Cabezo de Alcalá

**Cabezo de Alcalá** Aragoiko Azaila udalerritik gertu dagoen multzo arkeologiko bat da. Multzoak akropoli bat, zenbait eraikin mugakide eta nekropoli zelta bat hartzen ditu.

KIO (BIC, Espainaiko Kultura Intereseko Ondasun) izendapena du. Altxor artistiko nazionalaren Monumentu historiko-artistikoa izendapena eman zitzaion 1931ko ekainaren 3ko dekretuaren bidez. 

## Historia 
thumb|300px|eskuinera|Akropoliaren ikuspegia, atzean dorreen hondakinekin.
Akropolia hasieran Kutxa Zelaien Kulturako jendeak populatu zuen K. a. IX. mendean. Aguasvivas ibaitik gertuko muino baten tontor luzanga okupatu zuten, defentsa erraza eta uretik nahiko gertutasun ematen ziena. Kokapen estrategikoak aipaturiko ibaiaren harana kontrolatzea ahalbidetzen zuen. Nekropolia ere kontserbatu da, *kutxa zelai* bat. Indoeuropar hiria Gerra Punikoetan suntsitua izan zen K. a. III. mendean, eta bere hondarrak bisita daitekeen mailaren azpian daude.

Iberiar indigenek berreraiki zuten, beharbada sedetaniarrek. Hiria kontserbatzen den akropolitik haratago hedatzen zen, merkataritza auzo batekin (kontserbatua) eta harresiz kanpoko nekazari eta klase kaltetuagoetako jendearen etxeekin. Auzo eta etxe horiek ez dira induskatu eta egungo nekazaritza eta ekonomia jarduerek neurri batean suntsitu dituzte. Oro har, 3.000 biztanle inguru izango zituela uste da. Herria pixkanaka erromatartu zen, baina bere jatorrizko izaera mantenduz.

Bigarren hiri hori Erromatar Gerra Zibilaren (Sertorioren gerraren) ondorioz suntsitua izan zen. K. a. 75 edo 76an, Ponpeioren tropek hiria setiatu zuten, hiria Kinto Sertorioren alde jarria baitzen. Barruti harresituan sartzeko kanpoaldeko auzoetako etxetako zatiekin eta erromatar zementuarekin (*caementicium*) arrapala (*agger*) bat eraiki zuten. Arrapalak lubakia eta harresiak gainditzea ahalbidetu zien, eta sartzean, dena suntsitu zuten. Hiria ez zen berreraiki.

Ez da hiriaren antzinako izena ezagutzen, ikerlari batzuk *Sedeisken*, sedetaniarren hiriburua, izan daitekeela proposatu duten arren,  eta beste batzuk bertan kokatzen dute *Belikion* txanpon-etxea. Azken aldian aukera hori ukatzeko joera dago, Sedeisken hiriaren existitu zela txanponetan eginiko idazkunei esker ezagutzen baita, eta Cabezo de Alcalán ez zen txanponik jo.

## Azterketa arkeologikoa 
[thumb|130px|eskuinera|K. a. II. mendeko iberiar [Kalatos|kalatosa, Cabezo de Alcalán aurkitua. Espainiako Arkeologia Museo Nazionala, Madril.]]
Aztarnategia 1885ean aurkitu zuen Pablo Gil y Gilek, muinoan margotutako zeramika mordoa aurkitu zuena. Zeramika iberiarra zela ikusi zuen eta margoetan greziar eragina nabaritu zuen. Beranduago, Pierre Parisek zeramiketakoren batzuk Louvrerako erosi zituen, eta horren ondorioz, aztarnategiak mundu mailan ezaguna izan zen.

1919tik Juan Cabré Aguilók zientifikoki induskatu zuen Cabezo de Alcalá eta, Espainiako Gerra Zibilaren ondorioz etenaldi bat egin ondoren, 1944 arte jarraitu zuen. Cabrék bere aurkikuntza ugariak zenbait lanetan argitaratu zituen, horien artean *La Cerámica de Azaila* nabarmentzen delarik.

1960ko hamarkadatik aurrera Antonio Beltrán Martínezek eta Miguel Beltrán Llorisek jarraituko zituzten indusketak. Bi arkeologo horien azterketek aztarnategiari buruzko egungo jakintza egoera lortzea ahalbidetu zuten.

## Aztarnategia 
Akropolira bigarren harresiko lubakia zeharkatzen duen zubi txiki baten bidez sartzen da. Gaur egun zementuzkoa, bere garaian harrizkoa zen, erdialdea zurezkoa zelarik, desmuntagarria (ez igogarria) erasorik egonez gero.

thumb|ezkerrera|240px|Harresiz kanpoko merkataritza auzoa, erdian harriztaturiko kalearekin.

Sigisagaka 6doan bide bat  60.000 litroko edukia eta 10 metroko sakonera duen uraskara batera igotzen da. Bertan euri ura biltzen zen eta  hiriko kaleak inguru horretan amaitzen diren . Uraskak harrizko hormak ditu, iragazgaitz bihurtzeko luzituak izan zirenak. Uraskako ura soilik lehorte edo setio egoeran erabiltzen zen, eta uste de, beranduago, termetan ere erabili zela. Egunero erabiltzeko ura Aguasvivas ibaian biltzen zen, hiritik ehunka metro gutxi batzuetara.

Hiria luzanga da eta muinoaren inguruan hedatzen da. Erdiko kale batek, non besteak amaitzen diren, puntatik puntara zeharkatzen du herria. Kaleak erromatar estilokoak dira: harriztatuak eta alboetan espaloiak zituztela. Zatirik altuenean, muturretako batean, bi zaintza dorre izan zitezkeenen hondarrak daude. Dorretako goiko aldean zurezko egitura izango zutela uste da. Dorreen atzealdean eraikin handi xamar bat zegoen, uste denez, kuartela izango zena, eta hiriko tokirik gotortuena.

Fitxategi:Cabeza femenina romana de Azaila (M.A.N. Inv.32645) 01.jpg|Erromatar emakume baten burua (Espainiako Arkeologia Museo Nazionala (MAN), Madril)
Fitxategi:Cabeza masculina romana de Azaila (M.A.N. 32644) 02.jpg|Erromatar gizonezko baten burua (MAN)

Merkataritza auzoa harresitutako lehen barrutitik kanpo dago. Dendak harriztaturiko kale batean zehar hedatzen dira ezkerretara eta eskuinetara. Errota, aldiz, ez dago merkataritza auzoan, baizik eta akropolian, *okindegia* deitua izan denean. Oraindik, erabili ziren errotarriak ikus daitezke.

### Tenplua 
Sarrerako kalea eta kale nagusia gurutzatzen direnen tokian tenplua bat dago. Lau hutsune dituen tarima batek banatutako barruti txiki bat da. Uste da hutsune horietan brontzezko estatua ainguratuak egongo zirela, multzo eskultoriko bat osatzen zutenak. Multzo horretatik bi pieza besterik ez dira kontserbatzen: Espainiako Arkeologia Museo Nazionalean dauden emakumezko baten eta gizonezko baten buru bana; horien kopiak Azailako Interpretazio Zentroan ikus daitezke. Zorua osatzen zuen arrokaren aztarnak ikusita, bertan zegoen eskultura-multzoa honela izan zitekeela uste da. Bertako noble gazte batek, heroi moduan irudikatua eta Ponpeioren antzera erromatar estetika erakutsiz, zaldi bati heltzen dio ahoko soka eskuineko eskuan duela. Aldi berean, emakume irudi batek, bere atzean dagoena, koroa jartzen dio buruan, ziur aski Victoria jainkosa erromatarra edo bertako baliokideren batek. Jainkosa airean zintzilik egongo zen, estatua horri dagozkion markak falta baitira.

Zorua *opus signinum-ez* apaindua egon zen, eta hormak freskoekin, harrizko harlanduak imitatuz, dirudienez, italiar artistek eginak.

Espainiako Gerra Zibilaren garaian tenplua aire-erasoentzako babesleku bihurtu zen, kalte handiak eta kontserbatu ziren margo gutxien galera suposatu zuena. Sarrerako eskailera mailan "VIVA LA CNT" ere grabatu zen, gaur egun oraindik irakur daitekeena.

### Termak 
thumb|240px|Termak akropolitik ikusiak.
Termak, K. a. I. mendean eta K. a. II. mendean datatuak, Iberiar Penintsulan aurkitutako antzinakoenetakoak dira. Harresiz kanpo daude, eta hiriarekin eskailera batzuen bidez komunikatzen dira. Aldageletatik sartzen zen, hauen eskuinean *frigidariuma* zegoelarik. *Tepidarium*a aldagelen atzean zegoen, eta atzean bi gela, *caldarium*a eta lurrunezko bainuak izango zituztenak. Ziur asko, gimnasio edo palestra bat ere egongo zen *tepidarium*aren ondoan.

Galdarak *frigidarium*aren aldean zeuden, akropolitik aldenduak.

Uste denez, ura uraskatik desagertu den kanalizazio motaren baten bidez iristen zela uste da.

### Etxeak 
Ohiko iberiar etxeak 40 metro karratukoak izaten ziren. Ohi hiru gelakoak, lau ere izan zitzaketen familia aberatsen kasuan. Lehen gela, sarreraren ondoan, sukaldea zen. Atetik gertu zegoen aireztatzea errazteko, leiho txikiak eta tximinia gora-behera, aireztatzea oso kaxkarra baitzen. Sarrerako atearen atzean gela nagusia zegoen, bertan egiten zelarik eguneroko bizitza. Barren-barrenean logela, familia aberatsen kasuan bi izan zitezkeenak.thumb|250px|Iberiar hilobia

Hiriaren erromatartzeak Inperioko modak eraikuntzara ere ekarri zituen. Biztanlerik aberatsenek euren etxeak *domus*aren estilo kopiatzen egin zituzten: etxeak erdiko patio (*inpluviuma*) bat zuen, eta gainontzeko gelak (sukaldea, logelak, jangela, tablinuma, etab...) patio horren inguruan antolatzen ziren.

Tokiko agintariaren etxea ohi baino handiagoa zen, 300 metro karratukoa. Hori ere erromatar estiloan egina dago: erdiko patioa eta inguruan, gelak.

Etxeen artean, etxadietan banatuak zeudenak, biltegiak daude, tinaz (*dolia*-z) beteriko areto handiak. Harrizko errota bat ere aurkitu da, laboreak zehetzeko motakoa; okindegia izango zela uste da. 

## Iberiar hilobia 
[thumb|Nafar-akitaniar motako [Fibula (arropa)|fibula]]
Ponpeioren tropek eginiko arrapalaren hondakinen artean iberiar hilobi bat induskatu da, kontserbatu den bakarra. Hiriaren irteerako harriztaturiko bide baten ertzean dagoen zokalo karratu baten gainean jarritako harrizko kupula bat da.

## Iberierazko testuak 
Aztarnategi honetan aurkitu dira, 2026 arte aurkitu diren iberierazko testuen multzo zabalena, 998 idazkun. Iberiar hiria eta K.a. II. eta I. mendeen artean datatu daiteke eta iberiar gizartean idazkeraren erabilera aztertzeko aparteko adibidea da. Epigrafia paleohispanikoaren bilduma zabalena du, ia mila epigrafe erregistratu baititu, eta haren analisiak aukera ematen du hobeto ulertzeko zer helburu eta maiztasunez idazten zuten iberiarrek. Inskripzioak oso motzak dira, batzuetan hizki batekoa edo bikoa, eta eguneroko objektuetan izkiriaturik daude (*instrumenta domestica*): platerak, ontziak, dolia eta anfora heldulekuak. Gehienak grafitoak dira, egosi ondorengo (*post cocturam*) zeramikazko objektuetan eginak. Gutxi batzuk labean egosi aurretik (*ante cocturam*) eginak daude eta zigiluz egindako komertzio marka batzuk ere agertu dira. Oso gutxi dira, azkenean, margotutakoak (*tituli picti)*. Nahiz eta testu gehienak iberieraz idatzi (% 96,2), idazketa-euskarririk ohikoena erromatarrena da: berniz beltzeko zeramika. Gehin-gehineak oso motzak dira, hizki bakarrekoak, eta horrek asko zailtzen du testuen ulergarritasuna.

## Erreferentziak 
### Beste erreferentzia bibliografiko akademiko 
* Valladolid Moya, Juana (2019-12-11) “Revisión de seis inscripciones sobre cerámica procedentes de Azaila (Teruel)”, *Paleohispáinca*, 2 (2002)  https://doi.org/10.36707/palaeohispanica.v0i2.364
* Miguel Beltrán Lloris; M. Angeles Hernández Prieto; Ignacio Lorenzo Lizalde; Abigail Pereta Aybar (2001) *El Cabezo de Alacá  Azaila (Teruel)* ISBN: 84-7753-875-1. Diputación General de Aragón.

## Kanpo estekak 
* 2016-05-10 “El Toro de Azaila, miles de historias para disfrutar del turismo cultural de Aragón”. *Arqueotrip.*
* Sergio (2018-2025) “La ciudad ibero-romana de Cabezo de Alcalá”. *Viator Imperii*