open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bibiparo

[thumb|170px|*[Poa alpina* landare bibiparoa.]]
**Bibiparoak** edo **bizierditzaileak** ernalketaren ostean enbrioi edo umekia emearen sabel barruko umetokian garatzen duten bizidunak dira; umekiak umetokian jasotzen ditu garapenerako beharrezkoak dituen elikagaiak eta oxigenoa, harik eta aski hazia eta heldua denean jaiotzen den arte. Bibiparismo forma garatuena ugaztun plazentaridoena (hots, karendunena) da; monotremak erruleak dira, eta martsupialioek ez dute karenik eta umetokitik kanpo amaitu behar du umekiak garapena. Bibiparoak dira, halaber, zenbait narrasti, arrain eta anfibio.

Landareetan, berriz, bibiparo esaten zaie ama landarearengandik banatu baino lehen hazia ernamuintzen zaien landareei; hori da, adibidez, mangladi batzuen kasua.

## Ikus, gainera 
* Errule
* Obobibiparo

## Kanpo estekak
Nenets (herria)

**Nenets herria** (nenetseraz: ненэй ненэче, ), **samoiedo** eta **jurak** ere deitua, ipar-mendebaldeko Errusian, Itsaso Zuritik Taimyr penintsularaino eta Saian mendilerrotik Ozeano Artikoraino, bizi den talde etnolinguistikoa da. Haien hizkuntza, nenetsera, uraldar familiakoa eta samoiedo adarrekoa da. 2010eko erroldaren arabera, Errusiar Federazioan 44.640 nenets bizi ziren, gehienak Jamalia-Nenetsian (29.772) eta Nenetsian (7.504).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fantasiazko bitxi

thumb|300px
**Imitaziozko bitxiak** edo **fantasiazko bitxiak** metal preziatuekin egiten ez diren bitxiak eta apaingarriak dira, haiek imitatu nahian nahiz preziatuak ez diren materialekin apaingarriak sortzeko helburu soilaz. Bitxigintzaren teknika berdinak erabiltzen dira imitaziozko bitxiak egiteko, baina material merkeagoak erabiliz.

## Kanpo estekak
Metal preziatu

**Metal preziatuak** beste elementu edo mineralekin nahasturik ez diren metalak dira, hala nola urrea, zilarra, platinoa, paladioa eta rodioa, balio handikoak oro har, eta bereziki bitxigintzan erabiltzen direnak, bestelako aplikazio industrialak izaten badituzte ere.

## Elementuak 
**Metal preziatuak** (besteak beste, urrea, zilarra, platinoa eta platinoaren taldea), korrosio- edo oxidazio-fenomenorik jasaten ez duten metalak dira, O2-aren presentzia duten ur-inguruneetako baldintza-korrosiboetan —azidoak edo ez— jasaten direnean. Ez dira erreaktiboak.**Metal erdi-preziatuak** (adibidez: kobrea, atmosfera korrosiboen eraginpean daudenean eraso kimiko arinak jasaten dituztenak dira. Ez dira oso erreaktiboak. 

## Ezaugarriak 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/90/Edelmetalle.jpg/250px-Edelmetalle.jpg|ezkerrera|thumb|250x250px| Taula periodikoan dauden metal preziatu bakoitzaren irudikapena.
Platinozko taldeko metalak metal preziatu izenez ere ezagunak (platinoa, paladioa, iridioa, rodioa, merkurioa, osmioa eta rutenioa ) oso hedatuta daude planeta osoan. Teknologia espezifikoetan eta katalisi-aplikazioetan erabiltzen da, kantitate txikietan, eta horrek oso zaila egiten du bere berreskurapena (horretarako, inguruabar bereziak bete behar dira). Kimika alorrean, asko erabiltzen dira aktibitate katalitikoagatik eta erreaktibitate baxuagatik. Katalizatzaile gisa, platinoa hidrogenazio, deshidrogenazio, isomerizazio, ziklizazio, deshidratazio, deshalogenazio, oxidazio eta Hidrogeno Elektrodo Normalerako (NHE) erreakzioetan erabiltzen da. Sinesmen publikoa izan arren, metal preziatu gehieni errege-urak (azido oso oxidatzaileen nahaste kontzentratua) eraso diezaioke.

## Bitxikeriak 
* Olinpiar Jokoetako irabazleentzako, hirugarren saria brontzea (kobrearen eta eztainuaren aleazioa) metal preziatu zelako uste faltsuaren arabera ezarri zen. Akatsa izan arren, gaur egun saria bere horretan mantentzen da.
* Horietako batzuk, preziatuak izan arren, gaur egun ez dira hortz zaharberritzeko amalgama gisa erabiltzen; horren ordez, zeramikaz egindako materialekin zaharberritzen dira.
## Ikus, gainera 
* Harribitxia
## Erreferentziak
## Kanpo estekak 
* Fermi mailen arteko truke-bandak ikusteko, gutxienez, metal guztien Fermi-ren gainazala Fermi-ren Azalera Datu -basean aurki daiteke.
Aborichthys cataracta

***Aborichthys cataracta*** *Aborichthys* generoko animalia da. Arrainen barruko Nemacheilidae familian sailkatzen da.

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Aborichthys*
* Nemacheilidae

## Kanpo estekak 
* FishBase.org
Fraggle Rock

***Fraggle Rock*** Kanada, Erresuma Batua eta AEBetako Jim Hensonek sortutako haurrentzako txotxongilo telesaila bat da. 1983ko urtarrilaren 10tik 1987ko martxoaren 30ra CBC (Kanada), HBO (AEB) eta ITV (Erresuma Batua) kateetan aireratu zen.

Euskal Herrian ETB1ean euskaraz aireratu zen.

## Pertsonaiak, aktoreak eta bikoiztzaileak 
* Gerard Parkes: Doc (96 atal, 1983-1987)
* Steve Whitmire: Sprocket txakurra (96 atal, 1983-1987)
* Dave Goelz: Boober Fraggle (96 atal, 1983-1987)
* Terry Angus: txontxongilo teknikaria (96 atal, 1983-1987)
* Jerry Nelson: Gobo Fraggle (95 atal, 1983-1987)
* Karen Prell: Red Fraggle (95 atal 1983-1987)
* Tim Gosley: txontxongilo teknikaria (94 atal, 1983-1987)
* Kathryn Mullen: Mokey Fraggle (93 atal, 1983-1987)
* Cheryl Wagner: txontxongilo teknikaria (90 atal, 1983-1987)
* Bob Stutt: txontxongilo teknikaria (89 atal, 1983-1987)
* John Pattison: txontxongilo teknikaria (86 atal, 1983-1987)
* Richard Hunt: Junior Gorg (68 atal, 1983-1987)
* Lee Armstrong: txontxongilo teknikaria (62 atal, 1983-1986)
* Sandra Shamas: txontxongilo teknikaria (59 atal, 1984-1987)
* Rob Mills: Junior Gorg (58 atal, 1983-1987)
* Fulton Mackay: Kapitaina (Erresuma Batuko bertsioa) (48 atal, 1983-1984)
* Tom Vandenberg: txontxongilo teknikaria (48 atal, 1983-1985)
* Patricia Leeper: Ma Gorg (46 atal, 1983-1987)
* Myra Fried: txontxongilo teknikaria (43 atal, 1983-1986)
* Gord Robertson: Pa Gorg (39 atal, 1983-1987)

## Kanpo estekak 
* *Fraggle Rock* telesailaren IMDBko fitxa irakurgai 
* *Fraggle Rock* telesailaren hasierako musika eta sarrera entzungai eta ikusgai. Youtube.com
Bibianita

**Bibianita** kolore urdina eta beiraren distira duen prisma monoklinikoetan kristaltzen den burdin fosfato hidratatua da. Zortzi ur molekula ditu.

Lehendabizikoz 1817 aldean topatu zuten Kornuallesen eta John Henry Vivian politikari eta mineralogoaren izena eman zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gustavo III.a Suediakoa

**Gustavo III.a Suediakoa** (Stockholm,  - *ibidem*, ) 1771-1792 urteetan Suediako errege izan zen.

Handikien tirania oligarkikoa hautsi zuen, merkataritza eta nekazaritza bultzatu, arteak sustatu eta gorte handi bat eratu zuen. Errusia eta Danimarkaren kontrako gerran (1788-90) irabazle izan zen. Noble batek hil zuen.

## Erreferentziak
Gustavo IV.a Adolfo Suediakoa

**Gustavo IV.a Adolfo Suediakoa** (Stockholm,  - Sankt Gallen, ) 1792-1809 urteetan Suediako erregea izan zen.

Pomerania suediarra galdu zuen (1807) eta Errusiari utzi behar izan zion Finlandia (1808). Militarrek jo zuten kolpe batek irauli zuen. Erbestean hil zen.

## Erreferentziak
Moskuko metroko istripua

**Moskuko metroko istripua** 2014eko uztailaren 15an Moskuko metroan gertatu zen tren-istripua izan zen. Guztira 21 lagun hil ziren eta 160 inguru zauritu.

## Aurrekariak 
Azken bi urteetan Moskuko metroan gertatutako istripurik larrienetako bat izan zen. 2012ko ekainaren 5ean, trenean zihoazen 4.500 bidaiariak atera behar izan zituzten, Lenina liburutegiaren eta Ojotni Riad geltokien artean piztutako sute baten ondorioz.

## Gertakariak 
[thumb|ezkerrera|200px|[Slavianski Bulvar geltokia, istripua izan duen metroaren abiapuntua.]]
Itzalaldi baten ondorioz, trenbideko seinaleak itzali zirenean, gidariak gelditu egin zuen trena, eta hura bidetik atera zen. Iturri ofizialen arabera, hildakoak hogei dira, baina zaurituak ehun inguru dira. Osasun zerbitzuek hirurehundik gora lagun atera behar izan zituzten treneko bagoietatik. Ezbeharra hiriaren ekialdean jazo zen, Slavianski Bulvar eta Park Pobedy geltokien artean.

thumb|2014ean, Moskuko metroa errailetatik irtetea

## Istripuaren arrazoiak 
Argindarrak izandako etenaldi batek eragin zuen istripua; seinaleen sistemak huts egin zueneta, hortaz, trena berehala gelditu zen, larrialdi zerbitzuen arabera. MOESK konpainia elektrikoak azaldu zuenez, argindarrak ez zuen etenaldirik izan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pascal Ezkurra

**Pascal Ezkurra**, pilota arloan **Ezkurra** deituraz ezaguna (Urruña, Lapurdi, 1981) esku huskako pilotaria da, atzelaria, trinketeko gaur egungo jokalari handienetako bat. Odol berokoa, sonatua izan zen 2009ko martxoaren 14ko Elite Pro buruz buruko finalean, Waltariren aurka 20-2 galtzen ari zela, haserre bizian kristalezko atea kolpatuta eskuin besaurreko tendoi bat moztu zuenekoa.

## Kirol lorpenak 
* Buruz buruko txapelduna: 2007, 2014
** txapeldunordea: 2008, 2009, 2010, 2013

* Binakako txapelduna: ez.
** txapeldunordea: 2008
* Berezkoen binakako txapelduna: 2006
* Baionako Masterseko txapelduna: 2004
* Super Prestigeko buruz buruko txapelduna: 2003, 2006, 2008, 2013

## Oharrak 
## Erreferentziak
Koldo Zabala

**Koldo Zabala Pagazaurtundua** (Getxo, Bizkaia,  - ) dantzaria eta koreografoa izan zen.

## Bizitza 
1936ko Gerraren ondorioz, familiak Biarritzera ihes egin zuen. Koldo bere amarekin itzuli zen Bizkaira 1942an, baina 1946an berriz Biarritzera itzuli zen, orduko hartan behin betiko. Orduan berraurkitu zituen 6 anai-arrebetariko batzuk eta aita, berriki Gurseko presondegitik askatua.

1947tik Oldarra dantza taldean egonda, Koldok 1953an dantzari klasiko bihurtzea erabaki zuen. Parisera joan zen formatzera hango dantza-maisu handienekin, lehenik Alexandre Volininerekin eta ondotik Yves Brieux-Ustaritzekin. 1955an, Biarritzera itzulita, Oldarra Euskal Baleten zuzendari artistikoa izan zen 1982 arte. Aldi berean Yves Brieux-Ustaritz maisuaren klaseak jarraitzen zituen. 1982an, dantza klasiko irakasle izatera igaro eta, Baionako Kontserbatorioan sartu zen. Oldarrako koreografia eta balet maisu izaten jarraitu zuen, 1986 arte profesional gisa, eta gero boluntario. Dantzari agertu zen Itsasun, Enbataren 50. urteurrenarengatik 2013ko martxoan. 2011an ere dantzari izan zen Mizel Thereten *Oroitzen naiz* dantza proiektuan, Jean Nesprias eta Philippe Oihanbururen ondoan.

## Erreferentziak
Kurume (Fukuoka)

Japoniako hiri bat da, Fukuoka prefeturako hirugarrena, Kyushu uhartean. 2014ko erroldaren arabera 302.532 biztanle ditu eta Fukuoka–Kitakyushu metropoli eremuaren barnean dago. Honek 5.738.977 biztanle ditu eta Japoniako laugarren metropoli eremua da.

## Geografia 
Prefeturaren hego-mendebaldean dago, Ariake Badiaren ertzean. Alboan dauka Yanagawa hiri turistikoa, bere kanalengatik ezaguna.

## Historia 
Bosgarren menderako jadanik fundatua zen gaur egungo Kurumeko lurretan Kōra Taisha santutegi xintoista.

1504 eta 1521 artean Kurumeko gaztelua eraiki zen Chikugo ibaiaren ertzeko muino batean. XVI mednean borroka ugari izan ziren Kyushuko lurretan eta 1587an Toyotomi Hideyoshi shogunak Mori Hidekaneri eman zion agintea. Tokugawa Ieyasuk Sekigaharako Gudua irabazi ondoren bere aldekoa izan zen Tanaka Yoshimasa jarri zuen agintari. Dena dela 1871 arte Arima leinua izan zen Kurume gobernatu zuena.

1889ko apirilaren 1ean eratu zen Kurume hiria. Bridgestone neumatiko fabrikaren egoitza nagusia da.

1945ean hegazkin etatubatuarren bonbaketak jasan zituen.

## Iruditegia 

Irudi:View of Kurume City.JPG|Kurume hiriaren ikuspegia.
Irudi:Kurume kourataisha.jpg|Kōra Taisha.
Irudi:Kurume castle.JPG|Kurumeko gazteluaren harresiak.
Irudi:Suitengu kurume city.jpg|Kurume Suiten-gū santutegia.
Irudi:Yanagawa-kawakudari.jpg|Yanagawa.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Traccatichthys taeniatus

***Traccatichthys taeniatus*** *Traccatichthys* generoko animalia da. Arrainen barruko Nemacheilidae familian sailkatzen da.

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* FishBase.org

## Ikus, gainera 
* *Traccatichthys*
* Nemacheilidae
Kōra Taisha

Japoniako Fukuoka prefeturan dagoen santutegi xintoista da, Kurume hirian dagoena.

