Euskaldunon Egunkaria

***Euskaldunon Egunkaria*** (1990-2003) euskarazko egunkari bat izan zen. Egoitza nagusia Andoaingo Martin Ugalde Kultur Parkean zuen, eta Euskal Herri osora banatzen zen egunero. XX. mende amaieran, euskaraz argitaratzen zen egunkari bakarra zen; haren aurrekari bakarra *Eguna* izan zen (1937ko urtarriletik uztailera bitartean), Gerra Zibil betean Eusko Jaurlaritzak argitaratua.

2003ko otsailean, Espainiako Audientzia Nazionaleko Juan del Olmo epaileak *Euskaldunon Egunkaria* —euskara hutsean argitaratzen zen egunkari bakarra— itxiarazi zuen, ETAren tresna izatea leporatuta, eta *Egunkaria*n zuzendaritzako kide edo arduradun ziren hamar lagun atxilotarazi, ETAri loturik izatea egotzita. Erabaki horiek neurrigabetzat eta eskubideen zapalketatzat jotzen zituen ahots ugari agertu zen Euskal Herrian —bereziki (baina ez soilik) eusko abertzaleen aldetik— eta nazioartean. Euskal Herrian, protestak, diru bilketak, manifestazioak... antolatu ziren, eta laster sortu zen *Berria*, *Egunkaria* ordezkatu zuena. Euskal Herrian nahiz nazioartean, askok eta askok (baita PSOEk berak ere) eskatu zuten auzi hori lehenbailehen erabaki zedin, adierazpen askatasuna ez urratzearren, baina epaia ez zen zazpi urte igaro arte iritsi. 2010ean plazaratutako epaiarekin jakin zen *Egunkaria* ixteko eta hamar lagun horiek atxilotzeko neurriak inolako oinarririk gabekoak zirela, eta ETArekin loturarik ez zutela ez batak, ez besteek.

## Kronologia 
[thumb|220px|[Juan Mari Torrealdai.]]
### 1989 
1989ko azaroaren 1ean euskarazko egunkari bat sortzeko lehen batzarra egin zuten Donostian, Joxemiel Barandiaran lizeoan, Euskal Kulturaren Batzarreak (EKB) deituta. Abenduan, Durangoko Azokan zehaztu zituzten egunkariaren ezaugarri nagusiak edo *hamaika oinarriak* deiturikoak: euskaltzalea, nazionala, zabala, baterakoia, alderdi politikoekiko independentea, erdal komunikabideekiko independentea, ezinstituzionala baina bai diruz lagundua, profesionala, militantea eta berria.

### 1990 
1990eko urtarrilaren 21ean Donostiako Udalaren Euskal Txokoan *Egunkaria Sortzen* ekimena abian ipini zuen talde eragileak, 75 lagunek osatua. Kide guztiak gisa agertu ziren, euskal kultura arloko herritar ezagunak tartean.

Herriz herri 185 batzorde eratu zituzten Euskal Herrian zehar, 143 herritan. 3.000 bat lagun aritu ziren lanean egitasmoa ezagutarazten. Dirua lortzeko akzioak salgai jarri ziren: 5000 pezetako (30 euro) partaidetza-akzioak merkaturatu ziren, eta akzionista izan nahi zuenarentzat 500.000 pezetako (3.000 euro) akzioak zeuden. Guztira 90.000 euskal herritar inguru inplikatu ziren, eta egitasmoak 50 bat milioi pezeta (300.000 euro) biltzea lortu zuen. Uztailaren 15ean jaialdi erraldoia egin zuten Anoetako belodromoan (Donostia), kanpainaren amaiera moduan. Horrela sortu zen Egunkaria S.A., geroagoko egunkariaren enpresa.

Azkenik, urte hartako abenduaren 6an, lehendabiziko alea kaleratu zuten, 32 orrialdekoa. Administrazio Kontseiluan, Martin Ugalde lehendakaria zen, Joxemi Zumalabe kontseilari ordezkaria eta Joan Mari Torrealdai Kontseilu Editorialeko presidentea, Pello Zubiria zuzendaria eta Iñaki Uria zuzendariordea.
erdian|thumb|600x600px|Irakeko gerra (1991). Presoen eskubideak (1999). Autopistan 17 hildako (1991). Greba ia erabatekoa (1992)

### 1992 
1992ko martxoaren 10ean, kolore gorria gehitu zuten azalean, eta 32 orrialdetik 40ra pasatu zen kazeta.

### 1993 
Urte hartan, Bilboko Aste Nagusian beste konpartsa bat sortu zuten, "Hor Dago!" izenekoa eta euskarazko kazetarekin lotutakoa. 1993ko ekainaren 9an Martxelo Otamendik ekin zion *Egunkaria*ko zuzendaritza-lanari.

### 1994 
Lehen aldiz Eusko Jaurlaritzak dirulaguntzak eman zituen egunerokoarentzat, baina kopurua txikia izan zen: 70 milioi pezeta (420.000 euro).

### 1995 
1995eko uztailean, 10. urteurrena ospatzeko, *Zintzarria* jaialdia antolatzen lagundu zuen *Egunkaria*k, Zugarramurdin. Urriaren 21ean kolorezko egunkari bilakatu zuten; itxura eta edukia berriztatu eta 50 orrialdetik gora eskaini zuten. Urte hartan 12.000 ale baino gehiago saltzen zituzten.

### 1999 
1999. urtean, eguneroko orriez gain gehigarriak ere ematen hasi ziren: *Unibertsitatea*, *Barkatu Ama*, *Mundu Mira*, *Begira*, *Xingola*, *Kazeta*, *Nafarkaria* eta *Bizkaia*, besteak beste. Ordurako 64 orrialde zituen egunkariak eta ia 14.000 ale saltzen zituen. Gorakada nabarian, 1998tik 1999ra bitartean salmentak ia % 6 hazi ziren.
[erdian|thumb|600x600px|[Eslovenia eta Kroazia independente (1991). Josemi Zumalabe hil da (1993) Irailaren 11ko erasoa AEBei (2001). Gurutze Iantzi atxiltuta hil da (1993).]]

### 2003 
Itxi aurretik, *Euskaldunon Egunkaria*k euskal gizartean errotzea lortua zuen. Egunean 70 orrialde zituen batez beste, 15.000 aleko salmentak, 44.000 irakurle, bere webgunea eta beste edozein egunkarik adinako kalitatea.

[thumb|[Egunero (2003)|Egunero egunkaria (2003-02-21 --- 2003-06-20)]]
Baina 2003ko otsailaren 20an, oraindik argitu gabeko arrazoiengatik, orduko Espainiako Gobernuak eta Del Olmo epaileak kazeta ixteko agindu zuten, batera kaleratutako autoaren bidez. Guardia Zibilak itxi zuen hedabidea. Hainbat kazetarik eta langilek torturak salatu zituzten egun haietan atxilotze prozesuan. 3.789 zenbakiarekin geratu zen, ez zen atera 3.790.a.

Otsailaren 22an Donostian inoiz egin den manifestaziorik handiena egin zuten milaka herritarrek *Egunkaria*ren aurkako erasoa salatzeko. Ekainaren 21ean *Berria* egunkariak lehen zenbakia kaleratu zuen, eta geroztik *Egunkaria* ordezkatu du.

Ordutik, etengabekoak izan dira norbanakoek eta erakundeek (bertakoek zein kanpokoek) egindako eskaerak, auzia bertan behera utz zedin eskatuz. Katalunian nabaria izan da auzi horren oihartzuna eta kazetaren aldeko babesa, baina nazioarteko erakunde batzuk ere aipagarriak dira, hala nola, Amnesty International, Reporters Sans Frontières edo Nazioarteko Kazetarien Elkartea.

### 2004 
Ameriketako Estatu Batuetako PEN elkarteko lehendakari Salman Rushdiek, bere izenean eta bere erakundearen izenean, elkartasuna adierazi zien *Euskaldunon Egunkaria*ren itxierak eragindakoei. Idazle ospetsuak adierazi zuenez, «izugarria da teorian libre diren herrialdeetan gizabanakoak horrela tratatzea, eta espainiar Estatuaren gisako estatuetan berez ezinezko diruditen gertaerak gertatzea».

Joan Mari Torrealdai zendu zen.

### 2021 
Paperezko hegoak.'Euskaldunon Egunkaria' itxi zutenetik 18 urte betetzear direnean, itxiera hura lehen pertsonan bizi izan zuten protagonisten testigantzak jaso ditu dokumentala estreinatu zen.

### 2022 
Hemeretzi urte itxi zutela. Joan Mari Torrealdaik idatzitako ‘Egunkaria, gizarte zibilaren arrakasta’ liburuaren inguruko solasaldi bira batekin ekarri dute gogora gertatutakoa. 

### 2023 
Hogeigarren urtemuga, itxieratik. Kilometroak jaiak *Euskaldunon Egunkaria*-ren itxiera oroituko du, urte osorako antolatu dituen ekitaldien artean.

Imanol Muruaren 'Egunero behar genuen' liburua aurkeztu da, hogeigarren urtemugaren testuinguruan. *Egunero*-ren kronika da, 2003ko otsailaren 21ean sortu –*Euskaldunon Egunkaria* indarraren indarrez itxi eta hurrengo egunean bertan– eta urte hartako ekainaren 20an argitaratu zen azkenengo aldiz –*Berria* plazaratu bezperan–. Egoera ez zen arrunta, eta egunkari hura ere ezin arrunt edo normalizatua izan. Ezaugarrietan ere, prekarioa izan zen, halabeharrez. Paradoxikoki, euskarazko egunkari batek inoiz izan dituen irakurle, erosle eta harpidedun gehien izan zituen. Hura *Egunkaria*-ren itxierak eragindako elkartasun olatuari esker izan zen. Imanol Muruak bertatik bertara ezagutu zituen *Egunero* eta *Egunero*-ren inguruabar guztiak, eta haien berri ematen du.

"Egunkaria" itxi ondoren egin zuten Donostiako aurreneko kantu jira, itxiera salatzeko. 20 urte geroago, urtemugaren bezperan ere egin dute kantu jira. 

Otsailaren 19an, bete dira hogei urte Guardia Zibilak Del Olmo epailearen aginduz *Euskaldunon Egunkaria* itxi zuenetik. 

## Dokumentalak 
Gutxienez sei dokumental  hauek egin dira *Euskaldunon Egunkaria*-ren itxieraz: 

* 2003: *Egunkaria libre!* izenburupean, erreportaje labur bat, zazpi minutu eta erdikoa,  Itxieraz egin ziren lehen lanetako bat da hori.
* 2013: '*Egunkaria 10 urte geroago*' (Maite Ibañez, K2000).  2013an estreinatu zuen ETBk.  2003. eta 2013. urteen artean hartutako irudiak eta hitzak bildu zituzten dokumentalean. 2008an, hainbat elkarrizketa egin zituzten epaiketa egin aurretik: kazetari ugari ageri dira hizketan, tartean Antonio Franco, David Bassa, Luis Maria Anson, Josu Juaristi, Pablo Muñoz, Pedro Ontoso eta Txetxo Yoldi. Ikuspuntu juridikoari ere heltzen dio dokumentalak, eta, horretarako, zuzenbide arloko hainbat lagun elkarrizketatu zituzten. Auzipetuen 2008ko hitzak jasotzen ditu lanak, sufritu zituzten torturak barne. 
* 2016: '*Gaur irekiko ditu ateak*' (Eriz Zapirainen )  Docs Barcelona jaialdian estreinatu zuten, eta, bertan, *Euskaldunon Egunkaria*-ren sorreran parte hartu zuten hainbat langileren ilusioa jasotzen du dokumentalak.
* 2018: '''Egunkaria 15 urte'*  (Irati Sarasua, ETB). Itxieraren gauean atxilotuen etxeetan gertatu zena jaso zuten batetik, eta euskal hedabideen egoeraz aritu ziren bestetik. Baleuko ekoiztetxearen lan horretan, Joan Mari Torrealdai zenaren seme-alabak ageri dira 2003ko otsailaren 20ko goizaldean Guardia Zibila etxean nola sartu zitzaien kontatzen. Martxelo Otamendi eta Iñaki Uria ere mintzo dira: inkomunikazio egunak nola pasatu zituzten kontatzen dute. Euskal Herriko komunikabideen egoeraz ari dira, bestalde, Nerea Azurmendi, Iñaki Soto (*Gara*), eta *Argia*-ko Xabier Letona, Estitxu Eizagirre eta Bego Zuza. 
* 2019: *'Egunkaria-ren itxieraren 15. urteurrena''' (Lander Garro, Berria 
* 2021: '*Paperezko hegoak*'. (Josu Martinez eta Samara Velte, Tentazioa Produkzioak). Tentazioa konpainiak *Sisiforen paperak* antzezlana egin zuen lehenbizi, eta, horrekin batera, ikus-entzunezko lan bat egin nahi zuen. ETBk dokumental bat egitea onartu zuen. Horiek horrela, Josu Martinez zinemagileari egin zioten enkargua dokumentala egiteko, eta hark Samara Velte BERRIAko kazetari ohi eta EHUko irakaslearekin batera zuzendu zuen *Paperezko hegoak*. Gertatutakoaren zergatien ikuspegi desberdinak dituzten pertsonen lekukotzak biltzen ditu dokumentalak. Lortu zuten Guardia Zibilaren koronel batekin eta Javier Gomez Bermudez epailearekin hitz egitea (hura izan zen auzipetuak absolbitu zituen epaimahaiko presidentea). Adur Larreak animazio batzuk egin zituen Torrealdairen itzala irudikatzeko.

## Argazkilariak 
Hauek izan ziren **Egunkarian** hainbat argazki argitaratu zituzten fotokazetari batzuk: Edurne Koch, Gillenea, Aitor Bayo, Xouse Simal (edo Ximal), Gari Garaialde, Luistxo Fernandez, Gorane Agirre, Bob Edme, Guillaume Fauveau... 

## Liburuak 
Lau liburu plazaratu dira Euskaldunon Egunkariaren itxieraz: 
* 2010: Pello Urtzelairen *Amesgaiztoa. Egunkaria auziko epaiketaren kronika*
* 2021: Joan Mari Torrealdairen *Egunkaria. Gizarte Zibilaren arrakasta*
* 2023: Imanol Murua Uria kazetari eta irakaslearen *Egunero behar genuen* 
Fitxategi:Joan Mari Torrealdai Jakin.jpg|Joan Mari Torrealdai
Fitxategi:Lorea Agirre full.jpg|Lorea Agirre
Fitxategi:Imanol murua-300.jpg|Imanol Murua
Fitxategi:Pello Zubiria kazetaria.jpg|Pello Zubiria

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Euskaldunon Egunkaria*ren itxiera
* Euskararen historia
* *Egunero (2003)*
* *Berria*
* *Egin*
* *Gara*
* FOKU (argazki-agentzia)

## Kanpo estekak 
* *Egunkariaren* hemeroteka 1990-2003 via Berria.eus
* Ainara Maia Urrozen iritzi-artikulua: https://web.archive.org/web/20190625231627/https://www.berria.eus/egunkaria/testua_ikusi.php%3Fid%3D5855%26mota%3Dberria
* Egunkariaren aldeko elkartea
*  Egunkaria *International*
*  Nazioarteko Kazetarien Elkartea.
* Egunkaria kasuko FAQ edo galdetegia
* egunkaria.com webgunea 2000.02.27an via archive.org
* egunkaria.com webgunea 2002.10.20an via archive.org
* 'Egunkaria 10 urte geroago' dokumentala, Maite Ibañez, K2000, EITB, 2013 
* «Gaur irekiko ditu ateak» dokumentala. *Argia, (2016-12-06)*
* *Egunkaria 15 urte**  dokumentala Irati Sarasua, ETB, 2018
* **Paperezko hegoak*'dokumentala. Josu Martinez eta Samara Velte, Tentazioa Produkzioak, EITB 2021
* «'Sisiforen paperak': galdekatua hizkuntza denean» Itziar Ugarte Irizar, *(Berria 2020-11-14)*
* «Paperaren orban beltzak agertokian» Aitor Biain. (*Berria* 2020-11-20)
* "Zerbait egingo zuten…" Anjeles Iztueta (Berria, 2020-11-29)