open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kato Mikeladze

**Kato Mikeladze** (**Kulashi** georgieraz: კულაში,1878ko irailaren 18a -1942) Georgiako mugimendu feministaren bultzatzaile georgiarra izan zen. 1916an *Kutaisiko* Emakumeen Kluba sortu zuen eta bertatik 1917an herrialdeko lehen egunkari feminista sortu zuen: "*Emakume georgiarraren ahotsa".*

## Bizitza 
Moskun egin zituen lehen ikasketak, eta 1906an Europara joan zen bizitzera. Bruselako Unibertsitatean Gizarte eta Politika Zientzietan graduatu ondoren, Parisen finkatu zen, eta han egon zen 1915 arte, Europako emakumeen mugimenduarekin harremanetan.

## Ibilbidea 
1916an, Georgiara itzuli zenean, aktibismoari ekin zion. *Kutaisiko* *Emakumeen Kluba* sortu zuen, hainbat klase eta alderdi politikotako emakumeak batzeko helburuarekin, parte-hartze politikoaren alde. 1917an klubak "*Voice of Georgian Woman*" ("*Georgiako emakumearen ahotsa"*) aldizkaria argitaratu zuen, Kato Mikeladzek berak zuzentzen zuena. Egunkariak 50 zenbaki argitaratu zituen 1917ko apiriletik 1918ko irailera. Mikeladze eta beste autore batzuek emakumeek bizi zuten egoeraz eta baldintzez idatzi zuten, beraientzat eskubide politiko eta zibilak eskatuz eta ekitaldi politiko esanguratsuen inguruan hausnartuz.

1917-18an Emakumeen Ligaren eskualdeko sarea sortu zuen, Georgia mendebaldeko eskualde guztietako emakumeak biltzen zituena.  

Georgiako lehen Errepublikan (1918-21) itxi zen egunkaria, eta beldur boltxebikearen ondorengo garaiak Kato Mikeladze eta beste batzuen ideiak, genero berdintasunaren kontzeptuari eskainiak,  bota zituen "historiaren paper-fabrikan", "burgesiaren perbertsiotzat" jotzen den erregimenaren arabera salatu du Aia Beraia ikerlariak.

## Hil osteko aintzatespenak eta omenaldiak 
* 2013an Tamta Melashvili ekintzaile feminista eta ikertzaileak Kato Mikeladze: "*Unknown Stories of Georgian Feminism"* bere historiari buruzko liburua argitaratu zuen.''*
* 2014an "*Untold Herstories*" dokumentala aurkeztu zen, Feminista Independenteen Taldearen ekimena, Estoniak Tiblisin duen enbaxadak lagunduta, XIX. mendeko feminista georgiar aitzindarien historiari buruz: Barbara Jorjadze, Ekaterine Gabashvili eta Kato Mikeladze. Tamta Melashvilik idatzi zuen gidoia eta Salome Sagaradzek zuzendu zuen.
* 2017an Jaialdi Feminista egin zen Kutaisin, *Women's Fund in Georgiak'' (WFG) antolatuta, Georgiako Emakumeen Ahotsen inguruan, Mikeladzek zuzendutako lehen egunkari feministaren argitalpenaren mendeurrena ospatzeko eta Georgiako historia feminista berreskuratzeko helburuarekin.

### Kato Mikeladze saria 
* 2013an Women's Fund in Georgia fundazioak "Kato Mikelaze Saria" ezarri zuen bere oroimenean. Lehen saria Eka Agdgomelashvil ekintzaileak irabazi zuen. 
* 2014an, Holandak Georgian duen enbaxadak eta NBE Emakumeak erakundeak babestutako saria Marina Tabukashvili TASO Fund-eko zuzendari nagusiari eman zioten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nino Tkheshelashvili

## Kanpo estekak
Bernadette Meehan

**Bernadette M. Meehan** (Bronx, New York estatua, 1975eko irailaren 30 - ) estatubatuar diplomazialaria da. Munduko hainbat enbaxadatan egin du lan, tartean Bogotan, Bagdaden, Dubain eta, 2022tik 2025era Txilen AEBk zuen enbaxadorea izan zen. Lehenago Obama Foundationen lan egin zuen, mundu mailako programen zuzendari-orde gisa, eta Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluan Barack Obamaren administrazioko ordezkaria izan zen. 2026eko urtarrilaren 20an Wikimedia Fundazioko CEOa izateko aukeratu zuten 2025ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Prescinseûa

[thumb|*[Barbajuan|Barbagiuai* *prescinseûaz* prestatua.]]
***Prescinseûa***, ***quagliata*** edo ***cagliata*** ere deitua, Genova probintziako esneki tipikoa da, gatzagiaren izena hartzen duena (caglio italieraz; *presù* genovako dialektoan). Jogurtaren eta gaztanberaren arteko loditasuna du, eta *Focaccia con il formaggio* ospetsua, torta pasqualina eta Liguriako ohiko pastel gazi ia guztiak prestatzeko erabiltzen da, baita *barbagiuai* delakoa ere (kalabaza ravioli frijituak).

## Historia 
Lehen aipamenak 1383koak dira, eta 1413tik Genovako Errepublikako lege batek *prescinseûa* seinalatu zuen genovarrek Dogoari egin ziezaioketen omenaldi bakartzat.

Ekialdetik Genovara iritsitako produktua dela uste da.

## Prestakuntza 
48 orduz 2 litro esne fresko eltze batean pausatzen utziz lortzen da. Denbora hori igarotakoan, hartu esne laurdena (litro erdia) eltzetik, eta berotu 40–50 °C-an, 5 gramo gatzagi gehituta. Ondoren, esnearekin nahastu eta 4 orduz utzi behar da jalkitzen.

## *Prescinseûa* ekoizten duten enpresak 
* *Centro Latte Tigullio*, Rapallo (Genova).
* *Lylag*, Genovan.

## Oharrak 
## Kanpo estekak 
* *Quagliata ligure*, Liguria eskualdeko nekazaritzarako webgune ofizialean (italieraz)
Egunero (1990)

***Egunero*** izena eduki zuen euskarazko egunkari-zirriborro publizitario batek, Eusko Jaurlaritzak banatua Euskaldunon Egunkariaren jaiotzarekin batera, 1999eko abenduaren 6an eta egun horren bezperan hainbat etxetara helarazia.

## Euskaldunon Egunkaria eta Jaurlaritzaren arteko tirabira 
1990. urtean, Euskaldunon Egunkaria sortzeko prozesuan Egunkaria Sortzen taldea lanean ari zela, Eusko Jaurlaritzaren babesik ez zuten aurkitu bultzatzaileek, eta are gehiago, aurkakotasun nabarmena Joseba Arregi Kultura Sailburuaren aldetik. Arregik beste egunkari bat administraziotik sortzeko ekimenrri ekin zion, 1990. urtea amaitu baino lehen egongo zela egunkari hura iragarri zuen, eta proiektu horren lanketan Jose Ramon Beloki jarri zuen  . Jaurlaritzako alderdi nagusia zen EAJko politikari batzuek mesfidati ziren Egunkariaren proiektua ezker abertzalearekin lerratuta ote zegoen, eta hala esan zuen Iñaki Zarraoa jeltzaleak ETBko eztabaida saio batean, ea Martin Ugalde Egunkaria Sortzenekoa "zertan zebilen Euskal Nazio Askapenerako Mugimenduko orbitan". 

Egunkari proiektu horretan gizarte zibileko eragileak ere inplikatu nahi izan zituen Jaurlaritzak, eta laguntza lortu zuen Ikastolen Federaziotik: egunkari instituzionalaren banaketa eredua izan behar omen zen ikastolen bidez dohahinik helaraztea etxeetara 

Egunkari posiblearen ezaugarri batzuk ere aurreratu zituen Egunerok: "bakarra, denona" eta "inorena ez" izan behar zuela,. "Pentsamolde eta jokabide desberdinen plaza eta topaleku izan behar du horretarako. Beti ere jakina, demokraziaren printzipio eta arauen errespetuan eta barnean". Egunkaria egiteko enpresa sendo eta publikoa behar zela aipatzen zen, hezkuntzaren munduarekin lotura eduki behar zuela, eta euskarazko komunikabide publikoekin harreman estua ere bai. "Euskararen multimedia moduko zerbaiten barneko elkarlanean bildu behar dute, alde honetatik, ETB1-ek, Euskadi Irratiak eta euskarazko egunkariak". 

Ale hura agertu ondoren, ez zen besterik jakin proiektu harena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estalmat

**Estalmat** Zientzia Zehatzen, Fisikoen eta Naturalen Errege Akademiaren eta Unibertsitateen arteko proiektu bat da, bi urteko ikastaro baten bidez 12 eta 13 urte bitarteko gazteen talentu matematikoa suspertzeko.

## Historia 
Jatorria 1998ra doa, Zientzia Zehatzen, Fisikoen eta Naturalen Errege Akademia Miguel de Guzmánek proposatutako ideian sartu zenean. 2002an, honako hau idatzi zuen Espainiako Matematikako Errege Elkartearen Aldizkarian:Zalantzarik gabe, edozein eskola-komunitatetan […] aurki ditzakezu matematikarako talentu berezia duten 12 eta 14 urte bitarteko 20 haur. Zer gertatuko zaie? Oso litekeena da […] frustrazioa bizitzea eta gizartearentzat onurarik ez sortzea […]1998an Madrilgo Erkidegoan jarri zen martxan, Madrilgo Unibertsitate Konplutenseko Matematika Fakultatearen laguntzarekin. 2003an Katalunian hasi zen, Kataluniako Matematika Irakasteko Erakundeen Federazioaren eta Kataluniako Matematika Elkartearen menpe.

Estalmatek 2006ko Matematikarien Nazioarteko Biltzarran egindako aurkezpena.

Burgosen, Burgosko Unibertsitatearen parte-hartzearekin, 2004an, eta geroago Mendebaldeko Andaluzian eta Kanariar Uharteetan jarri zen martxan. 2005ean, Leonen, Segovian eta Valladoliden jarri zen martxan, Miguel de Guzmán Gaztela-Leongo Matematika Hezkuntzako Elkartearen proiektu gisa, eta baita Leongo eta Valladolideko Unibertsitateekin lankidetzan ere, 2006an Ekialdeko Andaluzian. 2007ko ikasturterako, proiektua Galizian jarri zen martxan, Santiagoko Unibertsitatean egoitza zuela, eta Valentziako Erkidegoan, Valentziako, Alacanteko Unibertsitateen eta Deniako Urrutiko Hezkuntzako Unibertsitate Nazionalaren lankidetzarekin.

2025ean, Extremadura eta Asturias sartu ziren.

## Erreferentziak
Gaztadun focaccia

**Gaztadun focaccia**, italieraz '''''***, edo batzuetan gaizki ******, genovako dialektoan ***a fugassa cö formaggio'''*, Liguria eta Oltregiogoko betetako focaccia mota da.

## Deskribapena 
Gaztadun focaccia bertsio askotan dago, azaleko betegarriekin, gazta (mota askotakoak, batzuetan nahasiak) zein beste osagai batzuk (gazta eta urdaiazpiko egosia, Frankfurteko gazta eta saltxitxak, speck eta fontina, etab.) soilik barne hartzen dituztenak. Osagaien artean irina, oliba-olio birjina estra eta, noski, aukeratutako gazta daude, labean sartu aurretik orearen goiko aldean jartzen dena. Azken honi dagokionez, badaude fontina edo antzeko pasta biguneko beste gazta batzuk dituzten aldaerak, dentsitate txikiagoko gaztak dituztenak, hala nola stracchino, mozzarella edo gorgonzola eta, aipatu bezala, gazta ezberdinen nahasketak,.

## *Focaccia di Recco* gaztarekin 
Gaztarekin egindako focaccia mota ezagun bat gaztarekin egindako *focaccia di Recco* da (genoveraz "*a fugassa de Réccu*"), eta haren arrasto historikoak aurkitu dira literaturan XIX. mendetik. Fokaccia, hasieran Recco hiriko eta inguruko herrietako jatetxe eta okindegietan prestatua, berehala zabaldu zen lehenik Tigullio eta Genova eskualdeetan, eta gero Liguria osoan, maiz erabilitako gazta motan aldaketa txikiak eginez.

## Antzeko produktuak 
Osagaiei eta hedapen geografikoari dagokionez *Focaccia di Recco'' delakoaren antzekoak, tamaina txikiagoko gaztarekin egindako focacciak frijituta egosten dira labean egin beharrean. Recco-ko focaccia-ren antzekoa da Arenzano-koa ere (Genoatik mendebaldera dagoen kostaldeko herri liguriarra). Legamia erabiltzea aurreikusten du, eta, bi ore-geruzen arteko betegarri gisa, krema garratza eta fontina.

## Herri kulturan 
Reccoko focaccia festa: 1955etik Festa della focaccia egiten da Reccon, maiatzeko azken astean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Miguel de Guzmán

**Miguel de Guzmán Ozámiz** (Cartagena, Espainia, 1936ko urtarrilaren 12a – Getafe, Espainia, 2004ko apirilaren 14a) matematikari eta irakasle espainiarra izan zen.

## Biografia 
Cartagenan jaio zen 1936ko urtarrilaren 12an, zientziarekiko interes handia zuen familia batean. Bere aita, Enrique, itsas ofiziala, berak sortutako Irratitelegrafo Operadoreen Eskola zuzentzen zuen, eta 1936ko uztailean Cartagenan exekutatu zuten. Ama 25 urterekin alargundu zen bost seme-alabekin. Familia Cabo de Palosera erbesteratu zuten errusiar presoengatik trukatu zituzten arte. Familia Palma de Mallorcara joan zen bizitzera, bere amaren anaia bizi zen lekura, eta 1939an Bilbora joan ziren, eta han bere amaren familiarekin bizi izan ziren oinarrizko hezkuntza amaitu zuen arte. Oso gaztetatik, matematikarekiko jakin-min handia erakutsi zuen, batez ere kontzeptu abstraktuagoekiko. 1952an batxilergoa amaitu eta Bilbon hasi zen industria ingeniaritza ikasten, ziurrenik garai hartako eta tokiko enplegu egoerak eraginda erabaki zuena.

1998an Estalmat proiektua sortu zuen Madrilen, interesa erakusten duten gazteengan gaitasun matematikoen garapena sustatzeko helburuarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stracchino

**Stracchino**, ***crescenza*** bezala ere ezaguna, Italiako behi-esneko gazta da, Lombardia, Toskana, Veneto, Friuli-Venezia Giulia eta Liguria eskualdeetan ohikoa dena. Oso gazte jaten da, azalik gabea da eta ehundura krematsu eta leuna du, eta normalean zapore leun eta apur bat azidoa. Normalean forma karratua du. 

Gaztaren izena lombardiar *strach* adjektibotik dator, "nekatuta" esan nahi duena. Esaten da udazkenean Alpeetako larreetatik jaisten diren behi nekatuek ekoizten duten esnea gantzetan aberatsagoa eta azidoagoa dela. Kondairak dioenez, ezaugarri horiek aurkitu ziren Alpeetan gora eta behera urtaroaren arabera larre ezberdinetara eramaten ziren behien esnean. Behi horien esneak ematen dio gaztari bere zapore bereizgarriak.

Stracchinoa normalean bere horretan jaten da, baina baita ogi mota batzuen betegarri gisa ere: Recco-n, Genova ekialdean dagoen Italiako Rivieran, *focaccia con il formaggio* ("gaztadun focaccia") edo *focaccia di Recco* normalean *crescenza* gaztarekin betetzen da, eta Romagnan eta inguruko eskualde batzuetako zenbait lekutan (adibidez, iparraldeko Marche, Umbria eta ekialdeko Toskana) *piada*-ren betegarri ohikoa da, eta hori *piadinaz* egiten da, ogi mehe eta lauz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlota Galilea

**Carlota Galilea** (Gasteiz, Araba) zinema zuzendaria eta gidoilaria da.

## Bizitza 
Bartzelonako ESCAC erakundean jaso zuen formakuntza. Zinemako zuzendari gisa graduatu zen eta, ondoren, zuzendaritzako goi-mailako masterra egin zuen erakunde berean. 

### Lan ibilbidea 
Zinema poetikoarekiko interes handia erakutsiz, bere lanek gai filosofikoak, politikoak eta giza izaerari buruzkoak aztertzen dituzte, ikusizko eta soinuzko metaforak erabiltzeko joerarekin.

#### *Gure oilarra kanpoan da* 
2025ean, 18 minutuko *Gure oilarra kanpoan da* fikzio lana zuzendu zuen. Film labur horren nondik norakoa hauxe da: Hitz egin ezin den horri buruz eraikitako familia-historia, Euskal Herriaren zauri irekia. Uneko Euskal Herriaren erretratu bat, iraganaren eta orainaren arteko harreman bidirekzionalen gaineko ikerketa bat. 

Gidoia Carlotak berak, Amaia Aldai Ormaetxeak eta Raquel Sudriàk osatu zuten.  Escac Films eta El Observatorio Film ekoizleei esker, aktore lanetan Josean Bengoetxea, Dayana Contreras eta Jose Ramón Argoitia jardun zuten.

## Filmategia 
Lan hauexetan hartu du parte:
* *Gure oilarra kanpoan da* (2025)  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julene Gatzagaetxebarria Ameyugo

**Julene Gatzagaetxebarria Ameyugo** (Gasteiz, Araba) irakaslea eta idazlea da, poeta. 2025ean *Etengabeko (ber)eraikuntzan* poema bildumarekin Batera saria irabazi eta, crowdfunding kanpaina baten bidez argitaratu zuen.

## Bizitza 
Olabide ikastolan ikasi zuen. ADE+Zuzenbidean graduatu bikoitza du eta Giza Baliabideen Masterra.

## Lan ibilbidea 
Euskarazko eta ingelezko klaseak ematen jardun du. Liburua hitzen eta irudien arteko elkarrizketa da, bihotzaren sakontasunetik sortua. Olerki eta ilustrazioen bidez, bizitzaren koloreak eta testurak islatzen dira, emozioen zubiak eraikiz. 

Egilearen esanetan: "Etengabeko (ber)eraikuntzan" ez da soilik poesia liburu bat, baizik eta gogoetarako eta kontzientzia hartzeko gonbidapena, euskararen edertasuna eta hitzen magia uztartuz". 

### Bestelakoak 
Emakunde-Emakumearen Euskal Erakundeak 2025eko deialdiko hautaketa-batzordeko kideetako bat izendatu zuen, hiru beka emateko "Emakumeen eta gizonen berdintasunari buruzko ikerlanak" egiteko.

## Argitalpenak 
* *Etengabeko (ber)eraikuntzan* (Autoedizioa, 2025). Durangoko 60. Azokako Ahotsenean aurkeztu zuen liburua. 108 or., ISBN 978-84-946723-5-4 

## Sariak 
* 2025ean, Batera, kultur proiektuak elkarrekin saria jaso zuen *Etengabeko (ber)eraikuntzan* lanagatik, Sara Oregi Lauzirika ilustratzailearekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kataluniako Matematika Elkartea

**Kataluniako Matematika Elkartea** 1986an sortutako Katalan Ikasketa Institutuaren filiala da.

2022az geroztik, presidentea Montserrat Alsina da.

SCMk Katalan Ikasketa Institutuak 1931n sortutako Kataluniako Zientzia Fisiko, Kimiko eta Matematikoen Elkartearen Matematika Atalaren jarduerak jarraitzen ditu. Bere helburu nagusiak zientzia matematikoen ezagutza zabaltzea eta haien irakaskuntza eta ikerketa sustatzea dira Herrialde Katalanetan.

Gaur egun, elkarteak 1000 kide baino gehiago ditu eta jarduera gehien dituen IEC filialetako bat da.

Kataluniako Matematika Elkarteak, Europako Matematika Elkartearen babespean, 2000ko Europako Matematika Kongresua antolatu zuen, Bartzelonan 2000ko uztailaren 10etik 14ra, Matematikaren Mundu Urtea, eta mila matematikari baino gehiagok parte hartu zuten. Batzorde exekutiboko presidentea Sebastià Xambó i Descamps izan zen, 1995etik Elkartearen buru izan zena eta kongresua antolatzeko hautagaitza sustatzaileetako bat izan zena. Batzorde zientifikoko presidentea Sir Michael Atiyah izan zen.

## Lehendakariak 
# Joan Girbau i Badó: 1986-1990
# Josep Vaquer i Timoner: 1990-1995
# Sebastià Xambó i Descamps: 1995-2002
# Carles Casacuberta i Vergés: 2002-2006
# Carles Perelló i Valls: 2006-2010
# Joan de Solà-Morales i Rubió: 2010-2014
# Xavier Jarque i Ribera: 2014-2018
# Dolors Herbera i Espinal: 2018-2022
# Montserrat Alsina i Aubach: 2022-

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Habsburgo-otomandar gerrak

**Habsburgo-otomandar gerrak** (espainiar historiografia klasikoan **Turkiarraren gerrak**- - deituak) Otomandar Inperioa eta Habsburgo dinastiako estatuak (Vienako Austriak eta Madrilgo Austriak deiturikoak) aurrez aurre jarri zituzten gatazka militarrak izan ziren, Aro Moderno osoan zehar eta Aro Garaikidean ia XX. mendearen hasierara arte iraun zutenak.

XVII. mendera arte bi potentziek beren erlijio-esparruetan (kristautasuna eta islama) zuten lidergoak gerra horietan erlijio-faktorea oso garrantzitsua izatea eragin zuen; hala ere, faktore erabakigarriak geopolitikoak izan ziren, eta horrek azaltzen du potentzia bakoitzak aldi berean bere erlijio bereko beste potentzia batzuekin liskarrak izatea eta aurkako erlijioko potentziekin aliantzak egotea. XVIII. mendetik aurrera, Europako botere-oreka berriak sortzen ari ziren beste potentzia batzuen mesedetan bi lehiakideen zentraltasuna lekualdatu zuen.

Habsburgo-otomandar lurreko gerrak Balkanetako kanpainak izan ziren, Austriako Habsburgoak inplikatzen zituztenak; eta Mediterraneoko, Indiako Ozeanoko eta hego-ekialdeko Asiako itsas-gatazkak, Espainiako Habsburgoei zegozkienak.

