Erripa

**Erripa** (olaibarreraz: *Erripe*) Odieta ibarreko kontzeju bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Iruñeko merindadean eta Iruñerria eskualdeko Ibarrak azpieskualdean dago, Iruñea hiriburutik 18,1 kilometrora.

Odieta ibarreko ibarburua da.  biztanle zituen.

Bertako biztanleak *erriparrak* (olaibarreraz: *erripearrak* edo *erripetarrak*) dira.

## Izena 
Erripa edo Erripe toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Ripa* (1071)
* *Ripa* (1108)
* *Ripa* (1268)
* *Horripa* (1280)
* *Erripa* (1350)
* *Ripa* (1366)
* *Ripa* (1534)
* *Ripa* (1644)
* *Ripa* (1802)
* *Ripa* (1926)
* *Erripa* (1966)
* *Erripa* (1974)
* *Erripa* (2000)

## Ezaugarriak 
### Armarria 
Erripako armarria Odietako armarria da. Armarri honek honako blasoi hau du:

## Geografia 
Erripa Odieta ibarrean dago, Iruñeko merindadean.

### Kokapena 
Odieta Iruñeko merindadearen iparraldean kokatzen da, Iruñerriko gune metropolitarraren iparraldean, eta nafar hiriburutik 18,6 kilometrora. Herrira heltzeko N-121-A errepidea hartu behar da Iparraldeko norabidean, eta Ostizko gurutzabidean ezkerrera hartu NA-411 errepidetik.

Ibarrak Ultzama ibaiaren erdiko ibilgua hartzen du, baita Urepeleko behealdea ere, Atezdik datorrena, Gaskue zeharkatzen duena eta Ultzamarekin bat egiten duena Latasatik gertu. Gainera, Eltzarrain ibaia Anuetik dator Ultzaman ere isuritzeko, baina oraingoan Ostitz baino lehen.

Herriaren hegoaldean Ziaurritz du, mendebaldean Gaskue, ipar-mendebaldean Latasa eta ekialdean, 500 metro eskasera, Gendulain; denak Odietako herriak dira. Herri zaharra eta eraikin gehienak NA-4240 errepidearen ekialdean daude, Gendulainera doan NA-4232 errepidean zehar barreiatuta.

### Klima eta landaredia 
Odietak klima atlantiarra dauka, urteko batez besteko balioek erakusten duten moduan. Urteroko prezipitazioak 1.000mm eta 1.400mm bitartekoak dira, eta tenperaturak 10 eta 13 gradu artekoak. Egun euritsuak 120 inguru izaten dira. Euria urte osoan zehar egiten badu ere, uda garaian hilabete bateko lehortea izan ohi da.

Prezipitazio ugariek eraginda, landaredia eta basoak ugariak dira. Basa pinuak, pagoak eta beste hainbat zuhaitz espezie daude Olaibarreko basoetan.

Udalerriko 2.410 hektareetatik, erdia inguru baso eta zuhaitzek hartzen dute (1.149 hektarea), eta beste erdia larreen (969 hektarea) eta laboreen artean banatzen da; 1984an bazka, zerealak, patatak eta barazkiak ziren batez ere, baita mahasti batzuk ere. Pixkanaka-pixkanaka, labore horiek abandonuan erori dira, nahiz eta herri batzuetan oraindik artoa landatzen den.

Abeltzaintzak garrantzi handia izan zuen bere garaian; gaur egun, esnetarako behien ustiategi handian aritzen diren etxalde gutxi batzuetara mugatzen dira. Garrantzi txikiagoa dute haragitarako behien, zaldien edo ardien ustiategi txikiek, bailaran banatzen diren ehundaka batzuk baino ez.

Eremu honen interes geologikoa erliebe hau osatzen duten substratu mineralek eta bertan ematen diren formazioek ezaugarritzen dute. Kareharrizko tuparriak dituzten flysch ozeanikoak dira batez ere, Ziaurritz eta Gaskue arteko antiklinalean ikus daitekeen bezala.

#### Estazio meteorologikoa 
Odietan ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Anue pareko udalerrian, estazio bat dagoen Olague kontzejuan, itsasoaren mailatik 577 metrora, Nafarroako Gobernuak 1975ean jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
Errpa errege jaurerria izan zen Erdi Aroan. Leireko monasterioak eta Iruñeko katedralak lursail batzuk izan zituzten XI. eta XII. mendeetatik, hurrenez hurren. 1280an, Gendulainekin batera, urtean 109 soseko petxa bat eta garagar eta olozko 21 kahizeko zor zituen. Bi herriek batera eskuratu zuten Oritxeta termino hustua 1410ean, urteko errolda baten truke.

Erripak eta Guendulainek kontzeju bakarra osatu zuten XX. mendea ondo sartu arte, *Erripa-Gendulain* izenekoa. Erregimen Zaharrean ibarreko diputatuak eta bi lekuetako erregidoreek gobernatzen zuten, auzotarren artean aukeratzen zirelarik. 1835-1845eko udal erreformen ondoren, kontzejua erregimen komunaren menpe geratu zen, baina bi herriak hartzen jarraitu zuen eta *Erripa-Gendulain* edo *Erripa* bakarrik deitzen zen. 1847an, parrokoaren aurkezpen-eskubidea Iruñeko katedraleko taula-arkuteriari zegokion. Irin-errota bat zegoen.

## Demografia 
## Kultura 
### Euskara 
[thumb|Odietako Mariano Ziganda ([Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak proiekturako)]]
Santxo Eltso, apaiz latasarrak, katixima bat idatzi zuen gaztelaniaz eta euskaraz, orain arte aurkitu ez dena, eta harekin historiara pasatu zen, euskaraz idazten zuen hegoaldeko lehen euskaldun zelako. 1561ean argitaratu zuen, eta haren izenburuaren, inprimatzeko lekuaren eta urtearen berri dugu, liburuen inbentario bati esker, nahiz eta ez den alerik aurkitu.

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Odietako herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.

Odietan, 1870 urtean 633 biztanle zeuden, eta horietatik 590ek euskaraz hitz egiten zuten, hau da, % 90ek. Euskararen galera, beraz, XX. mendekoa da. Iruñeko Gotzaindegiak 1904an egindako eliz gida baten arabera, Ultzama, Anue, Odieta, Atetz, Txulapain eta Olaibar ibarrak hartzen zituen Anueko Artzapeztegian erantzuna baiezkoa da. 1935ean, ibar horiek guztiak euskaldunak ziren oraindik.

XIX. mendearen lehenbiziko herenean, arront herri euskalduna zen, Añibarroren arabera. 1935ean, Aingeru Irigarairen erranetan, 30 urtetik gorakoak erdaraz mintzatzen ziren, euskaldunak izan arren.

Koldo Zuazok, 2010ean, Odieta ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da Olaibarreraz. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Goñerriko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Odieta eremu mistoko udalerria da, eta hori dela eta, euskarak eskubide batzuk ditu. 2010ko erroldaren arabera, herritarren %25k zekien euskaraz hitz egiten eta 2018n % 35,20k.

### Erromeriak 
[thumb|[Santurbe baseliza, ibarreko nortasunaren ikur]]
Ibarreko tradiziorik garrantzitsuena Santurbe baselizarako erromeria da. Santurbe Odietako ibarreko bizilagunen nortasun kolektiboaren ikurra da, maiatzaren azken igandean ospatzen den erromerian islatzen den bezala, nahiz eta Urbano eguna maiatzaren 25a izan, egun horretan santua ermitan meza batekin gurtzen baita.

Sorrerako legendaren arabera, baselizatik gertu elorri bat zegoen, eta, tradizioaren arabera, elorri horren gainean agertu zen Urbano. Ustezko gertaera mirakulutsua garai urrun eta zehaztugabeetan gertatu zen, dei egiten zion artzaintxo baten eskariz, zeinaren hanka elbarritua santuak sendatu baitzuen. Antzeko beste mesede batzuen ondoren, Gaskueko jaunek, haien morroiek eta herriko bizilagunek urtero, maiatzaren 25ean, agertu zen lekura joateko botoa eman zuten, San Urbano izendatzeko baseliza bat eraikiz. Herri-sinesmenak erreumaren gaineko sendatzeko bertuteak ematen dizkio Santuari.

Santutegiak eremutar euskalduna zuen. Urtean zehar, bere betebehar nagusia baselizaren mantenimenduaz arduratzea zen. Abuztuaren 16tik aurrera eta Garizumara arte, ermitaua herriz herri ibiltzen zen postulatzen, santutegiko zainketetarako, behor baten gainean jarri eta alforjan Santurberen irudia zuen kapera txiki bat zeramala.

### Jaiak 
* San Martin jaiak, azaroaren bigarren asteburuan

## Ondarea 
* San Martin eliza, XVI. mendean eraikitako kristau eliza.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Odieta
* Ibarrak (Iruñerria)
* Iruñeko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Odietako Udalaren webgune ofiziala