San Joan esku-dantza

**San Joan esku-dantza** (Beasain, Gipuzkoa, 2008) Aurtzaka Dantza taldeak San Joan bezperarako sortutako dantza usadioa da.  Udako solstizioa eta dantza uztartzen ditu eta denboraren poderioz galtzen ari ziren osagaiak —  eguzkia, ura, lurra eta airea —  gogora berrekartzen ditu ekainaren 23ko ilunabarrean. Beasaingo dantza taldeetako kide diren 11-14 urte bitarteko neska-mutilek dantzatzen dute. Dantza egin aurretik mendian loreen bilketa egin eta Igartzako jauregian lore-koroak egiten dituzte. Esku-dantzaren lehen zatia Igartzako gune monumentalean makala altxatu ondoren egiten da eta bigarrena Barrendain plazan alamartxo edo San Joan suaren inguruan, hura piztu aurretik.    

## Izen aldaketa 
Hasieran San Joanetako neskatxen esku-dantza izenez ezaguna izan zen arren, 2012an Neskatxen San Joan esku-dantza izena hartu zuen, eta 2016an egungo San Joan esku-dantza izendapena finkatu zen. Loinatz jaietan egiten den haurren soka-dantzan, XIX. mendetik ezagutzen den mutilen parte-hartzearen tradizioari jarraituz, berdintasunaren aldeko egokitze-prozesua gauzatu zen, eta 2019an soka neska-mutilek osatu zuten. Testuinguru horretan, San Joanetako esku-dantzari “neskatxen” izendapena kentzea erabaki zen. 

= Dantza eta udako solstizioa uztartuz =
Juan Inazio Iztuetak 1824an idatzitako Gipuzkoako dantza gogoangarrien kondaira edo historia liburuan  esku-dantzaren oinarrizko dantza-egituraren aldaera bereziak deskribatu zituen: gizon-dantza, gazte-dantza, etxeandre-dantza, galaien esku-dantza, neskatxen esku-dantza eta edate edo karrika-dantza  

Beasainen baziren  2000ko  hamarkadan  bai gizon-dantza (Agintariena), bai gazte-dantza eta galaien esku-dantzak izan daitezkeenak (helduena eta haurren aurreskua). Baina ez zegoen emakumeak protagonista izan ohi ziren esku-dantzarik (etxekoandre edo neskatxenik). Goierrin galdua zen garai batean emakumeek soka-dantza ateratzeko ohitura.

Beasainen, udako solstizioa ospatzeko eta udari ongietorria egiteko “alamartxoa” edo San Joan sua pizten da; eta erromeria egin ohi zen gutxienez orain ehun urtetik hona. Beste herrialde guztietan bezalaxe, San Joan loreak biltzen ziren eta lizar edo elorri adarrak jartzen ziren etxeetako ateetan; edota “Sanjoan Arbolea” prestatzen zuten hainbat auzotako mutilek.

San Joan bezperako suan dantza egitea oso zabaldua dago Euskal Herrian. Abaltzisketan eta Donostian, esate baterako, soka-dantzak egiten dira; Agurainen, Arbizun, Urdiainen… mota ezberdinetako dantzekin ospatzen dute San Joan bezpera; galduak egon arren, ezagutu izan dira ezpata-dantzak, ingurutxoak eta beste hainbat dantza ere.

Beasaingo San Joan esku-dantzak udako solstizioa eta dantza uztartzen ditu. Denboaren poderioz galtzen ari ziren osagaiak gogora berrekartzen ditu ekainaren 23ko ilunabarrean. 

### Eguzkia 
Sua izaten da San Joan gaueko osagai nagusia. Suak Eguzkia elikatzen du sineskera zaharren arabera. Alamartxoa piztu aurretik dantzatzen da bere inguruan. Zaharra erre eta berriari ateak zabaldu.

### Ura 
Gauerditik aurrera, ura bedeinkatu egiten da, ahalmen bereziak hartzen ditu, sendatu egiten du eta zoriona ekartzen du. Maitasunaren sinboloa da.

### Landareak 
Bildu egiten dira, lore-sortak egiten dira eta etxeak adarrez hornitzen dira. Emankortasunaren sinboloa dira.

### Airea 
Bizitza ematen du, eta dantza egitera gonbidatzen du, borobilean, beti ere.

Gazteak eta gaztetxoak izan ohi dira San Joanen inguruko ospakizun hauetako partaide nagusiak eta beraiei ematen zaie  protagonismoa. Dantza-taldeak osatzen dituzten neskatila kopuru altua kontutan izanda, eta orain urte gutxira arte tradizioan haiek protagonista zituzten dantzen egungo hutsuneaz jabetuta, 11-14 urteko neskatxek zuzentzeko eta dantzatzeko sortu zen Esku-dantza hau. Haientzat “heldutasunerako” igarotze-erritua irudikatzen du, nolabait.

### San Joan Belarrak edo ‘Belar onak’ 
San Joan egunaren inguruan bildutako landareek zorte ona ematen dute, eta gaitzak, trumoiak eta bestelakoak urruntzen dituztelako ustea oso zabaldua dago. Emakumeek San Joan loreak eta eskura zituzten beste batzuk biltzen zituzten: milorriak, iratzeak, arrosak, krabelinak, lizarra, elorria, gereziak…

Hainbat lekutan, San Joan gauerdiz  iratzeak lore bihurtzen direla pentsatzen zen.

Beasainen dantza egin aurretik biltzen dira belar eta loreak, eta buruan apaingarri gisa lore-koroa egiteko erabiltzen dira. Gero, etxean gorde eta hurrengo urteko sua pizteko erabiltzen dira, zaharrak erre eta berriak ekarriz.

## San Joan kanta 
Kanta edo esamolde asko aurki daiteke egun honen inguruan, eta bereziki, egiten den suarekin lotuta. Beasainen  dantza kantarekin aberastu nahi izan zen eta Idiazabalgo Urtsuaranen Juan Garmendiak jaso zuen letra hau erabili zen dantzariek abestu dezaten:

## Aitortzak 
Gipuzkoako Dantzaguneak "Sortutakoak tradizionala" programarekin babestu zuen ekimen hau 2012an, eta sari horren laguntzarekin "San Joan neskatxen esku dantza Beasainen" dokumentala egin zen. Eñaut Tolosak egindako dokumentalean San Joan bezperako  esku-dantzaren irudiak ikus daitezke, dantzaldia, elkarrizketak, prestaketak eta erritoaren inguruko xehetasunak.  

2013ko urtarrilaren 11an San Joan esku-dantzaren zati batzuk eskaini ziren  San Telmo museoan Mikel Sarriegik dantzari buruzko argibideak eskaini ondoren.  

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gizon-dantza
* Aurreskua
* Esku-dantza
* Dantza (filma)