Dibisa

thumb|281x281px|FOREX
**Dibisa** (latinezko ''* izenetik, eta hura latinezko *divido* «zatitu» aditzetik) beste herrialde edo eskualde bateko dirua da. Dibisak trukatu edo saleros daitezke, eta, horretarako, nazioarteko dibisen truke-merkatua dago. Merkatu horretan sortzen den dibisen truke-tasa edo balioa dibisa ezberdinen eskaria eta eskaintza zein diren erabakitzen da, baina, besteak beste, dibisaren herrialdeko hazkunde ekonomiko, inflazio eta barne-kontsumo parametroen mendean ere badago. Horrela, dibisen truke-tasa aldakorra izaten da, eta dibisa-merkatuetan finkatzen da, batzuetan aginte ekonomikoak dibisen balio finkoa ezar badezake ere. Dibisa banku-gordailuetan dauden beste herrialde batzuetako diruari ere esaten zaio.

Dibisen trukeari esker sortu zen dibisen merkatua, Forex (Foreign Exchange Market) izenez ere ezaguna, non dibisak inbertsio modu gisa eros daitezkeen. Dibisa negoziatuenen artean, dolar estatubatuarra, euroa, libera esterlina, franko suitzarra eta yena daude. Baina dibisak ez dira soilik inbertitzeko arrazoi gisa eskatzen, baita ordaintzeko bide gisa ere erabil daiteke beste diru bat duten beste herrialde batzuetan.

Finantza-sistema merkatu eta erakunde finantzarioen taldeak osatzen dute, baliabide finantzarioak soberakina duten eragileetatik falta duten eragileetara bideratzen dituzten neurrian. Helburu nagusia da baliabide finantzarioak inbertitu edo mailegatu nahi dituztenak baliabideen beharra dutenekin harremanetan jartzea.

## Diru-sistema
Diru-sistemak errealitate konplexuak dira, eta maila hauek bereizi behar dira:
# Trukatu nahi den merkatuan benetan dauden (ekoitzitako salgaiak nahiz salgai ekoizleak izan) salgai jakin batzuk. Merkantziatzat definitzen dira kontsumitu beharrak asetzeko erabilgarriak diren ondasunak (ondasun erabilgarriak). Gizakiek garatutako merkataritza-utilitarismoaren ezaugarri nagusia da ekoitzitako ondasunak ez dituztela ekoizleek kontsumitzen, baizik eta merkatu batean trukatzen direla diru-sistema bat eratzen duten ohiko arautzaile batzuen bidez.
# Lehen aipatutako ondasun espezifiko bakoitzaren eta guztien truke-balioa zehaztasunez zehazteko balio duten diru-unitateak (ohikoak diren abstraktu unibertsalak).
# Salgaien balioak (prezioak eta soldatak), ondasun espezifikoen eta diru-unitateen arteko konparazioaren ondoriozko balio mistoak, non salgai zehatz bakoitzari salgaien balio bat esleitzen zaion, dituen diru-unitate kopuru zehatz bat. Ekoitzitako salgaiari esleitzeak salmenta-prezioa ematen dio. Merkantzia ekoizleari esleitzeak soldata bat ematen du. Prezioak eta soldatak errealitate mistoak dira, jakinak eta abstraktuak, merkantzia zehatzak eta diru-unitate abstraktuak konparatuz lortzen baitira.
# Diru-tresnak, pertsona batetik bestera diru-unitate kopuru jakin bateko zorra aitortzen dela jakinarazten eta aholkatzen duten dokumentuak (oso determinatuak biak ere). Merkataritza-transakzio askea erregistratzen duen dokumentua da, bere interesa trukea desagertzea ahalbidetzen duen gertaeran datza (A merkantzia jakin bat B merkantzia jakin batekin zuzenean trukatzea), eta geroratutako trukaketak egiteko aukera ematen du, bai denboran, bai espazioan.

Diru-unitatea neurri-unitate bat da, eta, beraz, errotik abstraktua da. Diru-tresna da, aldi berean, neurketa-egintza bat (merkataritza-balio bat finkatzeko neurri bat) eta merkataritza-egintza bat (transakzio bat) erregistratzen dituen dokumentua. 

Jatorrian, dirua agiri modu bat zen, tenpluko aleetan gordetako aleak irudikatzen zituena Sumerren (antzinako Mesopotamian) eta Antzinako Egipton.

Diruaren lehen etapa honetan, metalak sinbolo gisa erabili ziren merkantzia moduan gordetako balioa adierazteko. Horrek Ilgora Emankorreko merkataritzaren oinarria izan zen 1500 urtez baino gehiagoz. Hala ere, Ekialde Hurbileko merkataritza-sistemaren kolapsoak akats bat adierazi zuen: balioa gordetzeko leku segururik ez zegoen garai batean, baliabide zirkulatzaile baten balioa ezin zen biltegi hura defendatzen zuten indarrena bezain sendoa baino izan. Merkataritza indar militar baten sinesgarritasuneraino baino ezin zen iritsi. Brontze Aroaren amaierarako, ordea, itun batzuek pasabide segurua ezarria zuten merkatarientzat Mediterraneo ekialdearen inguruan, ipar-mendebaldeko Kreta minoikotik eta Mizenastik hego-ekialdeko Elam eta Bahrainera hedatuz. Ez da ezagutzen truke horietarako zer erabili zen txanpon gisa, baina Zipren sortutako idi-larruazal formadun kobrezko lingoteek txanpon gisa funtziona zezaketela uste da.

Brontze Aroaren kolapsoari lotutako pirateriaren eta erasoen gorakada, beharbada Itsasoko Herriek eragindakoa, idi-larruazal lingoteen merkataritza-sistemari amaiera eman zion. K.a. X. eta IX. mendeetan, feniziar merkataritza berreskuratzeak ekarri zuen oparotasunera itzultzea, eta benetako txanpona agertzea, ziur aski Anatolian lehenik Lidiako Kresorekin eta ondoren greziar eta persiarrekin. Afrikan, balio-biltegi mota asko erabili dira, besteak beste, beira aleak, lingoteak, bolia, hainbat arma forma, abeltzaintza, manilla dirua, maskor dirua, okrea eta beste lur oxido batzuk. XV. mendetik aurrera, Mendebaldeko Afrikako manilla-eraztunak esklaboak saltzeko erabilitako dirutako bat izan ziren. Afrikako dirua bere ezberdintasunengatik nabarmentzen da oraindik ere, eta, leku askotan, gaur egun ere, hainbat truke forma aplikatzen dira.

### Dirua
Metalezko txanponen nagusitasunak, beharbada, balioaren biltegi izatera eraman zuen metala bera: lehenik kobrea, gero zilarra eta urrea, eta une batean baita brontzea ere. Gaur egun, preziatuak ez diren beste metal batzuk erabiltzen dira txanponetarako. Metalak txikitu, pisatu eta txanpon bihurtzen ziren. Horrek, nolabait, metal preziatuaren pisu ezaguna lortzen ari zela ziurtatzeen zion txanpona onartzen zuen norbanakoari. Txanponak faltsutu zitezkeen, baina txanpon estandarren existentziak kontu-unitate berri bat ere sortu zuen, eta horrek bankua sortzen lagundu zuen. Arkimedesen printzipioak hurrengo esteka eman zuen: orain, erraz froga zitezkeen txanponak metalaren pisu finagatik, eta, horrela, txanpon baten balioa zehatz zitekeen karrakatua, degradatua edo bestela manipulatua bazen ere.

thumb|Munduko txanponik zaharrena, antzinako Lidiako Erresuman sortua
Dirua erabiltzen zuten ekonomia nagusi gehienek balio desberdinetako txanponen mailaketa bat baino gehiago zituzten, kobrez, zilarrez edo urrez eginak. Urrezko txanponak ziren baliotsuenak, eta erosketa handietarako, militarren ordainketarako eta estatuaren jardueren sostengurako erabiltzen ziren. Sarritan, kontu-unitateak urrezko txanpon mota jakin baten balio gisa definitzen ziren. Zilarrezko txanponak tamaina ertaineko salerosketarako erabiltzen ziren, eta, batzuetan, kontu-unitate bat ere definitzen zuen; kobrezko edo zilarrezko txanponak edo haien nahasketaren bat, berriz, eguneroko erosketak egiteko erabil zitekeen. Sistema hori India zaharrean erabilia izan zen mahajanapaden garaitik. Hiru metalen balioen arteko erlazio zehatzak asko aldatzen ziren garai eta leku ezberdinen artean; adibidez, Europa erdialdeko Harz mendietan zilar-meategiak irekitzeak zilarrari, erlatiboki, balio txikiagoa eman zion, baita Mundu Berriko zilar-uholdea ere Espainiako konkisten ondoren. Hala ere, urrearen urritasunak, sistematikoki, zilarra baino baliotsuagoa egin zuen, eta, era berean, zilarrak kobreak baino gehiago balio zuen beti.

### Diru-papera
Txina aurremodernoan, mailegu beharrak eta trukerako fisikoki hain gogaikarria zen kobrezko txanpon kopuru handien erabili beharrak paperezko dirua sartzea ekarri zuen, hau da, diru-papera. Haren sarrera Tang dinastia berantiarretik (618–907) Song dinastiaraino (960–1279) iraun zuen prozesu graduala izan zen. Hasiera eman zen merkatari handizkarien dendek diru astuna zor-agiri gisa jaulkitako gordailu-ordainagiriengatik trukatzeko bitarteko gisa. Diru-paper horiek eskualdeko lurralde txiki batean eta aldi batean erabiltzeko balio zuten. X. mendean, Song dinastiako gobernua diru-paper horiek merkatarien artean zirkulatzen hasi zen bere gatz-industria monopolizatuan. Songen gobernuak hainbat saltokiri billeteak igortzeko eskubidea eman zien, eta, XII. mendearen hasieran, azkenean, gobernuak denda horiek bereganatu zituen estatuak jaulkitako dirua ekoizteko. Hala ere, jaulkitako diru-paperek bertarako eta aldi baterako bakarrik balio zuten: XIII. mendearen erdialdera, gobernuak diru-paper uniforme eta estandarra jaulki zuen, diru nazional onargarri bihurtu zena. XI. mendean, jada zabalduta zeuden egurrean inprimatzeko metodoak eta, ondoren, Bi Shengen tipo mugikorreko inprimaketa izan ziren Txina aurremodernoan diru paperaren ekoizpen masiboaren bultzada.

thumb|right|Song dinastiako «Jiaozi», munduko lehen diru-papera
Erdi Aroko mundu islamiarrean, berriz, ekonomia monetario indartsua sortu zen VII.-XII. mendeetan, balio handiko diru egonkor baten hedapenean oinarritua (dinarra). Ekonomialari, dendari eta merkatari musulmanek sartutako berrikuntzek barne hartzen dituzte: hasierako kredituaren erabilera, txekeak, zor-agiriak, aurrezki-kontuak, transakzio-kontuak, maileguak, fideikomisoak, truke-tasak, kreditu- eta zor-transferentziak eta banku-erakundeak mailegu eta gordailuetarako. Polimerozko diruak jadanik sartuak ziren Man uhartean 1983an. 2016tik aurrera, polimerozko dirua 20 herrialde baino gehiagotan erabiltzen da. (40tik gora, oroitzapenezko jaulkipenak zenbatuz gero), eta billeteen bizi-iraupena izugarri handitzen du, eta faltsifikazioa murrizten.

Nazioarteko dibisa sistemaren bilakaeran, 1870etik gaur egunera bitartean, hiru antolaketa mota bereiz daitezke: 

* Urrearen patroia (1870-1914): Urrearen patroia diru-unitatearen balioa urre kopuruaren arabera finkatzen duen diru-sistema da. Dibisaren igorleak (bankuak edo gobernuak) bermatu behar du gai dela diruaren jabeari dagokion urre kopurua eman diezaioketela. Urrearen patroia XIX. mendean zehar egon zen indarrean nazioarteko finantza-sistemaren oinarri moduan munduan. Lehen Mundu Gerraren ondorioz, gerran parte hartu zuten herrialdeek beren esku zuten urre kopurua baino diru gehiago inprimatu zuten hura finantzatzeko diru beharra zutelako, horrek krisi handi bat sortu zuen herrialde asko zorpetuta geratu zirelako, eta 1929ko krak-a gertatu zen.
* Bretton Woods patroia edo kanbio-tasa finkoen patroia (1944-1973): Bigarren Mundu Gerraren ondoren, urrearen patroia beste patroi batek ordezkatu zuen. Horrela, herrialde bakoitzeko diruaren balioa urrearekin zuzenean lotu ordez, beste dibisak urre bihur zitekeen diru zentral bati lotzen ziren, eta diru zentral hori dolarra izan zen, hala dibisa indartsuen bihurtuz. Urre bihurtzea bermatzen zuten dibisak dolarra eta libera esterlina ziren. Bretton Woodseko hitzaldian, 1944an, urrearen patroia berreskuratu zen, eta Nazioarteko Diru Funtsa eta Munduko Bankua sortu ziren. Sistema horrek nolabaiteko egonkortasun iraunkorra ekarri zuen 1944 eta 1971 bitartean. Garai hartan, munduko ekonomia gehienak garatu ziren, eta, horregatik, historiako garai horri *Urrearen adina'' deritzo, baina, 70. hamarkadan, dena amaitu zen petrolioaren krisiaren eta Vietnamgo gerraren ondorioz.
*Gaur egun: Kanbio-tasa malgua dago; orain, dibisa ez dago urrearen mende; orain dibisa papera da, eta ez dauka ezer atzean, bankuak eta gobernuek balio bat baino ez diote ematen, eta horien babesleak dira. Nazioarteko finantza-merkatuen esku-hartze kooperatiboaren eredua nagusitu da.

## Kanbio-tasa zuzena eta zeharkakoa 
Kanbio-merkatuen funtzionamendua ezagutzea beharrezkoa da nazioartean darabilten enpresentzat, eta are garrantzitsuagoa da jakitea zein diren dibisa baten kanbio-tasak: altuak edo baxuak izatearenak, handitzearen edo txikitzearen, edota beste arrazoiak. Dibisen kanbio-tasek enpresaren emaitzetan eragin dezakete; enpresak kanbio-tasa horiek zergatik aldatzen diren jakin behar du, hau da, kanbio-tasak nola zehazten eta aldatzen diren.
thumb|450x450px|Dirua
Lehenik eta behin, testuinguru estatikoan, dibisa baten eskari- eta eskaintza-kurbak osatzen dituzten fluxuen jatorria planteatzen da. Ondoren, denboran zehar kurba horien aldaketan eta, beraz, kanbio-tasen aldaketetan eragina izan dezaketen faktoreak aztertzen dira. Bigarren egoera horretan, hau da, testuinguru dinamikoan, kanbio-tasei buruzko erlazio teorikoak planteatzen dira.

* Dibisa baten eskaria honako hauetatik eratortzen da:
** Merkataritza-eragiketengatiko ordainketak (inportazioak).
** Zerbitzu-ordainketak (zerbitzuen inportazioak, dibisa jaulkitzen duen herrirako turismoa, eta abar).
** Atzerrira egindako transferentziak (immigranteenak...).
** Dibisa horretan lortutako finantzaketen ondoriozko interesen, dibidenduen eta errenboltsoen ordainketak.
** Dibisa jaulkitzen duen herrialdean edo beste batzuetan inbertsioak egitea.
* Dibisa beraren eskaintza osatuko dute honako hauek:
** Merkataritza-eragiketengatiko kobrantzak (esportazioak).
** Zerbitzuengatiko kobrantzak (zerbitzuen esportazioak, dibisa jaulkitzen duen herrialdetik datozen turistak, etab.).
** Atzerritik datozen transferentziak (emigratzaileenak...).
** Dibisa horretan lortutako finantzaketa.
** Atzerritarrek dibisan eginiko inbertsioa.

### Kanbio-tasen zehaztapenari buruzko teoriak 
start=0|thumbtime=33|thumb|Inflazioa zer den, zergatik gertatzen den eta zer ondorio dituen azaltzen dituen bideoa.
Hainbat dira kanbio-tasen zehazpenari buruzko teoriak, baina faktore bitan dute oinarria, hauek garrantzitsuenak:

* Ondasun eta zerbitzuen prezioak. Haien prezioen aldaketa inflazioarekin neurtzen da.
* Diru- eta kapital-merkatuetako interes-tasak.

### Fisherren Teoria 
Teoria horren arabera, herrialde jakin bateko interes-tasa nominalek inflazio-itxaropenarekin adierazten dituzte aurreikusten diren errentagarritasun errealak. Hortaz, inflazio-tasa interes-tasarekin erlazionatzen da. Harreman zuzena dute, gainera, bi aldagaiek; zenbat eta inflazio handiagoa duten, are eta interes-tasa handiagoa izango du herrialdeak.

## Kanbio-arriskua 
Etorkizunean zer gertatuko den ez jakiteak arriskua sortzen du. Enpresen jardunean, arriskuak ezinbestekoak dira, eta arrisku horiek kudeatu edo ez, jarduera honetatik datozen etekinetan eragin dezakete. Kudeatuz gero, kudeatzeko erak ere eragin dezake etorkizuneko erabakietan. Enpresa batek jasaten dituen arriskuen artean, enpresaren etekin edo kostuetan eragin dezaketen egoera finantzarioen aldaketa kaltegarriekin du zerikusia arrisku finantzarioak. Kategoria esanguratsuenetariko bat kanbio-arriskua da. Kanbio-arriskua defini dezakegu, adibidez, zer posibilitate dagoen enpresaren jarduerarekin zerikusia duten dibisen kanbio-tasetan gertatzen diren aurreikusi gabeko aldaketen ondorioz eta kalteak etekin txikiagoak edo galera handiagoak izateko. Enpresak kanbio-tasetan aldakortasunagatik datozen arriskuak barneratzen ditu atzerriko dibisetan izendatutako aktiboak edo betebeharrak dituenean edota dibisetan ordainketak egiteko edo kobratzeko kontratuak egiten dituenean.

### Enpresen kanbio-arriskua 
Enpresen kanbio-arriskua hiru eratakoa izan daiteke: eragiketa-esposizioa, translazio-esposizioa eta esposizio ekonomikoa. Kontabilitate-translaziorako metodoen artean, bi metodo nagusi ditugu: uneko kanbio-tasarena eta aldi baterakoarena.

* Uneko kanbio-tasaren metodoa: aktibo eta pasibo guztiak uneko kanbio-tasaren truke aldatzea esan nahi du, hau da, enpresaren kontuak ixteko sistema indarrean dagoen kanbio-tasa. Kontu esparru horiek honako hauek dira:

** Aktibo eta pasiboak: balantzeko sistemako kanbio-tasan.
** Emaitza-kontuen kontu esparruak: kanbio-tasa historikoan edo ekitaldi bakoitzerako antzemandako batez besteko tasan.
** Kapitala eta erreserbak: kanbio-tasa historikoan. Dibidenduak: ordaintzeko indarrean dagoen sisteman.

Mundu-mailako kanbio-tasen kotizazioetan zuzeneko eragina duten funtsezko 6 faktore zerrendatu ditzakegu:
# Gobernuaren inbertsioak: Banku Zentralen helburua, dibisa batek bere kanbio-tasa kontrolatuz esku hartzean, konfiantza egonkortzea eta diruaren gehiegizko debaluazioa saihestea izan ohi da.
# Inflazioa: inflazio-tasa oso altuak dituzten herrialdeek diru-balio txikiagoak izaten dituzte.
# Interes-tasak: herrialde bateko interes-tasak handituz gero, inbertitzaileei beste herrialde batzuetan baino errendimendu-tasa altuagoa eskaini ahal izango zaie.
# Kontu korrontearen defizita: herrialde batek kontu korrontearen defizita badu, kanpo-merkataritzan irabazten duena baino gehiago gastatzen ari dela esan nahi du.
# Gobernuaren zorra: zor handia duten herrialdeak ez dira hain erakargarriak atzerriko inbertitzaileentzat, ez betetzeko aukera eta inflazio-tasa handiak izan dezaketelako.
# Espekulazioa: dibisa-merkatuetako merkataritza gehiena espekulazio-eragiketak dira, eta horrek esan nahi du merkatuaren gorabeherak eta bultzadak zeregin garrantzitsua duela merkatuaren jardueran.

## Dibisen izendapena 
Nazioarteko dibisa-merkatuan, dibisek izendapen estandar bat dute, bankuetan eta egunkari ekonomikoetan erabiltzen dena. Izendapena ISO 4217 arauak ezartzen du. Ondoren, gehien trukatzen diren dibisen izendapenak zehazten dira:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak