open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1989ko Espainiako Itzulia

**1989ko Espainiako Itzulia** Itzuli Handi honen 44. edizioa izan zen. 1989ko apirilaren 24 eta maiatzaren 15 artean egin zuten, Coruñan hasi eta Madrilen amaituz 21 etapatan banatutako 3656 kilometroko ibilbidea egin ondoren.

## Etapak 
## Sailkapen orokorra 
## Kanpo estekak
Lay's

'''Lay's '''mota desberdineko patata txipak fabrikatzen duen marka da. 1965. urtean PepsiCok erosi zuen. Lay's, konpainiaren izena nagusia da nahiz eta beste lurralde batzuetan beste modu batez deitu ere: Erresuma Batuan eta Irlandan Walkers, Australian Smiths, Egipton Chipsy, Vietnamen Poca, Israelen Tapuchips, Colombian Margarita, Mexikon Sabritas, Kanadan Hostess, eta Venezuelan Lo Nuestro.

## Kanpo estekak
1985eko Espainiako Itzulia

**1985eko Espainiako Itzulia** Itzuli Handi honen 40. edizioa izan zen. 1985eko apirilaren 23 eta maiatzaren 12 artean egin zuten, Valladoliden hasi eta Madrilen amaituz 19 etapatan banatutako 3474 kilometroko ibilbidea egin ondoren.

## Etapak 
## Sailkapen orokorra 
## Kanpo estekak
Finding Your Feet

***Finding Your Feet*** 2017ko Richard Loncraine ingeles zinema zuzendariaren filma da.

## Sinopsia 
Erretiroa hartzeko egun gutxi falta zaizkio Sandrari. Senarrarekin bizi da, eta bizitza egonkorra dute, ustez. Ordea, Sandrak jakingo du senarrak maitasun afera bat bat izan duela haren lagun onarekin. Orduan, etxetik alde egin eta Bif ahizparekin bizitzera joango da. Hark lagunduko dio Sandrari bizitza berregiten, dantzaren bitartez.

## Aktoreak 
* Imelda Staunton: Sandra
* Timothy Spall: Charlie
* Celia Imrie: Bif
* Joanna Lumley: Jackie
* David Hayman: Ted
* John Sessions: Mike
* Josie Lawrence: Pamela
* Indra Ové: Corrina
* Sian Thomas: Lilly

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Olo-malutak

**Olo-malutak**, hasieran, gosaltzeko zerealak bezala sortu zituzten, eta, gaur egun, gizakiek oloa kontsumitzeko erarik ohikoena da.

## Ekoizpena 
Oloak, beste zerealek bezala, kanpoko oskol gogorra du, gluma izenekoa, kendu behar dena, alea elikagai bezala erabil ahal izateko. Behin gluma kenduz gero, alea oraindik zahiak babestuta dago.

Zereal honek bi eta bost aldiz arteko koipe gehiago dauka gariak baino, batez ere zahian eta endosperman. Horrez gain, koipe horiek digeritzeko gai den entzima kopuru handiak ditu, eta horrek olo-alea zaharmindu egiten du. Horregatik, olo aleen tratamenduak tenperatura baxuko txigorketa arina eskatzen du. Tratamendu termiko honek entzimak inaktibatzen ditu produktuaren hondatze azkarra saihestuz eta zapore bereizgarria ematen dio. Gainera, urrats horrek proteinak desnaturalizatzen ditu eta gutxiago disolbatzen dira, egosketan aleei osotasun gehiago emanez.

Hurrengoan, ale txigortua lurrunetan, berotu eta malgutu egiten da eta, ondoren, arrabolen artean zapaldu behar da lautzeko, eta, horrela, ura azkar birxurgatzen du egosketan edo beratze hutsean. Zenbat eta meheagoak aleak zapaltzen dugun, orduan eta azkarrago birhidratatzen dira: olo maluta arruntek 0,8 mm-ko lodiera dute; "egosketa azkarreko" oloek 0,4 mm-koa gutxi gorabehera, eta "berehalakoak" oraindik meheagoak dira.

Halaber, **olo-irina** gisa ezagutzen den hauts finera txikiagotu daitezke.

## Kanpo estekak
Pedro Díaz (margolaria)

thumb|Santa Zezilia. Lima. Olioa oihal gainean.
**Pedro José Díaz** (1770?-1810?) Peruko Erregeorderrian margolaria izan zen. Bere lan gehienak erlijioaren ingurukoak dira. Zehaztasunei garrantzi handia ematen zien, eta hori ikuspegietan oso garbi ikusten da. José Gil de Castro eta Pablo Rojasen garaikidea izan zen.

## Lana 
Ezagutzen diren lanen artean hauek dira aipagarrienak:
* *Santa Zezilia*,
* *David arpa jotzen*,
* *Gurutziltzatzea San Frantzisko eta Santo Domingorekin*,
* *San Francisco Solano eta Santa Rosa haurrarekin*

Bestetik ere, Erregeorderriaren pertsonaia garrantzitsuak margotu zituen:
* *Fernando de Abascal erregeordea*
* ''José Gabriel d'Avilés erregeordea''

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak 
* : Obres de Pedro José Díaz en Arca. Art colonial americà
The Day of the Jackal (filma)

**The Day of the Jackal** 1973ko Fred Zinnemann austriar-estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako espioitza eta ekintza film bat da. 1971ko Frederick Forsyth idazlearen *The Day of the Jackal* eleberrian oinarritua dago. Edward Fox eta Michel Lonsdale aktoreek antzeztu zuten.

Muntatze onenaren Oscar Sariaren (Ralph Kepler) izendapena jaso eta Muntatze onenaren BARATA Saria (Ralph Kepler) irabazi zuen.

1997an *The Jackal* izeneko berregokitzapena izan zuen, Richard Gere, Bruce Willis, Sidney Poitier eta Jack Black aktoreek antzeztua, baina Frederick Forsyth idazleak bere eleberriarekin loturarik zuenik ukatu eta Fred Zinnemann zuzendaria film hark bere filmaren izenburu berdina izan ez zezan ekoiztetxearekin borrokatu zen.

## Argumentua 
1963. urtea, OAS erakunde armatuak, Txakala (Edward Fox), inork bere benetazko nortasuna ezagutzen ez duen soldatapeko hiltzaileak prestigiotsua kontratatu berri du, misio arriskutsu bat burutu dezan: Frantziako Errepublikako lehendakaria hiltzea, alegia, Charles de Gaulle jenerala (Adrien Cayla-Legrand). OASeko kide izateagatik exekutatua izan zen paratxutista baten neskalagunak Txakalari lehendakariaren mugimenduei buruzko informazioa pasatzeko ardura izango du, hark De Gaullen segurtasun zerbitzuko kide batekin duen harremanari esker.

