Kolera

**Kolera** Vibrio cholerae izeneko bakterio gram-negatiboak eragindako gaixotasuna da. Robert Koch medikuak aurkitu zuen bakterio hori, kolerak jotako gaixoen gorozkiak mikroskopioan aztertuz (1883an) .

*Vibrio cholerae* uretan bizi da, gehienetan ur geza kutsatuetan eta hondakin uretan. Mikrobio honen gordailua gizakia da. Horrek esan nahi du kutsapena gaixoen gorotzen bitartez gauzatzen dela, hauek milioika bakterio patogeno baitituzte, uretara iristean ur horiek kutsatzen dituztenak . 

Kolera erraz tratatu daitekeen gaixotasuna da, eta tratamendu goiztiarra jasoz gero, paziente gehienak erabat sendatzen dira. Tratamenduaren oinarria hidratazio egokia da, ahozko hidratazio-soluzioen bidez edo, kasu larrietan, zain barneko likidoen bidez, deshidratazioa zuzentzeko. Gainera, antibiotikoen erabilerak beherakoen iraupena eta bolumena murrizten laguntzen du, eta bereziki gomendagarria da gaixotasun larria duten pazienteetan. Tetraziklinak eta kinolonak dira tratamendurako aukerarik erabilgarrienak .  

## Historia 
Kolera antzinatik ezagutzen den gaixotasun infekzioso bat da. Medikuntza humoralaren ikuspegian, gaixotasun hau behazunarekin erlazionatzen zen (hortik dator izena: chole = behazuna eta morbus = gaixotasuna). Denborarekin, haren jatorria azaltzeko hainbat teoria proposatu ziren, harik eta frogatu zen batez ere kutsatutako uraren bidez transmititzen zela .

Kolera historikoki Ganges ibaiaren deltaren inguruan sortu zela uste da, eta eremuan gaixotasuna mendeetan zehar endemikoa izan zelarik. Ingurumen-baldintzek, populazio dentsitate handiak eta ibaiaren uraren erabilerak (edateko, garbitzeko eta praktika erlijiosoekin erlazionatutako erabilerak) gaixotasunaren iraunkortasuna errazten lagundu zuten . 

### Pandemiak 
Zortzi pandemia nagusi bereizten dira:

#### Lehen pandemia 
Lehenengo pandemia 1817an hasi zen Indian, Ganges ibaiaren deltako eremuan. Handik, merkataritza-bideei eta kolonialismoaren hedapenari esker, beste lurralde batzuetara zabaldu zen .  

## Erasobidea 
Urdailera iristerakoan bibrioi asko hiltzen dira, urdaileko azidotasunak jota. Azidotasun gastrikoari aurre egiteko, bakterioarein zenbait andui pH baxuarekiko tolerantzia dute. Bizirik irauten dutenak heste meharrera ailegatu eta bertako mukosara atxikitzen dira TCP (Toxin-Coregulated Pilus) motako fimbriak erabiliz . *Vibrio cholerae*-k sortzen duen enterotoxina indartsuak bakterioaren birulentzia areagotzen du: toxina horrek hesteetatik ura eta elektrolitoak kanporatzen ditu, beherako bortitzak eraginez .

## Klinika 
Gaitz honen inkubazio epea 1 eta 5 egun artekoa da. Sintoma nagusiak okadak, beherakoak eta sabeleko mina dira. Ez dago sukarrik, gaitza toxina batek eragiten duelako.

Beherakoak ugari dira (40-50 egun batean), eta oso urtsuak. Kolerak deshidratazio bortitza sortzen du, eta tratatu gabeko gaixoak horren ondorioz hiltzen dira 3-4 egunetan.

Kolera larritasuna asko alda daitezke, kasu asintomatikoetatik hasi eta ordu gutxitan hilgarriak izan daitezkeen kasuetaraino. Gaixotasunaren larritasuna bakterio kopuruaren eta organismoaren erresistentziaren araberakoa da . 

### Forma kliniko nagusiak 
#### Asintomatikoa 
Pazienteak ez du sintomarik, baina biologikoki kutsakorra da eta bakterioa beste pertsonetara transmititu dezake .

#### Arina 
* Beherakoak
* Gosea galtzea
* Sabeleko kolikoak

* Gorozkietan mukia
* Sukar arina
* Buruko mina

Normalean 2-4 egunetan hobera egiten du . 

#### Ertaina 
* Beherako likidoak
* Goragaleak
* Sukar arina
* Bukuro mina
* Taupada ahula
* Deshidratazioa
* Eztarri lehortasuna .

#### Larria (klasikoa) 
* "Arroza-uraren antzekoak" diren beherakoak 
* Goragaleak
* Deshidratazio larria
* Giharren karranpak
* Hipotentsioa
* Taupada ahula
* Begi sakonduak
* Shock hipobolemikoa

Metabolismozko azidosia, elektrolito aldaketak eta tratamendu beranduegia badago, giltzurruneko funtzioaren porrota, konbultsioak edo tetania bezalako konplikazio larriak sor daitezke. Sukarra kasuen %5ean bakarrik agertzen da, beraz, arraroa da .

## Prebentzioa 
Gaixotasuna prebenitzeko bi estrategia nagusi daude: neurri higienikoak eta txertoak. 

Koleraren aurkako txertoa dago, baina ez du betiko immunitatea ematen eta babesa kasuen erdian bakarrik ematen du. Txertoa jarri ohi da kolera endemikoa duten herrialdeetan abiatu aurretik. Gaur egun, koleraren aurkako hiru txerto daude: 

* Zelula osoko txerto parenteral inaktibatua
* Txerto indargertu orala
* Txerto inaktibatu orala

Kolera kontrolatzeko ahaleginak bi arlo nagusitan egin dira: ingurunea eta pertsonen prebentzioa. Neurri eraginkorrenak ingurunekoak izan dira, bakterioaren hedapena eten eta ugalketa saihesten baitute.  

Neurri higienikoak ezinbestekoak dira gaixotasunaren prebentziorako, batez ere edateko uraren arazketan. Herri garatuetan, oinarrizko azpiegitura hauek ezartzeak kolera ia guztiz desagerrarazi du. Elikagaien kontrola ere funtsezkoa da: segurtasunez manipulatzea eta jendea higiene oinarrizkoari buruz heztea infekzio-arriskua murrizten du. Kalean saltzen diren elikagaiak eta saltzaileak araututa eta zainduta egon behar dira. Eremu endemikoetara joaten diren turistek botilako ura besterik ez dute edan behar, eta janari gordinak ez dituzte jango .

Kolera aitortu beharreko gaixotasuna da Euskal Herrian.

## Tratamendua 
Kolera erraz tratatu daiteke, eta gaixo gehienek osasun osoz sendatzen dira, lehenbailehen ahozko hidratatze-soluzioa ematen zaienean. Deshidratazioari aurre egiteko likido eta elektrolito asko eman behar zaio gaixoari (aho bidetik eta zain bidetik). Bakterioari aurka egiteko tratamendu antibiotikoa ezarri behar da. Tetraziklinak eta kinolonak dira erabilgarrienak. 

### Hidratazioa 
Deshidratazioa duten pazienteek berehala ahozko hidratatze-soluzioa (SBS) hartu behar dute. Oso garrantzitsua da SBS maiz eskaintzea eta pazienteak zenbat edan duen eta zenbat likido galdu duen, beherakoen eta goragaleen bidez, kontrolatzea. Goragaleak dituzten pazienteek ahoz sorbo txikitan eta maiz hartu behar dute SBS, edo behar izanez gero, naso-gastriko tubu baten bidez ematen zaie soluzioa zuzenean. SBS prestatzeko ura egosita edo kloro-produktu batekin tratatuta egon behar da.  

Deshidratazio larria duten pazienteak, estuporean edo koman daudenak, kontrolatu gabeko goragaleak dituztenak edo edatea eragotz diezaioketen nekea izanez gero, bide intravenosoaz berriro hidratatu behar dira. 

### Antibiotikoak 
Antibiotikoak beherakoen bolumena eta iraupena murrizten lagunduko du eta gomendatzen da gaixotasun ertain edo larria duten pazienteetan erabiltzea.  

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Epidemiak Euskal Herrian

## Kanpo estekak