open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Burundiko Gerra Zibila

**Burundiko Gerra Zibila** 1993-2005 bitarteko gerra zibila izan zen, Burundin gertatu zena. Hutu eta tutsi etnien arteko aurkakotasuna izan zen gerraren eragilea. 1993ko hauteskundeen ondoren piztu zen, eta 2005ean amaitu, bake akordioa sinatu ostean. 300.000 pertsona hil ziren, gehienak zibilak.

## Aurrekariak 
Kolonialismo garaian Alemaniaren eta Belgikaren kontrolpean egon eta gero, 1962an eskuratu zuen Burundik independentzia. Gutxiengo tutsiak (populazioaren %&nbsp;14) boterea bere esku izan zuen hainbat urtetan, Ruandan bezala. Etnia horrek zapaldu zituen hutuek boterea hartzeko egin zituzten errebolta guztiak. 1972an, kasu horretako adibiderik latzenean, tutsien esku zegoen Armadak 200.000 inguru hutu erail zituen. Hutuek 10.000 bat tutsi hilda erantzun zuten. Estatu kolpe bat eginda boterera igo zen Pierre Buyoya komandanteak lehen hauteskunde demokratikoetarako deia egin zuen 1993ko maiatzean, eta hutu etniako Melchior Ndadaye hautatu zuten presidente.

## Gerraren hasiera 
1993ko urrian, Burundiko Armada tutsiak Ndadaye presidentea erail zuen. Hutuak talde erreboltarietan bildu eta tutsiak hiltzen hasi ziren, eta Armadak, horri erantzunez, populazio hutua hiltzeari ekin zion. 1994ko otsailean, Cyprien Ntaryamira FRODEBU alderdi hutuko kidea presidente hautatu zuten. Urte bereko apirilean, ordea, Ruandako presidente Juvénal Habyarimana eta Ntyanamira Burundiko presidente berria hegazkin istripu batean hil ziren. Istripuaren zergatiak ez ziren argitu, eta gertaera horrek Ruandako genozidioari hasiera eman zion.

## Kontzentrazio esparruak eta preso politikoak 
[175px|thumb|eskuinera|[Pierre Buyoyak boterea hartu zuen 1996ko estatu kolpearen bidez.]]
1996an «bateratze» politika bati ekin zion Burundiko Armadak erreboltariak herritarrengandik bereizi eta populazioa hobeki kontrolatzeko asmoz. Politika horren ondorioz, 700.000 hutu Nelson Mandelak kontzentrazio eremutzat definitu zituen Armadak babesturiko eremuetan bizitzera behartuak izan ziren. Giza eskubideen defentsarako erakundeek maiz salatu dutenez, baldintzak oso kaskarrak ziren eremu horietan: janari eskasia eta osasun arazoak ziren nagusi, hutuak babesteaz salatutako asko desagertu ziren, eta bortxaketak eta hilketak maiz gertatzen ziren. 2001eko urriaren 28an, trantsizio konstituzio bat onartu zen, etnien arteko botere-txandakatzea ezartzen zuena. Talde hutuen eraso batzuk izan baziren ere, 2002ko urrian FNLk armak utzi zituen, eta abenduan FDDk ere izenpetu zuen bake akordioa. 2003an, Afrikako Batasunak bake misio bat bidali zuen talde armatuak armagabetzera; 2004ko maiatzetik aurrera, NBEk hartu zuen bakea mantentzearen ardura. 2005eko ekainean legebiltzarrerako hauteskundeak egin ziren, eta abuztuan parlamentuko bi ganberek Pierre Nkurunziza, CNDD-FDDren buruzagia, hautatu zuten Burundiko presidente.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irish Book Awards

**Irish Book Awards** sariak Irlandako literatura sariak dira. Urtero ematen zaizkie liburu eta egileei, hainbat kategoriatan. Irlandako liburu denda guztiek lagundutako literatur sari bakarra da. 2006an eman ziren lehen aldiz, jatorria, 2000. urtean inauguratu zen *Hughes & Hughes* liburu-dendaren Urteko Irlandar Nobelaren Sarian dutelarik. 2007tik, Sariak irabazi asmorik gabeko konpainia independentea izan dira, babesletza bidez finantzatuta. Babesle nagusia An Post da, Irlandako posta zerbitzua publikoa. Gaur egun bederatzi kategoria daude, horietatik zazpi Irlandako Literatur Akademiak epaitzen ditu, eta bi bozketa publiko bidez. Bizitza osoko lorpenengatik ere badago sari bat.
Donal Ryan

**Donal Ryan** (Nenagh, Irlanda, 1976) idazlea da. Haren lehen liburua, *The Spinning Heart*, luzaroan agertu zen Booker Saria zerrendan, 2013an, eta Guardian First Book saria irabazi zuen urte berean.

## Bizitza 
Ryan Nenagh herriaren kanpoaldean jaio zen, Tipperary konderrian, 1976an. Limerickeko Unibertsitatean ikasketak eginda, Zuzenbideko lizentzia eskuratu zuen. Enplegu Eskubideen Agintaritza Nazionalarentzat lan egin zuen 2014ko apirilera arte, orduan bihurtu baitzen idazle lanaldi osoan. Ezkonduta dago, eta Castletroyn bizi da, Limerick konderrian, emaztearekin eta bi seme-alabekin.

Ryanen lehen bi eleberriak, The Spinning Heart eta The Thing About December, 47 aldiz baztertu zituzten argitaratzeko onartu aurretik. Spinning Heart Booker sarirako zerrendan sartu zuten. The Thing about December, The Spinning Heart baino lehen idatzia, 2013an argitaratu zen.

## Liburuak 
* *The Spinning Heart* (2012)
* *The Thing about December* (2013)
* *A Slanting of the Sun: Stories* (2015)
* *All We Shall Know* (Sept 2016)
* *From a Low and Quiet Sea* (2018)

## Sariak 
* 2012: Irish Book Awards, irabazlea, Newcomer of the Year (The Spinning Heart)
* 2012: Irish Book Awards, irabazlea, Book of the Year (The Spinning Heart)
* 2013: Irish Book Awards, shortlist, Novel of the Year (The Thing About December)
* 2013: Booker Prize, longlist (The Spinning Heart)
* 2013: Guardian First Book Award, irabazlea (The Spinning Heart)
* 2014: International Dublin Literary Award, shortlist (The Spinning Heart)
* 2015: European Union Prize for Literature (Ireland), irabazlea (The Spinning Heart)
* 2015: Irish Book Awards, irabazlea, Short Story of the Year (A Slanting Of The Sun)
* 2016: Irish Book Awards, shortlist, Novel of the Year (All We Shall Know)
* 2016: Dublin Book Festival, irabazlea, Irish Book of the Decade (The Spinning Heart)
* 2018: Man Booker Prize, longlist (From a Low and Quiet Sea)
* 2018: Irish Book Awards, shortlist, Novel of the Year (From a Low and Quiet Sea)
* 2018: Costa Book Awards, shortlist, (From a Low and Quiet Sea)
* 2019: Royal Society of Literature Ondaatje Prize, longlist (From a Low and Quiet Sea)
Speocharidius galani

***Speocharidius (Kobiella) galani*** Leiodidae familiako eta Speocharidius generoko kakalardo troglobioa da. Andatzako Emeretzu leizean bakarrik aurkitu den espezie endemikoa da.

## Deskribapena 
Gorputzak 2,60 - 3,10 milimetro arteko luzera du. Antenak oso luzeak eta finak dira, gorputzaren luzeraren bi heren baino gehiagokoak. Andatzako mendilerroaren ipar-mendebaldean kokatua dago, Oria ibaiaren mendebaldean, itsas mailarekiko 50 metroko altueran. 2012an ez zen babes neurririk hartu oraindik.

Espezie hau, sakabanatze eta ale kopuru txikia duten gainerako troglobioak bezala, atzeratze prozesu argi batean dago eta egoera okerragora joango da bere ingurunea babesteko neurri azkar eta eraginkorrak hartzen ez badira. Mehatxu faktoreak aleen gehiegizko bilketa eta lurpeko pitzaduretatik elikagaiak iristea eragotzi dezaketen inguruneko baldintzen aldaketak dira. Arazo nagusia habitataren aldaketa da. Leizeak ingurune sentikor eta hauskorrak dira. Aldaketen eragile nagusiak gehiegizko bisita eta entomologoek egindako miaketa intentsiboegiak dira. Bisitek eragin kaltegarria dute, tenperatura eta hezetasuna aldatzen dituztelako. Miaketek substratuaren egitura normala aldatu dezakete. Bestalde, baso-ustiapenak eragin oso kaltegarria izan du leizearen ingurunean, bai perkolazio bidezko elikagaien ekarpenean eta baita aurrez aipatutako ingurune faktoreetan ere.

## Erreferentziak
Hemidesmosoma

270px|thumb|Hemidesmosoma baten egitura.
270px|thumb|Mikrografia honetan gezien bidez adierazi dira hemidesmosomak.
**Hemidesmosoma** zelulen arteko lotura‎ egiten duen egitura bat da. Desmosomen antzerako egitura du baina beste zelula bati lotu beharrean zelula kanpoko matrizeari lotzen zaio.

Epitelio zeluletan aurkitzen da xafla basalera atxikituta, tentsio mekaniko handia jasan behar duten ehunak baitira.

## Egitura 
Zelulen alde basalean aurkitzen dira. Bi plaka proteiko dituzte, plektinaz osatuta daudenak. Plaka hauei zitosolaren aldera keratinazko firu ertainak lotzen zaikio eta zelularen kanpo alderantz transmintzezko proteinak luzatzen dira matrizeko xafla basalari atxikitzen zaizkienak. Proteina hauek integrinak dira.

* Plektina 1a: 500kDa-eko pisu molekularra eta 4.000 aminoazido inguru ditu. Plaka bat osatzen du eta bertara firu ertainak eta integrinak lotzen dira.

Hainbat zelula askeren ibilbideak markatzen dituzte, keranozitoenak edota kartzinoma zelulenak, esate baterako. α6β4 integrina 1980. hamarkadan aurkitu zen.

## Erreferentziak
Alvaro de Orriols

**Alvaro de Orriols** (; Bartzelona, 1894ko urtarrilaren 1a - Baiona, 1976ko azaroaren 18a) idazle katalana izan zen, olerkigintzan eta antzerkigintzan, batez ere, jardun zuena.

Arte ederrak ikasi zituen Madrilen, eta hiri horretan ere bere lehenengo idazlanak publikatu zituen. 1919an katalanezko *Lo Ferrer de Tall* antzezlana itzuli zuen gaztelaniarara, eta *La Daga* izenarekin arrakasta handiz estreinatu zuen Madrilen .

XX. mendeko 1920ko eta 1930eko hamarkadetan lan oparoa egin zuen, eta bi arrakasta handi lortu antzokietan: *Rosas de Sangre* eta *Máquinas*. Antzerki soziala lantzen zuen Orriols-ek, bere ideia errepublikanoak eta sozialistak oso ondo islatzen dituena . Horregatik, Espainiako Bigarren Errepublikaren eskuineko gobernuan (1933-1936) bere antzezlanak galarazita izan ziren.

Erbesteko bidea hartu zuen bere familiarekin Espainiako Gerra Zibila bukatzean (1939an), eta Baionara joan zen. *Las Hogueras del Pertús* liburuan bere exodo dramatikoa maisuki azaldu zuen. Ipar Euskal Herrian bizi zen hil arte, eta bertan idazten jarraitu zuen, gazteleraz eta katalanez. Bigarren hizkuntza honetara itzuli zituen Rubén Darío eta Federico García Lorcaren olerki batzuk, eta baita Edmond Rostanden Cyrano de Bergerac ere.

Esperantista trebea ere izan zen, eta hainbat idazleren lanak itzuli zituen hizkuntza horretara.

## Erreferentziak
Antón de Marirreguera

**Antón González Reguera**, **Antón de Marirreguera** bezala ezaguna, asturieraz idatzitako lehen lanaren egilea da. Liburua *Pleitu ente Uviéu y Mérida pola posesión de les cenices de santa Olaya*, 1639an idatzita, asturierazko literaturaren klasikoa da.

## Biografia 
Antón González Reguerari buruzko datu asko ezezagunak dira, tartean jaiotze eta heriotza datak. XVII. mendean Llorgozanan jaio zen (Carreño), kapare etorkiko familia batean. Ama María González Reguera zen eta hortik zetorren Marirreguera izena. Aita, antza Pedro Álvarez Hevia zen; gaztea hil zen. Umezurtz gelditzerakoan amaren abizena hartzeko aukera izan zuen. Dena dela, eskuizkribu batzuetan Antonio Álvarez gisa agertzen da. Elizaren ikasketak hasi zituen. Oviedoko Unibertsitatean Latin, Humanitateak eta Teologia ikasi zuen. 1631 apaiza izendatu zuten eta Carreñoko eliz desberdinen ardura eman zioten. Horrela, 1640an eta 1644an Priendesko apaiza bezala agertzen da, 1645ean Albandin, azken honetan Antonio González Moñiz izenarekin, bere osabarena, bere aurretik apaiza eliz horretan. Albandin ere 1661 arte parroko gisa agertzen da; ondoren, postua bere ilobak hartu zuen, Xuan Rodríguez Reguera. 1662an kaparetasun erroldetan ez zen agertu eta pentsatzekoa da 1661 eta 1662 artean hilko zela.

## Obra 
Aipatutako *Pleitu ente Uviéu y Mérida pola posesión de les cenices de santa Olaya* (1639) batera beste lan batzuk idatzi zituen:
* *Diálogu políticu* poema
* *Dido y Eneas* alegia
* *Hero y Lleandro* alegia
* *L’ensalmador* entremesa
* *L’alcalde* entremesa
* *Los alcaldes* entremesa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Idazle asturiarren erregistro bibliografikoa.
* :Proyectu Caveda y Nava; hemen Marirregueraren bost lan irakur daitezke.
* El sombreru de virxiliu. Contiene una biografía de González Reguera, bibliografía básica y el texto del *Pleitu ente Uviéu y Mérida*.
Vizma Belševica

**Vizma Belševica** (Riga, Letonia, 1931ko maiatzaren 30a - 2005eko abuztuaren 6a) letoniar olerkaria, idazlea eta izultzailea izan zen. Literaturako Nobel Sarirako hautagaia izan zen.

## Lanak 
* Visu ziemu šogad pavasaris, 1955.
* Zemes siltums, 1959.
* Ķikuraga stāsti (prosa), 1965.
* Jūra deg, 1966.
* Gadu gredzeni, 1969.
* Madarās, 1976.
* Nelaime mājās (prosa), 1979.
* Kamolā tinēja, 1981.
* Dzeltu laiks, 1987.
* Ievziedu aukstums, 1988.
* Baltās paslēpes, 1991.
* Bille. Triloģija (nobela autobiografikoa), 1992-1999
* Par saknēm būt, 1996.
* Lauzta sirds uz goda dēļa, 1997.
* Raksti, 1999–2002.
Paparo bikoitz

[thumb|[Macaca radiata|Makako txanodun (*Macaca radiata*) baten fruituz beteriko paparo bikoitza]]
**Paparo bikoitza** zenbait ugaztunen buruaren bi aldetara agertzen diren poltsa moduko egiturak dira, barailaren eta masailaren artean. Paparo bikoitza, besteak beste, ornitorrinko, zenbait karraskari-talde eta primate gehienetan agertzen dira (bereziki Cercopithecinae subfamiliako kideetan), bai eta koala bezalako martsupial askotan ere.

## Erreferentziak
Rhinarium

[thumb|[Maki lemur|*Lemur catta*ren *rhinarium*a]]
'''*Rhinarium*a'* zenbait ugaztunen sudur-zuloetako inguruko ile gabeko azal-eskualde hezea da. Primateetan, *rhinarium*a haplorrhinoak (lemur eta lorisak) eta estrepsirrhinoak (bestelako primateak) bereizteko erabiltzen da, soilik bigarren taldeak agertzen baitu *rhinarium''a.

## Erreferentziak
Lofodonto

[thumb|*[Macropus titan* espeziearen hortzeriaren irudia (1879), non goi-barailean hortz-eredu bilofodontoa ageri den]]
**Hortz-eredu lofodontoa** azalera oklusala gandor tontordunez osaturik duen hortz-eredu bat da. Gandor horiek, goi-baraileko hortzetan **lofo** izena hartzen dute, **lofido** izena hartzen duten bitartean behe-barailean. Lofo edo lofido hauek, halaber, aurre- edo atze-hagin bateko gandor bi edo gehiago lotuko dituzte.

Hortz lofondontoak ugaztun belarjaleetan agertzen dira; hala nola, perisodaktilo, primate zein ungulatu askotan.

Haginek bi tontor-pare paraleloki kokatuta erakusten dituztenean, gandor batez konektaturik, eredu bilofodonto edo bilofondotea deritzo (Mundu Zaharreko primateen kasu). Hiru tontor-pare agertzen badira, berriz, eredu trilofodontoa izango dugu (mamutaren kasu).

## Eredu lofodontoa Primates ordenean 
[thumb|*[Dryopithecus carinthiacus* espeziearen goi-baraileko haginak, eredu driopitezinoari jarraiki. Aipagarri da hipokonidoaren bi aldetara, alde bukalean, nabari den Y itxura]]
Mundu Zaharreko tximinoetan (Cercopithecidae familia) eredu bilofodontoa agertzen den heinean (kolobinoaren kasu), tximino handietan (hau da, tamaina handiko antropoideo ez-gizakietan: gorilak, txinpantzeak, bonoboak eta orangutanak) bost tontor agertzen dituzte hagineko, Y itxurako ildo batez konektatuak, Y-5 eredua edo eredu driopitezinoa eratuz, Dryopithecidae familiako kideen omenez (hala nola, gaur egun iraungia dagoen *Dryopithecus* generoaren kasu).

## Ikus, gainera 
* Bunodonto

## Erreferentziak
La fanciulla del West

***La fanciulla del West*** () hiru ekitalditan banatutako opera bat da, Giacomo Pucciniren musikarekin eta Guelfo Civinini eta Carlo Zangariniren italierazko libretoarekin.

1910ean estreinatu zen, eta musikagilearen errepertorioko «harribitxi bat» da, haren lanik «koloretsu, distiratsu eta berritzaileena», elkartearen iritziz. Minnie izeneko emakume bat du obrak protagonista; «AEBetako mendebaldearen konkistaren epopeia» du hizpide.

## Pertsonaiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zimelkor

**Zimelkor** edo **martzeszente** izatea landareen ezaugarri bat da, non organo zimelak ez diren erortzen. Gehienetan zuhaitz eta zuhaixka hostoerorkorren hostoei dagokio, non aldi begetatiboa amaitu ondoren eta hostoen kolore-aldaketarekin, gehienak atxikiak gelditzen diren urtaro hotz osoan zehar (udazken eta neguan), hurrengo udaberrian hosto berriak ernatu arte. Fenomeno honen zuhaitz bereizgarrien artean daude *Quercus* generoko asko (ametza, erkametza, turkiar haritza, kanariar ametza...), pagoa (*Fagus sylvatica*) eta xarma (*Carpinus*).

Quercus faginea 2009December20 Habitat SierraMadrona.jpg|Erkametzak Sierra Madronan (Gaztela-Mantxa)
Quercus pyrenaica 20131229.jpg|Ametza Losar de la Vera herrian (Extremadura).
2002-10 Pin Oak (Quercus palustris) during Autumn along Terrace Boulevard in Ewing, New Jersey.jpg|Zingira-haritza AEBetan
Brohmer-Berge-Rothemuehl-18-11-2009 123.jpg|Pagoak Mecklenburg-Aurrepomeranian.

Hosto zimelkorrek belarjale handiei, orein eta altzeei esaterako, zuhaitzaren adar eta kimu nutritiboez elikatzea eragozten diete, hostoekin ez baitira hain nutritiboak eta zapore desatsegina baitute. Espezie batzuk estres hidriko eta termikotik babesten dira hosto zimelkorrei esker, *Espeletia* generoko *Espeletia schultzii* eta *Espeletia timotensis* espezie andinoak kasu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Umap

**Umap** web-zerbitzu bat izan zen, umap.eus webgunean Twitterren 2010tik 2023ra arte euskaraz argitaratu ziren txioak bilatu, filtratu eta aztertzeko. Codesyntax enpresak sortu zuen 2010an.

Lan hori modu automatizatuan egin zuten, Twitterren zebiltzan txiolari euskaldunak identifikatuz, euren txio guzti-guztiak irakurriz eta hizkuntzaka sailkatuz. Jasotako datuetatik lortu zuten, besteak beste, euskal txiolarien zerrendak osatzea, Twitterreko euskara-erabileraren inguruko datuak eta txostenak idaztea, erabiltzaile bakoitzaren txioen historikoa gordetzea (hilabeteka eta hizkuntzaren arabera antolatuta) eta euskaraz egunero nagusitu ziren Traolak identifikatzea. Datu horiekin, hainbat txosten eta albiste ere idatzi zituzten. Twitterreko euskaldunon komunitatea trinkotzen eta sendotzen lagundu zuen tresna izan zen UMAP.

2023ko apirilean Elon Muskek Twitter erostearen ondorioz, Twitterreko APIa erabiltzeko baldintzak zorrozten eta garestitzen hasi ziren eta 2023an ezinezko bihurtu zen UMAPek ordura arte egiten zuen lanari eustea.

Epe hartan bildutako txioen datuak ikaragarriak dira: **70.000 euskal txiolari** potentzial detektatu zituzten; horietako **23.000 inguru aktiboak** izan ziren eta euskaraz txiokatzen jardun zuten; guztion artean **74.153.662 txio** bota zituzten, **%37,8 euskaraz (euskarazko 28.038.870 txio guztira)**. Hori guztiori Umapen datu-basean gordeta dago, euskal txiolarien 13 urteko datu-base historikoa, etorkizunean edonork egin nahi duen edozein azterketa soziologiko, linguistiko edo antropologikorako prest geratu zena. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Luistxo Fernandez
* Codesyntax
* Egunean behin

## Kanpo estekak 
* UMAP webgunea
Egunean behin (lehiaketa)

***Egunean behin*** telefonorako aplikazio bidez zabaltzen den galdera-erantzun moduko lehiaketa da, Codesyntax enpresak 2019an sortu zuena. Erabiltzaileak egun bakoitzean behin bakarrik jolas dezake, 10 galderetan erantzun zuzena markatu behar du aurkezten zaizkion hiru aukeren artean.
[ezkerrera|thumb|**[Egunean behin (lehiaketa)|Egunean Behin** aplikazioaren pantailak]]
Euskal Herrian arrakasta handia izan du jokoak duela lau urte sortu zutenetik. Denera, 2023ra arte 35 milioi partida jokatu zituzten, eta 350 milioi galdera erantzun jokalariek.

2024an aplikazio informatikoaren 5 urteurrena ospatu dutenean, bost urte horietan (2019-2024) 220.000 jokalari, 14 denboraldi, 160 aste eta 50 milioi partida baino gehiago izan dituela  zabaldu dute. Euskarazko kultura digitala bultzatzeko eragile garrantzitsu bihurtu da.

Lehen finala 102 lagunek jokatu zuten Azpeitiko Sanagustin kulturgunean 2019ko abenduaren 14ean. Eneko Agirrezabal segurarrak irabazi zuen. Finalean aurreko hilabeteetako jokalaririk onenak bildu zituzten, final batean. 2019ko udazkenean astean 50.000 pertsonak baino gehiagok jokatzen zuten partidaren bat sakelakoetarako euskarazko aplikazioan. Gainera, berez joko indibiduala zena, saio kolektibo bihurtu dute.

Fitxategi:Eguneabehin20 finala azpeitia 2019 6996.jpg
Fitxategi:Eguneabehin06 finala azpeitia 2019 6990.jpg
Fitxategi:Egunean behin san agustin finala.jpg
Fitxategi:Eguneabehin10 finala azpeitia 2019 6993.jpg

Bigarren denboraldia 2019ko irailean hasi eta abendura bitarte iraun zuen. Hirugarren denboraldiak 8 aste hartu zituen 2020ko otsailean hasita. 2020ko otsailean aplikazioak 70.000 partaide lortu zituen.

2023ko martxoaren 31n jokatu zuten Egunean Behin jokoaren 11. sasoiaren finala, Donostiako Teknologia Parkean. Galesko ekoiztetxeak garatu zuten, elkarlanean. 

## Sariak 
* [thumb|**Egunean Behin** ([Argia Sariak, 2020)
* 2020: Rikardo Arregi saria Komunikazio atalean

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
*Codesyntax
* Luistxo Fernandez
* Maite Rementeria
* Gari Araolaza
* Eneko Astigarraga
* Josu Azpillaga
* Edurne Azkarate
* Trivial Pursuit

## Kanpo estekak 
* Android-en instalatzeko GooglePlay esteka 
* iOS-en instalatzeko App Store esteka
* @eguneanbehin kontua X-Twitter-ren
* Egunean Behin. Facebook
Mirella Freni

**Mirella Freni**, jaiotzaz izena **Mirella Fregni** (Modena, 1935eko otsailaren 27a - ibidem, 2020ko otsailaren 9a) italiar opera sopranoa izan zen. Modenan hazi zen Luciano Pavarottirekin, urte batzuk geroago agertokia partekatuko zuenarekin. 1955ean egin zuen debuta. Giacomo Pucciniren *La Bohème* operan Mimiren paperarekin lotzen da nagusiki. Nikolái Giaúrov abeslariarekin ezkonduta egon zen.
Júlia Taurinyà

**Júlia Taurinyà** (Perpinyà, Ipar Katalunia, 1983) kazetaria eta ekintzaile politikoa da. 2019ko azaroaren 14tik aurrera Ipar Kataluniako Errepublikaren Kontseiluko presidentea izendatua izan zen, kontseilu horren sorrerarekin batera, zeinetan sortzaileen artean aipagarri diren, Taurinyàz gain, Francesc Bitlloch, Josep Bonet, Jaume Domènec, Carles Garsaball, Joan-Lluís Lluís, Hervé Pi eta Carles Sarrat. 2020ko urtarrilaren 11n bere kargua utzi zuen, "hainbat arrazoi direla kausa: ideologikoak, harremanezkoak, profesionalak eta osasunezkoak".

## Erreferentziak
Kadherina

[270px|thumb|[Atxikidura banda (zelula)|Atxikidura bandaren irudia. Zelula mintz biak lotzen dituen proteina da kadherina.]]
**Kadherina** zelula mintzean aurkitzen den transmintzeko proteina bat da, zelulen arteko loturetan agertzen dena.

Ca2+ ioien kontzentrazioaren menpeko proteina da. Hainbat motatako kadherinak existitzen dira, zelula mota bakoitzarekiko espezifikoak direnak.

## Egitura 
270px|thumb|Kadherinaren egitura.
720-750 aminoazido dituen katea da. Hiru zati bereizten dira kadherina molekula bakoitzean, zitoplasman dagoena, zelula mintzeko zatia eta zelula kanpokoa.

Zitoplasmako zatian C-muturra aurkitzen da eta kadherinaren zatirik txikiena da. Katenina proteinetan ainguratzen da eta hauek aldi berean aktinazko mikrofiruetan. Mintzean segmentu bakarra dauka, errepikatzen den glikoproteinaz osatua. Zelulaz kanpo bost domeinu ditu (EC1, EC2, EC3, EC4 eta EC5) eta bakoitzak 100 aminoazido inguruko luzera du. EC1 domeinua kanporen dagoen zatia da eta ondoko zelulako kadherina errekonozitzen du. EC2-an kaltzio ioia lotzen da, kadherina bien arteko atxikidura aktibatuz eta dimeroak eratuz.

## Motak 
Giza zeluletan eta orohar ornodunen zeluletan 100 kadherina mota aurkitu dira, eta lau multzo handitan sailkatzen dira:
* Kadherina klasikoak: E-kadherinak (epitelio ehunean), N-kadherinak (neuronetan), P-kadherinak (plazentan)...
* Desmosometako kadherinak: Desmogleinak eta desmokolinak dira.
* Protokadherinak: Zelula kanpoko sei domeinu dituzte
* Ezohiko kadherinak: R-kadherinak (erretinan), K-kadherinak (giltzurrunetan), H-kadherinak (bihotzean)...

Ornogabeetan 20 mota baino gutxiago azaltzen dira.

## Funtzioak 
Izaki bizidunek ehunak osatzen dituzten zelulak dituzte. Horretarako zelulek elkar ezagutu behar dute eta koordinatu egin behar dira. Kadherinak egiten dute lan hori, ondoz ondoko bi zelulen kadherinen kanpoko zatiak elkar lotu eta homodimeroak osatzen dituztenean. Ca2+ ioiak behar dituzte elkarlotzeko, hauek ez badaude ez da dimerorik eratuko.

## Garrantzia biologikoa 
### Enbriogenesia 
Enbrioiaren garapenean ezinbesteko garrantzia dute E-kadherinek. Zelula multzoak koordinatzen dituzte eta gastrulazioan, neurulazioan eta organogenesian paper garrantzitsua dute. Fase luteikoan dira bereziki aktiboak eta progesteronak eta endometrioko kaltzitoninak erregulatzen dute kadherinen jarduera.

### Minbizia 
E-kadherinak zelula multzoen migrazioa ahalbidetzen du, eremu sekundario batetara aldatuz eta ondorioz metastasia sortaraziz.

## Erreferentziak
Digestu

**Digestu** (; ) Justiniano I.a enperadore bizantziarrak 533. urtean argitaratutako obra juridikoa da.

Argitaratu eta hamabost egunera sartu zen indarrean Justinianoren Digestu. Bere izena, Justinianoren omenez etorri zen, honen lanik garrantzitsuena, izen bera hartzen zuelarik (era berean, digestuk "laburpen" esan nahi du).

Justinianok Corpus Iuris Civilis argitaratu zuen, Hadriano enperadoretik bere garaira arte erromatar zuzenbidearen konstituzio eta jurisprudentziaren konpilazioa. Ondoren, 530ean, Justinianok, lan bakar batean erromatar legelarien epaiak biltzea erabaki zuen, hau da, Digestua.

Gaur egun, "Digestu" erromatar zuzenbidearen kodifikazioari ez ezik, arau juridiko ororen konpilazio ordenatuari ere deitzen zaio.

## Erreferentziak
Darvazako gas kraterra

**Darvazako gas kraterra** (), batzuetan **Infernuko Atea** ezizenarekin ezaguna, Turkmenistango Derwezen kolapsatutako gas natural eremu bat da. Geologoek nahita eman zioten su, bertatik ateratzen zen metanoak ihes egin ez zezan. 1971. urtetik sutan dago, itzali ezinda. Gas kraterrak 5.350 metro koadroko azalera du, 69 metroko diametroa eta 30 metroko sakonera.

Turkmenistango gobernuak uste du etorkizunean turismo atrakzioa izan daitekeela. Inguru guztia basamortu bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Los bingueros

***Los bingueros*** 1979ko Mariano Ozores espainiar zinema zuzendariaren film komikoa da.

## Argumentua 
Amadeo bankuko langile kaskarra da, eta inoiz ez du lortuko mundu guztiak amesten duen maila ekonomiko lasai hori. Ferminek ere ez dauka oso seguru bere etorkizuna. Langabezia kobratzen du, eta txapuzak egiten ditu liburuak salduz eta epeka ordaindutako ehorzketa-kontratuak eginez. Arrazoi ezberdinak direla medio, bingoa euren gaitzen irtenbidea izan daitekeela ondorioztatuko dute, eta bi pertsonaiak bingoaren lokal baterako sarreren ilaran elkar ezagutuko dute. Euren ahaleginak batuko dituzte, baina horrela ere ez dute lortuko jokoari dirua ateratzea. Baina bizioak harrapatuta daude jada. Eta jokatzen jarraituko dute, nahiz eta horretarako era guztietako trikimailuetara jo behar duten beharrezko dirua lortzeko.

## Aktoreak 
* Andrés Pajares: Amadeo Saboya
* Fernando Esteso: Fermín Cejuela
* Antonio Ozores: Don Ramón
* África Prat: Margarita
* Isabel Luque: Amparo
* Florinda Chico: Gerarda
* Norma Duval: Carola
* Pilar Muñoz: emakumea
* Rafael Alonso: Don Obdulio
* Luis Barbero: Cegato
* Roxana Dupre: bingoren langilea
* Adrián Ortega: gorra

## Kanpo estekak
Lo verde empieza en los Pirineos

***Lo verde empieza en los Pirineos*** 1973ko Vicente Escrivá espainiar zinema zuzendariaren film komikoa da.

## Argumentua 
Serafín antikuario ezkongabea da, eta arazo larri bat du: emakume eder guztiak bizarrarekin ikusten ditu beti. Konplexu hori kendu eta sendatzen saiatzeko, haren lagun Manolo eta Román berarekin doaz Biarritzera, zentsura frankistak debekatutako film ospetsuak ikustera eta emakumeren batekin ligatzeko aprobetxatzera. Serafínek, ostatu hartzen duten ostatuko jabearekin abentura bat izan ondoren, Paulaz maitemintzen da, zerbitzari espainiar zintzo batez. Bien bitartean, Manolok eta Románek hitzordua lortu dute bi frantziarrekin. Baina bat-batean emazteak datoz, dibertitzeko prest.

## Aktoreak 
## Kanpo estekak
Gorordo (argipena)

**Gorordo** honakoa izan daiteke:

## Toponimia 
* Gorordo, Gatikako auzoa.
* Gorordo (mendia), Zaraia mendilerroko mendia, Gipuzkoan.
* Gorordo Txiki, mendilerroko berberean dagoen mendia.

## Abizena 
* Jose Maria Gorordo, euskal politikaria.
Poesia sozial

**Poesia soziala** edo **Literatura engagée**, Euskal Herrian eta Espainian eman zen mugimendu poetikoa izan zen. Poesia honen une garaiena 1950 eta 1960 hamarkadetan eman zen. Poesia honen ezaugarri nagusiak egoera politikoaren eta frankismoaren aurrean iritzi kritikoa eta klase pobreekiko elkartasunezko jarrera izan ziren.

## Egoera soziala 
Francoren diktadurapean sortutako errealitateari kritika egin nahi zion idazle, eleberrigile eta poeta talde bat sortu zen egoera sozial eta politikoa salatzeko. Salaketa-literatuta horrek bi alde ditu: nekazari eta langile industrialak jasaten zuten egera makurra salatu, eta agintarien kontzientzia moralaren hutsunea azaleratu. Hainbat ezaugarri nabarmenak ditu aberastasunaren banaketa desorekatuak sorturiko egoera bideogabekoen salaketa edota bizitza eta laneko egoera gogorren agerpena. Bazterketa soziala eta egoera horietatik irteteko ezintasuna aipatzen du eta Espainiako Gerra Zibilaren oroimena, bakardadea eta etsipena agertzen dira. Hizkerari buruz sinplera jo zutela esan daiteke, publiko zabala lortu nahian eta mezua ulertzea bilatzen zuten idazleek.

## Poesia honen ezaugarriak 
* Herriarekiko kezka. Gaztelaniazkoen artean Espainiarekiko.
* Bertso librearen erabilea.
* Bizi zen egoeraren salaketa.
* Jende arruntaren problemak azaltzen dituzte.
* Lirika epikaren aurrean bigarren mailan gelditzen da. Poesia honek askotan narrazioak azaltzen ditu.
* Askotan testigantza eta protesta zentzua du.
* Eguneroko hiztegia eta esmoldeak. Hitz arruntak.

## Poetak 
### Euskarazkoak 
* Gabriel Aresti, esaterako *Harri eta Herri* liburua.
* Ibon Sarasola
* Xabier Lete, esaterako *Egunetik egunera orduen gurpilean* liburua.

### Gastelaniazkoak 
Idazle hauek aurrekari gisa Miguel Hernández poeta aldarrikatzen dute:
* Gabriel Celaya
* Blas de Otero
* Angela Figuera Aymerich
* José Hierro
* Gloria Fuertes
* Carlos Álvarez Cruz

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Seraphim Falls

***Seraphim Falls***, 2006ko David Von Ancken estatubatuarrak zuzendutako western bat da. Liam Neeson, Pierce Brosnan, Michael Wincott, Xander Berkeley, Tom Noonan, Kevin J. O'Connor, John Robinson eta Anjelica Huston aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1868, AEBetako Gerra Zibila (1861-1865) amaitu eta hiru urtera, Morsman Carver (Liam Neeson) kolonel konfederatuak Mendi Harritsuak zeharkatzeko lagun diezaioten hainbat gizon kontratatu ditu, mendekatzeko asmoz Gideon (Pierce Brosnan) izeneko gizasemea atzeman nahi baitu.

## Aktoreak 
* Liam Neeson: Morsman Carver kolonela
* Pierce Brosnan: Gideon
* Michael Wincott: Hayes
* Xander Berkely: McKenzy
* Ed Lauter: Parsons
* Tom Noonan: Abraham ministroa
* Kevin J. O'Connor: Henry
* John Robinson: Mutikoa
* Anjelica Huston: Madame Louise
* Angie Harmon: Rose
* Robert Baker: Pope
* Wes Studi: Charon
* Jimmi Simpson: Anai Nagusia
* James Jordan: Anai Txikia
* Nate Mooney: Lehengusu Bill
* Shannon Zeller: Charlotte
* Adon Cravens: Nathaniel
* Boots Southerland: Morroi Garaia

## Kanpo loturak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Partidak

**Partidak** () edo **Zazpi Partidak** () Alfontso X.aren erregealdian (1252-1284) Gaztelako Koroan idatzitako lege-corpusa da, erresumaren nolabaiteko uniformetasun juridikoa lortzeko helburua zuena. Bere jatorrizko izena, Legeen Liburua zen, eta XIV. mende inguruan bere egungo izena hartu zuen, bere sekzioen kopuruagatik.

Lan hau Gaztelak zuzenbidearen historiari utzitako ondare garrantzitsuenetakotzat hartzen da, Hispanoamerikan (XIX. mendera arte) indarraldi zabalena eta luzeena duen lege-corpusaa baita. "Entziklopedia humanistatzat" ere jo izan da, gai filosofikoak, moralak eta teologikoak (alderdi grekolatinokoak) jorratzen baititu, nahiz eta testuak berak obraren izaera legegilea baieztatzen duen; izan ere, hitzaurrean adierazi zenez, nahasmena eta arau-ugaritasuna ikusita eman zuten, eta haiek epaitzeko baino ez.

## Erreferentziak
Lardaska

***Lardaska*** (The Blunderer) Patricia Highsmith idazlearen eleberri bat da, 1954an plazaratua. Euskaratuta 2020an agertu zen, Josu Barambonesen eskutik. Itzultzailea Baztango Udalak ematen duen II. (H)ilbeltza bekaren irabazlea izan zen.

## Argumentua 
Bizitza ederra eta etorkizun oparoa du Walter Stackhouse abokatu gazteak: maite du bere emaztea, Clara, eta ez du zalantzarik harremanaren alde egiteko gauzak okertzen direnean ere. Clara desberdina da; emakume neurotiko eta hotza ematen du. Euren egoera okertzen doa eta lagunen zirkulua pixkanaka murriztu egiten da. Walterrek gorroto sentsazioa du, batez ere Ellie Briess gazte ederrak berarekiko interesa erakusten duenean. Clara bere buruaz beste egiten saiatzen da. Damututa, Walter berarengana itzuliko da baina, azkenean, dibortzioa eskatuko du.

Handik gutxira, Clara autobusez doa bere ama bisitatzera. Ez da inoiz helmugara iritsiko. Bere gorpua amildegi baten oinean aurkituko dute. Poliziak Walterrengan dauzka jarrita bere susmoak. Agian, suizidioaren itxuraz hilketa bat ezkutatu nahi du?

## Pertsonaiak 
* **Walter Stackhouse**: abokatua, Clararen senarra; ez du maite Clara eta dibortzioa eskatu dio. Clara hil zen egunean, berak jarraitu zion hura bidaiatzen ari zen autobusari eta hilketaren susmagarritzat hartuko zuten.
* **Clara Stackhouse**: Walterren emaztea, bere burua hiltzen saiatu zen, Walterrek bera ez uzteagatik. Bere amari bisita egitera autobusez joan zenean hilda agertu zen amildegi batean.
* **Melchior Kimmel**: liburu-saltzailea, bere emaztea hil zuen atsedenleku batean, hura bidaiatzen ari zen autobusari jarraitu eta gero.
* **Helen Kimmel**: Melchiorren emaztea; beste gizon batez maiteminduta dago. Senarrak hil zuen.
* **Lawrence Corby**: Philadelphiako Homizidioen Brigadako tenientea; Walter Stackhouse eta Melchior Kimmel ikertzen ari zen, biak erruduntzat hartzen zituelako.
* **Ellie Briess**: musika irakaslea, Walterrez maiteminduta dago.
* **Claudia Jackson**: Walterren eta Clararen neskamea.

## Zinema moldaketa 
* 1963an: *Le Meurtrier*, Claude Autant-Lara zuzendari frantziarraren filma. Aktore nagusiak:Gert Fröbe, Marina Vlady eta Robert Hossein.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :liburuaren inguruko informazioa Choose your Patricia Highsmith webgunean.
Koha

**Koha** liburutegiak kudeatzeko sistema integratu bat da, kode irekiko lehena, GNU General Public License delakoaren pean argitaratua. Koha 1999an sortu zuen *Katipo Communications*ek Zeelanda Berriko *Horowhenua Library Trust* liburutegirako. Lehen instalazioa 2000ko urtarrilean egin zen. *Koha* hitza maorien hizkuntzatik dator, maorieratik, eta *oparia* edo *dohaintza* esan nahi du.

## Kanpoko esteka 
* Koha softwarea lokalizatzen dutenen webgunea.
* Koha komunitatea.
*  Zer da ABIES? (Eskola liburutegiak kudeatzeko softwarea).
## Ikus, gainera 
* CaMPI (softwarea).
* Gnuteca.
* OpenBiblio.
A faktore

[thumb|*[Streptomyces griseus*]]
**A faktorea** (2-(6'-metilheptanoil)-*3R*-hidroxymetil-4-butanolida), *Streptomyces griseus* espeziearen estreptomizina-ekoizpenaren bidezidorrean eta esporulazio-prozesuan agertzen den faktore autoerregulatzailea da.
Tino Rossi

**Constantin "Tino" Rossi** (Ajaccio, 1907ko apirilaren 29a - Neuilly-sur-Seine, 1983ko irailaren 26a) korsikar abeslaria eta aktorea izan zen. Operarako ahots egokia emanda, kabaret frantsesaren estiloan nabarmendu zen. Ehunka abesti grabatu zituen eta 25 film baino gehiagotan agertu zen. 1946ko *Petit Papa Noël* abestia da Frantziar historian gehien saldu den abestia.
## Filmografia 
* 1934: *La Cinquième empreinte*
* 1934: *L’Affaire Coquelet*
* 1934: *Adémaï au Moyen-Âge*
* 1934: *Les nuits moscovites*
* 1935: *Vogue, mon cœur*
* 1935: *Marseille*
* 1935: *Justin de Marseille*
* 1936: *Marinella*
* 1936: *Au son des guitares*
* 1937: *Lumières de Paris*
* 1938: *Naples au baiser de feu*
* 1942: *Fièvres*
* 1943: *Le soleil a toujours raison*
* 1943: ''Le chant de l'exilé*
* 1943: *Mon amour est près de toi*
* 1944: *L’île d’amour*
* 1946: *Sérénade aux nuages*
* 1946: *Le Gardian*
* 1946: *Destins*
* 1947: *Le chanteur inconnu*
* 1948: *La belle meunière*
* 1949: *Deux amours*
* 1949: *Marlène*
* 1950: *Envoi de fleurs*
* 1952: *Au pays du soleil*
* 1952: *Son dernier Noël*
* 1954: *Si Versailles m’était conté…*
* 1954: *Tourments*
* 1970: *Une drôle de bourrique''
Streptomyces griseus

***Streptomyces griseus*** *Streptomyces* generoko espezie bat da, lurzoruan ohikoa dena, nahiz eta hainbat andui itsas-hondoko sedimentuetan aurkitu diren. Bakterio Gram-positibo bat da, GC-eduki handikoa. Bestelako estreptomizetoekin batera, *S. griseus* antibiotiko-ekoizle oso ezaguna da, bai eta bestelako metaboliko sekundarioen ekoizle arrunta ere. Estreptomizina, bakterioetatik eratorritako lehen antibiotikoa, *S. griseus*etik dator. Duela gutxi, zenbait anduien genoma osoa sekuentziatu da.

*S. griseus*aren historia taxonomikoa eztabaidatsua da. 1914ean Krainsky-ren eskutik lehen aldiz deskribatuak izan zirenean, *Actinomyces griseus* modura sailkatuak izan ziren. 1948an bere izena aldatua izan zen, Waksman eta Henrici-ren eskutik, *Streptomyces griseus*era. Esan bezala, andui hauen interesa estreptomizina ekoizteko gaitasunean dago, *Yersinia pestis*en eta *Mycobaterium tuberculosis*aren aurkako aktibitate bakterizida duelako. Estreptomizina-ekoizpen hau Selman Waksman-en laborategian aurkitua izan zen, bertan Albert Schatz-ek lan egiten zueneko garaian.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Estreptomizina
* A faktorea
Desoxizitidina

**Desoxizitidina** desoxirribonukleosido bat da, azido desoxirrinonukleikoaren (DNA) osagaia. Zitidina erribonukleosidoaren antzeko egitura du, hidroxilo-talde bat gutxiagorekin, 2' posizioan. Desoxizitidina dCK entzimak (desoxizitidina kinasa) fosforilatu dezake.
Gemzitabina

**Gemzitabina** nukleosidoen analogoa den sendagaia da, agente terapeutiko modura erabiltzen dena minbizi mota askotan; hala nola, birika-minbizi ez-mikrozitikoan, area-minbizian, maskuri-minbizian eta bular-minbiziann. Era berean, hestegorri-minbizi eta linfoma-minbiziaren tratamenduan erabili daitekeen jakiteko frogak egiten ari dira ere. **Gemzar** izenpean komertzializatu da, Eli Lilly and Company enpresaren eskutik. Zain barneko injekzio bidez eman da, 1-1.2 g/m²-ko dosian. Birika-minbizi ez-mikrozitikoan, karboplatinoarekin batera ematen da, emaitza onekin.

## Erreferentziak
Dezitabina

**Dezitabina** (komertzialki **Dacogen**) edo '''5-aza-2'-desoxizitidina''' azido nukleikoen sintesi-inhibitzailea da. Sindrome mielodisplasikoen tratamendurako sendagaia da, bai eta leuzemia mieloide akutuaren aurka ere (LMA). Kimikoki, zitidinaren analogoa da.

## Erreferentziak
Arte zuzendaritza

**Arte zuzendaritza** ikus-entzunezko departamentu bat da. Landu egiten ditu ikus-entzunezko eduki estetikoak, hala nola, lokalizazioak, kolore paleta, jantziak, dekoratuak, argiak, makillajea eta beste hainbat gauza. Erabaki artistiko guztiak bere menpe daude, garrantzi asko ematen dio alde bisualari. Departamentu honen buruzagia arte zuzendaria da eta gidoilari, argazki zuzendari eta produktorearekin batera lan egiten du. Arte zuzendariak gauzak hitzen bidez adierazi ordez, irudien bidez edo objektuen bidez adierazten ditu. Sail honetan lan egiten duen pertsona, sormen maila handikoa da.

Artearen historia testuinguruan eta artelanetan oinarritu egiten da proiektu asko aurrera ateratzeko. Paleta koloreen lanketa eta argiztapena kontuan izan behar dituen beste ezaugarri batzuk dira. Horretarako koloreen psikologian aditua izan behar da.

Gidoia prest dagoenean, arte zuzendaria gidoilariarekin batera, gidoia irakurtzen du. Gidoia irakurri ondoren, arte zuzendariaren zeregina zera da; ikus-entzunezko pieza kontatzen duen istorioa errealitatera egokitzea. Hau egiteko lokalizazioak bilatu behar dira, set desberdinak diseinatu edo kolore paleta desberdinak landu argazki zuzendariarekin batera. Gidoia adierazten duen ideia, estetikoki interpretatzen jakitea eskatzen du arte zuzendaritza, ikus-entzunezko piezaren atmosfera irudikatzen du.

Ikus-entzunezko departamentua den moduan, publizitatean baita ere badaude arte zuzendariak, hauek berdina egiten dute, iragarkiaren alde estetikoa landu.

Lehen Oscar Sarietan arte zuzendari hoberenaren saria zegoen. 2012. urtean sariari izena aldatu zioten eta handik aurrera "produkzio diseinu onenaren" moduan saritu egiten dute.
Joseph Vilsmaier

**Joseph Vilsmaier** (Munich, 1939ko urtarrilaren 24a - ibidem, 2020ko otsailaren 11) alemaniar zinema zuzendaria izan zen, *Stalingrad* filma zuzendu izanagatik ezaguna.
## Filmografia 
* *Herbstmilch* (1988)
* *Rama dama* (1990)
* *Stalingrad* (1993)
* *Charlie & Louise - Das doppelte Lottchen* (1994)
* *Schlafes Bruder* (1995)
* *Und keiner weint mir nach* (1996)
* *Comedian Harmonists* (1997)
* *Marlene* (2000)
* *Leo und Claire* (2002)
* *Der letzte Zug* (2006)
* *M/S Gustloff - Ship Of No Return* (2008)
* *Nanga Parbat* (2010)
* *Bavaria - Traumreise durch Bayern* (2012)
Dursey uhartea

**Dursey uhartea**,  edo *Oileán Baoi* eta , Irlandako hego-mendebaldeko Beara penintsularen hego-mendebaldeko muturrean dagoen uharte bat da, Cork konderrian.

## Parrokiak 
* Ballynacallagh
* Kilmichael
* Tilickafinna

## Aztarnategi arkeologikoak 
* Ballaun Stones, Killowen, Ballynacallagh
* Castle Site, Ballynacallagh O'Sullivan garrison 1602
* Cup Marked Stone, Ballynacallagh
* Graveyard/Ruined Church, Ballynacallagh
* Hut Site, Killowen
* Radial Stone Enclosure, Maughanaclea
* Signal Tower, Tilickatina
Antifolato

[thumb|[Pralatrexatoa, azido folikoaren antimetabolitoa. Ikus daitekenez, azido folikoaren antzeko geometria molekularra agertzen du]][thumb|[Azido folikoa edo B9 bitamina]]

**Antifolatoak**, **folatoaren antagonistak** Azido folikoaren funtzio nagusia, gorputzean, zenbait aminoazidoen (serina eta metionina) eta nukleotidoen (timidina eta purina) biosintesian parte hartzen duten metiltransferasen kofaktore izatea da. Beraz, antifolatoek zelula-zatiketa, DNA- zein RNA-sintesi eta -konpontzea eta proteinen sintesia oztopatzen dute. Antifolato batzuk, proguanila, pirimetamina eta trimetoprima modu selektiboan inhibitu dezakete mikroorganismoen azido folikoaren eraginak. Antifolato hauetako gehienak dihidrofolato erreduktasa edo DHFR entzima inhibitzen jarduten dute.

## Erreferentziak
Philippe Claudel

**Philippe Claudel** (Dombasle-sur-Meurthe, Nancytik hurbil, 1962ko otsailaren 2a) frantziar idazle eta zinemagilea da.

## Ibilbidea 
Zinema eta telebistako irakasle eta gidoilaria izan da. Bere maisu garaian, lizeoetan eta Nancy II.eko Unibertsitatean eskolak eman zituen, non Antropologia Kulturala eta Literatura irakasle izan zen. Bere aisialdian haur ezinduei eta presoei ere eskolak eman zizkien.

Simenonen miresle handia, gerraosteko Jean Giono, bere lehen liburua argitaratu zuen, "Meuse l 'oubli", hogeita hamazazpi urte zituenean. Bere eleberri eta kontakizun liburuek hainbat sari jaso dituzte:" J 'abandonne" eleberriak Francia Televisión 2000 saria jaso zuen," Petites mécaniques" kontakizun liburuak 2003ko Novelako Goncourt Saria eskuratu zuen; "Arima grisak", bere bosgarren eleberriak Renaudot sari ospetsua jaso zuen, hau ere 2003an, eta " Brodeck-en txostena" 2007ko Ikasleen Goncourt saria izan zuen.

2008an," Il y a longtemps que je t 'aime" (Duela asko maite zaitut) filmaren zuzendari eta gidoilaria izan zen, zeinak, beste sari batzuen artean, opera primarik onenaren Zesar saria lortu zuen; bigarren filmak, 2011koak, "Tous les soleils" (Eguzki guztiak) izenburua du eta, ondoren, 2013an" Avant l' hiver" (Negu hotza baino lehen) zuzendu zuen eta" Une enfance" (Haurtzaroa) 2015ean.

## Lanak 
eskuinera|750px|thumb|Pariseko irudi panoramikoa
#### Eleberriak 
* ''Meuse l'oubli*, París, Balland, 1999 
* *Quelques-uns des cent regrets*, Balland, 1999 
* *Le Café de l'Excelsior*, Nancy, La Dragonne, 1999 
* *J'abandonne*, París, Balland, 2000 
* *Barrio Flores: petite chronique des oubliés* , Nancy, La Dragonne, 2000, 
* *Le Bruit des trousseaux*, París, Éditions Stock, 2001
* *Les Âmes grises*, París, Éditions Stock, 2003
* *La Petite Fille de Monsieur Linh*, París, Éditions Stock, 2005 
* *Le Rapport de Brodeck*, Éditions Stock, 2007 isbn 978-2234057739; Prix des libraires du Québec (2008).
* *L'Enquête*, Éditions Stock, 2010 
* *Parfums'', Éditions Stock, 2012; Prix Jean-Jacques Rousseau de l'autobiographie (2013)
* *Jean-Bark*, París, Éditions Stock, 2013
* *Rambétant*, París, Circa 1924
* *L’Arbre du pays Toraja*, París, Éditions Stock, 2016 
* *Inhumaines*, París, Stock, 2017  *Lárchipel du chien*, Éditions Stock, 2018

###### Gaztelaniaz 
* *Almas grises*, Ediciones Salamandra, 2005 
* *La nieta del señor Linh*, Ediciones Salamandra, 2006 
* *El informe de Brodeck*, Ediciones Salamandra, 2008 
* *La investigación*, Ediciones Salamandra, 2010 ISBN: 978-84-9838-841-1
* *Aromas*, Ediciones Salamandra, 2013 
* *Adios, señor Friant jauna*, Oviedo, Krk Ediciones, 2017 
* *Bajo el árbol de los toraya*, Ediciones Salamandra, 2017 ISBN: 978-84-9838-782-7
* *El archipíelago del perro*; Ediciones Salamandra, 2019 ISBN: 978-84-9838-938-8

## Iruditegia 

File:Avp avant l'hiver 2013 6.jpg| Negu hotza baino lehen

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Citations 2020ko otsailaren12an kontsultatua
* Interview vidéo de Philippe Claudel 2020ko otsailaren12an kontsultatua
Septina

[thumb|300px|Septinak *[Saccharomyces cerevisiae* legamian berde fluoreszentez markatuta. Zelularen zitokinesian hartzen dute parte eraztun egituraz zelulak zatituz.]]
**Septinak** GTP lotura duten proteinak dira eta Zelula eukariotoetako (landare zelulak ezik) zitoeskeletoaren laugarren osagai kontsideratzen dira. Septina desberdinek proteina konplexuak osaratzen dituzte eta gainerako zuntzekin elkartuz eraztun antzeko egiturak eratzen dituzte.

## Egitura 
Septinek 30-65 kDa-eko pisu molekularra dute eta ez dute polorik agertzen. N-muturrean prolina aminoazido ugari dituzte eta GTPa lotzeko gune bat ere bai. Septinak elkarren artean N-muturraren bidez, C-muturraren bidez edota GTP bidez lotzen dira.

## Motak 
[thumb|300px|Septinak *[Ashbya gossypii* onddoen hifatan berde fluoreszentez markatuta.]]
### Legamian 
*Saccharomyces cerevisiae* legamian zazpi septina desberdin aurkitu dira. Hauetako bostek mitosiko zitozinesian hartzen dute parte eta beste biek esporulazioan.

### Hifadun onddoetan 
Hifadun onddoetan septinazko eraztunek hifaren hazkuntza zilindrikoa ahalbidetzen dute eta hifari polaritatea ematen diote. Hau gertatzen da *Candida albicans*, *Aspergillus nidulans* edota *Ashbya gossypii* gisako onddoetan.

### Animalia zeluletan 
Onddoetan ez bezala, animalia zeluletan ez dira septinazko eraztun jarraiak agertzen. Aktinazko mikrofiruekin eta mikrotubuluekin batera agertzen dira, normalean beste zuntz hauen ainguraleku gisa.

Gizakietan 13 genek kodetzen dituzte septinak, honek aniztasun handiko proteina familia ekoiztea dakar. Septina konplexuek hetero-hexameroak (3 x 2 = 6) edota hetero-oktameroak (4 x 2 = 8) osatzen dituzte. Zelulen hainbat prozesutan partehartze garrantzitsua dute:
* Zitozinesian
* Zilioen sorreran
* Neurogenesian
* Molekulen difusio bakunaren aurrean hesiak eratzen ditutze, zelulako konpartimentu batetik bestera igarotzea oztopatuz. Harrapaturiko mikrobio hauek ondoren autofagia bidez suntsitzen dira.
* Mitokondrioetan ere agertzen da eta M-septina izena du.

## Historia 
Leland H. Hartwell estatubatuarraren taldeak aurkitu zituen 1970. urtean *Saccharomyces cerevisiae* legamia zelula zatiketa aztertzen ari zela. 1976. urtean immunofluoreszentzia erabilita septinak eraztun mitotikoan lokalizatu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Devils Hole

**Devils Hole** () basamortuko habitat bakarra da, Heriotzaren Haranaren Parke Nazionalak administratzen duena. Ash Meadows basoko aterpe nazionalean kokatua, Nevadako Nye konderrian dago, Ameriketako Estatu Batuen hego-mendebaldean.

Deabruaren zuloa akuifero geotermiko bat da (92º F/33º C), Amargosa basamortuan dagoen kareharrizko haitzulo baten barnean dagoen igerileku batek elikatua, Nevadako Amargosa haranean, Amargosa mendilerroaren ekialdean eta Heriotzaren haraneko Funeral mendien artean. *Cyprinodon diabolis* ziprinidoaren habitat bakarra da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amargosa basamortua

**Amargosa basamortua** () Nevadako Nye konderrian dagoen basamortu bat da. Hein handi batean, Amargosa harana geografikoarekin bat dator. Basamortuak Amargosa ibaiaren izena darama, bere uren zapore mingotsagatik gaztelaniazko *amargo* hitzagatik horrela deitua.

## Geografia 
Amargosa basamortua 790-840 metroko altueran dago, eta barnean Crater Flat izeneko eremua eta basamortuaren hegoaldeko muturrean dagoen Amargosa Valley komunitatea hartzen ditu.

Basamortua, Funeral mendiak eta Heriotzaren haranaren artean dago, mendebaldean, eta Yucca Mountain eta Nellis aire-baseko mendilerroa, ekialdean.

Amargosa basamortua Arro Handiaren iparraldearen eta Mojave basamortuaren hegoaldearen arteko basamortu idorra da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak