open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Netha Hussain

**Netha Hussain** (, []; Kunnamangalam, Kerala, 1990eko ekainaren 11) indiar mediku eta wikilaria da, Wikipedian koronabirusaren jatorriari buruzko informazio okerra zabaltzeari aurre egiteagatik ezaguna.

## Bizitza 
Hussain 1990eko ekainaren 11n jaio zen Kunnamangalamen, Kerala estatuan.

2010ean hasi zen Wikipedia editatzen, Kozhikodeko Medikuntza Fakultateko lehen mailako ikaslea zela oraindik. 2020an, Neurozientzia Klinikoan doktoregoa lortu zuen Göteborgeko Unibertsitatean.

2020an, COVID-19 pandemiarekin lotutako artikuluak sortzen eta zuzentzen hasi zen Wikipediaren ingelesezko, malabarerazko eta suedierazko edizioetan. COVID-19ari buruzko ia 30 artikulu idatzi ditu Wikipedian, besteak beste, COVID-19aren aurkako metodo frogatu gabekoen zerrenda, pandemiari buruzko informazio okerra Interneten zabaltzea saihesteko helburuarekin.

## Sariak 
2020an, Hussainek Women in Open Source Academic Award jaso zuen, Wikipedian ezagutza eta informazio medikoa zabaltzeko eta partekatzeko egindako ekarpenengatik. Urte berean, Nazio Batuen Erakundearen aipamen berezia jaso zuen erakunde horren Twitter kontu ofizialaren bidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sunkist Growers

**Sunkist Growers, Incorporated**, 1909an Sunkist izenarekin sortua, Kaliforniako eta Arizonako 1.000 kide baino gehiagok osatzen duten zitriko-ekoizleen kooperatiba bat da, egoitza Valencian (Kalifornia) duena. Estatu Batuetako eta Kanadako 31 bulego eta Ipar Amerikatik kanpo lau bulegoekin, 1991n, 956 milioi dolarreko salmentak izan zituen. Estatu Batuetako produktu freskoen bidalketa-enpresa handiena da, munduko zitrikoen prozesatze eta merkaturatze-eragiketa dibertsifikatuena, eta Kaliforniako lur-jabe handienetako bat.

## Erreferentziak
Asra Nomani

**Asra Quratulain Nomani** (Mumbai, 1965eko ekainaren 7a) indiar-estatubatuar kazetari eta idazlea da. Indian jaio zen guraso musulmanen familian.

## Biografia 
AEBetan West Virginia University eta American University delakoetan lortu ditu tituluak eta, ondoren, The Wall Street Journal-eko korrespontsal gisa lan egin zuen Daniel Pearl lankidearekin Pakistanen irailaren 11tik aurrera. Pearl terrorista islamistek bahitu eta hil zuten, ikerketa lan batean ari ziren bitartean. Geroago, Nomani Pearl Project-eko zuzendarikidea izan zen, Pearlen hilketa ikertu duen ikerketa-erreportaje proiektu bateko zuzendarikidea.

Feminismo islamikoaren defendatzailetzat eta islamismoaren kontrakotzat jo du bere burua Nomanik. Hezkuntza alorrean arrazaren teoria kritikoen aurka agertu da, eta "ideologia zatitzailetzat" jo du. Woke ideologia delakoaren kontrako gisa ere agertu da.

Nomaniren argitalpen nabarmen batzuk, honako liburuak:

* *Standing Alone: An* ''American Woman's Fight for the Soul of Islam.*
* *Tantrika: Travelling the Road of Divine Love.* 
* *Woke Army*, *he Red-Green Alliance that is Destroying America's Freedom.'' 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Malvika Iyer

**Malvika Iyer** (Kumbakonam, Tamil Nadu, 1989ko otsailaren 18a) indiar gizarte-langilea eta pertsona desgaituen eskubideen aldeko aktibista da. Horrez gain, modeloa ere bada eta moda eskuragarria aurkezten du. Nerabea zela, bi eskuak galdu zituen granada bat aurkitu zuenean. 2017an gizarte-langintzako doktoregoa lortu zuen Madrasko Gizarte Langintzako Eskolan. 

## Bizitza 
Iyer 1989ko otsailaren 18an jaio zen Kumbakonamen, Tamil Nadun, eta B. Krishnan eta Hema Krishnanen alaba da. 2002ko maiatzaren 26an, 13 urte zituela, Iyerrek bi eskuak galdu zituen Bikanerko bere etxean eskuetan lehertu zitzaion granada bat hartu zuenean. Hanketan ere lesio larriak izan zituen, hainbat haustura, nerbio-paralisia eta hipoestesia barne.

IEskolan graduatu ondoren, New Delhira joan zen bizitzera, non ekonomia ikasi zuen Delhiko St. Stephen's Collegen, eta ondoren Gizarte Lagintzako masterra egin zuen Delhiko Gizarte Langintzako Eskolan. Bere doktore-tesia desgaitasuna duten pertsonen estigmatizazioari buruzkoa zen.

2013an Indiako Inklusio Gailurrean parte hartu zuen. 

Moda eskuragarriaren aldekoa izanik, NIFT eta Ability Foundationen ikuskizunean parte hartu zuen Chennain, non desgaitasuna duten pertsonentzako jantzi funtzionalak diseinatzearen beharra azpimarratu zuen.

Nazio Batuen Erakundearen Gazteen Garapenerako Agentzia Arteko Sareko Gazteria eta Genero Berdintasunari buruzko Lantaldean sartu zen, eta 2017ko martxoan Nazio Batuen Erakundearen New Yorkeko egoitzan hitzaldi bat ematera gonbidatu zuten.

2017ko urrian, Munduko Ekonomia Foroaren Indiako Ekonomia Goi Bileran parte hartu zuen New Delhiko Taj Palace hotelean.

## Sariak eta errekonozimenduak 
* 2015: hamarkadako 100 aldaketa-eragile eta albiste-sortzaileetako bat, *Deccan Chronicle* egunkariaren arabera

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marcelo Caetano

**Marcelo Caetano** (Belo Horizonte, 1982) brasildar zinema zuzendari, gidoilari eta ekoizlea da. *Corpo Elétrico* eta *Baby* filmengatik da ezaguna.

## Biografia 
Marcelo Caetano Gizarte-zientzietan lizentziatua da Sao Pauloko Unibertsitatean. 2004an Belo Horizontetik São Paulora joan zen bizitzera eta han ikus-entzunezkoen industrian hasi zen lanean. 

2017an bere lehen film luzea sinatu zuen: *Corpo Eletrico*, Rotterdameko Nazioarteko Zinemaldian estreinatu zena.

2024an, Marcelo Caetanok bere bigarren film luzea egin zuen: *Baby*, Cannesko Zinemaldiko Kritikaren Astean estreinatu zena, aktore berri onenaren saria jaso zuelarik Ricardo Teodoro aktoreak. Donostiako 2024ko Zinemaldian LGTB gaiko eta Latinoamerikako lanak sartitze dituen Sebastiane Latino saria jaso zuen *Baby*-rekin.

2025ean, Canneseko 78. Zinemaldiko Queer Palm LGTB sariko epaimahaiko kide izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Poznańgo udaletxea

**Poznańgo udaletxea** Poznańgo alde zaharreko Plaza Nagusian dago, eta hiriko ikurretako bat da.

## Historia
Eraikinari buruzko lehen aipamena 1310ekoa da; beraz, lehentxeago eraiki behar zen; hori bat dator sotoan dagoen dobela batekin, zeinak Przemişlid familiaren armarria irudikatzen duen, hau da, 1300 eta 1306 artean Poloniako tronuan egon zen Wenceslao II.aren erregealdiarekin.

Udal-agintarien egoitza izan zen 1939ra arte eta gaur egun museo bat dauka. Antzinako eraikin gotikoa askoz ere txikiagoa zen, bi solairu baino ez zituena eta dorrerik gabea. Hartatik, sotoa eta gurutze-gangak baino ez dira geratzen.

Gaur egungo eraikina Pizkunde estilokoa da, eta 1550 eta 1567 bitartean eraiki zuen Giovanni Battista Quadrok, Luganotik iritsi zena Silesian barrena. Jasoera horretan, eraikina handitu egin zen mendebalderantz, eta beste solairu bat gehitu zitzaion; hiru pisuko logia formako fatxadaren soluzioa Sebastiano Serlioren arkitektura tratatuetan dago inspiratua.

Dorreak hainbat suntsiketa jasan ditu; lehena, 1675ean, tximista batek eragin zuen, eta 1690ean berreraiki zen, baina berriro suntsitu zen, oraingoan, 1725ean izandako ekaitz batek.​ Poloniako arrano batez apaindutako kupula klasizista bat zuen, 1781-84ko berriztapen orokorretan muntatu zena, eta 1910 eta 1913ko urteetan eraman ziren hurrengo berriztapenetan beste solairu bat gehitu zen.

Udaletxea oso kaltetua geratu zen 1945ean Poznango guduaren ondorioz, eta kupula erori ondoren eta horrek eragindako sutearen ondoren, goiko bi solairuak kiskali ziren, nahiz eta objektu nagusiak ikaztetik salbatu ziren Joxef Joxebwiak zaindariaren esku-hartzeari esker.

1954an hasitako zaharberritzean, erantsitako azken solairua kendu egin zen, eta, 1994an, eraikinaren berritze orokorra hasi zen, eta sutean galdutakoaren antzeko kupula jarri zuten berriro.

Fitxategi:Rathaus Posen 1900.jpg|Eraikina 1900. urtean
Fitxategi:Bundesarchiv ZLA 7 Bild-0001, Posen, Rathaus.jpg|1910eko argazkia, alemaniarren menderatze garaian.
Fitxategi:Ratusz w Poznaniu J. B. Quadro.jpg|Luganoko Giovanni Battista di Quadroren eskultura, Poznaneko Plaza Nagusian.
Fitxategi:Demolished Town Hall in Poznan.jpg|Eraikinak kalte handiak jasan zituen Poznango guduan.

## Erreferentziak
Kontingentzia (eboluzioa)

Biologia ebolutiboan, **kontingentziak** deskribatzen du nola eboluzioaren emaitza leinu jakin baten historiako pasarte zehatzek eragin dezaketen.

Eboluzioa prozesu historikoa da, eta historiaren emaitzak sentiberak izan daitezke interakzioen xehetasunekiko eta haien aurreko gertaerekiko. Stephen Jay Gouldek bereziki sakondu zuen kontingentziaren ideian, batez ere 1989an argitaratu zuen *Bai bizi zoragarria* liburuan. Gouldek «bizitzaren zinta» iragan urrun bateraino birbiltzeko esperimentu mentala erabili zuen, eta argudiatu zuen historiaren aldaketa txikiek ere emaitza ebolutibo oso desberdinak ekarriko zituztela gure gaur egungo biziarekin alderatuta. Goulden esperimentu mentalak laborategian eta tokian bertan egindako esperimentu errealak inspiratu ditu, baita organismo biziak eta iraungiak esperimentu natural gisa aztertzea ere.

Ikerketa horiek aurkitu dute errepikakortasuna komuna dela eboluzioan, bereziki antzeko populazio fundatzaileen kasuetan, errepikakortasuna modu zabalean definitzen denean eta esperimentuetan ikus daitezkeen denbora-eskaletan. Aurkitu da, halaber, eboluzio konbergentea ustekabean hedatuta dagoela naturan, nahiz eta maizago gertatzen den gene eta garapen-alborapen gehiago partekatzen dituzten lotura estuko taxonen artean. Horrek adierazten du kontingentziak eta konbergentziak loturaren bat izan dezaketela. Gainera, ezaugarri bat bateratzailea izan daiteke deskribapen maila zabalago batean, eta dibergentea maila zehatzago batean, hala nola intsektuen, pterosauroen, hegaztien eta saguzarren egitura desberdina duten hegoen kasuan. Konbergentzia zein komuna den jakiteko, gehiago ikertu behar da hautatze-presio berberen pean ezaugarri batek zer maiztasunekin ez zuen eboluzionatu, bai eta ezagutzen diren organismo guztien artean behin bakarrik eboluzionatu zuten ezaugarriez ere.

Emaitza ebolutiboetan eragina duten kontingentzien adibide batzuk identifikatu dira. *E. coli*rekin egindako epe luzeko eboluzio-esperimentuan, 12 populazioetatik batek bakarrik garatu zuen zitratoan hazteko ezaugarri oso onuragarria, eta, antzinako bakterio izoztuekin egindako errepikapen esperimentalen arabera, mutazio «indartzaile» espezifikoak gertatu behar izan ziren lehenik. Okilek eta aye-ayeek zuraren kakalardo-larbak aurkitzeko eta erauzteko txoko ekologiko bera betetzen dute, baina oso bide desberdinetatik egiten dute (mokoa eta hatz luzangak, hurrenez hurren), bakoitzaren eboluzio-historiak direla eta; izan ere, hegaztiek ez dute hatzik eta primateek ez dute mokorik. Lurreko leku bakartuetako (Zeelanda Berriko, adibidez) eta desagertutako leinuetako (adibidez, Mesozoikoan hegaztiak ez ziren dinosauroak) flora eta fauna ere kontingentzia-adibide dira eboluzioan, eta emaitza desberdinak ematen dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nayanthara

**Nayanthara** (jaiotzez **Diana Mariam Kurian**, Bangalore, India, 1984ko azaroaren 18a) Indiako aktore eta zinema ekoizlea da, tamil, telugu eta malayalam filmetan egindako lanagatik ezaguna.  

## Biografia 
Diana Mariam Kurian izenarekin jaio zen 1984ko azaroaren 18an, Bangaloren, Karnatakan. Santo Tomasen kristau indiarren komunitatearen familia batekoa da. Bere aita Indiako Aire Armadako ofiziala zenez, Nayantharak Indiako hainbat tokitan ikasi zuen.

2018an *Forbes India* aldizkariak "Celebrity 100" herrialdeko ehun ospetsuenen zerrendan aurkeztu zen Hego Indiako emekumezko aktore bakarra izan zen. 2025 bitartean bost Filmfare Awards South eta zazpi SIIMA sari jaso izan ditu, bi sariketak India Hegoaldeko zinema oro har saritzen dutenak. Tamilerazko eta teluguerazko Tamil Nadu State Film Award eta Nandi sarietan garaikur bana irabazi ditu halaber .

Antzezteaz gain, Nayanthara filantropian aritu izan da eta Rowdy Pictures izeneko ekoizpen etxearen jabea da. Vignesh Shivan zinemagilearekin ezkonduta dago, eta bikoteak bi seme-alaba ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Grokipedia

thumb|Elon Musk, proiektuaren sortzailea.

**Grokipedia** lineako entziklopedia proiektu eleaniztun bat da, xAI-k administratua. 2025eko urriaren 28an, 0.1 bertsioa atera zen kontsultarako. Elon Musk xAi-ren CEOaren arabera, Grokipediaren helburua «egia da, egia osoa eta egia besterik ez. Ez gara inoiz perfektuak izango, baina, hala ere, helburu hori lortzeko borrokatuko gara».

Grokipedia, une honetan (2025eko azaroan), ingelesez eskuragarri dago soilik, 800.000 bat sarrerarekin. Haren funtzionamenduaren xehetasunak oraindik ezagutzen ez badira ere, entziklopediaren bisitariek edizioak iradoki ditzakete formulario emergente baten bidez informazio okerraren zuzenketa eskatzeko, baina Wikipediak eta wikietan oinarritutako beste entziklopedia batzuek ez bezala, ezin dute zuzenean artikulurik editatu.

Badirudi Grokipediak Wikipedia erabat imitatuko duela, logoetatik hasi eta zerbitzu osagarrietaraino; izatez, orain funtzionatzen duten bilaketek Wikipediako edukia hitzez hitz ematen dute, ez Grokipediak prestatutako ezer.

Larry Sanger Wikipediaren sortzaileetako batek iritzi positiboak adierazi zituen webgunearen jaurtiketaren karira; Jimmy Wales beste sortzaileetako bat, berriz, eszeptiko agertu zen eta zera esan zuen: «Idazteko erabiltzen ari den eredu generatiboek akats ikaragarriak egingo dituzte. Badakigu ChatGPT eta beste LLM batzuk ez direla behar bezain onak wiki sarrerak idazteko». Gainera, webgunearen neutraltasuna (0.1 bertsiotik 2025eko urriaren 28ra) zalantzan jarri dute beste iturri askok.

## Izenaren jatorria 
Hitza Marten hitz egiten den alegiazko hizkuntza batetik omen dator: zehazki, "grok" izenetik  («sakonki ulertu» esan nahi du), edo "to grok" aditzetik, fikziozko hizkuntza hartan «edan» esan nahi duena eta, hedaduraz, «sakonki ulertu», «maitatu», «horrekin bat egin», «horrekin komunikatu».

Terminoa berehala bihurtu zen zientzia fikzioaren zaleen, hippyen eta hacker informatikoen gustuko, eta geroztik Oxford English Dictionary hiztegian sartu da, besteak beste. Fikziozko martetar hizkuntza Robert A. Heinleinen *Stranger in a Strange Land* ("Kanpotarra lur arrotzean") zientzia-fikziozko eleberrirako sortu zen, 1961ean argitaratua.

## Erreakzioak 
Forbes aldizkariak nabarmentzen duenez, Wikipedia lankidetzaren bidez lan egiten duten giza autore eta editoreen lanean oinarritzen da, baina Musken alternatiba xAI-ko Grok-ek sortutako eta "egiaztatutako" artikuluek osatzen dute. Adierazten dutenez, halaber, «Grokipediako artikulu batzuek, hala nola *PlayStation 5*, *Lamborghini* edo *Advanced Micro Devices* orriek Wikipediako sarreren kopia ia hutsak dirudite».

Datuen edukiaren zati bat Muskek eta Parag Agrawal Twitterreko zuzendari exekutibo ohiak genero-trantsizioari buruz dituzten iritziekin bat datorrela ikusi da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Elon Musk hasi da Grokipedia elikatzen, eta momentuz Wikipediako edukia erakusten du literalki", *Argia*, 2025eko urriaren 09
* :Grokipediaren sarrera ofiziala.
* :Grokipediaren funtzionamenduari buruzko bideoa.
Santa Godelivaren elezaharraren maisua

**Santa Godelivaren Elezaharraren Maisua**  (nederlanderaz: *Meester van de Godelieve-Legende*  XV. mendearen azken laurdeneko Flandesko Erdi Aroko taula eta erretaulen margolari bat da. Artista anonimoa da, eta ezizen hori ematen zaio bere lan ondoen identifikatuena Santa Godelivari buruzko poliptiko bat delako, New Yorken gordea 21. mendean. Autoreari egotzitako lan bat Euskal Herrian dago, Gesaltzako parrokian egon zen mendeetan, eta 21. mendean Gasteizen dago, Arabako Elizbarrutiko Arte Sakratuaren Museoan. 

Maisuaren estiloa beste margolari garaikide batzuen antzekoa bada ere, hala nola Brujasko Ursularen Elezaharraren Maisuaren antzekoa, artelanetan aldea ikus daiteke, eta Maisua honen estilo indibiduala zertxobait lauagoa eta garatugabeagoa dela esan dute adituek. 

## Lanak 
* *Santa Godelivaren elezaharra*, Metropolitan Museum of Art, New York.

* *Erosta* (Van der Straeten triptikoa) Onze-Lieve-Vrouwekerk, Brujas.
* *Nekaldiaren edo Gurutziltzaketaren triptikoa* (Mirafloresko kartusia), Burgos.
* *Done Jakueren bizitza eta mirariak*. Indianapolisko Arte Museoa .
* *Gesaltzako triptikoa*. Arabako Elizbarrutiko Arte Sakratuaren Museoa.

Fitxategi:The Life and Miracles of Saint Godelieve MET DT215150.jpg|New York-eko METeko lana (detailea), maisuari izena eman diona.
Fitxategi:Santa godeliva gasteiz.jpg|Gesaltzako triptikoa.
Fitxategi:Miracles of Santiago - Indianapolis Museum of Art - DSC00725.JPG|Done Jakueren mirariak (Indianapolis).
Fitxategi:LaCartujaDeMiraflores20121007172029P1160819.jpg|Mirafloresko kartusiako triptikoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trupti Desai

**Trupti Desai** (Nipani, 1985eko abenduaren 12a) gizarte-langile eta ekintzaile indiarra da, *Bhumata Brigada & Bhumata* Fundazioaren sortzailea. Pune oinarri duen erakunde honek emakumeak *Shani Shingnapur* Tenplua, *Haji Ali Dargah* Tenplua, *Mahalshakmi* Tenplua, *Trimesbakhal Sharhal* tenplua, guztiak Maharashtra estatuan, eta Keralako *Sabarimela* bezalako leku erlijiosoetan sartzea ahalbidetu zuen. 2012an, Indiako Kongresu Nazionalerako hautagaia izan zen Pune udalerrian.

## Biografia, 
Desai Nipani Talukan jaio zen, Karnataka estatuan, 1985eko abenduaren 12an. Aitak familia utzi zuen eta ashram batera joan zen bizitzera; amak beste bi anaiekin batera hazi zuen. Etxeko zientziak ikasi zituen *Shreemati Nathibai Damodar Thackersey* (SNDT) Emakumeen Unibertsitateko Pune campusean, baina bertan behera utzi zuen lehen urtea igaro ondoren, familia arazoak tarteko.

2003an, Desai gizarte-langilea zen *Krantibeer Jhopdi Vikas Sangh* elkartean, errehabilitazio-programetan. *Bhumata Brigada* sortu zuen 2010ean eta ordutik kide kopurua 5000ra igo du 2016an. 2011n, "Indiako Ustelkeriaren Aurkako Mugimenduan" ere parte hartu zuen. 2012ko hauteskundeetan parte hartu zuen, Balaji Nagar auzoko Pune Udal Korporaziorako, Indiako Kongresu Nazionaleko kide gisa, baina galdu egin zuen. Desai 2006tik dago ezkonduta eta seme bat du.*Trimbakeshwar Shiva* Tenpluaren barruko santutegira ere sartu zen Nashik-etik gertu, non poliziak modu baketsuan eskoltatu zuen, baina bakarrik arropa bustiarekin, tenpluak gizonei uzten dienaren antzera.  

2016ko apirilean, *Haji Ali Dargah* Mumbain sartzen saiatu zen; hala ere, haserre zegoen jendetza batek porrota eragin zion. Desaik adierazi zuen heriotza-mehatxua jaso zuela berriro santutegi islamiarreko dargah-a sartzen saiatuz gero. 2016ko maiatzean, bigarren saiakera bat egin eta meskitara sartu zen segurtasun zorrotzarekin, baina ez emakumeak onartzen ez diren barruko santutegian.

2018ko azaroan, *Mandalam-Makaravilakk* erromesaldi denboraldian Keralako *Sabarimalaren* tenplua bisitatzeko saiakerak huts egin zuen. Tenpluak lege eta erlijio mugak zituen, eta, 1991tik, hilekoa izateko adinean zeuden  emakumeei (10-50 urte ingurukoei) sartzen ez zieten uzten. Muga horiek bertan behera utzi zituen Indiako Gorte Gorenaren epai historiko batek, 2018ko urrian. Epaia eman ondoren hilekoaren adineko dozena bat emakume tenplua bisitatzen saiatu ziren arren, protestek ez zuten emaitzarik lortu, neurri handi batean. Trupti ere 2018ko azaroaren 16an blokeatu zuten manifestariek Cochineko Nazioarteko Aireportuan, Sabarimalara zihoala. Aireportuan 14 orduz giltzapetuta egon ondoren itzultzea erabaki zuen eta berriro itzuliko zela agindu zuen.

## Erreferentziak
Santa Godelivaren elezaharra (New York)

**Santa Godelivaren elezaharra** izeneko poliptikoa New Yorkeko Metropolitan Museum of Art- en dago margolan eta erretaula flandestarra da. Egile anonimoa du, baina egiletza identifikatua du beste margolan batzuekin lotzeko, eta deitzen zaio lan honengatik, Santa Godelivaren elezaharraren maisua. Margolari horri Euskal Herriko erretaula bat ere egozten zaion, Gesaltzako triptikoa. 

## Deskribapena 
Santa Godelivaren bizitza eta mirariak deskribatzen dituzte poliptikoko taula margotuek. Erdi Aroko santu kristau lokala da Godeliva, Flandeskoa bertakoa eta han ezaguna eta gurtua, eta ziurrenik Brujasen artisau gremio batek enkargatu zuen berari buruzko lana han zegoen Andre Mariaren elizarako.  1470 edo 1480 inguruko lana da, eta Brujasko kapera batean egon zen ikusgai XVIII. mendearen amaierara arte. 21. mendean New Yorken dago.
erdian|thumb|580x580px|Poliptikoko lau taula margotu detailean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amaia Ugalde Begoña

**Amaia Ugalde Begoña** (Elorrio, Bizkaia, 1985ko maiatzaren 24a) kazetaria eta bertso-jartzailea da.

## Bizitza 
Gaztetxotatik bertsozalea eta euskarazalea da. Kazetariza ikasi zuen.

#### Normalizazioa 
Kazetaritza lanetan ibili eta gero, euskararen normalizazio arloan jardun du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shudu Tsenpa

**Shudu Tsenpa**, edo **Shudu Tsempa**, Himalaiako gailur bat da, Indiako Sikkim eta Txinako Tibet arteko mugan. 7.024 m-ko altuera eta 547 m-ko goragunea ditu, eta igo gabeko munduko gailurrik garaienetako bat da. Pauhunri menditik 3 kilometro hego-ekialdera dago.

## Oharrak eta erreferentziak 
## kanpo estekak
Campamento Garra de Oso

***Campamento Garra de Oso*** (*Hartza-atzapar kanpamentua*, euskarazko bertsioan) 2025eko abentura eta komedia film espainiarra da, haurrei zuzendua. Silvia Quer-ek zuzendu zuen. 2025eko abuztuaren 29an euskaraz ere estreinatu zuten Hego Euskal Herriko zenbait zinematan.

## Sinopsia 
Maia, neska irudimentsu eta bihurria, eta Jan, hiriko mutil beldurtua, biak 9 urtekoak, erlojuaren aurkako lasterketa eginen dute Sebastian Sebastian eraikitzaile eszentrikoak mehatxatutako udako kanpalekua salbatzeko. Helburua lortzeko, jo eta ke bilatuko dute haranean oraindik bizi dela uste duten baina inork ikusi ez duen hartz bat. Abentura ausart horretan, Fritzek lagunduko die, mofeta dibertigarri eta haserrekorra —hitz egiten duena!—, harana eta bertako animaliak salbatzeko taldean sartuko dena.

## Aktoreak 
* Júlia Raya: Maia
* Martín Abello Sevillano: Jan
* Gonçalo Diniz: Sebastian Sebastian
* Anabel Alonso: López
* Edu Soto: Gómez
* Elisabet Casanovas: Rita
* Ana Morgade: Maiaren ama
* Adrian Grösser: Nelo
* Iñigo Galiano: Maiaren aita
* Carolina Aller: Janen ama

## Kanpo estekak
Gorka Erostarbe

**Gorka Erostarbe Leunda** (Zumarraga, Gipuzkoa, 1977ko maiatzaren 1a) euskal kazetaria eta idazlea da.

## Kazetari 
Gorka Erostarbe Euskaldunon Egunkarian eman zion hasiera kazetari ibilbideari 1999an. Ondoren  *Egunero*n eta *Berria*n lan egin du, batez ere kultura kazetaritzan espezializatu da. Badok.eus musika ataria koordinatzen du. Euskadi Irratian, Entzun, Argia, Bertsolari eta Jakin aldizkarietan kolaborazioatzeaz gain, Kalegorrian kultur elkarteko kidea da.

## Idazle 
Erostarbek ikasle garaian dezente idazten zuen, baina gero albo betera utzi ezuen. Halere,*Pandemia garaian, guraso izan berritan, beste denbora mota bat izan nuen, bizitza azeleratu horretatik kanpo, eta idazten hasi nintzen. Ondo sentitu nintzen. Ohiko jardunarekin zerikusirik ez duen denbora bat da. Gozatu egin nuen eta horrek jarraitzeko indarra eman zidan. Facebooken poema bat edo beste jarri nuen eta Xabier Mendiguren Elkarreko editoreari gustatu egin zitzaizkion. Amua bota zidan. Gehiago idatziz gero, begiratzeko, edizio lana egiteko eta argitaratzeko prest zegoela esan zidan. Horrek beste bultzada bat eman zidan*.

### Poesia 
* *Auzokinak* (2025, Elkar)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Gorka Erostarbe, Literatuaren Zubitegia
Mukut Parbat

**Mukut Parbat** edo Mukut Parvat (hindiz: मुकुट पर्वत) Indiako Uttarakhand-en dagoen mendi bat da, eta 20. mendirik altuena da, osorik Indian kokatua. Nanda Devi kategoria honetako mendirik altuena da. Mukut Parbat munduko 96. mendirik altuena da. Bi gailur ditu, nagusia 7.242 m-koa da, eta bestea (Ekialdeko Mukut Parbat) 7.130 m-koa da. Kamet Zaskar mendikatean dago,  eta ez du montzoi handirik jasotzen.

## Eskaladaren historia 
Mukut Parbat lehen aldiz 1951n igo zuen Zeelanda Berriko talde batek, mendebaldeko gandorra zorrotz eta aldapatsutik.  Edmund Cotter, Pasang Dawa Lama eta Earle Riddifordek gailurrera iritsi ziren Dakhini Chamrao glaziarretik, Saraswatirekin ekialdetik bat egiten duena.  Indiako armadak zuzendutako espedizio batek 1989an mendebaldeko gandorra igotzen saiatu zen, baina hainbat gailurrerako saiakera haize bortitzek eta hotzak zapuztu zituzten. 

Nehru Mendizaletasun Institutuko Indiako espedizio batek Mukut Parbat Ekialderako lehen igoera egin zuen 1999an. 1998an, Hego Koreako espedizio batek Ekialdeko gailurrerako lehen igoera egin zuela aldarrikatu zuen. Hala ere, Hego Koreako taldeko buruak 1999ko taldearen argazkiak eta txostenak berrikusi zituenean, taldeko buruak bere akatsaz konturatu zen eta Hego Korearrek gailur baxuago bat benetako Ekialdeko gailurrarekin nahastu zutela baieztatu zuen. 

## Ondoko gailurrak 
Mukut Parbat hiru gailur nagusi edo menpekoz inguratuta dago:

## Glaziarrak eta ibaiak 
Mendebaldeko (Paschimi) Kamet glaziarra. Mendebaldeko Kamet glaziarraren adarrak Kamet, Abi Gamin, Mukut Parbat eta Dakhini Chamrao glaziarren mendebaldeko magalean abiatzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlota operazioa

thumb|Kubako armadaren soldaduak.

**Carlota operazioa** Angolako Independentzia Gerran eta ondoren Angolako gerra zibilean bando ezkertiarrari babesa emanez Kubak egindako esku-hartze militarraren izen nagusia da. Operazioa 1975eko azaroaren 5ean hasi zuen Kubak. Bake akordioa izan, eta horrekin batera, Kubak Angolatik alde egin zuen, 1991n.

## Gertakizunak 
Angolako independentziaren ostean, gerra zibila hasi zen, neurri batean beste herrialdeen eraginez: Portugalgo gobernuak MPLA mugimenduari eman zion babesa; AEBek, Zairek eta Hegoafrikak, aldiz, kontrako mugimenduei (FNLA (Frente Nacional de Libertação de Angola) eta UNITA). 1975eko urrian, deskolonizaziorako aurreikusitako datari aurrea hartuz, Hegoafrikako armadak Cunene okupatu zuen Angolako hegoaldean, eta aldi berean, Zaireko indarrak, talde armatuekin eta Zambiaren laguntzarekin, iparraldetik sartu ziren herrialdera eta Luanda hiribururantz jo zuten.

Gerra Hotz garaiak ziren eta Portugalgo Krabelinen Iraultzaren ostean, deskolonizazioa eta independentzia adostu zuen Angolak MPLA ezkerreko mugimenduarekin. Baina, FNLA  eta UNITA gerrillek, AEBek bultzatuta, gerra zibila hasi zuten ezkerreko mugimenduaren aurka. “Dena prest zuten Angola eskuratzeko azaroaren 11 baino lehen. Guk, baina, ez dugu ez petrolio, diamante edo inolako interes materialik han. Angolako herriari laguntzen diogu, gure oinarrizko behar internazionalista betetzen ari garelako”, adierazi zuen Fidel Castrok.

## Operazioaren izena 
Angolari laguntza militarra emateko operazioari "Carlota" izena jarri zitzaion, eta lucumi jatorriko emakume beltz bati egiten dio erreferentzia eta omenaldia. Carlota Matanzasko probintziako Triunvirato izeneko azukre-faktorian esklabo zen, eta esklabotzaren aurkako matxinada baten buru izan zen 1843an, bertan hilez.

## Ondorioak 
1975eko azaroaren 5ean hasi zuen Kubak, Angolara laguntza militarra bidaltzeko.

Carlota operazioak iraun zuen 15 urteetan 300.000 borrokalarik eta 50.000 kolaboratzaile zibil kubatarrek parte hartu zuten. Bertan gutxienez 2.655 kubatar hil ziren. Kubak atzerrian egindako operazio militarrik handiena izan zen. Angolaren independentzia sendotu zuen eta Hego Afrikako apartheidaren erregimena ahuldu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tonpoiandia

**Tonpoiandia** edo **Tonpoinagusia** (alonimoa) Bizkaiko senadia da, Bermeon dagoena.

Bermeoko hiriaren iparraldeko kostaldea, Talape eta Areatzatxu artekoa. Paraje honetan, itsasertzak bi tontor erakusten ditu, Tonpoinagusia (mendebaldekoa) eta Tonpoitxikia (ekialdekoa). Euren azpialdean dauden haitzarteei edo kalatxoei ere, Tonpoinagusia eta Tonpoitxikia esaten zaie.

Tonpoi eta Talape parajeak bisitatzeko Udalak bidea bat egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pakora

**Pakora** ( ahoskatua) India, Pakistan eta Bangladeshko errezeta tipikoa da. Berez, barazkiak garbantzu-irin nahasketa batean frijitzea da. Pakora mota askotakoa izan daiteke, garbantzu-irinari laguntzen dion osagaiaren arabera: oilaskoa, barazkiak (tipula, patatak, tomateak, etab.) eta kontsumitzailearen irudimena eta gustua onartzen duen beste edozein konbinazioa. 

## Prestaketa 
Esan bezala, pakora guztien osagai komun eta orokorra garbantzu-irina da. Honek frijitzeko erabiltzen diren akonpainamenduak biltzeko funtzioa du. Laguntzeko, eskuarki, barazkiak erabiltzen dituzte: ziazerbak (*palak pakora*), panir izeneko gazta freskoa (*panir pakora*), tipulak (*pyaz pakora*), berenjenak, patata eta ziazerbak, azalorea, tomateak edo piperrak (gustura). Espezie desberdinekin lagun daiteke, hala nola *garam masala* eta batzuetan martorriarekin. Tipula-pakorei, bereziki, *bhaji* edo *bhujia* esaten zaie.

Garbantzu-irina arrautzarekin, bikarbonatoarekin, urarekin eta limoi pixka batekin nahastu ohi da. Saltsa arin bat egiten dute, barazkiekin batera eztitzen dena. Ondoren, zartaginean zabaldu eta olio ugariz frijitzen dira (dalda edo vanaspati-olioa erabil daiteke), gorritu arte.

## Zerbitzatzeko modua 
Normalean, saltsa batez lagunduta jaten dituzte, eta saltsa hori gainetik botatzen da elaboratu ondoren. Leku askotan aperitibo (snack) gisa zerbitzatzen dituzte eta Indian jatetxeetan zizka-mizkak bezala jaten dituzte. Indiako edo Pakistango etorkinen kopurua handia duen Europako herrialde batzuetan, Eskozian bezala, pakora janari lasterreko jatetxeetan (*takeaway*) saltzen dute, patata frijituen edo kebab-aren alternatiba izan daitekeen laguntzaile gisa, eta goizeko eta arratsaldeko lehen orduetan zerbitzatzen da.

Indiarrak eta pakistandarrak Europako eta munduko herrialde guztietan zabalduta, janari lasterreko jatetxeek gero eta plater gehiago dituzte, pakorak menuen artean sartzen dituztenak. Zenbait herrialdetan, hala nola Ingalaterran, janari lasterreko jatetxe indiarretan oso ezagunak dira. Eskozian haggis pakora izeneko aldaerak daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chamsen Kangri

**Chamsen Kangri** 7.017 m-ko mendia da. Saser Muztagh mendikatean dago, Karakorum mendikate indiarrean.

Chamsen Kangri Shukpa-Kunchang ipar glaziarraren iparraldean dago. Hego-hego-mendebaldean, lau kilometro eta erdira, Saser Kangri III dago. Saser Kangri I bost kilometro inguru dago Chamsen Kangri mendebalde-hego-mendebaldean.

Lehenengo igoera 2013ko abuztuaren 21ean izan zen, mendebaldeko ertzatik Indiako espedizio batek hauek osatua: Divyesh Muni, Vineeta Muni, Susan Jensen, Victor Saunders, Samgyal Sherpa, Mingma Sherpa, Ang Dorji, Chedar Sherpa, Dawa Sherpa eta Karma Sherpa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gariposa

**Gariposa** edo **La Gariposa**, Tafallan dagoen leku bat da, K.a. I. mendeko erromatar *castellum* bateko aztarnak dituena.

2019an aurkitu zituzten Tafallako hiribildutik 2,5 Km ipar-mendebaldera dago, muino baten goialdean, 9.068 metro koadro ditu, eta 3.000 harresituta daude.

Aurkitutako aztarnek esparru bat osatuko lukeen establezimendu egituratu bat da. Ez da baztertzen Gariposako eskortaren eremuan bigarren esparru bat edo gutxienez egitura arkeologikoak kontserbatzea. Hala ere, kontuan hartu behar da eskuragarri dagoen informazioa partziala dela, ez baitira egiaztatu hedadura osoa, egituren tamaina, kronologia eta abar, oraingoz, 2025ean, egiaztapen estratigrafikorik ez baita egin.

Diseinu ia oktogonala du, oinplano trapezoidala, eta defentsa-sistemaren eta gelen berezitasunak identifikatzen dira bertan. Gutxienez dorre bi

Erromatar Errepublika garaiko beste *castellum* bat, Kataluniako Camarasa, la Noguerakoa Monteró 1 izenekoa da, Tafallakoarekin antzekotasunak izan ditzakeenak.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tilaka

**Tilaka** (), hizkera orokorrean **tika** bezala ezagutzen dena, hinduek bekokian –*ajna chakra* deiturikoan (hirugarren begi edo begi espiritualaren lekuan)– eta batzuetan gorputzeko beste atal batzuetan, hala nola lepoan, eskuan, bularraldean edo besoan, jartzen duten marka apaingarria da. Eskualdeko ohituren arabera, tilaka egunero erabil daiteke apaingarri gisa, erlijio-afiliazioaren ikur gisa, iragate-ohikuneetarako edo bestelako ekitaldi espiritual eta erlijioso berezietarako. Norbait iristean ohoratzeko eta ongietorria emateko ere erabiltzen da.

Tilaken estiloak eta formak askotarikoak izan daitezke. Hainbat substantzia erabiliz egin daitezke, hala nola sakrifizio-suaren edo bekorotzaren errautsa, sandalo-pasta, kurkuma, buztina, harrikatza edo berun gorria.

Hinduez gain, jainistek ere tilaka erabiltzen dute puja zeremonietan.

Bindi tilakarekin erlazionatuta badago ere, badaude desberdintasun nabarmen batzuk. Bindi Indiako hainbat erlijioren emakumezko jarraitzaileek bekokian jartzen duten apaingarria da, gizonek erabiltzen ez dena. Oro har, ezkondutako emakumeek bindi gorri argi edo iluna erabiltzen dute, zorte ona sinbolizatzen dena. Gaur egun, bindiak kolore eta forma askotan eskaintzen dira, jantziekin bat etortzeko.

## Iruditegia 

Fitxategi:Examples of Tilaks or sect-marks.jpg|Britainiar Rajen erabiltzen ziren tilaka mota batzuk.
Fitxategi:Nice female of Nepal.jpg|Nepalgo emakume bat tilakarekin.
Fitxategi:Kathmandu, Nepal, Sadhu.jpg|Nepalgo sādhu bat tilakarekin.
Fitxategi:Tilak Tika Tilaka Swami Ayyappan Hindu Hinduism Simon King.jpg|Ayyappanenganako jaieradun bat tilaka jarrita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isabelle Renauld

**Isabelle Renauld** ( ahoskatua; Saint-Malo, Ille-et-Vilaine, Bretainia, 1966ko azaroaren 24a) frantziar aktorea da.

## Biografia 
Saint-Malon jaio zen, aita farmazialaria eta ama IFOPeko ikerlaria zituelarik. Gurasoak bost urte zituenean dibortziatu ziren, eta amarekin eta ahizparekin hazi zen. Berehala garatu zuen antzerkirako grina, eta hamasei urterekin Bretainia uztea erabaki zuen, Parisen antzezten aritzeko. Cours Florenteko "klase librean" onartua izan zen 1984an, non Pierre Roman ezagutu zuen, Patrice Chéreauk zuzentzen zuen Nanterre Amandiers eskolan saiatzera animatu zuena. Hogei onenak baino ez ziren Patrice Chéreauren aktoreen artean sartu. Hori zela eta, Agnes Jaoui, Vincent Pérez, Valeria Bruni Tedeschi edo Bruno Todeschini izan zituen ikaskideak.

Bertan ezagutu zuen Laurent Malet, bere mutil-laguna eta Théo bere semearen aita bihurtuko zena.

## Filmografia hautatua
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erretinoblastoma

**Erretinoblastoma** umeen tumore gaiztoa da, erretinako epitelioan sortua. Kasuen bi heren 3 urtez aurretik agertzen dira, eta heren bat alde bietan kokatuak egoten dira. Klinikoki leukokoria da ezaugarri nagusia, baina ikusmen-galera, estrabismoa eta hipema ere sarritan azaltzen dira. Begi-enukleazioak, erradioterapiak eta krioterapiak osatzen dute tratamendua

Gaitza herentziazkoa izan daiteke edo ez. Oinordetzan hartutako forma begi batean edo bietan ager daiteke, eta, oro har, haur txikienei eragiten die. Begi bakar batean dagoen erretinoblastoma ez da beti herentziazkoa. Gaixotasuna begi bietan agertzen denean, herentziazkoa da beti. Faktore hereditarioa dela eta, pazienteek eta haien anai-arrebek aldian behin egin behar dute azterketa, terapia genetikoa barne, minbizia garatzeko duten arriskua zehazteko.

Erretinoblastomak garunera eta hezur-muinera hedtzeko joera du, eta bakanago barreiatzen da biriketan. Horiek kontrako pronostikoko faktoreak dira, bai eta inbasio koroidala eta nerbio optikoaren bidezkoa ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pauhunri

**Pauhunri** Ekialdeko Himalaian dagoen mendi bat da. Txinako Sikkim, India eta Tibeten mugan dago eta Kangchenjunga udalerritik 75 kilometro ipar-ekialdera dago. Teesta ibaiaren jatorria markatzen du.

## Lehen igoerak 
Pauhunri-k 7.128 m-ko altuera du eta lehen aldiz 1911n igo zuen Alexander Mitchell Kellas mendizale eskoziarrak, "Sony" eta "Tunyren anaia" izenekin ezagutzen ziren bi xerpekin batera. Garai hartan ezezaguna zen arren, 80 urte geroago jakin zen igoera honek Pauhunri bihurtu zuela igotako Lurreko gailurrik altuena 1911tik 1930era 

1945eko irailean, Wilfrid Noyce mendizale ingelesak iritsi zuen gailurrera. 1949ko ekainean, hirugarren igoera Robert Walter frantziarrak lortu zuen, Pondicherryko Calve Collegeko zuzendariak. (Bere ezagutza medikoengatik, askotan mediku gisa aipatzen da garaikideko idazkeran). Bere emazte Madeleinek lagundu zion oinarrizko kanpalekuraino.  Walterrek bere esperientziei buruz idatzi zuen *La Montagne* aldizkarirako artikulu batean*.*  1951ko ekainean, Trisul mendiaren gailurrera iritsi zen arrakastaz, Nyima Tensing xerparekin. Pauhunri eta Trisul mendien igoeren ondorioz, Walter Groupe de Haute Montagneko kide bihurtu zen 1954an, Maurice Herzog eta Robert Tézenas du Montcelek lagunduta. https://ghm-alpinisme.fr/data/archives/felix_germain/GHM-CONVOCATION_AG-19540323.pdf

## Erreferentziak 
## kanpo estekak
Suitza alemaniarra

[thumb|300px|[Suitzako aleman hiztun eremua laranjaz.]]
**Suitza alemaniarra** edo **Suitza alemaniar hiztuna**,  edo *deutsche Schweiz*,  eta erromantxeraz *Svizra tudestga*, Suitzan aleman hiztunak nagusi diren eremuak jasotzen duen izendapena da. Suitzako azaleraren %65a barne hartzen du.

Alemana herrialdeko 26 kantonamenduetako 17etan hizkuntza ofiziala da, (Aargau, Appenzell Ausserrhoden, Appenzell Innerrhoden, Basilea Hiria, Basilea Herrialdea, Glaris, Luzerna, Nidwalden, Obwalden, Schaffhausen, Schwyz, Solothurn, Sankt Gallen, Thurgau, Uri, Zug eta Zürich.

Frantsesa eta alemana 3 kantonamenduetan koofizialak dira, Berna, Friburgo eta Valais.

Grisonia kantonamenduan biztanlegoaren erdia baino gehiago alemanez mintzatzen da, eta gainontzekoa erromantxez eta italieraz.

## Ikus gainera 
* Romandia edo Suitza frantziarra
* Suitza italiarra
Ghent Kangri

**Ghent Kangri** (edo **Mount Ghent**, **Ghaint I**), 7.401 metroko mendia, Saltoro mendietako hirugarren mendirik altuena da, Siachen eskualdean, Gilgit-Baltistan ondoan, dagoen Karakorum mendikate handiagoaren zati bat. Oso gertu dago Indiako eta Pakistango armadek Kaxmirren kontrolatzen dituzten eremuak bereizten dituen Kontrol Lerrotik (LOC).

## Izena 
Fanny Bullock Workmanek eta William Hunter Workmanek 1912an esploratu zuten lehen aldiz, Siachen glaziarrera egindako espedizioan. Haiek jarri zioten izena, Ganteko Ituna aipatuz, 1814ko abenduaren 24an sinatua Ganten (Belgika).

## Kokapena 
Siachen glaziarraren mendebaldean dago, 1984tik Indiaren kontrolpean dagoen zonalde batean, Ghent Kangritik mendebaldera Kondusgletscher glaziarra dago, Pakistango Gilgit-Baltistan eskualdearen barnean dagoena. Mendiaren iparraldean, bi glaziarren artean, Sia La goi-mendiko mendatea dago. Mendiak bigarren mailako bi tontor ditu: Ghent Kangri II, 7.342 m eta 322 metroko goragunea, eta Ghent Kangri III, 7.060 metro eta 60 metroko goragunea. Horrez gain, beste tontor batzuk ere badaude, hala nola, Depak (7.150 m) Chogron Kangri (6.530 m) Silverthrone (6.600 m).

## Eskaladak 
1961eko ekainaren 4an eskalatu zuen lehen aldiz Wolfgang Axtek Ghent Kangri, Erich Waschak buru zuen Austriako espedizio bateko kidea, mendebaldeko ertzetik jarraitu zuena. Axtek bakarrik eskalatu zuen.

Himalayan Index-en arabera, 1977an, 1980an eta 1984an tontor horretara egindako igoerak izan dira.

## Gatazka gunea 
Siachengo gatazka, India eta Pakistanen arteko gatazka militarra da, Siachen glaziarrarengatik, Cachemira eskualdean. Su-etena 2003an jarri zen indarrean. Eremu kontentziosoa 2.300 km² ingurukoa da, eta 2.600 km² inguruko lurraldea. Gatazka 1984an hasi zen Indiarekin, Meghdoot operazioaren arrakastagatik. Operazio horretan, Siachen glaziar osoa kontrolatu zuten (eremu okupatu gabea eta ez mugatua). Indiak Siachen glaziarraren 70 kilometroko luzera osoaren eta glaziar adar guztien gaineko kontrola ezarri du, baita Saltoroko mendietako hiru pasabide nagusien gainekoa ere, Sia La, Bilafond La eta Gyong La glaziarren mendebaldean. Pakistanek glaziarretako haranak kontrolatzen ditu Saltoroko mendietatik mendebaldera. time aldizkariaren arabera, Indiak 3.000 km² baino gehiago lortu zituen Siachenen egindako operazio militarren ondorioz.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Jerzy Wala, *Orographical Sketch Map of the Karakoram*, Swiss Foundation for Alpine Research, 1990.
* Jill Neate, High Asia: an illustrated history of the 7,000 metre peaks, The Mountaineers, 1989.

## Kanpo estekak 
* Ghent Kangri, India / Pakistan
Satopanth

**Satopanth** (), India iparraldeko Uttarakhand estatuan aurkitzen den mendia bat da, Himalaia mendikatean. 7.084 metrotako altuera du eta prominentzia 1.070 metrotakoa da.

## Etimologia 
Izenak sanskritozko *Sato* hitza ("egia" edo "egiazkoa") eta *Panth* hitza "deboziozko irudia") elkartzen ditu. Horrela beraz "Deboziozko egiazko irudia" esan nahi du gutxi gora behera.

## Geografia 
Uttarakhand estatuaren iparraldean aurkitzen da. Garhwal mendilerroan kokaturik dago eta Gangotri Parke Nazionalean dagoen bigarren mendi altuena da. Garhwal ezaguna da Ganges ibaiaren sorlekua delako.

## Ezaugarriak 
Mendi oso teknikoa da eta prestakuntza handia eskatzen die mendizaleei. Elurrez estalitako maldak eta ertz zorrotzak ditu.

## Igoeren historia 
1938an Eduard Ellmauthaler eta Walter Frauenberger austriarrak saiatu ziren mendiaa igotzen baina huts egin zuten. Satopanth mendia Colin Kirkus eta Charles Warren igo zuten estilo alpinoan, Pallisek *Peaks and Lamas* liburuan idatzi zuen bezala. Gaur egun ordea igo zuten mendia Bhagirathi III mendia izan zela uste da, 6.454 metrotakoa.

Azken urteetan Everest mendirako espedizioaren aurretik igotzen den mendia izan da Satopanth, altuera aipagarria izateaz gain 6.500 metrotan "aizto ertza" duelako eta 5.900 metrotan daukan glaziarrak izotz eta arroka teknika ona eskatzen duelako.

## Iruditegia 

Irudi:Satopanth-6000.jpg|Satopanth mendiaren tontor elurtua.
Irudi:Satopanth From Kartik Swami IMG 8854 copy.jpg|Garhwal mendilerroa.
Irudi:Satopanth Glacial Lake.jpg|Glaziar aintzira.
Irudi:Gomukha gangotri.jpg|Gangotri Parke Nazionala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
XAI

**xAI** adimen artifizialeko startup bat da, 2023ko uztailaren 12an Elon Muskek eta Igor Babuschkinek sortua. Musken arabera, enpresaren helburua «unibertsoaren benetako izaera ulertzea» da. Konpainiaren produktu nagusia Grok izeneko adimen artifizial sortzaileko chatbot bat da.

OpenAI, DeepMind, Google Research, Microsoft Research, Tesla eta Twitterreko ikasle ohiek osatzen dute enpresa. Dan Hendrycks, Center for AI Safetyko zuzendari exekutiboa, aholkularietako bat ere bada.

## Historia 
2023ko apirilean, *Financial Times* egunkariak jakinarazi zuen Muskek adimen artifizialeko startup bat kaleratzeko asmoa zuela. Nvidiaren milaka GPU prozesadore lortuak zituen hizkuntza-eredu handi posible baterako.

Gainera, Muskek Tucker Carlsonekin izandako elkarrizketa batean esan zuen “TruthGPT” izena eman zion zerbait sortu nahi zuela, gaur egungo adimen artifialeko enpresak “politikoki zuzenak” izateko sistemak entrenatzen arituko ziren beldur zelako.

## Ingurumen eragina 
2024ko ekainean, Greater Memphis Chamber-ak iragarri zuen xAIk Colossus eraikitzeko asmoa zuela, munduko superordenagailurik handiena, Memphisen, Tennesseeen. 122 eguneko eraikuntza-lanen ondoren, superordenagailua guztiz martxan jarri zen 2024ko abenduan. Memphiseko tokiko gobernuak kezka agertu zuen orduan elektrizitatearen erabileraren igoeragatik, 150 megawatt-eko potentzia puntakoetan, eta hiriarekin akordioa lantzen ari zen bitartean, enpresak 14 VoltaGrid metano-gasez elikatzen diren sorgailu eramangarri zabaldu ditu energia-hornidura aldi baterako hobetzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Konpainiaren webgune ofiziala.
Laiphadibi

thumb|Krishna eta Radha jainkoak irudikatzen dituzten panpinak (Chennaiko Museoa).
thumb|Manipurreko dantzaria irudikatzen duen panpina.
**Laiphadibi** () Indiako Manipur estatuko panpina tradizionalak dira, gehienetan arropaz eta lastoz eginten direnak. Beste izen batzuk ere hartzen dituzte: **Laiphadabi** (), **Laidhibi** (), **Laidhabi** () eta **Laidhi** (). Panpina hauek funtsezko zeregina dute Manipurreko kulturaren elementu askotan, besteak beste, dantzetan, jaialdietan, folklorean, ipuinetan, historian, literaturan, mitologian, esaera zaharretan eta sanamahismo erlijio tradizionalean.

Panpina tradizional hauek jostailu gisa hasten dira, baina erritualen zati garrantzitsu bat ere bihurtzen dira. Sentimendu propioak dituzten espiritu bizidunak balira bezala tratatzen zaie eta *Ita* (, hitzez hitz 'emakumezko lagun') deitzen zaie.

Laidhibi panpinak asko aldatu dira denborarekin. Saltzeko eginak ziren lehen bertsioek tonga-phanek eta lai-phi (jainkoentzako arropak) zeramatzaten; geroago, apaingarririk gabeko potloi sinpleak. Orain, merkaturako egiten diren panpina askok raslila dantzarako jantziak eta bitxiak daramatzate.

XIX. mendearen amaieran britainiarrak Manipurrera iritsi zirenean, bertako eskulangintza aurkitu zuten, eta panpina tradizionalak izan ziren eraman zituzten lehenengo elementuetako batzuk. Denborarekin, panpina erritu erlijiosoen zati garrantzitsu eta haurrentzako jostailu izatetik erakusgai eta oroigarri izatera pasa zen.

Panpina ezagunak pertsonaia ospetsuetan oinarritzen dira. Pertsonaia batzuk honako hauek dira: Khamba eta Thoibi, Manipurreko istorioetako maitale ospetsuak; Sandrembi eta Chaisra, Manipurreko ipuinetako ahizpa ona eta gaiztoa; eta Radha eta Krishna, tradizio hinduistako betiereko maitaleak. Beste panpina batzuek, aldiz, Manipurreko komunitate etnikoak, senar-emaztegaiak, jainkosak, emakume arrantzaleak eta Disneyko printzesak ere –Mari Errauskin esate baterako– irudikatzen dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kardamomo

**Kardamomoa** hainbat landare generoetatik ateratzen den espeziaren izen kolektiboa da. *Elettaria* eta *Amomum* generoetako landareak dira kardamomoaren iturri nagusiak, biak Zingiberaceae familiakoak. Bi generoek India eta Indonesian dute jatorria. Euren hazien biltegi txikiengatik dira ezagunak: hiruki formakoak mozterakoan, paper baten itxura duen kanpoko aldea dute, hazi beltzekin. *Elettaria*ren hazi-biltegiak berde argiak dira eta txikiagoak, eta *Amomum* generokoak marroi ilunak dira eta handiagoak. Kardamomoaren lehen aipamena Sumerren aurki daiteke, eta Ayurvedaren parte ere bada. 21. mendean batez ere Indian, Indonesian eta Guatemalan landatzen dira. Kardamomoa espezia gisa erabiltzen da zaporea emateko hainbat elikagairi, eta *Elettaria cardamomum* murtxikatzeko eta erretzeko ere erabiltzen da. Indiako gastronomian oso ohikoa den osagaia da, baina Eskandinavian ere erabilera ohikoa da gozogintzan. 

Kardamomoaren usainaren osagai kimikoen artean %45 A-terpineol, %27 mirzenoa, %8 limonenoa, %6 mentona, %3 felandrenoa, %2 1,8-zineol, %2 sabineno eta %2 heptanoa da. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kulfi

**Kulfi** Indian eta Pakistanen jatorria duen izozki mota bat da, esnekiz egindako azkenburuko oso ohiko bat. Askotan "Indiako izozki tradizional" gisa agertzen da. Mogol Inperioaren garaian sortu zen Delhin, XVI. mendean.

Kulfia izozki gehienak baino dentsoagoa eta krematsuagoa da. Hainbat zaporetakoak egon ohi dira. Ohikoenak esnegaina (*malai*), larrosa, mangoa, kardamomoa (*elaichi*), azafraia (*kesar*) eta pistatxoa izaten dira. Gaur egun sagara, marrubia, kakahuetea eta aguakate zaporeak ere badira. Izozkiak baino dentsoagoa denez, denbora gehiago behar du urtzeko. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak