open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Francisco Larrañaga

**Francisco Larrañaga Albizu**, ***Txikito Iraetakoa*** goitizenaz ezagunagoa (Zestoa, Gipuzkoa, 1913ko irailaren 14a - Zarautz, 1979ko azaroaren 19a) esku huskako pilotaria izan zen. Zestoako Iraeta auzoan jaio zen, hortik zetorkion goitizena. Esku huskako pilotaritzat nabarmendu zen, 1930 eta 1940ko hamarkadetan. Buruz Buruko Txapelketa Nagusiaren eta Binakako Txapelketa Nagusiaren lehen finalak jokatu zituen.

## Kirol ibilbidea 
1931n egin zuen debuta. Pilotan egin zituen urterik hoberenak, Espainiako Gerra Zibileko eta gerra ondorengo lehen urteak izan ziren, 1937 eta 1942 bitartean.

1940an jokatu zen lehenengo Esku Huskako Buruz Buruko Pilota Txapelketa Nagusi ofizialean parte hartu zuen, eta ordu arte txapeldun ofiziosoa zen Atano III.aren aurka finala jokatzeko sailkatu zen. 1940ko abuztuak 11n, Donostiako Groseko pilotalekuan, Atano III.a handiak 22-8 emaitzarekin garaitu zuen Txikito Iraetakoa.

Hurrengo urtean, Esku Huskako Binakako Pilota Txapelketa Nagusia jokatu zen lehenengoz, eta Txikito finalera iritsi zen, bikotetzat Miguel Gallastegi eibartar atzelaria zuela. Txapelketa ligaxka eran jokatu zen, eta Txikito Iraetakoak eta Miguel Gallastegik galdu egin zuten Onaindiaren eta Urtzelairen aurka.

1942an, berriz parte hartu zuen Esku Huskako Buruz Buruko Txapelketan, eta Gallastegik kanporatu zuen. Bitxia bada ere, bere txapel bakarra 1945ean lortu zuen, Esku Huskako Binakako Txapelketako finalean Onaindia ordezkatuta; Onaindia, ordu arte txapelketa osoa jokatu ondoren, lesionatu egin baitzen. Txikito Iraetakoak eta Lazkanok osatutako bikoteak Atano IV.a eta Atano VII.a anaiek osatutakoa garaitu zuen finalean, 22-21.

Zestoako Iraeta auzoko pilotalekuak, gaur egun, *Txikito Iraetakoa pilotalekua* du izena.

[ezkerrera|thumb|200px|Miguel Gallastegi (ezkerrean) eta Txikito Iraetakoa (eskuinean), Esku Huskako Binakako Pilota Txapelketa Nagusiko txapeldunordeak izan ziren [1941ean.]]

## Buruz buruko finala 
## Binakako finalak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Streptomyces

**Streptomyces** generoa bakterio Gram positiboz osatuta dago, harizpi edo filamentu adarkatuak osatzen dituztenak. Aktinomizetoen taldean sailkatzen dira, hots, GC baseak kopuru altua duten bakterio haritsuen taldean. Aktinomizetoen harizpi sareak mizelio du izena, eta koloniatik gora hazten da, airean.

Genero honen bakterioek espora bereziak dituzte harizpien muturretan: konidioak. Bacillus eta Clostridium generoen aldean, *Streptomyces*-en esporak desberdinak dira, ez baitute erresistentzia handia ingurunearen baldintzak aurkakoak direnean (ur eta elikagairik gabeko egoeretan, adibidez, ezin dira bizi).

Aerobioak dira eta lurzorua dute bizilekua, gutxi batzuk urtarrak badira ere.

Garrantzi ekologiko handia dute bakterio hauek, lurzoruaren materia organikoa deskonposatzen dutelako humusa sortzen. Geosmina izeneko molekula bat ere sintetizatzen dute, lurrari ohiko usaina ematen diona (euria egindakoan lurra busti-berriak duen usain berezia geosminek eragindakoa da).

*Streptomyces* generoaren bakterioek antibiotiko asko ekoizten dituzte. Izan ere, mikrobio hauek antibiotiko ekoizlerik handienak dira. Besteak beste, estreptomizina, neomizina, eritromizina, kloranfenikola, B anfoterizina eta tetraziklina aipa daitezke.

*Streptomyces* gehienak ez dira patogenoak.
Killers

***Killers*** 1985ean Bardozen sorturiko talde heavy tradizionala da, oraindik martxan dabilena; honek Euskal Herrian eta frantses estatuan gehien iraun duen taldeetakoa bihurtzen du.

## Hizkuntzak 
Gehienbat frantsesez kantatzen dute. Ingelesezko kantak ere badituzte (frantsesezkoen itzulpenak) eta taldeko liderra den Bruno Dolhegi euskalduna da; abesti bakan batzuk euskaraz ere kantatzen dituzte. *Killing games* diskoan (2001) Gorka Knörren *Azken agurraren negarra* kantaren bertsioa egin zuten. *Arrantzale*, *Ametsetan* eta *Madarikatuak* kantak eta Mikel Laboaren *Txoria txori* kantaren bertsioa ere aipa daitezke.

## Ibilbidea 
Hego Euskal Herrian ez dira inoiz oso ezagunak izan eta hori dela eta bere ibilbidea Euskal Herritik kanpo garatu dute batez ere. Aldiz, behin baino gehiagotan erakutsi dute Ipar Euskal Herriko herri-mugimenduekiko atxikimendua, azkena 2010eko Euskal Herria Zuzenean jaialdian jotzekoak zirenean.

Heavyaren munduan ospea lortu dute eta 1999an Wacken Open Air Alemaniako jaialdi handian egon ziren.

## Taldekideak 
Hona hemen egungo taldekideak:
* Bruno Dolhegi: gitarra eta ahots nagusia.
* Thierry Andrieu: gitarra eta ahotsak.
* Patrick Oliver: baxua.
* Carlo Di Matteo: bateria 2010etik.

Lehenagoko taldekideak:
* Patrice LeCalvez (ahotsa) (*Fils de la Haine, Danger de Vie*)
* Didier Deboffe (gitarra) (*Fils de la Haine, Danger de Vie*)
* Pierre Paul (baxua) (*Fils de la Haine, Danger de Vie*)
* Michel Camiade (bateria) (*Fils de la Haine, Danger de Vie*)
* Serge Pujos (ahotsa) (*Mise aux poings, Résistances*)
* François Merle (gitarra) (*Mise aux poings, Résistances, Cités Interdites*)
* Miguel Caron (baxua) (*Mise aux poings*)
* Philippe Borda (bateria) (*Mise aux poings, Résistances*)
* René Chavin (baxua) (*Résistances*)
* David Pepiot (baxua) (*Cités Interdites*)
* Patrick Soria (bateria) (*Cités Interdites, Contre-Courant, Ennemis en public, Fort Intérieur*)
* Fabrice Arnouts (gitarra) (*Contre-Courant*)
* Alain Garcès (baxua) (*Contre-Courant, Ennemis en public, Fort Intérieur*)
* Ronan Jacques (gitarra) (*Ennemis en Public, Fort Intérieur*)
* Nicko Andrieu (bateria) (*109, Mauvaises Graines, Killing Games*). Motor istripu batean hila.
* Florent Pouey (bateria, 2010ean utzi du taldea).

## Diskografia 
* *Fils de la Haine* (1985)
* *Danger de Vie* (1986)
* *Mise aux poings* (1987)
* *Résistances* (1989)
* *Cités Interdites* (1992)
* *Contre-Courant* (1995)
* *Ennemis en public* (zuzenean) (1997)
* *Fort Intérieur* (1998)
* *109* (1999)
* *Mauvaises Graines* (2000)
* *Killing Games* (2001)
* *Mise aux poings 2001* (2001)
* *Habemus Metal* (2002)
* *Le coté Live* (zuzenean) (2003)
* *Documents 1999-2004* (DVD) (2004)
* ''A L'ombre des Vautours* (2007)
* *Paris Metal France Festival 2008'' (zuzenean) (2008)

Disko batzuen azalak Xavier Lorente-Darracq musikari eta ilustratzaileak eginak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala.
Khivako Khanerria

**Khivako Khanerria** edo **Khwarezm** (uzbekeraz Хорaзм (*Khorazm*), errusieraz Хорезм, (*Khoriezm*), persieraz خوارزم, arabieraz خوارزم, txineraz 花剌子模), Amu Daria ibaiaren deltan sortutako estatu bat izan zen, Aral Itsasoaren ondoan.

Khivako Khanerria, Khwarezmgo Estatua ere deitua, 1512 eta 1920 bitartean Aral Itsasoaren hegoaldean existitu ziren hiru khanerri uzbekiarretatik antzinakoena izan zen. Bere hiriburua, hasiera batean, Urgench izan zen, baina, Amu Daria ibaiaren ibilbidean 1598an gertatutako berebiziko aldaketa baten ondoren, ondorio asko izan zituen aldaketa, Khorezmak, bere hiriburua Khivara aldatu zuen, garaiko gotorleku txiki bat zena. Zenbait mendez, Khiva, mundu islamiarreko guneetako bat izan zen, 1873an Errusiar Inperioaren zati izatera pasa aurretik.

## Ikus, gainera 
* Kokandeko khanerria
* Bukharako emirerria
* Uzbekistango historia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
A Viagem do Elefante

**"A Viagem do Elefante"** José Saramago idazle portugaldarrak kaleratutako hamabosgarren eleberriaren izenburua da, 2008an argitara emanda.

## Kanpo estekak
Levantado do chão

**"Levantado do chão"** José Saramago idazle portugaldarrak kaleratutako bigarren eleberriaren izenburua da, 1980an argitara emanda.

Alentejoko eskualdean eta XIX. mendeko amaieratik 1974ko iraultza arteko denbora tartean kokatuta dago.

## Kanpo estekak
Agaramonteko Dukerria

**Agaramonteko Dukerria** dukerri txikia izan zen, Nafarroa Beherea, Lapurdi eta Gaskoniako zenbait elizatek osatutakoa, Bidaxune hiriburua zuena.

## Dukerriaren sorrera 
Frantzia eta Nafarroako erregea zen Luis XIV.ak sortu zuen. Honek 1648ko azaroan argitaratu eta 1663ko abenduaren 15ean erregistratu zituen eskubide-estutitzen bitartez antzinako konderria dukerri bihurtu zuen, 1643ko abenduaren 31n Pare izendatu zuena.

Hamar elizateek osatuta zegoen: horietatik bost guztiz Frantzian zeudenak (Lapurdiko Ahurti, Bardoze eta Gixune eta Gaskoniako Léren eta Saint-Pé-de-Léren) eta beste bost Nafarroako Erresuman (Akamarre, Samatze, Burgue, Erreiti- egun Burgue-Erreiti sortu zutenak- eta Ezkoze).

Dukerria ezin da Bidaxuneko printzerria nahasi. Nahiz eta biek eskualde berean zeuden Agaramontar leinuaren lurraldeak izan, Agramondeko dukerria printzerriak banatutako lurralde biek osatuta dago.

## Agaramonteko Jaurerria 
Dukerri bihurtu baino lehen, 1040tik aurrera jaurerria izan zen. Lurraldeari izena eman zion gaztelua ez da egungo Bidaxuneko Agaramontarren gaztelua baizik eta Erreitiko Mulari muinoan zegoena, Sarrikotaren mugan hain zuzen ere.

## Armarriak 

Image:Armoiries Studigel de Bitche.svg|Agaramontar leinua
Image:Blason Antoine II de Gramont-Touloujon (1572-1644).svg|Antonio II.a Agaramontarra
Image:Blason Antoine III de Gramont-Touloujon (1604-1678).svg|Antonio III.a Agaramontarra
Image:Blason Antoine VIII Louis-Marie de Gramont.svg|Antonio IV.a Karlos Agaramontarra
Image:Blason Philibert (1621-1707) chevalier puis comte de Gramont.svg|Filiberto Agaramontarra

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bidaxuneko printzerria
* Agaramontar leinua

## Kanpo estekak
Memorial do Convento

**"Memorial do Convento"** José Saramago idazle portugaldarrak kaleratutako hirugarren eleberriaren izenburua da, 1982an argitara emanda.

XVIII. mendean dago, eta Baltasar eta Blimunda pertsonaia nagusien izenak dira.

## Kanpo estekak
A Jangada de Pedra

**"A Jangada de Pedra"** José Saramago idazle portugaldarrak kaleratutako bosgarren eleberriaren izenburua da, 1986an argitara emanda.

Fikziozko istorioa kontatzen du, Iberiar penintsula Europatik geografikoki banandu denekoa. Lana hogei hizkuntza baino gehiagotara itzuli dute, bai eta zinemaratu ere.

## Kanpo estekak
Straw Dogs

**Straw Dogs** (euskaraz *Lastozko Txakurrak*) 1971ko Sam Peckinpah estatubatuar zinema zuzendariaren thriller eta drama filma da. Gordon Williams britainiar idazlearen ''The Siege of Trencher's Farm* (1969, *Trencher Enea Baserriko Setioa*) eleberrian oinarritua dago. Dustin Hoffman, Susan George, Peter Vaughan, T. P. McKenna, Del Henney, Jim Norton, Ken Hutchison, Len Jones, Sally Thomsett eta David Warner aktoreek antzeztu zuten.

Izenburua antzinaroko *Tao Te Ching* idazlanean agertzen den eztabaidan *lastozko txakurraren* zeremonian oinarritua dago. Ingalaterrako hego-mendebaldean dagoen Kornualles konderriko St Buryan udalerrian filmatu zen.

*2011n izenburu berdineko berregokitzapena* filmatu zen, baina hura AEBetako Mississippi estatuko baserri giroko herri batean girotua izan zen.

## Argudioa 
1970eko hamarkadaren hasiera, Ingalaterra, Kornualles. David Sumner (Dustin Hoffman) estatubatuar matematikaria eta Amy (Susan George) emazte gazte ederra baserri giroko herri txiki batetara bizitzera jon berri dira, berez emaztearen jaioterria dena. Han, Summerreak landetxe bat alokatu eta bertan patxada ederrean bere matematika ikerketei berrekiteko asmoa du.

Herritar gehinak jatorrak eta lasaiak diruditen arren, ustekabean bikoteak bertako zenbait herritar gatazkatsuekin arazoak izaten hasiko dira: Charlie Venner (Del Henney), Amyren mutilagun ohia, eta bere adikide diren Norman Scutt (Ken Hutchison), Chris Cawsey (Jim Norton) eta Phil Riddaway (Donald Webster) gizasemeek osatutako alproja taldea, haiei Vennerren osaba gehituko zaie, Tom Hedden (Peter Vaughan) mozkorti eta kaskailua. Euren jokamoldeak bikote etorriberriarekin gero eta bortitz, oldarkor, lotsagabe eta harrigarriagoak bilakatuko dira. Hortaz, David barnerakoi eta lasaiak pauso bat aurrera eman eta aurre egin beharko die, bai bere burua nahiz Amy bera haiengandik defendatu nahi baldin baditu behinik-behik.

## Aktoreak 
* Dustin Hoffman: David Sumner
* Susan George: Amy Sumner
* Peter Vaughan: Tom Hedden
* T. P. McKenna: John Scott maiorra
* Del Henney: Charlie Venner
* Jim Norton: Chris Cawsey
* Donald Webster: Riddaway
* Ken Hutchison: Norman Scutt
* Len Jones: Bobby Hedden
* Sally Thomsett: Janice Hedden
* Robert Keegan: Harry Ware
* Peter Arne: John Niles
* Cherina Schaer: Louise Hood
* Colin Welland: Barney Hood erreberendoa
* David Warner: Henry Niles
* June Brown (*eszena ezabatuak*): Hedden andrea

## Kanpo estekak 
* *Straw Dogs'' filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Kalibre (tresna)

thumb|400px|Kalibragailuaren erabilera
thumb|400px|Kalibre

**Kalibrea** edo **kalibragailua** milimetrotan graduatutako erregela-mota bat da. Noniusa berekin izan ohi du neurgailu honek, eta luzerak, diametroak etab. neurtzea da bere helburua. Milimetroaren hamarrena izan ohi da tresna honen apreziazioa.

Kalibrea aurkako aldeetan dauden bi punturen arteko distantzia neurtzeko erabiltzen den tresna da. Kalibragailuaren muturrak neurtu nahi den espazioaren bi aldeetan doitzen dira, barrutik edo kanpotik, eta ondoren bi muturren arteko distantzia neurtzen da, askotan kalibragailuak berak duen erregela baten bidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bihurkin

thumb|250px|Bihurkin sinplea
**Bihurkina** torlojuak sartu, estutu eta askatzeko diseinatutako tresna da. Bihurkinak hiru elementu ditu:
* Heldulekua, bihurkina eskuetan hartzeko erabiltzen den atala
* Ardatza, heldulekuari modu axialean lotuta dagoen metalezko hagatxoa
* Burua, torlojuarekin kontaktuan dagoen atala eta torlojuaren buruari moldatutako forma berezia duena

Heldulekua eta ardatza erabiliz bihurkina kokaleku egokian jartzen da, torlojuaren gainean, eta biratzen direnean indarra aplikatzen zaio torlojuari.

Bihurkinaren buruek forma bereziak izan ohi dituzte, lotu edo askatu nahi den torlojuaren formaren arabera.

## Motak 
thumb|180px|Bihurkin eta torlojuen buru ezberdinak.
Normalean bihurkina buruaren formaren arabera sailkatzen da, hau da, biraraziko duen torlojuaren arrakalaren arabera. Honako formak aurki daitezke:

* Laua
* Gurutze formakoa, (Philips motakoak eta Frearson motakoak)
* Pozidriv (Pz) motakoa
* Izar formakoa, edo Torx motakoa
* Hexagonala, edo Allen motakoa
* Laukia
* Beste batzuk (Tri-Wing, Torq-Set...)
thumb|250px|Bihurkin mota ezberdinak.
Horrez gain, erremintaren beste ezaugarri batzuen arabera ere sailka daitezke bihurkinak. Zentzu honetan honako bihurkin motak aipa daitezke:

* Bihurkin arruntak
* Bihurkin imantatuak
* Buru aldagarriko bihurkinak
* Bihurkin elektrikoak
* Matrakadun bihurkinak
* Bihurkin zehatzak,edo bitxigile bihurkinak

## Kanpo estekak
Sarde

thumb|upright|Sardea
**Sardea** edo **makoa** nekazaritzan eta lorezaintzan lurra, belarra eta beste material batzuk banatzeko, askatzeko eta jasotzeko erabiltzen den tresna da. Helduleku luze bat eta punta zorrozdun hainbat ziri (normalean hiruzpalau) ditu materiala hobeto biltzeko. Palak egiten duen lanaren ordezkoa egiten du hainbat egoeratan, eta harekiko zenbait abantaila ditu: errazago sartzen da lurrean, bi material (adibidez, belarra eta harriak) bereizteko erabilgarriagoa da, ez ditu sustraiak mozten (landare bat lurretik sustraiekin erauzi nahi denerako), etab. Lehen sardeak egurrez zeuden eginak, baina gaur egungoak metalezkoak dira.

Azkoitian hitz egiten den euskalkian, bi hortzeko sardeei **ozpikue** deitzen zaie, eta Larraungo hego-ekialdean, **bigo**.

## ikus, gainera 
* Sardexka

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2012 (filma)

***2012*** Roland Emmerichek zuzendutako 2009ko filma da, eta munduaren amaierari buruzkoa da. Ameriketako Estatu Batuetan 2009 azaroaren 13an estreinatuko da eta Euskal Herrian azaroaren 20an.

## Ikus, gainera 
* Hondamendi filmen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Filmearen webgune ofiziala.
*  Filmearen trailerra youtube.com webgunean.
Monumentu nazional (Ameriketako Estatu Batuak)

**Monumentu nazionala** (ingelesez *National Monument*) Ameriketako Estatu Batuetan parke nazional baten antzera babestutako dagoen eremua da. Kongresuko lege baten edo herrialdeko presidentearen erabakiz hautatzen dira monumentu nazionalak. Legearen arabera "paisaia historiko, egitura historiko edo historiaurreko, eta bestelako interes historiko edo zientifikoa duten objektuak" dira monumentu nazional bezala izendatzen direnak. Hala ere, parke nazionalek baino finantzaketa txikiagoa dute eta ez dute parke nazionalen mailako natur babesa.

Monumentu nazionalak Gune Historikoen Izendegi Nazionalean zehazten dira. Monumentuak Parke Nazionalen Zerbitzuak eta Basozaintza Zerbitzuak kudeatzen dituzte.

Kongresuak 43 monumentu nazional izendatu ditu (1927an lehena eta 2000an azkena) eta presidente ezberdinek beste 124 monumentu (1906an lehena eta 2009an azkena). Monumentu guztiek ez dute bere monumentu egoera beti mantendu, batzuk parke nazional bihurtu dira. 2009ko martxoan, Ameriketako Estatu Batuetan 100 monumentu nazional zeuden.

## Ikus, gainera 
* Ameriketako Estatu Batuetako Monumentu Nazionalen zerrenda
* Gune Historikoen Izendegi Nazionala

## Kanpo estekak
Nagaoka-kyo

**Nagaoka-kyo** (japonieraz 長岡京), Japoniako hiriburua izan zen 784 eta 794 bitartean. Bere kokapena, Otokuniko barrutian adierazi da, Yamashiroko probintzian eta Nagaokakyoko hirian, Kiotoko prefekturan, antzinako hiriburuaren izena hartu zuen hiria. Hiriburu honen zati batzuk, Nagaokakyo hirian egon ziren, baita Kiotoko Muko-ku eta Nishiyo-ku auzoetan ere.

784an, Kanmu Enperadoreak, hiriburua Heijo-kyotik (egungo Nara) eraman zuen. Shoku Nihongi testuaren arabera, hiriburua eramatearen arrazoia, kokapen berriak uretako ibilbide hobeak zituela izan zen. Beste azalpen batzuen artean, gorteen boteretik eta klero budistatik ihes egiteko nahia eta inmigranteen kanporatzea izan ziren, azken kasu honetan, enperadorearen ama inmigranteen oinordekoa zena.

785ean, hiriburu berriaren kargu zegoen gobernaria, Fujiwara no Tanetsugu, erahila izan zen. Enperadorearen anaia, Sawara Printzea, tartean egon zen, eta Awajiko probintziara erbesteratua izan zen, bertarantz zihoala hil zelarik.

794an, Kanmu Enperadoreak, hiriburua Heian-kyora pasa zuen (egungo Kiotoren erdialdean). Arrazoien artean, garraio hobe bat agintzen zuten ibaien ohiko uholdeak, uholdeek eragindako gaixotasunak, Enperatriza eta Printze oinordekoari eragin zietenak, eta Sawara Printzearen izpirituaren beldurra izan ziren.

Tokiaren indusketak 1954an hasi ziren, eta ate baten hondakinak argitara eman zituzten egoitza inperialean.

## Kanpo estekak
Shoku Nihongi

, enperadorearen enkarguz idatzitako Japoniako historiari buruzko liburu bat da, 797an amaitu zena. Nara aroari buruzko informazio iturririk garrantzitsuenetako bat da, eta Rikkokushi lana osatzen duten sei liburuetatik bigarrena, Japoniako historia nazionalari buruzko liburu bilduma, Nihon Shokiren jarraipena da eta, bere ondorengoa, Nihon Koki da. Bere editore nagusiak, Fujiwara no Tsugutada eta Sugano no Mamichi izan ziren.

Lan honek, Monmu Enperadorearen erregealdiaren hasieratik, 697an, Kanmu Enperadorearen erregealdiaren hamargarren urtera arte, 791 arte doazen 95 urteak hartzen ditu, bederatzi enperadore ezberdinen erregealdiak hartuz. Liburua, 14 liburukiz osatua dago, eta erabat kanbunez idatzia dago, txinera klasikoaren aldaera japoniar bat, garaiko testuen idazketa modu formala zena.

## Kanpo estekak
Politikari

[thumb|300px|**Politikari** bat bere alderdiaren aldeko [botoa eskatzen, mitin batean.]]

**Politikaria** politika lanbide edo jarduera nagusitzat duen pertsona da. Politika maila guzitetan aurki daitezke, udalerrietako alkate eta zinegotziak, parlamentuetako diputatuak eta gobernuko presidente, ministro eta beste goi-karguak. Sistema demokratiko batean politikariak hauteskundeetan aukeratzen dira eta, oro har, ordenamendu juridikoaren mendean geratzen dira. Hala ere, ustelkeria, gaitasun eza, kutunkeria, populismoa eta demagogia herrialde guztietako politikarien artean gertatzen diren gaitzak dira.

## Kanpo estekak
Aztia (Asterix)

***Aztia*** () Asterixen komiki saileko 19. abentura da, Goscinny hil baino bost urte lehenago argitaratua, 1972an.

## Istorioa 
Ekaitz egun batean, galiar herrixka guztia bertako buruzagi den Abrarakurzixen etxean bilduta dago, zerua euren gainera eroriko denaren beldurrez. Une horretan, Asterixena eta Panoramix druidarena izan ezik herriko jende guztiaren konfiantza bereganatzen duen azti bat iristen da. Aztiak, erromatarrekin aliaturik, galiarrak, herrixka uzteko konbentzitzen ditu. Panoramixen edabe batek, herriko gainontzeko jendea, euren akatsaz konbentzituko du trikimailu baten ondoren, eta erromatarren bila itzuliko dira.

Liburu honi buruzko bitxikeria bezala, Rembrandten margolan bati buruzko aipamen argi eta garbi bat dagoela ohartu behar da. 10. orrialdeko azken bineta begiratu baino ez dago, aipaturiko margolari herbeheretarraren Nikolaes Tulp doktorearen anatomia lekzioa margolanari erreferentzia egiten zaiola ikusteko.

## Kanpo estekak
1682ko Moskuko matxinada

**1682ko Moskuko matxinada**, **1682ko Streltsien matxinada** bezala ere ezaguna (errusieraz Стрелецкий бунт), Moskuko streltsien erregimenduen matxinada bat izan zen, boterea, Sofia Alekseievna Romanovnari itzultzea ondorio bezala izan zuena. Matxinadaren ondoren, Alejo I.a Errusiakoa tsarraren bi emazteen artean lehia egon zen Moskoviako politikan eragin nagusia izateko.

Matxinada, urte horretako apirilak 27an prestatu zen Teodoro III.a Errusiakoa hiltzeko. Natalia Naryshkina tsarinaren anaiek, erregeartea bermatu zuten, eta Aitalehena, Nataliaren hamar urteko semea zen Petri I.a Errusiakoa Handia Errusiako tsar berri bezala aldarrikatzeko konbentzitu zuten. Bere aldetik, Miloslavsky alderdiak, azken tsarina izan zen Maria Miloslavskayaren senideak ulertu zituena, Mariaren semea eta Petriren anaia nagusia zen Ivan, Naryshkindarrek Moskuko Kremlinean ito zutela zioen zurrumurrua hedatu zuten.

Miloslavskytar konspiratzaileek, hiriburuko kaleetan istiluak sortu zituzten. Eurek, Moskuko erregimenduek euren ofizial nagusiekiko zuten atsekabea erabili zuten, eta, 1682ko maiatzak 11n, streltsi mordo batek Kremlina hartu eta ustelkeriagatik susmagarri ziren boiardo buruzagiak eta komandante militarrak lintxatu zituzten, Artamon Matveev, Mikhail Dolgorukov eta Grigory Romodanovsky, alegia.

Egun batzuk beranduagoa, maiatzak 17an, matxinatuek errege egoitza eraso zuten, eta Naryshkindarren aldeko jende ugari hil zuen, horien artean, Naryshkindar anai-arrebetako bi (Kirill eta Ivan), tsar gaztea zen Petriren aurrean, euren iloba. Streltsiak, jende txiroaren bidez elkartuak izan ziren, eta Moskuko kaleak arpilatu zituzten zenbait egunez. Maiatzeko matxinadak, Petriren anaiorde nagusia zen Ivan V.a Errusiakoa "lehen" tsar bezala izendatzera eraman zuen, Petri bera, bigarren postura atzeratuz, Sofia, bien erregeorde lanetan geratuz.

1682 amaieran, Ivan Andreyevich Khovansky (Taratui)k, Sofiaren gertuko kidea eta streltsi matxinatuen buruzagietako bat, Sofiaren tokia hartu zuen. Fededun Zaharren laguntzarekin, Khovansky, nor, ustez, bere burua erregeorde berri bezala jartzeagatik bilatu zena, Nikonen erreformen erabateko aldaketa eskatu zuen. Sofia eta bere gorteak, Moskuko Kremlinetik ihes egin zuten eta Troitse-Sergiyeva Lavran bilatu zuten babesa. Azkenean, Sofiak, Khovanshchina (Khovansky kontua) ezabatzeko lan egin zuen, Fyodor Shaklovityk lagunduta, nor Khovanskyren oinordekoa izan zen Moskuko armadaren buruzagi karguan.

## Ikus, gainera 
* 1698ko Streltsien Matxinada
* Kobrearen Matxinada
* Khovanschina, Modest Musorgskik matxinada honetan oinarrituz idatzitako opera

## Kanpo estekak
Hemolisi

[thumb|300px|Hemolisia agertzen duten odol [zelulak eskuineko saio hodian eta hemolisirik gabeak ezkerrekoan eta erdikoan.]]
**Hemolisia** eritrozitoen (globulu gorri edo hematien) deusezte ekintza da. Eritrozitoak ez du ez nukleo, ez organulurik, eta beraz, degradatzen denean hemoglobina irteten da likido estrazelularrera.

Hemolisiaren gorputzaren barnean gertatzen denean, anemia ager daiteke. Gorputzetik kanpo gertatzen denean ordea, proba biokimikoen emaitzak alda ditzake. Hau zelularen barnean potasio kontzentrazioa handiagoa delako gertatzen da eta eritrozitoak deuseztean potasio hau kanpora ateratzen da proben emaitzak aldatu eta baliogabetuz.

In vitro ematen den hemolisi honen arrazoi nagusienak odol-ateratzean dute oinarria: aspirazio indartsuegia, kutsatutako xiringen erabilera, antikoagulatzaileen proportzio desegokia... Lortutako odol lagina denbora luzean gordetzea analisiak egin aurretik, hemolisia agertzearen arrazoia izan daiteke baita ere.
[thumb|300px|[Streptococcus|Estreptokokoek burututako hemolisia, ezkerretik eskuinera: alfa, beta eta gamma hemolisiak.]]
Zenbait mikrobio patogenok, esaterako estreptokokoek, odol-agarra duten petri kutxatiletan eritrozitoen hemolisia burutzeko gaitasuna dute. Hemolisi hau mota desberdinetakoa izan daiteke:
* **Alfa hemolisia**. Bakterio kolonien inguruan halo berde bat agertzen da, eritrozitoen hemoglobina eta metahemoglobinaren oxidazioaren emaitza da.
* **Beta hemolisia**. Bakterio kolonien inguruan halo argi bat agertzen da, eritrozitoen hemolisi osoaren ondorioz.
* **Gamma hemolisia**. Ez da odolaren dekoloraziorik ikusten.

## Kanpo estekak
Amenemhat VII.a

**Sedyefakara Amenemhat** edo **Amenemhat VII.a**, Egiptoko XIII. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 1731tik K.a. 1724 arte gobernatu zuena Detlef Frankeren arabera.

Bere izena, *Sedyef...kara* bezala agertzen da Turineko Errege Kanonaren VI,18 erregistroan, dinastia honetan, hamalaugarren tokia ematen diona.

## Bere garaiko testigutzak 
Bere garaiko idazkunak dituzten zenbait objektu aurkitu dira.

* harrizko bloke bat, Medamudetik heldutakoa (Kairoko Egiptoar Museoa JE15900), non Khutawiraren izena ere agertzen den.
* sei zigilu zilindriko (Petrie Museoa UCL11533, UCL11534, Brooklyngo Museoa, etab...)
* bi eskarabeo (Petrie Museoa, New Yorkeko Metropoliar Museoa).
* Bere izena, Saqqaran idatzia agertzen da, Teti faraoiaren emazte bat izan zen Khuit erreginaren hilobian.
* Montu jainkoaren estatua baten oinarrian ere agertzen da.

Kim Ryholtek, beste ebidentziarik gabe, 6 eta 7 urte arteko erregealdi bat eman zion.

Ryholten arabera, bere Sa-Ra izeneko Kay hitzak, errege leinukoa ez zela adieraz lezake, *Kayren semea* bezala irakur baitaiteke. Hipotesi honek dioena egia balitz, bere tronuratzea, posible izango zen bere aurreko erregea izan zen Hor I.aren alaba Nubheteptirekin ezkondu ondoren, izen hori duen erregerik ez baitago.
Yzeures-sur-Creuse

**Yzeures sur Creuse** Frantziako hiri bat da, Indre eta Loira departamenduan dagoena.
thumb|ezkerrera|200px|Yzeures sur Creuse, Indre eta Loira.

## Geografia 
Creuse ibaiak eta Gartempe ibaiak hiria zeharkatzen du.

## Demografia 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:700 height:300
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:2000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1793 text:1793
  bar:1800
  bar:1806
  bar:1821 text:1821
  bar:1831
  bar:1836 
  bar:1841
  bar:1846 text:1846
  bar:1851
  bar:1856 text:1856
  bar:1861
  bar:1866 text:1866
  bar:1872
  bar:1876
  bar:1881
  bar:1886 text:1886
  bar:1891
  bar:1896
  bar:1901
  bar:1906
  bar:1911 
  bar:1921 text:1921
  bar:1926
  bar:1931
  bar:1936
  bar:1946 
  bar:1954
  bar:1962 text:1962
  bar:1968
  bar:1975
  bar:1982 
  bar:1990
  bar:1999
  bar:2006 text:2006

PlotData=
  color:barra width:14 align:left
  bar:1793 from:0 till: 1298
  bar:1800 from:0 till: 1286
  bar:1806 from:0 till: 1347
  bar:1821 from:0 till: 1389
  bar:1831 from:0 till: 1690
  bar:1836 from:0 till: 1774
  bar:1841 from:0 till: 1828
  bar:1846 from:0 till: 1880
  bar:1851 from:0 till: 1874
  bar:1856 from:0 till: 1938
  bar:1861 from:0 till: 1908
  bar:1866 from:0 till: 1903
  bar:1872 from:0 till: 1855
  bar:1876 from:0 till: 1837
  bar:1881 from:0 till: 1792
  bar:1886 from:0 till: 1823
  bar:1891 from:0 till: 1874
  bar:1896 from:0 till: 1843
  bar:1901 from:0 till: 1793
  bar:1906 from:0 till: 1777
  bar:1911 from:0 till: 1728
  bar:1921 from:0 till: 1625 
  bar:1926 from:0 till: 1653
  bar:1931 from:0 till: 1607
  bar:1936 from:0 till: 1520
  bar:1946 from:0 till: 1527
  bar:1954 from:0 till: 1445
  bar:1962 from:0 till: 1529
  bar:1968 from:0 till: 1588
  bar:1975 from:0 till: 1737
  bar:1982 from:0 till: 1820
  bar:1990 from:0 till: 1747
  bar:1999 from:0 till: 1476
  bar:2006 from:0 till: 1467

## Museoak 
* *Minerve* Museoa
* *Mado Robin* Museoa

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Larrungo tren ttipia

**Larrungo tren ttipia** mendebaldeko Pirinioetan dagoen Larrun mendira igotzen den trenbidea da, Donibane Lohizunetik 10 kilometrotara ekialderantz dagoen San Inazio mendatea eta Larrun mendiaren tontorra lotzen duena; bi toki horien arteko garaiera aldea 736 metro da. Nahiz eta tontorra Lapurdiren eta Nafarroa Garaiaren arteko mugan izan, trenbide osoa Ipar Euskal Herrian dago.

Euskal Herrian gaur egun alhan den kremailera-tren bakarra da. 1924. urtean inauguratu zuten, eta, harrezkero, itxura berari heldu dio. Hasieratik izan da Larrungo trenaren eginbeharra turistak eramatea, tontorretik sekulako bistak baitaude: egun argi batean, Euskal Herriko zazpi probintziak ikus daitezke.

## Historia 
Larrungo tren ttipia egitea lehendabizikoz 1908an proposatu zuten eta 1912ko dekretu batek departamenduari eraikitzearen ardura eman zion. Trenbidea eraikitzeko lanak 1912an hasi baziren ere, Lehenengo Mundu Gerrak eten egin zituen. 1924ko ekainaren 30ean trenbidea ireki zuten. 1978an gertuko Sarako herritarrak erreferendum batera izan ziren deituak. Bertan, Sarako herriak Larrunera igoko zuen errepide bat egiteari ezetz esan zion. Horrek ziurrenik, Larrungo tren ttipiaren biziraupena ziurtatu zuen.

Trenbidearen emakidaduna 1982 arte *Société Anonyme des Chemins de Fer Basques* (euskaraz: "Euskal Herriko Trenbideen Sozietate Anonimoa"), 1914 *Voies Ferrées Départementales du Midi* (euskaraz: "Ekialdeko Departamenduko Trenbideak") izena hartu zuena. Jatorrizko ustiapena 1994 arte iraun zuen 1989an *Société Hydroélectrique du Midi* (euskaraz: "Ekialdeko Sozietate Hidroelektrikoa") elkartearekin egindako fusioa zela eta.

Trenbidea martxoaren erdigunetik azaroaren hasiera arte izaten da alhan.

## Irudiak 

Fitxategi:Chemin de fer de la Rhune (beneden I).jpg|San Inazioko geltokia
Fitxategi:1858208646 13ef7274ca b Petit train de la Rhune France.jpg|Tren bat mendia igoz
Fitxategi:Rhune electric system.jpg|Larrungo geltokia
La_Rhune.JPG|Larrun mendia
Larrun railway garage.JPG|Kotxetegiak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Larrungo tren ttipiaren webgunea
Rincón de la Victoria

**Rincón de la Victoria** (*«Garaipengo Zokoa»* euskaraz) Espainiako udalerria da, Málagako probintziakoa. Mediterraneo itsasora ematen du. 2008an 37.145 biztanle zituen.

## Kanpo estekak 
*  Rincón de la Victoriako Udala

thumb|ezkerrera|250px|Rincón de la Victoria
Alhaurín de la Torre

**Alhaurín de la Torre** Espainiako udalerria da, Málagako probintziakoa. 2008an 33.567 biztanle zituen.

## Hiri senidetuak 
* 

## Ikus, gainera 
* Alhaurín de la Torreko kartzela

## Kanpo estekak 
*  Alhaurín de la Torreko Udala

thumb|ezkerrera|250px|Errege-Erregina Katolikoak etorbidea, Alhaurín de la Torren
Pilote (aldizkaria)

***Pilote*** Dargaud argitaletxearen komiki aldizkari bat izan zen Frantzian, René Goscinnyk 1959an sortua. Hasieratik, Asterix galiarraren abenturengatik egin zen ezagun eta, gerora, beste zenbait pertsonaia klasiko bihurtu ditu, adibidez, Blueberry Tenientea edo Valérian, espazio-denborako agentea. Hasieran, astekari bat izan zen eta, 1974tik aurrera, hilabetekari bat; 1989an itxi zuten.

## Argitalpenaren ibilbidea 
Lehenengo zenbakia 1959ko urriaren 29an agertu zen. Berehala Radio Luxembourg Frantziako irrati entzunenak oihartzun handia eman zion aldizkariari, eta egun bakar batean 300.000 ale saldu zituzten. Arrakasta ikusita, hurrengo zenbakietan ale kopurua handitu egin zuten 8. zenbakian 400.000 heltzeraino. Aldiz, apustua gaizki atera eta ale ugari itzuli zizkieten: argitaletxeak ekonomikoki porrot egin zuen. Kostuak haien gain ezin hartuz, Georges Dargaud argitaldariak Pilote erosi zuen sinbolikoki libera baten truke; René Goscinny (sortzaileetako bat Charlier-ekin batera), hala ere, haren postuan mantendu zuen. 68ko maiatzaren ondoren, egunerokotasuneko umore atal bat zuen, Reiser edo Marcel Gotliben lanekin, eta helduagoentzako istorioekin, "Les 6 Voyages de Lone Sloane" kasu, Philippe Druilletena, edo "Egungo Elezaharrak" saila, Pierre Christin eta Enki Bilalena.

Urte hartako jazoerek, ez zuten soilik aldizkariaren edukian eragina izan, baizik eta baita René Goscinnyren lidergotzan ere, oso ahulduta geratu zena. 1970ean, *Pilote*k Asterix eta Obelixen aldizkari izateari utzi zion eta, hortik aurrera, "gogoeta egiten dibertitzen den aldizkaria" izatera pasa zen. Marrazkilari batzuk *Charlie Hebdo*ra pasa ziren, eta gogor eraso egin zioten Goscinnyri. 1974an, linea politikoagoa hartzearen kontra, Goscinnyk dimisioa eman zuen. *Bang!* aldizkariarentzako 1973an egin zuen elkarrizketa batean, Goscinnyk honako hau onartu zuen:

Handik gutxira, *Hara-Kiri* aldizkariarekin jasaten zituen alderaketez defendatu zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
## Kanpo estekak
Oimiakon

**Oimiakon** (, , *Öymököön*) Errusiako Indigirka ibaiaren ondoan dagoen 521 biztanleko herrixka da. Siberia ekialdean dago, lurzorua beti dago izozturik permafrost izenekoa osatuz.

## Klima 
[ezkerrera|start=0|thumbtime=18|thumb|Munduko zortzi [Leku muturrekoenak|leku muturreko: Lurreko hiri hotzena da **Oimiakon**.]]
1926ko urtarrilaren 26an, ipar-hemisferioan neurtutako tenperaturarik baxuena izan zen Oimiakonen -71.2&nbsp;°C, dena den, balio honen zilegitasuna frogatzeke dago oraindik ere. Nolanahi ere, abendutik otsailera tenperaturak zero azpitik 50 gradu baino baxuagoak izaten dira.

Munduan neurtutako tenperaturarik baxuenak Kanadako Logan mendian -77,5&nbsp;°C eta Antartikako Vostok estazioaren ondoan -89,2&nbsp;°C dira.

Oimiakongo estazio meteorologikoa itsasoaren mailatik 750 metrora dago, 1000 metrotik gorako mendiez inguratuta. Horrek, aire hotza haranean pilatzea errazten du, eta neguan Siberiako goi presio guneak indar gehien duenean, hotz handia egiten du.

## Biztanleria 
* 2001eko erroldaren arabera, herriak 521 biztanle zituen.
* 2010eko erroldaren arabera, herrian 472 pertsona bizi ziren.

## Ikus, gainera 
* Verkhoiansk
* Yakutia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  National Geographic webguneko erreportaia.
*  Oimiakonen azken 30 egunetan egondako eguraldiaren laburpena.
*  Sky News telebista katearen erreportaia.
74 Galatea

**74 Galatea**, asteroide gerrikoan aurkitutako 74. asteroidearen izena da. 1862ko abuztuak 29an aurkitu zuen Marsellatik Ernst Wilhelm Leberecht Tempel astronomo alemaniarrak.

Bere izena, Galateagatik, greziar mitologiako izen bereko pertsonaiaren ondorioz du, Azis artzainak eta Polifemo ziklopeak maite izan zutena.

## Kanpo estekak
Malá Strana

**Malá Strana** (txekierazko "*Alde Txikia*", nahiz eta sarri "*Herri Txikia*" edo "Auzo Txikia" itzultzen den arren) lehen **Menší město pražské** (*Pragako Barruti Txikia*) deitzen zen gunearen jatorrizko izena da, baita ofiziala ere, Pragako barrutirik antzinakoenetako bat eta ordezkapen historikoenetako bat.

Barruti honek, bere izena, Moldava ibaiaren ezkerreko ibarrean duen kokapenagatik jasotzen du, Pragako Gazteluaren oinean aurkitzen diren ezkaietan, ibaiaren beste ibarrean aurkitzen ziren tamaina handiagoko finkapenen oposizioz.

Erdi Aroan zehar, Malá Strana, Pragan bizitzen jarritako alemaniar etnien gunerik garrantzitsuena izan zen. Nobleziaren zenbait jauregi ezarri ziren tokia ere izan zen, eskuineko ibarreko herrien oposizioz, askoz burgesagoak zirenak.

Jan Neruda idazle txekiar ospetsua, bertan jaio eta bizi izan zen bere bizitzako zati handi batean, eta, bere zenbait lan, Malá Stranari buruzkoak dira. Nerudova kaleak, bere izena, idazlearen omenez du.

Pragako beste toki ikusgarri batzuen artean, Petřínská rozhledna edo Petříneko behaketa dorrea Malá Stranan dago. Bertan, Pragako Jesus Haurtxoaren irudi ospetsua ere dago, Andre Maria Garailearen eliza barnean. Milioika kristau katolikoren debozioak, eliza hau, hiriko interesgune garrantzitsu bihurtu du.

thumb|500px|erdian|Malá Strana auzoaren ikuspegi orokorra.

## Kanpo estekak 
* Malá Strana Archinform gunean
Kandalanu

**Kandalanu**, Babiloniako XI. dinastiako (asiriarra) azken erregea izan zen, eta, bere erregealdia, K.a. 647tik K.a. 627 arte hedatu zen.

Bere erregealdiari buruz, ez da ezer ezagutzen, bere erresuma, Babilonia, Borsippa, Uruk eta Sippar hirietara mugatua zegoela izan ezik, Babiloniaren gainontzeko antzinako lurraldeak, asiriar goarnizioen kontrolpean baitzeuden. Babiloniako errege izendatua izan zen bere aurreko erregea, Shamash-shum-ukin, bere anaia eta Asiriako erregea zen Asurbanipalen aurka matxinatu ondoren.

Kandalanuren erregealdirako iturriak, urriak eta oso zatikatuak dira. Egungo dataziokoak, datatze formula ohikoak baino ezin dira aipatu ("Kandalanuren (erregealdiaren) xgarren urtean datatutako dokumentuak), baita kaltetutako idazkun kronologiko bat ere. Beranduago idazkun kronologikoetan, Kandalanu batzuetan aipatzen da eta beste batzuetan ez. Iturrien eskasiak, biziki zail egiten du bere nortasuna zehazteko kontua. Uste denez, Asurbanipalen beste anaia bat izan zitekeen, edo Shamash-shum-ukinen matxinadan zehar Asiriari leial mantendu zen tokiko eliteko partaideren bat. Bere izenak, itxuraz, akats fisikoren bat esan nahi du, ziuraski oin sardankoa. Kasu honetan, ez da ezinezkoa errege izendatu izana, berriki matxinatutako babiloniarrak izorratzeko; gainera, adimen urritasunen bat izango zuela uste da. Modu berean, Kandalanu, Asurbanipalek hartu zuen izen babiloniarra baino ez zela izan iradoki da. Azken hipotesi honen defentsan, ohi, Tiglath-Pileser III.a eta Salmanasar V.a, Babilonian, Pulu eta Ululayu izenekin errege izan zirela aipatzen da. Baina, G. Framek argudiatzen duenaren arabera, asiriar erregeek babiloniar izenak hartu izatearen ustezko adibide hauek, ez dira ebidentzia ofizialetan oinarritzen, eta, ondorioz, baztertu egin beharko lirateke. Gainera, jada aipaturiko Kandalanuren erregealdiaren testu kronologikoak (KAV 182), bera, Babilonian, Asirian, Assur-etil-ilanik errege bezala denbora bat zeramanean errege izan zela dio, hau da, Asurbanipal hil ondoren.

Bere heriotzarekin batera amaitu zen Babiloniako XI. dinastia eta Asiriak Babiloniaren gainean zuen domeinua, honen ondoren, urte beteko erregearte bat etorri zelarik, Nabopolasarrek tronua bereganatu zuen arte, XII. dinastia, neobabilioniarra edo kaldearra ezarriz.
Inariko samiera

**Inariera** edo **Inariko samiera** (*Anarâškielâ*) Finlandiako Inari udalerri eta inguruetan hitz egiten den sami hizkuntza bat da. 250 bat inaritar hiztun ditu 2005. urtean egin zen azterketaren arabera, baina hiztun hauek, gehienetan, finlandiera edo iparraldeko samiera dakitenez, egunerokoan ez dute komunikatzeko ia erabiltzen . Hizkuntza hau, elur-orein zaintzan ibiltzen diren samitar gutxi batzuk baino ez dute erabiltzen eta ez denez ofiziala eta araugilerik ez duenez, galtzeko arrisku bizian dago UNESCOren Liburu Gorriaren arabera . Ez da eskoletan ikasten eta umeei ez zaie irakasten; nahiz eta, literatura tradizio apur bat duen (hala nola, 1906. urtean Biblia itzuli zen), iparraldeko samierarekin duen antzekotasunak kalte egin dio. Hiztun gehien dituen eta ofiziala den samiera bakarra denez, gainontzeko familia honetako hizkuntzek gainbehera sakona jasan dute azkenaldian, hain artean **inariera**k. Hala ere, Finlandian nahiko ezaguna den Amoc raperoak, **inariera**z abesten du, azkeneko hats dotorea eman nahi baitio hizkuntzari .
## Historia 
1859. urtean argitaratu zen Anar sämi kiela aapis kirje ja doctor Martti Lutherus Ucca katkismus liburua izan zen **inariera**z idatzi zen lehen liburua. Edvard Wilhelm Borg idazleak **inariera**z idatzi eta itzuli zuen lehen liburu hau.

Hala ere, 1906. urtean itzuli zen Bibliaz gain, oso gutxi idatzi da hizkuntza honetan eta batez ere, hizkuntzalariek idatzi dute **inariera**ri buruz. Nahiz eta, samitarren kultura bultzatzeko Finlandiako Samitarren Parlamentua osatu zen 1973. urtean, bultzada txikia izan zuen hizkuntzak.

1986ean Anarâškielâ servi (*Inarieraren Elkartea*) sortu zen hizkuntza sustatzen helburuaz. Elkarte honek, hala nola, liburutxoak eta egutegiak idatzi eta hizkuntza irakasteko 3-6 urte bitarteko haurrentzako gela bat ireki zuen. Belaunaldi berriei erakusteko nahi honi esker, Mikkâl Morottaja raperoak, gaur egun, **inariera**z abesten ditu bere abestiak.

1992. urtean, aldiz, Inari, Finlandiako udalerri elelaudun bakarra bihurtu zen eta **inariera** udalerriko hizkuntza ofiziala bilakatu zen, finlandiera, iparraldeko samiera eta skolterarekin batera. Hala ere, biztanleriaren %5ak baino gutxiago daki **inariera**z, nahiz eta, ofizialak diren gainontzeko samierekin gutxiengo elkar-ulertze bat dagoen.
## Kokapen geografikoa 
Inariko herrixka hauetan entzuten da **inariera** gehien:

## Grafia 
**Inariera** idazteko Latindar alfabetoaren bertsio zabal bat erabiltzen da:

## Gramatika 
### Aditza 
### Izenordaina 
Izenordainean pertsona mota hauek aurkitu daitezke. Ondorengo taulan kasu nominatibo eta genitibo/akusatiboan:

300px|eskuinera|thumb|**Inariera** zazpigarren zenbakia.
Kasuen taula:

### Kasua 
**Inariera**k bederatzi kasu dauzka, nahiz eta, askotan, genitiboa eta akusatiboa berdinak diren.

Partitiboa bakarrik singularrean agertzen da eta, finlandieran ez bezala, **inariera**n ez da erabiltzen objektuetan aditz iragankorrekin.

## Kanpo estekak 
* Hiztegi txiki bat
* Inarierazko grabazioa
* Inariera bizirik mantentzeko klip-a

## Erreferentziak
Petřínská rozhledna

**Petřínská rozhledna** (euskaraz: Petříngo behaketa dorrea), Pragan dagoen 60 metro garaiko sare erako egitura bat da, Eiffel Dorrearekin antz handia duena. Parisko ikurra den dorrea baino askoz txikiagoa den arren, muino nahiko garai baten tontorrean dago, eta, ondorioz, Pragako dorre honen tontorra, Eiffel Dorrearenaren antzeko garaieran dago. Petřínská rozhledna, 1891n eraikia izan zen, eta behaketa dorre bezala erabili zen, baita igortze dorre bezala ere. Gaur egun, dorre hau, Pragako toki turistiko bat da.

Oinez igotzen bada, dorreranzko ibilaldiak, ordu erdi inguru iraun lezake elurra egiten duenean oso irristakorrak izan daitezkeen bideetatik. Dorrea beraren igoera, zertxobait laburragoa izan daiteke, baina pertsona batzuentzat neketsuagoa izan daiteke. Edonola ere, muinoa, funikular baten bidez igo daiteke, eta dorreak, pertsona gutxituendako igogailu bat du.

Eguna oskarbi badago, dorretik, Pragako ikuspegi panoramiko bikain bat ikus daiteke.

Atrakzio hau, apiriletik urria arte, goizeko 10etatik arratsaldeko 7ak arte irekita egoten da egunero, eta, azaroa eta martxoa bitartean, soilik aste bukaeretan goizeko 10etatik arratsaldeko 5ak arte. Goiko solairuan, denda bat eta kafetegi txiki bat daude, beheko solairuan, Jára Cirmmani eskainitako museo bat dagoen bitartean.

## Petřínská rozhledna Eiffel Dorrearen aurka 
Pragako dorre hau, sarritan, Parisko Eiffel dorrearen bertsio txikia bezala deskribatzen da. Baina deskribapen hau ez da zuzena. Izan ere, Petřínská rozhledna dorreak, oktogono formako sekzioa du bere luzera osoan zehar, Eiffel dorreak karratua duen bitartean. Gainera, Eiffel dorrea ez bezala, ez dago lau zutaberen gainean eutsia. Bere diseinua, Saxoniako Neustadteko Goetzingeneko behaketa dorrearen antzerakoagoa da, Eiffel dorrearena baino gehiago. Baina, bi hauek ez bezala, Pragako dorrearen oinpeko gune osoa, sarrerako harrera gelarekin estaltzen da. Petřínská rozhledna eta Eiffel dorrearen arteko antzekotasun bat, biga gurutzatu txikienen diseinua da, arku biribil eran.

## Kanpo estekak 
* https://web.archive.org/web/20060112084933/http://www.rozhlednyunas.cz/rozhledny/petrinska-rozhledna-v-praze/
* https://web.archive.org/web/20100618101611/http://www.pis.cz/cz/praha/adresar/petrinska_rozhledna
Pilote

**Pilote** terminoak hurrengo adierak eduki ditzake:

* Pilote: Zimentazio sakona.

* Pilote: Komiki-aldizkari frantsesa.
Pilote (zimendua)

thumb|200px|Pilote aurrefabrikatu baten iltza.
**Pilotea** eraikuntzan erabiltzen den zimendu sakoneko elementua da. Eraikuntzen zamak eusten dituen lurreko geruza sakonegi dagoenean eta, horren ondorioz, azaleko zimendu arruntak —zapatak, zimendu-putzuak edo zimendu-lauzak— erabili ezin daitezkeenean egokitzen dira piloteak, horrela gainean duten karga, lur egonkor zein zurrun horretara bideratuz.

Bertikalean ezartzen diren zilindro itxurako zimenduak dira, eta amaieraren arabera, lur zurrunean atxikituta ala ez, egon daitezke. Lur zurrunarekin bat lan egiteko, kono itxurako punta egiten zaio, honek duen punta zorrotza bertan hobeto sartzen delako. Ez badu punta zorrotzik, lurzorura zuzenean igortzen ditu kargak marruskadura bidez. Zimendu hauetara transmititzen dira gaineko pilare, entzepatu zein lauzetatik datozen kargak.

Antzina zurezkoak eraikitzen baziren ere, gaur egun ohikoenak hormigoizkoak dira, aurrefabrikatuak zein *in situ* egindakoak. Aurrefabrikatuak kolpez iltzatu ohi dira; *in situ*koak, berriz, hainbat teknika erabiliz, atorraren arabera, berreskuragarria ala berreskuraezina izan baitaiteke.

## Kanpo estekak
Karratutxoak

300px|eskuinera|thumb|Karratutxoen jokaldi bat: A jokalariak irabatezn B jokalariak baino karratutxo gehiago egin duelako.

**Karratutxoak** bi jokalariren artean paper eta arkatzez joka daitekeen buru-jokoa da.

Puntuz osatutako sare batean, jokalariek ondoz ondoko puntuak lotzen dituzte txandaka marra bertikal edo horizontal batez. Jokalari bakoitzak bere kolorea erabiltzen du bere marrak jartzeko. Marra batek karratu bat ixten duenean, karratua itxi duen jokalariak ikur batez (bere izenaren lehen letra, esaterako, edo batak borobila eta besteak gurutzea eginez) adierazten du karratua berea dela eta gainera beste marra bat jartzen du. Jokalariek ezin dute "paso" egin, alegia, behartuak dira beren txandan marra bat egitera.

Puntu sarea karratuz bete denean, jokalari bakoitzak bere karratu kopurua zenbatzen du eta karratu gehien duenak irabazten du. Berdinketa badago, bigarren jokalariari ematen ohi zaio garaipena, lehenengo jokalariak lehenengo mugimendua egiteko duen abantaila kontuan hartuz.

Jokalariek erabakitzen dute aurretik nolako puntu sarean jokatuko den. Puntu sareak hainbat tamaina eta eite izan dezake, baina 6×6 karratuko sare bat nahikoa da jokoari mami guztia hartzeko.

## Kanpo estekak
Diametro angeluar

**Diametro angeluarra**, zeruko gorputz baten ekuatoreko diametroaren itxurazko dimentsioa da., angelu bezala adieraziz eta begiralea bere ertzean dagoela suposatuz. Eguzkia, Ilargia edo planetentzako, diametro angeluarraren neurketa prozedura optiko eta mikrometrikoen bidez neurtzen da. Izarrik dizdiratsuenen kasuan, diametro angeluarra prozedura interferometrikoen bidez neurtzen da, interferometroak erabiliz. Ekuatoreko erradioak hartutako angelua denean, erdidiametro deitzen da.
frame|1 irudia. Diametro angeluarrak, zeruko gorputzen dimentsioaren itxurazko neurri bat ematen digu.
## Adibideak 
1 irudian ikus daitekeen bezala, oso diametro ezberdineko bi zeruko gorputzek, diametro angeluar bera izan dezakete. Hau da Ilargiaren eta Eguzkiaren kasua Lurretik ikusiak. Eguzkiaren ekuatoreko diametroa, Ilargiarenarena baino 400 aldiz handiagoa da, baina, Lurra eta Eguzkiaren arteko distantzia, Lurra eta Ilargiaren artekoa baino 400 aldiz handiagoa denez, bi gorputzek, antzerako diametro angeluarrak dituzte, arkuko 30 minutu ingurukoa, eta, honela, Ilargiak, Eguzkia erabat estal dezake, kasuren batzuetan, eguzki eklipse oso bat gertatuz.

Diametro angeluarraren benetako magnitudearen ideia bat egiteko, irudika dezagun distantzia ezberdinetatik ikusitako 2 euroko txanpon bat:

* 1,5 metroko distantziara, 2 euroko txanponaren diametro angeluarra, gradu 1ekoa da
* Ia 90 metroko distantziara, txanponaren diametro angeluarra minutu 1ekoa da
* Azkenik, 5 kilometro baino zertxobait gehiagora, 2 euroko txanpon honen diametro angeluarra segundo 1ekoa izango litzateke.

## Ikus, gainera 
* Distantzia angeluar
* Angelu solido

## Kanpo estekak