Joaldun

thumb|250px|Joaldunak joarea jotzen, 2020ko Zubietako inauterietan.
alt=Zubietako joaldunak artzaina gidari dutela Zubietako plazan sartzen. Jendez ingiraturik ikusten dira, eta lehen lerroan plazan sartzen bi joaldun, bat gizonezkoa eta bestea emakumezkoa, erdian artzaina dutela, eta atzetik beste joaldunak.|thumb|Zubietako joaldunak artzaina gidari dutela Zubietako plazan.
[thumb|250px|[Iturengo joaldunak, tunturroa buruan, joareak bizkarrean, ardi larrua soinean.]]
[thumb|250px|eskuinera|[Aurtitz. Joaldunen erdian hartza.]]

**Joalduna** (joareak dituena) Nafarroa Garaiko iparraldeko Ituren eta Zubieta herrietan sorturiko euskal kulturako pertsonaia tradizionala da, joareak astinduz urtarrileko azken asteburuaren ondorengo astelehen eta asteartean inauterien heldueraren berri ematen duena. Batzuetan, euskal kulturako beste pertsonaia batekin nahasita, *zanpantzar* esaten diote joaldunari.

Joareak, arranak edo bulunbak, baserrietako abereak hiltzen zituzten basapiztiak uxatzeko erabiltzen zituzten, baita, ustez, espiritu gaiztoak uxatzeko ere.

## Izena 
Pertsonaiaren izen zabalduena *joaldun* izanik ere, beste zenbait izen erabiltzen dira: *kaldurro, ttuntturro, txantxurro* eta abar. *Tunturro*, berez, joaldunek eta inauterietako beste pertsonaia batzuek daramaten txano konikoaren izena da.

### Zanpantzar 
Azken urteotan, *zanpantzar* izena ere zabaldu da hedabideetan, joaldunei esateko, nahiz eta erabilera hori okerra den eta Ituren edo Zubietako inork horrela deitzen ez dien. Ituren, Aurtitz eta Zubietako joaldun taldeen izenean, *joaldun* hitza erabiltzen dute beti; handik kanpora, ordea, hainbat taldek, izena nahasita, *zanpantzar* deritze beren buruari.

Izan ere, *zanpantzar* (iraganean, *zanpantzart, sanpantzar* edota *japantzar* ere bai) izenaren esanahiak beste batzuk dira: Lehen irteera haren ondoren beste toki eta jai askotan egin dute dantza eta erakustaldia hiru joaldun taldeek.

Azken urteotan, herri aunitzetan zabaldu izan dira joaldun taldeak, eta besta zein ekitaldi askotan sartzen dira joaldunak egitarauetan. esate baterako, Errobiko joaldunak taldea. Esanahi zehatzik gabeko erakustaldiak izan ohi dira, batzuetan ekitaldi erreibindikatiboetan ere parte hartzen dute, eta errenkadan ibilbide bat egin ohi dute. Euskal Herriko talde ezberdinen arteko topaketa egun bat ospatzen da, Joaldun Eguna, urtero talde antolatzailea aldatzen delarik. 

2023. urtean Sopelan (Bizkaia) ospatuko da jai egun hau, Meñakoz Kultur Elkartearen 20. urteurrenarekin bat eginez.

Bestalde, Iturengo udalerrian ere urtero irailaren erdialdean Joaldunaren Eguna ospatzen da.

## Jantzia 
Nahiz eta azken urteotan sortu diren joaldun taldeek beren jantziak garatu izan dituzten, Ituren eta Zubietako jantziak jotzen dira jatorrizkotzat. Bi herrietan tankerako janzkera daramate:

* Buruan tunturroa, koloredun zinta eta lumekin.
* Lepoan zapi gorrixka Ituren eta Aurtitzen, txikiagoa eta lauki urdinezkoa Zubietan.
* Soinean Iturenen ardi larruz estalitako atorra, txaleko eran, eta Zubietan ator zuria soilik.
* Bizkarraldean, gerrian, bi joare lotzen dituzte; Iturenen, gainera, beste bi joare txiki ere bai bizkarrean.
* Azpikogona zuri bat, galtza urdinen gainetik.
* Isipua eskuineko eskuan, zaldi buztaneko ilez egina.

## Erritmoa 
Joaldunen ibiliaren arabera, urrats bakoitzeko bi kolpe edo kolpe eman ditzake ezkila-mihiak joarearen barruan, erritmo eta soinu desberdina sortuz. Malerrekan (Aurtitzen adibidez) bi kolpe ematen ditu mihiak pausu bakoitzeko, eta Zubieta eta Iturenen berriz kolpe bakarra.

## Antzekotasunak 
Joaldunak Euskal Herriko pertsonaiatzat hartzen dira baina Europa osoan aurki daitezke antzeko kasuak. Adibidez, Kantabrian eta Asturiasen Zamarraco eta Zamarro daude, Almiuretan (Guadalajara) Botarga eta Mascaritak, Bulgariako Perni herrian ere joaldun antzeko batzuk daude, Sardiniako Mamuthones... eta abar.

Europako inauterien artean dauden antzekotasunak jasotzeko proiektu bat abiatu dute Italian, eta sarean ere haien ikerketa lanak ikus daitezke.

## Irudi galeria 

Fitxategi:Joaldun Eguna (Olague-2022).jpg
Fitxategi:Joaldun Eguna (2022, Olaguen).jpg
Fitxategi:Joaldun Eguna (2022-Olague).jpg
Fitxategi:Joaldunak 09.jpg
Fitxategi:Joaldunak 08.jpg
Fitxategi:Joaldunak 06.jpg
Fitxategi:Joaldunak 01.jpg
Fitxategi:Joaldunak 02.jpg
Fitxategi:Ioaldun 001.jpg
Fitxategi:Joaldunak X Rey Iruñea.jpg
Fitxategi:Joaldunak puska bila - Ituren - Nafarroa 3.jpg

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Malerreka
* Tomas Ibarra
* Ituren eta Zubietako inauteriak

## Kanpo estekak 
* Inauterietarako deia
* Joaldunei buruzko artikulua ARGIA astekarian
* [Bideoa] Euskal Herriko Joaldun Jaia 2023