open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
José Luis Amadoz

**José Luis Amadoz Villanueva** (Martzilla, 1930eko urriaren 9a - Iruñea, 2007eko irailaren 23a) nafar poeta eta psikiatra izan zen. *Río Arga. Revista navarra de poesía* aldizkarian parte hartu zuen.

## Biografia 
Martzillan jaio zen, non aita praktikantea zen, eta han bizi izan zen 1942ra arte. Familia Iruñera joan zen bizitzera, eta han Radako Ximenez institutuan (gaur egungo Plaza de la Cruz BHI) ikasi zuen. 1953an Medikuntzan graduatu zen Zaragozako Unibertsitatean, eta Madrilera joan zen, Complutense Unibertsitatera. Han doktoretza lortu zuen 1958an, Zientzia Ikerketen Kontseilu Nagusian ikertzaile gisa lan egin ondoren. Ondoren, Filosofia eta Letrak (Filosofia) ikasi zituen Madrilgo unibertsitate horretan, Dámaso Alonso eta Carlos Bousoñoren ikasle zela. Urte hauetan, Gijón kafetegian Antonio Gala, Claudio Rodríguez eta Francisco Umbral  gazteak ezagutuko ditu, eta *Poesía española*, *Caracola* eta beste aldizkaritan ere argitaratuko ditu bere lehen poemak.

1959an Iruñera lekualdatu zen, oposizioa egin eta Gizarte Segurantzan plaza lortu zuen, eta bertan Psikiatriako zerbitzuburu izatera iritsi zen. Aldi berean, bere kontsulta pribatua irekiko du. Lan-kontuengatik, Jesús Górrizen lagun Angel Urrutia eta hortik *Pregón*en idazleak ezagutuko ditu.

## Lanak 
* 1963, “*Sangre y vida*” (Ed. Morea).
* 1966, “*Límites de exilio*” (Ed. Morea).
* 1980, “*El libro de la creación*” (autoeditatua).
* 2006, “*Obra poética. José Luis Amadoz (1955-2005)* (Nafarroako Gobernua)

## Erreferentziak
Esneki teilamin

**Esneki teilamina** *(Lactarius rufus)* *lactarius* generoko onddo bat da. Ezin da jan, zapore minagatik. Euskal Herrian nahiko ohikoa da.

Sinonimoak: *Agaricus rubescens*, *Agaricus variabilis*, *Agaricus deliciosus*, *Agaricus lactifluus luteus*, *Agaricus ruber*, *Hypophyllum torminosum*, *Galorrheus rufus*, *Lactarius subdulcis var. rufus*, *Lactifluus rufus*, *Lactarius boughtoni*, *Lactarius rufus var. boughtoni*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 10 cm arteko diametrokoa. Hasieran oso ganbila, gero zabaldu egiten da eta erdian hondoratu, titi oso nabarmenarekin. Gorri-laranja kolorekoa. Ilupa du azalean.

**Orriak:** Itsatsiak edo dekurrente samarrak, estu, meharrak, meheak. Hasieran marfil kolorekoak eta gero arre-horikoak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Ia zilindrikoa, gaztetan betea, 3 - 8 x 0,5 - 1 cm-koa, kapelaren kolore berekoa, oinarrian ilupa zuri batekin.

**Haragia:** Gogorra, hauskorra, horixka-gorrixka, lodia, irmoa, latex zuria eta zapore garratz eta minekoa.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac",  "lactis", esnetik dator; esneari dagokio. *Latex*-a jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean. *Rufus* epitetoa latinetik dator eta gorria esan nahi du. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria bere zapore garratz eta minagatik.

### Nahasketa arriskua 
Sukaldaritzarako interesik ez duten antzeko *Lactarius* asko daude. Horien artean *Lactarius hepaticus* dago, udazkenaren amaieran hasten dena eta latex horixka duena eta *Lactarius mitissimus* delakoa, laranja zurbil kolorekoa, zapore gozokoa eta hostozabaletan hazten dena.

## Sasoia eta lekua 
Udaberri eta uda amaieran, koniferoen basoetan, batzuetan urkien azpian ere bai. Oso arrunta da.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Groenlandia, Islandia, Svalbard, Europa, Errusia, Kaukasia, Turkia, Txina, Zeelanda Berria, Hegoafrika, Côte d'Ivoire.

## Galeria 

Fitxategi:Lactarius rufus 1.jpg
Fitxategi:Lactarius rufus 2.jpg
Fitxategi:Lactarius rufus 3.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juana de Vega

**Juana Maria de la Vega, Espoz y Minako kondesa** (Coruña, 1805eko martxoaren 7a - Coruña, 1872ko ekainaren 22a), galiziar idazlea eta ekintzaile liberala izan zen.

## Bizitza 
Juana de la Vega Coruñan jaio zen 1805eko martxoaren 7an. Haren gurasoak, Juan Antonio de la Vega eta Maria Josefa Martinez, hiri horretan kokatuak ziren aita Kubatik aberasturik itzuli ondoren. Heziketa aberatsa jaso zuen letra eta humanitateetan, eta kulturarako interes handia izan zuen bizitza osoan. 1860ko hamarkadaren hasieran, Rexurdimentoaren sorrera babestu zuen. Ongintzan eta gizarte laguntzan ere aritu zen buru-belarri, askotan Concepción Arenalekin batera.

## Idazlanak 
* *Memorias del General Francisco Espoz y Mina*, 1851-52
* *Apuntes para la historia del tiempo en que ocupó los destinos de Aya de S. M. y A. y camarera mayor de palacio su autora la Excma. Sra. Dª Juana Vega de Mina*.
* *Memorias de la Excma. Sra. Condesa de Espoz y Mina*.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anton Graff

**Anton Graff** (Winterthur, 1736ko azaroaren 18a - Dresden, 1813ko ekainaren 22a) suitzar margolari erretratugilea izan zen.

1753an bere jaioterrian margolaritza ikasten hasi zen eta hiru urte geroago Augsburgera joan zen grabatua ikastera. Ansbachen lana aurkitu zuen gorteko margolariarekin. Munich, Regensburg eta Zürichen ere lan egin zuen. 1766an gorteko margolari izendatu zuten Dresdenen, eta baita Arte Akademiako irakasle ere.

Bere garaikideen mila erretratu inguru egin zituen, horien artean olerkariak, musikariak, erregeak, noble errusiarrak, alemaniar poloniarrak eta baltikoak ... Horiek egiteko, pertsonaiaren aurpegiko argia hartu zuen ardatz. Bere maisulana Frederiko II.a Handiaren erretratua izan zen  Azken etapan paisaiak ere egin zituen.

## Iruditegia 

Friedrich Zweite Alt.jpg|Frederiko II.a Handia, Prusiako erregea (1781)
Elisabeth Sulzer by Anton Graff.jpg|Elisabeth Sulzer, née Reinhart (1765/66)
Töchter des Johann Julius von Vieth und Golssenau.jpg|Johann Julius von Vieth und Golssenau (1713–1784) eta Johanna Juliane, née Krieg von Bellicken emaztearen alabak (c. 1775)
Anton Graff - Friedrich Schiller.jpg|Friedrich Schiller
Moses Mendelson P7160073.JPG|Moses Mendelssohn (1771).
Graff Artistsfamily.jpg|Autoerretratua, Anton Graff eta familia (1785).
Anton Graff Bildnis Elisa von der Recke 1797.jpg|Elisa von der Recke (1797).
Sulzer Portrait ca 1780.jpg|Johann Georg Sulzer (1774). Anton Graffen aitaginarreba.
Gotthold Ephraim Lessing Kunstsammlung Uni Leipzig.jpg|Gotthold Ephraim Lessing (1771).
Anton Graff 003.jpg|George Leopold Gogel (1796).
Sophie Friederike Hensel.jpg|Friederike Sophie Seyler
Anton Graff Portrait Konstancja Rzewuska 1789.jpg|Konstancja Rzewuska (1789).
Graf-Medem.jpg|Christoph Johan Graf von Medem (1796)
Portrait of major Ch. L.v. Kaphengst.jpg|Christian Ludwig von Kaphengst

## Kanpo estekak
Shahnez Boushaki

**Shahnez Boushaki** (Aljer, Aljeria, 1985) aljeriarra saskibaloi jokalaria da, petrolioontzien kirol taldea klubean eta Aljeriako emakumezkoen saskibaloi selekzioan jokatzen duena.

## Klubaren ibilbidea 
Boushakik zortzi denboraldi jokatu zituen MC Alger taldean 2002tik, eta kamiseta gorria egin zuen bertan.

Aljeriako Emakumezkoen Saskibaloi Kopako GS Pétroliers taldearekin hasi zuen 2010ean. Boushakik 2015eko Aljeriako Emakumezko Saskibaloi Kopa irabazi zuen bere GS Pétroliers taldearekin, eta azken partidan Olymique Club Alger arerioak irabazi zituen 73-55eko emaitzarekin.

Bere GS Pétroliers taldearekin hainbat saskibaloi lehiaketetan parte hartu du Arabiar Kluben Saskibaloi Txapelketaren esparruan, hau da:

* "2014ko Arabiar Emakumeen Saskibaloi Txapelketa" Egipton.
* "2016 Arabiar Emakumeen Kluben Saskibaloi Txapelketa 3x3" Sharjahen.

## Nazioarteko ibilbidea 
Boushaki Aljeriako saskibaloi selekzioko kide zen 2010etik. 2017an, 2017ko FIBA Afrikako Emakumeen Kluben Txapeldunen Koparako sailkatu zen Aljeriako emakumezkoen saskibaloi selekzioko kidea izan zen.

### FIBA 
FIBA Afrikako lau ekitalditan parte hartu zuen senior mailan:

* 2013ko FIBA Afrikako Emakumeen Txapelketa Mozambiken.
* 2015eko FIBA Afrikako Emakumeen Txapelketa Kamerunen.
* 2016ko FIBA Afrikako Emakumeen Kluben Txapeldunen Kopa Mozambiken.
* 2017ko FIBA Afrikako Emakumeen Kluben Txapeldunen Kopa Angolan.

### Afrikako Jokoak 
Bere GS Pétroliers taldearekin Afrikako Jokoen esparruko hainbat saskibaloi lehiaketetan parte hartu du, hau da:

* 2011ko Afrika Jokoak Mozambiken.
* 2015eko Afrikako Jokoak Kongoko Errepublikan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  
* Profila FIBA-en
* Profila AfroBasket-en
* Profila FIBA 3x3-en
Jüri Tarmak

**Jüri Tarmak** (Tallinn, 1946ko uztailaren 21a - *ibidem*, 2022ko ekainaren 22a) estoniar atleta izan zen, gorako jauzian aditua.

Sobietar Batasunarekin lehiatu zen eta 1972 Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazi zuen. Europako txapelketetan zilarrezko domina bat lortu zuen 1971n eta brontzezko bat 1972an.

Ekonomian lizentziatu zen San Petersburgoko Estatu Unibertsitatean, eta bertako irakasle izan zen. 1990ean itzuli zen Estoniara, herrialdearen independentziaren ondoren, eta Tallinngo Burtsako presidenteordea izan zen. 2001etik 2002ra Kompass Tallinn kirol taldeko presidentea izan zen.
Sonja Lang

**Sonja Lang**, lehen **Sonja Elen Kisa** izenez ezaguna, (Moncton, Kanada, 1978ko azaroaren 1a) kanadar hizkuntzalaria eta itzultzailea da. Toki pona izeneko hizkuntza eraiki minimalista sortzeagatik ezaguna da.

## Liburuak 
* *Toki Pona: The Language of Good* (2014)

## Kanpo estekak
Hyères uharteak

**Hyères uharteak** (,  ahoskatua) edo **Urrezko uharteak** (,  ahoskatua; ) Frantziako hego-ekialdean, izen bereko hiriaren kanpoan, dagoen uhartedia da.

Guztira, 28,99 km²-ko azalera du, lau uhartez osaturik:
*Porquerolles - 1.254 hektarea.
*Port-Cros - 650 hektarea.
*Bagaud (*Île du Bagaud*) - 45 hektarea.
*Levant (*Île du Levant*) - 900 hektarea.

File:Cote sud de Porquerolles.JPG|Porquerolles
File:2011-07-09. Port Cros. (7).jpg|Port-Cros
File:Ile de Bagaud - panoramio (1).jpg|Bagaud
File:BeachIleDuLevant.jpg|Levant

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Spiderhead

**Spiderhead** zientzia-fikziozko thriller film estatubatuarra da, Joseph Kosinskik zuzendua. Rhett Reese eta Paul Wernick izan ziren gidoilariak, horretarako, George Saundersen ipuin distopiko batean oinarritu zurelarik. Chris Hemsworth da filmeko izarra (eta ekoizle nagusietako bat), Miles Teller eta Jurnee Smollettekin batera. 

Filmaketa Australian egin zen nagusiki 2020an. Spiderhead Sydneyn estreinatu zen areto batean 2022ko ekainaren 11n, eta Netflixen zabaldu zen globalki astebete beranduago, euskarazko azpidatzien aukerarekin hasieratik bertatik.

## Argumentua 
Steve Abnesti doktoreak zuzentzen duen kartzela batean, presoek kirurgiaz lotutako gailu bat daramate, eta horren bidez drogak jasotzen dituzte, kontzientzia aldatzen dietenak. Tratu boluntarioa omen da, zigorrak laburtzearen truke. Sistemak uzten du halako egoera lasai baketsu batean bizitza garatzen, harik eta presok konexio bat egiten duten euren artean, eta sistema guztia kolokan jarriko duten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Porquerolles

**Porquerolles** ( ahoskatua) Frantziako uhartea da, Hyères uhartedian handiena dena. Uharteak 12,54 km²-ko azalera du eta 2004an 200 biztanle zituen. Hegoaldeko kostaldea labarrez beteta dago, eta iparraldeko kostaldean portua eta Notre Dame, La Courtade eta Plage d 'Argent hondartzak daude.

## Historia 
Uhartearen herrixka 1820an ezarri zuten, itsasargia 1837an eraiki eta 1850ean eliza eraiki zelarik. 1912an François Joseph Fournier abenturazale belgikarrak uharte osoa erosi zuen, antza bere emaztearen ezkontza-opari gisa. Bertan 200 hektarea mahasti landatu zituen. Hauei esker, lehen *vin des Côtes de Provence* JDFko ardoa ekoitzi zuten.

1971n estatuak uhartearen %80 erosi zuen garapenetik babesteko. Uhartearen zati handi bat parke nazional baten (Port-Crosko parke nazionala) eta naturaren kontserbaziorako eremu baten zati da (*Conservatoire botanique National méditerranéen de Porquerolles*).

Georges Simenonen bi eleberrien kokalekua da, *Le Cercle des Mahé* eta *Mon ami Maigret* hain zuzen ere. Nicolas Freelingek idatzitako *Valparaiso* eleberriarena ere bada. Jean-Luc Godardek zuzendutako *Pierrot le Fou* filmaren eszena batzuk Porquerollesen grabatu zituzten.

2010az geroztik, uharteak jazz jaialdi bat ere antolatzen du uda bakoitzean ("Jazz à Porquerolles" izenekoa).

## Klima
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kristian Zahrtmann

**Peder Henrik Kristian Zahrtmann** (Rønne, 1843ko martxoaren 31 &ndash; Frederiksberg, 1917ko ekainaren 22a) daniar margolaria izan zen.

Peder Severin Krøyer eta Theodor Esbern Philipsen margolariekin batera akademizismo tradizionala eta Danimarkako Urrezko Aroa utzi zituen naturalismoaren eta errealismoaren alde. Bere historiako margolanengatik nabarmendu zen, batez ere Danimarkako historiako emakume indartsu eta mitikoengatik. Paisaiak, erretratuak eta kaleko eta folkloreko eszenak ere margotu zituen.

## Iruditegia 

Zahrtmann 526.jpg|300px|*Leonora Christina Ulfeldt Frederiksborg jauregiko lorategian*, 1887
Kristian Zahrtmann, Adam i Paradis, 1914, privateje.jpg|*Adan Paradisisuan*
Prometheus og ørnen (Zahrtmann).jpg|*Prometeo*
Sokrates og Alkibiades (Zahrtmann).jpg|*Sokrates eta Altzibiades*

## Kanpo estekak
Abdul Hamid

**Abdul Hamid** (; Kamalpur, Britainiar Raj, ) Bangladeshko politikari, abokatua eta egungo Bangladeshko presidentea da. Awami Liga kide da. 2013ko Martxoaren 14n, Zillur Rahmanen heriotzakaren ondoren, jarduneko presidente izendatu zuten. 2013ko presidentetzarako hauteskundeak irabazi zituen, baita 2018koak ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joseph Boussinesq

**Joseph Valentin Boussinesq** (1842-1929) fluidoen mekanikan espezializatutako matematikari eta fisikari frantziarra izan zen.

## Bizitza eta lana 
Béziers eta Montpellier arteko herri txiki bateko nekazari xume baten semea, Boussinesq gazteak bere aitaren etxea utzi zuen azken hiri honetara goi mailako ikasketak egiteko, bere aitaren nahiaren aurka familiaren baserria ustiatzen jarraitzeko. 1861ean Montpellierreko Unibertsitatean lizentzia lortu zuen. Hurrengo urteetan Agde-n, Vigan eta Gap-en bigarren hezkuntzako irakasle izan zen, 1867an *Parisko Zientzien Fakultatean* doktoretza lortu zuen arte. 

Data horretatik aurrera, Saint-Venant, ingeniari entzutetsuak, berari erreparatu eta babestu egin zuenean, unibertsitateko irakaskuntza eta ikerkuntza ibilbideari ekin zion.  Lehenik eta behin fisikako lizentzia lortu eta gero Lilleko Unibertsitatean kalkulu irakasle izendatu zuten (1873), kargua izan zuen 1886ra arte, Frantziako Zientzien Akademiako kide hautatu eta Parisera joan zen arte. Sorbonan ere katedra desberdinak hartuko ditu (Mekanika, Fisika Teorikoa eta Probabilitatea). 

Boussinesq-en lanen gehiengoak fluidoen dinamika eta hidraulika lantzen ditu. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* Zerner, Martin (1994). «Origine et réception des articles de Boussinesq sur le déterminisme».  En Santiago Garma, Dominique Flament, Víctor Navarro Brotons (eds.), ed. Contra los titanes de la rutina (en francés). Comunidad de Madrid / CSIC. pp. 319-334. ISBN 84-451-0762-3.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., «Joseph Boussinesq» (en inglés), MacTutor History of Mathematics archive, Universidad de Saint Andrews,  . 
* 
*
Célia Bertin

**Célia Bertin**, jaiotzez Micheline Paule Bertin (Paris, 1920ko urriaren 22a-Ibidem, 2014ko azaroaren 27a) Frantziako emakume eleberrigilea izan zen. 1953an Renaudot saria eman zioten. Frantziako erresistentzian aritu zen.

## Biografia 
Celia Bertin bigarren mailako ikasketak egiten zituen Fénelon institutuan, eta letra-lizentzia bat lortzen zuen Sorbonan. Tesi bat idatzi zuen: ''L'Influence du roman russe (Gogol, Tourgueniev, Dostoïevski, Tolstoï, Tchekhov) sur le roman anglais contemporain (d'Arnold Bennett à Virginia Woolf)*. Erresistentzian integratu zen eta Paristik alde egin behar izan zuen du tesia aurkeztu aurretik. 1944ko urrian Suitzara joan zen hara Informazio Ministerioak bidalita.

Gerra ondoren, Celia Bertin Cagnes-sur-Merren eta gero Saint-Paul-de-Vencen bizi izan zen. Bere lehen eleberria, *La Parade des impies*, 1946an argitaratu zuen. 1951n, Saint-Paul-de-Vencen, *Roman* aldizkaria sortzen lagundu zuen, Pierre de Lescurerekin batera. 1953an Parisen instalatu zen; urte berean Renaudot saria eskuratu zuen, *La Dernière Innocence* liburuarekin.

Celia Bertinek, bestetik, ingelesetik eta italieratik itzulpenak egin zituen. Artikulu ugari argitaratu zituen hedabide desberdinetan: *Le Figaro literatur*, *Arts*, *Revue de Paris*. Biografiak ere idatzi ditu. Thérouanne sariaren zilarrezko domina lortu zuen 1987an, Jean Renoiri buruzko lan batekin.

## Obra 
* 1946: *La Parade des impies*, Paris, Grasset
* 1947: *La Bague était brisée*, Paris, Corrêa
* 1949: *Les Saisons du mélèze*, Paris, Corrêa
* 1953: *La Dernière innocence*, 1953, Renaudot saria. 
* 1954: *Contre-champ: roman*, Paris, Plon
* 1957: *Une femme heureuse: roman*, Paris, Corrêa
* 1958: *Le Temps des femmes*, Paris, Hachette
* 1963: *La Comédienne*, Paris, Grasset
* 1967: *Mayerling, ou le destin fatal des Wittelsbach*, Paris, Perrin. ISBN:978-2-262-00108-7.
* 1972: *Je t'appellerai Amérique*, Paris, B. Grasset
* 1977: *Liens de famille*, Paris, B. Grasset ISBN:978-2-246-00431-8.
* 1982: *Marie Bonaparte, a life*, New York, Harcourt Brace Jovanovich. ISBN:978-0-15-157252-6.
* 1991: *Jean Renoir, a Life in Pictures*, Baltimore: Johns Hopkins University Press. ISBN|978-0-8018-4184-2.
* 1994: *Femmes sous l'Occupation*, Paris, Stock
* 1994: *Jean Renoir, cinéaste*, Paris, Gallimard, coll. "Découvertes Gallimard" 209 zk.; reissue: Gallimard, 2005, ISBN:978-2-07-031998-5.
* 1999: *Marie Bonaparte, la dernière Bonaparte*, Paris, Perrin: Elisabeth Roudinescoren aurkezpena.
* 1999: *Louise Weiss*, Paris, Albin Michel. ISBN|978-2-226-10776-3.
* 2005: *Femmes sous l'Occupation*, Paris, Les Éditions de la Seine. ISBN:978-2-7382-2029-5.
* 2008: *Portrait d'une femme romanesque: Jean Voilier*, Paris, Éditions de Fallois. ISBN:978-2-87706-636-5.
*2009: *La Femme à Vienne au temps de Freud'', Paris, Tallandier ISBN:978-2-84734-593-3.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eneritz Gorrotxategi

**Eneritz Gorrotxategi** (Gabiria, Gipuzkoa, 1985) kazetaria, ama, euskaltzalea, dantzazalea eta euskal kultura mugimenduzalea da. 

## Biografia 
### Kazetari ibilbidea 
Bekadun hasi zen Euskadi Irratian, 2006. urtean, Aperitifa saioan. Gerora, atal desberdinak ezagutzen joan da bertan. Informatiboetan ere jardun du. Dena den, beste toki batzuetan ere ibili da lanean; Euskal Herriko Trikitixa Elkartean eta Goierriko Hitza-n. Kazetaritza oso gustuko du, jende eta gauza berriak ezagutzeko aukera ematen baitu.

Euskadi Irratiko ‘Hitza jolas’ bertsolaritza saioaren gidaritza hartu zuen 2021ean. Nikolas Aldaik, lehenengo, eta Xabier Sukiak, ondoren, egindako lanari jarraipena eman nahi zion, ukitu berridun saioan. Gustura eta ilusio handiarekin hartu zuen programaren parte izatea.«*Nire asmoa da entzule denentzako moduko saioa egitea, bertsozale amorratuentzat eta ez direnentzat» «Irratiak ere birpentsatu behar du bere etorkizuna, informazioa kontsumitzeko modua aldatu delako*»Bertsozalea da, baina ez da bertsoa zainetan behar duen horietakoa edo saio guzti-guztietara joaten den horietakoa, baina bai, atzetik, beti segi izan du bertsolaritza. 90eko hamarkada hasieran hasi zen Nikolas Aldai. Euskal Herrian zehar zuen grabatzaile sare bati esker dokumentu pila bat jaso zituen, eta jakin izan zuen horri garrantzia ematen. Artxibo handi bat osatu zuen, dokumentazio lan mardula eginez. Aldaik, Xabier Sukiari pasa zion lekukoa. Aldairen bidea oso ondo ezagutuz ekin zion Sukiak, eta denbora dexente egin zuen.

Eneritzi tokatu zitzaion Nikolas Aldairen omenezko saio bat egitea, eta pixka bat gehiago ezagutzeko aukera eman zion horrek. Horrez gain, Euskadi Irratian lanean sartu zen hartan, taldean bazkaltzera joaten zirela, baita bera ere, eta oroitzapen oso goxoa du. Beti zuen hitz bat eskaintzeko, oso argia buruz. Urrian egin zuten programa berezia eta hor utzi zuten, egunen batean Hitza jolas hasiko zen hari hori zintzilik. 

### Irratiaren bilakaera 
Lehen, etxean irratia piztu eta konpainia egiten zuen, ordutan. Orain, mobila eskuan hartu eta podcasten bidez, orain gauza bat, gero bestea entzuten du jendeak. Esparru digitalak asko eragin du eta etorkizunari begira, garai berrietara moldatu behar da.

### Osinalde Saria 
Gauza handia bezala bizi izan dute herrian Osinalde Saria. Aurrena izaten zen, bertsolariei eta afaltzera etortzen zirenei zerbitzatzera joatea. Abentura bat zen Eneritz eta lagunentzat. Bertsolariak kantuan ari zirenean, isil-isilik ibili behar zuten, eta bertsolariak isiltzen zirenean, orduan hasten zen zalaparta, platerak mugitu eta, barre batean ibiltzen ziren, gustura!

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
TKE Ligako 2023ko denboraldia

**TKE Ligako 2023ko denboraldia** Eusko Label Ligaren hogeita batgarren denboraldia izan zen. Txapelketa uztailaren 1ean hastekoa zen Coruña hiriko uretan, dena den, lehenengo jardunaldia bertan behera gelditu zen Galiziako kostaldean izan zen denboralearen ondorioz. Hasiera ofiziala, hortaz, egun bat atzeratu zen, uztailaren 2ra, eta Coruña Hiriko VII. Bandera egun bakarrean jokatu zen. Lehiaren amaiera, aldiz, aurreikusitakoa izan zen, irailaren 17an eta Portugaleten. 2023ko denboraldian guztira 19 estropada jokatu ziren. Aurreko denboraldian Eusko Label Ligako garaikurra zortzigarren aldiz irabazi ondoren, Bermeo Urdaibai Arraun Elkartearena izan zen titulua defendatzen saiatu zen trainerua. Lehian Samertolameu elkartu zitzaion, 2022an lehen mailan arraun egiteko txartela lortu zuen elkartea. TKE Ligaren historian bederatzigarren aldia izan zen *Bou Bizkaia* ontziko mutilek garaikurra irabazi zutena; guztira, 204 puntu lortu zituzten eta 19 estropadetatik 11tan garaile izan ziren. Ohorezko txanda, bestalde, Donostiarrak osatu zuen. Azkenik, banderei dagokienez, banaketa zabalagoa izan zen; Urdaibaik 10 bandera eraman zituen herrira, Zierbenak 4, Hondarribiak 2, eta Donostiarrak eta Oriok bana. Podiuma Ioseba Amunarrizek eta Unax Eizagirrek osatu zuten.

## Sailkapena 

# Cidade da Coruña bandera bi jardunalditan jokatzekoa zen, baina lehenengoa bertan behera gelditu zen denboraleagatik. Beraz, bigarren jardunaldiko traineru azkarrenak, Zierbenak, eraman zuen bandera.
# Epaileek Santurtzi Hondarribiko Banderatik kanporatu zuten Kaikuren kalea hartu eta Sestaoko traineruaren arraunekin hainbat aldiz talka egin ostean. Irteeran, gainera, *Sotera*ko mutilek 3 segundoko zigorra jasoa zuten aldez aurretik arraunean hasteagatik.
# Zarauzko Ikurrina bi jardunalditan jokatu zen; bietan bermeotarrak izan ziren azkarrenak eta zapia etxera eraman zutenak.

# Bueuko mutilen ontziak Lapurdikoenak baino azkarrago osatu zuen kanporaketa; 40:20:72 behar izan zuten galiziarrek eta 40:23:34 lapurtarrek.
# Arestarrek santurtziarrek baino bi segundo gehiago behar izan zituzten bi estropadak bukatzeko; 40:28:62 galiziarrek eta 40:26:24 bizkaitarrek.

## Patroi Hoberenaren saria 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* TKE Liga
* KAE Ligako 2023ko denboraldia
* GT Ligako 2023ko denboraldia

## Kanpo estekak 
* TKE Ligaren webgunea
Todo cambia (abestia)

**«Todo cambia»** (euskaraz, **«Dena aldatzen da»**) Julio Numhauser autore txiletarrak Suedian 1982an erbestean sortutako abestia da. Kanta Mercedes Sosak grabatu zuen 1984an, eta bertsio horrekin zabaldu zen pieza. Miren Amurizak euskarara itzuliz zuen eta 2022an  Ines Osinagak bertsio abestua zabaldu du.
Fitxategi:Mercedes Sosa, by Annemarie Heinrich.jpg|alt=|Mercedes Sosa
Fitxategi:Gose 2012an Berriak 10 urte 12.jpg|alt=|Ines Osinaga
Fitxategi:Miren Amuriza 2011n.jpg|alt=|Miren Amuriza

## Testuingurua 
Julio Numhauser kantagintza berriko Quilapayún taldeko sortzaileetako bat izan zen. 1973an, Augusto Pinocheten kolpe militarraren ondorioz, Europan erbesteratu zen. Suedian ezarriko zen 1975ean. 1982an «Dena aldatzen da» konposatu eta grabatu zuen, Somos taldearekin batera. Diskoa ofizialki ez zen sortu, baina Txilen modu informalean ibili zen.

## Hitzak 
Txileri eskainitako hitzek denboran zehar gauzen eta pertsonen aldaketaz hitz egiten dute. Dena aldatu arren, Txile jaioterriarekiko maitasuna ez da aldatuko.

## Bertsioak 
1984an, Mercedes Sosak abestiaren bertsio bat grabatu zuen, *¿Será posible el sur? (Posible ote da hegoaldea?*) bere albumaren bosgarren abestia da. 1985ean argitaratu zuen Philipsek. Bi urte geroago, 1986an, Guadalupe Pinedak  *Todo cambia* izeneko LP bat plazaratu zuen, non Numhauser-en kantaren bertsio bat interpretatzen baitzuen lehen abestian. Album hori NGSk argitaratu eta Fonovisa Melodyk banatu zuen.

Rosariok 2009an Cuéntame diskoa  kaleratu zuen; 11. pistan, albumaren azkenaurrekoa, «Todo cambia» sartzen zen. Disko hau Universal etxeak argitaratu zuen.

2011n, Nanni Morettiren  *Habemus Papam* filmean agertu zen Mercedes Sosaren bertsioa. Kantaren bertsio bat ere grabatu zuten, Ana Belén eta Víctor Manuelek 2015eko *Canciones regaladas* diskoan.

Julio Numhauserrek bertsio bat argitaratu zuen berriro 2016an, Maciel Numhauser semearekin, YouTubeko plataformako kanalean.

2021ean, La Beriso,  Rock itxurarekin grabatu zuen «Todo cambia» abestia "*El último que apague la luz"* albumean..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* ines osinaga - dena aldatzen da. Youtube. (2022)
Amatriaingo jauregia

**Amatriaingo oinetxe jauregia** Orbaibar ibarreko Leotz udalerriko Amatriain lekuan Erdi Aroko oinetxe jauregi bat da.

## Eraikina 
Armagintzako Kaporalgo gisa agertzen da Nafarroako Erresumako nomina ofizialean. 1655ean, Blas Rodríguez de Arellano y Solórzano jaunaren alde Nafarroako Gorteetarako deia egin zen. 1659. urtean, ezberdintasun eta liskar batzuen ondoren, herriko bizilagunekin akordio batera iritsi zen elizako eserlekuari eta lehentasunei buruz, herriko biztanleek eztabaidatzen baitzioten, jauregi horretakoak izan diren jaunek denbora luzean ez dutelako bertan bizi izan. 1664an, Diego José Rodríguez de Arellano jaunaren tutoreak auzia jarri zuen Nafarroako fiskalaren eta kondestablearen aurka, etxetik salbuetsita egoteagatik, eta Diego jaunak berak berriro ekin zion prozesuari 1685ean, oraingo honetan erantsitako ondasunei zegokienagatik. 1712an Alonso Rodríguez de Acedorena zen, eta 1723an, Comptosen arabera, Atonia de Acedorena. 1747an Alonso Rodríguez de Arellanok eta 1782an bere anaiak, Juan Josék, errebateak eskatu zituzten.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Amatriain
* Leotz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
Jasper Francis Cropsey

**Jasper Francis Cropsey** (Staten Island, New York, 1823ko otsailaren 18a - Hastings-on-Hudson, New York, 1900eko ekainaren 22a) estatubatuar Hudson ibaiaren eskolako paisaien-margolaria izan zen.

Arkitektura ikasi zuen eta estudio bat ireki zuen 1843an. Akuarela eta marrazketa ere ikasi zituen Diseinuko Akademia Nazionalean. 1847 eta 1849 artean Europara bidaiatu zuen eta Ingalaterra, Frantzia, Suitza eta Italia bisitatu zituen. New Yorkeko tailerrean Estatu Batuetako ipar-ekialdeko udazkeneko paisaien marogolanean espezializatu zen. Amerikako Akuarelisten Eskola sortzaileetako bat izan zen.

Arkitekturarekiko zuen interesak eragin handia izan zuen bere lanean, batez ere konposizioan. Kolorearen erabilera distiratsuagatik ere nabarmendu zen.

## Iruditegia 

Jasper Francis Cropsey The Narrows from Staten Island detail 1 Amon Carter Museum.jpg|Jasper Francis Cropsey, self-portrait in *The Narrows from Staten Island*, 1868
Jasper Francis Cropsey - Starrucca Viaduct, Pennsylvania - Google Art Project.jpg|Jasper Francis Cropsey - *Starrucca Viaduct, Pennsylvania*, 1865
By the Sea Lulworth-Jasper Francis Cropsey-1857.jpg|*By the Sea, Lulworth*, 1857
The-spirit-of-war.jpg|*The Spirit of War*, 1851
Jasper Francis Cropsey - High Torne Mountain, Rockland County, New York.jpg|*High Torne Mountain*, Rockland County, New York, 1851
Jasper Francis Cropsey - The Coast of Genoa - Google Art Project.jpg|*The Coast of Genoa*, 1854
Jasper Francis Cropsey - Catskill Mountain House - Google Art Project.jpg|*Catskill Mountain House*, 1855
Cropsey, Jasper Francis - Summer, Lake Ontario - Google Art Project.jpg|*Summer, Lake Ontario*, 1857
Autumn--On the Hudson River-1860-Jasper Francis Cropsey.jpg|*Udazkena Hudson ibaian*, 1860
Jasper Francis Cropsey - Autumn on Greenwood Lake - Google Art Project.jpg|*Autumn on Greenwood Lake*, 1861
Jasper Francis Cropsey The Narrows from Staten Island Amon Carter Museum.jpg|*The Narrows from Staten Island*, 1868
The Valley of Wyoming MET DT4598.jpg|*The Valley of Wyoming*, 1865, Metropolitan Museum of Art
JasperCropsey-Greenwood Lake 1875.jpg|*Greenwood Lake*, 1875, Smithsonian American Art Museum
Greenwood Lake by Jasper Francis Cropsey, 1879.jpg|*Greenwood Lake*, 1879
JasperCropseyUniversityOfMichigan.jpg|*University of Michigan*, Jasper Cropsey, 1855, University of Michigan Museum of Art

## Kanpo estekak
Etxagueko jauregia

**Etxagueko  Armagintzako Kaporalgo jauregia** Orbaibar ibarreko Oloritz udalerriko Etxague kontzejuan Erdi Aroko jauregi bat da.

## Eraikina 
Armagintzako Kaporalgo gisa agertzen da Nafarroako Erresumako nomina ofizialean. 1545ean, Martin Azpilkuetak, bertako jabeak, auzia eraman zuen lekuaren eta bertako epaimahaien aurka, elizako nagusitasunengatik, eta aldeko epaia lortu zuen. 1575ean Joan Azpilikueta jaunarena zen. 1665eko Errege Mesedeetako baten arabera, data horretan Frantzisko Etxague jauna zen jabea, Errege Kontseiluko kontalaria. Frantzisko Olortza Arradakoa jaunaren arabera, 1712an hondatuta eta deseginda zegoen. 1726an Francisco Pantaleón del Rey jaunarena zen, eta hark Frantzisko Etxague jaunarengandik eskuratu zuen. 1745ean José del Rey jaunak errebate bat eskatu zuen, eta 1759an Felicia andreak Diego Etxague eskatu zuen 1780an, eta Vicente Etxague Estillarterena 1790ean.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Etxague
* Oloritz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
Ditlev Blunck

**Ditlev Blunck** (Münsterdorf, 1798ko ekainaren 22a - Hanburgo, 1853ko urtarrilaren 7a) Danimarkako Urrezko Aroko daniar margolaria izan zen.

Kopenhageko Arte Errege Akademian ikasi zuen Christian August Lorentzen eta Christoffer Wilhelm Eckersberg irakasleekin eta Wilhelm Bendz, Ernst Meyer eta Albert Küchler izan zituen ikaskide. 1818tik 1820ra Munichen ikasi zuen. Danimarkara itzulita, Johan Ludwig Lund gai historikoen margolariaren ikaslea izan zen. Blunck gai historikoak margotzen hasi zen, eta gero errealistako genero eszenak.

1828an Alemanian bizi izan zen eta Caspar David Friedrich eta Johann Friedrich Overbecken eragina jaso zuen. Nazaretar Mugimenduak eragindako eszena erlijiosoak margotzen hasi zen. Erromara ere joan zen eta Bertel Thorvaldsen artista daniarren zirkuluan sartu zen.

1841ean Danimarkatik kanporatu zuten jokabide homosexualagatik. Herrialdea utzi zuen eta Danimarkaren aurka borrokatu zen Schleswigeko Lehen Gerran.

## Iruditegia 

Blunck,_Venise.jpg|*Emakume veneziarra*
Ditlev Blunck - En gondoliere (1832).jpg|*Gondolaria* (1832)
Ditlev Blunck - Drenge, der ryger tobak. Scene fra Rom.png|*Eszena erromatarra – mutilak tabakoa erretzen*
Ditlev Blunck - Danske kunstnere på at romersk osteri.jpg|*Danimarkako artistak Erromako La Gensola ostatuan* (1837)
Ditlev Blunck - Udkast til maleriet "Noah i arken" - KKSgb13518 - Statens Museum for Kunst.jpg|*Noe Arkan*
Ditlev Blunck - The Vision of the Prophet Ezekiel - KMS200 - Statens Museum for Kunst.jpg|*Ezekiel profetaren ikuskaria* (1830)
Museumsberg-flensburg- detlev-conrad-blunk-fusswaschung.jpg|*Oinak garbitzea* (1831)
Ditlev_Blunck_-_Infancy._From_the_series,_The_Four_Ages_of_Man_-_KMS508a_-_Statens_Museum_for_Kunst.jpg|*Haurtzaroa*
Ditlev Blunck - Youth. From the series, The Four Ages of Man - KMS508b - Statens Museum for Kunst.jpg|*Gaztaroa*
File:Ditlev Blunck - Manhood. From the series, The Four Ages of Man - KMS508c - Statens Museum for Kunst.jpg|*Heldutasuna*
File:Ditlev Blunck - Old Age. From the series, The Four Ages of Man - KMS508d - Statens Museum for Kunst.jpg|*Zahartzaroa*
File:Blunck, Sonne.jpg|*Copperplate Engraver Carl Edvard Sonne* (ca. 1826)
Ditlev Blunck - Portrait of the Scene Painter Troels Lund - KMS7377 - Statens Museum for Kunst.jpg|*Troels Lund margolaria* (1831)
M.G.B. Bindesbøll (Blunck).JPG|*Michael Gottlieb Bindesbøll arkitektoa* (1837)
File:Ditlev Blunck - Portrait of the painter Anton Melbye - Google Art Project.jpg|*Anton Melbye margolaria* (1852)
Jens Adolf Jerichau by Detlev Blunck.jpg|*Jens Adolf Jerichau margolaria*

## Kanpo estekak
Munarrizketako jauregia

**Munarrizketako Armagintzako Kaporalgo jauregia** Orbaibar ibarreko Leotz udalerriko Munarrizketa lekuan Erdi Aroko jauregi bat da.

## Eraikina 
Armagintzako Kaporalgo gisa agertzen da Nafarroako Erresumako nomina ofizialean. 1513ko bidalketen roldean Johan Sebastian agertzen da. Barasoaingo Azpilkuetetakoa zen, eta 1563an Martin Azpilkueta doktore nafarraren maiorazkoaren fundazioan sartu zuten. 1571n, Joan Azpilkuetaren aurka hasitako ondasunen betearazpena bertan behera uzteko agindu zen, etxea salbuesteko pribilegioa zuelako. Fermin Arradakoa Azpilkuetak errentan eman zion Beltran Zabalegiri 1646an. 1723an Jose Antonio Bakedaorena zen. 1712an jauregi zaharra hondatuta eta deseginda zegoen, Orbaibarrako beste jauregi batzuk bezala.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Munarrizketa
* Leotz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
Leozko jauregia

**Leozko Armagintzako Kaporalgo jauregia** Orbaibar ibarreko Leotz udalerriko izen bereko kontzejuan Erdi Aroko jauregi bat da.

## Eraikina 
Armagintzako Kaporalgogisa agertzen da Nafarroako Erresumako nomina ofizialean. Orube horretako alaba bat, Maria Leotz, Fernando Katolikoaren inudea izan zen, kroniken arabera. 1571n jauregiaren salbuespena ebatzi zen, eta jabea Juan Beltran Leotz zen, 1592an oraindik bizi zena. Haren oinordekoa Antonio semea izan zen, eta haren alaba Maria Beltran Leotz , 1629an Migel Mururekin ezkondu zena. Hauen alaba eta oinordekoa Mariana Muru izan zen, 1687an kapilau izendatua izan zena. 1710ean, Frantziska Iruñela Bakedao kuartelen errebateagatik auzibidean aritu zen, 1723an artean bizi zen Manuel Berrioren alarguna. Bere alaba Manuelak beste errebate bat eskatu zuen 1745ean. 1788an, Beraskaingo abadeak datu bat idatzi zuen, hau da, jauregiak garai batean bere Magestadeko Mendietan finkatuta zeudela.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Leotz (kontzejua)
* Leotz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
Eristaingo jauregia

**Eristaingo Armagintzako Kaporalgo jauregia** Orbaibar ibarreko Oloritz udalerriko Eristain etxaldean Erdi Aroko jauregi bat da.

## Eraikina 
Nafarroako Erresumako nomina ofizialean agertzen da. 1543an Joan Etxague eta Margarita Bertizena zen, eta haren oinordeko Maria Etxaguerena, Martin Lerrutzekin ezkondua. 1558an, Marin Lerrutz, aurrekoaren semea zirudienez, Beatriz Arradakoarekin ezkondu zen, eta haren ezkontzatik jaio zen Margarita Lerrutz, 1581ean Joan Arbiderekin ezkondu zena. Bere alaba Ana Margarita Arbide Pedro Inzaurriagarekin ezkondu zen 1598an, eta Margarita Inzaurriagaren gurasoak izan ziren, 1626an Pedro Iribarrenekin ezkondu zena, hau ere Jusue izenekoa. 1630ean, Soltxagako jauregiarekin auzi bat izan zuten, eserlekuko nagusitasunagatik eta elizan bakea hartzeko eta eskaintza egiteko lehentasunagatik. Lehenago ere, 1601ean, antzeko beste gertakari bat izan zuten Lakarratarrekin, bertako familia kaparearekin. Ana Maria Iribarren, jauregiaren oinordekoa, 1657an ezkondu zen Migel Beltran Leotzekin. Bere seme Lorenzo Beltran Leotz 1685 inguruan ezkondu zen Ana Escolarrekin. 1710 inguruan Francisco Martin Beltran Leotz  izan zen oinordekoa, Maria Alfonsorekin ezkondua. Maria Joaquina alaba, berriz, 1733an ezkondu zen Juan Francisco Lakarrarekin, eta biek 1758an eskatu zuten borroka egiteko. Bien alaba, María Joaquina Lakarra, 1760an Manuel Montero de Espinosa jaunarekin ezkondua, Tafallara aldatu zuen bere bizilekua, eta jauregia alokatu zien baserritar batzuei. Hala ere, Josefa Antonia Lakarrak beste borroka bat eskatu zuen 1801ean.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Eristain
* Oloritz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
Makirriaingo jauregia

**Makirriaingo Armagintzako Kaporalgo jauregia** Orbaibar ibarreko Leotz udalerriko Makirriain lekuan Erdi Aroko jauregi bat da.

## Eraikina 
Armagintzako Kaporalgo gisa agertzen da Nafarroako Erresumako nomina ofizialean. 1571. urtean, bere salbuespen-pribilegioa berretsi zitzaion epai bidez, eta Joan Ximenez Makirriain eta Aldontza Olleta izan zituen jabe. Jauregi honek berak hitzarmen batzuk sinatu zituen bertako bizilagunekin, elizan lehentasuna izan zuten zenbait desberdintasun konpontzeko. 1681ean Luis de Arévalo y Eguía jauna auzitan jarri zuen, Joan Ximenez aitaginarrebak gozatu zuen bezala uxatu zezaten. 1723ko Kontuen zerrendan Maria Etxeberria andrea ageri da jabe gisa. Rebate Berriak Luis de Arevalo jauna eskatu zuen 1727an, bere seme Joaquinen izenean, eta 1774an Rafael de Arevalo jaunak ere eskatu zuen.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Makirriain
* Leotz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
Orizingo jauregia

**Orizingo Armagintzako Kaporalgo jauregia** Orbaibar ibarreko Oloritz udalerriko Orizin lekuan Erdi Aroko jauregi bat da.

## Eraikina 
Armagintzako Kaporalgo gisa agertzen da Nafarroako Erresumako nomina ofizialean. 1559an Martin Ximenezena zen, eta 1627an Martin Armendaritz eta Maria Remiretz Amatriainena. 1645ean Juan Armendaritz agertzen da jabe gisa, bere semearekin eta izen bereko oinordekoarekin batera. Dionisio Iriarte eskribauaren testigantzaren arabera, 1712an Luis Donamariarena zen. 1723ko Kontuen Ganberaren zerrendan Martin Sebastian Donamaria ageri da jabe gisa. 1744an, Juan Markos Donamariak errebate eskatu zuen, eta 1783an, bere alaba Josefak, garai hartan alarguna zenak.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Orizin
* Oloritz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
Santsomaingo jauregia

**Santsomaingo Armagintzako Kaporalgo jauregia** Orbaibar ibarreko Leotz udalerriko Santsomain lekuan Erdi Aroko jauregi bat da.

## Eraikina 
Armagintzako Kaporalgo gisa agertzen da Nafarroako Erresumako nomina ofizialean. 1568an, Graziau Donamaria eta Beatriz Soltxaga jabeek, hauek ere Benegorriko jauregia zutenek, auzia eraman zuten bi tokietako kontzejuen aurka, kuartelak jartzetik salbuetsita zeudelako. Haren oinordekoa Juan Donamaria izan zen, Maria Salvadorrekin ezkondua, eta 1599an testatu zuen. Lehentxeago, haren alaba Beatriz Donamaria Xerles Oloritzekin ezkondu zen, eta aurrerantzean bi jauregiak lotuta geratu ziren. 1712an Fernando Ibero jaunarenak ziren, Calatravako zalduna eta Iruñeko gotorlekuko erregeordea. Orduan, bertako elizan, jauregiko armez gain, zeinak lau kuarteletan zortzi otso baitziren, bakoitzean bi, hormatik zintzilik ikusten ziren, zoladurak eta banderak ikusten ziren, hilobiaren goiko aldean, arma eta armarri horiekin. 1800. urtean hiru jauregiak Juan Jose Salaberri jaunarenak ziren. XIX. mendean, Agustin Salaberri jaunak Zareko Manuel Urizi saldu zion jauregia, bere etxaldearekin.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Santsomain
* Leotz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
Soltxagako jauregia

**Soltxagako Armagintzako Kaporalgo jauregia** Orbaibar ibarreko Oloritz udalerriko Soltxaga kontzejuan Erdi Aroko jauregi bat da.

## Eraikina 
Armagintzako Kaporalgo gisa agertzen da Nafarroako Erresumako nomina ofizialean. Martín Peritz Soltxaga Errege Gorteko alkatea zen 1377an, Karlos II.a Nafarroakoarekin. 1543an Migul Soltxaga eta Ana Garroze jauregiak ziren. Pedro semea eta oinordekoa Magdalena Ximenez Argozekin ezkondu zen 1587an. Beste alaba batek, Xeronimak, Alontso Azkoiengoarekin egin zuen; horregatik bildu ziren jauregian Nafarroako leinurik nobleenetako jendea. Bere seme Agustin Soltxaga izan zen Pedroren oinordekoa jauregian, eta bi aldiz ezkondu zen: Ana Etxalatzekin lehenik, eta Maria Donamariarekin gero. 1635ean ibarreko arma-jendearen kapitaina zen. Bere oinordekoa Antonio semea izan zen, Azkoiengo eta Mauleko Isabelekin ezkondua. 1671n, Kontseiluaren epai batek herriaren jurisdikzio kriminala kendu zion, zeina ez baitzen oso garestia, eta eraiki zituen urkamendia, pikota, zepoak eta kartzelak suntsitzera behartu zuen. Ondoren, Francisco Pedro Soltxaga jauregia heredatu zuen, 1684an Felipa Donamariarekin ezkondu zena. 1723an jabea Juan Antonio Soltxaga Araba zen. 1801ean kuartelei aurre egiteko eskatu zuen Manuel Angel Bidartek.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Soltxaga
* Oloritz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak
Jaione Munarriz

**Jaione Munarriz** **Aramendi** (Idiazabal, Gipuzkoa, 1981eko ekainaren 17a) meteorologoa da Euskalmeten egiten du lan.

## Biografia 
Beasaingo Txindoki institutuan batxillergoa egin ondoren, Ingurumen Zientzia ikasketak egin zituen Salamancako Unibertsitatean eta Meteorologia Bartzelonakoan. Mendiko kirola da bere zaletasun nagusia: Hueskako Pirinioetako Tena bailarako maratoiko ibilbidea osatu zuen lagun batzuekin, ama izan ostean kirolari berrekiteko helburuz. 

Euskalmeten egin du lan, eta haren esan etan, Euskalmeten 365 egunetan egiten dute lan eta 24 orduz. Zortzi orduko txandatan egiten dute lan, eta haien lana bi zatitan banatzen dute: iragarpena eta jarraipena. Jaionek goizez egiten du normalean lan. Kate lana da, zeren bera iristen denean  gaueko txandakoak iragarpen bat eginda uzten du. Bakoitzak bere interpretazioa egiten du eta lau egunetako iragarpena egiten dute.*Ulertu beharko genuke iragarpena probabilitate kontua dela.* Azkeneko urteetan teknologia asko garatu da Jaioneren esanetan eta horrek asko laguntzen omen du eguraldiaren iragarpenean. Euskaldunek eguraldiaren berri izateko duten afizioaz Jaionek dio iragarpen okerra egiten dutenean batzuk kexuka hurbiltzen zaizkiola askotan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Esteban eliza (Amatriain)

**San Esteban eliza** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Leotz udalerriko Amatriain lekuan kokatutako XIII. mendeko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
Erdi Aroko eraikuntza da, harriz eraikia, XVII. mendearen hasieran zaharberritu zena (1614 baino lehen Martin Erripalda eta Juan Flamarique harginek zaharberritu zuten), kanpandorrea izan ezik. Kanpandorrea mende beraren erdialdean berregin zen 1651an, eta erabilitako materialek kanpoaldera begiratzen dute. Habearte bakarra du, sei ataletan banatuta, burualdea burualde zuzenekoa du, eta harrizko erlaitzetan zurkaizten diren arku fajoien gainean dagoen kanoi-gangaz estalita dago.

Sarrera epistolaren aldetik egiten da, bigarren atalean, harrizko arku zorrotzeko atearekin, eta arkupe moderno batez babestuta dago. Ebanjelioaren hormaren erdiko ataletan kapera txiki bat atxiki zen, bataiarria duen ilargixka-gangaz estalia, eta bertatik goi-korura eta kanpandorrera sartzen da, habeartearen lehen atalean. Erretaula nagusiak burualdearen aurrealdea hartzen du, barroko aurreratuan (1680 inguruan egin zuen Asiaingo eskultoreak, Migel Saez Arintzaok, eta polikromatu egin zuten 1709an), eta XVII. mende hasierako erromanista estiloko aurreko erretaula zainduago baten zati bat gordetzen du. Horrela gertatzen da tenplete itxurako sagrarioarekin, bere aurrealdean birbiztutako Kristoren erliebezko irudi batekin edo koroatzearen Kalbarioan agertzen den Gurutziltzatuarekin ornatuta. Bere iruditeriaren gainerakoa, ebanjelariak erretaularen muturreko zutabeetako plintoetan, Pedro eta Pablo apostoluak sagrario zaharraren alboetan erantsita, titularraren irudi eseria tronuratua, alboetan eszena martirialak dituzten erliebeak (Aurelio eta Natalia Santuak eta Veronako San Pedro martiria), eta gurutzearen oinean dauden Maria eta Joanen irudiak.

Epistolaren hormari atxikita, Ama Birjinaren eta Haurraren tailu eseria dago, desagertutako Sagrarioko Andre Mariaren ermitatik datorrena. Aspaldi zaharberritua, Haurraren irudi berriarekin eta polikromia modernoarekin, frantziar eragin nahiko aurreratuko gotiko estilokoa da, jantzien tratamenduak erakusten duen bezala, XIV. mendearen lehen erdian datatu zitekeena.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Amatriain
* Leotz
* Orbaibar
* Erdialdea
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda

## Kanpo estekak
RedEFES

Finantza Etiko eta Solidarioen Aldeko Sareak (RedEFES gazteleraz) heziketa ekonomiko kritikoa eta finantza etiko eta solidarioak sustatu nahi dituzten pertsona, erakunde eta plataformak batzen ditu, pertsonak eta planeta erdigunean jartzen dituen ekonomia baten alde.

## Testuingurua 
Horrek pobrezia eta gizarte-bazterkeria iraunarazten du, batez ere Hegoalde Globaleko emakumeetan. Aurrekaririk gabeko krisi ekologikoa ere iraunarazten du.

Ekonomia heziketak gaur egungo sistema ekonomiko eta finantzarioak pertsonetan –bereziki emakumeetan- eta planetan duen eragina ezkutatzen du maiz. Horrek beste ikuspegi ekonomikoak baztertzen ditu (feminista, ekologikoa, ekonomia solidarioa eta finantza etikoak, esaterako).

## Misioa 
RedEFES-en bidez, ekonomia kritikoen irakaskuntza sustatu nahi dugu sistema ekonomiko globalaren inguruan, gazteek giza eskubideekin eta planarekin dituzten alternatiba ekonomiko justuak, berdinak, jasangarriak eta errespetuzkoak izan daitezen

## Erakundeak 
FETS, Finantzaz haratago, Finantza Etikoak Fundazioa eta Oikocredit Catalunya sustatzen duten RedEFES
San Joan eliza (Artariain)

**San Joan eliza** Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Leotz udalerriko Artariain lekuan kokatutako XII. mendeko kristiau eliza bat da. Erromaniko estiloa ditu.

## Eraikina 
1200 inguruan eraikitako jatorrizko fabrikatik kanoi zorrotzeko estalkia duen nabea eta Ebanjelioaren aldean dagoen kapera txiki bat gelditzen dira. Burualdea, nerbiodun ganga gallonatuarekin, sakristia eta Epistolaren aldeko kapera 1671ko obrak dira, Barasoaingo Pedro Metton harginak eginak. Portada errenazentista eraberritu eta elizpea eraiki zuen Joan Doneztebek 1772tik aurrera, Francisco Emeterio Agirre Tafallako harginak emandako trazari jarraiki. Erretaula nagusiak, errokoko estilokoak, elementu manierista aprobetxatuak ditu, eta San Joan Bataiatzailearen eta Santa Luziaren tailu erromanista bat babesten du, XVI. mendekoa, bere ermitatik datorrena.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Artariain
* Leotz
* Orbaibar
* Erdialdea
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda

## Kanpo estekak
Olorizko jauregia

**Olorizko Armagintzako Kaporalgo jauregia** Orbaibar ibarreko Oloritz udalerriko izen bereko kontzejuan Erdi Aroko jauregi bat da.

## Eraikina 
Armagintzako Kaporalgo gisa agertzen da Nafarroako Erresumako nomina ofizialean. Orubearen antzinatasuna VIII. mendekoa da, eta hori zoragarria da. 1385ean Piarres Martinitz Oloritzena zen. 1513. urteko epaiaren bidez, jauregiaren salbuespena ezarri zen, eta Petri Iturbide jabea kuartelak bidaltzeko rolean inskribatu zen. 1582an Xerles Oloritz Iturbiderena zen, Tafallako bizilaguna, eta Xerles Asiainekin harremanak izan zituen elizan lehentasuna izateagatik. Xerles Beatriz Donamariarekin ezkondu zen 1590ean, eta haren ezkontzagatik Santsomaingo eta Benegorriko jauregiak Olorizenarekin lotuta geratu ziren. 1637an bere ondorengoak, Agustinek, 20 000 marabediko oheratzea lortu zuen. 1712an Inazio Oloritzen oinordekoena zen, eta 1723an Frantzisko Iberorena.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Oloritz (kontzejua)
* Oloritz
* Orbaibar
* Erdialdea

## Kanpo estekak