A bisfenol

**A bisfenola** (BPA) gai elkartu organiko bat da, (CH3)2C(C6H4OH)2 formula duena, bisfenolen familiakoa, eta hidroxifenil ordezkatzaile bi dituena. Gai gotor kolorgea da, disolbatzaile organikoetan disolbagarria, baina zailtasunak izango ditu uretan disolbatzeko.

Polimero komertzialki inportante batzuen aitzindaria da, hala nola polikarbonatoena eta epoxi erretxinena. Hain zuzen, BPA polikarbonatoarekin, elikagaietarako ontziak egiten dira (besteak beste, botilak, platerak eta kikarak). Izan ere, errendimendu handiko plastiko zurrun eta gardena da; baina A bisfenolak kalte egiten dio izaki bizidunen osasunari (besteak beste, gizakion osasunari), hormona-nahaslea baita. A bisfenolaren kantitate txikiek ontzi horietan gordetako elikagai eta edarietara migra dezakete, batez ere ez badira behar bezala erabiltzen. Horregatik, elikagaien ontzietan A bisfenola erabiltzeari mugak eta debekuak ezartzen ari dira.

## Sintesia 
A bisfenola azetona bi baliokide fenolekin erreakzionaraziz sintetizatzen da. Azetonari zor zaio A letra. Azido sendoek katalizatzen dute erreakzioa hala nola azido klorhidrikoak. Azetonak elektroizale moduan jokatzen du; hau da, elektroi-aberatsak diren gai elkartuekin erreakzionatzen du. Katalizatzaile azidoak azetonaren oxigenoa protonatzen du, ondorioz elektroizaletasuna handituz eta erreakzioa bizkortuz. Fenolak nukleozale moduan jokatzen du. Laburtuz, ordezkapen aromatiko elektroizaleen erreakziobideari jarraitzen zaio.

ezkerrera|thumb|600px|A bisfenolaren sintesiaren eskema. *para* isomeroa marraztu da produktu bakar moduan

Erreakzioak hiru isomero sortzen ditu: batek bi hidroxiloak *orto* posizioetan ditu, beste batek *para* posizioetan eta hirugarrenak *orto* eta *para* posizioetan. Bigarrena da sintesian interesa duena. Hirurak bereizteko beraien disolbagarritasun eta urtze-puntu diferenteak baliatzen dira.

## Erabilera 
A bisfenola usatzen da batez ere polikarbonatoak eta epoxi erretxinak sintetizatzeko. Bi polimero-mota hauek erabilera praktiko oso zabala dute.

Polikarbonatoak ekoizteko A bisfenola fosgenoarekin erreakzionaraztea izan da ohiko bidea. Alabaina, fosgenoa oso toxikoa da, eta, gaur egun, difenil karbonatoa erabiltzen da bere ordez

Europar Batasunean, 2011tik debekatuta dago A bisfenola erabiltzea bularreko haurrentzako plastikozko biberoien fabrikazioan; eta 2020an, paper termikoan erabiltzea ere debekatu zuten.

## Ingurumen-eraginak 
A bisfenola ingurumen-poluitzailea da. Ingurumenera bide askotatik irits daiteke, hala nola ingurunera botatzen edo erortzen diren plastikoetatik, zabortegietako isurietatik edo ur-zikinen tratamendurako araztegietatik. Isuriek lehorreko landareei zien ureetako animaliei eragiten diete. Nitrogenoaren finkapenari eta arrainen sexuari eragiten die, besteak beste.

Euskal Herrian, Gernikako araztegiaren inguruan bizi den *Chelon labrosus* korrokoi-populazioan atzeman ziren lehen aldiz A bisfenolaren eragin xenoestrogenikoak, 2007an. Aztertutako ale arretatik % 30 bisexualak ziren, eta arren odol-plasman bitelogenina detektatu zen, espezifikoki emeena den arren.

Geroago, euskal itsasaldeko toki gehiagotan ere atzeman dira emetutako arrainak: Abran, Ondarroan, Deban eta Pasaian, besteak beste. Ur-araztegietako isuriak dira A bisfenolaren isurketa-sorburu nagusiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak 
*