Rosalie Edge

**Rosalie Barrow Edge** (New York, 1877ko azaroaren 3an-New York, 1962ko azaroaren 30ean), **Mabel Rosalie Barrow** jaiotzez, estatubatuar ekintzaile sozial, sufragista eta kontserbazionista izan zen. Zientzietan eta ingurumenaren kontserbazioan prestakuntza akademiko espezifikorik jaso ez bazuen ere, ekintzaile aditua eta errespetatua bihurtu zen. 1929an, Larrialdiko Kontserbazio Batzordea sortu zuen, sistema kontserbazionistaren eraginkortasunik eza salatzeko eta espezieen babesa defendatzeko. 1934an munduko hegazti harraparien lehen erreserba sortu zuen: Hawk Mountain Santutegia, Kemptonetik gertu, Pennsylvania. Bere garaiko kontserbazionistarik militanteena izan zen,eta hainbat hamarkadatan Audubon Elkarteko liderrei aurre egin zien publikoki, basa-bizitza babesteko zituen ikuspegiengatik.

## Bizitza 
1877ko azaroaren 3an jaio zen New Yorken. Harriet Bowen Barrow eta John Wylie Barrowen alaba zen. Aita, Ingalaterran jaio eta hazitakoa, New Yorkeko enpresa-komunitateko kide oparoa eta aberatsa  zen, baita hizkuntzalari jakintsua ere.  Bost anai-arrebetatik gazteena zen, aitaren kutunena  eta Central Parken berarekin paseatzen zuen , animalien zaletasun goiztiarra elikatuz.

Familia onenetako emakume gazteentzako eskola pribatu batean hezia izan zen. Han ikasi zituen artea, musika, historia eta poesia. eta New Yorkeko gizartearen zirkulurik esklusiboenetan mugitu zen. Ez zen sekula unibertsitatera joan eta berak beti gabezia garrantzitsutzat jo zuen. Hala ere, bere ibilbide kontserbatzaile sendoarekin, hainbat unibertsitatetan hainbat ohorezko titulu lortu zituen.

Hamazazpi urte zituela, Ingalaterran familia bisitatzen ari zela, Charles Noel Edge ezagutu zuen,  britainiar ingeniari zibila. Japoniara, Yokohamara, lanera bidali zutenean, berarekin joan zen. Han 1909ko maiatzaren 28an ezkondu ziren. Asian ia hiru urtez ibili ondoren, bikotea New Yorkera itzuli zen behin betiko, eta bi seme-alaba izan zituzten: Peter, 1913an jaioa, eta Margaret, 1915ean jaioa. Charlesek lana dela-eta maiz alde egiten zuenez, eta berak gero eta interes handiagoa zuenez basa-bizitzarekiko, bikotea urruntzea eta ondoren ezkontza haustea eragin zuen. Azkenean, 1921ean banandu ziren, baina ez ziren inoiz dibortziatu eta bere abizena mantendu zuen.

### Militantzia sufragista 
thumb|300x300px|Lady Rhondda, c. 1910–1915
1913an Ingalaterratik New Yorkera *Mauretania* itsasontzian egindako bidaia batean, Sybil Thomas Rhondda bizkondesaren lagun egin zen. Rhondda, feminista eta mugimendu sufragista britainiarraren defendatzailea, sufragismo militanteaz hitz egin zion lehen pertsona izan zen,  nahiz eta bera ez zen inplikatuko urte batzuk geroago arte.

AEBetako mugimendu sufragistan kolaboratzen hasi zen, bere senarra aurka izan arren. 1915ean, *New Yorkeko Estatuko Emakumeen Sufragioaren aldeko* *Alderdiarekin* bat egin zuen, eta antolaketa lanetan murgildu zen: hitzaldiak eman zituen, sufragioaren aldeko panfletoak idatzi zituen eta beste jarduera batzuk ere egin zituen. 1917. urtearen amaieran, New York emakumeen boto-eskubidea bermatzen zuen Ekialdeko Kostako lehen estatua izan zedin asko lagundu zuen, eta, 1920an, Estatu Batuetako Konstituzioaren Hemeretzigarren Emendakina aldarrikatu zenean, emakumeen sufragio nazionala ezartzeko atea ireki zuen. Behin botoa lortuta, alderdiak izena aldatu eta *New Yorkeko Estatuko Emakume Boto-emaileen Liga* izena hartu zuen, diruzaina bera zelarik.

Sufragista gisa, mugimendu sozial baten buru izateko oinarriak ikasi zituen: antolatu, panfletoak idatzi, protestak antolatu eta beste iritzi lider batzuekin konektatu. Lan horietan izandako esperientzia erabakigarria izango zen gerora kausa kontserbazionistaren defendatzaile gisa arrakasta izan zezan.

### Aktibismo kontserbazionista 
thumb|300x300px|Central Park
1915ean, hegaztiak behatzeko interes handia piztu zitzaion. New Yorkeko Central Park-en ibiltzen ziren ornitologia zaleekin bat egin zuen. Goizero-goizero, batez ere udaberrian, parkera eramaten zituen bere prismatikoak, eta hiri handiaren erdian, Atlantikoko migrazio-bidean, oasi horretan babesten ziren hegazti migratzaileen ezohiko kopurua identifikatzen saiatzen zen. Laster, Historia Naturaleko Museo Amerikarreko biologia saileko langileen lagun egin zen. Seguruenik, arrano soilak eta beste hegazti harrapari batzuek bizi zuten egoera zailak bultzatu zuen aktibismora. 1933an, milaka belatz-gorpu erakusten zituzten argazkien bidez, Pennsylvaniako tradizio bortitz bat ezagutu zuen: asteburuetan, ehiztariak mendien gailurretan biltzen ziren milaka hegazti harrapari abailtzeko, bai kirolagatik, bai hegazti horien harraparitza fauna zinegetikoaren gainean murrizteko.

Depresio Handiaren garaian, aurrekaririk gabeko aktibismoak Olympic eta Kings Canyon Parke Nazionalak sortzea ekarri zuen, eta Yosemite eta Yellowstoneko babesak gogortzea.

#### Larrialdiak Zaintzeko Batzordea (ECC) 
thumb|250x250px|Pelikano zuria
1929an, 52 urterekin eta bere aktibismo sufragistan izan ezik, publikotik erretiratutako bizitza bat eraman zuen. Baina urte hartan *Larrialdiak Kontserbatzeko Batzordea (ECC)* sortu zuen eta hil zen arte zuzendu zuen.  Manhattanen zuen bulegotik lan egin zuen ingurumen-erakunde bat zen, eta animalia-espezie guztiak ohikoak ziren bitartean babesteko eta arriskuan egon arte ez itxaroteko beharra azpimarratzen zuen. Bere jarduera nagusia liburuxkak, prentsa-komunikatuak, gutunak eta bestelako dokumentuak argitaratzea izan zen.  Guztira, ehun izenburu baino gehiago argitaratu eta banatu ziren, gai ugari jorratzen zituztenak, ez bakarrik orotariko kanpaina nagusiak, baita zehatzagoak ere, hala nola pelikano zuriaren babesa edo antilope amerikarra.  *Larrialdiak Zaintzeko Batzordearen* eragina ikaragarria izan zen, zituen finantza-baliabide urrien arabera. Bidalketa bakoitzak bere aldekoen editorial egokiak sortzen zituen egunkari garrantzitsuenen erredakzioetan, bereziki New York Times-en. ECCk publiko orokorraren kontsultei erantzuten zien, gobernuko funtzionarioekin harremanak izaten zituen, Kongresuko audientzien aurrean lekukotza ematen zuen, kontserbazio-kanpainak antolatzen zituen edo beste erakunde batzuenekin bat egiten zuen. Batzordeak kritikatu egin zuen Azterketa Biologikoen Bulegoaren, Audubon Sozietatearen, Estatu Batuetako Baso Zerbitzuaren eta beste babes-erakunde batzuen konplizitatea, eta salatu zuen sarritan laguntzen duela natura-ondarea suntsitzen. *Emergentziazko Kontserbazio Batzordeak* 1955ean argitaratu zuen bere azken liburuxka, baina Rosaliek bizitza basatiaren defentsan jarraitu zuen hil zen arte.

#### National Audubon Society-rekin harremana 
New Yorkeko *National Audubon Society*-ko kide izan zen arren, laster hasi zen erakunde horren jarduteko moduarekin ados ez zegoela esaten: 1929an hegaztien ehizaren alde egiten zuten erakundeekin kolaboratzea leporatu zien, hegazti abeslariez bakarrik arduratzen zirenekin edo desagertzeko arriskuan zeuden beste espezie batzuei kasurik egiten ez zietenekin. Elkartea animatu zuen hegaztien barietate handiagoa kontserbatzeko jarrera oldarkorragoak hartzera. Auduboneko zuzendaritza batzorde osoa salatzeko saiakerak porrot egin ondoren, Edgek auzitara eraman zituen, finantza kudeaketa txarragatik, eta bazkide guztien zerrenda osoa (hamaika mila inguru) eskuratzeko eskatu zuen. Hori lortu ondoren, guztiei zuzendu zitzaien, gizarteak barrutik egiten zituen ekintzak azalduz. Horrek Audubonen presidentearen dimisioa ekarri zuen, eta kidetza ikaragarri murriztu zuen. Desadostasunek hil baino aste batzuk lehenago arte jarraitu zuten, *Audubon Society* elkarteak aktibistaren proposamen asko inplementatu zituenean.

#### Hawk Mountain Sanctuary 
thumb|300x300px|Informazio-kartela Hawk Mountain Santutegian
Hainbat hamarkadatan, Hawk Mountain parajean, Pensilvaniako hego-ekialdeko Apalatxes mendietan, belatz eta arranoen urteroko ehiza izan zen. 1927an, gertakari horietako batek, herrialdeko beste leku batzuetan ere ohikoa zenak, milaka hegazti harrapariren heriotza eragin zuen. 1932an talde kontserbazionista ezberdinek, Edgek sortutako ECCk besteak beste, sarraski hauek gelditzeko kanpaina hasi zuten. Azkenean, 1933an elkartu ziren eta lurra erosi eta santutegi bat sortzea adostu zuten. Hala ere, erosketa atzeratuz joan zen eta Rosaliek lurrak alokatu eta zaindari armatuak ere kontratatu zituen babesteko. Azkenean, Rosaliek bere dirutik eta ECCk bildutako funtsetatik 2500 dolarrekin erosi zituen. Ondoren, jabetza *Hawk Mountain Santutegiko Elkarteari* transferitu zion. Santutegia basoko hegazti harraparientzako munduko lehen erreserba ekologiko babestua bihurtu zen. *Hawk Mountain* guztiz burujabea izan zen eta oraindik ere hala da, eta hegaztiak babesten eta behatzen baino ez du jarduten. 5300 hektarea inguru hartzen ditu eta urtero hirurogei mila bisitari hartzen ditu.

### Azken urteak 
Garai hartako ahots nagusia izan zen, pestiziden erabilera indiskriminatuaren aurka. 1941ean Kongresuko audientzia batera joan zen,  Floridako leku batzuetan ganaduaren kaparren infestazioak desagerrarazteko intsektizidak kontrolik gabe erabiltzeari aurka egiteko,  aplikazio masibo horiek fauna osoa arriskuan jartzen zutela ohartaraziz.

John Muir-en garaitik, naturaren kontserbazionistarik garrantzitsuena eta babeslerik eraginkorrena izan zen. Bere bizitzako hogeita hamar urte baino gehiagotan zehar, kanpaina nazional ugariren buru izan zen aktiboki, eta eragina izan zuen beste erakunde kontserbazionista batzuetan eta basa bizitza babesteko beste erakunde batzuetan.

1962ko azaroaren 30ean hil zen eta Woodlawneko hilerrian dago lurperatuta. 1978an bere autobiografia mekanografiatuaren kopia bat argitaratu zen "*An Inplacable Widow"* izenburupean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hawk Mountain-en webgune ofiziala.
* Artikulu hau, neurri batean, ingelesezko Wikipediako Rosalie Edge-tik eratorritako itzulpen batean oinarritzen da.