Lola Mora

**Dolores Candelaria Mora Vega de Hernández**, edo **Dolores Mora**, ezagunagoa **Lola Mora** izenez (Trancas, Tucumán, Argentina, 1866ko azaroaren 17a &ndash; Buenos Aires, Argentina, 1936ko ekainaren 7a), argentinar eskultore garrantzitsuena izan zen, eta, gainera, hirigintzan, meatzaritzan eta ikusizko arteetan murgildu zen. Asmatzailea eta aitzindaria izan zen. Bere garaiko emakumeek debekatuta zuten espazioetan nabarmendu zen, eta mendearen azken urteetan eta mendearen hasieran gehien goraipatutako eta eztabaidatutako eskultore argentinarra izan zen. Mora Tucumandarrak Latinoamerikako lehen emakume-eskulturagilea da. Bere lanik ezagunena *Fuente de las Nereidas* da, herrimailan *Fuente de Lola Mora* deitua, 1903ko maiatzaren 21ean Buenos Aireseko Julio pasealekuan inauguratu zen Carrarako marmolezko eskultura-multzoa.

Jaso dituen omenaldien artean, azaroaren 17ko instituzionala dago, *Eskultorearen eta Arte Plastikoen Egun Nazional* gisa, Nazio Argentinarraren Kongresuak sortua. 1998an *Lola Mora Sariak* ere sortu ziren, Buenos Aireseko Emakumearen Zuzendaritza Nagusiak banatzeko. Sari horiek komunikabideetan genero ikuspegi apurtzailea duten emakumearen irudi positiboa,  genero aukera-berdintasuna eta emakumeen eskubideak sustatzen dutenei ematen zaizkie.

## Biografia 
### Haurtzaroa eta nerabezaroa 
Jaioterria polemikoa da: El Tala herrian jaio zen, Salta probintziaren hegoaldeko herri batean, gurasoak bizi ziren lekutik oso kilometro gutxira. Tucumandarrek Tucuman probintziaren iparraldean bataiatu zuten tokia hartzen dute jaioterritzat (1867ko ekainaren 22an), eta eskultoreak berak beti hartu zuen bere burura tukumantzat.
eskuinera|thumb|250x250px|Lola Moraren jaiotetxea.
Aita Romualdo Alejandro Mora zen, kataluniar jatorriko merkatari eta aberatsa. Tucuman-La Salta eremuko etxe batzuen eta Tucumango San Miguel hiriko etxe baten jabea.

1857an El Tala herrira iritsi zen. 1859ko martxoaren 16an ezkondu zen, Trancaseko San Joaquín parrokian (Tucumán probintzia), Regina Vega Sardinarekin, El Talan jaioa, Tarifa eta Guachipas herrietako jatorria zuena.

Lola Mora (Dolores Candelaria Mora Vega) zazpi neba-ahizpetako hirugarrena izan zen: hiru gizon eta lau andra. 1870ean, lau urte zituela, familiak Tucumango San Miguel hirian kokatzea erabaki zuen. 1874ko abuztuan, zazpi urte zituela, Nuestra Señora del Huerto ikastetxean hasi zituen ikasketak, eta ikasle gisa nabarmendu zen. 1885eko irailean, Lolak hamazortzi urte zituenean, gurasoak hil ziren: ama, pneumoniaz, eta bi egun geroago aita, bihotzekoaz.

### Artearen hastapenak 
1887an Tucumanera iritsi zen Santiago Falcucci (1856-1922) margolari italiarra klaseak ematera, eta Lola bere ikasleetako bat izan zen. Horrelaxe hasi zen pinturan, marrazkian eta erretratuan, eta neoklasizismoari eta erromantizismo italiarrari buruz ikasi zuen. Estilo horiek markatu zuten bere lana; tucumandar gizarteko pertsona ospetsuen erretratuak egiten hasi zen, eta haiekin finantzatu ahal izan zituen bere beste lanak.

Arrakastak bultzatuta, Saltako gobernadorea zen Delfín Leguizamoni erretratua egin zion, eta bere lana hain perfektua izan zen, ezen bere maisu Falcuccik hauxe esan zuen: "*Argazki baten kopia zen, baina bere dena zuen, banakakoa fakturan*". 1853az geroztiko Tukumango gobernadoreen hogei erretratuko bilduma bat margotu zuen Lola Morak. Probintziako legealdiak bost mila pesotan eskuratu zituen. Tucumanen artista ezaguna zen 1895ean Europan ikasketak hobetzeko beka baten bila Buenos Airesera joan zenean. 1896ko urriaren 3anJosé Evaristo Uriburu presidenteak eman zion beka hori, bi urterako ehun urrezko Argentinako pesuko  diru-laguntza hileko.

### Eskulturako lehen urratsak 
[thumb|[Lola Mora bere tailerrean modelo batekin lanean, 1903. Nazioaren Artxibo Orokorra.]]
Erroman, 1897an, Paolo Michetti pintore frantsesaren ikaslea izan zen. Pinturan eta argazkigintzan aritutakoa zen, eta eskultorea izan zen gaztaroan; Constantino Barbella eskultorearekin terrakotarekin lan egiteko artea ikasi zuen (1852-1925), eta, azkenik, eskulturan buru-belarri aritzea erabaki zuen, marmolean maisu zen Giuleverio irakaslea ezagutu zuenean.

## Bizitza pertsonala 
[thumb|295x295px|Alberdiren monumentua, San Miguel de [San Miguel de Tucumán|Tucumángo Alberdi plaza]]1909ko ekainaren 22an, berrogeita bi urte zituela, Erregistro Zibilean ezkondu zen Luis Hernández Oterorekin. Luis Hernández Oterok 17 urte gutxiago zituen, Entre Ríos probintziako Sabá Zacarías Hernández probintziako gobernadore ohiaren semea zen. Eskultoreak Kongresu Nazionaleeko fatxadarn lan egiten zuenean ezagutu zuen, bertako langilea zen eta. Oscar Félix Haedo ikertzailearen arabera bere ikaslea izan zen.

Ospakizun erlijiosoa hurrengo egunean egin zen, Nuestra Señora del Socorro basilikan (Buenos Aires). Amabitxi Rosario Clorinda G Avellanedakoa izan zen, Marco Avellanedaren emaztea, aldi berean Nicolás Avellanedaren anaia. Aitabitxi Manuel Otero Acevedo, senargaiaren familiaren ordezkari bakarra, familiak adin diferentziaren ondorioz, ez baitzuen ezkontza onartu. Bai akta zibilean, bai erlijiosoan, Lola Morak hogeita hamabi urte zituen.

Bikotea ez zen zoriontsua izan eta bost urte geroago senarrak utzi egin zuen.

## Lanak 
Lola Moraren eskultura-artearen ezaugarriak eboluzionatu egin ziren: Italiako errenazimentuak eragin handia zuen akademizismotik hasi eta Rodinekiko kidetasunak dituen basakeria batera. Bestalde, Lola Morak ezaugarri bat du: emakumea bere naturaltasunean nabarmentzea. Garai hartan, emakumea mendebaldeko mundu osoan erabat baztertuta eta gizonaren mende zegoen, eta modu klandestinoan soilik agertzen zen emakumeen biluztasuna prostibulariotzat eta pornografikotzat.

Lola Moraren asmoa, bere lanetan, emakume librea gorestea zen, bere edertasun naturalarekin; hala ere, garai hartako pentsaera nagusiak bere biluzi femeninoak obra "moralgabetzat" hartu zituen. Lola Moraren lana emakumearen askapenaren testuinguru oso batean egin zen.
thumb|Oihartzuna.
Lola Mora langile emankorra izan zen eta lan garrantzitsuak egin zituen, besteak beste:

* *La Fuente de las Nereidas* edo *El tocador de Venus*, Costanera Hegoan, Buenos Aires Hiria, 1903.
* Independentzia Etxeko Behe Erliebea, Tucumango San Migel, 1900.
* "*De la Libertad"* estatua, Independentzia plaza, Tucumango San Miguel.

* Juan Bautista Alberdiren monumentua, Alberdi plaza, Tucumango San Miguel.
* 2. talde eskultorikoa. Argentinako Banderaren Monumentu Nazionala, gaur egun (2023) 3aren zati bat. Rosario Hirian.
* "*La Justicia", "El Progreso", "La Paz"* eta "*La Libertad"* estatuak, Jujuyko San Salvador hiriko Gobernu Jauregiaren ondoan.
* *"El Trabajo"* estatua, Jujuyko San Salvador hiriko Maipú plazatxoan.
* *Los Leones* estatua, Nieva auzoko San Salvador de Jujuy (Jujujuy).
* Nicolas Avellanedaren monumentua, Avellanedako Alsina plazan, Buenos Aires probintzian.
* Francisco Narciso Lapridaren monumentua, San José de Jachal hirian, San Juan probintzian.
* Saltako bataila (Salta Hiria) oroitzeko otsailaren 20ko Monumenturako brontzezko obra batzuk, Parisen eginak, haren gainbegiratze artistikoarekin.
* Facundo Zuviria doktorearen estatua, Lola Moraren lorategiak, San Martin parkea, Salta hiria.
* El Tala herrian (La Candelaria departamendua, Salta) dago bere Jaioetxea –Monumentu Historiko Nazional izendatu zuten– eta udalerri horretako hilerrian dago hark egin zuen lehen hilarria, Facundo Victoriano Zelarayán jaunari (herriko tren-geltokiko lehen burua) egina.
* Aristobulo del Valleren bustoa. Obraren fitxa: Urtea: 1906 Kokapena: La Platako Udala.
* Carlos María de Alvear jeneralaren estatua, estatu nazionaleko lehen buruzagi nagusia. Arazatí pasealekuan dago, Corriente hirian, Belgrano zubiaren sarbidetik gertu.

[thumb|Gaur egun, Las Nereidas iturria Puerto [Puerto Madero|Maderon (CABA) dago.]]

### Arte-estiloa 
Haren lan batzuk sintetikoak dira, hasiera batean, klasizismo akademizistaren eta joera abstraktizatzaileen artean (ia amaitu gabeak dirudite eta trakets zizelkatuta), lan horien ondorioz, Jules Huret kazetari frantsesak, 1910ean Argentinako Mendeurrenera gonbidatuta, ikusi zituenean, oso iritzi txarra eman zuen, baina Lola Mora lan horiekin XX. mendeko abangoardietara hurbiltzen ari zen, Alberto Giacomettiren, Eduardo Chillida Juanteguiren, Pablo Picassoren eta Henry Mooreren eskutik, eta Auguste Rodin eta Antoine Bourdelle bikainek aurrea hartu zieten. Baina askotan ez zen ulertu, nahiz eta bere aberriko meritu handiak bizi izan zituen, nahiz eta orduan bere neurri klasizista eta neorrenazentistetara mugatu ziren.

### Fuente de las Nereidas 
thumb|243x243px|Nereiden Iturriaren xehetasuna, eskultorearen lanik ezagunena.Lola Moraren obra garrantzitsuena da. Buenos Aires Hiriko Udalak erosi zuen eta hasiera batean katedralaren parean jartzea aurreikusita zegoen.

Erromako estudioan zizelkatuta, 1902ko abuztuan Buenos Airesera iturriaren blokeekin itzuli zenean, estatua erabat biluziz osatuta zegoela jakin zenean, eskandalua izan zen eta kokapen desegokitzat jo zen.

Azkenik, 1903ko maiatzaren 21ean inauguratu zen, eskandaluaren iturria ikusi nahi zuen jendetza baten aurrean. 
* 1995. urteaz geroztik, urtero antolatzen du “Arteen Astea”, El Tala eta Salta hirian (azaroaren 17tik 23ra) aldi berean egiten dena, eta Lola Mora Arteen Jaialdi Nazionala (edo Lola Mora Jaialdia) izena duten diziplina artistiko eta eskualde guztiek hartzen dute parte.

### Lola Mora sariak 
1999an, Buenos Aireseko Hiri Autonomoko Emakumearen Zuzendaritza Nagusiak aintzatespen bat eman zien hainbat komunikabidetan genero-estereotipoak hausten dituen emakumearen irudi positiboa ematen dutenei, emakumeen aukera-berdintasuna eta eskubideak sustatzen dituztenei.

Helburua da hedabideetan ematen diren emakumeen irudiaren estereotipoak ezabatzea ahalbidetuko duten kultura-jarraibideetan, ohituretan eta ohituren aldaketak bultzatzea.

Saria 1999ko maiatzaren 6an 188. legea atera ondoren eratu zen. 2000. urtean eman zen lehen aldiz.

## Lola Moraren esaldiak 
*La Fuente de las Nereidas* proiektua publikoa izan ondoren, zenbait mugimendu egon zen lan hori egitearen aurka agertu zirenak. Hala ere, artistak ez zien kasurik egin oposiziokoei. Gutun baten bidez bere arte-sorkuntzaren alde egin zuen. Bere paragrafo adierazgarrienetako batzuek honelaxe zioten:
*Ez dut polemikaren eremura jaitsi nahi, eta ez naiz etsai ikusezin eta boteretsuarekin, hau da, maltzurkeriarekin, eztabaidan sartzen saiatzen. Baina tamalez, jende jakin baten espiritua, ezpurutasuna eta sentsualismoa gailendu dira giza biluzi bat, Jainkoak sortu ahal izan duen arkitektura zoragarriena, ikustearen plazer estetikoaren gainetik.*
*Artea gizakiak naturari ematen dion erantzuna eta hura gainditzea da; baina hezkuntza estetiko bat dago, hezkuntza moral eta erlijioso bat bezala.*

*Gizakiek ez dute hezkuntza-mota horietako bakar bat ere lortzen, sentsibilitate finarekin eta diziplinazko arretarekin baizik. Bakoitzak artelan batean  aldez aurretik bere izpirituan dagoena ikusten du; aingerua edo deabrua beti gizakiaren begiradan borrokatzen ari dira. Nik ez dut ozeanoa gurutzatu nire herriaren lotsa iraintzeko; izutuko  ninduke norbaitek horrelako zerbait imajinatu duela pentsatzeak (...) Sentitzen dut benetan zer gertatzen ari den, baina ez dut errepudioko esamolde horietan -zelan edo halan dei diezaiogun- herri honen ahots puru eta noblearen berri ematen. Eta hori entzun nahi nuke; espero dut geroaren erantzuna.*

## Estatuak Tucumanen 

Fitxategi:Plaza_Independencia_(Estatua_de_la_Libertad_de_Lola_Mora).jpg|Askatasunaren estatua, Tucumango Independentzia plazan.
Fitxategi:Mural-CasadeTucuman-2.jpg|Lola Moraren erliebe gaineko bietako bat, Tucumango Etxe Historikoa museoko hirugarren patioan.
Fitxategi:Monumento_a_Juan_Bautista_Alberdi.jpg|Alberdi monumentua, Tucuman hiriburuko Alberdi plazan.

## Estatuak Rosarion 
Lola Moraren estatua-talde bat Pasaje Juramenton dago, Argentinako Rosario hiriko Banderako Monumentu Nazionalean oinezkoentzako pasabidean.

Fitxategi:Estatuas_de_Lola_Mora_1.jpg
Fitxategi:Estatuas_de_Lola_Mora_2.jpg
Fitxategi:Estatuas_de_Lola_Mora_3.jpg
Fitxategi:Estatuas_de_Lola_Mora_4.jpg
Fitxategi:Estatuas_de_Lola_Mora_5.jpg|El Gaucho
Fitxategi:Estatuas_de_Lola_Mora_6.jpg
Fitxategi:Estatuas_de_Lola_Mora_7.jpg
Fitxategi:Estatuas_de_Lola_Mora_8.jpg
Fitxategi:Estatuas_de_Lola_Mora_9.jpg
Fitxategi:Estatuas_de_Lola_Mora,_Monumento_a_la_Bandera,_Rosario.jpg
Fitxategi:Lola_Mora_a.jpg

## Estatuak San Salvador de Juyn eta Argentinako Nazioaren Kongresuaren Jauregiko arkupeetan 

Fitxategi:Estatuas_de_Lola_Mora_en_el_Congreso_Nacional_(lado_Norte).JPG|Argentinako Nazioaren Kongresuaren Jauregirako obren erreplikak (Iparraldeko sarrera nagusia, jatorrizkoak San Salvador de Jujuyn daude)
Fitxategi:Estatuas_de_Lola_Mora_en_el_Congreso_Nacional_2.JPG|Argentinako Nazioaren Kongresuko Jauregiko sarrera nagusirako egin zituen obra alegorikoen erreplika (hegoaldean)

## Estatua San Juanen 

Fitxategi:Estatua_de_Francisco_Narciso_Laprida,_por_Lola_Mora_01.jpg|El Laprida, Lola Moraren lana
Fitxategi:Estatua_de_Francisco_Narciso_Laprida,_por_Lola_Mora_04.jpg
Fitxategi:Estatua_de_Francisco_Narciso_Laprida,_por_Lola_Mora_05.jpg

## Dokumentalak 
* *La fuente de Las Nereidas* (1966) dokumental-film laburra, Carlos Alberto Aguilarrek idatzia eta zuzendua, *Argentina en el siglo* serierako.
* *Lola Mora* (1996), Javier Torrek zuzendutako film luzea, eskultorearen bizitzan oinarritua.
* *La otra Lola Mora* filma. Alejandro Arrozek zuzendua. Ekoizpena: INCAA / Verónica Ardanaz. Argazkigintza eta Ganbera Zuzendaritza Alejandro Arroz / Rubén Poli soinua / Aholkularitza historikoa David Sorich / Musika Anibal Alfaro, Pachula Botelli. ATVC saria 1999.

Antonio Sorichek artistaren jatorriari eta bizitzari buruz egindako ikerketa-lan batean oinarrituta dago zinema-lana. "*La otra Lola Mora*" telesailak "*Tierra Firo"* dokumentalak biltzen ditu. 24 minutuko hamar film laburrek osatzen dute.

## Erreferentziak 
## Bibliografía 
* Corsani, Patricia V.  (2014) *El espacio doméstico de una escultora profesional. Generalidades sobre Lola Mora*. VI Congreso Virtual sobre Historia de las Mujeres. Jaén (España), Asociación de Amigos del Archivo Histórico Diocesano de Jaén. (en línea)

* Delgado, Josefina (2006) Lola Mora: la pasión de la forma. (2006) Buenos Aires ISBN 9870405029
* Teràn, Celia; Pàez de la Torre, Carlos (1997) Lola Mora. Una biografía. Buenos Aires, Planeta,
* Verlichak, Carmen (1996) Las diosas de la belle époque y de los años locos. Buenos Aires, Editorial Atlántida
* Lola Mora. Soto, Moira. Buenos Aires, Editorial Planeta, 1991
* Lola Mora, Elena Correa. Serie de Escultores Argentinos del siglo XX /2, Buenos Aires, Centro Editor de América Latina, 1981.
* Haedo, Oscar Félix; (1974) La primera escultora argentina. Buenos Aires, Eudeba.

## Ikus, gainera 
* Camille Claudel

## Kanpo estekak 
* Portal Informativo de Salta con fotos de algunas de sus obras.
* Visita Virtual al Monumento a la Bandera Argentina  
* Fotos y comentarios acerca de La Fuente de las Nereidas
* Finca El Dátil. Lugar natal de Lola Mora Obra
* 
* Referencias genealógicas de Lola Mora