Orreagako gudua (778)

**Orreagako gudua, Errozabalgo gudua** ere deitua, 778ko abuztuaren 15ean Ibañetako mendigainean baskoien eta espedizio karolingio baten artean gertatutako gudua izan zen. Karlomagnoren armadak Iruñea erre eta gero garaitua izan zen Orreagan.

Mendeen joanean, gertakari haren inguruko ezin konta ahala narrazio, kondaira, bertso eta abesti sortu dira, denetan ospetsuena izanik *Errolanen kantua*, XI. mende amaierakoa, frantsesez ondua. Erdal kondaira horiek, berriz, literatura dira, ez kronika zintzoak. Halaber, kontakizun literario horietako pertsonaia batzuk euskal mitologiara pasa ziren, desitxuraturik. 

## Testuinguru geopolitikoa 
777. urtean, Karlomagnok Paderborn hirian batzarra bildu zuen, eta han, borrokaldi gogor baten ostean garaitutako saxoien men egitea gauzatu zen zeremonia baten bidez. Saxoniako espedizio honen bitartez bere aita Pepin Laburrak hasitako bi proiektu militarren gailurrera heldu zen: Saxoniako eta Italiako konkista.

Une hartan bertantxe, *Annales Regii* agirietan agertzen denez, Batzarrera bi buruzagi sarrazeno iritsi ziren: Ibn al-Arabi (Suleiman), Zaragozako *walia*, eta Yusufen semea, bere suhiaz lagundurik. Gertaera hau jazo eta handik hogei urtera, 805ean idatzitako *Annales Regii* berriek zeozer gehiago gehitzen dute: *«Leku (Paderborn) eta denbora berberean, erregearen aurrera Ibn al-Arabi deitzen zen Hispaniako sarrazenoa ailegatu zen, bere lagun ziren beste sarrazenoekin batera, sarrazenoen erregeak agindutako hiriekin batera euren buruak ere entregatuz».*

Beste iturri batzuek, ordea, waliaren boterearen inguruko beste irudi bat ematen dute. Aipatutako *Annales* berriak idatzi zeneko ia data berean, *Anales Mettenses* ere sortu zen, eta agiri horietan gehitzen denez, Suleiman ibn al-Arabi erregeak Bartzelona eta Girona hirietan agintzen zuen: *«...Solinan quoque dux sarracenorum, qui Barchilonan Gerundamque civitatem regebat. Pippini se cum omnibus quae habebat dominationi sub ditit»*. 

Ondorioz, esan daiteke Ebroko haran osoan, hots, erromatarren Hispania Tarraconense probintzia zaharrean ez zutela bat egiten Abderraman I.a Kordobako emir omeiatarraren hedakuntza asmoekin. *Annales* berri horiek beste datu interesgarri bat ematen dute: Carolus edo Karlomagno erregea hiri batzuk bereganatzeko asmoz etorri zen, zalantzarik gabe Abderraman I.aren botere menperatzailetik at ihes egin nahi zuten musulman agintariek eskainitako hiriak.

Nahiz eta iturri horiek antzinagokoa den beste batean oinarritu, benetako motibazioak zein ziren azaleratzea eta horientzat egokiak izango ziren justifikazioen lantze prozesua nola garatu zen ikustea oso interesgarria da. Gertakaria bera berezkoa ez zuen duintasun batez estali zen. Saxo edo saxoi olerkariak Karlomagnoren arrazoi inperialistak ikustarazten dizkigu:

## Gudaroste karolingioaren boterea 
Karlomagnok bi espediziotan banatu zuen bere armadatzarra: bi legio ziren, guztira 20.000 kide inguru. Legio nagusiak, Neustriako indarrez osatuak, Iruñerantz jo zuen Baskonian barrena Donejakueko bidea izango zeneko galtzada baliatuz, eta Garaziko bortuak igaro zituen. Bigarren espedizioa, berriz, Austrasia, Burgundia, Bavaria, Lonbardia, Proventza eta Septimaniako tropek osatzen zuten. 

Karlomagnok bere erresumetako indar guztiak mugiarazi zituen, menperatu berri zituen lonbardiarrak barne, Hunaldo Akitakoakoak zapaldu zituen akitaniarrak, eta baita oso jende fidagarria ez ziren bavariarrak ere. Gudarostea bi espediziotan banatu zen, honek bere erresumako bi muturretatik Zaragozara iristeko beta ematen zion. Frankoen gudarosteko borrokalari kopuruari buruz asko hausnartu da. XII. mendeko «Erromesen Gida» ospetsuak dioenez, Orreagako guduan kristau eta musulmanen artean berrogei mila hildako inguru egonen ziren. *Errolanen kantua* delakoaren sineskeria historikoa oso ezaguna da, eta bertan, adibidez, euskaldunen ordez musulmanak aipatzen dira karolingioak erasotzen. 
 
Egile batzuek diotenez, kanpaina planetarako antolatzen zen berezko frankoen gudarosteak, beti gutxienez 10.000 gerlari zituen. Beraz, "Erromes Gida"-ren arabera, gatazka honetan bi gudaroste ziratekeen: bata Frantziako miliziek osatutakoa eta bestea menperatutako atzerritar herrialdeek osatutakoa, alegia bavariarrak, akitaniarrak, septimaniarrak, proventzarrak, lonbardiarrak eta beste zenbaitek. Horregatik, aurrena Zaragoza aurrean elkartu eta ondoren Orreagatik igaro ziren bi gudarosteen zenbatekoa kalkulatzea zaila da. Edonola ere, Karlomagno, 36 urterekin, helduaroko une gozoenean zegoen, bere Inperioaren osaketa lanean erdiz erdi eta gudaroste oso boteretsu baten buruzagi nagusia zen.

## Harrapakina 
Iruñea suntsitu eta baskoiei kalte ugari eta nabarmenak egin ondoren, Frankoen Gudarostea Frankia aldera atzeratzen zihoan. Konponezinezko kalte eta suntsiketak eragin zituzten, bestalde objektu baliotsuak eta elikagaiak ebatsi zituzten bidean. Zaragoza eta Iruñean lortutako harrapakinak ere bazeramatzaten. Karlomagnok musulman waliak behartu zituen berari dirutzak eta gatibuak ematera, eta xantaia egin zielako zantzuak daude: 

Ebro haraneko herrialdeek, baskoiek nahiz musulmanek, beren poltsikoetatik gudaroste frankoaren okupazio eta mantenua nahiz Iruñeko gotorleku frankoaren gastuak ordaindu zituztela suposa daiteke.

## Erreskatea eta hildakoen gorpuen aberriratzea 
Parisko Liburutegi Nazionalean aurkitutako guduan hildako pertsonaietako baten epitafioa topatu ez balitz, gai honi buruz ezer ez litzateke jakingo. Adibidez, Eginhardo non lurperatu zen ezezaguna da, honen gorpua erreskatatu eta Frantziara aberriratua izan zen, edo gudua jazo zen egun berean, edota ondoren eginiko kudeaketen ondorioz. Denak Karlomagnok berak guduan esku hartu zuelako zantzua du, bere gudarosteko atzeguardiari esker abangoardia salbatzea lortu zuelarik. 

Garai hartan, bai eta hurrengo mendeetan ere, menperatuen gorpuen aberriratzea gauza sakratua zen. Ziurrenik hurrengo egunean Karlomagno porrotaren lekura itzuliko zen, betiere pertsonaia nabarmenen gorpuak erreskatatzeko xedez. Karlomagnoren agerpen horren lekukotasuna garaiko iturriek aipatutakoaz egiaztatu liteke: "ezin izan zuen baskoien aurkako mendekurik hartu ahal izan" hauek dagoeneko sakabanatuak baitzeuden.

## Valcarlos toponimoa 
Euskal epopeiak edo usadioak toponimo hori erromantzatuek ipini zutela oroitarazten digu. Tokiaren euskal izena Luzaide da. Atzerritar izena dagoeneko XII. mendeko Rodrigo Ximénez de Rada artzapezpikuaren idatzi batean azaltzen zaigu:

*Nota Emilianense* oharreko (XI. mendea) *Rozavalles* izenak Orreagaren aurreko aldean dagoen Auritz udalerriko ordeka aipatzen du, bere esanahia «Erroko ordeka» delarik, haran honetako zati baita. Orduan ez zen *Rozavalles* izena izango, euskarazko *Errozabala* baizik, inongo haranaren aipurik egin gabe. Beste modu batera balitz, latinezko izena litzateke.

## Guduaren data 
Dümmler historialariak Weflin-Trall ikertzaileak Parisko Liburutegi Nazionalean aurkitutako eskuizkribua ikertzean guduaren data ezarri zuen, eskuizkribu honetan Eginhardo edo Aggiardiren epitafioa agertzen da, Orreagako guduan hildako gerlarietako bat zena. Latindar eskuizkribuak 4.841 zbk. darama. Bertan bere heriotzaren data ezartzen da: «*Qui obiit die XVIII Kalendas septembrias*» (abuztuaren 15arekin bat dator). Latinez idatziriko Epitafioaren euskarazko itzulpena ondorengo hauek dira:

## Historialariak 
Euskaldun bat izan zen preseski, Rodrigo Ximenitz Arradakoa, Orreagako garaipena euskaldunentzat errebindikatu zuena. Rada nafarra, XII. mendeko historialaria, errolandar kondairaren eferbeszentzia garaian bete-betean bizi izan zen. Dirudienez, Frai Turoldok hedatu eta ospetsu bilakatu zuen kondairak ez zuen Parisko adituen zirkuluetako onespenik, han Radak ikasten baitzuen. Kondaira eta errolandar sineskeriaren iturrietan paraleloki oinarrituriko kontakizuna zegoen. Beste bi historialarik, bata euskalduna, Oihenart, eta bestea biarnotarra, Pierre Marca, biak ere XVII. mendekoak, Eginhard eta Annales Regiiegia agirietako lekukotzak bere eginez egia historikoaren alde agertzen dira. 

Oihenartek benetako Orreagako gudua azaltzeko hiru orri idatzi zituen, 23.a, 24.a eta 25.a, *Vita Karoli Magni* idazlanaren egilearen testigantza hitzez hitz emanda. Eta berdin esan daiteke gure analista bikaina izan zen Moreti buruz. Jada XIX. mendean gudua olerki apokrifo baten gaia izan zen. Gure denboran Orreagako guduaren gaiari buruz Arturo Kanpion nafarra ikertzen jardun zen, eta handik askora, baita Lakarra eta Jimeno Jurio ikertzaileak ere.Eginhardo Karlomagnoren biografoak IX. mendean hurrengoa idatzi zuen *Vita Karoli Magni* lanean:

## Kondaira 
Urteak pasa ahala, ahozko tradizioak bataila hau kristau eta musulmanen arteko gatazka handia bihurtu zuen, euskaldunak 400.000 sarrazenok ordezkatu zituztelarik. *Errolanen kantua*, guduari buruzko olerki epikoa, XI. mendean idatzi zuen trobalari ezezagun batek. Orreagako haitzartearen inguruan, Errolan hil omen zen lekuan, hilarri bat dago.

## Erakusketa-zentroa 
[alt=Luzaiden dagoen Orreagako batailaren interpretazio-zentroa|thumb|[Luzaiden dagoen Orreagako batailaren interpretazio-zentroa]]
thumb|Orreagako gudua oroitzeko ekitaldia (2021), abuztuaren 15ean
Luzaideko Udalak, Aranzadi Zientzia Elkartearen laguntzaz, guduari buruzko "“778. Orreagako gatazka, erakusketa zentroa eta informazio gunea" ireki zuen 2019. urtean.
Erakusketa zentro honetan hiru gai bildu dira, atal banatan: Sukaldeari buruzko material etnografikoa, Luzaideko Bolant dantzen inguruko erakusketa eta Orreagako gatazka bera.

## Lanak 
[thumb|305px|[Gustave Doréren *Roland à Roncevaux* margolana. Orreagako guduaren idealizazioa.]]
* XI. mende bukaeran frantsesezko literaturako lan nagusia den *Errolanen kantua* poema epikoa idatzi zen.
* XIII. mende hasieran Orreagako kantua poema epikoa idatzi zen. Ez dago Errolanen kantuan oinarrituta. Nafar erromantzearen ezaugarriak dituen Erdi Aroko gaztelaniaz idatzita dago.
* 1834an M. Garay de Monglave baionarrak *Altabizkarko kantua* argitaratu zuen. Orreagako gudua euskaldunen ikuspegitik kontatzen du, eta literatura faltsifikazio bat da: Erdi Arotik zetorren eta ahozko tradiziotik jasoa zen kantu bat balitz bezala aurkeztu zuen berak frantsesez idatzitako eta Louis Duhalde ikaskideak euskaratutako testu bat.
* 1877ko abenduan, Arturo Kanpionek euskaraz argitaratutako lehen lana *Orreaga* balada izan zen.
* 1978. urtean *La Chanson de Roland* filma estreinatu zen, Frank Cassentik zuzendua.
* 1981ean Benito Lertxundik *Altabizkar/Itzaltzuko bardoari* disko bikoitzean M. Garai de Monglaveren *Altabizkarko kantua* kantatu zuen.

## Orreagako gudua zinean eta telebistan 
Frank Cassenti frantses zinegileak *La Chanson de Roland*, filmatu zuen 1978 an, epopeian modu librean inspiratuta. Istorio horretan erromesek eta komikoek epopeia errezitatzen dute hainbat ikusleren aurrean, Donejakue bidean.. 2011n Olivier van der Zee *778 - La Chanson de Roland* dokumentala egin zuen, hainbat ikertzaileri elkarrizketak eginez.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Gurrutxaga, Luis eta Rekalde, Angel, 212. *Orreaga 778-824: La chanson de Roland*. [Bideoa] . Iruña: Nabarralde. 31 min.
* Irujo Ametzaga, Xabier, 2018. *La batalla de Errozabal en su contexto histórico* (1goa, Ser. Biblioteca de cultura vasca, 81). Ekin.

## Ikus, gainera 
* *Errolanen kantua*
* Orreagako gudua (824)

## Kanpo estekak 
* Aldudarrak bideo / Kanaldude, (2012-05-04) "Orreagako gatazka 778. urtean" dokumentalaren aintzin gustua
* Aurkenerena, Joseba, (2020). "Orreagako gudua, baskoien garaipen handia". *Kazeta.eus*. *[kusia: 2020-10-04]*
* Biscaine Napartarra (2008) Entzun: Orreagako gudua, Altabizkarko kantua. Youtube
*  *Des Racines et des Ailes*. zati bat. France 3. (2015-11-18). Roncevaux, la légende de Roland
*  Espartza, Jose Mari, 2018. La Batalla de Orreaga • Guía contra la desmemoria. In: Txalaparta.eus, 2018.08.15
*  Estornés Lasa, Bernardo: «Batalla de Roncesvalles», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*. Berardo Estornés funtsa.
*  Gallia - Notre histoire de France, 2018. La bataille de Roncevaux - de l'histoire à la légende (La chanson de Roland) . Gallia - notre histoire de France.
*  Irujo, Xabier (2018-07-24) "778. La batalla de Errozabal en su contexto histórico, X. Irujo" *KMK Zuzenean* *[kusia: 2020-05-01]*
*  Irujo, Xabier 778: *The Battle of Rencesvals. From Historical Chronicles to the Epic Song*. University of Nevada, Reno.
* Tubia, Iker, (2018). Batailaren erro zabalak. *Berria*. 2018-09-08
*  Saldise Alda, Iñigo, (2009). Orreaga 778. In: nabarralde, 2009-08-19
*  Van Deer Zee, Olivier, (2011). 778 - La Chanson de Roland. Trailerra ikusgai hemen: Basque Doc. 778 La Chanson de Roland cast Trailer. In: *Youtube [online bideoa]. 2017ko martxoaren 3an argitaratuta. [kusia: 2020-05-01]*