open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jose Maria Aldalur Arocena

**José María Aldalur Arocena** ETA erakunde armatuko militantea izan zen 1970eko hamarkadan, Bizkaian jarduten zuen komando batekin lotuta. Bere izena Ángel Berazadi Urbe Gipuzkoako industrialaren bahiketa eta hilketarekin lotuta agertzen da, 1976an.

## ETAn egindako jarduera 
1970eko hamarkadan, Aldalur Arocena Bizkaiko probintzian jarduten zuen ETAko komando bateko kidea izan zen.

## Ángel Berazadiren bahiketa eta hilketa 
1976ko martxoaren 18an, ETAk Ángel Berazadi Urbe bahitu zuen Zarautzen. Hogei eguneko gatibualdiaren ondoren, haren gorpua 1976ko apirilaren 8an aurkitu zuten Elgoibar–Azkoitia errepideko bazter batean. Garondoan tiro bat zuen eta begiak soldatzaile-betaurreko batzuekin estalita zituen.

Hilketa horrek oihartzun handia izan zuen Euskal Herrian eta Espainia osoan, eta ETAk enpresarien aurka erabilitako indarkeria-estrategiaren adibide esanguratsutzat jotzen da.

## Atxiloketa 
Krimenaren ondorengo egunetan, poliziak José María Aldalur Arocena atxilotu zuen José Agustín Echaga Aguirre eta José Ignacio Egaña Aristi-rekin batera, Larrabasterrako (Bizkaia) pisu seguru batean. Etxebizitzaren miaketan armak, munizioa eta biktimak zeramatzanen antzeko soldatzaile-betaurreko batzuk aurkitu zituzten. Atxilotuek bahiketan eta hilketan parte hartu zutela aitortu zuten.

## Eragina 
Gertaerak eragin sozial eta politiko handia izan zuen. Ángel Berazadiren familiak Euskal Herria utzi zuen hilketaren ondoren, eta kasua ETAk enpresarien aurka bahiketak eta estortsioa erabiltzeko zuen estrategiaren sinbolo bihurtu zen.
Adelina Clara Hess de Souza

**Adelina Clara Hess de Souza** (Luiz Alves, 1926ko martxoaren 20a – Blumenau, 2008ko urriaren 31) brasildar enpresaburu eta idazlea izan zen, Dudalina moda-enpresa sortu zuena.

## Bizitza 
1926ko martxoaren 20an jaio zen Luiz Alvesen, orduko Itajaí udalerriko auzo batean, Brasilgo Santa Catarina estatuan. Gasparko Belchior herriko udal eskola batean ikasi zuen, eta geroago Blumenauko Familia Santuaren salestar barnetegian.

1945ean, 19 urte zituela, Rodolfo Francisco de Souza Filho ezagutu zuen, eta 1947ko maiatzaren 24an harekin ezkondu zen. Ezkontza horretan 16 seme-alaba izan zituzten, eta elkarrekin, 1950eko hamarkadaren amaieran, Dudalina enpresa sortu zuten, Brasilgo alkandora-enpresa handiena bihurtu zena eta bost lantegi dituena Paraná eta Santa Catarina estatuetan.

2008ko urriaren 31n hil zen, 82 urte zituela.

## Lanak 
* *Retrato de família* (1996)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rafaela Chacón Nardi

**Rafaela Chacón Nardi** (Habana, 1926ko otsailaren 24a – *ibidem*, 2001eko martxoaren 11) kubatar poeta eta irakaslea izan zen. 1971n, UNESCOk eskatuta, Grupo de Expresión Creadora (Sormenezko Adierazpenaren Taldea) sortu zuen. Kubako itsu eta ikusmen urritasuna zuten nerabeentzako Irakurketa Sustapen Klubak zuzendu zituen, eta Alejo Carpentier domina jaso zuen.

## Bizitza 
Rafaela Chacón Nardi Kubako Habana hiriburuan jaio zen 1926ko otsailaren 24an. Irakasle moduan trebatu ondoren, Habanako Unibertsitateko Irakasleen Eskola Normalean eta Las Villas Unibertsitatean irakatsi zuen. 

1971n, diseinuarekiko eta desgaitasuna duten haurren hezkuntzarekiko zuen interesak bultzatuta, Grupo de Expresión Creadora (Sormenezko Adierazpenaren Taldea) sortu zuen. Gazteentzako tailerrak ere antolatu zituen José Martíren obra aztertzeko.

2001eko martxoaren 11n hil zen Habanan.

## Lan hautatuak 
* *Viaje al sueño* (1948 eta 1957)
* *Del silencio y las voces* (1978)
* *Coral del aire* (1982)
* *Una mujer desde su isla canta* (1994)
* *Vuelta de hoja* (1995)
* *Mínimo paraíso* (1997)
* *Del íntimo esplendor* (2000)
* *Ámbito de amar* (hil ostekoa, 2006)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sonja Åkesson

**Sonja Åkesson** (Buttle, Gotlandeko uhartea, 1926ko apirilaren 19a - Stockholm, 1977ko maiatzaren 5a) suediar idazlea eta poeta izan zen, feminismo berriaren esparruan bereziki ezaguna.  

## Biografia 
1951n Stockholmera joan zen bizitzera, eta han aurkitu zuen idazteko bokazioa. 1957an argitaratu zuen bere lehen poema liburua, *Situationer* (Egoerak), baina literaturaren panoraman izan zuen benetako etorrera ez zen 1963ra arte iritsiko, *Husfrid* lanarekin, *Domestic Peace* izenburupean ingelesez argitaratua. 

Lan honetan agertu zen lehen aldiz bere poemarik ospetsuena, "Äktenskapsfrågan" (Ezkontzaren auzia), non ezkontza esklabotzarekin konparatzen den. “Vara vit mans slav” (Gizon Zuriaren esklabo izatea) bezala ere ezaguna da poeman zehar behin baino gehiagotan errepikatzen den esaldia. Åkessonen lanak oso harrera ona izan zuen garai hartako mugimendu feministan, eta behin eta berriz aipatu izan da.

Bere estiloaren ezaugarri nagusiak eguneroko bizitzako desberdintasuna eta eguneroko gaiak dira. “Sinpletasun berria” izeneko poesia eskola berriko kide izan zen.
Bere "Autobiografia" poema Beat Lawrence Ferlinghetti belaunaldiko poetaren lerro bidezko erantzuna da, non Åkesson-ek bere bizitza deskribatzen duen genero, klase eta arte munduko gaiak zalantzan jarriz. *Jar bor i Sverige-n* (Suedian bizi naiz) hizkuntza konbentzioak hausten ditu, *Sagam om* Siv-en (La Saga de Siv) haikuak idazten ditu eta collagea erabiltzen du Pris-en (Prezioa). Bere teknika berritzaileak bere poesiaren zein prosaren bereizgarri bihurtu ziren.

Hiru ezkontza (azkena Jarl Hammarberg olerkariarekin) eta bost seme-alaba izan ondoren, hirurogeita hamarreko hamarkadan Halmstadera joan zen, arazo psikiatrikoak zituelako. 1977an hil zen, gibeleko minbiziak jota.

## Lanak 
### Poesia 
* *Situationer* (1957)
* *Glasveranda* (1959)
* *Husfrid* (1963)
* *Jar bor i Sverige* (1966)
* *Pris* (1968)
* *Sagan om Siv* (1974)

'Hästens öga (*1977*)

### Prosa 
* *Skvallerspegel* (1960)
* *Leva livet* (1961)
* *Efter balen* (1962)
* Hå! Vi är på väg (Hörspiel) (1968)
* *Kändis* (Hörspiel) (1969)
* *Mamman och pappan som gjorde arbetsbyte* (Kinderbuch) (1970)
* *Höst side story* (Musicaltext) (1970)
* *Sagan om Siv* (Fernsehfilm-Manuskript, SVT) (1974)
* I*n tid att avliva* (prosa) (1978)

### Gaztelaniaz argitaratutako lana 
* *Bor i Sverige* (Vivo en Suecia/Suedian bizi naiz, Vaso Roto argitaletxea, 2015)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Website der Sonja-Åkesson-Gesellschaft (suediera, ingelesa)
* Über Sonja Åkessons Bilder (suediarra)
Leonora Amar

**Leonora Amaresco** (Rio de Janeiro, Brasil, 1926ko martxoaren 1a – *ibidem*, 2014ko otsailaren 2a), **Leonora Amar** izenez ezaguna, brasildar aktorea izan zen. Mexikoko zinemaren urrezko garaian, El mago (1949) filmean parte hartu zuen, Mario Moreno "Cantinflas" komikoarekin batera.

## Ibilbidea 
1940ko hamarkadaren erdialdean Mexikora joan zen, emanaldian bere ibilbidea hasteko. Han, prentsak Brasilgo *Venusa* deitzen zion. Protagonista paperak interpretatu zituen film ugaritan, 27 urterekin zinemaren mundutik erretiratu aurretik. Bere azken agerpena 1953an gertatu zen *Captain Scarlett* film estatubatuarrean. 

Luis Aldás aktore argentinarrarekin ezkonduta egon zen.

## Filmografia hautatua 
* *El mago* (1949)
* *Zorina* (1949)
* *Captain Scarlett* (1953)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Niiro Tadamoto

(1526ko otsailaren 1a - 1611ko urtarrilaren 16a), japoniar samurai bat izan zen Muromachi aroaren amaieran eta Edo aroaren hasieran bizi izan zena. Shimazu Yoshihisa daimyōaren esanetara egon zen. *Oni Musashi* esaten zioten samurai abila zen Tadamoto.

## Biografia 
1572ko Kizakiko borrokan Shimazu klana gidatu zuen Shimazu Yoshihirorekin batera eta Itō klanaren aurka. Garaipen sonatua izan zen, izan ere shimazutarren 300 gerlarik 3.000 itōtar garaitu baitzituzten. 1574an Ushine gazteluan gotorturik zegoen etsaia garaitzeko bere burua preso hartu arazi zuen. 1581an Minamata gazteluaren setioan hartu zuen parte eta 1584an Okitanawateko borrokan ere bai. Ōguchi eskualdea ean zioten sari eta Ōguchi gazteluko komandantea izan zen. Guda galduta, Shimazu Yoshihisaren anaia gaztea zen Shimazu Yoshihiro errenditu egin zen Toyotomi Hideyoshiren aurrean, ez ordea Niiro Tadamoto.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Susana André

**Susana André** (Buenos Aires, Argentina, XX. mendea - *ibidem,* 2021ko maiatzaren 28) argentinar aktorea izan zen 1960 eta 1970 artean.

## Ibilbidea 
Argentinako hainbat komedia konpainiatako damatxo gaztea, André zineman zein antzerkian nabarmendu zen 1960ko hamarkadan, bigarren mailako rolekin, ia beti neska inozoaren rolekin. 

Pantaila handian Julio Saraceni zuzendariak kontratatu zuen bere hiru filmetan parte hartzeko. 1962an egin zuen debuta José Marrone eta Juanita Martínezekin batera *Cristóbal Colón Medikuntza Fakultatean* eta *El mago de las finanzas* filmetan, azken hau Abel Santa Cruzen liburuarekin. Hurrengo urtean Antonio Prieto eta Beatriz Taiborekin agertu zen *Cuando calienta el sol* filmean. 1964an *El gordo Villanuevako* azken agerraldian aritu zen, Jorge Porcel, Julia Sandoval eta Juan Carlos Altavistarekin pantaila partekatuz.

Zineman egin zuen ibilbide laburra, bere antzerki-ibilbidearekin paraleloa izan zen, izan ere 70eko hamarkadaren hasieran bere irudia desagertu egin baitzen ingurune artistikotik

## Filmografia 
* 1964: *El gordo Villanueva*
* 1963: *Cuando calienta el sol*.
* 1962: *El mago de las finanzas*................................hermana de Feliciano
* 1962: *Cristóbal Colón en la Facultad de Medicina*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nirupama Pandey

**Nirupama Pandey (Jamo Jalalpur, Siwan, India 1981ean)** hegaleko komandantea Indiako alpinista bat da. Everest mendia eskalatu zuen Bihar-eko lehen pertsona da, 2011ko maiatzaren 25ean, 10:15etan (IST). Nirupama IAFko lehen emakume taldeko kidea izan zen, Nivedita Choudhary hegaldiko tenientea eta Rajika Sharma hegaldiko tenientea barne hartzen zituena.

Bere beste igoeren artean Leh-ko Stok Kangri (6121m) eta Golap Kangri (6100m) mendiak, Garhwal-eko Kamet (7.757m) eta Abhigamin (7357m) mendiak eta Ladakh-ko Saser Kangri I (7672m) mendia, Trishul Mendia 7120m (Garhwal Region) eta Manhwal Mendia (6593m) daude.

## Haurtzaroa 
Nirupama Pandey Siwan barrutiko Jamo Jalalpur herrixkan jaio zen, Shri Rajendra Pandey eta Srimati Uma Pandey-ren alaba. Eskola Kendriya Vidyalayan egin zuen Pune-n, eta Merkataritzan eta Finantzetan eta Marketinean lizentziatu zen Ness Wadia College of Commerce, Pune-n. Unibertsitatean, Kadeteen Kidego Nazionaleko kide izan zen, eta sarritan joaten zen trekking egitera. 2007an hasi zuen bere alpinismo karrera, Uttarkashi-n kokatutako Nehru Mendizaletasun Institutuan prestakuntza zorrotza eginez. 2003an, Indiako Aire Armadan sartu zen, ofizial hegalari gisa.

## Familia 
2009ko abuztuan, Nirupama Pandey, Prakash Jha eskuadroiko buruzagiarekin ezkondu zen, eta Benipatti-koa da,  Madhubani-n, Bihar.

## Everesteko igoera 
Sqn Ldr Nirupama Pandey Everest mendiaren gailurrera iritsi zen 2011ko maiatzaren 25ean, 10:15etan (IST), IAFko lehen hiru emakume ofizialetako bat osatuz, historia sortzeko. Hamaika emakumezko ofizialez osatutako taldearekin batera, mediku ofizial bat eta zortzi gizonezko aire-gudari zeuden, mendizale kualifikatuak zirenak.
erdian|thumb|Aireko mariskal nagusia P.V. Naik Indiako eta IAFeko banderak dituzten izotz-aizkorak Nirupama Pandey eskuadroiko buruzagiari ematen, Kamet mendirako IAF espedizioaren buru,

## Sariak 
2011ko abuztuan, Bihar CM Sri Nitish Kumar-ek Nirupama Pandey eskuadroiko buruzagia zoriondu zuen Patna-n Everest mendian trikolorea zabaltzeagatik. Ati Vishisth Khel Samman saria eman zion Bihar-eko Gobernuak.

## Ikusi gainera 
* List of Indian women athletes [ Indiar emakume kirolarien zerrenda]
* Indian summiters of Mount Everest - Year wise [Everest mendiaren indiar igolariek - urtean arabera]
* List of Mount Everest summiters by number of times to the summit[Everest mendiko igolarien zerrenda, tontorrera egindako aldi kopuruaren arabera]
* List of Mount Everest records of India [Indiako Everest mendiko errekorren zerrenda]
* List of Mount Everest records [(Ingelesez) Everest mendiaren errekorren zerrenda]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* http://indianairforce.nic.in/
Eka Chavleishvili

**Ekaterina "Eka" Chavleishvili** (georgiera: ეკატერინე ჩავლეიშვილი; Batumi, Georgia, 1970eko urriaren 3a) georgiar zinema eta antzerkiko aktorea da. Bereziki ezaguna da 2023an protagonista izan zen "*Blackbird Blackbird Blackberry"*  filmagatik.  "Sarajevoko Bihotza" 2023 saria eman zioten emakumezko aktore onenari, Gijongo Nazioarteko Zinema Jaialdiko emakumezko aktore onenaren AISGE saria jaso zuen eta emakumezko aktore onenaren Europako Zinema Akademiaren sarirako izendatu zuten.

## Ibilbidea 
1994an Georgiako Estatuko Unibertsitateko Shota Rustaveli Antzerki eta Zinema Eskolan graduatu zen, interpretazioan espezializatuta. Haren maisua Andro Enukidze georgiar antzerkigilea izan zen. 1995etik Batumiko Antzerki Dramatikoan aktore da. Dozena bat antzerki-emanalditan baino gehiagotan parte hartu du, eta Adjarako Antzerki Elkartearen saria jaso du emakumezko aktore onenaren atalean, "*Nugzar & the Mephistopheles"* antzezlanean egindako lanagatik.

"*Chavleishvilik landa eremuko Georgiako emakume zahar ezkongabe bati buruz egiten duen interpretazio distiratsua, dibertigarria, samurra eta erradikala iruditu zitzaigun bere erronkan*". Belfasteko Zinemaldiko epaimahaiak emakumezko aktore onenaren saria eman zion. Gijongo nazioarteko zinemaldian, Sarajevoko Zinemaldian, ere saritu dute, eta Europako Zinema Akademiaren “2023ko Europako Emakumezko Aktore Onenaren” sarirako izendatu dute.

Ekak aurretik Elene Naverianirekin lan egin zuen "*Wet Sand*" (2021) filmean.

## Filmografia 
* *"Parade"* (2018) Zuzendaria Nino Zhvania
* "''Otar's Death*" (2021) Zuzendaria Ioseb Bliadze
* *"Wet Sand"* (2021) Zuzendaria Elene Naveriani
* *"A room of my own"* (2022) Zuzendaria: Ioseb Bliadze
* *"Blackbird blackbird blackberry"* (2023) Zuzendaria Elene Naveriani

## Sariak eta aintzatespenak 
* Adjara Antzerki Elkarteak emakumezko aktore onenaren saria eman zion "*Nugzar & the Mephistopheles*" filmean egindako lanagatik.

2023an *"Blackbird Blackbird Blackberry"'' filmagatik.

* Sarajevoko Zinemaldia
* Belfasteko zinema jaialdia
* Gijongo Zinemaldia Emakumezko aktore onenaren AISGE 2023 Saria    
* Europako Zinema Akademiaren Sarirako izendatua, “Europako Emakumezko Aktore Onena 2023

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Margarita Andrey

**Margarita Andrey** (Madril, 1926ko irailaren 19a) espainiar aktorea da, 1940tik 1950era hogei filmetan parte hartu zuena.

## Filmografia 
* *El sobrino de don Buffalo Bill* (1944)
* *Viento de siglos* (1945)
* *La mantilla de Beatriz* (1946)
* *La próxima vez que vivamos* (1946)
* *El verdugo* (1947)
* *Extraño amanecer* (1947)
* *La fiesta sigue* (1948)
* *Siempre vuelven de madrugada* (1949)
* *Despertó su corazón* (1949)
* *Tiempos felices* (1950)
* *Verónica* (1950)
* *El cerco del diablo* (1952)
* *Aeropuerto* (1953)
* *El Padre Pitillo* (1954)
* *La ciudad de los sueños* (1954)
* *La Hermana Alegría* (1955)
* *Historias de la radio* (1955)
* *La lupa* (1955)
* *Nunca es demasiado tarde* (1955)
* *Zalacaín el aventurero* (1955)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Apaza

**María Apaza Machaca** (Paucartambo, 1925eko abuztua) Peruko Cusco eskualdeko Paucartambo probintziako Quero nazioaren buruzagi espiritual kitxua da. Quero buruzagi espirituala denez, agintari espiritualik handienei ematen zaien altomisayoc maila du. Ipar Amerikara, Afrikara eta Europara joan da bere ezagutzak partekatzera.

## Biografia 
Kiko herri gunean jaio zen, Paucartambo barrutian, izen bereko probintzian, Cusco eskualdean. Aita Santos Apaza izan zuen eta ama Sebastiana Machaca, nekazariak eta Quero sendagileak.

1943an, 16 urte zituenean eta bere animaliak Paucartamboko gainetan bazkatzen ari zela, tximista bat jaso zuen buruan. Egun batzuk geroago, pampamisayoc (Quero sendagilea) batek koka hostoen irakurketa bat egin zuen eta Maria lider espirituala izateko hautatua izan zela baieztatzea lortu zuen. Tximista erori ondoren, Maria Apazak Karpay-ko hamabi zeremonia (iniziazio erritua) igaro zituen, pampamisayoc ezberdinek gidatuta. 20 urterekin lortu zuen altomisayoc gradua.

Bere ahizpa Isabelak eta bere seme Jorgek pampamisayoc kategoria dute. Bere neba Alexandrok altomisayoc maila du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yauco, Puerto Rico

Yauco Puerto Ricoko hego-mendebaldean dagoen udalerri bat da, kafearen laborantzarekin duen lotura historikoagatik eta uharteko nekazaritza garapenean izan duen paperagatik ezaguna. Herriak hirigune tradizionala du, arkitektura kolonialarekin, mendigunez eta landa-komunitatez inguratuta. Yaucok Puerto Ricoko historia kulturalean lagundu du literaturaren, musikaren eta tokiko tradizioen bidez. Gaur egun, eskualdeko gune gisa funtzionatzen du, bere sustrai historiko eta nekazaritza-sustraiekin lotura sendoa mantenduz.

## Erreferentziak
Narniko zubia

***Narniko zubia*** () Camille Corot margolariak 1826an egindako margolana da, frantziar margolariak egindakoen artean ezagunenetakoa. Louvre Museoan aurkitzen da, Étienne Moreau-Nélatonek 1906an emanda,

## Margolana 
Errealismoan kokatzen da margolana, "paisaia neoklasikoa" generoan. Narniko zubia ikusten da eta baina erdi erorita dagoen zubi erromatar bat ere, Antzinate klasikoari keinu bat eginez. 1826an margotu zuen eta 34 cm x 48 cm neurtzen du.

## Historia 
Camille Corotek Erroman 1825 eta 1828 artean egin zuen egonaldian margotu zuen. Egonaldi hartan oliozko hainbat zirriborro egin zituen Erroma inguruko antzinako monumentuak eta paisaiak irudikatuz. Narniko zubia izan zen egin zuen lehenengotako margolana. 

Naturan bertan margotzen zuen margolaria zen, lehenengotakoa, gerora inpresionistek egingo zuten antzera. Espontaneoki islatzen du argia, errealismoari dagokion argitasun apala erakustiz. Magolari ikutu askea eta prespektiba lantzen ditu Corotek.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Lucas Sarasketa

**Lucas Sarasketa Unamuno** (Durango, Bizkaia, 2006ko abenduaren 19a) Euskal Herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Ezker hegalean aritzen da, aurrelari lanetan edo ezker atzelari atzelari moduan. Athleticen harrobian jokatu ondoren, Eibarrek fitxatu zuen bere harrobian jokatzeko. Eibar Urko eta Eibar B taldeetan aritu da. 2025eko irailean lehen talde armaginaren deialdian sartu zen Bigarren mailako 4.jardunaldian, ordezkoen aulkian egonik.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29 eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Yaucoko Kafearen Jaialdi Nazionala

**Yaucoko Kafearen Jaialdi Nazionala** (gaztelaniaz: *Festival Nacional del Café de Yauco*) urtero egiten den ospakizuna da, Yauco (Puerto Rico), eskualdeko kafe-ondare sendoa omentzen duena. Kalitate handiko kafe-aleak hazteko aproposa den mendigune batean kokatuta, Yauco aspalditik da ezaguna kafe-ekoizpenagatik.

Kafe jaialdia normalean otsailaren amaieran edo martxoaren hasieran izaten da eta bertako kafe-ekoizleak, txigortzaileak, artisauak eta bisitariak biltzen ditu kafe dastaketa, baserri bisita, tailer, musika, janari eta artisautza merkatuen nahasketa bizia eskaintzeko. Bere lehen ekitaldia 1975ean ospatu zuen, Puerto Ricoko kafe jaialdirik zaharrena bihurtuz. 2025ean bete zuen 50. urteurrena.

Kafe aleak erakusteaz gain, jaialdia komunitatearentzako kultura eta ekonomia ardatz gisa balio du. Bisitariek bertako kafe barietateak dastatu, barista erakustaldiak eta prozesatzeko metodoak ikusi eta Puerto Ricoko musika eta dantza emanaldiez gozatu ahal izango dute.

## Erreferentziak
Carolina Arrisueño Málaga

**Carolina Arrisueño Málaga** (Arequipa, Peru, 1926ko irailaren 29a - ibidem,  2020ko uztailaren 30a) Peruko idazlea, poeta eta hezitzailea izan zen.

## Biografia 
Grimaldo Arrisueño Perez eta Mercedes Malaga Garlanden alaba. Abancay eta Cuscon egin zituen ikasketak, eta bertan Lehen Hezkuntzan espezializatu zen. Maistra alemaniarrak izan zituen eta Arequipako hainbat erakundetan irakatsi ondoren, Max Uhle ikastetxeko irakasle-sortzaileetako bat izan zen.

Neba zaharrenak sartu zuen artera. Manuel Morales Guzman pintore arequiparra bezalako maisuak izan zituen eta Arequipako San Agustin Unibertsitate Nazionalean arte klaseak jaso zituen.

César Calvo de Araujo margolari loretarrak erretratatu zuen 60ko hamarkadan Arequipan egindako bisitan. Poesia ere idatzi zuen, Carmela Núñez Ureta eta Andreína Rivera Dávila idazleekin tartekatuz.  

Hainbat kargu bete zituen Arequipa Emakume Idazleen Zentroko eta Arequipako Hezitzaile Zesanteen Eskualdeko Elkarteko (ARECA) presidente gisa.  

Ohitura- eta paisaia-gaiak dituzten liburuetan bildutako pintura-lanen egilea izan zen, "Raigamb" poema-bildumaren egilea (1998) eta "Policromía" artisau-liburuaren egilea. Augusto Vera Béjar-ek musikatu zuen bere poesia.    

2016ko abuztuan Arequipako Udalak hiriko Diploma eta Urrezko Domina eman zizkion Alfredo Zegarra Tejada alkatearen eskutik eta urrian TEDxCharacato Women 2016 konferentzietan parte hartu zuen. 

## Sariak 
* *Alemaniako Hezkuntza Ministerioaren domina.*
* *Emakumeen Nazioarteko Egunagatiko domina, UNSAren eskutik.*
* *Diploma eta urrezko domina Arequipan* (2016).

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Fuentes, Hélard (15 de agosto de 2016). Carola Arrisueño entre versos y pinceles. Arequipa: Diario El Pueblo. 
*  Fuentes, Hélard (2014). De artistas, dibujos y pinturas. Los apuntes publicados en el diario Noticias de Arequipa, 1927-1964. Arequipa: Centro de Impresiones de la Fac. de Ciencias Histórico Sociales, UNSA. 
*  Fuentes, Hélard (2019). Diccionario biográfico. Escritoras, maestras y artistas en Arequipa. Arequipa: Edición del autor. ISBN 978-612-00-4521-3. 
*  Zevallos, Omar (2013). Los acuarelistas arequipeños, 1840-1940 (Tomo I). Arequipa: Cuzzi Editores. ISBN 978-612-46164-8-8. 
## Kanpo estekak
Ruth Grossi

**Ruth Anna Grossi** (Gelsenkirchen-Buer, 1926ko abuztuaren 26a) alemaniar aktorea da.

## Bizitza 
Ruth Grossik baleta eta kantua ikasi zuen gaztetan, eta Erich Weiher irakasle zuela antzezpena ere ikasi zuen. Hasieran Gelsenkirchengo eta Flensburgeko antzokietan aritu zen lanean, eta geroago Hanburgon Kammerspiele, Thalia eta Deutsches Schauspielhaus antzokietan parte hartu zuen. 1950eko hamarkadan, telebistan antzezteko eskaintzak jaso zituen eta *John Walker schreibt an seine Mutter* (1954), *Die Husaren kommen* eta *Geschwader Fledermaus* (biak 1955ak) bezalako ekoizpenetan antzeztu zuen. 1958an Bianca pertsonaiarena egin zuen William Shakespeareren *Otelo* antzezlanaren telebistarako egokitzapen batean. Aurreko urtean, zineman egin zuen debuta *Die unentschuldigte Stunde* film luzearekin. Bigarren mailako paper nabarmenago bat lortu zuen Helmut Ashleyk zuzendutako *Mörderspiel* (1961) krimen filmean, zeinean alkoholiko baten emazte isila eta adeitsua antzeztu zuen. Horien ondoren, ez zuen zineman antzezteko eskaintza gehiagorik jaso 1970eko hamarkadaren amaierara arte, sexu leuneko *Zwei Däninnen in Lederhosen* eta *Zum Gasthof der spritzigen Mädchen*  film erotikoetan agertu zenean.

Ruth Grossi *Aktenzeichen XY … ungelöst* telebista saioko hainbat ataletan ere agertu zen.

## Kanpo estekak
Liz Renay

**Pearl Elizabeth Dobbins**, ezagunagoa **Liz Renay** izenez, (Chandler, Arizona, 1926ko apirilaren 14a - Las Vegas, Nevada, 2007ko urtarrilaren 22a) estatubatuar aktorea, stripperra, burlesque-dantzaria eta idazlea izan zen. John Watersen *Desperate Living* kultuzko filmean antzezteagatik ezaguna izan zen.

## Filmografia
**A Date With Death* (1959)
**The Nasty Rabbit* (1964)
**Day of the Nightmare* (1965)
**The Thrill Killers* (1965)
**The Hard Road* (1970)
*’’Adam-12’’ (11/08/1972) Dawn Patrol
**Blackenstein* (1973)
**Virgin Cowboy* (1975)
**Desperate Living* (1977)
**Lady Street Fighter* (1981)
**Dimension in Fear* (1998)
**The Corpse Grinders II*	(2000)
**Mark of the Astro-Zombies* (2004)

## Liburuak 
* *How to Attract Men* (1965)
* *My Face for the World to See* (1971)
* *Staying Young* (1982)
* *My First 2,000 Men* (1992)

## Kanpo estekak
Sinatzeko makina

thumb|1918. urteko sinatzeko makina bat.
**Sinatzeko makina** edo ***autopen*** makina gizakien sinadura oso modu errealistan egiten duen makina da, eskuz eginak ematen duten sinadura asko egiteko erabiltzen den makina.

Horrelako makinek itxuraz bolalumaz egindako sinadurak egiten dituzte. Boligrafo automatikoa giza sinadura erreplikatua sinatzeko erabiltzen den gailu mekanikoa da.

Pertsona nabarmenei eska dakieke beren sinadurak egunean askotan emateko, hala nola autografoen eskaerak jasotzen dituzten pertsona ospetsuei, edo beren gaitasun ofizialetan dokumentuak eta gutunak sinatzen dituzten politikariei. Ondorioz, figura publiko askok sinatzeko makinak erabiltzen dituzte beren sinadura enkarguz eta zuzeneko inplikaziorik gabe inprimatu ahal izateko.

XXI. mendeko ***autopen*** makina programatuak dira, gero beso mekaniko motorizatu batek erreproduzitutako sinadurarekin.
Unai Aiala

**Unai Aiala Cornejo** (Elgoibar, Gipuzkoa, 2004ko otsailaren 22a) Euskal Herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Atezain moduan aritzen da. Eibarren harrobian hezia, lehen talde armaginaren deialdian sartu zen 2020/21 denboraldian, taldea lehen mailanzebilela. 2022an bigarren talde armagina zen Vitoriara igo zen eta bere kontratua berritu zuen.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29 eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Setup (2011ko filma)

***Setup***, 2011ko Mike Gunther estatubatuarrak zuzendutako ekintza thriller film bat da. Curtis "50 Cent" Jackson, Bruce Willis eta Ryan Phillippe aktoreek sntzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Detroit, hiru lagunez osatutako taldeak, Sonny (50 Cent), Dave (Brett Granstaff) eta Vincent (Ryan Phillippe), diamante batzuk lapurtzea lortuko dute, baina haietako batek beste biak traizionatuko ditu. Bizirik atera den Sonnyk traizionatu duen kideaz mendekatzea beste asmorik ez du izango. Bitartean, mafiaren burua den Biggs jauna (Bruce Willis) tartean agertuko da, hiriaren kontrola bereganatzeko guraz.

## Aktoreak 
* 50 Cent: Sonny
* Bruce Willis: Biggs
* Ryan Phillippe: Vincent
* Jenna Dewan: Mia
* Randy Couture: Petey
* James Remar: William
* Brett Granstaff: Dave
* Will Yun Lee: Joey
* Shaun Toub: Roth
* Susie Abromeit: Valerie
* Rory Markham: Markus
* Jay Karnes: Russell
* Ambyr Childers: Haley zerbitzaria
* Omar Dorsey: G Money
* Richard Goteri: John R
* Michael Mili: 1. gangsterra

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Rona Anderson

**Rona Anderson** (Edinburgo, 1926ko abuztuaren 3a - 2013ko uztailaren 23a) eskoziar antzerki, zinema eta telebistako aktorea izan zen. Lehen agerraldia Garrison Antzokian egin zuen, 1945eko apirilean. *Whose Life Is It* Anyway?-ren jatorrizko ekoizpenean ere agertu zen. Bere lehen film handia 1948ko *Sleeping Car to Trieste* drama izan zen.

1951n, Gordon Jackson aktorearekin ezkondu zen, eta 1949an Floodtide drama erromantikoko filmean agertu zen harekin. Bere azken pelikula garrantzitsua *The Prime of Miss Jean Brodie* izan zen, ondoren hainbat telesail eta antzezlanetan agertu zen. 

Jackson hezurretako minbiziak jota hil zen 1990eko urtarrilaren 15ean.

## Filmografia 
* *Her Favourite Husband* (1950)
* *Home to Danger* (1951)
* *Black 13* (1953)
* *Little Red Monkey* (1955)
* *Soho Intzidentent* (aka *Spin a Dark Web*) (1956)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Tomas Goikoetxea

**Tomas Goikoetxea** hernaniar politikari ezkertiarra izan zen. Hernin jaioa 1949an, hainbat ezizenez ezagutua izan da, eta haien artean aurkitzen dira Garikoitz, Gaurthus eta Fermin Gorraitz. Baina ezizen horietan famatuenan Flanagan da.  

Ibilbide politiko luze eta esanguratsua izan zuen Tomas Goikoetxeak, baina beti gelditu ohi zen bigarren plano batean, bere figura ez zelarik oso ezaguna bilakatu. Ibilbide hori Alderdi Komunistan hasi zuen, langilegoaren egoera onartezina eta klase borrokaren ideiak bereak egin, eta ondorengo ibilbide guztia baldintzatuko zutelarik. 

Alderdi komunistatik, ordea, euskal nazionalismorako bilakaera egin zuen. Bilakaera hori ETA politiko militarraren garaian gauzatu zuen eta bertako kide bihurtu zen. ETA politiko militarretik, ordea, Euskal Iraultzarako Alderdira (EIA) aldatu zen hura sortu zenean; hain zuzen ere, 1977 inguruan. Euskal Iraultzarako Alderdia Euskadiko Ezkerra (EE) deituriko koalizio baten parte bilakatu zen. 

Goikoetxearen, eta beste hainbaten usteetan, EEk porrot egin zuen; izan ere, espainiar estatuko ezker guztiari gertatu zitzaion bezala, sozialdemokratizatu egin zela zioen Goikoetxeak, bai eta eskuindartu egin zela, ez baitzuen inork gizarte eredua eztabaidatzen. Hori guztia euskal edo espainiar nazionalistak zirenaren eztabaidaren azpian ezkutatu zutela zion Goikoetxeak, ezkertiar nazionalista izatea, nazionalitate eta gizarte gaiak bateratzea zela eta nazioa klase-borrokarako marko gisa hartzea zela defendatzen zuelarik.  

Ibilbide politikoaz harago, baina aldi berean estuki lotuta, Tomas Goikoetxeak ibilbide literario, teoriko eta kazetari bat ere egin zuen. Hainbat liburu argitaratu zituen. Haietan lehenengoa Gaurthus izenekoa izan zen. Ondoren, *Sobre el nacionalismo revolucionario, socialismo abertzale y marxismo nacional vasco* izeneko testu teorikoa argitaratu zuen Hendaian 1976an, Mugalde deituriko argitaletxearekin. Argitaratutako hurrengo liburua, ordea, Gaurthusen jarraipena izan zen, eta *Hernani* izenburua izan zuen. Liburu hau, 1978an atera zuen kalera Hordago argitaletxearekin eta bertan literatura eta politika nahastu zituen.

Kazetaritzari dagokionez, “Euskadi Sioux” deituriko Diario Vascoko eranskin batean, Eginen eta Punto y Horan kolaboratu zuen. Julek, aitak bezala, ibilbide politiko luzea du, eta hainbat liburu argitaratu ditu, lehenengoa, *Tratactus*, aitari eskaini ziolarik. Tomas Goikoetxea 2010eko otsailaren 21ean zendu zen Donostian, 62 urte zituelarik. Haren agurra izandako bizitzaren erakuslea izan zen, familiakoek zein lagunek Eusko Gudariak eta Internazionala euskaraz kantatzen amaitu zutelarik. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
LA VENGANZA DE VIVIR : Zabala Garikoitz: Amazon.es: Libros

Hernani I | Bibliotecas UPV/EHU Bibliotekak
Anthonore Christensen

**Anthonie Eleonore (Anthonore) Christensen** (jaiotzez **Tscherning**; Kopenhage, 1849ko uztailaren 5a – Hørsholm, 1926ko abuztuaren 27a) daniar margolaria izan zen, batez ere loreen irudiengatik ezaguna. 1867tik aurrera Kunsthal Charlottenborgen erakutsi zituen bere lanak, eta 1893an urteko domina irabazi zuen. Margolaritza-irakaslea ere izan zen, eta bere ikasleen artean Luisa Hesse-Kasselgoa eta Olga Konstantinovna Errusiakoa erreginak zeuden.

## Bizitza 
thumb|left|*Basa-loreak* (1871).|209x209px

Anthonie Eleonore Tscherning 1849ko uztailaren 5ean jaio zen Kopenhagen. Anton Frederik Tscherning (1795-1874) armadako ofizial eta politikariaren eta Eleonora Lützow (1817-1890) margolariaren alaba zen. Bere ahizpa, Sara Ulrik (1855-1916), margolaria zen baita ere. 1871ko urriaren 4an, Richard Christensen (1843-1876) filologo klasikoarekin ezkondu zen.

Lehenik Emma Thomsen margolariaren eskutik ikasi zuen margolaritza, eta geroago amaren eskutik. Amarekin batera Alemaniara, Italiara eta Parisera ikasketa-bidaia bat egin zuen 1869an.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Patxi Jaka Bikandi

1905ko apirilaren 13an jaio zen, Amorebieta-Etxanon. 

**Bizitza-Historia**

Gerrara joan zen ezkerra errepublikarran atxikituta zegoela eta Zabalbideko Batailoian borrokatu egin zuela da bere inguruan familia zekien bakarra. 

Horren ondoren, haren aztarna galdu zen, familiak beraren inguruan zekien bakarra gerrara joan zela zen. Hala ere, ez da agertzen erregistroetan ezta hila zegoela ez du jartzen ere ez, gero, familiak jakin izan du 1937ko ekainean hil egin zela, Gamiz-Fikan. 

**Familia**

Nahiz eta bere inguruan ezer jakin, bere alabak beti egon dira bere bila, izan ere, norbait memorian gordetzen duen heinean pertsona hori ez da guztiz desagertzen. Nekane Jaka Etxebarria eta Teresa Jaka Etxebarria alabak zituen. Nekaneren iloba Enara Lauzirika Pinaga da, beraz, Patxi Jakaren birbiloba. Bere birraitonaren istorioa kontatu zuen publikoki. 

**Identifikazioa**

Lander Mella Zuazuari Gamiz-Fika-ko baserri batean bizi izan da betidanik, eta txikitan bere aitonak frontea handik pasa zela kontatzen zion. Frontea handik pasatzean, guztia gorpuz betea geratu zen. Inguruko baserrietako herritarrek gorpu horiek jaso zituzten Elortatxu baserriko zelaietan erre eta lurperatzeko, pertsona horiei amaiera zilegi bat emateko asmoarekin. Lander Mellak istorio horren aurrean zerbait egin behar zuela sentitu zuen, beraz gudariak 2019ko ekainean lurpetik ateratu zituzten. Gorpu bat zehazki arreta deitu zien, izan ere, nahiko posizio bortitzean zegoen. Gorpuen DNA atera ondoren, 2022an Gogora Institutuak gorpua identifikatu egin zuten Patxi Jaka Bikandi baitzen. 

Teresa Jaka Etxebarria 2017an Gogora Institutuaren DNA bankuan utzi zuen laginak bere aita identifikatzeko premiazkoak izan ziren. Hala ere, tamalez, bere aitaren gorpua identifikatu baino aste batzuk lehenago hil zen Teresa, gorpua bere aitarena zela jakin gabe. 

2023an, Patxi Jakaren familia Gamiz-Fikara joan zen haien senidea lurperatuta zegoen eremua ezagutzeko. Horren ondoren, azkenik, Patxi Jaka Bikandik Amorebieta-Etxanoko hilerrian hartuko du betiko atseden.
Josu Barandika

Josu Barandika (1940, Bermeo) ibilbide politiko luze eta esanguratsuko gizona izan zen. 

## Bizitza 
#### Hasierak 
1939an jaio zen Bermeon. 1940an, hamaika urte zituela, Derioko seminarioan sartu zen. Ikasketak 1964an amaitu zituen, 24 urterekin, eta Orozkon, Bizkaian, jarri zen parroko gisa.

Garai hartan, beste hainbat apaiz eta abade euskaldunekin batera, erlijioa eta politika nahastu ezin zitekeenaren arauarekin amaitu zuen; hain zuzen ere, irmoki agertu baitzen erregimen frankistaren aurka.

1968ko azaroaren 4ean, Josu Barandikak beste dozenaka abaderekin batera, Derioko seminarioa okupatu eta 25 eguneko itxialdia eraman zuten aurrera. Gertaera honen arrazoia zera zen, Euskal Herriko elizaren barruan zeuden hainbat abade eta apaizgai gazteen artean ezinegon baitzegoen, eta hierarkia katolikoak frankismoarekin zuen konplizitatea salatu eta Eliza errotik aldatzea eskatzeko giltzapetu ziren. Horretaz gain, “kapitalismoaren asmo eta bizieraren menpe” ez zegoen beste Eliza bat aldarrikatzen zuten, Euskal Herri Langilea deiturikoaren aldekoa. Vaticanoak eskuartzea euren beste helburuetako bat bazen ere, ez zuten lortu; bai, ordea, Bizkaiko gotzaiaren aldaketa. Gotzaiaren heriotzaren aurrean eta haren karguaren hutsunea betetzeko, Jose Maria Cidarda apaiz euskalduna izendatu zuten gotzai berria.  

Gotzai aldaketak, ordea, ez zien nahi zutena eman, lehen urte horietan Elizak ordura arte mantendu zuen isiltasun bera mantendu baitzuen torturen, hilketen eta errepresioaren aurrean. .

Herri Batasunaren aldetik juntero ere izan zen 79tik 83ra. 1985. urtean sartu zen Bilboko Udaletxean teniente alkalte bezala Tasio Erkiziaren ordez.

## Erreferentziak
Wuzetka

**Wuzetka** ([vuzɛtka] ahoskatua ) txokolatezko bizkotxo eta esne-gain tarta da, Varsovian (Polonia) sortua. Bere izena ziurrenik Varsoviako W-Z Ibilbidetik dator, non 1940ko hamarkadaren amaieran postrea saltzen hasi zen lehen gozotegia zegoen. Varsoviako sukaldaritzako tradizionala den postrea Varsoviako kafetegi eta jatetxeetan soilik zerbitzatzen zen, baina laster Polonian etxeko janari maitea bihurtu zen.

## Historia 
Postrea ziurrenik 1940ko eta 1950eko hamarkadetan sortu zen, Varsovian gozoki-denda berri batean. Hala ere, izenaren jatorri zehatza eztabaidagarria da; historialariek eta iturri batzuek bat datoz tartaren izena Varsoviako W-Z Ibilbidearen (Ekialde-Mendebalde Ibilbidea) omen zela, dendaren ondotik zihoana.  Beste iturri batzuek diote izena "WZC" akronimotik datorrela, Varsoviako Gozoki Lantegien ( akronimoa) edo poloniar terminorako "opilarekin txokolatearekin" ('**).  "WZK" laburdura "kremadun gozogintza" (**') aukera bat ere bada. 

Gozoki-denda ziurrenik "Kino Muranów" zinemaren ondoan edo barruan egongo zen, Andersa kaleko 5. zenbakian, Varsoviako Muranów auzoan. 

## Prestaketa 
Bizkotxoaren bi txokolate geruza karratuak gari-irinaz, arrautzez, azukrez eta kakaoz eginda daude. Nahasketa labean erretzen da  gradutan. 20-30 minutuz.  Labean egindako geruzak ponxean busti eta beratzen dira ondoren. Beheko geruzaren goiko aldea marmeladaz, hautsez edo marmeladarekin estaltzen da fin-fin. Txokolate pomada geruza lodi bat aplikatzen da tartaren gainean. Krema betegarria % 36ko esnegain harrotuz, azukre hautsez eta gelatinaz egina dago.  Tarta tradizionalki esnegain harrotu bira batekin estaltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abdolhossein Hazhir

**Abdolhossein Hazhir** (Kashan, 1902ko ekainaren 4a – Teheran, 1949ko azaroaren 5a) irandar politikaria izan zen. Irango lehen ministroa izan zen 1948ko ekainetik azarora.

Zientzia politikoak ikasi ondoren, Hazhir Kanpo Arazoetako ministerioan sartu zen eta idazkari eta interprete lanak egin zituen sobietar enbaxadan. Hainbat ministerio zuzendu zituen, besteak beste, Finantza Ministerioa.

Mohammad Reza Pahlavi xahek lehen ministro izendatu zuen Hazhir 1948ko ekainean. Bost hilabeteko gobernuan Hazhirrek aiatolen eta aldizkari satirikoen kritika ugari jaso zituen.

Hazhir 1949an hil zuten Sepahsalar meskitan, errege gorteko ministro zen bitartean. Hiltzailea erakunde islamista bateko kidea zen.
Anton eta Ramon Egiguren

Anton Egiguren 1946. urtean jaio zen eta Ramon 1948an, Zumaian biak. 

Argazkilariak dira biak, eta 1970-80ko hamarkadako berritzaile handiak izan ziren arte garaikidearen esparruan. Hala ere, haien hasiera 1961. urtean eman zen, oso gazteak zirela, oso kontzeptu eta irudi berritzaileak aurkeztu zituzten, eta horrek eragin oso handia izan zuen Zumaiako gizartean. Zumaian garai hauetan pil-pilean zegoen Zumaiako Arte Taldea-ren parte ziren.  

Ondoren, argazkilaritza alde batera utzi egin zuten eta publizitate munduak sartu egin ziren. Haien publizitateko ibilbidea Bartzelonan garatu zuten. Hala ere, Zumaiako Arte Taldeak 1994. urtean ospatutako esposaketa bat taldeko kide guztiak bildu zituen berriz. Esposaketa horretan Eguiguren anaiak film labur batzuk aurkeztu zituzten, eta ikusleentzat oso hunkigarriak eta eragingarriak izan ziren. 

Haien irudien sorreran sentsualitatea eta misterioa uztartu egiten zen. Gaur egun, abstraktutu eta normalizatu dira irudi-mota horiek, eta horren ondorioz nolabaiteko garrantzia kendu zaie lehenengo argazki horiei. Hala eta guztiz ere, garaian berrikuntza gisa aurkeztu egin ziren momentuko gizartearen epaiketen aurrean eta ausardiaren erakusleak izan ziren. Gainera, erabiltzen zituzten teknikak ez ziren ohikoak, eta horren harira berreraiki zuten irudien sorreraren mundua.
Playgirl

***Playgirl*** helduentzako aldizkaria da, Ameriketako Estatu Batuetan argitaratua. Hilean behin plazaratuta, haien merkatu objektiboa emakume heterosexualak dira batez ere, nahiz eta gay-irakurleen proportzio esanguratsua ere baduen. Aldizkariak interes orokorreko artikuluak, kulturakoak eta ospetsuen berriak eskaintzen ditu, baita erdi biluzik edo erabat biluzik dauden gizonen argazkiak ere. Aldizkaria 1973an sortu zen, mugimendu feministaren gorakadaren garaian, *Playboy* eta *Penthouse* bezalako gizonentzako aldizkari erotikoei erantzun gisa.

*Playgirl* New Yorken dagoen Blue Horizon Media konpainiak argitaratzen du. *High Society*, *Celebrity Skin*, *Hawk*, *Chéri* eta porno gogorra garatzen duten beste hainbat aldizkari ere argitaratzen ditu. Hasiera batean Drake Publishers konpainiak plazaratu zuen aldizkaria (ondoren Crescent Publishing Group). *Playgirl*ek gorabehera handiak izan ditu eta urte batzutan bakarrik interneten bidez zabaldu da.

## Biluztutako ospetsuak 
*Playgirl* aldizkariak ez du arrakasta handirik izan gizon ospetsuak kameraren aurrean biluzteko konbentzitzen, eta bere modelo biluziek ez dute ere ospe handirik lortu. Aldizkariak zorte handiagoa izan zuen argitalpenaren lehen urteetan Hollywoodeko aktoreak argazki-saioetarako biluztea lortzen. Hurrengoak biluzik edo erdi biluzik agertu dira:

## Aldizkariaren munduko bertsioak 
*Playgirl*, ingelesezko bertsioarekin batera, nazioarteko beste bertsioak plazaratu ditu. Hona hemen batzuk: 

* Alemania (1978-1980 eta 1989-2003)
* Frantzia (1978)
* Espainia (1992-1993)
* Australia (1985-1988) eta *Interlude* izenburuarekin 1991n
* Herbehereak (1987-1988)
* Erresuma Batua (1992-1993)
* Hegoafrika (1995)
* Brasil (2004 - ?)
* Errusia (2004-2009)
* Japonia (1986-2010)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Playboy*
* *Penthouse*
* Pornografia feminista
* Sexu iraultza

## Kanpo estekak 
*  *Playgirl*en webgune ofiziala.
Andoni Bedialauneta Laka

Ondarrun jaio zen 1950ko uztailaren 6an.

**Militantzia politikoa**

ETA-ko militantea izan zen, bertan “Xare” ezizena gisa ezagutua zen. Frankismoan bizitzen zen errepresioaren kontrako aldarrikapen publiko batean, Ondarrun, bertako udaltzaingoaren kotxe batean lehergailu bat jarri zuen. Gauzatu zuen ekintza aurreko egunerako izan zen programatua, baina atzeratu egin zen gauzatu zen egunerako Ondarruko plaza jendez gainezka zegoelako. Hala ere, ekintzak ez zuen biktimarik izan. 

**Epaiketa eta espetxealdia**

Ekintza horregatik, 1969ko urriaren 27an epaitua eta kondenatua izan zen, 19 urteko zigorrarekin. Beste hiru Ondarrutar militanteekin batera Burgoseko Auzitegi Militarrak 25 urteko kartzelaratzera kondenatu zuten. Bere epaiketa 1970ko Burgoseko Prozesua baino urte bat lehenago ospatu zen. 

Espetxe ugarietatik igaro izan zen: Basauri, Burgos, Teruel, Carabanchel, Zamora eta Segovia. Azken honetan, Segoviako ihesaldi ospetsuaren antolaketan parte hartu zuen.  

**Ihesaldia**

Segoviako ihesaldia 1976ko apirilaren 5eko eguerdian hasi zen. Tunel batetik pasatzen joan ziren presoak eta kanpora heldu ziren 15:00ak aldera. Kanpoan hainbat laguntzaile zituzten zain, barroteak moztu zituzten aurretik eta hainbat arma eman zizkioten iheslariei. Iheslariek gaur egun istorio moduan hurrengoa kontatzen dute: handik atera eta armen tamainagatik, handik zijoazten ijito batzuk *“*gerrara al zoazte?” galdetu zieten. Azkenik furgonetara sartu ziren eta 50 kilometroz gidatu ondoren trailer batera aldatu ziren, azpiko ate ezkutu batetik sartuz. Egurra garraiatzen zuen trailer horretako gidaria prest zegoen presoak eramateko. 18:30etako kontrolean espetxean konturatu ziren presoak falta zirela, ordurako, Burgosen zeuden jada. Iheslariak Auritzera ailegatu ziren, eta kamioi barruan geratu ziren muga oinez zeharkatzen lagunduko zietenen zain, hala ere, mugalari horiek ez ziren agertu. Orduan, bakarrik muga pasatzen saiatu ziren, mendira ailegatzean, Guardia Zibileko patruila batek harrapatu zien, eta hainbat tiroteo eta ihesaldi-saiapenen ostean, berriz guztiak atxilotu zituzten. 

**Askatasuna eta ondorengo bizitza**

Amnistiaren legearen ondorioz  1977an askatua izan zen. 1979 urteko abenduan euskara irakasle gisa lan egiten hasi zen Bilboko Santiago Apóstol eskolan. 1980. urtetik Ermuan bizi da.
Eduardo Iriondo

Elgoibarren jaio zen 1954. urtean. Mungian errotu izan da 1989tik. 

Institutuko irakaslea izan da erretiroa hartu arte. Bizibide eta bokazio horrekin batera, ekintzaile politiko, sindikalista eta kulturala izan da hainbat arlotan.

Kultura arloan, hainbat lan argitaratu ditu. Bere lehen literatura-lana *Istorio Desegokiak* bada ere (2025 Beta edizioak) hainbat lan ditu argitaratuta didaktika arloan batez ere. *“Hitzak Irudiz Ikasiz”* esaterako, irudiz osatutako hiztegia, izan zen lehen lanetako bat. Hala ere, bere lehen lanak  *Baietz* eta *Baietz Ba* liburu sortak izan ziren (EHU-UPVk talde lanean argitaratuta). J. Butronekin batera hainbat liburu eta material plazaratu ditu: *Idatz1-2, Hizkuntz Ariketak1-2, Deskribapena, Idazki administratiboak,* beste batzuen artean (*OT* argitaletxea). 2025. urtean *“Istorio Desegokiak”* kontakizun liburua argitaratu du “Ediciones Beta”-rekin. 

Kulturaren hariari jarraituz, baina oraingoan musika arloan, hainbat sorkuntza-lan ditu argitaratuta. 1973-1977an herririk herri ibili zen kantuan, sasoi hartako kantautore belaunaldiaren parte aktiboa izanda. 2014an lehen disko-liburua argitaratu zuen *“Istorio Musikatuak”* eta 2021ean *“Satorra eta Gu”;*  biek berak sortutako kantak dituzte (hamaikana kanta) eta formatu fisikoan eta digitalean (sarean eta plataformetan) argitaratu dira

Bere webgunean (https://sites.google.com/view/eduiriondo(https://sites.google.con/view/eduiriondo)) ikus daitezke beste lan batzuk. Eta youtuben *eduiriondorenak* bilatuta hainbat bideo.
Maria Luisa Frantziakoa (1728-1733)

**Marie Louise** **Frantziakoa** (frantsesez: *Marie-Louise de France*; Versalles jauregia, Versalles, Frantzia, 1728ko uztailaren 28a – *Ibidem*, 1733ko otsailaren 19a)  izan zen, Luis XV.a Frantziakoa eta Maria Leszczynska errege-erreginen hirugarren alaba, beraz, *Madame Troisiéme* (Hirugarren andrea) izenez ezaguna. Lau urte zituela hil zen, hotzeriak jota.

## Bizitza 
### Haurtzaroa 
1728an jaio zen Frantziako Versaillesko Jauregian. Gurasoak Luis XV.a Frantziako erregear (1710-1774) eta emazte Maria Leszczynska (1703-1768) izan ziren. Hirugarren alaba izan zen. Bere jaiotza ez zen gortean gogo biziz hartua izan bere generoarengatik, eta aita gizonezko bat izatea espero zuen, tronurako oinordeko bat izateko. Neskato bat jaio zela argi geratu zenean, gizonezkoa izan balitz, dofin izango zenarentzat aurreikusitako ospakizunak bertan behera geratu ziren, eta infanta txikiak Versaillesko kaperan bere omenez kantatutako meza bat baino ez zuen jaso. 

Berehala bataiatu zuten Versaillesen, eta gurasoen izena, Maria, eta *Luisen* forma femeninoa, Luisa, eman zitzaizkion. Madame Troisiéme (Hirugarren Andrea) deitu zioten, erregeen hirugarren alaba zelako. Frantziako errege baten alaba zenez (Frantziako alaba), maila horrek errege-gorentasunaren estiloa izateko aukera ematen zion, eta gortean emakumerik garrantzitsuena zen, amaren eta ahizpa biki nagusien ostean. *Madame Troisiéme* Versaillesen hazi zen bere ahizpa zaharrenekin, Madame Première (Luisa Isabel Frantziakoa) eta Madame Seconde (Ana Henriketa Frantziakoa). Jaio eta hurrengo urtean, 1729. urtean, hiru neskatoek Luis dofinaren jaiotza izan zuten lagun. Errege faniliak beste seme bat, Felipe Frantziakoa, Anjouko dukea, izan zuen 1730. urtean.

### Heriotza 
1733. urteko neguan, Madame Troisième txikiak hotzeria hartu zuen, sasoi hartan Versaillesen izandako izurrite baten ondorioz. Monsieur Bouillac medikuak antiemetikoak eta odolusteak ematen zizkion, eta horrek, segur aski, murriztu egin zion osasun-egoera. Maria Luisa otsailaren 19an hil zen, bere bosgarren urtebetetzea baino lehentxeago. Saint-Denisko basilikan lurperatu zuten, Borboi etxearen ohiko ehorzketa lekuan.

Madame Troisiéme-ren erretratu bat dago, Pierre Gobert-ena omen dena, 1732. urte inguruan margotua, eta hil osteko beste bat, 1734. urtean Charles-Joseph Natoire-k margotua, non bere ahizpa gaztearekin, Maria Adelaida Frantziakoarekin dagoen.

## Iruditegia 

Fitxategi:Louis_XV_by_Maurice-Quentin_de_La_Tour.jpg|link=Archivo:Louis_XV_by_Maurice-Quentin_de_La_Tour.jpg|Luis XV, aita
Fitxategi:MariaLeszczynska02.jpg|link=Archivo:MariaLeszczynska02.jpg|María Leszczynska, ama

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hedevig Bagger

**Hedevig Christine Bagger** (Christianshavn, Kopenhage, 1842ko ekainaren 18a – Søllerød, 1926ko abuztuaren 24a) daniar irakaslea eta herrialdeko haurtzaindegien aitzindaria izan zen.

## Bizitza 
Hedevig Bagger Kopenhageko Unibertsitateko Frantses saileko buru izan zen, baina gaur egun Danimarkako haur hezkuntzaren printzipioak eta haurtzaindegi publikoak ezartzeko egindako lanatik da ezaguna. 1880an, herrialdeko lehenengo haurtzaindegietako bat sortu zuen (Fru Hedevig Baggers Børnehave, ), gaur egunera arte iraun duten Danimarkako haurtzaindegirik zaharrena dena.

Hedevig Bagger Friedrich Fröbelek inspiratu zuen biziki, eta honek, pedagogiari eta haur hezkuntzari buruzko bere ideia berritzaileekin, daniarren egungo pentsamendua moldatzen lagundu zuen. Fröbelen ideietan oinarrituta, Baggerrek eta bere senarrak Danimarkako Fröbel Elkartea sortu zuten 1899an. Elkartearen helburua Fröbelen pentsamenduak eta ideiak Danimarkan zabaltzea zen.

Hedevig Bagger 1926an hil zen eta bere senar Sophus Baggerren ondoan lurperatuta dago Kopenhageko Vestre hilerrian.

## Lanak 
* *Den Danske Børnehave* (1891)
* *Friedrich Frøbel* (1916)
* *Smaabørnslærerinden i Hjemmet, Asylet og Folkebørnehaven* (1920)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak