open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Esku ikusezina

thumb|Esku ikusezinaren alegoria, adimen artifizial batek sortua.
[thumb|[Adam Smith ekonomialari klasikoaren erretratua (1723-1790).]]
**Esku ikusezina** kontzeptu ekonomikoa da. Nahigabe sortzen diren onura sozial handienak, norberaren interesean diharduten gizabanakoek sortutako ondasun publikoa deskribatzen Esku Ikusezin batek bultzatuta bezala sortzen direla defendatzen du. Adam Smithek 1759an idatzitako *The Theory of Moral Sentiments* lanean sartu zuen lehen aldiz kontzeptua. Adam Smith-en arabera, Esku Ikusezina jainkoaren probidentzia da hitzez hitz, hor jainkoaren eskua antzematen da, gizaki guztiak norberak bere interesen alde lan egiten eta, hala ere, interes publikoen onura gertatzen da Esku Ikusezinari esker, onura publikoa gertatzeko lan egiten duen Esku Ikusezinari esker.

1776an *The Wealth of Nations* *(Nazioen aberastasuna)* idatzi zuenean, Smith-ek Frantziako fisiokraten eredu ekonomikoak aztertu zituen urte askoan, eta *The Wealth of Nations* lan horretan, Esku Ikusezina aipatzen zuen, zuzenago lotuta ekoizpenari, industria nazionalaren aldeko kapital-enpleguari beste ezer baino, gobernuan zeudenen planei baino. Dena den Esku Ikusezinaren kontu hau etengabe aipatu bada ere, egia esan *Nazioen Aberastasuna liburuan* aurkitutako "Esku ikusezinaren" erabilera bakarra IV. liburuko II. kapituluko "Etxean gerta daitezkeen ondasun horietatik atzerriko herrialdeak inportatzeko murrizketei buruzkoa" da. Hitzez hitz "Invisible hand" esamoldea hiru aldiz baino ez zuen erabili Adam Smithek bere idazkietan.

Smith-ek agian Richard Cantillon-engandik hartu zuen esaldiaren bi esanahiak.

Merkataritzaren eta merkatu-trukearen ideia, norberaren interesa sozialki desiragarriak diren helburuetara automatikoki bideratuz, ekonomia neoklasikoaren atzean dagoen *laissez-faire* filosofia ekonomikorako funtsezko justifikazioa da. Alde horretatik, ideologia ekonomiko batzuen arteko desadostasun nagusia "esku ikusezina" zein boteretsua ote den eztabaidatzea izan da. Ekonomia eredu alternatiboetan, Smith oraindik bizirik zegoen garaietan sortu ziren indarrek, hala nola eskala handiko industriak, finantzek eta publizitateak, murriztu egiten zuten esku ikusezinaren eraginkortasuna.

Adam Smith ekonomia orokorreko eskuliburuetan gehien aipatzen diren egileetako da, baina berak sortutako esamoldearen interpretazioak Smithen erabileratik urrutiago orokortu dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Adam Smith.
* Kapitalismo.
* Merkatu-ekonomia.

## Kanpo estekak
Palma Gaztea

**Iacopo Negretti**,  **Jacopo** edo **Giacomo Palma il Giovane** edo **Palma il Giovane** (Palma Gaztea) izenez ezagunagoa (Venezia, 1549ko iraila - *ibidem*, 1628ko urriaren 14a) Veneziako eskolan italiar margolaria izan zen.

Margolarien familia batean jaio zen eta Palma  Zaharreko senidea zen. Bere estiloa hobetzeko, Tizianoren margolanen kopiak egin zituen. 1567tik 1572ra Erroman egon zen, Urbinoko dukeak bidalita. Ondoren, Tizianoren tailerrean lan egin zuen.

Bere lehen enkargu garrantzitsua 1577an jaso zuen, Dogoen Jauregirako. Veronese eta Tintorettorekin batera jauregia apaindu zuen eta Veneziako elizetarako lanak ere margotu zituen.

Tintoretto hil ondoren, Palmak haren estiloa betikotu zuen eta Veneziako margolari nagusi bihurtu zen. Bergamotik eta Erdialdeko Europatik enkarguak jaso zituen, bereziki Rodolfo II.a enperadorearengandik Pragarentzat.

## Iruditegia 

Madonna dell'Orto (Venice) - Chapel Morosini - Crucifixion by Palma il Giovane.jpg|*Gurutziltzaketa*, Madonna dell'Orto
Palma il Giovane Venus und Mars.jpg|*Venus eta Marte*, ca. 1590, The National Gallery, Londres
Palma il Giovane Giaele uccide Sisara.jpg|*Yael Sisera hiltzen*
Chiessa di san Zaccaria Madonna col bambino, san Benedetto e altri santi (1605).jpg|*Madonna eta Haurra, San Benito eta beste santu batzuk*, 1605, San Zaccaria, Venezia
Capelle di Sant’Atanasio Davide vincitore di Golia festeggioto dalle fanciulle di Gerusalemme Palma il giovane.jpg|*Davide vincitore*...San Zaccaria, Venezia
Portrait of Pope Pius V by Palma il Giovane.jpg|*Pio V.a*
Venus with a Mirror (study).jpg|*Venus ispilu batekin*
Francescostjerome.jpg|*San Jeronimo*, ca. 1590–1595
Palma il Giovane - Paolo Veronese - WGA16924.jpg|*Paolo Veronese*, ca. 1600–1610
Interior of Santi Giovanni e Paolo (Venice) - Monument to Palma il Giovane, Palma il Vecchio and Titian.jpg|Palma Gazteko monumentua, Santi Giovanni e Paolo, Venezia

## Kanpo estekak
W. John Hutchins

**William John Hutchins** (1939ko urtarrilaren 27a – 2021eko urtarrilaren 9a) itzulpen automatikoan espezializatutako hizkuntzalari eta informatikari ingelesa izan zen. 

1960an Nottinghameko Unibertsitatean Arteetan lizentziatu zen frantsesez eta alemanez, eta bibliotekonomiako diploma lortu zuen Londresko University Collegen, 1962an. 
Liburuzain laguntzaile gisa aritu zen Durhameko Unibertsitatean (1962 – 1965) eta Sheffieldeko Unibertsitatean (1965 – 1971), eta gero liburuzain laguntzaile (1971 – 1980) eta liburuzain (1980 – 1998) East Angliako Unibertsitatean.

2000. urtean doktoretza East Angliako Unibertsitatean lortu zuen. *Itzulpen* automatikoari buruzko aldizkari eta hitzaldietan artikulu ugari idatzi zituen 1963tik, eta, horrez gain, *An Introduction to Machine Translation* (1992) liburuak ere oso ezaguna du, Harold Somersekin batera idatzi zuena.
Johnek itzulpen automatikoko komunitateari emandako zerbitzua, gehienak erretiroaren ondoren, ohiz kanpokoa izan da. Hizkuntzalaritzako UEAren Dokumentuen editore izan ondoren (1976-1982), *MT News Internationalen* editore izan zen, Itzulpen Automatikoko Nazioarteko Elkarteko (1992-1997), Itzulpen Automatikoko Europako Elkarteko (1995-2004) eta Itzulpen Automatikoko Nazioarteko Elkarteko (1999-2001) lehendakari, 2012ko *Compendium of Translation Software* argitaratzaile.
Itzulpengintza automatikoko liburuzain eta jakintsu gisa izandako esperientziaz baliatu zen John, eta itzulpen automatikoaren liburuzain eta historialari bihurtu zen. Azken hamarkadetan, itzulpen automatikoari buruzko baliabide onenetako baten sendatzailea, Itzulpen Automatikoko Artxiboa (Machine Translation Archive, artxibatua, aldi baterako lineatik kanpo).

## Sariak eta aintzatespena 
* 2001: Ohorezko IAMT saria. Itzulpen Automatikoko Elkarteak Johnen dedikazioa bi aldiz aitortu zuen, lehenengoan Ohorezko IAMT Sariarekin (2001)
* 2013: IAMT biziali osokosaria. Itzulpen Automatikorako Elkarteak Johnen dedikazioa aitortu zuen bigarren aldiz.

## Hautatutako argitalpenak 
* Hutchins, W. John (1975). *Languages of indexing and classification. A linguistic study of structures and functions*. London: Peter Peregrinus.[2]
* Hutchins, W. John (1977). On the Problem of "Aboutness" in Document Analysis. *Journal of Informatics*, 1, 17-35.
* Hutchins, W. John (1978). The concept of "aboutness" in subject indexing. *ASLIB Proceedings*, 30, 172-181.
* Hutchins, W. J., & Somers, H. L. (1992). An introduction to machine translation (Vol. 362). London: Academic Press.
* Hutchins, W. John (2006). Machine translation: history of research and use. In: *Encyclopedia of Languages and Linguistics. 2nd edition*, edited by Keith Brown (Oxford: Elsevier 2006), vol.7, pp. 375–383. PDF, 445KB.
* Autobibliography (Archive)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sydney Pickrem

**Sydney Pickrem** (Oldsmar, Florida (AEB), 1997ko maiatzaren 21a) AEBn jaiotako igeriketan aritzen den kirolari kanadarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), brontzezko domina eskuratu zuen  (3:52,60) ***4x100 errelebo lau-estilo***etan, Kanadako taldearekin; Australiako (urrezko domina 3:51,60 **(OE)**) eta AEBko (zilarrezko 3:51,73) taldeen atzetik sailkatu zen; Hauek osatu zuten taldea: Kylie Masse, Sydney Pickrem, Maggie Mac Neil, Penny Oleksiak, Taylor Ruck eta Kayla Sanchez-ek 
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harold Robbins

**Harold Robbins** (New York, 1916ko maiatzaren 21a - Palm Springs, Kalifornia, 1997ko urriaren 14a) estatubatuar eleberrigilea izan zen.

Errusiatik etorritako familia judu batean jaio zen. 1940tik 1957ra Universal Picturesen lan egin zuen, bulegari hasi eta exekutibo bezala amaituz. Bere lehen eleberria 1945ean argitaratu zen. Hogeita bost bat best-seller idatzi zituen eta bere eleberrien 750 milioi ale saldu ziren hogeita hamar hizkuntzatan.

## Eleberriak 
* *Never Love a Stranger*, 1948
* *The Dream Merchants*, 1949
* *A Stone for Danny Fisher*, 1952
* *Never Leave Me*, 1953
* *79 Park Avenue*, 1955
* *Stiletto*, 1960
* *The Carpetbaggers*, 1961
* *Where Love Has Gone*, 1962
* *The Adventurers*, 1966
* *The Inheritors*, 1969
* *The Betsy*, 1971
* *The Pirate*, 1974
* *The Lonely Lady*, 1976
* *Dreams Die First*, 1977
* *Memories of Another Day*, 1979
* *Goodbye, Janette*, 1981
* *The Storyteller*, 1982
* *Spellbinder*, 1982
* *Descent from Xanadu*, 1984
* *The Piranhas*, 1986
* *The Raiders*, 1995 (*The Carpetbaggers*-en jarraipena)
* *The Stallion*, 1996 (*The Betsy*-ren jarraipena)
* *Tycoon*, 1997
* *The Predators*, 1998
* *The Secret*, 2000 (*The Predators*en jarraipena)
* *Never Enough*, 2001
* *Sin City*, 2002
* *Heat of Passion*, 2003
* *The Betrayers* (Junius Podrugekin), 2004
* *Blood Royal* (Junius Podrug), 2005
* *The Devil to Pay* (with Junius Podrugekin), 2006
* *The Looters* (Junius Podrugekin), 2007, Madison Dupree No. 1
* *The Deceivers* (Junius Podrugekin), 2008, Madison Dupree No. 2
* *The Shroud* (Junius Podrugekin), 2009, Madison Dupree No. 3
* *The Curse* (Junius Podrugekin), 2011, Madison Dupree No. 4

## Kanpo estekak
Rebecca Smith

**Rebecca Smith** (Red Deer, Alberta (Kanada), 2000ko martxoaren 14a) igeriketan aritzen den kirolari kanadarra da.
## Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), domina bat eskuratu zuen: *4x100 errelebo libre*an, zilarrezkoa Kanadako taldearekin (3.32,78 minutuko denborarekin), Australiako taldearen atzetik (urrezko domina 3.29,69koarekin, **ME**) eta AEBren taldea garaituz (brontzezkoa 3.32,81ekoarekin). Hauek osatu zuten taldea: Kayla Sanchez, Rebecca Smith, Maggie Mac Neil, Penny Oleksiak eta Taylor Ruck-ek.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tirapegi

**Tirapegi** Esteribar udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Iruñerria eskualdeko Ibarrak azpieskualdean.

1960an jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Esteribarko Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *tirapegitarrak* ziren.

## Izena 
*Tirapegi* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Driapegui* (2001)
* *Triapegui* (1288)
* *Tirapegui* (1366)
* *Tirapeguy* (1587)
* *Tirapegui* (1710)
* *Tirapegi* (1966)

## Historia 
Kontzeju zaharra, 1346an mugatu zen Larrasoañarekin zuen (eta Esteribar ibarrekoa) muga. Lehen Karlistaldian, 1836ko apirilaren 25ean eta 26an, Maria Kristina Savoiakoaren zerbitzuko Beruelle jeneralaren indar frantsesek eta Antonio Gartzia karlistek tiroketa gogorrak izan zituzten, non jeneral frantziarra zauritu zen eta bere gizon asko hil ziren Tirapegiko guduan.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Esteribar
* Ibarrak (Iruñerria)
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Esteribarko Udalako webgune ofiziala
Erika Brown (igerilaria)

**Erika Jade Brown** (Modesto, Kalifornia (AEB), 1998ko abuztuaren 27a) igeriketan aritzen den kirolari estatubatuarra da.
## Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), bi domina eskuratu zituen:  *4x100 errelebo libre*an, brontzezkoa lortu zuten AEBko taldearekin (3.32,81 minutuko denboraz), Australiako taldearen (urrezko domina 3:29.69koaz **(ME)**) eta Kanadako taldeen atzetik (zilarrezkoa 3:32.78koaz). Hauek osatu zuten taldea: Erika Brown, Abbey Weitzeil, Natalie Hinds, Simone Manuel, Catie DeLoof, Allison Schmitt eta Olivia Smoliga-k.*4x100 lau-estiloko errelebo*an, AEBko taldearekin, zilarrezkoa eskuratu zuen (3.51,73 denboraz), Australiako taldearen atzetik (urrezkoa 3.51,60koaz **(OE)**) eta Kanadakoaren aurretik sailkatuz (brontzezkoa 3.52,60koaz). Hauek osatu zuten taldea: Regan Smith, Lydia Jacoby, Torri Huske, Abbey Weitzeil, Rhyan White, Lilly King Claire Curzan eta Erika Brown-ek.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lee Wan-koo

**Lee Wan-koo** (; Cheongyang konderria, Hego Chungcheong, 1950eko uztailaren 16a - Seul, 2021eko urriaren 14a) hegokorear politikaria izan zen. Hego Koreako lehen ministroa izan zen 2015ko otsailetik apirilera.

Funtzionario gisa lan egin zuen Finantza Ministerioan eta Polizia Agentzia Nazionalean. 1982 eta 1984 artean Michigango Estatu Unibertsitatean ikasi zuen eta 1986tik 1989ra Los Angeleseko Kontsulatuan kontsul izan zen.

1995ean Alderdi Liberal Demokratikoan sartu zen eta 1996an diputatu hautatu zuten. 2006tik 2009ra Hego Chungcheong probintziako gobernadorea izan zen. 2015eko urtarrilaren 23an lehen ministro izendatu zuten, baina apirilaren 27an dimisioa eman zuen, ustelkeria egotzita.
Zai

**Zai** Esteribar udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Iruñerria eskualdeko Ibarrak azpieskualdean.

1970an jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Esteribarko Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *zaitarrak* ziren.

## Izena 
*Zai* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Çai* (1366)
* *Çay* (1366)
* *Zaya* (1534)
* *Zay* (1534)
* *Errayça* (1587)
* *Zay* (1800)
* *Zai* (1966)

## Historia 
Nafarroako Entziklopedia Handiak jakinarazten digu XIII. mendearen hasieratik behintzat Zai jaurerria izan zela, Orreagako Kolegiatakoa. Gregorio IX.a aita santuak 1228an baieztatu zuen Esteribarko herri txiki honetako eliza Orreagako Santa Mariarena zela. 1290ean hamaika biztanleek kolegiata horri zor zizkioten petxak honako hauek ziren: 8 sos, 5 diru; gehi 6 kahitze, 1 lapurreta, 1 gari-kuartal; eta 6 kahitze eta erdi, esaten du.
Antzina, 1835-1845 bitartean, ibarreko diputatuak eta bertako erregidore batek gobernatzen zuten, bizilagunek eurek aukeratuta.

Pascual Madozen hiztegiagatik dakigu XIX. mendearen erdialdeko garai hartan Zaiko soroek garia, oloa eta beste ale batzuk sortzen zituztela, zalantzarik gabe ogi-labeari bizia emateko balio zutenak. Hiztegi horretan bertan ardi eta zaldi aziendaren hazkuntzaz hitz egiten da, baita ur osasungarrien iturri bat izateaz ere.

Gainerakoan, Zaik beti izan du populazio eta etxe kopuru egonkorragoa edo ez hain egonkorra, eta data jakin batzuetako datuak ditugu: 1290 (11 bizilagun), 1366 (3 etxe), 1427 (etxe bat), 1553 (3 etxe), 1646 (2 etxe), 1786 (23 bizilagun), 1845 (2 etxe eta 22 bizilagun), 1858 (50 bizilagun), 1887 (33 bizilagun), 1920 (27), 1920 (27), 1930 (30 bizilagun), 1940 (19 bizilagun), 1950 (18 bizilagun), 1960 (6 bizilagun), y 1970 (bizilagun gabe).

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Esteribar
* Ibarrak (Iruñerria)
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Esteribarko Udalako webgune ofiziala
Miele

**Miele** (alemanez  ahoskatua) alemaniar etxetresna ekoizlea da, Güterslohen egoitza duena. 1899an Carl Miele eta Reinhard Zinkannek sortua, hasieratik familia-enpresa izan da. Egun 47 herrialdetan lan egiten du.

## Kanpo estekak
Zanussi

**Zanussi** (italieraz  ahoskatua) italiar etxetresna ekoizlea da, 1984an Electroluxek erosia. 1916an Antonio Zanussik sortua, 1946tik aurrera bere produktuak esportatu ditu.

## Kanpo estekak
Balay

**Balay**, Esteban **Ba**yona & José María **Lay**rla sortzaileen akronimoa, espainiar etxetresna ekoizlea da, 1989an BSH Hausgeräte taldeak erosia. 1951n sortua, Esteban Bayona milagrotarra zen baina bere enpresa Zaragozan sortu zuen. Garbigailuak, ontzi-garbigailuak, indukzio- eta gas-plakak, labeak, hozkailuak, izozkailuak eta etxetresna elektriko txikiak ekoizten ditu.

## Kanpo estekak
Potasio karbonato

**Potasio karbonato**  konposatu kimiko bat da, K2CO3 formuladuna. Konposatu higroskopiko hau xaboia egiteko erabiltzen dute. Beira egiterakoan hareari egonkortzaile gisa gehitzen zaion konposatua da.

Batzuetan potasa deitua (kimikoki akats bat da), kiln bat erabiliz lortzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nonilfenol

**Nonilfenolak** alkilfenolen familiarekin lotutako gai elkartu organikoen familia bat dira, ia esklusiboki alkilfenol etoxilatoak ekoizteko manufakturatutako prestakin kimiko ez-halogenatuak, surfaktatzaile ez-ionikoen talde bat.

Nonilfenolak garbigarriak ekoizteko erabiltzen dituzte batez ere, hala nola detergenteak eta, neurri txikiagoan, pestizidak, erretxinak, meatzaritzako gai elkartu osagarriak, etab.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Zugarraga

**Zugarraga** (esteribarreraz: *Zuarraga*) Esteribar udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Iruñerria eskualdeko Ibarrak azpieskualdean.

XVI. mendean jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Esteribarko Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *zugarragarrak* (esteribarreraz: *zuarragarrak*) ziren.

## Izena 
Zugarraga edo Zuarraga toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Zuarraga* (1534)
* *Zugarraga* (1892)
* *Zugar* (1985)
* *Zumar* (1988)
* *Zugarraga* (1996)

## Historia 
Esteribarko San Martin monasteriolo zaharra, 1209an Eneko Santxitz Saratsakoa jabeak Orreagako Santa Mariari dohaintzan emandakoa. Errea, Osteritz eta Larraingoa herrien artean zegoen. XVI. mendean, Erreako bizilagunak, Orreagako petxeroak, desolatuta zeuden.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Esteribar
* Ibarrak (Iruñerria)
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Esteribarko Udalako webgune ofiziala
Asiturri

**Asiturri** Esteribar udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Iruñerria eskualdeko Ibarrak azpieskualdean.

XIX. mendean jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Zabaldika kontzejura pasa ziren.

Bertako biztanleak *beltzunegiarrak* ziren.

## Izena 
*Asiturri* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Assiturri* (1049)
* *Assitur* (1075)
* *Asiturri* (1534)
* *Arciturri* (1800)
* *Asisturri* (1802)
* *Aristurri* (1802)
* *Asiturri* (1849)

## Historia 
Arga ibaiaren ezkerraldean zegoen, Zabaldika kontzejuaren kontra. 1049tik dokumentatutako herria da. Dirudienez, antzinako parrokia ermitaren hondamendiren bat geratzen da. Lehenik Landetako Saint-Severreko abadiaren mende egon zen. Erakunde horretako santutegi nafar bakarra izan zen (XI. mendea). Dohaintza honen aberastasuna garai hartako herstura monastikoaren garaiekin kontrastatzen du. Ondoren, ikastetxea Iruñeko Katedralaren eskuetara pasa zen erosketa bidez 1292an, toki guztiarekin batera. Orduan, kalonjeen aisialdirako eta jolaserako erabiltzen zen. 1533 eta 1678 bitartean, familia bakar batek hartu zuen, baserri eta ermita gisa. XIX. mendera arte bizi izan zen bertan. Iturri bat izan zuen, hortik datorkio izena, eta estropada, ikasturtetik urrun

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Esteribar
* Ibarrak (Iruñerria)
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Esteribarko Udalako webgune ofiziala
Simone Manuel

**Simone Manuel** (Houston, Texas (AEB), 1996ko abuztuaren 2a) igeriketan aritzen den kirolari estatubatuarra da.
## Olinpiar Jokoak
2016ko Udako Olinpiar Jokoetan, Rio 2016an (Rio de Janeiro), lau domina irabazi zituen AEB ordezkatuz: zilarrezkoa (24,09) ***50 m estilo libre***an Pernille Blume danimarkarraren (urrezko domina, 24,07) atzetik eta Aliaksandra Herasimenia bielorrusiarraren (brontzezkoa, 24,11) aurretik sailkatu zen. Urrezkoa irabazi zuen ***100 m estilo libre***an  Penny Oleksiak kanadarrarekin berdinduta geldituz; biek 52,70 denboraz urrezko domina jaso zuten. 1984. urteko Olinpiar Jokoetan gauza bera gertatu zen Nancy Hogshead eta Carrie Steinseifer estatubatuarren artean proba berean, eta, baita 2000. urtekoetan ere, 50 m estilo librean berdin gertatu zen. Sarah Sjöström suediarra izan zen hirugarren Tokion, eta brontzezkoa (52,99) jaso zuen. Zilarrezkoa (3:31.89) ***4x100 errelebo libre***n Australiako (urrezko domina 3:30.65 **(ME)**) taldearen atzetik eta Kanadako (brontzezkoa) taldearen aurretik sailkatuz; Hauek osatzen zuten AEBko taldea: Amanda Weir Dana Vollmer Allison Schmitt Katie Ledecky Lia Neal Abbey Weitzeil eta Simone Manuel-ek,  eta urrezkoa (3:53.13), ***4x100 errelebo lau-estilo***etan Australia (zilarrezko domina 3:55.00) eta Danimarka (brontzezkoa 3:55.01) gaindituz; hauek osatzen zuten taldea: Dana Vollmer Abbey Weitzeil Kathleen Baker Katie Meili Kelsi Worrell Lilly King Olivia Smoliga eta Simone Manuel-ek

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), bi domina eskuratu zituen; brontzezkoa (3:32.81) ***4x100 errelebo libre***an, AEBko taldearekin; Australiako (urrezko domina 3:29.69 **(ME)**) taldearen eta Kanadako (zilarrezkoa 3:32.78) taldeen atzetik. Hauek osatu zuten taldea: Erika Brown, Abbey Weitzeil, Natalie Hinds, Simone Manuel, Catie DeLoof, Allison Schmitt eta Olivia Smoliga-k.

2024ko Udako Olinpiar Jokoetan, Parisen, zilarrezko bi domina eskuratu zuen taldekako probatan.

## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Quillota probintzia

**Quillota probintzia** Txileko banaketa administratiboa da, Valparaíso eskualdearen erdialdean dagoena. 1.638,7 km²-ko azalera du eta 192.327 biztanle ditu. Bere hiriburua Quillota hiria da, hiri inguruko konurbazio bat integratzen duena La Calera eta La Cruz-rekin, hiri satelitetzat eta Valparaiso Handiko logelatzat hartua.

## Komunak 
Probintzia 5 komunek osatzen dute:

* Quillota
* Gurutzea
* La Calera
* Nogales
* Alabak

Limache eta Olmué udalerriak Quillota probintziakoak izan ziren 2010. urtera arte Marga Marga probintziako kide bihurtu ziren arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Idoieta

**Idoieta** Esteribar udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Iruñerria eskualdeko Ibarrak azpieskualdean.

1950an jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Esteribarko Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *beltzunegiarrak* ziren.

## Izena 
*Idoieta* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Idoieta* (1260)
* *Ydoyeta* (1366)
* *Idoyeta* (1534)
* *Idoieta* (1966)

## Historia 
1268ko Rediezmoaren Liburuan jasota dagoen arren, eta Orreagako Santa Mariak berrogei urte geroago lursailak zituela badakigun arren, badirudi XIV. eta XVI. mendeen artean leku zaharra hutsik egon zela. 1646an su bakarra zegoen.

15 biztanle zituen 1786an eta 22 1824an.

Bere historia nagusia Esteribarrena da; XIX. mendearen lehen erdira arte jaurerria izan zen arren -beraz, administrazio berezia izan zuena-. Hala eta guztiz ere, 1802an ibarreko berengoen berberak ziren agintariak. Idoieta ibarreko diputatuak eta etxeen artean txandaka izendatutako errejidore batek gobernatzen zuten. 1847an haurrak Zubirira joaten ziren eskolara, biderik onenak ferrazkoak ziren.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Esteribar
* Ibarrak (Iruñerria)
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Esteribarko Udalako webgune ofiziala
Marga Marga probintzia

**Marga Marga probintzia** Valparaíso eskualdeko (Txile) probintzietako bat da, 2009an sortu zen eta 2010eko martxoaren 11n ofizialki ezarri zen, Valparaiso probintziakoak ziren Quilpué eta Villa Alemana komunetan oinarrituta eta Quillota probintziakoak ziren Limache eta Olmué komunetan ere bai. Bere hiriburua Quilpué komunan dago, eta Valparaiso eskualdeko bigarren probintziarik populatuena da, Valparaiso probintziaren atzetik, zeinarekin Valparaisoko metropoli-eremua osatzen duen.

## Komunak 
* Quilpué
* Limache
* Olmué
* German Villa

## Kanpo estekak
Lorca (argipena)

**Lorca** izenak hainbat adiera du:

Tokiak:

* **Lorca** gaztelaniaz, **Lorka** euskaraz, Nafarroako herri eta kontzejua.
* **Lorca**, Espainiako hiria, Murtzian.

Pertsonak:

* **Federico García Lorca,** poeta espainiarra.
* **German Lorca**, argazkilari brasildarra.
Napo

**Napo** Ekuadorko ibai bat da, Amazonas ibaiaren adarra. Antisana, Sincholagua eta Cotopaxi sumendietako elurretatik datozen ibai askotatik sortzen da. Napo probintzia zeharkatzen du, eta hari izena ematen dio; gero, kilometro gutxira, Ekuadorko oihaneko lautadetara iristen da. Puerto Francisco de Orellana herrian Coca ibaia batzen zaio eta aurrerago, Yasunitik gertu, Ekuador-Peruko mugan, Aguarico ibaia batzen zaio. Ondoren, Peruko lurraldetik jarraituz, Amazonasekin topo egiten du, 1.400 km inguruko bidea eginda.

Amazonasera isurtzen den lekutik ibaian gora, Napo nabigagarria da itsasontzi arruntentarako 350 km inguru, eta kanoetarako kilometro batzuk gehiago.

## Kanpo estekak
Dmitri Muratov

**Dmitri Andreievitx Muratov** (; Kuibixev, 1961eko urriaren 30a) errusiar kazetari eta telebista aurkezlea da. 2021eko Bakearen Nobel Saria jaso zuen Maria Ressarekin batera adierazpen askatasuna, eta, honenbestez, demokrazia eta bakea babesteko eginiko lanagatik.

1993an demokraziaren aldeko *Novaya Gazeta* egunkaria sortu zuen beste kazetari batzuekin batera. Editore nagusia izan zen 1995etik 2017ra, eta hala da 2019tik. Egunkariak gobernuaren ustelkeriari eta giza eskubideen urraketei buruzko informazioa argitaratu du. Muratov izan zen Anna Politkovskaiaren artikuluak argitaratzeko arduraduna.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Afuega'l pitu

'''Afuega'l pitu''', asturieraz "Oilarrari Lepoa Estutu" esan nahi du, Espainiako gazta mota bat da, behi esnez ekoitzia.

2003tik Jatorrizko Izendapena du.  

Nagusiki Salas, Grado, Pravia eta Tineo kontzejuetan ekoizten da, eta gaur egun Belmonte de Miranda, Candamo, Cudillero, Las Regueras, Morcín, Muros de Nalón, Riosa, Santo Adriano, Soto del Barco, Tineo eta Valdés udalerrietan jatorrizko izendapena du.

## Ikus, gainera 
* Asturiaseko gaztak

## Kanpo estekak
Torta del Casar

**Torta del Casar**, Espainiako Cáceresko probintziako San Pedro mendilerroaren iparraldean ekoizten den gazta bat da, Extremaduran. Ardi gaztaz egiten da.

2003tik Jatorrizko Izendapena du.  

Jende askok Casar de Cáceres udalerrian bakarrik ekoizten dela uste arren, Llanos de Cáceres, Sierra de Fuentes eta Montánchez eskualdeetako beste 36 udalerrietan ere ekoizten da.
Haga (zurezko pieza)

thumb|Munduko bandera gehienak, irudikoan bezala, haga ezkerretara kokatuz erabiltzen dira. Eskuinetik ezkerretara idazten den toki batzuetan haga eskuinean erabiltzen dute.
**Haga** bat pieza zuzen bat da, luzea eta mehea, gehienetan zurezkoa, askotan eskuz erabil daitezkeena. Itsasontzietako belei eusteko erabiltzen diren edo banderei eusteko erabiltzen diren pieza zuzenei **haga** esaten zaie.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Masta

## Kanpo estekak
Catie DeLoof

**Catie DeLoof** (Grosse Pointe, Michigan (AEB), 1997ko otsailaren 12a) igeriketan aritzen den kirolari estatubatuarra da.
## Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), bi domina eskuratu zituen; brontzezkoa (3:32.81) ***4x100 errelebo libre***an, AEBko taldearekin; Australiako (urrezko domina 3:29.69 **(ME)**) taldearen eta Kanadako (zilarrezkoa 3:32.78) taldeen atzetik. Hauek osatu zuten taldea: Erika Brown, Abbey Weitzeil, Natalie Hinds, Simone Manuel, Catie DeLoof, Allison Schmitt eta Olivia Smoliga-k.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Serenako gazta

**La Serenako gazta**, Espainiako Badajozko probintziako La Serena udalerriaren ipar-ekialdeko lareetan ekoizten den gazta bat da, Extremaduran. Ardi merino gaztaz egiten da.

1996tik Jatorrizko Izendapena du.
Acehúcheko gazta

**Acehúcheko gazta**, Espainiako Cáceresko probintziako Acehúche udalerrian ekoizten de gazta bat da, Extremaduran, eta Portugaldik hurbil. Ahuntz gaztaz egiten da.
Llenguat

**Llenguat**, Kataluniako Pallars eskualdeetan ekoizten den gazta bat da. Ardi, behi eta ahuntz gaztaz egiten da.
Tupí gazta

**Tupí gazta**, Kataluniako Cerdanya, Alt Urgell eta Pallars eskualdeetan ekoizten den gazta biguin bat da. Ardi eta behi gaztaz egiten da. Izena katalanez *tupí* deritzon buztinezko marmita batean ontzen delako datorkio, batzuk marmitako ontze prozesuan gaztari oliba olioa gehitzen diote.
Abbey Weitzeil

**Abbey Weitzeil** (Valencia, Kalifornia (AEB), 1996ko abenduaren 3a) igeriketan aritzen den kirolari estatubatuarra da.
## Olinpiar Jokoak 
2016ko Udako Olinpiar Jokoetan, Rio 2016an (Rio de Janeiro), bi domina irabazi zituen AEB ordezkatuz:*4x100 errelebo libre*an, zilarrezkoa eskuratu zuen (3.31,89 minutuko denboraz), Australiako taldearen atzetik (urrezkoa 3.30,65ekoaz **ME**) eta Kanadako taldearen aurretik sailkatuz (brontzezkoa 3.32,89koaz. Hauek osatzen zuten AEBko taldea: Amanda Weir Dana Vollmer Allison Schmitt Katie Ledecky Lia Neal Abbey Weitzeil eta Simone Manuel-ek.*4x100 lau-estiloko errelebo*an, urrezkoa eskuratu zuen AEBk (3.53,13ko denboraz), Australia (zilarrezkoa 3.55,00koaz) eta Danimarka (brontzezkoa 3.55,01ekoaz) gaindituz; hauek osatzen zuten taldea: Dana Vollmer Abbey Weitzeil Kathleen Baker Katie Meili Kelsi Worrell Lilly King Olivia Smoliga eta Simone Manuel-ek

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), bi eskuratu zituen berriro: *4x100 errelebo libre*an, brontzezkoa lortu zuen AEBko taldearekin (3.32,81 minutuko denboraz), Australiako taldearen (urrezko domina 3:29.69koaz **ME**) eta Kanadako taldeen atzetik (zilarrezkoa 3:32.78koaz). Hauek osatu zuten taldea: Erika Brown, Abbey Weitzeil, Natalie Hinds, Simone Manuel, Catie DeLoof, Allison Schmitt eta Olivia Smoliga-k.*4x100 lau-estiloko errelebo*an, AEBko taldearekin, zilarrezkoa eskuratu zuen (3.51,73 denboraz), Australiako taldearen atzetik (urrezkoa 3.51,60koaz **(OE)**) eta Kanadakoaren aurretik sailkatuz (brontzezkoa 3.52,60koaz). Hauek osatu zuten taldea: Regan Smith, Lydia Jacoby, Torri Huske, Abbey Weitzeil, Rhyan White, Lilly King Claire Curzan eta Erika Brown-ek.

2024ko Udako Olinpiar Jokoetan, Parisen, bi domina lortu zituen taldekako probatan, bata urrezkoa eta bestea zilarrezkoa.

## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alpujarrako gazta

**Alpujarrako gazta**, Espainiako Andaluziako Alpujarra eskualdean ekoizten den gazta bat da, Andaluzia autonomia erkidegoko Granadako probintzia eta Almeriako probintziaren artean. Ahuntz gaztaz egiten da.
The Hunting Party (2007ko filma)

***The Hunting Party*** (euskaraz *Ehiza Festa*), 2007ko Richard Shepard estatubatuarrak zuzendutako ekintza thriller eta abentura film bat da. Richard Gere, Terrence Howard, Jesse Eisenberg, Ljubomir Kerekeš, Diane Kruger, James Brolin, Dylan Baker eta Kristina Krepela aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Simon Hunt (Richard Gere) telebistako kazetaria eta haren kamalaria Duck (Terrence Howard) munduko leku gatazkatsuenetan egonak dira: Bosniatik hasi eta Irakera, nahiz Somaliatik El Salvadorrera. Biak elkarrekin mota guztietako gerra eta gatazken berri eman dute, beren erreportaje zorrotzei esker Emmy Sari ugari irabaziz. Baina egun batez Bosniako herri batean guztia aldatuko da. 

## Aktoreak 
*Richard Gere: Simon Hunt
*Terrence Howard: Duck
*James Brolin: Franklin Harris
*Jesse Eisenberg: Benjamin Strauss
*Ljubomir Kerekeš: Dragoslav "Azeria" Bogdanović doktorea
*Kristina Krepela: Marta
*Diane Kruger: Mirjana
*Mark Ivanir: Boris, bertako NBEko komandantea
*Zdravko Kočevar: Sascha
*Snežana Marković: Una
*Goran Kostić: Srđan, Azeriaren bizkarzain nagusia
*Miraj Grbić: 1. lapurra - Goran
*R. Mahalakshmi Devaraj: Miriam
*Joy Bryant: Ducken neskalaguna
*Damir Šaban: Gert
*Nitin Ganatra: Eknath Bharwani, NBEko indiar komandantea
*Dylan Baker: CIAko agentea
*Luka Peroš: 1. komando soldadua

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Siberia (2018ko filma)

***Siberia***, 2018ko Matthew Ross estatubatuarrak zuzendutako amodiozko thriller film bat da. Keanu Reeves, Ana Ularu, Pasha D. Lychnikoff, Molly Ringwald eta Taran Vitt aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Lucas Hill (Keanu Reaves) diamante merkatariaren Pyotr (Boris Gulyarin) errusiar sozioa Siberian desagertzen denean, Lucas hura bilatzeko asmoz bertaratuko da, hango Katya (Ana Ularu) kafetegi bateko jabea den neska gaztea ezagutuz.

## Aktoreak 
* Keanu Reeves: Lucas Hill
* Ana Ularu: Katya
* Pasha D. Lychnikoff: Boris Volkov
* Molly Ringwald: Gabby Hill
* Rafael Petardi: Pavel
* Aleks Paunovic: Yefrem
* Boris Gulyarin: Pyotr
* Ashley St. George: Christa
* Taran Vitt: Lio

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
David Card

**David Edward Card** (Guelph, Ontario, 1956) kanadar-estatubatuar ekonomialaria da. 2021eko Ekonomiako Nobel Saria jaso zuen Joshua Angrist eta Guido Imbensekin batera esperimentu naturalen bidez uste orokorraren aurkako ondorio eta arrazoiak emateagatik eta emaitza horiek hobeto ulertzeko erremintak emateagatik.

Queen's University Kingstonen eta Princetongo Unibertsitatean ikasi zuen. University of Chicago Graduate School of Businessen, Princetongo Unibertsitatean eta Columbiako Unibertsitatean irakaslea izan zen. *Journal of Labor Economics*, *Econometrica* eta *The American Economic Review*ko editorea izan zen.

90eko hamarkadan hasi zen sakontzen immigrazioak, gutxieneko soldatak eta hezkuntzak lan munduan dituzten ondorioez. Aztertutako esparru bat gutxieneko soldatarena izan zen. Ekonomisten artean iritzi zabaldua da gutxieneko soldata igotzeak enplegua gutxitzen duela lan kostuak handitzen direlako.

Haatik, Cardek, Alan Krueger ekonomistarekin batera, AEBetako New Jersey estatuan izandako gutxieneko soldata igoeraren kasua aztertu zuen, eta ikusi zuten bestelako faktore ugarik kolokan jartzen dutela iritzi orokortu hori. Soldata apaleko sektoreak aztertu (fast food jatetxeak eta prekarizazio handiagoko industria sektoreak) eta ondorioztatu zuten ez zuela eraginik enplegu kopuruan: «Ondorio orokorra da eragin negatiboa oso txikia dela, duela 30 urte pentsatzen zen baino askoz ere apalagoa».

Cardek, halaber, immigrazioak eta hezkuntzak lan arloan dituztenondorioak aztertu ditu. Adibidez, ea unibertsitatera joateak derrigorrez etorkizunean diru sarrera handiagoak izatea ziurtatzen duen, edo zer gertatuko zatekeen lan merkatuan etorkinik ez balego. Horretarako bere tresna esperimentu naturalak izan dira; hots, esperimentua egiten duen ikerlariaren kontrolpetik at dauden zergati naturalen araberako azterlan enpirikoak. Bestalde, Angristek eta Imbensek halako ikerketen emaitzak hobeto ulertzeko erreminta metodologikoetan sakondu dut.

## Erreferentziak
Domingos Raposo

**Domingos Abílio Gomes Raposo** ( Malhadas, Miranda do Douro, 1952ko maiatzaren 17a)  irakaslea eta Mirandes hizkuntzan espezialistarik handienetakoa da.

Domingos Raposo Historian lizentziatu zen Portoko Unibertsitateko Letren Fakultatean 1980an. Geroago, Populazioen Historia masterra egin zuen Minhoko Unibertsitatean . Trás-os-Montes eta Alto Douro (UTAD) Unibertsitateko irakaslea da. *"Planalto Mirandês* " egunkariko zuzendaria eta koordinatzailea izan zen, eta Miranda do Douroko Kultur Proiektu Integratuko koordinatzailea ere. 1985ean Mirandes hizkuntzaren hautazko diziplina sortu zuen eta 1987an Primeiras Jornadas de Língua e Cultura Mirandesas-eko lanak antolatu eta editatu zituen. Domingosek Mirandes hizkuntzari buruzko hainbat lan eta ikerketa idatzi ditu eta Mirandes musika tradizionalari buruzko lan diskografikoen egilea ere bada.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Promised Land (1987ko filma)

***Promised Land*** (euskaraz *Lur Hitzemana*), 1987ko Michael Hoffman estatubatuarrak zuzendutako drama film bat da. Kiefer Sutherland, Meg Ryan, Jason Gedrick eta Tracy Pollan aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Utah, Dave Hancock (Jason Gedrick), Danny Rivers (Kiefer Sutherland) eta Mary Daley (Tracy Pollan) institutu garaiko lagunak dira. Davey saskibaloiko izarra zen eta Maryrekin ateratzen zen. Baina bi urte ondoren garai hura piskanaka desagertuz joan dela ohartu dira. Bestalde, Danny unibertsitatera graduatzeko asmoz joan eta Utah estatura Bev Sykes (Meg Ryan) aurretik zein portaera izango duen jakitea ezinezkoa den emaztegai zoro eta autoritarioarekin itzultzen denean arazo berriak agertuko dira.

## Aktoreak 
* Jason Gedrick: David Hancock
* Kiefer Sutherland: Danny Rivers
* Meg Ryan: Bev Sykes
* Tracy Pollan: Mary Daley
* Googy Gress: Baines
* Deborah Richter: Pammie
* Oscar Rowland: Rivers jauna
* Sandra Seacat: Rivers andrea
* Jay Underwood: K Zirkuluko harreragilea
* Herta Ware: Higgins andrea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Joshua Angrist

**Joshua Angrist** (Columbus, Ohio, 1960ko irailaren 18a) israeldar-estatubatuar ekonomialaria da. 2021eko Ekonomiako Nobel Saria jaso zuen David Card eta Guido Imbensekin batera esperimentu naturalen bidez uste orokorraren aurkako ondorio eta arrazoiak emateagatik eta emaitza horiek hobeto ulertzeko erremintak emateagatik.

Ohioko familia judu batean jaio eta Pittsburghen hezi zen. Israelen bizi izan zen 1982 eta 1985 artean eta paraxutista izan zen istaeliar armadan. Ekonomia ikasi zuen Princetongo Unibertsitatean eta irakasle izan zen Harvardeko Unibertsitatean. Irakasle ere izan zen Unibertsitate Hebrearrean eta MITen.

Angristek eta Imbensek David Carden ikerketen emaitzak hobeto ulertzeko erreminta metodologikoetan sakondu dute.

Angristek eta Imbensek esperimentu natural horien emaitzak ulertzeko egon daitezkeen arazo metodologikoak konpontzeko irtenbideak eman dituzte, «eta azterlanaren gardentasuna eta, ondorioz, sinesgarritasuna handitu».

Angristek eta Imbensek egindako ekarpen metodologikoek erakusten dute esperimentu naturalak ezagutzarako iturri aberasgarria dira. Haien ikerketak hobetu egin du funtsezko gaiei erantzun bat emateko gure abilezi.

## Erreferentziak
Yang Junxuan

**Yang Junxuan** txineraz 杨 浚瑄, (Zibo (Txina), 2002ko urtarrilaren 26a) igeriketan lehiatzen den kirolari txinatarra da.

## Ibilbide olinpikoa 
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020 (Tokio), parte hartu zuen bi domina lortuz; 
urrezkoa lortu zuen ***4x200 m errelebo libre***an (7:40,33 **(ME)**), Txinako taldearekin, AEBko taldearen (zilarrezko domina 7:40.73) eta Australiakoaren (brontzezkoa 7:41.29) aurretik sailkatuz; hauek osatzen zuten taldea: Yang Junxuan, Tang Muhan, Zhang Yufei, Li Bingjie, Dong Jie eta Zhang Yifan-ek; azken biak ez zuten finalean (munduko errekorreko lorpenean) parte hartu; eta zilarrezkoa (3:38.86), Txinako taldearekin, ***4x100 errelebo lau-estilo misto***etan Erresuma Batuko (urrezko domina, 3:37.58) taldearen atzetik eta Australiako (brontzezkoa, 3:38.95) taldea gaindituz. Hauek osatu zuten Txinako taldea: Xu Jiayu, Yan Zibei, Zhang Yufei eta Yang Junxuan.

2024ko Udako Olinpiar Jokoetan, Parisen, lau domina irabazi zituen taldekako probatan, zilarrezko bat eta hiru brontzezko.

## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yan Zibei

**Yan Zibei** txineraz 闫 子贝, (Xiangfan (Txina), 1995eko urriaren 12a) igeriketan lehiatzen den kirolari txinatarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020 (Tokio), zilarrezko domna eskuratu zuen (3:38.86), Txinako taldearekin, *4x100 errelebo lau-estilo misto*etan Erresuma Batuko (urrezko domina, 3:37.58) taldearen atzetik eta Australiako (brontzezkoa, 3:38.95) taldea gaindituz. Hauek osatu zuten Txinako taldea: Xu Jiayu, Yan Zibei, Zhang Yufei eta Yang Junxuan.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mata Hari (1931ko filma)

***Mata Hari***, 1931ko George Fitzmaurice estatubatuarrak zuzendutako drama film bat da. Mata Hari espioiaren bizitzan arinki oinarritua dago. Greta Garbo, Ramon Novarro, Lewis Stone eta Lionel Barrymore aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1917, Lehen Mundu Gerra, Paris, Mata Hari dantzari erakargarria hirian bizi eta alemaniarren aldeko espioitza lanak burutzen ditu. 

## Aktoreak 
*Greta Garbo: Mata Hari
*Ramon Novarro: Alexis Rosanoff tenientea
*Lionel Barrymore: Serge Shubin jenerala
*Lewis Stone: Andriani
*C. Henry Gordon: Dubois
*Karen Morley: Carlotta
*Alec B. Francis: Caron maiorra
*Blanche Friderici: Ahizpa Angelica (edota Blanche Frederici)
*Edmund Breese: Espetxezaina
*Helen Jerome Eddy: Ahizpa Genevieve
*Frank Reicher: Sukaldari espioia

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Bella Sims

**Arabella "Bella" Sims** (Las Vegas, Nevada (AEB), 2005eko maiatzaren 25a) igeriketan aritzen den kirolari estatubatuarra da.
## Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), zilarrezko domina (7:40.73) eskuratu zuen ***4x200 errelebo libre***an, AEBko taldearekin; Txinako (urrezko domina, 7:40.33 **(ME)**) taldearen atzetik eta Australiako (brontzezkoa, 7:41.29) taldearen aurretik. Hauek osatu zuten taldea AEBko taldea: Allison Schmitt, Paige Madden, Katie McLaughlin, Katie Ledecky, Bella Sims, eta Brooke Forde-k.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Torri Huske

**Torri Huske** (Virginia (AEB), 2002ko abenduaren 7a) igeriketan aritzen den kirolari estatubatuarra da.

## Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), Zilarrezko domina lortu zuen ***4x100 igeri estilo errelebo***an, AEBko taldea ordezkatzen (3:51,73), Australiako taldearen (urrezko domina 3:51.60) atzetik eta Kanadako taldearen (brontzezkoa, 3:52,60) aurretik geratu zen; hauek osatzen zuten taldea: Regan Smith, Lydia Jacoby, Torri Huske, Abbey Weitzeil, Rhyan White, Lilly King, Claire Curzan eta Erika Brown-ek.

2024ko Udako Olinpiar Jokoetan, Parisen, bost domina eskuratu zituen, urrezkoak hiru eta zilarrezkoak bi.

## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Teresa Murga

**Teresa Murga Mugartegi** (Markina-Xemein, Bizkaia, 1910eko urriaren 14a - ib., 2015eko apirilaren 20a), bere izena darama Ermuan Udal Liburutegi eta Euskaltegi den eraikinak.

## Bizitza 
Jose Maria Murga Arana eta Carmen Mugartegiren alaba hau, Markinako Solartekua jauregian jaio zen, amaren familiaren jabegokoa orduan eta gerora hiribilduko udaletxe bihurtuko zena. Neskatotan Gasteizko Urtsulinen ikastetxera eraman zuten eta, ikasketok amaituta, bidaiatzeko aukera izan zuen, etxetik kanpo denboraldi luzeak eginez: Europa, Afrika...

Jakinmin handiko emakume irakurria, ama eurena izan zen ahozko transmisioaz arduratu zena, tartean familiaren eta senideen historioaz: Jose Maria Murga Mugartegi, bizkaitar mairua, Peñafloridako kondea... Aita  izan zen, ostera, irakurtzeko grina sartu ziona. Hau, diputatua izan ostean, Bizkaiko Diputazioko presidente izendatu zuten. Karguan egon zen sasoian eraiki ziren Bizkaiko auzo-eskolak zein Eubako Nekazal Eskola, eta lan handia egin zuen errekak errepoblatzen.

Ermuko Lobiano jauregiaren jabea zen eta haren ondoan zegoen orubearena, *Huerta de Lomiñokua* deiturikoa, udalak eskolak egiteko erosi ziona. 1944ko irailaren 27ko datarekin eskrituratu zen salerosketa; Teresa Murga izena jartzea proposatu zitzaion udalari eta onartu honek. 1958ko uztailean inauguratu zen eskola eraikina. Bere jarduera aldatuaz joan da denboraren poderioz: eskola bezala jaio zenak, beste erabilpen batzuk ezagutu ditu, besteak beste, Udal Liburutegi, Euskaltegi, KZ gune... 

Teresa Murga izan zen Lobiano jauregiaren azken jabea, Ermuko udalak kulturgune bezala erabiltzeari begira erosi zion arte. 

Bidarte Dorrean, Markinako Zelai ertzean kokatutako bere etxean hil zen, 104 urte beteta. Dorrearen ondoko orubea, Murga baso, udala eta Teresaren ondorengoen hitzarmenari esker, herritar guztien gozamenerako zabaldu zen 2021eko udaberrian.

## Irudiak 

Fitxategi:Solartekua jauregia.jpg|Solartekua jauregia, bere jaiotetxea izan zena.jpg
Fitxategi:Bidarte Dorrea, Markina-Xemeinen.jpg|Bidarte Dorrea, Markina-Xemeinen bere bizileku izandakoa.jpg
Fitxategi:Markinako Murga baso, Bidarte dorrearen osteko orubea.jpg|Markinako Murga baso, Bidarte dorrearen osteko orubea.jpg

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Murga basoaren irekiera ekitaldiaren bideoa

## Kanpo estekak
Cauquenes probintzia

**Cauquenes probintzia** Maule eskualdea osatzen duten lauetako bat da, Txile erdialdean. Nekazaritza probintzia da nagusiki, eta, beraz, landa-biztanleriaren proportzio handia du. Hiriburua Cauquenes da.

## Komunak 
Cauquenes probintzia honako 3 udalerri hauek osatzen dute:

* Cauquenes
* Chanco
* Pelluhue

Cauquenesek 50.441 biztanle ditu, Chancok 8.975 biztanle ditu eta Pelluhue, 7.575 lagun.

## Kanpo estekak
Ranco probintzia

**Ranco probintzia** Txileko probintzia bat da, Los Ríos eskualdekoa . 8.232,3 km²-ko azalera du eta 97.153 biztanle ditu, 2002ko erroldako datuen arabera. Bere hiriburua La Unión hiria da.

## Komunak 
Probintzia 4 komunek osatzen dute:

## Kanpo estekak
San Antonio probintzia

**San Antonio probintzia** Valparaíso eskualdearen hego-mendebaldeko muturrean dago, Txilen. 1.511,6 km²-ko azalera du eta 168.046 biztanle ditu. Bere probintziako hiriburua San Antonio portua da.

## Komunak 
Probintzia 6 komunek osatzen dute:

* San Antonio
* Cartagena
* Taboa
* Quisco
* Algarroba
* Santo Domingo

## Kanpo estekak
Surtshellir

**Surtshellir** Islandian dagoen leizea da, herrialdeko luzeena. Borgarnes herritik 60 kilometrotara dago.

## Ezaugarriak 
Leizeak 1800 metro luzera ditu eta, horri esker, Islandiako luzeena da. 

## Historia 
Historia luzea du zeren eta Erdi Aroan idatzitako *Landnámabók* liburua aipatua izan zen. Dena dela, Eggert Ólafsson izan zen leizeari buruzko benetako lan dokumentatua egin zuena; Ólafsson lurraldean 1715ean ibili zen eta orduan ezagutu zuen Surtshellir. Leizearen izena mitologiako Surtr erraldoiarengan oinarrituta dago. Surtrek egun batean bere ezpataren suarekin mundua bukatuko du.

## Iruditegia 

Image:
Inside-surtshellir.jpg|Barrualdeko ikuspegia.
Surtshellir4.jpg|Ura leize barruan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Kings of Summer

***The Kings of Summer*** (euskaraz *Udako Erregeak*) edo '''''Toy's House'''* (*Toyren Etxea''), 2013ko Jordan Vogt-Roberts estatubatuarrak zuzendutako [drama}}-[komedia film bat da. Nick Robinson, Gabriel Basso, Moisés Arias, Mary Lynn Rajskub, Erin Moriarty, Marc Evan Jackson, Megan Mullally, Alison Brie eta Nick Offerman aktoreek antzeztu zuten.

2013ko Sundanceko Zinemaldian estreinatu zen.

## Argumentua 
AEB, Ohio, Joe Toy (Nick Robinson) mutil nerabeak ezin du Frank (Nick Offerman) aita ezkongabearekin denbora gehiagoz bizitzea gehiago jasan. Joeren laguna den Patrick Keenan (Gabriel Basso) ere beren gurasoekin (Megan Mullally eta Marc Evan Jackson) eztabaidatu eta Joerekin elkartzean basoan bizitzera joatea erabakiko dute, bidai horretan Biaggio mutil bitxia lagun izango dute. Hiru nerabeak basoan beren kaxa heuren jana lortzen eta etxola bat eraikitzen ikasiko dute, baina aurrerago beren elkarbizitza zailtzen joango da. 

## Aktoreak 
*Nick Robinson: Joe Toy
*Gabriel Basso: Patrick Keenan
*Moisés Arias: Biaggio
*Nick Offerman: Frank Toy
*Alison Brie: Heather Toy
*Megan Mullally: Keenan andrea
*Marc Evan Jackson: Keenan jauna
*Eugene Cordero: Colin
*Mary Lynn Rajskub: Davis kapitaina
*Thomas Middleditch: Polizia hasiberria
*Erin Moriarty: Kelly
*Nathan Keyes: Paul
*Angela Trimbur: Face Paint
*Kumail Nanjiani: Gary banatzailea
*Austin Abrams: Aaron
*Craig Cackowski: Larson jauna
*Lili Reinhart: Vicki
*Cristoffer Carter: Eraikuntz lanetako mutila
*Hannibal Buress: Autobus gidaria
*Tony Hale: Autobus bidaiaria

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai