Partiar Inperioa

**Partiar Inperioa**, **Artsazestar Inperioa** () ere deitua, Antzinaroko estatu boteretsua izan zen, erdigunea Persiako ipar-ekialdean zeukana. K.a. III. mendean sortua, hedadura handiko estatu-egitura izan zen garairik gorenean, egungo Iran guztia eta inguruetako eskualdeak hartzen zituena: Armenia, Irak, Georgia, Turkia ekialdea, Siria ekialdea, Turkmenistan, Afganistan, Tajikistan, Pakistan, Kuwait, Saudi Arabiaren kostaldea, Bahrain, Qatar, Libano, Israel, Palestina eta Arabiar Emirerri Batuak. Partiar Inperioaren buru artsazesar dinastia izan zen, Irango goi-ordokiko kulturak batu eta agindu zituena, Seleukotar Inperio helenistikoa garaitu eta ordeztu ostean. Gerra ugari izan zituen Erromatar Inperioarekin.

## Historia 
### Inperioaren hasiera eta sendotzea 
thumb|320px|Partiar Inperioaren bilakaera.
Akemenestar Inperioa erori ostean, Partia, Kaspiar itsasoaren hego-ekialdean kokatutako eskualdea, seleukotar errege helenistikoen mende egon zen. K.a. III. mendearen lehen erdian, *parni* izeneko eszitiar tribua finkatu zen Partian. K.a. 245an, Andragoras izeneko satrapa matxinatu zen seleukotar erregearen aurka. Egoera nahasiaz baliaturik, parniek independentzia erdietsi zuten. Partiar izena hartu zuten handik aurrera, eta Artsazes I.a izan zen lehenbiziko erregea. Seleuko II.a (K.a. 228 aldean) eta Antioko III.a (K.a. 209 aldean) eskualdea berreskuratzen saiatu ziren arren, artsazestarrek Partia eta Hirkania atxikitzea erdietsi zuten. Beti ere, Antioko III.aren kanpainaren ondoren, partiar erregeek seleukotarraren nagusitasuna onartu zuten, eta zerga ordaindu behar izan zioten. Handik aurrera, bi estatu ahaltsuak ia hiru mendez aritu ziren borrokan, hiru liskar eremutan: Siria, Mesopotamia eta Armenia. Gerra 114an hasi zen, eta partiarrak garaituak izan ziren; Armenia erromatar probintzia bilakatu zen. Ondoko urtean, Trajanok hegoalderantz egin zuen aurrera, Asiria eta Babiloniaraino, eta Ktesifon bereganatu zuen. Konkistatutako lurraldeetan matxinadak piztu ziren, ordea, eta 117an Hadrianok Eufrateseraino egin behar izan zuen atzera-

## Gobernua eta administrazioa 
Media, Asiria, Babilonia eta Elam konkistatu ondoren, partiarrek beren inperioa antolatu behar izan zuten. Herrialde horietako elitea grekoa zenez gero, agintari berriak egokitu behar izan ziren haien usadioetara. Hiriek eutsi zieten lehengo eskubideei, eta ez zen aldaketa handirik izan administrazio zibilean. Zaldi gaineko arkulariek edozein norabidetara jaurtitzen ahal zituzten geziak, beren burua gehiegi arriskatu gabe. Ihesi zihoazela ere, jiratu eta geziak desarratzeko gai ziren. Ez zen armada iraunkorrik, errege guardia eta muga postuetako garnizoiak izan ezik, baina larrialdietan laster biltzen ahal zituzten oste handiak.

Tokian tokiko eliteek garrantzi handia zuten, eta erregeek errespetatu behar izan zituzten haien pribilegioak. Zenbait familia noblek boto eskubidea zuten errege kontseiluan; Sûrên klanak partiar erregea koroatzeko eskubidea zuen; eta aristokrata bakoitzak bere armada izan zezakeen. Baina, tronuan errege ahula zegoenean, nobleen arteko zatiketak arriskutsuak izan zitezkeen. Inperioa osatzen zuten zatiek independentzia handia zeukaten eta, esate baterako, beren txanponak egiten utzi zitzaien. Bertako ahaldunek zergak ordaintzeaz landa, partiar erregeek ez zuten besterik eskatzen. Administrazio sistema horrek ondorio onak izan zituen, eta hiriek, hala nola Ktesifon, Seleucia, Ekbatana, Rages, Hekatonfilo, Mithridatkird-Nisa eta Susak, gora egin zuten

[thumb|250px|Txinako zetazko ehuna, [K.a. II. mendea]]

## Ekonomia 
Partiako ekonomian nekazaritzak garrantzi handia izan zuela zalantzarik ez da, baina horren gaineko xehetasun gutxi ezagutzen da. Gauza bera gertatzen da eskulangintzarekin. Merkataritzari buruzko informazio gehiago dago. Salgaiak garraiatzeko bide ugari zegoen Ekialde eta Mendebaldearen artean, ospetsuena Zetaren Bidea bada ere. Mitridates II.a Partiakoaren erregealdian sendotu zen, txinatar enbaxada baten bisita jaso ondoren. Txinatik mendebalderantz joan zen karabana baten lehen berria K.a. 114koa da. Beste bide batzuk Antiokiatik abiatu eta Seleucia eta Ktesifonera iristen ziren, Dura-Europos edo Palmiraren barrena.

## Errege zerrenda 
[thumb|300px|[Artsazes I.aren drakma (K.a. 247-K.a. 211)]]
* Artsazes I.a K.a. 247-K.a. 211, historia batzuetan haren anaia Tiridates I.a aipatzen da errege gisa
* Artsazes II.a K.a. 211-K.a. 191, sarri Artaban deitua
* Priapatio K.a. 191-K.a. 176
* Praates I.a K.a. 176-K.a. 171
* Mitridates I.a Partiakoa K.a. 171-K.a. 138
* Praates II.a K.a. 138-K.a. 127
* Artaban I.a K.a. 127-K.a. 124
* Mitridates II.a Partiakoa K.a. 123-K.a. 88
** Gotartzes I.a K.a. 95-K.a. 90
[thumb|300px|[Orodes I.aren drakma (K.a. 90-K.a. 80)]]
* Orodes I.a K.a. 90-K.a. 80
* Errege ezagunik ez K.a. 80-K.a. 77
* Sanatruzes K.a. 77-K.a. 70
* Praates III.a K.a. 70-K.a. 57
* Mitridates III.a Partiakoa K.a. 57-K.a. 54
* Orodes II.a K.a. 57-K.a. 38
** Pakorus I.a K.a. 39-K.a. 38, aita Orodesekin batera
* Praates IV.a K.a. 38-K.a. 2
** Tiridates II.a K.a. 30-K.a. 26
[thumb|300px|[Vardanes I.aren drakma (40-47)]]
* Praates V.a (Phraataces) K.a. 2-4
** Musa K.a. 2 -4, aita Praatesekin batera
* Orodes III.a 6
* Vonones I.a 8-12
* Artaban II.a 10-38
** Tiridates III.a 35-36
* Vardanes I.a 40-47
* Gotarzes II.a 40-51
** Sanabares 50-65
[thumb|300px|[Vologeso I.aren drakma (51-78)]]
* Vonones II.a 51
* Vologeso I.a 51-78
** Vardanes II.a 55-58
* Vologeso II.a 77-80
* Pakorus II.a 78-105
** Artaban III.a 80-90
* Vologeso III.a 105-147
** Osroes I.a 109-129
** Partamaspates 116
[thumb|300px|[Vologeso IV.aren drakma (147-191)]]
** Mitridates IV.a Partiakoa 129-140
** Errege ezagunik ez 140
* Vologeso IV.a 147-191
** Osroes II.a 190, tronua erreklamatzen zuen arerioa
* Vologeso V.a 191-208
* Vologeso VI.a 208-228
** Artaban IV.a 216-224

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Venetis, Evangelos, Mozdoor, M. Alinia, El establecimiento y desarrollo del Cristianismo en el Imperio Parto (Primera centuria - 224/6 D.C.), transoxiana.org
*  Se encuentran ceramicas de la dinastia parta, revistaorientalia.blogspot.com