open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Erreketa jolasa

**Erreketa** haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Amezketan, Gipuzkoan jaso zuen jokoaren inguruko informazioa. 

## Arauak 
Neska-mutilen artean eta bi taldetan banaturik egiten zen jokoa. Jolastokiaren erdian arrasto bat egiten zen eta taldeak alde banatan kokatzen ziren. Jokalariak banan-banan ateratzen ziren arrastoa zapaltzera –pasa ere egin zezaketen– eta ahal zuten bizkorren itzuli behar zuten. Joanetorri horretan beste taldekoren batek harrapatzen bazuen, "erre" geratu eta "preso" eramaten zuen harrapatzaileak bere aldera, eta hantxe gelditzen zen harik eta taldekideren batek ukitu eta jaregiten zuen arte. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Boluetako krimena

**Boluetako krimena** Bilboko auzo horretan, Miraflores aldapan, 1961eko martxoaren 27an gertatu zen, errepide kontrol batean. Gogora Institutuaren arabera, Batarrita da ETAren eta Espainiako estatuaren arteko gatazkaren lehen biktima izan zen.

## Gertakariak 
Egun horretan Javier Batarrita Elexpuru hil zuen Espainiako Guardia Zibilak errepideko kontrol batean. 
Frantziako matrikula zuen Peugeot 403 bat geldiarazi eta ateak ireki ondoren, agenteek tiro egin zieten bidaiariei, eta handik ihes egin zuten, Julen Madariaga, José María Benito del Valle eta Manu Agirre ETA kideak hil zituztelakoan.
 
Javier Batarritari buruan tiroa eman eta ondoren beste 48 tiroz josi zuten. 33 urte zituen. Auto berean zihoan Martin Ballesteros larri zauritu zuten. Hirugarren bat, Fernando Larizgoitia, onik atera zen. Garaiko agintari frankistak, Antonio Ibáñez Freire gobernadore zibilak, “zoritxarreko istripu” izendatu zuen gertakaria eta ez zuten inor zigortu. Boluetako krimena gisa bataiatuta geratu da jende askoren oroimenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fidoka jolasa

**Fidoka** taldeko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Muxikan, Bizkaian, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

## Arauak 
Neska-mutilen arteko joko honek jolaskideak bi taldetan banatzea eskatzen zuen. Gero talde bakoitzetik bat ateratzen zen, lasterka nor abiatuko zen elkarri erreparatuz. Ihesari ematen ziona kanporatuta gelditzen zen segitzaileak ukitzean. Harrapatzen zuen unean jarraitzaileak "fido" esan behar zuen. Ondoren, harrapatutakoaren taldetik beste bat ateratzen zen jolasarekin jarraitzeko, neska edo mutil bakarra geratu arte, eta halakoaren taldea gertatzen zen irabazle.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hygrophorus arbustivus

***Hygrophorus arbustivus*** *Hygrophoraceae* familiako onddo espezie bat da. Jateko ona, baina usainak ez du nortasunik, haragiaren testura eta sendotasuna funtsik gabeak dira.

Sinonimoa: *Limacium arbustivus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 6 cm arteko diametrokoa, ganbiletik zabaldura eta zertxobait deprimitua. Azal leuna, oso likatsua hezetasunarekin (ia mukosoa eta itsaskorra), zuntzexka erradialekin, tonu arre-gorrixka samarrekoekin, ertzerantz argitu egiten dira.

**Orriak:** Adnatuak edo dekurrenteak.

**Hanka:** 7 cm arteko garaierakoa, oinarrirantz mehetua, fibrillosoa, goialdean furfurazeoa.

**Haragia:** Ahula, zuria, zapore gozokoa, atsegina.

**Etimologia:** *Hygrophorus* hitza grekotik dator, heze eta ekarri beharreko "phoréo"-tik, hau da, hezetasuna bildu eta kontserbatzen duenetik.

## Jangarritasuna 
Kalitate ertaineko jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Hygrophorus lindtneri* delakoarekin nahas daiteke, hau are txikiagoa da, eta hurritzen basoetan ateratzen da. *Hygrophorus nemoreus* espezieak orri dekurrente garbiak ditu eta irinaren usaina. *Hygrophorus leporinus*-ak kapela gorrixka-marroi kolorekoa du eta orriak arrosatik kanela kolore argira doazenak.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenaren amaieran eta neguan. Hainbat hostozabalen basoetan: pagoa, haritza, artea. Perretxiko arraroa eta aurkitzeko zaila.

### Banaketa eremua 
Europa, Errusia, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Kategoria:
Alain Paco

**Alain Paco** (Besiers, 1952ko martxoaren 1a) frantziar errugbi jokalari ohia da, orpokatzaile postuan aritzen zena.

AS Béziers taldeko jokalaria izan zen eta sei Frantziako errugbi txapelketa irabazi zituen 1971, 1972, 1974, 1975, 1977 eta 1978 urteetan. 1974an egin zuen debuta Frantziako errugbi selekzioarekin eta 35 partida jokatu zituen 1980 arte. 1977ko Bost Nazioen Txapelketan slam handia lortu zuen selekzioarekin.

1983an hasi zuen entrenatzaile ibilbidea eta 2003-2004 denboraldian Biarritz Olympique entrenatu zuen.

## Ikus, gainera 
* Frantziako errugbi selekzioa 1977ko Bost Nazioen Txapelketan
Mark Webber (auto-gidaria)

**Mark Alan Webber** (1976ko abuztuaren 27a) Australiako auto-gidari ohia da, 2002tik 2013ra 1 Formulan eta 2014 eta 2016 artean FIA Munduko Erresistentzia Txapelketan (WEC) parte hartu zuena. Porscherako 2015eko FIA WECeko txapelduna da Timo Bernhard alemaniarrarekin eta Brendon Hartley zeelandaberriarekin batera.

Webber 12 edo 13 urterekin hasi zen karting egiten eta arrakasta goiztiarra lortu zuen, eskualdeko txapelketak irabaziz, Australiako Formula Ford Txapelketan eta Britainia Handiko 3 Formulako Txapelketan auto lasterketetara joan aurretik. Bi urtez lehiatu zen Bernd Schneiderren aurka FIA GT Txapelketan AMG Mercedes taldearekin, 1998ko denboraldian txapeldunorde geratu zen hamar lasterketetan bost garaipenekin, 2001eko Nazioarteko Formula 3000 Txapelketan bigarren postuan Super Nova Racing gidatzen. Webberrek 2002ko denboraldian egin zuen debuta F1eko Minardi taldearekin eta bosgarren amaitu zuen bere lehen lasterketan, Australian Grand Prix. 2003 eta 2004ko txapelketetarako Jaguar taldera joan zen. 2005eko denboraldirako, Jaguarrekin zuen kontratua laga zuen eta Williams taldean sartu zen, Monaco Grand Prix bere lehen podiuma lortuz. Webber Williamsen egon zen 2006 arte, Red Bull taldean gidatzen bere F1-eko ibilbidean. F1eko bederatzi Grands Prix irabazi zituen, hamahiru pole position eta hirugarren postua lortu zuen Munduko Gidarien Txapelketan 2010, 2011 eta 2013 denboraldietan .

2013aren ondoren 1 Formula utzi zuen eta Munduko Erresistentzia Txapelketara joan zen, 2014tik 2016ra bitarteko denboraldietan Porsche 919 Hybrid bat partekatu zuen Bernhard eta Hartleyrekin Le Mans Prototype 1 maila guztiz profesionalean. Hirukoteak zortzi lasterketa irabazi zituen azken bi denboraldietan eta 2015eko Munduko Erresistentziako Gidarien Txapelketan. 2016an motor kiroletik erretiratu zen, Britainia Handiko Channel 4 eta Australiako Network 10 telebistako aditu eta gidari kudeatzaile bihurtuz. Webberrek Australiako Kirol Domina jaso zuen 2000. urtean eta Australiako Ordenako (AO) ofizial izendatu zuten 2017ko Australiako Eguneko Ohorezkoetan . Webber Australiako Motor Kirolaren Ospearen Aretoan eta FIA Ospearen Aretoan sartutakoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Petri Balantza

**Petri Balantza** () (XV. mendea–Iruñea, 1527ko martxoaren 7a) 
lizentziaduna, Nafarroako Errege Auzitegietako abokatua eta Nafarroako kontseilaria, haren eraginez, superstizio eta fanatismo erlijiosoa aitzakiatzat hartuta, 200 lagun baino gehiago atxilotu zituzten Nafarroa Garaian, gehienak emakumeak, eta hamarnaka urkatu zituzten. Nafarroako Erresumaren aurkako jarrera aktiboa izan zuen eta, haren zerbitzuak ordaintzeko, diru kopuru handiak eskaini zizkioten.

## Biografia 
Haren jaiotzari buruzko datu zehatzik ez da ezagutzen, jatorriz Nafarroakoa eta XV. mendearen bigarren erdialdean sortua izan zela izan ezik. Diruzaintzako liburuetan Gorte Nagusiko eta Errege Kontseiluko abokatu gisa aipatzen da 1513az geroztik, nahiz eta karguan aspalditik egon, Joan III.a eta Katalina I.aren erregealdian. 1518 eta 1519. urteetako Nafarroako Diruzain Nagusiaren erregistroan Nafarroako kontseilari gisa agertzen da. Gaztelarren aldekoa, 1522ko azaroan ehun dukaten grazia berezia eman zioten Gaztelako Koroari emandako zerbitzuengatik, bereziki Henrike II.a Nafarroakoak erresuma berreskuratzeko egin berri zuen ahaleginean.

Pedro de Balanzak bere ondarea handitu nahi izan zuen, Nafarroako errege-erregina legitimoen alde egin zuten pertsonen ondasunak eta ondasunak eskuratuz. 1525eko abenduan, bestetik, erregeak laurehun dukat eman zizkion, Nafarroa Beherea okupatu zuten soldaduen soldata ordaintzeko gastatu zuen diruaren ordain gisa. Erregearen fabore horiek ez zitzaizkion osorik ordaindu, alargunak eta oinordekoek gerora egindako erreklamazioek berresten zuten bezala; beraz, 1549ko uztailean oraindik ehun dukat jasotzea falta zitzaien.

### Sorginen ehiza 
1525eko urtarrilaren 17an, sorgin-ehiza hasi zuten Erroibar, Erronkari eta Zaraitzu ibarretan. Petri Balantza espainiar Errege Kontseiluko kideak bultzatuta, superstizio eta fanatismo erlijiosoa aitzakiatzat hartuta, 200 lagun baino gehiago atxilotu zituzten, gehienak emakumeak, eta hamarnaka urkatu zituzten. Denak ziren Gaztelaren konkistaren aurka posizionatu ziren herritarrak. Eskandalua eragiteaz gain, beldur handia eragin zuten. Herrietako abadeak eta Nafarroako Gorteak kexu azaldu ziren, jazarpena kasu faltsuetan eta torturetan oinarrituta zegoela salatuz.

## Obra 
* Pedro Pasquierrekin batera: *Ordenanzas, leyes de visita y aranzeles del Reyno de Navarra*, Lizarra, 1557.

## Eleberria  
Toti Martinez de Lezearen "Sorgin belarra" eleberriaren pertsonai bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Biografia Espainiako Historiaren Errege Akademiaren webgunean.
Gohar Gasparian

**Gohar Mikaelovna Gasparyan** (armenieraz: Գոհար Միքայելի Խաչատուրյան; 1924ko abenduak 14 &ndash; 2007ko maiatzak 16) Armeniako  opera kantari soprano bat izan zen, «armeniar urretxindorra» deitua izan zena.

## Biografia 
Kairon (Egipto) jaio zen, armeniar familia batean. Gasparyanek hiriko musika eskolan egin zituen ikasketa artistikoak. 1948an, Armenia sobietarrera emigratu zuen, Ekialde Hurbileko beste ehunka familiarekin batera.

Bere ibilbide musikal luzean, 1949an hasi zenetik, Gasparyanek 23 operatan parte hartu zuen Erevango operan, eta 500 musika konposizio baino gehiago izan zituen bere errepertorioan. 1951n, sopranoa izan zen Vardan Ajemian armeniar zuzendariak antzeztutako Haro Levoni Stepanian-en ''L'Heroine* operan. Opera horrekin SESBeko estatu sari bat irabazi zuen.

Erevango Komitas Estatu Kontserbatorioan ere irakatsi zuen. Gasparyanek SESBeko Herri Artista eta Lan Sozialistaren Heroia ohorezko bereizgarriak jaso zituen, besteak beste.

Gohar Gasparyan Erevanen hil zen eta Komitasko panteoian lurperatuta dago.

## Sariak 
* SESBeko estatu saria, 1951n, Erevango operan Haro Stepanian-en *L'Heroine'' opera ikuskizunean egindako lanagatik.
* Armeniako Sobietar Errepublika Sozialistako herri artista, 1954an.
* SESBeko Herri Artista, 1956an.
* Herrien Adiskidetasunaren Ordena, 1981ean.
* Lan Sozialistaren Heroia, 1984an.
* Leninen ordena, 1984an.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Opera
* Armeniako Sobietar Errepublika Sozialista

## Kanpo estekak 
*  Cumpleaños del diamante de la ópera armenia Gohar Gasparyan, Soyarmenio.com
Silla (Korea)

**Silla** (;  ahoskatua; antzinako koreeraz: 徐羅伐, *Syerapel* edo 斯羅火, *Sïrapïr*;,  ahoskatua) Koreako Hiru erresumetako bat izan zen k. a. 57 eta k.o. 935, Koguryŏ eta Baekjerekin batera, iraun zuena. K. a. 52. urtean sortu zuten Samhan konfederazioko printzerri gisa.

Erresuma honek, Koreako penintsula okupatzen zuten beste bi erresumetako lurraldeak konkistatzea lortu zuen, Baekje 660. urtean eta Koguryŏ 668. urtean, Silla Batua izena hartu ohi duen garaia hasiz. Garai honetan, Sillako erresuma ia Koreako penintsula osoan zehar hedatzen zen, Koguryŏko iparraldea Balhaeko erresuma bihurtu zen bitartean. Ia mila urte geroago, Sillako erresuma "Hiru Erresuma Berantiarretan" banatu zen, 935. urtean bere oinordekoa zen Goryeo dinastia erori zen arte, gaur egungo Koreari izena eman zion dinastia.

Historialariek, tradizionalki, hiru arotan banatzen dute Sillako historia: hasiera (k. a. 57 – 654 AD); ertaineko aldia (654 – 780); eta ondorengoa (780 – 935).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agnes Strickland

**Agnes Strickland** (Londres, 1796ko abuztuaren 19a - Southwold, 1874ko uztailaren 8a) Ingalaterrako idazle, historiagilea eta poeta izan zen. *Lives of the Queens of England* (12 bolumen, 1840-1848) liburuarengatik da ezaguna baina haurrentzako liburu asko ere idatzi zituen.

## Biografia 
Poesia batzuk idatziz hasi zuen idazle ibilbidea. *Worcester Field*, *The Seven Ages of Woman* eta *Demetrius* izan ziren lehenengo lanak. Hasiera hartan haurrentzako liburu ugari ere idatzi zituen.

1830. hamarkadan historia aztertzeari ekin zion eta hainbat lan argitaratu zituen; *Historical Tales of Illustrious British Children* (1833), *The Pilgrims of Walsingham* (1835), *Tales and Stories from History* (1836)... Hurrengo urteetan Erregina britainiarren biografiak idatzi zituen.

## Lanak 
### Biografiak 
* *Lives of the Queens of England.* 12 vols., 1840–1848
* *The Letters of Mary Queen of Scots.* 1842–1843
* *Lives of the Queens of Scotland and English Princesses Connected with the Regal Succession of Great Britain.* 8 Vols., 1851–1859
* *Lives of the Bachelor Kings of England.* 1861
* *The Lives of the Seven Bishops Committed to the Tower in 1688. Enriched and Illustrated with Personal Letters, Now First Published, from the Bodleian Library.* 1866
* *Lives of the Tudor Princesses, Including Lady Jane Gray and Her Sisters.* 1868
* *Lives of the Last Four Princesses of the Royal House of Stuart.* 1872
### Haurrentzako liburuak 
* *The Moss-House: In Which Many of the Works of Nature Are Rendered a Source of Amusement to Children.* 1822
* *The Tell-Tell.* 1823
* *The Aviary; Or, An Agreeable Visit. Intended for Children.* 1824
* *The Use of Sight: Or, I Wish I Were Julia : Intended for the Amusement and Instruction of Children.* 1824
* *The Little Tradesman, or, A Peep into English Industry.* 1824
* *The Young Emigrant.* 1826
* ''The Rival Crusoes, or, The Shipwreck: Also A Voyage to Norway; and The Fisherman's Cottage : Founded on Facts.* 1826
* *The Juvenile Forget Me Not; Or, Cabinet of Entertainment and Instruction.* 1827
* *Historic Tales of Illustrious British Children.* 1833
* *Tales of the School Room.* 1835
* *Tales and Stories From History.* 1836
* *Alda, the British Captive.'' 1841

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Silla (argipena)

**Silla** izan daiteke:

## Toponimia 
* **Silla**, Koreako antzinako erresuma ;
* **Silla**, espainiar udalerria;
* **Silla**, estoniar herrixka;
* **Silla**, kamerundar herria.
* **Silla**, italiar ibaia.

## Patronimia 
* Alexiane Silla (1992-), kanadar musikagilea ;
* Felix Silla (1937-2021), estatubatuar aktorea;
* Karine Silla (1965-), frantziar idazlea;

## Arteak 
* ***Silla***, Haendelen opera.
Farly Yovany Gil Betancur

**Farly Yovany Gil Betancur** (Donmatías, Kolonbia, 1974ko ekainaren 29a) Erromatar Eliza Katolikoko elizgizona da. 2020an, Montelíbanoko apezpiku bihurtu zen.

## Bizitza 
Donmatías herrian jaio zen 1974an Gilberto Gil eta Marina Betancurren familian. Santa Rosa de Ososko apaizgaitegian ikasi zuen. 2000ko azaroaren 21ean apaiztu zen.

2003an filosofia eta erlijio-hezkuntzan lizentziatu zen *Fundación Universitaria Católica del Norte*n.

Hainbat urtez bikario izan ondoren, elizbarrutiko apaizgaitegian hasi zen lanean, hezitzaile (2002tik 2005era eta 2010etik 2011ra), prefeta (2002tik 2005era) eta erretore (2011tik 2017ra) bezala. Urte bereko ekainaren 18an apezpiku ordenatu zuten Chiquinquiráko katedralean.

## Lanak 
* *Los mínimos antropológicos para una visión cristiana del hombre en la prueba pericial desde la sana antropología cristiana* (tesia, 2014)

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Montenegroar perper

**Perper** (serbieraz zirilikoan: *Перпер*; *перпери* pluralean) Montenegroko Printzerriko (1906-1910) eta Montenegroko Erresumako (1910-1918) zirkulazio-moneta izan zen. Izena lehengo Serbiar Perper-aren arabera hartu zen, desagertutako Serbiar Inperioaren txanponaren arabera. 100 Par (pluralean: паре, singularrean: пара) banatzen da eta Frantziako frankoaren baliokidea zen Latindar Moneta Batasunaren parte gisa. Perper Jugoslaviako dinarrak ordezkatu zuen Montenegro Serbiarren, Kroaziarren eta Esloveniarren Erresumaren (gero Jugoslavia) parte bihurtu zenean.

## Txanponak 
1906an, txanponak jaulki ziren 1, 2, 10 eta 20 para. 1 eta 2 para brontzezkoak ziren, 10 eta 20 parakoak nikela. Nikel eta kobre txanponak Vienan egin ziren. 1909an, zilarrezko 1 eta 5 perpera txanponak gehitu ziren, eta ondoren 2 perpera 1910ean. Urrezko 10 eta 20 perpera ere atera ziren 1910ean, 100 perperako kopuru oso mugatuarekin batera. Brontzez, nikela eta zilarrezko txanponak hainbat aldiz jaulki ziren 1914ra arte.

1909an, zilarrezko txanponak jaulkitzeko erabakiarekin batera, urrezko Montenegroko txanponak ateratzea ere aurreikusten zen. Hala ere, Austria-Hungariarekin harreman estuak zirela eta, urrezko txanponak zilarrezkoak baino urtebete beranduago jaulki ziren.

1910ean, Montenegrok urrezko 10, 20 eta 100 perpera txanpon bi serie jaulki zituen. Lehenengoetako inskripzioak Montenegroko Printzerria dio, eta bigarrenak Montenegroko Erresuma aipatzen du. Izan ere, 1910eko abuztuaren 28an Nikolas printze Montenegrokoak Montenegroko Erresuma aldarrikatu zuelako. Bigarren zenbakiak ere bere erregealdiaren 50. urteurrena gogoratzen du. Egoera historikoak direla eta, hauek izan ziren Montenegroko historiako urrezko gai bakarrak.

Gaur egun, 100 txanponak Montenegroko txanponaren adibiderik onenetakotzat hartzen dira. Ez da jakiten zenbat 100 txanpon kontserbatu diren baina numismatikak, oro har, ados daude oraindik 150 ale inguru daudela, Hermitage, American Numismatic Society, British Museum, Prada eta Vienako kantonamenduko museo-bildumetan gordeta daudenak barne. Hainbat Montenegroko bilduma pribatuetan gordetzen direla uste da, eta urrezko 100 txanponek Montenegroko Banku Zentralaren bilduma apaintzen dute. Enkanteetan, txanpon hauek 20 eta 35 mila euro arteko balioa hartzen dute, haien egoeraren arabera.

## Txanpon guztiak 
## Billeteak 
[thumb|[1914ko **20 perper-ko billetea**]]
Ogasunak 1912an billeteak jaulki zituen 1, 2, 5, 10, 50 eta 100 perperako izendapenetan. 1914an, gobernuak hiru ohar sorta eman zituen, 1, 2, 5, 10, 20, 50 eta 100 perperako izendapenetan. Lehen Mundu Gerran Austriako okupazioan, bigarren eta hirugarren serieko gobernuen oharrak gaininprimatu zituzten gobernu militarreko barrutietako komandoek. 1917an, Austriako armadak perpera, perpera txanponetan (*Münzperper*) eta Kronen izendatutako bono bihurgarriak jaulki zituen, 2 perpera = 1 txanpon perper = 1 Kronarekin.

## Kanpo estekak
Goguryeo

**Goguryeo** () ekialdeko Asiako antzinako erresuma bat izan zen, Mantxuriako hegoaldea (Txinako ipar-ekialdea), Errusiako itsas probintziaren hegoaldea eta Koreako penintsulako iparraldea eta erdialdea hartzen zituena.

Baekje eta Sillarekin batera, Goguryeo «Koreako Hiru Erresuma» deiturikoetako bat zen. Gaur egun, Goguryeo erresuma Koreako historiaren zati garrantzitsutzat hartzen da. Mantxuria eskualdearen aurrekari garrantzitsutzat ere jotzen dute txinatarrek. Goguryeok Koreako beste estatuei lehiatu zien penintsularen kontrola, eta harremanak izan zituen inguruko beste herrialde batzuekin, hala nola Txina eta Japoniarekin.

*Samguk Sagi* XII. mendeko Goryeo erresumako dokumentuak Goguryeo Jumong (주몽) Buyeoko printzeak sortu zuela k.a. 37. urtean adierazten du. Hala ere, zenbait dokumentu eta datu arkeologikok adierazten dute Goguryeoko kultura, beharbada, k.a. II. mendetik existitzen zela, Gojoseon- Mantxuriako hegoaldea eta Koreako iparraldea ere okupatu zituen antzinako erresuma- erori ondoren.

Ekialdeko Asiako potentzia nagusietako bat izan zen, 668an Silla eta Tang dinastia txinatarraren armada bateratuak mendean hartu zuten arte. Bere porrotaren ondoren, bere lurraldea Tang dinastiaren, Silla erresuma bateratua eta Balhaeren artean banatu zuten. Baliteke lurraldearen zati bat Khitanen eskuetara ere igarotzea, garai hartan oraindik antolamendu tribala baitzuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Raphael Mweempwa

**Raphael Mweempwa** (Monze, 1974ko martxoaren 30a) zambiar elizgizon katolikoa da. 2022an Monzeko apezpiku bihurtu zen.

## Bizitza 
1996tik 1998ra filosofia ikasi zuen Mpima-Kabweko San Agustin Apaizgaitegi Nagusian eta 1998tik 2002ra teologia Lusakako San Domingo Apaizgaitegi Nagusian. 2002an Lumko Institutuan (Hegoafrika) jarraitu zituen ikasketak. 2002ko ekainaren 29an apaiztu zen. Hamar urtez jardun zuen parrokietan. 2019an, Lusakako apaizgaitegiko irakasle bihurtu zen.

2022ko otsailaren 25ean Frantzisko aita santuak Monzeko apezpiku izendatu zuen. Urte bereko maiatzaren 7an apezpiku ordenatu zuten Monzeko Hirutasun Santuaren katedralean. *Your will be done* () leloa hautatu zuen.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Apiterapia

**Apiterapia** erle-produktuak erabiltzen dituen medikuntza alternatiboa da.
[thumb|[Luis Maria Intza|Luis Mari Intza erlezaina]]
Luis Maria Intza Igartua Gipuzkoako erlezaintzaren eta apiterapiaren bultzatzaile ezaguna izan zen. Erleen produktuetan oinarritutako erremedioak munduan zehar pertsonalki ezagutzeaz gain, mundu osoko profesionalekin loturak landu zituen, horietako batzuk Euskal Herrira ekarri ere bai.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baekje

**Baekje** () ekialdeko Asiako antzinako erresuma bat izan zen, Koreako penintsulako hego-mendebaldean zegoena.

Goguryeo eta Sillarekin batera, Baekje «Koreako Hiru Erresuma» deiturikoetako bat zen. Baekjek Buyeoren oinordeko izatea aldarrikatzen zuen, Gojoseon erori zen garaian Mantxuriako egungo eskualdean ezarritako estatua. Bestalde, Goguryeok ere Buyeoren ondorengoa izatea aldarrikatzen zuen, eta, beraz, Mantxuriako lurraldeak bere erresumari erantsi zizkion.

Baekje Jumongen (Goguryeoren sortzailea) seme Onjok sortu zuen, gaur egun Seul denaren inguruan. IV. mendeko bere urrezko aroan, Baekjek Koreako penintsularen ekialdeko zatirik handiena kontrolatzen zuen, iparraldetik Piongiangetik haratago hedatuz. Sillaren eta Tang dinastiaren arteko aliantzak garaitu zuen 660. urtean, orduan Silla Batuaren parte izatera igaroz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Buyeo

**Buyeo** () ekialdeko Asiako antzinako erresuma bat izan zen, Mantxuriako egungo Jilinen k.a. II eta k.o. IV. mendean artean zegoena.

K.o. I. mendearen erdialdean, harreman diplomatiko formalak ezarri zituen Han dinastiarekin. Garai haietan, Txinako inperioaren aliatu garrantzitsu bat izan zen, Xianbeik eta Goguryeok berarentzat suposatzen zituzten mehatxuak indargabetzeko balio izan ziona.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lúcia Mendonça Previato

**Lúcia Mendonça Previato** (Maceió, 1949 - ) biologo eta mikrobiologo brasildarra da. Chagasen gaixotasunaren inguruan egindako ikerketengatik 2004an Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria jaso zuen.

## Biografia 
Lúcia Mendonça Maceión jaio zen eta bost urte zituela Rio de Janeirora aldatu zen familiarekin. 1971ean Santa Ursula Unibertsitatean graduatu zen eta Rio de Janeiroko Unibertsitatean Mikrobiologia eta Immunologia doktoretza atera zuen 1976an.

Kanadako Ikerketa Batzorde Nazionalean egin zuen doktoretza-ondorengoa, Karbohidratoen kimika landuz, eta ondoren Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn Clinton Ballou biokimikariarekin egin zuen lan. Intsektu odoljaleek transmititzen dute eta ez da oraindik txertorik ezagutzen. *T. cruzi* bizkarroiaren eta zelula ostalariaren arteko harremana egiteko protozooaren glukoproteinetan azido sialikoa gehitzen den ibilbide metaboliko berria aurkitu zuten, eta horri esker mozorro antzeko bat lorten du eta immunitate sistemari izkin egiten dio, azido sialikoa ugaztunen zelulen azalean agertzen baita eta botika berriak sortu protozooari gaixotasuna kronifikatu ondoren ere erasotzeko.  

## Sari nagusiak eta ohorezko postuak 
* Ikerketa Ibilbide Gorenaren saria (Brasilgo Ikerketa Batzorde Nazionalak, 1986)
* Petrobras saria (National Invention Prize, 1987)
* Brasilgo Zientzia Akademiako kidea (1992)
* Nazioarteko ikertzailea (Howard Hughes Medical Institute, 1997)
* Biologia Zientzietako Rio de Janeiro Estatuko saria (1999)
* Brasilgo Zientzia Akaddemiako Urtekarien editore nagusia (2003)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Silverio Artiach

**Silverio Artiach**, Bizkaiko txirrindularia izan zen.

## Palmaresa 
**1929**
* Dominaren Lasterketa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anna Arena

**Anna Arena** (Quiliano, 1919ko maiatzaren 21a – Jesolo, 1974ko abuztuaren 19a) italiar aktorea izan zen.

## Bizitza 
Antzerki aktore gisa egin zuen debuta. 1941ean, *Cinema* aldizkariaren gomendioari esker, zinemaren munduan sartu zen, Giorgio Simonellik zuzendutako ''C'è un fantasma nel castello'' filmean paper txiki bat eginez. Film askotan parte hartu arren, paper txikiak egiten zituen gehienbat.

Maurizio Arena aktoreak (jaiotzez Maurizio Di Lorenzo izena zuenak) izen artistikoa hartu zuen Anna Arenaren omenez.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gartza jolasa

**Gartza** taldeko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Gernikan, Bizkaian, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

## Arauak 
"Gartzan" batez ere neguan, eliz arkupeko lauzen gainean jokatzen zen.

Joko honetarako lurrean lauki bat marrazten zen eta horren erdian jolaskideek ekarritako txanponak jartzen ziren bata bestearen gaineran. "Gartza" izeneko laukitik arrasto bat egiten zen eta bertatik jokalariek , banak, beren txanpona botatzen zuten, "gartzaren" marretakoren baten gainean kokatzeko asmoarekin, edo bestela kanpoaldetik ahalik eta hurbilen . Irabazlean ematen zion hasiera jokoari eta txakurrandia hobekien botatakoak hurrenez hurren. Jokoan hasteko aipatu den arrastotik txanpona botatzen erdiko mordora. Txanponak "gartza" pasatzen bazuen, bertakoak ukitu gabe, tiraldiak ez zuen balio eta hurrengoan ematen zitzaion txanda. Botatako txanpona ez bazen, aldiz, "gartza"tik ateratzen, txanpon piloan geratzen zen, laukitik atera zitzakeenekin batera. Botatako txanponarekin batera mordotik bat edo gehiago "gartza"tik ateraz gero, tiratzailea horiez guztiez jabetzen zen eta berriro tiratzea egokitzen zitzaion. Jokalari guztiak pasa ondoren laukiaren erdian txanponik geratzen bazenm nork bere txakurrandia jarri eta berriro  jokoan hasten ziren.       

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hispania (pertsonifikazioa)

**Hispania**, espainiar nazioaren pertsonifikazioa da, Erromatar Errepublikaren garaian sortu zutena.

Irudikapen honen aurrekaria txanpon batzuk izan ziren, non zaldizko bat (*equites*) lantza batekin eta HISPANORVM legendarekin irudikatua agertzen zen. Hauek k.a. II. mendearen lehen erdialdekoak ziren eta Morgantinan (Sizilia) egin zituzten. Txanpon hauek Bigarren Gerra Punikoan Erromatar Senatuaren aginduz Siziliako hiri honen gobernua jaso zuten mertzenario hispaniarrek egin zituzten.

Hispaniaren lehen irudikapena Erromatar Errepublikan agertu zen: HISPAN legenda zuen emakume buru bat zen, Erroman Postumia familiak sortu zuen (K.a. 81).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hispania (argipena)

**Hispania** izan daiteke:

* **Hispania**, feniziarrek Iberiar penintsulari eman zioten izena.
* **Hispania**, kolonbiar udalerria.
* **Hispanietako elizbarrutia** (), Behe Inperioko elizbarrutia.
* **(804) Hispania**, asteroidea.
* **Hispania**, Espainiaren pertsonifikazioa.
* **Hispania Racing Team**, edo **HRT F1 Team**, 1 Formulako taldea.
* ***Hispania, la leyenda*** (2011), telesaila.
Ethel Houston

**Ethel May Houston** (Albacete, Gaztela-Mantxa, 1924ko apirilaren 19a &ndash; Edinburgo, Eskozia. 2017ko azaroaren 30a) Albaceten jaiotako abokatu eskoziarra izan zen, kriptografia enigma kodeen deszifratzailea eta aitzindaria, Eskoziako abokatu-bulego bateko bazkide nagusia bihurtu zen lehen emakumea izan zen eta.

Britainiar Inperioko Ordenarekin kondekoratuta, 1975etik 1981era bitartean Zuzenbide Gizartearen Kontseiluan jardun zuen lanean, eta kargu horretan lehen emakumeetako bat izan zen. Eskoziako Lege Zerbitzuen Errege Batzordean eta Arraza Berdintasunerako Batzordean ere jardun zuen.

## Biografia 
Ethel May Houston Albaceten jaio zen 1924ko apirilaren 19an, kristau-gurasoek herrialde horretan misiolari lan egiten zuten eta. Bere amak ere izen bera zuen, Ethel. 16 urterekin Edinburgoko Unibertsitatera joan zen.

## Lan ibilbidea 
Bletchley Parkeko lehen errekrutetako bat izan zen, eta Hut 6an lan egin zuen Bigarren Mundu Gerraren azken urtean. Gordon Welchman-en agindupean, Alan Turing-en *Bombe* izeneko makina hobetzeko lan egin zuen eta menuak sortzeko erabilitako mezu-zerrendak osatu zituen.

1949an Balfour and Manson abokatu eskoziarren etxearen bazkide egin zen. Enpresaren lau bazkideetako bat izan zen, eta Eskoziako enpresa bateko bazkide nagusi izan zen lehen emakumea.

### Heriotza 
Eskoziako hiriburuan hil zen, Edinburgon, 2017ko azaroaren 30ean, 93 urte zituela. Haren esanean, "*pentsalari inkonformista, borrokalaria eta erabat independentea*" zen.

## Sariak eta aintzatespenak 
* Britainiar Inperioko Ordenarekin kondekoratuta.
* 1981ean OBE bat eman zioten.
* 2009an Zuzenbide Elkarteko ohorezko kide izan zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Apitoxina

thumb|Erlearen ziztada.
**Apitoxina** edo **erle-pozoia** zenbait erle-espezietako erle langileek jariatzen duten pozoia da. Hizkuntza arruntean erle-pozoia esaten da, Apitoxina izena erabiltzen da medikuntzan erabiltzen denean. 

Harraparien aurka eta erleen arteko borrokarako erabiltzen dute. Espezie pozoitsuetan, langileen obipositorea aldatu egin da ezten bihurtzeko.

**Apitoxina** ez da substantzia sinplea, konbinazio konplexu samarra baizik. Efektuak konposatuaren azidotasunari egozten zaizkion arren, berez azido formikorik ia ez da agertzen, eta pozoiaren jariaketan inplikatutako bi guruinetako batetik bakarrik dator. Jariaketa horietako bat azidoa da. Hala ere, jariaketa aktiboena oso alkalino den likido batena da, bi proteinaren (batez ere melitina polipeptido zitotoxikoa) konbinazioa da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Britto, F. B.; Caetano, F. H. «Ultramorphological analysis of the venom glands and their histochemical relationship with the convoluted glands in the primitive social paper wasp Polistes versicolor». Journal of Venoms and Animal Toxins including Tropical Diseases, 11, 2005. pp. 160-174.
* Uodgson, N. B. «Bee venom: its components and their properties». Bee World, 3, 1955. pp. 217-222.

## Ikus, gainera 
* Erlezaintza
* Erle arrunt
* Erle-argizari
* Ezti

## Kanpo estekak 
* *Erletxo, Erletxo nagusia hil da* Martxel Aizpurua (UEU, 2023)
* *Erleekin solasean*  Martxel Aizpurua (UEU, 2020)
Joseph Pe

**Joseph Pe** (Lembeek, 1891ko abenduaren 1a - Halle, 1980ko urriaren 31) belgikar txirrindularia izan zen.

## Palmaresa 
**1923**
* 2. Binche-Tournay-Binchen
**1925**
* 2. Euskal Herriko Itzulian eta etapa bat
* 2. Flandriako Tourrean
**1926**
* 5. Belgikako Itzulian eta etapa bat

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hygrophorus capreolarius

***Hygrophorus capreolarius*** *Hygrophoraceae* familiako onddo espezie bat da. Jangarria da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, ganbiletik lau titidunera, ertza oso tolestua izaten du, purpura kolorekoa edo gorri-arre kolorekoa marra beltzaxka-arre koloreko ez oso handiekin zikindua.

**Orriak:** Oso zabal, orritxoekin, erdian zainekin elkartuak, dekurrente garbiak, gorri-ardo kolorekoak edo arre-gorri kolorekoak zahartzean.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 4 eta 6 cm bitarteko garaierakoa eta 0,4 eta cm 1 bitarteko diametrokoa, zilindrikoa, haritsu samarra, ia kapelaren kolore berekoa, sare formako arrexka koloreko nerbioekin.

**Haragia:** Arre-gorri-ardo kolorekoa, zapore gozoa du eta  usain nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Hygrophorus* hitza grekotik dator, heze eta ekarri beharreko "phoréo"-tik, hau da, hezetasuna bildu eta kontserbatzen duenetik. *Kapreolarius* epitetoa latinetik dator, orkatza, esan nahi duen "capreolarius" hitzetik. Orein-azalaren antzeko tonalitateak dituelako.

## Jangarritasuna 
Jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Tamaina handi samarreko eta gorrixka koloreko *Hygrophorus* taldeko kolore ilunena duena da. Ia kapelaren koloreko orriak dituelako bereizten da, ezaugarri hau ez dago antzekoetan. Oina ez du leuna, baizik apaindua, hau izan daiteke beste bereizgarri bat.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Hostozabalen naiz koniferoen basoetako eremu belartsuetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Syd Millar

**John Sydney Millar** (Ballymena, 1934ko maiatzaren 24a - 2023ko abenduaren 10a) iparirlandar hamabosteko errugbilari eta entrenatzailea izan zen, harroin postuan aritzen zena.

Ballymena RFC bere jaioterriko taldean jokatu zuen eta Ulster Rugby probintzia mailan. Irlandako errugbi selekzioko jokalaria izan zen 1958 eta 1970 artean, guztira 37 partidu jokatu zituelarik. British and Irish Lions taldearekin 39 partida jokatu zituen, horietatik bederatzi testak, hiru biratan. Barbarian FC taldearekin ere hamar partida jokatu zituen.

Jokotik erretiratu ondoren, Irlandako entrenatzailea izan zen 1973tik 1975era, eta Bristish and Irish Lions zuzendu zuen 1974ko Hegoafrikako bira garailean.

Ondoren, administratzaile eta zuzendari etapa garrantzitsu hasi zen.

1985ean Ulsterko Errugbi Federazioko lehendakari izendatu zuten. Irlandako Federazioko eta British and Irish Lionseko presidentea ere izan zen. 2003 eta 2007 artean World Rugby erakundeko presidentea izan zen.
Marcel Bidot

**Marcel Bidot** (1902ko abenduaren 21a - 1995eko urtarrilaren 26a) frantziar txirrindularia izan zen.

## Palmaresa 
**1921**
* Paris-Soissons
**1925**
* 3. Euskal Herriko Itzulian
**1928**
* Frantziako Tourreko etapa bat
**1929**
* 20x20px Frantziako errepideko txirrindularitza txapelketa
* 2. Euskal Herriko Itzulian eta etapa bat
* Frantziako Tourreko etapa bat
**1930**
* 2. Paris-Toursen
* 5. Frantziako Tourrean

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hygrophorus erubescens

***Hygrophorus erubescens*** *Hygrophoraceae* familiako onddo espezie bat da. Zapore mikatza. Interes gastronomiko txikia.

Sinonimoak: *Agaricus erubescens*. *Hygrophorus capreolarius*, *Limacinum erubescens*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, ganbila eta gaztetan ertza biribildua, zahartzean zapala. Azala likatsu-itsaskor samarra, zuria gaztetan, gero ezkata-zuntz adnatuekin punteatua edo arrosa koloretik gorri-purpurara eta horira doazen orbanekin, ilunagoa erdirantz.

**Orriak:** Adnatutatik dekurrente samarrerakoak, zabal, zuritik arrosa zurbil kolorera doazenak. Gaztetan ez du errezel partzialik.

**Hanka:** Liraina, 4 eta 9 cm bitarteko garaierakoa, oinarria mehetua, kolorea zuritik arrosa-horira.

**Haragia:** Ez da kolorez aldatzen (ebakitzean, mantso biratzen du horira). Usain leuna du eta zapore mikatza. Espora jalkina zuria.

**Etimologia:** *Hygrophorus* hitza grekotik dator, heze eta ekarri beharreko "phoréo"-tik, hau da, hezetasuna bildu eta kontserbatzen duenetik. *Erubescens* epitetoak karpoforoaren koloreari egiten dio erreferentzia.

## Jangarritasuna 
Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriskua 
*Hygrophorus russula* delakoarekin nahas daiteke, hau handixeagoa da, baina oina ez du hain lerdena, orriak estu, zapore mikatza eta hostoerorkorren basoetan hazten da (haritza, artea, artelatza). *Hygrophorus pudorinus* espeziearekin ere bai, hau itxura onekoa da, orri zurixkak izaten ditu orban arrosa kolorekoekin. *Hygrophorus purpurascens* perretxikoak errezel partziala izaten du. *Hygrophorus poetarum*-ak, fruta usaina du eta pagadietan hazten da. *Gracilis* aldaera meheagoa da eta oin luzea du.

## Sasoia eta lekua 
Abuztutik urrira, klima beroetan neguan ere bai. Bakarrik edo talde handietan. Mendiko koniferoen azpian (izeia). Lurzoru karetsuetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Mexiko, Europa, Errusia, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisca Nneka Okeke

**Francisca Nneka Okeke** (Onitsha, ? - ) fisikari eta fisika irakasle nigeriarra da. Ekuatoreko elektrojet fenomenoaren inguruan egindako ikerketengatik 2013. urtean Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria jaso zuen.

## Biografia 
Nigeria hegoaldeko Anambra estatuan jaio zen. Txikitatik izan zuen zerua ulertzeko jakinmina. 

Ikasketei dagokionez 1980an Fisika batxilergoa atera zuen, 1985an Zientzia hezkuntzan Zientzia masterra egin zuen eta 1989an Lurreko Geofisika aplikatuan master berria. 1995ean Ionosferako Fisikaren inguruko doktoretza osatu zuen Nigeriako Unibertsitatean eta doktoretza ondorengo lana Tokioko Unibertsitatean burutu zuen, Japonian.

Okeke Nigeriako Unibertsitateko Fisika eta Astronomiako Mintegiko burua izan zen 2003 eta 2006 artean eta Fisika Zientzietako Fakultateko burua 2008 eta 2010 artean. Kargu bi hauek lortu zituen lehen emakumezkoa izan zen. Era berean Nigeria ekialdeko lehen emakumezko fisika irakaslea izan zen. Hori dela eta emakumezkoek unibertsitatean zuten presentzia bultzatu zuen, eta gun ere emakumezkoak zientzia eta teknologia ikas dezaten sustatzen du eta 2013an Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria jaso zuen. 2013 urte horretan bertan *New African* aldizkariak influentzia handiena duten 100 afrikarren zerrendan sartu zuen.

## Bizitza pertsonala 
18 urte zituela Pius Nwankwo Okeke fisikari nigeriarrarekin ezkondu zen eta sei seme-alaba izan dituzte.

## Ikerketa 
Francisca Nneka Okekeren ikerketa eremua ionosfera izan da eta bereziki Ekuatoreko elektrojet fenomenoa. Eguzkiaren energiak kargatuta ekuatore inguruan korronte elektrikozko ibai baten antzekoa da elektrojeta, eta Lurrari bira ematen dio. Honen ondorioz eremu magnetikoa ekuatore inguruan oso aldakorra da, planetako bestelako eremuetan baino bost aldiz aldakortasun handiagoa du. Okekeren ikerketetan horrek eragiten duen geomagnetismoa, fisika atmosferikoa eta klima aldakortasuna aztertzen dira.

Eguzkiaren jarduerak ionosferan duen eragina aztertuz beroketa klimatikoa hobeto ulertzea du helburu ikerketak, batez ere tsunamien eta lurrikaren sorrera aurreikusten lagunduko du.

## Argitalpenak 
* *Geomagnetic Research in Physics: The Journey So Far : an Inaugural Lecture of the University of Nigeria* (2009)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pello Otxandiano

**Pello Otxandiano Kanpo** (Otxandio, 1983ko abuztuaren 20a) euskal ingeniaria eta politikaria da. Euskal Herria Bilduko programa zuzendaria izan da eta, 2023an koalizio horren Mahai Politikoak 2024ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundetarako lehendakarigai proposatua. 

## Biografia 
Pello Otxandiano Otxandion jaio zen 1983an, familia abertzale batean 

## Ibilbide politikoa 
Lehenago ikasle mugimenduan aritu bazen ere 

Ondoren, Euskal Herria Bilduko programa zuzendaria izan da, eta lan horren ondorioz EH Bilduren "ideologo" gisa agertu da. Maiz idatzi ditu iritzi artikuluak euskalgintzari buruz, hezkuntza-politikari buruz edo trantsizio ekologikoari buruz. 2024ko Eusko Legebiltzarreko hauteskundetarako hautagai izateko proposatu zuen Mahai Politikoak 2023ko abenduan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Julian Ajuriagerra
* Isabel Ajuriagerra
* Juan Ajuriagerra

## Kanpo estekak 
* Pello Otxandiano
*
Elspeth Beard

**Elspeth Beard** (Erresuma Batua, 1959ko apirilaren 28a) arkitekto eta motozalea da, eta munduari bira motoz eman zion lehen emakume ingelesa delako da ezaguna. Ondoren, Munstead Dorrea diseinatu zuen berriro Godalmingen (Surrey), eta Ingalaterrako hego-ekialderako Royal Institute of British Architects saria irabazi zuen 1994an. 

Bere arkitekto-bulegoa Godalmingen zaharberritutako ukuilu batean jarri zuen.

## Motoziklista-ibilbidea 
Beardek 16 urterekin ikasi zuen motoa gidatzen, Salisburyko lautadetan.

1982an, arkitekturako hirugarren urtea egin ondoren, BMW R60/6 batean ekin zion munduari bira emateari. New Yorketik abiatu zen, bertara garraiarazi zuen Britainia Handitik motoa itsasontziz. Kanadara joan, Mexikotik igaro eta Los Angelesen amaitu zuen, bere moto eta guzti Sydneyrantz ontziratu aurretik. Ez zen etaparik gabeko bidaia izan: hamaika hilabetez Sydneyn gelditu zen, arkitekto gisa lan egiteko. Jarraian, Australia gurutzatu zuen, Townsvillen (Queensland) geldituta bakarrik: bi astez egon zen ospitalean, istripu baten ondorioz.

Osatu ondoren, kostaldera abiatu zen, Singapurrera jotzeko itsasontziz. Gero, Asian zehar ibili zen. Thailandian zorte txarra izan zuen berriz: txakur batekin talka egin ondoren, bertako familia batean gelditu behar izan zuen osatzen, eta familia hark berak zapaldutako txakurraren hondakinekin elikatu zuen partez.

thumb|235x235px|Cawston ur-gaztelua, 2007
## Ur-gaztelu viktoriarra 
Motoan egindako balentriaren ondoren, Godalmingeko Munstead dorrea berrerosi zuen Beardek, 1898an eraikitako 40 metroko ur-gaztelu zaharra. Bost urteko lana behar izan zuen etxebizitza bihurtzeko. Eraldaketa horrek Ingalaterra hego-ekialderako Royal Institute of British Architectsen 1994ko saria ekarri zion.

*Homefront* serieko atal baterako erabili zen etxebizitza, 1995ean.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1994an, Ingalaterrako hego-ekialderako Royal Institute of British Architects saria irabazi zuen, 1898an eraikitako 40 metroko ur-gaztelu zaharra etxebizitza bihurtzeko egindako lanarengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jessica Daves

**Jessica Daves** (Cartersville, 1898ko otsailaren 20a – New York, 1974ko irailaren 21a) estatubatuar idazle eta argitaratzailea izan zen. 1952tik 1962ra *Vogue* aldizkariko argitaratzaile nagusia izateagatik da ezaguna.

## Bizitza 
Cartersvillen (Georgia) jaio zen 1898an, baina New Yorkera joan zen bizitzera, 1921ean, eta han iragarkigintzan lan egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pamela Britton

**Armilda Jane Owens**, ***Pamela Britton*** izengoitiaz ezagunagoa, (Milwaukee, 1923ko martxoaren 19a – Arlington Heights, 1974ko ekainaren 17a) estatubatuar aktorea izan zen.

## Bizitza 
Ethel Waite aktore eta Raymond Gilbert Owens medikuaren alaba, Milwaukeen jaio zen. Bi ahizpa zituen, Virginia eta Mary. Horietatik bata aktore bihurtu zen eta bestea gizarte-langile. Holy Angels Akademian eta Estatuko Irakasle Eskola Normalean ikasi zuen. 15 urterekin hasi zen aktore-entzuketak egiten, *Gloria Jane Owen* izena erabiliz. Jendeak bere ama nor zen jakin bezain laster, aktore bikaina izatea espero zuen. Beste izen artistiko bat hartzea erabaki zuen, *Pamela Britton* hautatuz. 1943an Jackie Gleasonen amaginarrebaren papera lortu zuen *The Honeymooners* irratsaioan. 1947an Meg Brockieren papera egin zuen Broadwayko *Brigadoon* musikalean.

Ekoizpen handi batean egin zuen lehen papera Frank Sinatraren neska-laguna izan zen *Anchors Aweigh* filmean.

Bere paper ospetsuena *My Favorite Martian* 1963ko telesaileko Lorelei Brown izan zen. Telesail hori amaitu ondoren, ''If It's Tuesday, This Must Be Belgium* eta *Suppose They Gave a War and Nobody Cam''e filmetan agertu zen.

1974ko ekainaren 17an hil zen Arlington Heights herriko ospitalean, garuneko minbiziaren ondorioz.

### Bizitza pertsonala 
1943ko apirilaren 8an Arthur Steelekin ezkondu zen. 1946ko irailaren 8an, alaba bat izan zuten, Katherine Lee.

## Lanak 
### Zinema 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nana Akua Oppong Birmeh

**Nana Akua Oppong** **Birmeh** (Ghana, 1980ko hamarkada)  arkitekturan aitzindaria da Ghanan. Emakumeek zuzendutako lehen arkitektura-kabinetea sortu zuen. Amek, lan egiten duten bitartean, bularra eman dezaketen eta haur nagusiagoek etxerako lanak egin ditzaketen kabinete bat. 2017an, Forty under 40 Awards saria eman zioten arkitektura kategorian. Urte berean, BBCk 100 emakumeetako bat izendatu zuen.

## Biografia 
Nana Akua Oppong Birmehek Kumasin jaio zen 1981ean edo 1982an, eta bertan hazi zen. Lehenik eta behin, ikusizko arteetan eta komunikazio grafikoan graduatu zen, eta, gero, Zientzietako eta Teknologiako Kwame Nkrumah Unibertsitatean arkitekturan.

## Ibilbidea 
Nana Akua Oppong Birmeh lau seme-alabaren ama da, eta bere familia eta arkitekto lanbidea bateratzeko modua bilatu zuen. Bera den emakumearentzako eta beste emakumeentzako murrizketarik gabeko ingurunea amestu zuen, eta, hori egia bihurtzeko, Arch Xenus (AX) sortu zuen 2011n, emakumeek kudeatutako arkitekturako lehen enpresa, eta enpresa handiena. Kabinete honetan, oreka errazten duen lan-ingurunea diseinatu zuen, bereziki amentzat.

Kabinete horrek egiten ditu Ghanako arkitektura-proiektu handienetako batzuk. 2017an, ArchXenusek 53 proiektu kontabilizatu zituen, guztira 140 milioi dolar inguruko aurrekontuarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chalmers Unibertsitate Teknologikoa

**Chalmers Unibertsitate Teknologikoa** (, nazioartean **Chalmers University of Technology**; maiz, **Chalmers** soilik) Suediako Göteborgen dagoen ikerketa unibertsitatea da. Batez ere zientzia eta teknologian lan egiten du, baina arkitektura eta kudeaketa eremuak ere lantzen ditu. Gaur egun 10.000 ikasle inguru eta 3.100 langile ditu. 

Chalmers unibertsitatea Suediako unibertsitaterik ezagunena eta prestigiotsuena da, urtero argitaratzen diren ikerketen arabera. Gainera, nazioarte mailan fama oneko unibertsitatea da, bereziki bere ingeniaritza-hezkuntza eta ikerketaren alorrean. Ingeniaritzan eta teknologian munduko 100 unibertsitate onenen zerrendan agertu da maiz, eta Europan eremu horretan lan egiten duen instituzio garrantzitsuenetako bat da. 

Chalmersen koordinatzen da Graphene Flagship, Europar Batasunak grafenoan duen ikerketa ekimenik handiena. Suediako konputazio kuantikoaren liderra da. 

UNITECH programako, IDEA Ligako, Nordic Five Tech taldeko eta ENHANCE aliantzetako kidea da. EURECOM konsortzioko eta CESAER sareko kide ere bada. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Revekka Galperina

**Revekka Menasievna Galperina** (; Edineț, 1894ko abuztuaren 25a – Mosku, 1974ko azaroaren 2a) sobietar itzultzaile eta argitaratzailea izan zen, ingelesetik eta alemanetik errusierara itzultzen zuena.

## Bizitza 
Menaxe Galpern (Halpern) idazle eta Tema Kormanskaiaren alaba, Edinețen (gaur egun Moldavia) jaio zen. Lev Galperin margolariaren iloba zen. Etxean ikasi zuen eta hainbat herrialdetan bizi izan zen haurtzaroan, gero Moskura joan zen bizitzera. Atzerriko Literatura Argitaletxean argitaratzaile gisa lan egin zuen.

Sobietar itzultzailerik emankorrenetakoa izan zen. Munduko literaturako dozenaka liburu itzuli zituen. Bere itzulpenak ezagunak ziren irakurleen artean eta maiz berrargitaratu ziren, batzuk 50 aldiz ere. Batez ere ingelesetik eta alemanetik itzultzen zuen arren, hamabi hizkuntza zekien, poloniera eta txekiera barne. Galperinak itzuli dituen egileen artean James Fenimore Cooper, Theodore Dreiser, Hans Fallada, Lion Feuchtwanger, Franz Fühmann, O. Henry, E. T. A. Hofmann, Franz Kafka, Sinclair Lewis, Jack London, Heinrich Mann, Thomas Mann, Dieter Noll, Hans Erich Nossack, Edgar Allan Poe, Anna Seghers, Robert Sheckley, Adalbert Stifter, William Makepeace Thackeray, Mark Twain eta Stefan Zweig ziren.

1974an hil zen Moskun eta Donskoie hilerrian lurperatu zuten.

### Bizitza pertsonala 
Bi aldiz ezkondu zen. Lehen senarra Pavel Mostovenko (1881–1938) zen, Bauman Unibertsitate Teknikoko errektore izan zena 1927tik 1930era. 1938an exekutatu zuten eta 1955ean birgaitu zuten. Bi seme-alaba izan zituzten, Aleksandr (1921–1942), Bigarren Mundu Gerran hil zena, eta Natalia. Bigarren senarra Georgi Khubov musikologoa zen. 1936an seme bat izan zuten, Nikita.

## Lan nagusiak 
### Ingelesetik itzulitakoak 
* Jack London. *The Iron Heel* (1955)
* William Makepeace Thackeray*. Vanity Fair* (1956, Maria Lorierekin batera)
* James Fenimore Cooper. *The Pathfinder, or The Inland Sea* (1962, D. Karavkina eta V. Kurellarekin batera)
* William Makepeace Thackeray*. The Luck of Barry Lyndon* (1963)

### Alemanetik itzulitakoak 
* Leonhard Frank. *Die Jünger Jesu* (1957)
* Stefan Zweig. *Maria Stuart* (1959)
* Dieter Noll. *Die Abenteuer des Werner Holt* (1962)
* Anna Seghers. *Wiedereinführung der Sklaverei in Guadeloupe* (1965)
* Hans Fallada. *Der eiserne Gustav* (1969)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak