open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Luis Rosales

**Luis Rosales Camacho** (Granada, 1910eko maiatzaren 31 &ndash; Madril, 1992ko urriaren 24a) 36ko belaunaldiko espainiar olerkaria izan zen. 1962an Real Academia Españolan sartu zen eta 1982an Miguel de Cervantes saria eman zioten.
## Bizitza eta lanak 
Bere lehen olerki-bilduma 1935ean eman zuen argitara, *Abril* izenburupean, eta 36ko belaunaldia deritzon taldea osatu zuen, Miguel Hernández, Leopoldo eta Juan Panero, Luis Felipe Vivanco, Gabriel Celaya, Juan Gil Albert, Dionisio Ridruejo eta abarrekin batera. Garai hartan, abangoardien antzutasuna nabarmentzen zuten idazleek, eta horrela, Luis Rosalesek, beste olerkari batzuekin batera, molde klasikoetara eta, batez ere, Garcilaso de la Vegaren olerkigintzara itzultzeko ahalegina egin zuen, neogongorismoa alde batera utzirik. Garcilasozaleak izenez ezagunak dira horregatik egile horiek.

Rosalesen lanen artean, azpimarratzekoak dira *Retablo sacro del nacimiento del Señor* (1940, *Jainkoaren jaiotzaren erretaula sakratua*); *La casa encendida* (1949, *Etxe piztua*), familiaren, adiskidetasunaren, egunerokotasunaren adierazpen samur eta mina egin zuen lan horretan; *Rimas* (1951, *Errimak*, Espainiako Poesia Sari Nazionala); *El contenido del corazón* (1969, *Bihotzaren edukia*), prosaz idatzitako olerkia; *Diario de la Resurrección* (1979, *Piztueraren egunkaria*); *Verso libre* (1980, *Bertso askea*); *La carta entera* (1980, *Gutun osoa*); *Un rostro en cada ola* (1982, *Aurpegi bana olatu bakoitzean*).

## Erreferentziak
Antonine Maillet

thumb|Antonine Maillet 1984an.

**Antonine Maillet** (Bouctouche, New Brunswick, Kanada, 1929ko maiatzaren 10a – Montreal, 2025eko otsailaren 17a) kanadar eleberrigilea eta antzerkigilea izan zen.

## Biografia 
Ikasketak Montréal eta Lavaleko unibertsitateetan egin zituen, eta azken horretan Letretatako doktoregoa lortu zuen 1970. urtean, *Rabelais et les traditions populaires en Acadie* (1972, *Rabelais eta herri tradizioak Acadian*) tesiarekin. Gouverneur Général saria eman zioten *The Tale of don L´Original *(1978) lanagatik eta Goncourt saria *Pélagie-la-Charrette *(1979) lanagatik.

Askatasunaren eta gizakien duintasunaren alde egin zuen, eta desberdintasunen eta injustiziaren kontra. Bere lanaren bitartez, Kanadako eskualde Acadiako ahozko kulturaren eta hizkuntzaren izaera berezia erakutsi zuen. Eleberrien artean aipatzekoak ditu: *Pointe-aux-Coques* (1972), *On a mangé la dune* (1962, *Duna jan dute*),* Par derrière chez mon père* (1972, *Nire aitaren etxe atzean*), *L´Acadie pour quasiment rien* (1973, *Acadia ia ezertarako ez*),* Don l´Orignal* (1972), *Mariaagélas* (1973) eta *Cent ans dans les bois* (1981, *Ehun urte zurean*). Lehenengo antzerkia *Entr´acte (Atsedenaldi) *izan zen, eta ondoren egin zituen *Poire-acre*, *Les Crasseux* (1968, *Miserableak*), *La* *Sagouine, pièce une femme seule* (1971),* Gapi et Sullivan* (1973),* La veuve enragée* (1977, *Alargun haserrea*), *Evangéline Deusse* (1977) eta* Le Bourgeois* *Gentleman* (1978).

## Bibliografia hautatua 
* 1958: *Pointe-aux-Coques*
* 1971: *La Sagouine*
* 1971: *Rabelais et les traditions populaires en Acadie*
* 1972: ''Don l'Orignal*
* 1973: *Mariaagélas*
* 1973: *L'Acadie pour quasiment rien*
* 1975: *Évangeline Deusse*
* 1977: *Les Cordes-de-bois*
* 1978: *Le Bourgeois gentleman*
* 1979: *Pélagie-la-charette*
* 1982: *La Gribouille*
* 1986: *Le Huitième Jour*
* 1991: *L'Oursiade*
* 1996: *L'Île aux puces: commérages*
* 1996: *Le Chemin Saint-Jacques*
* 1999: *Chroniques d'une sorcière de vent*
* 2002: *Madame Perfecta*
* 2003: *Le temps me dure*
* 2006: *Pierre Bleu*
* 2009: *Le Mystérieux voyage de Rien*
* 2010: *Fais confiance à la mer, elle te portera''

## Erreferentziak
Fríða Á. Sigurðardóttir

**Fríða Á. Sigurðardóttir** (Hornstrandir, Islandia, 1940ko abenduaren 11 &ndash; Reykjavik, Islandia, 2010eko maiatzaren 7a) islandierazko idazlea izan zen.

## Bizitza 
1980an eman zuen argitara bere lehen lana, *Ez da serioa*, eta harrezkero beste lau eleberri eta *Leiho alboan* izeneko kontakizun-liburua (1984) eman ditu argitara. Dena dela, benetako arrakasta 1991n eskuratu zuen, Islandiako Prentsaren Literatura alorreko Kultura Saria eta Islandiako Literaturako Sari Nazionala irabazi baitzituen urte hartan, *Gauaren joanean* eleberriarekin; hurrengo urtean Europa iparraldeko herrietako letren sari nagusia lortu zuen lan horrekin berarekin.

Hiri handietako bakardadea eta gizakiaren alienazioa dira kontakizun laburretan erabili zituen gai nagusietako batzuk; eleberrietan, berriz, emakumezkoen istorioak agertzen ditu nagusiki, ikuspegi femeninotik harturik. Horrela, *Eguzkia eta itzala *(1981) eleberrian, esaterako, sistema eta botere maskulinoaren kontra borrokatzen den emakume baten historia kontatzen du; *Itsasoa bezala* (1986) kostaldeko herri batean gertatzen den pertsonaia kolektiboko obra da; eta *Gauaren joanean* eleberrian, berriz, ama hil zorian duela bere bizitzaren azterketa egiten duen superremakume bat da protagonista. Azken eleberri horretan eta hurrengoan, gizon baten ikuspegitik idatzitako *Mundu itxi batean* (1994) lanean alegia, alde batera utzi zuen hizkuntza errealista eta estilo lineala, eta teknika askeagoa erabili zuen.

