open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Trim gaztelua

**Trim gaztelua** Irlandako Meatheko konderrian dagoen Trim udalerrian kokatuko gaztelu bat da. Boyne ibaiaren ertzean dago.

## Historia 
Hugh de Lacy eta haren semea zen Walter de Lacy normandar zaldunek 1174-1206 bitartean eraiki zuten. XIII mendearen bukaeran Gela handi bat gehitu zioten.

Erdi Aroan Trim Meatheko konderriko administrazio erdigunea bihurtu zen. *The Pale* eremuaren iparraldeko muga ere bazen. XV mendean zazpi aldiz bildu zen Irlandako parlamentua Trimeko gazteluan. XVI eta XVII mendeetan garrantzi ekonomikoari dagokionean behera egin bazuen ere toki militar garrantzitsua izaten jarraitu zuen, toki estrategikoan kokaturik baitzegoen.

XVIII mendean Plunkett familiaren eskuetara iritsi zen. Plunkettarrek bazituzten inguruan Dunsany gaztelua eta Killeen gaztelua ere. 1993an estatuak erosi zuen gaztelua, jadanik aztarnak gelditzen ez baziren ere.

## Iruditegia 

Irudi:Trim Castle - Home of Roger Mortimer, Lord of the March - geograph.org.uk - 1451098.jpg|Gaztelua.
Irudi:Trim Castle Gesamt.jpg|Dorrea.
Irudi:TrimCastlePortal.jpg|Ataria.
Irudi:Trim Castle 6.jpg|Dorrea eta harresia.

## Kanpo estekak 
* Trim gazteluari buruzko orrialdea Meath konderriko turismo bulegoaren webgunean
Gurbe

**Gurbea** (*Sorbus domestica*) *Sorbus* generoko zuhaitz bat da, 20 m arteko altuera eta metro beteko diametroko zurtoina izatera iritsi daitekeena, nahiz eta baldintza gogorretako zenbait lekutan 2 - 3 metroko sastraka moduan ere aurki daitekeen. Eskualde mediterraneo inguruan bizi da, eta aspalditik landatu izan da apaingarritzat eta bere fruituengatik. Euskal Herrian erkamezti eta artadi mediterraneoetan agertzen da, eta, bere laborantza utzi den arren, herri-inguruetako ezponda eta heskaietan bertakotzen da.

## Ezaugarriak 
20 m arteko garaierako zuhaitza, 1 m arteko diametrokoa. Zurtoinaren azala marroia du, leuna ale gaztetan, eta, zahartzean pitzatu egiten da eta ezkatatsu bilakatu. Begiak dira lodiak, konikoak, ilegabeak, likatsuak eta ezkata berdexkaz estaliak.

thumb|Gurbearen hostoak eta fruituak
### Hostoak 
Hosto konposatuak, inparipinatuak, 6 - 9 foliolo-parerekin, luzangak eta ertzean zerratuak; berde biziak eta glabroak gainaldean, azpialdetik zurbilagoak eta gaztetan ilaundunak, eta, gerora ilegabeak.

### Loreak 
Loreen sepaloak triangeluar luzatuak dira, petaloak 5 eta zuriak, eta, 5 estilo dituzte.

### Fruituak 
Fruitua 2 - 3 cm-ko luzerako pomoa da, sagar edo udare-formakoa, berde-grisaxka edo arrexka, batzuetan kolore gorria hartzen du eguzkiak jotako aldean; lentizela nabarmenez hornitua, zapore gozokoa eta zelula petreo ugarikoa.

## Banaketa 
Natiboa da Europa erdialdean eta hegoaldean, Afrika ipar-mendebaldean (Atlas mendietan), eta, Asia hego-mendebaldean (Kaukasoren ekialdean). Eskualde mediterraneoaren inguruan bizi da eta Euskal Herrian han-hemenka azaltzen da erkamezti eta artadi mediterraneotan.

## Ekologia 
Altitude ertain edo handietan hazi daiteke, hobeto lurzoru kalkareotan eta neurrizko hezetasuna behar du. Luze bizi daiteke zuhaitz hau, Britainia Handiko ale batzuek 300 - 400 urte bete dituzte.

## Fenologia 
Apiriletik ekainera loratzen da, eta fruituak urria eta azaroa artean heltzen dira.

## Erabilera 
Zur oso gogorra du, gorri-arrexka, lantzeko oso egokia eta tornugintzan edo lanabesak egiteko oso preziatua.

Fruituak, oso helduta daudenean, gozoak dira baina baita astringenteak ere, eta, gose garaietan giza elikadurarako erabili izan dira; sagardoaren antzeko edari bat ere egin izan da fruituekin, baina gaur egun ohitura horiek galduta daude.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Basagurbea

## Kanpo estekak 
* Gurbea EuskalNaturan. CC-BY-SA lizentzia
Lerro (geometria)

eskuinera|thumb|300px|Lerro bat

Geometrian, **lerroa** espazioko puntu-segida bat da, aldagai bakarreko funtzio baten bidez adieraz daitekeena [y = ƒ(x)]. Zehaztasunik gabeko terminoa da, baina objektu matematiko dimentsiobakarra dela onartzen da, hots, luzera baino ez dauka, ez zabalerarik ezta sakonerarik ere. Oro har, kurba nozioarekin lotzen da.

## Motak
Berez, lerro guztiak ez dira zuzenak, makotuak (kurba) edo hautsiak ere izan daitezke. Grafikoki, lerroek itxura desberdinak izan ditzakete: jarraiak, etenak, puntudunak, puntu-marradunak, beste ikur batzuez osatuak...

## Ikus, gainera 
* Puntua
* Lerro zuzena
* Kurba

## Kanpo estekak
Eugene Polley

**Eugene Polley** (1915eko azaroaren 29a, Chicago, Illinois &ndash; 2012ko maiatzaren 20a, Downers Grove, Illinois) estatubatuar ingeniari eta asmatzaile bat izan zen. Zenith Electronics enpresan lan egin zuen eta nazioartean lehenbiziko telebistarako urrutiko agintea asmatzeagatik ospetsua egin zen.
Kaiku (jaka)

[thumb|eskuinera|250px|Kaikua jantzita duten bi [Txistu (musika tresna)|txistulari Leioan.]]

**Kaikua** (Bizkaian *Mendigoizale* ere deitua) Euskal Herriko usadiozko jaka bat da. 

## Jatorria 
Kaikuaren jatorria mendia eta artzaintzari estuki lotua dago. XX. mendearen hasieran mendigoizale edo mendizaleak erabiltzen hasi ziren, eta Espainiako Gerra Zibilean Eusko Gudarosteko batailoien gudarien ohiko jantzia ere izan zen.

## Motak 
thumb|300px|*Mendigoizale* edo *gudaria* jantzia duen haurra
Oihal-diseinuaren aldetik bi motakoak izan ohi dira, batetik, oihalezkoak, kolore bat laukibeltzez gurutzatua, edo kolore laua oro har baina lerro batzuk (poltsikoetakoak adibidez) nabarmen beltzez markatuak. Bereziki hauek *Mendigoizale* eta *gudari* izenez ezagutzen direla dio Leire Narbaizak, eta aldiz, Narbaizaren ustez, espefizikoki *kaiku* deituak artilez eginiko jaka lodiak lirateke.

Artilezko kaiku ezberdinetakoak izan ohi dira, halere ohikoena urdin ilunak izatea da, eta ponpoiekin egoten dira apainduak. Euskal gaiei buruzko marrazkiak izan ohi dituzte, Lauburua, Zazpiak Bat edota euskal herrialdeetako armarriak. Artilezkoak izanda jertsetzat ere har daitezke.

## Usadioa 
Kaikuaren erabilera handiena Bizkaian kokatzen da. Halere, Euskal Herriko leku askoetan Gabonetan, Olentzeroaren etorrerarekin batera, ohikoa da haurrek kaikua janztea. Bestalde, jai egun nabarmenetan janzten duen jende heldua ere badago, adibidez Aberri Egunean.

Dantza eta abesbatza taldeek ere janzten dute, bereziki txistulari taldeek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Angels' Share

'''''The Angels' Share'''* (euskaraz *Aingeruen Zatia*) Ken Loach ingeles zinema zuzendariaren 2012ko filma bat da. 2012ko maiatzaren 22a Canneseko Zinemaldian estreinatu zen.

Filma honetako berezitasun aipagarria eskozieraz mintzatzen direla da.

## Bitxikeria 
Filmaren izenburuak Eskozia eta Irlandan whiskiren destilazioa burutzen den unean lehenbiziko tanta ez edatearen antzinako ohituran datza, mitologia edo sineskeren arabera tanta hau aingeru edo iratxoentzat uzten baita, *Aingeruen partea* deitzen zaiolarik. Orain dela gutxi, ikertzaileek ohitura honek nolabaiteko logika bat baduela topatu zuten, Whiskey destilatzeko unean ateratze den lehenbiziko tanta hau maiz toxikoa baita.

## Sinopsia 
Eskoziako Glasgow hirian girotua dago. Hiri honetako auzo txiroetan eta kale borroketan haurra zenetik hezi izan den Robbie (Paul Brannigan) gazteak bere bizitzari amaiera hurbil eta bortitz bat izateko kinka larrian dagoenean, epaile batek gizarte lanetan 300 ordu sartzearen truk berriz ere espetxean sartzea eragotziko dio.

Lan hauetan erdipurdiko pertsonaia arazotsuekin eta lapurrekin parez-pare jardun beharko du, baina bere bizitzan lehenbiziko aldiz adiskidetasun zintzoa ezeren truk eskainiko dion pertsona ere topatuko du: Harry (John Henshaw).

Aita izan berria den Robbiek bizimodu latz horretan jarraitu ezkero badaki bere semeaz gozatzeko aukera gutxi izango dituela, hortaz bere etorkizuna birplanteatu eta bide zuzenera itzultzeaz gogoeta egingo du. Honela, pixkanaka Whiskyaren dastaketa lehiaketa profesionalaren munduan buru belarri murgilduko da.

## Aktoreak 
* Paul Brannigan: Robbie
* John Henshaw: Harry
* Gary Maitland: Albert
* Jasmin Riggins: Mo
* William Ruane: Rhino
* Roger Allam: Thaddeus
* David Goodall: Dobie
* Siobhan Reilly: Leonie
* Roderick Cowie: Anthony
* Scott Kyle: Clancy
* Alison McGinnes: Anthonyren ama
* Paul Birchard: estatubatuar eskaintzailea
* Ford Kiernan: tren geltokiko iragarlea

## Kanpo estekak 
* *The Angels' Share* filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com 
* *The Angels' Share'' filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Basagurbe

**Basagurbea** edo **mazpila** (*Sorbus torminalis*) *Sorbus* generoko zuhaitza da. Bere fruituen ezaugarrietatik datorkio latinezko izena zuhaitz honi; "tormina"-k disenteria esan nahi du, eta, fruituak latzak eta astringenteak dituelako du izen hori. Mediterraneo inguruan eta Europa erdialdean zabalki hedatuta dago. Euskal Herrian ere, ugari izan gabe, lurralde guztian hedatuta dago eskualde mediterraneo lehorrenean izan ezik.

## Ezaugarriak 
20 m edo gehiagoko zuhaitza eta 1,3 m-tik gorako diametroa izan dezake bere zurtoinak. Zurtoinaren azala leuna eta grisaxka da, baina ezkatatsua; adinarekin xafla karratutan zuritzen da geruza marroi ilunagoak azalduz. Adaxkak lentizela zurixkaz pikartatuta ditu eta ilegabeak dira. Begiak ere ilegabeak eta apur bat likatsuak.

### Hostoak 
Hostoak dira bakunak, txortendunak, 5 - 9 gingil triangeluar akuminatuetan sakonki arrailduak eta ertzean finki zerratuak; berde ilunak eta pixka bat distiradunak gainaldean, argiagoak eta mateagoak azpialdean, gaztetan ilaundunak eta, gerora ia ilegabeak. Udazkenean kolore gorri bizi ikusgarria hartzen dute, erori aurretik.

### Loreak 
thumb|ezkerrera|250px|Loreak
Muturreko korinbotan elkartuak, pedizeloa eta kaliza ilupadunak. 5 petalo zuriak edo apur bat arroxak; 20 estamine eta oinaldean soldatutako 2 estilo.

### Fruituak 
thumb|250px|Hostoak eta fruituak
Pomo oboidea, kaliza mantendu egiten du. Azala arrea edo gaztaina-kolorekoa, lentizela argiagoz pikortatua. Zapore latzekoa, mikatzak eta ondo heltzen direnean apur bat gozotzen dira.

## Banaketa 
Espezie hau bertakoa da Europa erdialdean eta mediterraneoan; Ingalaterra eta Galestik, Danimarka eta Poloniara; Afrika hegoaldetik ipar-mendebaldera; eta, Asia hego-ekialdetik hego-mendebaldera, Asia Txikitik hasi eta, Kaukaso eta Elburz mendietara. Euskal Herrian, ugaria izan gabe, lurralde guztian hedatuta dago, 1.200 m-ko altituderaino, eta, eskualde mediterraneo lehorrenenean izan ezik.

## Ekologia 
Lurzoru kalkareotan hobeto hazten da, baina azidoetan ere hazi daiteke. Basoen soilgunetako eta ertzetako espezie tipikoa da, argia behar baitu. Bereziki harizti eta pagadietan hazten da. Oso ongi egokitzen da negu hotzeko lekuetara.

## Fenologia 
Maaitz eta ekainean loratzen da; fruituak udaren azken aldera heltzen dira.

## Erabilera 
Fruituak latzak eta astringenteak direnez, beherakoa eta disenteria sendatzeko erabili izan dira.

Zura oso gogorra eta sendoa da eta, nahiz eta urria izan, lanabes-kirtenak egiteko oso estimatua izan da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gurbea

## Kanpo estekak 
* Basagurbea EuskalNaturan. CC-BY-SA lizentzia
Hiltzailea nire baitan

*** Hiltzailea nire baitan *** (jatorrizko izenburua: *The Killer Inside Me*) Jim Thompson idazle estatubatuarrak idatzitako eleberri bat da. 1952an argitaratu zen.

## Argumentua 
**Lou Ford** Central Cityko (Texas) medikuaren semea da. Inoiz ez da izan oso azkarra, baina sheriffaren laguntzaileetako bat izatera heldu da. Herrian auzokoei beti laguntzen dien multil lasaitzat jotzen dute. Baina bete baitan hiltzaile psikopata bat ezkutatzen da. Irudi hori normaltasun maskara batez estaltzen du, baita herriko irakaslearekiko harremanaz ere. Hala ere, eleberria aurrera doanean, ezin izango du bere alderdi kriminala estali, eta hilketak bata bestearen atzean pilatuko dira.

## Pertsonaiak 
* **Lou Ford**: protagonista. Central Cityko sheriffaren laguntzailea.
* **Daniel Ford**: medikua. Louren aita.
* **Mike Dean**: Louren anaiatzakoa.
* **Amy Stanton**: herriko irakaslea. Louren emaztegaia.
* **Chester Conway**: eraikuntzako handikia.
* **Elmer Conway**: Chester Conwayren semea.
* **Joyce Lakeland**: prostituta.
* **Joe Rothman**: eraikuntzako sindikatuko burua.
* **Bob Maples**: Central Cityko sheriffa.
* **Jeff Plummer**: sheriffaren beste laguntzaile bat.
* **Howard Hendricks**: konderriko fiskala.
* **Billy Boy Walker**: Louren abokatua.
* **Johnnie Papas**: Louren laguna.
* **Helene**: Louren aitaren neskamea.

## Kanpo estekak
Bonnie and Clyde (album)

* **Bonnie and Clyde** * Serge Gainsbourg-en zazpigarren estudioko diskoa da, 1968an kaleratua, Brigitte Bardot-en partaidetzarekin. 

## Historia 
Disko honetan Serge Gainsbourg-ek, Brigitte Bardot-ek edota biek batera kantatutako abestiak daude. 1967an Gainsbourg eta Bardot-ek maitasun-harreman bat bizi zuten. Harreman honen haritik Gainsbourg-ek zenbait amodiozko abesti sortu zituen, *Bonnie and Clyde* diskoko lehen abestia, esaterako, baita ''je t'aime... moi non plus* abestia ere.

Diskoan lehenago kaleraturiko zenbait gai berreskuratzen dira, *Pauvre Lola* eta *Baudelaire'', adibidez. 

## Abestien zerrenda 
Abesti guztiak Serge Gainsbourg-ek idatzi eta konposatu zituen, aurkakoa adierazten ez bada.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berbena (jaia)

[thumb|300px|**Berbena**, [Santutxun.]]

**Berbena** aire librean egiten den dantzaldi herrikoi eta librea da, gehienetan zuzeneko musikaz lagunduta.

## Kanpo estekak
Navarra tiene cadenas

***Navarra tiene cadenas*** (euskaraz *Nafarroak kateak ditu*) Fermin Balentzia nafar kantautorearen abesti bat da. Abestiaren gaia Nafarroako konkista da, horretarako Nafarroako armarriaren kateekin hitz-jokoa egiten du.

Abestiaren bertso nagusiak honela dio:

## Kanpo estekak 
* *Navarra tiene cadenas* abestia entzungai. Youtube.com 
* *Navarra tiene cadenas* abestia Iruñeko Anaitasuna kiroldegian eskeinitako zuzeneko kontzertuan entzungai
Bazkari herrikoi

[thumb|300px|**Bazkari herrikoia**, [Eibarren.]]
thumb|300px|Gazteen **afari herrikoia**.

**Bazkari** nahiz **afari herrikoia** jai baten baitan kalean pertsona talde batek egiten duen bazkaria edo afaria da, janaria beraiek edo beste batzuek prestaturik. Euskal Herrian, bazkari herrikoiak ohikoak dira herriko jaietan.

## Ikus, gainera 
* Otordu

## Kanpo estekak
Figura erretoriko

**Figura erretoriko**ak, **estilo-figura**k, **figura estilistiko**ak edo **diskurtso-figura**k diskurtso bati, testu edo hizketa bati alegia, adierazkortasuna ematen dioten hizkuntz baliabideak dira. Literaturan nahiz diskurtso arruntetan erabiltzen dira; garai batean, ordea, bi motatako diskurtsoak bereizten ziren: *sermo ornatus*, hau da, figurekin apainduta, eta *sermo vulgaris*, hizkera arrunta. 

## Figura erretoriko motak 
Figura erretorikoak hiru motatakoak izan daitezke:
* Hizkuntza figurak edo hitzezko figurak (fonetiko-fonologikoak, morfologikoak eta sintaktikoak),
* Pentsamendu figurak.
* Figura semantikoak: tropoak edo irudiak

### Hitzezko figurak 
Batez ere hitzen formari dagozkio, nahiz eta batzuetan ere esanahi gaineko eragina izan. Bi kategoria bereizten dira: hitzari dagozkionak eta egiturari dagozkionak, besteak.
* Hitzari dagozkionak: aliterazio, anadiplosi / bihurki, anafora, anagrama, anakoluto, antanaklasi, apokope, asindeton, asonantzia, ekiboko, elipsi, epifonema, epifora, erredundantzia, errepika, erretizentzia, eufonia, gradazio / klimax / mailaketa, hitz joko, homofonia / hoskidetasun, homoioptoton, homoioteleuton, calembour, kateatzea / anadiplosi, onomatopeia, paronomasia, polisindeton, pleonasmo, similikadentzia, zeugma.

* Egiturari dagozkionak: anastrofe, antitesi, errima, erritmo, hiperbaton, inversio, isokolon, kiasmo, kontrapuntu, parafrasi, paralelismo, reversio.

### Pentsamendu figurak 
Hitzen esanahiei eragiten diete. Hona hemen ezagunenak: aipamen, alegia, antitesi, apostrofe, comminatio, deprecatio, deskripzio, dialogismo, dubitatio, enumerazio, epiteto, erregu, esklamazio, etopeia, eufemismo, exhortatio, galdera erretoriko, hiperbole, imprecatio, ironia, kontraesan, kontraste, kontzesio, litote, metaketa, oximoron, paradoxa, perifrasi / itzulinguru, praeteritio, praetermisio, paralipsi, prolepsi, prosopopeia / pertsonifikazio, sarkasmo, zehar-aipamen / allusio.

### Tropoak eta irudiak 
Tropoek hitzen esanahien aldaketa dakarte, hitzari irudizko esanahi berri bat ezarriz edo erantsiz. Egile batzuen ustez, tropoak eta figura erretorikoak bereizi beharko lirateke.

Irudi literarioek edo figura erretoriko semantikoek ez dute zertan hitzen esanahia aldatu, baina diskurtsoaren edo testuaren ohiko adierazteko gaitasunari halako gehigarri bat eransten diote, hizkuntzarekin jolastuz eta hizkuntza oso ohikoa ez den modu batean erabiliz.

Hauek dira ezagunenak: alegoria, analogia, antonomasia, bisemia, irudi, konparazio, metafora, metagoge, metalepsi, metonimia, perifrasi, polisemia, sinbolo, sinekdoke, sinestesia.

## Figura erretorikoen zerrenda 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Euskaltzaindia: *Literatura terminoen hiztegia*. Bilbo: 2008.
*  Angelo Marchese eta Joaquín Forradellas: *Diccionario de retórica, crítica y terminología literaria*. Bartzelona: Ariel, 1982.
*  Ángel Romera, *Manual de retórica y recursos estilísticos*.

## Kanpo estekak 
* Euskaltzaindiaren Literatura Terminoen Hiztegia.
Amara kalea (Donostia)

**Amara** kalea Donostiako (Gipuzkoa) kalea da. Easo plazan hasten da (Autonomia kalea hasten den izkinan), eta, ibilbide angeluduna eginez, Basoerdi parkean amaitzen da, amaiera maldatsu baten ondoren. Ez da, beraz, beste kale edo plaza batean amaitzen; ibilgailuentzat irteerarik gabeko kalea da.

Orain kale hau dagoen lurretan zegoen, garai batean, **Amara** izeneko baserria. Eraikin horrek eman zion gerora izena kale honi eta Amara auzo osoari.

## Eraikinak 
Kale honetan daude, besteak beste, Amara Zaharreko udal pilotalekua eta Santiago Apostoluaren parrokia.

## Iruditegia 

Irudi:AmaraKaleaElurretan.jpg|Amara kalearen goiko zatia elurretan
Irudi:Amara Santiago Parrokia.jpg|Santiago Apostoluaren parrokia
Irudi:Amara Kaleko Frontoia.jpg|Amara kaleko pilotalekua

## Kanpo estekak
Pleonasmo

**Pleonasmo** hitza grezieratik dator eta erredundantzia esan nahi du; eta horretan datza hain zuzen: perpaus berean ideia bera bi aldietan adieraztean. Horren arabera, zentzuaren edo morfosintaxiaren aldetik, horietako bat soberan dago, erredundantea da. Hala ere, funtzio estilistikoa du, espresioari indarra emateko modu bat bezala. Baliabide literarioa izanik, eguneroko hizkuntzan ere oso erabilia da. Esaterako: "Sukaldea nik neuk jaso nuen". Hitzen figuren artean kokatzen da.

Hemen Lazkao Txikiren adibide bat:

: "Egun batean, Lazkaomendin biok ginan alkarrekin, eta eguraldi txarra egiten zuan.
: Lanbroa edo horrela zan. Bat urbildu eta onela esan zigun:
:: -Au dek eguraldia, au! Au dek eguraldi kabroia! Bein bear eta gaur egin bear lanbroa ta
:: zikiña! Or gora abiatu nauk, ez guardasol eta ez ezer, eta buru guztia busti zaidak!
: Eta Joxe Migelek:
:: -Puska bateko lanak badituk orduan ori dena sekatzen!"

## Gramatika 
Hitza gramatikan erabiltzen da, esate baterako adizki batzuetan zenbait morfemak informazioa errepikatzen dutenean. Adibide argiak daude ez-gramatikaltzat jotzen diren zenbait aldaera dialektaletan: 

* **bete**tu***, **egon**du***, **izan**du***, **atera**tu***... aditzak,
* ****gen**euka**gu**n* aditzean, *guk* subjektuarekin komunztadura egiteko bi morfema daude,
* ****zen**eki**zu**n* aditzean (bi morfemak *zuk* subjketua agertzen dute), 
* **doa**zte*** (*haiek* subjketuari erreferentzia egiten dioten markak bi dira: amaierako -*z* eta ondoko -*te*), 
* **dira**de*** aditz-forma, bertsolaritzan aski maizkoa: -*de* aparteko morfema pluralgilea du, berez plurala agertzen duen adizkiari erantsita, 
* zubererazko zenbait tokitako *eman**enko*** eta *erran**enko*** bezalako [+ etorkizuna] aditz-aspektuak, geroaldia markatzeko -*en* atzizkiari —ekialdeko euskalkietan ohikoa: *eginen*, *izanen*...— aspektu bererako -*ko* atzizkia metatzen zaionean.
* Hala ere, euskara batuak badu pleonasmorik, *gain**giroki*** aditzondoa kasu, modua agertzeko hiru morfema segidan baitaramatza: 
** bukaerako -*ki* (*ederki*, *gaizki*, *emeki*, *larriki* eta *poliki* aditzondoetan ageri dena),
** haren aurreko -*ro* (*emaro* eta *osoro* aditzondoetakoa), eta, berriz ere,
** -*ki* atzizkia, haren -*gi* aldaeraren formaz, aurreko hitzaren bukaeran -*n* dagoenean (*on > ongi*).

## Ohiko adibideak 
*Gora igo*; *Nik neuk nire* ahotsaz esan dizut; *bere* iritzi *propioa*; *egia berdaderoa*, *elur zuria*, *bele beltza*...
 
## Ikus, gainera 
* Oximoron
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Euskaltzaindia: *Literatura terminoen hiztegia*. Bilbo: 2008. 647 or. Xabier Altzibarren artikulua.

## Kanpo estekak 
Euskaltzaindiaren Literatura Hiztegia.]
Fanerofito

[thumb|250px|[Ametz arrunta fanerofitoa da.]]
**Fanerofitoa**, Raunkjaerren sailkapenaren arabera, iraun-begiak lurraren azaletik 25cm baino gorago dituen landarea da. Gehienetan zurezko landareak izaten diren arren (zuhaixkak edo zuhaitzak), ingurune tropikaletan fanerofito belarkarak daude. Honela sailkatzen dira:
* **Nanofanerofitoak**: 2 metro baino txikiagoak.
* **Mikrofanerofitoak**: 2 eta 8 metro artekoak.
* **Mesofanerofitoak**: 8 eta 30 metro artekoak.
* **Megafanerofitoak**: 30 metro baino handiagoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kanibalismo

[thumb|250px|Kanibalismoa [Brasilen, Hans Staden (1557)]]

**Kanibalismo**a norberaren espezieko organismoak (sarritan arrautzak, larbak edo umeak) jatea da. Animalia askoren jarrera da eta orduan *kanibal* esaten zaie, baina gizaki batek kanibalismoa egiten badu, antropofagia du izena.

Hitzaren jatorria arawak herriaren taino hizkuntzan dago (*caniba* edo *cariba* hitza dute).. Gertuko karibeentzat «ausarta» eta arawakentzat, «etsai» esan nahi zuen baina europarrek «giza haragiaren jale» adiera eman zioten. Kristobal Kolon Hispaniola iritsi zenean, bertoko karibeek antropofagia egiten zuten, arawaken aurkako borrokan.

Egun, kultura guztietan gaitzetsitako jarduna da eta legeak zigortzen du. Mendebaldean, gose-egoera larriekin edo arazo-psikologiko larriekin lotzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kanibalismoa, Gizapedian.
Sorbus chamaemespilus

***Sorbus chamaemespilus*** *Sorbus* generoko zuhaixka txikia da, Europako erdialde eta hegoaldeko mendigunetako estai subalpetarrean bizi dena, Sudeteak eta Karpatoetatik hasi eta Piriniotaraino hedatuz. Larrako karstean du bere hego-mendebaldeko muga beste landare orofilo askok bezala.

## Ezaugarriak 
1,5 m arteko zuhaixka da. Adaxkak lentizela luzatu ugariz hornituak ditu. Begiak dira koniko-oboideak, zorrotzak, 3-5 ezkata ziliaturekin, ia ilegabeak eta ez likatsuak. Azala leuna eta grisa du.

### Hostoak 
Bakunak, ertzean finki eta bitan zerratuak. Berdeak bi aldetatik, ilegabeak eta pixka bat distiradunak dira gainaldetik, eta, mate eta ilegabeak edo pittin bat iledunak azpialdetik. Oso peziolo laburra dute.

### Loreak 
thumb|ezkerrera|200px|Loreak
Loreak korinbo txiki eta trinkoetan elkartuta ditu. Errezeptakulua 2 mm ingurukoa eta ilupaduna. Sepaloak ertzetan hortzik gabeak, ilegabeak kanpoaldetik, eta ilupadunak barrualdetik. Petaloak arrosaxkak.

### Fruituak 
Gorri-laranjaxka da heldutakoan, lentizela gutxikoa eta mami irintsukoa.

## Banaketa 
Europa erdialdeko eta hegoaldeko mendigunetako estai subalpetarretan bizi da: Pirinioak, Frantziako Erdialdeko Mendigunea, Alpeak, Apeninoak, Sudeteak, Vosgeak, Karpatoak eta Balkanak. Euskal Herrian Larrako karstean soilik aurki daiteke.
 
## Ekologia 
Izeidietan, mendi-pinuaren pinudietan, eta, errododendro eta ipuruen sastrakadietan bizi da. Mota guztiko substratutan eta 1550 - 2250 m arteko altitudetan.

## Fenologia 
Ekaina eta uztailean loratzen da, eta, fruituak iraila eta urrian heltzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sorbus chamaemespilus EuskalNaturan. CC-BY-SA lizentzia
Warayera

**Warayera** —haren hiztunek **bisayar** ere deitua— austronesiar taldeko hizkuntza bat da, waray etniako jendeak hitz egiten duena. Malaiar-polinesiar mendebaldeko adarrekoa da, bisayar hizkuntzen barrukoa. Filipinetan 3 milioi hiztun ditu. Bisaiak uharteetako tokiko hizkuntza da. Gertuko Biliran probintzian, Leyte uhartearen ekialdean eta Siquijoren ere erabiltzen da. **Samarera** ere deitzen zaio, jatorriz Samar uhartekoa baita; gaur egun ere, uharte horretan ditu hiztun gehien.

Gaztelaniatik mailegu asko hartu ditu, Filipinak Espainiar Inperioaren kolonia izan zirelako.

## Zenbakiak 
1. usá
2. duhá
3. tuló
4. upát
5. limá
6. unóm
7. pitó
8. waló
9. siyám
10. napúlo
11. onse (askotan gaztelania erabiltzen da 10etik gorako zenbakietarako)
100 cien
1.000 mil
1.000.000 milyon

## Adibideak 
* Galdera bat egin dezaket? - *¿Puydi ba ako mamakiana?*
* Egunon! - *¡Maupay nga adlaw!*
* Nora zoaz? - *¿Makain ka?*
* Non dago komuna? - *¿Hain iton banyo (*edo* baño)?*
* Nola duzu izena? - *¿Ano iton imo ngaran?*
* Non dago merkatua? - *¿Hain/Diin ba iton mercado?*
* Horrelako bi nahi ditut - *Gusto ko (hin) duha ini.*
* Kaixo, Pedro dut izena - *Kumusta. Pedro iton akon ngaran. *edo* Ako hi Pedro*

## Kanpo estekak
Epifora (estilo-figura)

**Epifora** edo **epistrofea** errepikapenezko estilo-figura bat da. Jarraian doazen esaldi edo bertso bukaeretan hitz bat edo batzuk errepikatzean datza. Oratorian oso ohikoa da, baita inbokazio eta otoitzetan ere. 

Hona Gabriel Arestiren adibide ospetsu bat:

*Nire aitaren etxea*

***defendituko dut**.*

*Otsoen kontra,*

*sikatearen kontra,*

*lukurreriaren kontra,*

*justiziaren kontra,*

***defenditu***

***eginen dut***

*nire aitaren etxea.*

*Galduko ditut*

*aziendak,*

*soloak,*

*pinudiak;*

*galduko ditut*

*korrituak,*

*errentak,*

*interesak,*

*baina nire aitaren etxea **defendituko dut**.*

*Harmak kenduko dizkidate,*

*eta eskuarekin **defendituko dut***

*nire aitaren etxea;*

*eskuak ebakiko dizkidate,*

*eta besoarekin **defendituko dut***

*nire aitaren etxea;*

*besorik gabe,*

*sorbaldik gabe,*

*bularrik gabe*

*utziko naute,*

*eta arimarekin **defendituko dut***

*nire aitaren etxea.*

*Ni hilen naiz,*

*nire arima galduko da,*

*nire askazia galduko da,*

*baina nire aitaren etxeak*

*iraunen du*

*zutik.*
:

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Euskaltzaindia: *Literatura terminoen hiztegia*. Bilbo: 2008. Xabier Altzibarren artikulua, 208-209 or.

## Kanpo estekak
Sorbus hybrida

***Sorbus hybrida*** *Sorbus* generoko zuhaitza da, jatorriz Eskandinaviakoa. Europako endemismo hau bitxikeria bezala aurki daiteke Euskal Herrian, Gorostiaga, Urkilla eta Altzania, edo Leireko mendilerroan. Erraz bereiz daiteke hostoen oinean foliolo aske pare bat edo bi izan ohi dituelako.

## Ezaugarriak 
15 m arteko zuhaitza da. Adar gazteak iletsuak dira, eta begiak nahiko ilupadunak eta ez likatsuak. Zurtoinaren azala leuna eta grisaxka. 60 cm-tik gorako diametroko zurtoina.

### Hostoak 
thumb|ezkerrera|250px|Hostoak
Hosto bakunak, obal-lantzeolatuak. Zenbaitek oinaldean 1 - 2 (-5) gingil-pare aske izaten dituzte. Erdialdean ebakidura gero eta txikiagoa duten 3 - 4 pare, eta, puntan zerradura bikoitza. Gainaldean apur bat ilupadunak dira eta azpialdean ilupa gris-zurixkarekin estaliak.

### Loreak 
Loreak korinbotan elkartuta, eta, infloreszentziaren adarra trinkoki ilupaduna loraldian eta ia glabroa fruitu-garaian. Kaliza 5 sepaloz osatua, ilupadunak kanpoaldetik; korolak 5 petalo, zuriak eta, ilegabeak edo ia ilegabeak. Androzeoak 18 - 20 estamine, harizpi glabroekin eta, antera zuri-horixka edo krema-kolorekoekin; ginezeoak 2 - 3 karpelo, oinaldean soldatuak eta beste hainbeste estilo libre, oinaldean ilupadunak.

### Fruituak 
Fruituak pomo biribilduak dira eta gorriak. Barruan 1 edo 2 hazi obatu dituzte.

## Banaketa 
Norvegian, Suedia ekialdean, Finlandia hego-mendebaldean eta herrialde baltikoetako leku batzuetan. Hortaz aparte Europa erdialdean eta hego-mendebaldean han-hemenka sakabanatuta. Euskal Herrian bitxikeria moduan aurki daiteke Gorostiaga, Urkilla eta Altzania edo, Leire bezalako mendilerroetan.

## Ekologia 
Urkidi, harizti eta pagadietako soilgune eta mendeletan bizi da. Lurzoru azidoak behar ditu, beraz, mendi silizeotan aurkituko dugu bereziki.

## Fenologia 
Maiatzetik ekainera loratzen da.

## Erabilera 
Tarteka apaintzeko landatzen da Europa iparraldean, baina beste zenbait *Sorbus* baino gutxiago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sorbus Sorbus hybrida EuskalNaturan. CC-BY-SA lizentzia
Ezkerte beltz

**Ezkerte beltza** edo **biurda** (*Convolvulus arvensis*) Europa eta Asiako espezie igokari eta herrestaria da jatorriz. Askotan belar txartzat hartzen da, erraz eta erruz zabaldu egiten delako. Beste landareen gainera igo eta ito egiten ditu. Horretaz gain, errizoma luze batetik sustraiak nonahi botatzen dituenez eremu zabalak hartzen ditu aise eta oso zaila izaten da erauztea.

220px|thumb|ezkerrera|Lorea
thumb|* Convolvulus arvensis*

## Deskripzioa 
Ezkerte beltza landare belarkara eta bizikorra da, 0,5-2 m arteko luze. Hosto bakunak ditu, espiralean jarrita daudenak. Hauek peziolatuak dira, gezi-formakoak nahiz triangeluarrak, osoak edo ia osoak, 2-5 cm luze, 1-3 cm-ko txorten batekin.
 
Uda betean loratzen da eta ematen dituen loreak turuta-formakoak dira, oso erregularrak, 1 eta 2,5 cm arteko diametrokoak, arrosa argiak edo zuriak, ilunagoak diren bost marra erradialekin.
Fruitu marroi argiak ematen ditu, biribilduak, ilegabeak, bina hazi dituztenak. Hegaztiek jaten dituzte eta urtetan ernagarri iraun ahal dute lurrean.
 
Errizoma herrestaria; zurtoinak, berriz, birakariak, 2 m-ko garaiera har dezaketena.

Herrialde-azpiespezie.
* *Convolvulus arvensis* var. *arvensis*. Hosto zabalak.
* *Convolvulus arvensis* var. *linearifolius*. Hosto estuagoak.

## Ekologia 
Lore ederrak ematen baditu ere, sastraka kaltegarria izaten da sarritan lorategi eta baratzetan, azkar hazi eta beste landareei kiribiltzen zaielako hauei gaina hartu arte. Horrela, argia, ura eta nutrienteak lortzeko lehian, landatutako landareak eta bestelako landareria ahuldu eta galtzen ditu. Ipar Amerikan, esate baterako, 1739an jada sartua zen laborantzarako landareen haziekin nahasturik eta egun espezie inbaditzailetzat jotzen da.

## Kontrola eta kudeaketa 
Ezkerte beltza zaila izaten da erauztea, haziek 20 urte ere ernagarri iraun dezakete lurrean eta landare batek 500 hazi eman ditzake. Sustrai sakonek karbohidratoak eta proteinak metatzen dituzte eta horrek behin eta berriro ernatzea ahalbidetzen du pujak erauzi ondoren.
Tapiz trinkoak eratzen ditu eta hauek laborantza-alorrak hartzen dituzte laborantzaren etekinak murriztuz. Esate baterako, 1998an Estatu Batuetan landare honek uztaroan eragin zituen galerak 377 miloi dolar baino gehiago balioztatu zituzten.
Sortu ere arazo handiak sortzen ditu ibai-ertzak lehenengoratzen egiten diren saioetan, landare lastodunak eta ihidiak itotzen dituelako eta ondorioz, habitat bateko biodibertsitatea murrizten du.

## Habitata 
Bide bazterrak, soroak, larreak eta lur mugituak.

## Toxikotasuna 
Zertxobait toxiko da abereentzat.

## Beste izen batzuk 
Ziurda, txildurka, biurda, belarlatz, sapabelarra, kanpantxila-belar, kanpantxilar, pipila, lurruntza, lurruntze txiki,txurrutx, txurrusta-belar, lehuntz, pipalore, amabirgin atorra, birunga, hedetxo, kentidonia, odolbelar,

## Kanpo estekak
Erlazio-itxitura

Matematikan, A multzoan definitutako R erlazioaren **itxitura** beste erlazio bat da, R erlazioa barnean hartzen duenetan txikiena eta emandako propietatea ere betetzen duena. Propietate horiek bihurkortasuna, simetria eta iragankortasuna izan daitezke, eta hala gerta baledi, itxitura bihurkorra (CR(R)), itxitura simetrikoa (CS(R)) edo itxitura iragankorra (CT(R)) deitzen dira, hurrenez hurren.

C(R) itxitura bakoitzak propietate hauek betetzen ditu:

# R\subseteq C(R)
# C(R)\, iragankorra (bihurkorra, simetrikoa) da
# R'\, iragankorra (bihurkorra, simetrikoa) bada, non R\subseteq R' den, orduan C(R)\subseteq R'

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak
Itxitura bihurkari

Matematikan, A multzoan definitutako \mathcal{R} erlazio bitarraren **itxitura bihurkaria**, CR(\mathcal{R}) adierazita, erlazio bihurkari bat da, \mathcal{R} erlazioa barnean hartzen duenetan txikiena dena.

Beste hitzetan, CR(\mathcal{R}) da ondoko hauek betetzen dituen erlazio bitarra:
# \mathcal{R}\subseteq CR(\mathcal{R})
# CR(\mathcal{R}) bihurkaria da
# \mathcal{R}' erlazio bihurkaria bada, non \mathcal{R}\subseteq \mathcal{R}' den, orduan CR(\mathcal{R})\subseteq \mathcal{R}'

Oharra: \mathcal{R} bihurkaria bada, orduan CR(\mathcal{R})=\mathcal{R}.

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak
2012ko Quebeceko ikasle protestak

[thumb|300px|**2012ko Quebeceko ikasle protestak**: "*greba ikasleena da, borroka herriarena*" dioen [pankarta.]]

**2012ko Quebeceko ikasle protestak**, **Astigarraren Udaberria** izenez ere ezaguna, 2012ko otsailetik Quebeceko ikasleek burutu zituzten protesten multzoa da, Jean Charest Quebeceko lehen ministroaren gobernuak iragarritako unibertsitate tasen igoeraren aurka. Otsailean Quebeceko unibertsitateetako ikasleek jarraipen handiko greba bati ekin zioten. Protesten beste mugarri garrantzitsu bat martxoaren 22 burutu zen manifestazioa izan zen, non 300.000 pertsonak, gehienak ikasleak, parte hartu zuten. Manifestazio honen ondoren, gobernuarekin negoziazioak burutzen ziren bitartean, gaueko hainbat manifestaldi burutu ziren. Maiatzaren 18an 25garren manifestaldia gertatzen da, agintariek manifestaldietan aurpegia estalita eramatea debekatzen duten egun berean. Ondorengo manifestazioetan poliziarekin istilu zenbait gertatu ziren eta ehundaka atxilotu ere izan ziren.

## Kanpo estekak
Itxitura iragankor

Matematikan, A multzoan definitutako \mathcal{R} erlazio bitarraren **itxitura iragankorra**, CT(\mathcal{R}) adierazita, erlazio iragankorra da, \mathcal{R} erlazioa barnean hartzen duenetan txikiena dena.

Beste hitzetan, CT(\mathcal{R}) da ondoko hauek betetzen dituen erlazio bitarra:
# \mathcal{R}\subseteq CT(\mathcal{R})
# CT(\mathcal{R}) iragankorra da
# \mathcal{R}' erlazio iragankorra bada, non \mathcal{R}\subseteq \mathcal{R}' den, orduan CT(\mathcal{R})\subseteq \mathcal{R}'

Oharra: \mathcal{R} iragankorra bada, orduan CT(\mathcal{R})=\mathcal{R}.

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak
Koltza olio

thumb|300px|Koltza alorrak Alemanian
**Koltza olioa** koltzaren (*Brassica napus*) hazietatik ateratzen den olioa da. Espainian ospe txarra hartu zuen 1981ean ehundaka lagun egoera txarrean zegoen olio honen ondorioz hil zirelako. Beranduago Olio toxikoaren sindromea deitu zioten gertaera honi.

## Osagaiak 
1970eko hamarkada arte koltza olioak azido eruziko (C22 :1) ugari zeukan. Ikerketa batzuek gantz-azido honen kontsumoa bihotzarentzako kaltegarria izan zitekeelako susmoa piztu zuten. Harrezkero eruziko gutxiko koltza barietateak lortu dira, ezagunena Kanadan garatutako "canola" (*Canadian oil, low acid*). Gaur egun koltza olioaren batez besteko gantz-azido osaketa hau da:

## Erabilpenak 
Orain dela 4.000 urte Asian koltza olioa kontsumitzen zen. Erdi Arotik aurrera Europan jateko eta kriseiluetarako erregai gisa erabili zen
   
## Ikus, baita 
* Olio toxikoaren sindromea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bizkaiko jota

**Bizkaiko jota** lurralde horretan egindako musika mota tradizionala da, batez ere Arratiako eskualdean garatutakoa.

Antzinean Euskal Herriko plaza eta erromerietan jotak eta porruak dantzatzen ziren. Hain ospetsuak ziren, ezen Arratia aldean "lehenengoa" eta "bigarrena" esaten baitzieten. Tamalez 1960ko hamarkadatik aurrera plazetatik desagertu eta egun erakustaldietan baino ez dira ikusten.

## Jotari ezagunak 
Panderojole famatua izan zen Maurizia Aldeiturriaga (1904-1988), Leon Bilbao (1916-1990) albokariaren kidea izan zena.

## Ikus, gainera 
* Nafarroako jota

## Kanpo estekak
Zapaburu

thumb|235px|Zapaburuak
**Zapaburu**a, **txalburu**a, **apaburu**a, **bilinbolo**a edo **zahalburu**a anfibio anuroen larba da, batez ere igel edo apoena. Gehienetan urtarrak badira ere, badaude lehortarrak ere.

Behin helduak direnean, metamorfizatzen dira, hasieran hankak sortuz eta gero apoptosiren bitartez isatsa galduz. Normalean orojaleak dira, hasieran detrituez eta gero zapaburu txikiez elikatzen dira.

Zapaburuen fosil zaharrenak Goi Miozenokoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jota (musika)

thumb|280px|Aragoiko jotariek
**Jota** (gaztelaniaz  eta katalanez  ahoskatua; aragoieraz *hota*  edo *ixota* ; asturieraz eta galizieraz *xota*,  eta  ahoskatua) Iberiar penintsulatik zabaldutako musika eta dantza tradizionala da. Gehienetan binaka bata bestearen aurrean jarrita dantzatzen badute ere, jota batzuk biribilean jarrita dantzatzeko ohitura ere badago. Kontraste handiko dantza da: erritmo bizkor eta arinarekin dantzatzen da, saltoka, eta kopla kantatzen den konpasetan dantzariak pausatu egiten dira. Nagusiki, 6/8 edo 3/4 konpasean idazten da eta batzuetan 6/4 konpasean ere bai.. Dantzatzerakoan kriskitinak eta jantzi tradizionalak erabiltzen dituzte.

Erdi Aroan "*xota*" zuen izena, mozarabierazko *šáwta* ("salto") hitzetik ekarria.

Hainbat aldaera ditu, hona hemen nagusiak:
* Aragoiko jota, bertoko folklorearen ezaugarri nagusitzat hartzen dutena.
* Gaztelako jota, beste aldaerak baino serioago dena.
* Nafarroako jota
* Bizkaiko jota

Penintsulatik at, Filipinetan eta Kolonbian, espainiar etorkinen eragina dela eta, antzeko jotak dantzatzen dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zangalatrau

**Zangalatraua** erritmoaren gainean eragina duen baliabide literario bat da; beraz, maila fonetikokoa da. Zangalatraua erabiltzeak esan nahi du bertso lerroaren amaierako pausaldia eta egitura sintaktikoaren etenaldia bat ez etortzea. Edo, bestela esanda, esaldiak, bertsoaren bukaeraren gainetik, hurrengo bertsoan jarraitzen du. Ondorioz, esaldia bi bertsotan azaltzen da. Zenbaitetan, orobat, estrofen arteko etena gerta daiteke esaldi erdian.
Hona hemen Biktoriano Gandiagaren adibide batzuk. Lehenengoa, nahiko gogorra:

: Ezer ez dut
: mendibideok adina
: ongi ezagutzen.

Beste bat:

: Ariman ere
: egiten du euririk.

: Haize hotzak ere
: jotzen du arimarik.

: Ordu fijorik gabe
: eta ondo ilunik
: iluntzen du arima
: ilunak ere.

Erritmo aldetik zangalatrauak tentsioa sortzen du. Idazle klasizistak ez dira horrelako baliabideen aldekoak; gehiago eman da mugimendu berritzaileekin batera.

Bi motatako zangalatrauak bereiz daitezke:
* zangalatrau leuna: esaldiaren batasuna ez da kasik eteten.
* zangalatrau gogorra: eten hori bortitza da.

Zangalatrauak bi bertso oso hartzen baditu, estikomitia deitzen zaio. Zangalatrau gogorra hiru silabatan edo gutxiagotan izaten denean brakistikio izena du; haren bidez hitz batzuek azpimarratu nahi da horretarako bi pausa erabiliz.

## Bibliografia 
* Euskaltzaindia: *Literatura terminoen hiztegia*. Bilbo: 2008. 741. or. Lourdes Otaegiren artikulua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edith's Diary

'''''Edith's Diary''''' (eusk. 'Edithen egunerokoa') 1977an Londresen argitara emandako Patricia Highsmithen eleberria da.

## Sinopsia 
Edith Howland da Patricia Highsmithen eleberri honetako protagonista. Baita Edithen seme Cliffie ere. Bi pertsonaia hauen gainean itxuratzen da kontakizunaren haria, ama eta semearen bizitzaren ia hogei urtean gertatutakoen berri ematen diguna. Hortxe ere izango dira aldi bateko Edithen senarra Brett, eta horren osaba elbarri George, izeko Melanie, Gert eta Norm...
1950eko hamarkada du denboran abiapuntu eleberriak eta ia 70ekora zabalduko da kontakizuna: McCarthyismoaren urteak, Johnsonen sasoia, Kennedytarrak, Nixon eta ‘Watergate’ afera, Vietnamgo gerra...
Liberalak dira Howlandarrak, aurrerakoiak. Kazetari dabil Brett eta Edithek betidanik izan du idazteko zaletasuna. New York hiritik Pennsylvaniako herri batera joango dira bizitzen eta euren bizipoz eta bihozminak gure aurretik pasatzen ikusiko ditugu. Bidaia horretan bikotearen haustura da muga: Brett badoa etxetik hogei urte gazteago den Carolekin bizitzeko, Edith eta Cliffie nerabea albo batera lagata. Edithek egunerokoa idatzi ohi du; egunerokoa barik noizean noizekoa da, aldi luzetan ez baitu ezer asko idazten. Testu horrek emango digu Edithen aldartearen berri, bizi nahiko lukeen bizitzaren ispilu da eta: bigarren narrazioa sortzen du egunerokoak, Edithen frustrazioa estali nahian eraikia hain zuzen. Bizitza gainbehera dator eta Edith jipoituko du zoriak.

## Kanpo estekak
Epifito

[thumb|300px|[Bromeliaceae|Bromelia epifitoa]]
**Epifitoa** (grezieratik: έπί, *epi*, «gainean», φυτόν, *phyton*, «landarea») beste landare baten gainean, baina hura parasitatu gabe, bizi den landarea da. Raunkjaerren sailkapeneko forma biologikoetako bat da.

Organismo autotrofoak dira, ura eta gatz mineralak airetik, euritik eta, batzuetan, beren inguruan pilatzen diren hondakinetatik, xurgatzen dituztenak. Eskualde epeletan (goroldio, hepatiko, liken eta alga asko) eta tropikaletan (iratze, kaktus, orkidea eta bromelia ugari) bizi dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jaialdi gastronomiko

[thumb|250px|**Jaialdi gastronomikoa**: [marmitako-txapelketa Algortan.]]

**Jaialdi gastronomikoa** gastronomiaren inguruan ospatzen den jaialdi bat da. Horietan, plater edo produktu gastronomiko baten dastaketa publikoa egiten da gehienetan, lehiaketa batekin batera, jai giroan eta askotan produktu horren sustapena egiteko asmoz. Euskal Herrian, maiz egiten dira horrelako jaialdiak: ospetsuak dira han eta hemen ospatzen diren Sagardo Egunak, baina badira Idiazabalgo gazta, garagardo, txakolin, Tolosako babarrun eta tokiko beste produktuekin egiten direnak ere.

## Kanpo estekak
Altzola (argipena)

**Altzola** izenak hainbat adiera ditu:

## Auzoak 
* Altzola: Elgoibarko (Gipuzkoa) auzoa.
* Altzola: Aiako (Gipuzkoa) auzoa.

## Eraikinak 
* Altzola dorretxea (Elgoibar)
* Altzola etxea (Urretxu), Iparragirreren jaiotetxea.

## Haitzuloa 
* Altzolako leize-meatzea, Hernio mendian (Gipuzkoa). Ilargi-esnezko ibaia duen leizezuloa.

## Mendia 
* Altzola Gipuzkoako mendia, Aizkorriko mendilerroan.
* Altzola Nafarroa Garaiko mendia, Alkurrunzko mendilerroan.

## Pertsonak 
* Pablo Altzola (1841-1912): ingeniaria eta Bilboko alkatea.
* Nikolas Alzola (1922-1981): idazle, margolari eta euskaltzain izurtzarra.
* Yolanda Alzola (1970 -): telebista-aurkezle eta aktore gernikarra.
* Aitor Alzola (1965 -): EAJko politikari gasteiztarra.
Poloniar notazio

Matematikan, **poloniar notazioa**, **aurrizki notazioa**, **idazkera poloniarra** edo **prefixu bidezko notazioa** notazio mota bat da logikarako, aritmetikarako eta aljebrarako. Poloniar notazioan ez da adierazi behar parentesirik, ez beste mugatzailerik aurrena egin behar diren kalkuluak adierazteko; hala ere, ez dago anbiguotasunik ebazte ordenaren gainean. Eragileak zenbakizko balio elkartuen aurretik joan behar dira. Jan Łukasiewicz poloniar matematikariak sortu zuen notazio mota hori 1920aren inguruan, matematika eragiketen logika errazteko. Ez da asko erabiltzen egiunezko matematikan, baina bai erabiltzen da asko informatikan.

## Notazioa 
Eragileak zenbakien aurretik joan behar direnez, batuketaren poloniar notazioa hau da:
:\,\!{+}\ a\ b

Egiunezko notazioan (artizkia) hau da:
:\,\!a+b

## Eragiketen ordena 
Zenbat eta "barnekoagoa" den eragiketa, orduan eta lehenago exekutatu behar da.

Orduan, poloniar notazioa:
:\,\!\cdot\ {+}\ a\ b\ c edo \,\!\cdot\ c\ {+}\ a\ b

Egiunezko notazioan, hau da, hurrenez hurren:
:\,\!\left({a+b}\right)\cdot c edo \,\! c \cdot \left({a+b}\right)

## Ikus, gainera 
* Alderantzizko poloniar notazioa

## Kanpo estekak
Malkasko (argipena)

**Malkasko** Ordiziako (Gipuzkoa) auzo baten izena da. Gainera, batzuetan horrela (*s* letrarekin) idatzita ageri dira beste bi toki hauek ere:
* Malkaxko, Nafarroa Garaiko ipar-ekialdeko mendia, Andimendi mendilerrokoa;
** Malkaxko, izen bereko mendiko tontorrik garaiena.
Andre Mariaren Jasokundea

**Andre Mariaren Jasokundea**, kristau teologian, Mariaren lurreko bizitza bukatu ondoren, gorputza eta arima zerura eraman zirela baieztatzen duen sinesmena da. Sinesmena Eliza Katolikoaren dogma moduan ezarri zuen Pio XII.a aita santuak 1950. urtean. Mariaren Jasokundea abuztuaren 15ean ospatzen da, *Abuztuko Andra Maria* edo *Abuztuko Andre Maria* izenez.

Jasokundearena mirari femeninoa da eta kontraste egiten du Jesusen Igokundearen mirariarekin. Jesus zerura bere kabuz *igo* zen, Jainkoa bera baita kristautasunean, baina Andre Maria, berriz, *jaso* egin zuen Jainkoak, horregatik esaten da Jasokundea.

Ebanjelioetan agertzen ez den kondaira baten arabera, Jasokundeari lotua dago Gerriko Santuaren miraria: Zerura igotzeko unean edo geroxeago, Tomas apostoluari eskuetara bere jantziaren gerrikoa erortzen utzi zion Mariak. Ustezko erlikia Prato hiriko katedralean gordetzen da, Toscanan.

## Izena 
Gertaera honen ohorez, hainbat elizak izen hori dute: *Andre Mariaren Jasokundearen eliza* edo soilik *Jasokundearen eliza*. Batzuetan *Zeruratzea* ere erabiltzen da.

Horrela, emakume askok ere Andre Mariaren Jasokundearen omenez, *Jasone* izena dute, edo erdarazko baliokideren bat (; ).

### Leku-izenak 
Euskal Herritik kanpo, leku-izen ugarik dute Jasokundearen omenezko izenen bat:
* L'Assomption (Quebeceko herria)
* Asuncion (Paraguaiko hiriburua)
* Assumption (AEBko herri ugari)
* Assunção (Brasilgo udalerria)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Propultsio nuklear

thumb|300px|Suziri Termiko Nuklearra
**Propultsio nuklearra** egiteko bi modu erabiltzen dira gaur egun, arlo zibilean nahiz militarrean: erreaktore nuklearren bidez eta sorkuntza elektrikorako isotopo erradioaktiboen bidez.

## Erreaktore nuklearren bidezko propultsioa 
Ontzi nuklearretan erabiltzen dira, hala nola, itsaspekoak, hegazkin-ontziak, ontzi izotz-hausleak eta abar. Haietan bat edo gehiago erreaktore egon daitezke, edozein motatakoak, baina seguruenak, eta gehien erabiltzen direnak PWR motakoak dira. Adibidez, NAVY-ko USS Enterprise hegazkin-ontziak PWR motako 80 MW-ko 8 erreaktoreekin propulsatzen da. Itsaspekoak propulsio mota hau gehien erabiltzen dutenak dira.

## Isotopo erradiaktibozko propultsioa 
Satelite artifizialetan erabiltzen dira. Plutonio edo uranio bezalako material erradioaktiboen bero edo elektroien askatze konstantea dela medio, hauek erabili daitezke elektrizitate sorkuntzarako baldintza batzuetan non beste metodo batzuekin ezin da, hala nola ez egotea argi solarra.

## Kanpo estekak 
* Ontzi Nuklearrak (ingelesez)
* Zunda Espazial (ingelesez)
Lyngby BK

**Lyngby BK** (*Lyngby Boldklubaf 1921*) Lyngby hiriko kirol taldea da. Taldea 1906an sortu bazen ere hainbat arazo izan zituzten eta 1915ean desagertu egin zen. Talde hartan jokatzen zuten jokalariek klub berria sortzea erabaki zuten 1921ean.

Bere garairik onena 80. hamarkadan ezagutu zituen, Danimarkako bi liga eta hiru kopa irabazi baitzituen. 2011-12 denboraldian maila galdu zuen baina 2016an berriz igo eta 2016-17 denboraldian hirugarrena izan da Ligan.

## Palmaresa 
Danimarkan:
* Liga (2): 1983 eta 1992.
* Danimarkako Kopa (3): 1984, 1985 eta 1990.

## Kanpo estekak 
*  Zaleen web orria
Tropo

**Tropo** bat erretorikan hitz baten berezko adiera aldatzea da, beste hitz baten adiera hartuz. Etimologikoki hitza grezieratik dator, τρόπος, latinez *tropus*, eta “norabide aldakuntza” esan nahi du, hau da, hitz baten bere berezko esanahia aldatu egiten dela adierazteko. 

Tropoen erabilera erretorikaren *ornatus* barruan kokatzen da.

Historian zehar tropoen kopurua eta ezaugarriak aldatzen joan da. Hona hemen tropo batzuk: metafora, alegoria, hiperbolea, metonimia, sinekdokea, antonomasia, enfasia, ironia, etab.

Erretorika klasikoaren barruan *De tropis* izenburuko tratatu bat zegoen; bertan ohikoa ez zen hitzen esanahia beste erabileretan ikasten zen. Tropoek lengoaia literarioan garrantzi handia dute baina baita ere eguneroko hizkuntzan; sarritan, horren kontzientzia izan gabe, tropoak erabiltzen ditugu, esaterako norbaiti zerria edo astoa esaten diogunean.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Mortara Garavelli, Bice, *Manual de retórica*. Madril: Cátedra, 1991. 
* Euskaltzaindia: *Literatura terminoen hiztegia*. Bilbo: 2008. 731-733 or. Xabier Altzibarren artikulua.

## Kanpo estekak 
* Euskaltzaindiaren literatura hiztegia.
Météo-France

**Météo-France** Frantziako agentzia meteorologikoa da, Frantziako Ekologia, Garapen Iraunkor eta Energiako Ministerioaren mendekoa dena.

1993an sortua, egoitza nagusia Parisen izan arren, jarduera asko Tolosan egiten ditu. Martinikan, Kaledonia Berrian, Frantziar Polinesian eta Réunionen dibisioak ere ditu.

Nazioarteko erakunde meteorologikoetan - Munduko Erakunde Meteorologikoan (WMO) edo EUMETSATen - Frantzia ordezkatzen du.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala