open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Apoarmatu istilzale

**Apoarmatu istilzale** (*Emys orbicularis*) Europako alderik handienean dagoen ur gezatako dordoka bat da, iparraldean eta erdialdeko zenbait tokitan izan ezik. Ingalaterratik desagertua Asiako hegoaldean eta Afrikako ipar-mendebaldean ere topa daiteke. Euskal Herriko uretan ere bizi da.

## Itxura 
Helduen oskola zapala, 20-30 cm-koa izaten da. Obal formakoa, atzetik, zabalagoa da. Gazteek erdiko gila bat dute eta plastrona nahiko malgua da; helduena zurrunagoa da, baina hauek, gorantz eta beherantz mugitzen laguntzen dien aurreko zeharkako txanga bat dute. Orokorrean, emeak arrak baino handiagoak dira. Hori gertatzen da emeek, heldutasuna atzeratuz, hazteari denbora luzeagoa eskaintzen diote eta. Dimorfismo sexuala badago. Estaltzea errazteko, arren isatsa luzeago da eta plastrona sakonduagoa.

Azala iluna dute orban edo marra argiez estalia, askotan horiak. Bere gorputz-adarrak luzeak dira eta oin palmatuak dituzte igeriketarako ondo moldatuak. Jaioberriak oso txikiak dira, silueta biribilduagoa,isatsa luzeagoa eta marka biziagoak dituzte.

## Ohiturak 
Ur geldietan eta hareazko eta belartsuak diren hondoak dituzten ibaien meandroetan bizi da. Bere janaria bai lurrean bai uretan bilatzen du. Orojalea da baina intsektu, har, molusku eta arrain txikiak jaten ditu batik bat.

Ibai ertzean eguzkia hartzea gogoko du. Oso lotsatia denez edozein arrisku baten aurrean oso azkar uretan murgiltzen da. Lehorrean, lehorreko dortokak baino bizkorrago mugitzen dira.
Urria iristen denean lohian hondoratzen da negua igarotzeko.

Luzaroko bizitza dute eta 100 urte baino gehiagoko adinera irits daitezke.

## Ugalketa 
Gorteiatzea ikustea zaila da. Ez da oso konplexua ,arra emearen atzetik ibiliko da heldu arte eta,uretan estaltzea burutu ondoren, emeak, maiatza-ekainean, eguzkitsu eta babestuta dagoen toki bateko habian 3-18 arrautza errungo ditu; batzuetan 600 m baino gehiagoraino mugituko da egokia den tokia aurkitu arte. Hori egiteak, bizirik irauteko, harraparitza-arrisku handiak ditu berekin .
Kumeak 8-10 aste pasa ondoren jaioko dira.

## Ikus, gainera 
* Apoarmatu korrontezaleak

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  *Emys orbicularis*
* *Emysen jaiotza*
ATB

**ATB** esanahi desberdinko hainbat gauza izan daiteke:

# Arrasate Telebista: Arrasateko telebista katea.
# ATB: Alemaniako DJa.

## Kanpo estekak
Galbarra

**Galbarra** Lanako herriburua da. 1842ko erroldan, Lanako bost herrien arteko fusioa gertatu baino lehen alegia, udalerri independente moduan agertzen da.

## Demografia eta biztanleria 
Udalerri independente gisa agertzen den 1842ko erroldan herriak 65 biztanle eta 13 etxe zituen. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 48 biztanle ditu.

## Klima 
## Kanpo estekak
Katarismo

[eskuinera|thumb|210px|Kataroen gurutzea, [Okzitaniako gurutzea ere.]]
[thumb|Kataroak [Carcasona|Carcasonatik 1209an bota zituztenean irudikatzen duen marrazkia.  (*Grandes Chroniques de France*, 1415 ingurukoa, British Library).  Boucicauteko maisuak marraztutako eskuizkribu argiztatua. ]]
**Katarismoa** kataroen doktrina da, gnostikoa den mugimendu erlijiosoa. Mugimendua Alemanian sortu zen, X. mendean. Garai berean eta XIII. mendean Frantziako Languedoc eskualdean eta Albi inguruan (horregatik "**albitar**" ere deitzen zaie).

Munduan bi iturburu daudela irakasten zuten: ongiarena (mundu izpirituaren sortzailea) eta gaizkiarena (mundu materialarena).

Mundu hau gaizkiaren iturburutik sortu bide denez, haien arabera gizon-emakumeek munduaren eta haragiaren zorigaiztotik atera beharra daukate, zorionekoak izango badira.

Bataioa, sendotza eta eukaristiaren sakramentuak onartzen zituzten, bere erara moldaturik, eta biziera latza aldarrikatzen zuten, sinestun "burutuek" erabateko kastitatean bizi behar zutelarik.

Domingotarrak izan ziren haien etsai sutsu eta erasoaldi gogor eta luzeen ondoren, Inkisizioak eta Inozentzio III.ak haien kontra bultzatutako gurutzadak desagerrarazi zituen, XIV. mendean.

Iturri batzuen arabera, agotak gurutzada honetatik ihesi ziren kataroak ziren.

Predikatzen zituzten sinesmen gai batzuk hauek dira:

* Jainkotasunaren printzipio femeninoa onartzen zuten: Jainkoa maskulinoa zein femeninoa zen. Jainkoaren itxura femeninoa Sofia zen, jakinduria. Sinesmen horrek sexuen arteko berdintasuna sustatzen zuen komunitate kataroetan.
* Metenpsikosia (berriz haragitzea): arima bat behin eta berriz jaiotzen da, munduari erabat uko egin eta haragitzeari ihes egin arte.
* Dualtasun kosmikoa: unibertsoan bi jainko boteretsu daude, bata ona eta bestea gaiztoa, etengabeko borroka egoeran daudenak. Bizitzaren helburua ongia zerbitzatzea zen, besteak zerbitzatuz, eta berpizkunde eta heriotza ziklotik ihes egitea, Jainkoaren etxera itzultzeko.
* Begetarianismoa: arraina jatea baimenduta zegoen fededun (*credentes*) eta jarraitzaileentzat.
* Perfektuentzako (*perfecti)* zelibatua: zelibatua ere oro har sustatzen zuten, uste baitzuten jaiotzen ziren pertsona guztiak deabruak gorputz batean harrapatutako beste arima bat besterik ez zirela. Oro har, ezkontza ez zen bultzatzen.
* Eskuzko lanaren duintasuna: kataro guztiek lan egiten zuten, apaizek laikoek bezala, horietako asko ehuleak ziren.
* Bere buruaz beste egitea ("*endura*" izena ematen zioten errituala) erantzun arrazional eta duina da zenbait egoeratan.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Montsegur gaztelua

## Kanpo estekak 
* Les cathares. ''L'Histoire de France''
Bertsolari

[thumb|[Mattin Treku bertsotan Saran, Xalbador eserita haren ezkerrean zuelarik, 1960an.]]
**Bertsolaria** euskaraz bertsoak inprobisatzen dituen pertsona da. Aldi berean dira abeslari eta bat-bateko olerkari. Bakarkako lanak egiten badituzte ere askotan bikoteka ere aritzen dira, bertsoak alternatiboki abesten direlarik.

Bertsolariek plaza askotan parte hartzen dute, modu informalagoan herriko jaietan edo bertso-afarietan, edo era formalean herrialde zein nazio mailako txapelketetan.

## Bertsolari ospetsuak 
Hona hemen bertsolari ospetsuenen zerrenda, abizenaren edo goitizenaren ordena alfabetikoan:
[300px|thumb|[Jon Azpillaga, Koxme Lizaso, Jon Lopategi, Joxe Lizaso, Uztapide, Manuel Lasarte, Jose Joakin Mitxelena, Mattin eta Xalbador bertsolariak, 1970eko hamarkadako saio baten ondoren]]

## Emakume bertsolariak 
Emakumeak historian zehar eta gaur egun, gizartean daukan bigarren mailako paperaren ondorioz ospetsu izatera heldu ez diren hainbat emakume bertsolari daude Euskal Herrian. Hona hemen, herrialdeka sailkatuta bertsotan dauden edo izan diren emakumeen zerrenda, ospetsuak eta osperik gabekoak, gaur egun lanean dihardutenak eta iraganean bertsotan aritu zirenak:

*Datuak*

## Munduko beste antzeko inprobisatzaileak 
Bertsolaritzaren moduko jarduerak topatu ditzakegu Latinoamerikako "payadore" argentinar, txiletar eta uruguaitarrekin eta "errepentista" kubatarrekin, besteak beste.

## Aldizkariak 
"Bertsolariya" argiratu zuen Juan Jose Makazaga donostiarrak Errepublika garaian 1931tik 1932ra. Azken hamarkadetan bestela "Bertsolari" aldizkaria 1991tik argitara ematen dute.

## Zineman 
"Bertsolari" izenburuko dokumentala aurkeztu zuen Asier Altuna bergararrak 2011. urtean.

## Ikus, gainera 
* Euskal literatura
* Euskal ahozko literatura
* Euskal baladak
* Milia Lasturkoren eresia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arteaga (Metauten)

thumb
**Arteaga** Metautengo kontzejua da.

2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 31 biztanle ditu.

## Demografia eta biztanleria 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gauza

thumb
**Gauza** (Ganuza, gazteleraz) Metautengo kontzejua da. Euskal Herriko herri bat da, Nafarroako Metauten udalerrian, Lokiz mendilerroaren oinean eta Zologorri. Amildegiaren bi ertzetan.

2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 63 biztanle ditu.

## Toponimoa 
Toponimoa jatorri ezezagunekoa da. Euskal -tza atzizkia izan lezake, "ugaritasuna" esan nahi duena. Dokumentu zaharretan honela aipatzen da: Ganuça (atal. 1100, 1268, 1312, 1350, 1366, 1532, 1591, NEN); Ganuza (1280, NEN); Gaunuça, Guanuça (atal. 1280, XIV mendea NEN)

## Auzoak 
* Jauregi kalea
* Morterupe kalea
* Zologorri kalea

## Demografia eta biztanleria 
## Artea 
### Santa Eulalia parrokia 
Hasiera batean, hegoaldeko horman gezileiho batek dirauen tenplu erromaniko bat egonen zen. Gaur egungo eraikuntza gotikoa da, XIII. mendekoa, zistertar estiloan inspiraturik, Allin haraneko beste eliza batzuk bezala. Oinplano angeluzuzena du, burualde zuzenekoa. Kanpoaldean, altuera desberdineko horma-bularrek hormak eusten dituzte. Atearen arku zorrotza, hegoaldeko horman dagoena, iltze-buruez osaturiko arkibolta batez apaindurik dago. Arkuaren giltzarrian, zizelkaturik dagoen aurpegi bat ageri da. Eskuinaldean, leihate gotiko bat dago. Alboetan, kapitelez erremataturiko zutabetxoak ditu.

XVI. mendean eraikina eraldatu zuten obra garrantzitsuak eginez, hala nola sakristia, gurutze-gangak, habeartearen handitzea eta bi erretaula erromanista jarri ziren, horietako bat Pedro Imbertok egina.

1973an, iparraldeko horman altxatzen den kanpai-horma eraiki zen. Tenpluaren kanpoaldean dagoen metalezko eskailera zakar batek bertara sartzeko aukera ematen du.

### Lokizko Done Jakue Basilika 
Gotikoa da, XIII. mendekoa. Harlanduxkaz eraikirik, gurutze-gangaz estalirik dago, habeartearen oinaldeko tartean izan ezik, kanoi zorrotzekoa baita. Eskualdeko 25 herritakoa da.

## Ekonomia 
Hiru landetxe ditu: Gauza landetxea, Sardegi landetxea eta Zologorri etxea.

## Natura 
Gauzatik hainbat mendi-ibilaldi abiatzen dira, esate baterako Portu Zaharra eta Portu Berria (Zologorriko sakana), biak Lokiz mendilerrora igaten direnak. Bien artean, Lokizko ebakiduraren oinean, San Prudentzio Begirako sarbidea dago, Allin haranera begira dagoen haitzuloa; hegaztiak hazten diren garaian kobazulora sartzea debekaturik dago.

## Argazkiak 

Fitxategi:Lazkuako behatokia (Eraul, Nafarroa).jpg|alt=|Ezkerraldean Eultz, eskuinaldean Gauza eta Aramendia Lokiz mendilerroan
Fitxategi:Gauza 2021.jpg|Antzineko tresnak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ganuza-Aramendia-Artabia-Basaula. Argazki bilduma (LKontratua90,  2022-05-29)
Goiena Komunikazio Taldea

**Goiena Komunikazio Taldea** 2000. urtean Debagoienean (Gipuzkoa) sortutako euskarazko hedabide taldea da. Enpresa honek sortu zuten Debagoieneko euskara elkarteek ibarreko euskarazko komunikabideak indartu eta garatzeko asmoarekin. Elkarteek kooperatiba bat bultzatu zuten bertan eskualdeko udalak eta Goienako langileak integratzeko asmotan.

Urte hauetan guztietan, **paperean** garapen handia erdietsi du, bere produktuak astean bi egunez kaleratuz (*Goiena* eta *Puntua*). **Telebistan** (Goiena Telebista) eskualde osora zabaldu da eta seinalea, Lurreko Telebista Digitalaren bidez eta zuntz optikoz Debagoieneko barrutian ez ezik, Euskal Autonomia Erkidego osoan hedatzen delarik. Interneten ***Goiena.eus*** eskualdeko ataria sareratu du. Horretaz gain, Arrasateko Udalarena den **Arrasate Irratia** ere kudeatzen du Goienak.

## Zerbitzuak 
* Prentsa idatzia: *Puntua*, *Goiena.*
* Telebista: Goiena Telebista.
* Internet: Goiena.eus, Sustatu.com eta Zugaz.
* Irratia: Arrasateko Udalarena den Arrasate Irratia kudeatzen dute.

## Zuzendaritza 
Multimedia taldea da GOIENA eta bertako kazetariek edozein hedabidetarako lantzen dituzte albisteak. 2005eko aurrekontua bi milioi eurotakoa da.

**Presidentea**: Monika Belastegi

**Zuzendari nagusia:** Iban Arantzabal

**Gizarte baliabideak-Administrazioa:** Agurtzane Gaintzarain

**Eduki zuzendaria:** Eneko Azkarate

**Telebistako zuzendaria:** Oihane Agirre

**Komertzial saileko zuzendaria**: Mireia Larrañaga.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Goiena Komunikazio Taldea
Ollobarren

thumb
thumb|Elizaren kapitela
**Ollobarren** Nafarroako kontzejua bat da eta Metautengo udalerriaren barne dago. Lizarrako merindadean kokatuta dago.

2012ko erroldaren arabera, herriak 45 biztanle ditu.

## Toponimia 
Ollobarren izena beheko Ollo esan nahi du.  Aintzinean erabilitako beste izen batzuk *Oillouarren, Olillovarren, Oyillovarren, Ollovarren, Oyllouarren, Oyllobarren, Oyllouarren* eta *Oyllovarren* dira.

## Inguru naturala 
Lokizen magalean kokatua dago eta hara igotzeko bi bide ditu, bata "Ollobarreneko Zulotik" pasatzen dena eta bestea Sardegi deitutakoa. Garaiera 565 metrokoa da eta 2,267&nbsp;km²ko eremua dauka.

### Udalerri mugakideak 
Ollobarrengo udalerria hurrengo mugakideak ditu:
* Ipar-ekialdean: Ganuza
* Mendebaldean: Ollogoien
* Hego-ekialdean: Arteaga
* Hegoaldean: Metauten

## Auzoak 
* Ganuza ibilbidea
* Kale nagusia
* Sardegi
* Olaza kalea
* Ollogoien bidea
* Txarretas

## Demografia eta biztanleria 
[thumb|Ollobarren [Lokiztik ikusita.]]

## Ondasun nabarmenak 
### Ondasu erlijiosoak 
Jasokundeko eliza bi denboraldi ezberdinetan eraiki egin zen, XII eta XVI mendeetan. Kanpai dorrea XVII mendekoa da eta barroko estilokoa da. Erretaula rokoko estilokoa da eta Juan II Imbertok egin zuen XII. mendean. Sarrera progotikoa da eta bere bi kapitelak Jesus Nazaretekoaren bizitza deskribatu egiten dute.

## Ohitura eta jaiak 
Mantentzen diren ohituren artean, "Chenderis" "San Nikolas" eta "Santa Ageda"ko koplak dira. Herriko jaiak abuztuaren 15an ospatzen dira, Mariaren Jasokundearen egunean.

Euskera dagokionez, dauden ume guztiek euskara badakite. Eta heldu batzuek ere bai. Inguru horretan gertatzen den bezala, euskal hitz asko erabiltzen dira erderaz izango balira bezala, adibidez: zaborra, renque (errenka), abarra, temoso (tematia), molso (multzo), lantegi, orzalan (auzolan), agin (zuhaitz mota bat) eta abar

## Ikus, gainera 
* Metauten

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ollogoien

thumb|San Martin eliza
thumb
**Ollogoien** Nafarroako kontzejua bat da eta Metautengo udalerriaren barne dago.. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldan, hemeretzi biztanle zituen.

Ollogoiengo hizkuntza nagusia gaztelania da, euskara XVIII. mendean galdu zenez geroztik. Aipagarriak dira Erdi Aroko (XIII. mendea) San Martin eliza gotikoa, San Blas eta San Kristobal ermitak, eta XVI-XVII. mendeetako etxe armarridunak.

## Auzoak 
* San Blas kalea

## Demografia eta biztanleria 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Meano

**Meano** Lapoblación udalerria osatzen duten herrietako bat da. 2007an, herriak 124 biztanle zituen.

## Biztanleria 
## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

thumb|ezkerrera|400px|Meano; atzean, Lapoblacion mendia

## Kanpo estekak
Lapoblación (kontzejua)

**Lapoblación** Lapoblación udalerria osatzen duen herria da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 35 biztanle ditu.

## Demografia eta biztanleria 
## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

## Kanpo estekak
Aldatz (Itza)

**Aldatz** Nafarroa Garaiko etxaldea da, Itza udalerrikoa. Gulibarrekin batu baino lehen, Itza zendeako kontzejua zen. Biztanle bat zuen 2020an.

## Demografia 
## Argazki galeria 

Irudi:Aldatz 2020.jpg|Aldatz 20-10-21

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Biloria (argipena)

**Biloria** zenbait lekuren izena da.

## Euskal Herrian 
* **Biloria** Lanako kontzejua da, Nafarroan.
* **Biloria** Erriberagoitia udalerriko herri bat da, Araban.
* **Biloria** Izarbeibarreko herri hustua da, Nafarroan.

## Gaztelan 
* Viloria: Valladolideko udalerria.
* Viloria de Rioja: Burgosko udalerria.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Villoria
Huroniar

**Huroniarra** orain dela 2.400 milioi urtetik 2.100 milioi urteera gertaturiko glaziazioa da, Sideriar eta Rhyaziar garaietan.

## Kanpo estekak
Alli

**Alli** Larraungo kontzejua da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 43 biztanle zituen.

## Geografia 
Iparraldean Lekunberri, hegoaldean Astitz, ekialdean Mugiro eta mendebaldean Iribas mugakide ditu.

#### Ingurune naturala eta klima 
## Demografia eta biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Leitzaldea

## Kanpo estekak 
* Alli udal webgunean
Aldatz (Larraun)

**Aldatz** Larraungo kontzejua da. Arrizubi mendiaren magalean dago, Arruitz herriaren iparraldean, Larraungo Etxarri eta Basaburua udalerriko Beruete herriaren artean hedatzen den haran luze eta lau batean.

2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 123 biztanle zituen. Udalerri osoko kontzejurik populatuena da, Uitzirekin batera.

## Ondarea 
* San Martin eliza: 1829an neoklasiko estiloan eraikitako herriko eliza eta parrokia.
* Klarisatarren komentua: 1891an neoerromaniko estiloan eraikia.
* Santa Luzia baseliza: Antzinako herriko parrokia, XIII. mendean eraikia.

thumb|500px|erdian|Aldatz herriaren ikuspegi orokorra.

## Demografia eta biztanleria 
## Azpiegitura eta garraioak 
La Muguiroarra autobus konpainiak Aldatz Iruñearekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

* Aldatz - Lekunberri - Irurtzun - Berriobeiti - Iruñea

## Iruditegia 

Irudi:Aldatz eliza 001.jpg|San Martin eliza.
Irudi:Aldatz larraun 0002.jpg|San Martin elizaren beste ikuspegi bat.
Irudi:Aldatz larraun 0001.jpg|Etxebizitza.

## Ikus, gainera 
* Leitzaldea

## Kanpo estekak 
* Aldatz udal webgunean
Astitz

**Astitz** Larraungo (Nafarroa Garaia) kontzeju bat da. 2007an, 41 biztanle zituen.

## Geografia 
Iparraldean Iribas, Alli, Mugiro eta Arruitz, hegoaldean Oderitz, ekialdean Imotz eta mendebaldean Aralarko Malloak mugakide ditu.

## Demografia eta biztanleria 
## Mendukilo 
Astitz herrian Mendukilo izeneko kobazuloa dago. Leizezulo honek bisitak jasotzeko prestatua dago.

## Ikus, gainera 
* Leitzaldea

## Kanpo estekak 
* Astitz udal webgunean
*  Mendukiloko leizearen webgunea
Baraibar

**Baraibar** Larraungo (Nafarroa Garaia) kontzejuetako bat da. 2007ko erroldan, herriak 81 biztanle zituen.

## Geografia 
Iparraldean Lekunberri eta Albiasu, hegoaldean Uharte Arakil, ekialdean Iribas eta mendebaldean Errazkin eta Aralarko Malloak mugakide ditu.

## Demografia eta biztanleria 
## Baraibartar ospetsuak 
* Ladis Galartza, Galartza III.a (1960), esku huskako pilotari ohia.
* Ladis Galartza, Galartza VII.a (1990), esku huskako pilotaria, Galartza III.aren semea.

## Ikus, gainera 
* Leitzaldea

## Kanpo estekak 
* Baraibar, Larraungo Udalaren webgunean.
Narkue

**Narkue** Lanako kontzejua da. 1842ko erroldan, Lanako bost herrien arteko fusioa gertatu baino lehen alegia, udalerri independente moduan agertzen da.

## Demografia eta biztanleria 
Udalerri independente gisa agertzen den 1842ko erroldan herriak 53 biztanle eta 10 etxe zituen. 2020ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 20 biztanle ditu.

## Artea
San Millan eliza, jatorrizko eraikin erromanikoaren absidea oraindik ere kontserbatzen duena. Ezaugarri nagusiak:
* Nabea: XVI. mendekoa 
* Estalki barrokoak: XVIII. mende amaierakoak. 
* Koroa: XVI. mendekoa. 
* Dorrea: Asensio de Usurraldek eta Antonio de Murgi y Aldazek 1670 inguruan egindakoa. 
* Erretaula nagusia: Bartolome Calvok 1603 inguruan egindakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arruitz

**Arruitz** Larraungo kontzejua da. 2010eko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 102 biztanle zituen. Udalerri osoko hirugarren kontzejurik populatuena da, Uitzi eta Aldatz ondoren.

## Geografia 
Iparraldean Aldatz, hegoaldean Astitz, ekialdean Imotz eta mendebaldean Mugiro mugakide ditu.

## Biztanleria 

## Komunikabideak 
* Aralar irratia
* Mailope aldizkaria

## Azpiegitura eta garraioak 
La Muguiroarra autobus konpainiak Arruitz Iruñearekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

* Aldatz - Lekunberri - Irurtzun - Berriobeiti - Iruñea

## Ikus, gainera 
* Leitzaldea

## Kanpo estekak 
* Arruitz udal webgunean
Etxarri (Larraun)

**Etxarri** edo -izen bereko beste herriengandik bereizteko- **Etxarri Larraun** Larraungo kontzejua da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 82 biztanle ditu.

## Demografia eta biztanleria 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Etxarri-Aranatz
* Etxarri (Iruñerria)
* Etxarri (Zuberoa)

## Kanpo estekak 
* Etxarri udal webgunean
Azpirotz

**Azpirotz** Larraungo lekua da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 73 biztanle zituen.

## Demografia eta biztanleria 
## Klima 
## Inguru naturala eta kokapena 
thumb|300px|ezkerrera|Azpirotz, elizako arkupetik dagoen ikuspegia

Izen bereko mendateari ematen dio izena, errepide horrek herria bera zeharkatu ez arren. 1995ean A-15 autobiaren Leitzarango tartea inauguratu arte, trafiko-karga handia igarotzen zen Iruñea (36.5 km-tara) eta Tolosa (26 km-tara) lotzen zituen errepide-tarte bihurri horretatik. Egun, berriz, autobiak herriaren gainetik (iparraldetik) mozten du mendia. Herritik maldan gora zuzenean **Mergelu** gailurra dago (912 m); bertakoek **Goiko Malkorra** ere deitzen diote.

Ipar-mendebaldean Gorriti, ipar-ekialdean Uitzi, hegoaldean Albiasu, ekialdean Lekunberri eta mendebaldean Lezaeta eta Intza mugakide ditu.

## Ondarea 
Etxeak maldan banatzen dira goialdean dagoen eta bista panoramikoa duen San Esteban elizatik behera. Etxeak zonaldeko besteak bezalakoak dira eta batzuek bailararen armarria dute etxearen aurrealdean. Parrokiak interes berezia du, protogotikoa baita, XIII. mende hasierakoa.

## Ikus, gainera 
* Leitzaldea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Azpirotz-Lezaeta udal webgunean
Lezaeta

**Lezaeta** Larraungo lekua. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 16 biztanle zituen.

## Geografia 
Iparraldean Gorriti, hegoaldean Eraso eta Errazkin, ekialdean Azpirotz eta mendebaldean Betelu mugakide ditu.

## Demografia eta biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Leitzaldea

## Kanpo estekak 
* Azpirotz-Lezaeta udal webgunean
Albiasu

**Albiasu** Larraungo kontzejua da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 28 biztanle zituen.

## Geografia 
Iparraldean Azpirotz, ipar-mendebaldean Lezaeta, hegoaldean Baraibar, ekialdean Lekunberri eta mendebaldean Errazkin eta Eraso (Larraun) mugakide ditu.

## Demografia eta biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Leitzaldea

## Kanpo estekak 
* Albiasu udal webgunean
Mugiro

**Mugiro** Larraungo kontzejua eta herriburua da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 68 biztanle zituen.

## Geografia 
[ezkerrera|thumb|[Ixkier ur-jauzia Larraun ibaian]]
Iparraldean Etxarri (Larraun), hegoaldean Astitz, ekialdean Arruitz eta mendebaldean Alli mugakide ditu.

Larraun ibaiaren ondoan Ixkier ur-jauzi ikusgarria dago. 

Hortik ibaian behera doan Hiruzubide ibilbidea auzolanean berreskuratu dute auzokoek Iturraskarri ekinbidearen, Larraun Udalaren eta Mugiroko Kontzejuaren laguntzarekin. 

Intzoa, Zubidenea eta Beltzuntze zubiak zeharkatzen dira. Bidea markatuta dago eta baranda lagungarriak ditu. 

## Demografia eta biztanleria 
## Azpiegitura eta garraioak 
La Muguiroarra autobus konpainiak Mugiro Iruñearekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

* Aldatz - Lekunberri - Irurtzun - Berriobeiti - Iruñea

## Mugirotar ospetsuak 
* Migeltxo Saralegi "Mugiroko ezkerra" ("El zurdo de Mugiro") pala jokalaria

## Ikus, gainera 
* Leitzaldea
* Ixkier ur-jauzia

## Kanpo estekak 
* Mugiro udal webgunean
* Mugiro-2023-10-22 argazki-albuma. 24 argazki CC-BY-SA lizentziarekin.
Oderitz

**Oderitz** Larraungo kontzejua da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 44 biztanle zituen.

## Geografia 
Iparraldean Astitz, hegoaldean Madotz, ekialdean Imotz eta mendebaldean Iribas mugakide ditu.

## Demografia eta biztanleria 
## Pertsonaia ezagunak 
* Juan Gorriti (1942-), eskultorea eta margolaria.

## Ikus, gainera 
* Leitzaldea

## Kanpo estekak 
* Oderitz udal webgunean
Emydidae

**Emydidae** ur gezako dordokak dira. Ibai, laku eta urmaeletan bizi dira; batzuk ur gazian bizi daitezke.

Eguzkitan jartzeko eta arrautzak erruteko besterik ez dute ura uzten. Oso igerilari onak dira eta lehorrean, lehorreko dordokak baino bizkorrago mugitzen dira. Oskola obala eta pixka bat zapala.Nahiz eta batzuetan landareak jan animaliez elikatzen dira batez ere.

