Mark Twain

**Samuel Langhorne Clemens** «**Mark Twain»** ezizenaz ezaguna (Florida, Missouri, AEB, 1835eko azaroaren 30a - Redding, Connecticut, 1910eko apirilaren 21a), jatorri eskoziarreko idazle estatubatuar ospetsua izan zen. AEBetako umoregilerik nagusitzat jo izan dute, eta William Faulknerek esan zuen Ameriketako idazlerik handienetakoa zela ingelesez idatzitako literaturan. Ospe handiko lanak idatzi zituen, ''A Connecticut Yankee in King Arthur's Court* (1889) eta *Pudd'nhead Wilson* (1894), esaterako, eta *The Gilded Age: A Tale of Today* (1873) Charles Dudley Warnerrekin batera, baina haren lanik ezagunenak *Tom Sawyer-en abenturak* eta *Huckleberry Finn-en abenturak* dira; azken horri, maiz, *Ameriketako nobela handia* deitu izan zaio. Batez ere, eleberriak idatzi zituen.

Twain Hannibalen (Missouri) hazi zen, geroago *Tom Sawyer* eta *Huckleberry Finn-en* eszenatokia izan zena. Inprimategi batean, ikasketak egin zituen, eta, ondoren, tipografia lanetan aritu, Orion Clemens anaia nagusiaren egunkarian artikuluak idazten lagunduz. Geroago, Mississippi ibaian, ibai-ontzien pilotu izan zen mendebaldera joan aurretik, Nevadan Orion anaiarekin bat egiteko. Umorez aipatu zuen meatzaritzan izan zuen arrakastarik eza, eta Virginia City *Territorial Enterprise*rako kazetaritzara jo zuen. Bere umorezko *The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County* ipuina 1865ean argitaratu zen, Kaliforniako Angels Camp-eko Angels Hotelean entzun zuen istorio batean oinarrituta; hor, meatzari gisa denbora pixka bat eman zuen. Istorio laburrak arreta piztu zuen nazioartean, eta frantsesera ere itzuli zuten. Bere adimenak eta satirak, prosan eta hizkeran, kritikarien eta kideen laudorioak irabazi zituen, eta presidente, artista, industrialari eta Europako erregeen laguna izan zen. Hasieran, amerikar inperialista sutsua izan bazen ere (Hawaiiko uharteetan amerikar interesen alde gogor hitz egin zuen), gero, Amerikako Liga Antiinperialistako presidenteorde izan zen 1901etik 1910ean hil zen arte; Filipinetako eta Amerikako Gerraren aurka gogor agertu zen, halaber.

Twainek diru asko irabazi zuen bere idazkera eta hitzaldietatik, baina zatirik handiena galdu zuten enpresetan inbertitu zuen, hala nola Paige Compositorean bere konplexutasunagatik eta zehaztasun gabeziagatik huts egin zuen tipografia mekaniko batean. Atzerapauso finantzario horien harira, porrot-aitorpena aurkeztu zuen, baina, denborarekin, bere finantza arazoak gainditu zituen Henry Huttleston Rogers Standard Oil-eko zuzendariaren laguntzarekin. Azkenean, bere hartzekodun guztiei ordaindu zien osorik, nahiz eta  porrotaren adierazpenak ez zuen horretara behartzen.

Twain Halley kometaren agerpenetik gutxira jaio zen, eta harekin joanen zela iragarri ere zuen; kometa Lurretik hurbilen egon zen egunaren biharamunean hil zen.

## Biografia 
thumb|ezkerrera|Mark Twain (1909)
thumb|220px|ezkerrera|Mark Twain, 1871an
thumb|300px|eskuinera|Mark Twain, 1905ean

Samuel Langhorn Clemens izenarekin jaio zen Floridan Mark Twain, 1835eko azaroaren 30ean, Halley kometa pasatu zen unean. Gurasoak hara joanak ziren, denda baten, etxalde baten eta 20 bat esklabo beltzen jabe John osaba aberatsaren ondora. Samuelek lau urte besterik ez zituenean, familia osoa Hannibalera, handik gertu, lekualdatu zen, Mississippi ertzera, eta hantxe hasi zituen ikasketak. Hannibal izan zen *Tom Sawyer-ren abenturak* eta *Huckleberry Finn-en abenturak* eleberrietan agertu zen irudimenezko *San Petersburgo* herriaren oinarri. Garai hartan, Missouri estatu esklabista zen, eta gai hori maiz ageri da haren idatzietan. 1847ko martxoan, hamabi urte zituela, pneumoniak jota aita hil zitzaion. Ikasketak hortxe amaitu behar izan zituen eta, hurrengo urtean, inprenta batean hasi zen ikasle; gerora, tipografo izatera iritsi zen. 

1851n, bidaia istorio laburrak argitaratzen hasi zen anaia zaharren Orionen *Journal de Muscatine* zelakoan. Anaia horrekin hainbat abentura hasi zituen, diru aise irabazi nahian. San Luis, Cincinnati, New York, Filadelfia eta beste hiri batzuetako inprentetan aritu zen lanean. Keoku-n, Aiowan ibai-gidaria izateko ikasi, eta 1861 arte horrelako lanetan ibili zen Mississipi ibaian. Bizi izandako eskarmentu horretatik hartu zuen ezizena. 

Gerra zibilak ibaiko trafikoa eten egin zuen.Sezesio gerran soldadu izan zen Konfederazioaren alde. Ondoren, egurrarekin negoziatu zuen eta Nevadako zilar meategi batean ere bai. Azken leku horretan, 1862an, hasi zen Virginiako *Territorial Enterprise*entzat kazetari lanetan.
 
Hurrengo urtean, *Mark Twain* ezizena hasi zen erabiltzen. Ibai-nabigazioan erabilitako kontzeptua zen, ontziaren zingo edo kalatua ezagutzeaz gain, zundaz ibaiaren sakoneraren neurketa egitea ezinbestekoa da. Konprobaketa egiten zenean, itsastarrak “Mark Twain” esaera erabiltzen zuen, hark bi besabeteko sakonera zuela adierazteko, *safe water* edo "sakonera nahikoa" lurrunontzientzat, itsasketa segurua zela esan nahi zuen. Esaera tipiko hori bereganatu zuen eta beltzen kantuetan ere agertzen zen.
### Urte zoriontsuak 
1870ean, Olivia Langdonekin ezkondu zen. Livy –horrela deitzen zion Twainek– esklaboei alde egiten laguntzen ibilitako progresista aberats baten alaba zen. Haren bizitzako alde zoriontsuena eta emankorrena izan zen.
 
Twainek bidaia liburuak idazten segitu zuen, *A Tramp Abroad* (1880), *Bizitza Mississippin* (1883)... Haurtzaroari eta gaztaroari buruzko gogoetak ageri dira hor.

### Hondamena eta heriotza 
thumb|300px|eskuinera|Mark Twain, 1907an
*Paige* Linotipia berrian inbertitu zuen, eta erabateko porrotera eraman zuen 1893an. Hitzaldiak emanez AEBetan eta mundu guztian zehar, nola edo hala, lortu zuen zenbaki gorriak uxatzea. 1897an, *Following the Equator* idatzi zuen eta, garai hartan, Ulysses S. Grant presidentea memoriak editatzeko prest jarri zituen. Porrot ekonomikoarekin batera, zorigaitzak hartu zuen familia. Meningitisak eraman zuen Susy, alaba zaharrena; Livy emaztea ezgaitua geratu zen eta, deskuido batean, beste seme bat hil zitzaion. Behar ekonomikoei ihes egin ezinik, idazlea ezkortasunean murgildu zen, bera ere konturatu zen idazten zuena argitaraezina zela garai hartan; horregatik utzi zuen ondo lotuta, bera hil eta gero editatzeko agindua. Livy eta biek bidaia nekagarri bat egin zuten Hegoafrika, Kalkuta, Australia eta Zeelanda Berrian zehar, hitzaldiak emanez. Azkenean, New Yorken geratu ziren bizitzen. 1904an, emaztea Florentzian hil zen eta

Arrakasta *The Innocents Abroad* (1869) liburuarekin lortu zuen lehen aldiz. Lur Santuan eta Europan bidaiatu ondoren egindako erreportajea da. Hasieran prentsako kronikak idazten zituen, *Alta California* egunkarirakk. Bere bibliografia gehiena ezaguna ez den arren, lan hori idazlea bizirik zegoela gehien saldutako liburua da.  1867an New Yorketik Lurralde Santura eginiko bidaiaren ibilaldira gerturarazten duen liburua da. Europa zeharkatu zuen, Paris‚ Milan‚ Venezia‚ Florentzia‚ Erroma eta Atenas ezagutarazten. Agian antolaturiko bidaienen lehenetarikoa zen, *Quaker City* izeneko itsasontziaz.

1870ean ezkondu eta handik aurrera, bere lan literarioan, esperientzia pertsonalak baztertu eta fikzioa lantzen hasi zen. Bere bizitzaren aldi emankorrena izan zen, eta hogei urtea iraun zuen. Bere obraren bizitasun eta umorea bere bizitzaren zoriontasunaren isla da. 1879an idatzi zuen istorio bat bere alabei kontatzeko: *The Purloining of Principe Margarine* zuen izenburua, eta Parisen eginiko egonaldi batean sortu zuen. Hilondoan argitaratutako azkena izan zen, 2001. urtean.
 
1894tik aurrera, gertaera zorigaiztoko batzuk bizi ondoren, bere idatziak ezkorragoak bihurtu ziren, bere bizitzako saminaren eta sufrimenduaren isla bezala: *Pudd'nhead Wilson* (1894), *The Mysterious Stranger* atalka idatzitako eleberria (1897-1908) eta hilondoan argitaratutako lana. (1916), XIX. mendean beltzentzat erabili ohi den iraina.

Twainen lanen bibliografia osoa biltzea ia ezinezkoa da idatzi zituen pieza ugariengatik (askotan, egunkari ilunetan) eta hainbat izenorde erabili zituelako. Gainera, bere hitzaldi eta hitzaldien zati handi bat galdu egin da, edo ez dira grabatu; horrela, Twainen lanen bilketa etengabeko prozesu bat da. Ikertzaileek argitaratutako materiala berriki aurkitu zuten 1995ean eta 2015ean.

### Hasierako kazetaritza eta bidaia-koadernoak 
Twain Virginia Cityko *Territorial Enterprise* egunkarian idazten zuen, 1863an, Tom Fitch abokatua ezagutu zuenean, *Virginia Daily Union* egunkari lehiakidearen editorea eta *Pazifikoko zilarrezko mingaineko hizlaria* izenordez ezaguna. Fitchi aitortu zion bere *lehen ikasgai errentagarria* idatziz eman izana. Geroago,  Twainek komentatu zuen: «Lehenengo hitzaldia ematen hasi nintzenean, eta nire lehen idatzietan, nire ideia bakarra ikusten eta entzuten nuen guztiaren kapital komiko egitea zen». 1866an, Sandwich uharteei buruzko hitzaldia aurkeztu zion jendetza bati Washoe City-n, Nevadan. Ondoren, Fitchek esan zion:

[thumb|left|Twainek *Calaveras konderriko igel jauzia* idatzi zuen etxetxoa, Jackass Hill, [Tuolumne konderria (Kalifornia)|Tuolumne konderria. Egin click marka historikoan eta barruko ikuspegian.]]
Egun horietan, Twain Sagebrush Eskolako idazle bilakatu zen; aurrerago, bere kide ospetsuen gisa ezagutu zen. Haren lehen lan garrantzitsua *The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County* izan zen, 1865eko azaroaren 18an *New York Saturday Press* aldizkarian argitaratua. Ospe handia hartu ondoren, *Sacramento Union-ek* bere bidaia-esperientziei buruzko eskutitzak idazteko enkargua egin zion. Lan horretarako egin zuen lehen bidaia Ajax baporean bidaiatzeA izan zen Sandwich uharteetara (Hawaii) egindako estreinako bidaian. Bitartean, egunkariari, argitaratzeko ziren gutunak bidaltzen zizkion, bere bizipenen kronika umorez idatzita. Gutun horiek *San Frantzisko Alta Kalifornia*ko egunkariarekin egindako lanaren sorrera izan zirela frogatu zen: Panamako istmoan zehar San Frantziskotik New Yorkera bidaiatzeko berriemaile izendatu zuen.

1867ko ekainaren 8an, *Quaker City* aisia-ontzian itsasoratu zen bost hilabetez, eta, bidaia horren ondorioz, *The Innocents Abroad* edo *The New Pilgrims' Progress* argitaratu zen. 1872an, bere bigarren literatura-bidaia argitaratu zuen, *Roughing It*, Missouritik Nevadara egindako bidaiaren, ondorengo Amerikako Mendebaldean izandako bizitzaren eta Hawaiira egindako bisitaren kontakizun gisa. Liburuak Amerikako eta Mendebaldeko gizartea satirizatzen du *Innocents*ek Europako eta Ekialde Hurbileko hainbat herrialderi kritika egiten zien modu berean. Haren hurrengo lana *The Gilded Age: A Tale of Today* izan zen, eleberria idazteko lehen saiakera. Charles Dudley Warner bizilagunarekin idatzitako liburua bere kolaborazio bakarra da.

Twainen hurrengo lana Mississippi ibaian izandako esperientzietan oinarritu zen. *Old Times on the Mississippi* 1875ean *Atlantic Monthly* aldizkarian argitaratutako zirriborro sorta bat izan zen, erromantizismoarekin zuen desilusioa erakusten zuena. *Old Times*, azkenean, *Life of the Mississippi*ren abiapuntu bilakatu zen.

### *Tom Sawyer* eta *Huckleberry Finn* 
Twainen hurrengo argitalpen nagusia *Tom Sawyer-en abenturak* izan zen, Hannibaleko gaztaroan oinarritzen dena. Txikitan,  Twainen eredua izan zen *Tom Sawyer*, John Briggs eta Will Bowen eskolakideen arrastoekin. Liburuak *Huckleberry Finn-en abenturak* ere aurkezten du bigarren mailako rol batean, Twainen haurtzaroko Tom Blankenship lagunean oinarrituta.

*The Prince and the Pauper-*ek ez zuen hain harrera ona izan, gaur egun, zineman eta literaturan ohikoa den istorio bat izan arren. Liburuak fisikoki berdinak diren eta egun berean jaiotako bi mutilen istorioa kontatzen du, eta iruzkin sozial gisa jokatzen du printzea eta pobrea lekuz aldatzen direnean. Twainek *Huckleberry Finn-en abenturak* hasita zuen (osatzeko, etengabe, arazoak izan zituena), eta *A* *Tramp Abroad* bere bidaia-liburua osatu zuen, Europa erdialdean eta hegoaldean zehar egindako bidaiak deskribatzen dituena.

Twainek argitaratutako hurrengo lan nagusia *Huckleberry Finn-en abenturak* izan zen, eta estatubatuar idazle aipagarri gisa berretsi zuen. Batzuek lehen eleberri amerikar handia izendatu izan dute, eta liburua derrigorrezko irakurketa bihurtu da Estatu Batuetako ikastetxe askotan. *Huckleberry Finn,* izan ere*,* *Tom Sawyerren* adar bat zen, eta aurrekoa baino tonu serioagoa zuen. Laurehun orri eskuizkribatu ziren 1876aren erdialdean, *Tom Sawyer* argitaratu eta berehala. *Huckleberry Finnen* azken bosgarrenaren gainean, polemika handia dago. Batzuek diote Twainek *nerbio-porrota* bizi izan zuela, Leo Marx kritikariak dioenez. Ernest Hemingwayk, behin, hauxe esan zuen *Huckleberry Finn-*i buruz:

Hemingwayk saiakera berean ere idatzi zuen:

*Huckleberry Finn-en abenturak* amaitutakoan, *Life on the Mississippi* idatzi zuen, eta horrek eragin handia izan omen zuen eleberrian. Bidaia-lanak Twainen oroitzapenak eta esperientzia berriak kontatzen ditu Mississippi ibaian 22 urtez kanpoan egon ostean. Bertan, *Mark Twain* zela itsasontzia ur seguruan zegoenean egindako deia ere azaltzen du, bi (twain) braza (12 oin edo 3,7 metro) sakonera adieraziz.

McDowell-en kobazuloak —gaur egun Hannibal-eko (Missouri) Mark Twainen haitzuloa izenez ezagutzen eta Twainen *Tom Sawyerren abenturak* liburuan maiz aipatzen dena— «Sam Clemens» izena du (Twainen benetako izena) horman Twainek berak grabatua.

### Gutun idazketa 
Twainek Ulysses S. Grant presidentearen *Memoriak* ekoiztu zituen Charles L. Webster and Company argitaletxe hasiberriaren bitartez, zeinaren jabea zen Charles L. Webster-ekin batera, ezkontzaz bere iloba 

Garai horretan, *The Private History of a Campaign That Failed* ere idatzi zuen *The Century* aldizkarirako. Pieza horrek Gerra Zibilean milizia konfederatu batean izandako bi asteko egonaldia zehazten du. Ondoren, *A Connecticut Yankee in King Arthur's Court-*en zentratu zen, *The Prince and the Pauper*-en fikzio historikoaren estilo berarekin idatzia. *Connecticut Yankee-*k arau politiko eta sozialen zentzugabekeriak erakutsi zituen Arturo erregearen gortean ezarriz. Liburua 1885eko abenduan hasi zuen; gero, hilabete batzuk geroago, 1887ko udara, arte alboratuta utzi zuen, eta, azkenean, 1889ko udaberrian amaitu zuen.

Bere eskala handiko hurrengo lana *Pudd'nhead Wilson* izan zen, azkar idatzi zuena, etsi-etsian porrota saihesten saiatzen ari baitzen. 1893ko azaroaren 12tik abenduaren 14ra, Twainek 60.000 hitz idatzi zituen eleberrirako. Kritikariek (nortzuk?) azkar osatze hori eleberriaren antolakuntza zakarraren eta argumentuaren etengabeko etenaren kausa dela adierazi izan dute. Eleberri horrek bizitzan posizioz aldatzen duten egun berean jaiotako bi mutilen istorioa jasotzen du, Printzea eta Pobrea izenekoak. *Century Magazine*-n argitaratu zen lehen aldiz seriean, eta, azkenean, liburu moduan argitaratu zenean, *Pudd'nhead Wilson* agertu zen izenburu nagusi gisa; hala ere, *azpitituluek* izenburu osoa honela agerarazten dute: *The Tragedy of Pudd'nhead Wilson and the Comedy of The Extraordinary Twins*. Pieza horrek bere argitaletxea salbatuko zuela sinetsita zegoen. Henry Huttleston Rogers bere finantza-aholkulariak ideia hori baliogabetu zion, eta negozio horretatik guztiz atera zuen Twain, baina, hala ere, liburua argitaratu egin zen.

Fakturak ordaintzeko eta bere negozio-proiektuak aurrera egiteko, Twain gogor hasi zen artikuluak eta iruzkinak idazten etekinak murriztuz, baina ez zen nahikoa. 1894an porrota aurkeztu zuen. Finantza-egoera larrien garai hartan, hainbat literatur kritika argitaratu zituen egunkarietan dirua lortzen laguntzeko. James Fenimore Cooperri iseka egin zion Cooper-en *Literary Offenses* zehazten zuen artikuluan. Beste egile eta kritikari batzuen oso kritikari zorrotza bihurtu zen; Iradoki zuen Cooperren lana goraipatu baino lehen Thomas Lounsburyk, Brander Matthewsek eta Wilkie Collinsek zerbait irakurri beharko zutela.

George Eliot, Jane Austen eta Robert Louis Stevenson ere Twainen erasopean erori ziren denbora tarte horretan, 1890 inguruan hasi eta hil arte jarraituz. *Kalitatezko idazkeratzat* jotzen duen hainbat eskutitz eta saiakeratan zehazten du, literatura-kritikaren *hortz-atzapar* estiloari iturri bat emateaz gain. Laburtasuna, hitz-aukeraren erabilgarritasuna eta errealismoa azpimarratzen ditu; kexu da, adibidez, Cooper-en *Deerslayer* obra errealista izan nahi duela baina hainbat gabezia dituela. Ironikoki, bere lanetako hainbat (*Huckleberry Finn-en abenturak*) eta antolakuntzagatik (*Pudd'nhead Wilson*) kritikatu zituzten gero jarraipen faltagatik.

Twainen emaztea 1904an hil zen bikotea Florentziako Villa di Quarto-n ostatu hartzen ari zela. Denbora pixka bat igaro ondoren, bere emazteak (bere ezkontza-bizitzan zehar *de facto* editore eta zentsuratzaile) gutxietsi zituen lan batzuk argitaratu zituen. *The Mysterious Stranger* da agian ezagunena, Satanasek lurrera egindako hainbat bisita irudikatzen dituena. Lan zehatz hori ez zen Twain bizi zela argitaratu. Haren eskuizkribuak hiru bertsio biltzen zituen: 1897 eta 1905 artean idatziak eta *Hannibal*, *Eseldorf* eta *Print Shop* bertsioak deiturikoak. Sortutako nahasmenak bertsio nahasi baten argitalpen zabala ekarri zuen, eta, orain dela gutxi, jatorrizko bertsioak eskuragarri egon dira Twainek idatzi zituen bezala.

Haren azken lana autobiografia izan zen; diktatua da eta kapritxoak eta tangenteak ordena ez kronologikoan joanez gero entretenigarriena izango zela uste zuen. Artxibozain eta konpilatzaile batzuek biografia modu konbentzionalagoan berrantolatu zuten eta, horrela, Twainen umore eta liburuaren fluxua ezabatu. Autobiografiaren lehen liburukia, 736 orrialdetik gorakoa, Kaliforniako Unibertsitateak argitaratu zuen 2010eko azaroan, Twainek nahi bezala, hil eta 100 urte geroago. Laster ustekabeko *best-seller* bihurtu zen, eta XIX., XX. eta XXI. mendeetan salduenak diren liburuki berriak argitaratzen dituen egile gutxietako bat bihurtu du.

### Fikziozkoak 
thumb|300px|eskuinera|Tom Sawyer, 1876
[thumb|300px|eskuinera|Adventures of Huckleberry Finn, 1884

### Ez fikziozkoak 
* ([1869) The Innocents Abroad
* (1872) *Roughing It*
* (1876) *Old Times on the Mississippi*
* (1883) *Life on the Mississippi*
* (1897) *How to Tell a Story and other Essays*
* (1897) *Following the Equator*
* (1901) *Edmund Burke on Croker and Tammany*
* (1905) *King Leopold's Soliloquy*
* (1906) *What Is Man?*
* (1907) *Christian Science*
* (1907) *Is Shakespeare Dead?*

### Autobiografikoak 
*  Twain, Mark (1835-1910): Autobiografía / Mark Twain; Mark Twain; iitzulpena eta sarrera: Federico Eguiluz. Argitaratzailea: Donostia: Madrid: Espasa Calpe, L.G. 2004 (Zarautz: Itxaropena). 
*  Twain, Mark (1835-1910): Cartas de amor / Mark Twain; itzultzailea: Alma Fernández Simón; epilogoa: Rubén Pujante Corbalán. Argitaratzailea: Madril: Funambulista, L.G. 2011. 

## Bibliografia 
### Monografiak 
*  Eaton, Jeanette: Mark Twain y su mundo /Jeanette Eaton. Argitaratzailea: México [etc]: Limusa, 1986. 
*  Emerson, Everett: El auténtico Mark Twain / Everett Emerson ; itzulpena Cinta Marraco. Argitaratzailea: Bartzelona: Montesinos, 1988. 
*  Kaplan, Justin L.: Mark Twain y su mundo / Justin L Kaplan. Argitaratzailea: Bartzelona: Ediciones del Serbal, 1984. 
*  Leary, Lewis: Mark Twain. Henry James.Thomas Wolfe / [por Lewis Leary]; [por Leon Edel]; [por C. Hugh Holman]; itzulpena, Ángela Figuera. Argitaratzailea: Madril: Gredos, [1961]

### Artikuluak 
*  Álvarez, Gabriel: Mark Twain y el borroso espíritu de la frontera / Gabriel Álvarez, Bilbo Pergóla, ISSN 1133-5823. 186. zkia (oct. 2004Ko urria), 7. orr. (Pérgola)
*  Arias, Inocencio F. (1940-): En el centenario de Mark Twain / Inocencio Arias. Leer, ISSN 1130-7676. N. 213. zkia (2010.eko ekaina), 46-47 orr.
*  Craig, Ian: Las aventuras de Tom Sawyer en la España de Franco / Ian Craig. Educación y biblioteca, ISSN 0214-7491.171. zkia (2009Ko maiatza-ekaina), 18-24 orr.
*  Duran, Teresa (1949-):“Clásicos recuperados. ¿Por qué leer hoy a Mark Twain?"– La Página escrita. -- 7. zkia, (2014ko apirila) 66-67 orr.
*  Mark Twain: monográfico / [Vicente Muñoz Puelles... eta beste batzuk]. CLIJ: Cuadernos de Literatura Infantil y Juvenil -- ISSN 0214-4123. -- 55. zkia. (1993ko azaroa); 7-59 orr.
*  Tébar, Juan (1941-) Tom y Huck, los chicos del río y otros viajeros del tiempo / Juan Tebar. CLIJ. 0214-4123. - 252. zkia (2013ko martxoa-apirila) 16-25 orr.
*  Tom Sawyer: Guía didáctica de la película. Making of, ISSN 1137-4926. 104-105. zkia (2014) 69-70 orr.
*  Vázquez Sánchez, Amparo: Las aventuras de Huckleberry Finn, Almadraba argitaletxearen izenburuaren kritika / Amparo Vázquez Sánchez. Primeras noticias. Literatura infantil y juvenil, ISSN 11695-8365. 257. zkia (2011), 49-51 orr.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ingelesezko literatura.
* Literatura amerikarra.

## Kanpo estekak 
* «Mark Twain - Huckleberry Finn-en abenturak»&#x20;*www.armiarma.eus''&#x20;
*  The Adventures of Tom Sawyer
*  Adventures of Huckleberry Finn: 
*