Saturrarango Emakumeen Kartzela

**Saturrarangoko Emakumeen Kartzela** 1938 eta 1944 urte artean frankismoak Mutrikun zegoen Saturrarango bainuetxea baliatu zuen emakumeen kartzela handiena kokatzeko. Bertatik, 4.000 emakume pasatu ziren, preso politikoak zein arruntak, eta horietatik 177 hil ziren, presoen seme-alabak tarteko. *Redención* aldizkarian espetxeari buruzko informazioa argitaratu zen.

## Aurrekariak 
XIX. mendearen amaieran Grand Hotel famatua egon zen bertan eta turisten gorakadarekin beste eraikin batzuk egin ziren Villa Capricho, Buena Vista, Casa Barrenengoa eta la Fonda Astigarraga. 1921ean jabeek Gasteizko Elizabarrutiari eman zizkioten eraikinak, eta horrela seminario bihurtu zen. 193an, gerra hasita Eusko Gudarostearen kuartela izan ziren faxistek hartu zituzten arte. Azkenik, 1937ko abenduaren 29an Frankok Saturrarago bainuetxea *arrisku handiko* emakume errepublikarren espetxe egin zuen dekretuan eta 1938ko urtarrilaren 3an jarri zen martxan.

## Historia 
Gerra Zibilean zein diktadurapean egon zen zabalik. Bainuetxearen eraikin desberdinak baliatu zituen erregimenak presoak hiru taldetan banatzeko, hau da, ama zirenak alde batetik, zaharrak zirenak bestetik eta azkenik, nerabe eta gazteak.. Kartzelak 700 preso izateko gaitasuna bazuen ere, 1.500etik ez zen inoiz jaitsi. Hasiera batean hartu zituen presoak beste espetxe batzuetatik eramanak ziren, besteak beste, Donostiako Ondarreta espetxetik. Beranduago preso gehiago iritsi ziren: Galiziatik, Bizkaitik, Kantabriatik eta bereziki Asturiastik.
thumb|Espetxearen planoak, c. 1940.

### Espetxearen moduluak 
Eraikuntza txikiena, Buena Vista izenekoa, guardia zibilen eta soldaduen kuartela zen, gain batean zegoen eta kartzela zorrotz kontrolatzeko modua ematen zuen. Gran Hotel Balneario zenaren eraikinean zeuden mojak eta emakume preso gehienak, bere planoak jasota daude, ez beste eraikinenak bezala (bertan preso egondako emakumeen testigantzetatik osatu dira existitzen ez diren planoak). Berez kartzela izateko diseinatuak izan ez arren, erabilera anker horretarako moldatu ziren izatez luxurako eta atsedenerako diseinatutako logelak. Logelak ziegak ziren eta eraikinaren korridore nagusia baliabide bikaina bihurtu zen presoen kontrolerako. Baita kapera eta erietxea ere. Astigarraga ostatua hartzen zuen eraikinean amen eta umeen modulua zegoen, eta, San Pelaion, adineko emakumeena. Azkenik, Barrenengua izeneko eraikinean zeuden Saturrarango kartzelako zigor ziegak, tamalez bere krudelkeriagatik ezagun egin direnak. Haurren heriotzak ez ziren kartzelako agirian aipatzen, heriotzak Mutrikuko eliz liburuetan inskribatu ziren. Hildakoak Mutrikuko kanposantura eramaten zituzten gurdian. 

2021ean Gogora Institutuak eta Aranzadi Zientzia Elkarteak 1937 eta 1945 urte artean hildako 21.000 pertsona zerrandatu zituen, haien artean Saturrarango Emakumeen Kartzelan hil zirenak.

thumb|298x298px|Saturrarango emakumeen kartzelaren oroitarria

## Oroimena 
#### Oroigarriak 
* 2007an espetxea zegoen lekua oroitzen duen plaka bat ezarri zen.

#### Zineman 
*2010ean, Mikel Ruedak *Izarren Argia* filma estreinatu zuen Saturrarango Emakumeen Kartzelari buruzkoa.
* 2010ean, Josu Martinez eta Txaber Larreategiren *Debekatuta dago oroitzea* dokumentala estreinatu zen.

#### Telebistan 
* 2021ean EITBk "Itxi liburuak" saioan Saturrarango Emakumeen Kartzelari buruz aritu zen.

#### Abestiak 
* Naroa Gaintza, Arkaitz Estiballes eta Jagoba Ormaetxeak  *Saturraran 1938-1944* abestia sortu zuen, *Hauxe da gure kantua diskaren barruan dagoena.*

#### Liburuak 
* 2024an Mikel Etxaburu Osak "Manttalingo alaba" poesia liburua argitaratu zuen. Liburuan oinarritutako ordubeteko emanaldi bat antolatu zuten Nerea Zuloaga abeslarirekin, Irina Alvarez biolin jotzailearekin eta Jon Gardoki akordeoi jotzailearekin. 

## Bibliografia 
* Badiola Ariztimuño, Ascensión (2015). *La represión franquista en el País Vasco. Cárceles, campos de concentración y batallones de trabajadores en el comienzo de la posguerra*. EHU.
* Cuesta, José Luis de y Etxebarria, Paco (2012). *Situación penitenciaria de las mujeres presas en la cárcel de Saturraran durante la Guerra Civil española y la primera posguerra: hacia la recuperación de su memoria.* Donostia: Emakunde e Instituto Vasco de Criminología.
* Gogora Institutua eta Aranzadi (2021). *Euskadin Gerra Zibilean hildako biktimak*
* González Gorosarri, María eta Barinaga, Eduardo (2010). *No lloréis, lo que tenéis que hacer es no olvidarnos: La cárcel de mujeres de Saturraran y la represión franquista contra las mujeres, a partir de los testimonios de supervivientes.* Donostia: Ttartalo.
* Jiménez Martín, Eva; León Nanclares, Ander; Orbegozo Oronoz, Izaskun; Pego Otero, Laura; Pérez Machío, Ana Isabel; Vozmediano Sanz, Laura (2012). *Situación penitenciaria de las mujeres presas en la cárcel de Saturrarán durante la Guerra Civil Española y la Primera Posguerra. Hacia la recuperación de su memoria*. EMAKUNDE.
* Lizaso Manterola, Garazi (2016). *Birrindutakoa berpizten. Ahaztutako arkitekturak eta emakumeak: Saturrarango emakumezkoen espetxearen adibidea*﻿EHU.
* Vinyes, Ricard (2005). *Presas políticas*. RBA Coleccionables.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Saturrarango Kartzela (eitb)
*Saturrarango kartzela: Josune Ariztondo(eitb, 2023)
*Saturrarango emakumeen kartzela (ahotsak, 2011)
*Raul Blanco, espetxean egondako haurraren testigantza (Udabgaldua, 2009) 
*Saturrarango kartzelako argazkiak YouTube 
*Hainbat Emakume kartzelatako argazkiak, Saturrarangoak barne