open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pierre Lacroix

**Pierre Lacroix** (Houeillès, 1935eko urtarrilaren 23a - Colayrac-Saint-Cirq, 2019ko martxoaren 28a) frantziar errugbilaria izan zen, uztartze-erdilari moduan aritu zena. SU Agen taldean jolastu zuen eta hiru Frantziako txapelketa irabazi zituen (1962, 1965 eta 1966). 1958 eta 1963 bitartean Frantziako errugbi selekzioan 27 aldiz jolastu zuen eta lau entsegu sartu zituen. Azken bederatzi partidan kapitain gisa jolastu zituen.
Abandoko pilotalekua

**Abandoko pilotalekua**, ofizialki *Juego de Pelota de Abando* izeneko pilotalekua Bilboko Etxetxua plazan zegoen pilotalekua izan zen, eta pilotari talde propioa eduki zuen lehena izan zen.

Julián Zubizarreta arkitektoak eraiki zuen pilotalekua, Abandoko errepublikako udaletxea eta eskolekin batera.

5.500 ikusle hartzeko edukiera zuen, eta bi atseden-areto zeuden agintarientzat, eta ohea zuten lau gela pilotarientzat.

1885eko martxoaren 31n zesta punta partida batekin inauguratzekoa bazen ere, euriteen ondorioz bertan behera utzi zen irekira. Azkenik 1885eko apirilaren 12an inauguratu zen. Inaugurazioko partidan hauek aritu ziren: “El Vergarés” eta Brau Menor, Luzurame eta San Juanen aurka.

Josefa Ignacia Albisu emakumezko pilotariak ere jokatu zituen partidak 1885eko maiatzean eta ekainean.

1897ko udan itxi zen, Euskalduna pilotalekua ireki zenean.

## Erreferentziak
The Mandalorian

***The Mandalorian*** 2019ko estatubatuar zientzia-fikziozko telesaila da, Jon Favreauk Disney+entzat egina.

## Sinopsia 
Inperioaren gainbeheraren osteko garaian giroturik, Lehen Ordenaren agerpenaren aurreko gertakariei erreparatu die. Protagonista Mando da, Errepublika Berriaren autoritatetik urrun, galaxiaren mugaldean lan egiten duen saripeko ehiztari bakartia.

## Aktoreak 
* Pedro Pascal : "The Mandalorian" / Din Djarin
* Gina Carano : Carasynthia «Cara» Dune
* Carl Weathers : Greef Karga
* Nick Nolte : Kuiil
* Werner Herzog : "The Client"
* Taika Waititi : IG-11 (ahotsa)
* Emily Swallow : "The Armorer"
* Omid Abtahi : Dr. Pershing
* Giancarlo Esposito: Moff Gideon

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Freud (telesaila)

***Freud*** 2020ko austro-alemaniar polizia-telesaila da, Marvin Krenek Netflixentzat egina.

## Sinopsia 
Psikoanalisiaren oinarriak ezarri eta mundu mailako medikuntzan ikono bilakatu aurretik, Sigmund Freudek desagerpenak eta hilketak ikertu zituen, XIX. mendeko Vienan. Zortzi ataleko Freud izeneko telesail labur honetan, garai hartako gizartea biziberritu dute, medikuntza kontserbadorea, droga mendekotasuna eta Freud bakartiak gizartearen onarpena eskuratzeko egindako ahalegina.

## Aktoreak 
* Robert Finster: Sigmund Freud
* Ella Rumpf: Fleur Salomé
* Georg Friedrich: Alfred Kiss
* Brigitte Kren: Lenore
* Christoph Krutzler: Franz Poschacher
* Anja Kling: Sophia von Szápáry
* Philipp Hochmair: Viktor von Szápáry

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kim Wilde

**Kim Wilde**, **Kim Smith** jaioa (Chiswick, Middlesex, 1960ko azaroaren 18a) ingeles pop abeslaria da. 1981eko *Kids of America* abestia izan zen bere lehen arrakasta. 1981 eta 1996 artean 25 abesti izan zituen 50 salduenen zerrendan. 2003an Nena abeslariarekin kolaboratu zuen.

## Diskografia 
* *Kim Wilde* (1981)
* *Select* (1982)
* *Catch as Catch Can* (1983)
* *Teases & Dares* (1984)
* *Another Step* (1986)
* *Close* (1988)
* *Love Moves* (1990)
* *Love Is* (1992)
* *Now & Forever* (1995)
* *Never Say Never* (2006)
* *Come Out and Play* (2010)
* *Snapshots* (2011)
* *Wilde Winter Songbook* (2013)
* *Here Come the Aliens* (2018)
* *Closer* (2025)

### Bildumak 
* *The Very Best of Kim Wilde* (1984)
* *The Singles Collection 1981–1993* (1993)
* *The Remix Collection* (1993)
* *The Very Best of Kim Wilde* (2001)
* *The Hits Collection* (2006)
Feel Good (telesaila)

***Feel Good*** 2020ko britainiar telesaila da, Mae Martin and Joe Hampsonek Channel 4rentzat egina.

## Sinopsia 
Emakumeak ez ezik, gizonak ere gustuko ditu Maek, baina ez du bere sexualitatea sailkapen zurrun bakarrera mugatu nahi. Gazte kanadarrak aurrez aurre izango ditu adikzioaren zama eta horrek eragiten dion antsietatea, baina ez soilik drogekin loturiko adikzioa, baita menpeko harremanei dagokiena ere. Txanponaren beste aldean, George dago, heteroarauaren testuinguru kulturalean hezi den emakumea. 30 urte betetzear da, eta ez du sexu harremanik izan azken bost urteetan, baina, Mae ezagutu, eta goitik behera aldatuko zaio egunerokoa. Bere burua onartzea izango du erronka nagusia, eta, ostera, sentipen berriak gertuko lagunei lotsarik gabe azaltzea.

## Aktoreak 
* Mae Martin: Mae
* Charlotte Ritchie: George
* Lisa Kudrow: Linda
* Sophie Thompson: Maggie
* Phil Burgers: Phil
* Tom Andrews: Kevin
* Ritu Arya: Lava
* Ramon Tikaram: David
* Ophelia Lovibond: Binky

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hongi

thumb|Ameriketako Estatu Batuetako militar bat maori batekin hongia egiten.
**Hongi** maorien agur tradizionala da, bi pertsonek sudurra elkarrekin estutuz egiten da. Batzuek, aldi berean, kopetak ere elkarrekin ukitzen dituzte. Agurra, Māorien arteko bilkura tradizionaletan erabiltzen da, baita *pōwhiri* bezalako zeremonia garrantzitsuetan ere. Ondoren, bostekoa eman daiteke.

Hongian, *ha* (bizitzaren arnasa) trukatzen da era sinbolikoan. Agur horren trukearen bidez, *manuhiri*ak, bisitariak, *tangata whenua*, lurreko jendearekin nahasten dira, eta lotura bat ezartzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nicolas Le Floch (telesaila)

***Nicolas Le Floch*** frantziar polizia-telesaila da, France 2entzat egina.

## Sinopsia 
Nicolas Le Floch XVIII. mendeko Parisen bizi den detektibe bat da, eta bertan historian zehar gertatzen diren hilketa misteriotsuak eta, kasu batzuetan, basatiak konpondu beharko ditu, Pierre Bourdeau bere laguntzaileak lagunduta.

## Aktoreak 
* Jérôme Robart: Nicolas Le Floch(1-5)
* Mathias Mlekuz: Pierre Bourdeau (1-5)
* Vimala Pons: Marie de Langremont (1-2)
* François Caron: Antoine de Sartine
* Vincent Winterhalter: Dr. William Scemacgus (1-5)
* Michaël Abiteboul: Charles-Henri Sanson (1-5)
* Jean-Marie Winling: Mr. Noblecourt (1-5)
* Marie Verdi: Catherine (1-5)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alzo-ko Imaz bertsolaria

***Alzo-ko Imaz bertsolaria*** Antonio Zavalak atondutako bertsolari ospetsuaren bertso, testu eta pasadizo antologia da. 1967an plazaratua, oso elementu desberdinekin osatuta dago. Imatz ez zen plazako bertsolaria, bertso-jartzailea baizik. Zentzu horretan, Pello Errota horrela esan zuen: "Bertso jartzen, gu ez gera Imaz'en zapata lotzen asteko ere!". Jasotako bertso askok erlijioaren eragin zuzena du.

## Liburuaren atalak 
Liburua lau ataletan antolatuta dago:
* Hitzaurre zabala bertsolariaren datu biografikoekin
* Imatzen bertsoen bilduma, ahal den neurrian sortutako daten arabera
* Imatzen esku-idatziak, oso gutxi direnak eta oso gaizki kontserbatuta omen zeuden
* Asteasuko itsuen bertsoak, herri horren itsu familia batek bertso-paperak saltzen zituen. Imatzen familiaren testigantzaren arabera, bertso horiek Altzoko bertsolariarenak ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Liburua Euskaltzaindiaren webgunean.
Léa Parker

***Léa Parker*** frantziar polizia-telesaila da, M6entzat egina.

## Sinopsia 
Léa Parker DOS Frantziako Poliziaren zelula sekretuaren kidea da. Ingurukoek, aitak izan ezik, ez dute bere lanbidea ezagutzen.

## Aktoreak 
* Sonia Rolland : Léa Parker
* Luc Bernard : Maximilien Plastrone
* Matthieu Tribes : Benoît Morin
* Julie Boulanger : Camille Parker
* Gaëtan Wenders : James Nicolais (l'espion)
* Guillaume Gabriel : Nicolas
* Alexandre Le Provost : Alexandre « Alex » Fisher
* Sonia Mankaï : Claire Mendes
* France Zobda : Anne Parker

## Atalak 
### 1. denboraldia (2004) 
# Épisode pilote (DVD-tan bakarrik)
# Grand Hôtel
# Boxe Thaï
# Comédie musicale
# Casino clandestin
# Kidnappée
# L'Appât
# Virus
# La Liste noire
# Mise à pied
# Serpent de jade
# La Fac
# La Recrue
# Haute tension
# Chaos
# Trahison
# Manèges
# Racket
# Trafic de luxe
# Révélations – 1re partie
# Révélations – 2e partie

### 2. denboraldia (2005-2006) 
# Pont neuf
# Belles de nuit
# Souffle court
# La Loi du cirque
# Les Mariannes
# Trafic portuaire
# Manipulations
# Contrefaçon
# Combat clandestin
# Double jeu
# Risque majeur
# En immersion
# Braqueurs
# Le Solitaire
# Copie conforme - 1re partie
# Copie conforme - 2e partie
# Ondes mortelles
# La Loi du silence
# Prise d'otage
# Chinatown
# L'Hippodrome
# Poison mortel
# Chantage
# En voie de disparition
# Hôtel de luxe
# Effet de serre
# Entre la vie et la mort
# Le Ballet
# Menaces
# L'Appel du cœur

## Kanpo estekak
Une chance de trop

***Une chance de trop*** frantziar telesail dramatikoa da, TF1entzat egina.

## Sinopsia 
Alice Lambert doktorea astebeteko koma baten ondorioz esnatu da. Bere senarra Laurent hil dutela jakingo du, eta sei hilabeteko alaba, Tara, desagertu egin dela. Louis bere lagun onenaren eta Richard ustelkeriaren aurkako brigadako poliziaren laguntzarekin, Alice alabaren bahitzaileak aurkitzen saiatuko da.

## Aktoreak 
* Alexandra Lamy: Alice Lambert
* Pascal Elbé: Richard Millot
* Lionel Abelanski: Louis Barthel
* Charlotte des Georges: Florence Romano
* Hippolyte Girardot: Cyril Tessier
* Didier Flamand: Edouard Delaunay
* Frédérique Tirmont: Edith Delaunay
* Lionnel Astier: Pistillo komisarioa
* Samira Lachhab: Nadia Leroux
* Francis Renaud: Thierry Vergne
* Fanny Valette: Marjorie "Lisa" Leroy
* Sébastien Libessart: Samuel Armand
* Arièle Semenoff: Christine Lambert

## Kanpo estekak
Self Made (telesaila)

***Self Made: Inspired by the Life of Madam C. J. Walker*** 2020ko estatubatuar biografia-telesaila da, Netflixentzat egina.

## Sinopsia 
C. J. Walker enpresari afro-amerikarraren bizitza bildu dute, lau ataletan. Garbiketa lanak utzi eta ilea zaintzeko produktuak egiten hasi zenetik milionario bilakatu zenera arte egindako bidea erakusten du telesailak. Tartean, XX. mendeko AEBetan beltz eta emakume izateak zekarren zuen diskriminazio bikoitza.

## Aktoreak 
* Octavia Spencer: Madam C. J. Walker
* Tiffany Haddish: Lelia
* Carmen Ejogo: Addie
* Garrett Morris: Cleophus
* Kevin Carroll: Ransom
* J. Alphonse Nicholson: John Robinson
* Blair Underwood: Charles James Walker
* Bill Bellamy: Sweetness
* Zahra Bentham: Nettie
* Mouna Traoré: Esther

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Les Petits Meurtres d'Agatha Christie

'''''Les Petits Meurtres d'Agatha Christie'''* frantziar telefilm-saila da, France 2entzat egina. Agatha Christieren lanetan oinarrituta, hiru denboraldia izan zuen.

## 1. denboraldia (2009-2012) - 1930eko hamarkada 
### Aktoreak 
* Antoine Duléry : Jean Larosière
* Marius Colucci : Émile Lampion
* Serge Dubois : Ménard
* Olivier Carré : Verdure
* Flore Bonaventura (gero Alice Isaaz) : Juliette Larosière

### Atalak 
# *Les Meurtres ABC*
# *Am Stram Gram*
# *La Plume empoisonnée*
# *La Maison du péril*
# *Le Chat et les Souris*
# *Je ne suis pas coupable*
# *Cinq petits cochons*
# *Le Flux et le Reflux*
# *Un cadavre sur l'oreiller*
# *Un meurtre en sommeil*
# *Le Couteau sur la nuque*

## 2- denboraldia (2013-2020) - 1950-1960ko hamarkadak 
### Aktoreak 
* Samuel Labarthe : Swan Laurence
* Blandine Bellavoir : Alice Avril
* Élodie Frenck : Marlène Leroy
* Dominique Thomas : Ernest Tricard
* Christophe Piret (gero François Godart) : Robert Jourdeuil
* Cyril Gueï : Timothée Glissant « Tim »
* Éric Beauchamp : Martin
* Marie Berto : Arlette Carmouille
* Natacha Lindinger : Euphrasie Maillol

### Atalak 
# *Jeux de glaces*
# *Meurtre au champagne*
# *Témoin muet*
# *Pourquoi pas Martin ?*
# *Meurtre à la kermesse*
# *Cartes sur table*
# *Le crime ne paie pas*
# *Pension Vanilos*
# *Un meurtre est-il facile ?*
# *Mademoiselle McGinty est morte*
# *Murder Party*
# *L'Étrange Enlèvement du petit Bruno*
# *Le Cheval pâle*
# *L'Affaire Protheroe*
# *La Mystérieuse Affaire de Styles*
# *Albert Major parlait trop*
# *L'homme au complet marron*
# *Le miroir se brisa*
# *Crimes haute couture*
# *Le Crime de Noël*
# *Drame en trois actes*
# *Meurtres en solde*
# *Mélodie mortelle*
# *Ding Dingue Dong*
# *L'Heure zéro*
# *Rendez-vous avec la mort*
# *Un cadavre au petit déjeuner*

## 3. denboraldia (2020-) - 1970eko hamarkada 
### Aktoreak 
* Emilie Gavois-Kahn : Annie Gréco
* Arthur Dupont : Max Beretta
* Chloé Chaudoye : Rose Bellecour

### Atalak 
# *La Nuit qui ne finit pas*
# *La Chambre Noire*
# *Le Vallon*
# *Le Meurtre de Madame Maude''

## Kanpo estekak
Maitere Mujika

**Maitere Mujika Aseginolaza** (Idiazabal,Gipuzkoa, 1937- Ib. 2024ko maiatzaren 21a) margolaria zen.

1998an ekin zion margotzeari, Jokin Telleria margolariarekin eskolak hartu ondoren.

Bere lanetan, batez ere, paisaiak eta erretratuak landu zituen. Herrietako paisaiak, baserri-ingurunea eta eguneroko bizitzako eszenak izan ziren bere lanen gai nagusietako batzuk. Olio-pintura izan zuen teknika nagusia, eta margolanetan arreta berezia jarri zion argi naturalaren tratamenduari, bolumenaren adierazpenari eta konposizioaren oreka bilatzeari, irudi argi eta egonkorrak lortzeko asmoz.

## Erakusketak 
* "Mari Tere Mujika" erakusketa. Idiazabal, 2013. 

## Erreferentziak
Ezanaren estela

**Ezanaren estela** edo **Ezana erregearen estela** antzinako Aksum hiriko iparraldeko Esteletako Parkean (ehun estela txikiago eta ez hain apainduak dituena) oraindik zutik dagoen obelisko zentrala da. Estela hau, ziur asko, Parkeko azken eraikia izan zen, eta baita osorik mantentzen diren hilarrietatik handiena ere. Ezanaren estelak 21 metroko altuera du, eroritako 33 metroko Estela Handia eta 2008ko irailaren 4an mihiztatu eta argitu zuten 24 metroko Aksumgo obelisko ezagunena baino txikiagoa. Bere oinarria, ate faltsu batekin ornatuta dago, eta bi alboek leihoak diruditen hutsuneak dituzte.

## Historia 
Obelisko hau, edo hobe esanda, "estela" (bertoko hizkuntzan "hawilt/hawilti" diote) hau Aksumdarrek IV. mendean zizelkatu eta eraiki zuten. Adituen ustetan, hilarri hauen funtzioa, lurpeko hilobi-ganberentzako "adierazle" izatea zen. Estela handienak, erregeen hilobi-ganberetarako erabiltzen zituzten, eta zenbait pisutan leiho faltsuekin eta baita ate faltsukien apaintzen zituzten; nobleziak, estela txikiagoak eta ez hain apainduak zituen bitartean. Ezana erregearen estela da eta, ziurrenik, baita praktika horren azken adibidea ere, izan ere, aksumdarrak kristautasunera bihurtu ondoren zaharkitu bilakatu zen. Bere izena, Ezana erregeari (k.o 300-350) zor dio. Hau Frumentzio Aksumgoa bere tutorearen irakaspenei jarraituz, lehen Aksumgo errege kristaua izan zen.

Estela granito solidozko bloke grabatu bat da, ate bat eta bederatzi leiho faltsu dituena (uste denez, atea eta erregearen hilobiko bederatzi kamerak sinbolizatzen dituzte). Blokea lau kilometrora dagoen harrobi batetik eraman zuten, ziur asko elefanteek eramana.

Ezanaren estela, gainera, inoiz zatitu ez zen hiru obelisko nagusietatik (besteak, Estela Handia eta Aksumgo obeliskoa dira) bakarra da. Italiarrek, arpilatze kolonialean zehar izandako espoliazio kasurik arraroenetako batean, horietako bat gogor kaltetu zuten, hiru zatitan banatu eta Erromarantz ontziratu zutenean. 2007-2008an, Aksumgo obeliskoa berriro muntatu zutenean, Giorgio Croci ingeniariak zuzendutako talde batek Ezanaren estela finkatu zuen. Bere monumentua itzultzeko hainbat hamarkadatan eskatu ondoren, etiopiarrek, azkenean, euren altxor historiko nazionala berreskuratu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ann Walker

**Ann Walker** (Lightcliffe, Britainia Handia,1803ko maiatzaren 20a -  ib., 1854ko otsailaren 25a) Mendebaldeko Yorkshireko lurjabe ingeles filantropoa izan zen. 1834an bere bikotearekin, Anne Listerrekin ezkondu zen Yorkeko Hirutasun Santuaren elizan, legezko aitortzarik gabe. Bi emakumeren artean izandako ezagutzen den lehen ezkontza da Lister eta Walkerrena.

## Biografia 
### Familia 
Ann Walker 1803ko maiatzaren 20an jaio zen Lightcliffen, Mendebaldeko Yorkshireko Riding-ean. John Walker eta Mary Edwards-en alaba zen. San Mateo Eliza Zaharrean bataiatu zuten, Lightcliffe-n, eta lehen urteak Cliffe Hillen bizi izan zituen gurasoekin, Mary eta Elizabeth ahizpekin eta John nebarekin. Sei urte zituenean familia Crows Nest-era joan zen bizitzera. 

### Jaraunsle 
Annen neba gazteenak, Johnek, Crow Nest familiaren finkak jaso zuen oinordekotzan. 1823ko urriaren amaieran, Elizabeth ahizpa George Mackay Sutherland kapitainarekin ezkondu eta Ayrshirera joan zen bizitzera. 

Zeremonia horren ondoren, elkarrekin bizi izan ziren Shibden Hall-en, Listerren familia-etxean. Bikoteak bidaia luzea egin zuen Georgian zehar, 1840an, gazterik Lister hil zen arte. Walkerrek Anne Listerren gorpua baltsamatzera bidali zuen, Ingalaterrara ekarri ahal izateko. Sei hilabete behar izan zituen Listerren gorpuarekin itzultzeko, Halifaxeko familiaren panteoian hilobia hartzeko. Anne Listerren testamentuak biziarteko gozamena utzi zion Ann Walkerri Shibden Hall eta haren propietate guztieena. Bere eskola dominikala sortu zuen haurrentzat, beti sentitu baitzuen estimu handia haurtzaroan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Euskal borroka (kirola)

**Euskal borroka** borroka kirolaren estilo bat da, Euskal Herrian XX. mende hasiera arte praktikatzen zena. Gaur egun, 2009tik, Lapurdin, *Borroka 64* taldearen eskutik, berreskuratzeko,saiakerak ematen ari dira. Frantziako Kultura Ondare Inmateriala bezala sailkatuta dago, joku alorrean.

## Ezaugarriak 
2009tik praktikatutako borroka aintzinakoaren interpretazio librea da, Euskal Herriko kirol eta jai kodeetan ere inspiratuta bai jantzietan baita ere musikan (txalaparta). Borroka batek batez beste 15 eta 20 segundo artean irauten du. Bi aurkari aurrez aurre jartzen dira, zelai belartsu batean. Borroka espazioa klarionez marrazten da, 1,20 zabalekoa eta 10 metro luzekoa; beraz, pasilu luze baten itxura du.

Kirol honen mugimendu batzuek arte martzialak gogorarazten dituzte, esaterako jauziak edo liskarrak.

## Historia 
Borroka Kristoren garaian sortu omen zen eta borroka pagano batean du bere jatorria. Bernard Cabos, *Borroka 64* taldeko presidentaren iritziz, mitologikoki Mari jainkosaren omenez egiten zen. Aurkaria altxatzeak lurrarekiko kontaktua galdu zuen eta, beraz, Lurraren energia eta botere guztia galtzen zuen ere bai. Kirol honen irudiak III. mendeko Bizkaiko zeramiketan aurkitu da irudikatuta. XV. eta XVI. mendeetan, Elizak erritu paganoak debekatu zuen eta, ondorioz, borroka estilo hau desagertu egin zen. Ziur aski modalitate desberdinak egongo ziren baina egun bakarrik gerriko estilokoa dago kodifikatuta.
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Frantziako Kultura Ondarearen fitxa.
* :Euskal borrokari buruzko artikulua *Le Journal du Pays Basque*2012/07/27ko egunkarian.
San Jurgiren eliza (Lalibela)

**San Jurgiren eliza** () Etiopiako Lalibela hirian dago, Etiopiako patriarka-hiri koptoaren barruan. UNESCOk Gizateriaren Ondare izendaturiko hamaika eliza monolitikoetako bat da.

Etiopiako historia kulturalaren arabera, Zagwe dinastiako Gebre Mesqel Lalibela erregeak XIII. mendean San Jurgi eraiki zuen, eliza bat eraikitzeko jarraibideak ematen zitzaizkion begitazio bat izan ondoren.

## Deskribapena 
XIII. mendean harkaitz bolkaniko gorrixkan zizelkatua, Lalibela inguruko hamaika elizen artean ezagunena eta azkena da, eta, batzuetan, munduko zortzigarren miraritzat hartu dute.

25 metroko aldea duen zulo karratu batean dago; elizak, berriz, 12 metroko aldea eta 12 metroko altuera ditu, hiru mailatako plintoa kontuan hartu gabe, eta gurutze grekoaren forma du. Gune hori sortzeko, 3400 m³ arroka eta 450 metro m³ kendu behar izan zituzten, elizaren barrualdea zizelkatzeko eta apaintzeko.

Eraikina beste hamar eraikinek osatutako beste bi eliza-multzoetatik mendebaldera samar dago, eta ipar-ekialdean dagoen lau elizako multzoari zanga multzo batek lotzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Meritxell eguna

thumb|Meritxelleko Andre Maria Andorraren banderarekin apainduta.
**Meritxell eguna** edo **Meritxelleko Andre Mariaren festa** () Andorrako Printzerriaren egun nazionala da. Andorrako beste jai nagusia martxoaren 14an da, Konstituzioa onartu zen egunarena.

## Historia 
1873tik urtero ospatzen da, irailaren 8an, Ama Birjinaren jaiotza ospatzen den egunean, alegia. Ekintza instituzional eta erlijioso ugari egiten da egun horretan, gehienak Meritxelleko Andre Mariaren satutegian.

## Ospakizunak 
Santutegian Goizargiren meza egiten da, meza gaztea eta, azkenean, Casa de la Vallen, Andorrako Kontseilu Nagusiaren egoitzan, ekintza ofiziala. Ekintza erlijiosetan Urgelleko apezpikuak parte hartzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Biete Medhane Alem

**Biete Medhane Alem** () Etiopiako Lalibela hirian dago, Etiopiako patriarka-hiri koptoaren barruan. UNESCOk Gizateriaren Ondare izendaturiko hamaika eliza monolitikoetako bat da.

Etiopiako historia kulturalaren arabera, XIII. mendean Zagwe dinastiaren garaian eraiki zuten, agian Gebre Mesqel Lalibela erregearen agintaldian.

Bere eraikitzaileek, Aksumgo Santa Maria Siongoaren elizaren erreprodukzio bezala irudikatu nahi zuten, 1535ean Ahmad ibn Ibrahim al-Ghaziren armada inbaditzaileak suntsitua.

Lalibela multzoko elizarik handiena eta altuena da, 10000 metro kubikoko barne espazioarekin, eta, uste denez, eraikitzeko, 15000 metro kubiko arroka kendu behar izan zuten. Diseinuaren ikuspuntutik, inguratzen duten zutabeak eta bi isurkiko sabaia nabarmentzen dira. Ez du margorik eta bost nabetan banatuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frumentzio Aksumgoa

**Frumentzio Aksumgoa** (, Tiro, ?- Aksum, 383) siriar jatorriko apaiza izan zen. Tradizioaren arabera, Aksumgo Erresuma kristautu zuen.

Ezana erregearen haurtzaroko tutorea, Etiopiar Elizaren lehendabiziko burua (*Abuna*) izan zen. Konstantzio II.a erromatar enperadore arrianoaren gutun batek, Ezana eta bere anaia Saizanari zuzendua, Frumentzio Alexandriara bidalia izan dadila eskatzen du, dotrina akatsengatik aztertua izan dadin eta Teofilo indiarrak ordezkatua izan dadin; Ezanak, eskaera hau baztertu zuela edo ez zuela aintzat hartu suposatzen dute.

## Erreferentziak
Gebre Mesqel Lalibela

**Lalibela** (), **Gebre Meskel** errege-izena (; 1162 – 1221) izandakoa, Zagwe dinastiaren Etiopiako enperadorea izan zen. Taddesse Tamraten arabera, Jan Seyumen semea eta Kedus Harberen anaia zen. Tradizioak 40 urtez gobernatu zuela dio. Getachew Makonnen Hanenen arabera, bere erresuma 1181etik 1221era hedatu zen. Lalibelako eliza monolitikoak eraiki edo enkargatu zituen erregea izateagatik ere ezaguna da.

## Erreferentziak
Phyllopoda

**Phyllopoda** edo **filopodoak** Branchiopoda krustazeo subklase bat dira. Haien artean *Triops* eta cladocerak daude.

## Sailkapena 
Martin & Davis-en arabera (2001) Phyllopoda azpiklaseak talde hauek ditu:

* **Ordena Notostraca** Sars, 1867
:::Familia Triopsidae Keilhack, 1909
* **Ordena Diplostraca** Gerstaecker, 1866
:Azpiordena Laevicaudata Linder, 1945
:::Familia Lynceidae Baird, 1845
:Azpiordena **Spinicaudata** Linder, 1945
:::Familia Cyzicidae Stebbing, 1910
:::Familia Leptestheriidae Daday, 1923
:::Familia Limnadiidae Baird, 1849
:Azpiordena **Cyclestherida** Sars, 1899
:::Familia Cyclestheriidae Sars, 1899
:Azpiordena **Cladocera** Latreille, 1829
::Infraordena Ctenopoda Sars, 1865
:::Familia Holopediidae Sars, 1865
:::Familia Sididae Baird, 1850
::Infraordena Anomopoda Stebbing, 1902
:::Familia Bosminidae Baird, 1845
:::Familia Chydoridae Stebbing, 1902
:::Familia Daphniidae Straus, 1820
:::Familia Macrothricidae Norman & Brady, 1867
::Infraordena Onychopoda Sars, 1865
:::Familia Cercopagididae Mordukhai-Boltovskoi, 1968
:::Familia Podonidae Mordukhai-Boltovskoi, 1968
:::Familia Polyphemidae Baird, 1845
::Infraordena Haplopoda Sars, 1865
:::Familia Leptodoridae Lilljeborg, 1900

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi

**Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi** (, hararieraz: አህመድ ኢብራሂም አል-ጋዚ,  ) "Konkistatzailea" ( – ) Adal Sultanerriko imam eta jenerala izan zen, Etiopiako Inperioa borrokatu zuena. Nagusiki somaliarrez osatutako armada baten laguntzarekin- harla, afar, hararis herriak eta otomandar arabiar eta turkiar kopuru txiki batekin ere- Abisiniaren hiru laurdenak bereganatu zituen konkista batean.

## Erreferentziak
Yonaguni

**Yonaguni uhartea** (yonagunieraz: *Dunan-chima*; japonieraz: 与那国島, *Yonaguni Jima*) Japoniako uharte txiki bat da, Ryukyu uhartediaren baitan dagoena. Okinawa uhartetik 480 kilometrora dago, hego-ekialdean, eta Taiwanen ekialdean kokatzen da. 28,88 kilometro karratuko azalera dauka, eta 1.684 biztanle zituen 2009an. Urteko batez besteko tenperatura 23,9&nbsp;°C-koa da eta urteko 3.000 mm inguruko prezipitazioak ditu. Yonaguni uhartean bertako hizkuntza hitz egiten da, yonaguniera, hain zuzen.

## Historia 
Uhartea Asiarekin lotua egon zen azken glaziaziora arte, japoniar uharteetarantz zuzendutako zubi moduko bat osatuz. Garai hartan lurrazalean zeuden Yonaguniko Egitura ospetsuak, haien jatorria eztabaida sutsuen mamia izan da, eta da gaur ere. Sakishima Uharte gehienak Ryūkyūko Erresumak menderatu zituen XV. mende amaieran, baina Yonagunik burujabe iraun zuen 1522ra arte. XVII. mendean, zehazki 1609. urtean, Satsumako feudo japoniarrak beretu zuen. 1879. urtean Japoniak herrialdera formalki batu zuen uhartea, baina 1945 eta 1972. urte artean Estatu Batuek okupatu zuten, harik eta itzulia izan eta Okinawako prefekturako zati bilakatu zen arte.

## Ikus, gainera 
* Yonaguniko Egiturak
* Yonaguniera

## Kanpo estekak
Bopyrina

***Bopyrina*** itsas isopodoren krustazeo generoko Bopyridae familiakoa.

## Espezieak 
* *Bopyrina abbreviata* Richardson, 1904}}
* *Bopyrina choprae* Nierstrasz & Brender à Brandis, 1929
* *Bopyrina gigas* Nierstrasz & Brender à Brandis, 1923
* *Bopyrina ocellata* Czerniavsky, 1868
* *Bopyrina sewelli* Chopra, 1930

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Branchinella basispina

***Branchinella basispina*** krustazeo espezie da, Thamnocephalidae familiakoa.

Australiako endemismoa da. IUCNren Zerrenda Gorrian dago jasota, hau da, arriskuan dagoen espezie gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estakak
Ezana

**Ezana Aksumgoa** (, ዐዘነ *‘zn* ez da ahoskatzen) Aksumgo Erresumako erregea (320ko hamarkada – ) izan zen. "Saba, Salhen, Himyar eta Dhu-Raydango errege" tratamendua erabiltzen zuen. Tradizioak dioenez, Ezana, bere aita Ella Amidaren oinordekoa izan zen, oraindik haurra zen bitartean, eta, bere ama, Sofia, erregeorde bezala aritu zen.

Ezana, kristautasunera bihurtutako Aksumgo Erresumako lehen erregea izan zen, eta, Za Haqalaren ondoren, bere garaiko historialariek aipaturiko lehena. Bere haurtzaroko tutorea, Frumentzio Aksumgoa siriar kristaua, Etiopiar Elizaren burua izan zen. Konstantzio II.a erromatar enperadore arrianoaren gutun batek, Ezana eta bere anaia Saizanari zuzendua, Frumentzio Alexandriara bidalia izan dadila eskatzen du, dotrina akatsengatik aztertua izan dadin eta Teofilo indiarrak ordezkatua izan dadin; Ezanak, eskaera hau baztertu zuela edo ez zuela aintzat hartu suposatzen dute.

Ezanak ere hainbat kanpaina militar abiatu zituen, eta bere idazkunetan grabatu zituen.

## Erreferentziak
Yonaguniera

**Yonaguniera** (与那国物言/ドゥナンムヌイ *Dunan Munui*) Ryukyu uhartedian kokatzen den Yonaguni uhartean hitz egiten den hizkuntza bat da, Hego Ryukyuar motakoa. Yaeyama hizkuntza gertuko hizkuntza du, antzekotasun aipagarriekin. Japoniar hizkuntza-politika zapaltzaileen ondorioz, hizkuntza ez da ofiziala eta ez dago aitortua, bertako erakundeek Yonaguni dialektoa izenaz izendatzen dute (与那国方言, *Yonaguni hōgen*). UNESCOk eginiko sailkapenaren arabera, yonaguniera da Japonia osoan zaurgarriena den hizkuntza. Egun laurehun bat pertsonak hitz egiten dute.

Yonagunierak antzina bere idazkera propioa garatu zuen, Kaidā logogramak izan ziren hizkuntzaren berezko idazte-sistema. Baina uhartea Rykuyuko Erresumaren mende geratu zenean eta ondoren Japoniako Erresumak menderatu zuenean, logograma hauek txinatar karaktereek edo japoniar kanak ordezkatu zituzten.

## Fonetika 
### Bokalak 
Azpiko taulak yonagunierazko bokalak erakusten ditu. Alofonoak diren bokalak parentesi artean ageri dira.

### Kontsonanteak 
Azpiko taulak yonagunieran agertzen diren kontsonanteak biltzen ditu. Alofonoak baino ez diren kontsonanteak parentesi artean ageri dira. Fonema herskari eta afrikariek hiru-bideko kontrastea dute fortis, lenis eta ahozko kontsonanteen artean.

## Sintaxia 
Jarraian ageri den taulan yonagunierazko osagarriak ageri dira:

Azpiko taulan, lehenengo bi zutabetan yonagunierazko hitz arruntenak eta beste bietan hizkuntzaren sailkatzaileak ageri dira:

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Yonaguni
* Yonaguniko Egiturak
Toltén ibaia

**Toltén ibaia** Txileko La Araucanía eskualdean kokatutako ibaia da. Villarrica lakuan jaiotzen da, izen bereko hiritik gertu. Bere ibaiadar nagusia Allipén ibaia da. Allipénekin elkartu ondoren ibaiak ibilera txirikordatua jarraitzen du.

123 kilometro inguru egin ondoren, ibaia Ozeano Barera iristen da Nilhue lurmuturretik gertu, non 500 metroko zabalera duen.

Toltenen zehar dauden hiri eta herrien artean hauek daude: Villarrica, Pitrufquén, Teodoro Schmidt eta Nueva Toltén .

## Kanpoko estekak 
* Toltén ibaiaren mapa
Drago Jančar

**Drago Jančar** (Maribor, 1948ko apirilaren 13a) esloveniar eleberri, antzerkia eta saiakera idazlea da. Ezaguna da bere iruzkin politikoengatik eta konpromiso zibikoagatik.

Bere eleberriek modelo modernistek jarraitzen dituzte. Gizabanakoaren eta erakunde errepresiboen arteko gatazka da haren gai nagusietako bat. Bere estiloa lakonikoa eta ironikoa da, bira tragikomikoekin. Bere eleberri askok Europako erdialdeko historiako gertaerak jorratzen dituzte.

Egungo egoera poitiko eta kulturalari buruzko saiakerak ere idazten ditu. Bosniako gerran bosniar alderdiari lagundu zion eta Peter Handkerekin polemika izan zuen Jugoslavia desegitearen inguruan. Esloveniako demokrazia eta independentzia babestu zituen.

## Lan hautatuak 
### Eleberriak 
* *Petintrideset stopinj*, 1974
* *Galjot*, 1978
* *Severni sij*, 1984
* *Pogled angela*, 1992
* *Posmehljivo poželenje*, 1993
* *Zvenenje v glavi*, 1998
* *Katarina, pav in jezuit*, 2000
* *Graditelj*, 2006
* *Drevo brez imena*, 2008
* *To noč sem jo videl*, 2010
* * In ljubezen tudi*, 2017
### Antzerkia 
* *Disident Arnož in njegovi*, 1982
* *Veliki briljantni valček*, 1985
* *Vsi tirani mameluki so hud konec vzeli ...*, 1986
* *Daedalus*, 1988
* *Klementov padec*, 1988
* *Zalezujoč Godota*, 1988
* *Halštat*, 1994
* *Severni sij*, 2005
* *Niha ura tiha*, 2007
### Saiakerak 
* *Razbiti vrč*, 1992
* *Egiptovski lonci mesa*, 1994
* *Brioni*, 2002
* *Duša Evrope*, 2006
Trent Alexander-Arnold

**Trent John Alexander-Arnold** (Liverpool, Ingalaterra, Erresuma Batua, 1998ko urriaren 7a) futbol jokalari ingelesa da, Ingalaterrako Premier ligako Liverpool taldean eskuin atzelari bezala jokatzen duena. Munduko atzelari onenetariko bat bezala kontsideratuta dago. 2018ko ekainean debutatu zuenetik Ingalaterrako futbol selekzio nazionalean ere jokatzen du. Futboleko merkatuko balioetan espezializatutako Transfermarkt orrialdearen arabera, 110 milioi euroko balioa du.

## Ibilbidea 
### Ibilbidearen hasiera Liverpoolen 
Betidanik eta txikitatik Liverpoolen jokatu izan du Arnoldek. Txikitatik futbolzalea, Celtic talde eskoziarraren zalea zela onartu izan du. Behe kategorietan nabarmendu ondoren, 2016. urteko udan 17 urte besterik ez zituela igo zuten lehen taldera.

### Lehen taldean hasiera gorabeheratsua (2016-2017) 
2016-2017 denboraldian, bere lehenengoan, ez zuen asko jokatu. Partidu batzuetan bigarren taldearekin joaten zen, eta beste batzuetan oso gutxi jokatu. Azkenean, 12 partidu jokatu zituen lehen taldearekin, ligan eta bi kopa nazionaletan debuta eginez.

### Jauzi erabakigarria 
Lehen denboraldi gris baten ondoren, Alexander-Arnold hurrengo denboraldietan askoz minutu gehiago edukitzen joan zen, eta garrantzia irabazi zuen.

#### 2017-2018 
Hurrengo denboraldian ordea, askoz minutu gehiago edukitzen hasi zen, eta beretzat denboraldi magikoa izan zen hau, txapeldunen ligan debuta egin eta lehen taldean ia 3.000 minutu eduki zituelako, txapelketa guztietan 34 partidu jokatuz.

#### 2018-2019 
Aurrekoa denboraldi erabakigarria izan bazen, hau bere nibela baieztatu zuen denboraldia izan zen. Sekulako asistentzia mordoa egiteagatik nabarmendu zen, 16 hain zuzen ere.

#### 2019-2020 
Hurrengo denboraldian bere maila bermatu zuen, eta askoren iritziz munduko eskuin atzelari onena bihurtu. Ingalaterrako selekzioa ere berarekin kontatzen hasi zen. Denera 4 gol sartu zituen, eta 14 asistentzia eman.

22 urterekin jada 2 txapeldunen ligako final jokatu ditu, horietako bat irabaziz.

## Selekzio nazionala 
Ingalaterrako selekzioari dagokionez, 2018ko ekainean egin zuen debuta, eta geroztik 12 partidu jokatu ditu, gol bat sartuz. 2018ko munduko futbol txapelketa jokatu zuen, eta bertan Ingalaterra final-erdietara iritsi zen. Behe-kategoria guztietan jokatu zuen, 16 urtez azpikotik 21 urtez azpiko selekziora.

## Estadistikak
Pikuntxe

**Pikuntxe** ("iparraldeko herria" esan nahi duen mapudungun hitza), espainiarrek pikon bezala ere ezagutzen dutena, maputxe hitz egiten duen txiletar herri bat zen, maputxe edo araukanoetatik iparraldera bizi zena (Itata eta Toltén ibaien artean bizi ziren maputxeei emandako izen bat) eta Choapa ibaiaren eta Diagiten hegoaldean. Txile konkistatu arte, Itata maputxeen (hegoaldean) eta Pikuntxeen (iparraldean) arteko muga naturala zen. Txile konkistatzeko inken saiakeran, haiei arrakastaz aurre egin zieten hegoaldeko herri pikuntxeek, geroago Promaukak bezala ezagutuak izan ziren.

Promauken iparraldean bizi ziren Pikuntxei K*ilotanak* (Aconcagua ibaiaren haranean iparraldean Choaparantz) eta *Mapotxoak* (Maipo ibaiaren arroan bizi zirenak) deitzen zieten espainiarrek, eta Inka Inperioaren parte ziren, lehen espainiarrak Txilera iritsi ziren garaian.

Ez ziren gaur egun arte banandutako gizarte gisa biziraun, populazioaren beherakada orokor baten ondorioz eta Txileko populazio orokorrak aldi kolonialean xurgatu zituelako.

Pikuntxe indigenak mestizaje prozesu baten ondorioz desagertu ziren, pixkanaka euren herrixkak (indioen herria) utzi eta inguruko espainiar ogasunetan ezarri zirenean. Han, Pikuntxearrak Araucaniatik (Mapuche), Chiloé-tik (Huilliche, Cunco, Chono, Poyas) eta Cuyo-tik (Huarpe) ekarritako herri indigenekin nahastu ziren. Gutxi batzuk, euren antzinako lurretatik deskonektatuak eta mestizajeak diluituak, pikuntxeek eta euren ondorengoek euren nortasun indigena galdu zuten.
erdian|thumb|700x700px|Txileko herri prehispanikoen banaketa.

## Nekazaritza 
Pikuntxeen oinarrizko uztak artoa eta patatak ziren eta teilatutako adobezko etxeetan bizi ziren.
Julián Zubizarreta

**Julián Zubizarreta Usatorre** (Bilbo,  - ) bizkaitar arkitektoa izan zen. 1894an Olabarri hotelaren eraikina burutu zuen, gaur egun Bilboko Portuaren Agintaritzaren egoitza nagusia dena. Abandoko pilotalekua ere eraiki zuen.

## Erreferentziak
Anostraca

**Anostrazeoak** (**Anostraca**, () Krustazeo Branchiopoda Ordena dira, Sarsostraca azpiklaseko bakarra. 

## Ezaugarriak 
Beste branchiopodoen aldean, Anostraca ordenakoek exoeskeleto (kutikula zurruna) ez dute eta ezta ere babesteko beste egiturarik. Begi konposatuak dituzte.

Sabela argiruntz jarrita igeri egiten dute. Iragazketaren bidez elikatzen dira. Haien dieta materia organikoa eta mikroplanktoneko organismo txikiak dira.

Sexu dimorfismo handia dute. Arrek antena handiak dituzte, hagin modukoak; kopularen unean emeak heltzeko erabiltzen dituzte. Emekeek, aldiz, ugalketa garaian obisaku oso nabaria erakusten dute.

## Taxonomia 
Anostrazeoek zazpi familia dituzte.

* Artemiidae familia Grochowski, 1896
* Branchinectidae familia Daday, 1910
* Branchipodidae familia Simon, 1886
* Chirocephalidae familia Daday, 1910
* Polyartemiidae familia Simon, 1886
* Streptocephalidae familia Daday, 1910
* Thamnocephalidae familia Simon, 1886

## Espezie ezagunak 
Ordezkari ezagunena *Artemia salina* da baina, akuikultura izan duen zabalkundearen ondorioz, *Artemia franciscana* mundu osoan merkaturatu da. Añanako Gatz Haraneko (Araba) ur gesaletan aldiz *Artemia parthenogenetica* espeziea bizi da. Haien itxura Jurasikotik ez da aldatu eta fosil bizidunen kontsiderazioa dute. Putzuetan eta aintziretan aurkitzen zaie, bereziki ur gatzatikoak eta iraunkorrak ez direnetan.

## Bibliografia 
* :J. W. Martin & G. E. Davis (2001). *An Updated Classification of the Recent Crustacea*. Natural History Museum of Los Angeles County.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santa Maria Siongoaren eliza

**Santa Maria Siongoaren eliza** () Etiopiako Aksum hirian dago, Etiopiako patriarka-hiri koptoaren barruan. Tradizioaren arabera, basilika honetan Itun-kutxa zaintzen dute, ustez, Salomonen seme Menelik I.ak han utzi zuen eta. Emakumeak ezin dira basilikaren barrura sartu.

## Historia 
Beste tradizio batek, Axumgo Erresumako lehen gobernari kristaua zen Ezanaren erregealdian eraiki zutela dio, hau da IV. mendean. San Frumentzio gotzaindegiaren garaian eraiki zutenetik, eliza gutxienez bi aldiz suntsitu eta berreraiki dituzte. Lehendabizikoz, Gudit erreginaren erregealdian- X. mendean- suntsitu zuten eta bigarrena XVI. mendean izan zen, Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi jeneralaren agindupean. XVI. mendean, Gelawdewos enperadoreak berreraiki eta, XVII. mendean, Fasilidesek handitu zuen.

Santa Maria Siongoaren eliza Etiopiako enperadoreen koroatze leku tradizionala izan da.

1950eko hamarkadan, Haile Selassie enperadoreak antzinakotik gertu katedral berri bat eraiki zuen, gizon eta emakumeentzat irekia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Himyar

**Himyar** edo **Himyaritar Erresuma** (, *Mamlakat Ḥimyar*, himyaritieraz: , ) hegoaldeko Arabiar penintsulako antzinako estatu bat izan zen, k.a. 110. urte inguruan sortua. Historikoki, greziar eta erromatarrek **Homeritar Erresuma** zioten.

K. a. 25ean, lehendabizikoz, Sabako Erresuma konkistatu zuen. K.o. 200an Qataban eta 300ean Hadhramaut bereganatu zituen. Sabarekiko zuen zorte politikoa sarri aldatu zen, azkenean, 280. urte inguruan, Sabako erresuma konkistatu zuen arte.

## Historia 
Himyar Arabiako estatu nagusia izan zen 525era arte. Himyaritarrak, jatorrian, gaur egun Yemen den mendiko tribu bat ziren. Intsentsu-merkatari aberatsak ziren eta beduinoen erasoetatik babesteko gotorlekuak altxatzea beharrezkotzat jo zuten. 380. urte inguruan, himyaritar erregeek politeismoa utzi eta judaismora bihurtu ziren. Honek ez zuen inolako eraginik hizkuntzan, egutegian edo idazkeran. Etiopiako Aksumgo Erresumak 340 eta 378 artean Saba gobernatu zuen, baina, 525ean indar himyaritarrek eremua birkonkistatu zuten. Erresumaren gainbehera, Aksumgo eta Bizantziar Inperioko estatu kristauek, Persiako Sasandar Inperioak eta Arabiako hegoaldeako zenbait fakziok egindako prozesu motel bat izan zen. Erresuma, azkenean, aksumdarren eskuetara pasa zen 525ean. 575 eta 628 artean, sasandarren eskuetan izan zen, "Al-Yaman" bosgarren sasandar satrapa Islamera bihurtu zen arte. Harrezkero, Arabiako hegoaldea hedatzen ari zen inperio musulman berrian sartu zen.

Himyaritiera bere hizkuntzak X. mendera arte iraun zuen.

## Ekonomia 
Bere ekonomia nekazaritzan oinarritua zegoen. Kanpo merkataritza olibano eta mirraren esportazioan oinarritzen zen. Urte askoan, Afrikako ekialdea Mediterraneoko munduarekin lotzen zuen bitartekaririk handiena ere izan zen. Gehienbat, merkataritza hau, Afrikako marfila esportatzean zetzan, Erromatar Inperioan saldua izateko. Himyarreko itsasontziak erregularki zihoazen ekialdeko Afrikako kostaldera, eta estatuak ere kontrol politiko handia izan zuen ekialdeko Afrikako merkataritza hirietan.

Egile ezezaguneko *Eritrear Itsasoaren aldeko Periploa*k, Himyarren inperio komertziala eta bere gobernari Karibael (Karab Il Watar Yuhanem II.a) deskribatu zituen, bere ustez, Erromarekin harreman adiskidetsuak izan zituelarik.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Adler, Joseph: *The jewish kingdom of Himyar (Yemen): its rise and fall», *Midstream*, 46. lib, n.º&nbsp;4, 2000.
* Korotayev, Andrey: *Ancient Yemen*. Oxford (RU): Oxford University Press, 1995; .
* Korotayev, Andrey: *Pre-islamic Yemen*. Wiesbaden (Alemania): Harrassowitz Verlag, 1996; .
* Maigret, Alessandro de: *Arabia felix*. Londres: Stacey International, 2002; .
* Yule, P.: *Himyar late antique Yemen/Die Spätantike im Jemen*. Aichwald (Alemania), 2007; .
* Yule, Zafar: «The capital of the ancient Himyarite empire rediscovered», *Jemen Report'', 36 (22-29. orr.), 2005.

## Kanpo estekak
Qataban

eskuinera|300px|thumb|Qatabango Erresuma (urdinez), k.o. III. mendean
[thumb|[Brontzezko lehoia, Qatabanen ean egina]]
**Qataban** edo **Katabania** (; qatabanianeraz: 𐩤𐩩𐩨𐩬) Yemengo antzinako erresumetako bat izan zen, Baihan haranean garatu zena. Hego Arabiako beste erresuma askok bezala, oparotasun handia hartu zuen aldareetan erretzen zituzten olibano eta mirraren merkataritzari esker. Qatabango hiriburua Timna zen, Hadramaut, Saba eta Main erresumak lotzen zituen ibilbide komertzialean zegoena. Yemengo erresumarik garrantzitsuena izan zen k.a. 1. milurtekoaren bigarren zatian, bere agintariek Hego Arabiaren gaineko nagusitasuna zutenean. Jainkorik handiena Amm edo "osaba" zen, eta herriak bere buruari "Ammen semeak" deitzen zion.

## Historia 
Orain arte, Qataban jatorria Yemengo iparraldean ezezaguna da. K. a. VIII. mendearen amaiera, Yithaamar Watar I.a Sabakoak Qataban konkistatu zuen. Handik gutxira, Ausan erregearen agindupean erori zen. Konkistatua eta Sabarekin lotua izan ondoren, Qataban, berriz ere, Sabaren basailu bihurtu zen, eta Ausanek Indiako ozeanoko kostaldean menderatutako lurraldeak lortu zituen. Ez dago argi Qatabanek nola kontrolatu ahal izan zuen Afrika eta Indiarekiko itsas merkataritza, edonola ere, Yemengo hegoaldeko kostaldea oraindik Sumuhuali Yanuf III.aren menpe egon zen Qatabanek Sabaren kontroletik independentzia lortu baino pixka bat lehenago arte. K.a. IV. edo III. mendean. Qataban, Yada ib Yigal I.aren erregealdian, Sabarekiko independentzia lortu zuen, ziuraski, Main eta Hadramautekin aliantzan. Mende batzuk beranduago, Tuhargibeko guduan, Sabako erregeak Qatabanen igoera geldiarazi ahal izan zuen arren baina ezin izan zuen Sabako erresuma handiaren banaketa eragotzi.

Yada ib Dhubyan Yuhanimen agintaldian (k.a. 220-205) Hadramaut konkistatu zuenean eta ondorengo Amir tribuaren aurkako garaipenari esker, Qatabanbere boterearen punturik gorenera iritsi zen, Yemengo kostaldearen eremu zabalak kontrolatuz eta, aldi berean, Intsentsuaren Bidearekin lotuz.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Korotayev, Andrey: *Ancient Yemen*. Oxford (RU): Oxford University Press, 1995; .
* Korotayev, Andrey: *Pre-islamic Yemen*. Wiesbaden (Alemania): Harrassowitz Verlag, 1996; .
* Maigret, Alessandro de: *Arabia felix*. Londres: Stacey International, 2002; .
* Yule, P.: *Himyar late antique Yemen/Die Spätantike im Jemen*. Aichwald (Alemania), 2007; .

## Kanpo estekak
Podocopa

**Podocopa** ostracodaren barruko krustazeo azpiklase bat da. Tradizionalki Myocopoda eta Podocopa izan dira Ostracodaren barruko bi azpiklaseak, baina dudak daude euren benetako erlazioen inguruan. Myodocopa azpiklasearekin konparatuta bigarren antena pareak egitura desberdina dute.

## Desberdinatusak 
* Podocopa: Endopodio nahiko luzea.
* Mydocopa: Exopodio luzeagoa.
* Podocopa azpiklasean anken zazpigarren parea morfologia desberdinak ditu edo ez dago, baina inoiz ez da eraztun-itxurakoa edo bermiformea; horrelakoak mydocopa azpiklasean ematen dira.

## Sailkapena 
Martin & Davis-en arabera (2001) Podocopa azpiklasean talde hauek daude:

* **Paleocopida ordena** Sars, 1866
* **Platycopida ordena ** Sars, 1866
* **Podocopida ordena** Sars, 1866
: **Bairdiocopina subordena ** Sars, 1865
:: Bairdioidea subfamilia Sars, 1865
:**Cytherocopina subordena ** Baird, 1850
:: Cytheroidea subfamilia Baird, 1850
: **Darwinulocopina subordena** Sohn, 1988
:: Darwinuloidea superfamilia Brady & Norman, 1889
: **Cypridocopina subordena ** Jones, 1901
:: Cypridoidea subfamilia Baird, 1850
:: Macrocypridoidea superfamilia Müller, 1912
:: Pontocypridoidea superfamiliaMüller, 1894
: **Sigilliocopina subordena ** Martens, 1992
:: Sigillioidea superfamiliaMandelstam, 1960

## Bibliografia 
* :Martin, J. W. & Davis, G. E. (2001). *An Updated Classification of the Recent Crustacea*. Natural History Museum of Los Angeles County. pp. 132 or.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Intsentsuaren Bidea

thumb|230px|Negeveko hiriak; intsentsuaren bideak zeharkatuak.
**Intsentsuaren Bidea** edo **Intsentsuaren Ibilbidea**, Sortaldeko eta Egiptoko portu mediterraneoak eta India biltzen zituzten eta ipar-ekialdeko Afrikan eta Arabian zehar zihoazen garrantzi handiko antzinako merkataritza ibilbide batzuei ematen zaien izena da. Intsentsu merkataritza hegoaldeko Arabiatik Mediterraneo itsasora zihoan, eta k.a. VII. mende eta k.o II. mende artean loratu zen. Intsentsuaren ibilbidea arabiar olibano eta mirra bezalako ondasunen merkataritzarako kanal bezala erabili zuten; baina indiar espezieak, ebano, zeta eta ehun finak, Afrikako Adarreko artile arraroak, lumak, animalien larruak eta ekialdeko Afrikako urrea garraiatzeko ere erabili zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yaeyamera

**Yaeyamera** (八重山物言/ヤイマムニ, *Yaimamuni*) Yaeyama Uharteetan hitz egiten den hizkuntza da, Hego Ryukyuar familiakoa. Yaeyama uhartedia Japonian hegoalderen dagoen uhartedia da, hainbat uharte txiki eta ertainek osatzen dute eta guztira 53.000 lagun inguru bizi dira haietan. Yaeyamerak miyakoera gertuko hizkuntza du, izan ere, Miyako uhartedia Yaeyama uharteditik hurbil kokatzen da, hego-mendebaldean. Hizkuntza honen hiztun kopurua ez da ezagutzen, japoniar hizkuntza-politika zapaltzaileak ez diolako inolako aitorpenik egin ez eta ofizialtasunik eman; soilik dialektotzat hartzen du. Hizkuntza-politika horiek eragin dute hirurogei urtetik beherako biztanleak hiztun pasiboak izatea, hau da, hizkuntza soilik errituetan edo abestietan erabiltzen dute; gainera, belaunaldi berriek orokorrean japoniera baino ez dute erabiltzen. Yaeyamerak, alboko ryukyuar hizkuntzekin alderatura, ahulago dagoela nabaritu da azken urteotan.

Yaeyamera Ishigaki, Taketomi, Kohama, Kuroshima, Hatoma, Arangusuku, Iriomote eta Hateruma uharteetan hitz egiten da, baina uharte bakoitzean dialekto jakin bat hitz egiten da, uharte batetik bestera agoen distantzia handiaren ondorioz. Sarritan bi uharte ezberdinetako biztanleek elkar komunikatzerakoan zailtasunak dituzte. Bestalde, Yonaguni uharteak bere jatorrizko hizkuntza du, yonaguniera, zeinak yaeyamerarekin harreman estua izan arren, hizkuntza ezberdintzat hartzeko nahikoa desberdintasun dituen. Taketomi uhartean hitz egiten den dialektoa, agian, yaeyameraren dialektoekin elkartu zen Ipar Ryukyuar hizkuntza batetik dator.

## Erreferentziak
Ultzera

**Ultzera**  (latinezko  hitzetik ekarria) substantzia galtzen duen lesio epitelial oroen izena da. Ultzerek askotariko jatorria eta kokapena izan dezakete. Ohikoenak urdaileko edo duodenoko hormari eragiten diotenak dira, ultzera peptikoak deritzenak.

Larruazaleko ultzera azaleko lesio bat da, epidermisa, dermisaren zati bat eta baita hipodermisa ere galtzea dakarrena; azaleko zauri bat edo afekzio sakonago bat izan daiteke. Genitalen eremuan kokatutako ultzera genitalak, askotan, sexu-transmisiozko gaixotasunek eragiten dituzte, hala nola sifiliak, txankroideak eta linfogranuloma benereoak. Korneako ultzera nahiko arrunta ere bada.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak