Zaldia euskal mitologian

thumb|350 px|Behor beltz batek bahitu zuen Etsoinberriko neskamea, Obantzungo leizera eramateko
**Zaldia** euskal mitologiaren irelu edo jenio mota bat da, zaldi itxurakoa.

Irelu hau askotan leizetan bizi omen da edo euren zaindari bezela azaltzen da. Mari jainkosarekin zein Sugaar bere senarrarekin lotutako izakia  da. Batzuetan harpe handietan agertzen omen da ere, Mariko beste hainbat irelu bezala.

Zamari Zuria, zerealaren izpiritua islatzen duen zaldi irelua, zaldiz mozorrotako dantzariak irudikatzen du Zuberoa maskaradetan zein Gipuzkoako hainbat jaietan.

Zaldia eta gizakiaren arteko harreman historia aztertzerakoan, bere esanahi kulturala barne, zera hartu behar dugu kontutan; zaldia askoz mende gehiago izan dela guretzako ehizagai gaur egungo etxekotutako aberea baino . 

Zaldia, aldi berean, Euskal Herriko Labar-artean sarri islatua agertzen da eta teoria ezberdinak daude abere hauek Paleolitoan  gizakien sinismenetak jokatzen zuten paperaren inguruan.

## Pottoka euskal mitologian 
Euskal Herriko mendietan, bertako zaldi arraza batek aspaldidanik gaur egun arte iraun du. Pottokak dira, eta Euskal Herriko mendietan baldintza erdi basatietan bizi izan dira. Zalantzarik gabe, mendi eta basoetako pottokak *Zaldia* ireluaren inguruko sinesmen iturri nagusi izan dira euskaldunen artean. Hala ere, Euskal Herriko mendietan beste zenbait zaldien arraza daude, baina ez pottoka bezain antzineko eta basatiak.

Euskal Herriko historiaurreko leizeetako labar-pinturetan  pottokak gogora ekartzen dizkiguten zaldien irudiak agertzen dira oso maiz. Ekaingo leizean batez ere (Deba). Zaldien marrazkiak gordetzen dituzten beste leizeak hauek dira: Altxerri, Atxeta, Santimamiñe, Torrea, Aldekerdi, Urkiaga , Izturitze.

## Zaldia labar-artean 
Jose Migel Barandiaranen arabera, zaldien margoa hauek baliteke mitologian pottokek leizeekin duten loturarekinzer ikusirik izatea, behigorriaren kasuan bezala.

## Irelu hauen gustuko zenbait leize eta parajeak 
* Ahüzkiko Obantzungo leizea
* Aralarreko hainbat leize
* Pirinioetako kontrabando bideak
* Larrun mendiko inguruak

## Elezaharrak 
* Atharratzen kontatzen zuten, Lexarrigibele izeneko harpean, Ahuskiko magalean, Alzaitik gertu, zaldi zuri bat bizi omen zela. Behin eskualde hartako mutil bat bahitu zuen. Mutila ez zegoen ondo integratuta bere inguruan. Elezaharraren beste aldaera batean egun batean bi mutilek zaldi eder bat topatu zuten inguru hartan. Igandea zen eta hietako batek meza osoa entzunda zuen. Zaldi gainean igo zen baina aberea ez zen mugitu. Bestea ordea, meza entzun gabe zegoela, zaldi zuriaren gainean igotzerakoan, abere-irelua airetik hegaz altxatu zen eta Lexarrigibeleko leizetik sartu zen bere zaldizko malerusarekin .  

thumb|250px|ezkerrera|Pottokez gain, bertako beste zaldi arrazak izan dira Euskal Herriko mendietan. Auritzekoak, Mendiko zaldia arrazakoak... haiek ere zaldi magikoei buruzko istorioen oinarrian daude. Argazkian mendiko arrazako zaldiak Bianditzen.
* Berastegiko Etsoinberri baserriko neskame bat ere, era berean bahitu zuen Obantzungo lezean bizi zen beste zaldi batek.
Baserrikoek behor bat zuten. Aberea egunero bidaltzen zuten mendira eta iluntzean jaso. Etxeko morroi-neskameak egunero egiten zuten lan hori. Ohitura zuten aurrenekoa behorra ikusten zuena, bere gainean etxera itzultzeko.
egun bat neskamea izan zen lehengoa behorra ikusten eta halaxe esan zuen: *Horra hor gure behor beltza*, eta korrika abiatu eta aberearen gainera igo zen. Igo orduko behorra arrapaladan abiatu zen Obantzungo leizera eta bertan sartu zen bere zaldizkoarekin.
Morroia luze egon zen leize barnera begira bere lagunaren bila, baina ez zuen ezer topatu.

Baserriko bidean galdetzen zuen bere buruari:* "ze behor klase zen hori"* , orduna ikusi omen zuen Etsoinberriko benetako behorra sakon batean lasai lasai larretzen.

Handik denboraldi batera, Etsonberrikoek arropa garbitzera joan ziren Itturrarango iturrira, eta bertan topatu zituzten bahitutako neskamearen belarritakoak eta eraztuna.

* Amezketako Irari baserriko alaba bat Aralarreko Marizulo leizera eraman zuen bahituta zaldi zuri itxura zeukan irelu batek.

* Aizkorri inguruan toponimo bat dago bertako artzainek Beorzurieta deitua. 
handik gertu Akategiko damea, hau da, Mariren abatarretako bat bizi omen zen .
 
* Aralarreko Putteriko larreetan, bere ardiak larretzen ari zen artzain bati zaldi zuri baten gainean zebilen gizon bat azaldu zitzaion, eta mendi hartako leizea non zegoen galdetu zion. Zaldunak artzainari urrezko txanpon bat eman zion saritzat, eta joan zen. Txanpona hauts bilakatu zen arztzainaren eskuetan.

* Ataunen esaten denez, Artzateko mendi lepoaren gainetik, aurrez aurre dauden Gurutzeberri eta Azpildiko harkaitzen erdian, behin batean, ezin konta ahala suzko zaldi igaro ziren Sugaarzuloren parean . Amildegiaren gainetik eta harkaitzean zehar doan bidexka estu baten ondoan dago leize hori. Amildegiaren alde batetik bestera jauzi egiten zuten suzko zaldi hauek.

Suzko zaldiekin ikuskizun berbera  posiblea zen ikustea gauez Igartu mendian. Bertan baserri zahar baten  hondakinak ikusi daitezke.

Ibaiei lotutako izaki gaizto batzuk zaldi-irudian agertzen dira. Zeberioko  emakume baten aitona medikuaren berdinketak kobratzera atera zen goizaldean, eta zaldi-hotsa entzun zuen eliza ondoko errotaren ibilgutik; aitaren egin zuen, beldurtuta, eta zaldi bat ikusi zuen lauoinka bizian, gainean gizon bat zeramala, eta uretan murgildu zen, zaldun eta guzti .
 
Orozkoko informatzaile batek kontatzen zuenez, era bereko behor batzuk txinpartak botatzen hasi ziren eta haien gainean dibertitzeko igotako  gazte «alai» batzuk hankaz gora bota zituzten . 
Kontakizun honek gogora ekartzen du Okzitaniako Drac irelua, mando gorri edo zaldi zuriaren itxuran erreka edo ibai bazterretan agertzen dena eta jendea bere gainera igotzerakoan haiekin batera uretara amiltzen dena bertan itotzeko.

### Behor beltza eta sorgina 
Eguzkia argitu baino lehen Sunbillako aita-semea ospetsau zen Ausako Maria Ortiz petrikiloarengana zihoazen, Ultzamako haranean.

Armuñegi errekastoaren alboan pasatzerakoan, ezustean behor beltza jarri zitzaien aurrean. Gizonak bidean aurrera zihoazen baina behor beltza denbora guztian euren aurrean zihoan. Semea beldurtu zen aberearen portaera ez ohikoagatik eta aitari galdetu zion ea zer ote zen abere hura. Aita erantzun zion beldurrik ez izateko, behor hura sorgin bat zela, besterik ez egunsentiarekin behor beltza desagertu omen zen  .

### Behor zuriaren kondaira 
* Aizaarte-Saaltse etxeko gizon bat, Aralar inguruko Agaoz mendiko artzaina zebilen. Egun batean, bere sarobean zegoela ardiak jeizten, bat batean suzko zaldi baten gainean zebilen zaldun bat agertu zitzaion. Zaldunak galdetu omen zion ea non zegoen San Migel Aralarreko Santutegiko bidea. Artzainak beldurtuta aitarena egin zuen. Une hartantxe ezkutatu ziren zaldi eta zalduna Ubediko leizezuloan amilduz.

## Mari eta zaldiak 
thumb|300 pxZaldia askotan lotuta agertzen da Euskal Mitologiaren Goi Andere nagusia den Marirekin. Batzuetan bere ibilgailuetatik lor-zaldiak bezala. Beste batzuetan bere egoitzen zaintzaileak direlako eta hainbat kasuetan Andere Nagusi beraren avatarra da. 

Beste zenbait animaliekin gertatzen den legez, oro har Marik zaldiaren itxura hartzen du lur azpiko bere egoitzetan, esanahi teluriko batekin. Aranoko kondairetan berriz Marik ekaitz egilea izanik, Mugiroko leizean sortzen ditu eta gero berak zaldi itxura airetik gidatzen ditu. 

Amezketan Mari lau zaldi tiraka daramaten gurdi batean ikusten zuten, zeruan barrena  . Beste batzuetan Mari bera da, zaldia bilakatua, ekaitza gidatzen duena.

Tolosan ere sinismen bera dago baina orduan Mari, bere zalgurdiaren gainean ekaitzak gidatzen jarduten da.

Hainbat elezaharretan Mari gaztetan baserri baten alaba zen, neska errugabea. Bere etxetik ihes egin behar izan zuen bere amaordeak, hutsegite hutsal batengatik, madarikatua izan ondoren. Amezketako bertsio batean esaten da  "*zaldi zuri baten gainean*" egin zuela ihes .

Bururik gabeko zaldi hauek askotan azaltzen omen ziren gauetan Pirinioetako kontrabando bideetan, bereziki zaldien kontrabando bideetan.

Zamari zuria gaueko agerpenik bildurgarrienetakoa zen Larrun mendiko inguruko malkar eta basoetan lan eta bizi zirenentzat.

Zaldi mamu zuriak, bestela, hildako eta bizidunen arteko munduen lotura-bektorea izan dira Europako kultura askotan.

## Zerealaren Izpiritua 
thumb|250 px|Euskal Herrian, **Zerealaren Izpirituak** zaldi zuriaren itxura hartzen omen zuen
Europa guztian barrena zabalduta dago "Zereal edo Laborearen Izpirituaren" mitoa. Sinismen honen arabera, laboretan izpirutu bat bizi omen da. Esate baterako, izpiritu hau da galburuak mugitzen dituena.
Laboreak segatzerakoan, laborearen izpiritua azken labore sortetan gordetzen doa, eta azkenean, hondar azaoan geratzen da. Hau mozterakoan, bertan harrapatuta geratzen da laborearen izpiritua, eta horregatik oso berezia zen azken azao hau ebakitzeko ekintza. Moztutzen zuen laborariak, emakumea askotan, sari berezi bat jasotzen zuen.

Orokorrean Zerealaren Izpiritu honek, animali baten itxura hartzen du. Otsoa zen Polonian eta Alemanian, Galizian azeri itxura hartzen omen zuen, Katalunian aker beltzarena eta Euskal Herrian berriz **zaldi zuriarena**.

Legazpin kontu bat zegoen duela gutxi arte zerealen izpirituaren sinesmen hauekin bat datorrela. Garia mozten ari zirenean, haurrek atseden hartu edo etzan nahi zutenean, beroak eta sargoriak estututa, lanean jarraitzera animatzen zituzten horrela esanda, *"Ekin lanai! Bestela zaldi zurie etoriko zatzue"* esanez* *"Lanera, bestela zaldi zuria etorriko zaizue gainera!"*n. 

Esaldi hauetaz baliatzen ziren, uzta lanetan nagiak ziren haurrak mehatxatzeko, baina ez zekiten askotan kontu hauen jatorria zein zen. Lokuzio horiek nahiko misteriotsuak izango lirateke beste herrialde batzuetako folklorean antzeko erreferentziarik ez bagenu.
Alemaniako folklorean, "behi beltza" izeneko irelua izango litzteke nagian dabilen laborariak zapalduko zituena. Hau bat dator zerealetako iratxo zaintzaileekin eta ereindako eremuetako izpirituekin. Izpiritu hauek animalia moduan agertu ohi dira (otsoa, txakurra, basurdea, etab.), edo giza forman: Hafermann edo oloaren iratxoa, edo Kornmuhme, hau da, alearen iratxoa .
thumb|290 px| ezkerrera|Euri zaldizkoak.

Sinismen hauek ez dira bakarrik Euskal Herrian  mantendu,  germaniar herriek naturako gauza bizigabeak animatutzat hartzen zituzten. Horrela  "zaldi" edo "zaldizko" deitzen zieten urakanek bultzaturiko hodeiei eta itsasaldiak hondartzarantz astindutako olatuei, zeinen euren gandor zuri eta apartsuak zaldi-zurdak iruditzen baitzitzaizkien. Metafora hori mende askotan zehar mantentzen da bira poetiko gisa kantu anglosaxoi, eskandinaviar eta alemaniarretan.

Gipuzkoako hegoaldean *mandako* hitza erabiltzen da zentzu berberarekin.

### Axular eta zaldunaren elezaharra 
Euskal Mitologian Axular idazle saratarra kondairetako pertsonaia bezela agertzen da eta batzuetan azti baten indarrekin. 
Mitologiako Axular horren pasadizoa kontazen du ipuin honek.

## Zaldia euskal sinesmen mundu sinboliko zaharretan 
### Zaldia baskoien txanponetan 
thumb|290 px|ezkerrera|Baskunes zekaren txanpon baskoiarra.
Antzinako baskoien txanponeta, protohistorian (Burdin aro amaiera eta Antzinaro hasieran), ohikoa zen zaldunaren edo zaldiaren irudia agertzea  .

### Zaldia hilarrietan 
Zaldia agertzen da Euskal Herriko zenbait hilarrietan. Seguruen lehen aipatu den heriotza eta zaldiak lotzen dituzten sinismenak direla eta.

## Zaldiaren inguruko mitologi kristaua 
Luis Pedro Peña Santiago idazleak zaldiekin zer ikusirik duen kutsu kristauren Lizarraldeako elezehar bat jaso zuen. Bertan Anzin herrian San Faustoren zaldiak bertan utzitako oinatz baten inguruko kontakizuna gorde egin da.

Diotenez San Fausto hiltzerakoan azken nahia bezala zera adierazi zuen; bere gorpua bere zaldiari lotzeko eta aberea hiru aldiz erontzen zen lekuan bertan lurperatzeko.

Zaldia Nafarroan barrena hara eta hona asko ibili eta gero, azkenean Anzinera heldu zen. Orduan abera geratu zen eta apoarekin harri bat jo zuen eta handik iturri sarmangarria sortu omen zen. Iturburua oraindik hantxen dago eta San Faustoaren zaldiaren oinatzatzat hartzen dute bertakoek .

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
thumb|330 px|Bi pottoka zaldi borrokan laino artean. Zaldi pottoka basatiak daude Euskal Herriko kondaira askoren oinarrian
* *Jose Miguel de Barandiaran, obras completas*. Egilea, Jose Miguel Barandiaran. Argitaletxea, Editorial la gran enciclopedia vasca, Bilbao 1976.
* Enciclopedia General Ilustrada del Pais Vasco, Historia General de Euskal Herria. Argitaletxea, Auñamendi, Zarautz 1978.
* "*Pequeño diccionario de mitologia vasca y pirenaica*". Egilea Olivier de Marliave. Argitaletxea, Alejandria, Barcelona 1995.
* Wentworth Webster *Légendes basques*, Nicolas Burguetek itzulita, Aubéron, 2005. 
* Jean-François Cerquand, *Légendes & récits populaires du Pays Basque'', Aubéron, 2006. 

## Kanpo estekak