open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bizkaya (boua)

***Bizkaya*** Eusko Itsas Gudarostearen boua zen.

1936ko urrian, Agirre lehendakariak Pasaiako PYSBEren lau bakailao-ontzi hartzeko agindua eman zion, tartean *Euzkal-Erria* izenekoa. Errepublikako guda-ontziteriak *Euzkal-Erriari* brankan 101’6 mm kanoi eta zubian metrailadore bi jarri zizkion. Gero, 1937ko urtarrila eta otsailean, *Bizkaya* bouari popan 101,6 mm-ko kanoia jarri zioten.

1936ko abenduan, *Euzkal-Erria* bakailao-ontzia *Bizkaya* birbataiatu zuten.

Itsasontziak 65,40 metroko luzera eta 10,53 metroko zabalera zuen eta 10,5 korapiloko abiadura ere har zezakeen.

*Bizkaya* bouak Eusko Itsas Gudarostean zenbait kapitain izan zituen:
* Augusto Fernández (1936ko azarotik-1936ko abendura)
* Alejo Bilbao (1936ko abendutik-1937ko ekainera)
* Avelino González (1937ko ekainean)
* Ramón Garrastazu (1937ko ekainean)
* José Antonio Sopelana (1937ko ekainean)
* Avelino González (1937ko ekainetik-1937ko uztailera)
* Alejo Bilbao (1937ko uztailetik-1937ko abuztura)
* Francisco Murga (1937ko abuztutik-1937ko azarora).

*Bizkayak* Eusko Itsas Gudarostearen lehendabiziko borrokan hartu zuen parte: *Mistral* bouarekin batera 1936ko azaroaren 15ean *Velasco* destruktore frankistari eraso zioten. Euskotarrek *Velasco* jo zuten, eta zauritu bat eta matxura batzuk eragin zizkioten; *Mistral* ere jo zuten eta zauritu bi izan zituen. *Bizkayak* ez zuen kalterik izan.

1937. urteko martxoaren 5ean, Matxitxakoko itsas guduan hartu zuen parte: bere maniobra ausartari esker *Yorkbrook* estoniar ontzia eraman zuen Bermeoko portura.

1937ko maiatzean, *Ciscar* destruktoreak, *Gipuzkoa* bouak eta *Bizkaya* bouak Bermeo bonbardatu zuten, Eusko Gudarosteak herri hura berreskuratzearren egindako saiakera laguntzeko.

Bere ibilbidea Errepublikako guda-ontzidian jarraitu zuen.

Haren balentriak omentzeko, Urdaibai Arraun taldeak *Bou Bizkaia* izena jarri zion bere traineruari.

## Erreferentziak 
## Kanpo Loturak 
*  Datu teknikoak

## Kanpo estekak
Gipuzkoa (boua)

***Gipuzkoa*** —hasieran *Mistral* izena zuen— Eusko Itsas Gudarostearen boua zen.

1936ko urrian, Agirre lehendakariak Pasaiako PYSBEren lau bakailao-ontzi hartzeko agindua eman zion, tartean *Mistral* izenekoa. Errepublikako guda-ontziteriak *Mistral*i brankan 101,6 mm-ko kanoia eta zubian metrailadore bi jarri zizkion. 1936ko abenduan, *Mistral* bakailao-ontziari *Gipuzkoa* birbataiatu zuten. Gero, 1937ko urtarril-otsailetan, *Gipuzkoa* bouari popan 101,6 mm-ko kanoia jarri zioten.

Itsasontziak 64 metroko luzera eta 10,50 metroko zabalera zuen eta 11 korapiloko abiadura ere har zezakeen.

*Gipuzkoa* bouak Eusko Itsas Gudarostean zela zenbait kapitain izan zituen:
* Manuel Galdos (1936ko urritik-1937ko ekainera)
* Eugenio Martínez (1937ko ekainan)
* Policarpo Bilbao (1937ko ekainetik-1937ko abuztura)
* Andrés Corsino (1937ko abuztutik-1937ko azarora).

*Gipuzkoak* Eusko Itsas Gudarostearen lehendabiziko borrokan hartu zuen parte: *Euzkal Erria* bouarekin batera 1936ko azaroaren 15ean *Velasco* destruktore frankista eraso zuten. Euskaldunek *Velasco* jo zuten eta zauritu bat eta matxura batzuk izan zituen; frankistek *Mistrali* jo ere egin zion eta zauritu bi izan zituen.

1937 urteko martxoaren 5ean, Matxitxakoko itsas batailan hartu zuen parte: Galea lurmuturrako kanoien irismenera *Canarias* egotea zuen estrategia, ia lortu ere, baina Gipuzkoa su bola bat bezala *Altsumendi* atoi-ontziak lagunduta porturatu zen Bilboko portura.

1937ko maiatzean, *Ciscar* destruktoreak, *Gipuzkoa* bouak eta *Bizkaya* bouak Bermeo bonbardatu zuten, Eusko Gudarosteak herri hura berreskuratzearren egindako saiakera laguntzeko.

Eusko Itsas Gudarostearen zerbitzuan izan ondoren, boua Errepublikako guda-ontzidiaren eskuetan bukatu zuen.

## Omenaldia
Donostiako portuan bada eskultura bat Gipuzkoa boua omentzeko eraikia. 2,70 metro luze eta 40 zentimetro zabal ditu ontziaren erreplikak eta 2025ko apirilan inauguratu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo Loturak 
*  Datu teknikoak

## Kanpo estekak
Donostia (boua)

***Donostia*** Euskadiko guda-ontzi laguntzarako ontziteriaren boua zen.

1936ko abenduan bere eskifaia matxinatu eta ofizialak harrapatu ondoren, Bilbora *Virgen del Carmen* bou frankista heldu zen. Brankan *Gipuzkoak* zuen 76,2 mm eta popan ekarri zuen 47 mm kanoiak jarri zizkioten. Gainera metrailadore bi eta sei oldar alemaniarrak zituen. Segidan, *Virgen del Carmen* bouari *Donostia* birbatailatu zioten.

Itsasontziak 36,8 metroko luzera eta 7,11 metroko zabalera zuen eta 10 korapiloko abiadura ere har zezakeen.

*Donosti* bouak Euskadiko guda-ontzi laguntzarako ontziterian zela kapitain bakarra izan zuen:
Francisco Elortegi (1936ko abendutik-1937ko azarora)

1937 urteko martxoaren 5ean, Matxitxakoko itsas batailan hartu zuen parte: *Galdames* merkataritza-ontzia *Canariasen* eskuetan geratu zenean, *Donostia* itsas zabalera sartu zen ihes egiteko, gerora Arcachonen atrakatzeko.

Euskadiko guda-ontzi laguntzarako ontziteriaren zerbitzuan izan ondoren, Frantzian bilatu zuen babesa. 1937ko azaroan boua Errepublikako guda-ontziteriaren eskuetan bukatu arte.

## Kanpo Loturak 
*  Datu teknikoak

## Kanpo estekak
San Fruktuoso kapera (Braga)

**San Fruktuoso kapera** () eliza bisigotiko bat da, Bragan kokatua. Fruktuoso gotzainak sustatu zuen hil aurretik eta eliza pribatu bezala zeukan berak ematen baitzituen mezak. 665an hil ondoren bere mausoleo bihurtu zen. Bere hilobia absidetik gertu baina kanpoaldea kokatzen da eta ez gurutzaduran, honela bere umiltasuna azpimarratuz.

Eraikina txikia da eta gurutze grekoko oinplano zentralizatua dauka. Gurutzearen beso bakoitzak kupula bat dauka eta gurutzaduratik banatzen da ferra arku banarekin. Oinplanoan ageri den bezala, beso luzatuak dira eta ferra arku itxura dute. Gurutzaduran zinborioa dago, kupula batez estalia.

Kanpotik hormak lau eta zuzenak dira eta harlanduzko murruek osatzen dute. Estalkia, barnetik kupulak izanagatik, kanpotik bi isurialdeko teilatua da.

Nahiz eta ezin den den baieztatu, esan genezake ekialdeko eragina ikus dezakegula eraikin honetan. Ravennako *Gala Placidia*ren mausoleoa edo Konstantinoplako *Apostoleion*en zehazki.

## Ikus, gainera 
* Santa Comba eliza (Bande)
* San Joan Bataiatzailearen eliza (Venta de Baños)
* Nave-ko San Pedro eliza
* Arte aurre-erromanikoa
* Arte bisigotikoa
* Arte paleokristaua

## Kanpo estekak 
*  Arte Prerrománico Español: San Fructuoso de Montelios
*  The Galla Placidia
*  Gala Placidia mausoleoa
Otoio

**Otoio** Bizkaiko ipar-ekialdean dagoen mendia da, Lea-Artibaiko eskualdearen kostaldean kokatutakoa Ispaster eta Lekeitio artean.

## Ikus, gainera 
* Bizkaiko mendien zerrenda

## Kanpo estekak
Lumentza

**Lumentza** edo ***Kalbarixo*** Bizkaiko ipar-ekialdean dagoen mendia da, Lekeitioko herrigunean kokatutakoa.

Kalbario izena ere hartzen du mendiko igoeran zehar dagoen *via crucis* dela-eta. Igoeraren erdialdean gutxi gorabehera ur biltegia dago.

Bertako kobazuloetan historiaurreko aztarnak topatu zituzten, gaur egun Bilboko Arkeologi Museoan daudenak.

## Ikus, gainera 
* Bizkaiko mendien zerrenda

## Kanpo estekak
Iparreko Izarra (boua)

***Iparreko Izarra*** Eusko Itsas Gudarostearen boua zen.

1936ko abenduan, Eusko Jaurlaritzak bikoteko arraste-arrantza itsasontzi txiki bi armaz hornitu zituen, *Goizeko Izarra* eta *Iparreko Izarra*. *Iparreko Izarrari* popan 57 mm-ko kanoia eta metrailadore bat jarri zizkioten. Itsasontziek 25 metroko luzera zuten, eta 10 korapiloko abiadura.

Eusko Itsas Gudarostean zegoela, *Iparreko Izarrak* kapitain bakarra izan zuen: Pedro Ruiz de Loizaga (1936ko abendutik-1937ko irailera)

Bouak 1937ko irailean Frantziara ihes egin zuen, gero Espainiako Bigarren Errepublikako Ontzidian jarraitzeko.

## Kanpo Loturak 
*  Datu teknikoak

## Kanpo estekak
Gasteiz (boua)

***Gasteiz*** Eusko Itsas Gudarostearen boua zen.

1937ko udaberrian, Eusko Jaurlaritzak arrantza-itsasontzi txiki bi prestatu zituen zerbitzurako: *Iruña* eta *Gasteiz* izenekoak. *Gasteizek* 42 metroko luzera zuten eta 10 korapiloko abiadura.

Eusko Itsas Gudarostean zela, *Gasteiz*ek hiru kapitain izan zituen:

* Jose Antonio Gurrutxaga (1937ko ekainetik-1937ko uztailera)
* Juan Atxa (1937ko uztailetik-1937ko abuztura)
* Alejo Bilbao (1937ko abuztuan)

Baina Bilbo galdu zenerako *Gasteizen* prestaketa ez zegoen bukatuta. Nola edo hala, ekainean zerbitzurako prest zegoenez, arma gabe atera zen itsasora. Hori zela eta, 1937ko abuztuaren 27an frankistek Santoñan harrapatu zuten.

## Kanpo Loturak 
*  Datu teknikoak

## Kanpo estekak
Iruña (boua)

***Iruña*** Eusko Itsas Gudarostearen boua zen.

1937ko udaberrian, Eusko Jaurlaritzak arrantza-itsasontzi txiki bi prestatu zituen zerbitzurako: *Iruña* eta *Gasteiz* izenekoak. *Iruña*k 39,45 metroko luzera zuen, eta 14 korapiloko abiadura (ontzidiko lasterrena).

Baina Bilbo galdu zenerako *Iruña*ren prestaketa ez zegoen bukatuta. Hori zela eta, itsasontziak ez zuen ez marinelik, ez kapitainik. 1937ko ekainaren 19an frankistek lehorrean harrapatu zuten.

## Kanpo Loturak 
*  Datu teknikoak

## Kanpo estekak
Císcar (destruktorea)

***Císcar*** Espainiako Gerra Zibileko armada errepublikarraren *Txurruka* motako destruktorea izan zen.

## Historiala 
Gerraren hasieran zerbitzuan jarri zen Bizkaiko golkoan. 1937ko maiatzaren 21n *Delfina* minaketaria gainean hartu eta ustekabean hondoratu zuen Abran.

1937ko maiatzaren 31an, Ertzaintza eta Eusko Itsas Gudarosteak *Jose Luis Diez* eta *Císcar* destruktoreak bereganatu zituzten eta Espainiako Bigarren Errepublikako eskifaia irtenarazi. Hurrengo egunetan Eusko Itsas Gudarostearen 200 ofizial eta marinel baino gehiago sartu ziren antzinako eskifaiaren ordez.

1937ko ekainaren 10ean, *Císcar*, Juan Antonio Castro alferiza buruzagi zituela, eta *Jose Luis Diez* Evaristo López tenientea buruzagi zituela, destruktoreek eta *Almirante Cervera*, Manuel Moreu kapitaina buruzagi zituela, gurutze-ontzi frankistak elkarren arteko borroka izan zuten, ondoriorik gabe.

1937ko ekainaren 15ean, Bilbo galdu zenean, *Císcar* eta *Jose Luis Diez* Iparralderantz eraman zituzten iheslari eta agintariak. Gero, Santander eta Gijón ebakuatzera ere lagundu zuen.

Gijónen frankisten hegazkineriak hondoratua, 1938an azaleratu zuten Francisco Francoaren armadarekin aritzeko.

## Espainiako Gerra Zibilaren ondoren 
1957an, *Ciscar* hondoa jo eta hondoratu zuen Ferrolera sartzera zihoala.

## Kanpo estekak
Espainiako futbol ligako lehen mailako sailkapen historikoa

Ondorengo taula Espainiako futbol ligako lehen mailako sailkapen historikoa da, bertan jokatzen duten taldeek lortutako puntuen arabera ordenatuta. 2007ko ekainaren 30ean eguneratuta dago, 2006/2007 denboraldiko 38. jardunaldira arte.

Sailkapen honetan lortutako puntuak zenbatzeko, ez da kontuan hartzen garaipen batek 2 edo 3 puntu ematen zituen (1995/1996 denboraldira arte 2 puntu eta ordutik aurrera 3). Arrazoi horrengatik azken urteotan denboraldi onak egin dituzten talde batzuk gorago daude lehenago denboraldi onak egin zituzten beste batzuk baino.

Gaur egun lehen mailan ari diren taldeen postuak **beltzez** markaturik daude.

(1) CD Malaga + At. Malagueño 1993an elkartuta.
(2) Real Burgos + Burgos CF 1994an elkartuta.

## Kanpo estekak 
* LFPren webgune ofizialeko taula
Goizeko Izarra (boua)

***Goizeko Izarra*** Eusko Itsas Gudarostearen boua zen.

1936ko abenduan, Eusko Jaurlaritzak bikoteko arraste-arrantza itsasontzi txiki bi armaz hornitu zituen, *Goizeko-Izarra* eta *Iparreko-Izarra*. *Goizeko Izarrari* popan 57 mm kanoia jarri zioten. Itsasontziek 25 metroko luzera zuten eta 10 korapiloko abidura.

Eusko Itsas Gudarostean zegoela, *Goizeko Izarrak* kapitain bakarra izan zuen: Antonio Zinkunegi (1936ko abendutik-1937ko urtarrilera)

Bilboko itsasadarrean *Velasco* itsasontzi frankistak etengabeko minatzearen ondorioz, 1937ko urtarrilaren 17an Bilboko portuaren uretan *Goizeko-Izarra* eta haren eskifaiako 17 kide hondoratu ziren.

## Kanpo Loturak 
*  Datu teknikoak

## Kanpo estekak
Sorghum

***Sorghum*** belarren taldeko genero bateko hainbat espezie izendatzeko erabiltzen den izena da. Espezierik ezagunena *Sorghum bicolor* da, basarto edo **sorgo** gisa ezagutzen dena. Espezie horietako batzuk jateko aleak ekoizteko landatzen dira, eta beste batzuk aziendentzako bazka gisa edo larreetako osagai gisa. Landare hauek klima beroetan hazten dira mundu osoan barrena. Genero honetako espezieak eskualde tropikal eta subtropikaletakoak dira jatorriz, eta kontinente guztietan bizi dira, Ozeanian barne.

## Laborantza eta erabilerak 
Basarto-espezie asko gizakientzako janari gisa ekoizten dira, bai eta aziendentzako janari gisa eta edari alkoholikoak ekoizteko ere. Espezie askok idortasuna eta beroa ondo jasaten dute eta garrantzitsuak dira eskualde lehorretan. Larreen funtsezko osagaia dira eskualde tropikal askotan. Basartoa munduko mailako bosgarren zerealik garrantzitsuena da ekoizpenari dagokionez.

Zenbait basarto-espezie eragin ekonomiko garrantzitsua daukaten belar txarrak dira. Bestalde, espezie batzuk hidrogeno zianuroa, hordenina eta nitratoak dauzkate landarearen hasierako hazkunde-faseetan. Konposatu hauek basartoa jaten duten animalientzako hilgarriak izan daitezke.

## Kanpo estekak
Parada de Sil

**Parada de Sil** Galiziako barnealdeko udalerria da, Ourenseko probintziaren iparraldean eta Terra de Caldelaseko eskualdean kokatutakoa.

788 biztanle zituen 2004an.

Sil ibaiko harroila bertan dago.

thumb|ezkerrera|Sil ibaiko harroila.

## Ikus, gainera 
* Ourenseko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
* Paradako udal webgunea
A Teixeira

**A Teixeira** Galiziako udalerri txikia da, Ourenseko probintziaren iparraldean eta Terra de Caldelaseko eskualdean kokatutakoa.

547 biztanle zituen 2004an.

## Ikus, gainera 
* Ourenseko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  A Teixeirako udalaren webgune ofiziala.
Tobacco days

***Tobacco days*** ("Tabakoaren egunak") Anjel Lertxundi idazle oriotarrak idatzitako eleberria da, 1987an argitaratutakoa "Erein"en bidez.

## Ikus, gainera 
* Euskarazko liburu ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Liburuaren aipamena "Erein"en webgunean
Azkenaz beste

***Azkenaz beste*** Anjel Lertxundi oriotar idazlearen eleberri bat da, 1996an Alberdania argitaletxeak plazaratua.

## Ikus, gainera 
* Euskarazko liburu ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Liburuaren aipamena, Alberdania argitaletxearen webgunean.
Argizariaren egunak

***Argizariaren egunak*** Anjel Lertxundik idatzitako eleberri bat da, 1998an Alberdania argitaletxeak plazaratua.

Euskadi Literatura Saria lortu zuen kaleratu ondorengo urtean.

## Ikus, gainera 
* Euskarazko liburu ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Liburuaren aipamena "Alberdania"ren webgunean
Zorion perfektua

***Zorion perfektua*** Anjel Lertxundik idatzitako eleberri bat da, 2002an Alberdania argitaletxeak plazaratua.

2007an Amaia Gabantxok ingelesaratu zuen eleberria Nevadako Unibertsitateko *CBS Center for Basque Studies* departamenduaren laguntzari esker. Titulua *"Perfect Happiness"* jarri zion.

## Zineman 
2009an izen bereko filma estreinatu zuten, Jabi Elortegik zuzendutakoa.

## Ikus, gainera 
* Euskarazko liburu ezagunen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Liburuaren aipamena "Alberdania"ren webgunean
Montederramo

**Montederramo** Galiziako udalerria da, Ourenseko probintziaren iparraldean eta Terra de Caldelaseko eskualdean kokatutakoa.

990 biztanle zituen 2009an.

## Parrokiak 
* Os Abeledos (San Vicente)
* As Chás (San Xoán)
* Covas (San Xoán)
* Gabín (San Pedro)
* Marrubio (Santo André)
* A Medorra (Santiago)
* Montederramo (Santa María)
* Nogueira (Santa María)
* Paredes (Santa María)
* San Cosme de Montederramo (San Cosme)
* Sas do Monte (San Pedro)
* Seoane Vello (San Xoán)
* Vilariño Frío (Santa María)

## Ikus, gainera 
* Ourenseko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Poales

***Poales*** landare loredun monokotiledoneoen ordena bat da. Talde honetan belarrak, bromeliazeoak eta ezpata-belarrak daude.

Berriki egindako ikerketek erakusten dutenez, Poales ordenak Hego Amerikan dauka jatorria, eta duela 115 milioi urte inguru sortu zen. Fosil ezagunik zaharrenak Kretazeoko polena eta fruituak dira. Landare hauen lorea txikia izaten da, brakteatan bildutakoa, eta infloreszentzia batean antolatuta ageri dira (*Mayaca* generoan salbu). Espezie askotako loreak haizearen bidez polinizatzen dira; haziek almidoia eduki ohi dute.

APG II sistemak (2003) eskuineko taulan ageri diren familiak onartzen ditu ordena honen baitan. Talde hau komelinidoen kladoan sartzen du, monokotiledoneoen multzoan.

Hori baino lehen, APG sistemak (1998) *"komelinoide"* hitza erabiltzen zuen, eta ez zuen Abolbodaceae, Bromeliaceae eta Mayacaceae familiak ordena honetan sartzen.

## Erabilerak 
Ordena honetako familiaren garrantzitsuena, ikuspuntu ekonomikotik, belarrena da (*Poaceae*, *Gramineae* izenaz ere ezagutzen dena). Mutzo honetan garagarra, artoa, artatxikia, arroza eta garia daude. Ordenako familiarik handiena ere bada:
* Poaceae: 12.000 espezie
* Cyperaceae: 5.000 espezie
* Bromeliaceae: 1.400 espezie
* Eriocaulaceae: 1.150 espezie

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Bremer, K. (2000). Gondwanan Evolution of the Grass Alliance of Families (Poales). *Evolution* 56: 1374-1387. [Sarean eskuragarri: Abstract ]
*  Judd, W. S., C. S. Campbell, E. A. Kellogg, P. F. Stevens, M. J. Donoghue (2002). *Plant Systematics: A Phylogenetic Approach, 2nd edition.* pp. 276-292 (Poales). Sinauer Associates, Sunderland, Massachusetts.  .
*  Linder, H. Peter and Paula J. Rudall. 2005. Evolutionary History of the Poales. *Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics* 36: 107-124.
*  Small, J. K. (1903). *Flora of the Southeastern United States*, 48. New York, U.S.A.

## Kanpo estekak 
* NCBI Taxonomy Browser
* APWeb
Piloña

**Piloña** Asturiesko ekialdean dagoen udalerria edo *conceyu*a da, Orienteko eskualdean kokatutakoa.

**Infiesto** da hiriburua.

## Geografia
Udalerri mugakideak hauek ditu: Cabranes, Villaviciosa, Colunga eta Parres iparraldean, Laviana, Sobrescobio, Caso eta Ponga hegoaldean, Parres ekialdean eta Nava mendebaldean.

## Parrokiak 
## Historia
1903ko apirilaren 30ean Infiestoko gertaerak izan ziren, Espainiako Hauteskunde Orokorren garaian. Iruzur susmoak zirela-eta, protestan atera zen jendearen aurka egin zuen Guardia Zibilak eta sarraskia eragin zuten.

## Garraiobideak
Oviedo eta Santander arteko RENFE Cercanías AM burdinbidean, L'Infiestuko geltokia dago udalerri honetan.

## Ikus, gainera 
* Asturiasko udalerrien zerrenda
* El Sidróngo leizea

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* "Infiesto" pelikula (2023).
Otto Heinrich Frank

**Otto Heinrich Frank** (1889ko maiatzaren 12a - 1980ko abuztuaren 19a) judu alemaniarra, Anne Franken aita izan zen.

Lehenengo Mundu Gerran alemaniako armadan borrokatu zuen eta Burdinazko Gurutzea jaso zuen. 1933an Hitler agintera iritsi zenean, bera eta bere familiak Amsterdamera egin zuten ihes, baina berehala okupatu zuten naziek hiri hau eta ganbara baten ezkutaturik egon behar izan zuen 25 hilabetez.

1944ko abuztuaren 4an Gestapok atxilotu zituen eta kontzentrazio esparru batzuetan ibili ziren, Auschwitz tarteko.

Bigarren Mundu Gerra bukatu zenean, bizirik iraun zuen bakarra Otto izan zen eta, bere alaba Anneren egunerokoa berreskuratu zuenean, argitaratzea erabaki zuen, *Anne Franken egunkaria* izenburupean.
Artobeltz

**Artobeltza** (*Fagopyrum*) Polygonaceae familiako genero bat da, Eurasian hazten dena. Ipar Amerikan badago oso antzekoa den beste genero bat, *Eriogonum* generoa. Nekazaritzan erabiltzen den espeziea, artobeltz arrunta alegia, *Fagopyrum esculentum* da. Zenbait tokitan *Fagopyrum tataricum* ere landatzen da, baina askoz bakanagoa da. Bere izen arruntak kontrakoa adieraz lezakeen arren, espezie hauek ez dira belarrak eta ez daukate artoarekin zerikusirik.

## Ikus, gainera 
* Kinoa
* Salvia hispanica
Cabeza de Manzaneda

**Cabeza de Manzaneda** Galiziako bigarren mendirik altuena da, Galizia-Leongo mendigunean kokatutakoa, Ourenseko probintzian, Terra de Trivesen.

Tontorrak 1.781 metro ditu.

## Abiapuntuak 
* Manzaneda
* A Pobra de Trives
* Chandrexa de Queixa

## Kanpo estekak 
*  Eski estazioaren webgunea.
Kinoa

**Kinoa** sabi (*Chenopodium*) espezie bat da, hazi jangarriak dituelako gizakiak hazten duen labore bat. Haren izenaren jatorria ketxua hizkuntza da, handik espainierak hartu zuen, eta gero gainerako hizkuntzetara zabaldu zen.

## Ezaugarri nagusiak 
Ez da benetako zereala, ez baita belarra (Poaceae familiakoa), baina bere haziek zerealen antzeko kontsumoa dutenez, sasizerealen multzoan sailkatzen da. Kinoaren orriak barazki gisa jaten dira, amarantoarenak bezala, baina kinoa-orriak ez dira hain usuak eta zailagoa da haiek eskuratzea.

Kinoa Hego Amerikako Andeetako eskualdean sortu zen, eta 6.000 urtez funtsezko elikagaia izan da han. Egun, lehen ekoizlea Bolivia da, gero Peru eta Estatu Batuak. Itsas mailan hasi eta 4.000 metroko garaierarainoko lekuetan hazten da, eta arazorik gabe moldatzen da hezetasun eta tenperatura desberdinetara. Hala ere, hobeto garatzen da lurzoru ondo drainatuetan eta hazte-sasoi aski luzea du.

## Elikadura-balioa 
Kinoa elikagai nagusietan bigarrena izan zen Andeetako kolonaurreko zibilizazioetan; patata zen lehena, eta artoa hirugarrena. Egun labore hau oso estimatua da dituen elikagai-balioagatik. Proteina-kantitate handia du (%&nbsp;12 – %&nbsp;18 bitartekoa). Gariak edo arrozak ez bezala, kinoak gizakiarentzat funtsezkoak diren aminoazidoen multzo orekatua du, eta proteina osoen iturritzat jo du hainbat elikadura-ikerlanek. Beste lan batzuek diote kinoaren proteina ez dela osoa, baina funtsezko aminoazidoetan aberatsa dela. Kinoaren proteinak gariarenak baino hobeto betetzen ditu gizakien premiak. Janari zuntzaren eta fosforoaren iturri ona da, eta magnesio eta burdina asko dauka. Kinoak ez du glutenik, eta liserierraza dela jotzen da.

File:Reismelde.jpg
File:Quinoa.jpg|Kinoa-aleak
File:500g bag of quinoa.jpeg
File:Quinoa-cornflakes.jpg
File:Chenopodium quinoa -red faro- MHNT.BOT.2007.43.66.jpg|Chenopodium quinoa -red faro- - Museum specimen

## Erreferentziak
Ramón Pernas

**Ramón Pernas** (Viveiro, Lugo, 1952ko martxoaren 4a-) idazle, gidoigile eta kazetari galiziarra da.

Gaur egun, "La Voz de Galicia" egunkarirako lan egiten du, besteak beste.

## Bibliografia 
* *Cien años de circo en España* (1985).
* *Si tú me dices ven* (1996).
* *El pabellón azul* (1998).
* *Paso a dos* (1999).
* *Brumario* (2000).
* *Libro de actas* (2003).
* *Del viento y la memoria* (2006).

## Ikus, gainera 
* Gaztelaniazko idazle galiziarrak
Andra Maria basilika (Portugalete)

**Andra Maria basilika** Portugaleten kokaturiko basilika kristaua da, estilo gotiko-pizkundetarra duena. Alde Zaharra auzoan dago.

Tenplu xeheago baten gainean eraiki zen, 1322an Maria Diaz Harokoa Bizkaiko andere zenaren hiri-agirian jasotako agindua betetzen.

Basilika-oinplano du eta hiru zintzilikariozko absidea. Barruan gurutzeria-ganga eta kanpoan kontrahormez lotutako arbotanteak ditu.

Ate biak pizkundetarrak dira. Egungo kanpandorrea ez da jatorrizkoa Hirugarren Gerra Karlistan txikitu zutelako.

Barruan erretaula nagusia (1533-1550) eta Andre Mariaren XIV. mendeko zurezko estatua ditu.

Basilikako organoa 1903an *Didier* frantses egileak egin zuen. Bilboko Donejakue katedralekoarekin batera, Bizkaiko onena da.

Basilika titulua 1950ean Pio XII.ak eman zion.

## Argazki galeria 

Fitxategi:2006 07 01 Santiago en Santa Maria de Portugalete.jpg|Donejakueren erretaula
Fitxategi:Portugalete - Basilica Sta Maria 01.jpg|Dorrea
Fitxategi:Portugalete - Basilica Sta Maria 06.JPG|Ostiko-arku
Fitxategi:Portugalete - Basilica Sta Maria 07.JPG|Hegaleko fatxada
Fitxategi:Portugalete - Basilica Sta Maria 29.JPG|Erdialdeko nabe
Fitxategi:Portugalete - Basilica Sta Maria 24.JPG|Espainiar-flandriar kristo gotiko

## Kanpo estekak 
*  Portugaleteko udalaren webgunea
Amaranto

***Amaranthus*** generoa **amaranto** izenarekin ezagutzen diren hainbat espezie barne hartzen dituen belarren talde kosmopolita bat da. Egun itxura guztietako 60 espezie inguru ezagutzen dira. Genero honetako kideen ezaugarri eta erabilerak oso hurbilekoa duen *Celosia* generoaren antzekoak dira.

Talde honetako zenbait espezie belar txartzat hartzen diren arren, erabilera asko dauzkate barazki gisa, sasizereal gisa eta apaindura gisa.

Izena grezieratik datorkio: *amarantos*, (Αμάρανθος or Αμάραντος), "zimeltzen ez dena".

## Espezie nabarmenak 
* *Amaranthus acanthochiton*
* *Amaranthus acutilobius*
* *Amaranthus albus*
* *Amaranthus arenicola*
* *Amaranthus australis*
* *Amaranthus bigelovii*
* *Amaranthus blitoides*
* *Amaranthus blitum*
* *Amaranthus brownii*
* *Amaranthus californicus*
* *Amaranthus cannabinus*
* *Amaranthus caudatus* (kiuitxa)
* *Amaranthus chihuahuensis*
* *Amaranthus chlorostachys*
* *Amaranthus crassipes*
* *Amaranthus crispus*
* *Amaranthus cruentus*
* *Amaranthus deflexus*
* *Amaranthus dubius*
* *Amaranthus fimbriatus*
* *Amaranthus floridanus* (Floridako amarantoa)
* *Amaranthus greggii*
* *Amaranthus hybridus*
* *Amaranthus hypochondriacus*
* *Amaranthus leucocarpus*
* *Amaranthus lineatus* (Amaranto australiarra)
* *Amaranthus lividus*
* *Amaranthus mantegazzianus* (Gaztelako kinoa)
* *Amaranthus minimus*
* *Amaranthus muricatus* (Amaranto afrikarra)
* *Amaranthus obcordatus*
* *Amaranthus palmeri*
* *Amaranthus paniculus*
* *Amaranthus polygonoides* (Amaranto tropikala)
* *Amaranthus powelii*
* *Amaranthus pringlei*
* *Amaranthus pumilus*
* *Amaranthus quitensis*
* *Amaranthus retroflexus*
* *Amaranthus rudis*
* *Amaranthus scleropoides*
* *Amaranthus spinosus*
* *Amaranthus standleyanus*
* *Amaranthus thunbergii*
* *Amaranthus torreyi*
* *Amaranthus tricolor*
* *Amaranthus tuberculatus*
* *Amaranthus viridis*
* *Amaranthus watsonii*
* *Amaranthus wrightii*
Basa arroz

**Basa arroz** (*Zizania*) laku txikietako eta urlaster lasaietako azaleko uretan hazten diren belarrez osaturik dagoen generoa da. Talde honen izen arruntik ezagunenak *basa arroza* edo *Kanadako arroza* dira. Sarritan, landare hauetan loreak soilik irteten du uretatik kanpora. Benetako arroza (Oryza generoa) arroz basatiaren ahaide hurbila da.
Sasizereal

[thumb|[Kinoa ez da belarra, baina bere haziak zereal gisa erabiltzen dira.]]
**Sasizerealak** zerealen antzeko erabilera daukaten landare hostozabalak dira. Ez dira belarrak; benetako zerealak belarrak dira, Poaceae familiakoak alegia. Sasizerealik ezagunenak amarantoa: Amaranthus cruentus, Kiwicha, Amaranthus hypochondriacus; kinoa eta artobeltza dira.

### Sasizereal nagusiak 

* Amarantoa
:* Amaranthus cruentus
:* Kiwicha
:* Amaranthus hypochondriacus
* Arkazia hazia
* Artobeltza
* *Brosicum alicastrum*
* Celosia
* *Chenopodium berlandieri*
* Chia
* Ezpatabelarra
* Kañiwa
* Kinoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chia (argipena)

**Chia** hurrengo gauzak izan daitezke:

Hiria edo herria:
* Chía, Aragoiko (Espainia) herria.
* Chía, Bogotáko (Kolonbia) hiria.
* Chia, Sardiniako (Italia) herria.

Landarea:
* *Salvia hispanica*, janari gisa erabiltzen den sasizereala.
Alarguntsa sikodelikoaren kasua

**"Alarguntsa sikodelikoaren kasua"** Anjel Lertxundi idazle oriotarrak irakurle gaztetxoentzat idatzitako liburua da, 1989an argitaratutakoa "Erein"en bidez.

## Ikus, gainera 
* Euskarazko liburu ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Liburuaren aipamena "Erein"en webgunean
Tristeak kontsolatzeko makina

***Tristeak kontsolatzeko makina***, Anjel Lertxundi idazle oriotarrak irakurle gaztetxoentzat idatzitako liburua da, Antton Olariagaren irudiekin osatua 1981ean argitaratu zen Erein argitaletxearekin.
Liburua osatzen duten 11 ipuinek osatzen dute eta gai anitz modu oso originalean azaltzen ditu bertan. 

## Argumentua 
Argumentuari dagokionez, liburua biltzen duten 11 ipuinek kontsolatzeko makina batek bezala funtzionatzen dute irakurlea triste dagoenean, irakurlea poztuz eta bizipoza eskura jarriz. Bertan erabiltzen den hizkera bizia da.

## Liburuaren azalpena 
Liburu honek, Euskal Haur eta Gazte Literatura modernitatea ekarri zuela esan izan da. Bertako ipuinetan mundu fantastiko bat aurkezten da, joko ezberdinez zein mirarizko makinez baliatuz, baita hizkuntzarekin jolastuz ere. Gainera, izenekin joko semantikoak egiten dira (non pertsonaien izenak eta ezaugarriak askotan bat datozen), erabilitako errimek eta abarrek errealitatetik urruntzen dute irakurlea.

Colomerren (2002) ikerketa aintzat hartuta, istorioen garapenak kontuan harturik, hiru multzotan bana daitezke ipuinak: batetik, fantasia eta errealitatea argi eta garbi tartekatzen dituzten kontakizunak. * Donostian elefanteak ikusi zirenekoa*,*Hartuko nuke markesaren telebista*,*Ipuin-ipuinka*, *Tristeak kontsolatzeko makina*,*Gaston txanpon*,*Baloi internazionala* eta *Double fantasy*; bigarrenik, nagusiki errealitateari lotutako osagaiak dituztenak: *Rafaelen ajeak* eta *Mikel hondartzan*; eta hirugarrenik, *Kepantonen garatxoa* eta *Oilategian dira aipagarriak*, kutsu herrikoia, elezaharrak eta aho-korapiloak gogorazten dizkigutenak. 

Ipuintxo bakoitzean irakaspen bat ematen da. Adibidez, Ipuin hauetan *Baloi internazionala*, *Ipuin-ipuinka*, *Rafaelen ajeak*... umeak ez du irakaspen hori zuzenki irakurriko baina bai behintzat sumatuko.

## Sariak edo aipamenak 
Anjel Lertxundik IBBYren Ohorezko Zerrendako aipamena lortu zuen liburu horrekin.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskarazko liburu ezagunen zerrenda
* Euskararen historia

## Kanpo estekak 
* Idazlearen eta liburuaren aipamena "EHU"ko webgunean
* Liburuaren aipamena "Armiarma" webgunean
San Mamede

**San Mamede** Galiziako hirugarren mendirik altuena da, Ourenseko probintzian kokatutakoa, Terra de Caldelasen.

Tontorrak 1.615 metro ditu.

## Kanpo estekak
O Turrieiro

**O Turrieiro** (gaztelaniaz: *La Turrieira*) Galiziako laugarren mendirik altuena da, Ourenseko probintzian kokatutakoa, Valdeorrasko eskualdean.

Tontorrak 1.612 metro ditu.

## Abiapuntuak 
* A Garbanceira ( 2 o. 30 m ).

## Kanpo estekak
Montouto

**Montouto** Galiziako bosgarren mendirik altuena da, Ourenseko Valdeorrasko eskualdea, Lugo eta León artean dagoena.

Tontorrak 1.541 metro ditu.

## Kanpo estekak
Remus Lupin

**Remus John Lupin**, Harry Potter liburuetako pertsonaietako bat da. Lupin, Harryren aitaren James Potter lagun minenetakoa zen.

Izaera oso bakegilea du, burruken ordez, diplomaziara edo zuhurtasunera jotzen.

Remus Lupin, seme bakarra da eta ziurrenik, bere gurasoak hilik daude.

Filmetan, David Thewlis aktore britainiarrak egiten du Lupinen papera.

## Historia 
1960ko urriaren 10ean jaio zen, eta J.K. Rowling-en esanetan, honen odola nahastua da. Umea zenean Fenrir Greyback giza-otsoak hozkatu zuen.
1971n sartu zen Hogwarts magia eskolan eta Gryffindor etxera bidali. James Potter, Sirius Black eta Peter Pettigrewekin oso lagun egin zen.
Bostgarren mailan, prefektu izendatu zuten. Horrez gain, oso ikasle ona eta lasaia zen.

Potter, Blackekin, oso harreman ona zuen, baina bi lehenengo hauen artean erlazioa oso trinkoa zenez, Lupin beti izan zen hirugarrena. Pettigrewek, aldiz, ez zuen izan harreman nahikoa hirurekin, nahiz hauek miretsi.

Seigarren liburua kaleratu ostean, J. K. Rowling idazleak, Lupin Lily Evans maite zuela ziurtatu zuen.

Hogwarts utzi ondoren, Fenixaren Ordenan sartu zen. Geroago, 1993an, Hogwartsera itzuli zen Arte Iluneko Defentsako irakaslearen postua hartzeko. Dementoreengandik babesteko patronusa egiten erakutsi zion Harryri.

Azken liburuan, Nymphadora Tonks sorginarekin ezkontzen da eta seme bat edukitzen dute: Ted Lupin. Harry Potter bere aitabitxia izatea erabaki zuten.
Remus Lupin, Hogwartseko Bigarren Gudan hiltzen da bere emaztearekin batera. Ondorioz, Ted Lupin, Nymphadoraren amaren esku geratzen da: Andromeda Tonks. J.K. Rowling idazleak esan bezala, Antonin Dolohov-ek hiltzen du Lupin, eta Bellatrix Lestrangek Tonks.
Kañeria 13

**Kañeria 13** 1996ean Arrasaten sortu zen punk-rock taldea da.

## Taldekideak 
* Oroben (bateria).
* Egoitz (baxua).
* Osoron (gitarra).
* Ulli (ahotsa).

### Aurreko taldekideak 
* Zuhaitz (gitarra).

## Historia 
**Kañeria 13** taldea Arrasateko Garagartza auzoan jaio zen. Zuhaitz eta Osoron gitarra-jotzaileek, Egoitzek baxuarekin, Ullik abesten eta Orobenek baterian osatzen zuten boskotea.

Hasieran Cicatriz, Paralisis Permanente edo Eskorbuto bezalako taldeen bertsioak jotzen zituzten, beranduago punk-rocka landu zutelarik. 1999. urtean *Noche sangrienta* maketa argitaratu zuten eta 2002ko martxoan beraien lehen iraupen luzeko diskoa: *Miles de historias*.

Jo zituzten kontzertu gehienak Euskal Herrian zehar eman zituzten, baina konpoan ere jo zuten, hala nola, Bartzelona edo Londres.

Denbora luzez jo bage egon ziren, izan ere taldea bertan behera utzi zuten. Hala ere, 2010eko udaberrian tauletara itzuli ziren laukote bezala, Zuhaitz gabe.

## Diskografia 
* Noche sangrienta (1999)
* Miles de historias (2002)

### Bildumak 
* 25 Hits of Mondra Underground Sounds Vol. 1 (2008, Mondra Underground Sounds)

## Kanpo estekak 
* Taldearen MySpace gunea
Noche sangrienta

**Noche sangrienta** Kañeria 13 musika taldearen maketa da, 1999. urtean taldeak berak argitaratutakoa.

## Partaideak 
* Oroben (bateria)
* Egoitz (baxua)
* Osoron (gitarra)
* Zuhaitz (gitarra)
* Ulli (ahotsa)

## Kantuen zerrenda 
# Noche sangrienta
# Texas (Parálisis Permanente)
# El dios
# Ignora el sistema
# Denboraren orratza
# Heriotza
# Hutsunea

## Kanpo estekak 
* Taldearen MySpace gunea
Botulismo

**Botulismoa** *Clostridium botulinum* bakterioak eragindako patologia larria da, janari-intoxikaziotzat jotzen dena. Gaitzaren eragilea bakterio horrek ekoizten duen neurotoxina da, nerbio eta gihar sistemari eraso egiten diona.

Urria bada ere (kasu bakar bat besterik ez zen agertu 2001. urtean Euskal Autonomi Erkidegoan) gaixotasuna hilkorra da maiz. Honen arrazoia toxinaren indarra da: toxina botulinikoa naturan dagoen pozoirik ahaltsuena eta hilkorrena da, mikrogramo batek gizaki bat hiltzen baitu. Botulismoa aitortu beharreko gaitza da Hego Euskal Herrian.

Azken urteotan toxina botulinikoa arrakasta handiz erabili izan da -oso dosi txikitan- estetika munduan, botox izeneko produktuan. Zimurrak leuntzeko aplikatzen da botoxa.

## Infekzioa 
Botulismoaren kasu gehienak janari intoxikazioak dira, *Clostridium botulinum* bakterioaz kutsatutako janariak kontsumitzarakoan gertatzen direnak. Beste botulismo mota bat, askoz urriago, tetanosen antzera harrapatzen da, zauriak bakterioaren esporekin kutsatzen direnean.

Botulismo kasuekin lotuen dauden janariak barazkiak dira. Bakterio eragilea lurzoruan bizi denez, barazkiak errazago kutsatzen dira esporekin beste janariak baino. Oso arriskutsuak dira latetan gordetzen diren barazkiak, lata barnean oxigenorik gabeko atmosfera baitago, *Clostridium botulinum* bezalako anaerobio batek hazteko behar duen atmosfera, alegia. Janari-industrian lata guztiak esterilizatzen dira, baina etxean edo baserrian ontziratzen diren barazkiak ez dira esterilak, eta botulismoaren bakterioa hazi daiteke bertan.

## Erasobidea 
Janari bat kutsatzen duenean *Clostridium botulinum*-ek bere toxina hilgarria ekoizten du. Toxina hori neurotoxina da, tetanosaren antzekoa, nerbio sistemari eraso egiten diona. Toxinak sinapsi neuromuskularretan azetilkolina askapena galerazten du, paralisi muskularra eraginez.

## Sintoma klinikoak 
Gaitz honen inkubazio epea 12 eta 36 orduen artekoa da. Lehenengo sintomak goragaleak, okadak eta beherakoak dira; gero, ikusmen bikoitza (nerbio sistema erasotuta izaten hasten denean), mintzatzeko zailtasuna (ahoaren giharren paralisia dela eta) eta paralisiaren sintoma orokorrak, gorputz osora zabaltzen direnak.

Heriotza arnas aparatuaren edo bihotzaren giharren paralisiak eragiten du.

## Tratamendua 
Gaitzaren eragilea toxina bat denez, antzua da tratamendu antibiotikoa. Anti-toxina baten ezartzea da tratamendurik eraginkorrena, horrek odolean dagoen toxina indargabetzen baitu. Tratamendua goiz hasten bada heriotza arriskua murrizten da oso.

Horretaz gain, sarritan tratamendu sintomatikoa ere ematen da, zainketa bereziko unitatetan. Itomena eta bihotz-akatsak ekiditea da tratamendu horren funtsa.

## Kanpo estekak
Parazoa

**Parazoa** (greziarretik, Παρα- *ondoan* eta *ζωα* *animali* - *animalien ondoan*) animalien zuhaitz filogenetikoaren oinarrian dagoen azpi-erreinu bat da. Beste animalia guztiak eta gehienak Eumetazoa azpi-erreinuan sailkatzen dira. Talde honen ezaugarriak oso primitibotzat hartzen dira, eta ez dute ehunik edo, gutxienez, ez daude guztiz diferentziatuak. Filum bakarra izaten dute barruan, Porifera, muskulurik, nerbiorik edo barne organorik ez duen taldea, maiz zelula-kolonia baten antza gehiago dutenak organismo zelulaniztun batena baino.

Batzuetan, Parazoaren barruan Archaeocyatha ere gehitzen da, desagertutako belakien antzeko animalien talde bat, maiz Poriferaren barruan sailkatzen ez dena, nahiz eta hau eztabaidagarria izan. Aditu batzuek Placozoa ere sartzen dute hemen, baina phyllum honen barruan *Trichoplax adhaerens* espeziea baino ez denez deskribatu oso zaila da talde honetan edo Agnotozoa azpierreinuan sailkatzea.

Parazoek ez dute simetriarik eta gaur egun 5.000 bat espezie ezagutzen dira, horietatik 150 ur gezakoak. Larbek mugitzeko gaitasuna dute, baina helduak sesilak dira.

## Filogenia 
Parazoa—Eumetazoa bereizketa orain dela 940 milioi urte agertu zela uste da.

Azken filogenien arabera, Porifera eta Placozoa ez dira talde berberekoak. Edonola, Placozoek zelenteratu sinpleak dituzte, belakiek ez bezalakoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Miles de historias

**Noche sangrienta** Kañeria 13 musika taldearen 1. diskoa da, 2002. urtean taldeak berak argitaratutakoa.

## Partaideak 
* Oroben (bateria)
* Egoitz (baxua)
* Osoron (gitarra)
* Zuhaitz (gitarra)
* Ulli (ahotsa)

## Kantuen zerrenda 
# Viva el dinero
# La baraja
# Señor juez
# Tu mejor dia
# La txika
# La ola gigante
# Sigues aki
# Kurrar pa morir
# Noche sangrienta
# Hutsunea
# 25 años
# Rox
# Sangre en las aulas
# Zona roja

## Kanpo estekak 
* Taldearen MySpace gunea
Idi Bihotz

**Idi Bihotz** 1996an Bilbon sortu zen metal musika taldea da.

## Historia 
1996ko abuztuan Basurtuko lau gaztek (Mikel, Gorka, Iban eta Josu) musika talde bat sortzeari ekin zioten. 1997an beren lehenengo diskoa kaleratu zuten: *Herriaren taupada*. Lan kontuak zirela medio, Josuk atsedena hartzea erabaki zuen eta Idi Bihotzekoek, bitartean, Subliminal taldeko Julen Gil bateriajolea kontratatu zuten. Azkenik, Josuk taldea utzi eta Julenek geratzea erabaki zuen, beste ordezko bateria bat aurkitu arte. 1997ko uztailean Idi Bihotzen bateriajolea izateko prest zegoen Albaro ezagutu eta talderako hartu zuten.

1999ko otsailean *Arimaerratu* diskoa grabatu zuten Elkarreko estudioetan. Urte bereko apirilaren 6an kaleratua izan zen, eta lau egun geroago, Lesakako Atxaspi tabernan aurkeztu zuten. Horrekin, ARIMAERRATOUR izeneko bira hasi zuten. Hala ere, zenbait ezbehar gertatu ziren, Gorkak auto-istripuan bi lagun galtzeaz gain, Iñigo Egiluz taldekideen laguna Kolonbian hil zen paramilitarren eraso baten ondorioz. Hori zela-eta hainbait kontzertu bertan behera utzi behar izan zituzten.

2000ko irailaren 25ean Elkarreko estudioetan *Negarraren amorrua* diskoa grabatzen hasi ziren. Diskoa Durangoko Azokan aurkeztu eta "Negarraren Amorrua Tour 2000" birari hasiera eman zioten. Birako kontzertuen bideoekin *Infernuaren azken hauspoan* bideoa kaleratu zuten 2001eko Durangoko Azokan. Ondoren oporraldi bat hartu zuten. Mikelek, Gorkak eta Albarok ''Flyin' Freak* sortu zuten Noraezean taldeko Pedro "aitite" eta German "Jimy" Ulaciarekin.

2002ko irailaren 16an beren laugarren diskoaren grabaketari ekin zioten Andoaingo Garate estudioetan. 2003ko urtarrilaren 10ean "In Girum Tour 2003" birari hasiera eman zioten Bilboko Kafe Antzokian. Martxoaren 8an Mikelek ezker eskuko eskafoidesa hautsi zuen futbolean ari zela. Beraz, birari bertan ez uzteko, Adrian gitarrajolea hartu zuten kontzertuetarako.

2006an beren bostgarren diskoa kaleratu zuten *Odola sutan*.

2010ean, hamalau urteren ostean, talde bezala banandu ziren. Urriaren 29an eman zuten azken kontzertua, Bilboko Kafe Antzokian.

## Taldekideak 
### Oraingoak 
* Mikel Barba (gitarra eta ahotsa)
* Gorka Barba (gitarra)
* Iban Huarte (baxua)
* Albaro Alonso (bateria)
* Adrián pekkory (gitarra)

### Lehenagokoak 
* Josu (bateria)
* Julen (bateria)

## Diskografia 
* *Herriaren taupada* (1997, Oihuka)
* *Arimaerratu* (1999, Oihuka)
* *Negarraren amorrua* (2000, Oihuka)
* *Infernuaren azken hauspoan* (2001, Oihuka)
* *Amaigabe berria* (2002, Oihuka)
* *Odola sutan* (2006, Oihuka)
* *Idi Bihotz (zuzenean)'' (2007, Santo Grial)

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko musika garaikidea
* Bilboaldeko musika taldeak

## Kanpo estekak 
* Idi Bihotzen webgunea
* Taldearen MySpacea
Indiako azpikontinentea

**Indiako azpikontinentea** India historiko gehiena barnean hartzen duen eskualde geografikoa da, gaur egun India, Pakistan, Bangladesh, Nepal eta Butan estatuetan banatuta. Kulturalki, Sri Lanka eta Maldivak uharteak ere barnean ditu. Herrialde guzti hauek *South Asian Association for Regional Cooperation* elkartean daude. Guztira, Indiako azpikontinenteak 4.480.000 km²-ko azalera du.

## Izena 
Sarritan eskualdeari *azpikontinentea* deritzo, normalean munduko eskualde bakarrari horrela deitua delako. 1947 arte, eskualdea *India* baino ez zen. Pakistan edo Bangladeshek gaitzesten dute Indiako azpikontinentea izena eta Hegoaldeko Asia nahiago dute.

## Geografia 
Eskualdeak iparraldean eta ekialdean Himalaia eta hegoaldean Arabiako itsasoa eta Bengalako golkoa ditu. Pakistan, Afganistan eta Iran arteko Hindu Kush mendilerroa ipar-mendebaldeko mugatzat hartzen da. Pakistango mendebaldeko aldea, Balutxistan Sulaiman mendiek banatuta dago, hori dela eta ez dago azpikontinentean baizik eta Irango goi-ordokian.

Horrexegatik Asiako penintsula dela esan dezakegu.

## Biztanleria 
Indiako azpikontinentea munduko eskualderik populatuenetarikoa da. 1.500 milioi biztanle inguru ditu, munduko laurden bat. Biztanle dentsitatea kilometro koadroko 305 pertsonakoa da, munduko batez bestekoa baino zazpi aldiz gehiago.

## Kanpo estekak
Ekialdeko Asia

**Ekialdeko Asia** edo **Asiako ekialde**a Asiako eskualde geografiko eta kulturala da. Geografiaren aldetik, 6.640.000 km² ditu (Asiako lurren % 15), eta 1.500 milioi biztanle (Asiakoen % 40, mundu osokoen laurden bat). Biztanle dentsitatea kilometro koadroko 230 pertsonakoa da, munduko batez bestekoaren boskoitza.

Ekialde Urrunaren sinonimotzat ere erabiltzen da, termino horren eurozentrismoa saihestearren.

Kulturaren aldetik, Txinak eragin handi du eskualdean, oso zabalduta baitaude txinera, konfuzianismoa, Mahāyāna budismoa eta taoismoa.

## Banaketa 
Eskualdeko estatuak hauek dira:

*  ( eta  barne)
* 
* 
* 
* 

Eta kulturaren aldetik:

* 
*  Errusiako ekialde urruna (batzuek Iparraldeko Asian sartzen dute)

## Ikus, gainera 
* Asiako geografia

## Kanpo estekak
Artatxiki

thumb|240px|Artatxiki arrunta.
**Artatxiki**a nekazaritzan erabiltzen diren hazi txikiko hainbat zereal izendatzeko terminoa da. Ez dute talde taxonomikorik eratzen, talde funtzional edo agronomikoa baizik. Talde horretako espezieen arteko funtsezko antzekotasuna da ekoizpenerako ingurune zailetan landatzen diren hazi txikiko belarrak izatea. Historiaurrean, haren garrantzia egungoa baino handiagoa izan zen.

## Barietateak 
Artatxikien baitan hainbat generotako espezieak daude sarturik, gehienbat *Poaceae* familiako *Panicoideae* subfamiliakoak. FAOren arabera, gehien landatutako espezieak, garrantziaren arabera, hauek dira:
# Perla artatxikia (*Pennisetum glaucum*)
# Artatxiki iletsua (*Setaria italica*)
# Artatxiki arrunta (*Panicum miliaceum*)
# Hatz artatxikia (*Eleusine coracana*)

Beste espezie aipagarri batzuk:

* Artatxiki japoniarra (*Echinochloa* spp.)
* Kodo artatxikia (*Paspalum scrobiculatum*)
* Artatxiki txikia (*Panicum sumatrense*)
* Artatxiki guinearra (*Brachiaria deflexa* = *Urochloa deflexa*)

Tefa (*Eragrostis tef*) eta fonioa (*Digitaria exilis*) ere artatxikitzat hartzen dira batzuetan. Zenbaiten iritziz, basartoa ere (*Sorghum* spp.) artatxikia da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galzuri

**Galzuria** (**espelta**, **galtxuria**, **galbera** edo **gainzuria**, *Triticum spelta*) gari-espezie hexaploide bat da, hau da, sei kromosama pare ditu. Galzuria oinarrizko janaria izan zen Europako hainbat tokitan Brontze Arotik Erdi Aroraino; gaur egun uzta erlikial gisa irauten du Erdialdeko Europan. Hala ere, azken urteetan merkatu berria aurkitu du janari osasuntsu gisa. Zenbait adituren iritziz, galzuria gari arruntaren (*T. aestivum*) azpiespezie bat omen da, eta bere izen zientifikoa *Triticum aestivum* subsp. *spelta* izango litzateke.

*Triticum* *generoko beste espezie batzuk dira Triticum monococcum* eta ezkandia.

Herrialde hotz eta lur pobreetakoa, lasto gogor eta laburrekoa, alea kaskabilotik nekez bereizten duena.      

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
AAB

**AAB** akronimoak esanahi zenbait ditu:

* Amnistiaren Aldeko Batzordeak, euskal preso politikoak defendatzeko erakunde bat;
* Atez ateko bilketa, zabor bilketarako sistema bat.

## Kanpo estekak
Erdialdeko Asia

**Erdialdeko Asia** Asiako erdialdean dauden estatuak batzen dituen eskualdea da. Ez dago definizio zehatzik bere azalera adierazteko, baina esan dezake Kazakhstan, Kirgizistan, Tadjikistan, Turkmenistan, Uzbekistan, Mongolia eta Txinako Xinjiang barruan dituela.

Batzuetan Txinako Barne Mongolia eta Errusiako Kalmukia, Tartaristan, Bashkortostan, Altai, Tuva eta Buriatia errepublika osoak eta Sakhako Errepublikaren zati bat Erdialdeko Asian ere daudela esan da. Historikoki Afganistan, Irango zenbait eskualde, Pakistan, Siberia, Kaxmir, Tibet, Armenia, Azerbaijan eta Georgia ere definizioan sartu dira.

## Geografia 
Geografikoki Txinatik Itsaso Beltzarantz doazen 6500 km mendilerroek bere Hego-ekialdeko Asia, Indiako azpikontinentea eta Ekialde Ertainarekin mugak sortzen dituzten. Ekialdetik mendebaldera, mendilerroak Nan Chan, Altyn Tahg, Karakorum, Hindu Kush, Paropamisus, Elburz eta Kaukaso dira.

Hegoaldean goi-ordoki bi ditu: Irango goi-ordokia eta goi-ordoki tibetarra, ekialdean Txinako Harresi Handia eta Mantxuriako basoak. Mendebaldeko muga zehazki non dagoen esatea zaila da: Erdialdeko Asiako estepa ia Errumania eta Hungariaraino doan estepa bera baita.

## Ikus, gainera 
* Asiako geografia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Basarrateko geltokia

**Basarrate** Bilboko metroaren 1. eta 2. lineei dagokien lurpeko geltokia da, Bilboko Santutxu auzoan kokatuta dagoena, Basarrateko zelaiaren ondoan hain zuzen. 1997ko uztailaren 5ean inauguratu zen, eta Bizkaiko Garraio Partzuergoaren 1. tarifa-gunearen barruan dago.

## Sarbideak 
* Pintor Losada kalea, 3; Basarrateko zelaia (*Basarrate* irteeera)
* Iturriaga kalea, Marqués Laurentinekin izkina (*Ascensor Iturriaga* irteera)

## Geltokia 
Norman Fosterrek diseinatutako *haitzulo* motatakoa da. Bolumen handi bakar batean zulatzen den ganga itxurako galeria da, 100 metro inguru luzerakoa, eta hari zintzilikatuta *mezzanina* izeneko plataforma banatzailea dago. *Mezzanina* alboko bi nasekin elkarlotzen da eskailera monumentalen eta igogailuen bidez, eta kaleko sarbideen igogailu eta eskailerekin korridore zabal baten bidez. Mantenu elementuak, hala nola aireztapena, kableak, ur-hodiak eta abar nasen azpian kokatzen dira.

Geltoki honetako arkitekturan hiru material nagusi erabili dira: hormigoia, altzairu herdoilgaitza eta beira. Azalak hormigoi ikusizkoak dira, 240 x 120 zentimetroko modulo plaka aurrefabrikatuak erabilita eta hormigoi bonbeatuzko estalduraren enkofratu galduak direnak. *Mezzanina* elementuaren egitura altzairu herdoilgaitzezkoa da, haitzulo pisutsuaren irudia arinduz. Sarbide korridorea hormigoizko kanoi eliptikoa da, espazio zabala lortuz. Kalean, kanoia agerian utzi eta ez da *fosterito* izenpetutako bidaiaria jasotzeko beirazko sarrera erabili.

Geltokia igogailu, txarteldegi, balioztatze makina eta 2017tik desfibrilagailuz ere hornituta dago.

## Bidaiariak 
## Lotuneak 
Geltokiaren kanpoaldean bi autobus geraleku daude. Bilbobusen hurrengo lineak geralekuetatik pasatzen dira:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Basarrateko zelaia
* Santutxu
* 1. linea (Bilboko metroa)
* 2. linea (Bilboko metroa)
* Bilboko metroa
* Bilbobus
* Bilboko aldirien sarea

## Kanpo estekak 
* Bilboko metroaren webgunea
* Bilbobusen webgunea