open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Benjamin Henry Latrobe

**Benjamin Henry Boneval Latrobe** (Fulneck, 1764ko maiatzaren 1a – New Orleans, 1820ko irailaren 3a) britainiar-estatubatuar arkitektoa izan zen.

Ameriketako Estatu Batuetara emigratu zuen 1795ean. Herrialdeko lehen arkitekto profesionaletako bat izan zen. Han bere lehen proiektu garrantzitsua Virginiako Estatu Espetxea izan zen. 1798an Pennsylvaniako Bankua diseinatu zuen Filadelfian eta ondoren Thomas Jefferson presidenteak eraikin publikoen topografo izendatu zuen. Ameriketako Estatu Batuetako Kapitolioa osatzeaz arduratu zen, ondoren tropa britainiarrek su eman eta Etxe Zuriko arkupeak diseinatu zituena. 1818an Baltimoreko basilikaren planoak egin zituen, herrialdeko lehen katedrala.

Estilo neoklasikoko arkitektoa izan zen, Italiara egindako bidaiek eta frantziar eta britainiar arkitekto neoklasikoek eraginda.

## Iruditegia 

BlakeCollectionDuettsTitle.png|An engraving circa 1807 by George E. Blake of Latrobe's Center Square Water Works in Philadelphia
Birch2ndbankpa.jpg|Bank of Pennsylvania, Philadelphia.
Latrobe Gate, Washington Navy Yard.jpg|Latrobe Gate at the Washington Navy Yard
Latrobe White House cropa2.jpg|Principal story plan for the White House by Benjamin Henry Latrobe, 1807
BasilicaExterior.jpg|Basilica of the National Shrine of the Assumption of the Blessed Virgin Mary in Baltimore, Maryland
Pope Villa (Lexington, Kentucky) - DSC09308.JPG|The Pope Villa, Lexington, Kentucky
Jean Pascal Andriantsoavina

**Jean Pascal Andriantsoavina** (Mitsinjo, 1969ko martxoaren 24a) madagaskartar elizgizon katolikoa da. 2019tik 2023ra Antananarivoko apezpiku laguntzailea izan zen eta 2023tik aurrera Antsirabeko ordinarioa da.

## Bizitza 
Jean Pascal Andriantsoavinak lehen mailako ikasketak Mitsinjon egin zituen eta bigarren mailakoak, berriz, Antsiraben. Gero Antananarivoko apaizgaitegi txikian sartu zen. 1991n, teologiarako prestakuntza ikastaroa burutu zuen. 1992tik 1997ra, filosofia ikasi zuen Antsirabeko apaizgaitegian, eta 1997tik 2000ra, teologia katolikoa Antananarivoko elizbarrutien arteko apaizgaitegian. 2000ko abuztuaren 5ean apaiztu zen, Antananarivoko artxidiozesian inkardinatuta geratuz.

Hasieran Antananarivoko Sortzez Garbiaren katedraleko bikario gisa eta Eukaristia Gazte Mugimenduko kapilau gisa aritu zen, 2001ean artxidiozesiko gazteen artzain bihurtu aurretik.

2023ko uztailaren 10ean, Frantzisko aita santuak Antsirabeko apezpiku izendatu zuen. 2023ko urrian, Andriantsoavinak Apezpikuen Kontzilioaren 16. Batzar Orokorrean parte hartu zuen.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jevdokia Vanerkke

**Jevdokia Dmitrievna Vanerkke** (**Vanerke** edo **Timofeieva-Vanerkke** ere deitua; ; Maloie Karatxkino, 1889ko otsailaren 25agreg./otsailaren 13ajul. – Verkhneuralsk, 1951ko ekainaren 5a) sobietar irakasle, ekintzaile politiko eta kazetari txuvaxa izan zen. 1937an Sobieten XVII. Errusia Osoko Kongresu Ezohikorako ordezkaria izan zen.

## Bizitza 
1907an Simbirskeko Irakasleen Eskola Txuvaxean graduatu zen eta 1921era arte irakasle gisa lan egin zuen Srednie Irzei herrian (Kozmodemianskeko barrutia, Kazango gobernazioa). 1921etik 1929ra Txeboksaryko III. Nazioartekoaren Eskola-Komunaren zuzendaria izan zen.

1924-1933 urteetan, Txuvaxiako eskoletarako hainbat ikasliburu idatzi zituen. 1951eko ekainaren 5ean hil zen Verkhneuralskeko espetxean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Glóriako funikularra

**Glóriako funikularra** () Lisboan dagoen funikular bat da, Carris garraio-enpresa publikoak kudeatua, Portugalgo hiriburuaren erdialdeko Praça dos Restauradores plaza Bairro Alto delakoarekin (São Pedro de Alcântara lorategiarekin) lotzen duena. Carris enpresak kudeatzen dituen hiru funikularretatik erabiliena da; urtero, 3 milioi bidaiari baino gehiago garraiatzen ditu.

## Historia 
Raoul Mesnier du Ponsard ingeniari portugaldarrak diseinatu zuen eta 1885eko urriaren 24an inauguratu zen. Lisboako Igogailu Mekanikoen Konpainia Berriaren (*Nova Companhia dos Ascensores Mecânicos de Lisboa*) ekimenez hirian ezarritako mota horretako bigarrena izan zen. Jatorrizko trakzio-sistema kremailerazkoa eta ur-kontrapisuz orekatutako kablezkoa zen, eta geroago lurrunezkoa. 1915eko irailean elektrizitatearekin funtzionatzen hasi zen.

XIX. mendearen amaierara arte, gaueko bidaietan, kandelak erabiltzen zituen kabina barrua argiztatzeko.

1913 eta 1926 artean, txirrindularitza-proba bat antolatu zen, Glóriako Igoera, 2013tik aurrera berreskuratu zena. Erlojupeko lasterketa bat da, profesional eta zaleentzat, ibilbide osoan aldapan gora duena. Aurreko errekorra, 55 segundo, 1926an lortu zen eta 2013ra arte ez zen hautsi.

1987an, Rádio Macau taldeak «O Elevador da Glória» abestia kaleratu zuen maxi single eta LP homonimoetan, eta berehala bihurtu zen bere kanturik ezagunena eta rock portugaldarraren ikono.

2002ko otsailetik Monumentu Nazional gisa izendatuta dago.

### Istripuak 
2018ko maiatzaren 7an, mantentze-akats larri baten ondorioz, kabinetako bat errailetik atera zen, baina ez zen irauli eta ez zuen biktimarik eragin. Funikularra hilabete batez egon zen zerbitzurik eman gabe.

2025eko irailaren 3an, funikularraren egiturako segurtasun-kable bat askatu zen, eta 1 zenbakiko bagoia errailetatik atera eta aldapan behera abiatu zen ziztu bizian. Azkenean, Glóriako galtzadaren bihurgunean zegoen eraikinaren aurka talka egin zuen; bestalde, 2 zenbakiko bagoia, beheko posizioan geldirik zegoena, Praça dos Restauradores ondoan, metro bat inguru erori zen, eta barandan harrapatuta geratu zen erreiaren beheko mugan, errailetik atera gabe. Istripuak hamasei hildako eta gutxienez hogei zauritu eragin zituen, bagoiko bidaiarien eta Gloriako espaloitik zihoazen oinezkoen artean, bederatzi larri.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marija Vrajić

**Marija Vrajić** (Osijek, 1976ko irailaren 23a) atleta da. Kroazia ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tenorio sumendia

**Tenorio sumendia** Costa Rican, Guanacaste mendikatean, dagoen sumendi bat da. Guanacaste eta Alajuela probintzien banalerroan dago, Cañasetik 6 km ipar-ekialdera, eta Bijagua izenez ezagutzen den haran pintoresko eta harro batean dago. Bere gailurrik altuena 1916 m-koa da.

Tenorioko mendigunea lau tontor bolkanikok eta bi krater bikik osatzen dute (Montezumako sumendia deitzen zaio bati). Kono bolkaniko horien gailurrak NNO-SSE norabidean atxikita eta lerrokatuta daude. Guztira, 225 km²-ko azalera hartzen du. Sabanaz estalita dago behealdean, baso euritsua erdikoetan eta ohian hodeitsua goikoetan. Mendebaldeko magaletik Tenorio ibaia igarotzen da eta hegoaldetik Tenorito eta Martirioa. Bere gailurretik Guatuso eta San Carlos lautadak, Nikaraguako aintzira, Caño Negro Erreserba eta Arenal aintzira ikus daitezke. Bere magaletik Frio ibaia sigi-saga dabil.

Sumendia bere ur termalengatik (94 °C arteko tenperaturekin) eta paila burbuilatsuengatik da ezaguna. Sumendi-aktibitatea fumarolaz eta ur beroz osatuta dago. Tenorioaren azpian, macadamia sail handiak zabaltzen dira. Gainera, bere magalean Celeste ibaia dago, bere ur zerutar eta gardenagatik ezaguna dena; bidean ur garden eta garbiko ur-jauzi asko sumendi horren parte dira.

1995az geroztik, sumendia Tenorio sumendiaren parke nazionalaren zati da, parke nazional berrienetako bat, eta Arenal Tempisque Kontserbazio Eremuaren (ACAT) zati da. Kraterrera egun bateko ibilaldian iritsi daiteke. Igoera Agua Calcioren inguruan hasten da (927. ibilbidetik), sumendiaren hego-mendebaldeko aurpegian. Gailurrerainoko ibilbideak 13 kilometroko luzera du (joan-etorria) eta 1.090 metroko desnibela, bidea ez da zaila eta ondo seinaleztatuta dago. Ibilbideak bertako ohian euritsuaren zati handi bat zeharkatzen du eta Tenorioko kraterren ertzeraino iristen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Costa Rica Altxor Naturala, Tenorio sumendia
Raidel Acea

**Raidel Acea** (Cienfuegos, 1990eko urriaren 21a) atleta da. Kuba ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan. Portugaldar herritartasuna lortu eta Portugalen alde lehiatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Konstantin Ivanov (poeta)

**Konstantin Vasilievitx Ivanov** (, ; Slakbax, 1890eko maiatzaren 27agreg./maiatzaren 15ajul. – *ibidem*, 1915eko martxoaren 26agreg./martxoaren 13ajul.) poeta txuvaxa izan zen, txuvaxerazko literaturako pertsonaiarik garrantzitsuenetakoa.

## Bizitza 
Konstantin Ivanov nekazari familia txuvax batean jaio zen. Bere senide asko alfabetatuak ziren eta hezkuntza baloratzen zuten, garai hartan ezohikoa zena.

Zortzi urte zituela, hasi zen bere herriko lehen hezkuntzako eskolan ikasten. 1902an Belebei hiriko eskolara joan zen ikasketak jarraitzera, eta gero Simbirskeko Irakasleen Eskola Txuvaxean prestakuntza klase bat egin zuen. Han erakutsi zuen literaturarekiko interes handia, Errusiako eta Europako eleberri asko irakurri zituen, eta pintura eta eskultura ere ikasi zituen. Oporretan etxera bisitan joaten zenean, herri-ipuinak, tokiko historia, konspirazio-teoriak zituzten testuak eta otoitza herrikoiak biltzen zituen. Horrek areagotu egin zuen identitate nazionalarekiko eta pertsona artistikoekiko zuen estimua. 1908an eskolatik kanporatu zuten monarkiaren aurkako manifestazioetan parte hartzeagatik. 

1905eko Errusiako Iraultzak inspiratuta, «Marseillesa txuvaxa» deiturikoa kaleratu zuen. Geroago Mikhail Lermontoven, Nikolai Nekrasoven, Aleksei Koltsoven, Nikolai Ogarioven, Konstantin Balmonten eta Apollon Maikoven hainbat idazlan itzuli zituen txuvaxerara. 1907 eta 1908an, ipuinak, baladak eta *Narspi* poema argitaratu zituen, bere lan poetiko guztien artean ezagunena. *Narspi* munduko hizkuntza askotara itzuli da, eta izen bereko operaren oinarri izan zen.

1914ko udazkenean, Ivanovek tuberkulosia hartu zuen eta 1915eko martxoaren 13an hil zen, 24 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Victor Hugo de Azevedo Coutinho

**Victor Hugo de Azevedo Coutinho, 18. Azevedoko kondea** (Macao, 1871ko azaroaren 12a – Lisboa, 1955eko ekainaren 27a) portugaldar militar, irakasle eta politikaria izan zen. Portugalgo lehen ministroa izan zen 1914tik 1915era.

Portugalgo Macao kolonian jaio zen. 1888an sartu zen Lisboako Itsas Eskolan, eta 1892an amaitu zituen ikasketak. Mozambikeko kanpaina kolonialetan parte hartu zuen, Lourenço Marquesen 1894-95ean eta Gazan 1895ean.

Coimbrako Unibertsitateko eta Itsas Eskolako irakaslea ere izan zen.

Politikan Alderdi Demokratikoko kide izan zen eta Itsas Armadako ministro. Lehen ministroa izan zen 1914ko abendutik 1915eko urtarrilera. Bere gobernua bigarren mailako politikariz osatua zegoen eta "Victor Hugoren Miserableak" (*"Os miseráveis de Victor Hugo"*) deitu zioten.
Balaztazain

**Balaztazaina** edo **galgazaina** trenetan eta burdinbide gaineko kideko ibilgailuetan balaztak zaintzeaz eta hauei eskuz eragiteaz arduratzen zen langilea zen.

Lanbide hau ia erabat desagertu bada ere, oraindik gutxi batzuk jarraitzen dute antzinako tren, tranbia eta funikular historikoetan lanean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ernestine Mills

**Ernestine Evans Mills,** sortzez **Bell** (Hastings, 1871 - 1959ko otsailaren 6a) ingeles metalurgialari eta esmaltatzailea izan zen. The *Domestic Problemas, Past, Present, and Future* (Etxeko arazoa, iragana, oraina eta geroa) idatzi zituen (1925). Millsek sufragistentzat sortu zituen bitxigintzako hiru pieza Londresko Museoan aurkitzen dira.

## Aurrekariak 
Mills Hastingsen jaio zen. Gurasoak Emily "Mynie" Ernest Bell (sortzez Magnus, 1839 - 1893), aktorea eta musikari klasikoa, eta bere aita, Thomas Evans Bell, idazlea. Mynie eta Thomas Bell Emakumeen Sufragiorako Elkarte Nazionaleko Batzorde Zentraleko kideak ziren. Mynie Bell izan zen 1866ko eskaeraren sinatzaileetako bat, Barbara Bodichonek antolatua, familiaburu guztiei bozka ematea eskatuz.

Bere gurasoak hil ondoren, William Edward eta Hertha Ayrton tutoreen babesa jaso zuen denbora batez. Slade School of Fine Art, Finsbury Central Technical School eta South Kensington School of Art (orain Royal College of Art) eskoletan izan zen. Frederic Shields-en ikaslea, Alexander Fisher-ekin esmaltatuta ere ikasi zuen. Aldi batez, Emakume Artisten Elkarteko artisautza saileko presidenteorde gisa aritu zen.

1898an Mills Herbert Henry Mills (1868-1947) medikuarekin ezkondu zen, honek bere ikuspuntu fabianoak konpartitzen zituen eta Richard eta Emmeline Pankhursten medikua izan zen. Alaba bat izan zuten, Hermia Mills (1902-1987), mediku bihurtu zena.

## Lanak 
Londresko Museoak Millsek sufragistentzat egindako hiru bitxi ditu. Bata, Hope hegaldun esmalte eta zilarrezko zintzilikario bat da, kartzelako barroteen kanpoan purpura, berde eta zuri koloreko harribitxiekin kantatzen duena, Louise Eates WSPUko Kensington-eko sukurtsaleko Ohorezko Idazkariaren kartzelaren askapena ospatzeko sortua. Beste biak paparrekoak dira, bata WSPUren koloreetan, "Emakumeentzako botoak" hitzak zuriz koroa berde eta hondo morearen gainean, eta bigarrena, Women's Freedom Leaguerako (WFL) egina, "Emakumeentzako botoak" dio WFL koloreetan: berdea, zuria eta urre-kolorekoa.

## Argitalpenak 
* The Domestic Problemas, Past, Present, and Future (1925), etxeko lanaren izaerari buruzkoa
* *The Life and Letters of Frederic Shields* (1912), bere maisuaren biografia bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dudo Saint-Quentingoa

**Dudo**, edo **Dudon**, Pikardiako historialaria izan zen, eta Saint-Quentin-eko dekanoa, bertan jaioa X. mendeko 960ko hamarkadan. Zientzia ikaslea zen, eta litekeena da bere heziketa Liejan edo agian Laonen jaso izana. 987rako, Dudo San Quentingo kanonikoa bihurtu zen, Vermandoiseko kondeen esku zegoen abadiako karguan. Urte horretan, Adalberto I.a Vermandoiseko kondeak Rikardo I.a Normandiakoarengana bidali zuen misio diplomatiko batean, arrakastaz.

## *Historia Normannorum* 
96 eta 1015 artean idatzia, bere *Historia Normannorum* *- Libri III de moribus et actis primorum Normanniae ducum* eta *Gesta Normannorum* izenez ere ezaguna—Adalbero Laongokoa apezpikuari eskaini zion. Badirudi Dudok ez zuela aurretik zegoen dokumenturik kontsultatu, baizik eta ahozko tradiziotik bildu zuela informazioa, neurri handi batean Rodulfo Ivryko kondeak emana, Rikardo dukearen amaren aldebiko anaia izanik. Ondorioz, Historiak erromantze baten izaera du, eta horregatik historialari batzuk, hala nola Ernst Dümmler eta Georg Waitz, fidagaitz jo dute. Hala ere, Jules Lair eta Johannes Steenstrup bezalako adituek, nahiz eta elementu legendarioak onartu, liburuari balio handia aitortzen diote Normandiarrei buruzko historiarako.

Lana lehen aldiz André Duchesnek argitaratu zuen *Historiae Normannorum scriptores antiqui* bilduman, Parisen 1619an. Beste edizio bat *Patrologia Latinan* dago, J. P. Migneren 1844ko lanean, baina onena agian J. Lairrek (Caen, 1865) argitaratutakoa da.

Dudok dio Rikardo I.a Normandiakoa bere aita, Gilen I.aren aginduz, Bothon-ekin "Daziar" hizkuntza (antzinako eskandinaviera) ikastera bidali zutela. Pasarte berean, Dudok adierazi zuen Bayeuxko biztanleek sarritan "Daziarrez" egiten zutela, "Erromantzez" (hau da, antzinako frantses) baino gehiago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giorgina Janet Craufurd

**Giorgina Janet Craufurd** (Florentzia, 1827ko urriaren 11 - Forlì, 1911ko uztailaren 30a), **Giorgina Saffi** izenez ere ezaguna, Giuseppe Mazziniren ideietatik hurbil zegoen italiar idazle sufragista eta feminista izan zen. Emakumeen elkarteak sustatu zituen, eta emakumearen emantzipazioaren aldeko Italiako lehen egunkariaren kolaboratzailea izan zen, *La Donna* aldizkariarena, Gualberta Beccari-n 1868an sortua.

## Biografia 
Aita Sir John Craufurd zuen, jatorri eskoziarrekoa eta Joniako Uharteetarako komisionatu britainiarra.  Ama, berriz, Sophia Churchill, tradizio liberalak zituen eta Italia bateratzea batzorde mazziniarren bidez babesten zuen familia ingeles ospetsu bateko alaba. Giorgina Janet familiak Florentzian egindako egonaldietako batean jaio zen, eta Giuseppe Mazziniren ideiekin hazi zen. Honekin eta 1851n Londresen ezagutu zuen Aurelio Saffi politikari italiar mazziniarrarekin batera lan egin zuen. Saffirekin 1857an ezkondu zen, gurasoak aurka izan arren.

Italiaren bateratzearen ondorengo iraultza garaiaren ostean, Forlì udalerriko emakumeen elkarlaguntzarako elkarteko presidente egin zuten, eta "ama-herritarraren" ideia aldarrikatu zuen, familian zentralitate eztabaidaezina izanda ere, estatu berrian erabateko autonomia pertsonala eta hiritartasun zibil eta politikoa egikaritzeko aukera izan behar zuen emakumea.

Giorgina Craufurdek Gualberta Alaide Beccarirekin kolaboratu zuen 1868an sortutako *La Donna* aldizkarian, eta emakumeen boto-eskubidea eta ezkontideen arteko berdintasuna eskatu zituen. 1875ean, berriz, prostituzioa abolitzeko Josephine Butlerren kanpainarekin bat egin zuen.

Bere bizitzako azken urteak senarraren idatziak berrantolatzen eta argitaratzen eman zituen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* L. Mariani, *Il tempo delle attrici*. *Emantzipazionismo e teatro in Italia tra Ottocento e Novecento*, Bologne, 1991
* L. Gazzetta, *Giorgina Saffi*. *Contributo alla storia del mazzinianesimo femminile*, Milan, 2003
* Flavia Bugani, *Giorgina Saffi*. *Una gentile mazziniana di ferro*, Gutuna Canta Editore, 2010, 82. or. ISBN-13: 978-88966291

## Kanpo estekak
Bernardo Italiakoa

**Bernardo** (797 - 818) Italiako Erregea izan zen 810etik 817ra arte, Karolingiar Inperioaren barnean. Pipino Italiakoaren sasisemea eta oinordekoa izan zen. Bere osaba Luis I.a Errukitsua enperadorearen aurka egin zuen honen *Ordinatio Imperii* aginduak Bernardo Lotario bere lehengusuaren basailua izendatu zuenean. Matxinada saiakeran harrapatua, Luisek boteretik kanporatu eta itsutu zuen. Itsutze prozedurak bere bizitzarekin akabatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pepin II.a Vermandoisekoa

**Pepin II.a** (845–893) frantziako konde bat izan zen. Pepin I.a Vermandois eta Valoiseko kondearen semea zen, eta, beraz, Bernardo Italiako erregearen biloba, Karlomagnoren biloba bera zena. Senliseko kondea eta Vermandoiseko kondea izan zen (850tik aurrera); Valoiseko jauna (877-886), eta gero Valoiseko kondea (886 - 893). Pepin II.aren anaiak izan ziren Heriberto I.a, Vermandoiseko kondea, eta Bernard II.a, Laongo kondea.

Pepin II.aren emaztearen izena eta jatorria ezezagunak dira; seme ezagun bakarra izan zuen:

* Pepin III.a Senlisekoa (876 - 922), Senliseko kondea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pepin I.a Vermandoisekoa

**Pepin I.a** (frantsesez: *Pépin*; 817 inguru - 850) Vermandoiseko kondea izan zen, baita Senlis, Péronne eta Saint-Quentingo jauna ere. Bernardo Italiakoa erregea (Karlomagnoren biloba) eta haren emaztea, Kunigunda Laongoaren semea zen. Luis Errukitsua Enperadorea hil ondoren, Lotario enperadorearen alde egin zuen, nahiz eta jadanik Karlos II.a Burusoilaren basailua izan.

Pepinen emaztea ezezaguna da; seme-alabak hauek izan ziren:

* Ritxilde Vermandoisekoa, Orléanseko kondea zen Gilenekin ezkondua (830 inguru - 866).
* Bernard II.a, Laongo kondea 845 inguru-893 baino lehen), 877/878tik heriotzara arte Laongo kondea.
* Pepin II.a, Vermandoiseko kondea (846 inguru - 893), 850etik heriotzara arte Vermandoiseko kondea.
* Heriberto I.a, Vermandoiseko kondea (848/850 – 907), 893tik bere hilketa arte Vermandoiseko kondea.
* Kunigunda.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Glóriako funikularraren istripua (2025)

thumb|Funikularra 1885ean inauguratu zen.

**Lisboako Glóriako funikular** ezagunean hamasei pertsona hil ziren eta 22 larri zauritu, bederatzi larri, 2025eko irailaren 3an, gertatutako istripu larrian. Funikularrak irauli egin zuen.

Gloriako Igogailua du izena funikularrak, eta Portugalgo hiriburuko nagusietako bat da. Lekuko baten arabera, 43 pertsona inguru zeuden barruan eta inguruan, gehienak herrialde desberdinetako turistak. Portugalgo Gobernuak dolu eguna izendatu zuen irailaren 4a.

## Gertakariak 
Efe albiste agentziaren arabera, errailetatik atera eta irauli egin zen. Ondorioz, sabaia erabat zanpatuta geratu zen. Etxerantz zihoan langile batek Eferi adierazi zion funikularra ez zela ohiko abiaduran jaisten ari: «Buelta eman eta korrika egiteko astia izan dugu soilik». Bagoia bihurgune batean atera zen errailetatik, eta eraikin bat jo ondoren irauli zen. «Burrunba izugarria» izan zen, lekukoen arabera, eta funikularra «erabat txikituta» geratu zen. 

Funikularraren egiturako segurtasun-kable bat askatu zen, eta 1 zenbakiko bagoia errailetatik atera eta aldapan behera abiatu zen ziztu bizian. Azkenean, Glóriako galtzadaren bihurgunean zegoen eraikinaren aurka talka egin zuen; bestalde, 2 zenbakiko bagoia, beheko posizioan geldirik zegoena, Praça dos Restauradores ondoan, metro bat inguru erori zen, eta barandan harrapatuta geratu zen erreiaren beheko mugan, errailetik atera gabe.

## Funikularra 
Bi bagoi dituen Gloriako funikularra 1885ean inauguratu zuten, eta Restauradores plaza eta Goiko Auzoa lotzen ditu; azken horretatik gertu Alcantarako San Pedro begiralekua dagoenez, oso ohikoa dute turistek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marie-Laure de Decker

**Marie-Laure de Decker** (Bône, gaur egun Annaba, Aljeria Frantsesa, 1947ko abuztuaren 2a - Tolosa, 2023ko uztailaren 15a) frantziar argazkilari eta kazetaria izan zen, zuzeneko erretratugilea, gerra argazkilaria, platoko argazkilaria eta moda argazkilaria.

## Biografia 
Marie-Laureren aitak Boli Kostako herri batean lan egiten zuen, urre-meategi batean, eta han hazi zen bera. Marie-Laure de Deckerrek Frantzian ikasi zuen barnetegi batean, eta, ondoren, modelo bihurtu zen.

Film labur bat egin zuen: *Viêt Nam*.

1973an, Gamma agentziarentzat lan egin zuen, harentzat aktualitatea segituz. Bereziki entzutetsua izan zen Valéry Giscard d'Estaingi atera zion argazkia: Giscard bera telebistari so, bertan ageri zela (1974ko maiatzaren 19a). 

Aldi berean, Gilles Deleuze, Pierre Jean Jouve, Patrick Modiano, Gabriel García Márquez eta beste hainbat prestona ospetsuri argazkiak atera zizkien.

1983an, bere lehen semea, Pablo, jaio ondoren, Txilen bizi izan zen, eta, 1985ean, medikuntzari buruzko erreportaje bat egin zuen Txinan. Gainera, urte hartan egin zuen lehen bidaia Hegoafrikara.

## Erakusketak 
## Saria 
* 2012: PIPAK argazki saria (Albert Kahn Nazioarteko Planeta Saria)

## Argitalpenak 
* Marie-Laure de Decker eta Anne Dissez, Apartheid, Paris, Democratic books, 2010, 100 or. (ISBN 978-2-36104-005-5).
* Marie-Laure de Decker eta Jean-Marie Colombani, Vivre pour voir, Maison européenne de la photographie, 2001, 127 or. (ISBN 978-2-914426-10-7).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bernardo II.a Laonekoa

**Bernard II.a, Laongo kondea** (845 inguru - 893 baino lehenago) frankoen noble bat izan zen; Heribertiar dinastiakoa, hau da, Karolingiar leinuaren adar bat. Pepin Italiakoaren eta Karlomagnoren ondorengoa zen.

Pepin I.a Vermandoisekoaren semea zen, Senlis, Péronne eta Saint-Quentineko jauna, haren lehen semea izan zen. 877-878 inguruan, Karlos Burusoilak Laongo konde izendatu zuen.

Bernard II.aren emaztea ezezaguna da.

## Erreferentziak
Autari

**Autari** (- 590eko irailaren 5a) lombardiarren erregea izan zen, 584tik bere heriotzara arte. Nolabaiteko erromatartasuna (*Romanitas*) lortu zuen lehen errege lombardiarra izan zen. Lege berriak ezarri zituen, erromatar herriarekiko erlazioa eraldatu zuena eta kristauekiko tolerantzia handituz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agilulfo

**Agilulfo** ( – 616ko apirila), Agilulfo *Turingiarra* izenez ere ezaguna, Turingo dukea eta lombardiar erregea izan zen, 591tik bere heriotzara arte. Aurreko errege Autariren ahaidea zen, turingiar jatorrikoa, eta Anawas klaneko kidea zen.

Batzuetan *dux Turingorum de Taurinis* izenez aipatuta agertzen da, honek Turingiarren buruzagi nagusietakoa izan zela iradokitzen du, hauek frankoen eskutik beren erreinua galdu ondoren (531n) lombardiarrei batu zirenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Clefi

**Clefi** (beste idazkera batzuk: **Clef**, **Clepho**, **Kleph** edo **Cleph**) lombardiarren erregea izan zen, 572tik 574ra.

## Biografia 
Alboinen ondorengoa izan zen, nahiz eta odolkidetasunez lotuta ez egon. Clefi erromatarren eta bizantziarren begietan gizon bortitz eta beldurgarri gisa ikusia izan zen, azken hauek oraindik Italiako penintsulan beren boterea mantentzen saiatzen baitziren. Bere erregealdi laburrean, lombardiarrek Toscana konkistatu eta Ravennako ateetaraino iritsi ziren, horrela Ipar Italiako ia lurralde osoa lombardiar kontrolpean jarriz.

Hamazortzi hilabetez boterean egon ondoren, bere guardia gazte batek - bere partetik tratu txarrak jasan zituen esklabo ohia- hil zuen. Haren heriotzak hamarkada bateko interregnoa ekarri zuen, Dukeen Agintea deiturikoa, zeinetan boterea lurraldeko lurraldekoen esku egon baitzen. Bere semea, Autari, 585ean igo zen tronura.

Clefi Paviako San Gervasio eta Protasio elizan lurperatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Orratzain

**Orratzaina**  edo **errailtzaina**  burdinbideen lotune batean trena beste trenbide batera bideratzeko orratzak mugitzeaz arduratzen den langilea da.

Garai batean errail-aldaketak eskuz egiten ziren, baina gaur egun orratz-aldagailu automatizatuak nagusi dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Azcona del Hoyo

**José Simón Azcona del Hoyo** (La Ceiba, 1927ko urtarrilaren 26a – Tegucigalpa, 2005eko urriaren 24a) hondurastar ingeniari eta politikaria izan zen. Hondurasko presidentea izan zen 1986tik 1990era.

1935etik 1949ra Kantabrian bizi izan zen amaren aldeko aitona-amonekin, eta han hazi zen Espainiako Gerra Zibilean. Hondurasera itzuli ondoren, familiako enpresa komertzialean lan egin zuen. Ingeniaritza zibila ikasi zuen Hondurasko Unibertsitate Nazional Autonomoan, eta graduondoko ikasketak egin zituen Monterreyko Unibertsitatean.

Kongresuko diputatua eta Garraio eta Komunikazio ministroa izan zen.
Hondurasko Alderdi Liberaleko hautagaia izan zen 1985eko presidentetzarako hauteskundeetan, eta herrialdeko presidente izan zen 1986 eta 1990 artean. Bere gobernuan zehar, Erdialdeko Amerikako bake-prozesua gertatu zen.
Arioaldo

**Arioaldo** Italiako lombardiar erregea izan zen 626tik 636ra. Turineko dukea zen, eta Gundeberga printzesa hartu zuen emazte, Agilulf erregearen eta Theodelinda erreginaren alaba. Bere aitaginarreba ez bezala, ariotarra zen eta ez zuen katolizismoa onartzen.

Arioaldok Agilulforen oinordeko Adaloaldo kendu zuen tronutik nobleziaren babesarekin, izan ere, Adaloaldo erotu egin zen. Errege bihurtu zenean, emaztea monasterio batean giltzaperatu zuen, Tasso, Friuliko dukearekin, haren aurka konspiratzen ari zela leporatuta. Halaber, arianismoa berriz ezarri zuen lombardiar erreinuan. Bere gerrei buruz jasotako aipamen bakarrak abaroen aurkakoak izan ziren, Italiako ipar-ekialdea inbaditzen saiatu zirenean haiek uxatzea lortu baitzuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adaloaldo

**Adaloaldo** (602–628) Italiako lombardiar erregea izan zen 616tik 626ra arte.

Agilulfo erregearen eta bere emazte katoliko Theodelinda erreginaren semea eta oinordekoa izan zen. 602an jaio eta handik gutxira bataiatu zuten; Secundo Nonekoa abadea (gero historialari bihurtu zena) izan zen bere aitabitxia. Oso gaztetan, bere aitaren eskaeraz, gudarien eskutik armaren gainean altxatua izan zen, errege-laguntzaile gisa. Nerabezaroan errege bakarra bihurtu zenean, ama erreginaordetzat zuela gobernatu zuen. Paulo Diakonoaren *Historia Langobardorum*-ek dio haien erregealdi partekatuan eliza asko berritu zirela eta gune sakratu askori dohaintza handiak egin zitzaizkiela.

Adaloaldo erotu egin omen zen, eta nobleen babesa galdu zuen. 626an tronutik kendu zuten, eta haren ordez Arioaldo jarri zuten, Turineko lombardiar noble bat, erregearen arreba Gundebergaren senarra eta Eliza Katolikoaren aurkakoa. Adaloaldo era misteriotsu batean hil zen, Ravennan, 628an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Panagiotis Giannakis

**Panagiotis Giannakis** (Nikaia, 1959ko urtarrilaren 1a-) greziar saskibaloi jokalaria eta entrenatzailea izan da, herrialdeko inoizko hoberenetarikoa. Eskolta lanetan aritu zen.

Euroligako *"50 Greatest Contributors"* zerrendan izendatu zuten 2008an, baita Europako Saskibaloiaren 101 jokalari handienen artean ere 2018an.

## Jokalariaren ibilbidea
### Klubetan
Aris Tesalonika BC-en jokatu zuen (1984–1993), eta tarte hartan 7 aldiz Greziako Liga (1985–1991) eta 6 aldiz Kopa (1985, 1987–1990, 1992) irabazi zituen.	

Panathinaikos-ekin (1994–1996), Euroliga irabazi zuen 1996an, eta Greziako Kopa urte berean.

### Selekzioarekin
403 partidatan jardun zuen Greziako selekzioan eta, besteak beste, 1987an EuroBasketen urrezko domina erdietsi zuen, eta 1989an zilarrezkoa. Txapelketa hartan, 769 puntu sartu zituen 58 partidatan (13.3 puntu partidako). 

## Entrenatzailearen ibilbidea
Besteak beste, Olympiacos (2008–2010), Limoges (2012–2013) eta Aris entrenatu ditu (2017–2018).	Greziako Kopako irabazlea izan zen 2010ean. 

Halaber, Greziako selekzioa entrenatu du bi garaitan: 1997–1998an eta 2004–2008an. 2006an, Munduko Saskibaloi Txapelketan zilarrezko domina eskuratu zuten. 

## Kanpo estekak
*FIBAren Hall of Fame-n.
2023ko Espainiako Itzuliko 15. etapa

**2023ko Espainiako Vueltako 15. etapa**, urte hartako irailaren 10ean egin zuten Iruñea eta Lekunberri artean, 158,3 km izan zituelarik. Edizio honetan Euskal Herritik pasa zen bigarren etapa izan zen, aurrekoa Larra-Belaguan amaitu baitzen.

## Etaparen emaitza 
Etapa azken metroetan erabaki zen hiru txirrindularik jokaturiko esprintean. Rui Costa (Intermarche) portugaldarra izan zen lehena, Lennard Kämna (Bora) alemaniarraren eta Santiago Buitrago (Bahrain) kolonbiarraren aurretik. Haiengandik 2.52 minutura heldu zen Vuelta irabazteko lehian aukera gehien zutenen pelotoia. Remco Evenepoelek laugarren gurutzatu zuen helmuga. Hura izan zen lasterketaren protagonista; izan ere, helmugarako 96 kilometro falta zirela, ihesaldi baten buru jarri zen, Lizarragako maldez baliatuta. Talde horretan izan dira, Evenepoelez gain, Jan Hirt, Buitrago, Rudy Molard (Groupama-FDJ) eta Lennard Kämna (BORA-hansgrohe), besteak beste.

## Beste sailkapenak 
### Sailkapen nagusia 
### Puntukako sailkapena 
### Mendiko sailkapena 
### Taldekako sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rotari

**Rotari** (edo **Rotario**) (606 inguru - 652), Harodingiarren leinuko kidea, lombardiar erregea izan zen 636tik 652ra; aurretik Bresciako Bresicako dukea izan zen. Arioaldoren ondorengoa izan zen, berarekin bezalaxe arianoa, eta lombardiar errege indartsuenetako bat izan zen. Fredegariok bere kronikan kontatzen duenez, bere erregealdian hasieran noble desobeditzaile asko hil zituen, eta bakearen aldeko ahaleginean diziplina zorrotza mantendu zuen.

## Bizitza 
Rotari Nanding-en semea izan zen eta Bresiako dukea. Arioaldo hil zenean, 636an, lombardiar errege izendatu zuten. Arioaldoren alarguna, Gundeberga, Agilulfo erregearen eta Theodelinda erreginaren alaba, ezkondu zuen. Katoliko zen Gundeberga prest agertu zen Rotari arianoarekin ezkontzeko, izan ere, Rotari katolikoen aurrean tolerantziaz bideratu zen. Dukeen erresistentziaren aurrean, erregearen aginte zentralari indarra ematea lortu zuen.

## Gerrak 
Rotarik 641n Genova konkistatu zuen, baita beheko Po bailaran zeuden Ekialdeko Erromatar Inperioaren gainerako lurralde guztiak, Oderzo (*Opitergium*) barne. 643an Erromatar Liguria gainerakoa konkistatzeko kanpaina hasi aurretik, *Edictum Rotari* aldarrikatu zuen, antzinako ohituretan oinarritutako lombardiako legeen bilduma bat.

Bere ondorengoa bere semea, Rodoaldo, izan zen. Monte Sant'Angeloko bataiatokia tradizionalki “Rotariren Hilobia” bezala ezagutzen da, nahiz eta probabilitate handiz Paviako San Giovanni Domnarum elizan lurperatua egon, bere emazte Gundeberga sortua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Godeperto

**Godeperto** urte batez lombardiako erregea izan zen 661tik 662ra, Ariperto I.aren seme nagusia eta ondorengoa. Ario kristaua zen eta Paviako antzinako hiriburuan gobernatu zuen, bere anaia Pertarito, katoliko erromatarra, Milanetik gobernatzen zuen bitartean. Anaiarekin izandako gerran, Beneventoko Grimoaldo I.a dukearen laguntza eskatu zuen. Honek, ordea, Godeperto hil zuen bere Paviako jauregian, *Reggian*. Godepertoren seme Raginperto ihes egitea lortu zuen eta geroago errege izango zen, baina lehenik, Grimoaldok tronua hartu zuen. Paviako Santissimo Salvatore Basilikan lurperatua izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pertarito

**Pertarito** (edo **Berthari** bezala ere ezaguna), 688an hil zena, lombardiako errege katolikoa izan zen, VII. mendean erlijioz zatitutako erreinu baten burua izanik. Lehenik 661etik 662ra eta berriro 671etik 688ra agindu zuen. Nabarmentzekoa da katolizismoa erlijio ofizial bilakatu izana, inbaditzaile baten bizia salbatu izana eta hiriburuan eraikuntza proiektuak agindu izana.

Ariperto I.aren seme eta ondorengo bietatik bat izan zen, Rodoaldo hil izan ondoren boterea hartu zuena. Bere anaia nagusia Godepertorekin partekatu zuen boterea Grimoaldok bien aurka altxatu arte. Bavariako dinastiakoa zen, Garibaldo I.a Bavariakoaren ondorengoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bakea emateko

**Bakea ematekoa**   Erdi Aroan eta ondoren ere meza katolikoan bakearen musurako erabilitako objektua izan zen, taula edo lauza txiki bat euskarri batekin atzealdean, eta irudi kristauekin apaindua. 

## Erabilera 
Mezan elkarri bakea emateko unean, eliztarren artean musu zuzena ematearen ordez, bakoitzak taula hau musukatzen zuen txandaka, norbaitek elizan zehar eramaten zuelarik, zapi batekin musu eta musu artean pasatzeko bakea ematekotik. Bakea ematekoari eusten zion pertsonak "" esan eta "" erantzuna jaso ohi zuen ("Bakea zurekin", "Eta zure espirituarekin").

## Historia 
Bakea ematekoa musuak ordezkatzen hasi zen Erdi Aroan, itxuraz, benetako musuak dituen inplikazio sexual, sozial eta medikoen inguruko kezka sorta batengatik. XVII. mendeko eukaristiaren historialariak, Giovanni Bona kardinalak, bere zabalkundea Frantziskotarren Ordenarekin lotu zuen. 

Aro garaikidean bakea ematekoa pixkanaka erabilera orokorretik kanpo geratu zen, nahiz eta Entziklopedia Katolikoak 1911n esan oraindik "prelatuak eta printzeak" tartean zeudenean praktikatzen zela, baina gainerakoan oso ez ohikoa zela. Ordez etorri dena, bereziki 20. mendean, ez da orduea musu fisikoa, baizik eta eskuz bostekoa ematea.

Gorde izen diren bakea emateko batzuk oso objektu landuak eta garestiak dira, baina gehiengo handia, ziurrenik, egur edo letoizko pieza oso sinpleak ziren. Ohikoa zen irudi bat sartzea, normalean Ama Birjinarena edo Jesukristorena, edo pertsonaia hauek beste batzuekin lagunduta.

## Iruditegia 

Fitxategi:Antonio di salvi, pace con l'assunta, 1515.JPG|16. mendeko adibide italiarra, aurretik.
Fitxategi:Antonio di salvi, pace con crocefissione, 1515 2.JPG|Pieza italiar bera, Antonio di Salviri egoitza, atzetik.
Fitxategi:WLANL - Pachango - Catharijneconvent - Paxtafel met kruisiging (1).jpg|Bolizkoa, Kristo gurutziltzatuarekin.
Fitxategi:Donostiako Elizbarrutiko museoa 06.jpg|Euskal Herriko adibidea, Donostiako Elizbarrutiko museoan gordea.

## Erreferentziak 
## Oharrak 
## Kanpo estekak
Fransiskus Xaverius Rocharjanta Prajasuta

**Fransiskus Xaverius Rocharjanta Prajasuta** (Erdialdeko Java, 1931ko azaroaren 3a – Yogyakarta, 2015eko uztailaren 28a) indonesiar elizgizon katolikoa eta musikagilea izan zen, 1983tik 2008ra Banjarmasingo apezpikua izan zena.

## Bizitza 
Erdialdeko Javako goi-klaseko familia batean jaio zen, zazpi seme-alabetatik laugarrena. 1953an apaizgaitegi txikian graduatu ondoren, Herbehereetara joan zen ikasketak jarraitzera. 1954ko irailaren 8an lehen botoak eman zituen Familia Santuaren Misiolarien Kongregazioan. 1959ko abenduaren 19an apaiztu zen Erroman, eta hainbat urtez geratu zen Italian ikasteko. 1962an itzuli zen Indonesiara.

1983ko ekainaren 6an, Joan Paulo II.a aita santuak Banjarmasingo apezpiku izendatu zuten, eta urte bereko urriaren 23an apezpiku ordenatu zuten Banjarmasingo Kirol Jauregian. Kargu horretan aritu zen 2008ko ekainaren 14an erretiratu zen arte. Banjarmasingo elizbarrutia asko garatu zuen, hainbat parrokia berri, Sikhar atseden-etxea eta Suaka Kasih zahar-egoitza irekiz. Hainbat erlijio-ereserki moldatzeagatik ere ezaguna izan zen.

2015eko uztailaren 28an hil zen Yogyakartako Panti Rapih ospitalean.

## Ondorengotza apostolikoa 
* François de Bovet artzapezpikua
* Jacques-Léonard Pérocheau apezpikua (1818)
* Annet-Théophile Pinchon apezpikua (1859)
* Félix Biet apezpikua (1878)
* Célestin Chouvellon apezpikua (1891)
* Jean de Guébriant artzapezpikua (1910)
* Georges-Marie de Jonghe d'Ardoye artzapezpikua (1933)
* Wilhelmus Joannes Demarteau apezpikua (1954)
* Fransiskus Xaverius Rocharjanta Prajasuta apezpikua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Heriberto I.a Vermandoisekoa

**Heriberto I.a** (848/850 inguru - 907), Vermandoiseko kondea, Soissonseko kondea, eta Saint-Quentin eta Saint-Crépineko abade laikoa izan zen. Karolingiar aristokrata bat zen, Frankoen Erresumako politikan garrantzi handiko papera jokatu zuena.

Heriberto Pepin Vermandoisekoaren semea zen, eta Pepin Italiakoaren birbiloba, Karlomagnoren semea. Baliteke, gainera, Nibelungotar leinuaren ama-lerroko ondorengoa izatea. Bere gaztaroari buruz ez dugu informaziorik. 889 baino lehen Soissonseko eta Vermandoiseko kondea bihurtu zen, Péronne eta Meulan gotorlekuak barne, eta ziurrenik Oise ibaia zaintzeko ardura eman zioten, bikingoen inbasioen aurrean.

Balduino II.a Flandriako kondearen garaikidea izanik, abantaila handia zuen: karolingiarra zen, Pepin Italiakoaren birbiloba, Karlomagnoren semea baitzen. Heribertok Saint-Quentin eta Péronne kontrolatzen zituen, eta Somme ibaiaren goialdeko ibarretan izandako jarduerek -hala nola bere anaia Raoul harrapatu eta 896an hil izanak, askatze-ordaina eskatu beharrean-, agian eraman zuten Balduino II.a 907an Heriberto hiltzera.

Heribertok ezkontza-aliantza bat antolatu zuen Neustriako Robertekin, bere alaba Beatriz Roberten bigarren emazte gisa ezkontzera emanez. Hitzarmen horren parte gisa, Heribertok onartu zuen bere seme Heriberto II.a Vermandoisekoak Robertoren lehen emaztearekin izandako alaba Adela ezkontzea. Beste alaba bat, Kunegonda, Odo Wetteraukoarekin ezkondu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Grimoaldo

**Grimoaldo** edo **Grimwald** (Cividale del Friuli,  - Pavia, 671) 662tik bere heriotzara arte Lombardiarren erregea izan zen, Beneventoko dukea izan ostean. Grimoaldok 662. urtean Godeperto eta Pertarito erregeen aurka altxatu zen, tronua hartuz. Hiltzean bere seme Garibaldo izan zen errege denbora labur batez, Pertarito tronua berriz hartu baino lehen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andre Maria ilargiaren gainean

**Andre Maria ilargiaren gainean** irudikatua ikonografia kristauko irudi ohikoa da, batez ere Sortze Garbiaren ikonografiarekin lotuta.  Ilgoran dagoen ilargia izan ohi da, bi mutur ikusten direlarik Mariaren oinetatik ezker-eskuin, gehienetan gorantz begira baina ez beti. Ama Birjina zutik agertzen da.

Irudiak Joanen ebanjelariaren Apokalipsiko eszena batean du jatorria:  :

## Iruditegia 

Fitxategi:Madonna col Bambino in gloria con i santi Martino e Caterina.jpg|Maria, San Martin eta Santa Katalina (Moretto de Brescia, c. 1530)
Fitxategi:Mondsichelmadonna (Unterlindenmuseum Colmar) jm01131.jpg|Colmarko *Mondsichelmadonna* margolanean, ilargiaren adarrak behera begira daude.
Fitxategi:Mariensäule Neumarkt in der Steiermark (cropped).jpg|Mariaren zutoina, Neumarkt, Austria.
Fitxategi:Donostiako Elizbarrutiko museoa 14.jpg|Sortzez Garbiaren Oñatiko irudia (18. mendea), Donostiako Elizbarrutiko museoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Garibaldo

**Garibaldo** Grimoaldo I. Beneventokoaren, lombardiako erregearen, eta Teodota, Ariperto I.aren alabaren semea izan zen. Bere aita 671n hil ondoren, hiru hilabetez errege izan zen, Pertarito, bere osabaren, jarraitzaile ugarienak - Grimoaldok bederatzi urte lehenago erbesteratutakoak- bere hautagaiari itzultzea eskatu eta hautatu zutenean, errege gaztea kanporatuz. Europako azken errege ariarra izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marie Allain

**Marie Allain** (Niza, 1949ko martxoaren 9a) frantziar idazlea da.

## Biografia 
Letretan lizentziatua (irakaskuntzako lizentzia), frantseseko irakaslea, eta frantsesa atzerriko hizkuntza gisa ere irakatsi izan du. Poema bildumak eta haurrentzako liburuak argitaratu izan ditu. Antzezlea ere bada, Frantzian eta Italian antzeztu izan du (Florentzian), eta bere antzerki-konpainia propioa zuzendu zuen. Bere obra Toskanan oso inspiratuta dago. Société des Gens des Lettres (SGDL) elkarteko kide da. Azken urteetan, bere hagiografiengatik egin da ezagun, hala nola Santa Rita de Casciaren bere bizitza, Via Romana argitaletxeak berrargitaratua (2022ko abuztua).

Nîmeseko Radio Ecclésia eta RCF La Rochelle irratietarako irratsaioak ere egin ditu, izenburu hau duen emankizun-ziklo bat: *Foi et Écriture*.

## Bibliografia 
### Olerkiak 
* *Où es-tu Liberté*, Elan, 1977
* *Je te parlerai l’amour*, Editions St Germain des Prés, Marya l’Hene izenaren pean, 1978.
* *Un feu qui court dans les yeux des hommes*, Editions Caractères, 1981.
* *Je t’aime grand comme une maison*, Editions du Centurion Jeunesse & Pomme d’Api.
* *La prière du chat* (frantsesez eta italieraz), Varia, 1995eko maiatza.
* *Jalousie*, L’Apostrofo italien, 1996.
* *Une petite fille aux yeux noirs*, Handicap International, 1999.
* *Hossin et Vierge Noire*, Migraphonies, 2001, Plume de Paris-en aipamena.
* *L’homme qui jardinait l’espace et autres textes*, Art - Scènes, 2002.
* *Anthologie 2020/21/22*, éditions Les Dossiers d'Aquitaine.

### Haurrentzako liburuak 
* *Cervantès : Don Quichotte*, Hachette, 1979 (Marya l’Hene izenaren pean egokitua, J.C Villegasekin kolaborazioan).
* *Mon premier Evangile*, Apostolat des Editions, 1980.
* *On a volé Mozart*, éditions Ex Aequo, 2019ko maiatza.
* *Voyages*, éditions Ex Aequo, 2020ko otsaila.

### Antzerkia 
* *Pas de dieux*, Institut français de Florence, Colpo di Scena konpainia, 1995.
* *L’amour à un fil*, Institut français de Florence, Colpo di Scena konpainia, 1995.
* ''Le Péché d'Eve'', Éditions L'Harmattan, 2011.

### Ipuin erotikoa 
* *Le vœu*, Supérieur Inconnu, 2001.

### Saiakera 
* *Le Professeur de Vie Sociale*, Courrier fédéral du Ministère, 2003.
* ''Saint-François d'Assise, Prêcheur pour un monde bienheureux*, éditions Fernand Lanore, 2010.
* *Sainte Rita de Cascia, dernier espoir des causes perdues*, Éditions Ex Aequo, 2013ko urria.

### Diskoa 
* *Marbella*, Sacem, 1983.

### Eleberriak 
* *C'était près de l'Yerres*, éditions Ex Aequo, 2012ko iraila 
* *Le Costume*, illustré par Fabien Tissier, éditions Ex Aequo, 2013ko azaroa 
* *Une maison en Toscane*, éditions Ex Aequo, 2014ko apirila 
* *L'Été prochain sous les Sycomores*, éditions Ex Aequo, 2020ko urria 
* *L'Amour S.M.S.'', illustré par Fabien Tissier, éditions Encre Rouge, 2021ko iraila 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Liutperto

**Liutperto** (edo **Liutberto**) (702 urtean hila) Italiako lombardoen erregea izan zen 700 eta 702 urteen artean, etenaldiekin. Aita, Cuniperto erregea, gaztetatik ordezkatu ondoren, bere erregeordearekin batera agindu zuen, Astiko dukea zen Ansprand-ekin. Zortzi hilabete ondorenTurineko dukea eta Godepertoren semea (Liutpertoren osaba zaharraren semea eta errege ohia) zen Raginpertok tronutik kendu zuen, baina hilabete batzuk geroago, Raginpertoren heriotzaren ondoren, tronua berreskuratu zuen; hala ere, berriro tronutik kendu zuten zen, Paviatik preso eraman eta Ariperto II.ak, Raginpertoren semeak, ito zuen. Paviako Santissimo Salvatore Basilikan lurperatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Raginperto

**Raginperto** (**Raghinpert** edo **Reginbert** ere idatzita) Turingo dukea eta, denbora motzean, lombardoen erregea izan zen 701ean. Godeperto erregearen semea eta Ariperto I.aren biloba zen. 701ean tronua hartu zuen bere iloba Liutperto boteretik kentzean, bere seme Ariperto ondorengotza-lerroan jarriz. Berak eta bere neustriarrek (Piemonteko gizonak) erregeordea zen Ansprando Novaran gudu batean garaitu zuten, baina handik gutxira hil zen. Bere seme Ariperto II.ak berriz ere Liutperto boteretik kendu behar izan zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Martinez de Mendaroren botozko taula

**Martínez de Mendaroren botozko taula** 15. mende amaierako margolan flandestarra da, Zumaiako San Pedro elizako kapera batean ikusgai dagoen botozko taula bat. 2022. urtean zaharberritze baten ondoren berriz ezarri zuten elizan.

## Deskribapena 
Obra bi zatitan banatzen da, goikoa eszena erlijiosoa da eta Ama Birjina bat irudikatzen du, Jesus Haurrarekin tronuratuta, San Petri eta Juan Martinez Mendarokoa eskuinean, eta Santa Katalina eta Maxentzio ezkerrean dituela.

Beheko aldearen arrazoia oso originala da, Juan Martinez Mendarokoa hil zen Gibraltarko gudua (1476) agertzen da bertan. Portugaldarren eta gaztelarren arteko itsasgudu bat izan zen, Gaztelako Ondorengotza Gerraren kontestuan, zeinean Bizkaia eta Gipuzkoako marinel askok parte hartu zuten Gaztelaren aldean. Itsasgudu baten halako baten irudikapen piktorikoa zaharrenetarikoa da 15. mendeko bigarren erdiko euskal karraka ontzi bat nolakoa zen ezagutzeko aukera ematen du irudi horrek. Mendaro marinelaren ondorengoek Zumaian enkargatu zuten botozko taula, uste denez, eta irudiko eskuineko ontziak lirateke horiek, Gaztelako zeinuak daramatzatenak. 

erdian|thumb|480x480px|Margolana bere kaperan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cuniperto

**Cuniperto** (**Cunibert** edo **Cunincpert** ere) 688tik 700era arte lombardiarren erregea izan zen. Tronua bere aita Pertarito hiltzean eskuratu zuen, 680tik jada tronura asoziatuta egon bazen ere.

## Bizitza 
Errege bakarra bihurtu eta laster Alahis Bresciako dukeak Cuniperto boteretik kanporatu zuen. Alahis Pertaritoren erregealdian matxinatu zen ere, baina Cuniperto izan zen, Paulo Diakonoren *Historia Langobardorum*-en arabera, bere aitari errukia erakusteko gomendatu ziona. Jakinarazten da Pertaritok bere semeari ondorio txarretaz ohartarazi ziola. Horrela, Pertaritoren heriotzaren ondoren, Alahisek Cuniperto Isola Comacinara alde eginarazi zuen, Comoko aintziran dagoen irla. 

Alahisen agintaldiaren erregistro bakarra Paulo Diakonoren *Historia Langobardorum*-en V. liburuan jasotzen da. Bere agintaldia latza eta tiranikoa bezala irudikatzen da, eta bereziki Eliza Katolikoaren aurkakoa. Elizaren babesa eta, batez ere, “herritarren” (batez ere Bresciako Aldo eta Grauso anaien) onespena galdu ondoren, Cuniperto Paviara itzuli eta agintea berreskuratu zuen. Hala ere, Alahisek nahikoa babes lortu zuen bien arteko gatazka bideratzeko. Cunipertok, Piemonteko gizonekin, Alahis eta Venetia-ko gizonen aurka garaipena lortu zuen Coronateko guduan, Adda ibaiaren adarrean, Lodi inguruan, 689an. Alahis guduan hil zen.

Cunipertok beste altxamendu batzuk ere zapaldu zituen bere erregealdian, Ansfrido Friuliko dukearena, adibidez.

Gainera, Italiako Elizan Hiru Kapituluen zisma arrakastaz konpondu zuen, Aquileiako patriarkaren eta Grado-ko bere aurkari patriarkaren artean.

700. urtean hil zen eta bere seme gazte Liutpertok tronua hartu zuen.  Paviako Santissimo Salvatore Basilikan lurperatu zuten. Ansprando Liutpertoren erregeordea izan zen. Bere erregealdian hainbat gerra izan ziren. 

Cuniperto bere aurpegia txanponetan erakutsi zuen lehen lombardiar erregea izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ansprando

**Ansprando** (657 - 712) lombardoen erregea izan zen, laburki, 712 urtean. Lehenago, Astiko dukea eta Liutperto (700-701) gaztearen erregeordea izan zen. Raginpertok Novarako guduan garaitu zuen eta ondorengotza-gerraren amaieran erbesteratua izan zen, 702an Bavariako dukea zen Teodebertoren gortera ihes eginez.

711n dukeak emandako armada handi batekin itzuli zen. Austriar asko (Venetiako eta ekialdeko gizonak) batu zitzaizkion erregeorde itzuliari, eta Pavia inguruan gudu bat eman zen, bere indarren eta tronua uzurpatu zuen Ariperto II.a erregearen artean. Ariperto bere hiriburura ihes egin zuen gerra kontra egin zitzaionean, eta altxorrak pilatu eta Galiara gauez ihes egiten saiatu zen. Ticino ibaian ito zen, eta Ansprando errege aldarrikatu zuten.

Martxoan tronura igo zen eta ekainean hil zen, bizirik iraun zuen bere seme bakarrari, Liutprandori, erreinua utziz. Teudelindarekin ezkonduta zegoen, eta Imbergaren aita izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak