Filosofia

[thumb|250px|*Pentsalaria*, [Auguste Rodinen eskultura (1880-82): hausnarketan murgildutako gizonaren betiereko irudikapena.]]

**Filosofia** (grezierazko *φιλος* *-filos-* eta *σοφος* *-sophos-* hitzetatik, "jakintzaren maitasuna") gai orokor eta funtsezkoen azterketa sistematizatua da, hala nola existentziari, arrazoiari, ezagutzari, balioei, adimenari eta hizkuntzari buruzkoak. Galdera horiek askotan aztertu edo konpondu beharreko arazo gisa planteatzen dira. Iturri batzuen arabera, terminoa Pitagorasek sortu zuen (k.a. 570 - k.a. 495), nahiz eta teoria hori beste batzuek eztabaidatzen duten. Metodo filosofikoek zalantzan jartzea, eztabaida kritikoa, argudio arrazionala eta aurkezpen sistematikoa barne hartzen dituzte.

Historikoki, *filosofiak* jakintza guztiak biltzen zituen, eta filosofo deitzen zitzaion hura praktikatzen zuenari. "Filosofia naturala", antzinako Indian eta Antzinako Grezian diziplina bezala hasi zena, astronomia, medikuntza eta fisika barnebiltzen zituen. Adibidez, 1687ko Newtonen filosofia naturalaren printzipio matematikoak geroago fisika-liburu gisa sailkatu ziren. XIX. mendean, ikerketa-unibertsitate modernoen hazkundeak filosofia akademikoa eta beste diziplina batzuk profesionalizatzera eta espezializatzera eraman zituen. Harrezkero, tradizionalki filosofiaren parte ziren hainbat ikerketa-arlo diziplina akademiko bereizi bihurtu dira, zehazki gizarte-zientziak, hala nola psikologia, soziologia, hizkuntzalaritza eta ekonomia.

Gaur egun, filosofia akademikoaren azpieremu nagusiak hauek dira: metafisika, existentziaren eta errealitatearen funtsezko izaeraz arduratzen dena; epistemologia, ezagutzaren eta sinesmenaren izaera aztertzen duena; etika, balio moralaz arduratzen dena; eta logika, egiazko premisetatik ondorioak ateratzea ahalbidetzen duten inferentzia-arauak aztertzen dituena. Beste azpieremu aipagarri batzuk erlijioaren filosofia, zientziaren filosofia, filosofia politikoa, estetika, hizkuntzaren filosofia eta gogamenaren filosofia dira. Filosofia praktikatzen duen pertsonari filosofo deritzo.

## Historia eskualdearen arabera 
Filosofia izenez, etimologikoki, Greziatik garaturiko pentsamendu korronte arrazionalen multzoa ezagutzen bada ere, badira filosofiatzat jotzen diren beste zenbait jakintza-tradizio ere, munduko beste zenbait zibilizaziotan sortuak, bereziki indiar filosofia eta txinatar filosofia. Aipaturiko hiru tradizio filosofiko handiek XIX. mendearen bigarren partean egin zuten bata bestearekin topo, bai Txinak eta bai Indiak Mendebaldeari ateak erabat irekitzean, edo, hobeto esanda, mendebaldar zibilizazioa indar handiz Ekialdeko bi herrialdeetara sartzean.

### Mendebaldeko filosofia 
#### Antzinaroa 
Nahiz eta Antzinaroari buruz dugun ezagutza K.a. VI. mendean hasi zen Talesekin, ezer gutxi dakigu Sokratesen aurreko filosofoei buruz (presokratiko bezala ezagutzen direnak). Antzinatean Greziako eskola filosofikoak nagusi izan ziren. Sokratesen irakaspenen eragin handiena izan zuten eskolak Platon Akademia Platonikoa sortu zuena eta haren ikasle Aristoteles izan ziren, Peripatetika eskola sortu zuena. Sokratesen eragina izan zuten antzinako beste tradizio filosofiko batzuk zinismoa, zirenismoa, estoizismoa eta eszeptizismo akademikoa izan ziren. Beste bi tradiziok Demokritoren eragina jaso zuten, Sokratesen garaikidea: Pirronismoa eta Epikureismoa. Greziarrek gai garrantzitsuak jorratu zituzten, hala nola metafisika (atomismoa eta monismoa bezalako teoria kontrajarriekin), kosmologia, ondo bizitako bizitzaren izaera (*eudaimonia*), ezagutzaren posibilitatea eta arrazoimenaren izaera (*logos*). Erromatar inperioaren gorakadarekin, filosofia grekoa gero eta gehiago eztabaidatu zuten latinez Zizeron eta Seneka bezalako erromatarrek.

#### Erdi Aroa 
Erdi Aroko filosofia (V-XVI. mendeak) Mendebaldeko Erromatar Inperioa erori ondorengo garaian garatu zen, eta kristautasunaren gorakada izan zen nagusi; horregatik, teologia-kezka judeokristauak islatzen ditu, eta, aldi berean, pentsamendu greko-erromatarrarekin jarraitzen du. Aldi honetan, Jainkoaren existentzia eta izaera, fedearen eta arrazoimenaren izaera, metafisika eta gaizkiaren arazoa bezalako arazoak eztabaidatu ziren. Erdi Aroko pentsalari garrantzitsu batzuk San Agustin, Tomas Akinokoa, Boezio, Anselmo edo Roger Bacon dira. Pentsalari hauentzat filosofia laguntza bat zen teologiarentzat (*ancilla theologiae*), eta, beraz, beren filosofia Idazki Santuen interpretazioarekin lerrokatzen saiatzen ziren. Aldi honetan eskolastika garatu zen, Erdi Aroko unibertsitateetan garatu zen testu-kritika metodo bat, irakurketa arretatsuan eta funtsezko testuei buruzko eztabaidan oinarritua.

[thumb|*[Atenasko Eskola* margolana, Rafaelek 1509-1511n margotua, Antzinako greziar filosofian oinarritua. Pizkundean Antzinako Greziako filosofoek zuten garrantziaren erakusgarri da.]]
Errenazimentuan askatzen hasi ziren ezagutza eta jakintzaren mundua eskolastikarekin zituzten lokarri estuak antzinate klasikoaren ondarea berreskuratzeko gogoak eta gizabanakoaren autonomia bilgune zuten humanismo-korronte desberdinek eraginda (Nikolas Cusakoa, Makiavelo, Erasmo, Tomas Moro, etab.). Geroago, zientzi aurkikuntza eta teoria berriek ordu arteko hainbat filosofi ikuspegi irauli egin zituzten (Koperniko, Galileo, etab.), espekulazio filosofikoaren objektu ziren zenbait gai zientziaren ardurapeko bihurtuz.

#### Aro Modernoa 
Filosofia modernoaren garaian, arrazoia ezagutzaren oinarritzat hartu zuten filosofo arrazionalisten aurka (Descartes, Leibniz eta Spinoza), behaketa, esperimentazioa eta indukzioa azterketa filosofikoaren oinarri zuten enpiristen ikuspegia sortu zen (Bacon, Locke eta Hume). Ilustrazioan ordura arteko ideiak kritikatzera jo zuten, materialismotik hurbil zegoen ikuspegi batetik gainera, eta espiritu praktikoak bultzaturik, Montesquieuk eta Rousseauk politikari lotutako filosofia garatu zuten. Kant filosofoaren inguruan Alemaniako eskola idealista sortu zen (Fichte, Schelling); horientzat filosofiaren eginkizun nagusia arrazoiak egia iristeko duen ahalmena mugatzea da. Kantek adimenari emandako garrantzia kritikatuz, Hegelek arrazoia azpimarratu zuen errealitatea hautemateko eta erdiesteko bide gisa. Marx eta Engelsek munduaren interpretazio soilaren ordez, horren eraldaketa sakona proposatzen zuen marxismoa hedatu zuten, klaseen arteko borroka ardatz duen historiaren interpretazio materialista emanez. Aldi berean Frantzian Comtek positibismoa sortu zuen, Britainia Handian enpirismoan oinarritutako utilitarismoa nagusitu zen eta Kierkegaard daniarrak existentzialismoaren oinarriak jarri zituen. XX. mendearen hasierako fenomenologiaren ondoren (Husserl), existentzialismoa. Erdi Aroan aniztasun erlijiosoa izan zen euskal lurraldeetan. Abraham Ben Meir Ibn Ezra (1092-1167) tuterarrak liburu garrantzitsuak egin zituen hebreeraz, eta mundu ezagunean zehar bidaiatu zuen. Gramatika, filosofia eta matematika landu zituen, eta Bibliari buruzko iruzkinak egin zituen. Garaikidea izan zen Yehuda Halevi (1070-1141) tuterar jatorriko medikua eta filosofoa. Errodrigo Semenoitz Arradakoak Gaztelako Erresumaren justifikazioa egin zuen, albo-kalte gisa euskal apologistentzat bidea irekiz. Joanes Uharte Donibanekoa (1530-1588) mediku eta filosofoa izan zen. Euskara eta berarekin batera sortzen zen *kristau zahar* izaerak Euskal apologistak ekarri zituen. Garrantzitsuenak Martinez Zaldibia, Esteban Garibai, Andres Poza eta Baltasar Etxabe Orio izan ziren. Garaikidea izan zen Arnaut Oihenart (1592-1667), zeinak *Notitia utriusque Vasconiae* apologia idatzi zuen (1638). Javier Sádabak pentsamendu erlijiosoaren inguruan ideiak garatu ditu. Jose Migel Barandiaranek euskal antropologian, mitologian eta pentsamenduan aurrerapen handiak egin zituen. Jesus Mari Larrazabal (1948-2021) filosofo eta ekonomialariak Euskal Herriko Unibertsitateak argitaratzen duen *Gogoa* aldizkariaren zuzendaria izan zen.

Euskal gatazkak ere pentsamendu politikoan eta etikoan garapen handia izan du. Xabier Etxebarrietak ekarpen handia egin zuen ezker abertzalearen proposamena garatzen. Joseba Sarrionandiak liburu ugari idatzi ditu pentsamendua, politika eta etika landuz. Aurkako espektro politikoan, Fernando Savaterrek etikari buruzko liburu ugari idatzi ditu, eta nazioartean ezaguna da.

### Ekialde Hurbileko filosofia 
#### Filosofia aurre-islamiarra 
Ilgora Emankorreko eskualdeetan, Iranen eta Arabian ezagutzen den literatura filosofiko zaharrena dago. Marc Van de Mieroop asiriologoaren arabera, filosofia babilondarra oso pentsamendu-sistema garatua zen, ezagutzaren ikuspegi bakarrarekin eta idazketan, lexikografian, igarkizunean eta zuzenbidean oinarritua. Kultura intelektual elebiduna ere bazen, sumerreran eta akaderan oinarritua.

[thumb|*Ptahhotepen Maximen* orrialdea, tradizioz [Ptahhotep bisirrari esleituak (K. a. 2375-2350)]]

Ilgora Emankorreko jatorrizko literatura jakintsua jendea ekintza etikoaz, bizitza praktikoaz eta bertuteaz kontakizun eta esaera zaharren bidez irakasten saiatzen zen generoa zen. Antzinako Egipton, testu hauek *sebayt* («irakaspenak») bezala ezagutzen ziren, eta funtsezkoak dira Antzinako Egiptoko filosofia ulertzeko. Testu hauetan ezagunena *Ptahhotepen Maximak* da. Teologia eta kosmologia egiptoar pentsamenduaren kezka nagusiak ziren. Beharbada, teologia monoteistaren lehen forma Egipton ere sortu zen, Amarnako teologiaren (edo Atonismoaren) gorakadarekin Akenatonekin (K.a. XIV. mendea), Aton eguzki-sorkuntzaren jainkoa, jainko bakarra zela zioena. Jan Assmann egiptologoak "iraultza monoteista" bezala deskribatu du, nahiz eta egiptoar pentsamenduaren aurreko garapenetan ere oinarritu zen, bereziki Amon-Ran oinarritutako "Eguzki Teologia Berrian". Bilakaera teologiko honek, Amarnaren ondorengo teologia ramesidarrean ere eragina izan zuen, eguzki jainko sortzaile bakar batean zentratzen jarraitu zuena (nahiz eta beste jainko batzuk, orain eguzki jainko nagusiaren agerpentzat hartzen direnak, argi eta garbi baztertu gabe). Aldi honetan, *ba* (arima) kontzeptua eta Jainkoarekin zuen harremana ere garatu ziren.

Filosofia judua eta filosofia kristaua tradizio erlijioso-filosofikoak dira, Ekialde Hurbilean zein Europan garatu zirenak, eta testu judu primitibo batzuk (Tanaj batez ere) eta sinesmen monoteistak partekatzen dituztenak. Babiloniako eta Maimonidesen Akademia Talmudiarretako Geonim bezalako pentsalari juduak filosofia greko eta islamiarrarekin lotu ziren. Ondorengo filosofia juduak mendebaldeko eragin intelektual handiak jaso zituen eta Moses Mendelssohnen lanak barne hartzen ditu, Haskalah (Ilustrazio judua), existentzialismo judua eta judaismo erreformistaren hasiera markatu zuena.

Gnostizismoaren tradizio ezberdinak, greziar zein abrahamdar korronteek eragindakoak, I. mende inguruan sortu ziren eta ezagutza espirituala (gnosia) azpimarratzen zuten.

Islamaren aurreko filosofia Zoroastroren obrarekin hasten da, monoteismoaren eta ongiaren eta gaizkiaren arteko dualismoaren lehen sustatzaileetako bat. Kosmogonia dualista horrek eragina izan zuen Iranen ondorengo garapenetan, hala nola manikeismoan, mazdakismoan eta zurvanismoan.

#### Filosofia islamiarra 
[thumb|[Avizenaren erretratu bat, irandar zilarrezko ontzi batean. Islamiar Urrezko Aroan pertsonaia garrantzitsua izan zen.]]
Filosofia islamikoa islamiar tradizioan sortzen den eta gehienbat arabieraz egiten den lan filosofikoa da. Erlijio islamiarrean eta filosofia greko-erromatarrean oinarritzen da. Musulmanen konkisten ondoren, itzulpen-mugimenduak (VIII. mendearen erdialdetik X. mendearen amaierara) filosofia grekoaren lanak arabieraz eskuragarri egotea eragin zuen.

Filosofia islamiar goiztiarrak Greziako tradizio filosofikoak norabide berritzaile berrietan garatu zituen. Lan intelektual honek Islamiar Urrezko Aroa bezala ezagutzen dena inauguratu zuen. Hasierako pentsamendu islamiarraren bi korronte nagusiak hauek dira: Kalam, teologia islamiarrean zentratua, eta Falsafa, aristotelismoan eta neoplatonismoan oinarritua. Aristotelesen lanak eragin handia izan zuen Al-Kindi (IX. mendea), Avizena (980-1037ko ekaina) eta Averroes (XII. mendea) bezalako filosofoen artean. Beste batzuek, Al-Ghazalik kasu, gogor kritikatu zituzten aristoteliko islamiarren metodoak, eta heretikotzat jo zituzten haien ideia metafisikoak. Ibn al-Haytham eta Al-Biruni bezalako pentsalari islamiarrek metodo zientifiko bat, medikuntza esperimentala, optikaren teoria bat eta filosofia juridiko bat ere garatu zituzten. Ibn Jaldun pentsalari eraginkorra izan zen historiaren filosofian.

Pentsamendu islamiarrak ere eragin handia izan zuen Europako garapen intelektualean, batez ere Aristotelesi buruz Averroesek egindako iruzkinen bidez. Sarritan, mongoliarren inbasioek eta 1258an Bagdad suntsitu izanak Urrezko Aroaren amaiera markatu zutela uste da. Hala ere, islamiar filosofiako zenbait eskolek loratzen jarraitu zuten Urrezko Aroaren ondoren, eta filosofia iluminazionista, filosofia sufia eta teosofia transzendentea bezalako korronteak barne hartzen dituzte.

XIX. eta XX. mendeetako mundu arabiarra *Nahda* mugimenduaren lekuko izan zen (literalki "Esnatzea" esan nahi duena, "Berpizkunde arabiarra" bezala ere ezaguna), filosofia islamiar garaikidean eragin nabarmena izan zuena.

### Ekialdeko filosofia 
#### Indiar filosofia 
[thumb|[Adi Shankara filosofo hinduenartean ezagunenetako bat da.]]
Indiar filosofia (sanskritoa: darśana, literalki «ikuspuntu» edo «perspektiba») antzinatik indiar azpikontinentean sortu ziren tradizio filosofikoen multzoa da. Indiako filosofia epistemologiaz, kontzientziaren eta gogamenaren teoriez eta errealitatearen propietate fisikoez arduratzen da nagusiki. Indiako tradizio filosofikoek hainbat kontzeptu eta ideia gako partekatzen dituzte, modu desberdinetan definitzen direnak eta tradizio ezberdinek onartzen edo baztertzen dituztenak. Horien artean, besteak beste, honako kontzeptu hauek daude: dhárma, karma, pramāṇa, duḥkha, saṃsāra eta mokṣa.

Kontserbatzen diren indiar testu filosofiko zaharrenetako batzuk azken garai vedikoko *Upanishad*ak dira (K.a. 1000-500), brahmanismoaren ideiak gordetzen dituztela uste baita. Indiako tradizio filosofikoak Vedekin duten erlazioaren eta dituzten ideien arabera multzokatu ohi dira. Jainismoa eta budismoa aldi vedikoaren amaieran sortu ziren, hinduismoaren pean elkartutako tradizio ezberdinak, berriz, vedikoaren ondoren sortu ziren tradizio independente bezala. Indiarrek, tradizio filosofiko indiarrak, ortodoxoak (*āstika*) edo heterodoxoak (*nāstika*) bezala sailkatzen dituzte, Veden autoritatea eta bertan dauden *brahman*aren eta *ātman*aren teoriak onartzen dituzten arabera. Upanishaden pentsamenduarekin lerrokatzen diren eskolak, tradizio "ortodoxoak" edo "hinduak" deiturikoak, sei *darśana*tan edo filosofiatan sailkatu ohi dira: Sānkhya, Yoga, Nyāya, Vaisheshika, Mimāmsā eta Vedānta. Veden eta Upanishaden doktrinak modu ezberdinean interpretatu zituzten indiar filosofiako sei eskola hauek, gainjartze maila ezberdinekin. "Testu-lotura partekatzen duten ikuspuntu filosofikoen bilduma" irudikatzen dute, Chadharen arabera. Era berean, hinduismoaren barruko interpretazio filosofikoen aniztasunarekiko tolerantzia islatzen dute, eta, aldi berean, oinarri bera dute.

Sei eskola ortodoxoetako filosofo hinduek epistemologia-sistemak (*pramana*) garatu zituzten, eta metafisika, etika, psikologia (guṇa), hermeneutika eta soteriologia bezalako gaiak ikertu zituzten ezagutza vedikoaren esparruan, eta, aldi berean, interpretazio ugari aurkeztu zituzten. Normalean sei eskola ortodoxo esaten zaie hinduismo klasikoaren "sintesi hindua" deitu izan denaren aurkako tradizio filosofikoei.

Badira beste pentsamendu-eskola batzuk ere, askotan "hindutzat" hartzen direnak, baina ez nahitaez ortodoxotzat (izan ere, eskritura ezberdinak onar ditzakete arautzat, Agamak eta Shaiva Tantrak kasu), eta horien artean shabismo-eskola batzuk daude, hala nola Pashupata, Shaiva Siddhanta, shavismo tantriko ez-duala (hau da, Trika, Kaula, etab.).

[thumb|Itsuen eta elefantearen parabolak [anēkāntavāda doktrina jainista garrantzitsua ilustratzen du.]]

Tradizio "hinduak" eta "ortodoxoak" tradizio "ez ortodoxoekin" kontrajarri ohi dira (ez-ortodoxoak, literalki "arbuiatzen dutenak"), nahiz eta eskola "ez ortodoxoek" erabiltzen ez duten etiketa izan. Tradizio hauek Vedak autoritate bezala arbuiatzen dituzte, eta askotan, eskola ortodoxoek (hala nola, *Ātman*, *Brahman*, eta *Īśvara*) onartzen dituzten kontzeptu eta ideia garrantzitsuak baztertzen dituzte. Eskola ez-ortodoxo horien artean daude, besteak beste, jainismoa (*ātman* onartzen du baina *Īśvara,* Vedak eta *Brahman*a ukatzen ditu), budismoa (kontzeptu ortodoxo guztiak arbuiatzen ditu, berpizkundea eta karma izan ezik), Charvaka (materialistak, berpizkundea eta karma ere arbuiatzen dituztenak) eta Ājīvika (patuaren doktrinarengatik ezagunak).

Filosofia jainista da bizirik dirauten bi tradizio "ez-ortodoxo" bakarretako bat (budismoarekin batera). Oro har, arima iraunkor (jiva) baten kontzeptua bost astikaietako bat bezala onartzen du (existentziaren substantzia osatzen duten betiereko eta amaigabeko kategoriak). Beste lauak dhárma, adharma, ākāśa ('espezaioa'), eta pudgala ('materia') dira. Pentsamendu jainistak dio existentzia oro ziklikoa, betierekoa eta sortu gabekoa dela. Jainismoaren filosofiaren elementurik garrantzitsuenetako batzuk karmaren teoria jainista, indarkeriarik ezaren doktrina (ahiṃsā) eta "ikuspegi anitzen" teoria edo Anēkāntavāda dira. *Tattvartha Sutra* jainismoaren filosofiaren bildumarik zaharrena, osatuena eta onartuena da.]]
Filosofia budista Buda Gautamaren pentsamenduarekin hasten da (K.a. VI. eta IV. mendeen artean) eta lehen testu budistetan gordetzen da. Indiako Magadha eskualdean sortu zen, eta, ondoren, Indiako gainerako azpikontinentera, Ekialdeko Asiara, Tibetera, Erdialdeko Asiara eta Asiako hego-ekialdera hedatu zen. Eskualde horietan, pentsamendu budista hainbat hizkuntza (tibetera, txinerara eta palira) erabiltzen zituzten tradizio filosofikoetan garatu zen. Filosofia budista fenomeno transkulturala eta nazioartekoa da.

Ekialdeko Asiako nazioetan nagusi diren tradizio filosofiko budistak nagusiki Indiako Mahayana budismoan oinarritzen dira. Theravada eskolaren filosofia nagusi da Asiako hego-ekialdeko herrialdeetan, hala nola Sri Lankan, Birmanian eta Thailandian.

Gauzen benetako izaeraren ezjakintasuna sufrimenduaren (*dukkha*) sustraietako bat denez, filosofia budista epistemologiaz, metafisikaz, etikaz eta psikologiaz arduratzen da. Testu filosofiko budistak ere praktika meditatiboen testuinguruan ulertu behar dira, zenbait aldaketa kognitibo eragiten dituztela suposatzen baita.

Budaren heriotzaren ondoren, talde batzuk bere irakaspen nagusiak sistematizatzen hasi ziren, azkenik Abhidharma izeneko sistema filosofiko integralak garatuz. Abhidharma eskolei jarraiki, Nagarjuna eta Vasubandhu bezalako indiarrek, Mahayana filosofoek, "fenomeno guztien hutsaltasuna" eta vijñapti-matra ("itxura bakarrik"), fenomenologia edo idealismo transzendentalaren teoriak garatu zituzten. Dignāga eskolaren pramāṇa («ezagutza-baliabideak») epistemologia budistaren modu sofistikatua sustatu zuen. Garai honek garapen intelektual eta kultural garrantzitsua izan zuen ezaugarri, eta Txinako eskola filosofiko nagusiak sortzen ikusi zituen, hala nola konfuzianismoa, legalismoa eta taoismoa, baita eragin txikiagoa zuten beste eskola ugari ere, hala nola mohismoa eta naturalismoa. Tradizio filosofiko horiek teoria metafisiko, politiko eta etikoak garatu zituzten, hala nola Tao, Yin eta yang, Ren eta Li.

Pentsamendu eskola hauek garatzen jarraitu zuten Han (K.a. 206 - 220) eta Tang (618-907) aroetan, mugimendu filosofiko berriak eratuz, hala nola Xuanxue (neo-taoismo ere deitua) eta neokonfuzianismoa. Neokonfuzianismoa filosofia sinkretikoa zen, Txinako tradizio filosofiko desberdinetako ideiak biltzen zituena, budismoa eta taoismoa kasu. Neokonfuzianismoak hezkuntza sistema menderatu zuen Song dinastian (960-1297), eta bere ideiak klase ofizial eruditoarentzako azterketa inperialen oinarri filosofiko izan ziren. Pentsalari neokonfuziar garrantzitsuenetako batzuk Tang Han Yu eta Li Ao jakintsuak dira, baita Song Zhou Dunyi (1017-1073) eta Zhu Xi (1130-1200) pentsalariak ere. Zhu Xik konfuziar kanona bildu zuen, Lau Liburuez osatua (*Irakaskuntza Handia*, *Ingurunearen Doktrina*, *Konfuzio* eta *Mentzioren Analisia*k). Ming Wang Yangming (1472-1529) jakintsua ere tradizio honetako ondorengo filosofo garrantzitsua da.

Budismoa Txinara iristen hasi zen Han dinastiaren garaian, Zetaren Bidea zeharreko transmisio mailakatu baten bidez, eta eragin autoktonoen bidez forma txinatar desberdinak garatu zituen (Txan/Zen, esaterako), Ekialdeko Asiako kultur esparru osoan zabaldu zirenak.

Txinako kulturak eragin handia izan zuen Ekialdeko Asiako beste estatu batzuetako tradizioetan, eta bere filosofiak eragin zuzena izan zuen Koreako, Vietnamgo eta Japoniako filosofietan. Geroko dinastia txinatarretan, hala nola Ming dinastian (1368-1644), baita Joseon dinastia korearrean ere (1392-1897), Wang Yangming (1472-1529) bezalako pentsalariek gidatutako neokonfuzianismoa, pentsamendu eskola nagusi bihurtu zen eta Estatu inperialak sustatu zuen. Japonian, Tokugawa shogunerriak (1603-1867) konfuziar filosofiaren eragin handia izan zuen. Gaur egun, konfuzianismoak eragina izaten jarraitzen du Txinako kultura-esferako nazioen ideietan eta mundu-ikuskeran.

Aro Modernoan, pentsalari txinatarrek mendebaldeko filosofiaren ideiak txertatu zituzten. Txinako filosofia marxista Mao Zedongen eraginpean garatu zen, eta Hu Shihk, berriz, Txinatar pragmatismo bat garatu zen. Antzinako filosofia tradizionalak ere berresten hasi ziren XX. mendean. Adibidez, Konfuzianismo Berriak, Xiong Shili bezalako figurek gidatua, eragin handia izan du. Era berean, budismo humanista mugimendu budista modernista berria da.

Bitartean, pentsamendu japoniar modernoa mendebaldeko eragin indartsuen pean garatu zen, hala nola mendebaldeko zientzien ikerketa (Rangaku) eta Meirokusha gizarte intelektual modernista, europar pentsamendu ilustratuan inspiratu zena eta erreforma liberalak sustatu zituena, baita mendebaldeko filosofiak ere, liberalismoa eta utilitarismoa kasu. Japoniako filosofia modernoaren beste korronte bat "Estudio Nazionalen" (Kokugaku) tradizioa izan zen. Korronte intelektual horrek antzinako japoniar pentsamendua eta kultura aztertu eta sustatu nahi zituen. Kokugakuko pentsalariek, Motoori Norinagak kasu, sintoismo deitzen zioten japoniar tradizio garbi batera itzuli nahi zuten, kanpoko elementuek kutsatu gabekotzat jotzen zutena.

XX. mendean zehar, Kyotoko Eskola, eragin handiko japoniar eskola filosofiko berezia, mendebaldeko fenomenologiatik eta Erdi Aroko japoniar filosofia budistatik abiatuta garatu zen, Dogen bezala.

### Afrikako filosofia 
Afrikako filosofia afrikar herriak sortutako filosofia da, munduaren, ideia eta gai afrikarren ikuspegiak aurkezten dituen filosofia, edo Afrikako metodo filosofiko bereizgarriak erabiltzen dituen filosofia. Afrikar pentsamendu modernoa etnofilosofiaz arduratu da, hau da, Afrikako filosofiaren esanahia eta bere ezaugarri bakarrak eta afrikarra izateak zer esan nahi duen definitzeaz.

XVII. mendean, Etiopiako filosofiak literatur tradizio sendoa garatu zuen, Zera Yacobek erakutsi bezala. Afrikako lehen filosofoetako beste bat Anton Wilhelm Amo (1703-1759) izan zen, Alemanian filosofo errespetatua bihurtu zena. Afrikako ideia filosofikoen artean Ujamaa, "Indarra" ren ideia bantua, Négritude, Panafrikanismoa eta Ubuntu nabarmentzen dira. Afrikako deskolonizazioaren garaian pentsalari garrantzitsua izan zen Frantz Fanon antillarra. Afrikar pentsamendu garaikidea filosofia profesionalaren eta afrikar filosofiaren garapenaren lekuko ere izan da, afrikar diasporaren literatura filosofikoa, afroamerikarren existentzialismo beltza bezalako korronteak barne hartzen dituena. Afrikako pentsalari moderno batzuek marxismoaren, literatura afroamerikarraren, teoria kritikoaren, arrazaren teoria kritikoaren, postkolonialismoaren eta feminismoaren eragina izan dute.

### Ameriketako kolonaurreko filosofia 
[thumb|[Pachacutec Inti (Eguzki jainkoa) gurtzen Coricanchan, XVII. mendeko Martin Murua euskaldunaren bigarren kroniketan. Pachacutec agintari, egile eta poeta inka garrantzitsua izan zen.]]
Pentsamendu filosofiko indigena-amerikarra kultura amerikar ezberdinen arteko sinesmen eta tradizio ugaritan datza. Ameriketako Estatu Batuetako komunitate indigena batzuen artean, hasiera batean "Espiritu Handia" (wakan tanka; gitche manitou) izeneko sinismena dago. Beste kontzeptu oso partekatu bat *orenda* zen ('botere espirituala'). Whiteleyren arabera (1998), amerikar bertakoentzat, "adimenak kritikoki informatzen du esperientzia transzendentala (ametsak, ikuspegiak eta abar), baita arrazoia ere". Esperientzia garrantzitsu horietara iristeko praktikei xamanismo esaten zaie. Amerikako kosmobisio indigenen beste ezaugarri bat etika gizakienak ez diren animalietara eta landareetara hedatzea zen. Mesoamerikan, nahua filosofia *tlamatini* («zerbait dakitenak») izeneko gizabanakoek garatutako tradizio intelektuala zen, eta bere ideiak zenbait kodize aztekatan eta testu zatikatutan gordetzen dira. Filosofo horietako batzuk izenez ezagutzen dira, hala nola Nezahualcoyotl, Aquiauhtzin, Xayacamach, Tochihuitzin coyolchiuhqui eta Cuauhtencoztli. Autore horiek poetak ere baziren, eta haien lan batzuk jatorrizko nahuatlean bizirik atera dira.

Filosofo aztekek metafisika, epistemologia, balio eta estetika teoriak garatu zituzten. Azteken etika *tlamatiliztli*aren («ezagutza», «jakinduria») bilaketan oinarritzen zen, moderazioan eta orekan oinarritzen zena ekintza guztietan, nahua esaera zaharrean bezala, «erdiko ongia beharrezkoa da». Nahua kosmobisioak *Ōmeteōtl* («energia kosmiko duala») izeneko azken energia edo indar unibertsalaren kontzeptua aldarrikatzen zuen, etengabe aldatzen ari zen mundu "irristakor" batekin orekan bizitzeko modu bat bilatzen zuena. *Teotl*en teoria panteismo-modutzat har daiteke. James Maffieren arabera, nahua metafisikak *teotl*a "energia edo indar sakratu bakarra, bizia, dinamikoa, bizigarria, beti autogeneratzailea eta autoasmatua, baita autoerregeneratzailea eta autopentsatua ere" dela aldarrikatzen zuen. Indar hori unibertsoaren beraren bizi-indartzat hartzen zen. Inken noble gazteak diziplina horietan trebatzen ziren Cuzcoko Yacha-huasi estatu-ikastetxean, non quipuaren artea ere ikasten zuten. Inken filosofiak (baita Andeetako pentsamenduaren kategoriarik zabalenak ere) unibertsoa bizi-indar dinamiko bakar batek (batzuetan *camaquen* edo *camac*, baita *upani* eta *amaya* ere) animatzen duela zioen. Indar berezi hori indar dual osagarri baina kontrajarrien multzo gisa ere sortzen da. "Kontrako osagarri" horiei *yanantin* eta *masintin* deitzen zaie. Hainbat polaritate edo dualtasun gisa adierazten dira (maskulino-femeninoa, iluna-argia, bizitza eta heriotza, gora eta behera), eta elkarren arteko elkarrekikotasun eta elkartruke prozesuaren bidez unibertso harmoniatsuari, *ayni* izenekoari, laguntzen diote. Inken kosmobisioak Jainko sortzaile batean (Viracocha) eta berraragitzean sinestea ere barne hartzen zuen. Espainiar konkistaren ostean, Felipe Waman Poma de Ayala bezalako idazleek pentsamendu nabarmena garatu zuten.

## Filosofiaren adarrak 
Galdera filosofikoak zenbait adarretan multzokatu daitezke. Talde horiek aukera ematen diete filosofoei antzeko gaiak jorratzeko eta galdera beretan interesa duten beste pentsalari batzuekin elkarrekin aritzeko.

Zatiketa horiek ez dira ez zehatzak ez baztertzaileak. (Filosofo bat Kanten epistemologian, Platonen estetikan edo filosofia politiko modernoan espezializa liteke). Gainera, ikerketa filosofiko horiek elkarren artean eta beste ikerketa batzuekin gainjartzen dira batzuetan, hala nola zientziarekin, erlijioarekin edo matematikarekin.

### Estetika 
Estetika "arteari, kulturari eta naturari buruzko hausnarketa kritikoa" da. Artearen izaera, edertasuna eta gustua, gozamena, balio emozionalak, pertzepzioa eta edertasunaren sorkuntza eta hautematea lantzen ditu. Zehaztasun handiagoz definitzen da balio sentsorial edo sentsorioemozionalen azterketa gisa, batzuetan zentzu- eta gustu-judizio deritzenak. Bere zatiketa nagusiak artearen teoria, literatura-teoria, zinearen teoria eta musikaren teoria dira. Artearen teoriaren adibide bat artista edo mugimendu artistiko jakin baten lanaren azpian dauden printzipioen multzoa bereiztea da, estetika kubista kasu.

### Etika 
thumb|"Doktrina utilitarista da zoriontasuna desiragarria dela, eta desiragarria den bakarra, helburu gisa; gainerako gauza guztiak desiragarriak dira helburu horretarako bitarteko gisa". — John Stuart Mill, *Utilitarismoa* (1863)
Etika, filosofia morala ere esaten zaio, jokabide ona eta txarra, balio zuzenak eta okerrak eta asmatzea eta akatsa zer diren aztertzen du. Ikerketa primarioetan, bizitza on bat nola bizi eta moraltasun-estandarrak nola identifikatu aztertzen da. Horrez gain, bizitzeko modu hoberik edo estandar moral unibertsalik dagoen ere ikertu behar da, eta, baiezkoan, nola ikasten dugun horri buruz. Etikaren adar nagusiak etika normatiboa, metaetika eta etika aplikatua dira.

Ekintza morala osatzen duenari buruzko etikaren hiru ikuspegi nagusiak hauek dira: Horietako bat utilitarismoa da, sortzen duten zoriontasun garbian (edo plazerrean) eta/edo sufrimendu faltan (edo minean) oinarritutako ekintzak epaitzen dituena.
* Deontologia, eginbehar moralarekin ados dauden ala ez oinarri duten ekintzak epaitzen dituena. Epistemologoek ezagutza-iturri putatiboak aztertzen dituzte, pertzepzio-esperientzia, arrazoia, memoria eta lekukotza barne. Egiaren, sinesmenaren, justifikazioaren eta arrazionaltasunaren izaerari buruzko gaiak ere ikertzen dituzte.

Seszep filosofikoaizismoa, ezagutzari buruzko baieztapen batzuei edo guztiei buruzko zalantzak sortzen dituena, gai interesgarria izan da filosofiaren historian zehar. Goiz sortu zen filosofia presokratikoan, eta Pirrorekin formalizatu zen, eszeptizismo filosofikoko lehen mendebaldeko eskolaren fundatzailearekin. Leku nabarmena du René Descartes eta David Hume filosofo modernoen lanetan, eta gai nagusia izaten jarraitu du gaur egungo eztabaida epistemologikoetan. Enpirismoak behaketaren ebidentzia azpimarratzen du, esperientzia sentsorialaren bidez, ezagutza-iturri gisa. Metafisikak kosmologia, munduaren osotasuna eta ontologia, izatearen azterketa eta espazioaren eta denboraren filosofia hartzen ditu bere baitan.

Eztabaidarako puntu garrantzitsu bat errealismoa da, zeinak esaten baitu badirela entitate batzuk euren inguruko pertzepzio mentala edozein dela ere, eta idealismoa, errealitatea mentalki eraikia dela dioena edo, bestela, materiagabea. Metafisika identitatearen gaia da. Esentzia da objektu batek funtsean duen ezaugarri bat, galtzen badu bere identitatea ere galtzen duena; istripua, berriz, objektuak duen propietatea da, eta hori gabe objektuak bere identitatea gorde dezake oraindik. Partikularrak espazioan eta denboran existitzen direla esaten den objektuak dira, objektu abstraktuak ez bezala, hala nola zenbakiak; eta unibertsalak ez bezala, banako askok partekatzen dituzten ezaugarriak direla, hala nola gorritasuna edo generoa. Unibertsal eta objektu abstraktuen existentzia mota, halakorik bada, eztabaidagai bat da.

### Logika 
Arrazoibidea eta argumentua aztertzea da logika.

Arrazoibide deduktiboa da, zenbait premisa kontuan hartuta, ondorioek ezinbestean zerikusia dutenean. Inferentzia-arauak erabiltzen dira ondorioak ateratzeko, hala nola, modus ponens, non "A" emanda "baldin eta A orduan B", ondorioztatu behar dugun "B".

Arrazoibidea zientzia, gizarte zientzia eta hanitate guztien funtsezko elementua denez, logika zientzia formal bihurtu zen. Azpieremuetan logika matematikoa, logika filosofikoa, logika modala, logika konputazionala eta logika ez-klasikoa sartzen dira. Matematikaren filosofiaren galdera garrantzitsu bat da ea matematika-entitateak objektiboak eta aurkituak diren, errealismo matematiko deritzenak, edo asmatuak, antirealismo matematiko deritzenak.

### Adimena eta hizkuntza 
Hizkuntzaren filosofiak hizkuntzaren izaera, jatorria eta erabilera aztertzen ditu. Adimenaren filosofiak adimenaren izaera eta gorputzarekin duen harremana aztertzen ditu, materialismoaren eta dualismoaren arteko liskarrek tipifikatua. Azken urteetan, adar hau zientzia kognitiboarekin lotu da.

### Zientziaren filosofia 
Zientziaren filosofiak zientziaren oinarriak, metodoak, historia, ondorioak eta helburua aztertzen ditu. Azpizatiketa asko zientziaren adar espezifikoei dagozkie. Adibidez, biologiaren filosofiak gai metafisiko, epistemologiko eta etikoei buruz dihardu bereziki, zientzia biomedikoetan eta bizitzaren zientzietan.

### Filosofia politikoa 
[eskuinera|thumb|[Thomas Hobbes, 1651ko *Leviathan* liburuagatik ezaguna, gizarte-kontratuaren teoriaren formulazio eragingarria azaldu zuen.]]

Filosofia politikoa gobernua eta gizabanakoek (edo familiek eta klanek) komunitateekin duten harremana aztertzea da, estatua barne. Justizia, zuzenbidea, jabetza eta herritarren eskubide eta betebeharrei buruzko galderak biltzen ditu. Filosofia politikoa, etika eta estetika tradizioz lotutako gaiak dira, balioaren teoriaren alderdi orokorraren pean, alderdi arauemaile edo ebaluatzaile bat biltzen baitute.

### Erlijioaren filosofia 
Tradizioz, erlijio-kontuak ez ziren filosofiatik bertatik bereizitako eremu gisa ikusten, eta eremu bereizi baten ideia XIX. mendean baino ez zen sortu.

Galderek barne hartzen dituzte Jainkoaren existentzia, arrazoiaren eta fedearen arteko erlazioa, epistemologia erlijiosoari buruzko gaiak, erlijioaren eta zientziaren arteko harremana, esperientzia erlijiosoak nola interpretatu, geroko bizitza bat izateko aukerari buruzko galderak, hizkuntza erlijiosoaren arazoa eta arimak izatea eta aniztasun erlijiosoari eta aniztasunari emandako erantzunak.

### Metafilosofia 
Metafilosofiak filosofiaren helburuak, mugak eta metodoak aztertzen ditu. Eztabaidatzen da ea metafilosofia filosofiaren aurretik datorren gaia den edo filosofiaren parte den.

## Emakumeak filosofian 
Gizonek eskuarki diskurtso filosofikoa menperatu duten arren, emakume filosofoek historian zehar parte hartu dute diziplinan. Historian zehar emakume filosofoen zerrenda izugarria da. Antzinako adibideak Hiparkia (K.a. 325 inguruan aktibo) eta Arete Zirenekoa dira. Emakume filosofo batzuk Erdi Aroan eta aro modernoan onartuak izan ziren, baina bakar bat ere ez zen mendebaldeko kanonaren parte izatera iritsi XX. eta XXI. mendeak arte. Gaur egun G.E.M. Anscombe, Hannah Arendt, bell hooks, Simone de Beauvoir, Simone Weil, Helen Longino, Donna Haraway edo Susanne Langer unibertsitate gehienetako kanonean sartzen dira.

XIX. mendearen hasieran, Erresuma Batuko eta Estatu Batuetako fakultate eta unibertsitate batzuk emakumeak onartzen hasi ziren, eta horrek akademiko gehiago sortu zituen. Hala ere, AEBetako Hezkuntza Sailaren 1990eko hamarkadako txostenek adierazten dutenez, emakume gutxik amaitu zuten filosofia ikasten, eta hori da giza zientzien arloan emakumeen eta gizonen proportzio txikiena duen eremuetako bat: ikerketa batzuen arabera, filosofiako irakasleen %17tik %30era bitarte emakumeak dira.

XXI. mendeko filosofo nabarmenen artean, Judith Butler, Gayatri Chakravorty Spivak, Martha Nussbaum, Onora O'Neill eta Nancy Fraser daude.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*Aizpuru, Alaitz (koord.) (2012): *Euskal Herriko pentsamenduaren gida*, Bilbo, UEU. 
*Apodaka, Eduardo (2024): *Subjektuaren zainak eta adarrak*, Bilbo, UEU. 
*Arrieta, Agustin (2002): *Zertaz dihardu filosofiak?*, Donostia, Jakin 
*Arrieta, Agustin (koord.) (2008): *Filosofiaren historia*, Donostia, Elkar. 
*Azurmendi, Haritz, Garmendia, Alba eta Mentxakatorre, Jon (argtz.) (2024): *Euskal pentsamenduaren garabideak*, Bilbo, UEU. 
*Azurmendi, Joxe (1997): *Gizakiaren filosofia ilustratutik antropologia filosofikora*, Donostia, Jakin. 
*Azurmendi, Joxe (argk.) (2004): *Filosofiako gida*, Bilbo, UEU. 
*Azurmendi, Joxe (2020): *Pentsamenduaren historia Euskal Herrian*, Leioa/Andoain, EHU/Jakin. 
*Baztarrika, Patxi (et al.) (1992): *Zer da zientzia teoria delako hori?*, Bilbo, EHU 
* Bengoetxea, Juan Bautista (2000): *Filosofia eta zientzia. Vienako zirkulua*, Donostia, Jakin 
* Bengoetxea, Juan Bautista (2003): *Dogmak zientzian? Feyerabend, Kuhn, Popper*, Donostia, Jakin 
* Eizagirre, Xabier (1998): *Zientzi razionaltasun berriranzko urratsak: Popper ala Khun?*, Bilbo, EHU 
* Iturriotz, Ander (2007): *Lehen filosofia Heladen*, Donostia, Jakin. 
* Jimenez, Jon eta Olariaga, Andoni (2009): *Modernitatearen auziaz*, Donostia, Jakin 
* Olariaga, Andoni (2019): *Erlatibismoaren egiak*, Bilbo, UEU. 

## Ikus, gainera 
* Zerrenda:Filosofoak

## Kanpo estekak 
**Filosofiako gida* doako edizioa UEUren webgunean.
**Pentsamenduaren klasikoak* bilduma EHUren webgunean.