## Generoak 
* *Deirochelyinae* Agassiz, 1857
** *Chrysemys* Gray, 1844
** *Deirochelys* Agassiz, 1857
** *Graptemys* Agassiz, 1857
** *Malaclemys* Gray, 1844
** *Pseudemys* Gray, 1856
** *Trachemys* Agassiz, 1857
* *Emydinae* Rafinesque, 1815
** *Actinemys* Agassiz, 1857
** *Clemmys* Ritgen, 1828
** *Emydoidea* Gray, 1870
** *Emys* Duméril, 1805
** *Glyptemys* Agassiz, 1857
** *Terrapene* Merrem, 1820

## Ikus, gainera
Sideriar

**Sideriarra** (greziarretik *sideros*, burdina) Paleoproterozoikoaren lehenengo garai geologikoa da. Orain dela 2.500etik 2.300 Ma.ra luzatzen da.

Banded Iron Formations (*Burdin Formazio Bandeatuak*) delakoak ugariak dira garai honetan. Hauek algek euren bizimoduan oxigeno ugari askatu eta hau aske zegoen burdinarekin kontaktuan jartzerakoan Fe3O4 sortu zuen. Prozesu honetan itsasoko burdina desagertu eta itsasoak gardenagoak bilakatu ziren. Honen ondorioz ere oxigenoa atmosferan metatu zen.

Garai honetan ere Huroniarreko glaziazioa gertatu zen.

## Kanpo estekak
Rhyaciar

**Ryaciarra** (greziarretik, *rhyax*, *laba bidea*) Proterozoikoko bigarren aro geologikoa da eta orain dela 2300 Ma.tik 2050 Ma.ra hedatzen da.

Bushveld Konplexua garai honetakoa da. Huroniar glaziazioa ere garai honetan gertatu zen. Ezagutzen diren lehenengo eukariotak ere garai honetakoak dira.

## Kanpo estekak
Bolue (Getxo)

thumb|Dortoka eta arraina faduran
**Bolueko fadura** Getxon dagoen hezegunea da. Bertan Bolue erreka eta Gobela ibaia elkartzen dira.

Historikoki bi ibaiak batu eta fadura bat osatzen zuten gaur egun Areeta auzoa okupatzen duen lekuan. Lurraren lehortzeak eta bideratzeak, Gobela ibaiak Udondo ibaiarekin batzera bidean. Hau dela eta Bolue erreka geratu zen barne emaile moduan eta ur gezakoa bilakatu zen.

Landaredia eta fauna handia dago, nahiz eta eutrofizazio prozesu nabaria dagoen.

Azken urte hauetan eraikitako errepideek oraindik gehiago lehortu dute fadura.

## Kanpo estekak
Eraso (argipena)

**Eraso** hitzak zenbait adiera ditu:

## Portaera 
* erasoa, indarrez beste baten aurka burutzen den ekintza,
** erasoaldi militarra;
## Toponimoa 
* Eraso, Imozko kontzejua;
* Eraso, Larraungo etxagunea;
## Abizena 
* Adolfo Eraso, zientzilari nafarra
* Juan Eraso, musikari nafarra
* Javier Eraso, futbolari nafarra

## Musika taldea 
* Eraso!, musika taldea.
## Besterik 
* Erasoa, Ramon Casasek 1902an egindako margolana
Larrunbe erreka

**Larrunbe erreka** Ganekogortan jaio (998 metro) eta Basauritik gertu Nerbioi ibaira isurtzen den erreka da.

## Ikus, gainera 
* Nerbioi ibaia

## Kanpo estekak
Bergantza

**Bergantza** Gorbeian jaio (1.484 metro) eta behin Arnauri errekarekin elkartuta Altube ibaia sortzen duen ibaia da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nerbioi ibaia

## Kanpo estekak
Altube (ibaia)

**Altube** ibaia Gorbeian jaiotzen diren (1.484 metro) Arnauri erreka eta Altube erreka elkartzean sortzen den ibaia da, Orozkoko (Bizkaia) udalerria zeharkatzen duena. Bere urak Nerbioi ibaira isurtzen ditu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Altube

## Kanpo estekak
Zeberioerreka

**Zeberioerreka** Murga mendian jaio eta behin Ugaotik gertu Nerbioi ibaira bere urak isurtzen dituen ibaia da. Zeberioerrekaren arroak 48 kilometro karratu ditu eta itsasoaren mailatik 300 metrora jaiotzen da Zeberio udalerrian. Haranari ematen dio izena.

## Ibaiadarrak 
Zeberioerrekaren ibaiadarrak honakoak dira:
* Gesala
* Egia erreka
* Meako
* Bartzuten
* Larrako
* Udiarraga erreka
* Ibarrondo
* Goroxitu
* Solatxi
* Ostola
* Altxaga
* Elorribieta

## Ingurumena 
Bizkaiko beste ibaiekin alderatuta, Zeberio ibaiak mineralizazio ertaina eta eutrofia urria du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nerbioi ibaia

## Kanpo estekak
Gorriti

**Gorriti** Larraungo kontzejua da. 2019ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 89 biztanle zituen.

## Geografia 
Mendebaldean Atallu eta Arribe, ekialdean Uitzi, hegoaldean Lezaeta eta Azpirotz, iparraldean Areso eta ipar-ekialdean Leitza mugakide ditu.

Gorriti inguruan mendi hauek dira:

* Malkorraundi (edo Santa Barbara) mendia, 824 metrokoa, herriko mendebaldean dago. Gailurrean  Gorritiko gaztelua egon zen kokaturik Ertaroan, orain hondar xume batzuk besterik gelditzen ez badira ere. Gazteluari izena gotorlekuaren gainean eraikitako baseliza xumeak eman dio. Gorriti herria eta Larraun haran alderako igarobidea menderatzen zen gaztelutik.
* Guratz, 955 metrokoa, herriko ipar-ekialdean dago. Gorriti, Areso Leitza eta Uitzi herrien arteko muga da.
* Akordategaina, 866 metrokoa, herriko hego-ekialdean dago.
* Elosta, 866 metrokoa, herriko hego-mendebaldean dago. Gailurrean pagadi zabala dago, eta ez da basoa besterik ikusten tontorretik, baina itzuli polita egin daiteke gainaldean, Ekialdeko bizkarrean barrena lehendabizi, Aralarko Malloak ikus daitezke eta  behean bertikalean Betelu, Arribe eta Atallu daude 500 metro beherago.

## Demografia eta biztanleria 
## Gorritiar ezagunak 
* Mikela Gastesi (1929-1997) irakaslea.
* Julio Soto (1987-), bertsolaria.

Fitxategi:Gorriti, Larraun, Navarre, Basque Country 02.JPG
Fitxategi:Gorriti, Larraun, Navarre, Basque Country 06.JPG
Fitxategi:Gorriti, Larraun, Navarre, Basque Country 04.JPG
Fitxategi:Gorriti, Larraun, Navarre, Basque Country 01.JPG
Fitxategi:Gorriti, Larraun, Navarre, Basque Country 03.JPG

## Ikus, gainera 
* Leitzaldea

## Kanpo estekak 
* Gorriti udal webgunean
Iribas

**Iribas** Larraungo kontzejua da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 43 biztanle zituen.

Larraun ibaiaren iturburua Aitzarratetan dago.

## Geografia 
Mendebaldean Baraibar, ekialdean Alli, iparraldean Lekunberri, hegoaldean Uharte Arakil eta hego-ekialdean Astitz kontzeju edo herri mugakideak ditu.

## Ondarea 
* San Joan Bataialatzailearen eliza

## Demografia eta biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Leitzaldea

## Kanpo estekak 
* Iribas udal webgunean.
* Iribasko iturburua.
Uitzi

**Uitzi** Larraungo kontzejua da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 130 biztanle zituen. Udalerri osoko kontzejurik populatuena da, Aldatzekin batera.

## Geografia 
Ipar-ekialdean Leitza eta ipar-mendebaldean Eraso, hegoaldean Azpirotz eta Lekunberri, ekialdean Imotz eta mendebaldean Gorriti mugakide ditu.

Herrigunea bi zatitan banatua dago: elizaren ingurukoa eta herriaren behealdean eta errepideaz bestaldera dagoena.

## Ondarea 
Arkitektura aldetik, etxe handiak dira, elkarrengandik bananduak, eta eliza bezalaxe, XVIII. mende ingurukoak gehientsuenak. Horietako batzuk armarri barrokoak luzitzen dituzte. Bestenaz, badira ere XIX. mendeko beste batzuk ere, kubikoak eta lau isuriko tailatukoak izan ohi direnak eta jauregi itxura dutenak: Juanenea, Osanbelena, Martiperena eta Orixenea.
Fitxategi:Uitziko pilota plaza 2.jpg|Pilota plaza botarriarekin
Fitxategi:Uitziko pilota plaza.jpg|Pilolalekua eta Orixenea eskuinaldean
Fitxategi:Uitziko etxea - Nafarroa - EH.jpg|Osanbelena etxea

## Orixe idazlea 
***Orixe***  euskal idazlea Orexan jaio bazen ere, Uitzin hazi zen. Euskal literaturaren Bigarren Pizkundeko idazle nabarmena izan zen, gerraurreko belaunaldiko kidea, Lauaxeta, Lizardi eta Loramendirekin batera. 

Frédéric Mistral poeta proventzarraren *Mireio* olerkia itzuli zuen Orixek. Poema nazional horrek Proventzako kultur berpizkundeari hasiera eman zion. Geroago Euskaldunak poema-liburua sortu zuen Orixek, Euskal Herriko poema nazionala bihurtu zena.

XIX. mendean literaturak Europako zenbait herritan —Finlandian eta Proventzan, adibidez—  berebiziko garrantzia izan zuen. Literatura tresna garrantzitsua zen delako herri edo nazioaren kontzientzia nazionala, linguistikoa eta kulturala pizteko. Poema nazionala lanabes ezinbestekotzat jotzen zuten herri minoritarioek aurrera egiteko eta haien kultura suspertzeko eta plazaratzeko. Horrela, kultura minorizatu ugari murgildu ziren munduaren aurrean nazio gisa aurkeztuko lituzkeen poema nazionalaren zereginean.

Fitxategi:Orixe idazlea.png|Orixe
Fitxategi:Errekalde etxea - Uitzi - Nafarroa (03).jpg|Errekalde etxean hazi zen Orixe
Fitxategi:Uitzi Orixe.jpg
Fitxategi:Xabier Lizardi eta Orixe - panoramio.jpg|Lizardi eta Orixe eskuinaldean
Fitxategi:Euskaldunak.jpg|Euskaldunak liburua

## Demografia eta biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Leitzaldea
* Uitziko ezkontza fedea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Uitzi udal webgunean
Murua

**Murua** Zigoitiko udalerria osatzen duten herrietako bat da, Arabako iparraldean kokatua. 

## Demografia 
## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

## Ondasun nabarmenak 
* San Antonio eliza: Aurrez baseliza izan zen eta eliza bihurtu zuten.
* Santa Engrazia baseliza

## Jaiak 
Jaiak ekainaren bigarren asteburuan dira. Ekainaren 13an Andoni Deuna eguna.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Gorbeiako Parke Naturala.

## Kanpo estekak
Letona

**Letona** Zigoitiko udalerria osatzen duten herrietako bat da, Arabako iparraldean kokatua.

## Historia 
2010-11 artean Urisolo Burdin Aroko herrixkan (Letonan) indusketan aritu ziren. 

Lope Gartzia Salazarren esanetan 1200. urte inguruan gertuko Arratoko mendilerroan Arratoko gudua gertatu zen, noiz Iñigo Gebarakoak zuzenduriko ganboatar baleztariek oinaztar zalditeria sarraskitu zuten. Letona familiaren hainbat dorretxe eta jauregi existitu izan ziren herrian, eta Hurtado de Mendozatarren jauregi bat ere bai.
Guda horretan galtzaile suertatu ziren 40 zaldun ezkutatu omen ziren orain Berrogei zaldunen haitzuloa deitzen den harpean.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Irudiak 

Irudi:Cueva 40 caballeros.jpg|Berrogei zaldunen haitzuloa. 
Irudi:Zaitegiko Lopez Letonakoendarren dorretxea.jpg|Zaitegiko Lopez Letonakoendarren dorretxea.
Irudi:Castillo de Zaitegi.jpg|Zaitegi gazteluaren kokapena.
Irudi:Castillo de Zaitegi - Ermita de San Bitor.jpg|Zaitegi gaztelua zegoen kokapenean orain San Bitor baseliza.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa.

## Kanpo estekak 
* Letona Urisolo - Undako Goba - ···
Arnauri

**Arnauri** edo **Atxuriko erreka** Gorbeian jaio (1.484 metro) eta behin Bergantzarekin elkartuta Altube ibaia sortzen duen ibaia da, Nerbioi ibaian amaituko dena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arratia-Nerbioi

## Kanpo estekak
Arratia (ibaia)

**Arratia** 25 kilometroko luzera duen ibaia da, Ibaizabal ibaiak jasotzen duen emailerik garrantzitsuena.

Gorbeian du iturburua da eta Zeanurin Undurragako urtegia aurkitzen du. Urtegi honetan ez da ibai honen ura bakarrik jasotzen, baizik eta Zadorrako urtegietatik etorritako ura ere metatzen dela.

Ibaizabalera iritsi aurretik Indusi erreka jasotzen du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arratia ibarra.

## Kanpo estekak
Indusi (ibaia)

**Indusi** —goialdean **Pozonagusia**— Dima inguruko erreketatik ezberdinetako ura jasotzen duen ibaia da, eskuinaldetik Arratia ibaiaren ibaiadarra dena.

Altungane (765 m) eta Saibigain (943 m) mendietan jaioa, 15 kilometro inguru egin ondoren, Igorren Arratia ibaira isurtzen ditu bere urak, eta honek aldi berean Ibaizabal ibaira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ibaizabal ibaia

## Kanpo estekak
Asarta

**Asarta** Mendazako kontzejua da. 672 m. du altuera. 1857ko errolda arte Asarta eta Kabrega udalerriaren burua izan zen.

Asarta Mendaza udalerriko kontzeju bat da, Nafarroako Foru Komunitatean. Lizarrako merindadean dago, komunitateko hiriburutik, Iruñetik, 67 km-ra.

## Geografia 
Kodes mendilerroaren inguruan gainbehera batean dago, Peña Dormida mendiaren ondoan, 672 metroko altitudean. Iparraldean Acedo du mugakide, ipar-mendebaldean Nazar eta hego-ekialdean Mendaza.

## Demografia eta biztanleria 
Nafarroako izendegiak 2024an argitaratutako datuen arabera, 41 biztanle zeuden Asartan. 

Hurrengo grafikoan ikus daiteke zenbat biztanle dituen Asartak urteetan zehar.

## Historia 
1833ko abenduaren 29an, Nazar eta Asartako gudua izeneko lehen karlistaldia gertatu zen Nazarreko eta Asartako lurreetan. Bertan, bi herrien artean kokatutako Tomas Zumalakarregiren tropek, 1833ko abenduaren amaieran, Marcelino Oraaren eta Manuel Lorenzoren zutabeen erasoei aurre egin zieten.

1834ko abenduaren 12an ere, Mendazako gudua gertatu zen bere lurretan, lehen karlistaldian. Bertan, Luis Fernández de Córdovaren agindupeko tropa isabeldarrek eta Tomas Zumalakarregiren karlistek, Mendaza eta Asarta arteko soroetako harrizko lauzazko hesietan gotortuta, borrokan garaitu zituzten. Lurzatiak batu ondoren, ez da harrizko hesi horien arrastorik geratzen.

1846ra arte, Berrotza bailaran sartuta egon zen eta 1852an Mendazako udalan sartuta geratu zen, kontzeju moduan.

#### Arkitektura zibila 
Fundazioaren Jauregi Etxea XVI. mendekoa da eta barrokoan moldatu zuten. Silarrixkako bloke bat da, bi gorputz eta atikoa dituena. Bi armarri ditu: bat, goiko solairukoa, barroko estilokoa da; behekoa XVIII. mendekoa da, rokoko estilokoa eta , Fernández de Esquide familiaren armak dituena.

## Kanpo estekak 
* Concejo de Asarta
* Archivo del patrimonio inmaterial de Navarra. Asarta
Ubago

**Ubago** Nafarroako Foru Komunitateko Mendaza udalerriko kontzeju txiki bat da, Lizarrako Merindadean, Ekialdeko Lizarra eskualdean eta erkidegoko hiriburutik, Iruñetik, 72 kilometrora dago.

1842ko erroldan berezko udalerritzat jotzen da baina hurrengo erroldeetan, 1857tik , Mendazako udalerriaren sartzen da.

Mendazako udalerria 4 kontzejuk osatzen dute: Acedo, Asarta, Mendaza eta Ubago.

Eskualdeko Lodosa-Acedo NA-129 errepidearekin bat egiten duen errepidea du.

## Toponimia 
Lekuaren izena latinezko *opacum* hitzetik dator, "opakua, goibela", eta izen hori jasoko luke mendilerroaren iparraldeko aurpegian dagoelako, San Gervasen oinean. Guesálazen herri huts bat dago, izen bereko euskarazko bertsioarekin: Opakua. 

Dokumentazio zaharrean horrela aurkitu dezakegu: Obago (1236, NEN); Hubago (1280, NEN), Ubago eta Vbago (1236, NEN).

## Giza Geografia 
### Demografia 
Udalerri gisa ageri da 1842ko erroldan, orduan 90 biztanle eta 18 etxe zituen.

## Historia 
thumb|Ubagoko etxe bateko harri batean dagoen armarria
Nafarroako errege izan zen Tibalt Iak 1236.urtean Forua eman zion eta Koroari lotu zuen betirako erregearen jaunerrri moduan. Errege horrek berak 800 sueldoetako petxa ezarri zuen.

Katalina I eta Joanes III. errege-erreginek Petri II.ari, Nafarroako mariskalari, eman zizkioten herriarekin lotutako errentak 1511. urtean. . San Martinen kasuan XII.mendearen bukaeran-XIII. mendearen hasieran kokatzen da eta elementu arkitektoniko berezi batzuk ikusi ditzakegu, adibidez Nafarroan ohikoak ez den kanpai-horma bat dugu, zirkulu erdiko bi arku dituena. Harlanduzko absidean atxikita dauden zutabeetako kapiteletan motibo begetalak ikus daitezke eta horietako batean bi aurpegi, batek giza itxura du, besteak deabru batena. Barnealdean XVI.mendeko erreforma da nagusi. Nabe bakarra gurutze gangaz estalita dago eta absidea dagoen tokian erretaula barrokoa dago, ez duenak absidea barrutik ikusten uzten. jatorrizkoa bataiarria omen da

### Ondare ez-materiala 
**Jaiak**

* Patronalak: uztaileko 4. asteburua. 

* BerrotzaHaraneko jaia: irailak 1, igandea. 

**Erromeriak**

* Otsailaren 3aren ondorengo igandean, erromeria San Blas ermitara 

* San Gregorio Ostienserako eta Kodesko santutegirako erromeriak .

*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estenblo

**Estenblo** Mendazako baserria da. 618 metroko garaieran dago kokatuta. Gaur egun hutsik dago.

## Ikus, gainera 
* Mendaza

## Kanpo estekak 
*  Hustutako herriei buruz Navarreria webgunean.
Mendaza (kontzejua)

**Mendaza** Mendazako udalerriko herriburua da. 639 m. du altuera. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 91 biztanle ditu.

## Demografia eta biztanleria 
## Kanpo estekak
Granada (Mendaza)

**Granada** Mendazako jaunerria da, dukego baten titulua hain zuzen ere. 1960an 14 biztanle zituen eta 1800ean 6. Ega ibaiaren ezkerreko aldean dago, zonalde leun batean.

1857ko errolda arte Azedo eta Granada izeneko udalerriaren barruan zegoen; harrezkero Mendazapean dago, Azedo herria bezala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Murillo Berroia

**Murillo Berroia** edo **Murelu Berroia** Erromantzatua ibarreko leku bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak *murilloarrak* edo *mureluarrak* dira.

## Izena 
*Murillo Berroia* edo *Murelu Berroia* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Murelo de Super Lomberre* (1125)
* *Muro* (1270)
* *Murillo cabe Berroya* (1280)
* *Murieyllo* (1330)
* *Murieillo* (1366)
* *Murillo* (1534)
* *Murillo Berroya* (1587)
* *Murillo de Berroya* (1829)
* *Murillo Berroia* (1989)
* *Murelu Berroia* (1989)

## Geografia 
Murillo Berroia Erromantzatua ibarran dago.

### Inguru naturala eta kokapena 
Erromantzatua Zangozako merindadeko udalerria da eta Nafarroako hiriburutik 46 kilometrora dago. Udaletxea Domeñun dago. Erliebe handiko ibarra da. Mendebaldeko tarteak lautada bat osatzen du, Longida, Urraulbeiti eta Urraulgoiti ibarretatik jarraitzen duena, nahiz eta azken kasu horretan Ugarrongo arroilak eten egiten duen.

### Klima 
Erromantzatuko klima azpimediterraneoa da, eta urteko batez besteko tenperatura 12,5&nbsp;°C ingurukoa da. Urteroko egun euritsuak 100 inguru dira, eta jausitako prezipitazioa 850mm-koa.

Basoa nahiko urria da, eta zuhaitz gehienak pinuak dira, Austriatik birlandaturiko zuhaitzak. Horrez gain, ameztiak eta zumeak ageri dira ibarreko gunerik lehor eta eguzkitsuenetan.

#### Estazio meteorologikoak 
Erromantzatuan ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Urraulbeiti pareko udalerrian, estazio bat dagoen Artieda kontzejuan, itsasoaren mailatik 456 metrora, Nafarroako Gobernuak 1954an jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
Herriaren ipar-mendebaldean, Burdin Aroko herri gotortuaren arrastoak daude.

Errege-erreginen jaurerriko hiribildu zaharra, 1280an 2 soldatako urteko bularra zor zuena, gehi 3 gaileta eta erdi ardo eta kahitze eta erdi gari. Leireko monasterioak hainbat lursail izan zituen XI. mendearen azken laurdenetik. Erdi Aroan Urraul ibarraren zati zen.

1835-1845eko udal-erreformetara arte, ibarreko diputatuek eta tokiko errejidoreek gobernatu zuten, txandaka izendatzen baitziren etxeen artean (hamar ziren 1847an). Azken data horretan, mila errealeko eskola zuen, eta parrokia-eliza zaintzen zuen onuraduna herritarrek aurkezten zuten. Irin-errota batek funtzionatzen zuen.

## Demografia 
 biztanle zituen Murillo Berroiak.

## Kultura 
### Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Erromantzatua ez-euskal-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Koldo Zuazok, 2010ean, Erromantzatua ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Izenak adierazten duen bezala, eremu honetan Nafar erromantzea izan da tradizioz hitz egiten den hizkuntza, duela gutxi gaztelaniak ordezkatu duena.

### Jaiak 
* San Bizenteko jaiak, irailaren lehengo asteburuan

## Ondasun nabarmenak 
* San Bizente eliza, XIII. mendeko kristiau eliza, gotiko estiloan.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erromantzatua
* Zangozerria
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Isu

**Isu** (zaraitzueraz: *Ison* edo *Ixon*) Erromantzatua ibarreko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Zangozerria eskualdean.

1981n jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Erromantzatuko Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *isutarrak* (zaraitzueraz: *isotarrak*) ziren.

## Izena 
*Isu* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Ysu* (1102)
* *Ysso* (1268)
* *Iso* (1366)
* *Iso* (1534)
* *Iso* (1829)
* *Isu* (1990)

## Geografia 
Isu Erromantzatua ibarran dago.

### Inguru naturala eta kokapena 
Erromantzatua Zangozako merindadeko udalerria da eta Nafarroako hiriburutik 46 kilometrora dago. Udaletxea Domeñun dago. Erliebe handiko ibarra da. Mendebaldeko tarteak lautada bat osatzen du, Longida, Urraulbeiti eta Urraulgoiti ibarretatik jarraitzen duena, nahiz eta azken kasu horretan Ugarrongo arroilak eten egiten duen.

### Klima 
Erromantzatuko klima azpimediterraneoa da, eta urteko batez besteko tenperatura 12,5&nbsp;°C ingurukoa da. Urteroko egun euritsuak 100 inguru dira, eta jausitako prezipitazioa 850mm-koa.

Basoa nahiko urria da, eta zuhaitz gehienak pinuak dira, Austriatik birlandaturiko zuhaitzak. Horrez gain, ameztiak eta zumeak ageri dira ibarreko gunerik lehor eta eguzkitsuenetan.

#### Estazio meteorologikoak 
Erromantzatuan ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Urraulbeiti pareko udalerrian, estazio bat dagoen Artieda kontzejuan, itsasoaren mailatik 456 metrora, Nafarroako Gobernuak 1954an jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
Bertako biztanleek, infantzoiek, 1102an Leirerena zen Ugarra kontzejuerria inbaditu zuten. XV. mendean herritar guztiak kapareak ziren. 1427 eta 1553an 4 su zituen eta 1646an 3. 1786an 30 biztanle zituen eta 1856an 38.

1835-1845eko udal-erreformetara arte, Isu gobernatzen zuten Erromantzatua ibarreko diputatuek eta tokiko errejidoreek, eta txandaka aukeratzen ziren etxeen artean, hiru baino ez baitziren XIX. mendearen lehen erdi osoan. Leku horretatik Erronkaribarrerako, Zaraitzurako eta Aragoiko erresumarako bidea igarotzen zen (Berari aldetik). 1847an, ordea, bere bideetako onenak ferrazkoak ziren eta egoera txarrean zeuden; posta Irunberritik jasotzen zuen eta herritarren hornidurakoa zen.

## Ondasun nabarmenak 
* Arbaiungo arroila, Zaraitzu ibaiak osatutako arroila.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erromantzatua
* Zangozerria
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Latasa (Imotz)

thumb|Antzineko tren geltokia
thumb|Herriko eliza
**Latasa** Nafarroa Garaiko kontzejua da, Imotz udalerrikoa. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 71 biztanle zituen.

## Demografia eta biztanleria 
## Azpiegitura eta garraioak 
La Muguiroarra autobus konpainiak Latasa Iruñearekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

* Aldatz - Lekunberri - Irurtzun - Berriobeiti - Iruñea

## Kanpo estekak
Eraso (Larraun)

**Eraso** Errazkingo kontzejuan dagoen (Larraun) auzoa da, 4 baserri dituena: Eraso, Eraso Txiki, Erasota eta Auztegia. Errazkingo herrigunetik 2 km-tara eta Betelutik beste 2 km-tara aurkitzen da, San Donatoko baselizaren azpian. 2025ean 11 biztanle zituen.

## Historia 
Garai batean Erasoko jaurerria izan zen (Señorío de Eraso). Eraso eta Eraso Txiki baserriak jauregi bat osatzen zuten eta bertan jauntxo bat bizi zen. Auztegia baserria du parean, errekatxo baten bestaldean, eta bertan jauntxoaren morroiak bizi ziren. 

Gaur egun, Eraso eta Eraso Txiki bi baserri ezberdin dira, ondoan daudenak. Auztegia ere baserri bat da, bi etxebizitzarekin. Eraso baserria izan ezik, beste 3 etxeak berrituta eta erreformatuta daude.

## Geografia 
Iparraldean Lezaeta, hegoaldean Errazkingo herrigunea, ekialdean Albiasu eta mendebaldean Betelu mugakide ditu. Errazkingo bidegurutzetik km 1era dago, eta beste 2 km daude herriraino. Betelura ere 2 km ditu, Errazkingo errekaren bidea eta ondoren Araxes errekaren bidea jarraituz.

Oinez, San donatoko baseliza oso gertu du, Betelu eta Errazkin tartean. Bertan hainbat mina-zulo daude, aurreko mendean eskuz egindakoak, burdina bilatzen egin zituztenak.

## Demografia eta biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Errazkin
* Araitz
* Betelu
* Intza
* Azkarate
* Gaintza
* Arribe
* Atallu
* Ttutturre
* Lezaeta
* Albiasu
* Baraibar
* Larraun
* Aralarko Malloak
* Leitzaldea

## Kanpo estekak 
*  Hustutako herriei buruz Navarreria webgunean.