open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lagidium viscacia

***Lagidium viscacia*** Lagidium generoko animalia da. Karraskarien barruko Chinchillidae familian sailkatuta dago. *Vizcacha* izenaz ezaguna da Hego Amerikan. Izenak kitxua hizkuntzetan jatorria​ du (wisk'acha). *Chinchillón* izena ere ematen zaio gaztelaniaz.

## Banaketa 
Peruko hegoaldean, Bolivia mendebalde eta hegoaldean, Txileko erdialde eta iparraldean, X. eskualderaino eta Argentinako mendebaldean, Chubut probintziako hegoalderaino, bizi da.

## Bizilekua 
Ingurune malkartsuak eta harritsuak, gehienetan basamortuak edo landaredi urrikoak. 5.000 metroko altueraraino.

## Ohiturak 
Egunez mugitzen ohi da, goiz eta arratsaldeko azken orduetan batez ere. Ez du hibernatzen eta, beraz, neguan tenperaturak oso baxuak direnean eta elikagai urria, leku bajuetara jaits daiteke. Familia-taldeetan bizi da, eta oso kolonia ugariak osa ditzakete. Familia bakoitzak, bikote batek eta haren seme-alabek osatua, bere babesleku naturala erabiltzen du, arrailen edo arroken artean. Egunez, sarritan ikusten da geldirik eserita, eguzkipean berotzen. Ilea garbitzeko, lurrean iraultzeko ohitura du. Oso arina eta trebea da bere joan-etorrietan; zailtasunik gabe mugitzen da arroken artean, eta erlaitz batetik bestera jauzi daiteke, isatsa balantzin gisa erabiliz. 

Hainbat kontaktu-soinu erabiltzen ditu eta txistu akutuak igortzen ditu taldeari arrisku baten berri emateko. Irisgarria ez den leku batean dagoenean, seguru sentitzen da eta pertsona bat metro gutxira arte hurbiltzen uzten du. Landareak besterik ez ditu jaten, batez ere gramineoak eta zuhaixkak; gutxiagotan, goroldioak, likenak eta fruituak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lagidium
* Chinchillidae

## Kanpo estekak 
* *Lagidium viscacia*ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Lagostomus maximus

[thumb|250px|Ordoki-biskatxa [Atacaman.]]
***Lagostomus maximus*** edo **Ordoki-biskatxa** Lagostomus generoko animalia da. Karraskarien barruko Chinchillidae familian sailkatuta dago.

## Ezaugarriak 
*Chinchillidae* familiako karraskaria (*Lagostomus maximus*), *Lagostomus* generoko espezie bakarra; erbiaren neurrikoa da; 50 cm-ko luzera du, eta isatsak beste 20 cm. Gorputz lodia izaten du, eta bizkarra oso konkortua. Bizkarrean ile iluna izaten du. Talde handietan bizi da, Hego Amerikan, Boliviako eta Paraguaiko hegoaldetik Argentinako Patagoniako iparraldera bitartean. Lurpean kilometroetako zuloak egiten ditu. Egunez ezkutatuta egoten da, eta gauez irteten da. Belarrak eta sustraiak janez elikatzen da. Larrua eta haragia erabiltzeko ehizatzen da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lagostomus
* Chinchillidae

## Kanpo estekak 
* *Lagostomus maximus*ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Chinchilla lanigera

***Chinchilla lanigera*** Chinchilla generoko animalia da. Karraskarien barruko Chinchillidae familian sailkatuta dago.

Naturan, Txilen baino ez da bizi baina etxekoturiko hibrido bat osatu du *Chinchilla chinchilla* espeziearekin, *Chinchilla lanigera x Chinchilla chinchilla* hain zuzen ere.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Chinchilla
* Chinchillidae

## Kanpo estekak 
* *Chinchilla lanigera*ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Aguti

**Aguti** (*Dasyprocta leporina*) Dasyprocta generoko animalia da. Karraskarien barruko Dasyproctidae familian sailkatuta dago.

Venezuela, Guyana, Guyana Frantsesa eta Brasilgo basoetan jatorria duen animalia hau Antilletan sartu dute. Brasilen **cutia** ( ahoskatua) du izena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Dasyprocta
* Dasyproctidae

## Kanpo estekak 
* *Dasyprocta leporina*ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Dasyprocta mexicana

***Dasyprocta mexicana*** Dasyprocta generoko animalia da. Karraskarien barruko Dasyproctidae familian sailkatuta dago. Mexikoko Veracruz, Oaxaca, Chiapas eta Tabasco estatuetan bizi da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Dasyprocta
* Dasyproctidae

## Kanpo estekak 
* *Dasyprocta mexicana*ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Cuniculus paca

***Cuniculus paca*** Cuniculus generoko animalia espezie bat da. Karraskarien barruko Cuniculidae familian sailkatuta dago. Erdialdeko Amerikan eta Hego Amerikan bizi dira, eta hain hedadura handia dutenez izen arrunt asko dituzte: gaztelaniaz *paca* izena da hedatuena, baina nahuatl hizkuntzak hedapena duen lekuetan, batez ere Mexikon eta Erdialdeko Amerikan, *Tepēitzcuintli* du izena, maia herriak *jaleb* deitzen du, Panaman *conejo pintado*, Ekuadorren *guanta*, Perun *majás* edo *picuro*, Bolivian *jochi pintado* eta Kolonbian *boruga*. Belizen *gibnut* deitzen da eta bertan jangarri gisa ehizatzen da, Guianan *labba* izena du, *lapa* Venezuelan, eta *lappe* Trinidad uhartean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cuniculus
* Cuniculidae

## Kanpo estekak 
* *Cuniculus paca*ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Ctenomys dorsalis

***Ctenomys dorsalis*** Ctenomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Ctenomyidae familian sailkatuta dago. Paraguain bakarrik bizi da, eta **Chacoko tuco-tuco** izena ematen diote.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ctenomys
* Ctenomyidae

## Kanpo estekak 
* *Ctenomys dorsalis*ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Dolichotis patagonum

**Mara** edo **patagoniar erbi**a (*Dolichotis patagonum*) Dolichotis generoko animalia da. Karraskarien barruko Dolichotinae subfamilia eta Caviidae familian sailkatuta dago.

## Ezaugarriak 
Burutik isatseraino, 70 eta 75 cm luze da eta 8-16 kg arteko pisua du. Belarriak eta gorputz-adarrak bereziki luzeak ditu. Atzeko hankak aurrekoak baino luzeagoak eta gihartsuagoak dira: erradioa humeroa baino luzeagoa du. Aurreko hankek lau behatz dituzte, baina atzekoek, hiru. Bizkarralde grisa du, ipurmasailan orban zuri batekin, bizkarraldeko iletik eremu beltz batek bereizita. Horrez gain, sabel zuria du, eta alboak eta lepoa laranja kolorekoak. Isats motza du (5 cm inguru) ia ilegabea Korrika egiteko eraikia, oso azkarra da, bere tamaina ikusita: batez beste 55 km/h-ko abiaduran korrika egin dezake, 80 km/h-ko gailurrekin distantzia laburretan, eta bi metroko jauzi bertikalak egin ditzake. 20 eta 25 urte bitartean bizi da, banakoaren arabera.

## Azpiespezieak 
*Mammal Species of the World*-en arabera (3. bertsioa, 2005) (2013ko urtarrilak 25):

* *Dolichotis patagonum centricola* azpiespeziea
* *Dolichotis patagonum patagonum* azpiespeziea

*NCBI*ren arabera (2013ko urtarrilak 25):

* *Dolichotis patagonum centricola* azpiespeziea

## Habitata 
Argentinan bizi da, zuhaixka eta sastraka zabalak dituzten sabana lehorretan eta negu oso hotzeko eta uda oso beroko Patagoniako erdi-basamortuko eskualdeetan. Zulo tarteka oso sakonak zulatzen ditu (10 metrora arte), edo abandonatuak berrerabiltzen ditu halaber. Batzuetan kobazuloetan aurki daiteke.

## Elikadura 
Belarjalea da: egunean zehar belarrez, landareez, hostoez, sustraiez eta azalez elikatzen da.

## Portaera 
Oso taldekoiak dira: 10 eta 30 banako arteko taldeetan bizi dira eta hainbat soinuren bidez komunikatzen dira, soinu baxuak eta akurien moduko txistu zorrotzak ere egiten dituzte. Lotura nagusia "haztegi" gisako zulo bat dute: bertan, kume guztiak jaio eta handik oren gutxira biltzen dira. Lau hilabete bete arte hantxe daude, bakoitzaren ama etorri eta egunean hainbat aldiz titia eman arte zain.

## Bikoetan 
Bizitza osoan bikote monogamoa gisan irauten duten ugaztun gutxietako bat da. Bikotekide bat erne egoten da, bestea jaten ari den bitartean. Gutxitan elkarreragiten dute, baina kume guztientzako zulo komun bat partekatzen dute, eta gurasoek egunero elikatzen dituzte.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Dolichotis
* Caviidae

## Kanpo estekak
Sphiggurus villosus

***Sphiggurus villosus*** Sphiggurus generoko animalia da. Karraskarien barruko Erethizontinae subfamilia eta Erethizontidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Sphiggurus villosus*ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean

## Ikus, gainera 
* Sphiggurus
* Erethizontidae
Aconaemys fuscus

***Aconaemys fuscus*** Aconaemys generoko animalia da. Karraskarien barruko Octodontidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aconaemys
* Octodontidae

## Kanpo estekak 
* *Aconaemys fuscus*ri buruzko informazioa SIB datubasean
Dactylomys boliviensis

***Dactylomys boliviensis*** Dactylomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Dactylomyinae subfamilia eta Echimyidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Dactylomys
* Echimyidae

## Kanpo estekak 
* *Dactylomys boliviensis*ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Diplomys labilis

***Diplomys labilis*** Diplomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Echimyinae subfamilia eta Echimyidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Diplomys
* Echimyidae

## Kanpo estekak 
* :*Diplomys labilis*ri buruzko informazioa Ecuadorko ugaztunen webgunean.
1893 zineman

## Gertaerak 
* Thomas Edisonek filmak sortzeko lehen estudioa eraiki zuen: **Black Maria** izena jarri zion.

## Filmak 
* *Blacksmith Scene*
* *Horse Shoeing*

## Jaiotzak 
* Otsailaren 10a - Jimmy Durante, aktore eta abeslari estatubatuarra († 1980)
* Otsailaren 19a - Cedric Hardwicke, aktore, zuzendari eta ekoizle britaniarra († 1964)
* Apirilaren 20a - Harold Lloyd, aktore estatubatuarra († 1971)
* Apirilaren 23a - Frank Borzage, zuzendari estatubatuarra († 1962)
* Ekainaren 8a - Ernest B. Schoedsack, zuzendari estatubatuarra († 1979)
* Uztailaren 15a - William Dieterle, zuzendari alemaniarra († 1972)
* Abuztuaren 17a - Mae West, aktore estatubatuarra († 1980)
* Abuztuaren 22a - Cecil Kellaway, aktore estatubatuarra († 1973)
* Irailaren 16a - Alexander Korda, idazle eta ekoizle hungariarra, 'London Films' konpainiaren sortzailea. († 1956)
* Urriaren 14a - Lillian Gish, aktore estatubatuarra († 1993)
* Abenduaren 12a - Edward G. Robinson, Errumanian jaiotako aktore estatubatuarra († 1973)
[thumb|ezkerrera|280x215px|*[Blacksmith Scene* filmaren pasartea.]]

## Kanpo estekak 
* 1893 Internet Movie Database atarian
Quemisia gravis

***Quemisia gravis*** Quemisia generoko animalia zen. Karraskarien barruko Heptaxodontinae subfamilia eta Heptaxodontidae familian sailkatuta dago. Dominikar Errepublika eta Haitin aurki zitekeen desagertu aurretik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Quemisia gravis*ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean

## Ikus, gainera 
* Quemisia
* Heptaxodontidae
Physics engine

**Physics engine** edo **motor fisikoa** adierazpen bat da informatikan erabilia simulazio-*software* mota bat aipatzeko, adibidez, zenbait sistema fisikoren gorputz zurrunaren dinamika, jariakor baten mugimendua eta elastikotasuna. Batez ere bideo-jokoetan erabiltzen dira.

## Deskribapena 
Posiblea da *Physics engineak* bi kategoriatan sailkatzea kalkulu-ahalmenaren arabera: denbora errealekoak eta doitasun altukoak. Doitasun altuko simulazio dinamikoek hain zehaztasun handia eskatzen dutenez ez da posiblea denbora errealean erabiltzea. Hau bereizmen handiko simulazioen kasua da.

## Erabilerak 
### Zientzia-heburuko simulazioa 
Gaur egun, simulagailu dinamikoak konplexutasun altuko prozesuak modelatzeko erabiltzen dira, kalkulu asko eta zenbakizko doitasun altu bat eskatzen dituztenak. Askotan simulazio hauek bektore-prozesadore batekin egiten dira.

### Bideo-jokoak 
Egiazko mundua modelatzeko, bideo-jokoek kalitate baxuko simulagailu dinamikoak erabiltzen dituzte, erabiltzaileari fenomeno fisikoen doitasuna baino beste ezaugarri batzuek eskaintzea garrantzizkoagoa baita.

#### Talken detekzioa 
Ordenagailu batean, objektu simulatuak modelatuta daude puntu kopuru batekin edo minimoa den onargarri den doitasun maila batekin adierazteko balio duen parametro kopuru batekin. Irudikapen minimo honi *mesh* deitzen zaio ingelesez.

Eskuarki, talka bat detektatzeko, elkarren artean hurbiltzen diren objektuetako bakoitza bera edukitzeko beharrezko tamaina minimoa duen irudizko kutxa baten barnean dagoela suposatzen da, eta kutxa hauen arteko ebakidura ulertzen da talka moduan.

Beste aukera bat bolumen txikiko objektuen teseladunean datza, horrela objektuaren fisikaren simulazio zehatzago bat burutu ahal da elementu mugatuen metodoaren bitartez baino.
Jean Genet

**Jean Genet** (Paris, 1910eko abenduaren 19a - Paris, 1986ko apirilaren 15a) frantziar idazle eta antzerkigilea izan zen. Olerkiak, eleberriak eta antzerki-lanak idatzi zituen.

## Bizitza 
Prostituta baten semea zen. Amak abandonaturik, umezurztegi eta adin txikikoentzako zentroetan hezi zen. Hamar urte zituela, lapurreta bat leporatu zioten; gertakari hark bere bizitza osoa markatu zuen. Sarritan sartu zuten kartzelan, eta gaiztakeria izan zuen bere irizpide etiko eta estetikoa. 1930eko hamarkadan, eskale, lapur eta droga-trafikatzaile ibili zen Europan. Bere lehenengo eleberriak giro horri buruzkoak dira. Espetxean idatzi zituen *Chant secret* poemak (1945), *Notre-Dame des Fleurs* (1946) eta *Miracle de la rose* (1947) kartzelako mundua samurtasunez goraipatzen dituen eleberriak. Ondoren, antzerki-lanak idatzen hasi zen, non gizakiaren nortasuna eta bizitzan jokatzen diren rolak landu zituen, absurduaren antzerkiaren korrontearen barnean, baina *gorrotoaren antzerkia* deitu izan den estilo pertsonalaz. Gizartearen kontra doazen balioen apologia azaltzen da lan horietan.

1968ko Maiatzetik aurrera, hein handi batean, polikoki ekintzaile nagusi batean bilakatu zen. Daniel Cohn-Benditekin, esaterako, Frantziako etorkinen bizi baldintza kaxkarrak salatuz, edota Argelian frantziarrek egindako sarraskien kontrako aldarrikapenak eginez, Foucault edo Sartre bezalako intelektualekin bat. 1970an Pantera Beltza Alderdiarengandik gonbidatua izan zen EEBBetara, eta haien liderra zen Huey Newton pantera beltzaren epaiketa eta beste gaien inguruan artikuluak idatzi zituen. Era horretan, Angela Davis eta George Jacksonen aldeko aldarrikapen eta kanpainetan hartu zuen parte. Ondoren, ere, Palestinako errefuxiatu zelaietara bidaiatu zuen, Yasser Arafatekin hitzordua izanik. Gainera, besteak beste, RAFeko Andreas Baader eta Ulrike Meinhof militanteen aldeko elkartasun idatziak egin zituen, Le Mondek argitaratutako "Violence et brutalité" (1977) kasu.

Oro har, pariak, emagalduak, lapurrak, baztertuak oro har, ditu pertsonaia nagusiak. Idazlan hauek joko bikoitzak dituzte oinarrian, liturgiako ospakizunei jarraitzen dietela: *Les Bonnes* (1947), *Le Balcon* (1956), *Les Nègres* (1958) eta *Les paravents* (1966).

*Journal du voleur* (1949) obra autobiografikoan argitu zituen J. Genetek bere asmoak zehaztasunik handienaz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hotter Than Hell (abestia)

"**Hotter Than Hell**" Kiss hard rock talde amerikarraren abestia da, beraien 1974ko izen bereko albumean argitaratua. Taldeko Paul Stanley gitarjole erritmikoak idatzi zuen, Free taldearen eragin handia ikusten da berarengan. Nahiz eta beraien karreran zehar ez duten asko jo, "Hotter Than Hell" taldearen album askotan agertu izan da. Albumeko Let Me Go, Rock 'n' Roll single bakarraren B-alde moduan ere agertu izan da.

## Ingurua 
"Hotter Than Hell", Stanleyk esan zuen moduan, Free taldearen "All Right Now" abestiaren berridazketa bat zen, batez ere Stanley Freeren zale amorratua zelako eta abesti horrek berarentzako esanahi sakona zuelako.

Stanleyk honela deskribatu zuen abestiaren istorioa: "Norbaitekin taberna batean batzeari buruz idatzi zen, baina azkenean ez nekien abestia nola bukatu, eta Black Sabbath estiloko riff hau bururatu zitzaidan, eta horrekin jarraitu genuen".

## Zuzeneko emanaldiak 
"Hotter Than Hell" jo zuten albumaren ondorengo biretan, baina Destroyer Tour birako set-listetik kendu zuten eta ez zuten berriro jo 1992ko Revenge Tour birara arte. Abestia berriro jo zuten Kissek eta Aerosmithek batera egin zuten Rocksimus Maximus Tour/World Domination Tour biran zehar. Sonic Boom Over Europe Tour biran berriro kendu zuten eta ez dute berriro jo izan.

## Agerpenak 
"Hotter Than Hell" hurrengo Kiss albumetan agertzen da:

* *Hotter Than Hell* - estudioko bertsioa
* *Alive!* - zuzeneko bertsioa
* *The Originals* - estudioko bertsioa
* *Double Platinum* - estudioko bertsioa
* *The Box Set* - estudioko bertsioa
* *The Very Best of Kiss* - estudioko bertsioa
* *The Best of Kiss: The Millennium Collection* - estudioko bertsioa
* *Gold* - estudioko bertsioa
* *Kiss Chronicles: 3 Classic Albums* - estudioko bertsioa
* *Kiss Alive! 1975-2000* - Alive! bertsioa
* *Kiss Alive 35* - zuzeneko bertsioa
* *Jigoku-Retsuden* - bergrabatutako estudioko bertsioa
* *Ikons* - estudioko bertsioa

Beste agerpenak:

* "Let Me Go, Rock 'n' Roll" singlearen B-aldea

## Langileak 
* Paul Stanley - gitarra erritmikoa, ahotsak
* Gene Simmons - baxua, koruak
* Peter Criss - bateria, koruak
* Ace Frehley - gitarra nagusia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Acipenser

***Acipenser*** Acipenseridae familiako arrain aktinopterigioen generoa da. Europa, Asia eta Ipar Amerikan banatutako 19 espezie inguru dira, euskaraz gaizkata deituak. Asko galzorian daude.

## Espezieak 
FishBaseren arabera *Acipenser* generoak espezie hauek ditu :
* *Acipenser baerii* J. F. Brandt, 1869
** *Acipenser baerii baerii* J. F. Brandt, 1869 (Siberiako gaizkata)
** *Acipenser baerii baicalensis* Nikolskii, 1896 (Baikalgo gaizkata)
* *Acipenser colchicus* Marti, 1940 (Itsaso Beltzeko gaizkata)
* *Acipenser brevirostrum* Lesueur, 1818 (Gaizkata sudurmotza)
* *Acipenser dabryanus* A. H. A. Duméril, 1869 (Ibai Urdineko gaizkata)
* *Acipenser fulvescens* Rafinesque (Aintzirako gaizkata)
* *Acipenser gueldenstaedtii* J. F. Brandt & Ratzeburg, 1833 (Errusiako gaizkata)
* *Acipenser medirostris* Ayres, 1854 (Gaizkata berdea)
* *Acipenser mikadoi* Hilgendorf, 1892 (Sakhalingo gaizkata)
* *Acipenser multiscutatus* S. Tanaka (I), 1908 (Japoniako gaizkata)
* *Acipenser naccarii* Bonaparte, 1836 (Adriatikoko gaizkata)
* *Acipenser nudiventris* Lovetsky, 1828
* *Acipenser oxyrinchus* Mitchill, 1815
** *Acipenser oxyrinchus desotoi* Vladykov, 1955 (Mexikoko golkoko gaizkata)
** *Acipenser oxyrinchus oxyrinchus* Mitchill, 1815 (Atlantikoko gaizkata)
* *Acipenser persicus* Borodin, 1897 (Pertsiako gaizkata)
* *Acipenser ruthenus* Linnaeus, 1758
* *Acipenser schrenckii* J. F. Brandt, 1869 (Amurko gaizkata)
* *Acipenser sinensis* J. E. Gray, 1835 (Txinako gaizkata)
* *Acipenser stellatus* Pallas, 1771 (Sevruga)
* *Acipenser sturio* Linnaeus, 1758 (Gaizkata arrunta)
* *Acipenser transmontanus* J. Richardson, 1836 (Gaizkata zuria)

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  *Acipenser* Linnaeus, 1758 Système d'Information Taxonomique Intégré.
*  *Acipenser* IUCN Red List.
Gaizkata arrunt

**Gaizkata arrunta** (*Acipenser sturio*), **europar gaizkata**, **gaizkata baltikoa** edo, besterik gabe, **gaizkata** ere deitua, *Acipenseridae* familiako arrain aktinopterigioa da. Egun, arrisku larrian (CR) dago, IUCNren Zerrenda Gorriaren arabera.

## Morfologia 
Gorputz luzanga du, bost lerrotan antolatutako hezurrezko plakez estalia. Eskeleto kartilaginosoa du, partzialki osifikatua. Isats hegala heterozerkoa (asimetrikoa) da.

Bizkar marroi grisaxka du, distira berdeekin, eta sabel horixka, zilar-koloreko distirekin; halaber, mutur zorrotza du, moko itxurakoa, azpiko aldean 4 sentipen-bizar dituena. Ahoa hodi protraktila da eta ez du hortzik. Handienek 3,5 metroko luzera dute eta 170 kiloko pisua inoiz.

## Bizitza zikloa 
Arrain anadromoa da: bizitzaren zati handiena itsasoan ematen du, baina ibaira itzultzen da ugaltzera. Arrak 10-12 urterekin ugaltzen dira aurrenekoz eta emeak 14-18rekin. Zantzuen arabera, arrak bi urtetik behin ugaltzen dira eta emeak, 3-4 urtetik. Ugalketa apiril eta uztaila artean izaten da. Migrazio eta errunaldian helduek ez dute jaten. Migrazioan ibilitako distantzia ibaiaren ur mailarekin erlazionatuta dago. Ur emari handiko urteetan 1000 km edo gehiago korritzen ahal dute. Helduak ugaldu orduko itzultzen dira itsasora.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Joana MENDIBURU: *Hurbileko kabiarra, ezezaguna eta urria* Zientzia.net.
Scaphirhynchus

***Scaphirhynchus*** Acipenseridae familiako arrain aktinopterigioen generoa da. Barnean hiru espezie ditu, hiruak Ipar Amerikako ibaietan banatuak.

* *Scaphirhynchus albus* (S. A. Forbes & R. E. Richardson, 1905). Missouri eta Mississippi ibaietako espezie endemikoa. Arriskuan (EN) IUCNren Zerrenda Gorrian.
* *Scaphirhynchus platorynchus* (Rafinesque, 1820). Missouri eta Mississippi ibaien arroetan eta Rio Granden (Mexiko Berria) bizi da. Kontserbaziorako dependentzia egoeran dago (VU) IUCNren Zerrenda Gorriaren arabera.
* *Scaphirhynchus suttkusi* (J. D. Williams & Clemmer, 1991). Mobile ibaiko endemikoa (Alabama, Mississippi). Arrisku larrian (CR) IUCNren Zerrenda Gorrian

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  *Scaphirhynchus* IUCN Redlist.
*  *Scaphirhynchus* Heckel, 1836 Système d'Information Taxonomique Intégré
Pseudoscaphirhynchus

***Pseudoscaphirhynchus*** Acipenseridae familiako arrain aktinopterigioen generoa da. FishBaseren arabera barnean hiru espezie ditu, hiruak Aral itsasoaren arroan banatuak:
* *Pseudoscaphirhynchus fedtschenkoi* (Kessler, 1872). Sir Daria ibaiko espezie endemikoa. Arrisku larrian (CR) IUCNren Zerrenda Gorrian.
* *Pseudoscaphirhynchus hermanni* (Kessler, 1877) Sir Daria eta Amu Daria ibaietako endemikoa. Arrisku larrian (CR) IUCNren Zerrenda Gorrian
* *Pseudoscaphirhynchus kaufmanni* (Kessler, 1877) Amu Dariaren arroko arrain endemikoa. Arrisku larrian (CR) IUCNren Zerrenda Gorrian

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  *Pseudoscaphirhynchus* Nikolskii, 1900 Système d'Information Taxonomique Intégré.
*  *Pseudoscaphirhynchus* IUCN Redlist.
Jeloskortasun

[thumb|300px|[Gilda filman, Glenn Ford aktoreak gizon jeloskor baten papera interpretatzen du.]]

**Jeloskortasuna** edo **jelosia** pertsona batek beste batekin duen maitasun nahiz amodio-harremana beste hirugarren pertsona baten parte hartzeagatik galtzeko arriskua nabaritzean pairatzen duen beldur, erra nahiz gorroto sentimendua da, maitatzen duen pertsona nahiz pertsona horrekin harremanetan dagoen beste pertsonarekiko. Psikologian, bekaizkeriarekin batera aztertu ohi den emozioa da, gutxiespen-sentimendu baten ondorioz gertatu ohi baitira jeloskortasuna nahiz bekaizkeria. Ikuspuntu biologiko batetik eta amodiozko harremanei buruz jeloskortasuna gizonak beste gizonen aldean emakume bat bereganatzeko ahaleginen ondorio bat dela iritzi ohi da; emakumeen jeloskortasuna, berriz, aitak bere familiari eman beharreko arreta atxikitzeko ahaleginen efektua da, beste emakumeen erakarmenari aurre egiteko.

## Kanpo estekak
Let Me Go, Rock 'n' Roll (abestia)

'''Let Me Go, Rock 'n' Roll'* Kiss hard rock talde amerikarraren abestia da, 1974an argitaratua. Taldearen bigarren albumeko, *Hotter Than Hell'', single bakar moduan kaleratu zuten. Nahiz eta abestia ez zen zerrendetan sartu, zuzeneko emanaldietan ohiko bihurtu zen. B-aldea albumaren izen bera zuen abestia izan zen, "Hotter Than Hell".

## Oinarria eta garapena 
Abestia musika idatzi baino lehen letrak idatzi ziren abesti gutxi horretariko bat da. Paul Stanleyk landu zuen riff batean oinarritua dago. Taldearen lehen albumean sartzeko grabatu zuten, baina azkenean kanpoan utzi zuten. Nahiz eta albumean sartu ez zuten, Kiss Tour biran zehar jo zuten, lehen album hori promozionatzeko egin zen biran.

Kissek abestia jo izan dute bere karreraren hasierako egunetatik, eta kontzertuak bukatzeko erabili zuten Destroyer Tour birako Amerikako zatira arte, non "Black Diamond"ek ordezkatu zuen, eta geroago "Rock and Roll All Nite" abestiak. Kontzertuetan ohiko abestia izan da, eta taldearen arrakasta bilduma askotan agertu izan da.

Jatorrizko izenburua "Baby, Let Me Go" zen baina Kenny Kerner ekoizleak "Rock 'n' Roll" izena jarri zion, azkenean "Let Me Go, Rock 'n' Roll" deitzeko. Zuzenean jotzen dutenean, abestiak bost minutu inguru irauten du, soloak direla eta (gitarra eta baxua), eta benetan interesgarria da abestia zuzenean ikustea (Alive! zuzeneko albumean entzuten den moduan).

## Zuzeneko emanaldiak 
Abestia beti jo zuten 1977ko Love Gun Tour birara arte, non set-listetik kendu zuten baina laster sartu zuten Alive II eta Dynasty biretarako. Baina 1980tik 1995era arte, ez zuten abestia zuzenean jo, eta hori zaleentzako huts egitea izan zen. Reunion Tour biran berriro sartu zuten set-listean. Nahiz eta Rock the Nation Tour biran ez zuten jo, Alive 35 Tour biran berriro jo zuten eta gaur egunera arte beti jo izan dute.

## Agerpenak 
"Let Me Go, Rock 'n' Roll" hurrengo Kiss albumetan agertzen da:
* *Hotter Than Hell* – estudioko bertsioa
* *Alive!* – zuzeneko bertsioa
* *The Originals* – estudioko bertsioa
* *Double Platinum* – estudioko bertsioa
* *The Box Set* – demo bertsioa
* *Kiss Symphony: Alive IV* – zuzeneko bertsioa
* *Gold* – estudioko bertsioa
* *Kiss Chronicles: 3 Classic Albums* – estudioko bertsioa
* *Kiss Alive! 1975-2000* – *Alive!* bertsioa
* *Kiss Alive 35* – zuzeneko bertsioa

## Abesti zerrenda 
* A-aldea – "Let Me Go Rock 'n' Roll"
* B-aldea – "Hotter Than Hell"

## Langileak 
* Paul Stanley – gitarra erritmikoa
* Gene Simmons – baxua, ahotsak
* Ace Frehley – gitarra nagusia
* Peter Criss – bateria, perkusioa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Babyrousa babyrussa

***Babyrousa babyrussa*** Babyrousa generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Suinae subfamilia eta Suidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Suidae

## Kanpo estekak 
* 'Babyrousa babyrussa'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Parasite (Kiss abestia)

***Parasite*** Kiss hard rock talde amerikarraren abestia da, taldearen estudioko bigarren albumean argitaratua, 1974ko *Hotter Than Hell* albumean. Abestia taldeko gitarjole nagusia zen Ace Frehleyk albumerako idatzitako hiru abestietako bat da. Albumeko abesti zailenetako bat denez, "Parasite" hurrengo biran jo zuten, baina abestia setlistetik kendu zuten Destroyer Tour birarako, eta ez zuten berriro jo 1992ko Revenge Tour birara arte. Abestia azkenengo aldiz jo zuten Kiss Alive/35 World Tour biran zehar. Frehley bere abesteko gaitasunekin ziur ez zegoenez, Gene Simmonsi abesten utzi zion, taldeko baxujoleari.

## Agerpenak 
"Parasite" hurrengo Kiss albumetan agertzen da:
* *Hotter Than Hell* - estudioko bertsioa
* *Alive!* - zuzeneko bertsioa
* *The Originals* - estudioko bertsioa
* *You Wanted the Best, You Got the Best!!* - Alive! bertsioa
* *The Box Set* - estudioko bertsioa
* *Gold* - estudioko bertsioa
* *Kiss Chronicles: 3 Classic Albums* - estudioko bertsioa
* *Kiss Alive! 1975-2000* - Alive! bertsioa
* *Ikons* - estudioko bertsioa
* *Kiss Alive 35* - zuzeneko bertsioa

### Bertsioak 
* Anthrax taldearen bertsioa beraien 1991ko ''Attack of the Killer B's* arrakasta diskan eta 1994ko *The Island Years* zuzeneko albumean agertzen da.
* *Forever Wild'', Sebastian Bachen zuzeneko bideoak abestiaren bertsio bat dauka.

## Langileak 
* Gene Simmons - baxua, ahotsak
* Paul Stanley - gitarra erritmikoa, koruak
* Peter Criss - bateria, koruak
* Ace Frehley - gitarra nagusia

## Kanpo estekak
Potamokero

**Potamokeroa** (*Potamochoerus porcus*) Potamochoerus generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Suinae subfamilia eta Suidae familian sailkatuta dago. Suido basati afrikarra da, oihanetan, hezeguneetan eta baso sabanetan bizi dena, Gambiatik Kongo ibaiaren arroraino hedatzen den eremu zabal batean.

Suido horiek belarrak, baiak, sustraiak, intsektuak, moluskuak, ornodun txikiak eta haratustela jaten dituzte, eta landaketei kalteak eragiteko gai dira. Oro har, 6 eta 20 kide arteko taldeetan bizi dira, espezimen nagusi batek zuzenduta. Bost eme eta 57 kume dituzte aldi berean.

## Deskribapena 
Ilaje gorri deigarria du, hanka beltzak eta lerro zuri bat bizkarrezurrean zehar eta xerloak belarrietan. Marka zuriak dituzte begien inguruan eta masailetan eta masailezurretan; gainerako ahoa eta aurpegia beltzak dira. Masailezurraren eta saihetsen larruazala gorputzean baino luzeagoa da.

Helduek 45 eta 115 kilogramo artean pisatzen dute, eta 55 eta 80 zentimetro arteko altuera dute, 100 eta 145 zentimetro arteko luzerarekin. Isatsa 30-45 zentimetro luze da, eta arrak emeak baino handixeagoak dira. Arrek konkorrak dituzte muturraren bi aldeetan eta letagin txiki eta zorroztuak.

## Banaketa eta habitata 
Oihan tropikaletan bizi da, sabana hezeetan, haran trinko eta basotsuetan, eta ibai, laku eta zingiretatik hurbil. Espeziearen banaketa Kongotik eta Gambiatik Kasai eta Kongo ibairaino hedatzen da. Ez dago argi zein den bere maila zehatza *P. larvatus* mailaren aldean; baina, oro har, Afrika mendebaldea eta erdialdea hartzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 'Potamochoerus porcus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Arratoi-orein urtar

**Arratoi-orein urtarra** edo **ur chevrotaina** (*Hyemoschus aquaticus*) Hyemoschus generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Tragulidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tragulidae

## Kanpo estekak 
* 'Hyemoschus aquaticus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Orein musketadun

**Orein musketadun**a (*Moschus moschiferus*) Moschus generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Moschidae familian sailkatuta dago. Ekialdeko Asian bizi da.

## Azpiespezieak 
Orein musketadunak bost azpiespezie ditu:
* *Moschus mosciferus moschiferus*
* *Moschus mosciferus arcticus*
* *Moschus mosciferus parvipes*
* *Moschus mosciferus sachalinensis*
* *Moschus mosciferus turowi*

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Moschidae

## Kanpo estekak 
* 'Moschus moschiferus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Geocapromys ingrahami

***Geocapromys ingrahami*** Geocapromys generoko animalia da. Karraskarien barruko Capromyinae subfamilia eta Capromyidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Geocapromys
* Capromyidae

## Kanpo estekak 
* *Geocapromys ingrahami*ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Elaphurus davidianus

***Elaphurus davidianus*** Elaphurus generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Cervinae subfamilia eta Cervidae familian sailkatuta dago.

*Davidianus* horrek Armand David zoologoari egiten dio erreferentzia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cervidae

## Kanpo estekak 
* 'Elaphurus davidianus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Sika orein

**Sika oreina** (*Cervus nippon*) Cervus generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Cervinae subfamilia eta Cervidae familian sailkatuta dago.

## Azpiespezieak 
* *Cervus nippon aplodontus*, iparraldeko Honshun bizi dena
* *Cervus nippon grassianus*, Shanxin bizi dena
* *Cervus nippon keramae*, Ryukyu uharteetako Kerama uharteetan bizi dena
* *Cervus nippon kopschi*, hegoaldeko Txinan bizi dena
* *Cervus nippon mandarinus*, ipar eta ipar-ekialdeko Txinan bizi dena
* *Cervus nippon mantchuricus*, ipar-ekialdeko Txinan, Korean eta ekialdeko Errusian bizi dena.
* *Cervus nippon nippon*, hegoaldeko Honshun, Shikokun eta Kyushun bizi dena
* *Cervus nippon pseudaxis*, iparraldeko Vietnamen bizi dena
* *Cervus nippon pulchellus*, Tsushima uhartean bizi dena
* *Cervus nippon sichuanicus*, mendebaldeko Txinan bizi dena
* *Cervus nippon taioanus*, Taiwanen bizi dena
* *Cervus nippon yesoensis*, Hokkaidon bizi dena

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cervidae

## Kanpo estekak 
* 'Cervus nippon'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Muntiak

**Muntiak** (*Muntiacus muntjak*) Muntiacus generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Cervinae subfamilia eta Cervidae familian sailkatuta dago.

Artiodaktiloen ordenako eta zerbidoen familiako hausnarkari txiki hau metro bete inguru luze eta 45 bat cm garai izaten da. Adarrak erdialderaino larruazal iledunez estaliak izaten ditu, motzak eta punta-kakodunak. Arrek letagin sendoa dute. Gaztaina koloreko arrea du ilea, sabelaldean zurixka. Haragi gihartsua eta aho-gozo onekoa du. Bakarka edo bikoteak osatuz bizi da. Bizi-eremuak Indiako, Nepalgo, Txinako eta Malaia Uhartediko baso hezeak ditu.

## Azpiespezieak 
Muntiakak 15 azpiespezie ditu:
* *M. m. annamensis*, Indotxina
* *M. m. aureus*, India kontinentala
* *M. m. bancanus*, Belitung eta Bangka uharteak
* *M. m. curvostylis*, Thailandia
* *M. m. grandicornis*, Birmania
* *M. m. malabaricus*, hegoaldeko India eta Sri Lanka
* *M. m. montanus*, Sumatra
* *M. m. muntjak*, Java eta hegoaldeko Sumatra
* *M. m. nainggolani*, Bali eta Lombok uharteak
* *M. m. nigripes*, Vietnam eta Hainan uhartea
* *M. m. peninsulae*, Malaysia
* *M. m. pleicharicus*, hegoaldeko Borneo
* *M. m. robinsoni*, Bintan eta Lingga uharteak
* *M. m. rubidus*, iparraldeko Borneo
* *M. m. vaginalis*, Birmaniatik hego-mendebaldeko Txinaraino

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 'Muntiacus muntjak'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Ur-orein

**Ur-oreina** edo **txinatar ur-oreina** (*Hydropotes inermis*) Hydropotes generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Hydropotinae subfamilia eta Cervidae familian sailkatuta dago.

Orein bitxia da, adarrak baino letaginak dituelako.

## Azpiespezieak 
Txinatar ur-oreinak bi azpiespezie ditu:
* *Hydropotes inermis inermis*, Txinan bizi dena.
* *Hydropotes inermis argyropus*, Korean bizi dena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cervidae

## Kanpo estekak 
* 'Hydropotes inermis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Rusa orein

**Rusa orein** edo **rusa** (*Rusa timorensis*) *Rusa* generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Cervinae subfamilia eta Cervidae familian sailkatuta dago. Java, Bali eta Timor uharteetan jatorria du eta Ozeania osora zabaldu dute.

Azpiespezie hauek ditu:
* *R. t. timorensis* – Timor.
* *R. t. djonga* – Muna eta Butung uharteak.
* *R. t. floresiensis* – Flores eta inguruko uharteak.
* *R. t. macassaricus* – Sulawesi.
* *R. t. moluccensis* – Molukak.
* *R. t. renschi* – Bali.
* *R. t. russa* – Java.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cervidae

## Kanpo estekak 
* 'Rusa timorensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Alcelaphus buselaphus

***Alcelaphus buselaphus*** Alcelaphus generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Alcelaphinae subfamilia eta Bovidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bovidae

## Kanpo estekak 
* 'Alcelaphus buselaphus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Asiar bufalo

**Asiar bufaloa** (*Bubalus bubalis*) Bubalus generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Bovinae subfamilia eta Bovidae familian sailkatuta dago. Desagertzeko arriskuan dagoen *Bubalis arnee* espeziea du arbaso. Etxekoturiko animalia da eta esnerako eta arroz zelaietan lanerako erabiltzen da.

Europan (batez ere Italian) hazten diren bufaloak ere badira, Italiar edo mediterranear bufaloak.

## Azpiespezieak 
Asiar bufaloak sei azpiespezie ditu:
* *Bubalus bubalis bubalis*
* *Bubalus bubalis arnee*
* *Bubalus bubalis fulvus*
* *Bubalus bubalis kerabau*
* *Bubalus bubalis migona*
* *Bubalus bubalis theerapati*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Argali

**Argali** (*Ovis ammon*) Ovis generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Caprinae azpifamilian eta Bovidae familian sailkatuta dago.

Erdialdeko Asian bizi den ardi basati hau munduko ardirik handiena da.

## Azpiespezieak 
Egun bederatzi azpiespezie onartuak daude:
* Altaiko argali, *(Ovis ammon ammon)*
* Karagandako argali, *(Ovis ammon collium)*
* Gobiko argali, *(Ovis ammon darwini)*
* Armeniako argali, *(Ovis ammon gmelini)*
* Tibeteko argali, *(Ovis ammon hodgsoni)*
* Iparraldeko Txinako argali, *(Ovis ammon jubata)*
* Tian Shango argali, *(Ovis ammon karelini)*
* Kara Tauko argali, *(Ovis ammon nigrimontana)*
* Marco Poloren argali, *(Ovis ammon polii)*
* Severtzoven argali, *(Ovis ammon severtzovi)*

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bovidae

## Kanpo estekak 
* 'Ovis ammon'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Ovis dalli

***Ovis dalli*** Ovis generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Caprinae subfamilia eta Bovidae familian sailkatuta dago.

## Azpiespezieak 
*Ovis dalli*-k bi azpiespezie ditu:
* *Ovis dalli dalli*
* *Ovis dalli stonei*

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bovidae

## Kanpo estekak 
* 'Ovis dalli'ri buruzko informazioa Natusfera datubasean
Urkaregi

**Urkaregi** Bizkaiko hego-ekialdeko mendatea da, Gipuzkoako mugatik hurbil, Markina eta Elgoibar arteko bidean. 368 metroko altuera du.

Kalamua mendira igotzeko abiapuntua da.

## Ikus, gainera 
* Mikelete

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Caperea marginata

***Caperea marginata*** *Caperea* generoko ordezkari bakarra da. 2012ra arte **Neobalenidae** familiako ordezkari bakarra zela uste zen, baina urte horretatik aurrera Cetotheriidae familian sailkatzen da, eta **Neobaleninae** azpifamilian. Familia hau desagertua zegoela uste zen, baina *Caperea marginata*ren inklusioarekin ordezkari bizi bakarra litzateke. Lehenengo deskribapena John Edward Grayk egin zuen , 1846an, eta Mysticetiren barruan sailkatzen den balearik txikiena da. Gutxi gora behera 6 metrotik 6 metro eta erdirako taimana dute eta 3.000-3.500 kilogramoko pisua.

Ozeano Antarktikoan aurki daiteke eta Copepoda eta Euphausiidaez elikatzen da. Euren bizimodu eta populazioaz ideia gutxi ditugu. Ikerketa gutxi egin dira balea espezie honen inguruan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Neobalaenidae

## Kanpo estekak 
* 'Caperea marginata'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Ipar-zere

**Ipar-zere** (*Balaenoptera borealis*) Balaenoptera generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Balaenopteridae familian sailkatuta dago.

Ipar-zerek bi azpiespezie ditu:
* *Balaenoptera borealis borealis*
* *Balaenoptera borealis schleglii*

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Balaenopteridae

## Kanpo estekak 
* 'Balaenoptera borealis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Balea austral

**Balea austral** (*Eubalaena australis*) Eubalaena generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Balaenidae familian sailkatuta dago. Ipar Atlantikoko sardako balea edo euskal balearen (*Eubalaena glacialis*) hegoaldeko senidetzat har daiteke.

## Distribuzioa 
Argentina (Patagonia) eta Chile, Australia, Namibia, Mozambike, Zeelanda Berria eta Hego Afrikako uretan bizi dira, eta Antartika aldean beti ere.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Balaenidae

## Kanpo estekak 
* 'Eubalaena australis'ri buruzko informazioa "Mammals of The World" datubasean
* "Ballena franca del sur" (TVE).
John von Neumann

**John von Neumann** Estatu Batuetako matematikaria izan zen, Hungarian jaioa (Budapest, 1903ko abenduaren 28a - Washington, 1957ko otsailaren 8a). Fisika kuantikoari buruzko ikerketak egin zituen, besteak beste. Bigarren Mundu Gerran hidrogenozko bonba egiten lagundu zuen. *Theory of Games and Economic Behavior* liburua argitaratu zuen 1944. urtean, O. Morgensternekin batera. Buruko minbiziak jota hil zen.

## Erreferentziak
Izurde muturzuri

**Izurde muturzuri** (*Lagenorhynchus albirostris*) Lagenorhynchus generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Delphinidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Delphinidae

## Kanpo estekak 
* 'Lagenorhynchus albirostris'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Neophocaena phocaenoides

***Neophocaena phocaenoides*** Neophocaena generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Phocoenidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phocoenidae

## Kanpo estekak 
* 'Neophocaena phocaenoides'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Platanista gangetica

***Platanista gangetica*** edo **Gangesko izurdea** *Platanista* generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Platanistidae familian sailkatuta dago.

Izurdearen antzekoa da, eta 2-3 m luze izaten da. Bizkarreko hegala konkor luzaran baten barnean gordea du; ez du, beraz, ageriko hegalik; isatsekoa, berriz, ilargi-erdiaren itxurakoa du. Kolorez, bizkarralde gris iluna du; sabelaldea, aldiz, zurixka da. Ganges ibaian eta haren ibaiadarretan bizi da. Arrainak eta oskoldunak jaten ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Platanista gangetica*ri buruzko informazioa, Mammals of The World datu basea.
Lipotes vexillifer

***Lipotes vexillifer*** Lipotes generoko animalia da. Zetazeoen barruko Iniidae familian sailkatuta dago. Yangtzen ibaian baino ez da bizi, non **baiji** () diote.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Iniidae

## Kanpo estekak 
* 'Lipotes vexillifer'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Aizpitarteko leizeak

**Aizpitarte**, **Aitzbitarte** edo **Landarbasoko leizeak** Errenteriako udalerrian dauden leizeak dira (Gipuzkoa). Landarbaso errekastoaren eskuinaldean daude, Aiako Harriko parkearen ertzean. Bertan topatutako aztarnak Paleolito Ertainekoak dira, 25.000 urtetik gorakoak.

## Aztarnategia 
Leizerik ezagunena Aitzbitarte IV da, 1960ko hamarkadan jada aita Barandiaranek induskatua. Ekialdeko Gipuzkoako solutrear aldiko gune nagusia da. Behean duen Aitzbitarte IIIan duela gutxi hasi dira lanean.

Paleolitikoko aztarnategi handi baten lehen aur­kikun­tza izan zen. Zenbait mailatan sail­katurik, historiaurreko gizakiaren arrastoak aur­kitu dira denbora luzez bizi izandakoak eta langin­tza ugarirenak: orriak, har­txabalak, zenbait eratako karrakagailuak, pun­tzoiak eta abar; gu­txienez, Aurignaciar garaitik hasi eta Mesolitikora artekoak. Besteak beste, animalia-irudiz dekoraturiko hezur ba­tzuen aur­kikun­tza harrigarriak azaldu diren, bertan diren bostetatik, III. hai­tzuloa arakatuz hasi badira ere; IV. hai­tzuloko aztarnategia izan da ondoen ikertu dena. Han aur­kituak dira orein-burua grabaturiko plaketaren bat, makila zulodunen bat, haga­txo dekoratuak eta ebakiduraz eginiko animalia-irudiak dituzten zenbait hezur.

2015ean duela 20.000-28.000 urte (Gravettiar arokoak) eginiko hainbat grabatu aurkitu zituzten. Grabatuek hainbat animalia irudikatzen dituzte, besteak beste, zaldiak eta bisonteak.

2017ko uztailaren 10ean Felix Ugarte Elkarteko espeleologoek buztinez egindako hainbat erliebe aurkitu zituzten Aizpitarte IV leizean, orain arte ikertu gabeko bide batean. Guztira 15 irudi aurkitu dira, tartean bi bisonte, zaldiak eta bi bulba. Madelein Erdiko irudiak dira, Kantauri isurialdean inoiz ikusi gabeko teknika bat erabiliz, Frantziako Ariègen erabilitakoa bezala. Silexa erabiltzen zuten animaliaren forma egiteko eta eskuak bolumena emateko.

## Galeria 

Fitxategi:Bisontea - Aizpitarteko leizeak.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Estévez, Jordi, “Analyse structurale et analyse palethnologique de la faune provenant de gisements préhistoriques” *Dialektikê. Cahiers de typologie analytique*, 1977, p. 15-31, DOI: 10.5281/zenodo.2584042.
Karakal

**Karakal**a (*Caracal caracal*) Caracal genero monotipikoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Felinae subfamilia eta Felidae familian sailkatuta dago.

## Ezaugarriak 
Tamaina ertaineko felidoa da, 60-92 zentimetro luze da, eta 30 cm inguruko isatsa erantsi behar zaio. Emeek hamabi kiloko pisua dute gehienez eta arrak hogei kilora irits daitezke.

Lehoi eta pumen kolorekoa da, marroi leun uniforme batekoa. Sabela ingurua argiagoa du, zuri tonalitatera hurbilduz.

Puntan bukatzen diren belarri handi eta motostunak ditu: izena turkierazko *karakulak*-etik, "belarri beltz" datorkio, hain zuzen ere, eta belarrien ile motots beltzei egiten dio erreferentzia.

Afrikar katamotz izenaz ezaguna izanda ere (beren antzekotasunengatik), ez du katamotzarekin harreman handirik: arraroa bada ere, serbalarekin lotura estuagoak ditu.

Katu horrek, felido guztiek bezala eta bereziki katamotz eta serbalek bezala, oso ikusmen eta entzumen finak ditu: hori dela eta, harrapari gautar trebea da.

## Elikadura 
Erbiak, karraskariak, damanak, txakal bakartiak eta antilope txikiak edo kumeak ehizatzen dituen arren, gogokoen dituen harrapakinak hegaztiak dira.

Hegaztiak airean ere harrapatzeko trebetasun handia erakutsi dute, horretarako hiru metroko jauzi bertikalak emateko gai dira. Beste batzuetan, zuhaitzetako adaburuetako kabiei ere eraso egiten die, antzaz, arranoetako kabiak ere ez dira eraso haietaz libratzen.

## Biologia eta ekologia 
Ugalketa garaian izan ezik, animalia bakartiak dira. 69-81 egun bitarteko ernaldiaren ostean,  1-6 kume bitartez erditzen ohi da emea, sarritan hiruz. Gatibotasunean, hamazazpi urtez bizi dira, inoiz hemeretzi urtera ere bai.

Karakal erraz etxekotu daitezkeen animaliak dira, eta sarritan erabili ohi dira haren ehiza dohainak jabearen mesedetan. Horren aitzakiaz, aspalditik maiz ehizatu den felidoa da, batez ere etxekotu ahal izateko.

## Iraute egoera 
Asko ehizatu den animalia da karakala, hil baino gehiago etxekotu ahal izateko; bai ehiztarien laguntzaile bihurtuz bai eta etxeko maskota bihurtzeko ere. Beraz, espeziea babestuta dago bere hedapen geografikoan.

Egun, ez dago galtzeko arriskuan, Asia ertaineko azpiespeziea izan ezik. Baina, oro har, Afrikan eta Afrikatik hurbil dagoen Asian zehar oso hedatuta dagoen felidoa da.

## Azpiespezieak 
Karakalak gutxienez bederatzi azpiespezie ditu:
* *Caracal caracal caracal*
* *Caracal caracal algira*
* *Caracal caracal damarensis*
* *Caracal caracal limpopoensis*
* *Caracal caracal lucani*
* *Caracal caracal nubica*
* *Caracal caracal poecilotis*
* *Caracal caracal schmitzi*

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Felidae

## Kanpo estekak 
* 'Caracal caracal' espezieari buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Manul

**Manula** edo **Manul katua** (***Otocolobus manul)*** Asiako Erdialdean bizi den katu espezie basati bat. Otocolobus genero monotipikoaren kide bakarra da. Pallasen katua ere deitu izan zaio Peter Simon Pallas naturalista alemanak deskribatu baitzuen lehenbizi 1776. urtean F*elis manul* izena emanik. Artiodaktiloen barruko Felinae subfamilia eta Felidae familian sailkatuta dago.

Ile luzeko eta belarri laburreko basakatu gizen samar baten antza dauka, baina ilearen luzerak ematen dio batik bat itxura hori.

Adituek hiru azpiespezie onartzen dituzte:
* *O. m. manul* (Pallas, 1776) — Baikal aintzirako hegoaldetik ekialdeko Siberiaraino bizi dena;
* *O. m. nigripecta* (Hodgson, 1842) — Tibeten eta Kaxmirren bizi dena;
* *O. m. ferruginea* (Ognev, 1928) — Missanev, Kopet Dag eta Transkaspiako mendietan, hego-mendebaldeko Turkestanen, iparraldeko Iranen, Balutxistanen eta Afganistanen bizi dena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Felidae

## Kanpo estekak 
* 'Felis manul' espezieari buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Margay

**Margay** (*Leopardus wiedii*) *Leopardus* generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Felinae subfamilia eta Felidae familian sailkatuta dago.

## Azpiespezieak 
Hona hemen egun onarturiko azpiespezieak:
* *Leopardus wiedii wiedii*, ekialdeko eta erdialdeko Brasil, Paraguai, Uruguai, iparraldeko Argentina
* *Leopardus wiedii amazonicus*, mendebaldeko Brasil, Peru, Kolonbia eta Venezuela
* *Leopardus wiedii boliviae*, Bolivia
* *Leopardus wiedii cooperi*, iparraldeko Mexiko
* *Leopardus wiedii glauculus*, erdialdeko Mexiko
* *Leopardus wiedii nicaraguae*, Honduras, Nikaragua, Costa Rica
* *Leopardus wiedii oaxacensis*, hegoaldeko Mexiko
* *Leopardus wiedii pirrensis*, Panama, Kolonbia, Ekuador, Peru
* *Leopardus wiedii salvinius*, Chiapas, Guatemala, El Salvador
* *Leopardus wiedii yucatanicus*, Yucatan

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Felidae

## Kanpo estekak 
* 'Leopardus wiedii' espezieari buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Katamotz gorri

**Katamotz gorri** (*Lynx rufus*) Lynx generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Felinae subfamilia eta Felidae familian sailkatuta dago.

## Azpiespezieak 
Katamotz gorriak hamabi azpiespezie ditu:
* *Lynx rufus baileyi*
* *Lynx rufus californicus*
* *Lynx rufus escuinapae*
* *Lynx rufus fasciatus*
* *Lynx rufus floridanus*
* *Lynx rufus gigas*
* *Lynx rufus pallescens*
* *Lynx rufus peninularis*
* *Lynx rufus rufus*
* *Lynx rufus superiorensis*
* *Lynx rufus texensis*
* *Lynx rufus oaxacensis*

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Felidae

## Kanpo estekak 
* 'Lynx rufus' espezieari buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Izkieta

**Izkieta** Nafarroako erdialdeko mendia da, Labiako mendietan dagoena. 840 metroko garaiera du. Erro eta Urrobi ibaien banalerroa eratzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean Baptiste Duhalde

**Jean Baptiste Duhalde**, ***Xilhar*** (Zuraide, 1854ko ekainaren 6a - Ezpeleta, 1928ko ekaina) euskal pilotaria izan zen. Joko garbian eta errebotean jardun zuen.

## Erreferentziak