Taurobolio

thumb|Taurobolioa, edo Zibeleren apaizen sagaratzea Antonino Pioren garaian. Bernhard Roderen grabatua c.1780
[thumb|Taurobolio aldare (edo aldare tauroboliko) baten hiru alde, [Bukraneo|bukrania eta sakrifiziozko aizto bat erakusten dutenak, Jainkoen Ama Idar Handiari eskainia, Lugdunumetik (Lyon)]]
**Taurobolioa**, II-IV mendeetako Erromatar Inperioan,  zezen baten sakrifizioa modu jakin batean egiteko praktika liturgiko bat zen. II mendearen erdialdetik aurrera, Jainkoen Ama Handiaren Mater Magnaren edo bere greziar bertsioa den Zibeleren, gurtzarekin lotu zen; nahiz eta, K.o. 159 ondoren *taurobolio*-inskripzio pribatu guztiek *Mater Magna* aipatzen dute.

## Zezenaren ehiza 
Grekoz, *taurobolion* hitza bera, *elaphebolion* «oreinaren ehiza» hitzarekin konparatzen badugu, ikusiko dugu *taurobolion*, zezenaren ehiza litzatekeela. *Artemisa tauropolos* (Atikako tenplu bateko Artemisa) jainkosaren izena dugu ere, zezenak ehizatzen dituena esan nahi duena. Beraz, etimologiari jarraituta, batzuen uste dute hasieran, zezen basati baten ehiza izango zela delako taurobolioa, agian lazoa bidez, jainko bati eskainitako ondorengo sakrifizio baterako. Gerora, termino horrek jainkoari eskaintza egiteko sakrifizioaren baitan, zezen baten lepo-egitea izan zen. Luzaroan uste izan da, taurobolioa zuzentzen zuen apaiza bere odolean bainatzen zela, horrela deskribatu zuelako Prudentzio  kristau idazleak.

Inskripzioek erakusten dute taurobolioari *criobolium* bat (ahari baten sakrifizioa) erantsi zitzaiola batzuetan.  Aldareetako idazkunetan, askotan, agertzen da aldareetako, *uires excelit… et transtulit* («bere indarrak hartu eta garraiatu zituen») formula irakur daiteke. *Vires*-tzat ziurrenik, animaliaren barrabilak ulertu behar dira, sakrifizioan eskaintzen zen aberearen zikiratze errituala, oilarren kasuan ere betetzen zena. "Vir" horiek, jainkosak "jasotzen zituen" erritualki, eta hori zen, hain zuzen, Mater Magnaren abere sakrifizioek ezaugarritzen zuten ekintza.

## Historia 
thumb|Lectoureko (Okzitania, Frantzia) Musée Eugène-Camoreyteko 20 taurobolio-aldareetako bat
Asia Txikian du jatorria, eta Italian erritu honen aztarna zaharrena, K.o. 134an, Puteolin, *Venus Caelestisen* omenez, inskripzio batean dokumentatzen da.       

Inskripzio zaharrenek, Asia Txikikoan, II. mendekoak, aipatzen duten  zezena ehizatu edo jazartzen zela garaitu arte, eta  jainko edo jainkosa baten omenezko bilera erlijioso bati lotua zegoela, baina zeremonia ez zen funtsean erlijiosoa, nahiz eta zezen bat sakrifikatu eta haren haragia banatzen zen.
*Taurobolioa* gehitzea eta *archigallus* (Magan Materren apaiz nagusia) bat eratzea Magna Mater gurtzeko berrikuntzak izan ziren, Antonino Piok bere agintaldiko *hogei urtea (vicennalia* ospatzeko egin zituztenak, 158an eta 159an. Magna Materri eskainita dagoela esaten den datatutako lehen inskripzioa taurobolikoa 160koa da. Zezenaren barrabilak (*vires*) Erromatik Lugdunumera eraman zituzten eta han aldare tauroboliko batean eskaini, 160ko azaroaren 27an. Jeremy Rutterrek iradokitzen du zezenaren barrabilek ordezkatu zutela Zibeleren debotoek euren gorputzari egiten zioten zikiratzea, erromatar izpirituarentzat (*ethos)* gorrotagarria zen ohitura.

*Taurobolio* publikoak, non Magna Materren onginahia eskatzen baitzen enperadorearen izenean,  ohikoak egin ziren Italian, Galian, Hispanian eta Afrikan. Dakigunez, azken taurobolio publikoa Diokleziano eta Maximianorentzat egin zen Mactarren, Numidian, III. mendearen amaieran.

## Deskribapena 
Deskribapen ezagunena eta biziena  IV. mendearen amaierako kristaua izan zen Prudentzioak eman zuen bere *Peristephanon,* paganoen aurkako poeman. Baian deskribatu zuen hori, zirkulu pagano aristokratikoetan berpiztu zen errituaren oso ezberdina zen, eta Prudentziorena, kontuan hartu behar da, eruditu kristau goiztiarren testuinguruan ulertu behar da, eta nabarmenkeriaz beteta. kontaketan Ama Handiaren apaizak, "gabiitarren moduan" jantzitako zetazko toga zeraman, koroa eta urrezko apaingarriak buruan, zuloz betetako oholez estalitako hobi batean sartzen da, eta bere gainean, zezen bat sakrifikatzen da, *harpē* (albo batean gako edo konkor moduko bat duen aiztoa, odol isuri handia eragiten duena) . Odolak gainera erortzen zaio euria balitz bezala plataforma zeharkatuz, aurpegian, mingainean, eta ahosabaian ere, eta bataioaren ondoren, bere fededunen aurrean agertzen da, garbi (purifikatuta) eta birsortuta, eta haien agurrak eta erreberentziak jasotzen ditu.  

Prudentziok ez du ze*hazki taurobolioa* hitza erabiltzen, baina zeremonia, forma horretan, nahastezina da garaikideak diren beste iturri batzuekin alderatuz gero: "Rhin ibaiko Novaesiumen, Germania Beherean, odol-putzu bat aurkitu zen ziurrenik Metroon (Magna Materri eskainitako tenplua) bat izan zen lekuan", Jeremy Rutterrek adierazi duenez.

Ikerketa berriek, ordea, zalantzan jarri dute Prudentzioren deskribapenaren fidagarritasuna. Paganismoaren etsai zen kristau baten kontakizun berantiarra da, eta baliteke erritua itxuraldatu izana horretarako.. Erritoa aipatzen duten aurreko inskripzioetan sakrifizio ez dirudi hain odoltsu eta landua zenik. Beraz, Prudentzioren deskribapena taurobolioaren bilakaera berantiarrean oinarritu daiteke.

## Helburua 
thumb|Mater Magnarentzako *taurobolio* bat oroitzeko inskripzio higatua
II. eta III. mendeetako *taurobolioa* enperadorearen, Inperioaren edo komunitatearen ongizatea (*salus* / *pro salute*)  eskatzeko egin ohi zen; H. Oppermannek ukatu egiten du bere martxoaren 24a zela dioten lehen testuek, nahiz eta hori zen Zibeleren Ama handiaren eta Attisen urteko jaialdi eguna: *Dies Sanguinis* ("Odolaren Eguna"); Oppermann-ek dio martxoaren amaieran tauroboliorik ez zegoela.  III. eta IV. mendeetan, erritoaren helburua aldatu zen eta ohiko arrazoia izaten zen gizabanako baten purifikazioa edo birsortzea, zeremoniaren ondorioz *renatus* in *aeternum*, "betirako birsortua", zela esaten zen.

Bere eraginkortasuna, dena den, betierekoa ez bazen ere, bere efektuak hogei urtez irauten zuela uste zen, 

Beste batzuetan, jainkosari boto (*votum*) baten betetze gisa ere egiten zen, edo, jainkosaren beraren aginduz, eta pribilegio hori ez zen mugatzen ez sexuaren ez klasearen arabera. IV. mendean gurtza eta erritual honek izan zuen berpizkundean, zirkulu pagano aristokratikoetan, Rutterrek zera ikusi du: "tauroboliuma, berez, erritu eraginkorra baino gehiago, paganismoaren sinboloa zela ere esan genezake arrazoi osoaz. Antza, enperadore kristauek debekatzen zuten erritua zen, eta horrela, noblezia paganoaren bereizgarri bihurtu zen kristautasunaren eta enperadore kristauen aurkako azken borrokan." Erroman egin erritua egiten zen lekua San Pedro basilikatik gertu zegoen, eta indusketetan taurobolioa oroitzeko hainbat aldare eta inskripzio aurkitu ziren.]]
Kristauentzat taurobolioa kultu politeisten higuinaren paradigma zen. Hala salatu zuen Gregorio Nazianzokoak Juliano enperadorea hil ondoren idatzitako hitzaldi batean, erromatar gurtza tradizionala berrezartzen saiatu baitzen: «Bere krimenetako lehena... berak jasotako bainu batean odol zikin batez bere burua garbitzea da, gure iniziazioari(bataioari) ohorerik gabeko iniziazio hau kontrajarriz, bere lokatzean iraultzen den zerri bat bezala». Izan ere, IV. mendean, kristautasuna ohiko erromatar erlijiora ordezkatzen zuenean, taurobolioa egitea, sinesmen tradizionalei konpromiso sendoaren adierazle zen, odoltsuak zirenez, taurobolioak erritual publiko gisa debekatu baitzituzten enperadore kristauek, nahiz eta modu pribatuan praktikatzen jarraitu zen. Arellanoko Musen villan, Uxuen, Gastiainen, Eslaban, Iberon, Muzkitzen, eta beste herri hainbatetan. Aragoin, baskoien herri eta hiriak zirenetan ere agertu dira, hala nola, Sause, Farasdués, eta beste.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Duthoy, Robert (1969) Taurobolioa: bere bilakaera eta terminologia. Leiden: E.J. Brill.
* Espérandieu, Émile  (1892) *Inscripciones antiques de Lectoure*, . 494 or. 
* Hepding, Hugo (1903) *Attis, Seine Mythen und Sein Kult*. Giessen. 168 or., 201
* Showerman, Grant (1901) "The Great Mother of the Gods", *Bulletin of the University of Wisconsin*, 43 zk.; Philology and Literature Series, **1**.3 .
* Rutter, Jeremy B. (1968) *The Three Phases of the Taurobolium*, Phoenix, 22 lib., 3 zk. 226-249 orr., Classical Association of Canada (DOI: 10.2307/1086636)
* Zippel, *Festschrift zum Doctorjubilaeum,* Ludwig Friedländer, 1895, 489 or. eta hurr.
* Artikulu honek, domeinu publikoan dagoen artikulu bateko edukia jasotzen du: Showerman, Grant (1911). "Taurobolium". Chisholmen, Hugh (arg). Encyclopaedia Britannica. 26 lib. (11. arg.). Cambridge University Press. 455. or.

## Bibliografia osagarria 
* Vitas, Nadežda Gavrilović (2021). "I Asia Minor Religionas and Cults - 1. Magna Mater". *Ex Asia et Syria: Oriental Religions in the Roman Central Balkans*. Archaeopress Publishing Ltd. 13–48 or. .
* Rodziewicz, Artur (2024). «From Heaven to Earth: The Bull Sacrifice as a Tool for the Mithraisation of the Yezidis», *International Journal of Yezidi Studies*: 1 lib., 161-239 or. (DOI: 10.32859/yezidistudies/1/6/161-239)

## Kanpoko estekak 
* Haeperen, Françoise Van. « Prêtre(sse)s, tauroboles et mystères phrygiens ». In *Figures de dieux*, édité par Francis Prost, Valérie Huet, Sylvia Estienne, et François Lissarrague. Rennes: Presses universitaires de Rennes, 2014. doi:10.4000/books.pur.89923.