open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Spandauko espetxea

thumb|250px|Guardia aldaketa, espetxearen aurrean.
**Spandauko espetxe**a Alemaniako Berlin hiriko Spandau barrutian zegoen espetxe ospetsua da. Monumentu babestua da. 1876an eraiki zuten, eta 1987an eraitsi, azken preso naziak, Rudolf Hessk, bere buruaz beste egin ondoren. Neurri horrekin neonazien kultuko tokia bihurtzea saihestu nahi izan zuten. Gaur egun, toki berean saltokigune bat dago.

## Eraikina 
1876an eraiki zen eta Erdi Aroko estiloa imitatzen zuen, gaztelu baten itxuraz. Adreilu gorriz eginda zegoen. 500 preso gordetzeko eraiki zen. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Nurenbergeko epaiketetan zigortutako zazpi buru nazi bertan espetxeratu zituzten. Debekatuta zegoen eraikinari argazkiak egitea.

## Administrazioa 
Nahiz eta espetxea Berlingo britaniar aldean egon, haren kontrola lau potentzia irabazleek txandakatzen zuten: Erresuma Batuak, Ameriketako Estatu Batuek, Frantziak eta Sobietar Errepublika Sozialisten Batasunak.

### Preso naziak 
1987ko abuztuan, berrogei urte espetxeratuta egon ondoren, Rudolf Hess hil zen. Urte horien erdiak espetxeko preso bakarra izan zen. Nahiz eta sarritan aipatu humanitario arrazoiengatik kaleratu zutela, sobietarren eta britaniarren aurkako jarrera azken une arte mantendu zen.
thumb|250px|Espetxeak bete zuen orubea.

## Musika taldea 
Spandau Ballet musika taldeak espetxearen izena hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Espetxearen historia argazkietan.
* :Spandau espetxea Aliatuen Mendebaldeko Berlinen webgunean.
* :Rudolf Hess Spandau espetxean.
Landsberg espetxea

**Landsberg espetxea** Alemaniako Landsberg am Lech hirian dagoen presondegia da, Baviera estatuan, Munich hiritik 65 kilometrotara.

## Historia 
1924an Hitler, Municheko Putscha ondoren, Landsberg espetxean 264 egun igaro zituen. Han, Rudolf Hessen laguntzarekin, *Mein Kampf* (Nire borroka) bere liburua idatzi zuen.

Bigarren Mundu Gerraren amaieran aliatuek gerra kriminalak atxilotzeko espetxea erabili zuten. 1946sn, Joseph T. McNarney generalak, Ameriketako Estatu Batuetako armadaren komandantea Alemanian, Gerrako Kriminalen Presondegi 1.a izendatu zuen; instalazio hori 1958an itxi zuten. Geroztik espetxea Mendebaldeko Alemaniaren eskuetara pasa zen eta gaur egun bertako Zuzenbide Ministerioak irekita mantetzen du.

## Espetxeratu ospetsuak 
* Josef Dietrich
* Hellmuth Felmy
* Adolf Hitler
* Rudolf Hess
* Otto Hofmann
* Karl-Adolf Hollidt
* Hermann Hoth
* Waldemar Klingelhöfer
* Alfried Krupp
* Hans Heinrich Lammer
* Wilhelm List
* Rupert Mayer
* Erhard Milch
* Joachim Peiper
* Martin Sandberger
* Gustav Adolf Steengracht von Moyland
* Otto Steinbrinck
* Walter Warlimont
* Bernhard Weiss
* Uli Hoeness, FC Bayern München taldeko presidente ohia.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak
Citroën C3

**Citroën C3** Citroën marka frantsesak 2002 tik ekoizten duen auto mota balioanitza da. Donato Cocok eta Jean-Pierre Plouék diseinatu zuten, azken honek Renault Twingo diseinatu zuen ere.

## Kanpo estekak
Wu-Tang Clan

**Wu-Tang Clan** Staten Islanden 1992an sortutako hip hop musika taldea da. RZA ekoizleak eta GZA, Ol' Dirty Bastard, Method Man, Raekwon, Ghostface Killah, Inspectah Deck, U-God eta Masta Killa raperoek sortua, ekialdeko kostaldeko eta hardcore hip hop estiloen ikur bilakatu zen.

## Diskografia 
* *Enter the Wu-Tang (36 Chambers)* (1993)
* *Wu-Tang Forever* (1997)
* *The W* (2000)
* *Iron Flag* (2001)
* *8 Diagrams* (2007)
* *A Better Tomorrow* (2014)
* *Once Upon a Time in Shaolin* (2015)

## Kanpo estekak
Stadelheim espetxea

thumb|250px|Zaintzarako garita baten irudia.
**Stadelheim espetxea** Munich hiriko Giesing barrutian dagoen presondegia Alemaniako handienetariko bat da. 1894an sortua nazien garaian bertan hilarazte asko egin ziren.

## Espetxearen ezaugarriak 
14 hektarea ditu eta 1.500 preso izateko pentsatuta dago. Uste askoan heriotz zigorra ezartzeko erabilia izan da:
* 1895 eta 1927 artean: 14 hildako, tartean Gustav Landauer eta Eugen Levine.
* 1933 eta 1945: gutxienez 1.035 hildako, Ernst Röhm eta Arrosa Zuriaren erresistentziako mugimenduaren partaideak Sophie Scholl, Hans Scholl eta Christoph Probst; Alex Schmorell, Willi Graf y Kurt Huber. Baita ere Hans Conrad Leipelt Hamburgoko Arrosa Zuriaren partaidea, 1945an eraila Kurt Huberrek idatzitako azken liburuxka zabaltzeagatik.

## Espetxeratu ezagunak 
* Ludwig Thoma, 1906an sei asteko zigorra bete zuen, moralitateen aldeko elkarteei iraintzeagatik.
* Kurt Eisner, 1918ko udatik urria atxilotua egon zen greba egiteagatik.
* Anton von Arco auf Valley, Kurt Eisnerren hiltzailea, 70. ziegan bere zigorra bete zuen; ziega libratu zuen Adolf Hitlerri tokia egiteko.
* Gustav Landauer, 1919ko maiatzaren 2an eraila.
* Eugen Leviné, 1919ko uztailaren 5ean eraila.
* Ernst Toller, 1919tik 1924ra espetxeratua.
* Adolf Hitler, 1922an espetxeratua Otto Ballerstedti eraso egiteagatik.
* Ernst Röhm Labana Luzeen Gauan parte hartzeagatik, Hitlerrek haren erilketa enkargatu zuen. 70. ziegan hil zuten 1934ko uztailaren 1an.
* Peter von Heydebreck nazia, SSek hil zuten 1934an.
* Leo Katzenberger, 1942ko ekainaren 2an burua moztu zioten.
* Hans Scholl, 1943ko otsailaren 22an hil zuten. Arrosa Zuria mugimenduaren partaidea zen.
* Sophie Scholl, 1943ko otsailaren 22an hil zuten. Arrosa Zuria mugimenduaren partaidea zen.
* Christoph Probst,1943ko otsailaren 22an hil zuten. Arrosa Zuria mugimenduaren partaidea zen.
* Alexander Schmorell, 1943ko uztailaren 13an hil zuten. Arrosa Zuria mugimenduaren partaidea zen.
* Kurt Huber, 1943ko uztailaren 13an hil zuten. Arrosa Zuria mugimenduaren partaidea zen.
* Willi Graf, 1943ko urriaren 12an hil zuten. Arrosa Zuria mugimenduaren partaidea zen.
* Friedrich Ritter von Lama, kazetari katolikoa. 1944ko otsailean hil zuten.
* Hans Conrad Leipelt, 1945eko urtarrilaren 19an hil zuten. Arrosa Zuria mugimenduaren partaidea zen.
* Ingrid Schubert, Armada Gorriaren Frakzioaren partaidea, haren ziegan urkatuta 1977ko azaroaren 13an aurkitu zuten.
* Dieter Zlof, Richard Oetkerren bahitzailea, Straubingera eraman aurretik hemen egon zen.
* Konstantin Wecker, musikaria, 1955ean kokaina erabiltzeagatik preso izana.
* Karl-Heinz Wildmoser Sr., 2002an inguruan atxilotua. TSV 1860 München futbol taldearen presidente ohia. 2002. urtearen inguruan
* MOK, rap abeslaria, 2003 eta2004 urtetan preso.
* Oliver Shanti, musikaria, 2008tik preso.
* John Demjanjuk, grema krimenen akusaziopean preso.
* Breno Borges, futbolaria, 2012an preso.
* Beate Zschäpe, Nationalsozialistischer Untergrund (NSU) taldearen partaidea izatearen akusaziopean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Besarabia eta Ipar Bukovinaren sobietar okupazioa

Sobietar Batasunak aurreikusi zuen anexioa lortzea inbasio handi batekin, baina Errumaniako gobernuak, ekainaren 26an emandako ultimatum sobietarrei erantzunez, lurraldeetatik erretiratzea adostu zuen gatazka militar bat saihesteko. Alemania naziak, sobietarrek Besarabiako eskualdearen gaineko interesa onartu zuen 1939. urteko Molotov–Ribbentrop itunaren protokolo sekretuan, jakinaren gainean zegoen ekainaren 24an aurreikusitako ultimatumean, baina ez zieten jakinarazi Errumaniako agintariei eta ez zeuden laguntzeko prest. Ekainaren 22an, Errumaniako mugen bermea izan zen Frantziako erorketa azken faktorea dela uste dute sobietarren ultimatuma igortzeko erabakian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tiangong-1

thumb|300px|eskuinera|Tiangong-1 espazio estazioaren maketa, laborategia atxikia duela.
**Tiangong-1**, txineraz 天宫一号; pinyinez: Tiāngōng yīhào; literalki: "Jauregi Zerutiarra 1", Txinako Herri Errepublikaren lehenbiziko espazio estazioa izan zen. 2011ko irailaren 29tik Lurraren orbitan zegoen, Txinako Espazio Administrazio Nazionalaren arabera estazioak 8 tona pisu inguruko espazio laborategia zuen, Shenzhou 8, Shenzhou 9 eta Shenzhou 10 espazio misioetan parte hartu zuen.

2016ko irailaren 19an txinatarrek Tiangong-1 kontroletik kanpo eta Lurrera erortzear zegoela berri eman zuten. Azkenik, 2018ko apirilaren 1ean Hego Ozeano Barean jauzi zen.

## Kanpo estekak
Caroline Elkins

**Caroline Elkins** (New Jersey, 1969) estatubatuar historialaria eta Harvard Unibertsitateko irakaslea da. Pulitzer saria jaso zuen 2006an, ''Imperial Reckoning: The Untold Story of Britain's Gulag in Kenya'' (2005) liburuarengatik. Britainiar agintariek Mau Mau mugimenduko kideen aurka, eta baita Kenyako indigenen aurka ere, egin zituzten torturak eta gehiegikeriak agerian utzi zituen ikerlan horretan.

## Erreferentziak
George Erskine

**George Watkin Eben James Erskine** (Hascombe, Surrey, Ingalaterra, 1899ko abuztuaren 23a - Rusper, West Sussex, 1965eko abuztuaren 29a) britainiar militarra izan zen, Britainiar Armadako jeneral maila erdietsi zuena. 1943-1944 bitartean, Bigarren Mundu Gerran, 7. dibisio korazatuko burua izan zen. 1953tik aurrera, Mau Mauren aurkako errepresioa gidatu zuen Kenyan.

## Erreferentziak
Larry Taylor

**Samuel Lawrence Taylor** edo **Larry "The Mole" Taylor** (New York, 1942ko ekainaren 26a - Los Angeles, 2019ko abuztuaren 19a) estatubatuar musikaria izan zen. Canned Heat taldeko baxu-jotzailea izan zen 1967tik. Aurrez Jerry Lee Lewisekin eta The Monkeys taldearekin baxua jo zuen. Ere jo zuen John Mayallekin eta Tom Waitsekin. Monterrey eta Woodstock jaialdietan parte hartu zuen.
Ursula Kuczynski

**Ursula Kuczynski** (Schöneberg, Prusia, Alemaniako Inperioa 1907 - Berlin, Alemania, 2000), beste izen batzuekin ere ezagutua (**Ruth Werner,** **Ursula Beurton** eta **Ursula Hamburger**) eta are espioi gisako izenekin ere (**Sonja Schultz, Sonja, Sonya**) Alemaniako aktibista komunista bat izan zen Sobietar Batasunarentzat lan egin zuena espioi gisa 1930 eta 1940eko hamarkadetan.Bere jarduera nagusia espioitzan izan zen Klaus Fuchs zientzialari nuklearraren kudeatzaile izatea.

## Biografia 
1930eko hamarkadan hasi zen espioitza lanean, bere lehen senar arkitektoa, Rudolf Hamburger, Shanghain (Txina) lanean ari zela. Mendebaldetar komunitate aktibo handia zegoen hiri hartan, eta bertako lagun batek, Agnes Smedley kazetari estatubatuarrak, beste aleman komunista bat aurkeztu zion, Richard Sorge, zeinaren bitartez egin zuen bat Ursulak Sobiet Batasuneko inteligentzia zerbitzuekin.

Txinatik Suitzara mugitu ziren Hambruger senar-emazteak 1938an, eta han nazien kontra jarraitu zuen Ursulak, espia lanetan eta baita Danzig hiri okupatuko erresistentzia talde bat antolatzen. Suitzan dibortziatu egin zen, eta bigarren senarrarekin ezkondu zen. Len Beurtonekin, zeina britainiar bat zen dagoeneko lanean ari zena sobietarrentzako espioitzan. Pasaporte britainiarra lortu zuen horrela Kuczynskik, eta 1940an Erresuma Batura joan ziren senar-emazte berriak

Ingalaterran militar britainiar batzuen informazioa pasatzen hasi zen Sobietar Batasunera, bereziki Royal Air Force taldeko ofizial batek eta itsaspeko radarretan berezitutako beste batek ematen ziotena. baina bere lorpen handiena a Jürgen Kuczynski anaiaren bidez lortu zuen: anaiak lortu zuen Klaus Fuchs zientzialari nuklearra erreklutatzea (1942 amaieran), eta 1943tik Ursulak, *Sonya agenteak*, kudeatu zuen Fuchsen lana eta informazio jarioa. Estatu Batuetako Manhattan proiektutik (arma nuklearrak sortzeko ekimen handia) Sobietar Batasunera iritsi ziren horrela informazio kritiko asko, eta Sobiet Batasunaren arma atomikoen garapenean garrantzi handia izan zuen.

Fuchsen espioitza rola argitara irten zenean, Ekialdeko Alemaniara ihes egin zuen Sonya agenteak 1950ean. Ekialdeko Alemanian bizi izan zelarik zenbait liburu idatzi zituen, tartean bere espioitza bizitza kontatzen zuen autobiografia, *Sonjas Rapport* .

## Erreferentziak
Hakenfelde espetxea

thumb|Espetxea ez da segurtasun handikoa.
**Hakenfelde espetxea** () Berlingo espetxea da. Ez da seguritate handikoa.

## Historia 
Mendebaldeko Berlinen 1978ko martxoaren 1an ireki zen. Hasiera batean Düppel espetxearen adar bat zen. 1991an zentzategi independentea bihurtu zen. 1995tik 1998ra instalazioak berritu ziren: barrakoi zaharrak kendu zituzten espetxe modernoa egiteko. 908 pertsonentzat pentsatuta dago.

## Espetxeratu ospetsuak 
Berlingo harresia erori zenean, Ekialdeko Alemaniako komunista asko hemen bete zituzten ezarritako zigorrak:
* Egon Krenz
* Günter Schabowski
* Heinz Keßler

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Espetxearen informazioa Berliner Justizvollzug webgunean.
Halengo gudua

**Halengo gudua** (baita ere, **Haelen** edo **Zilarrezko Kaskoen gudua** bezala ezagutua, , , alemaniar cuirassiersek gudu zelaian utzitako zaldizko kasko asko zirela eta), 1914. urteko abuztuaren 12an izan zen Lehen Mundu Gerraren hasieran.

## Kanpo estekak
Portrait de la jeune fille en feu

***Portrait de la jeune fille en feu*** 2019ko Céline Sciamma frantziar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

2019ko Cannesko Zinemaldian estreinatu zen, eta Gidoi Onenaren saria eskuratu zuen.

## Sinopsia 
Frantziako Bretainia, 1770. Mariannek Héloiseren ezkontza-erretratua margotu beharko du neskak komentua utzi eta gutxira. Héloisek ez du onartuko halabeharrez ezkondu behar duenik, eta erretraturako paratzeari uko egingo dio. Beraz, Mariannek ezkutuan lan egin beharko du. Horretarako, konpainiako damatzat aurkeztuko da, hala, egunez begiratu eta gauez margotzeko. Bien artean oso harreman berezia garatuko da.

## Aktoreak 
* Noémie Merlant: Marianne
* Adèle Haenel: Héloïse
* Luàna Bajrami: Sophie
* Valeria Golino: Kondesa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Hoheneck emakume-espetxea

thumb|250px|Espetxea albo batetik ikusita.
**Hoheneck emakume-espetxea** () Sajoniako estatuko Stollberg/Erzgeb. hirian dagoen presondegi historikoa da. Alemaniako Errepublika Demokratikoaren garaietan, Stasi agindupean, emakume disidenteak atxilotzeko erabili zen.

## Historia 
XVI. mendean toki berean eta Staleburg Erdi Aroko gazteluaren erorkinen gainean eraikita, ehiza-pabiloi bat zegoen. 1862an emakumeentzako espetxe moduan erabilia izan zenaren lehenengo agiria ezagutzen da; orduko izena *Königlich Sächsisches Weiberzuchthaus* zen. Ondoren, probisionalki gizonak atxilotzeko erabili zen ere bai. Lehen Mundu Gerran militar osptialea gisa erabili zen. Naziek 1933an preso politikoak atxilotzeko erabili zuten; ondoren, preso arruntak izateko erabili zen. Bigarren Mundu Gerran sobietarrek erabili zuten. Gerra bukatu ondoren, Stasi agindupean, emakume disidenteak atxilotzeko erabili zen, Strafvollzugseinrichtung (StVE) Stollberg (Hoheneck) izenarekin.
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Espetxeari buruzko dokumentalaren berri.
A-55

**A-55** edo **Vigo - Tuiko Autobia** Vigo eta Portugal lotzen duen autobia da.

## Tarteuneak 

## Ibilbidea 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Waruhiu Itote

**Waruhiu Itote** (Kaheth, Kenya Britainiarra, 1922 – Ol Kalou-tik hurbil, Kenya, 1993ko apirilaren 30a), gerrako izenez **China jenerala**, Mau Mau matxinadako buruzagietako bat izan zen, Dedan Kimathi, Stanley Mathenge, Kurito ole Kisio, Musa Mwariama eta Muthoni Kirimarekin batera. 1954ko urtarrilaren 15ean, britainiar indarrek atxilotu zuten, eta zenbait espetxetan egon zen, 1962ko ekainaren 12an askatu zuten arte. Urte horren amaieran, Jomo Kenyattak Israelera bidali zuen, prestakuntza militarra jasotzera. Kenyaren independentziaren ondoren, Gazteria Zerbitzu Nazionaleko kapitain izendatu zuten, eta Gazteria Zerbitzu Nazionaleko zuzendariorde 1967an.

## Erreferentziak
John Kufuor

**John Kofi Agyekum Kufuor** (Kumasi, Urre Kosta, 1938ko abenduaren 8a) ghanatar politikaria da, Alderdi Abertzale Berriko (NPP) kidea; Ghanako Errepublikako presidentea izan zen 2001etik 2009ra.

## Bizitza 
Diputatua izan zen Bigarren Errepublikan (1969-1972), eta Hirugarren Errepublikan ere (1979-1981). Ministroa izan zen ere Kofi Abrefa Busiaren gobernuan. 1996ko presidentetzarako hauteskundeak galdu zituen Jerry John Rawlingsen aurka, baina 2000koetan nagusitu zitzaion John Atta Millsi. 2004an berriz hautatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Werl espetxea

thumb|280px|Espetxea zerutik ikusita.
**Werl espetxea** () Alemaniako Ipar Renania-Westfalia estatuko Werl hirian dagoen presondegia da, Dortmund hiritik gertu.

## Ezaugarriak 
Alemaniako espetxe handienetariko bat da Werlekoa. 900 espetxeratu inguru ditu.

## Historia 
1906an eraikia, 1908an Prusiako espetxe nagusietariko bezala hasi zen erabiltzen. Bigarren Mundu Gerra ondoren goi mailako funtzionario naziak atxilotzeko erabili izan zen. Egun funtzionatzen jarraitzen du.

## Espetxeratu naziak 
* Hertha Bothe
* Hertha Ehlert
* Nikolaus von Falkenhorst
* Albert Kesselring
* Oscar Hans
* Margarete Mewes
* Kurt Meyer
* Max Simon
* Otto Harder

Kriminal gehienak 1950. hamarkadan askatuak izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Webgune ofiziala.
Marneko bigarren gudua

**Marneko bigarren gudua** edo **Reimseko gudua** (1918. urteko uztailaren 15etik abuztuaren 6ra artean) Alemaniako azken erasoa izan zen mendebaldeko frontean Lehen Mundu Gerran. Alemaniar erasoak porrot egin zuen Frantziako eta Ameriketako Estatu Batuetako indarrengandik, ehunka tankez hornitutako aliatuen kontraerasoei esker, gudaroste alemaniarra oso egoera larrian kaltetuz. Alemaniako porrotak Aliatuen aurrerapen ukaezinaren hasiera izan zen, ehun egun geroago Alemaniako Inperioarekin sinatutako armistiziorekin bukatuko zena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Belgradeko bonbardaketa (1941)

**Belgradeko bonbardaketa** () edo **Zigor Operazioa** () Luftwaffek Belgraden egindako bonbardaketa izan zen. Aireko eraso militar hau Jugoslaviaren inbasioaren aurrekaria izan zen. Bonbardaketa 1941eko apirilaren 6, 7, 11 eta 12an gertatu zen.

## Kanpo estekak
The Lighthouse (filma)

***The Lighthouse*** 2019ko Robert Eggers estubatuar zinema zuzendariaren beldurrezko film bat da. Willem Dafoe eta Robert Pattinson aktoreek antzeztu zuten.

2019ko Cannesko Zinemaldian estreinatu zen.

## Sinopsia 
XIX. mendearen amaieraldera, Ingalaterra Berriko kostaldeko uharte urrun batean, ekaitz itxuraz amaigabe batean harrapatuta eta isolatuta, elkarrekin liskar gero eta zakarragoetan nahasiko dira bi farozain. Bien arteko tirabirak larritu ahala, badirudi benetako nahiz ustezko indar misteriotsu batzuk jabetu direla haietaz.

## Aktoreak 
* Willem Dafoe: Thomas Wake
* Robert Pattinson: Ephraim Winslow
* Valeriia Karaman: Sirena

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Cliff de Hory-ren kritika zinea.eus atarian (euskaraz)
Kikuyu (hizkuntza)

**Kikuyua** edo **gikuyua** (Gikuyuz: *Gĩkũyũ* [ɣēkōjó]), bantu familiako hizkuntza bat da, batez ere Kikuyu etniak mintzatzen duena. 6,6 milioi inguru hiztunek kikuyua dute ama-hizkuntza. Hiztun gehienak Kenyarrak dira, baina Tanzania eta Ugandan ere mintzatzen da. Kenyako biztanleen %22 kikuyu etniako kideak izan arren, hizkuntza ez da ofiziala herrialde horretan.

## Idazkera 
Latindar alfabetoa erabiltzen da idazteko, honako hizkiak erabiliz:

**a b c d e g h i ĩ j k m n o r t u ũ w y**

Zenbait soinu digrafoak erabiliz adierazten dira.

## Ezaugarriak 
Fonetikoki, kikuyuak 7 bokal eta 18 kontsonante ditu. Hizkuntza tonala da eta bi tonu ezberdin erabiltzen ditu.

Gramatikalki, SVO motako hizkuntza da, subjektu-aditz-objektu ordena jarraitzen duena, alegia. Aurrizkiak erabiltzeko joera du, atzizkien ordez. Adjektiboak izenen atzetik ezartzen dira beti.

Lau dialekto nagusi ditu, Kîrînyaga, Mûrang'a, Nyeri eta Kiambu hizkerak.

## Literatura 
Bada hizkuntza honetan idatziriko literatura nabarmenik, tartean Ngũgĩ wa Thiong'o idazlearen *Mũrogi wa Kagogo* (idazleak berak ingelesera itzulia *Wizard of the Crow* izenburupean).

## Kanpo estekak
Aisneko lehen gudua

**Aisneko lehen gudua** 1914an gertaturiko gudua izan zen, Lehen Mundu Gerrako Mendebaldeko Frontean gertaturikoa. Marneko lehen guduan atzera egiten ari zen alemaniarren aurkako britainiar eraso bat izan zen.

## Kanpo estekak
Ferdinand Georg Frobenius

**Ferdinand Georg Frobenius** (Charlottenburg, 1849ko urriaren 26a - Berlin, 1917ko abuztuaren 3a), matematikari alemaniarra izan zen, ekuazio diferentzialen eta talde-teoriaren arloetan eginiko ekarpenengatik ezaguna.

## Biografia 
Berlingo luxuzko auzo pobre batean jaio zen Charlottenburg-en, eta goi-mailako ikasketak egin zituen Berlingo Humboldt Unibertsitatean. Tesia ekuazio diferentzialen emaitza izan zen, Karl Weierstrassen zuzendaritzapean. 1870ean ikasketak amaitu ondoren, Zurichera joan zen bizitzera, eta han katedra jarri zuen hiri helvetiko garrantzitsu horretako Polytechnicumean (gaur egun, ETH Zürich du izena zentro horrek). 1893an Berlinera itzuli zen eta Prusiako Zientzien Akademiako kide hautatu zuten.

Bere lanak Frobeniusen eta Frobeniusen elkarrekikotasun-legea deritzona ezartzen lagundu du, batez ere talde finituen teoria aljebraikoan eta logika matematiko eta axiomatikoko prozeduren bidez aljebraren sistematizazioan oinarrituta.

## Talde-teoriari egindako ekarpenak 
Taldeen teoria F.G.Frobeniusen interes nagusietako bat izan zen bere jarduera zientifikoaren bigarren aldian. Horri buruz egin zituen lehen ekarpen garrantzitsuetako bat Sylow-en teoremak talde abstraktuen bidez frogatzea izan zen; aurreko erakustaldiak permutazio-taldeen arabera egiten ziren.

Are garrantzitsuagoa izan zen talde-karaktereen eta talde-irudikapenen teoria sortzea, taldeen egitura aztertzeko funtsezko bi tresna.

## Kanpo estekak
Koreografo

[thumb|280px|[Katy Perry "California Girls" abesten Super Bowl XLIX-en, Glendalen, Arizonan, 2015ean.]]
**Koreografo** dantzarako konposizioen sortzailea da. Hitza antzinako grezieratik dator: *κορεια* (*koreia*, dantza) eta *γραφια* (*grafia*, idazkera).

## Koreografoaren lana 
Koreografoak mugimenduetan oinarritutako mugimendu-egiturak sortzen ditu. Horretarako bere esperientzian oinarritzen da. Helburua eszena orekatuak sortzeta da.

## Koreografoaren oinarriak 
Koreografo on bat izateko dantzari moduan esperientzia handia izatea ezinbestekoa da. Dantzak sortzeko ahalmena neurri batera berez sortzen bada, beharrezkoa da dantza-maisuekin aritzea eta ikastea. Gaur egun, dantza ikuskizun garaikideetan koreografoak espektakuluaren zuzendaria izan daiteke.

## Euskal Herriko koreografoak 
* Patrick Keheille
* Gorka Márquez
* Biktor Olaeta
* Segundo Olaeta
* Mikel Sarriegi Etxezarreta
* Javi Ulla
* Koldo Zabala

## Ikus, gainera 
* Koreografia
* Dantza

## Kanpo estekak
Aisneko bigarren gudua

**Aisneko bigarren gudua** 1917an gertaturiko gudua izan zen, Lehen Mundu Gerrako Mendebaldeko Frontean gertaturikoa. Nivelle Ofentsibaren zati bat izan zen baina ez zuen ondorio militarrik eragin.

## Kanpo estekak
Aisneko hirugarren gudua

**Aisneko hirugarren gudua** 1918an gertaturiko gudua izan zen, Lehen Mundu Gerrako Mendebaldeko Frontean gertaturikoa. Udaberriko Ofentsibaren zati bat izan zen, Chemin des Dames hartzea helburua zuena.

## Kanpo estekak
Ashley Graham

**Ashley Graham** (Lincoln, Nebraska, 1987ko urriaren 30a) estatubatuar modeloa da, *Vogue*, ''Harper's Bazaar*, *Glamour* eta *Elle* moda aldizkarietako lehen orrialdean agertu dena.. *Levi's* markaren publizitatea ere egin du. 2016an, *Lane Bryant'' etxeko azpiko arropako iragarki baten protagonista izan zen, neurri handietako beste modelo batzuekin batera; AEBetako telebista kate batzuek iragarkia ez ematea erabaki zuten.

## Erreferentziak
John Mahama

**John Dramani Mahama** (Damongo, 1958ko azaroaren 29a) ghanatar politikaria da, Ghanako Errepublikako presidentea 2012tik 2017ra rta berriro 2025etik.

## Bizitza 
Ghanako iparraldeko Gonja etniaren kidea da. Ghanan eta Moskun ikasi zuen. Kongresu Nazional Demokratikoko kide, 1997an diputatu hautatu zuten. Jerry John Rawlingsek Komunikazio ministro izendatu zuen 1998an. 2009-2012 bitartean, Ghanako presidenteordea izan zen, eta presidente bihurtu zen John Atta Mills hil zenean. 2012ko abenduan, Nana Akufo-Addo garaitu zuen presidentetzarako hauteskundeetan, baina 2016an eta 2020an haren aurka galdu zuen.

2024an presidentetzarako hauteskundeak irabazi zituen eta agintaldi berria hasi zen 2025eko urtarrilaren 7an.

## Lanak 
* ''My First Coup D'Etat (Memories from the Lost Decades of Africa)'', Londres, 2012

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pozièresko gudua

**Fromelleseko gudua** 1916an gertaturiko gudua izan zen, Lehen Mundu Gerrako Mendebaldeko Frontean gertaturikoa. Sommeko guduaren ofentsiba ahultzeko pentsatu zuten britainiarrek. Pozières inguruan gertaturikoa, britainiarrek erori asko izanda ere, bertoko goi-ordokia hartu zuten.

## Kanpo estekak
Lehendakariaren zina

thumb|Jose Antonio Agirreren zinaren oroigarria Gernikako Batzarretxean.

**Lehendakariaren zina** Eusko Jaurlaritzako lehendakari hautatuak kargua hartzeko egiten duen zin egiteko zeremonia da, Gernikako Batzarretxean egin ohi dena. Juan Ajuriagerrak prestatu zuen formula zehatz batekin 1936ko urriaren 7an egin zuen lehen zina Jose Antonio Agirrek. Eusko Jaurlaritza modernoko lehendakariek ere zina egin izan dute Gernikan, esaldiaren hitz batzuk aldatuz batzuetan.

## Lehenbiziko zina 
Espainiako Gerra Zibilaren kontestuan, 1936ko urrian Estatutua onartu zen, eta euskal agintaritza autonomo bat ezarri zen Espainiako Errepublikaren baitan, kontrolpean nagusiki Bizkaia besterik ez zuen aginte bat, lehenbiziko Eusko Jaurlaritza.
Kontestu horretan, urriaren 7an, Lehendakaria hautatzeko hauteskundeak egin ziren Bilbon. Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako zinegotziek bozkatu eta Jose Antonio Agirre Euzko Jaurlaritzako lehen Lehendakari aukeratu zuten aho batez.

Egun berean, EAJko agintaritzaren ekimenez, egin zen lehendakariaren zina Gernika Batzarretxean. Juan Ajuriagerra orduko EAJko Bizkai Buru Batzarreko prestatu zuen formula, eta euskaraz eta gaztelaniaz irakurri zuen Gernikako Haritzaren azpian Jose Antonio Agirrek. Ukitu sabindarrak dituen bizkaierazko formula bat da, hizkuntza-zuzentasunaren ikuspegitik zalantzazkoa.

Zina gurutze baten eta biblia baten aurrean egin zuen Agirrek. Jean Pierre Duvoisinek euskarara itzulitako Biblia orijinal bat izan zen liburua (argitaratu ziren 256 aleetako bat).

## Zinaren aldaerak 
Denbora aurrera joan ahala, zinak aldaerak izan dituː

2009an Patxi Lopezek Lehendakari karguaren promesa egin zuen euskaraz eta gazteleraz Gernikako Estatutuaren ale baten aurrean. Hauek izan ziren bere hitzak: .

2012an Iñigo Urkulluren zinaren formulaː .

2016an Iñigo Urkullu lehendakariak euskara hutsez erabilitako testua: . Lehendakariak “Jaungoikoaren aurrean apalik” adierazpena saihestu zuen, eta, 2012an egin zuen bezalaxe, “apal-apalik jaungoikoaren eta gizartearen aurrean” adierazpenarekin ordeztu zuen. 2012an bezala ez zuen biblia erabili, ezta zinaren mahaian gurutzea jarri ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hohenzollerneko Gotorlekuaren gudua

**Hohenzollerneko Gotorlekuaren gudua** 1915ko urriaren 13tik 19ra arte borrokatu zen, Auchy-les-Minesetik hurbil, Frantzian. Loosko gudua amaitu eta gero (Irailaren 25etik - Urriaren 8ra) Eskoziar 9. Dibisioak gotorlekua hartu zuen eta aurrerago kontraeraso batean galdu zuten. Urriaren 13an egindako britainiar erasoa 3.643 soldaduen galerarekin amaitu zen. J. E. Edmondsek idatzi zuen: *"[Urriaren 13-14an] gertatutako gudua ez zuen Loosko guduaren emaitza hobetu eta infanteriaren hilketa ez beharrezkoa soilik ekarri zuen."* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John French

**John Denton Pinkstone French, Ypreseko 1. Kondea** (1852ko irailaren 28a, Ripple, Kent - 1925eko maiatzaren 22a) britainiar militar ospetsu bat izan zen; Lehen Mundu Gerran ezaguna egin zen.

1874tik aurrera soldadua izan zen. Bigarren Boer Gerran zalditeriaren agintari arrakastatsua izan zen. 1907tik 1912ra armadaren ikuskatzailea izan zen eta 1912tik 1914ko apirilera arte Estatu Nagusiaren agintaria izan zen.

Lehen Mundu Gerraren hasieran Britainiar Armada Espedizionarioaren buruzagi nagusia izendatu zuten. Ypresko guduaren ondorioengatik oso kritikatua izan zen, britainiar galera erraldoiengatik. 1915ean dimititzera behartu zuten eta 1918tik 1921era Irlandako Lord Lotinanta izan zen.

1925eko maiatzaren 22an hil zen, 72 urte zituela.

## Idatzitako liburuak: 
* *Report of General Sir John French upon his inspection of the Canadian Military Forces* (Ottawa 1910).
* *The Despatches of Sir John French: I Mons, II the Marne, III The Aisne, IV Flanders* (London: Chapman & Hall 1914).
* *The Despatches of Lord French...And a Complete List of the Officers and Men Mentioned* (London: Chapman & Hall 1917).
* *The German and Small Nations: An Interview with Lord French* (London: J.J. Keliher & Co 1917).
* *1914* (London: Constable & Co 1919).
* *Some War Diaries, Addresses and Correspondence* (ed.) Maj The Hon Edward Gerald French (son) (London: Herbert Jenkins 1937).

## Erreferentziak:
Udaberriko Ofentsiba

1918ko **Udaberriko Ofentsiba** edo '*Ludendorff Ofentsiba, *Kaiserschlacht'''* (Kaiserraren gudua) izenarekin ezagutua Alemanian, Alemaniak Mendebaldeko Frontean egindako eraso multzo bat izan zen, Lehen Mundu Gerraren amaieran. Ofentsiba 1918ko martxoaren 21ean hasi zen, eta eraso honekin 1914an hasitako Lubaki-gerrari amaiera eman zion, mugimendu gerrari berriro hasiera emanez. Alemaniarrek onartu zuten gerra irabaztea ezinezkoa izango zela Estatu Batuak Mendebaldean masan iristen baziren, eta, orduan, azken eraso bat antolatu zute hau gertatu baino lehen. Beste puntu bat Alemaniaren alde Brest-Litovskeko Itunaren sinadura izan zen; Ekialdeko Fronteari amaiera ematen ziona. Honek 50 alemaniar dibisio askatzen zituen Ekialdetik Mendebalderantz bidaltzeko.

Ofentsiba lau eraso nagusiz osatuta zegoenː *Michael, Georgette, Gneisenau* eta *Blücher-Yorck* izenez ezagututa*. Michael* eraso boteretsuena zen eta honen beharra Sommen aurreratzea zen, britainiar armada-gorputza nagusia garaitzea eta suposatzen zen hau lortuta Frantziak armistizio bat eskatuko zuela. Beste hiru ofentsibak Sommeko frontetik dibisioak alderatzea zeukaten.

Eraso honek ez zeukan muga zehatz bat, eta ofentsiba aurrera zihoan bitartean helmugak hainbat aldiz aldatu ziren. Aliatuen tropak itsasotik hurbil eta Amiensen kokatuta zeuden; hainbat urtez hondatutako lurrak defentsa ahul batekin utziz.

Alemaniarrek ez ziren errefortzuak eta hornidura azkar mugitzeko gai izan, eta horregatik ezin zuten aurrerapenak mantendu izan. Ofentsiba azkarrago mugitzeko *Sturmtruppen'' taktikak erabili zituzten baina hauek ez ziren hainbeste hornidura garraiatzeko gai beste infanteria bezala, mugimendua azkarra eta arina izan behar zutelako.

1918ko apirilerantz alemaniar aurrerapen nagusi baten arriskua desagertu zen. Alemaniar armadek galera erraldoiak jaso zituzten eta amaieran okupatutako lurra kalitate eta garrantzi gutxikoa zen, eta hain ahuldutako unitateei haiek mantentzea ezinezkoa egingo zitzaien. 1918ko abuztuan, Estatu Batuar unitateen laguntzarekin Aliatuek azken kontraeraso bat egingo zuten. Ehun Eguneko Ofentsiba izenarekin, azaroan Alemaniaren errendizioarekin amaituko zen; eta honek Lehen Mundu Gerra osoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Plementeria

[eskuinera|thumb| [Angers-eko katedraleko ganga;arkuen arteko tartea adreiluz betea. ]]
**Plementeria**, **betegarria** edo **horma atal multzoa** harriz edo dobelaz (plementuz) osatutako elementua da eta gurutze-ganga baten nerbioen arteko gunea estaltzen du, edo, beste modu batera esanda, ganga bateko arkuen arteko gune bakoitzari horma atal, betegarria edo plementeria deritzo. Egitura funtziorik ez duten elementu pasiboak dira eta gangak arkuetan dute euskarria, azken hauek elementu aktiboak izaki.

## Erabilerak 
Arkitektura gotikoan, plementeria edo betegarria, adreilua edo harlangaitza izan ohi zen. Juntura morteroaz betetzen zen eta, hasierako egituretan, banaketa nahiko irregularra izan arren, denborak aurrera egin ahala, betetze-piezen neurria eta tamaina hobetu zirenez (nahiz eta, orduan ere, betetzeko funtzioa izaten jarraitu) harlanduzko itxura hartu zuen, hala bada, ganga osoa harlangaitzez eginda zirudien. Plementeriak lodiera 10 edo 15 zentimetro inguru izaten zuen eta Euskal Herrian eta Espainian mortero geruza batez estaltzen zuten.
[thumb|300x300px| [Valentziako Llotja de la Sedako plementeria tamaina handikoa da eta ganga osoa erabat harriz egindako itxura hartzen du. ]]

## Kanpo estekak
Le pigeon aux petits pois

***Le pigeon aux petit pois*** () Pablo Picassoren margolana da. 1911n margotua, kubismo estiloaren barruan kokatzen da. Bertan irudi geometrikoak agertzen dira: zirkuluak, arkuak, laukizuzenak. Eskuineko izkinean hizki larrietan idatzita "Café" hitza irakur daiteke.

## Lapurreta 
2010eko maiatzaren 20an, Parisko Arte Modernoaren Museoan lapurreta gertatu zen, eta artelan batzuk eraman zituzten, tartean *Le pigeon aux petit pois*. Guztira lapurrek 100 milioi euroko lanak eraman zituzten. Lapurra eta haren babeslea 2011an agertu ziren. Haien bertsioaren arabera, poliziaren jarraipenarekin beldurtu ziren, eta margolana zakarrontzi batera bota omen zuten. Dena dela, poliziak zalantza handiak ditu bertsio horretaz. 

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak 
* *Le pigeon aux petits pois* The Independent galerian.
Fitokromo

[thumb|eskuinera|250px|Fitokromoaren [xurgapen-espektroa; era inaktiboak 660 nm-etako uhin-luzerak xurgatzen ditu, eta era aktiboak 730 nm-etakoa]]

**Fitokromoa** landareetan dagoen proteina bat da, pigmentu moduan jarduten duena argia jasotzeko. Zentzu horretan, klorofilaren antzekoa da, baina klorofilaren aldean fitokromoak ez du fotosintesian parte hartzen. Fotoperiodikotasunean eta landareen beste prozesu fisiologikoetan parte hartzen du, garrantzi handikoak: loraketa, erneketa, hostoen erorketan, etab.

Fitokromoek espektro ikusgaiaren argi gorria eta gorri urruna, batik bat, jasotzen dituzte (660-730 nm).

Sterling Hendricks eta Harry Borthwick fisiologo estatubatuarrek pigmentu hori aurkitu zuten 1959an , konturatu ondoren argi gorria oso eraginkorra zela loraketa edo erneketa prozesuak landareetan eragiteko.

Egitura kimikoari dagokionez, fitokromoa talde kromoforo duen proteina bat da. Talde kromoforoak egitura tetrapirrolikoa du, klorofilaren porfirinaren antzekoa. Azpimarragarria da fitokromoek egitura tridimentsional ezberdina dutela beren jardueraren arabera: molekula inaktiboak egitura bat du (Pr izenekoa) eta molekula aktiboak, beste bat (Prf izenekoa) .

Fitokromoaren molekula inaktiboak (Pr) argia gorria jasotzen duenean era aktibora (Prf) aldatzen du. Era berean, era aktiboak (Prf) argia gorri urruna (730 nm) jasotzen duenean era inaktibora aldatzen du (ikus irudia). 

Hasiera batean fitokromoak landareetan soilik zeudela uste bazen ere, XX. mendearen hasieran hainbat zianobakteriok, bakteriok eta onddok fitokromoak ere badituztela egiaztatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cambraiko Ligaren Gerra

**Cambraiko Ligaren Gerra** edo **Liga Santuaren Gerra** (1508–18) Italiar Gerretako gatazka nagusietako bat izan zen. Parte-hartzaile nagusiak Frantziako Erresuma, Aita Santuen Lurraldea eta Veneziako Errepublika izan ziren, baina mendebaldeko Europako estatu nagusiek- tartean Espainiak, Germaniako Erromatar Inperio Santuak, Ingalaterrako Erresumak, Milango Dukerriak, Florentziako Errepublikak, Ferrarako Dukerriak eta suitzar mertzenarioek- ere parte hartu zuten.

Julio II.a aita santuak, iparraldeko Italian Veneziak zuen eragina ahultzeko asmoz, 1508ko abenduan **Cambraiko Liga**— berak, Luis XII.ak, Fernando II.ak eta Maximiliano I.ak osaturiko veneziarren aurkako aliantza— eratu zuen. Nahiz eta hasieran arrakastak izan, Julio eta Luisen arteko arazoek 1510ean Liga desegin zuten; Juliok, orduan, Veneziarekin bat egin zuen Frantziaren kontra.

Aita Santua eta veneziarren arteko aliantza azkenik zabaldu eta Liga Santa bilakatu zen, 1512an frantziarrak Italiatik egotzi zituena; hala ere, harrapakinen banaketarekin sortutako desadostasunak zirela eta, Veneziak Liga Santua utzi zuen eta Frantziari hurbildu zen. 1515ean eta Luisen oinordekoa zen Frantzisko I.ak zuzenduta, franko-veneziar aliantzak Marignanon galdutakoa berreskuratu zuen. Hurrengo urtean, Noyon eta Bruselako Itunek bakea ekarri zuten eta, Italia *status quo ante bellum* egoerara itzuli zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ed King

**Edward Calhoun King** (Glendale, Kalifornia, 1949ko irailaren 14a - Nashville, Tennessee, 2018ko abuztuaren 22a) estatubatuar musikaria izan zen. Gitarra Strawberry Alarm Clock rock psikodeliko taldean jo zuen eta gitarra eta baxua Lynyrd Skynyrd taldean jo zituen. Sweet Home Alabama abestiaren egileen bat izan zen.
Legio VI Ferrata

**Legio sexta ferrata** () erromatar legio bat izan zen. K.a. 30ean Zesar Augustoren esanetara zegoen eta IV. mendean desegin zuten. Bere ikurra zezen bat izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nana Akufo-Addo

**Nana Akufo-Addo**, jaiotza-izena **William Addo Dankwa Akufo-Addo** (Akkra, Urre Kosta, 1944ko martxoaren 29a), ghanatar politikaria da, Ghanako Errepublikako presidentea 2017tik 2025era.

## Bizitza 
Haren aita Edward Akufo-Addo Ghanako presidentea izan zen 1970 eta 1972 bitartean. 2000ko presidentetzarako hauteskundeetan Alderdi Abertzale Berriaren (NPP) hautagaia izan zen, eta baita 2012koetan ere. 2016ko bozetan John Mahama lehendakaria garaitu zuen, eta 2020an berriz hautatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Munch Museoa

thumb|280px|Museoaren sarrera nagusia.
**Munch Museoa** (*Munchmuseet*) Oslon, Norvegian, dagoen erakundea da. 1940an, Edvard Munchen testamentuan artelan asko Oslo hirira utzi zizkion; hauek erakusteko museoa sortu zen. 1963an ireki zen, margolariaren jaiotzaren ehun urtemugarekin batera. 2020rako Bjørvikan museoaren adar bat ireki nahi dute. Eraikinaren arkitektoak Einar Myklebust eta Gunnar Fougner izan ziren.

## Kokapena 
Museoa Tøyen dago, Gamle Oslo auzoan.
 
## Historia 
Edvard Munchek bere testamentuan Oslo hiriari 1100 margolan, 15.500 marrazki, 4.700 zirriborro eta sei eskultura. Halaber, 2.240 liburu inguru zueden beste material askoren artean. Ondoren ere Inger Munchek, artistaren arrebak, beste artelanak eta objektuak eman zituen. Ondare hori gordetzeko Udalak museoaren ideia plazaratu zuen. Museoaren eraikitzeak sortu zituen gastuak neurri batean udal-zinemek emandako irabaziekin ordaindu ziren. 1963an ireki zen, margolariaren jaiotzaren ehun urtemugarekin batera.

Gaur egun Munch Museoak artistaren lan piktorikoen erdia erakusten du. Ondare horrekin batera, liburutegia, erakusketak egiteko aretoa, kafetegia, hezkuntza saila eta beste zerbitzu asko eskaintzen ditu.
 
## Arkitektura 
Eraikina Einar Myklebust eta Gunnar Fougner arkitektoek diseinatu zuten. Myklebustek, gainera, 1994an egin ziren berritzeko eta zabaltzeko lanetan ere paper garrantzitsua bete zuen. 2005ean, izandako lapurretaren ondorioz, eraikinaren segurtasuna indartzeko lan batzuk egin ziren, bestetik.

## Lapurreta 
2004ko abuztuaren 22an, bestetik, Munch Museoan su-armekin armatutako gizon talde batek *[Madonna* eta *[Garrasia (margolana)|Garrasia* margolanak lapurtu zituen. Lapurrek zaindariak mehatxatu zituzten eta furgoneta beltz batean ihes egin zuten. 2006ko abuztuaren 31an Osloko poliziak margolanak berreskuratu zituen. Ingebjørg Ydstie-k, Munch Museoaren zuzendariak prentsa aurrean lanek jasandako kalteak azaldu zituen; zirudienez, margolanak ez zeuden oso gaizki eta *Madonna* margolanari eginiko 2,5 zm-ko zuloa konpontzeko modukoa zen.

## Bjørvikako proiektua 
thumb|Bjoervikako museoaren lanak.
2008an, Oslo Udalak beste Munch Museoa irekitzeko lehiaketa zabaldu zuen. Proiektua Bjørvika barrutian jarri behar zen, Osloko Operatik gertu. 2009an Juan Herreros arkitekto espainiarrak lehiaketa irabazi zuen. Dena dela, proiektuak arazo desberdinak izan ditueta 2013ko maiatza arte geldituta egon da. Eraikitzeko lanak 2015eko irailean hasi ziren eta aurreikusita dago 2020rako irekitzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Museoaren webgunea.
* :Osloko informazio turistikoa museoari buruz.
Legio VI Herculia

**Legio sexta Herculia** () III. mendearen amaieran sortutako erromatar legio bat izan zen. Dioklezianok sortu zuen Pannonia Valeria babesteko. V. mendearen hasieran oraindik Danubioren ondoan kuartelaturik zegoen.

## Kanpo estekak
Legio VI Hispana

**Legio sexta Hispana** () erromatar legio bat izan zen. Egun, aztarna batzuk baino ez dute aurkitu eta bere historia zalantzazkoa da. Litekeena da 68 eta 197. urteen artean irautea baina badaude 197. urtea baino beranduago sortu eta III. mendeko krisialdia desegin zutela esaten zutenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Legio VI Victrix

**Legio sexta Victrix** () erromatar legio bat izan zen. K.a. 41ean Zesar Augustok sortu eta IV. mendean desegin zuten. Kantabriar Gerretan parte hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Legio VII Gemina

**Legio septima Gemina** () erromatar legio bat izan zen. K.o. 68an Galbak sortu Hispanian. 74. urtean Leónen koarteleratuta zegoen eta IV. mendearen amaierara arte Hispanian izan zen. Tritium Magallumen destakamendu bat zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Legio VIII Augusta

**Legio octava Augusta** () erromatar legio bat izan zen. K.a. 58an Julio Zesarrek sortu Galia Zisalpinoan. 371n Argentoratumen (egungo Estrasburgon) koarteleratuta zegoen.

## Kanpo estekak
Fontarón

**Fontarón** Lugoko (Galizia) ekialdeko parrokia bat da, Becerreá udalerrikoa.

* Azalera: 11,66 km² 

* Altuera: 870 m 

## Auzoak 
* As Cabanas
* Caldoval
* Foncova
* Fontarón
* O Lago
* Pedrelada
* Regochao
* Regosmil
* O Teso

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ezequiel Ávila

**Luis Ezequiel "Chimy" Ávila** (Rosario, Santa Fe, Argentina, 1994ko otsailaren 6a) futbolaria da. Iruñeko Osasuna taldean jokatu zuen, aurrelari gisa.

## Ibilbidea 
Argentinako Tiro Federal taldeko harrobian hazi zen. Beheko kategoria guztiak gainditu zituen, baina urte bateko parentesiarekin, 2010ean Espanyolera joan baitzen utzita. Handik bueltan, oraindik 16 urte besterik ez zituelarik, lehen taldera igo zen, eta 5 urte eman zituen han, 2015. urterarte. Bertan 49 partidu besterik ez zituen jokatu hala ere, eta 7 gol sartu. 2015ean, etxea uztea erabaki zuen, eta San Lorenzoko jokalaria izan zen 2019rarte, nahiz eta azken bi urteak Huescan utzita egon. Lehen bi urte horietan 20 partidu jokatu zituen, baina ez zituen aukera horiek ongi aprobetxatu, gol bat besterik ez baitzuen erdietsi. Hori bai, Huescara eraman zuen lagapena emankorra izan zen, 69 partidutan 20 gol sartu zituen eta, lehen denboraldia bigarren mailan eta bigarrena lehen mailan. Ondoren San Lorenzora itzuli zen, baina Osasunaren interesa azaldu zen, eta honek 2,7 milioi euro ordaindu zituen jokalariarengatik.

## Ibilbidea 
## Kanpo estekak
La barraca (filma)

***La barraca*** Roberto Gavaldónek 1945ean zuzenduriko film dramatikoa da. Vicente Blasco Ibáñezen izen bereko eleberrian oinarrituta dago.

## Sinopsia 
Familia berri bat Valentziako landa-ingurunera iritsiko da, bertan lurra lantzera. Lursailak lukurari baten esku galdu dituen familia baten barrakan biziko dira. Haiek galera horrekin zerikusirik eduki ez arren, albokoei ez zaie gustatuko beste batzuek lantzea haietako batenak ziren lurrak.

## Aktoreak 
* Domingo Soler
* Anita Blanch
* Amparo Morillo
* José Baviera
* Manuel Noriega
* Manolo Fábregas

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rayando el sol

***Rayando el sol*** Roberto Gavaldónek 1946an zuzenduriko film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Arrantxo batean anaiak bezala hazi diren bi gizon, Pedro eta Carlos, Luperen maitasuna lortzeko lehiatuko dira. Pedro eta Lupe ezkondu egingo dira, eta emaztearen jokabide apetatsuak tragediara eramango du.

## Aktoreak 
* Pedro Armendáriz: Pedro
* Domingo Soler: Padre Sebastián
* David Silva: Carlos
* Enrique Zambrano: Rodolfo
* María Luisa Zea: Lupe García

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Robinson Crusoe (1997ko filma)

***Robinson Crusoe***, 1997ko Rod Hardy eta George T. Miller zinema zuzendariaren abenturazko film bat da. Daniel Defoe idazlearen *1719ko izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago. Pierce Brosnan, William Takaku, Polly Walker, Ian Hart, James Frain, Damian Lewis eta Martin Grace aktoreek antzeztu zuen.

## Argumentua 
XVIII. mendea, Ginea Berria. Robinson Crusoe (Pierce Brosnan) ontzi baten hondoratzetik bizirik atera den kide bakarra da. Uharte txiki batera iristea lortu eta natura eta bakardadeari aurre egin beharko die, bai eta gizaharagijale tribu bati ere, bertako batekin topatu eta "Ostiral" izenez bataiatuko du. Ostiral bere tributik kanporatua izan den kidea da, hasiera batean bi gizasemeen artean etsaitasuna eta mesfindantza egon arren, elkarbizitzaren ondorioz adiskide bilakatuko dira.

## Aktoreak 
* Pierce Brosnan: Robinson Crusoe
* William Takaku: Man Friday
* Polly Walker: Mary McGregor
* Ian Hart: Daniel Defoe
* James Frain: Robert, Defoeren argitaratzailea
* Damian Lewis: Patrick Connor
* Ben Robertson: James, Patricken anaia
* Martin Grace: Braga kapitaina
* Sean Brosnan: Txoa
* Lysette Anthony: Crusoe andrea
* Tim McMulian: Crusoeren bigarrena agintean
* Mal Tobias: Patrick Connorren bigarrena agintean
* Jim Clark: Esklabo-merkatari ontziko kapitaina

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
La diosa arrodillada

***La diosa arrodillada*** Roberto Gavaldónek 1946an zuzenduriko film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Antonio Ituarte enpresari dirudunak biluzik dagoen emakume baten estatua oparituko dio emazteari ezkontzaren urteurrenean. Estatua egiteko paratu zen modeloa Raquel da, Antonioren maitalea. Raquelek emaztearengandik dibortziatzeko eskatuko dio Antoniori, eta hortik gutxira egoera misteriotsuan hilko da emaztea. Antoniok maitalea hil nahian emaztea pozoitu duela uste du.

## Aktoreak 
* María Félix: Raquel.
* Arturo de Córdova: Antonio.
* Rosario Granados: Elena.
* Fortunio Bonanova: Nacho Gutierrez.
* Carlos Martínez Baena: maiordomoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Grey Owl (filma)

***Grey Owl*** (euskaraz *Hontz Gris*), 1999ko Richard Attenborough britainiar zinema zuzendariaren abenturazko film bat da. Archibald Belaney *Grey Owl* (1888-1938) britainiar kontserbazionista eta Anahareo (1906-1986) emaztearen bizitzan oinarritua dago. Pierce Brosnan, Annie Galipeau eta Graham Greene aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Archibald Belaney *Hontz Gris* ingelesak 17 urte zituela Kanadara emigratu eta betan naturaren erdian bakar-bakarrik eta bere burua eskoziar aita eta amerindiar ama zituen mestizotzat pasatuarazi zuen. Handik urtetara, *Hontz Gris* izenez, Ingalaterra jaioterria ingurumenaren defentsaren aldeko hitzaldi jendetsuak eskeini zituen. Kanadan Anahareo ezagutu zuen, bera baina hogei urte gazteagoa zen neska amerindiarra, eta biek pasio handiko maitasun istorioa bizitu zuten.

## Aktoreak 
* Pierce Brosnan: Archibald "Hontz Gris" Belaney
* Annie Galipeau: Anahareo
* Nathaniel Arcand: Ned Hartz Zuri
* Vlasta Vrána: Harry Champlin
* David Fox: Jim Wood
* Charles Powell: Walter Perry
* Stephanie Cole: Ada Belaney
* Renée Asherson: Carrie Belaney
* Stewart Bick: Cyrrus Finney
* Graham Greene: Jim Bernard
* Saginaw Grant: Pow Wow buruzagia

## Ikus gainera 
* Hontz Gris (1888-1938)

## Kanpo estekak 
* IMDBko filmaren fitxa irakurgai
La otra (filma)

***La otra*** Roberto Gavaldónek 1946an zuzenduriko film dramatikoa da.

## Sinopsia 
María eta Magdalena bi ahizpa biki dira; bata milioiduna, bestea behartsua. Maríak, ahizpa behartsuak, bere biki alargundu berria erailko du, haren lekua hartzeko. Baina erailtzaileak estualdi batean aurkituko du bere burua, eta biktimak eraildako senarraren heriotzan errurik ez duela frogatu beharko du.

## Aktoreak 
* Dolores del Río .... Magdalena Montes de Oca/María Méndez
* Agustín Irusta .... Roberto González
* Víctor Junco .... Fernando
* José Baviera .... licenciado De la Fuente
* Manuel Dondé .... agente Vilar
* Conchita Carraced.... Carmela

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rosauro Castro (1950eko filma)

***Rosauro Castro*** Roberto Gavaldónek 1950ean zuzenduriko film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Herri batean alkategaia erail dute. Ministerio publikoaren ikerketan, eskualdeko jauntxoa, Rosauro Castro, da susmagarri nagusia. Tiroketa batean, Rosauroren seme txikiak bizitza galduko du. Rosaurok mendekua hartu nahi du, baina udal presidenteak, bere konpaiak, ez dio utziko.

## Aktoreak 
* Pedro Armendáriz - Rosauro Castro
* Carlos López Moctezuma - Don Antonio
* Arturo Martínez - Lic. García Mata
* Carlos Navarro - Chabelo Campos
* Mimí Derba
* Rogelio Fernández
* Ignacio Vallalpando
* Chel López
* Humberto Rodríguez
* Enriqueta Reza
* Conchita Gentil Arcos

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak