open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gianni Agnelli

**Giovanni Agnelli** (Turin, 1921eko martxoaren 12a - Turin, 2003ko urtarrilaren 24a), ezagunagoa **Gianni Agnelli** gisa, italiar enpresaburua eta Fiat enpresaren akziodun nagusia izan zen.

[thumb|ezkerrera|alt=Giovanni Agnelli Senior e Gianni Agnelli|Gianni Agnelli (ezkerrean) [1940an, bere aitona Giovanni Agnellirekin]]
Edoardo Agnelli eta Virginia Bourbon del Monte printzesaren zazpi seme-alabetan bigarrena. Bere aitona Giovanni Agnellik Fiat auto-lantegia sortu zuen, 1899an. 1945ean Fiat enpresaren Administrazio Kontseiluaren lehendakariorde izendatu zuten, eta 1966an lehendakari. Bere anaia Umbertorekin batera, bultzada berria eman zion Fiat enpresari, munduko industriaren buruan kokatu zuen, eta haren inguruan urtean hogeita lau milioi euro fakturatzen dituen 569 elkartez osatutako inperioa sortu zuen.

Lehen urteak oso onak izan baziren ere, 70eko hamarkadaren amaieran krisialdi larria bizi izan zuen. Brigada Gorriek Fiateko zenbait zuzendari hil zituzten, eta sindikatuekiko arazoen ondorioz, lantegia itxita egon zen hilabetez. Baina Agnellik bere tesi neokapitalistak inposatu zituen azkenean, zeinaren arabera enpresa baita langilearen etekin nagusia. 90eko hamarkadaren amaieran bere 270.000 langileetatik 65.000 taldearen akziodun bilakatu ziren, eta Agnellik enpresaren etekinen araberako soldata-igoera negoziatu zuen sindikatuekin. Industria birmoldatu eta lanpostu asko galdu ondoren, amaitu zen, azkenean, krisialdia. Kanpo-harremanetan ere lan handia egin zuen Agnellik. 1976. urtean Fiaten % 13 saldu zion Muammar al Kadafiri, Estatu Batuekiko adiskidetasuna galdu gabe. Berea izan zen, gainera, Sobietar Batasunean kokatu zen lehen mendebaldeko auto-lantegia. Bere enpresetan 10.000 produktu inguru egiten dira, bihotzeko balbuletatik hasi eta gas-turbinetaraino. Tartean defentsarekin eta armekin zerikusia duten produktuak egiten dira, eta elikagaien sektorean eta kredituenean ere sartuta daude. Agnellik menderatzen zuen, Italian, autoen merkatua, izan ere, Lancia, Alfa Romeo, Autobianchi eta Ferrari markak ere berak kontrolatzen zituen. 1996an, 75 urte bete zituenean, utzi zuen Agnellik Fiaten zuzendaritza. Turingo Juventus futbol-taldearen mezenas eta ohorezko presidentea izan zen, eta hiri bereko *La Stampa* eta Milango *Corriere della Sera* egunkarien jabea.

1991z geroztik, biziarteko senatari izan zen, Francesco Cossiga presidenteak izendatuta. Agnellitarrek Fiat taldearen %40 kontrolatzen dute, eta munduko 50 familia aberats eta boteretsuenen artean daude.

## Giovanni Agnelliren zuhaitz genealogikoaren laburpena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kneo Kornelio Eszipion Asina

**Kneo Kornelio Eszipion Asina**, latinez *Cneus Cornelius Scipio Asina* deitua (K.a. III. mendea) Antzinako Erromako patrizioa izan zen. Kontsul izendatu zuten, Duiliorekin batera, K.a. 260. urtean. Kartagoren aurkako borrokan, Duiliok Kartagoren kontrako lehenengo gerran kartagotarrei eragin zien porrot handirako gerra-ontziteria prestatu zuen. Kartagotarrek atxilo hartu zuten, baina Reguloren garaipenaren ondorioz, askatasuna lortu zuen K.a. 256. urtean eta bi urte geroago kontsul egin zuten berriro.

## Erreferentziak
Hildesheim barrutia

**Hildesheim barrutia** (alemanez *Hildesheim Göttingen*) Alemaniako Saxonia Beherea estatuan, hegoaldean dagoen barrutia da. Hildesheim da hiriburua.

## Herriak eta udalerriak 
Eskualdeak 6 hiri eta 8 udalerri hartzen ditu. Honetaz gain 5 Samtgemeinden (herri elkarte) ditu.

### Herriak 
# Alfeld
# Bad Salzdetfurth
# Bockenem
# Elze
# Hildesheim
# Sarstedt

### Udalerriak 
# Algermissen
# Diekholzen
# Giesen
# Harsum
# Holle
# Nordstemmen
# Schellerten
# Söhlde

### Samtgemeinden 
# Duingen
# Freden
# Gronau
# Lamspringe
# Sibbesse

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jakobína Sigurðardóttir

**Jakobína Sigurðardóttir** (1918ko uztailaren 8a - 1994ko urtarrilaren 29a) islandiar idazlea izan zen. Fríða Á. Sigurðardóttir idazlearen ahizpa.

Emakumearen askapenaren aldeko mugimenduko kidea izan zen, eta horrela, bere lanetan tradizioz emakumeek gizonarekiko bizi izan duten mendekotasunaren lekuko garratza eskaini zuen. *Ur bizia* (1974) lanak eman zion ospea; obra horretan, senarra desagertu zaion emakume baten bizipenak agertzen ditu, bien arteko tarte izugarriari berriro aurre ez egitearren senarra hilda agertzea nahiago duen emakume baten istorioa, hain zuzen ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José María García de Paredes

**José María García de Paredes** espainiar arkitektoa izan zen (Sevilla, 1924ko otsailaren 20a &ndash; Madril, 1990eko otsailaren 6a).

Sevillako Unibertsitatean zientzia zehatzetako ikasketak egin zituen, eta diru-laguntza bati esker, Ingalaterra, Irlanda eta Frantziara bidaiatu ondoren, arkitekto titulua atera zuen 1950ean. Hasieran Rafael de la Hozekin lan egin zuen: 1956an Arkitekturako Sari Nazionala irabazi zuten, Madrilgo Unibertsitateko Aquinas Goi Mailako Ikastetxearekin (1953). 1955ean lorturiko sari bati esker, Erroman bizi izan zen 1956tik 1958ra bitartean. 1964 arte Javier Carvajalekin lan egin zuen: Erromako espainiarren panteoia (1957), Espainiaren pabiloia (1957) eta abar.

Ikasketek eta elkarlanak ezaugarrituriko garai haren ondoren, bakarka lan egin zuen, baina bidaiatzen jarraitu zuen, ikasketak sakontzeko: Italia, Austria, Alemania, Danimarka, Suedia, Finlandia, Belgika, Frantzia, Erdialdeko Amerika eta Estatu Batuetara joan zen. 1959an irakasle sartu zen Madrilgo Arkitekturako Goi Mailako Eskola Teknikoan, eta orduan erakutsi zuen bere arkitekturaren heldutasuna. Arkitektura erlijiosoan murgildu zen Cuencako San Esteban Protomártir parrokiarekin (1960), eta haren ondorengoak dira bere lan nagusietako batzuk: Almendralesko eliza (1961-1964), Falla Erakusketa (1962), Teruelgo Arte eta Lanbideen Eskola (1964) eta Granadako Bankuaren bulegoak, Madrilen, (1964). Harrezkeroko obretan García de Paredesek gaitasun handia erakutsi zuen gai desberdinetara egokitzeko, eta gero eta gehiago nabarmendu zuen konkretutasuna, abstrakzioaren aurrean, ondoko obra hauetan, adibidez: Granadako kolegioak (1965-1967), Rodríguez Acostaren Karmena (1964-1967), Cubillasko urtegiko Uso Tiroko Errege Elkartea (1966-1967), Madrilgo Merced enparantzako bulego-etxea (1965-1967), Granadako Plaza de los Camposko etxebizitzak (1967-1969). 70eko hamarraldian egin zituen Manuel de Falla zentroa, Alhambran (Granada, 1974-1978), Banco de Granadaren egoitzak, Sevillan (1968-1970), Bilbon (1973-1976) eta Coruñan (1974-1979), Granadako Gómez Moreno Institutua (1978-1982) eta abar. 80ko hamarraldian seme-alabekin lan egin zuen, batez ere.

## Erreferentziak
Crotona

**Crotona** (italieraz: *Crotone*) Italia hegoaldeko hiria (Catanzaro probintzia, Calabria), Tarento golkoan (Tirreniar Itsasoa). 53.983 biztanle ditu. Eskualdeko industriagune garrantzitsuena da (kimika-industria eta zinka).

## Klima 

## Historia 
Akaiarrek sortu zuten Crotona K.a. 710. urte aldera, eta geroztik Magna Graeciako kolonia garrantzitsuenetakoa izan zen. Erromatarrek hartu zuten K.a. 194an. Bertan bizi izan zen Pitagoras.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Crotonako udalaren webgunea.
Vianako Printzea (argipena)

**Vianako Printzea** sarrerak esanahi ezberdinak izan ditzake:

* **Vianako Printzea**: Nafarroako Erresumako erregegaiak duen titulua.
* **Vianako Printzea**: Vianako Printzea Kultura Saria.
* **Vianako printzea**: Karlos IV.a, Nafarroako Erresumako erregea (1421-1461).
* **Vianako Printzea**: Nafarroa Garaiko kultura-erakundea.
Victor Sjöström

**Victor Sjöström** (Silbodal, Suedia, 1879ko irailaren 20a - Stockholm, Suedia, 1960ko urtarrilaren 3a) suediar zinemagilea eta antzezlea izan zen. Zinemaren aitzindarietako bat izan zen, Griffithekin batera.

## Biografia 
1895etik 1912ra antzerkiko antzezle izan zen, eta arrakasta handia izan zuen. 1912an zineman hasi zen lanean; antzezle izan zen Mauritz Stillerren filmetan eta urte hartan egin zuen, zuzendari gisa, bere lehen filma, *Tradgardsmastaren* ("Lorazaina"), zentsurak debekatu zuena. 1912tik 1923ra berrogei bat film luze egin zituen, besteak beste: *Strejken* (1913, "Greba"), *Ingeborg Holm* (1913), *Körkarlen* (1920, "Gurdi fantasma"). Garai horretako filmetan mistizismoa eta errealismo ia dokumentala uztartu zituen, izadiari nagusitasuna eman zion eta sentimenduen sinbolotzat hartu zuen; maisutasun handiz erabili zuen argazkia eta muntaketa.

1923an Estatu Batuetara joan zen, eta han egin zituen filmetan gizabanakoaren eta izadiaren arteko borroka adierazi zuen; garai horretakoak ditu bere bi film onenak, *The Scarlet Letter* (1926, "Gutun eskarlata") eta, batez ere, *The Wind* (1928, "Haizea"), bere garaian arrakastarik izan ez zuena, baina geroztik adituek zinemaren historian goi-mailako filmtzat jo izan dutena. 1930ean Suediara itzuli zen; hiru film ahostun besterik ez zituen egin, eta handik aurrera antzezle aritu izan zen antzerkian eta zineman. Aipagarria da 1957an Ingmar Bergmanen *Smultronstället* ("Basoko marrubiak") filmean egin zuen antzezlana.

## Erreferentziak
Vivian Ernest Fuchs

**Vivian Ernest Fuchs** (Wight uhartea, 1908ko otsailaren 11 &ndash; 1999ko azaroaren 11) britainiar geologo eta ikertzailea izan zen.

## Biografia 
1929. urtean amaitu zituen ikasketak Cambridgeko Unibertsitatean, eta urte hartan bertan abiatu zen, geologo gisa, Cambridge espedizioan, Groenlandiako ekialdeko lurraldeetarako bidaldi batean. 1930eko hamarraldian beste bi espediziotan parte hartu zuen, Afrikan; Afrikara egindako bigarren espedizioan Etiopiako lurralde ezezagun batzuk ikertu zituzten, eta tektonikaren plakez osaturiko bere teoria frogatu ahal izan zuen (Cambridgen doktoregoa lortu zuen ikerketa haiei esker).

1947. urte inguruan Antartikari buruzko jakin-mina piztu zitzaion, britainiar gobernuak Malvinetarako ordezkari izendatu zuelarik, eta 1957an lortu zuen, azkenik, Antartikara espedizioa egiteko beharrezko guztia. Bera izan zen Antartika lehen aldiz gurutzatu zuen taldearen burua. Hamabi lagunek parte hartu zuen espedizio hartan, eta 3.473 km egin zituzten 99 egunetan, hasi Weddell itsasotik, eta Hegoburuan barrena, Ross itsasorainoko tartea. Fuchsen taldea inork aurretik igaro ez zuen Antartikako parte batean barrena ibili zen, beraz, eta garrantzi handiko informazio zientifikoa bildu zuen. Espedizio hari esker frogatu zen ordura arte hipotesi baino ez zena: izotz-kroskoaren azpian beste kontinente bat bazela. Espedizio hartan parte hartu zutenetako bat izan zen Edmund Hillary, eta harekin batera idatzi zuen Fuchesk *Bidaldia Antartikan barrena* (1960).
## Erreferentziak
Walter Guevara

**Walter Guevara Arze** (Cochabamba, Bolivia, 1912ko martxoaren 11 &ndash; La Paz, Bolivia, 1996ko ekainaren 20a) boliviar politikaria izan zen. Errepublikako behin-behineko lehendakari izendatu zuten 1979an.

## Biografia 
Zuzenbide-ikasketak egin zituen San Andresko Unibertsitatean, La Pazen, eta Gizarte Zientzietako ikasketak Chicagoko Unibertsitatean. Víctor Paz Estenssoro eta Hernán Siles Zuazorekin batera, Nazio Mugimendu Iraultzailea (MNR) sortu zuen. Kanpo Arazoetako ministro izan zen Paz Estensororen lehendakaritzapean, 1952tik 1956ra, eta orobat Siles Suazoren lehendakaritzapean ere, 1956tik 1960ra. Azken honen agintaldian ere Barne-ministro izan zen, eta Boliviako enbaxadore Amerikako Estatuen Erakundean (AEE) eta Nazio Batuen Erakundean.

1960ko hamarraldian MNR barruko tirabirek lau sektoretan hautsi zuten alderdia. Guevara Arcek, talde disidenteen buru, Alderdi Iraultzaile Benetakoa (PRA) sortu zuen azkenik. Hugo Banzer jeneralaren erregimen gogorraren aurkari zorrotzenetako bat bihurtu zen, batez ere nazioarteko politikari zegokionez. 1979ko abuztuan Boliviako behin-behineko lehendakari hautatu zuten urtebeterako. Handik gutxira, baina, Alberto Natusch jeneralak kargutik bota zuen indarrez, Santu Guztien Eguneko Sarraskian, 1979ko azaroaren 1ean. 1983tik aurrera Boliviako enbaxadore izan zen Venezuelan.
## Erreferentziak
William Pitt (argipena)

**William Pitt** hurrengo politikari ingelesak izan daitezke:

* '*William Pitt, *Pitt Zaharra*** (Londres, 1708 - Hayes (Kent), 1778)
* **William Pitt, *Pitt Gaztea**', aurrekoaren semea (Hayes (Kent), 1759 - Londres, 1806)
Tocantins (argipena)

**Tocantins** izenak esanahi zenbait ditu:

* Tocantins, Brasilgo estatua;
* Tocantins ibaia, Brasilgo ibaia.
Zeinu (hizkuntzalaritza)

Hizkuntzalaritzan, **zeinua** adierazgarriaren eta adieraziaren arteko lotura uztartzen duen unitate linguistikoa da. Zeinu linguistikoaren teoria Saussurek landu zuen. Haren arabera, zeinua bi aurpegi (adierazgarria eta adierazia) dituen batasuna da; horren ezaugarri nagusiak hauek dira: hautazkoa edo arbitrarioa izatea, egitura lineala izatea, une jakin batean aldaezina izatea, eta, denboran zehar bilakatuz doalako berriz, aldakorra izatea. Zeinua hautazkoa da, berez ez delako inolako loturarik adierazgarriaren eta adieraziaren artean (kontzeptu bera hots guztiz desberdinez adieraz daiteke hizkuntza batean eta bestean: euskaraz, mahai, gaztelaniaz mesa, frantsesez table, adibidez). Zeinua lineala da, hotsak denboran gauzatzen direlako, hots-kate bat eratuz (idazketan, hala ere, espazioak hartzen du denboraren lekua). Zeinua aldaezina da une jakin batean aztertzen denean, hiztun batek zeinuaren esanahia aldatuz gero ez baita komunikazio-funtzioa betetzen (batek mahaiari etxe deituko balio eta etxeari mahai, komunikazio-arazoak izango lituzke besteekin hitz egitean); zeinua hiztun-taldeak finkatzen du, eta gizabanakoak horretara makurtu behar du. Azkenik, zeinua aldakorra da, hizkuntza aldatuz doalako eta bere bilakaeran zehar zeinua ere (hotsaren eta haren esanahiaren arteko lotura) aldarazten duelako. Saussureren ondorengo hizkuntzalariek zehaztu eta, zenbaitetan, aldatu ere egin dute zeinuaren teoria, Benvenistek bereziki.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Queipo de Llano

**Juan Queipo de Llano Flores** (Cangas de Tineo, 1584 &ndash; Jaén, 1647ko azaroaren 1a) Asturiasko elizgizon eta legelaria izan zen.

Queipo de Llano asturiar jauntxoen leinuaren kidea, Salamancako Unibertsitatean zuzenbide kanoniko eta zibila ikasi zituen. Real Chancillería de Valladolid eta Tribunal Apostolicum Rotæ Romanæn lan egin zuen. 1637an Iruñeko apezpiku bilakatu zen eta 1644ko ekainean eta 1646ko urtarrilean erregeorde bitartekaria izen zen.

## Erreferentziak
Lock, Stock and Two Smoking Barrels

***Lock, Stock and Two Smoking Barrels*** (euskaraz *Itxi, bildu eta bi kanoi ketsu*) Guy Ritchie britainiar zinema zuzendariaren 1998ko thriller-komedia filma da.

2000ko *Snatch* filmaren aurrekaria izan zen (hura jada diru aurrekontu handia izanik, nazioartean oihartzun handiagoa izan zuen). Aktore batzuek bi filmotako paper nagusietan antzeztu zuten: adibidez, Jason Statham eta Vinnie Jones. Bestalde, 2000n film horretan oinarritutako *Lock, Stock...* telesaila estreinatu zen.

Eszena ezagunenetakoa *Hundred Mile High City* kantaren doinuaz pertsonaia nagusiak poliziak atzetik jarraika dituztela eta Londresko kaleetan barna korrika ihes egiten duteneko hasierakoa da.

## Argumentoa 
Bacon, Soap, Tom eta Eddy (Jason Statham, Dexter Fletcher, Jason Flemyng eta Nick Moran), umetatiko lagunak, Londres hiriko gazte batzuk dira. Egun batez denen artean 100.000 libera bildu eta Harry "Aizkora" Lonsdale (P. H. Moriarty) izeneko auzoko jauntxoarekin "*brag* hiru kartetan" izeneko karta jokoan jokatzeko hitzordua egin dute. Hala ere, Harryk bere bizkarzain Barry "Baptista" (Lenny McLean) izenekoaren bidez Eddy kartetan oso trebea dela jakin duenez, jokoa aldez aurretik azpijokoaz baliatuz moldatu egin du. Horrela, Eddyk galdu duenez, Harryk adiskide taldea 500.000 libera aste bateko epean ematera behartu du: hain egun gutxitan dirutza hori eskuratzeko aukera txikia dutela badakienez, Eddyren aurkako mendeku pertsonal bati ekin dio. Barry "Baptistak" Eddyri zorra kitatu gabe iragaten den egun bakoitzeko, lagunetako bati hatz bat ebakiko diola ohartarazi dio.

## Aktoreak 
* Jason Flemyng: Tom
* Dexter Fletcher: Soap
* Nick Moran: Eddy
* Jason Statham: Bacon
* Steven Mackintosh, Winston
* Sting: JD
* Nick Marcq: Charles
* Vinnie Jones: Chris
* Lenny McLean: Barry "Baptista"
* Steve Sweeney: Plank
* Peter McNicholl: Chrisen semea
* Suzy Ratner: Gloria
* P. H. Moriarty: Harry "Aizkora" Lonsdale
* Stephen Marcus: Nick "Greziarra"
* Vas Blackwood: Rory Breaker
* Frank Harper: Diamond Dog
* Alan Ford: Alan
* Victor McGuire: Gary
* Jake Abraham: Dean
* Rob Brydon: trafiko zaindaria
* Danny John-Jules: tabernaria

## Ikus gaiera 
* *Snatch* (Guy Ritchie, 2000)

## Kanpo estekak 
* *Lock, Stock and Two Smoking Barrels* filmaren IMDBko fitxa ikusgai 
* *Lock, Stock and Two Smoking Barrels* filmaren trailer edo iragarkia ikusgai
Giza Eskubideen Nazioarteko Eguna

[thumb|[Anna Eleanor Roosevelt|Eleanor Roosevelt Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalaren espainierazko bertsioa begiratuz.]]
**Giza Eskubideen Nazioarteko Eguna** abenduaren 10ean ospatzen den giza eskubideen aldeko festa bat da. Nazio Batuen Batzar Nagusiak Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala onartu zueneko datari, 1948ko abenduaren 10ean hain zuzen, egiten dio erreferentzia.

## Giza Eskubideen Egunen gaiak urtez urte 
thumb|Giza Eskubideen logoa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala

## Kanpo estekak 
*   : Giza Eskubideen Egunaren webgune ofiziala
*   : Giza eskubideak
*   : Giza Eskubideen Aldarrikapenaren 60. urtemuga
* 
*
Armingot

**Armingot** edo **Armengol** (? - Iruñea, 1277ko maiatzaren 8a) gaztelar elizgizona izan zen.

Toledoko artxidiakonoa, 1268an Iruñeko apezpiku bilakatu zen.

## Erreferentziak
José Goñi Gaztanbide

**José Goñi Gaztanbide** (Aritzaleta, 1914ko urtarrilaren 26a - Iruñea, 2002ko azaroaren 21a) nafar elizgizon, irakasle eta historialaria izan zen. 1990ean Kulturaren Vianako Printzea Saria jaso zuen.

## Biografia 
Cangues d'Onísen, Iruñeko apaiztegian eta Erromako Gregoriotar Unibertsitate Pontifician ikasi ondoren, hiri honetan apaiztu zen 1937an. 1943-1968 bitartean, Elizako Historia irakasle izan zen Iruñeko apaiztegian, eta 1969tik aurrera Nafarroako Unibertsitateko katedraduna. Iruñeko katedraleko artxibozaina ere izan zen.

## Lanak 
Eliza Katoliko Erromatarraren historia baino ez zuen landu. Bere lanak ''Dictionnaire d'Histoire et Géographie Ecclésiastique*, *Diccionario de Historia Eclesiástica de España*, *Gran Enciclopedia Rialp* hiztegietan eta *Príncipe de Viana*, *Hispania Sacra*, *Anthologica Annua*, *Studia Monástica*, *Boletín de Estudios Históricos de San Sebastián*, *Archivum Historiae Pontificae*, *Estudios de Edad Media de la Corona de Aragón* edo *Cuadernos de Etnología y Etnografía de Navarra* aldizkarietan argitaratu zituen.

Gainera liburu hauek ere idatzi zituen:
* *Los navarros en el Concilio de Trento y la reforma tridentina en la Diócesis de Pamplona* (Iruñea, 1947);
* *Historia de la bula de Cruzada en España* (Gasteiz, 1958);
* *Catálogo del Archivo Catedral de Pamplona* (Iruñea, 1965);
* *Los españoles en el Concilio de Constanza* (Madril, 1966);
* *Historia de los obispos de Pamplona'' (10 lib., Iruñea, 1979-1994).

## Erreferentziak
Arnaldo Barbazangoa

**Arnaldo Barbazangoa** (; Barbazan-Dessus, ? &ndash; Iruñea, 1355eko azaroaren 6a), okzitaniar elizgizona izan zen.

## Biografia 
Bigorrako familia noble batean jaioa, 1319ko urtarrilean Joan XXII.ak Iruñeko apezpiku izendatu zuen

Erresumako politikan jarrera aktiboa izan zuen, koroarekin harreman onak izatea saiatuz. Kargua hartu bezain pronto Parisera joan zen akordio bat lortzeko asmotan. 1319an sinatu eta 1321an martxan ipini zuten: apezpikutzak jaurerriari uko, eta Oro eta Deioko gazteluak eta Andarreta, Azketa, Lukin, Urbiola eta Hiriberri herrien truke 500 libra eta hamabi elizen patronatua lortu zituen.

Nahiz eta Évreux leinua tronua lortzeko laguntza eman, Filipe III.arekin liskarrak izan zituen. Erregeak Foru Hobekuntza sinatu zuen non apezpikuak erregearen gudarosteari 100 zaldun eman behar izan zizkioten. 1344an Algecirasko setioarentzat eman ez zituenez, erregeek Arnaldo auzipetu eta bere ondareen jabetza kendu zioten. Klemente VII.ak berak bere alde egin behar izan zuen berriro Joana II.arekin harreman onak izan zitzan. Erregina hil zenean, Karlos II.ak bere ondasunak itzuli zizkion.

Arnaldok hainbat elizbarruti-sinodo ospatu zituen (1325, 1341, 1346, 1349, 1354) eta Zaragozan egindako eliz-probintziako kontzilio guztietan parte hartu zuen.

Iruñeko katedralaren arautegia ezartzeaz gain, klaustro berriaren lanak jarraitu eta Santa Mariaren kapera, *Barbazana* ezizena duena, eraiki zuen. Egun, bertan dago bere hilobia.

## Kaleak 
* Barbazan Apezpikuaren ingurubidea: Iruñeko harresietan bere omenez izena daraman ingurubide edo pasealekua.

## Erreferentziak
Ottmar Hitzfeld

**Ottmar Hitzfeld** (Lörrach, Alemania, 1949ko urtarrilaren 12a) futbol entrenatzailea da. 2008az geroztik Suitzako selekzioko entrenatzailea da.

Suitzako klubetan hasi zen entrenatzen, 1991n Borussia Dortmunda joan zen arte. Talde hartan izan zuen bere lehenengo arrakasta, bi Bundesliga eta 1997ko UEFAko Txapeldunen Liga irabazita. Urte batzuk geroago, Bayernek fitxatu zuen. Münichen bi aldi egin zituen: lehenengoan, 2001eko Txapeldunen Liga eta Kontinente arteko Kopa, eta lau Bundesliga irabazi zituen; eta bigarrenean, beste Bundesliga bat. Hitzfeld da, Ernst Happel, Carlo Ancelotti, Jupp Heynckes eta Jose Mourinhorekin batera, Txapeldunen Liga bi talderekin (Dortmund eta Bayern) irabaztea lortu duten bost entrenatzaileetako bat.

Kluba utzita, 2008az geroztik Suitzako selekzionatzaile dihardu. Bere lehen helburua lortu zuen selekzio horrekin: 2010eko Hegoafrikako mundialerako sailkatzea. Eta txapelketan ez zuten batere lan txarrik egin: Espainiako selekzioari —gerora txapelduna izan zenari— irabazi zion bakarra izan zen Suitza, beren estreinako partidan.
Wesermarsch barrutia

**Wesermarsch barrutia** (alemanez *Landkreis Wesermarsch*) Alemaniako Saxonia Beherea estatuko barrutia da. Izena ematen dion Weser ibaiaren ahoa eta Bremen hiri askearen arteko lurrek osatzen dute. Hiriburua Brake da.

## Hiriak eta udalerriak 
Eskualdeak 3 hiri eta 6 udalerri hartzen ditu.

### Hiriak 
# Brake
# Elsfleth
# Nordenham

### Udalerriak 
# Berne
# Butjadingen
# Lemwerder
# Jade
# Ovelgönne
# Stadland

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sherlock Holmes (2009ko filma)

**Sherlock Holmes** 2009ko Guy Ritchie zinema zuzendariaren filma bat da. 2011 abenduaren 16an estreinatutako *Sherlock Holmes: A Game of Shadows* filmak jarraitu zion.

## Argumentoa 
1891. urtea, Londres, Sherlock Holmes ikertzailea (Robert Downey Jr.) eta bere adiskidea den John Watson doktorea (Jude Law) emakume baten hilketa-erritual bat gertatu ez dadin Lord Henry Blackwood (Mark Strong) pertsonai misteriotsuaren urratsen atzetik dabiltza, honek aurretik eta modu berberan jada bost meakume gazte hil baiditu. Ikertzaile bikoteak errituala gedituarazi eta berehala Lestrade inspektorea (Eddie Marsan) eta Scotland Yard polizia bertaratzen da, Lord Blackwood atxilotuz.

## Kanpo estekak 
* *Sherlock Holmes* filmaren IMDBko fitxa ikusgai
Ph

**ph** terminoak erabilera zenbait ditu:

* kimikan, pH, disoluzio batean dagoen hidrogeno ioi kopurua;
* .ph, Filipinei dagokien internet-domeinua.
95eko Uda operazioa

**95eko Uda Operazioa** (kroazieraz: ''Operacija Ljeto '95*) 1995eko uztailean Bosnia-Herzegovina mendebaldean Kroaziako armada eta Kroaziar Defentsa Kontseiluaren indarrek eginiko operazio militar bateratua izan zen.

## Operazio aurreko egoera 
Bosnia-Herzegovina mendebaldearen gehiengoa, VRSko indarren (Bosniako Serbiar Errepublikako armada) kontrolpean zegoen 1992tik. Bihać zen serbiarren kontrolpean ez zegoen lurralde bakarra, kroaziarrek harturik zuten Herzegovinarekin batera (herrialdearen hego-mendebaldean). 1994an, Kroazia eta Bosnia-Herzegovinak Washingtongo ituna lehenik eta Spliteko ituna ondoren sinatu zituzten, non zehazten zen unitate bosniar eta kroaziarrek bi estatuen arteko muga zeharka zezaketen batak bestea lagundu ahal izateko.

1995 erdian, armada kroaziarrak, Kroazian serbiar indarren pean zeuden lurretan agintaritzak sortzeko prozesuan zegoen. Maiatzean eginiko Flash Operazioaren ondoren, indar kroaziarrak Krajina lurralde osoa hartzea helburu zuen erasoa prestatzen hasi ziren. Lurralde honetako gunerik garrantzitsuena Krajina Serbiarreko Errepublikako hiriburua zen, Knin eta hala, erasoaren lehen helburua berau hartzea zen, Kroazian serbiar indarren galera osoa sinbolizatuko baitzuen.

Knin hartu ahal izateko, indar kroaziarrek hiria ekialdetik inguratzea erabaki zuten, Krajina Bosniarretik. Hau kontuan izanda hasi zen 95eko Uda operazioa. Operazio handiagoetarako prestakuntza modura, 1994/95eko neguan 94ko Negua Operazioa egin zen, Dinara mendietan posizio hobeak lortzeko.

## Operazioa 
Uztailaren 25ean, indar kroaziarrek Herzegovinatik erasotu zuten, Dinara mendietatik iparraldera eginez. Erresistentzia gutxi aurkitu eta indar kroaziarrek erraz eta arin egin zuten aurrera.

Bosansko Grahovo hiria serbiar indarren gotorleku garrantzitsua zen lurralde horretan indar serbiarrentzat eta gogor egin zuten indar kroaziarren aurka. Dena den, indar kroaziarrek serbiarrak garaitu zituzten, baja asko eraginez. Hiria uztailaren 28an hartu zuten eta Glamoč hriia hurrengo egunean.

Operazioa ofizialki uztailaren 30ean amaitu zen, serbiarrek kontrolpean zituzten Bosnia-Herzegovinako 1600&nbsp;km² kroaziarrek hartu zituztelarik.

## Operazio ondorena 
Erasoaren ondorioz, Kroazian serbiarrek zuten hegoaldeko lurraldea hiru aldetatik inguratua eta ahul gelditu zen.

Erasoa amaitu eta gero, kroaziar armadako ingeniariek errepideak eraiki zituzten Dinara mendiak eta muga bosniarrean. Ekaitza operazioa hasi zenean, eliteko bi unitate kroaziar, 4. Goardia brigada eta 7. Goardia brigada Bosniatik Knin-erantz errepide hauetatik joan ziren.

Erresistentzia txikia aurkituz, Kroaziako armada serbiarra bidalia izan zen eta Knin abuztuaren 5ean hartu zuten Bosniatik joandako indar hauek, erasoaren bigarren egunean.

Ekaitza operazioa amaitu eta gero, unitate kroaziarrek Bosnian jarraitu zuten erasotzen, Mistral operazioan, *95eko Uda''n harturiko lurraldeetatik iparraldera eta Bihać-en zeuden Bosnia-Herzegovinako Errepublikako Armadako indarren laguntzaz Bosnia mendebalde osoa hartu zuten berriro, Daytongo akordioa sinatuaz batera gerra amaitu zen arte.

## Kanpo estekak
Francisco de Alarcón

**Francisco de Alarcón y Covarrubias** (Valladolid, 1589ko martxoaren 29a - Kordoba, 1675eko maiatzaren 18a) gaztelar apezpikua izan zen. Sebastián de Covarrubias bere osabari esker, Cuencako katedralaren kanoniko bilakatu zen. Gero Bartzelona eta Valentziako inkisidore, Ciudad Rodrigo, Salamanca, Iruñea eta Kordobako gotzaina izan zen.

## Erreferentziak
Stan Getz

**Stanley Gayetzky**, ezagunagoa **Stan Getz** edo soilik ***Stan*** gisa (Filadelfia, 1927ko otsailaren 2a - Los Angeles, 1991ko ekainaren 6a), estatubatuar saxofoi-jotzailea izan zen, jazzaren historiako saxofoi-jotzailerik handienetakoa bat, jazzean ez ezik, pop musikan ere eragina izan zuena.

## Biografia 
Errusiar etorkinen semea zen. Oso gazterik hasi zen saxoa jotzen, eta 1943rako profesional gisa jotzen zuen New Yorken. Harrezkero, garrantzi handiko bandetan jardun zuen, besteak beste, Jimmy Dorsey eta Benny Goodmanen taldeetan.

1940ko hamarraldiaren amaieran, bakarka hasi zen diskoak grabatzen. 1950ean, zenbait talderekin aritu ondoren, Verve etxearentzat hasi zen lanean, eta Lionel Hampton edo Dizzy Gillespieren mailara iritsi zen. Gillespierekin grabatu zuen, hain zuzen ere, *Diz And Getz*, bere disko ezagunenetako bat.

1956an *The Steamer* argitaratu zuen, eta handik bi urtera, Europara aldatu. Haren bigarren aldia hasi zen artean, *Desafinado* diskoarekin (1962). Bigarren aldi horretan, bossa novaren bideari ekin zion, urte hartan bertan egin zuen *Jazz Samba* lanak erakusten duenez. Disko harekin arrakasta handia lortu zuen, eta 1964an, beste disko bikain bat grabatu zuen: *Getz-Gilberto*.

1970eko hamarraldian hainbat jazz-jotzailerekin elkarlanean jardun zuen, Chick Corearekin, besteak beste; hala ere, tarteka bakarkako diskoak argitaratu zituen, adibidez, zuzeneko diskoa 1977an eta *The Dolphin* 1981ean.

1980ko hamarraldiaren amaieran, minbizia diagnostikatu zioten, baina ez zuen musika alde batera utzi, alderantziz baizik. 1990ean *Apasionado* grabatu zuen, bere saxoaren doinu epel eta intimoa nabari ageri duena, eta ondoren *Anniversary* (1990) eta *Serenity* (1991).

Hil ondoren argitaratu zen haren azken diskoa, *People Time*, 1991ko ekainean.

## Kanpo estekak 
*  Stan Getzen webgune ofiziala

## Erreferentziak
Juan Gil-Albert

**Juan Gil-Albert** (Alcoy, Alacant, 1904ko apirilaren 1a - Valentzia, 1994ko uztailaren 4a) espainiar olerkari eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Zuzenbidea eta Filosofia eta Letrak ikasi zituen Valentzian eta Madrilen, baina amaitu gabe utzi zituen bi karrerak. Bere obren artean, olerkigintzaren alorrean egindako lana da, batez ere, nabarmentzekoa. Gil Alberten olerkigintzan modernismoaren kutsua nabarmendu zen lehenengo urteetan, baina hasieratik erakutsi zuen, orobat, abangoardiaren eta, batez ere, surrealismoaren eragina. Joera horiei jarraituz idatzi zituen bere lehen olerki-liburuak, *Misteriosa presencia* (1936), eduki erotikokoa eta 27ko belaunaldiko idazleen klasizismoa ageri duena, *Candente horror* (1936, *Izu bizia*) obra surrealista eta *Son nombres ignorados* (1938, *Izen ahaztuak dira*), Espainiako Gerra Zibileko esperientzia mingarriei buruzko lana. Hitz lauzko lanei dagokienez, *La fascinación de lo irreal* (1927,* Irrealaren lilura)* eta *Vibración del estío *(1928, *Udaren dardara*) argitaratu zituen lehenik, eta Espainiako Bigarren Errepublikaren garaian *Crónicas para servir al estudio de nuestro tiempo* (1932, *Gure garaiaren ikerketaren zerbitzurako kronikak*), besteak beste. Espainiako Gerra Zibileko esperientziek eragin handia izan zuten bere literaturan: erbestera ihes egin behar izan zuen gerra ondoren, eta errealitatearekiko konpromisoa eta kutsu intimista erakutsi zuen harrezkeroko bere lanetan, baita 1947an Espainiara itzuli ondoren idatzitakoetan ere. Izan ere, «barne erbeste» moduko bat bizi izan zuen urte haietan, eta egoera horretan idatzi zuen, besteren artean, *El existir medita su corriente* (1949, *Existentziak bere korrontea hausnartzen du*). Bakardadean bizi ondoren, 70eko hamarraldian agertu zen berriro, kontakizun autobiografikoekin eta oroitzapen-liburuekin, adibidez, *Crónica general* (1974,* Kronika orokorra*), *Memorabilia* (1975), *Heracles* (1975) eta *Breviarium Vitae* (1979).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Archivo Juan Gil-Albert (Biblioteca Valenciana)
Christopher Plummer

**Arthur Christopher Orne Plummer** (Toronto, Ontario, 1929ko abenduaren 13a - Weston, Connecticut, 2021eko otsailaren 5a) kanadar antzerki, telebista eta zinemako aktorea izan zen. 2012an, taldeko gizonezko aktore onenaren Oscar saria irabazi zuen *Beginners* filmean egindako lanarengatik. Horrez gain, bi Primetime Emmy, bi Tony, Urrezko Globo bat, Antzezleen Sindikatuaren sari bat, eta BAFTA sari bat jaso zituen.

*The Fall of the Roman Empire* (1964), *The Sound of Music* (1965), *The Night of the Generals* (1967), *The Battle of Britain* (1969), *The Return of the Pink Panther* (1975), *The Man Who Would Be King* (1975), *Malcolm X* (1992), *Wolf* (1994), *12 Monkeys* (1995), *The Insider* (1999), *A Beautiful Mind* (2001), *Alexander* (2004) eta *The Imaginarium of Doctor Parnassus* (2009) dira berak antzeztutako filma ospetsuenetako batzuk. *The Thorn Birds* telesailean ere aritu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Christopher Plummer, IMDBko fitxa, imdb.com
Franz Brentano

**Franz Brentano** (Marienberg am Rhein, Hesse-Nassau, Prusiako Erresuma, 1838ko urtarrilaren 16a - Zürich, 1917ko martxoaren 17a) alemaniar filosofo eta psikologoa izan zen. 1864an apaiz katoliko ordenatua izan zen, baina 1873an apaizgoa utzi zuen, Aita Santuaren hutsezintasunaren dogmaren aurkakoa zelako. Psikologian, positibismoaren jarraitzailea izan zen eta metodo enpirikoa aldeztu zuen. Eragin handia izan zuen Sigmund Freud, Alexius Meinong, Edmund Husserl, Carl Stumpf eta Christian von Ehrenfelsengan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Brentanoren Eskola
Ikatz (argipena)

**Ikatz** terminoak hainbat adiera du:

**Ikatza** erregai gisa erabiltzen den materia da. Honakoa izan daiteke:

* **Egur ikatz**, egurretik datorrenean
* **Harrikatz**, minerala denean

Eta gainera:

* **Ikatza** edo **ilintia** esaten zaio zerealetan izaten den onddoek sortutako gaixotasunari.
*Ikatz Zaku Nebulosa, Hegoaldeko Gurutzea konstelazioan.
*Ikatz Herri Ekimena, Ikaztegietan 2003an antolatu zen hauteskunde-plataforma.
***Ikatz kalea**, Donostian, ofizialki Juan de Bilbao kalea.
***Ikatz arre** edo lignitoa, minerala.
Robert Shaw

**Robert Archibald Shaw** (1927ko abuztuaren 9a, Westhoughton, Ingalaterra &ndash; 1978ko abuztuaren 28a, Tourmakeady, Irlandako Errepublika) ingeles aktore eta eleberri idazle bat izan zen. Nagusiki *The Sting* (1973), *From Russia with Love* (1963), *A Man for All Seasons* (1966), *The Taking of Pelham One Two Three* (1974), *Black Sunday* (1977), *The Deep* (1977) eta *Jaws* (1975) filmetan antzezteagatik ezaguna izan zen.

## Filmografia 
* *The Lavender Hill Mob* (1951) (titulurik gabe)
* *Operation Secret* (1952) (titulurik gabe) - Jacques
* *The Dam Busters* (1954) - J. Pulford sarjentua
* *A Hill in Korea* (1956) - Lance Corporal Hodge
* *Double Cross* (1956)
* *Man from Tangier* (1957) - Johnny
* *The Buccaneers* (1957) - Dan Tempest kapitaina
* *Sea Fury* (1958) - Gorman
* *Libel* (1959) - Argazkilaria
* *The Four Just Men* (1960) - Crack Up atala - Stuart
* *Danger Man* (1961) - Bury The Dead atala - Tony Costello
* ''The Winter's Tale* (1961) - Leontes
* *The Valiant* (1962) - Tenientea
* *The Caretaker* (1963) - Aston
* *From Russia with Love'' (1963) - Donald 'Red' Grant
* *The Cracksman* (1963) - Moke
* *The Luck of Ginger Coffey* (1964) - Ginger Coffey
* *Carol for Another Christmas* (1964) - Etorkizuneko Eguberrietako Mamua
* *Tomorrow at Ten* (1964) - Marlowe
* *Hamlet* (1964) - Klaudio, Danimarkako Erregea
* *Battle of the Bulge* (1965) - Martin Hessler kolonela
* *A Man for All Seasons* (1966) - Henrike VIII.a Ingalaterrakoa
* *Custer of the West* (1967) - George Armstrong Custer jenerela
* *The Birthday Party* (1968) - Stanley Webber
* *The Battle of Britain* (1969) - "Skipper"
* *The Royal Hunt of the Sun* (1969) - Francisco Pizarro
* *Figures in a Landscape* (1970) - MacConnachie
* *A Town Called Bastard* (*A Town Called Hell*) (1971) - Apaiza
* *Young Winston* (1972) - Lord Randolph Churchill
* *A Reflection of Fear* (*Labyrinth*) (1973) - Michael
* *The Hireling* (1973) - Steven Ledbetter
* *The Sting* (1973) - Doyle Lonnegan
* *The Golden Voyage of Sinbad* (1974) (titulurik gabe) - Dena Dakien Orakulua
* *The Taking of Pelham One Two Three* (1974) - Urdin Jauna - Bernard Ryder
* *Jaws* (1975) - Quint
* *The Man in the Glass Booth* (1975) -
* *Der Richter und sein Henker* (*End of the Game*, *Murder on the Bridge*, *Deception*, and *Getting Away with Murder*) (1975) - Richard Gastmann
* *Diamonds* (*Diamond Shaft*) (1975) - Charles/Earl Hodgson
* *Robin and Marian* (1976) - Nottinghamgo sheriffa
* *Swashbuckler* (*Scarlet Buccaneer*) (1976) - Ned Lynch
* *Black Sunday* (1977) - David Kabokov maiorra
* *The Deep* (1977) - Romer Treece
* *Force 10 from Navarone* (1978) - Keith Mallory maiorra
* *Avalanche Express* (1979) - Marenkov jenerala

## Idazlanak 
* *The Hiding Place* (1960)
* *The Sun Doctor* (1961)
* *The Flag* (1965)
* *Situation Hopeless... But Not Serious* (1965)
* *The Man in the Glass Booth* (1967)
* *The Man in the Glass Booth* (1968)
* *A Card from Morocco* (1969)
* *Cato Street* (1971) (play)

## Kanpo estekak 
* Robert Shaw aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Wadden itsasoko Parke Nazionala (Schleswig-Holstein)

**Schleswig-Holsteingo Wadden itsasoko Parke Nazionala** Alemanian Wadden itsasoko ingurunea babesteko eratutako hiru parke nazionaletako zabalena da, Schleswig-Holstein estatuak kudeatzen duena. Beste parke nazionalekin batera 1986ko urtarrilaren 1ean eratu zen. Wadden itsasoa Gizateriaren Ondare izendatu zuen UNESCOk 2009an.

## Parke Nazionala 
Parke Nazionalak Elba ibaiaren estuariotik hasi eta Danimarkako mugararteko kostaldea hartzen du. Honetaz gain Iparraldeko Frisiako uharteak ere hartzen ditu.

## Ekologia 
### Habitatak 
*Wad* hitzak "lokatza" esan nahi du behe-alemanieraz. Parkearen barnean nagusi dira beraz lokaztiak. Ekosistema nagusia kostaldekoa da, bertan areatzak, dunak, lautada intermareala eta errekak aurki ditzakegu.

### Biodibertsitatea 
Hiru parkeetan aurki ditzakegun espezieak antzekoak dira, izan ere iparraldeko Europatik datozen hegazti migrariek osatzen baitute ornodunen kopuru handiena. Wadden itsasoak 10-12 milioi hegazti limikola, antzar, ahate eta kaio hartzen ditu urtero. hauen artean bereziki aipatu behar 200.000 eiderrak eta 180.000 paita arruntak. Ugaztunen artean foka aipatu behar.

Schleswig-Holsteingo Parke Nazionala iparralderago dagoenez aipatu behar da hemen ohikoak direla marzopak.

## Ikus, gainera 
* Wadden itsasoa

## Kanpo estekak 
*  Wadden Itsasoko Parke Nazionalen webgunea
Wadden itsasoko Parke Nazionala (Hanburgo)

**Hanburgoko Wadden itsasoko Parke Nazionala** Alemanian Wadden itsasoko ingurunea babesteko eratutako hiru parke nazionaletako bat da, Hanburgok kudeatzen duena. Beste parke nazionalekin batera 1986ko urtarrilaren 1ean eratu zen. Wadden itsasoa Gizateriaren Ondare izendatu zuen UNESCOk 2009an.

## Parke Nazionala 
Elba ibaiaren ahoan dauden Neuwerk, Scharhörn eta Nigehörn uharteek osatzen dute eta 13.750 hektareatako azalera du.

### Biodibertsitatea 
2000 animalia espezie zerrendatu dira, hauetako 250 Wadden itsasoko padura gazietan baino aurkitzen ez direnak. Animalien kopuru handiena hegazti migrariek osatzen dute. Ugaztunen artean aipatzekoa foka da.

## Ikus, gainera 
* Wadden itsasoa

## Kanpo estekak 
*  Wadden Itsasoko Parke Nazionalen webgunea
Wadden itsasoko Parke Nazionala (Saxonia Beherea)

**Saxonia Behereko Wadden itsasoko Parke Nazionala** Alemanian Wadden itsasoko ingurunea babesteko eratutako hiru parke nazionaletako bat da, Saxonia Beherea estatuak kudeatzen duena. Beste parke nazionalekin batera 1986ko urtarrilaren 1ean eratu zen. Wadden itsasoa Gizateriaren Ondare izendatu zuen UNESCOk 2009an.

## Parke Nazionala 
Parke Nazionalak Saxonia Behereko kostalde guztia hartzen du bere baitan, Herbehereetako mugatik hasi eta Elba ibaiaren ahorarte. Honetaz gain Frisiako uharteak ere hartzen ditu (Baltrum, Borkum, Langeoog, Juist, Mellum, Memmert, Minsener Oog, Norderney, Spiekeroog and Wangerooge). Parkearen egoitza nagusia Wilhelmshaven hirian dago.

## Ekologia 
### Habitatak 
*Wad* hitzak "lokatza" esan nahi du behe-alemanieraz. Parkearen barnean nagusi dira beraz lokaztiak, baina hauetaz gain badaude padura gaziak, areatzak, dunak eta noski, ibaien estuarioak ere. Itsasaldiek eragin handia dute, izan ere 10 metroko sakonera maximotik 24'5 metrotako garaiera arteko lurrak hartzen baititu.

### Biodibertsitatea 
4000 animalia eta landare espezie zerrendatu dira. Itsasaldiek organismo sinpleenak (diatomea, molusku, krustazeo eta anelidoak) ekartzen dituzte eta kate trofikoan gorago dauden espezieak hauetaz elikatzen dira.

Iparraldeko Europatik datozen hegazti migrariek osatzen dute ornodunen kopuru handiena. Wadden itsasoak 10-12 milioi hegazti limikola, antzar, ahate eta kaio hartzen ditu urtero. hauen artean bereziki aipatu behar 200.000 eiderrak eta 180.000 paita arruntak. Ugaztunen artean foka aipatu behar.

## Ikus, gainera 
* Wadden itsasoa

## Kanpo estekak 
*  Wadden Itsasoko Parke Nazionalen webgunea
Children of the Corn (1984ko filma)

***Children of the Corn*** edota '''''Stephen King's Children of the Corn'''* (euskaraz *Artoaren umeak* edota *Stephen Kingen Artoaren umeak*) Fritz Kiersch zinema zuzendariaren beldurrezko 1984ko film bat da. Stephen King idazlearen 1978ko *Children of the Corn'' istorian oinarrituta dago.

## Sinopsia 
Istorioa Estatu Batuetako Nebraska estatuko fikziozko Gatlin nekazari herrian gertatzen da. Bertan “Ilaren atzetik oinez dabilena” (ingelesez "He who walks behind the rows") deritzon deabruzko izaki batek herriko gazteengan eragin boteretsua du, haiek artoaren uzta ona izan dadin beren guraso eta heldu guztiak erritual basatien bidez hiltzera bultzatzen  aititu.

Berez, zinemarako egokitzapena Stephen King idazlearen eskuetan egon zen; horrek Burt (Peter Horton) eta Vicky (Linda Hamilton) pertsonaiei garrantzia eman eta Gatlin herriko gazteak bigarren maila batean utzi zituen. Halere, jatorrizko egokitzapen hura alboratua izan zen, George Goldsmith gidoigilearen egokitzapenaren alde: horrek filmari bortizkeria handiagoa gehitu eta egitura narratibo ohikoagoa eman zizkion. Filmaren arrakasta itzelari, beste sei filmek eta remake batek jarraitu zioten.

## Aktoreak 
* Peter Horton: Burt Stanton
* Linda Hamilton: Vicky Baxter
* R.G. Armstrong: Diehl ("Gizon Zaharra")
* John Franklin: Isaac Chroner
* Courtney Gains: Malachai Boardman
* John Philbin: Richard 'Amos' Deigan
* Robby Kiger: Job
* Anne Marie McEvoy: Sarah

## Kanpo estekak 
* *Children of the Corn* filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com 
* *Children of the Corn* filmaren IMDBko fitxa ikusgai
Bosniako Serbiar Errepublikako Armada

**Bosniako Serbiar Errepublikako Armada** (serbieraz alfabeto zirilikoa erabiliz: *Војска Републике Српске, ВРС* eta alfabeto latinoan serbiera, kroaziera eta bosnieraz: *Vojska Republike Srpske, VRS*) gaur egun Bosniako Serbiar Errepublika denaren indar armatua izan zen, Kroaziako independentzia eta Bosniako gerran aritu zena 1990ko hamarkadan.

## Historia 
1992ko maiatzaren 12an sortu zen, Jugoslaviako Errepublika Federal Sozialistako armadatik banaturik, Bosnia-Herzegovina herrialde horretatik banatu zen urte berean. Bosniako gerran (1992-1995) 80.000 kide inguru izan zituen armadak.

Armada, VRS ere deitua bere serbierazko siglengatik, gehien bat ofizial serbiar ortodoxoz eta Bosnia-Herzegovinako soldaduz osaturik zegoen. Armada erregularraz gain, Bosniako Serbiar Errepublikaren alde formazio paramilitar serbiar, greziar eta errusiarrak aritu ziren beste zenbait boluntarioekin batera.

Hagako Nazioarteko Justizia Auzitegiak bosniako eta kroaziarren aurka Bosnia-Herzegovinan eginiko gerra krimen eta genozidioen egile izendatu du VRS. Buruzagi militar nagusia Ratko Mladić jenerala zen, gaur egun ICTYk eginiko genozidio akusaziopean dagoena, beste kargu altuko serbiar ofizial batzuekin batera. Azkenean Mladić Serbian atxilotu zuten 2011ko maiatzaren 26an.

## Kanpo estekak 
* VRSren ikurrak.
* Army of Republic of Srpska
Jean Iribarne

**Jean Iribarne** (Altzabeheti, 1814ko apirilaren 26 &ndash; Zalgize, 1890eko apirilaren 28) Euskal Herriko idazle eta apaiza izan zen.

## Biografia 
Altzabehetin jaioa, 1838an apaiztu zen; hori dela eta "Iribarne apaiza". Horren ostean hau izan zen bere ibilbidea, lan erlijiosoarekin lotuta egon zena:
* 1839an Oloroen bikario lanean.
* 1843an Eskiulan bikario. Hortik aurrera Zuberoako parrokia askotan erretorea izan zen:
* 1844an Garindainen.
* 1856an Arüen.
* 1862an Onizegainen.
* 1868an Sarrikotapean.
* 1873an Zalgizen; herri honetan hil zen.

## Lanak 
*Almanak uskara edo Ziberouko Egunaria* aldizkarian arduradun lana izan zuen 1887an sortu zenetik 1890an hil zen arte; orduan Felix Larrieu medikuak hartu zuen ardura. Datu gutxi dauden arren, **Iribarneren** hiru obraren berri dago:
* *Ciberouco guthuna edo libria* (1852).
* *Mysterio edo eguia guehienac* (1856).
* *Sen Grat Oloroueco aphezcupiarentaco Mous de Lassalle catradaleco erretorac erran dutianac uscaraz ezariric* (1879), itzulpena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Altzabeheti
* Almanak uskara edo Ziberouko Egunaria

## Kanpo loturak 
* Jean-Louis Davant, *Zuberoako literaturaz: antologia laburra*, Euskaltzaindia, Bilbo, 2008. Artikuluko iturri nagusia; ikus 63.or.
Rock & Ron Tour

**Rock & Ron Tour** Ze Esatek! taldearen laugarren bira izan zen. Taldearen bigarren albumaren aurkezpen bira izan zen. Bira 2011ko abenduaren 3an hasi zen, Donostiako Kafe Antzokian eman zuten kontzertuan.

## Birako taldekideak 
* **Mikel Albisu** - ahotsak
* **Jabier Rodil** - ahotsak
* '''Iñaki Rodriguez 'Vierbu'** - gitarra
* **Julen Valderrama** - gitarra
* **Unai Arzelus** - baxua
* **Unai Frantsesena** - bateria
* **Antton Albizu** - tronpeta
* **Alexander Arrieta** - saxofoia
* **Manex Berzosa''' - tronboia

## Birako datak 
## Kanpo estekak
Antonio Benegas

**Antonio Benegas y Figueroa** (Madril, 1559 &ndash; Sigüenza, 1614ko urriaren 8a) gaztelar elizgizona izan zen.

Aita Luis de Benegas y Figueroa, Alemanian Espainiako enbaxadorea eta ama Guiomar de Saá gortearen dama izan zituen. Salamancako Unibertsitatean zuzenbide kanonikoan doktoretza lortu zuen. Granadako inkisidore izendatua, 1606an Iruñeko apezpiku bilakatu zen. Gaztelako Kontseilurako hautatua, kargua hartu baino lehen hil zen.

## Erreferentziak
Mateo Burgos

Frai **Mateo Burgos Moraleja** (Valladolid, 1548 &ndash; Sigüenza, 1611ko urtarrilaren 24a) gaztelar elizgizona izan zen.

Frantziskotarra, Margarita Austria-Estiriakoaren aitor-entzulea izan zen. 1600. urtean Iruñeko apezpiku bilakatu zen eta, gero, Juan Cardonaren ordez erregeorde bitartekari.

## Erreferentziak
Jean-Michel Aphatie

**Jean-Michel Aphatie** (Mitikile-Larrori-Mendibile, Zuberoa, 1958ko irailaren 8a) kazetaria da. 2003tik batez ere RTL irratian lan egiten du; hor Frantzian gehien entzuten den eguneroko elkarrizketa politikoa egiten du. 2006ko irailetik Canal+ telebistako *Le Grand Journal* saioan ere kronika politikoa lantzen du.

## Biografia 
Zuberoan jaioa, hamalau urterekin eskola utzi eta hamar urtez tabernetan lanean eta autoak saltzen lanean ibili zen. Ikasteari berrekin eta baxoa 24 urterekin atera zuen. Geroago Bordele-Akitaniako Kazetaritza Institutuan kazetaritza eta Pauen Zuzenbide Publikoa ikasi zituen.

1981ean berak bozkarik eman ez bazuen ere, François Mitterrandek 1981ko Frantziako Hauteskunde Presidentzialak irabazi zituenean kazetaritza politikoaz interesa piztu zitzaion. 1988tik 1989ra *Politis* astekarian lan egin zuen. *Libération* eta *Journal du dimanche* egunkarietan kolaboratzen hasi zen eta 1992an *Le Parisien* egunkarian. 1996tik 1998ra ''L'Express* astekarian egon eta gero, *Le Monde* egunkarian 10 hilabete eman zuen.

1999an irrati mundura jo zuen eta France Interren kazetaritza politikoan hasi zen. 2003an Jean-Luc Hees irratiko zuzendariak politika atalaren ardura hartzea eskaini zion baina **Aphatiek** goizeko editoriala ere aurkeztu nahi zuenez RTL irratira pasatu zen; *L'invité de RTL* astelehenetik ostiralera goizean egiten den elkarrizketa politikoa da. 2005eko irailetik Ruth Elkrief ordezkatu zuen *Le Grand Jury* igandeko elkarrizketan (hasieran RTL-*Le Monde*-LCIn eta 2006ko irailetik RTL-*le Figaro*-LCIn).

Aldi berean, 2004ko urtarriletik 2006ko ekainean bertan behera geratu zen arte Marc-Olivier Fogielen *On ne peut pas plaire à tout le monde* France 3ko saioan parte hartu zuen. 2006ko irailetik Canal+en *Le Grand Journal* saioan kronika politikoa egiten du. 2008ko irailean *Le Grand Journal* saioan eta RTLn segitzen zuen bitartean azken honetan Politika arloko burua eta erredakzioko zuzendariondokoa bilakatu zen. 2010eko urtarriletik RTLn astero *Le face à face Aphatie-Duhamel* egiten du Alain Duhamelekin.

### Jarrera politikoa 
1982tik 1986ra Alderdi Sozialistako kidea izan zen. 2008ko martxoan, ordea, Maastrichteko Itunari buruzko erreferendumean izan ezik 1988tik beti zuriz bozkatu duela adierazi zuen, eta 2009ko otsailean hauxe esan zuen: «Ezkerrekoa izan naiz eta ez naiz inoiz eskuinekoa izan».

## Sariak 
* 2008ko urrian Arlette Chabotekin batera Roland Dorgelès Saria lortu zuen; sari hau frantsesaren zabalpena bultzatzen duten kazetariei ematen zaie. Kultura Ministerioak ematen du.
* 2011ko azaroan elkarrizketagile onenari ematen zaion Philippe-Caloni Saria erdietsi zuen.

## Bibliografia 
* **Jean-Michel Aphatie**: *Liberté, égalité, réalité*, Éditions Stock, Paris, 2006. 

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Jean-Michel Aphatieren bloga RTLn.
* Sustrai Colinaren elkarrizketa, *Argia*, 2.304. zenbakia, 2011-12-25.
*  Jean-Michel Aphatie *Ozap.com'' webgunean.
Maurice Blondel

**Maurice Blondel** ( Dijon, 1861eko azaroaren 2a – Aix-en-Provence, 1949ko ekainaren 4a) frantses kristau filosofoa izan zen. *Ekimenaren filosofia* aldezteagatik da ezaguna.