Elizabeth Wolstenholme Elmy

**Elizabeth Clarke Wolstenholme-Elmy** (sortzez Wolstenholme,  Lancashire, 1833 - Chorlton-on-Medlock, 1918ko martxoaren 12a) britainiar saiakeragile, poeta, ekintzaile eta sufragista izan zen, emakumeek hezkuntzarako, jabetzak izateko eta botoa emateko zuten eskubidearen alde borrokatu zuena. Borroka sufragistan aitzindaria izan zen Erresuma Batuan. Saiakerak eta poesia idatzi zituen, **E** eta **Ignota** ezizenak erabiliz.  

Sylvia Pankhurst sufragista historikoak aitortu egin zuen Elizabethek mugimendu sufragistaren aitzindari gisa izan zuen zeregina. Hainbat erakunderi lotuta egon zen, besteak beste, WSPU Emakumeen Batasun Sozial eta Politikoa, suffragettes mugimendua.

## Bizitza 
Elizabeth Clarke Wolstenholmek gaur egun Manchester Handia osatzen duten herri eta hirietan eman zuen bere bizitzaren zatirik handiena. Cheetham Hillen jaio zen, Lancashiren, Elizabethen (sortzez Clarke) hirugarren alaba eta alaba bakarra, alaba jaio eta gutxira hil zena, eta Joseph Wolstenholme ministro metodista , 14 urte bete baino lehen hil zena. 1833ko abenduaren 15ean bataiatu zuten Ecclesen, Lancashiren. 

Wolstenholme apaizak neskatoen eskolatzeari buruzko ikuspegi tradizionala zuen. Horregatik, bere neba zaharrenak, Joseph Wolstenholme (1829–1891) izenekoak, Cambridgeko Unibertsitatean matematikako irakasle izatea ahalbidetu zion heziketa pribatu garestia jaso zuen bitartean, Elizabethek ezin izan zuen bi urte baino gehiago Fulneck eskolan ikasi. Aita 14 urterekin hil zitzaion, eta ama, berriz, bera jaio eta handik gutxira. Elizabethen tutoreek Bedford College ireki berrian ikasteko baimena ukatu zioten, 1849an Erresuma Batuan emakumeen goi-mailako heziketari eskainitako lehen establezimenduan. Hori dela eta, etxean heztea erabaki zuen, hemeretzi urterekin herentzia eskuratu zuen arte. 1853an, Elizabethek neskatoentzako barnetegia sortu zuen Boothstownen, Worsleytik gertu. 1867ko maiatzera arte egon zen bertan, bere establezimendua Congletonera (Cheshire) eraman zuenean.

### Hezkuntza eskubidearen aldeko aktibismoa 
[eskuinera|thumb| [Emily Davies sufragista, Girton Collegeko zuzendaria]]
Wolstenholme, neskentzako lehen hezkuntzaren maila tamalgarriaz kezkatuta, College of Prevors-era batu zen 1862an eta, erakunde horren bidez, Emily Davies ezagutu zuen. Elkarrekin kanpaina bat egin zuten neskek mutilek bezalako goi-mailako hezkuntza izan zezaten. 1865ean Manchesterreko Eskolako Maistren Elkartearen sortzaileetako bat izan zen, eta 1866an Taunton Batzordearen aurrean agertu zen, lehen mailako eskolak berregituratzeko ardura zuen batzordearen aurrean. Parlamentuko ikerketa-batzorde batean testigantza eman zuen lehen emakumeetako bat izan zen.

Bi urte geroago, 1867an, Wolstenholmek eta Josephine Butlerrek Emakumearen Goi Mailako Hezkuntza Sustatzeko Ingalaterrako Iparraldeko Kontseilua sortzen lagundu zuten. Kontseilu horretan Elizabeth Manchesterreko ordezkaria zen. Antolakuntzak irakurketak eta azterketak eskaintzen zizkien eskolako maistra bihurtu nahi zuten emakumeei. Elizabethentzat emakumeen hezkuntza hobetzea lehentasunezkoa zen

Davies eta Wolstenholme ez zeuden ados emakumeak Goi Mailan nolako azterketak izan behar zituzten; izan ere, Wolstenholmek, 1865ean Emakumeen Enplegua Sustatzeko Elkartearen Manchesterreko adarra sortu zuenak, enplegurako trebetasunak garatzera bideratutako ikasketa-plan bat nahi zuen, eta Daviesek, berriz, emakumeei gizonei erakusten zitzaien ikasketa-plan bera erakustea nahi zuen. 1869an, "''Women's Work and Women's Culture"* liburuan hezkuntzari buruzko artikulu bat idazteko eskatu zion Butlerrek Wlizaabethi. Liburu hartan, neskentzako bigarren mailako eskolen sistema baterako zituen asmoak azaldu zituen, eta klase ertaineko gurasoak kritikatu zituen, alaben heziketarekiko interes faltagatik.

### Emakumearen boto-eskubiderako Manchesterreko Batzordea 
Elizabethek eta Josephine Butlerrek Gaixotasun Kutsakorrak Indargabetzeko Damen Elkarte Nazionala osatu zuten, Parlamentuak 1864an prostituzioa kontrolatzeko estatu-modu gisa onartu zuen Gaixotasun Kutsakorren Legeari erantzunez.

Wolstenholmek Manchesterreko Emakumeen Boto Eskubiderako Batzordea sortu zuen 1865ean, eta emakumeen sufragioaren aldeko 50 urteko kanpaina indartsuari ekin zion: boto-eskubidea.  1871n eskola utzi eta emakumeen mugimenduko lehen langile ordaindua bihurtu zen lobby egiteko eta Legebiltzarrari emakumeentzat kaltegarriak ziren legeak aldatzea eskatzeko kontratatu zutenean.  "*Komunen zigorra"* edo "*gobernuaren zaintzaile zakurra"''  goitizenez, Wolstenholmek oso serio hartu zuen bere papera. Emakume sufragisten tokiko taldeek porrot egindako lege-proiektuen etsipenaren ondoren ahuldu zirenean, Wolstenholme funtsezkoa izan zen bere hiriko batzordearen bultzada mantentzeko, 1867an Emakumeen Sufragiorako Manchesterreko Elkartea izenarekin berriz elkartu baitzen.

 

1877an, emakumeen sufragioaren aldeko kanpaina Emakumeen Sufragiorako Elkarte Nazional gisa zentralizatu zen. Wolstenholme 1889an Women's Franchise Leagueko kide sortzailea izan zen (Harriet McIlquham eta Alice Cliff Scatcherd-ekin batera).  Wolstenholmek erakundea utzi eta Women's Emancipation Union sortu zuen 1891n. 

### Women's Emancipation Union 1891–1899 
Wolstenholmek UEO sortu zuen 1891ko irailean, kasu judizial zital baten ondoren. *Regina v Jackson*, Clitheroe Epaiketa bezala ezaguna, Edmund Jacksonek bere emaztea bahitu zuenean gertatu zen, bere ezkontza-eskubideak baliarazteko asmoz, ezkontza-bortxaketa kontzeptua existitu baino askoz lehenago. Apelazio-auzitegiak Jackson andrea askatu zuen *Habeas corpus* pean .

Elizabeth Wolstenholmek epai horren garrantzia aitortu zuen coverture delakoari dagokionez, hau da, emaztea senarraren mende jartzea ezartzen duen printzipio juridikoari dagokionez. Harpidetzen bidez finantzatu zuen UEO, eta ongile bat aurkitu zuen, La Sra. Russell Carpenter.  UEOk emakume eta gizonen arteko berdintasunean giltzarri diren lau eskubideren aldeko kanpaina egin zuen: eskubide eta betebehar zibikoetan, hezkuntzan eta garapen pertsonalean, lantokian,   ezkontzan eta aitatasunean. Klaseen arteko kolaborazioetan aitzindaria izan zen, emakumeek autoritatearekiko zuten erresistentzia bultzatuz, bere bozka eskubidea aitortua izan gabe jarraitzen zuen bitartean. Era berean, emakumeen sufragioa test bat egitearen alde agertu zen, Legebiltzarreko hautagai posibleen aukeraketan. 

UEOko batzordeak urteroko konferentzia bat eta 150 bilera publiko baino gehiago egin zituen 1892 eta 1896 artean. Tokiko hamar antolatzaile egon ziren Glasgowtik Bristolera arteko hirietan, eta nazioarteko 7000 harpidetza baino gehiago. 1893an iraupen laburreko azpibatzorde parlamentarioa ezarri zen. Kide exekutiboek Mona Caird, Harriot Stanton Blatch, Caroline Holyoake Smith eta Charles W. Bream Pearce (Isabella Bream Pearceren senarra ) sartu zituzten. Taldekideen artean , Lady Florence Dixie, Charlotte Carmichael Stopes eta George Jacob Holyoake izango dira. Isabella Fordek UEOren izenean lan egin zuen 1895ean Londresko East End-en aire zabaleko mitinetan. 

Idatzitako artikuluen artean daude: Amy Hurlstonen "*The Factory work of Women in the Midlands"* eta William Henry Wilkinsen "*The Bitter Cry of the Voteless Toiler"*, biak 1893an, eta Isabella Bream Pearceren "*Women and Factory Legislation"*, 1896an. 

1894ko Tokiko Gobernu Legearen ondoren, WEUk lan egin zuen berak babestutako emakumeak (gehienak jabeak) animatzeko tokiko administrazioko organoetara hautagai gisa aurkeztera, edo gutxienez bozkatzera. WEUko 100 antolatzaile baino gehiago Behartsuen Legearen Zaindari edo Parrokia Kontseilari izendatu zituzten.

 

Bere ongilea hil eta 1897ko Emakumeen Sufragio Legearen galeraren ondorengo depresioan bere harpidetzak erdira murriztu ondoren, UEO erretiratu egin zen.  Azken bilera 1899an egin zen, hizlariek Harriot Stanton Blatch eta Charlotte Perkins Gilman sartu zituztenean.

### WSPU 
Emmeline Pankhursten lagun eta lankide Wolstenholme Emakumeen Batasun Sozial eta Politikoaren batzorde exekutiboan parte hartzera gonbidatu zuten. WSPUren suffragettes 'militante' borrokalarien aitzindaritzat hartzen hasia da UEO.

[ezkerrera|thumb| Wolstenholme [Keir Hardieren atzean Trafalgar Squaren, 1906ko maiatzaren 19an]]
Wolstenholme eszenatokian zegoen Keir Hardie eta Pankhurstek jendetza handi baten aurrean hitz egin zutenean Trafalgar Squaren, eta baita ere kontakizun bat idatzi zuen Boggart Hole Clough-en 1906ko bileraren lekuko presentzial gisa eta Women's Sunday bezala ezaguna 1908ko ekainaren 21ean, non bere stand propioarekin ohoratu zuten.  

eskuinera|thumb| Wolstenholme (erdian) balkoi batetik emakumeen koroatze prozesioari begira, 1911
1911ko Women's Coronation Procession-en (balkoi batetik jarraitu zuen), militante sufragista 'Ingalaterrako antzinakoena' bezala izendatu zuten. Wolstenholmek WSPUri uko egin zion 1913an, bere jarduera bortitzek giza bizitza mehatxatu zutenean.

### Beste jarduera batzuk 
Emakumeen Erresistentzia Fiskalaren Ligako presidenteorde bihurtu zen urte berean. Horrez gain, Lancashire and Cheshire Textile taldeari eta Manchesterren 1903an sortutako eta Esther Roper buru zuen Workers' Presentation Committee taldeari ere lagundu zien.

eskuinera|thumb| WSPUko aktibistak
Wolstenholme ez zen gai bakarreko aktibista eta sexuen arteko parekotasuna nahi zuen. Emakume Ezkonduen Ondasunen Batzordeko idazkari bihurtu zen 1867tik 1882ko Emakume Ezkonduen Ondasunen Legearen sarrerarekin arrakasta izan zuen arte. 1869an, Josephine Butler gonbidatu zuen Gaixotasun Kutsakorren Legeak Indargabetzeko Damen Elkarte Nazionaleko presidente izatera. Kanpaina horrek arrakasta izan zuen 1886an. 1883an, Wolstenholmek 1886an lege bihurtu zen Adingabeen Tutoretza Batzordearentzat lan egin zuen (ikus 1873ko Haurren Zaintzaren Legea).

## Bizitza pertsonala 
Wolstenholmek Benjamin John Elmy (1838-1906) ezagutu zuen, zetazko fabrika baten jabea, laikoa, errepublikarra (antimonarkikoa) eta emakumeen eskubideen defendatzailea, Congletonera (Cheshire) joan zenean.  Haren arima bikia eta izatezko bikotea bihurtu zen. Elmy Hollingsworth-en jaio zen, Benjamin-en, Ogasuneko ofizial batean, eta Jane ( sortzez Ellis) Elmy-n. 20 urte baino gehixeago zituenean maisu lanetan zebilela, Elmyk fedea galdu zuen eta Lancashireko ehungintza dendako lantegi bateko kudeatzaile bihurtu zen. Lan horri esker ulertu ahal izan zituen emakume langileek zituzten zailtasun ekonomikoak. 

1867an, Wolstenholmek eta Elmyk Damentzako Hezkuntza Elkarte bat ezarri zuten, gizonentzat irekia zegoena.  Mugimendu feministan aktiboki sartu zen, Wolstenholmeko batzordeekin bat eginez. Bikotea elkarrekin bizitzen hasi zen 1870eko hamarkadaren hasieran, maitasun librearen mugimenduari jarraituz eta bere lankide kristau sutsuak izutuz. Wolstenholme 1874an haurdun geratu zenean, bere kideak haserretu egin ziren eta ezkontzeko eskatu zuten, bere sinesmen pertsonalen kontra. 1874ko urriaren 12an bikotea zibilagatik ezkondu zen arren, Londresen lana utzi behar izan zuen. 

Bikotea Buglawtoneko Buxton Road kaleko 23. zenbakira joan zen bizitzera. Han, Wolstenholme-Elmyk Frank semea erditu zuen 1875ean. Frank Elmy etxean hezi zuten. 1886an, Benjamin J. Elmy Bidezko Merkataritzako Ligaren Logia Congleton-eko Maisu izendatu zuten (britainiar industriaren babesa babesten duena) eta bai Wolstenholme eta bai Elmy herri-hizlariak izan ziren merkataritza libreko legeen aurka antolatutako ekitaldietan. Elmy and Co.-k 1888an eten zuen bere jarduera eta Elmy 1891n erretiratu zen osasun arazoak zirela eta. 1897an, Emakumezkoen Sufragiorako Gizonezkoen lehen Hautesle Liga sortu zuen (ikus, halaber, 1907ko Emakumezkoen Sufragiorako Gizonezkoen Liga).

## Heriotza 
Bikotea 1906an Elmy hil zen arte egon zen ezkonduta. Wolstenholme 1918ko martxoaren 12an hil zen. Bere hileta Manchesterreko Errausketa-labean egin zen. 

## Lanak 
eskuinera|thumb| Gizarte Zientzien Kongresua 1879. Hiru emakumeek "Gizarte-zientzien devotak" titulua dute.
Wolstenholmek oparo idatzi zuen, Gizarte Zientziak Sustatzeko Elkarte Nazionalarentzako dokumentuak eta *Shafts* bezalako argitalpen feministentzako eta *Westminster Review* bezalako egunkari nazionalentzako artikuluak barne. Emakumeen Emantzipaziorako Batasuna bezalako erakundeek ere euren kanpainei buruzko liburuxkak argitaratu zituzten.

Bere testuen artean daude:

* The "''Report of the Married Women's Property Committee: Presented at the Final Meeting of their Friends and Subscribers*" Manchester 1882.
* "*The Infants' Act 1886: The record of three years' effort for Legislative Reform"'', with its results published by the Women's Printing Society 1888.
* "*The Enfranchisement of Women*" published by the Women's Emancipation Union 1892.

Britainiar Liburutegiak bere dokumentuak ditu, baita Haurren Tutoretzari eta Emakumeen Emantzipaziorako Batasunari buruzko Legearenak ere. 

Wolstenholmek ere idatzi zuen poesia. "*The Song of the Insurgent Women* " 1906ko azaroaren 14an argitaratu zen (Ignota bezala) eta "*War Against War in South Africa* " 1899ko abenduaren 29an, Bigarren Boer Gerra hasi eta gutxira. 

## Hil osteko onarpena 
ezkerrera|thumb| Wolstenholmen irudia eta izena Parliament Squareko Fawcetten estatuan agertzen dira.
Congleton Gizarte Etxeak plaka urdin bat jarri zuen bere etxean, Buxton House. Esaten du:  "*Elizabeth Wolstenholme-Elmy 1839–1918 Emakumeen berdintasun sozial, legal eta politikoaren aldeko ekintzailea hemen bizi izan zen 1874 eta 1918 artean"* ("1839" aipatuz Wolstenholme-Elmy jaio zen urtea bezala, baina beste iturri batzuek 1833 aipatzen dute).

Bere izena eta irudia, eta emakumeen sufragioaren aldeko beste 58 pertsonarenak, Millicent Fawcettek Parliament Square-n, Londresen, 2018an inauguratutako estatuaren idulkian grabatuta daude.
[ezkerrera|thumb| Gure Elizabethen brontzezko estatua [Congleton|Congletonen.]]
2021eko apirilean, Congletoneko errepide berri batek **Wolstenholme Elmy Way** izena hartu zuen Elizabeth eta bere senar Benjamin-en omenez.

Ongintzazko erakunde bat sortu zen Congletonen 2019an, bere profila goratzeko. Elizabeth's Group-ek dirua bildu zuen Wolstenhome-ren omenezko estatua bat sortzeko. Hazel Reeves eskultoreak diseinatu zuen eta Hale de Richmond baronesak aurkeztu zuen Emakumearen Nazioarteko Egunean, 2022ko martxoaren 8an.

## Bibliografia 
Wright, Maurent, "*Elizabeth Wolstenholme Elmy and the Victorian Feminist Movement: The biography of an insurgent woman".* (2013) Argitaletxea: Manchester University Press ISBN: 9781847797629

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak