open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ñuble eskualdea

**Ñuble eskualdea** () Txileko lehen ordenako 16 dibisio administratiboetako bat da. Bere hiriburua Chillán da.

2018ko irailaren 6an sortu zen Ñuble probintzia bereizi zenean eskualde berria eta 3 probintzia berriak sortzeko.

Eskualdeak Ñuble ibaiaren izena du.

## Geografia 
Ñuble eskualdeak  azalera du

Maule eskualdea iparraldean, Argentina ekialdean, Biobío eskualdea hegoaldean eta Ozeano Barea mendebaldean ditu mugak.

Eskualdeko ibai nagusiak:

* Itata ibaia,  luzea da.
 
* Ñuble ibaia.

Mendirik altuenak Andeetan daude, eskualdeko ekialdean; Mendi hauek Nevados de Chillán dira.

### Klima 
Chillán klima mediterranearra da, **Csb** Köppen klima sailkapenean.

Chillángo urteko batez besteko prezipitazio kopurua  da. Batez beste prezipitazio gehien duen hilabetea ekaina da  prezipitazioekin. Batez beste prezipitazio gutxien duen hilabetea otsaila da batez beste .

Urteko batez besteko tenperatura Chillanen  da. Hilabete beroena, batez beste, urtarrila da, batez beste  tenperaturarekin . Batez beste hilabete freskoena uztaila da, batez beste  tenperaturarekin.

## Biztanleria 
2002az geroztik (azken errolda nazionala), 438.103 biztanle zeuden eskualdean, biztanle dentsitatea 33,2 biztanle/km² emanez. Hiriko biztanleria 285.108 pertsona zen (guztiaren % 65).

Probintziako hiririk handiena, 2002an, Chillán da, bere hiriburua, 146.701 biztanle dituena. Beste hiri batzuk San Carlos (29.359 biztanle) eta Chillán Viejo (18.827 biztanle) dira.

## Probintziak eta komunak 
Ñuble Eskualdeak 3 probintzia eta 21 komuna ditu:

|width=25% align="center"|350px
|}

## Lotutako orriak 
* Txileko eskualdeak
Stephen Colbert

**Stephen Tyrone Colbert** (Washington, DC, 1964ko maiatzaren 13a) aktore, idazle, komiko eta telebista aurkezle estatubatuarra da. Gaur egun *The Late Show with Stephen Colbert*  aurkezten du CBS kanalean.

*The Daily Show* programan egindako lanagatik egin zen ezagun. 2005ean programa utzi, eta *The Colbert Report* aurkezten hasi zen. Lan horri esker, 2006an Etxe Zuriko korrespontsalen afariko anfitroia izatea eskaini zioten. 2015ean David Lettermanen lekua hartu zuen, eta *The Late Show* aurkezten hasi zen.

Colbertek 9 Emmy sari, 2 Grammy sari eta 2 Peabody sari irabazi ditu.

## Filmografia 
### Zinema eta telebista 
## Argitaratutako lanak 
* Colbert, Dinello, Sedaris . *Wigfield: The Can-Do Town That Just May Not* (Hyperion, 2004ko maiatzaren 19a) 
* ''Amerika (The Book): A Citizen's Guide to Democracy Inaction* (Warner Books; 2004ko iraila) 
* *I am America (And So Can You)* (Grand Central Publishing; 2007ko urriaren 9a) 
* *America Again: Re-becoming the Greatness We Never Weren't* (Grand Central Publishing; 2012ko urriaren 2a) 
* *I am a polo (And So Can You* *)'' (Grand Central Publishing; 2012ko maiatzaren 8a) 

## Erreferentziak
Julie-Victoire Daubié

**Julie-Victoire Daubié** (Bains-les-Bains, 1824ko martxoaren 26a - Fontenoy-le-Château, 1874ko abuztuaren 26a) kazetari frantsesa izan zen. Lehen emakumea izan zen lizentziatura lortzen frantses unibertsitateetan; 1871n eskuratu zuen, Lyon-en.

## Lehen urteak 
Julie-Victoire Daubié ( Julie Daubié edo Victoire Daubié ere deitua) 1824ko martxoaren 26an jaio zen Bains-les-Bains-en, Vosgeak departamentuan. Aita hil zitzaion bi urte egin aurretik, eta Fontenoy-ra aldatu zen ama eta neba-arrebekin batera. Aitaren familiarekin bizi izan zen bertan eta, nebak lagunduta, Latina, Grekoa, Alemana, Historia eta Geografia ikasi zituen. 1844an gaitasun-ziurtagiri bat eman zioten, derrigorrezkoa irakasle guztientzat Gizoten legeaz geroztik. Aurretik Zoologia ere ikasia zen Parisen,  Historia Naturalaren Museoan, non Geoffroy Saint-Hilaire aditu ezaguna izan zuen irakasle. Daubié-k heziketa ona izan arren, eta nahiz eta Frantzian debekurik ez egon emakumeak unibertsitatean sartzeko, hainbat unibertsitatek ukatu egin zioten bertan ikasteko eskubidea. Hala eta guztiz ere, Daubié-k bere kasa segitu zuen ikasten etxe-irakasle gisa ziharduen bitartean.

## Heziketa eta lana 
1859an Idazlan lehiaketa batera aurkeztu zen Daubié Lyon-en, Zientzia eta Arte Ederretako Akademia Inperialak antolatua, Horretarako ia 300 hitzetako saiakera idatzi zuen izenburu zuena “19. mendeko emakume behartsua. Emakumeen baldintza eta baliabideak”. Lan horretan zehaztu  zituen emakumeen bazterketa heziketan eta lanean, baita soldata desberdintasuna ere. Lehen saria eman zioten saiakerari eta baimena idazleari unibertsitatean sartzeko. 1861eko abuztuan, 37 urte zituela, lehen emakumea izan zen Daubié batxilergo azterketetara aurkezten.

## Heriotza 
Tuberkulosiak jota hil zen Daubié 1874ko abuztuaren 25ean Fontenoy-le-Château-n, Lorenan, 50 urte zituela.

## Erreferentziak
Sara Olaizola Alcántara

**Sara Olaizola Alcántara** (Irun, 1997ko urriaren 6a) gipuzkoar futbolaria da, erdilari jokatzen duena. 

## Ibilbidea 
Mariño KK eta Oiartzun KE taldeetan ibili ondoren Real Sociedaden aritu zen 2018 eta 2020 artean. 2022tik berriro Oiartzun KE taldeko jokalaria da. 2023an Piquek sortutako Queen 's League, futbol 7 ligan parte hartu zuen Adri Contreras zuzendutako *El Barrio* ekipoarekin.

### Klubak 
#### Reala 
Talde txuriurdinak fitxatu zuen 2018an, erdilari postua indartzeko.

2019ko Maiatzaren 11an, klubarekin lehen titulua (Erregina Kopa) lortu zuen Granadan, Nuevo Los Cármenes estadioan. Aurkaria Atletico Madril izan zen eta Reala suertatu zen garaile, 2-1 emaitzarekin.

2019ko Abuztuan, Euskal Herriko Kopa lortu zuen Azpeitian, Athleticen aurka 3-0 irabazi ostean.

2020ko Otsailan, lehenengo Espainiako emakumezkoen Superkopa jokatu zuen Salamancan. Finalerdietan Levante gailendu zuten.  Finala Bartzelonaren aurka galdu ostean, txapeldunorde gelditu ziren. 2020ko ekainean Errealeko bere ibilbidea amaitu zela jakinarazi zuen.

## Sariak eta aintzatespenak 
* Donostiako Urrezko Danborra (2020)
* 2019an Irungo Sanmartzial jaietako pregoilari. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* ElDesmarque elkarrizketa.
Demetrio Jauregialtzo

thumb|Demetrio Jauregialtzoren hilobia Idiazabalgo hilerrian.
**Demetrio Jauregialtzo Albisu** (Idiazabal, Gipuzkoa, 1870eko urriaren 8a - *ib.*, 1934ko uztailaren 25a) indianoa, negoziogizona eta Argentinako Idiazabal herriaren fundatzailea izan zen.

## Bizitza 
Immigrazio tradizio handiko familia bateko kidea zen. 1722 urtean hasi ziren Jauregialtzotarrak Ameriketara joaten, eta 1900 urterako 190 ondorengo ziren bertan bizi zirenak.

1886 urtean Argentinara joan zen, Santa Fe probintziako Arequito-ra. Betan, bere anaia nagusia bizi zen, Juan Cruz Jauregialtzo Albisu. Bi anaiek, "Los Vascos" izeneko denetariko negozioan lan egin zuten. Enpresa honen jabea Antonio Maria Agirre zen, hau ere Idiazabalgoa. Gerora, Jauregialtzo anaiek Cruz Alta herrira joan ziren.

Pilar Gastaminza Gomez-ekin (Tolosa, 1892) ezkondu zen eta lau seme alaba izan zituzten.

## Argentinako Idiazabalen sorrera 
1908 urtean lur sail handiak erosi zituen Demetrio Jauregialtzok. Garai horretan pampan ferrokarrila eraikitzen hasiak ziren, eta hauen inguruan kanpainako lehen herriak sortzen hasi ziren.

1909ko azaroan, *Administración General del Ferrocarril Central Argentino* delakora eskutitz bat bidali zuen, tren geltokia bere lurretan egiteko eskainiz, baldin eta geltokiari Idiazabal izena jartzen bazitzaion.

Proposatutako izena 1910eko irailean sinatutako ebazpenaren bidez onartu zen. Geltokia egiteko lanak hastekoak zirela, eta Idiazabal izena izango zuela baieztatuta, Cordoba probintziako gobernura idatzi zuen, Pablo Lopez Moreno arkitekto publikoak egindako herriaren planoekin, eta ondorengo oharra gehituz:

Tren geltokia a 1910eko abenduaren 20an amaitu zen, linea horretako azken geltokia izanik. Geltokia ireki ondoren inguruetara gero eta jende gehiago iristen joan zen Idiazabala, gehienak euskal jatorriko etorkinak, eta ondoren italiarrak, espainiarrak, alemaniarrak, poloniarrak, suitzarrak, frantsesak, errusiarrak, siriarrak eta libanoarrak.

## Indiano etxea 
thumb|Pilarrenea etxea
1920 urtean, Demetrio Jauregialtzok, Argentinan egindako aberastasunaren erakusle, bere jaioterrian Pilarrenea (Pilar Gastamiza emaztearen omenez) izeneko euskal estiloko indiano etxea altxatu zuen. Gaur egun Idiazabalgo udalaren zerbitzu ezberdinen egoitza da.

## Erreferentziak
The Hunted (2003ko filma)

***The Hunted*** (euskaraz *Ehizatua*), 2003ko William Friedkin estatubatuarrak zuzendutako ekintza thriller film bat da. Tommy Lee Jones, Benicio del Toro eta Connie Nielsen aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Oregon, FBIa bertako basoetan jazotako ehiztarien hilketak ikertzeari ekin dio. Bonham (Tommy Lee Jones) agente aztarna-bilatzaileak Aaron Hallam (Benicio del Toro) hiltzailea atzemango du, Jugoslaviako Gerretan Bohmanen aginduoean misio arriskutsuetan jardun duen soldadua, baina Kosovon bizipen traumatiko bat izatearen ondorioz, gizakien ehiztari bilakatua. Atxilotuak ihes egitean, ehizaldi berri bat hasiko da.

## Aktoreak 
## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Goldaketan

***Goldaketan. Atzerri, Euskelerri*** Jokin Zaitegi plazaratu zuen lehenengo poesia-liburua izan zen. Mexikon Telesforo Monzonek eta beste erbesteratuek bultzatu zuten Pizkunde argitaletxean, 1946an argitaratu zuen. Ordurako Arrasateko idazlea, Jesusen Lagundia utzita, Guatemalan bizi zen. Azalean Aurelio Arteta margolariaren margo bat jaso zuen.

## Edukia 
Liburuan ehun olerki inguru bildu zuen Zaitegik. Liburua "Opariz" izenburuko eskaintza batekin ireki zuen. Bertan bere biografiaren datu batzuk eman zituen: "Olerki-txorta au Euzkadi'n bizi zeran euskeldun zorioneko orri eskeintzen dizu atzerrian bizi dan euskaldun batek" Bildumaren lehen poema "Tori nire edontzia", 1934an Zarauzko Euskal Poesiaren V. Eguneko Zilarrezko aritz-adar saria irabazi zuen lana da. Bildutako gainontzeko poemak oso toki eta leku desberdinetan idatziak dira: Marneffen (Belgikan), Panaman, Venezuelako Méridan...

Liburuan bi bloke ikus daitezke:
* Zaitegiren lan propioak, (11-153 or.). Poemak luzera desberdinekoak dira. Azpimagarria da "Eusko-artzaiarena", luzera handiko poema.
* Beste olerkari ospetsuen itzulpenak eta bertsioak (154-215 or.). Hemen idazlearen gustuko olerkariak aurkituko ditugu: Henry Wadsworth Longfellow, Jacint Verdaguer, Alfred de Musset, Charles Baudelaire... eta batez ere Horazio.

## Estiloa 
Poema hauek ez dira irakurtzeko errazak. Zaitegiren asmoa euskara goi mailako hizkuntzen kategoriara eramatea zen eta, ondorioz, erdarazko hitzak saihestu zituen, latinismoak sartuz. Kultura erreferentziak ere ugariak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michel Hidalgo

**Michel Hidalgo** (Leffrinckoucke, 1933ko martxoaren 22a - Marseilla, 2020ko martxoaren 26a) frantziar futbolari eta entrenatzailea izan zen. Le Havre AC, Stade de Reims eta AS Monaco taldeetan jolastu zuen. Europako Kopako lehen finalean parte hartu zuen, eta bertan gol bat sartu zuen. Frantziako futbol selekzio nazionala zuzendu zuen zortzi urtez (1976-1984) eta 1984ko Europako txapelketan titulua irabazi zuen.
Itata ibaia

**Itata ibaia** Biobío eskualdean isurtzen da, Txile hegoaldean.

Txileko konkistara arte, Itata muga naturala zen maputxeen, hegoaldean kokatua, eta Pikuntxeen artean, iparraldean.
Gaspar Melchor de Jovellanos (margolana)

***Gaspar Melchor de Jovellanos*** 1798an Francisco de Goyak egin zuen olio-pintura da. Lanean Jovellanos politikari, idazle eta ekintzaile ilustratua erakusten du. Lanaren dimentsioak hauek dira: 205x133.

## Historia 
Gaspar Melchor de Jovellanos, Grazia eta Justiziako Ministroa, bere jatorrizko hirian, Gijónen, deserritua egon zen nekazari erreformak eta askatasun ekonomikoa defenditzeagatik. Erretratu hau Goyak Aranjuezen egin zion, 1798an, Jovellanos Madrilera itzuli eta gutxi. Urte bereko abuztuan Jovellanosek postua utzi behar izan zuen bere erreformek sortutako iskanbilaren ondorioz.

## Goya eta Jovellanos arteko harreman 
1783an, Jovellanos bera Goyak Salamancako Unibertsitatea Inmaculada ikastetxeko elizaren aldare nagusian hiru margolan egiteko enkarguaren bitartekaria izan zen. Margolan horiek Iberiar Penintsulako Gerra txikituak izango ziren. Bitartekaritza hori eskertzeko Goyak Jovellanosi gaur egun Pradoko Museoan dagoen Andre Mariaren sortze garbiaren zirriborroa oparitu zion.

## Deskribapena 
Erretratuan Jovellanos ministro bezala agertzen da, bere lan-mahaiaren aurreran. Argia idazlearen gainean erortzen da; bitartean gela iluntasunean dago, kontraste handia ezarriz. Jovellanosen arropa oso soila da: ez dauzkak kondekoraziorik ezta ere apaingarririk. Protagonista pentsakor ageri da, burua esku batean gainean jarrita. Jarrera horrek XV. mendetik sarritan malenkonia adierazi du; Jovellanos bere lagunen artean "Malenkoniatsua" bezala ezagutzen zuten. Mahai gainean Minervaren eskultura ikus daiteke, arteen eta jakinduriaren jainkosa; bere keinuak, nolabait, Jovellanos babesten du. Jainkosaren ezkutuan Jovellanosek bultzatu zuen Real Instituto Asturiano de Náutica y Mineralogía erakundearen ikurra ikus daiteke. Jovellanos lanean dago eta, horregatik, mahai gainean paperak eta dokumentuak ikusten dira.

## Erreferentziak
Jeanne Dielman, 23 quai du Commerce, 1080 Bruxelles

***Jeanne Dielman, 23 quai du Commerce, 1080 Bruxelles*** edo, sinpleki, ***Jeanne Dielman*** 1975ean Chantal Akermanek zuzenduriko film artistiko bat da. Estreinaldian Louis Marcorellesek esan zien "zinemaren historiako feminitateari buruzko lehen obra gorena" izan zela. Kultuzko filmetzat hartzen da, eta *The Village Voice* aldizkariak kritikarien artean egindako inkesta baten arabera XX. mendeko 19. filmarik onena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Blind Date (1987ko filma)

***Blind Date*** (euskaraz *Zita Itsua*), 1987ko Blake Edwards estatubatuarrak zuzendutako amodiozko komedia film bat da. Kim Basinger, Bruce Willis, John Larroquette eta William Daniels aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Walter Davis (Bruce Willis) lanarekiko adikzioa duen exekutibo bat da, bere bizitza pribatuari denbora gutxi eskeintzen diona. Egun batez, Yamamoto (Sab Shimono) japoniar bezeroarekin afari bat izateko bikote baten beharrean egongo da, hortaz, Ted (Phil Hartman) anaiak Nadia Gatesekin (Kim Basinger) joatea proposatuko dio, hirira iritsi berria den neska.

## Aktoreak 
* Bruce Willis: Walter Davis
* Kim Basinger: Nadia Gates
* John Larroquette: David Bedford
* William Daniels: Harold Bedford epailea
* George Coe: Harry Gruen
* Mark Blum: Denny Gordon
* Phil Hartman: Ted Davis
* Stephanie Faracy: Susie Davis
* Alice Hirson: Muriel Bedford
* Stanley Jordan: Bere burua antzeztuz
* Graham Stark: Jordan the Butler
* Joyce Van Patten: Nadiaren ama
* Barry Sobel: Gasolindegiko langilea
* Armin Shimerman: Frantziar zerbitzaria
* Brian George: Jatetxeko jabea
* Jeannie Elias: Walterren idazkaria
* Dick Durock: Segurtasun zaindaria
* Sab Shimono: Yakamoto jauna
* Momo Yashima: Yakamoto andrea
* Herb Tanney: Ministroa
* Nicholas Rue: Atzealdeko tipo beldurgarria

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Bárbara Latorre

**Bárbara Latorre Viñals** (Zaragoza, 1993ko martxoaren 14a) futbolaria da, aurrelari jokatzen duena. Gaur egun Espainiako Emakumezkoen Futbol Ligaren Lehen Mailan aritzen den Real Sociedad futbol-taldean jokatzen du. 17 dortsala darama. 

## Ibilbidea 
### Klubak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
999 (telefono zenbakia)

**999** larrialdi baterako telefono zenbakia da munduko hainbat herrialdetan. 1937ko ekainaren 30an Erresuma Batuan jarri zen martxan, munduko lehen emergentzia zenbakia. Bahrein, Bangladesh, Botswana, Eswatini, Ghana, Hong Kong, Irlanda, Kenya, Macau, Malasia, Maurizio, Polonia, Qatar, Saudi Arabia, Singapur, Trinidad eta Tobago, Seychelleak, Uganda, Arabiar Emirerri Batuak, Erresuma Batua eta Zimbabwen erabiltzen den telefonoa da.

## Ikus, gainera 
* 112 (telefono zenbakia)

## Kanpo estekak
Txileko konkista

eskuinera|thumb| Pedro de Valdivia
**Txileren konkista** 1541ean Pedro de Valdivia Txilera joan zenean hasi eta 1598an Curalabako guduan Martin Gartzia Oñatz Loiolakoa hil zenean edo, bestela, Zazpi Hirien suntsipenarekin amaitzen den Txileko historiako aldi bat da. Garai horretan, espainiarrek hiriak sortu eta Txileko Erresuma ezarri zuten. Hiri batzuk Arauko Gerraren ondoren sortu zituzten: Santiago (1541), La Serena (1544), Concepcion (1551), La Imperial, Valdivia, Villarrica (1552), Los Confines (1553), Cañete (1557), Osorno (1558), Arauco (1566), Castro (1567), Chillan (1580) eta Santa Cruz de Oñez. Garai hori Loiolaren heriotzarekin eta Araucaniako bere zazpi hirien galerarekin amaitu zen. Araucoko Gerrak jarraitu zuen, baina espainiarrek ezin izan zuten inoiz Araucanian zuten kontrola berreskuratu, Biobío ibaiaren hegoaldean.
Santa Cruz de Óñez

**Santa Cruz de Oñez** 1594ko maiatzean Martin Gartzia Oñatz Loiolakoak sortutako gotorlekua izan zen, Biobío eta Laja ibaiek bat egiten duten tokitik gertu, Rele ibaiaren goiko zatiaren eskuinaldean, Catirayn, Biobiotik hamar kilometro hegoaldera. Kokalekua altu batean zegoen, baina ur eskasiarekin. Urre meategiak, Rele ibaian zehar, Millapoa izeneko erreka batean zeuden kokatuta.

Gotorlekua 1595ean hiriaren mailara igo zen *Santa Cruz de Coya* *izenarekin* edo *Millacoya izenarekin* .
Santa Cruz de Coya

thumb|281x281px|ezkerrera|Martin Gartzia Oñatz Loiolakoa eta bere emaztea Beatriz Clara Coya inka printzesa.
**Santa Cruz de Coya** Martin Gartzia Oñatz Loiolakoa Txileko gobernadoreak Santa Cruz de Óñez gotorlekuan ezarritako hiria izan zen, 1595ean. Beatriz Clara Coya emazteak (Inca errege etxeko kidea) izendatu zuen. Maputxeek Millacoya deitu zioten hiriari, eta horrek urrezko printzesa esan nahi du (mapudungun Milla = urrea eta kitxua coya = printzesa).

## Deskribapena 
Hiria Biobío eta Laja ibaiek bat egiten duten tokitik gertu, Rele ibaiaren goiko zatiaren eskuinaldean, Catirayn, Biobiotik hamar kilometro hegoaldera zegoen. Kokalekua altu batean zegoen, baina ur eskasiarekin. Urre meategiak, Rele ibaian zehar, Millapoa (mapudungún: *urrezko sabela*) izeneko erreka batean zeuden kokatuta. Hiru eliza finantzatu zituen biztanleria zuen, baina ez zuen arrakasta izan. Curalabako guduan Espainiako porrotaren ondoren utzi zuten eta Pelantaro-k 1599ko otsailean suntsitu zuen. Alonso de Ribera gobernadoreak 1601ean leku hobeago batean berreraikitzen saiatu zen Biobío ibaia eta San Rosendo, Chivicura eta Huenuraquíko Jesús gotorlekuen ondoan. Hala ere, laster bertan behera utzi zuten eta Monterrey de la Frontera hiri berria Riberak ekialdean sortu zuen 1605ean Rele ibaiaren bokalean.
Kindin Muxika

**Kindin Muxika Oiarbide** (Quintin Mujica Oyarbide ofizialki), (Idiazabal, 1887ko urriak 30 - Mar de Ajó, Argentina, 1974) idazle eta euskaltzalea izan zen.

## Bizitza 
Idiazabalen jaio bazen ere, umetan familia Errenteriara joan zen bizi izatera eta bertan hazi zen. Urte batzuk ondoren, Donostian jarri zen bizitzen familia.

1906. urtean, hamazortzi urte zituela, Espainiako Gobernuak ezarritako derrigorrezko soldadutzatik ihesi Argentinara joan zen Muxika. Urte hartako maiatzean Algecirasko Konferentzia ospatu zen, eta euskal herritar gehienak soldadutza egitera Afrikara destinatzen hasi ziren, Bigarren Karlistaldian (1876) izandako porrotagatik zigor modura. Muxikaren hitzetan: *“nire aitak nahiago izan zuen semea Ameriketara joan zedin mairuak hiltzera baino”* .

Buenos Airesen bizi izan zen erbestean eta bertako *Laurac Bat* elkarteko eta *Euskaltzaleak* elkarteko kide izan zen. Garaiko euskarazko aldizkari gehienetan idatzi zuen eta itzultzaile lanak ere egin zituen.

## Artikuluak 
Ondorengo agerkarietan idatzi zituen bere idatziak

* *Gernika aldizkaria*
* *Egan*
* *Herria*
* *Euskal Erria de Montevideo*
* *Euzko-Deya*
* *Tierra Vasca*
* *Oarso aldizkaria*
* *Boletín del Instituto Americano de Estudios Vascos*

## Literatura 
* 1948an *On Kixote Mantxakoa* obra osorik euskarara itzultzeko azken kapitulua baino falta ez zenean, Muxikak egin zuen kapitulu honen itzulpena, obraren euskarazko bertsioa amaituz. 1978ra arte ez zuten argitaratu.

## Oharrak 
## Erreferentziak
Robbie Keane

'*Robert *Robbie* David Keane*' (1980ko uztailaren 8a, Tallaght, Dublin), irlandar futbolari ohi eta entrenatzaile bat da.

Irlandako futbol selekzio nazionalaren futbolaria eta entrenatzailea izan da.
Bless the Child

***Bless the Child*** (euskaraz *Bedeinkatu Haurra*), 2000ko Chuck Russell estatubatuarrak zuzendutako beldurrezko thriller film bat da. Kim Basinger, Jimmy Smits, Rufus Sewell, Ian Holm, Angela Bettis eta Christina Ricci aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, New York, Maggie O’Connor (Kim Basinger) hiriko ospital handi bateko eraizaina da, Gabon-gauez ezusteko oparia jasoko duena: Jenna (Angela Bettis) ahizpa txiki drogazaleak izan berri duen Cody (Holliston Coleman) haurtxoa Maggieren etxean abandonatuko du. Berehala, Cody neskatoa Maggiek beti nahi izan duen alaba bilakatuko da, baina handik sei urtera, jada Cody neskatoa dela, Jenna berragertu eta bere alaba berreskuratu nahiko du. Arrazoia Codyk ahalmen harrigarriak dituela eta Jenna kide den sekta beldurgarri batek neskatoaren ahalmen horietaz baliatu nahi duela da. Nahiz eta neskatoa zaintzape estuan egon, John Travis (Jimmy Smits) FBIko hilketa erritual eta krimen satanikoetan aditua den agentearengana laguntsa eske joango da.

## Aktoreak 
* Kim Basinger: Maggie O'Connor
* Angela Bettis: Jenna O'Connor
* Rufus Sewell: Eric Stark
* Christina Ricci: Cheri Post
* Holliston Coleman: Cody O'Connor
* Jimmy Smits: John Travis agentea
* Michael Gaston: Frank Bugatti detektibea
* Lumi Cavazos: Ahizpa Rosa
* Ian Holm: Grissom erreberendoa

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Detto Mariano

**Detto Mariano** (Monte Urano, 1937ko uztailaren 27 &ndash; Milan, 2020ko martxoaren 25) musikagile, moldatzaile, abesti-idazle, piano-jotzaile, grabazio-ekoizle eta musika argitaratzaile italiarra izan zen.

## Biografia 
Bere benetako izena Mariano Detto zen. Monte Uranon jaioa, Marianok 1958an hasi zuen bere ibilbidea. Aldaketa handia Adriano Celentanoren taldea sartzea izan zen; Detto Mariano "I Ribelli" taldearen teklatuen arduraduna eta "Clan Celentano talde"ko abestik guztien moldatzailea bihuru zen. Beste abeslariekin kolaboratu zuen ere bai, esaterako, Lucio Battisti, Mina, Milva eta Equipe 84. Azkenean,urtetan, bere lan nagusia filmen soinu-banden musikagilea bezala aritzea izan zen, batez ere komendien soinu-bandetan.

82 urte zituelarik hil zen, COVID-19 gaixotasunaren ondorioz.

## Discografia 
Hona hemen bere disko ezagunenak:
### Album 
* 1963- *Uno strano tipo*, Clan Celentano, ACC 40000, LP.
* 1975- *Dedicato a...*, CGD, 65748, LP.
* 1980- *Ratataplan*, CAM, AMP 224, LP.
* 1980- *Qua la mano*, Fonit Cetra, LPX 85, LP.

### Disko txikiak edo singleak 
* 1978- *Ave Maria di Schubert/Dear mr. Man*, CLS, MDF 002, 7".
* 1980- *Ho fatto splash I/Ho fatto splash II*, CAM, AMP 231, 7".

## Filmografia 

* *Quarta parete* (1968)
* *Yuppi du* (1975)
* *La principessa nuda* (1976)
* *Ratataplan* (1979)
* *Sabato, domenica e venerdì* (1979)
* *Tesoromio* (1979)
* *Zucchero, miele e peperoncino* (1980)
* *Qua la mano* (1980)
* *Il bisbetico domato* (1980)
* ''La moglie in vacanza... l'amante in città* (1980)
* *Mia moglie è una strega* (1980)
* *I fichissimi* (1981)
* *Asso* (1981)
* *Manolesta* (1981)
* *Delitto al ristorante cinese* (1981)
* *Spaghetti a mezzanotte* (1981)
* *Cornetti alla crema* (1981)
* *Culo e camicia* (1981)
* *Ricchi, ricchissimi... praticamente in mutande* (1982)
* *Acapulco, prima spiaggia... a sinistra* (1982)
* *La casa stregata* (1982)
* *Eccezzziunale... veramente* (1982)
* *W la foca* (1982)
* *Sballato, gasato, completamente fuso* (1982)
* *Amore tossico* (1983)
* *Il giustiziere della strada* (1983)
* *Il ragazzo di campagna* (1984)
* *È arrivato mio fratello* (1985)
* *Il burbero* (1985)
* *Grandi magazzini* (1986)
* *Yuppies - I giovani di successo* (1986)
* *L'assassino è ancora tra noi* (1986)
* *C'era un castello con 40 cani'' (1990)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :IMDb datubasean.
* :[Detto Mariano Discogs(https://eu.wikipedia.org/wiki/Discogs) zigiluan.]
T. C. Boyle

**Thomas Coraghessan Boyle** (Peekskill, New York, 1948ko abenduaren 2a) estatubatuar eleberrigilea da. Bere eleberri eta ipuin askok "baby-boom" belaunaldia, desioak, pozak eta adikzioak, azterzen dituzte. Satira basatia, umorea eta errealismo magikoa erabiltzen ditu. ''World's End* eleberriak PEN/Faulkner Award for Fiction saria irabazi zuen 1988an eta *The Tortilla Curtain* bere eleberriak Medicis saria jaso zuen 1997an.

## Lanak 
### Eleberriak 
* *Water Music* (1981)
* *Budding Prospects : A Pastoral* (1984)
* *World's End* (1987)
* *East is East* (1990)
* *The Road to Wellville* (1993)
* *The Tortilla Curtain* (1995)
* *Riven Rock* (1998)
* *A Friend of the Earth* (2000)
* *Drop City* (2003)
* *The Inner Circle* (2004)
* *Talk Talk* (2006)
* *The Women* (2009)
* *When the Killing's Done* (2011)
* *San Miguel* (2012)
* *The Harder They Come* (2015)
* *The Terranauts* (2016)
* *Outside Looking In* (2019)
* *Talk to Me* (2021)
* *Blue Skies* (2023)

### Ipuin bildumak 
* *Descent of Man* (1979)
* *Greasy Lake & Other Stories* (1985)
* *If the River Was Whiskey* (1989)
* *Without a Hero* (1994)
* *T.C. Boyle Stories* (1998)
* *After The Plague* (2001)
* *Tooth and Claw* (2005)
* *The Human Fly* (2005)
* *Wild Child & Other Stories* (2010)
* *T.C. Boyle Stories II* (2013)
* *The Relive Box & Other Stories* (2017)
* *I Walk Between the Raindrops'' (2022)

## Kanpo estekak
Josefa Ignacia Albisu

thumb
**Josefa Ignacia Albisu Aranburu** "Joxpinaxi" eta "Pelotari" izenez ezaguna (Lazkao, Gipuzkoa, 1859ko martxoaren 19a - Donostia, Gipuzkoa, 1950eko otsailaren 4a) gipuzkoar emakumezko pilotaria izan zen.

## Bizitza 
Albisuren bizitzaren inguruko datu gutxi ezagutzen dira.

Ezkongabea zen. Gaztetan tifus gaitza izan zuen eta honen ondorioz hortzak eta ilea galdu zituen. Emakume ederra zela aipatzen dute garaiko kronikek.

1931ko azarotik Donostiako Erruki etxean bizi izan zen eta bertan bizi izan zen hil arte.

## Pilotari 
### Debuta 
1885ko martxoaren 8an, Lazkaoko pilotalekuan bi partidu jokatu zituen bi gizonezkoren aurka. 2.500 pertsonatik gora elkatu ziren partida hauek ikustera.

Perkalezko soinekoa eta material bereko txaleko batekin, buruan zapi ilun bat, alpargatak eta galtzerdi zuriak jantzita jokatu zuen partida 20 minututan.

Arratsaldean, bigarren partida jokatu zuen, Frantziako Estatukoa zen gizonezko baten aurka. Hau ere Albisuk irabazi zuen.

Lazkaon irabazitako bi partiden ondoren "Pelotari" ezizenaren jabe egin zen. Partida honetan irabazle izango zenaren aurka, Idiazabalgo beste emakumezko batek apustua egin zuen jokatu zuen.

Baliteke Ordiziako pilotalekuan ere beste partida bat jokatu izana Haren ondotik, beste emakumezko batzuk ere hasi ziren pilotan jendaurrean apustuak egin eta jolasten.

1896an *El Pelotari* aldizkariak bi emakumeen arteko pilota-partida baten berri eman zuen: *“Abandoko pilotalekuan, igandean, bi neskatxa abandotar ederrek pilota-partida bat jokatu zuten…”*. Eta, 1897an, egunkariek emakume pilotarien ikuskizunen berri eman zuten, Valentziako Jai-Alai eta Bartzelonako Condal pilotalekuetan izandako partidez.

## Herri oroimenean 
### Bertsolaritza 
Ramos Azkaratek "" izeneko bertso sorta idatzi zuen Albisuk jokatutako partiden inguruan.

### Pintura 
R. Gorrotxategi margolariak "Joxpinixi" izeneko oleo margolana margotu zuen. Bertan, Albisu Lazkaoko pilotalekuan irudikatzen da.

## Omenaldiak 
1938. urtean erraketistek omenaldia eskaini zioten Donostiako Groseko pilotalekuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lorenzo Luis Yanguas

**Lorenzo Luis Yanguas** (Fitero, 1882ko irailaren 5a - *ib.*, 1946ko uztailaren 27a) nafar musikari eta musikagilea izan zen. Fiteroko Musika Bandaren zuzendaria izan zen, eta oso musikagile emankorra, 500 obra inguru ondu baitzituen: 30 pasodoble, 11 bals, martxak, foxtrotak, mazurkak, polkak, tangoak, txotisak, kalejirak, musika erlijiosoa eta baita antzerki lan bat ere. *Rosita*, *¡Viva Alcanadre!*, *Filván*, *La píldora de Tomás*, *Baila*, *Nicolasa*, *El riego de la viña*, *La Mañica*, *Viva la Pepa*, *Lejía castejonera*, *El vino de Fitero*, *No sabes dónde has nacido*, *Sube y baja*, *María*, *La Primavera* eta *Mercedes la Molinera* dira aipagarrienak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Estornés Lasa, Mariano; Sánchez Ekiza, Karlos *Luis Yanguas, Lorenzo*, Auñamendi Entziklopedia, aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus
*  *Lorenzo Luis Yanguas, Fitero (1882-1946)*, lorenzoluisyanguas.jimdofree.com
Kan ha diskan

thumb|300px|Yann-Fañch Kemener eta Erik Marchand
**Kan ha diskan** Bretainako A capellako abesti modalitate bat da. Euskaraz "kantu eta erantzun" bezala itzul daiteke. Gutxienez bi abeslari behar dira tartekatzeko baina gehiago ere izan daitezke. Fest-noz motako jaietan asko abesten da. 2013an Kan ha diskan Frantziako Kultura Ondare Immaterialen Inbentarioan sartu zen.

## Gaiak 
Abestiak beti bretoieraz abesten dira. Batzuk oso zaharrak dira baina beste batzuk, aldiz, berriak. Gai nagusia ezinezko maitasuna da baina baita aipatzem dira ere eguneroko arazoak eta gertaera bereziak. Batzutan oso luzeak dira, hamarnaka bertsoak izanez.

## Egitura 
Abesti batek normalean lau atal ditu:
* deiadarra;
* tono sinplea edo ton kentañ ;
* dantza;
* to diwezhañ, tono bikoitza edo hirukoitza.

Kaner edo kanerez, hau da, liderrak bertsoa botatzen, ondoren beste abeslari azken silabetatik hartuko duena. Tradizioz a cappella abesten da. Mota honetako abestiak fest-noz dantzetan egiten da baina baita ere entzuteko jaialdietan. Batez ere Bretainia erdialdean (Kreiz Breizh) egiten da. Bretainia Garaian eta Bro Gweneden beste barietate bat abesten da: erantzuteko abestia, hau da, bakarlari batek abesten du eta, ondoren, beste batzuek erantzuten diote.

## Estiloak 
* Gavotte estiloa
* Dañs plinn estiloa
* Dañs fisel estiloa.

### Kan ha diskan abeslariak 
[thumb|[Annie Ebrel eta Marcel Guilloux]]
[thumb|[Lors Jouin]]

* Armel an Héjer
* Albert Boloré
* Riwal Capitaine
* Anne-Marie Colomer
* Lommig Donniou
* Annie Ebrel
* Louise Ebrel
* Ifig Flatrès]]
* Marie-Laurence Fustec et Brigitte Le Corre
* Goadec ahizpak
* Eugène Grenel
* Ronan Gueblez
* Marcel Guilloux
* Bastien Gwern
* Yves Jégo
* Yann-Fañch Kemener
* Emmanuel Kerjean
* Nolùen Le Buhé
* Alain Le Clère
* Christophe Le Menn (Krismenn)
* Manon Le Querler
* Jean-Yves Le Roux
* Erik Marchand
* Eric Menneteau
* Gael Morin
* Ar vreudeur Morvan (Morvan Anaiak)
* Pierre Jean Motreff
* Kristen Nikolas
* Denez Prigent
* Jean-Pierre Quéré eta Guy Quéré anaiak
* Yann Raoul
* Christian Rivoalen eta Sylvie Azéline Rivoalen
* Loeiz Roparz
* Alan Stivell
* Louis-Jacques Suignard
* Jean-Pierre Tallec
* Iffig Troadec et Nanda Troadec
* Marthe Vassallo
* Rasta Bigoud

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Kan an diskan gazteei irakasten.
* :Kan ha diskan kanta baten bideoarekin.
* :Kan ha diskan 200 partaideekin.
Stop! Or My Mom Will Shoot

***Stop! Or My Mom Will Shoot*** (euskaraz *Geldi! Edo Nire Amak Tirokatuko Zaitu*), 1992ko Roger Spottiswoode kanadar-britainiarrak zuzendutako akziozko polizia komedia film bat da. Sylvester Stallone, Estelle Getty, JoBeth Williams eta Roger Rees aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, New Jersey, Tutti Bomoski (Sylvester Stallone) andrea New Jerseyko emakume goxo, jatorra eta izaera zorrotzeko emakumea da, bere semeaerentzat bai pertsonalki nahiz profesionalki onena zer den badakiela guztiz konbentzitua dago. Los Angeles, Joe Bomowski (Sylvester Stallone) hiriko polizia detektibea, bizimodu independiente eta zertxobait utzia daraman gizaseme ezkongabea da, bere amarengandik hiru miliatara bizi denaa tres mil millas de su madre. Tuttik semeari ezustean bisitatu eta erailketa baten lekuko bilakatuko da, hortaz, bere semea arduradun den poliziaren ikerketa batean buru-belarri sartua aurkituko da... eta Joek, gogo txarrez, "lankide" berri bat izango du.

## Aktoreak 
* Sylvester Stallone: Joseph "Joe" A. Bomowski sarjentua
* Estelle Getty: Tutti Bomowski andrea, Josephen ama
* JoBeth Williams: Gwen Harper tenientea
* Al Fann: Lou sarjentua
* Roger Rees: J. Parnell
* Martin Ferrero: Paulie
* Gailard Sartain: Munroe
* John Wesley: Tony sarjentua
* J. Kenneth Campbell: Ross
* Ving Rhames: Stereo jauna
* Dennis Burkley: Mitchell

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Marie Under

**Marie Under** (Tallinn, Estonia, 1883ko martxoaren 27agreg./martxoaren 15ajul. - Stockholm, Suedia, 1980ko irailaren 25a) estoniar poeta izan zen, herrialde honetako literaturan figura garrantzitsuenetako bat. Zortzi aldiz izendatu zuten Literaturako Nobel sarirako.

## Biografia 
Marie Under Tallinnen jaio zen eta bertan igaro zuen haurtzaroa. Oso goiz ikasi zuen irakurtzen, eta hamahiru urterekin hasi zen poesia konposatzen. 1891 eta 1900 artean, alemaniar hizkuntzako eskola batean hezi zen, non alemana, frantsesa eta errusiera ikasi zituen. Ordutik aurrera, berak irakurri eta gero, Goethe, Schiller, Pär Lagerkvist eta Boris Pasternaken lanak estonierara itzuli zituen.

1901ean, Eduard Vilde ezagutu ondoren, berarekin lan egin zuen Estoniako *Teataja* egunkarian, eta horrek idazle, poeta, artista eta intelektual asko ezagutzeko aukera eman zion. Hurrengo urtean, bere poemetako bat lehen aldiz argitaratu zuten. Moskuko egonaldi baten ondoren Tallinera itzultzen denean, bere etxea idazle, artista eta aktoreentzako topaleku bihurtzen da.

1917an, *Siuru* literatur taldearen sortzaileetako bat izan zen, baita 1922an, *Estoniar Idazleen Batasunaren* sortzaileetako bat ere. Underren lehen bilduma 1917an argitaratu zen *Sonetids* (Sonetoak) izenburupean. Harrera eta eragin sakona izan zuen. Laster heldu ziren ondorengoak. 1918an *Eelõitseng* (Lehen loraldia) poema hauek benetan sonetoen aurretik idatziak izan ziren, baina autorea, hauen arrakastaren ondoren ausartu zen argitaratzera. Bere lanak espresionismo eta existentzialismorantz eboluzionatu zuen, bere herrialdearen patu tragikoagatik deitoratuz.

1944ko Estoniako sobietar inbasioaren ondorioz, bere familiak Suediara ihes egin zuen eta urtebete eman zuen errefuxiatu eremu batean. Azkenean, Stockholmera joan ziren bizitzera, eta han bizi izan ziren hil arte.

Haren gorpuzkiak Estoniara eraman zituzten 2015ean eta bertan eman zieten lurra. thumb|Marie Under. Hilobia
Marie Under idazlearen eskultura bat jarri zuten Tallinn bere jaioterriko plazan.
thumb|Marie Under. Estatua
## Lanak 
* 1917: *Sonetid*
* 1918: *Eelõitseng*
* 1918: *Sinine puri*
* 1920 *Verivalla*
* 1927: *Hääl varjust*
* 1928: *Rõõm Ühest ilusast päevast*
* 1929: *Õnnevarjutus*
* 1930: *Lageda taeva all*
* 1935: *Kivi südamelt*
* 1942: *Mureliku suuga*
* 1954: *Sädemed tuhas*
* 1963: *Ääremail*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Marie Under. 6 poema
Hamed Karoui

**Hamed Karoui** (; Susa, 1927ko abenduaren 30a - *ib.*, 2020ko martxoaren 27a) Tunisiako lehen ministroa izan zen 1988tik 1999ra.

Medikuntza ikasi zuen Parisen eta mediku lanetan aritu zen Tunisian. 1964an aukeratu zuten lehen aldiz diputatu. Gazteria eta kirol ministro eta Justizia ministro izan zen. Zine El Abidine Ben Alik izendatu zuen lehen ministro eta Mohamed Ghannouchik ordezkatu zuen 1999an.
Heronen formula

Oinarrizko Geometria Lauan Heron Alexandriakoaren formulak triangelu baten azalera ematen du, *a, b eta c* aldeak ezagutuz.

: {A}zalera = \sqrt{s\left(s-a\right)\left(s-b\right)\left(s-c\right)}

non *s* triangeluaren sasiperimetroa da

: s = \frac{a+b+c}{2}.

Formula beste modu batzutan ere adieraz daiteke:

: Azalera ={\ \sqrt{(a+b+c)(-a+b+c)(a-b+c)(a+b-c)\ \over 16}\,}

: Azalera ={\ \sqrt{2(a^2 b^2+a^2c^2+b^2c^2)-(a^4+b^4+c^4)\ \over 16}\,}

: Azalera= {\ \sqrt{(a+b+c)(a+b-c)(b+c-a)(c+a-b)\,}\ \over 4}\,

: Azalera = \frac{1}{4}\sqrt{(a^2 + b^2 + c^2)^2 - 2(a^4 + b^4 + c^4)}.
Battery Park

**Battery Park**, informalki **The Battery**, AEBetako New York hiriko Manhattan uhartearen hegoaldeko muturrean dagoen parke publiko bat da. 10 hektareatako azalera du.

1823an aisialdileku bezala sortua izan zen, aurrez, XVII. mendearen amaieraldetik bertan artilleria baterien kokalekua zegoen, hortik bere izena.

## Kanpo estekak 
* NYC Parks
* The Battery Conservancy
Van Cortlandt Park

**Van Cortlandt Park**, AEBetako New York hiriko Bronx barrutian dagoen parke publiko bat da. 464 hektareatako azalera du eta hedaduraz hiriko hirugarren parkerik zabalena da.

1888an sortua izan zen eta izena Van Cortlandt familiaren omenez darama, britainiar aro kolonialeko herbeherear jatorriko newyorkar familia nabarmena.

## Zinema 
*The Warriors* (1979) film ospetsuaren hasierako hiri tribuen bilera parke honetan jazotzen da.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Curie Institutua

**Curie Institutua** erabilera publiko gisa aitortutako fundazioa da 1921. urteaz geroztik. Bere asmoak, Marie Curie-k sortu zuenetik, hiru misioren inguruan zentratu da: ikerketa, zainketa, kontserbazioa eta ezagutzaren transmisioa.

Bere eginkizunak betetzeko Curie Institutuak burutzen dituen jarduera guztiak hiru entitateren barruan gauzatzen dira: minbiziaren inguruko ospitale-egoera modernoa hiru gunetan (Paris, Orsay eta Saint-Cloud), zentro batean. Nazioartean ospe handia duen ikerketa zentroak ikertzaileek 88 ikerketa taldeetan eta fundazioaren egoitzan lan egiten dute.

Curie Institutuak 3.586 ikertzaile, mediku, zaintzaile, teknikari eta administratzaile biltzen ditu.

## Kanpo estekak 
*  Fundazioaren webgunea
Alexandra Olaya-Castro

**Alexandra Olaya Castro** (Bogota, Kolonbia, 1976ko martxoaren 30a) kolonbiar fisikari teorikoa da. Londresko Unibertsitateko Fisika eta Astronomia Saileko Irakasle Elkartua. Fisika kuantiko biomolekularrean egindako lanagatik da ezaguna, bereziki fotosintesian efektu kuantikoei buruz egindako ikerketagatik.

2016an Institute of Physicsen Maxwell domina jaso zuen, fisika teorikoaren sari handienetako bat, biologia kuantikoan duen "nazioarteko rol nagusiagatik", bereziki "sistema biomolekularretan efektu kuantikoen teoriari egindako ekarpenengatik".

## Prestakuntza 
Olaya Castrok 1997an lortu zuen bere gradu-titulua Bogotako Distrital Francisco José de Caldas Unibertsitatean, eta geroago egin zuen masterra Andeetako Unibertsitatean. 2005ean Oxfordeko Unibertsitatean doktoretza lortu zuen.

## Ibilbidea 
Distrital Unibertsitatean graduatu ondoren, Olaya Castrok Hezkuntza Ebaluatzeko Kolonbiako Institutuarentzat lan egin zuen, Kolonbiako hezkuntza eskala handian ebaluatzeko fisika probak garatuz. Aldi horretan, jarduera hori eta fisika teorikoko master ikasketak konbinatu zituen, eta arlo horretan Madrilgo Unibertsitate Autonomoko eta Instituto for Microstructural Sciences de Ottawako (Kanada) lankideekin lan egin zuen. 2002tik 2005era bitartean Oxfordeko Unibertsitatean egin zuen doktoretza, Clarendon Fund Scholarship eta Somerville Senior Scholarship bekei esker.

Oxforden jarraitu zuen ikerketarekin, eta, geroago, Londresko University Collegen, non gaur egun ikerketa talde baten buru den. Bere lanari esker, fotosintesiaren hasierako etapetan kitzikapen elektronikoen dinamika kuantikoa eta koherentzia kuantikoaren eragina hobeto ulertu ahal izan dira. Haren ikerketak ideia garrantzitsuak ekarri ditu, hala nola akoplamendu bibronikoak eragina duela kitzikapenaren koherentzian eta energiaren banaketan argia biltzeko sistemetan.

2016an, Maxwell domina eman zioten sistema biomolekularretan efektu kuantikoen teorian egindako ekarpenengatik, eta aintzatespen hori lortu zuen lehen latinoamerikarra izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Alexandra Olaya, bere ibilbidea azaltzen. Youtuben
* Alexandra Olaya. El poder de la opción B para romper estereotipos. Youtube
Zeharkale

**Zeharkalea** bi kale nagusiren arteko zeharkako kaleari deritzo. Zeharkaleak kale nagusi bietako baten izena hartu ohi du, baina ez beti. Adibidez, Iruñeko Espoz Mina eta Estafeta kaleak elkartzen dituen zeharkaleak, lehenengoaren izena hartzen du: Espoz Mina zeharkalea.

## Erreferentziak
Azerbaijango Opera eta Ballet Akademikoaren Estatuko Antzokia

**Azerbaijango Opera eta Ballet Akademikoaren Estatuko Antzokia** () aurretik **Mailov Antzokia** izenaz ezagutzen zena, Baku hiriko antzoki nagusia da.

## Historia 
Hiriko Daniel Mailov magnatearen ekimenez eraiki zen eta Zeynalabdin Taghiyev magnateak ordaindu zuen. 1910 urtean Antonina Nezhdanova soprano errusiarrak Bakuko hainbat klubetan kontzertuak eman zituen eta hiritik ateratzera zihoala ea berriz itzuliko zen galdetu zioten. Honek ezetz erantzun zuen, hainbeste jende aberats izanda ez zuela ulertzen nola ez zuten ganorazko antzoki bat Bakun. Daniel Mailovek Nezhdanova miresten zuenez antzokia eraikitzeko konpromisoa hartu zuen. Kondairak dioenez Bakuko abeslari famatu batek ez zituen Mailov anaiak bere etxe berriaren inauguraziora gonbidatu eta hauek mendeku hartu zuten antzokiaren inaugurazioan abeslari hori ez gonbidatzean.

Nikolai Bayev armeniar jatorriko errusiar arkitekto eta ingeniariak diseinatu zuen antzokia. Udalak hasieran oztopoak jarri zituen halako eraikin handia legez kanpokoa zela esanez baina azkenean onartu zuen. Zeynalabdin Taghiyev magnateak bere kezka azaldu zuen esanez urtebetean ez zela eraikitzeko denborarik izango. Mailov anaiek erronka bota eta galtzaileak eraikuntza guztia ordainduko zuela egin zuten apustu. 200 langile aritu ziren lanean eta hamar hilabetetan amaitu zuten. Taghiyevek ordaindu behar izan zuen beraz kostatu izan zituen 250.000 errubloak. 1911ko otsailaren 28an ireki zituen ateak eta Nezhdanova izan zen bertan abestu zuen aurreneko sopranoa.

1916an Pavel Amiragon opera taldeak egoitza ezarri zuen bertan. 1920an Opera eta Balet Antzoki estatala bihurtu zen eta 1925ean Azerbaijango Opera taldeak, Errusiako Opera taldeak eta Drama taldeak bertan ezarri zuten egoitza. 1927an Mirza Fatali Akhundov idazlearen izena hartu zuen eta 1959an Antzoki akademiko kategoria jaso zuen.

1985ean erabat berriztu berritan suak erre zuen. Berreraikitze lanak 1987an amaitu ziren.

Antzokiko Opera taldean parte hartu duten abeslari ezagunenak Azer Zeynalov, Javid Samadov eta Shovkat Mammadova dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alkizako Oilategitik Kultur Elkartea

2002an Alkizan sortutako elkartea da **Alkizako Oilategitik Kultur Elkartea**. Eusko Jaurlaritzaren Elkarteen Erregistroan 2002ko apirilaren 25ean erregistratu zen.

Elkartearen estatutuen 2. artikuluak honela jasotzen ditu bere helburuak:
'''Elkarte honen helburuak honako hauek dira: euskara eta euskal kultura babestea, bultzatzea, hedatzea eta sustatzea, Alkizako errealitate soziokulturaletik abiatuta.*
*Helburu horiek lortzeko, jarduera hauek egingo dira, ezarritako legezko betekizunak bete ondoren:*

* *Euskarari eta euskal kulturaren edozein alderdiri buruzko argitalpenak publikatzea edota produzitzea, formatua eta euskarria edozein direlarik.*
* *Hitzaldiak, jardunaldiak, mintegiak, ikastaroak eta jakintza hedatzeko edozein klaseko jardunak antolatzea.*
* *Euskarari eta euskal kulturaren edozein alderdiri buruzko ikerketa-lanak burutzea edota sustatzea.*
* *Bekak, sariak eta antzekoak antolatzea.'''

Dena dela, elkartea sortzeko helburu nagusia Oilategitik herri-aldizkariari babes legala ematea izan zen eta hori da egungo bere jarduera bakarra.

Hala ere, bestelako jarduerak ere bultzatu izan ditu. XXI. mendeko lehen hamarkadaren amaieran Itxurain izeneko herri-proiektuari aterkia eta babesa eman zion. Proiektu horrek bukatzen ari zen baserritar gizarte tradizionalaren eta gizarte modernoaren arteko zubia egitea zuen helburu, ekimen etno-kultural zehatzen bidez.

Elkartearen sortzaileak eta aldizkariaren bultzatzaileak pertsona berdinak izan ziren, hots, Pello Joxe Aranburu, Eli Elizondo , Imanol Lizardi , Josemari Arantzabe eta Inaki Irazabalbeitia, besteak beste.

Elkartearen lehendakaria Pello Joxe Aranburu izan da hasiera-hasieratik. 2020an elkartearen zuzendaritza batzordea pertsona hauek osatzen zuten: lehendakariaz gain: Eli Elizondo (lehendakariordea), Xabier Artola (Idazkaria), Sonia Artuzamuoa (diruzaina) eta Aitor Irulegi (bokala).

2022an Aranburuk Xabier Artola pasa zion lehendakaritzaren lekukoa.

Aldizkariak 25. alea publikatu zuen 2025ean. Herriko festetan Oilategitik elkarteko kideek bota zuten txupinazioa. Ospakizun gisa Oilategitik Kultur Elkarteak bertso-saio bat antolatu zuen azaroaren 7an, Manu Urruzola bertsotan eta Martin Lizardi gitarran jarrita non aldizkariaren historiaren errepaso moduko bat egin zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bagera elkartearen webgunea.
* Gaztezulo hilabetekariaren webgunea.
* Donostiako egunkariaren webgunea.
Sergiño Dest

**Serginho Gianni Dest** (Almere, Herbehereak, 2000ko azaroaren 3a) Herbehereetako Eredivisie ligako Amsterdamgo Ajaxen jokatzen duen atzelaria da. Estatubatuar jatorria du, nahiz eta Herbehereetan jaio. Gainera, Estatu Batuetako futbol selekzio nazionalean ere jokatzen du. Futbolean espezializatutako transfermarkt orrialdearen arabera, 20 milioi euroko balioa du.

## Ibilbidea 
Bere gurasoak Herbehereetara joan ziren bizitzera Sergiño jaio baino lehenago. Bere hiriko Almere City FC taldean ibili zen behe-kategorietan. Txiki-txikitatik ikusten zen sekulako maila zuela, bere adineko jokalariengan oso berezia. 2012an, 11 urterik ez zituela, Ajaxek fitxatu zuen, eta talde jubenilarekin kontratua egin zion. Laster hasi zen kadetetan jokatzen, bera baino zaharragoekin. 16 urte betetzera zihoala 17 urtez azpiko taldera igo zen, eta urte bat beranduago, 19 urtez azpikora. 2019ko urtarrilaren 1ean, Ajaxen bigarren taldera igo zen Herbehereetako futbol txapelketako bigarren mailara. Ez zuen asko iraun bertan. Bere posizioa hegaleko jokalaritik eskuin atzelarira pasa zen, eta 2019ko udako denboraldiaurrean lehen taldearekin jokatzen hasi zen. 2019ko irailaren 12an, ofizialki, lehen taldera igo zuten, eta oso denbora gutxian postuaren jaun eta jabe egin zen, Noussair Mazraoui marokoarrari aurrea hartuz.

## Kanpo estekak
María de Macedo

**María de Macedo** (Vila Nova de Gaia, Porto, Portugal, 1931ko urriaren 25a) Portugalgo biolontxelista eta pedagogoa da, bere ibilbidearen zati handi bat Espainian garatu duena.

## Biografia 
Hamaika urterekin hasi zen biolontxeloa ikasten Madalena Costarekin. Berarekin ikasten jarraitu zuen Portoko Kontserbatorioan biolontxelo goi mailako ikasketak amaitu zituen arte. Graduatu zenean, 1995. urteko Suggia saria jaso zuen. Sari honek biolontxelo-jotzaile gazteei beren karrerak hasterakoan laguntza ematea du helburu, eta Guilhermina Suggia biolontxelista portugaldarraren izena dauka. 

Portoko ikasketak amaitzean, Parisera joan zen lehenengo eta ondoren Genevara, Pierre Fournier irakaslearekin bere formakuntza jarraitzeko. Horren ondoren, eta Fullbrigt beka bati esker, hiru urte eman zituen Bloomingtonen. Bertan, Janos Starker biolontxelo-jotzailearen ikasle izan zen, baita bere irakasle laguntzaile ere. Ganbera musikari dagokionez, György Sebők, Bernard Greenhouse eta Menahem Pressler irakasleekin trebatu zen. Antzinako musikaren arloko ikasketak ere burutu zituen, Safford Cape bezalako irakasleekin. Bere irakasleez gain, beste musikari batzuk ere garrantzitsuak izan ziren bere formakuntzan, George Enescu, esaterako.

50eko hamarkadan bere bakarlari karrera garatu egin zuen, Europan eta Estatu Batuetan bakarkako errezitalak eta orkestrekin batera kontzertuak eginez. Besteak beste, Londresko Wigmore Hall aretoan jo zuen Sequeira Costa piano jotzailearekin batera. Tarte horretan hainbat grabazio ere egin zituen. Portoko Orkestra Sinfonikoko, Lisboako Orkestra Nazionaleko eta Gulbenkiako Orkestrako kidea izan zen. Azken horretan hamabi urte eman zituen bakarlari bezala lanean.

Elias Arizcuren biolontxelo jotzailearekin ezkondu zenean, Arizcurenek Espainiako Orkestra Nazionalean postu bat lortua zuelako, Madrilen kokatu zen eta irakasle moduan hasi zen lanean.  Harrezkero, adin eta maila desberdinetako ikasleei irakatsi die, besteak beste, Lisboako Goi Mailako Kontserbatorio Nazionalean eta Oportoko Goi Mailako Musika Eskolan. Eskola magistralak eman ditu Espainian eta Europako beste herrialde zenbaitetan zehar. Eta lehiaketa desberdinetako epaimahaietan parte hartu du, besteak beste, Portugalgo "Ghilhermina Suggia" sarian.

2001ean Espainiako Biolontxelo Foroa sortu zuen. Foro horren bidez, Espainiako kontserbatorioetako ikasleek zein beste herrialde batzuetako jotzaileek heuren formakuntza handitzen dute. 2013az geroztik Violoncelos de Sta. Cristina / Sta. Cristina Nazioarteko Musika Zentroa proiektuaren Zuzendari Artistikoa da bere jaioterrian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Espainiako Biolontxelo Foroa