open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Errebista

[thumb|221px|[Joséphine Baker.]]
**Errebista**, musika, dantza eta, askotan antzerki eszena umoristiko edo satirikoak uztartzen dituen ikuskizun bat da.

Berriki gertaturiko gertaerei edo bizitza politikoari buruzko kritiken antzezpenak izan daitezke, baina beste edozein gairi buruz ere egin daiteke. Errebista, barietate ikuskizunetatik, azken hauek, elkarrekin inongo loturarik ez duten antzezlanak direla eta errebistak gai nagusi bat jorratu izanagatik bereizten da.

Errebista ikuskizunen berezitasuna, antzoki zein kabareterako egokiak izatea da.

Halako ikuskizunak aurkezten dituzten kabareten artean, ospetsuenetako batzuk Lido eta Moulin Rouge dira, biak Parisen, eta, antzokien artean, ezagunenetako bat, Buenos Aireseko Maipo Antzokia da.

Joséphine Baker, dantzaria eta kantaria, eta Maurice Chevalier kantaria eta zineko aktorea, genero honetan nazioartean artista ezagunenetako batzuk izan ziren.

Vedette ezagunenen artean, Iris Chacón, Puerto Ricokoa, Amerikako Vedettea bezala ezaguna, Paloma San Basilio, Norma Duval, Celia Gámez, Lina Morgan, Marlène Mourreau eta Barbara Rey Espainiatik eta Susana Gimenez, Moria Casan, Nélida Lobato, Tita Merello eta Rosita Fornés Argentinatik daude.

## Kanpo estekak
Lido (kabareta)

***Lido*** Parisko kabaret ospetsu bat da, ikuskizun handiko errebistak antzezten dituena.

## Historia 
1946an, Clérico anaiek, Jean eta Joseph, "La plage de Paris" (*"Parisko hondartza"*) deituriko saltoki bat erosi zuten, Eliseo Zelaien hiribidean, eta kabaret bat sortu zuten, Lido deitu zutena, jatorrizko apaindura, Veneziako Lido hondartza ospetsuan inspiratua baitzegoen. Kabareta, *Sans Rimes ni Raisons* (*"Errimarik eta arrazoirik gabe"*) izeneko errebistarekin inauguratu zen, urte hortako ekainak 20an.

1977an, Lidoren jabeek, ondoko eraikin bat erosi zuten, kabaretak jatetxe bat izan zezan eta jende gehiago sartu ahal izateko. Ordutik, Lidok, 6.000 metro karratuko azalera du, eta 1.000 ikusle baino gehiagorentzako tokia.

Ikuskizuneko protagonistak *Bluebell Girls* eta *Lido Boy Dancers*ak izaten diren arren, Lidon, artista ospetsuek ere lan egin dute, Shirley MacLaine, Elvis Presley, *Lodia eta Argala* edo Elton John kasu.

Lidoko ikuskizunen kostua oso altua da, eta, beraz, errebista bakoitzak, zenbait urte ematen ditu egitarauan.

## Kanpo estekak 
* Lido webgune ofiziala
Eliseo Zelaien hiribidea

**Eliseo Zelaien hiribidea** () Parisko hiribide nagusia da. 1.880 metro luze da, eta Garaipen Arkutik *place de la Concorde*raino doa.

Izena greziar mitologian ageri diren Eliseo Zelaietatik datorkio. Eliseo Zelaiak arima bertutedunentzako tokia ziren, kristautasunaren paradisuaren baliokidea. Han sartu ahal izateko, Lete ibaian edan behar zuten, infernuan pasa zuten denbora ahantzaraziko ziena.

Frantziarrek, "munduko hiribiderik ederrena" () deitzen dute.

## Historia 
* 1640: zuhaitz lerrokadura bat landatu zen Louvrea eta Tuileries jauregiaren jarraian.
* 1724: egungo ibilbidea amaitu zen
* 1824: espaloiak eraiki ziren.
* 1994: egundaino egindako birmoldatze handiena inauguratu zen. Uztailaren 14an, alemaniar soldaduek parte hartu zuten, urtero hiribide honetan ospatzen den desfile tradizionalean, frantziar-alemaniar harremanetan une gogoangarri bat adieraziz.

## Ezaugarriak 
Hiribidearen goialdeko zatian, Charles de Gaulle plazan hasten dena (lehen ''Place de l'Etoile*, *"Izar plaza"*), zineak luxuzko dendak eta saltoki handiak daude.

Hiribidearen behealdea, *Place de la Concorde* delakoan amaitzen dena (exekuzioak egiten ziren tokia), lorategiz inguratua dago, eta zenbait eraikin publiko daude: *Palais de la Découverte* (*"Aurkikuntzaren Jauregia"*), *Petit Palais* (*"Jauregi Txikia"*) eta *Grand Palais* (*"Jauregi Handia*"), *Paris IV Unibertsitatea*z gain.

Eliseo Zelaien hiribidea Parisko ardatz historikoaren zati da, Tuileries lorategitik Louvreraino iristen dena.

Garaipenaren Arkuaren beste aldetik, *Avenue de la Grande Armée* eta *Avenue Charles de Gaulle'' hiribideek luzatzen dute Ardatz Handia. 1990eko hamarkadan, ardatz honetan bertan Arku Handia eraiki zen, La Défense auzo modernoan, Europar Batasuneko finantza gune garrantzitsuenetako bat, Alemaniako Frankfurtekin batera.

## Txirrindularitza 
1975. urteaz geroztik Frantziako Tourraren azken etaparen helmuga Eliseo Zelaien etorbidean dago. Gainera, sari banaketa, Garaipenaren Arkuaren ondoan egiten da, eta, horregatik hiribide mitikoa bihurtu da txirrindularitzarentzat.

## Loturak 
* Viale Beatrice d'Este

## Kanpo estekak
Chamonix-Mont-Blanc

**Chamonix-Mont-Blanc** (ahoskapena: [ ʃa.mɔ.ˈni mɔ̃ blɑ̃]) soilik **Chamonix** izenaz ezagunagoa ([ ʃa.mɔ.ˈni] ahoskatua), Frantziako hiri bat da, Rodano-Alpeak eskualdean eta Savoia Garaia departamenduan dagoena. Egun, 10.614 biztanle ditu, eta Mont Blanc mendiaren —Alpeetako garaiena da— oinean dago. Mont Blanceko tunelaren frantziar muturrean dago.
thumb|ezkerrera|250px|Chamonix hirigunea.

## Geografia 
Chamonix-Mont-Blanc udalerriak hamasei herri eta herrixka biltzen ditu. Iparraldetik hegoaldera: Le Tour 1.462 m, Montroc, Le Planet, Argentière 1.252 m, Les Chosalets, Le Lavancher, Les Tines, Les Bois, Les-Praz-de-Chamonix 1.060 m, Chamonix-Mont-Blanc, Les Pècles, Les Mouilles, Les Barrats, Les Pélerins, Les Gaillands eta Les Bossons 1.012 m.

Neguko kirolen gunea da. 1924ko Neguko Olinpiar Jokoak Parisko Udako Olinpiar Jokoen barnean, hiri horretan egin ziren, urtarrilaren 25 eta otsailaren 5 bitartean.

2005eko urtarrilaren 8 eta 9an, Eski alpetarreko munduko kopa ospatu zen, *Le Kandahar*.

## Historia 
Harana 1091. urtean aipatu zen lehenengo aldiz, Genevoiseko kondeak eman zionean Sacra di San Michele beneditarren etxeari, Turin inguruan, XIII. mendearen hasieran bertan priorerria ezarri baitzuen. Hala ere, 1786an biztanleek askatasuna erosi zieten Sallancheseko kanonei esker, haiei priorerria 1519an transferitu baitzitzaien.

1530ean, biztanleek Genevoiseko kondearen eskutik, urtean bi azoka egiteko pribilegioa lortu zuten; harana, aldiz, funtzionario zibilek eta Genevako apezpikuek bisitatu ohi zuten (bisita 1411an egin zen lehen aldiz, San Frantzisko Saleskoa bertara 1606an iritsi zen bitartean). Baina aisialdiko bidaiariak oso urriak ziren.

Bisitaren berri eman zuen lehen alderdia (1744) Richard Pococke, William Windham eta beste batzuena izan zen, hala nola 1741ean Mer de Glace bisitatu zuten ingelesak. 1742an P. Martel eta beste hainbat genevar etorri ziren, 1760an. Horace-Bénédict de Saussure, baita geroago Marc Theodore Bourrit ere.

Mendearen hasieran turismoaren hazkundeak Compagnie des Guides de Chamonix (Chamonixeko Gida Konpainia) eratzea eragin zuen 1821ean, mendi magaletarako sarbidea arautzeko (komunitateko edo kooperatibetako jabetzakoak ziren), eta elkarte honek gidatzeko monopolioa zuen. herria 1892an Frantziako gobernuaren ekintzek hautsi zuten arte; hortik aurrera, gidariek bertako funtzionarioek eta Frantziako Klub Alpinoko kideak nagusi ziren batzorde batek emandako diploma jaso behar zuten bertako bizilagunek baino.

XIX. mendearen bukaeratik aurrera, garapen turistikoa nazioko eta nazioarteko ekimenak izan ziren nagusi tokiko ekintzaileak baino, nahiz eta tokiko komunitatea gero eta menpekoagoa eta aktiboagoa zen industria turistikoan.

## Bitxikeriak 
Harana Mary Shelleyren Frankenstein eleberrian aipatzen da, doktorea eta bere munstroaren arteko topaketa bat gertatzen den eszena batean.

*Whisky y vodka* film espainiar-frantziarra (1965) hiri horretan girotua da.

## Kanpo estekak 
* http://www.chamonix.com(http://www.chamonix.com)
Q-Max

[thumb|250px|Eraikitako lehen Q-Max ontzia "Mozah", [Bilboko portuan 2009ko urtarrilaren 11n.]]

**Q-Max** ontzi mota bat da, zehazki, gas natural likidotua (ingelesez LNG) garraiatzen duen ontzi mota. Q-Max izeneko "Q" hizkia Qatar herrialdearen lehen hizkitik eratorri da, eta "Max" aurrizkia, gasontzien edukierari deritzo, izan ere, inoiz eraikitako gasontzirik handienak dira.

Ontziak Qatar Gas Transport Company (Nakilat) delako enpresak kudeatu eta eraikitzea agindu du, eta Qatargas eta Rasgas LNG .

## Ezaugarri teknikoak 
Q-Max motako gasontziek 345 metroko luzera, 53,8 metroko zabalera eta 34,7 metroko altuera dute. Guztira, 266.000 metro kubiko gas garraia dezakete, ohiko LNG ontzien edukieraren laukoitza. Gasontziaren motorrak, abiadura moteleko turbinez osaturik daude. Q-Max motako ontziek bergasifikaziorako azpiegitura dute, sor daitekeen irakitze gasa maneiatu ahal izateko. Q-Max ontziek LNG gasontzien energia beharren %40 gutxiago izatea aurrikusten da.

Q-Max motako gasontziak honakoak dira:
* Al Ghuwairiya
* Al Samriya
* Bu Samra
* Lijmiliya
* Mozah
* Umm Slal

## Ontziola eraikitzaileak 
Lehen Q-Max gasontzien eskaera 2005ean egin ziren, eraikuntzan Samsung Heavy Industries eta Daewoo Shipbuilding & Marine Engineering Company enpresa korearrek hartu dute parte. Ontzien barneko bergasifikazio azpiegitura, Hamworthy enpresak eraiki zuen, eta DNV erakundeak onartu eta ziurtaturikoa da.

Q-max motako lehen ontzia 2007ko azaroan eraman zuten ontziolako dike lehorrera, ontziaren izen ematea 2008ko uztailaren 11ean burutu zen, Samsung Heavy Industries ontziolak Hego Koreako Geoje uhartean duen kaian. Lehen ontziari "Mozah" izena jarri zitzaion, Qatarko Sheikha Mozah Nasser al-Misnad maiestatearen ohorez.

## Ikus, gainera 
* Likidoturiko gas naturala
* Q-Flex

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Nakilat enpresaren webgunea.
Pili eta Mili

**Pili eta Mili** Espainiako zineko bikote artistiko-komiko bat zen. Euren benetako izenak, Aurora eta Pilar Bayona Sarriá ziren. Karrera labur bat egin zuten antzerki eta errebistan Bartzelonan, ondoren zinera pasatzeko, non arrakasta handia izan zuten 1963 eta 1970 bitartean Espainia, Mexiko, Argentina eta Italian, beste herrialde batzuen artean.

## Filmografia 
* 1963: Como dos gotas de agua (Luis César Amadori).
* 1964: Dos chicas locas, locas (Pedro Lazaga).
* 1965: Whisky y vodka (Fernando Palacios).
* 1965: Dos pistolas gemelas (Rafael Romero Marchent).
* 1966: Escándalo en la familia (Julio Porter).
* 1967: Un novio para dos hermanas (Luis César Amadori).
* 1968: Dos gemelas estupendas (Miguel Morayta).
* 1968: Agáchate, que disparan (Manuel Esteba).
* 1970: Princesa y vagabunda (Miguel Morayta).
* 1970: La guerra de las monjas (José María Fernández Unsáin)

## Kanpo estekak 
* Pilar Bayona IMDbko profila
* Emilia Bayona (Aurora) IMDbko profila
Amaia Jauregizar

**Amaia Jauregizar Ormaetxea** (Gernika-Lumo, Bizkaia, 1985) Euskal Filologian lizentziaduna, 2008an Felipe Arrese Beitia olerkiko Euskaltzaindiaren eta BBKren Literatur Sariaren irabazlea izan zen, *Azazkalak jaten* lanarekin . Euskal filologian doktorea da 2020az geroztik *Hizkuntza-atlasgintzatik hiztegigintzara: Euskararen Herri Hizkeren Atlasaren eta Euskaltzaindiaren Hiztegiaren arteko lotura-gakoak* doktorego-tesiarekin.

## Idazlanak 
### Olerkia 
* *Azazkalak jaten* (BBK eta Euskaltzaindia, 2009)

## Erreferentziak
Tukulti-Ninurta I.a

thumb|200px|Qasr Amra
**Tukulti-Ninurta I.a** (K.a. 1244-K.a. 1208) Asiriako errege bat izan zen, inperio ertaina, bere loria une gorenetara eraman zuena. Biblia hebrearraren aditu batzuek, Nimrodekin identifikatzen dute.

Tronua heredatu zuen bere aita Salmanasar I.a hil ondoren, eta bere erregealdia, hititen etsaitasunari aurre egin beharrez hasi zuen, Salmanasarrek hititen aurka lortu zituen garaipenen ondorioz eragina. Tukulti-Ninurtak Nihriyako erresumak Asiriara biltzea erabaki zuen, bere meatzaritza aberastasunengatik. Erresuma hauek hititen inperiotik gertu zeudenez, azken inperio honetako errege zen Tudhalia IV.ari, honekiko asmo txarrik ez zuela adierazten zuten gutunak bidali zizkion, baina errege hititak ez zituen Tukulti-Ninurtaren asmo hauek sinetsi, eta Nihriyara joan zen bere armadarekin, non Nihriyako gudua gertatu zen, asiriarren erabateko garaipen batekin eta Nihriyako erresumak Asiriara bilduz amaitu zena.

Jada hititen aldetik etsaitasunik izatea espero gabe, garaituak eta euren barne arazoetan (Kurunta) murgilduta, Tukulti-Ninurtak, Asiriako iparralde eta ekialdeko mendiko tribuen aurkako kanpaina batzuk bidali ahal izan zituen, lurralde horretan nolabaiteko kontrola ezarriz eta merkataritza abantailak lortuz.

Iparraldea, ekialdea eta mendebaldea ziurtatu ondoren, Asiriako erregea, Babiloniako Kashtiliash IV.a erregearen aurka joan zen, nork Tukulti-Ninurtaren aurreko gerrak probestu zituen mugako zenbait gotorleku hartzeko, eta erabat garaitu zuen errege babiloniarra. Babilonia arpilatu zuen, nondik taulatxo ugari eraman zituen, eta gobernari txotxongiloak jarri zituen erresuma honen iparraldean. Honela lortutako aberastasunek, errege gotorleku berri bat eraikitzea ahalbidetu zioten, Kar-Tukulti-Ninurta, Assur hiriburutik gertu. Gainera, olerki bat idatzi zen, *Tukulti-Ninurtaren balentria*, asiriar garaipenari buruz.

Tukulti-Ninurta, orain Kar-Tukulti-Ninurtan bizi zelarik, bere seme Ashur-nasir-palen matxinadak erabat ezustean harrapatu zuen, bere gotorlekuan setiatu zuena, Tukulti bertan hil zelarik. Bere oinordekoa, bere beste seme bat izan zen, Ashur-nadin-apli.

## Erreferentziak
Ashur-nasir-pal I.a (Tukulti-Ninurta I.aren semea)

**Ashur-nasir-pal I.a** edo **Asurnasipal I.a** Asiriako printze bat izan zen, K.a. 1200 inguruan, Asiriar Inperioko gatazka dinastikoen arduraduna izan zelako ezaguna.

Tukulti-Ninurta I.aren semea, bere aita, honek sortutako hiriburuan, Kar-Tukulti-Ninurtan inguratu zuen, eta, ziuraski, hil egin zuen. Erregearen heriotzak, gatazka eta orden falta garai bat eragin zuen asiriar inperioan, honetaz, Tiglath-Pileser I.aren erregealdirarte berregin ez zena. Tukulti-Ninurta I.aren ondoren, Ashur-nasir-pal ez zen tronura igo, bere anaia Ashur-nadin-apli izan baitzen erresuma bereganatu zuena, eta, Ashur-nirariren oinordekoa, Ashur-nasir-palen seme Ashur-nirari III.a izan zen arren, Ashur-nasir-palen beste anaia batek, Enlil-kudurri-usurrek ordeztu zuen Ashur-nirari III.a tronuan.

## Kanpo estekak
Elefanteen Terraza

**Elefanteen Terraza** () Kanputxeako Angkorren barnean dagoen gune arkeologiko bat da, Phimeanakas () jauregiaren ondoan dagoena. Bere izena, bere oinarrian agertzen diren animalia honen erliebeei zor dio. Bayonaren iparraldean kokatua, ekialderanzko norantzan dago, Angkor Thomeko ekialdeko sarrerako zuzeneko sarreran, *Victory Gate* edo Garaipenaren Atea bezala ere ezaguna.

Terraza honen erabilera nagusia, errege zeremonientzako agertoki bezala erabiltzea zen, guduren batean garaipena lortu ondoren. Erregeak, terrazaren erdian egoten zena, bere jeneral eta soldadu garaileen desfilea ikusten zuen. Terrazan zehar, bere ohaideek dantza egiten zuten apsarak bailitzan.

Gaur egun, Elefanteen terrazak, Legenardun Erregea ezizenez ezagutzen denaren kopia bat du, jatorrizko eskultura, Phnom Penheko Museo Nazionalean dago.

## Kanpo estekak
Protome

[thumb|250px|eskuinera|[Ahari baten protome iberiarra (K. a. III-II. mendekoa)]]
**Protomea** edo **Protomoa**, goierliebean eginiko benetako edo irudizko animalia baten, munstro baten edo pertsona baten irudikapena da. Burua, soingaina edo soingaina aurrealdeko gorputzadarrekin irudikatzen da. Antzinaro klasikoan, arkitektura elementuen apaindura edo euskarri gisa erabili zen.

## Kanpo estekak
Dolerita

thumb|Diorita
thumb|Gabroa

**Dolerita** kolore ilun ertaineko eta testura fineko arrokak izendatzeko erabiltzen den hitza da, bere bikorraren fintasunagatik, gabro edo diorita diren jakin ezin daitekeena.

Doleritazko geruza fin bat dago itsasoko lurrazpian. Basaltoaren azpian, arroka bolkaniko honetazko geruza bat dago.

Dolerita kristalak, begi hutsez ikus daitezke.

## Ikus, gainera 
* Arroka igneoak

## Kanpo estekak
Gudea

**Gudea** (sumerieraz: 𒅗𒌣𒀀) Lagasheko agintaria (ensia) izan zen K.a. 2144-2124 bitartean.

Sumerko zibilizazio berriko gune nagusi egin zen Lagash. Bertako agintariek, Akadiar Inperioan, sekula ez zioten beren buruari errege titulua eman, baizik eta ensi edo gobernari. Gudeak hamabost eta hogei urte bitartean gobernatu zuen Lagash. Tenpluak eta jauregiak eraiki zituen, eta bere erretratuen sail handia utzi digu. Arroka bolkanikoetan, diorita urdinean edo dolerita beltzean, zizelkaturiko 30 irudi baino gehiago daude. Beti, monje gisa jantzia agertzen da, kaunakesarekin, soinburuak estali gabe eta eskuak elkartuta dituela, otoitz egiteko moduan. Maiestate lasai eta grina erlijioso biziaren inpresioa eragiten dute. Haren garaian, bakearen onurez eta oparotasun paregabekoaz gozatu ahal izan zituen Lagashek.

## Erreferentziak
Clash by Night

***Clash by Night*** (1952) Fritz Langek zuzendutako zuri-beltzezko filma da, Barbara Stanwyck, Paul Douglas, Marilyn Monroe eta Robert Ryan aktoreek antzeztua. Clifford Odets idazlearen antzezlan batean dago oinarrituta.

## Argumentua 
Moe Doyle (Barbara Stanwyck) etxera itzulia da, Kaliforniako Monterey herri arrantzalera. Kanpoan emnadako urteak ez dira onak izan berarentzat eta nahiko etsita dago. Jerry arrantzale helduak ezkontzeko eskatzen dionean Moek onartu egingo du. Orduan Earl Pfeiffer herriko zinema aretoko beharginak Moe limurtuko du. Eta Jerry egoeraz ohartu orduko laguna hiltzen saiatuko da.

## Aktoreak 
## Kanpo estekak 
*  Filma **IMDB** atarian

thumb|200px|erdian|Barbara Stanwyck eta Robert Ryan filmaren pasarte batean.
Apajasaari uhartea

**Apajasaari uhartea** Enijärvi aintziran dagoen uharte bat da, Kemijärvi udalerrian.

## Ikus, gainera 
* Enijärvi aintzira
* Kemijärvi

## Kanpo estekak
1924ko Udako Olinpiar Jokoak

**1924ko Udako Olinpiar Jokoak**, Parisen ospatu ziren, Frantziako hiriburua Olinpiar Jokoak bigarren aldiz antolatzen zituen lehen hiria bihurtu zelarik. Jokoak, maiatzak 4 eta uztailak 27 bitartean ospatu ziren. Bertan, 3.092 kirolarik parte hartu zuten, 2956 gizon eta 136 emakume. 17 kirol eta 126 proba jokatu ziren.

## Dominak 
## Gertaerak 
* Paris, Amsterdam, Berlin, Los Angeles, Rio de Janeiro eta Erroma garaitu ondoren, Udako Olinpiar Joko hauen egoitza bezala aukeratua izan zen.
* Lehen aldiz erabili zen *Citius, altius, fortius* eslogana, (*Azkarrago, gorago, indartsuago*)
* Pierre de Coubertin buru izan zen azkeneko Olinpiar Jokoak izan ziren.
* Lehen aldiz *Neguko Kirolen Astea* ospatu zen, Chamonixen, urtarrilak 25 eta otsailak 5 bitartean. Ondoren, Nazioarteko Batzorde Olinpikoak, Neguko I. Olinpiar Jokoak bezala izendatuko zituen.
* Jokoak Colombeseko Estadioan inauguratu ziren, hasieran, Stade Olympique Yves-du-Manoir deitua, bertara, 45.000 ikusle joan zirelarik.
* Lehen aldiz erabili zen logotipo bat Jokoentzako
* *Finlandiar Hegalariak* nagusi izan ziren distantzia luzeko probetan. Paavo Nurmik 1500 eta 5000 metroko probak irabazi zituen, ordu beteko diferentziarekin eginak, baita cross-countrya ere, oso tenperatura altuarekin ospatua. Ville Ritolak 10.000 m eta 3.000 metro oztopo lasterketak irabazi zituen eta Nurmiren ondoren iritsi zen 5000 metro eta cross countryko probetan. Albin Stenroosek irabazi zuen maratoia eta Finlandiako taldeak, Nurmi eta Ritolarekin, erreleboetako proba irabazi zuen.
* Johnny Weissmuller igerilari australiar-estatubatuarrak, Tarzanen papera egiteagatik ospetsua izan zena, hiru urrezko domina eta brontzezko bat irabazi zituen waterpoloan.
* Irlandak, Olinpiar Jokoetan, lehen aldiz parte hartu zuen herrialde independente bezala.
* Pilota kirol erakusgarri gisa jokatu zen lehendabizikoz, 1900ean ofiziala izanda ere.

 

## Kanpo estekak
Gas natural likidotu

**Gas Natural Likidotua** edo **GNL** (ingelesez *liquefied natural gas **LNG***), likido egoeran dagoen gas naturala da (metanoa CH4 batez ere). Gas natural likidotuak ohiko gas naturalaren bolumenaren seiehunen bat hartzen du. Usain gabekoa, kolorerik gabekoa, ez-erregarria eta ez da toxikoa. Energia iturri arriskutsua da, sutzeko duen arriskuagatik, bestelako arriskuen artean izoztea eta itodura arriskua daude.

## Likidotze prozesua 
Likidotze prozesuak, gasak dituen osagai batzuk kentzen ditu, hautsa, helioa, ura eta hidrokarburo astunak. Orduan, gas naturala kondentsatu eta 25 25 kPa (3.6 psi) atmosferako presiopean jartzen da likido egoerara igarotzeko hoztuz (-163&nbsp;°C-ko tenperatura ingurura). Gas naturalaren likidotzeak, bolumena gutxitzen duenez, garraiatzeko kostuak murrizten ditu eta mundu osora GNL ontzien bidez garraiatzeko aukera eskainiz.

Gas natural likidotuaren energia dentsitatea, gasolinak duen dentsitatea baino %60 txikigoa da.

## Gas natural likidotua Euskal Herrian 
thumb|200px|LNG Rivers ontzia, Bilboko Portura maiz etortzen den ontzia.

Bilboko portuan GNLa gorde eta birgasifikatzeko terminala eraiki zen 2003an, Bizkaiko Badia Gasa (BBG) izenekoa. BBGren kaia 2003an inauguratu zen, 300.000 m³ GNL bildu eta 800.000 m³/h gas natural ekoizpen-gaitasuna du. Gasa metatzeko bi tanke ditu, eta hirugarren bat eraikitzen ari dute. Jabeak Enagas, EVE eta RREEF enpresak dira.

## Ikus, gainera 
* Q-Max
* Petrolio gas likidotua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  BBGren webgunea]
*  Gas natural likidotua birgasifikatzeko instalazioak artikulua Zientzia.net gunean
*  Zer da GNLa?
*  Segurtasuna GNLaren garraioan.
1924ko Neguko Olinpiar Jokoak

**1924ko Neguko Olinpiar Jokoak**, Frantziako Chamonix hirian ospatu ziren. Jatorrian, **Neguko Kirolen Astea** deitua eta Parisko 1924ko Udako Olinpiar Jokoen zati bezala antolatuak, ondoren, Nazioarteko Batzorde Olinpikoak, Neguko I. Olinpiar Jokoak bezala izendatu zituen. Urtarrilak 25etik otsailak 5 arte ospatu ziren.

## Dominak 
## Gertaerak 
* Izotz gaineko patinaje artistikoa kirol olinpiko izan zen 1908an eta 1920an. Izotz hockeya, berriz, 1920an ospatu zen.
* Ekitaldi hauek udan egiteko zailtasunak izan ziren, Nazioarteko Batzorde Olinpikoa, Lausanan bildua, 1921ean *Neguko Kirolen Nazioarteko Astea*' ezartzera bultzatu zuten arrazoiak, Paris 1924rekin batera.
* Charles Jewtraw, abiadura patinajezko garailea 500 metrotan, Neguko Olinpiar Jokoetako lehen domina jaso zuen kirolaria izan zen.
* Kanadako izotz hockeyko taldea eta Gilles Grafström patinatzailea, Udako Olinpiar Jokoetan lortutako dominak Neguko Olinpiar Jokoetan defenditu zituzten kirolari bakarrak izan ziren.
* Ohorezko domina bat eman zitzaion Charles Bruce mendizaleari, 1922an, Everest mendiaren tontorrera igotzen saiatu zen espedizioaren buruzagiari.
* Joko hauetako azken domina, 1974an eman zen. Ondorengo berrikuspenen laguntzarekin, Thorleif Haug norvegiarrak eski jauzian jasotako puntaketa okerra zela ikusi zen, eta, beraz, brontzezko dominaren benetako irabazlea, Anders Haugen estatubatuarra bihurtu zen.

## Kirolak 
* Bobsleigha
* Curlinga
* Eski nordikoa
* Izotz hockeya
* Izotz gaineko patinaje artistikoa
* Izotz gaineko abiadura-patinajea
* Patruila militarra

 

## Kanpo estekak
Erlojupeko

[thumb|[Ivan Basso txirrindularia 2005eko Frantziako Tourreko hogeigarren etapako erlojupekoan.]]
**Erlojupekoa** errepideko txirrindularitzako hirugarren lasterketa familia da (besteak, klasikoak eta etapatako lasterketak dira). 1990eko hamarkadaren erdialdetik aurrera Txirrindularitzako Munduko Txapelketa bat dago txirrindularientzako espezialitate honetan. Etapatako probetan, beti egoten da probaren bat erlojupekoa, beti bere iraupenaren arabera. Klasiketan eta etapatako lerroko lasterketetan ez bezala, erlojupekoetan, txirrindulari bakoitza bakarrik joaten da, bere taldekideen laguntzarik gabe, eta txirrindularien arteko irteera tartea minutu bat, bi, edo hirukoa izaten da, ibili beharreko distantziaren arabera.

1960ko eta 1970eko hamarkadetan, bazegoen erlojupeko modalitate bat, non, txirrindularia moto baten atzetik joaten zen, zeinak biziki murrizten zuen airearen erresistentzia, eta, beraz, txirrindularia arinago joan zitekeen.

Erlojupeko proben beste aldaera bat, taldekakoa da. Talde bakoitza, baturik doa, eta irteera tartea aurretik zehazten da. Erreferentzia bezala hartzen den denbora, ohi, bosgarren sartzen denarena da. Itzuli handi batek, batzuetan, mota honetako erlojupeko bat izaten du. Munduko Txapelketa eta etapatako lasterketak alde batera utziz gero, erlojupeko probarik ezagunena, Nazioen Sari Nagusia da. Jacques Anquetil, 9 garaipenekin, proba honetan garaipen gehien lortu dituen txirrindularia da. Bigarrena, 5 garaipenekin, Bernard Hinault "Kaimana" dago.

Gainera, badago beste modalitate bat, ez hain ohikoa, bikotekako erlojupekoa dena. Probarik azpimarragarriena, desagertu zen arte, Eddy Merckx Sari Nagusia izan zen.

Txirrindulari hoberenek, mutil zein nesketan, batzuetan, Orduaren errekorra lortu nahi izaten dute, belodromoetan egiten den proba.

1990eko hamarkadan, erlojupekoak izan dira aurrerapen teknologikoen onura gehien jaso dituzten probak, bereziki diseinaturiko elementuak sartuz, (eskutokiak, gurpilak, etab...), edo bizikleten aldaketetan, honela, postura aerodinamikoagoak ahalbidetuz.

## Kanpo estekak
Banteay Srei

**Banteay Srei** edo **Banteay Srey** () Kanbodian dagoen X. mendeko tenplu bat da, Shiva jainko hinduari eskainia. Angkor gunean dago, Phnom Dei muinotik gertu, antzina, Erdi Aroko hiriburu izan ziren Yasodharapura eta Angkor Thomenak izan ziren tenplu multzo nagusitik 25 kilometro ipar-ekialdera. Banteay Srei, nagusiki, hareharri gorriz eraikia da, berez, harresietan taila landu eta apaingarriak ahalbidetzen duten baliabideaz: tailak oraindik ikus daitezke. Eraikinak, berez, eskalan eginiko miniaturak dira, oso ez ohikoa, Angkorreko eraikinen estandarrarekin alderatuz gero. Faktore horiek tenplua oso ezagun bihurtu dute turisten artean, eta luze-zabal osoan bitxi preziatu edo khmer artearen bitxia bezala laudatua izatera eraman du.

Tenplua, multzoko guztietatik, emakumeek eraiki zuten bakarra da, X. mendearen amaieran, eta, berari buruz, ziur aski, guztietatik ederrena dela diote. Eraikitzeko, hareharri gorrixka bat aukeratu zen, eta gainontzekoak baino tenplu txikiagoa den, inongo zalantzarik gabe, ezinbestean bisitatu beharrekoa da Angkorrera iritsitakoan. Bere erliebe eta eskulturak, xehetasun ñimiñoeneraino landuta daude eta, haren harresien artean, bikain kontserbatutako hiru dimentsioko irudiak dauzka.

Khmer arte klasikoaren maisulan gailentzat hartzen da, eta zenbait barrutiz osatuta dago: haien aurrealdeetan, elezahar sakratuen atalak irudikatzen dituzten erliebe narratiboak daudee.

## Kanpo estekak
Nazioen Sari Nagusia

**Nazioen Sari Nagusia** (), erlojupeko txirrindularitza proba bat izan zen, urtero Frantzian ospatzen zena, irailean. Lehen aldiz 1932an ospatua, aldi berean, klasikoa bat eta erlojupeko Munduko Txapelketa ofiziotsu bezala hartua zen.

UCIk 1994an Munduko Txapelketa ofiziala sortu izanak eta 1996an Atlantako Olinpiar Jokoetako erlojupeko probak, Nazioen Sari Nagusiaren garrantzia biziki murriztu zuten nazioarte mailan. 2005ean, UCI ProTour sartu ondoren, lasterketa desagertu egin zen.

Bere azken edizioetan, probak, 70 kilometroko distantzia zuen. Lehenago, 1970 eta 1990eko hamarkaden artean, egin beharreko distantzia 90 kilometrokoa zen, eta, bere lehen edizioetan, 1950eko hamarkadaren erdialdera arte, ibilbidea 140 kilometrokoa zen.

Lasterketa honetan erregistratutako batez besteko abiadurarik handiena, Lance Armstrongek lortu zuen, 2000ko edizioan, 49,404 kilometro orduko abiadarekin.

Jacques Anquetil, 9 garaipenekin, lehiaketa honetan garaipen gehien lortu dituen txirrindularia da. Bigarrena, Bernard Hinault da, 5ekin, eta, hirugarren postuan berdindurik, Charly Mottet eta Antonin Magne daude, hiruna garaipenekin.

Proba hau irabazi duen espainiar bakarra, Luis Ocaña izan zen, 1971n.

## Palmaresa 
**Oharra:** 2000ko ekitaldia Lance Armstrongek irabazi arren, 2012an titulu guztiak kendu zioten

## Kanpo estekak
Sin

Mesopotamiako mitologian, **Sin** edo **Nanna**, Ilargiaren jainkoa da. Sin, akadieraz zuen izena da. Sumerrrentzat Nanna edo Zuen zen. 

Adar eta bizardun agure bezala irudikatzen zen batzuetan, baina nagusiki, ilgora baten bidez irudikatu izan zen. Ixtar jainkosa semita edo Inanna sumertar jainkosaren aita bezala ere deskribatzen da, ondoren, ilargiko zetroa jarauntsiko zuena. Bere aita Enlil zen, eta bere zenbaki magikoa, 30a. Xamax eta Ixtarrekin batera, zeruarekin harremana zuen Semitar hirukoaren zati zen, mesopotamiar panteoira, Akadtar garaitik batu zena (K.a. 2200-K.a. 2100).[thumb|[Ur-Nammu (K.a. 2047 eta 2030) erregearen estela, Nanna jainkoa tronu batean eserita dago, errege-intsigniak diren makila eta eraztuna eskuan dituela. 1927an aurkitu zuten Ur hiria izandako hondakinetan, iraken. Penn Museum (University of Pennsilvania Museum of Archaeology and Antropology).|erdian|296x296px]]

## Gurtza zentroak 
Bere bi gurtza gune handiak Urreko *E-kishnugal* tenplua hegoaldean eta Harran iparraldean izan ziren. Sin jainkoaren gurtza, laster hedatu zen beste toki batzuetara eta Babilonia eta Asiriako hiri handi guztietan eraiki ziren ilargi jainko honen omenezko tenpluak.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Caldarium

[thumb|230px|Caldariuma [Batheko terma erromatarrak|Batheko terma erromatarretan, Ingalaterra. Lurra kendu da aire beroa igarotzen zen barrunbea erakusteko.]]
***Caldariuma*** (*Calidarium*, *Cella Caldaria* edo *Cella Coctilium* ere deitua), bainu bero bat zuen gela bat zen, erromatar termen konplexu batean erabilia.

Hau, gela oso bero eta lurrintsu bat zen, hipokausto baten bidez berotua, lurrazpiko berotze sistema bat. Bainu gelen sekuentzia erregularreko gelarik beroena zen. *Caldarium*aren ondoren, *tepidarium*a eta *frigidarium*a zetozen, ordena honetan.

*Caldarium*ean bainu bat zegoen (*alveus*, igerileku beroa edo *solium*a), ur beroduna, lurrean hondoratua, batzuetan, *laconicum* bat ere bazegoen, gune bero eta lehor bat izerdia botarazteko.

Bainuetako nagusiek, oliba olioa erabiltzen zuten euren burua garbitzeko, euren gorputzean eman eta gehiegizkoa kentzeko *strigil* bat erabiliz.

Gimnasio eta spa moderno batean, *caldarium*a, lur berodun gela bat da.

## Kanpo estekak
Como dos gotas de agua

***Como dos gotas de agua*** 1963an Argentina eta Espainiaren artean egindako film bat da, Luis César Amadorik zuzendua, non Pili eta Mili ahizpa bikiek zinean debutatu zuten.

## Argumentua 
Umezurtz bat, Pili, bere kargu duen organo-jotzaile batek, adintxikikoendako babestutako eskola batetara eramatea erabakitzen du. Aldi berean, Teresa, Miliren aita den Ricardo Arriagaren koinatak, neskatoaren zaintza bide judizialetik lortzen saiatzen da. Biek, Angela Goñi abokatuarengana jotzen dute, neskatoen antza probesten duena ideia bat antolatzeko.

## Aktoreak 
* Pili eta Mili
* Isabel Garcés
* Manolo Morán
* Luis Dávila
* Trini Montero

## Kanpo estekak 
*  Fitxa - imdb.com
Unter den Linden

**Unter den Linden** () Alemaniako Berlin hiriburuko Mitte barrutian dagoen bulebar nagusia da. Pariser Platz hasten da, Brandeburgoko Atearen mendebaldeko zatian, Akademie der Künste, Adlon Hotel ezaguna eta Frantziako enbaxada aurkitzen diren tokia. Plaza honetatik, 1,5 kilometro egiten ditu ekialderantz Schlossbrücke izeneko zubiraino Museoen uhartearekin eta Berlingo erdialde ekialdearekin lotura bezala balio duena. Unter den Linden, hiriko ardatz nagusietako bat da, eta bertan daude instituzio eta interes turistiko eta kulturaleko toki ugari. Hiriburuko kalerik mitikoenetako bat bezala, historia nahiko bizia du. Bebelplatzekin lotzen da Parisko plaza Unter den Lindenen bidez, Lustgarten ere gurutzatuz.

## Beste eraikin batzuk 
* San Hedwig katedrala
* Berlingo Humboldt unibertsitatea
* Staatsoper Unter den Linden antzokia
* Bebelplatz
* Neue Wache
* Alte Kommandantur
* Berlingo katedrala
* Zeughaus (antzinako arsenala, gaur egun, Deutsches Historiches Museumeko eraikinak).

## Kanpo estekak
Hôtel des Invalides

**Baliaezinak** edo, frantsesez **Hôtel des Invalides**, XVII. mendeko (1671-1676) eraikin ikusgarri bat da, Parisko 7. barrutian dagoena, Eskola Militarretik 400 metrora; egun, Armadaren Museoa bertan dago.

## Historia 
Eraikina Luis XIV.a Frantziakoa erregearen aginduz eraiki zen, etxerik gabe geratzen ziren gerrako beterano baliaezinentzat. Planoak Libéral Bruantenak dira, eta Jules Hardouin-Mansartek eraiki zuen.

Napoleon Bonaparteren hondarrak ditu bertan, Santa Helena uhartetik Parisera 1840an eraman zirenak, Luis Felipe Orleansekoaren ekimenez. Hilobi monumental batean dago ehortzia enperadorea. 

1940tik, lehenaren seme Napoleon II.a Frantziakoaren eta anaia Joseph Bonaparteren hondarrak ere baditu, baita zenbait mariskalenak ere, horien artean, Louis Hubert Lyautey, Ferdinand Foch eta Philippe Leclercenak.

## Arkitektura 
Multzo arkitektonikoa San Luisen kaperako bere urre koloreko kupulagatik (frantsesez, *dôme*) nabarmentzen da.

## Iruditegia 

Irudi:Hôtel des Invalides, North View, Paris 7e 140402 1.jpg|Iparraldeko ikuspegia.
Irudi:Invalides aerial view.jpg|Airetiko ikuspegia.
Irudi:Cathédrale Saint-Louis-des-Invalides, 140309 2.jpg|Katedralaren kupula.
Irudi:Patio de honor del palacio de Los Inválidos, París.jpg|Armetako patioa.
Irudi:Paris Les Invalides Innenhof Kanonen 3.jpg|Armetako patioa.
Irudi:Railroad car in which was signed the armistice, Nov. 11, 1918 - Library of Congress.jpg|Lehen Mundu Gerrako armistizioa sinatzeko erabili zen bagoia.
Irudi:Commémoration de la Sainte-Barbe à l'Hôtel national des Invalides à Paris - P1440903.JPG|Santa Barbara eguneko ospakizuna armetako patioan.
Irudi:Paris - Les Invalides - Bâtiment annexe - 001.jpg|Lorategiak.
Irudi:Napoleão - Hotel des invalides - panoramio.jpg|Napoleon Bonaparteren hilobia.
Irudi:Paris invalides cathedrale int.jpg|Katedrala.
Irudi:Interior Saint Louis des Invalides 02.JPG|Katedraleko bandera batzuk.

## Informazio praktikoa 
* Helbidea: Place des Invalides, 75007 Paris, Frantzia
* Ordutegia:
** 10:00 - 18:00 apirilaren 1etik urriaren 31ra
** 10:00 - 17:00 azaroaren 1etik martxoaren 31ra
* Geltokiak:
** 15px15px La Tour-Maubourg
** 15px15px Ecole Militaire
** 15px15px15px Invalides
** 15px15px Varenne
** 15px15px St François Xavier
** 15px15px Invalides

## Kanpo estekak 
* Hôtel des Invalides eraikinaren webgunea 
* Hôtel des Invalides eraikinaren webgunea 
* Hôtel des Invalides eraikinaren webgunea
Burgu (hirigintza)

thumb|240px|Iruñeko Nabarreriako hiribildu eta San Zernin eta San Nikolas burguen marraketa Iruñeko Udaletxearen plazaren zoladuran.

**Burgua** (latinez *burgus*) Erdi Aroaren bukaerako hiri-hazkunde forma mota bat da. Hiribilduaren menpeko herrixka erdi-antolatua zen, eskuarki harresiez gotortua. Erdi Aroaren hasieran gaztelu txikiei ere *burgu* esaten zitzaien. Ingelesezko *borough* termino administratiboaren jatorria da ere bai. Herrixka gotortu horiek izan ziren ondorengo burgu-hiri askoren hazia. Burgu izendatzeak ez zuen zerikusirik herriaren tamainarekin edo ondasunekin, erregeak hartutako erabakiarekin baizik.

Hazkundearen ondorioz burguek tamaina esanguratsua lortzen zutenean, merkataritza-funtzioak bereganatzen zituzten, eta aldameneko hiribilduarekin liskarrak sortzen ziren maiz, Iruñean gertatu bezala, non ika-mikek Nabarreriako Gerra eragin baitzuten.

Burguan bizi zirenei *burges*ak esaten zitzaien, geroago terminoaren esanahia denboraren poderioz erabat aldatu den arren. Burgesek estatus zibil berezia zuten, *liber burgus* izenekoa (burgu askea), zeinak eskubide eta betebehar jakinak ekartzen baitzituen.

Burguaren harresien inguruko eremuari *faubourg* esaten zitzaion (non *"fau"* latinezko *"foris"* terminotik datorren: kanpo). Denborarekin, *faubourg*-a eraikiak burgua inguratzen zuen maiz, harekin batera herri handiago bat sortuz.

[thumb|ezkerrera|650px|[Alemaniako Rottweil hiria, 1643an. Hondoan, hiribildua; lehen planoan, berriz, burgu gotortua.]]

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Iruñeko burguak
* Bastida (hirigintza)

## Kanpo estekak
Babiloniako lorategi esekiak

**Babiloniako lorategi esekiak**, Semiramisen lorategiak ere deituak, antzinate klasikoko munduko zazpi mirarietako bat ziren. Babilonian zeuden, gaur egungo Irakeko Al-Hillah hiritik gertu. Antzinako Grezia eta Erromako autoreen (Estrabon, Diodoro Sikulo, Kinto Kurtzio Rufo) izkribuetan agertzen badira ere, egiaz izan ote ziren ziurtasunik ez da.

Emazte Amitisi-ri maitasuna erakutsi nahi zion Nabukodonosor II.a Babiloniar erregeari egotzi zaio haien eraikuntza. Antza denez, Amitisik Mediako (Kurdistan) bere sorterri menditsuko landarediaren oroimina zuen, Babiloniako ordoki agorren oso desberdina baitzen. Emaztea alaitzeko, K.a. 600 aldean, erregeak lorategi ederrez estalitako muino artifizial hori oparitzat eman zion.

Antzinako autoreen arabera, 120 metro luze eta 25 metro garai ziren, eta arkuek eutsitako harrizko terrazez eginik zeuden. Horrela, hezetasun nahikoa izaten zen landaredi joria eta espezie askotako zuhaitz handiak izateko. Egiaz egon baldin bazen, Babiloniako lautada horietan, oihan itxurako lorategi hori zinez ikusgarria bide zen.

Urteekin hondatuz joan zen. Lehenengo persiarren konkistak, denboraren joanak ondoren eta, azkenik, Evemero erregeak hiria konkistatu zuenean, K.a. 125. urtean, eragindako sute batek monumentua osotara suntsitu zuten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Antzinate klasikoko munduko zazpi mirariak

## Kanpo estekak
Mikel Antero

**Mikel Antero** (Oiartzun, 1980ko maiatzaren 2a - ) euskal aktorea da.

## Biografia 
Gaztetik antzerkian ibili bada ere, *Hasiberriak* telesailarekin iritsi zitzaion aktore profesioan sartzeko aukera. Ondoren, kameren atzean eta musika munduan ibili da; Golden Apple Quartet eta Kanpingagsen eskutik *Galipotx* (2006) eta *Karabas* (2008) protagonizatzeko aukera suertatu zaion arte, biak antzerki musikalak izanik. Zinean *Bon Apettit* (2008) pelikulan parte hartu du Unax Ugalderekin, eta hainbat agerraldi egin ditu zenbait telebista saiotan: *Martin* (2008) edo *Trikitraka Trikitron* (2008).

## Filmografia 
* *Anitzele* (kolaboratzailea): (2011-2012)
* *Sabin* (2011)
* *Goenkale* (2010-2011)
* *Dragoi Ehiztaria* (2010)
* *Martin* (2008)
* *Trikitraka Trikitron* (2008)
* *Bon Apetit* (2008)
* *Karabas* (2008)
* *Galipotx* (2006)
* *6ª convocatoria* (2004)
* *Hasiberriak* (2001-2002)

## Kanpo estekak
TeleBilbao

**TeleBilbao** 1992an sortu zen Bizkaiko tokiko telebista katerik garrantzitsuenetarikoa da. Bere bulego zentrala Bilboko Ametzola auzoan dago, Aita Larramendi kaleko 3. zenbakian. Bere programazioa inguruko eremuetan gertaturiko ekintzei mugatzen da; teleberriak, kirol kanalak, tertuliak, kronika soziala, musika... dira bere 21 langileek posible egiten dituzten gaiak.

Local Media Espainian sortu zen lehenengo kate lokala da eta 10 urte baino gehiagoko esperientziaz gozatzen du. Espainiako hiriburu garrantzitsuenetatik sakabanatuta ditu bere eraikinak eta zenbait kate inportanteek osatzen dute, horien artean, TeleBilbao.

TeleBilbao ikusteko ez dira ordaindu beharreko kateak kontratatu behar, doako kanala baita. Gaur egun, LTDn ere eskuragai dago betiko eduki berdinekin.

## Kanpo estekak 
*  TeleBilbaoren webgunea.
Artemisaren tenplua (Efeso)

**Artemisaren tenplua** edo **Artemisiona**

K.a. 356an, bi mende geroago, Erostratok su eman zion, kosta ahala kosta ospea lortu nahian.

20 urte geroago, Alexandro Handiak hiria konkistatu zuen, eta tenplua berreraikitzeko lanak berak ordainduko zituela eskaini zuen. Efesotarrek uko egin zioten eskaintza hari, eta Alexandro hil ondoren berreraiki zuten, eurek ordainduta. K.a. 323an hasi ziren berreraikitze lanak, eta urte askoan aritu ziren. Berreraikitze horrek 600 urtez iraun zuen zutik, eta hasierako kristauek Efesori buruz egindako idazkietan agertzen da. 268. urtean, godoen erasoaldi batek hondatu zuen tenplua. Geroztik ez dago garbi ea berriz berreraiki edo konpondu zuten; hala ere, tenpluko zenbait harri, behintzat, beste eraikin batzuk egiteko erabili zituzten.τὸν δὲ νεὼν τῆς Ἀρτέμιδος πρῶτος μὲν Χερσίφρων ἠρχιτεκτόνησεν, εἶτ᾽ ἄλλος ἐποίησε μείζω: ὡς δὲ τοῦτον Ἡρόστρατός τις ἐνέπρησεν, ἄλλον ἀμείνω κατεσκεύασαν συνενέγκαντες τὸν τῶν γυναικῶν κόσμον καὶ τὰς ἰδίας οὐσίας, διαθέμενοι δὲ καὶ τοὺς προτέρους κίονας.(Estrabon)  

*Artemisaren tenpluari dagokionez, haren lehen arkitektoa Kersifron izan zen, eta gero beste gizon batek handitu zuen. Baina Herostrato delako batek su eman zionean, hiritarrek beste bat eraiki zuten, bikainagoa, emakumeen eta nork bere ondasunen apaingarriak bildu eta aurreko tenpluko zutabeak ere saldu zituztelarik.* 

## Tenpluaren ezaugarriak 
Bere arkitektura klasikoa zen, 13 maila zeuden eraikin nagusira igotzeko. Eraikin nagusiak 105 metroko luzera eta 55 metroko zabalera zuen. 17,65 metroko altuerako bi zutabe-ilarek inguratzen zuten, eta, tenplu arkaiko gisa, eskulturaz eta behe-erliebez apainduta zegoen, horietako batzuk Eskopasek eta beste batzuk Praxitelesek eginak. Guztira 127 zutabe, fatxadako 36 zutabeak zizelkatuta, kapitelak barne.

## Estatuaren ezaugarriak 
thumb|Artemisa Efesokoa.
Biziraun duten kopiei esker jakin da Artemisaren estatuak 2 metroko altuera zuela eta greziarra ez zen momia baten antzeko irudikapena zela, eskuak kanporantz luzatuta, zutik tente ageri zela. Jatorrizko estatua urrez, ebanoz, zilarrez eta harri beltzez egina zegoen. Hankak eta aldakak animalien eta erleen erliebeekin apaindutako jantzi batez estalita zituen, eta gorputzaren goiko aldea bular ugariz apainduta zegoen; burua zutabe altuz apainduta zeukan.

## Gurtza 
Artemisaren tenpluan Anatolia osoko bidaiari eta merkatariak elkartzen ziren.  eta Alexandro Handiak:*Alexandro Efeson egon zen, han Artemisaren omenezko sakrifizioa antolatu zuelarik, eta prozesio bat bere armada osoarekin borroka-eraketan. (Flavius Arrianus)* 

## Iruditegia 

Fitxategi:Ac artemisephesus.jpg
Fitxategi:Ephes.jpg
Fitxategi:Temple of Artemis ruins.jpg
Fitxategi:Sw-Temple-d-Artemis-sm.jpg
Fitxategi:Templum Dianae Ephesinae.PNG
Fitxategi:Model of the Artemisium - Ephesus Museum.JPG
Fitxategi:Model of the Artemisium - Ephesus Museum (2).JPG
Fitxategi:Column drum from the temple of Artemis at Ephesus (British Museum)-2.jpg
Fitxategi:Plan Artemision Ephesus.PNG
Fitxategi:Miniaturk 009.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tepidarium

thumb|*Tepidariuma*, Lawrence Alma-Tademarena.
**Tepidariuma** bainugela epela zen (tepidus) terma erromatarretan, zorupeko hipokausto sistema baten bidez berotuak.

Adibide interesgarri bat dago Ponpeian. Hau, zirkuluerdi formako kanoi ganga baten bidez estalia izan zen, iztukuz eginiko erliebeekin apaindua, eta, gelaren inguruan, telamonek banandutako ildo karratu batzukin.

Tepidariuma erromatar termetan, gainontzeko guneak biltzen zituen barruti handi borobila zen, eta termen planoentzako gakoa eman zuena. Ziuraski, bainatzera zihoazenak lehenik biltzen ziren harreragela zen, bainu bero edo caldariumetara, edo bainu hotz edo frigidariumetara joan aurretik. Tepidariuma, haitzurdin eta mosaiko aberatsenekin apaindua izan zen, bere argia, klerestorioko leihoen bidez jasotzen zuen, alboetatik, aurretik, eta atzetik, eta artearen altxorrik finenak jarri ziren barrutia izan zela esan liteke. Honela, Karakalaren Termetan, Herkules Farnesioa eta Zezen Farnesioa, bi gladiadoreak, orain Vatikanon dauden basalto berdezko sarkofagoak eta beste altxor ugari, Paulo III.a aita santuak aurkitu zituen 1546ko indusketetan, eta Vatikanora eta Napoliko Arkeologia Museo Nazionalera eramanak izan ziren.

## Kanpo estekak
Hipokausto

[thumb|Hipokaustoa [Xantenen, Alemania]]
**Hipokaustoa** (latinez *hypocaustum*), bereziki Erromatar Inperioko termetan, caldariumean, eta etxe handi batzuetan erabilitako lurrazpiko berotze sistema zen.

Sistema honen aipamen zaharrenak iradokitzen du Efesoko tenpluan, K.a. 350. urtean, hipokausto bidez berotzen zela. Hala ere, Vitruviok Cayo Sergio Orata  ingeniari erromatarrak K.a. 80. urtean asmatu zuela idatzi zuen.
[thumb|[Normandiako Vieux-la-Romaine villa erromatarreko hipokaustoa.]]
## Deskribapena 
Eraikinaren kanpoaldean labe bat eraikitzen zen (*praefurnium*), eta sortutako aire beroa, lurraren azpian zeuden kanalizazioen bidez eramaten zen, lurzoruaren lauzak adreilu pilek eusten zituztelarik. Airea ibiltzen zen espazio hutsaren altuera, 40 eta 60 zentimetro artekoa zen. Etxeetan lortzen zen tenperatura, kalkuluen arabera, ez zen 30 gradu baino gehiagokoa izango.

Termetan, bero biziago bat lortzeko, hormetan, gainera, buztin egosizko hodiak sartzen ziren (*tubuli*), labeko keari irteera ematen ziotenak, baita hipokaustotik zebilen aire beroari ere.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gloria

## Kanpo estekak
Irnijärvi

**Irnijärvi aintzira** Finlandiako Kemijärvi eta Posio udalerrietan dagoen aintzira bat da, Ala-Askanjärvi eta Saarijärvi aintziretatik hurbil. Ala-Suolijärvi eta Kemijärvi aintziren bihotzetik ateratzen diren aintzira txikitxoetako bat dugu hau, bizilagun dituen aintzirekin batera. Arrainen oparotasunagatik eta ur gardenengatik da ezaguna; izan ere, arrantzaren paradisua da eta hala nola, izokin eta perka antzeko arrain-mota ugari aurkitu daiteke bertan.

Inguruko landaredia basoen Lappi lurraldean aurkitzen diren landare ohikoak da; hala nola, azaleak, azeri-mahatsak eta urki zilarkarak.

Faunari dagokionez, igarabak edo urtxakurrak dira nagusi bertako uretan eta lehen aipaturiko izokin eta perka antzeko arrainez elikatzen dira. Altzeak, elur-oreinak eta hartz arreak dira inguruetan agertu daitezkeen ugaztun handi eta esanguratsuenak. Hegaztiei dagokienez, eskinoso abeslariak eta zapelatzak dira nagusi .

Aintzirak bi uharte ñimiño baino ez ditu, aintzira izoztua gelditzen denean mendixkatxoak diruditenak.

## Ikus, gainera 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henri de Baillet-Latour

**Henri de Baillet-Latour** kondea (1876ko martxoaren 1a-1942ko urtarrilaren 6a) aristokrata belgikarra eta Nazioarteko Batzorde Olinpikoko hirugarren presidentea izan zen. Aurrekoa Pierre de Coubertin izan zen.

De Baillet-Latour NBOko partaide bihurtu zen 1903an, eta, ondoren, Belgikako Komite Olinpikoko sortzaileetako bat izan zen. Anberesko 1920ko Olinpiar Jokoak antolatu zituztenetako bat izan zen, aurreko urtean izendatua. Epe laburra eta Lehen Mundu Gerraren ondoren Belgikak zuen egoera gora-behera, Jokoak arrakasta itzeltzat hartu ziren.

De Baillet-Latour NBOko presidente aukeratua izan zen, egungo mugimendu olinpikoaren sortzailea izan zen Pierre de Coubertin, 1925ean ohorezko presidente bihurtu ondoren. Nazioarteko Batzorde Olinpikoko presidente izan zen 1942an hil zen arte, urte honetan, ordura arte presidenteordea zen Sigfrid Edström presidente bihurtu zelarik.

## Kanpo estekak
Marko Annio Vero

*Artikulu hau politikariari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Marko».*

**Marko Annio Vero** Erromatar Inperioko politikari bat, I. eta II. mende artean bizi izan zena.

Marko Annio Vero zaharraren semea zen, Senatuan sartu ahal izan zena eta pretore aukeratua izatea lortu zuena. Bere familia Uccibikoa zen Espejo, Cordubatik gertu (egungo Kordoba), Hispaniako Baetica probintzian. Bere arbasoek eragin handia zuten, eta aberastasun handia bildu zuten Hispanian oliba olioarekin.

Verok, Erromako praefectus urbis bezala zerbitzatu zuen eta Vespasiano eta Titoren zentsorealdian, lehenengoaren erregealdian, enperadoreak izendatutako patriziar berri bezala erroldatua izan zen. Bere karrera politikoan, kontsul bezala, hiru aldiz aukeratua izan zen: lehenengoa, Domiziano enperadorearen erregealdian, bigarrena 121ean, Hadrianoren erregealdian, eta, hirugarrena eta azkena, 126an. Rupilia Faustinarekin ezkondu zen, kontsul mailko familikoa zena. Faustinaren ahizpaordea, Vibia Sabina enperatriza zen, eta bere ama, Salonina Matidia, Trajano enperadorearen iloba.

Hiru seme-alaba izan zituen:

* Annia Galeria Faustina, Faustina Maior bezala ezagunagoa, Antonino Pioren emaztea eta Inperioko enperatriza izango zena
* Marko Annio Libon, kontsula izango zena.
* Marko Annio Vero, Domizia Luzilarekin ezkondu zen pretore bat, Marko Aurelio enperadorea eta honen arreba Annia Cornificia Faustinaren aita izango zena.

Bere seme Marko Annio Vero 124an hil ondoren, Vero zaharrak, bere bilobak, Marko Aurelio eta Annia Cornificia Faustina adoptatu zituen, bere errainarekin batera. *Meditazioak* izeneko bere lanean, Marko Aureliok, "duintasun" eta "odol hotz"eko eredu bat bezala deskribatzen du. Marko Annio Vero 138an hil zen, laurogeitamar urtetik gertu zegoela. Bere azken urteetan, maitale bat izan zuen.
Xar-kali-xarri

**Xar-kali-xarri** (K.a. 2218-K.a. 2192) antzinako ekialde ertaineko kronologiaren arabera), akadiar dinastiako errege sumertar bat izan zen. Naram-Simen semea, ezin izan zuen bere aitak bezala egin, eta akadiar inperioa erori egingo zen barne tentsioen, Puzurinsunsinak Awaneko erregearen iritsiera eta gutien iritsieraren ondorioz.

Gainbehera, Sumerren aldi berean gertatu ziren matxinadekin hasi zen. Xar-kali-xarri, matxinada horiek kontrolpean mantentzeko gai izan zen aipaturiko Awaneko erregea iritsi zen arte, lurralde osoan erasoak egin zituena. Nomada atzerritarrak, amorritak eta gutiak, hasiera batean, Basarko guduan garaituak izan ziren. Baina Sinai galdu egin zuten egiptoarren aurrean, eta Babilonia eta Elam erresumatik banandu ziren. Hil egin zuten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Akad