Lekukotasun

**Lekukotza**, **lekukotasun**a edo **testigantza** ( *testimonĭum*) hitzek pertsona batek gertakariren bati buruz izandako esperientziak azaltzen dituen lehen pertsonako diskurtsoari egiten diote  erreferentzia. Gehien bat zuzenbidearen esparruan, filosofian eta erlijioan erabiltzen den kontzeptua da.

**Lekukotasun** edo **testigantza** **faltsua** izango litzateke pertsona batek gertakariren bati buruz izandako esperientziak azaltzerakoan gezurrak dituen diskurtsoa egingo balu.

**Lekukotasunaren** bitartez gure usteen zati handi bat lortzen dugu eta egunerokotasunean garrantzi handia duen auzi epistemologiko bat da. Lekukotasunaren garrantzia azpimarratu duten filosofoen artean  dago Thomas Reid (1710-1796). Egiazkotasun printzipioa (gizakiak egia esateko joera naturala du) eta sinesgarritasun printzipioa (esaten diotena sinesteko joera dauka gizakiak) planteatu zituen eta gure bizitzan informazio iturri bezala nolako eragina duten azaltzen du. Salbuespen batzuk onartzen ditu, adibidez, informazioa egiazkoa izatea hain zuzen. Lockeren ikuspuntutik, ordea, lekukotasunak ez du sekula ezagutza ekartzen. Nagelek, ostera, baldintza horiek beharrezkoak diren zalantzan jarri zuen. Edwad Craigek bere ikuskera muturrera eramango zuen, jakintza, lekukotasunaren menpe dagoela adieraziz. David Humek, berriz, lekukotasuna epistemologikoki menpekoa dela adieraziko du. Askok autoritatearekin lotura duela esango dute.

Lekukotasuna hasieran garrantzitsua bada ere esperientziak berau neurtzen laguntzen du, eta, maiz, errugabetasun printzipioa aplikatzen zaio.

## Testigantzaren izaera eta bere ahulezia epistemologikoa 
Lekukotasunaren lehenen ekintza norbaitek zerbait esan edo baieztatzean datza. Eta baieztapen horren hiztunak benetako izaera duen proposamen bat aurkezten du.

Otoitz baten enuntziatuak pentsamendu bat adierazteko eta benetako balio bati erreferentzia egiteko balio du, baita zerbait adierazteko, jakiteko, pentsamendua benetakoa dela jakinarazteko, edo egiaren balioa egia dela erakusteko ere. Baieztapen estandarrak ez daude epistemikoki kalifikatuta, ez eta "babestuta" (adibidez, oso ziur nago X-k dioenaz), baina, erabateko sinesmenaren adierazpena dira. Eta adierazpenetan, hizlariak entzuleari gonbidapen bat adierazten dio. Hori argi ulertzen da Kant-en adibidean: zure aurrean maleta prestatzen ariko banintz, baina, ez banu joateko intentziorik,  nahita engainatuko zintuzket zu, bidai batera noala itxura eginez. Hala ere, ez da nire asmoa zu egoeraz ohartzea, zuk bakarrik iritsi zara ondorio horretara. Alderantziz, nik hiritik noala esango banizu (gezurra), edo ez kezkatzeko biharamunean hemen ikusten ez banauzu ( engainatzeko baieztapena), orduan, nik ulertarazten ari natzaizu banoala; horrela, nire baieztapenen egiak duen ardura nirea da.

Halere, gure sinesmenen oinarria mintzatzailearen hitza bada, arazo epistemologiko baten aurrean gaude. Zein da arrazoia entzule batek mintzatzailearen hitzak ontzat hartzeko, jakinda hitz horiek gezurrak, akatsak… izan daitezkeela? Entzuleak hizlariari autoritatea ematen dionean. Hau da, entzulea hizlaria baino posizio hobeagoan dagoenez, adibidez jakitsu bat,  sinesten du arazoari modu egokiagoan irtenbidea aurkitu diezaiokeela. Eta autoritate edo posizio hori emateko arrazoi egokia ote du entzuleak? Arazo horri zaurgarritasuna deritzogu.

Zaurgarritasunaren arazoak duen garrantzia adierazten dute gure ohiko elkarrizketetan agertzen diren hiru ezaugarriek. Lehenengoa lekukotasunarekiko dugun menpekotasuna da. Hau da, gure sinesmen guztiak besteen lekukotasunetan oinarritzen ditugula, adibidez, umeak nola jaiotzen diren ezagutzea, munduaren geografia… “ Bigarrena ezaugarria, gehienetan entzuleak onartzen dituztela hizlarien baieztapenak. Eta hirugarrena, entzuleak zailtasun asko dituztela  baieztapenak egiaztatzeko lekukotasun-harreman batean dauden murrizketen ondorioz.

## Sakoneko ebidentzia eta zaurgarritasunaren arazoa 
Zaurgarritasunaren arazoari erantzuterakoan helburu nagusia da, erakustea mintzailearen egiaztapena ezinezkoa den arren, ebidentzia asko eskuratu daitekeela lekukotasunaren fidagarritasunari buruz eta baieztatzen denaren sinesgarritasunari buruz. Adibidez, entzule batek erraz identifikatu dezake hizlariaren egiazaletasuna. Baina, aurkeztu behar den sakoneko ebidentzia orokorragoa da, hau da, eguneroko elkarrizketetan aplikatzen dena eta era praktikoki eskuragarria dena.

Gainera,  Greenek dio askatasuna ez dela testigantzetan oinarritutako sinesmenen bereizgarria. Faulknerrek eta Lackeyk faktore horri erreferentzia egiten diote testigantzan oinarritutako sinesmenen pertzepzioan oinarritutako sinesmenak bereizteko arrazoi gisa. Hala ere, pertzepzioan oinarritutako sinesmenek engainuaren eragina ere jasan dezakete. Objektu faltsuak, adibidez, engainu baten emaitza izan daitezke, eta objektu faltsuen pertzepzioan oinarritutako sinesmenak gaizki atera daitezke, agentziak pertzepzio ingurunean duen eraginagatik.

### Arduragabekeria eta sinesgarritasunari buruzko kontra-adibide eta intuizioak 
Lackeyk argudiatzen du S-ek arrazoi positiboak behar dituela T-ren testigantzan sinesteko. Eta T estralurtarra den adibide batekin azaltzen du: S-ek sinesten du T estralurtarra dela, ingelesez idatzitako eguneko bat zeinean T-ren jatorrizko lurraldeko deskribapenak agertzen diren. Orduan, Lackey-en iritziz S-ek du arrazoirik sinesteko T estralurtarra denik; beraz, S-ren sinesmena ez dago justifikatuta.

Orduan, Fricker-ek esaten zuen moduan, S-k beti behatu behar du T , ea konfiantza falta azaltzen dion , bestela, behar horri jaramonik egiten ez bazaio S sineskortzat kontsideratu daiteke.

### S gaitasunaren trebetasuna T ez fidatzeko 
Flicker-en iritziz, testigantza batean sinestearen ekintza modu kontzientean egiten den zerbait kontsideratzen da; pertzepzioetan oinarritutako sinesmenak, berriz, modu inkontzientean egiten dira. Beraz, modu librean erabaki dezakegu testigantza batean sinetsi edo ez.  

### Beste iturri batzuen testigantzetan oinarritutako sinesmen mespretxua 
Plantinga eta Audik iradokitzen dute testigantzatik at datozen informazio iturriek, testigantzatik datozen sinesmenak irabaz ditzaketela. Baina, bi horiei erantzuteko kasu desberdinak planteatu daitezke pertzepzioetan oinarritutako sinesmenak galtzen duten testigantzaren aurrean. Adibidez, S-k fenomeno arraro bat ikusten du, hain arraroa non besteei berdina ikusten duten galdetzen baitie. Izan daiteke S-k bere zentzumenak edo memoria zalantzan jartzea, eta, horrela, besteen adierazpenak bilatzen ditu ikusitakoa baieztatzeko. Beraz, Graham-ek esaten duen moduan: iturri batek ematen dizun informazioa beste iturri batek gailentzen duen arren, ez du esan nahi lehenengo iturri hori bestearen azalpena denik.

### S-ren goragoko mailako sinesmenak 
T-k S-ri p esaten dionean norbaitek eskatu diezaioke S-ri, T-ek dituen sinesmen berdinak ez izateko. Hori jakinda, garrantzitsua da jakitea S-ren sinesmenak maila altuagokoak izango liratekeela, eta, horren ondorioaz S-ren, hau da entzulearen, eta p-ren, alegia esaten denaren, arteko erlazioa aldatuko litzateke. Fricker-ek uste du S-k T-k kontatutako testigantzak oinarri hartuta garatzen baditu sinesmenak, normalean T-ren eta bere fidagarritasunaren gaineko ordena handiagoa duela. Baina, Green-ek dioenean oinarrituta, ez da hain argia. Alegia, zenbaitzuk badute T-ri buruz iritzi inplizitua, baina, beste batzuk modu azalekoan dute. Eta modu berean, esaten du ez dagoela pertzepzioez lortutako sinesmenak testigantzan oinarritutako sinesmenen gainetik jartzerik, ezta alderantziz ere.

## Testigantzetan oinarritutako sinesmenen aurkako argudioak 
### Oinarri induktibo eskasa 
Aurkako argudiorik ohikoena da lekukotasunean oinarritzen den sinesmenek ez dutela asetzen intuitiboki jakintzarekin edo sinesmen justifikatuarekin alderatzen ditugunean. Plantingga-k horrela aurkezten du:

Reid-ek, ziur aski, arrazoia du, sineskortasunaren edo testigantzaren arabera sortzen ditugun sinesmenak, normalean, oinarrizko moduan mantentzen direla pentsatzen duenean. Adibidez, bost urte dituen ume batek:” Nire aitak esaten du Australia herrialde handi bat dela eta kontinente osoa okupatzen duela. Ez dio bere buruari esaten: "Hori dio nere aitak, eta, gehienetan, esaten dituen egiaztapenak egiazkoak direla frogatu ditut, beraz, seguruenik, Australia oso herrialde handia da eta ia kontinente osoa betetzen du ". Horrela arrazoitu genezake, eta zenbait egoera espezializatuetan horrela egiten dugu. Baina, gehienetan, ez gara horrelakoak. Oro har, esaten zaiguna soilik sinesten dugu eta oinarrizko moduan sinesten dugu. ... Esan daiteke testigantzak lekukotasuna ematen duenaren arrazoia indukziozkoa dela; baina, noski, ezingo nuke horrelako arrazoirik eman testigantzan oinarritutako lehen sinesmenetara iritsi nintzenean.

### Antzemateari buruzko analogiak 
Sentimenetan oinarritutako sinesmenak testigantzan oinarritutako sinesmen bihurtzeko,gure zentzumen-faktoreak eta inguruneak antropomorfizatu behar dira. Gure zentzumen-ahalmenak gure inguruneari buruzko mezuak aurkezten dizkigute, badirudi munduari begira dagoen pertsona txiki batek kontrolatzen eta ustiatzen dituela.[ekhi2]  Greenek iradokitzen du testigantzan oinarritutako sinesmenen estatus epistemikoaren azalpenaren egiturak, eraldaketa baino lehen, sentikortasunezko pertzepzioen estatus epistemikoaren azalpenen egitura bera izango lukeela. Informazioa lortzeko irakasle batek pertsona bati eragindakoa bada, Green-ek dioenez, informazio iturri horrek sinesmen justifikatuak eta ezagutzak ekoizten dituen moduan ez luke aldatuko. Kontrako eraldaketa, testigantzan oinarritutako sinesmenetatik, pertzepzioan oinarritutako sinesmenetatik, gure *testigailua* T makina gisa tratatzea eskatzen du, teleskopio bat bezala. Eraldaketa hori gizakiak ingurumen-ingurune gisa tratatuko luke, munduari buruzko informazioa modu konplexuan igarotzen baitu. Iruzurra posible da *testigailu* baten informazioa lortzen dugunean, baina, posible da  teleskopio batetik informazioa jasotzen dugunean ere halaxe gertatzea (adibidez, norbaitek irudi faltsu bat jarri badu amaieran).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak