Haro

**Haro** Errioxako ipar-mendebaldean dagoen udalerria da, Erkidegoko handienetakoa, 2020an 11.557 biztanle zituena. Oja-Tirón ibaiak Ebro ibaiarekin bat egiten duen tokian kokaturik dago eta Arabarekin eta Burgosekin egiten du muga. Errioxa Garaiko hiri nagusia da eta Haroko epai barrutiko hiriburua ere bada.

Ardogintzan oinarrituriko ekonomia du eta erdigune arkitektoniko interesgarria ere badu, 1975ean "Multzo historiko-artistikoa izendatu zena. Argindarrak argiztatu zuen Espainiako aurreneko hiria zela esaten zen eta horregatik "*Haro, París y Londres*" esaldiaz identifikatu izan da.

## Toponimia eta sinboloak 
Ebro eta Tirón ibaien gaineko muino batean kokaturik dago eta erromatarrek militarki estrategikotzat joko zutenez *Farum* izena ezarri zioten. "Talaia" esan nahi du. Ondoren /f/ fonema galdu zen eta *Haro* bihurtu zen.

Haroko armarrian gaztelu bat agertzen da eta alboetan bi lehoi zutitu ditu. Gainean dukearen koroa eta azpian Urrezko Ardi-larruaren Ordenaren orla. Bandera gorria da, Burdeos kolorekoa, ardoaren adierazgarri. *Castrum Bilibium* izeneko ereserkia du, Eliseo Pinedo Lópezek konposaturikoa, eta 1980an "Haroko pitxarra" (*El jarro de Haro*) saria instituzionalizatu zen. Badirudi antzina auzo-alkateak aukeratzeko hauteskundeetan bozka barruan zeramaten buztinezko pitxarrak egosten zirela bozka zigilatzeko.

## Geografia 
Haro Oja-Tirón ibaiak Ebro ibaiarekin bat egiten duen tokian kokaturik dago, Briñaseko meandroaren ondoren. Oja eta Tirón ibaiek Zihuri herrian egiten dute bat, Harora sartu baino 6 kilometro lehenago.

Udalerriak 40 km²-ko azalera du eta Arabako Bastida herriarekin eta Burgoseko Miranda Ebrorekin egiten du muga. Iparraldean Obarenes mendiak ditu, han kokatzen da San Felices baseliza, eta Ebro ibaiak mendilerroa mozten duen arroila Conchas de Haro izenarekin ezagutzen da.

## Historia 
270px|thumb|Bilibio gazteluaren aztarnak.
### Antzinaroa 
Errioxa aldeko Ebroren harana beroien leinuak populatu zuen. Hainbat hipotesia plazaratu dira Haroren sorreraren inguruan. Domingo Hergueta historialariak zioen Motako muinoan ezarri zela lehenengo asentamendua. Oja-Tirón eta Ebroren arteko lotunea zaintzeko toki egokia zen, eta Ebro nabigagarria izanik militarki garrantzi estrategiko handia izango zukeen Erromatarrentzako. Haiek *Farum* deitu zioten. Eremua gotortzeko, Tirón ibaiaren beste aldean dauden muinoetan kastro bat eraiki zuten, *Castellum Bilibium* izenekoa, gaur egun oraindik harresi zati bat mantentzen da eta inguru horrek oraindik "Bilibioen harkaitzak" izena du. 714. urtean eta ondoren 883 et 884an musulmanen erasoen aurrean eutsi zion Bilibio gazteluak.

### Erdi Aroa 
120px|thumb|Haroko leinuaren armarria.
120px|thumb|Haroko kondeen armarria.
Haro hiriaren aurreneko aipamena 1040. urtekoa da. Agiri horretan Gartzia Naiarakoa erregeak Estefania Foixkoa erreginari "*Bilibium cum Faro*" (Bilibio eta Haro) eman zizkion ezkon ordain gisa. 1063ko agiri batek dio juduak bazirela Haron. XII. mendearen hasieran Gaztelako Erresumak eskuratu zuen eta Alfontso VI.a erregeak Bizkaiko Jauna zen Diego Lopitz I.a Harokoari eman zion hiria hark Alfontso I.a Nafarroakoaren aurkako gerran emandako laguntzaren ordainetan. Diego Lopitz I.ak jauregia eraiki zuen Haron, horrela aipatzen da 1116ko Alfontso I.a Nafarroakoaren agiri batean, "*in ipso Castello novo ante Farum*".

Alfontso VIII.ak 1187ko maiatzaren 15ean hiri-forua eman zion Harori eta 1254an Alfontso X.a "Jakintsuak" berretsi zuen. 1288an Antso IV.a Gaztelakoak hiria erasotu, harpilatu eta suntsitu egin zuen. Handik gutxira hiria berreraiki zuen eta *Villabona* izena eman zion, Bizkaiko Jaurerriko nagusi zen Haro leinuari izena gutxiarazteko helburuarekin. Harotarrek Fernando IV.a erregearekin harremanak hobetu zituztenean 1307an berriz ere Haro izena berreskuratu zuen hiriak.

1358an inguruko hiri nagusien arteko biltzarra egin zen Haron. Gasteiz, Logroño, Naiara, Santo Domingo de la Calzada, Miranda Ebro, Trebiñu, Briones, Davalillo, Bastida, Gatzaga Buradon, Portillo, Gesaltza Añana, Argantzon, Urizaharra, Kanpezu eta Haro bera elkartu ziren gaizkileen eta boteretsuen aurkako ordenantzak ezartzeko. Horrela sortu zen Haroko Anaiartea.

XIV eta XV mendeetan Trastamara etxearen menpeko hiria izan zen eta 1430an Joan II.ak Pedro Fernández de Velascori eman zion eta "Haroko konde" titulua jaso zuen. Velascotarrena izan zen Haro 1811eko Cadizko Gorteek jaurerriak bertan behera utzi zituzten arte.

### Aro modernoa 
1520an herritarren matxinada bat izan zen Haroko kondeen aurka eta Karlos I.aren merkatari flandriarren aurka.

1672an *Parte del Atlas Mayor o Geographia Blaviana Que contiene las Cartas y Descripciones de Españas* argitaratu zen eta liburu hartan aipatzen da Harok 600 etxe, hiru parrokia eta fraideen komentu bat zituela.

1710an Espainiako Ondorengotza Gerra garaian borboien alde egin zuen hiriak eta Maria Luisa Savoiakoa erregina eta Luis printzea Salazartarren etxean babestu zituen. Horren ordainetan Felipe V.ak *"MUY NOBLE Y MUY LEAL"* titulua eman zion. 1790an Real Sociedad Económica de La Rioja sortu zen Haron.

1808an armada frantsesak kuartela ezarri zuen bertan eta Josef Bonaparteren eredu administratiboa hartu zuen hiriak. 1834an karlistak Haro hartzen saiatu ziren baina ez zuten lortu.

### Aro garaikidea 
[220px|thumb|[Jerez de la Fronterarekin anaitasuna adierazten duen plaka.]]
1890. urteko qirailaren 7an hiriko argiteria argindarrez hornitu zen. Urte luzetan uste izan zen Jerez de la Fronterarekin batera Espainiako aurreneko hiriak izan zirela argindarra erabiltzen. Gerora jakin izan da Bilbon eta Iruñean aurrez esperientzia batzuk izan zirela eta haiengandik ikasi zutela harotarrek. Aurrez 1877ko abuztuaren 26an Haroko "*La Minerva*" irin eta ongarri lantegian ezarri zen argindarra. 1891. urtean Maria Kristina Austriakoak "hiri" titulua eman zion Harori.

XIX. mende bukaeran berebiziko garrantzia hartu zuen ardogintzan, Bilbo aldeko kapitalari esker eta Frantziako mahastiei eraso zien filoxerari esker, batez ere. 1899an filoxera berak Haroko mahastiak suntsitu zituen eta izurriari aurre egiten zioten mahatsondoak ekarri ziren.

## Demografia 

Colors=
 id:a value:gray(0.9)
 id:b value:gray(0.7)
 id:c value:rgb(1,1,1)
 id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:600 height:250
PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:12000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:b increment:1500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:300 start:0
BackgroundColors = canvas:c

BarData=

 bar:1857 text:1857
 bar:1877 text:1877
 bar:1897 text:1897
 bar:1910 text:1910
 bar:1930 text:1930
 bar:1950 text:1950
 bar:1970 text:1970
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001
 bar:2011 text:2011
 bar:2020 text:2020

PlotData=
 color:d width:25 align:left

 bar:1857 from:0 till: 6594
 bar:1877 from:0 till: 6447
 bar:1897 from:0 till: 7976
 bar:1910 from:0 till: 7579
 bar:1930 from:0 till: 8046
 bar:1950 from:0 till: 8621
 bar:1970 from:0 till: 8460
 bar:1981 from:0 till: 8712
 bar:1991 from:0 till: 8778
 bar:2001 from:0 till: 9402
 bar:2011 from:0 till: 11747
 bar:2020 from:0 till: 11557

PlotData=

 bar:1857 at: 6594 fontsize:s text: 6.594 shift:(-10,5)
 bar:1877 at: 6447 fontsize:s text: 6.447 shift:(-10,5)
 bar:1897 at: 7976 fontsize:s text: 7.976 shift:(-10,5)
 bar:1910 at: 7579 fontsize:s text: 7.579 shift:(-10,5)
 bar:1930 at: 8046 fontsize:s text: 8.046 shift:(-10,5)
 bar:1950 at: 8621 fontsize:s text: 8.621 shift:(-10,5)
 bar:1970 at: 8460 fontsize:s text: 8.460 shift:(-10,5)
 bar:1981 at: 8712 fontsize:s text: 8.712 shift:(-10,5)
 bar:1991 at: 8778 fontsize:s text: 8.778 shift:(-10,5)
 bar:2001 at: 9402 fontsize:s text: 9.402 shift:(-15,5)
 bar:2011 at: 11747 fontsize:s text: 11.747 shift:(-15,5)
 bar:2020 at: 11557 fontsize:s text: 11.557 shift:(-15,5)

Iturria - Espainiako Estatistika Institutu Nazionala

## Azpiegiturak 
270px|thumb|Haroko tren geltokia.
AP-68, *Eusko-Aragoiar Autobidea* edo *Ebroko Autobidea*, Bilbo eta Zaragoza lotzen duen autobidea igarotzen da Harotik. Autobusez Miranda Ebro eta Logroñoz gain Gasteiz, Bilbo eta Sandanderrekin ere lotuta dago. 2005ean autobus urbanoa ere ezarri zuen.

1863an Tutera-Bilbo trenbidea eraiki zen eta Haroko geltokia 1880. urtean inauguratu zen. 2004an bigarren geltoki bat eraiki zen *El Pardo* eremuko biztanleentzat.

## Ekonomia 
Haroko jarduera ekonomiko garrantzitsuena ardogintza da. XIV. mendean abiatu zen eta XIX. mendearen amaieran hiriaren motor ekonomikoa izan zen. 1892an hainbestekoa zen Haroko ardogintzaren garrantzia Espainiako Bankuak ere bulegoa ezarri zuela bertan eta Espainiako Sustapen Ministerioak Enologia zentrua ere urte berean sortu zuen. Gaur egun ere Errioxako ardoaren ekoizle nagusietakoa da "Errioxa Garaia" azpieskualdean. "Ardoaren kostaldea" eta "Errioxako ardoaren hiriburua" ezizenak eman izan zaizkio.

270px|thumb|Haroko upategien izenak dituzten upelak.
Honako upategi hauek daude Haron:
* C.V.N.E.
* Martínez Lacuesta
* César Óscar Muga Foncea
* Juan José Peñagaricano Akutain
* Roda
* Viña Olabarri
* Vírgen de la Vega kooperatiba
* Berceo
* La Rioja Alta
* Ibaiondo
* Muga
* Rioja Santiago
* Ramón Bilbao
* López de Heredia
* Bilbainas
* Alberto Gutiérrez Andrés
* Carlos Serres
* Gómez Cruzado
* Santalba
* Lacort
* Paternina

Mahastietaz gain zekaleak, patata eta erremolatxa ere landatzen dira. Artalde batzuk ere gelditzen dira Haron.

San Felices auzoa izan zen tokian ofita eta kareharri harrobi bat ere badago.

## Ondasun nabarmenak 
[270px|thumb|Haroko alde zaharreko San Tomas kalea. Barrenean [San Tomas apostoluaren eliza (Haro)|San Tomas apostoluaren eliza.]]
1975eko apirilaren 10ean Haroko alde zaharra Multzo historiko-artistikoa izendatua izan zen.

### Elizak 
* San Tomas apostoluaren eliza: La Mota muinoaren oinean kokaturik dago. XVII. mendean eraiki zen.
* Ibarreko Gure Amaren basilika (*Basílica de Nuestra Señora de la Vega*): X. mendean eraikitako eliza barrokoa da.
* San Felices baseliza: Bilibioko gazteluaren kapera izan zen.
### Eraikin zibilak 
* Haroko udaletxea: XVIII. mendean eraiki zen estilo neoklasikoa. Aurrealdean Haroko armarria dago eta *"REINANDO CARLOS III / AÑO DE MDCCLXIX"* idazkia. 1857an erlojua ezarri zen.
* Bendaña jauregia: XVI. mendekoa plateresko estiloan eraikia. Galeria mudejar bat du.
* Salazartarren jauregia: XVIII. mendekoa.
* Haroko kondeen jauregia: XVII. mendekoa.
* Tejada jauregia: XVIII. mendekoa.
* Herrirako sarrerak:
** San Bernardo atea
** Santa Barbara atea
** San Tomas atea
* Briñasko zubia
* Haroko zezen plaza

## Garraioa 
Araba Bus sareko eta lineak zerbitzua ematen diote udalerri honi:

## Kultura 
### Jaiak 
[270px|thumb|[Ardoaren gudua.]]
220px|thumb|Delgadillak tomatearekin.
Urtero, ekainaren 29an, San Pedro egunez, Haroko lursailetan dagoen Bilibioko harkaitzetan Ardoaren gudua izeneko jai ospetsua ospatzen da.

Aste Santuko erlijio jarduerak *Santa Vera Cruz* elkarteak antolatzen ditu. 1560an sorturiko elkartea da.

### Antzerkia 
Bretón de los Herreros antzokia eraiki zen 1841. urtean. Antzerkiaz gain zinema, musika, dantza eta beste hainbat kultur ekintza ere burutzen dira. "*Garnacha La Rioja*" dantza eta antzerki jardunaldiak antolatzen dira urtero.

### Gastronomia 
Errioxako gastronomia tipikoa da Harokoa. Barazki menestra, patatak Errioxako erara, piper beteak, lekak, baratxuri-zopa, potxak galeperrekin... Haragien atalean arkumea, hestebeteak (Haroko tipikoak delgadillak dira), enbutxadoak, sahieskiak sarmientotan erreta...

Ihauterietan torradak, Aste Santuan erroskillak eta zurrakapotea eta ekaineko jaietan barraskiloak, bakailaoa eta solomoa piperrekin jaten da.

Haroko pintxo taberna tipikoak Bakearen enparantzan (*Plaza de la Paz*) eta Herradura aldapan kokatzen dira. 1921ean sortu zen *Haro Sport Club* izenarekin. El Mazo futbol zelaian jokatzen du eta 2019an bigarren B mailara igo zen. Club Voleibol Haro Espainiako Superligan ari da jokatzen 2008tik.

Hainbat kirol proba jokatzen dira Haron:

* Haroko txirrindularitza lasterketa: 1970. hamarkadatik aurrera.
* Haro Hiriko nazioarteko krosa: 1984tik aurrera
* Globo aerostatikoen nazioarteko kopa: 2001etik aurrera
* Mendiko duatloia: 2004tik aurrera

## Harotar ezagunak 
* Domingo Vélez de Vergara (1632-1644), inprimatzailea

* Eustaquio Etxabe-Sustaeta (1872-1952), kazetaria
* Ángel Martín Municio (1923-2002), zientzilaria
* Luis de la Fuente (1961- ), Athleticeko futbolaria, Liga txapelduna izan zena

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Haroko Udalaren webgunea