Myanmar

**Myanmar** edo **Birmania** (), ofizialki **Myanmarko Batasunaren Errepublika** (), Hego-ekialdeko Asiako estatu burujabea da. Mugakide ditu Txinako Herri Errepublika iparraldean, Laos ekialdean, Thailandia hego-ekialdean, Indiako ozeanoa hegoaldean, Bangladesh mendebaldean eta India ipar-mendebaldean. 676.578 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 54 milioi biztanle zituen 2019an. Hiriburua Naypyidaw da, eta Yangon hiri handiena.

## Izena 
*Myanmar* izena birmanierazko bi hitzetatik dator: *myan* ("azkar") eta *ma* ("sendo"). Bai *Myanmar*, bai *Birmania*, bai *Burma*, bamar-ekin, herrialdeko etnia nagusiaren deiturarekin, loturik daude. 1989an, Junta Militarrak *Myanmarko Batasunaren Errepublika* izendatu zuen ofizialki herrialdea. Euskaltzaindiak *Myanmar* eta *Birmania* izenak onartzen ditu.

### Erliebea 
Herrialde menditsua da oso. Iparraldean, Txinako mugan, Hengduan Shan dago; Katxin estatuan kokatutako Hkakabo Razi (5.881 metro) da Myanmarko gailurrik gorena. Gainerako mendilerro nagusiak ipar-hego norabidea dute, Himalaia eta Indiako ozeanoaren artean.

XVI. mendearen hasieratik aurrera, Toungoo dinastiak Myanmarko lurraldeak bateratzea erdietsi zuen. Bayinnaungek (1551-1581 bitartean agintean) Shan estatuak, Mong Mao eta Siam (egun Thailandia) konkistatu zituen; garai hartan hego-ekialdeko Asiako inperiorik ahaltsuena zen Myanmar. Bayinnaung hil ondoren bamarren boterea ahulduz joan zen. 1636an, hiriburua iparraldera eraman zuten, Inwara. XVII. mendean, herbehereetar eta britainiar merkatariek, eta baita misiolariek ere, sarraldiak egin zituzten Myanmarren, baina bertan kokatu gabe.

1740an, hegoaldeko mon herriak matxinatu ziren Toungoo dinastiaren aurka. 1752an Inwaz jabetu baziren ere, Alaungpaya buru zuen bamar armadak garaitu zituen 1757an. 1941ean, Japoniak herrialdea inbaditu zuen. Japoniar tropekin batera, Hogeita Hamar Kamaradak izeneko talde inpendentista sartu zen Myanmarren, Aung San buru. 1942ko erdialderako japoniarrak nagusituak ziren, baina haien jokabideak myanmartarren arbuioa piztu zuen. 1945eko martxoan, Aung San eta Hogeita Hamar Kamaradak Aliatuetara pasatu ziren. Bi hilabete geroago, bataila bortitzen ostean, japoniarrak egotziak izan ziren Myanmartik. Alabaina, hilabete batzuk lehenago, 1947ko uztailean, Aung San erahil zuten, haren kabinete osoarekin batera. Garai hartan, hego-ekialdeko Asiako arroz esportatzaile nagusia zen herrialdea, eta bertako hezkuntza sistemak ospe handia zuen; baina Aung Sanen hilketaren ondoren, gerra zibilean murgildu zen. Nolabait, Aung San Myanmarko oreka etnikoaren bermea zen, hainbat etniak konfiantza baitzuten harengan. Hura gabe, oreka etnikoak eztanda egin zuen, eta karen, jingpo eta shan herriek armak hartu zituzten U Nuren gobernuaren kontra. Ne Winen ereduak Myanmarren gainbehera ekarri zuen: garai bateko aberastasuna galdu eta munduko herrialderik pobreenetako bat bihurtu zen. Horrezaz gainera, giza eskubideen urratzeak etengabeak izan ziren, eta errepresioaren ondorioz hildakoak milaka. Azafrai Iraultza modu basatian erreprimitu zuten militarrek, baina nazioartearen arreta jaso zuen Myanmarko egoerak. 2008ko maiatzean, 138.000 hildako baino gehiago eragin zituen Nargis zikloiak; kaltetuak 1,5 milioi lagun izan ziren. Junta Militarrak oztopo ugari paratu zizkion nazioarteko giza laguntzari.

Demokraziarako Liga Nazionala legez kanporaturik zegoelarik, 2010. urtean berriro hauteskundeak egin zituzten, baina nazioarteak ez zituen onartu, Junta Militarraren aldekoak bakarrik zirelako hautagai. 2011n, Thein Sein jeneral ohia izendatu zuten presidente, Junta Militarra desegitearekin bat; aurreko gobernuko lehen ministroa zen Thein Sein. Presidente berriak irekiera keinu batzuk egin zituen, eta 2012an parlamentuko 664 aulkietatik 44 berritzeko hauteskundeak egin ziren. Aung Sanen alderdiak parte hartu ahal izan zuen, eta, bat izan ezik, beste eserleku guztiak eskuratu zituen. Hala ere, militarrek idatzitako konstituzioa indarrean zegoenez, armadak beretzat gorde zituen aulkien %&nbsp;25. Parlamentuak Htin Kyaw hautatu zuen presidente. 2017an, borrokaldi odoltsuak izan ziren Katxingo gerrilari independentisten eta Myanmarko armadaren artean.

2020ko azaroaren 8an egindako hauteskundeetan Aung Sanen NLD alderdiak garaipen argia erdietsi zuen, 440 eserlekutik 258 eskuratu baitzituen. Militarrek babestutako USDP-k 33 eserleku soilik lortu zituen. Hauteskundeetan "iruzurra" egin zutela argudiaturik, armadak estatu kolpea eman zuen 2021eko otsailaren 1ean, etaherrialdeako kontrola hartu.

## Gobernua eta administrazioa 
### Politika 
Agintari militarrek idatzi zuten egungo konstituzioa, eta erreferendumez onartua izan zen 2008ko maiatzaren 29an. Presidentea estutuburua eta gobernuburua da. Ganbera biko legebiltzarra (*Pyidaungsu*) dago. Nazioen Etxeak (*Amyotha Hluttaw*) 224 kide ditu; 168 kide hauteskundeen bitartez aukeratzen dira eta 56 militarrek izendatzen dituzte. Ordezkarien Etxeak (*Pyithu Hluttaw*), berriz, 440 kide ditu; 330 kide hauteskundeetan aukeratzen dira eta 110 militarrek izendatzen dituzte. Legebiltzarrerako hauteskundeak bost urtetik behin egiten dira.

### Banaketa administratiboa 
Myanmar zazpi eskualde, zazpi estatu eta batasuneko lurralde batean banaturik dago. Eskualdeetan bamarrak gehiengoa dira, eta estatuetan, beste etnia batzuk.

## Demografia 
thumb|195px|Myanmarko etniak
### Biztanleria 
54.045.420 biztanle zituen 2019an. eta 2019ko amaieran ehunka mila Bangladeshen errefuxiaturik zeuden. Beste 100.000 iheslari bizi dira Thailandian, gehienak karen, karenni eta mon etnietakoak.
 
### Hizkuntzak 
Ehun hizkuntza inguru mintzatzen dira, baina ofiziala birmaniera da, biztanleen bi herenek hitz egiten dutena.

### Erlijioa 
Biztanleen %&nbsp;87,9 budistak dira; kristauak, %&nbsp;6,2; musulmanak, %&nbsp;4,3; animistak %&nbsp;0,8; eta hinduistak, %&nbsp;0.5 (2014ko zenbatespena).

### Hiri nagusiak 
## Ekonomia 
[thumb|250px|[Arroza Myanmarko uzta nagusia da.]]
Asiako herrialderik pobreenetakoa da. 2017an biztanleko 6.300 dolarreko Barne Produktu Gordina izan zuen (munduko 163. postua). Nekazaritza ekonomiaren oinarria da, eta biztanleen erdiak baino gehiagok arlo horretan lan egiten du (%&nbsp;70, 2001ean). Lurraldeko %&nbsp;15 nekazaritzarako egokia da; hala ere, zati txiki bat besterik ez dago landuta. Myanmar munduko arroz ekoizle nagusietako bat da. Arroz gehiena Irawadi ibaiaren deltan lantzen da. Garrantzizkoak dira, besteak beste, artoa, kotoia, kakahueteak, lekaleak, artatxikia, tabakoa. Teka zura eta kautxua ere garrantzizkoak dira.

Industriarik ez zegoen ia Bigarren Mundu Gerra baino lehen, baina 1960-1970 bitartean izugarri hazi zen. Ekonomia modernizatzea eta aniztea gobernuaren helburu nagusietako bat zen; horren ondorioz, enpresa pribatu asko nazionalizatu egin ziren. Industria indartzeko asmoarekin, gobernuak hainbat enpresa sortu zituen (altzariak, jutea, adreiluak eta teilak). Zerrategiak, petrolio findegiak, azukre findegiak, irin errotak eta kotoi fabrikak ere badaude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak