Sanskrito

**Sanskrito**a (sanskritoz: संस्कृता वाक्, *saṃskṛtā vāk*, edo laburtuta संस्कृतम्, *saṃskṛtam*), hizkuntza indoariar klasiko bat da. Hegoaldeko Asian sortu zen, bere aurreko hizkuntzak Brontze Aroaren amaieran ipar-mendebaldetik han barreiatu ondoren. Sanskritoa hinduismoaren hizkuntza sakratua da, filosofia hindu klasikoaren hizkuntza, eta budismoaren eta jainismoaren testu historikoena. Antzinako eta Erdi Aroko hegoaldeko Asian, lotura-hizkuntza izan zen, eta kultura hindua eta budista Asia hego-ekialdera, Asia ekialdera eta Asia erdialdera Erdi Aroaren hasieran transmititzean, erlijio eta goi-kulturako hizkuntza bihurtu zen, baita eskualde horietako batzuetako elite politikoena ere. Ondorioz, sanskritoak eragin iraunkorra izan zuen Asia hegoaldeko, Asia hego-ekialdeko eta Asia ekialdeko hizkuntzetan, batez ere hiztegi formal eta ikasietan.

Sanskritoak, oro har, indoario hizkuntzako hainbat aldaera zahar konnotatzen ditu. Horietatik arkaikoena Rig-vedan aurkitutako sanskrito vedikoa da, K.a. 1500 eta 1200 artean konposatutako 1.028 ereserki bilduma, gaur egun Afganistan iparraldea den mendietatik ekialdera (Pakistan iparraldearen barrena eta India ipar-mendebaldera) migratu zuten tribu indoarioak osatutakoa. Sanskrito vedikoak azpikontinenteko antzinako hizkuntzekin elkarreragin zuen, berriki aurkitutako landare eta animalien izenak xurgatuz; gainera, antzinako Hizkuntza drabidikoak eragina izan zuten sanskritoaren fonologian eta sintaxian. Sanskritoak, era berean, sanskrito klasikoari modu estuagoan egin diezaioke erreferentzia, forma gramatikal fin eta estandarizatu bat, K.a I. milurtekoaren erdialdean sortu zena eta antzinako gramatiken artean zabalduenean kodetu zena, Pāṇiniren *Aṣṭādhyāyī*n (zortzi kapitulu). Hurrengo mendeetan, sanskritoa tradizioari lotuta geratu zen, lehen hizkuntza gisa ikasteari utzi zitzaion, eta, azkenean, hizkuntza bizi gisa garatzeari utzi zitzaion.

Rig-vedaren ereserkiak irandar eta greziera hizkuntzen familien poema arkaikoen oso antzekoak dira, hala nola Avesta zaharreko *Gathak* eta Homeroren *Iliada*. Sanskritoak ez du jatorrizko idazkera frogaturik: K.o. I. milurtekoaren ingurutik aurrera, hainbat idazkera brahmikoetan idatzia da, eta, aro modernoan, ohiko devanagarian.

Sanskritoaren estatusa, funtzioa eta lekua Indiako kultura-ondarean, Indiako Zortzigarren hizkuntza zerrendan daude sartuta Konstituzioan. Hala ere, berpizte saiakerak egin arren, Indian ez dago lehen hizkuntza sanskritoa duen hiztunik. Indiako hurbileko azkeneko hamar urteetako erroldatan, milaka herritarrek adierazi dute sanskritoa dela beren ama hizkuntza, baina zenbaki horiek hizkuntzaren prestigioarekin bat egiteko nahia adierazten dutela uste da. Sanskritoa gurukula tradizionaletan irakatsi da antzinatik; gaur egun, asko irakasten da Bigarren Hezkuntza mailan. Sanskritoaren unibertsitaterik zaharrena Benares Sanskrito College da, Ekialdeko Indietako Konpainiaren agintaldian sortua, 1791n. Sanskritoa, oraindik ere, oso erabilia da hizkuntza zeremonial eta erritual gisa himno eta kantu hindu eta budistetan.

## Ezaugarri historiko, sozial eta kulturalak 
### Historia eta garapena 
Ez dago ongi jakiterik Indiako iparraldean noiz hasi ziren hizkuntza indoeuroparrak hitz egiten. Normalean, Harappa kultura bezalako lehen erresumak indoeuroparrak ez ziren herriek osatu zituztela uste da. *Rig-veda* izeneko ereserki sakratuen liburuan, ariarrek utzi zuten aberria deskribatu zuten. K.a. II. milurtekoaren uneren batean, indoeuropar herriak India iparraldean sartu ziren. Hizkuntza indoeuroparretan idatzitako lehen lekukotasunetako bat, Vedak izeneko testuak, sanskrito vedikoan daude. Testu horiek, gutxienez, K.a. I. milurtekoan hedatu ziren Indiako iparraldeko herenean, brahmi izeneko idazkera batean.

[thumb|650px|erdian|Sanskritoz idatzitako taulatxoak: *[Devi-mahatmya|Devi-majatmia* edo "Devi’ jainkosaren loriak", antzinako idazkera bhujimolean ahur orriaren gainean idatzia (Bihar edo Nepalen, XI. mendea).]]

Sanskritoa ez da, zehazki, hizkuntza hila, testuinguru jakin batzuetan Indiako hamarnaka mila lagunen ohiko komunikazio-hizkuntza baita. Izan ere, gaur egun India osoko eskola eta etxeetan irakasten, irakurtzen eta idazten dute, bigarren hizkuntza gisa baina. Gainera, brahman batzuek ama hizkuntzatzat hartzen dute. Eguneratutako txostenen arabera, tokiko hizkuntza gisa berbizitzen ari dira Shimoga hiritik gertu dagoen Mattur herrian (Karnatakan). Hala ere, sanskritoz erraz egiten duten pertsona gehienek bigarren hizkuntzatzat dute.

### Arkaismoak 
Sanskritoan, arkaismoak, bereziki sistema kontsonantikoan, antzinako beste hizkuntza batzuekin alderatzen denean antzematen dira, latina, greziera edo baita arkaismo ugari gordetzen dituzten hizkuntza modernoak ere, lituaniera kasu. Hizkuntza horiek guztiek aldaketa fonetiko eta gramatikal nabariak izan badituzte ere, egitura aitzinindoeuropar klasikotik aldendu dutenak, antzekotasun esanguratsuak dituzte. J. P. Malloryk lituaniar esaera zahar bat erabiltzen du (sanskritoz, lituanieraz eta latinez idatzia) dituzten antz handia erakusteko:

:Sanskritoz: *«Devas adadāt datás, Devas dat dhānās»*.
:Lituanieraz: *«Dievas davė dantis, Dievas duos duonos»*.
:Latinez: *«Deus dedit dentes, Deus dabit panem»*.
:Euskaraz: «Jainkoak hortzak eman zituen, Jainkoak ogia emango du».

## Sailkapena 
[thumb|400px|Hainbat alfabetotan idatzitako sanskritozko testua: «[Shivak jainkoen hizkuntzaz atsegin hartzen dutenak bedeinka bitza» (Kālidāsa)]]
Sanskritoa, beste indoario hizkuntzak bezala irandar hizkuntzekin hertsiki lotua denez, indo-irandar edo indoario hizkuntzen adartzat jotzen da. Zenbait alderditan, hizkuntza kontserbatzailetzat hartzen da, aitzinindoeuropera berrienaren zenbait ezaugarri bereziki ongi islatzen dituena. Sanskritoa Indiako indo-ariar hizkuntza modernoen aurrekotik hurbil dagoen hizkuntzatzat har daiteke. Kronologikoki, hona hemen sanskritoaren ondorengo beste hizkuntza indo-ariar batzuk: antzinako Indiako prakritoa —Pāli kanonaren hizkuntza—, hindi-urdua, bengalera, nepalera eta Indiako beste eskualde hizkuntza batzuk (horien artean, kaxmirera, marathera, gujaratera, assamera eta punjabera, besteak beste). Europa eta ipar Afrikako ijitoek jatorrian hitz egiten zuten erromaniera ere oso lotuta zegoen aurreko hizkuntzekin.

Denbora luzez, sanskritoa hizkuntza horien jatorria zela pentsatu zuten, baina gaur egungo frogek adierazten dute sanskritoa ez dela hizkuntza indo-ariar modernoen aurrekari zuzena edo ama hizkuntza: aitzitik, adar paralelo batena iradokitzen dute (nolabait esateko, hizkuntza modernoenen «ama-izeba» moduko bat). Hizkuntza moderno gehienak tokiko prakritoaren ondorio bide dira.

## Linguistika 
### Fonologia 
Sanskritoak 36 fonema inguru bereizten ditu. Hala ere, alofonia batzuk daudenez, devanagari alfabetoak 48 soinu bereizten ditu (ez denak oposizio fonologikoan, noski). Hona hemen ordena alfabetiko tradizionala: bokalak, diptongoak, anusvāra eta visarga, oklusiboak (a espartzua) eta sudurkariak (azken bi talde horietan aho-traktuaren atzealdetik aurrealderantz hasita) dira, eta, azkenik, urkariak eta frikariak. IAST sisteman (Transliterazio Sanskritozko Nazioarteko Alfabetoa) idazkeran transkribaturiko soinuak honakoak dira:

:a ā i ī u ū ṛ ṝ ḷ ḹ ; e ai o au
:ṃ ḥ
:k kh g gh ṅ; c ch j jh ñ; ṭ ṭh ḍ ḍh ṇ; t th d dh n; p ph b bh m
:y r l v; ś ṣ s h

Beste ordena alfabetiko tradizional bat ere badago, Pāṇini gramatikariaren *Shiva-sutra* izenekoa.

### Bokalak 
Hona hemen devanagarizko bokal-inbentarioa: lehen zutabean, letra zehatzak, hitzaren hasieran erabiltzeko; bigarrenean, प् (/p/) kontsonantearen marka diakritikoa; hirugarrenean, NAF alfabetoaren araberako ahoskera; eta laugarrenean, IAST sistemara egindako transliterazioa:

### Kontsonanteak 
Hona hemen sanskritoaren inbentario kontsonantikoa, devanagarizko alfabetoan irudikatua, haren ohiko transkripzioan IAST (Transliterazio Sanskritozko Nazioarteko Alfabetoa), NAFko baliokidearekin batera, Stiehlek emana:

### Gramatika 
Sanskritoa, K.a. I. milurtekoko beste indoeuropar hizkuntza batzuk bezala, hizkuntza malgukari eta sintetikoa da, SOV eta preposizioaren oinarrizko ordena duena (nahiz eta postposizio gutxi batzuk egon).

Izenek eta adjektiboek zortzi kasu morfologiko (nominatiboa, bokatiboa, akusatiboa, genitiboa, datiboa, ablatiboa, lokatiboa eta instrumentala), hiru numero gramatikal (singularra, duala eta plurala) eta hiru genero (maskulinoa, femeninoa eta neutroa) bereizten dituzte. Aditzak antzinako grezieraren ia kategoria flexibo berberak ditu.

## Maileguak 
Euskaraz ere, Indiako erlijio eta kulturei lotutako hitz asko sanskritotik hartu ditugu: asana (yoga-posizioa), avatar (*ava-tara*, ‘jaisten duena’), ayurveda (Indiako tradiziozko medikuntza), bodhisattva, brahman (hinduismoko apaiza), Buda, guru (maisua), karma, mandala, mantra, Nirvana, svastika (*su astika*, igarpen onekoa), txakra (energia-gune)...

## Oharrak
## Erreferentziak 
### Bibliografia
*
*
*
* 
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
* 
** 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* 
*
*
*
*
* 
* 
*
*
*
*
*
*
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 

## Irakurgai gehiago 
* 
*
*
*
* 
*
* 
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* 
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* 
* 
*
*
*
* 
*
*
*
* 

## Kanpo estekak 
*  31&nbsp;Sanskrit and Dravidian dictionaries for Lingvo.
*  free online lessons from the 
*  an organisation promoting the usage of Sanskrit
*  — Documents in ITX format of Upanishads, Stotras etc.
* 
* 
*  for typing Sanskrit in the Devanagari script.
*  — sources results from Monier Williams etc.
*  — dynamic online declension and conjugation tool
*  — Sanskrit hypertext dictionary
*  — Collection of Sanskrit Shlokas from Various Sanskrit Texts