Amwasko Izurria

**Amwasko Izurria** (), **Emmausko Izurria** ere deitua, Siria islamiarra 638-639an atsekabetzen zuen izurri bubonikoaren epidemia bat izan zen, izurriteen lehen pandemiaren parte zena eta musulmanek eskualdea konkistatu zutenean gertatutakoa. VI. mendearen erdialdeko Justinianoren Izurria berpiztea izango zen ziurrenik. Palestinako Amwas hiriaren omenez deitua, arabiar musulmanen armadaren eremu nagusia, izurriteak 25.000 soldadu eta haien senideak hil zituen, armadaren goi agintaria barne, eta siriar kristau indigenen artean bizitzen galera eta desplazamendu handiak eragin zituen. Komandanteen heriotzen ondorioz Muawiyah ibn Abi Sufian Siriako gobernaziorako izendatu zuten, eta horrek 661ean Omeiatar Kalifa-herria ezartzeko bidea erraztu zuen. Gaixotasunaren errepikapenek, berriz, omeiatar dinastiaren erorketa eragin zezaketen 750ean. Siriar nekazal eremuko despopulazioa faktore bat izan zitekeen arabiarrek lurra birkokatzeko, konkistatutako beste eskualde batzuetan ez bezala, non arabiarrak, neurri handi batean, goarnizio-hiri berrietara bildu ziren.

Iturri arabiarretan, Amwasko izurriteak XIV. mendeko Izurri Beltzara arteko beste edozein izurritek baino arreta handiagoa jaso zuen. Omar kalifak eta Abu Ubayda ibn al-Jarrah komandante nagusiak Amwasko izurritearen aurkako erreakzioei buruzko narrazio tradizionalek Erdi Aroko erantzun teologiko musulmanak eman zizkieten epidemiei, Heriotza Beltza barne. Narratibetatik eratorritako printzipioak predestinazioari eta erabakimen askeari buruzko eztabaidetan aipatu zituzten, baita izurriteak eta kutsadurak eragindako lurretan ihes egiteko edo sartzeko debekuetan ere.

## Testuingurua 
Amwasko izurritea izurri bubonikoaren epidemia izango zen ziurrenik, baina iturriek ez dute gaixotasunaren sintoma espezifikoetan sakontzen. Islamiar aroko bigarren izurritea izan zen, 620ko hamarkadan hasi zena, eta musulmanak zuzenean atsekabetzen lehena. Ziurrenik Justinianoren Izurria berpiztu zen, Pelusion (Suez modernotik gertu) 541ean sortu zena. Alexandriako mendebaldera eta Palestinako ekialdera hedatu zen Konstantinopla bizantziar hiriburura iritsi aurretik, 541-542an, eta Europa osoa eta Sasandar Inperioa hartu zituen, 570ean Prokopio historialari bizantziarrak adierazi zuen bezala. Justinianoren Izurria gutxienez bederatzi-hamabi ziklotan errepikatu zen VI. mendearen erdialdearen eta VII. mendearen artean.

Abu Bakr lehen kalifak Medinatik lau armada, hurrenez hurren Amr ibn al-As, Yazid ibn Abi Sufyan, Shurahbil Ibn Hasana eta Abu Ubayda ibn al-Jarrah buru zituztela, bidali zituen Siria bizantziarra konkistatzeko (Abu Ubayda ez zen Abu Bakrrek bidalia izan, Omar kalifa bere ondorengoak baizik). Amwas, Emaus Nikopolisen izen arabiarra, I. mendean erromatar armadaren kanpamendu gotortu bat izan zen, III. mendearen hasieran hiri txiki bihurtu zena. Musulmanek 634an Ajnadayngo gudua edo 636an Yarmukeko gudua gertatu ondoren bizantziar eskuetatik harrapatu zuten.

## Kronologia 
 aztarnategia, arabiarrek ʿAmwās deitua]]
Amwasko izurria egutegi islamiarreko AH 17/638 eta 18/639 urteetan gertatu zen. Sayf ibn Umar VIII. mendeko historialariaren arabera, AH 17ko Muharram–Safar-638ko urtarrila-otsaila- hasi zen, gero desagertu egin zen beste behin itzuli eta heriotza ugari eragin aurretik "etsaiaren [bizantziarren] mesedetan". Siria-Palestinako gosete orokorrak izurritearen oinarriak jarri zituen, Dolsen arabera, beharbada, erresistentzia immune ahulduaren eta hiri eta herrixketan elikagaien erreserbak biltegiratzearen ondorioz, eta horrek izurriak kutsatutako karraskariak erakar zitzakeen eta gizakiekin harremanetan jarri.

## Ondorioak 
### Berehalako erantzuna eta inpaktua 
Iturri tradizional islamikoen narratiba nagusietako baten arabera, Omarrek, bere komandante nagusi Abu Ubaydaren gaixotasuna eta heriotza prebenitzeko asmoz, azken honi Medinara joatea eskatu zion; Abu Ubaydak, Omarren asmoaz jabeturik, uko egin zion bere gizonak uzteari. Omar, ondoren, Siriarantz ontziratu zen egoera aztertzeko, armadako buruzagiekin Sargh izeneko basamortu-geraleku batean bilduz (hamahiru eguneko martxa Medinatik iparraldera). Lehen kontsultak Muhajirun eta Ansar fakzioetako buruzagiekin egin zituen, lehen konbertitu musulmanak eta sortzen ari zen estatu musulmaneko elitea kolektiboki, eta izurriteak kaltetutako eremuetatik ihes egitearen aurka azaldu ziren. Bere gomendioekin ados ez zegoenez, ondoren Quraixko ondorengo konbertituen buruzagiei galdetu zien, Mahoma profeta islamiarraren tribuari eta kalifei, zeinek armada epidemiaren eremutik erretiratzea proposatu zuten, Omarrek onartu zuena. Bere klima osasungarria zela eta, Jabiyahk sendategi gisa jardun zuen izurriak jotako tropentzat, eta gerrako harrapakinak banatzeko erdigunea. Bere oinordeko Muadh ibn Jabal eta Muadhen bi emazte eta seme (edo bere familia osoa) hil ziren berehala, ondoren Yazid ibn Abi Sufyan bilakatu zen Muadhren ondorengoa. Hildako beste musulman nabarmenen eta Mahomaren lagunen artean Suhayl ibn Amr, Abu Jandal ibn Suhaylen semea, Fadl ibn Abbas, Al-Harith ibn Hisham, Amr ibn al-As bizirik atera ziren tropa musulmanak Jabiyahra eraman zituen. 639ko abenduan, Egiptoren konkista hasi zen, Omar kalifaren baimenik gabe.

Kontakizun tradizional islamiarrek Sirian 20.000 eta 25.000 soldadu musulman artean eta euren senideak izurritean hil zirela mantentzen dituzte.

Izurriteak bizia nabarmen galtzea eragin zuen Siriako tokiko biztanle kristauen artean. Prezio igoera eta akaparamendua ere izan ziren, eta horrek Omar akaparamendua debekatzera eraman zuen. Al-Tabariren arabera, Sarghetik Medinara itzuli ondoren, Omarrek bere aholkulariei jakinarazi zien Siria-Palestinan zituen tropak bisitatzeko asmoa zuela eta izurriteak eragindako kaosa ebaluatu nahi zuela. 639an egindako ustezko bisitan, izurritean hil ziren musulmanen jabetzei buruzko jarraibideak eman zituen, eta tropetako batzuen erreklamazio susmagarriak ebatzi zituen. Amwasko izurriteak eragindako Siriako tropa musulmanen arteko galerek Muawiyahren mendekotasun militar astuna eragin zuten tribu arabiar zaharragoetan, lehenago bizantziarrak eta kristauak Sirian, bereziki Banu Kalbak, neurri handi batean neutralak izan baitziren Siriako musulmanen eta bizantziarren arteko borroketan 630eko hamarkadan.

Kristau biztanle indigenen pisu handiak eta Amwasko izurritearen ondorioz Siriatik emigratu izanak eragin handia izan zezaketen arabiarrek Siriaren kokalekua handitu zutenean eta tokiko gizartea Omeiatar gobernuan sartu zenean. Lawrence Conrad historialariaren arabera, arabiarrek, konkistatutako eskualdeetan arabiarrak ez direnengandik bildutako inkesten gaineko zergaren diru-sarrerez fidatuta, baliteke Siria finkatzeko asmorik ez izatea, baina izurritearen ondoren eremu basamortua birpopulatzera behartuta egon ziren. Oraindik 1870eko hamarkadan, Amwas herriako putzu batek ''bir al-ta'un* () izena zeraman. Jabiyahk arabiarrek Sirian zuten eremu militar nagusia izaten jarraitu zuen Sulaimanen erregealdira arte. "Omeiatar dinastia*[sic]* gaixotasun honetaz literalki josita zegoen", Dolsen hitzetan. Muawiyah II.a, Marwan I.a, Abd al-Malik, Sulaiman kalifak eta Al-Mughira eta Ziyad ibn Abihi omeiatar gobernadoreen heriotzak Siria eta Irakeko epidemien izurriteak eragindakoak izan zitezkeen.

Dolsek errepikapen ugariek etengabe Siria-Palestinako populazioaren hazkunde naturala hondatu zutela eta omeiatar boterea ahuldu zutela uste zuen.

## Interpretazio teologikoak 
Historialari modernoak bat datoz Amwasko izurriaren benetako inguruabarrak ezin direla berreraiki esatean, eta, neurri handi batean, gertakariaren deskribapenetan zentratzen dira VIII. mendeko istorio islamikoetan eta hadith-bildumetan (Mahomaren tradizioak eta esaerak), predestinazioari, bekatari musulmanen estatusari eta kutsadurari buruzko eztabaida teologikoen testuinguruan. Izurritearen irudikapenak "askotarikoak eta kontraesankorrak" izan ziren, Justin K. Stearns historialariaren arabera.

Predestinazio printzipioaren arabera, Amwasko gertaerak erabili ziren argudiatzeko pertsona batek ihes egin bazuen edo izurriteak jotako eremu batean geratu bazen, bere heriotza Jainkoak agindu zuela. Irakeko Kufa goarnizio hirian izandako izurrite batean, Abu Musa al-Ashari estadista eta jakintsu ospetsuak bere etxeko bisitariak baztertu zituen, norbaitek bere etxean izurria zuelako, eta Sargheko Omarren ekintzen gainean izurritetik ihesi zihoazen musulmanak justifikatu zituen. Dolsen arabera, horrek kutsatzea aitortzea ere ekarri zuen, islamaren aurreko teoria gisa kutsatzea errefusatzen zuen ustezko *hadith''arekin kontraesanean egon arren.

## Erreferentziak 
## Bibliografia
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Kanpo estekak