Colchicum montanum

thumb|*Colchicum montanum*

***Colchicum montanum***, arrunki Askari lore deitua,  *Colchicaceae* familiako landare angiosperma bat da. Iberiar penintsulako landare erraboildun txiki bat da, endemikoa.

## Ezaugarriak 
5 eta 15 cm bitarteko altuera hartzen duen landarea da. Hosto basalak, linealak, ildaskatuak eta glabroak dira. Geofito erraboilduna da, hostoak udazkenean ateratzen ditu, loraldiaren ondoren, eta berde mantentzen ditu udaberrira arte; gero, udan, hostoak desagertu egiten dira.

Landare osoak alkaloideak (koltxizina) ditu, baina kontzentrazio handiagoak hostoetan ditu. Hori dela eta, aldi begetatiboan belarjaleak urrundu ditzake.

Loreak bakartiak dira, 6 petalokoak; 7koak ere aurkitu dira, hermafroditak eta aktinomorfikoak, estamineen anterak harizpiak baino luzeagoak dira; ginezeoak 3 karpelo soldatu ditu. Udazkeneko loraldia du, altuera handiagoan udazkena lehenago iristen da, eta abuztuaren amaieran ikus daiteke ipuruen artean. Fruitua kapsula bat da.

## Banaketa eta habitata 
Iberiar penintsulan, ardien larreetako eta artaldeak erabiltzen dituzten ibilbideetako espezie ugarienetako bat da. Altitude-tarte zabal batean  hazten da. 400 metrotik 2600 metroraino.

Bide bazterretan eta leku lehor eta harritsuetan  loratzen da, mendiko larreetan. Altitudeko lekuetan aurki daiteke, hala nola Gredos mendilerroan, Aragoi Garaian, Badajoz probintziaren hegoaldean, Euskal Herrian, Galizian, Cazorla mendilerroan.

## Lurzoruak 
Erraboil-dentsitate handiena duten lekuak eremu asaldatuak dira eta lursagu asko daude (*Microtus duodecimcostatus*); hori dela eta, autore batzuek  bien arteko harreman kooperatiboa iradokitzen dute: lursaguak lurpeko zatiaz elikatzen dira, ez dena hain toxikoa, eta horrek ugalketa asexualaren prozesuak aktibatzen ditu, ez da horrelakorik ikusten larre asaldatu gabekoetan.

## Izen arruntak 
Bere izen arruntak aldaera asko ditu, izena hartzen duen eremuaren araberakoak.

* **Gaztela eta Leon:** *ahuyenta pastores*, *alzameriendas*, *merendera*, *zampameriendas*, *espachapastores*, *merendera de monte*, *avergüenzamozos*, *merendera loca*, *no meriendes*; **Valladolideko probintzian**: *quitadesayunos*. 
* **Aragoi Garaia:** *escusameriendas* eta *espachaveraneantes*;
* **Galizia:** *merenda*, *merendeira*, *merendiñas*, *quitamerendas*, *sacamerendas*, *tallamerendas*, *tolemerendas*, *y tollamerendas*;
* **Errioxa:** *espachapastores* o *aventapastores* (Cameros mendikatea);
* **Euskal Herria:** *askari-lore*.
* **Extremadura:**
** **Bagajozeko probintzia**, ​ tokian tokiko deitzen zaie: Llerenan, Trasierran, Usagren, eta Berlangan: lirio; Higuera de Llerenan eta Fuente del Arcon: lirios silvestres; Fuente del Arcon: lirio de otoño; Granja de Torrehermosan: lirio de campo eta lirio de otoño; Valencia de las Torresen: vareta de San José eta lirio ; Casas de la Reinan eta Medina de las Torresen: varita de San José; Bienvenidan: campanita. Casas de Don Pedron: quitameriendas.
** Caceresko probintzian Monfragüen eta Serradillan daude eta berendenitas izenez ezagutzen dira.

### Izendapenen jatorria: 
Izen gehienak urtaroko erreferentziak dira, udazkenean loratzen baita landarea. 

Batzuk, arratsaldeak laburragoak egiten direla, aipatzen dute, eta ulertzen da antzina, eguneroko jarduera eguzki-argiaren orduek zuzentzen zutenean, eguneroko otorduetako bat, askaria, kentzen zela, afaria dezente aurreratzen baitzen, eguzkiaren sarreraren arabera.

Espachapastores eta aventapastores Errioxako izenen arabera, agertzen hasten zirenean, artzainek transhumantziara joateko prestatu behar izaten zuten.

Horren ondoren, turista asko biltzen diren goi-eskualdeetan, udatiarrek alde egiten dutela adierazten dute.

### Sinonimoa 
* *Merendera bulbocodioides* Willd., Mag. Neuesten Entdeck. Gesammten Naturk. Ges. Naturf. Freunde Berlin 2: 27 (1808), nom. superfl.
* *Bulbocodium montanum* (L.) Heynh., Alph. Aufz. Gew.: 81 (1846), nom. illeg.
* *Merendera montana* (L.) Lange in M. Willkomm & J.M.C. Lange, Prodr. Fl. Hispan. 1: 193 (1862).
* *Colchicum pyrenaicum* Pourr., Mém. Acad. Sci. Toulouse 3: 316 (1788).
* *Merendera bulbocodium* Ramond, Bull. Sci. Soc. Philom. Paris 2: 178 (1801).
* *Geophila pyrenaica* Bergeret, Fl. Basses-Pyrénées 2: 184 (1803).
* *Colchicum bulbocodioides* Brot., Fl. Lusit. 1: 597 (1804).
* *Colchicum hexapetalum* Pourr. ex Lapeyr., Hist. Pl. Pyrénées, Suppl.: 51 (1818), pro syn.
* *Bulbocodium lusitanicum* Heynh., Alph. Aufz. Gew.: 81 (1846), nom. superfl.
* *Bulbocodium colchicoides* Nyman, Syll. Fl. Eur.: 379 (1855), nom. superfl.
* *Merendera montana var. bulbocodioides* (Brot.) Lange in M. Willkomm & J.M.C. Lange, Prodr. Fl. Hispan. 1: 193 (1862).
* *Merendera bulbocodium var. bulbocodioides* (Brot.) Baker, J. Linn. Soc., Bot. 17: 441 (1879).
* *Bulbocodium broteroi* Welw. ex Baker, J. Linn. Soc., Bot. 17: 441 (1880), pro syn.
* *Merendera montana subsp. bulbocodioides* (Brot.) K. Richt., Pl. Eur. 1: 189 (1890).
* *Bulbocodium pyrenaicum* (Pourr.) Samp., Herb. Portug.: 27 (1913).
* *Merendera pyrenaica* (Pourr.) P. Fourn., Quatre Fl. France: 157 (1935).
* *Merendera gredensis* Caball., Anales Jard. Bot. Madrid 5: 512 (1945).
* *Merendera montana var. gredensis* (Caball.) Rivas Mart., Anales Inst. Bot. Cavanilles 21: 280 (1963).
* *Merendera bulbocodium f. alba* Q.J.P. Silva, Agron. Lusit. 34: 182 (1972 publ. 1973).

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Izena onartzen du
** Persson, K. (2007). Nomenclatural synopsis of the genus Colchicum (Colchicaceae), with some new species and combinations. Botanische Jahrbücher für Systematik 127: 165-242.
* Izena ez dute onartzen:
** Tutin, T.G. & al. (eds.) (1980). Flora Europaea 5: 1-452. Cambridge University Press, Cambridge. [as Bulbocodium vernum]
** Govaerts, R. (1999). World Checklist of Seed Plants 3(1, 2a & 2b): 1-1532. Continental Publishing, Deurne. [as Bulbocodium verum]

## Kanpo estekak