Lizarrate

**Lizarrate** edo —herriko euskaran— **Sandratiko tunela**, gaur egun **San Adriango tunela** izenaz ere ezaguna, Aizkorriko mendilerroan dagoen tunel bat da. Gipuzkoako hegoaldean dago, Aizkorri-Arazko natura parkean, eta neandertalen garaitik —duela 40.000 urtetik— izan da gizakiarentzat pasabide garrantzitsua. Uraren higadurak haitzulo karstikoa sortu zuen, eta duela mende asko gizakiak haitzuloa areago zabaldu eta bere probetxurako egokitu zuen. Erdi Aroan, eta gerora ere XVIII. mendean Arlabango bidea egin zuten arte, Araba eta Gipuzkoa lotzen zituen bide nagusia Lizarratetik igarotzen zen, eta tunel hau erabiltzen zutenek bidesari garestia ordaindu behar zuten. Gaur egun ere, Aizkorriko galtzadaren aztarnak oso nabariak ditu oraindik.

2015ean, UNESCOk Donejakue bidearen barruan, Lizarrateko tunela eta inguruko galtzada gizateriaren ondareko ondasunen zerrendan sartu zituen (Lizarrateren identifikazio kodea: 669bis-017).

Geografiari dagokionez, ekialde-mendebalde norabidea du tunelak. Ekialdean du Zegamaranzko bidea, eta mendebaldean Araiaranzkoa (Asparrena); bi herri horiek lotuz egiten zuen bere bide eginkizuna. Iparraldean Aizkorri mendia dago, eta hegoaldean Aratz. Lizarrateko pasabidea itsas mailatik 1.035 metro gorago dago. Bertaratzeko abiapuntu egoki edo erabiliena San Adriango mendi-aterpea da.

## Izena 
Tunelaren izen ezagunik zaharrena *Leizarrate* da (segur aski, *leize arrate* etimologia izango du, hau da, *leize + harri + ate*); izen horrekin aipatu zuen Lope Martinez Isastiko gipuzkoar historialariak, 1615ean. Erromesek, bestetik, Infernuaren ahoa izenaz ezagutzen zuten. Gero, izen hori *Lizarrate* bilakatu zen, eta, XX. mendean, tunela dagoen haitzaren izena zen batez ere; tunelari, berriz, *San Adriango tunela* esaten zitzaion. Gaur egun, ordea, tunelari berriz ere jatorrizko izena esleitzeko joera gailentzen ari da euskara zainduan.

*San Adrian* izena, dirudienez, erdaldun hutsek *Sandrati* euskal izenari (Zegama aldeko euskaldunek gaur egun ere badarabiltena) emandako interpretazio okerretik dator. Alabaina, *Sandrati* horrek, berez, *Sancta Trinitate* (Hirutasun Santua) latin izena du jatorri. Jaso diren datuen arabera, inguru horretan Hirutasun Santua gurtzen zen; hartara, Nikolas IV.a aita santuak, 1290. urtean, bekatuen barkamena eman zien urte hartako Hirutasun Santuaren egunean Lizarrateko ospitale-elizara joandako erromes, bidezko eta txiroei. Eta, gaur egun ere, San Adriango baselizako erromeria Hirutasun Santuaren egunean edo hurrengo igandean egiten da.

## Gizakiaren aztarnak eta eraikinak 
thumb|Lizarrateko sarrera, ekialdetik.

2008an egin zen lehengo indusketa kanpaina. Alfredo Moraza Barearen gidaritzapean aritu ziren Jexux Tapia Sagarna eta Manu Zeberio Rodríguez. Haiek dokumentatutako aldi zaharrena Goi Paleolitoko Madeleine aldia da. Sarrerako atearen oinarrietatik behera, 8 metroko potentzia arkeologikoa induskatu zuten; hau da, 8 metro behera arte.

Goian XVIII. mendeko aztarnak aurkitu zituzten, Brontze Arokoekin nahastuta. Beheko geruzetan (duela 14.000 urte artekoak), fauna basatia eta giza okupazioak agertu ziren. Beherago buztina zegoen, arkeologikoki antzua, baina ikerlariek adierazi zuten horren azpian ere aurki lezaketela berriz okupazioa.

Brontze Aroko geruzaz gainera, zundaketan beste hiru geruzak agertu ziren. Zaharrenetik berrienera: Madelein aldia, Burdin Arokoa; erromatarren garaikoa; eta Erdi Arokoa, X. mendetik hasita.

2025eko zundaketan, are giza aztarna zaharragoak aurkitu zituzten: Mousteriar garaikoak, duela 40.000 urtekoak, neandertal gizakienak. Baieztatu ahal izan zuten neandertalak «maiz» igarotzen zirela Lizarratetik. Besteak beste, ebakitzeko tresnak eta animalia hezurrak topatu zituzten.

### Mousteriar garaia 
Mousteriar garaikoak dira giza aztarna zaharrenak, neandertalen giza espeziearenak. Aranzadi Zientzia Elkarteko Historiaurreko departamentuko zuzendari Jexux Tapiaren hitzetan, 2025eko indusketetan aurkitutako materialek erakusten dute neandertalek leize hau maiz erabiltzen zutela azken glaziazioaren faserik epelenean. «Kanpaina honetako aurkikuntzei esker, esan dezakegu neandertalen taldeak duela 41.000 urte inguru ez zirela noizean behin igarotzen haitzulotik, maiz baizik».

### Brontze Aroko zeramika zatiak 
2009an duela 3.500 urte ingurukoa zeramika zatiak aurkitu zituzten tunelean bertan, baselizaren atzealdean hiru metroko zundaketa eginda. Brontze Aroko horrelako okupazio mailarik ez da Gipuzkoan aurrez topatu. Aranzadi Zientzia Elkarteko arkeologo eta Lizarrateko arkeologia indusketen zuzendari Alfredo Morazak dioenez, «bizitzeko baldintza onak zituen haitzuloak; babesa eta ura zituen, eta badirudi jende mugimendu handia ibili zela inguruan». Galtzadaren ezkerrean agertu zen; hala ere, kontuan izan behar da orain ikusten den galtzada ez dela erromatarra, XVIII. mendekoa baizik, eta azpian XVI. mendekoa egongo dela uste dute.
### Erdi Aroko galtzada eta gaztelua 
[thumb|200px|eskuinera|[Aizkorriko galtzada, Lizarraten, Araiarantz]]

Gizakiak ez zituen oso epe luzeak igarotzen Lizarraten. Erdi Arotik aurrera, ordea, okupazio iraunkorra izan zuen. Garai horretan garrantzi berezia hartu zuen Lizarratek: batetik, inguruko bazkalekuak zirela eta, abereak izateko leku interesgarria zelako; eta, bestetik, pasabidea bera eta ingurua kontrolatzeko leku bikaina zelako.

Tunelaren ekialdeko zatian —Zegamaranzko aldean— gaztelua eraiki zuten XII. mendearen inguruan; XIV. mendeko idatzietan aipatu zuten lehen aldiz, eta XVI. menderaino behintzat egin zuen bere babes lana. Garai hartan, tunela orain baino askoz handiagoa zen altueraren aldetik (geroztik, zoruan harriak eta hondakinak pilatuz joan dira, eta tunela txikiagotuz). Harrizko zimendu baten gainean, zurezkoa zen gazteluaren egitura, 4-7 metro garai; 300 bat lagunentzako tokia zuen. Gaztelu hartatik, arrasto gutxiren batzuk baizik ez dira geratu. Aukikuntza hauetan, bete batzuren artean, zeramika eta eraztun bat agertu dira. Gazteluarekin batera, han herrixka bat zegoen, tunelaren alde bietan: zalditegiak, ostatua, hilerria, biltegia, baseliza, ur andela eta abar.

Hortik pasatzen den Aizkorriko galtzada ezaguna ere Erdi Arokoa da. Gaztelak Araba eta Gipuzkoa bereganatu zituenean (1200. urtea) hartu zuen bideak inoizko indarrik handiena. Nafarroako Erresuma saihestu nahi bazen, ez zegoen beste biderik Gaztelaren eta Frantziaren artean. Aldi hartan, Lizarrateko pasabidea ez zen, ez, samurra, iritsi zaizkigun lekukotasunek diotenez: lapurrak, aldapa gogorrak, urtearen egun gehientsuenetan elurra, ostatu garestia...

### Aro Modernoa 
thumb|eskuinera|Lizarrateri eta inguruei martxoaren bukaeran ateratako argazki hau ikusita, ez da zaila Erdi Aroan hortik igarotzeko izango zituzten zailtasunak imajinatzea
[thumb|Lizarrate, 1900 inguruan. [Mikeleteen kuartela ikus daiteke atzean.]]

Komunikabide hura kontrolatu eta defendatzeko sortu zen gaztelua eta haren inguruko multzo osoa. XVI. mendearen amaiera arte, garrantzi handiko errege galtzada izan zen Lizarratetik igarotzen zena..

Hala ere, XVIII. menderaino, Gasteiz eta Donostia arteko igarobide nagusia izaten jarraitu zuen. Mende hartan, aldapei, elurrari eta arriskuei ihesi, Arlabango bidea ireki zuten eta Lizarratekoa bigarren mailako bidetzat geratu zen. Pasabide nagusia izan zen bitartean, bidesaria kobratzen zen tunela zeharkatzeagatik; bidesaria ordaindu nahi ez edo ezin zuenak, mendian goraxeago igotzen den beste bide zailago bat erabili behar zuen. Gipuzkoako aldetik begiratuta tunelaren eskuinaldera dauden bi mailak, harkaitzean landuak, beste igarobide horren arrastoak dira, usadioak dioenez.

Gazteluak bi dorre zituen: bata, tunelaren barruan; bestea —dorre nagusia—, ondoko leize batean. Haitzaren lekurik garaienean ere beste eraikinen bat izatea litekeena da. Gainera, tunelaren inguruan oholesiak zeuden; arestian aipatu dugunez, harrizko oinarriaren gainean ezarritako zurezko egiturarekin eginak. Gotorlekuak babesa eta aterpea emango zien erromes eta bidaiariei, garai haietan bidelapurrez eta gaizkile zelatariz josirik zeuden bideetan barrena zihoazela. Leizetik Araba aldera ateraz gero, Historiaurreko tumulu bat dago. Han, Aranzadi Zientzia Elkarteko ikertzaile Alfredo Morazak dioenez, piko edo zigorleku bat zegoen. Gaizkileak hiltzeko eta haien gorpuak luzaroan erakusgai izateko erabiltzen omen zuten, gainerako gaizkileak ohartarazteko asmoz.

Tunelean azaldu diren arrastorik gehienak ostatuarenak dira. Ez zuen batere fama onik: garestia eta txarra omen zen. Bide luzea egin behar zen, ordea, beste ostatu batera joan nahi izanez gero: joan-etorri handiko bide garrantzitsu hartan, zerbitzugune bakarra zen Araia eta Zegama artean.

### Aro Garaikidea 
XIX. mendearen erdialdean, ostatuari eraikin bat erantsi zioten: mikeleteen kuartela. Sute batek biak suntsitu zituen 1911. urtean.

## Baselizak 
Lekuari izen berriena eman dion San Adriango baseliza Erdi Aroan eraiki zuten lehen aldiz, baina gaur egungoa aski berria da, 1893an ermita zaharra eraitsi eta gaur egungoa egin baitzuten. Erdi Arokoaren aurrealdean egin zuten, eta hura baino handiagoa da.

Tuneletik 500 bat metrora, Zegama alderantz, Sancti Spiritus baseliza dago, galtzada zaharraren aldamenean, Erdi Aroan tenplarioen komentu izan omen zena.

## Fikzioan 
Leku misteriotsu hau elezahar askoren sorburu izan da, eta berriki marrazki bizidunetako film bat inspiratu du: *Barriola, San Adriango azeria* (2009), Juanba Berasategik zuzendua.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Agirre-Mauleon, Juantzo (zuz): *San Adrian-Lizarrate*. Aranzadi. .
* Azurmendi, Xabier: *San Adrian eta Inguruen Kondaira*. VI. Gerriko Ikerlan-sariketa, 1995. Lazkao: Euskadiko Kutxa, 1996. 172 or. .
* Tapia, Jesus, et alii (2016): *San Adrian: un nuevo yacimiento de la Edad del Bronce en el norte de la península Ibérica*. Munibe, 67, Donostia. 363-375 or. ISSN 1132-2217 • eISSN 2172-4555

## Ikus, gainera 
* Aizkorriko galtzada
* Lizarrateko mendi-aterpea
* Mikelete

## Kanpo estekak 
* Igarobideari buruzko erreportajea Argia astekarian.