-Gourhanen arabera, Ekaingoak “Kuaternario aldi osoko zaldi talderik bikainena” da. “Ekaingo irudiak, Niaux eta Altamirakoen garai berekoak izanik, gu­txi gorabehera, franko-kantauriar artearen aldi klasikoaren gailurretako bat azal­tzen dute”. Gainera, aztarnategi gisa ere baliabide asko eman ditu, Madeleine aldikoak eta ondorengo Azil aldikoak. Madeleine aldeko geruzetako batean hareharrizko xafla grabatu ezaguna agertu da. Hala ere, inguruko beste kobazulo gehienetan bezala, gehien ehizatzen eta jaten zuten animalia oreina zen, eta ondoren ahuntzak edo sarrioak. Denbora hotzagoetan elur-oreinak ere jaten ziren Gipuzkoako bailaratan. Ekainen ez bezala, non zaldia den gehien agertzen dena, Altxerrik bisontea da, 53 grabaturekin. Sei elur-orein, lau orein eta ahuntz/sarrio, hiru zaldi eta uro, bi antilope eta arrain (platuxak), edo txori bat aurkitu dira grabatu guztien artean. Laginketa batek material litikoa eskaini zuen, Madeleine aldikoa.

### Epipaleolitoa 
Azken glaziazioa amaituta, ur maila gaur egungora iritsi eta elikagaien aldaketa nabarmena gertatu zen. Ekialde Hurbilean jada Neolitoa hasten ari bazen ere, Gipuzkoara askoz beranduago iritsiko zen. Tarte horri maiz Epipaleolito edo Mesolito deritzo. Gipuzkoan Pleistozenoan zehar gune oso murritzetara mugatu ziren basoak hedatzen joan ziren. Megafaunaren desagerpenarekin, haragijale handiak ere desagertu ziren. Hartza, otsoa eta azeria izango ziren ehiztari handienak, eta oreina ez zen sarrioa bezain hain ondo moldatu baso itxietara. Basurdearen hazkuntza ere nabarmena da. Testuinguru horretan, haitzuloak utzi eta harpe zein gune irekietan instalatu ziren gizakiak: tresna litiko gutxiago, arte higigarri gutxiago eta portaera aldaketa egongo zen. Gizakiak ehorzketak egiten hasi ziren, adibidez Jaizkibelgo J3 aztarnategian aurkitutakoa, kostako aprobetxamendua egiten zuen talde batena, edo Marizulokoa, 1971ean aurkitu zena. Mendietara gehiago igotzen ziren, tenperatura epelagoei esker, eta gune irekiak aurkitu dira, horietako bat Idiazabalen dagoen Artegieta, Urbasako silexa oraindik lantzen zuten guneetako bat. Interesgarria da Artegietan, Oria ibaiaren arroaren okupazioa iradokitzen duelako, lehenago zegoen hutsuneari kontrajartzen zaiona. Gune irekia da ere Erlora igotzen dgoen Ikuluteko Gaina, oraindik induskatzen ari den mendiko gune interesgarri bat, ondoren ere Brontze Aroko zein Erdi Aroko aztarnak dituelako.

### Neolitotik Burdin Arora 
[thumb|Beasaingo [Trikuaizti I eta II tumuluak|Trikuaizti I tumuluan aurkitutako ontzia, kanpai-formako ontzien kulturakoa.]]
Neolitoa Gipuzkoan lehen nekazari eta abeltzainen iritsierarekin hasten da eta burdinaren sarrerarekin amaitzen dela esan ohi da. Definizio horren barruan kalkolitoa eta Brontze Aroa ere sartzen dira. Hasiera batean klimaren aldaketak itsas-mailaren igoera ekarri zuen, basoak hedatzea eta ehizako aukerak aldatzea. Hala ere, industria litikoan ez zen aldaketa nabarmenik egon, aitzur eta aizkora handiagoak egiten hasi ziren arte. Buztingintza hasi zen, lehenengo dekorazio handirik gabekoa, baina gero, bereziki kanpai-formako ontzien kulturarekin, dekorazio bereziarekin.

Bi populazioren iritsiera egon zen Neolitoa hasi eta Brontze Aroraino. Lehenengoak, Anatoliatik ateratako nekazari eta abeltzainak ziren. Lurraldea nola okupatu zuten ez dago argi, baina Zarauzko Herriko Barran edo Iruran aurkitutako arrastoek esaten digute beheko eremuetan ari zirela. Garagarra eta garia ekarri zuten biztanle berri horiek, baita ahuntza eta ardia ere. Behi eta txerria ekarri zen edo bertan zegoena etxekotu jakiteko datu nahikorik ez dago. Horrekin batera, abeltzaintza hedatu zen mendietan, eta monumentu megalitikoak eraikitzen hasi ziren, lurperatzeak egiteko. Denborarekin, lehenago zeuden Mesolitoko populazio txikiarekin nahastu ziren. Trikuharrien eta estazio megalitikoen fenomenoaren sorrera ere ez dago argi, baina Gipuzkoan han-hemenka aurki daitezke, mendi-lepo gehienetan.

Bigarren migrazio handia Erdialdeko Europatik etorri zen, eta kanpai-formako ontzien kultura ekartzeaz gain, gizonezkoen populazioan eragin sakona izan zuen, eta ziurrenik antolaketa sozialean ere. Brontze Aroaren amaieran Burdin Aroa etorri zen, dagoeneko lurraldearen beste antolaketa batekin.

### Burdin Aroa 
thumb|Basagainen aurkitutako brontzezko fibula.
Burdin Aroa Gipuzkoan aldaketa garaia izan zen, Neolitoa Gipuzkoan garatu osteko lehen abeltzain eta nekazarien, eta metalgintzaren hazkuntzarekin bat, lehen herri harresituak finkatu ziren. batez ere Oria ibaiaren arroan. Herri horien barnean jarduera ekonomikoa zegoen, nekazaritza, abeltzaintza eta metalgintzari lotuta. Han-hemenka beste etxalde batzuk ere egongo ziren, eta basogabetzea abiatu zuten, abereen elikadura eta nekazaritza lanak baimentzeko.

Orain artean zortzi dira aurkitutako bizilekuak: Buruntza (Andoain), Basagain (Anoeta), Intxur (Albiztur-Tolosa) eta Murumendi (Beasain) Oriaren haranean; Munoaundi (Azpeitia-Azkoitia) Urolarenean; Moru (Elgoibar) eta Murugain (Arrasate-Aretxabaleta-Aramaio) Debarenean; eta Akutu (Bidania-Goiatz-Errezil) Hernioko mendigunearen inguruan. Hala ere, baliteke beste batzuk ere egotea. Kasu guzti-guztiotan bertako erliebearen ezaugarriez baliatu ziren defentsarako bertako biztanleak, horien osagarri harresiak egin zituzten, eta zenbaitetan lubanarroez osaturik gainera. Oinplanoetan ere forma asko hartzen dituzte, neurri handi batean kokapenaren eraginagatik, nahiz taldearen ezaugarriekin eta beronen jarduerekin ere halako lotura bat baduten: forma kurbatu askotarikoak dira nagusi, obalak ere ageri dira kasu batzuetan, eta lerro zuzenak ere ikusten ditugu, esparruetako trazatu handienak mugatuz

[thumb|Zarauzko [Andre Mariaren Zeruratzearen parrokia (Zarautz)|Andre Mariaren Zeruratzearen parrokian aurkitutako Burdin Aroko sutondoa, gaur egungo elizaren azpian.]]
Herri harresituetatik kanpo ere jendea bizi zen, eta pentsa daiteke etxalde modukoak egongo zirela, bai eta beste lanbide batzuei lotutakoak. Ez dakigu egurrezko hesiak, edo oholen bidezko nolabaiteko babesak izango ote zituzten, horien hondarrak aurkitzea oso zaila baita, baina ezin dugu aukera baztertu. Hala ere, aire libreko bizilekuak aurkitzea zaila da, landare-geruzagatik, oso xumeak zirelako, edo gure herrien azpian daudelako. Aizarnan egindako ikerketa batean ikusi da K.a. I. mendeko okupazio bat egon zela gaur egun herrigunea dagoen leku berean. Burdin Aroko adibide gisa har daiteke Azkoitin 2003an aurkitutako Altamirako aztarnategia, burdina lantzeko gune metalurgikoa izango zena. Eta, bien artean, Txalintxo mendian, Burdin Aroko beste egitura bat aurkitu da, erabilera zehaztea zaila bada ere. Burdina lantzeko beste egitura bat Oiartzungo Aizegain da, Bigarren Burdin Aroan datatu dena. Oiartzunen bertan, estazio megalitiko batetik hurbi, Buluntxuko habitata dago, irekian zegoen bizilekua, etxolagune moduko bat. Etxola horiek lotzeko burdinazko iltzeak aurkitu dira.

## Gipuzkoa erromatarren garaian 
[thumb|[Arditurriko erromatar meatzeak|Arditurriko meatzeak, Oiasso inguruko erromatar presentziaren oinarri ekonomikoa.]]
Ez dakigu zehazki noiz eta nola gertatu zen gaur egun Gipuzkoan den lurraldearen konkista, iturriek ez baitute aipamenik egiten. Estrabonen arabera, Deba ibaiaren ekialdeko gipuzkoar zatian karistiarrak bizi ziren, Debatik Pasaia ingurura barduliarrak, eta Pasaiatik Bidasoara baskoien lurraldea zen. Baina barduliarren hiri nagusiak aipatzen direnean, horietako asko hegoaldean daude, Arabako Lautadan. Eskualdea erromaren esferapean sartu zen Sertoriok K.a. 76an Luzio Kornelio Silaren gobernuaren aurka egin eta matxinatu zenean. Erromako Senatuak Ponpeio bidali zuen Hispaniara, eta hor aipatzen du Tito Liviok lehen aldiz baskoiak. Sertorioren gerraren garaian gatazka egon zela badakigu, eta Ponpeiok hor sortu zuen Pompaelo (Iruñea) hiri gisa. Handik gutxira sortu bide zen Oiasso (Irun) portu gisa, eta Tarraco-Oiasso galtzada eraiki zuten.

Gipuzkoako ekonomia Oiasso eta bere inguruko meatze aberatsetan oinarritu zen, adibidez Arditurriko meatzeak. Bertako mineralak sortutako aberastasunak eta mugimenduak, eta kostako beste leku batzuen sorrerak Via Maris deitzen dena sortu zuen. Zarautz eta Getaria inguruan Menosca gisa identifikatu den eremua zegoen, arrantza eta bestelako jardueratara lotuta. Burdigalatik mugitzen zen merkataritza eta Tarracotik iristen zenak ekonomia dinamikoa sortu zuen. III. mendeko krisialdian Oiassoren gainbehera etorri zen, arrazoi sozialak medio. Gipuzkoako mendebaldea, Hispania Ziteriorren parte zena, eta ekialdea, Hispania Ulteriorren parte zena, orain Hispania Tarraconensisen parte izatera pasa ziren. Baina Hispaniako hiriburu berria Emerita Augusta (Mérida) zen, eta Galiakoa Augusta Trevirorum (Treveris), eta horrek aldatu zuen merkantzien dinamika, Gipuzkoatik kanpo zegoen Ab Asturica Burdigalam bidera. Horrekin batera, Gipuzkoaren barnealdean hainbat lekutan erromatar presentzia handitzen joan zen, eta nekazaritza, abeltzaintza eta siderurgia instalazioak han-hemenka aurki daitezke. Berrantolaketa administratiboak Akitania, Galia, Britania eta Germaniako kostaldeak biziberritu zituen, eta Hispaniako probintziak IV. mendean zehar hobekuntza izan zuten. Eta izan abeltzaintzagatik, gatazketatik babesteko leku ona zirelako edo erabilera sinboliko-erlijiosoa zutelako, kobazuloak berriro okupatzen hasi ziren. Jentiletxeta II (Mutriku), Ermittia (Deba), Ekain IV (Deba), Amalda (Zestoa), Aitzgain, Arrikrutz eta Anton Koba (Oñati), Intxumurtegi (Tolosa) eta Iruaxpe III (Aretxabaleta) okupazio berriro horren lekuko izan ziren

Ez dago datu nahikorik ezagutzeko zer gertatu zen Gipuzkoan V. mendetik aurrera, nahiz eta alderdi askotan badirudien iraunkortasuna eta jarraipena zela nagusi. Oiasso V. mendean abandonatu zen guztiz, eta Getaria eta Zarauzko eremuak atzeraldi nabaria izan zuen, gutxienez VII. mendera arte. Ondoren ditugun iturriek batez ere baskoiak aipatzen dituzte, eta erromatar galtzaden konfigurazioa dela eta, litekeena da Gipuzkoa gertakari horietatik at geratzea, eta Ab Asturica Burdigalam bidea izatea germaniar herrien inbasioen ardatza. 456. urtean, zazpi itsasontzitan zihoazen 400 herulok Bizkaiko golkoari eta Galiziako kostaldeari eraso egin zieten. Interesgarria da Hidaziok *barduliar* hitza erabili zuela, oraindik ere kontserbatzen zen etnonimo bat. Hortik aurrera ez dira berriro ere agertu, eta *baskoi* izen orokorra erabili zen euskal lurretan bizi zirenak izendatzeko, bestelako zehaztapenik gabe.

## Gipuzkoa Iruñeko Erresuman 
Ziurtatzerik ez dagoen arren, badirudi lehenengo urteetatik lotu zirela egungo Gipuzkoako eskualdeak Iruñeko Erresumari, eta lotura horiek estuagoak izan zirela normandiarren erasoak bukatu zirenetik (IX. mende bukaera). Gizartea bailaratan sareturik zegoen, zuzenbidez nafar lur irekian.

***Ipuzcua*** toponimoa topa daiteke Donemiliaga Kukulako *Becerro Galicano*an,  -fol. IIIv-, 934. urtean datatuta:
. -fol. IIIv- (14-18. lerroak).]]
{{Esaera2|{A}lava, cum suis villis ad suas alfoces pertinentibus, id est, de Losa et de Buradon  usque Eznate: ferrum. Per omnes villas, inter domus decem, una reia.
De rivo de  Galharraga usque in flumen de Deba, id est, tota **Bizcahia**, et de ipsa Deba usque  Sanctum Sebastianum d'Ernanni, id est, tota **Ipuzcua**, a finibus **Alava** usque ad ora  maris. Quicqud infra est de unaquque alfoce: singulos boves.
|Donemiliaga Kukulako *Becerro Galicano*. -fol. IIIv- (14-18. lerroak), (Agiritegiaren arabera, 934. urteko idazkia)}}

Baina 934. urteko datazio hori faltsutzat jotzen da.

thumb|Beloaga gazteluaren aztarnak (Oiartzun)
thumb|Urgull gaineko gotorlekua (1901), Donostian
***Ipuscua*** toponimoaren lekukotasunik zaharrena, oraingoz, 1025. urteko dokumentu batean aurkitu da, Huescako San Juan de la Peñako monasterioan, garai hartan Antso III.a Nagusiaren babespeko monasterioan. XI. mendeko *Ipuzkoa* hori Nafarroako Erresumako tenentzia zen: Debaren arroaren eta Oria ibaiaren artean hedatzen zen lurraldea. Getaria zuen tenentzia buru. Debaren arroa Arabako tenentzian zegoen. Oriatik Bidasora arteko lur zerrendak Baionari eta Lapurdiri atxikia dirudi, luze gabe Hernani deitua (garai haietako grafian *(H)Ernanni*).  Bertan kokatzen ziren *Izurun* herrixka eta San Sebastian Antiguakoa, (garai hartako agirietan, latinez idatzitako dokumentuetan, *Sanctum Sebastianum*), Donostiaren ernamuinak. Antso Abarkak Hondarribian gotorleku bat eraikitzeko agindu zuen (970-999) eta, beraz, Iruñeko Erresuman zegoen. Garai honetakoak dira Erdi Aroko lehendabiziko gazteluak, nafar errege-erreginek aginduz eraikiak. 

1076. urtean, Antso IV.a Gartzeitz traizioz hil zuten, eta Iruñeko Erresuma desegin egin zen une horretan. Eneko Lopitz jaun eta nafar tenentea Alfontso VI.a Gaztelako erregera lerratu zen, eta Enekoren semea, Lope Enekoitz, tenentzia ugariren jabe gelditu zen, horien artean Araba, Bizkaia eta Ipuzkoa. Hernani tenentzia, berriz, gaztelar agintetik at gelditu zen, Aragoi eta Iruñeko erregeei men eginez. Ipuzkoa Aragoi eta Nafarroako Alfontso I.aren ekimen militarrari esker lotu zitzaion berriro (1112). Egungo Gipuzkoako lurraldea, mendebalderagoko euskal kostaldea bezala, Nafarroaren orbitan gelditu ziren. Une honetan, Beila leinuaren goraldia izan zen, Ladron Enekoitz Araban, Bizkaian eta Ipuzkoan gailendu zenean. Erabakigarria izan zen Iruñeko Erresuma berrezartzeko, Gartzia V.a Ramiritz babestuz (1134-1150).
thumb|Nafarroako Erresuma 1179 arte, Antso Jakitunaren garaian
XII. mendearen hasieran finkatu ziren gaskoiak Gipuzkoako kostaldeko portuetan, Donostian nagusiki; 1150-1164 urteetan eman zion hiri gutuna Antso Jakitunak Donostiari. Garai hartan, Baionako apezpikutegiaren barnean zeuden Gipuzkoako ipar-ekialdeko eliza guztiak (Urumea ibaiaren eskuinaldea) eta Iruñeko apezpikutegian gainerako eskualdeetako guztiak.

Eginahal guztiengatik ere, ezin gorde izan zituen Antso Jakitunak Bizkaiko eta Arabako lurraldeak, eta Alfontso VIII.a Gaztelako erregea hasi zen Gipuzkoaz jabetu nahian. 1194. urtean Antso Azkarrak hartu zuen Antso Jakitunaren lekua, eta Nafarroako eta Gaztelako koroen arteko liskarrak areagotu ziren.

1199. urtean, Alfontso VIII.a Gaztelako erregea indarrez sartu zen Araban eta Gipuzkoan, berak zioenez Akitanian zeuzkan eskubideak zaintzeko aitzakiaz (Leonor Akitaniako dukesarekin ezkonduta zegoen), Gipuzkoako itsasaldea bere egiteko asmoz, eta Nafarroako erresuma ahuldu nahian. Akitanian huts eginagatik, bere mendeko hartu zituen Gipuzkoako lurrak eta Gasteizko hiri harresitua.

Testamentuan berariaz adierazi zuenez, agindua eman zuen Alfontso VIII.ak Nafarroari itzul zekizkion Gipuzkoako ipar-ekialdeko lurrak (Urumea ibaiaren eskuinaldetik Bidasoako ertzetara, lurralde jatorriz baskoiak), edo beharbada gehiago, baina sekula ez zen horrelakorik bete, Nafarroako koroaren ahalegin guztiengatik ere. Bertako leinu noble batzuek lagunduta, bortxaz hartu zuen Gaztelako Koroak Gipuzkoa.

## Gipuzkoa XIII-XIV. mendeetan 
XIII. mendetik aurrera hasi ziren Gipuzkoako hiriak antolatzen, eta hogeita sei *villa* edo hiri berri sortu ziren XIV. mende bukaera bitartean, kostaldean eta barnealdean. Gipuzkoako antzinako haran egitura (Oiartzun, Hernani, Iraurgi, Markina, Itziar, Saiatz, Bozue, Erniobea, Zumabatzarrea…) hautsi zuen hiri berrien sorrerak.

Bestalde, biziki areagotu zen Gaztelako koroaren eta Nafarroako erreinuaren alde zeuden leinuen arteko gatazka giroa (XV. mende bukaera arte iraun zuten ahaide nagusien, oñaztarren eta ganboarren, arteko guduak), liskar eta gudu ugari gertatu ziren nafarren eta gipuzkoarren arteko muga inguruan (Beotibarko gudua, 1321).

1368. urtean saiatu zen Karlos II.a Nafarroako erregea Gipuzkoako lurrak hartzen, bere aldeko gipuzkoarrek lagunduta, baina etsi behar izan zuen Henrike II.a Gaztelakoaren aurrean. Nolanahi ere, nafarren eta gipuzkoarren arteko harremanak ez ziren beti hain zailak izan, eta sarrera berezia egin zitzaion sarritan Nafarroako merkataritzari, Donostia, Pasaia eta Hondarribiako portuetatik. XIII. mendetik aurrera izugarri indartu ziren Gipuzkoako portuak

## Gipuzkoako Forua 
XIV. mendean idatzi ziren lehenengoz Gipuzkoako erakunde bati, Hermandadeari, zegozkion artikuluak (Gipuzkoako Hermandadearen sorrera, Tolosako Batzar Nagusiak, 1375; Gipuzkoako Hermandadearen Ordenantzen lehen idazketa, Getariako Batzar Nagusiak, 1397).

Nolanahi ere, askoz ere aurreagokoak ziren Gipuzkoako Forua osatzen zuten Lege Zaharrak. Batzar Nagusiak ziren Gipuzkoako erakunde legegile nagusiak; batzar horietan parte hartzen zuen Gaztelako erregearen ordezkariek edo korrejidoreek, XIII. mendearen hasieratik. Urtean bitan biltzen ziren Batzar Nagusiak ohiko batzarretan, aurrez erabakitako hirian hasieran eta hiri ordena baten arabera 1472tik aurrera. Premiazko erabaki bat hartu behar zenean biltzen ziren Batzar Bereziak, Usarraga eta Basarteko soroetan hasieran eta Bidaniako eta Azpeitiako Olazko elizetan 1461. urtetik aurrera.

Batzar Nagusietako ordezkarien botoa hiri bakoitzeko su edo etxe kopuruen araberakoa zen, eta erregeak zin egin behar izaten zuen forua. Erregeak foruen aurkako neurriren bat hartzen bazuen, “foru pasea” delakoa erabil zezaketen Batzar Nagusiek, hau da, erregearen erabakiari men ez egiteko gaitasuna.

1550. urte aldera antolatu zen Diputazioa, Batzar Nagusietatik sorturiko erakunde eragilea, korrejidoreak, Batzar Nagusiak bilduriko herriko alkateak eta batzarretan aukeraturiko ahaldun batek osatua; 1748an sortu zen Diputatu Nagusi kargua. Arazo larriei premiazko irtenbide bat emateko biltzen zen Diputazio Berezia.

## Gipuzkoa XV. eta XVI. mendeetan 
XIV. mendean osatu zen Gipuzkoako hiri ordenamendu berriak aldakuntza handiak ekarri zituen Gipuzkoara. Gaztelako erregeek aginpidea bermatu zuten herrialde osoan, berak zuzenean sortutako (kostaldean) eta bultzatutako (barnealdean) hirien bitartez. Hala, gero eta indar gutxiago zuten antzinako leinuek Gipuzkoan, eta tirabira latzak izan ziren herrialde osoan ahaide nagusien artean (Arrasateko sutea, 1448), eta haien eta Hermandadearen artean (1456-1457).

Garrantzi handia hartu zuen egoera horretan Gipuzkoako Hermandadeak, Domenjon de Andia buru. Ahaide nagusien aurkako armada bat osatu zuen Hermandadeak eta guztiz menderatu zituen, oinaztarrak eta ganboarrak haren kontra batu baziren ere (1457). Hermandadearen garaipenak Gaztelako erregearen erabateko nagusigoa ekarri zuen berarekin; handik aurrera Gaztelako koroaren laguntzaile zintzoak izan ziren gipuzkoarrak Nafarroako erreinuaren aurkako borrokan.

Nafarroako beamontarren eta agramondarren arteko guduak hasi zirenetik, lehenen alde jokatu zuten gipuzkoarrek eta ez zuten egiteko horretan amore eman Nafarroako erresuma Gaztelako koroaren mende geratu zen arte (1512-1521).

Bestalde, guztiz indartu ziren Gipuzkoako portuak eta ontziolak XV. mendean; burgesia molde berri bat sortu zen kostaldean, arrantzari eta merkataritzari esker, eta berebiziko ospea hartu zuten Gipuzkoako marinelek eta itsas teknikariek. 1492. urtean Ameriketara iritsi zen Kolonen bidaldia. Goitik behera aldatu zuen aurkikunde horrek gipuzkoarren bizimodua. XVI. mendearen hasieran Gaztelako koroaren esku geratu zen Nafarroako erresuma eta guztiz nagusitu zen Gipuzkoan haren indarra, gipuzkoarrek bere foru eta eskubideei tinko eutsi zieten arren.

XVI. mendetik aurrera Ameriketara zabaldu zen Gipuzkoako itsas merkatarien jarduera (balearen eta bakailaoaren arrantza Ternuan eta Labradorren) eta, Frantziako estatuarekiko oztopoak handiak izanagatik, bere horretan iraun zuen, oro har, Ipar Atlantikoko merkatariekiko jardunak. Bestalde, gipuzkoar asko jarri zen Espainiako koroaren zerbitzuan, militar, itsasgizon, idazkari edota eskribau gisa.

Oñatiko Unibertsitatea 1545ean sortu zen eta indarrean egon zen 1901eraino.

## Gipuzkoa XVII. eta XVIII. mendeetan 
XVII. mendean behera egin zuen Gipuzkoako merkataritzak, nazioak indartzen hasi baitziren, eta Gipuzkoa baztertua geratu zen. Amerikari begira jarri zen Gipuzkoa, baina gero eta zailtasun handiagoak zituzten bertako arrantza ontziek, eta XVII. mende erdialdean hasi zen arrantza mota haren gainbehera.

1659. urtean izenpetu zen Pirinioetako Hitzarmena, Frantziako eta Espainiako koroen artean, eta 1715. urtean izenpetu zen Utrechteko Ituna: Espainiako koroak uko egin zien Europan zituen lurrei, eta Ingalaterrakoak lortu zuen itsasoaren gaineko nagusigoa.

Arrantza eta merkataritza biderik gabe geratu zen Gipuzkoa, eta horren ondorioz ekonomiak beherakada handia izan zuen. Horrez gainera, eraso bortitzak izan zituen Gipuzkoako foruak XVIII. mendearen hasieran, aduanak Bidasoa ibaira igaro zitezela agindu baitzuen Filipe V.a Espainiako errege borboiak 1717. urtean.

Gipuzkoarren erantzuna ez zen berehalakoa izan, baina 1719an Berwick-eko dukeak gidaturiko armada frantsesa Gipuzkoan sartu zenean, herrialdeko erakundeen onarpena jaso zuen, baldin eta foruak osorik errespetatzen bazituen. Filipe V.ak atzera jo behar izan zuen eta lehengo berean segitu zuten aduanek (1722).

1728. urtean sortu zuten Gipuzkoako handikiek eta Donostiako merkatari aberatsek Caracasko Gipuzkoar Konpainia izeneko erakundea, Gipuzkoako sektore batzuei urte batzuez oparotasun handia eman ziona; baina 1751. urtean Madrilen ezarri zuten konpainiaren egoitza nagusia, eta 1785ean desagertu zen, gorabehera handien ondoren.

Ekonomia egoera hura larritu egin zen, eta herriaren haserrea areagotu. Prezioak neurri gabe igo ziren eta egoera horri aurre egiteko matxinatu ziren oletako langileak (matxinoak), nekazariak eta herri xehea burgesen eta handikien aurka (1766ko matxinada). Gipuzkoa osora zabaldu zen matxinoen eragina eta latza izan zen higikunde haren zapalkuntza.

Zapaltzaileen buru Francisco Javier Munibe Peñafloridako kondea zen, XVIII. mendean Frantzia aldean zabaldu zen ideologia ilustratuaren oihartzunak Euskal Herrian jaso zituzten aitonen seme eta burges lehenetarikoa. 1789. urtean piztu zen Frantziako iraultzak ez zuen hasieran halako gaitzespenik jaso gipuzkoarren aldetik, bai ordea ondoko urteetako gehiegikeriek.

1794. urteko abuztuan sartu ziren Gipuzkoan Frantziako Konbentzioko tropak eta, errenditu ondoren, bake hitzarmen bat izenpetu nahi izan zuen Getarian Gipuzkoako Diputazioak frantsesekin, erlijio katolikoa, foruak eta jabetzak errespetatzekotan. Agintari frantsesek, ordea, preso hartu zituzten Konbentzioko legea onartzen ez zuten diputatuak eta frantsesen aurkako gerrara deitu zuten

Getariako batzar haietan ordezkaturik ez zeuden Gipuzkoako herrietako ordezkariek. Basileako Bakeak (1795eko uztaila) gerra saihestu zuen eta XIX. mendean erabat nagusitu ziren bi politika joera, liberala eta karlista, hasi ziren nabarmentzen Gipuzkoako agintarien artean.

Bergarako Errege Mintegia 1776an sortu zuten eta 1930eraiino  eskaini zuten unibertsitate mailako formazioa.

## Gipuzkoa XIX. mendetik aurrera 
### Napoleondar gerrak 
1808. urtean sartu ziren Napoleonen osteak Gipuzkoan eta, Gaspar Jauregi Artzaia deituriko gerrillariaren erasoez landa, frantsesek ez zuten inolako oztoporik aurkitu herrialdean. 1808. urteko ekainean idatzi zen Baionan Espainiako lehenengo konstituzioa eta bertan Euskal Herriko foruak kontuan har zitezela lortu zuten ordezkari euskaldunek.

1810. urtean osatu zuten Frantziako agintariek Bizkaiko Gobernua izeneko aginte barrutia, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako herialdeek osatua, eta 1812an liberal espainiarrek Cadizen erabaki zuten Espainiako konstituzio berri batean guztiz deuseztatu zituzten Euskal Herriko foruak.

Bitartean, frantsesek balio gabe utzia zuten forua euskal herrialde guztietan. 1813ko abuztuaren 31n sartu ziren aliatuak Donostian; sekulako triskantzak eragin ondoren, egun horretan bertan zapaldu zituzten oste frantsesak Irungo San Martzialen. 1814. urtetik aurrera, liberalak eta erregezaleak nagusitu ziren Gipuzkoan.

### Foruen galera 
1833. urtean hasi zen Lehen Karlistada; hiriak liberalen alde jarri ziren, eta karlisten alde herriak eta jauntxoak. Zumalakarregiren irudi handiak, ordea, karlisten bandora igaroarazi zituen soldado gehienak 1835. urtetik aurrera. 1839. urtean izenpetu zen Bergarako Besarkada eta bi urte geroago foruak erabat murriztu eta Ebrotik Bidasoara eraman zituen Espainiako erreginak aduanak.

Bestalde, 1860ko hamarkadan berriro gorpuztu zen karlismoa Gipuzkoan, *Jaungoikoa eta Foruak* lemapean, eta 1872. urtean hasi zen Bigarren Karlistada eta 1876. urtean erabat nagusitu ziren liberalak. 1876ko uztailean luzatu zen Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako foruak deuseztatzen zituen legea.

1891. urtean hasi ziren foruen aldeko ekitaldiak; bi hildako izan ziren Donostian, Gamazadaren garaian, Espainiako gobernuaren aurkako manifestaldi batean, 1893ko abuztua. XIX. mende bukaeran sortu ziren lehen talde nazionalistak Gipuzkoan, higikundea XX. mendearen hasiera arte gorpuztu ez bazen ere (1908an sortu zen Euzko Alderdi Jeltzaleko Gipuzko Buru Batzar buruzagi taldea).

### Industrializazioa 
Bigarren Karlistaldiaren bukaerarekin bat, fiskalitatea aldatu zen Gipuzkoan. Dirua zutenek egoera probestu zuten sozietate anonimoak eta industrialak sortzeko. 1886 eta 1890 artean 102 sozietate merkantil osatu ziren Gipuzkoan, baina 1914 baino lehen 986 ziren jada. Elkarte horiek guztiak sortuta, XIX. mende bukaeran, Gipuzkoako industria prozesua etengabea izan zen. Gipuzkoako industrializazioak, trinkoa eta sendoa izanik ere, ez zituen enplegatu asko, halere. 1915ean, hiru enpresak bakarrik ("Construcciones Metálicas", "Unión Cerrajera" eta "La Papelera Española" Tolosan) zituzten bostehun langileetatik gora Lehenago ere ireki ziren beste paper-enpresa batzuk, baina gehienek eskuz egiten zuten lan. XIX. mendearen hasieran ireki ziren Alegría de Oria eta Nemesio Uranga paper-enpresak Tolosan, edo burdinolaren azpiegitura-hidraulikoa erabiltzen zuena Legazpin. 1841ean aduanak kostaldera eraman ziren, eta horrek merkatu eta inbertsore berriei ateak ireki zizkion. 1842an "La Esperanza" fabrika ireki zen, paper jarraitua egiten zuen lehenengo lantegietako bat, Brunet, Guardamino eta Tantonat enpresarien diruarekin baina baita ere Gipuzkoatik kanpoko enpresa asko. 1919an, paper *kluster* bat osatu zen zenbait enpresa gipuzkoarren artean (bederatzi hamabostetik, Hernanin, Villabonan, Tolosan eta Iruran fabrikak zituztenak), eta pisu nabarmena irabazi zuten merkatuan.

#### Ehungintza 
Ehungintzako fabrikek ere garrantzi berezia izan zuten. 1840tik, Kataluniaren mailara iritsi gabe ere, enpresa garrantzitsuak ezarri ziren bertan, hala nola "La Guipuzcoana" Andoainen eta "San Antonio" Bergaran.

1770 "Fábrica de Lienzos de Manuel Iturralde" sortu zen Donostian, margo-oihalak egiten zituen lehena. 1840tik aurrera katalan enpresarien dirua sartu zen, eta kotoia lantzen hasi zen. 1830ko hamarkadan 1.100 langile zeuden jada sektore honetan Gipuzkoan, gehienak Bergaran, 1846) eta "Algodonera San Antonio" (Bergara, 1850).

Fitxategi:Algodonera de San Antonio.jpg|*La Algodonera San Antonio* ehungintza enpresa. Bertan sortu zen lanerako arroparen kolore urdinari "Bergarako urdina" esaten zitzaion.
Fitxategi:Plantilla de Algodonera de San Antonio 01.jpg|*La Algodonera San Antonio* enpresako emakumezko langileak.
Fitxategi:Plantilla de Algodonera de San Antonio 02.jpg|*La Algodonera San Antonio* enpresako gizonezko langileak.
Fitxategi:"La Algodonera San Antonio" enpresako langileak.jpg|Enpresa barruko irudia.

Lihoaren industria ere sortu zen garai berdinean. 1845ean "Sociedad de Tejidos de Lino" sortu zen Errenterian, 45 gizonezko eta 221 emakume zituen enpresa, eta beranduago "La Fabril Lanera" ere ireki zen.

Espartinen industriak ere izan zuen ordezkaritza Gipuzkoan. Jutearekin egiten ziren espartin horiek. Bere zentroa Azkoitian izan zen, lau fabrikekin. 1910ean 600 langile zeuden, baina 1930ean 1.200 ziren esparru horretan lanean herrian. "Esteban Alberdi" (1890), "Epelde, Larrañaga y Compañía" (1894) eta "Sucesores de J. F. Arteche" (1845) ziren garrantzitsuenak, eta horregatik jarduera nagusia sektore horretan Bizkaitik iristen ziren lingoteen eraldaketa zen, fundizioen jabeak ziren beste enpresa batzuen lehengai gisa: "Bergarako Labe Garaiak" Unión Cerrajerarenak ziren, eta Eibarko "Aurrera" sortu zen, Eibarko armagintza hornitzeko.

Lehen Mundu Gerran metalurgiaren eskaria asko igo zen, eta Gipuzkoan metalaren eraldaketa industria sortu zen: giltzak, motorrak, kontserbak, nekazaritzarako-makinaria....
Eibarko armagintzako azpisektoreak 1915ean 69 arma fabrikatzaile zituen; bi eta hogeita hamar langile artean zituen lantegi bakoitzean. Enpresari bakar batzuek lortu zuten, Bilboko kapitalari esker, tamaina handiagoko enpresak sortzea, hala nola "Orbea Hermanos", "Gárate, Anítua y Cía" edo "Víctor Sarasqueta", besteak beste. 1887an 130.000 arma ekoiztu ziren Eibarren, baina 1908an 484.000 ziren. Lehen Mundu Gerran, konpetentzia eza baliatuz, berrikuntza ugari egon ziren sektorean. "Francisco de Querejeta e Hijos Zumaian (1915) edo "Astilleros de Pasajes de San Juan" Pasaian (1916) izan ziren horren adibide. Eibarren 1920ko hamarkadatik aurrera bizikletak eta piezak egiten hasi ziren, bertan armagintzako piezekin zegoen eskarmentua baliatuz. Arrasaten Monterrongo kontearen zen Olazarra burdinola erosi zioten Resustak eta Bergarajauregik 1869an, sarraila-lantegi bat jarriz. 1980ean Aretxabaletako Hijos de Echevarría y Cía erosi zuten eta 1901ean lehen aipatutako labe-garaia ireki zuten Bergaran. Urte horretan bertan La Cerrajera Guipuzcoana enpresa sortu zuten eta 1906ean lantegi guztiak Unión Cerrajera enpresan batu zituzten. Errenterian ere gaileta enpresa garrantzitsua zegoen, 1886an ireki zen "La Ibérica de Galletas Olivet" (edo *Gran Manufactura Española de Bizcochos de Lujo y Galletas*). Añorgan Rezola zementu lantegia eraiki zen 1901ean, aurretik zegoen harria txikitzeko errota baten ordez.
## XX. mendea 
Garai berekoak dira lehen langile elkarteak (Donostiako elkarte sozialista, 1891) eta grebak (Arrasate, 1893; Eibar, 1897). Nolanahi ere, Primo de Riveraren diktadura bukatu arte (1923-1930) ez ziren Euzko Alderdi Jeltzalea eta Espainiako alderdi sozialista (PSOE) Gipuzkoan nabarmendu.

