open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mercedes Zubikaray

**Mercedes Zubikaray Subinas** (Deba, Gipuzkoa, 1920ko abenduaren 17a &ndash; 1983ko otsailaren 9a)  erraketista profesionala izan zen. ***Mercedes*** eta ***Merche*** izengoitiez kantxaratu zen. Aurrelari postuan jokatu zuen 14-15 urtez, 1940tik 1954-1955era, Katalunian, Kanarietan, Balearretan, Acapulcon eta Mexikon.

## Biografia 
Erraketistak mundu guztian zehar maila profesionalean pilotan aritu ziren emakumeak izan ziren, 1917 eta 1980 artean. Emakume horien artean aurkitzen da Mercedes Zubikaray.

Erraketista profesionala izan zen. Urte luzez jardun zuen frontoietan jokatzen; Bartzelonako Principal-Palacen eta Deportivo Barcelona frontoietan, Santa Cruz Tenerifeko Tenerife frontoian, Mallorcako Balear frontoian, Acapulcoko Jai-Alain eta Mexikoko Colón eta Metropolitano frontoietan.
thumb|280x280px|Erraketistak
Mercedes Zubikaray ez ezik, beste hainbat erraketista sortu ziren Deban, hala nola: Nieves Cabanillas "Deva", Marcelina Zabala Aizpurua, Pilar Zabala Aizpurua, Josefa Egaña Urquiri eta Maria Teresa Egaña Urquiri. 

2017ko abenduan "Raketistak lehen eta orain" erakusketa antolatu zuen Debako Udalak herriko erraketistak bistaratzeko eta haien ibilbidearen berri emateko asmoz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas
* Raketistak Lehen eta Orain. Dokumentala
* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak aitzindariak pilotaren munduan
Arrosarioko Andre Mariaren eliza (Biurrun)

**Arrosarioko Andre Mariaren eliza** Izarbeibarrako Biurrun-Olkotz udalerriko Biurrun kontzejuan kokatutako XIII. mendeko kristau eliza bat da, gotiko estiloan. Harriz egina izan zen bi garaitan, gurutze latindar formako oinplanoarekin eta burualde poligonalarekin.

Dorrea altxatzen den habeartearen lehen atala kanoi zorrotzeko gangaz estalita dago, eta kapitel landuetan oinarritzen den fajoi bat du. Gainerako hiru atalek, transeptuak, gurutzadurak eta burualdeak, gurutze-ganga izartua dute estalki-sistema gisa. Dorrearen mendebaldeko horman, erdiko leiho gotiko bat dago, arku zorrotza eta arkiboltak dituena.

Sarrera epistolaren aldetik dago. Zirkuluerdiko arkuko ate bat du, zutabe erdiek markoztatuta, eta taulamendu bat jasotzen dute, frontoi triangeluar batez koroatuta. Taulamendu horren tinpanoan, Ama Birjinaren erliebe bat dago, Haurrarekin eta aingeru hizlariekin.

Barrualdean hiru erretaula erromanista daude -handiena eta albokoak-, kontserbazio egoera ezberdinean, Domingo Bidarte mihiztatzailearen eta Domingo Lussa eskultorearen eraginez, 1627an bi mila eta seiehun dukat batuz tasatu zirenak. Erretaula nagusiak bankua, bi pisuko bost kale eta teilatupe polikromatua ditu. Erliebeak bankuan eta muturreko kaleetan banatzen dira, eta tailuak erdiko kaleetan daude.

Horrela, bankuan Juan eta Lucas ebanjelariak eta azken Afaria, Garbitegia, Baratzeko otoitza eta Atxiloketa eszenak agertzen dira. Erdian sagrarioa dago, bere kronologia berekoa, Piarres eta Paul apostoluen erliebeekin Berpiztutako Kristoren alboetan. Lehenengo solairuan, Deikundea, Agate Deuna (gainean martirioa duela, erliebean), Birjina Haurra tente duela, titular gisa, Santa Barbara (gainean martirioa duela, erliebean) eta Ikustaldia ageri dira. Bankuaren eta lehen pisuaren artean friso bat dago, Virtudesekin, eta lehenengo eta bigarren solairuen artean, beste bat Marcos eta Mateo ebanjelariekin eta Eliza Latinoko Gurasoekin.

Bigarren pisuan, Egiptorako Ihesa, San Babil, San Jose Haurra eskutik duela kale nagusian, San Antonio Abad eta Jesus Legearen doktoreen artean irudikatzen dira. Teilatupean Kalbarioa agertzen da alboetan David eta Moises profetak eta Pietatearen eta hilobi hutsaren aurreko emakume santuen eszenak.

Epistolaren aldeko transeptuan, Bidarte eta Lussako erretaulak galdu egin du bere jatorrizko adbokazioa, San Bartolomerena, Soterrañako Ama Birjinarena ordeztuz. Bankua, hiru kale eta teilatupea ditu, erliebeekin ornatuta. Ebanjelioaren aldeko transeptuan, traza eta kronologia bereko beste erretaula bat dago, San Joan Bataiatzaileari eskainia, eta gaur egun Arrosarioko Ama Birjinari eskainia.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Biurrun
* Biurrun-Olkotz
* Izarbeibar
* Izarbeibar-Novenera

## Kanpo estekak
Konparaziozko irizpidea

Izan bitez \sum a_n eta \sum b_n gai positiboko serieak, {\displaystyle \sum a_{n}} izanik, hau da, \sum a_n seriea \sum b_n seriearen minorantea izanik. Orduan,

(i) \sum b_n konbergentea bada, \sum a_n ere konbergentea da.

(ii) \sum a_n dibergentea bada, \sum b_n ere dibergentea da.

## Froga 
**(i) atalaren froga:**

Izan bitez \{S_n\}, \sum a_n seriaren batura partzialen segida eta \{S'_n\} , \sum b_n seriearen batura partzialen segida.

a_n\leq b_n , \forall n\in\mathbb{N}\Longrightarrow S_n\leq S'_n , \forall n\in\mathbb{N} 

Orduan, \sum b_n konbergentea \Longleftrightarrow \{S'_n\} goitik bornatua \Longrightarrow \{S_n\} goitik bornatua \Longleftrightarrow \sum a_n konbergentea.

**(ii) atalaren froga:**

Absurdura eramanez, demagun \sum a_n dibergentea izanik, \sum b_n konbergentea dela. Baina, orduan, (i) atala aplikatuz \sum a_n konbergentea izango litzateke eta hori absurdua da.

Ondorioz, \sum b_n dibergentea da.

## Adibidea 
Azter dezagun \sum_{n=1}^\infty \frac{1+\cos^2(n^2-7)}{n^2}  seriearen izaera. 

Argi ikus daiteke gai positiboko seriea dela, beraz, konparazio irizpidea aplika daiteke.

\cos^2(n^2-7)\leq 1 , \forall n\in\mathbb{N} \Longrightarrow \frac{1+\cos^2(n^2-7)}{n^2}\leq\frac{2}{n^2} , \forall n\in\mathbb{N}

Hau da, \sum_{n=1}^\infty \frac{1+\cos^2(n^2-7)}{n^2}  seriea \sum_{n=1}^\infty\frac{2}{n^2} seriearen minorantea da ({\displaystyle \sum _{n=1}^{\infty }{\frac {1+\cos ^{2}(n^{2}-7)}{n^{2}}}} .

\sum \frac{1}{n^2} seriea kobergentea denez \Longrightarrow {\displaystyle \sum {\frac {2}{n^{2}}}} seriea ere konbergentea da. Orduan, bukatzeko eta konparazio irizpidea aplikatuz, \sum_{n=1}^\infty \frac{1+\cos^2(n^2-7)}{n^2}  seriea ere konbergentea da.

## Kanpo estekak
Matrize norma

**Matrize norma** bat, bektoreena bezala, \lVert \cdot \rVert adierazten da eta hurrengo hiru propietateak betetzen ditu:

# \lVert A \rVert>0, \forall A \neq 0.
# \lVert cA \rVert = \left\vert c \right\vert \cdot \lVert A \rVert , \forall c\in {\displaystyle \mathbb {R} } .
 
# \lVert A + B \rVert \leq \lVert A \rVert + \lVert B \rVert .
 

A eta B  K^{m \times n}   -erako matrizeak izanik.

Gainera, matrizea karratua den kasuetan; hau da, m=n hurrengo propietatea betetzen dela esan dezakegu:

* \lVert AB \rVert \leq \lVert A \rVert \cdot \lVert B \rVert.  

## Definizioa 
Izan bitez A matrize bat eta \lVert \cdot \rVert   bektore-norma bat. \lVert A \rVert   eragindako matrize norma honela definitzen da:

\lVert A \rVert = \max \limits _{x \ne 0} \frac{\lVert Ax \rVert}{x}
                    

Jarraian bektoreen bat-, bi- eta infinitu-normek eragindako matrize normak adieraziko ditugu:

* \lVert A \rVert_1 = \max \limits _{j} \lVert A_{:,j} \rVert_1         ( zutabe guztien bat-normetako maximoa)
* \lVert A \rVert_2 = \sigma_1 (A)                   ( balio singular handiena)
* \lVert A \rVert _\infty = \max \limits _{i}\lVert A_{i,:} \rVert _ 1       ( lerro guztien bat-normetako maximoa)

A simetrikoa den kasuetan, \lVert A \rVert _ 2= \max \limits _{1\leq i \leq n} \left\vert \lambda_i \right\vert   ( \lambda_i, 1\leq i \leq n
   , A- autobalioak izanik) betetzen da.

## *Frobenius*en norma 
\lVert \cdot \rVert _ b
   bektore-norma bat eta \lVert \cdot \rVert_m
   matrize-norma bat bateragarriak direla esaten da, A eta x guztietarako hurrengoa betzen bada:

\lVert Ax \rVert_b \leq \lVert A \rVert_m \lVert x \rVert_ b.
  

Bektore-norma eta berak eragindako matrize-norma beti izango dira bateragarriak, baina ez eragindako matrize norma bat ere badago, '''*Frobenius*en norma:'''

\lVert A \rVert_F = (\sum_{i=1}^m\sum_{j=1}^na_{i,j}^2)^\frac{1}{2}
   .

Norma hau bateragarria izanik bektore-norma euklidearrarekin:

\lVert Ax \rVert_2 \leq \lVert A \rVert_F \lVert x \rVert_ 2.
  

## Propietateak 
Edozein A \in {\displaystyle \mathbb {R} }^{m\times n}
   matrizetarako hurrengo 3 propietateak betetzen dira:

# \lVert A \rVert_2 \leq \lVert A \rVert_F \leq \sqrt{n}\lVert A \rVert_2.
  
# \frac{1}{\sqrt{n}}\lVert A \rVert_\infty \leq \lVert A \rVert_2 \leq \sqrt{m}\lVert A \rVert_\infty.
 
# \frac{1}{\sqrt{m}}\lVert A \rVert_1 \leq \lVert A \rVert_2 \leq \sqrt{n}\lVert A \rVert_1.
 

Propietate honen arabera, bektore edo matrize norma ezberdinek balio ezberdinak izan ditzaketen arren, baliokidetzat har daitezke, baten balio ezagutuz beste norma batena borna baitezakegu.

## Erreferentziak 
* Zenbakizko metodoak MATLAB erabiliz, 2.edizioa- Eugenio Juan Mijangos Fernández liburua

## Kanpo estekak
QR faktorizazio

Aljebra linealean, matrize baten **QR deskonposizioa** edo **faktorizazioa** haren deskonposizioa da matrize ortogonal baten produktu gisa matrize goi triangeluar baten bidez. QR faktorizazioa matrize baten autobalio eta autobektoreak kalkulatzeko QR algoritmoaren oinarria da.

## Householder-en islapenen bidez 
Householderren islapenak matrize-transformazioak dira, eta zenbakizko algoritmo moldagarri eta eraginkorrenetariko batzuen oinarria da. 

Demagun A \in {\displaystyle \mathbb {R} }^{n\times n} matrize ez-singularra dugula; orduan, n-1 Householderren matrizeak eraiki ditzakegu hurrengoa bete dadin:

H_{n-1}...H_2H_1A = R, 

non  R \in {\displaystyle \mathbb {R} }^{n\times n} matrize goi-triangeluarra den.

Faktorizazioaren prozesuko lehenengo urratsa H_1 matrizea eraikitzea da, A-ren lehenengo zutabe, a_1, e_1 -en multiplo bihurtzeko (e_1 oinarri kanonikoaren lehenengo bektorea izanik), zutabearen norma euklidearra gordez. Alegia, 2. gaitik n.-ra dauden gaiak zero bihurtuz; hurrengoa lortzen da:

H_1a_1=(\Iota - \rho_1u_1u_1^T)a_1=-\sigma_1e_1=\begin{bmatrix} r11\\ 0\\...\\0 \end{bmatrix}, 

non r_{11}=-\sigma_1  eta \sigma _1=zeinu(a_{11})\lVert a_1 \rVert_2. Bestalde, u_1=a_1+\sigma_1e_1 hartu behar dugu. Beraz, Householderren lehenengo bektorea hau izango da: 

u_1=\begin{bmatrix} a_{11}+\sigma_1 \\ a_{21} \\ ... \\ a_{n1}\end{bmatrix}. 

Bektore horrekin, A matrizean H_1 aplikatuz lortzen duguna da:

A^{(2)}=H_1A=\begin{bmatrix} r11 & a_{12}^{(2)} & ... & a_{1n}^{(2)} \\ 0 & a_{22}^{(2)} & ... & a_{2n}^{(2)} \\ ... & ... &... &... \\ 0 & a_{n2}^{(2)} & ... & a_{nn}^{(2)} \end{bmatrix}.

Bigarren Householderren transformaziorako A^{(2)} matrizea txikituko dugu lehen zutabea eta lehen lerroa kendurik, \tilde{A_2} matrizea izenekoa. Hori lortzeko, nahikoa da u_2-ren lehenengo gaia zero hartzea.

A ez bada singularra, Householderren ezabapenaren n-1 urrats egin ditzakegu, eta hurrengoa lortuko dugu:

H_{n-1}...H_1A=R, 

non R \in {\displaystyle \mathbb {R} }^{n\times n} matrize goi triangeluarra den. Hartu dezagun Q^T \in {\displaystyle \mathbb {R} }^{n\times n} matrize ortogonal hau:

Q^T=H_{n-1}...H_1.

Beraz, Q=H_1...H_{n-1}. 

Beraz A-ren **QR faktorizazio** hurrengoari deritzogu:

Q^TA=R    edo   A=QR.

## Kanpo estekak
Freema Agyeman

**Frema Agyeman** (Londres, 1979ko martxoaren 20a) Ingalaterrako zinema, telebista eta antzerki aktorea da. *Doctor Who* telesailean Martha Jones eta *New Amsterdam* telesailean Dr. Helen Sharpe izateagatik da ezaguna eta bi telesail hauetan egindako lanarengatik hainbat sari jaso ditu.

## Biografia 
### Hastapenak 
Freema Agyeman Londresen jaio zen 1979an. Izaten Frema zen, baina izen artistikotzat "Freema" hartu zuen ahosketa arazoak ekiditeko. Ama iraniar kurdua du eta aita ghanarra. Gaztea zela gurasoak banandu egin ziren. Ama musulmana eta aita metodista izan arren Freema katolikoa da, izan ere eskola katolikotan ikasi baitzuen, ez da katoliko praktikantea ordea. 1996an Anna Scher Theatre Schoolen ikasketak egiten hasi zen eta 2000an Middlesex Unibertsitatean Drama ikasketetan graduatu zen eta British Soap Awardsetan hainbat izendapen jaso zituen. Urte haietan hainbat film independentetan hartu zuen parte.

### Doctor Who eta Torchwood: Martha Jones 
2006an *Doctor Who* telesailerako castingean hartu zuen parte eta atal batean Adeola Oshodiren papera bete zuen. Hurrengo castingera aurkezteko Agryemanek dantza, arte martzialak, hipika eta gimnasia landu zituen eta 2007an Martha Jones izateko aukeratu zuten, doktorearen bidaia-laguna alegia, eta bi denboralditan agertu zen. Martha Jones beraren papera *Torchwood* telesailean ere bete zuen. Bi telesail hauetatik eratorritako bestelako filme, audio eta antzerkietan ere izan zen martha Jones. *Doctor Who*-ren bidez hainbat izendapen izan zituen eta bi sari ere irabazi zituen, Glamour Awards-etan debutari onena eta Screen Nation Film & TV Awards-etan Telebistako emakumezko aktore faboritoarena.

### Ondorengo lanak 
Hurrego urteetan hainbat telesailetan protagonista izan zen, aipagarrienak *Law & Order* frankiziaren Erresuma Batuko telesailean, *The Carrie Diaries*-en. 2018 eta 2022 artean *New Amsterdam* mediku telesailean aritu zen. 2021ean *The Matrix Resurrections* filmean agertu zen.

## Filmografia 
### Filmeak 
### Telesailak 
## Antzerkia 
## Audioak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Rolleren teorema

Kalkulu diferentzialean, **Rolle-ren teoremak** dio funtzio bat [a,b] tarte batean jarraia eta (a,b) tarte batean deribagarria bada, f(a)=f(b) izanik, existituko dela gutxienez puntu bat tarte horretan malda nulua duena, hau da, \exist c \in (a,b):f'(c)=0. Bataz besteko balioaren teoremaren kasu berezi bat da.

Bhaskara II matematikari indiarrak deskribatu zuen 12. mendean, baina Michel Rolle (1652-1719) matematikariak frogatu zuen 1691-an. 

## Teorema 
Izan bedi f funtzioa [a,b] tartean jarraitua eta (a,b) tarte irekian deribagarria eta demagun f(a)=f(b) dela. Orduan \exist c \in (a,b):f'(c)=0.

## Froga 
f funtzioa [a,b] tartean jarraitua denez, minimo eta maximo absolutuak lortzen ditu [a,b] tartean arabera, hau da, f(x_0)\le f(x)\le f(y_0), \forall x \in [a,b]. Bi posibilitate daude:

* Maximoa edo minimoa (a,b) tartean dago. x_0 puntua orduan mutur bat (minimo bat) izango da, beraz f'(x_0)=0, mutur baten deribatuaren balioa 0 delako, eta c=x_0 izango da. y_0 puntuaren kasuan konklusioa berdina da.
* Aurrekoa ez bada egia, x_0 eta y_0 tartearen muturrak izango dira. Beraz, a={\displaystyle x_{0}} eta b={\displaystyle y_{0}} suposatu dezakegu. Beraz, f(x_0)\le f(x)\le f(y_0), \forall x \in [a,b] ikusi dezakegu, baina a=b denez, funtzioa konstantea izango da, eta edozein punturen deribatuaren balioa 0 izango da.

## Adierazpen geometrikoa 
Hurrengo irudian ikus daitekeenez, hiru baldintzak betetzen dira: funtzioa [a,b] tarte batean jarraitua da, (a,b) tarte batean deribagarria eta f(a)=f(b) da. Ikus daitekeenez, badago gutxienez c puntu bat non f'(c)=0, kasu honetan puntu guztiak, funtzioa konstantea delako. 
500x500px|erdian

Irudian funtzio konstantea ikus daiteke, baina ez da betetzen den kasu bakarra.
### 1. kasua 
Hurrengo kasuan ikus daitekeenez, tartearen puntu maximoa f(a) eta f(b)-ren berdina da, eta minimoa ezberdina da, beraz, kurba ganbila da.. Puntu minimoa {\displaystyle m=f(c)} da, eta
funtzioaren deribatua puntu honetan 0 da.

erdian

### 2. kasua 
Puntu minimoa  f(a) eta f(b)-ren berdina da eta maximoa ezberdina, beraz, kurba ahurra da. Puntu maximoa M=f(c) da eta bere deribatua 0 da puntu horretan.
500x500px|erdian

### 3. kasua 
Kasu honetan, bai puntu maximo bai minimoa f(a) eta f(b)-ren ezberdinak dira. Beraz, funtzioak [a,b] tarte barnean f(a) eta f(b) baino handiagoa den M=f(c_2) puntu maximo bat eta  f(a) eta f(b) baino txikiagoa den m=f(c_1) puntu bat izango ditu gutxienez. Bai maximoan bai minimoan deribatuaren balioa nulua izango da, hau da,f'(c_1)=0   eta  f'(c_2)=0.

500x500px|erdian

## Kanpo estekak
Amberlyst

**Amberlyst**  polimero-erretxina kationiko makroporotsuen familia da non susbtatua estireno-dibinilbentzeno kopolimeroa den, hidrogeno ioiez hornitzeko (H+) gai dena.  Bere interes nagusia protoiak trukatzeko erraztasuna da. Hortaz, katalizatzaile azido gisa erabil daiteke.

## Erreferentziak
Patrizia Reggiani

**Patrizia Reggiani Martinelli,** ezaguna ''''alargun beltza''* ezizenez (Vignola, Modena probintzia, Italia, 1948ko abenduaren 2a) italiar sozialité eta hiltzailea. Maurizio Gucciren emazte ohia izan zen. 1980ko hamarkadan, Maurizio Guccirekin ezkonduta egon zen bitartean, luxuzko modako gizarte eta pertsonaiekin egin zuen topo. 1998. urtearen amaieran errudun deklaratu zuten, sikario baten bidez senarra hiltzea leporatuta.

## Biografia 
### Haurtzaroa, adopzioa 
Patrizia Martinelli Vignolan jaio zen, Modena probintzian, Italiako iparraldean. Pobrezian hazi zen, eta inoiz ez zuen aita biologikoa ezagutu. Patriziak 12 urte zituenean, ama Ferdinando Reggiani enpresaburu aberatsarekin ezkondu zen, eta hark Patrizia adoptatu egin zuen geroago. 

### Maurizio Guccirekin ezkondu 
1973an Maurizio Guccirekin ezkondu zen, eta harekin bi alaba izan zituen: Allegra eta Alessandra. 1985eko maiatzaren 2an, 12 urtez ezkonduta egon ondoren, Mauriziok Patrizia utzi eta beste emakume batekin hasi zen. Negozio-bidaia labur bat aitzakia hartuta, inoiz ez zen etxera itzuli. 1991n, Patrizia eta Maurizio Gucci ofizialki dibortziatu ziren. Adostu bezala, Patrizia Reggianik urtean 500.000 dolarren baliokidea izan zuen, elikagai-eskubidearen arabera. 1992an garuneko tumore bat diagnostikatu zioten, eta ondorio negatiborik gabe kendu ahal izan zioten. 1995eko martxoaren 27an, senarra Patriziak kontratatutako sikario batek hil zuen, bulegora sartzean tiro egin ziola.

## Epaiketa 
1997ko urtarrilaren 31n Patrizia Reggiani atxilotu egin zuten, eta 1998an Maurizio Gucci senarraren hilketa antolatzeagatik kondenatu zuten. Ondorioz, 29 urteko kartzela-zigorra ezarri zioten. Oihartzun handia izan zuen epaiketak komunikabideetan, eta Reggiani "alargun beltza" deitzen hasi zitzaizkion. Alabek epaia bertan behera uzteko eskatu zuten, garuneko tumoreak bere nortasunari eragin ziola adierazita. 2000. urtean, Milango apelazio-auzitegi batek kondena mantendu zuen, baina 26 urtera jaitsi zuen epaia. Urte horretan bertan, Reggiani bere buruaz beste egiten saiatu zen zapata baten lokarriarekin, baina hura geldiaraztea lortu zuten.

### 3. gradua onartu ez 
2011ko urrian hirugarren gradua eskaini zitzaion, baina ez zuen onartu, hauxe esanez*"Inoiz ez dut nire bizitzan lan egin eta ez naiz orain hasiko''". 

### Askatasuna eta diru kontuak 
Askatasuna 2016ko urrian izan zuen, 18 urteren ondoren. Epaia jokabide onagatik laburtu zen. Filma 2021eko azaroan estreinatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gloria Leyland

**Gloria Leyland** (Buenos Aires, Argentina, XX. mendea -  ) argentinar esataria, aurkezlea, zinemako, antzerkiko eta telebistako aktorea eta Argentinako tango dantzari eta irakaslea da.

## Ibilbidea 
Zineman sartu-irten nabarmena izan zuen *Mi Buenos Aires querido* (1961) filmean, Enzo Viena, María Luisa Robledo, Gilda Lousek eta Mario Fortunarekin; *El octavo infierno, cárcel de mujeres* (1964), Lenonardo Favio eta Rosita Quintanarekin; *Orden de mata*r (1965) eta *Los debutantes del amor* (1969) Enzo Viena eta Amelia Bencerekin. Besteak beste zuzendari ospetsu hauexekin egin zuen lan: Francisco Mugica, René Mugica, Román Viñoly Barreto, Leo Fleider eta David Stivelen.

Bere irudi sentsualari esker, telebistan ospetsu egin zen 1950eko hamarkadaren erdialdean, *La Familia GESA* saioko staffean sartu zen, Dringue Farías, Guillermo Brizuela Méndez, Tato Bores, Virginia Luque eta Nelly Princerekin batera. Gero, hainbat ziklo eta fikziotan parte hartu zuen, hala nola *Depósito de la alegría* (1959) Orlando Marconi, *Burbuja* (1967), *Ella y el amor* Floren Delbenerekin eta *Gran teatro universal* (1970).

Antzerkian, besteak beste, lan hauexek egin zituen: La novia de *Borges*, *Los derechos de la mujer*, *Mi marido es un peligro*, *Boeing boeing*, *El profesor*, *La sexy y el inocente* eta *Las minas del tango*.

1977aren amaieran, garai hartako erregimenak jazarpen politikoa egin ondoren, Malmö-ra joan zen, Suediara.

Tango irakaslea eta esataria ere izan zen, eta, 2014. urtean, Aktore Interpretatzaileak Kudeatzeko Argentinako Elkartearen (SAGAI) sari bat jaso zuen, 80 urtetik gorako ikus-entzunezko artistak omentzeko egindako ekitaldi batean.

## Filmografia 
## Telebista 
## Antzerkia 
* 1962: *La sexy y el inocente/ Sexya eta errugabea*, Manuel De Sabattini- Ámbar La Fox konpainiarekin.
* 1966: *Mi mujer, su perro... y yo/ Nire emaztea , bere txakurra eta ni...* Paul Franken eskutik, Rosarioko Olimpo antzokian, Hilda Rey, Ricardo Passano, Jaime Redondo, Teresa Serrador.
* 1970: *Boeing boeing*, Ernesto Bianco, María Esther Gamas, Silvina Rada, Jorge Salcedo eta Enzo Vienarekin batera.
* 1971: *El profesor sexo/ Sexu-irakaslea*, Homero Cárpena zuzendari zuela, eta Antonio Luisi, Rodolfo Machado eta Elvira Porcelen emanaldiak
* 1990: *La novia de Borges/ Borgesen neska-laguna*, Omar Pérez Santiagoren lan baten egokitzapen suediarra, non Leonor Acevedo Suárez, Jorge Luis Borgesen amaren rola egin zuen.
* 2020: Tango-meatzeak

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2014. urtean Aktore Interpretatzaileak Kudeatzeko Argentinako Elkartearen (SAGAI) sari bat jaso zuen, 80 urtetik gorako ikus-entzunezko artistak omentzeko egindako ekitaldi batean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Winsorizatutako batezbesteko

**Winsorizatutako batezbestekoa** estatistikan erabilitako batezbesteko neurri mota bat da, muturreko datuen eragina txikitzea duena helburu, Charles P. Winson bioestatistak lehen erabilia. Hontan, datu multzo bat winsorizatu egiten da, balio batzuk ordezkatuz, ondoren batazbesteko sinple bat kalkulatzeko. Goi eta behe muturreko datu kopuru bat (orokorrean ehunekoz adierazita) haren multzoaren medianatik hurbilen dagoen balioagatik ordezkatzen da, geroago balio kopuru guztiengatik zatitzeko:

Bw={(X_n+...+X_n)+X_{n+1}+...+X_{m-1}+(X_m+...+X_m) \over N}

Orokorrean, moztutako batezbestekoaren antzeko funtzio bat betetzen du. Azken honek muturreko datuak formulatik kanpo uzten dituen bitartean, winsorizatutako batezbestekoak balio hauen eragina txikitu egiten du.

## Adibidea 
10 zenbakiko multzo bat emanda, multzo honen %60eko Winsorizatutako batezbestekoa honako hau da:

Bw={(x_3+x_3+x_3)+x_4+x_5+x_6+x_7+(x_8+x_8+x_8) \over 10}

*x*(1) eta *x*(2) balioak *x*(3)-rengatik ordezkatu dira, *x*(9) eta *x*(10) balioak *x*(8)-rengatik ordezkatu diren bitartean, 10etik 6 balio Winsorizatuz.

## Erreferentziak 
* Wilcox, R.R.; Keselman, H.J. (2003). "Modern robust data analysis methods: Measures of central tendency". *Psychological Methods*. **8** (3): 254–274.https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F1082-989X.8.3.254

## Kanpo estekak
Caimanera

**Caimanera** Kubako udalerriko bat da. Uhartearen ekialdeko muturrean dago, La Sierra Maestra mendikatearen eta Guantánamoko badiaren amaieran. Estatu Batuetako itsas basearen mugan dago, eta, ondorioz,  Ameriketako Estatu Batuak-Kuba mugaren lehorreko puntu bakarra da.

Guantánamo izena, arauacar jatorrikoa, bere antzinako herritar indigenen herentzia da. Kristobal Kolon Guantanamoko badiara iritsi zenean (1494ko apirilaren 30ean), harrera ona egin zioten arradaren barruko zenbait kokaleku tainoko herritarrekin, eta, bake-erakusgarri gisa, frutaz eta arrain gaziz betetako saski bana eskaini zizkieten bisitariei. 1510ean, ekialdeko alde horretan ere lehorreratu zen Diego Velázquez konkistatzailea.

Guantanamoko badiaren barruan eta bi ertzetan Caimanera udalerria osatzen duten komunitateak garatzen dira. Beere 362,9 km²ekin (Estatu Batuetako Itsas Baseak okupatutako 115 km ² barne) herrialdeko txikiena da.

## Herri kulturan 
Hertzainak taldearen *Mundu berria daramagu bihotzean* diskoko '''*Guantanamera* abestiak aipatzen duen udalerria da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Intza Alkain

**Intza Alkain Ibarguren** (Lasarte-Oria, 1995) aktorea eta haur literatura aditu gipuzkoarra da. 2019an Formol laborategia sortu zuen Edurne Azkaraterekin eta Mikel Ibargurenekin batera. Aktore ibilbideaz gain, Galtzagorri elkartean aritzen da literatur aholkulari moduan.

## Lanak 
### Antzerkia 
* Album (2021, Formol).

### Liburuak 
* Hori ez galdu sekula (2021, Janire Arroyorekin batera). Bizitzako galeren gainean hausnartzeko liburua.
* Album (2022, Susa).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Galtzagorri Elkartea

## Kanpo estekak 
* Formol Laborategiaren instagram kontua
Ganorexia

***Ganorexia*** Iñaki Segurola idazle eta hiztegigilearen azken saiakera-lana da. Alberdania argitaletxearen eskutik argitaratu zen 2022ko irailean, Segurola hil ostean, Garbiñe Larrearen albazea lanari esker.

105 iritzi-artikuluz eta hiru ipuin laburren itzulpenez osatua dago liburua. Hasieran idazleak berak idatzitako atarikoa dakar, eta amaieran Garbiñe Larrearen epilogoa.

## Estiloa 
Idazleak atarikoan agertzen ditu bere estiloaren ezaugarriak, "*ongi idazteari*" kontrajarrita:
Liburuko 105 hausnarketak laburrak dira, eta luzeenetik motzenerako hurrenkeran daude ordenatuta. Luzeenak lau orrialde pasa ditu, eta motzenak lerro bakar bat.

Gogoeta hauetan nabarmena da idazleak hizkuntza zukutzeko duen jarrera: hitzen esanahiari erreparatuz, erabilerarekin jolastuz, literaltasunari ere begiratuz... Hitzen "alde-erantzia" erakusten du, eta horrekin batera argi egin nahi dio irakurleari. Artikuluen izenburuetatik bertatik nabari da joera hori: "Bidaiatzea nazionalismoz sendatzen da" edo "Artista ezkertiarrak, artixta eskertiarrak". Bildumaren izenburua ere, "ganora" eta "anorexia" hitzen gurutzaketatik dator. Iñaki Segurolak atarikoan dion gisa:

## Gaiak 
Bilduma honetan ere, Iñaki Segurolak bere ohiko gaiak lantzen ditu, hala nola: hizkuntza, artea, politika, espiritualitatea, eguneroko bitxikeriak, askatasuna, ura, mendia...

Hausnarketa asko eta asko aurrez irratsaioetan komentatu zituen, eta hazi horretatik abiatuta biltzen ditu hemen, hala nola: "zmz?", "Iniziazioa arrandegian", "Autolaguntza, ezin beltzaren azpiko antolakuntza"...

## Audioliburua 
2024an eLiburutegiak obraren audioliburua jaso zuen. Guztira 5 ordu eta erdiko iraupeneko audioa da, Iñaki Beraetxek lokutatuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Liburu aurkezpena
* IÑAKI SEGUROLA etorriko ez litzatekeen ekitaldia
* Audioliburua
Erresuma Batua eta Kubaren arteko muga

**Erresuma Batua eta Kubaren arteko muga** nazioarteko itsas muga da. Karibe itsasoan hedatzen da Ipar Atlantikoan, Kaiman uharteetako itsasoz haraindiko lurraldean.

## Deskribapena 
Kaimanetako itsas hobiaren erdian dago muga, bi uharteen artean, 100 miliara. 2000. urtearen hasieran, Kubak eta Kaiman Uharteetako gobernuak hitzarmen bat sinatu zuten Kubako uhartetik datozen ontziak britainiar uretan ibil zitezen, Kaiman uharteetako portuetan lehorreratzen ez diren bitartean.

Bi gobernuek sinatutako akordioak inplikazio politikoak zituen, Kubako gobernuak kubatar gehiago herrialdetik ateratzea saihestu nahi baitzuen, eta Kaiman Uharteek etorkinak beren lurraldean sar ez zitezen eragotzi nahi baitzuen. Arazo humanitarioak behin eta berriz agertu dira Kubako eta Britainia Handiko mugan. 2020ko abenduan, adibidez, 12 pertsonako talde bat (hamar gizon eta bi emakume) Kaiman Txikia uharteko kostaldera iritsi zen, motorrik gabeko ontzi inprobisatu batean. Gaur egun, Nazioarteko Babeseko estatutupeko hainbat kubatar daude britainiar lurralde horretan bizitzen. Uharteetako administrazioak ziurtatu zuen urtean milioi bat dolar inguru gastatzen zituela Kubako harrera-, babes- eta migrazio-lanetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Migel eliza (Olkotz)

**San Migel eliza** Izarbeibarrako Biurrun-Olkotz udalerriko Olkotz kontzejuan kokatutako Erdi Aroko kristau eliza bat da, erromaniko estiloan. XVII. mendean berregin zen.

Habearte bakarra da, angeluzuzena, burualde zuzena duten lau ataletan banatuta. Hasierako fabrikatik iparraldeko fatxadako arkupea dago, Eunateko santutegiaren erreplika. Portada loreraino zabaltzen diren bola kapusaiatsuz apainduta dago, zurtoin fin eta uhintsuen eta apaindura txikiaren artean, akarkoladun kapitel bitxi baten gainean. Eunaterekin batera, grecak apaintzen ditu eta irudi oso luzeak eransten dizkio arkuaren kanpoko harian. Errenazimendu garaiko hiru erretaula izan zituen. Pedro Arraidu eskultorearen esku-alboko biak antikuario bati saldu zizkioten duela urte batzuk. Erretaula nagusia Domingo Bidarterena da. Tenpluan, era berean, Aurkezpeneko Andre Mariaren irudi bat dago, XVII. mende hasierako erromanista, zeinaren biluztasunak anatomia irmoa erakusten duen. Desagertutako La Presentación ermitatik dator.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda
* Olkotz
* Biurrun-Olkotz
* Izarbeibar
* Izarbeibar-Novenera

## Kanpo estekak
Bob Falkenburg

**Robert "Bob" Falkenburg** (New York, 1926ko urtarrilaren 29a - Santa Ynez, Kalifornia, 2022ko urtarrilaren 6a) estatubatuar tenislaria izan zen.

Hamar urte zituela hasi zen jokatzen Los Angeleseko Tennis Clubean. 1948an Wimbledongo txapelketa irabazi zuen. AEBetako Irekia (tenisa) ere irabazi zuen binakako kategorian, 1944an, Don McNeillekin, eta Wimbledon Txapelketa, 1947an, Jack Kramerrekin.

1947an, brasildar batekin ezkondu eta Rio de Janeirora lekualdatu zen. 1954an eta 1955ean Davis Kopa jokatu zuen Brasilgo taldearekin.
Dick Savitt

**Richard "Dick" Savitt** (Bayonne, New Jersey, 1927ko martxoaren 4a - New York, 2023ko urtarrilaren 6a) estatubatuar tenislaria izan zen.

1951n Australiako Irekia eta Wimbledongo txapelketa irabazi zituen, Frank Sedgman australiarraren aurkako bi finalak. Binakako bi final galdu zituen Roland Garros txapelketan Gardnar Mulloyrekin 1951n eta 1952an. 1952an tenisetik erretiratu zen.
Tolstoi (argipena)

**Tolstoi** edo **Tolstoy** izenak adiera zenbait ditu:
Abizenaː
* Lev Tolstoi errusiar idazle eta filosofo ezaguna;
* Aleksei Nikolaievitx Tolstoi,  errusiar idazlea.

Herriakː
* Tolstoy (Hego Dakota) Amerikako Estatu Batuen herri bat.
Britt Robertson

**Brittany Leanna Robertson** (Charlotte, Ipar Carolina, 1990eko apirilaren 18a) aktore estatubatuarra da. *The First Time* filmeko protagonista izanik egin zen ezagun eta ondoren beste batzuk ere egin ditu, *Tomorrowland* (2015), *The Space Between Us* (2017), ''A Dog's Purpose* (2017) eta *I Still Believe* (2020) aipagarrienak.

## Biografia 
Ipar Carolinako Charlotten jaio zen eta Hego Carolinako Greenvillen hazi. 14 urte zituela Los Angelesera aldatu zen amonarekin aktore castingetan parte hartzeko. 16 urte zituela amona Ipar Carolinara itzuli zen eta ordutik bere kabuz bizi izan da.

10 urte zituela *Sheena* telesailean Sheena haurra izan zen, hura izan zen Britt Robertsonen debuta. Hainbat telesailen ataletan agertu ondoren 2010tik aurrera hainbat protagonista papel izan zituen; *Life Unexpected*, *The Secret Circle* eta *Under the Dome* telesailetan hain zuzen ere.

Zineman ere lan aipagarriak egiten hasi zen. 2014an *White Rabbit* eta *Ask Me Anything* filmetan egindako lanarengatik sariak irabazi zituen lehenengoagatik Bostongo Jaialdian eta bigarrengoagatik Nashvilleko Jaialdian. 2015ean CinemaCon Award Sarietan "etorkizuneko izarra" saria jaso zuen. 2020an *I Still Believe'' filmeko protagonista izan zen, Jeremy Camp musikariaren emaztearen rola betez.

## Filmografia 
### Filmeak 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Ameriketako Estatu Batuen eta Kubaren arteko muga

**Kuba eta Estatu Batuen arteko muga** Karibe itsasoaren eta Mexikoko Golkoaren arteko nazioarteko muga da, Ipar Atlantikoan. 1977ko akordioak eta 2017. urteko itunak definitzen dute.

1977ko akordioa behin-behinekotzat hartu zen hasieran Fidel Castro Kubako Ministroen Kontseiluko presidentearen eta Jimmy Carter Estatu Batuetako presidentearen administrazioetan, nahiz eta Estatu Batuetako Senatuak ez zuen babestu; beraz, bi herrialdeek 2017ra arte itxaron zuten itun berri bat sinatu zutenean, eta Mexikoko Golkoan sektore mugakidearen konfigurazioak zituzten.

Muga ofizialari buruzko akordioek ez dute barne hartzen Kubako uhartearen eta Navassa uhartearen arteko mugapenik. Azken hori Estatu Batuek okupatzen dute eta Haitik erreklamatzen du. Horrez gain, Guantanamoko Badiako Ontzi-Basearen Kubako hegoaldean dagoen enklabe militarra ere ez dute barne hartzen. Azken horrek bi nazioen arteko lurreko muga sortzen du, Caimanera udalerrian, baina Kubako gobernuak ez du muga hori onartzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emakume erdi biluzia txapelarekin

***Emakume erdi biluzia txapelarekin*** () Ernst Ludwig Kirchner artista alemaniarrak 1911n egin zuen oihal gaineko margolan bat da. Koloniako Ludwig museoan dago gordeta. Margolanak 76 x 70 cm-ko neurriak ditu. WRM 2752 inbentario-zenbakia du (WRM = Wallraf-Richartz-Museum). Kirchnerren sinadura goiko ezkerrean dago: EL Kirchner II.
## Historia 
Kirchnerren koadro honetan Doris Große, Dodo izenez ezaguna, izan zen modeloa. Margolaria harekin batera egon zen 1909tik 1911ra, Dresdetik Berlinera joan zenean. Doris Große modista zen eta emakumeentzako txano bitxien diseinatzailea izan zen. 

Hasiera batean Parisko Adolphe Baseler bildumakoa zen margolana, gero Parisen bizi zen Sam Salz arte-merkatari estatubatuarrak eskuratu zuen. 1924an, Josef Haubrich abokatuaren Koloniako bildumara iritsi zen, non nazien erregimenetik osorik iraun zuen eta, Haubrich bilduma guztia bezala, 1946an Koloniako Wallraf-Richartz Museoari eman zioten dohaintzan. Bertan egon zen 1976ra arte. Ondoren, 1976an sortu zen Museum Ludwigen jarri zen ikusgai. 1922az geroztik, margolana Kirchnerren lan aipagarri gisa nazioarteko hainbat erakusketatan erakutsi da.

## Deskribapena 
Margolariak txapela jantzita irudikatzen du modeloa, itxura absentearekin, partzialki eranzten eta bularrak erakusten dituen bitartean. Frantziako fauvismoaren eraginez gain, zeinetan kapeladun emakume eder baten motiboa maiz agertzen zen, Alexej von Jawlenskyren lanetan adibidez, marrazkiaren lerro urriak eta kolore eskema mugatua arte europarraren ez diren elementuak dira. Henri Matissen emakume biluziekin konparatuta, Kirchner-en, emakumeak ez da pasiboa, jarrera tentsio eta kontzienteagoa erakusten du. Aurretik landutako bi dimentsioa ere alde batera utzi zuen efektu bisual plastikoago baten alde. Koadroak bere atzealdean 1910eko *Fränzi in Wiesen* oihal amaitu gabea izatearen ezaugarria du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Denbora diagrama

[thumb|226x226px|1883tik 2022raino [denbora diagrama]]
**Denbora-diagrama** denbora tarte batean datu batzuen bilakaera aztertzen duen diagrama da. Orokorrean, bi dimentsioko grafiko batean aurkezten dira, abzisa-ardatzean denbora idatziz eta ordenatu-ardatzean ikertu nahi diren datuak ezarriz. Datu-diagramak oso erabilgarriak dira, izan ere intuitibo eta bisuala izanez gain, erabilpen ugari dituzte, ekonomia arlotik hasita estatistikaraino. Kasu batzuetan, diagrama honen eskala logaritmikoa izanen da, informazioa hobeto aurkezteko edo datu handiagoak erakutsi hartzeko. Denbora-diagrama Joseph Priestlyk asmatu zuen 1765ean, eta  mende haren bukaeran ospetsu bihurtuko zen grafiko mota hau. 

## Denbora-diagrama mota ezberdinak 
* Zutabe (edo barra) diagrama

* Arrosa diagrama edo diagrama polarra

* Kronograma

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Denbora-lerro
* Lerro-diagrama
## Kanpo estekak 
* VisualComplexity
* Scientific Visualizations *Scientific Applications and Visualization Group*, NIST
Bost emakume bainatzen aintzira batean

***Bost emakume bainatzen aintzira batean*** () Ernst Ludwig Kirchner artista alemaniarrak 1911n egin zuen oihal gaineko olio bat da. Berlingo Brücke Museumen dago gordeta. Margolanak 150,5 x 200 cm-ko neurriak ditu. Bost emakume biluzik irudikatzen ditu, jarrera ezberdinetan, laku baten ondoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antoine Coypel

**Antoine Coypel** (Paris, 1661eko apirilaren 11 - *ibidem*, 1722ko urtarrilaren 7a) frantziar margolaria izan zen.

Noël Coypet margolariaren semea izan zen eta bere aitaren ikaslea. Lau urte eman zituen Erroman aitarekin, antzinako monumentuak marraztu zituen eta Pizkundeko eta Barrokoko margolarien lanak aztertu zituen. Gero, Parisko Errege Akademian amaitu zituen ikasketak.

Orleansko dukearen gorteko margolari izendatu zuten, eta, ondoren, erregerena, eta erregearen margolan-bildumaz arduratu zen.

Gai historiko, bibliko, mitologiko eta alegorikoengatik eta erretratu eta generoko eszenengatik nabarmendu zen.

Anaia Noël-Nicolas eta semea Charles-Antoine Coypel ere margolariak izan ziren.

## Iruditegia 

Antoine Coypel - Man Resting in the Lap of a Woman.jpg|*Gizona emakume baten gainean atseden hartzen*
Sketch.jpg|*Olinpo mendia*
Antoine Coypel - Young black boy holding a fruit basket and a girl stroking a dog.jpg|*Gazte beltza fruta-saskiarekin eta neskatoa txakur bat laztantzen*, 1682, Louvre
Coypel Democritus.jpg|*Demokrito*, 1692, Louvre
Susana acusada de adulterio (Antoine Coypel).jpg|*Susana, adulterioa egotzita*, c. 1695, Pradoko Museoa
Coypel Esther.jpg|*Estherren zorabioa*, 1704, Louvre

## Kanpo estekak
Olatz Urkia

**Olatz Urkia Azurmendi** (Aiete, Donostia, Gipuzkoa, 1986) kazetaria eta idazlea da. EITBko berriemailea Asia Pazifikoan eta Pekinen bizi da 2016tik. Lehenago Ukrainan eta Errusian bizi izan zen, non Errusiar Filologia ikasi zuen.Berria egunkariko kolaboratzaile ere bada.

## Biografia 
Olatzek Humanitateak eta komunikazioa ikasketak egin zituen Euskal Herriko Unibertsitatean. Krimeako Tavriski Natzionalni Universitet-en errusiar filologia ikasi zuen. Nazioarteko negozio eta harremanetan masterra Borgoinako Unibertsitatean. Grenobleko Stendhal Unibertsitatean gaztelania, errusiera eta frantses itzulpengintza ikasketak. Eusko Jaurlaritzaren Enpresa Nazioartekotzeko Titulua ere badu.

Txinan 2016tik bizi da eta pandemiaren eraginez 3 urte Txinatik irten gabe pasatu ondoren 2022ko abenduan Euskal Herrian izan zen. Txina 1400 milioi biztanleko herria da 56 etnia dituena eta hainbat hizkuntza ezberdin ditu, konplikatua da baina baita interesgarria ere Olatzen esanetan. Pandemia garaian egunero egin behar izan zuen PCRa, baina doakoa zen.

## Hizlari 
* 2022an Txinako errealitatea kontatzen jardun zuen Donostiako Ernest Lluch kulturetxean.

## Argitalpenak 
* *El búho de Ravel* (Txalaparta, 2022).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Olatz Urkiari elkarrizketa: Biztanleria osoa txertatu baino lehen kendu dira neurriak Berria, 20023
* Olatz Urkia. Biba Zuek programan EiTB, 2023.
La Vispesa

**La Vispesa** ilergeteen asentamendu baten aztarnategia da, 304 metroko altitudea duen muino batean dagoena, Tamarite de Litera udalerrian, herrigunetik 10 kilometrora eta Algayónetik (Huescako probintzia) gertu. 

## Historia 
Ilergeteak erromatarrak Iberiar Penintsulan sartu aurretik gaur egun Lleida, Huesca eta Zaragoza probintziak diren lurraldean bizi izan ziren. K.a. III. mendeko aztarnak gordetzen ditu aztarnategiak eta bertan II. mendera arte bizi izan ziren. Ondo komunikatutako eremua da eta hortik dator haren garrantzia, handik oso hurbil igaro baitzen llerda-Osca (Lleida-Huesca) lotzen zuen erromatar bidea.

## Aurkikuntzak 
Aztarnategi honetan ura biltzeko zisterna bat, erromatar garaiko mosaikoen hondakinak eta La Vispesako monumentua aurkitu ziren, iberiar garaiko oroigarrizko monumentua (350-50 K. a. C.); hareharriz egina, gerrako gertakariren bat kontatzen du.

Estela hori gaur egun Huescako Museoan dago. Hilarria alderik zabalenaren gainean aurkitu zen zati bakarraren forma dela eta, hala ere, egungo kokapenarekiko 180 gradu biratuta erakutsi beharko liratekeela adierazi da,  erdiko inskripzioa behar bezala irakur dadin. Kontserbatutako zatietan ilergete eta lantza ezkutu baten erliebezko irudikapena, gorpu mutilatuen irudiak eta grifo bat nabarmentzen dira, azken hau zatietako bat irensteko jarreran. Monumentua, hiletetakoa baino gehiago, oroimenezkoa da, eta Iberiar inskripzioan aipatzen denez, Neitin jainkoaren omenez eraiki behar izan zen.thumb|Oroigarria Huescako museoan dago ikusgai. |erdianIgnasi Garcésen arabera, idazkuna horrela irakurri behar da:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erroaren irizpidea

Matematikan, **erroaren irizpidea** edo **Cauchyren irizpidea**, serie baten konbergentzia aztertzeko metodo bat da.

Irizpideak dio, seriea absolutuki konbergentea dela kantitate hori bat baina txikiagoa bada eta dibergentea izango dela bat baino handiagoa denean. Oso erabilgarria izan daiteke potentzia-seerietan.C=\lim_{n \to \infty}\sup \sqrt[n]{a_{n}}

Irizpideak honako hau ezartzen du:

* C>1, seriea absolutuki konbergentea izango da.
* C|a_{n}| >1 n batetik aurrera, seriea dibergentea izango da.
* Beste kasu batzuetan irizpideak ez garamatza ezta ondorio batetara ere.

Serie batzuetan C=1 den kasuetan eta seriea kobergentea denean, adibidez, \Sigma 1/n^2.

## Potentzia-serieetan aplikazioa 
Irizpide hau potentzia-serieetan erabili daiteke

f(z)=\sum_{n=o}^\infty C_n(z-p)^n 

non C_n koefizienteak diren, p zenbaki konplexuak eta z argumentua aldagai konplexua den.

Seriearen terminoak a_n =c_n(z-p)a^n horrela emanda etorriko lirateke. Orduan erroaren irizpidea aplikatzen zaio a_n -ri gorago ikusi dugun bezala. Kontutan izan behar dugu batzuetan horrelako serieei 'p-ren inguruko' potentzia-serie esaten zaiela, konbergentzia-erradioa p ardatz duen tarte edo disko handieneko R erradioa baita, eta horrela, serieak z puntu guztietarako bat egiten du tartearen edo diskoaren barruan.  Korolario gisa erroaren irizpidea konbergentzia erradioarekin lortzen da hain zuzen ere 1/\lim_{ n\to \infty} \sup\sqrt[n]{\mid}C_n\mid, kontutan izanik emaitza \infty izango dela izendatzailea 0 izanik.

## Erreferentziak 
* Knopp, Konrad (1956). «§ 3.2». *Infinite Sequences and Series*. Dover publications, Inc., New York. .
* Whittaker, E. T., and Watson, G. N. (1963). «§ 2.35». *A Course in Modern Analysis* (fourth edition edición). Cambridge University Press. .

## Kanpo estekak
Hofstadter-ren legea

[thumb|[Douglas Hofstadter, Stanford Unibertsitatean. 2006.]]**Hofstadterren legea** adagio auto-erreferentzial bat da, Douglas Hofstadterrek sortua bere *Gödel,* *Escher, Bach: An Eterno Golden Braid* (1979) liburuan, konplexutasun handiko lanak burutzeko hartuko den denbora zehaztasunez zenbatesteko zailtasun esperimentatua deskribatzen du. Honelaxe:

Programatzaileek askotan aipatzen dute legea produktibitatea hobetzeko tekniken eztabaidetan.

## Historia 
1979an, Douglas Hofstadter-rek legea sortu zuen xakean jolasten ziren ordenagailuei buruzko eztabaida baten testuinguruan. Une hartan, goi-mailako giza jokalariek etengabe irabazten zieten ordenagailu onenei, nahiz eta gizakiek xake-programak sakon aztertu.  Hofstadterrek, testuinguru horretan, hau idatzi zuen:

1997an, Deep Blue ordenagailua, ―eta programatzaileen xake-taldea―, izan zen historian lehena giza txapeldun bati Garry Kasparovi  irabazten.

## Ikus gainera 
* Parkinsonen legeak.

## Erreferentziak
Earl Boen

**Earl Boen** (New York, 1941eko abuztuaren 8a &ndash; Hawaii, 2023ko urtarrilaren 5a)  estatubatuar aktorea izan zen.

## Biografia 
Paperik ezagunena Peter Silberman psikologoarena egin zuenean izan zuen *The Terminator* (1984) filmean, baita*Terminator 2: Judgment Day* (1991) filmean ere: hor, Silbermanek Sarah Connor (Linda Hamilton) ingresatuta dagoen psikiatriko batean lan egin zuen.

Beste film batzuetan ere agertu zen: *The Man with Two Brains* (1983), *Alien Nation* (1988), *The Naked Gun 33 1/3: The Final Insult* (1994) eta *The Nutty Professor II: The Klump Family* (2000), baita rol labur bat ere *18 Again!* (1988); orobat, *ALF* komedia-telesaileko 1987ko lehen denboraldian Tanner jaunaren gertuko nagusi gisa gizarte zerbitzuen bulegoan.

## Bikoiztaile jarduna 
Boen 2003an erretiratu zen aktore lanetik, baina bikoiztaile gisa lan oparoa egiten segitu zuen irratian, telebistan, marrazki bizidunetan, jokoetan eta ordenagailuko bideoetan. Hona ahots-lanetan egin zituen kredituen adibide banaka batzuk: 

* *Jetsondarrak* animaziozko saileko ahotsak
* Regís Blackgaard eta Edwin Blackgaard doktorea *Adventures in Odyssey* irratsaioan
* LeChuck LucasArts' *Monkey Island* ordenagailuko abentura jokoen sailean.
* Nemesis White & White ordenagailu jokoan.
* Balzac *Berserk* jokoan
* Sergei Gurlukovich *Metal Gear Solid 2: Sons of Liberty* filmean
* Terenas Menethil II.a *World of Warcraft*en
* Eta azkenaldian *Psychonauts*en *The Butcher*ren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kazimierz Pułaski

**Kazimierz Michał Władysław Wiktor Pułaski**, (ahoskera:  kaˈʑimjɛʐ puˈwaskʲi) poloniar jatorriko militarra izan zen, **Casimir Pulaski** bezala ezaguna. "AEBko zalditeriaren aita" bezala ere aipatu izan da, Michael Kovats de Fabriczy bere kidearekin batera.

Varsovian jaio zen, eta aitaren urratsei jarraituz, politikaz arduratu zen goiz. Berehala sartu zen Poloniar-Lituaniar Batasunean  gai militar eta iraultzaileetan parte hartzeko. Abokatuen Konfederazioko komandante militar nagusietako bat izan zen Pulaski, eta Poloniar-Lituaniar Batasuna menderatzearen aurka borrokatu zen. Altxamendu horrek porrot egin zuenean, bota egin zuten. Benjamin Franklinen gomendioari jarraituz, Pulaski Ipar Amerikara joan zen Gerra Iraultzaile Amerikarrean laguntzera; Independentzia gerran laguntzera. Iraultzan zehar nabarmendu zen, batez ere George Washingtonen bizia salbatu zuenean. Pulaski jeneral bihurtu zen Armada Kontinentalean, eta berak eta haren lagun Michael Kovats-ek *Pulaski zalditeria-legioa* sortu zuten eta horrek AEBko zalditeria aldatu zuten. Savannah-ko batailan, indar britainiarren aurkako zaldun-eraso baten buru zela, metraila-zauri larriak jaso zituen, eta handik gutxira hil egin zen.

Polonian eta Estatu Batuetan independentziaren eta askatasunaren alde borrokatu zen heroi gisa gogoratzen dute Pulaski. Leku eta ekitaldi asko bere ohorez izendatzen dira, eta bera hainbat artelan biltzen dute. Pulaski Estatu Batuetako ohorezko hiritartasunaren zortzi pertsonetako bat da. Pulaskiren ustezko gorpuzkiek, XX. mendeko laurogeita hamarreko hamarkadaz geroztik aztertuta, erakutsi dute Pulaski gizasemea baino sexuartekoa izan zela; horrela uste da gaur egun.

Fitxategi:Kazimierz_Pułaski_at_Częstochowa_during_Bar_Confederation.PNG|Pulaski Czοstochowan, Józef_Chełmońskiren 1875eko pintura
Fitxategi:Pułaski_at_Bar_by_Korneli_Szlegel.PNG|Casimir Pulaskik konfederazioaren aldeko kideak elkartu ditu tabernan.' Korneli Szlegelen pintura
Fitxategi:Kazimierz_Pułaski_pod_Częstochową.PNG|Pulaski zaldian, pintura Juliusz Kossak-en eskutik, 1883
Fitxategi:Death_of_Pulaski.jpg|Pulaski larri zauritua,  zalditeria-eraso bat gidatzen ari zela

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
David Gold (enpresaburua)

**David Gold** (1936ko irailaren 9a - 2023ko urtarrilaren 4a) britainiar enpresaburua izan zen. 2010etik 2023an hil zen arte, West Ham United Premier League klubeko presidente bateratua izan zen David Sullivanekin.  Birmingham City Football Clubeko presidente ere izan zen 2009ra arte. Gold Group International (GGI), Ann Summers txikizkariaren enpresa nagusia eta Knickerbox lentzeria katearen jabea zen.

Gold Stepney-n jaio zen, Londres ekialdean. Judua zen. Bi alaba izan zituen, Jacqueline eta Vanessa.

Gold 2023ko urtarrilaren 4an hil zen, 86 urte zituela. 

## Erreferentziak 

## Beste webgune batzuk 
* Webgune ofiziala
OpenAI

**OpenAI** adimen artifizialeko (AA) ikerketa-laborategi bat da, **OpenAI LP** enpresak eta **OpenAI** **Inc** enpresa nagusiak (irabazi asmorik gabe) osatua. Enpresak AAren arloan ikerketak egiten ditu, AA lagunkoia sustatu eta garatzeko, gizateria osoari mesede egiteko. Sam Altman-ek Elon Musk-ek eta beste batzuek sortu zuten San Franciscon, 2015 urtearen amaieran, eta 1000 milioi dolar konprometitu ziren talderako.
thumb|ezkerrera|Pioneer eraikina, San Francisco, OpenAI HQeko egoitza
Musk-ek uko egin zion zuzendaritza-taldeari 2018ko otsailean, baina emaile izaten jarraitu zuen. 2019an, Microsoft eta Matthew Brown enpresek 1000 milioi dolarreko inbertsioa egin zuten OpenAI LPn. San Frantziskoko Mission Districten dagoen Pioneer eraikinean du egoitza.

Garatu dituen tresnen artean azpimarratzekoak dira GPT-3 eta ChatGPT.thumb|ezkerrera|Sam Altman OpenAI-eko zuzendaria

## Ikus, gainera 
* DeepMind

## Kanpo estekak
Ken Scotland

**Kenneth James Forbes "Ken" Scotland** (Warriston, 1936ko abuztuaren 28a - Edinburgo, 2023ko urtarrilaren 7a) eskoziar hamabosteko errugbilari eta kriket-jokalaria izan zen.  

34 taldetan jokatu zuen errugbian, besteak beste, London Scottish FC, Leicester Tigers eta Cambridge University RUFCen.

Eskoziako errugbi selekzioak 27 partida jokatu zituen atzelari postuan 1957 eta 1965 artean. British and Irish Lions selekzioarekin ere jokatu zuen 1959ko Zeelanda Berrirako biran.

Eskoziako kriket selekzioak ere jokatu zuen.

## Erreferentziak
Agua Dulce (Texas)

**Agua Dulce** Texasko bi lekuren izena da:
* Agua Dulce (El Paso, Texas), El Paso konderrian.
* Agua Dulce (Nueces, Texas), Nueces konderrian.