Denborazko perpaus

**Denborazko perpausak** NOIZ galderari erantzuten dioten perpaus txertatu adberbial motetako bat dira.
## Perpaus adberbialak: -ENEAN, -ENETIK, -EN BITARTEAN, -ENERAKO, … 
Denbora adierazteko, eta kasu bakoitzean denbora-erlazio desberdinaren berri emateko erabiltzen dira holako atzizkiak.

### 1. -ENEAN 
Perpaus hauek, gehienetan, NOIZ galderari erantzuten diote:
* a. *Amaitzen duzunean, mesedez, etorri nire bulegora.*
* b. *Motorra gasolinarik gabe gelditzen denean, ezin izaten da ibili.*
Baina, itxura bereko perpaus txertatuak denbora barik lekua ere adieraz dezake. Adibidez, honako elkarrizketa honetan, erantzuna ez dagokio denborari, lekuari baizik:
* - *Ni, lagunek eskaini zidaten autoan etorri nintzen.* - *Ba, ni, inork nahi ez zuenean etorri nintzen.*
Bigarren perpaus hori, testuingururik ezean, denborazkotzat hartuko litzateke:
* *Ni, inork nahi ez zuenean etorri nintzen = Ni inork nahi ez zuen garaian etorri nintzen.*
Baina goiko elkarrizketako testuinguru horretan, argi dago lekua adierazten duela: «*ni, inork nahi ez zuen autoan*». Horrek erakusten du, -ENEAN horren azpian, berez, erlatibo bat dagoela. Gehienetan, -EN MOMENTUAN edo ulertzen da. Horregatik, hain zuzen, gehienetan ere, denborazko balioa izatea. Gertatzen dena da erlatiboetan maiz gertatzen dena: alegia, erlatiboaren ardatz den izena –testuinguruak horretarako bide ematen duenean– ezabatu egiten dela:

-ENEAN-ekin ere gauza bera gertatzen dela pentsa daiteke:
:'''*Konturatu nintzen momentuan* ⇒ *Konturatu nintzenean*'*

### 2. -ENETIK 
-ENEAN inesiboa da. Denboran kokagune finko eta jakin bat adierazten du. NOIZ galderak adierazten duen ideia bera, funtsean.
-ENETIK, berriz, ablatiboa da. Jatorria adierazten du, abiapuntua.
Lehen bezala, denbora nahiz espazioa adieraz dezake, baina, bestelako testuingururik ezean, normalean denbora adierazten du, NOIZTIK edo NOIZDANIK galderari erantzuten dio:
* a. *Gure morroiak etxetik alde egin zuenetik, ez da teilaturik konpondu.*
* b. *Auto madarikatu hori erosi nuenetik, ez dut bakerik izan.*
* c. *Ezagutu zintudanetik, askoz pozago bizi naiz.*
Denbora-iraupena hobeki markatzeko edo, -ENETIK HONA erabil daiteke, zerbait gertatu zen garai hartatik hiztuna hitz egiten ari den unera bitartean dagoen aldia argiro adierazteko:
* *Emaztea hil zitzaionetik hona, burua ezin altxaturik dabil gizona.*

### 3. -EN ARTE 
Oraingoan ere denboraz dihardu, baina epe bat adierazten da -EN ARTE ezarriz. Postposizio-sintagma bat da, hortaz.
NOIZ ARTE galderari erantzuten diote horrelakoek:
* *Bigarren ikasgaia behar bezala ikasten duzun arte, ezin zara hirugarrenera pasa.*

### 4. -EN BITARTEAN 
Hau ere aurrekoaren oso antzekoa da. Bi gertaera erlazioan jartzeko erabiltzen da -EN BITARTEAN. Biak nolabait aldi berean gertatzen direla-edo adierazteko erabiltzen da BITARTEAN postposizio bidezko esapide hau:
* *Irakaslea kanpoan zen bitartean, ikasleak jolasean ari ziren.*
Batzuetan, -EN BITARTEAN gisako perpaus txertatua erabilita aurkaritza-kutsua ematen zaio esaldiari:
* *Ni lanean ari naizen bitartean, zu jolasean!*
Bai ARTE-rekin bai BITARTEAN-ekin, aditza jokatu gabe erabiltzeko joera guztiz arrunta da:
* a. *Zuk papera buruz ikasi bitartean, nik etxea garbituko dut.*
* b. *Gela txukundu arte ez zara kalera irtengo!*

### 5. -ENERAKO / -ENEKO 
NOIZKO galderari erantzuten diote era horretako perpausek. Denboraren hariari epemuga ezartzen zaio horrelakoetan:
* a. *Etxera iritsi nintzenerako, amak guztiaren berri bazuen.*
* b. *Aurpegia ikusi diodanerako konturatu naiz zer problema zuen.*
* c. *Hogei urte bete zituenerako hasi zen gitarra kontzertuak ematen.*
Haien baliokidea da [aditz jokatu gabea + ORDUKO] esamoldea:
* a. *Etxera iritsi orduko, amak guztiaren berri bazuen.*
* b. *Aurpegia ikusi orduko konturatu naiz zer problema zuen.*
* c. *Hogei urte bete orduko hasi zen gitarra kontzertuak ematen.*
-ENERAKO-ren ordez, -ENEKO ere erabil daiteke. Biak baliokideak dira:
* *Plazara bildu zireneko, multzoka jarri ziren. (= plazara bildu zirenerako,…).''
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak