open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Michael Ondaatje

**Michael Ondaatje** (Zeilan, 1943ko irailaren 12a) kanadar eleberrigile eta poeta da.

1962an joan zen Kanadara, eta Torontoko eta Kingstoneko unibertsitateetan egin zituen ikasketak. 1967-1970 bitartean, eskolak eman zituen Ontario Mendebaldeko Unibertsitatean, eta gero Torontoko York Unibertsitateko ingeles-sailean hasi zen lanean. Zineman eta antzerkian lan egin zuen, baina batez ere poesia- eta narratiba-lanek famatu zuten. Bere estiloak oso gutxi zor dio kanadar tradizioari, eta Wallace Stevensen eta egungo zinemagileen eragina du, batez ere Louis Malle, Alfred Hitchcock eta Sergio Leonerena. Lau poesia-liburu argitaratu ditu: *The dainty monsters* (1967, *Munstro delikatuak*), *The man with seven toes* (1969, *Zazpi behatzetako gizona*), *Rat Jelly* (1973) eta *There´s a trick with a knife I´m learning to do: poems 1973-1978* (1979, *Aiztoarekin egiten den amarru bat ikasten ari naiz: 1973-1978 poemak*); bi ipuin liburu: *Elimination dance* (1980, *Eliminazio-dantza*) eta *Tin Roof* (1982, *Teilatu mehea*); eta bi eleberri:* Coming Through* *Slaughter* (1976, *Sarraskia*) eta* Running in the Family* (1982, *Familia*). Gainera, *Leonard Cohen *(1970) kritika liburua idatzi du, eta hiru antologia: *The broken ark* (1971, *Hautsitako kutxa*), *Personal fictions* (1977), eta *The long poem anthology* (1979). Bere poema gehienak *Rat Jelly and other poems *1963-1978 (1980) liburuan daude bilduta. Hala ere, mundu-mailan ezaguna egin zen *The English Patient" eleberriarekin, eta honekin Booker saria lortu zuen. Honen ondoren, *Anil's Ghost* (2000) idatzi zuen.

## Liburuak 
### Eleberriak 
* 1976: *Coming Through Slaughter*, Toronto: Anansi  ; New York: W. W. Norton, 1977
* 1987: *In the Skin of a Lion', New York: Knopf, , 
* 1992: *The English Patient*, New York: Knopf, , 
* 2000: ''Anil's Ghost*, New York: Knopf, 
* 2007: *Divisadero*,  
* 2011: *The Cat's Table*, , 
* 2018: *Warlight*, , 

### Poesia-bildumak 
* 1962: Social Call, The Love Story, In Search of Happiness, all featured in The Mitre: Lennoxville: Bishop University Press
* 1967: *The Dainty Monsters*, Toronto: Coach House Press
* 1969: *The Man with Seven Toes*, Toronto: Coach House Press
* 1970: *The Collected Works of Billy the Kid: Left-handed Poems*, Toronto: Anansi  ; New York: Berkeley, 1975
* 1973: *Rat Jelly*, Toronto: Coach House Press
* 1978: *Elimination Dance/La danse eliminatoire*, Ilderton: Nairn Coldstream; revised edition, Brick, 1980
* 1979: *There's a Trick with a Knife I'm Learning to Do: Poems, 1963-1978*, New York: W. W. Norton (New York, NY), 1979 , 
* 1984: *Secular Love*, Toronto: Coach House Press, ,  ; New York: W. W. Norton, 1985
* 1986: *All along the Mazinaw: Two Poems* (broadside), Milwaukee, Wisconsin: Woodland Pattern
* 1986: *Two Poems, Woodland Pattern*, Milwaukee, Wisconsin
* 1989: *The Cinnamon Peeler: Selected Poems*, London, United Kingdom: Pan; New York: Knopf, 1991
* 1998: *Handwriting*, Toronto: McClelland & Stewart; New York: Knopf, 1999 
* 2006: *The Story'', Toronto: House of Anansi, 

## Erreferentziak
Milan Panić

**Milan Panić** (,  ahoskatua; Belgrad, Serbia, ) Jugoslaviar enpresaburu eta politikaria da. Gaztetan kirolari eta ikasle gisa nabarmendu zen. Kimika-ingeniaritzako ikasketak egin zituen, eta urtebete geroago bere hiriko txirrindularitza-txapelketa irabazi zuen. Geroxeago Alemanian egon zen ikasketak sakontzen, eta 1956an Estatu Batuetara emigratu zuen familiarekin. 1957-1959 bitartean, kimikako irakasle-laguntzaile izan zen Kalifornia Berriko Unibertsitatean. 1960an ICN botika-enpresa sortu zuen. Enpresaren egoitza nagusia Costa Mestan dago (Kalifornia), eta 600 sendagaitik gora saltzen ditu hirurogei herrialdetan. Panić enpresako lehendakari eta zuzendari exekutiboa da. 1990ean Serbiako botika-enpresa handiena erosi zuen Galenika, inguruko herrialde sozialista ohiekin negozioak egiten hasteko oinarri gisa. 1992ko uztailean, Jugoslaviako Errepublika Federal sortu berriaren lehendakariak hala eskatuta, Lehen Ministro kargua onartu zuen. Bi hilabete geroago Jugoslaviako gobernuburu hautatu zuten, gehiengo absolutuz, Biltzar Federaleko bi ganberetan. Saio berean ganberek ontzat hartu zuten Panićek proposatutako ministro-zerrenda. Enpresaburuak Defentsa-ministerioa hartu zuen beretzat. Panićen helburu nagusiak Nazio Batuak Jugoslaviari ezarritako zigorrak kentzea, bakea ezartzea eta hauteskunde orokorrak deitzea ziren. Gaur oposizioan dago.
## Erreferentziak
Martin Amis

**Martin Louis Amis** (Oxford, Ingalaterra, 1949ko abuztuaren 25a - Lake Worth, Florida, 2023ko maiatzaren 19a) britainiar idazlea izan zen.

Kingsley Amis idazlearen semea zen. Britainiar gizarteaz egiten duen literatura-satiragatik da ezaguna.

## Biografia 
Martin 1971n lizentziatu zen Oxfordeko Unibertsitatean, eta *London Observer* egunkarian lan egin zuen literaturako kritikari gisa. 1972-1974 bitartean *Times Literary Supplement*eko kontakizun- eta poesia-saileko argitaratzailea eta zuzendaria izan zen. Gero *New Statesman*entzat lan egin zuen eta 27 urte zituela literatura-sailaren zuzendari izatera iritsi zen.

1980an *Observer*era itzuli zen lankide berezi gisa. Idatzi dituen nobela, kontakizun, saiakera eta zinema-gidoiek ospe handia eman diote, eta bere garaiko idazle satiriko zorrotzenetakoen artean kokatu dute. Lehen nobelarekin (1973, *Rachelen liburua*) Somerset Maugham saria irabazi zuen 1974an*. *Gero *Haur hilak* (1976), *Arrakasta* (1978), *Beste jende bat* (1981), *Dirua* (1984), *Einsteinen mamuak* (1987), *Londresko zelaiak* (1989) eta *Denboraren gezia* (1991) idatzi zituen.

Berriagoak dira *Informazioa* (1995) eta *Gaueko trena* (1997).

Amisen estilo zorrotz eta satiriko zainduaren atzean, gaur egungo gizarteak sexuarekin, drogarekin, indarkeriarekin, gai nuklearrekin eta ingurumenarekin dituen arazoekiko kezka islatzen da. Kritikari batzuentzat idazle iluna eta desatsegina da, beste batzuentzat, berriz, Dickensen ondorengo jenio komikorik handiena.

## Bibliografia 
### Eleberriak 
* *The Rachel Papers* (1973), (zinera eramana 1989 . urtean)
* *Dead Babies* (1975), (zinera eramana 1989 . urtean)
* *Success* (1978)
* *Other People* (1981)
* *Money* (1984), filmed in 2010
* *London Fields* (1989)
* ''Time's Arrow: Or the Nature of the Offence* (1991)
* *The Information* (1995)
* *Night Train* (1997)
* *Yellow Dog* (2003)
* *House of Meetings* (2006)
* *The Pregnant Widow* (2010)
* *The State of England: Lionel Asbo, Lotto Lout* (2012)
* *The Zone of Interest* (2014)
* *Inside Story* (2020)

### Bildumak 
* *Einstein's Monsters* (1987)
* *Two Stories* (1994)
* *God's Dice* (1995)
* *Heavy Water and Other Stories* (1998)
* *Amis Omnibus* (omnibus) (1999)
* *The Fiction of Martin Amis* (2000)
* *Vintage Amis* (2004)

### Ez-fikziozko lana 
* *Invasion of the Space Invaders* (1982)
* *The Moronic Inferno: And Other Visits to America* (1986)
* *Visiting Mrs Nabokov: And Other Excursions* (1993)
* *Experience* (2000)
* *The War Against Cliché: Essays and Reviews 1971-2000* (2001)
* *Koba the Dread: Laughter and the Twenty Million* (2002)
* *The Second Plane* (2008)
* *The Rub of Time: Bellow, Nabokov, Hitchens, Travolta, Trump. Essays and Reportage, 1986–2016'' (2017)

## Erreferentziak
Taddeo Zuccaro

**Taddeo Zuccaro**, batzuetan **Zuccari** (Urbino, 1529ko irailaren 1a - Ancona, 1566ko irailaren 2a), XVI. mendeko italiar margolaria izan zen.

Erromako manierismoa maila gorenera eraman zuen.

## Biografia 
Taddeok batez ere Erroman egin zituen lanak. Michelangelo eta Rafaelengan oinarritu zen, bere estiloa finkatzeko.

Farnese familiarentzat freskoak margotu zituen, Caprarolan. Harenak dira, halaber, Erromako San Marcello al Corso elizako freskoak, eta Vatikanoko Sala Regiakoak.

Taddeo hil ondoren, bere anaia Federicok hartu zuen haren lantegiaren ardura, eta hark hasitako lanak bukatu zituen: Vatikanoko Sala Regia, eta Caprarolako freskoak.

## Erreferentziak
Victoria de los Ángeles

**Victoria de los Ángeles** (Bartzelona, Katalunia, 1923 &ndash; 2005) opera-kantaria izan zen, sopranoa. Sopranoentzat idatzi diren paper gehienak arrakasta handiz interpretatu baldin bazituen ere, espainiar kantuetan nabarmendu zen bereziki. Victoria de los Ángelesek gardentasun eta emetasun handiko ahotsa zuen, eta bere malgutasunari esker inoiz ez zen musikagile jakin batekin lotu.

## Bizitza 
Bartzelonako Liceuko Kontserbatorioan piano- eta kantu-ikasketak egin zituen. 1947an lehen saria irabazi zuen Genevako nazioarteko kantu-lehiaketan. 1945ean Madrilen kantatu zuen bere lehen opera, Mozarten *Figaroren Ezteiak* operako Almaviva kondesaren papera eginez.

1950ean kantatu zuen lehen aldiz Londresko Covent Garden aretoen, Giacomo Pucciniren *La Bohème*ko Mimiren paperean. Geroago, Milango La Scalan Straussen *Naxoseko Ariadna* operako paper nagusia egin zuen. New Yorkeko Carnegie Hallen kontzertuak eman zituen, eta Metropolitan Opera Housen Gounoden *Fausto* operako Margueriteren papera egin zuen. Bayreuthen (Alemania) 1961ean eta 1962an Wagnerren *Tannhäuser* obrako Isabel gisa agertu zen.

1969tik aurrera asko gutxitu zituen bere jendaurreko agerraldiak. 1993an Musikaren Sari Nazionala eman zitzaion. Nazioarteko kritikak aurreko mendeko kantaririk osoenetakotzat jo zuen, Europako hainbat hizkuntzatan eta musika-genero guztietan. Diskografia zabala utzi zuen, horren erakusgarri.

## Erreferentziak
Josep Maria Font i Rius

**Josep Maria Font i Rius** (Bartzelona, Katalunia, 1915eko apirilaren 12a - *ib.*, 2018ko apirilaren 5a) historialaria eta legelaria izan zen.

Espainiako Gerra Zibilean, Kataluniako dokumentu-ondarea zaintzeko eta katalogatzeko taldean parte hartu zuen, Duran i Sampereren gidaritzapean, eta Kataluniako Generalitatearen babespean. Gerra ondoren, dokumentu horiek beren jatorrizko artxiboetan sartzeko ardura izan zuen. Denbora horretan aztertu ahal izan zituen dokumentuetan oinarritu zituen bere ondorengo lan historikoak. Bere doktorego-tesiak (1945) ondorengo ikerketen ildoa definitu zuen: Bartzelonako udal-erregimena.

Espainiako Zuzenbidearen Historiako katedradun gisa, La Laguna (Kanariak), Murtzia, Valentzia eta, azkenik, 1954tik aurrera, Bartzelonako unibertsitateetan eman zituen eskolak. Egin zuen lan izugarria eta idatzita utzi zuen obra oparoa dela eta, Kataluniako Zuzenbideari buruzko historialari nagusi eta ospetsuentzat daukate.

Obra nagusiak: *Orígenes del régimen municipal de Cataluña* (1945); *Instituciones medievales españolas* (1949); *Cartas de población y franquicia de Cataluña* (1963-83); *Franquicias urbanas medievales de la Cataluña la Vella* (1960); *El proçés de formació de les customs de Tortosa* (1973); *Jaume I i la municipalitat de Barcelona* (1977); *El antiguo derecho local de la ciudad de Balaguer* (1982); *Estudis sobre els drets i institucions locals en la Catalunya medieval* (1985).

Hainbat sari jaso zituen: Espainiako Historiako Sari Nazionala (1984), Sant Jordiren Gurutzea (1987), Narcís Monturiolen domina (1983), Bartzelonako Urrezko domina (1994) eta Fundació Catalana saria (2002). 1985ean Bartzelonako Unibertsitateko Zuzenbidearen Historiako katedradun izateari utzi zion, erretiratzeko.

## Erreferentziak
Manuel Piña

**Manuel Piña** (Manzanares, Ciudad Real, 1944 - *ibidem*, 1994) espainiar moda-diseinatzailea izan zen. Familia apal batean sortu zen, eta ez zuen ikasketarik egin. Bederatzi urte zituenerako lanean hasia zen. Hamaika urte zituela, oihal-denda batean hasi zen lanean, saltzaile gisa. Madrila aldatu zen gero, eta zenbait arropa-dendatan aritu zen. Horrela hasi zen modaren munduarekin harremanetan. Italiara bidaiatu zen, azken diseinuak ezagutzeko, eta hiru lantegi ireki zituen; 30 langile biltzen zituzten. Pixkanaka lantalde sendo bat osatu zuen, eta 1982an egin zuen Madrilen bere aurkezpen ofiziala, moda-erakustaldi ikusgarri batekin. 1983an *Federación de Pret á Porter* erakundea sortu zuen, beste sei diseinatzaile espainiarrekin batera. Hurrengo urtean moda-bilduma esperimental bat aurkeztu zuen, Juan Gomilaren margoekin, Europako zenbait galerietan ikusgai jarri zuena. Balenciagaren mireslea izan zen, eta bere klasizismoak kultura mediterraneoaren kutsu nabarmena zuen. Bestalde, bere karreran zenbait oihalen inguruko azterketa egin zuen, artilearena edo zetarena, esaterako, eta estilo berezia eta ongi zehaztua sortu zuen, apaingarri hutsalak alde batera utzirik. 1990ean erretiratu zen modaren mundutik, diru-laguntza ofizialen ezak etsita, eta hondoa jota. 1993an HIESa zuela iragarri zuen, eta eritasun horren eraginez hil zen hurrengo urtean.
## Erreferentziak
Souphanouvong

**Souphanouvong** (; Luang Prabang, 1909ko uztailaren 13a - Vientian, 1995eko urtarrilaren 9a) Laosko politikaria izan zen. Errege-familiako kidea, eta Laosko Errepublikako lehen lehendakaria. Ingeniari-ikasketak egin zituen, Frantzian. Laosera itzultzean, 30eko hamarraldiaren bukaeran, mugimendu abertzalean parte hartu zuen. Bigarren Mundu Gerraren bukaeran, berriz, frantsesen aurka borrokatu zen Indotxinako Gerran. Pathet Lao mugimendu nazionalista komunistaren sortzaileetako bat izan zen, 1950ean. Bere anaiorde Souvanna Phoumaren lehendakaritzapean, Plangintza, Berreraikuntza eta Hirigintzako ministro izan zen (1957-1958), baina atxilo hartu zuten gobernua erorarazi zuen estatu-kolpe batean. Ihes egitea lortu zuen, eta handik aurrera Pathet Lao taldearen ekintza armatuen arduradun izan zen. 1962an, denboraldi labur batez, anaiarekin bat egin zuen koalizioko gobernu batean. Gero, baina, Estatu Batuetako gudarostearen laguntza zuen Souvanna Phoumaren gobernu zentralaren aurka borrokatzen jarraitu zuen, hamarraldi oso batez. Bake hitzarmena 1973an gauzatu zen, batasun nazionaleko gobernu bat eratu zenean, Pathet Lao taldearen gidaritzapean. 1975ean monarkia abolitu ondoren, Souphanouvong Laosko Herri Errepublika Demokratikoaren lehen lehendakaria izan zen. 1986an karguaren dimisioa eman zuen, osasun-arazoak argudiatuz, baina Pathet Laon zituen karguei eutsi zien, 1991. urtera arte.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Javier Garaialde

**Javier Garaialde Zorrotza** (Iruñea, Nafarroa, 1946) nafar jazz musikaria da.

## Biografia 
Iruñeko Pablo Sarasate Goi Kontserbatorioan ikasi ondoren, jazzaren bidea hartu zuen, gehienbat saxofoia eta klarinetea landuz, nahiz eta ikasle garaian pianoa, tronpeta eta biolina ere jo ohi zituen. 70eko hamarkadan hasi zen jazz musikari bezala, eta bere garaiko instrumentista handienekin jotzeko aukera izan zuen. Nafarroako hainbat jaialditan parte hartu ondoren, Bartzelona, Madril eta Parisen aritu zen jotzen, eta bere prestakuntza osatzen.

1985ean, Donostiako Jazzaldian parte hartzeaz gain, saxofoi-katedra lortu zuen, oposizio bidez, Iruñeko Pablo Sarasate Kontserbatorioan. Orduz geroztik, irakaskuntza eta interpretazioa uztartzen ditu. Kontserbatorioko Saxo Laukotearekin, bere inguruan eratu dituen talde profesionalekin zein beste jazzlari batzuekin lankidetzan aritu da. Musika klasikoa ere jorratu du, Euskadiko Orkestra Sinfonikoarekin edota Radio-Televisión Española orkestrarekin. 1994-95 ikasturtean Garaialderen eskutik hasi zen jazza irakasten Pablo Sarasate Kontserbatorioa, eta berak sortu zuen, orobat, bertako ikaslez osatutako Big Banda.

Jazz musikari bezala, estilo anitz lantzen du, eta malgutasun horri esker inguru eta eredu askotara egokitzen da bere musika. Bere errepertorioa osatzen dute konpositore berrien lanek, jazzaren obrarik klasikoenek zein berak sortutako piezek.

## Ikus, gainera 
* Nafarroako musika

## Erreferentziak
Urs Jaeggi

**Urs Jaeggi** (Solothurn, 1931ko ekainaren 23a – Berlin, 2021eko otsailaren 13a) suitzar idazle, soziologo eta margolaria izan zen.

Ekonomia- eta soziologia-ikasketak egin zituen Genevan, Bernan eta Berlinen. 1959an lortu zuen doktoregoa, eta 1966an soziologiako katedra eskuratu zuen Berlineko Unibertsitate Librean. Bere literatura-lanez gainera, lan zientifiko ugari argitaratu zituen. 1981ean Ingeborg Bachmann saria jaso zuen. Bere literaturan fikzioa eta gogoeta nahasten dira, eta protagonistak intelektualak izan ohi dira gehienetan. Beren lehen nobelan, *Die Konplizen* (1964, *Konplizeak*) inguru burgesa kritikatu zuen; ondorengoetan, *Brandeis* (1978, *Izotz goria*), *Grundrisse* (1981, *Zirriborroak*), eta *Rimpler* (1987, *Rimpler*) nobeletan, bere garaiko gertaera sozial eta politikoak deskribatu zituen: lehendabizikoan, 60ko hamarkadako ikasleen matxinada, soziologiako irakasle baten ikuspuntutik; bigarrenean Berlingo hiriarekin batera protagonistek jasaten duen krisialdia kontatzen da; eta hirugarrenean, gaixorik dagoen protagonista ohartzen da gizartean ez dagoela biktimentzat tokirik. Beste lan aipagarri batzuk: *Die Wohltaten des Mondes* (1963, *Ilargiaren mesedeak*) kontakizun liburua; *Literatura und Politik* (1972, *Literatura eta Politika*) eta *Was auf den Tisch kommt, wird gegessen* (1981, *Mahaira ateratzen dena jan egin behar da*) saiakerak, eta *Versuch über den Verrat* (1984, *Saldukeriari buruzko saiakera*) autobiografia.

## Erreferentziak
Eduardo Txillida Beltzuntze

**Eduardo Txillida Beltzuntze** (Donostia, 1964ko martxoaren 15a) gipuzkoar pintorea da.

## Biografia 
Eduardo Chillida Belzunce Eduardo Chillida eta Pilar Belzunceren semea da, zortzi seme-alabetan gazteena.

Bere zaletasunak eta etxeko giroak eraginda, txikitatik hasi zen marrazten eta margotzen, eta hamalau urterekin egin zituen lehen grabatuak Ignacio bere anaiaren lantegian. Pedro anaia nagusiaren estudioan trebatu zen eta, aldi berean, eskultura lantzen hasi zen. 1984an, hogei urterekin, Madrilgo Arte Ederretako Zirkulura joan zen Antonio Lópezen eskutik bere prestakuntza osatzera, baina hurrengo urtean izandako moto-istripu larri baten ondorioz, eskultura utzi behar izan zuen eta margotzen hasi zen, ezkerreko eskuaz.

1986an Madrilera joan zen eta 1987an New Yorkera non sei hilabete egon zen. Lehen bakarkako erakusketa 1988an egin zuen Donostiako Galeria 16en, eta orduz geroztik, ia urtero jarri ditu bere lanak ikusgai, Donostiako Galeria 16an bertan eta Madrilgo Nieves Fernández galerietan gehienbat, baita Finlandian, Santanderren, Bilbon eta Bartzelonan ere. Madrilgo Arco Arte Garaikidearen azokaren edizio askotan parte hartu du, eta taldekako erakusketa ugari egin izan du azken urteotan, Euskal Herrian zein Euskal Herritik kanpo. Grabatua eta margolanak tartekatuz, haren pinturetan indar handiko presentzia dute bere Igeldoko etxeak, eta bertatik begien aurrean dituen Igeldok eta Donostiako badiak, betiere paisaia guztiz pertsonal eta argitsuetan islatuak.

Susana Álvarez publizitate-eragilearekin ezkondua dago 1991 geroztik. Lau seme-alabak dituzte. Haren emazteak erakusketak antolatzen laguntzen dio.

## "Beste aldean" 
thumb|"Beste aldean" murala.

"Beste aldean" murala Donostiako Alde Zaharran dago jarrita, San Telmo museoaren ondoan, Zuloaga plazan. 2004an margotuta, leihoa dagoen tokitik itsasoraino luzatuez gero ikusiko genukeen paisaia irudikatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
 : Margolariaren webgune ofiziala.
Wittelsbacheko etxea

thumb|260px|eskuinera|Wittelsbacheko etxearen harmarria.
**Wittelsbacheko etxea** germaniar noble familia izan zen, 1180tik 1918ra Bavariako eta Palatinatuko agintari izan zena. Suabiako Aichach herritik hurbil zegoen Wittelsbacheko gaztelutik dator izena.

## Historia 
1124an Scheyerneko konde Oton V.ak bere familiaren egoitza Wittelsbacheko gazteluan finkatu zuen, eta hartatik hartu zuen izena familiak. Oton VI.a Bavariako konde izan zen (Oton I.a Bavariakoa); 1214an Oton II.a Bavariakoak Renania-Palatinatua eskuratu zuten ezkontza bidez, eta hala hasi zen Wittelsbacheko etxearen erresuma zabaltzen. 1329an, Paviako Itunaren bidez, Wittelsbacheko etxearen lurrak bereizi ziren, eta bi adar sortu ziren: Bavariakoa eta Palatinatukoa.

Lurraldearen lehen zatiketa hartatik aurrera zatiketa eta gorabehera ugari izan ziren; besteak beste, XVI. mendean Palatinatuko adarra Erreforma Protestantearen alde agertu zen, eta Bavariakoak berriz katoliko jarraitu zuen. XVIII. mendean, ordea, bi adarrek bat egin zuten. Karlos Teodorok Palatinatua eta Bavaria jaso zituen, eta Wittelsbacheko etxearen ondasun guztiak haren ondorengo Maximiliano I.a Josefen esku geratu ziren 1799an.

Oro har, Germaniako Erromatar Inperio Santuari leial izan zen Wittelsbacheko etxea, eta horri esker titulu ugari eskuratu ahal izan zituen; Brandenburgoko (1323-1373), Bohemiako (1619-1620) eta Suediako (1654-1718) errege izan ziren, eta Maximiliano Josef I.ari errege titulua eman zion Napoleonek, Luis III.ak 1918an abdikatu zuen arte gorde zutena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Seve Calleja

**Seve Calleja** (Zamora, 1953ko abuztuaren 9a) bizkaitar idazlea da. Hizkuntza eta Literatura irakasgaiko irakasle ibili zen Bilboko institutu batean. Poesia eta helduentzako ipuinak idatziz eman zituen lehen urratsak literaturaren munduan. Geroztik, baina, haur- eta gazte-literatura landu du gehienbat, bai sortzaile moduan, bai kritikari edo ikerlari moduan. 

Hainbat hedabidetan kolaboratzen du, hala nola *Bilbao*, *Platero*, *CLIJ* eta *Peonza* aldizkarietan, eta Euskadi Irratian, besteak beste. Gainera, *Zurgai* poesia-aldizkariko erredakzio-batzordeko kidea da.

Haur- eta gazte-literaturari buruzko ikerlanen artean aipagarriak dira *La literatura infantil vasca: estudio histórico de los libros infantiles en euskara* (1988), *Todo está en los cuentos: propuesta de lectura y escritura* (1991), *Haur literatura euskaraz: lehenengo irakurgaietatik 1986 arte* (1994) eta *Zer irakurri hura ikasi* (1995).

Sorkuntzari dagokionez, gaztelaniaz zein euskaraz idatzi du: *Bazen behin marinel bat* (1986), *Hain da triste la vie de touriste* (1986), *Dado iratxoa* (1986), *Beheko eskola, goiko eskola* (1987), *Los ayunos de la reina Ester* (1990), *Herri ibiltari bat: ijitoak* (1993), *Isu, haginik ez zuen marraxua* (1993), *Esklabo zoriontsuen uhartea* (1998), *Ipuinen lantegia* (1999), *Cuentos del tren* (2002), *Aquiles y la tortuga* (2004), *Hasta aquí nunca llegan los gatos* (2005), eta *El billete de un millón* (2008).

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Zubeldia, Iñaki: *Seve Calleja: Haur Literaturarekin maitemindutako idazle eta iker pene kaina*. - Egan, 2007-3/4, 210-237.
Futurismo

[thumb|250px|*Kaupunki kohoaa*, [Umberto Boccioniren margolana (1910)]]
**Futurismoa** etorkizunerantz bideratua dagoen kultura eta politika joera da. 1909. urtean Filippo Tommaso Marinetti poeta eta idazle italiarrak sortu zuen mugimendu iraultzaile hau. Makinen eta lastertasunaren aldeko ziren Marinetti eta haren jarraitzaileak, arriskuzaleak eta gerraren aldekoak. Ideien aldiberekotasuna, sintaxi-askatasuna, eta artisten eta idazleen belaunaldi sortu berriak askatzeko iraganarekin hautsi beharra proposatzen zuten. "*Erre ditzagun museoak eta liburutegiak*" zen futurismoaren deia. Eskultore eta margolari futuristek (Umberto Boccioni, Giacomo Balla, Carlo Carrà, Ardengo Soffici), plastikotasun zorabiagarria zerabilten. Izakien iragana, oraina eta geroa aldi berean irudikatu nahi izaten zuten, eta irudi asaldatuen eta dardartien segiden bidez higidura adierazten zuten.

Poesian, ordura arte erabilitako teknika eta sintaxia aldatu nahi izan zuten, eta aldi berean mundu berriaren aurrerakuntzak, makinismoa, asmakizun berriak, etab. goraipatu zituzten. Errusiako Iraultzaren ondorengo urteetan futurismoak eragin handia izan zuen, Vladimir Maiakovski poetagan, adibidez.

Musikan harmonia hautsien alde egin zuen futurismoak. Filosofian eta politikan ideia aldenduenen bat egitea bilatu zuen. 15 urte egin aurretik desegin zen taldea. Hala ere, faxismoak bereganatu zuen futurismoaren indarraren eta mekanikaren aldeko zaletasuna.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Futurismoa, Gizapedian.
Konstantino Kavafis

**Konstantino Petrou Kavafis** (; Alexandria, Egipto, 1863ko apirilaren 29a - 1933ko apirilaren 29a) greziar olerkaria izan zen.

## Biografia 
Zazpi urte zituela aita hil zitzaion, eta, handik bi urtera, 1872 urtean amarekin eta familiarekin batera, Ingalaterrara joan zen. Han bizi izan zen zazpi urtez, eta heziketa guztia jaso zuen (ingelesa zen Kavafisen bigarren hizkuntza), ama hizkuntza greziera zen bitartean. Handik itzulitakoan, 1878 urtean Alexandrian batik bat bizi izan bazen ere, Istanbulen ere bizi izan zen familia, aitona lagunduta, 1882 eta 1885 urteen artean, Egipton sortutako mugimendu nazionalista eta xenofoboa eta ondorengo britaniarren bonbardaketak izan zirela medio. Istanbulen igarotako epe hori erabakiorra izan zen bere bizitzan, han hasi baitzen bere joera homosexuala adierazten eta bere poesia Atenaseko mugimentu erromantizismoarekin lotzen..

Berriz, Alexandrian lanean hasi zen, hasieran kazetari gisa, gero Kotoieko Lonjan agente gisa eta, azkenik, administrazio britainiarreko Ureztatze Zerbitzuan non 1922 urtean erretiroa hartu zuen.

Hirutan bakarrik egon zen Grezian (1901ean, 1903an eta 1932an). Greziarra zela sentitzeko, grekoz berrikasi zuen nerabezaroan. Hasieran hizkuntza landuenaren alde apustu egiten bazuen ere (kazarévusa), azkenik herriaren hizkuntzara hurbilduz joan zen (greziera demotikoa edo dimotikia), Konstantinoplako dialektoko aberastasunetik eta hizkera klasikotik ahal zena hartuz. Aukera horrekin, hurrengo hamarkadaren belaunaldiko idazleen (Giorgos Seferis, Odysseus Elytis, etab) aurrekaria izan zen.

## Obra 
Guztira, 154 olerki hautatu zituen argitaratzeko, eta antologia batzuk gorabehera (1904 eta 1910), 1935ean argitaratu ziren lehen aldiz, Kavafis bera hil ondoren, beraz. Geroztik aurkitu ziren beste batzuk ere argitaratuak izan dira. Kavafisen zabalkundea giro anglosaxoian izan zen lehenbizi, E.M. Fosteri esker, eta, batez ere, Lawrence Durrellen eleberriengatik.

Erabili zituen gaiak hauek izan ziren: amodio homosexuala, sentsualitatez, tristuraz eta miresmenez ikusita; edertasunaren atzemanezina; historia bera ere gai gisa erabili zuen, gizakiaren eta bere patuaren arteko topaleku gisa.

Bere poemak hiru multzotan sailka daitezke:
* Poema erotikoak (homosexualak normalean).
* Poema historikoak. Bakarka hartuta bitxiak dira, baina bere osotasunean hartuta zibilizazio helenikoaz ari direnak, antzinako garaietatik gaur egun arte. Erromako inperioa, Bizanzio, kristautasunaren gorakada…
* Poema laburrak, irudi xume eta indartsuak dituztenak. Tristura eta malenkolia azaltzen dute.

## Lan euskaratuak 
Jatorriz grezieraz idatzitakotik zuzenean itzuliak, Savidis-en 1985ko argitaralpenetik jasoa, *Poema antologia*apailatu zuten Andolin Eguzkitza eta Olga Omatosek Pamiela etxearekin, 1995 urtean.

## Ikus, gainera 
* Grezierazko literatura

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Kavafisen artxiboaren webgune ofiziala
Sir Walter Raleigh

thumb|ezkerrera|alt=|Sir Walter Raleigh

thumb|alt=|Sir Walter Raleighen exekuzioa

Ingeles itsasgizona (Hayes, Devon, 1552 - Londres, 1618). Frantziako erlijio-gerretan higanoten alde borrokatu ondoren (1569), Amerikarako espedizio bat antolatu zuen, Gilbert bere anaiordearekin, espainiarren mendeko lurraldeei eraso egiteko asmoz. 1580an, Leicesteren zerbitzupean, irlandarren aurka borrokatu zen, eta Elisabet erreginaren konfiantza eskuratu zuen. 1584an Ipar Amerikako kostalderako espedizioa antolatu zuen, eta, urtebete geroago, Virginia izenaz bataiatu zuen kolonia sortu zuen, Roanoke uhartean. Kolonizazio-saio horrek ez zuen arrakasta handirik izan, baina ingelesek Amerikako lurraldeak kolonitzatzeko garrantzi handiko aurrerapausoa izan zen. Patata, tabakoa eta gisako landareak ekarri zituen bidaia hartatik Ingalaterrara. Itsas Armada Garaitezinaren aurka borrokatu zen 1588an, eta 1595ean Guayanak esploratu zituen, El Dorado aurkitu nahiz. Jakue I.a errege egin zutenean (1603), haren aurkako matxinada antolatu izana leporatu zion erregeak berak Raleighi. Londresko Dorrean 1616 arte atxilotua egon ondoren, aske utzi zuten Orinocorako espedizioa gidatzeko, baina ez zuen urrerik aurkitu, eta, gainera, espainiar kolonizatzaileekin arazo larriak izan zituen. Londresa itzultzean atxilotu zuten berriro ere, eta, Gondomar espainiar enbaxadorearen aholkuari jarraituz, atxilotuari burua mozteko agindua eman zuen Jakue I.ak.
## Erreferentziak
Enrique de Villena

**Enrique de Villena** (Torralba, Cuenca, 1384 &ndash; Madril, 1434) gaztelar aitoren seme eta idazlea izan zen.

## Bizitza 
[thumb|220px|[Calatravako Ordenaren ikurra]]
Henrike II.a Gaztelakoaren biloba eta, aitaren aldetik, Aragoiko errege-erreginen leinukoa zen. Henrike III.ak Calatravako Ordenako maisu izendatu zuen; hura izan zuen titulu bakarra, ez baitzen konde ez markes, sarritan halakotzat hartua izan bada ere.

Armetarako jaidurarik ez zuen, baina bai ikasketarako: (matematika, filosofia, astrologia, alkimia. Liburuetarako eta gai bitxietarako zaletasunak azti-ospea ekarri zion, eta hil ondoren Joan II.a Gaztelakoak haren liburutegia errearazi zuen.

## Lana 
Gorde diren lanen artean aipagarriak dira:
* *Los doce trabajos de Hércules* (1417), exegesi mitologikoa, katalanez idatzia eta idazleak berak gaztelaniara itzulia;
* *Tratado del arte del cortar del cuchillo* edo *Arte cisoria* (1423), gastronomia]ri eta mahaian gorde beharreko legeei buruzkoa, egilearen libururik ezagunena;
* *Tractado de aojamiento o fascinología* (1425), haren azti-ospea areagotu zuena;
* *Arte de trovar* (1433), proventzerazko poesiaren baliabideen eta teknikaren berri gaztelaniaz ematen duena.

Bestalde, klasikoak itzuli zituen: *Eneida* (1428) eta *Jainkotiar komedia* (1427), gaztelaniaz egindako lehena. Horregatik guztiagatik, Iberiar penintsulako lehen humanistetako bat izan zen. Haren ospea handia izan zen azti gisa bereziki, eta ondoko idazle espainiar anitzek, obra batzuetan, pertsonaia gisa erabili zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Witold Lutosławski

**Witold Roman Lutosławski** (polonieraz  ahoskatua;Varsovia, Polonia, 1913ko urtarrilaren 25a - *ibidem*, 1994ko otsailaren 7a) poloniar musikagilea izan zen. Poloniako XX. mendeko musikagile handientzat hartzen da.

## Biografia 
Varsoviako Kontserbatorioan ikasi zuen. 1932-1955 urteen bitartean kontzertuak eman zituen pianista gisa, eta 1952tik aurrera orkestra-zuzendari gisa nabarmendu zen. Konposizio-irakaslea izan zen Europako eta Estatu Batuetako hainbat ikastetxetan. Gaur egungo Musikako Nazioarteko Elkartean lehendakariorde izan zen, Suediako Musikako Errege Akademiko kide eta *doctor honoris causa* izendatu zuten Cleveland, Chicago eta Varsovian. Hainbat sari eman zizkioten, besteak beste, UNESCO saria (hiru alditan, 1959 eta 1968 bitartean), Herder (1967) eta Ravel (1971) sariak.

Lutosławskiren lehenengo lanetan Bartóken eragina nabarmena da, baina "Hileta musika" lanaren ondoren, serialismoaren osagaiak ikusten zaizkio. Lan horren aurrekoak dira, besteak beste, "Bariazio sinfonikoak" (1938), lehenengo sinfonia (1957) eta "Bariazioak Paganiniren lan bati buruz" (1941). Gerra-garaian Panufnikekin jotzen zituen lan horiek Varsoviako gaueko klubetan. Nazioartean "Veneziar jokoak" (1961) lanarekin egin zen ospetsu. Izugarrizko arrakasta izan zuen "Kontzertua biolontxelorako" (1970) lanarekin. 1972an "Preludioak eta Fuga" egin zituen orkestra eta harirako. 1980an "Kontzertua" osatu zuen oboe eta harparako, eta harizko eta perkusio tresnetarako. 1988an Krystian Zimmerman pianistak W. Lutosławski lehiaketa sortu zuen Witold Lutosławskiren omenez.

## Erreferentziak
Paul Simon

**Paul Frederic Simon** (Newark, New Jersey, ) Estatu Batuetako musikaria da.

## Biografia 
Gaztetatik erakutsi zuen musikarako zaletasuna, eta 15 urte besterik ez zituela bere auzokide Art Garfunkelekin batera *Tom and Jerry* izeneko bikotea osatu eta eman zituen lehenengo ekitaldiak eskolan. 1960. urteetan hainbat disko atera zituen *Simon and Garfunkel* bikoteak. 1970ean, *Bridge Over Troubled Water* egin zuten; arrakasta handia lortu zuten arren, diskoa atera eta bikotea berehala hautsi zen; ordutik hiru bat alditan baino ez dira elkartu kantaldiak emateko (azkena 1991n, New York hiriko Central Parkean). Simonek bakarka kantatzeari ekin zion, eta disko ugari atera zituen 1980. urteetan. Kantetan folka, popa eta rocka nahasten zituen maizenik, nahiz eta batzuetan soul, reggae nahiz salsa ukitua zuten kantak ere idazten zituen. 1986an mundu osoan zehar ezaguna egin zen *Graceland* izeneko lana atera zuenean; bertan, Afrikako hegoaldeko erritmoak maisuki nahastu zituen pop eta rockarekin. Mundu osoko musikariekin lan egitea gogoko du. Aipagarriak dira, besteak beste, Garfunkelekin batera atera zituenak: *Wednesday Morning 3. A. M.* (1964), *Sounds of Silence* (1965), *Bookends* (1970) eta *The Concert of Central Park* (1982), eta bakarka egindako ''There Goes Rhymin' Simon* (1972), *Hearts and Bones* (1984) eta *The Rhym of the Saints* (1991). Bere ibilbide profesionalean 13 Grammy irabazi ditu.

## Diskografia 
* 1965 *The Paul Simon Song Book*
* 1972 *Paul Simon*
* 1973 *There Goes Rhymin' Simon*
* 1974 *Paul Simon in Concert: Live Rhymin*
* 1975 *Still Crazy After All These Years*
* 1977 *Greatest Hits*
* 1980 *One Trick Pony*
* 1983 *Hearts and Bones*
* 1986 *Graceland*
* 1990 *The Rhythm of the Saints*
* 1991 *The* *Concert in Central Park* (zuzenean)
* 1997 *Songs From the Capeman*
* 2000 *You're the One*
* 2002 *Father and Daughter*
* 2006 *Surprise*
* 2007 *The essential Paul Simon*
* 2011 *So beautiful or So What*
* 2016 *Stranger to Stranger*
* 2018 *In the Blue Light*
* 2023 *Seven Psalms''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roland Giguère

**Roland Giguère** (Montreal, 1929ko maiatzaren 4a - *ib.*, 2003ko abuztuaren 17a) kanadar olerkari, margolari eta grabatzailea izan zen.

Margolaritzako graduatua atera zuen bere sorterriko École des Arts Graphiques eskolan eta Parisko École Éstiennen. 1949. urtean Éditions Erta argitaletxea sortu zuen. 1954-1963 bitartean Parisen bizi izan zen, eta surrealismoaren jarraitzaileekin harremanak izan zituen, André Bretónekin batez ere. Prix France-Canada eta Grand Prix Littérarie de la Ville de Montréal sariak irabazi zituen ondoren, eta Gouverneur Général izendatu nahi izan zuten *La main au feu* obragatik, baina uko egin zion izendapen hari. Giguère zapalkuntza ororen kontra borrokatu izan da, eta sarritan askatasuna bilatzeko eta aurrera jotzeko grina pizten dio irakurleari bere hizkuntza indartsuarekin. Bere obra nagusien artean daude *Faire naître* (1949,* Jaioarazi*), *Trois pas* (1950,* Hiru urrats*), *Les nuits abat-jour* (1950), *Images apprivoisées* (1953,* Irudi bezatuak*), *Les armes blanches* (1954, *Arma zuriak*), *Le défaut des ruines est d´avoir des habitants* (1957),* Adorable femme des neiges* (1959,* Elurretako dama zoragarria*), *Povoir du noir* (1966, *Beltzaren boterea*) eta *Naturellement* (1968, *Jakina*). Bi bilduma ere eman zituen argitara: *L´âge de la parole: poèmes 1949-1960* (1965,* Hitzaren aroa: olerkiak*) eta *La main au feu*, *1949-1968 *(1973, *Eskua sutan*) izenburupean.

## Bibliografia 
* 2004, *Cœur par cœur*
* 1997, *Illuminures*
* 1988, *Temps et Lieux : poésie et sérigraphie*
* 1978, *Forêt Vierge Folle : poésie*
* 1973, *La main au feu : 1949-1968*
* 1965, ''L'Âge de la Parole : poèmes 1949-1960*
* 1963, *Adorable femme des neiges suivi de l'immobile et l'éphémère*
* 1957, *Lieux exemplaires*
* 1957, *Le défaut des ruines est d'avoir des habitants''
## Erreferentziak
Robert Morley

thumb|alt=|*Marie-Antoniette* filmeko eszena, 1938

**Robert Adolph Wilton Morley** (1908ko maiatzaren 26a, Semley, Wiltshire &ndash; 1992ko ekainaren 3an, Reading, Berkshire) ingeles aktore bat izan zen. Arte dramatikoko ikasketak egin ondoren, 1927an egin zuen bere lehen agerraldia antzerki batean. Entzute handia lortu zuen *Pygmalion* obraren bertsio batekin (Londres, 1937), eta Oscar Wilderen biografia-lan baten antzezpenarekin (Broadway, 1938); azken hori, geroago, 1960an, kameren aurrean interpretatu zuen berriro. Zineman, berriz, *Marie-Antoniette* (1938) filmean Luis XVI.a Frantziakoaren papera eginez hasi zen. Haren ondoren, Hollywooden eta Britainia Handian ibili zen aktore-lanetan. Ondorengo filmetan parte hartu zuen: George Cukoren *Edward, My Son* (1949), Carol Reeden *An Outcast of the Islands* (1951), John Hustonen *The African Queen* (1951) eta *Beat the Devil* (1954), Richard Thorperen *Quentin Durward* (1955). Beste film askotan ere lan egin zuen: *Around the World in Eighty Days* (1956), *The Sheriff of Factured*(1958), *Topkapi* (1964), *Genghis Khan* (1965), *Those Magnificent Men in their Flying Machines* (1965), *The Loved One* (1965), *Cromwell* (1970), *The Blue Bird* (1976), *The Human Factor* (1979), *High Road to China* (1982). Aktore izateaz gainera, 1953an *Curtain Up* filma zuzendu zuen , eta hainbat antzerki-lan eta bere bizitzako oroitzapenei buruzko liburuak ere idatzi zituen.

## Erreferentziak
Lajos Kossuth

**Lajos Kossuth de Udvard et Kossuthfalva** (Monok, Austria-Hungaria, 1802ko irailaren 19a - Turin, Italiako Erresuma, 1894ko martxoaren 20a) hungariar politikaria izan zen.

## Biografia 
Zuzenbideko ikasketak egin ondoren, diputatu hautatu zuten. Parlamentuan, 1832tik 1836ra bitarteko urteetan izandako eztabaidak plazaratu zituen eta, ondorioz, atxilo hartu eta espetxeratu egin zuten. Aske geratu zen 1840. urtean, eta *Pesti Hirlap* egunkaria sortu zuen, eta haren zuzendari izan zen 1841-1844 bitartean. Handik gutxira, Austriarekiko merkataritzari boikota egitea eskatzen zuen defentsarako elkartea sortu zuen, eta diputatu egin zuten berriro 1847an.

1848ko Iraultza-garaian, konstituzio bat idatzi zuen, eta Finantza ministroa izan zen, Lajos Batthyányren gobernuan. Vienarekiko harremanak hautsi zirenean, defentsarako batzordeko lehendakaria zen, eta, gudarostea aldeko zuela, Hungaria guztia menderatu zuen. Budapest austriarrek konkistatu zutenean, Debrecen hirira erbesteratu zen, baina Budapestera itzuli zen, Bemeko garaipenari esker, eta Hungariako independentzia aldarrikatu zuen, 1849. urteko apirilaren 14. Errusiarren parte-hartzeak Turkiara erbesteratzera behartu zuen, eta handik Londresa jo zuen.

Italiako Gerran (1859), hungariar legioa osatu zuen, baina ez zuen parte hartzeko betarik izan, gerra berehala amaitu baitzen. Estatu Batuetan bizi izan zen, eta uko egin zion Hungariako gobernuak eskainiriko amnistiari. Turin hirira erretiratu zen betiko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luca Signorelli

'''Luca d'Egidio di Ventura** (Cortona, 1450 inguruan - Cortona, 1523ko urriaren 16a), ezagunagoa **Luca Signorelli** eta ***Luca da Cortona*'* ezizenez, Pizkundeko italiar margolaria izan zen.

## Bizitza 
Piero della Francescaren ikasle eta lankide izan bazen ere, lehen obretan jadanik maisuaren moldeetatik aldendu zen (Città di Castelloko freskoak, madonnak, 1474). 1476tik 1479ra Loreton lan egin zuen eta, 1481ean, Florentziako beste margolari batzuekin batera, Erromara joan zen; han *Moisesen azkeneko egunak* eta beste fresko batzuk egin zituen Kapera Sixtinorako.

1482tik 1493ra bitartean, Italiako erdialdean jardun zuen lanean; ordukoak dira, besteak beste: *Madona eta Familia Santua* (Uffizi Galeria); *Panen garaipena* (1488, Berlinen 1944an desegina); *Madona eta Santuak* (1484, Perugiako katedrala).

XV. mende amaierako fresko-egilerik handiena izan zen. Haren adierazpen plastiko ahaltsuak Michelangeloren moldea iragartzen du: Monte Oliveto Maggioreko klaustroa (*San Benitoren historia*, 1497tik aurrera) eta Orvietoko katedraleko San Brizio kapera (*Antikristoa*, *Azken judizioa, Haragiaren berpizkundea'', 1499-1504).

## Margokera 
Haren pinturek Piero della Francesca maisuaren irudien handitasun bera badute ere, dramatismo handiagoz hornitu zituen Signorellik. Errealismo anatomikoa Antonio Pollaiuolorengandik bide dator. Koloreen kontrasteak, argiztapen dramatikoa, espazioaren egituratze nabarmena (simetriaren erabilera) dira Signorelliren pinturaren beste ezaugarri batzuk.

## Erreferentziak
Jean Bony

**Jean Bony** (Le Mans, 1908ko azaroaren 1a - Brisbane, 1995eko uztailaren 7a) artearen historialari frantsesa izan zen.

Frantziako Erdi Aroko artea eta arkitektura aztertu zituen, batez ere. *Architecture gothique en France aux XIIe et XIIIe siècles *(1983, *Arkitektura gotikoa Frantzian, XII. eta XIII. mendeetan*) sintesi bikainaren egilea da. Oinarrizko ikasketak egin ondoren, Britainia Handiko eta Estatu Batuetako unibertsitateetara joan zen. Berkeley Unibertsitatean (Estatu Batuak) Erdi Aroko Artearen eta Arkitekturaren Historiako Katedra izan zuen, 1962tik 1990ra bitartean. Erromaniko bukaerako eta gotiko hasierako Ingalaterra eta Normandiako elizak eraikitzeko teknikak aztertu zituen lehenbizi. Hala, 1930eko hamarraldiaren bukaeran, *Bulletin monumental* idatzi zuen. 1943an saiakera labur bat idatzi zuen, Parisko Notre Dame eta Bourgesko Saint-Étienne katedralen espiritualtasunari buruz. Bonyren iritziz, ez da, esaterako, estilo gotiko bat bakarrik, bat baino gehiago baizik. Ideia horretan oinarri hartuta idatzi zuen, 1983an, Frantziako arkitekturari buruzko lana. 1950. urtetik aurrera, eraikuntza-tekniketan eta moda- eta joera-aldaketetan jarri zuen arreta Bonyk, zerikusi zuzena baitute, haren ustez, garai jakin batean gertatzen diren gatazkekin. 1980an eragin handia izan zuen lan bat argitaratu zuen, *Genèse du gothique: accident ou nécessité?* (*Gotikoaren sorrera: ustekabea ala beharra?*).

## Erreferentziak
Emmanuel Roblès

**Emmanuel Roblès** (Oran, Aljeria, 1914ko maiatzaren 4a - Boulogne-Billancourt, Senako Gainak, 1995eko otsailaren 22a) frantses idazlea izan zen.

Ipar Afrikako munduari guztiz lotua dago, errespetu handia erakutsi du musulmanen erlijio eta ohituren aurrean, eta idazle musulmanek frantsesez eginiko eleberriak aurkezten dituen Méditerranée argitaletxearen zuzendaria izan da. Espainiar jatorriko familia batean sortu zen, eta irakasle-ikasketak egin zituen. Bigarren Mundu Gerran Albert Camusekin batera lan egin zuen *Alger-Républicain* egunkarian. 1958an Parisa jo behar izan zuen, Aljeriako gerratik ihesi. *Les Hauteurs de la ville* (1948, *Hiriko gainaldeak*), laugarren eleberriak ekarri zion ospea; gazte aljeriar batek Bigarren Mundu Gerran aljeriar hiritarrak kontzentrazio-esparruetara eta heriotzara eraman zituzten faxisten aurka eginiko mendekua du kontagai nobela horrek. *Cela s´appelle l´aurore* (1952, *Egunsentia du horrek izena*) eleberriak arrakasta handia ekarri zion; handik aurrera Italian gerra-garaian giroturiko amodiozko eleberriak idatzi zituen. Antzerki lan aipagarriak ere idatzi zituen: *Montserrat* (1948), Venezuelako independentzia gerran girotua, *La Vérité est morte* (1952, *Egia hila da*), Espainiako Gerra Zibilean, eta *Plaidoyer pour un rebelle* (1965, *Errebelde baten alde*), terrorismoan. Federico García Lorcari buruzko saiakera bat idatzi du, eta frantsesera bihurtu ditu gaztelaniazko eleberriak. 1973an Académie Goncourteko kide izendatua izan zen.

## Bibliografia hautatua 
* *La Vallée du paradis* (1940)
* ''Travail d'homme* (1942)
* *La Marie des quatres vents* (1942), ipuinak
* *Nuits sur le monde* (1944), ipuinak
* *L'Action* (1946)
* *Les Hauteurs de la ville* (1948), Femina saria
* *Montserrat* (1948), antzezlana
* *La Mort en face* (1951), ipuinak
* *Cela s'appelle l'aurore* (1952)
* *Federica* (1954)
* *Les Couteaux* (1956)
* *L'Homme d'Avril* (1959), ipuinak
* *Le Vésuve* (1961)
* *Jeunes saisons* (1961), autobiografia
* *La Remontée du fleuve* (1962)
* *La Croisière* (1968)
* *Un Printemps d'Italie* (1970)
* *L'Ombre et la rive* (1972), ipuinak
* *Saison violente* (1974)
* *Un Amour sans fin* (1976)
* *Les Sirènes* (1977)
* *L'Arbre invisible* (1979)
* *Venise en hiver* (1981)
* *La chasse à la licorne* (1985)
* *Norma, ou, L'Exil infini* (1988)
* *Albert Camus et la trêve civile* (1988)
* *Les Rives du fleuve bleu* (1990), ipuinak
* *Cristal des jours* (1990), poesia
* *L'Herbe des ruines* (1992)
* *Erica* (1994), ipuinak
* *Camus, frère de soleil'' (1995), biografia

## Erreferentziak
Juan Manuel de Rosas

**Juan Manuel de Rosas** (Buenos Aires, Argentina, 1793ko martxoaren 30a - Southampton, Hampshire, Ingalaterra, 1877ko martxoaren 14a) argentinar militarra eta diktadorea izan zen. Argentina XIX. mendeko bigarren laurdenean murgildurik egon zen zentralismoaren eta federalismoaren arteko joera guztien arteko liskar guztietan parte hartu zuen.

## Biografia 
1828. urtean Dorrego Buenos Airesko gobernutik kendu zutenean, Juan Lavalle gobernari berriaren aurka agertu zen Rosas, eta bere burua izendatu zuen gobernari (1829). Alderdi federalistaren buruzagiak batasunaren aldeko alderdiak garaitu zituen 1831n. Hiru urtez aginpidean egon ondoren, Juan Manuel Balcarceren esku utzi zuen Buenos Airesko gobernua, eta hegoalderantz jo zuen, "Basamortuko lehen konkista" izenaz ezagutzen den amerindiarren aurkako guduan borrokatzera (1833).

Buenos Airesera itzuli zenean, Balcarceren aurkako konspirazio batean parte hartu zuen, eta probintziako gobernuburu bihurtu zen, berriro ere. Federalista zela esanagatik, guztiz zentralista izan zen Rosasen diktadura: adierazpen-askatasuna kendu zuen, orobat legebiltzarra, eta ezkutuko polizia eratu zuen oposizioa deuseztatzeko. Argentinaren mende jarri nahi izan zituen Paraguai eta Uruguai, baina, azkenik, Justo José Urkiza buruzagi zuen argentinar, uruguaiar eta paraguaiar koalizioak Rosasen gudarostea menderatu zuen, 1852. urtean, Caseroseko guduan. Ingalaterrara erbesteratu behar izan zuen.

thumb|260px|Rosas-en hilobia, Buenos Aires.

## Erreferentziak
Volker Schlöndorff

thumb|260px|Volker Schlöndorff.

**Volker Schlöndorff** (Wiesbaden, Alemania, 1939ko martxoaren 31) zinema-zuzendaria da.

## Bizitza 
Zinema-ikasketak Frantziako IDHEC eskolan egin zituen. Jean Pierre Melvilleren, Alain Resnaisen eta Louis Malleren laguntzailea izen zen. Robert Musilen eleberrian oinarritutako *Der Junge Törless* (1966, *Törless gaztea*) du bere lehen film luzea, Cannesko Zinemaldian saritua eta zinemaren ateak zabaldu zizkiona.

Oro har Schlöndorffen filmak bi sailetan bana daitezke: berak idatzitako historietan oinarritutako filmak eta idazle ezagunen eleberrietan oinarriturik egindakoak. Lehenengo sailekoak dira: *Mord und Totschlag* (1967), *Der Plötzliche Reichtum der Armen Leute von Kombach *(1970, *Kombacheko behartsuen bat bateko aberastasuna*), *Strohfeuer *(1971, *Lasto sua*), *Die Moral der Ruth Halbfass* (1972). Bigarren sailekoak ditu film gehienak, Heinrich Böllen, Marguerite Yourcenarren, Gunter Grassen, Prousten eleberrietan oinarrituak: *Die Verlorene Ehre der Katharina Blum* (1976, *Katharina Blumen ohore galdua*), *Der Fangschuss* (1976, *Azken tiroa*), *Die Blechtrommel* (1978, *Latorrizko danborra*), arrakasta handia izan zuen filma, Cannesko Zinemaldiko sari nagusia eta atzerriko filmari ematen zaion Oscar saria jaso zituena; *Die Fälschung* (1981, *Faltsutzea*), *Eine Liebe von Swann* (1983, *Swannen maitasuna*), *Death of a Salesman* (1985, *Saltzaile ibiltari baten heriotza*).

## Filmografia 
### Zuzendutako filmak 
* *Der neunte Tag* (2004)
* *Ten Minutes Older: The Cello* (2002)
* *Die Stille nach dem Schuß* (1999)
* *Palmetto* (1998)
* *Der Unhold* (1996)
* *Homo Faber* (1991)
* *Die Geschichte der Dienerin* (1990)
* *Death of a salesman* (1985)
* *Krieg und Frieden* (1983)
* *Eine Liebe von Swann* (1982)
* *Die Blechtrommel* (1979)
* *Deutschland im Herbst* (1978)
* *Der Fangschuss* (1976)
* *Die Verlorene Ehre der Katharina Blum oder: Wie Gewalt entstehen und wohin sie führen kann* (1975)
* *Michael Kohlhaas – der Rebell* (1969)
* *Der junge Törless* (1966)

## Erreferentziak