Artzibar

**Artzibar** Euskal Herriko udalerri eta ibarra da, Nafarroa Garaia lurraldekoa, eta Zangozako merindadean eta Pirinioaurrea eskualdean dago kokatua, Iruñea hiriburutik 39,0 kilometrora. Haren altuera 547 eta 1370 metro artekoa da, eta 145,34 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Pirinioetako ibar hau paseko haran gisa mantentzen da gehienetan, bi lekuren arteko lotune gisa, historikoki ez baitu garrantzi handirik izan, nahiz eta duela gutxi aurkikuntza arkeologiko garrantzitsuak egiten ari diren, hala nola galtzada erromatar oso bat edo Artzin erromatar hiribildu bat. Arkitektura Pirinioaurreko arkitekturatik hurbilago dago, erabat harriz egindako etxeekin, nahiz eta ibarraren iparralderago dauden eremuetan Pirinioetako arkitekturako lehen etxeak agertzen hasi diren, Erroibarreko estiloan, fatxada zuriekin eta harrizko ukituekin, pirinioaurretar etxearen artean tartekatuta.

Bertako biztanleak *artzibartarrak* dira. Ibarburua Nagore kontzejua da, non udaletxea da.

## Izena 
Artzibar beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Valle de Arce*
* nafar erromantzez edo aragoieraz: ''Val d'Arz*

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Val d'Arz* (1171)
* *Arci* (1228)
* *Val d'Arci* (1266)
* *Val d'Arcy* (1366)
* *Val de Arci* (1534)
* *Arçibar* (1576)
* *Harcibar* (1578)
* *Valle de Arce* (1591)
* *Valle de Arçi* (1600)
* *Arcium* (1638)
* *Valdearze* (1717)
* *Valle de Arce* (1800)
* *Arce* (1802)
* *Val de Arci* (1829)
* *Artzibar* (1961)
* *Artzibar* (1974)

### Etimologia 
Nafarroako Pirinioaldea historikoki banatu den bailaretako bat da Artzibar. Erregistro idatzietan XII. mendetik aurrera agertzen da herrien komunitate gisa. Egungo *Arce-Artzi* udalerriak (izen ofiziala) ibar historikoaren zatirik handiena hartzen du, eta Orotz-Betelu bakarrik falta da, XIX. mendean bereizi zena.

*Arce* deitura nahiko hedatua denez, eta beste leku batzuetan toponimo gisa existitzen denez, ibarraren izena, lehenik eta behin, nabarmenagoa litzatekeenarekin erlazionatzera garamatza: izen bereko zuhaitz eta zuhaixken familia; astigarrak. Hala ere, ibarra Nafarroako eremu historikoki euskaldunean kokatzen denez, filologoak ibarraren izenaren jatorri etimologikoa euskaraz bilatzen saiatu dira.

Etimologiarik zabalduenetako bat ibarraren izena harritze hitzetik eratortzen duena da, harritza esan nahi baitu. Hitz horretatik *Arce* ia berehala lortzen da: *harritze* > *(h)arr(i)tze*. "Tz" soinua, Erdi Aroko "ç" zaharra, gaztelaniaz *c* bihurtu zen, eta euskaraz *tz* soinuarekin geratu zen. Hala ere, azalpen hori, filologoen iritziz oso sendoa, ez dator bat Mikel Belaskok Nafarroako Glosario Etimologikoan dioen bezala, haranaren antzinako izena *Arci* izan zelako oztopoarekin (Erdi Aroko kroniketan horrela agertzen da), eta horrek teoria hori zapuztu egingo luke. Beste euskal hitz batzuekin lotu da ibarraren izena: *hartz,* *artzai* ("artzain"), *artze* ("bahe") edo *arte* ("artean").

Ibarraren euskarazko izen ofiziala *Artzi* da, ibarraren antzinako izena berreskuratzen duena, duela urte batzuetatik koofiziala izan delarik. Euskaraz *Artze* bezala ere idatzi izan da, baita *Artzibar* bezala ere (hitzez hitz "Artziko harana").

Ibarraren euskarazko izen formala *Artzi* da, ibarraren antzinako izena berreskuratzen duena, duela urte batzuetatik koofiziala izan delarik. Hala ere, erabiliena, zalantzarik gabe, *Artzibar* da, herritik izen beretik bereizten duena. Hiztun zaharrenek nahiago dute *Artze* edo *Baldartze*, nafar erromantzearen eragin argiarekin. Erroibar edo Lizoainibarrekin gertatzen den bezala, litekeena da herriaren izena ibarra osoan erabili izana.

## Ezaugarriak 
### Armarria 
Artzibarko armarriak honako blasoi hau du:

### Bandera 
Artzibarko banderak Artzibarko armarria dauka hondo gorri baten gainean.

## Geografia 
Mendebaldeko Pirinioetan kokatua, Errazu mendiaren (1 387 m) hegoaldeko magalean dugu Artzibarko Gorraitz herria. Irati (ekialdea) eta Urrobi (mendebaldea) ibaiek ibarra sortu zituen.

### Mugakideak 
### Inguru naturala eta kokapena 
Artzibar kokatzeko ez dago aho bateko akordiorik. Egia esan, Zaraitzu eta Erronkaribar ibarretan bezala, haran horien iparraldea Pirinioetakoa da, eta hegoalde Pirinioaurreatarra, klima eta landaretza aldaketa nabariarekin. Trantsizio-eremu bat da, eta bi espazioen muga edo muga hori Larrogain, Elke-Pausaran, Peñas Baxas eta Lareki mendien arteko irudizko lerro batekin markatu daiteke.

Artzibar ibarra berezia da, bitxia beharbada, eta Erdi Arokan galtzen da bere jatorria. Ez dio jarraitzen ibai baten inguruan garatzeko zonako arauari. Bi adar bereiz ditu, Irati eta Urrobi ibaien ibilbideei jarraituz, eta hirugarren adar erdi bortxatu bat Gurpegi errekaren inguruan. 

### Klima 
Udalerriko gunerik garaienetan izan ezik, Artzibar gehienean klima azpimediterraneoa nagusi da. Urteko batez besteko tenperatura 6 eta 12 gradu bitartekoa da (sei gradu mendietan eta hamabi herrigunean). Prezipitazioak 1 000 eta 1 600mm bitartekoak dira, betiere udaberrian eta udazkenean ugariagoak. Urteroko egun euritsuak 100-120 inguru izaten dira, eta azarotik apirilera ohikoa da elurra jaustea.

Baso-soiltze gogorra jasan dute Artzibar aldeko basoek. Pagoa, pinu basatia, haritza eta artea dira zuhaitzik ugarienak. Artea, arroilean eta ipar eta ipar-mendebaldeko mendietan hedatzen da batez ere. Birlandatutako pinuek 1 000 hektareatik gora hartzen dituzte, batez ere Austriatik ekarritako pinu lariziarrak dira.

#### Estazio meteorologikoak 
Artzibarren dagoen Orotz-Betelu udalerrian (ibarraren parte da geografikoki, baina ez administratiboki), itsasoaren mailatik 619 metrora, Nafarroako Gobernuak 1993n jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Banaketa 
Artzibarrek 7 kontzeju ditu:

* Arrieta
* Azparren
* Hiriberri
* Lakabe
* **Nagore** (ibarburua)
* Uritz
* Zaragueta

Gainera, beste 7 leku daudea:

* Arizkuren
* Gorraitz
* Imizkotz
* Lusarreta
* Otsa
* Uliberri
* Urdirotz

Bestalde, 4 etxalde daude ibarran:

* Arrietako bentak
* Espotz
* Usotz
* Zandueta

Azkenik, udalerrian 19 herri hustu daude:

* Adasa
* Artozki (urpean)
* Artzi
* Asnotz
* Ekieta
* Ekiza
* Gurpegi
* Irizar
* Muniain (urpean)
* Olorizgoiti
* Olorizbeiti
* Olozi
* Orai
* Saratsu
* Txipua
* Urdazi
* Uroa
* Urrobi
* Zazpe
Orotz-Betelu ibar horretakoa da geografikoki, baina ez administratiboki, udalerri independentea baita.

## Historia 
### Historiaurrea 
[thumb|[Artzi (herri)|Artziko jaurerriko ikuspegia]]
Artzibarko historiaurreari buruzko ia daturik ez zegoen erromatarren garaira arte, baina urte batzuetatik hona, inguruko ikertzaile Juan Mari Martinez Txoperena aurizperriarrak egindako landa-ikerketek fruitu garrantzitsuak eman dituzte. Jarraian ematen diren datuetan Orotz-Betelu lurraldean sartzen da. Artzibarrek gaur egun hogeita bat trikuharri, tumulu bat, zista bat, bi harrespil eta hiru menhirra ditu sailkatuta. Horri hiru herrixka protohistoriko gehitu behar zaizkio: Biskaxun, Peña (kokapen ezezaguna) eta Adasa.

2011n Asibarren, Aurizperri erroibartar kontzejuan, Lusarretaren ondoan, hiru miliario eta galtzada erromatarreko hiru kilometroko harriak aurkitu ziren, IV. mende hasierakoak, eta horrek erakusten zuen Urrobi ibaiaren ibilbideari jarraituz galtzada erromatar bat egon zitekeela zioen tesi ahula. Txoperenaren ikerketei esker, 1985-1989an Orreagako lautadan erromatarren aztarna dezente aurkitu ziren. 2012-2013an indusketa berriek argi utzi dute erromatarren garaiko enklabe garrantzitsu bat zegoela, Iturissa bezalako antzinako iturrietan aipatutako erromatar-baskoi gune ezaguna izan zitekeena. Galtzada erromatar hori, teorian *Caesaraugusta* (egungo Zaragoza) hiritik Agoitzetik etorriko zena, eta Urrobi ibaiaren ondotik Auritzeko zelaietaraino iritsiko zena, Ibañetatik jarraitzen du, galtzada erromatarreko trazadura berri batekin, Luzaideko ibarretik jaisten dena. Horri guztiari gehitu behar zaio 2012ko urte berean Artziko jauregitik gertu zegoen erromatar populazio bat aurkitu izana. Galtzadatik Iturissatik 15 km ingurura, erromatarrek galtzadak kontrolatzeko eraiki ohi zuten tarteko geltokia izan zitekeen, atsedenerako salmenta gisa, zaldiak aldatzeko, etab., eta bi herri garrantzitsuren artean kokatu ohi ziren.

Mende dezente atzera itzuliz, historiaurrean bazegoen inguruko baliabideak aprobetxatzen zituen giza talde bat. Denborarekin, zenbait giza talde finkatu ziren herrixka gotortu txikietan, erromatarrek baskoiak konkistatu zituztenean aurkitu zituztenak K. a. I. mendean. Nafarroa Behereko Donazaharren (Artzibarren *Donazar* deitua) eta Iturissan I-V mendeen artean kokaleku erromatar garrantzitsu bat sortu izanak, eremua kontrolatzeko balio izan zuen, bi funtzio garrantzitsu izango zituena. Alde batetik meatzaritza ekoizpen osoaren zentralizazioa, duela ez urte asko uste zena baino askoz garrantzitsuagoa, Aldude eta Aezkoa ibarretan mendeetan zehar ezagutua izan dena eta erromatarrek Erroibarko eta Artzibarko meatzeak ere ustiatu zituztela uste duguna. Bestalde, Pirinioetatik Iberiar Penintsulara igarotzeko defentsa eta kontrol lanak egiten zituen, lehen mailako bi galtzada gurutzatuz, *Pompaelo* (egungo Iruña) hiriara zihoana, Mezkiritz eta Erro mendateetatik, eta, bestetik, Zaragoza galtzada aurkitu berria. Horretarako, tarteko geltoki bat sortu zuten, Artziko jaurerriaren inguruan egindako salmenta bat, non, ziurrenik, Peña eta Asnotz herrixketako biztanleak bizitzera jaistera behartu zituzten, herrixka bat sortuz, indusketa arkeologikoei jarraitu ahala, ezusteko bat baino gehiago eman dezakeena.

### Erdi Aroa 
[thumb|[Errolan|Errolanen heriotza Orregako guduan]]
Agoitz-Artzibarretik Ibañetara doan erromatar galtzadaren aurkikuntzak, eta hortik Luzaidera doanak, 778. urteko Orreagako guduaren kokapenari buruzko hipotesi guztiak aldaraziko ditu. 778. urtea inflexio-puntua da Nafarroako eta, oro har, euskal historian. Garai hartan munduko armadarik onenari, Karlaundiri, eraso egiteko antolaketa on baten beharraz hitz egiten da, eta, beraz, baskoiak uste baino antolatuago zeudela uste da. 635eko frankoen aurkako borrokak, Zuberoako Basabürüan, Ibañetatik 33 kilometro ekialdera, erakunde oso bat inplikatzen zuen, aditzera emanez euskal gizartean bazegoela egitura sozial eta administratiboren bat, urte batzuk geroago Iruñeko Erresuman sortu zena. Garai berean, bizitza monastikoaren berpiztea gertatu zen, neurri batean Leireren bultzadari esker, eta, ondorioz, dokumentuen ugaritzearen hasiera, zeinetatik abiatuta lehen pertsona, herri eta ibarraren izenak agertzen baitira.
Artzibar egitura konplexuko harana da, eta, beharbada, Erdi Aroko mende ilun hauetan, hainbat fasetan eta motibo lausoengatik sortu zen. Hasiera giza talde ongi definitu eta trinkoa izango zen, bere egitura propioa sortuko zuena, eta, ondoren, agian, lurraldeak edo jauntxo feudalen edo eliz jauntxoen domeinuak batuko zitzaizkion, geografikoki zaila zen haran bat sortuz. Horrela, ibarretik urrun bi herri geratu ziren, Galdurotz (egungo Arriasgoitin) eta Amokain (egungo Eguesibar), Artzibarko noble garrantzitsu baten kontzesioa izan zitezkeenak, eta, horregatik, ibarrari atxikita geratu zen XIX. mendearen erdialdera arte. Dirudienez, Artzibar, Goi Erdi Aroko hasierako mendeetan, VIII-XII. mendeetan, laborategi bihurtu zen, bertan bizitzeko hainbat leku probatzeko. Lehenik, arabiarren presioak, gero izurriteek eta goseteek, baita lurraren eta naturaren kalitateak ere, eragina izan zuten XI-XIV. mendeen artean jendea bizi zen hainbat gune agertu eta desager zitezen. Leku batzuk, ia baserri sakabanatuak, jendez husten ari dira: Irizar, Saratsu, Orai, Ekieta, eta, oro har, ez dute populaziorik berreskuratzen, inguruko herrietako bordak edo nekazaritza eta abeltzaintza ustiapenak egiteko gune gisa geratuz. Dokumentazioan beste berri batzuk agertzen dira: Arizkuren, bi Hiriberri (egungo Hiriberri eta Hiriberri Saratsu).

Biztanleria-mugimenduaren beste faktore posible bat kokagune batzuen jabetza da. Orreagako kolegiata eta noble batzuk hainbat herriren jabe dira, eta kolonoak galtzean, batzuetan, kosta egiten zaie errentari berriak erakartzea, aldi batzuetan inguruko herrietako bizilagunei alokatuz, ez bizitzeko, eta hutsik geratzen dira luzaroan, bai Erdi Aroan, bai ondorengo mendeetan.

IX. mendetik dokumentuak ugaritzearekin batera, biztanleen, herrien eta haranen izenak agertzen dira, eta, aldi berean, zergak kobratzeko lehen kontrol administratiboak, etab. Neurria sutean oinarritzen zen, eta sua etxe kopuruaren antzekoa zen, baina ez berdina. Oro har, etxeak baino gehiago ziren suak, baina alde txikiarekin. Suagatik ordaintzen zitzaien erregeari, nobleei edo erlijiosoei: Orreaga, Leire. Mende hauetarako, batez beste, 4,5-5 pertsona sutatik kalkulatzen da, nahiz eta Pirinioetan zertxobait handiagoa izan. Artzibar, zenbaketen arabera, emeki-emeki handitzen joango da, epidemiak direla eta, aldi gogorretan. Ibarra 1366. urteko 127 suen artean mugituko da, eta 1819. urteko 210 suen artean.

XII. eta XIII. mendeetan Iruñeko erregearen ordezkari batzuk aurkitu genituen Artzibar kontrolatzen, eta hainbat funtzio izango zituzten, zergen kontrola, justizia, batzuetan bailara baino ez zen izango bere lurraldea, eta beste batzuetan inguruko haranetan ere eskumena izango zuen. 1035ean Artzibarren Lope Gartzeitz daukagu, 1079an Eximio Artzeiz Artzibarko, Aezkoako eta Zaraitzuko jauna da. 1144an Lope Gartzeitz Artzibarkoa da berriro, eta 1171ean Lop Artzeitz Artzibarko eta Aezkoako jauna da, edo Lope Gartzetz Artzibarrekoa 1182an.

XIII. mendean, zergen ordainketen lehen zerrendekin, egitura berezi bat ikusten da, Artozkibar, zeinaren hedadura besterik ez dakigun, Artzibarko zenbait herri, Orotz-Betelu barne. Artozkibar testu baten arabera osatzen zuten, besteak beste, Artozki, Arizkuren, Uliberri, Saratsu, Txipua, Orai, Azparren, Orotz-Betelu, Olaldea, Otsa, Usotz, Muniain eta Urdazi herriek. Ez dakigu ibar independentea edo banaketa administratiboa zen, XIX. mendeko bidezidorraren antzekoa, zergak biltzeko balio zuena. Antzeko kasu bat gertatzen da ondoko Urraulgoitin, iparraldeko zatia garai berean Aietxuibar deitzen zena, eta gero ibarrean integratu zena, baina hasierako uneetan independentea ere izan zitekeen.

Ibarreko familia batzuk erresumako garrantzitsuenak bihurtu ziren, Artzeko jauna eta Uritzekoa nabarmenduz. XIV. eta XV. mendeetan, beste familia noble batzuekiko aliantzak beste familia handiago batzuetan desegiten joan ziren. Horrela Uritzarrak Artiedatarrekin edo Artzitarrak Urtubiarekin. Nafarroako gerra zibilean, XIV-XV. mendeetan, agaramondarren eta beaumontarren artean, Artzibarrek, Uritz-Artiedatarrak buru zituela, beaumontarren alde egin zuen.

### Aro Modernoa 
Pobrezia eta baliabide eskasia ziren nagusi. Badirudi ehiza etxeko dietaren osagarri garrantzitsua zela. Hartza, otsoa edo azeria ehizatzea saritzen zen, baina oreina hainbat urtez debekatuta egon zen, nobleei eta erregeei ematen baitzitzaien ehiza hori. 1556an oraindik debekatuta zegoen oreinak ehizatzea, eta sarritan isunak jartzen zitzaizkien herriei. Urte horretan, oreinak ehizatzeagatik ehizatutakoen zerrenda luzea zen. Orotz-Beteluk, Garaioak eta Garraldak uxaldi bateratua egin zuten, Beteluko hariztian 18 orein harrapatu zituztela imajinatu genuen. Urte berean Artzibarko jendea ere hartu zuten oreinekin, eta 1599an artzibartarrak itzuli ziren isun bat ordaintzera haiek ehizatzeagatik. Gehienetan, basurdea eta erbia ehizatzen zituzten, eta denbora batez janari ona emango zuten. Mendeetan, suzko armak urriak ziren eta ia ez ziren ehizarako erabiltzen, oso zehaztugabeak baitziren; beraz, zepoak, uxaldiak, txakurrak edo usoaren kasuan, sareak maiz erabiltzen ziren. 1568an, Artzibarreko bizilagunek Artiedako jauregiarekin adostu zuten ordaintzen zizkioten zergak kentzea. Berrerospenaren zenbateko osoa ehun aldiz ezarri zen, hau da, 4 580 urrezko dukat. Kopuru hori bizilagunen artean banatu zen. Gastu handi horrek, 1570aren ondorengo uzta txarrekin batera, ibarra pobrezia sakonean murgildu zuen.

## Ekonomia 
[thumb|Ibarreko paisaia [Urrobi|Urrobiko ibarraren iparraldean. Irudian Zaraguetakoa.]]
Landutako azalera murriztu baino ez da egin: 1 500 hektareatik gorakoa zen XX. mendearen hasieran, 733 hektareakoa 1950ean eta 417koa 1981ean. Labore nagusia patata berantiarra da; horren atzetik, urrutitik, larre polifitoak, garia, garagarra eta bazka-zerealak daude. Gaur egun, abeltzaintza ez da iraganean bezain garrantzitsua. Ardiak, XX. mendeko lehen hamarkadetan eta XIX. mendeko azken hamarkadetan, txurra arrazako 5 000 eta 6 000 abelburu arteko artaldeak izan zituen; gaur egun, berriz, 1. 600 besterik ez dira. 2 116 ahuntz egon ziren 1906an, eta 110 baino ez zeuden 1982an. Behi-azienda 392 abelburukoa zen data horretan, eta 452 ziren 1891n eta 694 1920an. Inoiz ez zen txerri-azienda nabarmendu, eta gaur egun lehen baino ugariagoa den bakarra zalduna da.

Ekoizpen-orientazio primarioa duen udalerria da (batez ere abeltzaintza eta basogintza). Jarduera nagusiko 65 lanpostu eta bi lanpostu betetzen dituzten 20 pertsona ditu (bigarren mailako nekazaritza eta beste sektore batzuetako nagusia), eta sasoiko lanetan ari diren nekazarien 9 senide. 94 enpleguetako okupazioa 76 zentro eta establezimendutan gertatu da (1984ko datuak). Nekazaritza eta abeltzaintzako sektorean 68 pertsona daude (20, bigarren mailako jarduerarekin), eta 60 ustiategik okela-txertoko abeltzaintza-orientazio nagusia dute, udalerri horrek larre asko baititu. Zerbitzuen sektorean 19 langile daude 13 zentrotan, eta horien enplegu-maila 1 eta 2 pertsonakoa da, higieneko landa-zentroa izan ezik.

## Politika 
Artzibarko udaletxea Nagore kontzejuaren erdialdean dago, eta idazkaria, era berean, Orotz-Beteluko eta Longidako udaletako idazkaria da. Udalbatza ibarreko alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Karlos Orotz Torrea da, *Artzibar Herri Taldea* hautagai gisa aurkeztu zena.

### Hauteskundeak 
#### Udal hauteskundeak 
1987tik aurrera, Artzibarko alkatea *Artzibarko Talde Independentea* alderdikoa izan zen 6 legegintzalditan jarraian, eta urtero izan zuen gehiengo osoa. 1999an *Artzibarko Herri Taldea* agertu zen, XXI. mendeko lehen hamarkadetan artzibartar politikaren beste protagonista nagusia izan dena. Lehenik oposizioko alderdi gisa hasi zen, *Artzibarko Talde Independentea* 2011n gaindituz. 2015etik, Udalean zinegotzi guztiak dituen alderdi bakarra da.

#### Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

| valign=top |

|}

### Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea Nagore ibarburuan dago.

* HELBIDEA: San Julian kalea, z/g

#### Egungo banaketa 
Artzibarko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Karlos Orotz Torrea da, *Artzibar Herri Taldekoa*. Zinegotziak 6 daude:

* Isabel Cañada Zorrilla (Artzibar Herri Taldea)
* Juan Jose Etxabarren Salvador (Artzibar Herri Taldea)
* Clara Ruiz de Gauna Borreguero (Artzibar Herri Taldea)
* Karlos Iriarte Irazeburu (Artzibar Herri Taldea)
* Javier Erro Remirez (Artzibar Herri Taldea)
* Garoa Gartziandia Agirrezabala (Artzibar Herri Taldea)

#### Batzordeak 
Artzibarko Udalan 7 batzorde ditu:

* Kontuen Batzorde berezia
* Katastroa
* Ingurugiroa eta Landa Garapena
* Herri Lanak, Hirigintza eta Etxebizitza
* Gizarte-ongizate eta Osasuna
* Euskara, Kultura, Hezkuntza eta Kirolak
* Osasuna eta Ongizate Soziala

#### Alkateak 
1979tik, Artzibarrek 3 alkate izan ditu:

## Garraioa 
Nafarroako Autobus Konpainiak Artzibar Iruñekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

* Orbaizeta - Orbara - Aribe - Garralda - Orotz-Betelu - Artzibar - Agoitz - Urrotz - Lizoainibar - Erantsus - Ibiriku - Egues - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea

## Kultura 
### Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Artzibarko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinio ibarretik Esteribar eta Erroibar ibarrekin hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Artzibarrek atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da Artzibarrera azpieuskalkian (Iparartzibartar eta Hegoartzibartar aldaerak). Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Artzibarko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

### Jaiak 
* Lakabeko okupazioaren urteurrena, martxoaren 21an
* Orreagarako erromeria, maiatzaren bigarren asteburuan
* Artzibarko eguna, abuztuaren lehen asteburuan
* Uritzeko San Saturninoko jaiak, abuztuaren hirugarren asteburuan
* San Joan Bataiatzaileko jaiak, abuztuaren azken asteburuan
* Hiriberriko San Andresko jaiak, irailaren bigarren asteburuan
* Lakabeko Santa Luziaren eguna, abenduaren 13an

## Ondarea 
### Ondasun nabarmenak 
[thumb|[Urizko dorrea|Uritzeko dorrea]]
[thumb|[Lusarretako garaia]]
[thumb|[Iñarbeko arroila, Irati ibaiaren gainean]]
* Arrietako San Lorentzo eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.
* Arrietako jauregia, Erdi Aroko jauregia.
* Artozkiko Sortzez Garbiaren eliza, Erdi Aroko kristiau eliza, gaur egun urpean
* Artziko Andre Maria eliza, XII. mendeko kristiau eliza gotikoa.
* Artziko termak, K.a. I. eta K.o. IV. mende arteko aztarnategi arkeologikoa.
* Azparrengo San Lorentzo eliza, XIII. mendeko kristiau eliza.
* Muniaingo Santa Zezilia eliza, Erdi Aroko kristiau eliza, gaur egun urpean
* Artziko jauregia, Erdi Aroko jauregia.
* Gorraitzeko San Martin eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.
* Hiriberriko San Andres eliza, Erdi Aroko kristiau eliza
* Imizkotzeko San Pedro eliza, XIX. mendeko kristiau eliza.
* Lakabeko Santa Luzia eliza, XIII. mendeko kristiau eliza.
* Lusarretako San Esteban eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.
* Lusarretako garaia, XIX. mendeko garai tradizionala.
* Nagoreko San Julian Ospitalegilea eliza, Erdi Aroko kristiau eliza gotikoa.
* Nagoreko Angordoiko hondartza, Itoizko urtegiaren hondartza.
* Otsako San Roman eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.
* Uliberriko San Bizente eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.
* Urdirotzeko San Martin eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.
* Uritzeko San Saturnino eliza, XII. mendeko kristiau eliza.
* Uritzeko dorrea, XVIII. mendeko dorretxe eta gaur egun hotela.
* Urrobiko Hezuduraren zubia, Urrobi ibaiaren gaineko Erdi Aroko zubia.
* Urrobiko meategiak, Erdi Aroko meategiak.
* Zaraguetako San Joan Bataiatzailearen eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.

### Eremu naturalak 
* Gazteluko arroila, Irati ibaiak osatutako arroila.
* Iñarbeko arroila, Irati ibaiak osatutako arroila.
* Potxe Txintxurrenea, Urrobi ibaiak osatutako arroila.

## Artzibartar ospetsuak 
* Errodrigo Urizkoa (?-1337), Nafarroako Erresumako noble eta errege-kontseilari.
* Joaquín Jamar (1832-1887), ekonomialari, enpresaburu eta politikari.
* Javier Ibarra Murillo (1876-1955), historialari eta apaiz.
* Maddi Barber (1988-), zinemagile.

## Irudiak 

Fitxategi:Úriz (Navarra) 01.jpg|Uritz
Fitxategi:Iglesia de San Juan Bautista, Saragüeta.jpg|Zaraguetako eliza
Fitxategi:Lakabe 0002.jpg|Lakabe
Fitxategi:Artziko Andre Maria ikuspegi orokorra absidetik.jpg|Artziko eliza 

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV'', Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Pirinioaurrea
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Artzibarko Udalako webgune ofiziala