Paradigma aldaketa

thumb|Thomas Khun
**Paradigma aldaketa** (batzuetan **iraultza zientifiko** ere deitua) teoria zientifiko nagusien barruan oinarrizko ideiak aldatu direla adierazten duen esapidea da, lehendabizikoz 1962an Thomas Kuhn-ek *The Structure of Scientific Revolutions* (Iraultza zientifikoen egitura) liburu ospetsuan erabilia. Kuhn-ek termino hau zientzia naturalen kasuetara mugatu zuen arren, denborak aurrera egin ahala gizarte zientzietara ere hedatu da.

Kuhnen arabera, "Paradigma bat komunitate zientifiko bateko kideek, eta beraiek bakarrik, partekatzen dutena da" .(The Essential Tension, 1977). Baina paradigma ez da soilik indarrean dagoen teoria, baizik eta hura biltzen duen munduaren ikusmolde osoa eta horregatik suertatzen diren ondorioak ere. Zientzialari arrunt batek ez bezala, Kuhnek honako hau dio: "Giza zientzietako ikasle batek arazo hauetarako irtenbide lehiakorrak eta neurgaitzak ditu aurrean, eta irtenbide horiek, azken batean, bere kabuz aztertu behar ditu". (Iraultza zientifikoen egitura). Paradigma aldaketa bat osatu ondoren, zientzialari batek ezin du, adibidez, germenen teoria baztertu eta miasmak gaixotasunak sortzeko aukera planteatu edo eterrak argia garraiatzen duen fisika modernoa eta optika baztertu. Aitzitik, Giza Zientzietako kritikari batek jarrera batzuk har ditzake (adibidez, kritika marxista, kritika freudiarra, dekonstrukzioa, XIX. mendeko kritika literarioa), aldi jakin batean modan gutxiago edo gehiago egon daitezkeenak, baina guztiak legitimoak direnak.

1960ko hamarkadatik, terminoa testuinguru ez zientifiko askotan ere erabili izan da aldaketa sakon bat funtsezko eredu batean edo gertaeren pertzepzioan, Kuhnek berak hitzaren erabilera zientzia gogorretara mugatu zuen arren. *Zeitgeist* forma egituratu batekin alderatzen da.

Kuhn-en ustetan, paradigmaren aldaketa, edo zientzia iraultza, gertatzen da zientzialariek akatsak topatzen dituztenean guztiek onetsitako zientzian, une horretarako aurrerapen zientifikoa ekarri duen paradigman alegia. Paradigma guztiek dauzkate akatsak, Kuhn-ek dioenez, baina hutsegite apaltzat eta onargarritzat hartzen dira, edo, besterik gabe, ez dira kontuan hartzen edo ez dira jorratzen.

## Khunen paradigma aldaketa 
thumb|Kuhnek ahate-untxiaren ilusio optikoa erabili zuen paradigma-aldaketa batek informazio bera modu erabat ezberdinean ikustea nola eragin zezakeen demostratzeko.

Thomas Kuhn epistemologo eta zientziaren historialariak paradigma epistemologikoaren aldaketa deitu zion iraultza zientifikoari bere Iraultza zientifikoen egitura liburuan.

Iraultza zientifiko bat gertatzen da, Kuhnen arabera, zientzialariek anomaliak aurkitzen dituztenean, une horretara arte zientziak aurrera egin duen paradigma unibertsalki onartuak azaldu ezin dituenak. Paradigma ez da soilik indarrean dagoen teoria, baizik eta dagoen kosmobisio guztia, eta horrek dakartzan inplikazio guztiak. Paradigma guztietan anomaliak daude, Kuhnen arabera, akats maila onargarri bezala baztertzen direnak, edo, besterik gabe, ezikusiarena egiten da eta ez dira kontuan hartzen (Kuhnek Karl Popperren faltsutasunaren eredua arbuiatzeko erabiltzen duen argudio nagusi bat, aldaketa zientifikoan esku hartzen duten indar giltzarri bezala). Aitzitik, anomaliek hainbat esanahi-maila dituzte zientzia praktikatzen dutenentzat une horretan. XX. mende hasierako fisikaren testuinguruan jartzeko, zientzialari batzuek Merkurioren perihelioaren kalkuluaren arazoak merkurioaren emaitzak baino kezkagarriagoak aurkitu zituzten, eta beste batzuek alderantziz. Aldaketa zientifikoaren Kuhnen eredua, hemen eta toki askotan, positibista logikoenaren ezberdina da; zientzialari bezala inplikatutako banako gizakiengan arreta handiagoa jartzen baitu, zientzia, enpresa logiko edo filosofiko huts batera abstraitu beharrean.

Nahikoa anomalia garrantzitsu metatu direnean indarrean dagoen paradigma baten aurka, diziplina zientifikoa krisi-egoeran erortzen da. Krisi honetan ideia berriak bilatzen dira, beharbada lehen baztertu ziren berberak. Azkenik, paradigma berri bat sortzen da, bere jarraitzaile propioak irabazten dituena, eta paradigma berriaren jarraitzaileen eta paradigma zaharrarekin eusten dutenen arteko borroka intelektual bat gertatzen da. Beste behin ere, XX. mendeko fisikaren hasieran, Maxwellen munduaren ikuspegi elektromagnetikoaren eta Einsteinen munduaren ikuspegi erlatibistaren arteko trantsizioa ez zen ez bat-batekoa ez lasaia izan, eta horren ordez, hainbat eraso luze egon ziren, bai datu enpirikoekin, bai argudio erretoriko edo filosofikoekin, bi aldeetatik, Einsteinen teoria zientifikoa epe luzera irabazle izan zelarik. Frogen balorazioa eta datu berrien garrantzia giza bahearen bidez doitzen dira: zientzialari batzuek Einsteinen ekuazio sinesgarriagoen sinpletasuna aurkitu zuten, beste batzuek Maxwellen eterraren kontzeptua baino konplexuagoa aurkitu zuten, hauek baztertzen zutena. Batzuek Eddingtonen argazkiak aurkitu zituzten eguzki eremu grabitatorioak kurbatutako argiarekin, beste batzuek bere zehaztasuna eta esanahia zalantzan jarri zituzten. Batzuetan, indar sinesgarria denbora bera eta horrek dakarren giza kostua da, zioen Kuhnek Max Planck aipatuz: "Egia zientifiko berri batek ez du arrakastarik lortzen aurkariak konbentzituz eta argi urdina ikusaraziz, baizik eta aurkariak hiltzen direlako eta berarekin ohitua dagoen belaunaldi berri bat hazten delako" .

Diziplina jakin bat paradigma batetik bestera igaro denean, horri, Kuhnen terminologian, iraultza zientifiko edo paradigma-aldaketa deitzen zaio. Sarritan azken ondorio, prozesu luze honen emaitza, bezala ulertzen da paradigma aldaketa  terminoa lagunartean erabiltzen denean; munduaren ikuspegiaren aldaketa (sarritan erradikala) besterik ez da, Kuhnen argumentu historikoaren berezitasunak aipatu gabe.

## Psikologian 
Psikologian **paradigma aldaketa** esamoldea erabiltzen da pertsona batengan noiz edo noiz gertatzen diren aldaketa sakonak izendatzeko. Pertsona batzuek, bizitzan zehar, barne-barneko sinesmenak aldatu egiten dituzte eta ondorioz bere bizitzaren norabidea aldatu egiten dute. Aldaketa sakon horiek krisialdi baten irtenbidea izan daitezke.

Garapen pertsonal generoko liburuetan norberaren paradigma aldaketa kontua topiko bat izan ohi da.

## Zientzia eta paradigma aldaketa 
Paradigma zientifikoen interpretazio komun txar bat, paradigma aldaketak eta zientziaren izaera dinamikoa (zientzialariek epai subjektiboetarako dituzten aukera ugarirekin) erlatibismo kasu bat delako ustea da, "Sinesmen" sistema mota guztiak berdinak direlako ideian oinarrituz. Kuhnek interpretazio hori modu sutsuan ukatzen du, eta paradigma zientifiko bat berri batez ordezkatzen denean, nahiz eta prozesu sozial konplexu baten bidez, berria beti hobea dela baieztatzen du, ez bakarrik desberdina.

Hala ere, erlatibismoaren aldarrikapen horiek Kuhnek nolabait egiten duen beste baieztapen bati lotuta daude, alegia, paradigma ezberdinen hizkuntza eta teoriak ezin direla batetik bestera itzuli edo ezin direla arrazionalki ebaluatu, hau da, neurtezinak direla. Horren ondorioz, eztabaida handia sortu zen herri eta kultura desberdinetako munduaren ikuspegiei buruz edo kontzeptuzko eskema erabat desberdinei buruz; batzuk hobeak ziren ala ez, eta haien artean elkar ulertzerik zuten ala ez. Hala ere, Donald Davidson filosofoak entzute handiko saiakera bat argitaratu zuen 1974an, *On the Very Idea of a Conceptual Scheme,* lengoaiak edo teoriak elkarren artean neurtezinak izan daitezkeelako ideia inkoherentea izango zela argudiatuz. Hau zuzena bada, Kuhnen baieztapena, sarritan hartzen dena baino zentzu ahulagoan hartu behar da.

Azken batean, zientziaren filosofo eta historialariek, Kuhn bera barne, Kuhnen ereduaren bertsio aldatu bat onartu zuten, bere jatorrizko ikuspuntua aurretik zuen eredu gradualistarekin laburbiltzen duena. Kuhnen jatorrizko eredua, gaur egun, mugatuegitzat jotzen da.

Gaiari dagokionez, nabarmendu du, halaber, batzuetan gutxiengoaren laguntza duen hipotesi edo teoria batetik abiatuta "paradigma zientifikoaren aldaketa" baten alde daudenek edo proposatzen dutenek "paradigma" terminoa mespretxuzko termino gisa erabili ohi dutela; beren teoria edo hipotesia pentsamolde eta ideien aldaketa gisa goraipatzeko, haiek komunitate zientifikoaren barruan "ortodoxia" gisa definitzen dutenaren aurrean, "Paradigma edo Paradigma aldatzea" saihestuko lukeena.

## Paradigmen aldaketen adibideak zientzia naturaletan 
Zientzian Kuhnen paradigma-aldaketen "kasu klasikoetako" batzuk honako hauek dira:

* Optika geometrikotik optika fisikorako trantsizioa.
* Mekanika aristotelikotik mekanika klasikorako trantsizioa.
* Biogenesiaren teoriaren onarpena, hau da, bizitza oro bizitzatik datorrela, bat-bateko belaunaldiaren teoriarekin kontrajarrita, XVII. mendean hasi eta XIX. mendera arte osatu ez zena Pasteurrekin.
* Andreas Vesalioren lanaren onarpenak, De humani corporis bere lanak, aurretik eutsitako sisteman akats ugari zuzentzen ditu, Galenok sortua.
* Geometria ez-euklidiarra geometria euklidiarrarekin batera ere baliozko gisa onartzea.
* Einsteinen fisika newtoniarraren eta erlatibistaren arteko trantsizioa.
* Kopernikoren heliozentrismoa onestea, Ptolomeoren kosmologia geozentrikotik.
* Biogenesia onestea, hau da bizitza oro bizitzatik datorrela dioena (*omne vivum ex ovo*). XVIII. mendean hasi eta Pasteurrekin amaitu zen, bizitza berez sortzen zela zioenaren aurrean.
* Erlatibitatearen teoria onestea, Albert Einstein-ek proposatua, James Clerk Maxwell-en elektromagnetismoa ordezteko, edo fisikari dagokionez, Isaac Newton-ek proposatutakoa.
* Mekanika kuantikoa onestea, mekanika klasikoa eraberritu zuena.
* Plaken tektonika onestea, eskala handiko aldaketa geologikoak azaldu ahal izateko.
* Datatze absolutuak onestea.
* Lavoisier-en erreakzio kimikoak onestea, errekuntza azaltzen zuen flogistoiaren teoria ordezteko (Kimika Iraultza).
* Darwinen hautespen naturalaren teoria onestea, Lamarck-ena eta aurrekoagokoa zen kreazionismoa ere ordezteko.
* Mendelen legeak onestea, XX. mendearen hasieran pangenesia ordezteko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Buckminster Fuller
* Isuri kognitibo
* Berreste alderako isuri
* Berrikuntza
* Test kulturalen isuri
* Gaston Bachelard
* Mundu-ikuskera

## Kanpo estekak