open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
William Styron

**William Styron** (Newports News, Virginia, 1925eko ekainaren 11 - Martha's Vineyard, Massachusetts, 2006ko azaroaren 1) estatubatuar eleberrigilea izan zen.

Estatu Batuetako hegoaldean hazi zen. Duke Unibertsitatean egin zituen ikasketak. William Faulknerren eragina sumatzen da haren obran, inguruneko gaiak lantzeko moduagatik. Lehen eleberrian, *Lie Down in Darkness* (1951, *Ilunpean etzanda*), Hegoaldeko erdi-mailako familia baten suntsiketaren deskribapena egin zuen. Maisulana, ordea, *The Confessions of Nat Turner* (1967, *Nat Turnerren aitorpenak*) du, esklabo beltzen 1831ko matxinada baten kronika. Obra hark eztabaida handiak piztu zituen, eta Pulitzer saria irabazi zuen 1968an.

Beste zenbait lan aipagarri: *The Long March* (1953, *Ibilaldi luzea*), militarren entrenamendu-leku batean girotutako eleberria; *Set This House on Fire* (1960, *Etxea sutan*), Bigarren Mundu Gerraren ondoren Italian geratu ziren estatubatuar soldaduen bizitzari buruzko kontakizuna; ''Sophie's Choice* (1979, *Sophieren erabakia*), estatubatuar idazle baten eta Auschwitzetik bizirik atera zen poloniar gazte baten adiskidetasunaren historia, arrakasta handikoa; *Darkness Visible * (1990, *Iluntasun ikusgai*), buruko eritasun baten aurkako borrokaren kontakizuna; eta, azkenik, *A Tidewater Morning: Three Tales from Youth* (1993, *Goiz bat itsasertzean: gaztetako hiru kontakizun''), haurtzaroko une mingarriei buruzko kontakizunak.

## Erreferentziak
Michael Gross

**Michael Gross** (Frankfurt, Alemania, 1964ko ekainaren 17a -) alemaniar igerilaria da.

Tximeleta-probetan inoiz izan den igerilaririk hoberena da, eta historiako sarituenetako bat.

## Biografia 
Gizon garaia eta indartsua, beso-luzera handikoa. *Albatros* deitzen zioten, haren igeri egiteko moduak itsas hegazti horren mugimenduak antzeratzen zituelako. 1980an, Moskuko Olinpiar Jokoetan parte hartu behar zuen, baina ezin izan zuen joan, Alemaniako Errepublika Federalak, Estatu Batuen erabakiarekin bat eginez, boikota egin zielako jokoei, sobietarrek Afganistan inbaditu izanaren aurka protestatzeko. Harrezkero, baina, igeriketaren historiako karrera distiratsuenetako bat osatu zuen Grossek: Munduko Txapelketetan, Guayaquilen (1982), urrezko bi domina lortu zituen; Madrilen (1986), urrezko bi eta zilarrezko beste bi; eta Perthn (1991), urrezko bat, zilarrezko hiru eta brontzezko bat; Olinpiar Jokoetan, Los Angelesen, urrezko bi eta zilarrezko bi; eta Seulen, urrezko bat eta brontzezko bat. Europako txapelketetan jaun eta jabe izan zen urte askoan. 1985ean, adibidez, Sofian, urrezko sei domina lortu zituen. Igerilari-karreran, hamaika aldiz hautsi zuen munduko errekorra igeriketa estilo desberdinetan (200 metro libretan, eta 100 eta 200 metro tximeletan, besteak beste).

## Erreferentziak
Mauricio Kagel

**Mauricio Kagel** (Buenos Aires, 1931ko abenduaren 24a - Kolonia, 2008ko irailaren 18a) argentinar musikagilea izan zen. Musikagilea izateaz gainera, orkestra-zuzendaria eta zinema-zuzendaria ere izan zen.

Bere kontura ikasi zuen, musika-irakasle partikularren gidaritzapean. Buenos Airesko Música Nueva taldeko kide egin zuten 1949an, eta, urtebete geroago, Argentinako Zinematekaren sorreran parte hartu zuen. 1955ean, Colon Antzokiko Ganbera Operaren zuzendari izendatu zuten. Handik bi urtera, Alemaniara alde egin zuen, eta Kolonian jarri zen bizitzen. Alemanian, hainbat lekutan aritu izan da lanean: Rhingo Ganbera Orkestraren zuzendaria izan da (1957-1961), Darmstadt ikastaroetako irakaslea (1960), Rhingo Musika Eskolako Musika Berrien Institutuko zuzendaria (1967) eta Koloniako Goi Musika Eskolako antzerki-irakaslea (1974). Musika-lan ugari egin ditu, tresna nahiz ahotserako musika, antzerkirako musika eta abar. Musika esperimentaleko filmak ere egin izan ditu. Lan aipagarrienen artean ditu: *Harirako sestetoa* (1957), *Heterofonia* (1961), *Errenazimentuko tresnetarako musika* (1966) eta *Exotikoa* (1972). Ahots musikarako, *Aleluia* (1968) egin zuen, eta harena da, halaber, *Stadtstheater* (1970) antzerki musikala. 1975ean, *Tamtam* argitaratu zuen, bere lana definitzen duen liburua.

Irakasle bezala, batzuen artean, Carola Bauckholt izan zuen ikasle.

## Erreferentziak
Inmarsat

**Inmarsat** lur, aire eta itsasoz komunikatzeko satelite-sistema kudeatzen duen nazioarteko erakundea da, egoitza Londresen duena. Helburutzat bakea zuela sortu zen, eta 1979an hasi zen lanean, mundu osoan satelite bidezko merkataritza-garraioetan komunikazioa emateko. Ondoren, 1985 eta 1988 artean, komunikazio aeronautikoetara eta lurrekoetara hedatu zuen bere jarduna. 1995ean 78 estatu kide ziren.

Inmarsat sateliteen eta Europako Espazio Agentziari alokatutako beste satelite batzuei esker, erakundeak zerbitzu ugari eskaintzen ditu: telefonoa, telexa, faxa, posta elektronikoa, kokalekuari eta egoerari buruzko informazio automatikoa lur eta aireko garraiobideetarako, eta segurtasunerako eta sorospenerako zerbitzuak. 1992an lurreko 25.000 erabiltzaile baino gehiago zituen. Sarea eguneko 24 orduetan kontrolatzen dute. Kide diren estatuak bi urtetik behin biltzen dira batzar nagusian, egindako lanak ikuskatzeko, helburuak erabakitzeko eta kontseiluari aholkuak emateko. Kontseilua gutxienez urtean hirutan biltzen da, eta inbertsio handiena egin duten 18 herrialdeez eta garapen bidean daudenen interesak defendatzen dituzten beste lau herrialdeez dago osaturik. Haren eguneroko lana ikuskatzen duen administrazio-organoa, azkenik, direktorioa da.

## Kanpo estekak 
*  Inmsarten web-orria
## Erreferentziak
Lee Remick

**Lee Remick** (Quincy, Massachusetts, 1935eko abenduaren 14a - Los Angeles, 1991ko uztailaren 2a) estatubatuar zinema-antzezlea izan zen. Patricia Remick antzezlearen alaba zen. Dantza-ikasketak egin zituen, hamasei urte zituela antzerkiaren munduan sartu baino lehen. 1953an antzeztu zuen Broadwayn bere lehen obra, *Be Your Age*, eta ondoren telebistan hasi zen lanean. Zineman Elia Kazanen *A Face in the Crowd* (1956) filmean egindako paper batekin hasi zen, eta haren ondoren, Martin Ritten *The Long, Hot Summer* (1958), Otto Premingerren *Anatomy of a Murder* (1959), Elia Kazanen *Wild River* (1960) edo Tony Richardsonen *Sanctuary* filmetan parte hartu zuen, besteak beste. Bere lanik onena, ordea, Blake Edwardsen *Days of Wine and Roses* (1962) filmean egin zuen, Jack Lemon aktorearen ondoan. Horrez gainera, aipagarria da film hauetan egindako lana ere: Gordon Douglasen *The Detective* (1968), Paul Newmanen *Sometimes a Great Notion* (1971), Richard Donnerren *The Omen*(1976), Don Siegelen *Telephone* (1977), James Ivoryren *The Europeans* (1979). 1970eko hamarralditik aurrera, zinemarako filmak ezezik, telebistarako lanak ere egin zituen: *Bridge to Silence*, *Dark Holiday*, etab. Hil aurretik, *Love Letters* antzeztu zuen Los Angelesko antzoki batean, ordurako minbiziak jota zegoela.

## Erreferentziak
László Kubala

thumb|alt=|Kubalaren estatua
**László Kubala Stecz** (Budapest, 1927ko ekainaren 10a – Bartzelona, 2002ko maiatzaren 17a), baita **Ladislav Kubala** eta **Ladislao Kubala** ere, hungariar futbolaria izan zen. Hungariako Federazioaren eskolan futbolean bi urtez aritu ondoren, Ganz taldean jokatu zuen 1939-1944 bitarteko urteetan, hirugarren mailan. Handik Ferencváros taldera igaro zen, lehen mailara. 17 urte besterik ez zituela, debuta egin zuen Hungariako selekzioan, Austriaren aurka. 1945ean Txekoslovakiako Slovan Bratislavak kontratatu zuen. Gero Vasas hungariarrak (Ferencváros ohia) fitxatu zuen, eta selekzioarekin jokatzen jarraitu zuen Hungarian komunismoa nagusitu zen arte. 1948an Hungariatik alde egin zuen, eta Zurichen jarri zen bizitzen. Erromara joan zen, eta poloniar, jugoslaviar, errumaniar eta hungariar iheslarien taldean jokatu zuen Europan zehar erakustaldiak eginez. Espainian Bartzelona taldeak hartu zuen 1951n. Bi urte geroago Espainiako herritartasuna eskuratu zuen. Espainiako selekzioarekin 1953ko uztailean egin zuen debuta, Argentinaren aurka; selekzioarekin 19 aldiz jokatu zuen guztira eta 10 gol sartu zituen. Bartzelonarekin lau titulu irabazi zituen 1957-1960 bitartean: 1958-1959ko Ferietako Kopa, Liga eta Kopa, eta 1959-1960ko Ferietako Kopa. Jokatzeari utzi zionean, Espainiako selekzioaren entrenatzaile izan zen 1982-1986 bitartean.
## Erreferentziak
José Manuel Villabella

**José Manuel Villabella Guardiola** (Lugo, Galizia, 1938ko urtarrilaren 16a) espainiar saiakeragile eta eleberrigilea da.

## Biografia 
Irakurle amorratua eta literaturazalea izan zen gaztetandik. 1970eko hamarraldiaren erdialdean argitaratu zuen lehen liburua, umore grafikoari eskainitakoa, gaia urteetan aztertu eta ikertu ondoren: *Los humoristas* (1975). Gaia sakonago aztertuz, *Humor gráfico asturiano* argitaratu zuen 1987an.

Villabellaren arte grafikoekiko atxikimendua Lorenzo Goñi grabatzailearekin duen harremanetik sortu zen, neurri handi batean. Goñiri buruzko artikulu eta azterlanak ere idatzi ditu, hala nola *Goya, Goñi y el toro* (1996).

Beste zaletasunetako bat gastronomia du. 1997an, *Gastronomía* liburua argitaratu zuen, eta izen bereko aldizkarian argitaratzen ditu sukaldaritzari buruzko artikuluak.

Beste saiakera-lan aipagarrienak *Florecillas de Candelucus* (1980) eta *Teoría del insulto en Asturias* (1985) dira. Narratiban aipagarriak ditu *El crimen de don Benito* (1984) eta *El día que matamos a Kennedy y otros relatos poco edificantes* (1982).

## Erreferentziak
Juanita Reina

**Juana Reina Castrillo**, ezagunagoa **Juanita Reina** gisa (Sevilla, Andaluzia, Espainia, 1925 &ndash; 1999), espainiar antzezle eta kantaria izan zen.

## Biografia 
Haurra zelarik hasi zen kantatzen. Aita arte-enpresaburua eta eragilea zuen. Folk talde bat eratu zuen Enrique El Cojorekin batera eta arrakasta handiko kantuak kantatu zituen: *Los cinco faroles*, *Madrina*, *Sin embargo, te quiero*, *Francisco Alegre*, *Señorío*, *Yo soy esa*, *Lola la Piconera*, *Capote de grana y oro*.

Ospe handia lortu zuen Quintero, León eta Quiroga maisuen koplak kantatuz. Baita Naranjo maisuaren kantuekin ere: *La niña blanca*, *Los churumbeles*. Kantari gisa ez ezik, antzezle gisa ere nabarmendu zen. Florián Reyk *Blanca Paloma* (1942) filmean eskaini zion protagonista paperak zinemarako ateak zabaldu zizkion: *Canelita en rama* (1943); *Macarena* (1944); *Serenata española* (1947); *Lola se va a los puertos* (1947); *Vendaval* (1949); *Lola la Piconera* (1951); *Gloria Mairena* (1952); *Sucedió en Sevilla* (1954).

Denboraldi batez antzerki-lanetan aritu ondoren, 1958an zinemara itzuli zen berriro, *La novia de Juan Lucero* filmeko protagonista papera egitera, Juan de Orduña eta Luis Lucíaren zuzendaritzapean.
## Erreferentziak
Joseph Hanson Kwabena Nketia

**Joseph Hanson Kwabena Nketia** (Mampong, Ghana, 1921eko ekainaren 22a - Akkra, 2019ko martxoaren 13a) afrikar musikagilea izan zen.

## Biografia 
Akropongen ikasi zuen, Robert Danso musikari eta organistarekin. Ghanako akan tribuaren hizkuntzako (twi) ehunka kanta transkribatu eta argitaratu ditu. Hizkuntza horretako eskolak eta musikako eskolak eman ditu Akropongo Eskolan.

Londresen beka bat lortu zuen, eta, hizkuntzalaritza modernoa ikasteaz gainera, pianoa, harmonia eta kontrapuntua ere ikasi zituen han. Jaioterrira itzuli ondoren, Hizkuntza Departamentuan hasi zen lanean. 1942an, musika-lanak idazten hasi zen, eta abesbatzetarako hainbat kanta egin zituen. Ghanako Unibertsitateko Soziologia Departamentuak Afrikako Ikerlanen Adiskide izendatu zuen 1952an. Harrezkero, hainbat lekutan ibili da: Nigerian, Ekialdeko Afrikan, Estatu Batuetan eta Jamaikan, besteak beste.

Ikerketa ugari egin ditu, musika eta hizkuntza uztartuz. Pittsburgheko Unibertsitatean, musika-irakaslea izan da. Egindako ikerketen emaitza gisa, hainbat artikulu eta liburu idatzi ditu: *Akan jendearen heriotza-kantak* (1955), *Musika afrikarra Ghanan* (1962), *Mendebaldeko Afrikako musikaren historia eta antolaketa* (1962), *Danborrak Ghanako akan komunitateetan* (1963), *Ghanako folk-kantak* (1963), *Afrikako jainkoak eta musika* (1970) eta *Akan jendearen historia eta kultura *(1982).

## Erreferentziak
Alexandra Danilova

**Alexandra Danilova** (; Peterhov, Errusia, 1903ko azaroaren 20a - New York, AEB, 1997ko uztailaren 13a) errusiar ballet dantzaria izan zen.

## Biografia 
San Petersburgoko Ballet Inperialaren eskolan ikasi zuen dantzan. Sobietar Estatu Balletarekin egin zuen debuta Marinsky antzokian (gero Kirov deituko zena), eta berehalaxe bereganatu zuen konpainiako dantzari bakarlari postua.

1924an, Sobietar Batasuna utzi eta atzerriratu egin zen beste dantzari talde batekin, George Balantxine koreografoa tartean zela. Behin erbesteratu eta gero, Sergei Diaghileven Errusiar Balletetan sartu zen eta konpainia hartan egon zen harik eta, 1929an, Diaghilev hil zen arte. 1933an, Diaghileven konpainiaren adar batean sartu zen, Basilen Errusiar Balletak deituan, zuzendaria Wassily Basil koronela baitzen. 1938an, berriz, Montecarloko Errusiar Balletetan sartu zen, haiek ere Diaghilevekin zerikusia zutenak.

Alexandra Danilova 1958an erretiratu zen agertokietatik. New Yorken bizi izan zen gero eta hiri hartan, American Ballet eskolan irakasletzan ez ezik, Metropolitan Operarako balletak eszenaratzen ere aritu zen. 1977an, Herbert Rossek zuzendu zuen *Pauso erabakigarria* filmean, Alexandra Danilovak balleteko irakaslearen papera egin zuen. Bertan, Mikhail N. Barixnikov errusiar dantzariak ere parte hartu zuen, balleteko irakaslearen papera eginez.

## Erreferentziak
Rafael Lapesa

**Rafael Lapesa Melgar** (Valentzia, 1908ko otsailaren 8a - Madril, 2001eko otsailaren 1a) espainiar idazle eta hizkuntzalaria izan zen. Filosofia eta letretan doktorea, eta Espainiako Hizkuntza eta Historiaren Errege Akademietako kidea. Ramón Menéndez Pidalen ikasle izan zen eta 1947an gramatika historikoko katedra lortu zuen Madrilgo Unibertsitatean. 1983an Ikerketa arloko Menéndez Pidal saria jaso zuen Koldo Mitxelenarekin batera, eta 1986an Asturiasko Printzea saria, bizitza osoan egindako lanagatik. *Honoris causa* doktore titulua ere eman zioten hainbat unibertsitatetan. Hizkuntzalaritzari eta literatura-ikerketei eskaini zizkien bere ahalegin guztiak, eta gaztelaniaren historian egin zituen ekarpenak oinarri-oinarrizkoak dira edozein ikerketarako. Lapesaren idazlan nagusiak dira: *Historia de la lengua española* (1942, *Espainieraren historia*) testu-liburua; *La trayectoria poética de Garcilaso* (1948, *Garcilasoren jarduera poetikoa*); *La obra literaria del Marqués de Santillana* (1957, *Santillanako Markesaren literatura lanak*); *De la Edad Media a nuestros días* (1967, *Erdi Arotik gure egunetara*); *Poetas y prosistas de ayer y de hoy* (1977, *Atzoko eta gaurko olerkari eta prosalariak*); *El español moderno y contemporáneo* (1996, *Espainiera modernoa eta gaur egungoa*).
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Archivo Rafael Lapesa Melgar (Biblioteca Valenciana)
Julius Nyerere

**Julius Nyerere** (Butiama, 1922ko apirilaren 13a - Londres, 1999ko urriaren 14a) Tanzaniako politikaria izan zen. Herrialdeko lehenbiziko presidentea izan zen 1964–1985 bitartean.

## Bizitza 
Zanakien leinuko buruzagi baten semea zen. Edinburgheko Unibertsitatean egin zituen ikasketak. Tanganikara itzultzean irakaskintzan hasi zen eta Tanganikaren burujabetasunaren alde borrokari ekin zion Tanganikako Afrikar Elkartearekin. 1954an elkarte hori erakunde politiko bihurtu zuen eta izena aldatu zioten (TANU edo Tanganikako Afrikar Nazio Batasuna). Tanganikak bere burujabetasuna lortu zuenean (1961) Lehen Ministro izendatu zuten, baina kargua utzi eta TANU erakundea antolatzeari ekin zion. 1962an Tanganika errepublika bihurtu zen eta Nyerere aukeratu zuten lehendakari (% 97 aldeko boto).

1965ean, 1970ean eta 1980an egin ziren hauteskundeetan ere bera irten zen lehendakari. 1985koetan ez zuen aurkeztu nahi izan; haren ordez, Ali Hassan Mwinyi aurkeztu zen, ordu arte lehendakariorde izana eta haren alderdikoa zena. Bitarte horretan aldaketa handiak izan ziren: 1964an militarrak matxinatu ziren eta Nyererek ingelesei eskatu zien laguntza. Handik aurrera, alderdi bakarreko aginpidea ezarri zuen. 1965ean Tangakikak eta Zanzibarrek elkartu eta estatu bat egin zuten. Ideologiaz sozialista zen, baina ez marxismoaren eta klase borrokaren aldekoa.

## Erreferentziak
Victor Sawdon Pritchett

**Victor Sawdon Pritchett** (Ipswich, Erresuma Batua, 1900eko abenduaren 16a - Londres, 1997ko martxoaren 20a) ingelesezko idazlea izan zen.

## Bizitza 
Ikasketak Londresen egin zituen. Lau urtez larrua lantzeko lantegi batean lan egin zuen, saltzaile izan zen eta argazkilari baten laguntzaile gisa aritu zen Parisen. 1923-1926 urteen bitartean *Christian Science Monitor* aldizkariko berriemaile izan zen Irlandan eta Espainian. Londresa itzuli zenean kritikari gisa lan egin zuen hainbat aldizkaritarako, *New Statesman*erako batez ere.

Pritchetten lehenengo lanak *Bidaia Espainian zehar* (1928) izan zen, eta lehenengo eleberriak *Clare Drummer *(1929) eta *Larrua bezalako ezer ez *(1937). 1937an Brasilen kokatua den *Lehenengo hila *abentura liburua argitaratu zuen; Pritchettek Brasil ezagutzen ez bazuen ere, literatura-genero horretako klasiko bat bihurtu zen. *Mr. Bluncle *(1951) hartzen da bere eleberri hoberentzat. Hala eta guztiz ere, ipuinek egin zuten ospetsu, batez ere *Espainiako andre maria eta beste ipuin batzuk *bilduman argitaratu zituenak (1930). Bestalde, ezaguna izan zen idatzi zituen kritika eta saiakerengatik: *Inpresio iraunkorrak *(1990) eta *Saiakera osoak *(1991). Hainbat biografia idatzi zituen, *Balzac *(1973), *Turgueniev *(1977) eta *Chejov *(1988). 1971n bere autobiografia argitaratu zuen, *Midnight Oil*.

## Erreferentziak
Zientziologiaren Eliza

**Zientziologiaren Eliza** erlijioa da, L. Ron Hubbard zientzia-fikziozko idazleak 1954an Estatu Batuetan sortutakoa. Zientziologia dianetikan oinarritzen da, Hubbardek asmatutako psikoterapia-mota batean. *Dianetics: The Modern Science of Mental Health* (1950, *Dianetika: buru-osasunaren zientzia modernoa*) liburuan azaldu zuen lehen aldiz bere teoria.

Zientziologoen helburua *engramak* (gertaera mingarrien oroitzapen subkontzienteak) desagerraraztea da, jokabide irrazionalak eragiten dituztelako. *Auditoreek* elizkideei laguntzen diete engrama horiei modu kontziente batean aurre egiten, haien buruak argi daitezen, eta haien buruko osasun-egoera hobe dadin. Zientziologiak munduko erlijio askotako sinesbideak bereganatzen ditu: ariman eta berraragitzean sinesten du, besteak beste. Zientziologiako kideek diru-kopuru handiak ordaindu behar izaten dituzte mintegietan parte hartzeko. Hori da erakundearen alderdi kritikatuenetako bat. Gainera, elizako kideei *burua hustea* eta haren teorien oinarri zientifikoak frogatu gabe daudela leporatzen zaio. Beste batzuen ustez, Hubbardek teoria horiek plazaratu baditu, elizei onartzen zaizkien zerga-abantailez baliatzeko izan da. Herrialde askotan, baina, ez du horrelako abantailarik lortu, eta zientziologia sektatzat hartzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Miklós Horthy

**Miklós Horthy** (; ; Kenderes, Austria-Hungaria, 1868ko ekainaren 18a - Estoril, Portugal, 1957ko otsailaren 9a) hungariar militarra eta politikaria izan zen. 1920-1944 bitartean Hungariako erregeordea izan zen.

## Bizitza 
Erdialdeko Hungariako Kenderes herrian jaio zen, kalbinista aitoren semeen familia batean. Fiumeko itsas armadako akademian egin zituen ikasketak. 1909tik 1914ra Frantzisko Josef I.a Austriakoa enperadorearen gai militarretako laguntzaile izan ondoren, Lehen Mundu Gerran Austria-Hungariako itsas armadako buruzagi gorena izatera iritsi zen.

Bela Kunen aurkako gobernu kontrairaultzaileko kide izan zen, 1919ko azaroan Budapestera sartu zen, gudaroste nazionala bere mendean zuela. 1920ko martxoaren lehenean Nazio Biltzarrak Hungariako erregeorde izendatu zuen. Estatuburu zela, habsburgotarrek berriro erregetza hartzeko egin zituzten ahaleginak galarazi eta askatasunen aurkako politika bideratu zuen, komunistak eta juduak harturik bereziki erasogai. Bigarren Mundu Gerraren hasieran neutro izaten saiatu zen eta nazionalsozialismoa guztiz gogoko ez bazuen ere, azkenean Alemania eta Italiaren alderdira bildu zen. 1944an alemaniarren okupazioa eta haiek ezarritako gobernua onartu behar izan zuen. Sobietar tropak Hungarian sartzen ari zirela, haiekin negoziatzen saiatu zen, baina SSek bahitu zuten eta Alemaniara eraman. Gerra amaieran ihes egin zuen eta Portugalen hartu zuen bizilekua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jerome Isaac Friedman

**Jerome Isaac Friedman** (New York, AEB, 1930eko martxoaren 28a -) Estatu Batuetako fisikaria da.

## Biografia 
Chicagoko Unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta 1956an lortu zuen doktoregoa. 1957an, Stanfordeko Unibertsitatean sartu zen, ikertzaile-laguntzaile gisa. 1963an, Massachusettseko Institutu Teknologikoan sartu zen, fisikako irakasle gisa. Hango laborategi nuklearreko buru izendatu zuten 1980an, eta Fisikako Saileko zuzendari izan zen 1983tik 1988ra.

1963az gero, Henry W. Kendall eta Richard E. Taylorrekin lankidetzan jardun zuen Friedmanek. *Linac* izeneko zatiki-azeleragailu lineala asmatu zuten. 1967-1975 bitarteko ikerketetan, elektroiak, protoiak eta neutroiak bonbardatzeko erabili zuten linac-a, eta atomoaren nukleoko protoietan eta neutroietan barrenagoko beste egituraren bat bazela adierazten zuten arrastoak aurkitu zituzten. Azterketa sakonagoak eginda, protoien eta neutroien inguruan gai oso-oso txiki batzuk zebiltzala ikusi zuten (quarkak); horrela, Friedmanen eta haren lankideen ikerketei esker, quarken kontzeptua argitu ahal izan zen.

1990ean, Fisikako Nobel saria lortu zuen, Henry W. Kendal eta Richard E. Taylor lankideekin batera, atomoen nukleoari buruz egindako ikerketengatik eta quarkek zatikien fisikan duten zeregina zehaztu izanagatik.

Gaur egun, irakaslea da Massachusettseko Institutu Teknologikoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Líber Seregni

**Líber Seregni** (Montevideo, Uruguai, 1916ko abenduaren 13a - 2004ko uztailaren 31) militarra eta politikaria izan zen.

## Bizitza 
Armadan egin zuen karrera. 1936rako, tenientea zen, eta, 1963an, jeneral izendatu zuten. Hala ere, ideia liberalengatik nabarmendu izan zen beti. Horren erakusgarri, Pacheco lehendakariaren gobernuak armadari ematen zizkion eskumenekin eta haren jardunbide zapaltzailearekin ados ez zegoenez, erretiroa eskatu zuen 1968an.

Armada alde batera utzirik, hautagai aurkeztu zuen bere burua 1971ko lehendakaritzarako hauteskundeetan, Frente Amplio ezkerreko koalizioaren buruzagi gisa. Arrakasta handia lortu zuen, bigarren gelditu baitzen. 1973an, militarrek estatu-kolpea eman zuten, eta, Seregni kolpearen kontra agertu zelarik, atxilotu eta espetxeratu egin zuten. 1975ean aske utzi zuten, baina 1979an berriro atxilotu, eta 15 urteko espetxe-zigorra ezarri zioten. 1984an gelditu zen aske, eta, harrezkero, demokraziaren aldeko jarrera erakutsi zuen. Frente Amplio taldearen hautagaia izan zen 1984ko hauteskundeetan, nahiz eta gobernu militarrak horretarako debekua ezarri zion. 1989an lortu zuen hauteskundeetan parte hartzeko baimena, bere hautagaitza zela-eta koalizioan barne-liskar asko izan ondoren; hirugarren gelditu zen (botoen %&nbsp;21).
## Erreferentziak
Sani Abacha

**Sani Abacha** (Kano, 1943ko irailaren 20a - Abuja, 1998ko ekainaren 8a) nigeriar politikaria eta diktadore militarra izan zen. 1993ko azaroaren 17tik hil zen arte Nigeriako estatuburua izan zen.

## Biografia 
1963an Zariako Akademia militarrean graduatu zen eta 1967an Armadako Kapitain izendatu zuten. Lau urte geroago Britainia Handian jarraitu zuen bere trebakuntza militarra, eta, 1980an jeneral-mailara igo ondoren, 1982an Estatu Batuetan osatu zituen militar ikasketak. 1965ean, Miss Nigeria izandako Maryam Jidahekin ezkondu zen Sani Abacha, eta bederatzi seme-alaba izan zituzten. Abacharen eginkizuna erabakigarria izan zen 1985ean, Ibrahim Babangida jenerala boterera eraman zuen estatu kolpean, eta Babangidaren laguntzailerik garrantzitsuenetako bat izan zen hura lehendakari izan zen urteetan. 1993an, ordea, Babangidak hauteskunde demokratikoen ondoren dimititu zuenean, Abachak, bere burua estatuburu izendatzeaz gainera, gobernua eta legebiltzarra deuseztatu, manifestazioak eta alderdi politikoak debekatu eta armadako ofizial asko ipini zituen funtzionario zibilen lekuan. Hurrengo urteetan, nigeriarren haserrea areagotu egin zen, industria-ekoizpen eskasa eta erregimenaren autokrazia zirela medio, kanpo-zorra gehituz zihoalako. 1998an Abujan hil zen Abacha, bera hautagai bakarra izango zuten lehendakaritzako hauteskundeak baino bi hilabete lehenago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ogoni
* Ken Saro-Wiwa

## Kanpo estekak
Milan Kučan

**Milan Kučan** (Križevci, Jugoslaviako Erresuma, 1941eko urtarrilaren 14a) esloveniar politikaria da. Esloveniako Errepublika independentearen lehenengo lehendakaria izan zen.

## Biografia 
Hamazazpi urte zituela, Jugoslaviako Alderdi Komunistako kide egin zen. Zuzenbideko ikasketak egin zituen Ljubljanako Unibertsitatean. Ikasketak amaituta, Komunisten Ligako zenbait taldetan aritu zen.

Lehen kargu publikoa Esloveniako Legebiltzarreko lehendakaritza izan zuen, 1978tik 1982ra. 1986ra arte, Esloveniak Komunisten Ligaren Lehendakaritza Federalean zituen bi ordezkarietako bat izan zen. Ligaren Esloveniako Batzorde Zentraleko lehendakari gisa lan egin zuen 1986tik 1989ra, eta komunista serbiarren asmo hegemonikoei aurre egin zien.

1989an, alderdi anitzeko hauteskundeak onartu zituen lehen buruzagi komunista izan zen. Urtebete geroago, Legebiltzarraren kontrola galdu zuen bere alderdiak, Demos koalizio antikomunistaren mesedetan, lehenengo hauteskunde libreetan. Hala ere, diputatuek Kučan hautatu zuten Esloveniako Errepublikako lehendakari. 1991ko ekainean, Esloveniako independentzia aldarrikatu zuen, eta, 1992ko abenduan, lehendakari hautatu zuten. 1997ko azaroan, hauteskundeak erraz irabazita, berriro hautatu zuten lehendakari (2002ra arte).
## Erreferentziak
Umberto Mastroianni

220px|thumb|eskuinera|*Konkista* (1954). Kröller-Müller Museum.

**Umberto Mastroianni** (Fontana Liri, 1910eko irailaren 21a - San Marino, 1998ko otsailaren 25a) italiar eskultorea izan zen. Marcello Mastroianniren osaba, artisten familia batean sortu zen eta horri esker oso gaztetatik jardun ahal izan zen eskulturgintzan. 1926. urtean Turina aldatu zen, eta han hasi zen artea lantzen. 1935ean italiar eskulturari buruzko erakusketa batean parte hartu zuen Berlin, Viena eta Budapesten, eta 1940an Veneziako Bi Urtekoan parte hartu zuen. Bigarren Mundu Gerrako italiar erresistentziaren miresle gisa nabarmendu zen berehala, eta hori izan zen bere obran agertzen zen gai nagusietako bat. Hain zuzen ere, 1945ean sari nazional bat lortu zuen *Partisanoen monumentua* lanarekin, eta haren ondoren gai horri berari buruzko eskulturez osaturiko sail bat osatu zuen; besteak beste, Turin, Cuneo, Frosinone eta Urbinoko monumentuek osatzen dute sail hori. 1957. urtean Boloniako Arte Ederretako Akademiako eskultura irakasle izendatu zuten. 1975ean erakusketa zabal bat antolatu zuen Parisen, *Mugimenduak, formak eta proposamenak* izenburupean. 1987. urtean hogeita zazpi eskultura eman zizkion Italiari, eta Erromako Arte Modernoko Museoak berari eskainitako areto batean daude ikusgai. Bere azken lan handia 1994. urtean amaitu zuen, eta Turingo Regio antzokian jarri zen ikusgai.

Bere hilobia Carmagnolan, Turinetik gertu dago.

## Erreferentziak
Christian Geissler

thumb|Christian Geisslerren hilobia, Ditzumerverlaat (Rheiderland).

**Christian Geissler** (Hanburgo, Alemania, 1928ko abenduaren 25a - 2008ko abuztuaren 26a) alemaniar idazlea izan zen.

## Biografia 
Teologia- eta psikologia-ikasketak egin zituen. 1953an katolizismora bihurtu zen, baina 1962an uko egin zion.

1965-1968 bitartean, *Kürbiskern* literatura aldizkariko editore kide izan zen. 1960ko hamarraldian, militante gisa, armak desagertzeko kanpainetan eta manifestazioetan parte hartu zuen. 1973an, Errepublika Federaleko presoen gorputz zigorraren aurkako batzordea sortu zuen.

Bere lehenengo eleberrian bertan *Anfrage* (1960, *Galdera*), Geisslerrek bere literatura produkzioan etengabe agertu den gai bati heldu zion: banakoaren jokabidea injustiziez betetako garai batean. Bere hurrengo eleberrian, *Das Brot mit der Feile* (1973, *Ogia limarekin*), aginpidea dutenen harrotasuna deskribatu zuen. Hurrengoan, *Wird Zeit, dass wir leben* (1976, *Bizi gaitezen ordua da*), jatorri desberdineko pertsonek elkartasun ekintza bat egiten dute nazionalsozialisten preso bat askatzeko.

1980ko hamarraldiaren hasieran, bere lehenengo poemak hermetikoak eta idorrak argitaratu zituen, gai berari baina bide estetiko desberdinetatik heldu nahi ziola erakutsiz. Beste lan batzuk: *Kalte Zeiten *(1965, *Garai hotzak*), *Ende der Anfrage *(1967, *Galderaren amaia*), *Kamalatta* (1988).

## Erreferentziak
Joseph-Jaques-Césaire Joffre

thumb

**Joseph-Jaques-Césaire Joffre**, **Joseph Joffre** moduan ezagunagoa (Rivesaltes, Ipar Katalunia, 1852ko urtarrilaren 12a - Paris, 1931ko urtarrilaren 3a), Frantziako mariskala izan zen.

Frantses gudarosteko buruzagi nagusi izan zen Lehen Mundu Gerran eta *Le Vainqueur de la Marne* (*Marneko garailea*) izenez ezaguna da Frantzian. Parisko hiriaren defentsan jardun zuen 1870-1871 urteetan eta Indotxinan, Afrika Mendebalean eta Madagaskarren aritu zen ondoko urteetan. Frantziako armadako estatu nagusiko buruzagi hautatu zuten 1911. urtean eta Lehen Mundu Gerra hasi zenean, haren esku geratu ziren mendebaleko armada frantziar-britainiarra. Marneko lehen galeraren ondoren (1914ko abuztua) asmatu zuen kontraerasoan (1914ko iraila) guztiz galarazi zien alemaniar osteei Parisen sartzea eta Atlantikorako bidea. Frantziako armadako buruzagi nagusi izendatu zuten 1915ean eta kritika latzak jaso zituen Sommeko guduaren ondoren (1916). Izugarrizko galerak izan ziren frontearen bi aldeetan, bostehun mila gizonetik gora hil baitziren. Ondoren agintaritza nagusia utzi zuen eta mariskal izendatu zuten 1917an. Obra militar bat (1920, *La Préparation de la guerre et la conduite des opérations 1914-1915*; *Gerraren prestaera eta erasoaldien gidaritza, 1914-1915*) eta oroitzapen-liburu bat (*Mémoires,* 1932an argitara emana) idatzi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Victor Frankl

**Victor Emil Frankl** (Viena, 1905eko martxoaren 26a - *ib.*, 1997ko irailaren 2a) austriar psikoanalista izan zen, logoterapiako psikoanalisi eskolaren sortzailea.

## Ikasketak 
Medikuntza-ikasketak egin zituen Vienako Unibertsitatean, eta psikiatria eta neurologiako doktoregoa atera zuen.

## Deportazioa eta kontzentrazio Esparruak 
Viktor Frank Vienako hirian hartu zuten bere guraso eta emaztearekin batera 1942ko udazkenean eta Theresienstadt-eko kontzentrazio esparrura deportatu zuten. 1944-1945 bitartean, Auschwitz eta Dachauko kontzentrazio esparruetan eduki zuten preso judua izateagatik. Urte haietako lekukotasuna *Psikologo bat kontzentrazio-esparruetan* (1955) liburuan idatzita utzi zuen. Geroago, Auschwitz-etik Kaufering eta Turkheim-era mugitu zuten (Dachauren aginpean dauden bi kontzentrazio esparru). 1945ko apirilaren 25ean, Estatu Batuetako armada askatu zuen. Bere gurasoak eta emaztea ez bezala, Viktor Franklek Holokaustoa biziraun zuen.

## Askapenaren ondoren 
Bigarren Mundu Gerra bukatu ondoren, Vienako Unibertsitateko neurologia- eta psikiatria- irakasle izendatu zuten. Franklek adierazi zuen egungo eritasun nagusia helburu edo norabiderik gabeko bizitza baten eramankizuna pairatzea zela, gizakia, bere patuaren jabe izango bazen, bere bizitzari norabide jakin bat eman beharrean zela. Hogeita zortzi aldiz doktore honoris causa izendatu zuten beste hainbeste unibertsitatetan, eta Argentinako Mediku Antropologiako Elkarteko ohorezko kidea da (1954), eta orobat Limako Neuropsikiatria eta Legezko Medikuntza Elkartekoa zen, eta Espainiako Klinika hipnotiko eta esperimentalekoa (1960), besteak beste. Obra nagusiak: *Logos eta existentzia* (1951); *Psikoterapiaren oinarri antropologikoak* (1975) eta *Helbururik gabeko bizitza baten pairamena* (1977).

## Erreferentziak
Melchor de Santa Inés Oianguren

**Melchor de Santa Inés Oianguren** (Leintz Gatzaga, 1688 &ndash; Mexiko Hiria, 1747) gipuzkoar misiolari frantziskotarra eta filologoa izan zen. Valladoliden egin zen frantziskotar eta Filipinetarantz abiatu zen, misiolari, 1715. urtean. Bi urte geroago iritsi zen Manilara, eta Kotxintxinako misioetara bidali zuten. Gaixorik, Mexikora bidali zuten osa zedin, eta 1724an Manilara itzuli zen. Misio-lanetan jardun zuen, begietako eritasun batek jota, 1732. urtean Mexikora itzuli behar izan zuen arte. Sendatu ondoren, San Agustin de las Cuevasko komentuan geratu, eta han hil zen. Hizkuntzalaritzaren inguruan egin zuen lanengatik egin zen ezagun, ordea. Latinaren, grekoaren, hebreeraren, tagaloaren, txineraren, japonieraren, aramitaren eta malaysieraren berri bazuen. Japoniera eta tagalera, Filipenetako mintzaira, ikasteko bi gramatika idatzi eta publikatu zituen: *Arte de la lengua Japona dividida en cuatro libros según el arte de Nebrija* (1738) eta *Tagalismo elucidado* (1742). Bestalde, euskarari buruz ere gramatika bat idatzi zuela iduri du, baita hiztegi hirukoitz bat ere: *Arte de la lengua vascongada, Cantabrismo elucidado* eta *Diccionario trilingüe Tagalo-Castellano-Cántabro*. Euskarari buruzko azken lan horiek ez ziren argitara eman, eta gaur egun galdutzat jotzen dira.

## Erreferentziak
André Jacquemin

**André Jacquemin** (Épinal, 1904ko irailaren 3a - Paris, 1992ko irailaren 18a) frantziar margolari eta grabatzailea izan zen.

## Bizitza eta lana 
1919an bere herria utzi eta Parisa joan zen. 1921-1923 bitartean Arte Ederretako Eskolako ikasle izan zen. Berehala hasi zen, ordea, lanean bere kasa. 1953-1974 bitartean, Épinalgo museoko kontserbadore izan zen; erretiratu eta Parisa joan zenean, Arte Ederretako Akademiaren kide aukeratu zuten, eta 1989an lehendakari.

Zuzenean marrazten eta grabatzen zituen izaditik hartutako ereduak, bere sentsazioak eta inpresioak xaflara eramanez, eta horrek sentiberatasun eta egiazkotasun berezia ematen diote bere lanari. Inoiz ez zuen marrazkirik paperean egiten. Jacqueminek era guztietako gaiak erabili zituen bere grabatuetan: erretratuak, animaliak, biluziak, izadi hilak, eta abar. Baina paisaietan gailendu zen batik bat, elurrez estalitako paisaietan bereziki. Paisaia horiek halako izadiaz gaindiko kutsu bat dute, inork ez du berak bezala paperaren zuria elur bihurtzea lortu, loditasunaren tankera emanez eta eremuen isiltasuna sentiaraziz. Ilustratzaile gisa ere aritu zen, eta, besteak beste, Coletten, Bernanosen eta Malrauxen lanak apaindu zituen. Teknikari dagokionez, baliabide tradizionalak erabili zituen soilik: zizela, punta lehorra eta ur-bortitza.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  *André Jacquemin, peintre-graveur* Andre-jacquemin.com
Pedro Salinas

**Pedro Salinas** (Madril, Espainia, 1891ko azaroaren 27a – Boston, Amerikako Estatu Batuak, 1951ko abenduaren 4a) espainiar idazlea izan zen. Letretan doktorea zen, eta Sevillako eta Madrilgo unibertsitateetan, eta Cambridge eta Sorbonakoetan irakasle. Estatu Batuetara joan zen 1936an eta literatura irakasle izan zen Wellesley eta Baltimoreko unibertsitateetan. 27ko belaunaldiko poeta nagusietako bat izan zen. Poesia lirikoa egin zuen, oso landua, neurri laburrekoa, eta maitasunaren gaiari eskaini zizkion bertsorik gehienak, hura baitzen Salinasen ustez, ezagupenerako eta arimaren mugimendu sekretuak adierazteko tresnarik egokiena. Juan Ramón Jiménezen eragina dute Salinasen poesiek, hasierakoek batez ere, eta Jorge Guillénen laguna izan zen.

## Lanak 
Poesia bilduma nagusiak: *Presagios* (1923, "Zantzuak"), *Seguro azar* (1929, "Patu ziurra"), *Fábula y signo* (1931, "Alegia eta zeinua"), *Razón de amor* (1936, "Maitasuna dela eta"), *La voz a ti debida* (1934, "Zor zaizun ahotsa"). Ipuinak ere idatzi zituen: *El desnudo impecable *(1951).

Literatura azterketa garrantzitsuak egin zituen: *Jorge Manrique o tradición y originalidad* (1947), *La poesía de Rubén Darío* (1947), *Poema del Cid en romance moderno* (1925), eta *La literatura española del siglo XX* (1941). Antzerki lanak ere idatzi zituen.

## Erreferentziak
Vicente Gerbasi

**Vicente Gerbasi** (Canoabo, Venezuela, 1913ko ekainaren 2a - Caracas, Venezuela, 1992ko abenduaren 28a) gaztelaniazko olerkigile eta saiakera idazlea izan zen.

*Viernes* taldeko olerkigilerik handiena izan zen (1926-1941). Gerbasiren olerkigintzaren betetasuna bi garai desberdinetan nabarmentzen da, lehenik *Mi padre, el inmigrante* (1945, *Nire aita, immigrantea*) bere aitari eskainitako olerkian, eta *Los espacios cálidos* (1952, *Eremu epelak*) olerki-liburuan. Bi obra horietan dago bilduta Gerbasiren obraren funtsa. Bere poesiaren ezaugarri nagusia da paisaia epel eta tropikaleko elementu txikien espiritua aditzera emateko gaitasun berezia, sentikortasun eta erlijiotasunez betea, mistikoa sarritan, gizakiaren patuaren, etorkizunaren kezka ageri dela horren guztiaren atzean. Obraren hasieran paisaia distiratsu hori agertzen da, baina berehala iluntzen da giroa eta hartzen dute protagonismoa heriotzari buruzko bertsoek.

## Lanak 
Gerbasiren lan aipagarriak dira: *Vigilia del naufragio* (1937,* Hondoratzearen esnaldia*), *Bosque doliente* (1940, *Baso eria*), *Poemas de la noche y de la tierra* (1943, *Gauaren eta lurraren olerkiak*), *Por arte del sol* (1958,* Eguzkiaren graziaz*), *Olivos de la eternidad* (1961,* Betikotasunaren olibondoak*) eta *Tirano de sombra y juego* (1967,* Itzalaren eta jolasaren tiranoa*).
## Erreferentziak
Jerzy Grotowski

**Jerzy Marian Grotowski** (Rzeszów, 1933ko abuztuaren 11 &ndash; Pontedera, Italia, 1999ko urtarrilaren 14a)
poloniar antzerki-zuzendaria izan zen. Antzerki pobrea defendatu zuen, ikuslearen arreta desbidera dezakeen antzezpen edo muntaketarik gabea.

Krakovian eta Moskun ikasketak egin ondoren, antzerki-konpainia bat sortu zuen: *13 Ilarako Antzerkia*. 1959-1964 bitartean, konpainiako zuzendari izan zen. 1965ean Wroclawra joan zen eta izena aldatu zion konpainiari: Antzerki Laborategia. Arrakasta handia lortu zuen klasikoen egokitzapenak eginez: jatorrizko testutik abiatuta, antzezlearen eta antzezle-ikusle arteko harremana aztertzen zuen. Berak prestatutako muntaketen artean, aipagarriak dira, besteak beste, Byronen *Kain* (1960); Marloweren *Fausto Doktorea* (1962); Calderónen *Printze konstantea* (1965); Wyspianskiren *Akropolis* (1968); eta bere *Apocalypsis cum figuris* (1972). Taldea 1976an desegin zen, eta harrezkero irakaskuntzan eta lan esperimentaletan aritu zen Grotowski. Haren lanak eragin handia izan du egungo zuzendari eta antzezle askorengan, Peter Brook zuzendariarengan adibidez. Haren idazki teorikoen bilduma, *Antzerki pobre baten alde*, 1968an argitaratu zen, Brooken beraren sarrera batekin, eta antzerki ikasle eta antzezleen oinarrizko testua da egun.

## Erreferentziak
Jacques Bens

**Jacques Bens** (Cadolive, 1931ko martxoaren 25a - Vaucluse, 2001eko uztailaren 26a) frantses eleberrigilea izan zen.

*Valentin* (1958) eta *La Plume et l´ange* (1959, *Luma eta aingerua*) izan zituen lehenengo lanak —asko gustatu zitzaizkien Raymond Queneauri eta Boris Viani—. 1961ean, *Sept Jours de liberté* (*Zazpi egun askatasunean*) kontakizun-bilduma osatu zuen. Lan horretan, zazpi gazte dira protagonista, eta askatasunaz nola baliatu ez dakitela erakusten ditu egileak. *La Trinité* (1965, *Hirutasuna*) hartzen da Bensen lan maisutzat. *Adieu Sidonie* (1969, *Agur Sidonie*) eleberri kulturala da, baina kulturak ez dio eragozpenik jartzen idazketa-askatasunari. Liburua osatzen duten hamabi kapituluek hamabi liburu eta zodiakoko hamabi ikur dituzte oinarritzat: Boris Vian eta haren *Herbe rouge* I. kapitulua, Queneau eta *Le Chiendent* II. kapitulua, Joyce eta *Ulises* III. kapitulua eta abar. *Rouge Grenade* (1976, *Granada gorria*) lanean, kontakizunaren trama ezkutaturik gelditzen da eleberriaren eraikuntzaren azpian: hirurogei kapitulu, hamabi egun (bost kapitulu eguneko) eta hiru gai. Poema-liburuen artean, aipagarriak ditu: *Retour au pays* (1968, *Herrialdera itzulera*) eta *41 Sonnets irrationnels* (1965, *41 soneto irrazional*). Saiakera-egile gisa idatzi zituen *Queneau* (1962), *Boris Vian* (1976) eta *Marcel Pagnol* (1994).

## Erreferentziak
Stephan Balkenhol

thumb|300px|"Gizon bat eta emakume bat" (Hanburgo).

**Stephan Balkenhol** (Fritzlar, Hesse, Alemaniako Errepublika Federala, 1957ko otsailaren 10a) alemaniar eskultorea da.

## Biografia 
Hanburgoko Arte Ederretako Eskolan egin zituen ikasketak, Ulrich Rückriemen lantegian. Ikasketak amaitu ondoren, lantegi horretako laguntzaile izan zen (1979-1982).

1980ko hamarraldiaren hasieran, eskultura izoztuak osatu zituen, beirazko objektuekin. Zurezko lehenengo eskulturak 1982an egin zituen, eta, handik aurrera, zura izango zen Balkenholen gai maitatuena. Eskultura horiekin antolatu zuen, hain zuzen, 1984an erakusketa bat Löhrl galerian, Mönchengladbachen.

1990eko hamarraldian hasi zen ospetsu izaten, eta Europako eta Estatu Batuetako hainbat museo eta galeriatan antolatu zituen erakusketak. Ordu arteko lanak gizon eta emakumeen eskulturak ziren, jarrera askotan (zutik, eserita, taldean). Kolore biziz janzten zituen batzuetan; beste batzuetan, berriz, ilea eta ahoa besterik ez zien koloreztatzen. 1990eko hamarraldiaren hasieran, animalien irudietara jo zuen Balkenholek. Animaliak bakarka (lehoia, sugea) edo taldean —"Sei hartz" (1991) eta "57 pinguino" (1991)— erakusten zituen. Zenbaitetan, gizakiak eta animaliak batera erakusten ditu. Balkenholen eskulturek gaur egungo pertsonaiak adierazten dituzte, espresiorik gabeak, jarrera hieratikoan.

## Erreferentziak
Omar Torrijos

thumb|Omar Torrijos
**Omar Torrijos** (Santiago de Veragua, 1929ko otsailaren 13a - Penonome-tik hurbil, Panama, 1981eko uztailaren 31) Panamako militarra eta politikaria izan zen. Panamako estutuburua izan zen 1968-1981 bitartean.

## Bizitza 
Ikasketa militarrak egin ondoren, Panamako Goardia Nazionaleko kide izan zen, eta 1966. urtean teniente koronel izendatu zuten. 1968. urtean Arnulfo Arias aginpidetik baztertu zuen estatu-kolpean parte hartu zuen, eta, denbora laburraren buruan, batzorde militar berriko buruzagi bihurtu zen. Konstituzioa indargabetu, alderdiak legez kanpo utzi eta gogortasun handiz aurre egin zien ikasle eta enpresaburuen presioei. 1972. urtean biltzar konstituziogilea osatzeko deialdia egin zuen, eta biltzarrak gobernuburu eta Panamako iraultzako buruzagi goren izendatu zuen Torrijos. Panamako ubidearen gaineko jabetza berreskuratzeko negoziazioak bultzatu zituen Torrijosek bere agintaldiaren hasieratik, eta 1973. urtean Nazio Batuen Segurtasun Batzordearen aldeko erantzuna jaso zuen, Estatu Batuek kontrako botoa eman bazuten ere. 1977. urtean, Estatu Batuetako lehendakari Jimmy Carterekin negoziazio-prozesu luzea eraman zuen aurrera; negoziazio horien arabera, 2000. urterako panamarren mende egongo zen ubidea. 1978. urtean uko egin zion lehendakaritzarako hauteskundeetara aurkezteari, eta 1981. urtean hil zen hegazkin-istripu batean.

## Erreferentziak
Bruno Giorgi

thumb|alt=|Bruno Giorgiren eskultura (1970)

**Bruno Giorgi** (Mococa, São Paulo, 1905eko abuztuaren 13a - Rio de Janeiro, 1993ko irailaren 7a) brasildar eskultorea izan zen.

Erroman eta Parisen egin zituen ikasketak, eta 1939. urtean itzuli zen São Paulora. Han bizi izan zen hasieran, baina geroago Rio de Jainerora aldatu zen. Rio de Janeiron Arte Ederretako Batzorde Nazionaleko kide izan zen 1952-1954 bitartean. 1951 eta 1957 urteen artean São Pauloko I, II eta IV. Bi Urtekoetan parte hartu zuen Giorgik, eta 1953. urtean Eskulturako Sari Nazionala eman zioten. Hasierako lanetan errealismoaren kutsua nabarmentzen zaio, baina gerora molde estilizatuagoak erabili zituen. Barrokoak, eta batez ere, Henry Moore eskultorearen irudiek eragin handia izan zuten Giorgiren obran, eta haien eraginez hasi zen forma etzanak eta makurtuak irudikatzen. Oso lan sinple eta plastikoak egin zituen, oro har, eta bere estiloak eragin handia izan du Brasilgo eskultore gazteen belaunaldietan. Giorgiren obra nagusiak hauek dira: *Brasilgo gazteriaren monumentua*, Kultura ministerioko lorategietan, Rio de Janeiron; *Dois Guerreiros* brontzezko obra eta *Meteoa*, Brasilian biak; *Camponesa*, Rio de Janeiroko Arte Ederretako Museoan ikusgai dagoena, eta Tel Aviveko Weizmann Institutuko *Errituala,* marmolez egindako eskultura.

## Erreferentziak
Mario Molina

**Mario José Molina-Pasquel Henríquez** (Mexiko Hiria, 1943ko martxoaren 19a - ib., 2020ko urriaren 7a) mexikar kimikaria izan zen, estatubatuar hiritartasuna hartu zuena. Zientzia Kimikoak ikasi zituen Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan. Graduazio ondorengo ikasketak, berriz, Berkeleyko Unibertsitatean egin zituen (Kalifornia). Ondoren, irakasle eta ikertzaile gisa lan egin zuen Berkeley eta Irvingo zentroetan eta *Jet Propulsion Laboratory*n (Kaliforniako Teknologia Institutua). Ozono geruzari buruzko ikerketak egin zituen, batez ere. 1947an, artikulu bat idatzi zuen Sherwood Rowland estatubatuarrarekin, zeinetan ohartarazten baitzuen gas klorofluorokarburoek kalte handia egiten diotela ozono-geruzari. 1989an, Massachusettsko Egurats, Planeta eta Lurraren Zientzietako Sailean lan egin zuen ikertzaile gisa. 1994an, Estatu Batuetako Bill Clinton presidenteak zientziari eta teknologiari buruzko aholkularitza-taldeko kide izendatu zuen. 1995ean, Kimikako Nobel Saria jaso zuen, Sherwook Rowland eta Paul J. Crutzenekin batera, ozono-geruzari buruz egin zituen ikerketengatik. 1995ean, NBEk ematen duen Ingurumenerako Programako Saria irabazi zuten Molina, Rowland eta Crutzenek. Molinak, bestalde, Amerikako Kimika Elkartearen Tyler eta Essekeb sariak irabazi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Centro Mario Molina elkartearen web-orria
Richard Leakey

**Richard Erskine Leakey** (Nairobi, Kenya, 1944ko abenduaren 19a - *ibidem*, 2022ko urtarrilaren 2a) kenyar antropologoa izan zen.

## Biografia 
Mary Douglas Leakey paleoantropologoaren eta Louis Leakey antropologoaren semea izan zen. Hasieran ez zuen gurasoen bidetik jarraitu nahi izan. 1963an, ordea, australopitekoen masailezur bat aurkitu zuen, eta antropologia ikastea erabaki zuen. Londresen bi urteko ikastaro bat sei hilabetean osatu ondoren, Kenyara itzuli zen. 1967an, aztarnategi paleontologiko garrantzitsu bat aurkitu zuen Turkana aintziraren ekialdeko ertzean. Han, *Austrolopithecus boisei*aren burezur bat aurkitu zuen oso-osorik 1969an, eta, urte batzuk geroago, *Homo habilis* motako burezur bat. Burezur hura berregin eta ikertu ondoren, bi milioi urteko data ipini zion, eta *Homo* leinuaren antzinatasuna uste zen baino askoz handiagoa dela frogatu zuen.

1984an, ordu arteko *Homo erectus*aren hezurdurarik osoena aurkitu zuen Alan Walkerrekin, eta baita *Sivapithecus*aren masailezurra, hortzak eta burezur-zatiak ere, 17 milioiko antzinatasuna eta gizonaren zein tximinoaren aurrekoa izan daitekeena.

1968tik 1989ra, Kenyako Museo Nazionaleko zuzendari izan zen, eta, gero, Kenyako Fauna Zerbitzuen buru. 1977an, *The Making of Mankind* (*Gizateriaren eraketa*) lana argitaratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean-Robert Ipoustéguy

**Jean-Robert Ipoustéguy** (Dun-sur-Meuse, Frantzia, 1920ko urtarrilaren 6a - Dun-sur-Meuse, Frantzia, 2006ko otsailaren 8a) frantses pintore eta eskultorea izan zen.

## Biografia 
Pintore izan zen 1950 bitartean, baina margolaritza utzi zuen gero, kolorea menderatzen ez zuelako. Bere kasa hasi zen eskultura egiten, eta berehala osatu zuen lan zabal eta originala, hasieran nahiko abstraktua, baina betiere giza irudiari garrantzia ematen ziona. Sexua eta heriotza dira bere obra osoan nabarmentzen diren gaiak. Material guztiak erabili ditu: burdina, zementua, zura, lurra, brontze trinkoa, plastikoa eta marmola —zuzenean zizelatua—. Teknika horretan maisutasun handia erdietsi du. Bere lanak eskultura hutsak baino gehiago, ikuskizun zirraragarriak dira, argiaren joko konplexuak dituzten jende-multzo monumentalak.

Aipagarriak dira, besteak beste, *Mac Geeren omenez* (1950), *Roger edota hilen herria* (1959), *Aitaren heriotza* (1968), *Amaren agonia* (1970), *Amoranteak* (1970) eta *Neska gaztea* (1990, brontze saila). Behin baino gehiagotan, atzera bota izan zaizkio enkarguz egindako lanak, esate baterako, Filadelfiako katedralak eskatutako *Neumann gotzaiaren heriotza* (1976). Izan ere, bere lanek beti sortzen dute halako ezinegon bat. 1995ean, jaioterriari oparitu zion eskultura hori, eta hango eliza gotiko batean dago.

## Erreferentziak