2023-2025eko Israel-Palestina gatazkaren zabalpena

**2023-2025eko Israel-Palestina gatazkaren zabalpena** Ekialde Hurbileko krisi politiko-militar bat da, 2023ko urriaren 7an hasi Israel-Palestina gatazkaren ondorioz jazoa. Gerra luzatu ahala, Israel eta Palestinako lurralde mugakideetara zabaldu zen tentsioa, lehenik eta behin Gazatik Israel eta Zisjordaniara bertara eta, berehala, Libanoko hegoaldeko mugara, Hezbollah mugimendu islamistarekin dauden fronteetara eta horien erretagoardiara. 

Luze gabe, aliantza sistemak nazioarteko potentzien arteko jokaleku bero bihurtu zuen lurralde osoa, interes geopolitiko eta ekonomikoen erdigune, atzean zirela nagusiki AEB eta Iran, baita Europar Batasuneko herrialdeak eta Errusia ere. Gerra Ekialde Hurbil osora zabaltzeko aukera kezka nagusi bat bihurtu zen Mendebaldeko eta, oro har, nazioarteko hainbat agintarirentzat.
  
## Zisjordania 
### Kolono eta indar militar israeldarren eskalada 
PAN Palestinako Aginte Nazionalak kudeatzen du Zisjordania, eta lur palestinarra da, berez. Hala ere, urteotan gero eta kokagune judu gehiago eraiki dituzte Zisjordanian, eta aurrerantzean ere hala jarraitzeko asmoa dute. Hamasen urriaren 7ko erasoen ondoren, arreta guztia Gazara bideratzen zen bezala, aldi berean israeldar indarrek 31 palestinar hil zituzten bakarrik astebetean. Gainera, NBEk 2024ko martxo hasieran azaldu zuenez, Zisjordaniako israeldarrek palestinarrei tratu iraingarria eta giza legearen kontrakoa, sexu jazarpena eta bortxaketa mehatxuak egin zizkieten beren operazioetan. 

Urriaren 25ean, israeldar indarrek Nabluseko alde zaharra bonbardatu zuten eta, gero, soldaduek eraso egin zuten, droneak lagun zituztela. Ilargi Gorria erakundeak 25 palestinar artatu zituen; hiru hilik suertatu ziren, eta bost larri zauriturik. Israelek aipatu zuen *Lehoiaren ezkutalekua* daraman talde armatu bat israeldarrei erasoak egiten ari zitzaiela. PAN Palestinako Aginte Nazionalak Nazio Batuen Erakundeari eta giza eskubideen aldeko nazioarteko erakundeei eskatu zien «berehala» esku hartzeko Palestinan, «okupazio indarrak herritarren aurka misilekin eta droneekin egiten ari diren erasoak geldiarazteko».  

Azaroaren 27an, Israelgo Finantza ministro Bezalel Smotrichek iragarri zuen aurrekontuen zati handiago bat bideratuko zutela Zisjordanian kokagune juduen eraikuntza sustatzera. PANek erabaki hori salatu zuen: «Bi estaturen konponbidearen aurkako urrats bat gehiago da hori». Azaroaren amaieran Gazako lehendabiziko pausa humanitarioa gertatu arren, Zisjordanian israeldar erasoek, sarekadek eta hilketek bere horretan jarraitu zuten. Azaroaren 27an bertan, Israelek 56 palestinar eraman zituen atxilo. Urtarrilaren 30ean, komando israeldar bat, emakumez eta ospitaleko uniformez jantzia, tiroka sartu zen Jeningo ospitale batera, eta bertan artatuak ziren hiru miliziano hil. Urtarril hondarrerako, Zisjordaniako ekonomia itolarrian zen, % 30eko beheraldiaz. Palestinako Agintaritza Nazionala bere burua ezin finantzatuz zebilen. Izan ere, Israelek jasotzen zituen tributu guztiak, eta gero zati bat palestinarrei ematen; Israelek, ordea, hori eten egin zuen guztiz.

Hala 2023ko azaroan nola 2024ko otsailean, Amnistia Internazionalak israeldar indarrek eragindako giza eskubideen urraketa larriak salatu zituzten, tortura kasu oso ohikoak eta indarkeria hilgarriaren erabilera neurrigabea eta legez kanpokoa. Aipatu kasu larrien artean, aipatu zuen jada zauriturik edo hilzorian zetzatenen laguntzan inor sokorri joatea eragoztea edo laguntzaile horiei, tartean zirela medikuak, eraso egitea.

2024ko otsailaren 27an, Zisjordanian oinarritutako Palestinako Gobernu osoak dimisioa eman zuen, Palestinak bizi zuen ataka jasanezina zela eta. Nazioarteak onartzen duen aginte bakarra zen Zisjordanian gobernatzen zuen Palestinako Aginte Nazionala –PAN–. Gobernuko kide guztien izenean, Mohammed Shtayyeh lehen ministroak jakinarazi zuen kargua utziko zutela: «Dimisioa ematea erabaki dugu Zisjordanian eta Jerusalemen inoiz ikusi ez den indarkeria gorakada bizitzen ari garelako, eta Gazako Zerrendan egun bizi den gerra, genozidio eta gosetea medio».

Beste fronte larri bat, kolono finkapenen zabalpena eta kolonoen erasoak nabarmen areagotzea izan ziren, estatu palestinar bat ezartzea bera kolokan jartzen zuena, eta gerra krimentzat ere har zitekeena. 2024ko martxoan, Israelek kolonoentzako 3.476 etxe eraikitzea aurreikusten zuen. Uztailaren 5ean, palestinarrek aurre egin zioten Ramallah iparraldean, kolonoen milizia israeldarrek Umm Safa herrian jo zuten eraso bati, gero eta ohikoagoak zirenak.

### Israelen eskala handiko operazio militarrak Zisjordanian 
2024ko uztail eta abuztuan, israeldar operazioek gogor hartu zituzten Zisjordaniako herritarrak. Abuztuaren 28an hasita, ekintza militarrek larri areagotu ziren Tulkarem, Jenin eta Tubasen, jomugan jarriz errefuxiatu eremuak: 29rako, 18 pertsona hil utzi zituzten, tartean zela Mohamed Jaber Tulkarem Batailoiko buruzagia eta beste lau gerlari. Palestinar giza eskubideen aldeko erakunde batzuek ohartarazi zuten israeldarrak eskalada bat prestatzen ari zirela Zisjordanian, Gazan baliatu zituztenen antzeko taktikak baliatuko zituena; Israel Katz Israelgo kanpo gaietako ministroak Zisjordania iparraldea «aldi baterako hustea» agindu zuen. 

Irail hasieran, Zisjordaniaren aurkako aspaldiko erasoaldirik bortitzena hasi zuen Israelek, eta ordutik 30 pertsona baino gehiago hil zituen irailaren 19 arteko epean soilik. 2024ko irailaren 9an, Israelgo Armada Zisjordania iparraldetik erretiratu zen 10 eguneko lehorreko operazio bortitzaren ondoren. Bitarte horretan, Jeningo osasun instalazioak blokeatu eta inguratu zituen. Gainera, ur hornidura eta estolderia sarea kaltetu eta bertako herritarren % 80 urik gabe gelditu zen. Jeningo kale, etxe, saltoki eta azpiegitura gehienak bulldozer bidez suntsitu ziren, eta Israelek frankotiratzaileak sakabanatu zituen etxeen teilatuetan. Guztira, 38 pertsona hil zituen, tartean zortzi adingabe, eta gutxienez 150 zauritu utzi. Jenin palestinar erresistentzia armatuaren erdiguneetako bat zen. Majed Abu Ramadan osasuneko ministroak adierazi zuenez, «ez soilik Gazan, Palestina osoan ez dago leku segururik». 

Dena den, irailaren 6an, Jeninez kanpoko Zisjordaniako beste herri batzuetan, Israelen kanpaina militar suntsigarriak jarraitzen zuen. Gainera, Israelgo soldatuek aktibista estatubatuar humanitario bat tiro hil zuen, Hamasen arabera AEBren ekipamendu militarraren bidez. Irailaren 19an, gutxienez hiru palestinar hil zituen Israelgo armadak sarekada batean Zisjordanian, Jenin hirian. Hori jakinarazi zuen Palestinako Wafa albiste agentziak. Kaleratu informazioaren arabera, hiru soldadu etxe bat miatzera sartu ziren, eta ondoren hiru gorpu atera zituzten teilatutik.'''

## Libano 
Azken hamarkadetan, Libano hegoaldea eta Israel iparraldea fronte ireki bat izan da, tartean berpiztu izan dena, Ekialde Hurbileko gatazka geoestrategiko orokorrean. Aldiz, urriaren 7an hasi krisitik tentsioa areagotzen joan da, Hezbollah taldeak Hamasekin duen aliantzaren eraginez eta Israelek haien kontra eraman duen kanpaina militarrean kokaturik. Bada, Israelgo armadak beste fronte bat du Libanoko mugan. Fronte horretan, tentsioa handitu egin zen, eta Hezbollah talde politiko-militar indartsuarekin tiroketak eta su erasoak trukatu ziren hilabete batez. 2023ko urriaren 30ean, Israelek hegazkinez eraso egin zion Libanori eta Siriako Hezbollahri, bertako kohete-jaurtigailuak neutralizatzeko, adierazi zuenez. Astetan, Israelek zein AEBk hainbat aire eraso egin zituzten Siria gainean. 

Abenduaren 8tik 9ra, Israelek areagotu egin zituen Hezbollah talde miliziaren aurkako aire erasoak, nahiz eta une horretan ez zen inor hil. Israelgo armadako bozeramaile Avichay Adraeeren arabera, miliziaren egoitza nagusiari egin zioten eraso. Bien arteko borroken ondorioz, 120 pertsonatik gora hil ziren ordu arte urriaren 7tik —horietatik hamazazpi, zibilak—. 

Tentsioa berriz igo zen 2024ko otsailaren hondarrean, Israelek Libanon hainbat jomugari eraso egitean. Hezbollahk, berriz, Israel barnealdera hainbat kohete botaz erantzun zuen, 40 Israelen arabera, eta Israelen hegazkinek berriz astindu zituzten Hezbollahren azpiegitura, guneak eta hainbat herri, iturri israeldarren arabera. Israelen kontrako apirilaren 13-14ko Iranen aire erasoak kalteak ekarri zituen berriz ere Libanora, Israelek Libano ekialdea jo-puntuan jarri zuenean, eta Hezbollahren eraikin oso bat suntsitu, ustez armak fabrikatzeko erabilia, Israelgo iturriek adierazi zutenez. Ordu arte, krisi honetan, 364 pertsona hil zituzten gutxienez frontearen Libanoko aldean, gehienetan Hezbollahko militanteak, baina baita 70 zibil inguru ere, AFP agentziaren arabera.

Uztailaren 30ean, egun batzuk lehenago Golan Gainetako leherketa batean hamabi pertsona eta zauritu ugari suertatu ondotik, Israelek Beirut hegoaldeari egin zion eraso, eta helburuko kalean txikizioak eragin, Hezbollahko buruzagi bat hil nahian, Israelgo agintariek adierazi zutenez. Buruzagi hori Muhsin Shukr omen zen, Hezbollahko iturrien arabera, eta onik atera zen. Hurrengo egunean jakinarazi zenez, bost pertsona ziren hildakoak, eta pentsatzen zen armaz jotako Hezbollahko buruzagia ere hilik suertatu bide zela, ofiziala ez izan arren. Aldi berean, ustezko Israelen misil batek Ismail Haniyeh Hamasko buruzagi nagusia hil zuen Teheranen. 2024ko abuztuaren 13an, IDFek Hezbollah-en helburuen kontrako erasoak hasi zituzten Libanoko hegoaldeko herrietan, eta bi pertsona hil ziren Baraachit-en aire eraso batean.

## Yemen eta huthien erantzuna 
AEBk Itsaso Gorrian gerraontziak zabaltzeari erantzunez, Yemengo matxino huthiek mehatxu hau egin zuten abendu erdialdean: Itsaso Gorria zeharkatzen zutela eta Israel helmuga duten ontzi guztiei eraso egingo zietela, baldin eta Israelek «berehala» laguntza humanitarioa, hala nola elikagaiak eta osasun baliabideak, Gazara sartzen uzten ez bazuen. Huthien bozeramaile militar Yahya Sareak eman zuen erabakiaren berri, eta irmo berretsi zuen: «Edozein nazionalitate duen ontziri egingo diogu eraso». Hain justu, azaro hondarrean eta abendu hasieran Itsaso Gorria zeharkatzen ari ziren pare bat ontziri —Israelenak eta AEBenak— egin zieten eraso Yemengo matxino huthiek. Huthiek Iranen babesa dute, eta Itsaso Gorrikoa munduko itsas ibilbide komertzial aktiboenetako bat da. Abenduaren 19an, Estatu Batuetako idazkari Lloyd Austinek nazioarteko koalizio bat eratu zutela iragarri zuen, hamar estatuk osatua, huthien Itsaso Gorriko erasoei aurre egiteko eta itsas trafikoa segurtatzeko, tartean zela Frantzia, baita Espainia ere. Abenduaren 28an, zamaontzien erdiek Itsaso Gorritik igarotzeari utzi diote, huthien erasoengatik. 

2024ko urtarrilaren 11-12an, AEBk eta Erresuma Batuak Yemen bonbardatzea erabaki zuten huthien kontra, eta fronte berri bat ireki. Hilaren 13an, AEBk berriz eraso egin zion Yemeni, oraingoan bakarrik. Joe Bidenek huthiak terrorista izendatzeko asmoa agertu zuen, nazioarteko erakundeen ustez, Yemenekiko harremanak moztuko lituzkeena eta krisia areagotu. Huthiek Israelekin lotura zuten itsasontziei soilik eraso egitetik AEBren eta Erresuma Batuaren itsasontziei eraso egitera pasa ziren, herrialde horiek Yemeni eraso egin ondoren. Otsailaren 3tik 4ra, AEBren eta Erresuma Batuaren indarrek, beste sei herrialde aliatuk babesturik, dozenaka eraso egin zituzten huthien kontrolpeko Yemengo lurraldean, 36 posizio guztira, tartean zela Sana hiriburua. Gerra hegazkinak eta gerraontzietako misilak, Tomahawk motakoak, baliatu zituzten horretarako.

## Siria 
Siriako Gerra Zibilak iraun bitartean, Israelek ehunka eraso egin zizkion Siriari, baina urriaren 7tik areagotu egin zituen, batez ere Iranen babespeko indarren eta Siriako armadaren kontra. Izan ere, Hezbollahk presentzia handia du Sirian. Abenduan, Israelen aire eraso batek Irango Zaindari Iraultzaileen jeneral goren bat hil zuen. Ekialde Hurbilean tentsioak gora egin ahala, 2024ko urtarrilean, Israelek aire eraso bat jo zuen Damaskon, eta 5 pertsona hil eraikin batean bilduta zeudela. Israelek adierazi zuenez, Iranekin lerrokatu buruzagiak ziren. 

2024ko otsailaren 2an, Estatu Batuek Siriako eta Irakeko dozenaka punturi egin zioten eraso, Jordanian egun batzuk lehenago soldadu batzuk hiltzearen ordainetan. Ondorioz, Iranen aldeko ustezko hemezortzi miliziano hil ziren. Pentagonoak adierazitakoaren arabera, milizianoez gain, operazio, logistika eta inteligentzia zentroak eta suziri, misil eta drone biltegiak jarri zituzten jomugan. Siriako Gobernuak adierazi zuen eraso horiek asko larrituko zutela Ekialde Hurbileko gatazka. 

Haatik, Al Jazeerako berriemaileak adierazi zuenez, israeldar erasoak ia etengabeak ziren aldi horretan. 2024ko martxoaren 29an, Gazako ataka militarra eta Israel-Libanoko borrokak Hezbollahrekin gaiztotu ahala, Israelen aire erasoek berriz astindu zuten herrialdea iparraldean, zehazki Alepo hirian, eta Alepoko Nazioarteko Aireportu aldameneko armategiari eragin zioten gogorren. Hilak 40tik gora izan ziren, gehienak soldaduak, tartean zirela Hezbollahko sei militante. Iranek, ondorioz, Israeli eraso egin zion (ikus goian).   

Urriaren 1ean, Israel Libano inbaditzeari ekiten ari zela, haren aire eraso batek hiru pertsona hil zituen Damaskon, Siriako hiriburuan. Etxebizitza eraikinen artean jazo zen, eta irudiek auto bat sutan erakusten zuten. Siriako Sana albiste agentziak egun batzuk lehenago jakinarazi zuen haren Safaa Ahmad erreportaria Israelek «traizioz» hil zuela eraso batean.   

## Irak 
Abendu erdialde arte, milizia palestinarrez gain, Hezbollahk soilik egin zuen Israelen aurka. Hori bai, bi hilabeteotan erasoak egin zizkien AEBk Ekialde Hurbilean dituzten hainbat enbaxadari eta egoitza militarri, hala nola abenduaren 7an. Gutxienez bost misil jaurti zituzten AEBk Bagdaden zuen enbaxadaren aurka. Erasoaren harira, Irakeko lehen ministro Xia al-Sudanik bere gobernuaren baimenik gabe «ez erantzuteko» eskatu zion AEBri. Hasieran, ez zuen inork erasoa bere gain hartu. Ondorioz, Irakeko agintariek adierazi zuten AEB buru duen koalizioa gatazka eta «desegonkortasun faktore» bat bihurtzen ari zela Ekialde Hurbilean, eta koalizio horren Irakeko misioa etetera bultzatzen ari zela Irakeko gobernua.

## Iran 
Israelek Damaskoko Iranen egoitza diplomatiko bati eraso egin eta Iranek errepresalian hainbat misil eta drone jaurti ondoren, Israelek Libanori eraso egin zion apirilaren 14an, Hezbollahren instalazioak jopuntuan jarriz (ikus goian). Herrialde industrializatuenen G7 taldeko atzerri ministroak Capri uhartean (Italia) elkartu ziren hurrengo egunetan, eta eskatu alderdi inplikatuei tentsiorik ez areagotzeko. 2024ko apirilaren 19an, Israelek aire eraso mugatu bat egin zuen Iranen kontra, Isfahan probintzian, Iranen programa nuklearraren erdigunea. Hala ere, NBEko Energia Atomikoaren Nazioarteko Agentziak adierazi zuen instalazio nuklear batek ere ez zuela kalterik jaso. Irango agintariek eta AEBk adierazi zuten irandarrek hiru israeldar drone suntsitu zituztela.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Israelen Gazako inbasioa (2023-2024)
* Gaza Zerrenda husteko Israelen aginduak (2023)