open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sha-Amun-en-su

**Sha-Amun-en-su** Antzinako Egiptoko emakume apaiza eta abeslaria izan zen, Tebas hirian K.a. VIII. mendean bizi izan zena. Amon jainkoaren omenezko Karnakeko Tenpluko Konplexuan zeremonia eta erritualak egiteko arduradun nagusia zen eta Amonen omenezko ereserkiak abesten zituen.

50 urte inguru zituela hil zenean momifikatu eta iztuku eta polikromiazko egurrez egindako sarkofago batean sartu zuten. Sarkofagoa Rio de Janeiroko Museo Nazionalean zegoen baina 2018an izandako sute handi batek erre zuen.

## Biografia 
180px|left|thumb|*Sha-Amun-en-su* izenaren hieroglifikoak sarkofagoan idatzita.
K.a. 800 urtearen inguruan jaio zen Egiptoko XXII. dinastiaren garaian. Sha-Amun-en-suri buruzko informazio guztia sarkofagoan idatzita dagoen hieroglifikoetatik jaso da. Ez dago haren familiaren inguruko daturik baina pentsatzekoa da familia aberats batetako alaba izango zela.

Karnakeko Tenpluko Amonen santutegiko abeslaria zen. Amonen omenezko tenpluan hainbat kategoriatako apaiz abeslariak zeuden eta Sha-Amun-en-su maila gorenek taldekoa zen, *Heset* izeneko taldekoa. Funtzio erritualak zituen eta zeremonia sakratuetan Amonen omenezko ereserkiak abesten zituen, bakarka, zein emakumezko abesbatza batek lagunduta.

XXIII. dinastia garaian hil zen ezagutzen ez diren arrazoiengatik.

## Momia eta sarkofagoa 
200px|thumb|Sha-Amun-en-suren sarkofagoa.
Ez zen ohikoa Egiptoko abeslariak momifikatuak izatea. Sha-Amun-en-suren kasuan X-izpiek erakutsi dute eztarria erretsinatan bustitako bendaz estalita daukala, bestelako bizitzan kantatzen jarrai zezan bermatu asmoz.

Sarkofagoa  iztuku eta polikromiazko egurrez eginda dago. 1'58 metrotako luzera du eta garai hartan nagusi zen Heliopolis hiriko teologiaren erreferentzia ugari ikus daitezke. Sarkofagoaren goiko zatian emakumezko baten aurpegia ikusten da, azal kolore naturala duena eta buruan zapi urdina duena saien urrezko hegoek apainduta. Alboetan lazo horiak eta gorriak ditu. Bularraldean Nut jainkosaren irudia, ahari burua duen txoria, babes funtzioa duena. Bi *uraeus* suge ere ikusten dira, batak Goiko Egiptoko koroa du eta besteak Behe ​​Egiptokoa. Suge bakoitzaren aurrean Horusen bi seme daude zutik.

## Sarkofagoa Brasilen 
XIX. mendean aurkitu zen sarkofagoa, Tebaseko konplexu hadi hartako toki zehaztugabe batean. 1876an Petri II.a Brasilgoa Egipton bidaian zela Ismail Paxa erregeak oparitan eman zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Natalia Serdán Alatriste

**Natalia Serdan Alatriste** (Puebla de Zaragoza, Mexiko, 1875eko martxoaren 29a – ibidem, 1938) Mexikoko Iraultzaren aitzindaria izan zen, Carmen Serdán Alatriste ahizparekin, Aquiles eta Maximo Serdán nebekin batera.

## Bizitza 
Gurasoak Manuel Serdán Guanes merkatari aberatsa eta Carmen Alatriste izan ziren. Amaren aldeko aitona Miguel Cástulo Alatriste jenerala izan zen, Puebla estatuko gobernadore ohia bi aldiz, 1857 eta 1861. urteetan. Carmen Serdán Alatristerenahizpa nagusia izan zen; nebak, ostera, Aquiles eta Maximo. Aita hil zitzaionean utzi behar izan zituen piano ikasketak. 1897ko uztailaren 29an Manuel Sevilla Rosalesekin ezkondu zen.

### Santa Klarako gertaeretan parte hartzea 
Natalia bere neba-ahizpen sostengua izan zen mugimendu iraultzailea prestatzera dedikatu ziren denboran, eta Portería de Santa Clara kaleko bere etxea, iraultzaren eztanda azkartu zuten gertaera historikoak bertan erabakitzeko lekua izan zen. Gainera, Natalia izan zen Aquilesen seme-alabak atera zituena, gobernuaren soldaduen erasoaren aurretik, Sevilla Rosales senarrak auzia irabazi egin zuen, etxebizitzaren jabe bihurtuta.

Nataliak abokatuak ordaindu zituen bere ahizpa Carmen eta bere koinata, Aquilesen emaztea, defendatzeko, kartzelan baitzeuden, Pueblako azaroaren 18ko gertakarietan ordena aldatzeagatik.  

Denborarekin, Nataliaren ondorengoek "Casa de los Hermanos Serdán" izenez ezagutzen den eraikina eman zuten. Etxetzar horretan ez ziren inoiz bizi izan. Nataliak bulego bat errentatzen zion Aquilesi, eta goi-goian maizterrak bizi ziren, etxearen goialde osoa itxita utzi zutenak, polizia iraultzaileak etxetik ateratzera azaldu baino lehen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Cordero y Torres, Enrique (1989ko maiatza). *Diccionario biográfico de Puebla, Tomo III*. 
* Jesús Márquez Carrillo, Sergio Francisco Rosas Salas, Enrique (2010). *Hilo y Trama, Biografías de políticos y militares de Puebla* (1790-1910). ISBN 9786078022281. 
## Kanpo estekak 
* Carmen Sérdanen azalpen biografikoa eta Iraultzan izandako parte-hartzea (es)
Barbare Jorjadze

**Barbare Eristavi-Jorjadze** (; Kistauri, 1833 – Gremi, 1895eko apirilaren 22agreg./apirilaren 10ajul.) georgiar printzesa, idazlea eta emakumeen eskubideen aldeko ekintzailea izan zen.

## Bizitza 
Davit Eristavi printzaren alaba eta Rapiel Eristavi poeta eta historialariaren arreba, Barbare Jorjadze Kistaurin jaio zen 1833an. 12 urterekin Zakaria Jorjadzerekin ezkondu zen.

Georgiako lehen feministatzat hartua, Jorjadze poeta, antzerkigile eta saiakeragilea izan zen. Kritikatua izan arren, argitaratzen jarraitu zuen *Droeba*, *Iveria*, *Kvali* eta *Jejili* aldizkarietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Afrikako Izar Beltza

thumb|250px|Afrikako Izar Beltza

**Afrikako Izar Beltza** Afrika orokorrean eta bereziki Ghana ordezkatzen duen bost puntako izar beltza da.

## Historia 
Marcus Garvey jamaikar politikari, kazetari eta aktibistak 1919an Black Star Line itsas konpainia sortu zuen "Afrikara itzulera mugimendua"-ren () baitan. Kontrako bidea egiten zuen White Star Line konpainia hartu zuen erreferentzia eta haren izar zuria beltz bihurtu zuen. Izar beltz hori berehala bihurtu zen panafrikanismoaren eta Afrikako anti-kolonialismoaren ikur.

Independentzia lortu zuen lehenengo herrialdea Ghana izan zen, 1957an, eta izar beltza bihurtu zen herrialde askearen ikurra. Theodosia Okoh artistak Ghanako bandera berria diseinatzerakoan panafrikanismoaren koloreak (gorria-horia-berdea) eta izar beltza erabili zituen.

Ondoren beste herrialde afrikar batzuek ere hartu zuten izar beltza independentzia lortu ahala.

## Erabilera 
### Ghanan 

Irudi:Flag of Ghana.svg|Ghanako bandera.
Irudi:Coat of arms of Ghana.svg|Ghanako  armarria.
Irudi:Black Star Monument, Accra, Ghana.JPG|Izar Beltzaren enparantza, Akkran.

### Beste batzuk 

Irudi:Flag of Guinea-Bissau.svg|Ginea Bissauko bandera.
Irudi:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|Sao Tome eta Principeko bandera.
Irudi:Flag of Somaliland.svg|Somalilandiako bandera.
Irudi:Flag of Cape Verde (1975–1992).svg|Cabo Verdeko bandera zaharra (1975–1992).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mariam Gariquli

**Mariam Tatexvili-Ratiani**, ***Mariam Gariquli*** izengoitiaz ezagunagoa, (; Patara Gubi, 1883ko apirilaren 2agreg./martxoaren 20ajul. – Tbilisi, 1960ko otsailaren 9a) georgiar idazle eta aktorea izan zen.

## Bizitza 
Mariam Tatexvili-Ratiani 1883an jaio zen Patara Gubi herrixkan. Gaztetatik georgiar eta errusiar literatura interesatu zitzaion.

1902tik 1904ra Kutaisiko antzokian lan egin zuen, eta 1920tik 1926ra Goriko antzokian. Antzerki aktore ibilbidea utzita, *Gariquli* izengoitia hartu zuen.

1927az geroztik, Tbilisiko zinema-estudioko filmetan parte hartu zuen.

Mariam Gariquli Tbilisin hil zen 1960an, eta Didube panteoian hobiratu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joel Chandler Harris

**Joel Chandler Harris** (Eatonton, Georgia, 1848ko abenduaren 9a – Atlanta, 1908ko uztailaren 3a) estatubatuar kazetari, idazle eta folklorista izan zen.

Nerabezaroko Hegoaldeko plantazio batean mutila izan zen, eta han esklaboen istorioak eta hizkuntza entzun ahal izan zituen. Ondoren, ezagutza hori osaba Remusen istorioak idazteko erabiliko zuen.

Bere helduaro gehiena Atlantan kazetari bezala lan egin zuen, eta *The Atlanta Constitution* egunkariko editore elkartua izan zen, non Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilaren ondoren nazio eta arraza adiskidetzea lortzeko lan egiten zuten.

1876an osaba Remusen lehen istorioa argitaratu zuen. Esklaboek entzundako ahozko tradizioa erabiliz eta haien euskalkia erabiliz, animaliak protagonista ziren istorioak kontatzen zituen. Protagonista anai Untxia zen, bere adimena ezbeharren aurka erabiltzen zuena. Guztira 185 ipuin argitaratu zituen eta arrakasta handia izan zuen herrialde osoan.

## Lan hautatuak 
* *Uncle Remus: His Songs and His Sayings* (1880)
* *Nights with Uncle Remus* (1883)
* *Mingo and Other Sketches in Black and White* (1884)
* *Free Joe and Other Georgian Sketches* (1887)
* *Daddy Jake, The Runaway: And Short Stories Told After Dark* (1889)
* ''Joel Chandler Harris' Life of Henry W. Grady* (1890)
* *Balaam and His Master and Other Sketches and Stories* (1891)
* *On the Plantation: A Story of a Georgia Boy's Adventures During the War* (1892)
* *Uncle Remus and His Friends* (1892)
* *Little Mr. Thimblefinger and his Queer Country: What the Children Saw and Heard There* (Houghton Mifflin, 1894), Oliver Herford ilustratzailea
* *Mr. Rabbit at Home* (1895), illus. Herford – sequel to Mr. Thimblefinger
* ‘’Stories of Georgia’’ (1896)
* *Sister Jane: Her Friends and Acquaintances* (1896)
* *The Story of Aaron (so named): The Son of Ben Ali* (1896), illus. Herford
* *Aaron in the Wildwoods* (1897), illus. Herford
* *Tales of the Home Folks in Peace and War* (1898)
* *The Chronicles of Aunt Minervy Ann* (1899)
* *Plantation Pageants* (1899)
* *On the Wing of Occasions* (1900)
* *Gabriel Tolliver* (1902)
* *The Making of a Statesman and Other Stories* (1902)
* *Wally Wanderoon and His Story-Telling Machine* (1903)
* *A Little Union Scout* (1904)
* *The Tar-Baby and Other Rhymes of Uncle Remus* (1904)
* *Told By Uncle Remus: New Stories of the Old Plantation* (1905)
* *Uncle Remus and Brer Rabbit* (1907)
* *Shadow Between His Shoulder Blades* (1909)
* *Uncle Remus and the Little Boy* (1910)
* *Uncle Remus Returns* (1918)
* *Seven Tales of Uncle Remus'' (1948)

## Kanpo estekak
Polaris espedizioa

[thumb|300px|right|*Polaris* eta *Congress* ontziak [Disko uhartean, ''Harper's Weekly'' astekariaren grabatuak egurrean, 1873.]]
**Polaris espedizioa** (1871) Charles Francis Hall estatubatuarrak zuzendu zuen, Ipar Polora iristeko helburuz, honela bada, Ipar Polora ailegatzeko lehenbiziko ahalegin serioetako bat izan zen. AEBetako Gobernuak diruz lagundu zuen, aurrez William Edward Parry 82°45' Ipar latitudera iritsi zen. Espedizioak bere helburu nagusian porrot egin zuen, bidai osoan zehar insubirdinazio, inkonpetentzia eta lidertza gabezia arazo larriak pairatu baitzituen.

Hall gidaritzapean, 1871ko ekainean *Polaris* ontzia New York hiritik itsasoratu zen. Urrian, eskifairen kideak negua igarotzeko Groenlandialo iparraldeko kostaldean gelditu ziren, Ipar Polora bidaiatzeko prestatuz. Hall, trineo-bidai batetik *Polaris* ontzira itzultzean gaixotu egin zen. Hil aurretik eskifaiari bera pozoitzea egotzi zion. 1968an bere gorpua desilobiratu eta autopsia egitean bere bizitzaren azken bi asteetan arseniko kopuru handia irentsi zuela agertu zuen.

Espedizioak lorpen nabarmena bereganatu zuen, itsasontziz Ipar 82°29' latitudera iristea, ordurarte itsasontzi bat iparraldeena ailegatutako latitudea. Hegoalderako itzulera bidean, espedizioaren 19 kide ontzia izotzean harrapatua geldituz hondoratuko zenaren beldurrez, gauez berau abandonatu eta izotzera jaitsi ziren, ekaitza sortu zen, izotza pitzatu eta 6 hilabetez izotz puska batean deriban egon ziren, erreskatatuak izan aurretik 2.900 kilometro eginez. 1872ko urrian *Polaris* ontzian geratutako kideek Etah (Groenlandia) hurbileko hondartza batean lehorreratu zuten. Talde honek inuiten laguntzaz neguan bizirautea lortu zuen, eta hurrengo udan erreskatatuak izan ziren. Itsas batzorde batek Hallen heriotza ikertu baina ez zuen ez inor errudundu, ez eta une hartan gertatu zena argitu ere.

## Kanpo estekak
Charles Francis Hall

**Charles Francis Hall** (Rochester, New Hampshire, 1821 - Thank God Badia, Groenlandia, 1871ko azaroaren 8a) estatubatuar esploratzaile artiko bat izan zen.

Nagusiki, Ipar Polora ailegatzeko lehen ahalegin serioetakoa izan zen Polaris espedizioaren buru izateagatik ezaguna da. Zoritxarrez, espedizioak porrot egin ta hartan zendu zen.
Juan de Esquivel

**Juan de Esquivel** (Sevilla, ca. 1470 - Jamaica, 1514 ondoren) Gaztelako militarra eta esploratzailea izan zen, 1503an Hispaniola uhartearen ekialdeko lurraldea konkistatu zuen Koroaren alde, non Salvaleón de Higüey herria eta Jamaika uhartea sortu zituen, 1509an, eta horregatik 1510etik 1513ra bitartean bertako lehen teniente gobernadore izendatu zuten, Indietako erregeordearen ordezkari gisa.

## Biografia 
### Hasierako urteak 
Juan de Esquivel 1470 inguruan jaio zen Sevilla hirian, erreinu homonimoaren hiriburua, zeina Andaluziako hiru kristau erreinuetako bat izan zen eta aldi berean Gaztelako Koroaren parte zena.

### Indietara bidaia Kolonekin 
Kristobal Kolon almirantearekin batera Ameriketara egin zuen bigarren bidaian 1493an eta Hispaniola uhartearen konkista eta kolonizazioan parte hartu zuen, non denbora luzez egon zen.

Nicolás de Ovando gobernadore nagusiak 1503an Higüeyko lurraldean matxinada bat zapaltzeko agindu zion, Cotubanamá taíno buruzagiaren agintepean, zeina matxinatu baitzen Saona uharteko buruzagietako baten espainiarrek egindako hilketagatik.

Matxinada menperatu zen espainiar eta taíno indigenen arteko borroka gogorren ondoren, eta Cotubanamá buruzagiaren eta Juan de Esquivel Espainiako armadako kapitainaren arteko tregua lortu zuten.

### Higüey-ren sorrera 
Hurrengo urtean matxinada berriro hasi zen eta Esquivel berriro ere Espainiako tropen buruzagi aritu zen. Eskualdeko biztanleria erabat suntsitu zuen, milaka taíno hil eta preso hartuz.

Presoen artean Cotubanamá buruzagia zegoen Santo Domingo hirira eraman zutena, bertan urkatu zuten. 1505ean eskualdea baketu ondoren, Esquivelek gotorleku bat eta Salvaleón de Higüey herria sortu zituen 1506an.

### Jamaikako teniente gobernadorea 
1509an Diego Kolon, Indietako Erregeordetzako gobernadore nagusiak eta almirantearen semeak, Jamaika uhartearen konkista eta kolonizazioa agindu zion. Borroka luzeen ostean bertakoak menderatzea lortu zuen eta uhartearen asentamenduari ekin zion.

Urte berean *, Sevilla la Nueva* hiri espainiarrak —1524an despopulatu eta 1655etik aurrera birpopulatuko ziren Saint Ann's Bayko arrantza portu ingelesa— eta *Melilla* — egungo Port Maria eta Port Antonio herri jamaikarren artean—. biak uhartearen iparraldeko kostaldean kokatuak.

Bere administrazioan, Esquivelek kolono espainiarrak Jamaikara eraman zituen, ebanjelizatze apur bat sustatu zuen, enkomiendak banatu zituen eta uharteko laboreak garatu zituen.

1510ean Jamaikako teniente gobernadore izendatu zuten, Kolonbiako Erregeordetzaren menpekotasun zuzen gisa. Jamaikaren konkista garaian egindako gehiegikerien ondorioz Gaztelako Koroaren egoitza-epaiketa bat izan zen eta Frantzisko Garaik ordezkatu zuen 1513an.

### Heriotza 
Azkenik, Juan de Esquivel konkistatzailea Jamaikako nonbait hil zen 1514. urtearen ondoren.

## Esequibo ibaiaren izenaren jatorria 
Juan de Esquivelek egungo Esequibo ibaiari eman zion izena. Alonso de Ojedak 1499an Orinokoko bokalean itsasadarraren lehen esplorazioak egin zituenean, *Dulce ibaia* deitu zuen ibai horretan lehen aldiz nabigatu zuela suposatzen da eta gero Esquivel izena hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Residentak

[thumb|200px|Residenten omenezko monumentua, Paraguaiko [Luque (Paraguai)|Luque hirian.]]
**Residentak** (, ) Aliantza Hirukoitzaren Gerran (1864 - 1870) beren bizilekuak utzita Paraguaiko Armadari lagun egin zioten emakumeei deritze.

Emakume horietako askok Abayko, Itá Ybatéko, Piribebuyko, Acosta Ñuko eta Cerro Coráko guduetan parte hartu zuten, besteak beste.

## Omenaldiak 
Urtero, otsailaren 24an, **Paraguaitar Emakumearen Egunean** residentei omenaldia egiten zaie, 1974ko abenduaren 18an Paraguaiko Kongresuaren 498. legeak hala berretsita. Data hori aukeratu zen, 1867ko otsailaren 24an Asuncionen 5.000 paraguaitar emakumek baino gehiagok beren ondasunak, urrea eta bitxiak dohaintzan eman zituztelako, gerra diruz laguntzeko. Ekintza hori Asunciongo Agiritegi Nazionalean gordeta dagoen Urrezko Liburuan () jaso zen.

2019an Naranjal eta Paraguarí arteko PY10 errepide nazionalari PY10 Residenten errepide nazionala izena jarri zioten, emakume horien omenez.

Horrez gain, residentek beren omenezko hainbat monumentu dituzte Paraguaiko Errepublikan zehar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abraham a Sancta Clara

**Abraham a Sancta Clara** (Kreenheinstetten, 1644ko uztailaren 2a – Viena, 1709ko abenduaren 1a) austriar monje agustindarra izan zen.

Bere jaiotza-izena **Johann Ulrich Megerle** izan zen. 1662an Agustindar Oinutsen Ordenara batu zen eta Abraham a Sancta Clara izena hartu zuen. Ospe handia lortu zuen pulpituetan egindako hitz-jarioagatik, eta Ordenako prior probintzial eta 1669an Vienako gorte inperialeko predikari izendatu zuten.

Jendetza handia erakarri zuen bere sermoiak entzutera. Hauek hizkuntzaren indarra eta sinpletasuna, umore groteskoa eta sokalo klase guztietako bizioak kritikatzeko zorroztasun inpartziala izan zituzten ezaugarri. Ezaugarri berak dituzte zure idazkietan.

## Lanak 
* *Der alte Hafen scheppert* - 1672 - eLibrary Projekt ( - eLib - alemanieraz)
* *Österreichisches Deo Gratias* - 1688  - eLibrary Projekt ( - eLib - alemanieraz)
* *Wunderlicher Traum von einem großen Narren-Nest* (Wonderful Dream of a Great Nest of Fools)  - 1703 (pub. 1710) - eLibrary Projekt ( - eLib - alemanieraz)
* *Judas der Erzschelm* (4 liburuki, Salzburg, 1686–1695 (eleberri didaktikoa)

## Kanpo estekak
Wallenfels

**Wallenfels** Alemaniako hiri-udalerri bat da, Bavaria estatuan. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen,  kilometro koadroko azaleran.
## Kanpo estekak
Wan Khalmizam

**Wan Khalmizam** (Tanah Merah, 1986ko abuztuaren 21a) arkularia da. Malaysia ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joanna Agius

**Joanna Agius** (1958ko ekainaren 25a) arkularia da. Malta ordezkatu zuen 1980ko Udako Olinpiar Jokoetan, 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Syaqiera Mashayikh

**Syaqiera Mashayikh** (Johor, 2000ko azaroaren 24a) arkularia da. Malaysia ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marcos Bustillo

**Marcos Bustillo Akesolo** (Bilbo, Bizkaia, 2001eko urtarrilaren 12a) Euskal Herriko futbolaria da. 

## Biografia 
Erdilari erasokor gisa aritzen da. Racing Santanderren harrobian hezia, lehen talde kantabriarrarekin egin zuen debuta 2021/22 denboraldian Lehen Federazioan. 2024ko udan Euskal Herrira buelta tu zen Sestao Riverren jokatzeko Lehen Federazioan. Ezkerraldeko taldeak maila galdu zuen eta Bustillo Eldensera joan zen.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Dolores Bolio Cantarell

**Dolores Bolio Cantarell** **de** **Peon,** ezizenez **Luis Avellaneda** eta **Carmen Castillo** (Merida, Yucatan, Mexiko, 1880ko abuztuaren 22a – Mexiko Hiria, 1950) mexikar poeta, idazlea, kazetaria eta feminista  izan zen. Bere lana, *Una hoja del pasado* (1920), Mexikoko Bigarren Inperioan eta errepublikaren berrezarpenaren garaian girotutako eleberria, idazle mexikar baten lehen eleberri historikotzat jotzen da.

## Bizitza 
Rafael Bolio Rivas eta María del Carmen Cantarell Castilloren alaba zen. Baliabideak zituen familia batetik zetorren. Ameriketako Estatu Batuetan eta Europan zehar bidaiatu zuen, aldi batez Mexiko Hirian bizi izan zen, Kuban, eta azkenik New Yorken erbesteratu zen Mexikoko Iraultzaren garaian.

Ameriketako Estatu Batuetan argitaratu zuen bere lehen liburua, *Aroma Tropical* (1917), Luis Avellaneda izengoitiarekin sinatutako ipuin bilduma bat, baina hitzaurrea bere izenarekin sinatu zuen. Testu horretan erakutsi zuen bere pentsamendu feministaren lagin bat: «Musak hitza hartzen du, eta bere izaera sinbolikoa uzten du, idazle bilakatzeko». Kontakizunetako batzuek garai hartako emakumeek bizi zuten abusu eta menpekotasun egoera islatu zuten, Houstongo Unibertsitateko Carolina Villarroel ikerlariak esa zuen: «Boliok bere garai politiko zalapartatsua aurkezteaz gain, salatzaile rola ere hartzen du, emakumea diskriminatu eta desagertzen duen sistema hegemoniko zapaltzaile baten dekonstruktore rola».1918an amaitu zuen *Una hoja del pasado* (1920) lana Mexikoko Bigarren Inperioan eta errepublika berrezarri zen garaian girotutako eleberri bat, gertakari horien ikuspuntu kontserbadore eta liberala aurkezten dzuena, bi pertsonaia femeninoen ikuspegitik. Lan hori Mexikoko idazle baten lehen eleberri historikotzat jotzen da.

Bolio Mexikoko Emakumeen Ateneoko kide izan zen. nahiz eta feminismo kontserbadorea sustatzen zuen taldekoa izan. Alde batetik, emakumearen zeregina bere etxean aritzea zela defendatzen zuen, baina, bestetik, familiaren onerako hobeto prestatu beharko zela aldarrikatzen zuen. Hainbat hedabide inprimatutan parte hartu zuen, batez ere ipuinak, poesia, artikuluak, arte kritika eta literatur kritika argitaratuz.

## Lanak 
Bere idazkien artean, honako hauek daude:

### Ipuina 
* *Aroma tropical* (1917)

### Saiakera 
* *Rumores de arte y vida*
* *De mis memorias*

### Eleberria 
* *Una hoja del pasado* (1920)
* *Un solo amor. Confidencias de poeta* (1937)

### Poesia 
* *A tu oído* (1917)
* *De intimidad* (1917)
* *Yerbas de olor* (1924)
* *En silencio* (1936)

### Hainbat genero 
* *La cruz del maya* (1922) —nobela eta kontaketak—
* *Wilfredo el Velloso* (1943) —nobela eta kontaketak—
* *Mamá Grande cuenta que...* (1944) —ipuinak, poesia eta memoriak—
* *Luciérnagas* —liburu aipamenak, kritika, ipuin eta poemen erreseinak—
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Herminia Álvarez Herrera

## Kanpo estekak
Homberg (Ohm)

**Homberg (Ohm)** Alemaniako hiri-udalerri bat da, Hessen estatuan. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen,  kilometro koadroko azaleran.

## Kanpo estekak
Bolbitius variicolor

***Bolbitius variicolor*** *Bolbitiaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Bolbitius rivulosus*, *Pluteolus glutinosus*, *Pluteolus parvulus*, *Mycena variicolor*, *Bolbitius vitellinus var. variicolor*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 4 cm bitarteko diametrokoa, arrauzkaratik konikora, ganbil zabaldura, hasieran ertza oinera estutua, gero altxatua titi handi baten inguruan, bi herenetan ildaskatua, geruza fuligineo oliba antzekoa, likatsua, banangarria, ertzean argiagoa, titira ilunagoa; zuntz erradialek azpiko haragi horixka ikusten uzten dute.

**Orriak:** Borobildu-itsatsiak, edo erantsiak, azkenean libreak, horitik fuliginosoetara, eta askotan finbriatu fin batekin.

**Hanka:** 4 eta 5 cm bitarteko garaietakoa eta 0,3 eta 0,8 cm bitarteko diametrokoa, zilindrikoa, goialdean elkartua, hori-sufre kolorekoa, edo okre antzekoa, zurbilagoa eta azkenik arrexka helduaroan, ezkatatsu flokosoa.

**Haragia:** Horixka.

**Etimologia:** *Variicolor* epitetoa kolore askotarikoa delako du.

## Jangarritasuna 
Susmagarria.

### Nahasketa arriskua 
Ameriketan bakarrik hazten dela uste zen, baina Italian ere aurkitu da.

## Sasoia eta lekua 
Ongarritutako lurretan, bide eta bidexketan zehar.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Japonia, Australia, Taiwan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Braunfels

**Braunfels** Alemaniako hiri-udalerri bat da, Hessen estatuan. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen,  kilometro koadroko azaleran.

## Toki interesgarriak 
* Braunfels gaztelua

## Kanpo estekak
Elena Sánchez Valenzuela

**Elena Sánchez Valenzuela** (Mexiko Hiria, Mexiko, 1900eko martxoaren 2a  – ibidem, 1950eko irailaren 30a) mexikar kazetaria eta zinema mutuko lehen aktorea izan zen,  zinema mexikarraren artxiboa sortu zuena. Gainera, feminista eta sufragista sutsua zen.

## Bizitza 
Elena Sánchez Valenzuela 1900eko martxoaren 2an jaio zen Mexikoko hiriburuan, Mexiko Hirian. Gurasoak Abraham Sanchez Arce kazetaria eta Juana Valenzuela izan ziren. 

### Ibilbidea 
Musika Kontserbatorio Nazionaleko ikaslea zela, debut zinematografikoa egin zuen *Barranca trágica* (1917) lanean. Hurrengo urtean, Federico Gamboaren 1902ko *Santa* (1918) eleberriaren lehen moldaketa zinematografikoaren protagonista izateko aukeratu zuten, Germán Camusek ekoitzi eta Luis G. Peredok zuzendutako film mutua. Zinta horrek 1940ko hamarkadara arte Mexikon nagusitu zen formula bat ezarri zuen, «prostituta noblearen» gaia, gehienetan hirietako zuloetan bizi zen eta modernitatearen eta industrializazioaren hasieraren tranpan erortzen zen neska gaztearena. Ameriketako Estatu Batuetan zegoela, bertako egunkari batek antolatutako lehiaketa bat irabazi zuen, aktore ibilbidea sustatzeko eta Hollywoodeko pertsona ospetsuak publizitate ekitaldietan ezagutzeko, hala nola Teatro Chino de Grauman-en. *Almas que sufren* lanean rola eskaini zioten, baina proiektuak ez zuen aurrera egin, eta Mexikora itzuli zen Sánchez. Hori izan zen bere azken lana, aitak bere baimenik gabe adingabe gisa hasitako ibilbideari amaiera emateko agindu baitzion. 1922an «*El cine y sus artistas*» izenburuko zutabe bat idazten hasi zen *El* *Universal Grafico* aldizkarian, eta 1929an Parisera joan zen, hurrengo lau urteetan berriemaile gisa lan egiteko; 1930eko hamarkadan Mexikora itzuli zen, *El Día* egunkarian lan egiteko. 1942an Filmoteka Nazionala errealitate bihurtu zen, Manuel Avila Camacho presidenteak hura sortzeko baimena eman eta Sanchezi artxiboen zaintza sustatzeko ardura eman zionean.

1944an hasi zen herrialdean zehar filmak biltzen, gobernu-erakunde gutxi batzuek baino ez baitzituzten bidali. Erakunde publikoak, enpresak eta partikularrak bisitatu zituen, bere filmen kopiak artxibatzeko konbentzitzeko. esleitu zitzaion, eta Sanchez Latinoamerika osoan bidaiatzen hasi zen, filmen zaintza bultzatzeko. 1948an, Argentinan eta Uruguain ibili zen, Mexikoko zinemaren industriari eta Filmoteka Nazionalean izan zuen babesari buruzko hitzaldiak ematen.

1950eko irailaren 30ean hil zen, Mexiko Hirian.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Heringen (Werra)

**Heringen (Werra)** Alemaniako hiri-udalerri bat da, Hessen estatuan. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen,  kilometro koadroko azaleran.

## Kanpo estekak
Cortinarius myrtillinus

***Cortinarius myrtillinus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Sericeocybe myrtillinus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 3,5 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, kanpai itxurakoa, titiduna, kamutsa, opakua, lehorra, ez oso higrofanoa; isabela-okre antzeko kolorekoa, gris-bistrea erdigunean; ertza hasieran errekurbatua, bihurgunetsu samarra, isabela zurbila, errezelaren  fibrila hondakin ugarirekin, ertzaren muturrean urdinxka.

**Orriak:** Ez oso estu, meheak, sinuado-itsatsiak, hasieran lila edo more kolorekoak, gero gris-arre-purpura kolorekoak, ertza luzaroan lila antzeko kolorekoa.

**Hanka:** 5 eta 8 cm  bitarteko garaierakoa eta 0,6 cm-ko diametroarekin, luzea, liraina, haritsua, betea, gero azpi-fistulosoa, oinarrirantz lodituaz, fibriloso ildaskatua eta goialdea morexka, eraztun gortina arrastoak, erdikoa, iheskorra

**Haragia:** Urria, zurixka, gozoa, errefauaren usain arinarekin. Fenolanilina-rekin asko gorritzen da.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Myrtillinus* epitetoa grekotik dator, mirtoaren ahoa esan nahi duen “ myrtos” hitzetik. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Cortinarius anomalus* eta *Cortinarius azureus* oso antzekoak dira.

## Sasoia eta lekua 
Belarretan zirkuluetan, basoen ertzetan (makalak eta urkiak)

### Banaketa eremua 
Erresuma Batua, Alpeak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Herminia Álvarez Herrera

**Natividad Herminia Álvarez Herrera** (Santa María del Oro, Durango, 1888- Mexiko Hiria, 1955) Mexikoko Iraultzako emakume beteranoa izan zen, Venustiano Carranzaren seme-alaben hezitzailea, tutore pertsonala eta institutriza eta propagandista.

## Ibilbidea 
Iraultzarekin bat egin zuen propagandista gisa 1910ean, Francisco I. Maderoren alde egiteko asmoz. Urte hartan, Concepción ahizpak ere bat egin zuen indar iraultzaileekin.

Victoriano Huerta boteretik kendu ostean, Carranzak Alvarez Herrerari esan zion bidaiatzeko eta herrialdeko hainbat tokitan buruzagi iraultzaileak elkarrizketatzeko. Carranzak maisu-maistra eta profesional talde bat ere mandatu egin zuen, zeintzuengan konfiantza baitzuen gizartea hezkuntzaren eta propagandaren bidez erreformatu eta berreraikitzeko. Berrogeita lau maisu bidali zituen Pueblara, hogeita zazpi Queretarora, lau Tabascora, hogei Yucatánera, bost Alvaro Obregon jeneralaren armadara propaganda zabaltzera eta hogeita zazpi maisu-maistra berarekin joan ziren. VeracruzeraCarranzarekin batera joan zen taldeko kidea izan zen Alvarez Herrera. 1933an Alderdi Nazional Iraultzailearekin bat egin zuen. Urte hartan, Langileen eta Nekazarien bigarren Kongresu Nazionalean parte hartu zuen.

## Aintzatespenak 
* 1916an Meritu iraultzailearen diploma emanez ohoratu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lampertheim

**Lampertheim** honakoa izan daiteke:
* Lampertheim (Frantzia), Frantziako udalerria, Rhin-Beherean
* Lampertheim (Alemania), Hessengo herria.
Erbach

**Erbach** honakoa izan daiteke:
* Erbach im Odenwald, Hesseko herria, Alemania.
* Erbach an der Donau, Baden-Württembergeko herria, Alemania.
* Erbach (Renania-Palatinatua), udalerria.
Erbach im Odenwald

**Erbach** Alemaniako hiri-udalerri bat da, Hessen estatuan. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen,  kilometro koadroko azaleran.

## Kanpo estekak
Schwarzenborn

**Schwarzenborn** honakoa izan daiteke:
* Schwarzenborn (Hessen), herria.
* Schwarzenborn (Renania-Palatinatua), udalerria.
Buztinzuriko haltzadia

**Buztinzuriko haltzadia** edo **Tejeriako haltzadia** Zarautzen (Gipuzkoa) dagoen baso txiki bat da, *Eraztun Berde Urdina* ibilbidean sartuta dagoena. Haltza da baso hartako espezie nagusia.

## Ezaugarriak 
Bustinzuriko errekatxoa eta Abendaño errekarren artean kokaturik dago. Eremu txikia da, 10 minututan osatu daitekeen ibilbidea prestatuta dauka, informazio panel eta guzti. 

Basoaren barnean mantentzen den hezetasunak haltzen artean iratzeak (orein-mihiak, iratze emeak, iratze arruntak...) eta azeri-buztanak oparo haztea ahalbidetzen du. Animalientzako garrantzi handiko habitata da, eremu urbanoa eta autopista bera oso hurbil izanik hegazti eta intsektuentzako babesgunea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Zarauzko Eraztun Berde Urdina
Barakaldo Itsas-Lagunak Kirol Elkartea

**Barakaldo Itsas-Lagunak Kirol Elkartea** () Barakaldon 2019. urtean sortutako itsas kirolen elkartea da, batez ere arraunketa olinpikoa jorratzen duena.

## Ibilbidea 
2020an sortu zen taldea hainbat arraunlari beteranok bultzatuta. Hasieratik argi izan zuen arraunketa olinpikoan zentratuko zela eta yola estropadetan ere emaitza politak izan ditu. Lehenengo urtean Espainiako beteranoen txapelketatan hiru domina eskuratu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kaparrak (musika taldea)

**Kaparrak** 2023. urtean Aretxabaletan sortutako musika talde bat da, runba estiloa jorratzen duena.

## Ibilbidea 
Los Delinqüentes taldearen bertsioak egiten hasi ziren, hura baita hamaika lagunak elkartu dituen erreferentziazko taldea. Izenak berak ere Delinqüentesen "Garrapatero" hitzari egiten dio erreferentzia.

2024an hiru bideoklip atera dituzte: "Bollikau", "Gaupasa" eta "Portasol" Aretxabaletako auzo bati egindako ereserkia, Ekso eta Pxli abeslariekin batera. Euskara eta gaztelania nahasten dituzte haien abestietan. 

2025eko maiatzean "Urtzi" albuma atera zuten, bertan "Galtzaile", "Metele"... edota "Loretxoa" eta "Txepelak" abesti herrikoiak bertsionatuz. 

Orain, 2026rako albuma prestatzen ari dira. Lehenengo aurrerapen kanta otsail erdialdera igotzeko planarekin. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Varsoviako Unibertsitatea

**Varsoviako Unibertsitatea** (; ) Poloniako unibertsitate publikorik nagusienetariko bat da. 1816ko azaroaren 19an sortua, herrialdeko goi mailako ikasketa erakunderik handiena da, 37 ikasketa eremu ezberdin eskaintzen dituena, baita giza zientzietan, teknikoetan eta natur zientzietan 100 espezializazio ere.

Varsoviako Unibertsitateak 126 eraikin eta hezkuntza-konplexu ditu, 18 fakultate baino gehiagorekin: Biologia, Kimika, Kazetaritza eta Zientzia Politikoak, Filosofia eta Soziologia, Fisika, Geografia eta Eskualdeko Ikasketak, Geologia, Historia, Hizkuntzalaritza eta Filologia Aplikatua, Poloniera, Pedagogia, Ekonomia, Zuzenbidea eta Administrazio Publikoa, Psikologia, Gizarte Zientzia Aplikatuak, Kudeaketa eta Matematika, Informatika eta Mekanika.

Unibertsitateko ikasle ohi nabarmenen artean, estatuburuak, lehen ministroak, Nobel saridunak daude, Joseph Rotblat eta Olga Tokarczuk barne, baita historikoki garrantzitsuak izan diren hainbat pertsona ere, hala nola Frédéric Chopin, Hilary Koprowski, Bohdan Paczyński, Bolesław Prus, Wacław Sierpiński, Alfred Tarski, Ludwik Zamenhof eta Florian Znaniecki.

## Kanpo estekak 
* Unibertsitatearen webgune ofiziala
Irak hegoaldeko Ahwar eskualdea

**Irak hegoaldeko Ahwar eskualdea: Mesopotamiako hirien antzinako paisaiaren eta biodibertsitatearen babesgunea**, Irak hegoaldean 2016an Unescok gizateriaren ondare izendatu zuen eskualde da. Antzinako Sumer eremuan kokaturik dago.

*Ahwar* izenak arabieraz padura esan nahi du.

## Ahwar eskualde babestua 
UNESCOk babesturiko Ahwar eskualdeak zazpi babes eremu ditu, tartean antzinako hiru hiri eta lau hezegune:
* Hawizeh padurak
* Erdiko padurak
* Hammar ekialdeko padurak
* Hammar mendebaldeko padurak
* Uruk arkeologia eremua
* Ur arkeologia eremua
* Eridu arkeologia eremua

## Iruditegia 

Irudi:Ancient ziggurat at Ali Air Base Iraq 2005.jpg|Urko zigurata.
Irudi:معبد كاريوس ...اوروك .... مدينة الوركاء ... المثنى.jpg|Urukeko Gareus tenplua.
Irudi:1398122414390238419912094 تالاب هورالعظیم.jpg|Hawizeh padurak.
Irudi:Statue of a standing lion from Eridu, Iraq, c. mid-3rd millennium BCE. Iraq Museum.jpg|Eriduko estatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Golkoko arabiera

**Golkoko arabiera** ( '** bertoko ahoskera:  edo  **', bertoko ahoskera: ) arabiera dialektaleko aldaeren multzotik datorren hizkuntza bat da, Arabiako barnealdeko eskualde batzuetan eta Persiar Golkoaren inguruko herrialdeetan mintzatzen dena. Kuwaiten, Saudi Arabiako ekialdean, Bahrainen, Qatarren, Arabiar Emirerri Batuetan, Omanen eta Irango kostaldean erabiltzen den lagunarteko hizkuntza da. Hizkuntzari dagokionez, Najdeko arabieratik gertukotzat jotzen da. Golkoko arabieraren barruan, bahraindar arabierak eta omandar arabierak dituzte desberdintasun handienak elkarrekiko ulergarritasunari dagokionez, eta, beraz, batzuetan modalitate independente gisa hartzen dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alejandra Alonso

**Alejandra Beatriz Alonso Alderete** (Asuncion, Paraguai, 1996ko urriaren 1a) paraguaitar arraunlaria da. Bere herrialdea ordezkatu du nazioarteko lehiaketetan. 2020ko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen eta 2024koetan lehiatuko da berriro, zeinean bere herrialdeko bandera-eramanlea izango den irekiera ekitaldian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Qasr al-Hosn

**Qasr al-Hosn** (, *Qaṣr Al-Huṣn,* ) Abu Dhabi hiriko harrizko eraikinik zaharrena da. Mohammed Al Bastakik diseinatu eta 1761ean eraiki zuten. Egun Abu Dabiko Kultur Elkarteak kudeatzen du.

## Historia 
Qasr al-Hosn, Gotorleku Zuria edo Gotorleku Zaharra bezala ere ezaguna, 1761ean eraiki zuten zaintza-dorre gisa, eremuko itsas ibilbide gero eta handiagoak zaintzeko eta Abu Dhabi uharteko ur gezako putzu bakarra defendatzeko. Egitura geroago handitu zuten: 1793an garai hartan agintean zegoen Shakhbut bin Dhiyab Al Nahyan gotorleku txiki baten tamainara iritsi arte, eta xekearen egoitza iraunkor bihurtu zen. Dorreak gaur egun duen forma hartu zuen, 1930eko hamarkadaren amaieran zabalkuntza garrantzitsu bat egin ondoren, hiriburuan lehen petrolio-kontsezioa ematearen ondorioz jasotako diru-sarreren laguntzarekin. Emirraren jauregia izaten jarraitu zuen (hortik datorkio egungo izena) eta gobernuaren egoitza 1966ra arte. Geroago, 1976-1983 bitartean egindako berritze batzuetan, eta jatorrizko kolorea ez bazen ere, gotorlekua zuriz margotu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Storkow

**Storkow** Alemaniako hiri-udalerri bat da, Brandenburgo estatuan. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen,  kilometro koadroko azaleran.
## Kanpo estekak
Txinparta (konpartsa)

**Txinparta** edo **txinparta feminista** Bilboko konpartsa bat da. Bilboko Konpartsak Federazioa osatzen duten emakume* feministen konpartsa ez mistoa da.

Gune seguru, anitz, berdintasunezkoa eta feminista bultzatzeko jaio zen 2022. urtean.

## Historia 
Mamiki desagertu ostean, ehun bazkide baino gehiagoren babesarekin sortutako konpartsa feminista da.

Feminista independenteek osatzen dute eta proiektuan parte hartu nahi duten emakumeen* eta kolektibo feministen parte-hartzea bilatzen dute. Bilboko eta Bizkaiko Mugimendu Feministaren topalekua izateko bokazioa du konpartsak.

2022an sortu bazen ere, 2024an, lehen aldiz, jarriko dute txosna Bilboko Areatzan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bilboko konpartsen webgune ofiziala  
* Konpartsaren instagram kontua
Tadeusz Borowski

**Tadeusz Borowski** (Zhytomyr, Ukrainako Sobietar Errepublika Sozialista, 1922ko azaroaren 12a – Varsovia, 1951ko uztailaren 3a) poloniar kazetari eta idazlea izan zen.

Poloniar familia batean jaio zen, Sobietar Ukrainan. Aita eta ama gulagera deportatu zituzten. Stalingo Purga Handian zehar Poloniara atzerriratu zituzten preso komunisten truke eta Varsovian kokatu ziren.

Nazien okupazioan, poloniarrei unibertsitateko hezkuntza debekatu zitzaien. Borowskik literatura poloniarreko ikasketa klandestinoak egin zituen Varsoviako Unibertsitatean. Poema bildumak ere legez kanpo argitaratzen hasi zen.

Alemaniarrek 1943ko otsailean atxilotu zuten, Maria Rundo neska-laguna atxilotu ondoren, eta bi hilabete geroago Auschwitzeko kontzentrazio-esparrura bidali zuten. Esklabo lana egitera behartua, pneumonia hartu zuen. 1944an Dachaura eraman zuten eta estatubatuarrek 1945eko maiatzaren 1ean askatu zuten.

Parisen denbora bat igaro eta Poloniara itzuli zen 1946ko maiatzean. Han bere neskalagunarekin elkartu zen eta abenduan ezkondu ziren. Poesiatik prosara aldatu eta Auschwitzeko bizitzari buruzko istorioak idatzi zituen, eta eguneroko izuak besteekiko axolagabetasuna eta heroismorik eza. Poloniako agintariek nihilista, ezmorala eta dekadentea izatea leporatu zioten.

Uste zuen komunismoa zela indar bakarra beste Auschwitz bat saihesteko eta liburuxka politikoak idatzi zituen. Gobernu komunistak lagun bati egin zizkion torturen ondoren, erregimen sozialistarekiko desengainua hartu zuen. 1951n bere buruaz beste egin zuen berogailu batetik gasa arnastuta, alaba jaio eta gutxira.

## Lan hautatuak 
* *Proszę państwa do gazu*
* *Byliśmy w Oświęcimiu*
* *Niedyskrecje pocztowe: korespondencja Tadeusza Borowskiego*
* *Tadeusz Borowski: Selected Poems*, Kalifornia, 1990.
* *Here in Our Auschwitz and Other Stories* (Yale University Press, 2021). Madeline G. Levine itzultzailea.

## Kanpo estekak
Werder (Havel)

**Werder (Havel)** Alemaniako hiri-udalerri bat da, Brandenburgo estatuan. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen,  kilometro koadroko azaleran.
## Kanpo estekak
Luana Alonso

**Luana María Alonso Méndez** (Asuncion, Paraguai, 2004ko martxoaren 19a) paraguaitar igerilari ohia da. Bere sorterria ordezkatu zuen nazioarteko lehiaketetan eta bere kirol ibilbidean zehar Paraguaiko errekor anitz lortu zituen tximeleta diziplinan. 2020ko eta 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan emakumezkoen 100 metro tximeleta proban parte hartu zuen.

2024ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu ondoren eliteko igerilari gisa erretiroa hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sheikh Zayed Meskita Handia

**Sheikh Zayed Meskita Handia** () Abu Dhabi hiriko meskita nagusia da. Bere izenak Arabiar Emirerri Batuetako lehen presidenteari ohore egiten dio, Zayed bin Sultan Al Nahyani, 2004an hil zena. Bere hilobia meskita beraren ondoko lurretan du. Meskita 1996 eta 2007 urteen artean eraiki zuten.

Meskitak 20.000 m²-ko azalera du. Herrialdeko meskita handiena da, eta munduko 15. meskita handiena jaso dezakeen pertsona-kopuruagatik, 41.000 baino gehiago baitira. Eraikinaren konplexuak 290 eta 420 metro inguruko neurriak ditu, eta 12 hektarea baino gehiagoko azalera, kanpoko lorategiak eta ibilgailuen aparkalekuak alde batera utzita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cortinarius nebularis

***Cortinarius nebularis*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Phlegmacium nebularis*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 6 eta 8 cm bitarteko diametrokoa. Oso haragitsua, ganbil-esferikoa, gero lautua, zuntzezkoa, laster lehorra; ertza beherantz biribildua eta zimurtsu-garatxoduna; kolore aldakorrekoa, gris-fuliginosotik okre antzekora, ertzerantz okre koloreko ñabardurekin.

**Orriak:** Estuak, nahikoa estu, zuri-krema kolorekoak, more koloreko arrastorik gabe, gero okre kolorerako joerarekin.

**Hanka:** 7 eta 8 cm bitarteko garaietakoa eta 5 cm inguruko diametroarekin. Betea, sendoa, bihotzaren forman ale gazteetan, gero klabatu luzanga eta azkenean fusiformea, baina ez sustrai antzekoekin; fibrilosoa eta osatu gabeko eremu zirkularrekin; goialdean lila kolorekoa, behean zuri-okre antzekoa, okre antzeko koloreko errezelaren hondakinekin; geroago arrea; zuntzezkoa, ildaskatua.

**Haragia:** Solidoa, zurixka, pixka bat lila kapelaren ertzean, eta okre antzekoa hankan; zapore gozokoa.

Etimologia: *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Nebularis* epitetoa latinetik dator, lainoa esan nahi duen “nebula” hitzetik. Kapelaren kolorea *Clitocybe nebularis* delakoaren antzekoa delako.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Cortinarius caerulescens* forma argien antz pixka bat badu. Nahas daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Hostozabalen basoen ertzetan, lurzoru belartsuetan. 

### Banaketa eremua 
Espainia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cortinarius olidus

***Cortinarius olidus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da. Jangarri kaskarra. Autore batzuentzat ezezaguna. Usain txarra du.

Sinonimoak: *Cortinarius vitellinopes*, *Cortinarius cliduchus*, *Cortinarius cephalixus*, *Cortinarius olidus*, *Phlegmacium vitellinopes*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Haragitsua, 4 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, lehenengo ganbiletik lau-ganbilera; ertza gaztetan biribildua, gero inkurbatua, soberakinekin, pixka bat uhindua ale zaharretan. Kapelaren azala likatsua, berezko fibrilekin, okre-horixka kolorekoa.

**Orriak:** Estu, zurixkatik gris- kremara doan kolorekoak, gero arre-herdoil kolorekoak esporengatik.

**Hanka:** Sendoa, zilindrikoa, oinarrirantz loditua, erraboil marjinatu gabean amaitzen da, fibrila horixkez apaindua, azalean zehar antolatuta dagoen hondo zurixka baten gainean, itxura nabar samarra ematen diona, trinkoagoak erraboilaren aldera, non ezkatatxoak sortzen diren. Gortina iheskorra, zurixka.

**Haragia:** Lodia, gogorra, zuri-horixka, lur usain handikoa eta iraunkorrekoa.

**Etimología:** *Cortinarius* hitza gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta.

## Jangarritasuna 
Ezezaguna, autore batzuek jangarri kaskarra dela uste dute.

### Nahasketa arriskua 
Espezie honek, okre-buztin koloreak ditu eta usain handia. *Cortinarius cephalixus*, ilunagoa da eta kapela berdexka, errefauaren usaina (ez lur-lizunduarena)

## Sasoia eta lekua 
Udaren amaieran eta udazkenean. Talde handietan. Hostozabaletan: pagoa, gaztainondoa, artelatza, haritza, ametza.

### Banaketa eremua 
Euskal Herria, Frantzia, Espainia, Portugal, Austria, Eslovenia, Estonia, Alpeak, Irlanda, Erresuma Batua, Italia, Danimarka, Suedia, Norvegia, Alemania.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Natalia Toledo Barboza

**Natalia Lorenza Toledo Barboza** (Asuncion, Paraguai, 1972ko maiatzaren 15a) paraguaitar atleta olinpikoa izan zen. 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan lehiatu zen emakumezkoen luzera-jauzian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Schwerte

**Schwerte** Alemaniako hiri-udalerri bat da, Ipar Renania-Westfalia estatuan. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen,  kilometro koadroko azaleran.
## Kanpo estekak
Fritz Honegger

**Fritz Honegger** (Hauptwil-Gottshaus, 1917ko uztailaren 25a – Zürich, 1999ko martxoaren 4a) suitzar politikaria izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1982an.

Ekonomia politikoa ikasi zuen Züricheko Unibertsitatean eta hamazazpi urtez Züricheko Zetaren Industriaren Elkarteko idazkaria izan zen eta 1961ean hiriko merkataritza ganberako zuzendari izendatu zuten. Aldi berean, infanteriako errejimendu bateko koronel mailara iritsi zen.

Ibilbide politikoa 1958an hasi zuen Alderdi Erradikal Demokratikoan. Estatuen Kontseiluko kide izan zen 1967tik 1977ra, eta alderdiko presidente 1974tik 1977ra. Kontseilu Federaleko kide izan zen 1978 eta 1982 artean, eta Ekonomia Publikoko departamentuaz arduratu zen. 1982an, Suitzako Konfederazioko presidente izan zen.

## Kanpo estekak
Denkyira

**Denkyira** edo **Denkyera** akan herriaren nazio boteretsu bat izan zen, gaur egun Ghana denean 1620ko hamarkada baino lehen existitu zena. Akan guztiek bezala, nazio honek Bonoko Erresuman izan zuen jatorria. 1620 baino lehen, Denkyirak Agona zuen izena. Denkyirako gobernariak *denkyirahene* titulua zuen eta hiriburua Jukwaa hirian zuen. Lehen Denkyirahena Mumunumfi izan zen.

Ondoren, Denkyirako hiriburua Abankesesesora lekualdatu zen. Denkyira estatuko hiriburua Dunkwa-on-Offin da gaur egun. Denkyirak urrezko ekoizpenaren eta Europarekiko merkataritzaren bidez bereganatu zuen bere boterea.

1690eko hamarkadan, hainbat gerra gertatu ziren Denkyiraren eta Asen eta Twifo-Heman estatuen artean. Borroka horien arrazoia kostalderako merkataritza-bideak eta Fante Estatuarekiko eta europarrekiko merkataritza zabalik mantentzea izan zen.

Denkyirak, Fante estatuekin batera, europarrekiko merkataritza menperatzen zuen mendebaldeko Ghanan; Akwamuk, berriz, europarrekiko merkataritza menperatzen zuen ekialdeko Ghanan.

Denkyira estatuak inguruko estatuak menperatzen zituen, Fante, Akwamu edo Akyemek kontrolatzen ez zituztenak. Ashantiak, Denkyirako Erresumaren meneko eta zergapekoak izan ziren 1701 arte, Okomfo Anokyeren laguntzarekin, ashantiek Denkyira Feyiaseko guduan garaitu zutenean, eta Denkyira, Ashanti Inperioko zerga-estatu bihurtu zenean. Ekintza hau Ntim Gyakarik gidatu zuen, orduko *denkyirahene*k.

1868an, Denkyira Fante Konfederazioan sartu zen, Fante Batasun boteretsuarekin lerrokatzeko. Fante Konfederazioa ere garai hartan britainiarrekin aliatu zen. Ashanti Inperioa ere herbeheretarren aliatua zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Freudenberg

**Freudenberg** honakoa izan daiteke:
* Freudenberg (Baden-Württemberg), herria.
* Freudenberg (Ipar Renania-Westfalia), herria.
Hecklingen

**Hecklingen** Alemaniako hiri-udalerri bat da, Saxonia-Anhalt estatuan. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen,  kilometro koadroko azaleran.
## Kanpo estekak
Arendsee (Altmark)

**Arendsee (Altmark)** Alemaniako hiri-udalerri bat da, Saxonia-Anhalt estatuan. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen,  kilometro koadroko azaleran.
## Kanpo estekak
Ngami aintzira

**Ngami aintzira**, Botswana eta Kalahari basamortuan dagoen aintzira endorreiko bat da. Sasoi altuan Okavango ibaiak Okavangoren deltaren bidez betetzen du. Makgadikgadi aintzira zenaren soberakinetako bat da. 1890eko hamarkadatik aintzira asko murrizten joan den arren, hegazti eta basa faunaren habitat garrantzitsua da, bereziki ur emari handiko urteetan.

932 metroko garaieran dago, 60 kilometro luze eta 16 kilometro zabal ditu.

1849an David Livingstone aintzira topatu zuen lehen gizaki zuria izan zen, 

## Kanpo estekak
Nebra

**Nebra** honakoa izan daiteke:

## Pertsonak 
* Nebra (faraoia), Egiptoko faraoia.

## Lekuak 
* Nebra (Saxonia-Anhalt), Alemaniako herria.
Lualaba ibaia

**Lualaba ibaia**, ibilbide osoa Kongoko Errepublika Demokratikoaren ekialdean duen ibai bat da. Ur emariz, Kongo ibaia ibaiadar nagusiena da. 

1.800 kilometro luze ditu. Iturburua herrialdearen hego-ekialdean du, Musofi eta Lubumbashitik hurbil, Katanga probintzian eta Zanbia aldamenean. Bere ibaiadar nagusiena Chambeshi ibaia da.