Dialogue aux enfers entre Machiavel et Montesquieu

***Dialogue aux enfers entre Machiavel et Montesquieu*** () Maurice Joly (1829–1878) abokatuaren liburu bat da, 1864an Bruselan argitaratua, Napoleon III.aren politika diktatoriala salatzeko. Liburuan, politikaren helburuei buruzko eztabaida filosofiko baten eran, Maurice Jolyk honako hau deskribatzen du: Napoleon III.ak nola manipulatu zituen botere legegilea, botere judiziala, administrazioa, polizia, elkarte sekretuak, zirkulu ekonomikoak, prentsa, iritzi publikoa, sindikatuak eta langile klaseko zirkuluak, botere absolutu baten oinarri sendoak ezartzeko. Egilearen arabera, enperadoreak frantziar herria esklabo-herri bihurtu zuen, zeinak askatasuna ahaztu zuen eta esklabotza mota guztiak onartu zituen.

## Egilea 
Maurice Joly abokatuak, Victor Hugoren haserrea partekatzen zuen Napoleon III.aren estatu-kolpearen aurrean. Enpresariak, prentsa eta herritarrak manipulatzeko gaitasuna ikusten zuen enperadore berriarengan, eta horrek arrisku morala zakarren Frantziako herri osoarentzat. Belgikatik, izengoitiz sinatuta, liburua zabaldu zuen: *Makiavelo eta Montesquieu arteko elkarrizketa infernuetan*. Azkenean, Joly identifikatu zuten, etxean zituen aleak suntsitu zituzten, eta kartzelan sartu zuten.

## Izenburua 
Izenburuak adierazten duenez, liburu hori  Lucien de Samosate-k sorturiko *hildakoen elkarrizketa* delako generoaren jarraipena da. Genero hori Fontenelle eta Fénelon bezalako egileek landu zuten baita ere.

Lehen aldiz Bruselan eta anonimo gisa argitaratua, *Makiavelo eta Montesquieu-ren arteko elkarrizketa infernuetan* literatur baliabide berezi baten bidez landua dago: bi hildako ospetsuren arteko elkarrizketa da. Makiavelo eta Montesquieu 1864. urtean elkartzen dira infernuetan, politika gaiak eztabaidatzeko. Horrela, Joly-k Napoleon III.aren gobernuaren aurkako kritika zuzen eta garai hartan legez kanpokoa asmatu zuen.

## Testuingurua 
Sedango porrot inperialaren ondoren, Frantziara errepublika itzuli bazen ere, Joly ez zen kontsolatu. Bere ikuspegi zorrotzak eta kritika argiak kontrolaezina bihurtzen zuten Joly, eta horregatik baztertu zuten bere lagun errepublikarren artean ere. Ondorengo honetaz ohartu zen Joly: enperadorea errepublikaz ordezkatzeak ez zuela benetan gizartearen gaineko kontrolaren mehatxua desagerrarazten.

Bruselatik liburua kontrabandoz sartu zen Frantzian. Baina poliziak edizio osoa konfiskatu zuen, eta egile anonimoa identifikatua izan zen azkenean. Maurice Joly atxilotu zuten eta urte eta erdiko kartzela-zigorra ezarri zioten. 1868an elkarrizketaren bigarren edizio bat argitaratu zen, Joly-ren izenarekin, eta oraingoan bai, zabalki irakurri eta hedatu zen. Bitartean, egilea ahaztua geratu zen luzean.

## Gaia 
Makiavelo eta Montesquieu infernuetan elkartzen dira, eta politika modernoari buruz eztabaidatzen dute. Makiavelok, moralaren kontsideraziorik gabe, boterea eskuratzeko eta mantentzeko estrategiak azaltzen ditu (*Il Principe* lanaren oinarrian antzera), gizarteko postu giltzarrietan panpinak jarriz. Montesquieuk botere banaketa, zuzenbide-estatua eta nazioaren subiranotasuna defendatzen ditu, baina Makiavelok irauli egiten ditu Montesquieu-ren argudioak, kontzeptu noble horiek monarka bakar baten zerbitzura nola jar daitezkeen erakutsiz —Napoleón III.ren zerbitzura, hain zuzen ere, nahiz eta izenez ez aipatu.

## Estiloa 
Hildakoen elkarrizketa estilo literario klasikoa da, Fontenellek ezagun bihurtua. Jolyren testuak XIX. mendeko espiritua islatzen du, Émile Zolaren *L’Argent* bezalako lanekin alderatuta, eta Honoré de Balzac-ek zuen gizartearen ikuspegiarekin bat eginez. Montesquieuk monarkiaren eta errepublikaren oinarritzat hartzen zituen ohorea eta bertutea kontrajartzen zaizkie gizarte kapitalistaren balioei. Jean-Jacques Rousseauren *Gizarte-kontratuaren* akusazio tonuak ere antzematen dira, gomendio itxurapean aurkeztuak, Makiavelo eta Montesquieuren lanetan bezala.

## Ondorio historikoak 
*Siongo Jakintsuen Protokoloak*, delako ospe handiko liburu antisemita, *Makiavelo eta Montesquieu arteko elkarrizketa infernuetan* delako liburuko pasarte askoren plagio bat da 1. *Siongo Jakintsuen Protokoak* delako liburuak Joly-ren Makiavelok proposaturiko politika maltzur asko leporatzen dizkie judutarrei. Errusiako polizia politikoak sortu zuen plagio hori, Errusiako boltxebikeen artean zeuden judutar askoren kontrako propaganda egiteko, ustezko nazioarteko  azpijoko judutar baten  ideiari substantzia emanez.

## Laburpena 
### Ohar sinple bat 
Silak Erromari bere askatasuna itzuli nahi izan zionean, honek ezin izan zuen jada hura jaso (Montesquieu: *Legeen espirituaz* ).

Liburu honek edozein gobernuri egotzi dakizkiokeen ezaugarriak azaltzen ditu; hala ere, bere asmoa zehatzagoa da: sistema politiko jakin bat pertsonifikatzen du, zeinaren jardunbideak ez diren inoiz aldatu izan zoritxarreko egun hartatik —ai!—, izugarri urrun dagoen tronuratze egunetik.

### Lehenengo elkarrizketa 
Gai nagusia: Makiavelok dionez, despotismoa, justifikatua dago bakea lortzeko.

Makiavelo eta Montesquieu, egoitza ilun batean elkartzen dira, zerura ala infernura joango diren jakiteko zain.

MAKIAVELO: Zorteari eskerrak ematen dizkiot, Montesquieu, zeina *“Legeen espirituaz”*  liburuaren egilea den,  nire aurrean jarri izanagatik.

MONTESQUIEU: Zuk idatzitako *“Printzea”* liburuak, izugarrizko ospea du.

MAKIAVELO: Zergatik egotz dakizkit han idatzitakoak? Egia politikoa adierazi nuen soilik; ez nola izan beharko lukeen, baizik eta nola den eta izango den beti.

MONTESQUIEU: Tiraniaren krimenak justifikatzen dituzulako, konponbiderik bilatu gabe.

MAKIAVELO: Gizonengan instintu txarra, ona baino indartsuagoa da. Nagusitasuna nahi dute guztiek, eta inork ez lioke zapalketari uko egingo, ahal izango balu. Askatasunak, libertinajea dakar; gerra zibila sortzen da. Baldintza horietan, herriek, despotismoa nahiago dute anarkia baino, despotismoak bakea bermatzen duelako. Horrela, ongira iristen gara gaizkiaren bidez; bakera despotismoaren bidez. Despotismoa delakoa, erabilgarria eta beharrezkoa da. Gizakiak aingeru bihurtzen ez diren bitartean, hiru hauek behar dira: indarra, bortizkeria eta zuhurtasuna. Helburuak, bitartekoa justifikatzen du. Herria ez da gai administratzeko, epaitzeko, edo gerra gidatzeko; bere kabuz utzita, bere burua suntsituko luke. Despotismorik gabe, Europako zibilizazio distiratsua ez litzateke inoiz garatu izango.

### Bigarren elkarrizketa 
Gai nagusia: Montesquieuk dionez, ez-morala, desegokia eta gaur egun ezinezkoa da despotismoa.

MONTESQUIEU: Despotismoan, Estatuaren interesa, printze ustelaren interesarekin bat dator. Zuzenbidearen oinarria, morala da; argia da, eta erlijio guztiek adierazia (0036). Ezin dira bi moral egon: monarkarena eta norbanakoarena. Goitik datorren indarkeriak, herritarren arteko indarkeria justifikatzen du (0038). Herriaren isiltasuna, garaituaren su-etena da; edozein egunetan, kateak hautsi eta indarrez berreskuratuko du kendu zitzaiona. Despotismoaren leloa, jesuitek aldarrikatutako *“perinde ac cadaver”*  esaera da, “hildako baten moduan obeditzea”, alegia; baina horrek gerra zibila ekartzen du. Printzeek ezin dute moral pribatuaren kontra jo. Ez da frogatu bakearen onura despotismoaren gaitzetik sortzen denik; ezta gaitzik gabe ezinezkoa denik ere. Despotismoa, ezinezkoa bihurtu da Europako herri nagusietan, gaur egungo ohitura eta erakundeen egoeragatik.

MAKIAVELO: Hori frogatzen baduzu, urrats bat egingo dut zure ideien norabidean.

MONTESQUIEU: Oso erraz frogatuko dizut.

### Hirugarren elkarrizketa 
Gai nagusia: erregimen konstituzionala.

MONTESQUIEU: Legeak nork idazten dituen araberakoa da guztia. Bakarrik printzea bada legegilea, lege tiranikoak egingo ditu. Senatua bada legegilea, oligarkia batean biziko gara. Herria bada legegilea, anarkiarantz joko dugu. Ordezkarien batzar bat bada legegilea, botereaz abusatzeko joera izango du. Erregimen konstituzionala zera da: aristokrazia, demokrazia eta monarkia-instituzioaren arteko truke zoriontsua, hain zuzen ere; hiru gobernu-forma horietan hartzen du parte, botereen oreka baten bidez. Subiranoa, honela izaten jarraitzen du: sakratua eta ukiezina; bere gobernuaren bidez legeak betearazten ditu. Adituen kontseilu batek legeak idazten ditu. Legegintza-organoa, herriaren sufragioaren bidez sortzen da; legeak baztertu edo zuzentzen ditu. Ganbera Gorena, heredagarria eta bizitza osorako da; berak ere, legeak baztertu ditzake. Ordena, askatasunarekin bateratzen da, eta herritarren gehiengoak bizitza politikoan hartzen du parte. Ez pertsonak ezta haien ondasunak ere, ezin dira administrazio-agintarien aldetik urratu. Askatasun indibiduala, magistratuen babespean dago. Sufragioaren bidez sortutako batzarrak elkartu egiten dira, herritarren beharrak eta nahiak adierazteko. Baina sistema hau eta bere erakundeak, ez dira iraungo, eguzkiaren argitan egiten ez badira. Horregatik, prentsa funtsezkoa da. Beharrei, ahotsa ematen die; gehiegikeriak salatzen ditu; boterea, moraltasunarekin bat egitera behartzen du, iritzi publikoaren aurrean jarriz. Baina, nik 1847 arteko historia ezagutzen dut. Nola garatu zen gero?

### Laugarren elkarrizketa 
Gai nagusia: herri burujabetzaren aurka.

MAKIAVELO: Botereen banaketaren bidez, alderdien borrokarako esparru bihurtzen duzu Estatua. Erretorikoek, kazetariek eta libelo-egileek, eguneroko erasoak egingo dizkiote subiranoari). Baina bitartean gutxiengo pribilegiatuetan pentsatzen duzu soilik, eta proletarioa ahazten duzu. Proletarioak ez ditu eskubideak axola, pobreziaz lanari lotuta baitago, eta ezin baititu eskubideak praktikan jarri.

MONTESQUIEU: Lana ez da esklabotzaren estigma, baizik eta batasunaren lotura eta berdintasunaren tresna. Adimenaren eta aberastasunaren desberdintasunek, saihestezinezko desberdintasun bat sortuko dute eskubideen erabileran. Baina xumeenak ere bizi daitezke herritarren independentzia eta duintasun sentimenduekin.

MAKIAVELO: Zure sisteman, klase desberdinek parte hartzen dute funtzio publikoetan, haien ahalmen eta ezagutzen arabera. Askatzen duzu burgesia botoaren bidez; eusten duzu herria arrazoiaren bidez. Ez dago klaseen arteko oztoporik, eta lana da aberastasun guztien tresna.

MONTESQUIEU: Hala da.

MAKIAVELO: Baina herriaren burujabetzak, hori guztia suntsituko du. Botere guztia herriaren esku dagoela onartzen denean, herriak botere guztiak bereganatuko ditu. Baina agertzen den lehen soldaduari emango dizkio, Robespierre, Barras edo Bonaparteri eman zizkion bezala. Herriaren burujabetza ez da agertzen Montesquieuren “Legeen espirituaz” lanean; baina ondorioztatu egiten da. Eta herriaren burujabetzak demagogia sortzen du; demagogiak anarkia; eta anarkiak despotismora garamatza. Gizarte materialista honetan, urrearen gurtzak ordezkatzen du jainkoaganako fedea, ustelkeria nonahi sartzen da, eta kosmopolitismoak ordezkatzen du abertzaletasuna; pobreek aberatsei inbidia diete. Ingurune horretan, herriaren burujabetzak, iraultzarako eskubide iraunkorra santutzen du; eta despotismoa ekarriko du, salbazio posible bakar gisa, boteretsuek eskatuta. Adibidez, herri txinatarra, oso langilea da eta oso ondo gobernatua dago.

### Bosgarren elkarrizketa 
Gai nagusia: burujabetza nazionala herriaren burujabetza baino hobea da.

MONTESQUIEU: Aurrerapena da gizarteen lege aldaezina; hauek dira bere urratsak: feudalismoa, monarkia, konstituzionalismoa. Garapen politikoa, ideien edo printzipioen garapenetik dator. Botereen banaketa edo burujabetza nazionala, hobea da herriaren burujabetza baino, zeinak  Jainkoa baztertzen duen; eta hobea da jainkotiar eskubidea baino, zeinak gizakia baztertzen duen. Burujabetza, gizatiarra da, gizakiek gizakiei ematen dietelako. Jainkotiarra da ere, Jainkoak ezarri duelako, bere aginduen arabera erabiltzeko.

### Seigarren elkarrizketa 
Gai nagusiak: Jainkoa, erregea, herria.

MONTESQUIEU: Herriek sortzen dituzte subiranoak, eta hauek Jainkoaren legearen arabera gobernatu behar dute, bestela tiranoak izango lirateke. Baina herriek ez dute gehiegikeriarik egingo, ordenarik gabe industria hondatzen baita eta bizitza gelditzen baita. Industria, iraultzen etsai da. Industriaren askatasunak, askatasun politikoa sortzen du. Herri industrialak, aurreratuagoak dira askatasunean. Nola sartuko zenuke despotismoa herri libreetan? Arazo hori konpontzen baduzu, espiritu modernoa garaitua izan dela adieraziko dut.

### Zazpigarren elkarrizketa 
Gai nagusia: Estatu despotikoa.

MAKIAVELO: Estatua, tiraniaren organismo ikaragarri bat da, eta haren itzalpean beti berragertuko da despotismoa. Estatuan, bakarrik hauek egon behar dira: proletarioak, aberats milioidun batzuk eta soldaduak. Iraultza, horrela gelditzen da:  anarkiaren beldurraz, porrot ekonomikoaz eta gerra orokorraz, hain zuzen ere. Printzeak, bere boterea sendotzeko, alderdiak eta indar kolektiboak suntsitu beharko ditu, polizia eta administrazio araudi sinpleen bidez. Aberastasun publikoaren finantza-monopolioak ezarriko ditu, eta horien menpe egongo dira fortuna pribatu guztiak. Babesle, sustatzaile eta saritzaile izan behar du. Nekazaritza-burgesia pobretuko du, zergen bidez. Industria handien fabrikatzaileen aurka erreakzionatuko du, luxu neurrigabearen sustapenaren eta soldaten igoeraren bidez. Merkataritza eta espekulazioa sustatuko ditu. Barneko nahasmendu edo iraultza hurbil orori, kanpoko gerra batekin erantzungo dio. Atzerriko potentzia guztien errespetua lortuko du, haien barruan ordena eta desordena sortuz, agitazio liberalaren eta jauregiko intrigen bidez.

MONTESQUIEU: Hori guztiak, botere absolutua izatea suposatzen du. Nola ezarriko zenukeen galdetu dizut.

MAKIAVELO: Hasiera hau, sarrera hutsa zen, besterik ez.

### Zortzigarren elkarrizketa 
Gai nagusia: Estatu kolpea.

MAKIAVELO: Errepublika bat hartuko dut. Estatu kolpe bat emango dut. Arrakasta izango du, aristokraziaren eta herriaren arteko antagonismo handiari esker, edo herriaren eta burgesiaren arteko antagonismoari esker. Ez ditut erakundeak suntsituko, haien mekanismoa matxuratuko dut. Legeak, pixkanaka aldatuko ditut: lehenik mozorrotu egingo ditut, gero ezabatu egingo ditut. Ejertzitoaren bidez, izua ezarriko dut, erresistentzia amaitzeko. Ordutik aurrera, ejertzitoak herriaren etsaitasuna izango du betiko, eta nire patuari lotuta egongo da. Nire irudia, txanpon guztietan grabatuko dut. Konstituzio berri bat egingo dut, eskubide modernoak aitortuz; baina izendatu gabe, salbuespen bidez baztertu ahal izateko, arriskutsuak badira. Jeneralak, nire aldekoak izango dira, ni desagertzean zer espero duten badakitelako. Zuzenbide politikoa aldatuko dut, baina saiatuko naiz eskubide zibilak ez ukitzen, haiek maite dituelako herriak. Herriak maite egingo nau, politika ez zaiolako axola (0239), eta indarra miresten duelako.

### Bederatzigarren elkarrizketa 
Gai nagusia: herriaren berrespena eta legegintza-organoa.

MAKIAVELO: Herriari esango diot: “Dena gaizki zihoan. Dena suntsitu dut eta salbatu zaituztet. Onartzen al nauzue? Zuen botoaren bidez, ni gaitzetsi edo barkatzeko askatasuna duzue”). Hori esan ondoren, sufragio unibertsala antolatuko dut, eta nire konstituzioa aurkeztuko diot herriari, baina blokean, eztabaidarik egon ez dadin. Konstituzio bat, gizon bakar baten burutik sortu behar da guztiz antolatua; bestela, ez da ezer izango. Ganbera legegileak ez du legegintza ekimena izango, subiranoari soilik dagokio hori. Ezingo ditu legeak zuzendu; onartu edo baztertu egingo ditu, besterik ez. Gobernua eraitsi dezake baita ere. Baina matxinada baten aurrean, baionetak aterako nituzke, eta berriro herriaren botoari deituko nioke, nire agintea santutzeko. Ganbera horrek legeak onartu eta gobernua mantendu dezan, bilerak egiteko denbora eta parlamentari kopurua murriztuko ditut; eztabaiden presidenteak izendatuko ditut; parlamentariak, ordainduak izango dira; organo legegilea deitzeko eta desegiteko eskubidea izango dut. Hau da, errepublikaren erakundeak mantenduko ditut, baina nire kontrolpean izango ditut.

### HAMARGARREN ELKARRIZKETA 
Gai nagusiak: Senatua eta Estatu Kontseilua.

MAKIAVELO: Senatuak,  konstituzioa interpretatu, osatu eta aldatu ahal izango du. Bertan, legegintza ekimena, subiranoarena izango da. Zuzenketak blokean aurkeztu eta bozkatuko dira. Bere presidenteen izendapena neureganatuko dut. Estatu Kontseilua, printzeari laguntzen dion organo politikoa da, arau-indarra erabiltzeko; idazketa batzorde bat da, besterik ez. Administrazio-gaietan *“avokazio”* eskubidea du, hau da, berari eragiten dioten auzien ezagutza (eta ebazpena) berreskuratu ahal izango du auzitegietatik; beraz, epaile eta parte da aldi berean. Estatu bat usurpatzen duenak, batera egin behar ditu behar dituen gehiegikeria denak, berriro horietara itzuli beharrik ez izateko. Beraz, konstituzioa aldarrikatu eta hurrengo egunean, askatasunak eta arriskutsutzat jotzen ditudan eskubideak ezabatuko dituzten dekretuak emango ditut. Herriak, borondatez itxiko ditu begiak, nekatuta baitago nahasmenduez, eta lasaitasuna nahiago baitu. Alderdien arteko tentsioa baretu ondoren, askatasunak itzuliko ditudala aginduko dut, baina epe mugagabean itxaron beharko dute.

### HAMAIKAGARREN ELKARRIZKETA 
Gai nagusiak: prentsa eta liburuak.

MAKIAVELO: Prentsak, boterearen bidegabekeria eragozten du. Baina jendetza ez da prentsaren patuaz interesatzen. Gobernuaren baimena, beharrezkoa izango da egunkariak sortzeko, eta haien zuzendariak eta erredaktore-buruak aldatzeko. Politikari buruzko prentsak,  zergak ordaindu beharko ditu, irabaziak izan ez dadin. Erresuman zabaltzen diren egunkari klandestinoak (atzerritarrak izan edo ez), kartzelaz zigortuko dira. Muga-ertzeko estatu txikiei presioa egingo diet, beren herritarrak jazar ditzaten, nire gobernua erasotzen badute. Inprimatzaile, liburu-editore edo liburu-saltzaileek, gobernuaren baimena beharko dute lan egiteko; liburuen edukien erantzukizun kriminala izango dute, eta gobernuari jakinarazi beharko diote, liburuak argitaratu aurretik. Horrela, gobernuak, aurretik bahituko ditu edizioak, eta egileen aurkako salaketak aurkeztuko ditu epaitegietan. Liburu txikiek (200 orrialde baino gutxiagokoek) zergak ordainduko dituzte, errentagarriak izan ez daitezen. Liburu handiak garestiak izango dira berez, eta ez ditu ia inork irakurriko.

### HAMABIGARREN ELKARRIZKETA 
Gai nagusia: Gobernu kazetaria.

MAKIAVELO: Nire gobernua, kazetari bihurtuko da. Oposizio politikoak dituen egunkarien bikoitza izango dut. Biztanleriaren segmentu bakoitzarentzat eta alderdi bakoitzarentzat egunkari bat izango dut; horrela, beren hizkuntzan hitz egiten dutela uste dutenek, nire hizkuntzan hitz egingo dute. Nire egunkariek kritikatuko naute, baina ez funtsezkoan; horrela, kritika-askatasuna dagoela emango du, eta globo-sonda politikoak jaurtiko ditut. Egunkariek norabide jakin batean hitz egin dezaten aginduko du probintzia bakoitzeko gobernadoreak; horrela, herrialde osoan ordu berean nabarituko da haien eragina. Administrazio-gaietan, edozein eztabaida geldiarazi ahalko dut. Nire politika, pentsamendu bakar baten zabalpen gisa aurkeztuko da. Gure garaiak, industria bidez langile-klaseen baldintzak hobetzea du helburu; baina masek (langileek), geldirik egotea onartzen dute, agintarien jarduera frenetikoaren ikuskizuna begiratuz. Nire egunkarien gaiak, ondokoak izango dira: herriaren ongizatea, herrialdearen handitasuna, oparotasuna eta nagusitasuna. Nire idatziek, liberalismo sutsuena eta unibertsalena islatuko dute. Jainkoarengana joko dute, herriak gobernu ateoak ez baititu maite. Aurreko gobernuen eta atzerritarren akatsak seinalatuko dituzte, eta nire agintaldiaren gloria goratuko dute. Hori guztia, gaztetasunaren eta zuzenbide berriaren distirarekin egingo da, erakunde zaharren aurka.

### HAMAHIRUGARREN ELKARRIZKETA 
Gai nagusiak: konspirazioak, gizarte sekretuak eta epaitegiak.

MONTESQUIEU: Ez al duzue konspirazioen beldurrik?

MAKIAVELO: Nire etorreraren aurka armak eskuan zutenak, kanporatu egingo ditut. Elkarte sekretuek errekrutatzen dituzte. Elkarte bat antolatzea edo elkartekoa izatea, zorrotz zigortuko da. Horretarako, administrazio-bidez jardungo da, epaiketarik gabe. Baina informazioa lortzeko, elkarte horietako batzuei legezko existentzia emango diet, eta haien buruzagi gorena izendatuko dut. Horrela, herrialdeko elementu iraultzaileak, nire esku egongo lirateke. Elkarte sekretuen mundua, burmuin hutsalez beteta dago, baina mugi daitezkeen indarrak daude hor. Bildotsen arima duten tigreak dira, eta haien buruak haizez beteta daude. Haien mailan sartzeko, nahikoa da haien hizkuntza erabiltzea. Are gehiago, bat egiten dute botere absolutuaren ideiekin. Norbanakoak, unitate sinboliko batean xurgatzea amesten dute. Berdintasun absolutua eskatzen dute, gizon bakar baten esku egon daitekeen botere baten izenean. Gainera, ez dut baimenduko 15 edo 20 pertsona baino gehiagoko bilerarik edo elkarrizketa sekreturik.

MONTESQUIEU: Elkartu ahalko al dira lagunak afaltzeko?.

MAKIAVELO: Bai, politika aipatzen ez badute.

MONTESQUIEU: Literaturaz hitz egin ahalko al dute?

MAKIAVELO: Bai, baina helburu politikorik gabe.

MONTESQUIEU: Gorrotatuko zaituzte.

MAKIAVELO: Matxinatuak soilik egongo dira murrizketa horien menpe; beste inork ez ditu pairatuko. Bestalde, matxinadak, atentatuak, agintarien eta haien erakundeen aurkako erasoak, delituak izango dira, eta magistratura judizialak zigortuko ditu. Baina ez da salbuespeneko epaitegirik egongo; ohiko epaitegien bidez egingo da, eta epaitegi arrunt horiek harremanetan egongo dira administrazioarekin. Magistratuek boterea zuzenean aplikatzeari uko egin ez diezaioten, adin jakin batean erretiratu beharko dute. Horrela, urtero hogeita hamar kargu geratuko dira hutsik, langile guztiak lekuz aldatuko dira, sei hilean behin berrituko dira, eta magistratu gazteak izango ditugu, zeintzuek bide irekia nahi duten, gobernuak eta herrialdeak ordena maite dutela jakinda. Ordenaren interesen izenean, ezinbestekoa da epaileak beti boterearen alde egotea.

### HAMALAUGARREN ELKARRIZKETA 
Gai nagusiak: epaitegiak eta Gobernua

MAKIAVELO: “Berme konstituzionala” izeneko legearen arabera, gobernuko agenteen aurka auzitara jotzeko, gobernuaren baimena beharko da. Horrela, gobernuak ez du epaitegien beldurrik izango. “Ministerio publiko” edo “erregearen ministerioa” izenekoak, zeinak kargutik kendu daitekeen printzearen borondatez, epaitegi batzuk izango ditu bere agintepean.

“Kasazio epaitegiak” legearen zentzua zehazten du, azken instantzia judizialean, legeak interpretatuz eta jurisprudentzia ezarriz. Hura zuzenduko duen epailea, boterearen parte izango da. Bere interpretazioak, nire boterearen aldekoak izango dira. Obeditzen den zuzenbidea, beti da indartsuenaren zuzenbidea; ez dut arau horren salbuespenik ezagutzen.

### HAMABOSGARREN ELKARRIZKETA 
Gai nagusiak: sufragio herritarra eta monarkia

MAKIAVELO: Sufragio unibertsala eta monarkia hereditarioa bateragarri egiteko, hautagai elektoralek leialtasun-zin bat egin beharko diete printzeari eta bere konstituzioari. Politika-bilerak debekatzen dituen legea, hauteskunde-bileretan aplikatuko da baita ere; horrela, alderdiak ezin izango dira elkar ulertu. Landako eskualdeetan, komunen arabera bozkatuko da, landetako hautesleek hirien edo burgoen oposizio-espiritua ez ezagutzeko. Gizon eta printzipioen arteko koalizioak saihesteko, hauteskunde-zirkunskripzioak, diputatu bakarrekoak izango dira, eta hautesle bakoitzak, izen bakarra jarriko du bere boto-paperan. Oposizioa indartsuagoa den zirkunskripzioetan neutralizatzeko, nire interesen arabera berrantolatuko dut hauteskunde-mapa. Gainera, botoa nire aldekoa den zirkunskripzioetan, administrazio-kontzesioak egingo ditut: portuak, merkatuak, errepideak eta kanalak; eta nire aurkakoetan ez dut ezer egingo. Ganberako 20 kideetatik 19, nire aldekoak izango dira, eta nire aginduen arabera bozkatuko dute. Bitartean, ezkutuan erositako oposizio faltsu baten hariak mugituko ditut.

### HAMASEIGARREN ELKARRIZKETA 
Gai nagusia: korporazioak.

MAKIAVELO: Milizia nazionalak desegingo ditut, berrantolatzeko; haien buruzagiak ez dira hauteskunde bidez aukeratuko; aginte zibilaren agenteen menpe egongo dira. Unibertsitatean, gobernuak izendatuko ditu irakasle-taldeetako kideak. Horrela, eskola publiko edo akademia independenteren bat geratzen bada, erraz bideratuko da. Gainera, politika konstituzionalaren ikasketak debekatuko ditut, bertan estatu-gizon utopista faltsuak eta haien ausardiak prestatzen baitira. Nire agintaldian, nire erreinuaren historia irakatsiko da, belaunaldi baten bihotzean printzea sartzeko. Abokatuen elkargoak ez du politika egin behar, toga babestearen aitzakian. Horretarako, abokatuek subiranoaren eskutik jasoko dute izendapena; ez dira beren elkargoaren bidez hautatuko. Elizak nire alde egon behar du; nire aginte-printzipioak, bereak direlako baita ere. Ni, Elizaren defendatzaile izango nintzateke, eta Aita Santua sostengatuko nuke, gorroto anti-erlijiosoaren aurka; berak, bere eragin moralaz, ni sostengatzeko.

### HAMAZAZPIGARREN ELKARRIZKETA 
Gai nagusia: polizia.

MAKIAVELO: Polizia, dena ikusteko aukera emango didan instituzio baten bihurtuko dut. Nire erreinuan, gizonen erdiak, beste erdia ikuskatuko du. Jendeak ez gaitzesteko, “Estatuaren ministerioa” deituko diot horri. Gainerako ministerioetan, zerbitzu baliokideak antolatuko ditut, barne eta kanpo gaietarako ministerioetan ezkutuan txertatuta, nire segurtasuna bermatzeko, barruan eta kanpoan. Monarka gehienekin nazioarteko segurtasun-zerbitzu bat sortuko dut, elkarrekiko segurtasunaren interesaren izenean. Kanpoan, gozamenak atsegin zaizkien eta gorte atzerritarretan sozialak diren gizonak egongo dira, printzeen intrigen gaineko zaintza egiteko; iraultzaile erbesteratuak egongo dira, demagogia ilunaren azpikeriei buruzko informazioa emango didatenak, diruaren truke; egunkariak, inprimategiak eta liburu-dendak egongo dira, ezkutuan diruz lagunduak, herrialdeen ideiak gertutik jarraitzeko. Horrela, atzerrian intriga politikoak antolatu nahi dituen politikari oro ikuskatua izango da, nire erreinura itzuli arte, non kartzelaratua eta zorrotz zigortua izango den, berriro ez errepikatzeko (0658). Nire etxeko printze batek liberal itxura hartuko du, nire gobernuaren aurkako kritiko gisa, nahasmenduzko komedia bat antzeztuz, nire erreinuko goi-mailako demagogo posibleak gertutik behatzeko. Barruan, “kabinete beltza” berrezarriko dut, gutunen sekretuak konspiraziorik babestu ez dezan. Baina konspirazio faltsuak ere egongo dira, printzearen aldeko herriaren sinpatia pizteko, haren ospea jaisten denean; eta benetako konspirazioak aurkitzeko, ikerketa sortuz.

Ez dago subiranoaren bizitza baino baliotsuagorik. Agente sekretu ugariz inguratuko naiz. Kalean paseatzera irteten naizenean, jende arrunt bat bezala agertuko naiz, guardiarik gabe, baina egia esan, bi edo hiru mila babesle izango ditut inguruan. Nire polizia, gizarteko maila guztietan barreiatua egongo da; elkarrizketa sekretuetan, batzordeetan, aretoetan, etxe intimoetan beti egongo da esku bat, esaten dena jasotzeko prest. Gizakiak elkar salatzaile bihurtzen dira. Hain ondo informatuta egongo naiz, non azpikeria errudunak onartu ahal izango ditudan, edozein unetan geldiarazteko boterea izango dudalako. Onartuko ditut, gizartearen sakonean beti egoten direlako jarduera ilunak, eta ez dagoelako ezer egiterik agertzen ez diren bitartean. Alderdiak ezgaitasunera murrizten direnean, marmarka eta sarkasmoekin konformatzen dira, eta haien haserrea desarmatzea ere zorakeria litzateke.

Delitugileak atxilotzeko, askatasun indibiduala “errespetatuko” dut, baina “habeas corpus” legea aldatuko dut. Gaur egun, magistratuen kontseilu batek aplikatzen du, eta haien kopuruak eta independentziak, auzipetuen bermea osatzen dute. Kontseilua, magistratu bakar batez ordezkatuko dut, zeina delitugileen atxiloketari buruz erabakiak hartzeko arduraduna izango den. Ez dut bereizketarik egingo, delitu arrunten eta politikoen artean. Kazetari lotsagabea, lapur arruntarekin nahastuko da, kartzeletan eta epaitegietan; konspiratzailea, hiltzailearekin nahastuko da. Delitu penaleko epaimahaia, funtzionario publikoek izendatuko dute. Eta nire justizia-ministerioak, epaile ganberan parte hartu ahal izango du une oro.

### HAMAZORTZIGARREN ELKARRIZKETA 
Gai nagusia: finantzak.

MAKIAVELO: Zergen bozketa, nazioaren ordezkarien eskutik egitea onartuko dut.

MONTESQUIEU: Ordezkariak ez dira atsegingarriak izango, kredituei buruzko legeak onartzerakoan.

MAKIAVELO: Lehenik, nazioaren ordezkariak [zeinak, bederatzigarren elkarrizketan ikusi dugun bezala, Estatutik ordainduak dauden] interesatuak dira zergen bozketan. Bigarrenik, arrazoia izango zenuke, nire boterea demokrazian edo burgesian oinarrituko balitz, hauek nire babesa ukatu ahal izango bailidakete; baina proletariotza da nire ekintzaren oinarria, eta honek ez ditu zergak ordaintzen.

MONTESQUIEU: Ez da egia, gaur egun ez baitago aberatsik ezta pobrerik ere. Atzoko artisaua biharko burgesa da, lanaren legearen arabera. Produkzioari eragiten dioten zerga neurriek proletariotzari onura ekar diezaioketela pentsatzea, aberrazioa da. Jabetza dutenak pobretuz,  jabetzarik ez dutenak ere pobretzen dira denbora pasatzen denean.

Estatuaren aurrekontua, hurrengo urterako aurreikusitako sarrera eta irteeren kalkulu hurbila da. Mila egunkaritan argitaratuta, Estatuaren barne eta kanpo politika guztien berri ematen du, herritar guztien begien aurrean.

### HAMAZAZPIGARREN ELKARRIZKETA 
Gai nagusia: aurrekontu-sistema I .

MONTESQUIEU: Estatuaren aurrekontuaren ekonomiak ezartzen duen lehen legea da ondorengoa: eskatutako kredituak, dauden baliabideen proportzionalak izatea. Estatuaren aurrekontu orokorra, bi aurrekontu independente hauetan banatzen da: gastuen aurrekontua eta sarreren aurrekontua, eta bakoitza berezko lege baten bidez bozkatu behar da. Honela, legegileak ez du sarrera eta irteeren balantze orokorraren aurreiritzirik izango.

MAKIAVELO: Ez zait gaizki iruditzen.

MONTESQUIEU: Finantza-araudi aurreratuenak, aurrekontuaren aurreikuspenak aldatzea debekatzen du; bakarrik botere legegileak alda ditzake; izan ere, gastuak mugatu behar direlako baliabideak mugatuak direnean, eta gertakari politikoek ezin dituztelako une oro finantza egitateak aldatu. Gobernuak, aginduen bidez ministerio batetik bestera dirua  transferituko balu, legegileak erabakitako diruaren xedea aldatuko litzateke; hori saihesteko, kredituen espezifikotasuna ezartzen da partida zehatzetan. Ministerioetan erabilitako kredituak, hurrengo urteko aurrekontuko sarrera gisa transferitzen dira. Kontu-auzitegiak ikuskatzen ditu kontuak eta diru publikoak, eta administrazio finantzarioaren hobekuntza posibleak adierazten ditu, sarrera eta irteeren arabera.

MAKIAVELO: Kontu-auzitegi hori ez da judiziala, administratiboa baizik; kontuak jasotzera mugatzen da, ohartarazi gabe; horrela mantenduko dut. Nire agintaldia hasi eta hurrengo egunean, aurrekontua dekretatuko dut neurri ezohikoen bidez, diktadura bidez kreditu beharrezkoak irekiko ditut, eta nire Estatu Kontseiluak onartuko ditu. Hemendik aurrera, sarreren eta gastuen aurrekontuak lege bakar batean bilduko dira, egoera finantzarioa askoz hobeto ikusteko aukera emanez. Ganbera Legegileak aurreikusitako kredituetatik haratago, Gobernuari kreditu osagarriak irekitzea debekatzen dion legea indargabetuko dut. Gastuen aurrekontua ez da partida zehatzetan bozkatu beharko, ministerioetan baizik, eta ministerioek partida batetik bestera transferentziak egiteko eskubidea izango dute. Nire alde oihu egin duen herriak onartu egiten du tronuaren distira; eta gainera distira hori nahi du; herria beraren indarraren adierazpena den printze batengan ikusi nahi du distira hori. Herriak benetan gorroto duen gauza bakarra, bere parekoen aberastasuna da.

### HOGEIGARREN ELKARRIZKETA 
Gai nagusia: aurrekontu-sistema II .

MAKIAVELO: Aurrekontua aldatzen joango da, aurrekontu zuzentzailearen eta osagarriaren bidez. Hasierako aurrekontuarekin alderatuta, diferentzia osoa heren bat izan daiteke. Azken zifra Ganberen bozketa legegilearen bidez homologatuko da. Horrela, 10 urte igaro ondoren, aurrekontua bikoiztu edo hirukoiztu daiteke.

MONTESQUIEU: Funtsezkoa da gastuak sarrerekin orekatzea. Nola lortuko duzu hori?

MAKIAVELO: “Ezohiko” hitzaren babespean, gastu eztabaidagarriak eta sarrera problematikoak ezkutatu daitezke. Honela, ezohiko gisa erregistra ditzaket oraindik kobratu ez den gerra-ordain baten sarrerak, edo hurrengo urtean bilduko ditudan zergak.

MONTESQUIEU: Zure gastuak handitzen ari dira; ezinbestekoa da baliabideak proportzio berean handitzea.

MAKIAVELO: Gobernu guztiek egiten dutena egingo dut: maileguak eskatu.

MONTESQUIEU: Maileguak titulu-emisioen bidez egiten dira, eta horietan, gobernuak, kapital emandakoaren araberako interes bat ordaintzeko betebeharra du. %5eko interesaz, 20 urteren buruan, jasotako kapitalaren berdina ordaintzen du Estatuak; 40 urteren buruan, bikoitza; 60 urteren buruan, hirukoitza; eta oraindik kapital osoaren zordun da. Bere zorra mugagabeki handitzen badu, mailegu berriak hartzeko ezintasunean edo porrotean egongo da Estatua. Horregatik, Estatuek, zergen igoeraren muga ezarri dute, eta amortizazio-sistema ere bai: zor publikoaren etengabeko erreskateari kuota jarraituen bidez baliabide kapitalizatuak eskaintzen dizkion diru berezi bat. Erregularki amortizatzen baduzu, onartuko dizkizut zure maileguak.

MAKIAVELO: Ingalaterran ere onartzen da luzapena. Noizean behin, sarreren artean agertuko dut hurrengo urteko amortizazioaren produktua .

MONTESQUIEU: Eta hurrengo urtean irteeretan agertuko da.

MAKIAVELO: Hori ez dakit. Administrazio finantzarioa, hainbat zentzuetan, prentsaren kontu bat da.

MONTESQUIEU: Zer esango duzu, sarrera gehigarriak azaldu ondoren, zorrek gainezka zaudenean?

MAKIAVELO: Zera esango dut: defizitak ez direla inoiz erabat baieztatzen, zergak igo daitezkeela, zor flotatzailearen zifra lasaitzekoa dela, kontsumoa gora doala, eta egoera hobetu dela, gerra, gose, epidemia eta antzeko zailtasunetan.

### HOGEITA BATGARREN ELKARRIZKETA 
Gai nagusia: maileguak

MAKIAVELO: Maileguek, familiak gobernuarekin lotzen dituzte; inbertsio bikainak dira norbanakoentzat; eta ekonomialariek onartzen dutenez, Estatuak, pobretu beharrean, aberastu egiten dituzte.

MONTESQUIEU: Beti mailegua hartzeaz hitz egiten duzu, inoiz ez itzultzeaz. Nori eskatuko diozu mailegua eta zein motiborekin?

MAKIAVELO: Kanpoko gerrek, mailegu handiak lortzeko aukera ematen dute. Erdia edo bi heren gastatzen da, eta gainerakoa barne-gastuetarako da. Maileguak ez zaizkie bankariei eskatzen. Subskripzio publiko bat irekitzen da eta kupoi txikitan banatzen da, denek errentak eskuratu ahal izateko. Hurrengo egunean, igo egiten da haien balioa: gertakaria ezagutu bezain laster, denak joaten dira erostera; zoramena da. Egun gutxitan, Ogasunaren kutxak gainezka daude. Pasiboari aurre egiteko, Estatuaren jabetzak sal daitezke, baina lehenik eta behin zergak daude.

MONTESQUIEU: Hau da, pasiboa ordaintzeko pasiboa erabiltzea.

MAKIAVELO: Ez nahastu. Zerga baten produktua, benetan ordaintzeko erabil daiteke. Zerga horrek protestak sortzen baditu, beste batekin ordezkatzen da, edo izen berriarekin berrezartzen da. Interesen konbertsioa ere badago: adibidez, %5etik %4ra jaitsi; eta errentadunak onartzen ez badu, bere kapitala itzultzen zaio. Guztiek dirua eskatuko balute, Ogasuna estu ikusiko litzateke; baina hori ez da inoiz gertatzen.

MONTESQUIEU: Hori ez-morala da: derrigorrezko mailegu bat, konfiantza publikoa ahultzen duena.

MAKIAVELO: Ez dituzu errentadunak ezagutzen. Gainera, Estatuak, kapitala itzultzeko gaitasunik ez badu, zorra finkatzen du; hau da, zera esaten du: ez dut zuen dirua, baina errenta duzue.

MONTESQUIEU: Europako nazio guztietan diru publikoen merkatu zabalak daude, eta bertan gobernuen zintzotasuna errematean jartzen da. Hori egingo bazenu, zure diruak galerekin baztertuko lirateke atzerriko merkatuetan, eta preziorik baxuenean kotizatuko lirateke zure erreinuko burtsan.

MAKIAVELO: Ez nuke nahi nire Estatuaren kredituak merkatari batzuen larritasunen menpe egotea; Burtsaren bidez menperatuko nuke Burtsa. Kreditu-erakunde erraldoiak izango nituzke, itxuraz industriari maileguak emateko, baina benetan Ogasunaren Bonuen errenta sostengatzeko. 400 edo 500 milioietako tituluak merkatura botatzeko edo merkatu eskasia sortzeko gai izango lirateke, eta finantza-monopolio horiek egoeraren jabe izango lirateke beti.

MONTESQUIEU: Hau da, zure gobernuak Burtsako eragiketak egingo dituela Estatu-sekretuaren babesean?

MAKIAVELO: Zuk iradokitakoa esatera ausartuko balitz norbait, tximistak jotako bezala desagertuko litzateke.

MONTESQUIEU: Argudio bikaina da tximista; pozten zaitu eskura izatea.

MAKIAVELO: Bai.

### HOGEITA BIGARREN ELKARRIZKETA 
Gai nagusia: dirua.

MONTESQUIEU: Zuk entzun aurretik, ez nuen ondo ezagutzen ez legeen espiritua, ez finantzen espiritua. Zuri esker ikasi ditut biak. Zure eskuetan dago garai modernoetako botere handienetako bat: dirua. Ia nahi duzun guztia lor dezakezu honen bidez. Ongia gaizkitik sor daitekeela erakusteko unea heldu da.

MAKIAVELO: Nire obratan, on guztien artean handiena izango da nire herriari barne-bakea ematea. Nire agintaldian, pasio txarrak zapaltzen dira, onak lasaitzen dira eta gaiztoek dardarka egiten dute. Gainera, nire inperioa, barrutik lasaia, kanpotik distiratsua izango da. Munduko lau aldeetan egingo dut gerra.

MONTESQUIEU: Gerra, berez, gaitza da; baina zure eskuetan, gaitz handiago bat jasateko balio du: esklabotza, hain zuzen ere.

MAKIAVELO: Distira bera, ongi handi bat da; metatutako kapitalik boteretsuena da; distira duen subiranoak beste guztia du: Estatu mugakideen beldurra, Europako epaile izatea. Bere kredituak ezinbestean nagusitzen dira. Indarrak ez ditu bere eskubideak inoiz uzten. Egun batean, desiratutako probintzia bat bereganatzen da, eta garaituei gerra-tributua ezartzen zaie (0906). Gainera, eraikuntza erraldoiak egingo ditut. Herriek erraz barkatzen dute haien legeak suntsitzea, trukean jauregiak eraikitzen bazaizkie. Gerra eta eraikuntzak izan dira agintaldi handien bi puntu kardinalak. Enpresa-espirituari bultzada ikaragarria emango diot: nire agintaldia negozioen agintaldia izango da. Herriaren ongizateaz etengabe arduratuko naiz. Nire gobernuak lana emango dio.

MONTESQUIEU: Utzi herriari lana berak aurkitzen. Hobe izango da. Botere politikoek ez dute eskubiderik herritarren diruarekin ospea irabazteko. Diru publikoak ez dira beste ezer, baizik eta kuota kolektibo bat, eta haren produktua zerbitzu orokorretarako erabili behar da soilik. Langile-klaseak Estatuaren menpe bizitzen ohitzen direnean, degradazioan erortzen dira; energia, grina eta gaitasun mentala galtzen dute industriarako. Estatuaren soldatarekiko menpekotasunak, morrontza moduko batean murgiltzen ditu, eta hortik ateratzeko bide bakarra, Estatu bera suntsitzea da. Zure eraikuntzek diru kopuru ikaragarriak irensten dituzte, ez-produktiboak diren gastuetan; kapitalak urritzen dituzte, industria txikia hiltzen dute, eta kredituak desagerrarazten dituzte gizarteko beheko geruzetan. Zuen konbinazio guztien amaieran, gosea agertzen da. Lehendabizi aurreztu, eta gero eraiki. Gobernatu neurriz, justiziaz, gobernatu ahal den gutxien, eta herriak ez du ezer eskatuko, ez zaituelako behar.

MAKIAVELO: Ah!, zein begirada hotzarekin begiratzen dituzu herriaren miseriak. Nire gobernuaren printzipioak oso bestelakoak dira; nire bihotzean daramatzat sufritzen duten izakiak, xumeak. Haserretzen naiz, aberatsak gehiengoarentzat eskuragarri ez diren gozamenez baliatzen direnean. Nire esku dagoen guztia egingo dut langileen, jornaleroen eta behar sozialaren zamaren azpian makurtzen direnen egoera hobetzeko.

MONTESQUIEU: Uko egin purpurari, gizakien berdintasunaren aurkako iraina baitakar. Baztertu Maiestate, Handi, Bikaintasun tituluak, harro dauden belarrietara iltze gori moduan sartzen direnak. Deitu zeure burua Babesle, Cromwell-ek bezala, baina egin Apostoluen Egintzak; joan pobreak bizi direneko txabolara bizitzera, Alfredo Handiak egin zuen bezala; lo egin ospitaleetan, San Luis-ek gaixoen oheetan egin zuen bezala. Ez dakit zer den gizatasunik gabeko zibilizazio hori, non dena makurtzen den printzearen aurrean, non espiritu guztiak molde berean sartzen diren, arima guztiak uniforme berean. Ulertzen dut gizakien gain gobernatzeko nahia, baina ez automaten gain gobernatzekoa. Askatasunez onartua bazara, justua baino, beharrezkoa bazara, zergatik espero duzu dena indarretik eta ezer ez arrazoitik? Ondo egiten duzu zure agintaldiaz etengabe dardarka egotean, egun bakar bat irauten duteenetakoa zarelako.

MAKIAVELO: Nire dinastiaren sustraiak lur sakonenetan sartuko ditut.

### HOGEITA HIRUGARREN ELKARRIZKETA 
Gai nagusia: tronua uztea.

MAKIAVELO: Ez naiz San Vicente de Paul, nire menpekoek ez baitute arima ebanjeliko bat behar, baizik eta beso indartsu bat. Ez naiz Graco bat, ez naizelako erromatarren artean bizi. Gozamenaren frenesia armekin uztartzen duen gizarte sentsual batean bizi naiz, indarraren bulkadak zentzumenen atseginekin nahasten dituen gizarte batean, zeinak jainkoaren autoritate, aitaren autoritate eta autoritate erlijioso oro baztertzen duen. Halakoa naiz, gizartea halakoa delako. Ezin dut gizartearen gainbehera gelditu. Bere bizia luzatu dezaket, besterik ezin dut egin, bere indarren esku utzita azkarrago desegingo litzatekeelako. Iraultzak suntsitzen dituen ezpata naiz. Instintuen basakeriak gidatutako indarrak zapaltzen ditut, zeinak harrapakinaren bila doaz, printzipioen mozorropean. Indar horiek geldiarazten baditut, duin izango naiz nire aberriarentzat.

MONTESQUIEU: Aingeru suntsitzaile, herriak esklabutzara murrizten dituzu. Zure aurka altxatuko diren arimak egongo dira, eta haien mespretxua nahikoa izango da giza kontzientziaren eskubideak babesteko, zeinak ia ikusezin bihurtu dituen Jainkoaren eskuak.

MAKIAVELO: Jainkoak indartsua babesten du. Nire guardia pretoriarrak, nire armadaren heren bat osatuko du. Soldatapeko borondatezko erreklutamenduaren negozioa ezabatuko dut, eta monopolio moduan hartuko dut. Eraikuntza-sistema zabal baten bidez, langile-klaseentzako lanaren antolaketa iraunkorraren teoria jarriko dut praktikan. Nire agintaldiak denbora mugagabeko soldata bat agintzen die; hori gabe, herriak greba iragartzen du eta klase aberatsen aurka oldartzen da. Beraz, klase pribilegiatuek, beren fortunaz arduratuta dardarka daudenek, langileekin bat egingo dute nire burua defendatzeko, eta Europako lehen mailako potentziak haiekin aliatuko dira).

Obra publikoen kutxa bat sortuko dut, ehunka milioiekin hornitua. Haren bidez, nire erreinu osoan eraikitzeko lanak bultzatuko ditut. Alderdien aurka borrokatzeko behar dudan bigarren armada, langileena da.  Hala ere, proletario-jendetza hori nire aurka bihurtzea saihestu beharko da, ogirik ez duen egunean. Egoera hori eraikuntzen bidez prebenitzen dut. Eraikuntza handien ondorioa, artisaua hirien kanpoaldeetara baztertzea da, gune nagusietan bere presentzia kezkagarria izango litzatekeelako. Hiriburutik hurbil, langile-populazio erraldoi bat egongo da, haserre uneetan beldurgarria; baina eraikiko ditudan eraikuntzek errepide zabalak izango dituzte, non kainoiak alde batetik bestera igaro ahal izango diren. Errepide horien muturretan kuartelak egongo dira: armak, soldaduak eta munizioz beteta. Hala ere, herriarentzat hiri zabalak eraikiko ditut, non etxebizitzak prezio baxuan alokatuko diren, eta non jendetzak kohorteetan bilduko diren, familia handien antzera. Eraikiko ditudan eraikin ugariek nire izena, nire armak eta nire inizialak eramango dituzte.

Enperadore katoliko, apostoliko eta erromatarra naiz). Soldaduen armada bat dut, epaileen armada bat, langileen armada bat, eta orain burokraziako langileen armada bat behar dut. Nire onurarako erabiliko dut diruaren pasio unibertsala eta gizakiak gaur egun kontsumitzen dituen frenesia sentsuala. Miseriak zapaltzen du gizakia, lizunkeriak jazarri, anbizioak irentsi: gizaki hori nirea da. Bai, gaizkitik ongia sortuko dut; materialismoa esploratuko dut adiskidetasunaren eta zibilizazioaren mesedetan; gizakien pasio politikoak itzaliko ditut, haien anbizioak, diru-gosea eta beharrak baretuaz.

MONTESQUIEU: Gizartea hil duzu, orain gizakia hiltzen ari zara.

### HOGEITA LAUGARREN ELKARRIZKETA 
Gai nagusia: enperadore azter‑ezina.

MAKIAVELO: Nire asmoak, ikusezinak izango dira, Jainkozko Ardurarenak bezala. Ez dut nire proiekturik komunikatuko haien betearazpena agintzeko ez bada, eta aginduak azken unean emango ditut. Honek, ekintzaren indarrarekin uztartuta, errespetu superstizioso eta beldur iraunkor bat sortzen ditu. Inguruan entzuten ditudan aholkuez jabetuko naiz. Maiz bilduko dut nire kontseilua, eta nire aurrean eztabaidatuko ditu gai garrantzitsuenak. Kontseilu on batek, normalean, egoera jakin batean hartu beharreko jarrera adierazten amaitzen du. Subiranoak, jarrera hori bereganatzen du, eta hurrengo egunean gauzatzen du, aholkua eman zutenen harridura eraginez. Nire hitzek ia beti esan nahi izango dute agertzen dutenaren kontrakoa. Soilik hastapenak jasotakoek ulertuko dituzte. Bakea esaten dudanean, gerra egongo da; morala esaten dudanean, indarra erabiliko dut. Nire prentsak ehun ahots ditu, nire agintaldiaren handitasunaz hitz egiteko; baina nik nekez hitz egingo dut, urtean behin bakarrik, eta egoera handietan. Horrela, nire adierazpen bakoitza, benetako gertakari gisa hartuko da. Hizkera zaindua erabiliko dut, baina herrikoia ere bai. Herriari arretak, lausenguak eta sentikortasun-adierazpenak eskainiko dizkiot. Ejertzitoan, magistraturan eta administrazio publiko guztietan, maila-igoerak erabakitzeko, iritzi xehetasunak eta nire gobernuarekiko leialtasun-mailak begiratuko dira. Emakumeekiko pasioa oso erabilgarria da. Hauxe da limurtzearen ondorioa: nire menpekoen erdi ederrena nire aldeko bihurtzea. Emakumeek eragin handia dute espiritu publikoan. Printzea, bizitza galantean bizitzera kondenatua dago, interesik ez badu ere; baina hori salbuespen arraroa litzateke. Gizon independenteak baztertu egingo dira; gaitzetsiak izango dira. Inork ez du haien zintzotasunean eta interesik ezean sinetsiko. Poztasun gabekoak bezala, eta erosiak izatea nahi dutenetakoak bezala, izango dira ikusiak. Nire agintaldian, gerra guztiak, herrien askatasunaren eta nazioen independentziaren izenean hasiko dira. Herriek oihuka agurtzen nauten bitartean, errege absolutuen belarrietara isilpean esango dut: zuek bezalakoa naiz; nire eskuetan daukat europar askatasuna, itotzeko.

### HOGEITA BOSTGARREN ELKARRIZKETA 
Gai nagusia: askatasunera itzultzea?

MAKIAVELO: Hamar urtez gobernatuko dut baldintza hauetan. Honela, matxinada-espiritua suntsituko da. Askatasunak itzuliko ditut,  irekitze ia ikusezin bat behar delako, errepresio handienaren baitan edozein arrisku saihesteko . Nire Ganbera Legegileari baimena ematen diot urtarrilaren lehenean, nire hitzaldian, bere desiorik preziatuenak adierazteko; eta orduan maitasun eta mirespen naturaleko testigantzak jasoko ditut. Boterea deszentralizatuko dut, probintzia-gobernadoreei eskumen txikiak emanez, lehen nire ministroen esku zeuden gai lokalak ebazteko. Merkataritza-askatasunak emango ditut. Ganberetan legeak aurkeztuko dira, elkarteen eskubidea mugatzen duten xedapenak partzialki indargabetzeko; baina hemen ez da ezer aldatuko, idazkeraren formula baino. Laburbilduz, izuaren garaitik tolerantziaren bidera irtengo naiz. Itzulitako ahalmen arinak, nire hamar urteko agintaldiaren emaitza neurtzeko azterketa bat izan dira. Dena egina dago, amaituta dago; nazioa eraldatu da; ez da erresistentziarik geratzen. Nire garaiko espiritu liberalari egindako kontzesioen bidez, alderdien gorrotoa desarmatu dut. Ah, askatasuna! Herriak gutxietsi egiten zaitu. Herri erromatarra haserre zegoen Augustoren aurka, hark ezarritako lege gogorren ondorioz, baina Pilades komikoa itzuli zenean, desadostasuna amaitu zen. Ez dut inguruan arima handirik ikusten. Nire agintaldian ez dira pailazoak faltako.

MONTESQUIEU: Printzeak arima libreak maite baditu, mendekoak izango ditu; arima zekenak maite baditu, esklaboak izango ditu. Bertutearekiko maitasuna bizirik dago herriaren baitan. Eta haren indarra hain da handia, non printze gaiztoa desagertzearekin nahikoa den, zintzotasuna eta askatasuna berriz pizteko.

MAKIAVELO: Nik pertsonifikatzen dut bertutea, askatasuna, iraultza, aurrerapena, espiritu modernoa, zibilizazio garaikidearen onena; eta gurtzen naute, adoratzen naute; idolatriaren objektu naiz. Jendetzan eragiteko gaitasuna dut. Herritarrak nire oinetara jaurtitzen dira. Jainkoak hegoak emango balizkie, zerura eramango nindukete besoetan.

MONTESQUIEU: Baina horrek ez lizuke metraila batekin zapaltzea eragotziko, erresistentzia zantzurik txikiena agertuko balitz.

MAKIAVELO: Egia da, baina maitasuna ez da existitzen beldurrik gabe.

MONTESQUIEU: Amaitu al da amesgaizto ikaragarri hau?

MAKIAVELO: Amesgaizto? Orain deskribatu dizuedan guztia egina dago, existitzen da, eguzkiaren aurrean loratzen da.

MONTESQUIEU: Non?

MAKIAVELO: Ordua igaro da! Ez al duzu ikusten zurrunbiloak nola eramaten nauen?

MONTESQUIEU: Makiavelo!

MAKIAVELO: Ikusten al dituzu zuen ondotik pasatzen diren itzalak, begiak estaltzen dituztenak? Ezagutzen al dituzu? Mundu osoaren inbidia izan ziren gloriak dira. Une honetan, Jainkoari eskatzen diote beren aberria...

MONTESQUIEU: Oi! Jainko betierekoa, zer utzi duzu gertatzen...

## Erreferentziak