Calahorra

**Calahorra** Errioxako (Espainia) ipar-ekialdeko udalerri bat da, Ebro ibaiaren eskuin ertzean kokatua. 2020ko erroldaren arabera 24.531 biztanle zituen eta horren ondorioz Errioxako udalerrien artean bigarrena da populazioz, Logroño hiriburuaren atzetik. Errioxa Behereko hiri garrantzitsuena da.

IV-V. mendetik aurrera Calahorrako diozesiaren egoitza izan da eta antzina haren menpe zeuden Kantauri itsasora arteko lurrak.

## Izena 
Udalerria izendatzeko, euskaraz *Kalagorria* izena ere erabili izan den arren, Euskaltzaindiak ez du ontzat ematen.

Baskoien *Kalakorikos* hirian du jatorria. Haren gainean erromatarrek *Calagurris Nassica Iulia* hiria eraiki zuten. 1199ko Donemiliagako bula batean *Calagurra* aipatzen da.

Etimologia ez da zehazki ezagutzen eta hainbat hipotesi azaldu dira.
* Arabieratiko hipotesia (Mateo Anguiano, 1701): *Calaforra* (Cala + forra, "gaztelu askea").
* Arameratik eratorria (1970): *Calagurris*, "hiri gotortua".
* Euskaratik eratorria: *Garai-gorri* ("garaian dagoen hiri gorria"), *Garai-uri* ("goiko hiria") edo *Kala-gorri* ("muino biluzia").
Txanpon-etxea izan zuen eta haietan *KA-L-A-KO-R-I-KO-S* izena azaltzen da.

## Geografia 
Calahorra Cidacos ibaiak Ebro ibaiarekin bat egiten duen puntuan kokaturik dago. Hiriaren alde zaharra 358 metrotako altuera duen muino baten gainean dago, Ebroren hegoaldean. Hiria harresietatik kanpo hedatzen hasi zenean muinoareen azpialdean egin zuen. Hasieran hiri errotamarreko zirkua eraiki zen han eta ondoren diozesia eratu zenean katedrala eta apezpikuaren egoitza Ebroren ertzean eraiki ziren.

Muinotik Ebroren ertzeko lautadak kontrolatzen ziren eta antzinatik izan du nekazal jarduera nabarmena, Cidacos eta Ebro ibaiek lur aberatsa sortzen baitute. Ekialdean hirigunetik kilometro gutxitara Recuenco aintzira aurkitzen da.

## Historia 
Calahorran aurkituriko populazio aztarnarik Mousteriar garaikoak dira. *Sorbán* arkeologia eremuan migrazio indoeuroparren aztarnak aurkitu dira eta Burdin Aroan finkaleku zeltiberiarra izan zela dirudi.

### Antzinaroa 
#### Hiri baskoia 
K.a. II. mendean Caton jeneral erromatarrak Ebro haraneko leinu guztiak menperatu edo aliatu bihurtu zituen. Garaiko agiri batzuetan Calagurris/Kalakorikos, hiri zeltiberiar gisa azaltzen da eta beste batzuetan hiri baskoi gisa. Tito Livio historiagilearen arabera, *vasconum ager* lurraldetik kanpo zegoenez, ez bide zen baskoia. K.a. 76. urtean Estrabon greziar historiagileak hiri baskoia dela dio, ordea (Str. III, 4, 10).

Calagurrisen ondoan zeuden Cascantum eta Graccurris ere hiri baskoiak ziren ordurako. K.o. II. mendean Klaudio Ptolomeok hiri baskoia zela berretsi zuen (Ptol. 2. 6. 66).

#### Calagurris Nassica Iulia 
Antzinako hiriaren gainean eta hiriaren ekialdean *Calagurris* berria eraiki zuten erromatarrek. K.a. 171. urtean *Nassica* titulua gehitu zion Publio Cornelio Escipión Nasica eta K.a. I mendean *Iulia* Julio Zesar enperadoreak.

270px|thumb|Calagurrisko txanponak.
Sertorioren gerra garaian Sertorio jeneralaren alde egin zuen. Ponpeio jeneralaren armadak hiria setiatu zuen K.a. 72. urtean eta hiritarrek nahiago izan zuten gosez hil errenditzea baino. Salustioren kroniken arabera kanibalismoraino iritsi ziren.

Halakoa zen Calahorrak Erromari zion leialtasuna, Zesar Augusto enperadorearen babesa eskuratu zuela eta kalagurritar soldaduekin destakamendu bat osatu zuela. Horri esker *municipium civium Romanorum* bihurtu zen eta biztanleek erromatar hiritartasuna eskuratu zuten. Hiria harresietatik kanpora zabaltzen hasi zen. Bazituen erromatar hirien eraikin publiko tipikoak, hala nola tenpluak, foroak, termak, kloakak, teatroak, anfiteatroak eta baita zirkua ere. Justizia administrazioaren egoitza Calagurrisen zegoen eta txanpon-etxea ere sortu zuen; dirua hiru garai historikotan egin zuen:

* Sertorioren gerra garaian, 
* Augusto eta Tiberio enperadoreen garaian, eta azkenik,
* Suintila errege bisigodoaren garaian. 

Guztira 33 txanpon eredu aurkitu dira.

### Kristautasuna 
270px|thumb|Apezpikuaren etxea
Baskoniarren hiri garrantsitsuenetako bat zenez erromatarren garaian iritsi zen kristautasuna Calahorrara. III. mendearen amaieran bi legionario erromatar kristau bihurtu ziren Calahorran eta horregatik burua moztu zieten. Haien buruak Ebro ibaira jaurti zituzten eta kondairak dio korrontearen kontra ibaian gora egiten hasi zirela. Legionario haiek San Emeterio eta San Celedonio ziren eta gaur egun Calahorrako patroi sainduak dira. Prudentius poetak ematen digu martirioaren berri.

IV. mendean Calahorran apezpikuaren egoitza ezarri zen. Bere menpeko lurraldea oso zabala zen, Errioxaz gain Hego Euskal Herri ia osoa hartzen baitzuen. Izena ezagutzen den aurreneko apezpikua Silvino da, 463. urtearen inguruan izendatua izan zena. Musulmanen erasoen garaian (VIII. mendean) Donemiliaga Kukulara pasa zen egoitza eta geroago, Naiarara. 1170ean berriz itzuli zen Calahorrara.

### Erdi Aroa 
Leovigildo errege bisigodoak 568 eta 586 artean Calahorra eta gainerako hiri errioxarrak bere erresuman sartu zituen. 714an musulmanek konkistatu zuten. Hurrengo mendeetan hainbat konkista izan zituen eta XI. mendean Alfontso VI.a Gaztelakoak eskuratu zuen. Hiri forua berak eman zion. Behe Erdi Aroan muga izateari utzi zion: hiri gotortu gisa garrantzia galduz joan zen arren, Calahorrako apezpikuak gero eta indar handiagoa izan zuen, Erresuman eragin handia izaterainokoa. 1366an Henrike II.a Gaztelakoa bertan errege izendatu zuten. Alfontso X.ak asteroko merkatua egiteko pribilejioa eman zion.

Judutegi handi bat ere izan zuen hiriak. XI. mendean iritsi ziren aurreneko juduak eta XIV. menderako 600 biztanle inguru zituen.

### Aro Modernoa 
150px|thumb|Inkisizioaren ikurra.
Errege-erregina Katolikoek Espainia guztia konkistatu zutenean erlijio uniformetasuna hartu zuten helburu eta juduak kanporatzea eta Inkisizioa sortzea erabaki zuten. Calahorrako juduak 1492an kanporatu zituzten eta 1580ko abuztuaren 25ean ijitoak kanporatzeko eskaria egin zuen udalak. Calahorra elizbarrutiko hiriburua izanik Inkisizioaren epaitegi bat bertan ezarri zen. 1521 eta 1570 artean 30 sorgin erre zituen. 1570ean Logroñora aldatu zen Inkisizioaren epaitegia. XVI. mendearen amaieran, izurrite batek hiria nabarmen kaltetu zuen.

1672an *Parte del Atlas Mayor o Geographia Blaviana Que contiene las Cartas y Descripciones de Españas* liburuan Calahorra ere deskribatzen da. 1.600 biztanle zituen orduan, harresiak inguratzen zuen eta lau ate zituen. Katedralaz gain, lau parrokia eta hiru komentu zituen, bi fraideenak eta bat, monjena.

XVIII. mendea oso oparoa izan zen eta garai hartakoak dira Calahorran dauden eraikin ugari.

### Aro garaikidea 
XIX. mendean, telegrafoa (1862), trena (1863), posta zerbitzua (1868) eta kontserba industria ezarri ziren Calahorran. Aldi berean, Logroñok nagusitasuna hartu zuen Errioxako hirien artean eta Calahorra Errioxa Behereko hiri garrantzitsuena izatera mugatu zen. 1959an Redondako Andre Mariaren kolegiatak konkatedral izendapena jaso zuen eta une horretan Logroño bihurtu zen Calahorrako eta La Calzada-Logroñoko elizbarrutiaren egoitza.

## Demografia 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:550 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:25000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1940 text:1940
  bar:1950 text:1950
  bar:1960 text:1960
  bar:1970 text:1970
  bar:1980 text:1980
  bar:1990 text:1990
  bar:2000 text:2000
  bar:2005 text:2005
  bar:2011 text:2011
  bar:2019 text:2019

PlotData=
  color:barra width:20 align:left

  bar:1900 from:0 till: 9475
  bar:1910 from:0 till: 9871
  bar:1920 from:0 till: 10767
  bar:1930 from:0 till: 12004
  bar:1940 from:0 till: 13199
  bar:1950 from:0 till: 13534
  bar:1960 from:0 till: 14462
  bar:1970 from:0 till: 16340
  bar:1980 from:0 till: 17695
  bar:1990 from:0 till: 18869
  bar:2000 from:0 till: 18924
  bar:2005 from:0 till: 23171
  bar:2011 from:0 till: 24625
  bar:2019 from:0 till: 24220

PlotData=
  bar:1900 at: 9475 fontsize:S text: 9.475 shift:(-8,5)
  bar:1910 at: 9871 fontsize:S text: 9.871 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 10767 fontsize:S text: 10.767 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 12004 fontsize:S text: 12.004 shift:(-10,5)
  bar:1940 at: 13199 fontsize:S text: 13.199 shift:(-10,5)
  bar:1950 at: 13534 fontsize:S text: 13.534 shift:(-10,5)
  bar:1960 at: 14462 fontsize:S text: 14.462 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 16340 fontsize:S text: 16.340 shift:(-10,5)
  bar:1980 at: 17695 fontsize:S text: 17.695 shift:(-10,5)
  bar:1990 at: 18869 fontsize:S text: 18.869 shift:(-10,5)
  bar:2000 at: 18924 fontsize:S text: 18.924 shift:(-10,5)
  bar:2005 at: 23171 fontsize:S text: 23.171 shift:(-10,5)
  bar:2011 at: 24625 fontsize:S text: 24.625 shift:(-10,5)
  bar:2019 at: 24220 fontsize:S text: 24.220 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Iturria - Espainiako Estatistika Institutu Nazionala

## Azpiegiturak 
[270px|thumb|[Calahorrako geltokia.]]
Ebroren haranean kokaturik dagoenez Kantauriar isurialdea eta Mediterranear itsasertzeko hiriak lotzen dituzten bideetan kokaturik dago. N-232 errepideak eta AP-68 autopistak Logroñorekin eta Bilborekin (mendebaldean) eta Zaragozarekin (ekialdean) lotzen dute. AP-15 autopistak eta N-121 errepideak Iruñearekin lotzen du.

Autobuses Olloqui autobus konpainiak Calahorra Funesekin batzen du, honako ibilbidean:
* Funes - Martzilla - Azkoien - Andosilla - San Adrian eta Calahorra

RENFE enpresaren Zaragoza-Bilbo trenbideak geltokia du. Antzina, Cidacos ibaian gora zihoan trena ere bazuen, baina 1960an bertan behera geratu zen eta egun bide berde bat eraiki da bertan Calahorratik Arnedillo herrira doana.

## Ekonomia 
Calahorrako ekonomia nekazaritzan oinarritzen da. Barazkiak, piperrak eta fruita dira ekoizten diren produktu nagusiak. Espainia iparraldeko produktu horien banatzaile nagusia da eta *Capital de la Verdura* ("Barazkien hiriburua") ezizena eman zaio. Alfontso X.a Jakintsuak XIII. mendean merkatua egiteko pribilejioa eman zion. El Raso plazan egiten da, eta horrela deitzen zaio, saldu beharreko barazkiak lurraren gainean ("al raso") jartzen direlako.

Nekazaritzako produktuen inguruan, kontserba industria eraiki da. Zapatagintzak ere munta du, ondoko Arnedorekin batera. Bestelako industria batzuk ere ditu, gehienak "Tejerías" industrialdean.

## Ondasun nabariak 
270px|thumb|Carmengo santutegia.
220px|thumb|"Arco del Planillo" ate erromatarra.
270px|thumb|Mercadal pasealekua.
### Eraikin erlijiosoak 
* Andre Mariaren katedrala: XVII. mendeko eraikin gotikoa da. Hiriko patroi San Emeterio eta San Celedonioren martirioa izan zen tokian eraiki zuten.
* Apezpikuaren jauregia: XVI. mendean eraikia eta XVIII mendean handitua, katedralaren alboan dago.
* Carmengo santutegia: 1603an eraikitako eliza barrokoa da.
* Santiago apostoluaren parrokia. Eraikin neoklasikoa da, XVII eta XVIII mendeen artean eraikia.
* San Andres parrokia: XVI. mendean altxatu zuten XI. mendeko tenplu baten gainean.
* San Francisco eliza: XVII. mendekoa da, baina berriztatze ugari izan ditu.
* San Jose monasterioa: XVI. mendekoa.
* Gurutzea (El Crucifijo): XVI. mendeko tenplu txiki bat da.

### Eraikin zibilak 
* Zirko erromatarraren hondarrak. Mercadal pasealekua dagoen tokian zegoen zirkoa. 360 metroko luzera eta 80 metroko zabalera zuen.
* Calahorrako Alde zaharra: Erromatarren hiriaren egitura mantentzen du. 1979an erromatarren estolderia aurkitu zen. *La clínica* eremu arkeologikoan, I. mendeko *villa* erromatar bat aurkitu da, hiru maila dituena eta zutabe eta estukoekin apaindua. Bertan *la Dama Calagurritana* izena eman zaion emakumezko baten bustoa aurkitu da. Bertatik gertu, II. mendeko harresiaren hondarrak eta ate erromatar bat ("Arco del Planillo") daude.

### Enparantzak, parkeak eta pasealekuak 
* Mercadal pasealekua. Hiriaren azpialdeko pasealeku nagusia da. Bertan hiriko sinbolo diren hainbat elementu aurkitzen dira.
* El raso enparantza. Bertan barazkien merkatua egiten da.
* Cidacos ibaiaren ertzeko parkea
* Terrorismoaren biktimen omenezko parkea

### Eskulturak 
* La moza edo epaiketa rolloa Mercadal pasealekuan dago. Erdi Aroan gaizkileak exekutatzeko erabiltzen zen.
* *La matrona*: 1878an inauguraturiko eskultura da Adolfo de Areizaga eskultore bilbotarrak Carrarako marmolarekin egindakoa. K.a. 72. urteko *Fames Calagurritana* omentzen du eta hiriko sinboloa da.
* *Kintilianoren eskultura*: 1970ean ezarri zen IV. mendeko Kintiliano poetaren omenez. Haren izeneko biribilgunean dago, udaletxearen aurrean.

## Kultura 
270px|thumb|Aste Santuko prozesioa.
[270px|thumb|[Erromanizazioaren museoa.]]
### Jaiak 
Calahorran San Emeterio eta San Celedonioren omenezko jaiak ospatzen dira neguan (martxoaren 1-3) eta udan (abuztuaren 25-31). Sei lagunarte edo *peña* daude hirian eta bakoitzak bere koloreko zapi eta blusa ditu; *Peña Philips* gorria (zaharrena da), *Peña de El Sol* berdea, *Peña Calagurritana* beltza, *Peña Riojana* urdina, *Peña El Hambre* granatea eta *Peña La Moza* arrosa. *Peña Philips* da denetan zaharrena.

Aste Santua oso entzutetsua da eta 2014an Interes Turistiko Nazionaleko Jai izendatu zen. La Cofradía de la Vera Cruz elkartea antolatzailea da eta 16 *paso*k egiten dute prozesioa. Aurreko asteburuan merkatu erromatarra ospatzen da.

### Museoak 
Calahorran hainbat museo eta interpretazio gune daude: aipagarriena Erromanizazioaren museoa da (*Museo de la Romanización*). Alde zaharrean dago, 1930eko hamarkadan eraikitako "Casa del Millonario" eraikin modernistan. 1984an inauguratu zen. K.a. IV eta K.o. IV mendeen artean aurkituriko mila pieza arkeologiko inguru daude ikusgai. Elementu aipagarrienak Herkulesen burua (K.a. 500) eta la Dama Calagurritana (K.o. II. mendea) dira.

Calahorrako katedralaren klaustroan Elizbarrutiko museoa (*Museo Diocesano*) eraiki zen. Errioxako elizetan aurkituriko altxorrak daude, erretaulak, irudiak, urrezko gailuak, sagrarioak, kalbarioak... Aipagarrienak XII. mendeko Biblia bat, Henrike IV.ak emandako "Custodia del Cipres" (XV. mendea) eta torah judu bat dira. "Casa Santa" interpretazio zentruan kristautasunaren hastapenak erakusten dira, tartean san Emeterio eta San Celedonio martiriak. Aste Santuko pasoen erakusketa iraunkorra ere badago San Francisco elizan.

Barazkien museo bat ere dago (*Museo de la verdura*).

### Gastronomia 
Calahorrako baratzeetako produktuek osatzen dute hiriko gastronomiaren oinarria, eta jaki tipikoena garaian garaiko menestra da. Calahorrako azaloreak tokiko babes izendapena du. Udazkenean piperrak batzen dira eta kalean egurrezko edo ikatz begelalezko sutan erretzen dira.

Barazkiez gain, arkumea eta odolki gozo pinoidunak ere jaten dira.

Azkenburukoetan, aipagarriak dira magdalenak, mantekatuak eta "pastel calagurris" arbendolezko pastela.

### Kirolak 
Hiriko kirol taldea Club Deportivo Calahorra da. 1923an sortu zen eta futbol taldeak Bigarren B mailan jokatzen du azkenaldian. 2001. urtean bigarren mailarako igoera fasea jokatu zuen. La Planilla futbol zelaian jokatzen du: La Gaunasen ondoren, Errioxako estadio handiena da, 4.200 ikuslerentzako tokia baitu.

## Calahorratar ezagunak 
* Marko Fabio Kintiliano (K.o. c. 35 - c. 100), erretoriko, pedagogo eta legegizona
* Aurelius Prudentius Clemens (348 - c. 410), poeta kristaua
* Gaspar Miranda (1687 - 1767), elizgizona
* Nacho Guerreros (1970 - ), aktorea
* Santi Ezquerro (1976 - ), futbolaria

## Hiri senidetuak 
*  (1991)
*  (1996)
*  (1998)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Calahorrako Udalaren webgunea
*  Calahorrako webgune pertsonala