Txaonda

[thumb|Fusaiola bat [Ardatz (iruteko tresna)|ardatz batean sartuta, hari harilkatuarekin.]]
thumb|Mogente herriko Bastida de les Alcusses iberiar aztarnategian aurkitutako txaondak (K.a. IV. mendea). Aztarnategi honetan bertan, harrizko ehungailuaren pisuak aurkitu ziren, askoz ere tamaina handiagokoak eta forma desberdinetakoak.
**Txaonda,** **bolantea edo** **ardatz-eraztuna** zeramikazko, metalezko, harrizko edo hezurrezko pieza bat da, beste material posible batzuen artean, kontrapisu gisa erabiltzen dena, ardatzean (taxaratilan), iruteko, eta gainera txaratilaren behealdean kokatzen denean tope egiteko balio duena. Zulatutako botoi txiki bat bezalakoa da, ardatzaren behealdean jarria, pisua emateko eta hobeto biratzen laguntzeko. Metalezko goiko punta ere erabil daiteke, ardatzera egokitua, ildaskatua eta ildaskatua, haria finkatzeko. Literatura arkeologikoan, fusaiola ohiko izena da.

Ez da nahastu behar ehundegiko pisuekin (*pondus*), tresna horretan hariak tenkatzen dituzten pisuekin alegia. Literatura arkeologikoan, batzuetan, *"txaonda"* eta "ehundegiko pisu" terminoak sinonimo gisa erabiltzen diren, baina formak eta funtzioa ezberdinak dira.
thumb|artilea iruteko ardatzaren behealdean txaonda jarri da.
thumb|Erromatar garaiko ehundegiko pisuak, hariak tenkatzeko erabiltzen zirenak.

## Funtzionamendua 
Txaonda, iruteko ardatz batzuetan dagoen zati bat da, ardatza bakarrik erabiltzen denean baino uniformeagoa eta azkarragoa den irutea ahalbidetzen duena, biraketaren inertziari eusten diolako, ziba batek egiten duen bezala, adibidez. Izan ere, ardatzaren birakako mugimenduaren denbora luzatu egiten da eskuekin bulkada ematen den bakoitzean, nahiz eta horrek, aldi berean, erresistentzia handiagoa egiten dion eskuaren mugimendu horri. Tamaina desberdinei eta, beraz, pisu desberdinei esker, hariaren lodiera desberdinak sor daitezke, material berdinarekin edo tentsio gehiago edo gutxiago behar izan dezaketen lodiera desberdinak irutea ahalbidetzen dute. Emaitzak onak izan daitezen, biraketa uniformea ziurtatu behar da, eta, beraz, txaonda orekatua (simetrikoa) izan behar da, ardatzarekiko.

Kontrapisua ardatzaren behealdean jartzen denean, tope gisa funtzionatzen du haria beherago harildu ez dadin.

Haria ardatz gainean harilkatu ondoren, hariaren muturretik eskuz biltzen da edo harilkari(matazura, itxoroski, ikoroski, astalkai, kotxeia)  batera eramaten da mataza bat osatzeko, eta solte edo gurutze batean gordetzen da. Batzuetan, txaonda atera eta haria ardatzen bertan gorde daiteke. Kasu horretan, ohikoa da haria josteko lanetan erabiltzeko, eta ez ehungailuan ehunak osatzeko.
thumb|Forma konplexu batekin apaindutako terrakotazko greziar txaondak (K.a. X. mendea).
Ez dakigu nondik sortu zen ardatz bidezko irutea edo txaonda, baina Neolitoan, ziurtasunez K.a. V. milurtekoan haren aztarnak baitaude, Ekialde Hurbiletik Iberiar penintsularaino, gaur egun arte.

### Ekialde hurbila 
Ilgora emankorraren aldean, eta oro har Ekialde Hurbilean, harrizko txaondak agertzen dira "Zeramika aurreko Neolito" garaian. Çatal Höyükeko aztarnategiak ehungintzarekin, txaondekin eta ehungintzako pisuekin lotutako objektuen aztarnak daude  K. a. 6500 urtekoak. Nilo inguruan, gaur egungo Egipton, Merimde eta El Fayum Neolitoko aztarnategietan, K.a. V milurtekoko txaonden aztarnak daude, ehuna ekoizteko beste tresna batzuekin batera, hedapen handieneko garaian.

Arkeologian objektu ohikoak izaten dira, denboran zehar mantentzen diren materiaz eginda daudenez, gorde egiten direlako, nahi eta ardatza (egurrezkoa izan zitekeena) desagertu.

## Motak, formak eta materialak 
thumb|Historiaurreko fusaiolak, forma askotakoak.
thumb|Galierazko idazkuna, txaonda batean aurkitua. RIG L-115
Txaondak sailkatzeko modu nagusia ardatzean duten posizioaren araberakoa da: goian, erdian edo behean. Materiala alda daiteke: Zeramika, harri, hezur, maskor, beira, hazi, egur eta abarrezko txaondak aurkitu dira. Egurrezkoak ere izaten dira eta aurreko mendeetan ere izan zitezkeen; kasu horretan, ez dira kontserbatu gaur arte. Forma aldetik izan daitezke: zilindrikoak, enbor konikoak, esfera-sekzioa, konikoak, etab. Forma eta pisu aldaketa irun nahi den material motaren araberakoa izan daiteke.

Garai guztietako fusaiolak aurkitu dira, idazkunekin, dekorazio geometrikoarekin, punteatuekin eta abarrekin apaindurak dituztenak. Formagatik, aurkitu diren tokien funtzioagatik (hilobiak, adibidez), zenbait kulturetan, fusaiola batzuk errituetan erabiltzekoak zirela uste da.

## Erreferentziak 
### Bibliografia 
* 

* 

*  Bernal Pascual, Francisca; Gallego Gallardo, Juana; Llinares Beneyto, Josefa (1984). «Aportación al estudio tipológico de pesas de telar (El Macalón, Nerpio, Albacete)», In:Rubi Sanz Gamo, ed. Congreso de Historia de Albacete. I. Arqueología y prehistoria. Albacete: Instituto de estudios albacetenses de la Excma. Diputación provincial. CSIC, Confederación española de centro de estudios locales. 167-176. or. ISBN 84 505 0367-1.

*  Bonet Rosado, Helena; Soria Combadiera, Lucía; Vives-Fernández Sánchez, Jaime (2011). «La vida en las casas: Producción doméstica, alimentación, enseres y ocupantes», In:Bonet Rosado, Helena; y Vives-Fernández Sánchez, Jaime, ed. La Bastida de les Alcusses 1928-2010. Museu de Prehistòria de València. 138-175. or.  

*  Bosch, Ángel; Tarrús, Josep; Chinchilla, Júlia; Piqué, Raquel (2005). «Mangos y herramientas de madera neolíticos en el poblado lacustre de La Draga (Banyoles, Girona)» In: Pablo Arias Cabal, Roberto Ontañón Peredo, Cristina García-Moncó Piñeiro, ed. Actas del III Congreso del Neolítico en la Península Ibérica: Santander, 5 a 8 de octubre de 2003. Universidad de Santander. 287-296. or. ISBN 9788481029758. 

* 

*  Castañeda Fernández, Vicente (1997). *La actual San Fernando, Cádiz, durante el II milenio a.C.: una aportación al estudio de las formaciones económicas y sociales de la banda atlántica de Cádiz,* Servicio Publicaciones UCA. ISBN 9788477864189.

* 

*  Esparza Lara, Silvia (2002). Teoría de los Hilados. Colección textos politécnicos. Serie textiles. Limusa. ISBN 9789681855635. 

* 

* 

*  Hernández Álvarez, Héctor; Peniche May, Nancy (2008). «Malacates arqueológicos de la península de Yucatán: Una propuesta de análisis» (PDF).  En Universidad Autónoma de Campeche, ed. Encuentro Internacional Los investigadores de la Cultura Maya 16 (Tomo II). Campeche: Universidad Autónoma de Campeche. 195-213. or. doi:10.1017/S0956536112000284. 

* 

*  Martínez Garcerán, Mª Paz. "Taller: El mundo funerario en la antigüedadEl misterioso caso de la necrópolis", Cuaderno didactico, 9. Cuadernos Didácticos del Museo Arqueológico Municipal. Museo Arqueológico Municipal de Cartagena Enrique Escudero de Castro.

*  Museo Arqueológico Nacional (1997ko apirila). Pesa de telar de Azaila (Teruel): La producción textil. Pieza del mes.

*  Navajas Jiménez, Ana Isabel (2011). «Capítulo I. La Prehistoria. Desde el Paleolítico hasta Nagada II» In: José Miguel Parra (koord.) *El antiguo Egipto* 2. arg. Marcial Pons Historia. 37-68. or. ISBN 9788492820436.

* 

*  Ruiz Zapatero, Gonzalo (2014). *Gentes de la Edad del Hierro*. Madrid, una historia para todos (4). Madril: Comunidad de Madrid. ISBN 978-84-451-3501-3. 

*  Arte prehistórico:Lección 7:El Neolítico y las Sociedades Productoras. Introducción General y Formas de Vida Tutera: UNED. 8. or. studocu.com-en

## Kanpo estekak 
* Sánchez, David ( 2014ko ekainaren 13a)  “Fusayola -Malacate gravetiense del yacimiento ruso de Zaraysk (La industria textil del Paleolítico superior)”, *NOTICIAS DE PREHISTORIA - Prehistoria al Día.*
* Un objeto con Historia: la fusayola