Herta Müller

**Herta Müller** (1953ko abuztuaren 17a -) alemaniar idazle, poeta eta saiakeragilea da. Bere lanak, batez ere, Errumaniako bizi-baldintzei buruz hitz egiten du, Nicolae Ceaușescu-ren diktaduran. Sari ugari jaso ditu, besteak beste, 2009ko Literaturako Nobel Saria.

ezkerrera|thumb|Herta Muller
Errumaniako eskualde batean jaio zen eta beraren liburuak hizkuntza horretan eginak dira, eta berak eta bere familiak bizi izandako egoera soziopolitikoak islatzen ditu nabarmenki eta nola Nicolae Ceausescuren erregimen komunista, Banat aldeko eta oro Transilvaniako  Alemaniar jatorrizkoen historia. 1990aren hasieran famatua izatea gutxi-gutxika hartu zuen eta bere liburuak hizkuntza ezberdinetan daude eta 2009 nobel saria irabazi zuen.

## Biografia 
Herta 1953ko abuztuaren 17an jaio zen Nițchidorfen, Banat, Erumania leku germaniohiztun bat Errumaniako Timișoarako eskualdean. Bere familia gutxieneko alemaniar batekoa da, Banatoko Suaboak izenekoak, eskualde horretan hainbat mende finkatuta daramatzatenak. Bere aitona nekazaria eta merkataria zen, eta Errumaniako erregimen komunistaren menpe desjabetu zuten. Bere aita, Josef Müller, kamioilari bezala bizimodua ateratzen zuena, nazi bezala hezia izan zen eta II. Mundu Gerran zerbitzatu zuen Waffen-SSetan. Bere ama, Katharina Müller, 1945ko Sobietar Batasunera deportatu zuten, eta bertan bost urte pasatu zituen auzolandegi batean "konponketa lanak" egiten. Herta jaio zen herriko gizon eta emakume askok gurasoen patu bera izan zuten. Herta Müllerrek berak dioenez, bere gurasoek oso hondatuak geratu ziren gerran eta gerra ostean izandako esperientzien ondoren; ez zuten asko hitz egiten haien iraganaz, eta bera isiltasunez  eta tabuz inguratuta hazi zen. 

15 urterekin joan zen batxillergoa egitera Timiosarako hirira, bere jaioterritik 30 kilometrotara. Han errumaniera ikasi behar izan zuen, eta horrek gutxieneko bateko kide izateaz jabetzea eragin zion. 1973 eta 1976 artean, batxillergoa amaitu eta gero, filologia germaniarra eta errumaniarra ikasi zituen Timianoko Mendebaldeko Unibertsitatean. Garai hartan *Aktionsgruppe Banat* edo Banatoaren Ekintza Taldearen bileretara joaten zen. Errumaniar-alemaniar idazle idealisten tertulia zen, eta horien artean zegoen Richard Wagner, bere senarra izango zena. Talde hori 1972an sortu zen “Engagement” poema bateratuarekin. Kide guztiek sinatu zuten adierazpen gisa, eta irakurleari politikoki konprometitua izateko deia egin zioten. Taldea 1976an desegin zuen Securitateak, Errumaniako erregimen komunistako polizia sekretuak. Egileak berriro elkartu ziren Adam Müller-Guttembrunn Timianoarenean, non Herta Müller baitzen emakume bakarra. 

## Lanak 
Herta Müllerren lanen gai nagusia Errumaniako diktadura eta gizabanakoaren suntsipen planifikatua dira, Ceauescuko erregimenean, nahiz eta gai orokor horren barruan hainbat zati bereiz daitezkeen. 

Bere lehen liburuak, *En tierras bajas* ipuin-bildumak (alemanez, *Niederungen*), Errumaniako Banatoko herri baten bizitza deskribatzen du, neska baten ikuspegitik. 1982an argitaratu zen Bucaresten zentsuratutako bertsioan eta 1984an Berlin mendebaldean, bertsio osoan (ikus: *Beheko lurretan*). Urte berean, *Drückender* *Tango* (*Tango opresiboa*) ere agertzen zen Errumanian, ustelkeriarekin, intolerantziarekin eta erregimen komunistaren zapalkuntzarekin oso kritikoa zen liburua. Une horretatik aurrera, bere herrialdean argitaratzea debekatu zitzaion, nahiz eta bere liburuak garaile atera, saritu eta Alemanian eta Austrian oso komentatuak izan. *Der Mensch ist ein groque-en Fasan auf der Welt* (*Gizakia faisai handia da munduan*, 1986) lanean, Errumaniatik alde egiteko baimena antsietatez itxaroten duen familia baten patuari heltzen dio, agintariei opariak eta mesedeak egiten dizkieten bitartean lehenbailehen lortzeko. Eleberri honek, Barfüеiger Februarrekin (1987) batera, diktaduran herrialdetik irteten saiatu ziren errumaniar askok jasan zuten tentsio eta harridura egoera dokumentatzen du. 

Bere lehen nobela *Reisende auf einem Beinen* imigratu ondoren idatzi zuen, 1989an argitaratua. Bertan, Errumaniatik irtetea eta Mendebaldeko Alemaniara iristea nolakoa izan zen kontatzen du. *Der Fuchs war damals schon der Jäger* (1992) lanean, gaztelaniara La piel del zorro bezala itzulia, Securitateak zaindutako maistra batek etengabeko larritasuna bizi du bere pisuko esfera intimoa zerbitzu sekretuak erabat bortxatu duela deskubritzean. *Herztier-en* *(Bihotzeko piztia)*, 1994an argitaratua, kontatzen du nola lagun talde batek, sistemak deuseztatuak izateari uko egiten diotenak, Lola, Errumaniako hegoaldeko ikasle gazte baten suizidioan ikusten duten, pobreziatik ihes egin nahian Ceauescuko erregimenean, aurre egiten jarraitzeko arrazoi bat.

Bere azken eleberrian, *Atemschaukel* (*Todo lo que tengo lo llevo conmigo*), 2009an argitaratua, Nobel saria irabazi zuela iragarri baino hilabete batzuk lehenago, Siebenbürgenen (Transilvania) gutxiengo saxoniar bateko 17 urteko mutil baten istorioa kontatzen du. Bigarren Mundu Gerraren ondoren errusiarrek eramaten dute, Sobietar Batasuna berreraikitzen laguntzeko. Lan horretan ez da zuzenean bere bizitzan oinarritzen, Oskar Pastior poeta transilvanoaren oroitzapenetan baizik. Pastiorrek koaderno batzuetan idatzi zuen 2006an hil aurretik. Herta Müllerrek gutxiengo alemaniarreko kide askok, bere amak bezala, partekatu zuten patua erakusten du. Errusiarrek uste zuten alemaniarrek Adolf Hitlerren konplize gisa ordaintzen zutela beren erru kolektiboa, haietako batzuk nazismoaren biktima ere izan zirela. 

Herta Mülleren obrak 50 bat hizkuntzatara itzuli dira eta Espainian Siruela, Mondadori eta Plaza eta Janés argitaletxeek argitaratu dituzte. Literatura lanez gain, Herta Müller saiakerak, diskurtsoak eta hitzaldiak, audio-liburuak eta poema-collageak ere argitaratu ditu. Hona hemen obra zerrenda zehatza: 

### Literatura-lanak 
* *Angekommen wie nicht da*, Lichtenfels 1994. Euskara itzulirik gabeko lana.
* *Atemschaukel. Eleberria*. München 2009. 
* *Barfüßiger Februar.* Berlin, 1987. Euskara itzulirik gabeko lana.
* *Der fremde Blick oder Das Leben ist ein Furz in der Laterne,* Göttingen 1999. Euskara itzulirik gabeko lana.
* *Der Fuchs war damals schon der Jäger,* Reinbek 1992.
* *Der Mensch ist ein großer Fasan auf der Welt*. Berlin 1986.
* *Die Klette am Knie.* Prosa poema. *Akzente* 2/1997ko apirila, 104-112 orrialdeak. Euskara itzulirik gabeko lana.
* *Drückender Tango.* *Ipuintxoak*. Bukarest 1984, Reinbek 1988 eta 1996. Euskara itzulirik gabeko lana.
* *Herztier*, Reinbek 1994. 
* *Heute wär ich mir lieber nicht begegnet,* Reinbek 1997.
* *Niederungen. Prosa.* Bukarest 1982, bertsio zentsuratua; Berlin 1984, bertsio osoa. 
* *Reisende auf einem Bein*. In: manuskripte, Graz 1989, Zk.: 103, 40-44 orrialdeak. Lehenengo edizioa. Euskara itzulirik gabeko lana.

### Hitzaldiak 
* *Hunger und Seide*, Reinbek 1995. Gaztelaniazko itzulpena: *Hambre y seda.* Siruela, 2011.
* *Wie Wahrnehmung sich erfindet*. Paderborner Universitätsreden, 20. zk., Paderborn 1990.
* *Der Teufel Sitzt im Spiegel. Wie Wahrnehmung sich erfindet.* Berlin 1991.
* *Eine Fliege kommt durch einen halben Wald,* *Literarisches aus erster Hand*. *10 Jahre Paderborner Gast-Dozentur für Schriftsteller.* Hg. Hartmut Steinecke. Igel, 1994, 173 - 186. or. (lehena: Kursbuch (aldizkaria) 110, 1992ko abendua, 25-34. or.)
* *Heimat ist das, was gesprochen wird,* Blieskastel 2001.
* *Tübinger Poetik Vorlesungen.* Audio-liburua, Konkursbuch, Tubinga 2009.

### Saiakerak 
* *Eine warme Kartoffel ist ein warmes Bett,* Hanburgo 1992.
* *In der Falle,* Göttingen 1996. Euskara itzulpena: *En la trampa: hiru saiakera* (*En la trampa, Di que tienes quince* eta *Mi vestido vuelve a ti por correo* saiakerak barne). Siruela, 2015.
* *Der König verneigt sich und tötet,* München 2003. Euskara itzulpena: *El rey se inclina y mata*. Siruela, 2011.
* *Wenn wir schweigen, werden wir unangenehm – wenn wir reden, werden wir lächerlich. Kann Literatur Zeugnis ablegen?* In: *Text und Kritik.* Literatura-aldizkaria. Herta Müllerri eskainitako zenbakia, Nr. 155, 7/2002, 6–17 or.
* *Cristina und ihre Attrappe oder Was (nicht) in den Akten der Securitate steht,* Göttingen 2009.
* *Immer derselbe Schnee und immer derselbe Onkel,* Hanser Verlag, München [u. a.] 2011. Euskara itzulpena: *Beti elur bera eta beti osaba bera.* Siruela, 2019.
* *Mein Vaterland war ein Apfelkern,* München, 2014. Euskara itzulpena: Mi patria era una semilla de manzana: *Angelica Klammerrekin elkarrizketa bat.* Siruela, 2016.

### Audio-liburuak 
* *Die Nacht ist aus Tinte gemacht. Herta Müllerrek bere haurtzaroa kontatzen du Banaten.* Zuzendaritza: Thomas Böhm eta Klaus Sander, Berlin: supposé 2009.
* *Atemschaukel*. Ulrich Matthesek irakurria. HörbuchHamburg 2009.
* *Atemschaukel*. Hörspiela. Zuzendaritza: Kai Grehn, Alexander Fehling, Vadim Glowna, Otto Mellies, Dagmar Manzel, Lars Rudolph, Bernd Stegemann eta beste batzuk. NDRKultur eta HörbuchHamburg 2010.
* *Niederungen*. Hautaketa bat. Marlen Diekhoffek irakurria, Albert Kitzl eta Herta Müller. HörbuchHamburg 2010.
* *Heute wär ich mir lieber nicht begegnet.* Marlen Diekhoffek irakurria, HörbuchHamburg 2010.
* *Herztier*. Katja Riemannek irakurria, HörbuchHamburg 2011.
* *Jürgen Fuchs: Das Ende einer Feigheit.* *Der Blick der kleinen Bahnstationen* hitzaldiarekin, Herta Müllerrek irakurria. Editorea: Doris Liebermann, HörbuchHamburg 2010/2011.
* *Eine Fliege kommt durch einen halben Wald*. Bakarrizketa, Angela Winkler naiz, HörbuchHamburg 2011.
* *Der Mensch ist ein großer Fasan auf der Welt*. Matthias Brandtek irakurria, HörbuchHamburg 2011.

### Artea 
* *Der kalte Schmuck des Lebens*. Municheko Literaturhaus-en erakusketa 2010ean. Dokumentuak, argazkiak eta eskuizkribuak. Online erakusketa, , CmC=3436508.html, CmC = 3436508.html (Internet Artxiboan eskuragarri dagoen esteka hautsia; ikus historia, lehen bertsioa eta azkena).

## Sariak 
Nobel Sariaz Gain, Herta Müllerrek honako sari hauek ere jaso ditu:

* 1981: Adam-Müller-Guttenbrunn-Förderpreis.
* 1982: Literaturpreis des VKJ y Debütpreis des Rumänischen Schriftstellerverbandes por *En* *Tierras Bajas*.
* 1984: Aspekte-Literaturpreis.
* 1985: Rauriser Literaturpreis.
* 1985: Förderpreis zum Literaturpreis der Stadt Bremen.
* 1987: Ricarda-Huch-Preis.
* 1989: Marieluise-Fleier-Preis.
* 1989: Deutscher Sprachpreis, Gerhardt Csejka, Helmuth Frauendorfer, Klaus Hensel, Johann Lippet, Werner Söllner, William Totok, Richard Wagner.
* 1990: Roswitha-Preis.
* 1991: Kranichsteiner Literaturpreis.
* 1992: Deutscher Kritikerpreis.
* 1994: Kleist Saria.
* 1995: Europäischer Literaturpreis Prix Aristeion (Europako Literaturako Aristeion Saria).
* 1995/1996: Stadtschreiberin von Bergen.
* 1997: Literaturpreis der Stadt Graz.
* 1998: Ida-Dehmel-Literaturpreis.
* 1998: *International IMPAC Dublin Literary Award* (Bihotzeko Piztia Nobelagatik).
* 1999: Franz-Kafka-Preis der Stadt Klosterneuburg.
* 2001: Zizero-Rednerpreis.
* 2002: Carl-Zuckmayer-Medaille.
* 2003: Joseph-Breitbach-Preis (Christoph Meckel eta Harald Weinrichekin batera).
* 2004: Literaturpreis der Konrad-Adenauer-Stiftung (Konrad Adenauer Fundazioa).
* 2005: Berliner Literaturpreis.
* 2006: Würth-Preis für Europäische Literatur.
* 2006: Walter-Hasenclever-Literaturpreis.
* 2007/2008: Nazioarteko Künstlerhaus Villa Concordia Beka.
* 2009: Ehrengabe der Heinrich-Heine-Gesellschaft.
* 2009: Nobelpreis für Literatur Literaturako Nobel Saria.
* 2009: Franz-Werfel-Menschenrechtspreis.
* 2010: Hoffmann-von-Fallersleben-Preis Literatur Kritikoagatik.
* 2010: Großes Verdienstkreuz mit Stern des Verdienstordens der Bundesrepublik Deutschland Cruz al Mérito de la Orden del Mérito de la República Federal de Alemania.
* 2010: Seoul Women's University-ko Ehrendoktorwürde (Korea).
* 2011: Samuel Bogumil Linde Saria.
* 2011: Monismanien-Preis.
* 2012: Honoris Causa Doktorea Paderborn, Swansea University (UK), Dickinson College Carlislen (AEB) Unibertsitateetan.
* 2012: Bayerischer Maximiliansorden für Wissenschaft und Kunst.

## Kanpo estekak 
* "Errumaniako alemana"
* "Herta Müller-ek zer egin du bere herrialdean baztertua izateko?" Argiako erreportajea
* "A Complete Review"