open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kat Dennings

**Katherine Litwack**, ezagunagoa **Kat Dennings** izenaz, (Bryn Mawr, Pennsylvania, Ameriketako Estatu Batuak, 1986ko ekainaren 13a) estatubatuar aktorea da.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista
Txoritxoaren Familia Santua

***Txoritxoaren Familia Santua*** Bartolomé Esteban Murillo margolariak 1650. urtearen inguruan egindako margolan bat da, egile horren lanik garrantzitsuenetariko bat. Lana 1744an Elisabet Farnesiok erosi zuen eta errege bildumetan jaso egin zen. 1819tik Madrilgo Pradoko Museoan ikus daiteke.

## Deskribapena 
Margolanak Familia Santua erakusten du familiako eszena batean. Josef, Maria eta Jesusekin batera bi animalia jasotzen ditu lanak: txakur txuri bat eta txoritxo bat, azken horiek Jesusen eskuineko eskuan harrapatuta. Margolanaren erdigunean haurra dago, txakurrari begira, eta hor biltzen da argitasun nagusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Pradoko Museoaren webguneko fitxa eta komentarioa.
*  Margolanaren ezaugarrien azterketa RTVEren bideo baten bidez.
Beth Behrs

**Elizabeth Ann Behrs**, ezagunagoa **Beth Behrs** izenaz, (Lancaster, Pennsylvania, Ameriketako Estatu Batuak, 1985eko abenduaren 26a) estatubatuar aktorea da. CBS telebista-kateko *2 Broke Girls* telesailean Caroline Channing pertsonaia antzezteagatik ezaguna da.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista
Shanshan Feng

**Shanshan Feng** (,  ahoskatua; Guangzhou, Txina, 1989ko abuztuaren 5a) txinatar golfaria da. Emakumezkoen Munduko Golf Sailkapeneko lehen postuan sailkatuta dago 2017ko azaroaren 13az geroztik.
Cobie Smulders

**Jacoba Francisca Maria Smulders**, ezagunagoa **Cobie Smulders** izenaz, (Vancouver, Columbia Britainiarra, Kanada, 1982ko apirilaren 3a) kanadar jatorriko estatubatuar aktore eta modeloa da.

## Biografia 
Aita nederlandarra eta ama ingelesa ditu. Smulders Jacoba izenez bataiatu zuten bere izeba amona nederlandarraren omenez, eta hortik datorkio "Cobie" izengoitia. 

Txikitan medikuntzan edo itsas biologia arloetan lan egin nahi zuen, baina bigarren hezkuntzan eskola-antzezlanetan agertu zen, eta horrek antzerkigintzarekiko interesa piztu zion. 2000. urtean, Lord Byng Bigarren Eskolan amaitu zituen ikasketak, ohore handiz, eta «errespetatuena» izendatu zuten. Modelo-agentzia batek aurkitu zuen nerabezaroan, eta nazioartean desfilatzen hasi zen New Yorken, Parisen, Milanen, Berlinen, Atenasen eta Tokion, besteak beste.

Venus Zine aldizkariarentzat egindako elkarrizketa batean, Smuldersek adierazi zuen "gorroto moduko bat" sortu ziola modelo izateari, eta esperientzia horrek, hasiera batean, zalantzan jarri zuela aktore gisa jarraituko ote zuen.

## Ibilbidea 
Bere lehen paper ezaguna *Jeremiah* zientzia-fikziozko telesailean gonbidatu gisa egin zuen, eta ordutik hainbat telesailetan agertu da, *The L Word*en pertsonaia bat barne.

Bere lehen pertsonai nagusia ABCren *Veritas: The Quest* telesailean izan zen. Bere bigarren paper egonkorra CBSren *sitcom* batean izan zen, *How I Met Your Mother* ospetsua, non Robin Scherbatsky kanadar nazionalitateko telebista erreportaria ordezkatzen duen.

Zinemarako lehen protagonista ''The Slammin' Salmon* (2009) izan zen, Michael Clarke Duncanekin batera. 2012an, superheroi fim bat egin zuen: *The Avengers*, non Maria Hillen papera jokatu zuen.

## Bizitza pertsonala 
Cobie, gaur egun Kaliforniako Los Angelesen bizi da, 2012an Taram Killamekin ezkondu zen. Hau 2004tik bere bikotekidea zen. 2009ko maiatzaren 14an bere lehen alaba jaio zen: Shaelyn Cado Killam. Haurdunaldia 2008ko azaroaren 26an iragarri zuen TV Guidek, Alyson Hannigan lankideak berea iragarri eta hilabetera. *How I Met Your Mother* Neil Patrick Harris (Barney Stinson) taldeko kidearen lagun mina da.

2015ean, Smuldersek obarioetako minbizia diagnostikatu ziotela 25 urte zituenean adierazi zuen, 2007an *How I Met Your Mother''ren hirugarren denboraldia grabatzen ari zela. Obulutegietako bi tumore kirurgia bidez atera behar izan zizkioten, baina minbizia nodo linfatikoetara hedatu zen, eta horrek hainbat kirurgia egitera behartu zuen bi urtean zehar.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista 
## Antzerkia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Babutxa

[thumb|250px|eskuinera|[Marokoko babutxak.]]
**Babutxak** musulman herrialdeetan oso ohikoa den oinetako mota da. Etimologikoki persierazko (*papush*) *پاپوش* hitzetik dator: *pa* (oina) eta *push* (jantzi).

## Deskribapena 
Orpotik irekita eta puntan bukatzen ohi den den oinetako arin bat da; dena dela, gaur egun punta forma biribilekoak ere ikus daitezke. Babutxak emakumeek zein gizonek erabiltzen dituzte. Larruzkoak zein plastikozkoak izan daitezke. Diseinu eta dekorazio ugari erakutsi ditzake: marradunak, koloretakoak, xaflatxoez... Oinetako hauek zokoetan, arabiar azoketan, saltzen dituzte.

## Artisautza 
Babutxak artisautzako produktua izaten da. Esaterako, Marokon tradizio handia dago oinetako hauek eta larrukigintzan orokorrean lantzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ander Fuentes

**Ander Fuentes Mujika** ***"Itturri"*** (Zubieta, Nafarroa Garaia, 1979) nafar bertsolaria da.

## Txapelketak 
* Bertsolari Txapelketa Nagusia
** final-laurdenak (1): 2017
* Nafarroako Bertsolari Txapelketa:
** 2009: Zortzigarrena
** 2015: Seigarrena
** 2017: Hirugarrena

## Kanpo estekak 
* Ander "Itturri" Bertsozale.com webgunean.
Ainara Maia

**Ainara Maia Urrotz** —espainiar dokumentu ofizialetan, lehen abizena *Maya* izanik— (Irun, Gipuzkoa, 1976ko ekainaren 6a) euskal idazlea, itzultzailea eta unibertsitateko irakaslea da. Euskal Filologiako lizentzia eskuratu zuen 2002an, eta Euskal Herriko Unibertsitateko Hizkuntza, Informazioa eta Komunikazioa masterra 2004an. Euskara du ama hizkuntza, eta berak esana da «euskarak nau ni egiten»; horrez gain, gai da gaztelaniaz, frantsesez, alemanez, ingelesez eta txekieraz komunikatzeko.

2006 eta 2008 bitartean, Idazle Eskola graduondokoa egin zuen Bergarako UNEDen.

2008tik 2014ra, Brnoko Masaryk unibertsitatean (Txekian) aritu zen, Euskarako irakurle lanetan. Harrezkero, trebatzaile, irakasle, itzultzaile eta euskara teknikari lanak txandakatu ditu.

## Lanak 
### Itzulpenak 
* *Galtzea metodo kontua da* (jatorrizko izenburua: *Perder es cuestión de metodo*), 2004, Txalaparta argitaletxea.

### Poesia kolaborazioak 
**Hatsaren poesia* olerki bilduma, 2001. Senpere: Hatsa Elkartea, 2001. 2002. 2003. 2004. 2005. 2006. 2007. 2008. 2009. 2010. 2011. 2012. 2013. 2014. 2015. 2016. 2017. 2018. 2019. 2020. 2021. 2022. 2023. 2024. 2025. 
* *Europaren bihotzean / V srdci Evropy*. Calaméo. Egile editore. Brno. 2011.http://www.calameo.com/subscriptions/511076
* *Hitzetatik harago.* Askoren artean (Jalgi Hadi Mundura taldeko kideak). Zortziko argitaletxea. 2022. 

### Poesia-liburuak 
* ''Chansons d'amour, ilargi beterik gabeko gauak*, Maiatz argitaletxea, Baiona, 2012. ISBN: 9782906241985.
* *Muxuak''*,* 2018. Zortziko argitaletxea, Angelu, 2018. ISBN-13: 979-1095492122

### Eleberriak: haur- eta gazte-literatura 
* *Igandeak* Interneteko artxiboa. ePub. Egile editore. Irun. 2015. https://www.entreescritores.com/es/biblioteca/juvenilinfantil/igandeak/12-65-0/
* *Oroiminezko Igandeak**.* Dakit argitaletxea, Zarautz, 2020. https://www.dakit.eus/oroiminezko-igandeak.html

### Narrazioak 
* *Pepito, biziminaren eta maiteminaren txinparta**.* Maiatz argitaletxea. Baiona. 2019.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Joseba Aurkenerena: Oroiminezko igandeak, sentimendua iturri. http://www.elinberri.eus/2020/11/24/oroiminezko-igandeak-sentimendua-iturri/
* Joseba Aurkenerena: Kattalin Landabururen oroiminezko igandeak: https://www.kazeta.eus/eu/info_kz/20210506/kattalin-landabururen-oroiminezko-igandeak
* Joseba Aurkenerena: Oroiminezko igandeak barne sentimenduez haratago.https://zuzeu.eus/kultura/oroiminezko-igandeak-barne-sentimenduez-haratago/
Anisotropia

**Anisotropia**, fisikan, materialen propietate mekaniko edo fisikoak norabidearen funtzioan desberdinak izatea da. Isotropiaren kontrakoa da. Edozein propietateri aplika dakioke: absorbantzia, konduktibitatea, tentsioa, tenperatura... Adibidez, polarizatzaile batetik datorren argia anisotropikoa da.

## Kanpo estekak
Stars 80, la suite

***Stars 80, la suite*** 2017ko Thomas Langmann frantziar zinema zuzendariaren filma da.

## Sinopsia 
*Stars 80* musika taldeak lau urte daramatza arrakasta betean, eta abeslariek merezitako oporraldia hartuko dute: eskiatzera joango dira. Orduan, baina, Vincent eta Antoine ekoizleak konturatuko dira finantza zuzendariak iruzur egin diela.

## Aktoreak 
* Richard Anconina : Vincent
* Patrick Timsit : Antoine
* Bruno Lochet : Willy
* Jean-Marc Généreux : bera
* Lio : bera
* Jean-Luc Lahaye : bera
* Gilbert Montagné : bera
* Sabrina : bera
* Jeanne Mas : bera
* Phil Barney : bera
* Début de soirée : berak
* Cookie Dingler : bera
* Emile et Images : berak
* François Feldman : bera
* Patrick Hernandez : bera
* Joniece Jamison : bera
* Jean-Pierre Mader : bera
* Alec Mansion : bera
* Peter et Sloane : berak
* Jean Schultheis : bera
* Olivier Meurville : Marciano abokatua
* Kool and the Gang : berak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lio

**Vanda Maria Ribeiro Furtado Tavares de Vasconcelos** (Mangualde, Portugal, ), **Lio** izen artistikoz ezaguna, belgo-portugaldar abeslari eta aktorea da.

## Diskografia 
## Filmografia 
## Kanpo estekak
Gabonetako Loteria

**Gabonetako Loteria** Espainian abenduaren 22an ospatzen den zozketa da. Espainiako Loteria Nazionalaren parte da eta lehen aldiz 1812ko abenduaren 18an ospatu zen, Cadizen. Estatuaren diru sarrerak handitzeko asmoz sortu zuen Ciriaco Gonzalez Carvajalek eta urteen poderioz gabonen ikur bihurtu da.

Uztaileko lehen asteetan hasten da Gabonetako Loteriaren salmenta eta zozketaren prestaketa egun bat lehenago hasten da, jendaurrean bolak aztertzen direnean. Abenduaren 22an San Ildefonso ikastetxeko haurrek abesten dituzte zenbakiak.

Gabonetako Loteriak 2.772 milioi euro banatzen ditu, sari ezberdinetan banatuta.

## Ezaugarriak 
Loteria txartel bakoitzak *dezimo* izena hartzen dute, apustulariak loteria-billete baten hamarrena jokatzen duelako. Loteria-billete bakoitza (*seriea*) hamar dezimoz osatuta dago.

Zenbaki bakoitzaren serieak jaulkitzen dira, hau da, zenbaki bakoitzeko loteria-billete bakoitza hainbat alditan errepikatzen da. Txartel bakoitzean agertzen da serie zenbakia. 2011 geroztik, 100.000 zenbakik hartzen dute parte zozketan (00000 zenbakitik 99999 zenbakira arte). Sari nagusia irabazteko probabilitatea %0,001 da.

Zenbaki hauetako bakoitzaren 198 serie ateratzen dira eta serie hauetako bakoitzean 10 dezimo daude. Beraz, zenbaki bakoitzaren 1980 dezimo daude, 198 milioi dezimo guztira. Dezimo hauetako bakoitzaren prezioa 20 eurotakoa da, 3.960 milioi euro jokatzen dira dezimo guztien artean.

Gabonetako loteriatik jasotako diruaren %70 sarietarako da (2.772 milioi euro), %22 Tesoro Público ak jasotzen du (871,2 milioi euro) eta gainontzeko %8a (316,2 milioi euro) salmenta puntuetako komisioetara eta administrazio gastuetara bideratzen da. Gainera, 40.000 euro baino gehiagoko saria jasoz gero, Ogasunak sari horren %20 jasotzen du zergen bidez (Loteria Nazional-ek berak, zuzenean, sariaren %80a ematen dio irabazleari).

## Sariak 
Gabonetako Loteriak sari ezberdinak banatzen ditu. Gainera, posible da dezimo batek sari bat baino gehiago izatea.

Ondorengo sariak loteria-billete bakoitzarentzat dira. Beraz, dezimo bakarra izanez gero zati hamar egin behar da kopurua jakiteko eta kontuan izan %20ko zerga.

Azken sari nagusiak eta probintzia saridunak.

## Gabonetako Loteria Euskal Herrian 
Gabonetako Loterian egiten den gastuari dagokionez, Hego Euskal Herriko herritar bakoitzak batez beste 75 euro jokatzen ditu Gabonetako Loterian. Bizkaian 89,84 euro, Gipuzkoan 60,70 euro, Nafarroan 56,96 euro eta Araban 53,30 euro.

Sariei dagokionez, Gabonetako Loteriaren bigarren, hirugarren, laugarren eta bostgarren sari ugari tokatu izan dira Euskal Herriko hainbat lekutan. Sari nagusia, ordea, 12 aldiz tokatu da Bizkaian, 6 Gipuzkoan, 5 Nafarroan eta 3 Araban.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Loteria

## Kanpo estekak
Eva Joly

**Eva Joly** ([eva ʒɔli] ahoskatua), **Gro Eva Farseth** jaiotza-izenaz, (Grünerløkka, Oslo, Norvegia, 1943ko abenduaren 5a) Norvegian jaiotako frantziar instrukzioko epaile eta Europa Ekologia - Berdeak alderdiko politikaria da. 2012ko Frantziako Presidentetzarako Hauteskundeetan presidentegaia izan zen bere alderdiaren ordezkaritzan.
Gjesværstappan

**Gjesværstappan** (**Stoappo** Ipar samieraz) Nordkapp udalerriaren Gjesværren iparraldean dagoen uharte multzo bat da. Norvegiako Finnmark lurraldean dago. Uharte nagusiak hauek dira: Storstappen (283m), Kjerkestappen (166m) eta Bukkstappen (92m).

Artxipelago honek itsas hegazti askorentzako garrantzi handia du zeren eta bertan kabia egiten baitute. Besteak beste, espezie hauek ikus daitezke: zangak, ubarroiak, lanperna-musuak, ekaitz-txori txikiak... Horregatik, natura-erreserba bezala uharteak babestuta daude.

## Galeria 

File:Stauren-Storstappen-Gjesværstappan.jpg|
File:Gjesvaerstappan fuglefjell.jpg|
File:Naturschutzgebiet Gjesværstappan lub 2025-07-17 img01.jpg|
File:Gjesvaertappan.jpg|
File:Gjesvær.jpg|
File:Gjesværstappan (2).jpg|
File:Gjesværstappan natural reserve-2.jpg|
File:Gjesværstappan natural reserve-3.jpg|
File:Gjesværstappan natural reserve-4.jpg|
File:Gjesværstappan natural reserve-5.jpg|
File:Gjesværstappan natural reserve.jpg|

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Markinako Lehoia

**Anton Totorikaguena Egurrola “Markinako Lehoia”** (Markina, 1935 - *ib.*, 2017ko azaroaren 28a) herri kirolari famatua izan zen.

Markina-Xemeingo Ugarte dorretxean jaioa, bertan behiak hazten eta esnea saltzen lan egiten zuen, baita soroak lantzen ere (batez ere indabak ekoitziz). Kirolaren afizioa familiatik zetorkion (aitona bat palankaria izan zen, eta bestea barrenatzailea); horretara, gaztetandik nabarmendu zen herri kiroletan: harri-jasotzen, soka tiran... 

## Gizon probak 
Fama handiena gizon-proban lortu zuen; baita bere ezizena ere. Bakarka zein taldeka aritu zen, eta garai batean ez zen probalekuetan Markinako Lehoia gaindituko zuen aurkaririk; 1.200 kgtako harriak ere eraman zituen.

## Idi probak 
Baserritarra izaki, animaliekin ere trebea zen eta horiekin ere probetan aritu zen; bai bere abereekin, baita besteenekin ere. Egun batzuetan proba bat baino gehiago jokatzen zituen.

## Bestelakoak 
Astoarekin ere probetan ibiltzen zen; Napoleon izeneko astoarekin, esate baterako, sari ugari irabazi zituen.

## Erreferentziak
Manuel José García Caparrós

**Manuel José García Caparrós** (Málaga, 1960-Malaga 1977ko abenduaren 4) Malagako langile gaztea, Langile Komisioak sindikatuko militantea zen. 1977ko abenduaren 4ean, Andaluziaren autonomiaren aldeko manifestazio batean Polizia Armatuak hil zuen. Andaluziar askorentzat sindikalista gaztea autonomiaren aldeko borrokaren sinboloa da.

## Historia 
Gazteak Cervezas Victoria fabrikan lan egiten zuen. 1977an Andaluziako bandera debekatuta zegoen. Manifestazioaren egunean beste gazte batek, Juan Manuel Trinidad Berlangak, Diputazioaren eraikinean bandera jarri zuen nahiz eta Francisco Cabeza Diputatu Nagusiak debekua zabaldua zuen. Ondorioz, polizia Málagan hedatu zen eta manifestarien aurka egin zuen. Karga horietan gomazko pilotak, kezko lehergailuak eta benetako balak erabili zituzten. Ondorioz, eguerdian bi gazte larriki zauritu zituzten, emakumezko gazte bat eta 15 urteko gizonezko nerabe bat, eta 17 urte zituen García Caparrós hil zuten. Inoiz ez da argitu nor izan zen tiroaren egilea.

Hilketaren aurrean herritarrek gogor erantzun zuten, eta ondorioz salbuespen egoera ezarri zuten hurrengo egunetan, hileta arte. Hil zuten tokian aldare bat sortzen joan ziren herritarrak, baina Fuerza Nuevako faxistek, inpunitate osoz, desegin zuten arte.

## Gertaeren garrantzia 
thumb|García Caparrós gogorarazteko irudia Andaluziako Autonomiaren Museoan.
Andaluziar askorentzat hilketaren eguna Andaluziako benetako eguna izan beharko litzateke (ofizialki otsailaren 28an ospatzen da). Hilketaren ondorioz autonomiaren aldeko mugimendua indartu zen.

## Aitormenak 
Herritarren presioari esker García Caparrósek aitormen batzuk jaso ditu:
* 1995ko Malagako Udalak kale bati gaztearen izena eman zion.
* 2002an hil zuten tokian, Kolon Zumardian, oroigarri bat jarri zen. Lekuak Oroimenaren Tokiaren izendapena du.
* 2009ko apirilaren 20an Probintziako Diputazioak Seme Kutuna izendatu zuen.
* 2013an Andaluziako Seme Kutuna izendatu zuten.

## Ikerketa 
Urtetan administrazioak egun horretan gertu zena ezagutzeko oztopo handiak jarri ditu eta dokumentu asko oraindik orain ez dira publiko egin. Azkenean, Rosa Burgos ikerlariak garaiko dokumentazioa berreskuratu du eta bere ikerketak liburu batean bildu ditu: *Las muertes de García Caparrós* non galdera askori erantzunak ezagutzera ematen diren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Manuel Jose García Caparrós1977ko abenduaren 4ko hilketari buruzko memoria webgunea
Nimrod espedizioa

1907-09ko britainiar espedizio antartikoari **Nimrod espedizioa** ere deitzen zaio. Ernest Shackletonek zuzendutako Antartikako hiru espediziotako lehenengo izan zen. Bidaiaren heburua Hego polora iristea zen. Ez zuten Hego polora iritsi. Helmugatik 180,6 kilometrora (edo 112,2 milia) hurbildu ziren. Data horretarako bidaiarik urrunena izan zen. Taldea ere lehenengoa izan zen Erebus mendia igotzen.

Taldea itzuli zenean, munduko heroi bihurtu ziren ia. Shackletonek sari asko jaso zituen. Horien artean Eduardo VIII.a erregearen zaldun titulua zegoen. Hiru urte geroago, Edgeworth Davidek zuzendutako beste talde batek hautsi zuen taldearen errekorra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adi! (musika taldea)

**Adi!** 2017an Tolosan sortutako musika taldea da, Jon Urbizu saxofoi-jolearen proiektua hain zuzen ere.

## Ibilbidea 
Musikenen ikasketak egin ondoren jazza rocka uztartu nahi izan ditu Urbizuk proiektu berezi honetan.

## Diskografia 
* *Adi!* (2017, Bonberenea Ekintzak) - 5 abesti
* *Kea* (2021, Bidean Produkzioak)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Humus (musika taldea)

**Humus** 1997an Tolosan sortutako hardcore taldea da.

## Ibilbidea 
Natalia, Mantxi eta Eduk sortu zuten taldea eta lehenengo diska 2000 urtean kaleratu zuten. 2003an *Leihotik begira zai* diska atera eta gutxira Eduk taldea utzi zuen. Gaur egun hirukotea osatzen dute Natalia, Mantxi eta Aritzek.

## Diskografia 
* *Pulper* (2000, DDT diskak)
* *Leihotik begira zai* (2003, Bonberenea Ekintzak)
* *Lekua* (2008, Bonberenea Ekintzak)
* *Saurius* (2013, Bonberenea Ekintzak)
* *Adorez* (2016, Bonberenea Ekintzak)

## Kolaborazioak 
* *Oztopo guztien gainetik Bonberenea * (2002, Bonberenea Ekintzak)
* *Aspalditik gatoz, urrutira goaz * (2017, Bonberenea Ekintzak)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Salvador de Bahíaren hirigune historikoa

**Salvador de Bahíaren hirigune historikoa** Barsilgo Bahía estatuaren Salvador de Bahía hiriaren alde zaharra da. Auzoan garai kolonialaren eraikuntzak eta kaleak ikus daitezke. 1985tik Gizateriaren Ondarea da.

## Deskribapena 
Salvador de Bahíaren hirigune historikoa barruti hauekin osatuta dago: Pelourinho, Katedrala eta Pilar. Sartzeko bidea Rua Chile kaletik da, Castro Alves plazan hasita Katedraleko plazan bukatzeko.
thumb||Hirigune historikoaren kokapena.
 
## Historia 
Hiria 1549an sortu zen, Tomé de Sousaren aginduz. Helburua Portugaldar Gobernuaren egoitza Brasilen izatea zen. Etsaien erasoetatik libre egoteko, haisera batean itsas labar batean egin zen. Lehengo kaleen trazaketa Luís Dias arkitekto portugaldarrari egotzi zaio. Ondoren, hiria itsaso aldera zabaldu zen, kostaldeko zerrenda estu bat betez. Horrela Behe Hiria edo *Cidade Baixa* sortu zen Goi Hiriaren edo *Cidade Alta* aldean. Bi zonalde hauen arteko komunikazio mendetan arazo bat izan da: bideak ireki ziren baina komunikazioa bakarrik Parafuso igoigaluaren eraiketarekin normaldu zen, 1872an.

Robert Smith historialariaren ustez eraikuntza monumentalaren fasea XVII. mendearen hasieran eman zen, Pizkudeko arkitekturatik Barroko arkitekturarako joera aldaketarekin. Garai horretan eliza, etxezahar eta monumentu nagusiak eraiki ziren: Carmoko eliza, Santa Teresa komentua, San Frantzizko eliza, Udaletxea, Río Branco jauregia...

XX. mendearekin hirigune historikoa dekadentzia fase batean sartu zen. 1938 eta 1945 artean Instituto do Patrimônio Histórico e Artístico Nacional (IPHAN) erakundeak eraikuntza desegoki baten bat bota zuen baina hori ez zen nahikoa izan degradazioa gera arazteko. Okerrerako prozesua 1960tik aurrera gogortu zen. Egoera horren buelta 1984an hasi zen; urte horretan IPHANek 80 hektarea bota zuen horrela, 1985an, Unescoren Gizateriaren Ondarearen kalifikazioa eskuratzeko. 1991an Pelourinho ingurua berreskuratzeko prozesuari ekin zioten, esaterako, aktibitate batzuk beste inguruetara eramanez.

Gaur egun Salvador de Bahíaren hirigune historikoak turismoa erakartzeko ezinbesteko zonalde monumentala da.

## Monumentuak 
thumb|ezkerrera|San Salbatzailearen katedrala, auzoko eraikuntza garrantzitsuenetariko bat.
Hirigune historikoan beste eraikinen artean hauek ikus daitezke:
* Museu Afro-Brasileiro
* Memorial da Medicina Brasileira
* San Salbatzailearen katedrala
* San Frantzisko komentuaren eliza
* Ruy Barbosa etxea
* Salbatzailearen Apezpiku Jauregia
* Río Branco jauregia
* Plano Inclinado Gonçalves
* Lacerda igogailua
* Salvadorreko Udaletxea
thumb|900px|Panoramika.

## Kanpo estekak 
* :Bahíako Gobernuaren webgunea.
Ehorzte

thumb|250px|Ehorzteak gorpua lur azpian sartzea eskatzen du.
**Ehorztea** edo **Hilobiratzea** gorpu bat lurreratzeko ekintza da. Kontzeptu honetan animalien gorpuak ere sartzen dira. Ehorztea desberdina da herrien eta ohituren arabera. Ehorzketak gorpua lur azpian sartzea eskatzen du; beraz, errausketa, animaliek jatea edota hilobi batean sartzea ez da ehorztea.

## Baldintza juridikoak 
Giza gorpu bat lurperatzeko baldintza juridiko batzuk bete behar dira:
* Ordu kopuru zehatz bat igaro behar da lurperatze egin baino lehen.
* Mediku batek heriotza ziurtatu behar du.
* Erregistro bulegoak bere baimena eman behar du.

## Zergatik egiten da? 
Ehorzteak justifikazio desberdinak izan ditzake:
* Gorpuzkinak sarraskijaleengandik babesteko
* Gaixotasunak ez zabaltzeko
* Sinesmen arabera hildakoa beste bizitzarako prestatzeko
* Hildakoa berriro ere itzuliko ez dela ziurtatzeko

## Ikus, gainera 
* Heriotza
* Hileta
* Ahuku

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eric Marshall

**Eric Stewart Marshall** (1879ko maiatzaren 29a, Hampstead &ndash; 1963ko otsailaren 26a) zirujaua, kartografoa eta Antartikako esploratzaile britainiarra izan zen. 

Monkton Combe School-en, Bath-en eta Emmanuel College Cambridge-n ikasi zuen, arraun eta futbol lehiaketetan bere eskola ordezkatuz. Hasieran elizgizona izateko ikasi zuen, baina St Bartholomew's Hospital-ean sartu zen 1906an zirujau bihurtzeko. 

Ezkongabea izanik, Ernest Shackletonek zuzendutako Nimrod espedizioan (1907-1909) kirurgialari eta kartografo gisa joan zen 28 urte zituela. Hegoalderagoen dagoen lekura iritsi ziren lau laguneko taldekoa izan zen, Hego polotik 180 km baino gutxiagora.

## Biografia 
Beau Riffenburgh (2005). *Shackleton da Ahaztu Espedizioa: Bidaia, Nimrod*. loomsbury Argitaratzeko PLC. ISBN 978-1-58234-611-3. ELA.

## Erreferentziak
Landare urteroko

[thumb|eskuinera|200px|[Ilarra landare urteroko bat da.]]
**Landare urterokoa** bizitza-ziklo osoa, ernetzetik hasi eta hazien ekoizpenera eta, ondoren, heriotzara arte, urtebetean osatzen duen landarea da. Udako urterokoak, udaberrian edo uda hasieran ernetzen dira eta urte bereko udazkenean iristen dira heldutasunera. Neguko urterokoak udazkenean ernetzen dira eta hurrengo urteko udaberri edo udan heltzen dira.

Zenbait landare-espezietan, bizitza-zikloak hilabete bat besterik ez du irauten, baina gehienek zenbait hilabete behar dituzte. Arbi biribilak, esaterako, bost astetan osatzen du zikloa, argi fluoreszenteen pean hazten bada. Basamortuetako urteroko askok hazitik hazirako bizitza laburra dute, astetakoa, eta urtearen zatirik handiena hazi modura irauten dute, idortasunari aurre egiteko.

Elikaduran gaur egun erabiltzen diren landare asko, adibidez etxekotutako zerealak, urterokoak dira, edo izango balira bezala lantzen dira. Zenbait landare biurteroko eta bizikor, erosotasunagatik, urterokoak bailitzan lantzen dira, batez ere tokiko inguruneari ondo egokituta ez badaude. Azenarioa, apioa eta perrexila landare biurterokoak dira, baina urtez urte landatzen dira gehienetan. Tomatea, batata eta piperra landare bizikorrak dira, baina hotza gaizki jasaten dutenez, klima hotzagoetan urterokoak bailiran lantzen dira.

Urteroko bezala landatutako bizikor apaingarri ohikoak dira begoniak, baltsaminak (alegriak), geranioak eta petuniak.

## Espezie batzuk 
Benetako bizikor jangarriak dira artoa, garia, arroza, uraza, ilarra, angurria eta baba.

Apaingarrien artean daude *Tagetes* eta *Zinnia* generoko loreak.

Basa-landare urteroko zenbait: pasmo-belar loregorria, oroilorea eta borraja.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Landare biurteroko
* Landare bizikor

## Kanpo estekak
Mormonismo

[thumb|[Mormonen liburua|Mormonen Liburua]]
**Mormonismo**a kristautasun errestaurazionistaren Azken Egunetako Santuen mugimenduaren tradizio erlijiosoa eta teologia da, Joseph Smithek New Yorkeko mendebaldean 1820 eta 1830ean hasia. Etiketa gisa, mormonismoa Azken Eguneko Santuaren mugimenduaren zenbait alderdiri aplikatu zaie, nahiz eta Azken Eguneko Jesukristo Santuen Elizak berriki bultzada bat eman dion etiketa horretatik urruntzeko. Historialari batek, Sydney E. Ahlstromek, 1982an idatzi zuen: "Ezin da ziur egon [mormonismoa] sekta bat den, kultu misteriotsu bat, erlijio berri bat, eliza bat, herri bat, nazio bat edo azpikultura amerikar bat; izan ere, une eta leku desberdinetan hori guztia da". Hala ere, Azken Eguneko Saindua mugimenduko ikasle eta teologoek, Smith barne, askotan "mormonismoa" erabili dute mugimenduaren irakaskuntza eta doktrina bakarrak deskribatzeko.

Mormonen teologiaren ezaugarri nabarmen bat Mormonen Liburua da, Ameriketako lehen herri indigenen eta Jainkoarekiko harremanen kronika gisa deskribatzen dena. Teologia mormonean sartzen dira kristau-sinesmen nagusiak, Smithen eta beste erlijio-buruzagi batzuen errebelazioen ondoriozko aldaketekin. Horren barruan sartzen dira Bibliaren erabilera eta sinesmena, eta beste testu erlijioso batzuk, hala nola Doktrina eta Itunak eta Prezio Handiko Perla. Mormonismoak barne hartzen ditu betiereko ezkontzaren doktrina esanguratsuak, betiereko progresioa, hildakoen bataioa, poligamia edo ezkontza plurala, purutasun sexuala, Jakinduriaren Hitzan jasotzen den osasuna, baraua eta larunbatak gurtzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Darwinen txonta

thumb|Darwinen lau txonta ezberdin, berak marraztua
**Darwinen txonta** esaten zaio Charles Darwin-ek Galapago Irletan aurkitu zituen hainbat hegazti espezieri, baina oso erlazionatuta daudenak. Hamalau espezie bizi dira Galapago Irletan eta bat Koko uhartea-n (Costa Rica).

Txori guztiak tamaina berekoak dira (10-20cm). Espezieen arteko ezberdintasunik nabarienak mokoaren tamainan eta forman daude. Mokoak ezberdinak dira, jaten dutenari egokituta daudelako (artropodoak, intsektuak, odola…). Txonta guztien jokamoldea eta kantua ezberdinak dira.

## Txontak eta Darwin 
Hasieran uste zen hegazti hauen ezberdintasunak erabakigarriak izan zirela hautespen naturalarengatiko eboluzioaren teoriaren aurkezpenean, hala eta guztiz ere, Darwinen idazkiek horrela ez zela erakusten dute. Berak pentsatzen zuen ez zutela haien arteko harreman esturik, batzuk txontak ez zirela ere uste zuen. 

Bere bidaiatik itzulitakoan, Darwinek 1837ko urtarrilaren 4ean izandako bilera batean Geological Society of London-i txontak erakutsi zizkion, beste hegazti eta ugaztun espezie batzuekin batera. Hegaztiak , txontak barne, John Gouldek, ingeles ornitologo ospetsuak, aztertu zituen, hauek identifikatzeko. Gouldek urtarrilaren 10ean izandako hurrengo bileran Darwinek Galapago uharteetan aurkitutako hegaztiak, familia ezberdinekoak zirela uste zuena, txonta berezi batzuk zirela esan zuen, hamabi espezieko talde berri bat osatzeko garrantzi nahikoarekin.

## Geroagoko ikerketa 
“Darwin-en txonta” terminoa 1936an agertu zen lehen aldiz, eta azkar zabaldu zen, David Lacken lanekin. Geroago, 1973tik, Peter Grant eta Rosemary Grant, Princeton Unibertsitateko ekologia eta biologia ebolutibo irakasleak hurrenez hurren, Estatu Batuetan, 25 belaunaldiko 19.000tik gorako txonta-ale analizatu zituzten eta erakutsi zuten nola joan ziren aldatzen espezie ezberdinak, ingurumenaren aldaketen ondorioz.

Modu honetan frogatu zen gorputzaren eta mokoaren tamainan izandako aldaketa azkarrak alimentuen horniketan izandako aldaketen ondorioz hautespen naturalera bideratuta zeudela. 

## Espezieak 
* *Geospiza generoa:*
** Lurtar txonta handia (*Geospiza magnirostris*).
** Lurtar txonta ertaina (*Geospiza fortis*).
** Lurtar txonta txikia (*Geospiza fuliginosa*).
** Kaktuseko txonta handia (*Geospiza conirostris*).
** Kaktuseko txonta arrunta (*Geospiza scandens*).
** Moko zorrotzeko lurtar txonta (*Geospiza difficilis*).
** Txonta banpiroa (*Geospiza difficilis septentrionalis*).
* *Camarhynchus* generoa:
** Zuhaitzeko txonta handia (*Camarhynchus psittacula*).
** Zuhaitzeko txonta ertaina (*Camarhynchus pauper*).
** Zuhaitzeko txonta txikia (*Camarhynchus parvulus*).
** Txonta arotza (*Camarhynchus pallidus*).
** Zingirako txonta (*Camarhynchus heliobates*).
* *Platyspiza* generoa:
** Txonta barazkijalea (*Platyspiza crassirostris*.)
* *Certhidea* generoa:
** Txonta abeslaria edo txiolaria (*Certhidea olivacea*).
* *Pinaroloxias* generoa:
** Cocos irlako txonta (*Pinaroloxias inornata*).

## Kanpo estekak
Getxo Rugby Taldearen ibilbide historikoa

**Getxo Rugby Taldearen ibilbide historikoa** azaltzen da artikulu honetan, 1975 urtean Gernika Rugby Taldeko hiru jokalarik sortu zutenetik gaur egun artekoa.

## Palmaresa 
### Gizonezkoetan 
* Ohorezko maila:
** Txapelduna (1): 1993
*** Txapeldunordea (3): 1994, 1995, 1997
* Espainiako errugbi errege kopa:
** Txapelduna (4): 1990, 1991, 1992, 1997
*** Txapeldunordea (3): 1993, 1995, 2005
* Iberiar Errugbi Kopa:
** Txapelduna (0)
*** Txapeldunordea (1): 1994
* Ohorezko B maila:
** Txapelduna (2): 2003, 2011

### Emakumezkotan 
* Espainiako errugbi erregina kopa (gaur egun Liga):
** Txapelduna (2): 2001, 2008
* Europako errugbi emakumeen kopa:
** Txapelduna (0)
*** Txapeldunordea (2): 2005

## Urtez urte 
## Erreferentzak 
## Kanpo estekak
Life and Nothing More (2017ko filma)

***Life and Nothing More*** 2017ko Antonio Méndez Esparza espainiar zinema zuzendariaren filma da.

## Sinopsia 
Florida iparraldean bizi da Regina. Ama ezkongabea da, eta bi semeekin bizi da. Ekonomikoki arazoak ditu hilaren bukaerara iristeko. Andrew hamalau urteko semearekin ez du oso harreman onik, amarenganako mespretxu handia erakusten baitu. Epaitegiaren mehatxuak elkartuko ditu.

## Aktoreak 
* Regina Williams: Regina
* Robert Williams
* Andrew Bleechington: Andrew
* Diane Merritt: kazetaria (ahotsa)
* Ry'nesia Chambers

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Landazabal

**José Landazabal Uriarte** (Durango,  - Bilbo, ), **Lakatos** izengoitiz ezaguna, bizkaitar futbolaria izan zen, aurrelari moduan aritu zena.
Koldo Sarasua

**Koldo Sarasua Gamazo** (Durango, Bizkaia, ) bizkaitar futbolari ohia da, erdiko atzelari moduan aritzen zena.

## Ibilbidea 
*2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Koldo Sarasua Athletic Clubaren webgunean
Luis Zabala

**Luis Zabala Etxebarria** (Durango,  - *ib.*, ) bizkaitar futbolaria izan zen, atzelari moduan aritu zena.

## Ibilbidea 
## Kanpo estekak
Patxi Goikolea Areitioaurtena

**Francisco Javier "Patxi" Goikolea Areitioaurtena** (Durango,  - L'Hospitalet de Llobregat, ) bizkaitar futbolaria izan zen, atezain moduan aritu zena.
Julian Kortazar

**Julian Kortazar** (Durango,  - Bogota, ) bizkaitar apaiz katolikoa izan zen. Oñatiko Unibertsitatean ikasi ondoren, katedraduna izan zen 1617an Tucumángo apezpiku izendatu arte. 1627 eta 1630 artean Bogotako artzapezpikua izan zen.
August Ames

**Mercedes Grabowski**, ezagunagoa **August Ames** izen artistikoaz, (Antigonish, Eskozia Berria,
Kanada, 1994ko abuztuaren 23a - Camarillo, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, 2017ko abenduaren 5a) kanadar emakume aktore pornografiko eta modeloa zen. Bere ibilbide profesionalean ia 290 film pornografikotan parte hartu zuen eta bi AVN sari irabazi zituen 2015ean eta 2017an.
Juan Bautista Artzamendi

**Juan Bautista Artzamendi** (Mendarozketa,  - Madril, ) arabar elizgizona izan zen. Valladolideko Santa Cruzen ikasi ondoren, inkisidore bilakatu zen. 1720an inkisidore nagusi izendatu zuten.
Jose Maria Arakistain

**Jose Maria Arakistain Oñaederra** (Elgoibar, ) gipuzkoar futbolari eta entrenatzaile ohia da, aurrelari moduan aritu zena. Jose Arakistain atezaina lehengusua zuen.

## Ibilbidea 
## Kanpo estekak
Martín Azúa

**Martín Ruiz de Azua** (Gasteiz, 1965), **Martín Azúa** izen artistikoz ezaguna, arabar diseinatzaile industriala da. Bartzelonako Unibertsitatean lizentziatua, bertan lan egiten du. 2004an AzuaMoliné estudioa sortu zuen.
Antonio Orbe

**Antonio Valentín Orbe Garikano** (Bergara,  - Loiola, ) gipuzkoar teologo jesuita izan zen, Patristikan aditua. 1949 eta 1995 artean, Gregoriotar Pontifize-Unibertsitatearen irakaslea izan zen.

## Lanak 
### Ikerketa lanak 
* ''La Epínoia. Algunos preliminares históricos de la distinción "kat'epinoian" (En torno a la filosofía de Leoncio Bizantino)* (1955).
* *En los albores de la exégesis iohannea (Ioh 1,32). Estudios valentinianos* II (1955).
* *Los primeros herejes ante la persecución. Estudios valentinianos* V (1956).
* *Hacia la primera teología de la procesión del Verbo. Estudios valentinianos* I/1 y I/2 (1958).
* *La unción del Verbo. Estudios valentinianos* III (1961).
* *La teología del Espíritu Santo. Estudios valentinianos* IV (1966).
* *Antropología de San Ireneo* (1969).
* *Parábolas evangélicas en San Ireneo* (1972).
* *Cristología gnóstica. Introducción a la soteriología de los siglos II y III* (1976).
* *Teología de San Ireneo. Comentario al Libro V del “Adversus haereses”* (1985-1988).
* *En torno a la Encarnación* (1985).
* *Il Cristo. Testi teologici e spirituali dal I al IV secolo, a cura di Antonio Orbe e Manlio Simonetti* (1990).
* *Introducción a la teología de los siglos II y III* (1987).
* *Espiritualidad de San Ireneo* (1989).
* *Estudios sobre la teología cristiana primitiva* (1994).
* *Teología de San Ireneo IV. Traducción y comentario del Libro IV del "Adversus Haereses"* (1996).

### Teologia lanak 
* *A solas con el Señor* (1955).
* *Amor extremo: (In finem dilexit)* (1958).
* *Dios habla en el silencio* (1959).
* *El pan de vida* (1959).
* *Agua de vida. Divagaciones sobre el diálogo del Señor con la samaritana* (1962).
* *Carta de San Pablo a los Romanos. Consideraciones primeras (Rom 1-4)* (1963).
* *Camino de Belén (divagaciones intrascendentes)* (1964).
* *Yo soy la resurrección y la vida* (1966).
* *Elevaciones sobre el amor de Cristo* (1974).
* *Anunciación. Meditaciones sobre Lucas 1, 26-38* (1976).
* *Oración sacerdotal. Meditaciones sobre Juan 17* (1979).
* *Amor sin medida. Consideraciones sobre Jn 13, 1-15* (1983).
* *Del Olivete al Calvario. Meditaciones sobre la Pasión* (1989).
* *Vísperas de la Ascensión: meditaciones sobre la vida de Jesús* (1990).
* *El Niño de Dios: meditaciones sobre la influencia de Jesús'' (1993).
Iltze-kako

thumb|urrezko koloreko iltze-kako bat

**Iltze-kako** bat edo **eskarpia** bat (hegoaldean) metalezko iltze mota bat da, L forma duena. Hormatik objektuak zintzilikatzeko erabiltzen da.

## Nola erabiltzen da 
[thumb|Iltze-kako bat plastikozko [zipotz batean]]

Iltze-kakoak zuzenean horman iltza daitezke baina sendoago geratzen dira zipotz bat, (*tako* hegoaldean), erabiliz.

## Ikus, gainera 
* Iltze.
* Zipotz.
* Torloju begidun.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Andres eliza (Anguiano)

**San Andres eliza** () Anguianoko eliza barrokoa da. Mediavilla auzoan eraikia, eraikitze lanak XVI. mendearen erdialdean egin zuten, hurrengo mendean amaituz.

## Kanpo estekak
Santa María de Arcos basilika

**Santa María de Arcos basilika** () Tricioko eliza paleokristaua da, V. mendean eraikia. III. mendeko mausoleo baten gainean eraikia, lanetan Tritium Magallum erromatar hiriko aztarnak erabili zituzten.

## Kanpo estekak
Davalilloko gaztelua

**Davalilloko gaztelua** () San Asensioko gaztelu erromanikoa da, gaur hustua dagoen izen bereko herrian eraikia. Sonsierra babesteko eraiki zuten, Alfontso VIII.a Gaztelakoaren erreinaldian. Izan ere, garai haietan Gaztela eta Nafarroako Erresumaren arteko muga bertan zegoen. Gazteluaren tenentean Manriquetarrak izan ziren, Naiarako dukeak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sonsierra

**Sonsierra** edo **Nafarroako Sonsierra** Erdi Aroko eskualdea izan zen, egungo Arabako Errioxa, iparraldeko Errioxa eta hego-mendebaldeko Nafarroa Garaia barnean hartzen zituena.

Bost urtez, Lizarrako merindadearen barnean izan zen, Nafarroako Erresuman, tartean San Vicente, Laguardia, Labraza eta Viana hiribilduak eta bere herrixkak. Garai haietan unitate soziogeografiko eta administratiboa izaten zen, hasieran "Comunidad de Villa y tierra" deitua eta azkenean Vianako printzerriaren menpean.

## Geografia 
Iparraldeko muga Toloñoko mendilerroa, mendebaldekoa Conchas de Haro parajea, ekialdekoa Linares ibaia eta hegoalde eta mendebaldekoa Ebro. Honen harana eta Linareskoa barnean hartzen zituen Bargotan eta Lazagurrian Mendabiaraino, justu Leza ibaiaren bokalean.

## Historia 
250px|thumb|Nafarroako Gerra Zibilaren mapa.
934an Fernán González gaztelar kondeak honako toponimoak zerrendatu zituen agiri batean: *"Tabuerneca, tota Subserra, tota Berrocia, Marangone, Punicastro, Moreta..."*. 1076an Alfontso VI.a Gaztelakoak Naiarako forua berretsi zuenean «Subserra» ere aipatu zuen. Eskualdeak "Guardia" ere izena zuen eta 1164an Antso Jakitunak Guardiari forua eman zionean Gatzaga Buradon eta Vianako Galindo arteko eskualdea eman zion.

Gaztelarekin zituen gerrak zirela eta, 1172an San Vicente de la Sonsierra, 1195ean Labraza, eta 1219an Viana sortu zituzten, Logroñoko Foruaren kopiak ezarriz. 1199-1200eko Nafarroako Erresumaren gaztelar inbasioan, Antso VII.a erregearen eskuetan geratu zen, baita Toloño mendilerroko gazteluak ere (1212) Alfontso VIII.ak nafarrei itzulita.

1427 inguruan, Guardiak 444, San Vicentek 379 eta Vianak 349 etxe zituzten. Gerrak eta Izurri Beltzak gogor jo omen zuten, izan ere eskualdeko 2.138 etxetatik 1.014k baino ez zuten biztanlerik.

1423an Karlos III.a Nafarroakoak Vianako printzerria sortu zuenean, Sonsierra osoa eman zion. 1461an, Nafarroako Gerra Zibilaren garaian, Henrike IV.a Gaztelakoak Vianako printzeari lagundu eta Laguardia, San Vicente, Viana eta Los Arcos okupatu zituen, Gonzalo Saavedrak gidatzen zuen gaztelar armada bati esker. 1462an Gaston IV.a Foixkoak Calahorra hartu zuen eta baita Alfaro hartzen saiatu ere baina azkenean amore egin behar izan zuen. Hurrengo urtean, Luis XI.a Frantziakoak emandako laudo baten bitartez Sonsierra eta Los Arcosko eskualdea gaztelarren eskuetan utzi zituen eta jada ez ziren berriro nafar eskuetara bueltatu.
1466an, Henrike IV.a Sonsierrako biztanleei Arabako ermandadeetan sartzea eskatu zien.

## Egungo banaketa administratiboa 
Egungo Nafarroako Sonsierra hiru autonomia erkidegotan banaturik dago:

* Euskal Autonomia Erkidegoa: Asa, Mañueta, Gorrebusto, Kripan, Eltziego, Elvillar, Bastida, Labraza, Guardia, Lantziego, Lapuebla de Labarca, Leza, Serna, Moreda, Navaridas, Oion, Páganos, Gatzaga Buradon, Samaniego, Villabuena, Binasperi, Ekora.
* Errioxa: Abalos, Briñas, Peciña, Rivas de Tereso eta San Vicente de la Sonsierra.
* Nafarroako Foru Erkidegoa: Aras, Bargota, Lapoblación, Elizagorria, Meano eta Viana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Belardi

[thumb|eskuinera|300px|[Kantabriako belardia.]]
**Belardia**, **belaia** edo **belar soroa** lur-eremu laua edo malda leunekoa da, belarra berez edo ereinda hazten dena. Gizakiak edota abereek larratzearen ondorioz sortutakoa izaten da, eta ebakiaz edo aziendak alhatuz erabil daiteke.

## Izena 
Euskararen Herri Hizkeren Atlasak *bedarleku*, *lantzar*, *sololantzar*, *landa*, *solo*, *bedarselai*, *zelai*, *belardi*, *belaze*, *belaso*, *belati*, *belai*, *larre*, *soro*, *sorro*, *phentze* eta *soho* sinonimoak dakartza.

## Landare espezieak 
Landare belarkara ugari hazten da belardietan, gramineak nagusi direla. Euskal Herrian, espezie hauek dira ohikoenak: *Agrostis capillaris*, *Anthoxanthum odoratum*, *Arrhenatherum elatius*, *Dactylis glomerata* subsp. *glomerata*, *Cynosurus cristatus*, Festuca arundinacea, *Festuca rubra*, *Holcus lanatus*, *Lolium perenne*, *Brachypodium pinnatum* subsp. *rupestre*, *Lathyrus pratensis*, *Trifolium pratense*, *Trifolium repens*, *Lotus corniculatus*, *Achillea millefolium*, *Hypochoeris radicata*, *Crepis capillaris*, *Taraxacum officinale*, *Centaurea debeauxii*, *Plantago lanceolata*, *Cerastium fontanum*, *Stellaria graminea*, *Ranunculus acris*, *Ranunculus bulbosus*, *Rumex acetosa*, *Malva moschata* eta *Veronica chamaedrys*.

Belardien ekoizpena handitzeko askotan erein egiten dira. Llollobelar italiarra (*Lolium multiflorum*), llollobelar ingelesa eta hirusta gorria (*Trifolium pratense*) dira espezierik erabilienak.

## Erabilera 
Hauek dira belardietako bazka baliatzeko modu nagusiak:
* Larratzea edo alhatzea: urtean zehar edo belarraren hazkuntza garaian aziendak libreki egiten du bazka. Erarik zaharrena, zabalduena eta ekonomikoena da.
* Ebakitzea, bai berdean jateko, bai gordetzeko. Bazka lehorturik edo siloraturik gorde daiteke negurako. Sega-belardia deitzen zaio era horretan erabiltzen denari.
Askotan erabilpen mistoa ematen zaio belardiari: udaberrian ebakialdi bat edo bi ematen zaizkio, belarra lehortzeko edo siloratzeko, eta udazken-neguan alhan jaten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Vicenteko gaztelua

**San Vicenteko gaztelua** () San Vicente de la Sonsierrako gaztelu erromanikoa da, herriko muinoan eraikia. Sonsierra babesteko eraiki zuten 1170. urte inguruan, Antso Jakitunaren erreinaldian. Izan ere, garai haietan Gaztela eta Nafarroako Erresumaren arteko muga bertan zegoen. Hona hemen nafar tenenteak:
* Ferrant Moro (1170)
* Juan Perez (1214).
* Roy Diaz Oiongoa (1276).
* Filipe Rogemontekoa (XIII. mendearen amaieran)

1379an gaztelarrek hartua, 1387an berreskuratu zuten nafarrek. 1461an, Nafarroako Gerra Zibilaren garaian, Henrike IV.a Gaztelakoak Vianako printzeari lagundu eta Guardia, San Vicente, Viana eta Los Arcos okupatu zituen, Gonzalo Saavedrak gidatzen zuen gaztelar armada bati esker. 1463an, Luis XI.a Frantziakoak emandako laudo baten bitartez Sonsierra eta Los Arcosko eskualdea gaztelarren eskuetan utzi zituen eta jada ez ziren berriro nafar eskuetara bueltatu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean Boubée

**Jean Boubée** (Biarritz,  - Paris, ) lapurtar errugbilaria izan zen, hirugarren lerroko erdiko moduan aritzen dena. Roger Boubé lehengusua errugbilaria ere izan zen.

## Ibilbidea 
* Aviron Bayonnais
* Biarritz olympique
* Stadoceste tarbais
* SCUF
* SU Agen
Ximun Ternisien

**Ximun Ternisien** (Donapaleu, ) baxenafar errugbilaria da, erdiko moduan aritzen dena. Charlie, Martin eta Benoît anaiak errugbilariak ere badira.

## Ibilbidea 
* Aviron Bayonnais (2006-2008)
* Stade montois (2008-2011)
* US Dax (2011-)
Charlie Ternisien

**Charlie Ternisien** (Donapaleu, ) baxenafar errugbilaria da, hirugarren lerroko hegal moduan aritzen dena. Ximun, Martin eta Benoît anaiak errugbilariak ere badira.

## Ibilbidea 
* Aviron Bayonnais (2005-2007)
* Union Bordeaux Bègles (2007-2012)
* US Dax (2012-2018)
* Hernani Rugby Elkartea (2018-2019)
* US Mouguerre (2019-)

## Kanpo estekak
Schuman Adierazpena

**Schuman Adierazpena** Robert Schuman Frantziako Atzerri ministroak 1950eko maiatzaren 9an emandako hitzaldiari deitzen zaio. Adierazpenaren arabera, Europaren batasunak munduko bakea ekar dezake, lorpen konkretuen bidez. Europako Batzordeak, Adierazpena Europar Batasunaren (EB) jaiotza dela aitortzen du. Hain zuzen, Alemaniako eta Frantziako (eta atxiki zitzaizkiekeen beste herrialde batzuetako) ikatzak eta altzairuak administrazio bateratuaren menpe jartzea proposatzen zuen, hau da, 1951n sortutako Europako Ikatz eta Altzairuaren Erkidegoa izango zena.

1985eko Milaneko Gailurrean, Europako Kontseiluak, maiatzaren 9an Europaren Eguna izendatzea hitzartu zuen Schuman Adierazpena ospatzeko.

## Adierazpenaren zatia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pierre Jauregi

**Pierre Jauregi** (Izura-Azme,  - ) baxenafar errugbilaria izan zen, hegaleko eta erdiko postuetan aritzen zena. 1912an, Frantziako errugbi txapelketa irabazi zuen Stade Toulousainekin, denboraldi osoan partida bakar bat galdu gabe. Lau partida jokatu zituen Frantziako errugbi selekzioarekin, denak 1913an.

Haren anaia Adolphe ere errugbilaria izan zen.

## Taldeak 
* Stade Toulousain

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonin Personnaz

**Antonin Emile Gérard Jean Personnaz** (Baiona,  - *ib.*, ) lapurtar arte bildumagile eta argazkilaria izan zen. Inpresionisten laguna, argazki autokromoak atera zituen.
Antton Haramboure

**Antton Haramboure** (Baiona, ) lapurtar igerilaria da, Tolosa Okzitaniako Dauphins du TOEC taldean dabilena. 2010eko Europako Igeriketa Txapelketan brontzezko domina lortu zuen 4 × 200 proban.
Arnaud Jean Meillan

**Arnaud Jean Meillan** (Baiona,  - *ib.*, ) lapurtar politikaria izan zen. Frantziar Iraultzaren garaian, Pirinio Apaletako herria ordezkatu zuen. Konbentzio Nazionalean diputatu hautatu zuten eta girondarren alde egin zuen.
Julien Dufau

**Julien Dufau** (Biarritz,  - Agadez, ) lapurtar errugbilaria izan zen, hegaleko edo erdiko moduan aritzen zena. Lehen Mundu Gerran armetara deitua, méharisteen zutabe baten buruan zegoela, segada batean hil zuten.

## Ibilbidea 
* Stade bordelais
* Biarritz olympique
Jameson Adams

**Jameson Boyd Adams** (1880ko martxoaren 6an, Rippinggale, Lincolnshire &ndash; 1962ko apirilaren 30a) meteorologoa eta Antartikako esploratzaile britainiarra izan zen. 

1893an merkataritza-nabigazioan sartu zen, eta 3 urtez Royal Naval Reserve-ko tenientea izan zen. Ezkongabea izanik, Ernest Shackletonek zuzendutako Nimrod espedizioko (1097-1909) bigarren komandante eta meteorologo gisa abiatu zen.

Hegoalderagoen dagoen lekura iritsi ziren lau laguneko taldekoa izan zen, Hego polotik 180 km baino gutxiagora.

## Biografia 
*  Beau Riffenburgh (2005). *Shackleton da Ahaztu Espedizioa: Bidaia, Nimrod*. Bloomsbury Argitaratzea PLC. p. 384. ISBN 978-1582346113. ELA.
* 

## Literatura 
* Bertrand, Kenneth J.; Alberts, Fred G. 1956. *Antartikako geografia izenak*. U. S. Govt. Inprimatu. Off. Washington
* Riffenburgh, Beau. *Nimrod* (translated by Sebastian Vogel). Verlag, Berlin 2006, 

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* www.coolantarctica.com
* James Caird Society webgunea
Copán

**Copán** arkeologia aztarnategi maia da, Hondurasko ipar-mendebaldean dagoena, Copán departamenduan, Guatemalako mugatik hurbil. 1839. urtean aurkitu zituzten hondakinak bertan. Maia kulturaren erakusgarri hoberenetarikoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peyuco Duhart

**Peyuco Duhart** (Donibane Lohizune, Lapurdi, 1947ko martxoaren 21a - Baiona, Lapurdi, 2017ko abenduaren 7a) lapurtar politikaria zen. 2002tik 2017ra, hil zen egunera arte, Donibane Lohizuneko auzapeza izan zen. Horrez gain, Euskal Hirigune Elkargoaren lehendakariordea izan zen.
André Tardieu

**André Pierre Gabriel Amédée Tardieu** (1876ko irailaren 22a - 1945eko irailaren 15a) hiru aldiz Frantziako lehen ministro (1929ko azaroaren 3a - 1930ko otsailaren 17a; 1930eko martxoaren 2tik abenduaren 4ra; 1932ko otsailaren 20tik maiatzaren 10era) eta 1929 eta 1932 bitarteko frantses politikari nabaria izan zen. Kontserbadore moderatua eta intelektuala, politikari gisa ahultzat hartu izan da. Depresio handiari aurre egin behar izan zion.

## Erreferentziak
Francesc Tàrrega

'''Francesc d'Assís Tàrrega i Eixea'* (Vila-real,  - Bartzelona, ) espainiar musikagilea eta gitarrista izan zen. Castellon-en egin zituen ikasketak, eta geroago, Valentzian eta Madrilgo kontserbatorioan. Madrilen jotzeaz gainera, Parisen, Londresen, Bruselan, Bernan eta Erroman ere eman zituen kontzertuak. Bartzelonan hartu zuen bizilekua eta oso ezagun bihurtu zen hiri hartako musika giroetan. Espainiar gitarraren eskola berria sortu zuen. Musika klasikoko lan asko moldatu zituen gitarrarako. Gitarrarako idatzi zituen lan aipagarriak: *Lágrima*, *Capricho árabe*, *Sueño*, *Recuerdos de la Alhambra*, eta *Danza mora''.

## Erreferentziak