Orue Txaleteko Emakumeen Kartzela

**Orue Txaleta** edo Orue Jauregia 1937 eta 1942 urte artean Emakumeei zuzendutako espetxe frankista izan zen. Larrinagako espetxearen masifikazioa arintzeko egokitua, 16 eta 86 urte arteko 3.000 emakume inguru igaro ziren espetxetik.

## Aurrekariak 
1937ko ekainaren 19an frankistek Bilbo hartu zuten, uztailaren 20an gerra egoera ezarri eta 1936ko uztailaren 18tik egindako "delitu" guztiak aztertu ziren larrialdiz, Bizkaiko errepresio sozial eta politikoa gorpuztuz. Sei hilabeteren buruan 15.000 kasu ikusi zituzten epaileek, mila pertsona atxilotu eta gerra kontseiluak egin zizkieten. 1937ko ekainean Bilboko Probintzi Kartzela edo Larrinaga espetxea jendez lepo zegoen eta bestelako eraikinak egokitu ziren (Karmelo eskola, Iturribideko Tabakalera, Eskolapioen eskola eta Deustoko kontzentrazio-esparrua). Emakumeen kasuan Orueko Txaletera eraman zituzten, egungo Zabalbide kalean, Santutxu auzoan (aurretik Santa Clara kalea zen, Begoñaren parte) Larrinagako espetxetik 400 bat metrora.

## Historia 
Orue Txaleta, Juan E. Orue gizon kristau eta karlistaren etxea zen eta bere landetan txakolia ekoizten zen, Carlos Orue, Begoñako alkatea izandakoa, bere semea zen. Gerra garaian Euzkadiko Gobernuak konfiskatu zuen haurrei ostatu emateko, erabilpen hori izan zuen ez da baieztatu. Monica Calvo Ortizen arabera, lehenengo presoaren erregistroa 1937ko azaroaren data du, beraz espetxea data horren inguruan zabaldu zela uste da.

### Presoak 
Preso gehienak etxeko andreak, jostunak eta nekazariak ziren. Emakumeen gehiengoa bizkaitarra bazen ere, Madril, Malaga, Gaztela eta Leon eta Kantabriakoak ere baziren. Batzuk Bizkaiko beste espetxeetatik eraman zituzten Oruera, hala nola, Saturraran,  Algortako Adoratrizeetatik, Balmaseda, Burgos eta Gasteizko espetxeetatik, gehiengoa ordea kalean hartu zituzten eta ondoren berriro askatu edo Saturraranera bidali zituzten. Angelita Perezen testigantzaren arabera, jostun-gelan hainbat lan egiten zituzten: labores primorosas de aguja y crochet, juguetes caprichosos, estuches y pitilleras de papel, cinturones, bolsas, zapatillas, flores de papel y seda y, sobre todo, profusión de muñecas lindísimas.

## Espetxearen itxiera 
Espetxearen itxiera 1942eko otsailean eman zen, eta bertan zeunden azken emakumeak Larrinagako espetxera eraman zituzten. Kale horietan kokatu zen Karmelo ikastolaren zati bat 1978tik 2014ra arte, Orue jauregian egon zen tokian bertan, gutxi gora behera. Toki horretan lan handia egin zuen Ponpeu Fabrak katalana berreskuratzeko, eta, kasualitatez edo, toki horrexetan lan aitzindaria egin zuen Karmelo ikastolak euskara berreskuratzeko.

## Aitortzak 
* 2022an Bilboko Udalak omenaldi bat eskaini zien preso egondakoei plaka bat ezarri eta loreak eskeinita.
* Ondorengo urteetan, azaroan, Frankismoak Bilboko kartzeletan errepresaliatutako emakumeen omenez, ekitaldia antolatzen dute hainbat elkarte memorialistak, erakunde politikok eta Santutxu auzoko elkartek.

## Bibliografia 
* Badiola Ariztimuño, Ascensión (2015). La represión franquista en el País Vasco. Cárceles, campos de concentración y batallones de trabajadores en el comienzo de la posguerra.   
* Calvo Ortiz, Mónica eta Fernández Rincón, Javier (2016). *“Orue”, la prisión habilitada para mujeres. De la represión al olvido.*   
* Calvo Ortiz, Mónica (2020). *Represión penal de las mujeres de Bizkaia: Prisión Provincial de Bilbao y Chalet Orue  (1937-1942).*   
* Pérez Embeita, Antonio; Onandia Martínez, Aritz eta Penche González, Jon (2023). *Mujer y represión franquista* *en Bilbao: el chalet Orue.* Huarte de San Juan. Geografía e HiStoria, 30, (69-92)*.*   

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Durangoko Emakumeen Kartzela
* Zornotzako Emakumeen Kartzela
* Saturrarango Emakumeen Kartzela
* Ventasko emakumeen kartzela
* Les Corts emakumeen kartzela
* Malagako emakumeen kartzela zaharra
* Segoviako kartzela zaharra
* La Galera kartzela
* Can Salesko espetxea

## Kanpo estekak 
* Kasilde Aginaga Barinagarrementeriaren testigantza (Ahotsak)
* Victoria Zarate Zurita