Anemia ferropeniko

**Anemia ferropenikoa** odolean burdin kopuru nahikorik ez egoteagatik sortzen den anemia mota da. Anemia ferropenikoa gaixotasun hematologiko ohikoena da Euskal Herrian, baita mundu mailan ere, eta nutrizio-gabezia hedatuena izaten jarraitzen du. Gorputzean burdin nahikorik ez dagoenean, hezur-muinak ezin du hemoglobina nahikoa ekoiztu, eta burdinaren ezean, hemoglobina eta eritrozitoen (globulu gorrien) ekoizpena ezin da era egokian osatu**.** Hemoglobina globulu gorrien barnean dagoen proteina konplexua da, eta bere funtzio nagusia oxigenoa biriketatik ehun eta organo guztietara garraiatzea da. Hemoglobina mailak jaisten direnean, ehunek ez dute oxigeno nahikorik jasotzen (hipoxia zelularra), eta horrek metabolismo energetikoa kaltetzen du, sintomatologia kliniko zabala sortuz . 

## Epidemiologia   
Anemia ferropenikoa mundu mailako osasun publikoko arazo nagusienetako bat da, baina gure inguruan ere eragin handia du: esan bezala, Euskal Herrian diagnostikatzen den anemia motarik ohikoena da. Osasunaren Mundu Erakundearen (OME) arabera, munduko biztanleriaren heren batek burdin gabeziaren bat du, eta anemia kasu guztien %50-%60 inguru jatorri ferropenikokoak dira .

Prebalentzia oso aldakorra da adinaren eta sexuaren arabera. Euskal Herrian eta garatutako herrialdeetan, bi talde nagusiri eragiten die bereziki: hazkunde betean dauden umeei eta emakume emankorrei. Adin nagusiko helduetan (%65etik gora), anemia ferropenikoa digestio-aparatuko gaixotasun larrien (minbizia, esaterako) lehen seinalea izan ohi da .

## Fisiopatologia    
Burdina ezinbesteko elementua da hemoglobina molekula sortu ahal izateko. Jakina denez, hemoglobina, era berean,  eritrozitoen molekula nagusia da, globulu gorrien pisu lehorraren %90a hemoglobinari baitagokio.

Globulu gorriek 120 egun inguruko bizi-itxaropena dute. Globulu gorriak hiltzen direnean barruko hemoglobina askatzen da, eta ehunetan (bereziki barean eta gibelean) dauden makrofagoek hemoglobina hori fagotizatzen dute, bilirrubinan eraldatuz. Bilirrubina hori behazunarekin batera kanporatzen da, eta hemoglobinaren burdina berriz erabiltzen da hezur-muinean hemoglobina berria ekoiztu ahal izateko :

1. **Burdin erreserben agortzea** (Ferropenia latentea): Fase honetan, burdinaren balantze negatiboa gertatzen da, hau da, gorputzak kanporatzen edo kontsumitzen duen burdina dietatik jasotzen duena baino handiagoa da. Gabezia hori konpentsatzeko, gorputzak makrofagoetan eta hepatozitoetan (gibelean) gordeta dituen erreserbak erabiltzen hasten da.

* Laborategiko datuak**:** Odol-analisian, **ferritina serikoa** da aldatzen den parametro bakarra, bere mailak nabarmen jaisten baitira. Hemoglobina mailak eta globulu gorrien morfologia normalak dira oraindik, hezur-muinak behar adina burdin baitu eritropoiesia mantentzeko. Fase hau asintomatikoa dela kontuan hartu behar dugu .

2. **Eritropoiesi ferropenikoa:** Behin burdin erreserbak (ferritina) guztiz agortuta daudenean, hezur-muinera iristen den burdin kopurua gutxitzen hasten da. Une honetan, eritrozitoen sorkuntza kaltetzen hasten da, baina ez hemoglobina mailak balio patologikoetaraino jaisteko adina.

* Laborategiko datuak**:** Sideremia (odoleko burdina librea) jaitsi egiten da eta **transferrinaren saturazio-indizea** %15etik behera kokatzen da. Horrez gain, protoporfirina eritrozitario librea (hemoglobina sortzeko aurrekaria) metatu egiten da globulu gorrietan, burdinik ez duelako aurkitzen heme taldea osatzeko. Hemoglobina mailak muga-mugan egon daitezke, baina oraindik ez da anemia teknikoki existitzen .                                                                            

3. **Anemia ferropenikoa** (Fase klinikoa): Hau da prozesuaren azken etapa, non burdin gabezia hain den handia, hezur-muina ezin baita gai hemoglobina nahikoa sintetizatzeko.

* Ezaugarriak: Hemoglobina mailak balio fisiologikoetatik behera jaisten dira (normalean a difusoa) . Gainera, oxigeno eta keratina faltak azazkalak ahultzen ditu. Zeinu bereizgarriena burdin gabezia larrietan agertzen den koilonikia da ("koilara-formako azazkalak"): azazkala mehetu, erdialdea hondoratu eta ertzak gorantz okertzen dira .
* **Pika sindromea:** Janaria ez diren substantziak jateko gogo bitxia (izotza, lurra, klariona) agertu daiteke. Pagofagia (izotza jatea) oso espezifikoa da ferropenian .

## Diagnostikoa        
Odol-analisi batean asaldura hau erraz detektatzen da: odolean burdin eta ferritina gutxi dago, globulu gorriak ohi baino txikiagoak dira eta hematokritoa ere ez-ohikoa izaten da. Diagnostikoa osatzeko, bi pauso jarraitzen dira :

### Odol-analisia (Hemograma eta Biokimika) 
Anemia ferropenikoaren diagnostikoa laborategiko probetan oinarritzen da nagusiki. Odol-analisiak bi informazio-maila eskaintzen ditu: globulu gorrien egoera morfologikoa (hemograma) eta gorputzaren burdin-erreserben egoera metabolikoa (biokimika) .

#### Hemograma 
Hemogramak anemiaren larritasuna eta zelulen tamaina zehazten ditu:

**Hemoglobina (Hb):** Anemiaren diagnostikoa baieztatzen du. OMEren irizpideen arabera, balioak baxu egoten dira: < 13 g/dL gizonetan eta < 12 g/dL emakumeetan .

**Hematokritoa (Hto):** Odolaren bolumen osoan globulu gorriek hartzen duten portzentajea da; ferropenian ez-ohikoa izaten da, normalean %35etik behera kokatuz.

**Batez besteko Bolumen Korpuskularra (BBK):** Globulu gorrien tamaina neurtzen du. Balio baxuek (< 80 fL) **mikrozitosia** adierazten dute, hau da, zelulak ohi baino txikiagoak direla.

**Hemoglobina Korpuskular Batez bestekoa (HKB):** Globulu gorri bakoitzak duen hemoglobina kantitatea neurtzen du. Balio baxuek (< 27 pg) **hipokromia** adierazten dute (globuluak zurbilagoak direla) .

**Zabalera Eritrozitarioaren Banaketa (RDW):** Balio hau altu agertu ohi da (anisozitosia), odolean tamaina desberdineko globulu gorriak nahasten direlako prozesuaren fase ezberdinen ondorioz .

* **Ferritina serikoa**:  Parametro fidagarriena eta goiztiarrena da. Gibeleko eta makrofagoetako burdin biltegien ispilua da. Balio baxuek (< 30 ng/mL) biltegiak erabat hutsik daudela ziurtatzen dute (odolean ferritina gutxi dago)
* **Sideremia:** Odol-fluxuan zirkulatzen ari den burdina librea neurtzen du; ferropenian baxu egon ohi da (< 60 µg/dL).
* **Transferrina eta TIBC** (Burdina Lotzeko Edukiera Osoa): Igoera nabarmena erakusten dute. Transferrina burdina garraiatzen duen proteina da; burdin falta dagoenean, gorputzak proteina garraiatzaile gehiago sortzen ditu ("garraio-ibilgailu" gehiago jartzen ditu) burdina harrapatu eta garraiatu nahian .
* **Transferrinaren saturazio-indizea** (TSI): Transferrinaren zenbat portzentaje dagoen burdinaz beteta neurtzen du. %15etik behera jaisten da .

### Kausaren bilaketa (Diagnostiko etiologikoa)    
Medikuntza klinikoan, anemia ferropenikoa diagnostikatzea ez da prozesuaren amaiera, hasiera baizik; ezinbestekoa da beti zergatia (azpiko etiologia) aurkitzea. Anemia bera ez da gaixotasun independente bat, beste prozesu patologiko baten zeinua baizik .

Kausa ohikoenak baztertzeko, honako proba osagarriak egiten dira gaixoaren adinaren eta sexuaren arabera :

* **Proba endoskopikoak:** Helduetan, eta bereziki gizonetan zein emakume postmenopausikoetan, ezinbestekoa da **kolonoskopia** eta **gastroskopia** egitea. Proba hauek digestio-aparatuko odol-galera ezkutuak, ultzera peptikoak, polipoak edo tumore gaiztoak (koloneko minbizia, esaterako) baztertzeko erabiltzen dira.

* **Gorotzetako odol ezkutuaren proba (FOBT):** Askotan endoskopien aurretik egiten da, digestio-hodian begi-bistaz ikusten ez den odoljario kronikorik dagoen baieztatzeko.

* **Ekografia ginekologikoa:** Emakume emankorretan, hilekoaren bidezko galera handiak justifikatzen dituzten alterazioak bilatzeko (adibidez, miomak).

* **Serologia zeliakoa:** Digestio-galerarik aurkitzen ez bada, zeliakia bezalako xurgapen-arazoak baztertzeko antigorputzak aztertzen dira .

## Tratamendua                                                                                                                                              
Tratamendua burdinaren administrazioan datza, aho-bidetik (kasu gehienetan) edo zain-barneko bidetik . Helburua bikoitza da: anemia zuzentzea (hemoglobina normalizatzea) eta burdin biltegiak (ferritina) guztiz betetzea.

* **Aho-bidetik:** Lehen lerroko tratamendua da. Sulfato ferrosoa da sendagai erabiliena. Xurgapena maximizatzeko, urdail hutsik hartu behar da, eta C bitaminarekin (laranja zukua) hartzeak xurgapena areagotzen du. Teak eta esneak xurgapena inhibitzen dute. Albo-ondorio ohikoenak idorreria eta gorotzak beltzez tindatzea dira.
* **Zain-barneko bidetik:** Ahozko tratamendua toleratzen ez denean, hesteetako xurgapen arazo larriak daudenean (zeliakia) edo anemia oso larria denean (odol-galera aktiboekin), burdina zuzenean zainetik ematen da ospitalean .   

Behin burdin osagarriak hartzen hasita, **hemoglobina maila 1-2 hilabeteren buruan** normalizatu ohi da. Hala ere, garrantzitsua da tratamendua berehala ez etetea; burdin biltegiak (ferritina) guztiz bete daitezen, gomendagarria da tratamenduarekin beste **3-6 hilabetez** jarraitzea, anemia berriro agertzea saihesteko .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak