Ab Asturica Burdigalam

thumb|280px|Ab Asturica Burdigalam bidearen mapa.

***Ab Asturica Burdigalam,*** **Astorga-Bordele galtzada** edo **34. galtzada** (***iter XXXIV***) Astorga (Asturica Augusta) eta Bordele (*Burdigala*) batzen zituen erromatarren galtzada da. Euskal lurretatik duen ibilbidearen ondorioz garrantzi berezia izan zuen baskoien antolaketa politikoan eta, jada Erdi Aroan Iruñeko Erresumaren sorreran.

## Ibilbidea 
Erromatar funtzionarioek bidaiarientzat gida moduan egiten zituzten "*itinerarium*" edo ibilbideetan agertzen zen, tartean Antoninorenean, Ravenakoan edo Peutingeriar taulan.

Astorga eta Bordele batzeko egungo Espainiako León, Palentzia eta Burgosko probintzietatik, Euskal Herriko Araba, Nafarroa Garaia eta Nafarroa Beherea lurraldeetatik eta Frantziako Akitania eskualdetik pasa zen.

Antoninoren Ibilbidearen arabera kokaleku eta gune hauek zeharkatzen zituen:
* *Asturica Augusta* (Astorga)
* *Vallata* (La Milla del Páramotik gertu)
* *Palantia* (Reliegosetik gertu)
* *Viminacio* (Calzadilla de la Cuezatik gertu)
* *Lacobriga* (Carrión de los Condesetik gertu)
* *Dessobriga* (Melgar de Fernamental)
* *Segisamone* (Sasamón)
* *Deobrigula* (Tardajos)
* *Tritium Autrigonum* (Monasterio de Rodilla)
* *Virovesca* (Briviesca)
* *Vindeleia*
* *Deobriga* (Miranda Ebro)
* *Iruña-Veleia*
* *Suessatio* (Arkaia?)
* *Tullonio* (Dulantzi?)
* *Alba* (Durruma (Donemiliaga))
* *Aracaeli* (Zamartze)
* *Alantone* (Atondo?)
* *Pompaelo* (Iruñea)
** Martínez Txoperenak eta Zubiria Mujikak proposatzen dute zati hori Iturrotzetik pasatzen egingo zela, gaur egungo Agoitzetik gertu, Tarraco-Oiasso galtzadarekin zati bat partekatuz Arre ingururaino.
* *Summo Pyreneo* (Ibañeta)
* *Immo Pyreneo*. *Asturica Augustan* *Legio X Gemina* luzaroan egon zen kantonatua, seguruenik, Hispania ipar-mendebaldeko urre mehatzen ustiaketa eta garraioa babesteko. Bidearen zaintza bi gorputzek egiten zuten: alde batetik *limitanei*ak zeuden, nominalki mugak zaintzeko ardura zutenak. Limitanei talde bat Iruña-Veleian zegoen. Bidearen beste zatietan *rustici* izenekoak zeuden, bidezain lokalak. Pirinioen zaintzan baskoiak ziren *rustici* horiek.

Mende batzuk geroago Karlomagnok ibilbide hau erabili zuen Iruñea erasotzeko. Erdi Aroan Done Jakue bideak ordezkatu zuen, nahiz eta tarte batzuetan bide ezberdinak izan.

1808 eta 1814 artean Napoleonek Iberiar penintsula inbaditu zuenean, euskal tarteak erabili zituen eta zenbait urtez *Napoleonen ibilbidea* izenaz ezagutu zen.

thumb|thumbtime=0|start=0|**Errekaleorreko miliarriaren** gaineko zortzi datu.
## Aurkikuntzak 
Galtzaden etzeetan ohikoa zuen inperioak zenbait azpiegitura eraikitzea, hala, nola, *mansioak*, *taberna-k eta caupona-k,* bidaiariak eta abereak atseden hartzeko. Geraleku horien inguruan, batzuetan, eta eta zuten negoziorako aukerak aprobetxatzeko, herri berriak sortu ziren. Beste askotan, aurreko hiri eta herriak lotzen zituzten. Gainera, batzuetan zubiak berriekin ostatu behar zen ibilbidea, egurrezkoak edo harrizkoak. Bidearen distantziak markatzeko, miliarioak jartzen ziren. Horiek denak, neurri batean, aztarnak utzi ahal izan dituzte, eta Ab Asturica Burdigalan ibilbidean ere agertzen dira.

### Araban 
Arabako Suessatio adibidez, hiri kategoria zuen eta bertan bideko *mansio* bat zegoela markatzen dute ibilbideek. Errekaleorren miliarri bat aurkitu zen eta termak induskatu ziren, eta horregatik, antzinako iturri aipatutako Suessatio izango zela uste dute ikerlariek. Arkaian aurkitutako material nabarmenenak Arabako Arkeologia Museoan  ikus daitezke.

### Nafarroan 
2011tik, Ibañetatik Longuidara doan erromatar galtzadaren ibilbidean 6 miliarri identifikatu dira hiru kokaleku desberdinetan: Mugarriluzen (Aurizberri/Espinal), Zandueta (Artzibar/Arce) eta Ibañetan (Orreaga/Roncesvalles). Mugarri horiek mila urratsetik behin (*millia passum*) jartzen ziren, hau da, 1.481 metro zeuden bi miliarri artean, bertatik igarotzen ziren bidaiariei informazioa emateko helburuz. Horietan askotariko informazioa adieraz zitekeen grabatu edo pinturen bidez, hala nola hurrengo mansio edo civitaserako distantzia edo galtzada eraiki edo konpondu arazi zuen enperadorearen izena.

Nafar Pirinioetan aurkitutako miliarioak Aurizberriko udaletxean daude ikusgai. Ingurune horretan ere, Zalduako aztarnategia induskatzen ari da, *Iturissa* izan daitekeena, eta Donezaharre, *itinerarium*-etan aipatzen den *Immo Pyreneo* izan daitekeena.

## Erreferentziak 
## Testu klasikoak 
* 216-217 or.

## Ikus, gainera 
* Done Jakue bidea
* Antoninoren Ibilbidea

## Kanpo estekak 
*  Markel Gorbea: "Vías de comunicación en territorio autrigón, caristio y várdulo"
* *Erromatar garaiko galtzarak Aintzin Aroan. Jardunaldiak = Jornadas sobre las calzadas romanas en la Antigüedad Auritz-Burguete (Navarra) 2013*. 2013- VIII-19/21 Auritz-Burguete (Nafarroa). ISBN: 978-84-945560-5-0.

* J. Etxegoien, R. Zubiria, J.M. M. Txoperena, E. Garcia Garcia, O. Mendizabal Sandonís, E. Alonso, J. Inziarte, M. Aiestaran, J. Agirre, Artzai. E. Martinez de Miguel. Pirinioetako galtzada erromatarra  Nafarroako Gobernua, Aranzadi Zientzia elkartea, Cederna garalur, eta abar.