Lapphyttan

**Lapphyttan** edo **Lapphyttejarn** Suediako aztarnategi arkeologikoa da. 1970-80 hamarkadetan egindako indusketetan, Europan ezagutzen den labe garai zaharrena aurkitu zen bertan.
## Aztarnategia (Lapphyttan zaharra) 
thumb|*Osemund* batzuk.
Lapphyttan izeneko lekua Karberg parrokian dago, Norberg udalerrian, (Suedia). 1978-83 artean eginiko indusketetan konplexu metalurgiko oso baten aztarnak aurkitu ziren: labe garaia, egur-ikatza eta burdin-mea gordetzeko biltegiak, mea kiskaltzeko zuloak, etxebizitza bat ukuiluarekin eta zortzi fintze-labe. Labe garaiaren hauspoak gurpil hidrauliko baten bidez mugitzen ziren. Trintxera aztarnak eta zepa metak ere aurkitu dira. C14 probek konplexuaren zati zaharrenak 1150 ingurukoak direla erakutsi dute, eta besteak 1200-1300 artekoak; honen arabera, Lapphyttan gaur arte Europan ezagutzen den labe garai zaharrena da.

Indusketetan 1-2 zm diametroko arrabio bolak aurkitu dira, beti labe garaien edo fintze-labeen inguruan; baita labe garaitik ateratzen den salda gogortuzko ildo bat ere; gainera, findutako burdinazko 70 bat lingote aurkitu dira, fosforodunak, 200-300 g ingurukoak. Pieza hauek *osemund* bezala ezagutzen dira, eta XIII. mendean Europa osora saltzen ziren.

## Testuinguru historikoa 
Europan burdina haizeoletan antzinatik ekoizten bazen ere, burdina gozo tipokoa zen. Txinan arrabioa k. a. III mendean ekoizten hasi bazen ere (Zhou dinastiaren amaieran), teknologia hau ez zen Europara XII. mendera arte ailegatu. Teoria batzuen arabera, txinatar > persiar > bikingo konexioaren bidez etorri zen, baina teoria honek ez du argitzen bikingoen eta Lapphyttanen artean dagoen tarte kronologikoa.

Erdi Aroan, Lapphyttaneko burdinola 8 jaberen partzuergoa izan zen, Magnus Eriksson Suediako erregeak altzairu-ekoizpena arautzeko 1354ean emandako araudiak agindu bezala.

Alemaniako Märkischer Kreis eta Suabiako Jura eskualdeetan ere XIII. mendeko labe garaiak identifikatu dira.

## Museoa (Lapphyttan Berria) 
Gaur egunean Lapphyttango aztarnategia Bergslagen-eko Ekomuseoaren parte da. Bertan, Olsbenning izeneko herrixkan, *Nya Lapphyttan* ("Lapphyttan Berria") izeneko labe berria eraiki da, antzinakoaren eredua jarraituz. Konplexuari "2013ko Ondare Industrialan Saria" eman zitzaion, indusketa arkeologikoekin batera Erdi Aroko metalurgia azaltzeko eginiko birsorkuntza lanarengatik.

### Olsbenning 
thumb|Olsbenning herrixkaren hego-ekialdea. Lapphyttan argazkiaren eskuin alderago kokatzen da, herrixkaren iparraldean.
Olsbenning Lapphyttan baino 1,7 km hegoalderago dagoen mendi herrixka da, eta bertan ere metalurgia aktibitateak Erdi Arotik dokumentatuak daude. XVII. mendean burdinola bi martxan zeuden herrian, eta labe garaiak ere egon ziren: azkena 1832an berreraiki zen, eta 1876 arte egon zen martxan. Hortaz gain, herriaren ekonomia baserrietan eta zerrategi batean oinarritu zen. Aintzinako bizimodu hau berreskuratzeko, 1998an *Bergsmansbyn Olsbenning* (Olsbenning Mendi Herrixka) inguruan ekomuseoa sortu zen; 2000tik aurrera, Nya Lapphyttanekin bateratu zena.

### Labe berria 
thumb|Nya Lapphyttaneko labe garai birsortua.
Nya Lapphyttan ("Lapphyttan Berria") aztarnategiko labe garai zaharraren birsorkuntza da, Olsbenningen kokatua dagoena. 1990ean eraiki zen, eta 1994an iziotu zein estreinakoz; hurrengo saiakerak 1996, 1998 eta 2002an egin zituzten, baina ez zuten arrabioa ekoizterik lortu. 2012ko udazkeneko kanpainan labe garaitik arrabio urtua ateratzea lortu zuten. *Jernkontorets berghistoriska kommitté*-ak ("Jernkontoreteko mendien historiako komiteak") entsegu guzti hauek jarraitu ditu, eta hainbat argitalpen egin dituzte, Suediako metalurgiaren historiari buruzko beste ikerketekin batera.

Gunea oso aktiboa da: 2014an sute arriskuak zirela eta entsegurik egin ez bazituzten ere, 2015 urtean ekoizpen errekorra hautsi zuten: 30 kg. 2016ean gurpil hidrauliko berria egin zuten, Emmanuel Swedenborgek XVIII. mendean eginiko deskribapen bat jarraituz.

## Argazki galeria 
Gamla Lapphyttan (Lapphyttan zaharra)

Fitxategi:Lapphytan_blast_furnace_sketch.svg|Labe garai zaharraren eskema
Fitxategi:Lapphyttan_01.jpg|Azalpen panel bat
Fitxategi:Lapphyttan_03.jpg|Fintze-labe baten kokalekua
Fitxategi:Gamla_Lapphyttan_-_KMB_-_16001000189926.jpg|Bisitariak eremu arkeologikoan

Nya Lapphyttan (Lapphyttan Berria)

Fitxategi:Olsbenning bergsmansgård 2009b.jpg|thumb|Olsbenning herrixkako etxea.
Fitxategi:Bergslagens_medeltidsmuseum_besökscentrum_Norberg.JPG|Bergslageneko Erdi Aroko museoaren harreragunea
Fitxategi:Nya_Lapphyttan_-_KMB_-_16001000188986.jpg|Olagizon/andereak lanean Nya Lapphyttaneko labe garaian
Fitxategi:Nya_Lapphyttan_-_KMB_-_16001000187464.jpg|Errementariak Nya Lapphyttanen erakustaldia egiten
Fitxategi:Nya Lapphyttan - KMB - 16001000187766.jpg|Gurpil hidraulikotik beherako ubidea. Lehen planoan, zepa eta errauts metak. Ezkerrean, ikatz biltegia eta labearen estalkia.
Fitxategi:Nya_Lapphyttan_-_KMB_-_16001000189184.jpg|Gurpil hidraulikoaren detailea
Fitxategi:Nya_Lapphyttan_-_KMB_-_16001000189224.jpg|Ubidearen detailea
Fitxategi:Nya_Lapphyttan_-_KMB_-_16001000188846.jpg|Bisitariak Nya Lapphyttan konplexuan
Fitxategi:Nya_Lapphyttan_-_KMB_-_16001000188868.jpg|Hauspoen etxola
Fitxategi:Nya-lapphyttan-164.JPG|Labe garaiaren hauspo hidraulikoak
Fitxategi:Nya_Lapphyttan_-_KMB_-_16001000188908.jpg|Gurpil hidraulikoaren ardatza
Fitxategi:Nya_Lapphyttan_vattenhjul_2016_1.jpg|2016an eraikitako gurpil hidrauliko berria
Fitxategi:Nya Lapphyttan - KMB - 16001000189064.jpg|Labe garaiaren gain aldea
Fitxategi:Nya Lapphyttan - KMB - 16001000189264.jpg|Arrabioa, labetik atera berri
Fitxategi:Nya_Lapphyttan_-_KMB_-_16001000189324.jpg|Konplexua beste ikuspegi batetik
Fitxategi:Nya_Lapphyttan_-_KMB_-_16001000190384.jpg|Labe garaia, martxan
Fitxategi:Nya_Lapphyttan_-_KMB_-_16001000189372.jpg|Fintze-labe baten etxola
Fitxategi:Nya_Lapphyttan_-_KMB_-_16001000189348.jpg|Arrabioa fintzen, eskuzko hauspoz lagunduta

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak