Christiane Dosne de Pasqualini

**Christiane Dosne Chevalier** (Saint-Denis, Frantzia, 1920ko otsailaren 9a – Buenos Aires, Argentina, 2022ko abenduaren 23a) Argentinan kokatutako ikertzaile zientifiko frantsesa izan zen, leuzemiako medikuntza esperimentalean espezializatua. Frantzian jaio zen, Kanadan bizi izan zen eta gero Argentinara emigratu zuen. CONICETen (euskaraz: Ikerketa Zientifiko eta Teknikoen Kontseilu Nazionala) ikertzaile gisa jardun zuen (1963-2002).

## Bizitza 
1920 urteko otsailaren 9an jaio zen Saint-Denisen, Parisko auzo pobre batean. René Dosne (1892-1980) eta Marguerite Chevalier (1897-1983) senar-emazteak 1919 urtean ezkondu ziren eta beste hiru ume  izan zituzten, James, Francis, eta Sergine. 1926 urtean familiak Kanadara emigratu zuen eta Hawkesbury-n jarri zen bizitzen. Han, René Dosne Canadian Pulp and Paper Company enpresako ikerketa-laborategiko zuzendari jardun zuen.

Paul Dosne (1855-1921) ingeniari kimiko eta asmatzailearen biloba zen. Aitonaren aurkikuntzak ehungintzarako koloratzaileak izan ziren, baina baita argazkilaritza eta zinematografiarako ere. Christiane Dosnek ikerketarako zaletasunean eragina izan zuen aitonak.

## Ikasketak Kanadan 
Kanadan egon zen bitartean, Soeurs d`Youville kongregazioko moja frantziar-kanadarren komentu batean hezi zuten. Erakundeak ez zuen uste zientzia-ikasketak emakumeentzat egokiak zirenik, eta Christianek, bere interesei jarraituta, kimika eta fisika ikasi zituen Ingalaterrako eskola publiko batean.

Hamabost urterekin bigarren hezkuntza bukatu zuen eta gero *Ottawa Valley Scholarship* beka jaso zuen Montrealeko McGill Unibertsitatera joateko. Biokimikara bideratutako zientzian espezializatu zen eta *Bachelor of Science Honours in Biochemestry* titulua lortu zuen 1939 urtean. Sasoi horretan, David Thomson Biokimikako irakaslea izan zuen aholkulari. Unibertsitatean bertan irakasle-kargua eskaini zion, eta, horri esker, Dosnek unibertsitatea ordaintzetik libratu eta soldata bat jaso zuen, familiarengandik independizatzeko.

Irakasle jardun zuen bitartean, medikuntza karreran izena eman eta sarrera onartu zuen. Sasoi hartan, emakumeen matrikularen % 10 baino ez zen onartzen, eta urte hartan sartu ziren laurogei ikasleetatik lau emakumeetako bat izan zen. 1939 urteko irailean Hans Selyeren laborategian hasi zen lanean, handik gutxira mediku titulua lortzeko asmoa alde batera utzi eta doktoretza egitea erabaki zuen. Seylek garatutako estresaren hormonen azterketek eragina izan zuten bere doktorego ikerketaren gaian. Azkenik, *The role of adrenals in general resistance* (euskaraz: Suprarrenalen rola erresistentzia orokorrean) izeneko lanarekin, *Magna cum laude* kalifikazioa lortu zuen eta 1942 urteko maiatzaren 27an Medikuntza Esperimentalean PhD bezala graduatu zen McGill Unibertsitatean.

1939 eta 1942 urteen artean, hamabost lan kaleratu zituen aldizkari zientifiko ezagunetan, besteak beste, *American Journal of Physiology*, *The Lancet* eta Anatomical Record aldizkarietan.

## Lasterketa Argentinan eta nazioarteko hedapena 
thumb
Doktoretza bukatu baino lehentxeago, Kanadako Emakume Unibertsitarioen Federazioak emandako beka baten postulazioa egin zuen. Bere proiektuaren helburua Buenos Airesen Bernardo Houssayrekin batera edo Yale Unibertsitatean lan egin ahal izateko finantziazioa lortzea izan zen. 1942 urteko martxoan Houssayko lantaldea osatzeko onartu zuten eta urte bereko uztailaren 14an Buenos Airesen kokatu zen.

Houssayrekin harremanetan jarri ostean, Buenos Aireseko Unibertsitateko Medikuntza Fakultateko Fisiologia Institutuan hasi zen lanean, eta, hala, Buenos Aireseko Medikuntza Akademia Nazionalean sartu zen lehen emakumea izan zen. Bere lehen lanek Houssayren ikerketa-ildoei jarraitu zieten, bere esperimentu propioak egitea lortu zuen arte. Hantxe ezagutuko zuen Rodolfo Pasqualini endokrinologo argentinarra, gero bere senarra izan zena.

1943 urteko uztailean Txilera joan zen ikasketa-beka bati esker Santiagon Medikuntza Esperimentaleko Sailean lan egiteko. Egindako esperimentuei esker, artikulu bat kaleratu zuen autore bakar gisa, *Inactivation of antifibromatogenic substances (progesterone and desoxycortisone acetate) in the live*r (euskaraz: Gibelean substantzia antifibromatogenoak (progesterona eta desoxikortisona azetatoa) desaktibatzea), gero gazteleraz itzuli eta argitaratua *Papel del hígado en el metabolismo de dos sustancias antifibromatógenas* (euskaraz: Gibelak bi substantzia antifibromatogenoren metabolismoan duen zeregina) izenburupean. Argitalpen berean aurkeztu zuen gerora *Shock experimental y su interpretación* (euskaraz: Shock esperimentala eta bere interpretazioa) artikulua. Aurrerapen horietatik abiatuta, ohorezko aipamena lortu zuen Txileko Biologia Elkartean.

1944 urtean, Yale Unibertsitateko Medikuntza Fakultatean egonaldi bat egiteko beka bat jaso zuen. Hantxe aztertu zuen azido askorbikoak zer eragin zuen odol gehiegi galtzeak eragindako shock hemorragikoaren arintzean, akuriekin esperimentatuta. Lanak iraun zuen bitartean, bost hilabete, *Standarized hemorrhagic shock in the guinea pig & The effect of ascorbic acid on hemorrhagic shock in the guinea pig* (euskaraz: Shock hemorragiko estandarizatua akurian & Azido askorbikoaren eragina akuriaren shock hemorragikoan) argitaratu zuen.

Urte horren bukaeran, Ipar Amerikan Rodolfo Pasqualinirekin ezkondu ostean, Buenos Airesera itzuli zen. Hilabete batzuk geldirik egon ostean, Ospitale Militar Zentralean hasi zen lanean, hain zuzen ere, Shock sekzioaren ardurapean, Armadari Aplikatutako Fisiologiako Laborategian. Bertan, Yalen hasitako azterketekin jarraitu zuen, kobako shock hemorragikoaren indukzioaz eta azido askorbikoaren tratamenduaz esperimentatuta.

1947 urtean, Endokrinologiako Institutu Nazionala sortzen lagundu zuen. Ramon Carrillo Osasun Publikoko ministroak agindu zion lan hori Rodolfo Pasqualiniri. Pasqualini espazioko zuzendari izendatu zuten eta bertan lan egin zuen Dosnerekin batera. Handik sei urtera, Dosnek Ospitale Militarrean zuen kargua utzi zuen, eta Modelo Institutuko hematologia sailean hasi zen lanean. Horrez gain, Endokrinologia Institutuan jarraitu zuen lanean. Sasoi hartan, Argentinako Biologiaren Elkartean aurkeztu eta espazio bereko aldizkarian argitaratu ziren hamazazpi lanetan parte hartu zuen: azido askorbikoarekin egindako esperimentuak, bere eragina hipofisian eta giltzurrun gaineko guruinetan eta tiroide eta giltzurrun gaineko guruinen ezarpen intraesplenikoaren eragina hipofisian eta gonadetan.

1955 urteko irailean Pasqualini eta Dosne Modelo Institututik eta Endokrinologia Institututik kaleratu zituzten. Handik gutxira Dosnek Ospitale Militarrean zuen postua berreskuratu ahal izan zuen eta hematologiako laborategian jarraitu zuen lanean.

1957 urte inguruan Dosnek leuzemiari buruzko azterketak hasi zituen. Gaixotasunaz interesatu zen eta Alfredo Pavlovskyrekin, sasoi hartan Buenos Aireseko Medikuntza Akademia Nazionaleko Ikerketa Hematologikoen Institutuko zuzendaria zena, izandako topaketa baten ondorioz, honek Leuzemia Esperimentala atala antolatzea eskaini zion institutu horretan. Leuzemiari aurre egiteko Fundazioaren lehen Ikerketa Beka (FUNDALEU) jaso zuen Dosnek, gaixotasun horren ikerketan laguntzeko sortua. Leku horretan, saguekin esperimentatu zuen lehen aldiz, eta aurrera egin zuen nabarmen pairamenaren azterketan.

1962 urtean, Ikerketa Zientifikoen Kontseilu Nazionaleko (CONICET) Ikertzaile Karreran sartu zen, eta, urtebete geroago, Ospitale Militarreko postua utzi zuen, Leuzemia Esperimentala Sailean esperimentazioan buru-belarri jarduteko; gero, 1970 eta 1983 urteen artean zuzendu zuen. Han ikerketa talde bat osatu zuen Ezequiel Holmberg eta Jorge Ferrerrekin. Bere ondoan, bertako eta kanpoko ikertzaile nabarmen ugari trebatu ziren.
thumb
1966 urtean, hitzaldi ugaritan hartu zuen parte, eta Leuzemia Esperimentala Sailean garatutako gaiak azaldu zituen: fosforo erradioaktiboari lotutako efektu leuzemogenoa eta antzutasuna. 1967 urtean *Medicina* (Buenos Aires) aldizkariko Erredakzio Batzordeko kide gisa hasi zen parte hartzen, eta hurrengo urteetan ere lan horri eutsi zion.

1973 urtean CONICETeko Ikertzaile Karreraren kategoria Nagusira bultzatu zuten, eta urte horretan Argentinako Immunologia Elkarteko (SAI) presidente ere izendatu zuten. 

Bere lorpen handienen artean, arratoiekin eta tumore-zelulak hazteko beirazko zilindro-ereduekin esperimentatzea eta hori aztertzea daude. Garapen hori Claudia Lanari biologoarekin batera egin zen. 

Argentinako Mikrobiologia Elkarteko presidenteorde eta CONICETeko Medikuntza Zientzietako Aholku Batzordeko idazkari izendatu zuten 1978 urtetik 1980 urtera.

1988 urtean, Third World Academy of Sciences-ek antolatutako "*El papel de la mujer en el desarrollo de la ciencia y la tecnología en el Tercer Mundo* (euskaraz: Emakumearen rola zientzia eta teknologiaren garapenean hirugarren munduan)" izeneko bileran parte hartu zuen Argentinako ordezkarietako bat izan zen. Han, garapen bidean zeuden hirurogeita hiru herrialdetako zientzia eta teknologiako 212 emakume ezagunekin egon zen. Orduko hartan, Argentinako zientzia biomedikoetan emakumeen parte-hartzeari buruzko ikerketak partekatu zituen Dosnek. Urte horretan bertan, Medikuntzako Akademia Nazionaleko kide titular eta biziarteko gisa sartu zuten, eta 1991 urtean, erakunde bereko 3. sitiala betetzeko hautatu zuten. Lorpen hori mugarria izan zen, ez bakarrik Dosneren karreran, baita emakumeen komunitate zientifikoan ere, Dosne izan baitzen leku hori hartu zuen lehen emakumea. Une horretan, 621 lan argitaratuak zituen Estatu eta nazioarte mailan.

*Medicina* aldizkariko Argitalpen Batzordeko kidea izan zen 1967 urtean, eta CONICETeko ikertzaile emeritua 2002 urtean. Mende erdi baino gehiagoko esperimentazio etengabea izan zuen, minbizi-zelulen jatorria zehazteko eta sistema immuneak tumoreen hazkuntzan zuen funtzio bibalentea ulertzeko.

Hainbat liburu idatzi zituen, horien artean bere autobiografiak *Una beca con Houssay. "De Canadá a la Academia Nacional de Medicina* (2013) (euskaraz: Houssayrekin beka bat. Kanadatik Medikuntza Akademia Nazionalera (2013)", "*Quise lo que hice. Autobiografía de una investigadora científica* (2007) (euskaraz: Egin nuena nahi izan nuen. Ikertzaile zientifiko baten autobiografia) eta *En busca de la causa del Cáncer* (2015) (euskaraz: Minbiziaren kausaren bila (2015)".

## Argitalpenak 
* *Una beca con Houssay. De Canadá a la Academia Nacional de Medicina* (2013)
* *Quise lo que hice. Autobiografía de una investigadora Científica* (2007)
* *En busca de la causa del Cáncer* (2015)
* *Enjoying research from Canada to Argentina* (2015)

## Bizitza pribatua 
thumb
1944 urtean, Rodolfo Pasqualinirekin ezkondu zen (Buenos Aires, 1909ko maiatzaren 20a - Buenos Aires, 2004ko martxoaren 12a). Mediku endokrinologo eta ikertzailea izan zen, Hego Amerikan lanean hasi zenean Dosnerekin harremana izan zuen lagun taldeko kidea. Bost seme-alaba izan zituzten, Diana eta Titania (1947), Rodolfo Sergio (1948), Enrique Emilio (1951) eta Hector (1953). Pasqualini bere bikotekidea izateaz gain, ikerketarako eta zientziarako grina partekatu zuten, elkarrekin ibilbidea eginez. 

Epistolarioa mantendu zuen etengabe bere sendiarekin, bereziki amarekin. Eskutitz horietan oinarrituta berreraiki ahal izan zuen bere biografiaren zati handi bat. 

## Bere bizitzari buruzko obra bat 
*Christiane. Un bio-musical científico* (euskaraz: Christiane. Bio-musikal zientifiko bat) Christiane Dosneri egin zitzaion omenaldia da, Belen Pasqualini bilobak sortua. Sari asko jaso dituen lana, Dosne *Quise lo que hice* autobiografian oinarrituta, antzerkiaren eta musikalaren arteko ibilbidea da, eta bere jaioterria utzi zuenetik zientzialariak izan zuen ibilbidea kontatzen du. Bertan, bokazio zientifikoaren eta familia-bizitza baten nahiaren arteko tentsioak ikusten dira. 2017 urteko otsailean estreinatu zenetik, 220 aldiz baino gehiagotan aurkeztu zen Argentinan, Latinoamerikan, Estatu Batuetan, Espainian eta Portugalen, baita birtualki ere.

## Sariak, aintzatespenak eta izendapenak 
Sari ugari jasoditu, besteak beste, 1993an Zientzia Biomedikoen Kontseilua saria (2003 urtean epaimahaia eta 2023 urtean ohorea) eta 1995 urtean egindako ibilbideagatik UNIFEM-NOEL saria (Los Angeles), Madre Teresarekin eta beste pertsona ospetsu batzuekin batera.

* *LALCEC, Minbiziaren Aurkako Argentinako Ligaren 45. urteurreneko saria bost aukeratan. Buenos Aires, Argentina*
* *Ibilbidearen Saria - FUNDALEU - 1965. Argentina.*
* *Nazioarteko Hematologia Elkarteko Argentinako sailburua - 1966. Australian.*
* *Urrezko Venusa Saria, Zientzia kategoria - Emakumezkoen Zirkulua - 1969. Argentina.*
* *CERT saria - Oinarrizko Biomedikuntzako merezimendua - 1993. Buenos Aires, Argentina*
* *UNIFEM-NOEL saria - Ibilbidea - 1995. Los Angeles, Estatu Batuak.*
* *Nazio Eremuan Nabarmendutako Emakumeak - Ohoragarri Espainiako Diputatuen Ganbera - 1995. Argentina.*
* *CONICETeko ikertzaile emeritua - 2002. Argentina.*
* *Osasunaren Emakume Nabarmenak, 2005eko Ibilbidearen Aitormena Kategoria Zientifikoa. - 2005. Buenos Aires, Argentina*
* *2018ko Medikuntza Zientzien nortasun nabarmena*
* *Ohorezko Abisuak Saria - 2023. Buenos Aires, Argentina*
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak