open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Capricorn Records

**Capricorn Records** 1969an Phil Walden, Alan Walden eta Frank Fenter diskoetxe independentea izan zen. Diskoetxea Ameriketako Estatu Batuetan Maconen, Georgian zuen egoitza. Bere musika hegoaldeko rock eta soul artean mugitzen zen. Hasieran bere lanak WEA/Warner Music Group Elektra Records, gero Warner Bros. Records) eta azkenik PolyGram Records enpresek zabaltzen zituzten. 1979ko urrian bankarrotan gelditu zen. Phil Walden akzio guztiak Zomba taldeari saldu zizkion 2000ko abuztuan.

## Taldeak 
* The Allman Brothers Band
* The Marshall Tucker Band
* Delbert McClinton
* The Outlaws
* Elvin Bishop
* Wet Willie
* Jonathan Edwards
* Captain Beyond
* White Witch
* Grinderswitch
* Cowboy
* Kitty Wells
* Dobie Gray
* Travis Wammack
* Stillwater

## Disko ezagun batzuk 
* The Allman Brothers Band
** *At Fillmore East*
** *Brothers and Sisters*
** *Idlewild South*
* Captain Beyond
** *Captain Beyond*
* The Marshall Tucker Band
** *The Marshall Tucker Band*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mary Mallon

**Mary Mallon** (Cookstown, Ipar Irlanda, 1869ko irailaren 23a- New York, AEBak, 1938ko azaroaren 11a) **Mary tifoidea** goitizenez ezagutua, *Salmonella* bakterioaren eramaile osasuntsu bat zen, AEBetan XX. mendearen hasieran ospe handia jaso zuena bere bizitzan zehar Salmonella bakterioarekin -nahi gabe- pertsona asko kutsatu zituelako.

Gutxienez 51 pertsona kutsatu zituen (zenbaki zehatza askoz handiagoa izan liteke), sukar tifoidea harrapatuz. Horietako 3 hil ziren.

Ipar Irlandatik emigratu zuen AEBetara, 1883an. Bertan, sukaldari moduan lan egin zuen urte luzeetan. Horregatik, eta *Salmonella* bakterioaren eramaile zenez, bakterio horrekin janari asko kutsatu zituen, sukar tifoidearen agerraldi batzuk eraginez.

## Sortutako lehenengo kasuak 
1900 eta 1907ren artean New Yorkeko estatuan lan egin zuen hainbat familia aberatsentzat . Mamaroneck herrian (1900ean) sortu zituen lehenengo kutsapenak: bertan lanean hasi eta bi asteetara familiako kide guztiek sukar tifoidea harrapatu zuten. 1901ean Manhattanera joan zen, hiru familientzat lan eginez eta familiako kideak ere kutsatuz (pertsona bat hilik suertatuz). Abokatu baten etxean jardun zuen gero, emaitza berarekin: etxe horretako 8 biztanleetatik 7k sukar tifoidea harrapatu zuten .

1906an Long Islanden zegoen, sukaldeko lanak eginez ere beste sendi batean; bi aste geroago familia horren 11 kideetatik 10 larri gaixotu ziren. Berriz etxez aldatu eta bankari batenera mugitu zen, antzeko emaitzekin. Egoten zen etxe guztietan sukar tifoidea agertzen zen.

## Ikerketa 
1907an osasun-agintariek ikerketa bat enkargatu zuten. George Soper epidemiologoa konturatu zen gaixotutako kide guztiek zerbait amankomuna zutela: sukaldari bera. Soper-ek Mary aurkitu zuen eta, Salmonella bakterio patogenoaren eramaile osasuntsu zela susmatuz, analisi bat egiteko eskatu zion. Baina sukaldariak uko egin zion analizatuta izateari, eta ihes egin zuen.

Poliziak atxilotuta, Maryk onartu zuen higiene gutxi zeukala eta ez zuela eskuak garbitzen sukaldean lanean ari zenean. Bere gorozkien analisi mikrobiologikoak agerian jarri zuen Maryk Salmonellaren eramaile osasuntsua zela. Hots, nahiz eta sukar tifoiderik ez eduki, gaitz horren bakterioak zituela. Salmonella behazun-xixkuan dagoenez, osasun-agintariek organo hori kentzeko gomendatu zioten, baina Maryk ez zuen onartu. Poliziak ospitale batean sartu zuen eta berrogeialdian mantendu zuten 3 urteetan, harik eta baldintza batekin askatu arte: ezin zuen inoiz sukaldari moduan lan egin berriz.

Behin askatuta, baina, Maryk ez zuen bere hitza bete eta berriro itzuli zen sukaldeetara. 1915ean New Yorkeko ospitale batean lanean zegoen, eta sukar tifoidearen 25 kasu sortu zituen, 2 hildakoekin . Poliziak berriz atxilotu zuen eta bere bizitzaren gainontzeko urteak ospitale batean pasatu zituen, berrogeialdian.

AEBetako prentsa sentsazionalistak bere kasua lau haizetara zabaldu zuen. Hil ondoren, egindako autopsiak garbi frogatu zuen Maryk Salmonella bakterioaren gordailua zela, bere behazun-xixkuan sukar tifoidearen mikrobio horiek zituelako.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sukar tifoidea
Ismaily SC

**Ismaily SC** (izen osoa, *Ismaily Sporting Club*), Egiptoko futbol talde bat da, Ismailia hiriburukoa.

## Palmaresa 
### Egipton: 5 
* Egiptoko Liga (3): 1967, 1991, 2002.
* Egiptoko Kopa (2): 1997, 2000.

### Nazioartean: 1 
* Afrikako Txapeldunen Liga:
** Txapelduna (1): 1969.
** Finalista (1): 2003
* Afrikako Futbol Errekopa (0): final erdiak 1986an.
* Afrikako Futbol Kopa (0): finalista 2000an.
* Arabiar Txapeldunen Kopa (0): finalista 2004an.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Izaro (itsasontzia)

***Izaro*** altzairuzko kroskoa zuen yate motorduna izan zen.

Daniel Bilbao Rentería bilbotarrarena, Berlinen (Alemanian) egina. Bere jabeak 1935ean erosi zuen. 1937ko martxoan, Eusko Itsas Gudarosteak hartu zuen bere ardurapean, eta *Epailla 5* izena jarri zion, Matxitxakoko borrokaren oroimenez. Bilbo ebakuatzerakoan, Baionara joan zen (1937/6/15). Bertan agente frankistek bahitu eta Hondarribira eraman zuten (1937/7/12). Beren Armadakoa egin zuten, jatorrizko izenari eutsiz. Gerra amaitutakoan jatorrizko armadoreari itzuli zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mari Toya

***Mari Toya*** lurrunezko eta zurezko oskoldun arrantzu binakakoa izan zen, Isidro Suarez Morisena (Gijón). Bilbora joan zen Pasaiaren ebakuazioan. Minaketari lanetan jarri zuen Eusko Itsas Gudarosteak (1937ko urtarrila). Mina baten kontra tupust egin eta gero hondoratu zen Luzuero iparraldean, BIAko miaketa lanaren burua bertan zihoala (1937-1-18).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Free to Choose

***Free to Choose: A Personal Statement*** (*Aukeratzeko libre: aitorpen pertsonala*) (1980) liburu bat eta hamar parteko telebista saio bat da, Milton eta Rose D. Friedman senar-emazte ekonomialariek egindakoa, merkatu librearen printzipioak defendatzeko helburuarekin. John Kenneth Galbraithen *The Age of Uncertainty* (1977) liburu eta telebista saioari emandako erantzuna da. Milton Friedmanek 1976an Ekonomiako Nobel Saria irabazi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jaimin

***Jaimin*** lurrunezko eta zurezko oskoldun arrantzu binakakoa izan zen Bizi-Nai, S.L. donostiar enpresarena, 1931n eraikia. *Rafael Cantos*en bikia izan zen. Bilbora joan zen Pasaiaren ebakuazioan. Minaketari lanetan aritu zen Bizkaiko Defentsa Batzarrak jarrita (1936ko iraila). Azaroan Eusko Itsas Gudarosteak beregain hartu eta lan berbetarako erabili zuen. Beranduago arrantzura itzuli zen (1937ko apirila). Bilbo ebakuatzean Santanderrera pasa zen eta ondoren Frantziara. Bere armadoreei 1939an itzuli zitzaien.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The General Theory Of Employement, Interest and Money

***The General Theory of Employment, Interest and Money*** (*Enplegu, interes eta diruaren teoria orokorra*) John Maynard Keynes ekonomialari ingelesak idatzi zuen. Liburu honi, oro har, bere *magnum opus* gisa kontsideratua, makroekonomia modernoaren terminologia eta forma sortu izana aitortzen zaio. 1936ko otsailean argitaratua, iraultza bat ekarri zuen, "Keynesiar Iraultza" bezala ezagutzen dena, ekonomialari batzuek sinesten duten moduan. Besteak beste, merkatu ekonomiaren ezaugarritzat jotzen du, aldi baterako krisiak gertatu ondoren, enplegu osoa berreskuratzeko joera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Ángeles (itsasontzia)

***María Ángeles*** lurrunezko eta zurezko oskoldun arrantzu binakakoa izan zen Izarra, S.L. pasaitar enpresarena, 1931n eraikia. Zumaian Balenciaga ontziolek eraikia, Bilbora joan zen Pasaiaren ebakuazioan. Minaketari lanetan jarri zuen Eusko Itsas Gudarosteak (1937ko apirila) eta *D-1* izena jarri (1937/5/12). Bilbo ebakuatzean Santanderrera pasa zen eta ondoren La Pallicera (1937/8/25), azkenik gerra amaitu arte Rocheforten gelditu zelarik. Bere armadoreei 1939an itzuli zitzaien.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dolfach

'''''', Galesko komunitate eta udalerri bat da, Powys konderrian. A470 errepidean dago, Llanbrynmair eta Talerddig udalerrien artean.

## Kanpo estekak
Insurgence Records

**Insurgence Records** Kanadako Toronton sortutako diskoetxe antifaxista eta militantea da. Ideologikoki anarkistak, komunistak eta, orokorrean, antifaxistak diren hardcore, Oi!, ska eta punk taldeak zabaldu nahi dituzte. Zigilua antifaxistak diren skinheads taldeekin lotu izan dute: RASH eta SHARP. Diskoetxearen bildumetan antifaxisten hiru gezien ikurra agertu ohi da.

## "Class Pride World Wide" 
Urtero "Class Pride World Wide" (Mundu Osoko Klase-harrotasuna) bilduma zabaltzen dute. Lan horretan, besteak beste, honako talde hauek hartu dute parte: *Street Troopers* (Kanada), *Brigada Flores Magon* (Frantzia), Opció k-95 (Katalunia), *Fighting Chance* (AEB), *Garotos Podres* (Brasil), *Angelic Upstars* (Ingalaterra), *Curasbun Oi!* (Txile).

## Project Boneyard 
Proiektu hau faxisten beste bati erantzuteko moduan sortu zen. 2004an *Panzerfaust Records*, *Project Schoolyard* proposamena sortu zuen; horren arabera Ameriketako Estatu Batuetako eskoletan talde arrazisten eta neonazien diskoak dohainik banatzen ziren. Honen aurrean *Project Boneyard* sortu zen, webgune bat nondik kantak eta karpetak dohainik jaitsi daitezkeen, libre banatzeko.

## Kanpo estekak 
Webgune ofiziala.
Napartarra (itsasontzia)

***Napartarra*** motordun eta burdinazko oskoldun arrantzu binakakoa izan zen, Juan Velasco Gutierrez y Cía., S.A. Vigoko enpresarena. Lowestoften (Inglaterra) Colby Brothers Co.k *Flash* patruilaontzi gisa britainiar Armadarentzat eraikia. Espainiari 1927an saldua eta *Domayo* izena jarria. Euzko Gudaroztearen Itsas Zerbitzuaren agindutara jarria (1936ko abuztua), Bilbora iritsi zen Gipuzkoaren ebakuazioaren ondoren. Berehala jarri zen Eusko Itsas Gudarostearen agindutara (1936ko urria) eta Baionara bidali zuten Eusko Jaurlaritzako Lehendakaritzarekin irrati bidezko harremana izateko. *Napartarra* izena jarri zioten ondoren, eta *D-3* zenbakia eman (1937/5/12). Baionan izan zen gerra amaitu arte. Bere armadoreei 1939an itzuli zitzaien. Pasaiako sarreran hondoratu zen 1945ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gure Artizar

***Gure Artizar*** lurrunezko eta zurezko oskoldun arrantzu binakakoa izan zen Amadeo Gil Cosme Herrero donostiarrarena. *Gure Izarra*ren bikia izan zen. Pasaian Constructora Guipuzcoanak eraikia, Bilbora joan zen Pasaiaren ebakuazioan. Minaketari lanetan jarri zuen Eusko Itsas Gudarosteak (1937/1/16) eta *D-5* izena jarri (1937/5/12). Lezo Urreztietarekin arma trafikoan aritu zen. La Pallicen (1937/8/9) babestu, eta ondoren Les Sables-d'Olonnera joan zen gerra amaitu arte. Bere armadoreei 1939an itzuli zitzaien.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frikun

**Frikun** 2015. urtean Baionan sorturiko rock eta reggae musika taldea da.

## Diskografia 
* *Frikun* (2016, autoekoizpena)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aitne

**Aitne** (Άιτνη, grezieraz) edo **Jupiter XXXI** Jupiterren satelite atzerakoi eta irregular bat da. Scott S. Sheppardek zuzenduriko Hawaiko unibertsitateko talde batek aurkitu zuen 2001ean. Aurkitu zenean **S/2001 J 11** behin-behineko izendapena jaso zuen.

Aitnek 3km inguruko diametroa du eta bataz bestean, 22,285 milioi kilometrora orbitatzen du Jupiter. 679.641 egun behar ditu bira oso bat emateko planetari, 166 º-ko makurdurarekin, 0,393ko eszentrikotasunarekin eta norabide atzerakoi batekin mugitzen da.

2002an jarri zitzaion gaur egun duen izena. Aitne Etna mendiko jainkosa da greziar mitologian, Zeusekin batera izen zituen semeak Palikoak izan ziren, idazle zein gaia menderatzen duten batzuek ordea, Thaliarekin edo Hephaistosekin eduki zituela esaten dute.

Karme taldeko kidea da, talde honetako sateliteek Jupiterretik 23 eta 24 milioi kilometro artean orbitatzen dute, 165° inguruko makurdura dute eta irregularrak dira.

## Ikus, gainera 
* Jupiterren sateliteak
* Jupiter
* Satelite naturala

## Kanpo estekak 
* Minor Planet Centerren (MPC) Jupiterren sateliteen zerrenda.

* Jupiter, Saturno eta Uranoko sateliteen izendapenen onartzea (Aitne berne).
Alajuela

**Alajuela** Costa Ricako hiria da, Alajuela probintziako hiriburua. Erdialdeko Haranean dago, San Josetik 20 kilometro mendebaldera. Herrialdeko hiri handienetan bigarrena da; 2014an 265.472 biztanle zituen. Bertan dago Juan Santamaría nazioarteko aireportua.

## Geografia 
### Klima 
Sabanako klima dauka, *Aw* Köppen klima sailkapenaren arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cartago (Costa Rica)

**Cartago** Costa Ricako hiria da, Cartago probintziako hiriburua. Erdialdeko Haranean dago, 1.435 metroko garaieran, Irazú sumendiaren magalean, San Josetik 24 kilometro hego-ekialdera. 2011n 151.744 biztanle zituen. Lurrikarek behin baino gehiagotan suntsitu izan dute, 1910. urtean bereziki.

## Geografia 
### Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Heredia (Costa Rica)

**Heredia** Costa Ricako hiria da, Heredia probintziako hiriburua. Erdialdeko Haranean dago, San Josetik 10 kilometro ipar-mendebaldera. 2011n 128.550 biztanle zituen.

## Geografia 
### Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Limón (Costa Rica)

**Limón** edo **Puerto Limón** Costa Ricako hiria da, Limón probintziako hiriburua. Karibe itsasoaren ertzean dago, San Josetik 152 kilometro ekialdera. Herrialdeko portu nagusia da. 2011n 96.314 biztanle zituen.

## Geografia 
### Klima 
Klima ekuatoriala dauka, *Af* Köppen klima sailkapenaren arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ferran Monegal

**Ferran Monegal** (Bartzelona, Katalunia, 1947ko abuztuaren 4a) kataluniar kazetari, telebista aurkezle eta telebista kritikaria da.

Kazetaritzan lizentziatu zen 1973an Bartzelonako Kazetaritza Eskolan.
Lorena Roldán

**Lorena Roldán Suárez** (Tarragona, Katalunia, 1981eko abuztuaren 7a) kataluniar abokatu eta politikaria da. 2015eko urriaren 26tik Kataluniako Parlamentuko diputatua da Herritarrak - Herritarron Alderditik.
Gotzon Aurrekoetxea

**Gotzon Aurrekoetxea Olabarri** (Dima, Bizkaia, 1954ko apirilaren 14a) Euskal Herriko Unibertsitateko irakasle ohia eta euskaltzain urgazlea da, dialektologian espezializatua.

## Ikasketak 
Filosofia eta Letretan lizentziatura ikasi zuen. 1994an Euskal Filologian doktore titulua lortu zuen Euskal Herriko Unibertsitatean *Bizkaieraren egituraketa geolinguistikoa* izenburuko tesiarekin.

## Euskaltzain urgazlea 
Euskaltzain urgazle izendatu zuten 1991ko urtarrilaren 31n. Harrezkero hainbat batzordetan partu hartu du: Irakaslegoa (1981-1985), Oinarrizko Euskara (1983-1987), Euskararen Herri Hizkeren Atlasa egitasmoa (1985-) eta Euskalkien Ikerketa (1991-1995).

## Idazlanak 
*Bostak bat* lantaldearen bost sortzaileetako bat izan zen 1981ean. Taldeak *Adorez* hiztegi-sorta bultzatu zuen.
* Hiztegi 5000 (2006, Internet-zerbitzua)
* Euskal Aditza (hiztegieran antolatua) (2006).*3000 hiztegia* (1996).
* *Europa hiztegia* (1993).
* *Eskola hiztegia* (1991).
* *Euskarazko hiztegia* (1986-1990).
* S*inonimoen hiztegia* (1983)
Beste zenbait idazlan:
* Euskararen herri hizkeren atlasa I...VIII. Beste hainbatekin. Euskaltzaindia. (2010-2017)
* *Tools for linguistic variation* [arg. elkarlanean] (2010).
* *"Bourciez" bildumako euskal atlasa* [elkarlanean] (2007)
* Bizkaieraren egituraketa geolinguistikoa (1995)
* Nazioarteko Dialektologia Biltzarra. Agiriak. Xarles Videgain-ekin. Euskaltzaindia (1992)
* Euskal dialektologiaren hastapenak. Txillardegirekin lankidetzan idatzita, UEU (1983 eta 1987).
Euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-basean, berak sorturiko 90 lan baino gehiago bildu dira.

## Ikerlanak 
EUDIA ikerketa-taldeko sortzailea da Txipi Ormaetxearekin batera, eta *Bostak bat* lantaldeko hainbat ikerketan ere parte hartu izan du.

Batez ere dialektometrian egin du ikerketa-lana eta bere eskarmentu hori Euskaltzaindiak argitaratutako herri hizkeren atlasetan islatu ahal izan da gero, Dialektometriak hizkeren arteko distantzia hizkuntza ezaugarriak sistema kuantifikatzaileak erabiliz neurtzen du. Dialektometriak horretarako baino ez du balio: desberdintasun eta berdintasunak kontatzeko edo neurtzeko. Prozedura berri honek ikaragarrizko ekarpena egin dio dialektologiari. Dialektologia moderno edo berria sortarazi du, besteak beste, dialektometriak, ikuspuntu geolinguistikoa lantzen dutenen artean. Eta indartu egin du bide hau ikusmolde soziolinguistikoa lantzen dutenekin ere, aldi berean tresna informatizatuak eta kuantifikazioa erabiliz. DiaTech programa informatikoa sortu zuen horretarako. Dialektologoek ere teknologia besarkatu egin dute eta trebatu dira diziplinarteko ikerketak egiteko mugak zehaztean eta sailkapen hierarkikoak sortzean.

## Errekonozimenduak 
* 2017an *Gotzon Aurrekoetxea lagunarterik hara* liburua argitaratu zuten bere omenez.

## Erreferentziak
Dwight Yoakam

**Dwight David Yoakam** (Pikeville, Kentucky, 1956ko urriaren 23a) country musikako estatubatuar egile-abeslari, musikari eta aktorea da. 1986an karrikaratu zuen lehenbiziko diskoa, *Guitars, Cadillacs, Etc., Etc.*, *Billboard* zerrendako lehen postura iritsi zena; harrezkero, 20 album baino gehiago argitaratu ditu. 30 abesti sartu ditu *Billboard Hot Country Songs* zerrendetan, eta 25 milioi disko baino gehiago saldu ditu. The Tonight Show-en gehien agertu den musikaria da. Aktore lanari dagokionez, rol garrantzitsuak jokatu zituen *Sling Blade* (1996), *The Minus Man* (1999), *Panic Room* (2002), *The Three Burials of Melquiades Estrada* (2005) filmetan, besteak beste.

## Diskografia 
* *Guitars, Cadillacs, Etc., Etc.* (1986)
* *Hillbilly Deluxe* (1987)
* *Buenas Noches From a Lonely Room* (1988)
* *If There Was a Way* (1990)
* ''La croix d'amour* (1992)
* *This Time* (1993)
* *Dwight Live* (1995)
* *Gone* (1995)
* *Come On Christmas* (1997)
* *A Long Way Home* (1998)
* *Tomorrow's Sounds Today* (2000)
* *South of Heaven, West of Hell* (2001)
* *Population Me* (2003)
* *Blame the Vain* (2005)
* *3 Pears* (2012)
* *21st Century Hits : Best Of 2000-2012* (2013)
* *Second Hand Heart *(2015)
* *Swimmin' Pools, Movie Stars...'' (2016)

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Webgune ofiziala, dwightyoakam.com/
* Dwight Yoakam, imdb.com
Errua biktimari leporatu

thumb|300px|Edmoton-en (Kanada) biktimei errua leporatzearen aurkako manifestazioa.
**Errua biktimari leporatzea** normalean emakumeen edo, orrokorrean, biktimak ahulagoak direnen aurkako delituetan ematen den agresioa zuritzeko jarrera da. Funtsean, modu batez, bere jarrerarekin, janzkerarekin edo izaerarekin biktimak erakarri du gertatu zaiona, modu batez errua agresioaren erasotzaileari kenduz. Horrela biktimak gona motza eramatea, gaizki begiratzea, irifar egitea, kale bakarti batean egotea zurigarriak izan daitezke. Kontzeptu honen bidez erruduna biktima bera da.

## Non sortzen den kontzeptua? 
Normalean argumento hauek inguru arrazistak, matxistak eta, orokorrean, faxismoarekin lotutako inguruetan. Adibide batzuk:
* Pertsona beltz bat zurien taberna batean sartzea: arazoak bilatzen ari da.
* Neska batek gona motza eramanez: gizonezkoei probokatzen ari da.
* Eskolako bulling egoeretan, ikasle ahul batek biolento bati gaizki begiratu dio: probokatu dio.

## Kontzeptuaren historia 
Jatorrizko kontzeptua "Victim blaming" da, William Ryan psikoloagoak lehen aldiz erabilita bere *Blaming the Victim* liburu klasikoan. Liburu horretan Daniel Patrick Moynihan egilearen *The Negro Family: The Case for National Action* liburuaren ideiak kritikatzen zituen. Ryanen arabera Moynihanek pobreziaren errua pobreei beraiei botatzen zien, pobreen kultura egiturei. Kontzeptua lasten biktimen defendatzaileek jaso zuten.

## Bortxaketa kasuetan erabiltzen diren zurigarriak 
2016ko Sanferminetan izandako taldeko bortxaketan akusatuen defentsa horrelako kontzeptuetan oinarritu zen: biktima ez zuen oihu egin, erasotzaileekin aurretik hitz egiten egon zen, bera bakarrik zebilen festetan, bortxaketa gertatu zenean ez zen mugitzen... Kanpaina desberdinek horrelako zurikerien gezurra azaldu nahi izan dute horrelako argumentuekin:
* Gona motzak ez du bortxaketa eragiten, bortxatzaileak eragiten du baizik.
* Gauez bakarrik ibiltzea ez du bortxaketa eragiten, bortxatzaileak eragiten du baizik.
* Maite jolasetan ibiltzea ez du bortxaketa eragiten, bortxatzaileak eragiten du baizik.
* Mozkortzea ez du bortxaketa eragiten, bortxatzaileak eragiten du baizik.
Mezua, laburbidua, zera dio: biktimak inoiz ez du bortxaketa baten errua, bortxatzaileak baizik. Horrelako kanpainen zabaltzearen aldeko kolektiboek fokoa emakumeen gainean jarri beharrean, gizartean jarri nahi dute, ez emakumeei haien burua hobeto babesteko baizik eta gizarteak garbi izan dezan bortxaketa ez dela zilegi.

## Ikus baita ere 
* Demonizazio
* Biktimologia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Victim blame.
Alque

***Alque*** lurrunezko eta zurezko oskoldun arrantzu binakakoa izan zen Javier Artzelus Irizarrena donostiarrarena. *Alcion*en bikia izan zen. Ondarroan eraikia, Bilbora joan zen Pasaiaren ebakuazioan. Minaketari lanetan jarri zuen Eusko Itsas Gudarosteak (1937ko apirila) eta *D-7* izena jarri (1937/5/12). Bilbo ebakuatzean Santanderrera pasa zen eta ondoren La Pallicera (1937/8/25), azkenik gerra amaitu arte Rocheforten gelditu zelarik. Bere armadoreei 1939an itzuli zitzaien.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
In the Red

**In the Red Recordings** Los Angelesen, AEBen, 1990ean Larry Hardy sortutako diskoetxea da. Bereziki garrantzia Garage punk eta Garage rock estiloei eman zien bultzada.

## Disketxearen katalogoa 
Hauek izan daitezke ezagunenak:
* The Ponys
* The Intelligence
* The Dirtbombs
* The Deadly Snakes
* Sparks
* Andre Williams
* Black Lips
* Jay Reatard
* LAMPS
* Pussy Galore
* Boss Hog
* Jon Spencer Blues Explosion
* Country Teasers
* The King Khan & BBQ Show
* Panther Burns
* The Demon's Claws
* Vivian Girls
* Speedball Baby
* Sonic Chicken 4

## Erreferenziak 
## Kanpo estekak 
* In the Red diskoetxearen webgunea
Nuevo Constante

***Nuevo Constante*** lurrunezko eta zurezko oskoldun arrantzu binakakoa izan zen Arturo Juan Freire Barreiro bouzastararena. *Constante Barreiro*ren bikia izan zen. Vigon eraikia, Bilbora joan zen Pasaiaren ebakuazioan. Minaketari lanetan jarri zuen Eusko Itsas Gudarosteak (1937ko apirila) eta *D-9* izena jarri (1937/5/12). Bilbo ebakuatzerakoan Santanderrera pasa zen. BIAren agindutara gelditu zen (1937/8/1), minen miaketan esku hartu zuelarik Santander eta Gijónen. Azkenik Arcachonen babestu zen (37/10/23) eta hantxe izan zen gudatea amaitu bitartean. Bere armadoreei 1939an itzuli zitzaien.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arco (itsasontzia)

***Arco*** lurrunezko eta zurezko oskoldun arrantzu binakakoa izan zen, Antonio Elosegui y Cia. donostiar enpresarena. *Iris*en bikia izan zen. Pasaian Constructora Guipuzcoanak eraikia, Bilbora joan zen Pasaiaren ebakuazioan. Minaketari lanetan jarri zuen Eusko Itsas Gudarosteak (1937/1/16) eta *D-11* izena jarri (1937/5/12). Bilbo ebakuatzerakoan Santanderrera pasa zen. BIAren agindutara gelditu zen (1937/8/1), minen miaketan esku hartu zuelarik Santanderren. Handik La Pallicera joan zen (37/8/25) Eusko Itsas Gudarosteko gainerako ontziekin batera, azkenik gerra amaitu arte Rocheforten gelditu zelarik. Bere armadoreei 1939an itzuli zitzaien.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Martiri konplexu

[thumb|300px|[Santa Teresa Avilakoa haurra zenean, bere anaiarekin batera, mairuen lurraldetara joan zen martirio bila.]]
**Martiri konplexua** psikologian pertsona batzuen jarrera definitzeko erabiltzen den terminoa da. Pertsona horiek haien onerako martiriak izan nahi dute, oinazea, mina eta jazarkundea bilatzen dute helburu hori lortzeko, alegia. Bilatze hori behar psikologiko batean oinarritzen da. Izena mendeetan kristau batzuek martiria nahitaz bilatzen zutela joeran oinarritzen da. Horrela, pentsatzen zuten, santutasuna lortzeko bidean jartzen ziren. Adibide bat musulmanen lurraldetara joaten eta han kristauak bezala haien buruak aurkezten zuten pertsonengana dugu, esaterako Santa Teresa Avilakoa.

## Ezaugarriak 
Konplexu hori duen pertsonak besteen beharrak bere beharren aurretik jartzen ditu beti, horrela haiengatik sufritzeko. Emate horretan, nolabait, haien bizitzari zentzu bat aurkitzen diote. Pertsona hauek askotan horretarako behar gabe sufritzen dute; horren truke besteen eskertza eta maitasuna bilatzen dute.

Pertsona hauek:
* Haien erabakien ondorioz sufritzen dute.
* Abusuzko harremanak onartzen dituzte.
* Eredu bat izaten dute eta horri jarraitzen diote buru-belarri.
* Publikoki bere interes falta onartua ez dela azaltzen dute.
* Sarritan besteen alde egindako lanak eta jasandako oinazeak besteei aurpegiratuko diete.
* Bere buruari buruz estimu handiaz hitz egingo dute.
* Beti, egin dutenaren ondorioz, bilatzen dute besteen eskerra eta maitasuna.
* Besteei laguntzeko prozesu horretan beraiek ez dute laguntzarik onartuko.

## Martiri konplexu motak 
* Erlijio batzuetan, esaterako kristautasunean, min hori santutasunaren bidean aritzeko nahitaz bilatzen da. Kasu horretan aszetismoaren bidean aritzeko modu bat izan daiteke. Jazarpenaren biktima izatea pertsonaren zintzotasunaren adierazgarri bezala ikusten da.
* Maitasunean edo betebeharrean oinarritututako martirioa. Emakume pobreen artean asko ematen da, maite duten pertsonen alde jazarpena pairatu beharra. Maitasun harreman askotan desoreka hori ematen da eta, normalean emakumeak, maitasuna sufrikario erromantikoarekin lotzen du.
* Batzutan masokismo joera bat izan daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Javier Urra

**Javier Urra Portillo** (Lizarra, 1957) nafar auzitegi-psikologoa da. Adingabekotan aditua, 2013an Frantzisko Xabierkoa saria lortu zuen.

## Lanak 
* 'Violencia, memoria amarga' (1997)
* 'Niños y no tan niños' (1998)
* 'Adolescentes en conflicto' (2000)
* 'Televisión: impacto en la infancia' (2000)
* 'Charlando sobre la infancia' (2000, con prólogo de S.M. La Reina)
* 'El futuro de la infancia' (2001)
* 'Tratado de Psicología Forense' (2002, compilador)
* 'Agresor sexual' (2003)
* 'Jauría humana: cine y psicología' (2004)
* 'Escuela práctica para padres' (2004)
* 'El pequeño dictador, cuando los padres son las víctimas' (2007)
* '¿Qué ocultan nuestros hijos?' (2008)
* 'Educar con sentido común' (2009)
* 'Secretos de consulta' (2009)
* 'Mi hijo y las nuevas tecnologías' (2011)
* 'Mapa Sentimental' (2012)
* 'Psicohigiene: El cuidado de uno mismo y de los demás' (2014)
* 'El pequeño dictador crece : padres e hijos en conflicto' (2015)
* 'Primeros auxilios emocionales para niños y adolescentes: Guía para padres' (2017)

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Gabriel Inbuluzketa

**Gabriel Inbuluzketa Alkasena** (Elizondo, 1945) nafar kazetaria da. Diario de Navarraren erredaktorea, bere ibilbidean etnografia lanak jorratu ditu.
Aubrey Kate

**Aubrey Kate** (Las Vegas, Nevada, Ameriketako Estatu Batuak, 1992ko azaroaren 7a) estatubatuar emakumezko aktore pornografiko transexuala da.

## Bizitza 
Las Vegas hirian jaio zen 1992ko azaroaren 7an. Gizon jaio bazen ere, bere burua emakumetzat du eta 17 urte zituenean hormona-tratamendua egiten hasi zen. Unibertsitatean ikasten hasi zenean, hainbat klubetako dantzari transexuala hasi zen lanean. Dantzalditako batean *Kink.com* elkarteko ekoizle bat ezagutu zuen eta honek zinemagintza pornografikoan sartzera gonbidatu zuen.

2013ko uztailean, 20 urte zituela, pornografia transexualaren industrian hasi zen aktore. Lehenengo agerraldia *Shemalestrokers* web-atarian egin zuen.

Ondoren industriako beste ekoiztetxetarako lanean hasi zen, hala nola, *Evil Angel*, *Mile High*, *Kink*, *Third World Media*, *Transsensual*, ''Devil's Films*, *Third World Media* eta *Pure Play Media''. Harrezkeroztik aktore pornografiko transexualik ezagunenetako bat da eta bere ibilbidean zehar hainbat sari eta izendapen lortu ditu.

## Sariak eta izendapenak
José Luis Perales

**José Luis Perales Morillas** (Castejón, Cuenca, 1945eko urtarrilaren 18a) espainiar egile-abeslari, musikagile, musika ekoizle eta idazlea da. Espainiako kantugile arrakastatsuenetako bat da. "Quisiera decir tu nombre", "¿Y cómo es él?", “Un velero llamado Libertad”, "¿Qué Pasará Mañana?" eta Jeanettek jendarteratu zuen “Porque te vas” dira haren abesti ospetsunetako batzuk.

Lehenengo arrakasta 1974. urtean lortu zuen, *Mis canciones* diskoarekin. Hasierako lan hartan Gaztelako herri musikak eragin nabarmena izan zuen beragan, baina berehala utzi zuen alde batera joera hura, *El Pregón* (1974), *Para Vosotros Canto* (1975), *Por Si Quieres Conocerme* (1976) eta abarrek erakusten dutenez. 1970eko hamarkadan, hainbat abesti idatzi zituen beste abeslari batzuentzat (Julio Iglesias, Paloma San Basilio, Raphael, Isabel Pantoja), eta aurrerantzean ere egin zituen besterentzako lanak, baina berak interpretatu zituen bere lan gogoangarrienak, eta arrakasta handia lortu zuen Espainian eta Latinoamerikan. 1980ko hamarkadaren hasieran *Nido De Águilas* (1981) eta *Entre El Agua Y El Fuego* (1982) eman zituen argitara, eta harrezkero etengabe eta erregulartasunez jarraitu zuen diskoak argitaratzen.

## Diskografia 
* *Mis Canciones* (1973)
* *El Pregón* (1974)
* *Para Vosotros Canto* (1975)
* *Por Si Quieres Conocerme* (1976)
* *Como La Lluvia Fresca* (1978)
* *Soledades* (1978)
* *Tiempo De Otoño* (1979)
* *Nido De Águilas* (1981)
* *Entre El Agua Y El Fuego* (1982)
* *Amaneciendo En Ti* (1984)
* *Con El Paso Del Tiempo* (1986)
* *Que Canten los Ninos* (1986)
* *Sueño De Libertad* (1987)
* *La Espera* (1989)
* *A Mis Amigos* (1990)
* *América* (1991)
* *Gente Maravillosa* (1993)
* *En Clave De Amor* (1996)
* *Quédate Conmigo* (1998)
* *Me Han Contado Que Existe Un Paraíso* (2000)
* *Navegando Por Ti* (2006)
* *Calle Soledad* (2012 )
* *Calma* (2016)
 
## Erreferentziak
Eduardito (itsasontzia)

***Eduardito*** lurrunezko eta zurezko oskoldun arrantzu binakakoa izan zen, Antonio Vega de Seoane donostiarrarena. Bilbora joan zen Pasaiaren ebakuazioan. Minaketari lanetan jarri zuen Eusko Itsas Gudarosteak (1937ko apirila) eta *D-15* izena jarri (1937/5/12). Hegazkin frankisten erasoen ondorioz hondoratu zen Portugaleten (1937/6/13).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jeanette

**Janette Anne Dimech** (Londres, 1951ko urriaren 10a), **Jeanette** izen artistikoaz ezaguna, espainiar-britainiar abeslaria da. 1960ko hamarkadaren amaieran eta 1970ekoan izan zuen arrakastarik handiena, “Cállate niña”, “Soy Rebelde” eta “Porque te vas” abestiekin. Azken hau Carlos Sauraren *Cría cuervos* filmaren soinu bandan sartu zuten, eta Europa osoko musika zerrendetako gailurrera iritsi zen.

## Diskografia 
### Diskoak 
* *Palabras, promesas* (1973)
* *Porque te vas* (1976)
* *Todo es nuevo* (1977)
* *Corazón de poeta* (1981)
* *Reluz* (1983)
* *Ojos en el sol* (1984)
* *Loca por la música* (1989)
* *Sigo rebelde* (1996)

### Bildumak 
* *Sus Mas Lindas Canciones* 1995
* *Coleccion Original* 1998
* *Soy Rebelde* 2002
* *15 Canciones Favoritas* 2003
* *15 De Coleccion* 2004
* *20 Exitos Originales* 2005
* *Lo Esencial* 2008

### Singleak 
* *Soy rebelde* (1971)
* *Porque te vas* (1974)
* *Estoy triste* (1974)
* *Todo es nuevo* (1977)
* ''Don't say goodnight to a lady* (1978)
* *Valley of love* (1980)
* *Frente a frente* (1981)
* *Comiénzame a vivir* (1981)
* *El muchacho de los ojos tristes* (1982)
* *Con que derecho* (1983)
* *Corazón de poeta'' (1988)

## Erreferentziak
Marcos (itsasontzia)

***Marcos*** lurrunezko eta zurezko oskoldun arrantzu binakakoa izan zen, Juan Zubimendi donostiarrarena eta besteena. Zumaian Marcos Vicente Orúsek 1928an eraikia, *Delfina* bikia zuen. Bilbora joan zen Pasaiaren ebakuazioan. Minaketari lanetan jarri zuen Eusko Itsas Gudarosteak (1937ko apirila) eta *D-17* izena jarri (1937/5/12). Bilbo ebakuatzerakoan, Santoñara joan zen. Santanderrerantz zihoala, azpi batekin tupust egin eta Nojako hondartzan azaldu zen, ustekabean lehertuz (1937/8/14).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Delfina (itsasontzia)

***Delfina*** lurrunezko eta zurezko oskoldun arrantzu binakakoa izan zen, Juan Zubimendi donostiarrarena eta besteena. Zumaian Marcos Vicente Orúsek 1928an eraikia, *Marcos* bikia zuen. Bilbora joan zen Pasaiaren ebakuazioan. Minaketari lanetan jarri zuen Eusko Itsas Gudarosteak (1937ko apirila) eta *D-18* izena jarri (1937/5/12). *Císcar* suntsitzaileak gainean hartu eta ustekabean hondoratu zuen Abran (1937/5/21). Tripulazioko gehiengoa D-24ra pasa zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ibai-Ederra

***Ibai-Ederra*** edo ***Ibay-Ederra*** lurrunezko eta zurezko oskoldun arrantzu binakakoa izan zen, Cecilio Iriarte Goienetxea ondarrutarra eta besterena. Bilbora joan zen Ondarroaren ebakuazioan. Minaketari lanetan jarri zuen Eusko Itsas Gudarosteak (1937ko maiatza) eta *D-19* izena jarri (1937/5/12). Bilbo ebakuatzerakoan, Santanderrrera eta ondoren La Pallicera joan zen (1937/8/25), azkenik gerra amaitu arte Rocheforten gelditu zelarik. Bere armadoreei 1939an itzuli zitzaien.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Salvadora (itsasontzia)

***Salvadora*** lurrunezko eta zurezko oskoldun arrantzu binakakoa izan zen, Cecilio Iriarte Goienetxea ondarrutarra eta besterena. Zumaian eraikia, Bilbora joan zen Ondarroaren ebakuazioan. Minaketari lanetan jarri zuen Eusko Itsas Gudarosteak (1937ko maiatza) eta *D-20* izena jarri (1937/5/12). Erabat jota gelditu zen hegazkin frankistek Portugaleten egindako eraso baten ondorioz. (1937/6/13).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aralarko Mikel Deuna (itsasontzia)

***Aralarko Mikel Deuna*** lurrunezko eta zurezko oskoldun arrantzu binakakoa izan zen, Antonio Izagirre ondarrutarrarena. Mutrikun Pedro Manuel Egañak eraikia, Bilbora joan zen Ondarroaren ebakuazioan. Minaketari lanetan jarri zuen Eusko Itsas Gudarosteak (1937ko martxoa) eta *D-22* izena jarri (1937/5/12). Bilbo ebakuatzerakoan Santanderrera pasa zen. BIAren agindutara gelditu zen (1937/8/1), minen miaketan esku hartu zuelarik Santander, Gijón eta Avilésen. Azkenik Arcachonen babestu zen (1937/10/24) eta hantxe izan zen gudatea amaitu bitartean. Bere armadoreei 1939an itzuli zitzaien.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Efraín Alegre

**Pedro Efraín Alegre Sasiain** (San Juan Bautista, Paraguai, 1963ko urtarrilaren 18a) paraguaitar abokatu eta politikaria da. Paraguaiko Errepublikaren senataria eta presidentegaia izan zen Benetako Alderdi Erradikal Liberalarekin aurkeztuta. Gaur egun, alderdiko presidentea da eta berriro ere bere burua presidentegai aurkeztuko du 2018ko Paraguaiko Hauteskunde Orokorretan.
Eugenio (itsasontzia)

***Eugenio*** lurrunezko eta zurezko oskoldun arrantzu binakakoa izan zen, José Fernández Martínez donostiarrarena. *Julia* bikia zuen. Ondarroan eraikia, Bilbora joan zen Pasaiaren ebakuazioan. Minaketari lanetan jarri zuen Eusko Itsas Gudarosteak (1937ko apirila) eta *D-23* izena jarri (1937/5/12). Bilbo ebakuatzerakoan Santanderrera pasa zen. BIAren agindutara gelditu zen (1937/8/1), minen miaketan esku hartu zuelarik Santanderren. Handik La Pallicera joan zen (37/8/25) Eusko Itsas Gudarosteko gainerako ontziekin batera, azkenik gerra amaitu arte Rocheforten gelditu zelarik. Bere armadoreei 1939an itzuli zitzaien.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trintxerpe (itsasontzia)

***Trintxerpe*** arrantzurako motordun eta burdinazko oskoldun binakakoa izan zen, Francisco Andonaegi Garmendia pasaitarrarena. Pasaian Victorio Luzuriagak eraiki zuen. Lan garrantzitsua egin zuen Gipuzkoaren ebakuazioan. Abenduan Eusko Itsas Gudarosteak hartu zuen ontzia bere ardurapean eta Baiona eta Bilbo arteko irrati bidezko loturarako erabili zuen. Lan hori abendu erdialdera utzi eta berriz ere arrantzuan hasi zen. Bilbo ebakuatzerakoan Santanderrera joan zen eta ondoren Frantziara. Bere armadoreei 1939an itzuli zitzaien.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Danak-Ondo

***Danak-Ondo*** arrantzurako motordun eta burdinazko oskoldun binakakoa izan zen, Francisco Acebal y Cía. pasaitar enpresarena. Pasaian Constructora Guipuzcoanak eraiki zuen. Gipuzkoako ebakuazioan Bilbora joan zen. Minaketari lanetan aritu zen Bizkaiko Defentsa Batzarrak erabakita (1936/9/17). Azaroan Eusko Itsas Gudarosteak bere ardurapean ontzia hartu eta praktikoen zerbitzurako erabili zuen. Lanari 1937/3/1ean utzi zion eta berriz ere arrantzan hasi zen. Bilbo ebakuatzean Santanderrera pasa zen eta ondoren Frantziara. Bere armadoreei 1939an itzuli zitzaien.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enrique Moreno Plaza

**Enrique Moreno Plaza** (La Unión, - Bizkaiko golkoa, ) espainiar merkataritzarako itsasgizona izan zen. Bilboko Compañía Naviera Euzkera praktikak egin ondoren, 1929an pilotu bilakatu zen. *Euskal-Erria* eta *Hispania* bakailao-ontzietan lan egin zuen.

Espainiako Gerra Zibila piztu zuenean baimenean bazegoen ere, itzuli eta *Vendaval* bouean aritu zen (*Nabarra* berrizendatua). Teniente bilakaturik, zenbait ekintzatan parte hartu zuen. Matxitxakoko itsas guduan *Nabarra* bouaren kapitaina zen. *Canarias* gurutzaontziari aurre egin baina zauritua izan zen. Ebakuatzeko agindua eman baina Ambrosio Sarasolarekin batera itsasontzian gelditzea erabaki eta *Nabarra*rekin hondoratu zen.

## Erreferentziak
Konplexu (psikologia)

**Konplexu** edo **uste** izatea (latinetik "complectere": besarkatu; partizipio perfektu: "complexum") ezaugarri indibidual batzuk (gertaerak, ideiak, gertaerak, prozesuak) osotasun batean ematen duen hitza da. Psikologian bizipenen eta esperientzien integrazioa multzo batean adierazteko erabiltzen da. Kontzeptua ikuspuntu eta eskola dinamikoetan edo analitikoetan, ez hainbeste konduktualetan. Herri hizkuntzan, bestetik, konplexudun pertsona bat fisikoki zein psikologikoekin desberdinak direnak, desberdintasun horiek gaigabezia bezala bizitzen denean; esaterako "itsusi konplexua" duena. Harluxet entziklopediak beste definizio hau ematen du: "Norbaiten nortasun eta portaera kontzientea baldintzatzen duten eta karga afektiboa duten sentimendu, oroipen eta irudikapen inkontzienteen multzoa".

## Konplexu edo uste batzuk 
* Edipo konplexu
* Elektra konplexu
* Irentze konplexu
* Mesias konplexu
* Jaungoiko konplexu
* Adonis konplexu
* Don Juan konplexu
* Martiri konplexu
* Nagusitasun konplexu
* Gutxiagotasun konplexu
* Ofelia konplexu
* Peter Pan konplexu

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Ez naz Makurtuko*

## Kanpo estekak 
* :11 uste ezagunenak.
* :Konplexuen hiztegia.
MUL.APIN

**MUL.APIN** () edo **Astrolabio B** Babiloniako astronomia eta astrologiari buruzko bilduma batek duen izena da, bere *incipit*ari aipamena eginez. Antzinaroko izar-katalogo bat da, lehenagoko *Hiru Izarren Sistema* lanaren jarraipena, baina askoz zehatzagoa. Ziurrena da K.a. XI. mendean egin izana.

Testuak 6 izar eta konstelazioren izena biltzen du, eta horien agerpena, desagerpena eta goreneko puntuaren datak zehazten ditu, Babiloniako izarren mapa eraikitzen laguntzen diguna.

Testua K.a. VII. mendeko bi kopiatan gordeta dago, eta euren hasieraren izena daramate, *MULAPIN*, "Goldea", Triangulum konstelazioa eta Gamma Andromedae izarrarekin lotzen dena.

## Kanpo estekak
San Inazioko geltokia

**San Inazio** edo **Santinazio** Lapurdiko Sara udalerriko geltoki bat da, Euskal Herrian dagoena.

## Historia 
Larrungo tren ttipia egitea lehendabizikoz 1908an proposatu zuten eta 1912ko dekretu batek departamenduari eraikitzearen ardura eman zion. Trenbidea eraikitzeko lanak 1912an hasi baziren ere, Lehenengo Mundu Gerrak eten egin zituen. 1924ko ekainaren 30ean trenbidea ireki zuten. 1978an gertuko Sarako herritarrak erreferendum batera izan ziren deituak. Bertan, Sarako herriak Larrunera igoko zuen errepide bat egiteari ezetz esan zion. Horrek ziurrenik, Larrungo tren ttipiaren biziraupena ziurtatu zuen.

Trenbidearen emakidaduna 1982 arte *Société Anonyme des Chemins de Fer Basques* (euskaraz: "Euskal Herriko Trenbideen Sozietate Anonimoa"), 1914 *Voies Ferrées Départementales du Midi* (euskaraz: "Ekialdeko Departamenduko Trenbideak") izena hartu zuena. Jatorrizko ustiapena 1994 arte iraun zuen 1989an *Société Hydroélectrique du Midi* (euskaraz: "Ekialdeko Sozietate Hidroelektrikoa") elkartearekin egindako fusioa zela eta.

1994an emakida bukatu eta Pirinio Behereetako departamenduak ustiapena berreskuratu zuen. Harrezkero, Veolia Transport garraio enpresa frantziarraren taldeko CFTA izan da emakidaduna.

## Egoera 
Geltokia Larrungo tren ttipiaren 0,00 kilometro-puntuan zegoen, 169 metroko altueran. Tartea bide bakarra da eta elektrifikatuta da.

## Geltokia 
## Zerbitzuak 
### Hiri autobusa 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sara
* Larrungo tren ttipia

## Kanpo estekak
Erradiazio adaptatibo

Biologia ebolutiboan, **erradiazio adaptatiboa** organismoen dibertsifikazio azkarra eragiten duen prozesu bat da, jatorrizko espezie batetik hasita askotariko forma anitz ematen dituena. Ingurumenean baliabide berriak eskuragarri geratzen direnean, desafio berriak sortzen direnean edo txoko ekologiko berriak agertzen direnean. Erradiazio adaptatiboaren ondorioz, arbaso bakar batetik, espeziazio bidez, ezaugarri morfologiko eta fisiologiko desberdinak dituzten espezie ugari sortzen dira.

Fenomeno honen adibiderik ezagunenetakoa Darwinen txontak dira. Paisaia zatikatuek kokapen ona dira erradiazio adaptatiboa gerta dadin. Elkarri lotuta ez dauden baina hurbil dauden paisaien desberdintasun geografikoek, esaterako artxipelagoen kasuan, dibertsifikazioa sustatzen dute. Darwinen txontek elkarren artean dituzten desberdintasunak Galapago uharteetako paisaia zatikatuaren ondorio direla uste da.

## Kanpo estekak
Biologia ebolutibo

**Biologia ebolutiboa** edo **eboluzio biologia** biologiaren adar bat da, Lurreko bizitzaren dibertsitatea sortzen duen eboluzio prozesuak aztertzen dituena. Prozesu horien artean hautespen naturala, arbaso komuna eta espeziazioa daude.

Ikerkuntza lerro hori 1930eko hamarkadan sortu zen, lehenago loturarik gabe aztertzen ari ziren zenbait esparru -besteak beste, genetika, ekologia, sistematika eta paleontologia- konbinatuta.

Gaur egun, beste zenbait lerro ere gehitu dira esparru horretara, esaterako adaptazioaren arkitektura genetikoa, eboluzio molekularra eta eboluzioa laguntzen duten indarrak, hala nola hautespen sexuala, jito genetikoa eta biogeografia.

## Kanpo estekak
Santiago Salvador

**Santiago Salvador Franch** (Castelserás, Teruel, 1862 &ndash; Bartzelona, 1894), 1893ko azaroaren 7an, Bartzelonako Lizeoaren Antzoki Handiaren audientziaren kontrako bi lehergailu bota zituen anarkista izan zen. 1894ko azaroaren 21ean exekutatu zuten.

## Biografia 
Santiago Salvador Franch Castelserásen, Teruelen, jaio zen 1862an. Gurasoak nekazari aberatsak zituen eta 16 urte besterik ez zituen Bartzelonara joateko erabakia hartu zuenean. Hiru urtez bizi izan zen han eta hara ezkonduko zen gero. Taberna jarri zuen, baina porrotera joan zen negozioa eta jornalari lanetan hasi zen. Alkohola saltzen ere aritu zen, estraperlon.

Gaztetatik izan zuen talde anarkistekiko lotura eta biolentziazko ekintza iraultzailetan hartu zuen parte.

## Atentatua 
thumb|eskuinera|200px|*Le Petit Journal*-en egin zuten argitalpena

1893ko azaroaren 7an, El Liceuren neguko sasoiaren hasiera zen eta, Gioachino Rossiniren *Gilen Tell* operaren bigarren ekitaldian, Santiago Salvador Franchek bi Orsini lehergailu bota zizkion ikuslegoari antzokiko bosgarren pisutik. Ikuslegoa kataluniar burgesiako kidez osatuta zegoen gehien bat, anarkistek proletargoaren esplotatzaile nagusi ikusten zuten haietakoa. Lehergailu bakar batek egin zuen eztanda eta 22 hildako eta 35 zauritu eragin zituen. Nahaste-borraste hartan, Salvador Franchek antzokitik ihes egitea lortu zuen.

Lehen lehergailuak hil zuen emakume baten gorputzak galarazi zuen bigarrenaren eztanda. Ikerketen ondoren, gerora benetakotasunaren gaineko zalantzak piztu baziren ere, Bartzelonako Historia Museoan gorde zuten betirako bigarren Orsini bonba hau.

## Atxiloketa eta heriotza 
Gerra-legea ezarri zuten Bartzelonan segituan eta ehundaka anarkista hartu zituzten atxilo eta torturatu zituzten. Hasiera batean, José Codinari egotzi zioten errua eta Mariano Cerezuelari gero, 1894ko maiatzaren 21ean bi anarkistak hil zituztelarik.

1894ko urtarrilaren 2an atxilotu zuten Salvador Franch Zaragozan. Harrapatua izateari ekidin nahian, bi aldiz saiatu zen bere buruaz beste egiten, baina ez zuen lortu. Montjuïceko gazteluko kartzelara eraman zuten eta ez zuten uztailaren 11ra arte epaitu. Epaiketan, Paulino Pallásen exekuzioaren mendekua egin nahi izan zuela deklaratu zuen, ezagutzen zuela eta miresten.

1894ko azaroaren 21ean garrotea eman zioten Santiago Salvador Franchi Bartzelonako enparantzan, Nicomedes Méndezen eskutik. 32 urte besterik ez zituen eta bi alabaren aita zen.

Atentatuak garrantzi handiko ondorio politiko eta sozialak izan zituen. Eskubide eta askatasun asko eten zuten eta gerra-legea izan zen Bartzelonan urtebetez. Erasoa anarkisten prentsa, sindikatu eta beste erakundeak jazartzeko aitzakia izan zen.

## Erreferentziak
Sokratesen heriotza

***Sokratesen heriotza*** (frantsesez, *La Mort de Socrate*) Jacques-Louis Davidek 1787an bukatu zuen margolan ezaguna da. Lana Trudaine anaien enkargua izan zen. Egun, New Yorkeko Metropolitan Museum of Artearen egoitzan erakusten da.

## Deskribapena 
Margolanak Antzinako Greziako Sokrates filosofoaren heriotza erakusten du. Sokrates gazteen artean betiko jainkoen aurkako ideiak zabaltzearen eta, ondorioz, Atenasen gazteak galbideratzearen kargupean heriotzara kondenatua izan zen.

Lanaren erdian Sokratesen irudiak du nagusitasuna; eserita altxatzeko keinua egiten ari da. Sokrates ez dago lotuta nahiz eta inguruan kateak ageri. Inguruan bederatzi dizipuluek haien mina erakusten dute. Ezkerrean, eserita, etsituta, Platon dago nahiz eta historikoki egun horretan gaixorik zegoenez bera bertan ez izan; horrela aitortu zuen pentsalariak bere *Fedon* liburuan. Denbora hartan Platon gaztea zen baina Davidez agure bat bezala erakusten du. Pasabide baten beste aldean beste hiru gizon agertzen dira, eskailera bat igotzen eta, halaber, batek agurtzen du. Kriton Atenaskoa Sokrates ondoan eserita agertzen da, bere eskua Sokratesen iztar gainean pausatuta; pozoia ez hartzeko emate du adierazten diola. Sokatesek bukatu berria du arimaren hilezkortasunaren gaineko diskurtsoa eta prest dago pozoia hartzeko. Kartzelazainak, lotsatuta, zikuta kopa luzatzen dio.
thumb|Platon zahar bat bezala irudikatuta margolanean.

## Ikus, gainera 
* Sokrates

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Margolanaren fitxa Metropolitan Museum of Arten webgunean.
* :Margolana Artehistorian.
Ophelia Pastrana

**Ophelia Pastrana Ardila** (Bogota, Kolonbia, 1982ko maiatzaren 10a) kolonbiar fisikari, ekonomialari eta enpresa-ekintzailea da. Orain duela zenbait urte Mexikon bizi da.

*Coca-Cola FM* irrati-kateko esataria da. Horrez gain, *CNET Networks* eta *LatinWE* egiten du lan enpresaburu.
Esgairgeiliog

'*** edota **Ceinws*', Galesko udalerri bat da, Powys konderrian. Afon Dulas haranean dago,

## Kanpo estekak
Bwlch

**Bwlch** (galeseraz "pasabide" esan nahi du) Galesko hautes-barruti eta udalerri txiki bat da, Powys konderrian. A40 errepidean dago, Brecon eta Crickhowell udalerrien artean.

## Kanpo estekak
Offaren harresiaren ibilbidea

thumb|250px|eskuinera|Offaren ibilbidearen mugarria.
**Offaren harresiaren ibilbidea**,  eta , Gales eta Ingalaterrako mugan barna doan oinezko ibilbide luze bat da. Denera 285 kilometro luze ditu eta gutxi gorabehera Offaren harresiaren hondakinen ibilbidea igarotzen du.

## Kanpo estekak 
* Offaren harresiaren ibilbidea, National Trail webgunean 
* Offaren harresiaren elkartea
Hipoxantina

**Hipoxantina** purinen deribatua da, C5H4N4O formula duena. Batzuetan RNAn egon daiteke, inosina nukleosidoari lotuta.

Adeninaren desaminazioak hipoxantina sortzen du. Honek antz handia du guaninarekin, eta horrenbestez DNAren transkripzioan huts batzuk ager daitezke.

Purina guztien antzera, hipoxantinaren degradazioak azido urikoa sortzen du gizakiengan.

## Kanpo estekak
Antonio Martín Cárdenas

**Antonio Martín Cárdenas** (Sestao, 1916 &ndash; *ib.*, ) bizkaitar miliziano anarkista izan zen.

## Biografia 
1936ko uztaileko Espainiako estatu-kolpearen berri izan zuenean, Irun aldera joan zen *Sacco y Vanzetti* batailoian aritzeko. Legution, Durangaldean eta Bilbon borrokatu ondoren, Santoñan atxilotu zuten. Calandan, San Juanen eta Bidankozen preso, gerra ondoren, Miranda Ebroko kontzentrazio-esparruan izan zen.

## Erreferentziak
Juan Ramón Santiago

**Juan Ramón Santiago** (Erandio,  - ) bizkaitar futbolari eta futbol entrenatzailea izan zen. Jeltzalea, Gerra Zibilean gudari izatea eskatu zioten baina Valentzian futbolaz aritzea aukeratu zuen.

## Ibilbidea 
## Kanpo estekak