Hasiera batean, otomandar lurreko aurrerapena geldiezina izan zen, Mohácseko garaipen erabakigarriarekin (1526, Hungariako Erresuma estatu basailu eta tributario izatera murriztu zuena), Vienako setioa arte (1529, bere lurralde-hedapen handiena markatu zuena) porrot egin ez zuena.

Mendebaldeko Mediterraneoan otomandar flotaren presentzia gero eta handiagoak aldizkako liskarrak eragin zituen, Lepantoko kristau garaipenean (1571) amaitu zirenak.

1683an, otomandarrek bigarrenez setiatu zuten Austriako hiriburua, eta koalizio multinazional batek atzera bota zituen.

Espainiako Ondorengotza Gerraren (1700-1713) ondoren, borboiak Espainiako tronuan jarri zuenak, Austria baino ez zen geratu habsburgotarren eskuetan. Hala eta guztiz ere, ordurako botere-oreka aldatu egin zen Europa kristauaren mesedetan, eta orduan taktika eta teknologia militar handiagoak (batez ere artillerian) eta baliabide ekonomiko handiagoak izan zituen; egoera horren aurrean, otomandar elite-gorputz tradizionala (jenizaroak) hain eraginkorra izateari utzi zion. XVIII. mendearen amaieran, Otomandar Inperioa «Europako gizon gaixo» bihurtu zen.

Austriar Inperioa (ondoren Austria-Hungariako Inperioa izango zena) Balkanetan zehar hedatu zen, XIX. mende osoan zehar Otomandar Inperioari lurraldeak murriztuz, Errusiar Inperioarekin lehian. Etengabeko Balkanetako Gerrek eta ondorengo itunek (Berlin, San Stefano) hiru potentzien arteko botere-oreka puntu ezberdinak finkatu zituzten.

Jada XX. mendean, Lehen Mundu Gerraren aurreko garaian (1914), turkiarrak eta austriarrak etsai izatetik aliatu izatera igaro ziren, eta Alemaniar Inperioarekin batera Erdialdeko Inperioak izeneko blokea eratu zuten. Blokearen porrotak inperio bien desagerpena eragin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gotzone Butron Kamiruaga

**Gotzone Butron Kamiruaga** (Urduliz, Bizkaia, 1965) irakaslea, liburuzaina eta idazlea da.

## Argitalpenak 
* *Uribe Kosta Mungialdea Ipuinak-cuentos*
* *Relatos para el andén*
* *Microrrelatari per lérradicació de la violència de* gènere

* *101 relatos bibliotecarios*

* *Sardinerak* (Bizkaiko Foru Aldundia, 2021) Album ilustratua. ISBN 978-84-7752-686-5
* *Nire Sarajevo* (Bizkaiko Foru Aldundia, 2022) Bizkaidatz lehiaketaren XIV.edizinoan  Euskarazko modalidadean, lehiaketan parte hartu zutenek Butronek proposatutako *Nire Sarajevo* istorioari jarraipena emon zioten. ISBN 9788477527183

* *Orkestra zooragarria.* (2025). ISBN 978-84-9172-437-7

## Sariak 
* 2017an Argihizkiak saria irabazi zuen.
* 2018an Lanbro Beltza lehiaketan sari berezia lortu zuen.
* 2019an Bilboko Aste Nagusia lehiaketaren Gargantua sariaren akzesita.

* 2024an Karmele Igartua sorkuntza beka eskuratu zuen.
* 2025eko Etxepare saria jaso zuen Aitziber Rayarekin egindako *Orkestra zooragarria* albumarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: Leiho bat zabaldu dugu musika klasikoa ezagutzeko Berria, 2025.11.06
* Elkarrizketa: Orkestra zooragarria, umorearen bidez. Euskalerria irratia. 2025.07.27
* Elkarriketa:Liburutegiak eta irakurtzea modan jarri behar dira Bizkaia Irratia, 2023.06.03
Montserrat Alsina

**Montserrat Alsina Aubach** (Bellpuig, 1966ko azaroaren 19a) kataluniar matematikaria da eta Kataluniako Matematika Elkarteko presidentea 2022tik.

Montserrat Bellpuigen jaio zen 1966ko azaroan eta matematika ikasi zuen Bartzelonako Unibertsitatean, eta bertan lortu zuen doktoretza ere. Gaur egun, Kataluniako Unibertsitate Politeknikoko irakaslea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arantza Plaza Zamora

**Arantza Plaza Zamora** (Gizaburuaga, Bizkaia, 1958) bertsolaritza irakaslea izan da urte luzeetan.

## Bizitza 
2004an hasi zen Arantza Plaza Zamora eskoletan bertsolaritza irakasten, eta behar horretan aritu da 2022ra arte. Astero bertsolaritza irakatsi du herrietako ikastetxeetan, 'Mundu bat bertso' programaren bitartez.Bertsolaritzaren oinarrizko ezagutza izatea eta zaletasuna piztea ez ezik, euskararekiko jarrera positiboa indartzea ere izan du helburu Arantza Plazak, eta euskara guztiak onak direla azpimarratzen zien ikasleei.

Bizkaiko elkartean laneko erretiroa hartu duen lehenengo langilea izan da Plaza. Bi hamarkadatan, hainbat errealitate ezagutu dituela nabarmendu dute Bertsozale elkartetik. "Egoera soziolinguistiko desberdinak, eskola handi zein txkiak, hiriburua eta herriak... Kasu guztietan ederto moldatu da". Hezkuntza arautuan ez ezik, elkarteko beste hainbat proiektutan ere parte hartu duela azpimarratu dute. "Bizkaiko bertsolaritza lantzeko eta elikatzeko dokumentazio beharretan ibili da hamaika elkarrizketa eginez, tartean, Bizkaiko Bertsogintza IV liburuko dokumentazio beharretan"

Bizkaiko Bertsolari Txapelketa ere gertutik bizi izan du Plazak; boluntario beharrak egin ditu,Oholtzan honako bertsolariak izan ziren: Aitor Bizkarra Ruiz, Aitor Etxebarriazarraga Gabiola, Gorka Pagonabarraga Agorria, Jone Uria Albizuri, Oihana Bartra Arenas, Onintza Enbeita Maguregi, Txaber Altube Sarrionandia eta Xabat Galletebeitia Abaroa, horietako bati jantziko zion txapela Arantza Plazak, hain zuen Aitor Etxebarriazarraga Gabiola gernikarrari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Poz handiak hartu ditut, ze haurrentzat oso erakargarria da bat-bateko kontu hori Naiz, 2025.12.19
Arroz chaufa

**Arroz chaufa** edo **chaufa** Perun jaten den txinatar sukaldaritzako arroz frijitu plater bat da. *Chaufa* egiten duen sukaldariari *chaufero* esaten zaio.

## Izena eta historia 
*Chaufa* izena kantonerazko *Cháau Faahn* izenetik dator eta "arroz frijitua" esan nahi du. Perutar eta txinatar gastronomien fusioari *chifa gastronomia* esaten zaio.

XIX. mendeko txinatar inmigrazioak eraman zuen arroz frijitua Perura. Gehienak Guangdong (Kanton) probintziakoak ziren eta erdi-esklabutzan bizi ziren. Jatetxeetako soberakinekin arroz chaufa prestatzen zuten. Aurkitru den lehenengo erreferentzia 1935ekoa da, *Oriental* aldizkarian agertzen da.

Batzuetan tipuletaren ordez kinoa edota gari aleak erabiltzen dira. Zezina ere gehitu ahal zaio, arraina, eta banana gozoa ere bai, izan ere aprobetxamenduzko platera baita.

Arroz chaufa txinatar babarrunarekin elkartzean "aeropuerto" izeneko platera sortzen da.

## Irudiak 

Irudi:Arroz chaufa de trucha Huari 04102009.JPG|Arroz chaufa, amuarrainarekin.
Irudi:Chaufa salvaje Selva 17042010.JPG|Arroz chaufa, zezina eta banana gozoarekin.
Irudi:Pollo cinco sabores - Cajamarca.JPG|Arroz chaufa, oilaskoarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tortiellas Tontorra

**Tortiellas Tontorra**, aragoieraz eta gaztelaniaz **Pico Tortiellas**, Pirinioetako mendi bat da, Espainiako Aísa eta Borau udalerrien mugan eta Aragoi erkidegoko Huescako probintzian. 2.358 metroko garaiera du.

Mendebaldeko Haranetako Parke Naturalan dago.
Espata Tontorra

**Espata Tontorra**, aragoieraz ''Punta d'a Espata* eta gaztelaniaz *Pico de La Espata'', Pirinioaurreko mendi bat da, Espainiako Sabiñanigo eta Villanuga udalerrien mugan eta Aragoi erkidegoko Huescako probintzian. 2.202 metroko garaiera du.
Aitziber Raya

**Aitziber Raya** (Murgia, Bizkaia, 2001) ilustratzalea eta diseinatzaile grafikoa da.

## Bizitza 
Aitziber Rayak beti izan du gustuko ideiak irudietara ekartzea, formekin eta koloreekin jolasean aritzea. Egunerokoa fantasiarekin uztartzea atsegin du, irudimenez beteriko mundu berriak sortzeko.  

Ilustrazio eta diseinu grafiko ikasketak egin zituen Euskal Herriko Unibertsitatean (2019-2023) eta masterra eskuratu zuen unibertsitate berean 2025ean.

Haur eta gazte literaturari dagokionez, Galtzagorri elkarteak Iruñeko Udalaren laguntzaz urtero antolatzen duen Biko-Teka tailerrean parte hartu zuen 2024an.
* *Las furias guíen tu firme brazo* (Sugaar, 2025)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: Aitziiber Raya 'Orkestra Zooragarria' album ilustratuaren egilearekin Erran, 2025.07.11
Santa Maria la Antigua del Darién

**Santa Maria la Antigua del Darién**, 1510ean Martín Fernández de Enciso eta Vasco Núñez de Balboa esploratzaileek sortutako hiria izan zen, gaur egungo Kolonbian, eta Amerikako espainiar kolonizazioaren garaian.

1520 arte Urrezko Gaztela gobernazioaren hiriburua izan zen, urte honetan Pedro Arias Dávila agintariak hiriburua Panama Zaharrera lekualdatu baitzuen.

Espainiarrek Tierra Firmen sortutako lehen kokalekua izan zen eta gaur egungo Panama Hiriaren aintzindaria.
Pixel arte

thumb|right|150px|Pixel arteaz sortutako gizaseme baten irudia.
**Pixel artea**, , arte digital mota bat da, ordenagailuarekin raster irudien bilbe editore grafiko bidez sortzen da, honetan irudiak pixel mailaz editatuz.

Iraganeko PC ordenagailuen, eta bideokontsolen bideojokoak nahiz mugikorren joko gehienak pixel artetzat jotzen dira.

Puntillismoarekin antzekotasunak ditu, irudiak sortzeko tresnetan ezberdinduz: margo-oihalak eta pintzelak beharrean konputagailuak eta programak erabiliz.
Aleksandras Stulginskis

**Aleksandras Stulginskis** (Kutaliai, 1885eko otsailaren 26a – Kaunas, 1969ko irailaren 22a) lituaniar politikaria izan zen. Lituaniako presidentea izan zen 1922tik 1926ra.

Stulginskisek teologia ikasketak hasi zituen Kaunasen eta Innsbrucken jarraitu zituen. Apaiz izateari uko egin ondoren, 1913an Nekazaritza Zientzietan graduatu zen Halleko Unibertsitatean eta Lituaniara itzuli zen. Bertan nekazari gisa lan egin zuen eta prentsan nekazaritzari buruzko artikuluak argitaratu zituen. 1918an, egunkari hauek argitaratzen hasi zen: *Ūkininkas* (*Nekazaria*) eta *Ūkininko kalendorius* (*Nekazariaren egutegia*).

Lehen Mundu Gerran Vilniusera joan zen eta Lituaniako Alderdi Demokrata Kristaua sortu zuen. 1918ko otsailaren 17an Lituaniako Independentzia Adierazpenaren sinatzaileetako bat izan zen. Errepublikaren aldekoa eta Mindaugas II.aren monarkia laburraren aurkakoa izan zen. Independentziaren ondoren, armada antolatzeaz eta herrialdea poloniarren eta boltxebikeen aurrean defendatzeaz arduratu zen.

Ministro izan zen askotan, eta 1920 eta 1922 bitartean Lituaniako batzar konstituziogileko presidente izan zen. 1922tik 1926ra, Lituaniako bigarren presidentea izan zen, eta, agintaldia amaitzean, parlamentuko lehendakari izan zen 1926tik 1927ra.

Stulginskis 1927an erretiratu zen politikatik bere baserrian lan egiteko. 1941ean, NKVDk bera eta emaztea atxilotu eta gulagera bidali zituen. 1952an 25 urteko kartzela-zigorra ezarri zioten.

1956an Stalin hil ondoren agintariek emigratzen utzi zioten, baina Lituaniara itzultzea erabaki zuen.
Provoleta

[thumb|*Provoleta* xerratan Argentinako *[erreki*-parrilla tipiko batean.]]
***Provoleta*** provolone gaztaren aldaera argentinarra da, "Argentinako provolone gazta mamitua" bezala deskribatua. Parrillan edo barrualdean burdinazko zartagin batean berotu daiteke. Gazta sendoa da eta bere forma mantentzen du parrillan erretzean. 

Natalio Albak, Calabria eskualde italiarrekoak, sartu zuen Argentinan, eta gazta hau sortu zuen bere eskualdeko gazta tipikoetan inspiratuta, hala nola *provola silana* eta *caciocavalloa*, Argentinako *errekiaren* tradizioarekin konbinatuz.

Bertako provolone gazta disko txikiak, 10 eta 15 cm-ko diametrokoak eta 1 eta 1,5 cm-ko altuerakoak, askotan jaten dira *asado* (barbakoa) baten hasieran, parrillan egindako haragiaren aurretik. Provolonea, irinaz estalita eta askotan pipermin malutak eta oreganoa dituena, zuzenean parrillan jartzen da, harri txikien gainean edo aluminiozko plater baten barruan, eta erdi urtu arte egosten da. *Provoleta* tximitxurrirekin on daiteke, olio eta espezie nahasketa batekin, eta normalean ogiarekin batera jaten da. 

*Proboleta* betea *provoleta* bat da, hainbat betegarrirekin betea, besteak beste, urdaiazpikoa, barbakoa-saltxitxa edo odolkia, gazta, barazkiak, piperrak eta tipulak. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Non harana

**Non harana** ( edo *Valle di Non*; noneraz: *Val de Nòn*; ; ) Italiako iparraldeko haran bat da, Trentino eskualdekoa, Trentoko probintzia autonomokoa.

Haran ia osoko berezko hizkuntza nonera da, ladinoaren dialekto bat. Hala ere, haranaren iparraldeko hiru udalerrietako berezko hizkuntza alemana da, kulturaren aldetik Hego Tirol eskualdeari lotuta baitaude.

## Udalerriak 
Harana 26 udalerrik osatzen dute; horietako hirutan, alemana da hizkuntza nagusia. Hona hemen udalerrien zerrenda, hizkuntza nagusiaren arabera sailkatuta:

;Italiera hiztunak

*Amblar-Don
*Borgo d'Anaunia
*Bresimo
*Campodenno
*Cavareno
*Cis
*Cles
*Contà
*Dambel
*Denno
*Livo
*Novella
*Predaia
*Romeno
*Ronzone
*Ruffrè-Mendola
*Rumo
*Sanzeno
*Sarnonico
*Sfruz
*Sporminore
*Ton
*Ville d'Anaunia

;Aleman hiztunak
*Laurein
*Proveis
*Senale-San Felice/Unsere Liebe Frau im Walde-St. Felix
Hélène Giroud

**Hélène Giroud** (Chamoson, 1864ko abenduaren 31 – *ibidem*, 1950eko ekainaren 19a) suitzar irakaslea izan zen, itsuen irakaskuntzan aditua. Frantziako Lyon-Villeurbanneko Itsu Gazteen Institutuan irakatsi zuen. Esperantoa ikasi eta irakatsi zuen lehendabiziko emakume itsua izan zen.

## Bizitza 
Hélène Giroud 1864ko abenduaren 31n jaio zen Chamosonen, Suitzan. 1871n, zazpi urte zituela, ikusmena galdu zuen baztangaren ondorioz.

1874 eta 1884 artean Lausanako Itsuentzako Asiloan ikasi zuen. 1884tik 1886ra, Henri Hirzel Asiloko zuzendariak, ikasle hasiberriei irakasteko eskatu zion, batez ere aritmetika. Han Jeanne Ranfaing-Zabilon d'Her ezagutu zuen. Hark, 1895eko udan, ahoz, libururik gabe, esperantoa irakatsi zion, eta horrela, Giroud lehendabiziko emakume itsu esperantista bihurtu zen. Ondoren, esperantoko lehen irakasle itsu bilakatu zen, 1890eko hamarkadaren amaieran bere ikasle onenei irakatsiz. Urte askotan, hizkuntza hori irakatsi zien bere ikasle itsuei, eta gai horri buruzko liburu bat idatzi zuen braillez. 1905ean, Institutuko gazte itsuen ataleko zuzendari izendatu zuten. 1907an, Jeanne Zabilon d'Herrekin batera, Cambridgera joan zen Munduko Esperanto Kongresuan parte hartzera. Urte bereko irailean, Institutua utzi eta Chamosonera itzuli zen osasun-arazoengatik.

1911n, Suitzako Itsuen Ligaren sorreran parte hartu zuen. Hainbat ipuin idatzi zituen frantsesez, Suitzako mendietako bizi-baldintza zailak deskribatuz.

1916an, Suitzako Itsuen Ongizaterako Elkarteak antolatutako literatura lehiaketan parte hartu zuen eta lehen postua irabazi zuen, Ernest Neyroudekin batera.

1925ean, *Bela danko al sankta Johano* artikulua idatzi zuen Esperantista Itsuen Elkarte Unibertsalaren *Ligilo por vidantoj* aldizkariaren lehen zenbakirako.

1950eko ekainaren 19an hil zen Chamosonen.

## Lanak 
* *Bela danko al sankta Johano* (1925)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eugen Sutermeister

**Franz Eugen Sutermeister** (Küsnacht, 1862ko azaroaren 16a – Berna, 1931ko ekainaren 8a) suitzar irarlea, gorrentzako predikari ibiltaria, gizarte-langilea eta poeta izan zen.

## Bizitza 
Eugen Sutermeister Otto Sutermeister eta Ernestine Möhrlenen semea zen. Lau urte zituela, entzumena galdu zuen meningitisaren ondorioz. Aitaren aholkuz, irarle moduan trebatu zen.

Sutermeisterren lehen idazlana, *Lieder eines Taubstummen*, 1896an argitaratu zen. Bertan, Sutermeisterrek bere gaitasun poetiko eta linguistikoa erakutsi zuen, eta horrek irakurle entzuleengan eragin handia izan zuen, batez ere.

Sutermeister Susanna Bierirekin (1863-1935) ezkonduta zegoen, eta hark lagundu zion bere lanean. Bere dokumentuak Suitzako Gizarte Artxiboetan daude gordeta.

## Lanak 
* *Lieder eines Taubstummen* (1896)
* *Bibliographie des Schweizerischen Taubstummenwesens von seinen Anfängen bis zur Gegenwart: Eine Vorarbeit* (1920)
* *Quellenbuch zur Geschichte des schweizerischen Taubstummenwesens: Ein Nachschlagebuch für Taubstummenerzieher und -freunde* (1929)
* *Abrüstungskonferenz*, *Ein Tabaklied* eta *Idylle* poemak (Werner Schmiden *Das fröhliche Schweizerbuch: Novellen, Skizzen und Gedichte von neunundsechzig schweizerischen Dichtern und Dichterinnen* bildumaren parte gisa, 1931)
* *Der taubstumme Dichter*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pregrada

**Pregrada** Kroaziako hiri eta udalerria da, Krapina-Zagorje eskualdean. Udalerriak 2011n 6.719 biztanle zituen eta hiria 1.654 bakarrik. Itsas gaineko 224 metroko altitudean dago eta Zagreb hiriburutik 61,4 kilometrotan.

## Udalerriaren herriak 
Hauek dira biztanle-guneak.

 
* Benkovo - 327
* Bregi Kostelski - 272
* Bušin - 139
* Cigrovec - 418
* Donja Plemenšćina - 135
* Gabrovec - 59
* Gorjakovo - 344
* Gornja Plemenšćina - 275
* Klenice - 80
* Kostel - 138
* Kostelsko - 245
* Mala Gora - 172
* Marinec - 119
* Martiša Ves - 19
* Pavlovec Pregradski - 229
* **Pregrada** - 1 927
* Sopot - 330
* Stipernica - 172
* Svetojurski Vrh - 167
* Valentinovo - 167
* Velika Gora - 87
* Vinagora - 41
* Višnjevec - 174
* Vojsak - 159
* Vrhi Pregradski - 399
* Vrhi Vinagorski - 125

## Hiritar ospetsuak 
* Janko Leskovar (1861–1949) eleberrigilea.

## Iruditegia 

Image:
Kulturno-povijesna cjelina grada Pregrada.jpg|Ikuspegi orokorra.
Kapela Kristovog raspeća (Pregrada).jpg|Hilerria.
Centar za kulturu Pregrada.jpg|Kultur-etxea.
Pregrada folk costumes.jpg|Jantzi tradizionalak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Udalerriaren webgune ofiziala.
Gilen II.a Siziliakoa

**Gilen II.a Siziliakoa** (Palermo, 1153 - Palermo, 1189ko azaroaren 11a), "Ona" deitua, Sizilia eta Napoliko erregea izan zen 1166tik 1189ra. Arkitekturan eraikin garrantzitsuak bultzatu zituen.

## Biografia 
Gilenek hamahiru urte baino ez zituen bere aita Gilen I.a Siziliakoa hil zenean, eta, beraz, bere ama Margarita Iruñekoaren erregeordetzapean egon zen 1171 urte arte. Nobleziaren, kleroaren eta herriaren arteko liskar batzuen ondorioz, Siziliako erresuma barne borroken garai triste batetik zetorren, seguruenik Siziliako Gilen I.aren izaerak nabarmendua; ez dugu ahaztu behar "Gaiztoa" deitua izan zela.

Adin nagusitasunera iritsi zenean, Gilen II.a Siziliako Errege koroatu zuen Walter Ophamil-ek (Gualtiero Offamilio italiartua), Palermoko artzapezpikuaren; horretan kleroaren eta aristokraziaren laguntza izan zuen.

Gilen II.ari buruz, aitaren kontrastean, garaiko kronikagileek edertasunaz gain, bere eginkizunen zuzentasuna eta legeekiko eta jendearekiko errespetua nabarmentzen zituzten; horrek "Ona" izena eman zion. Erresuma egonkortasun erlatiboko aldi batera iritsi zen, eta barne-arazoak amaitu ziren.

Gilen Palermon ezkondu zen, 1177ko otsailaren 13an, Joana Plantagenetekin (1165-1199), Ingalaterrako Henrike II.a eta Leonor Akitaniakoaren alaba eta Rikardo Lehoibihotzaren arreba. Elkartze horretatik jaio zen Boemondo, Apuliako dukea, oso gazterik hil zena.

Bere erregealdian, barne-egonkortasunaz gain, kanpo-politika handinahi bat eta diplomazia indartsu bat nabarmentzen dira. Aita Santua bere alde izanik, eta Lonbardiako hiriekin isilpeko aliantzan, Frederiko I.a Bizargorria etsai komunarengandik defendatzeko gai izan zen. 1174 eta 1175ean Genoa eta Veneziarekin hitzarmenak egin zituen eta Ingalaterrako Joanarekin ezkontzeak Europako politikan posizio ona izatea eragin zion.

1177ko uztailean, ordezkaritza bat bidali zien Romualdo Salernokoa artzapezpikuari eta Roger Andria kondeari enperadorearekin Veneziako Ituna sina zezaten. Bakea ziurtatzeko, bere izeba Konstanzaren (Roger II.aren alaba), eta Frederiko I.a Bizargorriaren semea zen Henrikeren arteko ezkontza berretsi zuen.

Gilen erregealdia bereziki aberatsa izan zen Siziliako arteari dagokionez. Burutu zituen proiektuen artean aipatzekoak dira: Monrealeko beneditar monasterioko katedrala (Luzio III .a aita santuaren baimenarekin egina) eta Maniaceko Santa Maria abadia (bere ama Margaritak eskatuta). Bere aurrekoak hasitako Zisako Jauregiaren eraikuntza bikaina ere bere erregealdian amaitu zen.

Hiltzear zegoela, zuzeneko ondorengorik ez zuenez, bere izeba Konstantza I.a Siziliakoa izendatu zuen oinordeko, eta zaldunak leialtasuna zin egitera behartu zituen, ustekabean Henrike VI .a Germaniar Erromatar Inperio Santukoa, Frederiko I.a Bizargorriaaren semearekin ezkontzea onartuz. Monrealeko katedralaren mausoleoan lurperatuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Feliciano Rekalde

**Feliciano Rekalde Etxebarria**, edo **Feliciano Recalde Echevarria** (Begoña, Bizkaia, 1850eko ekainaren 10 – Begoña, ?) Begoñako Errepublikako  alkatea izan zen 1898 eta 1899 urteen artean.

## Bizitza 
Otxarkoaga bidean zegoen Korrala baserrian bizi izan zen. Lanbidez nekazaria izan zen baina Bilboko Zazpikaleetako bakailao-biltegi bateko arduraduna ere izan zen non ontzietan zetorren bakailao-karga egiaztatzeaz arduratzen zen. Josefa Castaños Egileorrekin ezkonduta 11 ume izan zituzten, horietako lau oso txikiak zirela hil egin ziren. Denak bizi ziren Korrala baserri hartan. 
thumb|250x250px|Begoñako auzoak 1902an.
Begoñako Errepublikako alkatea izan zen 1898-1899an. Orduko udalaren dokumentazioan azaltzen denez, 1899an Trauko kalean ur-hoditerian arazoak izan ziren, eta horren ondorioz Rekalde alkatea inhabilitatu zuten gero, ekintza horretan bere funtzioetan gehiegikeriaz jokatu zuelakoan edo. Erabaki horren kontrako manifestazio baketsua antolatu zen gero, eta 30 bizilagun bertaratu ziren, Guillermo Amurrio Begoñako Miñoien Komandante Sarjentuak partean horrela zehaztu zuenez. 1902an berriro  izan zen Begoñako zinegotzia.

Fitxategi:Begoña zigilua Esteban1.jpg|Begoñako udalaren zigilua
Fitxategi:Matsorri taberna Begoña 3.jpg|Begoñako udaletxe zaharra.

## Kargu politikoak 
* 1898-1900: Begoñako alkatea
* 1902: Begoñako zinegotzia

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Begoñako errepublika
* Zerrenda:Mahatsorri ospetsuak

## Kanpo estekak
Tximitxurri

**Tximitxurria** sukaldaritzan osagai gisa eta errekiaren ongailu gisa erabiltzen den saltsa gordina da. Jatorriz Argentinan sortua eta Argentinako, Uruguaiko, Paraguaiko eta Brasilgo sukaldaritzan erabilia, Latinoamerika gehienean onartua izan da.  Saltsa berde (tximitxurri berdea) eta gorri (tximitxurri gorria) barietateetan dator. Perrexil txikituarekin, piperminekin, baratxuri xehatuarekin, oliba olioarekin, oreganoarekin eta ardo beltz ozpinarekin edo limoi zukuarekin egiten da. Marokoko chermoularen eta Italiako pestoaren antzekoa da.

## Etimologia 
Izena gaztelaniazko chirriburri 'iskanbila'-ren aldaera bat izan daiteke, azken batean agian euskarazko zurrumurru 'zarata, zurrumurru'-tik. Beste teoria batek Tximitxurri 'nahasketa'-rekin lotzen du, 'hainbat gauzaren nahasketa ordena jakinik gabe'; euskaldun asko Argentinan eta Uruguain finkatu ziren XIX. mendean.

Hainbat etimologia faltsuk izena ingelesezko hitzen ustelkeria gisa azaltzen dute, ohikoenak "Jimmy['s] curry ", "Jimmy McCurry", edo "gimme curry", baina ez da istorio hauen garaiko dokumentaziorik aurkitu.

## Elaborazioa 
Tximitxurria normalean perrexil hosto lau fin-fin txikituarekin egiten da, baina erabiltzen diren beste ongailuak alda daitezke. Ardo beltz ozpina, baratxuria, gatza, piperbeltza, oreganoa, pipermin maluta xehatuak edo piperminaren beste prestakin batzuk, eta oliba edo ekilore olioa gehitzea ohikoa da (ur bero pixka bat gehi). Errezeta batzuek tipula edo txalota eta limoi zukua gehitzen dituzte. Tximitxurria haragiaren gainean busti edo koilara batekin jar daiteke egosten ari den bitartean, edo haragiaren gainazal egosiaren gainean atseden hartzen ari den bitartean. Tximitxurria askotan churrascoen (haragi zipilduak) laguntzaile gisa zerbitzatzen da. Txuleta erreekin edo saltxitxa erreekin zerbitza daiteke, baina baita hegaztiekin edo arrainarekin ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Exultet-bilkari

**Exultet-bilkari** bat pazko-aldarria (*exultet* edo *exsultet* deituriko Pazko Bijiliaren ereserki liturgikoa) musikaz eta testuz ilustratzen duen bilkari luzea da, eskuizkribu argiztatu mota bat. 

## Deskribapena 
Benevento italiar hirian egiten hasi ziren Erdi Aroan, lehenak pergaminozkoak izan zirelarik, eta X. mendetik XIII.era bitarteko adibideak gorde dira Italian. Bilkari handiak izan ohi dira, 30 x 80 cm arteko pergaminozko mintzez osatuak, muturretik muturrera lotuta, guztira 9 m arteko luzera ere edukiz kasu batzuetan.

Bilkari hauek urteroko liturgiatik kanpo ere erakutsi izan dira elizetan. Gerora egin diren modernoagoek ere Beneventoko estiloko hasierako ezaugarriak gorde izan dituzte eta irudietan normalean bizantziar estiloko miniaturak izaten dituzte. 

## Iruditegia 

Fitxategi:Exultet.jpg|Pisan gordetako bat.
Fitxategi:Scriptorium beneventano, exultet 2, 1050-1100 ca., dal duomo di pisa, 12.jpg|*Scriptorium beneventano* deiturikoa, 11. mendekoa.
Fitxategi:Bari Exultet roll 1 - emperors and pope (pope1).jpg|Bari hiriko batean, Bizantzioko bi enperadore eta aita santua.
Fitxategi:Exultet dei Marsi.jpg|*Exultet dei Marsi* esaten zaiona, 13. mendekoa, Avezzano.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Efraín Goldenberg

**Efraín Goldenberg Schreiber** (Lima, 1929ko abenduaren 28a – *ibidem*, 2025eko abenduaren 9a) perutar enpresari eta politikaria izan zen. Peruko lehen ministroa izan zen 1994tik 1995era.

Errumaniar judu jatorriko etorkin familia batean jaio zen. Legeak ikasi zituen San Markosko Unibertsitate Nazionalean 1946tik 1952ra.

Alberto Fujimori lehendakaritzan Goldenberg Kanpo Harremanetarako ministro izan zen 1993tik 1995era, eta Ekonomia ministro 1999tik 2000ra. Lehen ministro ere izan zen 1994ko otsailetik 1995eko uztailera.

1990 eta 2001 artean egindako delitu ekonomiko eta finantzarioak leporatu zizkioten, eta Ameriketako Estatu Batuetara ihes egin zuen. Ondoren, Peruko Auzitegi Gorenak gertakari horiei buruzko ikerketa utzi zuen.

Arrantza Sozietate Nazionalaren presidentea eta Esportazioak Sustatzeko Funtsaren zuzendaria izan zen.
Nathalie Léger

**Nathalie Léger** (1960ko irailaren 20a, Paris, Frantzia) frantziar idazlea, editorea, arte komisarioa eta 2025ean Argitalpen Garaikideen Institutuko zuzendari exekutiboa da.

## Ibilbidea 
Nathalie Léger hainbat erakusketetako komisarioa izan da, besteak beste, *Le Jeu et la Raison*, Antoine Vitezi eskainia (Avignongo Jaialdia 1994), ''L'Auteur et son rediteur* (IMEC, 1998), Roland Barthes erakusketa, Georges-Pompidou Zentroan 2002an, eta Samuel Beckett, 2007an, leku berean. Editore gisa, Antoine Vitezen *Écrits sur le théâtre* (Reditions P.O.L., 1994–98) lanaren bost liburukitako edizioa zuzendu zuen, eta Roland Barthes-en azken bi ikasturteetakoa Collège de Francen ezarri, anotatu eta aurkeztu zuen *La Préparation du roman* (Seuil-IMEC, 2002) lanean.

*Les Vies silencieuses de Samuel Beckett* izeneko saiakeraren egilea da (Reditions Allia, 2006).

2008tik 2018ra emakumeen bizitzari buruzko trilogia kontzeptuala argitaratu zuen. Lehenengo lana, *La Exposición* (2008), Castiglioneko kondesari buruzkoa zen, eta Prix Lavinal Printemps des lecteurs saria irabazi zuen 2009an. 2012an Barbara Loden aktore eta zuzendari estatubatuarrari eskainitako *Supplément à la vie de Barbara Loden* argitaratu zuen. Argitaratu zenetik kritika aldetik arrakasta handia izan zuen liburuak, eta 2012ko ekainaren 4an Prix du Livre Inter saria jaso zuen. 2018an trilogiaren hirugarren lana argitaratu zuen, *La Robe blanche*, Pippa Baccari buruzkoa, Wepler Saria jaso zuen lan horrengatik.

## Lanak 
* *Les Vies silencieuses* *de* *Samuel Beckett* (2006, Allia).
* *L'Exposition* (2008, Reditions POL). Exposición, Gazteleraz, Amanda de Marcoren itzulpena (2019).
* *Supplément à la vie de Barbara Loden* (2012, Reditions POL). *V*ida de Barbara Loden*,* Gazteleraz, Vanesa García Cazorlaren itzulpena (2022).
* *La Robe Blanche* (2018, Reditions POL). El vestido blanco, Gazteleraz, Vanesa García Cazorlaren itzulpena (202e).
* *Suivant l'azur* (2020, Reditions POL).

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2009: Lavinal Printemps des lecteurs saria, *L'Exposition* lanagatik
* 2012: Prix du Livre Inter, *Supplément à la vie de Barbara Loden* lanagatik
* 2018an: Prix Wepler saria *La Robe blanche'' lanagatik

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trapako gazta

**Trapako** Frantzian, Belgikan, Bosnia-Herzegovinan eta Hungarian egiten den behi-esne erdi-gogorrez egindako gazta tradizionala da. Frantziako Port-du-Salut abade-etxeko monje trapakoek sortu zuten.   

## Historia 
Gaztaren jatorria Port-du-Salut abade-etxe frantseseko XVIII. mendeko monjeetaraino aurki daiteke. Errezeta sekretua Bosnia-Herzegovinara iritsi zen zistertar erreformatuen etorrerarekin eta Banja Lukako Mariastern abadia sortu zenean, 1869an. Monjeek beren izenaren zati batzuk, *Trapisti*, utzi zizkioten auzo osoari, eta ondare nabarmena utzi zuten inguru horretan, bai gazta ospetsu honen ekoizpenaren bidez, bai garagardo baten bidez.    

## Ekoizpena eta ezaugarriak 
Trapako gazta errezeta sekretu batean oinarritzen da, baina eskala industrialean ere ekoizten da. Gazta erraz urtzen da eta zapore leuna du. Kolore horixka zurbila du, 3-5 mm-ko zulo sakabanatuekin. Normalean plastikozko paper gorri batean ontziratzen da. Ohiko ontziek 1,5 kg-ko "gurpil" handiak eta 1/2 kg-ko "gurpil" txikiak dituzte, baita hainbat xerra eta bloke ere.

Jatorrizko frantziar errezeta gaur egun ere ekoizten da, Port-Salut marka komertzialarekin edo Saint-Paulin izen arruntarekin.

## Ospea eta kontsumoa 
Trapako gazta oso ezaguna da Bosnia-Herzegovinan, baita Hungarian eta Serbian ere. Gazta hau fruta, ardo edo janari beroetan urtutako gain gisa jaten da hobekien. Hungarian, Trapako gazta masan ekoizten da eta bertsio hau nabarmen desberdina da jatorrizko errezetatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak