Damasko

**Damasko** () Siriako hiririk handiena eta hiriburua da. Hizkera arruntean, ash-Sham () deitzen zaio Sirian, eta jasminaren hiria () goitizena eman zaio. Siriako hiriburu eta bigarren hiririk jendetsuena da, Aleporen ondoren. Estatu horretako hego-mendebaldean dago, Barada ibaiak ureztaturiko Ghutah oasiaren erdian, Libanoko mugatik hurbil. K.a.&nbsp;2500. urtean sortu zen, eta, beraz, munduan modu jarraian populatuta egon den hiribururik zaharrenetakoa da. Damasko Mediterraneo Ekialdeko gune kultural eta erlijioso garrantzitsua da. 2009an, hiriak 1.711.000&nbsp;biztanle zituen, eta metropoliak 4.500.000&nbsp;inguru. Geografikoki, Antilibano mendikatearen ekialdeko mendi-adarretan dago, Mediterraneoko ekialdeko kostaldearen 80&nbsp;kilometro barrualdean. 

K.o. VII. mendearen bigarren erdian, Omeiatar Kalifa-herriak hiriburutzat aukeratu zuten. abbastar dinastiaren garaipenaren ondoren, botere islamiarraren egoitza Bagdadera eraman zuten. Damaskok beherakada politikoa ikusi zuen abbastarren garaian, eta Mameluko eta ayyubtarren garaietan baino ez zuen garrantzi esanguratsurik berreskuratu. Otomandarren mendean, hiria erabat etorri zen gainbehera; hala ere, nolabaiteko kultura-ospeari eutsi zion. Gaur egun, gobernu zentralaren eta gobernuko ministerio guztien egoitza da. Bere erakargarritasun turistikoen artean nabarmentzen da gurutzaden garaian Lurralde Santuaren defendatzaile ospetsua izan zen Saladinen hilobia.

Hiria, gaur egun, Siriako antzinako hiriburuaren, Antiokiaren, egoitzaren ondorengotza historikoa eskatzen duten ekialdeko bost patriarkatuetatik hiruren egoitza da: Patriarkatu greko-ortodoxoa (Antiokiako Eliza), Patriarkatu greziar katoliko-melkita eta Patriarkatu ortodoxo siriar-jakobitarra.

## Historia 
### Lehen asentamenduak
Tell Ramaden egindako karbono-14 bidezko datazioak, Damasko kanpoaldean, iradokitzen du lekua K.a.&nbsp;VII. milurtekoaren bigarren erditik okupatua izan zitekeela, seguru asko K.a.&nbsp;6300. urtearen inguruan. Hala ere, Baradaren arrorik zabalenean, K.a.&nbsp;9500. urteko kokalekuen aztarnak daude; hala ere, K.a II.&nbsp;milurtekora arte, ez zen Damaskoko harresien barruan eskala handiko asentamendurik egon.

Damasko Amurru probintzia zaharraren parte zen, hiksoen erreinuan, K.a.&nbsp;1720tik 1570 arte.​ Egiptoar erregistrorik goiztiarrenetako batzuk Amarnako eskutitzak dira, K.a.&nbsp;1350ekoak, Damasko (Dimasqu deitua) Biryawaza erregeak gobernatu zuenean. Damaskoko eskualdea, baita Siria osoa ere, gudu-zelai bihurtu zen K.a.&nbsp;1260 inguruan hititen (iparraldetik) eta egiptoarren (hegoaldetik) artean, eta Hattusili&nbsp;III.ak eta Ramses&nbsp;II.ak sinatutako itun batekin amaitu zen, non lehenak Damasko zonaldearen kontrola Ramses&nbsp;II.ari eman zion K.a.&nbsp;1259an.​ Damasko, batez ere, Siria zaharreko populazio gune handiei eragin zien irudi horren alde periferikoa baino ez zen izan. Hala ere, gertaera horiek Damasko garatzen lagundu zuten, Brontze Arotik Burdin Arorako trantsizioarekin sortu zen eragin-gune berri gisa. Flavio Josefo I.&nbsp;mendeko historialari juduaren arabera, *Antzinatasun juduak* liburuko hogei liburukietan, Damasko (Traconiterekin batera), Aramen seme Uz-ek sortu zuen. 

### Aram-Damasko
Damasko ez dago dokumentatuta hiri garrantzitsutzat aramearrak iritsi arte, Mesopotamiako herri semitikoak, K.a.&nbsp;XI.&nbsp;mendean. Kristo aurreko lehen milurtekoaren hasieran, zenbait erresuma aramear eratu ziren; siriarrek alde batera utzi zuten beren bizimodu nomada, eta tribu-estatu federatuak sortu zituzten. Erresuma horietako bat Aram-Damasko zen, bere hiriburuan, Damaskon, zentratua. Hirian, gudukatu gabe sartu ziren aramearrak, eta *Dimashqu* izena hartu zuten hiri berrirako. Oraindik garatu gabe eta biztanle gutxi zituen eskualdeak nekazaritzarako zuen ahalmenaz ohartzean,​ ura banatzeko sistema ezarri zen Barada ibaiaren eraginkortasuna maximizatzeko kanalak eta tunelak eraikiz. Gerora, erromatarrek eta omeiatarrek sarea hobetu zuten, eta, gaur egun ere, hiriko alde zaharreko ur-sistemaren oinarria izaten jarraitzen du.​ Damaskoko aramearrak, hasiera batean, tribu aramearren federazioko aurre-postu bat izan ziren, Aram Sobakoa izenez ezaguna, egoitza Bekaa haranean zuelarik.

Aram-Damasko eta Israelen arteko itunaren beste arrazoi bat izan zen elkarrenganako Neo-asiriar Inperioaren mehatxua, Mediterraneo aldeko kostan hedatzen saiatzen ari zena. K.a.&nbsp;853an, Damaskoko Hadad erregeak Ekialdeko koalizio bat eraman zuen Qarqarreko gudura, Aram-Hamat Erresumako indarrak eta Israelgo Acab erregeak hornitutako iparreko tropak barne hartzen zituena, Neo-asiriar armadaren aurka. Aram-Damasko garaile atera zen, asiriarrei, aldi baterako, Siria inbaditzea eragotziz. Hala ere, ondoren, bere ondorengo Hazael&nbsp;II.ak hil egin zuen Hadad-ezer, eta Ekialdeko aliantza erori egin zen. Aram-Damasko Israel inbaditzen saiatu zen, baina asiriarren inbasio berrituak eten egin zuen. Hazaelek hiriko harresi ingurura erretiratzeko agindu zuen, asiriarrek, ordea, erresumaren gainerakoa arpilatu zuten. Ezinezkoa izan zuten hirian sartu, baina Hauran eta Bekaa bailaretan deklaratu zuten beren nagusitasuna.

### Antzinatea
thumb|ezkerrera|Jupiterren tenpluaren hondakinak *Al-Hamidiyah* zokoaren sarreran.
Damasko Alexandro Handiak bereganatu zuen. Alexandro K.a.&nbsp;323an hil ondoren, Damasko Ptolomeotar dinastiaren eta Seleukotar Inperioaren arteko borroka baten leku bihurtu zen. Hiriaren kontrola maiz pasatzen da inperio batetik bestera. Seleuko&nbsp;I.a&nbsp;Nikator-ek, Alexandroren jeneraletako batek, Antiokia bere inperio zabalaren hiriburu egin zuen; horrek Damaskoren garrantzia gutxitzea ekarri zuen, Latakia hiri seleukotar berrien aurrean. Geroago, Demetrio&nbsp;III.a&nbsp;Filopatorrek hiria greziar Hipodamo sistemaren arabera berreraiki zuen, eta Demetrias izena ezarri zion.

K.a.&nbsp;64an, Ponpeio jeneral erromatarrak Siriako mendebaldea anexionatu zuen. Erromatarrek Damasko okupatu zuten, eta, ondoren, Dekapolis izenez ezagutzen diren hamar hiriren ligan sartu zen, kultura greko-erromatarraren gune garrantzitsutzat hartu baitzen. Itun Berriaren arabera, San Paulo Damaskorako bidean zegoen Jesusen irudipena jaso zuenean, eta, ondorioz, Mesiastzat onartu zuen. 37.&nbsp;urtean, Kaligula erromatar enperadoreak Damasko kontrol nabateora eraman zuen dekretuz. Aretas IV.a errege nabateoak Damasko gobernatu zuen Petra hiriburutik. Hala ere, 106.&nbsp;urte inguruan, Nabatea erromatarrek konkistatu zuten, eta Damasko Erromaren kontrolpera itzuli zen.

II.&nbsp;mendearen hasieran, Damasko metropoli bihurtu zen, eta, 222an, Septimio Severo enperadorearen kolonia bihurtu zen. Pax Romana garaian, Damasko eta Siriako erromatar probintzia, oro har, aurrera egiten hasi ziren. Damaskok igaro hiri gisa zuen garrantzia nabarmena zen Arabia hegoaldeko merkataritza bideekin, Palmira, Petra, eta Txinako Zetaren bidearekin. Hiriak ekialdeko luxuen erromatar eskariak asebete zituen.

Ezer gutxi geratzen da erromatarren arkitekturatik, baina hiri zaharreko hirigintzak ondorio iraunkorra izan zuen. Erromatar arkitektoek hiriaren oinarri grekoak eta aramearrak bildu zituzten, eta, gutxi gorabehera, 1500&nbsp;bider&nbsp;750&nbsp;metroko diseinu berri batean urtu zituzten, harresi batez inguratuta. Harresiak zazpi ate zituen, baina ekialdeko atea (Bab Sharqi) baino ez da geratzen erromatarren garaitik. Damasko erromatarra, batez ere hiri modernoa baino bost metro beherago dago. Bab Tuma auzo zaharra erromatar/bizantziar garaiaren amaieran garatu zuen bertako komunitate ortodoxoak. *Apostoluen Egitateak*en arabera, San Paulo eta Tomas apostolua auzo horretan bizi ziren. Historialari katolikoek Bab Tuma hainbat aita santuren jaioterritzat ere hartzen dute, hala nola Joan V.a eta Gregorio III.a.

### Arabiar-islamiar garaia
[thumb|[Omeiatarren meskita|Omeiatarren meskitako patioa.]]
Siriako landa-eremu gehienak Rashidun kalifatoak, Omar kalifaren erregealdian, konkistatu ondoren, Damasko bera Jálid ibn al-Walid jeneral arabiar-musulmanak konkistatu zuen K.o.&nbsp;635eko abuztu eta irailean. Haren armada hiria harrapatzen saiatu zen 634ko apirilean, baina ez zuen lortu. Damasko, orain, arabiar musulmanen esku, bizantziarrek, Ekialde Hurbileko hiririk ospetsuena galtzearekin kezkatuta, haren kontrola berreskuratzea erabaki zuten. Heraklio enperadorearen menpean, bizantziarrek armada garaiagoa bidali zuten Rashidun armadaren aurka. 636ko udaberrian, Siriako hegoalderantz abiatu ziren, eta, ondorioz, Jálid&nbsp;ibn&nbsp;al-Walid-en indarrak Damaskotik erretiratu egin ziren borroka berritua prestatzeko.​ Abuztuan, bi indarrak Yarmuk ibaian zehar bildu ziren, non musulmanen garaipen erabakigarri batean amaitu zen gudu handi bat izan baitzuten, musulmanen gobernua sendotuz Sirian eta Palestinan.

Hiriko administrazio musulmanean, Damaskoko biztanleria nagusiki kristau-ortodoxoa eta monofisista zen, eta Mekan, Medinan eta Siriako basamortuan gero eta musulman gehiago bizi dira. Siria islamiarreko hiriburutzat aukeratua izan zen hiriari esleitutako gobernadorea Muawiyah I.a izan zen. 661ean, Ali kalifa hil ondoren, Muawiyah hedatzen zihoan inperio islamiarraren kalifatzat izan zen aukeratua. Bere klanaren, omeiatarrak, ondasun ugariengatik, hirikoa izanik eta Al-Hijaz-ekin eta eskualdeko tribu arabiar kristauekin lotura ekonomiko eta sozial tradizionalak edukirik, Muawiyahk kalifa-herri osoko hiriburutzat ezarri zuen Damasko.​ Abd al-Málik kalifa agintera igota 685ean, txanpongintza islamiar sistema bat ezarri zuen, eta Kalifa-herriko probintzietako diru-sarreren soberakin guztiak Damaskoko altxortegira bidali ziren. Arabiera ere hizkuntza ofizialtzat ezarri zen, hiriko gutxiengo musulmanari administrazio gaietan aramera hizkuntzako kristauenganako abantaila emanez. Garrantzitsua da aipatzea, hiria musulmanek konkistatu zuten momentuan, arabiar gehienak paganoak edo kristauak zirela. Damasko, berez, nagusiki aramearra zen, arabiera hitz egiten zuen jendearekin.

Abd al-Maliken ondorengoa, al-Walid, Damaskoko Meskita Handia eraikitzen hasi zen (Omeiatarren meskita izenez ezagutzen da) 706an. Hasiera batean, San Juan katedral kristaua izan zen, eta musulmanek eraikina Joanes Bataiatzaileari eskainia mantendu zuten.​ 715ean, meskita osatu egin zuten. Al-Walid urte horretan bertan hil zen, eta Suleiman I.ak ordezkatu zuen lehenik, eta Umar II.ak ondoren, zeinak epe laburrez gobernatu baitzuten Hishamen erregealdia baino lehen, 724an. Oinordetza horiekin, Damaskoko estatua ahulduz joan zen pixkanaka, Suleimanek Ramla aukeratu baitzuen bizileku, eta, gero, Hishamek Rusafa aukeratu zuen. Azken hori 743an eraila izan ondoren, dagoeneko Espainiatik Indiara zabaltzen zen Omeiatar Kalifa-herria hankaz gora erori zen matxinada orokortuen ondorioz. Marwan II.aren erregealdian, 744an, inperioaren hiriburua Harranera aldatu zen, eskualdearen iparraldean.

thumb|ezkerrera|*Qubbat al-Khazna* Omeiatarren meskitan
750. urteko abuztuaren 25ean, abbastarrek Zab guduan, Iraken, omeiatarrak garaitu ondoren, Damasko konkistatu zuten erresistentzia gutxi topatu ondoren. abbastar Kalifa-herriaren aldarrikapenarekin, Bagdadek eklipsatu eta menderatu zuen Damasko, eta hiriburu islamiar berri bihurtu zen. abbastarren gobernuaren lehen sei hilabeteen barruan, matxinadak hasi ziren hirian, nahiz eta isolatuegiak eta gaizki bideratuak izan mehatxu bideragarri bat izateko. Hala ere, azken omeiatar gailenak erailak izan ziren; Damaskoko funtzionario tradizionalak, baztertuak, eta hiriko armadako jeneralak kargugabetu egin zituzten. Geroago, omeiatar familiaren hilerria profanatu egin zuten, eta harresiak eraitsi egin ziren, Damasko garrantzi gutxiko probintzia-hiri izatera murriztu zen. Nolabait esanda desagertu egin zen hurrengo mendean idatzitako erregistroetatik, eta hiria eman hobekuntza esanguratsu bakarra izan zen 789an Omeiatarren meskitan abbastarrek kupula eraikitzea. 811n, Omeiatarren dinastiaren hondar urrunek matxinada bortitza eragin zuten Damaskon, baina, azkenean, ito egin zuten.

Ahmad ibn Tulun, Turkiako disidente bat, abbastarrek gobernadore izendatua, Siria konkistatu zuen bere nagusiengandik 878-879an, Damasko barne. Aurreko agintari omeiatarrei errespetu gordez, santutegi bat eraiki zen hiriko, Muawiyahren hilobiaren lekuan. Damaskoko gobernu tulundarra laburra izan zen, 906. urtera arte iraun baitzuen, xiiten aldeko karmatek ordezkatu zituzten arte. Beren esku zuten lur kopuru handia kontrolatzeko gai ez zirenez, Karmatak Damaskotik erretiratu ziren, eta ijshidar dinastiak hartu zuen hiriaren kontrola. Haiek Damaskoren independentzia mantendu zuten Alepoko dinastia hamdandarreko emirrengandik eta Bagdaden kokatutako abbastarrengandik 967ra arte. Ezegonkortasun garai batek jarraitu zuen hirian: 968an, sarraski bat; Bizantziarren erasoa 970ean, eta fatimatarrek hegoaldean eta hamdanidek iparraldean egiten zituzten presioen areagotzea.

970. urtean, txii fatimatarrek hartu zuten kontrola, haien eta hiriko arabiar suniten arteko liskarrak piztuz, sarritan matxinatu zirenak. Bost urte geroago, turkiar batek, Alp Takinek, fatimatarrak kanporatu zituen, eta, diplomaziaren bidez, bizantziarrei eragotzi zien hiria bereganatzen saiatzea. Hala ere, 977an, al-Aziz kalifaren agindupeko fatimatarrek berriz ere hiriaren kontrola hartu zuten, eta disidente sunitak erreprimituak izan ziren. 985ean, al-Muqaddasi geografo arabiarrak Damasko bisitatu zuen, eta hiriaren arkitektura eta azpiegitura *bikainak* zirela adierazi zuen, baina bizi-baldintzak, ikaragarri txarrak. Al-Azizen mendean, hiriak egonkortasun aldi labur bat ikusi zuen, al-Häkimen erregetzarekin amaitu zena (996-1021). 998an, Damaskoko ehunka lider atxilotu eta exekutatu zituen zirikatze akusaziopean. Al-Hkim modu misteriotsuan desagertu eta hiru urtera, Siria hegoaldeko tribu arabiarrek fatimatarren aurkako matxinada handi bat antolatzeko aliantza bat osatu zuten, baina al-Duzbari Siria eta Palestinako gobernadore turkiar fatimatarrak zapaldu zuen 1029an. Garaipen horrek Siriaren gaineko azken domeinua eman zion, bere jaun fatimatarrak atsekabetuz baina Damaskoko hiritarren miresmena irabaziz. Fatimatar agintariek Alepora erbesteratu zuten, eta bertan hil zen 1041ean.​ Data horretatik 1063ra arte, ez dago hiriaren historiaren erregistro ezagunik. Ordurako, Damaskok ez zuen administraziorik; ekonomia ahuldua zuen, eta biztanleria oso murriztua.

### Seljuktarren eta Ayyubtarren Inperioa
[thumb|[Nur al-Din mausoleoaren kupula.]]
XI. mendean, turkiar seljuktarrak iritsi zirenean, Damasko estatu independente baten hiriburu bihurtu zen berriro. 1079tik aurrera, Tutush I.ak gobernatu zuen, eta bere seme Abu Nasr Duqaqek ordezkatu zuen 1095ean. Seljuktarrek auzitegi bat ezarri zuten Damaskon eta hirian sarraldi xiiten aldaketa sistematikoa. Hiriak erlijio bizitzaren hedapena ere ikusi zuen erakunde erlijiosoak (madrasak) eta ospitaleak finantzatu zituzten dohaintza pribatuen bidez. Mundu musulmanean, pentsamendu islamiarraren hedapenaren gune garrantzitsuenetako bat bihurtu zen Damasko. 1104an, Duqaq hil ondoren, bere aholkulari (atabeg) Toghtekin-ek, Damaskoren kontrola hartu zuen. Duqaq eta Toghtekinen mendean, hiriak egonkortasuna, estatus altua eta merkataritzan berritutako rola bizi izan zituen. Gainera, hiriaren gehiengo sunitak gozatu ahal zuen Bagdaden oinarritutako abbastarren autoritate moralaren menpe zeuden hainbat dinastia turkiarrek modu eraginkorrean gobernatutako egitura suni zabal baten parte izateaz.

1148. urtean, gurutzatu kristauak saiatu ziren hiria konkistatzen, baina Nur al-Din Alepoko atabek edo erregeak egotzi zituen. Nur al-Din atabekaren Saladin ilobak Ekialdeko musulmanak batu zituen kristauen aurka, eta guztiz hiri ahaltsu bilakatu zen Damasko ayyubtarren garaian.

### Mamelukoen garaia
[thumb|[Xilografia (1497)]]
1260an, Ayyubtarren agintea (eta independentzia) 1260an Siriako mongolen inbasioarekin amaitu zen, non Kitbuqak zuzendutako mongoliarrak hirian sartu ziren 1260ko martxoaren 1ean, Armeniako errege Hethum I.arekin eta Antiokiako printzea Bohemond VI.arekin batera. 1401. urtean, gauza bera gertatu zen: Timur Lang buruzagi mongolak hiria menderatu, eta mamelukoek berreskuratu zuten berehalakoan. 1516an Selim I.a otomandar sultanak konkistatu zuenetik 1918ra arte, Damasko izan zen otomandar gobernuaren egoitza hiria. 1860. urtean, Libanon bizi izan zuten zapalkuntzari erantzunez, drusoek kristau maronita asko hil zuten Damaskon. 1918an, ingelesek hiria hartu, eta Faysal I.a Arabiako jekea Siriako errege egin zuten. Frantses kolonialistak, neurri horrekin ados ez zirela eta, Damaskon geratu ziren jaun eta jabe bertako mugimendu abertzalearen aurka. Damasko Siriako Errepublikako hiriburu bihurtu zen 1946. urtean.

## Klima 
Damaskok basamortu beroko klima du, *BWh* Köppen klima sailkapenaren arabera.

## Ekonomia 
Damasko merkatu eta industria hiri guztiz garrantzitsu bihurtu duen fruitu (meloiak, mertxikak), labore, olio eta ardo lurralde oparoa da Ghutah oasi aldea. Indar etxea, janari industria (azukrea, olioa), ehunak, mekanika industria eta tabako ekoizpena dira ekonomiaren oinarria. Lehen mailako eskulanak (josturak, larruzko eta metalezko gaiak) egiten dira.

Damasko islamaren hiri santuetako bat da. Komunikabide sare sendo batek lotzen du, errepidez eta burdinbidez, Beirut (Libano), Alepo (Siria ipar-mendebaldea) eta Bagdad (Irak) hiriekin.

## Ondasun nabarmenak 
Hiri zaharrean, meskita zaharrenak daude. Omeiatarren meskita, al-Walid I.a kalifak jasoa (706-715), arte musulmaneko obra aipagarrienetakoa da: IV. mendeko kristau eliza (Teodosio II.a, San Joan Bataiatzailearen basilika) baten lekuan dago. Saladin I.aren hilobia bertan dago. XVIII. mendeko Azem jauregia ere aipagarria da.

1979an, UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen Damaskoko Hiri Zaharra

## Barrutiak 
Damasko hainbat barrutitan banaturik dago. Hona hemen nagusiak:

* Abbasiyyin
* Abu Rummaneh
* Al-Afif
* Al-Jisr Al-Abyad
* Amara
* Bahsa
* Baramkah
* Barzeh
* Dummar
* Ibn Asaker
* Jobar
* Kafar Souseh
* Malki
* Mazraa
* Mezzeh
* Al-Midan
* Muhajreen
* Qanawat
* Qassaa'
* Rukn Eddeen
* Al-Salihiyah
* Sarouja
* Sha'alan
* Al-Shaghour
* Tijara
* Zablatani

## Herri eta hiri senidetuak 
Damasko ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

## Galeria 

File:Bab Touma Gate Damascus.jpg|Bab Tuma atea
File:Khan Asaad Basha.JPG|Khan As'ad Pasha
File:Al-Hamidiyah Souq 02.jpg|Al-Hamidiyah azoka
File:October war panorama.jpg|Urriko Gerraren Museoa
File:Sit Zaynab.JPG|Sayyidah Zaynab meskita
File:Bait Farhy Al-Moalem - Jewish Quarter Damascus.jpg|Juderiako etxe zaharra
File:Umayyad Square, Damascus.jpg|Omeiatar plaza
File:Damascus general laz1.jpg|Ikuspegi orokorra gauez

## Erreferentziak 
### Bibliografia 
* .
* .
* .
* .
* ICOMOS Heritage at Risk 2001/2002: Damascus, A Major Eastern Mediterranean Site at Risk
* Syria, Historic Damascus: The Destruction of the Old City

## Kanpo estekak