open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Daniel Aranguren Mendizabal

**Daniel Eugenio Aranguren Mendizabal**, ***Goitar*** izengoitiaz ere ezaguna, (Legazpi, 1905 – Santa Clara, 1981) gipuzkoar politikari jelkidea izan zen. Legazpiko alkatea izan zen 1931tik 1933ra. Gerra Zibila zela eta erbestera jo zuen Kubara.

## Bizitza 
Legazpiko Erraizabal baserrian jaio zen 1905ean.

Emigratu aurretik, kontulari lanetan aritu zen Patrizio Etxeberriaren lantegian. 1931ko apirilaren 5ean. Garai hartako Euskal Herriko alkaterik gazteena bihurtu zen.

1934ko irailaren 20an Emilia Etxeberria Murgiondo mutiloarrarekin ezkondu zen Legazpiko parrokian. Bost seme-alaba izan zituzten: Libe, Begoña, Antonieta, Daniel eta Emilio. Horietako zaharrena Euskal Herrian jaio zen eta besteak Kuban.

Gerra hasi baino lehen, hainbat artikulu argitaratu zituen *Argia* aldizkarian, *Goitar* izengoitia erabiliz.

1936an erbestera jo zuen Donibane Lohizunera eta gero Kubara, han anaia bat baitzuen. Hara iritsita, Eusko Jaurlaritzaren Santiagoko kontsul izendatu zuten, dokumentuak lor zitzan. Emigratu ondoren, nekazaritza edo abeltzaintza negozioetan aritu zen. 1940an haren emaztea eta alaba zaharrena ere Kubara iritsi ziren.

1942an, 1946an eta 1954an Habanara joan zen emaztearekin batera Jose Antonio Agirre lehendakariarekin topatzera. 1950ean, ama hil zitzaionean, Euskal Herrira joan zen baimen berezi batekin.

Aneurisma batek jota hil zen Kuban 1981ean, 76 urte zituela. 

2015ean haren semeak Euskal Herria bisitatu zuen eta harrera ofiziala egin zioten Legazpiko udaletxean. Koldobike Olabide alkateak aita alkate kargurako izendatzeko aktaren kopia bat eman zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Patxi Hernández

**Patxi Hernández Hernández** (Urnieta, Gipuzkoa, ) gipuzkoar futbolari ohia da, Errealeko atezaina izan zena. Bere seme Iker Hernández ere futbolaria da.

## Ibilbidea 
## Kanpo estekak 
* Jokalariaren ibilbidea errealaren webgunean (Gaztelaniaz)
Yakovlev 42 (taldea)

**Yakovlev 42** Oiartzungo musika taldea da. Estiloaren ikuspuntutik punk musika taldea da. Izenak 2003an Espainiar estatuko militarrek izandako hegazkin istripuari egiten dio erreferentzia; ezbeharreanAfganistan eta Kirgizistanen lau hilabete eta erdiko misioaren ondoren, Espainiara itzultzean, 62 militar hil ziren.

## Historia 
2016an hasi zuen taldeak ibilbidea eta urte horretako maiatzaren 14an eman zuten lehen kontzertua, Kaos Urbano eta The Bobby's taldeekin batera. Handik gutxira, beste 17 talderekin batera, *Oreretako elkartasun doinuak* lanean parte hartu zuten, preso politikoentzat dirua biltzeko ekimena.

## Diskografia 
* 2016: *Streetpunk antifa*. Lehen diskoa Ion Odio eta Endika Suturaren eskutik Oiartzungo Ijito-Baita estudioetan nahastu eta masterizatu zuten 2016ko apirilaren amaieran. Bost kantu zituen. Harrera ona izan zuen.
* 2017: *La pesadilla continua*: Aurreko diskoaren ildo bera jarraitzen zuen, hamabi kantu berrirekin. 
* 2018: *Secuestro express*
* 2019: *Antolatu, borrokatu, egin!*
* 2020: *Vuestro pecado*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :"Que te jodan" abestia Youtuben.
1996ko Nafarroako Foru Erkidegoko Saria

**XXVIII.** Nafarroako Foru Erkidegoko Saria Nafarroa Garaian egin zuten txirrindulari lasterketa izan zen. 1996ko apirilaren 6an, larunbata, izan zen.

Ibilbidea 196 kilometroko luzera izan zuen eta lau mendate igo ziren: Lezaun (2. mailakoa), Erreniega (3. mailakoa), Etxauri (1. mailakoa) eta berriro ere Lezaun.

Azken mendatean, Alex Zülle suitzarrak, tropeletik ihes egin zuen eta bakarrik heldu zen Lizarrako helmugara.

## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Itziar Arana Iraola

**Maria Itziar Arana Iraola** (Donostia, 1905eko ekainaren 23a – *ibidem*, 2001) gipuzkoar irakasle eta politikaria izan zen. 1933an Legazpiko alkate hautatu zuten, eta urtarriletik maiatzera egon zen kargu horretan.

## Bizitza 
Inazio Arana eta Eusebia Iraola mutrikuarren alaba, Donostian jaio zen 1905ean. Neba bat zuen, Joakin izenekoa. Aita eta neba ere irakasleak ziren. Herriko lehen emakume alkate bihurtu zen. Urtarrilaren 24tik maiatzaren 10era arte egon zen kargu horretan. Alkatetza utzi ondoren, maistra lanetan jarraitu zuen.

1936an Legazpin eskolak emateari utzi zion eta urte berean Bizkaira alde egin zuen. Hurrengo urtean jaioterrira itzuli zen, baina bertan atxilotu eta epaitu zuten, eta lanik gabe utzi zuten urtebetez. 1940ra arte, Baionan bizi zen. 1975ean erretiroa hartu zuen, baina euskara klaseak ematen jarraitu zuen AEKn.

Donostian hil zen 2001ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Matilde Urdangarin Palacio

**Matilde Urdangarin** **Palacio** (Zaragoza, Espainia, 1939) margolaria da. 

## Bizitza 
Zaragozan jaio bazen ere, amaren herrian, 4 urte zituenean familia Alegira (Gipuzkoa) joan zen bizitzera, aitaren jaioterrira. Ume-umetatik gustatu izan zaio margotzea, baina orduan ez zegoen ez pinturarik, ez ezer. Umea zela, aitak esaten zion ezagutzen zuela pintore bat, eta hari esango ziola irakasteko. Halere, ikusten zuen etxekoen beharra, eta ezetz esan zion, lanean hasiko zela. Pagatu egin behar zion gizon horri, eta auskalo zenbat. Etxean behar zuten bere dirua, eta berak  lan egin nahi zuen.

## Lehen urratsak 
Ama Tolosara jaisten zenean, printzesen liburuak erosten zizkion eta Matilde bertako marrazkiak marrazten aritzen zen.*Arkatza eta borragoma nituen, eta orri normaletan marrazten nuen, folioetan. Eta, gainera, baten batek lortuta edo. Argazkiak hartu, eta kopiatu egiten nituen, batez ere gazteluak. Printzesen gazteluak, emakumeak, soinekoak, lazoak... pila bat egiten nituen, bai. Gerora hasi nintzen txoriak, loreak... naturako gauzak sartzen. Txori dezente egin nituen***.**

## Lan ibilbidea 
Garaiak behartuta, Artzabaltza paper fabrikan hasi zen lanean, Tolosan. 25 urte bete zituen arte, ezkondu arte, jarraitu zuen fabrikan. Legazpira ezkondu zen, handik hiru hilabetera geratu zen haurdun. Bi seme-alaba izan zituen eta haiek zaintzen aritu zen, etxean. Gero denda jarri zuen

## Margolari 
Legazpin zegoela. Alaba mutil lagunarekin joan zen Berrobira (Gipuzkoa) bizitzera, eta semea ere ezkonduta zegoen. Orduan hasi zen berriro margotzen. Gizona gaixorik zegoen, baina ondo konpontzen zen. Margotzera joaten zen, kultur etxera. Senarra ospitalean zegoela ere, han egoten zen, konpainia egin bitartean, margotzen.

2024an erakusketa bat jarri zuen, 84 urte zituela Tolosan. Bere ibilbidean zehar margotuta kuadroak ikusgai jarriz. Erakusketan jarritakoen boskoitza edo egin ditu, 200 kuadro inguru gutxi gorabehera. Minbiziak ere ez zion ebatsi bizipoza eta margotzeko gogoa,*Margotzea ihesbide handia izan da niretzat*Estilo askotako margolanak jarri zituen erakusketan: Tinta,  Ikatz marrazkiak, olio pintura... denetik. Egunkarietatik-eta argazkiak hartu, eta horiek marraztzeko ohitura du. Ezkondu zenean, etxeko paretetan ez zegoen koadrorik, lehenengoa egin eta, gero etxea koadroz bete zuen. *Avignongo andereñoak* kuadroa egiten ziharduen 2024an. Minbizia izan eta *e*bakuntza egin ziotenetik astiroago edo motelago margotzen zuen baina bazeukan beste fotografia bat, hori bukatutakoan egiteko: *Meninak*, koadro handian.

Picassoren obra guztiak egiteko gogoa eta 2025ean beste erakuketa bat egiteko ametsa bueltaka zebilkion. Bertan, besteak beste, Legazpiko etxe zaharren margolanak egon ziren ikusgai, jada herrian bertan ez dauden eraikinenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Behin bizitzea

**Behin bizitzea** 2024ko otsailean grabatuta Gari kantariaren estudioko grabazioa da, hamabigarrena bere izenarekin bakarlari moduan. Lan honetan berriro ere Maldanbera taldearen laguntza izan zuen. Elkarren estudio berrian grabatu zuten, Adunan. Oso album mekodikoa da.

## Ezaugarriak 
Lan honek abesti ederrak biltzen ditu, hainbat dinamika eta harmoniarekin jolas egiten dutenak. Kasu gehienetan, hitzak oso egile ezagunek idatzi dituzte. Gariren bertuteetako bat ikusten da lan honetan: tonu batetik bestera aldatzeko trebezia aparta. Trebezia horrek kanten ederra areagotzen du, ezbairik gabe. Baina *Behin bizitzea* diskoa ez da Garirena bakarrik, bandarena ere bada, talde-lanaren fruitua da. Atzean entsegu-ordu asko, maketak eta laborategiko lan handia dago. Hori guztia agerian geratu da grabazio- eta nahasketa-prozesuan, eta, nola ez, azken emaitzean. 

Abeslariak bizi duen une bitalaren erakusgarri, soseguzko barrurako begirada bat da.

## Musikariak 
* Gari, ahotsa
* Maldanbera:
** Alex Alonso, bateria eta programazioak
** Oier Aldekoa, baxua
** Migel Moyano, gitarra eta programazioak
* Gonbidatua: Iker Lauroba, teklatuak, ahotsa

### Teknikariak 
* Víctor Sánchez, ingeniaria
* Unai Mimenza, nahasketak

## Kantuen zerrenda 
7 abestik osaten dute diskoa. Doinuak Gari berarenak, hitzak Karmele Jaio, Iñigo Astiz, Jon Benito eta Txuma Murugarrenenak.
# 01 - "Elurretan etzan (isiltasun zuri)" (Musika: Gari / Hitzak: Karmele Jaio)
# 02 - "Bi hiritan" (Musika: Gari / Hitzak: Iñigo Astiz)
# 03 - "Minik ez dago" (Musika: Gari / Hitzak: Iñigo Astiz)
# 04 - "Behin bizitzea" (Musika: Gari / Hitzak: Iñigo Astiz)
# 05 - "Jurisprudentzia" (Musika: Gari / Hitzak: Iñigo Astiz)
# 06 - "Holandar alderraia" (Musika: Gari / Hitza: Txuma Murugarren)
# 07 - "Gaua" (Musika: Gari / Hitzak: Jon Benito)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aurkezpenaren bideoklipa.
* Oihana Azkueren elkarrizketa Naiz.eus aldizkari digitalean, 2024/03/31.
Gerry Conway (musikaria)

**Gerry Conway** (King's Lynn, 1947ko irailaren 11 – 2024ko martxoaren 29a) ingeles bateria-jotzailea izan zen.

1970eko hamarkadan hasi zen hainbat taldetan jotzen. Hamarkada horretan, Cat Stevensekin batera zegoen taldeko kide izan zen, musikari anglozipretarra erretiratu zen arte. 1980ko hamarkadan Jethro Tullen bi albumetan jo zuen. Fairport Convention taldeko kide ere izan zen 1998tik 2022ra.

## Diskografia 
### Eclectionekin 
* *Eclection* (1968)

### Steeleye Spanekin 
* *Hark! The Village Wait* (1970)

### Al Stewartekin 
* *Zero She Flies* (1970)

### Cat Stevensekin 
* *Teaser and the Firecat* (1971) 
* *Catch Bull at Four* (1972)
* *Foreigner* (1973)
* *Buddha and the Chocolate Box* (1974)
* *Saturnight* (1974)
* *Numbers* (1975)
* *Back to Earth* (1978)
* *Majikat* (2004)

### Mike McGearrekin 
* *Woman* (1972)
* *McGear* (1974)

### Kate & Anna McGarriglerekin 
* *Entre la jeunesse et la sagesse* (1980)

### Jethro Tullekin 
* *The Broadsword and the Beast* (1982)
* *Crest of a Knave* (1987)

### Fairport Conventionekin 
* *Rosie* (1973)
* *The Wood and the Wire* (1999)
* *XXXV* (2002)
* *Over the Next Hill* (2004)
* *Sense of Occasion* (2007)
* *Festival Bell* (2011)
* *By Popular Request* (2012)
* *Myths and Heroes* (2015)
* *50:50@50* (2017)
* *Shuffle and Go* (2020)

### Richard Thompsonekin 
* *Watching the Dark* (bilduma, 1993)
* *Faithless* (1985ean grabatua, 2004an argitaratua)
* *Live at the BBC* (1980ko hamarkadan grabatua, 2011n argitaratua)
* *Live at Rockpalast* (recorded 1984, 2017an argitaratua)
* *Live at Rock City, Nottingham, November 1986* (2020an argitaratua)

### Iain Matthewsekin 
*''If You Saw Thro' My Eyes'' (1971)

## Kanpo estekak
El palo (filma)

***El palo***, 2001eko Eva Lesmes espainiarrak zuzendutako komedia film bat da. Adriana Ozores, Malena Alterio, Maribel Verdú, Carmen Maura, Juan Gea, Jaime Pujol eta Joaquín Climent aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Espainia, Madril, Lola (Adriana Ozores) banku garbitzailea, Violeta (Malena Alterio) etorkizunik gabeko makarra, (Maribel Verdú) haurdun gelditu den ileapantzailea eta Mayte (Carmen Maura) ekonomikoki gainbeheran den burgesa beren bizitzekin gustura ez dauden lau emakume dira, horregatik beren arazo ekonomiko larriak konpontzeko asmoz banku bat lapurtzea erabakiko dute.

## Aktoreak 
* Adriana Ozores: Lola
* Malena Alterio: Violeta
* Maribel Verdú: Silvia
* Carmen Maura: Mayte
* Juan Gea: Zuzendaria
* Jaime Pujol: Gustavo
* Joaquim Climent: Enrique

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Bakarka bi

**Bakarka**, Ruper Ordorikaren hogeigarren diska da, 2018an plazaratutakoa. Izenburuak berak adierazten duenez, disko akustikoa da, gitarraz beste laguntzarik gabekoa, musikari laguntzaile barik ateratzen duen bigarrena. Bertan kantu zaharrak berrartu eta eremurik intimoenera eraman ditu. Bere anaia Jonanekin grabatu du azken lan hau. LP bikoitzaren formatuan ere plazaratu du lan hau eta aurreko *Bakarka*. Nolabait, 2018an publikatutako *Bakarka* diskoaren jarraipena da. Diseinua Lutxo Neirarena da  (Ruperren taldean baxua jo ohi duenak). 

## Ezaugarriak 
Diskoa, bere ibilbidean mugarriak izan diren hainbat kanta eta bazterretan gelditu diren beste asko biltzen ditu. Ihintza Orbegozo kazetariaren hitzetan "Altxor txiki horietako bat" da.

## Abestiak 
Hamabi kantu jaso ditu disko honetan:
* "Erruduna" (R. Ordorika)
* "Alberto Caeiroren bisita" (Joseba Sarrionandia/R. Ordorika)
* "Zaldiak negarrez" (R. Ordorika) 
* "Artista baten istorioa" (Daniel Johnston)  
* "Mila gau (eta bat gehiago)" (R. Ordorika)
* "Zaindu maite duzun hori" (R. Ordorika)
* "Haize goxoarena" (R. Ordorika)
* "Egin kontu" (R. Ordorika)
* "Zure ate ondoan" (R. Ordorika)
* "Aingeru Guardakoa" (R. Ordorika)
* "Izen zaharrak" (J. Sarrionandia / R. Ordorika)
* "Done ezer ezdaezinezko" (R. Ordorika)

## Ikus, gainera 
* Ruper Ordorika
* Bakarka

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Abesti guztiak Youtuben.
Jesús María Bastida

**Jesús María Bastida Montoya** (Basauri, Bizkaia, 1968ko apirilaren 1a) bizkaitar futbolari ohia da. Eskuin atzelari lanetan aritzen zen.

## Ibilbidea 
*2023ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak
Tephrocybe putida

***Tephrocybe putida*** *Lyophyllaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Lyophyllum putidum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2,5 eta 7 cm bitarteko diametrokoa, lehenengo ganbila, lau-ganbila, titi kamuts handiarekin, ertza laster zuzena, mehea; kapelaren gainazala, leuna, higrofanoa, gardentasunagatik ildaskatua erradioaren 1/3raino, gris-marroi kolorekoa, arre-grisaxka kolorekoa, eguraldi lehorrarekin zurbilduz.

**Orriak:** Nahiko estu, lamelulekin, emarginatuak, sabeldunak, lehenengo gris kolorekoak, helduaroan gris-marroi kolorekoak.

**Hanka:** 3 eta 8 cm bitarteko garaierakoa eta 0,4 eta 1,2 cm bitarteko lodierakoa, oinarria lodixeagoa, goialdean pruinaduna, grisaxka, gris zurbila.

**Haragia:** Urria, grisaxka, irinaren usain eta zaporekoa, apur bat desatsegina.

**Etimologia:** *Tephrocybe* terminoa grekotik dator, errauts, esan nahi duen  "tefrós" hitzetik eta orri, esan nahi duen "phyllón" hitzetik. *Putida* epitetoa berriz latinetik dator, kirastu, esan nahi duen "putidus" hitzetik. Bere usainagatik.

## Jangarritasuna 
Kalitate gutxiko jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Oinaren kolore zuri zilarreztatuak onddoa zehazten lagun dezake. *Clitocybe* generoko *vibecina* taldekoen itxura du.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean koniferoen basoetan, bereziki *Picea*-en azpian. Oso urria.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thelephora anthocephala

***Thelephora anthocephala*** *Thelephoraceae* familiako onddo espezie bat da.

## Deskribapena 
Koral edo adarkatu formako fruituak ematen dituen onddoa, edo oinarrian etzanda eta adarkatuta agertzen direnak (*Thelephora incrustans* edo *Thelephora anthocephala f. repens*). Lehenengo forman adar ugari garatzen dira ardatz berean, eta adar horiek gero eta finagoak bihurtzen dira, muturrak zorrotzak eta zurixkak, adarrak lau samarrekin, arrexka kolorekoak, lilak, oliba antzekoak, leunak, kolore bereko ardatzarekin, gehienez  2 cm-ko lodierarekin; 6 cm-ko tamaina ingurukoa. Etzandako formak gingil arre-gorrixka koloreko ugari izaten ditu, 10-20 mm-ko luzerakoak. Elastikoak, zuntzezkoak, usaingabeak.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Thelephora palmata*, *Thelephora caryophyllea* eta abarrekin nahas daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Goroldio eta belar artean, koniferoen edo hostoerorkorren basoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Brasil, Groenlandia, Islandia, Europa, Errusia, Kirgizistan, Himalaiako eremua, Japonia, Txina, Singapur, Australia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kim Gordon

**Kim Althea Gordon** (Rochester, New York, AEB, 1953ko apirilaren 28a) estatubatuar abeslaria, gitarrista, baxu-jotzailea eta idazlea da, Sonic Youth rock alternatiboaren taldeko kide sortzailea.

## Biografia 
ezkerrera|thumb|250x250px|Kim Gordon 2005eko Udaberrian
Rochesterren (New York) jaio zen Gordon, eta Los Angelesen hazi zen. Aita Kaliforniako Unibertsitateko irakaslea zen. Los Angelesko Otis College of Art and Design eskolan graduatu ondoren, New Yorkera joan zen karrera artistiko bati ekiteko. Han sortu zuen Sonic Youth rock alternatiboko musika taldea 1981ean Thurston Moorerekin; 1984an ezkondu zen harekin. Taldeak guztira sei disko atera zituen zigilu independenteetan, 1990. urtearen amaiera baino lehen. Ondoren, DGC Records zigilua duten bederatzi estudio-album kaleratu zituen, 1990ean *Goo* izeneko lanarekin hasita.

Sonic Youth-eko kide izateaz gain, bakarkako diskoak ditu, Free Kitten taldeko burua izan zen, Harry Crews taldeko kidea, eta beste musikari askorekin kolaboratu du, hala nola Ikue Mori, DJ Olive, William Winant, Lydia Lunch, Alan Licht eta Chris Corsanorekin. Hainbat saiakera eta artikulu argitaratu ditu idazle gisa. Egin berri dituen ekarpenen artean dago Pop Politics: Aktibismoak 33 Erreboluziotan (Arte Gunea maiatzaren 2a, Madril, 2012-2013) erakusketaren katalogorako testua, Iván López Munuerak komisariatua.

2011ko urriaren 14an, Matador Records-ek jakinarazi zuen Kim Gordon eta Thurston Moore banandu egin zirela, eta Sonic Youth taldea desegin zela.

2019an, "*No home record*" izeneko bakarkako lehen diskoa argitaratu zuen.

## Eraginak 
*AnOther* aldizkarirako 2015eko elkarrizketa batean hauxe esan zuen:“Hasieran, The Slits, The Raincoats, Siouxsie Sioux eta Patti Smith izan nituen inspirazio-iturri. Gero The Runaways, Janis Joplin, Tina Turner interpreterik onena, eta Billie Holiday zeuden, eta berrikiago, Catherine Ribeiro abeslari frantsesa".

## Diskografia 
### Bakarlari 
* *No Home Record* (2019)
* *The Collective* (2024)

### Free Kitten-ekin 
* *Unboxed* (1994)
* *Nice Ass* (1995)
* *Sentimental Education* (1997)
* *Inherit* (2008)

### Body/Head-ekin 
* *Body/Head 12"* (2013)
* *Coming Apart* (2013)
* *No Waves* (2016)
* *The Switch* (2018)

### Glitterbust-ekin 
* *Glitterbust* (2016)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sonic Youth-en webgune ofiziala
* Sonic Youth Myspace-en
Vergílio Ferreira

**Vergilio Ferreira** (Melo, 1916ko urtarrilaren 28a – Lisboa, 1996ko martxoaren 1a) portugaldar idazlea izan zen.

Hamar eta hamasei urte bitartean egon zen apaiztegian, eta, ondoren, Coimbrako Unibertsitatean ikasi zuen. Irakasle aritu zen Portugalgo hainbat herritan. Bere esperientzien berri eman zuen *Manhã Submersa* (*Goizez, urpean*) izeneko lan ospetsuenean.

Eleberriak, ipuinak eta eleberri laburrak, entsegu filosofikoak eta literatura-egunkariak idatzi zituen. Estiloa neorrealismoaren eta existentzialismoaren artean banatu zen. 1982an Camões saria jaso zuen. Gouveiako Udalak Vergilio Ferreira literatura-saria eman du ohorez.

## Lanak 
### Fikzioa 
* 1938 *A curva de uma vida* (hil ondorengoa)
* 1943 *O Caminho Fica Longe*
* 1944 *Onde Tudo Foi Morrendo*
* 1946 *Vagão "J"*
* 1947 *Promessa* 
* 1949 *Mudança*
* 1954 *Manhã Submersa*
* 1959 *Aparição*
* 1953 *A Face Sangrenta*
* 1960 *Cântico Final*
* 1962 *Estrela Polar*
* 1963 *Apelo da Noite*
* 1965 *Alegria Breve*
* 1971 *Nítido Nulo*
* 1971 *Apenas Homens*
* 1974 *Rápida, a Sombra*
* 1976 *Contos*
* 1979 *Signo Sinal*
* 1983 *Para Sempre*
* 1986 *Uma Esplanada Sobre o Mar*
* 1987 *Até ao Fim*
* 1990 *Em Nome da Terra*
* 1993 *Na Tua Face*
* 1995 *Do Impossível Repouso*
* 1996 *Cartas a Sandra

### Saiakerak 
* 1943 *Sobre o Humorismo de Eça de Queirós*
* 1957 *Do Mundo Original*
* 1958 *Carta ao Futuro*
* 1963 *Da Fenomenologia a Sartre*
* 1963 *Interrogação ao Destino, Malraux*
* 1965 *Espaço do Invisível I*
* 1969 *Invocação ao Meu Corpo*
* 1976 *Espaço do Invisível II*
* 1977 *Espaço do Invisível III*
* 1981 *Um Escritor Apresenta-se*
* 1987 *Espaço do Invisível IV*
* 1988 *Arte Tempo*
* 1998 *Espaço do Invisível V* (hil ondorengoa)

### Egunkariak 
* 1980 *Conta-Corrente I*
* 1981 *Conta-Corrente II*
* 1983 *Conta-Corrente III*
* 1986 *Conta-Corrente IV*
* 1987 *Conta-Corrente V*
* 1992 *Pensar*
* 1993 *Conta-Corrente-nova série I*
* 1993 *Conta-Corrente-nova série II*
* 1994 *Conta-Corrente-nova série III*
* 1994 *Conta-Corrente-nova série IV*
* 2001 *Escrever* (posthumous)
* 2010 *Diário Inédito'' (posthumous) 

## Kanpo estekak
Lars Korvald

**Lars Korvald** (Mjøndalen, 1916ko apirilaren 29a – *ibidem*, 2006ko uztailaren 4a) norvegiar nekazari eta politikaria izan zen. Norvegiako lehen ministroa izan zen 1972tik 1974ra.

Norvegiako Nekazaritza Eskolan graduatu zen eta Tomb baserri-eskolako zuzena izan zen.

Alderdi Kristau Demokratako kide izan zen eta diputatu aukeratu zuten 1961ean. 1967an, alderdiburu bihurtu zen. 1972tik 1973ra lehen ministro izan zen. Garai horretan ebatzi zen Norvegia Europako Ekonomia Erkidegoko kide izateari buruzko eztabaida. 1981ean legebiltzarretik erretiratu zen.
Paola Rojas

**Paola Rojas Hinojosa** (Mexiko Hiria, Mexiko, 1976ko azaroaren 20a) mexikar kazetaria da. Bere ibilbidean, entretenimendu-saioak eta albistegiak gidatu ditu.

## Biografia 
Animatzaile gisa lan egin zuen  Mexiko Hiriko Reino Aventura dibertsio-parkean, gero Six Flags izena hartu zuena. Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan Komunikazio Zientzietako lizentziadun gisa graduatu zen. Ondoren, filosofiako maisutza ikasi zuen Anáhuac Unibertsitatean.

### Lan ibilbidea 
Vox FM irratian hasi zuen kazetaritza-karrera. Bertan, Ricardo Rocha kazetariarekin partekatu zuen mikrofonoa *Detrás de la noticia* albistegian. Ondoren, Telehit kanalera pasatu zen, eta hantxe gidatu zuen *Válvula de Escape* saioa.

2002an, *Popstars* telerrealitate-saioan epaile jardun zuen, eta Alfonso Veraren ondoan *Encuentros cercanos* izeneko saioa egin zuen.

2003an, *La Talacha* irrati-emisioa gidatu zuen W Radion. 2004an, *Planeta 3 a diario* taldeko kidea izan zen eta Víctor Trujillorekin *El cristal con que se mira* albistegian parte hartu zuen.

2006aren hasieran, lehendakaritzarako hautagaien hauteskunde-kanpainako lanari buruzko *Caza de campaña* saioaren buru izan zen.

2005etik 2016ra arte, *A las tres* albistegiaren eta Radio Formula katean *Paola Rojas en Fórmula* irrati-albistegiaren gidari titularra izan zen.

Unibertsitate Nazionalaren Klubaren patronatuko kidea izan zen 2012-2014 aldian.

2016. urtetik 2023ra, goizeko *Al aire con Paola Rojas* albistegia gidatu zuen, Televisa katearen bi informatibo nagusietako bat.

2018tik, *Netas divinas* en Unicable (Televisa) saioko kidea da. Halaber, 2016ko irailetik aurrera, El Universal egunkarian parte hartzen du, «Fuera del Aire» zutabearekin.

## Gidari 
* *Netas divinas* (2018-...)
* *Al aire con paola rojas* (2016-2023)
* *Caza de campaña* (2006)
* *A las tres* (2005-2016)
* *El cristal con el que se mira* (2004)
* *Planeta 3 a diario* (2004)
* *Encuentros cercanos*
* *Válvula de escape*
* *Detrás de la noticia*

## Telebistako saioak 
* *La última y nos vamos* (2020)
* *De pisa y corre* (2020), gonbidatua
* *Sale el sol* (2019, 2020), gonbidatua
* *Ventaneando* (2020), gonbidatua
* *Me caigo de risa* (2019), gonbidatua
* *D Gneraciones* (2018), gonbidatua
* *Un nuevo día* (2018), gonbidatua
* *Suelta la sopa* (2018), gonbidatua
* *En la luna con Jesús Guzmán* (2017), gonbidatua
* *GudNite* (2015)
* *TV churros* (2007), bere burua

## Reality-show-ak  
* *Veo cómo cantas* (2023), narratzailea
* *¿Quién es la máscara?* (2019-presente), narratzailea
* La Voz... México(2018), narratzailea
* *Incógnito* (2005-2008), narratzailea
* *Popstars* (2002), epailea

## Telebistako lehiaketak 
* *100 mexicanos dijieron* (2019), partehartzailea

## Komertzialak 
* *Empieza temprano / Unicef* (2020)
* *LeerMX* (2016)
* *Reino aventura* (1993)

## Irratia 
* *Paola rojas en Fórmula* (hainbat urte)
* *La talacha* (2003)
* *Vox F.M*.

## Aldizkariak 
* *El Universal* (2016-...)

## Sariak 
* 2019: *Me caigo de risa* programak emandako parte-hartze berezia.
* 2007: Emakume aitzindaria, **Emakume** exekutiboa aldizkariak emana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aleksander Tõnisson

**Aleksander Tõnisson** (1875ko apirilak 17 - 1941ko ekainak 30) Estoniako Independentzia Gerran parte hartu zuen estoniar jeneral-nagusia izan zen. 

1899an Vilniuseko Akademia Militarrean graduatu zen. Errusia-Japonia Gerran parte hartu zuen, komandante mailan. 1917an, Estoniarrek antolatutako armada nazionalen eraketan parte hartu zuen, eta Estoniar 1. erregimentuko komandante gisa, Rigako ofentsiban parte hartu zuen. 1918an alemaniarren okupaziotik Finlandiara ihes egin zuen. Urte bereko udazkenean itzuli eta Estoniako 1. dibisioko komandante bihurtu zen. Tennissonek Estoniako Independentzia Gerran Viru inguruan garaipenak lortu zituen. Gerra ostean bitan izan zen defentsa ministro, lehenengoz 1920an eta bigarren aldiz 1933an. 1934an armadatik erretiratu egin zen eta politikan sartu zen. 1934 eta 1939 artean Tartuko alkatea eta 1939 eta 1940an Tallinngo alkatea izan zen. 1940an Sobietar Batasuneko okupazio-agintariek atxilotu eta hurrengo urtean exekutatu zuten.

## Erreferentziak
Joseba Kortina

**Joseba Kortina Bertol** (Bilbo, Bizkaia, 1979ko maiatzaren 5a - ) bilbotar futbolari ohia da. Erdilari lanetan aritzen zen. Besteak beste Gasteizko Aurrera edo Amurrio taldetan jokatu zuen. Bere aitona Roberto Bertol futbolari ohia da. Bere anaiak Jon, Mikel eta Gorka futbolean aritu ziren ere.
## Ibilbidea 
*2023ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
% 50eko dosi hilgarri

Toxikologian **% 50eko dosi hilgarria** edo **LD50** da substantzia kaltegarri batekin kontaktuan jartzean, mikroorganismo-populazio handi baten erdia hiltzeko behar den kontzentrazioa. Substantzien toxuikotasunaren neurria emateko usatzen da. Zenbat eta zenbakizko balio txikiagoa izan orduan eta kaltegarriagoa da substantzia.

Normalean saioak animaliengan egiten direnez honela adierazten da: emandako substantziaren masa animaliaren gorputz-masarekiko ratioa. Eskuarki, miligramo/kilogramo (mg/kg) gisa ematen da. Kasu berezi batzuetan mg-en ordez beste unitate batzuk baliatzen dira, adibidez, nanogramoa toxina botulinikoaren kasuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mazedoniar Frontea

**Mazedoniar frontea**, **Salonikako frontea** ere deitua (Tesalonika hiriaren izenean), Lehen Mundu Gerrako fronte militar bat izan zen. Frontea 1915ean ireki zen, Serbiako kanpainiaren porrota Aliatuaren ondoren. 1915ko urrian, austria-hungariar, alemaniar eta bulgariar aldi bereko erasoen ondorioz Serbiako Erresumaren unitateek kolapsatzeko zorian geratu ziren. Aliatuek (nagusiki Frantzia eta Britainia Handia), egoera larria ikusita, tropak bidali zituzten Tesalonikako portuaren bitartez, Greziako Erresuma neutrala bazen ere. Tropak beranduegi iritsi ziren, serbiar armada jada atzerakadan zegoenean guztiz, eta lerroa soilik Struma ibaian egonkortzea lortu zuten, Serbiako hegoaldeko mugan. Honekin, Montenegro eta Albaniaren zati oso bat Austria-Hungaria eta Bulgariaren eskuetan geratu zen. Frontea aldaketa nagusirik gabe jarraitu zuen 1918ra arte. Vardar ofentsibaren bitartez, irailak 15 eta 29 artean eman zena, frontea apurtzea lortu zen, eta handik gutxira Bulgariako Erresumaren armadak etsiturik errenditu ziren. Salonikako armistizioaren bitartez, 1918ko irailak 30ean sinatu zena, frontea desegin zen. Otomandarrak urriak 30ean kapitulatu zuten, eta handik iparrerantz bidea irekita geratu zen, Serbia, Albania eta Montenegro askatzeko. 

Mazedoniar frontearen osaketa Greziako Zisma Nazionala areagotu zuen, errege eta presidentearen artean botere lehia zena, eta 1917an erregearen kanporaketarekin amaituko zen. Eleuterios Venizelosen agintaritzapean Grezia gerran sartu zen Aliatuen alde. Gertakizun honek Greko-Turkiar gerraren oinarriak finkatuko zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iñaki Zabala Goiburu

**Iñaki Zabala Goiburu** (Hernani, Gipuzkoa, ) gipuzkoar futbolari ohia da, atzalari moduan aritzen zena. Errealan jokalatu zuen.

## Ibilbidea 
*2015ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak 
*  Jokalariaren profila Errealeko webgunean
Pedro Astigarraga

**Pedro Gumersindo Eduardo Astigarraga Ametzaga** (Bilbo, Bizkaia,  - *ibidem*, 1965eko irailaren 9a) bizkaitar futbolaria izan zen, aurrelari moduan aritzen zena. Athleticeko jokalaria eta presidentea izan zen.

## Ibilbidea 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Fitxa - www.athletic-club.eus
Aliou Mahamidou

**Aliou Mahamidou** (Tahoua, 1947ko ekainaren 7a – Niamei, 1996ko urtarrilaren 13a) nigertar negozio-gizon eta politikaria izan zen. Nigerreko lehen ministroa izan zen 1990eko martxoaren 2tik 1991ko urriaren 27ra.

Garapen Gizarterako Mugimendu Nazionala alderdiko kide izan zen. Herrialdeko lehen ministroa izan zen 1990etik 1991ra Ali Saibouren lehendakaritzan. Niamein hil zen 48 urte zituela.
Tricholoma argyraceum

***Tricholoma argyraceum*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. Jangarria, baina kalitate txarrekoa eta kapela griseko beste perretxiko batzuk baino apalagokoa.

Sinonimoak: *Agaricus argyraceus*, *Tricholoma myomyces var. argyraceum,* *Tricholoma scalpturatum var. argyraceum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 7 cm bitarteko diametrokoa, lehenbizi koniko-kanpai itxurakoa, gero lau-ganbiletik zabaldura, baina titi kamuts batekin, ertz inkurbatua, izurtua, laster zuzena eta pixka bat altxatua, batzuetan apur bat pitzatua, azal lehorra, zuntz finekin, arre-grisaxka koloreko ezkata haritsu-ezkatatsuekin, batez ere diskoan, gris-zurixka, gris-marroi kolorekoa, eta zahartzean krema-beix kolorekoa ertzerantz.

**Orriak:** Estu, zabalak, eskotatuak edo koska batez dekurrenteak, zuriak edo zuri-grisaxkak, zahartzean ez da horiz zikintzen, ertz irregularra edo higatua, kapelaren kolorekoak.

Orri eskotatuak: Oinera iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain  beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 3 eta 8 cm bitarteko garaierakoa eta 0,5 eta 1,5 cm bitarteko lodierakoa, zilindrikoa edo pixka bat mehetua oinarrirantz, luzetara haritsua, zuria edo grisaxka, goiko aldean errezel haritsuaren arrasto nabarmenekin, iraunkorrak izan ohi direnak.

**Haragia:** Mehea, kapelan ez oso trinkoa, hauskorra, zuria edo zuri-krema kolorekoa; irinaren usain eta zaporekoa.

**Etimologia:** *Tricholoma* hitza grekotik dator, ilea, txirikorda, lumatxarekin tolesturan zehar, nahiz eta espezie gutxi batzuek baino ez dituzten iledun kapelak.

## Jangarritasuna 
Jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Kapela griseko beste perretxiko batzuekin nahas daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, lurzoru aberatsetan, *Populus*, *Betula*, *Salix*, eta *Tilia* zuhaitzen azpian; *Picea* azpian ere aipatua.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Brasil, Europa, Errusia, Maroko, Kirgizistan, Himalaiako eremua, Thailandia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Balenciaga (argipena)

**Balenciaga** izenak hainbat adiera izan ditzake:

* **Balentziaga**, honela idatzia euskara batuan abizen euskaldun hau.
* **Cristobal Balentziaga** (1895-1972), jostun eta moda-diseinatzailea. Eta honen ondotik:
** **Balenciaga**, Cristobal Balentziagak sortutako moda etxea.
** **Cristobal Balenciaga museoa.** 
** **Cristobal Balentziagaren jaiotetxea.**
** **Cristóbal Balenciaga telesaila**, 2024koa.
* **Balenciaga ontziolak**, Zumaiako enpresa bat.
2024ko Flandriako Tourra

**2024ko Flandriako Tourra** txirrindularitzako lasterketa klasiko honen 108. edizioa izan zen. 2024ko martxoaren 31n egin zuten Anberes eta Oudenaarde artean, 270,8 kilometroko ibilbidearekin. Ibilbidean 17 mendate igo zituzten. Proba hau UCI World Tour 2024ko egutegiko 14. lasterketa izan zen.

Garailea Alpecin–Deceuninck taldeko Mathieu van der Poel herbeheretarra izan zen.

## Taldeak 
## Sailkapen orokorra 
## Kanpo estekak
Tricholoma aestuans

***Tricholoma aestuans*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jatekoa, zapore mikatzekoa.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, nahiko haragitsua, hasieran koniko-kanpai itxurakoa, ondoren koniko-luzanga, titi zorrotz biribildu eta iraunkorrarekin, gero laua  ertz sotilarekin, errekurbatua, eta gero zuzena soberakinekin. Azal zetaduna, pixka bat koipetsua, zuntz erradial ilunagoekin, eta hori bizi, hori-kromo koloreko ezkata fin-fin batzuekin ertzean.

**Orriak:** Itsatsiak, lamelulekin, kolore hori bizikoak, batzuetan kapelaren eta oinaren kolorekoak, ale zaharrak bakarrik zikintzen dira marroi-arrosa kolorez,

**Hanka:** 7 eta 10 cm bitarteko garaierakoa eta 0,8 eta 1,2 cm bitarteko lodierakoa, solidoa, haritsua, luzanga, zilindrikoa; batzuetan albora okertua, kapelaren kolorekoa, ildaskatua, zuntzexka marroiekin oinarrirantz.

**Haragia:** Solidoa, haritsua oinean, zurixka,  horia kapelaren azalaren azpian eta oinaren oinarrirantz marroi argira biratu dezake.

**Etimologia:** *Tricholoma* hitza grekotik dator, ilea, txirikorda, lumatxarekin tolesturan zehar  nahiz eta espezie gutxi batzuen baino ez dituzten  iledun kapelak.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Erraz antzematen da koloreagatik, ia uniformeki horia, hori-berdexka, *Tricholoma virgatum* gogorarazten duen silueta du, eta ez dago antzeko kolorea duen besterik.

## Sasoia eta lekua 
Abuztu eta urria bitartean hazten da. Koniferoen basoetan hazten da, batez ere *Picea abies* basoetan. Urria.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Costa Rica, Europa, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Madison Chock

'''Madison La'akea Te-Lan Hall Chock''' (Redondo Beach, Kalifornia, AEB, 1992ko uztailaren 2a) estatubatuar patinatzailea da, izotz gaineko patinaje artistikoan dantza-modalitatean lehiatzen den kirolaria.

## Ibilbidea 
Neguko hiru Olinpiar Jokotan parte hartu zuen, 2014 eta 2022 urteen artean, eta urrezko domina lortu zuen Pekinen 2022ko Neguko Olinpiar Jokoetan , taldekako proban, eta zortzigarrena Sochi 2014 izotz gaineko dantzan.

Cortina d'Ampezzon 2026ko Neguko Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina eskuratu zuen izotz dantzan, Evan Bates bikote zuela.

## Nazioarteko palmaresa 
## Iruditegia 

Fitxategi:2011 WFSC 6d 488 Madison Chock Greg Zuerlein.JPG|Madison Chock eta Greg Zuerlein, 2011
Fitxategi:2016 GPF - Madison Chock and Evan Bates - 02.jpg|Madison Chock eta Evan Bates, 2016
Fitxategi:2017 Worlds - Madison Chock and Evan Bates - 02.jpg|Madison Chock eta Evan Bates, 2017
Fitxategi:2017 GPF - Madison Chock and Evan Bates - 03.jpg|Madison Chock eta Evan Bates, 2017

Fitxategi:

Fitxategi:|

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bideoa: Madison Chock and Evan Bates - Skate America 2023. FD.

* Bideoa: Madison Chock eta Evan Bates - Skate America 2023. RD.
Labud Gojnić

**Labud "Risto" Gojnić** (serbieraz: *Лабуд Гојнић*) abokatua eta politikaria izan zen, Montenegroko Printzerriko Asanblada Nazionaleko ministro eta presidente izan zen 1907tik 1908ra.

## Lehen urteak 
Brčeli-n egin zuen lehen hezkuntza, 1881ean Cetinjeko gimnasioan sartu zen, non lau titulu egin zituen. Novi-n lizentziatu zen 1889an, Labud Belgradeko Zuzenbide Fakultatean lizentziatu zen 1893an, Montenegrora itzuli eta Auzitegi Nagusiko idazkari izendatu zuten urtean.1897tik aurrera, Virpazarko Auzo Auzitegiko presidentea izan zen, barrutiko kapitain tituluarekin. Labud ere bonben eskandaluan ebatzi zuen auzitegiko presidentea izan zen, 1908an, berriz, Auzitegi Nagusiko presidentea zen, baina laster kendu zuten arrazoi politikoengatik.

## Karrera politikoa 
1905etik 1906ra, Barne ministro izan zen Lazar Mijušković-en Gobernuan. 1913tik 1914ra ere kudeatu zuen sail hau Janko Vukotić-en Gobernuan. 1907tik 1908ra bitartean, Montenegroko Asanblada Nazionaleko presidentea izan zen. Labud Montenegroko abokaturik kultu eta onenetarikoa zen eta hainbat legeren egilea izan zen. 1905etik aurrera Montenegroko lehen konstituzioaren egileetako bat ere izan zen. Parisko Nazioarteko Historiarako Elkarte Akademikoko kide hautatu zuten eta urrezko domina eman zioten 1911n, eta 1913an, berriz, Zientzia, Parisko Arte eta Fikzioko Latino Akademiako kide hautatu zuten. Labudek Balkanetako Gerretan parte hartu zuen, eta Lehen Mundu Gerran eskualdeko gobernadore izendatu zuten Nikšićen. Zuzenbidearen arloko lan profesional ugariez gain, literatur lanak argitaratu zituen.

## Kanpo estekak
Nijolė Sadūnaitė

**Felicija Nijolė Sadūnaitė** (Kaunas, 1938ko uztailaren 22a – Vilnius, 2024ko martxoaren 31) lituaniar moja eta disidentea izan zen.

## Bizitza 
1938ko uztailaren 22an jaio zen Kaunasen. 1955ean Anykščiaiko Jonas Biliūnas eskolan graduatu zen. 1956an Sortzez Garbiaren Zerbitzarien Kongregazioan sartu zen. Hala ere, idazkari, inprimatzaile, fabrikako langile eta estanpatzaile gisa lan egin zuen.

1974an atxilotu eta 1975ean epaitu zuten *Lietuvos katalikų bažnyčios kronika* aldizkari katolikoa erreproduzitu eta banatzeagatik. Sei urtez preso egon zen Mordovian eta gero erbestean bizi izan zen Ekialdeko Siberiko Bogutxany herrian. Torturatua izan zen. 1980an Lituaniara itzuli eta aldizkarian jarraitu zuen. KGBren jazarpena zela eta, ezkutuan egon zen, eta hainbat aldiz atxilotu eta galdekatu zuten.

1987an *A Radiance in the Gulag* liburua argitaratu zuen.

2024ko martxoaren 31n hil zen, 85 urte zituela.

## Sariak 
* 1998: Vytis Gurutze Handia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pedro Garmendia

**Pedro Garmendia Goietxe** (Sara, 1890reko Otsailaren 15a -  Bilbo, 1945eko Azaroaren 29a) Saratar ilustratzailea izan zen, aita nafarra zuen (Orotz-Betelu), eta ama, berriz, lapurtarra.

Ipar- eta Hego-Euskal Herrian aritu zen ilustratzaile. Bilbon lan egin zuen urte askotan. Gerra hasi ostean, Lapurdira joan zen, eta bertan egon zen 1937ra arte. Bilbora itzuli zen Teofilo Guiarden laguntzaile bihurtuta, Bilboko udal-artxiboko eta -liburutegiko lanetan. Gerora, Guiard erretiratu zenean, artxibozain eta liburuzain bihurtu zen **Garmendia**. Gainera, Bizkaiko Kultura Batzordeko eta Monumentuen Batzordeko idazkaria ere izan zen.

## Artxibozain 
Zenbait euskal erakundetan artxibozain, liburuzain edo idazkari gisa ere aritu zen. Baionako museoan eta liburutegian ordenazio- eta katalogazio-lanak egin zituen. Eusko Ikaskuntzako idazkari-kudeatzaile izendatu zuten 1932an; gerra hasi eta geroagora arte jardun zuen lan horretan. Luis Luciano Bonapartek Gipuzkoako Foru Aldundiari utzitako dokumentuen eta paperen katalogoa ere egin zuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Philippe Veyrin. *Pedro Garmendia*. Bulletin du Musée Basque n°12, 1931/1.2 p. 73 à 77 (frantsesez). 
* Ybarra y Berge, Javier. La obra de Pedro de Garmendia. La Editorial Vizcaína., 1950

## Ikus, gainera 
* Gure Herria

## Kanpo estekak
Tadeusz Kusy

**Tadeusz Kusy** (Cieszyn, 1951ko abenduaren 2a – Kaga-Bandoro, 2024ko martxoaren 31) poloniar elizgizon frantziskotarra izan zen, ***Zbigniew*** erlijio-izena zuena. 2015etik 2024ra Kaga-Bandoroko apezpikua izan zen.

## Bizitza 
thumb|left|Tadeusz Kusy apezpikuaren armarria|209x209px
1951n jaio zen Cieszynen. 1969an Anaia Txikien Ordenan sartu zen, Zbigniew izena hartuz. 1970eko abuztuaren 30ean lehen botoak eman zituen eta 1974ko abuztuaren 26an betiko botoak. Katowiceko frantziskotar apaizgaitegian ikasi zuen. 1976ko apirilaren 15ean apaiztu zen Katowiceko katedralean. 

Katowicen bi urtez aritu ondoren, Zairera joan zen 1979an eta han geratu zen 1986 arte. 1986tik 1989ra Parisko Erlijioaren Zientzia eta Teologia Institutuan ikasi zuen. Teologian lizentziatu ondoren, Afrikara itzuli zen, Afrika Erdiko Errepublikara.

2014ko maiatzaren 31n, Frantzisko aita santuak Kaga-Bandoroko elizbarrutiko apezpiku lagunkide izendatu zuen. 2014ko abuztuaren 15ean apezpiku ordenatu zuten Bangiko katedralean. *Tecum et tibi, Jesu!* leloa hautatu zuen. 2015eko irailaren 27an Kaga-Bandoroko apezpiku bihurtu zen, Albert Vanbuel ordezkatuz.

2024ko martxoaren 31n hil zen Kaga-Bandoron.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dominique Lahetjuzan

**Dominique Lahetjuzan**  ezizenez *Domingo de Argain* edo bakarrik *Argain* (Sara, Lapurdi, 1766 - 1818) apeza, idazlea eta euskaltzalea izan zen. Iraultza garaian, ezkutuko apez bilakatu zen. Bere azken urtetan ''Essai de quelques notes sur la langue basque par un vicaire de campagne, sauvage d'origine* eta *Recherches sur les Moeurs, l'Origine et l'Idiome des basques* liburuak idatzi zituen.

alt=Argainea,Dominique Lahetjuzanen etxea|thumb|Argainea,Dominique Lahetjuzanen etxea

## Idazlea 
Bere azken urtetan, Sara aldean, euskara eta etnologia oinarri zuten liburuak idatzi zituen. Bere *Essai de quelques notes sur la langue basque, par un vicaire de campagne, sauvage d'origine'' liburuan, euskara Adam eta Evaren eta Jainkoaren hizkuntza bat zela frogatu nahi izan zuen.

## Iraultzan 
Dominique Lahetjuzan leiendako apeza bilakatu zen Frantziako iraultzan egin zituen ekintzekin. Apez gordetua bilakatu zen Saran etxez etxez mozorroturik, meza egiten zuen. Baina fite salaketa batek  apeza preso atxiki zuen bere etxean Argainean. Eskapatu zen teilatutik, baina berriz arrapatua izan zen, bigarrenik aldiz eskapatu zen. 

## Kanpo estekak
Altuna (argipena)

**Altuna** izenak hainbat adiera ditu. 

Euskal deitura da Altuna, hainbat pertsonaren abizena Wikipedia honetan, esate baterako:

* Migel Altuna (1549–1601) gipuzkoar hargina, Iruñeko elizbarrutiko obren ikuskatzailea
* Manuel Ignacio Altuna (1722-1762) Azkoitiko Zalduntxoetako bat.
* Ascensio Ignacio Altuna (1802–1863) gipuzkoar politikari lberala.
* Joseba Altuna, *Amilgain* (1887-1971) euskal idazlea.
* Naty Altuna (1915) gipuzkoar margolaria.
* Libe Altuna (1916–1993) irakaslea eta euskaltzalea.
* Eladia Altuna (1918-2009), erraketista profesionala.
* Patxi Altuna (1927-2006) euskalaria, euskal idazlea eta jesulaguna.
* Jesus Altuna (1932), arkeologoa.
* Jose Antonio Altuna Gallastegi, Arrasateko alkatea 1976-1979 urte bitartean.
* Jose Antonio Altuna Aizpurua(?-2011), Usurbilgo alkatea 1987-2003 urte bitartean;
* Juan Maria Altuna, *Txisun*, (1963), arraunlaria.
* Asier Altuna (1969) zinema zuzendaria eta gidoigilea.
* Jon Altuna Iraola (1971), Mondragon Unibertsitateko errektoreorde akademikoa.
* Olatz Altuna Zumeta (1981), soziolinguista.
* Jon Altuna Mendizabal (1980), gipuzkoar futbolari ohi
* Cristina Altuna (1984) nafar kazetari eta UPNko politikari ohia.
* Begoña Altuna (1989), hizkuntzari konputazionala.
* Jokin Altuna (1996), esku hutseko pilotaria.

Besterik:
Esso Maracaibo

thumb|General Rafael Urdaneta zubia, istripua izan eta urte batzuetara, konpondu ondorengo irudia.
**ESSO Maracaibo** petrolio-ontzi bat izan zen Creole Petroleum Corporation-en jabetzakoa, petrolio gordina garraiatzen zuena Venezuelako Maracaiboko lakutik eta Paraguanako penintsulatik, Aruban fintzeko. Ontzia batez ere ezaguna da Venezuelako historian, 1964ko apirilaren 6an General Rafael Urdaneta zubia kontra jo baitzuen, akats elektriko handi bat jasan ondoren.

## Urdaneta zubiko istripua 
1964ko istripua apirilaren 6ko goizeko 11:45etan izan zen. Urdaneta zubiko 31. eta 32. zutoinen kontra jo zuen, Arubarako bidean nabigazio-kanalean maniobratzen ari zela, lemaren kontrola galdu zion akats elektriko handiago baten ondorioz. Larrialdi-egoeran, kapitainak aingura botatzeko eta ontzia nabigazio-kanalaren alboetako harea-bankuetan sartzeko agindu zuen, baina bi neurrietako bakar batek ere ez zuen eragotzi talka egitea. Kapitain hura Avelino Gonzalez de Zulaika zen, Getxoko marinela, Gerra Zibilean Bou Bizkaya ontziaren kapitain izan zena 1937ko Matxitxakoko itsas guduan. Beste euskal herritar batzuk ere baziren eskifaian, adibidez Jon Aldamiz-Etxebarria zen makinista, Estepan Aldamiz-Etxebarria kazetariaren aita.

Zubiaren 259 metro inguruko sekzioa goitik behera erori zen lakura. Lau ibilgailu lakura erori eta zazpi pertsona hil ziren. Ontzian ez zen zauriturik izan, ezta surik, leherketarik edo petrolio gordinaren isuririk jasan.

Creole Petroleum Corporation-ek konpondu egin zuen zubia, eta zortzi hilabete geroago berriro itsasoan zen lanean. 1976an, *Lagoven Maracaibori* izena jarri zioten Venezuelan petrolioa nazionalizatu ondoren. Ontzia lanean egon zen 1985. urtera arte, zeinean txikitu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
General Rafael Urdaneta zubia

**General Rafael Urdaneta zubia** Maracaibo lakuak itsasorantz duen irteeran dago, Venezuela mendebaldean. Zubiak Maracaibo lotzen du errepidez herrialdeko gainerako eskualdearekin. Rafael Urdaneta jeneralaren izena dauka, herrialdeko independentzia gerrako heroi venezuelarraren izena.

## Historia 
1958an hasi zen eraikitzen eta 1962ko abuztuaren 24an inauguratu zuen Rómulo Betancourt Venezuelako presidenteak.  1964an istripu larria izan zen bertan, Esso Maracaibo petroliuntziak jo zuen zubiaren kontra, Avelino Gonzalez de Zulaika kapitain eta eskifaiako euskal herritar gehiago zirela ontzia gobernatzen, eta 235 metroko zati bat goitik behera erori zen. Ontziaren oker elektriko bategatik izan zen eta zazpi lagun hil ziren.

## Ezaugarriak 
Hormigoi armatu eta aurretensatuaz egina, kabledun zubia 8.678 metro luze da. Bost tarte nagusiek 235 metroko luzera dute.  92 metroko altuera duten dorreetatik eusten dira eta 46 metroko espazio garbia ematen diote beheko urari. Zubitik ibligailuak bakarrik igarotzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estoniako Salbazio Batzordea

**Estoniako Salbazio Batzordea** (estonieraz: *Eestimaa Päästekomitee* edo *Päästekomitee*) Estoniako Batzar Probintzialeko organo exekutiboa izan zen. 1918ko otsailak 24an Salbazio Batzordeak Estoniaren independentzia aldarrikatu zuen. 

Probintziako Batzarrak 1918ko otsailaren 19an  Salbazio Batzordea sortu zuen. Momentuko Estoniako egoera gorabeheratsua zen bai hego-mendebaldean bai ekialdean; errusiar indarrak atzera egiten ari ziren, gerra zibilaren bidean, eta Alemaniar Inperioaren unitateak ekialderantz aurrera egiten jarraitzen zuten, Errusiari bakea sinatzera behartzeko. Salbazio Batzordeko kideak Konstantin Päts, Jüri Vilms eta Konstantin Konik ziren. Independentzia adierazpen bat idatzi zuten, Batzar Probintzialeko zaharrek onartu zutena. Salbazio Batzordeak Estonia "errepublika independente eta demokratikoa" aldarrikatu zuen Tallinnen. Egun berean Estoniako behin-behineko gobernua izendatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paul Behncke

**Paul Leo Gustav Behncke** (1869ko abuztuaren 13a – 1937ko urtarrilaren 4a) Lübecken jaiotako Almirante alemaniarra izan zen. Lehen Mundu Gerran, Jutlandiako guduan, Alemaniako Itsas Zabaleko Flotaren III.Eskuadroiaren komandantea izan zen.

## Zerbitzua itsas-armadan 
Hamalau urterekin itsas armadan sartu zen, eta ofizial gisa Ekialde Urruneko kanoiontzi baten buru izan zen. Kielgo Itsas Akademian ikasi ondoren Estatu Nagusian lana lortu zuen. SMS *Falke* gurutzaontzi babesgabearen komandante gisa, Txinako uretara itzuli zen eta gutxira kapitain mailara igo zutenean, SMS *Wettin* korazatuaren kapitaina izendatu zuten. Aurrerago SMS *Westfalen* Dreadnought-aren kapitaina izan zen. 

Behncke *Konteradmiral* (Kontralmirante) izendatu zuten Lehen Mundu Gerra hasi baino lehen, eta berriz ere Estatu Nagusiari esleitu zioten. Gerran zehar, Alfred von Tirpitz almiranteak itsaspeko gerrari buruz zituen teorien aurka agertu zen, eta III. Eskuadroiaren buru izendatu zuten, alemaniar itsas armadako bederatzi korazatu modernoenetatik zortzik osatua (*König* eta *Kaiser* klaseak). SMS *König* ontzian zihoazen ontzi hauen buru, Behnckek Jutlandiako guduan parte hartu zuen. Guduan jaurtigai ezpal batek larriki zauritu bazuen ere, ontzi-armada osoaren buru aurkitu zen ekintzaren hirugarren fasean.

Ekialdean, Albion Operazioaren testuinguruan, 1917ko Moon Soundeko guduan errusiar flotaren zati baten erretiratzea eragotzi zuen eta *Slava* korazatua hondoratu zuen. Ordurako, *Vizeadmiral* (almiranteorde) maila zuen, eta hurrengo urtean, Eduard von Capelle almiranteak uko egin ondoren, Itsas Bulego Inperialeko Estatu Idazkaritzaren zuzendaria bihurtu. Kargua hilabete batez baino ez zuen bete, kargua uztera behartuta egon baino lehen.

Behnckek kargua berreskuratu zuen gerra ostean, Adolf von Trotha almirantea ordezkatuz, eta 1924an erretiratu zen itsas armadatik. Erretiroan, Behncke Alemaniar-Japoniar Elkarteko presidentea izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak