San Martzialgo gudua (1813)

thumb|Irungo San Martzial baselizan dagoen 1813ko biktimen oroimena.
**San Martzialgo gudua** Espainiako Independentzia Gerra garaian gertatutako gudua izan zen, 1813ko abuztuaren 31an, hain zuzen ere. Bertan, Freire jeneralak zuzendutako Laugarren Armada Espainiarrak (Galiziako Armada ere deituak) mendean hartu zuen Soultek zuzendutako armada frantsesa.

## Aurrekariak 
Wellington, Gasteizko guduan garaipena lortu ondoren, Donostiara hurbildu eta frantziarren eskuetan zen hiria setiatu zuen 1813ko uztailean. Aldi berean, napoleondar armadak ekialderantz jo zuen berrantolatzeko eta Gasteizen izandako zaurituak senda zitezen. Bai Donostia, bai Iruñea, Wellingtonen indarren hegalean (saihetsetan) geratu ziren, Frantziarako sarbideak babesten eta, horrexegatik, Ipar Euskal Herrian sartu baino lehen konkistatu behar zituzten. Donostiari setioa jartzear zela, Wellington konturatu zen Rey jeneralak zuzendutako frantziar garnizioa ondo gotortuta zegoela, eta britainiarrek galera handiak tartean izan zituzten:uztailaren 21eko erasoaldian 600 hildako jasan zituzten. Wellingtonek, bere kanpaina birmoldatu baino lehen, jakin zuen Soultek bere indarrak berrantolatu zituela, eta ekialdean zegoela. Hori zela eta, aliatuek setioa utzi eta frantses mariskala erasotzeari ekin zioten.

Wellingtonek Pirinioetako guduan Soult borrokatzen zuen bitartean, Graham jeneralak Donostiako blokeoa mantendu zuen, eta abuztuaren 26an berriro setiatzeko prestatu zen. Horretarako, gotorleku arinen bigarren lerroa eraiki zuen Soulten erasoez babesteko, Bidasoan lehendabiziko lerroa eraikitzen ari ziren bitartean. Beran, Lesakan eta, batez ere, Irunen zeuden anglo-portugaldar dibisioak sendotzeko, San Martzial mendian kokatu zituzten espainiar 4. Armadan zeuden 3., 5. eta 7. dibisioak eta 4. dibisioaren brigada bi, Freire jeneralaren zuzendaritzapean.

Lau aste hiribildua mendean hartzen saiatu ondoren, Soultek Donostia atzemateko erasoaldia hasi zuen, Ainhoan bederatzi dibisio bilduz. Frantziarrak, ezta espainiarrak ere, ez zeuden bere onenean: frantsesak adorea galduta zebiltzan egindako erretretengatik, eta Freireren gudarosteak gaizki hornituta zeuden, hainbat egunez beren anoa osoa eskuratu gabe. Beren atzealdean, armada aliatuak Donostian borrokaldi odoltsuak izaten ari zen, abuztuaren 31n 2.376 erori izanik.

## Gudua 
Frantziar plana oso erraza zen : hiru dibisiok San Martzial eraso behar zuten, beste lauak berriz,  Bera aldera joan eta espainiarrak Irunen hartu. Handik Oiartzunera joango ziratekeen Donostiako garnizioa babesteko.

Goizeko lainoa aprobetxatuz, zazpi dibisioak abuztuaren 31n Bidasoaraino joan ziren, artilleria suz lagunduak. Aliatuek Beran eta Irunen zituzten kokaguneak ustekabean harrapatu eta gainditu zituzten, baina Freire abisatzeko aukera izan zutenez, honek mendian lerro bat osatu zuen bere gudarosteekin. Inguru menditsu hartan zutabe inperialek ordena galdu eta Freireren osatutako lerrora iristerako nahaspilatuta zeuden. Laugarren espainiar gudarosteak edo Galiziakoak, bere herria askatu ez ezik Gaztelan ere borrokatu zuenak, tiro eta baionetaz egotzi zituen maldan behera Soulten soldaduak.

Soultek gau erdian lerroak berrantolatu eta tropa berriak ekarri zituen bigarren erasoaldia egiteko. Hala ere, espainiar lerroak zutik iraun eta berriro erasoaldia atzera bota zuen. Bidasoan ezin aurrera egin, eta Soultek Irun aldera erretiratzeko agindua eman zuen. Donostia egun hartan bertan erori zen eta anglo-portugaldar armadak erre eta arpilatu zuen hiriburua. Soultek hau ikusirik Lapurdira alde egin zuen.

## Ondorioak 
San Martzialgo gudua latza izan zen oso. Zaurituak eta hildakoak 1.658 izan ziren espainiar armadan, frantziar armadan are gehiago. Anglo-portugaldar armadak, berriz, ia ez zuen hildakorik izan borrokan gutxik parte hartu zutelako. Gudu ostean, frantziarrak Hego Euskal Herritik atera ziren, eta Soult-ek "ez zituen berriro izandako abilezia eta arreta erakutsiko borrokan".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak