Apolo

Greziar eta, geroago, erromatar mitologian, **Apolo** (grezieraz *Ἀπόλλων*—*Apóllōn* edo *Ἀπέλλων*—*Apellōn*) olinpiar jainko nagusietako bat da. Delfoseko zaindaria, han orakulu famatua zuen.

*Kouros* (bizarrik gabeko gaztea) ideala, Apolo da argiaren eta eguzkiaren jainkoa; egia eta profeziena; arkularitzarena; medikuntzarena; musikarena, poesiarena eta arteena, eta beste hainbat jarduerarena ere bai.

Oso pertsonai konplexua da Apolo, mito asko zuten bera protagonista, funtzio asko izan zituen, izen anitz eta askotariko modutan irudikatu zuten.

## Jatorria 
Ez du ematen Apoloren jatorria Heladean (greziarren artean) soilik dagoenik, eta hainbat sorterri  proposatu zaizkio. Testu mizenikoetan, jainko honen aipuak ez dira argiak, baina aro arkaikoko epikan (Homero) aho betean agertzen da. proposatu izan diren jatorrietako bat dorioena izan da. Jainkoaren izen zaharrenetako bat Apellon da, antigoaleko dorioen artean, batzarrekin lotutako hitza da; Espartan, gari klasikoetan oraindik hitz hori erabiltzen zen espartarren bilera izendatzeko. Gainera, Espartan, jainkoak gazteen erritoetan parte hartzen du, Apolo Ephebos izenarekin. Jainkoari erantzi zitzaion beste osagai bat, minoikoa izan zela proposatu da. Ekialdeko eragina ere egon zela esan daiteke, eta Zipreko irlaren bitartez, Reshef  jaiko semitaren ezaugarri batzuk hartu zituen, zehazki jainko-arkularia izatea eta noizbehinka lehoiarekin agertzea. Aro arkaikoan greziarrek Asia Txikiarekin lotzen zuten bere gurtza, eta Asia Txikian bertan, Lician zehatzago, bere botere orakularrek hedapen zabala izan zuten. Apoloren harrokeriak Kupido mindu zuen eta mendeku hartzea erabaki zuen. Horretarako, urrezko gezi bat jaurtiki zion Apolo jainko ederrari. Gezi honek zaurituz gero, berehalako maitasuna sortzen du zaurituarengan. Aldiz, Dafne ninfa, maitasuna mesprezatu eta arbuiatzea eragiten duen berunezko geziaz zauritu zuen Kupidok. Horrela, egun batean Apolok Dafne ikusi, maitasunez eri sentitu eta Kupidoren atzetik, segika, abiatu zen. Baina Dafnek, kontrakoa sentitzen zuenez, ihesari ekin zion. Ninfak geratu gabe egin zuen korrika, harik eta neka-neka eginda amari laguntza eskatu zion arte. Amak Dafne ereinotz bihurtzea erabaki zuen. Apolo Dafnerengana heldu zenean, Dafne itxuraz aldatzen hasita zegoen: gorputza azal gogor batez estali zitzaion, hankak lurrean hondoratzen ziren sustraiak bihurtu zitzaizkion eta ilea hostoz bete. Apolok negarrari eman zion, zuhaitzari besarka. Eta esan zuen: "Ene emaztea ezin izan zaitezkeenez, ene zuhaitz kutuna izango zara eta zure hostoak, beti ere berde, garaipenaren ikur izango dira eta garaileen burua jantziko".

## Sinbolismoa 
Egeoko herrien ezaugarria den sinkretismoa mamitzen da Apolorengan, heleniar munduaren mugez kanpotik iritsitako hainbat jainko biltzen baititu. Mendeetan zehar atributu anitzez hornituko dute (lira, arkua, tripodea, erramua, oreina, etab.), harenganako gurtzak hartu zuen hedaduraren adierazgarri. Igarmen, musika eta poesiaren jainkoa, musen babeslea *(Musageta),* aldi berean gerrari eta artzaina da. Eguzki jainko gisa garbitzaile eta sendatzaile izanik ere, mendekatzaile eta bortitz ageri da batera, maiz aski sumindurak bereturik. Argitasunaren sinboloa, erlijio orfikoaren jainkoa izan zen.

## Apoloren ezaugarri batzuk 
Apolo sarritan joaten da iparraldera, bere santutegiak utzita. Delfosen, Apolo ez zegoenena, Dionisok hartzen zuen bere lekua, neguan, eta Apolo bat-batean etortzen zen udaberrian, bere zaleek deitzen ziotenean. Jainko hau badirudi askotan urrun egoten dela, leku batetik bestera ibiltzen, eta agertzen denean, tupustean egiten duela. Iparralde urruna ere garrantzia du Apoloren mitoetan, beste jainko-jainkosen epopeietan ez bezala. Greziarrentzat, hiperboreoen lurraldea paradisu moduko bat zen, gerlarik, eritasunik eta ez zegoen lekua, bertako biztanleek egun osoa ematen zuten lanik egin gabe, dantzan eta musika egiten. Apolo hara joaten zen askotan, han bere pertsonalitatearekin bat zetorren bizimodua egin zezakeelako.

Bere irudietan, hegalak dituzten zaldiez tiratutako gurdi batean ager daiteke, alboan bi neska dituela eta greziarrek hiperboreartzat zituztenak. Deloseko Brontze Aroko bi hilobi ere lurralde hartako hildako batzuena zirela uste zuten ere. Iparraldera joaten zenez, Eguzkiarekin identifikatu zuten greziarrek, baina hori ez zen geratu K.a V. mendea baino lehen.

Apoloren alderdi asko kontrajarriak dira. Bere bi sinbolo nagusiak arkua eta lira dira: zibilizazioa dakarren jainkoa da, baina aldi berean mendekatzaile izugarria da, eta heriotza ekartzen duena. poeta, musikaria, jakintsua, Olinpon beste jainko-jainkosentzat musika egiten du eta, aldi berean, bere arkuaz heriotza eta hondamendia eramaten ditu. Apoloren geziak, izurriren metafora dira eta horrela irudikatzen zaio Iliadaren lehen bertsoetan (I, 44 hh). Arrazoi beragatik, medikuntzaren jainko gisa gurtzen zuten, eta horrexegatik eraiki zioten tenplua Joniako Didima hirian eta Messenian Bassai hirian. Forma horrekin sartuko da ere Erroman K.a. V. mendean. Baina geroago, bere semea Asklepiosek hartuko dio erreleboa medikuntzaren jainko bezala.

Etruriarren artean, Apulu edo Aplu izeneko eguzkiaren eta osasunaren jainko bat gurtu zuten, Apoloren parekoa.

## Tenpluak 
Bere gurtza oso zabalduta egon zen greziar mundu osoan. Apolorenak ziren, greziarren santutegi nagusietako bi, Delfosekoa eta Delosekoa. Bestalde bere ezaugarri orakularrari esker, orakulu asko eraiki ziren bere zaintzapean, Asia Txikiko hegoaldeko eta mendebaldeko itsasertzean batez ere. Azkenik, oso paper garrantzitsua izan zuen greziar kolonizazioan, prozesu horren burua baitzen. Itsas ertzetan sortutako kolonia askotan berari santutegi bat eskaini zioten. 

Hala eta guztiz ere, Delfos zen bere santutegia nagusia. Mitoaren esanetan, Apolok aurretik zeuden beste jainko-jainkosak bota zituen handik, Gaia, Poseidon eta Piton sugea. Apolo berak Piton sugearen izena epitetotzat hartu zuen, *Apolo Pitio.* Greziar klasikoengan eragin handia izan zuen, moral berriaren iturri: "Ezagutu zure burua" esaldia, Delfoseko Apoloren tenpluan idatzita zegoen eta greziarren politika moduetan eta bizitza pribatuen erabateko itzala izan zuen.

## Iruditegia 

Fitxategi:Apolo (24438982345).jpg|Apoloren estatu. K.a. IV edo V. mendea. Espainiako Museo arkeologikoko pieza.
Fitxategi:Mosaico de Apolo y Marsias, Museo de Cádiz.jpg|Apolo eta Marsias mosaiko erromatar batean. Goi Inperioko garaia. Cadizeko museoan ikusgai.
Fitxategi:Apolo persiguiendo a Dafne (Theodoor van Thulden).jpg|Apolo Dafne jazartzen. Peter Paul Rubens  eta Theodoor van Thulden, XVII. mnendea. Pradoko Museoaren pieza.
Fitxategi:Apolo-Tractatus posthumus de divinatione magicis-7.jpg|Apolo Pitio. Espainiako Biblioteca Nacionaleko XVII. mendeko grabatua.
Fitxategi:Apollo sauroctonus roughly square.jpg|Apollo Sauroktonos. K.a. IV mendeko eskultura baten k.o. I. edo II. mendeko kopia erromatarra. Louvre museoko pieza.
Fitxategi:Temple of Apollo in Corinth, 202998.jpg|Apoloren tenplua Korinton.
Fitxategi:Kylix with Apollo, AM of Delphi 8140, 201390.jpg|Apoloren irudia duen kyix batean. Grezia klasikoa.
Fitxategi:The statue of Apollo Citharoedus on October 25, 2019.jpg|Apollo Citharoedus Atenaseko akademiaren lorategian. Leonidas Drosis, XVIII. mendea.
Fitxategi:Apollo and Cupid.jpg|Apolo eta Kupido. Francois Duquesnoy, XVII. mendea.
Fitxategi:Templo of Apollo Delfi.jpg|Delfoseko Apoloren tenplua.
Fitxategi:Calètes (Pays de Caux) Hémistatère “au sanglier aurige”.jpg|Apoloren aurpegia duen txanpona. Galia Belgikako kaletiarren K.a. II edo I. mendeko estatero erdia. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Apolo Liziarra
* Apollo programa

## Kanpo estekak