open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Borgoinako Dukerria

**Borgoinako Dukerria** (, , ) Erdi Aroko Europako Estatu nagusietariko bat izan zen, 880 eta 1482 artean burujabea izan zena. Dukearen feudoak egungo Borgoina ez ezik Herbehereetako zati bat ere bazuen. Nahiz eta *de iure* Frantziako erregeen basailu izan, dukeek politika autonomoa egin zuten.

## Historia 
### Lehen duke-etxeak 
843ko Verdungo Itunaren ondorioz, Borgoina Luis Errukitsuaren seme Karlos Burusoilari egokitu zitzaion. Hark Borgoinako Dukerria sortu zuen 877an, Boson bere koinatuarentzat. Bi Borgoina eratu ziren Boson Proventzako errege bihurtu ondoren: *Juraz haraindiko Borgoina* edo Borgoina Beherea (Arles hiriburu zuena) eta *Juraz honaindiko Borgoina* Borgoina Garaia (Auxerre hiriburu zuena). 934. urtean, bi Borgoinak bat eginik, Borgoina-Proventzako Erresuma sortu zen, Arles hiriburu zuena, Frantziako koroari lotua egon bazen ere. Proventza germaniar enperadorearen mendeko lurralde bihurtu zen 1034an.

Jatorrizko leinua 1026an, Oto Gilen dukearekin batera, desagertu zen. Hala ere, Henrike I.a Frantziakoak 1016an dukerria jadanik okupatuta zeukan, eta 1032an anaia Robertori eman zion, Borgoinako etxeari hasiera emanez. Leinu horretakoa zen Alfontso Enrikez, Portugalgo lehenbiziko erregea. Leinu honetako azken dukea Filipe Rouvreskoa izan zen, 1361ean Izurri Beltzak hila.

### Valois etxearen esku 
Filipe Rouvreskoa oinordekorik gabe hil ondoren (1361), dukerria Frantziako koroara pasa eta Joanes II.a Frantziakoak Filipe bigarren semeari eman zion. 1363tik aurrera, Filipe Ausartak bere mendeko lurraldeak zabaltzeari ekin zion. Zabalkunde horren lehen urratsak Ehun Urteetako Gerraren baitako frantses estrategiaren parte ziren, Flandriako konderri ahaltsua ingelesen eraginetik aldentzeko asmoz. Izan ere, gatazka horretan, funtsezko lurraldea zen Flandria, bai posizio estrategikoagatik, bai indar ekonomikoagatik, flandriar merkatuetara esportaturiko artilearengatik jasotako eskubideetan oinarritzen baitzen ingeles koroaren diru sarreren parte handi bat.

1369an, Filipe Margarita III.a Flandriakoarekin ezkondu zenean, dukerriak Flandria, Artois, Nevers eta Rethelgo konderriekin bat egin zuen.

1095ko urriaren 25ean Urbano II.a aita santu kluniatarrak elizako burualdearen bost aldareak donetsi zituen. Bost urteren buruan bi trantseptuak eraiki ziren eta 1107 - 1115 artean nabe nagusiaren mendebaldeko fatxada jaso zen. Datu hauetatik, 1095 eta 1130 artean eraiki zela esan daiteke baterakotasunez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kautokeino

**Kautokeino** norvegieraz edo **Guovdageaidnu** ipar samieraz, (*Koutokeino* Kven hizkuntzan eta finlandieraz) Norvegiako Finnmark barrutiko udalerria da. Udalerriko gune administratiboa *Guovdageaidnu/Kautokeino* herria da. Udalerria 1851 arte antzinako **Kistrand** udalerriaren barne zegoen.

*Guovdageaidnu/Kautokeino* iparraldeko Sapmi herrialdean dauden bi kultur-guneetako bat da (bestea *Karasjok* delarik). Industria garrantzitsuenak elur-oreinak zaintzea, antzokia/zinema eta hezkuntza sistema publikoa dira.

Guovdageaidnu/Kautokeino herrian udalerriko 2000-3000 biztanle bitartean bizi dira. Herriko demografia Finlandiako edota Norvegiako demografiaz ezberdina da, biztanleen %50a 30 urte baino gazteagoa baita. Azkeneko urteetan langabezi tasa altua izan da, 2007an %10era iritsi zelarik.

1852an, Kautokeinoko samiak Norvegiako agintearen ordezkarien kontra matxinatu ziren. Samiek Norvegiako gobernuaren agintekeria politikaren kontra indarrez eman den erantzun bakarra izan da eta hilketak ekarri dituen samien eta norvegiarren arteko istilu bakarra izan da.

## Ospakizunak 
Ospakizun nagusia *Aste Santuko sami jaialdia* da. Samiak Aste Santuan bai ezkontzak bai sendotza kristauak ospatzeko elkartu ohi dira. Gaur egun hainbat festa eta yoik kontzertu antolatzen dira; sami antzerkiak, elur-orein lasterketak, elurretako motor lasterketak, izotzean arrainak harrapatzeko lehiaketak ere antolatzen dira. Sámi Melody Grand Prix abesti lehiaketa ospatzen da: Eurovision lehiaketaren sami aldaera, bertan abesti hoberena eta yoik hoberena saritzen dira. Aste Santuan sami zinema lehiaketa ospatzen da, elurrez eraikitako zinema zabalean izaten du. Ekainean Guovdageaidnu-Kautokeino ibilbidea/bizikleta lasterketa antolatzen da. Abuztuan arrain zuriaren jaialdia ospatzen da eta ondoren udazkeneko jaialdia: elurretako motor lasterketak errekan eta kontzertuak asteburu batean zehar.

## Ikus, gainera 
* Kautokeinoko matxinada

## Kanpo estekak 
* https://web.archive.org/web/20100608004605/http://www.kautokeino.nu/Default.asp?WCI=DisplayGroup&WCE=85&DGI=85 Turismo webgunea
* https://web.archive.org/web/20101204040933/http://www.samifilmfestival.no/index.jsp?lang=en sami zinema jaialdia
Apokalipsiaren Lau Zaldunak

**Apokalipsiaren Lau Zaldunak** *Apokalipsia* liburuko 6. kapituluaren hasieran deskribatzen diren zaldunak dira. Kapitulu honek azaltzen duenez, Jainkoaren eskuineko eskuan zazpi zigiluz zigilatutako liburua legoke, Jesusek zazpi horietako lehenbiziko lau zigiluak irekiko ditu, honela zaldi zuri, gorri, beltz eta zurbilen gainean doazen pizti hauek askatuko dituelarik. Exegesiaren arabera, izurria, gerra, gosea eta heriotza lirateke. Biblian lau zaldun hauetako azkenekoa bakarrik bere izenaz deitua da: *Herio*.

## Euren aipamena biblian 
[350px|eskuinera|thumb|Apokalipsiaren Lau Zaldunak: [Izurria, Gerra, Gosea eta Heriotza.]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Apokalipsia 6:1-8. Bildotsak zigiluak ireki. Biblia interneten.
Innuera

**Innuera** (jatorrizko hizkuntzan, *innu-aimun;* ingelesez eta frantsesez *montagnais* izenaz ere ezaguna) innu herriaren jatorrizko mintzaira da. Cree hizkuntzaren dialekto bat da, eta Quebecen, Labradorren eta Kanada ekialdean 11.000 inguru hiztun ditu. Kokapen geografikoaren arabera, innuerak hainbat dialekto ditu.

Euskal Herriko baleazaleek innuekin (eta beste zenbait herrialderekin) izandako harremanen ondorioa izan zen algonkin-euskara pidgina.

## Kanpo estekak
Joik

**Yoik** (*luohti*, *vuolle*, ''leu'dd* edo *juoiggus'') sami herriaren abesteko modu tradizionala da. Samiek dituzten abesteko modu tradizionalen arteko bat den arren samien abesti tradizionalei orokorrean horrela deitu zaie batzuetan.

Musikan adituek diotenez, yoik Europako musika tradizioen artean zaharrenetarikoa da. Yoik bakoitzak pertsona bat ala leku bat isladatzen du. Pertsonala edo espirituala da. Inprobisazioa ohikoa da. Beste yoik batzuek letra epikoak abesten dituzte. Normalean a capella abesten da, danborraz ala beste instrumentuez lagunduta joan daiteke ere. Eskala pentatonikoa erabiltzen du baina yoiker abeslariek nahi duten tonoa aukeratu dezakete.

## Abeslariak 
* Wimme Saari
* Mari Boine
* Sofia Jannok
* Nils-Aslak Valkeapää
* Ánde Somby
* Jonne Järvelä
* Jon Henrik Fjällgren
## Ikus, gainera 
Folk musika

## Kanpo estekak
Lagun Onari

250px|eskuinera|thumb|Euskal Herriak Lagun Onari Sariaren domina.

**Lagun Onari goraipamena** Eusko Jaurlaritzak Euskadiko izan nahiz kanpokoak ez diren, baina Euskadiren alde egin duten pertsona edo erakundeei ematen zaien saria da. Euskal ekonomia, historia edo kultura atzerrian ezagutarazteagatik egindako lanagatik eman ohi da.

## Sarituak 
* 1997: Julio María Sanguinetti
* 1998: Eduardo Frei Ruiz-Tagle
* 2010: Nevada Estatua, Patty Miller,
* 2012: Frantziako Errepublika
* 2014: Selma Huxley

## Ikus, gainera 
* Lan Onari
* Gernikako Arbolaren Gurutzea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala, *Eusko Jaurlaritza - Lehendakaritza*     
* 236/1996 DEKRETUA, urriaren 22koa, Eusko Jaurlaritzaren goraipamenak eta ohoreak ematea arautzeko dena
Kven hizkuntza

**Kvenera**, **kvääni**, **kainu**, **kainun kieli**, **kväänin kieli** edo **kven hizkuntza** Norvegiako iparraldean Kven herriak hitz egiten duen fino-ugriar hizkuntza da. Norvegian 2000 eta 8000 hiztun bitartean ditu. Hizkuntzalariek finlandieraren dialekto gisa sailkatzen dute, arrazoi politikoak eta historikoak direla eta, 2005ean Norvegiako gobernuak hizkuntza gutxitu gisa onartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Semita

[thumb|[Hizkuntza semitikoak|Hizkuntza semitikoen hedapena]]

Hizkuntzalaritzan eta etnologian, **semita** (, "izen"; ) Asiako mendebaldeko herri multzoa eta haien ondorengoa da. Izena Semengandik, Noeren semearengandik, jaso dute, haren ondorengotzat jotzen baitira semitak. Egungo Arabiako iparraldetik abiatu ziren herri semitak, olde berezietan, Asiako hego-mendebalderantz, Afrikako ipar-ekialderantz eta Afrikako ekialderantz. K.a. 5000. urtean kokatu ziren akadiarrak Mesopotamian; K.a. 3000. urtean heldu ziren amortarrak Mesopotamiara eta Babilonia sortu zuten; K.a. 2000. urtean sortu zituzten aramearrek beren erreinuak Sirian eta Eufrates ibaiaren goi arroan; K.a. 2000. urtean abiatu ziren hebrearrak Mesopotamiatik Kanaan aldera; K.a. XV. mendean heldu ziren feniziarrak Kanaango iparraldeko kostaldera; K. o. III-IV. mendeetan jo zuten abisiniarrek Etiopia aldera eta bertako herri beltzekin nahasi ziren, eta K. o. VII. mendean hasi ziren arabiarrak Asiako mendebalderantz, hegorantz eta ekialderantz zabaltzen.

## Ikus, gainera 
* Hizkuntza semitikoak
* Antisemitismo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jokin Errasti

**Jokin Errasti Aranbarri**, pilota arloan **Errasti** deituraz ezaguna (Azkoitia, Gipuzkoa, 1966ko ekainaren 1a) esku huskako pilotari profesional ohia da. Atzelari jokatzen zuen. Profesionaletako estreinako partida 1985eko uztailaren 24an, Zarauzko Zinema pilotalekuan jokatu zuen. Empresas Unidasen aritu ondoren, 1995ean Asegarcek fitxatu zuen. 2000tik aurrera arazo franko izan zuen lesioekin. Azken partida 2006ko abenduaren 30ean jokatu zuen, Tolosako Beotibar pilotalekuan. Gerora, Josetxo Lizartzari lagunduz telebistako esatari lanetan esku huskako pilotari loturik jarraitu zuen.

Jokin Errasti ez zen pilotari indartsuenetakoa, baina nekez galtzen zuen pilotarik, eta pilota ezker paretara gehien arrimatzen zutenetakoa zen. Esku huskako pilotan, hiru final handi jokatu zituen, bi final Binakako Txapelketa Nagusian, eta bat Lau eta Erdiko Txapelketa Nagusian. Final horietan, binaka, txapel bat jantzi zuen Mikel Unanuerekin; eta lau eta erdian, txapeldunorde geratu zen Patxi Eugiren aurka. Gainera, Errastik du esku huskako pilotan jarraian irabazitako partiden errekorra: 33 garaipen bata bestearen atzetik, 1997ko urriaren 26tik 1998ko ekainaren 21eraino.

## Kirol lorpenak 
* 1991ko Buruz Buruko Bigarren Mailako Pilota Txapelketako txapelduna.
* 1992ko Lau eta Erdiko Pilota Txapelketa Nagusiko txapeldunordea.
* 1998ko Binakako Pilota Txapelketa Nagusiko txapelduna.
* 2000ko Binakako Pilota Txapelketa Nagusiko txapeldunordea.

### Binakako finalak 
### Lau eta erdiko finalak 
### 2. mailako finalak 
## Erreferentziak
Jokin Etxaniz

**Jokin Etxaniz Uribesalgo**, pilota arloan **Etxaniz** deituraz ezaguna (Bergara, Gipuzkoa, 1970eko apirilaren 21a) esku huskako pilotari profesional ohia da. Aurrelari jokatu ohi zuen. 1992an binakako txapeldun izan zen, Zezeaga bikote zuela. 1996 eta 1998an, aldiz, binakako txapeldunorde izan zen: lehenbiziko aldian, Arretxe bikote zuela; eta bigarren aldian, Elkoro lagun zuela. Gaur egun Aspe enpresako kirol teknikari eta pilotarien prestatzaile dabil.

## Binakako eskupilota finalak 
## Erreferentziak
Enpresa txiki eta ertain

**Enpresa txiki eta ertainak** (edo **ETEak**) tamainaz mugatuta sailkatzen diren enpresak dira. Europar Batasunean 250 langile baina gutxiagoko enpresak hartzen dira aintzat. Izan ere, 2005etik hona salneurria eta produktibitatea ere hartzen dira kontuan. 

Halaber, hiru azpikategorietan sailkatzen dira. 10 langile baino gutxiagokoak mikroenpresak dira, 50 langile baino gutxiagokoak enpresa txikiak, eta 250 baino gutxiagokoak, ertainak. 

Amerikako Estatu Batuetan beste muga batzuk erabiltzen dira; 500 langile baino gutxiagokoak ertainak dira, 250 langile baino gutxiagokoak txikiak eta 10 langile baino gutxiagokoak, hauek bai, mikroenpresak.

ETEak oso arruntak dira, munduko enpresen %99 osatzen dute, eta munduko Barne Produktu Gordinaren %40-50.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Deskribapen logika

**Deskribapen logika** (DL, ingelesez *Description Logic*), ezagupen adierazpenerako lengoaia formalen talde bat da. DL lengoaiak adimen artifizialean erabiltzen dira esparru konkretu baten kontzeptuekin arrazonamendu formalak egiteko. DL lengoaiek, OWL bereziki, web semantikoaren funtsa osatzen dute.

## Kanpo estekak
Foo Fighters (musika diskoa)

**Foo Fighters** izen bereko taldearen estreinako diskoa da, 1995eko uztailaren 4an argitaratutakoa.

## Kantuen zerrenda 
### 1. diskoa 
* 01 "This is a Call" – 3:53
* 02 "I'll Stick Around" – 3:52
* 03 "Big Me" – 2:12
* 04 "Alone + Easy Target" – 4:05
* 05 "Good Grief" – 4:01
* 06 "Floaty" – 4:30
* 07 "Weenie Beenie" – 2:45
* 08 "Oh, George" – 3:00
* 09 "For All The Cows" – 3:30
* 10 "X-Static" – 4:13
* 11 "Wattershed" – 2:15
* 12 "Exhausted" – 5:45

### Beste abesti batzuk (2. diskoa) 
* 01 "Winnebago" – 4:14
* 02 "Podunk" – 3:03
* 03 "How I Miss You"
* 04 "Ozone"
* 05 "Gas Chamber"
* 06 Buterflies"

## Kanpo estekak
Kven etnia

**Kven etnia** (*kveeni* finlandieraz, *kvener* norvegieraz eta *kveanat* ipar samieraz) Norvegiako gutxiengo bat da. Finlandieraren dialektoa den kvenera hitz egiten dute. Izan ere, XVIII. eta XIX. mendeetan Finlandiako eta Suediako iparraldetik Norvegiako iparraldera emigratu zuten finlandiar nekazari eta arrantzaleen ondorengoak dira. 1996an, kven etniari Norvegian gutxiengo estatusa onartu zioten, eta 2005ean kvenera Norvegiako gutxiengo hizkuntzatzat onartu zuten, arrazoi politikoak direla kausa (hizkuntzalaritzaren ikuspegitik dialektoa baita, eta ez hizkuntza).

## Kanpo estekak
Lehen (mitologia)

thumb|px 500|Itsas sugea, euskaraz "Lehen" deitutako izaki mitologikoa oso hedatuta dago munduko mitologia ezberdinetan
**Lehen** Euskal Herriko mitologiaren izakia da, itsas-suge erraldoia.

Itsasoari lotutako irelua izanik, itsasbazterrera lotuta azaltzen da. Batzuetan herensugearekin nahasten zuten, baina izaki ezberdinak ziren.

Ez dago informazio askorik irelu honen inguruan.

Duela urte gutxi arte kostaldeko herrietako zenbait haurrek itsas bazterreko labarretatik **Lehen** ikusi zutela esaten omen zuten.

Itsas-suge erraldoia gure inguruko mitologien ohiko izakia da.

## Bibliogarfia 
* Nosotros Los Vascos. Mitos, leyendas y costumbres. Lur argitaletxea, 1984 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Leviatan

## Kanpo estekak
Vladimir Tatlin

**Vladimir Jevgrafovitx Tatlin** (; Kharkiv, Ukraina, 1885eko abenduaren 28a - Mosku, 1953ko maiatzaren 31) eskultore eta margolari sobietar konstruktibista bat izan zen.

1914an konstruktibismoa sortu zuen, eta sobietar abangoardiaren iradokitzaile nagusia bilakatu zen.

1915. urtea arte, margolari izateaz gainera, marinel- (Egipto, Grezia eta Turkiara egin zituen bidaiak) eta musikari-lanetan aritu zen (1913an Berlinen izan zen errusiar orkestra batekin). 1910. urtetik aurrera, talde kubofuturistekin eta primitibistekin izan zituen harremanak; 1912an erakusketa batean parte hartu zuen M. Larionov, Natalia Gontxarova eta K. Malevitx-ekin batera. 1920an Antoine Pevsner eta Naum Gabo elkartu zitzaizkion; geroago, El Lisitzki eta Aleksandr Rodtxenko.

Baina Picassoren eragina izan zen Tatlinen pinturan aipagarriena. 1915. urteko lehenengo pinturek Picassoren kubismoaren eragin nabarmena dute. Tatlinek A.M. Rodchenkorekin batera sortu zuen konstruktibismo mugimendua.
thumb|300px|erdian|Tatlin dorrea Errusiako 2000. urteko seilu batean
Iraultzaren garaian arte libre eta teknikako irakasle izan zen, eta garai horretan produktibisten inguruan aritu zen lanean. 1919an Hirugarren Internazionalaren omenezko monumentuaren eredua egin zuen (1920an erakutsi zen), baina lan hura ez zen inoiz gauzatu: dorre moduko bat zen, 400 metro garai, arkitektura eta eskultura batzen zituena (beira eta altzairuz eraikiko zen, eta barnean gela birakariak izango zituen). 1922. urtetik aurrera, Leningradon bizi zela, diseinu industrialean lan egin zuen. Moskura itzuli zenean, Zeramikako Institutu Teknikoko zuzendari izan zen. Stalinek abangoardiako taldeak desegiteko egin zuen dekretuaren ondoren, antzerki-lanak antolatzen aritu zen batez ere (1932-1953).

Tatlinek azken urteak *Letatlin* planeagailua diseinatzeari eman zizkion.

## Iruditegia 

Female Model by Vladimir Tatlin 1913.jpg|Tatlin, 1913, *Emakume modeloa/ Натурщица*
A Life for the Tsar (Tatlin) 05.jpg|Tatlin 1913, "Bizitza bat tsarraren alde" antzerkirako agertokiaren diseinua
Counter-relief by V.Tatlin (1916, GTG) 02 by shakko.JPG|Tatlin, 1916, *Kontraerliebe*
Tatlin's Tower maket 1919 year.jpg|Tatlin, 1919–20, *Hirugarren Internazionalaren monumentua*
Tatlin 2.jpg|Tatlin, 1919–20, Hirugarren Internazionalaren monumentua
Vladimir Tatlin's dress design.jpg|Tatlin, 1920s, *jantzien diseinua*
2012-01 Neue Tretjakow-Galerie 08 anagoria.JPG|Tatlin, 1923–24, *Jantziak*
Stockholm Moderna Museet Collection Vladimir Tatlin Letatlin, 1930-32 (5200746581).jpg|Tatlin, 1929-1931: *Letatlin № 1.*
Letatlin No 3 at Central Air Force Museum.JPG|Tatlin, 1930–1932, *Letatlin № 3.*
Tyrsa Window Cleaner and Portrait of V. Tatlin.jpg|Tatlin, c. 1942, *Leiho-garbitzailea eta V.ren erretratua*

## Erreferentziak
Pirinioetako ahuntz

**Pirinioetako ahuntza** garai batean Euskal Herriko Pirinioetako haranetan zein Pirinio osoan barrena (Aragoi, Okzitania, Katalunia eta Andorra) hartzen duen antzinako ahuntz arraza  bat da. Ahuntz hauek Pirinioetako azpiko lautadetan zabaltzen ziren ere bere garaian, Landetan esate baterako.

Zenbait adituentzat ez dago argi Euskal Herriko ahuntz azpigorria eta ` ahuntzaren arteko ezberdintasuna, eta biak arraza berdina lirateke, bata eta bestea azpiarrazak izanik. Hala ere oro har euskal adituek bi arraza bereizten dituzte, eta azpigorria ofizialki bertako arraza izendatuta dago Euskal Autonomia Erkidegoan. Dena den gertuko senideak direla argi dago, eta ahuntz hauek ez bakarrik Pirinioetako mendiak baizik eta Asturiaseraino heltzen dira Kantauriar mendikatean barrena.

Gaur egun arraza Frantzian babestuta dago bere kopurua asko murriztu delako.

Ahuntz azpigorrien eta Pirinioetako ahuntzen arteko ezberdintasunetan sakontzeko: 

## Ezaugarriak 
[thumb|ezkerrera|Pirinioetako ahuntzen samalda, [Lourde (Garona Garaia)|Lourdesen, 1870. edo 1890. hamarkadetan]]
Ilaia luzea dauka arre ilun edo beltz kolorekoa. Noizean behinka abere zuriak ere badira

Batez besteko tamaina 75tik 85 zentimetrotara da soingurutzera. Pisua berriz 50 kg inguru. Adarrak paraleloan edo zabalean kokatuta egon daitezke.

## Ohiturak eta gobernua 
Garai batean ohikoa zen Pirinioetako ahuntzak neguan haran aldera jaistea eta bertan belarrondoa ematea bazkatzat. Udaberrian berriz berriro mendi aldera bortuetara igotzen zituzten abereak bertan larretzeko.

Gobernatzeko sistema mixtoa zen. Ahuntz kumeak amak hazten zituen bere esnearekin 15 kg. hartu arte, eta orduan haragitarako saltzen zituzten. Ondoren ahuntz emeak jaisten zituzten esnea lortzeko. Eme bakoitzak batez beste 0,5 eta litro bat ematen du egunero, hau guztia pentzuarekin lagundu gabe.

Ahuntz esnea behi esnearekin nahasten da bertako gazta mota bat egiteko.

## Egungo egoera 
thumb| Pirinioetako ahuntzak.
Egun arraza honetako ahuntz talde gutxi geratzen dira, eta Frantzian babestuta dago.

Gaskoinia Parke Naturalean kokatutako "Landa handiaren museo ekologikoan" arraza honen talde bat mantentzen dute arraza babesteko.

## Kanpo estekak 
## Argazki galeria 

Irudi:Chèvre Pyrénéenne.JPG
Irudi:Chèvre Pyrénées SISQA 1.jpg
Irudi:Chèvres Pyr Clique1.JPG
Irudi:Chèvres Pyr Clique2.JPG
Irudi:Chèvres Pyr Clique3.JPG
Mikel Bengoetxea

**Mikel Bengoetxea**, ezizenez **Bengoetxea IV.a** (Ezkurra, Nafarroa, 1955eko irailaren 7a) nafar esku pilotari profesional ohia da. Umea zenetik Leitzan bizi da. Juan Mari Bengoetxea edo Bengoetxea III.aren anaia eta Oinatz Bengoetxea edo Bengoetxea VI.aren osaba ere bada.

Bere ibilbide profesionaleko lorpenik handiena 1983 eta 1984ko EPELen binakako txapelketak birritan irabaztea izan zen, garaipen horietan bikotekide Maiz II.a izan zuelarik.

## Eskuz binakako finalak
Kautokeinoko matxinada

**Kautokeinoko matxinada** 1852an Norvegiako iparraldeko Kautokeino hirian sami talde batek Norvegiako agintearen ordezkarien kontra egin zuten erasoa izan zen. Matxinatu batzuek tokiko merkatari bat eta gobernuaren ordezkari bat hil zituzten, haien zerbitzariak eta herriko apaiza zartailuz zigortu zituzten, eta merkatariaren etxea erre zuten. Ondoren, beste sami batzuek matxinatuak geldiarazi zituzten, artean bi matxinatu hil zituztelarik. Aurrerago, Norvegiako agintariek matxinadaren bi buruzagiei (Mons Somby eta Aslak Hætta) burua moztu zieten.

## Gizarte ingurunea 
Garai hartan sami herria Norvegian finkatutako biztanleak baino behartsuagoa zen diruz (elur-orein gutxiago baitzituzten), eta gizartean norvegiarrak baino maila baxuagoan zeuden. Sami asko alkoholiko bilakatzen ari ziren, eta horrek beren gizartean eta kulturan arazo larria eragiten zuen. Lars Levi Læstadius predikadoreak Norvegiako iparraldeko samien artean erlijioa berpiztu zuen. Erlijioaren arauek eraginda, beren bizimoduari eta alkoholari uko egin zieten. Laestadiusen jarraitzaileek alkohola saltzearen eta edatearen kontra zeuden. Haren jarraitzaileek, Norvegiako elizaren eta alkohola saltzen zuen Estatuaren arteko lotura zela eta, Estatuaren elizatik aldendutako kongregazioa eratu zuten. Aurrerago, elizan meza ospatzen zen bitartean elizara sartzea eta meza etetea leporatu zieten. Gainera, Estatuaren elizatik at predikatzea Norvegiako legearen kontrakoa zen.

## Ondorioak 
Matxinadan parte hartu zuten gizon guztiak Osloko Akershus gotorlekura preso eraman zituzten, eta emakumeak Trondheimeko espetxera. Matxinatuen artetik, preso eraman ez zituzten bi gizonezko bakarrak Aslak Hætta eta Mons Somby izan ziren, matxinadaren bi buruzagiei burua moztu baitzieten Alta hirian. Presoetako asko, urte gutxiren buruan hil ziren, espetxean. Bizirik atera zenetako bat Lars Hætta izan zen; espetxean emandako hemezortzi urteetan, Biblia ipar samierara itzultzeko baimena izan zuen.

Kaukoteinoko matxinada Norvegiako aginteak samiak menperatzeko neurrien kontra samiek indarrez emandako erantzun bakarra izan zen, eta hilketak eragin zituen samien eta norvegiarren arteko liskar bakarra. Matxinada ez zen asimilazio behartuko politikaren kontrako erantzun zuzena izan, baina aurrerago Norvegiako Estatuak aukeratu zuen asimilazio politika ofizialean eragina izan zuen. 1905etik aurrera, Norvegia Suediatik bereizi zenez, asimilazio politika (norvegizazioa) gogortu zen. 1980ko hamarkadaren hasieran, Altako auzian, samien eskubideen gaia eztabaidara atera zen, eta handik aurrera norvegizazioa eteten hasi zen, 2001eko udan guztiz ezabatu zen arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Glizerina

**Glizerol** edo **glizerina** (grezieratik: *Glykos* = gozo) hiru hidroxilo talde (-OH) dituen alkohola da, (C3H8O3) formula duena. Formula garatua ezkerrera|100px| da, edo eskuinera|50px| ere idatz daiteke. Propanotriol izenaz ere ezagutzen da.

Glizerola lipido sinpleen funtsezko osagaia da, gantz-azidoekin batera. Triglizerido eta fosfolipidoen osaeran parte hartzen du, esaterako. Koloregabea da, likidoa 25&nbsp;°C-an, gozoa, usaingabea eta likatsua. Uretan eta alkoholean disolbatzen da.

Esterifikazio izeneko erreakzioetan gantz-azidoekin lotzen da, gantzak (lipidoak) sortzeko. Era berean, saponifikazio izeneko erreakzioetan sortzen da, lipidoek base batekin erreakzionatzen dutenean.

Glizerola hartzidura alkoholikoan agertzen da kantitate txikietan, baita digestio-prozesuan sortzen den lipidoen hidrolisian ere. Tarteko metabolitoa da gantzen anabolismoan, glukosatik abiatuta lipidoak eratzen direnean.

## Aplikazioak 
Molekula hau hainbat arlotan erabiltzen da:

* kosmetiko batzuen osaeran parte hartzen du.
* industria farmazeutikoan, jarabeetan eta supositorioetan, eszipiente gisa.
* leherkariak ekoizteko (nitroglizerina).
* izotzaren aurka (uraren fusio-tenperatura jaisten baitu).
* gehigarri gisa edari eta janari batzuetan.
* ehun-industrian, ehunak eta oihalak biguntzen baititu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alain Finkielkraut

**Alain Finkielkraut** (Paris, 1949ko ekainaren 30 - ) frantziar filosofo bat da, ezaguna modernitateari egindako kritikagatik eta albiste diren gaietan izan dituen jarrera eztabaidatuengatik, hala nola Ekialde Hurbileko gatazka, multikulturalitatea, identitatea, antisemitismoa, arrazakeria, progresismoa eta ezker politikoa. Jatorri judukoa, bere aita Auschwitzeko kontzentrazio-esparruan egon zen. Aldi berean, Israelgo estatuaren defendatzaile nabarmena da.
Mugitu! Mugimendua

thumb|300px|**M!M** mugimenduaren logoa.

**Mugitu! Mugimendua**, labur **M!M**, AHT (abiadura handiko trena) azpiegituraren aurkako desobedientzia zibileko Hego Euskal Herriko gizarte mugimendu bat da. 2010eko ekainean sortu zen. Mugimenduaren oinarri dira antolakuntza eza (buruzagitza eta azpiegiturarik gabe dihardute) eta indarkeriarik eza.

## Mugimenduaren ekintzak 
* 2010eko ekainaren 10ean, Gipuzkoako Ogasun Ordezkaritzan egoitzan egindako protesta-ekitaldia.
* 2010eko urriaren 24an, Hego Euskal Herriko zenbait ibai kalterik eragiten ez duen fluoristeina izeneko substantziarekin berdez tindatu zituzten, herritarren arreta erakartzeko.
* 2011ko abuztuaren 30ean, Donostiako Miramar jauregian Eusko Jaurlaritzako lehendakari Patxi Lópezen gobernu-bilera egiten ari zelarik, ekintzaile zenbaitek inguruan pankartak zabaldu eta parodia antzeztu zuten.
* 2011ko urriaren 27an, Nafarroako lehendakari Yolanda Barcinari aurpegira hiru tarta bota zizkioten Tolosa Okzitanian, Pirinioetako Lan Erkidegoa egiten ari zen bileran.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   Mugitu! Mugimenduaren bloga.
Lopitz

**Lopitz** edo **Lopetz** (biak Euskaltzaindiak onetsiak) eta **Lopitz** edo **Lopez** abizen elkartuetan euskal abizen bat da. Gaztelaniaz **López** grafiarekin idazten da, eta batez ere hala barreiatua dago munduan zehar. Honakoek dute:

## Pertsonen deitura 
### Politika 
* Juan Fernando López Aguilar (1961-), PSOEko politikaria.
* Mari Carmen López de Okariz, PPko eusko legebiltzarkidea
* Nuria Lopez de Guereñu (1969-) Eusko Jaurlaritzaren Garraio eta Herri Lan Sailburu ohia.
* Patxi López (1959-), Euskal Autonomia Erkidegoko lehendakari eta PSE-EEko idazkari nagusia.

### Literatura, musika, artea 
* Lopez (...1782...), apaiz eta idazle baxenabartarra.
* Antonio López García (1936-), espainiar eskultore eta margolaria.
* Antonio López Ferreiro (1837-1910), historialari eta idazle galiziarra.
* Emilio Lopez (1946-), medikua, euskal idazlea eta akademikoa.
* Francis Lopez (1916-1995), frantziar musikagilea.
* Frantzisko Lopez (1866-1910), donostiar idazle eta marrazkilaria.
* Gerardo López de Gereñu (1904-1992), arabar etnografoa.
* Ixaka Lopez Mendizabal (1879-1977), euskal idazlea.
* Manu Lopez (1961-), euskal idazlea.
* Pero Lopez Aiarakoa (1332-1407), poeta, historialari, idazle eta jauntxo arabarra.

### Zinema, telebista 
* Iñaki Lopez (1973-), telebista aurkezle portugaletetarra.
* Jennifer Lopez (1969-), AEBetako aktore eta abeslaria.
* José Luis López Vázquez (1922-2009), espainiar aktorea.
* Pilar López de Ayala (1978-), espainiar aktorea.
* Sergi López i Ayats (1965-) kataluniar antzerki eta zinemako aktorea.

### Kirola 
* Aitor Lopez Rekarte (1975-), futbolari arrasatearra.
* Alberto Lopez de Munain (1972-), gasteiztar txirrindularia.
* David López García (1981-), barakaldar txirrindularia.
* David López Moreno (1982-), errioxar futbolaria.
* Esther Lopez (1974-), beisbol jokalarri donostiarra.
* Feliciano López (1981-), Toledon jaiotako tenislaria.
* Jon Ander Lopez Maquiera (1976-), barakaldar futbol atezaina.
* Jose Luis Lopez Panizo (1922-1990), Sestaon sortutako Athletic-eko jokalaria.
* Juan Manuel Lopez Iturriaga (1959-), Bilbon jaiotako euskal herritar saskibaloi jokalari eta telebistako aurkezlea.
* Luis Maria Lopez Rekarte (1962-), futbolari arrasatearra.
* Maria Lopez de Egilaz (1984-), Getxon sortutako belar hockey jokalaria.
* Ricardo López (1971-), Madrilen sortutako futbol atezaina.
* Roberto Lopez Ufarte (1958-), euskal herritar futbolaria.

### Besterik 
* José Ignacio Lopez de Arriortua (1941-) Zornotzar ingeniaria.
* Juan Lopez de Uralde (1963-), Donostian sortutako ekintzaile ekologista.
* Migel Lopez Legazpikoa (1502-1572), militar, esploratzaile eta konkistatzaile gipuzkoarra.
* Margarita López Maturana (1884-1934), bilbotar moja, Berrizko Mesedeetako Misiolarien sortzailea.
* Ruy López de Segura (1540-1580), elizgizon eta xakelari espainiarra.
* Vicenta María López Vicuña (1847-1890), Cascanten sortutako moja eta santua.

## Leku izena 
* Lopez lurmuturra, Gabongo lurmuturra, Gineako golkoaren hegoaldeko muga.

## Ikus, gainera 
* Lopitz Harokoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estandarizazio (estatistika)

Estatistikan, **estandarizazioa** datu bat batez bestekotik zenbat aldentzen den adierazten duen balio bat da, **z balio** izenekoa. Datua, batez bestekoa eta desbideratzea x,\ \mu, \sigma\, badira hurrenik hurren, estandarizazioa honela burutzen da:

::::z=\frac{x-\mu}{\sigma}

Estandarizazioaren bitartez datu multzo ezberdinetako datuak aldera daitezke, z balioak dimentsio gabeak baitira. Adibidez, bi herrialde ezberdinetako familia banaren errentak alderatzeko, herrialde bakoitzean zein mailatan kokatzen diren zehazteko alegia, bi errentak estandarizatu behar dira, herrialde bakoitzeko batez besteko errenta eta desbideratzea harturik. Estandarizatu ondoren, z balio edo balio estandarizatu handiena duen errenta izango da handiena bietan, herrialdeko errenta maila orokorra kontuan harturik.

Estandarizazio estandarra ez den N(\mu,\sigma)\, banaketa normal bateko balio batetik dagokion N(0,1)\, banaketa normal estandarreko baliora igarotzeko prozesua ere bada. Prozesu hau banaketa normal bateko probabilitateak taula baten bitartez kalkulatu behar direnean erabiltzen da, besteak beste:

::::X \sim N(\mu,\sigma) \rightarrow Z=\frac{X-\mu}{\sigma} \sim N(0,1)

Hipotesi-froga izenekoetan ere erabiltzen da, estatistiko moduan, hipotesi nulua onartu edo baztertzeko balio zehatz batekin alderatu ondoren.

## Kanpo estekak
Huntington (Mendebaldeko Virginia)

**Huntington** AEBetako Mendebaldeko Virginia estatuko hiria da. Estatuko bigarren hiririk handiena da Charlestonen atzetik eta 2009an ia 50.000 biztanle zituen. Huntington-Ashland-Ironton metropolitar guneko zati da.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Huntingtongo Udalaren webgune ofiziala 
* Marshall Unibertsitatea, Hiriko unibertsitaterik esanguratsuena

ezkerrera|thumb|300px|Hiriaren ikuspegietako bat.
Scheveningen

thumb|Scheveningen kaia.
thumb|Barrutiaren kokapena (berdez) Haga hiriko mapan.

**Scheveningen** Herbehereetako Haga hiriko zortzi barrutietako bat da. Bertan, hondartza, jatetxe, eta Herbehereetan famatua den Scheveningeneko kaia daude. Uda garaian milaka pertsonek bisitatzen dute gunea.

2010eko udazkenaren hasieran itsas ibiltokiaren eraberritzea hasi zen.

## Auzoak 
Barrutia honako auzoek osatzen dute:

* Scheveningen
* Duinoord
* Statenkwartier
* Belgisch Park
* Oostduinen
* Duindorp
* Archipelbuurt
* Van Stolkpark
* Westbroekpark

## Kanpo estekak 
*  Guneari buruzko informazio turistikoa.
Tudela

**Tudela** hitzarekin honako herri hauetako artikuluak topa daitezke:

* **Tutera**, Nafarroako udalerriaren gaztelerazko izena eta izen ofiziala.
* **Tudèla**, Okzitaniako udalerria, frantsesez Tudelle izenekoa.
Václav Havel

**Václav Havel** (Praga, Txekoslovakia, 1936ko urriaren 5a - Hrádeček, Vlčice, Txekiar Errepublika, 2011ko abenduaren 18a) txekiar dramagile, idazle eta politikaria izan zen. Txekoslovakiako azken presidentea eta Txekiar Errepublikako lehenbizikoa izan zen.

Antzerki lanetan gaur egungo gizartearen zentzugabetasuna salatzeagatik nabarmendu zen. Harenak dira *Zahradní slavnost* (1963, "Festa jardinean"), *Ztízená moznost soustredení* (1968, "Kontzentratzeko zailtasunak"), *Audientzia* (1975) eta *Longo Desolato* (1985) antzerki lanak. Pragako Udaberrian parte hartu zuen, eta hori zela eta mehatxuak eta debekuak izan zituen. 1977an *77en gutuna* izeneko gobernu komunistaren kontrako salaketa mugimenduan parte hartu zuen eta kartzelan sartu zuten. Urte askoz giltzapeturik egon ondoren, Txekoslovakiako lehendakari izan zen 1989-1992 bitartean, eta Txekiakoa 1993tik 2003ra. Bere agintaldian Varsoviako Ituneko kide ohiek NATOn sartzeko aukera izan zezaten defendatu zuen. 1994an, Askatasunaren aldeko Domina jaso zuen, demokraziaren eta etnien arteko bakearen alde egindako lanarengatik. 1997an, Komunikazio eta Humanitateetako Asturiasko Printze Saria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Václav Havelen webgune ofiziala  
* Havel Jaialdia
Aitzpelarreta

**Aitzpelarreta** edo Aizpelarreta Euskal mitologiari lotutako paraje bat da. Aiako Altzola auzoan dago kokaturik eta bertan baso sarri batek estaltzen ditu malkar multzoa. Aitzpelarreta Pagoetako natura parkean dago. Altzolako auzoan bertan euskal mitologiaren beste zenbait paraje daude hala nola: Aizkultzetalo leizea, Semeola baserria, Basajaun haitza eta Sanson harria.
 
Basoan pago handiak, haginak, ezkioak, astigarrak eta hurritzak. Parajean leizezulo eta harpe ugari daude. Haietako batuzk garai batean artzaintzan erabiliak izan ziren ezkortak bezala sarrerak harresiekin itxiz. Nahiz eta leku malkartsua izan bertan gizakiaren eragina handia izan da aspaldidanik eta karobi eta txondorrak badaude ere.

Aian gordetako kondairen arabera, Aitzpelarretan jentilak bizi omen ziren. Jentil hauek izan ziren Elkano auzoko eliza eraikitzeko harriak garraiatu eta ezarri zituztenak.

Elkano-bitarte baserrian bizi izan zen Jose Antonio Manterolak kontatzen zuenez, Elkanoko eliza hiru jentilek eraiki zuten gau bakar batean. Erraldoietariko
bat errena zen eta horregatik deitzen zioten "Kojua". Lanak hasita zeudela, errenaren bi adiskideek ondorengoa komentatu zuten: *Honek traba egiten hemen!* Kojuak, belarri zorrotza zuenez, entzun egin zien, bai eta ondorengoa erantzun ere: *Bai, baina nahiz eta traba egin, badaramatzat hirurehun kilo baino gehiago sorbaldan*.

Jentilaren irudia argi agertzen da Elkanoko parrokia eraikitzeko materiala biltzeko modua deskribatzen denean. Jentiletariko batek Garate menditik Arbastainaundiraino
botatzen zituen harriak. Kojuak Arbastainaunditik Elkanoko herriraino botatzen zituen. Hirugarren erraldoiak errenak jaurtitako harlanduak jasotzen zituen, eta harri
horiekin eraikitzen zuen eliza bata bestearen gainean ezarriz.
thumb|px 380|ezkerrera| Elkanoko auzoko eliza, kondaidaren arabera Aitzpelarretako jentilek eraikita

## Begira 
* Jentilak

## Kanpo estekak
Zizur (zendea)

**Zizur** Euskal Herriko zendea bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Iruñeko merindadean eta Iruñerria eskualdeko Metropolialdea azpieskualdean dago, Iruñea hiriburutik 9,5 kilometrora. Altuera 371 eta 1023 metro artekoa da, eta 54,61 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Bertako biztanleak *zizurtarrak* dira. Herriburua Zizur Nagusia herria da.

1992az geroztik, Barañain (izen bereko kontzejua eta Eultza jaurerriarekin), Iruñea (Etxabakoitz auzoa bakarrik), Zizur Nagusia (bere kontzejua) eta Zizur (gainerako herriak) udalerrietan banatzen da.

## Historia 
Urte luzez zendearen mugek izen bereko udalerriarekin bat egiten zuten. Aldiz, biztanleriaren handitzearekin batera 1950eko hamarkadatik aurrera bere lurraldearen osaketan aldaketa batzuk izan ditu:
* Etxabakoitz 1953 arte zendeako herria zen; geroztik Iruñeko auzoa da.
* Barañain udalerria 1984an sortu zen, herri honek Iruñearen gerizpean pairatu zuen transformazio izugarria dela medio. Eultza herriska ere udalerri berrian sartu zen eta bere urbanizazio berriaren barruan integratu da.
* Zizur Nagusia 1992an bereizi zen; kasu honetan ere azken urteetan biztanleria asko handitu da.
* "Zizur" izena mantendu zuen beste hamaika herrik osatutako udalerriak. Herriak hauek dira: Astrain, Baternain, Eriete, Gatzolatz, Gendulain, Larraia, Muru Astrain, Sagues, Undio, Zarikiegi eta Zizur Txikia. Zizur Nagusiaz gain zendeari izena ematen dion beste herria, Zizur Txikia, ez da udalerri honetako burua (Gatzolatz da) baina bai desberdintasun handiz biztanlerik gehien duena; Zizur Nagusia bereizi eta gero barrendegi moduan geratu da, beste hamar herrietatik anaia nagusia, Iruñea eta Galar Zendearen lurrek banatuta.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV*, Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* zendea
* Ibarrak (Iruñerria)
* Iruñeko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Mikel Sarriegi (argipena)

**Mikel Sarriegi** izen-deiturak dituzten gizasemeak:

* Mikel Sarriegi Etxeberria: Ekonomisten Euskal Elkargoko Gipuzkoako ataleko lehendakaria, ADEGIko Prestakuntzako zuzendaria, eta Makina Erreminten Hezkuntza Teknikorako Fundazioko batzordekidea.
* Mikel Sarriegi Etxezarreta: dantzaria eta mendi ingeniaria, 1965ean Beasainen jaioa.
* Mikel Sarriegi: aktorea, 1968an Donostian jaioa. *Kutsidazu bidea, Ixabel* antzezlanean, Juan Martin protagonistaren rola jokatu du.
Banaketa uniforme (argipena)

**Banaketa uniforme** edo **banaketa uniforme** terminoak adiera ezberdinak ditu:
* estatistikan, **banaketa uniformeak** zorizko aldagai bateko balioei probabilitate berdina esleitzen dien probabilitate banaketa da: banaketa uniforme diskretua eta banaketa uniforme jarraia bereizten dira.
* ekologia, **banaketa uniformea** espezie baten banaketa geografiko mota bat da, non banakoak eremuan zehar sakabanaturik eta dentsitate berdinez banatzen diren.
Alemaniar tankeen ebazkizuna

Estatistikan, **alemaniar tankeen ebazkizuna** inferentzia estatistikoko ebazkizun klasiko bat da, behatutako elementuen orden-zenbakian oinarritua, elementu guztien kopurua zenbatesten duena. Ebazkizunak II. Mundu Gerran hartu zuen izena, indar aliatuek harrapatutako alemaniar tankeen matrikula edo zenbakia ikusita, zehatzago zenbaki handiena behatuta, alemaniar armadak zuen tanke kopurua zenbatetsi nahi zutenean. Estatistika terminoetan, helburua banaketa uniforme diskretu bateko baliorik handiena zenbatestea da, populaziotik jasotako datu zenbaitetan oinarriturik.

## Soluzioa 
Demagun tankeei edo bestelako elementuei modu ordenatuan 1-etik N-ra bitarteko zenbakia esleitu zaiela; *m* behatutako zenbaki edo matrikula handiena eta *k* jasotako datu kopurua izanik, bariantza txikieneko zenbatesle alboragabea (eta beraz, zenbatesle hoberena) hau da:

:\hat{N} = \frac{k+1}{k} m - 1 = m + \frac{m}{k} - 1

Adibidez, behatutako tankeen matrikulak 23, 126, 83 et 62 izanik, guztira dauden tanke kopuruen zenbatespen egokiena hau da:

:\hat{N} =  126 + \frac{126}{4} - 1=156.5\ tanke

## Kanpo estekak
LIFE programa

thumb|140px|LIFE programaren logotipoa

**LIFE programa** Europar Batasunak ingurumenaren aldeko proiektuak finantzatzeko darabilen tresna da, 1992an sortua. Helburu orokor hau du: Europar Batasunak ingurumen arloan dituen politika eta legeak gauzatzen, eguneratzen eta garatzen laguntzea. Horretarako, Europako balio erantsia duten proiektu pilotuak edo proiektu erakusgarriak finantzatzen laguntzen du.

Europar Batasuneko kide diren Estatuetako, kide izateko hautagai diren Estatuetako, eta Europar Batasunak mugakide dituen herrialdeetako proiektuak finantzatzen ditu.

Euskal Herrian ere hainbat proiektu finantzatzen lagundu du, hala nola Araban ur ipurtatsa babestekoa, Aiako Harriaren natura parkean pagadi azidofiloak eta harizti galaikoportugesak kontserbatu eta lehengoratzekoa, eta Nafarroan ur ipurtatsa babestekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Banaketa uniforme diskretu

[325px|thumb|**Banakuntza uniforme diskretuan** balio posible guztiek, a-tik b-ra, [probabilitate berdina dute.]]

Probabilitate teorian eta estatistikan, **banaketa uniforme diskretua** zorizko aldagai batek hartzen dituen a,\ a+1,\ a+2, \ldots,\ b-1,\ b *n* balio posibleei probabilitate berdina esleitzen dien probabilitate banaketa da. Horrela, hau da banaketa uniforme diskretuari dagokion probabilitate funtzioa:

::P[X=x]=\frac{1}{n}\ \ \ x=a,\ a+1,\ a+2, \ldots,\ b-1,\ b=a+(n-1)

Adibidez, dado bateko puntu kopurua banaketa uniforme diskretu bati jarraiki banatzen da, non n=6:

::P[X=x]=\frac{1}{6}\ \ \ x=1,\ 2,\ 3,\ 4,\ 5,\ 6

## Ikus, gainera 
* Banaketa uniforme jarraitua

## Kanpo estekak
Ko e Iki he Lagi

***Ko e Iki he Lagi*** (*Jauna Zeruan*) Niueko ereserki nazionala da. Hitzak niuera hizkuntza polinesiarrean daude.

## Niuerazko testua 
Ko e Iki he Lagi
Kua fakaalofa mai
Ki Niue nei, ki Niue nei
Kua pule totonu
E Patuiki toatu
Kua pule okooko ki Niue nei

Ki Niue nei, ki Niue nei
Ki Niue nei, ki Niue nei
Ki Niue nei, ki Niue nei
Ki Niue nei

Kua pule okooko ki Niue nei
Kua pule ki Niue nei

## Euskaraz 
Jauna Zeruan
Niue maite duena
Adeitsu agintzen duena
Ahalguztiduna
Niueren gainean erabat agintzen duena

Niueren gainean, Niueren gainean
Niueren gainean, Niueren gainean
Niueren gainean, Niueren gainean
Niueren gainean

Niueren gainean erabat agintzen duena
Niueren gainean agintzen duena

## Iturria 
Testua atera den iturria hauxe da: Aiao Kaulima eta Clive H. Beaumont, *Learning Niuean, Book 2: Tohi Ako Vagahau Niue* liburua, 13. ikasgaia. 

## Ikus, gainera 
* Munduko ereserkien zerrenda
* Niue

## Kanpo estekak 
*  Ereserkia bideo honetan.
*  Hitzak *My world guide* webgunean.
Paralelepipedo

**Paralelepipedo**ak hexaedro mota bat dira, aurpegiak binaka elkarri buruz paraleloak dituena.

Kasu bereziak:
* kuboak (aurpegi guztiak laukiak dira),
* paralelepipedo angeluzuzena (aurpegi guztiak laukizuzenak dira), eta
* erronboedroak (aurpegi guztiak erronboak dira)

## Kanpo estekak 
* Paralelepipedoak mathworld webgunean
Manex ardi burubeltz

**Manex ardi burubeltza** Euskal Herriko bertako ardi arraza bat da. Hainbatentzat ordea ardi hau ez da aparteko arraza, ardi latxaren mota bat baizik. Iturri ezberdinen arabera honen inguruko iritzi ezberdinak daude. Frantziar Administrazioak bertako arrazatzat jotzen du, ardi latxetik aparte.

## Ezaugarriak 
Iletsua da, eta adarrak dituzte bai arrek, baita emeek ere. Kolore zuria dute nagusiki; gorputza zuria eta hanka, lepoa eta burua beltzak. Landatar arraza da. Ardi gogorra, Pirinioetako larre urrietan ondo moldatzen dena. Bereziki esnetarako erabiltzen da; beste ardi arraza batzuen esnearekin batera, Ossau-Iratiko gazta egiteko erabiltzen da.

Manex ardi burubeltza manex ardiaren azpimotatzat jo izan da, beste azpimota manex ardi burugorria izanik, baina biak arraza bereizitzat jotzen dira gaur egun. Lehen aipatu den bezala, Iparraldeko eta Nafarroako manex ardiak ardi latxaren oso senide hurbilak dira.

## Hedapena 
Arraza Euskal Herriko Iparraldean dago hedatuta bereziki, baina baita Bearnon eta Nafarroa Garaiko zenbait ibarretan ere: Aezkoan, Erron eta Baztanen, Esteribarren eta Ultzaman. Izan ere, garai batean —eta, neurri txikiagoan, gaur egun ere— neguan trashumantzia egiten zuten. Aezkoako manex ardiek Lapurdiko behe lurretan igarotzen zuten negua, gero udaberrian goi Bortuetara itzultzeko. Horregatik, ardi arraza berberak dira toki horietan.
Hainbat adituentzat Ipar Euskal Herriko Manex ardiak ardi latxa beraren barietateak baina ez dira. Hala ere ofizialki arraza ezberdintzat hartzen dituzte sailkapen ofizialek.

## Erreferentziak 
thumb|px 400|Manex ardi burubeltzak, Euskal Herriko Bortuetan

## Ikus, gainera 
* Aari, Euskal mitologian ardiari buruzko kontuak jakiteko.
* Martak

## Kanpo estekak 
*  Manex ardi burubeltzaren fitxa, Frantziako Baliabide Genetikoen Bulegoaren webgunean.
Hutsegite-tasa

Estatistikan eta ingeniaritzan, **hutsegite-tasa** makina edo bestelako sistema batek denboran zehar duen funtzionamendu egokiaren neurri bat da. Zehatzago, denbora unitate bakoitzean hondatu edo akatsa izango duten elementuen proportzioa da. Fidagarritasunaren azterketarako oinarrizko elementu bat da eta sistemaren iraupena modu matematikoan aztertzeko erabiltzen da. Gehienetan, hutsegite-tasa aldakorra izaten da denboran zehar; hori dela eta, ohikoa da hasiera batean denborari buruz beherakorrak diren hutsegite-tasak dituzten sistemak (sistemak erabiltzen hastean, hondatzeko probabilitatea handiagoa izaten baita, baina denbora aurrera joan ahala arrisku hau gutxitzen da), konstantea ondoren eta gorakorra azkenik (sistema zaharkitzean akatsak eta hondatzeko probabilitatea gero eta handiagoa izaten baita), bainuontziaren kurbari jarraiki.

## Definizio matematikoa 
(t_2-t_1) denbora-tarte baterako, R(t), t denbora bitartean sistema hondatu edo akatsik ez izateko probabilitatea izanik:

::\lambda = \frac{R(t_1)-R(t_2)}{(t_2-t_1) \cdot R(t_1)} 
 = \frac{R(t)-R(t+\triangle t)}{\triangle t \cdot R(t)} \!

Adibidez, osagai baterako lehenengo 10 orduetan osagaia ez hondatzeko probabilitatea *R(t=10)=0.7* bada eta 20 orduetara *R(t=20)=0.5* bada, 1000 osagaietatik batezbestez 700ek jarraituko dute funtzionatzen eta 500ek 20 ordutara. Hutsegite-tasa, 10-20 orduko epe horretan, hau izango da:

::\lambda = \frac{0.7-0.5}{10 \times 0.5} = 0.04

Beraz, 10 ordu-20 ordu bitartean, ordu bakoitzeko hasierako osagaien %4 hondatuko dela adierazten du hutsegite-tasak. Izan ere, 100 osagai harturik, 10 ordutan batezbestez 70 izango dira funtzionatzen eta 50 osagai 20 ordutara. Horrela, osagaien (70-50)/50=%40 hondatzen da 10 orduetan zehar, hau da, %4 ordu bakoitzeko.

## Kanpo estekak
Ande (mitologia)

**Ande** Pirinio aldeko euskal mitologiaren jainkosa izen zen, Akitania erromatarrraren garaian.

Bere ezaugarriak ezezagunak dira. Berari eskainitako aldarea Ariègeko Caumont herrian aurkitu zuten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Jose Miguel de Barandiaran, obras completas*. Egilea, Jose Miguel de Barandiaran. Argitaletxea, Editorial la gran enciclopedia vasca, Bilbao 1972.

## Kanpo estekak
Placebo

***Placebo*** rock alternatiboko musika taldea da, Londresen 1994an sortua. Egungo kideak Brian Molko, Stefan Olsdal eta Steve Forrest dira. Gaurdaino, zortzi estudio-album plazaratu dituzte. Taldeak nahiko ospe handia eskuratu du mundu osoan, 10 milioi disko baino gehiago saldu baitituzte.

Taldearen estiloa aldatu egin da denborak aurrera egin ahala. Haien lehendabiziko diskoan soinua gordina zen, eta instrumentazioa minimalista. Baina ondoko albumetan doinua goibeldu eta moteldu da, eta sintetizadoreak eta soinua ekoizteko beste era ez hain tradizionalak hasi dira erabiltzen (batik bat *Black Market Music*-en ondoren).

Taldea, hein batean, ezagutzera eman da bere kideen sexualitatea dela eta (Olsdal homosexuala da, Forrest heterosexuala eta Molko bisexuala), haien bizimoduen gehiegikeriengatik eta Molkoren irudi androginoagatik (hainbatean aipatzen da kantetan).

## Diskografia 
### Estudio diskoak (singleekin) 
* *Placebo* (1996)
** "Bruise Pristine"
** "Come Home"
** "36 Degrees"
** "Teenage Angst"
** "Nancy Boy"
* ''Without You I'm Nothing'' (1998)
** "Pure Morning"
** "You Don't Care About Us"
** "Every You Every Me"
** "Without You I'm Nothing"
** "Burger Queen Français"
* *Black Market Music* (2000)
** "Taste in Men"
** "Slave to the Wage"
** "Special K"
** "Black-Eyed"
* *Sleeping with Ghosts* (2003)
** "The Bitter End"
** "This Picture"
** "Special Needs"
** "English Summer Rain"
* *Meds* (2006)
** "Because I Want You"
** "Song to Say Goodbye"
** "Infra-Red"
** "Meds"
* *Battle for the Sun* (2009)
** "For What It's Worth"
** "The Never-Ending Why"
** "Ashtray Heart"
** "Bright Lights"
* *Loud Like Love* (2013)
* *Never Let Me Go* (2022)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Placeboren web gune ofiziala
Kantauriko ur-txakur

**Kantauriko ur-txakurra** Euskal Herriko, Kantabriako zein Asturiasko itsasbazterreko herrietan eta bereziki arrantzale munduan ezaguna izan den bertako txakur arraza bat da.

## Arraza-izendapena 
Zenbaitzuek ez zuten berezko arrazatzat jotzen eta Espainiako ur-txakurraren arrazako azpi-motatzat hartzen zuten. Zenbait txakurzaleek berriz berezko arraza zela mantentzen zuten eta ezagupen ofiziala izateko lanean jardun ziren. Argi dagoena zera da, Kantauri itsas bazterreko arrantza kaietan txakur mota hau aspaldidanik ezaguna izan dela.

Azkenean, Espainiako Ministerio de Medio Ambiente y Medio Rural y Marino erakundeak 2011ko martxoaren 22an berezko arrazatzat onartu zuen ofizialki. Hala ere, Espainiako ur-txakurra ez bezala, arraza honek ez du NFZren nazioarteko ezagupenik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Txakurra euskal mitologian

## Kanpo estekak 
*  Prentsa artikukoa
*  Arrazaren WEB ofiziala
*  Garai bateko euskal baforeen ur txakurrei buruzko audioa
Alofi (argipena)

**Alofi** Polinesiako toponimo bat da, leku batzuk izendatzeko erabiltzen dena:

* 20px Alofi: Niueko hiriburua da.
* 20px Alofi: Wallis eta Futuna kolonia frantsesean dagoen uharte bat da.