open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Leviatan

**Leviatan** (, moderno: *Livyatan*, tiberieraz: *Liwyāṯān*, "kiribildua") teologian eta mitologian agertzen den itsas sugea da. Biblia hebrearreko zenbait liburutan aipatzen da, hala nola, Salmoetan, Joben Liburuan, Isaiasen Liburuan, Amosen Liburuan eta, itzulpen batzuen arabera, Jonasen Liburuan; Henoken Liburuan ere aipatzen da. Leviatan askotan kaosaren haragitze bat da eta mehatxatzen du kondenatuak bere bizitzaren ondoren jango dituela. Azkenean, suntsituko dute. Teologo kristauek inbidia bekatu hilkorraren deabruarekin identifikatu zuten Leviatan. Ofitar Diagramen arabera, Leviatanek mundu materialaren espazioa gordetzen du.

Joben Liburuaren Leviatana antzinako Lotan kanaandar erlijioaren isla da, Baal Hadad jainkoak garaitu zuen munstro primigenioa. Mitologia konparatuan aspalditik Mardukek garaitutako Tiamat herensuge mesopotamiarrarekin paperarekiko paralelismoak marraztu dira, baita munduko dragoi eta sugeen kontakizunekin konparazio zabalagoak ere, hala nola Indra Vrtra hiltzen edo Thor Jörmungandr hiltzen. Euskal mitologian antzeko kondairak badaude, hala nola Teodosio Goñikoarena. Leviatan Biblia hebrearrean etsai boteretsu baten metafora bezala ere agertzen da, bereziki Babilonia (). XIX. mendeko aditu batzuek pragmatikoki interpretatu zuten uretako izaki handiez ari zela, krokodiloaz, esaterako; Elizen Arteko Bibliaren itzulpenean hala agertzen da (ikus, adb., ). Geroago, hitza balea handia eta, oro har, itsas munstroak izendatzeko erabili zen. Hobbesek boterearen ezaugarri politikoak irudikatzeko erabili zuen izena 1651ean. 

## Sinbolismoa 
Neurri handi batean, edozein itsas-munstro erraldoien sinonimo bilakatu da. Literaturan (Herman Melvilleren *Moby Dick* liburuan adibidez) balea handia bat da, eta hebreera modernoan "balea" esan nahi du. Oro har, izua eragiteko munstro edo amesagaizto ere izan daiteke.

[thumb|Kristo Leviatanaren ahotik infernura sartzen, [San Martin Tourskoaren eliza (Iruraitz-Gauna)|San Martin Tourskoaren elizako margoetan (Gazeo, Iruraitz-Gauna, Araba)]]

Sinbologia kristauan, Satanekin lotutako deabrutzat ere hartu izan da Leviatana. Bizantzioko tradizioan, bereziki, infernuarako sarbidea zen Leviatanaren aho irekia. Ideia hau Europako mendebaldera ere etorri zen, 14. mendean, eta arte gotikoan agertzen da, baita Euskal Herrian ere, San Martin Tourskoaren elizako margoetan (Gazeo, Iruraitz-Gauna, Araba).

Hobbesek, XVIII. mendeko ingeles filosofoak, estatuaren funts autoritarioa arrazoitu zuen Leviathan liburuan. Hobbesen ustez, estatua leviatan bat da -eta horrela izan behar du- despota, mugarik gabeko aginteduna. Estatua da subirano bakarra, eskubide guztien emailea, berez legitimoa, edozein izugarrikeria eginda ere; herritarrek, ordea, ez dute inolako eskubiderik, estatuak aitortutakoez besterik. Itxura guztien azpian, estatua leviatan da beti, botereduna, nahierara joka dezakeena, edozein legez, zeinahi erakunderen bidez. Hobbesen ondoren metafora politiko-filosofiko hau sarri erabili da, Leviatan, botere sarri despotikoaren sinboloa, dela literaturan zein zinean ere 21. mendean.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nostoc

***Nostoc*** *Nostocales* ordenako eta *Nostocaceae* familiako zianobakterio generoa da. Organismo prokarioto fotosintetizatzaileak dira, nitrogenoa finkatzen dutenak. Zelulak harizpitan antolatzen dira eta espezie batzuek kolonia makroskopiko eta jelatinakarak eratzen dituzte.
.

Ur gezan, harkaitz hezeetan, lurzoruaren gainean eta, oso gutxitan, itsas ingurunetan hazten dira. Batzuk sinbiosian bizi dira. Zatiketaren bidez ugaltzen dira (hormogonioak). Horma lodiko zelula begetatibo berezi batzuen bitartez (azinetoak), ingurumen-baldintza ez onuragarrietan biziraun dezakete eta denbora luzeren ostean, baldintzak mesedegarriak direnean, ugaldu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hormogonio

**Hormogonioa**, zianobakterioetan, bi heterozisteren artean dagoen zelula-ilara da, amarengandik bereizi eta beste banako bat sorrarazten duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Totemismo

[250px|thumb|[Maputxeen *rewe*, Txilen]]
**Totemismo** totema gurtzen duen leinuaren edo taldearen dotrina da. Totemak taldearen kontzientzia adierazten du, taldeko kideen jokaera arautzen du eta taldearen lotura segurtatzen du. Leinuko kideek totemaren mota berekoak diren animaliak edo landareak ez dituzte ez jaten eta ez erabiltzen, eta ezta haren izena zuzenean aipatzen ere.

Egun, Amerikan eta Ozeaniako zenbait leinuren sinismena da, kultura batena baino herri primitiboen sineskera zabala dena. Émile Durkheimek jatorrizko erlijiotzat jo zuen arren, Lévi-Straussetik aurrera erlijioa baino konstrukto sozialtzat jotzen dute.

Totemismoa kontzeptu antropologiko bat da, naturarekiko harreman bat, gizabanako edo talde sozial baten eta animalia baten arteko ideien, sinboloen edo praktiken sistema konplexu bat edo bizigabeko objektu bat izendatzen duena.

Bi serieren arteko harreman idealak ulertzen ditu, bata naturala eta bestea kulturala. Amerikan eta Ozeanian aurkitzen dugu totemismoa, eta dirudienez gizaki primitiboari datxekion sinesmena da, kulturen eta etnien artean transmititutako hedapen globala baino gehiago. Totema izaki bizidun edo bizigabea da, eta pertsona talde batek esaten du eta uste du jaitsi egiten dela.

## Ezaugarriak 
* Totemismoa ez da beti fenomeno erlijiosotzat hartzen. Ez da erlijio bat, beste ezaugarri batzuen artean, animaliak gurtzean adierazten delako.
* Totemismoaren kontzeptua McLennan eskoziarrak ezagutarazi zuen Londresen 1870ean, totemismoa fetitxismoa dela eta exogamia eta filiazio matrilineala (matrilinajea).
* Totemismoa hainbat testuingurutako forma eta motatan agertzen zen, batez ere ekonomia (laboreak eta ehiza) nahasten zituzten herrien artean eta, bereziki, ehiztarien komunitateen artean, Australian bezala; halaber, ganadua hazten duten tribuetan ere agertzen da.
* Totemismoa ezin da inola ere klanaren garapen kulturalaren fase orokortzat hartu, baina, zalantzarik gabe, eragin psikologikoa izan du zenbait talde etnikoren portaeran, sozializazioan eta giza nortasunaren eraketan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Totemismoa, Gizapedian.
Girobikupula karratu elongatu

Geometrian, **girobikupula karratu elongatua** Johnsonen solidoetako bat da (*J*37), girobikupula karratu bat (*J*29) "elongatuz" eraiki daitekeena, erdian prisma oktogonal bat txertatuz.

Johnsonen solidoak 92 dira; eta Norman Johnson-ek izendatu eta deskribatu zituen, 1966an.

## Formulak 
aren aurpegi guztiak erregularrak badira, eta ertzaren luzera a, gainazalaren azalera (A) eta bolumena (V) formula hauen bidez kalkula daitezke:

A=(18+2\sqrt{3})a^2

V=(4+\begin{matrix}{10\over3}\end{matrix}\sqrt{2})a^3

## Kanpo estekak 
*
2013ko Txeliabinskeko meteoroa

**2013ko Txeliabinskeko meteoroa** 2013ko otsailaren 15ean meteoroide bat Lurraren atmosferara sartu eta Txeliabinsk gaineko zeruan lehertzearen gertaera. Meteoroideak eragindako talka-uhinak ehundaka zauritu eragin zituen Txeliabinskeko oblastean. Meteorito zenbaiten inpaktuak ere jaso ziren. Egindako zenbatespenen arabera, 1908ko Tunguskako gertakariaren geroztik bolido handiena izan da.

## Ikus, gainera 
* Tunguskako gertakaria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Txeliabinsk inguruko herritarrek grabatutako bideoak.
* Txeliabinsk inguruko herritarrek grabatutako bideoak.
Salbatzailearen eliza (Kopenhage)

**Salbatzailearen eliza** (danieraz *Vor Frelsers Kirke*) Kopenhageko Christianshavn auzoan dagoen eliza barrokoa da, bere kortxo-kentzeko itxurako kanpandorreagatik oso ezaguna.

## Historia 
Kristian IV.a erregeak Christianshavn merkatal-herrixka sortzerakoan 1639an eliza bat eraiki zen. Baina berehala handiago bat behar zela eta Lambert van Haven arkitektuak eliza berria diseinatu zuen. Lanak ordea ez ziren 1682 arte hasi eta inaugurazioa 1695ean izan zen. Frederik V.aren erregealdian bultzada berria eman eta Lauritz de Thurah arkitektuak diseinaturiko dorrea ezarri zitzaion 1752an. Kanpoaldetik eskilarak ezarri zizkion eta erregea bera goraino igo zen 1752ko abuztuaren 28an, inaugurazio egunean.

Kondairak dioenez arkitektuak dorre gainetik bere burua bota zuen eskailerak erlojuaren aurkako norantzan egin izanagatik, baina istorio faltsua da.

## Arkitektura 
Alemaniar barroko estiloan eraikia dago eta oinarria greziar gurutzea da.

Beltz eta urre koloreko dorrea 90 metrotako garaierara iristen da eta puntan salbatzailearen irudia du bandera eskuan daramana. Christianhavn auzoaren itzelezko ikuspegia dago goikaldean eta jende ugari igotzen da egunero.

1928an kariloia ezarri zitzaion eta 1980an berriztu egin zuten. Brontzezko 48 kanpai ditu, handiena 2.000 kg-tako pisuduna eta txikiena 10 kg-takoa.

## Iruditegia 

Irudi:Von Frelsers Kirke - soure.jpg|Kanpandorrea.
Irudi:Vor Frelsers Kirke Copenhagen spire detail.jpg|Jendean dorrean gora.
Irudi:Vor Frelsers Kirke Copenhagen savior.jpg|Salbatzailearen irudia.
Irudi:Vor Frelsers Kirke-view3.jpg|Christianshavn auzoaren ikuspegia.
Irudi:Vor Frelsers Kirke-view9.jpg|Slotsholmen auzoaren ikuspegia.
Irudi:Vor Frelsers Kirke-view6.jpg|Christiania hiri librearen ikuspegia.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Derrigorrezko Bigarren Hezkuntza (Espainia)

Espainiako hezkuntza sisteman, **Derrigorrezko Bigarren Hezkuntza**, labur **DBH**, 1996 urteaz geroztik ezarritako derrigorrezko hezkuntza maila da, 12-16 bitarteko haurrak heztea helburu duena, lau ikasturtetan banaturik. Lehen Hezkuntzaren ondorengo mailada eta Batxilergoa, edo Lanbide Heziketa, haren ondorengoak. Maila gainditutakoan, ikasleak bigarren hezkuntzako graduatu titulua eskuratzen du.

## Kanpo estekak
Jose Maria Saltsamendi

**Jose Maria Saltsamendi Gonzalez de Txabarri** (Orio, 1925eko urriaren 8a - 2013ko otsailaren 18a) euskal herritar pilotaria izan zen, erremonte profesionalean aritutakoa. Pilota munduan *Salsamendi III.a* izenez ezagutua, 87 urterekin zendu zen.

## Biografia 
Salsamenditarren dinastian seigarrena, aita-osabak eta anaiak ere erremontelari aritu baitziren, Salsamendi III.a bere garaiko erremontelarien artean onenetakoa izan zen. Abrego I.aren aurka buruz buru jokatu zuen jadanik desagertua den Urumea pilotalekuan, non debuta egina zuen 1942ko urrian, 17 urte besterik ez zuela. Atzelaria, 40, 50 eta 60 hamarkadetan pilotari handia izan zen. Erremonteko Espainiako Txapelketa irabazi zuen 1957an. Buruz buruko lehenengo Espainiako Nazio Txapelketan parte hartu zuen, 1944.ean, Urumea pilotalekuan gailendu eta finalerdietarako sailkaturik geratuz. Zati honetan, Iruñeko Euskal Jai pilotalekuko koadroko Sainz zein Plazabona I.a garaitu zituen, hala nola Madrilgo Recoletos pilotalekuko Azpiroz eta Santamaría. Finalera behin ere galdu gabe iritsi zen. Urumean jokatu zuen, 1944ko irailaren 28an, Abrego I.aren aurka, eta 35era zihoazela, 32 tanto egin zituen lehia sutsu baten ostean, buruz buruko jokorako ahalmen izugarriak zituela erakutsita.

1945 eta 1968 bitartean Madrilgo Recoletos pilotalekuan jardun zuen, soldadutza egitera hiriburu hartara joan behar izan baitzuen. 1957an Espainiako Erremonte profesional Txapelketa irabazi zuen, Irigoienekin, eta 1968.an erretiroa hartu zuen, Madrilgo Recoletos pilotalekua itxi zutenean. Jokoa utzita, Hernaniko Galarreta pilotalekuan intendente aritu zen, ia beste hogeita hamar urtez. Kirol Merezimenduaren Zilarrezko Dominaren jabe zen, besteak beste.

## Erreferentziak
Upategi

[thumb|*[Jerez (ardoa)|Jerez* upategia Jerez de la Fronteran]]

**Upategia** edo **upeltegia** ardoa, sagardoa… upa edo upeletan gorderik dagoen tokia edo biltegia da. Ardoa egiteko, upeltegiak ez ezik, biltegiak, ontziratze-lerroak edo laborategiak ere beharrezkoak dira. Munduko upategirik antzinakoenak 6.000 urte inguru ditu, eta Armeniako Areni herrian dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barrika (ontzia)

250px|thumb|Haritzezko barrikak
**Barrika** zurezko xafla ganbilak uztaiez elkartuz eginiko upel handia da, ardoa, sagardoa… gordetzeko eta garraiatzeko erabiltzen dena. Ardoa hartziduran edo zahartzean bertan gordetzen dute. Erabilitako zurak, lurrunketaren eta oxigenoaren esposizioaren bidez, ezaugarriak ematen dizkio ardoari.

Barrika mota bat da barrikotea: zurezko ontzia, bordeletar motako barrika baino txikixeagoa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Upategi edo upeltegia
Belt Handiko zubia

**Belt Handiko zubia** (danieraz *Storebæltsforbindelsen*, ingelesez *Great Belt Fixed Link*) Danimarkako Fionia eta Seelandia uharteak elkartzen dituen zubi esekia da, bi uharte horien arteko Belt Handia itsasartea gainditzen duena. Zubiak 1624 kilometrotako luzera dauka eta munduko hirugarrena da, Txinako bi zubiren atzetik. Obra guztiak 6.790 km osatzen ditu. Øresund zubiarekin batera Eskandinavia Europa kontinentalarekin errepidez eta trenbidez lotu du.

Luzeraren arabera munduko zubi esekirik hirugarrena da Akashi Kaikyō eta Xihoumen zubien ondoren.

## Historia 
Uharte biak zubi baten bidez elkartzeko ideia 1850an sortu bazen ere hainbat saiakeraren ondoren 1988an hartu zen zubia eraikitzeko erabakia. 1991ean Finlandiak protesta egin zuen Nazioarteko Justizia Auzitegian zubiaren eraikuntzak itsasuntzien Baltikorako sarrera oztopatuko zuela argudiatuz baina Danimarkak 90 milioi koroako ordainsaria eman zion eta auziak ez zuen aurrera egin. 1997an inauguratu zen tren zerbitzuarentzako eta 1998an autobidea ireki zen.

21.400 mila milioi koroa danimarkar balio zuen (1988ko prezioetan).

## Garraioa 
Zubia eraiki aurretik ferry sistema batek egiten zuen uharte bien arteko distantzia. 8.000 autok erabiltzen zuten egunero zerbitzu hau. Gaur egun (2008) 32.000 autok gurutzatzen dute egunero zubia.

Trenak ere hobekuntza nabaria izan du uharte biak gurutzatzeko denbora ordubetean murriztu baita. Honako hauek dira hirien arteko ibilbidearen iraupenak:
* Kopenhage-Odense, 1:15 h.
* Kopenhage-Aarhus, 2:30 h.
* Kopenhage-Esbjerg, 2:35 h.
* Kopenhage-Aalborg, 3:55 h.

Trenaren hobekuntza honek Kopenhage-Odense eta Kopenhage-Esbjerg arteko hegaldiak kendu ditu.

## Iruditegia 

Irudi:StoreBaeltsBroen.jpg
Irudi:Denmark Great Belt Bridge East.jpg
Irudi:GreatBeltBridge.JPG
Irudi:Storeb%C3%A6ltsbroen_close.jpg
Image:StoreBaelt sunset 01.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Barril

[thumb|250px|[Donostiako Danborradan barrilak jotzen.]]
**Barril** danborradan jotzen den upel txiki baten moduko edo danbor-itxurako instrumentua da, danborraren mintz elastikoaren ordez zurezko xafla bat duena.

Danbor edo danbolin moduan, perkusiozko musika tresna da. Donostiako Danborradan jotzen dute.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Upel

## Kanpo estekak
Ontzi

thumb|Ontzi batzuk.
**Ontzia** bere baitan gauzak eta materialak gorde eta garraiatzeko erabiltzen den objektua da, horiek sartu eta ateratzeko irekidura duena. Bereziki, sukaldean erabiltzen da, elikagaiak gordetzeko. .

Tamaina eta material ezberdinekoak izan daitezke, egun, ia edozerez egiten dituzte eta: larruz, buztinez, portzelanaz, harriz, metalez, beiraz, zurez, plastikoz, erretxinaz, eta abar, batzutan estalita daudenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Belt Handia

**Belt Handia** (, hau da, «gerriko handia») Kattegat itsasartea (Ipar itsasoa) eta Itsaso Baltikoa elkartzen dituzten hiru itsasarteetatik handiena da (beste biak Belt Txikia eta Øresund dira). Danimarka bitan zatitzen du Belt Handiak, eta Fionia eta Sjælland uharteen artean dago. 1988az geroztik, Belt Handiko zubiak gainditzen du Belt Handia, Fionia eta Sjælland uharteak batzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Castle

***Castle*** Ameriketako Estatu Batuetan sorturiko telesail bat da, Kanadako Nathan Fillion eta Stana Katic aktoreek protagonizatua. Telesaila jatorriz Estatu Batuetako ABC kateak emititzen du, eta 2009ko martxoaren 9an estreinatu zen. Espainian, 2009ko ekainaren 29an estreinatu zen, eta Cuatro, Divinity eta AXN kateek ematen dute. 2013ko irailaren 23an, seigarren denboraldia estreinatu zuen ABC kateak; AXNk (Espainia) berriz, urriaren 7an. Orain (2015), telesail famatu hau dagoeneko zazpigarren denboraldian doa.

## Argumentua 
Richard Castle idazle famatuari, inspirazioak agortzen zaizkio baina bere eleberrietako hilketak imitatzen hasten den serie-hiltzaile bati esker, berriro lortu egiten du inspirazioa, hilketa horien susmagarri bihurtzen baita New Yorkeko poliziarentzat. Horren ondorioz, hilketa horretan lanean hari diren detektibeekin hasten da lan egiten, oso burutsua dela frogatzen duelako batez ere. Kasu horretan, Kate Beckett (Stana Katic) detektibearekin batera egiten du lan. Kasua amaitzean, Beckett detektibean bere liburuentzako inspirazio berria lortu duela dio, horregatik Becketti jarraitzen hasten da kasu berrietan, New Yorkeko polizia berriak nola jarduten duen informatzeko. Hori dela eta, hiriko alkateak eta polizia etxeko zuzendariak, talde horretan lanean jarraitzea onartzen diote denbora lusez.

Telesaila, oso kasu desberdinei buruz doa, baina batez ere bi protagonisten arteko erlazioaz hitz egiten du, gutxinaka, erlazio erromantikoa bihurtzen den arte. 2012ko maiatzaren 7an estreinatu zen atalean,"Always" deiturikoa, Castle eta Beckett azkenean elkartu egiten dira bikote bezala. Gaur egun, dagoeneko, 7. denboraldian doa telesaila.

## Pertsonaiak 
* Richard Castle - Nathan Fillion
* Kate Beckett - Stana Katic
* Javier Esposito - Jon Huertas
* Kevin Ryan - Seamus Dever
* Martha Rodgers - Susan Sullivan
* Alexis Castle - Molly C. Quinn
* Lanie Parish - Tamala Jones
* Victoria Gates - Penny Johnson Jerald
* Roy Montgomery - Ruben Santiago-Hudson

## Kanpo estekak 
*  Telesailaren webgunea.
Los camioneros

**Los camioneros** (euskaraz *Kamiolariak*) Espainiako telesaila bat izan zen. Mario Camusek zuzendu zuen, Pedro Gil Paradelaren gidoiak eta Antón García Abrilen musika zuelarik. Telesaila honetako protagonista Sancho Gracia aktorea izan zen, atal bakoitzean beste hainbat aktore tartekatzen zirelarik.

Telesaila estreinatu zen garaian nahiko ezaguna egin zen, gainera garai hartako espainiar gizartea nahiz aldaketak ikusteko parada ona ere bada. 1973ko Urrezko TP saria irabazi zuen, Espainiako telesaila onenaren saila irabaziz. 2013ko otsailean La 2 katean berriz ere aireratu zuten.

## Argumentoa 
*Paco* (Sancho Gracia) bere adiskide eta lankide *Lorenzo* (Carlos Otero) delakoarekin batera Espainia guztiko errepide eta bideetan barna kamioi bat gidatzen duen kamiolaria da, lanbide honetan giro, pertsona eta istorio ugari ezagutuko ditu, maiz ezusteko abentura askotan sartua egonen delarik.

## Atalen zerrenda 
* **Tabaco y naranjas a mitad de precio** ("Tabakoa eta laranxak prezio erdian") - 1973ko azaroaren 12a
** María José Díez
** Antonio Iranzo
** María Luisa Ponte
** José Yepes
* **Ruta bajo la nieve de enero** ("Urtarrilako elurpeko ibilbidea") - 1973ko azaroaren 19a
** Valeriano Andrés
** Inma de Santis
** William Layton
* **Quince toneladas de madera y una mujer** ("Hamabost tona egur eta emakume bat") - 1973ko azaroaren 26a
** Sonsoles Benedicto
** Alberto de Mendoza
** Antonio Medina
* **Lejos del punto de partida** ("Abiapuntutik hurrun") - 1973ko abenduaren 3a
** Carmen Lozano
** Mario Pardo
* **La izquierda de un campeón solitario** ("Txapeldun bakarti baten ezkerra") - 1973ko abenduaren 10a
** José Guardiola
** Richard Santis
* **Somos jóvenes y podemos esperar** ("Gazteak gara eta itxaron dezakegu") - 1973ko abenduaren 17a
** Omar Butler
** Alfonso del Real
** Carmen León
** José Orjas
** María Luisa Ponte
** Fernando Sánchez Polack
** María Luisa San José
* **Somos jóvenes y poderosos** ("Gazteak eta boteretsuak gara") - 1974ko urtarrilaren 7a
* **Ida y vuelta por el mismo camino** ("Joan-etorria bide berdinetik") - 1974ko urtarrilaren 14a
** Álvaro de Luna
** Charo López
* **Con los indios en el desierto** ("Indiarrekin basamortuan") - 1974ko urtarrilaren 21a
* **La escapada de un viejo corredor** ("Lasterkari zahar baten ihesaldia") - 1974ko urtarrilaren 28a
** Lana Persson
** Diana Polakov
** George Rigaud
** Manuel Zarzo
* **Puesta a punto de un conductor** ("Gidari baten prestaketa") - 1974ko otsailaren 4a
* **Un cordero, dos corderos, tres corderos** (Bidolts bat, bi bildots, hiru bildots") - 1974ko otsailaren 11a
** Manuel Alexandre
** Juan Amigo
** Rosa Fontana
** David Velasco
* **Seis toros y un toreado** ("Sei zezen eta toreatu bat") - 1974ko otsailaren 18a
** José Manuel Martín
** José Montijano
** Manuel Salgueró

## Sariak 
* Urrezko TPa (1973): Espainiako telesaila onena.

## Kanpo estekak 
* *Los camioneros* telesaileko kredituak ikusgai eta musika entzungai. Youtube.com
* *Los camioneros* telesailaren IMDBko fitxa irakurgai 
* *Los camioneros* telesailaren 2. atal osoa ikusgai. Youtube.com
Bakea gudan

**"Bakea gudan. Unamuno, historia eta karlismoa"** Joxe Azurmendi zegamarrak idatzitako saiakera liburua da.

Liburu honetan *Paz en la guerra* eleberria aitzakitzat hartuta, Unamunoren pentsamenduan sakondu du. Unamunoren aipatu eleberria azkeneko karlistadari eta, bereziki, Bilboko setioari buruzko nobela da eta, ondorioz, karlismoa vs. liberalismoa gatazkaren interpretazio saio bat. Hala, bada, Euskal Herriaren eta Modernitatearen interpretazio saioa.

Azurmendik nobela horretan aurkitzen den filosofia aztertuko du. Ondorioztatuko du Unamunok XIX. mendeko ikuspegiarekin aztertu eta baztertu zuela euskal arazoa. *Paz en la guerra* idatzi zuenean Unamunok Herbert Spencerek baldintzatutako historiaren ikuspegi positibista zuen. Horren arabera historia pasiboa da, ez dago ekiterik eta natura bera da borroka egiten duena bakearen bila. Ikuspegi horrekin historia baino intra-historia intetesgarriagoa zitzaion Unamunori baina azkenean atzean utzi zuen naturazkoa bai baina historiarik ez omen zuen Euskal Herria.

1897an jasan zuen krisiaren ondoren Unamunoren fase existentzialista interesgarria hasiko da baina jada Espainia eraikitzeari lotuta izango da.

Azurmendiren hitzetan Unamunoren filosofia kritiko berri hori gerraondoko euskal pentsamenduak aplikatu zion Euskal Herriari, Txillardegik kasu.

Unamunoren hiru berreskurapen modu azaltzen ditu Azurmenfik liburuaren azken atalean. Lehena katolizismo frankista ofizialaren aurkako Unamunoren berreskurapena litzateke, benetako katoliko gisa. Unamunoren fede angustiatu existentzialista goraipatu nahi da. Horretan saiatu zen, adibidez, Karlos Santamaria.

Bigarren berreskurapenak Unamuno euskaldun gisa ulertu nahi du. Euskalduntasuna ulertzeko modu berriaren ordezkari gisa hartu nahi da Unamuno hor. Unamuno tragikoa da, eta ordura arteko euskaldun idealizatuaren aurka, eredu berria eraikitzeko baliagarria zen. Horretan aritu zen Salbatore Mitxelena bere *Unamuno ta Abendats* (1958) saiakeran, adibidez.

Hirugarren berreskurapena Unamuno kritikoa, egiatia, mito eta uste onen apurtzailea eta ezkertiarra litzateke. Ikuspegi hori hartu zutenen artean ezagunena Txillardegi da. Txillardegik berak aipatzen du, *Unamuno eragille* (1957) artikuluan, Unamuno eta bere existentzialismoak gazteen artean izan zuen eragina. 

## Ikus, gainera 
* Miguel Unamuno

## Bibliografia 
* Azurmendi, Joxe (2012): "Unamunoren atarian" in Alaitz Aizpuru (koor.), *Euskal Herriko pentsamenduaren gida*, Bilbo, UEU. 

## Kanpo estekak 
* Bideoa: Azurmendi Unamunori buruz
* Miguel Unamunoren gerra eta bakea (Joseba Sarrionandia)
Heteroziste

**Heterozisteak**, zianobakterioen zenbait familiatan, horma lodiko eta tamaina handiko zelula bereziak dira. Beren funtzioak nitrogenoaren finkapenarekin zerikusia dauka.

Nitrogenasa, nitrogenoaren finkapeneko funtsezko entzima, oxigenoarekiko oso sentibera denez gero, nitrogeno finkapena eta fotosintesi oxigenikoa ezin dira aldi berean gertatu zianobakterioen zeluletan. Arazo hau sahiesteko, zianobakterio batzuek horma lodiko zelula berezi hauetan finkatzen dute atmosferako nitrogenoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Spaser

**Spaserra** erradiazio-igorpen estimulatuaren bidezko gainazaleko plasmoien anplifikazioari deritzo. Izena ingelesezko *Surface Plasmon Amplification by Stimulated Emission of Radiation* terminoaren akronimoa da. David J. Bergman eta Mark I. Stockmanek fenomeno hau lehenengo aldiz deskribatu zuten 2003. urtean. 2009ko abuztuan, Purdue, Norfolk State eta Cornell unibertsitateetako ikerlari batzuek lehenengo spaser gailua sortu zuten: 44 nm-ko diametroko nanopartikula, tindatutako siliziozko ingurune aktiboz inguratutako urrezko nukleoaz egina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
LH (argipena)

**LH** laburtzapenak esanahi zenbait ditu:

* Lehen hezkuntza.
* Lanbide Heziketa.
* Ḷ letra adierazteko erabiltzen den modu alternatiboa.
* Lufthansa konpainiaren laburdura.
* LHA konpresio algoritmoaren bertsioa.
* L'Hôpitalen erregela adierazteko erabiltzen den laburdura.
Humboldt. Hizkuntza eta pentsamendua

**"Humboldt. Hizkuntza eta pentsamendua"** Joxe Azurmendi zegamarrak idatzitako saiakera liburua da.

Galdera hauei erantzuten saiatu zen Azurmendi liburu-trilogia batekin: Zer harreman dago hizkuntzaren eta pentsamenduaren artean: gure gogoan lehenbizi pentsamendua dago eta gero hitzak baliatzen ditugu haren berri emateko? Hizkuntzak laguntzen dio pentsamenduari ala bi gauza beregain dira? Galdera horiei erantzuteko, Azurmendik azaltzen du mendebaldeko kultura nola zabaldu den Greziako Aristotelesgandik Humboldtengana, baita Chomskyrenganaino ere, eta gurean Txillardegirenganaino.

Liburu hau trilogia bateko lehena da, eta oinarri hurrengo bientzat: *Volksgeist. Herri gogoa* eta *Espainiaren arimaz*. Esaten da euskal abertzaletasunaren nazio-kontzeptua tradizio alemanekoa dela (erromantikoa, irrazionala, etab.) versus tradizio frantsesekoa (demokratikoa). Kontzeptu erromantiko hori honelakoa litzateke sumarioki: nazio bat funtsean hizkuntza bat da; hizkuntza bat, pentsamendu, mundu-ikuskera, izpiritu bat. Horrela, hizkuntzan eta nazioan daukaguna, izpiritu baten manifestazioa omen da (Volksgeist). Izpiritu hori da nazioaren esentzia, esan ohi da.

Egiaz, Volksgeist edo Herri Gogoaren ideia Alemanian adina Ilustrazio frantsesean dago, Renanen baitan gero, eta XIX. mendeko filosofian bezalaxe XX.eko giza zientzietan, atzo eta gaurko praxi politikoan: Frantziako Iraultzaren hizkuntz politika jakobino eta nazionalismo espainol "liberaletik" nazional-sozialismo alemaneraino. Trilogiak ideia horien nondik norakoak aztertzen ditu.

Oinarri-oinarrian hizkuntzaren eta pentsamenduaren arteko harremanaren auzia dago. Hortik jalgi da herri bat oroz gain hizkuntza edo kultura bat delako ideia. Hori duzu lehen liburuki honen gaia, arazoa filosofian eta bereziki Humboldt-en obran aztertuz. Hizkuntza eta pentsamendua Humboldt-en aurretik eta gaur egungo filosofian, antropologian eta zientzia kognitiboetan ere begiratzen dira.

Alaitz Aizpuru ikertzaileak hizkuntza erdigunean ipintzeak dakarren eraldaketaren garrantzia azpimarratzen du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Wilhelm von Humboldt

## Kanpo estekak 
* Liburua UEUren liburutegi digitalean.
Berio

**Berio** Donostiako (Gipuzkoa) auzune bat da, Ibaetatik gora zabaltzen dena, izen bereko pasealekuan eta zeharkako kaleetan zehar, 1980 eta 1990eko hamarkadetan eraikitako etxebizitzek osatua.

Inguruan ikastetxe zenbait ere badaude, hala nola CEBANC lanbide heziketarako zentroa eta Santo Tomas Lizeoa. Goiko partean ASPACE, Goienetxe Fundazioa eta Gureak Tailerrak daude. Auzoan futbol-zelai konplexu bat eta autokarabanentzako aparkalekua ere badaude.

Auzunearen izena aspaldian desagertu zen Berio baserritik dator.
thumb|300px|Berio auzoaren igoera.
thumb|300px|ezkerrera|Goienetxe Fundazioaren Garagunea.
## Eraikinak 
* Carlos Santamaria zentroa
* Manuel Agud Querol egoitza

## Kaleak 
* Berio pasealekua

## Kirola 
* Berio Futbol Taldea

## Ikus, gainera 
* ASPACE
* Santo Tomas Lizeoa
* Goienetxe Fundazioa

## Kanpo estekak
Karlos Santamaria. Ideiak eta ekintzak

***Karlos Santamaria. Ideiak eta ekintzak*** Joxe Azurmendi filosofoak idatzitako saiakera liburua da. Argitaratu gabe dago.

## Kanpo estekak 
* *Karlos Santamaria. Ideiak eta ekintzak*
XX. mendeko poesia kaierak: Joxe Azurmendi

***XX. mendeko poesia kaierak: Joxe Azurmendi*** Joxe Azurmendi filosofoaren poesien antologia bat da, Koldo Izagirrek apailatua.

## Kanpo estekak 
* *XX. mendeko poesia kaierak: Joxe Azurmendi* liburua, Susa argitaletxearen webgunean eskuragarri.
Demokratak eta biolentoak

***Demokratak eta biolentoak*** Joxe Azurmendi zegamarrak idatzitako saiakera liburua da.

Liburuan Euskal Herriko egoera politiko-morala aztertzen da eta, gaiari dagokionez, *Oraingo gazte eroak*, *Euskal Herria krisian* eta *Barkamena, kondena, tortura* bezalako liburuen multzoan ipini daiteke. Demokrazia funtsatzen duen gehiengoaren kritika egingo du Azurmendik Miranderen pentsamendua lagun duela. Salatuko du Estatuak ez duela bere fundamentua demokratikoki eraiki, gehingoaren indarrarekin inposatu duela baizik. Gehiengoa arrazoi bihurtu da, dogma.

Azurmendik sarri aipatu izan du eliza katoliko indartsua izan duten herrialdeetan, Espainian eta Frantzian adibidez, demokrazia goitik behera ezarri izan dela eta Estatua, laikoa orain, eliza txar bat bihurtu dela:

*Demokratak eta biolentoak* modu antagonikoan ez ezik, estilo polemistan idatzi du Azurmendik. Hona, esate baterako, liburuaren hasierako hitzak: "Zer zarete zuek lehenago: abertzaleak ala demokratak?"

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Agirre, L.: *Joxe Azurmendirekin solasaldia* jakingunea webgunean.
* Azurmendi, J. 2013: Berrogeita hamar urte idazlanean, *RIEV*, 58 (2): 260-283.
* Iturriotz, A. 2010: Azurmendi edo Konkretutasuna, *Hegats*, 45: 85-162.
* Jimenez, J. eta Olariaga, A. 2010: Joxe Azurmendi. Askatasunaren pentsalaria, *Hegats*, 45: 163-182.
* Olariaga, A. 2020: Nola pentsatu etika orain eta hemen?, *Jakin*, 237/38: 85-96.
* Soto, I. 2020: Don't Think of 'Foro de Ermua', *Jakin*, 237/38: 111-119.

## Kanpo estekak 
* kritika
* Liburua irakurtzeko gomendioa Irati Marañonen eskutik
*  The democrats and the violent
Un, dos, tres... responda otra vez

**Un, dos, tres... responda otra vez** (euskaraz "Bat, bi, hiru... berriz ere erantzun") 1972an Narciso Ibáñez Serrador uruguair-espainiar ekoizleak sortutako TVE telebista katearen lehiaketa bat izan zen. Saioa beti TVE1 katean aireratu izan da, TVEko klasikotzat jo ohi delarik.

## Aurkezleak 
Iraun zituen denboraldi ezberdinetan hainbat aurkezle izan zituen:

### Nagusiak 
* Kiko Ledgard (1972-1978)
* Mayra Gómez Kemp (1982-1988)
* Jordi Estadella (1991-1993)
* Miriam Díaz-Aroca (1991-1993)
* José María Bachs (1993-1994)
* Luis Roderas (2004)

### Bestelakoak 
* Valentín Tornos (Don Cicuta), Pedro Sempson (Profesor Lápiz), Francisco Cecilio (Don Rácano), Juan Tamariz (Don Estrecho), Blaki (Don Justo Rajatabla) eta Luis Lorenzo (Don Menudillo).
* Hurtado ahizpak (Tacañonak: Viuda de Poco, Seño eta Mari Puri)

## Umoristak 
## Azafata ezagunak 
## Kanpo estekak 
* *Un, dos, tres... responda otra vez* lehiaketaren sarrerako musika eta doinuak garai ezberdinen arabera entzungai eta ikusgai (1972-2004). Youtube.com 
* *Un, dos, tres... responda otra vez* lehiaketaren irudiak eta bideoak ikusgai. Youtube.com 
* *Un, dos, tres... responda otra vez* lehiaketari buruzko webgunea 
* *Un, dos, tres... responda otra vez* lehiaketaren IMDBko fitxa irakurgai
TC (argipena)

**TC**, **Tc** edo **.tc** laburdurak adiera hauek ditu:
# Teknezio elementu kimikoa, **Tc** ikurrarekin adierazia eta 43 zenbaki atomikoa duena.
# **.tc**, Turks eta Caicos uharteei dagokien herrialdeentzako goi mailako internet domeinua.
# **TC**, Tierra Comunera, Gaztelako (Espainia) alderdi politiko nazionalista edo gaztelanista.
Starsky and Hutch

***Starsky and Hutch*** edota ***Starsky & Hutch*** () 1970eko hamarkadako estatubatuar telesaila bat da. 93 atal izan zituen, 4 denboralditan banatuak: bakoitzak 48 minutu inguru zirauen arren, lehenbiziko atala 90 minutukoa izan zen. William Blinn eta Ryan Blinnek sortu, eta 1975eko apirilaren 30a eta 1979ko maiatzaren 15a artean ABC katean aireratu zen. Jack Starrett zuzendariak zuzendu zuen, laude Ennis Starrett Jr. izenpean: hark 1979an *The Dukes of Hazzard* telesaila ere zuzendu zuen.

## Argumentua 
Telesaila 1970eko hamarkadako Kalifornia estatuan girotuta dago. Bertan, David Starsky (Paul Michael Glaser) ilebeltz eta sendoa, jaiotzez  brooklyndarra, eta Minnesota estatuko Kenneth "Hutch" Hutchinson (David Soul) ilehori eta izaera intelektualeko polizia bikotearen kasuak eta nondik-norakoak azaltzen dira, betiere beren Ford Torino gorri eta marra zuridunean "Bay City, California" ("Kalifornia, Badia hiria") deritzon fikziozko hiriko kaleetan barna doazela.

Maiz kasuez nahiz kale giroko informazioa jakiteko, Huggy Bear (Antonio Fargas) informatzailearengana jotzen dute. Bestalde, Harold C. Dobey kapitainaren (Bernie Hamilton, lehen atalean Richard Ward) agindupean dihardute.

## Iruditegia 

Irudi:David Soul Paul Michael Glaser Starsky and Hutch 1975.JPG|Hutch eta Starsky 1975ean.
Irudi:Paul Michael Glaser Starsky and Hutch 1976.JPG|Starsky 1976an.
Irudi:Starsky and hutch 1975.JPG|Hutch eta Starsky 1975ean.

## Zinema 
* *Starsky & Hutch* (2004)

## Kanpo estekak 
* *Starsky and Hutch* telesailaren hasierako musika edo doinua entzungai. Youtube.com
* *Starsky and Hutch* telesailaren IMDBko fitxa irakurgai
Hasierako Lanbide Prestakuntzako Programak

**Hasierako Lanbide Prestakuntzako Programak** 2006ko Espainiako Hezkuntza Legeak Bigarren Hezkuntzako graduatua eskuratzen ez duten ikasleei eskaintzen dien hezkuntza ibilbidea da, lan munduan txertatzen laguntzxeko.

## Kanpo estekak
Nonnebakken

**Nonnebakken** Odensen (Danimarka) dagoen muino baten izena da, antzina eraztun itxurako gotorleku bat egon zena.

## Etimologia 
*Nonnebakken* izenak "monjeen muinoa" esan nahi du.

## Historia 
Gotorleku bikingoa 975 urtearen inguruan eraiki zen Svend I.a "Bizar zatitua" errege zela. Muinoaren azpialdetik pasatzen den Odense ibaia eta gertu dagoen Odenseko fiordoa kontrolatzeko altxatu zen. Gotorlekuak eta 120 metrotako diametrodun eraztun itxura zuen.

Monje beneditarrak egon ziren hurrena XII. mendera arte. Ondoren eliza berria eraiki zuten Odense ondoko Dalum herrixkan. 1598an Georg Braun topografoak idatzitako *Civitates Orbis Terrarum* lanean agertzen da Odenseren mapan.

## Indusketak 
1775 eta 1889an hainbat aurkikuntza egin baziren ere, egitura guztiaren osaketa 1953an burutu zen. 1988an kableak sartzeko zangak egiterakoak aurkikuntza berriak egin ziren. 2002an abade-etxe beneditarraren zatiak aireratu ziren.

## Ikus, gainera 
* Eraztun itxurako gotorleku bikingoak

## Kanpo estekak
Ur astun

**Ur astuna** edo **deuterio oxigenoa** edo D2O, ur arrunta baino hidrogenoren isotopoa den deuterio (edo "hidrogeno astuna") gehiago duen ur mota da. Konposatua da, eta hidrogenoaren ordez deuterioa du. Ur arruntean izaten da, 1/5.000-ko proportzioan, eta izen hori ematen zaio ohikoa baino D2O portzentajea handiagoa duen urari. Erreaktore nuklearretan erabiltzen da moderadore gisa.

II. Mundu Gerran, erreakzio nuklearren kontrolerako eta bonba atomikoa egiteko prozesuan funtsezko gaia zela pentsatu zuten zientzailariek. Bereziki, Alemania naziko zientzialarien ahalegin atomikoan garrantzi handia izan zuen, eta horregatik, Norvegian zegoen Europako ur astuna ekoizteko lantegi bakarra (Norsk Hydro) helburu estrategikoa izan zen aliatuentzat, sabotaia eta erasoekin saiatu baitziren bertako uraren ekoizpena gelditzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ur gogor

thumb| Ura gogorra erabiltzearen ondorioz kaltzifikazioa erakusten duen txorrota.
Kimikan, **ur gogorra** mineral kopuru handiak dituenari esaten zaio, batez ere magnesioa eta kaltzio mineralei dagozkienak. Batzuetan, ur gogorra izateko muga 120 mg CaCO 3 / l-an dago, hortik gorakoak ur gogor izango dira.

## Kanpo estekak
Maurice Abeberri

**Maurice Abeberri** (1926ko abenduaren 14a, Biarritz, Lapurdi &ndash; 1988ko otsailaren 21a, Larrun mendia, Lapurdi) euskal abokatu eta Ipar Euskal Herriko kirol eta kultur giroko pertsona nabarmena izan zen.

Baionako Lizeoan ikasi eta Bordelen goi-mailako ikasketak burutu zituen. 1946an bere anaia Pierre Abeberrirekin batera Oldarra abesbatzako abeslari eta kide egin zen, 1952ko maiatzaren 2a eta 1973 bitartean abesbatza horretako presidentea izan zelarik, bere anaia ordezkatuz. Bere eta bere anaia Jakes Abeberrirekin batera Biarritzeko Oldarra Euskal Balletak (*Ballets Basques de Biarritz Oldarra*) konpainia sortu zuten, bertan nahiz nazioartean aski sona bereganatu zuena.

Maurice Abeberri lanbidez abokatua eta Enbata erakundeko kidea zen, bertan Frankismoaren garaian Hego Euskal Herritik Iparraldera ihes egindako euskaldunei babes juridiko eta morala ematen paper garrantzitsua izan zuen. Bestalde, Biarritz jaioterriko zinegotzia ere izan zen.

Kirolari dagokionez ere pertsona oso nabarmena izan zen, 1951an Biarritz Athletic Club taldearen sortzaileetako bat izan baitzen, talde hau pilotan jardun ohi zen, bereziki zesta puntan, ondoren kirol-talde honetako presidentea ere izan zen. 1972an Frantziako Pilota Federazioko presidentea eta Munduko Pilota Federazioko presidenteordea ere izan zen, kirol honi modernitatea eta distira ematen jakin zuelarik. Bere agindupean, Frantziako pilota-taldeak 1983ko Mexiko eta 1987ko Gasteizko Munduko Pilota Txapelketetan urrezko sei domina irabazi zituen. Pilota ekipamendu eta instalakuntzak eraikitzen nekagaitz lan egin zuen (trinketak, ezker-pareta, etab.), baita Parisen ere, honela kirol honetako modalitate guztiak salbuespenik gabe okatu zitezen.

1983an Frantzia osoko kirol-agintari onena gisa izendatua izan zen eta urte hauetan zehar Frantziako Olinpiar Batzordeko kide ere izan zen.

1988ko otsailaren 21an Larrun mendian zela zendu zen.

## Kanpo-estekak 
* Maurice Abeberriren biografia irakurgai. Auñamendi Entziklopedia, Euskomedia.org 
* Maurice Abeberri Mintzoak.eus Iparraldeko ahozko memoriaren atarian
* "Maurice Abeberri gogoan": hurbilekoen bideo-lekukotasunak
Eraztun itxurako gotorleku bikingoak

thumb|250px| Eraztun itxurako gotorleku bikingoak.
[thumb|250px| [Aggersborgeko gotorlekua.]]
[thumb|250px| Berreraikitako etxe luzea [Trelleborg (Slagelse)|Slagelseko Trelleborgen.]]
**Eraztun itxurako gotorleku bikingoak** edo **Trelleborg** Danimarkan eta Suedia hegoaldeko Eskania eskualdean dauden sei gotorleku bikingoren multzoa da.

## Historia 
Gotorleku hauek X mendearen bukaeran eraiki ziren Harald Blaatand eta bere seme Svend I.a "Bizar zatitua"-ren erregealdian altxatu ziren.

974 urtean Harald erregeak Danevirke (Jutlandiako babes eremua) galdu zuen eta gotorleku hauek herrialde osoaren babesa bermatzeko eraiki zituela uste da. Svend I.ak aldiz Ingalaterra erasotzeko abiapuntu gisa erabili zuen. 1013an esate baterako Londres harpilatu zuten.

## Egitura 
Gotorleku hauen artean lehenengo indusketak Slagelseko Trelleborgen egin ziren 1936 eta 1941 artean eta beronek eman zion multzoari izena. Gotorlekuek egitura zirkularra daukate eta honen inguruan harresia dago, hau ez da beti zirkularra. Egitura erromatar oinetan neurturik zegoen eta zanga ere hauengandik ikasitakoa dela uste da.

Eraztunaren barneko patioa lau zati berdinetan banaturik dago eta hauetan etxean zeuden. Harresiak lau ate zituen, bakoitza puntu kardinal bati begira.

## Gizateriaren Ondare 
UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu ditzan eskaera egina dago.

## Gotorlekuen zerrenda 
## Kanpo estekak
Kanuto (argipena)

**Kanuto** izenak hainbat adiera ditu:

## Pertsona izenak 
Danimarkako hainbat bikingo erregeren izena da:
* Kanuto I.a, Danimarkako kondairazko erregea.
* Kanuto II.a *Handia* (985/95–1035), Danimarkako, Norvegiako eta Ingalaterrako errege.
* Kanuto III.a Hardeknut (1020–1042), Danimarkako eta Ingalaterrako errege.
* Kanuto IV.a Danimarkakoa (1042-1086), Danimarkako errege, Erromatar Eliza Katolikoak *San Kanuto* izenaz santu egina.
* Kanuto V.a Danimarkakoa (1129–1157), Danimarkako errege.
* Kanuto VI.a Danimarkakoa (1163–1202), Danimarkako errege.

## Bestelakoak 
* *Kanuto*, Oskorri taldeak famatutako euskal abesti herrikoia.
Curro Jiménez

**Curro Jimenéz** 1970eko hamarkadako espainiar telesail bat izan zen. Lehenbiziko aldiz eta arrakasta handiz 1976-1978 artean aireratu zen:  sortzailea Antonio Larreta uruguaiarra izan zen. Bestalde, telesaila ez zuen zuzendari bakar batek zuzendu, askok baizik: Joaquín Luis Romero Marchent, Antonio Drove, Francisco Rovira Beleta, Pilar Miró, Mario Camus eta Fernando Merino.

Aktore nagusiak honako hauek izan ziren: Sancho Gracia, Álvaro de Luna, Pepe Sancho, Francisco Algora eta Eduardo García. Curro Jimenéz pertsonaia Sevillako probintziako Cantillana udalerriko Andrés López andaluziar bidelapurraren bizian oinarrituta dago.

Kanpoaldeko eszenak Andaluziako hainbat kokalekutan filmatu ziren: Malagako Serranía de Ronda eskualdea, Doñana eta Cabo de Gata lurmuturrean. Lehen denboraldia 1975ean filmatzen hasi zen eta 1976ko abenduaren 22an lehenbiziko aldiz telebistan aireratu.

Estreinatu zenetik, TVE katean maiz berraireratu izan da: hainbat belaunalditako ikusleak erakarri zituen, azkena hain justu ere 2012ko udan protagonista Sancho Graciaren heriotzaren ondorioz, hura omendu nahirik.

## Argumentua 
Telesaila XIX. mendearen hasierako Iberiar Penintsulako Gerra garaian girotuta dago. Bertan, fikziozko Curro Jiménez (Sancho Gracia) bidelapur zorrotz eta justuaren eta bere bidelapur taldearen abenturak azaltzen dira. Taldekideak honako hauek dira: *Algarrobo* (Álvaro de Luna), *Ikasle* (Pepe Sancho) eta *Fraide* (Francisco Algora), azken hori hildakoan, *Ijito* (Eduardo García) bidelapurrak ordezkatu zuen.

Atalez atal beste hainbat aktore ezagun ere agertu ziren, esate baterako, Terele Pávez, Elisa Ramírez, Patty Shepard, Alfredo Mayo, Charo López, Mirta Miller, Eduardo Fajardo, José Suárez, Juan Ribó, Emma Cohen, Bárbara Rey, Florinda Chico, bai eta Isabel Pantoja kantaria ere, gazte-gaztea zenean.

## Kanpo estekak 
* *Curro Jimenéz* telesailaren 1. atal osoa ikusgai. Youtube.com 
* *Curro Jimenéz* telesailaren IMDBko fitxa irakurgai 
* *Curro Jimenéz* telesailari buruzko orrialdea TVE katearen webgunean ikusgai
Hifa

**Hifa** filamentu, zelulabakar edo zelulanitza, gutxi-asko adarkatua da. Erreinu desberdinetako espezie askotan agertzen dira:
* Onddo zelulanitzetan mizelio begetatiboa osatzen duten harizpi-formako elementuetako bakoitza da.
* Algetan talo-muineko zelula harikara da.

## Onddoen hifak 
[thumb|*[Penicillium* onddoaren hifak.]]
Hodi mikrospiko zurrunak, diametro bertsukoak eta adarkatuak dira, eta barruan zitoplasmazko masa guneduna dute. Hifak trenkatuak (zelula hormaz zatituak) izan daitezke, gune bat edo gehiagoko zelulak bereizten direla, edo zenozitikoak, hau da, hormarik gabeak, zelula luze gune-anitzak izatez. Substratuaren barruan gara daitezke (barneko hifak) edo gainaldean (aireko hifak).

Sarritan, hifen barruan zitoplasma higitu egiten da punta aldera, eta zitoplasmako guneak eta gorpuzkiak mugitu egiten dira. Hifa multzoak koloniaren alde begetatiboa edo mizelioa eratzen du. Hifen muturrek mugatzen dute mizelioaren hazkundea, eta kolonia hedatuz doan neurrian, erdialdeko zitoplasma –zaharrena– desagertu egin daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Happy Wheels

***Happy Whells*** 2010ean plazaratutako plataforma-bideo-joko bat da, flash motakoa, doan jolas daitekeena. Jokalariak zirkuitu bat zeharkatu behar du, horretarako pertsonaia eta ibilgailu zenbait aukeran dituena. Ibilbidean zehar, jokalariak istripuak jasan ditzake eta horien ondorioz hanka eta besoak puskatu.

## Kanpo estekak
Saber y ganar

***Saber y ganar*** () Espainiako TVE telebista kateko galdera-erantzunen lehiaketa da, Sergi Schaaffek zuzentzen duelarik. Lehiaketaren aurkezleak Jordi Hurtado eta Juanjo Cardenal (ahotsa) dira, Pilar Vázquez aurkezleak laguntzen dituelarik.

## Ezaugarriak 
Egunero, astelehenetik ostiralera, 15:38 inguruan La 2 katean aireratu ohi da. 2011ko abenduaren 15etik aurrera igandetan eta ordu berdinean ere aireratzen da. Lehiaketaren musika eta doinuak Victor Martínek konposatuak dira.

*Saber y ganar* lehiaketan hiru lehiakideek kultura orokorreko galderak zuzen erantzuten saiatzen dira. Egunero, bigarren postuan gelditzen den lehiakidea gainontzeko probez gain *La calculadora humana* ("Giza-kalkulagailua") mizeneko proba ere gainditu beharrean dago, lehiaketan irabazitako guztia gal ez dezan. Hiru lehiakideek *La parte por el todo* ("Zatia guztiarengatik") izeneko azken-aurreko proba batean zuzen erantzun ezkero diru estra bat lortzeko aukera ere badute. *Última llamada* ("Azken deialdia") izeneko proba gainditu ez duen lehiakideak *El reto* ("Erronka") izeneko saioaren azken proba gainditu ezkero hurrengo saioan berriz ere parte hartzeko aukera izaten du.

Víctor Castro lehiakideak 78.820€ irabaziz saioaren dirusari errekorra apurtu zuen, aurretik José Manuel Dorado aragoiarra 73.780€-ekin errekor horren jabea zelarik. Orain arte biak ere, lehiakide bakar batentzako mugarri diren ehun saioetara modu jarraian iristea lortu duten bakarrak izan dira.

## Sariak 
* Telebistaren Akademiako Sariak: Aniztasun eta Lehiaketa Saiorik Onena (1999).
* Urrezko TPa: Lehiaketa Onena. 2003, 2004, 2005 eta 2010ean izendatua.

## Kanpo estekak 
* *Saber y ganar* lehiaketaren orrialde ofiziala 
* 2005-2011 *Saber y ganar* lehiaketaren eztabaidagunea
Hidrogeno peroxido

**Hidrogeno peroxidoa** edo **ur oxigenatua** (H2O22) peroxidorik sinpleena da, oso oxidakorra dena. Hidrogeno peroxido likido gardena da, ura baino pixka bat lirdingatsuagoa. Disolbaturik gardena da. Bere ezaugarri oxidakorrak direla eta, askotan lixiba edo garbigarri moduan erabiltzen dute. Hortzak zuritzeko ere balio du. Kontzentratua, suzirien erregai moduan erabiltzen dute..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
SM

**Sm**, **sm** edo **.sm** laburdurak adiera hauek ditu:
# Samarioa elementu kimikoa da, **Sm** ikurrarekin adierazia eta 62 zenbaki atomikoa duena.
# **.sm** San Marinori dagokion herrialdeentzako goi mailako internet domeinua.
# Samoeraren (Gagana Sāmoa), Samoa uhartediko hizkuntza, ISO 639-1 hizkuntza kodea da **sm**.
Itsas gudua (jokoa)

thumb|Jokalari batek kokatu dituen ontziak, gris kolorean, eta beste jokalariak ordurarte jo dituen gelaskak. Beste sare-diagrama batean, jokalari berak beste jokalariak berari jo dizkion itsasontzien erregistroa izan behar du.

**Itsas gudua** bi jokalarien arteko paper eta arkatzezko joko bat da, non jokalari bakoitzak beste jokalariak gelaskez osaturiko bi ardatzeko eta sare moduko diagrama batean kokatu dituen tamaina desberdineko eta beraz gelaska kopuru desberdineko itsasontzi birtualen koordenatuak asmatu behar dituen. Jokalariek txandaka jokatzen dute eta aldi bakoitzean diagramako koordenatu pare bat (ardatz horizontalari eta bertikalari dagokiena, zenbaki eta letra baten bitartez) aipatzen dute. Beste jokalariak koordenatu horretan itsasontzi bat edo horren zati bat dagoen adierazi behar du eta hala bada, itsasontzi hori non dagoen asmatu eta beraz *jo egin* du lehen jokalariak. Jokoa jokalari batek, irabazle izango denak, beste jokalariaren itsasontzi guztien kokapena asmatu duenean bukatzen da. Jokoa paper eta arkatzarekin jokatzen bada ere, jostailu moduan ere merkaturatu da, itsasontziak zulotxoak dituen sare batean kokaturik.

## Kanpo estekak
Sakela

[thumb|300px|[Praka bateko aurrealdeko bi **sakela**, bat txikia eta bestea handiagoa.]]

**Sakela** edo **poltsikoa** jantzi edo beste objektu bati josten zaion oihal edo beste material bateko poltsa moduko zerbait, objektu txikiak gorde eta modu azkar eta errazean hartzeko erabiltzen dena.

## Jatorria 
Europako janzkeran, sakela XVI. mendearen bukaeran agertu zen. Ordu arte, aldean eraman beharreko objektuak poltsa batean eraman ohi ziren, edo poltsa funtzioa egiten zuen trapu edo zapiren batean. Poltsa hori galtzetan josten zuten hasieran, eta laster igaro ziren galtzen barnealdean ezartzera.

## Kanpo estekak