Armando Uribe

**Armando Uribe Arce** (Santiago, 1933ko urriaren 28a – 2020ko urtarrilaren 22a) Txileko poeta, saiogile, diplomazialari eta meatzaritza-zuzenbidean aditua izan zen *1950eko literatur belaunaldian*, 2004ko Literatura Sari Nazionala irabazi zuen eta Sorbonako irakasle titularra izan zen hainbat aldiz.

## Biografia 
Lau anai-arreben artean, Maria de la Luz Uribe idazlea barne, gizon bakarra izanik, Armando Uribek Saint George's Collegen egin zituen lehen eta bigarren mailako ikasketak. Establezimendu hartan, Roque Esteban Scarpa idazlea izan zuen gaztelerako irakasle, eta aldi berean, bigarren mailako eta unibertsitateko ikasleak biltzen zituen mintegi literarioak antolatzen zituen. Mario Góngora historialaria izan zuen historiako irakasle.

Bere lehen poemak 1950 inguruan agertu ziren egunkarietan, ikasle zela, eta bere lehen liburua, 1954an, Roque Esteban Scarparen hitzaurrearekin. Data batetik bestera, Uribek Scarpa en el Saint George zuzentzen zuen *El joven laurel* literatur akademian parte hartu zuen, eta 1953an argitaratutako izen bereko antologian ere parte hartu zuen.

1957an, Cecilia Echeverría Eguigurenekin ezkondu zen, eta berrogeita lau urtez bizi izan ziren harekin, 2001ean hil zen arte. Hurrengo urtean, Uribek bere emaztearen collageen bilduma den Kezkagarri arraroa argitaratzen lagundu zuen. Bikoteak bost seme-alaba izan zituen.

Zuzenbidea ikasi zuen Txileko Unibertsitatean, Zientzia Juridiko eta Sozialetan Lizentziatu gradua lortuz eta 1959an abokatu titulua lortuz. Ikasketak amaitu zituenean, aitaren bulegoan lan egin zuen, meategien jabetzarekin zerikusia zuten auzietan, Rubroko enpresen arteko negoziaketetan.

Legeetan lizentziatu ondoren, Uribek Erromara bidaiatu zuen emaztearekin, eta bertan jarraitu zituen ikasketak. Bidaia horren eta haren latinezko irakurketen emaitza izango da, neurri handi batean, haren *Los obstáculos* poema-liburua.

Uribek diplomazia lanak ere egin zituen: Kanpo Harremanetarako Ministerioko ministro kontseilaria izan zen (1967), Nazio Batuen Ezohiko Batzarrerako ordezkaritzaren buru izan zen, non Arma Nuklearrik Ez Ugaltzeko Ituna onartu zen, gai horretan espezialista izan zelarik. Enbaxadore izan zen NBEren aurrean, Txileko enbaxadan aritu zen Ameriketako Estatu Batuetan (1968-1970) eta Salvador Allenderen Gobernuak enbaxadore izendatu zuen Txinan. Ezker Kristauko militantea izan zen.

1973ko irailaren 11ko Estatu kolpearen ondoren, Uribek Augusto Pinocheten diktadura militarraren aurka egin zuen. Kanpo Harremanetarako Ministeriotik kanporatua izan zen eta bere familiarekin Frantziara erbesteratu zen. 

Garai horri buruz, Romerok dio: «Ez da Txilera itzuliko, eta ez du poesiarik argitaratuko —espainolez, behintzat— 1989 arte, isiltasun hori, protesta-keinu batean, diktadura garaiarekin bat etorraraziz. Itzuleran, atera ezazu argitara *Por ser tú quien sois*, bertso liburu neurtu eta errimatua, ordutik erabiliko duen bezala, parlamentu liriko laburrez osatua, dramatikotik hurbil».

## Estiloa 
Literaturako Sari Nazionala eman zion epaimahaiaren arabera, bere lanaren ezaugarri nagusia «gizakiak bizitzaren eta heriotzaren aurrean duen konpromiso existentziala da, produkzio zabal baten bidez garatutako estilo dramatiko eta berezian agerikoa». 

Bere poemak noiznahi etortzen omen zitzaizkion burura eta berak denbora guztian berarekin eramaten ikasi zuen libreta txiki batean idazten omen zituen. Baina horrek ia ezinezkoa dirudi eta kontraesankorra bere poesiek uzten duten txukuntasun eta garbitasun inpresioarekin. Gainera, hitz- eta adiera-joko harrigarriek pentsarazten dute bertsoa idatzi aurretik aztertua baino gutxixeago izan zela.

Bere poema gehienek ez dute izenbururik. Berak esaten du oso luzea dela horiek titulatzea eta neurri batean egia da: barregarria litzateke bertso bateko poemek izenburua izatea («Gaixoa hegazti ni baina gaixoa kaiola»). Gainera, izenburu batek ez luke aurrera egingo bere hitzen gehiegizko ekonomiarekin.

Ironia da Uriberen poesian elementurik garrantzitsuenetako bat. Bere hiztegi zabalak eta erudizioak lagunduta, hiltzear dagoen norbaiten azken amorru-algara dirudite batzuetan bere poemek. Ironiaren barruan, batez ere bere poema politikoak nabarmentzen dira, non bere erbesteratzea eta «tiranoa» bezalako gaiei buruzko bertsoak egiten dituen («Tiranoaren odolezko esku boteretsuak»).

Baina Uriberen gairik arruntena heriotza izan zen, dudarik gabe, nahiz eta ez den sinetsi behar bera beldur zaionik, edo triste dagoenik bizitza eta horrelakoak joaten zaizkiolako, baizik eta guztiz kontrakoa: haserre dago heriotzak ez duelako inoiz eramaten. Bere poemetako asko heriotzaren aurkako desafio publikoak dira. («Gorputza, mesedez eskatzen dizut / aldendu arimatik, hau da, mugitu / izan bihotzeko eraso masiboa / edo dena delakoa baina nahita»). Izana bekatutzat hartzeraino iristen da Uriberengan hiltzeko gogoa («Niretzat larreetako loreak ere / izate hutsagatik egiten dute gaizki»). Bizitzea lan gaitza zaiola irudituko litzaioke («Bizi da; ez dela heroitasun nagusia hiltzea»).

Horri buruz, honela zioen Uribek: «Harritu egiten nau ikusteak zenbateraino errepikatu dudan gai berekiko interesa. Heriotza hasieratik; hamalau urte nituenetik, orduan idatzi bainuen nire lehen poesia. Hori interesatu zitzaidan bat hiltzen ari zela ohartu nintzenetik. Nahi izanda ere, ez da betierekoa! Orduan, gai hori hasieratik bukaeraraino errepikatu dut hain desberdinak ez diren terminoetan, salbu eta agian, konturatu gabe, gehiago sakontzen saiatu naizela».

Jainkoaren existentziaren gaia ere oso presente dago, batez ere heriotzaren ondoren zer gertatuko den galdetzean. Uribek esaten zuen ez zekiela sinetsi ala ez, baina jainkotasuna saihestezina dela; hau da, sinetsi egiten zuela. Gauzak zalantzan jartzen ziren, baina, azken finean, «Zu izatea bururatzen zaizun Jainkoa zara».

Ohikoa da Uriberengan bere poemak beste autore edo pentsalari batzuen bertso aipatuetatik hastea (sarrienak Cervantes, Pascal, Stendhal eta Petronio izanik), eta horrek, agian, bere bizitza gorde eta eruditoarekin zerikusia zuen.

Kezkatzen zuten beste gai batzuk ziren: desberdintasun soziala, emakumeak eta, oro har, beste gai metafisiko batzuk.

## Obrak 
* *Transeúnte pálido*, poesía, Ediciones del Joven Laurel Santiago, 1954; descargable legalmente desde el portal *Memoria Chilena*  
* *El engañoso laúd*, poesía, Ediciones del Joven Laurel Santiago, 1956; descargable legalmente desde el portal *Memoria Chilena*
* *De los delitos calificados por el resultado*, Universitaria, 1957
* *Los obstáculos*, poesía, Ediciones Rialp / Adonais, Madrid, 1961
* *Una experiencia de la poesía: Eugenio Montale*, ensayo, Centro de Investigaciones de Literatura Comparada, Universidad de Chile, prensa de la editorial Universitaria, Santiago, 1962
* *Pound*, ensayo, El Espejo de Papel, Cuadernos del Centro de Investigaciones de Literatura Comparada, Universidad de Chile, prensa de la editorial Universitaria, Santiago, 1963; descargable legalmente desde el portal *Memoria Chilena*
* *Extradición Walter Rauff*, 1965.
* *Repertorio de palabras de la ley penal chilena*, 1965
* *Posesión minera*, 1965
* *Los veinte años*, 1965
* *Léautaud y el otro*, ensayo, Centro de Investigaciones de Literatura Comparada, Santiago, 1966
* *Dominio minero*, 1966
* *No hay lugar*, poesía, colección Letras de América, Universitaria, Santiago, 1971; descargable legalmente desde el portal *Memoria Chilena*
* *El libro negro de la intervención norteamericana en Chile*, ensayo, Siglo XXI Editores, México, 1974; descargable legalmente desde el portal *Memoria Chilena*
* *Ces messieurs du Chili*, Éditions de la Différence, París, 1978 (en francés) — *"Caballeros" de Chile*, LOM, Santiqgo, 2003 * *Por ser vos quien sois*, poesía, Universitaria, Santiago, 1989; descargable legalmente desde el portal *Memoria Chilena*
* *Antología de Ezra Pound-Homenaje desde Chile*, 1995
* *Alone, la sombra inquieta*, 1997
* *Odio lo que odio, rabio como rabio*, poesía, colección El Poliedro y el Mar, Universitaria, Santiago, 1998; descargable legalmente desde el portal *Memoria Chilena*
* *Carta abierta a Patricio Aylwin*, Planeta, Santiago, 1998
* *Las brujas de uniforme*, 1998
* *Imágenes quebradas*, 1998
* *Los ataúdes-Las erratas*, 1999
* *Las críticas de Chile*, Be-uve-dráis Editores, Santiago, 1999; descargable legalmente desde el portal *Memoria Chilena*
* *El accidente Pinochet*, diálogos con el filósofo Manuel Vicuña; Editorial Sudamericana, Santiago, 1999; descargable legalmente desde el portal *Memoria Chilena*
* *A peor vida*, poesía, LOM, Santiago, 2000
* *Contra la voluntad*, Be-uve-dráis, Santiago, 2000
* *El fantasma de la sinrazón & El secreto de la poesía*, ensayo, Be-uve-dráis, Santiago, 2001; descargable legalmente desde el portal *Memoria Chilena*
* *La inquietante extrañez*, 2001
* *Verso bruto*, 2002
* *Carta abierta a Agustín Edwards*, LOM, Santiago, 2002 
* *Memorias para Cecilia*, memorias, Sudamericana, Santiago, 2002
* *Diario enamorado*, 2003
* *Cabeza de vaca*, 2003
* *El criollo en su destierro*, 2003 
* *Obras reunidas (1951-1989)*, Tajamar Editores, 2004
* *Las críticas en crisis*, 2004
* *¿Qué debo hacer?*, 
* *50 años de poesía (Cds antología oral, 3 volúmenes, sello Leutun*, 2004
* *De muerte*, Universitaria, Santiago, 2004
* *Conversaciones en privado*, entre Armando Uribe, Miguel Vicuña y Eduardo Vassallo; Editorial Cuarto Propio, Santiago, 2004
* *El viejo laurel*, antología poética, selección y prólogo de Juan Cristóbal Romero; Ediciones Tácitas, Santiago, 2004
* *Desdijo*, 2005
* *Insignificantes*, 2005
* *Ahorcón*, 2005
* *Te amo y te odio*, poesía erótica, Ediciones UDP, Santiago, 2005
* *La fe el amor la estupidez*, 2006
* *De memoria = By heart = Par coeur (después de Memorias para Cecilia)*, Tajamar, Santiago, 2006
* *Coloquio del oro y del moro*, Catalonia, Santiago, 2006
* *De nada, diario en verso*, LOM, Santiago, 2006
* *Apocalipsis apócrifo*, Grupo Editorial Norma, Barcelona, 2006
* *Ídem*, Ediciones Derrame, Talca, 2008
* *Hecho polvo*, 2009
* *Vergüenza ajena (antipática, tonta y fea)*, 2010
* *Baba*, Editorial MAGO, 2010
* *Nunc*, poesía, ilustrado con sus dibujos y collages de su fallecida esposa, Cecilia Echeverría; Editorial CIEM, Santiago, 2011
* *Hastío: o variaciones sobre lo mismo*, Universitaria, Santiago, 2011
* *La vanidad de la soberbia*, Catalonia, Santiago, 2017
* *Antología errante*, Lumen, Santiago, 2017

## Filmografia 
## Sariak eta aitortzak 
* 1990eko Santiagoko Udal Literatur Saria, Por ser vos quien sois
* 1990eko Kritikaren Saria, Valparaisoko Arte Kritikoen Zirkuluak emana
* Altazor 2000 Poesia Sariaren finalista, Imágenes quebradas lanarekin
* 2001eko Altazor Poesia Sariaren finalista Contra la voluntad lanarekin
* Altazor Poesia Saria 2002, A menos vida lanagatik
* 2002ko Altazor Saiakera Saria Fantasma de la sinrazón & El secreto de la poesía filmarengatik
* 2004ko Literatura Sari Nazionala
* 2011ko Altazor Poesia Sariaren finalista, Vergüenza externa lanarekin

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* [Uribe](https://web.archive.org/web/20111114073226/http://www.memoriachilena.cl/temas/index.asp?id_ut=armandouribearce(1933))*Txileko Memoria* atarian. Han, (esteka hautsia eskuragarri  Archive-n; ikus ,  eta azkena). doan  legalki jaitsi daitezke Uriberen hainbat liburu, baita horiei buruzko kritika artikuluak ere
* Autobiografia
* Armando Uribe Arce, Txileko Unibertsitatea
* Uribe Katalunian.s5
* *Argiak - Armando Uribe*, bideoa; sarbidea 22.06.2011
* Armando Uribe, bideoa; sarbidea 22.06.2011