Berrotza

[thumb|280px|[Acedo (Mendaza)|Acedoko landak]]
Berrotza  (La Berrueza gaztelaniaz) Nafarroako Foru Komunitateko bailara historiko eta Espainiako toki erakunde ohi baten izena da.    

## Toponimia 
Berrotza hitzaren etimologia hau izan daiteke: *berro* (berriro lantzen den lurra, lehen aldiz lantzen den lurra, lugorria); *berro-* «sastraka» eta *-otz* «hotza».    

## Geografia fisikoa 
### Kokapena 
**Berrotza**

Iparraldean Lana du mugakide, hegoaldean Los Arcos, Santsol, Desojo y Esprontzeda eta mendebaldean Torralba del Río, Kanpezu (Araba) eta Zuñiga.

1291. urtean Acedo, Antzin, Asarta, Legaria, Mendaza, Mirafuentes, Mues, Nazar, Oko eta Piedramillera herriek osatzen zuten bailara.

XIII. mendean «Deio herria» aipatzen da, Berrotzaren inguruko eskualde zehaztugabea, Nafarroako Antzinako Foruaren hitzaurrean musulmanen konkistatik salbu egon ziren guneetako bat zena, Baztan, Salazar eta Erronkariko urruneko haranekin batera.

Berrotzako azalera historian zehar murrizten joan da. IX. eta X. mendeetan Berrotza zen Toloño mendilerroaren ekialdean zegoen herrialde menditsu osoa, antzinako Arabatik, Deio haraneraino (gaur egun San Esteban, Monjardin).

1366ko apeoan, Berrotza harana herri hauek osatzen dute: Piedramillera, Burguillo, Mendaza, Estemblo, Sorlada, Mues, Acedo, Asarta, Desiñana, Otiñano, Cabrega, Mirafuentes, Ubago, Zuñiga, Genevilla, Cabredo, San Pedro (Cabredo eta Marañon artean), Eskidi, Labraza, Torralba, Esprontzeda, Desojo, Azuelo.

Lehen Karlistaldian, Zumalakarregiren ohiko babeslekua izan zen, eta bi gudu Berrotzan bertan izan ziren. Nazar eta Asartako guduan, 1833ko abenduaren 29an, Nazarko zelaietan zeuden karlista tropak; Marcelino Oraak tropa haiei eraso zien, eta Zumalakarregik erasoari eutsi zion, baina muniziorik gabe geratu zenean erretiratzeko agindu behar izan zuen. 1834ko abenduaren 12an, Mendazako gudua gertatu zen, non Luis Fernández de Cordobak karlista tropak ustekabean harrapatu zituen; karlistek, hori ikustean, erretiratzea erabaki zuten.

### Fusilatuak eta errepresaliatuak (1936) 
1930. urtean haranak 3.000 biztanle inguru zeuzkan. Errepublika garaian, langileen eta errepublikaren aldeko hainbat elkarte sortu ziren. Langabezia ibarrean nabaritu zen: Mues herrian langabeak 60 ziren. 1936an estatu kolpe militarra gertatu zenean, gogor erreprimitu zuten ezkerreko sektore minoritarioa. Muesen, uztailaren 20an, Ramon eta Corpus Pinillos anaiak, Valeriano Martínez, Lucas Ortega eta Manuel Márquez atxilotu zituzten. Irailaren 7an, Ramón, Corpus eta Lucas Oteitzan fusilatu zituzten. Halaber, Mendazako Pedro Yániz, *El Chino*, kartzelan sartu zuten, eta hilabete geroago Lakarren hil zuten. Acedoko Eleuterio Díaz, *El Maestrillo*, Urbiolako apaizaren etxean egon zen ezkutaturik, bere emazteren osabaren etxean, azkenean Los Arcosko kuartelean entregatu zen, eta handik gutxira hil zuten Villatuertan. Asartako Lorenzo Rubio *El Chano* Arkixan hiltzera eraman zuten; Mendazako erregistro zibilean inskribatu zuten haren heriotza, baina zaurituta ihes egitea lortu eta muga igaro zuen. Beste pertsona batzuk ere errepresaliatu zituzten: Ceferino Gaston, Juan Paternain, Felipe Monton, Cruz Urdangarin, Tomás Plaza, Felipe Llano, Jesús Paternain, Avelina Pérez eta Marina Casanova.

## Giza Geografia 
### Herriak 
thumb|Berrotzako herrien mapa eta kokapena.
Erregimen Zaharrean batera administratu zen. Administrazio-unitate gisa mantendu zen XIX. mendearen lehen erdialdeko udal-erreforma arte.

Honako herri hauek osatzen dute:

### Nekazaritza eta abeltzaintza 
Ibarraren funtsezko dedikazioa nekazaritza da, batez ere zerealarena. 1980ra arte mahatsondoa ere landatzen zen, eta 1935ean izan zuen garairik garrantzitsuena. Muesen izan ezik, 1966 eta 1969 bitartean herri guztietan lursailen kontzentrazioa aplikatu zen, 6697 lursailetatik 1013ra pasatuz.

* **Burguillo**. Antzinako noblezia-jaurerria izan zen. 1350ean 7 su zituen. Katalina eta Joan III .a erregeek Piedramillerako kontzejuari eman zioten lekua. Bere jatorrizko parrokia gero baseliza bihurtu zen Santa Agreda.

* **Cabrega.** Jaurerria (4 su 1366. urtean), bere petxak 1511n Pedro de Navarra mariskalarenak ziren, agramondar bandoaren buruarenak. Nafarroako Erresumaren ibasioan, Albako dukearen armada  gaztelarrari amore eman behar izan zion.1534. urtean eremutzat eman zuten.

* **Desiñana.** Asarta eta Nazar arteko lekua da. 1366an 5 su dauzka. 1663an hutsik dago eta ez dago bizilagunik, 1777an hutsik jarraitzen du, 1810ean Desiñanako abadiak lurrak saltzen ditu, Nazarreko Udal Artxiboan Desiñanaren jabetza-hartzearen 1848ko eskritura gordetzen da.

* **Estemblo.** 1366. urtean 5 su dauzka. XIX. mendean abeletxe bat zen 6 biztanlekin.

* **Granada de Ega.**  Jauregia, basoa eta jaurerri eremua. Azedoko baserria, 1887. urtean 5 biztanle zeuzkan, 1940. urtean 5, 1950ean 12, eta 196ean 14.

* **Paliñares.** Muesen, En Mues, Odron ibaitik hurbil dagoen lautadatso batean, non zeramika sigilata eta txanponak, eskulturen burua eta mosaikoak azaleratu ziren.

* **San Cristóbal de la Berrueza.** 1317an, Berrotzako eta beste batzuetako biztanleei San Kristobal herriratzeko baimena eman zitzaien, alde horretatik Gaztelaren aurka muga defendatzeko. Ziur aski, Ega ibaiaren gainean dago, Mendazan;  Vianako foruaren arabera antolatu ziren.

* **Villamera.** Tibalt I.a erregeak (1237) bere kargak eguneratu zituen Acedo eta Asartakoekin batera. 1350ean su bakarra zuen, handik gutxira despopulatuko zen.

## Kultura 
### Ondasun materiala 
* San Gregorio Ostiense basilika Nafarroako Barrokoko monumenturik esanguratsuenetako bat da. Basilikaren aurretik gaztelu edo gotorleku bat egon zen Piñalban. Mendeetan zehar, erromesaldi eta debozio leku izan da, bertan gordetzen baitira santuaren erlikiak.

* Ubagon, Tourseko San Martin eliza dago. Protogotiko estilokoa, XII. mende bukaerakoa, Berruezako zaharrena.

* Mirafuentesko San Roman gotorleku-eliza, harrizko lauzez estalita dagoen tenpluaren sabaia nabarmentzen da.
* Cabregako gotorlekua. Nafarroako gotorlekurik garrantzitsuenetako bat, harlanduzko harriekin eraikitako jauregiaren zati bat kontserbatzen da. Nafarroako Pedro mariskalarena zen, eta Fernando Katolikoak gotorlekua suntsitzeko agindu zuen. 

* Galtzada erromatarra. Piedramillera. Ancínerako pasabidea, Los Arcosetik Amescuara doan galtzada.

* San Gregorioko arrokak. Mues. Harri naturalen blokeak, oso deigarriak diren arrauka-formazio bitxiak

* Castillo, Erbea eta Trasluz haitzuloak. Piedramillera. Oso sakonera txikiko kobazuloak, baina ikusgarriak.

* Vasco-Navarro bide berdea. Acedotik Zuñigara. Ez du batere zailtasunik trazadura osoan.

* Kostalera igoera, Joar, Neneen iturria, Malpicako gaztelua.

Garcíaren erregealdian, Naiarakoa (1035-1054), "Penna Punicastri" ren arduraduna Fortun Sanchez da. XV. mendearen amaieran utzi zuten, dokumentatutako azken alkaidearen ondoren: Fortuño de Toledo. Bere ohiko zaindariak 10 gizonekoak ziren, eta bakoitzari urtean 5 gari-katiluren baliokidea zen diru eta gari kopurua ematen zitzaion.

Galtzada erromatarra. Piedramillera. Los Arcosetik Amescuarako pasabidea, Antzineruntz.

San Gregorioko harkaitzak. Mues. Modu naturalean pilatutako harkaitz-blokeak, oso deigarriak diren bakantze-formazio bitxiak

Castillo, Erbea eta Trasluzeko kobazuloak**.** Piedramillera. Oso sakonera txikiko kobazuloak, baina ikusgarriak.

Vasco-Navarro bide berdea**.** Acedotik Zuñigara. Ez du zailtasunik txikiena ere ibilaldi osoan.

Kostalera, Joar, Umeen iturrira igoera, Malpikaren gaztelua**.**

* Gregorio  Perez de Alegria. Ubago. 1785. Cartagena de Indiasko inkisidorea. Hiltzean  bere liburutegia herrian utzi zuen. 

* Gabriel Azedo de La Berrueza. Jarandilla de la Vera, Cáceres. 1604. Acedoko jauregiko jabeen senitartekoa da; *Amenidades, florestas y recreos de la Provincia de la Vera*... izenburuko liburua bere senide Diego de Azedo Albizu, Jauregiko jabeari  eskaini zion.

* Pedro Azedo de La Berrueza. Jarandilla de la Vera. XVI. mendekoa. Karlos V.aren ardandegi-zain izan zen. 

* Ramon Fernandez de Pierola Lopez de Luzuriaga. Otiñano. XIX. mendekoa. Gasteizko eta La Habanako apezpikua.

* Martin Ruiz de La Berrueza eta haren anaia. Berrotzan jaio ziren. 1080 Espinosa de los Monteros herrian La Berrueza auzoa sortu zuten.

## Bibliografia 
* Luzuriaga, Gerardo. Berrotza, La Berrueza. Una mirada peculiar al valle. - Nazar, Gardatxo, 2020

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lizarrerria

## Kanpo estekak 
*  Berrotzari buruzko bloga.
* Nazar su historia.pdf
*