Feng shui

[thumb|250px|[Luopan, *Feng shui*ren iparrorratza.]]

***Feng shui*** (txineraz: 風水,  ahoskatua) edo ***Fung shui*** txinatar geomantzia-sistema da, zeruko eta lurreko legeak erabiltzen dituena aldeko qi hartuz bizitza hobetzeko. Diziplina honen jatorrizko izena *Kan Yu* (txinera sinplifikatuz: 堪輿; txinera tradizionalez: 堪舆; pinyinez: kānyú) zen; "zeruko eta lurreko Tao" esan nahi zuena.

Euskaraz *feng shui* hitzez hitz "haize-ur" esan nahi du. Izena Jin dinastia aroko idazlea zen Guo Puk idatzitako *Zangshu* (ehorzketa liburua) liburuaren pasarte honetatik dator:

Txinako kulturaren shenmiwenhua (神秘文化 - ezagutza misteriotsua) delakoaren parte da, eta gauza misteriotsuak, sekretuak eta ikustezinak tratatzen ditu. Haren ekintza-eremua bi munduren mugan dago: lurrekoa – ken kai izenekoa –, agerikoa eta fisikoa, eta zerukoa – yu kai izenekoa –, ezezaguna, ikusezina eta darkorra. Sasi-zientzia eta pseudoterapia gisa hartzen da, baita «antzinako superstizio txinatarren laburpen» gisa ere.

Ikuspegi modernoagoetatik bere erabilera zalantzazkoa da. *The Skeptic Encyclopedia of Pseudoscience*-ren arabera, nahiz eta *feng shui*ren printzipio batzuk "nahiko zentzuzko" izan "herriko erremedio eta superstizioak" ere erantsi ditu

## Historia 
Feng shui Txinan garatutako geomantzia mota bat da. Jatorriz, naturan, kliman eta astroetan gertatzen diren aldaketak aztertzen zituen. Feng shui-ren jatorriak aldatu egiten dira iturrien arabera. Alde batetik, I chingaren sinbologia hartzen du (edo **aldaketen liburua**). Bestetik, bost elementuak ditu (wu xing).

Txinako inperioan, estetika hori estatu-kontua zen, eta eraikin inperialek eta noble batzuek baino ez zuten aplikazio horretarako sarbidea. Horregatik, «enperadoreen eta erregeen aplikazioak» deitzen zitzaion. Hilobien kokapenari eta orientazioari ere aplikatzen zitzaien (yin zhai, edo hildakoen etxebizitza). Errepublika ezarri zenetik, feng shui delakoa (Txinako kulturaren beste praktika tradizional batzuekin batera) ia debekatuta egon zen. Feng shui hedatzeko egungo zentroak ez daude Txinan, Hong Kongen, Taiwanen eta Malasian baizik. XX. mendeko azken hamarkadan – Aro Berriaren goraldiarekin – feng shui delakoa izugarri jendarteratu da, eta haren praktika eta irakaskuntza ia mundu osoan hedatu da Lilian Too, William Spear eta Roger Green bezalako egileen eskutik.

## Doktrina 
Feng shui delakoa bizi-hats batean edo chi batean oinarritzen da, eta haren fluxua aldatu egiten da espazioaren forma eta antolaeragatik, orientazioengatik (puntu kardinalak) eta aldi baterako aldaketengatik. Feng shui eskola batzuek formen azterketan jartzen dute enfasia: mendiak, ibaiak, etxebizitzaren edo lantokiaren egitura, bainugelaren, sukaldearen, logelaren eta etxeko gainerako espazioen kokapena, etab. Era berean, I-Ching-eko Karratu Magikotik eratorritako sistema bat erabiltzen da "Izar Hegalariak" kalkulatzeko, denboraren mugimendu ziklikoak irudikatzen baititu kokapenei dagokienez. Gaur egun, joera da batera aztertzea izar hegalarien forma, orientazioa eta kalkulua, antzinatean egiten zen bezala.

Mendien forma edo paisaia, oro har, «zementuzko zaindariak» deiturikoetan oinarrituta deskribatzen da: dragoia, tigre, dortoka, femina eta sugea. Izen horiek zerua bost sektoretan banatzen zuten konstelazio zaharretatik eratortzen dira, Lö Hsu edo Lo ibaiaren mapan ikus daitekeen bezala (Dragongo burua zuen zaldi mitologiko baten bizkarrean agertu zen). Hortik dator, hain zuzen ere, «zelestial» adjektiboa. Bost zaindariak gurutze moduan jartzen dira; Dortoka atzean, Femina aurrean, Dragoia ezkerrean, Tigre eskuinean eta Sugea erdian, hori baita garrantzitsuena, azterlan osoa norengana zuzentzen den adierazten duelako.

Kokapen egokiena dortoka bat duena da, haizerik bizienak eta ura kontrako aldean (Fénix) datozen aldera bideratua; izan ere, haizeak (feng) chi sakabanatzen du, eta urak (shui), berriz, metatu egiten du. Gainera, geomanteak dragoia aurkitu behar du, uraren eta haizearen mugimenduarekin lotutako irudi mitikoa (kokalekuaren espiritua). Goizeko lainoak, adibidez, dragoiaren hatsa irudikatzen du: sakabanatzeko denbora gehien behar den lekuetan gertatzen dira txioa metatzeko baldintzak. Azterlana osatzeko, «dragoiaren zainak» izeneko lerroak eta zenbait puntu berezi aurkitu dira «dragoiaren habia» izeneko zain horien gainean.

Zang shu-ren arabera ("hilobien liburua"), Guo Pu (276-324) autoreak idatzia Jin dinastian, chi energia haizean zehar bidaiatzen duenean barreiatzen da, eta uraren topaketan amaitzen da. Energia-fluxu hori gorputzak duen uretan amaitzen bada, perfektua izango litzateke, energia hori guztia gure izaeran geratzen delako eta osasun eta zoriontasun hobea dakarrelako.

Bestalde, feng shui delakoak kontu handiz hartzen ditu orientabideak, puntu kardinal bakoitzetik energia jakin bat sortzen baita. Energia horien interpretazioa, batez ere, baba gua izeneko sinboloan oinarritzen da (zortzi trigrama).

Feng shui delakoaren printzipioen arabera sortutako eraikin ospetsu batzuk, besteak beste, honako hauek dira:

* Zhong Hedian Gugongaren barruan (edo Pekingo hiri debekatua)

* Hong Kong-eko Bankua

* Shanghai-ko Bankua.

### **Yin eta yang** 
Yin yangaren ideia funtsezkoa da feng shui-rako, oposiziorik gabeko aurkakoen ideia baita. Osagarriak dira eta elkar behar dute existitzeko. Yin eta yang interakzioen etengabeko aldaketek bizitzaren patroien aldaera amaigabea eragiten du. Ondorengo taulak printzipio bakoitzaren oinarrizko beharra azpimarratzen du.

Feng shui delakoaren oinarria, beste arte txinatar batzuen antzera, I ching testua da, edo mutazioen «liburua». Trigramen edo kuen interpretazioan oinarritzen da. Ba gua edo pakua deituriko konponketa (txinatarrek hitzez hitz zortzi trigrama esan nahi dute) Txinako eskola horien guztien oinarria da. Trigrama bakoitzak korrespondentzia batzuk adierazten ditu: besteak beste, orientazio bat, naturaren zati bat, gure gorputzaren zati bat, familiako kide bat, etab. Konpasaren helbideak (iparrorratzak adierazten dituen puntu kardinalak)

Bost elementu mitikoekin lotzen dira (ura, sua, zura, metala eta lurra):

Puntu kardinaletatik datorren qi bakoitzak bere kontrakoa bilatzen du harmonia aurkitzeko: hegoaldeko qi batek iparraldeko qi bat bilatzen du orekatzeko; ekialdeko qi batek mendebaldeko qi bat bilatzen duen bezala, eta horrela hurrenez hurren.

Egile batzuek diotenez, feng shui hegoaldeko hemisferioan behar bezala praktikatzeko, pakua ardatz horizontalaren gainean alderantzikatu behar da; hau da, ipar-mendebaldea, iparraldea eta ipar-ekialdea hego-ekialde, hegoalde eta hego-ekialde bihurtzen dira, hurrenez hurren. Feng shui espeziearen maisu garrantzitsuenak ez datoz bat ikuspegi horrekin, eta "I-Ching" delakoaren oinarriak sakon ez ezagutzean sortzen da, irudian ikusten dugun pakua Atzeko Zeruaren ordenetako bat baino ez baita. Aurreko zeruko ordena bat ere badago, baita trigramen arteko korrespondentzia eta erlazio sorta bat ere; eta ezin da ordena bat aldatu gainerako guztiak kontuan hartu gabe. Sekretua energien azterketa ulertzean datza; energia horiek ekialdetik mendebaldera doaz, eta ez hegoaldetik iparraldera, ez baitira indar magnetikoei buruzkoak soilik. Beraz, gehienek onartzen dute pakuak balio unibertsala duela, hemisferioak alde batera utzita.

## Kritikak 
Feng shui sasi-zientziatzat hartzen da, eta fenomeno paranormalak ikertzen diharduten erakunde askok kritikatu dute. Adibidez, James Randik feng shui «antzinako engainu modu» gisa deskribatzen du, eta Skeptics-ek, berriz, «sinsentido osoa dela, antzinako superstizio txinatarrak baino ez», haren eraginkortasunaren ebidentzia anekdotetan oinarritzen dela eta ez duela ekintzarako metodo sinesgarririk. Horrek feng shui praktikatzaileen arteko jarrera kontrajarriak eragiten ditu, eta adierazten dute eskola desberdinen arteko aldaketen ondorio dela; analista kritikoek, berriz, uste dute «feng shui beti konjetur hutsetan oinarritu dela. Beste batzuek, hala nola Skeptical Inquiry aldizkariak, feng shui «harmoniaren sinismen malistiko» gisa definitzen dute.

## Feng shui klasikoa (feng shui tradizionala) 
Feng shui klasikoa edo feng shui tradizionala teknika hauekin lotuta dago: Hori ez da zerrenda oso bat, baizik eta eskolako teknikarik ohikoenen zerrenda bat besterik ez, iparrorratzaren formari eta eskolari dagokiena.

* pakua (zortzi aldaketa-egoera).
* bost elementu edo wu xing (bost faseen arteko erlazioa).
* xuan kong (denboraren eta espazioaren metodoa).
* xuan kong fei xing (hegan egiteko izarren metodoa - denbora eta norabideak).
* xuan kong da gua (64 guaren arteko erlazioak).
* xuan kong shui fa (denboraren eta espazioaren uraren metodoa).
* bai zi (izar hegalari purpura-zuriaren metodoa).
* zhai ba (zortzi mansio).
* san yuan, Dragoiaren atea (zortzi formazio).
* izar handiak eta txikiak
* San he luan dou (24 mendi, mendia-ura erlazioa).
* san he shui fa (ur-metodoak).
* qimen dunjia (zortzi ate eta bederatzi izarren metodoa).
* zi wei dou shu (24 izar, astrologia).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak