open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Garagar Gantzu

**Garagar Gantzu** (jatorrizkoan, *Barliman Butterbur*) Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den pertsonaia bat da. Eraztunen Jauna lanean agertzen da eta bertan Pottoka Zutitua ostatuaren jabea da, Bree herrian kokatua, Eskualdetik kanpo.

Garagar Gantzu gizon baxu, burusoil, lodi eta aurpegi gorriko bat zen, oso hiztuna eta ostatuaren kargu egiten oso arduratua zegoena. Gainera, oso oroimen txarrekoa zen. Aragornen arabera "*bezeroek uneoro deitzen dizutelako baizik ez zara gogoratzen zure izenaz*".

Gandalfek Frodori mezu bat bidaltzeko eskatu zion, non honi uztaila amaitu aurretik Eskualdea uzteko esaten zion, Nazgûlekin zuen arrisku latza zela eta, eta berarekin Breen batzeko. Gainera, Gandalfekin elkartzerik ez bazuen, Zangoz fidatzeko esaten zion, honek Rivendelera gidatuko baitzituen. Bere arduren eta bere oroimen txarraren ondorioz, Garagar Gantzuk ezin izan zion Frodori mezu hori bidali hau ostatura bertara iritsi zen arte, jendearen aurrean desagertuz.

Pottoka Zutitua ostatuan hobbitei ostatu eman zien eta Bill izeneko pottoka bat eman zien besteak Bill Iratzetak lapurtu ondoren.

Eraztunaren Gerraren amaieran hobittei Eskualdean zer gertatzen ari zen ohartarazi zien, hauek euren lurraldea Sarumanen izaki gaiztoetatik garbitu ahal zezaten

.

## Kanpo estekak
Orthanc

Tolkienen legendarium ospetsuan eta legendarium horren zati den Eraztunen Jauna lanean **Orthanc** Isengarden erdian dagoen dorre garai bat da. Bere izena rohanerara zein sindarinera itzul daiteke. Lehenean, "izpiritu maltzurra" esan nahi du, eta, bigarrenean, "letaginaren mendia".

## Deskribapena 
Oso garaiak ziren lau zutabek osatutako dorre bat zen, harri beltzez fazetatuak eta elkarren artean lotuak. Altuera handira zutabe hauek berriz irekitzen ziren "adar" garai eta kurboak eratuz, idazkun bitxiez estalitako harri beltzezko plataforma bat inguratzen zutenak. Dorrea plataforma biribil eta mailakatu batean pausatua zegoen, hau ere harrizkoa. Hain garaia zen gizaki bat lautadatik bostehun oineko altuerara egon zitekeela.

Ekialdeko aurpegian eta bi zutabe baxuk osatutako angeluan burdinazko ate bat zegoen, eta apur bat gorago balkoi batera ematen zuen postigodun leiho bat. Bertara, 27 maila zituen harrizko eskailera bat igoz iristen zen. Dorrearen tontorrean kanoi-zuloak zeuden, nondik haran guztia ikus zitekeen, baina sarrera bakarra atea zen.

Etorbide zabal batek, lauzekin lauzatua, Isengardeko ate handietatik dorreraino zeraman. Honen luzera guztian zehar taila ezberdinak zituzten zutabeak zeuden.

## Historia 
Gondorreko dunedainek altxatu zuten Eguzkiaren Bigarren Aroaren amaieran, Rohaneko Pasabidea zaintzeko eta bertan Arnor eta Gondorren arteko komunikabide bezala balio zuen palantirretako bat jarriz.

Eraztunaren Gerran, Entak, Isengarden suntsipenean dorrea behera botatzen saiatu ziren, arrakastarik izan ez zuten arren, baina dorrea inguratzearekin eta Sarumanek ihes egitea eragoztearekin konformatu ziren. Orthanceko ateraino Gandalf, Theoden, Eomer, Aragorn, Legolas, Merry eta Pippin iritsi ziren, zenbait rohirrimekin batera, Azti Zuriarekin hitzegiteko asmoz. Leiho batetik, Grimak Elkarteari, jakin gabe, Orthanceko Palantirra jaurti zion.

Orthancen zaharberritzea izan zen Elessar erregeak bere erregealdian egin zuen lehen gauzetako bat. Sarumanen palantirra berriz dorrean jarri zen eta hau sakon miatu zen, baliozko objektu ugari aurkituz, nagusiki Eorlen etxekoak, Grimak Edorasen lapurtu zituenak. Baina balio gehien zuten objektuak irekitzeko zaila zen ate baten atzean aurkitu ziren, Sarumanek, ziuraski bertan Eraztun Bakarra ezkutatzeko prestatu baitzuen. Baina Gimliri esker ireki ahal izan zen, eta bertan Elessarrek kutxa bat aurkitu zuen, barnean Elendilmir bitxia gordetzen zuena, mundu guztiak galdutzat jotzen zuena, baita Isildurrek Sauroni Eraztun Bakarra kendu zionean hau gordetzeko erabili zuen urrezko kutxa txiki bat ere.
Monakoko zirkuitua

**Monakoko zirkuitua** (frantsesez: *Circuit de Monaco*) edota **Montecarloko zirkuitua** Monakon kokatzen den 1 Formulako zirkuitua da, bertan Monakoko Sari Nagusia ospatzen da. Anthony Noguesek 1920an sortu zuen.

Bihurgune oso itxiz eta zuzen oso laburrez osatutako bere itxura berezia dela eta, bertan motorren potentziaren aurrean irabazi ahal izateko lehentasuna duen ezaugarria nagusia gidarien trebezia izan ohi da.

## Iruditegia 

Irudi:Fairmont Hairpin Monaco IMG 1012.jpg|Bihurgunea
Irudi:Grand Prix Monaco96 131954710.jpg|Lasterketan zehar
Irudi:Monaco Tunnel.jpg|Tunela

## Ikus gainera 
* 1 Formulako zirkuituak

## Kanpo estekak 
* Monaco Gran Prix 
* Automobile Club de Monaco
Asturiasko Printzerriko Autonomia Polizia

**Asturiasko Printzerriko Autonomia Polizia** edo **Asturiasko Printzerriko Autonomia Erkidegoari esleitutako Polizia Nazionalaren unitatea** (ofizialki *Unidad de Policía Adscrita del Principado de Asturias*) Asturiasko Printzerriko Gobernu Kontseiluaren agindupeko lurralde polizia izan zen. Nahiz eta Kontseiluaren menpe egon, organikoki Espainiako Polizia Nazionalaren zati zen eta ez zen polizia autonomiko osoa Ertzaintza, Mossos d'Esquadra edo Foruzaingoa diren bezala. 2006 urtean sortu zen eta 2014an desegin zen, agente guztiak Polizia Nazionalera itzuli zirelarik.

## Funtzioak 
* Eraikinen zaintza
* Babesa
* Joku ikuskaketa

## Kanpo estekak 
* Asturiasko Autonomia Poliziaren webgunea
Aingeru

[thumb|250px|[Persiar aingerua (1555)]]
[thumb|250px|[Aingeru guardakoaren irudia.]]
eskuinera|thumb|250px|*Hugo Simberg (1903)
**Aingeruak** Jainkoak gizakiengana bidaltzen dituen mezulariak dira, gizakien salbazioaren obran Jainkoaren zerbitzariak dira. Beraien izateari buruz dagokionez, aingeruak izaki guztiz izpiritualak dira, gorputzik gabeak, ikusezinak eta hilezkorrak. Izaki pertsonalak dira, hau da, pentsatu eta maitatu egiten dute. Jainkoa aurrez aurre ikusten dute. Bera gurtzen dute eta, esan dugun moduan, bere zerbitzariak dira salbazioaren ekintzan.

Funtzioak eta zehaztapenak kultura bakoitzaren arabera aldatzen dira. Aingeruetan espezializatzen den teologiaren adarrari angelologia deitzen zaio.

## Etimologia 
Hitza grekotik dator (ἄγγελος, *ángelos*), latinez *angĕlus*, eta "mezulari" esan nahi du. San Agustinek dioen bezala, "aingeru izenak bere eginkizuna izendatzen du, ez bere izaera" (Psal. 103, 1, 15). Izen horrek, beraz, izaki horiek egiten dutena ezagutarazten digu, ez digu esaten zer diren, zer egiten duten baizik. Hitz hau jada erabiltzen zen Antzinako Grezian, greziar panteoiaren arabera, Angelia (Ἀγγελία) daimona jainkoen mezularia zen, Hermes bere aita moduan.

Aingeru, bestetik, gizonezko izena izan daiteke. 

## Aingeruak kristautasunean 
Fede katolikoaren arabera, izaki hauen existentzia fedearen bidez ezagutzen da. Ezin da arrazoiaren bidez demostratu. Jainkoak errebelaturiko gauza bat da, sinistu beharrekoa. Jainkoaren existentzia, berriz, arrazoiaren bidez ezagutu daiteke munduaren ezaugarriei buruzko hausnarketaren bidez.

Elizak, liturgiaren ospakizunean, aingeruekin bat egiten du Jainkoa gurtzeko eta aingeru batzuen oroimena azpimarratzen du bereziki: San Mikel, San Gabriel, San Rafael (irailaren 29an) eta aingeru zaintzaileak (urriaren 2an). Jaiotzetik heriotza arte, gizakien bizitza osoa beraien ardura eta bitartekaritzaz zuzenduta dago.

### Hierarkia 
Katolizismoan Aingeru guardakoaren aingeruaz hitz egiten da, Jainkoak pertsona bakoitza babesteko seinalatua duena. Kontrara, Aingeru gaiztoaren irudia ere badago, Jainkoaren aurka desobeditzeagatik edo matxinatzeagatik zerutik kanporatua izan dena. Judu-kristauen tradizioetako aingerurik ezagunenak San Migel, San Gabriel eta San Rafael dira.

Itun Zaharreko eta Itun Berriko pasarteak aztertuz, etimologia eta semantika barne, honakoa izan daiteke aingeruen hierarkia, garrantzi handienetik txikienera:

* **Lehen esfera** (Itun Zaharreko iturriak)
** Serafinak
** Kerubinak
** Tronuak (grezieraz *thronoi*) (Testamentu Berriko iturriak ere bai)

* **Bigarren esfera** (Testamentu Berriko iturriak)
** Dominazioak (gr. *Kyriotetai*)
** Bertuteak (gr. *Dynamai*)
** Aginteak (gr. *Exusiai*)

* **Hirugarren esfera**
** Printzipatuak (gr. *Archai*)
** Goiaingeruak (gr. *Archangeloi*)
** Aingeruak (gr. *Angeloi'')

## Artean 
Tradizionalki, batez ere pinturan, aingeruak izaki hegodun gisa irudikatu izan dira, nahiz eta izpiritu ikusezinak izan daitezkeen, edo baita dena behatzen duten argi-izpiak ere, Lurrean gizaki gisa ager daitezkeenak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Goiaingeru
* Aingeru erori
* Putti

## Kanpo estekak
International Journal of Current Chinese Studies

***International Journal of Current Chinese Studies*** Lu Xun Txinako Ikaskuntza Zentroak sortutako nazioarteko aldizkari bat da, bere lehenengo alea 2010 urtean plazaratu zuena. Bilbon editatzen da.

Txinatar kultura eta gizarte arloan aritzen da, gizarte zientzien ikuspuntutik. Argitalpenaren artikuluak *peer-reviewed* sistema erabiliz aukeratzen dira. Urtean behin ateratzen da.

## Kanpo estekak 
* Aldizkariaren webgunea
Mercedes-Benz Viano

**Mercedes-Benz Viano** eta **Mercedez-Benz Vito** Euskal Herriko Gasteiz hirian ekoizten diren Mercedes-Benz automobil ekoizle alemaniarraren furgoneta modeloak dira.

## Lehen belaunaldia (W638; 1996-2003) 
Vitoren lehen belaunaldia 1996 eta 2003 bitartean ekoitzi zen. Mercedes-Benzen MB 100 modelo mitikoa ordezkatu zuen. Diesel nahiz gasolinazko motorrak eskaintzen ziren; dieselak 120 zalditarainokoak ziren, eta gasolinazkoak 140 zalditarainokoak. Guztietan ere, trakzioa aurrealdean zihoan.

## Bigarren belaunaldia (W639; 2003-gaur egun) 
Vitoren bigarren belaunaldia 2003an saltzen hasi zen. Bidaiariak zeramatzaten bertsioak gehitu zitzaizkion, hauei Viano deitzen zaie.

Bigarren belaunaldi honetan gasolina nahiz dieselezko motorizazio berriak agertu ziren eta trakzioa jada aurreko belaunaldian lau gurpiletarako trakzioan bazegoen atzealdeko trakziora aldatzen da.

### Maila gorena 
Hiru luzera eta bost akabera ezberdinetan aurkezten da:

Luzeraren arabera:
* **Konpaktua**: 4.748 mm-ko luzerarekin.
* **Luzea**: 4.993 mm-ko luzerarekin.
* **Estraluzea**: 5.223 mm-ko luzerarekin

Akaberaren arabera

* **Giroa**, erosotasun eta maila goreneko akabera duten ibilgailuen bila dabiltzan jendeari zuzendua;
* **Trend**, bidaiarientzako monobolumen on baten bila dabilen jendeari zuzendua, enpresa taldeentzako egokia;
* **Fun**, denbora laburrez gaua igaro behar den bidaientzako pentsatua, asteburu bat bezala, adibidez "banku-ohea" duen modeloa;
* **Marco Polo**, **Fun** bertsioaren modelorik luzeena da, autokarabana-bizilekua modeloa da, nahiz eta dimentsio konpaktuak izan (kanpo luzera: 4993 mm, kanpo garaiera: 1980 mm, edo 3000 mm sabaia altxatuta), bere barnealdean sukaldean ibili, jan edota bidai luzeetan lo egitea errazten du (lau pertsonentzako lo lekua du, sabai altxagarrian etzanda jartzeko bi lo leku daudelarik). Mercedes-Benz eta Rheda-Wiedenbrück udalerrian egoitza duen *Westfalia Van Conversion* alemaniar enpresaren arteko elkarlanean diseinatua izan da, azken hau karrozeria berezietan espezializatua dago eta gaur egun *Daimler-Chrysler* taldearen barnean kokatzen da.
* **X-clusive**, hagun, ihesbide, barnealde, eta abarrei esker modelo honi kirol ibilgailu itxura eman zaio. .

Motorrei dagokionez:

* Diesela:
** CDI 2.0: 2.148 cm3, 4 zilindro eta 116 zaldi.
** CDI 2.2: 2.148 cm3, 4 zilindro eta 116 zaldi.
** CDI 3.0: 2.987 cm3, 6 zilindro eta 204 zaldi.

* Gasolina:
** 3.5: 3.498 cm3, 6 zilindro eta 258 zaldi.

## Kanpo estekak 
* Mercedes-Benz furgoneten webgune ofiziala 
* Viano Marco Polo eta Viano Fun modeloen eztabaidagunea 
* Mercedes-Benzeko eztabaidaguneraren Viano, Vito eta Sprinterrari buruzko azpieztabaidaguneak 
* Viano X-clusive modeloaren aurkezpen webgunea
Samsung

**Samsung Group** (koreeraz 삼성, hanjaz: 三星, "hiru izar") enpresa multinazional multzo handi bat da. Egoitza nagusia Samsung hirian du, Seulen, Hego Korean. Nazioarteko konglomeratu handienetakoa da diru-sarrerei dagokienez eta Hego Koreako *chaebol* nagusietakotzat jotzen da berebat. 

Taldea nazioarteko hainbat negozioz osatzen da, gehiengoa Samsung markapekoak: horien artean, Samsung Electronics esanguratsua da, munduko elektronika konpainia handiena; halaber, Samsung Heavy Industries, munduko itsasontzi ekoizle handiena; Samsung C&T, eraikuntza konpainia; eta Samsung Life Insurance, Koreako aseguru konpainia handiena.

Kontsumo elektronika marka ezagunenetakoa da 2005etik eta Hego Koreako nagusia nazioartean. Taldeak Hego Koreako esportazioen % 20 bere gain hartzen ditu eta liderra da Hego Koreako barne-industrietan: finantzak, kimika, txikizkaria eta aisialdia. Konpainiaren eragina nabaria da herrialde osoan eta, horren ondorioz, Hego Korea batzuetan “Samsung errepublika” deitzen dute.

## Jatorria eta historia 
Talde osoa belaunaldietan zehar sortzailearen familiak kontrolatzen du eta munduko aberatsenetakoa da. Lee Byung-Chull sortzailearen semeek goi karguen ardura dute gaur egun.

Hego Koreako hainbat enpresa (bereziki elektronika alorrean) haren menpeko dira, oinarrizko osagai edo lehengaien hornitzaile den neurrian (besteak beste, erdieroale eta LCD panelak).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thomas Simpson

**Thomas Simpson** (Market Bosworth, Leicestershire, 1710eko abuztuaren 20 – Market Bosworth, Leicestershire, 1761eko maiatzaren 14) britainiar matematikari bat izan zen, kalkuluan eta probabilitatean eta estatistikan egindako ekarpenengatik ezaguna. Ehungile baten seme izan zen eta heziketa akademiko eskasa jaso zuen baina 1724 urtean izandako eguzki eklipse baten ondoren matematikarekiko grina piztu zitzaion eta bere kabuz matematika ikasten hasi zen. Ezaguna da integrazioan Simpsonen erregela asmatzeagatik. Aldi berean, zorizko joko, aseguru-teoria eta batez bestekoei buruz ere ikertu zuen.

## Kanpo estekak
Assal aintzira

thumb|290px|Assal aintzira
**Assal aintzira** (frantsesez *Lac Assal*, arabieraz بحيرة لك عسل) Djibutiko Tadjourah Eskualdearen hegoaldean dagoen krater aintzira endorreiko bat da, afar herriaren lurraldean. Afrika osoko punturik baxuena (-155 m) eta Jordan ibaiaren arroan daudenen atzetik munduko bigarren baxuena da Ekialdeko Turkestango Turfango sakonunearekin batera.

Geologikoki Afarreko sakonunea deitzen zaion beheragunean dago. Bi horsten arteko graben batean dago; multzo horrek Rift Haran Handiaren ateragunea osatzen du.

## Ezaugarriak 
*Bahr-el-Assal* esapideak "eztiaren itsasoa" esan nahi du arabieraz.

**Assal aintzira** Antartika alde batera utzita gazitasunik handiena duen munduko ur-gunetzat jotzen da; % 34.8ko gatz kontzentrazioarekin (% 40 artekoa 20 metroko sakoneran), Garabogazköl (Turkmenistan, % 35 inguru) eta Itsaso Hilaren (% 33.7, askotan munduko aintzirarik gaziena dela esaten bada ere) aurretik; ozeanoetan batez bestekoa % 3.5 da. Antartikako Mc Murdoko haran lehorretako aintzira batzuetan —hala nola Don Juan aintziran— baizik ez da gazitasun handiagoa aurkitzen.

Assalek ezaugarri bat du munduan bakar bihurtzen duena. Beste aintzira hipergaziak ez bezala, bere ur iturri nagusia ez dator inguruko erreketatik; Adengoaren mendebaldeko adarra den Tadjourako golkotik gazitasun handiko ur termalak hartzen ditu. Aipatu golkotik hurbil dagoen Ghoubbet al-Kharab badia, aintziratik 10&nbsp;km hego-ekialderantz dagoena, uren sartu-irten mugimendu honen lotura-gunea da. Aintzirara isurtzen den ur geza erabat hutsala da.

Eremua basamortua da; ez dago ia fauna ezta landaredirik ere. Uraren tenperaturak altua (33-34&nbsp;°C) lurrunketa errazten du. Gatzaga bat dago inguruan, mendebaldean eta batez ere ipar-mendebaldean. Gatza ustiatu eta karabanaz Etiopiara garraiatzen da; aspalditik garrantzi handiko merkataritza jarduna izan da, Afrikako barnealdean gatza falta dela kontuan hartuta.

Bere ingurumarian sumendi asko daude; azkena, Ardoukôba, 1978ko azaroan sortu zen; **Assal** eta Ghoubbet al-Kharaben artean dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Krater aintzira
* Rift Haran Handia

## Kanpo estekak 
*  *Microbiological Study of a Hypersaline Lake in French Somaliland* ikerketa lana.
*  Aintzirako argazkiak.
*  Assal Djiboutiweben.
Txarrua

thumb|Etnia nagusiak Río de la Platako ingurunean.

**Txarrua** gaur egungo Uruguaiko herri amerindiarra izan zen, Río Negro ibaiaren inguruneetan bizi zirenak. Euren hizkuntza Mataco-guaicurú familiakoa izan zen antza denez, guaranieraren eragina ere bazuen arren.

## Historia 
thumb|ezkerrera|Gerlari txarrua.

XVIII. mendeko erdialdean sarraski handiak jasan behar izan zituzten José Andonaegi gobernadorearen aginduz, eta 1831an "Salsipuedesko sarraskia" pairatu zuten, Bernabé Rivera militarrak Polidoro, Rondeau, Brown, Juan Pedro eta Venado izeneko kazike txarruak engainatu ostean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Consejo de la Nación Charrúa"
Mycroft Holmes

**Mycroft Holmes** Arthur Conan Doyle idazleak Sherlock Holmes pertsonaiaren anai gisa sortutako fikziozko pertsonaia da.

## Profila 
Mycroft bere anaia Sherlock baino zazpi urte zaharragoa da eta fisikoki oso antzekoa, nahiz eta garaiago eta gorpuzkeraz tamaina handiagokoa izan, bere anaiak baino dedukzio ahalmen askoz ere handiagoak ditu, halere ez du detektibe lanetan jarduten, batik-bat kasuen ondorioetara iristeko behar den ahalegin fisikoak burutzeko gai ez baita. Sherlock bere anaiak honela deskribatzen du:

Bere eguneroko harat-honatak bere etxeko egongelak, bera sortzaileetako bat den Diogenes elkartea eta britainiar administrazioan duen lantokiaren artean banatzen dira. Gobernuan duen bere postua ez da behin ere garbi azaldu, baina Sherlock Holmesek jarraian dioen bezala, garrantzi handikoa da:

Mycroft Holmez lau kontakizunetan agertu edo aipatzen da: *The Adventure of the Greek Interpreter*, *The Adventure of the Final Problem*, *The Adventure of the Empty House* eta *The Adventure of the Bruce-Partington Plans*. Pertsonaia hau beti ikertzaile sedentario, pasibo eta alferra da, kasuak berez agertzen ez diren frogetan oinarrituta eta bere anaia Sherlockek xehetasun praktikoak aurkitzeko duen erraztasunean fidatuz konpondu ohi ditu. Izatez, nahiz eta dedukzio ahalmen ezin hobeak izan *The Adventure of the Greek Interpreter* kontakizunean Mycroftek duen erabateko praktika faltaren ondorioz bezero baten bizitza kinka larrian jartzen da.

## Kanpo estekak 
* Sherlock Holmes liburutegi publikoa
Miroslav Klose

**Miroslav Klose** (1978ko ekainaren 9an Mirosław Marian Klose gisa Poloniako Opole hirian jaioa) poloniar jatorriko futbolari alemaniarra da. Gaur egun FC Bayern München eta Alemaniako futbol selekzio nazionalan aurrelaria gisa jokatzen du. Golak buruz sartzeko trebezia handia duen jokalaria da; gainera oso arina da, distantzia txikian jaurtiketa sendo eta zehatza du, eta baloia zuzentzeko ere trebezia handia du.

## Iruditegia 

Irudi:Klose germany.JPG
Irudi:Miroslav Klose 5dec2006.jpg
Irudi:Miroslav Klose BMK.jpg

## Kanpo estekak 
* Miroslav Kloseren webgune ofiziala
Canelones departamendua

[250px|eskuinera|thumb|Departamenduaren kokapena [Uruguaiko mapan.]]

**Canelones departamendua** Uruguai osatzen duten departamenduetako bat da, hegoaldean kokatutakoa. Hiriburua izen bereko hiria da.

Bertan 485.240 pertsona bizi ziren 2004an 4.536 kilometro koadroko azaleran.

## Kanpo estekak 
* Departamenduko webgune ofiziala
Colonia departamendua

[250px|eskuinera|thumb|Departamenduaren kokapena [Uruguaiko mapan.]]

**Colonia departamendua** Uruguai osatzen duten departamenduetako bat da, hego-mendebaldean kokatutakoa. Hiriburua Colonia del Sacramento da.

Bertan 119.266 pertsona bizi ziren 2004an 6.106 kilometro koadroko azaleran.

## Kanpo estekak 
* Departamenduko turismo webgunea
Ferra-saguzar

**Ferra-saguzar** edo **errinolofo** *Rhinolophus* generoko saguzarren izen arrunta da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Especies 
* *Rhinolophus acuminatus*, Peters, 1871.
* *Rhinolophus adami*, Aellen y Brosset, 1968.
* *Rhinolophus affinis*, Horsfield, 1823.
* *Rhinolophus alcyone*, Temminck, 1852.
* *Rhinolophus anderseni*, Cabrera, 1909.
* *Rhinolophus arcuatus*, Peters, 1871.
* *Rhinolophus blasii*, Peters, 1866.
* *Rhinolophus borneensis*, Peters, 1861.
* *Rhinolophus canuti*, Thomas y Wroughton, 1909.
* *Rhinolophus capensis*, Lichtenstein, 1823.
* *Rhinolophus celebensis*, K. Andersen, 1906.
* *Rhinolophus clivosus*, Cretzschmar, 1828.
* *Rhinolophus coelophyllus*, Peters, 1867.
* *Rhinolophus cognatus*, K. Andersen, 1906.
* *Rhinolophus cornutus*, Temminck, 1835.
* *Rhinolophus creaghi*, Thomas, 1896.
* *Rhinolophus darlingi*, K. Andersen, 1905.
* *Rhinolophus deckenii*, Peters, 1867.
* *Rhinolophus denti*, Thomas, 1904.
* *Rhinolophus eloquens*, K. Andersen, 1905.
* *Rhinolophus euryale*, Blasius, 1853.
* *Rhinolophus euryotis*, Temminck, 1835.
* *Rhinolophus ferrumequinum*, Schreber, 1774.
* *Rhinolophus fumigatus*, Rüppell, 1842.
* *Rhinolophus guineensis*, Eisentraut, 1960.
* *Rhinolophus hildenbrandti*, Peters, 1878.
* *Rhinolophus hipposideros*, Bechstein, 1800.
* *Rhinolophus imaizumii*, Hill y Yoshiyuki, 1980.
* *Rhinolophus inops*, K. Andersen, 1905.
* *Rhinolophus keyensis*, Peters, 1878.
* *Rhinolophus landeri*, Martin, 1838.
* *Rhinolophus lepidus*, Blyth, 1844.
* *Rhinolophus luctus*, Temminck, 1835.
* *Rhinolophus maclaudi*, Pousargues, 1897.
* *Rhinolophus macrotis*, Blyth, 1844.
* *Rhinolophus malayanus*, Bonhote, 1903.
* *Rhinolophus marshalli*, Thonglongya, 1973.
* *Rhinolophus megaphyllus*, Gray, 1834.
* *Rhinolophus mehelyi*, Matschie, 1901.
* *Rhinolophus mitratus*, Blyth, 1844.
* *Rhinolophus monoceros*, K. Andersen, 1905.
* *Rhinolophus nereis*, K. Andersen, 1905.
* *Rhinolophus osgoodi*, Sanborn, 1939.
* *Rhinolophus paradoxolophus*, Bourret, 1951.
* *Rhinolophus pearsonii*, Horsfield, 1851.
* *Rhinolophus philippinensis*, Waterhouse, 1843.
* *Rhinolophus pusillus*, Temminck, 1835.
* *Rhinolophus rex*, G. M. Allen, 1923.
* *Rhinolophus robinsoni*, K. Andersen, 1918.
* *Rhinolophus rouxii*, Temminck, 1835.
* *Rhinolophus rufus*, Eydoux y Gervais, 1836.
* *Rhinolophus sedulus*, K. Andersen, 1905.
* *Rhinolophus shameli*, Tate, 1943.
* *Rhinolophus silvestris*, Aellen, 1959.
* *Rhinolophus simplex*, K. Andersen, 1905.
* *Rhinolophus simulator*, K. Andersen, 1904.
* *Rhinolophus stheno*, K. Andersen, 1905.
* *Rhinolophus subbadius*, Blyth, 1844.
* *Rhinolophus subrufus*, K. Andersen, 1905.
* *Rhinolophus swinnyi*, Gough, 1908.
* *Rhinolophus thomasi*, K. Andersen, 1905.
* *Rhinolophus trifoliatus*, Temminck, 1834.
* *Rhinolophus virgo*, K. Andersen, 1905.
* *Rhinolophus yunanensis*, Dobson, 1872.
Nekrofilia homosexuala basahateengan

thumb|250px|Hamar basahate harretatik bat homosexuala da.
**Nekrofilia homosexuala basahateengan** 1995an Herbehereetan ikusitako portaera bati egiten dio erreferentzia. Nekrofilia animaliengan animalia bizidun batek hildako beste batekin sexu erlazioak dituenean gertatzen da. Kasurik ezagunena Kess Moelikerrek ikusi zuen Rotterdameko Historia Natularen Museoan. Bere bulegoan zegoela basahate bat hilik zegoen beste batekin sexu-erlazioak izaten ikusi zuen. Bi basahate ar bortxaketa hegaldi bat egiten ari ziren (hamar basahate arretik bat homosexuala dela kalkulatzen da) eta leihoaren aurka jo zuten. "Beraietako bat hil zen, bestea berarengana jo eta ez zuen inongo erantzunik jaso" idatzi zuen Moelikerrek. Bere ustez hau nekrofilia homosexualaren kasu argi bat zen eta hala adierazi zuen 2001ean DEINSEA aldizkarian.

Ikerketa honengatik biologiako Ig Nobel Saria jaso zuen Moelikerrek.

Horrelako portaerak beste espezie batzuetan ere ikusi dira: *Rhinella marina* arrek hildako beste ar batzuekin sarpena egiten dute, eta batzuetan animaliak ez diren objektuekin ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Étienne Laspeyres

**Ernst Louis Étienne Laspeyres** (Halle an der Saale, 1834ko azaroaren 28 – Gießen, 1913ko abuztuaren 4) alemaniar ekonomilari eta estatistikari bat izan zen, Alemaniara XVII. mendearen bukaeran gaskoi jatorriko higanot familia batekoa. Alemaniako unibertsitate anitzetan irakasle jardun zuen bizitzan zehar, gehien bat Gießenen 26 urtez. Ekonomian eta estatistikan, Laspeyres indizea garatu izategatik da ezaguna, egun inflazioa edo prezio-igoeren neurria emateko erabiltzen dena.
Hermann Paasche

**Hermann Paasche** (Burg bei Magdeburg, 1851eko otsailaren 24 &ndash; Detroit, 1925eko apirilaren 11) alemaniar ekonomialari eta estatistikari bat izan zen. Estatistikan ezaguna da prezioen igoerak neurtzen dituen Paasche indizea asmatzeagatik. Unibertsitateko irakasle gisa jarudn zuen 1879tik 1906 urtera arte. Alderdi liberalaren buru moduan ere nabarmendu zen eta Reichstageko lehendakariorde izatera ere heldu zen. Bizitzan zehar hainbat bidaia ere egin zituen, Afrika eta Amerikan barrena besteak beste, bertako ekonomia eta kulturari buruz idatziz. Hans Paasche bere semea bakezale ezaguna eta naturaren defendatzaile sutsua izan zen eta ekologismoaren aitzindaritzat jotzen da Alemanian.
Beleko

**Beleko** euskal mitologiako pertsonaia edo izakia da. Berez, belearen pertsonifikazioa da.

Belea Mariren numen anitzetako bat da. Zegama aldeko jendeak sarri ikusi omen du Mari Aketegiko leizean bele itxurarekin.

## Ikus gainera 
* Otsoko
* Axarko

## Kanpo estekak
Soriano departamendua

[250px|eskuinera|thumb|Departamenduaren kokapena [Uruguaiko mapan.]]

**Soriano departamendua** Uruguai osatzen duten departamenduetako bat da, mendebaldean kokatutakoa. Hiriburua Mercedes da.

Bertan 84.563 pertsona bizi ziren 2004an 9.008 kilometro koadroko azaleran.

## Kanpo estekak 
*  Departamenduaren webgune ofiziala
Unibertsitatea.net

**Unibertsitatea.net** Udako Euskal Unibertsitateak sustatzen duen web ataria da, komunitate unibertsitario euskaldunari hainbat zerbitzu ematea helburu duena.

## Edukia 
Bost ataletan banatzen da Unibertsitatea.net web ataria:
# ***Ziztu bizian***: Gaurkotasunarekin lotura zuzena duen atala da eta lau azpiatalek osatzen dute:
## Berriak: Unibertsitate alorreko gaiak jorratzen dira, albiste akademikoak zein unibertsitatearen ingurukoak. Nahi duenak bere albistea argitaratzeko aukera du, baita idatzitako albisteei iruzkina egitekoa ere. Albisteak RSS bidez jasotzeko aukera dago.
## Blog komunitatea: Unibertsitate mailako blog komunitatea da. Blog-ak gai jakin baten ingurukoak (ekonomia, artea, ingurumena...) dira eta unibertsitateko irakasle eta ikasleentzat oso tresna erakargarri eta erabilgarria dira, arloan arloko berri, lan eta proiektuen berri izateko.
## Argazki galeria: Atariko erabiltzaileek beraien argazkiak partekatzeko gunea da. Argazkiak modu errazean igotzeko aukera dago, baita hauei iruzkina egitekoa ere.
# ***Zer, non ikasi***: Unibertsitate mailako graduko ikasketen bilatzailea da.
# ***Otarrea***: Unibertsitateko lan, txosten, apunte eta bestelako dokumentuak partekatzeko gunea da. Modu errazean jeitsi zein igo daitezke eta Creative Commons Aitortu-Partekatu baimen beraren arabera 3.0 lizentziapean eskaintzen dira.
## Erreminta-kutxa: Azpiatal honetan, Interneten aurki daitezkeen euskaraz ikasteko eta ikertzeko baliabideak antolatuta eta sailkatuta erakusten dira.
# ***Ikasleen txokoa***: Ikasleei zuzendutako iragarki-ohola da: pisukideak bilatzeko, unibertsitatera joateko kotxekideak, bigarren eskuko gauzak salerosteko, praktikak egiteko guneak bilatzeko, udarako lana topatzeko...
# ***Iparrorratza*** orientazio-zerbitzua: doako on line orientazio-zerbitzua da eta erabiltzaileei kalitatezko aholkularitza akademikoa eskaintzen zaio: unibertsitateko ikasleari, unibertsitatera sartzear dagoen ikasleari, ertainetako guraso eta irakasleei... Galdera-erantzunetan oinarritzen da, erabiltzaileak galdera egin eta 3 laneguneko epean emango zaio erantzuna. Beste ikasle batzuek egiten dituzten galdera-erantzunak kontsultatzeko aukera ere badago.
## Ikasle ohien aholkuak: Ikasle ohiak eta unibertsitateko ikasle izango direnak foroen bitartez beraien esperientziak partekatuko dituzte. Urteko sasoi jakinetan egongo dira martxan.
## Esteka interesgarriak: Interneten aurki daitezkeen orientazioaren alorrarekin zerikusia duten estekak antolatuta eta sailkatuta erakusten dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Inguma* datu-basea
* Tesiker euskaraz argitaratutako doktorego-tesien datu-basea
* Artizarra gizarte-sarea
* Buruxkak liburutegi digitala

## Kanpo estekak 
* Unibertsitatea.net web ataria
* Unibertsitatea.net atariari buruzko bideoa *Nickdutnik* telebista-saioan
* UEUren web ataria
Demotiko

**Demotikoa** (, «herrikoia») adjektibo bat da, honako erabilerak dituena:
* Alfabeto demotikoa: Antzinako Egiptoren azken etapan sortu zen idazketa-sistema.
* Greziera demotikoa, antzinako grezieraren aldaera bat, egungo greziera sortu zuena.
* Egiptoera demotikoa, egiptoeraren idazkera eta garai bat.
Club Nacional de Football

thumb|250px|Estadio Gran Parque Central de Montevideo.
**Club Nacional de Football** edo "Nacional de Montevideo" Uruguaiko futbol talde nagusietakoa da, Club Atlético Peñarolekin batera. 1899. urtean sortu zen eta garaipenen artean Kontinente arteko Futbol Kopa hiru aldiz irabazi du eta beste hirutan Libertadores Kopa.

## Palmaresa 
### Uruguaien: 63 
* Uruguaiko futbol liga (47): 1902, 1903, 1912, 1915, 1916, 1917, 1919, 1920, 1922, 1923, 1924, 1933, 1934, 1939, 1940, 1941, 1942, 1943, 1946, 1947, 1950, 1952, 1955, 1956, 1957, 1963, 1966, 1969, 1970, 1971, 1972, 1977, 1980, 1983, 1992, 1998, 2000, 2001, 2002, 2005, 2005-06, 2008-09, 2010-11, 2011-12, 2014-15, 2016, 2019.
* Competencia Kopa (8): 1903, 1912, 1913, 1914, 1915, 1919, 1921, 1923.
* Ohorezko Kopa (7): 1905, 1906, 1913, 1914, 1915, 1916, 1917.
* Uruguaiko Superkopa (1): 2019.

### Nazio artean: 7 
* Kontinente arteko Futbol Kopa:
** Txapelduna (3): 1971, 1980, 1988.
* Libertadores Kopa:
** Txapelduna (3): 1971, 1980, 1988.
** Finalista (3): 1964, 1967, 1969.
* Hego Amerikako Errekopa (1): 1989.
* Amerika Arteko Kopa (2): 1972, 1989.

## Jokalari ezagunak 
* Abdón Porte
* Atilio García
* Schubert Gambetta
* Hugo De León
* Sebastián Abreu
* Víctor Espárrago
* Martín Lasarte
* Pedro Petrone
* Héctor Scarone
* Rubén Sosa
* Santos Urdinarán
* Luis Suárez
* Gonzalo Castro
* Diego Godín

## Kanpo estekak 
* Nacional-en webgunea
Aralar (mitologia)

[thumb|250px|eskuinera|Jentilarri [dolmen|trikuharria. Aralar.]]

[thumb|250px|eskuinera|San Migel Aralarkoaren santutegiaren ikuspegi orokorra [Artxueta menditik ikusita.]]

**Aralarko mendilerroa** Euskal Herriaren bihotzean kokatuta egonik, betidanik euskal mitologiaren kokaleku garrantzitsua izan da, honen ondorioz bertan gertatutako kondaira eta kontakizun multzo ugaria badago.

## Kondairak 
* Teodosio Goñikoaren kondaira
* Aralarko herensugea
* Aralarko dama
* Txindokiko dama
* Kixmiren jaiotza eta Olentzeroren jatorria

## Leku mitologikoak 
* San Migel Aralarkoaren santutegia
* Jentilarri
* Jentilbaratza
* Saltarri
* Albi leizea
* Albiko trikuharria
* Errolan Harria (Ata harana)
* Ata harana
* Agerre
* Agamunda
* Askaata
* Aitzgaizto
* Askoa

## Kanpo estekak
Aralarko Dama

**Aralarko Dama** euskal mitologiaren arabera Aralar mendilerroan agertu ohi den Mari jainkosaren pertsonifikazioa da.

[thumb|300px|eskuinera|[Aralar|Aralarko mendilerroaren irudia.]]

## Kondaira 
Amezketa udalerriko Ugarte auzoan *Zubin* (garai batean *Zubiñ*) izeneko baserri bat ba omen zen, baserri honen inguruko basoan *Azari-zulo* izeneko leizea kokatzen zen, hau aldetik batetik bestera zihoan denboraldian Aralarko Damak atsedenlekutzat erabiltzen zuen.

Esan ohi denez, aipatutako Dama hori, antzinako garaietan alaba txarra izandako bat omen zen, beregain amaren madarikazioa erori zelarik:

Berehala, su eta garretan estalirik amaren begi bistatik desagertu zen.

Txandaka Aralar, Aizkorri eta Murumendiko leizeetan bizi omen da. Sorgin hau mendi batetik bestera doan gauetan trumoi eta trumoi-soinu ikaragarriak entzuten omen dira.

Behinola, domina eta eskapularioz ongi hornitutako bi gizon indartsu Damaren leizera hurbildu omen ziren, modu honetan sorgin hau benetan han bizi zen jakiteko asmoz. Hantxe bertan topatu zuten, urrezko bi kandelen aurrean bere ile luzea horraztuz.

Bi gizonen izateaz ohartu bezain azkar, leize zuloaren sakontasunean ezkutatu omen zen, kandelak han bertan utziaz.

Bi gizon haiek kandelak bereganatu eta kontu handiz gordez euren etxera eraman zituzten. Baina horrat, euren etxeetara ailegatzean, kandelak jada apo bilakatuak zeuden.

## Ikus, gainera 
* Done Mikel Aralarkoaren santutegia
* Mari
* Anbotoko Mari edo Anbotoko Dama
* Txindokiko Dama
* Aizkorriko Dama
* Mondarraingo Dama
* Murumendiko Dama

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Joan

**San Joan**, **San Joanes**, **Done Joanes**, **Jaun Done Joanes**, **Jondoni Joanes** (Lap. eta BNaf.) edo **Jondane Joanes** (Zub.) Kristautasuneko hainbat santuren izena da, hebreerazko יוחנן (Yôḥānnān) izenetik datorrena. **San Joan festa** eta **sanjoanak** Donibane jaiaren sinonimo dira zenbait tokitako euskaran (euskara batuan, toponimiarako eta jaieguna izendatzeko, **Donibane** hobetsi du Euskaltzaindiak).

**Iban** eta **Jon** (gizonezkoentzat) eta **Ibane, Joana** eta **Jone** (emakumezkoentzat) dira izen horrek gaur egungo euskaran dituen beste forma batzuk.

Hona hemen adieren zerrenda:

## Udako solstizioko ospakizunak 
* **San Joan festa** edo Donibane jaia
* **San Joan sua** edo Donibane sua

## Botanika 
* **San Joan iratzea**
* **San Joan lorea**

## Santuen izena 
### Kristo ondorengo I. milurtekoa 
* **Joan Ebanjelaria**. Erromako Latina atearen aurrean martirizatu omen zutenez, **San Joan Ante Portam Latinam** izenarekin gurtzen da Euskal Herriko hainbat baselizatan.
* **Joanes Bataiatzailea**, Jesusen lehengusu omen zena.
* **Joan Krisostomo** (347-407), Kostantinoplako artzapezpikua.
* **Joan Kasiano** (gutxi gorabehera 360-433)
* **Joan I.a** (470-526), aita santua.
* **Joan Klimako** (gutxi gorabehera 579-649), greziar fraide eta idazlea.
* **Joan Damaskotarra** (gutxi gorabehera 676-749), Eliza Katolikoko aita.
* **Joan Gualberto** (gutxi gorabehera 995-1073) italiar abadea.
### Kristo ondorengo II. milurtekoa 
* **Joan Jainkoarena** (gutxi gorabehera 1495-1550), sortzez portugaldarra, Espainian eragin handiena izan duten erlijiosoetako bat.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Donibane
* San Juan

## Kanpo estekak 
*  Joseba Aurkenerena: Donibane Gaua eta udako solstizioa - 1 http://www.kazeta.info/iritzia/Joseba_Aurkenerena/donibane-gaua
*  Joseba Aurkenerena: Donibane Gaua eta udako solstizioa - 2 http://www.kazeta.info/iritzia/Joseba_Aurkenerena/donibaneko-gaua-eta-udako-solstizioa-eta-ii
*  Joseba Aurkenerena: Jondone Joane, sugeak eta apoak erre! http://www.kazeta.info/iritzia/Joseba_Aurkenerena/jondoni-joane-sugeak-eta-apoak-erre
*  Joseba Aurkenerena: Jondoni Joane, ekibegia zeru gorenean http://kazeta.naiz.eus/eu/iritzia/articulos/jondoni-joane-ekibegia-zeru-gorenean
Prezioen indize

start=202|thumbtime=222|thumb|Inflazioa zer den eta **KPIa** nola kalkulatzen den azaltzen dituen bideoa.
Ekonomian, **prezioen indizea** artikulu multzo bateko prezioen baterako bilakaera azaltzen duen zenbaki bat da. Ohikoa da, prezioak bateratzean, artikulu bakoitza kontsumitu edo ekoitzi egiten den kopuruari buruz haztatzea, artikulu bakoitzaren prezio aldaketa modu egokian islatzearren. Horretarako, estatistikaz garatutako diren prozedurak eta formulak erabiltzen dira, hala nola laginketa-prozedurak, artikulu multzo batetik jasoko diren artikuluak aukeratzeko, eta batez bestekoak, artikulu bakoitzaren prezio aldaketak bateratzeko. Prezioen indizeek aplikazio anitz dituzte ekonomian: prezioen indize ezagunena Kontsumorako Prezioen Indizea, familiek kontsumitzen dituzten ondasun eta zerbitzuen prezioen bilakaera jasotzen dituena, baina enpresa mailan ere erabil daitezke, enpresa batek erabiltzen dituen lehengaien prezioen bilakaera adierazteko.

## Prezioen indizeetarako formulen zerrenda 
* Bradstreet-Dutot indizea
* Laspeyres indizea
* Paasche indizea
* Törnqvist indizea

## Ikus, gainera 
* Zenbaki indizea
* Kontsumorako Prezioen Indizea

## Kanpo estekak
Bengoechea hotela

**Bengoechea hotela** Jose Bengoecheak 1910 urtean sortu zen hotela da. Eraikina Idahoko Mountain Home udalerriko euskal-amerikar kulturaren ezaugarri da. Hotela eta bere ingurua "The Bengoechea Block" bezala ezagutzen da. 2007ko ekainean eraikina Mirazim Shakoorik erosi zuen hotela zaharberritu eta berriz irekitzeko asmoz hotelaren mendeurrenean, 2010ean.
thumb|ezkerrera|250px|Plaka

## Erreferentziak 
National Register of Historic Places
* https://web.archive.org/web/20071008095717/http://www.basquemuseum.org/oralhistory/Alzola_Frosty/Alzola_Frosty_index.htm 8:15-15:00 tape 3 side 1

## Kanpo estekak
San Joan iratze

**San Joan iratzea** edo **trumonira** (*Osmunda regalis*) Osmundaceae familiako iratze-mota da, Eurasia eta Afrikan jatorria duena.

## Taxonomia 
Lineok deskribatu zuen Zientziarako 1753. urtean, *Species Plantarum* liburuan.

Generoaren *Osmunda* izena saxonierazko "Osmunder" izenetik dator, Thor jainkoaren izendatzeko erabiltzen zutena. Espeziearen *regalis* izenak "oparia" esan nahi du. Europako iratze handiena eta ikusgarriena denez "Thorren oparia" esan nahiko luke.

Lau barietate ditu:
* *Osmunda regalis* var. *regalis*.
* *Osmunda regalis* var. *panigrahiana* R.D.Dixit.
* *Osmunda regalis* var. *brasiliensis* (Hook. & Grev.) Pic. Serm.
* *Osmunda regalis* var. *spectabilis* (Willdenow) A.Gray.

Ipar Amerikan bada *Osmunda spectabilis* espeziea, autore batzuek espezie bera dela dioten arren.

## Eboluzioa 
Paleozenoan aurkitu dira *Osmunda* generoaren fosilik zaharrenak. Triasikoan agertu zen *Claytosmunda* fosilaren eboluzioz sortu zen.

## Deskribapena 
200px|thumb|San Joan iratzea erreka ertzean.
Horizontalki hedatzen den zurezko errizoma lodi batetik hazten dira zurtoinak. 40-170 cm garai izan daitezke, bakunak eta tenteak. Batzuetan 2'5 metrotakoak izatera ere iristen dira. Zurtoin batzuk begetatiboak dira eta beste batzuk, erdian kokaturik daudenak, emankorrak.. Zohikaztegietan ere agertzen da. 

Euskal Herriko isurialde atlantikoan, Bizkaiko Itsasoko ertzean bezala, sarritan aurkitzen den iratzea da. Hala ere, Sobrón aldeko populazioa bakartuta dago, eta gertuen dauzkan populazioak Izkiko mendietakoak (Araba) dira.

Populazioaren tamaina txikia eta bakantasuna dela eta, oso landare ahula da edozein jardueren aurrean, hala nola, komunikazio-sareak hobetzeko lanak edo sare elektrikoetarako sarbideak mantentzeko lanak. Edozein eraldaketek populazioa kalte dezake, hala nola, duela gutxi egindako zuhaitz-mozketak, zuhaitzak moztu eta arrastaka eramatean eragindako kalteak ez ezik, iratze-multzo batzuk argipean gelditu dira, eta hori oso arriskutsua da hegoaldeko lurralde horretan, basoaren babesa baita iratze eder honek gehien behar duena.

Antonio Zavalak *Esaera zaarren bilduma berria* (1985) liburuan esaera hau jaso zuen: *Trumoi-ira ta eriñotzak, baserrian lez itxasoan trumoiari lotsa.*

## Iruditegia 

Irudi:Osmunda regalis 04.JPG
Irudi:Osmunda regalis 07.JPG
Irudi:'Plant-Osmunda regalis-Koningsvaren.jpg
Irudi:Osmunda 1575.JPG

## Erreferentziak
Riimmajávri

**Riimmajávri** aintzira Enontekiö udalerri finlandiarrean dagoen aintzira bat da, Raittijärvi sami herrixkatik eta Norvegiako mugatik hurbil dagoena. Käsivarsi Eremu Basatian dago, Lappi osoko hegazti-espezie ugarienak aurki daitezkeen eremu basatian, hain zuzen; aliota txikiak, antzara nanoak, belatz handiak, elur-hontzak, eskandinaviako lagopodoak, ipar-belatzak, ipar-kaskabeltzak, laponiako kaskabeltzak, marikoi isats-luzeak, negu txontak eta papourdinak dira, esaterako, aintzira inguruan aurki daitezkeen hegazti-espezie batzuk. Inguruko baldintza latzei probetxu ateratzea lortu duten animalia ugari dago ere; hala nola, azeri zuri eta gorriak, elur-oreinak, erbinude zuriak, eskandinaviako lagopodo eta lursaguak, ipar-katamotzak, jatunak, mendi lemingak, lursagu txikiak eta tundrako satorrak .

Uda partean iristen diren beste ohiko biztanle batzuk hartz arreak eta otsoak dira.

Pitsusjärvi aintzira **Riimmajávri**ren bizilagun nagusia da. Zuzenean Eskandinaviako mendietatik datorren Urtasjoki ibaiko urak betetzen du aintzira; bestalde, ateratzeko orduan, ura, Lätäseno ibaiaren bitartez, Botniako Golkoraino doa. Gutxi gorabehera, azarotik ekainera izoztua egon ohi da aintzira.

Aintzira oso ezaguna da arrantza munduan; izan ere, bertan, amuarrain marroi eta laponiako amuarrain artiko handienak arrantzatzera uda partean etorri ohi diren arrantzaleen kopurua handia da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Joan Ante Portam Latinam

**San Joan Ante Portam Latinam** Joan Ebanjelariaren martirioa gogoratzen duen izena da. Erromako Latina atearen aurrean olio irakinetan sartuz martirizatu omen zuten, eta Jainkoak inolako kalterik gabe salbatu omen zuen; une horren oroigarri da, hain zuzen, San Joan Ante Portam Latinam izena. Kopisten garaitik, liburugintzan dihardutenen santu zaindaria da (gaur egun, inprimatzaileen zaindaria): izan ere, liburuak eskuz kopiatu behar ziren garai haietan, tinta egiteko osagaiak galdara batean berotuz urtzen zituzten.

## Elizak 
* San Giovanni a Porta Latina, Erroman.

Euskal Herrian badira hainbat baseliza, San Joan Ante Portam Latinam gurtzen dutenak:
* San Joan Ante Portam Latinam (Abando): Abandoko (Bilbo, Bizkaia) baseliza bat.
* **San Joan Ante Portam Latinam** edo **San Joan Txiki**: Mendiolako (Eskoriatza, Gipuzkoa) baseliza.
* **San Joan Ante Portam Latinam** edo **San Joan Txiki**: Lazkaomendiko (Lazkao, Gipuzkoa) baseliza.
* San Joan Ante Portam Latinam (Leintz Gatzaga): Leintz Gatzagako (Gipuzkoa) baseliza bat.
* San Joan Ante Portam Latinam (Marinda): Marindako (Kuartango, Araba) baseliza erromanikoa.

## Aztarnategiak 
Guardian, San Joan ante Portam Latinam izeneko aztarnategi arkeologikoa ere badago, izen bereko kofradia bati lotua.

## Erreferentziak
Oscar Bonavena

'*Oscar Natalio *Ringo* Bonavena*' (Buenos Aires, 1942ko irailaren 25a - Reno, Ameriketako Estatu Batuak, 1976ko maiatzaren 22a) pisu astunetako argentinar boxeolaria izan zen.

## Bizitza 
Bi aldiz borrokatu zen Joe Frazierren aurka eta behin, 1970eko abenduaren 7an, Muhammad Aliren aurka. Borroka hartan, Muhammad eraistea lortu bazuen ere, 15. round-ean galdu egin zuen. 1976ko maiatzaren 22an, *Mustang Ranch* putetxeko gizazain Ross Brymerrek tiroz hil zuen. Ezusteko heriotza horrek Argentina hunkitu zuen: 150.000 lagun igaro ziren *Luna Park Stadium*en jarritako hil kaperatik. Bonavena Buenos Aireseko *La Chacarita* hilerrian lurperatu zuten.

Boxeolari profesional gisa, *Ringo* Bonavenak 58 borroka irabazi zituen, bederatzi galdu eta bat berdindu. *Club Atlético Huracán* zelaiko harmaila batek eta Buenos Aireseko kale batek haren izena daramate.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Revista El Gráfico
*  *Ringo* Bonavena eta Muhammad Aliren arteko borroka
Białowieża basoa

**Białowieża basoa** (polonieraz: *Puszcza Białowieska*; bielorrusieraz: Белавежская пушча, *Belavezhskaia Puxtxa*) Europako azken oihan primarioetako bat da. Bertan ungulatu asko bizi da, tartean desagertzeko arriskuan dagoen Europako bisontea. 1945etik administratiboki Polonia (4.700 ha-ko *Erabateko Erreserba*) eta Bielorrusia (72.000 ha-ko *Erreserba Berezia*) artean dago banatua. Unescok Poloniako aldea Biosfera erreserba (1976an) eta Gizateriaren Ondare (1979an) izendatu zuen. Bielorrusiako aldeak 1993an eta 1992an jaso zituen izendapen horiek.

## Kanpo estekak 
*   Białowieski Park Narodowy
San Migel Goiaingeruaren eliza (Lazkao)

**San Migel Goiaingeruaren parrokia** Lazkaon (Gipuzkoa) dagoen eliza da, XVI. mendearen amaieran eta XVII. mendearen hasieraren artean eraikitakoa. Martin de Apaztegi eta Domingo de Aristiburu arkitektoak izan ziren elizaren eraikuntzaren arduradunak. Beranduago, 1636 urtean Martin de Abariak aldarea zabaldu zuen eta eraikuntza lanak amaitu zituen. Hala ere, 1664 urtera arte ez zen sakristia berria eraiki.

Oinplano errektangeluko eraikina da. Erretaula nagusia neoklasikoa da, 1791 urtean Diego Díaz del Vallek diseinatu zuena. Beste bi erretaula ere baditu, Santo Domingo erretaula, ebanjelioaren alboan kokatzen dena. Azken hau Domingo de Etxeberria]]k eraiki zuen 1619 urtean.

Andre Mariaren erretaula, epistolaren ondoko kaperan dago. 1631 urtean Migel de Zozayak eraiki zuen.

## Iruditegia 

Fitxategi:Lazkao - Iglesia de San Miguel 07.jpg|Erretaula nagusia
Fitxategi:Lazkao - Iglesia de San Miguel 09.jpg|Andre Mariaren erretaula
Fitxategi:Lazkao - Iglesia de San Miguel 24.jpg|Ikuspegi orokorra
Fitxategi:Lazkao - Iglesia de San Miguel 22.jpg|Sarrera

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Lazkaoko herrigune historikoa

## Kanpo estekak 
* Informazio Lazkaoko Udalaren webgunean
Murumendiko Dama

[thumb|300px|eskuinera|[Murumendi mendiaren gailurra, 2009ko urtarrila.]]

**Murumendiko dama** euskal mitologian Gipuzkoako Goierri eskualdean dagoen Murumendi mendian bizi den Mari jainkosaren pertsonifikazioa da.

## Kondaira 
Murumendiko dama Beasain udalerriko baserri batekoa omen zen. Hamar seme izan omen zituen. Ez zen oso elizkoia ez eta haren inguruko gaien zalea ere. Beti gaixo zegoelako aitzakiarekin behin ere ez zen mezatara joaten.

Bere azken haurra izan ondoren, senarrak jada gehiago elizara ez joatea ez ziola gehiago onartuko berretsi zion. Honela bada, bere gurdira igoarazi eta indarrean mugiarazi zuen.

Baina, justu elizako sarrera zapaldu behar zuen unean, su eta garren artean denen bistatik desagertu zen.

Ordudanik noizbehinka mendi batetik bestera igarotzen ari dela ikus daiteke. Bere bizileku nagusia Murumendi mendia delarik.

## Kanpo estekak 
* Mari
* Anbotoko Mari edo Anbotoko Dama
* Aralarko Dama
* Txindokiko Dama
* Aizkorriko Dama
* Mondarraingo Dama
* 1986ko "Mari, Muruko Dama" ikuskizuna.

## Erreferentziak
Fernando Buesa

**Fernando Buesa Blanco** (Bilbo, 1946ko maiatzaren 29a - Gasteiz, 2000ko otsailaren 22a) ETAk hildako euskal herritar politikaria izan zen.

## Haurtzaroa 
Fernando Buesa Bilboko ospitale batean jaio zen 1946an. Orduan familia Mundakan bizi zen, bere aita, Narciso Buesa Buesa, Bermeotik Sukarrietarako trenbidearen ingeniari izan baitzen. Urte bete eman zuen Mundakan eta Gernikara joan zen bizitzera gero, han hamar urte bete arte bizi zen. Gernikan bizi ostean Gasteizera aldatu zen familia.

## Ibilbide politikoa 
Bere ibilbide politikoa Euskal Kristau Demokrazian hasi zuen, baina ondoren Euskadiko Alderdi Sozialistara pasa zen. 1983tik 1987ra Gasteizko udaleko zinegotzi izan zen, baita bere alderdiaren Antolakuntza Idazkari ere. Arabako ahaldun ere izan zen 1979tik 1983ra, eta Ahaldun Nagusi 1987tik 1991era. 1990etik 1994ra Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza Sailburu izan zen, baita lehendakariorde ere Jose Antonio Ardanza lehendakari zen aldi horretan. Garai hartan istilu ugari izan zituen ikastolen eta euskararen aldeko higikundeekin. Euskal kutsuko sozialismoaren aurka agertu zen beti Buesa, eta Eusko Legebiltzarrean ere 1998ko hauteskundeetan legebiltzarkide hautatu zuten berriz ere eztabaida ugari izan zituen alderdi abertzaleetako ordezkariekin.

Zuzenbide ikasketak burutu zituen Madril eta Bartzelonan eta hainbat kargu politiko izan zuten udal, probintzia eta erkidego mailan. ETAren mehatxupean zegoenez, Eusko Jaurlaritzako Herrizaingo Sailaren babespean zegoen. 2000 urteko otsailean Euskal Herriko Unibertsitateko Gasteizko campusean oinez zebilela, ETAk bonba-auto bat lehertu zuen Buesa eta bere bizkartzaina (ertzain arabarra zena) hil zituen. Horregatik bere omenez, Saski Baskoniaren pabilioiak Fernando Buesa Arena izena hartu zuen ordura arteko *Araba Arena* izena ordezkatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fernando Buesa Fundazioa
Salttijärvi

**Salttijärvi** aintzira Enontekiö udalerri finlandiarrean dagoen aintzira txikitxo bat da. Kaura eta Marttajärvi aintziretatik hurbil dago, Tarvantovaara Eremu Basatian; ondorioz, babestuta dago. Bertan eta inguruko zuhaiztietan hegazti kopuru eta espezie anitz aurki daiteke; ipar-belatzak, eskandinaviako lagopodoak, arrano beltzak eta txirri hankalaburrak, esaterako. Inguruko baldintza latzei probetxu ateratzea lortu duten animalia asko dago ere; hala nola, azeri zuri eta gorriak, elur-oreinak, erbinude zuriak, lursaguak, ipar-katamotzak, jatunak, mendi lemingak, lursagu txikiak eta tundrako satorrak .

Uda partean iristen diren beste ohiko biztanle batzuk hartz arreak eta otsoak dira.

Marttajärvi iparraldean da **Salttijärvi**ren bizilagun nagusia. Tarvantojoki ibaiak dakarren urak betetzen du aintzira; bestalde, ateratzeko orduan, urek, Maljasjoki ibaiaren bitartez Könkämäeno ibaira isurtzea lortzen dute, azkenik, Botniako Golkoraino iristeko. Arrantza ez da oso ospetsua aintzira honetan, baina laponiako amuarrain artiko, amuarrain marroi eta izokin asko aurki daiteke bertan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak