open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Distantzia luzeko lasterketa

[thumb|Korrikalari afizionatuen taldea [Suitzan distantzia luzeko lasterketan.]]
**Distantzia luzeko lasterketak** edo **iraupen-lasterketak** distantzia luzeagoa duten oinezko lasterketak biltzen dituen atletismo lasterketa mota da: 5000 m-tik hasita maratoiko lasterketan lehian ari diren 42 km-ra arte. Olinpiar Jokoetan hiru lasterketa besterik ez daude, herri mailan bi legoak (12.000 metro inguru), 15 kilometroak, maratoi erdia (21.097 m) edo 30 kilometroak bezalako distantzia oso ezberdinak daude.. 42 kilometro baino gehiagoko iraupena duen oinezko lasterketa bati ultramaratoi deitzen zaio.

Distantzia luzeko lasterketetan ere sar liteke orduaren lasterketa, 5000 metrotik maratoira bitarteko distantzia betetzen baita, baina hau ia ezezaguna da eta oso gutxitan korritzen da (armada-lehiaketak edo unibertsitateko kirol-jaiak). Normalean gehien egiten diren distantziak dira, sortzetiko baldintza gutxiago behar baitituzte eta horiek egiteko entrenamendu gogorra behar ez dutelako. Horrela, hiriburu nazional askok maratoi propioa dute, eta New Yorkekoa da ospetsuena, 35.000 lagunek ematen baitute izena.

## Iraupen-lasterketak 
Distantzia luzeko lasterketen kategorian honako hauek daude:

* 5000 metroko lasterketa (olinpiar lasterketa)
* 10&nbsp;000 metroko lasterketa (olinpiar lasterketa)
* Maratoi erdia
* Maratoia (olinpiar lasterketa)
* Ultramaratoia

## Atleta ezagunak 
Iraupen-lasterketako atletarik ospetsuenak, beste guztien artean, honako hauek izan daitezke:

* Paavo Nurmi, "Finlandiar hegalaria"
* Emil Zátopek, "giza lokomotora"
* Hicham El Guerrouj
* Haile Gebrselassie
* Kenenisa Bekele
* Eliud Kipchoge

## Iraupen-lasterketetako munduko errekorrak 
### gizon-errekorrak 
* 5000 m - 12:35,36 - Joshua Cheptegei (Monako, 2020ko abuztuaren 14a)
* 10&nbsp;000 m - 26:11.02 - Joshua Cheptegei (Valentzia, 2020ko urriaren 7a)
* Maratoia - 2:01:39 - Eliud Kipchoge (Berlin, 2018ko irailaren 16a)

### emakume-errekorrak 
* 5000&nbsp;m - 14:11.15 - Tirunesh Dibaba ( Oslo, 2008ko ekainaren 6a )
* 10&nbsp;000&nbsp;m - 29: 17.45 - Almaz Ayana (Rio de Janeiro, 2016ko abuztuaren 12a)
* Maratoia - 2:14:04 - Brigid Kosgei (Chicago, 2019ko urriaren 13a)

## Kanpo estekak
Trolebus

[thumb|[Solaris Bus & Coach|Solaris enpresako trolebusa, Landskronan.]]
**Trolebusa** pertsonen garraiorako errei gaineko ibilgailua da, aireko kable batzuetatik hartzen duen argindarraz dabilena; gidaria barne dela, hamar plaza edo gehiago ditu. Berez, autobus klase bat da. Historian lehendabizikoa Berlinen ibili zen elektromotea izan zen.

## Eskema 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ad lazarum argudioa

***Ad lazarum*** **argudioa** zerbait proposatzen duena pobrea delako zerbait egia dela ondorioztatzean duen falazia mota bat da.

Egitura hau dauka:

# A-k B esaten du;
# A pobrea da,
# Beraz, B egia da.

Kontrako falazia argumento ad crumenam da.

## Adibideak 
* Monjeek pobrezia botoak egin dituzte. Seguru asko horri esker argiztapen berezi bat lortu dute, jakintsuago egiten dituena.
* Enpresaburuen eta langileen arteko eztabaida batean arrazoia eman behar zaie langileei, pobreagoak direlako.
* Politikari honek bere soldata jaitsi du, beraz, ziur esaten duena zuzena dela.

## Kanpo estekak
Ioannis Metaxas

**Ioannis Metaxas** (; Itaka, 1871ko apirilaren 24agreg./apirilaren 12ajul. - Atenas, 1941eko urtarrilaren 29a) greziar militar, politikari eta diktadorea izan zen. Greziako lehen ministroa izan zen 1936-1941 bitartean.

## Bizitza 
1897ko greko-turkiar gerran eta Balkanetako gerretan parte hartu zuen. Alderdi monarkikokoa izan zen zisma nazionalean. Eleuterios Venizelos lehen ministroaren eta Grezia Lehen Mundu Gerran sartzearen aurka agertu zen, eta Korsikara erbesteratu behar izan zuen. Monarkia berrezarri ondoren, lehen ministro izendatu zuten 1936ko apirilean. Urte horretako abuztuaren 4an, estatu kolpea eman zuen Jurgi II.a Greziakoa erregearen laguntzarekin, eta erregimen autoritario, nazionalista eta antikomunista ezarri zuen. Neutraltasuna mantentzen saiatu zen Bigarren Mundu Gerran, eta Italiaren ultimatuma arbuiatu zuen 1940ko urrian. 1941eko urtarrilaren 29an hil zen, Alemania naziaren inbasioaren aurretik.

## Kanpo estekak
Joshua Cheptegei

**Joshua Kiprui Cheptegei** (Uganda; 1996ko irailaren 12a) Ugandako atleta da, munduko txapelduna 2019an 10.000 metroko lasterketan. 5000 metroko, 5 kilometroko eta 10.000 metroko lasterketetako munduko errekorrak ditu eta distantzia bietan txapeldun olinpikoa izan da.

Sebei etniako kidea da Cheptegei, Kenian kalenjin esaten zaien talde berekoa funtsean.

## Kirol ibilbidea 
Londres 2017ko Munduko Kopan zilarrezko domina irabazi zuen 10.000 metrotan, urrea irabazi zuen Mo Farah britainiarraren ondoren eta brontzea eskuratu zuen Paul Tanui keniarraren aurretik.

Valentzia 2019ko Trinidad Alfonso maratoian, errepideko 10 km-ko munduko errekorra hautsi zuen 26:38ko denborarekin, Leonard Komon-en ordura arteko errekorra gaindituz.

Cros-countryko munduko txapeldun izendatu zuten 2019an Aarhus hirian (Danimarka), Jacob Kiplimo herrikidearen aurretik.

10 km-ko errekorra galdu eta gutxira, 2020ko otsailaren 16an errepideko 5 km-ko munduko errekorra hautsi zuen, Monakon egindako lasterketan. Urte bereko abuztuaren 14an, Monakon ere eta Diamond Leagueko lasterketa batean, 5000 metroko munduko errekorra hautsi zuen 12:35,36 denborarekin. Bi hilabete geroago, 2020ko urriaren 7an, 10.000 metroko munduko marka haustea lortu zuen 26:11.00 denbora berriarekin NN Valencia World Record Day lasterketan, horrela Kenenisa Bekele etiopiarraren aurreko errekorra hobetuz.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan bi domina lortu zituen: urrezkoa 5.000 metroko lasterketan. 2022an eta 2023an munduko txapelduna izan zen 10.000 metrotan eta 2024ko Parisko Olinpiar Jokoetan urrezko domina lortu zuen.

## Nazioarteko emaitzak 
## Euskal Herrian 
2017. urtean Juan Muguerza Nazioarteko Krosa irabazi zuen Elgoibarren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eladia Zubizarreta

**Eladia Zubizarreta Churruca** (Ermua, Bizkaia, 1923ko apirilaren 6a - Sevilla, Andaluzia, 2020ko ekainaren 30a) erraketista profesionala izan zen eta ***Ermua II*** izenarekin jokatu zuen.

## Bizitza 
thumb|296x296px|Ermuko Artekale 11, Zubizarreta Churruca pilotarien jaiotetxea eta bizileku.
Ermuko Artekalen jaio zen, atzeko leihoak herriko frontoira ematen zuten 11. zenbakidun peoran. Eskolara ere bertara plazara joan zen eta eskolapeko frontoi txikian hasi zen pilotan trebatzen eta betirako izango zuen kirol zaletasuna jorratzen. Herrian eta euren etxean bertan ere pilota giroa zen nagusi. Horrela, sei neba-arrebetatik pilotari izan ziren lau: Ignacio eta Fernando zestalari, eta Rosario eta Eladia erraketista.

Juan Cancio aita Larrinagako espetxeko erasoan hil zuten 1937an eta, gerrako umezurtz bezala, Bilboko Angeles Custodios ikastetxean egon zen urte betez, harik eta, etxeko premia ikusita, ikasketok utzi eta Ermura itzuli zen arte. Estankoa zuen ama Corneliak Erdikokalean eta herritarren artean *Cornelianekuak* bezala ziren ezagunak etxeko guztiak, Eladia barne.

Erraketista gisa profesional mailara iritsi eta hainbat pilotalekutan jokatu ostean, Madrilen Lucas Zamarriego pediatra eta antzerki gidoilaria ezagutu eta bertan ezkondu zen. Cabran biziko ziren lehenengo eta Sevillan gero. Hemengo Virgen de la Sierra kofradiako kide izan zen Eladia, senarrak beste batzuekin batera sortutako ermandadekoa hain zuzen ere, eta Real Betis futbol taldeko bazkide eta jarraitzaile sutsua ere. "Aurrera mutilak!" zen jokalariak animatzeko Benito Villamarín estadioaren harmailetatik oihukatzen zuen esamoldea. Adinean sartuta ere hamabostean behineko bere futbol hitzordua ez zuen barkatzen. 

Sevillan zendu zen 2020ko ekainaren 30ean eta Jesús del Gran Poder basilikaren *columbariumean* hilobiratua dago.

## Ibilbidea 
Bere lehenengo erraketa Felix Izagirre, palista txapeldunak oparitu zion neskatotan. 16 urte zituela Salamancako Tormes pilotalekuan debutatu zuen; gerora, hilabete t´erdiz Bartzelonan aritu ostean, Madrilera jo zuen Chiqui eta Madrid izeneko frontoietan jokatuz, 1946an ezkondu eta erraketa utzi zuen arte. Ohikoa zen erraketisten artean ezkontzeaz batera beraien lanbidea utzi eta sortu berri zuten familiari buru-belarri dedikatzea.

## Omenaldiak 
* 2003ko abenduaren 28an Ermuan ospatutako IV. Pilota Egunean omendua izan zen herriko beste erraketistekin batera. Oroigarri bat helarazi zitzaion eta bertan irakurri daiteke: “ELADIA ZUBIZARRETA, jaso ezazu Ermuar danon esker ona, raketista munduan egin duzun ibilbide luze eta emankorragaitik”.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas
* Erraketistak lehen eta orain. Dokumentala
* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak, aitzindariak pilotaren munduan
* Emakume erraketistak. Antzinako lanbideak
* Azken erraketistak, mende hasierako kirolari profesionalak. Bideoa
Union Sport San Vicente

**Union Sport San Vicente** Barakaldoko futbol taldea da. 1923an sortu zen eta bi denboraldi egin zituen 3. mailan, 1964-65 eta 1965-66.

## Datuak 
2020-21 denboraldia barne.
* **Denboraldiak Lehenengo Mailan**: 0
* **Denboraldiak Bigarren Mailan**: 0
* **Denboraldiak Bigarren B Mailan**: 0
* **Denboraldiak Hirugarren Mailan**: 2
* **Emaitzarik onena**: 13. (Hirugarren Maila, 1964-65 denboraldia)

### Azken denboraldiak 
## Kanpo estekak 
* Taldearen webgune ofiziala
Sleuth (2007ko filma)

***Sleuth***, 2007ko Kenneth Branagh iparrilandarrak zuzendutako thriller film bat da. Anthony Shafferren izenburu berdineko antzezlanean oinarritu eta Laurence Olivier eta Michael Caine aktoreek antzeztutako *1972ko izenburu berdineko filmaren* berregokitzapena da. Michael Caine eta Jude Law aktoreek antzeztu zuten.

1972ko filmean Milo Tindle pertsonaia antzeztutako Michael Caine aktoreak honako berregokitzapen ezagunean Andrew Wyke antzeztu zuen.

## Argumentua 
Andrew Wyker (Michael Caine) idazle prestigiotsuak bere emaztearen maitalea den eta langabezian dagoen Milo Tindle (Jude Law) aktore gaztearekin kontuak kitatu nahi ditu. Helburu horretarako ezusteko ondorioak izango dituen joko xelebre bat antolatuko du.

## Aktoreak 
* Michael Caine: Andrew Wyke
* Jude Law: Milo Tindle

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Gurutzeta Kirol Futbol Taldea

**Gurutzeta Kirol Futbol Taldea** Barakaldoko Gurutzeta barrutiko futbol taldea da. 1980an sortu zen *Club de Fútbol Deportivo Cruces* izenarekin eta 2004an hartu zuen euskarazko izena.

## Datuak 
2020-21 denboraldia barne.
* **Denboraldiak Lehenengo Mailan**: 0
* **Denboraldiak Bigarren Mailan**: 0
* **Denboraldiak Bigarren B Mailan**: 0
* **Denboraldiak Hirugarren Mailan**: 20
* **Emaitzarik onena**: 9. (Ohorezko mailan, 2012-13 denboraldia)

### Azken denboraldiak 
## Kanpo estekak
Uritarra Kirol Taldea

**Uritarra Kirol Taldea** Larrabetzuko futbol taldea da. 1947an sortu zen.

## Datuak 
2024-25 denboraldia barne.
* **Denboraldiak Lehenengo Mailan**: 0
* **Denboraldiak Bigarren Mailan**: 0
* **Denboraldiak Bigarren B Mailan**: 0
* **Denboraldiak Lehen Federazioan**: 0
* **Denboraldiak Bigarren Federazioan**: 0
* **Denboraldiak Hirugarren Mailan**: 0
* **Denboraldiak Hirugarren Federazioan**: 1
* **Emaitzarik onena**: 1. (Bizkaiko Ohorezko Maila, 2020-21 denboraldia)

### Azken denboraldiak 
## Kanpo estekak 
* Taldearen webgune ofiziala
Han Wang-yong

**Han Wang-Yong** (1966) Hego Koreako alpinista da. Munduko 14 mendirik altuenak igo ditu, zortzimilakoak bezala ezagutzen direnak.

## Kanpo estekak
Vladislav Terziul

**Vladislav Oleksandrovitx Terziul** (; Artiom, Primorski kraia, Sobietar Batasuna, 1953ko ekainaren 18a - Makalu, 2004ko maiatzaren 17a) ukrainar alpinista izan zen.

Zortzimilako guztiak igo dituen pertsona bakarrenetakoa da, eta lehen ukrainarra. Hala ere, baieztapen hau eztabaidagarria da, Shishapangman (8027 m) ez baitzen punturik altuenera iritsi, Erdiko Shishapangman (8013 m) gelditu baitzen.

Vladislav Terziul Makalu tontorretik jaisten ari zela hil zen 2004ko maiatzak 17an, 8300 metroko altueran.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alan Hinkes

**Alan Hinkes** BIO (Northallerton, Iparraldeko Yorkshire, 1954ko apirilaren 26a -) ingeles alpinista da. 14 zortzimilakoetara iritsi den alpinista britainiar bakarra da.

## Kanpo estekak
Silvio Mondinelli

**Silvio Mondinelli** (Gardone Val Trompia, 1958ko ekainaren 24a) italiar alpinista da. 2007an, 14 zortzimilakoak igo zituen hamahirugarren pertsona izan zen. Oxigeno osagarririk gabe balentria hori lortzen duen seigarren pertsona da. 49 urte zituen 14 gailurretatik azkenera igo zenean, 1993an hasi eta 2007an amaitu zuena.

Broad Peak izan zen Mondinellik konkistatu zuen azken tontorra, eta ordutik, Lurreko 14 puntu altuenak igo dituzten eskalatzaile urrien taldea osatu zuen.
Atzeraispilu

thumb|Barneko atzeraispilu bat.
**Atzeraispilua** edo **ispilua** ibilgailuan atzealderantz eta alboetarantz ikustea ahalbidetzen duen ispilua da; periskopioa eta antzeko gailu konplexuak ez dira halakotzat hartzen. Kanpoko eta barruko ispiluak daude. Normalean, kanpoko ispiluak leihoen alde banatan izaten dira eta ibilgailuaren ezkerretik edo eskuinetik atzerantz begiratzea ahalbidetzen dute. Barneko ispiluak zuzenean ibilgailuaren atzeko ikuspegia eskeintzen du.

Ibilgailu askotan erabiltzen dira atzeraispiluak, autoetan, motoetan, bizikletetan, kamioietan... esaterako. Askotan, gainera, legez ukan behar dituzte ispiluok, errepidean ibiliko badira. Zenbait ibilgailuk ez dute barneko ispilurik.

## Historia 
Atzeraispiluen lehen aipamenak XX. mende hasierakoak dira. 1906an The Automobile astekariak gidatzeko laguntza gisa ispiluen erabilera eztabaidatzen zuen artikulua kaleratu zuen, eta urte berean Henri Cain frantziarrak *dispositif de miroir avertisseur pour automobiles* (autoentzako ispiludun gailu ohartarazlea) izeneko asmakuntza patentatu zuen. 1909an Dorothy Elizabeth Levittek *The Woman and the Car: A chatty little handbook for all women who motor or who want to motor* liburuxka plazaratu zuen, emakume gidariei atzera begiratzeko autoan eskuko ispiluak ezartzea aholkatuz.
thumb|238x238px|Ray Rannoun gidariaren "Marmon Wasp" autoa, atzeraispilua erabili zuen lehen lasterketa autoa.
Helburu horrekin ekoitziriko lehen salgaia 1908koa da, autoan ezartzeko eta atzera begiratzeko Argus Dash Ispilua, erregulagarria. 1914an hasi ziren atzeraispilua jadanik integraturik zuten lehen autoak merkatuan agertzen.

1911n erabili zen lehen aldiz auto-lasterketa batean, Indianapoliseko 500 milietan. Ray Rannoun pilotuak atzera begiratzeko ispilu baten bidez konpondu zuen kopilotuaren gabezia. Rannounen arabera, zalgurdi batean ikusi omen zuen lehenago eta handik bururatu zitzaion ideia.

XX. mendean ispiluez gain kamerak ere erabiltzen dituzte ibilgailuek (batez ere handiek) gidariek atzealderantz ikuspegi ona izateko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ralf Dujmovits

**Ralf Dujmovits** (1961eko abenduaren 5a) alemaniar mendizale bat da. 2009an 14 zortzimilakoak igo zituen hamaseigarren pertsona izan zen, eta lehen alemaniarra ere bai.
Andrew Lock

**Andrew James Lock** AOD (1961eko abenduaren 26a) australiar alpinista da. 2009ko urriaren 2an, 14 zortzimilakoak igo zituen lehen australiarra izan zen, eta balentria hau osatu zuen hemezortzigarren pertsona izan zen. 14 horietatik 13 botilako oxigenorik erabili gabe igo zituen. Everest mendian bakarrik erabili zuen oxigenoa, hiru aldiz igo den mendian. Zortzi milako eskaladatik erretiratu zen 2012an.
Veikka Gustafsson

**Eero Veikka Juhani Gustafsson**, **Veikka Gustafsson** izenarekin ezaguna (Espoo, 1968ko urtarrilaren 14a) alpinista finlandiar bat da, oxigeno osagarririk erabili gabe munduko 14 zortzimilako guztiak igo dituena. Finlandiako telebistan bidaia saio bat aurkezteagatik ere ezaguna da. Gustafsson Everest mendiaren gailurrera iritsi zen lehen finlandiarra izan zen. 1997ko udaberrian, gailurrera botilako oxigenorik gabe iritsi zen lehen finlandiarra ere izan zen.
João Garcia

**João José Silva Abranches Garcia**, (Lisboa, 1967ko ekainaren 11) Portugalgo mendizalea da. Bere jarduera profesional nagusia mendi espedizioetako antolatzaile eta gidari bezala aritzea da. 1999ko maiatzaren 18an Everest mendiaren gailurrera iritsi zen lehen portugaldarra izan zen, oxigeno osagarririk gabe. Hiru urte geroago, 2002an, liburu bat argitaratu zuen, "A mais alta solidão" (Bakardaderik handiena), non alpinismoan izandako esperientziak deskribatzen dituen, betez ere, Everestera 1999an egindako espedizioa, non ezbehar handiei aurre egin zien. Hala ere, João Garcíak eskalatzen jarraitu zuen eta 2010eko apirilaren 17an Annapurnara oxigeno osagarririk gabe igo zen, 14 zortzimilakoak botilako oxigenorik eta xerparik gabe eskalatzen hamargarren gizona bihurtuz.
Piotr Pustelnik

**Piotr Pustelnik** (Łódź, Polonia, 1951ko uztailaren 12a) poloniar alpinista eta altuera handiko eskalatzailea da. Hamalau zortzimilako guztiak igo dituen 20. pertsona da.

eskuinera|thumb| Piotr Pustelnik (2006)

## Igoera nagusiak 
## Kanpo estekak 
* Piotr Pustelnik - Poloniako eskalatzaile ospetsua
* Annapurna Dream 2010
* Piotr Pustelnik-ekin egindako elkarrizketak
George Band

**George Christopher Band** (1929ko otsailaren 2a - 2011ko abuztuaren 26a) alpinista ingelesa izan zen. 1953an, Edmund Hillaryk eta Tenzing Norgayk mendiko lehen igoera egin zuten Everest mendirako britainiar espedizioko eskalatzailerik gazteena izan zen. 1955ean, bera eta Joe Brown izan ziren Kangchenjunga igo zuten lehen eskalatzaileak, munduko hirugarren mendirik altuena.

## Argitaratutako liburuak 
* *Road to Rakaposhi* (1955) 
* *Everest: 50 urte munduaren gainetik* (2003)
* *Summit* (2006), Alpine Club-en 150 urte ospatu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Obituary of George Band, The Daily Telegraph, 2011ko abuztuaren 28a
Leni Robredo

**Leni Robredo**, sortze izena **Maria Leonor Santo Tomas Gerona** (Naga, 1964ko apirilaren 23a) filipinar legelari, gizarte ekintzaile eta politikaria da, Filipinetako Errepublikako presidenteordea 2016tik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
No matarás (2020ko filma)

***No matarás*** 2020ko David Victori espainiar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Mutil gazte bat da Dani. Haren aita zaintzen pasatu ditu azken urteak, gaixotasun bat dela-eta bere laguntza behar izan duelako. Hura hil ostean, lehengo bizitzara bueltatu da berriro, lehen egiten zituen horiek egiten hasi da, eta, besteak beste, bidaia luze bat egin nahi duela erabaki du. Hain justu, bidaia horretan bertan ezagutuko du Mila.

## Aktoreak 
* Mario Casas: Dani.
* Milena Smit: Mila.
* Elisabeth Larena: Laura.
* Fernando Valdivielso: Ray.
* Javier Mula: Berni.
* Aleix Muñoz: Delgado.
* Andreu Kreutzer: Fornido.
* Oscar Pérez: Lehengusua.
* Xavi Siles: Inspektorea.
* Miguel Ángel González: Eskalea.
* Gerard Oms: Gerard.
* Xavi Sáez: Rubén.
* Victor Solé: Segurtasun-agentea.
* Paco Trenzano: Auzokoa.
* Laura Weissmahr: Berniren neska-laguna.
* Aysha Daraaui: Delgadoren neska-laguna.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Six Minutes to Midnight

***Six Minutes to Midnight*** 2020ko Andy Goddard galestar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Ingalaterra, 1939. Thomas Miller ingeleseko irakasleak lanpostu berri bat lortu du: goi mailako nazi alemaniarren alabei irakatsiko die. Halako batean, irakasle ohi baten gorpua agertuko da, eta gertaera hori mugarri bihurtuko da: erakundearen ospe ona kolokan dago, baita haien bizitza ere.

## Aktoreak 
* Eddie Izzard: Thomas Miller
* Judi Dench: Miss Rocholl
* Carla Juri: Ilse Keller
* James D'Arcy: Drey kapitaina
* Jim Broadbent: Charlie
* Celyn Jones: Willis soldadua
* David Schofield: Smith koronela

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bernardo Bellotto

**Bernardo Bellotto** (Venezia, Veneziako Errepublika, 1721eko urtarrilaren 30a - Varsovia, Bi Nazioen Errepublika, 1780ko azaroaren 17a) italiar margolari eta grabatzailea izan zen. Hiriko paisaien margolaria edo *vedutista* izan zen, eta ezaguna egin zen Europako hirietako (Venezia, Erroma, Dresden, Turin, Viena, Munich eta Varsovia) margolan eta grabatuengatik. Canaletto margolariaren ikasle eta iloba izan zen, eta batzuetan Bernardo Canaletto izenarekin sinatu zituen bere lanak. Europan zehar bidaiatu zuen, erregeek gonbidatuta, bere hiriak margotzeko. Hamasei urte eman zituen Poloniako gortean lanean eta Varsovian hil zen.

## Iruditegia 

Capricho arquitectónico con un palacio - Bernardo Bellotto.jpg|*Capricho arquitectónico*, Bilboko Arte Ederren Museoa
Bernardo Bellotto, il Canaletto - Dresden from the Right Bank of the Elbe, above the Augustusbrücke - WGA01830.jpg|''Dresden, Gemäldegalerie Alte Meister
Capriccio of the Capital by Bernardo Bellotto.jpeg|Capitolio, Erroma
Bellotto View of Warsaw from Praga.jpg|Varsovia
Bernardo Bellotto (Italian - View of the Grand Canal and the Dogana - Google Art Project.jpg|Venezia

## Kanpo estekak
Malcolm & Marie

***Malcolm & Marie*** 2021eko Sam Levinson estatubatuar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Malcolm zinemagile bat da, eta neska laguna du Marie. Bien harremana kontatzen da filmean, egin berri duten filma estreinatu eta etxera itzultzen direnean duten giroan ardaztuta.

## Aktoreak 
* Zendaya: Marie
* John David Washington: Malcolm

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
J. Mallorquí

**José Mallorquí Figuerola** (Bartzelona, 1913ko otsailaren 12a-1972ko azaroaren 7a) eleberri komertzial asko idatzi zituen gaztelaniazko idazle katalana izan zen. Bere literatura erraza da eta abenturazko generoarekin lotuta dago. Bere sail ospetsuena zabalera handia izan duen *El Coyote* gainekoa izan zen; sail horrek arrakasta handia izan zuen. Bere bizitzan, bestetik, 30 izengoiti inguru desberdinak erabili zuen, tartean **J. Mallorquí**. Eduardo eta César Mallorquí idazleak bere semeak ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Espainiako Historia Akademiaren webguneko biografia.
Earle Page

Sir **Earle Christmas Grafton Page ** (Grafton, Hegoaldeko Gales Berria, 1880ko abuztuaren 8a - Camperdown, Sydney, 1961eko abenduaren 20a) Australiako 11. lehen ministroa izan zen. Sydneyko Unibertsitatean medikuntzan lizentziatu zen eta ospitale pribatu bat ireki zuen bere jaioterrian. Zirujau militarra izan zen Lehen Mundu Gerran. 1919an diputatu hautatu zuten eta sortu berria zen Nekazari Alderdian (gero Australiako Alderdi Nazionala) afiliatu zen. 1921etik 1939ra alderdiko liderra izan zen. Finantza ministroa izan zen Stanley Bruceren gobernuan 1923 eta 1929 artean. Joseph Lyonsek Merkataritza ministro izendatu zuen 1934an. 1939ko apirilaren 7an Lyons hil ondoren, bitarteko lehen ministro bihurtu zen Australiako Alderdi Batuaren buruzagi berria hautatu zuten arte. Pagek uko egin zion Robert Menzies lehen ministro berriarekin lan egiteari eta gobernu koaliziotik erretiratu zen. Bere erabakia ez zen ezaguna izan eta dimisioa eman zuen bere alderdiko buru gisa eta Merkataritza ministro izan zen berriro 1941 arte. Gerraostean, Menzieseko gobernuko Osasun ministroa izan zen 1949 eta 1956 bitrtean.
Droga psikodeliko

[thumb|250px|[LSD dosiak.]]
thumb|250px|*Ipomoea purpurea* landareak eragin psikodelikoa du.
thumb|250px|*Psilocybe semilanceata* onddoak jaso berriak.
**Droga psikodelikoa** () buruari eragiten dion psikotropiko mota da. Haien eragin nagusia kognizioa eta pertzepzioa aldatzea da. Talde honetako drogek pertzepzio—sistemak nahasten dituzte eta ilusio- eta haluzinazio—fenomenoak sor ditzateke. Droga hauek kanpo mundua hautemateko moduan eragiten dute.

## Etimologia eta izenak 
Etimologikoki, hitza antzinako grezieratik sortu da: ψυχή (/psiji/, ‘arima’) y δηλείν (/dilein/, ‘adierazi’), euskaraz ‘arimaren adierazpena’ izango litzateke.

Droga hauei izen desberdinak ematen zaizkie inguruaren eta egoeraren arabera; horregatik izen horiek ez dira erabateko sinonimoak: droga haluzinatzaileak, psikodisleptikoak, enteogenoak, botere drogak, psikotomimetikoak, eidetikoak... Droga hauetako asko kultura indigeneekin lotuta daude; beste batzuk, aldiz, XX. mendean aurkitu ziren. Menpekotasuna sortzen dute, batez ere bigarrenek, eta, ondorioz, arriskutsuak dira.

## Droga psikodelikoen motak 
Droga psikodeliko arruntenak hauek dira:
* LSD
* 1P-LSD
* MDMA
* Meskalina edo peiote (*Lophophora williamsii*)
* Psilozibina edo perretiku magikoak
* DMT edo molekula espirituala
* Indioen rapea
* Aiahuaska
* *Ipomoea purpurea*

## Erabilera desberdinak 
Horrelako droga batzuk herri indigenen kulturetan sustraituetan daude. Adibidez, Ameriketako herri askok horrelako kultura garatua zuten, normalean erlijioarekin lotuta. Peiotea eta onddoak erabiliz, aztiek eta xamanek beste kontzientziaren dimentsioetara igaro zuten, beste erralitateak ikusteko asmoz.

XX. mendeko 60.hamarkadan, bereziki hippie kulturaren eraginez, horrelako drogak indarrez gizarteratu ziren, bereziki LSD. Horren ondorioz psikodeliaren kultura garatu zen Ipar Amerikan eta Europan.

Gaur egun zientzialari talde batzuk droga horien erabilera terapeutikoa aztertzen ari dira. Hori da, adibidez, Multidisciplinary Association for Psychedelic Studies erakundearen kasua. Erabilera terapeutikoa dosi txikietan oinarritzen da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Haluzinazio
* LSD
* Peiote
* Aiahuaska
* Psilozibina
* MDMA
* Marihuana
* Psikodelia

## Kanpo estekak 
* Dorga psikodelikoekin lotutako informazioak.
* [Maite Bastida-Jon Mikel Orkolaga: "Sarrera: Oinarrizko kontzeptuak. Drogen klasifikazioa", *Jakin(https://eu.wikipedia.org/wiki/Jakin)*.]
Ad misericordiam argudioa

***Ad misericordiam*** **argudioa** sentimenduak manipulatzean argudio bat baliozkotzat jotzeko datzan falazia da.

Oro har, ez da falazia logikotzat hartzen, zigorra edo ondorioa saihesteko erabili ohi baita, batzuetan barregarriak diren aitzakien bidez. Ondorio hutsalaren falaziarekin bat dator.

## Egitura 
Falazia honek honela funtzionatzen du:

* A-k B eusten dio.
* Errukia merezi du X zirkunstantziagatik; beraz, B egiazkoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tours Mercuriales

**Tours Mercuriales** () bi bulego dorre dira Seine-Saint-Denis departamenduan Bagnoleten.

Bi dorreak, SAEPek, Eiffage Holding konpainiak, 1975ean eraikiak, Pariseko ingurabidearen ertzean daude, Bagnolet atetik gertu, Jean-Jaurès, Adélaïde-Lahaye, Sadi-Carnot eta Gambetta etorbidea inguratuta dago. *Tour Levant* (ekialdean) eta *Tour Ponant* (mendebaldean) deitzen zaie.

Dorre hauek Parisko ekialdean kokatutako negozio barrutien proiektu garrantzitsu baten parte ziren, [vLa Défense]] auzoa mendebaldean berdintzea helburu zuena.

Dorreen arkitektura New Yorkeko World Trade Centerreko dorre bikien inspirazioan dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Tours Mercuriales
Ad nauseam argudioa

***Ad nauseam*** **argudioa** latinezko esaldia da, eztabaida batek goragale edo nazka sorrarazi arte jarraitzen duenean aipatu ohi da. Adibidez: "Gai hau *ad nauseam* eztabaidatu da", auzia hainbeste eztabaidatu denez, jendea gaiarekin gogaitu edo nazkatu egin da.

***Argumento ad nauseam*** pertsona batek edo gehiagok luzaro errepikatuz enuntziatu jakin baten alde argudiatzen den falazia da. Argudio horretara jotzeak esan nahi du aldeetako batek alferrikako eztabaida eragiten duela, indargabetu ezin dituen arrazoibideetatik ihes egiteko, aurretik eztabaidatu, azaldu edo ezeztatutako alderdiak errepikatuz.

Herri-kondairak indartzeko ohiko mekanismoa da, baieztapen egiazko edo faltsu batzuk errepikatuz, gizabanako baten edo gizartearen sinesmenen zati gisa finkatu arte, egia ukaezin bihurtuz.

Falazia honen egitura honakoa da :

* A-k B baieztatzen du.
* B elkarrizketan etengabe errepikatzen da.
* Beraz, B azkenean egia bihurtzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Snowpiercer (telesaila)

***Snowpiercer*** estatubatuar suspensezko telesaila da, 2021ean TNTan igorri zutena.

## Sinopsia 
Etengabe mugitzen den tren batean giroturiko istorioa da; bagoiak klase sozialen arabera daude mailakatuta. 

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Snowpiercer
Gyeong-iroun Somun

***Zurrumurru izugarria*** () hegokorear fantasiazko telesaila da, 2020an OCNean igorri zutena.

Lagun talde batek gizakiei jazartzen zaizkien espiritu maltzurrak menderatzea du xede, akzioz beteriko istorio entretenigarri honetan. Ikusmin handia sortu zuen Hego Koreako jarraitzaileen artean.

## Aktoreak 
* Jo Byung-gyu: So Mun
* Kim Se-jeong: Do Ha-na
* Yoo Jun-sang: Ga Mo-tak
* Yeom Hye-ran: Choo Mae-ok
* Ahn Suk-hwan: Choi Jang-moo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nirmal Purja

**Nirmal "Nims" Purja** MBE (; Magar, 1983ko uztailaren 25a) alpinista nepaldarra da eta munduko mendizaletasun errekor ugari ditu. Mendizaletasun lasterketa bat hasi aurretik, Britainiar Indar Armatuetan, Nepalgo Gurkha bezala zerbitzatu zuen, eta SBS Special Boat Servicen soldadu izan zen, Royal Navyko indar berezien eliteko unitate bat. Purja, Lurreko 14 zortzimilakoak 6 hilabete eta 6 eguneko denbora errekorrean eskalatzeagatik nabarmentzen da, oxigeno botilatuaren laguntzarekin, 8 urte baino gutxixeagoko aurreko errekorra hautsiz. Everest, Lhotse eta Makalu gailurretara iritsi zen lehena ere izan zen 48 orduko epean. 2021ean, Purjak, Nepalgo beste bederatzi mendizalerekin batera, Pakistango K2ko neguko lehen igoera arrakastaz burutu zuen.

## Kanpo estekak
Ad logicam argudioa

***Ad logicam*** **argudioa** zerbaiten faltsutasuna baieztatzean datza, logikaren aurkako arrazonamendutik sortzen delako. Hau gezurrezkoa da, arrazonamendu baten baliozkotasunak edo baliogabetasunak ez baitu nahitaez determinatzen haren konklusioaren faltsutasuna edo egia.

Adibidez:

* A: "Katuek ilea dute eta, Felixek ilea duenez, orduan katu bat da". Ez (non sequitur).
* B: "Ilea edukitzeak ez du katua denik frogatzen, txakur bat edo beste animalia bat izan baitaiteke". Bai (ezeztapen balioduna). "Beraz, ez da katu bat". Ez (ad logicam argudioa).
* A: "Baina Felix nire katua da". Premisa, proposamen egiazkoa edo faltsua.

Ilea duelako Felix katua denik egia ez den arren, Bk Felix katua ez dela ondorioztatzeko akatsa egin zuen, hasierako argudioa okerra izan zelako. Horrek ez du esan nahi arrazoi duenik; izan ere, argudiorik eta frogarik ematen ez bada, Felixen identitateak ezezaguna izaten jarraituko du.

Beste adibide bat:

* A: 2ren erro karratua irrazionala da, Euklidesek hala esan zuelako.
* B: zure arrazonamendua faltsua da; beraz, 2ren erro karratua ez da irrazionala.

Egia da A-k falacia ad verecundiam erabiltzen duela, baina B-k beste falazia bat erabiltzen du, 2ren erro karratua irrazionala ez dela baieztatzen duelako.

## Kanpo estekak
Louis Lachenal

thumb|Oroigarria Annecy herrian
**Louis Lachenal** (Annecy, Savoia Garaia, 1921eko uztailaren 17a - Chamonix, 1955eko azaroaren 25a) frantziar eskalatzailea izan zen. 1950eko ekainaren 3an, Annapurnako frantziar espedizioan parte hartu zuen eta, Maurice Herzogekin batera, Annapurna Ieko gailurrera iritsi zen (8.091 metro). Aurretik, 1947an, Eigerren iparraldeko aurpegiaren bigarren igoera burutzea lortu zuen, Lionel Terrayrekin. Chamonixko Vallée Blanche glaziarrean eskiatzen ari zela, elurrez estalitako arrakala batean erorita hil zen. Mont Blanc mendiguneko Pointe Lachenal mendiak haren izena darama.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Tragic Study in French Movie Tells of Victory", 1953 Life Magazine aldizkariaren.
* "Louis Lachenal - Lurrera erori zen izarra", bere heriotzari buruzko artikulua.
* "Mountain Claims Famous Climber", Life Magazine aldizkariaren artikulua bere heriotzari buruz.
Kaja Kallas

**Kaja Kallas** (Tallinn; 1977ko ekainaren 18a) Estoniako politikaria eta abokatua da. Estoniako historiako emakumezko lehenbiziko gobernuburu izendatu zuten 2021eko urtarrilaren 26an.

## Biografia politikoa 
2018tik Estoniako Erreformaren Alderdiko burua da, eta Estoniar legebiltzar edo Riigikoguko kidea 2019tik, eta aurretik 2011tik 2014ra. Kallas Europako Parlamentuko kide izan zen 2014tik 2018ra. 2019an bere alderdiak hauteskundeak irabazi zituen, baina gehiengorik ezin izan zuen osatu Kallasek eta atzetik geratutako Zentroko Alderdiak osatu zuen gobernua Juri Ratasekin. Ratasen gobernuak ustelkeria eskandalu bategatik jaustean osatu zuen gobernua Kallasek.

2024an Batasuneko atzerri- eta segurtasun-politika erkideko goi-ordezkari izendatu zuen eta agintaldia 2024an amaitu zuen.

## Bizitza pertsonala 
Tallinnen jaioa, 1977ko ekainaren 18an, Kaja Kallas Siim Kallasen alaba da, zeina Estoniako 14. lehen ministroa izan zen eta gero Europako Batasuneko komisarioa izan zen. Erreformaren alderdia ere aitak sortua da, beste batzuekin. Kaja Kallasen aitona Eduard Alver Estoniako Errepublikako sortzaileetako bat izan zen 1918an, eta Estoniako Poliziaren lehen burua 1918tik 1919ra. 

## Erreferentziak
Jean-Pierre Aumont

**Jean-Pierre Aumont**, **Jean-Pierre Philippe Salomons** jaioa (Paris, 1911ko urtarrilaren 5a - Gassin, 2001eko urtarrilaren 30a) frantziar aktorea izan zen. Hemeretzi urterekin debutatu zuen antzerkian. 1934an Jean Cocteauren *La Machine infernale* antzezlanean izan zuen bere paperik garrantzitsuena. Judua zen jatorriz eta 1942an New Yorkera joan zen naziengandik ihes egiteko. Hollywooden lan egin zuen, baina Frantziara itzuli zen Frantziar Indar Askeekin borrokatzeko. Bi aldiz zauritu zuten, eta Ohorezko Legioa eta Gerrako Gurutzea jaso zituen. Gerra ostean, aktore ibilbidera itzuli zen eta filmetan, telebistan eta antzerkian aritu zen. Maria Montez aktorearekin ezkonduta egon zen.

## Filmografia 
## Kanpo estekak
Mendebaldeko Indietako Federazioa

**Mendebaldeko Indiak** (), ofizialki **Mendebaldeko Indietako Federazioa** (), 1958 eta 1962 artean ezarritako britainiar koroaren kolonien federazioa izan zen. 20.253 km²-ko azalera izan zuen eta Karibeko egungo herrialde batzuek osatu zuten. 1962an desegin zen, Jamaika eta Trinidad eta Tobago kide handienek independentzia erdietsi zutenean.

## Banaketa administratiboa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paul Tanui

**Paul Tanui** (Nakuru, Kenya, 1990eko abenduaren 22a) Kenyako atleta da, Rio 2016ko Olinpiar txapeldunordea 10.000 metroko lasterketan.

## Kirol ibilbidea 
Mosku 2013ko munduko txapelketan, brontzezko domina irabazi zuen 10.000 metrotan, Mo Farah britainiarraren eta Ibrahim Jeilan etiopiarraren atzetik kokatuz .

Bi urte geroago, Pekinen egin zen 2015eko munduko txapelketan, brontzea lortu zuen berriro proba berean, berriro Mo Farahen ondoren, baina oraingoan bigarren postuan Geoffrey Kipsang keniarra izan zen.

Hurrengo urtean 2016ko Rioko Olinpiar Jokoetan zilarra irabazi zuen proba berean, beste behin Mo Farah-ren ondoren, eta Tamirat Tola etiopiarraren aurretik (brontzea).

Eta Londresko 2017ko munduko txapelketan brontzezko domina irabazi zuen proba berean, behin Mo Farah (urrea) eta Joshua Cheptegei ugandarra (zilarra) izan ondoren.

## Kanpo estekak
Ibrahim Jeilan

**Ibrahim Jeilan** (; Bale, 1989ko ekainaren 12a) atleta etiopiarra da, 10.000 metroko lasterketan espezialista, eta horrekin munduko txapeldun bihurtu zen 2011n eta munduko txapeldunorde 2013an .

## Kirol ibilbidea 
2011ko Daeguko munduko txapelketan urrea irabazi zuen 10.000 metrotan, eta bi urte geroago, 2013ko Moskuko munduko txapelketan zilarrezko domina irabazi zuen lasterketa berean, Mo Farah britainiarraren ondoren eta Paul Tanui keniarraren aurretik.

## Kanpo estekak
Saint Kitts-Nevis-Aingira

**Saint Kitts-Nevis-Aingira** () Karibeko britainiar koroaren kolonia izan zen. 1958an Mendebaldeko Indietako Federazioaren parte bat izan zen. Federazioa 1962an desegin zenean, zenbait saiakera egin zituen beste federazio bat sortzeko.

1967an Saint Kitts-Nevis-Aingirak baren autonomia osoa bereganatu zuen. Hurrengo urteetan Aingirak bere independentziaren alde egin zuen eta baita 1980an lortu ere. Saint Kitts eta Nevisek 1983ko irailaren 19an, erabateko burujabetasuna erdietsi zuten.

## Kanpo estekak
Estriol

**Estriola** estradiolaren eta estronaren metabolismotik eratorritako estrogenoa da. Ekintza-indarra estradiolarena eta estronarena baino txikiagoa du. Haurdun dauden emakumeen gernuan 16beta isomeroa topatu dute. Estradiola haurdunaldian obulutegian jariatzen den hormona bat da, eta plazentan substantzia gehiago jariatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elektrolisiaren Faradayren legeak

*Ez dira nahastu behar indukzio elektromagnetikoari buruzko Faradayren legearekin, normalean "Faradayren legea"izenez ezagutzen dena.*
[eskuinera|thumb|194x194px| [Michael Faraday .]]
**Elektrolisiaren Faraday-ren legeak** Michael Faraday- k 1833an argitaratutako ikerketa elektrokimikoetan oinarritutako erlazio kuantitatiboak dira.

Testuliburuetan eta literatura zientifikoan lege hauen enuntziatuen zenbait bertsio aurki daitezke. Hemen, gehien erabiltzen direnak agertzen dira.

## Lehenengo legea 
Elektrolisian, elektrodo batean depositatutako substantzia baten masa m, elektrodora transferitutako Q karga elektrikoarekiko proportzionala da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Serway, Moses, and Moyer, *Modern Physics*, third edition (2005), principles of physics.

## Ikus, gainera 
* Elektrolisi
* Faradayren indukzio legea
* Tafel ekuazioa

## Kanpo estekak 
* Experiment with Faraday's laws
* Faradayren cage: zer da eta nola funtzionatzen du?
Izaro Lasa

**Izaro Lasa Agirre** (Ezkio, Gipuzkoa, 1987ko maiatzaren 8a) txirrindulari profesional ohia eta idazlea da.

## Biografia 
Giza Nutrizioa eta Dietetika EHUn ikasi ondoren, adar terapeutiko alternatiboetan espezializatzen hasi zen: Naturopatia, kinesiologia holistikoa zein terapia energetikoak. Horrela hasi zuen bizitza profesionala herbolarioetan eta bere kontsulta pribatuak egiten. Bitartean, bere eliteko txirrindulari eta zerbitzari garaiak izan zituen lanbide eta aisialdi gisa. 2011an istripu larria izan zuen, bere bizitza zeharo aldatu zuena, baina ez zuen etsi. Terapia gisa, idazten hasi eta hiru liburu argitara zituen 2018an. "Tríada Vida Creadora" izena jarri zion liburu sortari.

## Argitalpenak 
* *La vida nos llama* (2018).
* *Puro amor. Todo lo une, todo lo crea* (2018).
* *El sentir del equilibrio* (2018).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Izaro Lasa Agirreren web orria

* Izaro Lasa: *Asko lagundu dit idazteak; aurrera egiteko erreminta handi bat izan da*. Berria, 2021.01.30
* Izaro Lasa *Ur handitan* programan Eitb 2020
* 
* Izaro Lasa. Facebook
* Bloga: Orekan senti
Zaku bitelino

**Zaku bitelinoa** edo **bitelo-zakua** enbrioiari atxikitako mintzezko zaku bat da. Giza enbrioian zirkulazio-sistema gisa jokatzen du garapeneko faseetan, barne-zirkulazioa martxan jarri aurretik hain zuzen ere. Ornodun gehienetan, biteloa bitelo-hodian zehar hestera iragaten da eta janari gisa jokatzen du garatze-bidean dagoen enbrioiarentzat.

Fetuaren garapenaren bidez, eta batez ere 9 eta 10 asteko garapenaren ondoren, zaku bitelinoa modu naturalean degeneratzen hasten da hainbat arrazoirengatik, hala nola konpresioa, amnioak okupatutako espazioa handitzearen ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alantoide

**Alantoidea** enbrioiaz kanpoko mintza da, narrasti, hegazti eta ugaztunetan digestio-hodi primitiboaren luzapen edo ebaginazio moduan sortzen dena, zaku bitelinoarekiko kaudalki kokatua. Enbrioi-organoa da: digestio-hodiko atzealdetik sortzen den mintzezko zakua, goi-mailako ornodunetan, arnasketa edo/eta elikadura edo/eta iraizpeneko funtzioak betetzen dituena.

Fetuaren garapenaren 5 eta 7 asteko garapenaren ondoren, urakoa sortuko du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urako

**Urakoa** alantoidearen goiko zatia zilborrerantz doana da, beheko zatiak maskuria emango duen bitartean. Gizakian barrunbea oso goiz ixten da, aztarna gisa zelula-kordoi soil bat emanez. Geroago, urakoa ez da maskuritik zilborrera doan zuntzezko kordoi bat besterik, barrunbeak irautea salbuespentzat hartu beharreko gertaera baita. Batzuetan, alantoideko zati batek iraun egiten du urakoa eratzen denean. Horrek fistula urakala sortzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mekonio

**Mekonioa** gai arre-berdexka da, likatsua, neutroa, mukiz, behazunez eta epitelio-hondakinez osatua, ume jaioberriak heste meharretik kanporatzen duena. Jaio aurretik aseptikoa da, baina mekonioa berehala inbaditzen dute, erditze ondorengo lehen orduetan, hesteko germen saprofitoek. Berez, lehenengo gorotz da.

Erditzean, haur jaioberriak mekonio xurgatzen badu, arnasestua agertuko da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oligospermia

**Oligospermia** edo **oligozoospermia** isuritako semen-kantitatearen beherakada anormala da. Oligospermia gizonezkoen ugalkortasun ezaren kausa ohikoenetako bat da. Oligospermia mililitro isurtze bakoitzeko gutxienez 20 milioi espermatozoide dituzten laginekin lotuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hilton Valentine

**Hilton Stewart Paterson Valentine** (North Shields, Northumberland, 1943ko maiatzaren 21a - Wallingford, Connecticut, 2021eko urtarrilaren 29a) ingeles gitarra-jotzailea izan zen, *The Animals* taldeko kidea. Skiffle zalea, gitarra jotzen ikasi zuen nerabezaroan. 1963an Chas Chandlerrek *Alan Price Combo* taldearekin bat egiteko eskatu zion. Eric Burdon kide zen eta Alan Steel berehala elkartu zen. Hilabete batzuk geroago, taldearen izena aldatu eta *The Animals* deitu zioten. Valentine taldeko gitarra-jotzailea izan zen 1966ko irailean taldea desegin zen arte.

## Kanpo estekak
Adenohipofisi

**Adenohipofisia** hipofisiaren aurreko zatia edo zati glandularra da, atzeko zatiari (neurohipofisiari) kontrajarrita. Bertan gordetzen dira zenbait hormona tropiko (tirotropina, gonadotropina, adrenokortikotropina, etab.). Zirkulazio orokorrean sortutako egoera bereziek bulkada jakin batzuk sortzen dituzte, eta bulkada horiek hipotalamo-hipofisi loturaren bidez, aipatu hormonen jariatzea eragiten dute.

Hiposekrezioak nanismoa eragiten du. Bere hormonetako baten hipersekrezioa, STH (hazkunde-hormona), haurren erraldoitasunaren eta helduen akromegaliaren erantzulea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Neurohipofisi

**Neurohipofisia** hipofisiaren atzeko zatia edo zati nerbiosoa, da txorten edo pedunkulu pituitarioaren bidez hirugarren bentrikuluari lotua dagoena. Egituraz neuroglia da eta txorten horretan zehar jasotzen du faszikulu hipotalamiko-hipofisarioa. Basopresina eta oxitozina jariatzen ditu.

Enbriologiaren ikuspegitik, nerbio-sistema zentralean sortzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ur-zorro

**Ur-zorroa** edo **	zorro amniotikoa** fetua eta likido amniotikoa gorde eta estaltzen dituzten bi mintz amniotikoek osatutako zakua edo poltsa da. Fetua traumatismoetatik babesteko lanean zeregin garrantzitsua du.

Haurdunaldian, likido amniotikoa fetua hazi ahala hazi egiten da. Bolumen hori haurdunaldiko 34. astean iristen da bere puntu gorenera, 800 ml-ko batez bestekora iristen denean. Gutxi gorabehera 600 ml likido amniotikok inguratzen dute amaieran (haurdunaldiaren 40. astean). Haurtxoak likido hori etengabe zirkularazten du irenstean eta arnastean eta ordezkatzean, "kanporatzean" eta mikzioan zehar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azoospermia

**Azoospermia** isuritako semenean espermatozoiderik ez agertzea da. Jatorria gernubideetako buxadura bat izan daiteke (iraizpeneko azoospermia) edo espermatogenesian arazoren bat gertatzea (jariatzeko azoospermia). Azoospermia baten aurrean egin beharreko lehen ikerketa, hipofisia guruinean (adenohipofisian) ekoizten den FSH hormona zehaztea da, barrabilak espermatozoideak sortzearen arduraduna delako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thelma ekaitz tropikala

**Thelma ekaitz tropikala**, Filipinetan **Uring ekaitz tropikala** deitua, 1991ko tifoi bat izan zen, Filipinetako historiako hilgarrienetakoa. Azaroaren 1ean eratu zen, Palauren ipar-ekialdean, eta hilaren 5ean iritsi zen uhartedira. 5.000 pertsona baino gehiago hil zituen bertan, gehienak Ekialdeko Bisayetako Ormoc hirian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eiakulazio goiztiar

**Eiakulazio goiztiarra** eiakulazio-islaren gaineko kontrolik eza da; beraz, orgasmoaren faseko nahasmendu bat da sexu-harremanetan. Gizon gehienek eiakulazio goiztiarra izan zuten beren bizitza sexualeko punturen batean. Gizonen artean, sexu-arazo ohikoena da, eta gizonen %25-40ri eragiten die. Kasurik larrienetan, gizona eiakulatu egiten da zakila sartu aurretik edo sartu ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Madariaga Orbea

**Juan "Juantxo" Madariaga Orbea** (Madril, 1949) historialaria eta unibertsitateko irakasle ohia da. Filosofia eta Letretan (Historia Modernoa eta Garaikidea) lizentziatua (Madrilgo Complutense Unibertsitatea) eta Historian doktorea (Euskal Herriko Unibertsitatea). 1976tik 2002ra bitartean irakasle izan zen Bergarako UNEDen eta bertako zuzendari 1990etik 1995era. 2000z geroztik Nafarroako Unibertsitate Publikoan izan zen irakasle.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fritz Luchsinger

**Fritz Luchsinger** (1921eko martxoaren 8a - 1983ko apirilaren 28a) mendizale suitzarra izan zen. Ernst Reissekin batera Lhotse (8.516 m) mendiaren lehen igoera egin zuen, munduko laugarren mendirik altuena, 1956ko maiatzak 18an. Gerturatze martxan, Luchsingerrek apendizitis larri bat jasan zuen, eta Tengbocheko monasterioko lamak utzitako gela batean sendatu behar izan zuen.

Luchsinger Shishapangmara igotzeko saiakera batean desagertu zen 1983an.

## Kanpo estekak
Ernst Reiss

**Ernst Reiss** (Davos, Suitza, 1920ko otsailaren 24a - Basilea, Suitza, 2010 eko abuztuaren 3a) suitzar alpinista izan zen, eta Fritz Luchsingerrekin batera, munduko laugarren mendirik altuena igo zuen lehena izan zen 1956an.

1956ko maiatzaren 18an, Reiss eta Luchsingerrek 8.516 metroko Lhotse mendia igo zuten, munduko laugarren mendirik altuena. Lhotse Everest mendiarekin lotuta dago hegoaldeko muinoaren (South Col) bidez, Tibeten eta Nepalen mugan.

Reiss 1956ko Everest-Lhotse suitzako espedizioko kide izan zen. Apirilaren amaieran eta maiatzaren hasieran, espedizioak, kanpamendu altu batzuk eraiki zituen. Maiatzaren 18an "Geneva Spur" ko azken goi kanpamendutik, Luchsinger eta Reiss Lhotse mendiaren gailurrera igo ziren. Ernst Schmied eta Jürg Marmet taldekideek arrakasta izan zuten maiatzaren 23an eta egun bat geroago Dölf Reist eta Hansruedi von Gunten bigarren eta hirugarren eskaladak egin zituzten Everest mendian.

Reiss Basilean hil zen, Suitzan, 2010eko abuztuaren 3an, 90 urte zituela.

## Liburuak 
* *Mein Weg als Bergsteiger* . Frauenfeld: Huber 1959.
Maciej Pawlikowski

**Maciej Pawlikowski** (1951ko otsailaren 19a) mendizale poloniarra da. 1985eko otsailaren 12an Maciej Berbekarekin batera Cho Oyu mendiaren neguko lehen igoeragatik ezaguna da. Zakopaneko Mendizale Klubaren egungo presidentea ere bada.
Felix Goñi

**Félix María Goñi Urcelay** (Donostia, 1951). Biokimikako eta Biologia Molekularreko katedraduna da Euskal Herriko Unibertsitatean (EHU), eta CSIC-EHU Zentro Mistoko Biofisika Unitateko zuzendaria. Haren taldea Eusko Jaurlaritzaren eta EHUren errendimendu handiko taldeetako bat da. Biofisikako Amerikako Elkarteko Mintzen Estruktura eta Mihiztatze Saileko presidente hautatu zuten 2014rako.

Medikuntzan eta Kirurgian doktorea da, Nafarroako Unibertsitatean. Doktoratu ondoko ikasketak Londresko Unibertsitatean (Royal Free Hospital) egin zituen.

Zelula-mintzetako elkarrekintza molekularretan zentratzen du bere ikerketa.

Federation of European Biochemical Societies-eko Argitalpen Batzordeko presidentea da. Biofisika Bizkaia Fundazioaren sortzailea eta presidentea. Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko Adiskide Oso, eta Universidad Nacional de Córdoba (Argentina) ohorezko irakasle.

Eusko Jaurlaritzako Zientzia Politikako zuzendaria izan zen. Hezkuntza eta Zientzia Ministerioko Oinarrizko Biologia Programako Batzordeko aditu (2002).

## Sariak eta errekonozimenduak 
* 2002: Euskadi Ikerkuntza Saria eman zioten.
* 2013: Avanti Saria. Lipidoei buruzko Europako ikerketa onenari ematen zaion saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Percée punta

**Percée punta** (, lit., 'Zulatutako punta') Frantziako Alpeetan, Savoia Garaian dagoen gailurra garaia da. Bere altura 2.750 metrokoa da, Aravisen katearen garaiena.

## Izenaren jatorria 
Gailurretik gertu, iparmendebaldeko gandorrean, zulo bat dago; hortik dator zulatutakoaren kontzeptua.

## Gertuko gailurrak 
* Bella Cha punta, iparraldean, 2.511 m.
* Quatre Têtes, ekialdean, 2.364 m.
* Charvet mendia, hegoaldean, 2.538 m.

## Iruditegia 

Image:
Vallon du Borne.jpg|Bella Cha punta, Percée punta (erdian) eta Charvet mendia Lormaytik, hegomendebaldetik ikusita.
La Pointe-Percée.JPG|Percée punta Le Grand-Bornandetik ikusita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Percé puntaren geologia.
* :Percée punta camptocamp.org webgunean.