open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mölkky

**Mölkky-a** finlandiar jatorriko jokoa da, 1996an Tuoterengas konpainiak sortua (gaur egun Lahden Paikka konpainia dena). Kyykkä edo Kareliako bola-joko tradizionalaren moldaketa da.

Kanpoan jokatzeko jokoa da, 12 txirlo (1etik 12ra zenbakituak) eta egurrezko zilindro batek osatzen dute. Banaka edo taldeka joka daiteke, eta helburua egurrezko zilindroa jaurtiz txirloak bota eta puntu kopuru zehatz batera heltzea da.

## Arauak 
thumb|Txirloen posizioa jokoaren hasieran.
Jokatzeko txirloak lurrean zutik ezartzen dira, antolaketa jakin bat jarraituz. Hiru edo lau metrora marra bat egiten da, jaurtiketa puntua adierazteko. Txandaka, jokalariak egurrezko zilindroa (mölkky ere deitua) jaurti eta txirloak lurrera botatzen saiatzen dira. Botatako txirloen araberakoa da txandan lorturiko puntuaketa:

* Txirlo bakarra botaz gero, txirloak duen zenbakia beste puntu lortzen dira.
* Txirlo bat baino gehiago botaz gero, botatako txirlo kopurua beste puntu lortzen dira
* Txirlorik botatzen ez bada, ez da punturik lortuko txanda horretan.

Puntuak zenbatu eta gehitu ondoren, eroritako txirloak zutituko dira, erori diren tokian bertan. Jokoak aurrera egin ahala, txirloak sakabanatu egin ohi dira.

Txandaz txanda puntuak gehitzen joango dira jokalari edo taldeak, zehazki 50 puntu lortu arte. Puntu kopuru zehatz hori lortzen duenak irabazten du jokoa. Aldiz, puntu kopuru hori gaindituz gero, 25 puntu galduko lituzke jokalari edo taldeak, eta jokoak aurrera jarraituko luke.

Hiru jaurtiketa jarraian huts egiten dituen taldea jokotik kanporatua izaten da.

## Elkarteak eta lehiaketak 
Tradizio gutxiko jokoa izanagatik, nolabaiteko hedapena izan duen jokoa da mölkkya. Gaur egun 250 elkarte baino gehiago daude, eta 10 herrialdetan daude federazioak. Munduko txapelketa ere antolatzen da urtero.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ander Gorostidi

**Ander Gorostidi García** (Tolosa, Gipuzkoa, 1996ko otsailaren 23a) euskal herritar futbolaria da.

## Biografia 
Erdilari lanetan aritzen da. Errealaren harrobian hezi zen 2008tik. Berion maila ona erakutsi zuen bi denboralditan, ondorioz 2016-2017 denboraldirako Sansera igo zen. Bigarren talde txuriurdinean 4 denboraldi jokatu ondoren, Alcorcónek fitxatu zuen Bigarren mailan jokatzeko. 2025eko udan Lehen Federazioan jokatuko zuen Ferrolgo Racingrea joan zen. 

## Kirol ibilbidea 
*2025eko martxoaren 15ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Dominic Thiem

**Dominic Thiem** (Lichtenwörth, 1993ko irailaren 3a) austriar tenislaria da. 2018an eta 2019an txapeldunordea izan zen Roland Garros txapelketan. 2020an Australiako Irekian txapeldunordea ere izan zen eta AEBetako Irekia irabazi zuen.
Villa Pueyrredón (Buenos Aires)

**Villa Pueyrredón** Argentinako Buenos Aires hiriburuko ipar-mendebaldeko auzoa da. 40.000 biztanle ditu (2001. urtea) 3,7 km²-ko azaleran eta Villa Urquiza, Villa Devoto, Coghlan eta Agronomía auzoekin muga egiten du. Villa Pueyrredón klase ertaineko eta klase ertain-altuko bizitegi gunea da eta plaza eta parke ugariz inguratuta dago. General Bartolomé Mitre trenbideak (General Mitre tren konpainiak) Villa Pueyrredón eta Retiro tren geltokia lotzen ditu.

## Historia 
Auzoak bere izena *Ferrocarril Central Argentinoko* trenbide berriaren lehen geltokitik hartu zuen (gaur egun "Ferrocarril General Bartolomé Mitre"). Hasieran geltokiari "KM 14" deitzen zitzaion (14. kilometroa), baina 1907an Juan Martín de Pueyrredón izena jarri zioten. Auzoko biztanleak etorkin italiarrak eta espainiarrak ziren, eta Hego Amerikako garrantzitsuenetako bat zen "Trenbide Proiektu Handian" lan egin zuten.

## Klubak, parkeak eta plazak 
Villa Pueyrredónek berdegune ugari ditu. Zaharrena, Leandro N. Alem plaza, 1921eko maiatzaren 25ean inauguratua. Larsen, Grial. J. de Artigas, Zamudio eta Cochrane kaleen artean dago. Nunca Más plazak 11.500 m² ditu eta Obispo San Alberto, Ladines, Jose L. Cabezon eta Gral kaleen artean dago. Jose G. de Artigas. Jatorriz Eduardo Lonardi jeneralaren izena hartu zuen, baina izen berria jarri zioten diktadura militarrean desagertutakoen oroimenez. Auzoko plazarik handiena Martin Rodriguez plaza da, 13.200 m² dituena. 1948an inauguratu zen eta Pareja, Habana, Helguera eta Argerich kaleen artean dago.

"Club Cultural y Deportivo 17 de Agosto" 1949an sortu zen. Auzoko klub garrantzitsuena da eta areto futboleko lehen mailan jokatzen du.

"Club Social Pueyrredón" 1927ko ekainaren 1ean sortu zen eta Condarco kaleko 5540. zenbakian dago. "Club Social, Cultural y Deportivo Gloria" . 1936ko irailaren 16an izan zen sortua. Orain Caracas kaleko 4970. zenbakian du egoitza. Beste bi kirol klub ere badaude.

## Bizilagun ezagunak 
* Enrique Torres, dramaturgia eta telenovelen ekoizlea.
* Roberto DeVicenzo, golfista
* Marcelo Alexandre, txirrindularia
* Víctor Avedano, boxeolaria
* Alejandro Sabella, Federico Vairo eta Carlos Veglio: futbolariak
* Teresa Blasco, aktorea
* Enrique Alejandro Mancini, telebista aurkezlea
* Roberto Rufino, "Carlos Di Sarli eta Aníbal Troilo Orchestra" taldeko tango abeslaria
* Gloria Díaz, tango abeslaria
* Eduardo Gelaz, tango abeslaria
* Juan Carlos Copes, tango dantzaria
* Miguel Mateos, rock musikaria
* Luis Rubio, "Eber Ludueña" rolagatik ezaguna den umorista.
* Fabián Belmonte, tango dantzaria eta bandoneonista
* Roxana Callegari, tango dantzaria

## Kanpo estekak 
* Barrio Pueyrredon
* Barriada: Villa Pueyrredon
* Udalaren administrazioari buruzko informazioa
Run All Night (filma)

***Run All Night*** (euskaraz *Gau Guztiz Ihes Egin*), 2015eko Jaume Collet-Serra kataluniarrak zuzendurako ekintza thriller film bat da. Liam Neeson, Ed Harris, Joel Kinnaman, Vincent D'Onofrio, Common eta Boyd Holbrook aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, New York, Jimmy Conlon (Liam Neeson) "hilobiratzailea" ezizenez ezaguna den mertzenario eskarmentudunak bere krimenengatik Brooklyngo Shawn Maguire (Ed Harris) mafiaburuaren irlandar mafia atzetik jarraika du, baina baita 30 urtez atzetik jarraika izan duen polizia ere. Jimmy bere seme Mike (Joel Kinnaman) arriskuan dagoela jabetzean, betidanik parte izan den irlandar klan kriminala eta aspaldi abandonatu zituen bere senideen artean hautatu beharko du.

## Aktoreak 
* Liam Neeson: Jimmy Conlon
* Joel Kinnaman: Mike Conlon
* Ed Harris: Shawn Maguire
* Common: Price jauna
* Vincent D'Onofrio: Harding detektibea
* Boyd Holbrook: Danny Maguire
* Bruce McGill: Pat Mullen
* Genesis Rodriguez: Gabriela Conlon
* Holt McCallany: Frank
* Malcolm Goodwin: Colston
* Beau Knapp: Kenan Boyle
* Lois Smith: Margaret Conlon, Jimmyren ama
* Aubrey Joseph: Curtis 'Legs' Banks
* Nick Nolte *(krediturik gabe)*: Eddie Conlon

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Boogaloo mugimendua

[thumb|*Boogaloo boys* batzuk, [Virginian, 2020ko urtarrilean.]]
**Boogaloo mugimendua** eskuin muturreko estatubatuar mugimendu bat da. Milizia armatu baten gisara agertzen diren gizonezkoz osatua dago gehienbat eta partaideei **boogaloo boys** edo **boogaloo bois** esan ohi zaie.

Ezaugarri nagusia dute armen jabetza publiko eta librearen alde agertzen direla eta oro har gobernua gorrotatzen durela. Batzuk talde zuri supremazistak edo neo-naziak dira, baina publikoki arrazismoa salatzen dutenak ere badira. Erabiltzen duten sinbologian, gehien nabarmentzen dena da Estatu Batuetako 2. gerra zibil baterako prestatzen ari direla, edo horixe bera piztu edo azeleratzeko lanean ari direla: *accelerationist* terminoa ere aplikatzen zaio horregatik ingelesez. Izenaren jatorria bilatu behar da 1984ko film batean: ''Breakin' 2: Electric Boogaloo. Breakin'* delako break-dance filmaren jarraipena izan zen, eta txar fama zuelarik, *electric boogaloo* gehitzea edozein terminori, haren jarraipena adierazteko modu bat. 2012tik aurrera, etiketa hori AEBetako Sezesio Gerraren kontestuan erabili izan da, "*Civil War 2: Electric Boogaloo"* aipatzen zelarik, gerra hori etorri badatorrela esan nahi izan da. Laburturik, *Boogaloo* bilakatu da 2. gerra horren sinonimoa.
thumb|Boogaloo bandera bat, beraien ikur batzuekin.

Eta *boogaloo* hitzetik, beste irudi asoziazio batzuk egin izan dira: *Big igloo* edo iglu handia, batetik (eta hortik igluak izatea ikono bat mugimenduarentzat), eta *Big luau* edo *Luau handia'' (Luau bat Hawaiiko jai bat da), eta hortik hawaiar alkandorak erabiltzea talde-pertenentziaren ikur gisa.

Era berean, ikur eta termino ironiko hauek uzten diete partaideei distantzia bat gordetzen mezuen gordintasunetik, eta defentsa mekanismo gisa ere ikus daitezke: igluak eta hawaiar kamisetak ez dira esbastikak, noski, eta bide ematen dute adierazteko norberaren jarrera kalterik gabeko txantxen eremuan kokatzen dela, ez muturreko mugimendu armatu baten erradikaltasunean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nagore Martinez

**Nagore Martinez Merino** (Zarautz, Gipuzkoa, 1990) jarduera fisikoaren eta kirolaren zientzietako ikertzailea da. Jarduera Fisikoaren eta Kirolaren Zientzietako lizentzia, ikerketa masterra, eta doktoretza egin zituen Euskal Herriko Unibertsitatean. Egun, Bilboko Hezkuntza Fakultateko irakasle atxikia da, eta Gizartea, Kirola eta Ariketa Fisikoa Ikerkuntza Taldeko (GIKAFIT) kidea da.

Emakume presoek egiten duten kirolari eta jarduera fisikoari buruz egin zuen tesia. Ikerketan, frogatu zuen kirola praktikatzen zutenek onurak nabaritzen zituztela: psikologikoak, sozialak eta fisikoak. Beste bi aldagai ere hauteman zituen, aurrera egiteko interesgarriak. Martinezen hitzetan: «Bat da eraldaketarako balio duela: kondena hobeto eramateko, drogak uzteko, kartzelatik ateratakoan helduleku bat izateko... Eta bestea, mikroerresistentziarako tresna gisa erabiltzen dutela. Badakitenez espetxe-zaintzak kirola egitea ondo baloratzen duela, onurak lortzeko erabiltzen dute».

## Erreferentziak
Irene Solà

**Irene Solà Sàez** (Malla, Katalunia, 1990ko abuztuaren 17a) poeta, idazlea eta artista da.

## Biografia 
Arte Ederretan lizentziaduna da Bartzelonako Unibertsitatean, eta Literatura, Zinema eta Ikus-entzunezko Kulturako masterra lortu zuen Sussexko Unibertsitatean. Bere testuak eta lanak Whitechapel Gallery eta Jerwood Arts Centre (Londres), Gironako Bòlit, Mataróko Mac, Sant Cugat Poesiako Nazioarteko Jaialdian, Sitges i Poesiako festan, ikusi eta irakurri dira. Aldizka La Llança kulturaren digitalean kolaboratzen du.

Irene Solà idazlea da baina horretaz gain, artista plastikoa ere bada, eta arrakastaz aritu da bi langintza horietan. Bere lehen poema liburuak (*Bèstia*) Amadeu Oller Saria jaso zuen 2012an; bere lehen eleberriak (*Els dics*) 2017ko Documenta Saria, eta orain euskaraz agertzen den lanagatik Eleberri Saria irabazi zuen, eta gaztelaniara itzulitakoan, Cálamo Saria.

## Argitalpenak 
* *Bèstia* (Barcelona: Galerada, 2012)
* *Els dics* (Barcelona: L'altra editorial, 2018)
* *Canto jo i la muntanya balla* (Barcelona: Anagrama, 2019). Euskarara ekarria.

### Euskaraz 
* *Nik kantatu eta dantza egiten du mendiak.* ( 2020)  Joxan Elosegik euskarara ekarria.
* *Begiak eman nizkinan eta ilunpeei behatu hien* (Alberdania, 2023) Joxan Elosegik euskarara ekarria.

## Sariak 
* 2012: Amadeu Oller saria *Bèstia* lanagatik
* 2017: Documenta narratiba saria *Els dics* lanagatik
* 2019: Anagrama saria katalanez idatzitako *Canto jo i la muntanya balla* eleberriagatik
* 2019: Punt de Llibre de Núvol saria *Canto jo i la muntanya balla* eleberriagatik.
* 2019: Cálamo saria ‘Otra Mirada’ kategoria *Canto jo i la muntanya balla* eleberriagatik
* 2020: Europar Batasuneko Literatura saria *Canto jo i la muntanya balla* eleberriagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Irene Solà. Facebook

* Irene Sola web ofiziala
Sufre dioxido

**Sufre dioxidoa** edo **sufre (IV) oxidoa**, gas koloregabe bat da, bi oxigeno molekulak eta sufre molekula batek osatzen dutena. Bere formulazio kimikoa SO2 da. Propietate desinfektatzaileak dituenez, ardogintzan erabili izan da. Euri azidoaren sortzaile nagusitzat hartzen dute, hezeari esker azido sulfuriko bihurtzen baita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nitrogeno dioxido

**Nitrogeno dioxidoa** NO2 formulako konposatua. Gas arre-gorria da, likido denean horixka. Oso toxikoa da. Arnasbideak eta birikak narritatzen ditu, eta heriotza ere eragin dezake. Izpi ultramoreen eraginez, NO eta O emanez disoziatzen da (fotodisoziazioa). Atmosferako NO2 gehiena antropogenoa da, eta tenperatura eta presio handiko errekuntza-erreakzioetan eratzen da bereziki. Airearen kutsatzaile garrantzitsua da. Euri azidoaren sortzaile nagusitzat hartzen dute, uretan disolbatzean azido nitriko bihurtzen baita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Separate Tables (filma)

***Separate Tables*** 1958ko Delbert Mann estatubatuar zinema zuzendariaren film dramatiko bat da. Terence Rattigan dramagilearen izen bereko bi antzezlanetan oinarritzen da. Rita Hayworth, Deborah Kerr, David Niven, Burt Lancaster eta Wendy Hiller aktoreek antzeztu zuten.

Oscar Sarietarako zazpi izendapen jaso zituen, bi irabaziz: Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria (David Niven) eta Taldeko emakumezko aktore onenaren Oscar Saria (Wendy Hiller).

## Argumentua 
Bournemoutheko turismogunean, Ingalaterra hegoaldeko kostaldean, Beauregard hotelean bizi dira biztanle batzuk. Miss Cooperren kargura dagoen hoteleko biztanleen artean daude Mrs. Railton-Bell eta bere alaba Sybil, amak azpian daukan neska lotsatia, Pollock maiorra, armadako istorioak behin eta berriz kontatzen dituen militar erretiratua, eta John Malcolm, idazle oinaztatua, Miss Cooperren senargaia. Itxurazko lasaitasunean daudela, Anne Shankland emakume apaina iristen da, Johnen emazte ohia. Johnekin itzultzen saiatzen da. Eta Sybilek maiorrarekiko sentimenduak dituela erakusten duenenan, Mrs. Railton-Bellek hau jarrera lizunengatik epaitua izan dela jartzen du agerian.

## Aktoreak 
* Rita Hayworth: Anne Shankland
* Deborah Kerr: Sibyl Railton-Bell
* David Niven: David Angus Pollock maiorra
* Burt Lancaster: John Malcolm
* Wendy Hiller: Pat Cooper
* Gladys Cooper: Mrs. Maud Railton-Bell
* Cathleen Nesbitt: Lady Gladys Matheson
* Felix Aylmer: Mr. Fowler
* Rod Taylor: Charles
* Audrey Dalton: Jean
* May Hallatt: Miss Meacham
* Priscilla Morgan: Doreen

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Sodio nitrato

**Sodio nitrato**a nitrato bat da, hiru oxigeno molekulak eta sodio eta nitrogeno molekula banak osatzen dutena. Haren formulazio kimikoa NaNO3 da. 1830 eta 1920 artean, sodio nitrato gehiena mendebaldeko Hego Amerikako basamortuetako nitro-biltegi zabaletatik zetorren, baina gaur egun sintesi kimiko bidez lortzen da, azido nitrikotik abiatuta, eta hori amoniakotik abiatuta.

Substantzia koloregabea, herdoilgaitza eta oso oxidatzailea da. Substantzia organikoekin nahastuta leherketak eragin ditzake. Sodio nitratoa ez da oso toxikoa (LD50 = 1267 mg/kg), baina nitrito bihur daiteke: horrek jarduera fisiologiko handiagoak eta kaltegarriagoak ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Potasio nitrato

**Potasio nitratoa** nitrato bat da, hiru oxigeno atomok eta potasio eta nitrogeno atomo banak osatzen dutena. Bere formulazio kimikoa KNO3 da. Naturan, gehiengoa mendebaldeko Hego Amerikako basamortuetako nitro-biltegi zabaletatik dator, baina sintesi kimiko bidez ere lor daiteke: konposatu basikoak (adibidez, potasio hidroxidoa) azido nitrikoarekin neutralizatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tbilat

thumb|Tbilat
**Tbilat** Marokoko perkusio tresna membranofonoa da.

## Egitura 
Neurri desberdinetako bi danborrez osatzen da. Danborrak buztin edo zeramikazkoak dira, larruzko adabakiz estaliak eta tripa-sokez elkarrekin lotuak.

## Jotzeko modua 
Musikaria lurrean esertzen da, danborrak hanken artean hartuz, eta bi eskuekin joz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bideoa : Tbilat-ek Paco de Lucíaren emanaldi batean jo zuen.
* Tbilat soinuaren adibideak Soundiron webgunean.
May Simón Lifschitz

**May Simón Lifschitz** (Corrientes, Argentina, 1995eko maiatzaren 17a) argentinar-daniar aktorea eta modeloa da. Ezaguna da Netflixeko *Warrior Nun* telesailean Chanel izeneko pertsonaia antzezteagatik. Danimarkako *Vildheks*, *Yes No Maybe* eta *Christian IV* produkzioetan ere antzeztu du.

## Bizitza 
Corrientesen jaioa, Argentinan; Danimarkan hazi zen. Aita argentinarra eta ama daniarra dituenez daniar herritartasuna du.

16 urterekin hasi zen modelo. Adidas eta Victoria's Secret etxeen publizitate kanpainetarako lan egin izan du. 2015ean antzezteari ekin zion.

## Kanpo estekak
Sayonara (filma)

***Sayonara*** 1957ko Joshua Logan estatubatuar zinema zuzendariaren film dramatiko bat da, James Michener idazlearen izen bereko eleberrian oinarritua. Marlon Brando, Patricia Owens, James Garner, Martha Scott, Miiko Taka, Miyoshi Umeki, Red Buttons eta Ricardo Montalbán aktoreek antzeztu zuten.

Oscar Sarietarako hamar izendapen jaso zituen eta lau irabazi: Taldeko emakumezko aktore onenaren Oscar Saria (Miyoshi Umeki), Taldeko gizonezko aktore onenaren Oscar Saria (Red Buttons), Zuzendaritza artistiko onenaren Oscar Saria eta Soinu onenaren Oscar Saria.

## Argumentua 
Koreako Gerra abian dela, Japoniara bidalitako estatubatuar militarrek debekatuta daukate emakume japoniarrekin ezkontzea. Horren harira, filmak debekatutako bi amodiozko istorio kontatzen ditu.

## Aktoreak 
* Marlon Brando: Major Lloyd "Ace" Gruver, USAF
* Patricia Owens: Eileen Webster
* James Garner: Captain Mike Bailey, USMC
* Martha Scott: Mrs. Webster
* Miiko Taka: Hana-ogi
* Miyoshi Umeki: Katsumi Kelly
* Red Buttons: Airman Joe Kelly
* Kent Smith: Lt. Gen. Mark Webster
* Reiko Kuba: Fumiko
* Soo Yong: Teruko
* Ricardo Montalbán: Nakamura
* Douglass Watson: Colonel Crawford (kreditua: "Douglas Watson")

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Giovanni Michelucci

**Giovanni Michelucc**i (Pistoian, Toscana, 1891ko urtarrilaren 2a - Fiesole, 1990eko abenduaren 31) italiar arkitekto, urbanista eta diseinatzailea izan zen. Proposamen arkitektoniko berritzaileekin egindako lanaren bidez egin zen ezaguna, 20. mendeko Italiako arkitekto garrantzitsuenetako bat izan zelarik. Bere lanik adierazgarrienak dira Florentziako Santa Maria Novella tren geltokia eta Eguzkiaren Autobideko eliza, brutalismoaren adibidetzat jotzen dena, Toscanako autobideen gurutzabide batean.

## Ibilbide profesionala 
Gerran Michelucciren lehen lana I. Mundu Gerraren kontestuan egin zuen, Casale Ladra izeneko gerrako fronte inguruan kapera bat izan zelarik (Caporetto inguruan, gaurko Eslovenian).

Geroago, bere lanek sarritan berreraikuntzako kutsu sozial bat izan zuten, adibidez II. Mundu Gerraren ostean Florentziako erdigunea berreraikitzea, Longaroneko eliza Vajont urtegiko tragediaren ondoren, eta Florentziako 1966ko uholde hondamendizkoaren ondoren Santa Croce inguruko auzoaren ber-urbanizazio plana.

100 urte bete baino bi egun lehenago hil zen 1990eko abenduaren 31ko gauean, Fiesoleko bere estudioan, Florentzian. Gaur egun bere izena duen Fundazioaren egoitza nagusia hantxe dago.

## Lanen iruditegia 

Fitxategi:SMN Firenze Corner.jpg|Santa Maria Novella geltokia, barrualdeko detailea, 1935.
Fitxategi:Livorno Piazza Matteotti skyscraper 01 @chesi.JPG|Livornoko Piazza Matteottiko etxeorratza, 1966.
Fitxategi:Chiesa di longarone 03.JPG|Longaroneko eliza, 1976.
Fitxategi:Pistoia, chiesa dei Santi Pietro e Girolamo a vinacciano, 04.jpg|Santi Pietro e Girolami eliza, Pistoia bere jaioterrian, 1951.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mindaugas

**Mindaugas** (c. 1203 &ndash; 1263ko irailaren 12a) Lituaniako Duke Handia eta Lituaniako lehen errege kristaua izan zen. Gutxi ezagutzen da bere jatorriko eta boterera igotzeaz. 1219ko itun aipatzen da eta 1236an lituaniar guztien liderra deitzen zaio. Lituaniako Dukerriko lurraldeak zabaldu zituen 1230 eta 1240 hamarkadetan eta 1250ean edo 1251n bataiatu zuten Eliza Katolikoan eta Livoniar Ordenarekin aliatu zen. 1253an Lituaniako erregea koroatu zuten. Hamar urteko erregealdia estatuaren eraikuntzan izandako arrakastengatik, senide eta beste duke batzuekin izandako gatazkengatik eta Samogitiako erresistentziagatik nabarmendu zen. 1261ean, Livoniar Ordenarekiko bakea hautsi zuen, beharbada kristautasunari uko egin zion, eta 1263an bere iloba Treniotak eta Daumantas dukeak erail zuten.

Gaur egun, Lituaniako estatuaren sortzailetzat hartzen da. Tartaroak Itsaso Baltikorantz egiten ari ziren aurrerapena geldiarazi zuen, Lituania nazioartean onartzea lortu zuen, eta Lituania Mendebaldeko zibilizazioan sartu zuen.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Ágatha Ruiz de la Prada

**Ágatha Ruiz de la Prada y Sentmenat** (Madril, Espainia, 1960ko uztailaren 22a) espainiar moda-diseinatzailea, enpresaburua eta aristokrata da. Castelldosriusko XIII. markesa, Espainiako handikia eta Santa Pauko XXIX. baronesa noblezia-tituluen jabea da.

2009an Arte Ederretako Merituaren Urrezko Domina eman zioten. 2017an Moda Diseinuaren Sari Nazionala jaso zuen.
Izotz lehor

[thumb|200px|Izotz lehor puskak [sublimazioan.]]
thumb|200px|Izotz lehorraren egitura kristalinoa.
**Izotz lehorra** edo **elur karbonikoa** egoera solidoan dagoen karbono dioxidoa da. Nahiz eta izotzaren edo elurraren antza eduki, sublimatzean ez du hezetasun arrastorik uzten urik ez duelako eta bere egoera naturala gasa delako. Izotz lehorraren sublimazio-tenperatura -78,5&nbsp;°C da atmosfera bateko presiopean.

## Kanpo estekak
George Soros

**George Soros** (jaiotzez **Schwartz György,** 1930, Budapest, Hungaria) hungariar-estatubatuar enpresari, inbertitzaile eta filantropoa da, jatorri judukoa.

## Biografia 
Budapesten jaioa, Erresuma Batura joan zen bizitzera 1947an. London School of Economics-en ikasi zuen.

Sorosi goitizen bat ematen zaio, "Ingalaterrako Bankua porrotera eroan zuen gizona", libera britainiarrak salduz mila milioi dolarreko irabaziak lortu zituelako 1992ko Asteazken Beltzeko moneta krisian .

thumb|250px|ezkerrera|Sorosen kontrako pìntada, Ipar Mazedonia, 2018
Europako zenbait ingurune nazionalista eskuindarrentzat *mamu* ideologiko bat bihurtu da, bereziki bere jaioterri Hungarian, non Viktor Orbanen gobernuak kanpaina zuzenak egin dituen bere kontra 2010eko hamarkadan.

Sorosen kontrako salaketa hauek konspirazio-teorien gai tipikoetako bat bihurtu dira, batez ere 2018tik aurrera (baita AEBetako zirkulu errepublikar *mainstream* izan daitezkeenen artean), eta bere izena lotu izan da Plandemia edo QAnon konspirazio teoriekin.

Euskal Herrian ere Soros konspirazioekin lotu izan duen mezurik ikusi izan da 2020. urtean, esate baterako genero ideologia feminista baten aldeko bultzatzailea balitz bezala.

Sorosen aurkako konspirazioaren teoria hauetan, bera judu jatorrikoa izanik, antisemitismo zantzuak daudela esan daiteke.

## Erreferentziak
HiTT

**Hizkuntzalaritza Teorikorako Taldea** (HiTT) Euskal Herriko Unibertsitateko ikerketa taldea da. Hizkuntza gaitasuna da taldearen ikergai nagusia, gramatika sortzailearen ikuspuntutik, eta hainbat dira lantzen dituen ikerlerroak: sintaxia, semantika, fonologia, pragmatika edota hizkuntzaren filosofia, besteak beste.

## Kideak 
Hona hemen HiTTeko ikertzaile nagusiak:
* Alazne Landa
* Arantzazu Elordieta
* Agustín Vicente
* Bryan Leferman
* Elena Castroviejo
* Fernando García Murga
* Gorka Elordieta
* Itziar San Martín
* Javier Ormazabal
* Marta Jorba
* Myriam Uribe-Etxebarria
* Pablo Albizu
* Vidal Valmala

## Proiektuak 
HiTTen aztertzen diren hizkuntza fenomenoak asko dira, tartean, denboraren eta aspektuaren gauzatze sintaktikoa, hizkuntza barneko eta hizkuntzen arteko bariazioa, esanahi mota desberdinen arteko integrazioa, diskurtsoaren egituraketa eta barne hizketa.

Horiek guztiak ikertzeko, ondorengo ikerketa proiektuak dituzte eskuartean:

* Gaztelania euskararekin kontaktuan: prosodia eta faktore sozialak. (Ikertzaile Nagusia: Gorka Elordieta)
* Esanahi lexikoa eta kontzeptuak LYPSLC. (Ikertzaile Nagusia: Agustín Vicente)
* Esnahai mota ezberdinen arteko interakzioa MEAT. (Ikertzaile Nagusia: Elena Castroviejo)
* Bariazioa diskurtsoaren egituraketan VASTRUD. (Ikertzaile Nagusia: Elena Castroviejo)
* Hizkuntzaren bariazioa eta arkitektura VALAL. (Ikertzaile Nagusia: Myriam Uribe-Etxebarria)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* HiTT taldearen webgunea
Ekranoplano

thumb|eskuinera|250px|A-90 Orlionok ekranoplanoa
**Ekranoplanoa** (), zoru efektu aerodinamikoaz baliatuz, gainazal baten gainetik (gehienbat itsas azalaren gainetik) behe-hegaldi sostengatuak egiten dituen ibilgailua da. Izena errusierazko *ekranny effekt* (, euskaraz: zoru efektua) terminotik eratorria da.

Hau da, oso behetik hegan egitean, ekranoplanoaren hegalen aurrealdean eta azpialdean sortzen den aire-gainpresioak gorantz bultzatzen du aireontzia. Halaber, ontziak jasaten duen goranzko indarra honen pisuarekin berdintzean, hegaldiari eustea lortzen du.

## Kanpo estekak
Liu Yifei

**Liu Yifei** (*Feng An* jaiotzaz, **Crystal Liu** izenarekin ere ezaguna - ; Wuhan, 1987) Txinan jaiotako aktore eta abeslari estatubatuarra da.

Ospea lortu zuen nazioartean bereziki Walt Disney Pictures-en Mulan filman rol nagusia jokatu zuelako, 2020. urteko *remake* horren estreinaldiarekin.

2019ko abuztuan, Hong Kongeko protesten kontestuan Txinako poliziari emandako babesagatik ere nabarmendu zen eta horrek boikot eskaerak eragin zituen Mulan filmaren kontra.

## Filmak 
* 2002: The Story of a Noble Family (TV)
* 2003: Demi-Gods and Semi-Devils (TV)
* 2004: Love of May
* 2004: The Love Winner
* 2005: Chinese Paladin (TV)
* 2006: The Return of the Condor Heroes (TV)
* 2006: Abao's Story
* 2008: The Forbidden Kingdom
* 2010: Love In Disguise
* 2011: White Vengeance
* 2011: A Chinese Ghost Story
* 2012: The Four
* 2012: Assassins
* 2013: The Four II
* 2014: The Four III
* 2014: Outcast
* 2015: The Third Way of Love
* 2015: Night Peacock
* 2016: So Young 2: Never Gone
* 2017:The Chinese Widow
* 2017: Hanson and the Beast
* 2017: Once Upon a Time
* 2020: Mulan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yoshihide Suga

Alderdi Liberal Demokratako presidentea eta Japoniako lehen ministro izendatutako politikari japoniarra da. 2020ko irailaren 16an egitea erabaki zuenean, Suga izango da Reiwa garaiko lehen lehen ministro berria. 2021eko urriaren 4an Fumio Kishidak ordezkatu zuen.

Ordezkarien Ganberako Kanagawa 2. barrutiaren ordezkaria da 1996az geroztik. Barne Gaietarako eta Komunikazioetako ministroa izan zen Shinzo Abek 2006tik 2007ra lehen ministro gisa izan zuen lehen agintaldian, eta Kabineteko idazkari nagusia 2012tik 2020ra bigarren agintaldian. Kabineteko idazkari nagusi gisa egon zen Japoniako historiako luzeena izan zen. Suga-k 2020ko LDPren lidergo hauteskundeetarako hautagaitza iragarri zuen Abek dimisioa eman ondoren, eta Abe lehen ministro izatearen aitzindaritzat jotzen zen, hauteskundeak egin aurretik alderdiko boto-emaileen gehiengoaren oniritziak lortuta.

## Kanpo estekak
Andoni Iturbe Amorebieta

**Joseba Andoni Iturbe Amorebieta** (Zornotza, 1967 - ) bizkaitar funtzionarioa da. Egun, Eusko Jaurlaritzako Kultura Sailburuordea da Joxean Muñoz ordezkatuz.

Deustuko Unibertsitatean Geografia eta Historian lizentziatua (1990) Ezagutzaren Kudeaketa Masterra ere egin zuen (2002). Irakasle moduan ere aritu da bertan.

1993an Bizkaiko Foru Aldundian sartu eta hogei urtez proiektu kulturalak zuzendu ditu. Bizkaiko Foru Aldundiko Kultura Zuzendaria izan zen.

## Erreferentziak
Midsomer Murders

***Midsomer Murders*** () Erresuma Batuko detektibe telesail bat da. Anthony Horowitz gidoilariaren Caroline Graham idazlearen *Barnaby Inspektore Burua* pertsonaiaren eleberrien egokitzapena da. John Nettles, Neil Dudgeon, Jane Wymark, Barry Jackson, Daniel Casey, John Hopkins, Jason Hughes, Gwilym Lee eta Nick Hendrix aktoreek antzeztu zuten.

1997ko martxoaren 23tik gaur egun arte ITV britainiar telebista katean aireratzen da, baina mundu osoko beste hainbat herrialdeetako kateetan ere ikus daiteke. Ipar Euskal Herrian France 3 eta Hego Euskal Herrian Paramount Network kateetan.

Berez, zehazki aipatua eta telesaila bertan filmatua egon ez arren, telesaila nahiz Barnaby inspektorearen eleberriak Somerset konderriko Midsomer Norton udalerria eta inguruko parrokietan girotuak daude 

## Argumentua 
Istorioak Ingalaterrako fikziozko Midsomer konderrian girotuak daude (Midsomer benetazko Ingalaterrako hego-mendebaldeko Somerset konderriko Midsomer Norton udalerria eta inguruko parrokietan oinarritua dago). Fikziozko konderri honetako herriburua Custom da, tamaina ertaineko udalerria. Honetan, Tom Barnaby (Neil Dudgeon) inspektorea eta bere emaztea bizi dira, eta udalerrian Barnabyk hilketak argitzen lan egiten duen Hilketa Ikerketa Saila dago.

## Aktoreak 
## Kanpo estekak 
* ITVeko webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Andoni Iturbe

**Andoni Iturbe** izan daiteke:
* Andoni Iturbe Amorebieta (Zornotza, 1967 - ) kultura sailburuordea;
* Andoni Iturbe Tolosa, kazetaria eta irakaslea.
Transiberiarra (filma)

***Transiberiarra***, ingelesezko jatorrizko izenburua *Transsiberian*, 2008ko Brad Anderson estatubatuarrak zuzendutako suspensezko thriller film bat da. Woody Harrelson, Emily Mortimer, Kate Mara, Eduardo Noriega, Thomas Kretschmann eta Ben Kingsley aktoreek antzeztu zuten.

2008ko Sundanceko Zinemaldian estreinatu zen.

## Argumentua 
Pekinen egonaldi bat egin ondoren, Roy (Woody Harrelson) eta Jessie (Emily Mortimer) estatubatuar senar-emazteak Moskura bidaiatzea erabakiko dute, horretarako Errusia eta Ekialde Urruna elkarlotzen dituen Transiberiar Trena erabiliz. Trenean doazen bidaiariak bitxi samarrak izan arren, bikoteak Carlos (Eduardo Noriega) eta Abby (Kate Mara) bikotearekin adiskidetuko dira, bai eta droga-trafikoarekinz erikusia duen hilketa bat ikertzen ari den Grinko (Ben Kingsley) errusiar inspektorea ezagutu ere. Baina laisterrera, gauzak hasieran ziruditenak baina bestelakoak direla jabetuko dira.

## Aktoreak 
* Woody Harrelson: Roy
* Emily Mortimer: Jessie
* Ben Kingsley: Grinko
* Kate Mara: Abby
* Eduardo Noriega: Carlos
* Thomas Kretschmann: Kolzak
* Étienne Chicot: Frantziarra

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
2019-2020ko Hong Kongeko protestak

**2019-2020ko Hong Kongeko protestak** Hong Kongen egindako elkarretaratze eta manifestazio batzuk dira, Carrie Lamen gobernuak bultzaturiko Txinara Estraditatzeko Lege Proiektua () bertan behera uztea eskatzeko. Helburua bete ondoren, manifestariek britainiar kolonia ohian demokrazia eskatzeari ekin zioten. Estradizio legearen aurkakoen aburuz, lege proiektuak Txinako Herri Errepublikaren legediari hiri autonomoaren ateak irekitzen zituen eta, ondorioz, Hong Kongeko biztanleak, beste lege-sistema baten menpe egongo ziren.

Lehen manifestazio erraldoia 2019ko ekainaren 9an Giza Eskubideen Fronte Zibilak (CHRF, ingelesezko siglengatik) deitu zuen. Antolatzaileen arabera, 1,03 milioi pertsona bildu ziren eta manifestazioak hedabideen babesa jaso zuen. Manifestazio horrekin batera, atzerriko beste leku batzuetan protestak egin zituzten, kanpoko hongkongdarrek eta tokiko ekintzaileek antolatuta. 2014ko Aterkien Iraultzatik Hong Kongen izandako mobilizaziorik handiena izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Running Scared (2006ko filma)

***Running Scared***, 2006ko Wayne Kramer hegoafrikar-estatubatuarrak zuzendutako ekintza thriller film bat da. Paul Walker, Cameron Bright, Vera Farmiga eta Chazz Palminteri aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, New Jersey, Joey Gazelle (Paul Walker), gizaseme ezkondua eta familiaburuak, 10 urtez Perello italiar mafia familiaren sikario gisa lan egin du. Halere, Joey,k Perellotarren aginduei uko eginez porrot egin duen droga salmenta batean polizia ustel baten hilketaren froga den arma desegiten ez duenean, Joeyk bere senideak egoera arriskutsuan jarriko ditu.

## Aktoreak 
* Paul Walker: Joey Gazelle
* Cameron Bright: Oleg Yugorsky
* Vera Farmiga: Teresa Gazelle
* Chazz Palminteri: Rydell detektibea
* Karel Roden: Anzor Yugorsky
* Johnny Messner: Tommy "Tombs" Perello
* Ivana Miličević: Mila Yugorsky
* Alex Neuberger: Nicky Gazelle
* Michael Cudlitz: Sal "Gummy Bear" Franzone
* Bruce Altman: Dez Hansel
* Elizabeth Mitchell: Edele Hansel
* Arthur J. Nascarella: Frankie Perello
* John Noble: Ivan Yugorsky
* Idalis DeLeon: Divina
* David Warshofsky: Lester the Pimp
* Jim Tooey: Tony
* Thomas Rosales, Jr.: Julio
* Glenn Wrage: Kasuaren arduradun agente berezia

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Himilkon I.a Kartagokoa

**Himilkon I.a Kartagokoa** (K.a. V. mendea). Kartagoko errege bat izan zen (K.a. 460-410), Kartagoko Siziliako lurrak gobernatu zituena.

50 urtez gobernatu zuen, K.a. 460tik. K.a. 410 inguruan. Gutxi gora-behera, Siziliako mendebaldeko kolonia batzuk, afrikar hiriari leial mantendu zirenak Himerako guduaren porrotaren ondoren.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* MELTZER, O. Meltzer (1879):* Gesch. d. Karthager*, I, Berlin, 158 or. eta hurrengoak
* GSELL, S. Gsell (1918): *Hist. anc. d. P. Afr. du Nord*, II, Paris, p. 147 or. eta hurrengoak.
* WARMINGTON, Brian H.(1968[1958]):* Storia di Cartagine,* Anna Levi, Torino, Giulio Einaudi Editoreak, .

## Ikus, gainera 
* Kartagoko monarkak
* Kartagotarren hedapena Italian

## Kanpo estekak
Pistoiako bataiotegia

**Pistoiako bataiotegia** Pistoia hirian (Toscana, Italia) dagoen eraikin erlijioso katolikoa da, bataoitegi bat. Italiako Erdi Aro eta Pizkundeko beste bataiotegi handi eta ikusgarrien tradizioan, eraikin nabarmenetakoa da. Italieraz zenbait izenekin ezagutzen da, *San Giovanni in corte* edo *San Giovanni Ritondo*, adibidez. 21. mendean egun kultur ekitaldietarako erabiltzen da.

Estilo gotikoko bataiotegi hau eraikitzeko erabakia 1303an hartu zen. Bi koloreko marmolez osatutako kanpoaldea, oktagonala, Cellino di Nesek osatu zuen 1339 inguruan. Barriko pontea handia eta biribila da eta egitura lauki batean dago integratua, zeinak lau ertzetan pontetxo zirkular txikiagokoak dituen. Kupularen teilatuak profil piramidala sortzen du erpinean okulua estaltzen duen linternarekin. 

Tommaso e nino pisano, madonna col bambino, con santi g. battista e pietro e storie del battista ai altri artisti minori, 02.jpg|Portaleko eskulturak.
Andrea vaccà, san giovanni battista, 1724.jpg|*San Giovanni Battista*, San Joan Bataiatzailea, Andrea Vaccaren lana.
Lanfranco da como e altri, fonte battesimale per immersione del battistero di pistoia, 1226, poi xiv secolo 02.jpg|Pontea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erfurteko sarraskia (1349)

**Erfurteko sarraskia** 1349ko martxoaren 21ean Erfurteko (gaur egungo Alemania) komunitate juduaren egindako sarraskiari esaten zaio. Izurri Beltzaren erantzuletzat jotzen zuten herritarren euren aurka egin zuten. Sarraskian eraildako juduen kopuruaren kontakizunak asko aldatzen dira, iturrien arabera 100 eta 3000 artean. Judu batzuek beren etxeak eta ondasunak erre zituzten, eta sugarretan hil ziren lintxatuak izan baino lehen.

Une horretan Frantzian eta Alemanian gertatu ziren Izurri Beltzaren jazarpen eta sarraski ugariak, batzuetan, izurri beltzaren agerraldien erantzule juduak zirela esaten zuten salaketei erantzunez izan ziren, eta, beste batzuetan, tokiko juduak hiltzeak, Izurri Beltza toki horretara zabaltzea saihestuko zuelakoan justifikatuak. Sineskizun hauek, eta hauekin batera gertatzen ziren sarraskiak, tokiko gotzainek edo Flagelatzaile Ibiltariek sarri animatzen zituzten arren, Eliza Katolikoa, Klemente VI.a Aita Santua barne eta honen ondorengoa, Inozentzio VI.a, irmoki aurka zeuden. 1349. urtearen amaieran Flagelatzaileen mugimendua gaitzesten zuen aita santu bulda batean, Klemente Aita Santuak "juduen odola isuri" izana kritikatu zuen. Erfurtek, beranduago, izurri beltzaren hondamendiak jasan zituen, non 16.000 egoiliar baino gehiago hil ziren hamar astez 1350ean.

Sarraskiei, eskuarki, arpilaketa handiekin batera egin ziren. Erfurteko sarraskian arpilatutako artikuluetako bat, gaur egun Toseftatik geratzen den eskuizkriburik zaharrena dena da, XII. mendekoa. Erfurteko Eskuizkribuak, Tosefta barne, Erfurteko Udalaren jabetzara iritsi ziren sarraskiaren ondoren, eta XVII. mendearen amaieran Luteranoen Ministerio Ebanjelikoaren liburutegian amaitu zuten, antzinako Erfurteko Agustiniar Monasterioan. Ministerioak Berlingo Errege Liburutegiari saldu zizkion, gaur egungo Berlingo Estatu Liburutegiari, 1880an. Erreferentzia baten arabera, odol orbanak daude Toseftaren eskuizkribuan. Erfurteko judu askok prebentiboki ezkutatu zituzten beren baliozko objektuak. Baliozko objektu horietako batzuk, ziuraski Kalman Wiehekoa merkatariarenak zirenak, 1998an aurkitu ziren, eta, orain, Erfurteko Altxorra bezala ezagutzen dira.

Hildakoen artean Alexander Suslin talmudista ospetsua zegoen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Curtin

**John Curtin** (Creswick, Victoria, 1885eko urtarrilaren 8a - Canberra, 1945eko uztailaren 5a) Australiako 14. lehen ministroa izan zen.

## Biografia 
Hamahiru urterekin eskola utzi zuen eta mugimendu sindikalean sartu zen. 1917an Perthera joan zen *Westralian Worker* egunkaria zuzentzera. Alderdi Laboristarekin bat egin zuen eta 1928an aukeratu zuten lehen aldiz diputatu. 1935ean James Scullinen lekua hartu zuen Alderdi Laboristaren buruzagitzan. 1941eko urrian lehen ministro bihurtu zen eta herrialdea zuzendu zuen ia Bigarren Mundu Gerra osoan. Australiako indar armatuak Douglas MacArthur jeneralaren agindupean jarri zituen. 1945eko hil zen eta bere ondorengoak, Ben Chifleyk, berreraikitze politikan ezarri zituen.

## Kanpo estekak
Athabasca glaziarra

**Athabasca glaziarra**, , Kanadako Mendi Harritsuetako zatian dagoen glaziar bat da, Alberta probintzian, Jasper Parke Nazionalan eta Banff Parke Nazionalatik hurbil. Columbiako izotz eremuan.
Columbiako izotz eremua

**Columbiako izotz eremua**, Kanadako Alberta eta Britainiar Columbia probintzietan dagoen izotz eremu bat da, Mendi Harritsuetan, eta Jasper Parke Nazionala eta Banff Parke Nazionalaren artean hedatzen da. Zirkulu polar artikotik behera dagoen glaziar handienetakoa da.

Gaur egun 325 km² inguruko azalera du eta 100-365 metro arteko lodiera, gainera urtero 7 metroko elur geruza gehitzen zaio.
Arana (La Plata)

**Arana** Argentinako Buenos Airesko probintziako La Plata udalerriko dagoen auzoa da.

## Izena 
Bere izena euskal emigranteen ondorengoa.

## Demografia 
2010ko estimazioen arabera 268 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Antxorena hiriko turismo bulegoa
Arteaga (Argentina)

**Arteaga** Argentinako Santa Feko probintziako Caserosko departamentuan dagoen udalerria da.

## Izena 
Bere izena euskal emigranteen ondorengoa, beharbada Bizkaiko Arteagakoak.

## Demografia 
2010ko estimazioen arabera 3089 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Arteaga hiriko patrimonio bulegoa
Col de la Loze

**Col de la Loze** 2.304 metroko altuera duen Frantziako mendatea da. Hain zuzen ere, Alpeetan dago, Les Trois Vallées izeneko eskualdean.

Méribeldik gertu dagoen mendate hau 2020ko Frantziako Tourrean etapa baten helmuga izan zen lehendabizikoz. Miguel Ángel López kolonbiarrak etapa irabazi zuen..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zaloa Ipiña

**Zaloa Ipiña Bidaurrazaga** (Bilbo, 1986) artista plastiko euskalduna da. Euskal Herriko Unibertsitatean lizentziatu zen Arte Ederretan 2009an eta Masterra egina du lan grafiko garaikideetan, CIEC fundazioan, Galizian. Egonaldiak egin ditu Bartzelonako Piramidon eta BilbaoArten.

## Artistaren estiloa 
Arte plastikoetan adierazpide desberdinak erabiltzen ditu Ipiñak: instalazioak, adibidez, non argazkiak, eskulturak, bideoak eta inpresio digitalak erabili izan dituen.  

## Proiektuak 
2020ko *Gorreri Bisuala* erakusketa egin zuen Euskal Museoan (Bilbo), eta hizkuntza gutxituen jazarpena izan zuen han gaitzat, euskarak jasandakoa barne. Proiektu horren harira elkarrizketa egin zioten EITB Kulturan.

BilbaoArten egindako lanean, metakrilatozko kubikulu desberdinak sortu zituen, momentu hartan bere etxebizitzaren barruko forma arkitektonikoekin. Gela itxiak, leihoen aipamenik gabe, argizuloak izan ezik; horietan, lau bideo desberdin erakutsi zituen, urteotan bere logeletan sartu ziren argi-sortekin sortuak. Aldi berean, paisaia deseraikietara ematen zuten alegiazko leihoak garatu zituen; leihoa, askapenerako eta jakin-minerako metafora gisa baliatuz.

## Banakako erakusketak 
* Goierri bisuala, Euskal Museoa, Bilbo (2020)
* ZANTZU ONERAKO LEIHOAK (Ventanas a una promesa mejor), Centro de Arte Tomas y Valiente de Fuenlabrada, Madrid (2019)
* Ikus.esparru zabalduak, Durangoko Arte eta Historia Museoa (2018)
* BilbaoArte Fundazioa (2017)
* Barriek, Sala Rekalde de Bilbao (2016)
* Invasió llumínica, Galería Antoni Pinyol, Reus (2016) 
* ITZALezinak, Galería Windsor Kulturgintza, Bilbo (2014). 

## Talde erakusketak 
* Talka galeria de Vitoria-Gasteiz (2018) 
* "Eginberri", Museo Guggenheim Bilbao (2017) 
* CALL 2015, Galería A del Arte, Zaragoza (2015)
* Ertibil 2014, Sala Rekalde, Bilbo (2014)

## Irudi galeria 

Fitxategi:Zaloa Ipiña, “Zinopariak“ Instalazioa, latexeko eskulturak eta audioa.jpg
Fitxategi:Zaloa Ipiña, “Délit d’euscarisme“ Argazkiak eta zulatutako hitzak.jpg
Fitxategi:Zaloa Ipiña, “Gorreri bisuala“ 4 bideo.jpg
Fitxategi:Zaloa Ipiña, “Etxean arrotz“ Instalazioa, metakrilatozko eskultura eta inpresio digital poliester gainean.jpg
Fitxategi:Zaloa Ipiña, “Anillo escolar“ 7 argazki eta grabatutako kobrezko eraztunak.jpg

## Erreferentziak
Kristau herri

[thumb | Kristau herria: kristau biztanleen ehunekoa, [estatu burujabe bakoitzean (2011ko datuak) ]]
**Kristau herria, kristandadea, kristauteria** edo **kristaudia** kristauak nagusi diren lurraldea da: estatu kristauak, kristauen gehiengoa duten herrialdeak eta kristautasuna nagusi den herrialdeak.

Erromatar Inperioaren hasieran Sortaldetik Europara eta Afrikako iparraldera kristautasuna hedatu zenetik, kristautasuna bitan banatuta egon da, lehendik zegoen Ekialdeko Greziaren eta Mendebalde Latinoaren banaketari jarraipena emanda. Geroztik, kristau erlijioaren bertsio sortu dira, bakoitza bere sinesmen eta praktikekin, Erroma (Mendebaldeko kristautasuna, haren komunitatea mendebaldeko edo latindar kristau herria izanik) eta Konstantinopla (Ekialdeko kristautasuna, haren komunitatea Ekialdeko kristau herria izanik) hiriak ardatz hartuta. XI-XIII. mendeetatik aurrera, latindar kristautasunak Mendebaldeko munduan rol nagusia izatea lortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anchorena (San Luis)

**Anchorena** Argentinako San Luisko probintziako Governador Dupuyko departamentuan dagoen udalerria da.

## Izena 
Bere izena Jose Luis Antxorenarengandik dator, euskal emigranteen ondorengoa.

*Antxorena* abizena *Antxorena* otsagabiar leku-izenarekin (Nafarroa Garaia) edo *Antxorenako borda* ateztar leku-izenarekin (Eritzegoiti, Nafarroa Garaia) lotuta egon daiteke.

## Historia 
Herri hau 1902ko uztailaren 25eko 14. legeak sortu zuen. Urte hartan, Narciso Gutierrezen agintaldian, Juan Esteban Antxorena doktoreak eta haren arreba Josefa Antxorena de Madariagak bost mila hektarea landa utzi zituzten herri bat kolonizatu eta sortzeko. Herriaren mugape lanak Abel Gutierrez gazi-neurtzaileak egin zituen.

Probintziako Gobernuak dohaintza onartzean, lehen aipatutako legearen 1. artikuluak honako hau xedatzen du: Pueyrredon alderdian eta Josefa Antxorena de Madariaga andreak eta Juan Esteban Antxorena jaunak Estatuari emandako bost mila hektareatan, sinets bedi *Anchorena* herria (1899ko azaroaren 19ko Aldizkari Ofiziala).

Izen horren ezarpena, ziurrenik, tokian bertan bizi ziren biztanleek kudeatu zuten, bertsio hau baitago: herriak eramango zuen izena aukeratzeko, bi dama batzorde eratu ziren bi izen hauen artean bozketa bidez aukeratzeko, eta, jakina, *Anchorenak* irabazi zuen.

## Kokapena 
Denbora luzez, Anchorena, probintziaren hego zati handi bat bezala, probintziatik oso bereizita egon zen. Bere harreman zuzenena Panpako herriekin zen, General Pico, Realicó, Victórica eta Santa Rosa kasu. Izan ere, azken hamarkadan, probintziako gobernuak ahalegin handia egin du ibilbide-sare igarokor bat eraikitzeko, landa-eremua elektrifikatzeko, etab., eta hori guztia eskualde horretako biztanleek sentitzen zuten marjinazio-sentsazio handia iraultzen hasi da. Anchorena San Luis hiriburutik 330 km-ra dago, Villa Mercedesetik 250 km-ra. 1902ko uztailaren 25ean, dekretu bidez, izena eman zitzaion 5 000 hektareatan. Josefa Antxorenak eta Juan Esteban Antxorenak emandako lurrak.

## Demografia 
2010ko estimazioen arabera 631 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Anchorena hiriko turismo bulegoa
Bernardo de Irigoyen (Misiones)

**Bernardo de Irigoyen** Argentinako Misionesko probintziako General Manuel Belgranoko departamentuan dagoen udalerria da.

## Izena 
Bere izena euskal emigranteen ondorengoa.

## Historia 
## Kokapena 
Hiria, Argentina kontinentaleko tokirik ekialdekoenean dago, Brasilgo Dionisio Cerqueira (Santa Catarina estatua) eta Barracão (Parana estatua) hiriekin duen "Muga lehor" ezagunean, eta, horregatik, herrialdean sartzeko eta jendea ateratzeko gune garrantzitsu bat da.

## Demografia 
2010ko estimazioen arabera 6492 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bernardo de Irigoyen hiriko muga bulegoa
Canónigo Gorriti

**Canónigo Gorriti** Argentinako Buenos Airesko probintziako dagoen hiria da.

## Izena 
Bere izena euskal emigranteen ondorengoa.

*Gorriti* abizena *Gorriti* udalerriarekin (Nafarroa Garaia) lotuta egon daiteke.

## Historia 
## Kokapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Basileako sarraskia

**Basileako sarraskia** () 1349ko urtarrilean juduen aurkako jazarpen kasu bat izan zen, Izurri Beltzari lotua. Uste denez, 50 eta 70 judu artean hil zituzten erreta.

## Aurrekariak 
Komunitate judu bat sortu zen Basilean XII. mendearen amaiera eta XIII. mendearen hasiera bitartean, Renaniatik emigratuz. Sinagoga bat eta hilerri judu bat hiriaren harresietatik kanpo zeuden XIII. mendean.

Izurri Beltzaren hedapenarekin, putzuen pozoitzearen zurrumurruek eragindako juduen aurkako pogromak egon ziren. 1348ko Gabonetan, izurritea Basileara iritsi aurretik, juduen hilerria suntsitua izan zen eta judu batzuek hiritik ihes egin zuten. 1349ko urtarrilean bilera bat egin zuten Estrasburgoko gotzainak eta Estrasburgo, Friburgo eta Basilea hirietako ordezkariek, eskualdeko juduen aurkako erasoen marea gero eta handiagoari aurre egiteko.

## Pogroma 
Pogroma, haserre zegoen turba batek egin zuen, eta hiriko kontseiluak edo gotzainak ez zuen legez zigortu. Jendetzak, hirian geratzen ziren judu guztiak harrapatu zituen, eta Rhin ibaiaren uharte batean eraiki zuten egurrezko txabola batean itxi zituen (ez da ezagutzen uharte honen kokapena, ziuraski Birsig ibaiaren konfluentziatik gertu, orain estalia dagoena). Txabola erre egin zuten eta juduak erre edo ito egin zituzten.

Erdi Aroko iturrietan aipatzen den 300 eta 600 biktima arteko kopurua ez da sinesgarria; une horretan hirian juduen komunitate osoa 100 ingurukoa zen ziurrenik, eta horietako askok ihes egingo zuten aurreko asteetako jazarpenaren aurrean. Historialari modernoek uste dute 50 eta 70 biktima arteko kopurua posible dela. Haur juduak, dirudienez, salbatu egin ziren, baina indarrez bataiatuak eta monasterioetan jarriak izan ziren. Badirudi judu helduen kopuru bat ere salbatu zela konbertsioa onartu zutelako.

Antzeko pogromak Friburgon gertatu ziren urtarrilaren 30ean eta Estrasburgon otsailaren 14an. Izurri Beltza hirira iritsi aurretik gertatu zen sarraskia. Azkenean, 1349ko apirila eta maiatzean izurria lehertu zenean, kristautasunera konbertitu ziren juduak, oraindik, putzuen pozoitzeagatik errudunak ziren. Akusatuak izan ziren, eta, horietako batzuk, exekutatuak, beste batzuk kanporatuak.

## Ondorengoa 
1349an juduak kanporatu ondoren, Basileak publikoki erabaki zuen judu bakar bati ere ez uztea hirira itzultzen gutxienez 200 urtez. Hala ere, 15 urte baino gutxiago geroago, 1356ko Basileako lurrikararen ondoren, juduen itzulera baimendu zen, eta 1365erako judu komunitate baten existentzia dokumentatzen da. Kalkuluen arabera, 1370ean 150 pertsona inguru ziren juduak (guztira 8.000 biztanle inguru). 1397an berriz desegin zen, arrazoi ezezagunengatik. Dirudienez, oraingoan juduek beren borondatez utzi zuten hiria, eta, udalak, hauek atxikitzeko saiakerak egin zituen arren, ekialderantz Habsburgotarren lurraldeetara mugituz, beharbada, 1390eko hamarkadan Alsazian garatzen ari zen juduen aurkako sentimendu giro berrituaren aurkako jazarpen berri baten beldur. Oraingo honetan, komunitate juduaren desegitea iraunkorra izan zen, Basileako komunitate judu modernoa lau mende baino gehiagoren ondoren ezarri baitzen, 1805ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak