Herrera de Pisuerga

**Herrera de Pisuerga** Palentziako udalerria da, Boedo-Ojeda eskualdean dagoena, Carrion de los Condes-eko barruti judizialean. Pisuerga eta Burejo ibaien elkargunean dago, itsas mailatik 844 metrotara eta 1895 biztanle ditu (INE 2024).

Udalerrian, Pisoraca hiriaren aztarnategi arkeologikoa dago, Legio IV Mazedonikoak okupatu zuen lekuan K.o. I. mendean. 1902an hiri titulua eman zitzaion herria Karramarroaren Jaialdiagatik da ezaguna; izan ere, karramarro autoktonoaren izurriteak Herrerako ibaiertzetan bizi zen krustazeo horrekin amaitu zuen eta horregatik, bere omenez, jaialdia egin zen. Hestebeteen industria bikaina du - bereziki odolkiak egiten dituzte -, kontserbak eta gazituak, baita fruta-baratzeak ere badaude, babarrunen laborantza nabarmenduz. Iparraldeko Done Jakue bideko herrietako bat da, Besaiako ibilbidean.

## Toponimia 
Toponimiaren ikuspuntutik eta Roberto Gordaliza-ren ikerketen arabera, Herrera izena latinetik dator, konkretuki, ferraria hitzetik (errementaritza esan nahi duena; gaztelaniaz, "herrería" esaten da). Izenaren bigarren zatiari dagokionez, Pisuerga ibaiari egiten dio erreferentzia, eta autore batzuek hiriak izan zuen beste izenarekin lotzen dute: *Pisoraca*; ikuspegi filologiko batetik, «Pisuerga»   Pisoraca hitzetik datorren forma erregularra baita.
## Geografia 
Udalerriak honako alkate-auzo hauek ditu:

* Naveros de Pisuerga
* Olmos de Pisuerga
* Ventosa de Pisuerga
* Villabermudo

## Historia 
[ezkerrera|thumb|[Pisoracako|Pisoracako erromatar kanpalekuko *cannaba*n egindako indusketak]]

### Antzinaroa 
[ezkerrera|thumb|Herrera de Pisuergako nekropoli bisigodoaren gerriko-orratza; [Espainiako Arkeologia Museo Nazionala|Arkeologia Museo Nazionala]]
Antzinako Pisoraca erromatarra, Mazedoniako IV. Legioaren kokalekua izan zen, K.a. 20 eta K. o. 40. urteen bitartean, Zesar Augustok kantabriarrak menperatzeko eta haien jabetzak erromanizatzeko borrokatzen zuen garaian. Gaur egungo zenbait ikertzailek zalantzan jartzen dute gune horrek kantabriar gerren garaiko erromatar kanpamendu bat izatea. Haien ustez, kokalekua Kantabriako gerren ondoren sortu zen eta ez gerren garaian.

Dena dela, legio hau Mogontiacum-era (Mainz, Alemania) eraman zuten eta bere kanpamentua Ala Parthorum izeneko zalditeriako unitate laguntzaile batek okupatu zuen. Ala Parthorum unitateko figlinaren (zeramikagintza-tailer edo zigilu) markarekin zigilatutako eraikuntza-materialak dokumentatu dira. Horiez gain, zeramika arrunta, Terra Sigillata Hispanikoa, beira piezak eta armak ere agertu dira. Aurkikuntzen artean badaude ere zaldientzako begi-babesgarri bat eta arreoko eta estribuen metalezko hondakin batzuk. Cohors I Galica Equitata civium romanorum unitatea Herrerako (garai hartan Pisoraca) eremuan kokatu zen, Ala Parthorum Mauritaniara lekualdatu ondoren. Domiziano enperadorearen garaian egin zen aldaketa hori, Penintsulan zeuden zaldien garnizio-unitateak ahuldu zirelako. Ondoren, unitate hori *Cohors equitata* bihurtu zen, eta Praefectus cohortis ofizial zaldun batek agintzen zuen, Romanorum civium estatusa jasoz. Horrek ahalbidetzen zien kideei, legioaren zaldien eta oinezko tropen antzeko jantziak erabiltzea.

Geroago, kokaleku bisigodoa izan zen, hiriaren hegoaldean induskatutako nekropoli batek erakusten duen bezala. Bertan agertutako apaingarri pertsonalek, VI. mendearen amaierako kronologia eskaintzen digute, eta bateratzearen ondoren, VII. mende osoan iraun zutela jakin dezakegu. Horrela, bidaiariek eta jakintsuek emandako aipamen isolatu batzuk alde batera utzita, hala nola, Ambrosio de Morales edo Ceán Bermúdez emandakoak, Herrera de Pisuergako nekropoli bisigodoaren ikerketa arkeologikoaren hasiera 1931-1932. urtera arte atzeratu zen. Hiritik igarotzen den Burejo ibaiaren ertzetik hurbil dago eta gaur egungo hilerriaren ondoan. Duela hainbat hamarkada aurkitu zuten, ustekabean, laborantza ureztatu batzuk sortzera joan zirenean. Indusketa ofizialak Julio Martínez Santa-Olallak zuzendu zituen, Antzinako Indusketa eta Ondare Goi Batzordeak babestuta, eta hilobi-multzo bat erakutsi zuten Iparraldeko goi-lautada mundu bisigodoan paregabea dena. Hilobiez gain, nekropoliaren garaikoak zirela uste diren eraikuntza-hondakinak ere aurkitu ziren.  

Udako kanpaina berriak 1960, 1961, 1976 eta 1983an egin ziren, baina 2016ko ekainera arta beste hogei hilobi berri batzuk aurkitu zituzten 1930eko hamarkadan induskatutako eremuaren inguruan, horiek Victorio Macho kalea handitzeko obrak ziren. Obra horiek Herrera de Pisuergako Udalak eta *IE University*-ko Arkeologia Unitateak sustatu eta gauzatu zituzten, *Instituto de Estudios Pisoracarekin* lankidetzan. Herrera de Pisuergako aztarnategia Interes Kulturaleko Ondasun izendatu zuten 1993an.

Santa-Olallaren arabera, hobiak 80 cm-ko sakoneran zeuden induskatu zirenean. Hilobi gehienak ekialdetik mendebaldera orientatuta zeuden, lerrokatuta, eta errekarriz edo harriz mugatuta zeuden. Hobien barruan, egurrezko zerraldoak zeuden, burdinazko iltzeak edo ohatilak aurkitu zituztelako. Garai hartan, berrogeita hamabi hilobi aurkitu ziren guztira, eta, aurkitu berri ziren beste hogei hilobiekin batera, nekropoli hau Espainiako iparraldeko zabalenetako bat da. Horietatik 19k apaingarri pertsonalak zituzten barruan. Hatuetan aurkitutako materialen artean, 1908tik aurrera arpilatutakoak nabarmentzen dira eta baita Zeissek aipatutakoak ere: hiru fibula, hiru plaka liriforme, gurutze-formako plaka bat eta lehoien hobiko Danielen eszena adierazita zuen plaza zurrun bat. Hemeretzi hatu horietatik hiru, berrienak, oraindik aztertzen ari dira, eta, horrela, pieza ezagunen sorta zabaltzen ari da, tradizio germaniarreko nekropoli bisigodo "klasiko" baten izaera aldatu gabe.

### Erdi Aroa 
thumb|Aguilarreko atea, Herrera de Pisuergako harresi zaharrenetik datorrena. Harresia deseraiki zuten eta Hegaztien parkean kokatu zen
thumb|Ate Berria edo Omenaldikoa
1130ean, Alfontso VII.ak Pedro de Lara kondea atxilotu zuen, bere azpijokoengatik eta erresuman sortzen zituen arazoengatik. Honela, 1131. urtean, Herrera de Pisuergako gaztelua errenditzea lortu zuen, kondearen jarraitzaileen esku zegoena.

1184an, Alfontso VIII.ak Ferreruela hiribilduari (Herrera) foru bat eman zion: “Pisuerga deitzen dioten ibaitik Bur deitzen dioten ibairaino daukadan lur sail guztia emango dut, Herrera dorretik jaitsi ahala, muga edo mugarrian baitago, Bur ibaia Pisuergarekin nahasten den lekuraino”. Hala ere, hiribildua Laratarren jaurerriaren agindupean jarri zuen, izan ere, haiek aurreko jabetza aldarrikatzen zuten eta orduan berretsita ikusi zuten. 

1330ean, Alfontso XI.ak, hiribildua, gaztelua eta herrixkak erosi zituen 180.000 marabedirengatik. Gainera, hainbat pribilegio eman zituen herria eta bere herrixkak birpopulatzen eta berreraikitzen lauguntzeko helburuarekin, Fernan Ruiz de Castañedak egindako eraso eta arpilatzeen ondoren suntsitutak izan ziren eta.

Hainbat jauntxoren mende egon ondoren eta Joan I.a Gaztelakoak emandako kontzesioaren ondorioz, Herrerako hiribildua, Fernández de Velasco familiaren jaurerri izatera igaro zen 1379tik aurrera eta XIX. mendera arte; ordutik aurrera de Frías dukeak Herrera de Pisuergako jauntxoak izango ziren. Familia honek babestuta, frantziskotarren komentu bat sortu zen XV. mendearen amaieran.

### Aro Modernoa 
thumb|Jacinto Salazar Jaunaren Etxeko armarria
Aipagarriak dira Karlos V.ak Herreran egin zituen bi egonaldi dokumentatuak, bata 1517ko urriaren 28an eta bestea 1522ko uztailaren 31n. XVIII. mendearen amaieran, Gaztelako kanala eraikitzen hasi zirenean, Juan de Homar koronela bizi zen Herreran, eta honek, Herrerako eta eskualdeko jarduera ekonomikoa berpizteko helburuarekin, Herriaren Adiskideen Elkarte Ekonomiko baten sorrera bultzatu zuen. 

### Aro Garaikidea 
Independentzia Gerraren urteetan, frantses tropek, hiribildua birritan inbaditu zuten, 1808. eta 1812. urteetan. Urte haietan, hiribildua, Villadiegoko Alderdiaren parte zen, bakarrik zeuden herrien kategorian. Halaber, 1785. urtetik 1833. urtera bitartean Burgoseko Intendentzia osatzen zuten hamalau herrietako bat izan zen, 1787ko Floridablancako Zentsuan, jaurerri-jurisdikzioan, titularra, de Frias dukea izanik.

1836ko desamortizazioak San Bernardinoko frantziskotar komentuaren amaiera ekarriko zuen (gaur egun hormatxoak bakarrik geratzen dira). XIX. mendearen erdialdean, Gaztelako Kanalak Herreran irin-fabrika batzuk egotea eta, ondorioz, aleen salerosketa bultzatu zituen. 1862an trenbidea instalatu zenean, garai modernoen lehen sintomak sentitzen hasi ziren. Mende berriaren hasieran, zehazki, 1902. urtean, Maria Kristina erregina erregeordearen dekretu baten bidez, Herrera de Pisuergari hiri titulua eman zitzaion.
## Demografia 
Herrera de Pisuergak 1895 biztanle ditu (2024ko INE-ren datuen arabera).
## Kultura 
### Ondarea 
* Erromatar harresiaren aztarnak: Plaza Nagusian daude. Mazedoniako IV. Legioko kanpamentua babesten zuen harresiaren hondarrak.  Herrera de Pisuergan egon zen kantonatuta, Kantabriako gerren ondoren.
* Arkeologia-gela: hiriko iragan erromatarraren interpretazio-zentroa.
* Ate Berria: XVI. mendearen erdialdekoa.
* Armarridun etxeak: Lara, Velasco, Salazar eta Ladron de Guevara familienak nabarmentzen dira.
* Hegazti-bilduma: Hegaztien parkean dago. Mundu osoko txori eta hegaztien sorta zabala biltzen du.

thumb|Ibaiko Karramarroaren Interpretazio Zentroa, 2014an zabaldua

; Ondare zubigilea

* San Frantziskoko zubia. Hareharrizko obra zibila da, XVII. mendean eraiki zena eta XVIII. eta XIX. mendeetan zaharberritu zena. Penintsulako zubi egitura barroko interesgarrienetakotzat jotzen da. N-611 errepide nazionalaren ondoan dago, eta, gaur egun, Sotresgudo eta Villadiegorako errepideari ematen dio zerbitzua.
* Burejo ibaiaren gaineko Zubi Zaharra. Bi begiko zubi ederra da, hemeretzigarren mendeko hareharriz egina, Palentzia-Santander errege-bideari zerbitzua emateko eraiki zena. N-611 errepidean dago kokatuta, 80 KParen parean, bide osagarriaren barruan, egungo errepide nazionala saihesbide batetik baitoa.
* Burejo ibaiaren gaineko Zubi Berria. 1990ean eraiki zen hormigoi armatuzko egitura hau, N-611 errepide nazionalaren saihesbideari zerbitzua emateko, "Errepideen Lehen Plan Orokorra. Saihesbideak" izenekoaren barruan. Galtzada horretako 80. KPan aurkitzen da.

thumb|Doluminen zubia

* Doluminen zubia. Palentzia-Santander lineari zerbitzua ematen dion trenbideko obra zibila. Penintsulako trenbide-trazadurarik zaharrenetakoa da, XIX. mendearen erdialdean hasi zen eta aldaketa gutxi izan ditu. Pisuerga ibaiaren ibilgua zeharkatzen du, eta N-611 errepide nazionaletik ikus daiteke, gutxi gorabehera 78,800 KPan, Herrera de Pisuerga herrian sartu baino lehen, goranzko noranzkoan.

thumb|San Andresko pasabidea Pisuerga ibaiaren gainean

* San Andreseko pasabidea. Altzairuz eta egurrez eraikitako egitura ederra, Pisuerga ibaiaren ibilgua zeharkatzen duena, San Andres presara iritsi baino lehen. 2015-05-12an inauguratu zen, eta Gaztelako Kanaleko interpretazio-zentrora  edo alboko zirga-bideetatik ibiltzen diren oinezkoen eta txirrindularien joan-etorrietarako balio du.
* Karramarroaren Etxeko pasabidea. Zurezko, estribuko hormigoi armatuzko eta altzairuzko egitura mistoa da, eta Herrera de Pisuerga hiribilduko ibai-karramarroaren interpretazio-zentrora sartzeko balio du. Burejo ibaia zeharkatzen du. 2014an inauguratu zen.

alt=|thumb|La Maroma gabarra, Pisuerga ibaiaren gainean.

* Zubi Batela (La Maroma gabarra) Pisuerga ibaiaren gainean. Erdi aroan Pisuerga ibaiaren ibilgua zeharkatzeko erabiltzen zen pasabide natural baten ondoan dago. Leku egokia zen, urak gora egiten zuenean, ibaiertzeko lizar lodietan finkaturiko maroma-sistema bat kokatzeko, eta haiei helduta, ontzia ibaiaren bidegurutzean aurrera joateko. XIX. mendearen erdialdean, hormigoizko estribo edo ainguraleku bat eraiki zen eskuinaldean, soka-sistema finkatzeko. Duela gutxi, ibaia zeharkatzen duen ontzia berreraiki dute, eta urertzetik ertzera igaro nahi duten ibiltariei eta txirrindulariei ematen die zerbitzua. San Andres Pasabidetik oso gertu dago.

### Festak eta tradizioak 
alt=|thumb|Pisuerga ibaian dagoen Marqués de la Ensenada itsasontzi turistikoa, Gaztelako Kanalaren Interpretazio Zentrokoa
thumb|Ibaiko karramarroaren monumentua

* Ibaiko Karramarroaren Gorespen Festa: Herriko festa nagusia. Abuztuko lehen asteburuan.
* Ama Birjina Piedadekoaren festa: Iraileko hirugarren asteburuan.
* Elikagaien erakusketa. Boedo/Ojedako patataren gorespen festa: Produktu honen erakusketa, dastaketa eta lehiaketa.
* Erromatar azoka: Asteburu alaia, non herriak bere iragan erromatarra gogoratzen duen. Uztaileko 2. asteburua.
* Malabaria: malabareen, suaren eta orekaren ikuskizunak egiten dituzten artisten kontzentrazioa.
## Ikus, gainera 
* Palentziako udalerrien zerrenda