open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Antsa Gaztelakoa

**Antsa Gaztelakoa** (1137 &ndash; 1179), Gaztelako infanta eta Nafarroako erregina ezkontidea (1157 &ndash; 1179) zen.

Aita Alfontso VII.a Leongoa eta ama Berengaria Bartzelonakoa zituen.

1157ko ekainaren 2an, Carrion de los Condesen Antso VI.a Nafarroakoarekin ezkondu zen. Sei seme-alaba izan zituzten:
* **Berengaria** (1165 &ndash; 1230), Rikardo I.a Ingalaterrakoa erregearekin ezkondua (1191)
* **Antso VII.a** (1170 &ndash; 1234), Nafarroako erregea (1194 &ndash; 1234).
* **Fernando** (?– †1207)
* **Blanka** (1177 &ndash; 1229), Tibalt III.a Xanpainakoa kondearekin ezkondua (1195) eta Tibalt I.a erregearen ama.
* **Ramiro** edo **Remigio** (?– †1229), Iruñeko apezpikua (1220 &ndash; 1229)..
* **Konstantza**, umea zela hila.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Margarita Borboikoa

**Margarita Borboikoa** (?, 1211 &ndash; Provins, 1256ko apirilaren 12a), Nafarroako erregina ezkontidea izan zen 1234-1253 bitartean. Artxibald VIII.a Borboikoaren eta Gigone Forezekoaren alaba zen.

## Bizitza 
Tibalt I.a 1253an hil zenean, Tibalt semea bilakatu zen Nafarroako errege. Hau adin txikikoa zen bitartean, Margarita Nafarroako erregeordea izan zen, Jakue I.a Aragoikoarekin laguntzarekin.

Gaztelako Erresumak Nafarroa konkistatzeko politikari eutsi eta 1250ean Fernando III.a Gaztelakoak eta haren oinordeko Alfontso X.a Gaztelakoak azpijokoak egin zituzten Tibalt II.a Leonor Gaztelakoarekin ezkon zedin. Gaztelar presioa saihesteko, 1252an Margaritak, Jakue I.a Aragoikoarekin aliaturik, ezkontza behin betiko ukatu zuen. Tibalt Luis IX.a Frantziakoa eta Margarita Proventzakoaren alaba Elisabetekin ezkondu zen.

Margarita Provinsen hil zen 1256ko apirilaren 12an, disenteriak jota ziur asko.

## Ezkontza eta seme-alabak 
1232an, Tibalt I.a Nafarroakoarekin ezkondu zen. Sei seme-alaba izan zituzten:
* Leonor (1233-?), umea zela hil zena.
* Tibalt, Nafarroako erregea 1253-1270 bitartean.
* Henrike, Nafarroako erregea 1270-1274 bitartean.
* Margarita, Federiko III.a Lorrenakoa dukearekin ezkondu zena (1255), eta Tibalt II.a Lorrenakoa dukearen ama.
* Beatriz, Oto IV.a Borgoinakoa dukearekin ezkondu zena (1258).
* Piarres (?-1265).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estefania Foixkoa

**Estefania Foixkoa** (- 1054) Iruñeko erregina ezkontidea izan zen 1038-1054 bitartean.

## Jatorria 
Bere jatorria ez da guztiz ezaguna. Batzuen ustez, Berenger Erramun I.a Bartzelonako kondearen eta Antsaren alaba zen; beste batzuen ustez berriz, Conserans eta Foixko konde Bernardo Roger Foixkoaren eta Bigorrako kondesa Garsinda Bigorrakoaren alaba. Azken ustea da hedatuena.

## Ezkontzak eta seme-alabak 
Bitan ezkondu omen zen. Lehenbiziko senarra ez da ezaguna eta Konstantzia izeneko alaba izan zuen. Alarguna zela, 1038an, Gartzia IV.a Santxitzekin ezkondu zen Bartzelonan. Ezkonsari gisa Zabalateko gazteluajaso zuen ezkontza gutunean.Bederatzi seme-alaba izan zituzten:

* Antso (1039 – † 1076ko ekainaren 4), Iruñeko erregea 1054-1076 bitartean. Plazentzia Normandiakoarekin ezkondu zen.
* Urraka, Alberite, Lardero eta Logroñoko andrea, 1081 aldean Gartzia Ordoñez Naiara eta Grañóngo kondearekin ezkondu zena.
* Hermesinda († 1110eko uztailaren 1ren ondoren), Orti Santxitz, Iharnotz eta Yequedako jaunarekin ezkondu zena.
* Ramiro ( - † 1083ko urtarrilaren 6), Calahorra, Torrecilla en Cameros eta Ribafrechako jauna, Teresarekin ezkondu zena.
* Fernando ( - † 1068), Bucesta, Jubera, Lagunilla eta Oprelako jauna, Nuña Enekoitzekin, Eneko Lopitzen alabarekin, ezkondu zena.
* Raimundo († 1079ren ondoren), Murillo eta Agoncilloko jauna.
* Ximena († 1085eko maiatzaren 27aren ondoren), Corcuetos, Hornos eta Darocako anderea.
* Mayor († 1115en ondoren), Yanguas, Atayo eta Velillako anderea.
* Antsa († 1065), Pancorboko San Martin Cuevagallegosekoaren abadesa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
...du/aut...

**...du/aut...**, **...du/au...** edo **...du/auti...** Tebaseko Amonen Apaiz Goren baten osatu gabeko izena da, kargu hau, K.a. 860tik K.a. 855 arte izan zuelarik, Antzinako Egiptoko XXII. dinastian zehar.

Izen ezezaguneko apaiz gorena, Horsiese I.aren semea, noren Koptosen aurkitutako granitozko sarkofagoaren behealdean grabatutako zati bat bakarrik mantendu den.

Horsiese I.aren ondorengoa izan zen Tebaseko Amonen Apaiz goren bezala, eta bere ondorengoa Nimlot II.a izan zen, Osorkon II.aren seme bat.

Osorkon II.aren garaikidea zen.

## Beste hipotesi batzuk 
Usermaatra-Padibastet izan liteke.

## Titulatura 
## Kanpo estekak
Amset

Egiptoar mitologian **Amset** (edo **Imsety**, **Imset**, **Mesti** eta **Mesta**) hil jainkosa bat da, Horusen lau semeetako bat, ontzi kanopoekin lotuta dagoena, bereziki, gibela edukitzekoarekin. Bere anaiak ez bezala, Amset ez dago animalia baten buruarekin lotua, baizik eta giza buruarekin. Isis jainkosa hartzen da babesletzat.

i-im:z-ti-i

## Kanpo estekak
Auria Iruñekoa

**Auria** edo **Oria** —jaiotza izena *Awriya bint Lubb ibn Musa*— (825 &ndash; 880), Nafarroako erregina ezkontidea (845 &ndash; ?) izan zen.

## Familia 
Eztabaidagarria da nortzuk ziren Auriaren aita eta ama. Hipotesi baten arabera bere aita Lubb ibn Musa, eta bere aitona Musa ibn Musa izan zen, Ebro bailararen gaineko kontrola zuena IX. mendean eta bere amona Asona Enekoitz, Eneko Aristaren alaba, Iruñeko erregea. Beste hipotesi arabera bere aita Banukasitarren Musa ibn Musa izan eta ama Asona Enekoitz, Eneko Aristaren alaba, Iruñeko erregea.

## Ezkontza eta seme-alabak 
845ean, Orti Gartzeitz Iruñekoa ezkondu zuen. Bost seme-alabak izan zituzten:
* Eneko Ortitz.
* Azeari Ortitz.
* Berasko Ortitz.
* Lope Ortitz.
* Oneka Ortitz, ziur asko 848an jaioa, Kordobako emir Abd Allah I.a ezkondu zuen, Muhammad semea izan zuten. Larousse hiztegiak dioenez, Onekak bere lehengusu Azeari Sanoitz Larraungoa ere ezkondu zuen eta Tota Iruñekoa izan zuten alaba; Totak Antso I.a Gartzeitz ezkondu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
30 Seconds to Mars

**30 Seconds to Mars** Los Angelesen (Kalifornia) sorturiko rock musika taldea izan zen.

## Taldekideak 
* Jared Leto
* Shannon Leto
* Tomo Miličević

## Lehenagoko taldekideak 
* Solon Bixler
* Matt Wachter
* Kevin Drake

## Estudioko diskoak 
## Kanpo estekak 
* 30 Seconds to Mars webgune ofiziala
Aines Cleveskoa

**Aines Cleveskoa** (Kleve, 1422ko martxoaren 24a - Erriberri, 1448ko apirilaren 6), Nafarroako erregina ezkontidea (1441 &ndash; 1448) izan zen. Aita Adolfo I.a Cleveskoa eta osaba Filipe III.a Borgoinakoa zituen.

## Ezkontza eta seme-alabak 
Joan Nafarroako errege ezkontideak emazte bat bilatu zuen Europako etxeen artean Karlos bere seme nagusiarentzat, eta, azkenean, Aines Cleveskoaren alde egin zuen, Filipe Borgoinako dukearen iloba baitzen. Hala ere, José María Lakarrak adierazi zuen bezala, «ikuspegi politiko eta ekonomikotik egindako aukeraketa ez zen egokia izan. Clevestarren familia ez zen aberatsa, bere aberastasun guztia Borgoinako etxetik zetorkiolako. Gurasoek hamar seme-alaba izan zituzten — hiru gizonezko eta zazpi alaba — eta Aines hirugarrena zen, 1422an jaioa».

Itsasoz iritsi zen Nafarroara, eta Bilbon lehorreratu zen. Bertan, Joan Beaumont jaunak, San Joan Ospitaleko Zaldunen Ordenako nafar prioreak, harrera egin zion, segizio handi batek lagunduta. Handik Lizarrara abiatu zen. Karlos Vianakoarekin Erriberrin ezkondu zen 1439ko irailaren 30ean. Senargaien omenez, jaiak, oturuntzak eta zaldunen bidezko ospakizunak izan ziren, garai hartako kronikek diotenez. 

Lakarrak adierazi zuen bezala, «Zuria erreginak laster ekin zion bere errainari gorteko bizitza jainkozalean, eta San Zernin elizako (Iruñea) Santa Katalina kofradiako "kide", zeinari printzea eta infantak ere baitzitzaizkion, bilakatu zuen aitorlea hautatu eta seme-alabekin Uxueko erromesaldira lagundu zion». Baina, beste alde batetik, printzesa gazteak Borgoinako gortearen modak eta gustuak ekarri zituen Nafarroako gortera, «XV. mendean Mendebaldeko gorterik ospetsuena, bere luxu, festa eta apetengatik», José María Lakarraren hitzetan. Historialari honen arabera, 1441ean Blanca erregina hil eta gero, Karlos Vianakoak erresumaren erregeordetza izan zuen urteak, 1448an Aines andrea hil zen arte, «printzearen bizitzako urterik zoriontsuenak eta Erriberriko gorteko animatuenak izan ziren. Arrazoi nimiñoenengatik, festa eta oturuntzak antolatzen zituzten». Honela deskribatu zuen alemaniar zaldun batek Erriberriko gortea urte haietan:

Karlosek eta Ainesek ez zuten seme-alabarik izan, baina Karlosek alaba bat izan zuen gorteko dama bat zen Maria Armendaritzekin.  

Aines 1448ko apirilaren 6an hil zen, 25 edo 26 urterekin. Aines hil ondoren, ezkontza berri baten proiektuek ez zuten fruiturik eman eta Karlos 1461ean hil zen berriro ezkondu gabe.

## Familia 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*

## Kanpo estekak
Margarita l'Aiglekoa

'''Margarita l'Aiglekoa''' (1104- 1141eko maiatzaren 25) Iruñeko erregina ezkontidea (1130-1141) zen.

Aita Gilbert l'Aiglekoa eta ama Juliette Perchekoa zituen.

Senarra eta Margaritaren arteko harremanak ez ziren onak. Margaritak maitale asko izan zituen eta senarrak ez zuen bigarren seme bat aintzat hartu: Errodrigo izenekoa (Henrike Montescagliosoko kondea izango zena).

## Ezkontzak eta seme-alabak 
1130ean Gartzia V.a Nafarroakoa ezkondu zuen. Hiru seme-alabak izan zituzten:
* **Antso VI.a**, ondoko Nafarroako erregea
* **Blanka**, Gaztelako Antso III.a erregearekin ezkondua (1151) eta Alfontso VIII.a erregearen ama
* **Margarita** (†1182), Siziliako Gilen I.a erregearekin ezkondua (1150) eta Gilen II.a erregearen ama

## Kanpo estekak
Atena Promakos

**Atena Promakos** ( "frontean borrokatzen den Atena") Fidias eskulturagileak Atenasko Akropolian eginiko brontzezko estatua bat izan zen. *Promakos* hitzak "lehen gudu lerroan borrokatzen duena" esan nahi du. Kalkuluen arabera, 15 metroko garaiera zuen, estatua hau zegoen oinarriaren neurria kontutan hartuta, eta oraindik Erekteion eta Partenoiaren artean kontserbatzen dena. Beste egile batzuen ustez, berriz, 7 metroko garaiera baino ez zuen. Kalkuluen arabera, gutxi gora-behera hiru brontze tona eta 180 langile behar izan ziren estatua hau egiteko.

Estatua hau, atenastarrek pertsiarren aurka lortutako garaipena ospatzeko egin zen, Pausanias geografo greziarrak, estatua honi buruz, Maratongo mediarren harrapakinaren hamarrenekoarekin egin zela esaten baitu, eta estatua honen ezkutuan, beste gauza batzuen artean, zentauro eta lapitarren arteko borroka landu zuena, Parrasio margolariak diseinatua eta Mis zizelkatzaileak egina. Jarraian, honako hau gehitzen du:

"Bere lantzaren (urrezko) punta, eta bere kasketaren gandorra dira
Sunionetik hurbiltzean marinelek ikusten duten lehena".

Fidiasek, beharbada, Atena Lemniaren ondoren eta boli eta urrezko Atena Partenosa baino lehen egin zuen. Estatua, Konstantinoplara eramana eta Konstantinoren foroan kokatua izan zen.

Nizetas Koniatesena, XIII. mendeko historialari bizantziarra, da, estatua honi buruzko xehetasunak ematen dituen aipamen bakarra:

"Arropa oinetaraino erortzen zitzaion. Gerria estutzen zion gerriko bat zeraman. Bere bularrak, Medusaren burua zuen halakret batekin estaltzen zituen. Bere lepoak, jantzi gabea eta luzea, mugagabeko gozamena sortzen zuen ikustean. Bere zainak nabarmenduak zituen eta bere formak biziak eta ondo artikulatuak ziren. Buru gainean, beldurra eragiten zuen zaldi ilezko gandor bat zeraman. Bere ilea atzean lotua zegoen motots batean, kaskotik behera irristatzen ziren kiribilak begien gozagarri ziren bitartean, ilea, ez baitzegoen kaskoak erabat estalia, baizik eta honek bere mototxak pixkat ikustea ahalbidetzen zuela."

1203an suntsitua izan zen. Gaur egun, estatua honen kopia fidagarririk ez da kontserbatzen, bai ordea, txanpon eta ontzietan irudikapenak, nondik, esku batekin ezkutua eusten zuela, eta, bestearekin, beharbada, lantza eusten zuela, hiria erasoren batetik babesteko, edo beharbada hontz bat eusten zuela ebazten den.

Batzuetan, Atena Medicis deritzon estatua, gaur egun Parisko Louvreko Museoan dagoena, Atena Promakosarekin lotzen da.

## Bibliografia 
* Pijoán, José. *Fidias*. Historia general del arte, colección Summa Artis. Tomo IV, El arte griego hasta la toma de Corinto por los romanos. Editorial Espasa Calpe S.A.

* Boardman, John. Escultura griega. Ediciones Destino, 1999.

* Stefania Ratto. Grecia. Colección *Los diccionarios de las civilizaciones*. Editorial Mondadori-Electa. Milán, 2006.

## Ikus, gainera 
* Atena Partenos

## Kanpo estekak
Euskaltzaletasun

**Euskaltzaletasuna** euskararekiko, eta oro har, euskal kulturarekiko, engaiamendu, atxikimendu edo zaletasuna adierazten duen pentsamoldea da. Euskararen zabalkundea, garapena eta normalkuntza izaten ditu helburu maiz, nahiz eta kasu batzuetan ikerketara eta zaletasun soilera mugatu.

Euskararen alde egiten duten eragile (euskara elkarte, herri mugimendu, ikastola, euskaltegi...) euskaltzale anitzei, euskalgintza deritze euren osotasunean.

## Politikan 
Euskaltzaletasuna euskaltasunari lotuta doa, eta Euskal Herrian ideologiaz eusko abertzale direnek nahiz bestelako batzuek ere badute euskaltzaletasuna.

## Ikus, gainera 
* Bai Euskarari
* Euskal Herrian Euskaraz
* Euskozaletasun
* Euskal abertzaletasun
* Euskaltasuna
* Euskal erregionalismoa

## Kanpo estekak
Okzitaniar gurutze

120px|thumb|Gurutze okzitaniarra

**Gurutze okzitaniar**ra -baita Languedoceko gurutzea, Tolosako gurutzea edo Forcalquierreko gurutzea izenez ezaguna- Okzitaniako sinbolo nagusia da. Den bezala, ziurrenik lehen aldiz Forcalquierreko konteek erabili zuten, armarri modura eta ondoren zabaldu bertatik Okzitaniako beste lurraldeetara. Gurutze okzitaniar horiak, fondo gorri baten gainean kokaturik zazpi puntako urrezko Felibrige izarrarekin batera, gaur egungo Okzitaniako bandera osatzen du.

Tolosako kondeen ikur dinastikoa izan zen; haren lehen agerpena 1165ko zigilu batean izan zen.

## Kanpo estekak
Pirinioetako kuku-belar

**Pirinioetako kuku-belarra** (*Aquilegia Pyrenaica*) *Aquilegia* generoko espezie bat da, *Ranunculaceae* familiakoa.

Landare belarkara da, tamaina txikikoa, 10-25 cm. Zurtoin bakunak, lore ezproidunak eta estaminodio zorrotzak ditu. Loreen ezproiak zuzenak edo okerrak izaten dira.

* Ugaltze organoak:
** Loreen kolorea: urdina, morea
** Loraldia: maiatzetik uztailera
* Habitat eta banaketa:
** Habitat mota: soropil harritsuak, kare-haitzetako pitzadurak eta erlaitzetan.
* Banatze-area: Pirinioak. Pirinioetako espezie endemikoa da.

thumb|ezkerrera|200px|Pirinioetako kuku-belarra.
Kuku-belar

**Kuku-belar**ra (*Aquilegia vulgaris*) *Aquilegia* generoko espezie bat da, Ranunculaceae familiakoa, jatorriz Europako eta Asiako zona epeletakoa.

## Ezaugarriak 
Landare belarkara da, bizikorra eta adarkatua, 35-150 cm ingurukoa. Zurtoin eta hostoek ia ez dute ilerik edo gutxi izaten dituzte. Hostoak berde ilunak dira, behealdekoak handiak eta txortendunak, goialdekoak hirugingildunak. Lore-zurtoina zuzena da, 3-6 cm ingurukoa, eta bertan hainbat lore handi sortzen dira taldekatuta. Loreak urdin bioleta izaten dira, inoizka zuriak, eta bost ezproi gakodun, petalo-itxurako sepaloak eta estaminodio kamutsak dituzte.

* Ugaltze organoak:
** Infloreszentzia-mota. Zima uniparo helikoidea
** Sexu-banaketa: hermafrodita
** Polinizazio-mota: entomogamoa
** Loraldia: maiatzetik uztailera
* Hazia:
** Fruitu mota: folikulua
** Barreiatze-mota: epizookoroa
* Banatze-area: eurasiatikoa. Toki heze eta freskoetan sortzen dira, baso, belardi, erreka-ertz nahiz areketan, 0-1300 m tartean.

## Erabilpena 
Antzina sendabelar gisa erabili zen: eskorbutoaren kontra, janguraren estimulatzaile, diuretiko, sudorifiko; baina, egun erabiltze mugatua du, pozoitsu egiten duen azido zianhidrikoa duelako.

## Argazkiak 

Image:Aquilegia vulgaris Gaffard.jpg
Image:Flower Rex 10.jpg
Image:AquilegiaVulgaris-closeup-hr.jpg
Image:Aquilegia_vulgaris_100503c.jpg
Image:European_columbine.jpg
Image:Aquilegia_vulgaris-past_mai-1.jpg
Image:Aquilegia vulgaris1.jpg
Image:Orlik pospolity Aquilegia vulgaris.jpg
Image:Aquilegia_vulgaris_100503b.jpg
Image:Akelei Blattaustrieb.jpg
Image:Akelei2.jpg
Image:Aquilegia vulgaris var. alba 01.jpg|*Aquilegia vulgaris*var. *alba*

## Kanpo estekak
Boriennus

**Boriennus**, edo **Borienos**, Pirineo aldeko euskal mitologiako jainkoa izan zen Akitania erromatarraren garaian.

Berari buruzko aipamena Anla herriko inskripzio batean aurkitu zen, Pirinio Garaiak departamentuan.

Ez dugu bere ezaugarrien inguruko berririk.

## Bibliografia 
* Enciclopedia General Ilustrada del Pais Vasco, Historia General de Euskal Herria. Argitaletxea, Auñamendi, Zarautz 1978.
* Julien Sacazeren lanak:
:* *Les Anciens dieux des Pyrénées, nomenclature et distribution géographique*. Extrait de la *Revue de Comminges* (Saint-Gaudens), 28p., 1885.
:* *Inscriptions antiques des Pyrénées*. Hitzaurrea M. Albert Lebèguek eginda. Tolosa, XII-576p. (Bibliothèque méridionale. 2e série,1892. ; 2). Berrargitalpena fakzimilean, Tolosa, ESPER, 1990.
:* *Inscriptions antiques du Couserans*. Tolosa, 28p., 1892. Berrargitalpena fakzimilean, Nîmes, C. Lacour, 2001.

## Kanpo estekak
Carpentus

**Carpentus**, euskal mitologiako jainkoa; Akitania erromatarraren garaian Pirineo aldean.

Ez dugu berari buruzko ezaugarririk ezagutzen.

## Etimologia 
Baliteke aitzineuskararen "Car" edo "Kar" hitzarekin lotuta egotea, hau da, haitza edo harria.

Begira Gar

Berari buruzko inskripzioak Huos, Péguilhan eta Sarrecave herrietan topatu ziren, Garona Garaian.
## Bibliografia 
* Julien Sacazeren lanak:
:* *Les Anciens dieux des Pyrénées, nomenclature et distribution géographique*. Extrait de la *Revue de Comminges* (Saint-Gaudens), 28p., 1885.
:* *Inscriptions antiques des Pyrénées*. Hitzaurrea M. Albert Lebèguek eginda. Tolosa, XII-576p. (Bibliothèque méridionale. 2e série,1892. ; 2). Berrargitalpena fakzimilean, Tolosa, ESPER, 1990.
:* *Inscriptions antiques du Couserans*. Tolosa, 28p., 1892. Berrargitalpena fakzimilean, Nîmes, C. Lacour, 2001.
 

## Kanpo estekak
Ilunabarreko Eguzkiaren Leihoko Ibaia

**Ilunabarreko Eguzkiaren Leihoko Ibaia**, modu horretan Tolkienen testu eta mapetan agertzen ez bada ere, Henneth Annun estaltzen duten urjauziak eratzen dituenari erreferentzia egiten zaio. Ephel Duathen jaiotzen da Hortzen Dorreetako batetatik milia gutxitara, eta bere ibilbideak hegomendebalderanzko norantza hartzen du Anduinen bere urak isurtzen dituen arte, Kair Androseko uhartetik gertu.

Haradeko bidea gurutzatu berritan eta oraindik errekazto bat baino ez dela, Gondorreko gizonek eraikitako presa batek urpilatzen du, ("oso sakona ez den ibilgu batean ur gardeneko")zingira bat eratuz. Handik gertu, Frodo Zorrozabal, Samsagaz Gamyi eta Gollumek atseden hartu eta untxi gisatua jan zuten.

Ibaiak bere ibilgua jarraitzen du, jada azkarrago eta emari handiagoarekin, hegomendebalderantz, eta toki horretatik hamar milia ingurura, Gondorreko gizonek desbideratu egin zuten, Ilunabarreko Eguzkiaren Leihoa den leizearen gainetik igaroarazteko, urjauzi eder batean eroriz.

## Kanpo estekak
Seneskal

**Seneskala** jauregiko ofizial handia da. Seneskal kargua, Mendebaldeko Europako errege gorte eta printzerri gehienetan zegoen. Lurralde edo nazioen arabera, seneskalaren funtzioa ezberdina zen. Seneskal hitza *senex* hitz latindarra (zaharra, agurea) eta *skalk* (zerbitzari) hitz germaniarretik dator, eta "adin gehieneko zerbitzaria" edo "zerbitzarien aitzindaria" esan nahi du.

Ekialdeko Europako gorteetan, titulu baliokidea *stolnic* zen, stol hitz eslaviarretik datorrena (mahaia)

## Frantziako seneskala 
Frantziako seneskal kargua, X. mendea eta XII. mende artean, Frantziako koroako kargurik garrantzitsuena izan zen, erregea beraren ondoren. 1127tik aurrera, erregearen familiarekin senidetutako baroiei ematen zitzaien, baina, lortutako gehiegizko boterea zela eta, Filipe II.a Frantziakoak ezabatu zuen 1191n.

Baileak (Frantzia iparraldean) edo seneskalak (Frantzia hegoaldean) erregearen ordezkari zuzenak izan ziren, botere juridiko eta administratiboak zituztenak, eta erregearen erabakiak probintzietan betearazteko arduradunak.

## Seneskalak fikzioan 
Fikziozko seneskalen artean, Eraztunen Jauna trilogian agertzen den Denethor II.a aipatu behar da, Faramir eta Boromirren aita, Gondorreko seneskala Eraztunaren Gerra amaitu eta Aragorn Gondorreko errege bihurtu zen arte izan zena.

## Kanpo estekak
Hemistikio

**Hemistikio**a, metrikan, bertso lerro oso bat bailitzan neurtzen den bertso lerro erdia da, beste erditik tonu tarte batez edo zesura batez bananduta dagoena.

Hemistikioak, gaztelaniazko metrikan, hamaika silaba baino gehiagoko bertso lerroek dituzte, hamabisilabakoak adibidez (zesura batek sei silabako bi hemistikiotan banatzen duena), alexandrotarrak (gauza bera baina zazpi silaba zesuraren alde bakoitzean), eta abarrek. Oso luzeak diren bertso lerroek hiru zesura edo gehiago izan ditzakete.

## Kanpo estekak
Homeroar epiteto

**Homeroar epitetoa**, antzinako greziar epopeiatan, bereziki Homeroren Iliada eta Odisean, izen propio gehienen gehigarri bat da.

## Homeroar epitetoaren formak 
Epitetorik sinple eta ohikoena δῖος grezierazko adjektiboa da, jainkoa edo jainkotiarra esan nahi duena, heroi epiko guztiei ematen zaiena. Izan ere, epitetoren batzuk, inongo ezberdintasunik gabe, pertsona ezberdinei eman ahal zaizkie. Adibidez Diomedes (adibidez Iliada vi. 12) eta Menelao (adibidez Odisea xv.14) "gerra deiadar boteretsu" batekin deituak dira, grezieraz βοὴν ἀγαθὸς, *boên agathos*). Beste batzuk, berriz, pertsonalak dira. Kasu hauetako adibide batzuk honako hauek dira: Zeus bakarrik da "porta-egida" deitua (antzinako grezieraz αἰγίοχος, *aigíokhos*), bakarrik Akilesek jasotzen zuen "oin arinena" epitetoa, eta bakarrik Atena zen "begi urdinxkena" deitua.

Heroia noren ondorengoa den ere adieraz dezakete: "Peleoren semea" Akilesentzat, "Atreoren semea" Agamemnon edo Menelaorentzat. Epitetoren batzuk ohiko tokietan bihurtzen dira Eos (Aurora) bezala "hatz arrosaskaduna" (grezieraz ῥοδοδάκτυλος Ἠώς, *rododáktulos Êốs*).

## Funtzioak 
Homeroar epitetoa ez da bakarrik heroia bereizteko, aldi berean aedoarentzat prestatutako hitz neurtuen zatiak ere ematen ditu, aedoa, kantua epopeiarekin batera konposatzen duena delarik. Honela "Ulises jainkotiar hauskaitza"k (grezieraz πολύτλας δῖος Ὀδυσσεύς) hemistikio bat osatzen du, asmatutako hemistikio batekin konbinatzeko prest dagoena, edo baita, erabiltzeko prestatutako beste hemistikio batekin ere. Honela, honako grezierazko hexametro hau: ("ὣς φάτο, γήθησεν δὲ / πολύτλας δῖος Ὀδυσσεύς" "hitz hauekin, pozez betea izan zen/Ulises jainkotiarra, hauskaitza" *Odisea* xiii. 250). Milman Parry bere *Épithète traditionnelle dans Homère. Essai sur un problème de style homérique* (1928) tesian, izan da homeroar epitetoak "formulario estiloan" duen papera erakutsi duen lehena.

## Bibliografia 
* Parry, Adam The Collected Papers of Milman Parry 1987 Nueva York y Oxford: Oxford University Press 

## Kanpo estekak
Aurora (mitologia)

Erromatar mitologian **Aurora**, goiz-argia pertsonifikatzen duen jainkosa da. Eguzkiaren iristea iragartzeko zerutik hegan doan emakume zoragarri bat da: Bere anai-arrebak Eguzkia eta Ilargia dira. Senar eta seme-alaba ugari eduki zituen. Bere seme-alabetako lau iparraldeko, ekialdeko, hegoaldeko eta mendebaldeko haizeak dira. Mitoaren arabera, bere malkoak dira ihintza sortzen dutenak bera, zeruan zehar hegan doala, bere seme bat hila izan zelako negarrez. Luzifer, bere semeetako bat, kristau mitologiak hartu zuen judu mitologiako Satanas irudikatzeko. Aurora erromatarraren greziar mitologiako baliokidea, Eos jainkosa da.

## Kanpo estekak
Bilbaoko kaleak (poema)

**Bilbaoko Kaleak** Gabriel Arestiren poema bat da. Gabriel Aresti Bilbon bizi izan zen, horren adierazgarri poema hau da, non Bilboko hainbat kale agertzen dira eta bertan bere Bilboko ikuspuntua deskribatzen du. Poema honen bitartez, Gabriel Arestik kale batzuen izenak aldatzea aldarrikatu nahi zuen, adibidez, Urquijo Kalea, Mazarredo Almirantea...

:* Urkijo ministroa,*
:* Gardoki kardinalea,*
:* Mazarredo almirantea...*
:* higuindu ditudan gizonak*

## Kanpo estekak
Iso Leveä

**Iso Leveä** aintzira Finlandiako Enontekiö udalerriaren bihotzean dagoen aintzira txikitxo bat da. Hetta hiriburuaren eta Kultima, Muotkajärvi eta Vähäniva herrixken artean dago, Tarvantovaara Eremu Basatitik hurbil. Bertan, hegazti-espezie ugari aurki daiteke; ipar-belatzak, eskandinaviako lagopodoak, arrano beltzak eta txirri hankalaburrak, esaterako. Inguruko baldintza latzei probetxu ateratzea lortu duten animalia asko dago ere; hala nola, azeri zuri eta gorriak, elur-oreinak, erbinude zuriak, lursaguak, ipar-katamotzak, jatunak, mendi lemingak, lursagu txikiak eta tundrako satorrak .

Uda partean iristen diren beste ohiko biztanle batzuk hartz arreak eta otsoak dira.

Lijankijärvi iparraldean eta Ounasjärvi aintzira ospetsua hegoaldean dira **Iso-Leveä**ren bizilagun nagusiak. Ura, Palojoki ibaiaren bitartez, Botniako Golkoraino iristen da. Gutxi gorabehera, azarotik ekainera izoztua egon ohi da aintzira.

Aintzira ez da oso ezaguna arrantza munduan; hala ere, bertan, amuarrain marroi, izokin eta laponiako amuarrain artikoak daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jacques Cassini

**Jacques Cassini** (Paris 1677ko otsailaren 18a - Thury-sous-Clermont 1756ko apirilaren 16a) astronomo italiar-frantziar bat izan zen, Giovanni Domenico Cassini astronomo ospetsuaren semea.

## Bizitza 
Cassini Parisko Behatokian jaio zen. 17 urterekin Frantziako Zientzia Akademian onartua izan zen. 1696an, Royal Societyko partaide egiten da, "kontu maisu" izatera helduz 1706an. Bere aita Behatokiko postuan 1712an ordeztu ondoren, 1713an, 2ºEkialde meridianoa neurtu zuen Dunkerke eta Perpinyà artean, emaitzak *De la grandeur et figure de la terre* (*Lurraren izari eta itxuraz*) izeneko liburu batean argitaratuz, 1720an. ''Éléments d'astronomie* (*Astronomiako elementuak'', 1740) ere idatzi zuen, Saturno planetaren eraztun eta ilargien okerdura ere aztertu zuen (24102) Jacques Cassini asteroidea, bere omenez horrela deitua izan zen.
Medinet Habu

**Medinet Habu** (izen arabiarra), **Dyamet** (izen egiptoarra), Nilo ibaiaren mendebaldeko ibarrean dagoen gune arkeologikoa da, Tebasen parean. Azken hau, mendeetan zehar, eskualdeko gune administraibo eta ekonomikoa izan zena, baita, tebastar lurraldean Amon jainkoarekin lotutako lehen tokietako bat ere.
[thumb|250px|Medinet Habu: [Ramses III.aren tenplua. Tenplurako sarrerako pilonoa.]]
thumb|250px|Medinet Habu:Ramses III.aren tenplua. Barrutirako sarrerarako dorrea.
thumb|250px|Tutmosis III.a eta Hatshepsuten tenplutxoa Medinet Habun, Amon jainkoari eskainia.
## Monumentuak eta hondar arkeologikoak 
### Amonen tenplua 
Tutmosis III.a eta Hatshepsut, XVIII. dinastiako gobernariek, Amon jainkoari eskeinitako tenplu txiki bat eraiki zuten, urteetan zehar aldaketa mordoa jasan zuena, XX, XXI, XXV, XXVI, XXIX eta XXX. dinastietan eta aro greko-erromatarrean.

### Ramses III.aren hil tenplua 
Ramses III.a, XX. dinastiako faraoia izan zenak, toki hau aukeratu zuen bere hil tenplu handia eraikitzeko. Kanon klasikoen arabera diseinatua, Ramesseumaren antzera, ehun ta berrogeitamar metro inguruko luzera du eta nahiko ongi kontserbatua dago. Barrutiaren barnean, hegoaldean, Amenirdis I.a, Shepenupet II.a eta Nitokris I.aren kaperak daude, hauek, Amonen gurtzaile jainkotiarrak edo jainkoaren emazte titulua zutelarik XXV. dinastian. Multzoa, adobezko harresi batek babesten zuen, barrutiaren sarrerak, dorre bitxi bat zuelarik.

### Gertuko tenpluak 
Amenofis III.a, XVIII. dinastiako faraoiak, Medinet Haburen hegoaldean, Egiptoko handi eta ikusgarriena izatera iritsi zen hil multzo bat eraikitzea agindu zuen, Memnoneko Kolosoak ataria gordetzen zeudelarik, gaur egun, multzo honen hondakin gutxi geratzen den arren. Bere errege jauregia Malkatan eraiki zen, hegoalderago.

## Kanpo estekak 
* **Egiptoko Tenpluak**, Irudi panoramiko interesgarriak 360ºtan
Gonzalo Saenz de Samaniego

**Gonzalo Saenz de Samaniego Berganzo** (Samaniego, Araba, 1966ko azaroaren 3a-) EAJko euskal herritar politikaria. 2002ko urtarriletik 2009ko maiatzera, Eusko Jaurlaritzako Nekazaritza, Arrantza eta Elikadura sailburua izan zen.

## Biografia 
Ikasketez enologoa. Mahasgintzako hainbat enpresatan kargu desberdinak bete ondoren, 1991tik 1999ra Samaniegoko alkate izan zen Eusko Alderdi Jeltzalearekin. 2001eko Eusko Legebiltzarrerako Hauteskundetan Arabako EAJko zerrendetan hautatua izan zer eta Eusko Jaurlaritzaren Nekazaritza, Arrantza eta Elikadura Sailburu izendatu zuen Juan Jose Ibarretxe Lehendakariak. Gaur egun, EAJren EBBko kide da Arabako lurraldea ordezkatuz Pilar García de Salazarrekin batera.

## Ikus, gainera 
* 2005etik 2009rako Eusko Jaurlaritza
Onize

thumb|Onizea
**Onizea** erdi harribitxitzat hartzen den mineral bat da. Lau onize mota daude:

### Berdea 
Kolore zeharrargitsu eta berdekoa, iluna da tonalitaterik preziatuena. Gaztaina koloreko zaintxoak izaten ohi ditu

### San Martin 
Opakua, gaztaina kolorekoa eta gorrixka. Hainbat intentsitatetako zerrendak ditu, eta bere gogortasun handiak leuntze bikaina ahalbidetzen du.

### Onixtin 
Aurreko bi moten materialak ditu.

### Aragonita 
Zurixka edo grisaxka, aurreko motek baino zuntz sendoagoak ditu.

Bere eraketa bolkanikoa da, sumendi gasen metaketak eratutakoa. Batez ere, bitxigintza eta apainketa gaientzako erabiltzen da, bere tonalitate berdexken erakargarritasunagatik eta bere leundu bikainagatik.

## Kanpo estekak
Gabonetako ikuskizuna

***Gabonetako ikuskizuna*** (gaztelaniaz, *Acto para la Nochebuena*) Pedro Ignazio Barrutia arabarrak 1750 inguruan idatzitako antzezlana da.

1897an argitaratu zuen lehenengo aldiz Resurreccion Maria Azkuek, *Euskalzale* aldizkarian, Juan Carlos Guerrak haren eskuetan eskuizkribuaren kopia bat ipini ondoren. Ia mende bat geroago Gabriel Arestik antzezlan honen literatur balioa aldarrikatu zuen, eta urte batzuk igarota Arabako Foru Aldundiak berriro argitara eman zuen 1983an. Gaur egun ere modu irekian irakur daiteke.interneten 

## Forma 
Itxurari dagokionez, ekitaldi bakarreko antzezlan honetan elkarrizketak mendebaleko euskaraz idatzita daude eta tarteka hika erabiliz, egilea Aramaion jaio eta Arrasaten bizi izan baitzen. Hala ere, zatien arteko azalpenak emateko gaztelaniaz erabili zituen egileak, bai eta pertsonaia batzuei izenak emateko ere.

Bestela, bertsotan antolatuta dago, neurri bat baino gehiago erabiliz.

## Edukia 
Ekintza Jesukristoren garaiko Betleemen eta XVIII. mendeko Arrasaten gertatzen da, tartekatuz, pertsonaiak alde batetik *Virgen*, *San José*, *Angel*, *Luzifer*, *Asmodeo* eta *Berzebu* izanda, eta bestetik *Ministro*, *Gracioso*, *Tomás*, *Chato*, *Mari Gabon*, *Lorenzo*, *Beltrán*, *Aricha*, *Aseginzoro* eta *Gabriel*.

Hain zuzen ere kritikoen ustez, bikoiztasun-joko hau da obrari originaltasun eta berezitasuna ematen diona.

Azkenik, ekitaldi bakar honetan hiru zate bereiz daitezke:
* Lehenean, planteamendua adierazten da.
* Bigarrenean, bekatuaz eta bekatariez gogoeta egiten da.
* Hirugarrenean, bekatariaren konbertitzea erakusten da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko antzerkia
* Euskarazko liburu ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak 
* Gabonetarako ikuskizuna. Klasikoen Gordailua
Urraka Gaztela eta Leongoa

**Urraka Gaztela eta Leongoa** (Asturias, 1133 – † Palentzia, 1189), ezizenez *Asturiarra* Gaztelako infanta eta Iruñeko erregina ezkontidea zen.

## Familia 
Alfonso VII.a Leongoaren alaba sasikumea zen, Gontrodo Petri ama bere maitalea zelako. Erregeak amatik banatu eta Antsa izeko zuen irakaslea.

## Nafarroako erregina 
1144ko ekainaren 19an, hamaika urte zituela, Gartzea Remiritzekin ezkondu zen Leonen. Bitxikeria moduan, *Chronica Adefonsi Imperatoris* liburuak haren ezkontzaren gorabeherak azaltzen ditu, eta ezagutzen zen lehendabiziko zezenketa orduan egin zen.

Alaba bakarra izan zuten Antsa izenekoa.

## Asturiasko erregina 
Nafarroan senarrarekin batera bizi bazen ere, askotan joaten zen Asturiasera. 1150ean senarra hil zitzaionean, Oviedora itzuli zen. Aita Asturiasko erregina eta Allerreko andere bihurtu zuen. 1163an berriro ezkondu zen, Alvaro Rodriguez Naviakoa noblearekin. Bi seme-alabak izan zituzten:
* Piarres Alvarez Naviakoa,
* Fernando Alvarez Navaiakoa

Asturiasen independentzia lortzea saiatu zuen baina Fernando II.a Leongoa neba ideia trabatu eta bizitza publikoa utzi egin behar zuen.

Palentzian hil omen zen baina urtea ez da guztiz ezaguna, gehienen ustez 1189 urtean. Palentziako San Antolin katedralean lurperatu zuten.

## Kanpo estekak
Urraka Aragoikoa

**Urraka Aragoikoa** edo **Urraka Semenoitz** Iruñeko erregina ezkontidea zen. Gartzia Enekoitz erregearen bigarren emaztea zen.

Gainera, Aragoiko kondesa omen zen 852 eta 870 artean.

## Seme alabak 
* Orti Gartzeitz, Iruñeko errege izango zena.
* Antso Gartzeitz, Tota Aznaritzen eta Antsa Aznaritzen aitona.
* Berasko Gartzeitz.
* Oneka Gartzeitz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oneka Beraskoitz Iruñekoa

**Oneka Beraskoitz** Iruñeko Erresumako lehendabiziko erregina ezkontidea izan zen. Haren jatorria ezezaguna da, ez baitago iturri garaikiderik. Hurrengo mendeetan Oneka edo Tota izena zuela esaten zuten. Historialari gehienek uste dute aita Berasko zela, 816an hildako Iruñeko jauna, baina batzuek diote Aznar I.a Garindoitz Aragoiko kondearen senidea zela.

Eneko Arista Iruñeko erregea ezkondu zen. Enekok lau seme-alaba izan zituen baina ez dago argi ama Oneka ote zuten:
* Asona Enekoitz, Musa ibn Musa, Tutera eta Huescako *wali*a ezkondu zuena.
* Gartzea Enekoitz, Iruñeko erregea.
* Garindo Enekoitz Iruñekoa, 851an Kordoban hilda.
* Nunila Enekoitz, Gartzea "Gaiztoa" Aragoikoa kondea ezkondu zuena.

## Kanpo estekak
Rohan

**Rohan** honakoa izan daiteke:
* Rohan (Morbihan), Bretainiako udalerri bat.
** Udalerri honetako jauntxoen dinastia (hasieran bizkonde, gero dukeak), hala nola, Tankredo Rohangoa.
* Rohan, *Eraztunen Jauna* liburu saileko erresuma bat.
* Izen kurdu bat, *Eguzki Erregea* esanahikoa
Osasun Nortasun Agiria

**Osasun Nortasun Agiria**, **ONA** gisa ezaguna, Osakidetzaren txartel elektronikoa da.

## Erabilpenak 
Osasun tramitazioez gain, Eusko Jaurlaritzako zerbitzu telematikoetan identifikatzeko balio du Izenpe teknologiari esker. Baita Foru Aldundietarako zein trafiko edo enplegu zerbitzuetarako ere. Gainera, banketxeetako eragiketak eta udal kiroldegi nahiz liburutegietan operazioak egiteko ere balio izango du.

Osakidetzako edozein zentro edo KZ Guneetan eskaera eginez lortzen da osasun txartela.

## Kanpo estekak 
*  ONA txartela *euskadi.net* webgunean
Leodegundia Ordoñez

**Leodegundia Ordoñez** IX. mendeko Iruñeko erregina ezkontidea zen.

Aita Ordoño I.a Asturiaskoa eta ama Munia edo Nuña zituen. Neba, berriz, Alfontso III.a Asturiaskoa.

Ezaguna da Iruñeko errege bat ezkondu zuela, baina ez dakigu ziur nor den. Noizkoa zen eta lehendabiziko izen ezezaguneko emaztea zuela eta, litekeena da Gartzia Eneko edo Ximeno Iruñekoa izatea.

Leodegundia ezaguna da batik bat *Leodegundiaren Epitalamioa* edo Leodegundiaren eztei-kanta deritzon konposizioa gorde delako. Epitalamioak ezteietarako egiten ziren kantuak ziren, eta latinezko kantu honen agiriak Ertaroko Europako lehen notazio musikaletako bat dauka idatzia.

## Kanpo estekak
Berna-hezur

**Berna-hezurra** edo **tibia** belaunaren azpian dauden bi hezurretatik handiena eta luzeena da. Orkatilako hezurrak eta belaunaren bitartez izterrezurra elkartzen ditu. Gizakiengan bigarren hezurrik luzeena ere bada. Fibularekin batera hankaren beheko erdia osatzen dute.

## Kanpo-estekak
Fibula (hezurra)

**Fibula** edo **peronea** hankaren behealdean dauden bi hezurretatik meheena da, kanpoaldean dagoena. Hezurra tibiarekin batera artikulatzen da, baina bakarik behealdean, goialdean dagoen belaunarekin ez baita artikulatzen.

## Atalak 
* Fibularen burua, goiko aldean.
* Fibularen gorputza
* Albo maleoloa
* Hankako hezur arteko mintza, tibiarekin batzen duena.
* Goiko artikulazio tibiofibularra.
* Beheko artikulazio tibiofibularra.

## Lotutako giharrak 
## Kanpo estekak
Belaun

**Belauna** izterrezura, tibia eta belaunezurra batzen dituen hankako artikulazioa da. Gizakietan artikulazio honek gorputzaren pisurik gehiena mantentze du eta beraz arrisku handia dago bertan osteoartritisa pairatzeko. Hainbat lotailu batzen dira bertan: nagusiak bi lotailu gurutzatuak eta bi lotailu lateralak dira.

## Kanpo estekak
Fibula

**Fibula** honako hau izan daiteke:
* Fibula, arropak eusteko sorturiko orratza.
* Fibula, gizakiengan perone izena duen hezurraren animalia-baliokidea.
Peña Blanca

**Peña Blanca** izenekoa, Nafarroako mendi bat da, Andimendin dagoena. Bere garaiera 1269 metrokoa da.

## Abiapuntuak 
Dorraotik, bide batek, San Pedro ermitatik, Elordiako porturaino daroa, eskumatara Pagomotxeta mendia utziz. Ezkerretarantz ibiliz, Peña Blanca mendiaren tontor laurantz heltzen da

Lizarragako mendatetik oso erraza da Peña Blanca mendiaren tontorrera iristea. Bide batek, Saratsako sakana izeneko zintzilikatutako harana zeharkatzen du, eta tontorraren ondoan uzten gaitu, hegomendebaldeko aurpegitik igoz iris daitekeena

Unanutik, tontorrera Lezitza labarreko bidea igoz iristen da. Atezabal lepoa igaro ondoren, desbideraketa batetara iristen da. Eskumatara hartuz, Peña Blancako baltsara iristen da, eta, hemendik, tontorrera.

## Ikus, gainera 
* Nafarroako mendien zerrenda
* Peña Blanca (Kodes)

## Kanpo estekak 
* Peña Blanca *luberri.net* webgunean
Bruselaza

**Bruselaza** (*Brassica oleracea var. gemmifera*) Brassicaceae familiako *Brassica oleracea* espezietik eratorritako barazkietako bat da. Bere izen zientifikoa *Brassica oleracea* var. *gemmifera* da.

## Jatorria 
Bruselazen jatorria egun Belgika den herrialdeko lurretan dago. Haiei buruzko lehen idatzizko erreferentzia 1587koa da. Hamaseigarren mendean ospea lortu zuten Holanda hegoaldean eta handik Iparraldeko Europara hedatu zen.

## Ezaugarriak 
Bruselazak landarearen zurtoinean agertzen diren begiak dira, eta ehundura irmoa eta kolore berde sakona dutenean biltzen dira. Erdiko gunearen inguruko hostoek kolore horixkakoak izan daitezke. Zapore gozoa dauka, baina gehiegi egosten direnean sufredun konposatuak askatzen dituzte eta mingotsak egiten dira.

Bruselaza azaren, azalorearen eta brokoliaren espezie berekoa da. A eta C bitamina, azido foliko eta zuntz asko dauka. Koloneko minbiziaren aurka ona dela uste da, sinigrina deritzon konposatu bati esker.
Karnakeko Errege Zerrenda

200px|thumb|*Arbasoen Ganbera*, "Karnakeko Errege Zerrenda" Louvren erakusgai.
200px|thumb|Arbasoen Ganbera, Lepsius-ek marraztua.
**Karnakeko Errege Zerrenda** edo **Arbasoen Ganbera** Karnakeko Amon jainkoaren tenpluan zizelkatua izan zen, eta, gaur egun, Parisko Louvreko Museoaren gela batean dago.

Kronologikoko ordenatutako faraoi zerrenda bat du, jatorrian, 61 kartutxo zituena. Baina, gaur egun, horietatik, 50 baino ezin dira irakurri, Menesetik Tutmosis III.a arte. Egiptoko XIV. dinastia eta gobernari hiksoak ez dira aipatzen. XIII, XV eta XVI. dinastiatik, hogeita hamabost faraoi inguru baino ez dira aipatzen orotara. Haren garrantzia, Egiptoko bigarren tarteko aroko gobernari batzuek aipatzen dituen dokumentu ezagun gutxietako bat izatean datza (bestea Turingo Errege Kanona da).

*Akhmenu*aren ganbera txiki batean zizelkatua zegoen, Amonen tenpluan, *Arbasoen Ganbera* deritzona: Tutmosis III.a faraoia, bere aurretik Egiptoko faraoi izan zirenei, 61 orotara, eskaintzak egiten agertzen da.

Ganbera hau XIX. mendean aurkitu zen, eta, 1843an Prisse d'Avennesek bloke guztiak desmuntatu eta lapurtu zituen, Esnako gobernaria erosi zuen eta kontrabando bidez Parisera eraman. Karnakeko tenpluan, nahiko fidagarria den kopia batez ordezkatuak izan dira.

## Kanpo estekak 
* Manetonen iturriak.
Ibañeta (antzezlana)

**"Ibañeta"** Piarres Larzabal idazle lapurtarrak idatzitako antzezlana da, 1968an argitaratua. Urte bat geroago estreinatu zuen publikoki, Telesforo Monzonen laguntzarekin, lehendabizi Biarritzen eta gero Baionan.

1992an Piarres Xarritonek argiratatu zuen "Piarres Larzabalen idazlanak (IV)" liburua ("Elkar"), lan hau barne hartzen zuela.

2008an, azkenik, Ander Lipusek bertsio eguneratua plazaratu zuen Saran.

## Testua 
Orreagako gudua ekartzen du gogora antzezlanak, Carolus Handiaren soldaduak eta orduko euskaldunen artean VIII. mendean gertatutakoa. Larzabalek lan honetan enperadore frankoa ordezkatu zuen Francisco Franco diktadore espainarrarekin, eta Erdi Aroko euskaldunak XX. mendekoekin, azken hauek garaile ateratzen direlarik.

## Egitura 
Antzezlana hiru "gertaldi" edo ekitalditan banatuta dago. Lehenengoa VIII. mendean kokatuta dago, bigarrena XX. mendeko presondegi batean eta hirugarrena eta azkena atzera Erdi Aroan, elkarren artean pertsonaiak trukatzen dituelarik Larzabalek.

Nafar-lapurteraz idatzita dago.
 
## Pertsonaiak 
Pertsonaia edo "jokalariak" Ali, Apfel, Goton, Hartza, Izeba, Klein, Larrosa, Maurixka, Opil, Otsanda, Pastor, Pizkor, Rot, Satorbeltz, Urko, Zimela dira.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko antzerkia

## Kanpo estekak 
* "Ibañeta" on-line
Haize Berri - Artedrama
Ushebti

[thumb|200px|eskuinera|Ushebtiak (ehorzketa iruditxoak) [Louvre museoa|Louvreko Museoan.]]
**Ushebti** (baita ere **Shabti** edo **Shawabti**, *"erantzuten dutenak"*) Antzinako Egipton hilobian uzten ziren ehorzketa iruditxoak ziren. Estatuatxo hauen betebeharra, hildakoari Duatean balio izatea zen. Gehienak, buztinezkoak, zurezkoak edo harrizkoak ziren, baliotsuenak, lapislazuliz eginak zeuden arren.

Bere izena, aldatzen joan zen egiptoar hizkuntzarekin batera. Inperio ertainean shabti deituak izan ziren, shauabti Inperio berrian, eta ushebti Egiptoko Aro Berantiarretik aurrera.

Alerik antzinakoenak Bershako *Gua*ren hilobitik datoz.

Oro har, momia erako irudiak ziren, hildakoaren irudira, aitzur bat zutelarik, eta, batzuetan, bizkarrean zaku bat ere bai. Inperio ertainean, Sarkofagoetako Testuetako 472. sorginkeria idatzia zeramaten. Inperio Berrian, aurrealdean, Hilen Liburuaren VI. atala zuten idatzia, errezitatuz, bizia ematen ziena eta hildakoaren ordez lan egin zezaketelarik.

Hilobietan utzitako ushebti kopurua, aldatu egiten zen garaia eta pertsonaiaren garrantziaren arabera. Inperio berriko zenbait lurperaketek, 365 ushebti zituzten, edo gehiago, bakoitza, urteko egun bakoitzarengatik. Tutankamon faraoiaren hilobian lareun ushebtitik gora aurkitu ziren, Seti I.arenean, zazpiehundik gora, eta Taharqorenean, milatik gora.

## Aurrekariak 
Estatuatxo hauen aurrekariak, exekuzio erritualen praktika primitiboetan dago. I. dinastian Dyer faraoia bere emaztearekin batera lurperatua izan zen, eta, inguruan, ehun zerbitzaritik gora aurkitu ziren. II. dinastia amaitzean, sakrifizio erritualak, hilobietako harresietan grabatutako irudikapen sinbolikoengatik, eskaintza eramaleen estatuatxo eta ofizio ezberdinak irudikatzen zituzten zerbitzariengatik ordeztu ziren. Inperio Ertainetik aurrera, ushebtien erabilera ezartzen da.

## Kanpo estekak 
* Ushebtiak: Henry Alex Martínez R.
* Ushebtis egiptoarrak
* Mini dokumentalak
* Shabticollections
* Shabtis

## Kanpo estekak
Meidum

eskuinera|thumb|200px|Meidum: piramidea eta mastaba
**Meidum** (arabieraz ميدوم) Kairotik ehun kilometro inguru hegoaldean eta Nilo ibaitik bost kilometro mendebaldera dagoen Egiptoko herri txiki bat da.

Bertatik gertu, basamortuan, aztarnategi arkeologiko garrantzitsu bat dago, Huni eta Snefru faraoiei eman zaien piramide monumental baten hondar eta Egiptoko Antzinako Inperioaren garaiko adobezko zenbait mastabekin.

Piramideak, bere oinarrian, 147 metroko luzera du alde bakoitzean, eta 93 metroko garaiera. Egiptologo gehienek, Egipton eraikitako lehen piramide klasikoa izan zitekeela uste dute, gaur egun oso bestelako itxura duen arren.

Antzinako Inperioko Nefermaat eta bere emazte Iteten mastabak nabarmendu behar dira, non *Meidumeko antzar*ren margo ospetsua aurkitu zen. Baita Rahotep printzea eta honen emazte Nofretena ere.

Tokian, Antzinako Inperioan datatuak dauden hipogeoak dituzten nekropoliak daude, baita beranduagoko garaietako zenbait hilobi ere, XXII. dinastiakoak.

Aztarnategi arkeologikoa Auguste Mariettek (1871-1872) eta G. Masperok (1881-1882) industu zuten, eta Flinders Petriek (1891 eta 1909-1910) eta A. Rowek (1929-1930) aztertu zuten, beranduago, Mohsen Mahmud Jalil eta Ali el-Joulik ere kanpainak egin zituztelarik.

## Kanpo estekak
Doi la cara pola oficialidá

**Doi la cara pola oficialidá** ("*ofizialtasunaren alde aurpegia ematen dut*") Conceyu Abiertu pola Oficialidák antolatutako kanpainia zibikoa da, alderdietatik independientea eta Asturiaseko Autonomia Estatutuaren erreforman asturieraren ofizialtasuna onartzea aldarrikatzen duena.

Kanpainia "doi la cara pola oficialidá" esaldia asturieraz edota beste edozein hizkuntzatan agertzen duen kartel batekin argazkia egitean datza. Orain arte, 8000 irudi baino gehiago bild dira, eta kanpainiaren lehen hilabetean 3500 biltzea lortu zen, asteko 750 baino gehiago. Argazki gehienetan leloa asturiera estandarrez dauden arren, badira mendebaldeko dialektoz edo eonavieraz, miranderaz, euskaraz, katalanez, galizieraz, bretainieraz, suedieraz, errumanieraz, italieraz edota portugesaz.

## Kanpo estekak 
*  Kanpainiaren webgune ofiziala
Ume galduak

**Ume galduak** James Matthew Barrie idazleak sortutako pertsonaiak dira.
Kensington Gardens-en euren zaintzaileek galdutako umeak ziren, eta zazpi egunetan beraiengatik inork galdegiten ez bazuen, Sekula Betiko Lurraldea izeneko lekura joaten ziren Peter Panekin bizitzeko. Denak mutikoak ziren, neskatoak oso azkarrak zirelako galtzeko.

Ume galduak hauexek dira: **Tootles** (mofetaren larruaz jantzita), **Nibs** (untxiaren larruaz jantzita), **Slightly** (azeriaren larruaz jantzita), **Curly** (hartzaren larruaz jantzita) eta **Bikiak** (mapatxeren larrua jantzita).

## Kanpo estekak
Matalas (antzezlana)

**"Matalas (Hiru ekitaldiko antzerkia)"** Piarres Larzabal lapurtarrak 1968an idatzitako antzezlana da.

## Ikus, gainera 
* Matalas

## Kanpo estekak 
* "Matalas" on-line
Faiantza

[thumb|200px|Buztin fin eta beiraztatuz eginiko platera (*[maiolika*) irudi tradizionalekin, Faenzan egina.]]
**Faiantza** edo **toska** kanpoaldea beiraztatua duen zeramikazko materiala da. Izenaren jatorria Ravena ondoko Faenza hiriaren aldaeratik dator.

Zeramika hau, aurretik, *ash* izeneko landare bat edo natroia bezalako alkalino erako material eranskari batekin nahasten zen hondarra edo kuartzo bikortsuz eginiko ore batetik abiatuta lortzen zen. Ondoren, orea labe batean berotzen zen, non, nahasketa horretako osagai sodikoa kanpoan kontzentratzen zen, gainazalean amaiera beirakara eder bat zuen zatia lortuz.

Kolorerik ohikoenak honako hauek dira: urdin argia, urdin berdexka eta okrea. Kolore hauek, kobre, burdin, kobalto eta manganeso pigmentuak erabiliz lortzen ziren.

## Egiptoko faiantza 
[thumb|200px|Finantzazko hipopotamo estatuatxoa. Egiptoko Inperio Ertaina. [Louvre museoa|Louvreko Museoa.]]
Antzinako Egipton oso sarri erabilia zen estatuatxo, kuttun eta beste apaingarri batzuk egiteko.

## Beste erabilerak 
Batzuetan, "Faiantza" etxeko baxera izendatzeko erabiltzen da, gai honekin egiten baitziren.

## Kanpo estekak
Suediako neskatxa

**"Sued(i)ako neskatxa"** Piarres Larzabal lapurtarrak 1965ean idatzitako antzezlana da, zazpi ekitaldi edo "gertaldi"tan banatutakoa.

## Kanpo estekak 
* "Suediako neskatxa" on-line
Senperen gertatua

**"Senperen gertatua (Urriki latza)"** Piarres Larzabal lapurtarrak 1964an idatzitako antzezlana da, lau ekitaldi edo "gertaldi"tan banatutakoa.

## Kanpo estekak 
* "Senperen gertatua" on-line
Roxali

**"Roxali (Bost gertaldiko antzerkia)"** Piarres Larzabal lapurtarrak 1970ean idatzitako antzezlana da.

## Kanpo estekak 
* "Roxali" on-line
Portu Txoko

**"Portu Txoko (Lau gertalditako ikusgarri irriegingarria)"** Piarres Lartzabal lapurtarrak 1954an idatzitako antzezlana da.

## Kanpo estekak 
*  "Portu Txoko" on-line
Iru ziren

**"(H)iru ziren"** Piarres Larzabal lapurtarrak 1957an idatzitako antzezlana da, bortz ekitaldi edo "gertaldi"tan banatutakoa.

## Kanpo estekak 
*  "Hiru ziren" on-line
Herriko botzak

**"Herriko botzak"** Piarres Larzabal lapurtarrak 1956an idatzitako antzezlana da, hiru ekitaldi edo "gertaldi"tan banatutakoa.

## Kanpo estekak 
*  "Herriko botzak" on-line
Hilla esposatu

**"Hilla esposatu"** edo "Hila Espos" Piarres Larzabal lapurtarrak 1955ean idatzitako antzezlana da, lau ekitaldi edo "gertaldi"tan banatutakoa.

## Kanpo estekak 
*  "Hila Espos" on-line
Lartaun (pastorala)

**"Lartaun. Pastorala antzeko antzerkia"** Piarres Larzabal lapurtarrak 1969an idatzitako antzezlana da, hogoita bortz zatitan banatutakoa.

## Ikus, gainera 
* Pastorala

## Kanpo estekak 
* "Pastoral Antzekoak" on-line

## Erreferentziak