open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Meta (Campania)

**Meta**, herriko hizkeran **Meta di Sorrento** ere deitua, Italiako udalerri bat da. Napoliko probintzian kokatuta dago, Campania eskualdean.  biztanle ditu,  kilometro koadroko azaleran banatuta.

Udalerriak bi *frazioni* (auzo) ditu: Alberi eta Casastarita
 
## Mugakideak 
Metak honako udalerri hauekin egiten du muga:
 

## Demografia 
## Kanpo estekak
Gonzales Coques

**Gonzales Coques** (Anberes, 1614 edo 1618 – *ibidem*, 1684ko apirilaren 18a) flandriar margolaria izan zen.

1626-27 urteetan Anberesko San Lucas gremioan ikasle bezala inskribatu zen Pieter Brueghel Gaztearen ikasle gisa. 1640-41ean maisua zen San Lucasen. 1643an Catharina Ryckaertekin ezkondu zen, David Rijckaert II.a margolariaren alaba. Antoon van Dyckekin kolaboratu zuen eta Van Dyck deitu zioten. 1671n Juan Domingo de Zuñiga y Fonsecaren gorteko margolari izendatu zuten, Hego Herbehereetako gobernadorea zena.

Choquesek Anberesko burgesia aberatsarentzat eta patroi aristokratikoentzat lan egin zuen. Anberesko maisuen eta, bereziki, Van Dycken eragina izan zuen erretratu indibidualak edo familienak egin zituen, ohikoa baino tamaina txikiagoan. Generoko eszenak eta historiako margolanak ere margotu zituen.

## Iruditegia 

Gonzales Coques - Family of Jan-Baptista Anthoine - Google Art Project.jpg|*Jan-Baptista Anthoineren familia*
Gonzales Coques - Lady in a Blue Satin Dress.jpg|Saten urdinezko soinekoa duen emakumea
Coques Equestrian Portrait of a Couple.jpg|Bikote baten zaldizko erretratua
Gonzales Coques - A Gentleman with His Two Daughters.jpg|Zaldun bat bere bi alabekin
Gonzales Coques - A Family Group in a Landscape.jpg|Familia-taldea herrialde batean
Gonzales Coques - Dinner of artists.jpg|Artisten afaria
Gonzales Coques - Sight (Portrait of Robert van den Hoecke).tiff|Ikusmena (Robert van den Hoeckeren erretratua)
Coques, Gonzales - Interior with figures before a picture collection - 1672, 1706.jpg|Barnealdea, margolaritza-galeria batean irudiak dituela

## Kanpo estekak
Torre Astura

**Torre Astura**, aurretik **Astura** () izeneko uharte bat zena, gaur egun Nettuno udalerriko penintsula bat da, Lazioko kostaldean, Anzioko badiaren hego-ekialdean, dagoena. Izena ere leku bereko kostaldean dagoen Erdi Aroko dorre bati dagokio, baita Albaniar mendien azpian dagoen ibaiari ere, itsasora hego-ekialderantz isuri baino 33 bat km lehenago.

Estrabonek Storas () deitu zion, bokalean ainguratzeko tokia ona zegoela zioena. Ibai honen ertzetan gertatu zen, k.a. 338 urtean, erromatarren eta latinoen arteko azken gudu handia, non Kaio Menio kontsulak Antium, Lanuvium, Aricia eta Velitrae tribuetako indar konbinatuak erabat garaitu zituen.

Oso beranduago, uharte txikia eta ondoko kostalde osoa erromatar villek hartu zuten. Marko Tulio Zizeronek hainbat aldiz aipatu zituen tokia bere gutunetan eta «» bezala deskribatu zuen. K.a. 45ean, bere alaba Tulia hil zenean bertan erretiratu zen. Han jakin zuen triunbiroen aldeko bere debekuaren berri, eta Marko Junio Brutorekin Mazedonian bat egiteko asmoz ontziratu zen, geroago bertan behera utzi zuena. Suetoniori esker, badakigu Astura Augustoren eta Tiberioren aldian behingo bainuetxea zela; hala ere, hango klima osasungaitza zela eta, biek zorigaiztoko gaixotasunak jasan zituzten. Aztarna arkeologikoek erakusten dute erromatar noble askok villak izan behar zituztela han. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
David O'Leary

'''David O'Leary''' (Londres, 1958ko maiatzaren 2a-) futbolari eta entrenatzaile irlandarra izan da. Erdiko atzelari moduan aritu zen, Arsenal FCean 722 partida jokatu zuelarik 1975etik 1993 arte, klub hartako inoizko markarik onena izanda. Besteak beste, 2 Premier League (1989an eta 1991an) eta 2 Kopa (1979an eta 1993an) eskuratu zituen taldearekin.

Irlandako selekzioarekin jokatu zuen 68 aldiz, 1976tik 1993ra, tartean 1990eko Munduko Futbol Txapelketaren final-laurdenetan.  

## Entrenatzailea
* 1998–2002	Leeds United
* 2003–2006	Aston Villa
Nitroetano

**Nitroetanoa** konposatu organikoa da, CH3CH2NO2 formula duena, nitroderibatuen klasekoa. Likido kolorge, oliotsua eta sukoia da. Disolbagarria da etanoletan, kloroformotan eta dietil eterretan. Narritagarria eta toxikoa da.

## Sintesia 
Nitroetanoa propanoa eta azido nitrikoa gas fasean eta 350-450 C-ko tenperatura-tartean erreakzionarazi sintetizatzen da. Erreakzio-emaitza interes industrialeko lau nitroalkanoen nahastea da: nitrometanoa, nitroetanoa, 1-nitropropanoa eta 2-nitropropanoa. Laurak destilazioz bereizten dira.

## Erabilera 
Nitroetanoa disolbatzaile legez usatzen dira pinturetan, itsagarrietan, bernizetan, polimeroetan, erretxinetan eta estalduretan. Halaber, sintesi organikoan ere baliatzen da lehengai gisa.

## Toxikotasuna 
Nitroetanoa larruazalean zehar, arnasketaz edo irentsiz narritadurak eragiten ditu begietan, mukosetan edo arnas-aparatuan. Susmoa dago arazo genetikoak eragin ditzakeela eta nerbio-sistemarentzat kaltegarria izan daitekeela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gureak

**Gureak**  gizarte-ekonomiako enpresa-talde bat da, Gipuzkoan egoitza nagusia duena.

Bere helburu nagusia desgaitasuna duten pertsonak erabat gizarteratzea izan zen, bereziki lan munduan, pertsonentzat enplegua sortzea alegia. Desgaitasuna duten pertsonen laneko inklusioan konprometitutako enpresa taldea da. Lan egonkorra sortuz, ibilbide profesionalak diseinatzen dituzte. Taldeak errentagarritasun soziala eta kudeaketa eraginkorra lotu nahi ditu. 

## Historia 
1975an sortu zen, Gipuzkoan, Atzegi erakundearen ekimenez. Atzegin nabaritu ziren seme-alabak hezkuntza etapa amaitzean lan aukerarik gabe geratzen ziren, eta familiek horri irtenbidea eman nahi zioten. Urteen poderioz, Euskal Autonomia Erkidegoan zabaldu den enpresa-talde handi bihurtu da.

21. mendean Gureak talde dibertsifikatua da, batez ere industriaren, zerbitzuen eta marketinaren sektoreetan.  Gipuzkoatik kanpo ere zabaldu da, bereziki Nafarroan eta Lleidan. 

## Taldea 
Taldea irabazi-asmorik gabeko hainbat merkataritza-sozietatek osatzen dute.  Taldean adar edo sail desberdinak daude:

* Gureak industrial: elektronika, operatzaile logistikoa, muntaia, manipulatuak...
* Gureak zerbitzuak: elikadura, osasuna, garbiketak...
* Gureak marketing: zuzeneko marketina, posta banaketa...
* Gureak itinerary: orientazioa, zerbitzu okupazionala, prestakuntza...

2023an, Gureakek 6.000 langile inguru zituen, eta horietatik **%**84 desgaitasuna zuten pertsonak ziren. Urte horretan, taldearen negozio-zifra 240 milioi eurotik gorakoa izan zen.

Sei bazkide nagusi ziruen taldeak 2023an:

* Atzegi: %32,19
* Gipuzkoako Foru Aldundia: %20,12
* Ilunion: %19,88
* Kutxa Fundazioa: %19,15
* Donostiako Udala: %4,51
* Beste ekarpenak: %4,15

## Aitorpenak 
Gureakek hainbat aitorpen jaso ditu desgaitasuna duten pertsonen laneratzean egindako lanagatik. Nabarmenenak:

* 2017: Ajuriaguerra saria – Euskal-Nafarroako Psikiatria Elkartea
* 2016: BBVA Integra saria
* 2015: Joxe Mari Korta saria – Iñaki Alkorta (Gureakeko presidentea)
* 2012: Emakunderen aitorpena – Galant Garbitasuna enpresa berdintasunaren aldeko erakunde laguntzaile gisa
* 2011: Mutualia saria – VIRCAP proiektuarengatik (errealitate birtualeko tresna, desgaitasuna duten pertsonentzako lorezaintza-formakuntzarako)
* 2010: Ekonomia Sozialaren Nazioarteko Txemi Cantera saria (ASLE – Euskadiko Lan Sozietateen Elkartea): desgaitasuna duten pertsonen laneratzean egindako ekarpen sozial eta ekonomikoagatik
* 1999: Gizartekintza Domina (Gipuzkoako Foru Aldundia): desgaitasuna duten pertsonen gizarteratze eta laneratzean egindako lanagatik
* 1999: Zilarrezko Gurutzea – Gizarte Solidaritatearen Orden Zibila (Lan eta Gizarte Gaietarako Ministerioa)
* 1998: Herritarren Merezimenduaren Domina (Donostiako Udala)1985: INSERSO Ohorezko Plaka (Espainiako Gizarte Zerbitzuen Institutu Nazionala).
* 1998an, Donostiako Udalak Herritarren Merezimenduaren Domina eman zion Gureaki.

## Erreferentziak
Glencar aintzira

**Glencar aintzira**,  eta , Irlandako ipar-mendebaldean dagoen aintzira bat da. Nagusiki Leitrim konderrian dago baina zati txiki bat baita Sligo konderrian ere.

1,15 kilometro karratuko azalera du.

Glencar ur-jauzia aintziraren iparraldeko bazterrean dago, Leitrim konderriaren aldean.
Selenozisteina

**Selenozisteina** konposatu organikoa da, C3H6NO2Se formula duena,  organoselenio konposatuen familikoa, aminoazidoen klasekoa. Zisteinaren analogoa da zeinetan sufre-atomoa selenio-atomo batez ordezkatu den. Selenozisitinak kirialitatea du eta ondorioz bi enantiomero ditu: *L*-selenozisteina eta *D*-selonzisteina. Aminoazido proteinogenoa da. Solido zuria da. Narritagarria eta toxikoa da.

Selenozisteina ehun bizietan aurkitzen da. Hainbat entzimatan topa daiteke, hala nola glutationa peroxidasa eta formiato deshidrogenasa.

Selenozisteina Thressa Stadtman-ek aurkitu zuen 1974an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Scariff uhartea

'''''', , Irlandako hego-mendebaldeko Kerry konderrian dagoen uharte bat da, Iveragh penintsulare hego-mendebaldean eta Ozeano Atlantikoan.

Deenish uhartetik kilometro batera dago, eta lur lehorreko Hogs lurmuturretik 7 kilometrora.
Antonio García Alix

**Antonio García Alix** abokatu eta politikari espainiarra izan zen. Instrukzio Publikoko eta Arte Ederretako ministro izan zen Maria Kristina Habsburgo-Lorrenakoaren erregeordetzan, eta Ogasun ministro eta Agintaritza ministro Alfontso XIII.aren erregealdian.

## Biografia 
1852ko abuztuaren 28an jaio zen Murtzian. 1874an Zuzenbideko lizentziatura lortu ondoren, 1877an Gorputz Juridiko Militarrean sartu zen eta bertan jarraitu zuen Alderdi Kontserbadoreko militante karrera politikoa hasi zuen arte.

Murtziako Yecla barrutian Berrezarkuntzako Gorteetarako diputatu hautatu zuten 1886an. 1891n, Cartagenako barruti murtziarragatik lortu zuen eserlekua, eta 1893, 1896, 1898, 1899, 1901, 1903, 1905, 1907 eta 1910ean berretsi zuen.

Sortu berri zen Instrukzio Publiko eta Arte Ederretako Ministerioaren lehen titularra izan zen, 1900eko apirilaren 18tik 1901eko martxoaren 6ra Francisco Silvela buru zuen gobernu batean ministro kargua hartuz. Ondoren, 1903ko uztailaren 20tik abenduaren 5era bitartean Agintaritza ministro izan zen Raimundo Fernández Villaverde buru izan zuen kabinete batean, eta 1905eko urtarrilaren 27tik ekainaren 23ra bitartean Ogasun ministro.

1902an, San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademiako akademiko izendatu zuten, eta Francisco Salzillo herrikideari buruzko hitzaldia eman zuen. Urte horretan bertan, abenduan, Espainiako Bankuko gobernadore izendatu zuten. 1908ko irailetik 1909ko urrira Espainiako Bankuko gobernadore izan zen berriro. Murtzian kale dedikatua du.

1911ko azaroaren 29an hil zen, Madrilgo Hermosilla kaleko 11. zenbakian. San Justo hilerriko Santa Gertrudis patioan lurperatu zuten, hirugarren sekzioan, 191. zenbakian.

## Kanpo estekak
Glenbeigh

**Glenbeigh**, , Irlandako hego-mendebaldeko Iveragh penintsulan dagoen herri eta parrokia bat da, Kerry konderrian.

Killorglin eta Cahersiveen udalerrien arteko errepidean dago, Ring of Kerry ibilbidean.

2022ko erroldaren arabera 426 biztanle zituen.
Pedro Ortiz

**Pedro Ortiz** (1956ko otsailaren 26a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jennifer Padilla

**Jennifer Padilla** (Quibdo, 1990eko urtarrilaren 1a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Felipa Palacios

**Felipa Palacios** (1975eko abenduaren 1a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Diego Palomeque

**Diego Palomeque** (1993ko abenduaren 5a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Raúl Mena Pedroza

**Raúl Mena Pedroza** (Barranquilla, 1995eko uztailaren 22a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oiartzabalaundi

**Oiartzabalaundi**  edo **Oiartzabal Haundi** Oiartzungo baserri bat da, 15. mendetik dokumentatua, bere garaian dorretxe izandakoa. 

## Iruditegia 
Dorretxe zaharreko forma arkitektonikoak:

Fitxategi:Oiartzabalaundi-5-1062931.jpg|
Fitxategi:Oiartzabalaundi 48426.jpg|

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marjorie Taylor Greene

**Marjorie Taylor Greene** (Milledgeville, Georgia, AEB; 1974ko maiatzaren 27a), batzuetan **MTG** inizialekin ezaguna, AEBetako Alderdi Errepublikanoko eta eskuin muturreko politikaria da, konspirazio teorietan ibili ohi dena. 2021etik Georgiako 14. kongresu barrutiko AEBetako ordezkaria da., eta 2022an eta 2024an berriro hautatu zuten.

## Ikuspegi politikoak 
Greenek ikuspuntu antisemita eta  supremazista zuriak sustatu ditu: besteak beste, genozidio zuriaren konspirazio teoriari, QAnon eta Pizzagate kasuei sinesgarritasuna enman die. Estatu Batuetako tiroketa masiboetan gobernuaren parte-hartzea egon dela dioyten konspirazio teoriak zabaldu ditu, Bill Clinton eta Hillary emaztea hilketetan nahastua egon dela, eta irailaren 11ko erasoak engainu bat izan zirela iradoki izan du. Kongresura aurkeztu aurretik, Alderdi Demokratako politikari nabarmenak exekutatzeko deiak babestu zituen Greenek, besteak beste, Hillary Clinton eta Barack Obama. 

Kongresista gisa, Alderdi Demokrata naziekin parekatu zuen, eta COVID-19aren segurtasun neurriak Holokaustoan juduek jasandako jazarpenarekin alderatu zituen, baina ondoren konparazio horrengatik barkamena eskatu zuen. Errusiak Ukraina inbaditu zuenean, Greene Errusiaren propaganda sustatzaile gisa agertu da, eta Vladimir Putin goraipatu izan du. Greene nazionalista kristau gisa identifikatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1986-1987ko Frantziako protestak

**1986-1987ko Frantziako protestak** manifestazio masiboak eta mugimendu politiko bat izan ziren, 1986ko azaroan gobernuak sinatutako Devaquet lege-proiektuaren ondoren lehertu zena. Unibertsitate-lege horrek ikasleen protesta eta greba masiboak eragin zituen Frantzia osoan 1986ko azaroaren 28tik 1987ko urtarrilaren 11ra. Istiluak eta arpilatzeak izan ziren Paris osoan, baina beste hiru hiritara ere zabaldu ziren.

## Aurrekariak 
Malik Oussekine hil ondoren, Parisen eta inguruko aldirietan ikasle-manifestazioetan parte hartu zuen ikasle bat, poliziaren gehiegikeria eta polizia-erreformak arazo bihurtu ziren eta manifestarien aurkako poliziaren indarkeria eztabaidagarria bihurtu zen manifestarien artean. Haren heriotzaren aurkako protestak piztu ziren.

## Protestak 
Manifestazio masiboak egin ziren herrialde osoan protesta baketsu batzuen ondoren, Parisko aldirietan eta inguruko herrietan bizi diren 600.000 ikasle eta gazte zibil buru zituztela, Malik Oussekine ikasle franko-aljeriarraren heriotzaren aurka. Ikasle horrek zaintzapean hil zuten protestetan parte hartu zuen, Devaquet lege-proiektua erretiratzea eskatzen zuen bitartean.

Langile-klasearen grebak eta okupazioak Estatu mailako 50 eremutan gertatu ziren, Parisko erdialdean izandako protesta gogorren ondoren, eta beste sektore batzuk protesta egitera bultzatu zituzten. Manifestariak abenduaren 5ean bildu ziren, ordura arteko protesta mugimendu handiena. Langileek eta ikasleek lege-proiektuaren aurkako martxa handietan parte hartu zuten.

Gizartearen ondoeza abenduaren 7an piztu zen, Malik hil ondoren. Protestak gero eta tentsio handiagoak bihurtu ziren eta ikasleen manifestazioak bortitzak. Istiluen aurkako poliziak aurre egin zien Parisko erdigunean zihoazen manifestariei, hilketa salatzeko. 1987ko urtarrilaren hasieran manifestariek manifestazioa egin zuten berriro, aurreko hilabetean hainbat protesta egin ondoren. Ikasleak berriro matxinatu ziren eta 1968ko maiatzeko mugimenduaren oroigarriak areagotu zituzten. Eszena kaotikoen ondoren, bortitzak bihurtu ziren manifestazio ez bortitzen hiru astetan zehar, protestak 200 zauriturekin eta hildako batekin amaitu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sverre Norvegiakoa

**Sverre Sigurdsson** () (c. 1145/1151 – Bergen, 1202ko martxoaren 9a) Norvegiako erregea izan zen 1177tik hil zen arte.

Bere biografiaren iturri nagusia Sverris Saga da. Saga Sverre bizirik zegoela idatzi zenez, litekeena da gertaera asko desitxuratuta egotea.

Sagaren arabera, Gunnhild eta Unåsen semea izan zen, eta Faroe uharteetan hazi zen, nahiz eta Sverrek Sigurd II.a Norvegiakoaren seme bastardoa izatea eskatu zuen. Apaiza izateko ikasi zuen baina 1176an Norvegiara iritsi zen tronua eskatzera. Han, Birkebeiner taldeko buru bihurtu zen Norvegiako gerra zibilean, eta bere aldekoek errege izendatu zuten. Magnus Erlingsson erregea 1184an Fimreiteko guduan hil ondoren, Sverre bakarrik gobernatu zuen Norvegian.

Sverre Margarita Eriksdotterrekin ezkondu zen, Erik IX.a Suediakoa errege jaunaren alaba. 1194an eskumikatu egin zuten Elizarekin hainbat liskar izan ondoren. Orduan beste gerra zibil bat hasi zen Bagler alderdiaren aurka, Elizak lagunduta eta Inge Magnussonek zuzenduta. Gerra 1202an Sverre hil zenetik haratago hedatu zen.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
1984ko Frantziako protestak

**1984ko Frantziako protestak** urte hartako ekainaren 22tik 25era bitartean Frantzia geldiarazi zuen lehen hezkuntzako eskolak pribatizatzeko planen aurkako manifestazio masiboak izan ziren. Milaka pertsonak parte hartu zuten ekainaren 25eko istiluetan, baina lehen 3 egunetan, 850.000-milioi bat lagun kalera atera ziren 1968tik eskola pribatuen erreforma berrien eta pribatizazio-planen aurka egindako kale-manifestazio handienetan. Manifestazioak indarkeriaz amaitu ziren tropek plan berriengatik protestatzen ari ziren ikasleei aurre egin zietenean. Ekainaren 25ean Bastilla eraso zuten, nazio mailako protesta-egunen ondoren (batez ere Parisen). François Mitterrandek, orduko presidenteak, disidentzia geldiarazteko agindu zion poliziari, eta lege-proiektu berriak erretiratu zituen, baina manifestazioak areagotu egin ziren. Eskola pribatuen pribatizazioaren aurkako protestak kaos bihurtu ziren, eta mugimendua neurri handi batean erreprimitua izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ieronim Uborevitx

**Ieronim Petrovitx Uborevitx** (lituanieraz: *Jeronimas Uborevičius*; errusieraz: *Иерони́м Петро́вич Уборе́вич*; Utena, 1896ko urtarrilaren 2a - Mosku, 1937ko ekainaren 12a) Errusiako Gerra Zibilean Armada Gorriaren komandante militarra izan zen. 1937ko ekainean exekutatu zuten Stalinen Purga Handiaren testuinguruan, eta 1957an birgaitu zuten.

## Biografia 
Uborevitx Lituaniako nekazari familia batean jaio zen, Antandraja herrian, Errusiako Inperioko Kovnoko gobernazioko Novoalexandrovsky Uyezd herrian (gaur egungo Utenako konderria, Lituania). Dvinskeko (gaur egungo Daugavpils) *Realschulen* graduatu ondoren, San Petersburgoko Institutu Politeknikoan ikasi zuen, 1915ean Petrogradoko Konstantinoren Artilleria Eskolara lekualdatu aurretik, non 1916an graduatu zen, bateria baten agintea hartuz, eta geroago konpainia batena.

Errusiako Langileen Alderdi Sozialdemokrata (boltxebikeak) sartu zen 1917ko martxoan, eta, urte hartako urriko iraultzaren ondoren, Besarabian Guardia Gorrirako tropak errekrutatzeari ekin zion. *Faustschlag* operazioan, 1918ko otsailean edo martxoan, Alemaniako Armada Inperialak zauritu eta gatibu hartu zuen. Uztailean edo abuztuan ihes egin zuen, Armada Gorrian sartu zen, eta artilleria irakasle eta Dvinsk Brigadako komandante aritu zen Armada Gorriaren Iparraldeko Frontean. 1918ko abenduan VI. Armadaren 18. errifledun infanteriako dibisioaren agintari izendatu zuten. Sobietar Kontseilu Militar Iraultzaileko kide ere izan zen (1930eko ekaina – 1931ko ekaina), baita Armada Gorriko armamentu-buru ere (1929ko azaroa – 1931ko apirila). Alderdi Komunistako Batzorde Zentraleko kide izan zen 1931tik 1937ra, eta 1934tik aurrera Sobietar Batasuneko Herriaren Defentsa Komisarioaren kontseilu militarreko kide izan zen.

## Atxiloketa eta heriotza 
1937ko maiatzaren 29an atxilotu zuten, "Purga Handia" izenaz ezagutzen den garaian, non Stalinek bere boterea sendotu zuen. Uborevitx, Tukhachevsky, August Kork eta beste batzuekin batera, Trotskisten Erakunde Militar Antisobietarraren Auzian sartu zuten 1937ko ekainaren 11n. Auzitegi militar klandestino batek espioitza eta sabotajearen erruduntzat jo zuenean, heriotza-zigorra ezarri zioten eta egun berean exekutatu zuten. Khrushtxoven garaian Sobietar Batasuneko Auzitegi Goreneko Kolegio Militarrak birgaitu zuen 1957ko urtarrilaren 31n. 2013an Russia-K telebista katerako parte anitzeko dokumental batean elkarrizketatu zuten.

## Biografia 
## Kanpo estekak
Caprese entsalada

**Caprese entsalada** (,  ahoskatua), edo, besterik gabe, **Caprese** entsalada italiarra da, tomate xerrez eta mozzarella freskoz eta albaka orri freskoz osatua, "hosto handia" eta "superorria" barietatekoa, oliba olioz ondua. Piperbeltza ale ehotan gehi dakioke, edozein barietatetan, edo piperraren nahasketa bat, eta denak batera ere erabil daitezke. Normalean, baina ez normalean, pesto saltsarekin (albaka, baratxuria, pinaziak, gazta parmigianoa eta oliba olioa) eta ozpin baltsamikoaren erredukzioarekin apaintzen da.

Margherita pizzak bezala, Italiako banderaren koloreak ditu: berdea, zuria eta gorria. Italian, hasierako bezala (*antipasto*) zerbitzatu ohi da, ez osagarri (*contorno*) gisa, eta edozein egunetan jan daiteke. Caprese entsalada caprese plater baten forma bat da; *pizza caprese*, pasta edo ogitarteko gisa ere zerbitza daiteke.

Entsaladak Capri uhartearen izena du, bertan sortu zutela uste baita. Bere jatorriari buruzko bi istorio komunen artean, Italiako banderari egindako omenaldia da, edo "XX. mendean errege-erreginen eta politikari garrantzitsuen ahosabaiak baretzea".

File:Mozzarella cheese and tomato salad.jpg|Mozzarella eta tomate entsalada
File:Caprese salad skewer appetizers.jpg|Caprese hasierakoak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Riigikogu

**Riigikogu** ( ahoskatua; *riigi-*, estatu, eta *kogu*, biltzar, hitzen lotunea) Estoniako legebiltzarra da. Tallinn hiriburuko Toompeako gazteluan kokatzen da. 101 kideek osatzen dute. Estatuari buruzko erabaki garrantzitsu guztiak Riigikogutik pasatzen dira. Legedia onartzeaz gain, Riigikoguk goi-funtzionarioak izendatzen ditu, lehen ministroa eta Gorte Goreneko presidentea barne, eta presidentea aukeratzen du (bakarrik edo, beharrezkoa bada, tokiko gobernuaren ordezkariekin batera, hauteskunde-kolegio zabalago baten barruan). Riigikoguk atzerriko itun garrantzitsuak ere berresten ditu, betebehar militarrak eta jabetzakoak ezartzen dituztenak, legean aldaketak eragiten dituztenak eta abar; gobernuak lege gisa aurkeztutako aurrekontua onartzen du eta botere betearazlea monitorizatzen du.

## Historia 
1919ko apirilaren 23an, Estoniako Batzar Konstituziogilea irekitzeko saioa Estoniako Parlamentuaren urtebetetze bilakatu zen. Riigikogurako lehen hauteskundeak 1920an izan ziren. 1920tik 1938ra, bost hauteskunde gehiago izan ziren Riigikogurako, baina batzuk konstituzio ezberdinetan oinarritu ziren. 1920-1923an, zerrenda itxi bat egon zen, eta 1926tik 1934ra, berriz, zerrenda irekiko aukerako aukera bat. Hautaketaren oinarria 1932ra arte ordezkaritza proportzionala izan zen. Hauteskundeak eskualdekoak izan ziren, lehenengo bi hauteskundeetan inolako atalaserik gabe, baina 1926tik aurrera atalase moderatua erabili zen (%2).

1938tik 1940ra, Batzar Nazionala bi ganberatan banatu zen: Diputatuen Ganbera (Riigivolikogu) eta Kontseilu Nazionala (Riiginõukogu). Estoniako Sobietar Errepublika Sozialistako Sobiet Gorenak ordezkatu zuen 1940ko abuztuaren 25etik, eta, ondoren, Estoniako Errepublikako Kontseilu Gorenak, 1990eko maiatzaren 8tik 1992ko urriaren 5era.

1922az geroztik, Riigikoguko saioak Toompeako gazteluan egiten dituzte, 1920-1922 urteetan Erdi Aroko gazteluko patio zaharrean ezohiko estilo espresionista zuen eraikin berri bat eraiki zen lekuan. Sobietarren okupazioaren ondorengo aldietan (1940-41), alemaniarren okupazioan (1941-44) eta sobietarren bigarren okupazioan (1944-1991), Riigikogu desegin egin zen. Riigikoguko gaztelua eta eraikuntza Estoniako SESko Sobiet Gorenak erabili zituen sobietarren bigarren okupazioan.

1992ko irailean, Estoniak Sobietar Batasunarekiko independentzia berreskuratu eta urtebetera, Riigikogurako hauteskundeak egin ziren, urte bereko udan onartutako Estoniako Konstituzioaren arabera. 1992ko konstituzioaren arabera, Riigikoguk 101 kide ditu. Sistema horren eta ordezkaritza politikoko sistema huts baten edo ordezkaritza proportzionaleko sistema baten arteko desberdintasun nagusiak ezarritako % 5eko atalase nazionala eta aldatutako D'Hondt formula baten erabilera dira (zatitzailea 0,9 boterera igotzen da). Aldaketa horrek desproportzio handiagoa sortzen du formularen ohiko formak baino.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andres Tarand

**Andres Tarand** (Tallinn, 1940ko urtarrilaren 11) estoniar klimatologo, geografo eta politikaria da, Estoniako lehen ministroa 1994tik 1995era.

Tartuko Unibertsitatean ikasi zuen eta 1963an klimatologian eta 1973an geografian lizentziatu zen. Ondoren, unibertsitateko ikerketa-burua izan zen eta 1988tik 1990era Tallinngo Lorategi Botanikoko zuzendaria izan zen. 1980an 40 intelektualen gutuna sinatu zuen estoniera estoniera defendatzeko eta errusieraren aurka.

Riikoguko diputatua izan zen 1992tik 2014ra, eta aldi horretan bi aldiz izan zen Ingurumen ministro. 1994tik 1995era herrialdeko lehen ministroa izan zen. 2004tik 2009ra Europako Parlamentuko kide izan zen talde sozialistan.

Ingurumenaren eta garapen iraunkorraren defendatzailea da Baltikoan eta Europako iparraldeko herrialdeetan, baita Estonian ere.
Sliabh Luachra

**Sliabh Luachra**, batzuetan ingelesez **Slieve Logher**, Irlandako Munster probintzian dagoen eskualde eta goi-ordoki bat da.

Cork konderria, Kerry konderria eta Limerick konderriaren mugan dago, eta Blackwater ibaiak hegoalderako norantzan zehsrkatzen du.

Eskualde honetan Mullaghareirk mendiak daude.
Physcia aipolia

***Physcia aipolia*** liken hostokara bat da. Kolore urdin argia du eta erdialdean apotezio ugari. Mundu mailan eraturik dagoen likena da.

## Taxonomia 
Alexander von Humboldt eta Jakob Friedrich Ehrhart alemaniarrek deskribatu zuten Zientziarako *Lichen aipolius* izenarekin eta 1839an August Emanuel Fürnrohrrek kokatu zuen *Physcia* generoan izen berria emanez, *Physcia aipolia*.. Ez du sustrairik eta erraz askatzen da enborretik. Azpialdea marroi argia da.

Erdialdean apotezio ugari ditu, gris ilunak ia beltzak, eta taloaren koloreko ertzak dituztenak.

## Habitata 
Toki argitsuetan eta nutriente asko dituen tokietan ohiko likena da. Zuhaitz espezie ugariren enborrean hazten da. Aireko kutsatzaileei aurre egiteko gaitasuna du eta bioindikatzaile gisaerabili izan da Estatu Batuetan.

## Ekologia 
Sarritan *Muellerella lichenicola* onddoa bizi da *Physcia aipolia* gainean.

## Iruditegia 

Irudi:Physcia aipolia.jpg
Irudi:Physcia aipolia 7703946.jpg
Irudi:Physcia aipolia 37734937.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hungry Hill

**Hungry Hill** edo **Knockday**, irlanderaz **Cnoc Daod**, Irlandako hego-mendebaldeko Cahan mendietako gailur garaiena da, Cork konderrian eta Beara penintsulan. 685 metroko garaiera du.
Cromane

**Cromane**, , Irlandako hego-mendebaldean dagoen herri bat da, Kerry konderrian. 2022ko erroldaren arabera 206 biztanle zituen. Iveragh penintsulan dago.

Killorglin udalerritik 9 kilometrora dago eta Glenbeigh herritik ere distantzia berdinera.
Julieta Szönyi

**Julieta Ivanca Szönyi**, **Julieta Szönyi Ghiga** izenez ere ezaguna, (Timișoara, 1949ko maiatzaren 13a – 2025eko apirilaren 18a) errumaniar aktorea izan zen.

## Bizitza 
Ștefan Szönyi margolariaren alaba eta Anca Szönyi Thomas aktorearen ahizpa, Julieta Szönyi Timișoaran jaio zen. Lau urte zituela Bukarestera joan zen bizitzera. I. L. Caragiale Antzerki eta Zinema Unibertsitate Nazionalean lizentziatu zen.

Baia Mareko antzokian debutatu zuen eta gero Piteștiko antzokian eta Bukaresteko Ion Vasilescu antzokian aritu zen. 1990etik erretiroa hartu arte Bukaresteko Antzoki Txikian antzeztu zuen.

1990ean Alemaniara joan zen bizitzera, baina handik gutxira Errumaniara itzuli zen.

Ákos Gálfirekin ezkonduta zegoen. Leuzemiaren ondorioz hil zen 2025eko apirilaren 18an, 75 urte zituela.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Geraldo de Souza Rodrigues

**Geraldo de Souza Rodrigues** (Porto Firme, 1963ko urriaren 24a – Belo Horizonte, 2025eko apirilaren 13a) brasildar elizgizon katolikoa izan zen, 2023tik 2025era Januáriako apezpikua izan zena.

## Bizitza 
thumb|left|Geraldo de Souza Rodrigues apezpikuaren armarria.|209x209px

1978an hasi zuen apaiz izateko prestaketa eta Marianako apaizgaitegi txikian sartu zen. 1983 eta 1984an filosofia ikasi zuen eta 1985etik 1988ra teologia, Marianako San Jose apaizgaitegi nagusian.

1987ko azaroaren 28an diakono ordenatu zuten Marianako Jasokundeko Andre Mariaren katedralean.

Giltzurruneko minbizia diagnostikatu ziotenean, tratamendua hasi zuen, baina 2025eko apirilaren 13an hil zen Belo Horizonten.
## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pikk Hermann

**Pikk Hermann** () Tallinngo Toompeako gazteluko dorrea da, Toompea muinoan dagoelarik. Dorrearen lehen zatia 1360-70 urteen artean eraiki zuten. Ondoren, dorrea XVI. mendean berreraiki zuten 45,6 metroko altueraraino. Dorrearen goialdera iristeko, 215 mailako eskailera kiribil bat dago.

Pikk Hermann dorrea Estoniako Parlamentuaren eraikinaren ondoan dago, eta Estoniako bandera, dorrearen goialdean 95 metrora dagoena, Estoniako subiranotasunaren ikurretako bat da. Bandera, 191 cm bider 300 cm neurtzen duena, altxatu egiten da ereserki nazionala egunsentian jotzen ari den bitartean (baina ez goizeko 7etan baino goizago), eta ilunabarrean jartzen da (ez gaueko 10etan baino beranduago). Bandera jaso bitartean, «Mu isamaa on minu arm» abesti herrikoia entzuten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Krystyna Miłobędzka

**Krystyna Miłobędzka** (Margonin, 1932ko ekainaren 8a – 2025eko apirilaren 17a) poloniar poeta eta antzerkigilea izan zen.

## Bizitza 
1950ean Poznańgo Unibertsitatean matrikulatu zen polonierazko filologia ikasteko, eta 1953an Wrocławeko Unibertsitateko Filologia Fakultatean jarraitu zituen ikasketak. 1960an lehen poema sorta, *Anaglify*, argitaratu zuen *Twórczość* aldizkarian, eta 1970ean lehen poesia bilduma, *Pokrewne*, kaleratu zuen. 1983an Filosofiako doktoretza egin zuen Silesiako Unibertsitatean.

Bizitza gehiena Puszczykowon eman zuen. Bi aldiz ezkondu zen: lehenengoz Jerzy Miłobędzkirekin eta bigarrenez Andrzej Falkiewicz idazle eta filosofoarekin.

## Lanak 

;Poesia
* *Anaglify* (1960)
* *Pokrewne* (1970)
* *Dom, pokarmy* (1975)
* *Wykaz treści* (1984)
* *Pamiętam* (1992)
* *Przed wierszem* (1994)
* *Imiesłowy* (2000)
* *wszystkowiersze* (2000)
* *Przesuwanka* (2003)
* *Po krzyku* (2004)
* *Zbierane* (1960-2006)
* *Gubione* (2008)
* *Dwanaście wierszy w kolorze* (2012)
* *Na wysokiej górze* (2017)
* *Spis z natury* (2019)
* *jest / jestem* (2020)
* *ciebie ode mnie* (Hania Ranirekin batera, 2022)
;Antzezlanak
* *Siała baba mak* (1995)
* *Gdzie baba siała mak* (2012)
;Lan teorikoak
* *Teatr Jana Dormana* (1990)
* *W widnokręgu Odmieńca* (2009)
;Elkarrizketak
* Jarosław Borowiec. *Szare światło. Rozmowy z Krystyną Miłobędzką i Andrzejem Falkiewiczem* (2009)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Idoia Ibañez Ozores

**Idoia Ibañez Ozores** (Bilbo, 1962ko irailaren 2a) Espainiako bandera zuten merkataritza-ontzietako agintea izan zuen lehen emakume kapitaina izan zen, 1994an.

## Biografia 
Begoñako (Bilbo) Amatasun Etxean jaio zen. Bere amak San Inazioko Sol tabernan egiten zuen lan lehenik, eta, geroago, Gurutzetako Ospitalean. Bere aita, Bilbaína de Montajes enpresan aritu zen lanean eta ondoren Grúas Aldaiturriaga enpresan. Bizilekuz asko aldatzen ziren eta marinel asko ezagutu zituen, aitaren lagunik onena kapitaina zen.

Candás-eko San Félix eta Barakaldoko Montecabras ikastetxeetan ikasi zuen, gaur egun Mukusuluba izenez ezagutzen dena. Portugaleteko Nautika Eskolan sartu zen 1980.urtean, non emakumezko hiru ikasle bakarrik zeuden, ehun eta hogeita bost ikasletik, lehenengo ikasturtean. Algecirasko badiatik Italiarako bidean, 210 metroko luzera eta berrogeita bost mila tonako desplazamendua zuen petrolio-ontzi batean nahitaezko nabigazio-praktikak egiten ari zela, Italiara egindako bidaian Algeciraseko badiatik irtetean, kapitainak esan zion zubian guardiaren kargu geratzeko. Proba modu eraginkorrean egin eta gainditzean, behin betiko urratsa eman zuen, urte batzuk geroago, agintea zuen Merkataritza Nabigazioko Kapitaina lehen emakumea izateko.1986an lizentziatu zen.1993an, merkataritza-ontzidiko kapitain titulua lortu zuen.

Ofizial gisa nabigatu zuen eta Compañía Logística de Hidrocarburos (CLH, Campsa ohia) enpresaren ontzietan aritu zen agintean  1985 eta 2000 urteen artean. 1992an Campero ontziaren agintea hartu zuen, 2500 tonako pisu hileko gabarra, *bunkering* egiten zuena Bartzelonan.

MMko Kapitainen Bizkaiko Elkarteko elkartekidea eta zuzendaritza-batzordeko kidea da eta Bizkaiko Astronomia Elkarteko kidea da. Elanchove baporearen erakusketako komisarioa izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Emakumea itsasoan: betetako ametsen istorioak, bere bizitza itsasokoarekin lotzera ausartu zirenei eskainia, Radio Euskadiko "Boulevard", 2023ko azaroaren 22a
* Astronomia eta Nabigazioa - Kapt. Idoia Ibañez Ozores., Bizkaiko Astronomia Elkartea, 2024ko ekainaren 6a
* Bideo erakusketa: Elanchove baporearen hondoratze misteriotsua. Hizlaria Idoia Ibáñez Ozores, Plasentia Butroeko Itsas Museoa, 2024ko abenduaren 28a
Wellingtonen Garaipena

***Wellingtonen Garaipena*** edo ***Gasteizko Gudua*** (), Op. 91, Ludwig van Beethovenen orkestra-lana da. 1813an sortu zuen, britainiar, espainiar eta portugaldar tropek, Sir Arthur Wellesley Wellingtongo dukearen gidaritzapean, urte bereko ekainaren 21ean Gasteiz inguruan lortutako garaipena ospatzeko.

## Ezaugarriak 
Beethovenek, pieza txikia zela jakinik, Wellingtongo Garaipena «ergelkeriatzat» jo zuen. Bere kaskartasuna gorabehera, obra hau konpositorearen bizitzako piezarik ospetsuenetako bat izan zen. Ez da bere osotasunean ezagutzen, zati ospetsu batzuengatik baizik.

Piotr Ilitx Txaikovskiren *1812 obertura*rekin eta Franz Liszten *Hunnenschlacht*ekin, *Wellingtonen Garaipena* gudu militar handi baten omenezko lanen parte da.

Obrak hamabost minutu inguru iraungo zuen. Beethovenek bi gai herrikoi sartu zituen: *Malbrough gerrara joan zen* Frantzia sinbolizatzeko, *Rule Britannia* eta *God Save the King* Ingalaterra sinbolizatzeko. 193 kanoikada entzun daitezke lan sinfoniko pintoresko honetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antiokiako setioa (260)

**260ko Antiokiako setioa** Sasandar Inperioaren eta Erromatar Inperioaren arteko gudua izan zen, K.a. 260an eman zena. 253ko setioaren ostean, zeinean Xapur I.a *Xahanxah-*a Antiokia lehen aldiz hartzea lortu zuen, nolabaiteko aurrera-atzera eman zen Sasandar eta Erromatarren arteko momentuko konfliktoan. Xapurrek 253an erromatar gerra zibila aprobetxatuz hiria erraz hartu zuen. Hala ere, bere okupazioa nahiko motza izan zen. Erromatar enperadore berriak, Valerianok, armada handi bat gidatuz, hiria berreskuratu zuen eta urte batzuen poderioz pertsiarren konkistak deuseztatu zituen. Hala ere, Edesako guduaren ondorioz, 260ko udaberrian eman zena, erromatar armada guztiz suntsituta geratu zen. Pertsiarrek Valeriano preso hartu zuten eta bere seme eta ko-enperadorea, Galieno, egoera hain ahulean geratu zen ekialdera mugitu ahal egin ezin izan zela bere enperadoregotza defendatzeko. 

Egoera aprobetxatuz Xapurrek berriz ere galdutako lurra konkistatzen hasi zuen, aldi berean Antiokia, Zilizia eta Zesarea erasotuz. Antiokia erori zen lehena, ziur aski 253ko setioaren ondorioz bere harresiak ahulduta geratu zirelako. Hala ere, lehenengo konkistan bezala, pertsiar sasandarren harrapaketak behin-behinekoak izan ziren. Adierazi bezala, Valerianoren gainbeherak botere hutsune handia eratu zuen ekialdeko probintzietan, Galienok azkar aski bete ezin izan zuena. Hutsunea aprobetxatuz, Makriano Zaharra, Valerianoren armadaren altxorraren zuzendariak, bere bi seme Makriano Gaztea eta Kieto enperadore izendarazi zituen, Galienoren aurka. Usurpatzaileek azkar armada mobilizatu zuten eta, agian Odenato Palmirakoaren laguntzarekin, Balista bere jeneralak Siriako erromatar jabetzak berreskuratu zituen, Antiokia barne. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mary Anne Talbot

**Mary Anne Talbot**  (1778-1808) ingeles pirata izan zen, 30 urte zituela hil zen. 14 urterekin hasi zen piraterian, 1792an itsasoratuz. Horretarako, John Taylor izena aukeratu eta  gizon baten itxura hartu zuen.

## Biografia 
### Lehen urratsak 
Hasiera batean, Britainia Handiko ofizial laguntzaile gisa lan egin zuen Antilletarako ontziratze batean, baina inor ez zen konturatu emakumea zenik. Ondoren, errejimendua Flandriara eraman zuten, eta han Mary Anne beste ofizial baten agindupean jarri zen, nahiz eta bere benetako nortasuna ezkutuan gorde ofizila konturatu zen benetan emakumea zela, eta Mary Anne borondatearen kontra atxiki zuen. 

### Frantziako kortsarioekin harrapatuta 
Gertaera horren ondoren, Mary Annek iluntzean ihes egin zuen errejimendutik, eta berriro ere gizon itxurak eginez, marinel plantak egin eta ontzi frantses bateko tripulazioarekin bat egin zuen. Ontzi hartan, itsasontzi ingelesak maiz arpilatzen aritzen zen kortsario ontzia, Mary Annek jipoi asko jaso zituen, bere jendea, ingelesak, kaltetzeari uko egiteagatik.

### Queen Charlotte 
Egun batean, Mary Anne zegoen kortsario frantsesa Queen Charlotte gerraontzi ingelesak zelatatu eta harrapatu zuen. Orduan eskatu zuen Mary Annek almirantearekin hitz egin ahal izatea, eta, aukera hori lortu ondoren, gezurra esan zion mutiko britainiarra zela hain zuzen. Egia esan zuen, ordea, Frantziako kortsarioan erroldatu zela azaldu zionean, bere herrikideak zauritu behar zituela jakin gabe erroldatu baitzen

Almiranteak, Mary Anneri - edo, hobeto esanda, bere identitate faltsua - sinetsi egin zion eta Brunswick-era bidali zuen bertan grumete nagusi bihurtu zelarik. Zoritxarrez, metraila batek batailan zauritu egin zuen. Munizio mota horrek burdinurtuz, berunez edo beste metal batzuez egindako kanoi-balak deskargatzen zituen. Munizioak orkatilatik gertu zuen hankako hezurrean talka egin zuen, apurtuz, eta izterrean sartu zitzaion; zauriak ontzian tratatu zizkioten, eta lehorrera irmo iritsi ondoren bere benetako nortasuna ez zen sekretua izan. Zurrumurruek diotenez, beren gudu-egoera zela eta, medikuei ez zitzaien axola izan neska izatea. 

### Mary Anne Talboten erretreta eta heriotza 
Azkenik, itsasoko bizitzatik erretiratu egin zen eta eman zioten pentsiotik bizi izan zen, baina ez zion lan egiteari utzi. Antzerkian aritu zen, eta paper maskulinoak zein femeninoak antzeztu zituen, 1808ko otsailaren 4an hil zen arte.

## Bitxikeriak 
* Mary Anne Talboti buruz idatzi zuen lehena bera izan zen, baina John Taylorren nortasunarekin, 1804an bere autobiografia argitaratuz. *The Intrepid Female, or surprising life and adventures of Mary -Anne Talbot, otherwise John Taylor* izenburua jarri zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dietil seleniuro

**Dietil seleniuroa** konposatu organikoa da, (CH3CH2)2Se formula duena, organoselenio konposatuen familiakoa, seleniuro organikoen klasekoa. Usain txarreko likido sukoia da. Toxikoa eta narritagarria da.
thumb|Dietil seleniuroa

Isolatu den lehen organoselenio konposatua izan zen 1836an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antiokiako setioa (253)

**253ko** **Antiokiako setioa** Xapur I.a Sasandar Inperioaren *Xahanxah*-aren Erromaren aurkako bigarren erasoaren goren aldia markatu zuen. 

Aurreko hamarkadan hasitako lehiaren ostean, non pertsiarrek erromatar unitateak zenbait aldiz garaitu zituzten, Xapurrek Armeniako Erresumaren kontrola hartzea lortu zuen, Filipo Arabiarraren (244-249 artean erreinatu zuena) edo Treboniano Galoren (251-253 artean erreinatu zuena) erregealdian. Garaipen hauen ondorioz, non erromatar erantzuna kaskarra izan zen, Xapur Mesopotamiaren aurkako eraso zuzena bideratu zuen, Nisibis eta bestelako hiri-gotortuak hartuz. Erromatarrentzat egoera jada txarra bazen, 252-253 inguruan pertsiarrek erromatar armada berri batekin Barbalissoseko guduan guztiz akabatu zuten, *de facto* ekialdeko probintzietan erromatar erresistentzia guztiarekin amaituz. Honek Erromako hiri nagusienetako bat hartzeko aukera eman zion Xapurri, Antiokia azkar setiatuz. Amiano Martzelinok, IV. mendean idatziz, 253ko setioa hala deskribatu zuen:

Okupazioa motza izan zen. Urte berean koroatu berri izandako Valeriano enperadoreak armada berri batekin hiria berreskuratu zuen. Hale ere, ondorioak denbora luzez sentitu ziren; 260. urtean hiria berriz ere Sasandarren eskuetan erori zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antiokiako setioa (argipena)

Antiokiako antzinako hiria, egungo Antakya, Turkia, zenbait alditan setiopean egon zen:

* Antiokiako setioa (K.a 51) - Erromatar garaipena Partiarren aurka
* Antiokiako setioa (253) - Pertsiar Sasandar garaipena Erromatarren aurka
* Antiokiako setioa (260) - Pertsiar Sasandar garaipena Erromatarren aurka
* Antiokiako setioa (540) - Pertsiar Sasandar garaipena Bizantziarren aurka
* Antiokiako setioa (968-969) - Bizantziar garaipena Hamdanid dinastiaren aurka
* Antiokiako setioa (970-971) - Bizantziar garaipena Fatimatar kalifa-herriaren aurka
* Antiokiako setioa (1084-1085) - Seljuktar garaipena Bizantziarren aurka
* Antiokiako setioa (1097-1098) - Gurutzatuen armadaren garaipena Seljuktarren aurka
* Antiokiako setioa (1268) - Mamelukoen garaipena Antiokiako Printzerriaren aurka

## Kanpo estekak
Selenol

Kimika organikoan, **selenolak** konposatu kimikoen klase bat da, non selenio-atomo bat hidrogeno-atomo batekin lotuta dagoen **-SeH** funtzio-taldea osatzen. Selenolek RSeH egitura dute non R = alkilo edo arilo. Selenolak organoselenio konposatuen klase bat dira. Selenolak erraz oxidatzen dira diseleniurora.
thumb|Selenolen egitura
Selenolak parte dira hainbat prozesu biokimikoetan selenozisteina aminoazidoaren edo glutationa peroxidasa entzimaren bidez esaterako.

## Sintesia 
Selenolak sintetizatzeko erreaktibo organolitikoak edo Grignard-en erreaktiboak selenio hutsarekin erreakzionaraziz prestatzen dira. Adibidez, bentzenosenelola fenilmaganesio bromuroa eta selenioa erreakzionaraziz prestatzen da.

454x454px|Selenophenol

## Tokikotasuna 
Organoselenio konposatuak (edozein selenio-deribatu bidenabar), pozoi metagarriak dira nahiz eta selenio-kantitate ñimiñoak biziarentzat ezinbestekoak diren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Organoselenio konposatu

**Organoselenio konposatuak**, karbono-selenio lotura kimikoak dituzten konposatuak dira.  Selenioa oxigenoarekin eta sufrearekin batera kalkogenoen taldekoa da, eta, ondorioz jokaera kimikoan antzekotasunak espero izatekoak dira. Organoselenio konposatuak inguruneko uretan, lurzoruetan eta sedimentuetan aztarna mailan ageri dira.

Selenioa −2, +2, +4, +6 oxidazio-egoerarekin existitu daiteke. Se(II) da organoselenio konposatuen artean egoera nagusia. Taula periodikoaren kalokogenoen zutabean behera joanez, loturaren sendotasuna gero eta ahulagoa da (234 kJ/mol C−Se loturarako eta 272 kJ/mol C−S loturarako) eta lotura-luzerak luzeagoak dira (C−Se 198 pm, C−S 181 pm eta C−O 141 pm). Selenio-konposatuak nukleozaleagoak dira dagozkien sufre-konposatuak baino, eta baita azidoagoak ere.

Isolatu zen lehen organoselenio konposatua dietil seleniuroa izan zen, 1836an.
thumb|683x683px|Organoselenio konposatuen klaseak

## Organoselenio konposatuen sailkapena 
Organoselenio konposatuen artean klase hauek aipa daitezke. Seleniuro0ak bitartekari biokimiko gisa ere proposatzen dira.

## Sintesi organikoan 
Organoselenio konposatuek ez dute erabilera oparoa sintesi organikoan, nahiz eta nitxo erabilera interesgarriak dituzten. Adibidez, binilo-seleniuroak  bide estereosolektiboak erabiliz alkeno funtzionalizatuak sintetizatzeko usatzen dira.

## Erreferentziak
Gerit ur-jauzia

**Gerit ur-jauzia** (, lureraz آوشار تاف هفت چشمه) Iranen dagoen ur-jauzi bat da. Sarkaneh Abbasabad herrian dago, Lorestan probintzian, Irango mendebaldean. Teheran hiriburutik hegoaldera doan trenbidetik hurbil dago. 2009an Irango ondare kultural eta naturala izendatu zuten.

## Deskribapena 
Sezan ibaiak egiten duen jauzia da. 15 metrotako altuera eta 17 metrotako zabalera ditu. Ur-jauziaren azpiko putzuetan bainua hartzeko aukera dago.

Udaberrian eta udaren hasieran izaten du ur gehien.

## Iruditegia 

Irudi:Lorestan, Iran - 13954247711.jpg
Irudi:Lorestan, Iran - 13954237822.jpg
Irudi:Gerit Waterfall 2018-05-25 01.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Purakaunui ur-jauziak

**Purakaunui ur-jauziak** () Zeelanda Berrian dagoen ur-jauzi multzo bat da. Hego uhartean aurkitzen da. 1976an herrriladeko zigilu batean agertu zenetik toki ikonikoa eta turismogune garrantzitsua da.

## Kokapena 
Owaka herrixkan dago, Purakaunui ibaia Ozeano Barera iristen den puntutik bost kilometro ibaian gora. Hego uharteko hegoaldeko puntan Catlins kontserbazio parkean kokaturik dago.
## Iruditegia 

Irudi:Purakaunui.jpg
Irudi:Purakaunui Falls - detail of a branch.jpg|Sasoi euritsuan.
Irudi:Purakaunui Falls In Caitlins New Zealand.jpg|Sasoi lehorrean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Domoda

**Domoda** (mandingeraz *domodaa*) Gambian eta Senegalen jatorria duen ragut saltsa bat da, Mauritanian eta Ginean eta jaten dena. Gambian eta Senegalen plater nazionala kontsideratzen da.

## Prestaketa 
Frantziarren ragoût saltsatik datorren platera da. Oinarrian tomate saltsa bat da, ozpinaz eta barazki ugariz prestatzen dena. Irina (*farina*) gehitzen zaio loditzeko. *Ñaari cin* estiloan prestatzen da.

Haragiarekin (zekorki, arkume...), edo arrainarekin ateratzen da eta alboan arroz zurizko katilu bat izaten du.

## Iruditegia 

Irudi:Domoda Senegal.jpg|Haragi boladun domoda.
Irudi:Domoda ingredients detail.jpg|Osagaiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bentzenoselenol

**Betzenoselenola** edo **senelofenola** konposatu organiko aromatikoa da, organoselenio konposatuen familiakoa, selenolen klasekoa. Erraz oxidatzen da difenil diseleniurora. Usain txarreko likido kolorge eta toxikoa da.

## Sintesia 
Bentzemosenelola fenilmagnesio bromuroa selenioarekin erreakzionaraziz sintetizatzen da.

    PhMgBr + Se -> PhSeMgBr

    PhSeMgBr + HCl -> PhSeH + MgBrCl

## Erabilera 
Erreaktibo gisa baliatzen da sintesi organikoan. Normalean *in situ* prestatzen usatu baino lehen.

## Tokikotasuna 
Organoselenio konposatuak (edozein selenio-deribatu bidenabar), pozoi metagarriak dira nahiz eta selenio-kantitate ñimiñoak biziarentzat ezinbestekoak diren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fenilmagnesio bromuro

**Fenilmagnesio bromuroa** konposatu organikoa da, C6H5MgBr formula duena, konposatu organometalikoen familiakoa, Grignarden erreaktiboen klasekoa. Dietil eterretan edo tetrahidrofuranotan disolbaturik merkaturatzen da. Disoluzioak kolore horia du. Narritagarria eta sukoia da.

## Sintesia 
Fenilmagnesio bromuroa bromobentzenoa eta magnesio hutsa  erreakzionaraziz sintetizatzen da. Prestakin komertziala dietil eterretan edo tetrahidrofuranotan disolbaturik merkaturatzen da.

## Erabilera 
Erreaktibo gisa baliatzen da sintesi organikoan. Fenilmagnesio bromuroa nukleozale sendoa da, baita base sendoa ere. Protoi ez oso azidoak ere abstraitu ditzake, eta, beraz, substratua babestu egin behar da beharrezkoa denean. Askotan karboniloekin erreakzionatzen du, etsenplurako zetonekin eta aldehidoekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak