Rosa Luxemburg

**Rosa Luxemburg** (; Zamość, Kongresuko Polonia, 1870eko edo 1871eko martxoaren 5 – Berlin, Weimarko Errepublika, 1919ko urtarrilaren 15) poloniar teorilari marxista, filosofo, ekonomialari, gerraren aurkako aktibista eta sozialista iraultzailea izan zen. 28 urterekin alemaniar nazionalitatea eskuratu zuen. Poloniako Erresumako eta Lituaniako Sozialdemokraziako (SDKPiL), Alemaniako Alderdi Sozialdemokratako (SPD), Alderdi Sozialdemokrata Independenteko (USPD) eta Alemaniako Alderdi Komunistako (KPD) kide izan zen bere bizitzako epe ezberdinetan.

1915ean, SPDak Alemaniak Lehen Mundu Gerran parte hartzea defendatu zuenean, Karl Liebknechtekin batera gerraren aurkako Espartakisten Liga (*Spartakusbund*) sortu zuen, denborarekin KPDa bilakatuko zena. Azaroko Iraultzan zehar *Die Rote Fahne* («Bandera Gorria») egunkaria sortu zuen, mugimendu espartakistaren organo zentrala.

1919eko urtarrileko Altxamendu Espartakista akatsa zela pentsatzen zuen, baina babesa eman zien gertatu ostean. Friedrich Eberten gobernu sozialdemokratak altxamendua eta *Spartakusbund*a suntsitu zituen Freikorpsak bidaltzen (batez ere Lehen Mundu Gerrako beteranoz osatutako talde paramilitarra). Freikorpsek Luxemburg eta Liebknecht harrapatu eta epaiketarik gabe exekutatu zituzten altxamendua gertatzen ari zela. Luxemburgen gorpua Landwehrkanalera bota zuten Berlinen.

Luxemburgek kritikak egin zizkion Leninismoari eta sozialismoaren eskola sozialdemokratei, eta horregatik iritzi kontrajarriak egon dira bere inguruan ezker politikoaren baitan. Hala ere, Luxemburg eta Liebknecht martiri komunista gisa omendu zituzten Ekialdeko Alemanian, eta gaur egun ere urtarrileko bigarren igandean manifestazioa egiten da euren omenez Berlinen.

## Bizitza 
### Lehen urteak Polonian 
Róża Luxemburg 1871ko martxoaren 5ean jaio zen Zamośćen. Luxemburg familia Errusiaren kontrolpeko Polonian bizi zen poloniar juduak ziren. Bere aita Eliasz Luxemburg metal saltzailea izan zen eta bere ama Line Löwenstein zen. Bosgarren eta azken alaba izan zen familian. Luxemburgen esanetan, bere aitak ideia liberalak transmititu zizkion, bere ama etxean liburu asko irakurtzen zituen erlijiosoa zen bitartean. Familiak alemana eta poloniera hitz egiten zuen, eta Luxemburgek errusiera ere ikasi zuen. 1873an Varsoviara mugitu ziren, hiru urte zituela, bere aitak negozio txar bat izan eta gero. Bost urterekin tuberkulosiarekin lotutako gaixotasun bat izan zuen aldaketan, eta betirako herren geratu zen.

1880ean hasita, Luxemburg gimnasioan ikasten hasi zen, nahiz eta juduentzat plaza mugatuak egon. 1881ean *pogrom* bat izan zen Varsovian, baina bera eta familiak ez zuen kalterik izan. Hala ere, Róża bereziki markatuta geratu zen antisemitismoaren ondorioekin. Alderdia 1900ean berrizendatu zuten, Poloniako Erresumako eta Lituaniako Sozialdemokrazia izena emanez, lituaniar sozialistekin harremanak egin eta gero. Poloniako Alderdi Sozialistak (PPS) ez bezala, ez zuen Poloniaren independentzia babesten. SDKPk 200 berrehun bat kide izan zituen hasieratik. 1893ko Bigarren Internazionalaren kongresuan bere lehenengo diskurtso publikoa egin zuen, SDKPren onarpena eskatuz. Hasiera batean ez zuen lortu,baina 1896an Internazionalak SDKP onartu zuen. Luxemburgen artikuluaren arabera, Poloniak bakarrik lor zezakeen bere independentzia Alemaniar Inperioan, Austria-Hungarian eta Errusiako Inperioan iraultza emanez gero. Bere ustez, lehentasuna monarkia eta Europako kapitalismoaren aurkako borrokari ekitea zen; eta iraultza garaile izan ondoren herrien autodeterminazioa posible izango zen. Ideia honetan ez zetorren bat Leninekin, pentsatzen zuena Polonia eta beste nazionalitate batzuetako askapen mugimenduak garrantzitsuak zirela sozialismorako lehen pauso gisa. Urte horretan bertan bere ama hil zen, eta Rosak pena handiz jaso zuen albistea. 1890eko hamarkadaren amaieran bikotea Alemaniara bizitzera joan zen, Jogichesek uste zuelako bertan aukera gehiago izango zituela bere helburu politikoak lortzeko. Berlinen instalatu zen **Rosalia Lübeck** izenarekin. 1899an Rosa Luxemburgek zazpi atal zituen artikulu luze bat argitaratu zuen, *Sozialreform oder Revolution?* (euskaraz, osorik: ) Bernsteinek proposaturiko argudio guztiak ezbaian jarriz. Bertan, argudiatu zuen kapitalaren eta lanaren arteko desberdintasun kritikoa bakarrik suntsitu zitekeela proletargoak boterea lortu eta ekoizpen-metodoekin lotutako aldaketa iraultzaileak egiten baziren. Bere nahia zen errebisionistak SPDtik kaleratzea, baina ez zen gertatu, nahiz eta Karl Kautskyren gidaritzapean alderdiak printzipio marxistak mantendu zituen. *Erreforma edo iraultza* artikuluek ospe handia eman zioten Luxemburgi, eta ondorioz *Sächsiche Arbeiterzeitung* egunkariko zuzendari egin zuten, horrelako kargua lortzen zuen lehen emakumea. Alemanian lau hilabete egon eta gero, sozialisten artean eragin handia zuen jada.

Alemaniako SPDn zuen papera zela eta, laster hasi zen kazetari lanetan prentsa sozialistan, itzultzaile gisa (yiddish, poloniera, errusiera, alemana eta frantsesa hitz egiten zituen) eta SPDren zentralean irakasle gisa, sozialismoaren historia eta ekonomia klaseak ematen. Karl Kautskyrekin eta bere familiarekin harreman handia egin zuen eta Clara Zetkinen lagun-mina izan zen.

thumb|Internazional Sozialistaren kongresua 1904an. Erdian, Rosa Luxemburg.
SPDn egiten zuen lanaz gain, Rosa Luxemburgek SDKPiL alderdiaren ekimenak biderkatu zituen. Europa osoan zehar birak egin zituen garai horretan. 1903an *Bureau socialiste international*era batu zen, Internazionalaren koordinazioko organoa. 1904an, Bigarren Internazionalaren kongresutik bueltan, Gilen II.a Alemaniakoa kritikatzeagatik diskurtso publiko batean atxilotu eta kartzelara bidali zuten: bertan egon zen abuztuan eta urrian, amnistia bat jaso zuen arte. Garai horretan Luxemburgek Leninen ideiaren aurka idatzi zuen: ez zetorren bat «altxamendu armatu» bat egitearekin, pentsatuz langileen kontzientzia zela igo behar zena iraultza egiteko, eta ez langileak armatu. Zentralismoaren eta hierarkiaren kontzeptu leninisten aurka idatzi zuen.

Igande Odoltsua eta gero, 1905eko urtarrilaren 22an, 1905eko Errusiako Iraultza hasi zen. Leo Jogichesek Berlin utzi zuen otsailean eta Krakoviara joan zen, SDKPiL-ren argitalpen berria sortuz. Ondoren, Varsoviara joan zen, Bundarekin aliantza bat sinatzen saiatzeko, Rosaren aurkakotasunarekin. Luxemburgek ez zuen ondo ikusten alderdi judu horren ideologia nazionalista. Rosa Luxemburg Krakovian bildu zen Jogichesekin udan zehar, ondoren Alemaniara bueltatu zen, eta ondoren berriro ere Varsoviara abenduan, identitate faltsu batekin, Poloniako mugimendu intsurrekzionalean parte hartzeko. Leo Jogichesekin batera atxilotu zuten, eta zorian egon zen heriotza-zigorra jasotzeko. Denbora horretan bere etxean konfinatu zuten, eta fidantzapean libre utzi zuten alemaniar nazionalitatea zuela eta. Berlinera itzuli zen 1906ko irailean eta Jogichesekin zuen harreman apurtu zuen, errusiar eta alemaniar esperientziak azalduz, greba orokor batek iraultzarekin zuen harremana argituz: Luxemburgen uste, prozesu iraultzailea mugimendu jarrai bat dela, non alderdiak paper bat izan dezakeen, baina langile klasearen zuzendaritza izan gabe. Alderdiak proletargoaren argitze-paper batera mugatu behar zuen bere burua, eta ekintza egiteko eguna iristen zenean, zuzendaritza eta zuzenduen artean zegoen aldeak ez zuen zentzurik izango. Rosa Luxemburgek sindikatuen burokrazia salatu zuen Alemanian, SPDren eskumako aldetik gertu zegoena eta «errebisionismoa»k janda zegoela uste zuena. Luxemburgen lanak iskanbila handia sortu zuen SPDren egoitzan, eta 1907an August Bebel alderdiaren zuzendariarekin zituen harremanak betirako hautsi ziren.

Lehen Mundu Gerra hasi zen arte, Rosa Luxemburgen izenak oihartzun geroz eta handiagoa izan zuen mundu politikoan. SPDren eta Bigarren Internazionalaren inguruko hainbat polemikatan hartu zuen parte: 1905eko Errusiako Iraultza behin eta berriz aipatzeak arazoak sortu zizkion lider sozialdemokrata batzuekin, euren herrialdean antzeko egoera bat ematearen beldur zirenak. SDKPiLren egoitzan Karl Radeken kaleratzean parte hartu zuen, alderdiak Berlinen zuen egoitzaren aurka hitz egin zuelako. Nazionalismo guztien aurkako jarrera hartu zuen, uste zuelako «klase gizarte batean, nazioak, entitate soziopolitiko gisa, ez dela existitzen». Beraren aburuz, nazio auzia bigarren mailako arazoa da, hau da, arazo taktiko bat eta ez printzipiozkoa. Sozialdemokraziak babestu beharreko autodeterminazio eskubide bakarra, bere ustez, langile-klasearena da: bere ikuspuntuaren arabera, nazioarteko iraultza sozialistak dominazio nazionalarekin amaituko du, esplotazioarekin, sexuen arteko desorekarekin eta arrazismoarekin batera. Prozesu hauek irauten duten bitartean Rosak bere ideiak zabaltzen jarraitu zuen eta gerraren aurkako militantzia mantendu zuen («Sozialdemokraziaren krisia») idatzi zuen eta modu klandestinoan argitaratu zen 1916an, *Junius* izengoitiarekin sinatuta. Oposizio erradikal sozialista «gutun politiko» baten bidez azaldu zen, *Spartakus* izenarekin sinatua eta Leo Jogichesen babes logistikoarekin. Jogichesek operazio klandestinoen zuzendaritza hartu zuen, eta gutunak *Spartakusbriefen* izenarekin argitaratu zituen, «Espartakoren gutunak». Luxemburg 1916ko otsailean askatu zuten eta berehala bere egiteko politikoetara itzuli zen. Maiatzaren batean, manifestazio espartakista batean parte hartu zuen Karl Liebknecht-ekin batera, honek soldadu uniformea soinean zuela gerraren eta gobernuaren aurkako leloa bota zuen. Berehala atxilotu zuten, Parlamentuko immunitatea kendu zioten eta lau urtetako kartzela zigorra ezarri zioten; Luxemburg poliziaren zaintzapean jarri zuten. 1916ko uztailaren 6an atxilotu zuten. Kartzelan zegoen bitartean gutun bidezko komunikazioa mantendu zuen berriz ere kanpoko munduarekin.

1917ko urtarrilean gerraren aurka zeuden sozialistak SPDtik kanporatu zituzten; apirilean USPD sortu zuten, Alemaniako Alderdi Sozialdemokrata Independientea, Liga espartakista ezker muturreko korrontea izanik, bere esanetan «mundu gerraren gertakaririk garrantzitsuena». Hala ere, Urriko Iraultzaren ostean boltxebikeen politikaren hainbat faktore kritikatu zituen. Alemaniako sozialdemokraten zuzendarien «oportunismoa» salatu zuen, eta mentxebike errusiarrena, baita zuten inperialismoaren babesa. Testuinguru honetan, alderdi boltxebikearen alde egin zuen, sobieten boterearen alde idatziz.

Azken fase horretan jarraitutako politikari kritika egitea oso garrantzitsua zen Rosa Luxemburgentzat. Alde batetik boltxebikeek autodeterminazio eskubideari emandako babesa kritikatu zuen, uste zuelako proletargoa ahultzen zuela eta abertzaletasunak hauspotzen zituela; boltxebikeek egindako lurren banaketa ere kritikatu zuen, bere ustez horrek lur-jabe txikien klase bat sor zezakeelako, iraultzaren etsai izango zirenak eta sozialismoaren arerio. Rosa Luxemburgoren ikuspegian, «Errusiaren zatikatzea» Errusiar inperioaren barruan zeuden nazioen independentzia eskubidea zela eta, «euren buruaren jabe izateko herrien eskubidea» lelopean arazo bat zen, burgesia nazionalen «politika anti-iraultzailearen tresna» izango zirelako. Azkenik, boltxebikeek demokraziaren aurka hartutako neurriak kritikatu zituen: Clara Zetkin edo Franz Mehringek bezala Batzar Konstituziogilearen disoluzioa babesten zuen, baina ez zuen gogoko ez deitzea hauteskunde berriak: «Askatasuna beti da ezberdin pentsatzen dutenen askatasuna» leloarekin (ikus eskumako testua) biribildu zuen. Bere esanetan, leninismoa «diktadura bat zen, baina ez proletarioen diktadura, baizik eta politikari gutxi batzuena, hau da, diktadura bat bere esanahi burgesean». «Demokrazia zabalena eta mugagabeena» defendatu zuen, prentsa askatasunarekin, bilera eta asoziazio askatasunarekin eta herritar masaren dominazioarekin.

### Azaroko Iraultza eta gero 
thumb|Barrikada altxamendu espartakistan.
1918ko Azaroko Iraultzaren ondotik Rosa Luxemburgori kalera ateratzeko baimena eman zioten, azaroaren 6an emandako amnistia politikoaren ondorioz; azaroaren 10ean askatu zuten eta Berlinera itzuli zen, hiria eferbeszentzia iraultzailean zegoela. Liga Espartakistak zuzendariek, inpresorea aurkitzeko zailtasun batzuk izanda ere, *Die Rote Fahne* egunkaria sortu zuten («Bandera Gorria»). Bertatik, Rosa Luxemburgek alemaniar proletarioak iraultzak jarraitu eta zuzendaritza hartzeko deiak idatzi zituzten; hala ere, langileek zuten konpromiso iraultzailea gain-baloratu zuen eta eurengan «burgesiaren» baloreen izan zezaketen erakarpena gutxietsi zuen, hala nola jabetza pribatua, nazionalismoa edo erlijioa. Bizitza nekagarria zeraman, erredakzioaren eta bere etxearen artean zegoen distantzia zela eta, eta askotan hotel batean lo egin zuen garai horretan.

Egoera nahasi horretan Alemaniako Alderdi Komunista (KPD) sortu zen: espartakistek USPDtik bereizteko erabakia hartu zuten 1918ko abenduaren 30ean eta 1919eko urtarrilaren 1ean eginiko kongresuan. Rosa Luxemburgek proposatu zuen alderdia «sozialista» izendatzea eta ez «komunista», mendebaldeko erakunde iraultzaileekin harremana errazago izan zedin, baina ez zuen gehiengorik lortu bere proposamenaren alde. Karl Radek, Luxemburgen arerioa izandakoa, Sobietar batasuneko mezulari politiko gisa sartu zen Alemanian, era klandestinoan: KPDaren kongresuan parte hartu zuen eta berarekin eztabaidatu zuen terrorearen erabileraren inguruan. Radekek, boltxebikeek bezala, terrorismoa iraultza mantentzeko beharrezkoa zela uste zuen eta Luxemburg eszeptikoa zen horren inguruan; alderdi berriaren ideien artean terrorismoaren ezen praktika guztiz alboratu zuen. Luxemburgek eta Paul Levik Batzar Konstituziogilearen hauteskundetan parte hartzearen alde egin zuten, baina gehiengoa hauteskundeen aurkako boikota egitea erabaki zuen..

1919ko urtarrilaren hasieran, agitazio politikoa langileen artean gatazka irekian bilakatu zen Emil Eichhorn poliziak, USPDko kidea zena, bere postuari uko egin ez eta langile erradikalei armak banatu zizkienean. Karl Liebknecht, mugimenduak bultzatua, gobernua kenduko zuen iraultza bat posible zela sinistu zuen: KPDak, beste talde batzuekin batera insurrekzioa prestatzeko batzorde iraultzaile bat antolatu zuen. Luxemburgen ustez mugimendu hau guztiz goiztiarra zen, baina *Die Rote Fahne*n argitaratutako artikuluekin babestea erabaki zuen, leialtasuna zela eta. Altxamendu Espartakista, espontaneoa baina inongo planik gabekoa eta zuzendaritzarik gabekoa porrot hutsa izan zen. Friedrich Ebert lider sozialdemokratak Gustav Noske arduratu zuen errepresioa antolatzeaz, eta honek *Freikorps*ei eman zien altxamenduaren aurkako mugimenduen ardura. *Freikorps*ak eskumako mugimendu paramilitarra ziren. Paramilitarrek indarkeria handiarekin ekin zioten insurrekzioa itzaltzeari; bandera zuria zuten espartakistak ere hil zituzten. Laster, Berlin osoa armadaren esku zegoen. Rosa Luxemburgek, 1919ko urtarrilaren 14an azken artikulua argitaratu zuen, .

### Erailketa 
thumb|Rosa Luxemburg kanalera bota zuten lekuan jarritako eskultura.
thumb|Rosa Luxemburgen hileta.
Artikulua argitaratu eta hurrengo egunean militarrak bere etxe klandestinoan agertu ziren. Atxilotu eta Wilhelm Pieckekin batera Eden hotelera eraman zuten, guardiako fusilero eta zalditeriaren kuartel probisionala: Waldemar Pabst kapitainak egin zion galdeketa, baina ez zituen galderak erantzun. Militarrak hoteletik atera zuten, kartzelara eramateko. Hoteleko irteeran bertan zegoela, fusil baten atzealdearekin eman zioten buruan eta kotxe batera sartu zuten, preso. Metro batzuk beranduago militarretako batek tiro bat eman zion buruan, ziurrenik vogel tenientea, bere eskolta zena. Gorpua Landwehrkanalera bota zuten. Egun berean Karl Liebknecht atxilotu eta erail zuten.

Sinbolikoki, hilkutxa huts bat lurperatu zuten urtarrilaren 25ean, Liebcknecht eta errepresioaren beste 31 biktimekin batera. Maiatzaren 31n Rosarena izan zitekeen gorpua aurkitu zuten errekan. Leo Jogiches atxilotu zuten eta martxoan kartzelan erail zuten, ofizialki ihesaldi saiakera baten ondorioz. Eztabaidan, kapitalismoak eremu ez-kapitalistetara etengabe zabaltzeko beharra zuela argudiatu zuen, hornidura-iturri berriak, soberakin-baloreen merkatuak eta lan erreserbak lortzeko. Luxemburgen arabera, Marxek akats bat egin zuen *Kapitala* obran, proletalgoak ez zuela sortzen zituen produktuak erosteko aukerarik izango esan zuenean. Hori hala balitz, bere irizpideen arabera ezinezkoa zitzaien kapitalistei itxitako sisteman kapitalista batean irabaziak lortzea, merkantzien eskaria oso baxua izango litzatekeelako eta merkantzien balioaren zati handi bat ezin izango zelako diru bihurtu. Hori dela eta, Luxemburgen arabera, kapitalistek irabazi bilatzen zituzten merkantzia soberakinak ekonomia ez kapitalistetara bidaliz. Honek sortuko luke inperialismoa, estatu kapitalistek ekonomia ahulagoak menderatu nahi izatean. Globalizazioa heldu baino lehenago, Luxemburgek iragarri zuen merkatu berrien bila munduan zehar hedatzeko kapitalaren ahalmena asegabea dela. Inperialismoa izugarrizko kapital-metaketa zela proposatu zuen

Kapitalaren metaketa ekonomikari marxista eta ez-marxistek gogor kritikatu zuten. Kritiken arabera, bere logika zirkularra zen itxitako sistema partikular batean irabaziak lortzeko ezintasuna frogatzerakoan, eta bere kontsumo gutxiko teoria gordinegia zela esanez.. «Herriko emakumeak betidanik lan egin du», idatzita utzi zuen Luxemburgek. «Emakume burgesa, ordea, gizartearen parasito bat da». Eta jarraian azaldu zuen emakume burgesaren eta emakume proletarioaren arteko ezberdintasuna. «Emakume burgesarentzat bere etxea bere mundua da. Emakume proletarioarentzat bere etxea mundu osoa da». Hori dela eta, emakume burgesen mugimendu sufragista kritikatu zuen, hutsik zegoen ideologia bat zutelako, bere iritziz emakume burgesak ez baitzuen benetako interesik eskubide politikoetan. «Emakumezko proletarioak, ordea, eskubide politikoak behar ditu, gizartean gizon proletarioaren eginkizun ekonomiko bera betetzen duelako»: «Gizarte orotan emakumearen emantzipazioaren mailak emantzipazio orokorraren neurri naturala ematen du». Berba hauek iruzkinduz, emakumearen eta klase proletarioaren arteko lotura argitu zuen: «Emakumearen eskubide politikoen aldeko masen egungo borroka proletalgoaren borroka orokorraren zatia eta adierazpena baizik ez da».

### Urriko Iraultzari kritika 
### Azken hitzak: iraultzan sinesten zuen 
Luxemburgen azken hitzak ezagunak dira, hil aurreko arratsean idatzi zituen, bertan masengan sinesten zuela idatzi zuen eta lehenago ala beranduago iraultzak irabaziko zuela adierazi zuen:

## Oroimena 
## Kultura eta artean 
## Lanak 
* *Die industrielle Entwickelung Polens* (1898)
* ''* (1899)
* *Zur Verteidigung der Nationalität* (1900)
* *Die sozialistische Krise in Frankreich* (1901)
* *Organizational Questions of the Russian Social Democracy. [Leninism or Marxism?]* (1904)
* *Massenstreik, Partei und Gewerkschaften* (1906)
* *The National Question* (1909)
* *Theory & Practice* (1910)
* *Die Akkumulation des Kapitals* (1913)
* *Die Akkumulation des Kapitals oder Was die Epigonen aus der Marxschen Theorie gemacht haben. Eine Antikritik* (1915)
* *The Junius Pamphlet* (1915)
* **, 1916-1917
* *Die russische Revolution* (1918, hil ondoren argitaratua)
* *Kartzelako gutunak Sophie Liebknechti* (gutunen bilduma)
* *'', 1919.

## Irudi galeria 

Fitxategi:Rosa Luxemburg-3.4.jpg
Fitxategi:DSC08757 Frankfurt Rosa-Luxemburg-Straße Portrait.jpg
Fitxategi:Rosa-Luxemburg-Denkmal Erfurt.JPG
Fitxategi:Rosa Luxemburg ND1.JPG
Fitxategi:185. Jahre Sebnitz Kunstblume - Rosa Luxemburg in Sebnitz 1911 - Bild 005.jpg
Fitxategi:Rosa Luxemburg Gedenkstätte in Dresden - Rosa Luxemburg Platz - Bild 003.jpg
Fitxategi:Rosa Luxemburg Gedenkstätte in Dresden - Rosa Luxemburg Platz - Bild 006.jpg
Fitxategi:Cranachstr 58 rluxemburg-denkmal 2021-05-01.png
Fitxategi:Madrid inaugura un monolito dedicado a Rosa Luxemburg 01.jpg
Fitxategi:Corpse of Rosa Luxemburg.jpg
Fitxategi:R.Luxemburg grave.jpg

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Espartakisten Liga
* 1917-1923ko iraultzak
* Alemaniako Alderdi Sozialdemokrata

## Kanpo estekak 
* Rosa-Luxemburg Fundazioaren webgunea
* Rosa Luxemburgen testuak