Itsas ekologia

**Itsas ekologia** itsasoetan eta ozeanoetan bizi diren organismoen eta haien ingurunearen arteko harremanak aztertzen dituen ekologiaren adar bat da. Hain zuzen, ikertzen du izaki bizidunek nola elkarreragiten duten, mikroorganismo mikroskopikoetatik hasi eta itsas ugaztun handietaraino. Horrez gain, faktore fisikoekin, hala nola argiarekin, tenperaturarekin, gazitasunarekin, korronteekin eta uraren mantenugaiekin, zer nolako elkarrekintzak eta horiek zer garrantzi duten aztertzen du.thumb|216x216px|Ozeano Atlantikoa
Ozeanoak Lurraren azaleraren % 70 baino gehiago estaltzen du, eta funtsezkoa da oreka klimatikoari, oxigenoaren ekoizpenari eta planetaren ziklo biogeokimikoei eusteko. Ekosistema zabal horretan askotariko habitatak daude, hala nola koralezko uharriak, zona pelagikoak, kostaldeak eta amildegi abisalak, bakoitza bere komunitate eta egokitzapen bereziekin.

Itsas ekologiak ekosistema horiek nola funtzionatzen duten ulertzeaz gain, giza jarduerek –hala nola arrantzak, kutsadurak eta klima-aldaketak– nola eragiten dieten ere ulertu nahi du. Horrela, azterlan hori funtsezkoa da itsasoko biodibertsitatea kontserbatzeko eta baliabide ozeanikoak modu jasangarrian erabiltzeko.

## Historia 
XIX. mende amaieran eta XX. mendera arte lau ataletan banatzen zen ekologia; animaliak, landareak, ur-geza eta itsasoa. Gerora, beste arlo batzuetarako ikerketak garatu ziren. Itsas ekologiak biltzen duen arloa ozeanografiaren barruan sailkatzen dute aditu askok; hori dela eta, ekologia atal hau aztertzea zailtzat hartu izan da. 

Mende horien aurretik egondako ikerketa nagusienak, itsasertzetan eta itsas-azaleran nabarmentzen ziren, itsas hondoa ikertu gabe utziz. Esaterako XVIII. mendean, aurkikuntza ugari egin ziren "Viajes de exploracion cientifica" deituriko espedizioetan, gehienbat Europan izan zirenak.

Teknologia arloan aurrerapenak egin ahala, itsas ekologian ere aurrerapenak egon ziren, itsasoa geroz eta sakonera handiagotan ikertzea ahalbidetzen zuelako. Itsasoratzen ausartu ziren lehen naturalistetatik gaur egunera itsas bizitzari eta haren funtzionamenduari buruz dugun ezagutza asko handitu da, tresna sofistikatuak erabiltzen dituzten espedizio zientifikoen bidez.

### Espedizio garrantzitsuenak 
XVIII. mendetik aurrera egindako espedizioetan aurkikuntza eta ikerketa orokorrak egin ziren.

* Cook Kapitainaren espedizioa 1768-1780 bitartean izan zen, eta tarte honetan, hiru bidai egin zituen: Australia, Zelanda Berria, eta Antartida eta Artikoa. Cook-en helburua leku berriak kartografiatzea zen, eta lortu zuen uharte ezezagun askotako mapak garatzea, ozeano Pazifikoaren mugak zehaztea, itsasoaren inguruko lagin asko hartzea, eta longitudea neurtzea, kronometro bat erabiliz.

* 1768. urtean Franklin-ek golkoaren korronteen inguruko artikulu bat argitaratu zuen. Bidai horretan, konturatu ziren Inglaterratik Amerikara beste leku honetatik baino denbora gehiago behar zutela bidaia egiteko. Bi lankide nabarmendu daitezke bidai honetan, Tim Floger (bere izenean argitaratu zen "Corriente del Golfo" ibilbidea 1769an) eta Ponce De Leon (espedizioko mapa egin zuena).

* Malaspina espedizioa. 1789-1791. urteetan lehenengo aldiz egin zen, eta 2010-2011. urteetan bigarrenez. Lehenengo aldian, helburu zientifiko-politikoa izan zuen, eta artikulu ugari argitaratu ziren. Bigarrenean, aldaketa globalaren eta itsas ekologiaren inguruko ikerketak garatu ziren.

XIX. mendetik aurrera **itsas ekologiaren inguruko ikerketak** nagusitzen hasi ziren, gai honen inguruko ezagutza eta teknologia garatu ahala.

* "Viaje de Beagle con Darwin" izeneko espedizioa 1831n hasi eta 1836en amaitu zen. Bidai honetan, Ipar Amerika eta Pazifikoko uharteetara joan ziren, leku horietako uharriak mapatu eta haien banaketa ikertu zuten.

* Edward Forbes ozeanografia biologikoaren aitatzat hartu izan da urte askotan zehar, berak sakoneko alga eta animalien inguruko ikerketa asko egin izan zituen. Honetaz gain, "The Natural History of the European Seas" liburua argitaratu zuen, zeinetan azaltzen da zer nolako egoera ekologikoa dagoen Europako itsasoetan.

* 1872an Challenger espedizioa hasi zen. Forbes-en jarraitzaile zen Thompson-ek hasi zuen, eta 1876. urtean amaitu zen. Espedizioa amaitzerakoan, txosten zehatz eta garatu bat argitaratu zen mundu mailako itsas ekologia azalduz.
XX. mendean bi espedizio nagusi egin ziren**:**
* Lehenengoa 1931an, CPR (Contineus Plankton Recorder) Surveys izan zen. Alister Hardy buru izan zen eta mundu mailako datu ozeanografikoak eta planktonaren datuak bildu zituen.

* GACS (Global Alliances of Continuous Plankton Recorder Surveys) izan zen egindako bigarrena, 2011n.

XXI. mendean teknologia hobekuntzak direla-eta, itsas ekologiaren inguruko informazio handia lortu da. Metodo eta modelo ezberdin ugari garatu ostean, gaur egun ikerketak eta espedizioak beste ikuspuntu batzuetatik jorratzen dira. Esaterako, gaur egun teknologiekin sentsoreak, itsaspekoak, teledetekzioak eta laginketarako tresna egokiagoak zein eraginkorragoak erabiltzen dira. Metodo eta teknika horiei esker, gaur egun dauden uharrien galera zein zaintza kontrolatu eta ikertu daitezke.

## Garrantzia 
ezkerrera|thumb|239x239px|Arrain-sarda
Itsas ekologiaren garrantzia, gehienbat, bere biodibertsitatea kontserbatzeko eta itsas baliabideak modu iraunkorrean kudeatzeko eginkizuna daukalako da. Funtzio hauek betetzeak ezinbestekoa da itsas habitatak ulertzeko eta haietan arriskuan dauden espezieak babesteko eta oreka ekologiko bat mantentzeko. Organismo gehienek ezin dira behar bezain azkar baldintza berrietara egokitu, espezie hauen galera emanez.
thumb|"El Niño" fenomenoa
Arrisku faktore nagusia uraren tenperaturaren hazkuntza da. Honen eragina inguruan dagoen CO2aren %20 itsasoek xurgatzetik dator, honek uretan dagoen Hidrogeno kopuruaren hazkuntza eragiten du tenperatura handitzen. Fenomeno honetan, aldaketa klimatikoak, itsas tenperaturaren igoera nabarmen bat eragiten duen ozeano Pazifikoan. Igoera honen eraginez, itsas komunitateetan aldaketak dakartza, bertan dauden mantenugaiei eragiten dietelako, faunarentzat ondorio garrantzitsuak eragiten. Gainera, kontzeptuak dibertsitate genetikoa, espezieen dibertsitatea eta ekosistemen dibertsitatea barne hartzen ditu; biodibertsitate globalaren funtsezko zatia izanez. Datuen arabera, 250.000 eta 10 milioi artekoa izan daiteke ozeanoetan aurki daitezkeen espezieen kopurua, gaur egun arte soilik 250.000 ezagunak izanda eta itsas espezieen % 70a ezezaguntzat geratuz. 

Itsas ekosistemek biodibertsitate handia barne hartzen dute. Estimatzen da milioika espezie ozeanoetan bizi izatea, horietako asko oraindik aurkitu gabekoak izanda. Aniztasun hori funtsezkoa da oreka ekologikorako eta planeta osoaren osasunerako.
thumb|Itsas biodibertsitatea
Horri dagokionez, Europa mailan itsas biodibertsitate maila altuenetarikoa duen herrialdeetako bat Espainia da. Hau herrialdearen eboluzio-esparru bereizgarriari zor zaio, prozesu eta fenomeno geologikoen, ozeanografikoen eta biologikoen eraginpean emandakoa; hala nola Kretazeoan emandako Bizkaiko golkoaren agerpena. Gertaera hauei baldintza ozeanografiko eta biogeografiko desberdinak eta kostaldeko habitaten (ibaiak, padurak, hondartzak...) ugaritasuna gehitzen badizkiegu, Espainiako uretako konplexutasuna osatzen duen itsas fauna eta floraren dibertsitate handia lortzen da.

Ozeanoetan bizi diren espezie guztien artean badaude batzuk ezinbestekoak direnak munduaren bilakaerari begira. Hauetako batzuk dira:

* Hegaluzea: historian zehar elikagai gisa jarduteaz gain, hainbat itsas populazio kontrolpean mantentzen dituen harraparia ere bada, kate trofikoaren maila desberdinen arteko oreka mantenduz.
* Krilla: izkiren antzeko organismo txikiak dira, (3 eta 5 cm bitartekoak) eta ozeanoaren osasunean berebiziko eginkizuna betetzen duten espezieen elikadura-oinarriaren zati handi bat dira; hala nola, arrain, hegazti eta batez ere, baleena.
* Diatomeoa: alga zelulabakar mikroskopikoak dira, ozeanoko elikagai primarioen erdia eskatzen dutenak. 100.000 espezie baino gehiago aurki daitezke eta adibidez, krill-aren elikagai nagusia izateaz gain, lurreko izaki bizidunek kontsumitzen duten oxigenoaren zati handi bat sortzen dute ere.
* Marrazoa: ozeano eta itsasoetan 350 marrazo-espezie bizi dira. Harrapari eta sarraskijale handiak direnez, marrazoek ozeanoen osasunaren erregulatzailetzat jarduten dute. Hauek espezie ugarienak eta animalia ahul eta gaixoenak dituzte elikagai moduan, animalia zein landare-espezieen aniztasuna bermatzeko.
* Onddoak: kutsadurak kaltetutako itsas eremuak leheneratzen laguntzeko ahalmen berezia dute. Mikroerremediazioari esker, onddoek ingurumenean pilatutako substantzia kimiko kaltegarriak deskonposatzen eta neutralizatzen dituzte; hala nola petrolioa eta pestizidak.

## Itsas ekosistemak 
Itsas ekosistemak, bertan bizi diren espezieentzat funtsezkoak izateaz gain, planetaren osasun globalarentzat ere oinarrizkoak dira. Horietako bakoitzak zeregin bakarra du biodibertsitatea mantentzerako eta klima erregulatzerako orduan. Hauek dira itsasoko ekosistema nagusiak:

* Koralezko uharria: koral-koloniek osatzen dituzte; milaka urteren buruan uharriak eraikitzen dituztenak, gainera funtsezkoak dira kostaldeak babesteko, ekaitzen eta higaduren aurkako hesi naturalak baitira. Milaka itsas espezieren bizileku ere badira, eta elikagaiak, babesa eta ugalketa-eremutzat jarduten dute.ezkerrera|thumb|Koralezko uharria
* Alga-basoak: itsaspeko baso antzekoak dira, elikagaia eta babesa eskaintzen dizkiotenak itsasoko hainbat izaki bizidunei, arrainak, ornogabeak eta itsas ugaztunak barne. Karbonoaren atzematean ere zeregin garrantzitsua dute, klima-aldaketa arintzen lagunduz.

* Mangladiak: lurraren eta itsasoaren arteko trantsizio-ekosistemak dira, baina itsas eremuetan eragin nabarmena dute. Ezinbestekoak dira kostaldeko lerroak higaduratik eta muturreko gertaeretatik babesteko. Arrain eta krustazeo-espezie asko hazteko baliogarriak dira eta ezinbestekoak dira uraren kalitaterako, poluitzaileak iragazten baitituzte.
* Estuarioak: ibaietako ur geza ozeanoko ur gaziarekin nahasten den eremuak dira, itsasoko ekosistema emankorrenetako batzuk izanez. Hauek funtsezkoak dira arrain eta itsas hegazti espezie askoren ugalketa eta hazkuntzarako. Gainera, iragazki natural gisa jokatzen dute, uraren kalitatea hobetuz, sedimentuak eta mantenugaiak atxikitzen baitituzte.
* Ozeano zabala: itsas ekosistema guztien artean eremurik zabalena da eta Lurraren azaleraren %70 inguru hartzen du. Funtsezkoa da klima globalerako, eta itsasoko bizi-mota askoren habitata da, fitoplankton txikienetatik itsas-ugaztun handienetaraino. Ezinbestekoa da espezie askoren migrazio-ibilbideetarako eta berebiziko garrantzia du ziklo biogeokimiko globaletan.
* Eremu abisalak: ozeanoaren eremu sakonenak dira, eguzki-argia sartzetik harago daudenak, non bizitza, muturreko presio, hotz eta iluntasun baldintzetara egokitzen den. Erronka horiek izan arren, bizi-aniztasun harrigarria dute, arrainak, moluskuak, krustazeoak eta mikrobio bereziak barne.

## Ingurune fisiko-kimikoak 
### Ura 
Ur garbia gure itsas ekosistemen osasun oinarria da. Plankton txikienetik bale handienera, ekosistema hauek ur purutasunaren menpe daude bizitza mantentzeko. Patogenoak, plastikoak eta sustantzia kimikoak bezalako kutsatzaileak, itsas inguruneen orekak aldatzen dituzte, espezieen suntsipenak eta habitaten degradazioak eragiten. Ur garbia ezinbestekoa da itsas biodibertsitatea kontserbatzeko. Ozeano kutsatuak zona hilak sortu litzateke, hau da, oxigeno gutxiko guneak non itsas bizitza ezin du bizirik iraun. Gure ozeanoak kutsaduratik babestea biodibertsitatea zaintzen laguntzen du, ekosistemen erresilientziarako esentziala izaten.

### Tenperatura 
Tenperatura igoerak itsas eta kostalde ekosistemen galerarako arrisku handiago bat suposatzen dute. Gaur egun, aldaketa honen zabalera adierazi da, horren barruan sartzen dira koralezko uharriak eta mangladiak, bizitza ozeanikoari eusten laguntzen diotenak, bai eta espezie batzuk latitude eta goi-altueretara migratzea ere, ura freskoagoaren bila. Gehiegizko bero eta energia ozeanoa berotzen duten heinean, tenperaturaren aldaketak aurrekaririk gabeko ondorio progresiboak eragiten ditu, besteak beste, poloak urtzea, itsas maila handitzea, itsasoko bero-boladak eta ozeanoaren azidotzea.

### Beste eragileak, ondorioak eta konponbideak 
ezkerrera|thumb|Gehiegizko Arrantza
Uraren kutsadurak hainbat kausa ditu gizakien jarduerarekin zuzenean lotuta daudenak: industria isurketak, plastikoak eta hondakin solidoak, nekazaritza intentsiboa, hondakin urak, petrolio-isuriak, meatze-jarduerak...

Munduko ia edozein lekutan ikus daitezke itsas animalien kutsaduraren ondorioak: uretako biodibertsitatearen galera, elikatze katean eraginak, ekosistemen alterazioa, eutrofizazioa, plastikoek bereganatzen dituzten mikroorganismo gaiztoen desplazamendua, giza osasunerako arazoak, ekonomia inpaktuak...

Egoera hobetzeko ezinbestekoa da konponbide hauek berehala aplikatzea: plastikoak murriztea, hondakin-uren tratamendu egokia, politikak eta erregulazioak, ingurumen-kontzientziazioa, abeltzaintzarako eta industriarako jardunbide hobeagoak.

## Erreferentziak