1931. urteko apirilaren 14an, Eibar izan zen Espainiako errepublika aldarrikatu zuen lehen hiria. 1936. urteko uztailean, Franco jeneralak gidaturiko matxinada militarrak setiaturik hartu zuen lehen egunetik Gipuzkoako herrialdea. Francoren alde jarri ziren Donostiako kuarteleko militarrak, baina errepublikaren aldeko indarrek menderatu zituzten.

Karlistek eta militarrek Irun-Oiartzunen eta Goierri aldean gogortu zuten erasoa, eta iraila arte eutsi zioten errepublikaren aldeko indarrek (1936ko irailaren 5a, Irungo galera). Azaroan geratu zen Gipuzkoa osoa militarren esku.

Francoren garaian (1936-1976), diktaduraren aurkako herrialde kartsuenetakoa izan zen Gipuzkoa, eta mugimendu abertzale guztiz indartsua gorpuztu zen urte haietan. 1979ko erreferendumaren ondoren, Euskal Autonomia Erkidegoko hiru lurraldeetako bat da Gipuzkoa.

### Sei unibertsitateren sorrera  XX. mendeko bukaeran 
Gaur egun Gipuzkoan unibertsitate-ikasketak sei erakunde hauetan egin daitezke: EHUko Gipuzkoako campusa, Mondragon Unibertsitatea, Deustuko Unibertsitateko Donostiako campusa, Nafarroako Unibertsitateko Campus Teknologikoa Donostian, UHUNi atxikitako Euskal Bergarako ikastetxea eta Udako Euskal Unibertsitatearen GOI institutua. Unibertsitate-mailako hezkuntzaren garapen azkarra XX. mendeko bigarren erdian gertatu zen. Erraz ikus daiteke hori denbora-lerro honetan, indarren dauden sei unibertsitateak frankismo garaiaren azken urteetan edo hurrengo 25 urteetan sortu ziren 1967 eta 2002 urteen artean. Gipuzkoan 2022-23 ikasturtean 3.304 ikaslek bukatu zuten graduko ikasketak, horien artean % 54 emakumeak ziren (1866 emakume eta 1438 gizon). Gaur egun herritar asko ikasten du unibertsitatean, baina ez da horrela izan historian zehar. Oñatiko Unibertsitatea 1545etik 1901eraino, eta Bergarako Errege Mintegia 1776tik 1930era aurrekari garrantzitsuak izan ziren; baina unibertsitateko hezkuntzaren zabalkuntza handia XX. mendean gertatu zen.
Fitxategi:Ehu logoa 1.jpg
Fitxategi:Logo Mondragon Unibertsitatea.png
Fitxategi:UNAV.svg
Fitxategi:LogoDeusto.png
Fitxategi:LogoUNED.jpg
Fitxategi:UEU logoa.png
 
ImageSize = width:1050 height:225 
PlotArea = left:140 bottom:60 top:0 right:20 
Alignbars = justify 
DateFormat = dd/mm/yyyy 
Period = from:01/01/1890 till:01/07/2025 
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy 
 
Colors = 
  id:Unib value:black      legend:Unibertsitatea. 
 
 
 
Legend = orientation:horizontal position:bottom 
 
ScaleMajor = increment:5 start:1900 
ScaleMinor = increment:1 start:1966 
 
LineData = 
 
  at:01/01/1977 color:black layer:back 
 
 
BarData = 
 
  bar:Oñatikoa   text:Oñatiko Unibertsitatea 1551tik 
  bar:Bergara    text:Bergarako Mintegia 1776tik 
  bar:Valladolid text:Valladolideko Unibertsitatea 
  bar:Bilbokoa   text:Bilboko Unibertsitatea 
  bar:EHU        text:EHUko Gipuzkoako campusa 
  bar:NU         text:Nafarroako Unib - Technum 
  bar:DU         text:Deustuko Unib - Donostia 
  bar:UHUN/UNED  text:UNED/UHUN 
  bar:MU         text:Mondragon Unibertsitatea 
  bar:UEU        text:UEU Gipuzkoan 
 
 
PlotData= 
 
  width:10 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) 
 
  bar:Oñatikoa from:01/01/1890 till:01/01/1901 color:Unib 
  bar:Bergara  from:01/01/1890 till:01/01/1930 color:Unib 
  bar:Valladolid  from:01/01/1937 till:01/01/1977 color:Unib 
  bar:Bilbokoa from:01/01/1977 till:25/02/1980 color:Unib 
  bar:EHU      from:25/02/1980 till:end color:Unib 
  bar:NU       from:01/01/1967 till:end color:Unib 
  bar:DU       from:01/01/1969 till:end color:Unib 
  bar:UHUN/UNED  from:01/01/1973 till:end color:Unib 
  bar:MU       from:01/01/1997 till:end color:Unib 
  bar:UEU      from:01/01/2001 till:end color:Unib 
 

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* Paleolitoa Gipuzkoan
* Neolitoa Gipuzkoan
* Burdin Aroa Gipuzkoan

## Kanpo estekak