Devana

Devana, eslaviar mitologian ehizaren jainkosa bat da, erromatar Dianarekin nahastu zena. Serbiarrek **Diiwica** esaten zioten eta poloniarrek **Dziewona**. Beste izen batzuekin ere aipatuta agertzen da, hala nola: **Zevana** (polonieraz: **Ziewanna**), eta gutxiagotan **Zievonia**  (polonieraz: **Ziewonia**, **Zewonia**) Mendebaldeko eslaviarrek gurtzen zuten natura basatiaren, basoen, ehizaren eta ilargiaren jainkosa da. Jan Długosz poloniar apaiza eta kronistak aipatu zuen lehen aldiz XV. mendean, eta Diana jainkosa erromatarrarekin alderatu zuen.  *Dziewanna* polonierazko apo-belarra landarea izendatzeko ere erabiltzen da, baina hitzaren etimologia ez dago argi. Aleksander Brückner filologo poloniarraren kritika gogorren ondoren, ikertzaileek haren benetakotasuna baztertu zuten, baina gaur egun gero eta ikertzaile gehiagok onartzen dute benetan jainkosa hau izan zela. Batzuetan, folk errituetan, Morana jainkosarekin batera irudikatzen dute

## Etimologia 
Apo-belarraren izen proto-eslaviarra **divizna* bezala berreraikitzen da (cf. Polonieraz: *dziwizna*, txekieraz eta eslovakieraz: *divizna*, serbokroazieraz: *divìzma* ), bigarren mailako forma duena: **divina* hain zuzen (cf. poloniera: *dziewanna*). Hitz horrek jatorri proto-balto-eslaviarra du eta lituanieraz *devynspė͂kė*, *devynjėgė* formekin agertzen da. 

Balto-eslaviar taldearen kanpotik datorren sustraikide bakarra dazierazko διέσεμα/diésema hitza izan daiteke, **dićes-esmn* («zerua erretzen») hitzen elkartetik erator daitekeena, baina eslavierazko hitzaren etimologia zehatza ez dago argi. Aleksandr Anikin hizkuntzalari eta etimologo errusiarrak antzekotasun bat nabaritzen du lituanierazko apo-belarraren hitzaren eta lituanierazko *devynì* "bederatzi" hitzaren artean.

Devanaren izenaren hainbat interpretazio daude. Etimologiarik nabariena *dziewa*, *dziewka*, "neska, emakume gaztea, dontzeila", eta *dziewica*, "birjina" bezalako hitzak dira, *dziewa* hitzetik datorrena. Etimologia hori erromatar-greziar jainkosarekin izan dezakeen lotura babeste du, izan ere, erromatar  Diana (eta grezia Artemisak, mitoetan ez du inoiz seme-alabarik izan eta ez da inorekin ezkondu edo erraman sexualik izan

Beste hitz bat, zeinetatik jainkosaren izena etor daitekeen, poloniar *dziwy* zaharra izan daiteke, "basatia" esan nahi duena.

Devanaren izena eta zeruaren jainko proto-indoeuroparra **Dyēus* alderatzea ere proposatu da. 

Eslaviar folkloreak antzekoa izena duten deabruak biltzen ditu, adibidez. Poloniar eta txekiar *dziwożona*, errusiar div, bulgariar eta kroaziar *Samodiva* ("rusalka, boginka, izaki magikoa"), etab. *Demas-diba* femeninoak **diva* hitz proto-eslaviarretik eratortzen dela onartzen da, eta hitz hori **divъ* ("div, deabrua)") hitzaren forma femeninoa da. **divъ*  hori aitzinindoeuroperazko **Dyēus* ("zeruko jainkoa") izenetik eratorria da, beti ere, tarteko **deywós* ("zerutiarra") bidez. Harengandik hurbilen dagoen, ete berreraikita ez dagoen hitza Dievs da – zeruko jainkoa Baltikoko mitologian. Eslaviar folklorean, **Dyēus*-etik eratorritako hitzek,  deabruzko ezaugarriak hartu dituzte, Irango herriekin izandako kontaktu kulturalen ondorioz, erlijioaren Zaratrustaren erreformaren ondorioz **Dyēus*-etik eratorritako izakiak (pertsiarren *daeva*) deabrutua izan baitziren. Horrelako etimologia baten argumentu bat da Diana ere etimologikoki **Dyēus*-etik eratorria dela. Anikinek ohartarazi du, apo belarra landarea batzuetan ilea argiago egiteko erabili izan dela, eta, aitzinindoeuroperazko  **dei-u̯-* or **dī-*  erroek, "distiratu, distiratsu izan" esan nahi dute, eta erro horiek ere  **Dyēus* hitzetik eratorriak dira.

Jainkosa askoren izenetan gertatzen den *-ana*, *-anna* atzizkia AIPtik eratorria izan daiteke. **ansu* hitzak "jauna, gobernaria, jainkoa" esan nahi baitu..

## Iturriak 
thumb|Devana marrazkia. Andy Paciorek
Devana aipatzen duen lehen iturria *Mater Verborum* txekiarra da, ustez, XIII. mendeko latinezko hiztegi bat. Testuan esaten da Diana, Latona eta Iovis-en (Jupiterren) alaba dela, eta, ondoan,  txekiar glosa bat, Devana, Letuna eta Perunen alaba dela esaten duena. Hala ere, *Mater Verborum* eskuiskribua Václav Hankak aurkitu zuen XIX mendean, eta Txekiako historiari buruzko testuak faltsutu zituela frogatu zen, eta horregatik, iturri hori ez da fidagarria. e.

Devanaren iturri nagusia Jan Długoszen Analak da:

Beste leku batean idatzi duenez, Mieszko I.ak jainko paganoen idoloak itotzeko agindua eman zuenean, "Idoloen suntsiketa eta itotze hori oraindik ere praktikatzen eta berritzen da Poloniako herri batzuetan, non Devana eta Morenaren irudiak makil luze batean daramatzaten eta zingiretara bota hondoratzen dituzten Laetareko Igandean ". Hala ere, Długoszen informazioa, idoloak itotzeko ohitura kristauek idolo eslaviarrak suntsitzearen oinordekoa dela dioena, faltsua da, ohitura hori, jada, *Probintzietako estatutu laburtuak* testuan kondenatua dagoelako, eta testu horiek, Długoszen Analak baino lehen idatzi ziren. Poloniako Kronikan Antzeko ohitura bat deskribatzen du Marcin Bielskik:

Polonian, XVI. mendeko historialaria izan zen Maciej Stryjkowskik ere aipatu zuen jainkosa hau: "Diana, ehizaren jainkosa, Zievonia edo Devana izena zuen sarmaziarrentzat beren hizkuntzan", "Kristo, itsu jaio zen Mieszko ilustratu zenuen, eta Polonia zure bataiora ekarri zenuen. Grom, Ladon, Morana, Pogvizd, Zevanak amore eman zuten zure aurrean". [16] Beste historialari, kartografo edo irakasle hauek ere aipatu zuten Devana beren idazkietan: Maciej Miechowita (1457 – 1523), Alexander Guagnini italiarra (1538-1614), Marcin Kromer (1512-1589) eta Jakub Wujek apaiz jesuitak (1541 - 1597).

Długosz alde batera utzita, Oskar Kolberge poloniar etnografoak ere aipatzen du Lusaziari buruzko bere lanean: «...Dživica, basoen eta ehizaren jainkosa, bereziki hegoaldeko Sorabiarren. Eguerdian basoan geratu zen norbaiti buruz ere hitz egiten dute: ......  ilargiaren argitan ehizatzen duela uste dute. *Džiwi*, "basati" esan nahi du, eta *dživina* "haragi basatia".      

Devana toponimian ere aurki daiteke, adibidez. Děvín tontorra, Pavloven (Txekiako Břeclaveko barrutia) , Devínska Nová Ves (Bratislavako auzoa) edo Devin – Magdeburg hiriaren eslaviar izena- eta beste batzuetan.

Iturri potentzial bakarra, mendebaldeko eslaviarra  ez den*a, San Gregorioren sermoia* da, Divaren figura zerrendatzen duena Mokosh eta Perun bezalako beste jainko batzuekin batera. Diva Antzinako ekialdeko eslavieratik Txekierara igaro zen eta Josef Jungmann, XVIII-XIX. mendeko txekiar hizkuntzalariak, uste zuen Lada jainkosaren beste izen bat zela.

## Folklorea 
Devana, lehen aipatutako iturriez aparte, ez da zuzenean folklorean agertzen, baina elezahar batzuek seinalatu dezakete. Devana Łysa Góra muinoaren kondairaren atzean dagoela uste da. Łysa Góra muinoan beneditarren monasterio garrantzitsua eriki zen XI. mendean Poloniar elezaharren arabera, monasterioa bertan eraiki aurretik, Łysa Góra gainean, kristau aurreko garaietan, *Wielkopolska Kronika* kronikaren arabera *gord* bat (eslaviar herri gotortua) zegoen, eta Długoszen arabera, gaztelu bat. Długoszen k dio, gaztelua erraldoiek eraikia izan behar zuela, eta herriaren bertsioan, esaten da Andre Harroaren egoitza zela. Andre Harroa, Alexandro Handia garaitu nahi zuena, harropuzkeriaz bete zen eta Diana izendatu zuen bere burua. Jainkoak ez izan zuen hori onartu eta gaztelua tximistaz suntsitu zuen. Marek Derwich-ek eta marek Derwichek uste dute "Andre harro" hori Devana dela.

James G. Frazer folklorista eta mitologo eskoziarrak ere Devana aipatzen du bere *Urrezko abarra* idazlan klasikoan eta ohitura silesiar bat deskribatzen du, non Heriotzaren figura (Marzanna) urtzen edo suntsitzen den. Ondoren, gazteak basora joan, izei txiki bat moztu, azala kendu eta gero apaindu egiten dute, festoiekin, paperezko arrosekin, pisankiarekin (arrautza apainduak) eta abarrekin. *Maiatza* edo *uda* du izena zuhaitzak. Gero, mutilak zuhaitz horrekin ibiltzen dira etxez etxe, eta abestiak kantatzen dituzte:

Frazerrek gehitzen du: "Batzuetan, oso polit apaindutako imajina bat ere ekartzen dute basotik, Uda, Maiatz edo Emaztegai deitzen diotena. Poloniar barrutietan Dziewanna deritza, udaberriko jainkosa alegia. Antzeko praktika bat deskribatzen du Marcin Kromerrek *De origine et rebus gestis Polonorum libri XXX* lanean. Podlasie eskualdean, *Printzesa*, tunika koloretsuz, lorez eta perla gorriz jantzitako neska eder bat ageri zen inguruan, Silesiako ohiturarekin lotuta egon daitekeena.

Eslaviar folklorean *devony*-ak daude (polonieraz dziewonie), mendietako espiritu femeninoak edo kobazuloetan bizi diren deabruak, iruten aritzen dira eta basoko ahari-larruarekin erlazionatuta daude, eta Devanaren bertsio deabrutua izan daitezkeela uste da. *Dziwoony*-en antzekoak izan daitezke.      

### Belarra 
thumb|Apo-belarra (Verbascum thapsus L.)
Polonieraz, *dziewanna* (gutxiagotan *dziwizna *) apo belarra ere bada, azala zaintzeko eta arnasketa arazoak tratatzeko erabiltzen dena. Szyjewskik, hala ere, *dziewanna* delakoa, batzuetan, *Ama Birjinaren txirikorda* deitua izan zela adierazten du, eta Kolankiewiczek, Erdi Aroko ikonografian, batzuetan, Andre Maria, apo-belarra eskuan zuela irudikatzen zela, eta Marzanna (sei landareren izena), *dziewanna* delakoaren sinonimo bat ere izan zela, XVI. mendean.

## Interpretazioak 
"Długoszen panteoia" izen eman zaion proposamenari buruzko lehen ikerketek ukatu egin zuten Duglosezk aipatzen zituen jainko guztien edo gehienak noizbait izan zirenik. Kritika nagusiak Aleksander Brückner eta Stanisław Urbańczyk hizkuntzalariek egin zituzten. "Długoszen panteoiaren" ikuspegi hiperkritikoa baztertu ondoren, ikertzaile askok, hala nola Aleksander Gieysztor, Andrzej Szyjewski, Vyacheslav Ivanov eta Vladimir Toporov, gutxienez "Poloniako jainko" batzuen benetakotasuna aitortu egin dute, Devana barne.

Greziar mitologian, Artemisaren laguntzaileak ninfak dira, eta horien baliokide eslaviar hurbilenak *boginki*-ak lirateke, mendebaldeko eslaviarren sinesmenetan aurkitzen ditugunak, batez ere Polonian. *Boginki*-ak zuriz jantzitako edo biluzik dauden neska gazteak dira, urtegi, baso eta kobazuloen ertzetan bizi direnak. Bere bizileku edo ezkutalekuetatik gauez ateratzen dira, batez ere udako ilargi gauetan. Basapiztiak zaintzen dituzte, eta askotan etsaituta daude pertsonekin, batez ere gizonekin. Ilargia haien "jainkoa" da– haien jarduera gobernatzen du. *Boginki*-ek ere arku batetik tiro egiten dutela uste da. Rusiniar elezaharretan, *boginki*-en antzekoak diren eta ahizpak diren *vilas* delakoen kopurua 27 da,  ("hiru aldiz bederatzi"), eta beste bertsio batean, 30 da. Hori 27 zodiakotan edo sektoretan banatzen den ekliptikarekin lotuta egon daiteke (adibidez Nakshatra hinduismoan) eta ilargiaren faseekin. Ezaugarri horiek kontuan hartzen badira, boginki-ak eta ninfak, Devana-Artemisekin –basoen eta ilargiaren jainkosa– lotu daitezke.

### Jainkosa bikoitza 
[thumb|XIX. mendeko marazki erlijiosoa, [Kandelario|Kandelariako Amabirjinari buruzkoa]]
Devana eta Morana bikoteak udaberriko zeremonietan sarritan agertzen direla ikusita, ikertzaile batzuek iradoki dute jainkosa horietako biak bizitzaren eta heriotzaren jainkosa baten bi aldeak izan litezkeela. Antzeko gaia aurki daiteke beste erlijio indoeuroparretan, adibidez, eskandinaviar Helak,  aurpegiaren erdiak espresio ederra eta atsegina zuen, besteak erdi hila eta gorrotagarria, edo Pertsefone-Kora greziar bikotea, urte erdia lur azpian eta urte erdia lurrean ematen zuena. Kolankiewiczen arabera, jainkosa bikoitza Devanak Proto-Eslaviar **diva* ("espiritu femeninoa, *boginka*") eta Irango *devae*-kin ("deabrua") duen ustezko loturaren bidez adieraz daiteke. Devana eta Moranaren izaera arkaikoa landarediarekiko lotura baten bidez adieraz daiteke, eta honek Ama Lurrarekin lotzen ditu.

## Kristautasunean 
thumb|Kandelaiako Andre Maria. XIX. mendeko postala.
Kristautze prozesuan, Trumoi Kandelaren Andre Mariak (polonieraz: Matka Boża Gromniczna) ordezkatu bide zuen Devana. Poloniar kondairak dio otsaileko gauetan ibiltzen dela eta zelaiak izoztetik babesten dituela. Ikonografiak nekazariak heriotzatik babesten duen otsoarekin (edo otsoekin, Andre Mariak bere morroi egin zituenak) irudikatzen du. Hegatxabalez betetako saski edo habi bat izaten du oinetan, txorien kirrinkek udaberria laster iritsiko dela iragartzen baitute.  Bere eskuetan beti dauka "trumoi-kandela" bat (polonieraz: *gromnica*, (*grom* "trumoi" baita), etorkizuna iragartzeko erabiltzen zena, etxea otsoetatik, tximistetatik edo gaitzetatik babesten zuena, eta haurren ilea erretzeko erabiltzen zena, belarriko gaixotasunetatik babesteko. Trumoi-kandela maiz aipatzen da udaberriaren etorrerari buruzko esaeretan. Antzina, trumoi-kandelen ziriak apo-belarrez egiten ziren, eta, batzuetan, *knotnica* (*knot* "metxa" da) izen ematen zitzaion, edo baita, errege-kandela edo *Ama Birjinaren txirikorda* ere. Trumoi Kandelaren Andre Mariaren jaia (Kandelaria eguna) animalia basatiekin lotuta agertzen da beste herrialde eslaviar batzuetan.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Anikin, Aleksandr (2019). "дивена". Русский этимологический словарь. 13. lib. Mosku: Nestor-Istorija. ISBN 978-5-88744-087-3.
* 
* Brückner, Aleksander (1985). Mitologia słowiańska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. ISBN 8301062452.
* Cieśla, Joanna (1991). Wielka księga ziół. Warszawa: Wiedza i Życie. ISBN 8385231242.
* Derwich, Marek (2004). Od Gigantów po Aleksandra Macedońskiego. Obraz historii w relacjach o początkach Łysej Góry i klasztoru łysogórskiego (XIV-XVIII w.). Staropolski ogląd świata. Wrocław: Drukarnia Łazarzowa. 57–63. or.
* Derwich, Marek; Cetwiński, Marek (1987). Herby, legendy, dawne mity. Wrocław: Krajowa Agencja Wydawnicza. ISBN 8303018094.
* Frazer, James G.  (1995). *Urrezko abarra.*  EHU
* Gieysztor, Aleksander (2006). *Mitologia Słowian*. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. .
* Gloger, Zygmunt (1903). *Encyklopedja staropolska ilustrowana*. IV. lib. 
* Kolankiewicz, Leszek (1999). *Dziady. Teatr święta zmarłych*. Gdańsk: Słowo/Obraz Terytoria. ISBN 8387316393
* 
* Kolberg, Oskar (1985). "Przekłady fragmentów Pjesnicěk J. E. Smolerja". Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Vol. 59, cz. I, Łużyce. Wrocław: Krajowa Agencja Wydawnicza. ISBN 8300000658. 
* Niedzielski, Grzegorz (2011). Królowie z gwiazd. Mitologia plemion prapolskich. Sandomierz: Armoryka. ISBN 978-83-7950-077-2.
* Urzędów, Marcin (1595). *Herbarz Polski to jest o przyrodzeniu ziół i drzew rozmaitych i inszych rzeczy do lekarstw należących księgi dwoje*. Kraków: Drukarnia Łazarzowa. 
* Szyjewski, Andrzej (2003). *Religia Słowian*. Kraków: Wydawnictwo WAM. . 

## Kanpo estekak