open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amilosa

**Amilosa** glukosa unitatez egindako polimeroa da. Amilosa almidoi izeneko polisakaridoaren bi osagaietako bat da, egitura guztiaren %20-30a osatzen dena. Beste %70–80a amilopektina da. Landaretan aurkitzen da eta erreserba funtzioa betetzen du.

## Egitura 
Amilosa homopolisakarido bat da, α-D-glukopiranosen katea baita. Molekula hauek α(1→4) lotura O-glikosidikoaren bidez elkartuta daude. Maltosa molekulak (bi glukosatako disakaridoa) elkartuta daudela ere esan daiteke. Kate luzeak dira, 200 eta 2500 unitate artean eduki ditzaketenak.

220px|ezkerrera|thumb|Amilosaren egitura helikoidalaren barnean hiru iodo ioi.
Kate luze honek helize itxura hartzen dueta bira bakoitzean sei glukosa molekula izaten ditu. Helize honetan barnealdera hidrogeno atom oak bakarrik kokatzen dira, ingurune hidrofoboa osatuz, eta kanpoaldera aldiz hidroxilo taldeak, alde hidrofilikoa eratuz.

## Iodoaren testa 
Amilosaren espiralaren barnean iodo ioia sartzen da eta amilosak kolore urdina hartzen du. Honetan oinarritzen da iodoaren testa, polisakaridoak identifikatzeko edota elikagai desberdinetan egon daitekeen almidoi kopurua zehazteko. Fruiten heldutasuna neurtzeko ere erabiltzen da, berde dauenean almidoi kopuru handia izaten baitute eta heltzerakoan almidoi hori sakarosa bihurtzen da.

Amilopektinarekin ezin da iodoaren testa egin, molekula adarkatua denez espiralak txikiegiak dira iodoa barnera sartu ahal izateko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guanosina

**Guanosina** guanina eta erribosa azukrea duen gai konposatua da. Berez nukleosido bat da.

Guanosina fosforilatzen denean nukleotido bat sortzen da (guanosina monofosfatoa -GMP-, guanosina difosfatoa -GDP- edo guanosina trifosfatoa -GTP- fosfato talde bat, bi edo hiru -hurrenez hurren- lotzen direnean).

Guanosina desoxirribosa bati lotzen zaionean desoxiguanosina nukleosidoa sortzen da.

Bere pisu molekularra 283,241 daltonekoa da eta bere egitura kimikoak antz handia du aziklobir botika antibiralarekin

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erribosa

**Erribosa** C5H10O5 formula duen monosakaridoa da, aldehido taldea (CHO) lehenengo karbonoan duena. Bost karbono dituenez pentosa bat da. Zeluletako azido erribonukleikoan dagoen azukrea da. Erribosaren deribatu nagusia Desoxirribosa da, eta honek ADNa osatzen du.

Emil Fischerrek 1891n topatu zuen lehendabizikoz D-erribosa.

## Ezaugarriak 
Erribosa aldopentosa bat da, muturrean karbonilo talde bat eta ondoren hiru karbono asimetriko dituena. Teorikoki bi enantiomero dituen arren naturan D-Erribosa bakarrik agertzen da.

Ziklatzen denean lau eraztun desberdin era ditzake, α eta β-D-erribofuranosak (eraztun pentagonala) eta α eta β-D-erribopiranosak (eraztun hexagonala). ARN molekulan β-D-erribofuranosa agertzen da, baina monomeroa uretan disolbaturik dagoenean ohikoagoak dira eraztun hexagonalak.

Irudi:Alpha-D-Ribofuranose.svg|α-D-erribofuranosa.
Irudi:Beta-D-Ribofuranose.svg|β-D-erribofuranosa.
Irudi:Alpha-D-Ribopyranose.svg|α-D-erribopiranosa.
Irudi:Beta-D-Ribopyranose.svg|β-D-erribopiranosa.

## Garrantzia biologikoa 
Azido erribonukleikoaren oinarrizko azukrea da. β-D-erribofuranosak fosfodiester loturekin elkar lotzen dira, eta karbono anomerikoari aldiz base nitrogenatua lotzen zaio azido nukleikoa eratzeko.

Hainbat birus eta izaki prokariotikok molekula honetan gordetzen dute informazio genetikoa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Azido erribonukleikoa

## Kanpo estekak
Johann Jakob Haid

thumb|260px|*Dena ez da ezer*, Johann Jakob Haidek egindako grabatua

**Johann Jacob Haid** (Klein-Eislingen, Göppingenetik gertu, 1704ko urtarrilaren 10a - Augsburgo, 1767ko abenduaren 9a) grabatzaile, margolari eta liburu-argitaratzaile alemaniarra izan zen. tintaz egindado grabatuei esker oso ezaguna izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Pedro Ruakoaren auzoa

**San Pedro Ruakoaren auzoa** (Euskaraz naski Done Petri Ruakoaren auzoa) Nafarroako Lizarrako Alde Zaharraren hegoaldean dagoen auzoa da, harengandik Ega ibaiak banatzen du.

XI. mendearen bukaeran sortu zen. Donejakue bideak Ega ibaiaren hegoaldeko bazterrean dagoen auzo honen ekonomiari distira eta oparotasuna ekarri zion.

1090ean Donejakue bidea sustatzeko asmoarekin Antso V.a Ramirezek baskoien kokaleku zaharra zen Lizarra izeneko lekuan Bidearen etapa bat sortzea erabaki zuen. Gaztelu bat eraiki, jendegune bat ezarri, harresiz inguratu eta foru bat eman zion, Jakako forua oinarri harturik. Horren arabera, baimena eman zuen frankoak hara bizitzera joan zitezen. Frankoak jende noble eta elizjendearekiko basailutzatik libre zeuden gizonak ziren. Neurri horiek merkataritza sustatu eta hiria aberastu zuten ekonomiari eta kulturari begira.

Horrela San Martin burgua Ega ibaiaren eskuin bazterrean sortu zen, hots, Lizarrako auzorik monumentalena, San Nikolas eta Larrugileen kaleen inguruan. Auzo honetan Lizarrako lehen tenplu erromanikoa sortu zen: San Pedro Ruakoa eliza, alegia. Donejakue bideak gurutzatua, egungo San Pedro auzoak eutsi dio, ederki eutsi ere, Erdi Aroko izaera nabarmenari.

## Ondasun nabarmenak 
* Hilobi Santuaren eliza
* Nafarroako errege-erreginen jauregia
* San Pedro Ruakoa eliza
* Kartzelako zubia

## Ikus gainera 
* Nafarroako kultura ondasunak

## Kanpo estekak
San Millán mendia

**San Millán** edo **El Torruco** Burgosko probintziako (Espainia) mendirik altuena da, Demanda edo Arandio mendilerroan kokatuta, Iberiar sisteman.

Ohiko abiapuntuak Santa Cruz del Valle Urbión (3 ordu 45 min.) eta Pineda de la Sierra (3 ordu) dira.
erdian|thumb|400x400px|San Millango mendia geodesiko erpina (2.131 m) eta neguan bere igoera bidearen amaiera.

## Kanpo estekak 
* "Mendikat" webgunean informazioa.
Jordan Lotiès

**Jordan Lotiès** (Clermont-Ferrand, Auvernia, 1984ko abuztuaren 5a) frantziar futbolaria da. Osasunako atzealdeko erdialdean jokatzen duen jokalaria da. Hainbat lesio larri izan ditu eta hainbat minutu eta partidu galdu ditu.

## Ibilbidea
Nino (futbolaria)

**Juan Francisco "Nino" Martínez Modesto** (Vera, Almería, 1980ko ekainaren 10a) espainiar futbolaria da. Egun, Osasunako aurrelaria da Bigarren Mailan hainbat partidu jokatu ditu eta baita hainbat gol sartu ere. CD Tenerifen eta beste hainbat klubetan aritu da eta Osasunan lesio larri bat jasan zuen, 7 hilabete zelaietatik kanpo utzi zuena.

## Ibilbidea
Lezka arrunt

**Lezka arrunta** (*Phragmites australis*) Poaceae familiako landare fanerogamoa da. Askotan, etxolak eta zerrailuak egiteko erabili dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kartzelako zubia

**Kartzelako zubia** Nafarroako Lizarra udalerrian dagoen zubi bat da. Ega ibaia zeharkatuz San Pedro Ruakoaren auzoa eta Lizarrako Alde Zaharra elkarlotzen ditu. Bere itxura dela eta, **Zubi Pikoduna** ere deitua bada.

Jatorrizko zubia XII. mendean eraiki zen, baina Hirugarren Karlistaldian suntsitua izan zenez, 1873an aurreko zubia eredutzat hartuz berreraikia izan zen, eta azken hau da gaur egun arte iritsi dena.

[thumb|400px|erdian|Kartzelako zubia eta [Ega ibaia.]]

## Kanpo estekak
Foruen plaza (Lizarra)

**Foruen Plaza** Nafarroako Lizarra udalerriko Alde Zaharran dagoen plaza bat da. Arkupez inguratutako plaza dotore eta zabala da, ekialdean San Joan Bataiatzailearen eliza du, eta erdian kiosko bat.

[thumb|500px|erdian|[San Joan eliza (Lizarra)|San Joan eliza eta Foruen Plaza.]]

## Kanpo estekak 
* Lizarrako Foruen Plazari buruzko artikuluak eta irudi zaharrak. Sasua.neet
Foruen plaza (Tutera)

**Foruen Plaza** edo **Plaza Berria** Nafarroako Tutera udalerriko plaza bat da. 1687. eta 1691. urteen artean eraiki zuten, Erdi Aroko harresien kanpoaldean. Haren azpian Queiles ibaia igarotzen da. Zezenketak ere egin izan dituzte bertan, inguruko etxeetako marrazki batzuek erakusten dutenez. Halaber, plazako etxeetan Erriberako herrien ezkutuak eta familia noble batzuenak ageri dira. Enparantzan, Erlojuaren Etxea delakoa eta kioskoa daude kokatuta.

200px|erdian|thumb|Foruen Plazako kioskoa.

## Kanpo estekak
Georges Dargaud

**Georges Dargaud** (Paris 1911ko apirilaren 27a - *ibidem*, 1990ko uztailaren 18) argitaratzaile frantsesa izan zen, komikien edizioan espezializatua.

## Biografia 
Dargaudek lehendabizi Parisko publizitate mundua ezagutu zuen; 1943an *Éditions Dargaud* lantegia sortu zuen. 1949an *Le journal de Tintin* aldizkaria plazaratu zuen eta hogeita zazpi urtetan argitaratu zuen. 1959tik, bestetik, *Pilote* argitaratu zuen. Dargaudek, Dupuisekin batera, komikia zabaldu zuen Frantzian, besteak beste, Asterix, Lucky Luke, Achille Talon... argitaratuz. Berari esker Moebius, Jean-Michel Charlier (Blueberry), Pierre Christin, Jean-Claude Mézières, Annie Goetzinger, Enki Bilal eta beste egile askoren lanak ezagutu ziren Frantzian. 1988an, krisi ekonomikoa zela eta, komikien edizioa utzi behar izan zuen, nahiz eta argitararatzaile bezala jarraituz. Bi urtetara, 1990an, hil egin zen.

## Ikus, baita ere 
* Tintin
* Asterix
* Lucky Luke
* Achille Talon
* Blueberry

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* : Dargaud Encyclopaedia Universalis webgunean.
Sisinio González

'*Sisinio *Sisi* González Martínez*' (Albacete, 1986ko apirilaren 22a) espainiar futbolaria da, Osasunan ibilitakoa.

2015ean Osasunak behin betiko baja eman zion.

## Ibilbidea
Abenezra (ilargiko kraterra)

**Abenezra** izeneko kraterra Ilargiaren hego-erdialdean dagoen talka krater bat da. Abraham Ben Meir Ibn Ezra tuterar astronomo sefardiaren omenez izendatu zuten. Hego-ekialdean Azophi, ipar-ekialdean Greber eta hego-ekialdean Sacrobosco kraterrak ditu.

Bere eraztuna poligono baten itxura du, barneko harresiak terrazadunak izanik. Bere ekialdean beste krater bat dago, Abenezra C izenekoa.

## Ilargi kraterrak 
Konbentzio bidez ezaugarri hauek ilargiaren mapetan Gavrilov kraterretik gertuen dagoen kraterraren erdialdeko puntuaren alboan hizkia jarriz identifikatzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cádizko Dama

**Cádizko dama** museologiaren ikuspegitik Cádizen aurkitutako emakumezko sarkofago feniziar bati deitzen zaio.

## Aurkikuntza 
### Pelayo Quinteroren saiakera 
1904an, Pelayo Quintero arkeologoa Andaluziako Cádiz hirira iritsi zen, “ustezko” Cádizko Dama aurkitzeko. 1887an, Punta de la Vaca izeneko inguruan basogabetze lanetan ari zirela, ezustean sarkofago antropoide bat topatu zuten. Gizonezko irudia zeukan sarkofago feniziarrak, eta Pelayo Quinterok pentsatu zuen kutxa hura ez zela bakarra izango Cádizen, bikotekidea behar zuela, eta Cádizko Damarekin obsesionatuta, haren bila hasi zen.

Nekropoli punikoak eta erromatarrak induskatu zituen, hipogeoetako ehorzte-ostilamenduetatik urrezko bitxiak, kutxak, anforak, ukendu ontziak eta argi-armiarmak berreskuratu zituen eta Cádizko ehorzketen lehen tipologia zehatza ere ezarri zuen. Baina damaren arrastorik ez zuen atzeman.

1939an Pelayo Quintero Tetuanera (Espainiar Maroko) joan zen bizitzera. Baina erbestaldiak ez zion obsesioa arindu. Arkeologoak berak esaten zuen Cádizko Damarekin amets egiten zuela ia gauero. Marokon lanean jarraitu zuen: Afrika iparraldeko arkeologiaren bultzatzaile nagusietakoa izan zen eta 1940an Espainiar Museoa sortu zuen Tetuanen. Hiri horretan hil zen 1946an, 79 urte zituela.

### Ezusteko aurkikuntza 
1980ko irailaren 26an, Ruiz de Alda kaleko orube batean, hondeamakina baten hortzek marmolezko plaka handi bat jo zuten. Langileak eskua marmolezko kutxan sartu zuenean, hezur zatiak topatu zituen. Obrak geldiarazi zituzten eta Ramon Corzo arkeologoa hurrengo astelehenean joan zen orubera. Aurkitutako pieza eskerga ondo garbitu eta emakumezko aurpegi bat geratu zen agerian. Emakume itxurako sarkofago feniziarra zen, Pelayo Quinteroren ametsetako Cádizko Dama, alegia.

Pelayo Quinterok 35 urte eman zituen hirian, eta horietatik gehienak Ruiz de Alda kaleko etxe batean. Patioan itzala eskertuko zuelakoan palmondo batzuk landatuarazi zituen. Palmondo horien azpian aurkitu zuten mende erdi geroago Cádizko Dama.

Pasadizoak ipuina dirudi eta ipuin horri Felipe Benítez Reyes (Cádiz, 1960) idazleak erantsi zion irakaspena *Mercado de Espejismos* (Liluren merkatua) lanean:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santa Maria eliza (Lizarra)

**Santa Maria Jus del Castillo eliza** edota **Santa Maria Gaztelupeko eliza** (Euskaraz *Dona Maria Jus del Castillo eliza* edo *Dona Maria Gaztelupeko eliza*, baina ez ofizialki) Nafarroako Lizarra udalerriko San Pedro Ruakoaren auzoan dagoen eliza bat da. Zalatanbor gaztelua zenaren azpian zegoen, hortik *Jus del Castillo* edo *Gaztelupeko* izena, eta Santo Domingo komentuaren alboan eta Done Jakue bidetik metro eskasera dago.

1983an Nafarroako kultura ondasuna izendatua zuten.

## Historia 
XII. mendean sinagoga zegoen solairuan eraiki zen, garai hartan eremu honetan juduen auzoa baitzegoen. Bere jatorrizko izena Santa Maria eta Santu Guztien eliza da. XVII. menderarte eliza gisa erabilia izan zen. Gaur egun erromanikoa eta Done Jakue bidearen interpretazio zentru gisa erabiltzen da.

## Eraikina 
Nabe bakarreko eliza da. Absidea eta elizaren erdialdeko egitura erromanikoak dira, baina fatxada eta dorrea barroko garaikoak dira.

Irudi:PM 32370 E Estella.jpg|Absidea
Irudi:PM 32376 E Estella.jpg|Aurrealdea
Irudi:PM 32369 E Estella.jpg|Alboko ikuspegia
Irudi:PM 32373 E Estella.jpg|Alboko ikuspegia

## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda
* Nafarroako kultura ondasunak

## Kanpo estekak 
* Santa Maria Jus del Castillo eliza. Nafarroako Turismo Bulegoa
San Joan eliza (Lizarra)

**San Joan Bataiatzailearen eliza** Nafarroako Lizarra udalerriko Alde Zaharran dagoen eliza bat da. Hain zuzen ere, Foruen plazaren ekialdeko aldean dago. San Joan Bataiatzaileari sagaratua dago.

## Eraikina 
Jatorriz, tenplua erromanikoa zen, nahiz eta gaur egun estilo horretako ia zatiri iraun ez duen. XIII. mendearen amairaldera Antso Jakituna erregearen jabetzako lurretan eraikitzen hasi zen.

XIV. mendean lehenbiziko eraldaketa jasan zuen: gaur egungo alboko nabeak eta Ebanjelioaren aldameneko ataria gehitu zitzaizkion. Tenpluaren egitura garai honetakoa da. Lau zatitan banatutako hiru nane ditu. Albokoak gurutzadura gangez estaliak daude, buruko abside poligonalean bezala, kasu honetan izar itxuraz.

[thumb|400px|erdian|San Joan eliza eta [Foruen plaza (Lizarra)|Foruen plaza.]]

Erdiko nabea, mendebaldeko fatxada bezala, neoklasiko estiloan apaindua dago, honek aurretik zegoena ordezkatu zuen. XVIII. mendean erdiko nabearen lehenbiziko zatiaren gainean kanpandorrea eraiki zen. 1846ko abenduaren 26ean erori egin zen, berarekin batera erdiko nabearen zati bat eta fatxada txikituz. Ondorioz, kaltetutako zatiak neoklasiko estiloan zaharberritu ziren. Fatxadako dorreak XX. menderarte ez ziren guztiz amaitu izan.

Iparraldeko ataria erromaniko estilokoa da. Nabearen hirugarren zatian irekia izan zen eta beranduago ireki zen atari batez babestua dago. Hiru zutabe pareen gainean dauden hiru arkiboltez osatua dago, eta xake taulako itxurako laukitxoez apaindutako izkinak ditu. Kapitelel landare apaindurak landuak dituzte. Lehen eta hirugarren arkuek lore apaindurak dituzte. Barnealdeko arkuaren erdiko dobelan krismon bat dago. Atearen alboan hilarriak daude.

Epistola aldeko atea gotiko estilokoa da, XIV. mendean eraikia. Landare apaindurako kapitelak dituzten zutabeen gainean dauden arkiboltez osatzen da, tartean gizaki irudiak ere agertzen direlarik.

Irudi:Estella - Iglesia de San Juan Bautista 02.JPG|Barnealdea.
Irudi:Estella- Iglesia de San Juan Bautista 01.JPG|Erretaula.
Irudi:Estella - Iglesia de San Juan Bautista 15.JPG|Iparraldeko atari erromanikoa.
Irudi:Estella - Iglesia de San Juan Bautista 10.JPG|San Joan Bataiatzailea eta Jesus mutikoa.

## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda

## Kanpo estekak
Zigor-txartel

thumb|Txartel gorria eskubaloi partida batean
**Zigor-txartela** hainbat kiroletan kirolariak abisatzeko, errieta egiteko edota zigortzeko erabiltzen da.

## Historia 
Kenneth Aston arbitro britainiarrari Ingalaterra eta Argentinaren arteko partida nahasia epaitzea egokitu zitzaion 1966ko Munduko Futbol Txapelketan. Partida amaitu eta, etxean zegoenez –txapelketa Ingalaterran jokatu zen–, bere autoa gidatuz irten zen epailea estadiotik. Semaforo batean gelditu zenean, semaforoen kodea futbolari ere aplika zekiokeela bururatu zitzaion.

Hau da, kolore horia ez zen nahikoa izango arau-hauslea egozteko, eta jokalaria ohartarazita geratuko zen; semaforo gorriak autoen ibilia geldiarazten duen moduan, txartel gorriak arau-hauslearen jokoa etengo zuen, eta zelaitik egotziko zuten berehala.

Handik gutxira ideia FIFAra helarazi zuen, eta federazioak hurrengo Munduko Kopan jarri zuen martxan Astonen txartel sistema. Txartel hori eta gorriak 1970eko Mexikoko Kopan erabili zituzten lehenengoz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sartagudako dorrea

**Sartagudako dorrea** edota **Arradako dorrea** Nafarroako Lodosa udalerrian dagoen dorretxe bat da. Gaur egun Lodosako lursailetan egon arren, herrigunetik oso urrun dago, Ebro ibaiaren beste ertzean eta Sartagudako herrigunetik oso hurbil eta mendebaldean dagoen muino batean.

## Eraikina 
XIV. mendean eraiki zen. Antzina Altamirako kondearen jabetzakoa zen. Oinplano laukizuzena du, harlanduz eraikia dago, eta itxura sendoko eta neurri handietako blokea osatzen du.

Dorreari hiru hormabular sendo dituen oinplano laukizuzeneko eraikin baxu bat gehitu zitzaion. Dirudienez, XVIII. mendea bertan jendea bizi zen eta garai hartan Sartaguda udalerriaren lursailetan zegoen.

Gaur egun guztiz utzia dago eta Lodosako lursailetan kokatzen da.

## Ikus gainera 
* Nafarroako kultura ondasunak

## Kanpo estekak 
* Sartagudako dorrea. www.3digitala.com
Baigorri jauregia

**Baigorri jauregia** Nafarroako Oteitza udalerriko Baigorri herri hustuan dagoen jauregi baten hondakinak dira. Nafarroako kultura ondasuna izendatua dago.

XVI. mendearen lehen erdian eraiki zen, Baigorri herri hustuaren gainaldean eta Ega ibaiaren gain dagoen muino batean. Oteitzako herrigunetik urrun eta hegoaldera dago, Oteitza, Lerin eta Larraga artean.

Egitura horizontala du eta apaindutako kapiteldun zutabe sendoz osatutako bi gorputzez osatua dago.

## Ikus gainera 
* Nafarroako kultura ondasunak

## Kanpo estekak
Bigorrako Konderria

**Bigorrako Konderria** (; ) Erdi Aroko frantziar erakunde feudala izan zen, egungo Bigorra eskualdean zegoena. Hiriburua Tarbe zuen.

## Historia 
Fakilene izeneko akitaniar printzesak Donatus Lupus bere semearentzat sortu zuen konderria. Lehenengo kondearen aita Lope III.a Zentulo Gaskoiniakoa izan zen. Jatorrizko konderriak laster feudo batzuk galdu zituen: lehenengo bi belaunalditan Lavedan, Aster, Aure eta Montaner galdu zituen.

XI. mendean lehenengo dinastia amaitu zen eta konderria Foixko kondeen eskuetara pasa zen. Ehun Urteko Gerran ingelesen eta frantziarren eskuetan izan zen.

## Kondeen zerrenda 
### Bigorrako etxea 
* 840 – ??? Donatus Lupus I.a
* ??? – 910 Lupus I.a
* 910 – 930 Donatus Lupus I.a
* 930 – ??? Erramun I.a Donatus
* ??? – 980 Arnaldo
* 980 – 1030 Gartzia Lupus
* 1030 – 1038 Gersenda
** 1030-1037 Bernardo I.a Roger

### Foixko etxea 
* 1038 – 1077 Bernardo II.a
* 1077 – 1080 Erramun II.a
* 1080 – 1095 Beatrix I.a, Zentulo V.a Biarnokoarekin ezkondu zena
* 1095 – 1113 Bernardo III.a
* 1113 – 1130 Gendule II.a
* 1130 – 1156 Beatrix II.a, Petri Marsangoarekin ezkondu zena

### Marsango etxea 
* 1156 – 1178 Gendule III.a
* 1178 – 1194 Estefania Beatrix III.a, Bernardo IV.arekin (1180-1194) ezkondu zena

### Commingesko etxea 
* 1194 – 1251 Petronila I.a, Gaston VI.a Biarnokoa (1196-1214), Nuño Santxez (1215-1216), Guy Bigorrakoa (1216-1220), Aimeric Racongoa(1221-1224) eta Boso Bigorrakoarekin (1228-1247) ezkondu zena.

### Montforteko etxea 
* 1251 – 1256 Alizia
* 1256 – 1283 Esquivat
* 1283 – 1292 Laura

Harrezkero, ondorengotza zalantzazkoa izan zen eta frantziar eta ingelesen eskuetan izan zen. 1360an, Bretignyko hitzarmenari esker frantsesek bereganatu zuten. 1407an, Bernardo VII.a Armagnacekoak Joanes I.a Foixkoari saldu zion eta hauen eskuetan bukatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sistole

thumb|200px|Sistolea

**Sistole bentrikularra**, ehun muskularreko kontrakzio kardio bentrikularra da. Kontrakzio honek presioaren handiagotzea dakar bentrikuluen barnealdean eta eduki izandako odolaren eiekzioa. Presioaren handiagotzearen bitartez bikuspide eta trikuspide balbulak ixten dira eta odola aurikuluetara bueltatzea eragozten da. Odola birikietako arterien eta aortaren bitartez irteten da bihotzetik. Hauek ere balbulak dituzte odolaren errefluxua sahiesteko, birika-balbula eta balbula-aortikoa, hain zuzen ere.

## Ikus, gainera 
* Diastole

## Kanpo estekak
Silano

**Silano** SiH4 formula duen konposatu inorganikoa da. Silanoak gas edo isurkari egoeran ager daitezke. Medikuntzan eta industrian erabiltzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manu del Moral

**Manuel del Moral Fernández** (Jaén, Espainia, ) futbolari profesionala da. Aurrelari jokatzen du. Eibar KE klubean jokatu zuen, Espainiako futbol ligako lehen mailan.

## Kirol ibilbidea 
2001ean, Atletiko Madrideko filialak fitxatu zuen. Hurrengo bi denboraldiak RC Recreativo de Huelva taldean pasa zituen,jokalari bezala prestatzeko. Bi urte horien ostean Atletiko Madridera bueltatu zen Lehenengo Mailan jolas zezan.

2006ko denboraldian Getafe CF fitxatun zuen. Talde honekin bigarren gelditu zen Errege Kopan bi urtez. Getafek Lehenengo Mailan izan zuen goleagile hoberena izan zen.

2011ko maiatzaren 11n, ofiziala egin zeren bere fitxaketa Sevillan, 4 miloiren truke. Bere lehenengo denboraldian Sevillan, jokalari garrantzitsua izan zen,entrenatzailea (Michel) konfiantza osoa eman zion. Entrentzailoea ordezkatzerakoa, protagonismoa galdu eta gutxi jolastera pasatu zen.
 
Gaur egun, Eibar KE taldean jokatzen du, eta Gaizka Garitanoren eskutik minutuak gozatzen ari da.

## Espainiako selekzioa 
Selekzioko kategoria filialetan jokatu du, parte hartze nabarmenarekin. Sub-19 jolastu zuenean gol ugari sartu zituen eta horren ondorioz, 2011ko maiatzaren 25ean Selekzio absolutuak deitu zion eta partidu amistosoak jolasteaz gozatu zuen.

## Klubak 
# Atlético de Madrid B
# R.C. Recreativo
# Atlético de Madrid
# Getafe C.F.
# Getafe C.F.
# Sevilla F.C.*
# Elche C.F.*
# S.D. Eibar''

## Kanpo estekak
Spinning Jenny

[300px|thumb|Spinning Jennyren eredu bat Hasierako Industrialisazioaren Museoan, [Wuppertal, Alemania]]
**Spinning Jenny** (eusk. "Jenny irulea") 1765ean James Hargreaves izeneko arotzak asmatu zuen iruteko makina zen. Asmakizuna, Oswaldtwistlen, Lancashireko Ingalaterrako eskualdean egin zuen. Oso sinplea zen baina ohiko goruen parean sei edo zortzi aldiz hari gehiago ekoizten zuen. Historian lehen aldiz ez ziren gizakiaren atzamarrak behar haria egiteko. 1770. urtean patentatu eta oso azkar hedatu zen hari ekoizteko ahalmena izugarri handituz.

Ingalaterrako Industria Iraultzaren lehen aldian egon ziren gertaeren artean, giltzarrietatik erabakigarrienetariko bat izan zen.

## Kanpo estekak
Juanra Bonet

**Juan Ramón Bonet Alba** (Bartzelona, ), **Juanra Bonet** bezala ezagunagoa, aktore, aurkezle eta umorista katalana da.

Juanra Bonetek, besteak beste, *Caiga quien caiga*, *El Intermedio*, *Lo Sabe, no lo Sabe*... TB saioetan aurkezle izan da.

Aurkezle honek txantxak botatzeko duen grina ezaguna da (aurkezle-umorista papera du bere saio gehienetan). *Boom* deituriko lehiaketa-saioan (Antena3), parte-hartzaile euskaldun batzuk bertaratu zirenean, ateraldi bitxia izan zuen. Euskaraz "zoaz pikutara" esan zuen, "arratsalde on" agurrarekin nahastuz. Espainia mailan emititzen zen saio horretan, “Zoaz pikutara” esan zuen, baina zentzu ez-ohikoan.

## Erreferentziak
Glizeraldehido

**Glizeraldehidoa** C3H6O3 formula duen monosakaridoa da, aldosa bat dena. 3 karbono besterik ez dituenez aldosa sinpleena da, glikolaldehidoa kontutan hartu gabe.

## Ezaugarriak 
Molekula horren 2. karbonoa karbono asimetrikoa da. Horren ondorioz, glizeraldehidoak bi enantiomero ditu: L-glizeraldehidoa (-OH taldea karbono asimetrikoaren ezkerraldean duena) eta D-glizeraldehidoa (-OH taldea karbono asimetrikoaren eskuinaldean duena).

## Garrantzia biologikoa 
Glizeraldehidoa metabolito oso garrantzitsua da, hainbat bide metabolikotan parte hartzen baitu: glukolisian eta fotosintesiaren Calvin zikloan, esate baterako. Bietan bere forma fosforilizatuan agertzen da, hots, glizeraldehido-3-fosfato bezala

## Kanpo estekak
Torralba del Ríoko harresia

**Torralba del Ríoko harresia** Nafarroako izen berdineko Torralba del Río udalerrian dauden Erdi Aroko harresien hondakin edo aztarnak dira. Garai batean herrigune osoa dagoen muinoa inguratzen zuen.

Tibalt II.a Nafarroakoak udalerri sortu, birpopulatu eta Lizarrako foruaren pean jarri zuen. 1307an Luis Hutinek pribilejio hauek berretsi zituen. Karlos II.a Nafarroakoak udalerria Gaztelako Erresumaren aurkako gerran defendatzeko asmoz gotortu egin zuen.

## Ikus gainera 
* Nafarroako kultura ondasunak

## Kanpo estekak
Tuisar

**Tuisar** (*Alchemilla xanthochlora*) arrosaren familiako landare belarkara da, sustrai labur herrestaria, eta buruaren inguruan esku egiturako hosto zabal gingildunak dituena. Zurtoin labur ileduna izaten du eta sortetan antolatutako lore txiki horixkak. Tuisarraren zurtoin eta hosto lehorrak herri sendagintzan beherakoa eta oro har hesteetako ondoeza sendatzeko erabiltzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Itsas arrauka

**Itsas arrauka** (*Festuca juncifolia*) Poaceae familiako landare belarkara da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arrauka arrunt

**Arrauka** (*Festuca pratensis*) Poaceae familiako landare belarkara da. 30–120 cm
-ko altuera du, ekainarik abuzturaino loratzen duelarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dunetako arrauka

**Dunetako arrauka** (*Festuca vasconcensis*) Poaceae familiako landare belarkara da. Bizkaiko golkoko espezie endemiko bat da. 

## Taxonomia 
Paul Henri Auquier eta Michel Kerguélen izan ziren Zientziarako deskribatu zutenak.

Generoaren *Festuca* izenak latinez "zurtoina" edo "lasto izpia" esan nahi du, eta haren itxurari egiten dio erreferentzia. Espeziearen *vasconcensis* izenak "euskalduna" esan nahi du eta jatorria adierazten du.

Sinonimoak:

* *Festuca ovina* subsp. *vasconcensis* Markgr.-Dann. in Bull. Centr. Études Rech. Sci., Biarritz 10: 321 (1974)
* *Festuca duriuscula* var. *glabra* Laterr. in Fl. Bordelaise, éd. 3: 116 (1829)

## Deskribapena 
Gramineoen itxura tipikoa du. 20-40 cm-ko altuera hartzen duten zurtoinak ateratzen ditu oinarritik. Ile ugari dituen saihets bakarra du gainaldean eta 8 mm-tik beherako espikula txikiak ditu, bakoitzak 4-6 lore dituztenak. Lore guztiak 7 cm arteko panikuletan bildurik daude. Frantzia hego-mendebaldetik Asturias arteko kostaldeko dunetan ikusten da, bereziki ugaria da Kantabriako hareatzatan. Frantzian  diote.

Euskal Herriari dagokionez Zarautzen aurkitzen da populazio bakarra. Azken kontaketan 88.000 ale zenbatu ziren, gehienak kaltetu gabeko duna tertziaroan pilatuta. 

## Ugalketa eta bizi-zikloa 
Errizomarik ez duen arren landare bizikorra da. Maiatza eta abuztua artean loratzen da.

## Mehatxua 
Dunetako espezieentzako egokia izan daitekeen habitata murriztu egin da itsasertzeko lehen lerroak urbanizatuta. Habitat natural horiek degradatutako eremuek kolonizazio gaitasun handia duten espezie exotikoen presentziaren alde egiten du, eta bertako espezieekin lehian sartzen dira. Horretaz gain dunen berezko dinamikak eta itsas-denboraleek espezieen biziraupena zailtzen dute.

Dunetako arraukaren kasuan populazio isolatu bakarra izateak galtzeko arriskuan jartzen du espeziearen presentzia. Gaur egun kontserbazio lanak ex situ egiten hari dira, haziak eta landare ale biziak jasoz. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nairo Quintana

**Nairo Alexander Quintana Rojas** (Tunja, 1990eko otsailaren 4a) kolonbiar txirrindulari profesionala da, gaur egun Arkèa Samsic taldean dabilena. Quintana igotzaile petoa da eta ezaguna da bata bestearen atzetik eta modu iraunkorrean erasoaldiak jotzeko duen gaitasuna. Bere ibilbideko emaitzarik hoberena 2014an lortu zuen, Italiako Giroa irabazi baitzuen. Horrez gain, bigarren geratu 2013ko Frantziako Tourrean. Haren anaia ere, Dayer Quintana, txirrindulari profesionala da.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra itzuli handietan 
### Itzuli handiak 
### Beste Itzuliak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Konjuntzio (argipena)

**Konjuntzio** hitzak adiera zenbait ditu:
* hizkuntzalaritzan, **konjuntzio** edo juntagailua (batzuetan, menderagailua), perpaus mailako loturak egiteko hitzak;
* astronomian, **konjuntzio** edo lerrokatzea;
* logikan, konjuntzioa, eragile logiko mota bat.
San Adriango markesaren jauregia (Tutera)

**San Adriango markesaren jauregia** Nafarroako Tutera udalerrian dagoen Berpizkundeko jauregi bat da. Tuterako Alde Zaharreko Magallón kalean dago. 1994ean Nafarroako kultura ondasuna izendatua izan zen.

## Historia 
XVI. mendearen lehen erdialdean Juan de San Juanek eraiki zuen. 1991 eta 1993an zaharberritua izan zen, UNED eta Hizkuntza Eskola Ofizialeko egoitza bilakatuz.

Iberiar Penintsulako Gerran egun batzuz eta Tuterako gudua jazo arte, Francisco Javier Castaños jeneralaren koartel nagusia izan zen, gudu honetan, 1808ko azaroaren 23an Jean Lannes frantziar mariskalaren gudarosteek Castaños espainiar jeneralaren gudarosteak garaitu zituen.

Irudi:Tudela - Palacio del Marqués de San Adrián 03.jpg
Irudi:Tudela - Palacio del Marqués de San Adrián 04.jpg
Irudi:Tudela - Palacio del Marqués de San Adrián 05.jpg
Irudi:Tudela - Palacio del Marqués de San Adrián 06.jpg

## Eraikina 
Adreiluz eginiriko Berpizkunde garaiko eraikina da. Fatxada balkoi, arkupe eta egur landuzko teilatu izkun harrigarriez osatua egoteaz gain, gizaki itxurako irudi eta hainbat frisoz apaindua dago. Barnealdean, berpizkundeko patio bikain bat dago, bi solairuko arkupez inguratua, bai eta eskailera dotore bat ere.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Nafarroako kultura ondasunak

## Kanpo estekak
Russian Red

**Lourdes Hernández González**, (Madril, 1985eko azaroaren 20a - ), ezagunagoa **Russian Red** izenaz, espainiar abeslari eta konpositorea da, *indie* eta folk egiten dituena.

## Diskografia 
### Albumak 
* *I love your glasses* (2008)
* *Fuerteventura* (2011)
* Agent Cooper (2014)

### Singleak 
* "They Don't Believe" (2008)
* "Cigarettes" (2008)
* "Perfect Time" (2008)
* "I Hate You But I Love You" (2011)
* "The Sun, The Trees" (2011)
* "Everyday Everynight" (2012)
* "My Love Is Gone" (2012)
* "Casper" (2014)
* "John Michael" (2014)
* "Michael P" (2014)
Duncan MacDougall

**Dr. Duncan "Om" MacDougall** AEBtako mediku bat izan zen arimaren pisua kalkulatzeko esperimentua egin zuena.

## Arimari buruzko ideia eta esperimentua 
Hiltzen garenean arimak gorputza uzten badu, arima pisatzea nahiko sinplea zen, doktorearen ustez. Gorputza hil baino lehen eta hil eta berehala pisatu besterik ez zuen egin behar. Horretarako adinekoen egoitza batera jo zuen eta hilzorian zeuden sei pertsona lortu zituen esperimenturako. Ikusi zuenez, gorpuak gorputz bizidunak baino hiru ontza laurden gutxiago pisatzen zuen eta, beraz, hori da arimaren pisua: 21,26 gramo.

Ondoren hamabost txakur hil zituen eta haiengan ez zuen pisu aldaketarik sumatu. Txakurrek arimarik ez dutela ondorioztatu zuen.
[thumb|*[New York Times|NYT*eko artikulua 1907ko martxoaren 11ean]]
MacDougallek emaitzaren berri sei urte geroago eman zuen, eta albistea *New York Times*en agertu zenean, bolo-bolo zabaldu zen. 2003an Alejandro González Iñárrituren *21 Grams* filmak mitoa berpiztu zuen.

### Ondorengo ikerketak 
Teoria gezurtatzeko hainbat ahalegin egin dira. Esperimentuaren berri jakin eta berehala, Augustus P. Clarke fisikariak azaldu zuen hiltzean birikek odola hozteari uzten diotela eta gorputzaren tenperaturak bat-batean gora egiten duela. Ondorioz, izerditzea areagotuko litzateke eta horrek azalduko luke 21 gramoko galera, eta txakurrek pisurik galdu ez izana. Txakurrek arima izan ala ez, izerdi guruinik behintzat ez dute eta, beraz, Clarkeren esanetan, 21 gramo horiek izerdiari zegozkion, ez arimari.

Oraintsuago, Francis Crickek –Medikuntzako Nobel Saria 1962an– esan zuen 21 gramo horiek garunaren prozesu fisikoen ondorioz galtzen direla. Haren esanetan, neuronen jarduerak eremu elektrikoa sortzen du eta gorputzak gehiago pisatzea eragiten du horrek. Jarduera eteteko unean, eremua desagertu eta pisua galtzen da, beraz. Baina Crickek ez zuen azaldu MacDougallen txakurrek zergatik ez zuten pisurik galdu, txakurrek ere neurona-jarduera bai baitute.

### Esperimentuari kritikak 
Baina zientzialari gehienentzat, MacDougallek erabilitako metodoa ez zen oso zientifikoa. Sei kasuk osatutako laginak ezer gutxi frogatzen du eta, gainera, esperimentuaren ondorioa emaitza bakarrean oinarritu zuen medikuak. Lehen hildakoak 21 gramo galdu zituen, bai, baina gainerako bostek ez –batzuek gehiago galdu zuten, beste batzuek batere ez...– eta medikuak, besterik gabe, emaitza horiek baztertu zituen.

## Erreferentziak
Aita Karmeldarren eliza (Donostia)

**Aita Karmeldarren eliza** Donostiako Amara auzoan, Easo eta Pedro Egaña kaleen kantoian dagoen eliza bat da. Elizari erantsita Aita Karmeldarren komentua dago. 1915eko urriaren 15ean inauguratu zen.

## Historia 
1908ko apirilaren 23an karmeldarrak Donostian kokatu ziren, abuztuaren 31 kaleko etxe batean, eta urte batzuk beranduago eliza eta komentua eraki ziren Amara auzoan. Estilo neogotikoan eraikia, bi kaleetako etxe sailen multzoan txertatua dago. Oinak hiru nabe ditu, gurutzadura, zinborrioa, abside eta atzeko gelekin. Arkitektoa Jose Gurrutxaga izan zen.

Aldare nagusian dagoen Karmengo Ama eta Pragako Jesus Haurra dira eliza honetako adbokazio nagusiak. 1936an Nikolas Mujika pintoreak elizako hormak margotzeari ekin zion, gerra zibila hasi zenean eten egin zuen lana, eta 1939an berriro ekin zion. Margotutako irudirk karmeldarren sinbolo eta elezaharrak irudikatzen dituzte.

Elizaren barruan marmolezko mausoleo bat dago, Berrizko Juan Bizente Zengotita (1862-1943) aita karmeldarrarena; Donostian 1943an hil zen eta gaur egun kanonizazio bidean dago.

## Erreferentziak 
* Antonio Unzueta Echevarria: *Los carmelitas en Donostia: cien años de historia*. Ediciones el Carmen, 2012
* Miguel Arsuaga, Luis Sesé: *Donostia-San Sebastián: arkitektura gida liburua*. Euskal Herriko Arkitektoen Elkargo Ofiziala, 1997.

## Kanpo estekak
Ohmmetro

[200px|thumb|eskuinera|Ohmmetroaren [ikur elektronikoa.]]
200px|thumb|eskuinera|Ohmmetro analogiko bat.

**Ohmmetroa** erresistentzia elektrikoa neurtzen duen gailu bat da. Izena erresistentzia elektrikoa neurtzen duen unitatetik -Ohm (Ω)- datorkio.

Ohmmetroaren diseinua neurtu behar den erresistentzia tentsiopean jarriko duen bateria txiki batekin, eta erresistentziatik igarotzen den korrontea neurtuko duen galbanometro batekin osatzen da.

Galbanometroaren eskala zuzenean ohmetan kalibratzen da; bateriaren tentsioa finkoa izanik, ohmen legearen arabera, galbanometroa zeharkatzen duen korrontea neurtzen den erresistentziaren balioaren araberakoa bakarrik baita. Hau da, erresistentzia txikiagoarekin korronte handiagoa, eta alderantziz.

Badaude beste ohmmetro mota batzuk, zehatzagoak eta sofistikatuagoak. Hauetan bateriaren ordez **I** korronte konstante bat sortzen duen zirkuitu bat dago. Korronte hau neurtu nahi den **R** erresistentziatik igarotzerakoan, erresistentziaren borneetan **V** tentsioa egongo da, zeina beste zirkuitu baten bidez neurtuko den. Ohmen legearen arabera, **R**ren balioa hurrengoa da:

  R = \frac{V}{I}  

Zehaztasun handiko neurketetarako mota honetako ohmmetroak ere ez dira egokiak, neurgailuak hartzen duen balioa neurtu nahi den erresistentziaren balioaren eta neurgailuaren kableen erresistentziaren batura baita. Eragozpen hau ekiditeko, zehaztasunezko ohmmetro batek lau terminal ditu, Kelvin kontaktuak deiturikoak. Terminal bik korronte konstantea eramaten dute neurgailutik erresistentziara, eta beste terminal biek zuzenean erresistentziaren terminaletan egiten dute neurketa, honela korrontea eramaten duten eroaleetako tentsio-jauskerak ez du neurketaren zehaztasuna baldintzatzen.

## Ikus, gainera 
* Galbanometro
* Voltmetro
* Amperemetro
* Multimetro
* Osziloskopio

* Tentsio (elektrizitatea)
* Intentsitate elektriko
* Erresistentzia elektriko
* Ohmen legea

## Kanpo estekak 
*  Principios de los ohmimetros. Medida de resistencia a cuatro hilos (Método kelvin)
Gemazio

thumb|200px
**Gemazioa, bi** progenitoreen irtenguneak elkartzean sortzen den ugalketa asexual mota bat da. Ohikoa da belakietan, Bryozoa, Cnidaria filumetan eta fungi erreinuko izaki zelulabakarreko organismoetan. Ugalketa asexuala denez, horrela sortutako organismo berriak klonak dira.

## Kanpo estekak
Progenitore (argipena)

**Progenitore** hitzak adiera zenbait ditu:
* gurasoetako bat, aita edo ama, eta ugalketa asexualean ondorearena den jatorrizko organismoa;
* astronomian, progenitorea, fase jakin batean beste argizagi mota bat sortuko duen argizagia.
Ondore (biologia)

**Ondore** edo **ondorengoak** ugalketaz sortutako organismo berriak dira. Gizakien kasuan, ondoreak seme-alabak dira; animalien kasuan ume edo kume deritze heldutasunera bitartean.

## Ikus, gainera 
* Gurasoak

## Kanpo estekak
Umealdi

**Umealdi**, **kumaldi** edo **sabelaldia** animalia eme baten ernalditik jaiotako kumeen multzoa da. Hitza normalean ugaztunentzat erabiltzen da, baina kume bat baino gehiago izateko gaitasuna duen edozein animaliarentzat erabil daiteke.

Umealdiaren tamainak harremana du erabiltzen den birsortze-estrategiarekin. k estrategia (oso kume gutxi) edo r estrategia (kume asko) erabiltzen dira harrapakariek kumeak jateko duten aukeren arabera. Hainbat kume izatearen onurarik handiena zera da; harrapakariek kumeren bat jaten badute gehiago daudela bizirauteko. Kume bakar batekin kumaldi osoa galtzen da, birsorkuntza aukerak murriztuz.

## Kanpo estekak
Ondorengotza (argipena)

**Ondorengo** eta **ondorengotza** hitzek adiera zenbait dituzte:
* **ondorengoak** edo ondoreak, animalien kumeak;
* ondorengotza, pertsona bat hiltzean dituen eskubide eta betekizunen titulartasun-aldaketak,
** ondorengotza-zuzenbidea;
* ondorengotza, titulu edo kargu bat pertsona batetik bestera pasatzea.
Petri I.a (Nafarroako mariskala)

[thumb|300px|[Iruñeko Comptos Ganberako patioan Filipe Beaumontekoak Petri I.a mariskala hil zuen.]]
**Petri I.a Nafarroa-Peraltakoa** (?- Iruñea, 1471) nafar militarra eta Nafarroako Erresumako 5. mariskala izan zen. Nafarroako Gerra Zibilan Nafarroako armadaren eta agaramontarren buruzagia izan zen.

## Bizitza 
Petriren gurasoak Filipe Nafarroakoa eta Joana Peraltakoa izan ziren. Petrik Ines Enrikez Lakarra ezkondu zuen

1471n, beaumondarrek, Filipe Beaumontekoak hain zuzen ere, Petri hil zuten Iruñeko Kontuen Ganberako patioan. Filipe seme nagusiak jaso zuen mariskal kargua, baita aita bezala hil ere 1480an Leringo kondeak eta Nafarroako kondestableak zuzendutako beaumondarren zelata batean Olibako monasteriotik gertu. Oinordekoa Filiperen anaia zen Petri II.a izan zen..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Filipe II.a (Nafarroako mariskala)

**Filipe Nafarroa-Peraltakoa** (?-Zarrakaztelu, 1480) nafar militarra eta Nafarroako Erresumako 6. mariskala izan zen. Gerra Zibilean Nafarroako armadaren eta agaramontarren buruzagia izan zen.

## Bizitza 
Filiperen gurasoak Petri Nafarroa-Peralta, Nafarroako 5. mariskala, eta Ines Enrikez Lakarra izan ziren

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Colton Iverson

**Colton Iverson** (Aberdeen, Hego Dakota, 1989ko ekainaren 29a) estatubatuar saskibaloi jokalari profesionala da. 2,13 metro neurtzen du eta hegaleko pibot postuan jokatzen du. NBAn eta Turkiako Besiktas klubean aritu ondoren, 2014ko abuztuan Saski Baskoniak fitxatu zuen.

## Kanpo estekak 
* http://espn.go.com/mens-college-basketball/player/_/id/41566/colton-iverson
* http://espn.go.com/nba/player/_/id/2326369/colton-iverson
* https://web.archive.org/web/20150721010641/http://www.kktv.com/sports/headlines/CSUs-Iverson-earns-honorable-mention-All-America-nod--200981261.html
* http://www.nba.com/celtics/news/press_release/062813-celtics-acquire-olynyk-iverson
* http://baloncesto.as.com/baloncesto/2014/08/12/acb/1407846380_039586.html
Uharteko markesaren jauregia (Tutera)

**Uharteko markesaren jauregia** Nafarroako Tutera udalerrian dagoen XVIII. mendeko jauregi barroko bat da. Tuterako Alde Zaharrean dago, bere bi fatxada Mercadal eta Herrería kaleetara begira daude. Gaur egun Liburutegia eta Udal Artxiboaren egoitza da.

1989an Nafarroako kultura ondasuna izendatua izan zen.

## Historia 
Uharteko markesaren jauregia 1742-1745 artean eraiki zen. 1986ean zaharberritua, 1987tik aurrera Liburutegia eta Udal Artxiboaren kokalekua da.

## Eraikina 
Eraikin barroko honetan Mercadal kalera begira dagoen fatxadako barroko estiloko margoak nabarmentzen dira, bai eta bere eskailera inperial bikoitz harrigarria ere. Eraikina hamabi ganga txikiz osatutako estalki batek estaltzen du, bere kupula eliptikoa eta linternaduna da, eta aingeruekin apaindutako petxina ere baditu. Bertan, San Adriango markesen zalgurdia gordetzen da, XVIII. mendeko rococo estiloko frantziar berlina bat da.

## Ikus gainera 
* Tuterako historia

## Ikus gainera 
* Nafarroako kultura ondasunak

## Kanpo estekak
Tuterako Ebroko zubia

**Ebroko zubia** Nafarroako Tutera udalerrian dagoen zubi bat da. Tuterako nahiz Alde Zaharreko ipar-ekialdeko sarbidea da. 360 metro luze ditu eta 16 zutoin eta 17 arkuz osatua dago, denak ezberdinak ere. Hiriarentzat bai gaur egun nahiz iraganean garrantzia handia izan duen eraikina da, udalerriaren historia Ebro ibaiari estuki lotua baitago.

## Kanpo estekak
The Lonesome Boatman

**The Lonesome Boatman** (euskaraz *Txalupazain Bakartia*) The Fureys irlandar folk musika taldearen abesti eta disko bat da. Jatorriz, 1969ean gerora talde horretako sortzaileak izango ziren Finbar & Eddie Furey musikari bikoteak izen berdineko *The Lonesome Boatman* diskoaren barnean argitaratu zuten.

Bere doinu lasai eta epikoan tin whistle txirularen soinua nagusi da, abestia Carnlough Bay irlandar balada herrikoian oinarritua dago.

Oraintxuki Eskoziako Glasgow hiriko Celtic FC futbol taldeko zaletuek bere egin dute eta Celtic Park zelaian entzutea ohikoa izaten da.

## Kanpo estekak 
* *The Lonesome Boatman* abestiaren The Fureys taldeko jatorrizko abestia entzungai. Youtube.com
* *The Lonesome Boatman* abestiaren Charlie and the Bhoys taldeak moldatutako bertsioa entzungai. Youtube.com
* Celtic FC futbol taldeko zaletuak *The Lonesome Boatman* abestia abesten. Youtube.com
From West Cork to Derry

**From West Cork to Derry** (euskaraz ''*Mendebaldeko Corketik Derryra*) Seán Keane folk abeslari eta musikariaren abesti bat da. 2000ko *The Man That I Am* (*Naizen Gizona*) diskoan argitaratu zuen.

Abestiak Irlandako mendebaldean barna Mendebaldeko Cork konderritik hasi eta Derry konderriraino bidaia burutzen duen gizon gazte baten bizipen, maitasun eta oroitzapenak azaltzen ditu.

Berez, Jimmy MacCarthy irlandar kantautorearen *The People of West Cork & Kerry* (*Mendebaldeko Cork eta Kerryko Jendea*) abestiaren bertsioa da, Kerry konderria Derry konderriaz ordezkatuz.

## Kanpo estekak 
* *From West Cork to Derry* abestia entzungai. Youtube.com 
* *The People of West Cork & Kerry* abestia entzungai. Youtube.com
Eustache Deschamps

**Eustache Deschamps** (Vertus, 1346 aldean - 1406) Erdi Aroko poeta frantsesa izan zen. Ikasketak Orléansen egin ondoren Karlos V.a eta Karlos VI.ari lagundu zien Europan zehar. Arte poetikoaren teoriko zela erakutsi zuen 1392ko *Art de dictier* obran. Egilearen garaiko gaitzak, moraltasunari buruzkoak, amodioari buruzkoak, satira eta hainbat gertakizun jasotzen dira Deschampsen olerkietan.

## Erreferentziak
Jaraunspen

**Jaraunspena**, halaber batzuetan **oinorde(ko)tza** eta **herentzia**, pertsona bat hiltzean iraungitzen ez diren ondasun, eskubide eta betebeharrak transmititzea da. Eskualdatu beharreko ondasun, eskubide eta betebeharren multzo horri **jarauntsi** deritzo. Ondasun, eskubide eta betebehar horiek jasotzen dituena **jaraunslea** da.

Jaraunspena bi eratara gauza daiteke:
*testamentu bidez, emaileak bere ondasun, eskubide eta betebeharrak nahi izan duen moduan xedatuta, legeak ezartzen duenaren barruan
*legez, testamenturik ez dagoenerako legeak ezarritakoari jarraituz.

## Hiztegia
Jaraunspena/jarauntsia:
*jaraunspena onartze; jarauntsia onartze
*jarauntsiko ondasunen adjudikazio; jaraunspeneko ondasunak adjudikatze
*jaraunspenaren administrazio; jarauntsia administratze
*jaraunspena lagatze; jarauntsiaren lagapen
*jaraunspenaren delazio; jarauntsiaren delazio
*jaraunspena zatitze; jarauntsiaren zatiketa
*jaraunspen bakante; jarauntsi huts
*jaraunspen jasogabe; jaso gabeko jarauntsi
*jaraunspen-masa; jarauntsiko masa
*jaraunspena banatze; jarauntsiaren banaketa
*jaraunspena arbuiatze; jarauntsia arbuiatze
*jaraunspenerako dei; jarauntsirako dei
Jaraunslea:
*abintestato jaraunsle
*baldintzapeko jaraunsle
*nahitaezko jaraunsle
*jaraunsle legitimo
*testamentuzko jaraunsle
*tronkaleko jaraunsle
*jaraunsle-deklarazio
*jaraunslea izendatze, jaraunsle-izendapen

## Erreferentziak
## Kanpo-estekak 
*Herentzia, ertz ugariko auzia, Jone Bastida Alzuru, Berria, 2024-05-08 (kontsulta: 2026-01-04)
Easo kalea (Donostia)

**Easo kalea** Donostiako kale bat da. Erdialdea eta Amara auzoetan dago. Askatasunaren hiribidearen bukaeran hasi eta Mendeurrenaren plazan bukatzen da, Errondo pasealekuaren hasieran.

## Historia 
Kalearen izendapena 1886ko irailaren 12an onartu zen. Ondoren, 1938ko martxoaren 15ean Víctor Pradera izena eman zitzaion, 1979ko uztailaren 9an Easo izena berreskuratu zuen eta 1988an Udalak Easo izendapena berretsi zuen.

1912tik 1914ra, kalea zabaldu egin zen eta horretarako San Bartolome muinoari beharrezkoa zen zatia kendu zitzaion.

Kale honetan eraikin esanguratsuak daude. Easo kaleko 10ean, Eusko Jaurlaritzaren Industria Ordezkaritza dago, Luis Elizalde arkitektoaren proiektua eta 1906an eraikia.

Easo kaleko 15ean San Martin parrokia dago, lehen Reparadoras komentua izan zena. Ramon Kortazarrek egin zuen proiektua 1904an eta 1911n bukatu zen eraikina.

Easo kaleko 31ko etxea 1920koa da, Lukas Aldai arkitektoaren eraikin neoplatereskoa.

Easo 41, 43 eta 45ean, Udal bulegoak, Udaltzaingoa, Francisco Escudero Musika Kontserbatorioa eta 2016 Europako Kultur Hiriburuaren bulegoak daude. Lehendik Suhiltzaileen Kuartela, Higiene Institutua eta Euskal Deklamazio eskola egon ziren bertan. Juan Rafael Aldai, udal arkitektoak 1931n eraiki zuen, arrazionalismoaren kutsu handiarekin.

Easo kaleko 75ean Karmeldarren eliza dago, 1915eko eraikina Jose Gurrutxaga arkitektoarena da.

## Erreferentziak 
* Javier Sada, Asier Sada: *San Sebastián: la historia de la ciudad a través de sus calles*. Txertoa, 2007
* Miguel Arsuaga, Luis Sesé: *Donostia-San Sebastián: arkitektura gida liburua*. Euskal Herriko Arkitektoen Elkargo Ofiziala, 1997.

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak