open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sumba

thumb|240px|Nusa Tenggara Ekialdea probintziako uharteak
thumb|240px
**Sumba** Indonesiako uharte bat da, herrialde honetako Nusa Tenggara Ekialdea probintzian dagoena. 11.153 kilometro karratutako hedadura eta 350.000 eta 425.000 biztanle arteko biztanleria du.

Uharteko hiririk garrantzitsuena, Waingapu da, 10.700 biztanle inguruko biztanleriarekin, aireportutik gertu dagoena. Uhartetarrak, malasiar eta melanesiar jatorrikoak dira, askok, Malapu edo Malafu erlijio tradizionala praktikatzen duten arren. Beste batzuk, berriz, kristauak dira (kalvinista edo katolikoak), eta, beste batzuk, sunitar adarreko musulmanak.

Sonda uharteak eratzen dituzten gainontzeko uharteak bezala, Sumba, Wallacen Lerroa deritzonean dago, bere biodibertsitate aberatsagatik interes zientifiko handia duena, Asiako hegoekialdea eta Ozeaniaren artean aurkitzen diren uharteak baitira.

Antzina *Zuraren Uhartea* bezala ezagutua, Sumba, mundu osoan, bere zaldi txikiengatik eta ikat bikoitzeko oihal bikainagatik ezaguna da. Uhartearen mendebaldeak (Waikabubak hiriburua), harri handietan (megalitoetan) hilobiak ditu, baita lastozko teilatu dun txabolak ere. Gaur egun, oraindik, hilobi megalitikoak eraikitzen jarraitzen da, pertsona aberats batzuentzako. Denbora batera hildakoa izango dena (oraindik pertsona bizi denean eraikitzen dira), harria, harrobitik bere herrixkaraino garraioa antolatzen du. Astean behin, inguruko herrixka edo kampong guztietako dozenaka pertsona biltzen dira, eta harria, arrabolen gainean arrastatzen dihoaz. Langintza hau, espeziean ordaintzen da (nagusiak zenbait animalia hiltzen ditu eta bazkari kolektibo handi bat prestatzen du). Hiletek, hemen, zerri, bufalo, zaldi eta zakur ugariren sakrifizioak barne hartzen dituzte. Beste zeremonia batzuk, **Pajura** edo **Pasola** da, arerioa zauritzea xede duten lantzekin aurrez aurre jarritako zaldizkoen borroka tradizionala, baita ilargiko urte berriaren jaialdia ere urria eta azaroan, lasterketa eta dantza erritualekin.

## Kanpo estekak
Feel the Darkness

*Feel the Darkness* ("Ilunpea senti ezazu") *Poison Idea* taldearen disko bat da, aditu askoren ustez, sekula egin zuten diskorik biribilena.

## Kanten zerrenda 
# Plastic Bomb – 3:07
# Deep Sleep – 2:23
# The Badge – 3:33
# Just to Get Away – 2:31
# Gone for Good – 1:16
# Death of an Idiot Blues – 2:52
# Taken by Surprise – 3:14
# Alan's on Fire – 4:12
# Welcome to Krell – 1:58
# Nation of Finks – 1:32
# Back Stab Gospel – 1:37
# Painkiller – 1:47
# Feel the Darkness – 5:50
# Discontent – 3:31

## Kanpo estekak
Santa Maria de Gracia (Tenerife)

**Santa Maria de Gracia**, **Gracia** bezala ezagunagoa dena, Tenerife uharteko San Cristobal de la Laguna udalerriko auzo bat da. Bere izena, gaztelarrek uhartea konkistatu zuten garaitik dator, Alonso Fernandez de Lugoren agindupean, nork ama birjinaren omenez ermita bat eraikitzea agindu zuen, emandako konkista amaitzearen "grazia"gatik. Ermita, 1528an bedeinkatu zen.

Estatistika Institutu Kanariarraren arabera, 6.117 biztanle ditu.

Auzo horretan, eraikin aipagarri bezala, honako hauek daude:

* Agiritegi Historiko Probintziala
* Kanarietako Astrofisika Institutua
* Zientzien eta Unibertsoaren Museoa
* La Lagunako Unibertsitatea
* Graciako Andre Mariaren Ermita
* Nicolas Estevanezen etxea.

## Kanpo estekak
Tucson

**Tucson** (ingelesez  ahoskatua) Ameriketako Estatu Batuetako Arizona estatuko bigarren hiririk handiena da eta herrialdeko 32.a. Arizonaren hegoaldean dago eta Mexikoko mugatik 98&nbsp;km-ko distantziara dago. Gaur egun, 525.529 biztanle inguru ditu hiriak.

## Klima 
## Hiri senidetuak 
Tucson ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hiriaren webgune ofiziala
Kanariar Estatistika Institutua

**Kanariar Estatistika Institutua**, Espainiako Kanariak autonomia erkidegoan erabiltzen den organo estatistikoa da. Kanarietako Gobernuko Ekonomia eta Hazienda kontseilaritzaren mende dagoen organismo autonomo bat da, eta izaera administratiboa du. Izaera juridiko eta ondare propioak ditu.

## Xedea 
Kanarietako Autonomia Erkidegoko estatistika sistemaren garapena bultzatu eta mantentzen du, eratzen duten organoen estatistika aktibitatea antolatu, zentralizatu eta bultzatzen duelarik. Bere funtzioei buruzko eskumena, urtarrilak 28ko 1/1991 Legeko 5. artikuluan xehetzen da.

## Kanpo estekak 
* Kanariar Estatistika Institutua
Xamax

**Xamax** (, *Utu*; , "eguzki";), eguzkiaren eta justiziaren jainkoa zen Mesopotamiako mitologian. Bere santutegi nagusia, Sippar hirian zegoen. Bere izena beste hizkuntza batzuetako hitzekin ere erlazionatuta dago, adibidez  *šemša* edo *šimšu*,  *šemeš*, eta  *šams*.

Sumertar garaian, bere santutegi nagusia, Larsa hirian zegoen. Garai honetan, Nanna eta Ningalen semetzat eta Inanna eta Ixkurren anai-nebatzat hartzen zen. Akadiar garaian, Sin eta Ixtarrekin batera "Harreman zerutiardun jainkoen hirukoa" zen. Akadiar eta babiloniarrek, Xamax, Anuren semetzat hartzen zuten, edo, beste batzuetan, Enlilena.

Batzuetan, bere emazte Xeridarekin agertzen da (Aya akadiar eta babiloniarrentzat). Zortzi puntako eguzki disko batekin, edo, sorbaldetatik, su garrak jariatzen zituen giza irudi baten bidez irudikatzen zen; ondorengo garaian, bere ikurra, balantza ere izan zen. 20 zenbakiarekin identifikatzen zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ningal

**Ningal** () Mesopotamiako mitologian (akadtar, sumertar eta babiloniarrean) jainkosa bat zen, Enki eta Ningikugaren alaba eta Nannaren (Ilargiaren jainkoaren) ezkontidea. Ziur asko, hasieran, Mesopotamia hegoaldeko zingiretan bizi ziren artzainek gurtua izan zen, Ur hiritik gertu.

Mesopotamiarrek bere kultu zentro nagusiekin lotzen zuten bereziki:  Ur eta Harran. Baina ilargiaren jainkoarekin batera beste hiri batzuetan ere gurtza jaso zuen Ureko III. dinastiaren garaian gurtza jaso zuen nagusiki, eta geroago Larsako erregeen aldetik ere bai. 

## Kanpo estekak
Ningikuga

**Ningikuga**, "kanabera puruaren anderea", antzinako Mesopotamiako mitologiako jainkosa bat da, kanabera eta zingiren jainkosa. Enki jainkoaren ezkontide, Ningalen ama eta Anu eta Nammuren alaba bezala agertzen da.

## Kanpo estekak
Nammu

**Nammu** ( dNAMMA = dENGUR), jatorrizko ozeanoan, "uretako abismoa" identifikatzen duen jainkosa mesopotamiarra da. Nammu, lehen jainkosa eta guztiaren jatorria izan zen. Jaiotzaren jainkosa, bere gurtza gunea, Urren egon zen, nagusiki. Testu askotan, Anuren ezkontide eta Enkiren ama bezala identifikatzen da, eta ura sorrarazteko ahalmena du. Alternatiboki, Ki lurra eta Anu zeruaren sortzaile bezala agertzen da. Beste jainko batzuk ere sortu zituela aipatzen da, eta *sig-en-sig-du* izeneko izaki batzuk bildutako buztina moldeatu zuela, bizia eman ziola, eta horrela, Ninmah eta Enkirekin batera, gizakia sortu zuen.
## Kanpo estekak
Teguesteko mentzeierria

thumb|270px|Tenerifeko mentzeierriak
**Teguesteko mentzeierria**, Tenerife uhartea, konkistatzaile espainiarrak iritsi zirenean banatuta zegoen bederatzi mentzeierrietako bat zen.

Tegueste (edo Tegueste I.a), Tinerfe Handia mentzeiaren zortzigarren semea izan zen. Mentzeierriak hartzen zuen eremuak, Antonio Rumeu de Armas historialariaren arabera, Tegueste udalerri osoa hartzen zuen, gaur egun, San Cristobal de la Laguna udalerriaren zati diren beste herri batzuekin, Bajamar, Tejina eta Valle de Guerra kasu, eta Vega lagunera, Los Rodeos eta Santa Maria de Gracia auzoa hartzera iristen zen.

Bertako mentzeiak, Tegueste I.a, Tegueste II.a eta Teguaco izan ziren. Konkista gertatu zenean, Tegueste II.a mentzeia eta bere seme txiki Teguaco, gaztelarren aurkako borroka aktiboaren zati izan ziren, Bencomo mentzeia buru zuena.

## Kanpo estekak
Lleidako Ituna

**Lleidako Ituna** Leongo eta Gaztelako errege Alfonso VII.aren eta Erramun Berenger IV.aren arteko hitzarmena izan zen, 1157ko maiatzean Lleidan sinatutakoa, Antso VI.a Nafarroakoa buru zuen Iruñeko Erresuma banatzeko helburua zuena. Erramun Berenguer IV.a Ramiro II.aren alaba Petronilarekin ezkondurik zegoenez gero, Aragoiko Erresuma gobernatzen zuen *de facto* eta, beraz, Aragoiko Erresumaren izenean negoziatu zuen.

Itun hau Iruñeko Erresuma banatzearren buruzagi biek sinatutako itun-saileko azkena izan zen. 1140ko Carrióngo Ituna berretsi ez ezik, ezkontza bat adostu zuen elkartasuna sendotzeko: hain zuzen ere, Alfontso VII.aren alaba Antsaren eta Erramun Berenguer IV.aren lehenseme Alfontsoren artekoa.

## Bibliografia 
* Luis Suárez eta besteak: *Historia general de España y América*, (1981)

## Kanpo estekak
Kione

Greziar mitologian, **Kione** (, "elurra"), Boreas ipar haizearen (neguko jainkotzat ere hartua) eta Oritiaren alaba bat zen. Kleopatra, Zetes eta Kalaisen ahizpa-arreba zen. Ezkutuko harreman bat izan zuen Poseidon itsasoko jainkoarekin, honekin, Eumolpo izeneko seme bat izan zuelarik. Bere aitaren haserrea eragozteko, Kionek, jaio berria, uretara bota zuen, non Poseidonek bere babesean hartu zuen. Aelianoren arabera, Boreasekin, Hiperboreoen ama izan zen.

Kione izeneko beste pertsonaia bat, naiade bat zen, Nilo ibaia eta Kalirroeren alaba. Nekazari batek bortxatu zuen, eta Zeusek, berataz errukituz, lainoetara eraman zuen, nondik, Egiptoko basamortu idorretara elurra botatzen zuen.

Kione izeneko hirugarren pertsonaia bat, Dedalionen alaba bat zen, jainkoren batzuk, berataz maitemindu izaterainoko bezain ederra izateagatik nabarmentzen zena. Hermes eta Apoloren maitalea izan zen, lehenarekin Autoliko izan zuelarik, eta, bigarrenarekin, Filamon. Bere edertasunagatik harrotua, Artemisa mespretxatzeko ausardia izan zuen. Mendeku bezala, jainkosak, gezikada batez zeharkatu zion mihia, handik gutxira hilko zuen zauri larri bat eragin ziona.

## Kanpo estekak
Challenger osina

**Challenger osina** ozeanoetan neurtutako punturik sakonena da. Mariana uharteetan dago, Marianetako itsas hobiaren hegoaldeko muturrean. Lurrazalik gertukoena, Fais uhartea da, 289 kilometro hego-mendebaldera dagoen Yapeko kanpo uharte bat eta Guam 306 kilometro ipar-ekialdera duena. Puntu honek, bere izena, Erresuma Batuko Itsas Armadako HMS Challenger itsasontziagatik jasotzen du, 1875ean itsas hobia deskubritu zuen lehena izan zena.

## Sakonera 
[ezkerrera|start=0|thumbtime=34|thumb|Munduko zortzi [Leku muturrekoenak|leku muturreko: **Challenger** amildegia da Lurreko punturik sakonena.]]
Challenger osinean neurtutako sakonerarik handiena, 10.923 metrokoa da. National Geographicek, sakonera handiena, 11.034 metrotan kokatzen du. Sakonera horretan dagoen presioa, lurrazalekoa baino 1095 aldiz handiagoa da, gutxi gora-behera.

HMS Challenger Expedition espedizioa (1872ko abendua - 1876ko maiatza), osinak zundatzen lehena izan zen. Lehen zundaketa, 1875eko martxoak 23an egin zen, 225 estazioan. Emaitza, 8184 metrokoa izan zen, bi zundaketa banandutan oinarritua.

Sir John Murrayren 1912ko *The Depths of the Ocean* (Ozeanoko Sakonerak), osinaren sakonera, 9635,9472 metrotan neurtzen du. Sir John, espedizioan joan zen zientzialarietako bat izan zen, garai hartan gaztea zena. Murrayren liburuko 131. orrialdeak, osin honi erreferentzia egiten dio.

1951n, aurkitua izan eta 75 urte ingurura, Marianetako itsas hobia osoa, Erresuma Batuko Itsas Armadako *HMS Challenger* itsasontziak esploratu zuen, honela deitua, jatorrizko espedizioko itsasontziagatik. Bidaia hartan, itsas hobiaren zatirik sakonena, oihartzun bidezko zundaketaz neurtua izan zen, sakonera neurtzeko, jatorrizko espedizioan erabili zen ekipoa baino modu zehatz eta errazagoa. *HMS Challenger*rek 10900 metroko sakonera neurtu zuen.

1960ko urtarrilak 23an, Trieste batiskafo suitzarrak, AEBetako Itsas Armadak erositakoa, ozeano hondoraino jaitsi zen, Jacques Piccard (bere aita Auguste Piccardekin batera, jaitsieran erabili zen batiskafoa diseinatu zuena izan zena) eta Don Walsh tenientea tripulatzaile bezala zituela.

1984an, itsasontzi ozeanografiko japoniar batek, hondoa, sonar baten bidez aztertu eta, osin honen sakonera, 10.923 metrotan estimatu zuen.

## Kanpo estekak
Yap

**Yap** (bertakoek '''Wa'ab'* deitzen dutena), mendebaldeko Ozeano Bareko Karolina uharteetako uharte bat da, Mikronesiako Estatu Federatuetatik, mendebalderen dagoena izateaz gain. Yap "uhartea", izatez elkarrengandik oso gertu dauden lau uharte kontinentalez osatuta dago, koral arrezife batean elkartuak, eta, oso-osorik, Eurasiar Plakako eraikin batez eratua. Lurra, gehienbat, dentsoki landaretzaz estalitako muino birakariak dira. Zingirek hartzen dute ertzaren zati handi bat. Arrezifez osatutako kanpo hesi batek inguratzen ditu uharteak, arrezife mugakideen eta arrezife hesiaren barne ertzaren artean zingira bat inguratuz.

Colonia da Yap estatuko hiriburua da. Yap eta ekialde eta hegoaldean 800 kilometrotan hedatzen diren beste 130 atoloi administratzen ditu. 2003ko biztanleria, 6300 biztanlekoa izan zen Kolonian eta beste hamar udalerritan. Estatuak, 102 kilometro karratuko hedadura osoa du. Yap, beharbada, Mikronesiako lau estatu federatuetatik, tradizionalena da.

## Ekonomia 
Uharte honetako biztanleek, oraindik euren tradiziorik antzinakoenak mantentzen dituzte. Uharteko eta inguruko atoloietako biztanleria, 6300 pertsonakoa da. Euren merkataritza bizirik mantentzeko, Yapeko biztanleek, txanpon sistema bitxi bat erabiltzen dute, neurri ezberdinetako harrien trukean oinarritzen dena, rai harriak. Handienek, lau metroko altuera eta bost tonako pisua izan dezakete. "Truke txanpon"aren balioa, aldatu egiten da, harriaren tamainaren arabera: Adibidez, 10 zentimetroko txanpon batekin, txerri bat eros daiteke, eta, lau metroko batekin, herrixka oso bat. Tokiko biztanleek, harri handien jabe guztien izenak eta historia ezagutzen dituzte.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*["Yap Mikronesiako altxorra, Urtzi Urrutikoetxea(https://eu.wikipedia.org/wiki/Urtzi_Urrutikoetxea)ren erreportaia *Naiz'' agerkari digitalean, 2021/06/13.]
Väinatamm

**Väinatamm**, Estoniako galtzada altxaturik luzeena da. Galtzada altxatu honek, 1896an ireki zena, Saaremaa uhartea eta kontinentearen artean dagoen Muhu uhartea, Saaremaa uhartearekin berarekin lotzen du. Galtzada altxatu honek, itsasoa, Saaremaa eta kontinentearen artean erditik zeharkatzen du, eta urrunago iristen da.

## Kanpo estekak 
* Galtzada eta ingurunearen argazkiak.
Boromir Gondorrekoa

**Boromir Gondorrekoa**, Denethor I.aren semea, Gondorreko hamaikagarren seneskal erregeordea izan zen. Minas Tirithen jaio zen, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2410. urtean, eta, Gondorreko gobernua hartu zuen 2477an, bere aita hil ondoren.

Gondorreko kapitain handi bat izan zen, bere aitaren gobernualdian, Mordorreko orkoek, 2475ean Osgiliath hartu zutenean, berak, orkoak garaitu eta, Anorien babesteko zubiak suntsitu zituzten tropak gidatu baitzituen.

Gudu horretan, Morguleko arma baten zauri bat jaso zuen, hainbeste ahuldu zuena, bere seneskaltza hasi ondoren, soilik 12 urtez gobernatu ahal izan zuela, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2489an hilez. Bere seme Zirion izan zen bere oinordekoa.

Eraztunen Elkartearen partaide izan zen Boromirrek, Denethor II.a seneskalaren semeak, bere izena, kapitain handi honengandik hartu zuen, berau bezain ausarta zena.

## Kanpo estekak
Brno

**Brno** (; ; , *Brin*) Txekiar Errepublikako hego-ekialdean, Svitava eta Svratka ibaien elkargunean, kokatutako hiria da. Moraviako hiri handiena da eta, Olomouc-ekin batera, eskualde historiko honen hiriburua. 2012an 378.327 biztanle zituen. Apezpikutegia, unibertsitatea eta aireportua ditu, eta Hego Moraviako zentro administratiboa da.

eskuinera|250px|thumb|Brnoko ikuspegia Špilberk gaztelutik

## Historia 
Špilberk gaztelua Moraviako *markgraf*en egoitza izan zen (1349-1411), austriar presondegia izan aurretik (1740-1855). Austerlitzeko gudu ospetsua Brno hiriaren inguruan izan zen.

## Klima 
## Ekonomia 
Brnoko industria nagusiak armagintza, industria mekanikoa, kimikoa, ehunak eta janari industria dira.

## Kirola 
FC Zbrojovka Brno hiriko futbol talde nagusia da.

## Ondasun nabarmenak 
Eliza gotiko eta eraikuntza barroko ugari daude hiri erdian. Hiriaren gainean Špilberk gotorlekua altxatzen da.

2001ean UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen Ludwig Mies van der Rohek diseinaturiko Villa Tugendhat.

## Brnoko herritar ospetsuak 
* Milan Kundera (1929-2023) idazlea

## Herri eta hiri senidetuak 
*  Dallas, Texas, Estatu Batuak (1991)
*  Leeds, Ingalaterra
*  Rennes, Frantzia
*  Utrecht, Herbehereak
*  Kaunas, Lituania
*  Leipzig, Alemania
*  Sankt Pölten, Austria
*  Viena, Austria
*  Kharkiv, Ukraina
*  Poznań, Polonia
*  Stuttgart, Alemania
*  Voronezh, Errusia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Palazzo Nuovo

**Palazzo Nuovo** (euskaraz *Jauregi Berria*) Erromako Campidoglio enparantzan dagoen jauregia da, Kontserbadoreen Jauregiaren parean, eta honekin batera Museo Kapitolinoen erakusketa egoitza eratzen du. Campitelli *rionean* kokaturik dago.

## Historia 
Jauregi berria Michelangelok proiektatu zuen, baina soilik ondoren eraiki zen Girolamo Rainaldi eta honen seme Carlo Rainaldiren zuzendaritzapean, nork 1654an amaitu zuen.

Jauregia, Kontserbadoreen Jauregiaren parean eraiki zen, plazako Santa Maria in Aracoeli basilikaren ikuspegia itxiz, honengandik, pizkundeko fatxada eta orientazio arinki okertua hartzen duelarik, multzo harmoniko bat eratuz.

Barnealdeko zur eta urreztaturiko iztukuzko apaindurak, oraindik jatorrizkoak dira.

## Kanpo estekak
Hoover adierazle

Kontzentrazioaren azterketan, **Hoover adierazlea** edo **Robin Hood adierazlea** banako guztiek berdina jaso dezaten batezbestekotik gorako errenta jasotzen duten banakoek euren errentatik eman behar duten errenta osoaren proportzioa da.

## Adibidea 
Errentak: 10-20-40-60-70

Errenten batezbestekoa: 200/5=40

Guztiek 40 jaso dezaten, bi errenta handienek (60-40)+(70-40)=50 eman behar dute. Errenta osoarekin 50/200=%25eko portzentajea da hori. Horixe da Hoover adierazlearen balioa.

## Hoover adierazlea eta Lorenz kurba 
Datu kopuru handietarako, Hoover adierazlea bat dator Lorenz kurbako puntuetatik erabateko berdintasuna adierazten duen diagonalera bitarteko distantzia maximoarekin, Pietra adierazlearekin hain zuzen. Zehatzago, (p_i, L(p_i)) izanik Lorenzen kurbako diagramako abzisak eta ordenatuak hurrenez hurren:

::H=max[p_i-L(p_i)]\,

Zenbat eta handiagoa izan, kontzentrazioa edo ezberdintasuna handiagoa izango da, adierazlea balio posible handiena 1 izanik.

## Kanpo estekak
Harem

[thumb|320px|Harem bateko ikuspegia ([Jean-Baptiste van Mour, XVIII. mendea)]]
**Harem** (turkieraz, arabierazko حرم *ḥaram* 'debekatutako lekua edo leku sakratua' hitzetik ekarria, حريم *ḥarīm* 'leku sakratua; familia bateko emakumeak' eta حرام *ḥarām*, 'debekatutakoa; sakratua' hitzekin lotuta) musulmanen artean, zenbait etxetako gela edo aretoa da, emakumeek bakarrik erabil dezaketena.

## Historia 
Otomandar Inperioaren garaian jauregian (batez ere Topkapı jauregian, Istanbulen) bizi ziren emakumeen etxebizitza zen. Bertan sultanaren ama, arrebak, ohelagunak (etorkizuneko sultanen amak), zenbait diplomatikoen alabak, ikasleak eta emakume esklaboak zeinek sultanari plazera ematen zioten dantza, musika edo sexuaren bitartez, bizi ziren. Eunukoak toki honen gudari beltzak zirenez zikiratzen zituzten. Zenbait emakumeek turkoa eta persiarra, dantza, musika, kantua edo maitasun-arteak ikasten zituzten. Esaten da Abd-ar-Rahman III.a, Kordoban egon zen lehenengo omeiatar kalifaren harena 6000 emakume eduki zituela.

Harena leku ia autonomo bat zen, arau propioekin eta hierarkia batekin. Emakumeek askotan, *valide sultan*a (sultanaren ama) edo emazteak adibidez, haien semeak hurrengo sultana izateko konspiratzen zuten. Horrela, sultan bereziak egon ziren, Mustafa I.a moduan atzerapen bat zuena eta instrumentu bezala jarri zutena.
 
Súleyman Kanuni baino lehen, etorkizuneko sultanen amak sultana amarengatik hautatuak izaten ziren haien edertasuna eta inteligentziagatik. Bere erregealdiaren bitartean harenaren funtzioa politikoagoa bilakatu zen bere emazte Hürreneri esker, Roxelana izenarekin ezaguna mendebaldean. Emakume honek botere "gelaurre" bat eta "emakumeen erreinu bat" ezarri zuen, mende bat eta erdi iraungo zuena. Harena estatu batean bihurtu zen beste estatu baten barruan. Bere semea Selimeri, "mozkorra" ezizenarekin ezaguna, politika baino orgiak eta libertinajea gustatzen zitzaizkionez Hürren izan zen benetan gobernatu zuena.

## Artean 

Image:The Terrace of the Seraglio, Jean-Léon Gérôme.jpg|Gérôme, Jean-Léon, 1824–1904
Image:Swoboda-shopping in harem mid19th.jpg|Swoboda, Rudolf, 1859-1914
Image:Quintana Blas Olleras-Harem Scene.jpg| Blas Olleras y Quintana, 1851-1919
Image:Jean-Léon Gérôme - Pool in a Harem.jpg|Gérôme, Jean-Léon, 1824–1904
Image:John frederick lewis-reception1873.jpg|Lewis, John Frederick, 1805-1875
Image:Frederick arthur bridgeman-harem fountain.jpg|Bridgeman, Frederick Arthur, 1847-1928
Image:Jean-Paul_Flandrin_-_Odalisque_with_Slave_-_Walters_37887.jpg|Ingres
Image:Jean Auguste Dominique Ingres, La Grande Odalisque, 1814.jpg|Ingres
Image:Odalisque by Jules Lefebvre (1874).jpg|Lefebvre
Image:Carl Spitzweg - Im Harem.jpg|Spitzweg
Image:Trouillebert-servante du harem.jpg|Trouillebert, Paul Desiré, 1829-1900
Image:Jean-Léon Gérôme - Le Marché d'esclaves.jpg| Jean-Léon Gérôme
Image:Manuscript of the Zanan-nameh by Fazil-Yildiz in the University of Istanbul.jpg|Fazil Yildiz

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sektore ekonomiko

thumb|250px|**Sektore ekonomikoen** pisuak irudikatzen dituen diagrama. Ekonomia zenbat eta aberatsago (eskuinerantz), lehen sektoreak (horiz) garrantzi txikiagoa erakusten du, hirugarren sektorea (marroiz) berriz gero eta garrantzitsuagoa da.

Ekonomia hainbat adarretan zatituz, **sektore ekonomikoak** sortzen dira. Halaber, sektore ekonomikoak hainbat **azpisektoretan** zatitzen dira. Sektore ekonomikoen zatiketa hainbat eratara egin daiteke, ondoren zehazten denez.

## Ekoizpen faseari buruzko sektoreak 
* Lehen sektorea: lehengaien erauzketa eta ekoizpen jarduerak barne hartzen ditu.

# Nekazaritza
# Abeltzaintza
# Arrantza
# Meatzaritza
# Basogintza

* Bigarren sektorea: lehengaiak eraldatzen dituzten jarduerak dira.

# Elikagaigintza.
# Ehungintza
# Metalaren industria.
# Industria kimikoa.
# Sektore teknologikoa.
# Eraikuntza sektorea.
# Energia sektorea.
# Industria sektorea.
# Burdingintza (burdin mineralaren erauzketa izan ezik).

* Hirugarren sektorea: pertsona eta enpresei egiten zaizkien zerbitzuak barne hartzen ditu.

# Osasuna
# Hezkuntza
# Segurtasuna
# Garraioa.
# Komunikazio-zerbitzuak
# Finantza-zerbitzuak
# Merkataritza
# Turismo zerbitzua.

Berrikitan, laugarren sektorea bat eratu da, informazioaren eta ezagutzaren inguruko jarduera ekonomikoak biltzen dituena. Bosgarren sektore bat ere aipatu izan da.

Jean Fourastié eta Colin Clark ekonomialariek diotenez, ekonomien garapenak aldaketa hau dakar: ekonomia tradizionaletan lehen sektorea nagusi izatetik, ekonomia aurreratuetan hirugarren sektorea nagusi izatera.

## Jabetzari buruzko sektoreak 
* Sektore publikoa
* Sektore pribatua
* Borondatezko sektorea

## Estatistikak 
Zenbait herrialdetako populazio enplegatuaren banaketa sektoreka XXI. mende hasieran.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El Chuncho, quién sabe?

***El Chuncho, quién sabe?***, 1966ko film bat da, spaghetti western generokoa, Damiano Damiani zinema zuzendariak zuzendutakoa. Film honetako protagonistak, Gian Maria Volonté eta Klaus Kinski dira. Soinu banda, Ennio Morricone eta Luis Bacalovena da.

## Istorioa 
Mexikoko Iraultzaren garaian, estatubatuar bat (Lou Castel) trenean bidaia bat egiten ari da. Bidaia horretan, *El Chuncho* (Gian Maria Volonté) buruzagi duen iraultzaile talde batek, trena erasotzen du, armen bila. Taldearen asmoa, armak lapurtu, eta, ondoren Elias jeneralaren (Jaime Fernandez) iraultzaileei saltzea da. Estatubatuarrak, gaizkileei laguntzen die erasoan, eta, azkenik, eurekin batera amaitzen du. *El Chuncho* eta estatubatuarraren artean, adiskidetasun bitxi bat sortzen da. Taldean, Santua (Chunchoren anaia, (Klaus Kinski)), Adelita (Martine Beswick), Adelitaren mutil-laguna, Pepito (Valentino Macchi) eta beste hainbat daude.

## Aktoreak 
* Gian Maria Volonté
* Klaus Kinski
* Martine Beswick
* Lou Castel
* Jaime Fernandez
* Andrea Checchi
* Spartaco Conversi
* Joaquin Parra
* Aldo Sambrell
* Jose Manuel Martín
* Santiago Santos
* Valentino Macchi

## Kanpo estekak 
*  Fitxa - imdb.com
Galtzetin

**Galtzetina** edo **galtzerdi motza** oina orkatilaraino, eta batzuetan belauneraino estaltzen duen jantzia da. Galtzetinak oina berotzen, izerdia xurgatzen, zikinkeriatik eta atzamarkadetatik babesten eta oinetakoarekin igurtzimendua leuntzen du.

Normalean, galtzetinak kotoiz, artilez edo nylonez eginak daude. Hainbat koloretakoak egiten dituzte, baina oso ohikoa da galtzetin beltzak jantzi formalekin janztea eta galtzerdi zuriak kiroletarako jantziekin.

## Ikus, gainera 
* Galtzerdi
* Panti
* Galtzari
* Galtzari-eusteko

## Kanpo estekak
Simpsonen aniztasun adierazle

**Simpsonen aniztasun adierazlea** ekologian erabiltzen den aniztasun adierazlea da. Zoriz aukeratutako bi banako edo organismo espezie berekoak izateko probabilitatea besterik ez da. Honela kalkulatzen da:

:D=\frac{\sum_{i=1}^S n_i(n_i-1)}{N(N-1)}

*S* jasotako espezie kopurua da. *N* eta n_i espezie guztietarako eta espezie bakoitzeko jasotako banako kopurua da. Ekosistema osoan dauden banako kopurua zenbatzea oso zaila denez, gehienetan ikergai diren espezie guztiak barne hartzen dituen eremu txiki bat edo laginketa karratu bat aztertzen da, kopuruak zenbatzearren.

Adierazlea zenbat eta handiagoa izan, bioaniztasuna hainbat eta txikiagoa dela esan daiteke.

## Adibidea 
Ondoko taula, lur karratu batean jasotako espezieen zenbaketa azaltzen da:

Guztira, 2+8+1+1+3=15 organismo bildu direla, honela kalkulatzen da Simpsonen adierazlea:

:D=\frac{\sum_{i=1}^S n_i(n_i-1)}{N(N-1)}=\frac{2 \times 1+8 \times 7+1 \times 0
+1 \times 0 + 3 \times 2}{15 \times 14}=\frac{64}{210}=0.3

## Kanpo estekak
Tacoronteko mentzeierria

thumb|270px|Tenerifeko mentzeierriak
**Tacoronteko mentzeierria**, Tenerife uhartea, gaztelar konkistatzaileak heldu zirenean banatuta zegoen bederatzi mentzeierrietako bat zen.

Gaur egungo Tacoronte udalerria baino askoz handiagoa zen lurralde bat hartzen zuen, lurralde horren barnean, egungo Santa Ursula, La Victoria de Acentejo, La Matanza de Acentejo eta El Sauzal udalerriak ere hartzen ziuelarik.

Mentzeierri honetako mentzeiei buruzko informazio askorik ez dagoen arren, uste denez, Tacoronteko lehen mentzeia, Rumen izan zitekeen, honen ondorengoa, bere seme Acaimo izango zelarik. Azken hau izango zen mentzeierri honetako errege Alonso Fernandez de Lugok uhartea konkistatu zuenean.

Tacoronteko mentzeierriko ekonomia, nagusiki, abeltzaintzan oinarritzen zen (ahuntzak, ardiak, zerriak). Nekazaritza eta itsaso eta basoetako baliabideen esplotazioa ere garatzen zen.

Tacoronteko mentzeierria, gerra alderdietako partaideetako bat izan zen, Tegueste, Taoro, Icod eta Dautekoekin batera. Gerra alderdiek, zorrotz aurre egin zieten gaztelar tropei, hauen aurkako gudu odoltsuak libratuz, uhartea konkistatzea eragozteko asmoz. Gudu horietako bi, amaierako balantze ezberdinekoak, mentzeierri honetan gertatu ziren, Acentejoko lehen gudua edo Acentejoko sarraskia eta Acentejoko bigarren gudua edo Acentejoko garaipena. Bigarren gudu hau amaitu ondoren, Teneriferen konkista amaitzen da, handik hilabete batzutara, Gaztelako Koroara erantsia izango dena.

## Kanpo estekak
Nafarroako Erresumako kronologia

**Nafarroako Erresumako kronologia**n erresuma horren historiako data garrantzitsuenak nabarmentzen dira:

* 778 Orreagako gudua
* 806-812 Iruñeko eskualdea frankoen menpe
* 824 Eneko Arista Iruñeko buruzagi hautatu zuten
* 859 Bikingoek Gartzia Eneko I.a bahitu zuten
* 905 Antso Gartzia I.a Iruñeko erregea bihurtu zen, leinua aldatuz
* 925 Antso Gartzia II.arekin Aragoiko konderria batu zen
* 1000 Antso III.aren erregealdia hasi zen
* 1035 Antso III.a hilda, erresuma zatitu zen
* 1054 Gartzia III.a Atapuercako gudua galduta hil zen
* 1076 Antso IV.a hil zuten, eta Aragoiarekin bat egin zuen erresumak
* 1120 Tutera konkistatu zen
* 1134 Alfontso I.a hilda, Iruñeko eta Aragoiko erresumak bereizi ziren
* 1150 Antso VI.aren erregealdia hasi zen
** 1161 Trebiño sortu zuen
** 1164 Guardia sortu zuen
** 1180 Donostia sortu zuen
** 1181 Gasteiz eta Antoñana sortu zituen
** 1182 Bernedo sortu zuen
** 1191 Argantzun sortu zuen
* 1194 Antso VI.a hil zen eta Antso VII.aren erregealdia hasi
** 1196 Labraza sortu zuen
* 1200 Araba, Gipuzkoa eta Durangaldea galdu zituen Nafarroak
* 1212 Navas de Tolosako gudua
* 1234 Antso VII.a hilda, leinua aldatu zen
* 1275 Joana I.a Filipe I.arekin ezkonduta, Frantziako erresumarekin batu zen Nafarroa
* 1276 Nabarreriako gerra
* 1328 Nafarroa Frantziatik bereizi zen
* 1423 Karlos III.ak Iruñea batu zuen
* 1451 Nafarroako Gerra Zibila hasi zen
* 1512 Gaztelak Nafarroa konkistatu zuen
* 1516 Nafarroa berreskuratzeko lehenengo saioa
* 1521 Nafarroa berreskuratzeko bigarren saioa
* 1530 Nafarroa Beherea eta Nafarroa Garaia bereizi ziren
* 1589 Nafarroako Henrike III.a Frantziako errege bihurtu zen
* 1620 Nafarroako erresumak Frantziakoarekin bat egin zuen
* 1792 Nafarroako erresuma desagertu zen Frantzian
* 1839 Nafarroako erresuma desagertu zen Espainian

## Kanpo estekak
Zango-berogailu

thumb|Zango-berogailuak.
**Zango-berogailua** hankak berotzen dituen jantzia da, galtzetina bezalakoa da baina ez du oin-puntarik. Normalean kirola egin aurretik jartzen dira, muskuluak berotzeko.

Hasiera batean dantzarien jantziak ziren, ballet eta beste dantza klasikoen dantzariek janzten zituzten. Hala ere, 1980ko hamarkadan modan jarri ziren eta ondorioz gaur egun ez da kirol-jantzira soilik mugatzen.

## Kanpo estekak
Bloomsday

**Bloomsday**, James Joycek idatzitako *Ulises* eleberriko pertsonaia nagusia den Leopold Bloomen omenez urtero egiten den jaialdi bat da. 1954az geroztik ospatzen da, ekainaren 16an.

Ekainaren 16a *Ulises* eleberriko gertakizunak gertatzen diren eguna da. Ospatzaileek, egun horretan, laneko protagonistek bazkaltzen eta afaltzen duten gauza bera jaten saiatzen dira, edo eleberrian parekotasunik duten ekintza ezberdinak egiten. Bereziki, elkarketak egiten dira Dublinen, gertakarien ibilbide zehatza jarraitzeko.

Antzerako omenaldi literarioak daude, Eskuoihalaren eguna kasu, Douglas Adamsen ''The Hitchhiker's Guide to the Galaxy* eleberriaren omenez, edo Madrilen, Arte Ederren Zirkuluko kideren batzuk egiten duten martxa, Ramón María del Valle-Inclánen omenez, *Buhame-argiak: esperpentoa* antzezlaneko pertsonaien ibilbideari jarraituz.

## Ikus, gainera 
* *Ulises''
* Davy Byrne's pub

## Kanpo estekak
Meduseld

**Meduseld**, Rohango erregeak Edorasen zuen gaztelu edo jauregia zen, bere urrezko teilatuagatik, eguzkitan dizdiratzen baitzuen, urrunetik ikus zitekeena. Brego erregeak eraiki zuen (batzuek, bere aita Eorlen lanak jarraitu zituela dioten arren). Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2569. urtean eginiko inaugurazio zeremonian, Bregoren seme zen Baldorrek zin egin zuen Hildakoen bidezidorrak igaroko zituela, eta ez zen handik sekula itzuli. Aragorn eta euren lagunek haren hondakinak aurkitu zituzten, 450 urte beranduago.

Baita ere, Meduseld Beowulfen elezaharrean agertzen den gazteluaren izena da. Tolkien, hein batean, Eraztunen Jauna idazteko elezahar horretan inspiratu bide zen.

## Kanpo estekak
Edoras

**Edoras**, Rohango hiriburua zen, Ered Nimrais mendien oinean, Gizakien lurraldea. Bregok, Rohango bigarren erregeak sortu zuen. Honen aurretik, hiriburua, Foldean zegoen Aldburg zen.

Edorasen erdian, Meduseld altxatzen zen, urrez estalitako errege jauregia, urrunetik ikus zitekeena, dizdiratzen zuen eragatik, non Gandalf, Aragorn, Gimli eta Legolas Theoden erregearekin egongo ziren.

Hiria, latesi altu baten bidez eta bide bakarreko sarrera baten bidez soilik babestua zegoen. Hain zuzen ateen aurretik, hiriaren parean, Eorlen leinuko erregeen hondakinak aurkitzen ziren hilerri bat zegoen. Eguzkiaren Hirugarren Aroaren amaieran, mendebaldean, lehen leinuko erregeentzat bederatzi hilobi zeuden, eta beste zortzi ekialdean, bigarren leinukoentzako (Theoden barne).

Edoras izenak, Rohango hizkuntzan "etxeak" edo "gazteluak" esan nahi du.

## Peter Jacksonen trilogian 
Liburuaren zati honen egokitzerako, hiriaren eskala errealeko maketa bat eraiki zen Sunday mendian, Erewhonetik gertu zegoen Rangigata haranaren goiko zatian. Grabazio guztia, benetako hartzeekin egin zen, paisaia eta hiriak barne, ordenagailu bidezko grafikoen laguntzarik gabe.

## Kanpo estekak
Anguix

**Anguix** Espainiako Burgosko probintziako Ribera del Duero eskualdean dagoen udalerria da. 2007ko datuen arabera 175 biztanle zituen 13.44&nbsp;km²-ko azaleran.

## Demografia 
## Biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Burgosko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
10.000 dollari per un massacro

***10.000 dollari per un massacro***, Romolo Guerrierik 1967an zuzendutako film bat da, spaghetti western generokoa. Django filmearen jarraipena da. Genero horretako filmik txalotuenetako bat da.

## Istorioa 
10.000 dolargatik, Djangok (Gianni Garko) ez du sarraski bat egiteko zalantzarik. Baina, patuak, maitasuna ezagutarazten dio, baita, apaintzen den sheriff intsigniengatik, "Izar Hauts" (Fernando Sancho) deritzon gizon batek eta honen semeak (Claudio Volonte, Gian Maria Volonteren anaia) zuzendutako mexikar talde bati aurre egitera ere.

## Aktoreak 
* Gianni Garko
* Fidel Gonzales
* Loredana Nusciak
* Adrianna Ambesi
* Pinuccio Ardia
* Fernando Sancho
* Franco Lantieri
* Claudio Volonté

## Kanpo estekak
Herfindahl adierazlea

Ekonomian, **Herfindahl adierazlea** edo **Herfindahl-Hirschmann adierazlea** (**HHI**) merkatu edo sektore ekonomiko bateko banaketaren aniztasunerako neurria da. Honela kalkulatzen da:

:H =\sum_{i=1}^N s_i^2

s_i izanik, *i*-garren enpresaren kuota sektorean ehunekotan edo batekotan.

Zenbat eta txikiagoa izan, aniztasuna handiagoa da, hau da merkatua konpetitiboagoa da, nagusitasuna erakusten duen enpresarik gabe.

Balio minimoa \frac{1}{N} da, merkatua neurri berean banatuta dagoenean enpresa ezberdinen artean. Balio maximoa 1 da, enpresa bakar batek merkatu osoa hartzen duenean, monopolio egoeran esaterako.

## Adibidea 
Demagun bi egoera hauek:

* A egoera: 8 enpresek %10eko merkatu kuota dute sektore batean. Enpresa batek geratzen den %20ko kuota hartzen du osorik.
* B egoera: 5 enpresek %10eko merkatu kuota dute eta 2 enpresek %25eko kuota hartzen dute.

Eman ditzagun Herfindahlen adierazleak, ehunekoak hartuz:

* A egoeran, HHI = 8 \times 10^2 + 20^2 = 1200
* B egoeran, HHI = 5 \times 10^2 + 2 * 25^2 = 1750

Beraz, adierazle honen arabera sektorea anitzagoa edo konpetitiboagoa da A egoeran.

## Kanpo estekak
Venus eta Erromaren tenplua

thumb|300px|Venus eta Erromaren tenplua
thumb|300px|Venus eta Erromaren tenplua
**Venus eta Erromaren tenplua** (latinez *Templum Veneris et Romae*), Erromatar foroaren ekialdeko muturrean dago, Erromako Koliseoa dagoen tokitik gertu. Erromako tenplurik handienetako bat zen eta Venus eta Erroma jainkoen omenezkoa zen.

Hadriano enperadoreak eraikiarazi zuen, tenplu honen eraikuntza, 121ean hasi zuena. Hamalau urte beranduago inauguratu zen, 135ean, baina 141 arte ez zen amaitu, Antonino Pioren erregealdian.

Hadrianok, Neronen Domus Aurearen hondakinen gainean eraiki zuen, eta Neronen Kolosoa mugitu behar izan zen, Koliseoaren ondoan jarri zena, bere izena, estatua honengandik jasotzen duena. Hadrianoren arkitektorik gogokoena zen Apolodoro Damaskokoa, tenplu honetako estatuen tamainaz trufatu zen, eta honek, enperadorea haserrarazi zuen, lehenik erbesteratzea eta, ondoren, exekutatzea agindu zuena.

307an sute bat jasan zuen, eta Maxentzioren aginduz zaharberritu zen. Zaharberritze honek, jatorrizko diseinua aldatu zuen, *exedrae*ak, horma hobi erdizirkularrak, sartuz cella bakoitzaren atzealdean, eta, lurra, haitzurdin polikromatuz zolatuz. Beste zaharberritze bat ere jasan zuen, Flavio Eugenioren garaian, 392 eta 394 bitartean.

Sute batek suntsitu zuen IX. mendearen hasieran, eta eliza batean bihurtu zuten, Santa Maria Nova, Leon IV.aren agintaldian, 850. urtean. 1615ean, beste zaharberritze bat jasan zuen, eta Santa Francesca Romana deitzera pasa zen.

Tamaina handikoa zen, 145 metroko luzera eta 100eko zabalera zuelarik. Tenplua, bi cella nagusiz osatua zegoen. Batak, Venusen estatua zuen, eta, besteak, Erromarena. Cellak, simetrikoki jarriak zeuden, Erromaren estatua zuena, mendebalderantz begira, eta, Venusena zuena, ekialdera. Cella bakoitzaren sarreran, lau zutabe zeuden.

Ekialdeko eta mendebaldeko zatiek, hamar zutabe zituzten (dekastiloa), eta, iparraldeko eta hegoaldeko zatiek, berriz, zortzi, horietako bakoitzak, 1,8 metroko altuera zuelarik, eta korintiar ordenakoak ziren.

Hadrianok, jainkosetako bakoitza izendatuz idazkun batzuk sartu zituen, non "maitasuna" hitza nabarmentzen den, Venus, maitasunaren jainkosa baita.

Gaur egun, egoera onean kontserbatzen da, eraikinaren zati bat kontserbatzen delarik.

## Kanpo estekak
Frantziska Erromatarra

**Frantziska Erromatarra** (; Erroma 1384 - Erroma, ), **Francesca Bussa de Leoni** jaioa, beneditar moja eta mistikoa izan zen. Paulo V.a aita santuak kanonizatu zuen, 1608ko maiatzaren 9an; jaieguna, martxoaren 9an du.

## Bizitza 
Erroman jaio zen, guraso noble eta aberatsak zituela. Hamaika urte zituela, moja izatea erabaki zuen, baina gurasoek Lorenzo Ponzianorekin, Aita Santuaren tropen Erromako komandantearekin, ezkontarazi zuten. Hitzartutako ezkontza izan arren, aski senar-emazte zoriontsuak izan ziren. Frantziska eta Vannozza ezkonahizpek otoitz egin eta behartsu zein gaixoak bisitatzen zituzten; era horretan, gauza bera egitera bulkatu zituzten beste emakume batzuk.

Frantziskaren eskuzabaltasuna 1413-1414. urteetako izurritean nabarmendu zen bereziki. Haren hiru seme-alabetako bi hil ziren Izurri Beltzaren ondorioz, eta sufrimendu horrek behartsuen beharrekiko sentiberatu zuen. Lorenzo zauritua itzuli zen gerratik, eta Frantziskak zaindu zuen, 1436an hil zen arte.

Frantziskak aurrera egin zuen kontenplazio bizitzan. Mirari eta estasiaren dohainak zeuzkan, eta aingeru guardakoaren ikuskaria izaten zuen. Umiltasun, obedientzia eta eroapenagatik nabarmentzen zen. 1425eko abuztuaren 15ean, Jasokundearen egunean, Santa Maria Nova monasterioan, oblatu bilakatu zen beste 9 emakumerekin batera. Hasieran oblatuak nor bere etxean bizi izan ziren, 1433ko martxoan Tor di Specchiko monasterioa sortu zuen arte. Olibeteko oblaten kongregazioak San Benediktoren arauak hartu zituen, eta 1433ko uztailean Eugenio IV.aren onespena lortu zuen. 1436an alargundu zen, eta bera ere Tor de Specchira erretiratu zen.

## Erreferentziak
Maldivera

**Maldivera** edo **dhivehi**a indoariar familiako hizkuntzetako bat da, Maldivetan ofiziala. 300.000 hiztun inguru ditu, gehienak Maldivetan, eta soilik 10.000 Minicoyen (Indiaren administraziopeko uharte bat). Jatorria Indiatik iritsitako hizkuntza prakrito batean du, K. a. 500ean galdua, eta sinhalaren antzekoa da. Denboraren joanean, zenbait hizkuntzaren eragina jaso du: arabierarena —mailegu asko hartu dizkio—, baita, neurri txikiagoan, portugesarena, tamilerarena, hindiarena eta persierarena ere.

Uharteen arteko distantzia handien ondorioz, ahoskatze eta hiztegiko ezberdintasunak nabarmenak dira, bereziki, iparraldeko eta hegoaldeko atoloien artean. Esate baterako, maletar batek ez luke ongi ulertuko Seenu edo Adduko dialektoa.

Taana deritzon idazkera darabil, eskuinetik ezkerrera doana, baina lehen, *dives akurun* izenekoaz idazten zen, ezkerretik eskuinera: hori Islama uharteetara iritsi zenetik XVIII. mendera arte erabili zen, baina, modu ofizialean erabiltzen segitu zen Addun, XX. mendearen hasiera arte.

Hiru mailako klase ezberdintasun bat du: lehena, *enme maa goiy*, klase altu eta erregetzako jendeari buruz edo handikiekin hitz egiteko erabiltzen da, baita herrialdeko telebista eta irratian ere; agure, ofizial eta ezezagunekin, bigarren maila erabiltzen da, *maa* *goiy*; azkenik, jende gehienak eguneroko bizitzan hirugarren maila darabil, *aadaige goiy*.

Ez dago *Kaixo!* edo *Agur!* esateko zuzeneko itzulpenik: ohiko agurra *Nora zoaz?* (*Kontaaka*) galdetzea da.

Euskarak *atoloi* hitza (koral uharte edo arrezifezko eraztuna) *atholhu* hitzetik hartu dio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Haza

**Haza** esanahi desberdineko hainbat gauza izan daiteke:

## Lekuak 
* Haza, Burgos probintziako herria.
* Adrada de Haza, Burgos probintziako herria.
* La Sequera de Haza, Burgos probintziako herria.

## Pertsonaiak 
* Ofra Haza, abeslari israeldarra.
* Paolo de la Haza, futbolari peruarra.
* Óscar Haza, kazetari dominikarra.
* Plutarco Haza, aktore mexikarra.
* Ahmed Muhammed Haza Al Darbi, Guantanamon preso egondako arabiarra.
Albillos

**Albillos** Espainiako Burgosko probintziako Alfoz de Burgos eskualdean dagoen udalerria da. 2008ko datuen arabera 219 biztanle zituen 17,72&nbsp;km²-ko azaleran.

Probintziako hiriburutik gertu egoteak inguruko udalerriek jasandako biztanleria galeratik salbatu du Albillos.

## Demografia 
## Biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Burgosko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Seenu

**Seenu** edo **Addu** atoloi bat da, Maldivak uharteetan dagoena, Indiako ozeanoan. Atoloia osatzen duten uharteetatik, sei baino ez daude populaturik. Meedhoo, Hithadhoo, Maradhoo, Feydhoo, Gan eta Hulhudhoo dira populaturiko uharte horiek, eta 28.000 biztanle inguru dituzte denetara.

Atoloi honetan Divehi hizkuntzaren dialekto bat hitzegiten da, herrialdearen gainontzeko lurraldeetan erabiltzen denaren oso ezberdina, gainontzeko atoloietatik oso urrun baitago. 1959 eta 1963 artean, banakuntza saiakera bat izan zen: Suvadivako Errepublika.

## Base militarra 
Erresuma Batuko Itsas Armadak base bat ezarri zuen atoloi horretan 1957an, Ekialdeko Flotaren laguntza base izan zedin. Hasieran Port T eta ondoren RAF Gan izena izan du.

## Kanpo estekak
Villegas

**Villegas** Espainiako Burgosko probintziako Odra-Pisuerga eskualdean dagoen udalerria da. 2007ko datuen arabera 104 biztanle zituen 24,593&nbsp;km²-ko azaleran.

## Biztanleria 
## Leku interesgarriak 
* Donejakue Apostoluaren eliza (Villamorón)

## Ikus, gainera 
* Burgosko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Baños de Valdearados

**Baños de Valdearados** Espainiako Burgosko probintziako Ribera del Duero eskualdean dagoen udalerria da. 2008ko datuen arabera 407 biztanle zituen 36,52&nbsp;km²-ko azaleran.

## Demografia 
## Biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Burgosko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Baños de Valdearadosko Udalaren webgunea
Bosques de Palermo

300px|thumb|eskuinera|Rosedaleko lakuko ikuspegia, parkean aurkitzen diren hiru lakuetako bat.
300px|thumb|eskuinera|Buenos Aireseko Lorategi Japoniarra dagoen basoa.
[300px|thumb|eskuinera|Rosedalaren ikuspegia, Bosques de Palermo multzoaren barnean dagoen [parkerik ospetsuenetako bat]]

***Bosques de Palermo***, ofizialki ***Parque Tres de Febrero*** Buenos Aireseko Palermo auzoan 25 hektareako gune berde bat eratzen dute.

Casares eta Askatzailearen Etorbidea etorbideen artean kokatuak, bertako zuhaizti, laku eta arrosadiengatik nabarmentzen da, honen diseinuan, Carlos Thaysek parte hartu zuelarik.

1875eko azaroak 11n inauguratua izan zen eta Juan Manuel de Rosasen jabetzakoak izan ziren lurretan eta Buenos Aireseko probintziak konfiskatu zituen lurretan kokatuak daude. Bere izenak azken honen erorketa Caseroseko guduan gogorarazten du 1852ko otsailak 3an eta Vicente Fidel Lopezek proposatu zuen 1874an, parkearen sorreraren legea onartu zen urtea.

Jende askok zeharkatzen ditu baso hauek egunero, oinez edo bizikletan, eta, jende kopurua, biziki areagotzen da aste bukaeratan. Gunean aurkitzen diren hiru laku artifizialetatik txalupan ibilaldiak ere egin daitezke.

Parkerik ezagunenetako bat, El Rosedal da, behin gurutzatu ondoren, parkeari izena ematen dioten arrosadiak ikus daitezkeen zubi zuri bat duena. Parke honetan, aisia aktibate ugari egiten dira ikaslearen egunean (irailak 21), Parke hau osatzen duten gainontzeko parkeetan bezala.

Hiriko toki honetan dago Galileo Galilei Planetarioa, eraikuntza oso berezia duena, hiru arkuk eutsitako esfera bat baita. Bere barnean egiten diren proiekzioetan, galaxiako planeta eta izarrak ikus daitezke.

Inguru honetan, Buenos Aireseko Lorategi Japoniarra, Buenos Aireseko Zooa eta Buenos Aireseko Lorategi Botanikoa ere daude, Italia Plazan amaitzen direnak, Palermo auzoaren erdian, Santa Fe Etorbidea izeneko etorbide tradizionalarekin, Olerkarien Lorategiaz gain, hantxe bertan dagoena, non, idazle ospetsuen eskultura garrantzitsuak ikus daitezkeen, William Shakespeare, Paul Groussac eta Alfonsina Storni, beste batzuen artean.

## Kanpo estekak
Suvadivako Errepublika

**Suvadivako Errepublika Batua** (divehiz އެކުވެރި ސުވައިދީބު ޖުމްހޫރިއްޔާ), denbora tarte labur batez mantendu zen herrialde bat izan zen, Maldivak uharteetako hegoaldeko separatista errepublikar talde batek eratua, zehazki, Seenu, Huvadu eta Fuahmulah atoloietan. Suvadivak, independentzia, 1959ko urtarrilak 3an aldarrikatu zuen, eta 1963ko irailak 23an errenditu eta gainontzeko Maldiva uharteekin batu ziren, Maleko Gobernu Zentralera botere transferentzia baten bidez. Abdullah Afeef herriko presidentea izan zen.

*Suvadive* (divehiz ސުވައިދީބު) Maldivak uharteetako hiru hegoaldereneko atoloientzako antzinako izen bat da. XVI. mendearen amaieran, Huvadu atoloiaren izen ofiziala bihurtu zen, baina, gaur egun, jada ez da horrela deitzen.

## Bibliografia 
* Xavier Romero Frías, *The Maldive Islanders, A Study of the Popular Culture of an Ancient Ocean Kingdom*. Bartzelona 1999, 

## Kanpo estekak
Sakura

[thumb|[Fukushimako sakurak|207x207px]]

 Japonian, zenbait gereziondoen (eta batez ere japoniar gereziondoaren) loreei ematen zaien izena da. Sakura, Prunus generoko hiru landare espezieri ere deitzen zaie. Udaberrian gertatzen da bere loraldia. Japonian,  jaialdia egiten da bere omenez, bertako lorerik esanguratsuena baita, ez ofiziala, baina. Jaialdi honetan, senideak eta lagunak, gereziondoak dauden parkeetan biltzen dira, zuhaitz hauen itzalpean, eta, piknik bat bezala, jakiak banatzen dituzte, loreen agerpena ospatzen duten bitartean.

Urtean zehar, gereziondoak, soilik hosto berdeekin estaliak egoten dira, eta, neguan, hosto horiek galtzen dituzte, baina, udaberriaren hasiera aldean, loratu egiten dira, parkeak, euren laino arrosa itxurarekin apainduz.

## Ikus, gainera 
* , soilik Kenroku-en parkean dagoen sakura mota da.
* Yoshino gereziondo

## Irudiak 

Image:SakuraHealed.png|Somei Yoshino Sakura
Image:Kyoto cherry tree blossom.JPG

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hanami

thumb|320px|Hanami jai bat.
thumb|320px|*Hanami* Ueno parkean
 loreen edertasuna ikustean datzan japoniar ohitura da, baina, oro har, hitz hau, gereziondoak loratzen diren eta, japoniarrak, masiboki, parke eta lorategietara, loratutako gereziondoak ikustera joaten diren garaiarekin lotzen da. Martxoaren amaieratik apirilaren hasiera arte, gereziondoak, Japonia osoan loratzen dira, hegoaldetik iparraldera, eskualde ezberdinetako klima ezberdinen arabera. Urteko lehen gereziondoak, Okinawa uharteetan (hegoaldereneko tokia) loratzen dira, urtarrilean, eta, azkenak, Hokkaido uhartean (iparralderenekoa).

Loratzearen iragarpena () urtero iragartzen du meteorologia bulegoak. Ospakizun honetan, jendea, parkeetara joaten da, gereziondo loratuak ikustera, eta, ohi, piknik bat eginez, familia edo enpresarekin (ohikoa da enpresetako langileak, egun asko lehenago, gereziondoen azpiko tokirik hoberenak gordetzen ikustea). Hanamiak, gauean jarraitzen du eta  deitzen dute.

Toyo Itok, japoniar arkitekto ospetsua, bere haurtzaroko gertakari hau, arkitektura egiteko modurik erraz eta ederrena bezala katalogatuz gogoratzen zuen, gereziondoen itzalpean zeuden mahai oihal handien bidez.

## Hanamiaren toki tradizionalak 
Tokion:

* Ueno parkea, Shinjuku Gyoen, Chidorigafuchi, Sumida koen, Aoyama hilerria, Koishikawa korakuen, Inokashira

Yokohaman:

* Kamonyama parkea, Sankeien

Kioton:

* Maruyama, Heian santutegia, Arashiyama, Kamogawa, Daigoji tenplua

## Ikus, gainera 
* Yoshino gereziondoa

## Kanpo estekak