Kapibara

**Kapibara handia** (*Hydrochoerus hydrochaeris*), **karpintxo** ere deitua, Hego Amerikako karraskari endemikoa da, Venezuela, Bolivia, Brasil, Kolonbia, Panama, Ekuador, Peru, Uruguai, Paraguai eta Argentinan hedaturik dagoena. 

Uretatik gertu bizi ohi da, zingira, estuario, hezegune, ibai edota erreketan, baina baso eta sabanetan ere aurkitu daiteke, bere dieta belarjalea osatzen duten elikagaien zati bat bertan baitago. Talde itxietan eta nahiko egonkorretan bizi diren animaliak dira, ar eta emez osatuta eta emeenganako joera izaten dutenak. Bada genero berean sailkatutako beste espezie bat ere, *Hydrochoeris isthmius*, kapibara txikia bezala ezagunagoa. 

## Izena 
Kapibara hitzak, etimologikoki, *‘ugaztun karraskaria’* esan nahi du, guaraniaren eraketa aglutinatzailea "capii" eta "bara" hitzetatik abiatuta. Hala ere, bere jatorria Tupí hizkuntzako *“kapiigwara”* hitzean egon daiteke, *‘larre jalea’* esan nahi duena.​ Karraskarien ordenako ugaztuna da, Caviidae familiakoa zehazkiago, eta bertako alerik handiena da.

## Deskripzio orokorra 
Kapibarak forma sendoa eta luzea du, beheranzko bizkar batekin eta buztan bestigial batekin. Gorputza ilaje latz batez estalita dago, marroi ilun edo gorrixka, ile urri, luze eta hauskorrez osatua. Helduaroan 49-50 kg-ko pisua dute (35-65 kg-ko tartea), 1,2 m-ko luzera eta 0,6 m-ko altuera sorbaldetan. Sexuen arteko pisuan dimorfismorik ez dagoen arren, gorputz-masaren aldea dago eskualde geografiko desberdinetako banakoen artean; ale handienak Argentina eta Brasileko erdialdean eta hego-ekialdean bizi dira, eta txikienak Venezuelan.  

Gorputz-adar laburrak ditu gorputz-bolumenari dagokionez, eta atzeko hankak aurrekoak baino luzeagoak dira. Aurreko hankek lau behatz dituzte, eta atzealdekoek, berriz, hiru, denak partzialki palmatuak, karraskari erdi urtarrak baitira. 

Mihiak aurreko alde estu bat du, eta atzeko alde zabal bat. Mihiaren atzealdea lodia eta zabala da, eminentzia intermolarraren tamaina handiagatik, era berean, papila ugari dituena. Mihiaren mukosa dortsalean, papila filiformeak, fungiformeak, hesituak eta foliatuak agertzen dira. Mihian okupatzen duten tokiaren arabera, papilek forma desberdinak dituzte. 

Larruazalaren egitura beste karraskari batzuenetik bereizten da: izerdi guruinak ditu ile-azalean. Epidermisak foseta eta tolestura ugari ditu, eta dermisak ile-folikuluak ditu, normalean hiruko taldeetan antolatuta daudenak. Folikulu bakoitza muskulu kitzikatzaile kapilar bati eta bilgor guruin bati lotuta dago.  Paduretan, zingiretan, sakonera gutxiko aintziretan, ibaietan eta erreketan egoten dira, normalean, belardiek, ibaiertzek eta ibaiertzetako basoek inguratuta, non landaretza den nagusi.    Hala eta guztiz ere, kapibara gehienak Venezuela eta Kolonbiako Llanos mendietako sabanetan pilatzen dira. Sabana horiek ezaugarri hauek dituzte: urpean dauden eremuak, urtaro lehorretan erabat lehor izan daitezkeenak; larre ahulagoak eta elikagarriak hazten diren eremuak; eta larre altuak eta zuhaixkak dituzten eremuak, non, uholdeak gutxitan ematen diren, dituzte. Izan ere, kapibarak belarjale erdiurtar gisa, elikagai gehiena ur-masetatik hurbil edo ur-masen barruan aurkitzen du. Basoek eguneko berotik babesa, gauean atseden hartzeko leku bat eta kumeak erditzeko leku bat eskaintzen dute. 

Askotan, kapibarak gizakiak eraldatutako paisaietan ibiltzen dira, nekazaritza-laboreetan, esaterako. Izan ere, beste leku batzuetan baino askoz ere eskuragarriagoa eta ugariagoa da elikagaia horrelako lekuetan. Eskualde batzuetan, kapibara populazio handiak laboreei egindako kalteekin baita ibilgailuen talken gorakadarekin lotuta daude.  Hala ere, dieta aldatu egiten da klimaren eta larrearen kalitatearen eta kantitatearen arabera. Urtaro hezeetan, karpintxoak selektiboagoak izaten dira, kaloria-eduki handiko eta zuntz gutxiko uretako landareak bazkatuz, hala nola *Hymenachne amplexicaulis*. Urtaro lehorragoetan, elikagaien eskuragarritasuna eta kalitatea izugarri murrizten dira, eta, espero bezala, kapibarak ez dira hain selektiboak izaten, proteina eta zuntza duten larrez elikatuz.  Elikagai gutxi edo gehiago lortzeko aukera dagoenean, kapibara gai da giza laboreetan sartzeko eta haietaz elikatzeko.

Itsu handi bat dute, atzeko hestearen hartzitzaileak baitira, hau da, itsuan espezie bakteriano ugari dituzte, urdailean zein heste meharrean digeritu ezin izan diren elikagaiak hartzitzeko erabiltzen dutenak (zelulosa edo beste landare-konposatu batzuk) onurak ateratzeko. Guraize moduan jarduten duen hortzeria bat dute, eta horrekin elikagaien partikulen tamaina murrizteko gai dira, belar oso laburrez elikatu ahal izateko.

## Jarduerak 
thumb|240x240px|Kapibara talde bat ibai baten ertzean
Kapibarak animalia krepuskularrak dira , eta, beraz, aktiboagoak dira arratsaldeko lehen orduan eta iluntzean. Gauez, bazkatu eta atseden hartu bitartean, eginkari gehienak ebakuatzen dituzte. Egunsentitik eguerdira arte atseden hartzen dute, eta eguerdiko ordu beroetan urmaeletako uretan ibiltzen dira, bazka-eremuen ondoan, neurri batean tenperatura erregulatzeko, baina baita harrapakarien erasoak saihesteko ere. Goizeko atseden-ordu horietan, kapibarek zekotrofia praktikatzen dute, haren dieta belarjalearen egokitzapen bat, urtaroen arabera aldatzen dena, goiz lehorretan ohikoagoa izanda eta hezeetan urriagoa. Kapibara-taldeak oso lurraldekoak dira, hau da, espazio zehatz bat aukeratzen dute non goizeko eta gaueko jarduera mota guztiak egiten dituzten. Bi sexuetako eta adin guztietako taldeetan bizi dira, emeen nagusitasunarekiko joera bat izanda. Talde horien tamaina aldakorra da: 5-100 banako dira, baina unitate egonkorrenek ez dituzte 20-30 ale gainditzen, kapibarak oso lurraldekoak direlako eta ez dituztelako arrotzak onartzen. Urtaro lehorrean, kapibarek gero eta txikiagoak diren igerilekuetan elkartzen dira, eta, ondorioz, 100 animalia edo gehiago elkartzen dira. Hala eta guztiz ere, tropelean mendeko arrak ere aurkitzen dira. Maila altuko ar baten abantaila nagusia eme harkorrentzako irisgarritasun handiagoa da, taldearen kopula-arrakasta handiena izanda batez beste. Horren arrazoia da ar nagusia gai izan daitekeela bere taldeko emeak monopolizatzeko.

Taldeek harraparien aurkako babesa ematen dute, helduek kumeak inguratzen baitituzte, kanpora begira, batez ere uretan.

Kapibarena bezalako egitura soziala duten taldeetan egoteak komunikazio bikaina eskatzen du. Espezie honetan, bi guruin nagusiren bidezko komunikazio kimikoa nabarmentzen da: muturrean kokatutako guruin bat, arren estatus hierarkikoa seinaleztatzeko balio duena; eta uzkian kokatutako guruin bat, identifikatzaile gisa funtzionatzen duena.

## Ugalketa 
thumb|300x300px|Kapibara eme bat bere kumeekin
Kapibarak ugalketa-urtarorik ez duten animaliak dira, urteko edozein sasoitan ugaldu daitezkeenak, nahiz eta urtaro hezearen hasieran ugaltzeko joera izan. Emeek prestasun handiagoa erakusten dutenean, arren segizioa hasten da. Horretarako, arrek bere usaina askatu eta emeen ugaltze-organoa usaintzen dute. Ondoren, emeek bulba azaltzen dute eta arrek hainbat saiakera egiten dituzte zakila sartu baino lehen. Azkenik, uretan sartuta, kopula ematen da, non arrek eiakulatu egiten duten 3 bat segundu inguruan. Nabarmentzekoa da, ar nagusiak estalketa gehiago ziurtatzen dituela, baina mendeko arrek direla estalketa gehiagoren erantzuleak, klase horretako banako gehiago daudelako.

Naturan, emeek ugaltzeko joera dute gorputz-pisua 30-40 kg-koa denean. Kapibara baten ernaldia 150,6 egunekoa da, eta umealdi bakoitzeko jaiotzen diren kumeen batez bestekoa lau kumekoa da, gutxi gorabehera. Kume bakoitzak 1,5 kg inguru pisatzen du.

Kapibara basatien eta gatibuen artean badira bereizketak: itxian, emeak taldetik bereizi behar dira erditu aurretik, hareneko gainerako emeek jaioberriei erasotzen baitiete. Halaber, gatibutasunaren ondorioz, banakoak beranduago iristen dira sexu-heldutasunera, 15 hilabete behar izanda. Izan ere, erditze tasa zein kumeen biziraupen tasa handiagoa da gatibualdian askatasunean baino, urtean batez beste 6,5 kume jaiota.

## Sistematika eta historia taxonomikoa 
Kapibara, handia (*Hydrochoerus hydrochaeris)* zein txikia (*Hydrochoerus isthmius),* *Hydrochoerinae* subfamilian dago, Caviidae familiaren barruan. *Hydrochoerinae*k bizirik dauden karpintxoak eta Neochoerus, bere ordezkari fosil gertukoena barne hartzen ditu, eta karraskari caviomorfoen beste hiru azpifamiliek, *Cardiatherinae*, *Protohydrochoerinae* eta *Anatochoerinae* izenekoek, berriz, ordezkari fosilak baino ez dituzte. Caviinaen duen kokapen tradizionala izan arren, subfamilia horren barruan *Kerodon* ere badago, elkartze hori babesten duten azterketa molekular  eta analisi filogenetiko  bati esker.

Kapibararen erregistro fosila Miozeno goiztiar-berantiarrean hasten da. Hala ere, Pliozenoko ordezkariak aurkitu dira, Pliozeno berantiarreko *Hydrochoerus gaylordi* espezie berri baten berri emanez.
ezkerrera|frameless|252x252px
Sistema binomialeko karpitxoaren lehen aipamena Linnaeusek egin zuen 1758an. 1762an, Brissonek *Hydrochoerus* izeneko genero bereizi batean sailkatu zuen karpitxoa, eta, 1766an, Linnaeusek txerrien artean sailkatu zuen karpitxoa, *Sus hydrochaeris* izenekoan. Une horretatik aurrera, kapibarak izen generiko batzuk hartu zituen, gehienak Brissonek 1772an proposatutako izenaren aldaerak direlarik. *Hydrochaeris* (Brünnich, 1772), *Hydrochaerus* (Erxleben, 1777) eta *Hydrochoeris* (Allen, 1916) nabarmentzen dira. Denbora luzez, Brissonek proposatutako nomenklatura erabiliena izan zen, baina 1994an, ICZNk (Nomenklatura Zoologikoaren Nazioarteko Batzordea) nomenklatura hori baztertzea proposatu zuen, batez ere egitura binomiala ez jarraitzeagatik. Hala ere, literatura zoologikoan terminologia hori ezarri zenez, ICZNk *Hydrochoerus* generoa ofizialki baliozkotzat hartu zuen 1998an. Urte horretan bertan, *Hydrochaeris* espeziea ere espeziearen izen espezifiko gisa onartu zuen, eta horrela, indarrean dagoen izen zientifikoa osatu zuen: *Hydrochoerus hydrochaeris*. ugari ditu eta proteina-eduki handia du. Ale handiagoek koipe proportzio handiagoa izaten dute. Kapibara-haragiaren ezaugarriak direla eta, beste haragi gorri batzuk baino nutrizio-kalitate altuagoa du gizakientzat, baina, era berean, deskonposatzen eta azkarrago erritzen hasten da. Koipea produktu nutrazeutiko gisa erabil daiteke desnutrizioa saihesteko. Arratoiekin egindako azterlanek aukera hori berresten dute.

### **Larrua** 
Larrua ere garrantzi komertzialeko produktu bat da. Hainbat lekutan, hala nola Argentinan, haragiak baino askoz balio handiagoa du. Zurratze-prozesu baten ondoren, larru oso sendoa, leuna eta malgua lortzen da. Artisautza tradizionalean eta tapizgintzan ere erabiltzen da.

### **Aisia** 
Kapibarek ezaugarri asko dituzte turistak erakartzeko gai egiten dituztenak: animalia handiak dira, motelak, erraz ikusten diren leku zabaletan bizi dira eta oso sozialak dira. Gainera, gatibualdian aleak hazteko erraztasunak aukera ematen du mundu osoko parke publikoetan, zentro turistikoetan eta zoologikoetan erakusteko. Aipatzekoa da kapibara harrapakin gisa erabiltzen dela kirol-ehizarako.

### **Erabilera medikoa** 
Herri-ezagutza tradizionalaren arabera, karpintxo-olioa sendabide gisa erabil daiteke asma, erreumatismoa, alergiak 48, bronkitisa, pneumonia, desnutrizioa eta zauriak sendatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Hydrochoeris hydrochaeris*ri buruzko informazioa, Mammals of The World datubasea, bucknell.edu