open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karl Krolow

**Karl Krolow** (Hannover, 1915eko martxoaren 11 &ndash; Darmstadt, 1999ko ekainaren 21a) alemaniar idazlea izan zen.

## Biografia 
Filologia, filosofia, historia eta arteko ikasketak egin zituen, Göttingenen eta Bratislavan. 1943an hasi zen bere lanak argitaratzen, poesiak, itzulpenak, kritikak eta saiakerak. Bere lehenengo poemetan nabaria da O. Loerke eta W. Lehmannen izadiaren lirikaren eragina. Barne-emigrazioaren egile gisa, alde batera utzi zituen gai historikoak, politikoak eta sozialak, eta izadiaz bakarrik idatzi zuen, gizakiaren existentziaren gauza soilenen adierazpen gisa. Egungo errealitatearen lehenengo aipamena *Heimsuchung* (1948, *Miaketa*) poema-bilduman egin zuen, baina gerrari eta hondamendiari buruzko erreferentziak halako distantzia batez markatuta daude, gerra ondoko Alemaniaren zoritxarra gizakiaren existentziaren oinarrizko egoera bihurtzen duen distantziaz. 50eko hamarraldiko testuek, berriz, literaturaren beste ideia bat aurkezten dute, gerren eraginpetik askea, eta irudimenez betea: *Die Zeichen der Welt* (1952, *Munduaren zeinuak*); *Wind und Zeit* (1954, *Haizea eta denbora*); *Tage und Nächte* (1956, *Egunak eta gauak*); *Fremde Körper* (1959, *Gorputz arrotzak*). Hurrengo hamarraldian modernotasunaren klasikotzat hartua izan zen Krolow, eta bera izan zen, Enzensbergerrekin batera, Alemaniako gerra ondoko literaturaren krisiaren diagnosiaren egilea. Horren aurrean, Krolowk literatura lakonikoa idatzi zuen, soila formetan -*Alltägliche Gedichte* (1968, *Eguneroko poemak*)-, eta bide berriak jorratu zituen, hala nola poesia erotikoa -*Bürgerliche Gedichte* (1970, *Poema burgesak*)-, edo historia eta prosa -*Das andere Leben* (1979, *Beste bizitza*)-. Alemaniako Hizkuntza eta Literaturako Akademiako lehendakari izendatu zuten 1972an.

## Bibliografia 
* Fausto Cercignani, *Dunkel, Grün und Paradies. Karl Krolows lyrische Anfänge in «Hochgelobtes gutes Leben»*, «Germanisch-Romanische Monatsschrift», 36/1, 1986, 59-78.
* Fausto Cercignani, *Zwischen irdischem Nichts und machtlosem Himmel. Karl Krolows «Gedichte» 1948: Enttäuschung und Verwirrung*, «Literaturwissenschaftliches Jahrbuch», 27, 1986, 197-217.
* Horst S. Daemmrich, *Messer und Himmelsleiter. Eine Einführung in das Werk Karl Krolows*, Verlag Groos, Heidelberg 1980.
* Neil H. Donahue, *Karl Krolow and the poetics of amnesia in postwar Germany*, Rochester, NY [u.a.] 2002
* Walter H. Fritz (Hrsg.), *Über Karl Krolow*. Suhrkamp, Frankfurt am Main 1972.
* Heinz Ludwig Arnold (Hrsg.), *Karl Krolow* (Text + Kritik; 77), Verlag Text + Kritik, Monaco 1983, .
* Rolf Paulus, *Der Lyriker Karl Krolow. Biographie und Weiterentwicklung, Gedichtinterpretation, Bibliographie*, Bouvier, Bonn 1983, 
* Artur Rümmler, *Die Entwicklung der Metaphorik in der Lyrik Karl Krolows (1942-1962). Die Beziehung zu deutschen, französischen und spanischen Lyrikern*, Lang, Frankfurt am Main 1972.

## Erreferentziak
Jacques Roubaud

**Jacques Roubaud** (Caluire-et-Cuire, Rodano, Frantzia, 1932ko abenduaren 5a – Paris, 2024ko abenduaren 5a) frantsesezko idazlea, itzultzailea eta matematikaria izan zen.

## Bizitza 
Matematikako irakasle gisa hasi zen, baina berehala erakutsi zuen literaturarako zaletasuna, *Voyage du soir* (1952,* Gaueko bidaia*) bere lehen lanak erakusten duenez. Matematiketan eta poesian oinarritu du bere jarduera, hortaz, baina hala ere, eta egileak berak esandakoaren arabera, Roubaudentzat matematika eta poesia urruneko jarduerak, eta elkarren kontrakoak ia, izan dira biak, harik eta Raymond Queneau idazle eta matematikaria ezagutu zuen arte. Hala, Roubaudek OuLiPo (*Ouvroir de Littérature Potentielle,* "literatura potentzialeko lantegia"), Patafisikako kolegioko irakasleek 1960an sorturiko taldearekin bat egin zuen.

Roubauden obran idazketa konbinatoria baten moduan agertzen da, eta bere aukera guztiak iker daitezke joko logiko eta tipografikoen bidez. Horrela *Matematika* lanean (1977), parentesien aljebra aplikatzen dio kontakizunari. Matematika erabiltzen duen eleberrien artean aipagarriak dira *Hortense ederra* (1985) eleberri politikoa eta *Le Grand Incendie de Londres *(1990,* Londresko sute handia*). Olerkigintzan berriz, ezagunak ditu *Trente et Un au cube* (1974,* Hogeita hamaika ber bi*) eta *Quelque chose noir* (1986,* Zera beltza*). Roubaudek ALAMO *(Atelier de Littérature Assistée par la Mathématique et les Ordinateurs)* taldea sortu zuen beste egile batzuekin batera, eta matematikaz eta ordenagailuz lagunduriko literatura egiten dute lantegi horretan. Itzulpen-lanei dagokienez, hainbat egile eta alor landu ditu, hasi trobadoreen lanetatik eta Lewis Carroll idazlearen lanetaraino; japoniar olerkaritzarekin ere saiatu zen, eta antzerkia ere itzuli zuen.

## Erreferentziak
Clifford Shull

**Clifford Glenwood Shull** (Pittsburg, Pennsylvania, 1915eko irailaren 23a - 2001eko martxoaren 31) estatubatuar fisikaria izan zen.

Carnegie Institutuan (gaur egun, Carnegie Mellon Unibertsitatea) egin zituen ikasketak, eta 1937an graduatu ondoren, New Yorkeko Unibertsitatean sartu zen, eta doktoregoa eskuratu zuen 1941ean. Ondoren, Texas Company (Texaco) konpainiaren laborategian hasi zen lanean, eta gerra ondoren, Oak Ridge Laborategi Nazionalean (Tennessee) sartu zen. Bere lan-jarduera nagusia, dena den, Massachusettseko Teknologia Institutuan eraman zuen aurrera; hango fisika nuklearreko irakasle izan zen, eta neutroien barreiadurari buruzko garrantzizko ikerketak egin zituen, gai baten barruko atomoen kokagunea zein den ezagutzeko oso baliagarriak. Ikerketa horietarako lehen urratsak 40ko hamarraldiaren amaieran egin zituen, Oak Ridgen. 1946tik 1955era bitartean, eta Ernest Wollan lankidearekin batera, atomoaren egitura aztertzeko tresnak prestatzen jardun zuen, eta 1948an beirazko difraktometro bat osatu zuten; horren bidez fisiozko erreaktore batek igortzen zituen neutroien artean lastertasun jakin batean mugitzen zirenak bereiz zitezkeen. 1956. urtean, Massachussetseko Teknologia Institutuan, esperimentaziorako lehenengo erreaktorearen programa zientifikoaren zuzendari izendatu zuten; kargu hartan zen bitartean, oinarrizko lanak egin zituen neutroien optikari buruz, eta beiren terferometroa asmatu zuen; 1986an hartu zuen erretiroa. 1994an Fisikako Nobel saria jaso zuen, Bertram N. Brockhouse zientzialariarekin batera, neutroien barreiaduraren inguruko tekniketan egindako lanengatik. Ikerketa horien bidez, aurrerapen handiak egin ahal izan dira materiaren egituraren ezaguerari dagokionez, eta aplikazio zabala dute industrian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kenzō Takada

**Kenzō Takada** (japonierazko izena: 高田賢三; Hyogo, Japonia, 1939ko otsailaren 27a - Neuilly-sur-Seine, 2020ko urriaren 4a) japoniar moda diseinatzailea izan zen.

## Biografia 
Gaztetatik ikasi nahi izan zuen diseinua, baina ez zuten diseinu-eskolan onartu eta ingeles literatura ikasi zuen. Hala ere, Tokiora joatea erabaki zuen; han diseinu-eskola ospetsu batean onartu zuten, eta hiru urtez aritu zen han ikasten. Denda handietarako hasi zen lanean; garai gogorra izan zen hura Kenzorentzat, familia kontra baitzeukan, hura ez zen eta gizon batentzako lanbidea.

1965ean Parisa joan zen. Denda handietarako eta beste diseinatzaileentzako lanak egiten hasi zen. Handik bost urtera bere boutiquea zabaldu zuen, *Jap *izenekoa, eta bere lehenengo bilduma diseinatu zuen kolore biziko japoniar kotoietan oinarrituta.

Gaur egun Kenzo etxeak hogeita bost denda ditu munduko hiriburu nagusietan, hiru estudio Frantzian eta mila zortziehun bat salmenta-gune mundu osoan zehar banatuta. Kenzoren estiloaren ezaugarri nagusiak kolore bizitasuna eta forma asimetrikoak dira. Moda-eskemak hausten duela esan ohi da, batez ere Parisen hasi zen garaian, garai horretan janzkera soila eta klasikoa baitzen nagusi. Frantziako hiriburuan arrakasta lortu ondoren, 1976an Japoniako moda argitaratzaileen saria eman zioten. 1983an gizonezkoentzako arropa diseinatzen hasi zen, eta New Yorkeko Madison hiribidean zabaldu zuen lehenengo gizonezkoentzako arropa-denda.

Urteekin zabaldu egin zituen aukerak, eta etxerako arropa, haurrentzako arropa eta perfume bat egin zituen. 1984an Frantziako Kultura-ministroak Arteen eta Letren ordenako zaldun izendatu zuen. Gizonezkoentzako perfumea eta makillajea ere landu zituen. Berritzaileena *Kenzo Jeans *eta *Jungle *gazteentzako arropak izan ziren, kotoian oinarrituak. 1993. urtetik, Kenzo LVMH konpainiarena da. 1999. urtean, Kenzo Takada erretiratu egin zen, hala ere, 2005ean dekorazio-diseinuari ekin zion eta Gokan Kobo marka sortu zuen.

## Erreferentziak
George Balanchine

**George Balanchine** (San Petersburgo, 1904ko urtarrilaren 22 &ndash; New York, AEB, 1983ko apirilaren 30a) errusiar musikagile, dantzari eta koreografoa izan zen.

## Biografia 
Bost urte zituela pianoa jotzen zuen, eta bederatzi urte zituela San Petersburgoko Ballet Eskolan sartu zen. Ikasketak amaitu zituenean, taldeko kide egin zen, eta denbora librean pianoa eta konposizioa ikasten zituen. Dantza uztea erabaki zuen, eta 1923an koreografiaren bideari ekin zion. Urte horretan bertan, Volodia Dimitriev marrazkilariarekin batera, Gauak ballet gaztea sortu zuen.

Hainbat ballet zuzendu zituen Petrogradoko Opera Komikorako. 1924an errusiar gobernuak baimena eman zion ballet bat sortzeko, eta atzerrian itzuli bat egiteko. Errusiar balletentzat zuzendu zituen, besteak beste: *Barabau* (Ricti, Utrillo, 1925), *Jack in the Box* (Milhaud, Derain, 1926), *Katua* (Sauguet, Gabo, Pevsner, 1927), *Apolo* (Stravinski, Bauchant, 1928).

Ondoren, Danimarkako errege-balleteko maisu izan zen, eta komedia musikal batean parte hartu zuen Londresen. 1932an Montecarloko errusiar balletetako zuzendari izan zen. 1933an bere konpainia sortu zuen, Balletak. 1934an New Yorkeko School of American Balleta sortu zuen. Eskola horretako zuzendari zela zuzendu zituen: *Sérénade* (1934), *Oroitzapena* (1935), *Orfeo* (Glück, 1936), *Maitagarriaren musua* eta *Karta-jokoa* (Stravinski, 1937).

1946an Ballet Society sortu zuen, eta 1948an lehenago bere konpainia izandakoak bildu zituen, eta New York City Balleta sortu zuen. Lan hauek zuzendu zituen: *Suzko txoria* (Stravinski, 1949), *Jones Beach* (Andriessen, J. Robbins, 1950), *Mendebaldeko sinfonia* (Kay, 1954), *Mugimenduak* (1963), *Don Kixote* (Nabokov, 1966), *Jewels* (Fauré, Stravinski, Txaikovski, 1967), *Slaughter on Tenth Avenue* (Xenakis, 1968).

## Kanpo estekak 
*  George Balanchine Trust webgunea

## Erreferentziak
Robert Gober

**Robert Gober** (Wallingford, Connecticut, AEB, 1954ko irailaren 12a) estatubatuar eskultorea da.

## Biografia 
Txikitatik erakutsi zuen margolari izateko nahia, eta 1974. urtean Filadelfiako Temple Unibertsitatean sartu zen, Tyler School of Art eskolan. Handik bi urtera artea eta literatura ikasten hasi zen Vermonteko Middlebury Collegen.

1976an New Yorkera aldatu zen, eta margotzen jarraitu zuen arren, beste lanbide batzuetan jardun behar izan zuen bizibidea ateratzeko. Donald Judd, Carl Andre eta Joel Shapiro artista minimalisten lanak erakarrita hasi zen eskulturarekin zaletzen. 1972. urtean bakarkako lehenengo erakusketa egin zuen Paula Cooper galerian, *Slides of a Changing Painting* izenburuko erakusketarekin. Beste artista batzuekin lankidetzan ere jardun du, adibidez Sherry Levine, Christopher Wool eta Meg Websterrekin, eta Paula Cooper galeriarekin ez ezik, Los Angelesko Daniel Weinbergm, Atenasko Jean Bernier eta Koloniako Max Heltzer galerietan jarri ditu bere lanak ikusgai.

Bestalde, instalazioak egin ditu zenbait museotan (Madrilgo Reina Sofian, 1992an; Parisko Jeu du Paumen, eta Bernako Kunsthallen, 1990ean, Whitney Museum of American Arten, San Francisco Museum of Modern Arten, Solomon R. Guggenheim Museumen, The Menil Collectionen, The Tate Modern Galleryn, etab.).

Bere obretan eguneroko gauzakiak erabiltzen ditu, baina gauzaki horiek sinbolo sexual konplexu gisa agertzen ditu berak. Bere lehenengo koadroetan etxeko irudiak erakutsi zituen, eta eskulturetan ere gai hori bera nabarmentzen da. 1984an eskultura-sail ospetsu bat hasi zen egiten, konketak erabiliz, eta sail haren ondoren oheen sailari ekin zion: *Untitled (Bed)* [1986]. Sehaskak eta haur-parkeak ere erabili ditu, eta baita oihalak eta paper margotuak ere. 1989 urtean gorputz atalen eskultura-sailari eman zion hasiera, bere zangoaren molde batetik ateratako *Untitled (Leg)* eskulturarekin. 2007an atzera begirako erakusketa bat izan zuen Schaulager museoan.

## Erreferentziak
Gerhart Hauptmann

**Gerhart Hauptmann** (Obersalzbrunn, Alemania, 1862ko azaroaren 15a - Agnetendorf, Alemania, 1946ko ekainaren 6a) alemanezko idazlea izan zen. Breslaun hazi egin zen, eta etxean hil zen arren, hortik urrun lurperatu behar izan zuten Poloniako gobernuaren agindua zela-eta. Hari jarraituz, alemaniar guztiak egotzi zituzten poloniar lurraldetik urte haietan. Agnetendorf udalerria alemaniarra izan zen, baina poloniar bilakatu zen Jagniątków izena hartuz.

Émile Zolaren eragina nabaria duen lehen dramarekin, *Vor Sonnenaufgang* (1889, *Egunsentiaren aurretik*), Alemaniako naturalismoaren ezaugarriak finkatu zituen: alde batetik, giroak eta pertsonaiaren jatorriak berebiziko garrantzia dute, eta bestetik, dialektoak erabiltzen dira.

Handik hiru urtera, bere obra nagusia idatzi zuen: *Die Weber* (*Ehuleak*). Lehen idatzaldian Silesiako dialektoz idatzia zen drama horretan, Silesian 1844an gertaturiko matxinada kontatu zuen, molde epikoen bidez. Naturalismoaren barruan sartzen diren beste lan batzuk dira: *Einsame Menschen* (1891, *Arima bakartiak*); *Florian Geyer* (1896); *Michael Kramer* (1900). Joera mistiko eta sinbolista erakutsi zuen beste zenbaitetan: *Hanneles Himmelfahrt* (1896, *Hanneleren igoera zerura*); *Die versunkene Glocke* (1896, *Ezkila urperatua*). Beste hirugarren bide bat ere erabili zuen, ohitura-komediarena: *Der Biperpelz* (1893, *Kastore-larrua*), Berlingo gaizkileen eta poliziaren arteko borroka gai duena.

Lehen Mundu Gerraren ondoren, eleberria landu zuen, batez ere. Alor horretan ere, gai-aniztasun bera erakutsi zuen: *Der Narr in Christo Emanuel Quint* (1910), *Der Ketzer von Soana* (1918, *Soanako heresea*), *Die Insel der grossen Mutter* (1924, *Ama Handiaren uhartea*). Sinbolo eta mitoarekiko atxikimenduak poema epiko eta kosmiko handiak idaztera bultzatu zuen: *Till Eulenspiegel* (1927), *Der grosse Traum* (1942, *Amets handia*). Hauptmannen obra oparoa, 45 drama, 18 eleberri eta kontakizun-liburu, 6 olerki eta 3 poema-liburu, bere garaiko Alemaniako gizartea ulertzeko nahitaezko erreferentzia da.

Literaturako Nobel saria jaso zuen 1912an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michel Brézillon

**Michel Brézillon** (Vincennes, 1924ko uztailaren 24a - Orgelet, 1993ko abuztuaren 27a) frantses arkeologoa izan zen.

## Biografia 
Gazte-gaztetatik abenturazalea izan zen; 1947tik 1950era Indotxinan izan zen, eta han, hegoaldeko goi-ordokietako moi nomadak ezagutu zituen. 1951n Frantziara itzuli zen, baina, berehala, Sahara aljeriarrera joan zen, arkeologia-lanetara. 1958an André Leroi-Gourhan ezagutu zuen, Brézillonen lanean izugarrizko eragina izango ziona. 

Leroi-Gourhanen historiaurreko eta protohistoriako ikerketen zentroko zuzendari-laguntzaile izan zen. 60ko hamarraldia tokian tokiko jarduera-aldia izan zen Brézillonentzat. Arcy-sur-Cure (Yonne) eta Pinceventeko (Seine-et-Marne) indusketa paleolitikoetan lan egin zuen. Aldi berean, Frantziatik kanpoko ikerketa arkeologikoetan parte hartu zuen, Egipton, Grezian, Aljerian, Espainian, Japonian. Hala ere, Brézillonentzat indusketa nagusiak Mournouardsekoa (Marne) eta Pinceventekoa izan ziren, haietan ikerketa-metodo berriak erabili ahal izan baitzituen. 

1966an *La Dénomination des objets de pierre taillée. Matériaux pour un vocabulaire des préhistoiriens de langue français* (*Harri landuko objektuen izendapena. Materiala historiaurreko frantsesezko hiztegi baterako*) doktoretza-tesia aurkeztu zuen, berehala historiaurrearen zaleen artean oinarrizko lan bilakatu zena. 

1978an Kulturako ministroak Ondasunaren Zuzendaritzako Arkeologiaren ikuskatzaile-kargua eman zion. Brézillonek berrikuntzak eragin zituen arkeologian, eta tresna juridiko berriak eragin zituen ondasun arkeologikoaren ikerketa eta kudeaketa gaur egungo bizitzara egokitzeko. 1980an Ohorezko Legioko zaldun izendatu zuten, eta 1987an arkeologiaren sari handia jaso zuen, Kulturako ministerioan egin zuen lanagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bantustan

thumb|300px|Hegoafrikako bantustanen banaketa-mapa (1986).
**Bantustan**a Hegoafrikan —askatasuna iritsi bitartean— eta Namibian, etnia bantuentzat egokituriko lurralde autonomoei emandako izena zen, *Apartheid* sistema arrazistaren ondorioz. Hegoafrikako gobernu zuriak bultzaturiko politikak biztanle beltzak nolabaiteko autonomia zuten lurraldeetan bildu nahi izan zituen, estatus berezi bat emanik, Hegoafrikako hiritartasuna ukatu ahal izateko. Gainerako nazioek ez zuten lurralde banaketa hori inoiz ere onartu.

Bantustanek Hegoafrikako lurraldeen % 11 hartzen zuten, eta biztanleriaren % 30 biltzen zen bertan. Barne Produktu Gordinaren % 2 baizik ez zuten sortzen: nekazaritza oso pobrea zen berorietan, industriarik ez zuten eta bertako biztanleriak Hegoafrikako enpresen ordezko langileria osatzen zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vojislav Koštunica

**Vojislav Koštunica** —, ahoskera: — (Belgrad, Serbia, 1944ko martxoaren 24a) politikaria da.

## Bizitza 
Serbiako Oposizio Demokratikoko (DOS) liderra, Jugoslaviako lehendakaria. Zuzenbideko irakasle izan zen unibertsitatean, 1974 arte; urte hartan bere lanpostutik egotzi zuten Titoren kontra agertzeagatik. 1992an Serbiako Alderdi Demokratikoa (DSS) sortu zuen.

2000ko abuztuan 18 talde liberal eta nazionalistez osaturiko Aldaketarako Aliantzaren hautagai izatea onartu zuen; taldeak urte bereko irailean esku hartu zuen hauteskundeetan Serbiako Oposizio Demokratikoa (DOS) izenarekin. Bere hitzaldian, gogor kritikatu zuen Kostunicak Mendebaldea Kosovo Serbiari kendu izangatik, 1999ko udaberriko bonbardaketen ondoren; orobat azaldu zen Miloševićen kontra, Serbiar nazionalismoaren galtzailetzat akusatuz. Hauteskundeak egin zirenean (2000ko iraila), hauteskunde-batzordeak adierazi zuen Kostunicak botoen % 48,22 lortu zuela, eta Milosevicek % 40,23. Batzordeak ordea ezeztatu egin zuen Kostunicaren hautapena eta Milosevicek ez zuen onartu bere galera; hurrengo egunean protesta handiak izan ziren batzordearen erabakiaren eta Milosevicen aurka eta Kostunicaren alde. Azkenean, Milosevicek amore eman zuen eta ezagutu zuen Koštunica presidente berritzat. Abenduko legebiltzarreko hauteskundeetan, Kostunicaren DOS alderdiak garaipen erabatekoa izan zuen, eta garaipen horrek sendotu zuen Koštunica bere karguan. Haren ondoren, Kostunicak erreforma demokratikoak iragarri zituen, Milosevicen erregimena erabat deuseztatuko zutenak. Jugoslaviako errepublika federala desagertu zenean Serbia eta Montenegro estatuak sortzeko, bere lehendakari-kargua utzi eta Serbiako lehen hauteskundeak egin ziren (2003). Vojislav Koštunicak hauteskundeak irabazi eta Serbiako Lehen Ministro izan zen 2008an karguari uko egin zion arte, Kosovok independentzia deklaratu eta astebetera.

## Erreferentziak
Pieter Zeeman

**Pieter Zeeman** (Zonnemaire, Zeelanda, 1865eko maiatzaren 25a - Amsterdam, 1943ko urriaren 9a) holandar fisikaria izan zen.

## Biografia 
Leidengo eta Amsterdamgo unibertsitateetan egin zituen ikasketak. Optika eta astrofisikako alorrak landu zituen, batez ere. Zeemanek 1896an bere izena daraman efektua aurkitu zuen, Zeeman efektua; efektu hori da elektroiaren spinaren teoriaren oinarrietako bat. Ikerketa batzuk egin zituen Doppler-Fizeau efektuari buruz, eta haien arabera, Einsteinen erlatibitatearen teoria bermatu zuten. 1902an, Fisikako Nobel saria jaso zuen, J.H. Lorentzekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anthony Accardo

**Anthony Accardo** (izengoitiak: *Big Tuna*, *Joe Batters* ; Chicago, 1906ko apirilaren 28a - *Ib.*, 1992ko maiatzaren 22a) estatubatuar mafiosoa izan zen.

1904an Chicagon kokatutako italiar etorkinen semea. Behe Chicagoko italiar auzoetan hezi zen. Alfonso Caponeren mafia-taldeetako ordezkari izan zen, eta etsaien aurkako eta mafiaren presioei eusten zieten hiritarrei zigorrak jartzeko lanetan espezializatu zen, 1920tik 1930era bitarteko krisi-garaian, batez ere. 1929ko San Valentin egunean, gobernu federalak agindutako Lege Lehorraren garaian, hirian nagusitasuna lortzeko lehian, Bugs Moranen talde aurkariko zazpi kide metrailatu zituztenetako bat izan zen. Capone kartzelatu ondoren, talde barruan mailaz igo, eta 1943an buruzagi nagusietako bat bihurtu zen. Garai horretan, zaldi-lasterketetako apustuen kontrol-sistema berrantolatu zuen, eta beste eskualde batzuetara zabaldu. Era berean, Las Vegasko apustu eta jokoen kontrola ere bereganatu zuen. 1951n, Washingtongo Senatuan deklaratzera deitu zuen Ernest Kefauver senatariak zuzenduriko Krimenaren aurkako Borroka Batzordeak, baina ezin izan zuten bere aurka ezer frogatu, nahiz eta askotan atxilotu zuten bahiketa, estortsio, lapurreta, hilketa, legez kanpoko jokoak zirela-eta. 50eko hamarraldian Sizilia eta Napoliko «familien» interesak batu, eta legez kanpoko negozioak legeztatzeari heldu zion, mafiaren eragina politikara zabalduz. 1957an zerga-ordainketei ihes egitea leporatzen ziotenez, familien buruzagitza Sam Giancana *Momo*ri utzi zion. Baina Accardo askotan agertu zen hark bideratutako gestioaren aurka, eta azkenik, 1975ean hil egin zuten Giancana. Dirudienez, Accardok ez zuen harrezkero kargu garrantzitsurik izan taldearen barruan.

## Erreferentziak
Andres Serrano

**Andres Serrano** (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1950eko abuztuaren 15a) argazkilari eta artista plastikoa da.

## Bizitza 
Aita Honduraskoa zuen, eta ama afrokubatarra; bera, berriz, estatubatuarra da. Bere obran probokazioaren bideari heldu dio, eta gizakiari eragiten dioten oinarrizko eta hurbileko gaiak landu ditu batez ere (bizitza, heriotza, sexua, erlijioa), ikuspegi heterodoxo baina erreferentzia klasikoez beteriko batetik; bide horretan erabili duen zakartasunak haserrea sortu izan du, sarritan, klase burgesetan. Adibidez, gernuz bustiriko gurutze bat ageri duen *Piss Christ* (1984) obrak protesta eta ondoez handia eragin zuen Estatu Batuetako gizarteko talde kontserbadoreenetan; hainbesterainoko istilua sorrarazi zuen, eztabaida nazionala sortu zen Estatu Batuetako kongresuko biltzarrean. Harrezkero, gero eta erradikalagoa izan da Serranoren artea, eta horrela eman zuen argitara 1996an *Sexu-istorio bat *argazki-saila, zeina izan baitzen harriduraz baina begi onez hartua Parisen eta Madrilen egindako erakusketetan.

Aurretik ere ospe handiko lanak egina zen, adibidez *Alderraiak* (1990) eskaleen argazkiez osaturiko saila; *Klaneko gizonak* (1990), Ku-Klux-Klaneko kideen argazkiena; *Eliza *(1991) erlijio-irudiez osatua, edo *La morgue* (1992), zeinetan gorpuak agertu baitzituen.

Serranoren lanean nabarmentzen da klasizismoaren eragina, adibidez Italiako Berpizkundeari, Espainiako barrokoari eta modernitatearen aitzindariei egiten dizkien erreferentziekin. Kritikariek Michelangeloren oreka plastikoaren, Goyaren izugarrikeriaren edo Murilloren birtuosismo barrokoaren kutsua ikusi diete bere argazkiei, eta bere gaiak eskandalagarritzat hartuak izan diren arren, baretasuna, hoztasuna eta sortzailearen fintasuna nabarmentzen dira haietan.

## Erreferentziak
Trabzon

**Trabzon** (historikoki **Trebizonda**, grekoz ***Trapezous***) Turkiako ipar-ekialdeko hiria eta portua da, bai eta izen bereko probintziako (4.938&nbsp;km2 eta 737.700 biztanle) hiriburua ere. Itsaso Beltzaren ertzean dago. 143.941 biztanle ditu.

## Historia 
Greziak Sinopen zuen *Trapezous* koloniari dagokio, eta Trebizondako greziar erresumako hiriburua izan zen. 1204. urtean sortu zen erresuma, eta Androniko I.a Konmeno enperadorearen biloba Alexis I.a Konmenok enperadore izendatu zuen bere burua, hartara Trebizondako erregeen dinastiari hasiera emanez. Bizantziar erresuma birkonkistatzen saiatu zen, bere anaia David aldi berean latinoen eta Nizeako enperadorearen aurka borrokatzen ari zen artean. Alexisek Krimea konkistatu zuen, eta merkataritza-harremanak estutu zituen Genoako portuarekin. 1258. urtetik aurrera, Bagdad suntsitua gertatu ondoren, Indiarako merkataritza-ibilbidea aldatu zuten, eta Itsaso Gorritik Trebizondarako ibilbidea bultzatu. Hala, bi mendez iraun zuen Trebizondako erresumak. Alexo II.a Konmenoren agintaldian (1297-1330) izan zuen erresumak oparotasun-maila garaiena, eta handik aurrera etengabeko gainbehera hasi zen. Genoarrak eta veneziarrak nagusituz joan ziren merkataritza-alorrean, eta Alexo III.a Konmenoren agintaldia izan zen (1349-1390) erresumak izan zuen azken bakealdia. XV. mendearen hasierarako otomandarren mende zegoen.

## Klima 

## Ekonomia 
Jarduera handiko portua du. Nekazaritza-produktuen merkataritza (tabakoa, artilea, soja, tea), industria (tabakogintza, ehungintza, altzairugintza, ardogintza, janari-industria) eta turismoa dira ekonomia-jarduera nagusiak. Unibertsitatea eta aireportua baditu.

## Ondasun nabarmenak 
thumb|250 px|Trebizondaren kokapena antzinako mapa batean
Aipagarriak dira bizantziarren garaiko harresiak, Leontocastrongo gaztelua, Commeni jauregiaren hondakinak, XIII. mendeko eliza bizantziarrak (hala nola, Hagia Sofia) eta XVI. mendeko meskitak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Willi Boskovsky

**Willi Boskovsky** (Viena, Austria, 1909ko ekainaren 16a - Visp, Suitza, 1991ko apirilaren 21a) austriar musikagilea izan zen.

## Biografia 
Bederatzi urte zituela, Vienako Musika Akademian sartu zen, eta biolin-ikasketak egin zituen. 1926an lortu zuen diploma, eta baita Kreisler saria ere. 1932an Vienako Operako orkestran eta Orkestra Filarmonikoan sartu zen. 1935. urtean Vienako Musika Akademiako irakasle izendatu zuten. Operako orkestrako eta Filarmonikako konzertmeister bihurtu zen urte horretan bertan. Biolin-bakarlaria izan zen zuzendari ospetsuekin, hala nola Wilhelm Furtwängler, Karl Böhm edota Herbert von Karajanekin.

Baina 30eko hamarraldian bakarlari gisa hasi zuen karrera uzten joan zen, orkestrako eta ganbera-musikako lanen mesedetan. Hainbat talde osatu zituen: Boskovsky hirukotea (1937), Boskovsky laukotea (1947), Vienako laukote filarmonikoa, eta Vienako zortzikotea (1948-1958). Lili Kraus piano-jotzailearekin bikote bikaina osatzen zuen. Johan Straussen musikarenganako zaletasunak Urte Berriko Vienako kontzertuak zuzentzera bultzatu zuten, 1955etik 1979ra bitartean. 60ko hamarraldiaren hasieran gazte talde bat bildu zuen Vienako Mozart taldea osatzeko. 1969an Johann Straussek berak 1890ean sortu zuen Vienako Johann Strauss Orkestrako zuzendari izan zen. Urte Berriko Vienako kontzertuen ondorioz, ospetsu egin zen mundu osoan orkestra-zuzendari gisa, baina Boskovsky biolin-jotzailea zen, batez ere. Lili Kraus eta Nikolaus Hübnerrekin egin zituen Mozarten piano, biolin eta biolontxelorako lanen grabazioak balio handiko agiriak dira. Hogeita hamabi urtean, Wiener Philharmonikerreko harizko tresnen estilo eta sonoritateari eutsi zien, eta haren lana oinarrizkoa izan zen XX. mendeko orkestraren bilakaeran.

## Erreferentziak
Gottlob Frege

**Gottlob Frege** (Wismar, 1848ko azaroaren 8a - Bad Kleinen, 1925eko uztailaren 26a) alemaniar matematikaria eta filosofoa izan zen.

## Biografia 
Matematikarentzat benetako metodo zientifikoa aurkitu nahi izan zuen, eta logika goitik behera eraberritu zuen. Fregek logika matematiko modernoaren oinarriak, zenbaki kardinalaren lehen definizioa eta multzoen teoriaren hastapenak ezarri zituen. Hizkuntza arrunta matematiketarako egokia ez zela ikusirik, hizkuntza sinboliko bat moldatu zuen.

Proposizioen kalkuluak egiteko eta proposizioen barne-egitura aztertzeko aukera eman zion hizkuntza berri horrek, eta sistema deduktiboa erabili zuen horretarako. Haren lan ezagunena matematikaren hizkuntza berritu zuena da: *Begriffsschrift, eine der arithmetischen nachgebildete Formelsprache des reinen Denkens* (1879, *Pentsamendu garbiaren aritmetikako hizkuntza formalaren kontzeptuen bilduma*). Funtzioa ez zuen subjektuen eta predikatuen arabera aztertu, proposatutako funtzioen arabera (aldagai bat edo gehiago dituen logikako adierazpena) eta argumentuaren (aldagai batez ordezkatua izan daitekeen funtzio logiko bateko gai mugatua) arabera baizik. Logikari buruzko ikerketen bidez, semantikari ateak ireki zizkion; zentzuaren (*Sinn*) eta erreferentziaren (*Bedeutung*) arteko desberdintasuna egin zuen, eta logikaren eta metalogikaren, eta hizkuntzaren eta metahizkuntzaren arteko aldea adierazi zuen. Fregeren lanei ez zitzaien merezi zuten garrantzia eman bere garaian, baina eragin handia izan zuten gerora Russell, Wittgenstein, Carnap, Hilbert eta beste askoren lanetan. Orobat, Fregek idatzitakoak dira: *Die Grundlagen der Arithmetik* (1884, *Aritmetikaren oinarriak*) eta *Grundgesetze der Arithmetik* (1893, *Aritmetikaren oinarrizko legeak*).

## Erreferentziak
Marc Chagall

**Marc Zaharovitx Chagall** (, , ; Liozna, Vitsebsketik gertu, 1887ko uztailaren 6a - Saint-Paul-de-Vence, Itsas Alpeak, 1985eko martxoaren 28a) frantziar-errusiar margolaria izan zen, jatorriz judua. 1910etik 1913ra Parisen bizi izan zen, eta bertan ezagutu zituen garai hartako abangoardiako ertilari ospetsuenak. Hasierako oihalek kubismoaren eragin nabarmena badute ere, Chagallek unibertso guztiz berezia egituratu zuen bere margolanetan, fantasia eta haurtzaroko oroitzapenak biltzen zituzten irudiekin (*Moi et le Village*, 1911; *La violiniste*, 1912-1913; *À la Russie, aux ânes et aux autres*, *Autoportraits aux sept doigts*, *Paris par la fenêtre*). 1914. urtean joera espresionista nabariak ageri dituzten judu eta errabinoen irudiak margotu zituen (*Juifs*, *Rabbins*). 1917. urtean Vitebskeko erti-komisario izendatu zuten. 1922. urtera arte Sobietar Batasunean egon zen; garai hartan horma-irudi eta apainketa-lan ugari egin zuen. Berlinen irarketa-ikasketak egin eta gero, Frantziara jo zuen, berriz ere, eta liburuetako apaingarriak egin zituen. 1931tik aurrera, margo biziak nagusitu ziren haren oihaletan, irudien inguruak ia desagertzeraino. Loreak, ikuspegiak, txoriak eta maitasun-eszenak irudikatu zituen, bereziki. Bigarren Mundu Gerra hurbiltzen ari zela, ordea, bihotz-esturak hartu zituen bere koadroak (*La Chute de l´Ange; Cruxifixion*). Gerratean, Estatu Batuetara joan zen, baina bukatzean Frantziara itzuli zen berriz. Bibliako gaiak eta eskultura, zeramika eta, batez ere, berina landu zituen (Metzeko katedralean, adibidez, edo Jerusalemgo sendagileen zentroko sinagogan). André Malraux idazleak hala eskatuta, Parisko Operako sabaiko freskoak margotu zituen. Fantasiaz, margoz eta sinbolismoz beterik, Chagallen margolan espresionistak surrealismoa iragarri zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
César Gaviria

**César Augusto Gaviria Trujillo** (Pereira, Risaralda, 1947ko martxoaren 31) kolonbiar ekonomista eta politikaria da. 1990-1994 bitartean Kolonbiako Errepublikako presidentea izan zen.

## Biografia 
Ekonomia eta lege-ikasketak egin zituen Andeetako Unibertsitatean. 1978an, Alderdi Liberaleko kide gisa, Julio César Turbayren gobernuaren Plangintza eta Garapenerako ministrorde izendatu zuten. Aurrerago, Virgilio Barcoren gobernuan, Finantza-ministerioaren ardura zuela, nekazaritzaren erreforma diseinatu zuen, eta zerga-sistema modernizatu. 1987an, Barne-ministro gisa, gerrillarekin elkarrizketatu zen eta droga-trafikoaren aurka ekin zuen.

1989an, Luis Carlos Galán lehendakarigaiaren kanpainan parte hartu zuen, baina urte horretan bertan droga-trafikatzaileek hil egin zuten Galán. Gaviriak alderdiaren buruzagitza eskuratu zuen, eta lehendakaritzarako hautagai aurkeztu zuen bere burua 1990eko hauteskundeetan, elkarrizketaren aldeko programa erreformista batekin. Lehendakari hautatu zuten gehiengo osoz, herrira bakea ekartzeko itxaropenarekin. Bere gobernuan alderdi politiko desberdinetako kideak sartu zituen eta, denen harridurarako, baita M-19 gerrilla-taldeko kide ohi bat ere, Antonio Navarro Wolff. Haren agintaldian errotik aldatu zen droga-trafikoaren aurkako borroka, beren burua justiziaren eskuetan uzten zuten droga-trafikatzaileei Estatu Batuetara estraditatu gabe Kolonbian bertan epaitzeko eskubidea ematen zien dekretu bat onartu baitzuen. Halaber, talde paramilitarrak eta droga-trafikoan aritzen zirenak desegiteko informazioa ematen zutenei kartzela-zigorra arintzea agindu zuen.

1994n, Amerikako Estatuen Erakundeko (AEE) idazkari nagusi hautatu zuten. 1996ko apirilean, talde ezezagun batek bere anaia Juan Carlos bahitu zuen, eta lehendakari gisa irabazitako diruen berri eman zezan eskatu zuen.

2006an, FARCek bere arreba (Liliana Gaviria Trujillo) bahitu eta hil zuten. 2005-2009 urteetan, Alderdi Liberaleko lehendakaria izan zen.

## Erreferentziak
James Reaney

**James Reaney** (South Easthope, Stratfford, Ontario, Kanada, 1926ko irailaren 1a - 2008ko ekainaren 11) ingelesezko poeta eta antzerkigilea izan zen.

Ingelesezko ikasketak egin zituen Torontoko Unibertsitatean, eta Manitobako Unibertsitateko irakasle izan zen 1949tik 1956ra. Azkeneko urte horretan Torontora itzuli zen, bere doktoretza-tesia bukatzera: *The influence of Spencer on Yeats*. 1960an Ontario Mendebaldeko Unibertsitatean ingeleseko irakasle gisa hasi zen lanean. Gouverneur Général saria hiru aldiz jaso zuen beste hainbeste poema-libururekin: *The Red Heart* (1949, *Bihotz gorria*), *A suit of nettles* (1958, *Asunak*) eta *Twelve Letters to a Small Town* (1962, *Hamabi gutun hiri txiki bati*).

Kanadar literaturan, *kanadismoaren* etsai amorratuenetako bat izan zen; argi eta garbi erakutsi zuen probintziakeria horren aurkako jarrera *Twelve Letters to a Small Town* (1962) osatzen duten poema kateatuetan. Bere poemetan Northrop Fryeren eragina antzematen da, eta bere mundua konplexutasun alegoriko eta sinboliko handikoa da.

Lanik aipagarriak ditu, aurreko horiekin batera: *The dance of death at London, Ontario* (1963, *Herio-dantza Londresen, Ontarion*); *Poems* (1972,* Olerkiak*); *Selected shorter poems* (1975, *Poema hautatu laburragoak*); *Selected longer poems* (1976, *Poema hautatu luzeagoak*). Antzerki-lanetan azpimarratzekoak dira: *Colours in the dark* (1969, *Koloreak ilunpetan*); *Listen to the wind* (1972, *Adi haizeari*); *Masks of childhood* (1972, *Haurtzaroko mozorroak*)*; The Donnellys *(1976);* Wacousta!* (1979) eta *King Whistle* (1980). Haurrentzat idatzia du *Apple butter and other plays for Children* antzezlan-saila (1973), eta eleberri bat, *The boy with an R in his hand* (1965, *Eskuan R bat zuen mutikoa*).

## Erreferentziak
Hussein I.a Jordaniakoa

**Hussein I.a Jordaniakoa** (Amman, 1935ko azaroaren 14a - Amman, 1999ko otsailaren 7a) Jordaniako erregea izan zen 1952-1999 bitartean. 1995ean, Asturias Printzea saria jaso zuen.

## Bizitza 
Talal ibn Abd Allah bere aita gaixotu zenean egin zuten errege (1952). Faisal II.a Irakeko erregearekin batera, Arabiar Batasuna sortu zuen (1958) Arabiar Errepublika Batuari aurre egitearren, baina Faisal hil zutenean desegin egin zuen erakundea.

Sei Eguneko Gerran Zisjordania galdu zuen (1967), eta Zisjordaniatik Jordaniara etorri ziren milaka palestinarrak gogor zapaldu zituen (1970eko iraila). 1977an PAE (Palestinaren Askapenerako Erakundea) erakundearekin harremanetan hasi zen, eta bakeak egin zituen palestinarrekin. Golkoko Gerran Iraken alde egin zuen, gerran parte hartu gabe. 1993an Israelen eta PAEren artean bake-akordioa izenpetu ondoren, Husseinek, palestinar errefuxiatu gehien zituen arabiar nazioaren buru gisa, eskualdeko hitzarmenak egiterakoan Jordaniak esku hartu behar zuela defenditu zuen.

1993ko azaroan, 1956. urteaz geroztik egiten ziren lehendabiziko hauteskunde demokratikoak izan zituzten jordaniarrek, eta Jordaniaren eta Israelen arteko bakeak egiteko erregeak proposatutako estrategia atera zen aurrera. 1994an izenpetu zen, azkenean, bakea.

1997an israeldarren eta palestinarren arteko bitartekaritza egin zuen, eta Israelgo Lehen ministroak, Benjamin Netanjahu eskuindarrak eta Palestinako Nazioko Agintaritzaren presidenteak, Jassir Arafatek, Zisjordaniari eta Hebroni buruzko hitzarmenei ekin ziezaien lortu zuen.

1965etik bere anaiak Hasanek zuen oinordeko-titulua, baina 1999ko urtarrilean sei hilabetez Estatu Batuetan minbiziaren aurkako tratamendua jaso ondoren Jordaniara itzuli zenean, bere seme Abdullah izendatu zuen oinordeko. Hori egin eta hilabete baino lehen hil zen Hussein.

## Genealogia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ted Hughes

**Ted Hughes** (Mytholmroyd, Yorkshire, Erresuma Batua, 1930 &ndash; Devon, Erresuma Batua, 1998) ingelesezko idazlea eta poeta izan zen. Jaioterriko dialektoan idatzi zituen bere lanak.

Hasierako poemetan Yorkshireko eremu babesgabeetan ikusten zuen animalia harraparien, hegaztien eta ehiztarien basakeria deskribatu zuen. *The Jaguar* (*Jaguarra*) eta *Hawk Roosting* (*Zapelatzaren pausatzea*) poemetan, esate baterako, animalien bizitzaren basakeriaren eta bizitasunaren arteko aurkakotasuna erretratatu zuen. Bizitza naturalaz egin zituen gogoetak oso errealistak dira, eta animalien eta gizakien esperientziak lotzen dituen balio sinbolikoa dute. Hughesen lanetan beti agertzen dira jatorri bateko eta besteko folklorearen eta mitoaren elementuak, eta horrekin guztiarekin bere mitologia pertsonala osatu zuen.

Cambridgeko Unibertsitatean ingeles literatura, arkeologia eta antropologia ikasi zituen, eta han ezagutu zuen Sylvia Plath estatubatuar poeta. 1956an ezkondu eta Estatu Batuetara jo zuten. Estatu Batuetan, 1958ko Guinnes poesia-saria jaso zuen, *The Hawk in the Rain* (1957, *Zapelatza euritan*) poema-liburuagatik. Guggenheim Fundazioaren beka bati esker, 1959 arte egon ahal izan zen Estatu Batuetan, eta bitarte hartan idatzi zuen *Lupercal* (1960) liburua, Somerset Maugham saria eta Hawthornden saria irabazi zituena. 1963an Hughes eta Plath banandu egin ziren, eta Plathek bere buruaz beste egin zuen urte berean. 1998an, hil aurretik, harreman horretan oinarritutako poema-liburua argitaratu zuen, *Birthday letters* (*Urtemugako gutunak*), kritikarien esanetan bere maisulana. Urte amaierarako ia 150.000 aleko kopuru harrigarria saldua zuen liburuak. Poesiaz gainera, irratirako dramak eta haurrentzako ipuinak ere idatzi zituen.
## Erreferentziak
James Fitz-James (Berwickeko I. dukea)

**James Fitz-James, Berwickeko dukea** (Moulins, 1670ko abuztuaren 21a - Philippsburg, 1734ko ekainaren 12a) Frantziako mariskala izan zen. Ingalaterrako Jakue II.aren eta Arabelle Curchillen sasiko semea. Frantzian hezia, Espainiako Filipe V.a erregea agintean bermatu zuten armada frantsesen buruzagi izan zen (1704 eta 1706). 1719an kanpaina militarra egin zuen Euskal Herrian, eta Donostia setiatu eta konkistatu zuen.

## Biografia 
Frantzian *camisard* zirelakoen aurkako zapalkuntza bideratu zuen (1705, kalbinisten altxamendua, protestanteen eskubideak ezagutzen zituen Nantesko Ediktua balio gabe utzi ondoren).

1707ko apirilaren 25ean Almansako gudua irabazi zuen Karlos artxidukearen osteen aurrean eta, ondorioz, Katalunia eta Valentziako foruak ezerezean gelditu ziren. Borboiko Filipe V.ak, bitartean, foruen aurkako politika bultzatu nahi izan zuen: 1714an, Berwickek Bartzelona setiatu zuen, eta hiru hilabete geroago hartu egin zuen hiria. 

### Kanpaina militarrak Euskal Herrian 
1717ko abuztuaren 31n Filipe V.ak aduanak Ebrotik Bidasoara aldatzea erabaki zuen. Horren ondorioz Bizkaian matxinadak izan ziren, eta erregearen osteek hartu zuten Hego Euskal Herria. 1719an, ordea, Berwick kondearen soldaduak Baionan sartu eta lehen zerbitzatu zuen erregearen aurka aritzeko prest azaldu ziren (Espainiaren aurkako Lauko Aliantza).

Bidasoako muga 1719ko apirilaren 20an igaro zuen Berwickek, eta Behobia, Hondarribia, Oiartzun, Errenteria eta Pasaia hartu zituen hurrengo egunetan. 

Harriturik, errege borboiak osteak erretiratzea agindu zuen, eta euskal probintziak errenditu egin ziren Berwick dukearen armadaren aurrean, baina herrialde bakoitzari zegozkion foruak errespetatzekotan. Horren aurretik, kanpaina militarrean, Donostia setiatu zuen Berwickek; hiri barruan Alejandro de la Mota zelarik defendatzaileen komandantea. Setioa ekainaren 23an hasi zuen Berwickek, 16.000 gizonekin; Felipe V.a bere nagusiak beste 15.000 soldadu zituelarik erretagoardian Lesakan.

Hirira erasoa uztailaren 4an hasi zen, eta aurrera egin zuren uztailaren 25ean kanoiak Zurriola aldeko harresiaren pare jarri ziren artean. Hurrengo egunetan erasoak eta bonbaketa alde horretatik areagotu zen, eta bretxa ireki zuten harresian, geroztik Donostian Bretxa esaten zaion tokian hain zuzen. Uztailaren 30ean soldaduak Urgull mendiko gaztelura erretiratu ziren, baina 1719ko abuztuaren 1ean, errendizioa paktatu zuten Berwickeko Donostiako Udaleko bi ordezkarik, Martin Olozagak eta Pablo Agustin Agirrek. Hurrengo egunean Pedro Antonio Amitesarobe izendatu zuten alkate, eta formalki honek utzi zion sartzen hirian Berwicki.

Filipe V.ak hurrengo urtean izenpetuko zen bakea eskatu zuen 1720an, eta euskaldunak kontent edukitzeagatik aduanak berriz ere Ebrora aldatzeko agindua eman zuen urtebete geroago (1722ko urriak 16). Berwickeko dukea Philippsburgeko guduan hil zen, Poloniako Erregetzarako Gerran (1734).

## Erreferentziak
Seminola

**Seminola** () Ipar Amerikako amerindiar herria da. XVIII. mendearen bukaeran creek, okoni, mikasuki eta eufola herriek Floridako iparraldean hartu zuten bizilekua, eta 1775etik aurrera *seminola* deitu zitzaien muskogee hizkuntzan mintzo ziren amerindiar hauei. Seminolek babesa ematen zieten esklabo beltz eta amerindiarrei eta gerretako iheslariei. Ehiza eta arrantza zuten bizibide.

Hiru gerra izan ziren seminolen eta Estatu Batuetako gobernuaren artean. Lehenengoa 1817an hasi zen; Floridara ihes egindako esklabo beltzak harrapatzearen aitzakiatan Jackson jeneralak Florida inbaditu zuen; 1819an Espainiak eta Estatu Batuek hitzarmen bat sinatu zuten eta Florida Espainiaren mende geratu zen. Bigarren gerrak 1836tik 1846ra iraun zuen. Estatu Batuetako gobernuak seminolak Missouriko erreserbetara eraman nahi zituen; seminolek ez zuten onartu erbesteratze hori eta borrokan ari izan ziren harik eta soldaduek Osceola buruzagia azpikeriaz atxilotu zuten arte. Orduan seminolak Oklahomara eraman zituzten, creek nazioa bizi zen erreserbara.

Seminolei eta txeroki, txickasaw, creek eta txoctaw herriei bost tribu zibilizatuak esan zitzaien. Leinu bakoitzak gobernu autonomo bat izan zuen hamabost urtez, Estatu Batuetako gobernuaren ereduari jarraitzen ziona, baina 1907an Oklahoma estatu bihurtu zenean indiarren gobernu horiek desagertu egin ziren. Estatu Batuetako gobernua Floridan geratu ziren seminolak mendean hartzen saiatu zen eta hirugarren gerra hasi zen, 1855etik 1858ra iraun zuena. Azkenean Estatu Batuek beren lurraldea erosi zieten seminolei eta mendebalera eraman zituzten. 1970. urtean mila seminola inguru geratzen ziren Floridan.

2000. urteko datuen arabera, 27.431 seminola eta 189 mikasuki inguru bizi ziren Estatu Batuetako Oklahoma, Florida, Texas, eta Bahama uharteetan, eta Mexikoko Coahuila estatuan banatuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eduardo García Máynez

**Eduardo García Máynez** (Mexiko Hiria, 1908ko urtarrilaren 11 - *ib.*, 1993ko irailaren 2a) mexikar filosofo eta legegizona izan zen.

Zuzenbide-ikasketak Mexikoko Unibertsitate Autonomoan egin zituen (UNAM), eta Berlinen eta Vienan osatu zituen. 1939. urtean UNAMeko irakasle izendatu zuten, eta 1953tik aurrera, bertako Filosofia eta Letretako Fakultateko zuzendari izan zen. Hego Ameriketako zenbait unibertsitatetan honoris causa doktore izendatu zuten. Zuzenbidearen filosofiari buruz egindako lanarengatik da, batez ere, ezaguna. Hasierako lanetan alemaniar tradizioko egile objektibisten joerari jarraitu zion, oro har, eta axiologia juridiko, objektibo eta antiformalista finkatzearen alde agertu zen. Axiomatika modernoari jarraituz, García Máynezek askatasuna oinarri juridikotzat hartzen duen eta betebehar juridikoaren logikan oinarritzen den teoria bat osatu zuen, zuzenbidea printzipio ontologikoez eta ontologiko-juridikoez osaturiko sistema gisa egituratzeko. Bere ekarpenek eragin handia izan dute, Latinoamerikan bereziki. Lan aipagarriak ditu, besteak beste, *Libertad como derecho y poder* (1940, *Askatasuna, eskubide eta ahalmen gisa*), *Introducción a la lógica jurídica* (1951, *Logika juridikoaren sarrera*), *Los principios de la ontología formal en el derecho* (1953, *Ontologia formalaren printzipioak zuzenbidean*), *Ensayos filosófico-jurídicos* (1959, *Saiakera filosofiko-juridikoak*),* Lógica del raciocinio jurídico* (1964, *Arrazoimen juridikoaren logika*), *El problema de la objetividad de los valores* (1969, *Balioen objektibotasunaren arazoa*), *Semblanzas, discursos y últimos ensayos filosófico-jurídicos *(1989, *Azalpen biografikoa, hitzaldiak eta azken saiakera filosofiko-juridikoak*).

## Erreferentziak
Josep Maria Subirachs

thumb|260px|*Monumentua Macià Lehendakariari*, Plaça Catalunya, Bartzelona.

**Josep Maria Subirachs i Sitjar** (Bartzelona,  - *ibidem*, ) Kataluniako eskultore eta margolaria izan zen. Irudi-, fundizio- eta mekanika-lantegietan hasi zen ofizioa ikasten. 1942 eta 1947 bitartean Enric Monjo eskultorearekin ikasi zuen, eta gero Enric Casanovasen lantegian hasi zen lanean; Casanovas azken mediterraneismoaren berritzaileen taldeko kidea zen, eta Subirachsek haren ikasletzat eduki du beti bere burua. 1951n Kataluniako berrikuntzaren eskultoreen taldeko kide gisa agertu zen, Giacometti eta Ángel Ferranten eraginpean egin zituen lan batzuei esker, Leongo Virgen del Camino santutegiko fatxada eta ateko eskulturei esker, besteak beste. Hurrengo urteetan, 1956. urtea arte, Parisen, Belgikan eta Alemanian izan zen, ikasketak sakontzen. Urte horietan, figurazioa alde batera utzita, arte abstraktuan murgildu zen, eta terrakota, burdina eta hormigoia bezalako materialak lantzen hasi zen. Garai hartakoak ditu, adibidez, *Forma 212 *(1957) edo *Tekel* (1958). 1957. urtetik aurrera forma geometrikoagoak erabili ditu, "ziriak" eta "tenkadurak" sailetan, besteak beste. Material mota desberdinak erabiltzen dituenez, bere obretako asko eskultura *collage*tzat har daitezke, eta klasikoen aipuez, giza aztarnez edo irudi geometrikoez hornituak izaten dira. Giza gorputzaren oso ideia berezia du, gainera. Monumentu publiko asko egin ditu, horietako asko Bartzelonan. Askotan, gainera, bere abertzaletasunaren erakusgarri dira: Montserrateko Kaperarako erliebeak; Francesc Maciàren eskultura Vilanova i la Geltrún; Gaudíren Familia Santuaren Nekaldiaren fatxadarako eskultura eztabaidagarriak. Bere obra museo ospetsuenetan aurki daiteke, Bilboko Arte Ederretako Museoan, besteak beste.

2005ean topaturiko 134124 Subirachs asteroideak bere izena dakar.

File:Monumento a Ramon Llull.jpg| Montserrateko *Monumentua Ramon Llulli*, Bartzelona.
File:Sagrada Familia 4.jpg| *Kristoren pasioa*, Familia Santuaren tenplua, Bartzelona.
File:Img 2172 (Subirachs).jpg|*San Jorge-Teseoren erliebea*, Palau de la Generalitat de Catalunya, Bartzelona.
File:SF - Verónica.jpg| *La Verónica*, Familia Santuaren tenplua, Barcelona.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala   
*  «Mirades, reflexions sobre la vida i obra de l'artista, Josep Maria Subirachs i Sitjar» (audio). ''l'Arxiu de la Paraula''. Ateneu Barcelonès, 2014.