Erronkaribar

**Erronkaribar** (erronkaribarreraz: *Erronkariko ibaxa* edo *Kallesa*) Euskal Herriko ibar eta mankomunitate bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Pirinioak eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 87,0 kilometrora. Altuera 584 eta 2446 metro artekoa da, eta 411,94 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Pirinioetako ibarrerik mendebaldekoena da. Ibar estu eta ezkutua da, Ezka ibaiak zeharkatzen du, malda handia du eta Hiru Erregeen Mahaian (erronkaribarreraz: *Iror Erregeen Maia*) amaitzen da, Euskal Herriko mendirik altuenean. Ibaxak, gaur egun arte, bere tradiziorik zaharrenetako asko gorde ditu, inguruko beste haran batzuetan galduak, nahiz eta *erronkariko uskara*, bere nortasun-ezaugarri nagusietako bat, ez den XXI. mendera iristea lortu. Ibaxako etxeak osatzen dituzten elementu arkitektoniko nagusiak harria, terrakotazko teila kurbatuak eta egur zahartua dira, etxe hotz eta ilunari tonalitate bat eskaintzen diona, barnealdearen oso kontrakoa. Etxeak teilatuan aleroi handiak dituztela agertzen dira, elurteetatik babesteko, oso ohikoak bailara hauetan. Tximiniak, batzuetan, lau metroko altueraraino iristen dira.

Bertako biztanleak *erronkaribartarrak* (erronkaribarreraz: *kallesak*) dira. Ibarburua Erronkari udalerria da, non batzordetxea den.

## Izena 
Erronkaribar edo Erronkariko ibaxa edota Kallesa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Valle de Roncal*
* nafar erromantzez edo aragoieraz: *Val de Roncal*

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Roncal* (1007)
* *Arroncali* (1085)
* *Ronchal* (1065)
* *Roncali* (1112)
* *Arronchal* (1126)
* *Roncal* (1162)
* *Val de Roncal* (1201)
* *Ronqual* (1280)
* *Vayll de Roncal* (1350)
* *Val de Ronqual* (1366)
* *Ronçal* (1587)
* *Valderoncal* (1614)
* *Val de Roncalle* (1756)
* *Roncal* (1802)
* *Val de Roncal* (1829)
* *Valle de Roncal* (1856)
* *Erronkari* (1921)
* *Erronkari* (1966)
* *Erronkaribar* (1990)

### Etimologia 
Lehenik eta behin, *Kallesa* eta *Erronkari*, *Erronkaribar*, *Erronkariko ibaxa*, *Roncal*, *Valle de Roncal* edo *Valle del Roncal* bezalako gainerako formak bereizi behar dira, bai erromantzez bai euskaraz. Lehenengoak gainerako formak ez bezalako jatorria du.

Mikel Belaskoren arabera, *Roncal* edo *Erronkari* eta deribatuei ematen zaien edozein itzulpen hipotesi hutsa baino ez da izango, ibaxako guztien artean aztertzeko izen zailena baita. Argi dago, ordea, ibaxaren izena herriaren izenetik datorrela, eta honek (bere ibarburua) eman ziola izena ibaxari bere osotasunean. Fonetikoki izenak *-al* formak *-ari* euskal baliokide bat duen eskualdeko beste batzuk gogorarazten ditu, biak forma komun eta zaharrago batetik eratorriak *-ali*. Erronkaribarreraz *Erronkari* izan zen bere izena, baina Zaraitzun, eta segur aski beste ibarra batzuetan ere bai, *Errongari*.

Oso ziurra ez den toponimoaren lehen elementuari buruz esan daiteke, hipotesi interesgarriak falta ez badira ere. Joan Corominesen arabera, Suitzako Prez edo Obersaxen udalerrietan dagoen *Runcal* toponimoarekin lotura izango luke, *runc(a)* ("lugorria") hitzetik eratorria. Julio Caro Baroja ere aurreko ideiara hurbiltzen da, aldez aurretik *Runcones* jentilizioarekin lotuta. Aditu batzuek uste dute izen hori bat datorrela haranaren jatorrizko izenarekin. Horrela, baskoiak zirela zioen, eta horretarako Errodrigo artzapezpikuak emandako testigantzan oinarritzen zen, non *Ruchonia* eta *Aragonia* izeneko lurrak aipatzen diren, "inoiz ez mairuak". Josef Moret, aldiz, *Ruconia* eta *Erronkari* identifikatzearen aurka zegoen. 1802ko Historiaren Akademiaren Hiztegiak ontzat ematen du identifikazioa, eta hitz horren etimologia bat ematen du, *Roccones* "mendi handien" baliokidea dela defendatuz, hau da, *Roca*, latinez berandu sartzen den hitz zelta.

Caro Barojak apur bat beranduago gogoratzen du bertakoek *Erronkari* edo *Ronkari* deitzen dutela, eta Resurreccion Maria Azkue adierazten duela *erronka* euskaraz "errenkada" edo "ilara" dela. Era berean, Bernardo Estornesen interpretazioa jasotzen du. Horren arabera, erronkaribarreraz *erronk* abestian "sasiak" edo "laharrak" izenaren baliokidea da, baina *Erronkari* berez "haitzartea" edo "amildegia" da. Haitzartearen ideia, Caro Barojak ondorioztatzen duenez, nahiko lotuta legoke "ilara" ideiarekin, eta "sasitza", "lur landugabea" ideiarekin; eta, horri dagokionez, gogorarazten du Ipar Italian *ronco*, hain zuzen, "landu gabeko lurra" dela, eta Comotik hurbil dagoen *Roncate* toponimoa ahots horrekin lotzen dela.

Nolanahi ere, gehien onartzen den interpretazioa euskaratik datorren "haitzartea" edo "amildegia" da, zehazki erronkaribarrera.

Bestalde, *Kallesa* terminoa (arruntago jentilizio gisa erabiltzen dena: *kalles*, *kallesak*) lagunartekoagoa da, eta ez hain akademikoa. Ziriako Garraldaren lanetan eta *1935eko Nafarroako Estatuko Berrian* jasota dago. Beraz, lagunartekoa eta eskualdekoagoa da, nahiz eta erabilera nahiko zabaldua izan Pirinioaldeko euskalkietan, hala nola zaraitzuera edo aezkera. Batzuetan *kailles*, *kales* edo *kailes* bezala transkribatu izan da.

## Ezaugarriak 
### Armarria 
Erronkaribarreko armarriak honako blasoi hau du:

Armarri hau bera da Erronkaribar osatzen duten herri guztientzat.

### Bandera 
Erronkaribarreko banderak Erronkaribarreko armarri San Andresen gurutze gorri baten gainean, hiruki berdez horiz eta urdinez inguratua. Armarria, gainean kasket bat eta bi aldeetan lanbrekinak dituela irudikatzen da, baita azpian "Erronkari" izena duela ere. Ertzak kolore bereko hiruki-zerrenda bat du orientazio bertikalean edo horizontalean, eta izkinetan zortzi puntako izar berde bat karratu hori baten gainean. Bandera hau bera da Erronkaribar osatzen duten herri guztientzat, nahiz eta udalerri bakoitza bere aldaketa txikiekin.

## Geografia 
### Mugakideak 
### Ingurune naturala 
Erronkaribar eskualde garaia da. Bertako iparraldean (Uztarroze eta, batez ere, Izaba udalerrietan) daude Euskal Herriko gailur gorenak: Ezkaurre, Antsabere, Arlas, Añelarra, Hiru Errege Mahaia (2434 m). Mendi hauen erdialdean zabaltzen da Belagua, Euskal Herriko goi-haran ederrena. Haran honetan sortzen den Ezka ibaiak gurutzatzen du ibarra, ipar-hegoalde, eta Esako urtegian amaitzen da. Erronkariko hegoaldeko herriak (Urzainki, Erronkari, Bidankoze, Garde eta Burgi) menditsuak dira, baina ez hain garaiak. Ezka ibaiak arroila sakonak ebaki ditu herri horietan zehar.

Horrenbestez, ibaxa Ezka ibaiak ardazten du, iparraldetik hegoaldera Izaba, Urzainki, Erronkari eta Burgi zeharkatzen baititu. Ezkak hiru erreka jasotzen ditu: ipar-mendebaldetik Uztarroze ibaia, zeinak Tropo, Burgiarte eta Mintxate errekak jasotzen dituen; iparraldetik Belagua ibaia, zeinak Maze erreka ibaiadar duen; eta, azkenik, ipar-ekialdetik Belabarze ibaia, Berroeta erreka adar duena.

### Klima 
Erronkaribarko negua luzea eta hotza zen (1-2&nbsp;°C batez beste) klima aldaketa baino lehen. Euria eta elurra ugari izaten ziren abendu eta maiatza bitartean. Uda epela eta lehorragoa da.

#### Estazio meteorologikoak 
Erronkaribar dagoen, Urzainki udalerrian, itsasoaren mailatik 722 metrora, Nafarroako Gobernuak 1980n jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Banaketa 
Erronkaribarrak 7 udalerri ditu:
* Bidankoze
* Burgi
* **Erronkari** (ibarburua)
* Garde
* Izaba
* Urzainki
* Uztarroze

Gainera, ibaxan 6 herri hustu daude:

* Burdaspari
* Gortetze
* Nabarzato
* Uli
* Urgue
* Zegarra

## Historia 
Historiaurreko aztarnek, hala nola Arrakoko trikuharria eta Belaguako zelaietan edo Erroizu eta Sakuloko zelaietan inguratzen duen harrespila, bai eta bertan aurkitu diren ostilamenduek ere, Erronkaribarran giza okupazioaren fede ematen dute Neolitikotik eta bertako biztanleen abeltzaintza eta artzaintza dedikazioaren erakusgarri.

### Erdi Aroa 
#### Lehen berriak 
[thumb|[Eneko Arista|Eneko Enekoitz]]
Kondairaren arabera, Ollateko guduan erronkaribartarrek parte hartu omen zuten. 732. urtean gertatu omen zen, nahiz eta historialari batzuek 785. urtean kokatu duten, eta Erronkaribarreko biztanleentzat mugarri historiko garrantzitsua izan zen, kondairan oinarrituz hainbat pribilegio eta prerrogatiba eskuratu zituztelako. Borroka hori musulmanak Pirinioetan zehar sartu zirenean eta Poitiersko guduaren ondoren gertatu omen zen. Abd al-Rahman ibn Abd Allah al-Ghafiqi Kordobako Kaliferriko buruzagiaren indarrek Erronkariko ibaxako indarrei borroka egin zieten Olast deitu lekuan, Burgi eta Esa artean, egungo Nabaskoze almiranterrian. Liskarrean Abd ar-Rahman Kordobako buruzagia atxilotu zuten eta erronkaribartar gudari batek burua moztu zion. Hori dela eta, herri eta ibaxako armarrian buru bat agertu zen, arabiar ezaugarriak zituena haren oroigarri eta oroigarri.

Ez dago jasota erronkaribartarrek 778ko Orreagako guduan parte hartu zutenik Karlaundiren aurka, baina litekeena da baskoi milizia gisa parte hartzea.

Gartzea Gongorakoa jaunak adierazi zuen Eneko Enekoitz erregeak, Iruñeko lehen erregeak, Izaba herria nobletu zuela eta bertan hil zela. Bere erregealdiak 824tik 852ra arte iraun zuen, urte horretan hil baitzen.

850. urtean, Iruñean oraindik Eneko Enekoitz errege zenean, Eulogio Kordobakoak gutun bat bidali zion Wilesindo Iruñeko apezpikuari, larritasunez eta karitatez blai. Eulogio Iruñera joan zen Pirinioak igaro eta Galiara ihes egindako anaia non zegoen ikustera. Euskal erresumako egonaldian Pirinioetako monasterioak bisitatu zituen eta bertan liburutegi ederrak aurkitu zituen, egile ospetsuenen kopiak eramanez. 888. aroko Gizakundearen 850eko gutunak erresumaren barruko bizitza erlijiosoari buruzko argi-bolada bat sartzen du, eta, besteak beste, Burgiko Burdaspariko monasterioa bisitatzen du, bere abadea Dadilao anaia delarik, berari eta bere ikastetxeari agur eginez. Bidaia 10 urte lehenago egin zuen, 840. urtean.

Nafarroako lehen errege-erreginek musulmanekin izandako ibilerak erronkaribartarren parte-hartzearekin lotuta daude. Aragoiko Pirinioetako ibarrak euskal hiztunak ziren mende horietan (Oskan euskarak iraun egiten du XIV. mendera arte, gutxienez), eta erronkaribartarren parte hartzea pentsa daiteke, 924an Abd ar-Rahman II.aren oldarraldiei eusteko Azkoien, Faltzes eta Zarrakaztelu erriberar herrietatik erasotzen duenean, Zangozara iritsi arte, Erronkariko ibaxatik gertu. Eta Antso III.a Nagusiaren erregealdia (1004-1035) igaro zuen, non Iruñeko boterea eta beste errege batzuk amaitzen diren, hala nola Antso V.a Ramiritz (1076-1094), Leireko monasterioari Burgiko Done Petri eliza, Burdaspariko Done Martie monasterioa, Erronkariko Done Eztebe eliza, Bidankozeko Done Petri eliza, Gardeko Done Jakue eliza eta Nabarzatoko Done Sebasti eliza ematen dizkiona. 1090ean, Raimundo abadeak Gardellori eta bere semeari, Burdaspariko Andre Maria eliza ematen die, bere etxeekin. Herrietara joaten direnei eskubide batzuk ematen dizkie, baina monasterioarentzat 15 egunez lan egin behar dute ogiaren eta ardoaren truke.

1516ko martxoaren 18an Pedro Nafarroako mariskala, 1200 gizonen agindupean, Erronkarin sartu zen, Nafarroa Garaia birkonkistatzen saiatuz. Baina beren gizonen erdiak desertatu zituzten. Hala ere, neurri batean suspertu egin zen, erronkaribartarrek 200 gizon eskaini baitzizkioten, eta horietatik 120 Pedro Sanrtxitz kapitainak zuzentzen zituen. Zaraitzu eta Aezkoa inguruko ibarrek, 300 gizon agindu baitzizkioten, ez zuten inolako indarrik bidali; aitzitik, Villalba koronelaren Orreagan zegoela jakitean, beren tropak gaztelar buruzagitzara bidali zituzten. Nafarroako indar ugari Nafarroa Beheretik Orreagarantz zihoazela jakin zuen mariskalak, eta haiekin elkartzeko prest agertu zen. Baina Orreagara iritsita, hutsik eta lur jota aurkitu zuen eskualdea. Villalba koronelaren Gaztelako indarrak gainera zetozkiola ulertu zuen, eta Erronkaribarrako ihesaldi azkar bati ekin zion, Burgiko gaztelua blokeatzeaz arduratu zen indar batzuk han biltzeko.

Gaztelako tropak pasatzen zaizkio eta segada bat luzatzen diote. Liskarra martxoaren 20an gertatu zen, eta 800 gizon nafarrek amore eman behar izan zuten, baina aske utzi zituzten, eta buruzagiak bakarrik geratu ziren gaztelarren esku. Nafarroako gainerako indarrek izuak jota ihes egiten dute, eta mariskalak Azkoien, Jaso, Santxitz eta beste buruzagi agaramondar batzuekin batera, soldaduak aske uzteko baldintza bakarrarekin. 1521eko maiatzaren 16an, Nafarroa Garaian sartu zen Orreagatik Nafarroa Behererako armada bat, Azparrozeko jaun Andre Foixen agindupean, Enrike Albretekoa jaunaren Nafarroa birkonkistatzeko asmoz. Erronkariko menditarrak izan ziren beren ordezkariak Azparrozeko jaunari Enrike erregeari zin egitera bidali zizkioten lehenak. Baina operazioak porrot egin zuen.

Gertaera hori monarkia legitimoak Nafarroa birkonkistatzeko saiakeren amaiera izan zen. Horregatik esaten da Izaban Nafarroako monarkia jaio eta hil zela.

Hogeita Hamar Urteko Gerran (1618-1648) erronkaribartarrek aktiboki parte hartu zuten, inguruan zeuden portuak eta pasabideak defendatuz.

Mankomunitateko herrien arteko harreman onak etengabe okertu ziren une desberdinetan. 1568 eta 1581ekoak dira Urzainkiren aurkako auziak, belarrak mugarriztatu eta gozatzeagatik. Baina gatazkarik garrantzitsuena 1665ean Izaba hiribilduak sortu zuena da; izan ere, errege ogasunaren nekea aprobetxatuz, Espainiar Inperio osoan pribilegioak saltzen saiatzen baitzen bere zauriak berreskuratzeko, erregeari erosi zion ibaxarekiko banaketa administratiboa. Bereziki mugakoa zela zioen, premia bereziak sortzen zizkiola, eta, batez ere, batasunarekin populazioa modu kezkagarrian jaitsi zela behin betiko; beraz, bere terminoa independizatzea eskatu eta lortu zuen.

### Aro Garaikidea 
1793 eta 1795 artean gertatu zen Konbentzioaren Gerran, Espainiako Erresumak berriz ere aurre egin zion Frantziari, eta Erronkariko ibaxako biztanleek muga defendatu behar zuten. 1793ko ekainaren 25etik aurrera, mugan Konbentzioak agertu ziren, eta erronkaribartarrak haren defentsara joan ziren Pedro Vicente Gambraren agindupean, zeina ibaxako gerrako kapitaina baitzen, frantziarrei eraso egin eta atzera eginarazi zituena, erronkariar tropak Urdatx Zuberoaraino sartuz. Frantziaren kontraerasoaren ondorioz, mugara arma zuriz armaturik igo ziren emakumeak ere mobilizatu ziren. Urriaren 7an frantziarrak Belaguako ibarran sartzen dira Arrakoko baseliza errez eta Pedro Vicente Gambrak gidatutako tropek atzera botatzen dituzte. Mugaren bi aldeetako bizilagunek beren mugak errespetatzeko konpromisoa hartu zuten, baina, azken finean, gerra mantendu egin zen, eta erronkaribartarrek muga eta Orbaizetako errege-fabrika defendatzen jarraitu behar izan zuten, ondoko Aezkoa ibarran.

## Garraioa 
La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Erronkaribar eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea:

* Uztarroze - Izaba - Urzainki - Erronkari - Garde - Burgi - Esa - Xabier - Zangoza - Ledea - Irunberri - Nardoze Alduate - Ibargoiti - Elo - Noain - Cordobilla eta Iruñea

## Kultura 
### Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Erronkaribarreko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko zuberera euskalkian, hegoaldeko Pirinio ibarretik bakarra.

Koldo Zuazok, 2010ean, Erronkaribarrak atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Bakarrik XX. mendean zehar nagusitu zen gaztelania ibaxan. Euskara, erronkaribarrera, joan den mendearen bigarren erdialdean galdu zen. Euskaldun berriak eta kanpotik joanak dira egungo erronkaribarrerazko euskaldunak. Batez ere irakaskuntzaren bidez, ia bost biztanletik bat euskal hiztuna izatea lortu da gaur egun. Bertako euskalkia, erronkaribarrera, XX. mendearen bukaera arte erabili zuten. Fidela Bernat (1898-1991) izan zen jatorrizko azken hiztuna. Ibaxaren isolamenduak, ziurrenik, bere berezitasunak azaltzen ditu, erronkaribarrera euskalki originalena da, baina baita garbien eta kontserbadoreenetako bat ere.

### Janzkera 
[thumb|[Antonia Anaut, bere jantzi tradizionalekin]]
Ohiko janzkerari dagokionez, Erronkariko ibaxak adierazpen aberatsa du, kanpoko modismoen eraginei aurre egin dien nortasun errotua transmititzen duena. Jantzi horietako batzuk egun seinalatuetan ikusten dira oraindik, jaiak, erromeriak eta beste ekitaldi batzuk direla eta. Nafarroako artxiboan dagoen 1817. urteko dokumentu baten arabera, Erronkariko ibaxako bizilagunak eta bertakoak beren jantziagatik bereizten ziren. Oihal horiek beraiek egiten zituzten beren aziendaren artilearekin, eta beren etxeetan garbitzen, iruten eta ehuntzen zituzten. Oihalezko piezak, gero, batanatuak, ehunduak eta tindatuak izaten ziren. Haiek ebaki, josi eta egiten zituzten arropak.

### Almadiak 
Almadiak luzera bereko hainbat egur atalez osatutako putzu bat da, elkarren artean landare-jarioen bidez lotuak (hurritz-zakurrak edo basa-zumea), puntan eta atzealdean arraunak dituena, zurezko putzua ibaiaren ibilgura zuzendu edo gidatzeko. Nafarroako Pirinioaldeko ibarretan, basoen aprobetxamendua garai gogoangarrietatik diru-iturri nagusia izan da, eta bertako ibaiak zura eraldatzeko edo erabiltzeko sal zitekeen lekuetara garraiatzeko modua. Egur hori almadietan garraiatzen zen.

### Hiru Behien Zerga 
[thumb|[Hiru behien zerga|Hiru Behien Zerga, 1960ko hamarkadan]]Urte bakoitzeko uztailaren 13an, Erronkaribar eta Bearnoko Baretetze ibarren artean dagoen San Martingo Harria milaka urteko zeremonia baten lekuko eta protagonista da: *Hiru Behien Zerga* (erronkaribarreraz: *Iror* *Beien Emontarzuna*). Indarrean dagoen Europako nazioarteko trataturik zaharrena da. Ekitaldi honetan, Baretetze ibarreko bearnotarrak, ekarririk eta Frantziako banderarekin, Erronkaribarreko Izaba, Urzainki, Uztarroze eta Garde herriei, erronkaribartar jantzi tradizionala soinean, astaje, ilaje eta kemen berdineko hiru behiren urteko eta betiko zerga bana ematen diete. Horren aurretik, bi eremuetako agintariek, eskua San Martingo Harriaren gainean jarrita, konpromisoa hartu dute bakea egon dadin. Konpromiso hori Izabako alkateak esku guztien gainean jarritako "Pax avant, Pax avant, Pax avant" latinezko esaldiarekin batera zigilatu da.

Ez dakigu zeremonia honen jatorria eta zergatia. Badakigu XIV. mendean zerga horren ordainketa eten egin zela, eta horrek gatazka larria sortu zuen bi haranetako bizilagunen artean. Heriotza eta gertakari desatseginak izan ziren, eta 1375. urtean emandako epai batean amaitu zen guztia, non Baretetzeko bearnotarrak zerga ordaintzen jarraitzera kondenatzen ziren. Epai hura, zeremonia honi buruz dagoen lehen erreferentzia dokumentala izateaz gain, 1375. urtean zerga horren ordainketa oso aspaldikoa zela adierazten duen datua da.

Kausei dagokienez, historialari batzuek defendatu dute gerrako zerga baten aurrean gaudela, betiereko izaera duelako, eta ez litzatekeela inola ere larre eta iturriak erabiltzeagatiko konpentsazio bat, oker zabaldu den bezala.

### Dantzak 
*Ttun-ttun* dantza ekintza kolektibo eta sozial garrantzitsua zen ibaxan. Astearen amaieran, herria ekitaldi sozial bat egiten ari zen, batzar bat plazan. Han ateratzen ziren neska-mutilak dantzatzera. Haurrek ez zuten ekitaldi horretan parte hartzen, sheriffak plazatik uxatzen zituen. Dantzak iragana eta etorkizuna uztartzen ditu, belaunaldi berrietan tradizio soziala iraunaraziz eta arbasoek estimatzen dituzten balio handienak bertan jarriz.

*Ttun-ttun* dantzaren arrazoi psikologikoa hau da: kolektiboak, bere horretan, gizarte-balioak iraunarazteko komunikatzen du bere burua, familiako kideen indibidualtasuna gainditzeko sentimenduan. Dantza txirulaz eta salterioz laguntzen zen, eta "ttun-ttun" izena jasotzen zuen, damburia izenez ere ezaguna, agian egiptoar danbolinaren deribazioa, laute modukoa, gaur egun danbolinak ordezkatzen duena. Dantza biribilean dantzatzen da, erlojuaren orratzen kontrako noranzkoan. Ibaxako dantza guztiak bezala, oin puntekin dantzatzen da, duintasun zeremoniatsu eta noblearekin, baina tentasunik gabe. Garde, Izaba eta Uztarroze herriren *ttun-ttun* jaso da. Hiru kasuetan koreografia antzekoa da, melodiak bereiziz eta Uztarrozen kasuan dantzaren zatien ordena ezberdina.

### Apretagileak 
[thumb|[Maule|Mauleko apretagile talde bat]]
1860tik aurrera, Erronkaribar eta Zaraitzu ibarretako neskek Zuberoako Maulera bidaiatzen zuten abarketaren sasoia lantzeko. Lana gogorra zen. Urtez urte udazkenetik udaberrira arte lan egiten zuten, eta horregatik ziren ezagunak "enarak" bezala. Abarketaren merkatuak garai oso bat markatu zuen Maule-Lextarreko ekonomian, eta ibar horien emigrazioak biztanleria nabarmen handitu zuen. Apretagile batzuk 14 urterekin joaten ziren beren adinari buruz gezurretan lan egitera.

Maulera iristean, etxe beretan bizi ohi ziren, eta etxejabeei ordaindu egiten zieten lo egin eta jateagatik. Denek partekatzen zuten lehen platera, bigarrena neskek erosi behar zuten. Bertakoekin euskaraz komunikatzen ziren, euskalkiak nahiko antzekoak baitira. Tailerretan, bakoitzak lan bat egiten zuen. Batzuek oihala josten zuten, beste batzuek soka jartzen zuten, etab. Bizi zuenak dioenez, batzuetan besoetako minagatik ezin zuten lorik egin, egunean zehar egindako ahaleginagatik.

Gertaera bitxi eta garratzak gertatu dira abarketen inguruan. Eaurtar batek dioenez, urtebetez, nesketako batzuk Gabonak pasatzeko itzultzea erabaki zuten, baina ez ziren Jaurrietara iritsi, ezta Maulera itzuli ere. Handik irten eta ez ziren hona iritsi. Abodi mendilerroa, elur-ekaitz batekin, oztopo fisiko gaindiezina da. Udaberrian, elurra joan zenean, hilda agertu ziren denak Abodin, Paso Zabalean, eskutik helduta.

### Jaiak 
Hauek dira ibaxako *xei* (erronkaribarreraz; jai) nagusiak:

* Izabako Idoiarako erromeria, Mendekosteko astelehenean
* Burgiko Almadiaren eguna, maiatzaren 1ean
* Burgiko Done Petriko xeiak, ekainaren azken asteburuan
* Hiru Begien Zerga, uztailaren 13an
* Uztarrozeko Done Graziko xeiak, uztailaren bigarren asteburuan
* Izabako Done Jakueko xeiak, uztailaren laugarren asteburuan
* Urzainkiko Done Martieko xeiak, abuztuaren lehengo asteburuan.
* Erronkariko Gazteluko Andra Mariren xaiak, abuztuaren bigarren asteburuan
* Gardeko Done Jakueko xeiak, abuztuaren hirugarren asteburuan
* Bidankozeko Done Augustingo xeiak, abuztuaren azken asteburuan
* Izabako Done Kipirengo xeiak, irailaren bigarren asteburuan
* Izabako Erronkaribarko janzkerako eguna, abuztuaren lehengo asteburuan

## Ondarea 
[thumb|[Burgiko zubia]]
[thumb|[Erronkari|Erronkariko Done Eztebe eliza]]
[thumb|[Izaba|Izabako Done Kipiren eliza]]
[thumb|[Larrako mendigunea|Larra eta Belagua]]

### Ondasun nabarmenak 
* Bidankozeko Done Petri eliza, XIII. mendean eraikitako kristiau eliza.
* Bidankozeko Done Sebasti baseliza, XII. mendean eraikitako kristiau baseliza, erromaniko estiloan.
* Burdaspariko monasterioa, Goi Erdi Aroko monasterio zaharra.
* Burgiko Done Petri eliza, XVI. mendean eraikitako kristiau eliza.
* Burgiko Gazteluko Andre Mariaren baseliza, XII. mendean eraikitako kristiau baseliza, erromaniko estiloan.
* Burgiko zubia, Ezka ibaiaren gaineko zubia, Erdi Aroan eraikita.
* Burgiko gaztelua, Erdi Aroko gaztelu zaharra.
* Burgiko Almadiaren Museoa, Burgiko almadiei buruzko museoa.
* Erronkariko Done Eztebe eliza, XVI. mendean eraikitako kristiau eliza gotiko-pizkundar estiloan.
* Erronkariko Julian Gaiarre museo-etxea, Julian Gaiarre erronkariarraren jaiotetxea eta haren omenezko museoa.
* Erronkariko zubia, Ezka ibaiaren gaineko zubia, Erdi Aroan eraikita.
* Erronkariko monasterioa, Erdi Aroko monasterio zaharra.
* Gardeko Done Jakue eliza, XVI. mendean eraikitako kristiau eliza, gotiko-pizkundar estiloan.
* Gardeko Zuberoako Andre Mariaren baseliza, XVI. mendean eraikitako kristiau baseliza.
* Gardeko zubia, Gardalar ibaiaren gaineko zubia, Erdi Aroan eraikita.
* Izabako Done Kipiren eliza, XVI. mendean eraikitako kristiau eliza.
* Izabako Idoiako Andre Mariaren baseliza, Erdi Aroan eraikitako kristiau baseliza.
* Izabako Arrakoko Andre Mariaren baseliza, Erdi Aroan eraikitako kristiau baseliza.
* Izabako erromatar zubiak, Belagua ibaiaren gaineko zubiak, Erromatar Garaian eraikitak.
* Izabako gaztelua, Erdi Aroko gaztelu zaharra.
* Izabako oroipenaren etxea, Erronkariko ibaxako kultura eta tradizioen buruzko museoa.
* Izabako anfiteatroa, antzoki irekia.
* Nabarzatoko Done Sebasti baseliza, Erdi Aroan eraikitako kristiau baseliza, erromaniko estiloan.
* Urzainkiko Done Martie eliza, XII. mendean eraikitako kristiau eliza, gotiko estiloan.
* Urzainkiko Done Salbatzaileko Andre Mariaren baseliza, XII. mendean eraikitako kristiau baseliza, gotiko estiloan.
* Urzainkiko zubia, Ezka ibaiaren gaineko zubia, Erdi Aroan eraikita.
* Urzainkiko gurutzea: 1597an eraikitako gurutzea.
* Uztarrozeko Dona Grazi eliza, XVI. mendean eraikitako kristiau eliza.
* Uztarrozeko Laguntzeko Andre Mariaren baseliza, XVIII. mendean eraikitako kristiau baseliza.

### Eremu naturalak 
* Larra, Euskal Herriko mendigune karstikorik altuena, non mendi enblematikoenetako batzuk dauden.
* Aztaparreta, balio natural handiko baso-eremua.
* Belabarze, Belabarze ibaiaren arroko eremu naturala.
* Belagua, Belagua ibaiaren arroko eremu naturala.
* Larra-Belagua, eski-nordikoaren estazioa.
* Burgiko arroila, Ezka ibaiak osatutako arroila.

## Erronkaribartar ospetsuak 
* Pedro Nafarra (1460-1528), noble, marinel, militar, ingeniari eta Olivetoko kondea.
* Cipriano Baratze (1641-1702), apaiz eta misiolari.
* Sebastian Albero (1722-1756), musikagile.
* Miguel Hualde (?-1780), idazle.
* Gregorio Krutxaga Urzainki (1739-1812), gerrilari.
* Pedro Vicente Gambra (1749-1820), merkatari, enrpresaburu eta Erronkaribarreko batzordeburua.
* Pedro Berro (1767-1845), enpresaburu eta politikari.
* Manuela Etxarri (1816-1893), bertsolari.
* Pedro Prudentzio Hualde (1823-1879), idazle, itzultzaile eta erretore.
* Mariano Mendigatxa (1832-1918), nekazari, Bonaparte printzearen eta Azkueren erronkaribarrerazko berriemaile.
* Julian Gaiarre (1844-1890), tenore.
* Fructuoso Orduna (1893-1973), eskultore.
* Fidela Bernat (1898-1991), erronkaribarrerako azken hiztuna.
* Maria Otxoa Laiana (1902-2009), ehun urtekodun.
* Bernardo Estornes Lasa (1907-1999), idazle eta ikerlari.
* Maritxu Güller (1908-1933), Donostiako emakume mistiko.
* Mariano Estornes Lasa (1909-1997), idazle eta ikerlari.
* Jose Estornes Lasa (1913-1987), idazle eta ikerlari.
* Pilar Claver (1918-2000), aktibista errepublikazalea.
* Josefa Molera (1921-2011), doktore eta irakasle.
* Ignacio Zoco (1939-2015), futbolari.
* Jesús Bueno (1944-2006), ekonomialari eta politikari.
* Pedro Miguel Etxenike (1950-), zientzialari.
* Francisco Avizanda (1955-), zinema zuzendari, ekoizle eta gidoigile.
* Santos Indurain (1959-), mediku eta politikari.
* Adolfo Baines (1792-), futbolari.
* Oihane Zuberoa (1993-), idazle, poeta eta irakasle.
* Manex Salsamendi (2002-), iraupen-eskiatzaile.

## Irudiak 

Fitxategi:Cirque de Lescun Table et Pic des Trois Rois.jpg|Hiru Erregeen Mahaia
Fitxategi:Vidángoz (Roncal, Navarra) 001.jpg|Bidankoze
Fitxategi:Urzainqui (Valle de Roncal, Navarra) 02.jpg|Urzainki
Fitxategi:Garde - Erronkaribarra - Nafarroa (10).jpg|Garde
Fitxategi:Burgi - Ezka ibaia - Erronkaribar 4.jpg|Burgiko arroila

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV*, Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Pirinioak
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Erronkaribarreko webgune ofiziala
* Erronkaribarko Batzorde Nagusiko webgune ofiziala