Luisa Carnés

**Luisa Carnés**, ezaguna **Clarita Montes** edo **Natalia Valle** ezizenez, jaiotzaz **Luisa Genoveva Carnés Caballero** (Madril, 1905eko urtarrilaren 3a &ndash; Méxiko Hiria, 1964ko martxoaren 12a) madrildar idazlea eta kazetaria izan zen.

## Biografia 
Madrilgo familia apal batean jaio zen. Aita, Luis Carnés, bizargina eta praktikantea zen; ama, ostera, Rosario Caballero, sastrea zen, baina lana utzi eta sei seme-alaba zaindu zituen, Luisa handiena zelarik. Hamaika urte zituela utzi zuen eskola, eta izeba baten (Petra Caballero Aparicio) kapelen tailerrean hasi zen ikasten. Lan hori utzi eta gozotegi bateko lantegira joan zen. 1930ean egindako elkarrizketa batean kontatu zuenez:*Hamaika urte nituela, lanbide bat ikasi nuen. Orduan, agian, kezkak sortu zitzaizkidan, oraindik utzi ez nautenak, oraindik erantzun ez ditudan galderak. Zergatik gorrotatzen dira emakumeak hain bortizki?*Orrialde horietan bertan aitortu zuen 1923an «luma lehen aldiz ipuin bat egiteko» hartu zuela eta, «liburu batean hogerleko bat gastatu» ezin zuenez, «egunkarietan eta eleberri merkeekin argitaratutako foiletoiekin espiritualki» elikatzen zela, eta horrela 'igotzen' hasi zela «Cervantes, Dostoievski, Tolstói ... modu autodidaktikoan testuen bidez liburudenda herrikoietan, 1928tik Compañia Ibero-Americana de Publicacionesen telefonoa hartzen edo mekanografian aritzen zen bitartean. Bertan ezagutu zuen lehen senarra, Ramon Puyol marrazkilaria (1907-1981). Semea izan zuten. 

Literaturan ospea izaten hasi zen eta argitaletxea itxi ondoren Algecirasera joan zen. Baina Madrilera itzuli zen, eta zerbitzari-lana egin zuen te-egongela batean, askoren ustez, *Tea Rooms* lanaren*,* bere lanik onenaren inspirazio-iturri izan zen lana. Bere lanaren zati handi bat bere ideologiatik aterata dago, PCEko militantea izan baitzen eta emakumeen sufragioaren alde Clara Campoamorrekin bat egiten baitzuen. Kausa errepublikarraren defendatzaile aktiboa, Gerra Zibila hastean, artikuluak eta borroka-antzerkia idatzi zituen bere defentsan, eta Rafael Albertirekin estreinatu zen La Jonqueratik Frantziara igaro arte; kontzentrazio-eremu batera joan zen, Lázaro Cárdenas mexikar presidentearen eskaintzari esker, eta horrela amaitu zuen intelektual errepublikano batzuekin batera «Veendam» izeneko transatlantiko ospetsuan ontziratu eta, Mexikon 1939an.

Hantxe jarraitu zuen, 1964ko martxoan hil zen arte, auto-istripu batean, baina familia salbatu egin zen. Dozena bat eleberri, hirurogei bat ipuin, hirurehun antzerki-lan eta ehunka kronikaren corpus literarioa utzi zuen.

## Lanak 
Prentsan aurkitutako lehen ipuina *Mar adentro* (1926) da, *La Voz-*en 1926ko urriaren 22an argitaratua Madrilen. Data horren eta 1929ko udaberriaren artean lau ipuin argitaratu zituen prentsan, eta hori ez zen ohikoa kulturaren mundutik kanpoko pertsonentzat.

Bere lehen lan inprimatua, *Peregrinos del calvario* (1928), eleberri labur batzuk biltzen zituen, Dostoyevski, Tolstoi, foiletoa eta eleberri herrikoiaren eraginarekin, bere lehen testuen erlijio-tonu berean. Lan horrekin, kritikariak harritu zituen bere estiloaren, adierazkortasunaren eta behatzeko dohain bikainen heldutasunagatik. Hala, hogeita hiru urte besterik ez zuela, indarrez sartu zen Madrilgo literatura-giroan, eta laster bihurtu zen 1930eko hamarkadako espainiar kulturaren irudi femeninoenetako bat, gizarte-narratibari esker. Aktiboki parte hartu zuen garaiko komunikabide nagusietan, bereziki La Voz eta *Estampa* eta Crónica astekarietan, ipuinak, kontakizunak eta erreportajeak emanez.

1930ean, bigarren argitalpen narratiboa agertu zen, *Natacha,* Madrilen girotua, eta obrari izena eman zion irudi interesgarria, denbora batez lan egin zuen ehun-lantegi batean girotua. Kritikak obra heldua zela esan zuen. Eta 1934an *Tea Rooms* argitaratu zen. *Mujeres obreras* nobela sozial nabarmenena da, erreportaje bat garaiko emakume langileen benetako esperientziekin, Hoja de Latak 2016. urtean berrargitaratua.

1936an, Gerra Zibila hasi ondoren, Espainiako eszenan sartu zen *Así empezó*... , urriaren 22an estreinatu zen Madrilgo Lara antzokian (Teatro de la Guerra izena jarri zioten gero, Fronteko Bozgorailuaren antzerki-saila). Agitprop-drama bat da, eta kritika bikainak jaso zituen «originaltasuna eta interesa» zirela eta.

Azken hilabeteak Espainian, 1939an irten eta Mexikora iritsi iristea, *De Barcelona a la Bretaña francesa* lanean kontatu zuen. *Episodios de heroísmo y martirio de la evacuación española,* semeak gordeta izan zuen 2014an Renacimientok argitaratu zuen arte. *El eslabón perdido* eleberria ere idatzi zuen. Eleberri horretan, autoreak erbesteratu helduei eta haien ondorengoei aurre egiten dien belaunaldi-gatazka deskribatzen du. Erbesteratu horiek ez zuten ezagutu galdutako eta irrikatutako aberria, eta beren lekua bilatzen dute haiek hartu zituen lurraldean.

Mexikon argitaratutako beste bi lan dramatiko ere idatzi zituen, estreinaldiaren berririk izan gabe: *Cumpleaños* (1966) eta *Los vendedores de miedo* (1966).

2017an, Hoja de Lata argitaletxeak *Trece cuentos* (1931-1963) izeneko ipuin-sorta argitaratu zuen, eta, hurrengo urtean, Espuela de Platak ipuin guztiak. 2019an Espuela de Platak bere bigarren eleberria argitaratu zuen: *Natacha* (1930).

2022an, *Tea Rooms*. *Mujeres obreras* Laila Ripollen bertsioan eta zuzendaritzapeann eraman zuten antzerkira.

## Kazetari lana 
Bere bizitza laburra izan zen Espainian, gerra zibilak eten egin baitzuen. Errepublikan, Madrilgo prentsan nabarmendu zen kazetari-taldeko kide izan zen. Errealitatearen alderdi ezezagunetan murgiltze-kazetaritza egin zuen, giza alderdia bilatuz eta herria kezkatzen zuten galderei erantzuna emanez bere idatzietan.

Bere lehen kazetaritza-lanak *Ondas* (1929), *La Voz* (1930) eta *Nuevo Mundo* (1933) lanetan agertu ziren. Montiel taldearen argitalpen grafikoetan finkatu zen. Hiru urtez *Estampa* astekarian egindako lanak nabarmendu ziren: «*Una mujer busca trabajo*» (1934), «*El hombre que sirve los periódicos al presidente de la República*» (1934) eta «*La chalequera que le regaló un chaleco a don Alfonso XII*» (1934). Erreportaje seriatuak ere egin zituen: «*Los hombres célebres vistos por sus cuidadores/* Gizon ospetsuak beren zaintzaileek ikusita.» (1934-1935) eta «*Mi vida: las memorias de Miss España recogidas por Luisa Carnés/* Nire bizitza: Luisa Carnések jasotako *Miss* Españaren memoriak» (1934).

Ahora egunkarian hasi zen 1934an, eta artikulu hauxe nabarmendu zuen: «*Pensión completa.Memorias de una sirviente/ Pentsio osoa.* *Zerbitzari baten memoriak*» (1934), eta gerra zibilean ere bai: «*Las monjas luchan por la República. Una de ellas se hace comunista/ Mojek Errepublikaren alde borrokatzen dute. Horietako bat komunista bihurtzen da»* (1936); eta *Estampan*: «El mono proletario, uniforme de honor» (1936), «Carteles antifascistas/ Kartel antifaxistak» (1936), «Un nuevo arte de la guerra en las calles de Valencia» (1937) eta «*Un día en las trincheras/ Egun bat luebakietan*.» (1937), non retaguardia aurrez aurre eta atzean gertatu baitzen. Urte horietan, *Fronte Gorriko* Mundo Obrero eta Bozgorailuan ere parte hartu zuen, eta 'Natalia Valle' izengoitiarekin *La Hora* (1938) gazte komunisten egunkarian.

### Erbesteratzea Mexikon 
Mexikon, Carnés irratian hasi zen lanean eta kazetaritzan zentratu zuen bere lana. Erbesteratu eta militante komunista eta feminista gisa, hainbat argitalpenetan parte hartu zuen: *Romance* (1940), *España Popular* (1942), *Nuestro Tiempo* (1947), *España y la Paz* (1951), J*uventud de España eta Mujeres Españolas* (1951), Unión de Mujeres Antifascistas Españaren organoa, eta haren argitalpenaren zuzendaria izan zen. Kazetari profesional gisa, Mexikoko prentsa handian lan egin zuen: *El Nacional, La Prensa, Novedades* eta *Noticias Gráficas* aldizkarian, non 'Clarita Montes' izengoitiarekin sinatzen baitzuen. 1951ra arte bere nortasuna bikoiztu egin zuen bere ekoizpena dibertsifikatzeko, harentzat literatura- eta kazetaritza-jarduerak bereizi egin behar baitziren, eta horregatik erabiltzen zituen hainbat izengoiti.

## Pentsamendua eta narratiba 
Carnések bere biografia, bizipenak eta tentsio existentzialen bilakaera eman zizkien bere pertsonaia femeninoei. Bere kontzientzia politikoaren ondorioz, langile-klaseen ikuspegi emantzipatzaile batera eraman zuen, emakumeak zigortzen zituen sistema bidegabe baten kontraesanak bereziki erakutsi nahi zituena. Protagonistek historiaren joerari desafio egiteko aukera ematen zieten, asaldura- eta probokazio-ekintzak eginez.

## Argitaratutako lanak 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ef/Madrid_Parque_Luisa_Carn%C3%A9s.jpg/220px-Madrid_Parque_Luisa_Carn%C3%A9s.jpg|alt=Familiares, autoridades y allegados posan ante la placa del parque recién inaugurado.|thumb|Luisa Carnés parkearen inaugurazioa, 2019ko martxoaren 7an.

* *«Tea rooms». Emakumezko langileak*. Lata Editorialaren orria, 2016.

* *Trece cuentos/Hamahiru ipuin*. Latako orri editoriala, 2017.
* *Rosalía./ Errosalia*. Latako orri editoriala, 2017.
* *De Barcelona a la Bretaña francesa*./ *Bartzelonatik Bretainia frantsesera*. Renacimiento argitaletxea, 2014.
* *El eslabón perdido/ Kate-maila galdua*. Renacimiento argitaletxea, 2017.
* *Rojo y gris. Cuentos completos / Gorria eta grisa. Ipuin osoak I*Espuela de Plata, 2018.
* *Donde brotó el laurel, Cuentos completos I/* Ereinotza egin zuen tokian, Ipuin osoak II. Espuela de Plata, 2018.
* *Natacha*, Ediciones Espuela de Plata, 2019.

### Euskaratuak 
* *Hamahiru Ipuin*. Erein, 2022. Itzultzailea: Danele Sarriugarte.

## Aintzatespenak 
* 2019ko martxoaren 7an Madrilgo MoncloaAravaca barrutiko Poeten Hirian Luisa Carnesi eskainitako parkea inauguratu zen. Ekitaldi xumea izan zen, Montserrat Galcerán barrutiko zinegotzia eta haren senide batzuk bertan zirela. Bilobek *ad hoc* testuak irakurri zituzten.

* 2021ean, Jose Ramón Puyol bilobak proiektu bati ekin zion, Cardesen garaiko Madril berreskuratzeko, bere lanean utzitako testigantza biografikoen bidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*