open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aholatz bostbixar

**Aholatz bostbixarra** (*Ciliata mustela*) Lotidae familiako ur gaziko arraina da, ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan bizi dena.

Ez du arrantza balio handirik.

## Euskal izendegia 
Aholatz bostbixarra izendatzeko izen asko daude Euskal Herrian, batzutan *ophidion barbatum*ekin nahasturik:

## Deskribapena 
Aholatz bostbixarra 25 cm inguruko luzera duen arrain luzea da. 45 cm-ko aholatza ere aurkitu da. 3 urte arte bizi daiteke. 

Gorputza ezkatarik gabeko azal bigunak estaltzen du. Bizkarraldeko bi hegats ditu, lehenengoa laburra, izpi batzuk baino ez, bigarren hegatsa aldiz oso luzea da. Hegats horrek hasieran arantza bat du eta ondoren erradio bigun ugari. Uzki hegatsa ere oso luzea da, mintzez elkarturiko erradioz osatua. Bizkarraldea matroi-gorrixka iluna da eta sabelaldea marroi-gris argia. 8-24 ºC arteko tenperaturatan bizi dira. Klima larrialdiaren ondorioz uraren tenperatura igotzen ari da eta espeziearen populazioen jaitsiera ekar dezake horrek.

Marea arteko eremuan aurkitzen da, itsaso hondoko arroka artean ezkutatuta, edota alga ugari duten hondo hareatsuetan. Alga berdeak hazten diren puntutik behera ez da ikusten, gehienez ere 20 metrotako sakoneran.

## Biologia 
250px|thumb|Aholatz bostbixarraren burua, aurrealdean dituen bost luzakinak ongi nabarmentzen dira.
### Elikadura 
Espezie demertsala da. Arroketako zuloetan ezkutatuta egoten da zelatan eta eraso azkarrak eginez krustazeoak, itsas zizareak, gastropodoak eta batzuetan arrain txikiak jaten ditu. Dieta osatzeko algataz ere elikatzen da.

### Ugalketa 
Errunaldia otsaila eta maiatza artean gertatzen da Britainiar uharteen inguruan. Aholatz bostbixar eme gazteek 9.000 arrautza askatzen dituzte, eme handiagoek 30.000 arrautza ere bai. Arrautzak ur sakonetan askatzen dituzte baina ondoren ur azalera igotzen dira. Handik jaioko diren larbak ere pelagikoak dira, eta handitzen direnean arrain txikiak kostaldera hurbiltzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Legatz arrunt

**Legatz arrunta** (*Merluccius merluccius*) Merlucciidae familiako ur gaziko arraina da, ekialdeko Ozeano Atlantikoan, Ipar Itsasoan eta Mediterraneo itsasoan bizi dena.

## Deskripzioa 
Legatzak gorputz argala eta buru handia du, masailezur handikoa, hortz luze eta puntazorrotzak ditu, behekaldean bi ilaratan eta goikaldean bakarrean. Ahoaren barrua eta zakatz zuloa beltzak dira. Gorputza zabalagoa da buruaren ondoan. Bi bizkar-hegats ditu eta uzki-hegats bat, goiko bat hirukia eta beste biak piska bat ganbilak. Alboko lerroa zuzena eta bere kolorea baino ilunagoa da. Atzekaldean gris-urdina da, aldeetan zilarreztatua eta zurixka behealdean.

180 zentimetrotara iritsi daiteke, baina arraroa da eta tamaina handi arruntena 100 zentimetrokoa da. Luzeraren arabera izen desberdinak jasotzen ditu eta handienek 11 kilo izan ditzaketen arren, merkaturatzen diren legatza arruntak 1,5-2 kilokoak izanten dira.

## Elikadura 
Legatza haragijalea da. Bere elikadura sardinzarrak eta antxoak bezalako arrain txikietan oinarritzen da; txibiak, krustazeoak eta zooplanktona ere jaten ditu.

## Banaketa 
Legatza espezie gehienak Argentinan, Txilen eta Perun aurki daitezke. Atlantikoko aldean, Malvinetako itsaslasterrarekin oso lotuta dago. Legatza australa Zeelanda Berrian badago etalegatza beltza Indiako Ozeanoan aurki daiteke.

## Erreferentziak
Isabel Ordaz

**Isabel Ordaz Luengo** (Madril, Espainia, 1957 - ) telebista, zinema eta antzerki aktore espainiarra da. Hainbat filmetan aritu da antzezle: 1982an, hasi zen, *Salida de misa de doce del Pilar* filmean; eta handik gutxira jokatu zuen *Yoyes* filmean, ETAko zuzendaritzako kide ohiari buruzko filmean. 1997an hainbat sari irabazi zituen, *Chevrolet* filmagatik.

Telebistako telesailetan ere aritu da, adibidez *Las chicas de hoy en día*, *Pepa y Pepe*, *Aquí no hay quien viva* eta *La que se avecina* telesailetan.

## Filmografia
Itsasuge

**Itsasugea** edo **morena** (*Muraena helena*) Muraenidae familiako arraina da, ekialdeko Ozeano Atlantikoan eta Mediterraneo itsasoan bizi dena.

Suge itxurako arrain luzea da eta arrokatako zuloetan bizi da. Arrain lasaia da baina molestatzen bazaio haren horzkada arriskutsua izan daiteke gizakientzat.

## Euskal izendegia 
Euskal Herrian hainbat izen ematen zaizkio:

## Deskribapena 
Aingiraren antzeko gorputz luzea du, alboetan pixka bat zapaldurik dauka. 1'5 metro harten ditu eta 15 kilogramo pisatzera iristen da. Kolore gris iluna edo marroi iluna izaten du, orban hori eta beltz ugariz apaindua. Azalean ez du ezkatarik eta mukosa lodi bat duenez irristakorra da. Mukosa horrek azala babesten dio arroka gogorren artean egiten dituen ibilaldietan. Buruaren atzealdean hastez zaio hegatsak bizkar guztia zeharkatzen du isatseraino. Ez du bestelako hegatsik.

Buruaren diametroa gorputzarena baino txikiagoa da. Ahoa luzea eta indartsua da eta hortz luze zorrotzak ditu. Ahoa zakatzetaraino iristen zaio. Zakatzen zuloak beltzez markaturiko bi poro dira soilik. Itsasugea ahoa irekita egon ohi da, ez mehatxu posturan baizik eta etengabe gorputzera ura ponpatu behar baitu.

5-80 metro arteko sakoneran bizi da, itsaso hondoko arrokatan aurkitzen dituen zuloetan.

## Biologia 
250px|thumb|Itsasugearen gorputz osoa.
### Elikadura 
Animalia bakartia eta oso lurraldekoia da. Egunez zuloetan ezkutatzen da eta gauez ateratzen da arroka azpietan edo koral artean bilatuz harrapakinak ehizatzera. 75 cm-tajko luzera hartzen duenean sexu heldutasunera iristen da. Guztira 38 urte bizi daiteke. Buzoek arrantzatzen dute itsasugea, bestelako teknikak erabiliz oso zaila izaten da harrapatzea.

Itsasugearen azala larrugintzan erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Transkaukasiar Komisariatua

**Transkaukasiar Komisariatua** (*Sejm*, polonieraz *asanblada*) 1917ko azaroaren 11an Tbilisin eratu zen gobernua izan zen. Boltxebikeek San Petersburgo hartu ostean Georgia, Armenia eta Azerbaijanen arteko batasuna bultatzeko herrialde propioa eratu zuten: Transkaukasiako Errepublika Demokratiko Federala.

## Kanpo estekak
Transkaukasiako Komite Berezia

**Transkaukasiako Komite Berezia** edo **OZAKOM** (*Osobyi Zakavkazskii Komitet*, Особый Закавказский Комитет) 1917an Errusiar Behin-behineko Gobernuak Kaukasoko mendietan eraturiko administrazio zibila izan zen. Bere osaera Dumako diputatuen osaera etnikoaren ispilu izan zen. Eremuan batez ere sozialdemokratek zuten boterea, baina ez zioten jaramonik egin egoera horri.

1917ko martxoaren 22an Tbilisin eratu zen.

1917ko azaroaren 15ean (egutegi gregoriotarrean azaroaren 28a) Transkaukasiako Komisariatuaren sorrerarekin desagertu zen.

## Kanpo estekak
Armeniako Erresuma (Erdi Aroa)

**Armeniako Erresuma** (batzuetan ere **Bagratidarren Armenia**, Armenieraz: Բագրատունիների Թագավորություն *Bagratunineri Tagavorutyun*), Ashot I.a Bagratunik 885an sortu zuen estatua izan zen, Armenia Handia arabiar omeiatar eta abbastarren esku bi mendez egon ondoren. Beste bi botere handiek ez bezala (Abbastarrak eta bizantziarrak) Ashot I.ak lortu zuen hainbat familia armeniar noble batu eta Armenia arabiarrengandik urruntzea.

Ashoten arrakasta oraindik handiagoa izan zen lortu zuenean bi arabiar eta bizantziar estatuen artean beste estatu bat sortu eta mantentzea. Kaliferriak Ashot "printzeen artean printzea" izendatu zuen 862 urtean eta geroago errege 884 edo 885. urtean. Erresuma honen sorrerarekin beste batzuk sortu ziren: Lori-Tashir, Taron, Vaspurakan Erresuma, Kars, Khachen eta Syunik bezala. Estatu guzti hauen arteko batasuna zaila zen mantentzeko eta honek euren kontra egin zuen. Ashot III.aren erregealdian Ani bilakatu zen hiriburua eta zentru ekonomiko eta kultural bilakatu zen.

XI. mendearen hasieran erresumaren beherakada eta erorrera iritsi zen. Basil II.a Enperadoreak lortu zuen Armeniako hego-mendebaldeko zonalde batzuk bereganatzea eta Hovhannes-Smbat erregeak bere erreinua 1022an Bizantziarrei eskaini zien bere erreinua hil odnoren. Hala ere 1041an Gagik II.ak ez zuen bere aurrekoaren hitza bete eta erresistentzia mantendu zuen 1045. urterarte.

## Kanpo estekak
Armeniako Erresuma

**Armeniako Erresuma** izenarekin honako artikuluak aurki daitezke:

* Armeniako Erresuma, K.a. 190tik 387. urterarteko Erresuma.
* Armeniako Erresuma, Erdi Aroan sortu zen Erresuma, 885tik 1045ra.

Batzuetan ere izen hau eman zaio beste hauei:

* Armeniako Satrapia
* Ziliziako Armeniar Erresuma
* Artsakheko Erresuma
* Commageneko Erresuma
* Sopheneko Erresuma
* Vaspurakango Erresuma
The Ghost and Mrs. Muir

***The Ghost and Mrs. Muir*** 1947ko filma da, Gene Tierney, Rex Harrison eta George Sanders aktoreek antzeztua, Joseph L. Mankiewiczen zuzendaritzapean. Urte bi lehenago Josephine Leslie idazleak sortutako eleberrian oinarritua dago. 1947ko Argazkigintza onenaren Oscar sarirako izendapena jaso zuen.

## Argumentua 
XX. medearen hasiera, Ingalaterra. Lucy Muir (Gene Tierney) alargun gaztea eta berorren alaba txiki Anna (Natalie Wood) Whitecliff herrira aldatzen dira. Alokeran hartutako etxean mamu bat bizi dela jakingo dute bizitzen hasi eta berehala: Daniel Gregg (Rex Harrison) itsas gizona da fantasma. Diru aldetik eskas dabilen unean Lucyk Gregg jaunaren oroitzapenak jasoko ditu gerora salmenta arrakastatsua izango duen liburua itxuratuz: *Blood and Swash* (*Odola eta biharamona*). Testua osatu bitartean bata bestearekin maitemintzen dira, nahiz eta ondo jakin ezinezko harremana dela euren artekoa. Orduan Gregg jaunak Lucyrentzako gizon aproposa bilatzea erabakiko du.

## Aktoreak 
thumb|125px|ezkerrera|George Sanders filmaren pasarte batean.
thumb|125px|ezkerrera|Gene Tierney filmaren pasarte batean.

* Gene Tierney ... Lucy Muir
* Rex Harrison ... Daniel Gregg
* George Sanders ... Miles Fairley
* Edna Best ... Martha Huggins
* Vanessa Brown ... Anna Muir (nagusitan)
* Anna Lee ... Mrs. Fairley
* Natalie Wood ... Anna Muir (umetan)
* Robert Coote ... Mr. Coombs
* Whitford Kane ... Mr. Sproull

## Kanpo estekak 
*  ***The Ghost and Mrs. Muir*** **IMDB** atarian
Leuc

**Leuc** ( ) Okzitaniako udalerria da. Administratiboki Aude departamenduko Frantziako udalerria da, Languedoc-Rousillon eskualdean.

## Etimologia 
## Geografia 
### Ingurune naturala eta klima 
### Udalerri mugakideak 
### Auzoak 
## Historia 
## Ekonomia 
## Banaketa administratiboa 
## Demografia 
## Politika 
## Hirigintza 
## Azpiegiturak 
## Kultura 
### Hizkuntza 
### Literatura 
### Kirolak 
### Jaiak 
### Musika 
### Gastronomia 
## Ondasun nabarmenak 
## Udalerritar ospetsuak 
## Bitxikeriak 
## Hiri senidetuak 
## Argazki galeria 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aude departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Infekzio nosokomial

**Infekzio nosokomiala** (grezieratik , nosokomeio, "ospitalea") osasun-eremu batean (klinikan, ospitalean...) harturiko infekzioa da. MOEak dioenez inkubazio epean zeuden infekzioak ez dira kategoria horretan sartzen, klinika edo ospitaleko egonaldian harrapatutakoak baizik. Halaber, osasun langileek haien lantokietan hartzen dituztenak infekzio nosokomialtzat ere jo daitezke.

Infekzio nosokomiala ospitaletako arazo garrantzitsuenetariko bat da. Herrialde garatuetan, ospitaletan sartzen diren gaixoen %5-%10raren artean infekzioa harrapatzen dute haien egonaldian. Estatu Batuetan, esaterako, 2 milioi inguru infekzio nosokomial gertatzen dira urtero, eta Italian 500.000-600.000.

Klinika eta ospitaleetan infekzioak harrapatzeko joera areagotu egiten da, bertan biltzen baitira hainbat arrisku-faktore:

* barneko populazioa (gaixoena) sentikorragoa da infekzioekiko biztanleria osasuntsua baino. Ospitaletako gaixo ugari immunogutxituak dira, hots, immunitate-sistema ahula dute haien gaitzaren ondorioz (edo ezartzen zaien tratamenduaren ondorioz). Baldintza horietan beste gizabanakoentzat kaltegarriak ez diren mikrobioak (oportunistak) patogeno bihurtzen dira ospitaletako biztanle gaixoentzat.

* bestalde, osasun-eremuetan infekzio larriak dituzten gaixoak daude, mikrobio (birus edo bakterioen) oso birulentoen eramaileak direnak. Mikrobio arriskutsu horiek, inon izatekotan, klinika eta ospitale askotan pilatzen dira, hain zuzen ere.

* ospitaleetan infekzioak errazten dituzten teknikak eta prozedurak erabiltzen dira: ebakuntzak (barruko organoak kutsadura-iturriekin kontaktuan jartzen dituztenak), kateterizazioa, biopsia eta bizkarrezurreko ziztadak (larruazaleko hesia zulatzen dutenak, mikrobioen sarbidea erraztuz), odol-transfusioak (garai batean infekzio-iturri askoren eragileak), etab.

Infekzio hauek ekiditeko garrantzi handikoa da tresneria eta ingurugiroaren esterilizazioa ospitaleetan. Ebakuntzak, esaterako, ingurugiro esteril batean (ebakuntza-gela) burutu behar dira, tresneria osoa ere esterila izanik.

## Infekzio ohikoenak eta eragileak 
Klinika eta ospitaleetan gehien harrapatzen diren infekzioek honako atal hauei eragiten diete: gernu-aparatuari, zauriei, arnas aparatuari eta odolari. Gaitzen artean, infekzio nosokomialek hauek sortu ohi dituzte: zistitisa, pneumonia, septizemia, gastroenteritisa, HIESa, hepatitisa, zaurien eta azalaren infekzioak...

Mikrobioen artean badirudi batzuk osasun-eremuetan eroso bizi direla, bertako infekzio gehienen atzean baitaude: *Staphylococcus aureus*, *Pseudomonas aeruginosa*, *Escherichia coli*, *Klebsiella pneumoniae*, Enterobacter, Serratia, Enterococcus, Acinetobacter eta Legionella pneumophila bakterioen artean; *Aspergillus* eta *Candida albicans* onddoen artean; eta errotabirusak, hepatitisaren birusak, zenbait paramixobirus eta GIBa, besteak beste, birusen artean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abdoulaye Wade

**Abdoulaye Wade** (Kébémer, Sudan Frantsesa, 1926ko maiatzaren 29a) senegaldar politikaria da, Senegalgo Alderdi Demokratiko-ko idazkari nagusia. 2000tik 2012ra Senegalgo presidentea izan zen. 2000ko presidentziarako hauteskundeak irabazi zituen, eta 2007an berriz hautatua izan zen. 2012ko martxoaren 25eko bozetan, berriz, Macky Sall oposizioburua nagusitu zitzaion, botoen %65,8arekin.

## Erreferentziak
Mixel Oronoz

**Mixel Oronoz Tricot** (Baigorri, 1935eko abuztuaren 23 &ndash; Baiona, 2023ko irailaren 23a) idazle, irakasle eta apaiz euskaltzalea izan zen. Ipar Euskal Herriko euskararen inguruko elkarte eta eragileak biltzen dituen Euskal Konfederazioaren presidentea izan zen.

## Biografia 
Baigorrin jaioa, lehen ikasketak Uztaritze eta Baionako seminarioetan egin zituen. Unibertsitateei dagokienez Teologia ikasi zuen Leuvenen (Flandria), Frantses Literatura Parisen eta Euskal Literatura Bordelen (Okzitania).

1962tik 1968ra Boli Kostan egon zen eliz katolikoarekin zerikusia duten lanetan; elizaren alorrean behin baino gehiagotan idatzi du euskararen edota zenbait joeraren zokoratzea kritikatuz. Europara itzulita Turkia eta Frantzian gazte, heldu eta langabetuen irakasle eta formazio lanetan aritu zen.

Berriro Euskal Herrian euskal kulturaren munduari atxiki zitzaion. Lauburu elkartean eta Euskal Konfederazioan aritu zen eta azken bigarren honen presidentea ere izan zen. *Herria* aldizkariko Administrazio Kontseiluko kidea ere izan zen. Ipar Euskal Herrirako egitura politiko baten aldeko lanean aritzen den Batera plataformaren partaidea izan zen.

## Lanak 
Baigorri jaioterria beti oso presente izan zuen eta berari buruzkoak dira argitaratu dizkioten liburu gehienak.

### Frantsesez 
* *La noce basque* Baigorriren gaineko trilogia (*Zortziko argitaletxea):
** *Romances* (1994).
** *Atxut* (1996).
** *Lur-mina* (1999).
* *Le testament du Chanoine S. L'exclusion dans l'Eglise catholique, 1954-2008* (*Golias*, 2008) eliz katolikoan baztertuak izan direnez.
* *Qui a tué le douanier Tricot?* (*Zortziko*): familiaren historian murgilduz.

### Euskaraz 
Euskaraz atera duen bakarra ere Baigorri herriari eta bertan jaiotakoei buruzkoa da:
* *Oilandoiko kapera* (2001, *Elkarlanean*, Donostia; ).

### Ikerketak 
Euskaltzalea, zenbait ikerketa lan egin ditu:
* *Le mouvement culturel basque (1951-2001)* trilogian lehenaren (2002, *Elkarlanean*) egile bakarra eta hirugarrenaren (ateratzeko) egileetakoa da, Luzien Etxezaharreta eta Xipri Arbelbiderekin batera.
* Euskalgintzan duen lekua oinarri hartuta Ipar Euskal Herriko eremu honetako elkarteen historiaz ere idatzi zuen *Euskaltzaleen Biltzarretik Euskal Konfederaziora* artikuluan (*Bat* soziolinguistika aldizkaria, 16- alea, 1995).
* *L'information religieuse en Basque dans les publications du Pays Basque Nord'' lanean 1965 eta 1977 arteko arlo horretako argitalpenak aztertu zituen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Oilarandoi
* Baigorri
* Euskal Konfederazioa

## Kanpo estekak 
* Joseba Aurkenerena: "Mixel Oronoz, Baigorri deklinatuz", kazeta.eus, 2025/12/27.
*  Orri pertsonala.
Westerschelde tunela

**Westerschelde tunela** () izen bereko estuarioa iparraldetik hegoaldera zeharkatzen dituen 6,6 kilometroko tunela da. 2003ko martxoan zabaldutako tunel hau, Herbehereetako tunelik luzeena Goes eta Terneuzen herrien artean. Tunela zabaldu zenetik, Vlissingen eta Breskens arteko ferry zerbitzua oinezkoek eta bizikletek bakarrik erabil dezakete.

## Autobus zerbitzua 
Tunela zeharkatzen duten autobus lineak, honakoak dira:

* Bus 20: Goes-Tolplein-Terneuzen bus station-Sluiskil-Sas van Gent-Zelzate (Flandria)
* Bus 50: Middelburg eta Hulst bitartean

## Ikus, gainera 
* Sluiskil tunela

## Kanpo estekak
Sluiskil tunela

**Sluiskil tunela** () 2015ean Herbehereetan eraiki zuten kilometro bateko tunela da. Eraikuntza lanek 208 milioi euroko aurrekontua zuten eta Terneuzen-Gante ubidearen azpitik igarotzen du. Tunela eraikitzearekin batera autoen joan-etorria erraztuko da, Terneuzen-Gante ubidetik igarotzen diren itsasontziek errepidea maiz moztea eragiten dutelako.

Lanak 2010ean esleitu ziren.

## Ikus, gainera 
* Westerschelde tunela

## Kanpo estekak
Paue-Pirinioak

**Paue-Pirinioetako Herri Elkargoa** (frantsesez ''Communauté d'agglomération de Pau-Pyrénées*, laburtuta *CAPP*) Akitania eskualdeko Pirinio Atlantikoetako Herri Elkargoa da. 14 udalerri barne hartzen ditu eta 153.070 biztanle inguru. Egoitza Pauen dago.

thumb|250px|*Hôtel de France'', elkargoaren egoitza.
## Udalerriak 
Herri elkargo honetako udalerriak eta beraien INSEE kodeak:

# Artigueloutan (64059)
# Billère (64129)
# Bizanos (64132)
# Gan (64230)
# Gelos (64237)
# Idron (64269)
# Jurançon (64284)
# Lée (64329)
# Leskarre (64335)
# Lons (64348)
# Mazères-Lezons (64373)
# Ousse (64439)
# Paue (64445)
# Sendets (64518)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Lotre

**Lotrea** (*Barbatula quignardi*) ur gezako arraina da, Balitoridae familiakoa.

## Banaketa 
Pirinio inguruko ibaietan bizi da, nabarmen Ebro , Bidasoa, Nerbioi, Lez, Tec, Aturri eta Garona ibaietan bizi da.

## Erreferentziak
Jonathan Pryce

**Jonathan Pryce** (jaiotzez John Price deitua; Holywell, Flintshire, 1947ko ekainaren 1a) galestar zinema eta antzerkiko aktore, eta abeslari bat da. Terry Gilliam zuzendariaren *Brazil* kultuzko filman, nahiz *The Adventures of Baron Munchausen*, *Glengarry Glen Ross*, *The Age of Innocence*, *Evita*, *Ronin*, *Stigmata*, *Tomorrow Never Dies*, *Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl*, *The Brothers Grimm*, ''Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest*, *The New World*, *Glengarry Glen Ross*, *Carrington* eta *G.I. Joe: The Rise of Cobra* filmetan parte hartu du.

*Game of Thrones'' telesailean Txantxangorri Gorena pertsonaia antzeztu zuen.

## Kanpo estekak 
* Jonathan Pryce aktorearen IMDBko fitxa ikusgai
La Louvière-Lauragais

**La Louvière-Lauragais** ( ) Okzitaniako udalerria da. Administratiboki Aude departamenduko Frantziako udalerria da, Languedoc-Rousillon eskualdean.

## Etimologia 
## Geografia 
### Ingurune naturala eta klima 
### Udalerri mugakideak 
### Auzoak 
## Historia 
## Ekonomia 
## Banaketa administratiboa 
## Demografia 
## Politika 
## Hirigintza 
## Azpiegiturak 
## Kultura 
### Hizkuntza 
### Literatura 
### Kirolak 
### Jaiak 
### Musika 
### Gastronomia 
## Ondasun nabarmenak 
## Udalerritar ospetsuak 
## Bitxikeriak 
## Hiri senidetuak 
## Argazki galeria 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aude departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Piramide-enbor

thumb|Piramide hexagonalaren enborra.

**Piramide-enborra** poliedro bat da piramidearen oinarriaren eta alboko ertzak ebakitzen dituen plano baten artean hartuta dagoena.

Planoa oinarriarekiko paralelo denean oinarri paraleloko enborra deritzo. Oinarrien arteko distantzia enborraren garaiera da. Piramide erregular bateko oinarri paraleloko enborra bi oinarrik (antzeko poligono erregularrak) eta hainbat alboko aurpegik (trapezio isoszeleak) osatuta dago. Trapezio horien garaierei apotemak deritze.

Piramide-enborraren azalera osoa kalkulatzeko honako formula hau erabiliko dugu:

:A = \frac{(P_1+P_2)}{2}\cdot a + B_1 + B_2

Oinarri paraleloko piramide-enborraren azalera osoa, non **P1**, **P2** oinarrietako perimetroak , **a** enborraren apotema eta **B1**, **B2** oinarrietako azalerak baitira.

Piramide-enborraren Bolumena, oinarriak paraleloak direnean eta haien azalerak **B1** eta **B2** diren, eta garaiera **h**, enborraren garaiera bider oinarrietako azaleren Batezbesteko herondarra da:
: V = \frac {h}{3} (B_1 + B_2 + \sqrt)

## Ikus, gainera 
* Enborra
* Piramidea
* Batezbesteko herondarra

## Kanpo estekak
Iberiar zarbo

**Iberiar zarboa** (*Gobio lozanoi*) ur gezako arraina da, Cyprinidae familiakoa, Iberiar penintsula eta hego-mendebaldeko Frantziako ibaietan bizi da

## Banaketa 
## Erreferentziak
Lezao haitzulo

**Lezao haitzuloa** Euskal Herriko mitologiaren leku bat da.

Aguraingo zenbait elezaharren arabera Amilamia izeneko ireluaren bizilekua da leize hau.

Leizea Entziako mendimultzoaren bazterrean kokatzen da, eta inguruan zenbait aintzira eta putzu txiki daude, elezaharren arabera Amilamiak erabiliak ere.

## Bibliografia 
* *Jose Miguel de Barandiaran, obras completas*. Egilea,Jose Miguel de Barandiaran. Argitaletxea, Editorial la gran enciclopedia vasca, Bilbao 1976.
* Federico de Baraibar. Palabras alavesas. Gasteiz, 1907

## Errefentziak 
## Kanpoko loturak 
*  Amilamiaren kondaira

## Kanpo estekak
Loina arrunt

**Loina arrunta** (*Parachondrostoma miegii*) ur gezako arraina da, Cyprinidae familiakoa. Batez ere diatomeak jaten dituen arrain hau Bizkaiko golkoko ibaietan eta Ebroren arroan bizi da.

Gaztelaniaz loina *Parachondrostoma arrigonis* arrainari diote, baina hau Júcar ibaian baino ez da bizi.

## Ezaugarriak 
erdian|500px

## Banaketa 
Ebroaren arroan aurki daiteke eta Bizkaiko Golkoko ibaietan, besteak beste Bidasoa, Urumea, Oria, Urola, Deba, Artibai, Oka, Butroe, Nerbioi, Agüera, Asón eta Pas.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Escudo ibaia

**Escudo ibaia** Espainia iparraldeko kostaldeko ibai laburra da, Kantauriar erlaitzean, Kantabria igarotzen dena eta Kantauri Itsasoan itsasoratzen dena.

Bere egoera ekologikoa ona da, ibilbidearen bukaera Oyambre Natura Parkean izanik.

* **Iturria**: Escudo de Cabuérniga mendilerroko iparraldeko isurialdea, 516 metrotara
* **Bokalea**: Bizkaiko golkoa
* **Luzera**: 20&nbsp;km
* **Arroa**: 72 km²
* **Urteko emaria**: 1.232 L/s

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Itsas lanproi

**Itsas lanproia** (*Petromyzon marinus*) arrain espezie bat da, Petromyzontidae familiakoa. Ur gazian eta ur gezan bizi da, Ozeano Atlantikoaren Europako eta Ipar Amerikako itsasertzetan.

## Deskribapena 
Grisaxkak dira, eta, adinarekin, marrazki beltzak agertzen zaizkio bizkarraldean. Ugaltze-garaian arrek abdomena purpura kolorekoa dute, eta gandor txiki bat bizkarrean. Bizkarrean, baita ere, 2 bizkar-hegal dituzte. Metro bateko luzera izatera iristen dira.

Arrain hauek ez dute barailarik (*Agnatha* klasekoak dira), eta haien ahoak inbutu itxura du. Aho hori eta mihia, hortz korneoz beterik daude, erregularki banatuak, erdikoak handiagoak izanik. arrautza jartzen ditu; kloakak elkartuta, kanporatzen dituzten momentuan arrek ernaldurik.

## Kontserbazioa 
Arrain hauen populazioak gainbeheran daude, batez ere, haien habitata galdu delako, eta populazioaren zatikatu direlako. Beste hainbat faktorek Iberiar Penintsulako ibaietako lanproi-populazioen beherakada eragiten duten arren, migraziorako oztopoak (presak eta sastrakak) dira, ziurrenik, hedatuenak eta esanguratsuenak; izan ere, ibai-arro gehienetan habitat irisgarriaren % 80ko galera eragin baitute. Era berean, Espezie Mehatxatuen Espainiako Katalogoan dago, horretan ere Galzorizko kategorian, baina Europako Zerrenda Gorrian kezka txikiko espezie gisa dago sartuta.

Hala ere, EAEko ibaietako uraren kalitatea oro har hobetu denez, azken hamarkadetan arro nagusietatik erabat edo partzialki desagertu ziren espezieetako batzuek, lanproiak kasu, berriro kolonizatu dituzte ibai, edo ibaietako eta marearteko tarte jakin batzuk.

EAEko itsas lanproiaren banaketari eta ugaritasunari buruz gaur egun dagoen ezagutza-maila eskasa da. Duela gutxi arte, Bidasoa ibaian bakarrik bizi ziren, eta 1993tik aurrera, gutxienez, han bizi zirela jakina da. Azken urteotan, zeharka bada ere, egiaztatu da itsas lanproiaren ugaltzeak arrakasta izan duela, noizbehinka bederen, Urumea ibaiaren behe-ibilguan, non larbak edo ale gazteak aurkitu diren.

Dena den, 2019. urtean, e-dna erabiliz Gipuzkoako ibaietan itsas lanproia presentzia detektatzeko laginek emaitza negatiboa eman zuten.

## Argazki-galeria 

Fitxategi:Lanproia Getariako portuan 2026an01.jpg|Itsas lanproia Getariako portuan, berdel baten bizkarroi. Argazkian, ahoko inbutua eta hortz korneoak ikusten dira.
Fitxategi:Lanproia Getariako portuan 2026an02.jpg|Itsas lanproia Getariako portuan, berdel baten bizkarroi. Argazkian, eskuineko 7 zulo brankialak ikusten dira.
Fitxategi:Lanproia Getariako portuan 2026an03.jpg|Itsas lanproia Getariako portuan, berdel baten bizkarroi. Argazkian, alearen tamaina ikus daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Peces ciclóstomos: Lamprea del Bidasoa, Txabi Minaren bideoa
Pushkar

**Pushkar** (hindiz: पुष्कर), *Holly city* (hiri sakratua) ezizena duen Rajasthango hiria da. Hinduentzako bost hiri sakratuetako bat da, agian garrantzitsuena, hortik datorkio *Tirth Raj* ezizena ere, erromesaldien erregea.

## Demografia 
2001eko errolda egin zenean 14.789 biztanle zituen, %54a gizonak eta %46a emakumeak. Alfabetatuak %69a dira, Indiako batazbestekoa baino 10 puntu gehiago. 6 urtetik beherako haurrek %14a osatzen dute.

## Geografia 
Ajmer barrutian dago, hiriburutik 14 kilometrotara. Pushkar lakuaren ertzetan kokatzen da hiria. Hegoaldean eta mendebaldean mendiak ditu eta iparraldean Thar basamortua. 510 metrotako altueran dago.

## Mitologia eta historia 
Ez da jakina noiz sortu zen herria baina badirudi Indiako zaharrenetakoa dela. Mitologiaren arabera Brahma berak sortu zuen duela 60.000 urte. Jainkoak zisne bat airean askatu omen zuen eta mokoan zeraman loto lore urdina erori zen tokian sortu zen hiria. Bertan *Vajranash* deabrua bizi zen eta loto lorea jan zuen baina lorearen barnean mantra bat ezkutatu zuen jainkoak eta deabrua berehala hil zen. Pushkar izenak, noski, *loto lore urdina* esan nahi du.

*Ramayana*k, k.a. III mendeko testu sakratuak, jadanik aipatzen du esanez Vishwa Mitra jakintsua hemen izan zela baraualdian eta k. a. IV mendekoa izan daitekeen *Mahábharata*k dio Maharash Iudhistira Púshkarako lakuan bainatu zela.

XVII mendean Mandoreko agintaria zen Nahadaravak Pushkar berriz erromesaldientzako leku bihurtu zuen hiria garbituz eta eraikinak berriztatuz. Doako hamabi jatetxe jaso zituen erromesentzat, baita hiru *ghat* eraiki ere.

## Ondasun nabarmenak 
* **Sri Sawai Bhoj Temple:** Shri Devnarayanen omenezko tenplua da.
* **Jagat Pita Shri Brahma tenplua:** Oraingo eraikina XIV mendekoa den arren tenpluak 2000 urte dituela uste da. Marmolez eta harlauzaz egina dago eta bikain dekoratua dago. Aszetek gobernatzen dute tenplua eta beraiek soilik erreza dezakete Brahmaren irudiaren aurrean.
* **Pushkar Lake:** K. a. IV mendeko txanpon batzuetan jadanik agertzen da Pushkarreko lakua. Hinduentzat laku sakratua da. 500 tenplo hindutik gora daude lakuaren ertzean eta 52 *ghat* ditu erromesak bainatzeko.

## Jaialdiak 
*Pushkar ka Mela*: Munduko gamelu feria handiena da. 50.000 gamelu elkartzen dira, denak bikain garbitu eta jantziak, eta beren artean hainbat lehiaketa egiten dira.

## Kanpo estekak 
*  www.pushkarfestival.com
*  Pushkarreko gamelu feria
Lanproi

**Lanproiak** ur gazi eta ur gezako barailarik gabeko arrainak dira, *Petromyzontidae* familia osatzen dutenak.

## Taxonomia 
* Geotriinae subfamilia
** *Geotria* generoa
*** *Geotria australis* (Gray,1851)
* Mordaciinae subfamilia
** *Mordacia* generoa
*** *Mordacia lapicida* (Gray, 1851)
*** *Mordacia mordax* (Richardson, 1846)
*** *Mordacia praecox* (Potter, 1968)
* Petromyzontinae subfamilia
** *Caspiomyzon* generoa
*** *Caspiomyzon wagneri* (Kessler, 1870)
** *Eudontomyzon* generoa
*** *Eudontomyzon danfordi*
*** *Eudontomyzon graecus* Renaud & Economidis, 2010
*** *Eudontomyzon hellenicus*
*** *Eudontomyzon mariae*
*** *Eudontomyzon morii*
*** ''Eudontomyzon sp. 'migratory'*
*** *Eudontomyzon stankokaramani*
*** *Eudontomyzon vladykovi*
** *Ichthyomyzon* generoa
*** *Ichthyomyzon bdellium* (Jordan, 1885)
*** *Ichthyomyzon castaneus* Girard, 1858
*** *Ichthyomyzon fossor* Reighard & Cummins, 1916
*** *Ichthyomyzon gagei* Hubbs & Trautman, 1937
*** *Ichthyomyzon greeleyi* Hubbs & Trautman, 1937
*** *Ichthyomyzon unicuspis* Hubbs & Trautman, 1937
** *Lampetra* generoa
*** *Lampetra aepyptera* (Abbott, 1860)
*** *Lampetra alaskensis* (Vladykov & Kott, 1978)
*** *Lampetra appendix* (DeKay, 1842)
*** *Lampetra ayresii* (Günther, 1870)
*** *Lampetra fluviatilis* (Linnaeus, 1758)
*** *Lampetra hubbsi* (Vladykov & Kott, 1976)
*** *Lampetra lamottei* (Lesueur, 1827)
*** *Lampetra lanceolata* (Kux & Steiner, 1972)
*** *Lampetra lethophaga* (Hubbs, 1971)
*** *Lampetra macrostoma* (Beamish, 1982)
*** *Lampetra minima* (Bond & Kan, 1973)
*** *Lampetra planeri* (Bloch, 1784)
*** *Lampetra richardsoni* (Vladykov & Follett, 1965)
*** *Lampetra similis* (Vladykov & Kott, 1979)
*** *Lampetra tridentata* (Richardson, 1836)
** *Lethenteron* generoa
*** *Lethenteron camtschaticum* (Tilesius, 1811)
*** *Lethenteron japonicum* (Martens, 1868)
*** *Lethenteron kessleri* (Anikin, 1905)
*** *Lethenteron matsubarai* (Vladykov & Kott, 1978)
*** *Lethenteron reissneri* (Dybowski, 1869)
*** *Lethenteron zanandreai* (Vladykov, 1955)
** *Petromyzon* generoa
*** *Petromyzon marinus* Linnaeus, 1758 – (Itsas lanproia)
** *Tetrapleurodon* generoa
*** *Tetrapleurodon geminis* (Alvarez, 1964)
*** *Tetrapleurodon spadiceus'' (Bean, 1887)

## Erreferentziak
Ahate-lapati

**Ahate-lapatia** (*Lepadogaster lepadogaster*) Gobiesocidae familiako ur gaziko arraina da, ekialdeko Ozeano Atlantikoan eta Mediterraneo itsasoan bizi dena.

## Banaketa 
## Erreferentziak
Trapezio

**Trapezioa** bi alde paralelo, oinarriak deiturikoak, baino ez dituen laukia da. Oinarrien arteko distantziari garaiera deritzo.

Trapezioaren A azalera, *a* eta *b* bi oinarrien baturaerdiaren eta *h* garaieraren arteko biderkadura da:

:A= \frac{(a+b)h}{2}

Trapezioak bi angelu zuzen baditu, *trapezio zuzen* deitzen da; paraleloak ez diren trapezioaren aldeak luzera berdinekoak badira, *trapezio isoszele* deitzen da; aldiz, luzera desberdinekoak badira, *trapezio eskaleno*.

ezkerrera|250px

## Azaleraren frogapena 
ezkerrera|thumb|224x224px|Trapezio zuzena
Demagun trapezio zuzen bat daukagula. Lehen esan bezala bi alde paralelo izango ditu, kasu honetan 300 eta 500 eko aldea. Hauei ondorengo izenak emango dizkiegu a=300 eta b=500 eta altuerari h=400 honela lehenik orokortasunetik, hau da trapezio guztietarako balio duen adierazpena frogatuko dugu.

Bi trapezio berdin beharko ditugu. Orain a aldearen ondoan bigarren trapezioaren b jarriko dugu eta beraz b aldearen ondoan a jarri beharko dugu. Altuera berdina izango da. Bi trapezio bata bestearen ondoan jarrita laukizuzen bat sortuko dela ikusiko dugu eta laukizuzenaren azalera oinarria bider altuera dela badakigu. Gure laukizuzen horretan oinarria a+b dela ikus dezakegu, altuera berriz (h) ez zaigunez aldatuko (a+b) x h izango da.

Jarraian badakigu laukizuzen hau bi trapezio berdinez osatu dugula ondorioz trapezio baten azalera jakin nahi badugu azalera osoa bitan zatitu beharko dugu, horrela guk lortu nahi genuen adierazpenera iritsiz:A= \frac{(a+b)h}{2}

## Kanpo estekak 
*
Leave Her to Heaven

***Leave Her to Heaven*** 20th Century Foxek 1945ean ekoiztutako filma da, Gene Tierney, Cornel Wilde eta Vincent Price aktoreek antzeztua, John M. Stahlen aginduetara. Izen bereko eleberrian oinarritzen zen, Ben Ames Williams idazlearena, sasoian salmenta handiak izan zituena. Tierneyk Emakumezko aktore onenaren Oscar sarirako izendapena jaso zuen antzezlan honengatik. Filmak 5.000.000 dolarretik goragoko diru-sarrerak izan zituen, Foxen film arrakastatsuena 40ko hamarkadan.

## Argumentua 
Richard Harland (Cornel Wilde) idazle gazteak Ellen (Gene Tierney) neska ederra ezagutu du trenean doala. Handik gutxira elkarrekin ezkonduko dira; zoriona baino, ametsgaiztoaren hasiera da, hain da larria jeloskortasnak eraginda Ellenek pairatzen duen desoreka.

## Aktoreak 
thumb|125px|ezkerrera|Cornel Wilde eta Gene Tierney filmaren pasarte batean

* Gene Tierney ... Ellen Berent Harland
* Cornel Wilde ... Richard Harland
* Jeanne Crain ... Ruth Berent
* Vincent Price ... Russell Quinton
* Mary Philips ... Mrs. Berent
* Ray Collins ... Glen Robie
* Gene Lockhart ... Saunders doktorea
* Reed Hadley ... Mason doktorea
* Darryl Hickman ... Danny Harland

## Sariak 
; Jasotako Oscar saria
* Argazkigintza onenaren Oscar Saria: Leon Shamroy

; Oscar saietarako izendapenak
* Emakumezko aktore onenaren Oscar saria: Gene Tierney.
* Zuzendaritza artistiko onenaren Oscar saria, Lyle R. Wheeler, Maurice Ransford, eta Thomas Little.
* Soinu onenaren Oscar saria: Thomas T. Moulton

thumb|125px|eskuinera|Cornel wilde filmaren pasarte batean.
thumb|125px|ezkerrera|Gene Tierney filmaren beste pasarte batean.

## Kanpo estekak 
*  ***Leave Her to Heaven*** **IMDB** atarian
Bikaner

**Bikaner** (hindiz बीकानेर) Indiaren mendebaldeko Rajastan estatuko hiria da. Jaipur hiriburutik 330 kilometrora dago eta 723.982 biztanle ditu (2008). Thar basamortuaren erdian dagoenez basamortuko klima du.

## Historia 
Marwarreko erregearen seigarren semea zen Rao Bikak iparraldeko lurrak konkistatzeari ekin zion eta 1485an gotorleku bat eraiki zuen, *Bikaren asentamendua* izena emanez (Bikaner), eta urtebetera hiria sortu zen. Basamortuaren erdian zegoenez Erdialdeko Asiaren eta Gujaraten arteko oasia kontsideratu zen eta honek aberastasun handia ekarri zion hiriari, baita berehala mogolen menpe geratu izana ere. XVIII. mendean mogolen boterearen gainbeheraren ondorioz istilu handiak izan zituen Marwar erresumarekin.

1815ean Surat Singh maharaja tiranoaren aurka altxatu ziren *thakurak* eta honek britainiarrei laguntza eskatu zien aurre egiteko. 1818ko itunak Bikaner printzerria Britainiar Raj bihurtu zuen. Bikaner printzerria Indiako seigarren lurralde handiena zen baina 1949an Rajasthanen barnean sartzerakoan bere lurrak hiru barrutitan banatu ziren.

## Klima 

## Ondasun nabarmenak 
* **Junagarh Fort:** 1589 eta 1594 artean izan zen eraikia eta Chintamani izena jarri zitzaion. XX mendean agintariak Lalgarh Palace mugitzerakoan izena aldatu zioten, Junagarh Fort (*gotorleku zaharra*) ipiniz. Hasieran hiritik kilometro eta erdira bazegoen ere gaur egungo Bikanerrek erabat inguratzen du gotorlekua. Etsaiek sarritan erasotu arren inoiz ez zuten lortu gotorlekua berenganatzea. Gotorlekuaren barnean jauregiak eta tenpluak daude. Guztia hareharri gorriz eta marmolez egina dago.
* **Lalgarh Palace:** Ganga Singh maharajari iruditzen zitzaion Junagarh Fort ez zela monarka moderno batentzako egoitza egokia eta aitaren izena eramango zuen jauregia eraiki zuen gotorlekutik 7 kilometrora. Sir Samuel Swinton Jacob arkitektoak diseinatu zuen eta bere jauregia izango zen *Laxmi Niwas* jauregia 1902rako eraiki bazen ere multzo guztia 1926an bukatu zuten. Hau ere hareharri gorriz egina dago.

## Galeria 

File:BCFest2.jpg
File:BCFest21.jpg
File:BCFest19.jpg
File:BCFest23.jpg
File:BCFest24.jpg
File:BCFest11.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  www.bikaner.nic.in
Zapo

**Zapo** hitzak hainbat adiera ditu:
* Hondakinaren sinonimoa.
* Zapo (arraina): Lophius generoko arrain osteiktieen izen arrunta.
* Apo generoko espezieen izen arrunten sinonimoa.

## Erreferentzia
Txitxarro

**Txitxarroa** karangidoen familiako eta ***Trachurus*** generoko itsas arrain osteiktieen izen arrunta da. Euskal Herriko uretan hiru espezie bizi dira: arrunta, beltza eta mediterraneoa.

## Espezieen zerrenda 
* *Trachurus aleevi* Rytov & Razumovskaya, 1984.
* *Trachurus capensis* Castelnau, 1861.
* *Trachurus declivis* (Jenyns, 1841).
* Afrikar txitxarroa, *Trachurus delagoa* Nekrasov, 1970.
* Arabiar txitxarroa, *Trachurus indicus* (Cuvier, 1833).
* Japoniar txitxarroa, *Trachurus japonicus* (Temminck & Schlegel, 1844).
* *Trachurus lathami* Nichols, 1920.
* *Trachurus longimanus* (Norman, 1935).
* Txitxarro mediterraneoa, *Trachurus mediterraneus* Steindachner, 1868.
* *Trachurus murphyi* Nichols, 1920.
* *Trachurus novaezelandiae* Richardson, 1843.
* Txitxarro beltza, *Trachurus picturatus* (Bowdich, 1825).
* Ozeano Bareko txitxarroa, *Trachurus symmetricus* (Ayres, 1855).
* Txitxarro arrunta, *Trachurus trachurus* (Linnaeus, 1758).
* *Trachurus trecae* Cadenat, 1950.

## Banaketa 
## Erreferentziak
Eiherazain arrunt

**Eiherazain arrunta** (*Callionymus lyra*) Callionymidae familiako ur gaziko arraina da, ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan, Itsaso Beltzan eta Mediterraneo itsasoan bizi dena.

## Banaketa 
## Erreferentziak
Kabuxa kataire

**Kabuxa kataire** (*Parablennius gattorugine*), Blenniidae familiako ur gaziko arraina. Iparraldeko Ozeano Atlantikoan, Itsaso Baltikoan eta Mediterraneo itsasoan bizi da.

Itsasertzeko azpi arrokatsu edo lohitsuetan bizi da, eta azal lirdingatsua du. Gehienez 20 cm da luze, kolorez gris berdexka, gris gorrixka edo horixka; zerrenda nabarrak ditu. Krustazeo eta molusku txikiak jaten ditu.

## Banaketa 
## Erreferentziak
Eiherazain

**Eiherazain** hitzak hainbat adiera ditu:
* Errotazainaren sinonimoa, errota zaintzen duena.
* Eiherazain (arraina): Kalionimidoen familiako arrain osteiktieen izen arrunta.
* Eiherazain (intsektua) (*Nepa cinerea*): hemipteroen ordenako intsektu akuatikoa.

## Erreferentzia
Txitxarro beltz

**Txitxarro beltza** (*Trachurus picturatus*) Carangidae familiako ur gaziko arraina da, ekialdeko Ozeano Atlantikoan eta Mediterraneo itsasoan bizi dena.

## Banaketa 
## Erreferentziak
Vigeland parkea

**Vigeland parkea** Norvegiako Oslo hiriburuan dagoen hiri parke bat da. Hiri honetako mendebaldean dagoen Frognerparken eremuan kokatzen da. 1907-1942 bitartean Gustav Vigeland norvegiar eskulturgileak eraiki zuen.

## Iruditegia 

Irudi:Frogner Park in Oslo (edit).jpg|Atari nagusia

## Kanpo estekak 
* Vigeland museoaren webgunea
Alberto Irigoyen

**Alberto Marcelo Irigoyen Artetxe** (Montevideo, Uruguai, 1959ko urtarrilaren 10a) euskal jatorriko idazle uruguaiarra da. Herrialde honetako euskal diasporako elkarteetan ardura inportanteak izan ditu eta berari buruzko idazlanak egin ditu.

## Biografia 
Uruguaira joandako euskaldunen ondorengoa, amaren partetiko aitona Eusko Jaurlaritzaren erbesteko ordezkaria izan zen.

1993tik 1995era Duraznoko Euskal Etxeko presidente eta hurrengo hiru urteetan presidenteordea izan zen. 1996an Gasteizen antolatu zen I Euskal Kolektibitateetako Kongresuan Uruguaiko ordezkari aritu zen. 1998an Nevadako Unibertsitatean egin zen *Basques in the Contemporary World* kongresuan ponentzia aurkeztu zuen; harrezkero Kolektibitateetako beste kongresu batzuetan ere esku hartu du.

## Lanak 
### Liburuak 
* *El bastardo* (2001, *Txalaparta).
* *El Centro Euskaro Español de Montevideo o la dialéctica del ser* (2003, *Eusko Jauralitzaren Argitalpen Zerbitzua.
* *El requeté que gritó Gora Euskadi* (2006, *Ttarttalo*).
* *La hora vasca del Uruguay: génesis y desarrollo del nacionalismo vasco en el Uruguay (1825-1960)* (Montevideo, 2006). Xabier Irujo liburu honen egilea ere bada.
* ''La sociedad de confraternidad vasca 'Euskal Erria' de Montevideo (Uruguay)* (2007, Eusko Jaurlaritzak ematen duen Andrés Irujo Saria. Xabier Irujo liburu honen egilea ere bada.
* *Isla Malako haritza. Ignazio Argiñarena Otsotorenaren bizitza eta lanak (1909-1997)* (2007, Labayru Argitaletxea. Oscar Alvarez Gila liburu honen egilea ere bada.

### Artikulu eta ikerketak 
Eusko Ikaskuntzan, Jeronimo Uztaritz Institutuan eta Uruguaiko *Revista de los Vascos* eta *El Tranvía* aldizkarietan Historiari buruzko artikuluak argitaratu dizkiote, haien artean:
* *Navarra en el umbral del siglo XXI*.
* *Gernika a sesenta años de su destrucción*.
* *Laurak Bat de Montevideo, primera Euskal Etxea del mundo* (1999, Eusko Jaurlaritzak ematen duen Andrés Irujo Saria). *Gerónimo de Uztariz* aldizkarian argitaratua, 2000. urtean.
* *Los Centros Vascos del Uruguay*, *Basques in the Contemporary World: Migration, Identity and Globalization: Basque Studies Program* argitalpenean (Nevadako Unibertsitatea, AEB, 1998).
* *Batallones euskaldunes en la Nueva Troya, Montevideo (1843-1851)* (Euskonews & Media, 136. zkia., 2001).
* *Juan Manuel Besnes e Irigoyen, un pintor donostiarra en Montevideo 1788-1865* (Euskonews & Media, 193, 2003).
* *Enganchadores e inmigrantes, héroes de la patria o delincuentes! La increíble historia de los hermanos Juan Bautista, Hipólito y Francisco Brie de Laustan*, (Euskonews & Media, 198, 2003).
* *Hermenegildo Aramendi, un precursor del nacionalismo vasco en el Uruguay 1837-1916'' (Euskonews & Media, 203, 2003).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal diaspora

## Kanpo estekak 
*  Irigoyen IV Euskal Kolektibitateetako Kongresuan.
Zapo (arraina)

**(Itsas) zapoa** Lophiidae familiako zenbait ur gaziko arrainen izen arrunta da, *Lophius* generoa osatzen dutenak. Gastronomian estimatuak dira oso.

## Espezieak 
Generoak zazpi espezie ditu:
* *Lophius americanus* (Valenciennes, 1837) - **Amerikar zapo**.
* *Lophius budegassa* (Spinola, 1807) - **Zapo beltza**.
* *Lophius gastrophysus* (Miranda Ribeiro, 1915) - **Zapo arrantzalea**.
* *Lophius litulon* (Jordan, 1902)
* *Lophius piscatorius* (Linnaeus, 1758) - **Zapo zuria**.
* *Lophius vaillanti* (Regan, 1903) - **Afrikar zapo**.
* *Lophius vomerinus* (Valenciennes, 1837)

Euskal Herrian horietatik bi bizi dira, zapo beltza eta zapo zuria hain zuzen ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zapo zuri

**Zapo zuria** (*Lophius piscatorius*; Linnaeus, 1758) itsas zapoen artean arrain arruntena da.
erdian|frameless

## Euskal izendegia 
Euskaraz, zapo zuria izendatzeko modu ugari daude:

## Ezaugarriak 
#### Ezaugarri fisikoak 
Oliba kolorekoa da, marroi grisaxka edo marroi berdexka, baina bizi den ingurunearekin mimetizatzeko azalaren kolorea aldatzeko gaitasuna du. Zapaburu handi baten itxuraz, buru handi eta zabala du, zapala eta hainbat lobuluz inguratua; ahoa oso handia da, hortz oker eta zorrotzez beteta. Ezaugarri bereizgarriena, hala ere, ilizio izeneko buru gaineko apendize luzea da: lehen arantza dortsal moldatua da, bere harrapakinak erakartzeko erabiltzen duena, arrantza-kainabera balitz bezala. Haren haragi garbiagatik, xerratzeko aproposa, eta itsaski zaporearen antzekotasunagatik, gastronomian oso preziatua da.

#### Kontsumo-garaia 
Urte osoan zehar harrapa daiteke, bereziki martxotik abuztura arte. Hala ere, negu eta udaberri artean erruten dutenez, espeziearen kontsumoa gutxitzen saiatu behar da, uda hasiera arte bederen. 50 eta 1000 m-ko sakoneran bizi da, batez ere hondo hareatsu eta lohitsuetan. 

Heldutasun sexuala aldakorra den arren, Atlantikoan normalean arrek 50-55 cm eta emeek 70-75 cm hartzen dituztenean gertatzen da. Errutea plataforma kontinentalaren barruan da, abendutik uztailera bitarte. 

Arrain nahiko sedentarioa da, bizitza bentonikoa ematen duena; harrapakinon artean, aipagarrienak zefalopodo, arrain eta krustazeoak dira.  

## Zapo zuriaren arrantza Euskal Herrian 
Zapoak normalean arraste-arrantzaz harrapatzen dira, beste arrain espezietarako dituzten otolitoak baino gehiago. Modu horretan, hiru urtekoek 20-25 cm-koa dute, baina zazpi 7 urtekoena 40 cm-koa izaten da.

Zapoen pankreatik atera zen lehen aldiz intsulina.

Duela hainbat hamarkada, zapoa ez zen batere preziatua, eta arrantzaleek normalean itsasora itzultzen zuten, harrapatu bezain laister.

Arrak normalean emeak baino askoz txikiagoak izaten dira.

Eme batek 3 milioi arraultz errun ditzake.

## Erreferentziak 
### Argitaratu gabeko erreferentziak 
## Euskal Herriko Arrainen Gida
Zapo beltz

**Zapo beltza** (*Lophius budegassa*; Spinola, 1807) itsas-zapoen artean preziatuena den arraina da, nahiz eta ez den ugariena.
erdian|frameless|

## Euskal izendegia 
Zapo beltza izendatzeko modu ezberdinak daude Euskal Herriko herri ezberdinetan:

## Ezaugarriak 
#### Ezaugarri fisikoak 
Kolorez oliba kolorekoa, marroi grisaxka edo marroi berdexka izan daiteke, baina bizi den ingurunearekin mimetizatzeko azalaren kolorea aldatzeko gaitasuna dauka. Zapaburu haundi baten itxura hartuz, buru handi eta zabala du, zapala eta hainbat lobuluz inguratua; ahoa oso handia da, hortz oker eta zorrotzez betea dagoena. Ezaugarri bereizgarriena, hala ere, buru gainean duen apendize luzea da, 'ilizio' deiturikoa, lehen arantza dortsal moldatua izanik bere harrapakinak erakartzeko erabiltzen duena, arrantza-kainabera balitz bezala. Bere haragi garbiagatik, xerratzeko aproposa dena, eta duen itsaski zaporearen antzekotasunagatik, oso arrain preziatua da gastronomian.

#### Kontsumo-garaia 
Urte osoan zehar harrapatu daiteke, bereziki Otsailetik Ekainera arte. Hala ere, negu eta udaberrian zehar erruten dutenez, espezie honen kontsumoa gutxitzen saiatu behar genuke Urritik Martxora arte bederen. 50 eta 800 m-ko sakoneratan aurkitu daiteke, batez ere hondo hareatsu eta lohitsuetan. Errutea plataforma kontinentalaren barruan ematen da, Urritik Martxora bitarte. 

## Zapo beltzaren arrantza Euskal Herrian 
Zapoak normalean arraste-arrantzarekin harrapatzen dira. Sareak erabiltzen dituzten artisau-arrantzaleek (hala nola, mallabakarra edo tresmaila) zapoak ere harrapatu ohi dituzte, baina kopuru txikitan. Zapoak harrapatzera espezializatutako arrantza ere badago, 'rasko' deiturikoa, nahiz eta Euskal Herrian gutxi diren raskora dedikatutako arrantzontziak. 

## Bitxikeriak 
Zapo beltza eta zapo zuria kanpotik ikusita bereiztea oso zaila den arren, arraindegietan zapo beltza garestiago saltzen da, gastronomian preziatuagoa delako.

Zapoaren adina estimatzeko, ilizioa (kainabera moduan erabiltzen duten apendizea, lehen arantza dortsal moldatua dena) erabili ohi da, beste arrain espezietarako erabili ohi diren otolitoak baino gehiago. Modu honetan 3 urteko zapo batek 20-25 zm dituen bitartean, 7 urteko zapoek 40 zm hartzen dituztela ikusi da.

Zapoen pankreatik atera zen lehen aldiz intsulina.

Duela hainbat hamarkada, zapoa ez zen batere preziatua, eta arrantzaleek normalean itsasora bueltan askatzen zuten, harrapatu bezain laister.

Arrak normalean emeak baino askoz txikiagoak izaten dira.

## Erreferentziak 
### Argitaratu gabeko erreferentziak 
## Euskal Herriko Arrainen Gida
Dragonwyck

***Dragonwyck*** 20th Century Foxek 1946an ekoiztutako filma da, Gene Tierney, Walter Huston eta Vincent Price aktoreek antzeztua, Joseph L. Mankiewiczek zuzendua. Mankiewiczek berak moldatu zuen gidoia, Anya Seton idazlearen izen bereko eleberrian oinarrituta. Kredituetan ageri ez bada ere, ekoizpen lanetan Ernst Lubitsch aritu zen; izan ere Lubitsch zen filma zuzentzekoa, baina gaixo paratu eta Mankiewiczek ordezkatu zuen.

## Sinopsia 
Miranda Wells (Gene Tierney) Connecticuteko familia elizkoi bateko alaba da, heziketa estu eta zorrotza jaso duena. Haren lehengusu Nicholas Van Ryn (Vincent Price) da, New York aldean, Dragonwyck izeneko jauregian bizi den senide aberatsa. Lehengusuak Miranda haien etxera gonbidatuko du arreba jagoteko. Ilusioz beterik abiatzen da, baina hara heldutakoan topatuko duen giroa bestelakoa da.

## Aktoreak 
* Gene Tierney ... Miranda Wells
* Vincent Price ... Nicholas van Ryn
* Walter Huston ... Ephraim Wells
* Glenn Langan ... Turner doktorea
* Anne Revere ... Abigail Wells
* Spring Byington ... Magda
* Harry Morgan ... Bleecker
* Jessica Tandy ... Peggy
* Vivienne Osborne ... Johanna

## Kanpo estekak 
*  ***Dragonwyck*** **IMDB** atarian