Untzu

**Untzu** Txulapain ibarreko kontzeju bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Iruñeko merindadean eta Iruñerria eskualdeko Ibarrak azpieskualdean dago, Iruñea hiriburutik 10,2 kilometrora.  biztanle zituen.

Bertako biztanleak *untzutarrak* dira.

## Izena 
Untzu toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Unci* (1098)
* *Unzu* (1162)
* *Unçu* (1174)
* *Vnçu* (1196)
* *Unçu de sus* (1268)
* *Onso superior* (1279)
* *Hunçu* (1280)
* *Vnçu de suzo* (1350)
* *Vnçu* (1366)
* *Unzu* (1534)
* *Unzue* (1802)
* *Unzu* (1987)
* *Untzu* (1990)
* *Untzu* (2000)

## Ezaugarriak 
### Armarria 
Untzuko armarria Txulapaingo armarria da. Armarri honek honako blasoi hau du:

## Geografia 
Untzu Txulapain ibarrean dago, Iruñeko merindadean.

### Inguru naturala eta kokapena 
Txulapain udalerriko erliebea nahiko malkartsua da eta garaiera ertaineko hainbat mendi aurki daitezke hegoaldean, besteak beste, San Gregorio (945 metro), San Bartolome (925 metro) eta Aldaun mendia (942 metro).

### Klima eta landaredia 
Txulapaingo klimak ezaugarri azpiatlantiarrak ditu, prezipitazioak ugariak dira urte osoan zehar (urtean 1.200mm inguru), nahiz eta uda garaiko bi hilabeteak lehorrak diren. Urteko batez besteko tenperatura 10 eta 13 gradu artekoa da, eta urtean dauden egun euritsuak 120 eta 130 bitartean.

#### Estazio meteorologikoa 
Txulapainen dagoen Beltzuntze kontzejuan, itsasoaren mailatik 530 metrora, Nafarroako Gobernuak 19882an jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
Nabatzekin batera, Semeno Oharritzekoen leinuko jauntxoetako bat izango zen, eta Koroak haren ondarea konfiskatu zuen 1276an. XIX. mendearen hasieran *Untzue* forma agertzen da oraindik. Mendearen erdialdera, parrokoaren aurkezpen-eskubidea herritarrari edo erregeari zegokion, postua hutsik geratzen zen hilabetearen arabera.

## Demografia 
 biztanle zituen Untzuk.

## Kultura 
### Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Txulapaingo herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian. 

Euskararen galera, beraz, XX. mendekoa da. Iruñeko Gotzaindegiak 1904an egindako eliz gida baten arabera, Ultzama, Anue, Odieta, Atetz, Txulapain eta Olaibar ibarrak hartzen zituen Anueko Artzapeztegian erantzuna baiezkoa da. 1935ean, ibar horiek guztiak euskaldunak ziren oraindik. 

1960ko hamarkadako Nafarroako industrializazioak benetako landa exodoa ekarri zuen hirietako fabriketara. Despopulatze horrek batez ere gazteei eta emakumeei eragin zien. Zalantzarik gabe, euskarari ere eragin zion. Txulapain ibarrean oso handia izan da hiriburuaren eragina, jendea bertara joan ohi baita. Ibarra honen erdalduntzea egitate bat da. 1972ko datuen arabera, 60 urtetik gorakoentzat zegoen gordeta euskara, eta oso gutxitan egiten zuten. 

Koldo Zuazok, 2010ean, Txulapain ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da gulibarrera. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Txulapaingo mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Txulapain eremu mistoko udalerria da, eta hori dela eta, euskarak eskubide batzuk ditu. 2010ko erroldaren arabera, herritarren %20,72k zekien euskaraz hitz egiten eta 2018n %23,10k.

### Jaiak 
* Jasokundearen jaiak, abuztuaren bigarren asteburuan

## Ondasun nabarmenak 
* Jasokundeko Andre Mariaren eliza, Erdi Aroan eraikitako kristau eliza.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Txulapain
* Ibarrak (Iruñerria)
* Iruñeko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Txulapaingo Udalaren webgune ofiziala