Juvénal Habyarimana

**Juvénal Habyarimana** (Gasiza, 1937ko martxoaren 8a - Kigali, 1994ko apirilaren 6a) Ruandako politikari eta militarra izan zen. Ruandako armadaburu eta Guardia Nazionalaren ministro izan zen 1963an. Estatu-kolpea jo zuen 1973an, eta Grégoire Kayibanda agintetik kendu. Errepublikako presidente izan zen. 

Hutu eta tutsi etnietako herritarren arteko harremanak baretzen ahalegindu zen, baina konpondu gabe utzi zuen erbesteko tutsiak Ruandara itzultzeko arazoa, 1990eko urrian inbasio eta gerra zibil bat bihurtu zena.

Habyarimana MRND (*Mouvement Républicain Nacional pour le Développement*) alderdi bakarreko buru gisa gobernatu zuen Ruandan 1973tik 1994ko apirilean hil zen arte, Cyprien Ntaryamira Burundiko presidentearekin batera zihoan hegazkin partikularra misil batek hil zuenean. Tutsien genozidioaren hasiera izan zen.

## Presidentea izan aurretik 
Juvénal Habyarimana 1937ko martxoaren 8an jaio zen Ruandako Ipar-mendebaldeko Gisenyi hirian, garaiko Ruanda-Urundin, Belgikaren kolonia zena. Hutu familia aberats batekoa, lehen hezkuntza eta gero, Kongo belgikarreko ekialdeko Bukavu hiriko College of Saint Paulera joan zen, eta Matematika eta Humanitateetako lizentziatura batekin graduatu zen. 

1958an Lovanium Unibertsitateko medikuntza eskolan matrikulatu zen, Léopoldvillen. Hurrengo urtean Ruandako Hutu Iraultza hasi ondoren, Kigaliko ofizialen heziketa eskolan matrikulatu zen. 1961ean graduatu zen, eta Ruandako komandante belgikarraren laguntzaile bihurtu zen. Agathe Kanzigarekin ezkondu zen, 1962an.

## Ruandako Presidentetzan (1973-1994) 
1973ko uztailaren 5ean, Defentsa ministroa zela, estatu kolpea eman zuen Kayibanda presidentea eta agintean zegoen MDR-Parmehutu alderdia agintetik kentzeko. Kayibanda herrialdeko lehen presidentea izan zen, Ruandak 1962an independentzia lortu zuenetik. 

1975ean, Demokrazia eta Garapenaren aldeko Mugimendu Errepublikar Nazionala (MRND) alderdia sortu zuen, herrialdeko legezko bakarra izatekoa. 1978an erreferendum baten bidez konstituzio berri bat onartu zen. Aldi berean, Habyarimana hautagai bakar gisa berriz hautatua izan zen 1983an eta 1988an. Asko mugitu zen nazioartean, eta Mitterranden Frantzia eta Mobutu Sese Sekoren Zaire izan zituen aliatu nagusiak. 

Lehen urteetan ekonomia hobetzen hasi zen, azpiegiturak bultzatu ziren, eta baretu ziren Ruanda barruko gatazka etnikoak. Ez ordea iparralde eta hegoaldeko klanen arteko lehia erregionalistak, eta oposizioaren kontrako errepresioa. Izan ere, boterea pilatzen joan zen *Akazu*, "etxetxoa"  izenaz ezaguna zen Habyarimanaren eta, bereziki, Agathe Kazinga bere emaztearen inguruko klana, Ruandako ipar-mendebaldeko jatorrikoa   .

1980ko hamarkada amaieran ustelkeriari eta lehorteen ondoriozko goseteei tea eta kafearen prezioen erorketa gehitu zitzaien, eta Ruanda krisi ekonomiko sakon batean sartu zen. Nazioarteko Diru Funtsak eta Munduko Bankuak ezarri zioten Egiturazko Doiketa Planak areago larritu zuen herri xehearen bizimodua.    

1990ean, nazioarteko presioei men eginez, batez ere, alderdi-aniztasunari ateak ireki zizkion. Presidentearen boterea mugatu, bere alderdiak MRNDD (*Mouvement Républicain Nacional pour la Démocratie et le Développement*) izena hartu eta "oinarri zabaleko" gobernu bat osatu zen, 1993ko urtarrilean, legeztatutako PSD sozialdemokrata, PL liberala eta MDR alderdietako ministroak ere zituena. Baina inoiz ez ziren alderdi anitzeko hauteskunderik antolatzera iritsi, bere presidentetzan. 

Ruanda krisi politiko, sozial eta ekonomiko larrian zegoen, eta gerra zibil batean, 1990eko urriaren 1ean FPR (*Front Patriotique Rwandais*) erbesteko ruandarren armada nagusiki tutsia Ugandako mugatik sartu eta Ruandako iparraldea hartu zuenetik. Aurrekontuetako eta, zeharka, nazioarteko diru laguntzen parte handi bat ere armadan eta armetan xahutzen zen  . Biharamunean osatu zen behin-behineko gobernu berri bat, muturreko hutuez osatua, Théodore Sindikuwuabo presidente.  Hedabide ofizialek FPRri egotzi zioten atentatua, eta hasi ziren FPRren konplize gisa seinalatutako PSD, PL eta MDRko ministro eta politikarien lehen hilketak. Eta hurrengo egunetan, tutsien genozidioa, ehunka milaka biktimekin, hiru hilabetetan. 

Apirilaren 7an bertan hasi zen FPRren ofentsiba ere, iparraldetik, eta uztailaren 18rako Ruanda osoa menpean hartu zuen. Ordurako nagusi zen atentatua *Hutu Power* mugimenduko kide batzuek  prestatu zutelako bertsioa. Horren arabera, haien artean Habyarimanaren beraren inguruko senide, alderdikide, militarrak leudeke, Arushako Akordioarekin ez ados, botereari eutsi nahian. Eta deia edo pizgarria izan zen aurretik prestatutako tutsien genozidioari ekiteko. 

2010an "Mutsinzi report" ikerketa egin zuten Ruandako izen bereko epaileak, eta armadako ofizial eta balistika aditu britainiar batzuek, hipotesi hori sustatzen.

Atentatuaren bertsio horren adar batek militar edo mertzenario frantsesak hartzen zituen egile posible. Arlo tekniko eta logistikoak aintzat hartuz. Beste bertsio batek, militar belgikarrak, FPRrekin hitzartuak.  

2004an, Jean Louis Bruguière epaileak beste ikerketa bat hasi zuen, atentatuko biktima frantziarren eta ruandarren senide batzuen ekimenez irekitako kasu baten barruan. Senide haien artean zeuden Habyarimanaren emaztea eta seme-alabak . Beste hipotesiak baztertu  eta FPR seinalatu zuen egile gisa, baina kasu honetan ere, zalantzan jarri izan da bere sinesgarritasuna .

Berdin 2005ean Abdul Ruzibiza, FPRko ofizial ohiak liburu bat kaleratu zuenean, prestaketaren datu ugarirekin, misilak bota zituztenen izenak eta guzti. Gero atzera egin zuen, eta gero esan beldurragatik egin zuela atzera . 
thumb|302x302px|Habyarimanaren etxe presidentziala izandakoa
Horrenbestean, askaezina dirudi datu, argudio eta kontra argudioen korapiloa .  

Hegazkinaren zati batuk Habyarimana presidenteak handik hurbil zuen erresidentziako lorategian erori omen ziren. Familiak Frantziara ihes egin zuen. Habyarimanaren gorpuzkiak bere aliatua izandako Mobutu Sese Seko, Zaireko presidenteak lortu eta Gbadoliten gorde omen zituen mausoleo pribatu batean.

Historiako ildo sare horretan, Ruandako gerra zibila eta genozidioa eta gero ehunka mila errefuxiatu hutuk ihes egin zuten Zairera, haien artean genozidioan parte hartutako militar eta milizianoak. Handik gutxira, 1996an, Kongoko Lehen Gerra abiatu eta Mobutuk ihes egin behar izan zuen, 1997an. Jarraian Kongoko Bigarren Gerra etorriko zen, eta haren jarraipen odoltsu gisa, gaur egun arte dirauen Kivuko gatazka.

Ruandan bertan, berriz, 1994ko uztailean FPRko buru Paul Kagame bihurtu zen agintari gorena, eta presidentea 2000tik aurrera.

## Erreferentziak 
## Erreferentzia