Hipika Olinpiar Jokoetan

thumb
**Hipika** **Olinpikoa** Olinpiar Jokoetan zaldi edo behorrek parte hartzen duten hipika modalitate orori esaten zaio. Beraz, doma klasikoa, jauzi lehiaketa eta hiru eguneko zaldi txapelketa osoa biltzen ditu gaur egun, bakarkako zein taldekakoak izan daitezkeenak. Hala ere, historian zehar hiru modalitate hauek ez dira izan Olinpiar Jokoetan zaldiak ikusteko izan ditugun aukera bakarrak, errepikatuenak eta praktikatuenak izan diren arren. Hortaz, zaldiek antzinatik parte hartu izan dute Olinpiar Jokoetan, 1896. eta 1904. urteetan izan ezik, ez baitzen zaldirik ikusteko aukerarik izan. Bestalde, antzina zaldiekin egiten ziren kirol modalitetateak eta gaur egungoak ez dira berdinak, 1900. urteko Pariseko Olinpiar Jokoetan jauzi lasterketa eta zaldiekin egindako altuera eta luzera jauzien lehiaketak zeuden, doma klasikoa eta hiru eguneko txapelketa beranduago sartu ziren Olinpiar Jokoen zerrendara, 1912an hain zuzen ere. Gainera, zaldiketen multzoaren barnean sartzen ez bada ere, poloa ere ikusgai izan zen bost urtetan Olinpiar Jokoetan, non halaber zaldien erabilera ezinbestekoa den, lehen edizioa 1900. urtean ikusi genuen Parisen. Azkenik, *volteo* deritzon modalitatea ere, zaldiaren gainean gimnastika egitean datzan kirola, ikusgai izan zen 1920ko Amberesko Olinpiar Jokoetan. Beraz, esan daiteke hipika kirolak betidanik izan direla Olinpiar jokoetan.

Aipatzekoa da zaldiketen kirol modalitate desberdinetan gizon eta emakumeak batera lehiatzen direla, eta hori oso kirol gutxitan gertatzen da. Hala ere, hori ez da betidanik horrela izan; izan ere, 1952ko Helsinkiko Olinpiar Jokoetara arte soilik armadako ofizialek har zezaketen parte zaldi gaineko modalitate hauetan, baina joko haietan herritarren parte hartzea baimendu zen.

## Jatorria eta historia 
[link=https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:Panathenaic_amphora_Firenze_Museo_archeologico_97779.jpg|thumb|Zaldi lasterketa antzinako [Grezian, K.A. 550-540 urtea.]]
Zaldiaren eta gizakiaren arteko harremanaren jatorria behatzeko historiaurrera jo behar dugu. Hasiera batean, zaldiak gure arbaso nomaden elikagai zirela esaten da, baina hauek ez ziren presa errazak, animalia indartsu eta azkarrak baitira, eta hauek harrapatzeko enboskadak antolatu behar zituzten. Geroago, gizartea nomada izatetik leku finko batean bizitzera pasatu zen, sedentarismora hain zuzen ere. Ondorioz, nekazaritza eta abeltzaintza lantzen hasi ziren, eta zaldia lan-tresna oso erabilgarria izan zitekeela ohartu ziren. Hala, animalia hau ezinbesteko bihurtu zen garai hartako gizartearentzat hark zuen potentziarengatik. Bestalde, zaldien etxekotzea duela 5.500 urte inguru hasi zela esaten da, Eurasian, Errusia, Kazakhstan eta Ukraina inguruan, baina azkar hedatu zen hauen erabilera Europa eta Asia guztian zehar.

Zaldiak abeltzaintzan, nekazaritzan eta materialen zein pertsonen garraiorako erabiltzen hasi baziren ere, Antzinaroan gudarako ere balio zezaketela ikusi zuten, eta gudaroste nagusiak zaldi-zaldunez osatuak zeuden. Zaldiak gudarako erabilli ahal izateko estribuen sorkuntza oso garrantzitsua izan zen. Garai hartan, historiako zaldirik famatu zein garrantzitsuenetakoa agertu zen, Buzefalo, Alexandro Handiaren zaldia hain zuzen ere, hark harrapatu, hezi eta menderatu zuena.

Bukatzeko, aurrez esan bezala, gaur egun hiru dira Olinpiar Jokoetan ikusi ditzakegun modalitateak, eta 1928. urtetik Olinpiar Jokoen zerrendan mantentzen dira. Beste zenbait modalitate ikusteko aukera ere egon da, baina hauek gaur egun ez dira olinpiarrak kontsideratzen.

## Olinpiar Jokoetan Bilakaera 

### Domina-zerrenda 
## Gaur egungo Olinpiar Jokoetako modalitateak 
Gaur egun, Olinpiar Jokoetako kirol zerrendetan zaldiekin praktikatzen diren hiru modalitate ezberdin ikusi daitezke, eta modalitate bakoitza bi probatan bana daiteke, banakako eta taldekako proba hain zuzen ere.
link=https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:VelvetHelmet.jpg|thumb|147x147px|Gaur egungo kaskoa.

### Zaldunaren ekipamendua 
Ekipamenduaren helburu nagusia zaldizkoa babestea da; gainera, jantziak erosoa izan behar du, honela mugimenduen erraztasuna bermatuz. Hortaz, kalitatezko arropa erostea inbertsio bat izango litzateke zaldunarentzat, honek babestu egiten baitu, zaldiaz gozatzeko aukera emanez.

#### Kaskoa 
Nahitaezkoa izateaz gain, eta edozein diziplina hipikotan oinarrizko ekipazioan parte hartzeaz gain, funtsezko elementua da zaldizkoaren babes eta segurtasunerako. Normalean, erretxinaz edo plastikoz osatutako material bereziekin egiten da kanpoaldea. Kanpoaldeko material horiek kolpeak arintzen dituzte, kaskoa apurtu eta honen zatiak zaldizkoaren buruan sartu ez daitezen. Barrualdean aldiz, material eroso eta bigunak erabiltzen dira.

#### Txalekoa edo gorputz babeslea 
Jantzi hau, kaskoa bezala, ezinbestekoa da zaldizkoaren segurtasunerako. Honen erabilera nahitaezkoa da adin txikikoentzat, baita helduentzat ere zenbait zaldi diziplinatan. Hala ere, edozein unetan erabiltzea komeni da, txalekoak kolpeak arintzen baititu, zaldunaren lesioak izateko arriskua murriztuz.

#### Jaka 
link=https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:Showing-saddle.jpg|thumb|Galtza, jaka eta eskularru erosoak.
Zaldizkoen ekipazioaren ezaugarri bereizgarrienetakoa izan daiteke. Jakak ez du babes funtziorik, estetikoa baizik, eta normalean, molde edo era klasikoa izan ohi dute eta koloreak hotzak izaten dira.

#### Eskularruak 
Ez dira nahitaezkoak eta, beraz, zaldizkoari dagokio haiek erabili ala ez erabakitzea. Hala ere, oso osagarri onak dira, uhalek zaldunen eskuetan eragin ditzaketen eragozpenak saihesteko; gainera, zalditik eroriz gero urradurak ekidingo ditu.

Zaldizkoak eskularruak erabiltzea erabakitzen badu, hobe du eskularru sendoak aukeratzea, eskuen formara egokien egokitu eta erosoak direnak. Garrantzitsua da zaldizkoaren eskuak ez mugitzea, zaldia gidatzen ari den bitartean.

#### Muntatzeko galtzak edo *breecheak* 
Zaldiz ibiltzeko bereziki diseinatutako galtzak dira, ehun elastiko eta erresistentez eginak daude, zaldiaren etengabeko marruskadurarekin apurtu ez daitezen. Jantzi erosoa aukeratu behar da, edozein mugimendu motatan erraz ibiltzeko modukoa eta zaldizkoaren gorputzera ondo egokitzen dena.

#### Galtzerdiak 
Galtzak antzera, hanketako ekipamendu guztia etengabe ari da gure zaldiaren gorputzarekin marruskatzen eta urratzen. Beraz garrantzitsua izango da galtzerdi luze eta babes onekoak aukeratzea, urradurak saihesteko.
link=https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:Dressage_boot.jpg|thumb|143x143px|Doma klasikoko bota.

#### Zaldi botak 
Azkenik, hau da zaldizko guztiek izan beharko luketen oinarrizko ezaugarria, eta garrantzitsuetakoa. Gomendagarria da bota altuak izatea eta zaldizkoaren hankara ongi egokitzea. Hala, zela elementuekin ez da katigatzerik egongo, zaldia mugitzeko zailtasunak eta erorketak ekidinez edo murriztuz. Normalean, erosotasun gehigarri bat ematen duten larruekin egiten dira, baina badira plastikoz egindako modeloak ere, umeentzat pentsatutakoak. Halaber, botek takoi pixka bat izatea komeni da, armazoiari hobeto egokitzeko eta oina ez irristatzeko.

### Zaldiaren ekipamendua 
Aurrez esan bezala, historian zehar, zaldiaren ekipamendua aldatuz joan da. XX. mendearen azken herenetik aurrera, zaldiak nekazaritzakoak eta militarrak izatetik kirolariak eta aisialdian erabiliak izatera igaro ziren. Horrek, ekipamenduan aldaketa izugarria eragin zuen.
link=https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:CollegiateEventer.jpg|thumb|174x174px|Zaldi zela.
Ekipamendua tradizioaren (larruzko elementuak) eta modernitatearen arteko nahasketa da. Adibidez, aulki ergonomikoagoak egiten dira zaldi-zaldizko bikotearentzat eta ahokoetan ere aleazio eta forma berriak aurki ditzakegu. Hau honela, hauek dira zaldiaren ekipamendua osatzen duten oinarrizko elementuak:

#### Zaldi zela edo eserlekua 
Merkatuan zela aukera ugari dago, egin beharreko zaldi-praktiken arabera desberdinak: jauzia, doma, horseball, raid… edo erabilera orokorra. Aulkiak behar bezala jarri behar dira zaldiaren bizkarrean, hark mugitzeko askatasun osoa izan dezan. Bastak luzera osoan jarri behar dira bizkarraldearen gainean, aulkia ondo orekatuta gera dadin. Izan ere, gaizki doitutako aulki batek mina eragin diezaioke gure zaldiari, eta gainera, zaldizkoari ez dio utziko ondo ibiltzen. Eserlekuak alboetan estribuak izango ditu, bertan zaldunak oinak koka ditzan.
link=https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:Hunt_bridle_head.jpg|thumb|253x253px|Zaldiaren buruko uhalak.

#### Muturgainekoak edo burukoak (uhalak) 
Egin beharreko diziplinaren arabera, buruko asko daude. Baina guztiak uhal egitura antzekoa dute: buru-hormakoa, kopetakoa, itogunea, muserola eta masailak. Buruhorma garondoaren gainetik igarotzen den uhala da, eta, masaileko uhalekin batera, ahokoa bere lekuan mantentzen du. Kopetatik pasatzen den uhala da kopetakoa, eta buru-hormako uhala atzerantz mugitzea ekiditen du. Itoguneak ondo doituta egon behar du, buru-hormako uhala belarrien gainetik pasa ez dadin. Azkenik, muserolak zaldiak ahoa gehiegi irekitzea eta masailezurra gurutzatzea eragozten du.

Muturgaineko uhal hauek larruzkoak izan ohi dira, eta gero eta bigunagoak dira, animaliaren garondoko gune sentikorretan zauririk ez egiteko. Are gehiago, batzuek atzeraka eraman dute buru-hormako uhala, garondoan presiorik egin ez dezan.

#### Ahokoa 
link=https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:Trense_Crescendo.jpg|thumb|268x268px|Ahokoa.
Ekipamendu osoko elementu garrantzitsuenetako bat da ahokoa, animaliaren ahoan sartu eta hura zuzendu edo gidatzeko balio duen zatia hain zuzen ere. Ahokoa buruko uhaletara lotu behar da, honela uhaletik tira egitean zaldia norabidetzea lortuko da. Ahokoak bi motatakoak izan daitezke, eta zaldiaren arabera aukeratu beharko da zein ahoko jarri. Ahokoak zenbat eta meheagoak izan, zaldiak min handiagoa hartuko du, moztu egingo baita, eta zenbat eta lodiagoa izan, zaldiarentzat erosoagoa izango da. Erosotasun horrek zaldiak ahokoa onartzea eragingo du, hau da, lehenago ohituko da hau eramatera. Ezinbestekoa da zaldiaren ahoa garbi eta egoera ezin hobean egotea.

#### Babesgailuak eta hesgailuak edo bendak 
link=https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:BMW_Polo_Masters_Meg%C3%A8ve_2014_-_bandages.jpg|thumb|249x249px|Poloko zaldia bendekin.
Elementu hauek zaldiaren ongizaterako dira. Komenigarria da zaldien hankak babestea, eta ez soilik entrenatzen edo mendian aske daudenean, bidaiatzeko ere erabiltzea aproposa izango litzateke. Gehien babesten diren gorputz atalak zangoak dira, apoa, berna-hezurra eta batez ere koroa babesten dira. Babes-funtzio hori betetzeko, istripuak saihesten dituzten babesleak edo hesgailuak daude, eta momentu ezberdinetarako babesgailu desberdinak sortu dira: lanerako, atsedenerako, bidaiatzeko, diziplina bakoitzerako... Orokorrean, hesgailuak elastikoak izaten dira, forru polarrekoak, eta garrantzitsua da gehiegi ez estutzea eta zaldiak benda askatu eta galtzeko bezain makal ez uztea. Gogorregi lotzen badugu, zaldiak mugikortasuna galtzeaz gain odol fluxua oztopatuko du; ahulegi lotuta ordea, hesgailuak ez du bere funtzioa beteko, eta hau erori eta galtzeko arriskua egongo da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak