open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Patata-zomorro

**Patata-zomorroa** edo **patata-kokoa** (*Leptinotarsa decemlineata*) Chrysomelidae familiako koleopteroa da. Coloradon (Ipar Amerikan) jatorria duen intsektu hau mundu osora hedatu da eta patataren izurri nagusienetariko bat da. 

## Deskribapena 
10-12 mm luzea da, burua beltz gorrixka, bularraldea laranja kolorekoa eta orban beltzekoa eta elitroak (hegal gogorrak) kolorez horiak dira eta marra beltzak ditu, elitro bakoitzeko bost marra beltz.

## Bizi zikloa 
Ziklo holometaboloa du, hau da, metamorfosian zehar lau fase bereziten dira. Emeak 800 arrautza inguru jartzen ditu. Arrautzak horixka-laranjak dira, 1'5mm-ko diametroa dutenak. 30 arrautzatako multzoak jartzen ditu hostoen azpialdean. 4-15 egunetara beldar gorrixka jaiotzen da puntu marroizko bi lerrok zeharkatzen dute aurretik atzera. 8 mm-ko luzera hartzera iristen da eta denborak aurrera egin ahala kolorea argitu egiten zaio.

Lur barnen sartzen da pupa sortzeko eta ondoren intsektu heldua sortzen da. Baldintza egokiak dituen urteetan hiru belaunaldi edo gehiago izan ditzake.

## Elikadura 
Patataren hostoa, lorea nahiz zurtoina janez elikatzen dira intsektua eta bere harrak, eta kalte handiak egiten dituzte patata sailetan.

## Historia eta elikadura 
1824an aurkitu zuen Thomas Sayk Mendi Harritsuetan. Patatarekin zuen harremana 1859an ikusi zen Omahako patata sailetan egindako kalteetan. 1871ean Charles Valentine Riley entomologo estatubatuarrak europarrak ohartarazi zituen patata-zomorroak eragin ditzakeen kalteen inguruan. 1875ean Europa mendebaldeko hainbat herrialdek neurriakj hartu bazituzten ere 1877an Liverpoolen aurkitu zuten. Bigarren Mundu Gerran sovietarrek Alemania hartu zutenean patata sailen erdiak patata-zomorro izurria zutela ikusi zuten. Ekialdeko Alemaniako gobernuak estatubatuarrak salatu zituen hegazkinetatik jaurti zituztelakoan. Gaur egun Siberian zehar Ozeano Bareraino iritsi da.

## Iruditegia 

Irudi:Escaravello da pataca, Bastavales, Brión, Galiza 090707 07.JPG|Patata-zomorroa.
Irudi:Potato beetle larvae.jpg|Larba gorriak.
Irudi:Leptinotarsa decemlineata Piazzo 02.jpg|Patata-zomorroaren tamaina adierazten duen argazkia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enkarterri Group

**Enkarterri Group** Enkarterrietako enpresak osatutako erakundea da. Guztira, 40 kide baino gehiago ditu.

Elkartea 2011ko otsailaren 25an sortu zuten.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Aitzorrotzeko Gurutze Santuaren ermita

**Aitzorrotzeko Gurutze Santuaren ermita** edo **Santi Kurutze ermita** Eskoriatzako Aitzorrotz mendiaren tontorrean dagoen baseliza da.

## Historia 
Noiz eraikia izan zen ez da ezagutzen, baina XVI. mendearen amaiera aldera jada existitzen zela ezagutzen da, Aitzorrotzeko gaztelua jada suntsitua zegoenean. Lehenago Aitzorrotzeko gazteluaren dorre nagusiak hartzen zuen toki berean dago. Bertako jaia maiatzeko lehen igandean izaten da, eta bertan Gurutze Santuaren erlikia bat gordetzen da, baita agiri bat ere. Bere ondoan, Aitzorrotzeko gazteluari buruzko indusketa arkeologikoak egin izan dira, azkenak 2009ko urrian eta 2010eko maiatzean, Naia Senper arkeologoa eta Iñaki Sagredo historialariaren gidaritzapean. Badago ohitura ermitara iritsitakoan bertako kanpaia jotzeko. Tontorrera, eta, beraz, ermitara iristeko, banakako lerroan joatera behartzen duen pasabide estu bat baino ez dago.

## Kondaira 
Kondaira zahar batek dio Aitzorrotzen bertan lurreratu zela Noeren ontzia eta horregatik itsasontzi baten maketa dago baselizaren barruan sabaitik zintzilik. Kondaira hau irudikatzen dute era berean Eskoriatza eta Aretxabaletako armarriek.

## Iruditegia 

Irudi:Atxorrotx 2010ean.jpg|Ermita haitzaren gainean.
Irudi:Aitzorrotz 03.jpg|Barnealdea.
Irudi:Aitzorrotz 02.jpg|Nafarroako bandera ermitan.
Irudi:Aitzorrotz 04.jpg|Kutxa.

## Kanpo estekak
Behi suhar

[thumb|px 400|[Nafar kastako behi suharrak Itziarren ]]
**Behi suharra** zelatu edo etxekotu gabeko eta bi eta lau urteren arteko behia da, zezenketarako joko ezberdinetan erabiltzen dena. Euskal Herrian esate baterako, sokamuturrean, entzierroetan, eusko-landetar zezenketan zein errekortari zezen-jokoetan erabiltzen dira behi suharrak. Betizuen kasuan zaharragoak diren behiak ere erabiltzen dira tamainaz beste behi arrazak baino txikikoak direlako.

Euskal Herriko bertako behi arrazak, betizu, nafar kasta, montxina eta Landetako behiak erabilieneak izan dira behi suharrak bezala, baina baita piriniar behi gazteak ere.

Askotan behi suharrek adarrak puntarik gabe edo babestuta askatzen dira plazetan hain arriskutsuak ez suertatzeko.

Euskal Herriko herri askotan jaiak zirenean oraindik gutxi arte, soka-muturrean aritzeko, bertako mendietako behi suharrak erabiltzen zituzten. Jaietan, herriko gazteak mendira igotzen ziren jokorako betizu edo montxinen bila.

## Etimologia 
[thumb|380|Betizu arrazako eta beste motako behi suharrak sokamuturrean [Mutriku herrian joan den mendean.]]
Euskal Herrian behi suharrez hitz egiten da, baina askotan edozein arrazako behiak izanda, zezen-jokoetan jartzen diren abereak "betizuak" deitzen dituzte, eta izen horrekin agertzen dira jai-egitarauetan.

## Ikus, gainera 
* Zezen suhar

## Kanpo estekak
Urizar

**Urizar** Zaraiako mendilerroa eta Arlabango mendilerroaren artean dagoen bidegurutze bat da. Lau edo bost gezik adierazten duten handik hartzen diren norantza ezberdinak. Bidegurutze horretatik hurbilen dagoen mendia Aitzorrotz da, Zaraia mendilerrokoa, Arlabango mendilerroko Urdingain eta Makatzgain mendiekin batera. Zaraia mendilerroko beste mendi askotara iristeko abiapuntua ere bada, baita Elgea mendilerrokoetara, Alabitara eta Deguria edo Degurixara ere. Gainera, Leintz Gatzagan dagoen Dorletako santutegira iristeko ere abiapuntua da.

Leintz haraneko mendebaldeko euskalkian, *Uxar* ere esaten diote Urizarri.

## Bertatik abiatuta topa daitezkeen mendiak 
* Urdingain
* Makatzgain
* Aitzorrotz
* Kurtzebarri
* Arlutz
* Erlaitz
* Aranguren
* Aizkorri II edo Axkorri
* Atain
* Bizkarlatza
* Mugarriluze
* Aranguren Txiki
* Elorretako Haitza
* Maiputz

## Ikus, gainera 
* Urizar (Ganboa).
* Urizaharra.

## Kanpo estekak
Landa-liztor

**Landa-liztorra** (*Polistes gallicus*) Vespidae familiako liztorra da. Europan bizi den intsektu hau *polistes dominula* generokidearekin nahastu dute.

## Erreferentziak
Polistes dominula

***Polistes dominula*** Vespidae familiako liztorra da. Hegoaldeko Europan eta iparraldeko Afrikan bizi den intsektu hau landa-liztor generokidearekin nahastu dute. Listor soziala da, zelulosa egiten duena.

## Erreferentziak
Liztor arrunt

thumb|upright=1.05|♂
**Liztor arrunta** (*Vespula vulgaris*) Vespidae familiako liztorra da. Ipar Hemisferioan jatorria duen liztor hau Australia eta Zeelanda Berrira eraman dute.

## Erreferentziak
Seelandia eskualdea

**Seelandia eskualdea** (danieraz *Region Sjælland*) 2007. urtean erabakitako banaketa administratiboaren ondoren sorturiko Danimarkako bost eskualdeetako bat da, Seelandia irlaren hiru laurdena hartzen duena gutxi gorabehera, eta baita hegoaldeko Møn, Falster eta Lolland irlak ere. Hiriburua Sorø da eta hiririk handiena berriz Roskilde.

Guztira 7.273 km²-ko azalera du eta 816.670 biztanle (2012).

## Geografia
Iparraldean Hovedstaden eskualdea eta Kattegat itsasartea, hegoaldean Mecklenburg-Aurrepomerania (Alemania), ekialdean itsaso Baltikoa eta mendebaldean Hegoaldeko Danimarka mugakide ditu.

## Udalerriak 
Seelandia eskualdeak 17 udalerri ditu.

## Ondasun nabarmenak 
* **Roskildeko katedrala:** UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatua.
* Roskildeko itsasontzi bikingoen museoa.
* Sorøko akademia.
* Gavnø jauregia (Næstved).
* Aalholm gaztelua (Guldborgsund).
* San Petri eliza (Næstved).
* Andre Mariaren eliza (Kalundborg).
* Trelleborg (Slagelse).
* Møns Klint (Møn).

## Iruditegia 

Irudi:Roskilde katedra mpazdziora.JPG|**Roskildeko katedrala**.
Irudi:Viking Ship Museum Roskilde.JPG|Roskildeko itsasontzi bikingoen museoa.
Irudi:Sorø Akademi1.jpg|Sorøko akademia.
Irudi:Gavno Slot (2461557643).jpg|Gavnø jauregia.
Irudi:Ålholm fra havnen Cropped.JPG|Aalholm gaztelua.
Irudi:Skt. Peders Kirke - Næstved.jpg|San Petri eliza (Næstved).
Irudi:Kalundborg - Vor Frue Kirke2.JPG|Andre Mariaren eliza (Kalundborg).
Irudi:Trelleborg1.JPG|Trelleborg.
Irudi:White cliifs of Møn.JPG|Møns Klint (Møn uhartea).

## Ikus, gainera 
* Danimarkaren banaketa administratiboa

## Kanpo estekak
Albita

**Albita**, feldespato plagioklasen taldeko tektosilikato bat da, NaAlSi3O8 formuladuna. Arroka igneo (pegmatita) zein metamorfikoetan topa genezake beste mineral hauekin batera, besteak beste: kuartzoa, feldespato potasikoak, anfibola, granatea, biotita...

Izena latinezko *albus* ("zuria") hitzetik datorkio, eta haren koloreari egiten dio erreferentzia.

## Identifikazioa 
Irizpide hauek erabiltzen dira albita ezagutzeko, bai esku-laginetan zein mikroskopio bidez:

### Mineralogian 
* 6-ko gogortasuna du, eta beraz, beira marra lezake.

* Ez du azido klorhidrikoarekin erreakzionatzen.

* Exfoliazio bikoitza du, ona

* Zonazioak ditu noizbehinka

* Makla polisintetikoak eta Carlsbad maklak ditu.

* Kolore zuria, grisa edo kolorgea du. Labradoreszentzia erakutsi dezake.

### Mineralogia optikoan 
Mikroskopio bidez dituen ezaugarri bereizgarriak:

* PPL-n:
** Kolore zikina da.

* XPL-n:
** Makla polisintetikoak ditu
** Zonazioa erakusten du.

## Ikus, gainera 
* Silikato
* Geologia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webmineral-ek proposatzen duen Albitaren fitxa.
Euskal Herriko erle beltza

**Euskal Herriko erle beltza** Euskal Herriko bertako erle mota da.

Azken urtetan, arrazoi ezberdinak direla medio, erle mota honek atzerakada handia jasan du Euskal Herrian.

Erle beltza da Euskal Herrian berez eta belaunaldi askotan zehar finkatu den erlea. Adituen sailkapenak jarraituz, "M leinuko erlea" dugu erle beltza, eta bere azpiespezien izen zientifikoak (Apis mellifera mellifera eta Apis mellifera iberica) dira. Euskal Herrian erle azpiespezie hauen bertako ekotipo bereziak aurkitu dira, baina gutxi ikerturik daude.

Erle hauek bereziki Europako mendebaldean barrena hedatu dira; Iberiar penintsulako hegoaldetik Suediako hegoalderaino, eta Britainia Handitik Poloniako iparralde zein Errusiako ekialderaino.

Erle beltzak nahiko erle erasokorra izateko ospea dauka.

## Ezaugarriak 
* Erle beltzak eztia nahiko modu erregularrean ematen du eta gainera erle hauen erlauntzek arreta gutxi behar dute erlezainen aldetik.
* Mendialdera ohiturik dago eta beste erleek baino tenperatura baxuagoak jasan ditzake.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Erle beltzari buruzko artikuloa
Hesperiidae

**Hesperiidae** lepidopteroen ordenako tximeleta-familia da. Guztira 7 edo 8 subfamilia, 550 genero inguru eta 3500 espezie ditu. Mundu osoan bizi arren, Erdialdeko Amerikan eta Hego Amerikan dibertsitate handiago du.

## Azpifamiliak 
* Coeliadinae
* Euschemoninae
* Eudaminae
* Pyrginae
* Heteropterinae
* Hesperiinae
* Megathyminae
* Trapezitinae

## Erreferentziak
Vladimir Golenistxev

**Vladimir Semionovitx Golenistxev** —— (San Petersburgo, Errusiar Inperioa, 1856ko urtarrilaren 29a - Niza, Frantzia, 1947ko abuztuaren 5a) egiptologo handia izan zen, egiptologiaren aitzindarietako bat.

Golenistxev Errusiako aitoren sendi zahar batean zuen jatorria eta San Petersburgoko unibertsitatean ikasi zuen. 1884-85ean, indusketak antolatu eta finantzatu zituen Wadi Hammamaten (Egipto), eta gero, 1888-89an Tell el-Maskhutan ikertu zuen. Hurrengo bi hamarkadetan hirurogei aldiz baino gehiagotan Egiptora bidaiatu zuen eta 6.000 egiptoar zaharki baino gehiagoko bilduma handia pilatu zuen, garrantzi handikoak diren zenbait dokumentu barne hartuta: Moskuko matematika papiroa, Unamonen historia eta Faiyumgo zenbait erretratu. Hermitageren hainbat papiro ere argitaratu zituen, esaterako Nefertiren profezia, Hermitage museoan zainduta dagoena.

Bere bilduma Puxkin museori saldu zion 1909an. 1917ko errusiar iraultzaren ondoren, ez zen Errusiara itzuli, Nizan eta Kairon kokatuz. Egipton, Kairoko unibertsitateko Egiptologia katedra ezarri eta egon zen 1924tik 1929ra. Kairoko Egiptoar Museoak ere kontratu zuen, non papiro hieratikoak katalogatu zituen.

Nizan hil zen, 90 urte zituela. bere dokumentuetako batzuk Oxfordeko *Griffith Instituten* daude.

## Kanpo estekak 
*  Vladimir Golenistxoven biografia. Victor V. Solkinek idatzita
Txitxar

**Txitxarra** Cicadidae familiako intsektu-hemipteroa da.

Denbora gehiena ninfa-egoeran igarotzen dute eta sustraietatik lortzen duten izerdiaz elikatzen dira. Helduak zuhaitzetan bizi dira eta arrek ongi garatuta dauden organo estridulanteak dituzte.

## Generoak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zerrenda:Animalien hotsak
Eskekotasun

thumb|250px|**Eskeko** bat bere egoera azaltzen.

**Eskekotasuna** norberarentzat limosna eske, dirua edo beste gauza bat, ibiltzen diren pertsonek bizibidez edo aldi baterako eta gehienetan kalean edo etxez etxe egiten duten jarduera da. Jarduera hori egiten duten pertsonei **eskeko** edo **eskale** deitzen zaie. Gehienetan miseriazko egoerak bultzatzen ditu pertsonak limosna eskatzera, baina beste batzuetan haur eta emakumeen esplotazioa dakarren jarduera izan daiteke. Bestalde, hiri eta herri askotan debekaturik izaten da kalean eskean biltzea, bereziki haurren kasuan eta eskea mehatxupean edo hertsapenez egiten denean.

## Kanpo estekak
Puntu kritiko

**Puntu kritiko** terminoak adiera zenbait ditu:

* matematikan, puntu kritikoa aldagai erreal bakarreko funtzio baten deribatua 0 den aldagaiaren balioa da;
* fisikan eta kimikan, puntu kritikoa fase-iragapena ezinezkoa den presio eta tenperatura balioak dira.

## Kanpo estekak
Inurri beltz

**Inurri beltza** (*Lasius niger*) Formicidae familiako intsektu-espeziea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arrateko Andre Mariaren santutegia

**Arrateko Andre Mariaren santutegia** Eibarko santutegia da, Arrate auzunean dagoena, 556 metroko garaieran.

Arratek gailurrean gurutze bat dauka eta bertatik gertu santutegia dago; Ama Birjina hau Eibarko zaindari izendatu zuten 1928an. Santutegiaren inguruan aisialdirako gune zabala dago, jatetxe, taberna eta hotelarekin. Arrate Irratia herri emisorak bertatik emititzen du. Parke guztia pagoz inguratuta dago.

Santutegiaren lehen aipamenak 1498koak dira. Gaur egungo eliza XVII. mendekoa da. Barruan egurrezko bobeda berezia du, burdinsare barroko bat eta Andre Mariaren irudi gotikoa ditu. Ignacio Zuloagaren zenbait margolan ere baditu.

Arrateko Andre Mariarenganako debozioa inguru guztian zabaldurik dago, baina Eibarren da indartsuena. Bertako jaia irailaren 8an ospatzen da (Andre Mariaren jaiotza). Egun horretan eta maiatzaren 15ean (San Isidro eguna, baserritarren zaindaria) elizkizunez gain herri kirolen erakustaldiak egin ohi dira.

Andre Mariari ereserki hau abesten zaio:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cimicidae

**Cimicidae** odol beroko animalien odolaz elikatzen diren intsektu parasitoen familia da, Heteroptera subordenaren barnean dagoena. Euskaraz **zimitz**, **tximitx** edo **zumitz** deitzen zaie.

Aurreko hegoek aurrealde larrukara eta atzealde minzkara dute eta atzeko pare mintzairea estaltzen dute. Aho-aparatua ziztatzeko eta zurgatzeko egokituta dago. Urtarrak edo lehortarrak dira eta batzuk gaixotasunen sortzaile edo transmisore dira.

## Generoak 
'''*Afrociminae* subfamilia**
* ***Afrocimex* generoa'*
** *Afrocimex constrictus*
*'*Cimicinae* subfamilia**
* ***Bertilia* generoa**
* ***Cimex* generoa'*
** *Cimex adjunctus*
** *Cimex antennatus*
** *Cimex brevis*
** *Cimex columbarius*
** *Cimex incrassatus*
** *Cimex latipennis*
** *Cimex lectularius*
** *Cimex hemipterus* (*C. rotundatus*)
** *Cimex pilosellus*
** *Cimex pipistrella*
* *'*Oeciacus* generoa'*
** *Oeciacus hirundinis*
** *Oeciacus vicarius*
* *'*Paracimex* generoa**
* ***Propicimex* generoa**
***Cacodminae* subfamilia**
* ***Aphrania* generoa**
* ***Cacodomus* generoa**
* ***Crassicimex* generoa**
* ***Leptocimex* generoa'*
** *Leptocimex boueti*
* *'*Loxaspis* generoa**
* ***Stricticimex* generoa**
***Haematosiphoninae* subfamilia**
* ***Caminicimex* generoa**
* ***Cimexopsis* generoa'*
** *Cimexopsis nyctalis*
* *'*Haematosiphon* generoa'*
** *Haematosiphon inodorus*
* *'*Hesperocimex* generoa'*
** *Hesperocimex coloradensis*
** *Hesperocimex sonorensis*
* *'*Ornithocoris* generoa'*
** *Ornithocoris pallidus*
** *Ornithocoris toledoi*
* *'*Psitticimex* generoa**
* ***Synxenoderus* generoa'*
** *Synxenoderus comosus*
*'*Latrocimicinae* subfamilia**
* ***Latrocimex* generoa**
***Primicimicinae* subfamilia**
* ***Bucimex* generoa**
* ***Primicimex* generoa'*
** *Primicimex cavernis''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bilboko Merkataritza Ganbera

**Bilboko Merkataritza Ganbera** (*Camara de Comercio de Bilbao* gaztelaniaz) 1886an sortutako zuzenbide publikoko eta kudeaketa pribatuko erakundea da. Halaber, Bizkaiko ekonomiaren eta enpresen eskura dagoen organismoa da. Bere egoitza Indautxu auzoko Errekalde zumarkalearen 50. zenbakian du, hain zuzen ren, Errekalde zumarkalea eta Poza Lizentziatua kalea gurutzatzen diren gunean.

Merkataritza ganberaren xede nagusia enpresei laguntzea da, hainbat zerbitzu erabilgarri eskaintzen baitie Bizkaiko enpresei, batik bat, aholkularitza eta prestakuntza arloan.

## Helburuak 
* Merkataritza, industria eta itsas-sektoreko interesak ordezkatu, sustatu eta defendatu.
* Enpresei zerbitzuak eman.
* Bizkaiaren ekonomiaren mesedetan bestelako ekintzak burutu.

Merkataritza Ganbera Administrazio Publikoentzako aholku eta kolaborazio erakundea da, enpresen interes orokorrak defendatzea ardatz duela. Legeak aginduta, enpresa guztiak beronen erroldara atxiki behar dira.

Gastuaren kontrola kanpo ikuskaritzarengatik bermatua dago eta Eusko Jaurlaritzako Industria, Merkataritza eta Turismo Sailak (Tutoretza duen erakundea, hain zuzen) gainbegiratzen ditu kontabilitate eta aurrekontu operazio guztiak.

## Sailak 
* Prestakuntza zentroa: *Unibertsitate eskola*, *Hizkuntza Eskola* eta *Enpresa formazio eta Graduondokoak* atalak daude bertan.
* Negozio zentroa
* Egoitza nagusia

Irudi:Bilboko_Merkataritza_Ganbera.jpg|Ataria.
Irudi:Bilbao - Cámara de Comercio de Bilbao 1.jpg|Aurrealdea.
Irudi:Bilbao - Cámara de Comercio de Bilbao 3.jpg|

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Thaumoctopus mimicus

**Olagarro imitatzailea** (*Thaumoctopus mimicus*) uretako beste izaki batzuen antza hartzeko gaitasuna duen olagarro espezie bat da. 60 cm luze izateraino hazten da. 1998an aurkitu zuten espeziea ofizialki, Sulawesiko itsasbazterrean.

## Erreferentziak
Sometent

**Sometenta** edo **somantena** (katalanez: *Sometent*, *so emetent*etik eratorria, "soinua sortzen"; gaztelaniaz, katalanetik eratorria: *somatén*) izaera parapolizialeko erakunde katalan bat zen. Armadatik bananduriko autobabes militarrerako erakundea zen, batez ere gerra garaietarako sortua. 1978an Espainiako Senatuak deuseztu zuen, baina erakunde legala da Andorran.

## Historia 
Sometentaren aurrekariak *Sagramental* izeneko Erdi Aroko autobabesterako taldeetan aurki daitezke, *Princeps namque* izeneko Kataluniako usadioetan aipatzen direnak. Hala ere, Sometenta Jakue I.aren erregealdian instituzionalizatu zen, XIII. mendean.

1714an Karlos artxidukearen jarraitzaileek Espainiako Ondorengotzaren Gerra galdu ostean, Felipe V.ak Nueva Plantako dekretuak aldarrikatu zituen, horren ondorioz Gerran zehar Josep Moraguesek gidaturiko Sometenta deseginez. Hala ere, 1794an berriz ere antolatu zen Rosellóko Gerran (1793-1795) jarduteko. Iberiar Penintsulako Gerran (1808-1814) berriz ere antolatu zen Sometenta Roses, Bartzelona eta Tarragonan, frantsesen aurka egiteko.

1855ean lur-jabe handiek berriz eratu zuten *Sometent Armat de la Muntanya de Catalunya* izenarekin eta *Pau, pau i sempre pau* ("Bakea, bakea eta beti bakea") leloarekin. Lehen Errepublikarekin berriz ere deuseztu zuten, baina handik gutxira berriz antolatu zuten, Hirugarren Gerra Karlistan karlisten aurka egiteko. Handik aurrera, hainbatetan agintarien eta ultra-eskuineko taldeekin elkarlanean jardun zuten, esaterako hainbat grebaren aurka ekinez. 1931n, Bigarren Errepublikarekin, berriz ere deuseztu zuten, indar kontserbadoreekin lotura estua baitzuen, baina 1936an berriro ere eratu zuten; 1939an, Gerra Zibilaren amaierarekin, desegin zen.

1945ean Francoren erregimenak berriz ere antolatu zuen *Somatén Armado* izenarekin, orduan Kataluniara mugatu beharrean Espainiako Estatu osora zabalduz, nagusiki gerrilla antifrankista edo makiaren aurka borrokatzeko.

1978an Espainiako Senatuak Sometenta deuseztu eta armak jasotzeko agindu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bikku Bitti

[thumb|280px|[Aouzouko Zerrenda Libia eta Txaden artean.]]
**Bikku Bitti** (قمة بتة arabieraz, 2.267 m) Libiako mendirik altuena da. Tibesti mendilerroan dago, Txadekiko mugatik oso hurbil.

## Izena 
Ingelesez *Bette Peak* izena ere eman izan zaio; horren arabera *Bikku* izen generikoa da, italierazko -Libia kontrolatu zuen potentzia europarra Italia izan zen- *picco* hitzetik arabierara egokitua hizkuntza mailegu gisa. *Bīkkū Bīttī* transkripzioa ere topa daiteke.

## Kokapena 
**Bikku Bitti** estatuaren hego-ekialdean dago, Murzuqeko barrutian. Txadekiko mugatik oso hurbil, Tibesti mendilerroan dago; Libiako mendirik garaiena bada ere, inolaz ere ez da mendilerroko altuena, Txad aldean mendi ugari 3000 metrotik gorakoak direlako, haien artean gorena den Emi Koussi sumendia.

## Jakingarriak 
Mendira hurbiltzea ez da bat ere erraza; Saharako basamortuaren erdian eta populazio guneetatik oso urrun egoteari egoera politikoa gehitu behar zaio: Libia eta Txaden arteko muga eztabaidatua izan da. Estatu horiek botere kolonialek -Italia eta Frantziak hurrenez hurren- e zuten mugen gaineko akordioa erabat itxi eta Aouzouko Zerrenda delako lur zatia Txaden barruan baina Libiak aldarrikatua izan da. Gatazka honen goreneko puntua bi estatu afrikarrek 1970 eta 1980ko hamarkadan piztu zuten gatazka belikoa izan zen.

Bi estatuetan barreiatuta, eskualdeko biztanle bakarrak gutxiengo batekoak dira, tubu herrikoak hain zuzen. Herri honen tebu hizkuntzan "Tibesti" mendikatearen izenak "harrizko mendiak" esan nahi du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emi Koussi
* Libia
* Murzuq

## Kanpo estekak 
*  Mendia *Peakbagger* webgunean.
Erdialdeko Jutlandia

**Erdialdeko Jutlandia** (danieraz *Midtjylland*) 2007tik aurrera Danimarkan sorturiko bost eskualdetako bat da. Jutlandia penintsularen erdialdean dauden 19 udalerrik osatzen dute eta hiriburua Viborg den arren hiririk handiena Århus da.

Eskualdea laua da eta bere 13.053 km²-ekin Danimarkako eskualde handiena da. 1.271.223 biztanle ditu (2012).

## Geografia
Iparraldean Nordjylland, hegoaldean Syddanmark, ekialdean Kattegat itsasartea eta mendebaldean Ipar itsasoa mugakide ditu.

## Udalerriak 
19 udalerri ditu:

## Ondasun nabarmenak 
* Aarhusen: San Klemente katedrala, Antzokia eta ARoS arte museoa.
* Den Gamle By herri tradizionala.
* Viborgeko Katedrala.
* Silkeborgeko Jorn museoa.
* Samsø uhartea.

## Iruitegia 

Irudi:Aarhus DK Gastronimie am Kanal Feb 04.jpg|Aarhusen, kanal ertzeko etxeak.
Irudi:Den gamle by 2.jpg|Den Gamle By herri zaharra.
Irudi:Aarhus Teater (2005).jpg|Aarhuseko Antzokia.
Irudi:ARoS set fra Mølleparken1.JPG|ARoS arte museoa.
Irudi:Viborg Cathedral June 2012.jpg|Viborgeko Katedrala.
Irudi:Silkeborg Kunstmuseum indg.jpg|Silkeborgeko Jorn museoa.
Irudi:Vesborg Fyr (Samsø, Danmark).JPG|Vesborg itsasargia Samsø uhartean.

## Ikus, gainera 
* Danimarkaren banaketa administratiboa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Erdialdeko Jutlandiako eskualdea
Hamid Karzai

**Hamid Karzai** (, *Ḥāmid Karzay*; Karz, Kandahar probintzia, Afganistan, 1957ko abenduaren 24a) paxtun etniako afganiar politikaria da, 2001eko abenduaren 7tik 2014ko irailaren 29ra arte Afganistango presidentea izandakoa.

## Bizitza 
Hamid Karzai Karzen jaio zen, Kandahar probintzian, 1957ko abenduaren 24an. Haren aita, Abdul Ahad Karzai, Afganistango iparraldeko Popolzai leinuko burua zen, eta Mohammed Zahir Shah erregearen aldeko politikaria. Kabulgo Habibia bigarren hezkuntzako eskolan lortu zuen gradua, eta maisutza ikasketak egin zituen Indian. 1980ko hamarkadan, Errusiaren aurkako gerraren garaian, mujahidinentzako dirua biltzen ibili zen.

1986an, talibanek boterea eskuratu zutenean, Karzai haien alde zegoen; gero, ordea, ez zituen sostengatu, atzerritarrek kontrolatutako taldea zelakoan. 1992an, Atzerri ministrordea izan zen Burhanuddin Rabbaniren gobernuan. 1999an, bere aita hil zenean, ustez talibanen esku, haien aurka borrokatzen hasi zen. 2001eko abenduan, estatubatuar inbasioaren ondoren, Afganistango etorkizuna eztabaidatzeko Bonnen bildutako ordezkariek behin-behineko gobernuko lehen ministro aukeratu zuten. 2004ko azaroan, Afganistango Islamiar Errepublikako presidente izendatu zuten, hauteskundeetan garaipena lortu ondoren; bera ez beste hautagai guztiek, ordea, "iruzurra" salatu zuten. 2009ko bozetan, bigarren itzulirik egin gabe aukeratu zuten presidente, beste hautagaiak, Abdula Abdulak, lehiatik erretiratzea erabaki baitzuen. 

2013ko ekainean, AEBek talibanekin elkarrizketak hasiko zituztela iragarri ondoren, Karzaik uko egin dio parte hartzeari, Afganistango Gobernuak prozesua zuzendu ezean. 2014an, halabeharrez utzi behar izan zuen presidentetza, hirugarren agintaldi bat galarazten baitzuen Konstituzioak; Ashraf Ghani izan zuen ondorengo.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ipar Jutlandia

**Ipar Jutlandia** (danieraz *Nordjylland*), 2007tik aurrera Danimarkan sorturiko bost eskualdetako bat da.

Jutlandia penintsularen iparraldea hartzen du, bai eta Limfjordek banatzen duen Vendsyssel-Thy uhartea ere, eta 7.933 km² ditu azaleran. Hiriburua, eta aldi berean hiri handiena Aalborg da, zeinak eskualde osoaren biztanleriaren erdia baitauka. Ipar Jutlandiak 580.273 biztanle ditu (2012).

## Geografia
Iparraldean eta mendebaldean Skagerrak itsasartea, hegoaldean Midtjylland, ekialdean Kattegat itsasartea mugakide ditu.

## Udalerriak 
Eskualdeak 11 udalerri ditu.

## Ondasun nabarmenak 
* Aalborgen: Aalborghus gaztelua, Budolfi katedrala, KUNSTEN Arte Museoa eta Lindholm Høje hilerria.
* Aggersborg eta Fyrkat gotorleku bikingoak.
* Skagen lurmuturra.
* Morsø uhartea.
* Læsø uhartea.

## Pertsona ezagunak
* Ejnar Mikkelsen (1833-1971), esploratzailea.

## Iruditegia 

Irudi:Aalborghus Hof.JPG|Aalborghus gaztelua.
Irudi:Aalborg church.JPG|Budolfi katedrala.
Irudi:KUNSTEN Museum Aalborg 2007 detail.jpg|KUNSTEN Arte Museoa.
Irudi:Aalborg - Lindholm Høje 10 ies.jpg|Lindholm Høje bikingoen hilerria.
Irudi:Aggersborg Viking Castle.jpg|Aggersborgeko gotorlekua.
Irudi:Fyrkat-2.jpg|Fyrkateko gotorlekua.
Irudi:Skagen rooftops.jpg|Skagen.
Irudi:MorsHanklit.jpg|Morsø uhartea.
Irudi:Nordre Ronner Fyr.PNG|Nordre Rønner itsasargia Læsø uhartean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Danimarkaren banaketa administratiboa

## Kanpo estekak 
*  Iparraldeko Jutlandiako eskualdearen web orri ofiziala
Tivoli Lorategiak

**Tivoli Lorategiak** (danieraz izen osoa *Københavns Tivoli*) Kopenhage hiriaren barruan dagoen jolas-parkea da. Munduko atrakzio parke zaharrena da Kopenhage ondoan dagoen Klampenborg-eko Dyrehavsbakken jolas-parkearen ondoren.

## Historia 
Hasiera batean Tivoli & Vauxhall izena eman zitzaion Parisko Tivoli lorategiak eta Londongo Vauxhall parkea gogora araziz. Georg Carstensen izan zen fundatzailea eta famatua da Kristian VIII-ari parkea egiteko baimena eskatzerakoan erabili zuen esaldia: *jendea ondo pasatzen ari denean ez du politika kontutan pentsatzen*. Erregeak mendebaldeko atetik gertu zegoen lur sail bat utzi zion errentan, 61.000 m² hain zuzen ere.

1843. urtean ireki zituen ateak. Hasiera hasieratik gauza exotikoak izan zituen parkeak, hala nola, Ekialde Urruneko eraikinak, zaldiko-maldikoak, musika emanaldiak, eta baita lorategi bitxiak, jatetxe eta kafetegiak eta baita mendi errusiar primitibo bat ere. Gauez argiek giro berezia jartzen zioten gainera parkeari.

## Atrakzio bereziak 
* Pantomimeteatret: 1874. urtean eraikitako txinatar pantomima antzerkia; gerora Tivoliren sinbolo bihurtu da.
* Rutschebanen errusiar mendia: 1914. urtean eraiki zuten, gaur egun ere lanean dirauen errusiar mendirik zaharrenetakoa da.
* Tivolis Koncertsal: 1956. urtean inauguraturiko musika aretoa. Bertan ospatu zen 1964. urteko Eurovision abesti lehiaketa.
* Himmelskibet zaldiko-maldikoa: 2006. urtean irekia, munduko zaldiko-maldiko garaiena da, 80 metrotako altueran baitago.

## Tivoliko atrakzioak 
### Urte osoko atrakzioak 
### Sasoika jartzen dituzten atrakzioak 
* Musika karrusela (*Musikkarrusellen*) (Urria, azaroa eta abenduan soilik) (2019an udaran ere martxan egon zen)
* Ipotxen trena (*Nissetoget*) (Gabonak)
* Zabudun edo kolunpiodun karrusela (*Svingkarrusellen*) (Urria, azaroa eta abenduan soilik)
* Lanpara txinatarrak (*Den kinesiske Lygte*) (Gabonak)
* Gabonetako espresoa (*Juleekspressen*) (Gabonak)
* Mendiko txirrista (*Kælkebakken*) (Gabonak)
* Sorginduak (*Det Hjemsøgte*) (Halloween)
* Su artifizialak larunbatero (Maiatzetik Irailera)

## Irudiak 

Irudi:Entrancetotivoli.jpg|Tivoli Lorategietako sarrera gauez.
Irudi:Pantomimeteatret.jpg|Pantomimeteatret antzokia.
Irudi:tivolidinamarca.JPG|Tivoliko gaztelua.
Irudi:Tivoligardens1.jpg|Dæmonen mendi errusiarra.
Irudi:Tivoli_Copenhagen_night.jpg|Parkea argiztaturik abenduko gau batean.
Irudi:Kopenhaga tivoli jan2004 ubt.jpeg| H.C. Andersen Gaztelua.

## Kanpo estekak 
*  Tivoli parkearen webgune ofiziala
Frederiksberg

**Frederiksberg** Kopenhageko metropoliaren barnean dagoen udalerria da. 100.814 biztanleko (2012) populazioarekin Danimarkako bosgarren hiria da eta Danimarkako Hiriburu Eskualdeko bigarrena.

[thumb|ezkerrera|200px| Frederiksberg (K letra) [Kopenhage hiriak inguratua]]
## Historia 
Bere hasierako izena *Tulehøj* izan zen (danieraz muinoa esan nahi du) eta Brontze Arotik populatua izan da.

1651. urtean Frederik III.a erregeak *Ny Amager* izenarekin herri izaera eman zion, baina 1703. urtean Frederik IV.ak bere gaztelua bertan eraiki zuen, gaur egungo izena emanez. Herria sortuz joan zen jauregiaren inguruan eta hasieran nekazal eremua bazen ere poliki artisau eta merkatal herri bihurtu zen. Ostatu eta jatetxeak zabaldu ziren, Kopenhagetar aberatsek udan hiria utzi ingurune lasaia bilatzen baitzuten. Gainera erregeen ondoan egoteko aukera ere ematen zien.

1852an Kopenhageko udalak harresiak bota eta hiriaren mugetatik kanpora etxeak eraikitzeko baimena eman zuen. Orduan populazioak azkar egin zuen gora, 1850ean 3.000 biztanle inguru izatetik 1900an 80.000 izatera pasa zen. Biztanleriarik handiena 1920an izan zuen 120.000-ko muga gainditzean.

Garai hartan Kopenhageren mendebaldean kokatzen bazen ere, gaur egun hiriburuak erabat inguratu du eta Danimarkako udalerri dentsoena bihurtu da.

## Ondasun nabarmenak 
* Frederiksberg jauregia
* Frederiksberg parkea
* Kopenhageko zoologikoa

## Hiri senidetuak 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Eau Claire (Wisconsin)

**Eau Claire** Ameriketako Estatu Batuetako Wisconsin estatuko hiri bat da. Wisconsingo ipar-mendebaldeko udalerri jendetsuena da; izan ere, 61.704 biztanle zituen 2000ko zentsuan, eta 66.278 biztanle zituela kalkulatu zen 2009an eginiko zenbatespenean. Izen bereko konderriko hiriburua da.

[thumb|ezkerrera|Eau Claireko tenplu masonikoa [Ameriketako Estatu Batuetako Gune Historikoen Erregistroan sartuta dago.]]
ezkerrera|thumb|Sarge Boyd maskor akustikoa, Owen parkean.

## Kanpo estekak 
*  Eau Claire hiriaren webgunea
*  Eau Claire-Chippewa Falls metropoli eremuko plangintzarako organizazioaren webgunea
*  Eau Claire eremuko turismo agentziaren webgunea
Colin Firth

**Colin Andrew Firth** (Grayshott, 1960ko irailaren 10a - ) Ingalaterrako aktorea da.

2011an ''The King's Speech'' filmarekin Aktore Onenaren Oscar Saria irabazi zuen.

## Filmografia
Camille Jordan

**Marie Ennemond Camille Jordan** (Lyon, 1838ko urtarrilaren 5a - Paris, 1922ko urtarrilaren 22a) Frantziako matematikaririk bikainenetakotzat jotzen zuten; izan ere, aurkikuntza handiak egin zituen geometria eta analisi arloetan. Jordanek Eskola Politeknikoan ikasi zuen (1855eko promozioa). Meatze ingeniaria izan zen. 1876an, Collège de France ikastetxeko irakasle sartu zen Joseph Liouvilleren ordez.

Zientzia aldizkarietan artikulu ugari argitaratzeaz gain, *Ordezkapenen eta ekuazio aljebraikoen tratatua* idatzi zuen. Halaber, Gaussen metodoa zabaldu zuen, n ezezaguneko n ekuazioko sistema linealak ebazteko.

Bere izena hainbat funtsezko emaitzei lotuta dago:

* Jordan kurbaren teorema, analisi konplexuan beharrezko topologia emaitza bat
* Jordanen forma kanonikoa eta Jordanen matrizea aljebra linealean
* Talde teorian, Jordan-Hölderren teorema oinarrizkoa da konposizio-serietan.

25593 Camillejordan asteroidea eta Camille Jordanen institutua bere omenez izendatuta daude.

## C. Jordanek idatzitako liburuak 
* Cours d'analyse de l'Ecole Polytechnique ; 1 Calcul différentiel (Gauthier-Villars, 1909)
* Cours d'analyse de l'Ecole Polytechnique ; 2 Calcul intégral (Gauthier-Villars, 1909)
* Cours d'analyse de l'Ecole Polytechnique ; 3 équations différentielles (Gauthier-Villars, 1909)
* Mémoire sur le nombre des valeurs des fonctions (1861–1869)
* Recherches sur les polyèdres (Gauthier-Villars, 1866)
* Traité des substitutions et des équations algébriques (Gauthier-Villars, 1870)
* Camille Jordanen lanen bilduma lau liburukitan (Gauthier-Villars, 1961–1964)

## Ikus, gainera 
* Jordan-Chevalleyren deskonposizioa
* Jordanen funtzio adierazlea
* Jordan–Schurren teorema
* Jordan–Schönfliesen teorema
* Jordanen lema

## Kanpo loturak 
* Camille Jordanen biografia
Jose María Chapa

**Jose María Chapa Galíndez** (1915 — 1992) arkitekto bilbotarra, eta Manuel Ignacio Galíndez arkitektoaren iloba. 1943an bere osabaren arkitekto estudioan lanean hasi zen eta elkarrekin Bilboko hainbat eraikin diseinatu zituzten.

## Lanak 
* Bailengo etxe orratza, (Bilbo, 1940)
* Villanueva bulegoak, (Madril, 1940)
* Aznar ontziolaren egoitza, (Bilbo, 1943)
* Etxebizitzak Getxon (1945)
* BBVAren dorrea (Bilbo, 1969)

## Kanpo estekak 
*  Arkitekto estudioari buruzko informazioa.
Eguzki dorrea (Arrasate)

**Eguzki dorrea** Gipuzkoako Arrasate herrian dagoen etxebizitza eraikina da. 21 solairu eta 72 metroko garaiera dauka eta Euskal Herriko etxebizitza eraikinik garaienen artean dago. 1971. urtean eraiki zen.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko eraikinik garaienen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Eraikinaren fitxa Emporis.com webgunean.
Derby Museum and Art Gallery

thumb|Derby Museum and Art Gallery
**Derby Museum and Art Gallery** Derbyko arte ederren museoa da, 1879az geroztik gaur egungo egoitza bera duena. Royal Crown Derby portzelana konpainiaren lanak eta Joseph Wrighten pinturak ditu, besteak beste.

## Kanpo estekak 
*  Museoaren webgunea
Geobanda

[thumb|300px|**Geobandaz** osaturiko [hiruki|triangelu bat.]]

**Geobanda** edo **geotira** matematikaren didaktikarako material maneiagarria da, geometria ikasteko baliagarria. Egur edo plastikozko bandak edo zotzak dira, zuloak dituztenak tarte erregularretan eta kolore ezberdinetakoak. Banda hauek zuloetatik egur edo plastikozko torlojuak sartuz lotu daitezke; horrela, era guztietako irudi geometrikoak osa daitezke bi dimentsioetan, hala nola triangeluak, paralelogramoak eta alde anitzeko poligono erregular eta irregularrak. Bandak lotu ondoren, biratu egin daitezke, banden arteko angelua aldatuz horrela. Geobandetan oinarrituriko jarduera didaktikoetan perimetroa eta azalera kontzeptuak ere landu daitezke.

## Kanpo estekak 
 Geotiras, *Universidad Interamericana de Puerto Rico*.
Zoltán Pál Dienes

**Zoltán Pál Dienes** (Budapest,  - ) hungariar matematikaria izan zen, ezaguna matematikaren didaktikan egindako ekarpenengatik. Matematikan doktoregoa lortu eta Erresuma Batuko zenbait ikastetxetan irakatsi ondoren, matematikaren irakaskuntzarako zenbait ikerketa-zentrotan egin zuen lana 1960 urteaz geroztik eta UNESCO eta beste nazioarteko erakunde batzuentzat ere egin du lana. Jardun horretan, bloke logikoak erabiltzen aitzindaria izan zen. Matematikaren irakaskuntzan jokoa eta jolasa erabiltzearen aldekoa da, haurrak matematika modu egokian ikas dezan. Horrela, matematikaren ikasketan sei aldi bereizi zituen, haurrak matematikaren maila abstraktu eta sinbolikoa bereganatu arte. Olerkari gisa ere ezaguna da. Bost seme-alabaren aita da.

## Lanak 
* *Memoirs of a Maverick mathematician* (autobiografia);
* ''I Will Tell You Algebra Stories You've Never Heard Before*;
* *Ruritania* (haurrentzako matematika liburu didaktikoa);
* *Calls form the Past'' (olerkiak).

## Kanpo estekak 
*  Zoltan Dienes' Web Site
Iraurgi SB

**Iraurgi Saski Baloi Taldea** Azpeitiko saskibaloi taldea da. 1975ean sortu zen eta 2017an LEB Oro mailara igotzea lortu du.

## Historia 
«Iraurgi» izena Azpeitia eta Azkoitia kokaturik dauden Iraurgi bailaragatik ezarri zitzaion 1975 urtean sortu zenean. 2005 artean Gipuzkoako txapelketetan aritu zen baina urte horretan EBA Ligara igotzea lortu zuen. 2009an bere multzoko txapelduna izan zen arren ez zuen LEB Ligara igotzerik lortu, bai ordea hurrengo urtean, liga erregularrean bigarrena izan bazen ere.

Lehenengo denboraldian jaistea tokatzen zitzaion baina beste talde batzuek izandako arazoei esker mantendu egin zuten. Ordutik aurrera arazo gabe ibili zen LEB Plata ligan. 2016an bigarren egin zuen eta 2017an txapeldun izan ondoren LEB Oro ligara igo zen baina urte bakarrerako.

2019an LEB Plata Kopa irabazi zuen Azpeitian bertan Gironari 74-69 irabazita.

## Izenak 
## Kirol ibilbidea 
### Urtez urte 
### Palmaresa 
* LEB Plata (1): 2016-17
* LEB Plata Kopa (2): 2019-20, 2020-21
* Euskal Kopa (3): 2014-15, 2019-20, 2020-21

## Emakumezkoen taldea 
Iraurgi Saski Baloiaren emakumezkoen taldea ere maila bikainean ari da. Espainiako Emakumezkoen Saskibaloi Ligan aritu izan da.

### Azken urteak 
* 2021-22 denboraldian Challenge Liga bihurtu zen bigarren maila eta Liga 2 hirugarren maila.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Santurtzi Saskibaloi Kluba

**Santurtzi Saskibaloi Kluba** Santurtziko saskibaloi taldea da. 1987an sortua, egun LEB Plata mailan dabil.

## Emaitzak 
## Palmaresa 
* Euskal Kopa:
** LEB Kopa:
*** Finalista (1): 2015
** EBA Kopa:
*** Txapelduna (1): 2020
*** Finalista (1): 2016

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Santu

[thumb|[Teresa Avilakoa, Rubensek margotua.]]
**Santua** (etimologia: latinezko '**) erlijio zenbaitetan jainkoekiko harreman bereziak dituela eta nabarmendutako pertsona da. Gehienetan, Erromatar Eliza Katolikoak izendatutako santuak aipatzeko erabiltzen da hitza; hau da, Eliza horrek, kanonizazioaren bidez, kristau-bertuteen bikaintasuna edo adorea ezagutu eta deklaratu dien fededun hildakoak aipatzeko. Emakumezko santuari **santa'* deitzen zaio.

Santuaren izena aipatzean, gizonezkoa bada *done* —eta haren aldaera *jaun done*— edo *san* hitzak ezarri ohi zaio aurretik (hala nola *Done Mikel, San Martin*); emakumezkoa bada, *dona* edo *santa* (hala nola *Dona Maria, Santa Klara*).

Santuari, antzinako grezieraz *hagios* deritzo; hebreeraz, *qâdosh'' («Jainkoak hautatua»).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erlikia

## Kanpo estekak
1 Formularen historia

thumb|Indianapolis, 1950.
**1 Formularen historia** edo F1en aurrekariak XIX. mende bukaerako auto lasterketetan eta XX. mendeko Gran Prix izeneko lehiaketetan bilatu daitezke. Gaur egun 1 Formulako lasterketa bakoitzari Gran Prix deitzen zaio eta Gran Prix guztiak bateratzen duenari 1 Formulako Munduko Txapelketa deritzo.

## Aurrekariak 
Lehenengo auto lasterketa 1887an izan zen, eta Paristik Versallesera bitarteko bidea egin behar izan zuten. 1885. urtean, beste lasterketa bat izan zen, eta Paristik Burdeosera eta Burdeosetik Parisera buelta egin behar izan zuten. Hala ere, esan ohi da lehenengo auto-lasterketa Estatu Batuetan egin zela, 1878. urtean. Handik aurrera, Europan lasterketa asko egiten hasi ziren. Europako lasterketak errepide-lasterketak ziren; Estatu Batuetan, berriz, hasiak ziren zirkuitu itxietako lasterketak egiten. 1909. urtean, Indianapolisko zirkuitua eraiki zuten eta 1914an, gutxi gorabehera, lehen lasterketa-autoak diseinatu zituzten fabrikak sortu ziren.

[thumb|[Giuseppe Farina.]]
## F1 lehiaketen sorrera 
Dena dela, Formula 1 Bigarren Mundu Gerraren ondoren sortu zen. Hasieran lau Grand Prix lasterketa zeuden. Arauak Bigarren Mundu Gerra baino lehen ezarri ziren, baina 1947. urtean AIACRa zena birbildu egin zen eta Nazioarteko Automobilismo Federazioaren () izena hartu zuen (FIA siglaz ezagutua). Puntuazio sistema bat ezarri zen eta Munduko Lehiaketa sortu zen. Lehenengo lasterketa ofiziala 1950. urteko maiatzaren 13an izan zen Silverstonen, Ingalaterran. Irabazlea Giuseppe Farina izan zen eta baita ere urte horretako Munduko Lehiaketakoa. 1950-1960ko hamarkadan, auto-fabrikatzaileak ziren taldeak irabazi zuten (Ferrari, Mercedes-Benz, Maserati eta Alfa Romeo). 1970eko hamarkadatik aurrera, Bernie Ecclestonek 1 Formularen eskubide komertzialak berrantolatu zituen eta honela kirol hau milaka milioiko negozioa bihurtu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : [Formula 1aren(https://eu.wikipedia.org/wiki/1_Formula) webgunea.]
Boldklubben af 1893

**Boldklubben af 1893** Kopenhagen 1893. urtean sorturiko futbol kluba da.

1913. urtean Liga sortu zenetik 9 aldiz irabazi du, bai eta Kopa bat ere. 35 denboralditan jokatu du Danimarkako ligarik gorenean baina orain Bigarren mailan ari da jokatzen (Danimarkako 3. kategoria), ekialdeko multzoan.

## Palmaresa 
* Liga (9): 1916, 1917, 1929, 1930, 1934, 1935, 1939, 1942 eta 1946
* Danimarkako Kopa (1): 1982

## Kanpo estekak 
*  Web orri ofiziala
Dohatsu

[thumb|[Rafaela Ibarra, bilbotar dohatsua.]]
**Dohatsu** edo **beato** Eliza Katolikoak hildako fededun bati aitortzen dion titulua da, sainduarena baino maila apalagokoa. Dohatsuari betiko zoriona eta gurtua izateko eskubidea, baina ez derrigorra, aitortzen zaizkio, izan ere, beato hitza, hitzez hitz, *zoriontsua* (latinez *beatus*) esan nahi du.

Titulua kanonizazio prozeduraren hirugarren atala da: lehendabizikoa "Jainkoaren Mirabe", bigarrena "Beneragarri", hirugarrena "Dohatsu" eta laugarrena "Santu" izanik. Dohatsua izateko prozedura dohatsu aitortze edo beatifikazio du izena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dan Brown

**Dan Brown** (Exeter, New Hampshire, 1964ko ekainaren 22a) estatubatuar idazle bat da, 2003an *The Da Vinci Code* eleberria idazteagatik famatua. Bere eleberrietan askotan kriptografia, ikurrak, kodigoak eta azpijokoak lantzen ditu. Guztira 40 hizkuntzetara baino gehiago itzuliak izan dira eta 2009rako 80 milioi ale salduak zituen. Horietatik bi, *The Da Vinci Code* eta *Angels & Demons*, film bilakatu dituzte.

## Lanak 
### Umorezko saiakerak 
* *187 Men to Avoid: A Survival Guide for the Romantically Frustrated Woman*, 1995
* *The Bald Book*, 1998

### Eleberriak 
* *Digital Fortress*, 1998
* *Angels & Demons*, 2000
* *Deception Point*, 2001
* *The Da Vinci Code*, 2003
* *The Lost Symbol*, 2009

### Filmak 
* *The Da Vinci Code*, 2006
* *Angels & Demons*, 2009
Brøndby IF

[thumb|250px|[FC Københavnen aurkako partida.]]
**Brøndby IF** (*Brøndbyernes Idrætsforening*), Brøndbyn (Kopenhageko metropolian) eraturiko futbol taldea da. Bere ibilbidean 10 liga eta 7 kopa irabazi ditu. 1991. urtean UEFA Kopako finalerdietara iritsi zen.

## Historia 
1964. urtean fundatu zen taldea. Hasieran talde amateurra izan zen eta 1977an Danimarkako 2. mailan hasi zuen ibilbide profesionala. 1982an Michael Laudrup bertan hasi zen jokatzen eta berehala Juventus FC-k fitxatu zuen, ordura arteko Danimarkako fitxajerik garestiena izan zen gainera. Diru sarrera honen ondoren berehala iritsi zen Brøndbyren "urrezko aroa", izan ere 1991 artean 5 liga eskuratu baitzituen.

1992. urtean FC København sortu zenetik, bien artean egon da Danimarkako futbolaren ribalitate handiena. Hasieraa batean diru arazoen erruz taldeak gaizki pasatu zuen eta 1996 arte ezin izan zuen liga berria lortu. Orduan hiru liga erreskadan irabazi zituen. 2003an Michael Laudrup fitxatu zuen entrenatzaile lanetarako eta liga bakarra eta bi kopa lortu zituen bere gidaritzapean. Lortu duen azkenengo titulua 2008ko Kopa izan da.

2016-17 denboraldian maila ona erakutsi zuen eta bigarren egin zuen Ligan zein Kopan. 2017-18an berriz ere bigarrena izan zen ligan eta Kopa eskuratu zuen hamar urteren ondoren. 2020-21 denboraldian Liga berri bat irabazi zuen 16 urteren ondoren.

## Uniformea 
## Palmaresa 
### Danimarkan: 25 
* Liga (11): 1985, 1987, 1988, 1990, 1991, 1995-96, 1996-97, 1997-98, 2001-02, 2004-05 eta 2020-21.
* Danimarkako Kopa (7): 1988-89, 1993-94, 1997-98, 2002-03, 2004-05 eta 2007-08, 2017-18
* Danimarkako Superkopa (4): 1994, 1996, 1997 eta 2002
* Ligako kopa (3): 1984, 2005 eta 2006

### Europan: 0 
* Txapeldunen ligan: 6 parte hartze. Emaitzarik onena final laurdena (1985-86)
* UEFA Kopan: 12 parte hartze. Emaitzarik onena final aurrekoa (1991)

## Jokalari famatuak 
* Michael Laudrup
* Thomas Kahlenberg
* Peter Schmeichel

## Kanpo estekak 
*  Brondby.com
*  Zaleen web orria
Boris Pasternak

**Boris Leonidovitx Pasternak** (; Mosku, 1890eko otsailaren 10agreg./urtarrilaren 29ajul. – Peredelkino, 1960ko maiatzaren 30a) Literaturako Nobel Saria lortu zuen errusiar poeta, eleberrigile eta itzultzailea izan zen. Goethe eta Shakespeare errusierara itzuli zituen. Errusian, non poeta moduan nabarmendua den, *Сестра моя жизнь* edo "Bizitza, nere arreba" idazteagatik ezaguna da. Mendebaldean, berriz, *Zhivago doktorea* bere eleberriagatik.

## Lanak 
* *Близнец в тучах*, 1914
* *Поверх барьеров*, 1917
* *Детство Люверс*, 1918
* *Сестра моя — жизнь*, 1922
* *Темы и вариации*, 1923
* *Девятьсот пятый год*, 1925/26
* *Лейтенант Шмидт*, 1926/1927
* *Второе рождение*, 1932
* *На ранних поездах*, 1943
* *Земной простор*, 1945
* *Когда разгуляется*, 1956/1959
* *Доктор Живаго*, 1957

## Kanpo estekak
Brøndby

**Brøndby** Kopenhageko metropolian kokaturiko udalerria da, 2007. urtetik aurrera Danimarkako Hiriburu Eskualdean sarturik dagoena. Seelandia uhartearen ekialdeko kostadean dago eta bere 21 km²-tan 34.513 biztanle bizi dira. *Brøndby* izenak danieraz "herri ona" esan nahi du.

Hiru auzok osatzen dute udalerria; *Brøndbyvester* (mendebaldean), *Brøndbyøster* (ekialdean) eta *Brøndby Strand* (hegoaldean). Ez du ezer aipagarririk bere futbol taldea salbu. Brøndby IF gaur egun Danimarkako futbol talde onena da FC Københavnekin batera.

## Ikus, gainera 
* Brøndby IF

## Kanpo estekak 
*  Udalaren web orri ofiziala
Lili Marleen

***Lili Marleen*** Norbert Schultze alemaniar konposatzaileak 1937an musikatutako abesti bat da. Hitzak aurretik sortuak dira, olerkitzat argitaratu baitzen Lehen Mundu Gerraren garaian, 1915ean, Hans Leip alemaniar gudariak idatzita. Abestia 1938an estreinatu zen, eta Bigarren Mundu Gerran sekulako ospea eta arrakasta lortu zuen. Hizkuntza ugaritara itzulia izan da; herrialde batzuetan martxa militar, kirol abesti edota kuarteleko abesti arrunt ere bilakatu da.

Euskal Herrian, bertsotarako doinu gisa ere erabili izan da.
thumb
## Hitzak 
Alemanezko jatorrizko hitzak hauek dira:

Euskarazko itzulpena honako hau da:

## Iruditegia 

Irudia:Wasserturm Langeoog.jpgLili Marleen eta Lale Andersenen ohorezko eskultura, Langeoog, Alemania.

## Kanpo estekak 
*  Lili Marleen abestiaren orrialde ofiziala
*  Joseba Aurkenerena: Lili Marleen kantuaren nondik norakoak https://zuzeu.eus/mundua/lili-marleen-kantuaren-nondik-norakoak/
Gaiety Theatre

**Gaiety Theatre** Irlandako Errepublikako Dublin hiriburuan dagoen antzoki bat da, hain zuzen ere, South King Street kalean kokatzen da, Grafton Street eta St Stephen's Green parketik hurbil dago.

## Kanpo estekak 
* Gaiety Theatre antzokiko webgune ofiziala
83. Oscar Sariak

**83. Oscar Sarien ekitaldia** 2011ko otsailaren 27an Hollywoodeko Kodak Antzokian egin zuten 2010. urtean zinemagintzan egindako lanik onenak saritzeko. Aurkezleak Anne Hathaway eta James Franco izan ziren eta Estatu Batuetan ABC telebistak eman zuen.

## Sari eta izendapen laburpena 
## Izendapen eta Sariak 
Garaileak letra lodian agertzen dira.

## Sari aurkezleak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Hazara

**Hazara** () Afganistango erdialdean (Hazarajat eskualdean batez ere), Pakistango ipar-mendebaldean eta Irango ekialdean bizi den talde etnikoa da. Persieraz mintzatzen dira eta gehienak musulman xiitak dira. Afganistango etniarik ugarienetan hirugarrena da (populazioaren %9 gutxi gorabehera). Bizi diren eskualdeko hiri nagusia Bamiyan da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  *Ahmed*, Karlos Zurutuza kazetariaren egunerokoan
*  ''Hazaras: Afghanistan's Outsiders'' - National Geographic Magazine