Gazella

***Gazella*** Antolopinae subfamiliako Bovidae genero bat da. Ez da nahastu behar gazela terminoarekin. Izan ere izendapen honekin beste genero batzuetako animaliak ere izendatzen dira. Afrikan bizi dira eta oro har oso azkarrak dira: batzuek 80 kilometro orduko abiadura hartzeko gaitasuna dute. Taxonomia oraindik eztabaidagai dago.

## Sailkapena 
* *Gazella psolea* †
* *Gazella gazella*
* *Gazella arabica* †
* *Gazella benettii*
* *Gazella bilkis* †
* *Gazella dorcas*
* *Gazella saudiya* †
* *Gazella spekei*
* *Gazella cuvieri*
* *Gazella leptoceros*
* *Gazella subgutturosa*

Gazelak *(Gazella spp.)* antilopeak dira, tamaina ertainekoak, arinak eta hanka luzekoak. Gazela izen femeninoa persiar ghazal hitzetik dator, “dotorea eta azkarra” esan nahi duena. 97 km/orduko abiadurara irits daitezke, eta 56 km/orduko abiadurari eutsi diezaiokete denbora luzez. Afrikako sabanetako zelaietan daude, baina baita Asiako hego-mendebaldean ere. Artalde handietan bizi dira eta animalia belarjaleak dira. Milaka batzuk izan ditzaketen talde sakabanatuetan biltzen dira. Zelai irekietan bizirauteko, adi egon beharra dute denbora guztian. Askotan etzan egiten dira, baina ez dute egunean ordubete baino gehiago lo egiten, bost minutu edo gutxiagoko aldi laburretan. Gazelak milaka aleko taldeetan bizi dira, eta erne egoten dira, ez baitute oso denbora luzez lo egiten.

Gazelak animalia azkarrak bezala ezagutzen dira. Dorcas gazelarentzat ia 100 km/orduko abiadurak neurtu dira.  springbok-erako *(Antidorcas marsupialis)* 88 km/orduko abiadurak neurtu dira,  Thompson gazelarentzat *(Eudorcas thopsonii)* 70 km/orduko abiadurak neurtu diren bitartean.  Afrikan, gehienak sabanetan bizi dira ekuatoretik iparraldera, baina espezie batzuk hegoalderago ere bizi dira.

## Morfologia 
Gazelen tamaina eta pisua espeziearen arabera aldatzen da. 50 cm eta 110 cm arteko luzera dute gurutzean. Gorputzek 150 cm inguru neurtzen dute, 60 kg-ko pisuarekin. Hanka luze eta meheak dituzte, eta gihar lehorrak, gorputzetik gertu kontzentratuak. Bere hezur meheak arinak dira eta bizkarrezurra oso malgua dute. 

Buru txikia du eta eraztundun adar pare bat darama, lirazkoak, espiral formakoak, beti motzagoak eta finagoak emeetan. Gazelak apatx estuak ditu, hauskorrak eta oso zorrotzak, korrika egiteko aproposak. Birikak oso garatuta dituzte eta gasen trukea sustatzen dute. 

Oxigeno-kontsumo maximoa 380 ml / ingurukoa da (kg/ min). Burua zuria du eta mozorrotuta agertzen da: barra marroi bat (edo beltza espezie batzuentzat), adarren oinarritik hasten da, begia zeharkatzen du eta sudurraren eta ahoaren artean amaitzen da.

## Habitata 
Gazelek oso ikusmen ona duten(360 gradurainokoa), harrapari bat ikus dezakete 300 metrora. 

Eguneko ordurik beroenetan, zuhaitzen itzalpean hartzen dute atseden. Aktiboagoak dira bero gutxiago egiten duenean, goizean eta iluntzean. Espeziearen arabera, talde txikitan edo taldetan bizi dira.

Batez ere belar, kimu, hosto edo landarez elikatzen dira.

Ernaldiak 5 edo 6 hilabete irauten du eta estalaldi garaia irailetik azarora bitartekoa da. Kumeak zuhaixketan edo belarpean ezkutatzen dira, harrapariengandik babesteko. Batez beste, 10 urte arteko bizitza dute.

Gazelek harrapari natural asko dituzte, hala nola, lehoinabarrak, lehoiak, gepardoak, otsoak, tigreak, hienak, krokodiloak eta pitonidoak, kokapen geografikoaren arabera. Harrapari txikiagoek ere ehizatu ditzakete kumeak, hala nola, txakalek, arranoek, babuinoek, karakalek eta azkonar eztijaleek.

## Abiadura eta arintasuna 
Gazelak ezagunak dira abiadura, arintasun eta abiadura izugarrietan azeleratzeko gaitasunagatik, eta horrek lurreko animalia azkarrenetako bat bihurtzen du. Zenbait ezaugarri fisikori esker lortzen dute abiadura hori, eta abiadura-bolada azkarrei eusteko aukera ematen diete, batez ere harrapariengatik ihesi doazenean.

Ezaugarri horiek xehatuko ditugu, eta haien abiadurari buruzko xehetasunak emango ditugu, hainbat baldintza eta espezierekin.

### Esprinta ahalbidetzen duten gorputzaren ezaugarriak 
Gazelek egitura muskular oso espezializatua dute, batez ere atzeko hanketan. (6) Gihar horiek mugimendu azkar eta leherkorretarako optimizatuta daude, eta horrek gazelari azkar azeleratzeko aukera ematen dio. Bere zango luze eta lirainek, izterretan gihar indartsuak dituztenak,  abiadura handietara iristeko behar den propultsioa ematen dute.

Grabitate-zentro baxua duen gorputz arina dute, eta horrek mugimendu azkarrerako behar den energia murrizten du. Hau da, inertzia gainditzeko energia gehiago behar duten animalia astunenekin kontrastean. (6) Lepo meheak eta, oro har, gorputz aerodinamikoak dituztenez, airearekiko erresistentzia murriztu egiten dute, eta, horri ezker, airea modu eraginkorragoan moztu dezakete esprintetan.

Bizkarrezurra oso malgua du, eta horrek oinkadaren luzera hobetzen du. Abiadura handian korrika egiten dutenean, bizkarrezurrak malguki gisa jokatzen du, eta jauzi bakoitzarekin luzatu eta estutu egiten da; horri esker,  pauso luzeagoak eta abiadura handiagoa har daitezke. (7) Malgutasun horrek bizkorrak izaten ere laguntzen die, harrapariek jazartzen dituztenean norabidez azkar aldatzeko aukera emanez.

Gazelek ongi garatuta dute sistema kardiobaskularra eta arnas sistema, eta, horri esker, oxigenoa eman diezaiekete muskuluei modu eraginkorrean intentsitate handiko jardueretan. Horri esker, abiadura-bolada laburrak manten ditzakete, azkar nekatu gabe. (6) Haien birika handiek eta bihotz-erritmo eraginkorrak oxigeno-xurgapena maximizatzen laguntzen dute, eta hori funtsezkoa da abiadura handian korrika ari direnean. (8)

Gazelek apatxak gainazal gogor eta lehorren gainean korrika egiteko egokituta daude, beharrezko heltzea emanez eta marruskadura minimizatuz. Apatxak diseinatuta daude inpaktuak xurgatzeko, oinkada bakoitzarekin energia-itzulera maximizatzen duten bitartean. (8) Korrika egiteko duten mekanikari esker, esprintatzen duten bitartean ere energia gorde dezakete, malgukien antzeko mugimendu eraginkorrak erabiltzen baitituzte.

Gazelaren isatsak paper garrantzitsua jokatzen du esprintean orekari eusten, batez ere harrapariei ihes egiteko bat-bateko biraketak edo norabide-aldaketa azkarrak egiten dituztenean. (8)

### Abiadurak 
Thomson-eko gazela *(Eudorcas thomsonii)* espezierik azkarrenetako bat da, bolada laburrean 50 mila orduko (80 km/orduko) abiadura hartzeko gai dena. Beste espezie batzuek, Grant-eko gazelak *(Nanger granti)* adibidez, orduko 45 miliako (72 km/ orduko) abiadura maximoak lor ditzakete. Abiadura horiek normalean distantzia laburretan lortzen dira, normalean 200 metro baino gutxiagoetan, gazelek ezin baitituzte abiadura altu horiek denbora luzez mantendu. (8)

Gazelak gai dira abiadura maximoei eusteko bolada laburrean, normalean 30 eta 60 segundo bitartean, baina erritmo neurritsuagoari eutsi diezaiokete behar denean (hainbat kilometro arte)

### Lurraren eragina eta ingurumen-baldintzak 
Lautada irekietan eta sabanetan, gazelek beren abiadura maximoa erabil dezakete. Oztopo faltak eta oinkada luzeak emateko gaitasunak laguntzen die beren abiadura gailurrera iristen. 

Gazelak lur gorabeheratsuan edo malkartsuan ibili badaitezke ere, abiadura moteldu egiten da, inklinazioak gainditzeko edo gainazal irregularretan nabigatzeko behar den energia-gastua handitu egiten baita. Gorputz arinak eta atzeko alde indartsuak abantaila nabarmena ematen diete baldintza horietan ere. (8)

Gepardoen moduko harrapariek jazartzen dituztenean, gazelak biraketa zorrotzak eta aurreikusi ezinak egiteko gaitasunaren araberakoak izaten dira, abiadura-boladekin konbinatuta, harrapaketari ihes egiteko.

Horrek, lerro zuzeneko abiadura ez ezik, arintasuna eta norabide-aldaketa azkarrak ere eskatzen ditu.

Haizearen baldintzek gazelen errendimenduari ere eragin diezaiokete. Kontrako haizeak pixka bat murriztu dezake bere esprint-abiadura maximoa; aldeko haizeak, berriz bulkada txiki bat eman dezake, nahiz eta efektu hori oso txikia ohi den beste faktore batzuekin alderatuta, hala nola lurrarekin eta egoera fisikoarekin.

## Sinbolismoa edo totemismoa Afrikako familietan 
Gazela, bere familia den antilopearen antzera, familia afrikar askoren totema da, Senegambia eskualdeko Joof familia bezala, (9) (10) Afrika Hegoaldeko Botswanako Baganananoak - Hurutshe-tik datozela esaten da. (11) eta Ugandako Erakara klana (edo Erarak). (12) Afrikako gizarte askotan ohikoa denez, debekatuta dago Joofek edo Erarakak familiaren totema hiltzea edo ukitzea. (10)

## Poesia 
Maitasun Arabiarren poesiaren gai tradizionaletako batek gazela maitasunarekin alderatzea dakar, eta hizkuntzalariek teorizatzen dute ghazal, maitasun poesiarako hitza arabieraz, gazela hitzarekin lotuta dagoela. (13) Kontatzen denez, Abd al-Malik (646-705) kalifak bere maitearekin zuen antzagatik harrapatutako gazela bat askatu zuen:

O, Laylaren antzekoa, ez izan beldurrik!

Zure laguna naizelako, gaur, gazela basatia!

Orduan zera diot, bere kateetatik askatu ondoren:

Aske zara Laylaren onerako, betiko! (13)

Cantar de los Cantares hebreera zaharrean dago, (8:14)

Zatoz, maitea

eta izan zaitez gazela baten antzeko

edo oreinkume  baten antzeko

espeziaz betetako mendietan.

## Espezieak 
Mammal Species of the World-en arabera, Gazella generoa hamar espeziek osatzen dute. (14) Beste autore batzuen ustez, *Gazella subgutturosa, G.dorcas, G. gazella eta G.bennettii* azpiespezieak espezie monotipiko desberdinak dira.

* *Gazella	acaciae*	o *Gazella	gazella acaciae*
* *Gazella	bennettii*
* *Gazella	cora*	o *Gazella	gazella cora*
* *Gazella	christii*	o *Gazella	bennettii christii*
* *Gazella	cuvieri*
* *Gazella	dareshurii*	o *Gazella	gazella dareshurii*
* *Gazella	dorcas*
* *Gazella	erlangeri*
* *Gazella	fuscifrons*	o *Gazella	bennettii fuscifrons*
* *Gazella	gazella*
* *Gazella	gracilicornis*	o *Gazella	subgutturosa gracilicornis*
* *Gazella	karamii*	o *Gazella	bennettii karamii*
* *Gazella	leptoceros*
* *Gazella	marica*	o *Gazella	subgutturosa marica*
* *Gazella	muscatensis*	o *Gazella	gazella muscatensis*
* *Gazella	pelzeni*	o *Gazella	dorcas pelzeni*
* *Gazella	salinarum*	o *Gazella	bennettii salinarum*
* *Gazella	shikarii*	o *Gazella	bennettii shikarii*
* *Gazella	spekei*
* *Gazella	subgutturosa*
* *Gazella	yarkandensis*	o	*Gazella	subgutturosa yarkandensis*

**Gainera, espezie hauek desagertu egin dira:**

* *Gazella	arabica*	- duela gutxi desagertutakoa
* *Gazella	saudiya*	- duela gutxi desagertutakoa
* *Gazella	altidens*
* *Gazella	atlantica*
* *Gazella	blacki*
* *Gazella	borbonica*
* *Gazella	capricornis*
* *Gazella	deperdita*
* *Gazella	dorcadoides*
* *Gazella	gaudryi*
* *Gazella	harmonae*.	(16)
* *Gazella	janenschi*
* *Gazella	kueitensis*
* *Gazella	leile*
* *Gazella	lydekkeri*
* *Gazella	mongolica*
* *Gazella	negevensis*
* *Gazella	paotehensis*
* *Gazella	paragutturosa*
* *Gazella	parasinensis*
* *Gazella	pilgrimi*
* *Gazella	praegaudryi*
* *Gazella	praethomsoni*
* *Gazella	psole*a	(17)
* *Gazella	rufina*
* *Gazella	sinensis*
* *Gazella	thomasi*
* *Gazella	tingitana*
* *Gazella	triquetrucornis*

## Etimologia 
Gazela hitza gazelle frantsesarekin lotuta dago, gazel frantses zaharra, segur aski gacel espainol zaharraren bidez, arabieraren ahoskera ipar-afrikarretik ziurrenik: غزال ġazāl, Magrebeko ahoskera  ġazēl. (18) (19). Hau da, Europan, lehenik, antzinako espainierara eta frantsesera iritsi zen, eta gero, 1600 inguruan, ingelesera sartu zen hitza. (21) Arabiar herriak betidanik harrapatu izan zuen gazela. Hala ere, geroago, bere dotoreziagatik estimatua izan zen, eta arabiar literaturan giza edertasunarekin lotuago dagoen sinbolo bihurtu zen. (22) (23) Saharaz hegoaldeko Afrikako ipar-mendebaldeko herrialde askotan, gazela “dangelo” izenez ezagutzen da, eta “orein bizkorra” esan nahi du. (24)

## Irudien galeria. 
## Erreferentziak