open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sandra Farmer

**Sandra Marie Farmer-Patrick** (Kingston, Jamaika, 1962ko abuztuaren 18a) Jamaikar jatorriko AEBetako atleta ohia da. 400 metroko hesi-lasterketan espezializatuta dago eta 1993an munduko txapeldunordea izan zen.

## Biografia 
Kingstonen, Jamaikan,  jaio zen eta hantxe bizi izan zen, izeba baten eta amonaren artean hamaika urte zituen arte. Brooklynera (New York) joan zen bizitzera, Vita Farmer izeba amonak adoptatua, eta Farmer-en abizena hartu zuen. Vitak eliza pentekostal sakonean hezi zuen Sandra, astean sei aldiz, igandean hiru aldiz. Etxetik ateratzeko, Flashettes Track Club-arekin bat egin zuen.

## Kirol ibilbidea 
Hasieran, Farmer behartuta egon zen janzki batekin korrika egitera, arrazoi erlijiosoengatik. Berak korrika jarraitu zuen hegal motzetan eta tutuetan, bere ibilbide profesional bitxienaren zati gisa, uniformea izateko aukera bazuen.

Junior mailan errekorrak ezarri zituen AEBn, 14 urterekin 400 metrotan (58,90), eta bosgarren postua Estatu Batuetako guztien artean. Colgate Jokoetan irabazi zuen bekaren dirua St. Angela Hall Academyn gorde zuen. Bigarren hezkuntzan ari zela, 58,31ra jaitsi zuen denbora. Arizonako Unibertsitatera joan zen labur-labur, baina Kaliforniako Estatuko Unibertsitatera joan zen, Los Angelesera (Sandra eta Sherri Howard ahizpekin batera). Ahizpekin erreleboetan batzuez gain, 400 hesietan ere badu eskola-errekorra. Atletismo Ospearen Aretorako aukeratu zuten 2007an.

1982tik aurrera, Jamaika ordezkatu zuen nazioarteko lehian, 1987ra arte. Ondoren AEBren ordezkaria izan zen.

Stuttgarteko 1993ko Munduko Txapelketan, zilarrezko domina irabazi zuen 400 metroko hesietan, 52,79 segundoko denborarekin. Amerikako errekorra izan zen, eta Sally Gunnell britainiarraren (52,74 segundoko urrea, munduko errekorra) atzetik eta Margarita Ponomaryova errusiarraren aurretik iritsi zen.

## Lorpenak 
* 1993an Emakumezkoen Overall  Sari Nagusia irabazi zuen (Sonia O'Sullivan 2.a eta Stefka Kostadinova 3.a)
* 1989, 1991 eta 1993an 400 metroko Overall Sari Nagusia Grand Prix Orokorra irabazi zuen. 
* 1989, 1992 eta 1993an 3 aldiz txapeldun estatubatuarra, 400 metroko hesietan
* 1986an, 1987an, 1990ean eta 1991n 2 aldiz txapeldun estatubatuarra, 400 metroko hesietan

## Bizitza pertsonala 
Patrick 400 metroko David Patrick bekadunarekin ezkondu zen 1988ko urtarrilean, eta Austinen, Texasen, bizi da David eta Sierra semeekin. Sierrak boleibol kolegiatua jokatu zuen eta Texasko Unibertsitatean ibili zen.

## Aintzatespenak 
* Atletismo Ospearen Aretorako aukeratu zuten 2007an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
General Dynamics

**General Dynamics** sektore aeroespazialeko eta militarreko enpresen jabe diren estatubatuar enpresen konglomeratua da, enpresa ugariren bat-egitearen emaitza. 2012an, diru-sarreren arabera defentsarako munduko bosgarren kontratista gisa sailkatu zen.  

Konpainiak aldaketa ugari egin ditu bere egituran Gerra Hotza amaitu zenetik, defentsarako kontratista nagusi gisa finkatzeko. Lau negozio arlo nagusi ditu: itsas sistemak; borroka sistemak; informazio eta teknologia sistemak; aeroespaziala. Konpainia, Fort Worth Dibisio ohiari esker, "Mendebaldeko munduko borroka-hegazkinen ekoizle handienetako bat izan zen"; Esaterako, F-16 fabrikatu zuen 1993ra arte, produkzioa Lockheed-i transferitu zioten arte. Bost urte kanpoan egon ondoren, konpainia berriro sartu zen negozio-segmentu honetan Gulfstream Aerospace erosita.

Bere historian zehar, beste ekipo batzuen artean, F-16 Fighting Falcon hegazkinez gain, F-111 Aardvark hegazkina, BGM-109 Tomahawk misila, M1 Abrams gudu orga, Atlas misil balistiko ospetsuak, edo Arleigh Burke Klaseko destruktoreak fabrikatu ditu. .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Enpresaren profila Yahoo! Finance-n.
L3 Technologies

**L3 Technologies**, lehenago **L-3 Communications Holdings**, aginte eta kontrol, komunikazio, adimena, zaintza eta arakatze ( C3ISR ) sistemak eta produktuak, abionika, ozeano produktuak, prestakuntza gailuak eta zerbitzuak, tresneria, aeroespaziala eta nabigazioa produktuak hornitzen zituen konpainia estatubatuarra izan zen. Bere bezeroen artean Defentsa Saila, Segurtasun Saila, Estatu Batuetako Inteligentzia Komunitatea, NASA, kontratista aeroespaziala eta telekomunikazio eta haririk gabeko bezero komertzialak zeuden. 2019an, Harris Corporation- ekin batu zen L3Harris Technologies sortzeko. 

L3-k Murray Hill-en (Manhattan) zuen egoitza, New York hirian . 

## Historia 
L3 **L-3 Communications** izenarekin sortu zen 1997an, Lockheed Martinen negozio-unitate batzuk eskuratzeko, aurretik Loral Corporation-en parte izan zirenak. Unitate hauek Lockheed Corporation eta Martin Mariettarenak ziren, hiru urte lehenago batu zirenak 1993an.  Frank **L** anzak eta Robert **L**aPentak sortu (eta izena eman) zuten **L** ehman Brothers- ekin lankidetzan. Lanza eta LaPenta biak izan ziren Loral eta Lockheed-en zuzendari gisa. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Itsaso Gangoitia

**Itsaso Gangoitia Mazorriaga** (Abadiño, Bizkaia, 1988) bizkaitar futbolaria, korrikalaria, zutabegilea eta euskara teknikaria da. Berbaro euskara Elkarteko haur eta gazte arloko teknikaria da.

2024ko urte hasieran Sei Izar Santutxuko Herri Krosa irabazi zuen. 

## Biografia 
Umetan, bertsolaritza klaseetan bertsozaletu zen. Txikitatik ikusten zituen gurasoak korrika egiten eta triatloian zein lasterketetan parte hartzen hasi zen.

2015ean Itsaso Gangoitia, Meritxel Etxagibel, eta Gorka Madrazo, Berbaro euskara elkarteko gazte arloko kideak, Euskararen erabileran eragin guran, DBHko 4. mailako eta batxillergoko ikasleekin *‘Zergatik ez?’* motibazio tailerrak eman zituzten.

### Zutabegile 
Durangaldeko *Anboto* astekarian 2015eko apirilaren 10etik 2017ko urtarrilaren 3ra hainbat zutabe idatzi ditu: 
                    
* 2017.03.03 *Nor da n(h)or?* 
* 2017.01.20 *Direnak eta ez garenak* 
* 2016.11.04 *#bbt16* 
* 2016.09.16  *Eredu bizi bat* 
* 2016.05.27 *Abadiño, merke eta on?* 
* 2016.03.11 *Bidezidorretatik* 
* 2015.11.17 *Bihar gaur izan dadin, DA!* 
* 2015.07.17 *Zuei!* 
* 2015.04.10 *Arkatzak dantzan ditugu!* 
## Kirol ibilbidea 
### Futbolari 
Futbolean defentsa jardun zuen, 2004tik 2006ra Abadiñoko kadete-jubenil taldean eta 2006tik 2009ra Iurretako lehen mailako taldean.
### Korrikalari 
Bere kontura hasi zen korrika egiten. 2019 inguruan, lagun talde batek animatu zuen triatloiak egitera, neska gutxi baitzeuden. Federatu egin zen eta lehen triatloi proba Senperen (Lapurdi) egin zuen. Gorka Bizkarrarekin hasi zen entrenatzen. Euskal zirkuituetan aritzen da. Durangoko Duatloi batean, txipa ahaztu eta minutu bat beranduago irtenda ere, hirugarren postua lortu zuen  

2023ko abenduaren 31n, urte amaierako Durangoko XV. *San Silvestre* proban txapeldunordea izan zen. Txapelduna Oihana Azkorbebeitia izan zen eta hirugarrena Maier Miota. 

2024ko urte hasieran Santutxuko *Sei Izar* Herri Krosean txapelduna izan zen. 132. postuan heldu zen 1.33.54 denboran.

2024ko abenduaren 29an, aurreko urtean legez, hirugarrena izan zen Emakumeetan Elorrioko Santxibiri proban 5,5 kilometroak egiteko (22:27 minutu) behar izan zituen. Podiumean egon zen Oihana Azkorbebeitia (20:56) irabazlearekin eta bigarren hel du zen Zutoia Odriozola (21:45) elorriarrarekin.

## Palmaresa 
* 2024.12.29 - Elorrion *Santxibiri* proba, 3. postua.link=Archivo:Bronze_medal_icon.svg|15x15px 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Loser (argipena)

**Loser**, euskaraz, *galtzaile* ingelesezko hitz bat da. Honakoa izan daiteke:
* Loser (keinua), L bat bekokian erakutsiz egiten den kenua.
* Loser (abestia), Becken kanta.
Zientzia aplikatuak

**Zientzia aplikatuek** problema praktikoak ebazteko zientziaren adar baten edo batzuen ezagutza zientifikoa erabiltzen dute. Ingeniaritzaren alorrak, adibidez, zientzia aplikatura hurbiltzen dira. Jakintzaren arlo praktiko horiek ezinbestekoak dira teknologia garatzeko. Industria-eremuetan erabiltzea, oro har, garapena eta erabilera da.

Hau da, zientzia aplikatua ezagutza-gorputz bat da, non ikerketak eta aurkikuntzak praktikara zuzenean bideratuta dauden; hau da, teknologia berrien garapena ematen duten zientziak dira, hau da, nahi den produktua lortzeko ekintza-algoritmoak. Sistema praktikoagoak garatzeko, hala nola teknologia edo asmakuntza, dagoen ezagutza zientifikoa aplikatzen duen diziplina zientifikoa aplikatua da.

Haren kontrako kontzeptua oinarrizko zientziarena da, ezagutza handitzeko egiten den ikerketa zientifikoarena, berehalako helburu praktikorik gabe.

Zientzia aplikatuak oinarrizko zientzietan lortutako ezagutza praktikara bideratzen dira; ezagutza horiek zuzenean gizartearen premietarako balio dute. Ondorioz, zientzia aplikatuen funtzionamendu-aukera zabala eskaintzen du. Zientzia naturalen diziplinak oinarrizko zientzian garatzearen ondorioz, datu eta informazio berrien bilduma bat sortzen da, munduko fenomenoak ikusteko, iragartzeko eta, kasu batzuetan, azaltzeko eta ulertzeko aukera ematen duena. Zehazki, zientzia aplikatuak zientzia formala aplika dezake, hala nola estatistikak, matematika eta medikuntza. Horren ondorioz, diziplina horiek sortu ziren, hala nola estatistika aplikatua, matematika aplikatua, medikuntza aplikatua, etab. Horrekin batera, zientzia aplikatuari lotutako arloak prestatzeko eta garatzeko ikastaroa historikoki zehaztua izan zen, hala nola psikologia aplikatua, etika aplikatua, biomekanika aplikatua, eskolaurreko hezkuntza aplikatua, etab.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oinarrizko ikerketa

**Oinarrizko ikerketa** ikerketa zientifiko mota bat da, fenomeno naturalak edo bestelakoak hobeto ulertu eta iragartzeko teoria zientifikoak hobetzeko helburua duena. Aitzitik, ikerketa aplikatuak teoria zientifikoak erabiltzen ditu fenomeno naturaletan edo bestelakoetan esku hartzeko eta horiek aldatzeko erabil daitezkeen teknologia edo teknikak garatzeko. Askotan jakin-minak bultzatuta bada ere, oinarrizko ikerketak sarritan zientzia aplikatuaren berrikuntza teknologikoak elikatzen ditu. Bi helburuak askotan aldi berean gauzatzen dira ikerketa eta garapen koordinatuan.

Ikerketa behatutako fenomenoak azaltzen dituzten teoriak sortzera eta ezeztatzera edo babestera bideratzen da. Ikerketa hutsa ideia zientifiko berrien eta munduari buruz pentsatzeko modu berrien iturria da. Esploratzailea, deskriptiboa edo azalpenezkoa izan daiteke. Oinarrizko ikerketak ideia, printzipio eta teoria berriak sortzen ditu, eta horiek ezin dira berehala erabili, baina, hala ere, aurrerapenaren eta garapenaren oinarria dira hainbat eremutan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
SOFIA

**SOFIA** (*Stratospheric Observatory For Infrared Astronomy*ren siglak; ) NASAren Boeing 747SP hegazkina da, DLR agentzia espazial alemaniarrak egindako 2,5 metroko teleskopio islatzailea garraiatzeko aldatua. 13 kilometroko altitudean hegan egiten du eta behaketak egiten ditu infragorrian 0,3 eta 1600 μmko uhin-luzeren artean.

2019ko apirilean, SOFIAk NGC 7027 nebulosa planetarioan helio hidruroaren molekula detektatu zuen. Helio hidruroa (HeH+), laborategian 1925ean sintetizatu zuten eta ordura arte ez zuten ingurune naturalean detektatu.

2020ko urrian, SOFIAk lehen aldiz baieztatu zuen Ilargiaren azalean eguzkiak argiztatutako ura zegoela, eta ez zela leku hotz eta itzaltsuetara mugatzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
NGC 7027

**NGC 7027** Cygnus konstelazioko nebulosa planetario bat da, Lurretik 3000 argi-urte ingurura dagoena.

Hubble espazio teleskopioarekin hartutako irudia izar baten agoniaren erregistroa da. Hasieran, izarraren kanpoko geruzen kanporatzea, erraldoi gorri bat zenean, erritmo geldian egin zen, forma esferikoko hodei zentrokideak sortuz. Hau, geratzen ziren geruza guztien azken kanporatzearekin amaitu zen, irudiaren barne alderik distiratsuenak sortuz, esferarik gabeko hauts-lainoak sortu zituen gertaera batean. Izarretik geratzen dena nano zuri bat da, nebulosaren erdian puntu zuri bat bezala agertzen dena.

1878an aurkitu zuen Edouard Jean-Marie Stephanek.

2019an, *Stratospheric Observatory For Infrared Astronomy* (**SOFIA**) behatokiak helio hidruroaren (HeH+) molekula detektatu zuen NGC 7027an, naturan lehen aldiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marmotini

**Marmotini** edo **lurreko katagorriak** ugaztun karraskarien leinu bat da. Bere barnean daude *Tamias* generoa, marmotak edo larre-txakurrak. Taldeko kideek tamaina eta bizimodu ezberdinak dituzte, baina komunean dute atzeko hanken gainean zutik jartzeko aukera denbora luzez. Beste katagorri batzuk baino soziableagoak dira, eta horregatik kolonia handiak sortu ahal dituzte, egitura-sozial konplexuarekin. *Marmota marmota* kiderik handiena, 53-73 zentimetro arteko tamainarekin, eta bost-zortzi kilogramoko pisuarekin.

## Generoak 
* *Ammospermophilus*
* *Cynomys*
* *Marmota*
* *Sciurotamias*
* *Spermophilus*
* *Tamias*

## Kanpo estekak
Debra Flintoff-King

**Debra Lee Flintoff-King** (Melbourne, Australia, 1960ko apirilaren 20a) australiar atleta da, 400 metroko hesietan aditua, eta Seuleko 1988ko Udako Olinpiar Jokoetako txapeldun olinpikoa izan zen.

## Kirol ibilbidea 
Debbie Flintoff ezaguna egin zen bere herrialdean egindako Brisbaneko Mankomunitateko 1982ko Jokoetan 400 m hesien urrea irabaztean.

1984ko Los Angelesko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, eta 6. postuan amaitu zuen, 56,21 segundoko marka diskretuarekin. Lehen aldiz ospatzen ziren emakumezkoen 400 metrokoko hesiak Joko batzuetan, eta Nawal El Moutawakel marokoarrak irabazi zuen proba.

Arrakasta handienetako bat Edinburgoko Mankomunitateko Jokoetan izan zuen 1986an, 400 metro lauko eta 400 metro hesiko bi urrezko domina lortu zituenean. Hainbesteko garrantzia zuen lehiaketa batean bikoizketa bitxi hori lortu zuen lehena izan zen. Gainera, hirugarren domina bat ere lortu zuen, brontzezkoa. Australiako errelebo-taldearekin, 4 x 400 metrotan.

Hurrengo urtean 400 metro hesiko zilarrezko domina lortu zuen 1987ko Erromako Atletismoko Munduko Txapelketan, Sabine Busch ekialdeko alemaniarraren atzetik.

Bere bizitzako arrakastarik handiena 1988an iritsi zen, Seulgo Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazi baitzuen: 53.17, errekor olinpiko berria eta urteko munduko markarik onena. Lasterketak amaiera zirraragarria izan zuen, bi hesi falta zirela, Debbie 4. postuan baitzegoen. Goraldi ikusgarri batean, aurkariak gainditzen joan zen, Tatyana Ledovskaya sobietarrarekin parekatuta heldu zen helmugara iritsi. Debbie Flintoff-King irabazlea zehazteko, *finish argazkia* behar izan zen, eta Ledovskyrekiko ehuneko bakar bateko abantaila izan zuen.

### Amaiera 
Debbie Joko horien ondoren, ez zuen beste lorpen handirik izan, Aucklandeko Mankomunitateko Jokoetan (1990) zilarrezko bi domina (400 metro hesietan eta erreleboetan, 4 x 400 metro) izan ezik, urte hartan utzi baitzituen pistak.

## Bizitza pertsonala 
1986an Phil King entrenatzailearekin ezkondu zen.

## Marka pertsonalak 
* **400 metro lau** - 50.78 s (Londres, 1986-07-11)
* **400 metro hesi** - 53.17 s (Seul, 1988-09-28)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mário Zagallo

**Mário Jorge Lobo Zagallo** (Atalaia, Alagoas, 1931ko abuztuaren 9a – Rio de Janeiro, 2024ko urtarrilaren 5a) brasildar futbolari eta entrenatzailea izan zen.

1951 eta 1964 artean Flamengo eta Botafogo talde brasildarretan jokatu zuen. Ibilbide arrakastatsua izan zuen Brasilgo futbol selekzio nazionalarekin. 33 partida jokatu zituen 1958 eta 1972 artean eta bi aldiz izan zen munduko txapeldun 1958 eta 1962 urteetan.

Erretiratu ondoren entrenatzaile ibilbide bat hasi zuen. Brasilgo selekzioko hautatzaile gisa munduko txapeldun izan zen 1970ean. 1994an entrenatzaile laguntzailea izan zen Brasilek irabazitako txapelketan.

Munduko futbol txapelketako irabazleetako bat da futbolari eta entrenatzaile gisa, Franz Beckenbauer eta Didier Deschampsekin batera
Txurro (Hernio)

**Txurro** Hernioko mendilerroan dagoen tontorra da, Gipuzkoako erdialdean, Alkizkako Azaldegi bailaran, Txurrok 430 m-ko altuera du eta bertan erpin geodesiko bat kokatuta dago.

## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako mendiak

## Kanpo estekak
Marc Elshof

**Marc Elshof** (), herbehereetako txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**1981**
* 10. Bizkaiko Biran
**1982**
* 3. Iparraldeko Herbehereetako Itzulian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lactifluus brunneoviolascens

***Lactifluus brunneoviolascens*** *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Lactarius brunneoviolascens*.

## Deskribapena 
Kapela: 4 eta 7 cm bitarteko diametrokoa, iletsu samarra ertzerantz, igurtziarekin arre kolorea hartzen du.

**Orriak:** krema kolorekoa tindu arrosarekin.

**Hanka:** 5 cm inguruko garaierakoa eta cm 1 inguruko lodierakoa, zuria 

**Haragia:** Zuria, latexa, aireak ukitzean minutu gutxiren barruan more-arrexka kolorekoa bihurtzen da. *Lactarius* *volemus*-aren antzeko usaina du. Fe erreaktiboarekin berde kolorea hartzen du.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac" "lactis", esnetik dator, esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria 

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean eta urtaro lehorretan. Hostozabal zuhaitzen azpian, leku beroetan. Oso urria.

### Banaketa eremua 
Florida, Frantzia, Espainia, Italia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lactarius atlanticus

***Lactarius atlanticus*** *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da. Usain txarra du, jangarritasuna zalantzazkoa, hobe ez jatea.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, ganbiletik laura eta inbutu forman (batzuetan titi batekin), ertz ildaskatu gabea, inkurbatua, irregularki izurtua. Azal distiratsua, lehorra, zimurtsu samarra, teila kolorekoa (adreilu-gorria).

**Orriak:** Adnatuak edo zertxobait dekurrenteak, anastomosatuak (elkarri itsatsita), hori-laranja kolorekoak.

**Hanka:** 5 eta 10 cm bitarteko garaierakoa, kapelaren kolorekoa, zilindrikoa, kurbatua, oinarri bereizgarriarekin, ile gorri txikiz (1-3 mm) eta pruina zuri-okrez estalita dagoelako. Latex zuria, urtsua, urria, mikatza 

**Haragia:** Zurixka. Txikoriaren, zimitzen edo untzaren usain txarra izaten du, zaporea gozoa. Espora-jalkina okre-krema kolorekoa.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac" "lactis", esnetik dator, esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean 

## Jangarritasuna 
Kalitate txikiko jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Lactarius mitissimus* delakoarekin nahas daiteke, honek hostogalkorretan irteten du. Baita *Lactarius auranticus* espeziearekin ere, hau koniferoetan hazten da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean eta neguan. Faszikulatuak hazten dira (oinak elkartuak). Arteen eta artelatzen azpian, sastrakadietan, baso baxuetan. Klima atlantikoetan eta mediterraneokoetan. Oinarrizko lurzoruetan.

### Banaketa eremua 
Euskal Herria, Frantzia, Espainia, Italia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mary Strong Clemens

**Mary Strong Clemens** (Liberty, New York, 1873ko urtarrilaren 3a - Brisbane, Queensland, 1968ko apirilaren 13a) botanikari eta flora-biltzaile estatubatuarra izan zen. 

Botanikari fanatikoa zen, bere bizitzan zehar, Filipinetako, Borneoko, Txinako, Australiako eta Ginea Berriko leku urrunetan espezimenak arduraz biltzen zituena. Australian bizi izan zen azken aldiz, eta Brisbanen (Queensland) hil zen.

## Biografia 
New Yorken jaio zen **Mary Knapp Strong** bezala, eta 1892an Joseph Clemens gotzain ministro metodistarekin ezkondu zen. Senarrak erretiroa hartu ondoren, hau bere laguntzailea izan zen; eta bikoteak talde profesional gisa lan egin zuen, landare espezimenak biltzera bakarrik dedikatuz. Normalean Maryk landareak biltzen zituen Josephek lehortu eta ontziratzeko prestatzen zituen bitartean.

Lehen eta bigarren mundu gerren artean, bikoteak Txinako Hebei eta Shandong probintziak bisitatu zituen, baita Indotxina, Ipar Borneo britainiarra, Sarawak, Java eta Singapur ere. Bereziki nabarmena izan zen 1915ean Borneo iparraldeko Kinabalu mendira egin zuen bisita, eta berriz ere 1931-1934 bitartean, non mendi horretan inoiz egin ziren landare bilduma handienak bildu zituzten.

1935eko abuztuan, Ginea Berriko lurraldera joan ziren, eta han hil zen Joseph 1936ko urtarrilean, kutsatutako basurde-haragiaren janari-intoxikazioaren ondorioz. Maryk lanean jarraitu zuen 1941eko abendura arte. Orduan, Australiara eraman zuten nahitaez, berehalako gerraren ondorioz.

## Ondarea 
Ondorengo landare-espezieek bere izena daramate:

* *Saurauia clementis* Merr.
* *Pseuduvaria clemensiae* Y.C.F.Su & R.M.K.Saunders
* *Erycibe clemensae* Ooststr.
* *Decalobanthus clemensianus* (Ooststr.) A.R.Simões & Staples

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mary Strong Clemensen biografia. New York Lorategi Botanikoa
Andreas Kaplan

**Andreas Kaplan** (Munich, 1977ko urriaren 5ean jaioa) Kühne Logistics Unibertsitateko presidentea den ekonomialari alemaniarra da. Horren aurretik, ESCP Business Schooleko errektore kargua izan zuen.

Kaplanen ikerketak gizartearen eraldaketa digitalean oinarritzen dira, adimen artifizialaren, sare sozialen eta errealitate birtualaren inpaktuak azpimarratuz. PLoS-en argitaratutako ikerketa baten arabera, Kaplan zientzialari aipatuenetako bat da mundu mailan.

Kaplanek Sorbonan lortu zuen habilitazioa eta doktoretza, berriz, Koloniako Unibertsitatetik. École Nationale d'Administration-eko ikasle ohia ere bada.
## Lanak
* Kaplan (2023) Business Schools Post-Covid-19: A Blueprint for Survival, Taylor & Francis, UK.
* Kaplan (2022) Artificial Intelligence, Business, and Civilization: Our Fate Made in Machines, Routledge, UK.
* Kaplan (2022) Digital Transformation and Disruption of Higher Education, Cambridge University Press. 
* Kaplan (2021) Higher Education at the Crossroads of Disruption: The University of the 21st Century, Great Debates in Higher Education, Emerald Publishing.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak 
* Andreas Kaplan Webgune ofiziala
Jacobus Mattheüs de Kempenaer

**Jacobus Mattheüs de Kempenaer** (Amsterdam, 1793ko uztailaren 6a – Arnhem, 1870eko otsailaren 12a) herbeheretar abokatu eta politikaria izan zen. Herbehereetako lehen ministroa izan zen 1848tik 1849ra.

Ordezkarien Ganberako kidea, Arnhemeko Merkataritza Ganberako presidentea, Arnhemeko zinegotzia eta Gelderlandeko Estatu Probintzialetako kidea izan zen.
Joera liberalekoa, konstituzio berri bat proposatu zuten bederatzietako bat izan zen. Johan Rudolph Thorbeckek batzorde konstituzionaleko kide izatea proposatu zion eta 1848an Barne ministro izendatu zuen. Lehen ministro izan zen 1848ko azarotik 1849ko azarora, eta paper garrantzitsua izan zuen konstituzio berriaren onarpenean. Kargua utzi ondoren, kontserbadore eta Thorbeckeren aurkari bihurtu zen.
Zurrukutun

thumb|250px|Zopa honen aldagai desberdinak daude.

**Zurrukutuna** baratxuriz eta bakailaoz egindako Euskal Herriko zopa lodia eta tradizionala da. Tradizioz, zopako motako ogiarekin egiten da, eta arrautza pare batekin laguntzen da. Neguko platera da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Urnietan (Gipuzkoa) jaso zuen informazioaren arabera, zurrukutuna Olentzero egunean jaten zen.

## Osagaiak 
Hauek dira lau pertsonentzako osagaiak:
* 200 gramo bakailao, gatzgabea eta papurtua
* "zopako" ogi bat (mami gutxiko ogi txigortua)
* oliba-olioa, 2 dl
* 2 baratxuri-buru
* 6 piper txorizeroak
* 4 tomate-saltsaren goilarakadak
* uraren ¼ litro
* arrain-saldaren ¼ litro
* ½ pipermin lehorra
* 4 arraultz
* ura

## Errezeta 
Hau da Koldo Royo sukaldariaren errezeta:

* Piper txorizeroak hidratatzen jarri, ondoren mamia atera eta momentuz gorde.
* Baratxuriak orritan moztu. Oliba-olioa duen kazola batean, gehitu baratxuria eta pipermin zatitua.
* Bakailao papurtua kazolan sartu eta erregosi. Bota oliba-olio txorrotada bat gehiago eta jarraitu sukaldatzen.
* Bakailaoak gelatina askatzen duenean, bota piper txorizeroaren mamia eta tomate saltsa. Astindu.
* Gehitu kazolari ogi txigortua eta zatitu eta ondo nahastu, ez itsasteko.
* Bota kazolara arrain-salda eta ura. Su motelean berotu 25 minutuz.
* Denbora igaro ondoren, bota arrautzak kazolan eta hautsi.
* Zerbitzatu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :[Karlos Argiñanoren errezetaren bideoa.
Zopako

**Zopakoa**, baita ere **Pistola**, Euskal Herriko ogi tipikoa da. Irin ahula (W180), ura, gatza, ore ama edo legamia du. Ogi hori, jatorrian, masa-zati soberakinetatik egiten zen, eta bota beharrean, zopa eta saldetarako bakarrik erabiltzen zen ogia egiteko erabiltzen zen.

## Osagaiak 
Hauek dira:
* Irin ahula
* Ura
* Gatza
* Legamia edo Ore aman
* Okintzako hobetzailea

## Ezaugarriak 
Mami gutxi, oso trinkoa eta lehorra du; azala zapore handiagoa izan dezan oso xigortua du. Ogi-errezeta gutxietako bat da zuzenean jateko balio ez duena, baizik eta sukaldeko osagai gisa erabiltzeko, zopetarako batez ere (hortik datorkio izena). Barra bat eginez eta arraspa batez erdiko ardatzetik bitan bereiziz lortzen da haren forma. Finago eginez gero, ogi guztia marroi eta gogor geratuko dela bermatzen da.

Hartzidura ohi baino laburragoa da, mami asko garatzea ere ez baita interesatzen. Potentzia txikiko labeak erabiltzen badira, laberatu aurretik ur gutxirekin pintzelatu daiteke ogia, eta horrela txigortuago ateratzen da.

## Erabilera 
Zapore txigortua era guztietako saldekin konbinatzen da: baratxuri-zopa, arrain zopa, zurrukutuna, etab.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shot!

**Shot!** Arrasateko (Gipuzkoa) musika grabazio-estudio esanguratsua izan zen. 1994. urtean hasi zen bere ibilera, eta 30 urtez irekita egon ostean, 2024 urtean bere itxiera iragarri zuen.

Tarte horretan 425 disko baino gehiago grabatu ziren bertan, punk-rock talde esanguratsu askorenak tartean, esatareko: RIP,La Polla Records edo Potatorenak.

Estudioko gidaria Iñaki Bengoa izan zen, Bad-F-line eta Gose taldeetan aritutakoa.

## Grabazioak 
Ehundaka grabaketa egin ziren estudioan, hauek dira bertan disko bat grabatu zuten taldeetariko batzuk:
* 2kate

* Adi Holden
* Agressive Combat
* Alain Giroux & Jean Louis Mahjun
* Ale-Hop
* Allnighters
* Anger
* Arkada Social
* Assata
* Audience
* Bad f-Line
* Betagarri
* Bide Ba
* Brigada Slam
* Brutal Melody
* C.V
* Daisy Cutters
* Dementia
* Des-kontrol
* Dinky Dau
* Dirty Brothers
* El Desvän del Macho
* Elkorobarrutia
* Eraso
* Fumas Iskariote
* Gatillazo
* Gose
* H2SO4
* Half Foot Outside
* Isarevolution
* Iskanbila
* Itziarren Semeak
* Jousilouli
* Kañeria 13
* Kinta
* Kuero
* La Polla Records
* Las Best-tias
* Las dos D
* LaSeDa
* Lehiotikan
* Lin Ton Taun
* Luthe
* MALM
* Mery may
* Mikel Urdangarin
* Mokaua
* Monstruación
* Naizroxa
* Never Surrender
* Numen
* Obligaciones
* Occhi di Farfalla
* Oskorri
* Orquesta Acordeones Aretxabaleta
* Ozen
* Petti 
* Potato
* Pottors ta Klito
* RIP
* Screamers & Sinners
* Sharon Stoner
* Silikonay
* Soziedad Alkoholika
* Storbais
* Su ta Gar
* The Brontës
* The Kagas
* The Meas
* The Wet Band
* Txorbela Otxotea
* Vagón de Cola
* Wonderboys
* Xabi eta Petti
* Zirrosis 

## Sutea 
2018ko maiatzaren 11n Arrasateko estudioak sua hartu zuen eta guztiz kixkalita amaitu zuen. Herrian hainbat babes kanpaina egin ziren, esanguratsuena *iShot!u* kontzertua, Arrasateko gaztetxean, urte bereko irailean. Bertan aritu ziren Ruper Ordorika, Petti eta barrenan semiak, Ines Osinaga, Zea Mayseko Aiora eta Piti, Huntza, Pablo Novoa eta Keu Agirretxea musikariak.

Azkenik, 2019 hasieran ireki zen estudio eraberritua.  

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Iñaki Bengoa
* Grabazio-estudio
* Gose
* Bad F-line

## Kanpo estekak 
* Shot! estudioaren webgunea
Otana

**Otana** Arabako eta Errioxako ogi tipikoa da. Gari-irinez eta zekale-irinez egindako ogi biribil da. 
Hedaduraz, "otana" terminoa edozein ogi biribil izendatzeko erabiltzen da.

## Ezaugarriak 
Ogi biribila da, zapala, gutxi harrotua eta mami txuri eta estukoa. Azala urrezkoa da, fina eta zirkulu zentrokide batzuk ditu markatuta.

Zabalduta dago batez ere Euskal Herrian: Gasteizen, Ganboan, Mendiolan, Narbaxan eta Otazun. Errioxan, aldiz, Viniegra de Abajon eta Ojacastroko haranean. Gaztelako ogi biribilekin ere badu antz handia. Pisu aldetik kilo erdi bat izaten du.

## Osagaiak 
Hauek dira:
* Gari-irina
* Zekale-irina
* Ura
* Gatza
* Ore ama

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ogi biribil

## Kanpo estekak
Aline Sitoé Diatta

**Aline Sitoé Diatta** (Kabrousse, Casamance, 1920 - Timbuktu, Mali, 1944ko maiatzaren 22a) erresistentzia diolaren heroia izan zen; bereziki, Frantziako kolonizazioaren aurka egindako borrokagatik da ezaguna.

## Biografia 
Aline Sitoé Diatta 1920an jaio zen Kabroussen, Casamancen, frantziar kolonia garaian. Bere gurasoak Silisia Diatta eta Assonelo Diatta izan ziren, baina bere osaba Elaballin Diattak hazi zuen bere aita hil zenean. Kultura diolak dio oso emakume azkarra eta indartsua izan zela.

Kolonizazioaren garaian, frantsesek Senegal okupatu zuten, eta portugaldarrek Casamance. Frantsesek jakin zutenean Casamance oso eskualde emankorra zela, bertara abiatu ziren, eskualdea kolonizatzeko eta ustiatzeko asmoz. Arrantzarako eta, batez ere, nekazaritzarako gunea zen, eta diolak bizi ziren bertan. Labore nagusia arroza bazen ere, frantsesek kakahuetea landatzea nahi zuten. Bertakoak landatzera behartzen zituzten, eta kasu egin ezean, hil egiten zituzten.

Alinek amets egin zuen kakahuetea landatzeko eta kolonizazioa geldiarazteko inposaketarekin amaitu behar zuela, eta borrokari ekin zion. Hainbat desobedientzia eta matxinada ekintza antolatu zituen. Bereziki, kolonizatzaileek ezarritako laboreak uzteko eta antzinako praktikak berreskuratzeko deia egin zuen. Frantziarrek atxilotu eta Tombuktura deportatu zuten, Malira. Han 1944an hil zen, 24 urte zituela. Bere familia osoa atxilotzen eta hiltzen saiatu ziren, baina ez zuten lortu.

## Omenaldiak 
Aline erresistentzia diolaren ikono bat da. Bere figura hango ahozko kulturan transmititu da, belaunaldiz belaunaldi.

Hainbat omenaldi egin dizkiote. Bere omenez, Dakar Cheikh Anta Diop Unibertsitateko campus bati jarri diote bere izena, Ziguinchorreko estadio bati, eta hainbat eskolari eta erakunderi ere bai.

Aline Sitoé Diatta ferryak Dakar eta Ziguinchor arteko itsas ibilbidea egiten du 2008tik. Wilis ferria ordezkatu du, oroimen tragikoko Joolaren oinordekoa.

## Kanpo estekak
SETI Institutua

**SETI Institutua** irabazi-asmorik gabeko ikerketa-erakundea da, egungo eta etorkizuneko belaunaldiak inspiratzeko eta gidatzeko unibertsoko bizitzaren jatorria eta izaera esploratzea, ulertzea eta azaltzea, eta eskuratutako ezagutzak aplikatzea helburua duena. Publiko, prentsa eta gobernuarentzako enbaxadore zientifiko gisa ezagutza aurkitzea eta trukatzea du helburu. SETIk «search for extraterrestrial intelligence» esan nahi du (). Institutuak hiru zentro nagusi ditu: Carl Sagan Center, unibertsoko bizitza aztertzen duena; Center for Education, astronomian, astrobiologian eta ikasle eta hezitzaileentzako zientzia espazialetan zentratua; eta Center for Public Outreach, "Big Picture Science" ekoizten duena, institutuko zientzietako irratsaioa eta podcast orokorra, eta "SETI Talks" asteroko solasaldiak.

Carl Sagan Zentroak bere izena Carl Saganen omenez jasotzen du, institutuko zuzendari ohia, astronomoa, egile emankorra eta *Cosmos* telesail originalaren aurkezlea. Carl Sagan zentroan 80 zientzialari eta ikertzaile baino gehiago ari dira lanean, sei ikerketa-ikuspegiren inguruan antolatuta: Astronomia eta Astrofisika, Exoplanetak, Esplorazio Planetarioa, Klima eta Geozientzia, Astrobiologia eta SETI. Drakeren ekuazioak marraztutako astrobiologia-maparen gidaritzapean, Carl Sagan Zentroko zientzialariek unibertsoko bizitzaren izaera eta ugaritzea ulertzen eta fisikatik kimikara, kimikatik biologiara eta biologiatik filosofiara igarotzen ahalegintzen dira. Carl Sagan Centerren egindako ikerketa gehiena NASAren dirulaguntzek finantzatzen dute, eta SETIren ahaleginak filantropia pribatuak bakarrik finantzatzen ditu. Institutuko SETIko ikertzaileek teleskopio optikoen eta irrati-teleskopioen sistemak erabiltzen dituzte teknologikoki aurreratuta dauden estralurtar zibilizazioen nahita egindako seinaleak bilatzeko.

Hezkuntzarako Zentroak STEM hezkuntza sustatzen du, NASAk eta NSFk finantzatutako programen bidez. Programa horiek astronomian eta astrobiologian enfasia duten zientzia fisikoetako haur, gazte eta hezitzaileei irakasteko eta inspiratzeko dira. Hezkuntza Zentroaren ahaleginak funtsezkoak dira Institutuak ezagutza partekatzeko duen misiorako, publikoarentzako enbaxadore zientifiko gisa. Astronomia Enbaxadoreen Aerotransportada programak ikerketa praktikoaren zirrara dakarkie Estatu Batuetako bitarteko eta bigarren mailako eskoletako irakasleei. Zientzietako hezitzaile hautatuek astronomiari buruzko ikastaro trinko bat hartzen dute, eta bi aldiz sartzen dira NASAk eta Alemaniako Espazio Agentziak operatutako SOFIA (*Stratospheric Observatory For Infrared Astronomy*ren siglak; ) hegazkin aldatuan.

## Ikus, gainera 
* Estralurtar Adimenaren Bilaketa

## Kanpo estekak
Ogi biribil

[thumb|250px|[Zamorako (Espainia) ogi biribila.]]

**Ogi biribil**, baita **Olata**, **Panpot**, **Ogi-panpot** ere, bi libra (900 gramo) baino gehiago pisatzen duen ogia da; beraz, ogi handiena da. Lau librakoa baldin bada, **Laukoa** esaten zaio. Normalean forma biribila izaten du, baina badira laukizuzenak ere (molde egokia erabiliz gero), edo forma irregularrak labean orea zabaltzen delako. Oro ogi hauek azal lodi eta txigortua izaten dute, eta mami harroa. Baserriarekin eta nekazal munduarekin lotura handia duen ogi mota bat da.

Motaren arabera, hartzidura eta oratzea alda daitezke.

## Jatorria 
Antzina, ogi biribila zen ogiaren formarik ohikoena; izan ere, ogi-mota hori bakoitzak bere etxean ekoizten zuen, eta gero herriko labera eramaten zituzten, han bukatzeko. Piezak oso handiak egiten ziren asteak iraun zezaten, beste masa bat egiten zen arte. Horrela egin izan da herri ogia antzina-antzinatik. Gaur egun, ogi-kontsumitzaileek nahiago dituzte ogi txikiagoak eta maneiagarriagoak, eta etxe-tradizioa galtzen ari da.

## Ikus, gainera 
* Arabako Otana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Noboru Takeshita

japoniar politikaria izan zen. Japoniako lehen ministroa izan zen 1987tik 1989ra.

Alderdi Liberal Demokratikoko kide izan zen eta Ordezkarien Ganberako eserleku bat bete zuen 1958tik 2000ra. Finantza ministroa eta alderdiko presidentea izan zen. 1987tik 1989ra Japoniako lehen ministro izan zen burbuila ekonomikoaren garaian, eta bere agintaldian Shōwa enperadorea hil zen eta Akihito tronura iritsi zen.

## Kanpo estekak
Mekanikari

**Mekanikari** industria- eta makineria-ekipoak eraikitzeaz, muntatzeaz eta mantentzeaz arduratzen diren profesionalek jasotzen duten izen orokorra da.

Badira zeregin espezifikoak garatzen espezializatutako mekanikariak. Tailer mekanikoetan eta ekipoak eta makineria eraikitzeko fabriketan, mekanikariak espezializatzen dira maneiatzen duten makinaren eta erremintaren arabera, adibidez: doitzaileak, tornulariak, fresatzaileak, artezleak, soldatzaileak, etab. Makinen muntaketaz arduratzen diren mekanikariei mekanikari muntatzaile esaten zaie, eta makineriaren mantentze-lanez arduratzen diren mekanikariei, berriz, izen hauek hartzen dituzte: automobilgintzako mekanikariak, itsasontzietako mekanikariak, trenetako mekanikariak, hegazkinetako mekanikariak, etab.

Profesional mekaniko baten prestakuntza zenbait urtez teorikoki eta praktikoki ikasi ondoren lortzen da. Ikasketa hori lanbide-heziketako institutuetan ematen da. Ikasketekin jarraitzen duen profesional mekaniko batek ingeniari mekaniko gisa titulatu daiteke, eta industria-makineria eta -ekipoen proiektu- eta diseinu-bulego teknikoan lan egin dezake.

Lan profesionaletan, mekanikariek neurtzeko tresnak eta tresnak erabiltzen dituzte.
Almaz-Antey

**JSC** **Konzern** VKO "Almaz-Antey" () errusiar defentsa-kontratista publikoa da. 2002an Antey Corporationek eta NPO Almazek bat egin zuten, enpresa militar nazional batzuk bateratuz, bereziki, aire-defentsaren aurkako sistemen garatzaileak. Erakundeak Moskun du egoitza, eta 2017an defentsa arloko munduko 8. kontratistarik handiena izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alejandro Valdés Goikoetxea

**Alejandro Valdés Goikoetxea** (Lekeitio, 1883ko otsailaren 9a - Donostia, 1956ko urtarrilaren 28a) euskal musikaria izan zen.

## Familia 
Ama Angela Goikoetxea Errasti zen, aramaioarra, Ignacio Goikoetxea Usaola eta Josefa Errasti Zubizarretaren alaba. Vicente Goikoetxea errasti musikagilea anaia zuen. Aramaioko plazan, Goikoetxeatarrek burdindegia eta hotela zuten, herrira etortzen ziren bainuzaleak hartzeko.

Aita, Manuel Valdés Rey, Clermont-Ferranden (Okzitania) jaioa zen. Manuelen aita, Valentín Valdés López, Extremadurakoa, enpresaria izan zen eta bizitokiz asko aldatzen zuen; Josefa Rey Velilla emaztearekin batera Frantzian, Urduñan eta Gasteizen bizi izan zen. Horrela, haien seme-alaba Manuel, Leocadio, Mª Dolores, Ana Manuela eta Mónica hiri ezberdinetan jaio ziren.

Manuelek Aramaion ezagutu zuen Angela, haien etxean ostatu hartuta. Sei seme-alaba izan zituzten: Julio Maria Vicente (Gasteiz, 1877), María de las Nieves (Aramaio, 1879), Alejandro, Jesús María, José María eta Ignacio (azken laurak Lekeition jaioak, 1883 eta 1879n artean). Izan ere, Gasteizen 6 urte eman ondoren, Lekeitiora bizitzera joan ziren, Manuel han lanean hasi baitzen, Ibañez de Aldekoatarren Olaldeko lantegian administrari, Vicente Goikoetxea koinatuarekin batera.

## Musika ibilbidea 
Alejandrok lehen musika ikasketak etxekoekin eta Joaquin Velasco Barinagarementeria organo-jotzailearekin egin zituen. Bere anaia Juliorekin kantu gregorianoa ikasi zuen.

Resurreccion Maria Azkueren "Pasa de Chimbos" lanean tenor bezala parte hartu zuen. Hainbat orfeoitako partaide izan zen.

1904an Lekeitioko organo jotzaile plaza irabazi zuen.

Musikagile bezala, *Himno de la Juventud lekeitiana* (1911)*, Adoramus te Christe* (1920), *Ereserkia de Abaroa Uribarren* (1934), *Jauntxuba,* eta beste batzuk konposatu zituen.

## Politika 
1931ean Lekeitioko zinegotzi abertzalea zen. Julio anaiarekin batera. Urte amaierarako Belokeko monasterioan (Ahurti) errefuxiatua zegoen Imanol semearekin.

1937tik aurrera, Imanol semearekin, Eresoinka enbaxadarekin aritu zen, kulturaren bidez atzerrian Euskal Herriaren aldeko propaganda eginez. Eresoinkarentzat hainbat lan prestatu zituen (*Nere ama txit laztana, Nere maitia*, *Txalopin txalo)* eta Erresuma Batuko ereserkia harmonizatu zuen, 1938an hara eginiko birarako. Venezuelan 16 urtez igaroko zituen; han, besteak beste, elizarako 100 organu pieza baino gehiago sortu zituen.

1955ean itzuli zen Euskal Herrira; handik gutxira hil zen, Donostian.

## Ondarea 
Eresbil musika agiritegian Alejandro Valdésen hainbat lan aurki daitezke, hala hona *Asistar Prantzisko deunari, Ave Maria, Epifania*...

## Erreferentziak  
## Kanpo estekak
Migrazioa: abentura ahatezina

***Migrazioa: abentura ahatezina*** () 2023ko animazio filma da, Illumination enpresak ekoiztua eta Universal Picturesek banatua. Benjamin Rennerrek zuzendu zuen, Guylo Homsyren laguntzarekin, Mike Whitekin egindako gidoi batean oinarrituta. Ingelesezko bertsioan Kumail Nanjiani, Elizabeth Banks, Keegan-Michael Key, Awkwafina eta Danny DeVitoren ahotsak ditu. Basahate familia baten abenturetan oinarritzen da filma, gehiegi babestn dituen aita konbentzitu nahi dutenean oporretan joatea, euren Ingalaterra Berria utzita, New Yorketik pasata eta Jamaikara migratuz. 

2023ko urriaren 19an estreinatu zen Turinen, Italia, eta zinemetara urte bereko Gabonetan iritsi zen. Kritika onak jaso zituen bere estreinaldian. Euskarazko bertsioa ere urte berean aurkeztu zen. 

## Kanpo estekak
Rheinmetall

**Rheinmetall AG** alemaniar enpresa da, automobilgintzan eta armagintza arloetan lan egiten duena. Herrialdeko armagile nagusia eta Europa osoko 10.a da.  Düsseldorfen, Kasselen eta Unterlüßen bere lantegi nagusiak ditu.

Bigarren Mundu Gerran ospe handia lortu zuen, Wehrmachteko arma ospetsu batzuk- tartean MG 34 metrailadore-fusila - ekoizten zituelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Neurketa inertzialeko unitate

[thumb| Frantziako [Tarteko distantziako misil balistikoa|IRBM S3 neurketa inertzialeko unitatea.]]
**Neurketa inertzialeko unitatea** edo **IMU** (ingelesezko *inertial measurement unit-*etik) gailu baten abiadura, orientazioa eta grabitate-indarrak neurtzen eta jakinarazten dituen gailu elektroniko bat da, azelerometro eta giroskopioen konbinazioa erabiliz. Neurketa inertzialak hegazkinak maniobratzeko erabiltzen dira normalean, tripulaziorik gabeko aireko ibilgailuak barne, beste erabilera askoren artean, eta espazio ontziak ere, transbordadoreak, sateliteak eta lurreratze moduluak barne. 

IMU da hegazkinetan, espazio ontzietan, itsasontzietan eta misil gidatuetan erabiltzen diren nabigazio inertzialeko sistemen osagai nagusia, besteak beste. Erabilera honetan, IMU baten sentsoreek bildutako datuek gailuaren posizioa jarraitzeko aukera ematen diote ordenagailu bati, estimazio bidezko nabigazio izeneko metodoa erabiliz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* giroskopio isolatutako IMU laguntza baten deskribapena (ingelesez)
* Nabigazio inertziala: 40 urteko bilakaera - Laburpena www.imar-navigation.de webgunean (ingelesez)
* Hiru ardatzeko IMU bat (ingelesez)
* IMU lan-printzipioa
Marica Andallón

**María Josefa Francisca González eta Suárez**, **Marica Andallón** izenez ezagunagoa (Oviedo, 1764 - *Ibidem*, 1848ko urtarrilaren 2a), Espainiako Independentzia Gerraren heroia izan zen.

## Ibilbidea 
María Oviedon jaio zen, Las Regueras kontzejuko Andallóndik zetorren familia batean, eta hortik datorkio goitizena. Bere familiaren tabernetan lan egin zuen Jesus kalean eta Oviedoko Fontan plazan. Ondoren, Sierra familiak bere etxean hartu zuen, eta Madril, Andaluzia, Paris eta Bordelen beraien zerbitzari gisa lan egin zuen.

1808ko maiatzaren 25ean altxamenduan parte hartu zuen, eta haren prestaketetan lagundu zuen.

Independentzia-gerran, osasun-arloko talde baten sorreran parte hartu zuen, bi aldeetako borrokalari zaurituei laguntzeko. Osasun-produktuak lortzen zituen, eta Santa Klarako eta San Frantziskoko kanpaina-ospitaleetara eramaten zituen.  

1808ko ekainaren 19an, Oviedoko tropa herrikoiek eta Castropolgo erregimentukoek Meléndez Valdés, La Llave, Ladrón de Guevara eta Fitz-Gerald atxilotu zituzten, exekutatzeko frantziarren alde borrokatu zutelako. Andallonek, jakin zuenean, Oviedoko kabildoari jakinarazi zion Prozesio bat antolatuz, Cruz de la Victoria buru zuela, presoen bizitza salbatzeko. Azkenean, lortu egin zuen. 

1814an, Fernando VII. erregeak, harrera erreal baten ondoren, egunean 3 errealeko pentsioa bizi osorako eman zion gerrako merituengatik.

## Aintzatespenak 
* Oviedoko hiriak kale bat izendatu zuen Marica Andallón izenarekin. 
* Hiri horretan bertan, Cimadevilla plazako izkinan  Altamirano kalearekin bat egitean, plaka bat jarri zen 1808ko maiatzaren 9an Napoleon tropen kontra altxatzearen oroigarri. Bertan Andallón aipatzen da beste izen batzuen ondoan.

## Erreferentziak 
##  Kanpo estekak
Philippe Séguin

**Philippe Séguin** (Tunis, 1943ko apirilaren 21a - Paris, 2010eko urtarrilaren 7a) frantziar politikaria izan zen.

Auditore izan zen lanbidez, eta bere ibilbide politikoa gaullismoan eman zuen. Errepublikaren Aldeko Batasuna alderdiko kidea izan zen eta 1978an azio Biltzarreko kide hautatu zuten. 1983 eta 1997 artean Épinalgo alkatea izan zen.

Gaullismoaren tradizio sozialaren jarraitzaile, Jacques Chiracen gobernuan Gizarte Gaietako ministro izan zen. RPRko buruzagiek politika gaullista utzi izana kritikatu zuen, eta Maastrichteko Ituna onartzearen aurkako kanpainan inplikatu zen. Nazio Biltzarreko presidentea izan zen 1993tik 1997ra, eta 2002an politika utzi zuen.
Leonardo S.p.A.

**Leonardo S.p.A.**, lehen **Leonardo-Finmeccanica** eta jatorriz **Finmeccanica**, italiar industria-taldea da, industria aeroespazialean espezializatua. Bere egoitza Erroma hirian du. Aeronautikaren, helikopteroen, espazioaren, defentsa-elektronikaren, defentsa-sistemen eta segurtasunaren sektoreetan jarduten du nagusiki. Italiako industria metalmekanikoaren bigarren konglomeratua da, FCA Italy (Fiat) atzetik. Gaur egun, konpainia *holding* industrial bihurtzeko prozesuaren azken fasean dago, eta 100 herrialde baino gehiagotan ditu enpresak eta ordezkaritzak. Italiako gobernuak, Ekonomia Ministerioaren bitartez, *holding* horren akzioen % 30 inguru ditu. 2017ko urtarrilaren 1etik, konpainiak Leonardo-Finmeccanica izena aldatu zion Leonardo S.p. A., Leonardo Da Vinciren omenez. 2016ko apirilera arte Finmeccanica izenez ezagutzen zen. 2017ko maiatzaren 16an, Zuzendaritza Batzordeak Alessandro Profumo CEO izendatu zuen.

## Antolakuntza 
;Dibisioak
*Helicopters
*Aircraft (Alenia Aeronautica) 
*Aerostructures
*Airborne & Space Systems 
*Land & Naval Defence Electronics
*Defence Systems
*Security & Information Systems

;Filial eta *joint venture*ak
*DRS Technologies
*MBDA 
*Telespazio 
*Thales Alenia Space
*ATR
*SuperJet International

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Akzio-sozietate

**Akzio-sozietatea** kapital soziala akziotan banatuta duen merkataritza-sozietate mota bat da. Horietan, akziodunek enpresaren akzioak eros eta sal ditzakete. Akziodun bakoitzak enpresaren akzioak ditu, proportzioan, bere akzioek egiaztatuta (jabetza-ziurtagiriak). Akziodunek beren akzioak beste batzuei transferi diezazkiekete, horrek enpresaren etengabeko existentziari eragin gabe.

Gaur egungo sozietateen zuzenbidean, akzio-bidezko sozietate bat egotea honako hauen sinonimoa izan ohi da:  (akziodunen nortasun juridiko independentea izatea) eta erantzukizun mugatua (akziodunek sozietatearen zorrengatik soilik erantzuten dute, bertan inbertitu duten diruaren balioagatik). Beraz, akzio bidezko sozietateak sozietate anonimo edo sozietate mugatu gisa ezagutzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Industria armamentista

[thumb|Bi langile 9 milimetroko [pistola erdiautomatiko bat egiten, Torontoko John Inglis Co. enpresa, 1944ko apirila]]
**Industria armamentista** (**armamentu-industria** edo **defentsa-industria** ere bai) negozio globala da, munduko indar armatuak eta armen, teknologiaren eta ekipo militarren fabrikazioa barne hartzen dituena. Merkataritza-industria, gerra-industria eta ekipamendu eta instalazio militarren ikerketa, garapena, ekoizpena eta zerbitzua barne hartzen ditu. Armak ekoizten dituzten enpresek, defentsa-kontratista ere esaten zaienek, batez ere, estatuetako indar armatuentzat armak ekoizten dituzte. Gobernu-sailek armen industrian, armen erosketan eta salmentan, munizioetan eta bestelako gai militarretan ere jarduten dute. Produktuek suzko armak, munizioak, misilak, hegazkin militarrak, ibilgailu militarrak, itsasontziak eta sistema elektronikoak barne hartzen dituzte, besteak beste. Industria armamentistak ikerketa eta garapen proiektuak ere burutzen ditu.

Kalkuluen arabera, mundu osoan urtero 1.500 milioi estatubatuar dolar baino gehiago ekoizten dira gastu militarretan (munduko BPGaren % 2,7), hau da, 1990ekoa baino gutxiago, orduan gastu militarrek munduko BPGaren % 4 egin baitzuten. Gastu horren zati bat ekipamendu eta zerbitzu militarrak eskuratzeko da. 2006an munduko 100 defentsa-kontratista handienen armen salmentak, guztira, 315 mila milioi dolarrekoak izan ziren. Herrialde industrializatu askok armagintza industria nazionala dute beren indar militarrak hornitzeko. Zenbait herrialdek ere legezko edo legez kanpoko funtsezko arma-merkataritza nazionala dute, herritarrek erabil ditzaten. Arma txikien legez kanpoko merkataritza ohikoa da ezegonkortasun politikoak jotako herrialde eta eskualde askotan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak