Hernani

**Hernani** Gipuzkoako ipar-ekialdeko udalerri bat da, Donostialdea eskualdekoa. Haren barruan dagoen Buruntzaldeko jendetsuena da,  biztanle baitzituen . urtean. Sagardoaren inguruko jarduerak herriko ekonomia jarduera nagusietakoak dira.

## Geografia 
Gipuzkoako ipar-ekialdeko udalerri bat da, Donostiatik bederatzi kilometro hegoaldera kokatua. 39,81&nbsp;kilometro koadro ditu. Urumea ibaia herriko ardatz hidrografikoa da. Iparretik hegora zeharkatzen du eta horretara isurtzen dituzte urak inguruko beste errekastoek. Hernaniko hirigunea Santa Barbara mendiaren magalean dago (Kultura Ondasun gisa Monumentu Multzo izendatua da), eta handik begiratuta, Urumea ibarraren alderdi handi bat ikus daiteke. Menditsua eta malkartsua da, sakonune sublitoral batean kokatua. Inguruko mendietan (Akola, Igorin, Urdaburu, Oindi eta abar) historiaurreko arrasto megalitiko ugari dago: Akolako lepoko trikuharriak, Igoringo lepokoak, Oindi-Mandoegiko jentilbaratzak, Mulisko gainekoak, Etzelakoak eta beste hainbat.

### Mugakideak 
Mugakide ditu Donostia, Astigarraga, Arano (Nafarroa Garaia), Lasarte-Oria, Urnieta, Elduain eta Errenteria.

### Auzoak 
* Antziola: auzo hori Hernaniko herri sarearen parte da. Hiria 1950etik 1970era bitartean hazi zen urteetan sortu zen. 1980an hasi ziren desagertzen auzoa bitan banatzen zuten industriak, gaur egun Antziola Berri izenaz ezagutzen den zatia osatzen dutenak. Hernanitik atera eta ospitaleetara doan errepidearen ondoko auzoa da, heriotzaren aldapa deiturikotik. 1.300 bizilagun baino gehiago ditu.
* Etxeberri: auzo horretako blokeak 70eko hamarkadan eraikitako etxebizitzak dira. La Florida auzoaren ondoan dago eta ia 800 pertsona bizi dira bertan.
* Karabel: herriaren behealdean dago, Errugbi zelaia (Landare) eta futbol zelaia (Zubipe) dauden tokian. Ibaia auzotik pasatzen denez, Karabel behin baino gehiagotan urez bete da, eta gertakaririk larriena 1985ean gertatu zen, Bizkaia osoan eta Gipuzkoan uholdea izan zenean.
* Portua: Urumea ibaiaren ezkerraldean eta Hernaniko Alde Zaharraren hegoaldean dagoen auzoa. Desagertutako portu zahar baten kokalekuari zor dio izena. Trenbideak Elizatxo auzotik bereizten du. 250 bizilagun inguru ditu.
* Elizatxo: bertan dagoen ermitari zor zaio. Duela urte batzuk oso auzo txikia zen, baina urteak joan ahala hazi egin da. Gaur egun, Hernaniko alde zaharraren eta El Puerto-Portu auzotik bereizten duten trenbidearen artean dago. 500 bat bizilagun ditu.
* Akarregi: Urumea ibaiaren eskuinaldean dagoen eremu lauak Hernaniko hirigunetik Astigarragako Ergobia auzoraino hartzen duen izena da. Ibaiondo bezalako industria-pabiloiek (Orbegozoko altzairutegia zegoen han garai batean) okupatzen dute eremu hori, baina badira beste etxe batzuk ere, gutxi gorabehera lerrokatuak errepide zaharrean, 100 pertsona baino gehixeago bizi baitira han, eta bi sagardotegi tradizional.
* Sagastialde: La Florida auzotik gertu dagoen auzoa da, eta bertan San Jose eliza dago.
* Latsunbe: hirigune historikoaren eta Sorgintxulo auzoaren arteko auzoa. Antzina, hainbat baserri, erreka eta garbitegi bat zeuden bertan. Lehen "Las Villas auzoa" deitzen zen, xx. mendean bideak eraiki eta izen hori eman baitzioten garai batean. 1980an Latsunberen izena aldatu zen. Berriki eraiki diren etxebizitza blokeen ondorioz, auzo berri bat sortu da eremu berean (Latsunbe berri).
* Ereñozu: hirigunetik 6,5 km-ra dago, Hernani eta Goizueta lotzen dituen errepidean, 400 biztanle baino gehiagorekin; Ereñozu Hernaniko auzoetako bat da, nortasun eta itxura sendoenetakoa duena.
* Galarreta: alde zaharretik kilometro batera, Galarreta aldea, Jauregi eta Antziola auzoen zati bat, erreferentzia bihurtzen da Hernanirako, bertan baitago Aieteko (Donostia) Miramongo Parke Teknologikoaren zati bat, non helbideratzen baita Orono-Ideo enpresa kooperatiboa.
* Karobieta: Elkano kalearen, Latsunbe auzoaren eta Marieluts auzoaren artean dago. Eremu ezagunenak Atxegindegiko plaza estalia eta Langile ikastola dira. Gaur egungo Urbieta kalean, Latsunbetik bereizten duen kalean, Donostiara iristen zen tranbia bat ibili zen XX. mendearen zati handi batean. Eremu horretan bertan, Carrero izeneko ehun-enpresa bat jarri zen, 80ko hamarkadan desagertutakoa, eremuaren hirigintza handitzeko, baina jarduerarik gabe 70eko hamarkadaren hasieratik.
* Lizeaga: hirigunearen eta Santa Barbara eta Elizatxo auzoen artean dagoen auzoa. Historikoki, herriko harresietatik hegoalderantz irteteko bidea izan zen.

## Historia 
[thumb|ezkerrera|250px|[San Joan Bataiatzailearen eliza (Hernani)|San Joan eliza eta Udaletxea Gudarien plazan]]

Goi Erdi Aroan zehar, gero Gipuzkoa izenaz ezagutzen den lurraldea bailaraz osatuta zegoen. Urumea eta Oria ibaien artean kokatua, Hernani bailara horietariko bat zen eta egungo Donostia, Urnieta, Hernani, Lasarte-Oria, Usurbil eta Orio bere baitan hartzen zituen.

Hernaniko bailararen lehenengo aipamena bi dokumentutan ageri da:

* Fernan Gonzalezek Donemiliagako Monasterioaren alde emandako botoen agirian (938ko data darama baina data hori okerra da, berez  XIII. mendekoa baita).
* Nafarroako Erresumako Antso III.a Gartzeitz Nagusiak Leireko San Salbatore monasterioari «*in finibus Ernani ad litus maris*» delako tokian zegoen San Sebastian Monasterioa emateko dokumentuan.

Hiribildu titulua, nahiz eta agiri bidez ezin frogatu, XIII. mendearen erdi aldean eman zitzaiola pentsatzen da, Alfontso X.a Jakituna erregeak hiriak sortzeko ezarri zuen politikaren barruan.

Hernaniri buruz udalaren artxiboan jasota dagoen aipamen historikorik zaharrena XV. mendekoa da. Ordurako hiribildu titulua jasoa zuen, eta Donostiako eta Hernaniko kontzejuek Urumea ibarreko mendien erabilpen, gozamendu eta aprobetxamendurako 1379. urtean izenpetutako adiskidetasun-agiri batean agertzen da.

thumb|ezkerrera|250px|Hernaniko erdigunea.

Ezagutzen diren lehen udal ordenantzak 1542koak dira, 1512an desagertu zirenen kopia. Azken urte horretan nafar-frantses armada herrian sartu eta suntsitu egin zuten berriz ere. Lehenagotik ere gertatu ziren horrelako suntsiketak, Erdi Aroan esaterako, ahaide nagusien edo bandoen arteko gerrateetan, eta geroago ere bai, XVII eta XVIII. mendeetan, XIX. mendeko Karlistadetan eta 1936ko Espainiako Gerra Zibilean, azken horretan herria Hernaniko fusilamendu latzen lekuko izan zen.

Hernaniko hirigune historikoa Urumea ibaiaren gaineko muino txiki batean dago. Forma obalatuko gune hori harresiz inguratuta zegoen eta sarbide bat baino gehiago zituen (gaur egun bakarra gelditzen da, Felipe Sagarna "Zapa" kalean). Hasiera hartan luzetarako bi kale zituen (gaur egungo Kale Nagusia eta Andrekale  lehen Kardaberaz edo Urumea kalea zena) eta bi kale horiek beste batek gurutzatzen zituen (gaur egun Nafar kalea eta Felipe Sagarna "Zapa kalea"). Luzetarako bi kaleen tartean patio luzexka zegoen, bi kaleetako eraikinen tartean.

Hirigune zaharra honako gunea baino ez zen: Ezkiaga pasealekua, Atzieta kalea, Plaza Berria eta Gudarien plaza. Gune horietan eta gaur egungo Agustinatarren Komentuko sarbidean aurkitu dira aztarnarik zaharrenak. Kale Nagusia eta Kardaberaz kalea geroago luzatu ziren, baina XVI. mendeko planoak forma obalatua du, bi kaleak luzatuta dauden seinale.

1614. urtean Urnietak eta 1986. urtean ordura arte auzo zen Lasartek Hernanitik banandu egin ziren Urnieta eta Lasarte-Oria udalerriak egiteko.

[800px|thumb|erdian|Hernaniko ikuspegi panoramikoa. [Santa Barbara gotorlekua eta baseliza (Hernani)|Santa Barbara gotorlekutik hartutako irudia.]]

## Ekonomia 
Lehen sektoreak Donostiako beharrak asetzen ditu (barazkiak, esnea eta haragia). Industria (metalurgia, papergintza, industria kimikoa, elikagai-industria) da udalerriko ekonomi jarduera nagusia. Sagardotegi ugari dago; zerbitzu eta garriobide-gunea ere bada.

2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak: lehen sektorea, BEGaren % 0,3; bigarren sektorea, % 52,6; hirugarren sektorea, % 40,4; eraikuntza, % 6,7.

## Euskara 
[thumb|Hernaniko Valentina Ugalderen testigantza, eskolan gaztelaniaz egin behar izanaren ingurukoa. [Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.]]
Hernaniko euskara gipuzkeraren aldaera da: zehatzago, erdiguneko gipuzkeraren parte den Beterriko euskara da. Koldo Zuazoren arabera, Beterri izan da euskalkiaren bihotza, hots, Iruñea eta Gipuzkoako itsasbazterra lotzen duen ardatz zatia. Aspaldiko ardatza da, eta haren aldamenetan sortu eta indartu ziren zenbait hirigune. Ardatz horren indarra inguruetara zabaldu zen, eta zabaldutako gaien artean hizkera ere dago.

Soziolinguistikoki, EUSTATen datuen arabera, 2021ean euskaldunak %70 ziren. Datu horiekin, Hernanik lehen aldiz bete zituen Udalerri Euskaldunen Mankomunitatean sartzeko baldintzak, eta udal osoko bilkuran erabaki zuen Hernaniko Udalak UEMAko kide izatea, 2022ko azaroaren 29an. Horrela, UEMAren batzar nagusiak eskaera onartuta, 2022ko abenduaz geroztik UEMAko kide da Hernani.
* Liburutegia
* Artxiboa

### Kirola 
* Kiroldegia
* Kanpo igerilekua
* Futbol zelaia
* Errugbi zelaia
* Atletismo pista
* Ur pabiloia
* Pilotalekuak: Harriatxukoa, Elizatxokoa, Ezkiagakoa, Etxeberrikoa, Ereñotzukoa, kiroldegiko handia eta txikia, Pikoagakoa eta Latxunbe Berri.

thumb|474x474px|Andre kalea

### Hezkuntza 
* Udal euskaltegia
* Haur eskola
* Elizatxo ikastola
* Langile ikastola
* Txirrita eskola
* Urumea ikastola
* Inmakulada ikastetxea
* Hernani BHI
* Helduen hezkuntza
* Hernaniko Lanbide Heziketa
* Musika eskola
* Gaztelekua

## Kultura eta kirola 
### Hedabideak 
* Hernaniko kronika, euskaraz egunero argitaratzen den egunkari bakarra.
* Molotoff Irratia, Hernaniko irrati librea.

### Jaiak 
Herriko jaiak San Joanetan izaten dira, ekainaren 23tik 27ra, eta jaietan egiten diren ospakizunen artean, *Azeri-dantza* nabari da (inauterietan ere egiten da). Urtean zehar, beste hainbat ospakizun eta ekitaldi kultural ere egiten dira.
thumb|457x457px|Kale Nagusia

Bi urtean behin, Hernaniko Gazte Olinpiadak ospatzen dira.

### Kirol Elkarteak 
*Hernani Kirol Kluba (futbola)
*Hernani Rugby Elkartea
*Hernani Arraun Elkartea
*Mendiriz Mendi Elkartea
*CD Hernani (Atletismoa)
*Hernani Eskubaloi Taldea
*Hernani Gimnastika Erritmoko Elkartea
* Hernani Kirol Elkartea Irristaketa

thumb|498x498px|Kale Nagusia

### Kultur Elkarteak 
* Kronika
* Dobera Euskara Elkartea
* Musika-banda
* Ttarla Dantza Taldea
* San Joan Konpartsa
* Abesbatzak
**Kantuz abesbatza
** Goiz Eguzki abesbatza
**Ozenki abesbatza

### Kultur Ekimenak 
* Euskara Ari Du
* Gazte Olinpiadak
* Kalez Kale kantari
* Erromeriak

### Sagardotegien gida 
Hernaniko sagardotegien gida

## Ondasun nabarmenak 
[thumb|483x483px|Hernaniko [Chillida-Leku|Chillida-Leku museoa.]]
* Igoin-Arkolako Estazio Megalitikoa
*Udaletxea. 1899ko eraikina.
*Hirira sartzeko arkua. XVI. mendekoa.
* San Agustin komentua
* Santa Barbara gotorlekua eta baseliza
* Chillida-Leku museoa
* Jentilen dorrea

## Hernaniar ospetsuak 
*[thumb|Hernaniko paisaia. ([Darío de Regoyos|Dario de Regoyos, 1900)]]Juan Urbieta (?-1553), Paviako Gudan Frantzisko I Frantziako Erregea atxilotu zuen 1525. urtean.
* Gonzalo Perkaiztegi (XVI. mendea), artoaren laborantza Euskal Herrira ekarri zuen.
* Agustin Kardaberaz (1703-1770), idazlea.
* Agustin Pascual Iturriaga (1778-1851), apaiza, pedagogoa eta idazlea.
* *Txirrita* (1860-1936), bertsolaria.
* Juan Migel Orkolaga (1863-1914), apaiza eta meteorologoa. Igeldoko behatoki meteorologikoa fundatu zuen, eta meteorologiako aurrendari izan zen.
* Alfonso del Valle de Lersundi (1875-1944), meatze-ingeniaria eta historialaria. Afrikako Rifeko meatzeez gain, Nafarroa Garaiko potasak ere aurkitu zituen.
* Isidro Ansorena (1892-1975), txistularia.
* Jose Gartzia Goldaraz (1893-1973), Valladolideko artzapezpiku izandakoa.
* Florentino Goikoetxea (1898-1980), kontrabandista. Bigarren Mundu Gerran, aliatuen alde borrokatu zen Comète sarearen barruan.
* Gabriel Zelaia (1911-1991), idazlea.
* Bernardino Pérez Elizaran (1925-2002), futbolaria eta Valentzia futbol taldeko prestatzailea.
* Jose Maria Setien (1928-2018), Erromatar Eliza Katolikoko apaiza, 2000ko hamarkadan Donostiako gotzain izana.
* Cesareo Gabarain (1936-1991), apaiza eta musikagilea.
* Angel Olaran (1938-), Wukron (Etiopia) lan egiten duen aita zuria.
* Martin Zabaleta (1949-), mendigoizalea.
* Julen Madina (1951-2016), Iruñeko entzierroetako lasterkaria eta ETB2ko *El conquistador del fin del mundo* saioko kolaboratzailea.
* Joseba Pagazaurtundua (1957-2003), Andoaingo Udaltzaingoaren burua zela ETAk hila.
* Maite Pagazaurtundua (1965-), Batasuna, Aurrerapena eta Demokraziaren eurodiputatua.
* Joxan Goikoetxea (1967-), musikaria eta soinu-jotzailea.
* Andoni Tolosa "Morau" (1963-), poeta eta abeslaria.
* Olatz Zugasti (1965-), abeslari eta harpa jotzailea.
* Maialen Lujanbio (1976-), bertsolaria.
* Xabi Solano (1978-), musikaria.
* Ainhoa Larrañaga (2000-), aktore eta abeslaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hernaniko Udalaren webgunea 
* Hernaniko ondarea
* Hernaniko sagardotegien gida 
*Hernaniko albisteak Kronikan