## Historia 
V mendean inauguratu zen eta X mendeko *Engishiki* izkribuan Chigoku probintziako santutegi garrantzitsuenetakoa dela esaten da.

Gaur egun ikusgai dauden eraikinak ordea XVII mendekoak dira, *torii*-a 1654koa eta Honden, Haiden eta Heiden eraikinak 1661 urtekoak. Guztiak ere Japoniako Kultur Ondare garrantzitsu izendatu ditu gobernuak.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Emmanuelle (filma)

***Emmanuelle*** 1974ko Just Jaeckin frantziar zinema zuzendariaren film erotikoa da, 1959ko Emmanuelle Arsan asiar jatorriko frantziar idazlearen *Emmanuelle* eleberrian oinarritua. Alain Cuny, Sylvia Kristel eta Marika Green aktoreek antzeztu zuten.

Filmak ordu arte X zinemetatik kanpo, hots, zinema areto arruntetan jendaurrean edo telebistan ezohikoak ziren sexu eszenak zeuzkan, tartean bortxaketa, masturbazioa, eta "Mile High Club" gau-klubeko emakumezko dantzari baten baginatik zigarro bat sartzen duenekoa. X sailkapena saihesten saiatu ziren beste film batzuk ez bezala, *Emmanuelle*k zuzenean sailkapen hori jaso eta nazioartean itzelezko arrakasta izan zien, mundu osoan 300.000.000 lagunetik gora ikusi baitzuten. Horren ondorioz, Sylvia Kristel protagonista nazioarteko izar ospetsu bilakatu zen.

Estreinatu zen urtean, Hego Euskal Herrian oraindik agintean zegoen espainiar frankismoaren zentsurak filma pantailaratzea erabat debekatu zuen; hortaz, euskaldun ugarik Bidasoako muga igaro eta Ipar Euskal Herriko zinemetan ikusi zuten; helburu hartarako, Biarritz edo Hendaiara zihoan jendearen bidaiak herri mailan aski ezagunak izan ziren.

## Argumentua 
Emmanuelle (Sylvia Kristel) neska gazte ezkondu berria Bangkok hirira iritsi berri da, Jean (Daniel Sarky) senarrarekin berrelkartzeko asmoz. Bidaia horretan zehar, Marie-Ange (Christine Boisson) nerabeak bera sexuan hasarazi eta Mario (Alain Cuny) gizon helduak haragiaren plazeretan gidari ditu, horrela, bere senarrak hala bultzatuta, emazte ezkondu berriak bere fantasia sekretuenak egia bilakatzen ikas dezan.

## Aktoreak 
* Sylvia Kristel: Emmanuelle
* Daniel Sarky: Jean
* Alain Cuny: Mario
* Marika Green: Bee
* Jeanne Colletin: Ariane
* Christine Boisson: Marie-Ange

## Kanpo estekak 
* *Emmanuelle* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Saikai Parke Nazionala

Japoniako Kyushu uhartearen ipar-mendebaldean dagoen Parke Nazionala da. 1955ean ezarri zen.

## Geografia 
Sasebo hiriaren inguruko kostaldea, Kujūku uharteak, Hirado penintsula eta Gotō uharteak hartzen dituen parke itsastarra da.

Guztira 400 uhartetik gaora hartzen ditu bere baitan. Gotō uharteetan egitura bolkaniko bereziak eta itsaslabar handiak daude.

## Historia 
1949an izan ziren lehen saiakerak ingurune hau Parke Nazional bihurtzeko baina bertan zegoen Saseboko Japoniako Itsas Armadaren basea eta eremurako sarrera debekaturik zegoen. Japoniako Armada desegin zenean saiakera berria egin eta 1955. urtean eratu zen azkenean Saikai Parke Nazionala.

## Kanpo estekak 
*  Japoniako parkeen webgunean Saikai Parke Nazionalari buruzko informazioa.
To Kill a Mockingbird (filma)

**To Kill a Mockingbird** (euskaraz *Urretxindorra Hiltzea*) Robert Mulligan estatubatuar zinema zuzendariaren 1962ko drama filma da, Harper Lee idazlearen izenburu bereko *To Kill a Mockingbird* eleberrian oinarritua. Gregory Peck, Mary Badham eta Phillip Alford aktoreek antzeztu zuten. Gainera, Robert Duvall, William Windom eta Alice Ghostley aktoreek debutatu zuten.

Bederatzi Oscar Sarirako izendapen jaso eta hiru irabazi: Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria (Gregory Peck), Zuzendaritza artistiko onenaren Oscar Saria - Zuri-beltza (Alexander Golitzen, Henry Bumstead eta Oliver Emert) eta Egokitutako gidoi onenaren Oscar Saria (Horton Foote). Hiru Urrezko Globo Sari ere irabazi zituen.

## Argumentua 
Depresio Handiaren garaia, AEBak. Atticus Finch (Gregory Peck) arraza banaketa jasaten duen Alabamako udalerri txiki bateko abokatua da. Alarguna da eta bi semeren ardura du; horren ondorioz, Tom Robinson (Brock Peters) baserritar beltzaren defentsa burutzea onartu du, Mayella Ewell (Collin Wilcox) neska nerabe zuriaren hilketa egotzi diotelako. Udalerriko biztanle askok kasua laga dezan konbentzitzen saiatu dira: epaiketan afroamerikar hiritar bat defendatzeak berari eta familiari ondorio kaltegarriak ekar liezazkiekeen arren, Atticusek aurrera jarraitzeko asmo irmoa du.

Istorioa Hegoalde Sakonean hazitako bere eta Jem (Phillip Alford) anaia zaharragoaren haurtzaroa oroitarazten duen Jen (Mary Badham) izeneko emakume heldu baten ikuspuntutik kontatua dago, hiru urte luzeko kontaketa delarik, bi haur horien bizitzak aldaketa sakonak jasanez. Kontakizuna aurrera doan heinean, udako adiskide batekin batera dauden bi haur xaloren bizimodua patxadatxoa "zakuaren gizona" dela uste duten auzotar bitxi bat zelatatuz eta inguruabarren ondorioz bilakatuz doa. Haien aita Atticus abokatua eta haren lanak udalerrian duen eraginaren ondorioz, haurrek arrazakeriaren berri dute, gainera mingoski heldu bihurtuko dituen gorroto arrazialaren lekuko ere dira.

## Aktoreak 
* Gregory Peck: Atticus Finch
* Mary Badham: Jean Louise "Scout" Finch
* Phillip Alford: Jeremy "Jem" Finch
* John Megna: Charles Baker "Dill" Harris
* Brock Peters: Tom Robinson
* James Anderson: Robert E. Lee 'Bob' Ewell
* Collin Wilcox Paxton: Mayella Violet Ewell
* Robert Duvall: Arthur "Boo" Radley
* Estelle Evans: Calpurnia
* Rosemary Murphy: Maudie Atkinson

## Iruditegia 

Irudi:Atticus and Tom Robinson in court.gif|Atticus Finch (Gregory Peck) eta Tom Robinson (Brock Peters).
Irudi:To Kill a Mockingbird (1962) trailer 1.jpg|Maudie Atkinson (Rosemary Murphy) eta Jeremy "Jem" Finch (Phillip Alford).
Irudi:To Kill a Mockingbird (1962) trailer 2.jpg|Atticus Finch (Gregory Peck) eta Robert E. Lee 'Bob' Ewell (James Anderson).

## Kanpo estekak 
* *To Kill a Mockingbird* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Khatanga (ibaia)

**Khatanga** () iparraldeko Siberiako ibaia da, Errusiako Krasnoiarsk kraia zeharkatzen duena. Kheta eta Kotui ibaien bilgunean sortu eta Laptev itsasoko Khatangako golkoan itsasoratzen da. 227 kilometroko luzera du, 1.636 kilometro Kotuiren ibilbidea gehitzen bazaio.

## Hidrometria 
Khatanga ibaiaren emaria 1961-1994 bitartean neurtua izan da Katangan, ahoa baino 217&nbsp;km gorago dagoen portu herrian. Gune horretan, drainatutako eremuak 275.000&nbsp;km² ditu, arro osoaren %&nbsp;75,5. Urteko batez besteko emaria 2.517 m³/s da; emari handiena ekainean du (12.889 m³/s) eta txikiena apirilean (308 m³/s).

 
**Khatangaren batez besteko emariak (m³/s), Khatanga herrian neurtuak**Datuak: 1961 eta 1994 artean****

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize = width:600 height:280
PlotArea = left:40 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:14000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:2000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:Urta
  bar:Fév text:Otsa
  bar:Mar text:Mart
  bar:Avr text:Apir
  bar:Mai text:Maia
  bar:Jun text:Ekai
  bar:Jul text:Uzta
  bar:Aoû text:Abuz
  bar:Sep text:Irai
  bar:Oct text:Urri
  bar:Nov text:Azar
  bar:Déc text:Aben
PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:Jan from:0 till: 451 
  bar:Fév from:0 till: 337 
  bar:Mar from:0 till: 352 
  bar:Avr from:0 till: 308 
  bar:Mai from:0 till: 428 
  bar:Jun from:0 till: 12889 
  bar:Jul from:0 till: 8031 
  bar:Aoû from:0 till: 3586 
  bar:Sep from:0 till: 2971 
  bar:Oct from:0 till: 849 
  bar:Nov from:0 till: 576 
  bar:Déc from:0 till: 501

PlotData=
  bar:Jan at: 451 fontsize:S text: 451 shift:(-10,5)
  bar:Fév at: 337 fontsize:S text: 337 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 352 fontsize:S text: 352 shift:(-10,5)
  bar:Avr at: 308 fontsize:S text: 308 shift:(-10,5)
  bar:Mai at: 428 fontsize:S text: 428 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 12889 fontsize:S text: 12.889 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 8031 fontsize:S text: 8.031 shift:(-10,5)
  bar:Aoû at: 3586 fontsize:S text: 3.586 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 2971 fontsize:S text: 2.971 shift:(-10,5)
  bar:Oct at: 849 fontsize:S text: 849 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 576 fontsize:S text: 576 shift:(-10,5)
  bar:Déc at: 501 fontsize:S text: 501 shift:(-10,5)
  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gesneriaceae

**Gesneriaceae** Lamiales ordena barruan sailkatzen den landare loredunen familia bat da. Bere barruan 3.2000 espezieako eta 150 genero ezagutzen dira.

## Generoa 
* *Achimenes*
* *Aeschynanthus*
* *Agalmyla*
* *Alloplectus*
* *Alsobia*
* *Amalophyllon*
* *Ancylostemon*
* *Anna*
* *Anodiscus*
* *Asteranthera*
* *Besleria*
* *Boea*
* *Briggsia*
* *Bucinellina*
* *Capanea*
* *Chirita*
* *Chiritopsis*
* *Chrysothemis*
* *Codonanthe*
* *Columnea*
* *Conandron*
* *Corallodiscus*
* *Crantzia*
* *Cyrtandra*
* *Diastema*
* *Didissandra*
* *Didymocarpus*
* *Drymonia*
* *Episcia*
* *Eucodonia*
* *Gasteranthus*
* *Gesneria*
* *Glossoloma*
* *Gloxinella*
* *Gloxinia*
* *Gloxiniopsis*
* *Haberlea*
* *Hemiboea*
* *Henckelia*
* *Isometrum*
* *Jancaea*
* *Koellikeria*
* *Kohleria*
* *Loxostigma*
* *Lysionotus*
* *Mandirola*
* *Mitraria*
* *Monophyllaea*
* *Monopyle*
* *Nautilocalyx*
* *Negria*
* *Nematanthus*
* *Neomortonia*
* *Niphaea*
* *Nomopyle*
* *Opithandra*
* *Oreocharis*
* *Paliavana*
* *Paraboea*
* *Pearcea*
* *Petrocosmea*
* *Phinaea*
* *Primulina*
* *Ramonda*
* *Raphiocarpus*
* *Rhabdothamnus*
* *Rhytidophyllum*
* *Sarmienta*
* *Saintpaulia*
* *Seemannia*
* *Sinningia*
* *Smithiantha*
* *Solenophora*
* *Sphaerorrhiza*
* *Stauranthera*
* *Streptocarpus*
* *Titanotrichum*
* *Tremacron*

## Kanpo estekak
Joan Castejón

**Joan Castejón** (Elche, Espainia, 1945eko abenduaren 17a) marrazkilari, margolari, eskultore eta grabatzaile espainiarra da, eta gerra osteko Valentziako berrikuntza plastikoaren garaiko errealismo sozialaren ordezkari nagusietakoa. Grup d'Elxeko kide da.

Izen osoa **Joan Ramón García Castejón** zuen.

## Biografia 
Bere artelanak Espainiako museo garrantzitsuenetako batzuetan egon dira ikusgai, hala nola, Arte Modernoaren Valentziako Institutuan, Alacanteko Unibertsitatearen Museoan, Valentziako Unibertitatearen «Martínez-Guerricabeitia» Bilduman
, Miguel Hernández Unibertsitatean, Bankaixa Fundazioan, Valentziako Karmengo Zentroan, Alacanteko Arrain Lonjako aretoan eta Elxeko Arte Garaikidearen Museoan.
Hamasei urte zituela, Valentziara joan zen bizitzera; bertan, Arte Ederren Zirkuluan eta San Carlos Academian trebatu zen.

Jipoia jasotzen ari zen lagun bati laguntzeagatik eta kalez jantzita zegoen polizia-agente bati jotzeagatik, Castejón atxilotu egin zuten, eta sei urteko kartzela-zigorra ezarri zioten. 1969ko erdialdera arte egon zen gatibu. Urte horretan, Grup d'Elxeko kide bihurtu zen, eta talde horren erakustaldietan parte hartu zuen 1971. urtera arte.

1999an, Déniako semetzako izendatu zuten Castejón.

## Lan nagusiak 
* *Maternidad gris* (1969)
* *Eran más de tres mil* (1973)
* *Personaje reducido por sus propias gestas* (1974)
* *La digestió* (1978)
* ''Mutant d'águila irreal* (1980)
* *El día* (1984)
* *A Salvador Espriu* (1989)
* *Paisatge daurat 1993* (1993)
* *El Salt* (2002)
* *Cavall nocturn* (2004)
* *La guerra* (2009)
* *Horrela hitz egin zuen Zaratustra'' (2013-2014)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
### Museo eta erakustaretoak 
* IVAM, Valencia
* Bancaja Fundazioa, Valencia
* Museo Universidad de Alicante, MUA, Alacant
* Universidad Politécnica de Valencia

### Beste batzuk 
* On-line Joan Castejón
* Margolanak Centro del Carmen, Valencia, 2013.
American Psycho (filma)

***American Psycho***, , 2000ko Mary Harron estatubatuarrak zuzendutako umore beltzezko thriller filma bat da. Bret Easton Ellis idazlearen *American Psycho* eleberrian oinarritua dago. Christian Bale, Willem Dafoe, Jared Leto, Josh Lucas, Samantha Mathis, Matt Ross, Bill Sage, Chloë Sevigny, Cara Seymour, Justin Theroux, Guinevere Turner eta Reese Witherspoon aktoreek antzeztu zuten.

2000ko urtarrilaren 21an Sundanceko Zinemaldian estreinatu zen, serieko-hiltzaile baten gorabeherak kontatzen ditu, denboraren poderioz kultuzko filma bilakatu da.

2002an Morgan J. Freemanek zuzendu eta Mila Kunis aktoreak antzeztutako *American Psycho 2* jarraipena izan zuen, orduko horretan hiltzaile psikopataren papera emakumezkoa zelarik.

## Argumentua 
1987, Manhattan. Jazkerak norberaren azalak baina garrantzitsuagoa eta moralki erabat planua den mundu batean, Patrick Bateman (Christian Bale) gaztea senargai perfetua izateko baldintza egoki guztiak dituen yuppie harro eta berekoi bat da eta munduan bere lekua etsipenez topatzen saiatzen da. Wall Streeteko gainontzeko dirudun harroskoak bezalakoa izaten gero eta gehiago saiatu arren bere berezko barne sen beldugarri, odolzale eta sexuzalearen kontrola galtzen doa, ondorioz objetuek pertsonen gorputzak eta arimak baino gehiago balio duten egoera nahasi eta ero batean barneratzen joango da, zuzen-zuzenean bere buruaren suntsiketara.

## Aktoreak 
* Christian Bale: Patrick Bateman
* Justin Theroux: Timothy Bryce
* Josh Lucas: Craig McDermott
* Bill Sage: David Van Patten
* Chloë Sevigny: Jean
* Reese Witherspoon: Evelyn Williams
* Samantha Mathis: Courtney Rawlinson
* Jared Leto: Paul Allen
* Willem Dafoe: Donald Kimball detektibea
* Guinevere Turner: Elizabeth

## Kanpo estekak 
* *American Psycho* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
In flagranti delicto

**In flagranti delicto** zuzenbidean "delitua gauzatzen den unea" izendatzeko erabili ohi den latineezko esaera da. Esapide honekin norbait zigortua izan behar den delitu edo ekintza gauzatzen ari den unean bete-betean edo ezustekoan harrapatzen denean adierazi nahi da. Egoera berbera adierazteko "in fraganti" esaera ere erabili ohi da.

## Kanpo estekak
Triplophysa xiqiensis

***Triplophysa xiqiensis*** *Triplophysa* generoko animalia da. Arrainen barruko Nemacheilidae familian sailkatzen da.

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Triplophysa*
* Nemacheilidae

## Kanpo estekak 
* FishBase.org
Wake Me Up (Avicii)

**Wake Me Up** (euskaraz *Esna Nazazu*) Avicii suediar DJaren abesti bat da. Aloe Blacc estatubatuar abeslaria eta Incubus estatubatuar rock musika taldeko Mike Einziger gitarrajolearen kolaborazioak ditu. Musika elektronikoa eta country estiloak uztartzen ditu.

2013ko ekainaren 17an single gisa plazaratu eta urte berdineko irailaren 17an *True* diskoaren barnean argitaratu zen. 2013ko udako abestietako bat izan zen, udan nahiz udazkenean Euskal Herrian Euskadi Gaztean maiz entzungai jarri ohi zutelarik.

Abestian behin eta berriz errepikatzen den bertso edo bisak honakoa dio:

Bitxikeria gisa, Irlandako Coláiste Lurgan ikastetxeko ikasleek abesti honeen irlanderazko bertsioa moldatu zuten, estreinatu eta berehala herrialde hartan arrakasta izan eta gazte jendearen artean hedapen handia izan zuelarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Wake Me Up* abestia entzungai. Youtube.com 
* *Wake Me Up* abestiaren bideoklipa ikusgai eta entzungai. Youtube.com
Kronobiologia

**Kronobiologia** izaki bizidunen erritmo biologikoak aztertzen dituen jakintza arloa da, biologiaren eta fisiologiaren baitan. Zehatzago, izaki bizidunen funtzio, jarduera eta portaeren banaketa aztertzen du denboran zehar, erritmoen erregulazioa eta horien nahasmenduak. Besteak beste, loa, jarduera eta elikadura-zikloak ikertzen ditu.

## Kanpo estekak
Kumamotoko gaztelua

Japoniako Kyushu uharteko Kumamoto hirian dagoen gaztelu japoniarra da.

## Egitura 
30 metrotako altuera duen dorre belza dauka. Gazteluaren tamaina 1'6&nbsp;km ekialdetik mendebaldera ea 1'2&nbsp;km iparraldetik hegoaldera. Alboan San-no-Maru parkea dauka, Hosokawa leinuarena izan zen egurrezko etxea eta japoniar lorategiak dituena.

## Historia 
Hasierako gotorlekua Ideta Hidenobuk 1467an Kumamoto gaztelua eraiki zuen 1467an eta 1496an zabaldu egin zen.

Katō Kiyomasa 1588an Higo probintziako agintari bihurtu zen eta gaztekluari babes diseinu berritzaileak gehitu zizkion; 49 dorre, 18 dorre-ate eta beste 29 ate txikiago. Dorre nagusiaren ondoan txikiago bat altxatu zuen eta bertan zeuden putzua eta sukaldea. Berehala Japoniako gaztelu ederrenetakoa kontsideratu zen. 1632an Tokugawa Iemitsu shogunak bere aldekoa zen Hosokawa leinuari eman zion gaztelua.

Hurrengo mendeetan gazteluaren inguruan herria eratzen joan zen eta gazteluaren izena hartu zuen. 1871an Meiji berrezarkuntzaren bidez daymioak agintetik kendu ziren. 1877an samurai talde batek gaztelua setiatu zuten 53 egunez eta istiluetan dorre nagusia erabat erre bazen ere 13 eraikinek zutik iraun zuten. *Satsuma matxinada* izenaz ezagutzen da gertaera hau.

1960 urtean dorre nagusia berreraiki zuten eta zutik gelditu ziren egiturak Japoniako Kultur Ondare izendatu ziren. 1998 eta 2008 artean berreraikuntza lan berriak egin ziren, XVII mendeko egitura asko errekuperatuz.

2016ko apirilaren 16ko lurrikarak gaztelua kaltetu egin zuen.

## Iruditegia 

Irudi:Kumamoto Castle 05n3200.jpg|Dorre nagusia.
Irudi:Kumamoto Castle 03n4272.jpg|Harresiak.
Irudi:Kumamoto Castle 31 March 2011 03.jpg|Gaztelua sakura garaian.
Irudi:Kumamoto Castle Honmaru Goten Shokun no Ma 01.jpg|Barnealdea.
Irudi:Inside former Hosokawa Gyōbutei Kumamoto 02.jpg|Barnealdea.
Irudi:Kumamoto Castle oldphoto 1871-1874.jpg|1871-1874 arteko argazkia.

## Kanpo estekak 
*  Japoniako gazteluen webgunean Shimabarako gazteluaren inguruko informazioa
Suizen-ji lorategiak

Kumamoton dauden lorategi famatuak dira.

## Historia 
Hosokawa Tadatoshi daymioak hasi zuen lorategien erikuntza 16236an te-etxeko lorategiak izateko helburuarekin. Zelai hau aukeratu zuen bertako putzuko ur gardena tea egiteko bikaina baitzen. Jadanik existitzen ez den Suizen-ji tenploaren ondoan egonik beronen izena hartu zuen.

1912an Kyotoko jauregi inperialeko *Kokin-Denju-no-Ma* te-etxea ekarri zen lorategi hauetara.

## Lorategiak 
Hainbat miniatura agertzen ditu, ezagunena Fuji mendiarena, karpa koloretsuz betetako aintzira txikiak ere badaude.

Honetaz gin Izumi santutegia eta *Nōgaku-dō* Nō antzokia ere badaude.

## Iruditegia 

Irudi:697 Suizenji Pond.JPG
Irudi:Kumamoto Suizenji-jojuen04n4272.jpg|Fuji mendiaren miniatura.
Irudi:Kumamoto Suizenji-jojuen08n4272.jpg
Irudi:Suizenji-jojuen 02.jpg
Irudi:Kumamoto Suizenji-jojuen17n4272.jpg|Izumi santutegia.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Aso Kujū Parke Nazionala

Japoniako Kyushu uhartearen mendebaldean dagoen Parke Nazionala da. 1934an ezarri zen Aso Parke Nazionala eta 1986an izandako zabalkuntzarengatik *Aso Kujū Parke Nazionala* bihurtu zen.

## Geografia 
Izenak dioen bezala Aso mendiak eta Kujū mendiek osatzen dute parkea. Aso mendia Japoniako sumendi aktiboen arteko sumendirik handiena da.

## Ondasun nabarmenak 

Irudi:Yufuin Basin 08.jpg|Kujū mendiak.
Irudi:Mount-Aso-Naka-dake.jpg|Aso mendiaren kraterra (1.592m).
Irudi:Tsurumidake00.JPG|Tsurumi mendia (1.374m).
Irudi:Mt.yufu.jpg|Yufu mendia (1.583m).
Irudi:Lake Shidaka 01.jpg|Shidaka aintzira.

## Kanpo estekak
Aso mendia

Japoniako sumendia da, Kyushuko Kumamoto prefekturan dagoena. Japonian aktibo dauden sumendien arteko handiena da eta munduko galdara bolkaniko handienetakoa du (120 km-tako zirkunferentzia). Aso Kujū Parke Nazionalaren barnean dago.

## Geografia 
Erdiko konoak bost tontor ditu; Neka, Tak, Naka, Eboshi eta Kishima. Puntu garaiena Taka mendia da 1.592 metrorekin eta Naka mendiaren kraterra da aktibo dagoena, etengabe gasak aurtzi eta aldika erupzioak eginez. Azkenengo erupzioak 2009 eta 2011ean izan ziren.

## Historia 
Duela 300 eta 90 mila urteren artean izandako erupzioek eratu zuten Aso mendia. Duela 90.800 urte inguru airera jaurtitako 600 km³ hauts eta partikula txikiek Kyushuren erdia estali zuten material piroklastikoz.

Diotenez 281 urtean ezarri zen Aso santutegia baina XI mendekoak dira lehenengo aipamenak.

## Turismoa 
Mendiaren inguruan hainbat kanpaleku daude eta teleferikoz igo daiteke tontorrera. Kusasenrigahaman zaldi ibilaldiak ere eskeintzen dira.

Ur termalak ere ugariak direnez onsen ugari aurkitzen dira inguruan.

## Ondasun nabarmenak 
* Aso santutegia.
* Aso sumendiaren museoa.

## Ondasun nabarmenak 

Irudi:Mount Aso from summit autumn.jpg
Irudi:Mount Eboshidake and Kusasenrigahama in winter 1.JPG
Irudi:Mount-Aso-Naka-dake.jpg|Nakaren krater aktiboa.
Irudi:Asosan Saigandenji.jpg|Aso santutegia.
Irudi:Aso Volcano Museum.jpg|Aso sumendiaren museoa.
Irudi:MountAsoRopeway.jpg|Aso mendiko teleferikoa.

## Ikus, gainera 
* Aso Kujū Parke Nazionala

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
No Reservations

**No Reservations** (euskaraz *Erreserbarik Gabe*) 2007ko Scott Hicks australiar zinema zuzendariaren amodiozko komedia filma bat da. 2001eko *Mostly Martha* alemaniar filmaren berregokitzapena da. Catherine Zeta-Jones, Aaron Eckhart, Abigail Breslin eta Patricia Clarkson aktoreek antzeztu zuten.

Mark Isham musikagileak filma honetako soinu bandarako konposatu zuen *Building A Family* ("Familia Bat Eraikiz") doinuak ospea bereganatu zuen.

## Argumentua 
New York. Kate Armstrong (Catherine Zeta-Jones) ospe handiko sukaldaria da, bizitza bere lanbideari emana dio. Bapatean bere arreba istripu baten ondorioz hil ondoren haren 9 urteko alaba eta bere hiloba den Zoe (Abigail Breslin) neskatoaren arduradun bilakatuko da.
Aldi berean, Katen bizitzan Nick Palmer (Aaron Eckhart) agertuko da, Katek lan egiten duen Manhattango jatetxeko chef berria, biak sukaldari oso langileak izanik sukaldean erabaki ausartak hartu eta bien arteko lehia profesional latza piztuko da. Katek laneko tentsioari aurre eginten ikasi beharko du, une berean Nickekin duen lehia bien arteko elkar maitemintzean bilakatuko delarik.
Katen azken erronka Zoekin harremana estutu eta berarekiko duen maitasuna agertaraztea izango da, bai eta Nickekin batera bizituz zoriontsu izatea.

## Aktoreak 
* Catherine Zeta-Jones: Kate Armstrong
* Aaron Eckhart: Nicholas "Nick" Palmer
* Abigail Breslin: Zoe
* Patricia Clarkson: Paula
* Jenny Wade: Leah Scott
* Bob Balaban: terapeuta
* Brían F. O'Byrne: Sean Paul
* Lily Rabe: Bernadette Ezkeniazki
* Arija Bareikis: Christine
* John McMartin Peterson jauna
* Celia Weston: Peterson andrea
* Zoë Kravitz: Charlotte do Buchanan Straniazki
* Dearbhla Molloy: Anna Petersova Rasha
* Matt Servitto: Foop doktorea
* Fulvio Cecere: Bob Dylan

## Soinu banda 
* *Building A Family* doinua entzungai, Mark Isham. Youtube.com

## Kanpo estekak 
* *No Reservations* filmaren IMDBko fitxa irakurgai 
* Filmaren webgunea 
* *No Reservations* filmaren trailer edo iragarkia ikusgai. Youtube.com
Via con me

***Via con me***, bere garaian '''''Via con me (It's wonderful)'''* izenez argitaratua (euskara *Zatoz nirekin (Zoragarria da)*) Paolo Conte italiar kantautorearen abestia da. 1981an *Paris milonga* diskoaren barnean merkaturatu zuen. Jazz ukituko abestia da, Conteren ahots zurrun eta dotorea nagusi delarik, Italia nahiz nazioartean arrakasta handia izan zuen.

## Kanpo estekak 
* *Via con me'' abestia entzungai. Youtube.com
Transjordania

**Transjordania** honakoa izan daiteke:
* Transjordania (eskualdea), Jordan ibaiaren ekialdera dagoen eremua.
* Oultrejordain, 1118–1187 arteko gurutzatuen jaurerria, batzuetan Transjordania gisa ezaguna.
* Transjordaniako emirerria, Britainiar protektoratua (1921–1946).
* Transjordaniako Haxemitar Erresuma, gaur egungo Jordaniak 1946–1949 artean izan zuen izena.

## Ikus, gainera 
* Transjordanita, minerala.
Ho Hey

**Ho Hey** The Lumineers estatubatuar folk musika taldearen abesti bat da. 2012ko ekainaren 4ean izen berdineko *The Lumineers* diskoaren barnean plazaratu zen. Mundu osoan hedapen zabala izan duen abestia izan da, bai irratietan nahiz telebista iragarkietan ere erabilia izan delarik

## Kanpo estekak 
* *Ho Hey* abestiaren bideoklipa ikusgai eta entzungai. Youtube.com
Blurred Lines

**Blurred Lines** (euskaraz *Muga lausoak*) Robin Thicke estatubatuar-kanadar musikagilearen abesti bat da. Pharrell Williams izan zuen ekoizle eta TI rapperra kantari. 2013ko martxoaren 2an plazaratu zen izen bereko *Blurred Lines* diskoaren barnean. Estreinatu eta berehala arrakasta izan zuen, urte hartako udako abesti entzunenetakoa izan zelarik, Daft Punk's *Get Lucky* arrakastatsua baino are gehiago. 

"*Blurred lines*" esamoldeak erreferentzia egiten die ustez sexu adostuaren inguruan leudekeen muga lausoei. Hainbat elkarte eta pertsona publiko ezagun anglosaxoiek salatu zuten emakumeekin sexu harremanak baimenik gabe izateko gonbidapena zela, are bortxaketaren apologia. Bideoklipa oso esplizitua izanik, pornoarekin konparatua izan da. Zenbait erakundek eta artistak mugak jartzearen beharra nabarmendu zuten, eta Erresuma Batuko zenbait elkartek debekatu egin zuten kantua bere ekitaldietan.

Euskal Herrian Euskal Irrati Telebistako telebista iragarki baten doinua izateagatik ezaguna da, bertan kate horretako hainbat aurkezle doinu hau dantzatuz agertzen zirelarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Blurred Lines* abestiaren bideoklipa ikusgai eta entzungai. Youtube.com
Zarqa

**Zarqa** (, '''') Jordania iparraldeko hiria, izen bereko ibaiaren ertzean eta Zarqa muhafazaheko hiriburua. Fosfato meategiak, zementua eta petrolio findegia ditu. Burdinbidez Ammanekin lotura du.

## Biztanleria 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pan (mitologia)

**Pan** () Greziako mitologian, Arkadiako artzainen jainkoa, Hermes eta Driope ninfaren semea. Ugalkortasunaren jainkoa zen eta satiroen itxura zuen: adarduna zen, eta ahuntz kokotsa, sudur kakoa eta aker hankak zituen. Panen inguruko mito guztiek maitasuna dute gaitzat. Lotura handia du Dioniso grekoarekin eta Fauno erromatarrarekin, biak ere ugalkortasunaren jainko baitira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Panen txirula

**Panen txirula** haizezko musika-tresna bat da. 

Txirula hauek luzera ezberdinetako tutuak izaten dituzte, errenkadan jarriak. Tutu hauek hainbat materialez eginak egon daitezke: zura, kanabera, metala... 

## Jotzeko era 
thumb|Andeetako Panen txirula edo ''*|337x337px[thumb|368x368px|[Zikiratzaile-txilibitu|Zikiratzaileen txilibituarekin joaldia. Musikaria: Juan Mari Beltran.]]
Txirula hau esku batekin (edo biekin) hartzen da eta goialdeko ertza ezpainen kontra jarririk, haizea botatzen da, zulo bakoitzeko ertzera zuzendua. Hodi bakoitzak bere luzeraren araberako nota ematen du. 

## Panen txirulak munduan 
Greziar mitologiako Pan jainkoak asmatu zuela esan ohi da. Neolitoan eta geroagoko kulturetan zabaldu zen, Melanesian eta Hego Ameriketako indiarren artean, batez ere. Europan artzainen musika-tresna izan zen gehienbat, eta hala iraun du Pirinioetan. Ekialde Urrunean tradizio luzea izan du. Mozartek erabili zuen *Txirula Magikoa'' operan.

### Euskal Herrian 
Gaur egun euskal herri-musikan ez da halako Panen txirularik erabiltzen, baina antzina, XX. mendearen hasierara arte, Pirinio inguruko euskal ahuntzain eta zikiratzaileek ezpelez egindakoak erabili izan dituzte, eta Erronkari bailarako (Nafarroa) herrietan haurrek kanaberazkoak.
[ezkerrera|thumb|Pirinioetako [Zikiratzaile-txilibitu|zikiratzaile-txilibitua edo Panen txirula. Londreseko Hornimans Museoan dagoen baten kopia. 2020, Soinuenea. JMBA bildumako 672 zk.|265x265px]]erdian|thumb|Erronkariko haurrentzako kanaberazko Panen txirula. Soinueneako JMBA bildumako 1544 zk. Burgiko Karlos Zabaltzak esandakoan oinarriturik egina.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Panamerikar errepidea

[thumb||Panamerikar errepidea [Prudhoe Bay (Alaska)|Prudhoe Baytik Ushuaiaraino.]]

**Panamerikar errepidea** (; , ) Amerika zeharkatzen duen errepide-sarea da, guztira 48.000 kilometro dituena. Errekorren Guinness Liburuak kotxez egin dezaketen munduko errepiderik luzeena dela dio baina egun ezin dezakete ibilbidea bete Hegoamerika eta Ertamerika artean 87 kilometroko hutsunea baitago, Dariéngo hutsunea izenekoa. Mendi-ohianak Yaviza (Panama) eta Lomas Aisladas (Kolonbia) arteko bidea eragozten du. Hori zela eta bi zatitan banaturik dago:

* Iparraldeko panamerikar errepidea, bederatzi herrialde zeharkatzen dituena (Kanada, Estatu Batuak, Mexiko, Guatemala, El Salvador, Honduras, Nikaragua, Costa Rica eta Panama)
* Hegoaldeko panamerikar errepidea, bederatzi herrialde zeharkatzen dituena (Surinam, Guyana, Brasil, Venezuela, Kolonbia, Ekuador, Peru, Txile eta Argentina)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Hanging Tree

***The Hanging Tree*** (euskaraz: "Urkamendiaren zuhaitza") western filma da, Delmer Daves estatubatuar zinemagileak 1959 zuzendu zuena. Karl Maldenek bere gain hartu zuen zuzendari lana zenbait egunez, Daves gaixorik baitzegoen. Gary Cooper, Maria Schell, Karl Malden, George C. Scott eta Ben Piazza izan ziren aktore nagusiak. Scotten lehenbiziko filma izan zen.

Filmaren izenburu bera duen *The Hanging Tree* abesti nagusiak Jatorrizko abesti onenaren Oscar sariaren izendapena jaso zuen. 

## Argumentua 
XIX. mendearen bigarren erdialdea, Urrearen Sukarraren garaian Montanako meehatzari herrixka batera Joe Frail (Gary Cooper) iritsi berri da, itxuraz iragan iluna duen mediku arraro eta kontrajarria da, halere bere kontsultan gaixoak harretaz harrera egin eta sendatzen dituenez laisterrera herritarren estimua begeranatuko du. Herrira doan zaldi-gurdia bidelapur batzuk erasotu ondoren bizirik ateratzea lortu duen bidaiari bakarra Elizabeth Mahler (Maria Schell) suitzar etorkina izan da, jasandako insolazioaren ondorios itsu gelditu delarika. Frailek Maria sendatu arte zainduko du.

## Aktoreak 
* Gary Cooper: Doc Frail
* Karl Malden: *Frenchy* Plante
* Maria Schell: Elizabeth Mahler
* George C. Scott: Grubb
* Karl Swenson: Tom Flaunce
* Ben Piazza: Rune

## Kanpo estekak 
* *The Hanging Tree* filmaren IMDBko fitxa irakurgai 
* *The Hanging Tree* filmaren trailer edo iragarkia ikusgai. Youtube.com
Cirkuše v Tuhinju

**Cirkuše v Tuhinju** Kamnik udalerriko Tuhinj haranean kokatutako herrixka da, Esloveniako Karniola Garaia eskualdean.

## Izena 
Herrixkaren izena *Cirkuše*-tik *Cirkuše v Tuhinju*-ra aldatu zuten 1955. urtean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Cirkuše v Tuhinju Geopedian
Signs (filma)

***Signs*** (euskaraz, *Seinaleak*) M. Night Shyamalan indiar zinema zuzendariaren zientzia-fikziozko 2002ko filma da. Mel Gibson, Joaquin Phoenix, Rory Culkin eta Abigail Breslin aktoreek antzeztu zuten.

Filmak estralurtarren Lurraren inbasioa ardatz gisa hartuta, bestelako gai filosofikoagoak ukitzen ditu: naturaz gaindiko fenomenoek gizakiongan betidanik eragin izan dizkiguten zalantzak martxan jartzen dira, heriotza, pertsona maitatuen galera eta ondorengo etsipen sentimendua, fedearen eta bizi pozaren galera, etab.

## Argumentua 
Graham Hess (Mel Gibson) Pennsylvaniako landa eremuko baserri batean bizi den erreberendo protestante alarguna da. Bi seme-alaba (Rory Culkin eta Abigail Breslin) eta Merrill (Joaquin Phoenix) anaiarekin bizi da: bere garaian, anaia beisboleko izarra izan zen, baina orain, gasolindegi batean lan egiten du. Emaztea trafiko istripu batean hil ostean, fedea galdu eta, horren ondorioz, bere eliztarrek bertan behera laga dute.

Egun batez, esnatutakoan, etxetik kanpo daudela eta baserriko txakurrak etengabe zaunka daudela ohartu da. Baserritik irten eta haurrak inguruko artadietan topatu ditu baina, era berean, beste gauza izugarri bat ere bai: artadian, 10 metroko diametroko biribil edo soro-zirkulu misteriotsua dago.

## Aktoreak 
* Mel Gibson: Graham Hess erreberendoa
* Joaquin Phoenix: Merrill Hess
* Rory Culkin: Morgan Hess
* Abigail Breslin: Bo Hess
* Cherry Jones: Caroline Paski polizia ofiziala
* Patricia Kalember: Colleen Hess
* Michael Showalter: Lionel Prichard.
* M. Night Shyamalan: Ray Reddy

## Kanpo estekak 
* *Signs* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Globulu (argipena)

**Globulu** hitzak forma esferiko edo esferoideko gorputz txikia adierazten du. Erabilera zenbait ditu:
* globulu gorria eta globulu zuria, odoleko zelula motak,
* astronomian, Bok globulua, hauts eta gasezko eremu bat, non izarrak sortzeko baldintzak gertatzen diren.
Arrazoibide

**Arrazoibidea**, **arrazoiketa** edo **arrazoitzea** emaitza berriak (konklusioak, erabakiak, ...) dakartzan prozesu kognitiboa da, logikaren arauetan eta esperientzian oinarritua, erabaki bat hartu, argudioak eman zein egitate zientifikoak eta teoremak frogatzearren. Modu formalean (matematika nahiz logika baliatuz) nahiz informalean (hizkuntza naturala erabiliz, esaterako) egin daiteke. Funtsean, arrazoibideak dedukziozkoak, abdukziozkoak nahiz indukziozkoak izan daitezke.

Zentzu zabal batean, arazoak konpontzeko ahalmenari deitzen zaio. Ondorioak ateratzeko eta ekintzengandik modu konsziente batean ikasteko balio du arrazoimenak. Mota desberdinak aipatu daitezke:

* Argudiaketa arrazoibidea: ahoz argudiatzeko ahalmena.
* Arrazoibide logiko edo kausala

## Arrazoibide hipotetiko-deduktiboa 
Arrazoibide mota hau ezagutza zientifikoaren eta akademikoaren oinarria da.  Arrazoibide mota hau, arrazoibideetatik konplexuena eta intelektualenatzat hartzen da.

## Arrazoibide logikoa 
Honela deitzen zaio, ondorio bat premisa batzuen bitartez lortutako  prozesu mentalari. Arrazoibideak zuzenak ala okerrak izan daiezke.

*   Zuzenak: oinarri nahikoa baldinbadute eta haren premisak ondorio bat eskaintzen dutenean.

* Okerrak: falazia bezala ezagutuak.

## Arrazoibide ez logikoa 
Arrazoibide ez logikoa edo informala, arrazoimen logiko-formala baino aukera eta konponbide gehiago ditu.

## Kanpo estekak
Realpolitik

(alemanez "errealitatearen politika") boterean eta irizpide praktikoetan oinarritutako politika da. *Realpolitik*-ak garaian garaiko interesen arabera jarduten du, printzipio filosofiko, teoriko edo moralei jarraitu beharrean. Zentzu horretan, filosofikoki errealismotik eta pragmatismotik hurbil dago. Batzuetan, hitza politika amoralak edo makiavelikoak izendatzeko erabili da, adiera gaitzesgarrian.

## Jatorria 
Otto von Bismarckek asmatu zuen hitza, Klemens von Metternich printzeak europar inperioen arteko botere-oreka lortzeko eskatu zionean. Horretarako, Bismarckek armamentu-norgehiagoka ez erabiltzea bultzatu zuen. XX. mendearen hasieran, ostera, Bismarckek boterea galdu eta Alemaniako enperadoreak *realpolitik*-a alboratu zuen *weltpolitik*-aren alde. Horren ondorioz, armamentu-norgehiagokak indarra hartu zuen; hain zuzen ere, politika horixe Lehen Mundu Gerrararen eragileetako bat izan zen.

## Ikus, baita ere 
* Weltpolitik

## Kanpo estekak
American Gigolo

***American Gigolo*** (euskaraz, *Amerikar gigoloa*) Paul Schrader estatubatuar zinema zuzendariaren 1980ko drama film bat da. Richard Gere, Lauren Hutton, Hector Elizondo, Nina Van Pallandt eta Bill Duke aktoreek antzeztu zuten.

Izenburuak ongi digoen gisa, gigolo edo konpainiako gizonezko baten gorabeherak kontatzen dituen filma da. Hari esker, Richard Gere nazioarteko sex symbol eta izar ospetsu bilakatu zen. Bitxikeria gisa, aurretik, Christopher Reeve eta John Travolta aktore ospetsuek protagonista antzezteari uko egin zioten.

Bi Urrezko Globo Sariren izendapenak jaso zituen, soinu banda eta abesti onenarena.

## Argumentua 
Julian Kay (Richard Gere) Los Angeles hiriko hogeitamar urte pasatxo dituen itxura ederreko gizon erakargarri, kultu eta buruargia da, inguruko emakumeak hainbeste erakartzen dituen ezaugarri horiek guztiak prostituzioan lan eginez bizitzeko darabiltza. Managerra Anne du, hark bere zerbitzuen truk ongi ordaintzen dioten emakumezko bezero aberatsak topatzen dizkio. Julianen bezeroetako bat Michelle da (Lauren Hutton), politikari ezagun baten emaztea. Bere lanetako batean, Julianek negoziogizon aberats batek hala eskatuta haren emaztearekin oheratu da. Baina handik bi egunera egunkarietan berarekin oheratu zen emakume hura hil dutela irakurri du.

## Aktoreak 
* Richard Gere: Julian Kaye
* Lauren Hutton: Michelle Stratton
* Hector Elizondo: Sunday inspektorea
* Nina Van Pallandt: Anne
* Bill Duke: Léon
* Brian Davies: Charles Stratton
* K Callan: Lisa Williams
* Tom Stewart: M. Rheiman
* Patricia Carr: Judy Rheiman
* David Cryer: Tinent Curtis
* Carole Cook: Dobrun andrea
* Carol Bruce: Sloan andrea
* Frances Bergen: Laudner andrea
* Macdonald Carey: Hollywoodeko aktorea
* William Dozier: Michellen abokatua
* Richard Derr: M. Williams

## Kanpo estekak 
* *American Gigolo* filmaren IMDBko fitxa irakurgai