Cotacachi sumendia

**Cotacachi** (Cutacachi edo Mama Cutacachi kitxuaz) Ekuadorreko Cotacachi kantonamenduan dagoen sumendi bat da. 4.944 m-ko altuera du. Sumendiaren ipar-ekialdean Cotacachi hiria dago eta hego-ekialdean Cuicocha aintzira.

Cotacachi sumendia duela 3.000 edo 2.000 urte egon zen aktibo, baina esaten da bere kraterrak barrurantz kolapsatu edo inplosionatu egin zuela eta Cuicocha aintzira sortu zuela elurra urtuta. Beste erupzio txikiago batek uhartetxoak sortu zituen. Aintziraren aurrean, Cotacachi muino ikaragarria ikus daiteke, zeinaren urtzetik Cuicocha elikatzen den.

Sumendi-galdaratik kilometro gutxira, Cuicocha dago, eta unitate geologiko bera osatzen dute. Sumendi horrek Pleistozenoan izan zuen jarduera, eta garai horretan itzali zen Cuicocha sumendiaren jarduerari bide emateko.

Ahozko tradizio batek dioenez, "taita" Imbabura betiko maiteminduta bizi da "ama" Cotacachirekin, Cayambe sumendia artekari gisa duela.

Bere erakargarritasun naturalagatik - eta itzalitako sumendia izateagatik - beti izan da erreferentea dokumentu grafiko eta idatzien produkzioan eta bere eta kanpoko andinista eta kronisten igotzeko erronkan. Bere iturriaren ziurtasunagatik gogoratzen denez, Frantziako Misio Geodesikoaren zati batek, La Condamine buru zela, seinale bat jarri zuen Cotache mendiaren gainean. Seinale hori oso baliagarria izan zen meridianoa neurtzeko bere lanerako, eta 1737ko urri osoa iraun zuen.

Gogoratu behar da aurreko mendeetan sumendiaren handitasuna sektoreko biztanleentzako izurik handiena bihurtu zela, "alubioi-erupzioak" zirela eta. Fenomeno natural horien erregistroak 1532, 1533, 1742, 1743, 1744, 1746, 1766 eta 1768 urteetan daude. Ibarra, Otavalo eta Cotacachi kantonamenduetan hondamen handiena eragin zuen azken mugimendu sismikoa Ibarrako lurrikara izan zen, 1868ko abuztuaren 16an, igandea, goizaldeko ordu bata eta erdietan gertatu zena.

Garai hartako Imbaburako gobernadore Manuel Zaldumbide jaunaren arabera, epizentroa "Ocampoko sumendian" sortu zen, eta 15 mila gorpu iraingarri eta dozenaka mila pertsona miserian murgilduta utzi zituen. Izan ere, mugimendu teluriko hori Peru eta Txileko lurpetik lotuta zegoen erupzio-kate baten parte izan zitekeen. Garai hartako Buru Zibil eta Militarrak, Gabriel García Moreno jaunak, babestutako hipotesia; Errepublikako presidenteak, Javier Espinosa jaunak, esleitutako kargua zen.
thumb|308x308px|Cotacachi, Caranquitik.
1880ko apirilaren 24an, Carrel eta Edward Whymper anaiek Cotacachi-rako espedizio historiko baten buru izan ziren, garai hartan Ekuatore Lerroaren iparraldean elurtutako mendi bakarra. 1892an Londresen argitaratutako "*Travels amongs the Great Andes of the Equator*" liburuan, Whymperrek mendia glaziar zabalez eta elurrez estalita zegoela aipatzen du, eta hori erronka esanguratsua izan zen mendizaleentzat. Elur-ekaitzak, muturreko tenperaturak eta lur malkartsua izan zituzten aurrez aurre, eta arreta handia behar izan zuten elur-geruzan desorekak saihesteko. Hegoaldeko gailurra iparraldekoa baino garaiagoa zen, eta laba apurtuaz osatuta zegoen, eta elur gutxi pilatzen zen, aldapa handia baitzuen.

XIX. mendearen amaieran Cotacachin glaziarrak eta elurra egoteak garai hartako baldintza klimatikoak islatzen zituen, gaur egungo egoerarekin kontrastean. Espedizioaren kontakizunen arabera, mendetan zehar sumendia erupzioan egon zela uste zen, bere kraterra bi tontor nagusiak banatzen zituen glaziarraren azpian lurperatuta ziurrenik. Igoera hori lorpen nabarmena izan zen, presio baxuetara egokitzeko gaitasuna eta muturreko baldintzetan mendi bat esploratzeko erronka nabarmenduz.

Mendikatearen zati honek dituen bertute naturalen artean, ur-hornitzaile nagusia da, eta ez da ahaztu behar bere *quebradak* landarediaren babeslekua izan direla, non sailkapen ezberdineko landare natibo ugari biltzen diren, horien artean sendabelarrak eta basoko fruituak. Lehenik eta behin, haien belardi arreak edo horixkak aipatuko ditugu, basamortuan ohikoak direnak. Landareen barietatea 400 espeziera iristen da

Begirada ekialdera jaitsi ahala, eukalipto-zerrenda batzuk (euca-liptusglobulus) eta pinu-zerrenda batzuk ikus ditzakegu ekialdeko mendi-adarretako laboreekin batera: antzara, mashua, papa eta mellocoa. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak