open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Diarmait Mac Murchada

**Diarmait Mac Murchada**, gaur egungo irlanderaz **Diarmaid Mac Murchadha**, ingelesez **Dermot MacMurrough**, **Dermod MacMurrough**, **Dermot MacMorrogh** edota **Dermot MacMorrow** (1110, Irlanda &ndash; 1171ko maiatzaren 1a) Leinster erresumako erregea izan zen.

Ruaidrí Ua Conchobair Connacht erresumako erregea eta Irlandako errege nagusia zenak kargugabetu egin zuen, horregatik Mac Murchadak erresuma berreskuratzeko asmoz Henrike II.a Ingalaterrakoari laguntza eskatu eta berehala Richard de Clarke buru zuen Kanbriar-normandiar mertzenarioak Irlandan lehorreratu ziren, berehala Leister erresuma bereganatu eta inguruko erresumak erasotuz.

Irlandako Historian usadioz traidore handienen maila duen pertsonaietako bat da, Irlandako normandiar inbasioa gauzatzea ahalbideratu baitzuen.
Ortuño Agirre

**Ortuño Maria Agirre-Zuatzu Corral, ** (Gasteiz, 1767ko maiatzaren 15a – Paris, 1811ko ekainaren 8a) Montehermosoko VI. markesa eta Trivianako X. kondea, arabar aitoren seme eta politikaria izan zen.

## Biografia 
1777an bere sendietako batzuk sorturiko Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen kide bilakatu zen. 1786an Espainiako Lurreko Armadan sartu zen eta Konbentzio Gerran parte hartu zuen.
 
1800. urtean esposatu zuen, 33 urte zuela, Pilar Acedo, 16 urte baino ez zituena, Gasteizko San Bizente elizan. Ezinezkoa zen hura baino ezkontza hobeagorik eta orekatuagorik antolatu, etorki, ondasun eta maiorazkoei zegokienez.

Ortuño Agirre, 1797. urtean, zelaiko maisu hautatu zuten, komisario eta Arabako Ahaldun Nagusi, 1800. urtea arte bete zuen kargua. Aita hil zitzaionean, haren ondasun guztiak heredatu zituen, eta baita liburutegia eta artelanen bilduma ere. Ezkondu eta handik gutxira, 1800eko urte berean, Pedro Alaba, Andres Alaba eta Carlos Alabaren maiorazkoen ondorengoa izan zen, eta baita Trivianako konderriarena ere, zeinaren X. titularra izan baitzen. 1801. urtean jaio zen senar-emazteen alaba bakarra: Maria Nieves Amalia.

1808.urteko irailaren 22an heldu zen Gasteiza Josef Bonaparte, eta bertara eraman zuen gortea, ez baitzen seguru sentitzen Madrilen. Horretarako, Gasteizko etxerik ederrena hautatu zuen, Montehermoso jauregia, egonaldiak iraun zuen bitartean jabeek utzi ziotena, azaroaren 9a arte. Jose Bonapartek jauregia erosi zuen 300.000 libera ordainduta. Markesek, orduan, beren jabetzako beste etxe batera joan ziren bizitzea, Santa Maria kale bereko beste aldean. Jose Bonapartek, bere ostatu-emaileen mesedea itzuli nahian, jauregia erosteaz eta balio zuena baino hiru aldiz gehiago ordaintzeaz gainera (Napoleonek esan omen zuen ezta markesa andrea barruan sartuta ere ez zuela jauregiak hainbeste balio), Ortuño Ganbarako aitoren seme egin zuen, eta Espainiako handiki izendatu zuen. Azaroaren 8an, alde egin zuen egunaren bezperan, Espainiako Ordenako zaldun egin zuen Jose Bonapartek markes jauna, Gasteizen aste batzuk lehenago sortu zuen tituluaz baliatuz. Bonaparte Madrila itzuli zenean, harekin joan ziren Montehermosoko markesak, eta ordutik aurrera haren jarraitzaile leialak izan ziren.

1811ko maiatzaren 4an Parisen zegoen Bonaparterekin batera Napoleonen semearen bataioan parte hartzeko. Gaixorik, bertan hil zen hilabete bat geroago.

## Erreferentziak
Jair Bolsonaro

**Jair Messias Bolsonaro** (Glicério, Brasil, 1955eko martxoaren 21a) brasildar militar ohia eta politikaria da. 2018an bere burua presidentetza hauteskundeetara aurkeztu zuen. Brasilgo presidentea izan zen 2019ko urtarrilaren 1etik 2023ko urtarrilaren 1era.

Oso politikari polemikoa da, haren eskuin muturreko pentsaera nazionalista eta kontserbadoreagatik, 1964ko Brasilgo diktadura militarra defendatzeagatik, ezker politikoari egiten dizkion kritikengatik, torturaren erabilera defendatzeagatik, LGBT kolektiboaren aurkako jarreragatik eta egindako beste adierazpen batzuengatik.

## Erreferentziak
Josep Fontana

**Josep Fontana i Lázaro** (Bartzelona, 1931ko azaroaren 20a – *ib.*, 2018ko abuztuaren 28a) kataluniar historialari eta Pompeu Fabra Unibertsitateko irakasle emeritu bat izan zen. *Sin Permiso* politika aldizkariaren argitaratzaile kontseiluko kide ere bazen.

Bartzelonako Unibertsitatean Letrak eta Filosofia ikasketak burutu zituen, historian espezializatuz, eta 1956an lizentziatu zen. 1970ean unibertsitate berdinean doktoretza egin zuen.

Politikaria dagokionez, ezkerreko pentsamoldekoa zen, Espainiako trantsizioarekin oso ikuspegi kritikoa izan zuen. Kataluniako Alderdi Sozialista Batua (1957-1980ko hamarkada) eta Barcelona en Comú (2014-2018) alderdietako kide zen.

## Argitaratutako idazlanak 
* 1971 — *La quiebra de la monarquía absoluta (1814-1820)* (Crítica)
* 1979 — *La crisis del Antiguo Régimen* (Crítica)
* 1982 — *Historia: análisis del pasado y proyecto social* (Crítica)
* 1992 — *La història després de la fi de la història* (Eumo)
* 1994 — *Europa ante el espejo* (Crítica)
* 1999 — *Enseñar historia con una guerra civil de por medio* (Crítica)
* 1999 — ''Introducció a l'estudi de la història* (Crítica)
* 2000 — *La història dels homes* (Crítica)
* 2005 — *Aturar el temps* (Crítica)
* 2006 — *De en medio del tiempo*(Crítica)
* 2006 — *La construcció de la identitat* (Base)
* 2007 — *Historia de España, vol. 6: La época del liberalismo* (Crítica-Marcial Pons)
* 2010 — *L'ofici d'historiador* (Documenta Universitària)
* 2011 — *Por el bien del imperio. Una historia del mundo desde 1945* (Pasado & Presente)
* 2013 — *El futuro es un país extraño. Una reflexión sobre la crisis social de comienzos de siglo* (Pasado & Presente)
* 2014 — *La formació d'una identitat. Una història de Catalunya* (Eumo)
* 2017 — *El siglo de la revolución* (Crítica)
* 2018 — *L'ofici d'historiador* (argitalpen zabalagoa, Arcàdia)
* 2019 — *Capitalisme i democràcia 1756-1848. Com va començar aquest engany (Edicions 62)*
* 2019 — *Capitalismo* y *democracia, 1756-1848. Cómo empezó este engaño'' (Crítica)

## Kanpo estekak 
* Josep Fontanari elkarrizketa irakurgai. 2013ko urtarrilaren 17a. Argia.eus
Telegrama (artelana)

***Telegrama*** (), Equipo Crónica margolarien serigrafia ezaguna da. Lana 1976an egin zen eta *Leku bat, data bat, irudi bat* sailaren partea da.

## Historia 
1936ko maiatzean, Madrilen, Hernando Viñes margolariari omenaldi bat eskaini zitzaion. Equipo Cronicak garaiko argazki bat hartu zuen eta haien estiloaren arabera manipulatu zuten. Argazkian agertzen diren artean Pilar Bayona piano-jotzailea zegoen. Argazkiaren gainean telegrama ikus daiteke non hau irakurtzen den: "Valencia 14-11-75 Nuestro deseo sería estar entre vosotros esta noche desde aquí os recordamos. Equipo Crónica", hau da, "Valentzia 75-11-14 Gure gogoa zuen artean egotea gau honetan izango litzateke Hemendik gogorazten dizuegu. Kronika Taldea".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marrazle

eskuinera|thumb|Marrazlea edo plotterra
**Marrazlea** edo **plotterra** ordenagailuaren irteerako periferikoa da, ordenagailuaren kontrolpean grafikoak, kurbak, etab. marrazten dituena. CAD programen laguntzarekin diseinu arkitektonikoak egiteko erabiltzen da batez ere, laser inprimagailuekin ordezkatzeko joera egon arren, azkarragoak direlako baina ez hain zehatzak.

## Kanpo estekak
Parker eguzki zunda

**Parker eguzki zunda**, ingelesez **Parker Solar Probe** eta aurrez **Solar Probe**, **Solar Probe Plus** edota **Solar Probe+**, laburdura **PSP**, Eguzkiaren kanpo koroa zundatzea helburu duen NASAren espazio zunda bat da. 8,86 milioi eguzki erradiora hurbilduko da, alegia, Eguzkiaren fotosfera edo "zorutik" 6,2 milioi kilometrora, eta gutxi gorabehera 700,000 km/h abiaduran bidaiatuko du.

Proiektua 2009. urte fiskalean iragarri zen, Johns Hopkins Unibertsitateko fisika aplikatu saileko laborategiak espazio-ontzia diseinatu eta eraiki zuen, eta jatorriz 2015ean espazioratzeko programatua zegoen. Jaurtiketa data birprogramatua izan eta 2018ko abuztuaren 12an espazio-ontzia orbitan ipini zen. Honakoa, NASAren espazio-ontzi bat oraindik bizirik zegoen pertsona baten izenaz izendatu zen lehenbiziko aldia izan zen, Eugene Parker, Chicagoko Unibertsitateko irakasle emeritua.

Zundak bere antenaren azpian 1,1 milioi pertsonen izenak daramatzan memoria txartel bat ezarria darama. Txartelak Parkerren argazkiak eta eguzki fisikaren ezaugarri garrantzitsuak aurreiragarri zituen 1958ko zientzia artikuluaren kopia ere badaramatza.

## Kanpo estekak 
* Zerura begira: Pertseidak eta Eguzkira bidean den Parker zunda. 2018ko abuztuaren 12a. Amarauna, Euskadi Irratia
Twilight's Last Gleaming

'''Twilight's Last Gleaming'* (euskaraz *Ilunabarraren Azken Dirdira*) 1977ko Robert Aldrich estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako thriller film bat da. Walter Wager estatubatuar idazlearen *Viper Three'' (1972) eleberrian oinarritua dago. Burt Lancaster, Richard Widmark, Charles Durning, Paul Winfield eta William Smith aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Lawrence Dell (Burt Lancaster) AEBetako Aire Armadako kargugabetutako jeneral ohi baten gidaritzapean, Montanako espetxe batetik lau presok ihez egingo dute. Taldeak militar base bat okupatu eta Sobietar Batasunaren aurka Titan suziri atomikoak jaurtitzeaz mehatsu egingo dute. Hori ez egiteko, David T. Stevens (Charles Durning) AEBetako presidenteak 100 milioietako dirusria eman eta zigorgabezia bermatzeaz gain, haren aurreko Nixon presidenteak idatzitako Vietnamgo Gerrari buruzko txosten bat telebistan ezagutzera eman ez dadin eskatuko dute.

## Aktoreak 
* Burt Lancaster: Lawrence Dell jenerala
* Richard Widmark: Martin MacKenzie jenerala
* Charles Durning: Stevens presidentea
* Melvyn Douglas: Guthrie defentsa idazkaria
* Joseph Cotten: Renfrew estatu idazkaria
* Paul Winfield: Willis Powell
* Burt Young as Augie Garvas
* Richard Jaeckel: Towne kapitaina
* Roscoe Lee Browne: James Forrest
* William Marshall: Klinger fiskal nagusia
* Gerald S. O'Loughlin: O'Rourke jeneral brigada
* Leif Erickson: Ralph Whittaker
* Charles Aidman: Bernstein
* Charles McGraw: Crane aire indarretako jenerala
* William Smith: Hoxey
* Simon Scott: Phil Spencer jenerala
* Morgan Paull: Morgan Paull
* Bill Walker: Willard
* David Baxt: Willard sarjentua
* Glenn Beck: Tenientea
* Ed Bishop: Fox maiorra
* Phil Brown: Cartwright erreberendoa
* Gary Cockrell:. Jackson kapitaina
* Don Fellows: Stonesifer jenerala
* Weston Gavin: Wilson
* Garrick Hagon: Alfie gidaria
* Elizabeth Halliday: Stonesiferren idazkaria
* David Healy: Winters maiorra
* Thomasine Heiner: Edith erizaina
* William Hootkins: Fitzpatrick sarjentua (edota Bill Hootkins)
* Ray Jewers: Domino sarjentua
* Ron Lee: Rappaport sarjentua
* Robert Sherman: LeBeau maiorra
* John Ratzenberger as Sgt. Kopecki sarjentua
* Robert MacLeod: Chambers soldadua
* Lionel Murton: Horne kolonela
* Robert O'Neil: Ofiziala
* Shane Rimmer: Alexander B. Franklin kolonela
* Pamela Roland: Kelly sarjentua
* Mark Russell: Mendez aire pilotua
* Rich Steber: Kincaid kapitaina
* Drew W. Wesche: Witkin tenientea
* Kent O. Doering: Barker
* Allan Dean Moore: Sperling eliteko tiratzailea
* M. Phil Senini: Eliteko tiratzailea
* Rich Demarest: Eliteko tiratzailea
* Gary Harper: Andy Keen aire indarretako sarjentua

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Big Leaguer

**Big Leaguer** (euskaraz *Liga Handia*) 1953ko Robert Aldrich estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako kirol drama film bat da. Edward G. Robinson, Vera-Ellen, Jeff Richards, Richard Jaeckel eta William Campbell aktoreek antzeztu zuten.

Gerora zinemagintzan ibilbide luze eta oparoa izango zuen Aldrichek zuzendutako lehenbiziko filma izan zen.

Istorioa fikziozkoa izan arren, Robinsonek antzezten duen pertsonaia Hans Lobert benetazko beisbolari, entrenatzaile eta Philadelphia Phillies taldearen presidentea zenan oinarritua dago.

## Argumentua 
AEB, Florida. John Lobert (Edward G. Robinson) entrenatzaileak New York Giants taldearen entrenamenduak zuzentzen ditu. Bera da Liga Txikietako 18-22 urte arteko besibolari gazte onenak hautatu eta kontratatzearen arduradun, ondoren Liga Handietan joka dezaten. Gazte guztiek beren amets eta talentuak dituzte, baina haien artean kontratua lortuko duten zorioneko gutxi batzuk besterik ez dira egongo.

## Aktoreak 
* Edward G. Robinson	... John B. 'Hans' Lobert
* Vera-Ellen ... Christy
* Jeff Richards ... Adam Polachuk
* Richard Jaeckel ... Bobby Bronson
* William Campbell ... Julie Davis
* Carl Hubbell ... Himself
* Paul Langton ... Brian McLennan
* Lalo Rios ... Chuy Aguilar
* Bill Crandall ... Tippy Mitchell
* Frank Ferguson ... Wally Mitchell
* John McKee ... Dale Alexander
* Mario Siletti ... Polachuk jauna
* Al Campanis ... Bere burua antzeztuz
* Bob Trocolor ... Bere burua antzeztuz
* Tony Ravis ... Bere burua antzeztuz
* Robert Calwell ... Pomfret
* Donald 'Chippie' Hastings ... Little Joe Polachuk
* Bing Russell
* Harv Tomter ... Bere burua antzeztuz (krediturik gabe)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Espainiako Historiaren Errege Akademia

**Espainiako Historiaren Errege Akademia** (ofizialki ) Espainiako historia ikertzen duen erakundea da, 1735ean ilustratuen talde batek sortua, Julián Hermosillaren zuzendaritzapean. Egoitza Madrilen du, Nuevo Rezado izeneko etxean.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Aliriko zubia

**Aliriko zubia** Gipuzkoako Usurbil herriko Txikierdi auzoa eta Zubieta elkarlotuz Oria ibaia zeharkatzen duen zubi bat da.

## Historia 
Zorrotzeko zubiarekin batera Usurbilgo zubirik zaharrena da. 1549an Juan Pérez de Arrillagak bere testamentuan erreal bana utzi zien Usurbilgo 2 zubiei. 1574an zubitik *Ychasau* etxerako bide publikoa harriztatu zuten. 1582an berriz konpondu zuten zubia eta 1592an uholde batek suntsitu zuen. 1593ko azaroan Sebastián de Oldaldagorrik Hondarribiko Batzarrari aurkeztutako eskaeraren ondoren berritu zuten. 1623ko dokumentu batean Gipuzkoako Batzarrak egurrezko zubia berreraiki eta oinez, zaldiz eta kargatutako zaldiz pasatzeko moduan jartzeko agintzen du, 20 dukateko zigorreko mehatxupean. Oraindik ez zegoen gurdiak pasatzeko prestatua. 1639an uholde batek puskatu zuen berriz ere. 1741ean Zubietako Komunitateak Zestoako Batzarrari eskatu zion Usurbilek konpon zezala Aliriko zubitik *Arrechea* etxerako bidea, bertatik eramaten baitzituzten hildakoak Usurbilgo parrokiara eta oinezko eta zaldizkoentzat psasabide bakarra baitzen. 1885ean inauguratu zuten kostako trenbidea eraiki zutenean zubia birmoldatu zuten eta alboko arku bat ezkutuan geratu zen.

## Egitura 
Hareharrizko harlanduarekin eraikia dago eta erdi puntuko 3 arku handi ditu. Oria ibaiaren gaineko 2 arku nagusiek 15,5 metro eta 22,20 metroko zabalera dute. Harlanduzko zubi-brankak ditu arkuen arteko pilareetan ur korrontea alboetara bideratzeko, zilindro itxurakoak ur gora, zorrotzak ur behera. Gaineko bideak 3,5 metroko zabalera du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Veremundo Arias

**Veremundo Anselmo Arias Teixeiro Rodríguez** (Fondo de Vila, Cabanelas, O Carballiño,  - Villar del Arzobispo, ) galiziar beneditar elizgizona izan zen.

Santiago de Compostelan, Valladoliden eta Salamancan teologia ikasi eta, San Vicenteko monasterioko abadea zela, 1804an Iruñeko apezpiku izendatu zuten. Bertan liberalen aurkako jarrera sutsua azaldu zuen. 1814an Fernando VII.a Espainiakoak hala eskatuta, Valentziako artzapezpiku hautatu zuten. Hirurteko Liberalean preso hartu zuten eta Frantzian erbesteratu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iruña (Paraguai)

**Iruña** Paraguaiko Paraná Garaiko departamenduan dagoen udalerria da. Paraguaiko hego-ekialdean dago, Paraná Garaiko departamenduko Ciudad del Este hiriburutik 112 kilometrora eta herrialdeko Asuncion hiriburutik 379 kilometrora dago. Udalerriak 531 km²ko azalera du eta 2017ko estimazioaren arabera 6.161 biztanle zituen.

## Etimologia 
Herriaren izena Genaro Escudero iruindarretik datorkio, kolonia bere lurretan sortu zelako.

## Historia 
Iruña Ñacunday udalerriko kolonia bat zen. 1993ko uztailaren 7an udalerri bihurtu zen Ñacunday udalerritik banatu ondoren.

## Demografia 
2017ko estimazioen arabera 6.161 biztanle zituen.

## Politika eta administrazioa 
### Udal intendenteak 
Udaleko alkateari intendente deritzo. Hauek dira Iruñako azken intendenteak:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Iruñako udalaren webgunea
Joaquín Javier Uritz

**Joaquín Javier Uritz Lasaga ** (Zare, -Iruñea, ) nafar abokatu eta elizgizona izan zen.

Zuzenbide kanoniko eta zibil ikasi ondoren, abokatu moduan lan egin zuen. 1774an apaiz bilakatu zen. 1808an Orreagako Kolegiatako priorea zela Veremundo Arias apezpikua ordezkatu zuen Baionako konstituzioa sinatzeko batzarrean. 1815ean Iruñeko apezpiku hautatu zuten.

Urbasako mendilerroan dagoen Santa Marina edo Antsumendi tontorreko Santa Marinako baseliza dela eta, 1816. urtean **Joaquín Javier Uritz** apezpikuak bakaikuarrak, iturmendiarrak eta urdiaindarrak gaztigatu zituen. Antza, Trinitate ospakizunaren bezperan, arratsaldez, “gaizki ulertutako deboziogatik” ermitara igotzen ziren eta ermitan “batzuetan estatu guztietako pertsona ugarik pasatzen dute gaua, bi sexuen nahasketarekin, halakorik ezin da onartu… Hori edo horren moduko abusuak jarraituz gero ermita eraistea aginduko dugu, Jainkoaren eta Eliza Sainduaren zerbitzurako izan dadin eraistea”.

## Erreferentziak
Udalako mendilerroa

**Udalako mendilerroa** Araba, Gipuzkoa eta Bizkaia arteko mugan dagoen mendilerroa da.

Bere punturik altuena Udalatx mendia da, 1.120 metrorekin. Mendilerroan dagoen Udalatx mendiak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendiak 
# Udalatx, 1.120 m  (Bizkaia)
# Erdikoatxa, 1.026 m  (Gipuzkoa eta Bizkaia arteko mugan)
# Atxaurrutxugane, 979 m  (Gipuzkoa eta Bizkaia arteko mugan)
# Pozutxueta, 775 m  (Gipuzkoa eta Bizkaia arteko mugan)
# Mirakeitza, 711 m  (Bizkaia)
# Gongeta edo Zolotxota, 704 m  (Bizkaia)
# Labasur, 677 m  (Gipuzkoa)
# Memaia, 675 m  (Bizkaia)
# Amurdi, 601 m  (Bizkaia)
# Anporreta, 585 m  (Gipuzkoa)
# Katategi, 581 m  (Bizkaia)
# **Besaide**, 555 m  (Araba, Gipuzkoa eta Bizkaia arteko mugan)
# Menditxo, 547 m  (Bizkaia)
# Artetagain, 516 m  (Gipuzkoa)
# Artadi, 505 m  (Bizkaia)
# Lamunarrieta, 480 m  (Bizkaia)
# Sanrokeburu, 476 m  (Bizkaia)
# Otsabita, 433 m  (Bizkaia)
# San Kristobal, 398 m  (Gipuzkoa)
# Aldaso, 331 m  (Bizkaia)
# Santikruz, 307 m  (Bizkaia)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda
* Gipuzkoako mendiak
* Bizkaiko mendien zerrenda
* Arabako mendien zerrenda

## Kanpo estekak
Claude Goutin

**Claude Gautin** (Nancy, 1930ko ekainaren 18a – 2018ko abuztuaren 27a) irakasle, marrazkilari, eskultore eta artista frantses ezaguna.

## Biografia 
Nancyko École nationale supérieure d'art de Nancyn eta, ondoren, Parisko École nationale supérieure des beaux-artsen, Alfred Janniotek zuzentzen zuen arte monumentalaren tailerrean ikaslea izan zen. 1956an Erromako Saria lortu zuen; aurretik, 1952an, bigarren postuan gelditua zen. Sari horri esker Erromako Villa Medicin ahal izan zuen gelditu, 1957tik 1960era. Frantzian bueltan, 1960tik 1969ra École supérieure d'art de Lorraineren eskultura eta marrazkia irakatsi zuen. Aldi berean lan artistiko handia eraman zuen aurrera.

Bere obrak Europa osoan erakutsiak izan dira: Erroman, Milanen, Napolin, Berlinen, Bruselan... Bakarrik Parisen Rodin Museoan zoztzi erakusketa egin zituen; Parisko Grand Palaisen ere egin zuen. Bere lan nagusiak, dena dela, Saint-Dién, Thionvillen, Pont-à-Moussonen, Nancy eta Metzen egin zituen.

2007an, Lorraineko Sari Nagusia jaso zuen. 2009an, Lorenako Kontseilu Nagusiak, Meurthe-et-Moselle Kontseilu Orokorraren laguntzaz, Goutinen obraren erakusketa kronologiko handi bat antolatu zuen omenaldi gisa.

## Obra ezagunenak 
* Metzeko Boufflers lorategietan, La Fayette markesaren estatua.
* Amnévillen, Charles de Gaullen estatua monumentala.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  :Goutinen biografia.
* :* Base Joconde Goutinen obrak Joconderen datu-basean, Frantziako Kultura Ministerioa.
4 for Texas

**4 for Texas** (euskaraz *Texasko 4 Tipo*) 1963ko Robert Aldrich estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako western komedia film bat da. Frank Sinatra, Dean Martin, Anita Ekberg, Ursula Andress, Charles Bronson eta Mike Mazurki aktoreek antzeztu zuten, gainera Mike Mazurki, with a cameo appearance by Arthur Godfrey aurkezleak eta Three Stooges (Larry Fine, Moe Howard eta Curly Joe DeRita) umorista taldeko kideek ere kamerak burutu zituzten.

## Argumentua 
Mendebalde Urruna. Zacharias Thomas (Frank Sinatra) jator eta lotsagabeak Texasko Galverstone hirian negozio asko kontrolatzen ditu. Horretarako bertako banketxeko Harvey Burden (Victor Buono) presidente zitalaren laguntza eskertuezina du.

Baina Zachek kolpe latza jaso berri du: bere jabetzako 100.000 dolar zeramatzan zaldi gurdia Joe Jarrett (Dean Martin) deritzon abenturazale misteriotsua eta gainera abokatua den tipo batek ohostu baitu. Jarretten ausardia ez da horretan geldituko, Galverstone joan eta lapurtu berri duen dirua Burdenen banketxeko kontu batean sartu eta Zachariasekin hirian lehiatuko baita.

## Aktoreak 
* Frank Sinatra: Zack Thomas
* Dean Martin: Joe Jarrett
* Anita Ekberg: Elya Carlson
* Ursula Andress: Maxine Richter
* Charles Bronson: Matson
* Victor Buono: Harvey Burdin, Galveston Savings & Trust konpainiaren presidentea
* Edric Connor: George printzea (ekipaje eramalea)
* Nick Dennis: Angel
* Richard Jaeckel: Pete Mancini
* Mike Mazurki: Chad, Zacken bizkarzaina
* Wesley Addy: Winthrop Trowbridge
* Marjorie Bennett: Emmaline andereinoa
* Virginia Christine: Elya Carlsonen neskamea
* Ellen Corby: Alarguna
* Jack Elam: Dobie
* Joe DeRita: Margo banatzailea (kredituetan the Three Stooges)
* Larry Fine: Margo banatzailea (kredituetan the Three Stooges)
* Moe Howard: Margo banatzailea (kredituetan the Three Stooges)
* Jack Lambert: Fraidea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Machaca

**Machaca** ( ahoskatua) Mexikoko haragi xehetu lehorra, Mexikoko iparraldean eta AEBetako hego-mendebaldean oso erabilia. Espeziak nahastuta dakartza eta haragia behiarena edo txerriarena izan daiteke. Prestatzen denean berridratatu egiten da olioa gehituz. Matxakatua prestatzeko erabiltzen da.

## Kanpo estekak
Disko golf

thumb|disko-golfa praktikan
**Disko Golfa** (Frisbee Golf izena ere hartzen duena) disko hegalari bat helburu batera botatzean oinarritutako kirola da, baina golfaren antzeko arauak aplikatuta jokatzen dena. 

Joko honen helburua da ahalik eta saio kopuru txikienean diskoa zenbait katez osatutako saski batean sartzea. 9 edo 18 zulo (saski) dituzten zelaietan jokatzen da oro har. 

## Hedadura 
Kirola 40 herrialdetan jokatzen da eta 115.000 bat jokalari ditu PDGA munduko federazioaren 2020ko datuen arabera. Estatu Batuetan disko golf zelaien %73a aurkitzen da, Finlandian %7a eta Kanadan %3a. Hauetaz gain Suedian, Estonian, Alemanian eta Norvegian besteak beste aurkitzen idra zelaiak. Europa eta Ipar Amerikatik kanpora Australian, Japonian eta Zeelanda Berrian jokatzen da nagusiki.

Euskal Herrian zelai bat dago Nafarroan, Igantzin, IrriSarri Land izenarekin. Bertan antolatu zuten 2020an Espainiako txapelketa. Kanpoko zelaien artean gertuen daudenak Tarnosekoa (Frantzia) eta Oviedokoa (Espainia) dira.

## Munduko Txapelketa 
1982an hasi zen gizonezkoen txapelketa jokatzen eta 1983an emakumezkoena. COVID-19 pandemiaren ondorengo txapelketen emaitzak:

## Jokalari ezagunak 
### Gizonezkoak 
* Ken Climo: 12 aldiz Munduko txapelduna
* Paul McBeth: 6 aldiz Munduko txapelduna
* Nate Doss: 3 aldiz Munduko txapelduna

### Emakumezkoak 
* Elaine King: 5 aldiz Munduko txapelduna
* Juliana Korver: 5 aldiz Munduko txapelduna
* Paige Pierce: 5 aldiz Munduko txapelduna

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://www.irrisarriland.com/eu/jarduera/disc-golf/
Machacado con huevo

**Machacado con huevo** (eusk: 'arrautza machacarekin') Mexikoko iparraldeko janari tipikoa da. Behi-haragi xehetu lehorra, arrautza eta saltsa minarekin egiten da. Dena nahastuta frijitzen da, aurrez berotutako arto-olioz edo batzuetan txerri-mantekaz. Gari-tortillaz lagunduta jan ohi da.

Mexikoko iparraldeko estatuetan (Nuevo León, Tamaulipas eta Coahuila) sukaldaritza tradizionaleko plater nagusitzat hartzen da. Platerak hainbat aldaera ditu inguruko beste estatutan: Sonora, Sinaloa, Chihuahua, Kalifornia Beherea, Hego Kalifornia Beherea eta Durango.

## Errezeta 
Osagaiak hauek dira: 2 arrautza, haragi xehetua 30-40 gr, tomate erdia, tipula laurdena eta pipermin (*chile*) berde bat. Zartaginean olio apur bat jarri ondoren, berotzen utzi eta tipula frijitzen da gorritu arte; orduan tomate pikatua eta haragia eran dira. Osagai horiek ondo nahastu direnean arrautzak gehitzen dira. Azkenean, arrautzak eginda daudenean, pipermin berde pikatua gehitzen da. Haragiak berez gatza duenez ez da gatz gehiago behar.

## Kanpo estekak
Babes publikoko etxebizitza

[thumb|[Barra Kodearen eraikina, babes ofizialeko etxebizitzetarako eraikia Donostian.]]

**Babes publikoko etxebizitza** (**BPE**) edo **babes ofizialeko etxebizitza** (**BOE**; ) Hego Euskal Herriko administrazioek araututako etxebizitza mota bat da, tamaina, ezaugarriak eta prezioa erregulatuta dituena. Helburua da merkatuko etxebizitza ohikoan garestiegietara sarbiderik ez duten herritarrei etxea edukitzeko aukera erraztea, ongizate estatuaren zerbitzu gisa.

## Ezaugarriak 
Honako ezaugarriak izan ohi dituzte:

* Etxebizitza jaso eta abantaila fiskal edota ekonomikoak lortu ahal izateko aurrezarritako baldintza batzuen araberakoa da.
* Ohiko eta behin betiko bizitza izatera bideratuta dago.
* Gehienezko azalera mugatua dago.
* Salerosketarako muga jakin batzuk dituzte jabeek, behin eskuratutakoan. Etxeak BOE izaten jarraitzen duen bitartean, administrazioak du etxearen salmenta prezioa erabakitzeko eskumena, eta erosteko lehentasuna ere badu.

Mota desberdineko etxebizitzak daude: dministrazioak kudeatzen daituenpromozio publikokoak, eta romozio pribatukoak ere bai. Alokairu arauturako sortzen diren etxebizitzak ere badaude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Satuiko mendilerroa

**Satuiko mendilerroa** Gipuzkoan kokatzen den mendilerro bat da. Bere punturik altuena Gorostiaga mendia da, 951 metrorekin.

Mendilerroan dagoen Satui mendiak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendiak 
# Gorostiaga, Satui edo Zatui, 951 m 
# Oregi, 924 m 
# Jentiletxe, 913 m 
# Arrola, 904 m 
# Arranoaitz, 899 m 
# Eskortazarreta, 890 m 
# Landarraitz, 829 m 
# Korosomuño, 795 m 
# Azaldegieta, 789 m 
# Irupagoeta, 777 m 
# Krabeliñaitz, 686 m 
# Turkarria, 745 m 
# Maizelaieta, 717 m 
# Arrandieta, 708 m 
# Gainzabal, 692 m 
# Ipiñuegi, 685 m 
# Lizarmendi, 685 m 
# Albatxuri, 676 m 
# Otsamuño, 637 m 
# Illuntziaga, 628 m 
# Akelarre, 581 m 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako mendiak
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
Arrameleko zubia

**Arrameleko zubia** Gipuzkoako Tolosa udalerrian dagoen zubia da. Oria ibaia zeharkatzen du, izen ematen dion Arramele auzoa eta Tolosako Alde Zaharra elkar lotuz.

Usadioz, zubi hau Tolosa Udalerrirako kostaldetik datorren berezko sarbidea izan da.

## Antzinako zubia 
[thumb|ezkerrera|250px|Arrameleko zubia [1940an.]]
Aurrez Erdi Aroan jada egurrezko zubi bat bazen, ziurrenik Tolosako Alde Zaharran lehen biztanleak bildu ziren garaikoa, baina XII. mendean beste leku askotan bezala harriz berreraiki zen. Antzinako harrizko zubi honek XVIII. mendea arte iraun zuen. Naparzubiaren antzekoa litzateke, 4 arkuduna, eta 4,5 metroko zabaleraz.

## Gaur egungoa 
1781-1785 artean gaur egungoa eraiki zen, antzinakoa zegoen lekutik 50 metro ibaian behera, alegia, egun dagoen lekuan.

Eraikuntza oso polemikoa izan zen, Udalak zubi berria eraikitzea eskatu arren Gipuzkoako Foru Aldundiak ez baitzuen horren beharrik ikusten eta antzinakoa manten zedin nahi baitzuen.

Halere, azkenean Gipuzkoako Aginteak baimena eman eta zubi berria eraikitzeari ekin zitzaion. Antonio eta Julian Uzkudun anaiek eraiki zuten, eta Francis o Perez de Hoyo burgostar arkitektoak proiektatu. 128.883 errealeko kostua izan zuen. Hasiera batean 4 arkuduna izan behar zuen, baina Udalak Naparzubia berria 5 arkuduna proiektatu zuela jakin zenean, zubi honi ere beste arku bat gehitu zitzaion. Garai honetan ziurrenik antzinako zubia erakutsi zen.

XX. mendearen erdialdera hormigoiez egitura zabaldu eta harrizko petrilak kendu zitzaizkion.

## Ikus gainera 
* Tolosako zubiak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Norvegiarren zubia (Tolosa)

**Norvegiarren zubia** edota **Mustad zubia**, Gipuzkoako Tolosa udalerrian dagoen oinzubi bat da, Oria ibaia zeharkatzen du.

Izena, 1906an antzinako zubia norvegiarrek eraiki zutelako darama. Norvegiar kolonia hau Tolosan XX. mendearen hasieran bizitzen jarri eta metalurgia lantegi bat sortu zuten, gainera Euskal Herrian iraupen-eskiaren kirola ere lehenbizikoz sartu zuten.

1983ko uholdeek asko kaltetu zutenez erakutsia izan zen.

2009an hormigoi armatuzko egitura duen oinzubia eraiki zen. Asmatu enpresako Jon Izagirre, Pablo Lobera eta Pedro Idorretak diseinatu zuten, eta 476.094 eurotako aurrekostua izan zuen.

## Ikus, gainera 
* Tolosako zubiak

## Kanpo estekak
Ate Gorena

[thumb | Ate Gorena, [Otomandar Inperioaren garaian.]]
[thumb | Ate Gorena, [2006an.]]
**Ate Gorena** () Otomandar Inperioko bisir gorenaren Topkapı jauregiko geletarako sarrera zen atea da, testuinguru diplomatikoetan Otomandar Inperioko Gobernua edo Inperioa bera aipatzeko erabilia.

## Historia 
Izena Inperioaren garaian hiriburu izandako Istanbulen (garai hartako Konstantinoplan) kokatutako Topkapı jauregiko atetik dator. Bertan egiten zien harrera sultanak atzerriko diplomatiko eta enbaxadoreei, gobernuaren egoitzara sartu baino lehen. Era berean, bisir gorenak zuzendutako sultanaren gorte publikoari ere Ate Gorena zeritzon. Era metaforikoan, Inperioko gobernuari eta erakundeei erreferentzia egiteko erabili zen izena, testuinguru diplomatiko eta akademikoetan batez ere. Jatorrizko atea gaur egun ikus daitekeen Rokoko estiloko beste batekin ordezkatu zen.

Izena 1922ra arte erabili zen. Urte hartan, Mustafa Kemal Atatürk lehendakariak Inperioa desegin eta errepublika aldarrikatu zuen.

## Jatorria eta zabalkundea 
Ateak bilera eta iragarpen ofizialetarako erabiltzeko ohitura Ekialdeko ohitura zaharra zen. Frantsesez erabilitako *Sublime Porte* esapidearen bitartez zabaldu zen izena Europako gainerako kulturen artean, XX. mendera arte frantsesa izan baitzen nazioarteko harremanetarako hizkuntza nagusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Umorista grafiko

[thumb|[Juan Carlos Eguillor (1947-2011), Euskal Herriko umore grafikoaren berritzailea.]]
**Umorista grafikoa** publizio desberdinetan (aldizkariak, egunkariak) biñetak, komiki bandak, marrazki umoristikoak, karikaturak argitaratzen dituen artista da. Gaur egun asko ere komikilariak dira baina ez beti. Umore mota hau askotan politikoa izaten da baina ez beti. Ohikoa da baita ere gaurkotasunaren adierazpen ironikoa izatea.

## Umorista grafiko ospetsuak 
* Charles M. Schulz, Charlie Brown eta bere lagunen sortzailea.
* Quino, argentinarra, Mafaldaren komiki banda ospetsua sortu zuen.
* Forges, umorista espainiarra.
* Antonio Mingote, umorista espainiarra.
* Miguel Gila, umorista grafiko espainiarra; batez ere Espainiako Gerra Zibila tratatu zuen.
[thumb|[Carlos Latuff brasildarraren marrazki umoristikoa.]]

## Euskal Herriko umorista grafikoak 
* Chumy Chúmez
Azken urtetan, Franco hil ondorengo prentsa-askatasunarekin, Euskal Herrian umorista grafiko asko sortu da. Hemen batzuk.
* Juan Carlos Egillor
* Antton Olariaga
* Javier Etayo Tasio
* Gorka Gorospe
* Patxi Huarte Zaldieroa

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Komiki

## Kanpo estekak
Gorka Gorospe

**Gorka Gorospe Rambouts** (Donostia, 1968) ornitologoa, marrazkilaria, gidaria, argazkilaria. Euskal Herriko ornitologo ezagunetariko bat da. Nafarroan bizi da.

## Biografia 
Oso gazte txoriekiko interesa erakutsi zuen. Gipuzkoako beste ornitologoekin batera Motacilla Ornitologi Taldea sortu zuen. 1992an Itsas Enara Ornitologi Elkartea sortu zuten Motacillakoek. Hamabost urtez talde berriaren burua izan zen, 2007arte. Garai berean Gipuzkoako Urtekari Ornitologikoaren editore izan zen. Halaber, Euskal Herriko prentsan, eduki ekologista zuten komiki-bandak argitaratu zituen. 90 hamarkadan ere, bestetik, Grupo Ibérico de Aves Marinas (GIAM) elkartearen Euskadiko atalaren koordinatzailea izan zen. 1996an Nafarroako [Orgi Hariztiko Aisiako Natur Eremuan ([Ultzama haranean) hasi zen lan egiten, inguru heziketa eta interpretazio material sortzaile bezala. 2000. urtean Edurne Gerendiainekin batera, Garrapo SL enterpresa sortu zuen. Halaber, Nafarroako Garrantzi Komunitarioko zenbait Lekuetan lanean aritu zen. 2001 urtean SEO/BirdLifeko Arrarotasunen Komitean integratu zen. 2006. urtean Birding Nafarroa programan lan egiten hasi zen.

## Obra 
Erakunde askorekin lan egin du, marrazkilari gisa: Bizkaiko Foru Aldundia, Aranzadi Zientzia Elkatea, Orgi Hariztiaren Aisiarako Natur Eremua, Eskirotzeko Kontzeju, Plaiaundiko Parke Ekologikoa edo Birding Navarra programarako... Baita ere talde ekologistekin. Prentsan ere komiki-banda ugari argitaratu du.
* "Varanger, el pajareo ártico más accesible". *Quercus aldizkaria*, 376.zk., 2017ko ekainean.
* "Turismo ornitologikoak. Hegazti populazioetan duen inpaktua". *Elhuyar*, 09/2015.
* *Parke eta lorategietako hegaztiak*. Gorka Gorospe, marrazkiak. Juan Arizaga eta Beñat Díezekin batera. Aranzadi Natur gida-txikiak 1, 2014.
* *Txingudiko ekosistemak*, koadernoa.
* *Txingudi-Bidasoa: Biodibertsitate altxorra*, koadernoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Webgune ofiziala.
* Youtubeko kanala.
* Elkarrizketa *Berria*n, 2014/09/23.
Tokioko bonbardaketa

Ameriketako Estatu Batuetako Armadak airetik bonba su-eragile bidez egindako erasoak izan ziren. 1942an eta batez ere, 1944 eta 1945 urteetan egin zituen AEBk erasoak. Erasoen ondorioz, 100.000 pertsona hil ziren eta 1.000.000 desplazatu eragin zituen.

## Gertakariak 
1945eko martxoaren 9aren eta 10aren arteko goizaldean, AEBetako 334 B-29 hegazkinek 1.665 tona bonba su-eragile bota zituzten. Fosforo zuriz eta napalmez osatutako bonba horiek erasotzaileek aurreikusitako triskantza eragin zuten; lurrikarei aurre egiteko, Japoniako eraikuntza material tradizional nagusiak egurra eta papera baitira. 41 kilometro koadro erraustu zituzten.

## Ondorioak 
260.000 etxe baino gehiago birrindu eta gutxienez, 105.400 pertsona hil (Hiroshiman eta Nagasakin, hurrenez hurren, 80.000 eta 74.000 pertsona hil zituzten bonbek erasoaren unean, gerora erradiazioak askoz biktima gehiago eragin arren). Eta aditu gehienen ustez, benetako biktima kopurua askoz handiagoa izan zen, bi aldeei interesatzen baitzitzaien zenbakiak txikitzea: estatubatuarrek eragindako sarraskia minimizatu nahi zuten eta japoniarrek ez zuten beren ahuldadea onartu nahi.

## Erantzuleak 
Robert S. McNamara zen orduan AEBetako defentsa ministroa eta, beraz, Tokioko bonbardaketaren erantzule intelektuala. Hil baino lehen, barkamena eskatu zuen erasoarengatik, baina oraindik ere egindakoa justifikatzen ahalegindu zen, “” esaldi ezagunarekin; ongia egiteko batzuetan gaizki jokatu behar dela, alegia. Curtis LeMay jeneralak, erasoaren erantzule materialak, askoz garbiago hitz egin zuen: “*Galdu izan bagenu, ni gerrako kriminala nintzateke*”.

Hortaz, Tokioko sarraskiak bertan behera uzten du hilabete batzuk geroago Trumanek erabilitako justifikazioa, are gehiago kontuan hartuta Nagasakiko erasoaren bezperan eta biharamunean, abuztuaren 8an eta 10ean berriro ere Tokio bonbardatu zutela.

## Erasoen helburua 
Mark Seldenek dioenez, Japoniaren errendizioaren bidea jorratzen ari zen bonba atomikoa baino lehen ere eta, horretarako, Sobietar Batasunaren bitartekaritza bilatzen zuen. AEBek, ordea, ez zuten sobietarrek Ozeano Barean eskua sartzerik nahi eta nagusiki horrek bultzatu omen zituen arma atomikoak erabiltzera eta bide hori ixtera.

Gainera Seldenek aurrekaritzat ditu Japoniaren aurkako eraso atomiko eta ez-atomikoak: 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tolosako zubiak

Gaur egun Gipuzkoako **Tolosa** udalerriaren lursailetan 37 zubi daude, 5 multzotan banatuak zeharkatzen dituzten ibai eta erreken arabera: Oria ibaia, Elduaien erreka, Araxes ibaia, Albiztur erreka eta Bedaio erreka.

### Oria ibaia 
* Guadalupeko zubia
* Arrameleko zubia
* Armeria zubia
* Naparzubia
* Zubiberria
* Berazubiko zubia
* Norvegiarren zubia edo Mustad zubia
* Iurramendiko zubia edo SAMeko zubia
* Olarraingo zubia
* Arzabaltzako zubia
* Arzabaltza paper-fabrikako zubia
* Alegiako zubia
* Ikaztegietako zubia

### Elduaien ibaia 
* Igerondoko zubia
* Zumardiaundiko bigarren zubia
* Zumardiaundiko lehen zubia

### Araxes ibaia 
* Kiroldegiko lehen zubia
* Kiroldegiko bigarren zubia
* Irunzubi
* Usabalgo zubia
* Amarozko zubia
* Txaramako zubia
* Txaramako oinzubia

### Albiztur erreka 
* Burdionbidearen zubia
* Balerdiko zubia
* Motxogoxonetako oinzubia
* Otzaraingo errotako zubia
* Otzaraingoikoako lehen zubia
* Otzaraingoikoako bigarren zubia
* Albiztur errekako 7. zubia

### Bedaio erreka 
* Txarako zubia
* Lamitegiko zubia
* Urkola parteko zubia
* Zugastibarrenako zubia
* Olegiko zubia
* Basoko zubia
* Gurbillatxikiko zubia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Salado ibaia (Paraguai)

**Salado ibaia** () Paraguaiko ibai bat da. Bere urek Ypacaraí aintzira betetzen dute, Paraguai ibaira isuri aurretik.

## Kanpo estekak
Zubiberria (Tolosa)

**Zubiberria**, Gipuzkoako Tolosa udalerrian dagoen zubi bat da. Hasiera batean **Foruen zubia** deitzen zen, ziurrenik gaur egungo izena jatorriz Erdi Arokoak eta askoz ere antzinagokoak diren Arrameleko zubia eta Naparzubiaren ondoren udalerrian egin zen hurrengo zubi garrantzitsua izan zelako datorkio.

XX. mendearen lehen herenean eraikitzen hasi eta 1926an amaitu zen. Garaiko 252.000 pezetako kostua izan zuen eta usadiozko arkurik gabe eraiki zen lehenbiziko tolosar zubia izan zen. Harri eta hormigoiez egina dago.

## Ikus gainera 
* Tolosako zubiak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yacyretáko presa

**Yacyretáko presa** () edo **Yacyretá-Apipé zentral hidroelektrikoa** () Paraná ibaiaren ibilguan dagoen, Paraguai eta Argentina herrialdeetan, zentral hidroelektrikoa da.
 
Yacyretáko presa Paraguaiko presarik garrantzitsuenetako bat da, Itaipu eta Aracayko presekin batera.

## Kanpo estekak
Birdman of Alcatraz

**Birdman of Alcatraz** (euskara z * Alcatrazko Txorigizona*) 1962ko John Frankenheimer estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako drama film bat da. Burt Lancaster, Karl Malden, Thelma Ritter, Neville Brand eta Edmond O'Brien aktoreek antzeztu zuten.

Robert Stroud, ezizenez "Alcatrazko Txorigizona", presoaren bizitzan oinarrituriko fikziozko istorioa da.

Lau Oscar Sarietarako hiru izendapen jaso zituen: Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria (Burt Lancaster), Taldeko gizonezko aktore onenaren Oscar Saria (Telly Savalas), Taldeko emakumezko aktore onenaren Oscar Saria (Thelma Ritter) eta Argazkigintza onenaren Oscar Saria (Burnett Guffey).

## Argumentua 
Robert Stroud (Burt Lancaster) hamabi urtez isolamendu ziega batean egotera zigortua izan den preso gatazkatsu bat da. Egun batez, bere ziega ko lehioan topatutako zauritutako txori bat zaintzea erabakiko du, eta orduan, bere benetako zaletasuna hegaztien ikerketa dela jabetuko da.

## Aktoreak 
* Burt Lancaster: Robert Stroud
* Karl Malden: Harvey Shoemaker
* Thelma Ritter: Elizabeth McCartney Stroud
* Neville Brand: Bull Ransom
* Betty Field: Stella Johnson
* Telly Savalas: Feto Gomez
* Edmond O'Brien: Thomas E. Gaddis
* Hugh Marlowe: Albert Comstock
* Whit Bissell: Ellis doktorea
* Crahan Denton: Kramer
* James Westerfield: Jess Younger

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Streptococcus thermophilus

***Streptococcus thermophilus*** bakterio Gram positiboa da, estreptokokoen viridans taldean sailkatzen dena. Ez da patogenoa.

Katalasa eta oxidasa probak negatiboak dira bakterio honentzat, Streptococcus guztiekin bezala. Ez da mugikorra eta ez ditu endosporak sortzen. Termofiloa da, bere izenak iradokitzen duen bezala (bere tenperatura onena hazteko 43&nbsp;°Ckoa izanik).

Bakterio hau ohikoa da hartzitutako esnekietan, eta jogurtaren ekoizpenean asko erabiltzen da, *Lactobacillus bulgaricus*-ekin batera. Jogurtaz gain, hainbat gazta motatan ere badago (gazta horien heltze prozesuan parte hartzen baitu).

Probiotiko naturala da, eta probiotiko guztien antzera osasun-onurak dakartza.

Beste estreptokoko askok bezala esnearen laktosa hartzitzen du azido laktikoa sortuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tahuantinsuyo bide sarea

**Tahuantinsuyo bide sarea** (kitxuaz *Qhapaq Ñan* edota *Inka naani*) Inka Inperioan eta distantzia handietan barna hedatzen zen bide sarea zen, kostaldeko eta mendiko hiri garrantzitsuak elkarlotuz. Bi ardatz luzeen inguruan egituratu zen: mendilerroaren eremua eta kostaldeko lautadaren eremua. Belaunaldiz-belaunaldi inkek zabalduz joan ziren komunikazio sistema da, Inka estatuak babestua. Kitxuaz *Qhapaq Ñan* izendapenak *Erregearen/Boteretsuaren Bidea* esan nahi du eta *Inka naani* berriz *Inkaren bidea*.

Bide sare guztiak 32.000 kilometro gainditzen ditu, eta bide nagusiak 5.200 kilometro inguru ditu. Bide guzti hauek Cusco hirian elkartzen ziren, Tahuantinsuyo edo Inka inperioaren hiriburua.

Irudi:Incatrail_in_Peru.jpg|Galtzada.
Irudi:IncaTrail.JPG|Eskailerak.
Irudi:Puente_de_Pucayacu_entre_Llama_y_Yauya.jpg|Zubia.

## Kanpo estekak
Telebista-aktore

[thumb|[Anjel Alkain telebista-aktorea.]]
**Telebista-aktorea** telebistako saioetan eta bestelako telebistari loturiko jardueretan lan egiten duen aktorea da. Telebista-aktoreek, mota guztietako aktoreek bezala, pertsonaiak antzezten dituzte, besteak beste, aipatutakoen jarrera eta itxura kopiatuz.

Telebista-aktore ezagunen artean ditugu, Eric Christian Olsen, Mark Harmon, Abelin Linazisoro, Robert Urich eta James Purefoy.

## Ikus, gainera 
* Aktore
* Telebista
* Bikoizketa-aktore

## Kanpo estekak
Glass (2019ko filma)

**Glass** () 2019ko M. Night Shyamalan indiar-estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako superheroi beldurrezko film bat da. Bruce Willis, Samuel L. Jackson, Spencer Treat Clark, Charlayne Woodard, James McAvoy eta Anya Taylor-Joy aktoreek antzeztu zuten.

Shyamalan berak aurrez zuzendutako *Unbreakable* (2000) eta *Split* (2017) filmeen jarraipena da, eta hirurek *Eastrail 177 Trilogy* deituriko trilogia osatzen dute.

## Sinopsia 
David Dunnek (Bruce Willis) zenbait topaketen bidez Kevin Wendell Crumb's (James McAvoy) *Piztia* deritzon supergizakiaren bila dabil. Bitartean, itzalpetik, Elijah Price (Samuel L. Jackson) bien sekretuak ezagutzen dituela dirudien pertsonaia garrantzitsu gisa agertuko da.

## Aktoreak 
* James McAvoy: Wendell Crumb / Horda
* Bruce Willis: David Dunn / Psionikoa
* Samuel L. Jackson: Elijah Price / Beira jauna
* Sarah Paulson: Ellie Staple doktorea
* Anya Taylor-Joy: Casey Cooke
* Spencer Treat Clark: Joseph Dunn
* Charlayne Woodard: Price andrea
* Adam David Thompson

## Kanpo estekak
Ypané ibaia

**Ypané ibaia** Paraguaiko ibai bat da, Amambayko mendikatean sortu eta Paraguai ibaian urak isurtzen dituena.

Ypané-Mi, Guazú eta Cagata ibaiak ditu ibaiadar nagusiak.

## Kanpo estekak
Orbitaren berezko elementuak

[thumb|299x299px|[Eguzkiaren inguruan biraka dabilen gorputz baten elementu orbitalak.]]
Argizagi baten **orbitaren berezko elementuak**, gorputz honek Eguzkiaren edo bestelako objektu baten inguruan gauzatzen duen orbita definitzea ahalbidetzen duten sei kantitateen multzoa da. Aipatutako sei kantitateak hurrenak dira:

* Goranzko nodoaren luzera (\Omega\,\!)
* Orbitaren makurdura (i\,\!)
* Perihelioaren argumentua (\omega\,\!). Eguzkia ez bada (Periastroaren argumentua)
* Orbitaren ardatzerdi handia (a\,\!)
* Orbitaren eszentrikotasuna (e\,\!)
* Garaiaren batezbesteko anomalia (M_o\,\!)

Batzuetan, garaiaren batezbesteko anomaliaren ordez denbora jakin baten batezbesteko anomalia erabiltzen da (M\,\!), eta beste batzuetan, batezbesteko luzera, egiazko anomalia eta (oso gutxitan) anomalia eszentrikoa.

## Ikus, gainera 
* Efemeride
* Orbita
* Argizagi
* Astronomia
* Zeruko mekanika

## Kanpo estekak 
* Elementu orbitalak bi lerrotan. (*Ingelesez*)
* Satelite meteorologikoen elementu orbitalak bi lerrotan.
Tebicuary ibaia

**Tebicuary ibaia** (, ) Paraguai hegoaldeko ibai bat da, San Rafaelgo mendikatean sortu eta Paraguai ibaian urak isurtzen dituena.

Tebicuary-Mi eta Mbuyapey ibaiak ditu ibaiadar nagusiak.

## Kanpo estekak
The Favourite

***The Favourite*** 2018ko Yorgos Lanthimos greziar zinema zuzendariak zuzendutako komedia dramatiko filma da. Ana Britainia Handikoaren gortean, erreginaren faborito bilakatzeko bi lehengusina artean izan zen azpijoko politikoan oinarritzen da. Olivia Colman, Emma Stone, Rachel Weisz, Nicholas Hoult, Joe Alwyn, James Smith eta Mark Gatiss aktoreek antzeztu zuten.

Veneziako Mostran estreinatu zen 2018ko abuztuaren 30ean, eta Epaimahaiaren Sari Nagusia eta Emakumezko Aktore Onenaren Volpi Kopa (Colman) eskuratu zituen. Oscarretan, hamar izendapen lortu zituen, eta hauetatik sari bat eskuratu zuen: Emakumezko aktore onenaren Oscar Saria (Colman).

## Argumentua 
Ana erreginaren eta Sarah Churchillen arteko harreman estua mehatxupean jartzen du Sarahren lehengusina den Abigail Mashamen etorrerak. Lehia samin bat hasten da bien artean erreginaren faborito bilakatzeko.

## Aktoreak 
* Olivia Colman: Ana Britainia Handikoa
* Emma Stone: Abigail Marsham, Marshamgo baroisa
* Rachel Weisz: Sarah Churchill, Marlborougheko dukesa
* Nicholas Hoult: Robert Harley, Oxfordeko I. kondea eta Mortimerko kondea
* Joe Alwyn: Samuel Masham, Marshamgo I. baroia
* Mark Gatiss: John Churchill, Marlborougheko I. dukea
* James Smith: Godolphin
* Jenny Rainsford: Mae

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Altzonazko zubia

**Altzonazko zubia** Gipuzkoako Usurbil herriko Txoko Alde auzoa eta Aginaga (Usurbil) elkarlotuz Oria ibaia zeharkatzen duen zubi bat da.

## Historia 
Lehen estuagoa eta laburragoa zen. 1953ko uholdeek hondatu ondoren gaur egungoa eraiki zuten. Errioaren gaineko zatian lau harri-habe ditu eta Aginaga aldeko erriberaren gainean beste hiru. Erribera gaineko luzapen hau uholdeetan urari traba gutxiago egiteko asmoz eraiki zen zubia berritu zutenean.
[erdian|thumb|400x400px|[Angulero bat bere bahe eta farolarekin Altzonazko zubi zaharrean, 1920an.]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Georges Joseph Dufour

**Georges Joseph Dufour** (Saint-Seine-l'Abbaye,  - Bordele, ) frantziar jenerala izan zen. Iraultzan eta Napoleondar Gerretan aritu zen. Azken gerrate horren garaian, Frantziako Inperioaren mende zegoen Nafarroako Gobernuko burua izan zen baina laster Honoré Charles Reillek ordezkatua izan zen.

1792an Verdunen eta hurrengo urtean Neerwindenen borrokatu zuen eta 1809ra arte borrokatu zuen. Ehun Egunetan berriro itzuli zen armadara baina Napoleonen porrotaren ondoren atxilotu zuten.

## Erreferentziak
Lubeazun

**Lubeazuna** (*Centaurea calcitrapa*) Asteraceae familiako landare-espeziea da, jatorriz Europa, Asia eta Ipar Afrikakoa. Bide bazter eta lur landugabeetan hazten da.

Landare belarkara urterokoa da, 20-80 cm luzekoa. Brakteen luzakinek zenbait arantza dituzte, esku irekiaren edo lumaren antzera jarrita. Muturreko arantza oso sendoa da, nakar kolorekoa, 10-20 mm luze, eta alboetakoak 3-5 mm luze dira. Hostoak ez dira dekurrenteak eta purpura-koloreko loreak ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean-Baptiste Bessières

**Jean-Baptiste Bessières** (Prayssac,  - Weißenfels, ), **Istriako dukea**, frantziar jenerala izan zen. Konbentzio Gerran, Iraultzan eta Napoleondar Gerretan aritu zen. Afrikan nabarmendu zen eta Brumaireko estatu-kolpean parte hartu zuen.

1804an Inperioko mariskal izendatua, Iberiar Penintsulako Gerrara bidali zuten eta Josef Bonaparteren sarrera erraztu zuen. Lützengo gudua hasi baino lehen hil zuten.

## Erreferentziak