Martin Heidegger

**Martin Heidegger** (Meßkirch, Alemania, 1889ko irailaren 26a - Friburgo, Alemania, 1976ko maiatzaren 26a) filosofo bat izan zen. Aditu askok XX. mendeko pentsalari eta filosofo garrantzitsuentzat jotzen dute. Haren lanak, batez ere, fenomenologian eta Europako filosofia garaikidean eragina izan bazuen ere, hortik harago ere izan du eragina arkitekturan, literatur kritikan, teologian eta zientzia kognitiboetan, besteak beste. Fenomenologiarekin, hermeneutikarekin eta existentzialismoarekin ere lotu izan da. Haren libururik ospetsuena, *Sein und Zeit* (1927) (*Izatea eta denbora*), XX. mendeko filosofiako lanik garrantzizkoenetakotzat jotzen da

Hasieran, Edmund Husserl-en ikaslea izan zen; bere maisuaren proiektu fenomenologikoan murgilduta egon zen, eta bere interesa berehala zentratu zen *izate*aren zentzuari buruzko galderan. Galdera horrek gidatuko zuen bere pentsamenduaren zati handi bat, eta 1927an argitaratutako *Izatea eta denbora* (Sein und Zeit) obrarekin hartu zuen nazioartean ospe handia, «erantzun» bat emateko saiakera dela-eta, baita, berariaz, filosofikoak diren arloetatik harago ere.

1930eko hamarkadan gertatu zen bere filosofiaren *giroa* deitu izan dena (alemanez, *Die Kehre*), *Humanismoari buruzko gutuna* eta *Metafisikarako sarrera* obrekin. Horrela, bere pentsamendurako bide berri bat prestatu nahi izan zuen, metafisikatik urrun egongo zena. Hans-Georg Gadamer-en arabera, termino horrek, azkenean, batu ditu Heideggerrek garatutako filosofiaren aurkako proposizio guztiak.

Heideggerrek filosofia frantsesean izan duen eragina bereziki nabarmena izan da. Hori, batez ere, honako filosofo hauetan ikus daiteke: Jean-Paul Sartre, Jean Beaufret, Emmanuel Levinas, Jacques Derrida, Maurice Merleau-Ponty eta Michel Foucault.​

Era berean, Heideggerren pertsonalitateak eta obrak eztabaida gehien sortu duten filosofoetako bat da 1933-1934 aldian izan zuen jarreragatik. 1933 eta 1945 artean Adolf Hitler boterera iritsi ondoren, Friburgoko Unibertsitateko errektore izan zen bitartean mugimendu iraultzaile kontserbadorearen intelektual nagusietako bat izateaz gain Alderdi Naziko kide eta jarraitzailea izan baitzen. Eztabaida dago bere filosofia nazismoarekin bat ote datorren azaltzerakoan.

## Bizitza 
### Lehengo urteak
thumb|Martin Heideggerren sortetxea.|ezkerrera
Martin Heidegger Messkirchen jaio zen, Baden barrutian, 1889ko irailaren 26an. Friedrich Heidegger (upelgile eta sakristaua) eta Johanna Heidegger (Johanna Kemp ezkongabean) izan zituen guraso, eta benetako giro katolikoan hazi zen.

Heideggerrek Konstantzako (1903-1906) eta Friburgoko (1906-1909) seminario txikietan egin zituen bigarren hezkuntzako ikasketak.​ 1907ko udan, Aita Conrad Gröberrek, Konstantzako apaiztegiko zuzendaria eta etorkizuneko Friburgoko artzapezpikuak, Franz Brentanoren 1862ko tesia utzi zion, *Aristotelesengan izatearen esanahi anitzez*.​ Heideggerrek geroago esango zuen liburu hori izan zuela «greziar filosofian zeharreko lehen gida», eta Aristotelesen irakurketara eramango zuena.​ Berak dioenez, Aristotelesen «izatea modu askotan esaten da» esaera ospetsua erabakigarria izan zela bere pentsatzeko eran. 

1909an, Edmund Husserl-en *Logika ikerkuntzak* (Logische Untersuchungen) irakurri zituen, eta, urte bereko irailean, Tisiseko Jesusen Lagundian nobizio gisa sartu zen, Feldkirchetik gertu, baina, urrian, alde egin zuen osasun arrazoiengatik. Ekonomia aldetik urri, Friburgoko seminariorako hautagaitzara aurkeztu zuen bere burua, non 1909ko neguan sartu baitzen.​ 1911n, bihotzeko arazoak izan zituen berriro, eta horrek apaiz gaitasunari buruzko zalantzak eragin zizkien apaiztegiko arduradunei. Azkenik, udako susperraldian, uko egin zion apaiztegiari, konturatuta nahiago zuela Filosofia Teologia baino. 1911 eta 1912 artean, Filosofiako ikasketak egiten zituen bitartean, Matematika, Fisika eta Kimikako irakasle gisa eman zuen izena finantza-egonkortasuna lortzeko.​ Bere heziketa erlijiosoa, Eskolastikara modu berezian hurbiltzeko aukera eman ziona, bere prestakuntza atipiko izatea bihurtzen du; bada, une horretan, filosofiako mintegiak neokantismoak markatuta daude. 1913an, *Epailearen doktrina psikologismoan* tesia idatzi zuen Artur Schneiderren zuzendaritzapean.

Teologia katolikoa, natura-zientziak eta filosofia ikasi zuen Friburgoko Unibertsitatean. Bertan, Heinrich Ricketen ikasle izan zen, Badengo Eskolako neokantismoaren berritzaile nagusietakoa eta, gero, fenomenologiaren sortzailetzat hartzen den Edmund Husserlen laguntzaile. 1915ean hasi zituen bere irakaskuntza lanak Friburgon; ondoren, Marburgen aritu zen 1923tik 1928 arte. Urte horretan, Friburgora itzuli zen Filosofiako katedran Husserlen ondorengoa izateko>.

Heideggerren bizitzaren puntu polemikoena, nazismoarekin izan zuen loturarekin du zerikusia. 1933an, Hitler aginteaz jabetu orduko, Heidegger Friburgoko Unibertsitateko errektore izan zen hautatua, eta NSDAPren kide egin zen. Nazional-sozialista izan arren, ez zegoen ados Berlinen nagusitu zen kultur politikarekin, eta alderdiko lehiakide batzuen biologiaren aldeko ideologia ere kritikatu zuen, bere ustez arrazakeria modernitatearen beste ezaugarri bat besterik ez zelako. Aliatuek Alemania okupatu eta gerra bukatu arte Alderdi Nazional-Sozialistako kide izaten jarraitu zuen, eta, autore batzuen ustez, hil arte mantendu zuen pentsamoldea
Desnazifikazio komite frantsesaren aurrean deklaratu zuen NSDAPri atxikitzea Alemanian komunismoa ez nagusitzeko modua izan zela. Gerraostean, 1951a arte, irakastea debekatu zioten.

Heideggerren aldekoek, batik bat Hannah Arendt juduak, bere nazismoa *akats pertsonal* gisa zuritu dute, eta, haren filosofiaren gainean, ez duela islarik  izan defendatu dute. Kontrakoek, berriz, Emmanuel Lévinas, Karl Löwith edo Adornok esaterako, adierazi dute Heideggerrek nazismoa babesteak haren pentsamoldearen akatsak islatzen dituela. Kontua da bere filosofian oinarrizkoak ziren «Dasein» gisako kontzeptuei, ondoren etorri zen Hirugarren Reicharen garaian konkrezio politiko jakin bat eman ziela Heideggerrek. Adibidez, «Dasein» errealitate aurrekontzeptual bat izatetik, herri alemanarekin identifikatzera pasatzen da, edo, posibilitate multzo izatetik, estatu alemana izango den proiektua izatera
## Filosofia 
Heideggerren lana Ilustrazioko ziurtasunen aurkako erreakziotzat aurkeztu izan da. XX. mende hasiera hartan, Heisenberg fisikariak ziurgabetasun printzipioa garatu zuen; Gödel matematikariak ez-osotasunaren teoremak formulatu zituen, eta Freudek, bere psikoanalisia medio, zalantzak sortu zituen Ni-aren ulerkeran. Leyteren arabera, ziurgabetasun teoriko horien testuinguruan, Heideggerrek *izate*-aren gaineko galdera berreskuratzea proposatu zuen.

Heideggerren programa filosofikoa *izatea*ren gogoeta berri bat plazaratzea izan da, *izatea*ren zentzuari buruzko galdera berri bat pausatzea. Horrekin, izatea, izakitik berezituz, kategorietara murriztetik eta interes epistemikoen monopoliotik libratu nahi du. Asmo horretan, metafisika gisa ulertzen den filosofiaren historia guztiari, kritika egingo dio lehenik, gero kritika handik eratortzen den modernitatean zentratzeko, batez ere, praktika tekno-zientifikoan, gizarte administratuaren antolaketan eta harreman pertsonalak  artifizial bihurtzean
Programa hori gauzatzeko landu beharreko esparrua ontologia izango da. Bere irakasle Husserlen ikuspegi fenomenologiko klasikoaren aurka abiatuko da. Fenomenologiaren aurka jotzeko bi arrazoi ditu Heideggerrek: alde batetik, ez du onartzen fenomenologiak behar duen ezagutzaren auto-oinarritze kartesiarra; bestetik, fenomenologiak proposatzen duen ikuskera huts ustez neutroa arbuiatu, eta ikuskera hermeneutikoa hobetsiko du, oinarrizko ontologia bat hausnartzeko bidean.

### Oinarrizko ontologia edo Izatearen zentzua 
thumb|right|Izatea eta denbora (1927).
Heideggerrek argudiatu zuen, Platonez geroztik, *izatea*ren esanahia gaizki ulertu dela Mendebaldeko filosofian. Izan ere, gai hori jorratzean, entitate jakinak eta haien ezaugarriak izan dituzte ardatz, eta, horren ondorioz, *izate*aren auzi ontologikoari, entitate edo izaki ontikoei dagokien erantzuna eman zaie. Grekoentzat, *izate*a errealitate objektiboarena izan da; modernitatean, *izate*a subjektuak ipiniko du, baina, bietan, *izate*a intelektual bihurtu da. *Izate*a ezagutu beharreko objektu soil gisa eta subjektua ezagutzaile soil gisa hartu dela salatuko du Heideggerrek

Heideggerren aburuz, gaizki ulertze horrekin ezin da bizitza edo historikotasuna ulertu. Beharrezkoa izango da izatearen arazoa birplanteatzea, izatearen zentzuaz galdetzea, baina, oraingoan, denboraren auziarekin lotuta agertu beharko du. Beste modu batean esanda, Platonek *izate*a denbora gabekoan kokatu bazuen, Heideggerrek denborazkoan kokatu nahiko du. Asmo hori, bi eginkizunetan gauzatu behar da. Alde batetik, «Dasein»aren analisi bat egin behar da denborazkotasunaren eremuan, eta, bestetik, metafisikaren historiaren deuseztapenari ekin behar zaio denborazkotasuna kontutan hartuz.

### «Dasein»-a 
*Izate*aren auziari modu egokian ekiteko, beharrezko da galdera planteatzeko gai den izakiaren analisitik hastea. Halako galderak planteatzeko gai den izakiaren analisia egingo du Heideggerrek; horregatik da oinarrizko ontologia bat edo hermeneutika. Izaki hori gizakia da, baina Heideggerrek, pentsaera tradizionaletik aldentzeko, *gizaki* hitza baztertu, eta, bere ordez «Dasein» hitz alemana erabiliko du. Erabilera arruntean, existentzia esan nahi du baina «Da-sein»” gisa «Hor-izan» esanahia ere hartzen du. Heideggerren erabileran, beraz, «Dasein»a ez da gauza bat, existentzia bat baizik, eta, bere izateko moduari, «munduan-izan» deituko dio.

Heideggerrek bere lehen ikastaroetatik bereizten zuen jada ezberdina zela gauzak eguneroko bizien munduan topatzea edo horiengana asmo teoriko batekin hurbiltzea. Ondorioz, «Dasein»a elkar munduko jendeaz eta bizien munduko gauzekin topatzen den heinean sortuko da *ni*a. *Izatea eta denbora* (1927) bere obra ezagunenean agertzen da «Dasein»aren analisi sistematikoena. Liburu hori, i*zate*aren ikerketa orokorra behar zuena, «Dasein»aren analisira mugatu zen
### Denbora 
*Izate*aren planteamendu berria denborazkotasunetik pausatzeko, «dasein»aren existentzian heriotzak duen garrantzian pentsatu behar da. «Dasein»a existentzia den heinean, posibilitate multzoa da, baina posibilitateak bere muga heriotzan du. «Dasein»a heriotzaranzkoa izateak ahalbidetuko du *izate*aren eta denboraren arteko lotura
### Humanismoari kritika 
*Izatea eta denbora*k *izate*ari buruzko hausnarketa orokorra izan behar bazuen ere, azkenean, «dasein»aren analisira mugatu zen. Horregatik, Heideggerrek gizakiaren analisi bat egin zuela interpretatu zuten askok, eta bere filosofia existentzialismoarekin lotu zuten. Heidegger berehala saiatu zen Frantzian nagusitzen ari zen Sartreren existentzialismotik urruntzen.

Sartrek existentzialismoa humanismo bat zela aldarrikatu zuen. Heideggerrek humanismo hori modernitatearen emaitza dela salatuko du, *izate*a ahaztu eta subjektua indartzen duen metafisikaren emaitza.

Sartrek esentziaren aurretik existentzia ipini zuen; Heideggerrek, berriz, bere aldetik, «dasein»aren esentzia bere existentzian zetzala esan zuen. Dena den, *Humanismoari buruzko gutuna* (1947) testuan, Sartreren existentzialismotik aldendu nahi du Heideggerrek.

Sartreren gizakia munduko izaki guztien artean izaki nagusia da, guztien aurka borrokatzen duena eta guztiaren oinarria dena. Heideggerren «dasein»a ez da izaki bat, gutxiago nagusia. Sarri, gainera, komunitatearen menpe ageri da arrunkerian murgilduta. Heideggerrek esango du gizakia ez dela *izate*aren nagusia, *izate*a zaintzen duen artzaina baizik.

### Metafisika eta hizkuntza 
Heidegger jabetu zen bere programa filosofikoa aurrera eramatea ariketa zaila zela. Metafisikak baldintzatutako hizkuntzak porrot egiten du. *Izatea eta denbora* idaztean azaldutako arazoen berri *Humanismoari buruzko gutuna* (1947) testuan emango du.

*Izatea eta denbora* osteko idatzietan, metafisikaren arazoek garrantzi berezia hartuko dute. Autore batzuek Heideggerren pentsamenduan biraketa (*Kehre* izenez aipatua) eman dela defendatuko dute. Beste batzuek, aldiz, *Izatea eta denbora* lan amaitu gabearen jarraipena ematen dela esango dute.

Esan liteke Heideggerrek presentziaren metafisika atzean utzi nahi duela *izate*a gertaera gisa kontsideratzeko. *Izate*a, gertaera gisa, artelanean ematen dela aipatuko du, eta poesia dela arte guztien esentzia. Modu horretan, hizkuntzaren zentzua hizkuntzaren barruan *izate*a aurkitzea dela azalduko du. Hizkuntza da *izate*aren gertaeraren tokia
## Estiloa 
Heideggerrek estilo berritzailea, iluna eta konplexua erabiltzen zuen bere lanetan, berak esaten zuenez ateak irekitzeko egiten zuena. Gadamerrengan,eragin handia izan zuen, baita Sartreren estilo zail eta berezian ere, ''L'Être et le néant* obran esaterako.

Autore batzuen arabera, Heideggerren kontzeptu nagusien definizio ezak bere mintzamoldea anbiguo bihurtzen du
## Eragina 
Heideggerren lanak eragin handia izan du filosofian, teologian eta gizarte zientzietan. Filosofiaren barrenean, abiapuntua izan zen existentzialismoa, hermeneutika, dekonstrukzioa, postmodernismoa eta, oro har, filosofia kontinentala garatzeko. Entzute handiko filosofo andanak aztertu dute Heideggerren lana, hala nola Karl Jaspers, Leo Strauss, Ahmad Fardid, Hans-Georg Gadamer, Jean-Paul Sartre, Emmanuel Lévinas, Hannah Arendt, Maurice Merleau-Ponty, Michel Foucault, Richard Rorty eta Jacques Derrida.

### Eiderren eragina Espainian eta Latinoamerikan
thumb|Ortega y Gasset.
*Izatea eta denbora* (*Sein und Zeit*) lanaren gaztelaniazko lehen itzulpena Jose Gaosek egin zuen 1951n, Mexikon bizi zela. ​Itzulpen hori, japonieraren ondoren bigarren hizkuntza izateaz gain, jatorrizko testuarekin «fidelegia ere» izateagatik nabarmendu zen. Gaztelaniazko bigarren itzulpen bat Jorge Riverak egin zuen 1997an, Heideggerren hizkuntza korapilatsua ulergarriago egiteko asmoz.

Latinoamerikako giro filosofikoek Europako bere homologoek baino gogo handiagoa erakutsi zuten Heideggerren lanari buruz. Espainiako altxamendu faxistaren eta horren ondoriozko erbestealdi errepublikanoaren ondoren, eragina indartsuago bihurtu zen Latinoamerikara filosofo errepublikanoak iritsi zirelako, hala nola José Gaos, Ferrater Mora, García Bacca eta García Morente. Horiek, era berean, jasoa zuten Ortega y Gasset-en eragina eta *Revista de Occidente*ren dibulgazio lana. Horri esker, Alemaniako fenomenologia eta filosofia gehiago hedatu zen Latinoamerikako herrialdetan, hala nola Mexiko, Argentina edo Venezuela.

Erbesteratuen itzulpenez eta eraginez gain, Alemanian, Heideggerren ikastaroetara joan ahal izan zuten gazte hispanoamerikarren itzulpenak eta eraginak gehitu ziren. Horien artean, nagusiki, filosofo alemanaren obraren bi irakurketa gertatu ziren. Lehena irakurketa existentzialista zen, Carlos Astrada, Jose Salas Subirat, Leopoldo Zea edo Humberto Piñera Lleraren bultzatzen zutenak. Bigarren irakurketa mota, berriz, eklektizismo handiagoaz osatuta zegoen, ideia batzuk onartuz eta beste batzuk baztertuz. Horrek bi aldera jo zuen: Heidegger «pentsamendu katoliko bat berregiteko» hartu zutenak, hala nola Wagner de Reyna edo Oswaldo Robles, eta «latinoamerikar izatearen» filosofia bat hasi nahi izan zutenak, Samuel Ramos edo José Romano Muñoz kasu.

Alemaniar filosofoaren ideiekiko nolabaiteko arbuioa ere izan zen. Arbuio horren zati bat oinarritu zen Heideggerrek 30eko hamarkadan izandako jarrera politikoan. Gaitzespen hori, besteak beste, Jose Vasconcelos eta Victor Fariasen lanetan islatu zen. Nolabaiteko arbuioa neokantiar kutsuko argudio filosofikoetatik ere sortu zen, hala nola Francisco Romero, Francisco Larroyo edo Antonio Gómez Robledo filosofoen artean.

Bestalde, Espainiara iritsi eta hartu zutenean, Heideggerren lanak kritika zorrotza aurkitu zuen kutsu marxista zuten filosofoen artean, batez ere Manuel Sacristanen irudiaren bidez. Manuel Sacristanek doktore-tesia eskaini zion Heideggerren kritikari, Messkircheko filosofoa eta bere lana arrazionalismoaren aurkako erasotzat joz.​ Paraleloki, Latinoamerikako filosofian, 1950eko hamarkadatik aurrera, Kubako iraultzaren eragina nabaritu zen marxismoaren gorakadarekin. Hori, batez ere, askapenaren filosofia deiturikoan sumatu zen, zeinak, oro har eta neomarxismoarekin batera, Heideggerren eta Sartre gaztearen filosofiak filosofia burges gisa arbuiatu zituen. Hala ere, joera hori gutxiagotzen joan zen.

## Heidegger euskaraz 
**Artelanaren jatorria* (1935) in Martin Heidegger (2004): *Artelanaren jatorria eta beste*, Bilbo, Klasikoak. 
**Mundu-irudikeren aroa* (1938) in Martin Heidegger (2004): *Artelanaren jatorria eta beste*, Bilbo, Klasikoak. 
**Zertarako poetak?* (1946) in Martin Heidegger (2004): *Artelanaren jatorria eta beste*, Bilbo, Klasikoak. 
**Gutuna humanismoari buruz* (1947) in Martin Heidegger (2004): *Artelanaren jatorria eta beste*, Bilbo, Klasikoak. 
**Filosofiaren akabantza eta pentsatzearen auzia* (1964) in Martin Heidegger (2004): *Artelanaren jatorria eta beste*, Bilbo, Klasikoak. 

## Oharrak
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
### Erreferentzia nagusiak 
* 
*  
* 
* 
* 

#### Gaztelaniaz 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Payen, Guillaume (2024), *Martin Heidegger. Catolicismo, revolución y nazismo*, traducido del francés por Fernando Montesinos Pons y Miguel Montes, Santander, Sel Terrae, “Panorama”, 720 páginas.
* 
* 
* 
* 
* 
* 

#### Frantsesez 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

#### Alemanez 
* 
* 
* 

#### Ingelesez 
* 
* 
* 
* 
* 

### Beste lan batzuk 
*Adorno, Theodor W. (1964): *Jargon der Eigentlichkeit*, Frankfurt am Main, Suhrkamp.
* Apodaka, Eduardo (2024): *Subjektuaren zainak eta adarrak*, Bilbo, UEU. 
*Jimenez, Jon eta Olariaga, Andoni (2009): *Modernitatearen auziaz*, Donostia, Jakin. 
*Sartre, Jean-Paul (1946): *L'existentialisme est un humanisme*, Paris, Éditions Nagel.

## Kanpo estekak 
*Heidegger, Martin (2004): *Artelanaren jatorria eta beste'', EHUren webguneko Klasikoak bilduman.