open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Herbert Achternbusch

**Herbert Achternbusch** (Munich, Alemania, 1938ko azaroaren 23a - *ibidem*, 2022ko urtarrilaren 10a) alemanezko idazlea, aktorea eta zinema-zuzendaria izan zen.

## Bizitza 
Haurtzaroa eta gaztaroa Bavarian eman zituen, eta Alemaniako eskualde hori da oraindik ere bere inspirazio-iturri nagusia. Era askotako esparruak landu zituen: antzerkiak eta irratirako gidoiak idatzi zituen, itzultzaile, pintore eta eskultorea zen; ekoizpena ere oso zabala zuen, eta sailkatzen oso zaila. Lehen narrazioetan (*Die Alexanderschlacht*, 1971, *Alejandroren gatazka; L´État c´est moi*, 1972*, Ni naiz estatua*) genero batzuk eta besteak nahasten zituen, esate baterako nobela, kontakizuna, zinema-gidoia eta bakarrizketa, besteak beste.

1970eko hamarkadaren erdialdera, *Das Kind ist tot* (1971, *Haurra hilda dago*) film laburra egin ondoren, zinema bilakatu zen Achternbuschen esparru gogokoena. 1993. urtean Municheko Zinema Jaialdiko saria jaso zuen. Bere filmen testuak zinema-gidoi modura nahiz prosan argitaratu dira. Zinema independentea eta oso pertsonala egin zuen, erlijioa, gizartea eta abar zorrotz kritikatzen duena; abangoardismoa, kontzeptualtasuna eta probokazioa dira Achternbuschen ezaugarri nabarienak.

## Filmak 
* *Das Andechser Gefühl* (1974);
* *Die Atlantikschwimmer* (1975);
* *Bierkampf* (1976);
* *Servus Bayern* (1977);
* *Der junge Monch* (1978); *Der komantsche* (1979);
* *Der Neger Erwin* (1980);
* *Das Letze Loch* (1981);
* *Der depp*; *Das gespenst *(1982);
* *Die Olympiasiegerin*;
* *Rita Ritter* (1983);
* * Balue Blumen*;
* *Der Wanderkrebs*;
* *Die Föhnforscher *(1984);
* * Heil Hitler* (1985);
* * Pumch Druck* (1986);
* *Wohin* (1988).
* *Mix Wix* (1989)
* ''Hick's Last Stand* (1990)
* *Niemandsland* (1991)
* *I Know The Way To The Hofbrauhaus*
* *Ich bin da, ich bin da* (1992)
* *Ab nach Tibet!* (1994)
* *Hades* (1995)
* *Picasso in München* (1997)
* *Neue Freiheit – keine Jobs Schönes München: Stillstand* (1998)
* *Das Klatschen der einen Hand'' (2002)

## Erreferentziak
Marcel Bich

thumb|Bic bolalumak

**Marcel Bich** (Turin, 1914ko uztailaren 29a - Paris, 1994ko maiatzaren 30a) frantses enpresa-gizona izan zen.

Oinarrizko ikasketak Turinen, Madrilen eta Arcachonen egin zituen, eta gero, Parisa joan, matematika eta filosofia ikastera. Segidan, Parisko Unibertsitatean zuzenbidea ikasi zuen eta lan txikiak egiten hasi. Gerraren ondoren, adiskide batekin estilografiko lantegi bat erosi zuen. Bolalumaren asmatzailearekin negoziazioak egin ondoren, formula hobetu eta *Cristal* bolaluma ospetsua asmatu zuen: estalki bat, punta, hodi gardena, eta hori guztia 50 zentimoan. Produktuaren publizitate-kanpaina 1953an egin zen, erabilitakoan zaborretara bota zitekeen kontzeptuan oinarritua. Arrakasta itzela izan zuen. *Bic* izena jarri zioten, lantegiarena berarena, eta denbora gutxian, izen arrunta bilakatu zen. Lehenengo urtean, eguneko 10.000 bolaluma saldu ziren. Hasieratik bertatik bete zituen Bichek atzerriko merkatuak. Libra esterlinaren merkatura sartu nahian, Biro-Swan enpresa erosi zuen. 1958an, Estatu Batuak konkistatzera joan ziren. Erabili eta botatzeko mezuaren bidetik, produktuok asmatu zituen: pizgailua (1972), bizarra-moztekoa eta perfumea (1988). Azkenak, ordea, ez zuen ia arrakastarik izan eta 1991n utzi behar izan zuen egitasmo hura. Hala ere, beste porrotik ere izan zuen: 1973an Dim kola-etxea erosi zuen, baina 1987an berriro saldu egin behar izan zuen, Guy Laroche etxea bezala (1979). Kontuak kontu, artean, haren lantegiak bazuen nahikoa baliabide aurrera ateratzeko.

## Erreferentziak
Gipuzkoako Forua

**Gipuzkoako Forua** Gipuzkoako hainbat lur arautzen zituen legea zen.

XIV. mendean idatzi ziren lehenengoz Gipuzkoako erakunde bati, Ermandadeari, zegozkion artikuluak (Gipuzkoako Ermandadearen sorrera, Tolosako Batzar Nagusiak, 1375; Gipuzkoako Ermandadearen Ordenantzen lehen idazketa, Getariako Batzar Nagusiak, 1397). Nolanahi ere, askoz ere aurreragokoak ziren Gipuzkoako Forua osatzen zuten Lege Zaharrak.

Batzar Nagusiak ziren Gipuzkoako erakunde legegile nagusiak; batzar horietan parte hartzen zuen Gaztelako erregearen ordezkariak edo *korrejidoreak,* XIII. mendearen hasieratik. Urtean bitan biltzen ziren Batzar Nagusiak ohiko batzarretan, aurrez erabakitako hirian, hasieran, eta hiri-ordena baten arabera, 1472tik aurrera. Premiazko erabaki bat hartu behar zenean biltzen ziren Batzar Bereziak, Usarraga eta Basarteko soroetan hasieran, eta Bidaniko eta Azpeitiko Olazko elizetan, 1461. urtetik aurrera.

Batzar Nagusietako ordezkarien botoa hiri bakoitzeko su- edo etxe-kopuruen araberakoa zen, eta erregeak zin egin behar izaten zuen forua. Erregeak foruen aurkako neurriren bat hartzen bazuen, foru-baimena delakoa erabil zezaketen Batzar Nagusiek, hau da, erregearen erabakiari men ez egiteko gaitasuna. 1550. urte aldera antolatu zen Diputazioa, Batzar Nagusietatik sorturiko erakunde eragilea, korrejidoreak, Batzar Nagusiak bilduriko herriko alkateak eta batzarretan aukeraturiko ahaldun batek osatua; 1748an sortu zen diputatu nagusi kargua. Arazo larriei premiazko irtenbide bat emateko biltzen zen Diputazio Berezia.

## Ikus, gainera 
* Elizate
* Hiribildu
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kiyonori Kikutake

[thumb|260px|Edo-Tokyo Museoa ([Ryogoku Tokyo, Japonia), Kiyonori Kikutakek 1993an diseinatua.]]

**Kiyonori Kikutake** (Kurume, Fukuoka, Japonia, 1928ko apirilaren 1a - 2011ko abenduaren 26a) arkitektoa izan zen.

## Bizitza 
Tokioko Waseda Unibertsitatean egin zituen arkitektura-ikasketak, 1946-1950 bitartean. Kikutakeren arkitekturak hiru fase ditu: irudia, eredua eta forma. Metabolisten taldeko kide gisa, sistema mugikorrei eta malguei buruzko ikerketa asko egin zituen, bere obrei dinamismo handiagoa ematearren. Elementu horien erabilerak, gizakiaren aldeko ingurune-sistema baten bilaketarekin batera, gizakiak arkitekturaren barruan hobeto bizitzeko sistemen bilaketa dakar.

1950etik aurrera, haren obrak arkitektura-molde berri batean sartzen dira, aurrerapen teknologikoei egokituta: ordenagailuak, igogailu azkarrak, sistema elektriko konputerizatuak, eta abar. Itsaspeko hiriei buruzko proiektuak egin ditu, bizitzeko makinen itxura dutenak, material berriak erabiliz eta barne egiturak agerian utziz.

1958an Sky House egin zuen, Tokion, etorkizuneko etxebizitzen eredu gisa: espazio handi bat, zerbitzu gelez inguratua. 1964an Tokoen Hotela egin zuen, Yonagon, forma zaharrak eta egungoak adostuz. 1975ean Aquapolis egin zuen, Okinawan, Nazioarteko Erakusketa Ozeanikorako. Hiriaren kanpoko estetikak ingeniaritza obra ematen du, arkitektura obra baino gehiago. Beste lan batzuk: Shimane Prefectural Museum (1959, Matsue), Izumo Shirine Administrazio-eraikina (1963, Izumo), Kurumeko Zentro Zibikoa (1969); Erakusketa Unibertsalerako Dorrea (1970, Osaka), Biwako Merkataritzagunea (1976, Otsu), TK Museoa (1980-1981, Karuizawa), Edo-Tokyo Museum (1993), Showa Kan (1999).

## Erreferentziak
Emilio Alarcos Llorach

**Emilio Alarcos Llorach** (Salamanca, Espainia, 1922ko apirilaren 22a - Oviedo, Espainia, 1998ko urtarrilaren 26a) espainiar hizkuntzalaria izan zen.

## Biografia 
R. M. Pidalen eskolan ikasi zuen, eta Dámaso Alonsoren ikaslea izan zen, Filosofia eta Letretako lizentziatura egin zuenean. Madrilen egin zuen doktoregoa, eta Suitzara joan zen gero irakasle. Han, Europako hizkuntzalaritzak urte haietan izan zituen aurrerakuntza estrukturalisten berri jakin zuen (Saussure, Trubetzkoy, Jakobson, Hjelmslev eta Martineten teoriak), eta gero, espainierako hizkuntzalaritza eta literatura-kritikaren ikerketetan erabili zituen.

Espainiara itzuli eta hainbat lekutan irakasle izan ostean, 1951n, Oviedoko Unibertsitateko Filosofia eta letretako fakultatean hasi zen lanean, gramatika historikoko irakasle. Katedra hori bete zuen erretiroa hartu arte, eta handik eragin handia izan zuen hurrengo ikertzaileen belaunaldian.

Alarcosen adore eta zorroztasun zientifikoei esker onartu ahal izan zen Espainian Hjelmslev daniarraren estrukturalismo formala, eta hari buruz idatzi zuen bere *Gramatika estrukturala* (1951). Fonologiari buruzko bere ikerketak, berriz, Espainiako unibertsitate askotako eskuliburua izan den *Fonologia espainiarra* (1950) liburuan agertzen dira. Horiez gainera, 1970ean *Espainiarraren gramatika funtzionalari buruzko ikerketak* obra argitaratu zuen, eta 1994an *Hizkuntza Espainiarraren Gramatika*. Bere garaiko beste ikertzaile batzuek ez bezala, Alarcosek sintaxian eta fonologian ipini zuen bere arreta guztia.

Besteren artean, Asturiasko Printzearen Saria jaso zuen.

## Erreferentziak
Raymond Ruyer

**Raymond Ruyer** (Plainfaing, Vosgeak, Frantzia, 1902ko urtarrilaren 13a - Nancy, Meurthe eta Mosela, Frantzia, 1987ko ekainaren 22a) frantses filosofoa izan zen. Kezka handia erakutsi zuen aurrerakuntza zientifikoei buruz, batez ere, biologiaren alorrari dagokionez, eta arreta berezia jarri zuen etikan eta utopiaren inguruan. '

''Esquisse d'une philosophie de la structure* (1930, "Egituraren filosofiaren zirriborroa") lanean, mekanismoa egituratzat, forma gisa hartu zuen. XVII. mendeko mekanismoaren tradizioaren arabera, errealitate oro erakarpen-gertaera oinarrizkoetara laburtu behar zen bitartean, Ruyerrek mekanismo berri baten oinarriak azaldu zituen, eta garrantzi handia eman zien osagaiak lotzeko moduari eta funtzionamenduari. Horrela definitutako egitura ezin labur daiteke bere osagaietan. Beraz, lehenengo mekanismoak materialismora eramaten du, eta bigarrenak, oinarri izpiritualekiko fideltasuna adierazten du.

Izaki biziduna ere mekanismo bat bada Ruyerrentzat, baina horrek ez du esan nahi bizitza gertaera fisiko-kimikoekin nahasten denik. Hala, Raymond Ruyerrek finalismo berrituaren edo neofinalismoaren oinarriak adierazi zituen, *Le Néo-finalisme* (1954) lanean, bereziki. Zibernetikaren ondorioz sortutako arazoei dagokionez, Ruyerrek arabera, gaur egungo gizakiak onartzen badu robot bat ez dela inoiz biziduna eta kontzientziaduna izango, onartu beharko luke zibernetikako mekaniko batek ez duela inoiz azalduko bizitza eta kontzientzia: *La Cybernétique et l'origine de l'information'' (1954, "Zibernetika eta informazioaren jatorria").

## Erreferentziak
José María Rubert Candau

**José María Rubert Candau** (Villarreal, Castellò, 1901) valentziar filosofo eta historialaria .

## Biografia 
Filosofia eta teologiako ikasketak egin zituen Vicheko frantziskotarretan (Bartzelona) eta Madrilgo Unibertsitatean. Frantziskotarretan Erdi Aroa ikertu zuen batez ere, Guillermo Rubió edo Rubione frantziskotar filosofoa nagusiki. Bigarren aldian, apaiz egin ondoren, filosofia-jakintzaren azterketa egin zuen, *¿Qué es filosofía?* (1947,* Zer da filosofia?*) ikerlanarekin hasi eta *La realidad de la filosofía. Su sentido esencial y valor de sus resultados* (1969-1970,* Filosofiaren errealitatea. Bere funtsezko zentzua eta emaitzen balioa*) bi liburukiz osaturiko obra handia idatzi zuen arte. Beste obra aipagarri batzuk ditu *El conocimiento de Dios en la filosofía de Guillermo Rubió* (1936,* Jainkoa Guillermo Rubióren filosofian*), *Teoría del conocimiento y ontología* (1942,* Ezagutzaren eta ontologiaren teoria*), *Lógica, psicología y ética* (1947,* Logika, psikologia eta etika*), *Ser y vida. Análisis fenomenológico de los problemas básicos de la filosofía* (1950,* Izatea eta bizitza. Filosofiaren oinarrizko arazoei buruzko analisi fenomenologikoa*), *La filosofía del siglo XIV a través de Guillermo Rubió* (1952,* XIV. mendeko filosofia Guillermo Rubióren eskutik*), *Fundamentos constitutivos de la moral* (1956,* Molararen funtsak*), *El sentido último de la vida* (1958,* Bizitzaren azken buruko zentzua*), *Fenomenología de la acción del hombre* (1961,* Giza ekintzaren fenomenologia*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kaspar Hauser

**Kaspar Hauser** (1812 inguruan - Ansbach, 1833ko abenduaren 17a) jatorri iluneko pertsonaia alemaniarra izan zen.

Nekazari-jantzian agertu zen Nurenbergen 1828ko maiatzaren 26an. Ibilera bitxikoa eta argiaren ihesi bezala zebilen hamasei urte inguruko gaztea zen artean, eta gutun bat zeraman aldean; gutun hark zioenez, Kaspar Hauser jaiotzatik laborari batzuen ardurapean utzi zuten, eta haiek ezkutuan hazia zen. Halako arlotea ikusirik, kartzelaratu egin zuten. Medikuek egin zioten azterketak erakutsi zuenez, Kaspar ez zen inoiz oinez ibili ordura arte, oin-zolak haurtxo batenak bezain bigunak baitzituen; guztiz sentibera izan arren, gauez ez zuen ezerk esnatzen, ez hotsek ez zimikoek, eta jaki beroek zintzurra erretzen ziotela zirudien. Nurenbergeko epaile nagusiak bere gain hartu zuen Kasparren heziketa, eta harengandik jakin ahal izan zuen halako ziega estu ilun batean hazia zela. Orduan ireki zen Kasparren benetako jatorriari buruzko eztabaida, ez baita oraino erabaki, printze baten seme ezkutua ote zen, nerbioetako gaitzak jotako gaixoa, ala iruzurra besterik ez ote zen guztia. Geroztik, eztabaidagai izan da Kaspar Hauser Alemaniako literaturan, hipotesi klasikoak Karlos Badengo duke handiaren seme egiten baitu. Kasparren heriotza haren agerkera bezain misteriotsua izan zen. Bere iragana argituko ziola adierazi zion ezezagun batek jarritako hitzordura etorririk, hark emandako labankadaz hil zen, 1833ko abenduaren 14an. Hilobian hau ezarri zuten: *Kaspar Hauser, garaiotako enigma*.

## Erreferentziak
Gertrude Stein

**Gertrude Stein** (Allegheny, Pennsylvania, AEB, 1874ko otsailaren 3a - Neuilly-sur-Seine, Frantzia, 1946ko uztailaren 27a) Estatu Batuetako idazlea izan zen.

## Biografia 
1903an Parisen hartu zuen bizilekua, neba Leorekin batera. Haren etxea idazleen (Apollinaire, Cocteau) eta abangoardiako pintoreen (Matisse, Gris, Picasso) biltoki izan zen, eta Cézanne, Rousseau eta beste artista batzuen koadro-bilduma handi bat osatu zuen. 1907an Alice Toklas ezagutu zuen, gerora bizitza osoan adiskide mina izan zuena. Garai hartan idatzi zituen lehen liburuak: *Three Lifes* (1909, "Hiru bizitza") eta *Making of Americans* (1911), 1925ean argitaratu zena.

Kubismoaren ezaugarriak literaturara aldatzen saiatu zen. Horren erakusgarri da *Tender Buttons* (1914, "Botoi hauskorrak") olerki-liburua. 1920tik aurrera, Estatu Batuetatik Parisa joandako Scott Fitzgerald, Ernest Hemingway, Sherwood Anderson idazleen adiskide izan zen, eta eragin handia izan zuen haiengan. 1933an *The Autobiography of Alice B. Toklas* (*Alice B. Toklasen autobiografia*) idatzi zuen; liburu horretan, bere buruaz hitz egiten du batez ere, eta ordura arte izan ez zuen ospea ekarri zion.

1935ean Estatu Batuetara joan zen hitzaldiak ematera, eta ikusmin handia piztu zuen han, judua, beste emakume batekin bizi zena, eta abangoardiako idazlea izanik. Europara itzuli zen, eta han eman zituen  azken urteak. Steinen idazkera abangoardiakoa eta esperimentala zen, ingeles literatura-tradizioa irauli nahi zuena; estiloa errepikakorra du, eta literatura genero guztiak landu eta nahasi zituen.

## Erreferentziak
Rainer Werner Fassbinder

**Rainer Werner Fassbinder** (Bad Wörishofen, Bavaria, Alemania, 1945eko maiatzaren 31 &ndash; Munich, Alemania, 1982ko ekainaren 10a) alemaniar idazlea eta antzerki- eta zinema-zuzendaria izan zen. Azken urteotako Alemaniako zinema-zuzendari garrantzi handienetako bat da Fassbinder.

## Biografia 
Hamasei urte zituela eskola utzi, eta abangoardiako antzerki-taldeetan hasi zen lanean. Langile nekaezina zen, eta antzerki-molde guztiz berriak plazaratu zituen, Goethe, Sofokles eta beste klasiko batzuk landu zituen arren.

1969. urtean egin zuen bere lehen filma (*Liebe ist Kälter als der tod*, *Heriotza baino hotzagoa da maitasuna*). Gai politiko-sozialekin batera, giza zapalkuntzaren zirrikitu guztiak miatu zituen bere lanetan.

Bere buruaz beste egin zuen 1982an, bere drogazaletasunak eta ustezko homosexualitateak piztu zuten eztabaida handi baten ondoren.

## Lanak 
Film nagusiak: *Katzelmacher* (1969, Bavarian lanean ari ziren atzerriko langileen egoeraz), *Die bitteren Tränen der Petra von Kant* (1972, *Petra von Kanten malko mingotsak*, giza harremanetan nagusitzen den indarkeriaz), *In einem Jahr mit 13 Monden* (1978, *13 ilargiko urtean*, sexu-aldaketaz damuturiko transexual baten alegoria). Guztiz harrera ona izan zuen Fassbinderrek gerra ondoko Alemaniaz egin zuen trilogia: *Die Ehe der Maria Braun* (1979, *Maria Braunen ezkontza*, ezkontzaren ironiaz), *Lola* (1981, Aingeru Urdinaren elezaharrari buruzkoa), *Die Sehnsucht der Veronika Voss* (1982, *Veronika Voss*, Sybille Schmitz aktorearen bizitzaz).

1980. urtean, telebistarako egokitu zuen Alfred Döblinen *Berlin Alexanderplatz* eleberria.

## Erreferentziak
Borhane Alaouié

**Borhane Alaouié** (Arnoun, 1941eko apirilaren 1a - Brusela-Hiriburua eskualdea, 2021eko irailaren 9a) libanoar zinema-zuzendaria izan zen.

## Biografia 
Zinema-arloan Bruselan hezi zen (1968-1973), eta zuzendari gisa Belgikan bertan egin zituen lehen urratsak, film laburrak eginez (*Fourrière*, 1971). 1974an, *Kafr kasem* filma, gaur egun palestinarren arazoaz inoiz egin den filmik onenetakotzat hartua, zuzendu zuen. Film honek harrera bikaina izan bazuen ere, hurrengo bietan jasan zituen eragozpen ideologikoek zakarki eten zuten Alaouiéren etorkizun handiko karrera. Lehen oztopoa *La yakfi an yakun Allah maa al-fuqaraa* (1976) dokumental bikainarekin izan zuen, Hassan Fathi egiptoar arkitektoaz eta mendebaldeko arkitekturak eta arkitektura tradizionalak mundu arabiarrean bizi duten gatazkari buruzkoa, ez zen babesa eman ziotenen (UNESCO) gustukoa izan, eta Egipton bertan ere debekatu zuten. Bigarren ezbeharra eta erabakigarriena, *Beyroutou el lika* (1982) bere bigarren film luzearekin jasan zuen, zenbait arabiar taldek, gerrak suntsituriko Beiruteko eguneroko bizitza era pertsonal eta intimistan azaltzen zuelako nahigabeturik, gogor erantzun ziotelako. Geroztik Europan bizi da; telebista-kate batzuetarako film ertain batzuk (*Risala min zaman al-harb*, 1985; *Risala min zaman al-manfaa*, 1988; *Assouan, un haut barrage sur le Nil*, 1990) eta Parisen atzerriratutako intelektual arabiar batek Golkoko gerra nola bizi ote duen galdetzen duen *Harb al-Jalyj... wa baad* (1991) film kolektiboko emanaldi bat (*Al-jusuf fi layla dalmaaa* ) bakarrik zuzendu ahal izan zituen.

## Filmografia 
* *Kafr kasem* (1975)
* *Il ne suffit pas que dieu soit avec les pauvres* (1978)
* *Beyroutou el lika* (1981)
* *A Letter from a Time of War* (1985)
* ''Lettre d'un temps d'exil* (1990)
* *Assouan, le haut barrage* (1992)
* *The Gulf War... What Next?* (1993)
* *A toi où que tu sois* (1999)
* *Khalass* (2007)
* *Mazen wal namla'' (2008)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Carlos Wasmosy

**Juan Carlos María Wasmosy Monti** (Asunción, 1938ko abenduaren 15a) paraguaitar politikaria da. Errepublikako lehendakaria izan zen 1993-1998 bitarteko urteetan.

## Bizitza 
Ingeniaritzako ikasketak egin zituen Asuncióneko Unibertsitate Nazionalean. Itaipuko presa eta zentral hidroelektrikoaren eraikuntzaz arduratu zen enpresa partzuergoko lehendakari izan zen, eta Yaziretako konplexu hidroelektrikokoa ere bai.

Alfredo Stroessner diktadorearen agintaldiaren (1954-1989) amaiera ekarri zuen estatu-kolpearen ondoren, Andrés Rodríguez Pedotti jeneralaren gobernuak (1989-1993) Integrazio-ministro izendatu zuen, Paraguaiko merkataritza-harremanak bultzatzeko eta herrialdearen aurrerabidea azkartzeko eta indartzeko. Alderdi Gorriaren lehendakarigai izendatu zuten, eta 1993ko hauteskundeak irabazi zituen. Demokraziarik ia ezagutu ez zuen herri baten aldaketa bultzatu zuen, eta nazioarteko irudia garbitzen ahalegindu zen.

1996ko apirilean militarrak aginpidea indarrez hartzen saiatu ziren, Lino César Oviedo jeneralaren gidaritzapean. Urtebete geroago, urriaren 30ean, lehendakariak Oviedo atxilo hartzeko agindua eman zuen, hilabete lehenago Oviedok lehendakaritzarako hurrengo hauteskundeetarako Alderdi Gorriaren lehendakarigaia izenda zezatela lortu ondoren. 1997ko abenduan Oviedok bere burua entregatu zuen poliziaren aurrean, eta hurrengo urtean epaitegi militar batek hamar urteko kartzela-zigorra ezarri zion. 1998ko maiatzeko lehendakaritzarako hauteskundeetan Alderdi Gorriko hautagai berria, Raúl Cubas Grau, atera zen garaile.

## Erreferentziak
Hamad bin Khalifa Al Thani

**Hamad bin Khalifa Al Thani** xekea (; Doha, 1952ko urtarrilaren 1a) Qatarko emirra izan zen 1995etik 2013ra.

## Bizitza 
Bere aita, Qatarko emir Khalifa ibn Hamad al Thani xekea, agintaritzatik bota zuen estatu-kolpe odoltsu batean, 1995ean. Xeke zaharrak berak ere lehengusu bati kendu zion agintaritza 1972an, eta Suitzan oporretan zela bere seme zaharrak gobernuaren erantzukizuna bere gain hartu zuen. Mundu osoko herrialdeek berehala onartu zuten Qatarko agintari berria.

Xeke gazteak ikasketa militarrak egin zituen Britainia Handiko Errege Akademia Militarrean, Sandhursten. Atleta bikaina zen, eta bere herrira itzuli zenean, atletismo-programak antolatu eta bultzatu zituen. Printze oinordeko zela, gudarosteko buruzagi nagusi izendatu zuten 1972an, eta Defentsa-ministro 1977an. Emir-kargua eskuratu baino lehen, gobernuko administrazioaren eta arazo militarren ardura hartu zuen. Petrolioa, merkataritza eta kanpo-politika ere beraren esku egon ziren.

1995eko estatu-kolpea aitaren eta semearen bi urteko tirabira handien ondorioa izan zen. Agintaritza eskuratu orduko baimena eman zuen Qatarko burtsa hiriburuan jartzeko; ministro-talde berria izendatu zuen; gobernu- eta ondorengotza-lege berriak onartu zituen, eta Lehen Ministro izendatu zuen bere burua, Defentsa-ministro eta gudarosteko buruzagi nagusi karguei uko egin gabe. Abdullah bere anaia izendatu zuen laguntzaile. Hamad xekea arabiar buruzagi liberala da, Israelekin harremanak onbideratzen saiatu da, eta Estatu Batuei zentro militarrak eraikitzeko baimena eman die.

## Erreferentziak
Jovette Marchessault

**Jovette Marchessault** (Montreal,  - ) margolari, eskultore, eleberrigile eta antzerkigilea izan zen.

## Bizitza 
Hamahiru urte zituela ikasketak bertan behera utzi behar izan zituen, eta ehungintza-lantegi batean hasi zen lanean. Lesbiana erradikaltzat aitortu zuen bere burua, eta originaltasun handiko obrak sortu ohi zituen, Jainkoaren eta gizakiaren boterea emakumearen esku dagoen unibertso bat sortuz bere lanekin. Margolari eta eskultore gisa, erakusketak egin zituen Quebec, Ontario, Paris, Brusela eta New Yorken.

1976. urtean Prix France-Québec saria irabazi zuen *Comme une enfant de la terre* (1975, *Bertako haur bat bezala*) eleberri autobiografikoarekin. Eleberri aipagarriak ditu, orobat,* La mère des herbes* (1980,* Belarren ama*) eta* Tryptique lesbien* (1980,* Triptiko lesbianoa*), zeinak jasotzen baitu, besteren artean, *Les Vaches de nuit* bakarrizketa, Pol Pelletierrek antzerkirako egokituriko testua. Antzerkigintzaren alorrean azpimarratzekoak ditu *La saga des poules mouillées* (1981, *Oilo bustien saga*), Quebeceko Laure Conan, Germaine Guèvremont, Gabrielle Roy eta Anne Hébert idazleen bizitzaren kontakizuna, eta* La terre est trop courte, Violette* *Leduc* (1982,* Lurra laburregia da, Violette Leduc*), Violette Leduc frantses idazlearen bizitzari buruzkoa. Marchessaultenak dira, orobat, *Alice et Gertrude, Nathalie et Renée et ce cher Ernest* (1984, *Alice eta Gertrude, Nathalie eta Renée eta Ernest maitea*) eta *Anaïs* *dans la queue de la comète* (*Anaïs* *kometaren isatsean*).

## Erreferentziak
Georges Hérelle

thumb|260px|alt=|Georges Hérelleren omenezko oroitzapenezko plaka, bera bizi izan zen etxean

**Georges Hérelle** (Pougy, Champagne, 1848ko abuztuaren 27a - Baiona, 1935eko abenduaren 15a) frantziar etnografo, idazle, eta filosofia irakaslea izan zen.

Filosofia irakatsi zuen Baionako Lizeoan, eta Europan eta Afrikan barrena ibili zen ondoren. Euskal antzerkiaz arduratu zen, Zuberoako pastoralez nagusiki, nahiz euskara gutxi zekien. Itzulpenen bidez lan egiten zuen, gehienbat. Leopold Irigarai zuberotarra izan zen bere informatzaile eta itzultzaile nagusia. *Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkaria* (*RIEV*) eta *Gure Herria* aldizkarietan argitaratu zituen Zuberoako antzerkiari buruzko lan aipagarrienak.

## Obra nagusiak 
* *Canico et Biltchitine* (frantsesez eman zuen xaribari hori, Zuberoako antzerkiari buruzko ohar batzuekin batera, 1908an, eta gero Gabriel Arestik euskaratu zuen).
* *Études sur le théâtre basque. La représentation des pastorales basques à sujets tragiques* (1922, *Euskal Antzerkiari buruzko ikerketak. Gai tragikoak dituzten Euskal Herriko pastoralen errepresentazioak*).
* *Les charivaris nocturnes dans le Pays Basque Français* (1924, *Gaueko xaribariak Ipar Euskal Herrian*)
* *Le théâtre comique des basques* (1925, *Euskaldunen antzerki komikoa*).
* *Les pastorales à sujets tragiques considérées littérairement* (1926, *Gai tragikoko pastoralak literatura aldetik*)
* *Études sur le théâtre basque. Le répertoire du théâtre tragique* (1927, *Euskal Antzerkiari buruzko ikerketak. Antzerki tragikoko gaiak*)
* *Grand Catalogue des pastorales à sujet tragique. Les théâtres ruraux depuis le Moyen-Age jusque à nos jours* (1928, *Gai tragikoko pastoralen Katalogo Handia. Herri antzerkia Erdi Arotik gure egunak arte.*).

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Georges Hérelle Euskomedia.org
* Georges Hérelle - bilketa.eus
Sarah Kirsch

**Sarah Kirsch** (Limlingerode, Harz, Alemania, 1935eko apirilaren 16a - Heide, Schleswig-Holstein, 2013ko maiatzaren 5a) alemanezko idazlea izan zen.

## Bizitza 
Batxiler-ikasketak bukatuta, azukre-fabrika batean lanean hasi zen, eta baso-ingeniaritzako eta biologiako ikasketak hasi zituen gero. 1963-1965 bitartean literatura-ikasketak egin zituen Leipzigen, eta berehala bere lehen literatura-lanak argitaratzen hasi zen.

Poeta gisa izan zen ezaguna, baina poesiaz gainera irratirako istorioak eta kontakizunak ere idatzi zituen, haurrentzat batez ere: *Die ungeheuren bergehohen Wellen auf See *(1973, *Mendia bezain gorako itsas uhin handiak*), *Allerlei-Rauh* (1988, *Astalarrua*), *Das simple Leben* (1994, *Bizitza soila*). Bere poesiaren musikaltasuna eta soiltasuna direla-eta, herri-poesiaren tradizioan sartu ohi da, baina baita Britting, Krolow eta Bachmann poeten ildoaren jarraitzaile gisa ere. Bere poema gehienak amodioa eta izadia dute mintzagai; ez da ordea poesia harmonikoa edo idilikoa, gatazka, beldur eta hausturez betea baizik. Bere obrak arrakasta handia izan zuen aleman hiztunen artean eta sari asko jaso zituen, Alemaniako Errepublika Demokratikoaren Heinrich Heine saria (1973), Europar Literaturako Petrarka Saria (1976) eta Konrad Adenauer Fundazioarena (1993), besteak beste.

## Lan nagusiak 
* *Landaufenthalt* (1967, *Egonaldia lehorrean*)
* *Erdreich* (1982, *Lurreko inperioa*)
* *Katzenleben* (1984, *Katu-bizitza*)
* *Hundert Gedichte* (1985, *Ehun poema*)
* *Schneewärme* (1989, *Elurraren beroa*)
* *Erlkönigs Tochter* (1992, *Elfoen erregearen alaba*)
* *Wasserbilder* (1993, *Ur irudiak*).

## Erreferentziak
Maaouya Ould Sid'Ahmed Taya

'''Maaouya Ould Sid'Ahmed Taya**, batzuetan soilik **Uld Taya''' (; Atar, Mauritania, 1941eko azaroaren 28a) politikaria eta militarra da.

## Bizitza 
Mauritaniako gudarostean sartu ondoren, 1961ean alferez-maila lortu zuen, eta 1967an kapitain. Bien bitartean zenbait kargu izan zituen Defentsa Ministerioan eta Estatu Nagusian. 1973an komandante izendatu zuten. Hurrengo urtean Parisko Gerrako Goi Eskolan sartu zen eta Mauritaniara itzuli zenean, hurrengo urtean, Estatu Nagusi Laguntzaileko buru izendatu zuten. 1976-1978 urteetan Saharako gerran parte hartu zuen.

1978an, Ould Daddah lehendakaria kargua uztera behartu zutenean, Defentsa-ministro izendatu zuten. 1981eko apirilean Lehen Ministro eta Defentsa Nazionaleko ministro izendatu zuten, koronel izendatzeaz gainera, eta 1984an, Salbazio Nazionaleko Batzorde Militarreko lehendakari.

1989an Maroko, Libia, Aljeria, Tunisia eta Mauritaniako estatuburuek, Marrakexen elkartuta, Magreb Arabiarraren Batasuna sortu zuten.

1991n erreferendumera deitu zuen, independentziaz geroko lehen konstituzio demokratikoaz bozkatzeko. Gehiengoz onartu zen konstituzioa, eta Uld Tayak, Mauritaniako lehendakaritzat, konstituzioa aldarrikatzeko dekretua izenpetu zuen. Lehendakariaren dekretua betetzeko eta demokrazia ezartzeko lehen urrats gisa, lehendakaritzarako hauteskundeetarako deia egin zen 1992an, eta Ould Tayak irabazi zituen. Handik gutxira, legegintzarako hauteskundeak egin ziren, eta lehendakari Tayaren Alderdi Errepublikar Demokrata eta Sozialistak irabazi zituen. Oposizioko alderdiek ez zuten parte hartu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Martin Zalba (apezpikua)

**Martin Zalba** (Iruñea, 1337 &ndash; Salon-de-Provence, 1403ko urriaren 18a) nafar elizgizona, Iruñeko apezpikua eta kardinala, 1377-1403 urteetan izan zen.

Okzitaniako Tolosan, Bolonian eta Avignonen egin zituen ikasketak. 1363-1375 bitarteko urteetan, zuzenbide kanonikoko eskolak eman zituen Europako unibertsitate batzuetan baina, irakaskuntza utzi ondoren, Akizeko barrutiko bikario nagusi izan zen. 1377an apezpiku egin zuten eta, ondoren, Italian izan zen, Aita Santuaren eta florentziarren arteko bakea lortzearren. Gregorio XI.a Aita Santua hil zenean eta Urbano VI.a ondorengo hautatu zutenean, okertu egin ziren apezpikuaren eta Aita Santuaren arteko harremanak, eta horrek Zalba hilarazteko saio hutsala egin zuen.

Mendebaldeko Zisma gertatu zenean, Avignongo Klemente VII.a Aita Santuaren alde agertu zen. 1379-1383 bitartean Iruñeko apezpiku izan ondoren, eskumikatu egin zuen Urbano VI.ak. Karlos II.a hil zenean, Nafarroara itzuli eta, Klemente VII.ak eman zion ahalmenaz, Karlos III.a Nafarroako erregearen agindutara jarri zen. 1390ean Nafarroak Klemente VII.a onartu zuen Aita Santu gisa, eta Zalba kardinal izendatu zuten Iruñeko Katedralean. 1393an Avignonera itzuli eta handik urtebetera, Klemente VII.a hil ondoren eta Benedikto XIII.a Aita Santu hautatu zutenean, haren kontseilari eta Zismako erreferentzia bihurtu zen. 1403an Nafarroako Karlos III.ak testamentua idatzi zuen, eta Zalba izendatu zuen Nafarroan bera hil ondoren agindu beharko zuen taldeko kide.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rosamond Lehmann

**Rosamond Lehmann** (Bourne End, Buckinghamshire, Ingalaterra, 1901eko otsailaren 3a - Londres, 1990eko martxoaren 12a) britainiar eleberrigilea izan zen.

Aita idazlea zuen, eta amak historiari buruzko ikerketa garrantzitsuak egin zituen. Rosamonden arreba bat antzezle ospetsua izan zen, eta anaia idazlea. Hamazazpi urte zituela, Cambridgera joan zen ikasketak egitera. Garai horretakoa da *Hautsa* (1927) lana; Judith Earle gazteak bere harremanetan izan zituen esperientzia mingarriak kontatzen ditu. Lan hark berehala eman zion ospea. Bigarren eleberria 1930ean argitaratu zen: *Musika ohar bat*. Lan horretan axolagabetasunean bizi diren bi bikoteren erreakzioak azaltzen ditu. 1932an *Dantzara gonbidapena* argitaratu zuen; lehenengo aldiz dantza batera gonbidatzen duten neska baten zirrarak agertzen ditu. Eleberri horri jarraipena eman zion *Bihozgabetasunak* lanarekin: aurreko eleberriko protagonista ezkondu egiten da, eta ezkontzak huts egin ondoren, ezkondurik dagoen adiskide baten maitale bihurtzen da. *Balada eta iturria* (1944) eleberri ederrean, neskatxa baten begiradaren bidez, ondoko etxeko familiaren gorabeherak kontatzen ditu. 1958an Lehmannen alaba, Sally, hil egin zen, poliomielitisak jota. Gertaera izugarri horren ondoren, esperientzia psikologiko gogorrak bizi izan zituen idazleak, eta *Beltxarga egunsentian: barne bizitzaren atalak* lanean ezagutarazi zituen. Parapsikologiari buruz sortu zitzaion interesak idazketatik urrundu zuen, eta 1976an idatzi zuen azkeneko liburua, *Itsasoko zuhaitza*.

## Erreferentziak
Enki Bilal

**Enki Bilal** (Belgrad, 1951ko urriaren 7a) marrazkilari frantsesa da, jatorriz jugoslaviarra. Hamar urte zituela iritsi zen Frantziara.

## Ibilbide artistikoa 
1972an debutatu zuen *Pilote* aldizkariko komikian. Han Pierre Christin gidoigilea ezagutu zuen. Elkarrekin hainbat kontakizun sortu zituzten, politika-fikziozkoak, besteak beste: *Les Phalanges de l´ordre noir *(1978-1979, *Ordena beltzeko Falangeak*), *Partie de chasse *(1981-1983, *Ehizaldia*). Enki Bilalek berak sortu zituen *La Foire aux immortels (Hilezkorren feria) *kontakizuneko gidoiak. Lan horretan XXI. mendeko Parisera iristen dira Egiptoko mitologiako jainkoak. Kontakizun horrek bi luzapen izan zituen, *La Femme piège *(1986, *Emakume-iruzurra*) eta *Froid Équateur *(1992, *Ekuatore hotza*). 1998an Bilalek *Le Sommeil du monstre (Munstroaren loa) *trilogia hasi zuen, Sarajevoren bonbardaketaren oroitzapena batetik, eta, bestetik, erlijio-integrismoen arteko elkartasunaren irudia hartzen duen totalitarismoa nahasten dituena.

Komiki lanez gainera, hainbat liburutako azalak marraztu zituen, eta baita film iragarkiak ere (Alain Resnaisen *Mon Oncle d´Amerique, *Werner Herzogen *Pays où rêvent les fourmis vertes*). Filmetarako dekorazioak ere egin zituen: Alain Resnaisen *La vie est un roman (Bizitza eleberri bat da), *Jean-Jacques Annauden *Le nom de la rose* *(Arrosaren izena)*. Filmak ere zuzendu zituen: *Bunker Palace Hotel *(1989, Jean-Louis Trintignant eta Carole Bouquetekin batera), *Tykho Moon *(1997, Richard Bohringer eta Julie Delpyrekin batera), *Immortel: ad vitam* (2004).

## Obra 
### Komikiak 
* ''L'Appel des étoiles*, 1975.
* *Légendes d'aujourd'hui*:
** *La Croisière des oubliés*, 1975.
** *Le Vaisseau de pierre*, 1976.
** *La Ville qui n'existait pas*, 1977.
* *Fins de siècle*:
** *Les Phalanges de l'Ordre noir*, 1979.
** *Partie de chasse*, 1983.
* *Mémoires d'outre-espace*, 1978.
* *Exterminateur 17*, 1979.
* *La Trilogie Nikopol*:
# *La Foire aux immortels*, 1980.
# *La Femme piège*, 1986.
# *Froid Équateur*, 1992.
* *Le Bol maudit*, 1982.
* *Crux Universalis*, 1982.
* *Los Angeles - L'Étoile oubliée de Laurie Bloom*, 1984.
* *L'État des stocks* :
** *L'État des stocks*, Futuropolis, 1986.
** *Milleneufcentquatrevingtdixneuf*, 1999.
** *Nouvel état des stocks*, 2006
* *Cœurs sanglants et autres faits divers*, 1988.
* *Mémoires d'autres temps : Histoires courtes 1971-1981*, 1996.
* *Bleu Sang*, 1994.
* *La Tétralogie du Monstre*, 2007:
# *Le Sommeil du Monstre*, 1998.
# *32 Décembre*, 2003.
# *Rendez-vous à Paris*, 2006.
# *Quatre ?*, 2007.
* *Animal’z*, 2009.
* *Julia & Roem*, 2011.

### Filmak 
* 1989 : *Bunker Palace Hôtel*
* 1996 : *Tykho Moon*
* 2004 : *Immortel, ad vitam*
* 2006 : *Cinémonstre*
* 2011 : *Animal’z''

## Erreferentziak
Frei Otto

**Frei Paul Otto** (Sigmar, Saxonia, 1925eko maiatzaren 31 &ndash; Warmbronn, 2015eko martxoaren 9a) alemaniar arkitektoa izan zen. Haren lanik ezagunena 1972ko Olinpiar Jokoetarako eraiki zen Municheko Olinpiar Estadioko sabaia da.

## Biografia 
Eskultore-familia batean hazi eta hezi zen. 1943an, eskola utzita, Alemaniako aire-armadan sartu zen, eta Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuen. Aliatuen gudarosteak preso hartu zuen Chartresen, eta bi urtez hirian etxeak konpontzen eta eraikitzen eduki zuten. Gerra amaituta, Berlingo Unibertsitatean sartu zen. Geroxeago, 1950-1951 urteetan, Estatu Batuetan egon zen ikasketak sakontzen.

Bere obra gehiena egitura arinen eraikuntzan oinarritu zen: karpa, mintz eta teilatu eskegien arkitekturan espezializatu zen. Kableek tiratutako mintzen bidez, eta kargari eusten zioten zutoien laguntzaz, eremu ireki zabalak estaltzea lortu zuen. Horiek dira Ottoren arkitekturaren ezaugarri nagusiak, bere bi obra ezagunenetan agerian geratu zen bezala: Alemaniako pabiloia 1967ko Mundu Erakusketarako, eta Municheko Olinpiar Estadioaren estalkia (1972).

Bere obra guztian, beraz, gainalde leun eta sabelduak eratzen dituzten estalki arinen eta horiei eusten dieten hari eta haga handien egiturak dira nagusi. Ottoren obran Bauhaus eta Nazioarteko Estiloaren eragina sumatzen da, eta baita gerra ondoren sortu zen arkitekto-belaunaldiarena, izadiaren azterketagatik, eta ingeniaritza- eta teknologia-baliabideak arkitekturan aplikatzeko moduagatik.

Beste lan aipagarri batzuk: Suitzako Erakusketa Nazionaleko Elur eta Haitzezko pabiloia (1964, Lausana), eta Mecako Hotela eta Konferentzia Zentroa (1972, Saudi Arabia), Riadeko Tuwaiq Jauregia (1985, Saudi Arabia), Japoniako pabiloia 2000ko Mundu Erakusketarako (2000, Hannover), 24 m-ko pabiloia Leonbergen (2000).

2015. urtean Pritzker saria lortu zuen, hil eta ondoko egunean.

## Erreferentziak
Bakili Muluzi

**Elson Bakili Muluzi** (Machinga, 1943ko martxoaren 17a) malawiar politikaria eta enpresa-gizona da. Malawiko Errepublikako presidentea izan zen 1994–2004 bitartean.

## Bizitza 
Yao etniako kidea da (etnia musulmana). Lehen eta bigarren mailako ikasketak Malawin egin zituen, eta ondoren Europara joan zen. Han Hezkuntza Teknikoa lizentziaduna egin zen, Danimarkako Thirsted Technical Collegen. Ondoren Britainia Handiko Huddersfieldeko Unibertsitatean ikasi zuen. Europatik bere herrialdera itzuli zenean, Nasawako Unibertsitate teknikoko erretore izendatu zuten, eta 1973an Malawiko Biltzarreko Alderdiko diputatu hautatu zuten. Alderdi horixe zen baimena zuen alderdi bakarra, eta Hastings Banda lehendakaria zuen buru. Bandaren laguntzaile izan zen Muluzi; alderdiko idazkari nagusi izendatu zuten, eta Gazteria eta Kirolak ministerioko ministro orde. Ondoren Hezkuntza, Garraioak eta Komunikabideetako ministro izan zen.

1982an Banda presidenteak dirua bereganatu zuelako salaketapean alderdiko idazkaritzatik kendu zuen. Politika utzi ondoren, nekazaritzan eta esportazioetan aritu zen. 1992an Fronte Demokratiko Batua alderdia sortu zuen Muluzik; alderdi hura izan zen alderdi aniztasunaren alde gogorren egin zuena. Bizi arteko presidentearen irudia deuseztatu ondoren, eta lehendakaritzarako hauteskundeak deitu ondoren, Muluzik eta bere alderdiak garaipena lortu zuen. Koalizio-gobernu bat hitzartu zuen beste alderdiekin eta sindikatuekin. Aginpidera iritsi orduko (1994) amnistia eman zien preso politiko guztiei, eta heriotza-zigorra zutenen zigorraldia aldatu zuen. 2004. urtera arte izan zen Malawiko lehendakari.

## Erreferentziak
Henri Dutilleux

**Henri Dutilleux** (Angers, 1916ko urtarrilaren 22a - Paris, 2013ko maiatzaren 22a) frantses musikagilea izan zen.

Parisko Kontserbatorioan egin zituen ikasketak. 1938an Erromako Sari Nagusia irabazi zuen ''L'Anneau du roi *kantatarekin. Kantu-irakaslea izan zen Operan (1942), eta Frantziako Irratiko musika-sorkuntza zerbitzuko zuzendaria 1945 eta 1963 bitartean. Konposizio-eskolak eman zituen Eccleko Musika Eskolan (1961) eta Parisko Kontserbatorioan (1970). Halaber, Kontserbatorioko Kontseilu Goreneko kide izan zen. Bere belaunaldiko musikari onenetakotzat daukate. Lehen lanetan nabarmena du hainbat musikariren eragina, Ravelena besteak beste, eta horregatik bere lehenbiziko obra gehienak desegin zituen. Lehenengo lanen artean aipagarriak dira, besteak beste, *Sonatina* (1942), txirula eta pianorako, *Danse fantastique* (1942, *Dantza fantastikoa*), orkestrarako, eta *Sonata*, pianorako (1947), urte horietako lanik aipagarrienetako bat. Nazioarteko ospea, baina, Lehen Sinfonia (1950) obrak eman zion. Lehen obra arrakastatsu hura *Le double* (1959, *Bikoitza*) obrarekin berretsi zuen, hamabi musika-tresnaren eta orkestraren arteko elkarrizketa moduko batekin alegia. Urte batzuk geroago Cleveland Orchestrak *Las Métboles* (1964) obra enkargatu zion eta hurrengo urtean estreinatu zuen. 1967an Musika Sari Nazional Nagusia eman zioten, eta bi urte geroago, M. Rostropovitxen enkarguz, *Tout un monde lointain *(1968-1970, *Urrutiko mundu oso bat*) egin zuen. 1972an Koussevitski Fundazioak *Ainsi la nuit *(1976) harirako kuartetoa eskatu zion. 2003. urtean, Berlineko Orkestra Filarmonikoak eskatuta, *Correspondances'' konposatu zuen.

## Erreferentziak
Robert Sabatier

**Robert Sabatier** (Paris, Frantzia, 1923ko abuztuaren 17a - Boulogne-Billancourt, Frantzia, 2012ko ekainaren 28a) frantsesezko idazlea izan zen.

## Bizitza 
Haurtzaro gogorra izan zuen, eta gaztetan Frantziako Erresistentzian aritu zen. Tipografoa zen lanbidez, eta berak osatu zituen bere lehenengo bertso-taulak: *Les Fêtes solaires *(1955, *Eguzki-festak*); *Les Poisons délectables* (1965, *Igar daitezkeen pozoiak*), ''Les Châteaux des millions d'années* (1969, *Milioika urteko gazteluak*), *Icare et autres poèmes* (1976, *Icaro eta beste poema batzuk*), *l'Oiseau de demain* (1981, *Biharko txoria*); *Écriture* (1993, *Idazketa*).

Bestalde, frantses poesiaren historia argitaratu zuen bederatzi liburukitan (1976-1982).

Sabatierren eleberrietan Olivier pertsonaia da protagonista: *Allumettes suédoises* (1969, *Suediar poxpoloak*), *Trois sucettes à la menthe *(1972, *Hiru txupete mentan*), *Les Noisettes sauvages *(1974, *Hur basatiak*), *Les Fillettes chantantes *(1980, *Ume-abeslariak*). Heroi hura agertu zen berriro *David et Olivier *(1986) eta *Olivier et ses amis *(1993, *Olivier eta bere adiskideak*) lanetan.

Beste lan batzuetan, ordea, kontakizunen bidez mundu miragarria eta alegoria bilatzen saiatuko da: *Les Enfants de l'été *(1978, *Udako haurrak*), *Les Années secrètes de la vie d'un homme* (1984, *Gizon baten bizitzako ezkutuko urteak*). Lan horietan eta ondorengoetan, hala ere, egilearen harridura-ahalmenak bizirik dirau: *Le Livre de la déraison souriante* (1991, *Zentzugabekeria irribarretsuaren liburua*), *Le Cygne noir* (1995, *Beltxarga beltza*), *Le Lit de la merveille *(1996, *Miragarriaren ohea*).

## Eleberriak 
* *Alain et le nègre* (Éditions Albin Michel, 1953)
* *Le marchand de sable* (1954)
* *Le goût de la cendre
* *Boulevard
* *Canard au sang
* *La sainte farce
* *La mort du figuier* (Richelieu Saria 1963)
* *Dessin sur un trottoir
* ''Le chinois d'Afrique
* ''Les années secrètes de la vie d'un homme* (1984)
* *Les enfants de l'été* (1978)
* *La Souris verte* (1990)
* *Le Cygne noir* (1995)
* *Le Lit de la Merveille* (1997)
* *Le Sourire aux lèvres* (2000)
* *Le Cordonnier de la rue triste* (2009)

Olivier pertsonaia gisa hurrengo eleberrietan agertzen da:
* *Les Allumettes suédoises, Éditions Albin Michel, Paris* (1969)
* *Trois sucettes à la menthe, Éditions Albin Michel, Paris* (1972)
* *Les Noisettes sauvages* (1974)
* *Les Fillettes chantantes* (1980)
* *David et Olivier* (1986)
* *Olivier et ses amis* (1993)
* *Olivier 1940* (2003)
* *Les Trompettes guerrières'' (2007)

## Erreferentziak
Biljana Plavšić

**Biljana Plavsic** (Izengoitia: *Burdinazko Andrea* ; Tuzla, Bosnia-Herzegovina, 1930eko uztailaren 7a) serbiar-bosniar politikaria da.

Bi urtez New Yorken ikasi ondoren Sarajevoko Unibertsitateko biologiako irakaslea izan zen, eta biologia-saileko buru izatera iritsi zen; 1980an Jugoslaviako Arte eta Zientzietako Akademiako kide izendatu zuten. Plavsic politikari abertzale sutsua da, Radovan Karadzic buruzagi serbiar-bosniarraren laguntzailea. Bere jarduera politikoa Bosnia eta Herzegovinako Alderdi Demokratiko Serbiarra alderdi nazionalistan hasi zuen (SDS). 1990-1992 bitartean (gerra hasi zen arte, alegia) Bosniako lehendakaritzarako hautaturiko bi serbiarretako bat izan zen. Gerra-garaian Bosniako Errepublika Serbiarrarekin bat egin zuen, eta Karadzic lehendakariaren bi lehendakariordeetako bat izan zen. Daytongo bake-hitzarmenetan (1995) Karadzic eta beste zenbait agintari kondenatu zituztelarik, Karadzicen ordezko izendatu zuten 1996an, Bosniako federazioaren baitako serbiar estatuaren lehendakari-karguan. Plavsicek serbiarrek musulmanak eta kroaziarrak hiltzea gertaera biologiko natural bat dela esan izan du, besteak beste. Azkenik, bere agintaldian, nazioarteko presioaren eraginez, zenbait buruzagi kanporatu behar izan zituen eta erreforma politikoak egingo zituela hitz eman behar izan zuen. Karadzicek, ordea, SDS alderdiko bileretan parte hartzeko debekua ezarri zion, besteak beste. 1997an Plavsicek legebiltzarra deuseztatu eta hauteskunde orokorrak deitu zituen. 1998ko hauteskundeak galdu ondoren, eta TPIY Jugoslavia Ohirako Nazioarteko Auzitegiaren akusazioaren ondorioz, bere karrera politikoari amaiera eman zion. TPIY Jugoslavia Ohirako Nazioarteko Auzitegiak gizateriaren aurkako eta gerra-krimenetan eta genozidio batean parte hartzea leporatzen zuen, eta hori dela-eta, 2003tik 2009ra Hinsebergeko espetxean (Suezian) egon zen preso.

## Erreferentziak
François Dominique Toussaint

**François-Dominique Toussaint Louverture** (Saint-Domingue, Hispaniola, Haiti, 1743ko maiatzaren 20a - Jouxeko gotorlekua, Pontarlierretik hurbil, Frantzia, 1803ko apirilaren 7a), '''Toussaint L'Ouverture** edo **Toussaint Bréda''' ere deitua, Haitiko iraultzailea izan zen.

## Bizitza 
Esklaboa zen, eta 1791n bat egin zuen Bukman buru zuen matxinadarekin. Beltzen askatasunerako mugimenduko buruzagietako bat bihurtu zen, Bukman hil zutenean, eta frantsesen eta espainiarren arteko 1793ko gerra hasi zenean, espainiarren mendeko lurraldera pasa zen, lehenengoei aurre egiteko.

1794an, esklabotasuna bertan behera geratu zenean, frantsesen aldera itzuli eta, urtebete geroago gerra amaitutakoan, Haitiko gudarosteko komandante nagusi izendatu zuten (1797). Oztopo guztiak gainditu (frantsesen atentatuak, espainiarren matxinadak), eta uharte ia burujabe gisa antolatu zuen Haiti (gobernari nagusi izendatu zuen bere burua). Ekonomian hobekuntza nabariak lortu bazituen ere, ez zen horrelakorik gertatu gizarte- eta ekoizpen-alorretan, lan erdi-behartuetara bultzatu baitzituen haitiarrak, eta egoera horrek sortutako matxinadak bortizki zapaldu zituen. 1802an, Napoleonek Leclerc bidali zuen Haitira, Louverture mendera zezan, eta erresistentzia labur baten ondoren, atxilotu eta Frantzian espetxeratu zuten. Urte bereko maiatzean, Napoleonek berriro ezarri zuen esklabotasuna; handik gutxira, beste matxinada bat gertatu zen, eta uharteak burujabetasuna lortu zuen (1802-1803). Louverture ordurako gaixo zegoen, eta medikuen laguntzarik jaso gabe hil zen, denbora laburraren buruan.

## Erreferentziak
Carlos Santana

**Carlos Humberto Santana Barragán**, ezagunagoa **Santana** gisa (Autlán de Navarro, Jalisco, Mexiko, 1947ko uztailaren 20 - ) gitarra-jotzaile mexikar-estatubatuarra da. Izen bereko rock taldeko burua da. Garrantzi handikoa bere disko produkzioagatik eta erritmo latinoen erabileragatik.

San Franciscon (Kalifornia) bizi izan da gaztetatik. 1966an bere lehen talde profesionala sortu zuen, Tom Fracer gitarra-jotzailearekin batera: Santana Blues Band. Taldeak arrakasta handia izan zuen inguruetan jo zituzten kontzertuetan eta Woodstockeko Jaialdian, eta horri esker kontratu bat izenpetu zuten CBS diskoetxearekin. Handik gutxira argitaratu zen taldearen lehen diskoa: *Santana* (1969). Berehala milioitik gora disko saldu zituen eta Estatu Batuetako disko-zerrendako lehen postua lortu zuen *Evil Ways* izeneko abestiarekin.

Bigarren diskoak ere oso kritika onak izan zituen: *Abraxas* (1970). Lan horretan Fleetwood Macen *Black Magic Woman* eta Tito Puenteren *Oye cómo va* bezalako klasikoak sartu zituen. Bigarrenak bezala, hirugarren diskoak afrokubatar eragin handia zuen: *Santana III]*.

1972an, ekialdeko musika-moldeen eta beste musika-molde konplexuago batzuen bilaketaren eragina nabaritzen hasi zen Santanaren musikan, eta hala, *Caravaserai* diskoaren argitalpenaren ondoren, ospe handiko musikariekin jotzen hasi zen (Buddy Miles, Alice Coltrane, John McLaughlin). Elkarlan horren emaitza *Love Devotion Surrender*(1973) izan zen. Beste zenbait lan aipagarri: *Welcome* (1973); *Borboletta* (1976); *Amigos* (1976); *Moonflower *(1977); *Inner Secrets *(1978); *Marathon* (1979).

## Erreferentziak