open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Provocatio ad populum

***Provocatio ad populum*** edo ***provocatio*** erromatar zuzenbideko eskubidea da, Errepublikaren lehen urteetan sortua, eta K.a. 509. urteko *Lex Valeria de provocatione-*ren bidez ezarria. Lege honek zioen *imperium*a zuen magistratu batek ezarritako zigorra ezin zitzaiola herritar bati gauzatu, hiritarrak lehenago herriari (*populus*) iritzia  eskatu gabe.

Goi-mailako magistratu erromatarrek duten *coercitio* edo hertsatze-ahalmenaren murrizketa bat da, hau da, epai bat herritar baten aurka emateko eta epai hori betearazteko ahalmenaren murrizketa. *Provocatio* eskubidea diktadore batek edo *senatus consultum ultimum* batek bakarrik eteten zuen.

## Erakundearen bilakaera 
Hasieran, eskatzen zuten patrizioen kasuan baino ez zen errespetatzen, eta ez plebeioen kasuan, iraultzaldi baten ondoren hiritar libre guztiei aplikatu zitzaien arte. *Provocatio*-az arduratzen zena *Comitia Curiata* izan zen eta  XII. Taulen legeekin eskumen hori *Comitia Centuriata*ra igaro zen. Denborarekin erakundea sendotu egin zen, baina Augustoekin desagertu zen. Inperio garaian provocatio eskubidea aldatu eta appelatio deitu zen (enperadoreari apelazioa aurkezteko eskubidea). Provocatio ez zen indargabetu, ez zen jarraitu aplikatzen erromatar zuzenbidea benetako prozesu penalerantz eboluzionatzean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Tito Livio, De urbe condita libri III, 55
* Zizeron, *De Republica* II, 54, 61, 62
Oswald von Wolkenstein

**Oswald von Wolkenstein** (Pfalzen, 1377 &ndash; Meran, 1445eko abuztuaren 2a) alemaniar olerkari, musikagile eta diplomazialaria izan zen.

Hego Tirolen jaio zen familia noble batean. Hamalau urtez geroztik zaldun alderraiaren bizitza jarraitu zuen eta Kreta, Prusia, Lituania, Krimea, Turkia, Lur Santua, Frantzia, Lombardia eta Espainiara bidaiatu zuen eta Itsaso Beltzean hondoratu zen. Bere bidaiak kontatu zituen "Es fügt sich..." liburuan.

1399an, aita hil ondoren, Tirolera itzuli zen, eta, zenbait urtez, oinordekotza lortzeko lehiatu zen anaia nagusiarekin, akordio batera iritsi arte. Sigismundo  enperadorearen zerbitzura diplomatikoa izan zen eta Ingalaterra, Eskozia eta Portugalera bidali zuten, eta Ceutako konkistan parte hartu zuen. Tirolera itzulita, Frederiko IV.a Austriakoaren aurkako aliantza batean parte hartu zuen, bere etsai bihurtu zena. Bizitzaren zati handi bat Frederikoren atzetik eta eskualdeko beste noble batzuen aurka borrokan eman zuen.

Jerusalemgo Hilobi Santuaren Zaldun Ordenako zaldun, Pitxerreko Ordenako kide eta Herensugearen Ordenako kide izan zen.

## Musika-lana 
Erdi Aroko Alemaniako konpositore garrantzitsuenetako bat izan zen. Aztertu zituen hiru gai nagusiak bidaia, Jainkoa eta sexua izan ziren.

Haren poemak hiru eskuizkributan gordetzen dira:
* MS A (Viena), 42 abesti, 1425ean osatuta eta beste 66 poema 1427tik 1436ra.
* MS B (Innsbruck): 1432
* MS C (Innsbruck-Trostburg): 1450, B-ren kopia bat.

## Kanpo estekak
Rita Bosaho

**Rita Gertrudis Bosaho Gori** (Santa Isabel, Fernando Poo, 1965eko maiatzaren 21a) jatorri ekuatoguinearreko sanitario aktibista eta politikari espainiarra da, 2020tik Berdintasun Ministerioko Tratu Berdintasunerako eta Arraza Aniztasun Etnikorako zuzendari nagusia. Podemoseko kidea, Kongresuan diputatua izan zen XI. eta XII. legegintzaldietan. Diputatuen Kongresuan eserleku bat bete duen lehen pertsona beltza izan da.

## Biografia 
Ekuatore Ginean jaio arren, Espainian bizi izan da. Politikari-familia batekoa da, eta horietako batzuk Ekuatore Ginean arrazoi politikoengatik hil zituzten, Espainiarekiko independentziaren ondoren (Francisco Macías Nguemaren diktaduran). Frankismoan,  antzinako Fernando Poo espainiar probintzian Enrique Gori Molubela Espainiako Gorte frankistako prokuradorea izan zenaren iloba da.

Historian lizentziaduna da Alacanteko Unibertsitatean, *Europa Garaikidean identitateak eta integrazioa* masterra du eta Europako kolonizazioak Afrikan duen eraginari buruzko doktorego-tesia garatu zuen. 

## Ibilbidea 
Hogei urte baino gehiagoko lan-esperientzia du osasun publikoan, eta Alacanteko hainbat gizarte-erakundetan parte hartu du.

### Politikari 
Podemoseko militantea, Diputatuen Kongresuko zerrendaburua izan zen, Alacanteko barrutitik, Compromís-Podemos-És el moment taldean 2015erako hauteskundeetarako. XI. legealdirako diputatu hautetsia izan zen eta demokraziako Diputatuen Kongresuan eserleku bat bete duen lehen pertsona beltza da (osabak aulki bat izan zuen frankismoan). Urtarrilaren 31n hartu zuen kargua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inutilaren eguna

**Inutilaren eguna** 1981etik Nafarroa Garaiko, Sakanako Etxarri Aranatz herrian ospatzen den festa erreibindikatiboa da. Ofizialki, Etxarri Aranazko jaiak Kintoen Egunarekin amaitzen ziren. Hala ere, duela 30 urte baino gehiagotik, herri-mugimenduak hainbat jarduera antolatzen ditu hurrengo egunerako, Espainiako soldadutza egiten ez zuten «inutilen» omenez, hau da, arazo desberdinengatik (begien arazoak, oinen arazoak, e.a.) zerbitzutik salbu gelditzen zirenez. Jaia, erabat antimilitarista, ironiaz oinarritzen da: biztanleak militarrez janzten dira, antzinako automobiletan ibiltzen dira bandera handiekin...

## Guardia Zibilaren salaketak 
2019an eskuineko Dignidad y Justicia espainiar taldeak festaren lehen salaketa egin zuen baina ez zuen aurrera egin. 2023an Guardia Zibilaren Ofizialen Batasunak salaketa egin zuen Etxarri Aranazko jaien sustatzaileen aurka, Inutilaren Eguna deiturikoagatik. Irudi iragarle batean, antza, «guardia zibilak erretzen» direla alegatzen du. Guardia Zibilaren sindikatu horrentzat (Ofizialen Batasuna) benetako helburua da Espainiako institutu armatua «barregarri uztea» eta «terrore-giroa sortzea, terrorismoa goraipatzeko». Espainiako Auzitegi Nazionalaren Ismael Moreno epaileak salaketa hori ikertzea dagokion galdetu zion Fiskaltzari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Manolo Campos Inutilaren egunaz hitz egiten Ahotsak.eus webgunean.
Covadonga Tomé

**Covadonga Tomé Nestal** (Luarca, Asturias Printzerria, 1970)  asturiar mediku pediatra eta politikaria da. Podemoseko zerrendaburua izan zen 2023ko Asturiar Printzerriko Batzar Nagusirako hauteskundeetan, eta aulki bat lortu zuen.

## Biografia 
1970ean Asturias Printzerriko Luarcako Valdés herritxoan jaio zen. José García Fernández ikastetxean eta Carmen eta Severo Ochoa BHIn ikasi zuen, biak Luarcan. 1988 eta 1994 bitartean Medikuntza ikasi zuen Oviedoko Unibertsitatean. Pediatrian espezializatuta dago Ourenseko Elena Infanta Ama-haurren Ospitalean eta Bartzelonako San Juan de Dios ospitalean.

## Ibilbidea 
### Pediatra 
Madrilgo Erkidegoan dagoen Alcorcóneko Unibertsitate Ospitalean eta Francisco Grande Covián Oriente-ospitalean (Arriondas, Asturias) lan egin du, eta azken horretako pediatra da. Boluntarioa izan da Afrikako eta Hego Amerikako herrialdeetan.

### Politikari 
2019ko Printzerriko Batzar Nagusirako hauteskundeei begira, Asturiasko ekialdeko barrutian sartu zen Podemosko hauteskunde-zerrendetan. Ez zuen aulkirik lortu Batzar Nagusian.

2022ko azaroaren 4an, Podemoseko zerrendaburu hautatu zuten 2023ko hauteskunde autonomikoetarako. 1.565 botorekin irabazi zion Alba González alderdiko idazkaria zenari, 1.150 boto baino ez baitzuen lortu. 2021eko abenduan militatenteen botoei esker, Sofia Castañonek Daniel Ripa idazkari nagusia ordezkatu zuenetik, Podemos Asturies taldeak barne-banaketa handia izan zuen, Daniel Ripak ez baitzuen militantziaren emaitzak onartu nahi izan. Sofia Castañon eta Alba Gonzálezek osatzen zuten Alderdiaren zuzendaritza berria, Podemoseko zuzendaritza nazionalarekin lotuta zegoen, eta, beraz, Daniel Ripari lotua zegoen Covadonga Tomé hautagaitzaren aurka agertu zen, biak Espainiako zuzendaritza sektore kritikokoak baitziren.Tentsioa handituz joan zen, eta 2023ko otsailean Ripa bota egin zuen partidutik, Podemosen kode etikoa ez betetzeagatik.Covadonga Tomé eta hurbileko beste pertsona batzuk Podemosen Gijongo egoitzan sartu ziren, apirilaren 20tik 25era, eskualdeko zuzendaritzak hauteskunde-zerrendak aldatu ondoren. Izan ere, zerrendako kide batzuk zigortu zituzten Podemoseko barne-arauak ez betetzeagatik. Zerrendak erregistratzerakoan, Covadonga Toméren kide batzuek, Laura Tuerok edo Xune Elipek (Dixebra taldeko kidea), jarrera oldarkorra erakutsi zuten eskualdeko zuzendaritzako kideen aurka, hala nola Olaya Suárezen aurka.

2023ko maiatzaren 28ko hauteskundeetan, Podemos Asturies, bere gerra-egoera zela eta, hauteskundeetan hondoratu egin zen eta 4 diputatutik 3 galdu zituen Batzar Nagusian. Covadonga Tomé baino ez zuten hautatu eta  talde mistora pasatu behar izan zuen Batzar Nagusiaren XII. Legegintzaldian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Olaus Magnus

**Olof Månsson** edo **Olaus Magnus** (Skänninge, 1490eko urria - Erroma, 1557ko abuztuaren 1a) suediar idazle, kartografo eta apaiz katolikoa izan zen.

## Bizitza 
Johannes Magnus Uppsalako apezpikuaren anaia izan zen, eta kargu erlijiosoak ere izan zituen, hala nola Uppsalako kanonjia bat eta Strängnäseko artxidiakonia bat. Gustavo I.a Suediakoa erregeak misio diplomatikoan bidali zuen Erromara Johannesen artzapezpikutza lortzeko.

Katolizismoari leial irautean eta Suediako erreforma protestantea garaile atera ondoren, Olaf eta Johann erbestean geratu ziren, eta beren ondasunen konfiskazioa jasan zuten. Erroman ezarri ziren 1537an eta Olausek bere anaiaren idazkari-lana egin zuen.

Johannes 1544an hil zen eta Paulo III.ak Olaus Uppsala artzapezpiku izendatu zuen. Aita Santuak 1545etik 1549ra bidali zuen Trentoko Kontziliora eta, ondoren, Liejako San Lanberto katedraleko kanon izendatu zuen. Sigismundo I.a Poloniakoa erregeak ere Kanon izatea eskaini zion Poznanen.

Erromako Santa Brigida monasterioan eman zuen bizitza osoa, aita santuaren pentsio batekin.

## Lana 
Bere lan nagusia *Historia de Gentibus Septentrionalibus* (Erroma, 1555) da, folklore eta historiako lan patriotikoa, hainbat hizkuntzatara itzulia eta Europan oso ezaguna. Negu ilunen, itsas korronteen eta itsasoko piztien deskribapenek harritu egin zituzten irakurleak.

*Carta marina et Descriptio septemtrionalium terrarum ac mirabilium rerum in eis contentarum, diligentissime elaborata Anno Domini 1539 Veneciis liberalitate Reverendissimi Domini Ieronimi Quirini* ere idatzi zuen. Liburuak Eskandinaviako mapa zehatza du.
[eskuinera|thumb|[Karta nautikoa]]

## Kanpo estekak
Maider Redin

**Maider Redin Pagaldai** (Donostia, 2000) gipuzkoar igerilaria da. Tximeleta estiloan espezializaturik dago eta Espainiako txapelduna izan zen 2021ean. 50m eta 100m tximeleta estiloko Euskal Herriko errekorrak ditu. Easo Igeriketa Taldeko kidea da.

## Biografia 
8 urte zituela igeriketa sinkronizatua egiten hasi zen eta 14 urterekin hasi zen igeriketan. Hasieran bizkar estiloan aritu zen baina hasi eta bi urtetara tximeleta estilora pasa zen. 2021ean Espainiako txapelduna izan zen 50 m tximeleta proban eta 2022an 100 metrotako Euskal Herriko errekor berria ezarri zuen Euskal selekzioarekin Canet de Rossellón jokaturiko meetingean.

## Lorpenak 
* Espainiako txapelketa:
** 50 m, udako txapelketa (1): 2021.
** 100 m, neguko txapelketa (0): bigarren 2022an.

## Marka pertsonalak 
* 50 m tximeleta: **26.95** (Palma Mallorcakoa, 2021eko azaroaren 27an)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Margarita Unzalu Arana

**Margarita Unzalu Arana "Amagoia"** (Durango, Bizkaia, 1892 - ? 1973) euskal idazlea izan zen.

## Biografia 
Emakume Abertzale Batzako kidea izan zen, Tabiratarra Batzokiaren propagandarako kultur jardueretan aktiboki parte hartu zuen. Euskal Esnalean kolaborazioak egin zituen. 

Zenbait emakumek mende hasieran egindako lanak etorkizunean neskak hezkuntza sisteman pixkanaka-pixkanaka sartzeko bidea prestatu zuen. Horretan lagundu zuten zenbait euskal emakume idazlek ere. Beraien lanetan garai hartako emakumearen egoera errealak sortzen zien kezka adierazten zuten. Emakumeak formaziorako zituen gabeziak seinalatzen zituzten, eta baita orduan emakumeak zituen garapen aukerak ere. Margarita Unzalu izan zen horietako idazle bat, berarekin batera, Rufina Azkue, Robustiana Mujika, Jesusa Alfau, Maria Mercedes Alonso, Juana Mir, Maria Mutiozabal, Pilar Munarriz eta beste hainbat idazlek beren lanen bitartez emakumeak hezkuntza sisteman sartzeak zuen garrantzi izugarriaren kontzientzia hartzea bultzatu zuten.

## Lanak 
* *Txindokiko Marie*. (Euskal Esnalea, 1925).

## Aitortzak 
* Durangoko EAJren eta berorren egoitzaren, Batzoki Tabiratarraren, mendeurrena ospatzeko, Astarloa Kultur Taldea izeneko Durangoko kultur elkarteak eta Sabino Arana Fundazioak erakusketa antolatu zuten Durangoko Arte eta Historia Museoan (San Agustinalde, 16), bertan alderdi jeltzalearen garapenean protagonista izan zirenak. Durangaldeko politika, gizarte eta kultura bizitzan itzal handia izan zuten pertsonak omendu ziren, haien artean Margarita Unzalu “Amagoia” idazlea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Silvia Yustos

**Silvia Yustos Sánchez** (Valladolid, 1971ko martxoaren 28a) valladolidtar gimnasta ohia eta entrenatzailea da. Espainiako gimnasia erritmikoko selekzio nazionalean parte hartu zuen, banakako modalitatean. Espainiako eta nazioarteko hainbat domina lortu zituen. 1980an Espainiako txapelduna izan zen haurretan eta 1984an bigarren kategorian. Horiez gain, aparatuen 5 titulu lortu zituen ohorezko kategorian.

## Biografia 
Lehen Hezkuntzan eta Gorputz Hezkuntzan diplomatua da eta Gorputz Hezkuntzan lizentziaduna Leongo Unibertsitatean.

## Kirol-ibilbidea 
### Hautaketa nazionaleko etapa 
1989. urtean, Sarajevoko Munduko Txapelketan, Ana Bautista eta Ada Liberiorekin batera, taldekako brontzezko domina jaso zuen.

## Ondarea eta eragina 
80ko hamarkadan, Silvia talde nazionalean denbora luzeeenetakoa eman zuen gimnastetako bat izan zen. 2019an Montse Martín selekzioko kideak Yustosek zituen gimnasta ezaugarriei buruz hauxe esan zuen:«*Gimnastak malgutasun handia zuen, dotorezia handia eta sentsibilitate polita zituen, publikoarekin azkar harremanetan jartzen zuena [...] Gero, entrenatzaile nazional errespetatua bihurtu da*». 

## Ekipamenduak 
|}

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Telebistako emankizunak
** Pilota-ariketa Bartzelona Hiria Nazioarteko V. Kopan (1989)
Carmen Montes

**Carmen Montes Cano** (Cádiz, 1963) cádiztar itzultzailea da, eta 2013an Karin Boye idazle suediarraren *Kallocaína* filmarengatik Itzulpen Onenaren Sari Nazionala jaso zuen.
## Biografia 
Filologia klasikoan lizentziatu zen Granadako Unibertsitatean, eta Hizkuntzalaritza eta Literaturako hirugarren unibertsitate-zikloa egin zuen unibertsitate berean, eta masterra egin zuen Suediako Hizkuntza eta Kulturako Stockholmeko Unibertsitatean. Carmen Montes aditua da suediarretik gaztelaniara literatura-lanak itzultzen, baita latinetik eta norvegiarretik ere. Besteak beste, Minuskula, Impedimenta, Maeva, Nordica Libros Anagrama edo Tusquets argitaletxeentzat lan egin ohi du; besteak beste, Ingmar Bergman, Henning Mankell, Camilla Läckberg, Karin Boye, Harry Martinson, Fredrika Bremer, Tove Jansson, Kjell Westö edo Emmanuel Swedenborg teologo eta mistikoa; latinetik Publio Ovidio Nasón eta ; Norvegiako Jo Nesbø idazle eta kantaria.[ezkerrera|200px|thumb|[Carmen Montes|Carmen Montes Cano, 2013]] 

ACE Traductores-eko kidea da (haren zuzendaritza-taldean izan zen 2010etik 2014ra), baita Espainiako Itzultzaile, Zuzentzaile eta Interpreteen Elkarteko (ASETRAD) kidea ere 2022ra arte. Literatura-itzulpenera hurbiltzeko mintegiak zuzentzen ditu, eta Granadako Unibertsitateko Hizkuntza Modernoen Zentroko suediarreko irakaslea da, baita Suediera-espainiera eta espainiera-suediera hiztegiko idazketa laguntzailea ere. 2013. urtean Espainiako Kultura Ministerioak Karin Boye poeta eta nobelagile suediarraren Itzulpen Onenaren Sari Nazionala jaso zuen *Kallocaína* lanarekin. Karin Boye literatura unibertsalaren lan garrantzitsuena da eleberri distopikoen barruan, eta Gallo Nero argitaletxearentzat lehen aldiz itzuli zuen gaztelaniara. Epaimahaikideek Carmen Montesen lanari buruz hauxe esan zuten:*Lanaren emaitza «bikaina», «literatura-panorama [gaztelaniaz] aberastu egiten du «etorkizuneko mundu zapaltzaile baten gaiarekin...», eleberria idazteko berariaz sortutako suediar hizkuntzak zituen hizkuntza-zailtasun batzuk asmatuz».2022tik, Granadako Letra Onen Akademiako kide hautatua da, eta «*Cada libro es mi primer libro/Liburu bakoitza nire lehen liburua da*» hitzaldia eman zuen. 

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2013an Karin Boye idazle suediarraren *Kallocaína'' filmarengatik Itzulpen Onenaren Sari Nazionala.
* 2023an Suediako Akademiak ematen duen Tolkningspriset itzulpen-saria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hilmar Baunsgaard

**Hilmar Baunsgaard** (Slagelse, 1920ko otsailaren 26a - Kopenhage, 1989ko ekainaren 30a) daniar politikaria izan zen. Danimarkako lehen ministroa izan zen 1968tik 1971ra.

Danimarkako Alderdi Sozio-Liberaleko kide izan zen eta alderdia zuzendu zuen 1968tik 1975era. 1948 eta 1951 artean Danimarkako Gazteria Sozial Liberaleko lehendakaria izan zen eta 1957an eserleku bat lortu zuen Parlamentuan. 1961etik 1964ra Merkataritza ministroa izan zen Viggo Kampmann eta Jens Otto Krag gobernuetan.

Lehenago bere alderdia sozialdemokratekin koalizio gobernuetan egon bazen ere, 1968an Baunsgaardek koalizio gobernua zuzendu zuen Alderdi Kontserbadorearekin eta Venstreko liberalekin. Ezin izan zion ongizate-estatuari eta gastu publikoaren igoerari aurre egin, eta zergak igo zituen. Pornografiaren zentsura ezabatu zuen eta abortua legeztatu zuen.

1971n hauteskundeak galdu zituen lis sozialdemokraten aurka.
Cristina Gallo

**Cristina Gallo Suárez** (Oviedo, Asturiasko Printzerria, 1965eko martxoaren 6a) asturiar kirol-kazetaria, aktibista eta idazlea da. Tania Lamarca gimnastarekin batera *Lágrimas por una medall*a liburuaren egilea da. 2015eko maiatzetik aurrera, RPAk kirol-arloko Asturiasko emakumeei eskainitako *Ganamos con ellas* irratsaioaren zuzendaria eta aurkezlea izan da.

## Biografia 
1995ean Komunikazio Zientzietan lizentziatu zen Madrilgo Unibertsitate Europarrean. Corellan (Nafarroa) bizi da.

## Lan ibilbidea 
### Kazetari 
Antena 3 Radio, Cope eta Onda Cero irratietan lan egin du, José María Garcíak aurkeztutako *Supergarcía* saioaren erredaktore buru eta edukien zuzendari. Saioaren edukien, gidoiaren eta erredakzioaren barne-antolaketaren arduraduna zen, bai zentralekoena, bai korrespontsalena. Irrati horietarako Olinpiar Jokoak eta atletismoko (Sevilla 1999, Edmonton 2001) eta gimnasia erritmikoko (Sevilla 1998, Madril 2001) munduko txapelketetan parte hartu zuen, baita judoko, patin-hockeyko, belako edo motoziklismoko beste lehiaketa batzuetan ere. Interneteko Libresar.com eta Masdeporte atariak ere zuzendu zituen, eta beste web orri batzuk ere diseinatu zituen (www.biciclistas.es).

### Idazle 
2008ko apirilean *Lágrimas por una medalla* liburua argitaratu zuen, Tania Lamarcarekin batera. Liburua Tania Lamarca gimnasia erritmiko txapeldun olinpikoaren autobiografia nobelatua da. Eliteko kirolari gisa izandako esperientzia eta lehiaketatik erretiratu ondoren izandako bizitza kontatzen ditu.

### Aktibista 
1998az geroztik, olinpismoari eta emakumeak kirolaren munduan duen zereginari buruzko mahai-inguruetan eta biltzarretan espezializatu da. Kirol Kontseilu Gorenari kirolaren arloan emakumeak ikusaraztea helburu duen *Emakumea eta Kirola programak* delakoaren buletin elektronikoak egiten lagundu zion. *Deporte y mujeres en los medios de comunicación. Sugerencias y recomendaciones/Kirola eta emakumeak komunikabideetan. Iradokizunak eta gomendioak* (2011) liburua prestatzen ere lagundu zion erakunde horri. Helburua da kirol-munduan lan egiten duten emakumezko kirolariei eta emakumeei buruzko informazioaren tratamendua sentsibilizatzea eta hobetzea. 

2012az geroztik, GAPAS-D taldeko kide da (Kirolean Haurren Sexu Abusua Prebenitzeko Laguntza Taldea). Arazo horrek Espainian duen eragina aztertzen du, eta prebenitzeko bitartekoak bilatzen ditu. 2015eko maiatzetik aurrera, *Ganamos con ella*s en la RPA irratsaioa zuzentzen eta aurkezten hasi zen, kirolaren arloko Asturiasko emakumeei buruzko magazina.

## Filmografia 
### Telebista-saioak 
### Telebista saioak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Logroñoko probintzia

**Logroño** Espainiako  zaharra izan zen, 1980an Errioxako izen tradizionala berreskuratu zuena   eta gaur egun Errioxako probintzia bakarreko autonomia erkidegoari dagokiona. 1833an Gaztela Zaharreko eskualdean sartu zuten, eta Autonomien Estatua iristearekin batera indargabetu zen.

Espainiar probintziak – terminoaren egungo zentzu politikoan– denak 1822an eta azkenik 1833an burututako lurralde-zatiketetan sortu ziren  Logroñoko probintzia instituzionalizatzeak lortu zuen helburua, garai hartan sortzen ari zen moduko administrazio-esparru bat eskaintzea izan zen, ordutik eta antzinatik Errioxa izenarekin ezagutzen zen eskualde bati, eta Errioxako biztanleak errioxarrak.   

XI. mendekoak dira Errioxa izeneko lurralde baten existentzia dela frogatzen duten lehen erreferentzia idatziak .  XVIII. mendean, horrek izango lituzkeen mugak, garaiko dokumentazioari esker ezagutzen ditugu. Esaterako, 1701ean argitaratutako eta Mateo Anguiano Nieva fraidearen *Compendio historial de la provincia de la Rioja* izeneko liburu ospetsua, egungoen antzeko mugak ikus ditzakegun, nahiz eta orduan zertxobait handiagoak izan.  

Uniformitatearen arrazoiengatik, probintzia gehienei euren hiriburuen izenak esleitzea erabaki zen, eta horregatik Logroñori eman zitzaion barruti horri, Errioxa tradizionalaren ordez. Dena den, izen hori ez zen inoiz galduko, garai osoan mantenduko baitzen, bere burua errioxarrak deitzen jarraitu zuten bertako biztanleek erabiltzen zutelako. Errioxa probintzia-lurralde osoa deitzen jarraitu zuten bezala, hiriburutik bereiziz. La Rioja (1889) edo Errioxako Ikasketen Institutua (1946) bezalako probintziako erakundeek eta hedabideek ere Errioxa izena hartuko lukete eta ez Logroñorena.  

1975ean diktadura frankista amaitu eta demokrazia Espainiara iristearekin batera, probintziari Errioxa izen historikoarekin deitzea aldarrikatzen zuten ahotsak sortu ziren.  Beraz, izen hori 1980an berreskuratu zen   historiaren azterketa eta Historiaren Errege Akademiaren aldeko iritzia beste erakunde batzuen artean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Errioxa Logroñoko probintzia izenpean (XIX. mendea) probintzia independente gisa eratzeari buruzko jatorrizko dokumentu batzuk.
Kinto

thumb|300px|Kintoek fisikoki ezaugarri batzuk izan behar zituzten, esaterako gutxieneko altura bat. Argazkian, altura neurtzeko tresna.
[thumb|300px|2019ko kintoak [Espainiako Pinilla de Toro herrian.]]

**Kintoak** ziren urtean derrigorrezko soldaduskara joan behar ziren herri baten gazteak. Tradizioa, berez, Espainiarra da. Espainian soldadutza desagertu den arren (benetako azken kintoak 1982an izan ziren), leku askotan kintoak jai-tradizio bihurtu dira, eta, horren ondorioz, gazteek, adin-nagusitasuna betetzean, antzinako kintoak gogoratzeko, festa moduko bat egiten dute. Euskal Herriko zenbait herritan ere tradizio hori gorde egin da.

Adin nagusitasunera heltzean kultura indigenetan ugaritzen den "iragate-ohikune" antzekotzat ere har daiteke kintoena. Kintoa izatea nagusi berri izatea zen, "gizona" garaiko hizkuntzan. Adin nagusitasun horrek kintoei zenbait pribilegio ematen zizkien: herriko festak antolatzen zituzten, erokeriak egiteko ahalbidea, errito batzuk beetetzea... Gazteentzat oso une garrantzitsua zen.  

Urte bereko kintoek lotura berezia zuten haien artean eta, urtero, biltzen ziren bazkaria ospatzeko. Soldaduskara gizonezkoak bakarrik joaten ziren baina, gaur egun, festa ospatzen den tokietan, normalean, urte bereko emakumeek ere parte hartzen dute.

## Hitzaren jatorria 
Izena kintetatik dator, lehenik Gaztelan eta gero Espainian, 1730 eta 1912 bitartean indarrean egon zen armadarako jendea errekrutatze sistema diskriminatzailea, Gaztelako Joan II.aren erregealdian (1406-1454) sortua zen, non bost gizonetik batek (hortik "kintoa") armadan zerbitzatu behar zuela ezarri zen; Filipe V.a Espainiakoak 1705ean berriz berritu zuen xedapen hori.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Inutilaren eguna, Etxarri Aranatzen egiten den festa kritikoa.
* Iragate-ohikune

## Kanpo estekak
Ghanako futbol liga

**Ghanako futbol liga**, Ghanan urtero jokatzen den futbol txapelketa nagusia da. 1956an sortu zen.

## Podiuma 
## Palmaresa 
|valign="top"|

|valign="top"|

|}

### XXI mendea 
*¹ Ghanako Federazioak bertan behera utzi zuen ustelkeria kasuengatik.
*² Ez zen Liga ofiziala izan, "Ghanako Futbol Elkartearen Normalizaziorako Lehiaketa Berezia" izena izan zuen ('Ghana Football Association Normalization Committee Special Competition'').
*³ 2020ko martxoan COVID-19 pandemiaren erruz Liga bertan behera gelditu zen eta une horretan zegoen sailkapena ofizial bihurtu zen.

## Garaipenak 
## Ikus, gainera 
* Ghanako futbol kopa

## Kanpo estekak
Fe Agenekoa

**Fe **(latinezko *fides* eta frantsesez *foy*, **fedea**), eliza katolikoaren santua eta martiria da . III. mendean Agenen (gaur egungo Frantzia) sortua. Erromatar-galiar familia aberats batekoa zen, eta kristau-fedea defendatu zuen, hil arte. Gresillara eraman zuten bertan torturatzeko, bertan erretzeko, San Lorentzo bezala, eta gresillan erretzen ari zela lepoa moztu zioten. 303. urtean akabatu zuten hamahiru urte besterik ez zituelarik, Maximiano enperadorearen erregealdian, Daziano prokontsularen auzitegian agertu ondoren. Harekin batera, Alberta ahizpa ere akabatu zuten, baita San Caprasio gotzaina ere eta horiekin batera martirien patua partekatu zuten hiriko beste hainbat biztanle kristau.

[thumb|left|Santa Fe Agenekoaren [Martiri|martirioa Erdi Aroko irudi batean.]]

## Ikus, gainera 
* ''Canczon de Santa Fe d'Agen''.

## Kanpo estekak
Asante Kotoko SC

**Asante Kotoko Sporting Club** Ghanako futbol talde bat da, Kumasi hirikoa, Ahanti eskualdean. Ghanako liga gehien irabazi dituen taldea da eta Afrikako Txapeldunen Kopa bi aldiz irabazi du. Taldearen jabea Ashanti leinuaren errege Nana Osei Tutu II.a da.

## Historia 
Ashanti leinuko hamairu gaztek sortu zuten 1935. urtean, hortik *Asante* izena. Urrezko aroa 1967 eta 1983 artean izan zuen, Afrikako Txapeldunen Kopan sei aldiz jokatu zuen finala eta bitan izan zen txapelduna.

Ghanako beste talde indartsua Akkra hiriburuko Hearts of Oak da eta talde bien artean lehia handia dago. 2001eko maiatzaren 9an Akkran jokatu zen bien arteko partidan istilu larriak izan ziren, eta polizia gas negar eragileak botaz sartu zen estadioan. Izuak eraginda 127 ikusle hil ziren.

## Palmaresa 
### Ghanan: 37 
* Ghanako Liga (24): 1959, 1963–64, 1964–65, 1967–1968, 1969, 1972, 1975, 1980, 1981, 1982, 1983, 1986, 1987, 1988–89, 1988–89, 1990–91, 1991–92, 1992–93, 2003, 2005, 2007–08, 2011–12, 2012–13, 2013–14, 2021–22.
** GFAren Liga berezia (1): 2019.
* Ghanako Kopa (9): 1958, 1959, 1960, 1978, 1984, 1997–98, 2001, 2014, 2017.
* Ghanako Superkopa (3): 2012, 2013, 2014.

### Nazioartean: 2 
* Afrikako Txapeldunen Kopa:
** Txapelduna (2): 1970, 1983.
** Finalista (5): 1967, 1971, 1973, 1983, 1993.
* CAF Konfederazio Kopa (0): finalista 2004an.
* CAF Errekopa (0): finalista 2002an.

## Kanpo estekak
Accra Hearts of Oak SC

**Accra Hearts of Oak Sporting Club** edo **Hearts of Oak** ("Haritzezko bihotzak") Ghanako futbol talde bat da, Akkra hiriburukoa. Ghanako liga gehien irabazi dituen bigarren taldea da eta Afrikako Txapeldunen Kopa irabazi zuen 2000. urtean. Taldearen jabea Asogli eremu tradizionaleko presidente Togbe Afede XIV.a da.

## Historia 
Ghanako futbol talde zaharrenetakoa da, 1911ko azaroaren 11n jokatu baitzuen leheneng partida, *Invincibles* taldearen kontrakoa hain zuzen ere.

Ghanako beste talde indartsua Kumaisi hiriko Asante Kotoko da eta talde bien artean lehia handia dago. 2001eko maiatzaren 9an Akkran jokatu zen bien arteko partidan istilu larriak izan ziren, eta polizia gas negar eragileak botaz sartu zen estadioan. Izuak eraginda 127 ikusle hil ziren.

## Palmaresa 
### Ghanan: 36 
* Ghanako Liga (21): 1956, 1958, 1961–62, 1971, 1973, 1976, 1978, 1979, 1984, 1985, 1989–90, 1996–97, 1997–98, 1999, 2000, 2001, 2003, 2004–05, 2006–07, 2008–09, 2020–21.
* Ghanako Kopa (12): 1973, 1974, 1979, 1981, 1989, 1990, 1993–94, 1995–96, 1999, 2000, 2021, 2022
* Ghanako Superkopa (3): 1997, 1998, 2021.

### Nazioartean: 3 
* Afrikako Txapeldunen Kopa:
** Txapelduna (1): 2000.
** Finalista (2): 1977, 1979.
* CAF Konfederazio Kopa (1): 2004.
* CAF Superkopa:
** Txapelduna (1): 2001.
** Finalista (1): 2005.

## Kanpo estekak
Aimar Duñabeitia

**Aimar Duñabeitia Madariaga** (Gernika, Bizkaia, 2003ko otsailaren 26a) Euskal Herriko futbolaria da.

## Biografia 
Gernika Kluban hasi zen futbolean, Athleticen harrobiko taldetara batu aurretik 2015ean. Erdiko atzelari moduan aritzen da. 2024ko irailean Athletic-en Europa League-eko B zerrendan sartu zen. 

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Katilu ubelilun

**Katilu ubeliluna** (*Peziza praetervisa*) *Pezizaceae* familiako onddo espezie bat da. Haragi urria, hauskorra eta kalitate gastronomiko gutxikoa duenez, ez da egokia sukalderako.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** 1 eta 4 cm bitarteko diametrokoa. Hasieran oin gabeko kopa formarekin, gero ireki eta zabaldu egiten da, izurtu samarra. 

**Himenioa:** Ale gazteen kolorea more iluna da, eta, garatzen direnean, more-arrexka kolorekoa bihurtzen da. Kanpoko aldea zertxobait argiagoa da.

**Etimologia:** *Peziza* terminoa, grekotik dator, oin txikiko onddoak izendatzen zituen "peziz" hitzetik

## Jangarritasuna 
Ez du sukalderako balio.

### Nahasketa arriskua 
*Peziza violacea* delakoarekin nahas daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Urte osoan. Normalean, taldeak osatuz sua egondako hondarretan, baina ez bakarrik.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Txile, Argentina, Groenlandia, Europa, Errusia, Hego Korea, Japonia eta Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ibai Asenjo

**Ibai Asenjo Godoy** (Ermua, Bizkaia, 2003ko azaroaren 13a) Euskal Herriko futbolaria da, 

## Biografia 
Aurrelari lanetan aritzen da, baita hegalean ere. Anaitasunatik batu zen Athleticeko harrobira 2013an. 2024ko udan Eibarrek fitxatu zuen.

## Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Yoel Baigorri

**Yoel Baigorri Arnedo** (Tutera, Nafarroa Garaia, 2004ko apirilaren 12a) Euskal Herritar futbolaria da. Atzelari postuan aritzen da. Tudelano eta Athletic taldeko harrobian hezia da. 

## Ibilbidea 
*2023ko ekainaren 29 eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Plicaria endocarpoides

***Plicaria endocarpoides*** *Pezizaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria.

Sinonimoa: *Plicaria leiocarpa*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** 2 eta 6 cm bitarteko diametrokoa; hasieran kopa moduan, gero zabaldu egiten da. Arre kolorekoa edo arre-beltzaxka. 

**Haragia:** Ale gazte oso freskoek likido horixka bat exudatu dezakete.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Sutan erretako hondakinetan *Plicaria anthracina* aurki genezake, baita *Plicaria trachycarpa*, *Peziza echinospora* eta *Peziza praetervisa* ere.

## Sasoia eta lekua 
Udaberrian, erretako pinudien lurzoruan, taldeak osatuz. Ugaria.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Bolivia, Txile, Groenlandia, Kanariak, Europa, Errusia, Israel, Australia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rafael Bogaerts

**Rafael Bogaerts** (1993ko abuztuaren 16a) belgikar saskibaloi jokalaria da. Belgika ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ashanti Gold SC

**Ashanti Gold Sporting Club** Ghanako futbol talde bat da, Obuasi hirikoa, Ahanti eskualdean. Ghanako lau liga irabazi ditu eta Afrikako Txapeldunen Kopako finala jokatu zuen 1997an.

## Historia 
Taldea 1978an sortu zuen Ashanti eskualdeko urre meategiko ("Ashanti Goldfields Corporation") langileek **Goldfields Sporting Club** izenarekin. "Obuasi Goldfields" ezizenaz ezagutu izan zen eta hiru liga irabazi zituen 1990. hamarkadan. 1997an Afrikako Txapeldunen Kopako finalera iritsi zen. Raja Casablanca marokoarraren aurka jokatu zuen, etxeko partida 1-0 irabaziz eta Marokon 1-0 galduz. Penalti jaurtiketatan 5-4 marokoarrak izan ziren garaile. 

2004an gaur egungo izena hartu zuen. 2015ean laugarren Liga irabazi zuen.

2021-22 denboraldiaren amaieran partidu erosketa baten ondorioz Division Two League (3. maila) mailara jeitsiarazi zuten taldea.

## Palmaresa 
### Ghanan: 5 
* Ghanako Liga (4): 1993–94, 1994–95, 1995–96, 2015.
* Ghanako Kopa (1): 1992–93

### Nazioartean: 0 
* Afrikako Txapeldunen Kopa (0): finalista 1997an.

## Kanpo estekak
Gao Shiyan

**Gao Shiyan** (1996ko urtarrilaren 22a) saskibaloi jokalari txinatarra da. Txina ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Organic Maps

**Organic Maps** erabiltzaileen pribatutasuna zaintzeko helburu nagusi duen offline **mapa** bat da, mapak ikusteko eta erabiltzeko aplikazioa. Androiderako eta iOSerako kode irekiko eta doako nabigazio-aplikazio bat, dohaintza anonimo txiki askorekin finantzatutako eta OpenStreetMapeko datuekin elikatuta dago. MAPS.ME aplikazioaren fork libre bat da, MAPS.ME aplikazioa Daegu Limited enpresari saldu ondoren MAPS.ME software jabedun bihurtu zenean hasierako garatzaileek beraiek sortu zuten. Aplikazioak zenbait ezaugarri ditu: ibilaldiak, mendiko oinezko-ibilbideak eta txirrindularitzako ibilbideak, nabigazio birakaria, modu iluna, eta mapen oinarrizko beste hainbat ezaugarri.

**Organic Maps** telefono mugikorrean Internet konexiorik gabe erabil daiteke; proiektuko mapak erabiltzea eta ibilbideak kalkulatzea ahalbidetzen duen aplikazio libre, estetiko eta arina da.

Erabiltzaileak mapan interesezko puntuak bistaratu ditzake (farmaziak, tabernak, museoak, eta abar) edo Wikipediako geolokalizatutako artikuluak. Txirrindularientzako edo oinezkoentzako ibilbideak  bistaratu daitezke, Internet konexioa erabilita bestelako mapa iturri batzuk ere erabil daitezke eta KML/KMZ zein GPX fitxategiak inportatu eta esportatu daitezke. Auto, oinezko, bizikletako eta metroko ibilbideak kalkulatzen ditu eta jarraibideak ematen ditu.

## Ezaugarriak 
* Munduko lineatik kanpoko mapak,
* Ibilbideak bizikletaz, mendiko oinezko ibilbideak eta ibiltzeko bidezidorrak ere bai OSMeko datuei esker,
* Sestra-kurbak, malda-profilak, mendi-muinak, sakanak eta gailurrak,
* Txandaka ibiltzeko iradokizunak, txirrindularitza eta autoen nabigazioa ahots-gidarekin,
* Mapan informazioa bilatzeko aukera eta mapan markagailuak gehitzeko aukera,
* Esportazio- eta inportazio-markagailuak KML/KMZ formatuetan,
* Inportazio-markagailuak GPX formatuan,
* Ibilbide edo arrastoen grabazioa,
* Modu iluna, fijo edo automatikoa.

## Pribatutasun politika 
Aplikazioaren garatzaileak hitza ematen du behar diren gutxieneko baimenak bakarrik eskatuko dituela mapak osatzeko eta seguritatea bermatzeko:

:* Ez dago iragarkirik,
:* Ez da egiten erabiltzailearen datu-bilketarik,
:* Ez da egiten erabiltzailearen ibileraren jarraipenik,
:* Ez diote erabiltzaileari telefonoz deituko,
:* Ez dago erregistro gogaikarririk,
:* Ez dago ezinbestean jarraitu beharreko aginte gogaikarririk,
:* Ez da posta bidez zabor mezurik igorriko,
:* Ez dira oharrak alferrik birbidaliko,
:* "Zaborwarea" saihesteko ahaleginak egiten dira...

## Garatzailea 
Organic Maps MAPS.ME  jatorrizko sortzaile batzuek garatzen dute, eta legez erregistratua dago Estonian.
[thumb|Linux sistema eragilearekin, modu ilunean, egindako pantaila-argazki bat.(https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:Organic-maps-on-gentoo-linux.png)

## Euskaraz 
Organic Maps euskaraz ikusi

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
*  List of free and open-source software packages
*  Comparison of satellite navigation software
* OpenStreetMap

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala (euskaraz).
* Organic Maps Android paketea hementxe:  F-Droid errepositorioa.
*  *OpenStreetMap* wikian: *Organic Maps*.
Añarbeko Urak

**Añarbeko Urak** edo **Añarbeko Uren Mankomunitatea** Donostialdeko udalerrien ur-hornidura eta saneamenduaz arduratzen den erakundea da. Urak Añarbeko urtegitik hartzen dira.

## Historia 
1968an sortu zuten Donostialdea osatzen duten udalerriek, biztanleen eta zerbitzuen ur-hornidura sistema kudeatzeko asmoarekin. 

1994an udalerrien saneamendu instalazioak bere gain hartu eta honenbestez hondakin-uren kudeaketari ere ekin zion.

1996an Añarbeko Urak S.A. sozietate publikoa sortu zuten mankomunitatearen jarduerak entitate berriaren bidez kudeatzeko.

## Kanpo estekak 
* Añarbeko Mankomunitatearen webgunea
Sirikit

**Sirikit Kitiyakata** (Bangkok, 1932ko abuztuaren 12a – *ibidem*, 2025eko urriaren 24a) Thailandiako erregina ezkontidea izan zen 1950etik 2016ra.

1950ean Bhumibol Adulyadej erregearekin ezkondu zen eta hilabete geroago koroatu zuten. 1956an Thailandiako erregina erregeordea izan zen, senarra monasterio batean monje budista izan zen bitartean.

Hiru alaba eta seme bat (Maha Vajiralongkorn erregea) izan zituen.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Gorotz-kimo

**Gorotz-kimoa** (*Poronia punctata*)  *Xylariaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez du haragirik sukaldean erabiltzeko.

Sinonimoa: *Peziza punctata*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** 0,5 eta 2 cm bitarteko garaiera duen fruktifikazioa, disko lautu baten forman edo zertxobait konkaboa, 0,5 eta 1,5 cm bitarteko diametrokoa, zurixka edo zuri grisaxka, helduaroan, peritezioen ertzetik puntutxo beltzez estalia. Kanpoko aldea zurixka eta pruinaduna da.

**Hanka:** Zilindrikoa, beltza, substratuan hondoratua.

**Haragia:** Gogorra, larrukara, zuria.

**Etimologia:** *Punctata* epitetoa latinetik dator, punteatua esan nahi duen "punctum, puncti" hitzetatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Ez du antzekorik.

## Sasoia eta lekua 
Udaberrian eta udazkenean, zaldien simaurretan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Costa Rica, Venezuela, Islandia, Europa, Errusia, Erdialdeko Asia, Mongolia, Sri Lanka, Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baso-suteak Hawaiin (2023)

2023ko abuztuaren hasieran, **baso-sute batzuk gertatu ziren Hawaiin**, Maui uharteetan eta, neurri txikiagoan, Hawaiin (Uharte Handia bezala ezagutzen dena). Haizeak eragindako suteek ebakuazioak eragin zituzten, kalte orokorrak eragin zituzten eta gutxienez 55 pertsona hil zituzten Lahaina hirian, Mauin. Uhartedi osoan 114 pertsona hil ziren gutxienez, desagertuak ia mila izanik; desplazatuak milaka izan ziren. Baso-suteen ugaritzea Hawaiitik iparraldera zegoen presio handiko eremu indartsu batek eta hegoaldean zegoen Dora urakanak sortutako aire-boladei eta baldintza lehorrei egotzi zitzaien.

Abuztuaren 8an hiru sute piztu ziren Mauin. Horien arriskuaz ohartarazi zuen AEBetako meteorologia agentziak; ondorioz, hainbat ekintza baimentzen zituen larrialdi-deklarazio bat sinatu zen. Abuztuaren 9an, Hawaiiko gobernuak larrialdi egoera ezarri zuen estatu osorako. Abuztuaren 10ean, Joe Biden Estatu Batuetako presidenteak hondamendi handiaren deklarazio federala egin zuen. Suteena Hawaiiko hondamendi naturalik hilgarriena izan da gaur egun arte.

Naturagunean hasi ziren suteak, baina azkar hedatu ziren herrietaraino; tartean, Lahainaraino —irlako mendebaldeko herririk handiena da—. Guztiz txikituta geratu zen hiria. Irla osoan suteek eragindako kalteen eta sarraskien balantzea egiteko goizegi da, baina jada mila eraikinetik gora galdu dituzte Mauin. Sua berehala hedatu zen bai irlan, bai Lahainan, eta hainbat bizilagunek ohartarazi zutenez, alertak sistemek ez zuten behar bezala funtzionatu. Ez zuten ebakuatzeko abisurik jaso. Hainbatek uretara egin behar izan zuten salto garretatik ihes egiteko. Kostazainek 50 lagun inguru salbatu zituzten uretatik. 

## Iruditegia 

Image:
2023_Maui_fires_-_Lahaina_damage_via_Coast_Guard_2.jpg|Lahainako itsasargia txikizioz inguratuta.
Hawaii_Army_National_Guard_fighting_Maui_wildfires,_August_9,_2023.jpg|Hawaiiko Armadako helikoptero batek ur deskarga bat egin du Mauin abuztuaren 9an.
2023 Maui fires - Lahaina damage via Coast Guard.jpg|Sua Lahainan.
Hawaii National Guard - 7965811.jpg|Erreskate talde bat.
Hawaii wildfires 2023 National Guard.jpg|Sua zerutik ikusita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sutearen gaineko bideoa EITBn.
* [Urtzi Urrutikoetxea(https://eu.wikipedia.org/wiki/Urtzi_Urrutikoetxea)ren erreportaia naiz.eus agerkari digitalean, 2023/08/15.]
Antioquiako Unibertsitatea

**Antioquiako Unibertsitatea** (), **UdeA** ere deitzen dena, batez ere Medellínen (Antioquia, Kolonbia) hirian kokatua, Amalfi, Andes, Caucasia, Carmen de Viboral, Envigado, Puerto Berrio eta Santa Fe de Antioquia, Segovia, Sonsón, Turbo eta Yarumal eskualdeetan campusak dituen ikerketa unibertsitate publikoa da.  Kolonbiako departamenduko unibertsitaterik zaharrena da, 1803an sortua, Karlos IV.a Espainiako erregeak emandako Errege Dekretu baten bidez Frantziskotarren Ikastetxea izenarekin ().   Kolonbiako unibertsitate onenetariko bat da, Hezkuntza Ministerioaren kalitate handiko akreditazioa jasoz 9 urtez. Andeetako Unibertsitatearekin batera, bi unibertsitateek bigarren epe luzeena dute, Kolonbiako Unibertsitate Nazionalaren atzetik. UdeA eta Tecnológico de Antioquia erakundeak dituzte eserleku gehien Antioquia departamenduan.  Gainera, bere Medikuntza Fakultate ospetsuagatik ere ezaguna da, Kolonbiako medikuntza-eskola onenetariko bat dela aitortua. 

Unibertsitatea Kolonbiako Unibertsitateen Elkarteko (ASCUN),  Graduondoko Unibertsitateen Iberoamerikako Elkarteko (AUIP)  eta Universia sareko kidea da. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Antioquiako Unibertsitatea - Webgune ofiziala
* Gune ofiziala Facebook-en
* Youtubeko kanal ofiziala
* Argazki galeria ofiziala Flickr-en
* Twitter kontu ofiziala
* Unibertsitatearen jabetzako argitaletxearen webgune ofiziala
Uraza-nahasketa

**Uraza-nahasketa** edo ***mesclun*** (nizeraz *mesclum*, "nahasketa") gatzozpinetan jaten diren gutxienez bost aldaeratako kimu eta hostoen nahasketa da (uraza, ardi-mihia, errukula, txikoria, txikoria gorria, osterzuria, etab.).

Uraza-nahasketa Nizako Cimiezko monasterioko lekaideek (frantziskotarrak) asmatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Émile Reuter

**Émile Reuter** (Bofferdange, 1874ko abuztuaren 2a - Luxenburgo, 1973ko otsailaren 14a) luxenburgoar politikaria izan zen. Luxenburgoko lehen ministroa izan zen 1918tik 1925era.

Zuzenbide ikasketak egin zituen Estrasburgon, Nancyn eta Parisen, eta gero abokatu gisa lan egin zuen bere herrialdean. 1903an Herri Katoliko Elkarteko lehendakari bihurtu zen eta 1911n diputatu hautatu zuten. 1914an Eskuinaren Alderdiaren sortzaileetako bat izan zen.

1918ko irailean, Lehen Mundu Gerra amaitu baino lehentxeago, lehen ministro izendatu zuten. 1925ean dimisioa eman zuen Ganberak trenbide konpainiak batzeko gobernuaren proposamenari uko egin zionean.

1926tik 1959ra Diputatuen Ganberako presidentea izan zen, alemaniar okupazioaren urteetan izan ezik. 1964 arte Alderdi Herrikoi Sozial Kristauko  presidentea izan zen eta 1957an Luxenburgoko enbaxadore izendatu zuten Egoitza Santuan.
Guadalupe (Antioquia)

**Guadalupe** Kolonbiako udalerri bat da, Antioquia departamenduko iparraldeko azpieskualdean kokatua. Iparraldean Angostura eta Anorí udalerriekin mugatzen du, ekialdean Amalfi eta Gómez Plata udalerriekin, hegoaldean Gómez Plata eta Carolina del Príncipe udalerriekin eta mendebaldean Angostura udalerriarekin. 

## Demografia 
* **Biztanleria guztira**: 6.665 hab. (2018) 
* **Hiri Biztanleria**: 2.223
* **Landa Biztanleria**: 4.337

**Alfabetizazioa** : % 80,2 (2005) 

* **Hiri-eremua**: %88,8
* **Landa eremua**: % 76,5

### Etnografia 
DANEk 2005eko erroldan aurkeztutako datuen arabera, udalerriaren osaera etnografikoa  hauxe da:

* Mestizoa eta zuria (%99,9)
* Afro-kolonbiarrak (%0,1)

## Ekonomia 
* Nekazaritzan: platanoa, mandioka, artoa, kafea, azukre-kanabera
* Abeltzaintzan: esne- eta haragi- azienda
* Industrian: egurra
* Meatzaritzan: urrea
* Energian : Guadalupeko multzo hidroelektrikoa, Tronerasko presa
* Merkataritzan: oso aktiboa.

## Jaiak 
* Baserritarren festa tradizionalak
* Itzulera eta lanbroaren jaiak
* Guadalupeko Ama Birjinaren Jaiak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michael Rogers

**Michael Rogers** (Barham, 1979ko abenduaren 20a) australiar txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**1999**
* 2. 15px 23 urtez azpiko erlojupeko mundu txapelketan
**2000**
* 3. 15px 23 urtez azpiko erlojupeko mundu txapelketan
**2001**
* 2. Eddy Merckx Sari Nagusian (Fabian Cancellararekin)
**2002**
* 20px Down Under Tourra
* Beauce Tourra
**2003**
* Belgikako Itzulia
* Alemaniako Itzulia eta etapa bat
* 2. Eddy Merckx Sari Nagusian (László Bodrogirekin)
**2004**
* 20px 15px Munduko Erlojupeko Txapelketa
**2005**
* 20px 15px Munduko Erlojupeko Txapelketa
* 2. Chrono des Herbiersean
**2006**
* 2. Regio-Tourrean eta etapa bat
**2008**
* 2. Saxoniako Itzulian
**2009**
* 20px 15px Australiako Erlojupeko Txapelketa
* 7. Euskal Herriko Itzulian
**2010**
* Andaluziako Itzulia
* Californiako Itzulia
**2012**
* Bavariako Itzulia eta bi etapa
**2014**
* Italiako Giroko bi etapa
* Frantziako Tourreko etapa bat

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vladimir Poulnikov

**Vladimir Poulnikov** (1965eko ekainaren 6a) txirrindulari ohia da. Lau aldiz izan zen lehenengo 10en artean itzuli handietan.

## Palmaresa 
**1988**
* 2. Girobion
**1989**
* Italiako Giroko gazteen sailkapena
**1990**
* 4. Italiako Giroan eta gazteen sailkapena eta etapa bat
* 2. Belgikako Itzulian
**1991**
* Italiako Giroko etapa bat
**1992**
* Euskal Herriko Itzuliko etapa bat 
**1994**
* Italiako Giroko etapa bat
* Friuliko Giroa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sean Yates

**Sean Yates** (1960ko maiatzaren 18a) Britainia Handiko txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**1984**
* Dunkerqueko Lau Egunetako etapa bat 
**1986**
* Milk Raceko etapa bat
**1987**
* Irlandako Tourreko etapa bat 
**1988**
* Frantziako Tourreko etapa bat
* Espainiako Vueltako etapa bat
* Paris-Nizako etapa bat
**1989**
* Belgikako Itzulia eta bi etapa
* Eddy Merckx Sari Nagusia
**1990**
* 3. Irlandako Itzulian 
**1991**
* Dauphiné Libéréko etapa bat
* 2. Irlandako Itzulian eta etapa bat
**1992**
* Erresuma Batuko errepide txirrindularitzako txapelketa
**1993**
* DuPont Tourreko etapa bat
**1994**
* USPRO Road Race

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Daniele Bennati

**Daniele Bennati** (Arezzo, 1980ko irailaren 24a), italiako txirrindulari ohia da, profesionala 2002tik 2019ra.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Paolo Valoti

**Paolo Valoti** (Alzano Lombardo, 1971ko apirilaren 19a) italiar txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
### 1995 
Valoniako Tourra

### 1996 
Portugalgo Itzuliko etapa bat 

### 2000 
Ster ZLM Toer-ko etapa bat

### 2001 
Bernocchi Kopa

### 2005 
Agostoni Kopa

Placci Kopa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alf Segersäll

**Alf Segersäll** (Surahammar, 1956ko martxoaren 16a) suediar txirrindulari ohia da, profesionala 1980tik 1986ra.

## Palmaresa 
**1974**
* 20px Suediako errepideko txirrindularitza txapelketa (junior)
**1975**
* Scandinavian Race Uppsala
**1977**
* 20px Suediako errepideko txirrindularitza txapelketa
* Flèche du Sud
* 2. Milk Racen
* 2. Girobion
**1978**
* Flèche du Sud
**1979**
* 20px Girobio 
**1980**
* Sardiniako Giroko etapa bat
* 2. Bernocchi Kopan
* 4. Tirreno-Adriatikoan
* 7. Placci Kopan
**1981**
* Matteotti Saria
* Romandiako Tourreko etapa bat
**1982**
* Apuliako Giroa eta bi etapa
* Ruota d'Oro eta etapa bat 
* 4. Suediako Itzulian eta etapa bat
**1983**
* Italiako Giroko etapa bat
* 3. Baracchi Sarian (Tommy Primekin)
**1984**
* 2. Suediako Itzulian
* 2. Baracchi Sarian (Tommy Primekin)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak