Babismo

thumb|260x260px|Xeikh Tabarsi, 2008. Santutegi honetan kokatutako gotorlekuan bábí-en sarraskia izan zen 1847-8 urteetan (Mazandaran, Iran)

**Babismoa** () edo **Bayání Fedea** (). Iranen, Siyyid Alí Muhammad-ek, Báb-ek, 1844an sorturiko erlijio monoteista abrahamikoa da. Sinesmen horren arabera, gorputzik gabeko Jainko transzendente eta ezagutezina da, eta *Jainkoaren Agerpen* () deritzon teofanien bitartez parte hartzen du gizateriaren historian.

## Etimologia 
Babismo hitza mendebaleko orientalistek sortutako terminoa da, ez fedekideek. Bab izenetik eratorria da ( , euskaraz: atea). Bestalde, Bayání terminoa B-Y-N hiru errotiko kontsonantez osatzen da. Arabierazko hitzak errotiko kontsonanteen inguruan osatzen dira, bokalak eta errotikoak ez diren beste kontsonanteak gehituta. Azken hauen arabera, errotiko kontsonante horiek aditza, izena edo adjektibo bihurtzen dira.

Kasu honetan B-Y-N hirukoteak argitasuna edo bereiztea adierazten dute. Bayan hitza, zehazki, metaforak eta interpretazioak lantzen dituen arabierazko erretorikaren adarraren eremuko azalpena edo iruzkina da.

## Sinismenak eta ikasbideak 
Babismoa apaiz xiiten tiraniaren aurka altxatu eta Islamaren xaria abolitzen saiatu zen. Emakumea askatu beharra eta gizon guztiak, arraza eta gizarte-klase ororen gainetik, anaiak direla aldarrikatu zuen; eta orobat, erlijioen artean ongi konpondu beharra. Besteak beste, Korana eta xariaren garaia amaitua zela, eta aro berri baten aurrean zeudela sinesten zuten. Báb-en idazlanetan *Jainkoak agerraraziko zuena*ren iragarpena nagusitzen da.

### Imam ezkutua 
Hamabitar xiitek sinesten dutenaren arabera, hamabi imam izan dira; horietatik azkena, Imam Mahdi bezala ezagutzen dena, zenbait ordezkariren bitartez komunikatzen zen fededunekin. Hamabigarrentarren arabera, Imamaren azken ordezkaria hil zenean, Imama oraindik ere bizirik zegoela, Ezkutatze egoeran sartu zen eta fededunek ez zuten harengana heltzerik. 

Bábí-en sinesmenean, Báb Imam Mahdiaren itzulera da, nahiz eta Ezkutatzearen doktrina ez duten onartzen; Imamaren etorrera sinbolikoa da Bab, eta ez ehunka urte lehenago desagertutako Imam Mahdiaren berragertze fisikoa.

Persierazko Bayán-ean, Báb-ek idatzi zuen erlijio emanaldiak ziklikoki agertzen direla, urtaroak bezala, "erlijioaren araztasuna" berritzeko xedez, gizateriaren onurarako. Báb-ek idatziriko liburu guztietan etengabe eskatzen die bere jarraitzaileei adi egoteko, eta laster agertuko zen Jainkoak Agerraraziko Zuenari jarraitzeko, eta ez egiteko musulmanek berarekin egin zutena bere errebelazioari uko egin ziotenean. 

## Historia 
Persian sortu zen XIX. mendeko bigarren erdian Siyyid Alí Muhammad-i-Shirazík, Bab-ek irakatsita. Báb-ek xiitek itxaron zuten Imam ezkutuaren itzulera zela aldarrikatu zuen, eta berrikuntza gisa sorturiko mugimendu honen doktrina bi liburuetan bildu zuen: *persierazko* *Baian-a eta arabierazko Baian-a* («Agerpidea edo Azalpena»). Horietan azaldutakoak eragindako iraultza zela eta, Siyyid Alí Muhammad preso hartu eta fusilatu egin zuten Tabrizen 1850ean, eta haren 20.000 jarraitzaile ere (babiak) hil zituzten hurrengo urteetan. Aipatzekoak dira Xeikh Tabarsí, Zanján, Nayríz eta Teheranen pairatutako sarraskiak. Mugimenduak klandestinitatean eta Otomandar Inperioan iraun zuen.

## Adarrak 
Báb zendu ondorengo 20 urteetan, 25 bat lagunek aldarrikatu zuten Hark iragarritako "Jainkoak agerraraziko zuen" hori zirela. Horietatik bik egin zuten aurrera: Mirza Yahya, Subh-i-Azal (Ziprera erbesteratua) eta bere anaia Mirza Husain Alí, Bahá'u'lláh (Haifara erbesteratua).

Mirzá Yahya Azal-en ehunka jarraitzaile, azaliak, Islam-era itzuli ziren, eta Xiah-ren adar bat izaten jarraitzen dute egun Iranen.

Bahá'í-ek, Mirzá Husain Alí Bahá'u'lláh-ren jarraitzaileek, aldiz, Islametik aparteko erlijio berri bat osatzen dute: bahá'í fedea. Zazpi milioitik gora fededunek osatzen dute bahá'í komunitatea mundu osoan. Nazio-komunitaterik handiena Indian da, bi milioitik gora jarraitzaileekin, eta Irango bigarren komunitate erlijiosoa da, jarraitzaileen kopuruari dagokionez.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bab
* Badí egutegia
* Bahá'u'lláh
* Bahá'í fedea
* Bahá'í Munduko Erdigunea

## Kanpo estekak