Anberes

**Anberes** (ofizialki ,  ahoskatua; ,  ahoskatua) Belgikako iparraldeko hiria da, Herbehereekin duen mugatik gertu, Eskalda edo Escaut ibaiaren ertzean eta Flandriako probintzian.

466.203 biztanle ditu, azken erroldaren arabera. Anberesko biztanleek espainiar okupaziotik aurrera *sinjoren* () ezizena jasotzen dute, gaztelaniazko *señor* edo frantsesezko *seigneur*, "jaun", hitzetatik erakarrita.

## Izenaren jatorria 
Elezahar batean, Silvio Brabo aipatua da. Haren omenezko estatua Grote Markt herriko enparantza nagusian dago. Elezaharrak Escaut ibaian, Druoon Antigoon izeneko erraldoi bat bizi zela dio, pasa nahi zuten itsasontzi guztiei kobratu egiten ziena. Ordaintzen ez bazuten, itsasontziko kapitainari esku bat mozten zion. Halako batean, Silvio Brabo zenturioi erromatarrak, nazkaturik, erraldoiari berari eskua moztu eta jaurti egin zuen. Hortik dator herriaren flandriar izena: (*ant* = eskua, *werpen* = jaurti).

thumb|ezkerrera|Silvio Braboren estatua.Euskaraz **Antuerpen** izena araupetzea proposatu zen, germaniar eredutik hurrenago.

## Historia 
### XV. mendearen aurretik 
Anberesko jatorria galo-erromatarreko  kokalekuan datza. 1952-1961 arteko Eskaldaren ondoko indusketetan, zeramika eta kristalezko zatiak aurkitu ziren II. mendetik III. mendera zegozkienak.

IV. mendean, *Antwerp* izena lehenbiziz agertu zen. Frankoen kokalekua izan zen. Dirudienez, izena *anda* (-ra) eta *werpum *(nasa) hitzetatik dator.

Anberes merovingiarra gotorleku bat zen, San Amandok ebanjelizaturik VII.aren mendean. X. mendearen bukaeran, Eskalda izan zen Germaniako Erromatar Inperio Santuaren muga. Anberes margraverri bilakatu zen, hau da, Flandria aurrean zegoen mugako probintzia.

XI. mendean, Godofredo Bouillongoak, zenbait urtetan, Anberesko markesaren titulua izan zuen. XII.aren mendean, Norberto Xantengoak, Caloesko San Mikelen abadian komunitate bat ezarri zuen, zeina premontretar kanonekin gidatzen baitzen. Anberes izan zen Eduardo III.aren kuartel nagusia bere negoziaketan Jacob van Artevelderekin. Eduardoren semea Lionel, Clarenceko I. dukea, hiri horretan jaio zen 1338an.

### XVI. mendea 
Zwingo setioren eta Brujasen beherakadaren ondoren, Anberesek, orduan Brabanteko dukerriaren zati bat, garrantzia irabazi zuen, baina XV. mendearen amaieran, kanpoko merkataritza-etxeak Brujastik Anberesera aldatu ziren. Anberes azukreari buruzko europar hiriburua bilakatu zen. Produktu hau portugaldar eta espainiar plantazioetatik inportatzen zen. 1550 urtearen inguruan, hiriak italiar eta germaniar azukre-findegileak erakartzeaz gain, azukrea Alemaniarantz itsasoratzen zuen, Koloniarantz batik bat.

Mailegu-emaileek eta finantzariek, 1544-1574 artean dirutza egin zuten Ingalaterrako gobernuarekin, Londreseko bankariek eskala horretan ezin zutelako lan egin eta gainera, Anberesen burtsak hain eraginkorra zen, non Europako bankariak erakartzen baitzituen. 1570ez geroztik, banku-negozioak behera joan ziren.

Fernand Braudelen ustez, Anberes nazioarteko ekonomiaren gunea izan zen. Brujasek ez zuen inoiz maila hori lortu. Anberes Europako hiririk aberatsena izan zen. Anberesko urrezko aroa Esplorazioen Aroarekin lotuta dago. XVI. mendearen erdian, Anberes bilakatu zen Alpeetako iparraldean bigarren hiririk populatuena. 1560 inguruan, 200.000 biztanle zituen. Luc-Normand Tellieren arabera, Anberesko portuak espainiar koroari ematen zizkion aberastasunak zazpi aldiz handiagoak ziren Ameriketakoak baino. Anberesen tolerantziazko politikak judu komunitate handi bat erakarri zuen.

Urrezko aroan, Anberesek hiru goraldi izan zituen: lehena piperbeltzezko merkatuan oinarriturik; bigarrena Ameriketako zilarrean, Sevillatik zetorrena, baina Espainiako 1557ko porrotarekin bukatu zuen; eta hirugarrena 1559ko Cateau-Cambrésisko itunarekin, ehungintzari buruzko zena. XVI. mendearen hasieran Anberesen merkataritza munduko %40a zen. Gehienak Probintzia Batuetara joatan, Herbehereetako urrezko aroari hasiera eman zien. Anberesko banku-negozioak Genoak kontrolatu zuen belaunaldi batez geroago, Amsterdamek lekukoa hartu zuen.

thumb|ezkerrera|Anberes 1624ko mapa.

### XVII.tik XIX. mendera 
Münsterko Itunak Probintzia Batuen independentzia onartu zuen 1648an. Honen arabera, Eskalda nabigaziorako itxi egin behar zen, honek Anberesko ekonomia suntsituko zuen. Debeku hau indarrean egon zen 1863 arte, nahiz eta frantziar gobernuaren garaian (1795-1814) bigundu zen. Beste horrenbeste gertatu zen Belgika Herbehereetako Erresuma Batuaren parte bat izan zen bitartean (1815-1830).

Anberesko populazioa 40.000 biztanle kopurura urritu zen 1800an. Napoleonek inbertsio handiak egin zituen portua handitzeko: bi kai eraiki zituen, Eskalda sakondu zuen itsasontzi handiak Anberesen portura zitezkeen. Napoleonen asmoa zen Anberesko portua Europako handiena egitea eta Londresko portuaren eta Britainia Handiko ekonomiaren kalterako, baina bere porrot militarrak Waterloon ekidin zuen plana gauzatzea.

### XX. mendea 
Anberesek, 1903an, ostatu eman zien Munduko Gimnastika-Lehiaketei. I. Mundu Gerran, Anberes belgikar armadaren atzera-egiteko puntua izan zen, Liejaren porrotaren ostean. Anberesko setioak 11 egun iraun zuen, baina azkenean, alemaniar armadak menperatu zuen eta belgikarrak mendebaldera gibeleratu ziren. Hiria alemaniarren esku egon zen armistiziora arte. 1920an, Anberesek Udako Joko Olinpikoak ostatu zituen.

II. Mundu Gerraren garaian, haren portua zela eta, Anberes puntu estrategikoa izan zen. Alemaniarrek 1940an okupatu zuten, britaniar korazatuetako 11. dibisioak 1944ko irailaren 4an askatu zuen arte. Geroago, alemaniarrak saiatu ziren portua suntsitzen, aliatuek hornidurak deskargatzen zituztelako. Milaka rheinbote, V-1 eta V-2 misilak erori ziren hirian, toki batzuetan beste batzuetan baino askoz gehiago. Txikizioaren ondorioz, hiria estilo modernoan berreraiki zen. Gerraren ondoren, judu populazio esanguratsua kokatu zen hirian, berriz ere Haredi (eta bereziki Hasidi) judaismo ortodoxoaren Europako gunea bilakatu zen.

1956 eta 1965 artean, portua handitu zen Anberesko ipar-ekialdeko zonaldea garatzeko. Horrek industria eta urbanizazio berriak eragin zituen.

1990eko hamarkadaren hasieran, moda-gunea bilakatu zen. Abangoardietan oinarriturik, lehiatzen saiatzen da Milan, New York eta Parisekin. Ideia hori sortu zen han antolatzen diren turismoaren eta ekitaldi mega-kulturalen ondorioz.

## Banaketa administratiboa 
thumb|ezkerrera|250px|Anberesko barrutiak.
Anberes bederatzi barrutiz osatutako dago. Hiria antolatzeko era hau 1983an ezarri zen, Anberes gune metropolitarreko zortzi udalerri anexionatu zituenean. Horrela, udalerriak Anberesko barruti bihurtu ziren, eta garai hartara arte Anberes izandako hiriari Anberes barruti deitzen hasi zitzaion.

## Demografia 

Colors=
 id:a value:gray(0.9)
 id:b value:gray(0.7)
 id:c value:rgb(1,1,1)
 id:d value:rgb(0.7,0.8,0.9)
 id:e value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:800 height:383
PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:500000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:b increment:62500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:12500 start:0
BackgroundColors = canvas:c

BarData=
 bar:1806 text:1806
 bar:1816 text:1816
 bar:1830 text:1830
 bar:1846 text:1846
 bar:1856 text:1856
 bar:1866 text:1866
 bar:1876 text:1876
 bar:1880 text:1880
 bar:1890 text:1890
 bar:1900 text:1900
 bar:1910 text:1910
 bar:1920 text:1920
 bar:1930 text:1930
 bar:1947 text:1947
 bar:1961 text:1961
 bar:1970 text:1970
 bar:1980 text:1980
 bar:1983 text:1983
 bar:1990 text:1990
 bar:2000 text:2000
 bar:2008 text:2008

PlotData=
 color:d width:20 align:left

 bar:1806 from:0 till: 60057
 bar:1816 from:0 till: 54969
 bar:1830 from:0 till: 77199
 bar:1846 from:0 till: 88487
 bar:1856 from:0 till: 102761
 bar:1866 from:0 till: 117269
 bar:1876 from:0 till: 150650
 bar:1880 from:0 till: 169112
 bar:1890 from:0 till: 224012
 bar:1900 from:0 till: 272831
 bar:1910 from:0 till: 301766
 bar:1920 from:0 till: 302058
 bar:1930 from:0 till: 284373
 bar:1947 from:0 till: 263233
 bar:1961 from:0 till: 253295
 bar:1970 from:0 till: 224543
 bar:1980 from:0 till: 194073
 bar:1983 from:0 till: 185021

 color:e width:20 align:left
 bar:1983 from:185021 till: 490524
 bar:1990 from:0 till: 470349
 bar:2000 from:0 till: 446525
 bar:2008 from:0 till: 472071

PlotData=

 bar:1806 at: 60057 fontsize:s text: 60.057 shift:(-10,5)
 bar:1816 at: 54969 fontsize:S text: 54.969 shift:(-10,5)
 bar:1830 at: 77199 fontsize:S text: 77.199 shift:(-10,5)
 bar:1846 at: 88487 fontsize:S text: 88.487 shift:(-10,5)
 bar:1856 at: 102761 fontsize:S text: 102.761 shift:(-10,5)
 bar:1866 at: 117269 fontsize:S text: 117.269 shift:(-10,5)
 bar:1876 at: 150650 fontsize:S text: 150.650 shift:(-10,5)
 bar:1880 at: 169112 fontsize:S text: 169.112 shift:(-10,5)
 bar:1890 at: 224012 fontsize:S text: 224.012 shift:(-10,5)
 bar:1900 at: 272831 fontsize:S text: 272.831 shift:(-10,5)
 bar:1910 at: 301766 fontsize:S text: 301.766 shift:(-10,5)
 bar:1920 at: 322058 fontsize:S text: 302.058 shift:(-10,5)
 bar:1930 at: 284373 fontsize:S text: 284.373 shift:(-10,5)
 bar:1947 at: 268233 fontsize:S text: 263.233 shift:(-10,5)
 bar:1961 at: 253295 fontsize:S text: 253.295 shift:(-10,5)
 bar:1970 at: 224543 fontsize:S text: 224.543 shift:(-10,5)
 bar:1980 at: 194073 fontsize:S text: 194.073 shift:(-10,5)
 bar:1983 at: 160021 fontsize:S text: 185.021 shift:(-10,5)
 bar:1983 at: 490524 fontsize:S text: 490.524 shift:(-10,5)
 bar:1990 at: 470349 fontsize:S text: 470.349 shift:(-10,5)
 bar:2000 at: 446525 fontsize:S text: 446.525 shift:(-10,5)
 bar:2008 at: 472071 fontsize:S text: 472.071 shift:(-10,5)
 

* 1983an honako udalerriak anexionatu zituen: Berchem, Borgerhout, Deurne, Hoboken, Merksem, Wilrijk en het grootste gedeelte van Ekeren (+64,68&nbsp;km² eta 305.503 biztanle).

## Klima 
## Garraioa 
### Anberesko tranbia 
Anberes eta inguruko gune metropolitarra elkartzen dituen garraiobidea da. 1991tik zerbitzua De Lijn enpresa publikoak kudeatzen du eta guztira 12 linea daude. Horietako lauk lurpeko ibilbidea dute hiriaren erdigunean, Anberesko aurre-metro izenaz ezagutzen dena osatuz.

2010ean tranbiak 120 milioi bidaiari izan zituen.

### Portua 
Anberesko portua munduko porturik garrantzitsuenen artean dago eta 2009an 160 milioi tona zama mugitu ziren haren kaietan. Anberesko portutik munduko 800 portutarako denetik garraiatzen dira. Kontainer terminalen artean Mediterranean Shipping Company enpresarena azpimarratu behar da, Europan enpresa suitzarrak duen handiena.

2010ean portuko agintaritzak etorkizuneko plangintza onartu zuen, eta guztira 1.600 milioi euroko inbertsioak egingo dira 15 urteko epean. Portuak handitzeko leku fisiko gutxi duenez, General Motorsek Anberesen zuen lantegia hartzen duen orubea erabiltzea espero da.

## Kirola 
1920. urtean, Udako Olinpiar Jokoak antolatu zituen. Bertan, Paavo Nurmi atleta finlandiarra nagusitu zitzien beste kirolari guztiei. Herriko futbol taldea Royal Antwerp FC da, Belgikako futbol ligan aritzen dena. Saskibaloikoak, berriz, Antwerp Giants izena du.

2015eko Frantziako Tourraren hirugarren etapa, bertatik irten zen.

## Herri eta hiri senidetuak 
Anberes ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

## Iruditegia 

Fitxategi:Church of St. James (Sint-Jacob), Antwerp, Belgium, aerial view.jpg|Sint-Jacob eliza.
Fitxategi:Grote Markt (Antwerpen).jpg|Grote Markt.
Fitxategi:Antwerpen Stadhuis crop2 2006-05-28.jpg|Anberesko udaletxea.
Fitxategi:OLV-kathedraal Antwerpen.jpg|Anberesko katedrala.
File:Anberesko katedrala.JPG|Anberesko katedrala.
File:Plaza nagusiko eraikinak.JPG|Plaza nagusiko eraikinak.
File:Gaztelua.JPG|Gaztelua.
File:Musika-tresna museoa.JPG|Musika-tresnen museoa.
File:San Karlos Borromeo eliza.JPG|San Karlos Borromeo eliza.
File:San Karlos Borromeoren barrualdea.JPG|San Karlos Borromeoren barrualdea.
File:Hiriko panoramika.JPG|Hiriaren panoramika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hiriko webgune ofiziala