open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shonera

**Shonera** (*ChiShona*) Zimbabweko hizkuntza da, Niger-Kongoko familiakoa eta bantu subfamiliakoa eta, ipar-ndebelerarekin batera, bertoko hizkuntza ofizialetako bat dena. Mozambiken, Zambian eta Botswanan ere mintzatzen da. Guztira, zazpi milioi hiztun ditu.

Hizkuntza estandar idatzia da, ortografia eta gramatika dituena, XX. mendean arautu eta 1950eko hamarkadaren hasieran finkatua. Shonerazko lehen eleberria Solomon Mutswairoren Feso izan zen, 1957an argitaratua. Eskoletan irakasten da baina, oro har, ez da irakasteko bidea beste gai batzuetan. Literatura du eta hiztegi elebakarren eta elebidunen bidez deskribatzen da (batez ere shonera-ingelesa). Shonera modernoa Masvingoko probintziako karangek (*ikalanga*), Zimbabwe Handiaren inguruko eskualdeak, eta Zimbabweko erdialdeko eta iparraldeko zezuruek hitz egiten duten dialektoan oinarritzen da. Hala ere, shonerazko dialekto guztiak ofizialki garrantzi berekotzat hartzen dira eta tokiko eskoletan irakasten dituzte.

Shonera hizkuntza bantuen familia handiko kidea da. Guthrieko hizkuntza bantuen sailkapen-eremuan, S10 eremuak lotura estua duten barietateen dialektoen continuuma izendatzen du, shonera bera, manyikera, nambyeraeta ndauera barne, Mozambike eta Zimbabweko erdigunean mintzatuak; tawara eta tewe, Mozambiken, eta ikalangera, Botswanan.

Shonerazko hiztunak Zimbabwera mugitu ziren bantu hedapen handian.

Bost bokal ditu, *a*, *e*, *i*, *o*, *u*, eta inbentario kontsonantiko aberatsa: horren berezitasuna, ziurrenik, *zv* gisa transkribatutako soinu txistukariak dira (ziurrenik ohikoenetako bat; *zvakanaka*, adibidez, "oso ondo" esan nahi duena), *dzv*, *sv* eta *tsv*. Hizkuntz tonala da, baina tonua ez dago ortografian adierazita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vasai-Virar

**Vasai-Virar**  (Maratheraz:, ) Indiako Maharashtra estatuko Palghar barrutian dagoen udalerri eta udala da. Thanetik 18 kilometrotara dago eta Mumbaitik 44 kilometrotara; Mumbaiko metropolialdeko partea da. 1535 eta 1739 artean Portugalgo mende egon zen.

## Historia 
Bertakoen arteko borroka aldi baten ondoren, 1517tik aurrera, Gujarateko parte izan zen. 1526an portugesak ezarri ziren inguruan. 1674an, Maskateko arabiarrek portugaldar gotorlekua erasotu zuten; hurrengo urteetan, Marathi herriak portugaldarrak zergak ordaintzera behartu zituzten. 1690ean izandako epidemia batek biztanleriaren bi heren hil zituen. Marathek erasotua, konkista 1739an amaitu zen eta Bajipur izena hartu zuen. 1767an, holandarrak kolonia bat ezartzen saiatu ziren. 1774an britainiarrek okupatu zuten, baina handik gutxira itzuli zen Marathen eskuetara. 1780an, Goddard jeneralak Vasai eraso eta okupatu zuen, baina marati herriko Peshwa berrezarri zen Salbaiko itunaren bidez. 1817an britainiarrek okupatu zuten eta Konkanera gehitu (1818).

Vasei izan zen bi itun garrantzitsu sinatu ziren tokia, 1534ko Basseineko ituna eta 1802ko izen bereko ituna.

## Demografia 
2011ko zentsuaren arabera 1.222.390 biztanle zituen: 648.172 gizonezko eta 574.218 emakumezkoak. Alfabetizazio tasa %88,57koa da, estatuko maila baina altuagoa (%82,34koa). Alfabetizazio tasa gizonen artean altuagoa da, % 91,53; emakumeena %85,22koa da. Udalerriaren zabalera 319,4 km²koa da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Vasai

## Kanpo estekak
Barbara Repetto

**Barbara Repetto** (Bolzano, 1947ko maiatzaren 16a – Milan, 2024ko ekainaren 9a) italiar politikaria izan zen.

## Bizitza 
Literatura eta artearen historia ikasi zituen Boloniako Unibertsitatean. 1986an Europako Gaietarako Estatu Bulegoko zuzendari eta Europako Gizarte Funtseko Hego Tiroleko koordinatzaile izendatu zuten, 1990ean Italiako Lanbide Heziketako eta Europako Gizarte Funtseko zuzendari, eta 2003an, Lan, Berrikuntza eta Ikerketa, Kooperatiba, Immigrazio, Aukera Berdintasun eta Italiako Lanbide Heziketa sailetako buru.

2008an, Hego Tiroleko parlamenturako eta aldi berean Trentino-Adige Garaia eskualdeko kontseilurako hautatu zuten. Hasiera batean, parlamentuko presidenteorde gisa aritu zen, eta geroago, Berrikuntza, Informazio Teknologia, Lan, Italiako Lanbide Heziketa, Kooperatiba, Finantza eta Aurrekontuetako aholkulari gisa. 2010eko otsailaren 2an, Roberto Bizzok Repetto ordezkatu zuen parlamentuan eta geroago eskualdeko kontseiluan.

Barbara Repetto hiru seme-alaben ama zen. 2024ko ekainaren 9an hil zen Milanen, 77 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mima Jaušovec

**Mima Jaušovec** (Maribor, 1956ko uztailaren 20a) esloveniar tenislari ohia da.

Txikitan Jelena Genque entrenatzaile serbiarraren ikaslea izan zen. Bere ibilbidean banakako bost txapelketa eta binakako hamaika irabazi zituen. Bere garaipenik garrantzitsuena 1977ko Roland Garros txapelketan izan zen, Florența Mihai errumaniarrari irabazi zionean. Hurrengo urtean Virginia Ruzici errumaniarraren aurka galdu zuen finala. Urte berean, Virginia Ruzicirekin jokatuz, Frantziako txapelketako binakako finala irabazi zuen. 1983an txapelketako beste final bat galdu zuen Chris Everten aurka.

### Grand Slam txapelketak 
#### Banakako txapelketa (1) 
#### Banakakoetan finalista(2) 
#### Binakako txapelketa (1) 
#### Binakako finalista (1) 
## Kanpo estekak
Butuako Erresuma

**Butuako Erresuma** edo **Butwako Erresuma** (–1683) egungo Zimbabweko hego-ekialdean zegoen antzinako erresuma izan zen, hiriburua Khami hiria zuena. Merkatari arabiarren eta, ondoren, portugaldarren artean, urre-merkataritzagune nagusia zen. Portugaldarrek 1512an aipatu zuten lehen aldiz.

Herrialdea togwatarrek edo torwatarrek gobernatu zuten 1600. urtearen inguruan rozwi artzainak eskualdean ezarri ziren arte, boterea izatera pasa zirelarik. 1683an Rozwi Changamir Domgo erregea eskualdeko nagusitasuna zutenen aurka gerran sartu zen eta Rozvi Inperioak eskualdea konkistatu zuen.

Khamiko hondamenen zimenduek Zimbabwe Handiko hondamenen oinarrian dagoen harlangaitzaren patroiaren antza dute. Beraz, kalangek Khami, Lusvingo, Mapungugwe eta Zimbabweko mendebaldean eta Botswanako ekialdean sakabanatutako beste hondakin batzuk eraiki zituztela uste dute.

## Bibliografia 
*
*

## Kanpo estekak
Elena Santxo

**Elena Santxo Murillo** (Ribaforada, 1989) Nafarroako Alderdi Sozialistako kidea da.

Ribaforadako Udaleko zinegotzia da, eta PSNren batzordeko kidea. 2024an Europarlamentuan egondako Euskal Herriko ordezkaririk gazteena bilakatu zen. S&D talde parlamentarioan arituko zen. Adriana Maldonado ordezkatuko du PSNko ordezkari gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hedwig Bleuler-Waser

**Hedwig Bleuler-Waser** (Zurich, 1869ko abenduaren 29a - Zollikon, 1940ko otsailaren 1a) suitzar feminista eta sufragista zen. Neurritasunaren aldeko konpromisoagatik zen ezaguna.

## Biografia 
Hedwig Waser Zurichen jaio zen, 1869an. Maria Monharden eta haren senar Jakob Heinrich Waser merkatariaren alaba zen. Literatura eta historia ikasi zituen Zuricheko Unibertsitatean, eta 1894an doktoretza lortu zuen. Zuricheko Neskatoen Goi Eskolako irakaslea izan zen (Höhere Mädchenschule) 1901 arte. Eugen Bleuler psikiatrarekin ezkondu zen, Burghölzli-ko zuzendari zenarekin, zeina 1901ean ezagutu zuen, neurritasunaren mugimenduan. Bikoteak bost seme-alaba izan zituen.

Clara Ragazekin batera, 1902an, Emakume Abstinenteen Suitzar Ligaren sortzaileetako bat izan zen, neurritasun-mugimenduko erakunde bat. 1921eko urrira arte izan zen bertako buru. Hainbat obraren egilea izan zen.
thumb|Hedwig eta Eugen Bleulerren hilobia, Zollikonen
1940ko otsailaren 1ean hil zen, Zollikonen, eta han dago lurperatuta.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Regula Ludi (trad. Laurent Tissot), « Hedwig Bleuler-Waser » dans le Dictionnaire historique de la Suisse en ligne, version du 6 novembre 2002. 

## Ikus, gainera 
* Suffragette
* Sufragisten zapia
* *Suffragette* filma (2015)
* Emakumeen sufragismoa

## Kanpo estekak
Oihane Agirregoitia

**Oihane Agirregoitia Martínez** (Bilbo, 1980) bizkaitar ingeniari eta jelkidea da.

Bilboko Udaleko zinegotzi izan zen 2011tik 2023ra, eta Bizkaiko Aldundiko Gobernamendu Onaren, Herritarrenganako Laguntzaren eta Zerbitzu Digitalaren zuzendaria 2023ko bozetatik. 2024ko hauteskundeetan CEUS Europa Solidarioago baten Aldeko Koalizioko zerrendaburua izan zen eta Izaskun Bilbao ordezkatu zuen europarlamentuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2000ko Engganoko lurrikara

**2000ko Engganoko lurrikara** tokiko 23:28an ekainaren 4an jo zuen lurrikara izan zen. Momentuko magnitudea 7.9koa izan zen, eta  VI-koa (Nabarmena) Mercalli eskalan. Sumatrako hegoaldeko kostaldean (Indonesia) izan zen gertakaria, Enggano uhartetik gertu. 100 heriotza baino gehiago izan ziren, eta 2.585 zauritu. 730 erreplikak baino gehiagok eremua astindu zuten, bat bakarrik nagusia egin eta hamaika minutura.

Hau izan zen Sumatrako lurrikara handi eta oso handietako lehena eta australena 2000ko hamarkadan, Sundako plakaren mendebaldeko ia alde osoa hautsi zuena; besteak beste, 2004ko Indiako Ozeanoko lurrikara, 9,1etik 9,3ra, baina baita 2005eko Sumatrako lurrikara, Simeulueko lurrikara eta 7.9–8.4-ko lurrikarak ere.

## Informazio tektonikoa 
Indonesia oso ezaguna da lurrikara handiak direla eta: Enggano 2000 gertaerak eremuan martxan zegoen jarduera sismikoaren aldi baten hasiera markatu zuen, 2004ko Indiako Ozeanoko lurrikarak nabarmenduta. 2000ko Engganoko lurrikara faila-segmentuaren hego-ekialdeko muturrean gertatu zen. Sumatrako 1833ko lurrikaran hautsi zen. Lurrikara horiek, Nias-Simeulueko 2005eko lurrikaraz gain, hautsi egin ziren Australiako eta Sundako plaken arteko interfazea osatzen duen plakan. Tsunamirik sortu ez zuen bakarra izan zen.

## Lurrikara eta kalteak 
Kalte handiak eta lur-irristatzeak izan ziren Bengkulu inguruan, eta zauri arinak eta kalteak izan ziren Enggano uhartean. Herri kolpatuenean, ehunka egitura erortzen hasi ziren. Genevako Gurutze Gorriaren eta Ilargierdi Gorriaren Elkarteen Nazioarteko Federazioko Peter Walkerrek ukatu egin zuen lurrikara heriotza-kausa nagusia zela, eta, horren ordez, errua egotzi zion gaixotasunari. "... lurrikarak eragindako kalte erreala ez da hain handia; etxeak egurrezko egiturak dira, eta, beraz, ez dira asko erortzen. Baina goranzko malariaren, gaixotasun kutsakorren eta hilkortasun- eta morbilitate-mailen arazo endemiko bat aurkitu zuen. Hori guztiz onartezina da. Hori da hondamendia, ez lurrikara ". 6,2-ko erreplika batek ekainaren 7an jo zuen.

Nazioarteko sorospen-taldeak egun gutxi barru iritsi ziren eskualdera. Sorospen-ahaleginak oztopatu egin zituzten eroritako telefono-zutoinek, hornidurak blokeatu baitzituzten. Ur- eta elektrizitate-hornidurarik eza izan zen eragindako eremuetan aurkitutako arazo nagusia, instalazio horiek oszilazioz isolatu baitziren. Juan Pablo II.a aita santuak "sinpatia zintzoa" adierazi zien lurrikarak kaltetutako familiei.

Lurrikarari nazioarteko erantzun azkarra eskatu zuen, eta esan zuen biktimak bere otoitzetan mantenduko zituela. Taiwango erreskate-talde bat bidali zuten dardararen biktimei laguntzeko. Asiaz gain erreskate-ahaleginetan parte hartu zuen lehena da Taiwan. Estatu Batuek 25,000 dolar eman zizkieten berehala sorospen-erakundeei; Japoniak, berriz, 140,000 dolarreko diru-laguntza eman zuen, eta Australiak 143,000 dolarreko diru-laguntza. Horrez gain, Australiak larrialdietako sorosleen aztertzaile-talde bat ere eman zuen, bi lagunez osatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
American Radiator Building

**American Radiator Building** edo **American Standard Building**, AEBetako New York hirian dagoen etxe orratza bat da, Manhattan uhartean. Bryant Parkearen hegoaldean dago, Midtown Manhattan auzoan.

1923-1924 artean Raymond Hood eta André Fouilhoux arkitektoek diseinatu eta eraikiarazi zuten. 103 metroko garaiera eta 23 solairu ditu. 2001etik hotela da.
Lisa Larson

**Inga Lisa Larson**, jaiotzez **Alhage**, (Härlunda, 1931ko irailaren 9a – Nacka, 2024ko martxoaren 11) suediar zeramikari eta diseinatzailea izan zen.

## Bizitza 
Lisa Larson Einar Alhage enpresaburuaren eta Johanna Nilssonen alaba eta Anna-Stina (Titti) Wrange moda diseinatzailearen ahizpa zen. 1950etik 1954ra zeramikagintza ikasi zuen Göteborgeko Diseinu eta Eskulangintza Eskolan. 1954tik 1970era Gustavsberg enpresan aritu zen lanean Stig Lindberg diseinatzailearekin batera. Horrez gain, 1967tik 1974ra Steninge tailerrean lan egin zuen. Larsonek maiz sortu zituen eskultura-sailak, besteak beste, *Lilla zoo* 1955ean, *ABC-flickor* 1958an eta *Larsons ungar* 1961ean. Haurren Laguntzarako Nazio Batuen Funtsak eskatuta, *All världens barn* saila sortu zuen 1975etik 1979ra eta *Skansen* 1976an. *Adventsbarn* saila 1979an hasi zen ekoizten eta orain arte jarraitzen du.

1981ean autonomo gisa lan egiten hasi zen, besteak beste Rosenthal, KF, Höganäs, Skrufs glasbruk, Duka eta Åhléns enpresetan, eta 1992an zeramika tailerra sortu zuen Gustavsberg enpresan.

2016an Lisa Larsonen lanen erakusketa bat egin zen Göteborgeko Röhsska museoan.

Gunnar Larson artistarekin ezkonduta zegoen. 2024ko martxoaren 11n hil zen Nackan, 92 urte zituela.

## Iruditegia 

Fitxategi:Lindberg Larson.jpg|Stig Lindberg eta Lisa Larson 1967an
Fitxategi:L Larson fenix.jpg
Fitxategi:L Larson bjorn.jpg
Fitxategi:Larson Sträng 2014.jpg
Fitxategi:Lisa Larson Bysantinsk ängel (1).jpg
Fitxategi:Lisa Larson Saltsjobadsodjuret 2015.jpg
Fitxategi:L Larson lucia 1.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elena Tonetta

**Elena Tonetta** (Rovereto, 1988ko ekainaren 8a) arkularia da. Italia ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yoshiko Akiyama

**Yoshiko Akiyama** (1949ko abenduaren 10a) arkularia da. Japonia ordezkatu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mayumi Asano

**Mayumi Asano** (1976ko ekainaren 27a) arkularia da. Japonia ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jessica Tomasi

**Jessica Tomasi** (Trento, 1986ko uztailaren 3a) arkularia da. Italia ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Athletic 2024-25

Entrenatzailea:   Ernesto Valverde (03-05,13-17,22-Egun)
* 15px = Kapitainak.
* 15px = Epe luzeko baja.
*  25 baino handiagoa den zenbakia duten joklariak Bilbao Athletic taldeko jokalariak dira, eta beraz bigarren edo lehen taldearekin jokatu dezakete partidak. LFP-ko arauak diotenez, lehen taldeko jokalariek 1-etik 25-erako zenbakiak eraman beharko dituzte.

### Lagatakoak 
### Baja Neguan 
### Neguko merkatua 2025 
### Udako merkatua 2024 
### Estatistikak 
*Jokalariak guztira: 31*

### Denboraldiko Hamaikakoa 
*Lehiaketa guztien artean hamaikakoetan gehien agertu diren jokalariak.*

350px

### Neurketak 
#### Aurrendenboraldia 
#### Liga 
#### Kopa 
#### Europa League 
#### Superkopa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
## Ikus, gainera 
* Athletic 2023-24
* Athletic 2025-26
Cantharellus tubaeformis var. lutescens

***Cantharellus tubaeformis var. lutescens*** *Cantharellaceae* familiako onddo espezie bat da. Jangarri ona, espezie nominala bezalakoa. Lehortu daiteke. Prestatu angulak balira bezala.

Sinonimoak: *Cantharellus lutescens var. lutescens*, *Craterellus tubaeformis var. lutescens*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, ganbiletik, lau-ganbilera, irregularra, oso deprimitua erdialdean, unbilikatua, ertz mehea, biribildua, irregularki uhindua, batzuetan kizkurra ere bai. Kapelaren azala lehorra, matea, leuna, glabroa (ezkatatsua zahartzean), arre-gris kolorekoa edo marroi-horia.

**Himenio-tolesdurak:** Oso markatuak, anastomosatuak, elkarren arteko zainekin, dekurrenteak, hori-urre kolore bizikoak.

Tolesdura dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen duten tolesdurak.

**Hanka:** Leuna, barnehutsa, okerra, hori-limoi kolorekoa.

**Haragia:** Urria, mehea, elastikoa. Usain fungiko ahula du eta zapore gozoa.

**Etimologia:** *Cantharellus*, grekotik dator eta koparen txikigarria da, kopa txikia esan nahi du. *Lutescens* epitetoa latinetik dator, kolore horirako joerarekin esan nahi duen “lutescens” hitzetik. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Jangarri ona.

### Nahasketa arriskua 
Taxoi nominalarekin (*Cantharellus tubaeformis*) alderatuta, askoz  horiagoa da eta tolesturetan eta oinean ez da hain tristea, kolore distiratsuarekin (kapela izan ezik, diskretuagoa da). *Cantharellus lutescens* delakoaren kapela ez da hain leuna eta himenioa gutxiago markatutako tolesdurekin. *Cantharellus melanoxeros* espeziean belztu egiten da bere haragia.

## Sasoia eta lekua 
Udatik udazkenera, baita neguaren hasieran ere. Ale askoko kolonietan ateratzen da. Espezie arraro samarragoa. Hostozabalen basoetan batez ere. Motzondoen inguruan. Lur hezeetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Mexiko, Costa Rica, Europa, Errusia, Turkia, Zipre, Kaukasia, Himalaiako eremua, Japonia, Filipinak, Australia, Zeelanda Berria, Antartika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ciboria batschiana

***Ciboria batschiana*** *Sclerotiniaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Peziza pseudotuberosa*, *Phialea glandicola*, *Ciboria pseudotuberosa*, *Hymenoscyphus pseudotuberosa*, *Sclerotinia pseudotuberosa*, *Stromatinia pseudotuberosa*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Tamaina txikikoa, 0,5 eta 2 cm bitarteko diametrokoa. Hasierako faseetan kupula formakoa da, gero lautuaz joaten den arren, azkenean lau samarra, baina erdian zilbor itxura duen depresioa mantenduz. Kanpoko gainazal antzua, marroi ilun kolorekoa da, ia arrea, guztiz leuna, eta ertza akutua eta erregularra, ez du koskarik edo oso gutxi ditu.

**Himenioa:** Leuna, kanpoko gainazalaren kolore berekoa edo argixeagoa.

**Hanka:** Oso nabaria, substratuan lurperatuta badago luzea izan daiteke, 3 cm ingurukoa, nahiz eta ohikoa 1 edo 2 cm-koa izan. Kapela baino trinkoagoa da, eta bere kolorea iluna, ia beltzaxka.

**Haragia:** Urria, kapelaren testura argizari itxurakoa da, oinean gogorragoa eta haritsuagoa. Usain eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Batschiana* epitetoa pertsona izenetik dator.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
Haritz edo gaztainondoen fruituetan duen habitat bereizgarriagatik nabarmentzen da. Bada antzeko ezaugarriak dituen espezie bat, *Ciboria amentacea*, haltz-amentuetan hazten dena, kupiliforme nabarmenagoa du eta ertza koska finekin. *Rustroemia firma* ere antzekoa da, usteltzen ari diren  haritzen egurretan agertzen da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Haritz edo gaztainondoen eroritako fruituretan. Urria

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Groenlandia, Europa, Errusia, Kaukasia, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Liandres

**Liandres** Kantabriako Ruiloba udalerrian dagoen herri txiki bat da, Kantauri Itsasoaren ertzean. 2014an, Espainiako Estatistika Institutuaren arabera 123 biztanle zituen.

## Ondarea 
* San Pedro etxea non arte monumental bat dago.
* Nuestra Señora de los Remedios baseliza. Eraikina Casimiro Pérez de la Riva arkitektoak egin zuen. Uztailero Andre Mariaren festa ospatzen da; festa horretan "Lantzen dantza" egiten da.
* Pilar baseliza.
* Erregeen etxea, barroko estilokoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alvise Pérez

**Alvise Pérez** Luis Pérez Fernándezen izengoitia da (Sevilla, 1990eko otsailaren 26a). Alvise Luis izena italieraz da. Espainiako eskuin muturreko politikaria, oso aktiboa sareetan, eta Se Acabó la Fiesta (Bukatu da Festa) alderdiaren bultzatzaile nagusia.  Urrutiko Hezkuntzarako Unibertsitate Nazionalean Zientzia Politikoak ikasi zituen eta alderdi desberdinetan karguak izan ditu: Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia eta Herritarrak - Herritarron Alderdian.

Bere ospea dator batez ere gezurrak zabaltzeagatik izan dituen salaketak eta epaiketei esker; baita ere  egindako probokazio publikoengatik, Javier Mileiren estiloa imitatuz. Horregatik, diputatua izateko beharra aldarrikatu du sarritan, immunitate parlamentarioa lortzeko. Antzeko prozesua José María Ruiz-Mateosek egin zuen 1989an. 2024ko ekainaren 9ko hauteskundeetan Europako Parlamenturako hiru aulki eskuratu zituen. Hego Euskal Herrian 22.975 boto eskuratu zituen. Espainian 800 000 boto lortu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Web de la agrupación de electores Se Acabó La Fiesta.
Elena Martín Ortega

**Elena Martín Ortega** (Espainia, XX. mendea) psikologoa eta unibertsitateko irakaslea da. Psikologia Ebolutiboa eta Hezkuntzako katedraduna Madrilgo Unibertsitate Autonomoan eta Hezkuntzaren Psikologiako masterreko zuzendaria da unibertsitate berean.

## Biografia 
1986 urtean Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean doktoratu zen, *"Ingurunearen espazio-irudikapena haurretan. Konparazio bat"* izeneko tesiari esker.  

### Lan ibilbidea 
Psikologia Ebolutiboko eta Hezkuntzako katedraduna Madrilgo Unibertsitate Autonomoan. UAMeko Hezkuntzaren Psikologiako Master Ofizialeko zuzendaria. 1985 eta 1996 urteen artean, Hezkuntza eta Zientzia Ministerioko zuzendariorde eta zuzendari nagusia izan zen. Aldi horretan, LOGSEren hezkuntza-erreforma prestatzeko eta martxan jartzeko ardura zuen taldeko kidea izan zen. Ikastetxeen Ebaluazio eta Aholkularitzarako Institutuko (IDEA) kidea da. Institutu horren funtzioa programak eta ikastetxeak ebaluatzea da, eta OIEko aholkularia da hezkuntza-ebaluazioko gaietan.

Bere ikerketa-lanek gai hauek landu dituzte: irakasle eta ikasleen ikusmoldeak, irakurketa eta idazketa ikaskuntza-prozesuetan, curriculuma, aholkularitza psikopedagogikoa eta hezkuntza-ebaluazioa ikaskuntzaren ikuspegitik.

* *Competencia para aprender a aprender,* Amparo Morenorekin batera

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Argitalpenak DIALNET atarian: https://dialnet.unirioja.es/servlet/autor?codigo=163874
* Madrileko Unibertsitate Autonomoaren atari zientifikoan Martin Ortegaren egoera: https://portalcientifico.uam.es/es/ipublic/researcher/260302
* Amaraberri Sarean Martin Ortegaren aipamena: https://amaraberrisarea.hezkuntza.net/es/elena-martin

* GRAO editoralean Martin Ortegaren argitalpenak: https://www.grao.com/autores/martin-ortega-elena-51/
Enolasca Vela Salvador

**Enolasca Vela Salvador** (Cortes, Nafarroa Garaia, 1904 - 1936ko irailaren 9a) etxekoandrea izan zen. 1936ko Gerra Zibilean fusilatu zuten.

## Bizitza 
Enolasca Vela Nafarroa Garaiko Cortes herrian jaio zen eta bertan bizi zen Julian Garcia Urzaiz cortestar nekazariarekin ezkonduta. Ez zeukaten seme-alabarik. Enolascaren gurasoak Magallóngoak ziren jatorriz, baina Buñuelen teileria zeukaten.
* 2015eko maiatzaren 29an Nafarroako Parlamentuak Memoria Historikoaren Legearen esparruan Erreparazio eta Errekonozimendu Pertsonaleko 60 ziurtagiri emateko egin zuen ekitaldian, Enolasca Vela Salvador-en izena azaltzen zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Escolástica Antonia Martina Astibia Iturbe

**Escolástica Antonia Martina Astibia Iturbe** (Narbarte, Nafarroa Garaia, 1881eko otsailaren 11 - Durango, Bizkaia, 1937ko martxoaren 31) moja izan zen. 1937ko Durangoko Bonbardaketan hil zen Italiako Abiazio Legionarioaren metrailako lesioen eraginez.

## Bizitza 
Escolástica Narbarten jaio bazen ere, Durangon bizi zen moja agustindarren konbentuan. 1937an Durangok bonbardaketa nagusia jasan zuen. Italiako Aviazione Legionariako hegazkinen bonbardaketak 334 hildako eragin zituen Durangon. Guztira, hegazkinek 281 bonba baino gehiago jaurti zituzten, hau da, guztira 14.840 kilo inguru lehergailuetan.

Santa Susana komentuan 11 moja agustindar hil ziren, baita haientzat lanean zebilen neska bat ere, mojak bertako txabola barruan babestu eta lehergailuetako batek haraxe jota. Haietariko bat izan zen Escolástica. Komentuaren alboko etxeak ere erdi hondaturik geratu ziren, teilatu hondatu eta horma kaltetuekin.

## Aintzatespenak 
* Durangoko bonbardaketen ondorioz hildakoen omenezko plaka bat dago Durangoko Andra Mariko elizpean, Durangoko Udalak jarria, Sabino Arana Fundazioaren eta Gerediaga Elkartearen ekimenez. 

* Durangok ez ditu bonbardaketaren biktimak ahazten eta 2023an Jesus Jauregi artista bilbotarrak, Durangoko kanposantuan kokatu zen eskultura diseinatu zuen eta martxoaren 30ean aurkeztuko zen. Inoiz erabili gabeko gune batean kokatu zen Aranzadi Zientzia Elkarteak prospekzio bat egin zuen tokian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Durangoko bonbardaketa. Aztarnak. Gerediaga elkartea Youtube
* Durangoko  bonbardaketa. Egileak Jesus Mari Arruabarrena eta Pablo Garitonandia   Youtube
Gaizkileen Galtzada

***Gaizkileen Galtzada. Leitzako dorreak*** 2023an Garazi Albizua plazaratu zuen eleberri historikoaren izenburua da. Bertan historia fikzionatu bat egiten du, eta makina bat gai landu ditu, XIV. mendeko gaizkileez,
bidelapurrez, ahaide nagusien botereaz, eta haien arteko trikimailu maltzurrez aritzeko, bai eta gari hartako goseteaz, eta pobreziaz ere.

## Lanaren jatorria 
2021. urtean Udalbiltzak antolatutako Geuretik sortuak deialdia irabazi zuen egileak. Deialdiaren xedea hiru asteko egonaldi literarioa egitea zen Euskal Herriko herri batean. Albizuari Leitza egokitu zitzaion eta *Harria mito* ipuinak
idatzi zituen. Orduko alkateak, Mikel Zabaletak, fikzio historikoko eleberria idaztea proposatu zion. Izan ere, Iñaki Sagredo historialariak herriko Iberoko dorrearen inguruan ikerketa egiten ari zen, eta proiektu horri lotuta,
eleberri bat idaztea otu zitzaien. Hasieran batean *Leitzako dorreak* izenburua hartu zuen lanak baina, ondoren, buelta bat
eman zion izenburuari eta *Gaizkileen galtzada. Leitzako dorreak* jartzea erabaki zuen.

Lanean Leitzan egondako hiru eraikin historiko agertu behar ziren, XIV mendekoak. Hori aitzakia hartuta eraikin horiek biltzen zituzten protagonistak eta aferak kontatu nahi izan zuen egileak, hiru zati berezitan. "Burdinola", "Gotor etxea" eta
"Torrea", ataletan, hain zuzen. Narrazioa eraikitzeko Iñaki Sagredoren lana oinarria izan da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://www.bilbao.eus/cs/Satellite?anioId=1279231574993&c=BIO_Publicacion_FP&cid=1279234915381&language=es&pageid=3000018331&pagename=Bilbaonet%2FBIO_Publicacion_FP%2FBIO_GrupoPublicacion Juanra Madariagak Garazi Albizuari egindako elkarrizketa: "Gaizkileen Galtzada. Leitzako dorreak", *Bilbao* aldizkaria. 2024/06, "Pérgola" gehigarrian, 10. or.
Josune Bañales

**Josune Bañales Regulez** (Begoña, Bilbo)  Ikastolen Elkarteko Bizkaiko lehendakaria, eta Kirikiño ikastolako lehendakaria da. Ibilaldia Kultur Elkarteko lehendakaria ere bada.  

## Kudeatzailea 
Begoñan jaio zen. Deustuko unibertsitatean Turismo ikasketetako lizentziatura egin zuen. Administratibo eta kudeatzaile moduan lan egin du urteetan.
Fitxategi:Ibilaldia2018 aurk content.jpg|2018ko Ibilaldiaren aurkezpenean.
Fitxategi:Ibilaldia Abusu 2022.jpg|2022ko Ibilaldiaren aurkezpenean.

## Txupinera 
thumb|Eskuinekoa da **Bañales.**
Bilboko Aste Nagusiko Txupinera izan zen 1994an Gogorregi konpartsaren izenean. Jose Angel Iribar izan zen urte hartako pregoilaria.

Gogorregi kanpartsako kidea da 1988an sortu zutenetik. 

## Sariak eta aitortzak 
*1994: Bilboko Aste Nagusiko Txupinera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Itsasne Nuñez

**Itsasne Nuñez Viadero** (Otxarkoaga, Begoña, Bilbo, 1989ko uztailaren 8a) abokatu sindikalista da eta Aste Nagusiko Txupinera izan zen 2019an Pa...Ya konpartsarekin.  

## Abokatu sindikalista 
Begoñan jaio zen. Zuzenbidean lizentziatu zen eta sindikalista da. 

## Txupinera 
Bilboko Aste Nagusiko Txupinera izan zen 2019an Otxarkoagako Pa...Ya konpartsaren izenean. Bea Sever izan zen urte hartako pregoilaria.  Emakumeen erasoen kontrako mezua eta jaigune libreak sortzeko aldarrikapena zabaldu zituen astea zehar.

Txikitatik parte hartu zuen Aste Nagusian, baina askoz hobeto pasatzen du gazte izanda Pa..Ya kanpartsako kide moduan ibiltzen denetik. 

## Sariak eta aitortzak 
*2019: Bilboko Aste Nagusiko Txupinera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Bilboko Aste Nagusiko txupinera

[thumb|330x330px|[Patricia Lezama txupinera (Mekaguen konpartsakoa, gorriz), Kirmen Uribe pregoilaria (horiz) eta MariJaia 2011ko Aste Nagusian.]]
**Bilboko Aste Nagusiko Txupinera** ohorezko titulu bat da. Bilboko Aste Nagusian urtero izendatzen dute, beti konpartsa bateko kidea izaten da eta orain arte emakumezkoa izan da beti. Pregoilaria, aldiz, hirian ezaguna den edo hiriarekin lotura handia duen pertsona izaten da.
start=0|thumbtime=0|thumb|**Bilboko Aste Nagusiaren** gaineko zortzi datu.
Festetako hasieran Mari Jaia pertsonaia pregoilari eta **txupinerarekin** batera ateratzen da, pregoia irakurri eta txupina botatzen duten bitartean. Hiru pertsonaiak Aste Nagusiko une eta toki garrantzitsu gehienetan azaltzen dira.

## Pertsonaiaren jatorria 
Txupineraren eginkizuna Bilboko udal lanbide batean ditu sustraiak, zeregin honetan emakumeak bakarrik ibiltzen ziren eta, dirudienez, kargu hau, amengandik eta alabengana pasatzen zen. Txupineren eginkizuna hirian gertakari aipagarriren bat izanez gero hiritarrak  jakinaren gainean jartzea zen txupinen bitartez.

1978an, lehenengo Jai Batzordearen sorrerarekin, Aste Nagusiko proiektuan pertsonaia hau berreskuratzea proposatu zen. Aste Nagusiaren hasieran ardura berezia hartuko zuen, bera baita txupina piztuko zuena, eta egitarauko ekitaldi gehienetan parte hartuko zuten aste osoan zehar, Mari Jaia eta pregoilariarekin.

Udal langilea izatearen aspaldiko kondizioa galduta, txupinera konpartsakidea izango zen beti. Txupineraren kargua zein konpartsari dagokion argitzeko, oraindik eduki ez duten konpartsen artean zozketa bat egiten da. Aukeraketa horren ondoren, txupinera izango den pertsonaren aukeraketa konpartsak berak egiten du bere baitan.

## Txupinerak 
Festetako txupineroa beti emakumezkoa eta konpartsaren bateko kidea izaten da, hortik "txupinera" hitza erabiltzearena. Hurrenez hurren, hauek izan dira orain artekoak: Desagertutako konpartsak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aste Nagusia 2010 Bilboko Udalaren webgunean.
* Bilboko konpartsen webgunea
* Bilboko Aste Nagusiaren Momentuak
* Amets Nagusia: Ametsa Jai bihurtu zen Aste Nagusiaren sorreraren inguruko dokumentala
Chaz Bono

**Chaz Salvatore Bono** (Los Angeles, 1970eko martxoaren 4a)  LGBT eskubideen defentsan lan egiten duen aktibista da.

## Biografia 
Sonny Bono eta Cherren semea (Sonny & Cher bikote musikalekoak) semea da Chaz. Gaztetatik ospearen zama jasan behar izan zuen, *The Sonny & Cher Comedy Hour* gurasoen telebista-saioan agertzen zelako. Musikaren munduan urratsak ematen saiatu zen, baina arrakasta gutxirekin. LGBT eskubideen aldeko ekintzailetzan, berriz, nabarmentzea lortu du.

Bere esperientzietan oinarriturik, idatzi zuen *Family Outing* (armairutik irten familian, euskaraz) liburua 1998an.

Human Rights Campaign talde aktbisitaren bozeramaile izan da, eta Estatu Batuetan *Coming Out Day* (armairutik ireteteko eguna) delakoa sustatzen lan egin izan du. 

2009an, 39 urterekin, gizon transexual gisa agertu zen publikoki.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tungriarrak (herri belgikarra)

[thumb|*Germania* Behereko probintzia erromatarrean, Atuatuca, egungo Tongeren Tungriarren hiriburua bide zena eta *vicus tongres*, [Kolonia (Alemania)|Koloniako Bavaiko galtzada erromatarrean zegoen.]]
**Tungriarrak** latinez: *Tungri* edo *Tongri*  Galia Belgikako antzinako herri bat izan zen. Ziurrenik, Belgikako Limburgoko, Herbehereetako Limburgoko eta Alemania modernoaren zati batean bizi ziren, Akisgraneraino gutxi gorabehera. Haren izena Belgikako eta Herbehereetako hiri batzuen izenaren jatorria da, hala nola Tongeren eta, agian, Tongerlo, Tongrinne eta Tongelre.

Tazitok idatzi zuen  "Germani" (germaniarrak) izena trungriarrei aplikatu zitzaiela, eta horrek esan nahi du geroago horrela aipatu ziren beste tribu guztiek, Rhin ibaiaren ekialdeko Germaniarrak barne, tungriarrei emaniko izen hur jaso zutela. Tacitoren arabera, tungri horiek eta Julio Zesarrek deskribatu zituen  *germani cisrhenani* delakoak ("Rin ibairen alde honetakoak" alegia), gauza bera ziren.

## Elezaharra 
Tungriarrak kontakizun zaharretan aipatzen dira, izan ere,  XV. mendera arte Hainauten kontatzen zen fundazio-mitoaren arabera, Bavo izeneko pertsonaiak eta haren ondorengoek Belgis hiria sortu zuela. 

## Iturri klasikoetan 
Ptolomeok idatzi zuen tungriarrei buruz, eta bere hiriburua *Atucum* zela jaso zuen (oso litekeena da *Atuatuca* gotorlekua izatea, Zesarrek Galiarren aurkako gerrak liburuan, eburoiena zela idatzi zuena. Pliniok Belgikako tribuak zerrendatzen dituenean, tungriarrak  aipatzen ditu, eta ez, ordez eburoiak. 
thumb|Tungriarren monetaTazitok izen-aldaketa azaltzen du, migrazio germaniarraren eraginez: “Rin zeharkatu eta galiarrak kanporatu zituzten lehenak [lehen germaniarrak], eta orain tungriar izena ematen zaiena, germaniar izenaz ezagunak ziren. Hasierako izen hori tribu soil batera mugatuta zegoen, baina pixkanaka-pixkanaka zabaldu zen, eta, beldur gehiago sortarazteko, laster nazio osoak izen bera hartu zuen”. 

Zesarrek eburoiak akabatu ziteula aditzera eman nahi zuenez, civitas berri bat sortu zuen ebuanoiak, condrusiak eta atuatuqui-ak biltzeko, eta izen berri bat eman zitzaien, eurenk bere buruari ematen ziotena. 

Aduatuca hiria Tungri izenaz aipatzen da Ammiano Martzelinoren IV. mendeko idazkietan, Antoninoren ibilbidean Tongres izena ematen zaio eta Peutingerren taulan, Aduaca..

*Notitia Dignitatumek,* IV. medean idatzitako dokumentuak, Hadrianoren Harresian zegoen  *Vercovicium* gotorlekuan (egungo Northumberlandeko Housesteads herrian) tungriarren lehen kohorteko tribunoa zegoela aipatzen du. Badirudi K.o. 205/208 urteetan egon zela han kokatua. 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aleksandra Arkhipova

**Aleksandra Sergeievna Arkhipova** (; Mosku, 1976ko abenduaren 23a) errusiar antropologo, folklorista eta irakaslea da.

## Bizitza 
Aleksandra Arkhipova Moskun jaio zen 1976an. 2000n Errusiako Estatu Unibertsitate Humanitarioko Historia eta Filologia Fakultatean lizentziatu zen.

1999an Udako Eskola Ekologikoko humanitate saileko zuzendari izendatu zuten.

2000-2003 urteetan Errusiako Estatu Unibertsitate Humanitarioko Goi Mailako Ikerketa Humanitarioen Institutuan lan egin zuen. 2003an.

2013an Errusiako Ekonomia Nazionaleko Akademian hasi zen lanean.

Folklore politiko sobietarra eta garaikidea aztertzen ditu eta Radio Free Europe/Radio Libertyko Arkeologia saioan parte hartzen du.

2023ko maiatzaren 26an, Errusiako Justizia Ministerioak Aleksandra Arkhipova atzerriko agenteen zerrendan sartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Robert Seldon Duncanson

**Robert Seldon Duncanson** (Fayette, New York, c. 1821 – Detroit, 1872ko abenduaren 21a) estatubatuar margolaria izan zen. Nazioartean ezaguna den lehen artista afroamerikarra izan zen.

Jatorri europarra eta afrikarra zuen, eta Hudson Ibaiaren Eskolako bigarren belaunaldiko kidea izan zen.

Estatu Batuetako iparraldean bizi zen esklabo liberatuen familia bateko kidea zen. Pintore eta arotz gisa ikasi zuen. Ez zuen heziketa artistiko formalik izan eta beste lan batzuk kopiatuz ikasi zuen. 1840ko hamarkadan erretratu ibiltarien margolaria izan zen. Gerora, Thomas Cole bezalako artisten paisaien margolaritzan oinarritu zen.

Cincinnatin egin zuen lan gehiena, eta Ohio Ibaiaren Haraneko Eskolako paisaia-tradizioa garatzen lagundu zuen. Detroiten, Montrealen eta Londresen ere lan egin zuen, Gerra Zibilean erbesteratu ondoren. Estatu Batuetako eta Londresko komunitate abolizionistarekin elkartu zen bere lana sustatzeko.

## Iruditegia 

RobertDuncanson-Vulture n Prey 1844.jpg|*Vulture and Its Prey* (1844)
RobertDuncanson-Portrait Freeman Cary c1856.jpg|*Portrait of Freeman Cary* ()
1850s, Duncanson, Robert S., Untitled (Landscape).jpg|*Untitled (Landscape)*
RobertDucanson-Landscape Sheep.jpg|*Landscape with Sheep*
Landscape with Rainbow SAAM-1983.95.160 1.tiff|*Landscape with Rainbow* (1859), Smithsonian American Art Museum
RobertDuncanson-On St Annes East Canada 1863.jpg|*On the St. Annes, East Canada* (1863–65)
RobertDuncanson-Waterfall Mont Morency 1864.jpg|*Waterfall on Mont-Morency* (1864)
Robert Scott Duncanson, Mount Oxford.jpg|*Mount Oxford* (1864)
A Dream of Italy by Robert S. Duncanson.jpg|*A Dream of Italy* (1865)
Robert Duncanson - Land of the Lotos Eaters.JPG|*Land of the Lotus Eaters Landscape* *(*1861) Swedish Royal Collection
RobertDuncanson-Vesuvius n Pompeii 1870.jpg|*Vesuvius and Pompeii* (1870)
Robert Duncanson - Ellen's Isle.JPG|''Ellen's Isle, Loch Katrine* (1871)
Robert S. Duncanson - Blue Hole, Flood Waters, Little Miami River - Google Art Project.jpg|Blue Hole, Flood Waters, Miami River (1851)
Robert Scott Duncanson - The Caves.jpg|*The Caves* (1869), Amon Carter Museum of American Art
Robert S. Duncanson - Mountain Landscape with Cows and Sheep .jpg|*Mountain Landscape with Cows and Sheep,* (1866), Newark Museum
Robert S Duncanson "Mountain Pool".jpg|*Mountain Pool,* 1870, Smithsonian American Art Museum
Robert S Duncanson "Loch Long".jpg|*Loch Long'', 1867, Smithsonian American Art Museum

## Kanpo estekak
Patricia Shanil Muluzi

**Patricia Shanil Muluzi**, jaiotzez **Patricia Fukulani** eta geroago **Shanil Dzimbiri**, (1964ko irailaren 25a – Chikangawa Forest Reserve, 2024ko ekainaren 10a) malawiar politikaria izan zen. Herrialdeko lehen dama izan zen 1999tik 2004ra, Bakili Muluzi senarra presidente izan baitzen.

## Bizitza 
Patricia Fukulani Malawin jaio zen 1964ko irailaren 25ean. Gurasoak, David eta Sylvia Fukulani, Balaka barrutiko Chimpikizo herrikoak ziren.

1987an Bakili Muluzirekin ezkondu zen, baina publikoaren begietatik kanpo bizi zen. 1994an Bakili Muluzi presidente bilakatu ostean, Zomba ondoko presidentetza-egoitzan bizi izan zen. Ezkondu baino egun bat lehenago egin zuen lehen agerraldi publikoa.

Ezkontza Malawin ospatu zen 1999ko urriaren 9an. 3.000 gonbidatu egon ziren bertan, Robert Mugabe, Frederick Chiluba, Joaquim Alberto Chissano eta Pierre Buyoya presidenteak eta Mswati III.a erregea barne. Ospakizunak 15 milioi kwacha (335.000 $) balio zuela kalkulatu zen, eta oposizioak boikota egin zion dirua xahutzeagatik.

2014tik Balaka barrutia ordezkatu zuen Malawiko Biltzar Nazionalean. 2019an arrakastarik gabe aurkeztu zen parlamenturako.

2024ko ekainaren 10ean, Muluzi eta Saulos Chilima presidenteordea Chikangawa basoan desagertu zen hegazkinean zeuden. Hurrengo egunean hegazkina erorita aurkitu zuten, eta bertan zihoazen guztien heriotza baieztatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trinitat Neras i Plaja

**Trinitat Neras i Plaja** (Begur, 1941eko abuztuaren 9a – 2024ko ekainaren 10a) kataluniar enpresaburu eta politikaria izan zen.

## Bizitza 
Politikan hasi baino lehen, enpresaburu gisa aritu zen 1974ra arte. 1975etik 1980ra eraikuntza enpresa bateko kontularia izan zen, eta 1980tik 1987ra Begurko Casino Culturaleko zuzendaritzako idazkari.

1977az geroztik jardun zuen Kataluniako Konbergentzia Demokratikoa alderdian eta Baix Empordàko batzorde exekutiboko kidea izan zen. 1980an, 1984an, 1988an, 1992an, 1995ean eta 1999an Kataluniako Parlamenturako hautatu zuten. 1991ko udal hauteskundeetan Begurko alkatetzarako hautagaia izan zen, baina ez zen hautatua izan. 2006an Caixa Girona aurrezki kutxaren aholkulari nagusia ere izan zen.

2024ko ekainaren 10ean hil zen, 82 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leire Zorrozua

**Leire Zorrozua** (Santutxu, Bilbo) bizkaitar kazetaria da. Komunikazio-arduraduna da Bizkaiko Foru Aldundiko Kultura Sailean.  

## Kazetaria 
Bilboko Santutxu auzoan jaio zen. Leioako unibertsitatean kazetari ikasketak egin zituen.  

Bizkaiko Foru Aldundiko Kultura Sailean komunikazio-arduraduna da, eta Komunikatzaile moduan zenbait mahai-inguruetan ere aritu izan da aurkezle edota dinamizatzaile gisa. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://bizkaie.biz/1462836756212
Xabier Barrutia

**Xabier Barrutia Etxebarria** (Begoña, Bilbo, 1966ko uztailaren 13a)) Euskal Herriko Unibertsitatean Ekonomia Aplikatuko irakasle eta ikertzailea da, Ekonomia eta Enpresa Fakultatean Bilbon. Hainbat lan egin ditu Europar Batasunaren kokapen enpresarialari buruz, sektore farmazeutikoak Hegoaldeko herrialdeetan dituen harremanei buruz eta Euskal Herriko politika industrialei buruz.

## Ikertzailea 
1999an doktore-tesia irakurri zuen izenburu honekin: "Altzairugintzaren ibilera eta berregituraketa: Altos Hornos de Vizcaya". Tesian altzairuaren industria-sektorea, AHV enpresa eta Etxebarriko latorri-instalazioa aztertzen dira.. Hasieran altzairuaren industria-sektorearen zeregina eta izaera aztertu zuen, sektorearen heldutasuna eta ezaugarriak azpimarratuz. Altzairuaren industria-sektoreko teknologien arteko aldeak aurkeztu zituen gero. Hirugarren atalean altzairuaren industria-sektorearen banaketa geografikoa azaldu zuen. Eta, azkenik, laugarren gaia enpresa jakin batzuen patua izango litzateke. Galdera batekin bukatzen zuen: Zein dira enpresa jakin batzuen arrakastarako edo biziraupenerako funtsezko faktoreak? Tesian argudiatzen denez, aldagai ez-materialak aldagai materialak baino garrantzitsuagoak dira gai horiek zehazteko orduan: eskulan merkea, lehengaien eskuragarritasuna eta eskala-ekonomia. Eta lehenengoetariko batzuk dira teknologia, eskulan kualifikatua, aglomerazio-ekonomiak eta kudeaketa-gaitasuna.

## Idazlanak 
Hiru liburu hauek plazaratu ditu
* Barrutia Etxebarria, Xabier (2003): *Espainiako ekonomiaren sarrera*. Bilbao: UPV-EHU. 84-8373-496-6
* Barrutia Etxebarria, Xabier (2013): *Altzairugintzaren ibilera eta berregituraketa: Altos Hornos de Vizcaya*. Bilbao: UPV-EHU. 84-8373-352-8
* Barrutia Etxebarria, Xabier (2013): *Altos Hornos de Vizcaya. Análisis crítico del cierre y testimonios vitales*. Bilbao: UPV-EHU.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko Labe Garaiak / Altos Hornos de Vizcaya
* Eneko Barrutia

## Kanpo estekak 
* Xabier Barrutia, Navalen egoeraz: 'Madrilgo gobernua da errudun nagusia' KATEBEGIA, ETB. 2018-11-23
Sena (hizkuntza)

**Sena**, Zambezi ibaiko haranean, Mozambikeko erdialdeko lau probintzietan- Tete, Sofala, Zambezia eta Manica- ( harana) hitz egiten den bantu hizkuntza da. 1997an Mozambiken 900.000 hiztun zituen, eta gutxienez 1,5 milioi, bigarren hizkuntza bezala hitz egiten zutenak barne. Nyasa adarreko hizkuntzetako bat da.

Senak dialekto asko ditu, horietatik Rue (Barwe edo Cibalke ere deitua) eta Podzo dibergenteak direlarik. Malawiko sena hizkuntza desberdina izan daiteke. Barwek (**chibarwe** deitua) aitorpen ofiziala du Zimbabwen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tsoa (hizkuntza)

**Tsoa** hego-mendebaldeko Afrikan hitz egiten den hizkuntza da, koisan familiakoa. Kxoe-kwadi hizkuntza-taldeko kidetzat hartzen dute, koisan hizkuntzen iparraldeko adarra dena. Hizkuntza hau beste izenez ere esaten diote (hiechware, kua-tsua, chware, tshwa, sarwa, sesarwa; haitshuari; hietshware; hiotshuwau; hiochuwau; tshuwau; chuwau, gabake-ntshori, gǁabake, masarwa, tati, kwe-etshori, kwee, kwe, kwe-tshori, haitshuwau).

Tsoa gutxi gorabehera 6.500 hiztun inguruk hitz egiten dute, batez ere Botswana eta Zimbabwe ipar-ekialdean bizi diren artzain edo ehiztari/biltzaileek.

Tsoa hizkuntza tonala da, eta (koisan hizkuntza guztiek bezala) klik ugari- mihia ahosabaiaren edo hortzen kontra klaskatzean sortzen direnak- erabiltzeagatik nabarmentzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arkaitz Zarraga

**Arkaitz Zarraga Azurmendi** (Begoña 1972) euskaltegiko irakaslea da eta  Basauriko Udal Euskaltegiko zuzendaria. Euskal Filologian lizentziatua, Soziolinguistika eta hizkuntzen irakaskuntza ditu arlo landuenak. 

## Udako Euskal Unibertsitateko kidea 
Hasieran ikasle aritu zen hainbat ikastarotan. Glotodidaktika eta Soziolinguistika izan dira betidanik haren gai kuttunak, eta horietan jardunaldi, artikulu zein ikastaroen bidez trebatu ondoren, 2010reko  hamarkadan eman zuen bere lehen ikastaroa hizkuntzaren biziberritzearen inguruan. Harrezkero hainbat formazio saio eman eta jaso ditu. Joan den ikasturtean, Glotodidaktikari bultzada bat emateko eskaria jaso zuenetik UEUko Glotodidaktika sailburua da.

Oro har, hizkuntzaren irakaskuntzan dauden joeretan sakondu eta Euskal Herrian ahalik eta modurik eraginkorrenean aplikatzea da bere ikerketaren helburua.

## Lanak 
Soziolinguistika Eskuliburua sortzeko koordinazio-lanak egin zituen eta lehen kapitulua idatzi.

Horretaz aparte beste hainbat lan argitaratu edo zabaldu ditu:

### Aldizkarietan 
* Helduen Euskalduntze Alfabetatzea (HEA): sustraiak eta adarrak. (Glotodidaktika VII. Topaketa) UEU. 2022. BAT aldizkarian.
* Hizkuntzak lantzeko metodologia aktiboak DBHn: erronkak sortzen eta garatzen. Ainhoa Uriarte Amurizarekin BAT aldizkarian.

* Euskal-nasa kooperazioa: helduen eskoletarako metodologia eraginkorraren bila, atazetan oinarritutako irakaskuntzaren bidetik.    Ane Ortega Etcheverry, Arkaitz Zarraga Azurmendi    2021    UPV/EHU arg

### Ikastaroak 
* Soziolinguistika nola irakatsi?    2008
* Soziolinguistika: kontzeptu nagusiak    2012
* Helduen euskalduntze alfabetatzea: moldaketa beharra    2015
* Curriculum Bateratua hizkuntza arloan    2016
* Ahozkotasuna hizkuntza geletan: entzumena, mintzamena eta ahozko elkarreragina    2017
* Ahozkotasuna hizkuntza geletan: entzumena, mintzamena eta ahozko elkarreragina lantzen    2017
* Hizkuntzen trataera integratua eta integrala    2017
* Ahozkotasuna lantzen: ahozko jarduerak eta ebaluazioa hizkuntza esparruan    2018
* Helduen Euskalduntze Alfabetatzea aurrera begira. Glotodidaktika VI. Topaketa    2018
* Munduko jatorrizko hizkuntzen biziberritze prozesuak eta Helduen Euskalduntze Alfabetatzea. Zer dugu jasotzeko eta zer emateko?    2018
* Hizkuntzen irakaskuntza; ahozko hizkuntza lantzen DBHn    2019
* DBH Hizkuntzaren lanketa eskolan? Ebaluazio hezigarria? (Ainhoa Uriarterekin)    2020
* Hizkuntzen irakaskuntza; ahozko hizkuntza lantzen DBHn    2020
* Hizkuntzak lantzeko metodologia aktiboak DBHn: erronkak sortzen eta garatzen. (Ainhoa Uriarterekin)    2021
* Helduen Euskalduntze Alfabetatzea (HEA): sustraiak eta adarrak. (Glotodidaktika VII. Topaketa)    2022

### Hitzaldiak 
* Euskal-nasa kooperazioa: metodologia eraginkorraren bila, atazetan oinarritutako irakaskuntzaren bidetik    Ane Ortega Etcheverry, Arkaitz Zarraga Azurmendi    2019    Hitzaldia    UEU

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* @arkaitzzarraga. Arkaitz Zarraga Artizarra sare profesionalean.
*
Ndauera

**Ndauera**  (baita **chiNdauera**, **chindauera**, **ndzawuera**, **njaoera**, **chidanda** ere) bantu hizkuntza bat da, 1.400.000 hiztun inguru duena.

Ndauera askotan nguni dialektotzat hartu dute. 2013ko Zimbabweko Konstituzioak hizkuntza ofizial bihurtu zuen.

## Adibidea 
Ndauerak beste shona aldaera batzuekin duen elkarrekiko ulergarritasuna nahiko altua da, baina beste shona hizkuntza batzuen hiztun batzuek nekez uler dezakete. Desberdintasunak eta antzekotasunak neur daitezke Gure Aitaren ndauerazko bertsio bat aztertuz:

*Baba edu ari mudenga, ngariremeredzwe zina renyu. UMambo hwenyu ngahuuye. Kuda kwenyu ngakuitwa munyika kudai ngomudenga. Tipei nege kurya kwedu kwatinotama nyamashi. Tirekererei ndaa dzedu kudai tisu takarekerera avo vane ndaa kwetiri. Usatipinza mukuedzwa, asi tinunure kuno uwo wakashata.*

Hona hemen shonera estandarraren (batez ere zezuru) bertsioa:

*Baba vedu vari kudenga, zita renyu ngarikudzwe. UMambo hwenyu ngahwuuye. Kuda kwenyu ngakuitwe pasi sokudenga. Tipei nhasi kudya kwedu kwakwezuva. Tiregererei zvatinokutadzirai sekuregerera kwatinoita vakatitadzira. Musatipinze mukuedzwa, asi mutinunure mune zvakaipa.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tongera (Zambia eta Zimbabwe)

**Tongera** (*Chitonga*) bantu hizkuntza bat da. Tonga herriak (*Bantu Batonga*) hitz egiten du, batez ere Zambiako hegoaldeko probintzian, Lusaka probintzian, Erdialdeko eta Mendebaldeko probintzian eta Zimbabweko iparraldean bizi direnak, eta gutxi batzuk ipar-mendebaldeko Mozambiken. Iwe, toka eta leya etniako kideek ere hitz egiten dute, baita zambiar eta zimbabwetar elebidun askok ere. Zambian tongera lehen hizkuntza bezala irakasten da Hegoaldeko Probintzia osoan, Lusaka eta Erdialdeko Probintzietan.

Zambiako *lingua franca* nagusienetako bat da, bemba, lozi eta txewerarekin batera. Tongerazko bi dialekto bereizgarri daude: haraneko tongera eta ordokiko tongera. Haranekoa Zambezi ibaiko haranean eta Batongako hegoaldeko eremuetan hitz egiten dute batez ere, eta ordokikoa, berriz, Monzeko barrutiaren eta Batongako iparraldeko eremuen inguruan hitz egiten dute gehien. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tongera (argipena)

**Tongera** izan daiteke:
*Tongera (ISO 639-3: `ton`) – Tongan egiten duten polinesiar hizkuntza;
*Tongera (Zambia eta Zimbabwe) edo *Chitonga* (ISO 639-3: `toi`) – Zambia, Zimbabwe eta Mozambiken egiten duten bantu hizkuntza;
*Tongera (Malawi) edo *Chitonga* (ISO 639-3: `tog`) – Malawin egiten duten bantu hizkuntza;
*Tongera (Mozambike) edo *Gitonga* (ISO 639-3: `toh`) – Mozambiken egiten duten bantu hizkuntza.