## Bibliografia 
* 1980 *Þetta er ekkert alvarlegt*
* 1981 *Sólin og skugginn*
* 1984 *Við gluggann*
* 1986 *Eins og hafið*
* 1990 *Meðan nóttin líður*
* 1994 *Í luktum heimi*
* 1998 *Maríuglugginn*
* 2000 *Sumarblús*
* 2006 *Í húsi Júlíu*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eduardo Souto de Moura

**Eduardo Elísio Machado Souto de Moura** (Porto, ) portugaldar arkitektoa da. Jaioterrian bertan egin zituen ikasketak. Ikasketak egin bitartean Álvaro Siza arkitektoaren estudioan laguntzaile izan zen, 1974-1979 bitartean. Lehenengo lanak zenbait eraikuntzaren zaharberritzeak izan ziren, eta Bragako Udal Azoka (1980) eraikitzea. Bere lehenengo obra horietan Mies van der Roheren eragina nabari da, Portugalgo tradizioari buruzko errespetu bereziaz gainera. 1980an Egenheiro Antonio de Almeida Fundazioaren lehen saria irabazi zuen, eta 1981ean Kulturako Estatu Idazkaritzaren kulturgunerako arkitektura lehiaketa irabazi zuen. Proiektu horretan material eta kolore mota asko eta asko erabili zituen, elementu hausle gisa, barne espazioen autonomia gordez. Urte horretan bertan eskolak ematen hasi zen Oportoko Unibertsitateko arkitektura-fakultatean, 1990. urtea arte. Bere hurrengo lanetan abstrakzioaren indarra gailenduz joan zen, Mies van der Rohe eta Aldo Rossiren eragina ahuldu ahala. Lanik aipagarrienak: Hortzetako klinika Oporton (1981); *Etxebizitza 1* (1982) eta *Etxebizitza 2* (1983) Nevogilden, Oporto; Etxebizitza Fozen (1983), Oporto; Etxebizitza Quinta do Lagon (1984), Algarven; Rua da Vilarinhako eranskinak (1986); Etxebizitza Foz-Velhan (1986), Oporto; Etxebizitza Alcanenan (1992), Torres Novas; Etxebizitza Miramarren (1987), Gaian; Oportoko metroa (Casa do Música geltokia) (1997 – 2004); Bragako udal-estadioa (2000 – 2003); Cortriqueko errausketa-labea (2010-2011).

Arkitektoak Pritzker Saria irabazi du, arkitekturako Nobel Sari gisa jotzen dena.

## Erreferentziak
James Peebles

**Phillip James Edwin Peebles** (Winnipeg, Ontario, Kanada, 1935eko apirilaren 25a) kanadar kosmologo eta astrofisikaria da. 2019an Fisikako Nobel Saria jaso zuen unibertsoaren bilakaera ulertzeko egindako ekarpenengatik.

## Biografia 
Manitobako Unibertsitatean graduatu zen 1958. urtean, eta ondoren Princetongo Unibertsitatera aldatu zen, fisikako ikasketak egitera. 1962. urtean amaitu zituen hango ikasketak, eta irakasle-lanetan jardun zuen han, Albert Einstein unibertsitate hartako ikasle zen garaian.

Robert Dicke eta beste zenbait lankiderekin egindako lanen bidez, Big Bangaren ondorengo irrada kosmikoak existitzen zirela ondorioztatu zuen (aurretik Ralph Alpher eta Robert Hermanek iragarri bezala), eta irrada haiek aurkitzen saiatu zen (Arno Penzias eta Robert Wilsonek lortu zuten azkenik). Irrada kosmikoaren ezaugarriei eta galaxien sorrera eta bilakaerari buruz egindako lanengatik da, hain zuzen ere, ospetsua; unibertsoko helio eta beste zenbait gai arinen kopurua kalkulatu zuen, eta big-bang teoria eta behaketa bat datozela erakutsi zuen. Orobat frogatu zuen galaxien haloetan materia ilun ugari dagoela.

Bi liburu idatzi zituen kosmologiari buruz, eta halako eragina izan zuten fisikariengan, ezen kosmologia-fisikaren alor gisa finkatu baitzuten. Azken 30 urteetako kosmologo nagusitzat hartua da. Hainbat titulu eta sari eskuratu ditu bere karreran zehar, adibidez A.C. Morrison saria, Eddington domina, Heineman saria etab.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lily Laskine

**Lily Laskine**, **Aimée Émilie Laskine** jaioa, (Paris, 1893ko abuztuaren 31a – *ibidem*, 1988ko urtarrilaren 4a) frantses harpa-jotzailea izan zen. Pianoa ikasi zuen lehenbizi. Baina berehala hasi zen harpa lantzen. Parisko Kontserbatorioan hasi zen eta han Alphonse Hasselmans (1845-1912) eta Georges Martyren (1860-1908) ikasle izan zen. Hamabi urte zituela eman zuen lehenengo harpa-kontzertua, eta Kontserbatorioko lehenengo saria jaso zuen (1905). 1907. urtetik aurrera bidaiak egiten hasi zen. 1909an Parisko Operako Orkestran sartu zen; bertan sartzen zen lehenengo emakumea izan zen. 1926. urtea arte izan zen orkestra horretako kide. Horrez gainera, Parisen Serge Koussevitzkyk sortu zuen orkestrako harpa-bakarlaria izan zen. Kargu hori bera izan zuen Lamoureux orkestran (1921tik 1940ra eta 1943tik 1945ra), *Orchestre des Concerts Straramen* (1926tik 1933ra), Orkestra Nazionalean (1934. urtea arte), Parisko Orkestra Filarmonikoan eta *Comédie-Française*n. Ahalegin handiak egin zituen, bestalde, lan ahaztuak berreskuratzeko, batez ere, XIX. mendearen bukaerako eta XX. mendearen hasierako musika-lanak. Europako hiriburu nagusietan aritu zen, eta jaialdi nagusietara gonbidatu zuten. 1948tik 1958ra irakasle izan zen, Parisko Goi Mailako Musika Kontserbatorioan. Horrez gainera, Nizako Udako Nazioarteko Akademian aritu zen, eta hainbat eskola eman zituen mundu osoan.

## Erreferentziak
Daniel arap Moi

**Daniel Toroitich arap Moi** (Sacho, Kenya, 1924ko irailaren 2a - Nairobi, 2020ko otsailaren 4a) politikaria izan zen, Kenyako errepublikako bigarren lehendakaria. Kalenjin etniako kidea.

## Bizitza 
Politikan hasi aurretik irakasle aritu zen lanean. 1955ean Biltzar Legegileko kide hautatu zuten, eta 1960an Kenyako Batasun Demokratikoaren Batasuna alderdiko buru. Baina Hezkuntzako (1961-1962) eta Administrazioko ministro (1962-1964) izan ondoren, gobernuko alderdiarekin bat egin zuen Moik, Kenyako Afrikar Batasun Nazionala alderdiarekin hain zuzen. Barne-ministro izan zen, harik eta 1967an lehendakariorde izendatu zuten arte.

Jomo Kenyatta presidentea hil ondoren, Moi izan zen haren ondorengoa. 1982ko ekainean, alderdi bakarreko erregimen politikoa ezarri zuen Kenyan, eta urte horretan bertan izan zen estatu-kolpearen saioa eragotzi zuen. 1983an eta 1988an berriz ere presidente hautatu zuten. 1992an alderdi anitzeko lehenengo hauteskundeak ospatu ziren Kenyan, eta Moik gehiengoa lortu zuen; hauteskunde haietan iruzurra izan zela salatu zuen oposizioak, eta horren ondorioz, borroka larriak izan ziren etnien artean. Garai horretan pribatizazioetan oinarritu zen Moiren politika.

1997an berriz ere hauteskundeak irabazi zituen. Agintaldi hori izan zuen Moik azkena, Kenyan ezin baita hiru agintaldiz baino gehiagoz izan lehendakari. Hortaz, 1978tik 2002ra izan zen Kenyako lehendakaria, eta 2002an Mwai Kibaki izan zen Kenyako lehendakari berria.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pitt "Gaztea"

'*William Pitt *Gaztea'''* (Hayes, Kent, 1759ko maiatzaren 28a - Londres, 1806ko urtarrilaren 23a) politikari ingelesa izan zen, Pitt *Zaharraren* semea. Cambridgeko Unibertsitatean ikasketak egin ondoren, abokatu-lanetan hasi zen 1780an. Urtebete geroago, legebiltzarkide hautatu zuten, eta, hurrengo urtean, Ekonomiako ministro (*Chancellor of the Exchequer'') izendatu zuten. 1783an, gobernua osa zezala agindu zion Jurgi III.a erregeak. Aldez aurretik zaharkitua zegoen legebiltzarra berritzeko asmoak agertu zituen, progresistagoa izan zedin.

Ekonomiako ministro zela, Ingalaterraren eta Estatu Batuen arteko kolonietako gerren ondorioz, Ingalaterrak pilatutako zorrari aurre egin behar izan zion. Zerga berriak asmatu zituen, kontrabandoari aurre egin zion, aduanetako administrazioa arindu zuen, eta krisia gainditzeko bestelako ekonomia-neurriak hartu zituen. Frantziako Iraultzak, Ingalaterrarentzat mehatxu militarra izateaz gainera, Irlandako Iraultza Katolikoa bultzatu zuen.

1801ean erregeak Pittek nahi zituen erreformak indarrean jartzea saihestu zuelarik, azken horrek uko egin zion gobernuan jarraitzeari. 1804an itzuli zen aginpidera, harik eta 1806an Pittek bultzatutako Austria, Errusia, Suedia eta Britainia Handiaren arteko koalizioak Ulmeko eta Austerlitzeko guduak Frantziaren aurka galdu zituen arte. Handik aste gutxira hil zen.

## Erreferentziak
Manuel Legris

**Manuel Legris** (Paris, Frantzia, 1964ko urriaren 19a) frantses dantzaria da.

## Biografia 
1976an Parisko Operako eskolan sartu zen. 1980an, ikasketak amaitzen ari zela, Parisko Operako balletean hartu zuten. Etorkizun izugarria iragarri zioten. John Neumeierrek bakarlari proposatu zion "Udako gau bateko ametsa" lanean. 1984an Osakako nazioarteko lehiaketan lehenengo saria irabazi zuen. 1983an bakarlari gisa lan egin zuen *Raymonda* lanean. 1985-1986 bitartean *Napoli*, Vladimir Bourmeisterren "Beltxargen aintzira", Rudolf Nureieven "Romeo eta Julieta", Balantxineren "Kristalezko jauregia" eta Anthony Tudorren "Lila loreen lorategia" lanetan dantzatu zuen.

1986an dantzari nagusia izan zen *Raymonda* lanean, eta arrakasta handia izan zuen New Yorkeko Metropolitan Operan. Maurice Béjarten *Arepo*, William Forsytheren *In the Middle Somewhat Elevated* (1987) eta John Neumeierren *Sylvia* (1997) lanetan ere paper nagusiak izan zituen. Andy Degroat eta Angelin Preljocaj koreografoek berekin lan egiteko eskatu zioten. Vienako Operak *Raymonda* (1985 eta 1989) eta "Loti ederra" (1989) lanetan aritzeko deitu zion; Milango Scalak "Don Kixote" (1982), "Loti ederra" (1989-1991) eta *Manon* (1995) lanetarako; Stuttgarteko Balletak "Loti ederra" (1989 eta 1991) lanean aritzeko; Londresko Covent Gardenen "Beltxargen aintzira" (1993) dantzatu zuen Sylvie Guillenekin.

2003. urtean bere errepertorioa beste bi lanekin osatu zuen: "Carmen de Roland Petiten bariazioak" eta *Phrases de Quatuor de Maurice Béjart*. 2004. urtean, Jiri Kylianek Manuel Legrisentzat *Il faut qu’une porte...* duoa sortu zuen, Aurélie Dupontekin dantzatu zuena. 2005. urtean, *Oneguin* laneko dantzari nagusia izan zen Stuttgarteko balletean.

## Sariak 
* 1984 - Concours international de ballet de Varnako urrezko domina (Bulgaria).
* 1985 - Prix du Cercle Carpeaux.
* 1988 - Prix Nijinski.
* 1993 - Orden de las Artes y las Letras.
* 1998 - Ordre des Arts et des Lettres.
* 2000 - Premio Nijinski (hamargarren aldiz).
* 2002 - Orden national du Mérite.

## Erreferentziak
Charles Péguy

**Charles Péguy** (Orléans, 1873ko urtarrilaren 7a - Villeroy, 1914ko irailaren 5a) frantses idazle eta filosofoa izan zen. Parisko École Normale Supérieure ikastetxean egin zituen ikasketak. Dreyfus kapitainaren alde atera zen Dreyfus aferan, eta sozialismoa bultzatu zuen biziki. 1900ean, *Cahiers de la Quinzaine* egunkari independentea sortu zuen, Alderdi Sozialistako kideekin izan zituen gorabeheren ondorioz. Frantsesen eta alemaniarren artean borroka pizteko mehatxuak eragina izan zuen Peguyren abertzaletasunean, eta Maurice Barrèsen nazionalismorantz hurbildu zen; aldi berean, Maritain eta Bergson filosofoen eragina izan zuen. Hala, ikasle-garaian galdutako fedea berreskuratu zuen 1908an. Marneko guduan hil zen, Lehen Mundu Gerran, 1914ko irailaren 5ean, gudua hasi eta handik gutxira. *De Jean Coste* (1902), *Notre patrie* (1905, *Gure sorterria*), *Victor-Marie, comte Hugo* (1911), *Argent* (1913, *Dirua*), *Note sur M. Bergson et la philosophie bergsonienne* (1914, *M. Bergson eta filosofia bergsoniarrari buruzko oharra*) dira prosaz idatzitako obra nagusiak; *Mystère de la charité de Jeanne d´Arc* (1910, *Joana Arc-ekoaren karitatearen misterioa*), *Le Porche du mystère de la deuxième vertu* (1911, *Bigarren bertutearen misterioaren atea*), *La Tapisserie de Notre-Dame* (1913, *Ama Birjinaren tapizeria*), *Eve* (1913, *Eba*) dira aipagarrienak poesian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vasco Gonçalves

**Vasco dos Santos Gonçalves** (Lisboa, 1921eko maiatzak 3 &ndash; Almancil, Loulé, 2005eko ekainak 11) portugaldar militar eta politikaria izan zen. 1974-1975 bitartean Portugalgo lehen ministroa izan zen.

## Bizitza 
Portugalen sistema demokratikoa finkatzearen alde agertu zen, eta horren alde borrokatu zen *Conspiración de la Seo* izeneko mugimenduan, 1959. urtean.

Krabelinen Iraultzaren garaian ezarri ziren behin-behineko bost gobernuetatik lautako kide izan zen, lehenengoan izan ezik beste guztietan hain zuzen ere, lehen ministro karguarekin. Apirilaren 25eko iraultza bideratu zuen Kapitainen Mugimendua taldeko kide ere izan zen.

1974ko uztailetik 1975eko irailera, lehen ministro kargua bete zuen, eta garrantzi handiko neurriak hartu zituen ekonomiaren nazionalizazioaren bidean, finantzen, industriaren, nekazaritzaren eta garraioen alorrak nazionalizatzea lortu baitzuen. Bere lanean Indar Armatuen Mugimenduaren baitako joera ezkertiarren laguntza izan zuen, eta haren lana begi onez ikusi zuen, orobat, Portugalgo Alderdi Komunistak, zeinarekin bat egin zuen. Behin-behineko laugarren gobernuan, ordea, Portugalgo Alderdi Sozialistako eta Portugalgo Alderdi Sozialdemokratako zenbait ministrok dimisioa eman zuten, eta gainbehera etorri zitzaion bere aginpidea. Azkenik Otelo Saraiva de Carvalho buru zuen Indar Armatuetako joera moderatuarekin tirabirak izan zituen, eta moderatuek hartu zuten nagusitasuna, 1975. urteko azaroaren 25ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joaquín Casalduero

**Joaquín Casalduero Martí** (Bartzelona, 1903ko apirilaren 23a - Madril, 1990eko otsailaren 22a) espainiar literatura kritikari eta saiakera idazlea izan zen.

Gaztetan, Madrilen bizitzen jarri zen familiarekin, eta bertako *Centro de Estudios Históricos*en literatura-prestaketa sendoa jaso zuen. 1931n Amerikara alde egin zuen, eta Northamptongo Unibertsitateko Smith Collegen (Massachusetts) Espainiar Hizkuntza eta Literaturako irakasle izan zen. Europara itzuli, eta Alemania eta Britainia Handiko unibertsitateetan ere jardun zuen irakasten. 1950ean Estatu Batuetara joan zen berriro, Kaliforniako Unibertsitatera. Espainiarekiko harremanak literaturari buruzko hitzaldi eta aldizkarietako eta egunkarietako lankidetza bidez izan zituen. Bere estetikaren metodologia hegelianismoari lotuta dago, eta estetika positibistaren kritikari handienetako bat izan zen. Lan ugari argitaratu zituen arren, nagusiak hauek dira: *Contribución al estudio de Don Juan en el teatro español* (1938, *Don Juanen azterketarako ekarpena Espainiar antzerkian*), *Sentido y forma del Quijote *(1949, *Don Kixoteren zentzua eta forma*), *Vida y obra de Galdós* (1962, *Galdósen bizitza eta lanak*), *Estudios sobre literatura española *(1962, *Espainiar literaturari buruzko azterketak*), *Creación literaria medieval y renacentista* (1977, *Erdi Aroko eta Errenazimentuko sorketa literarioak*).

## Erreferentziak
FitzGerald familia

**FitzGerald familia** XII. mendean Irlandan finkatu zen familia anglo-normandiarra da.

Ingalaterra eta Irlandaren arteko gerretan, eginkizun zaila izan zuen familia horrek, bere jatorria zela eta. Oro har, leial izan zitzaion beti Ingalaterrako koroari, Irlandaren nortasunaren alde egin zuten arren. Bi adar nagusitan banatu ziren Irlandako fitzgeraldarrak: Kildarekoak eta Desmondekoak.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nâzım Hikmet

**Nâzım Hikmet Ran** (Tesalonika, Otomandar Inperioa, 1902ko urtarrilaren 15a - Mosku, Sobietar Batasuna, 1963ko ekainaren 3a) turkierazko idazlea izan zen. Espetxeratuta edo erbesteraturik eman zuen helduaroko zatirik handiena.

## Bizitza 
Moskun zortzi urteko egonaldia egin zuen (1921-1928). Turkiara itzuli eta Kemal Atatürk diktadorearen kontra aritu zen komunistekin bat eginik. Hori zela eta, hamabi urteko kartzela-zigorra izan zuen (1938-1950). Espetxetik irten eta hil artean erbestean, Moskun, bizi behar izan zuen (1951-1963). Gehienbat poesia idatzi bazuen ere, Hikmetek antzerkia, kontakizunak, eta itzulpenak ere landu zituen. Errusiako futuristen eraginez bertso librea erabili zuen lehen aldiz turkiera poemagintzan. Hikmetek erantzukizun politikoa, turkiar aberkideen egoera eta munduarekiko irekitasuna dira haren olerkien gaiak. Alor horretan Hikmetek lan eskerga egin zuen.

Haren obra batzuk: *1941 urte honetan*, *Giza ikuspegiak* (1942-1950), *Poemak*, *Amodiozko poemak* (1933-1962), *Hau lana, erbestea*. Antzerkietako zenbait: *Gizon ahantzia*, *Bidaiaria*, *Existitu zen benetan Ivan Ivanovitx?* (1956), Stalinen garaietako burokraziaren satira, errusieraz idatzia. Kontakizunen alorrean eleberriak eta ipuinak idatzi zituen: *Sagar berdeak*, *Hodei maitemindua*, *Odolak mintzorik ez* eta *Erromantikoak*, hil ondoren agertutako eleberri autobiografikoa. Gabriel Aresti euskal poetak Hikmeten poema hautatu batzuk itzuli zituen *Lau gartzelak* izenburupean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Nâzım Hikmet euskaraz Armiarma.com
Jacques Laurent

**Jacques Laurent** (Paris, Frantzia, 1919ko urtarrilaren 5a - 2000ko abenduaren 29a) frantses idazlea izan zen.

## Biografia 
Literaturan *Les Corpus tranquilles* (1948, *Gorputz lasaiak*) lanarekin hasi zen. Antoine Blondin, Michel Déon eta Roger Nimierrekin Hussards taldeko kide izan zen. Eztabaida sortu zuen *Paul et Jean-Paul* (1951) lanarekin, Jean-Paul Sartre eta Paul Bourgeten konparazioa eginez. Ondoren, *Mauriac sous de Gaulle* (1964, *Mauriac de Gaullen azpian*) lanaren ondorioz, epaitegietara eraman zuten, Frantziako estatuburua iraintzeagatik.

Eleberria indarkeriatik ihes egiteko bide gisa ikusi zuen Laurentek (*Roman du roman*, 1977), eta ziurgabetasuna eta zoria egin zituen bere lanen gai nagusi: *Le Petit Canard* (1954, *Ahate txikia*); *La Fin de Lamiel* (1966, *Lamielen amaiera*); *Les Bêtises* (1971, *Lelokeriak*), Goncourt saria; *Les Sous-Ensembles flous* (1981, *Azpimultzo nahasiak*); *Les Dimanches de Mlle Beaunon* (1982, *Mlle Beaunonen igandeak*); *Le Miroir aux tiroirs* (1990,* Tiraderen ispilua*).

*Cécil Saint-Laurent* ezizenarekin eleberri historikoak idatzi zituen, zinemara eraman eta arrakasta handia lortu zutenak (*Caroline chérie* saila).

Bestalde, autobiografia bat argitaratu zuen, *Histoire égoïste* (1976, *Historia egoista*), eta pasticheak (*Dix Perles de culture*, 1972) eta hainbat lan historiko ere bai.

Frantziako Akademiako kide izan zen, 1986. urteaz geroztik.

## Erreferentziak
Jacques Necker

**Jacques Necker** (Geneva,  - Coppet, ) frantses politikari eta finantzaria izan zen. 1747an Parisa joan zen eta bankari gisa jardun zuen han. 1776an Erregearen Altxorraren zuzendari izendatu zuten eta 1777an Finantzen zuzendari. 1781ean *Erregearentzako txostena *argitaratu zuen, Estatuaren finantza egoeraren eta gorteko gizonek eskuratutako dirutzaren berri ematen zuena; txosten hori zela eta kargua utzi behar izan zuen urte hartan bertan.

1788an estatuaren finantzek lur jo zutenean, erregeak ministro izendatu zuen, eta horrela baketu zituen matxinatzear zeuden Parisko hiritarrak. 1789an Estatu Orokorretarako deia egin zuen eta Hirugarren Estatuaren ordezkari kopurua bikoiztea eskatu zuen; baina Hirugarren Estatuaren ordezkariak aurka jarri zitzaizkion eta handikiek iraultzari bide eman izana egotzi zioten.

1789ko uztailaren 11n erregeak Necker kargutik kendu izanak finantzariak zeharo aztoratu zituen, eta herriak Bastillako gaztelua hartzea eragin zuen. Uztailaren 16an erregeak berriro deitu zion finantzen arduradun izan zedin, baina ez zuen ekonomia-arazoak bideratzea lortu eta 1790ean politika utzi zuen behin betiko. Idazlan nagusiak: *Éloge de Jean-Baptiste Colbert *(1773), *Essai sur la législation et le commerce des grains* (1775) eta *De l´administration des finances de la France* (1784).

## Erreferentziak
Francisco Suárez

**Francisco Suárez**, ***Doctor Eximius*** ere deitua (Granada, 1548ko urtarrilaren 5a - Lisboa, 1617ko irailaren 25a), espainiar filosofoa eta teologoa izan zen.

## Biografia 
Zuzenbide kanonikoko ikasketak egin zituen Salamancan. 1564an Jesusen Lagundian sartu zen. Gaztelako hainbat ikastetxetan filosofia irakasten aritu ondoren (1571-1580) Erromatik teologia irakastera joateko eskatu zioten. Gaixoturik Espainiara itzuli zen 1585ean. Alcalan (1585-1593) eta Salamancan (1593-1597) eman zituen beste 11 urte irakasle eta gero Coimbrara aldatu zen.

## Obrak 
thumb|upright|ezkerrera|*Summae theologiae. De Deo uno et trino*, I, 1607

29 liburuki utzi zituen idatzita. Horietan garrantzizkoenak *Disputationes metaphisicæ *(1597), *Defensio fidei catolicæ* (1613) *De legibus* (1616), eta *De bello et Indis *obrak dira. Bi gai nagusitan bil daitezke horietan aztertu zituen gaiak: filosofia eta teologia, eta zuzenbidea. Aristotelesi buruzko iruzkin zabal sakona da lehenengo obran egiten duena. Bigarren eta hirugarren liburu horietan estatuari eta erregetzari buruzko kristau ikuspegi berri bat eman zuen. Erregetzak Jainkotiko eskubiderik ez duela dio berak, eta pertsona guztiak duela bizi izateko, askatasunerako eta jabetza pribaturako eskubidea. Ideia horiei jarraituz, Amerikako lurraldeek Espainiaren eskubide berberak zituztela, eta ez enperadoreek eta ez Aita Santuak, ez zutela lurralde haiek mende hartzeko eskubiderik idatzi zuen *De bello et Indis *liburuan.

## Erreferentziak
Das Kapital

***Kapitala***, jatorriko izenburuan ***Das Kapital*** edo ***Das Kapital, Kritik der politischen Ökonomie*** (alemanez  ahoskatua) Karl Marx alemaniar ekonomialariaren obrarik garrantzitsuena da. Hiru aletan argitaratu zen, 1867, 1885 eta 1894. urteetan; azken biak Engelsek idatzi zituen Marxek idatzitako eskuizkribu batzuen gainean oinarriturik. Obran Marxek sistema kapitalistari buruzko teoria, haren dinamika eta Marxen ustez kapitalismoak bere kasa egingo zuen hondamendirako bidea aztertu zituen. *Das Kapital* liburuaren parte handi bat *gainbalio* kontzeptuaren gainean dago idatzia. Marxek dioenez, sistema kapitalistan lana, edo Marxek esaten duenez *lan indarra*, salgaia besterik ez da, eta haren balioa langileak bizitzen jarraitzeko behar dituen produktuak edo *iraupen-bideak* ekoizteko beharrezkoak diren lan-orduena da. Kapitalistak langilea lan-indarraren balioaren arabera ordaintzen du, nahiz eta langileak *iraupen-bideak* ekoizteko baino denbora gehiago erabil dezakeen; hala, langileek ekoizten dituzten produktuek produktu horiek ekoiztuak izateko behar izan dena balio badute, diferentzia bat izango da lan-indarrak lorturiko produktuen balioen eta lan-indarraren balioaren artean; diferentzia horri Marxek *gainbalio* esaten dio. Obraren bigarren eta hirugarren aleetan Marxek sistemak oso-osorik hartuta dituen arazoez idazten du: krisi kapitalistei buruz eta kapitalaren interesari buruz besteak beste.

## Liburuaren zati aipagarri bat 
[start=75|thumbtime=120|thumb|[Karl Marx ulertzeko bideoa]]

## Bibliografia 
* Simon, Lawrence H. (2004): “Hitzaurrea” in *Karl Max: Idazlan hautatuak*, Bilbo, Klasikoak. 

## Kanpo estekak 
* *Idazlan hautatuak* *Das Kapital*-eko hainbat kapitulu EHUren webguneko *Klasikoak* bilduman.
Eduardo Arroyo

**Eduardo Arroyo Rodríguez** (Madril, Espainia, 1937ko otsailaren 26a - ibidem, 2018ko urriaren 14a) espainiar pintore eta idazlea izan zen. Margolari gisara, figurazio kritikoaren eta pop-aren ordezkari nagusietakoa izan zen. Nabarmena du bere obran ezkertiar ikuspegi politiko-soziala (Espainiako Alderdi Komunistako kide izan zen urte askoan).

## Biografia 
1963an Parisen egin zuen erakusketak Espainiako Gobernuaren protesta diplomatikoa eragin zuen, Arroyok eginiko Franco, Mussolini, Hitlerren eta abarren erretratuak zirela eta. "Miró berregina" (1967) eta "25 bake urte" (1965) dira sasoi hartako bere beste obra ezagun batzuk.

Frantziako 68ko maiatzean buru-belarri ibili zen, eta hurrengo urteetan Italian jardun zuen, Klaus Gruberekin hainbat eszenografia eginez. 1976an berreskuratu zuen pasaporte espainiarra, eta orduan hasi zen bere sorterrian erakusketak egiten. Kultura ministerioaren Arte Plastikoen Sari Nazionala eman zioten 1982an, eta Frantziako Gobernuak Arte eta Letren Zaldun izendatu zuen 1983an. Parisko Pompidou Zentroan eta New Yorkeko Guggenheim Museoan atzera begirako erakusketak egin dizkiote. Eskulturan ere jardun du azken urteotan.

Idazle gisara, boxeoari buruz idatzi du (*Panamá Al Brown*), antzerki obrak (*Bantam*) eta kontakizunak: *Sardinas en aceite* (1990, "Sardinak oliotan"). 1998an *Orgullo y pasión* ("Harrotasuna eta grina") argitaratu zuen, autobiografia modukoa.

## Erreferentziak
Shigefumi Mori

japoniar matematikaria da. Kiotoko Unibertsitatean egin zituen lehenengo ikasketak, eta 1975ean jaso zuen titulua. Hantxe egin zituen doktorego-ikasketak, Masayoshi Nagataren zuzendaritzapean. 1978an aurkeztu zuen bere tesia, *The endomorphism rings of some abelian varieties* (*Aldaera abeliano batzuen endomorfismo eraztunak*). 1980an, Nagoyako Unibertsitatean, matematikako irakasle izendatu zuten, eta 1990ean katedra bat eskuratu zuen Kiotoko Unibertsitatean. 1977-1988 urteetan denboraldi luzeak egin zituen Estatu Batuetan, Harvarden, Ikerketa Aurreratuetarako Institutuan, Columbiako Unibertsitatean eta Utahko Unibertsitatean. Morik geometria aljebraikoa landu du, aldaera aljebraikoak bereziki. Honela, Castelnuovo, Enriques, Severi, Zariski, eta Kodairaren lana jarraitu du. 1990eko Nazioarteko Kiotoko Kongresuan Fields domina eman zioten, geometria aljebraikoaren esparruan egindako lanari esker. 1978an Hartshorneren aierua, lehenengo aldiz 1970an azaldu zena, frogatu zuen. Beste sari asko ere jaso ditu: Japoniako Matematikako Elkartearen Yanaga saria (1983), Chunichi Kultura saria (1984), Japoniako Matematikako Elkartearen saria (1988, Kawamatarekin batera), Inoue saria (1989), eta Aljebrako Cole saria, Ameriketako Elkarte Matematikoaren eskutik (1990).
## Erreferentziak
Zhou Enlai

**Zhou Enlai** (; Huaian, Jiangsu,  - Beijing, ) Txinako politikaria eta jenerala izan zen. Tientsingo Unibertsitatean ikasi zuen, eta 1919an unibertsitarioen matxinadan parte hartzeagatik urtebeterako kartzelaratu zuten. 1920tik 1923ra Europan ikasi zuen, Frantzian bi urte, Britainia Handian, Alemanian, eta txinatar gazteen artean talde komunista bat eratu zuen. Txinara itzulirik, 1924tik 1926ra komisario politikoa izan zen Kuomintangeko akademia militarrean. 1927an Kantoneko matxinadan parte hartu zuen, eta hura zapaldua izan ondoren, Kiangsi probintzian gudaroste komunista eratzen jardun zuen. 1934an Ibilaldi Luzean parte hartu zuen. 1936an, japoniarren inbasioari aurre egitearren, Kuomintangekin elkar hartzearen alde azaldu zen. 1945ean Alderdi Komunistako politika batzordeko kidea zen, eta 1949an, Txinako Herri Errepublika aldarrikaturik, lehen ministro eta Kanpo Arazoetarako ministro izendatu zuten. Politikari eta diplomatiko trebea zen; protagonismo nabarmena izan zuen nazioarteko bilera garrantzitsuetan (Geneva, 1954; Bandung, 1955) eta goi-karguak izan zituen Txinako gobernuan. Kultura Iraultzaren garaian Maoren ondoan jarraitu zuen, baina ez zuen bat egin alderdiko buruekin (Lin Piao, Txen Po-ta eta Liu Shao-Shi). Kultura Iraultzaren ondoren, alderdiaren barruan indar handia hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Olivares

**José Olivares Larrondo** (Izengoitiak: ***Tellagorri***, ***Kasia***) (Algorta, Getxo, 1892ko abuztuaren 22a - Buenos Aires, Argentina, 1960ko uztailaren 14a) bizkaitar idazlea eta kazetaria izan zen.

## Biografia 
Sortu berri zen Euzkadi aldizkarian hasi zen kirolei buruzko artikuluak idazten. Getxoko Arenas futbol-talde ospetsuko aurrelaria izan zen. 1920 ondoko urteetan, Excelsior kirol-egunkariko zuzendaria izan zen. EAE-ANV alderdia sortzen parte hartu zuen (1930), eta gizarte- eta politika-gaiez artikulu ugari idatzi zituen alderdiko prentsa zen Tierra Vasca-Eusko Lurra aldizkarian. Antiklerikal itsua ez bazen ere, kristau-erakundeek eta EAJ alderdiak bultzatzen zuten sindikalismoaren aurkako agertu zen, hots, langile abertzaleek osaturiko sindikatuaren aldeko. Espainiako Gerra Zibilaren garaian, Bizkaiko frontea erori zenean, Baionara erbesteratu zen. Euskal Fronte Nazionala osatzeko elkarrizketetan parte hartu zuen erbestean (Lapurdin), 1938. urtean, baina ez ziren adostu. Parisen zen Bigarren Mundu Gerra hasi zenean, eta 1940. urtean, Argentinara ihes egin zuen. Argentina, Estatu Batuak, Venezuela, Mexiko eta Txileko ia euskal argitalpen gehienetan idatzi zuen, Ameriketan eman zituen 20 urteetan. Bertan Pello Irujo alderdikiderekin batera Eusko Lurra EAE-ANVren aldizkarian lanean aritu izan zen Frankoren Diktaduraren urtetan.

## Lan nagusiak 
Obra nagusiak:
* *París abandonada* (1942)
* *Horas Joviales* (1950)
* *Antón Sukalde* (1978. urtean plazaratua)
* *Los gudaris de Gartxot
* *Martiñene*
* *Txibeltza''.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Telagorriri buruzko artikulua.
Haldan Keffer Hartline

**Haldan Keffer Hartline** (Bloomsburg, Pennsylvania, 1903ko abenduaren 22a - Fallston, 1983ko martxoaren 17a) estatubatuar fisiologoa izan zen. Baltimore, Pennsylvania, Leipzig eta Municheko unibertsitateetan egin zituen ikasketak. 1949an biofisikako eskolak ematen hasi zen Johns Hopkins Unibertsitatean (Baltimore), eta 1953an neurofisiologia irakastera deitu zuten New Yorkeko Rockefeller Unibertsitatera.

Garrantzi handiko aurkikuntzak egin zituen begiaren egituran eta begi sarearen funtzionamenduan. Aurkikuntza horiek zirela eta, Fisiologiako Nobel saria jaso zuen 1967an, George Wald eta Ragnar Granitekin batera. Hartlinerek animalia bakunen erretinak, karramarro-mota batzuenak, adibidez, argiaren aurrean nolako portaera duen aztertu zuen batez ere. Karramarroekin egindako ikerketetan, begiko nerbio-zuntz soil batek igorritako bulkada elektrikoak grabatzea lortu zuen. Bestalde, frogatuta utzi zuen, begiko nerbio-zuntzari lotutako hartzaileak (zelula sentiberak argiaren aurrean) oso ongi antolatuta zeudela eta zelula hartzaile baten kitzikadurak ingurukoen depresioa eragiten zuela; horrela argi eredu desberdinen arteko kontrastea eta forma desberdinak bereizteko gaitasuna handitu egiten zen. 1940ko hamarraldiaren hasieran, gizakiaren gaueko ikusmena aztertu zuen. Halaber, erretinako zelulen arteko eraginei buruzko ikerkuntzak egin zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Charles William Eliot

**Charles William Eliot** (Boston, 1834ko martxoaren 20a - Maine, 1926ko abuztuaren 22a) Estatu Batuetako irakaslea izan zen, Harvardeko unibertsitateko lehendakaria 40 urtez. Argitaldaria ere izan zen, eta *Harvard Classics*, 50 aleetako bilduma argitaratu zuen (1909-1910). Harvardeko unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta 1858an matematika eta kimikako irakasle izan zen bertan. 1867an Europara egin zuen bidaia, hango hezkuntza-sistemak aztertzera. Hartaz argitaratu zituen lanek Harvardeko zuzendarien arreta erakarri zuten, eta lehendakari berri bila ari zirenez, Eliot hautatu zuten lan horretarako 1869an. 1909an utzi zuen kargua; ordurako Harvardeko unibertsitatea ezaguna zen mundu osoan. Eliotek zientzietarako lekua eskatu zuen unibertsitateko ikasgaien artean, gizarte-gaien ondoan.

Bestalde, unibertsitateko ordura arteko diziplina gogorraren kontra agertu zen, eta derrigorrezko ikasgaiak gutxitu egin zituen eta aukerazkoak gehitu. Haren proposamenek eragina izan zuten baita bigarren mailako eskoletan ere, eta hizkuntzak eta matematika sartu zituen eskola horietako ikasgaien artean. Hezkuntzaren eraberritzean eragin handia izan zuten bere lanek: *Essays and Addresses* (1869-1897), *University Administration *(1908). 1930ean Henry Jamesek Elioten lanak eta biografia datuak bildu, eta *Charles W. Eliot *liburuan argitaratu zituen.

## Erreferentziak
Northrop Frye

**Northrop Frye** (Sherbrooke, Quebec, 1912ko uztailaren 14a - Toronto, Ontario, 1991ko urtarrilaren 23a) kanadar hezitzaile eta literatura-kritikaria izan zen.

## Biografia 
Torontoko Unibertsitatean, hiri hartako Emmanuel Collegen eta Oxfordeko Merton Collegen egin zituen ikasketak. Teologia-ikasketak egin zituen eta apaiz ordenatu zen 1936. urtean. Irakasle izan zen Victoria Collegen 1939. urteaz gero, eta bertako zuzendari izendatu zuten 1959an. Lan ugari argitaratu izanaz gainera, (1947an "Simetria izugarria", William Blakeren sinbolismoari buruzko ikerketa, eman zuen argitara), garrantzi handiko lana bete zuen *Canadian Forum*en argitaratzaile gisa (1948-1954) eta *University of Toronto Quarterly*ko poesia-kritiken idazle gisa (1951-1960). Fryek hainbat gai desberdin aztertu zituen bere idazlanetan (Biblia, Blake, T. S. Eliot, ingeles erromantizismoa, John Milton eta William Shakespeare), pentsamolde garbia erakutsiz eta estilo xumean betiere.

Kritika arketipikoaren sortzaile eta estrukturalismoaren aitzindari izan zen, eta *Anatomy of Criticism* (1957, "Kritikaren anatomia") obran bildu zituen ekarpen horiek. Bere obran genero literarioen arketipoak eta irakurlearen irudimenaren oinarrian biltzen diren arketipo kulturalak alderatu zituen. Kritika literarioari dagokionez, berriz, gizarte bizitzaren osagaitzat hartzen zuen zaletasun intelektual bezala baino gehiago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michael Freedman

**Michael Hartley Freedman** (Los Angeles, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, 1951) matematikaria da.

## Bizitza 
Lehenengo ikasketak Berkeleyn egin zituen, Kaliforniako Unibertsitatean, eta Princetongo Unibertsitatean jarraitu zuen gero ikasten. Doktoregoa Princetonen egin zuen, William Browderen zuzendaritzapean. Graduatu ondoren Berkeleyko Kaliforniako Unibertsitatean lan egin zuen, matematikako sailean. Postu horretan egon zen 1973tik 1975era; urte hartan Princetongo Ikerketa Aurreratuetako Institutuko kide egin zuten. 1976tik aurrera San Diegoko Kaliforniako Unibertsitateko irakasle da. Horrez gainera, matematikako Charles Lee Powell katedra ere betetzen du 1985az gero.

Poincaréren aieruari buruz egindako lanari esker, 1986an Fields domina jaso zuen Berkeleyko Matematikarien Nazioarteko Kongresuan. Aieru hori XX. mendeko matematiketako problema ezagunenetako bat da. Fields dominaz gainera, Freedmanek ohore asko jaso du, topologian egindako lanari esker bereziki: 1984an Kaliforniako Urteko Zientzialaria izendatu zuten, eta urte berean MacArthur Fundazioko kide eta Zientzietako Nazio Akademiako kide egin zuten; 1985ean, berriz, Ameriketako Arte eta Zientzietako Akademiako kide izendatu zuten. 1987an Zientzietako Nazio Domina jaso zuen. Veblen saria, Humboldt saria eta Guggenheim Fellowship saria ere jaso ditu. Egun, Kaliforniako Unibertsitateko Microsoft Station Q ikertaldean egiten du lana, ordenagailu kuantiko topologikoaren garapenean.
## Erreferentziak
Cornelis van Eesteren

**Cornelis Van Eesteren** (Kinderdjik, Herbehereak, 1897ko uztailaren 4a - 1988ko otsailaren 21a) holandar arkitektoa izan zen.

## Biografia 
Rotterdameko Arte Ederretako Akademian egin zituen ikasketak (1917). 1919-1921 bitartean W. Verschoor arkitektoarentzat egin zuen lan, Hagan, eta G. J. Rutgers arkitektoarentzat, Amsterdamen.

1921ean, arte arkitekturako sari bat jaso ondoren, Alemanian eta eskandinaviar herrietan zehar ibili zen. Hurrengo urtean Theo Van Doesburg ezagutu zuen, Weimarren, eta 1923an harekin etxeak eta tailerrak egiten hasi zen. 1924an etxe bateko planoak diseinatu zituen Hagako Zorggvliet Parken, eta beste bat eraiki zuen bere jaioterrian, Kinderdijken. Urte hartan bi lehiaketetan parte hartu zuen: *Hagako saltoki bateko galeria*, eta *Rokineko berrikuntza*, Amsterdamen. Urtebete geroago, 1925ean, Jan Wils birmoldatzeko lehiaketa irabazi zuen, eta handik aurrera *Opbouw 2* taldeko kide izan zen.

1927tik 1930era hirigintza eskolak eman zituen Weimarko Arte Eskolan, eta zenbait aldizkarirentzat idatzi zuen. 1929-1959 bitarteko urteetan Amsterdameko hirigintza zuzendari izan zen, eta Th. K. van Lohuizenekin batera hirigintza eredu arrazionalista prestatu zuen. 1930etik 1947ra Arkitektura Modernoko Nazioarteko Biltzarreko kide izan zen, eta 1959tik 1964ra Negele eta Lelystad hiriak diseinatu zituen.

1947an Delfeko Politeknikoko katedradun izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jalta

**Jalta** (ukraineraz eta errusieraz: Я́лта, Krimeako tatareraz: *Yalta*) Krimeako hegoaldeko hiri bat da, Itsaso Beltzaren ertzean kokatua. 2014ko independentzia adierazpenaz geroztik izatez Errusiakoa da, eta nazioarteko legean Ukrainakoa. 80.552 biztanle zituen 2001. urtean. Baratze eta mahasti ugari. Janari-industria eta bainuetxeak dira ekonomia-jarduera nagusiak.

## Historia 
Antzina greziarren kolonia izana zen, baina genoarrek XIV. mendean eta turkiarrek XV. mendean menderatua izan ondoren gainbehera etorri zen. XIX. mendean aristokraziaren udatoki bihurtu zen.

## Klima 

## Ikus gainera 
* Jaltako Batzarra

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
G. W. Pabst

**Georg Wilhelm Pabst**, zinema munduan **G. W. Pabst**, (Raudnitz,  - Viena, ) Austriako zinemagilea izan zen, jaiotzez bohemiarra. Antzerki-zuzendari eta antzezle izan zen; 1919an Vienako *Neue Wiener Bühne* antzerki taldeko zuzendari izan zen. 1923an bere lehenengo filma egin zuen, *Der Schatz* (*Altxorra*), joera espresionistakoa. 1925etik 1932ra bitartean errealismo soziala landu zuen; Alemaniako gizartearen arazoak islatzen zituzten filmak egin zituen batetik, eta sexua ardatz duten eta Freuden eragin handia duten filmak bestetik. Garai honetakoak ditu film bikainenak; geroztikakoak askoz maila apalagokoak dira.

1932an Alemaniatik ihes egin behar izan zuen arrazoi politikoak zirela eta. 1940an itzuli zen eta hiru film egin zituen. Filmak: *Die freudlose Gasse *(1925, *Atseginik gabeko kalea*), 1923an inflazioak Alemanian sortu zuen krisia aipatzen duena; *Geheimnisse einer Seele *(1926, *Arima baten misterioa*); *Die Büchse der Pandora* (1928, *Pandoraren kutxa* edo *Lulu*); *Abwege* (1928, *Krisia*); *Das Tagebuch einer Verlorenen* (1929, *Galdutako baten egunkaria*); *Westfront 1918 *(1930, *Sortaldeko frontea 1918*), gerra salatzen duen filma; *Die Dreigroschenoper* (1931, *Lau soseko opera*), Brechten lanaren egokitzapena; *Kameradschaft* (1931, *Kidetasuna*); *Don Quichotte* (1933); *Der Prozess* (1947, *Auzia*) eta *Der letzte Akt* (1955, *Azken agerraldia*).

## Filmografia 
* *Der Schatz* (1923)
* *Gräfin Donelli* (1924)
* *Die freudlose Gasse* (1925)
* *Geheimnisse einer Seele* (1926)
* *an spielt nicht mit der Liebe* (1926)
* *Die Liebe der Jeanne Ney* (1927)
* *Abwege* (1928)
* *Die Büchse der Pandora* (1929)
* *Tagebuch einer Verlorenen* (1929)
* *Die weiße Hölle vom Piz Palü* (1929)
* *Westfront 1918* (1930)
* *Skandal um Eva* (1930)
* *Die 3-Groschen-Oper* (1931)
* *Kameradschaft* (1931)
* ''L'Atlantide* (1932)
* *Don Quixote* (1933)
* *Du haut en bas* (1933)
* *Cette nuit-là* (1933)
* *A Modern Hero* (1934)
* *Mademoiselle Docteur* (1937)
* *Le drame de Shanghaï* (1938)
* *Jeunes filles en détresse* (1939)
* *Komödianten* (1941)
* *Paracelsus* (1943)
* *Der Fall Molander* (1945)
* *Der Prozeß* (1948)
* *Geheimnisvolle Tiefe* (1949)
* *Ruf aus dem Äther* (1951)
* *La voce del silenzio* (1953)
* *Cose da pazzi* (1953)
* *Das Bekenntnis der Ina Kahr* (1954)
* *Der letzte Akt* (1955)
* *Es geschah am 20. Juli* (1955)
* *Rosen für Bettina* (1956)
* *Durch die Wälder, durch die Auen'' (1956)

## Erreferentziak
Girolamo Savonarola

**Girolamo Savonarola** (Ferrara,1452ko irailaren 21a - Florentzia, 1498ko maiatzaren 23a) domingotar elizgizon eta predikaria izan zen.

## Bizitza 
Girolamo Savonarola Predikarien Ordenako fraidea zen, eta 1491. urtean Florentziako San Marcos komentuko priore egin zuten. Oihartzun handia izan zuten Florentziako predikuek: bekatuez damutzeko eskatzen zien biztanleei, eta Ziro berri baten etorrera iragartzen. Karlos VIII.a Frantziako erregeak Italiako hiriak okupatu ondoren (1494), buruzagi nagusi geratu zen Florentzian, eta teokrazian oinarrituriko gobernu bat ezarri zuen hiri hartan. Guztiz berritu zituen konstituzioa, ekonomia eta justizia erakundeak, eta eguneroko ohiturak aldatzen saiatu zen (jai eta ospakizun profanoak debekatu zituen). Haren jokaera zuhur irmoak florentziarren banaketa ekarri, eta hiritarrak bitan banatu zituen: *arrabbiati* («errabiatuak», haren etsaiak) eta *piagnoni* («negartiak», haren aldekoak).

Kritika zorrotzak egin zizkion Alexandro VI.a Borgia aita santuari; hark Erromara deitu zion, eta, jaramonik egiten ez zionez, eskumikatu egin zuen aita santuak Savonarola. *Arrabbiati*-ek aita santuaren laguntza izan zuten, eta Savonarola preso hartu zuten San Marcosko komentuari eraso ondoren. Hiltzera kondenatu eta, bi jarraitzailerekin batera, hura urkatu eta su eman zioten, gero, hilotzari. Kristau-talde batzuek dohatsutzat eta santutzat ohoratu izan dute Savonarola.
thumb|Savonarolaren exekuzioa

## Erreferentziak
Giovanni Battista Pergolesi

**Giovanni Battista Pergolesi** (Jesi, 1710eko urtarrilaren 4a - Pozzuoli, 1736ko martxoaren 16a) italiar musikagile, biolinista eta organo-jotzailea izan zen.

## Biografia 
1726. urtetik aurrera Napoliko Conservatorio dei Poveri izenekoan egin zituen musika-ikasketak, eta biolin-jotzaile bikaina izatera iritsi zen. 1731. urtean bukatu zituen ikasketak, *La conversione di San Guglielmo d´Aquitania *oratorioarekin.

Stigliano printzearen, eta Caraccioloko printze eta dukeen laguntzari esker, 1731. urteko neguan *Salustia *opera eta *Nerina e Nibbio* intermezzoak aurkeztu zituen. 1732. urtean Stigliano printzeak kapera-maisu izendatu zuen Napolin, eta *Lo frate nnammorato* opera bufoa eta meza bat (ziurrenez *Meza fa-n*) idatzi eta aurkeztu zituen. Biek arrakasta handia izan zuten.

1733. urtean, *Il prigionier superbo* opera antzeztu zen, baina ekitaldien arteko *La serva padrona* intermezzo komikoa izan zen egiazko arrakasta lortu zuena. 1734. urtean Napoliko ordeko kapera-maisu izendatu zuten, eta maiatzean Erromara joan zen *Meza fa-n* zuzentzera. Ondoren idatzi zituen operek ez zuten arrakasta handirik lortu, eta 1736. urtean Napoli utzi eta Pozzuoliko kaputxinoen monasteriora jo zuen. Han idatzi zuen *Stabat Mater* famatua.

Hogeita sei urte zituela hil zen Pozzuolin, behartsu eta tuberkulosiak jota. Pergolesik kantatak, kamerako musika, eta eliza-musika ere idatzi zuen.

## Erreferentziak
Joseph Esherick

**Joseph Esherick** (Filadelfia, Pennsylvania, AEB, 1914ko abenduaren 28a - 1998ko abenduaren 17a) estatubatuar arkitektoa izan zen.

## Biografia 
Pennsylvaniako Unibertsitatean egin zituen arkitekturako ikasketak. George Howerekin hasi zen lanean Filadelfian, eta ondoren Kaliforniara aldatu zen, 1946. urtean. Kalifornian bere estudioa zabaldu eta zenbait alorretako ikasketak egin zituen (matematika, multzoen teoria etab.), jakintza horiek bere lanera aplikatu ahal izateko.

Eshericken lanen artean aipagarriak dira teoria-lanak; haren ustez arkitekturan teoria jakin bati jarraitu behar zaio, gogoeta sakon eta arduratsu baten ondoren osaturiko teoria bat behar baitu arkitektoak. Eshericken teoriaren arabera, arkitektoak inolako aurreiritzirik gabe lan egin behar du, era guztietako irtenbideak kontuan hartu behar ditu. Bestalde, bigarren mailan jartzen du edertasuna, hura lortzeko nahitaez utzi behar baitira alde batera erabiltzailearen arazoak. Bestalde, Pennsylvaniako Unibertsitatean egindako ikerketen ondorioetan erabiltzaileak proiektuan parte hartzea beharrezkoa dela ikusi zuen Esherickek; arkitektoaren zeregin nagusia bezeroari egokituriko eremu bat osatzea da haren ustez, eta arkitekturak erabilera aldatzeko eta molde berriak hartzeko prestatuta behar du egon, baina eremu horiek erabat balioanitzak bihurtu gabe, gizabanakoaren eguneroko zereginen kalterako bailitzake hori.

## Lana 
* Kent Woodlandseko etxea, Kent Woodlands, California, 1957
* *Cary House*, Mill Valley, California, 1960
* *Harold E. Jones Child Study Center*, University of California, Berkeley, 1960
* *Six Sea Ranch Demonstration Houses* (orain *The Hedgerow Homes* deitua), Sonoma County, California, 1967
* *The Cannery*, San Francisco, California, 1968
* *Mountain House*, Alamo California, 1972
* *Garfield School*, San Francisco, California, 1981
* *Flora Lamson Hewlett Library*, Graduate Theological Union, Berkeley, 1981
* *Silver Lake Lodge, Deer Valley*, Utah, 1982
* *Monterey Bay Aquarium*, Monterey, California, 1984
* *Hermitage Condominiums*, San Francisco, California, 1984
* *Aquarium of the Pacific*, Long Beach, California, 1998
* *Tenderloin Community School*, 1999
## Erreferentziak