## Aktoreak 
* Edward Fox: Txakala
* Michel Lonsdale: Claude Lebel komisionatua
* Terence Alexander: Lloyd
* Michel Auclair: Rolland kolonela
* Alan Badel: Ministroa
* Tony Britton: Thomas inspektorea
* Denis Carey: Casson
* Adrien Cayla-Legrand: Charles de Gaulle presidentea
* Cyril Cusack: Armagilea
* Maurice Denham: Colbert jenerala
* Vernon Dobtcheff: Galdekatzailea
* Jacques François: Pascal
* Olga Georges-Picot: Denise
* Raymond Gérôme: Flavigny
* Barrie Ingham: St. Clair
* Derek Jacobi: Caron
* Jean Martin: Wolenski
* Ronald Pickup: Iruzurgilea
* Eric Porter: Rodin kolonela
* Anton Rodgers: Jules Bernard
* Delphine Seyrig: Colette de Montpellier
* Donald Sinden: Mallinson
* Jean Sorel: Jean Bastien-Thiry
* David Swift: Montclair
* Timothy West: Berthier komisionatua
* Philippe Léotard: Jendarmea

## Ikus gainera 
* *The Jackal (1997ko filma)*

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Djerma (zaldi)

**Djerna zaldia** Afrikako Niger ibaian barrena, Nigerren zein Malin hedatutako bertako zaldi arraza bat da. Zela zaldia bezala erabilitako abere hauek, tamaina zein beste hainbat ezaugarriengatik, ponien sailkapen taldean sartzen dira. Oro har zaldi hauek kolorez ilunak dira eta soslai ganbilekoak. Beroaren aurrean oso zaldi gogorrak dira. Arraza ez da oso ezaguna bere hedapen gunetik kanpo, baina antza bere kopurua ez da txikia. Dena den datu gutxi dago kopuruari dagokionez.

Djerma zaldi arraza Mendebaldeko Afrikako berberiar zaldien taldean kokatzen da, lehen esan bezala Dongola zaldien eraginarekin. Haien hedapena Timbuktu eta Say hirien artean kokatzen da, baita Nigerreko erdialdean ere.

## Arrazaren historia 
Antza arraza hau Dongola zaldiaren eta berberiar zaldiaren arteko nahasketatik dator.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
## Bideoak
Jacques Parizeau

**Jacques Parizeau** (Montreal, 1930eko abuztuaren 9a, 2015eko ekainaren 1a) quebectar ekonomialari eta politikari bat izan zen. 1994-1996 bitartean Quebeceko 26. lehen ministroa izan zen.

Quebeceko gobernuan Ogasun ministroa (1976-1984), Finantza Erakunde eta Kooperatiben ministroa (1981-1982) eta Kultura eta Komunikazio ministroa (1995) izan zen.

Alderdi Quebectarra 1994ko hauteskundeetako garailea izan zen.

Quebecen erreferenduma egin zenean orduko Quebeceko lehen ministroa zena, burujabetzaren gaineko bigarren erreferenduma zena. 1995eko urriaren 30ean banaketari buruzko bigarren plebiszitua egin zuten Quebecen eta irabazteko koalizioa sortu zuen. Jacques Parizeau, Lucien Bouchard Bloke Quebectarraren burua eta Mario Dumont Quebeceko Ekintza Demokratikoaren sortzaileetarikoa.

Oso tarte txikiagatik aukera hori baztertzen eta orduan 54.000 botoko aldeak bota zuen independentzia atzera; %90eko parte hartzearekin independentziaren aldeko botoak %49,6 izan ziren. Ondoren, 1995eko urriaren 25ean dimititu zuen erreferendumaren porrotarengatik.

## Ikus gainera 
* Quebeceko lehen ministroen zerrenda
* Alderdi Quebecarra

## Kanpo loturak 
* Jacques Parizeau politikariaren biografia
1995eko Espainiako Itzulia

**1995eko Espainiako Itzulia** Itzuli Handi honen 50. edizioa izan zen. 1995eko irailaren 2 eta 24 artean egin zuten, Zaragozan hasi eta Madrilen amaituz 21 etapatan banatutako 3.750 kilometroko ibilbidea egin ondoren.

## Etapak 
## Sailkapen orokorra 
## Kanpo estekak
1991ko Espainiako Itzulia

**1991ko Espainiako Itzulia** Itzuli Handi honen 46. edizioa izan zen. 1991ko apirilaren 29 eta maiatzaren 19 artean egin zuten, Méridan hasi eta Madrilen amaituz 20 etapatan banatutako 3.215 kilometroko ibilbidea egin ondoren.

## Etapak 
## Sailkapen orokorra 
## Kanpo estekak
Soja-irin

thumb|Soja-irin

**Soia-irina** sojako ele osoetatik lortutako irin mota da. Okintzan eta gozogintza erabiltzen da. Proteina kopuru handia du.

Animalien elikaduran ere osagarri gisa erabiltzen da, proteina kopuru handia duela eta.

Ohikoaz gain, **kinako irina** ere badago (き な 粉), aurrekoa ez bezala, ale txigortu eta ehotuetatik lortzen dena. Japoniako gozokiak egiteko erabiltzen da batez ere, eta proteina iturri nabarmena da.

## Bibliografia 
* Tempeh. Landare-proteina hobea. Shia Green. Océano Grupo Editorial, S.A., 2001a. 138. or. 84-7556-080-66 ISBN

## Kanpo estekak
1994ko Espainiako Itzulia

**1994ko Espainiako Itzulia** Itzuli Handi honen 49. edizioa izan zen. 1994ko apirilaren 25 eta maiatzaren 15 artean egin zuten, Valladoliden hasi eta Madrilen amaituz 20 etapatan banatutako 3531 kilometroko ibilbidea egin ondoren.

## Etapak 
## Sailkapen orokorra 
## Kanpo estekak
Kuia-pipita

**Kuia-pipita** kuia edo kuiatxo baten hazi jangarria da, normalean obalatua eta laua. Hazi hau berde iluna da eta oso oskol mehea du. Berezko eran, plantxan, txikituta edo ehotua jaten da eta entsalada, zopa edo muesli laguntzen du, barazkiekin, fruitu lehorrekin nahastuta edo ogiaren orean sartuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Constanze Manziarly

**Constanze Manziarly** ( Innsbruck, Austria, 1920ko apirilaren 14a – Berlin, 1945eko maiatzaren 2an desagertua) Adolf Hitlerentzat sukaldari, nutrizionista eta dietista lanak egin zituen emakumezkoa izan zen.

1943. urtean hai zen Adolf Hitlerrentzat janak prestatzeko lanean, agintari naziaren Berghof jauregian. Barazkizale zorrotza izanik Hitler, detaile handiz egin beharreko egitekoa zuen Manziarlyk.

Hitlerri lagundu zion bere azken egunak arte, Berlingo bunkerrean, eta Hitler suizidatu ondoren (1945eko apirilaren 30an) desagertu egin zen.

## Desagerketa 
Bunkerreko zenbait pertsonak zianuroa kapsulak hartuz suizidatu ziren arren, ez da uste hori denik Manziarlyren kasua. Zenbait lekukok, hala ere, Bunkerretik irteten ikusi zuten, baina kanpoan nora edo norekin abiatu zen ez dago garbi,

Hitlerren idazkari Traudl Jungek kontatua da Hitlerrek pertsonalki eskatu ziola Manziarlyri Bunkerra apirilaren 22an. Hala eta guztiz ere, geratu egin zen. Jungeren lekukotzak dio halaber Manziarly ikusi zuten azken aldia izan zela soldadu sobietar batzuek zeramatelarik Berlingo metroko tunel baterantz. Emakumezko alemanen kontra soldadu sobietarrek egindako gehiegikerien kontestuan, baliteke han hiltzea Manziarly.

2004ko Der Untergang film alemanean (zeinaren gaia Hitlerren Bunkerreko azken egunak izan ziren), Bettina Redlich aktoreak gorpuztu zuen Manziarlyren rola.

## Erreferentziak
Juan Arce Mayora

**Juan Arce Mayora** (Valentzia, 1885ko abuztuaren 20a - ?) Espainiako Bigarren Errepublikaren alde jarri zen militarra izan zen. Gerra Zibilaren bitartean frankisten aurkako borrokan garrantzi handia izan zuen. Valentzian jaioa, Gasteiztarra izan zen.

## Biografia 
Bigarren Errepublikaren garaian beste ofizialekin batera Unión Militar Republicana Antifascista (UMRA) sortu zuen.

Errepublikaren aurka zeuden militarrek estatu kolpea eman zutenean Arce Teniente koronela zen. Madrilgo guduan, Errepublikako Armadaren 43. Brigada Mistoan, 1936ko azaroaren 26 arte, Extremadurako errepidearen aldeko sektorearen defentsan aritu zen. Ondoren, penintsulako zentro aldean, Guadalajaran, 6. eta 9. Dibisioien aginduan egon zen.. Handik Extremadurako frontera igaro zen, 37. Dibisioaren aginduan. 1939ko hasieran Errepublikako Herri Armadaren Akademian zuzendaritzan zegoen.

Behin gerra galduta, Espainiatik alde egin behar izan zuen. Behin Frantzian han, berriro ere, gerrak harrapatu zuen. Orduan, lehendabizi, Euskal Gobernuaren Itsas Fusilarien 3. Batailoian agertzen da. Frantzia Askearen armadan enrolatu zen, han ere ofizial izanik, nazien aurka borrokatzeko. 1944. urtean Habanako aireportuan aurkitzen dugu, Mexikoko Mérida aldera joateko. Ez dakigu noiz eta nola hil egin zen. Haren biografiaren datu asko oso nahasiak dira eta ez dira ondo ezagutzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Itsas Fusilarien 3. Batailoiaren zerrenda.
Kind Hearts and Coronets

**Kind Hearts and Coronets**, 1949ko Robert Hamer britainiar zinema zuzendariak zuzendutako komedia beltz film bat da. Roy Horniman idazlearen *Israel Rank: The Autobiography of a Criminal* (1907, "Israel Rank: Kriminal Baten Autobiografia") eleberrian arinki oinarritua dago. Valerie Hobson, Dennis Price, Joan Greenwood eta Alec Guinness aktoreek antzeztu zuten.

Alec Guinness aktore bikainak film honetan bederatzi pertsonaia ezberdin antzeztu zituen.

## Argumentua 
Eskrupulurik gabeko gizon gazte handigura batek (Dennis Price) berau ere senide den D'Ascoyne aristokrata familiaren aurkako mendekua prestatzen ari da, iraganean berari nahiz bere amari egindako umilazioa dela eta. Bere egitasmoa Duke izateko lerroan bere aurretik dauden familiako zortzi senideak (Alec Guinness) banan-banan hiltzean datza.

## Aktoreak 
* Dennis Price: Louis Mazzini eta bere aita
* Alec Guinness: D'Ascoyne familiako bederatzi senide ezberdin: Ethelred, Chalfonteko 8. dukea, Lord Henry erreberendoa, Lord Rufus jenerala, Lord Horatio almirantea, Ascoyne gaztea, Henry gaztea eta Lady Agatha D'Ascoyne. Bere amaren oroipenetako sekuentzia labur batean ere zazpigarren dukea antzeztu zuen.
* Valerie Hobson: Edith
* Joan Greenwood: Sibella
* Audrey Fildes: Mama
* Miles Malleson: Urkatzailea
* Clive Morton: Espetxe zuzendaria
* John Penrose: Lionel
* Cecil Ramage as the crown counsel
* Hugh Griffith: Lord High Steward, Louisen aurkako epaiketako epaimahaiburua
* John Salew: Perkins jauna
* Eric Messiter: Burgoyne, Scotland Yardeko inspektorea
* Lyn Evans: Baserritarra
* Barbara Leake: Eskolako irakaslea
* Peggy Ann Clifford: Maud Redpole
* Anne Valery: Txalupako neska, Ascoyne D'Ascoyneren irakaslea
* Arthur Lowe: *Tit-Bits* astekariko kazetaria

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
The Escape (2017ko filma)

***The Escape*** 2017ko Dominic Savage ingeles zinema zuzendariaren filma da.

## Sinopsia 
Tara Londresko bazter auzo bateko ama gazte bat da. Etxean egiten du lan, haurrak zaintzen eta senarrari afaria prestatzen. Baina aspertuta dago bizimodu horrekin. Londresen ibiltzen hasiko da. Senarra langileak ez du ulertuko emaztea zertan dabilen. Baina Tarak bizimodua aldatzeko asmoa du.

## Aktoreak 
* Gemma Arterton: Tara
* Dominic Cooper: Mark
* Frances Barber: Alison
* Marthe Keller: Anna
* Jalil Lespert: Phillipe

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marcus Garvey

**Marcus Mosiah Garvey Jr.** (Saint Ann's Bay, Jamaika,  - West Kensington, Londres, ) jamaikar politikari eta kazetaria izan zen. Panafrikanismoaren buruzagietako bat, Universal Negro Improvement Association and African Communities League erakundearen sortzailea izan zen. Islamaren Nazioak eta Rastafari mugimenduak bere ideiak jarraitu zituzten.

## Kanpo estekak
Adenosina difosfato

**Adenosina difosfatoa** edo **ADP** nukleotido bat da, adeninaz, erribosaz eta bi fosfato taldez osatua. Nukleotido difosfatoa da, beraz.

ATPak fosfato taldea galtzean sortzen da ADPa. Erreakzio horrek, glukolisian gertatzen denak, energia asko askatzen du, hainbat prozesu anabolikotan erabiltzen dena:

ATP → ADP + Pi + Energia (7,3 kcal/mol)

ADPa ATP bihur daiteke ATP sintasa entzimaren bidez, fosforilazio oxidatiboa izeneko prozesuan, mitokondrioetan burutzen dena.

ATPa eta ADPa zelularen zitoplasman ez ezik, mitokondrioetan eta zelula nukleoan ere badaude . ADPa odoleko plaketetan pilatzen da, eta plaketak aktibatzen direnean askatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sean Paul

**Sean Paul Francis Henriques** (Kingston, Jamaika, ), **Sean Paul** izenaz ezagunagoa, jamaikar dancehall abeslari eta ekoizlea da. Hasieran Dutty Cup Crew taldearen kidea, bere bakarkako lanek 10 milioi ale baino gehiago saldu dituzte.

## Diskografia 
* *Stage One* (2000)
* *Dutty Rock* (2002)
* *The Trinity* (2005)
* *Imperial Blaze* (2009)
* *Tomahawk Technique* (2012)
* *Full Frequency* (2014)
Jamaikar

**Jamaikarra** () Jamaikako herritarrak dira. Herritar gehienek (%89,4k) afrikar jatorria dute, europar, indiar eta txinatar jatorriko gutxiengoak izanda. Diaspora zabala dute, batez ere herrialde anglosaxoietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dancehall

**Dancehall** jamaikar jatorriko musika herrikoia da, 1970eko hamarkadaren amaieran sortua. Roots reggae baino leunagoa, 1980ko hamarkadan eboluzionatu eta diasporan ospetsu bilakatu zen. XXI. mendean mundu osora zabaldu zen.
 
1980ko hamarkadaren erdialdean, instrumentazioa nagusitu zen, soinua nabarmen aldatuz, eta dancehallaren (edo "ragga") ezaugarriak gero eta erritmo azkarragoak izatera bilakatu ziren. 1990eko hamarkadaren erdialdean, BoboShantiri lotutako dancehall artista batzuen gorakadarekin, hala nola Sizzla eta Capleton, dancehall eta Rastafari kulturaren arteko lotura sendoa garatu zen. Dancehall musika gogor kritikatu dute nazioarteko erakundeek eta hainbat pertsona ospetsuk, nahiz eta dancehall delakoaren gai lirikoa indarkeriatik harago doan.

1980ko hamarkadan Jamaikan arrakasta handia izan zuen eta 1990eko hamarkadan Jamaikako diaspora komunitateetan gero eta ezaguna egin zen. 2000ko hamarkadan, dantzak mundu mailan arrakasta handia izan zuen, eta, 2010ko hamarkadan, mendebaldeko artista eta produktoreen lanean eragin handia izan zuen, eta horrek genea Mendebaldeko musikaren sektorean gehiago sartzen lagundu du.

## Historia 
Dancehallak Jamaikan ohikoak diren dance hall-ei zor die izena (euskaraz, dantzalekua), bertako sound systemek jamaikar musika herrikoia erreproduzitzen baitzuten. 1980an hasi ziren, Kingstoneko (Jamaika) hainbat auzotako jendearen artean, hiriko areto aberatsetara joateko baliabiderik ez zutenak. Jamaikako 1980ko hamarkadaren amaierako aldaketa sozial eta politikoak roots reggaetik nazioarteko bokazio argiarekin egindako desplazamendu musikalean islatu ziren, tokiko kontsumora bideratuago zegoen estilo baterantz, eta jamaikarrek zuzenean jotzen zutenean izaten zuten musikaren ildotik. Michael Manleyren gobernu sozialista Edward Seaga eskuineko politikariak ordezkatu zuenean, injustizia soziala, aberriratzea eta Rastafari Mugimenduari buruzko gaiak dantzaren, indarkeriaren eta sexualitatearen inguruko letrekin ordezkatu ziren.

## Kanpo estekak
Ragga

**Ragga** edo **raggamuffin**a jamaikar jatorriko herri musika da, dancehall eta reggaeren azpigenero bat. Hip hopen bezala, sampleak oinarrizkoak ditu.

1985ean Casio MT-40 sintetizadore bati esker sortutako Wayne Smithen "Under Mi Sleng Teng" abestia generoaren sortzailea izan zen.

Izena *ragamuffin* hitzaren akats ortografikoa da, XVII. mendean jamaikar kreoleran sartu zena. Gutxiespen-adiera bazuen ere (*rag* "zarpaila" da), jamaikar gazteriak bere burua izendatzeko hautatu zuen.

## Kanpo estekak
The Three Musketeers (1973ko filma)

***The Three Musketeers***, baita '''''The Three Musketeers: The Queen's Diamonds'''* izenburuaz ere ezaguna (euskaraz *Hiru mosketariak* edota *Hiru mosketariak: Erreginaren diamanteak*) 1973ko Richard Lester estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako abentura film bat da. Alexandre Dumas frantziar idazlaren *Hiru mosketariak* (1844) eleberri ospetsuan oinarritua dago. Oliver Reed, Charlton Heston, Raquel Welch, Faye Dunaway, Richard Chamberlain, Frank Finlay, Michael York eta Christopher Lee aktoreek antzeztu zuten.

*The Four Musketeers* (1974, "Lau mosketariak") eta *The Return of the Musketeers'' (1989, "Mosketarien Itzulera") jarraipenak dauzka.

## Argumentua 
XVIII. mendea, Frantzia. D'Artagnan (Michael York) gaskoi gazte ausarta mosketarien taldean sartzeko bere ametsa betetzeko asmoz Paris hiriburura doa. Iristean, Athos, Porthos eta Aramisekin topo egingo du (Oliver Reed, Frank Finlay eta Richard Chamberlain), haiek benetan zeintzuk diren susmatu gabe. Ondoren, Richelieu kardinalak (Charlton Heston) mosketarien guardia desegin duela jakingo du, halere, hiru mosketariak, D'Artagnanen laguntzaz, Luis XIII.a Frantziakoa (Jean-Pierre Cassel) erregea Richelieu kardinalaren azpijokoetatik babestea erabakiko dute.

## Aktoreak 
* Michael York: d'Artagnan
* Oliver Reed: Athos
* Frank Finlay: Porthos / O'Reilly
* Richard Chamberlain: Aramis
* Jean-Pierre Cassel: Luis XIII.a Frantziakoa
* Geraldine Chaplin: Ana Austriakoa
* Charlton Heston: Richelieu kardinala
* Faye Dunaway: Milady de Winter
* Christopher Lee: Rocheforteko kondea
* Simon Ward: Buckinghamgo dukea
* Raquel Welch: Constance Bonacieux
* Spike Milligan: M. Bonacieux
* Roy Kinnear: Planchet
* Nicole Calfan: Kitty

## Ikus gainera 
* *The Four Musketeers (1974ko filma)*

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Colonna enparantza

**Colonna enparantza** () izenekoa, Erromako enparantzarik ezagunenetako bat da. Bere inguruan Colonna *rionea* zabaltzen da.

## Etimologia 
Euskaraz "zutabea" esan nahi du, izan ere K.o. 193 urtetik bertan Marko Aurelioren zutabea egon baita.

## Historia 
XVI mendean enparantza itxuratzen hasi zen. 1562an Chigi jauregiaren lanak hasi eta 1580an bukatu ziren. Garai hartan hainbat elementu ere gehiytu zitzaizkion plazari; 1577an iturri bat eraiki zen eta 1589an San Pauloren brontzezko estatua ezarri zuen zutabearen gainean. Enparantza mugatzen duten gainerako eraikinak XIX mendean altxatu ziren, denetan aipagarriena Wedekind jauregia.

1916an Italiako gobernuak Chigi jauregia erosi eta gaur egun Italiako Lehen Ministroaren bizilekua da.

## Iruditegia 

Irudi:Colonna di Marco aurelio - Frontale.jpg|Marko Aurelioren zutabea.
Irudi:Palazzo Chigi - esterno.jpg|Chigi jauregia.
Irudi:Palazzo Wedekind - esterno.jpg|Wedekind jauregia.

## Kanpo estekak
Halina Birenbaum

**Halina Birenbaum** (Varsovia, 1929ko irailaren 15a) Holokaustotik bizirik atera den idazle, poeta, itzultzaile eta aktibista da.
## Ibilbidea 
Varsovian jaio zen. Bere haurtzaroa Varsoviako Ghettoan igaro zuen eta 10 urte zituelarik guda hasi eta Alemaniako kontzentrazio-esparru ezberdinetan egon zen: Majdanek, Auschwitz (Oświęcim), Ravensbrück eta Neustadt-Glewe. Behin baino gehiagotan hiltzeko zorian egon zen baina 1945ean aske utzi zuten. Orduko familia osoa galdua zuen, 1947an Israelera emigratu zuen eta geroztik han bizi da. 

2001ko Martxoan Poloniako Kristau eta Juduen Kontseiluak (*Rada Chrzescijan i Żydów)* Adiskidetze Saria eman zion.

## Bibliografia 
### Liburuak 
* *Itxaropena da hiltzen den azkena (Nadzieja umiera ostatnia)*, 1967. Itzulipena: ingelesa, alemana, frantsesa, italiera, gaztelania, japoniera, eta hebreera
* *Arbasoen lurrerako itzulera (Powrót egin ziemi praojców)*, 1991
* *Garrasi egin oroitzeko (Wołanie o pamięć), 1999*

### Olerkiak 
* *Barre egiten dudanean ere (Nawet gdy się śmieję)*
* *Ez loreei buruz (Nie o Kwiatach)*
* *Nola hitzetan (Jak można m słowach)*

## Erreferentziak 
## Kanpoko loturak 
* 2018-Elkarrizketa - DiarioGasteiz.com (Bideoa)
* 1992- Halina Birenbaum, Hope dies last- (Bideoa
Marko Aurelioren zutabea

**Marko Aurelioren zutabea** (, ) Erromako monumentu bat da, Colonna enparantzan dagoena.

## Deskribapena 
30 metrotako garaiera duen zutabe dorikoa da. Carrarako marmolez egina dago, 3'7 metrotako diametrodun 27 edo 28 bloke dituelarik. Espiralean gora igotzen den erliebe landuak apaintzen du eta gainean San Pauloren brontzezko estatua dauka.

## Historia 
K.o. 193 urtean eraiki zuten Marko Aurelio enperadorearen omenez, eta Trajanoren zutabea hartu zuten eredu. 1589an Sixto V.ak San <Pauloren eskultura ezarri zuen gainean.

## Kanpo estekak
The Limiñanas

**The Limiñanas** Frantziako rock musika talde bat da, 2009an  Ekialdeko Pirinioetako Cabestanyn sortu zena.

## Diskografia 
* 2010 : *The Limiñanas*
* 2012 : *Crystal Anis*
* 2013 : *Costa Blanca*
* 2015 : ''Traité De Guitarres Triolectiques (À L'usage Des Portugaises Ensablées)* - Pascal Comeladekin
* 2016 : *Malamore*
* 2018 : *Shadow People''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bihi osoko arroz

thumb|Osoko arroza
**Bihi osoko arroza**, edo **osoko arroza** ere deitua, azalik gabeko arroza da, kanpoaldeko azala edo gluma, jangarria ez dena, besterik ez zaiona kendu. Hozi osoa mantentzen du gordetzen duen zahi geruzarekin, kolore marroi argia ematen diona.

Arroz zuriak baino nutrizio-balio handiagoa du, zahiak hainbat elementu batiitu: zuntza, B1 bitaminak (tiamina), B2 bitaminak (erriboflabina), B3 (niazinamida), D bitamina, burdina, magnesioa, kaltzioa eta potasioa, arroz zuria jasaten duen ehoketa prozesuan galtzen direnak. Osoko arrozak hozia ere mantentzen du, proteinak eta gantz-azidoak ematen dituena, baita ere, aleuronen geruza ere, arteriosklerosiaren eta hipertentsioaren garapena eragiten duen angiotentsina ezabatzen duten elementuak dituena.

## Kanpo estekak
Txitxirio-irin

**Txitxirio-irina** txitxirioak oso fin haustuz lortzen den produktua da. Indiako sukaldaritzan oso garrantzitsua den elementu gisa kontsideratzen da eta, adibidez, pakorak (barazkien nahaste frijitua) prestatzeko erabiltzen da. Nutrizio-ikuspegitik, elikagaiak proteinak, karbohidratoak, zuntzak, mineralak eta bitaminak ditu.

## Erabilera 
Bere erabilera nagusia sukaldaritzan da, oso erabilia da Indian eta Pakistanen. Mendebaldean glutenik gabeko dietetan erabiltzen da gari-irinaren ordezko gisa.

## Kanpo estekak
Amoureux de ma femme

***Amoureux de ma femme*** 2018ko Daniel Auteuil frantziar zinema zuzendariaren umorezko filma da.

## Sinopsia 
Daniel maitemindurik dago bere emaztearekin, baina irudimen handia dauka, eta adiskide aldrebes samar bat. Lagunak bikote afari bat proposatuko dio, bere neska lagun berri eta ederra aurkezteko. Daniel harrapatuta geratuko da emaztearen eta bera ere harrituko dituen ametsen artean.

## Aktoreak 
* Daniel Auteuil : Daniel
* Gérard Depardieu : Gérard
* Sandrine Kiberlain : Isabelle
* Adriana Ugarte : Emma
* John Sehil : tabernaria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vichy (pastillak)

thumb|Vichy pastillak.
**Vichy pastillak** edo **kaxetak** (**Vichyko pastillak** bezala ere ezagunak) 1825ean asmatu zituen Joseph d'Arcet izeneko gizon batek. Gizon hau frantziar medikuntzako akademiako kide bat zen eta Vichyko bainuetxeko ur termalak giza gorputzaren digestio-prozesuan dituzten onurak areagotzeko sortu zituen.

Hasieran, pastilla hauek bikarbonatuzko oinarri batean baino ez ziren egiten, 1875etik aurrera ordea, oinarri hori bainuetxeko uretako gatz-mineralezko batengatik ordezkatu zen, pastillek oreka mineral naturalagoa izan zezaten.

Kaxetek dituzten ezaugarri terapeutikoei eta duten zapore gozoari esker, gaur egun, Vichy izeneko herri frantziarreko ikur bilakatu dira eta haien arrakasta komertziala ukaezina da. Aipagarria da gozoki hauek duten zaporea, anis zapore indartsu batek menderatuko dizu mingaina horrelako bat jan ezkero.

## Ikus, gainera 
* Gozokiak
* Vichy
* Fantziako gastronomia
* Gozogintza

## Kanpo estekak
Álvaro Arbina

**Álvaro Arbina Díaz de Tuesta** (Gasteiz, 1990eko abuztuaren 4a) Gasteizen bizi den arkitekto eta idazlea da, batez ere, eleberri historikoa lantzen duena.
## Biografia 
Gasteizen jaio eta hezia Mendebaldea Institutuan burutu zituen ikasketak. Nerabe zela irakurle sutsua zen eta idazten hasia; garai hartan sortu ziren bere lehen lanaren, *La mujer del reloj* (Ediciones B, 2016), istorioaren hazia eta zenbait pertsonai ere. Aurrerago, arkitektura ikasketak Donostiako EHUn egiten ari zela eleberriaren idazketari bi urtez ekin zion, karreraren bukaera lanak aldi berean eginez. Lan hau, Gasteiz abiapuntutzat hartuta, Napoleonen aurkako Espainiako Independentzia Gerran kokatzen da eta eleberri historikoa eta thrillerraren artekoa da. Liburuan azaltzen diren marrazkiak berak eginak dira.
Lehen eleberria argitaratu zenean arkitekto bezala zebilen lanean, baina lana utzi du bigarrena idazteko. 2018an *La sinfonía del tiempo* (Ediciones B, 2018) argitaratu du, batez ere XIX. mendean kokatua, garai hartako hainbat guda erakutsiz eta Espainia, Europa eta Afrika eta Kuba bezalako lekuetan gertatuz.

## Lanak 
* *La mujer del reloj* (Ediciones B, 2016)
* *La sinfonía del tiempo* (Ediciones B, 2018)
* *Los solitarios* (Ediciones B, 2020)
* *Los años del silencio* (Harper Collins, 2023)

## Erreferentziak
Nerea Barjola

**Nerea Barjola Ramos** (Santurtzi, 1980) politologo feminista, ikertzailea, idazlea eta berdintasun teknikaria da.

## Ibilbidea 
UPV/EHUn Politika eta Administrazio Zientziak eta Berdintasun Teknikaria izateko ikasketak UNEDen egin zituen.

1992an Alcàsserren gertaturiko kasutik abiatuta doktore-tesia idatzi zuen eta Feminismo eta Generoko doktorego-ikasketen eremuan doktorea da.  Tesiaren helburua Alcàsserko krimena sexu-arriskuari buruzko kontakizun politiko gisa berrinterpretatzea izan zen. 

UPV/EHUko GIU08/15 '''La experiencia de la sociedad moderna en España 1870-1970'* eta GIU11/12 *'La experiencia de la sociedad moderna en España 1870-1990''' ikerketa-taldeetako kidea izan da.  Bertan, Alcasser kasuaren 25. urteurrenean azaltzen du bai krimenak berak, bai hari emandako hedabide-estaldurak emakume-belaunaldi oso batentzako suposatu zuen talka.  

## Ikerketa-lerroak 
Barjolak, Judith Walkowitz-en ekarpenetatik abiatuz, Jack tripa-ateratzailearen erailketak eta Alcàsserko krimen hirukoitza lotzen ditu. Walkowitzen aburuz, Jack tripa-ateratzailea XIX. mendeko bukaerako garai viktoriarrean arrisku-sexualaren mitoa bihurtu zen eta bere krimenen kontakizunak garai hartan eremu publikoak okupatzen hasiak ziren emakumeentzako erakusgarri handiko abisua izan zen.

Barjolak, Walkowitzek proposaturiko ildoari jarraiki, Alcàsser kasuaren testuingurua aztertu du eta ondorioztatu du narrazioan Espainiako transiziotik aurrera mugimendu feministaren lorpen eta aldarrikapenekiko haustura nabaria dagoela. Jack tripa-ateratzailearen kasuan bezalaxe, familia-eredu tradizionala indartu ez ezik, gizonek emakumeekiko babesle-rola eta emakumeen gorputzaren gainean gizonen boterekeria maskulinoa ere bai.

Bere doktore-tesian eta lanean aipatzen du hedabideen erantzunkizuna etengabe "emakume publikoa" izendatzen duen idea zabaltzean. Kontzeptu hau Barjolak kategoria politiko gisa erabiltzen du, hau da, bere ikerketan emakumeak inorenak, hots, babes maskulinorik gabe agertzen direnean, denenak direla aipatzeko metafora gisa. 

Barjolak sexu-ikara edo terrorea emakumeen gorputza eta bizitza kontrolatzeko estrategia heteropatriarkal bezala definitzen du.

## Lanak eta argitalpenak 
* Las representaciones del peligro sexual y su influencia en las prácticas de las mujeres a partir del crimen de Alcàsser 1992 (Tesia. 2014. Saila: Historia garaikidea) 

* Microfísica sexista del poder: el Caso Alcàsser y la construcción del terror sexual (2018)  (Virus argitaletxean deskarga librean)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* (Bideoa) Nerea Barjolarekin solasean. (2018, Vitoria-Gastezi Jabetze feministarako eskola)

* (Bideoa) Elkarrizketa La Voráginen (2018)
* Xarxa de Dones de Marina Altakoek egindako elkarrizketa. (Radio Mistelera)
* Nerea Barjola: Alcásser no deja de suceder y la única forma de pararlo es el feminismo. (Diario EL SALTO, 2018/04/12)
* Elkarrizketa: Alarma soziala horrela bideratzeak bortizkeria sexuala indartzen du  Berria, 2022.08.03
* Elkarrizketa: Emakumeen tortura sexuala, hilketa eta desagerpena gizarte sistemak egituratzen duen nozio politiko bat da Berria, 2024.12.07
Tomate-pasta

**Tomate-pasta** tomatezko kontzentratua da, azala eta haziak kendu zaizkiona eta kolore gorriko pasta itxurako testura duena. Fabrikazio-baldintzen arabera, ketchupa edo urtuta tomate-zukua egiteko erabil daiteke. Erabilpen gastronomiko ezagunena pizza saltsa prestatzea da, pizza-oinarriaren gainean zabaltzen dena, baina kantitate txikietan. Merkaturatzeko modu ohikoena kontserba-laten edo pasta-tutuen bidez egiten da. Kontserbazio epe luzea jasan dezakeen abantaila du, beste kontserbatutako tomate produktu batzuen gainetik.

## Ikus, gainera
*Tomate lehor

## Kanpo estekak
The Pacific

***The Pacific*** estatubatuar telesail laburra izan zen, *Band of Brothers*en jarraipena. HBOk eman zuen 2010ean.

Hasierako aurrekontua 100 milioi dolarrekoa bazen ere —hamar milioi kapituluko—, 270 milioi dolarrera heldu zen: 27 milioi kapituluko. Hala ere, dirutza horrek erantzuna izan zuen: zortzi Emmy irabazi zituen, tartean telesail laburrik onenarena.

## Aktoreak 
* James Badge Dale: Robert Leckie
* Joseph Mazzello: Eugene Sledge
* Jon Seda: John Basilone
* William Sadler: Lewis Puller
* Rami Malek: Merriell "Snafu" Shelton
* Ashton Holmes: Sid Phillips
* Brendan Fletcher: Bill Leyden
* Nathan Corddry: Nathan Corddry
* Isabel Lucas: Gwen
* Claire van der Boom: Stella
* Caroline Dhavernas: Vera Keller
* Annie Parisse: Lena Mae Riggi-Basilone
* Catherine McClements: Catherine Leckie

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Every Day (2018ko filma)

***Every Day*** 2018ko Michael Sucsy estatubatuar zinema zuzendariaren amodiozko filma da.

## Sinopsia 
Rhiannon 16 urteko neska bat da, eta maitemindurik dago "A" izeneko espiritu misteriotsu batekin. Espiritua gorputz ezberdin batean esnatzen da egunero. Elkarrekiko lotura estua dute biek, eta harremanari eusten saiatuko dira, jakin gabe egun bakoitzak zer ekarriko dien. Azkenean, erabaki bat hartu beharko dute.

## Aktoreak 
* Angourie Rice: Rhiannon
* Justice Smith: Justin
* Jeni Ross: Amy
* Lucas Jade Zumann: Nathan
* Rory McDonald: David
* Katie Douglas: Megan
* Jacob Batalon: James
* Ian Alexander: Vic
* Sean Jones: George
* Colin Ford: Xavier
* Jake Sim: Michael
* Nicole Law: Kelsea
* Karena Evans: Hannah
* Owen Teague: Alexander
* Hannah Richardson: Katie

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Terra Nova (telesaila)

***Terra Nova*** estatubatuar zientzia fikziozko telesaila izan zen, 2011n Fox Broadcasting Companyk eman zuena.

Steven Spielbergek ekoiztua, telebistaren historiako porrotik garestientzat jotzen dute *Terra Nova*. 20 milioi euroko kostua izan zuen kapitulu pilotuak bakarrik, baina ez zuen harrera onik izan, eta bertan behera utzi zuten hamahirugarren kapituluaren ondotik. Fox taldeak 50 milioi dolarreko galera izan zuen, marketin gastuak kontuan hartu gabe.

## Sinopsia 
XXII. mendeko Lurra gainpopulaturik eta gainkutsaturik dago. Handik ihes egiteko, Shannon familia duela 85 milioi urteko kolonia batera joango da.

## Aktoreak 
* Jason O'Mara: James « Jim » Shannon
* Shelley Conn: Dr. Elisabeth Shannon
* Christine Adams: Mira
* Allison Miller: Skye « Bucket » Alexandria Tate
* Landon Liboiron: Josh Shannon
* Naomi Scott: Maddy Shannon
* Alana Mansour: Zoe Shannon
* Rod Hallett: Dr. Malcolm Wallace
* Stephen Lang: Nathaniel Taylor

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Monte do Gozo

**Monte do Gozo** (eusk: 'Alaitasunaren mendia') Santiago de Compostelako muinoa da. Bertatik Donejakue Bidea egiten duten erromesek Santiago de Compostelako katedrala ikusten dute lehendabizikoz. Eukaliptoz beterik, herrigunetik hiru kilometrotara dago.

## Kanpo estekak
Arrain-kontserba

thumb|Bakailao gazitua salgai, euskal sukaldaritzan funtsezko osagarri bat.)
[eskuinera|thumb|Arraina lehortzeko egitura bat, [Norvegia.]]
**Arrain-kontserba** arraina kontsumitzeko modu ohikoa da antzinatik, freskoa eta arrantzatu berria jan ezean, erraz galtzen baita, eta aldiz, zenbait metodorekin kontserbatuz gero, luzarorako aprobetxa daitekeen proteina iturri inportantea baita.

Arrain kontserbatu aurretik, garbitu egin behar da, eta baita ezkatak eta barrenak kendu izan ohi dira. Arraina kontserbatzeko metodo asko daude: lehortzea, gazitzea, keztazea, eskabetxea, edo konbinazio zenbait prozesu horiena guztiena. Metodo desberdinen konbinazioarekin kontserbatzen dira sardina eta antxoak, adibidez, keztatu, gazitu eta oliotan gorde ohi dira,

Arrantzako untzietan ohikoena berehalako gazitzea izaten zen. Elikagaien kontserbaziorako metodo moderno ohikoenak, ordea, izozte eta potoetan ontziratzea dira.

## Gazitzea 
Gazitze prozesuetan geruzerab jarri ohi dira arraina eta gatza edo gatzuna. Gazitzearekin gehien aprobetxatzen diren arrainak dira bakailaoa, sardinzarra, berdela, eta eglefinoa.

## Keztatzea 
Keztatzeak arraina lehortuz kontserbatzeko metodo bat da. Sardinzarra eta eglefinoa ondo kontserbatzen dira honela.

## Eskabetxea 
[230px|thumb|[Atuna eskabetxean]]
Eskabetxea elikagaiak kontserbatzeko prozedura bat da, batez ere ozpina darabilena, baina baita gatza, olioa, piperbeltza eta beste zenbait espezia eta gai. Eskabetxatzea, dagoeneko kuzinaturik edo oraino gordinik dagoen elikagai bat ozpina osagai duen likido batean murgildu eta bertan edukitzea da, horrela luzaro jangarri iraun eta balio gastronomiko erantsia har dezan.

Kontserba industrialean ere erabiltzen da egun teknika hau, arrain urdinari eta moluskuren bati aplikatua batik bat: sardina, atun, berdel, makarela, txitxarro, bisigu, muskuiluei...

Hona zenbait arrain eskabetxatzeko aukera eta osagaiak:

### Euskal Herrian 
Era honetako kontserbazioa arabiar sukaldaritza klasikotik etorri zen Euskal Herrira eta hitza (*esca peixe*), katalanetik.

Euskal kostaldean, arrantzaleek harrapatutako soberakinak mando gainean edo idi gurdian lehorrera garraiatzeko, karga belar edo garoen gainetan antolatzen zen; arrain horien gainetik zitrikoen zukua zabaltzen zuten, txango luzeko berotasunak merkantzia ustel ez zezan eta landarezko estaldura ematen zioten, tenperaturaren isolatzaile.

Horregatik ere ikusten da oraino zitrikorik (laranja gozo eta mingotsa, limoia, lima, pomeloa) euskal kostaldean. Gipuzkoak, izan ere, zitriko horiek Ingalaterrara esportatu izan zituen XV. eta XVI. mendeetan eta gariarekin trukatzen zituen maiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* ""Arrain kontserbak. Baliabide elikagarria beti eskura", *Consumer*, 2025eko uztaila-abuztua, 22-25. or.
Izko (argipena)

**Izko** Nafarroako euskal leku-izena eta abizena da. Ondorengoak izan daiteke:

## Tokiak 
* Izko, Ibargoitiko herri bat

## Mendilerroa 
* Izkoko mendiak
** Izko, mendialde honetako mendia.

## Pertsonak 
* Bixente Serrano, nafar idazlea, historialaria eta militante izandakoa
* Patxi Izko, nafar enpresaburua eta Osasunako presidente ohia
Latxortena

**Latxortena** (*Lobularia maritima*) *Brassicaceae* familiako landare lore-txikia da, lorezaintzan oso erabilia berezko lore txuriez gain hainbat barietate arrosa eta gorrixka dituena. Lore hauek usain gozo eta sarkorra dute, eta zomorroak erakartzen ditu. Horregatik, baratzean erabiltzen da, adibidez tomate landareen polinizazioa errazteko.

Bi azpiespezie ditu: *maritima* (tipoa) eta *columbretensis* (Columbretes uharteetan bakarrik aurkitzen dena).

## Ezaugarriak 
thumb|240px|ezkerrera|Latxortena loreen xehetasuna.
Landare urterokoa da, jatorriz Mediterraneo eta Bizkaiko golko ingurukoa, nahiz eta munduko beste eskualde askotan bertakotu.

Sustrai-aparatu handia du, habitat hondartsu eta haizetsuetara egokitua. Landare adarkatua da, zurtoin ugari dituena, eta, oro har, etzanda hazten da

Hostoak txikiak eta lantzeolatuak dira.

Lore zuri ugari ditu eta zurtoin muturretako kapituluetan kokatzen dira, usain gozoa dutenak. Urte osoa ematen du loretan eta, beraz, erleak ohiko bisitariak ditu. Haziak oso txikiak eta oso ugariak dira.

## Baratze barietateak 
Dituen lore usaintsu eta sarriengatik, lorezaintzan erabiltzeko kultibar ugari garatu dira:
* *Lobularia maritima* 'Benthamii'
* *Lobularia maritima* 'Carpet of Snow'
* *Lobularia maritima* 'Easter Bonnet Violet'
* *Lobularia maritima* 'Little Dorrit'
* *Lobularia maritima* 'Navy Blue'
* *Lobularia maritima* 'New Carpet of Snow'
* *Lobularia maritima* 'Oriental Nights'
* *Lobularia maritima* 'Rosie O’Day'
* *Lobularia maritima* 'Royal Carpet'
* *Lobularia maritima* 'Snow Crystals'
* *Lobularia maritima* 'Sweet White'
* *Lobularia maritima* 'Violettkönigin'
* *Lobularia maritima* 'Wonderland Copper/Deep Purple/Deep Rose/Lavender/Pastel Pink/Pink/Purple//White'

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iruñeko taldeko sexu erasoaren auzia (2016)

**Iruñeko taldeko sexu erasoaren auzia** (***La Manada*** **auzia** ere deitua) hiri horretan gertatu zen 2016ko Sanferminetan, gizon talde batek neska bat inguratu eta indarrez sexu harremanak izatera behartzeari lotuta. 18 urteko madrildar neskak bortxaketa salaketa jarri zuen udaltzainetan.

Salaketak protesta piztu zuen berehala Iruñeko kaleetan, baita oihartzuna eduki ere Euskal Herrian eta Espainiako toki askotan ere. Hurrengo bi urteetan, auzibideak eta auziperatuen talde jokaera batzuek ikusmin handia piztu zuten. 2018ko apirilean, epaimahaiak salaketa sexu abusutzat (eta ez sexu erasotzat) hartzeko emandako sententziak mugimendu handia harrotu zuen epaiaren kontra Iruñea, Euskal Herriko hirietan eta Espainian, mundu osoan oihartzuna eragiteraino.

## Jazoerak 
2016ko Iruñeko uztailean 7an, gaueko ordu txikietan, madrildar neska bat hiriko festagunetik urrundu zen eta, une batean, Sevillako bosteko mutil talde batekin, *La Manada* izenaz ezagun bilakatutakorekin, elkartu zen kalean. Horiek ezkaratz baterantz gonbidatu zuten neska "porro bat erretzera"; bertan, baina, neska inguratua izan zen, eta sexu harremanetara behartua txoko batean. Ustezko erasotzaileek mugikorrez grabatu zuten dena, baita lagun batzuen artean zabaldu ere.

Neska negarrez aurkitu zuten kalean oinezko batzuek, eta berehala gertatutakoa udaltzainenean salatu zuen. Udaltzainek ikerketa bizkor bati ekin zioten jendetzaren artean ustezko erasotzaileak atzemateko, baita hala egin ere entzierroa izan eta gutxira. Albistea laster batean hedatu zen, eta taldekideak atxilotu eta espetxeratuak izan ziren.

## Auzibidea 
thumb|Iruñean Euskal Herri osorako egindako protesta deialdia
Fiskaltzak 22 urte eta 10 hilabeteko epaia eskatu zuen bakoitzarentzat; akusazio partikularrak eta herri akusazioak, berriz, 24 eta 25 urte, hurrenez hurren. Defentsak, ordea, absoluzioa. 2018ko apirilaren 26an, epaia eman zen publikoki: bakoitzari 9 urteko espetxe zigorra ezarri zitzaion.

Sarpen bidezko sexu behartua izan arren, epaiak ez zuen sexu erasotzat jo eta, hortaz, ezta bortxaketatzat ere. Areago, epaileetako batek, Ricardo Gonzálezek, adierazi zuenez, biktimak "bere burua biktimatzat jotzen" zuen eta magistratuak ukatu zuen abusurik egon zenik, "sexu harremanak" baizik ez. Azaleratu denez, erasoan guardia zibil eta soldadu bana parte hartu zuten eta, 2016ko uztailetik kargugabetuta egon arren, soldataren % 75 kobratzen segitzen zuten 2018ko apirilean.

## Erreakzioak 
Erabakiak amorrua eta protesta piztu zituen Iruñean, Euskal Herrian eta Espainiako hainbat tokitan, egitate hori dudarik gabe bortxaketa izan zelakoan. Mobilizazioek egunetan iraun zuten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Velte, Samara*. Nik sinesten dizut: bortxaketaren kultura eta Sanferminetako kasua* (2019, Elkar, ) . 

## Ikus, gainera 
* Altsasu auzia (2016)
* Emakumeen kontrako indarkeria

## Kanpo estekak
Lucien Bouchard

**Lucien Bouchard** (Saint-Cœur-de-Marie, 1938ko abenduaren 22a) quebectar abokatu, diplomazialari eta politikari bat da. 1996-2001 bitartean Quebeceko 27. lehen ministroa izan zen.

Quebecen Bloke Quebectarra 1993ko Kanadako hauteskundeetako garailea izan zen eta Lucien Bouchard Ottawan oposizioko alderdien lehen agintaria zen.

1995eko urriaren 30ean banaketari buruzko bigarren plebiszitua egin zuten Quebecen eta independentziaren aldeko koalizioa sortu zen Mario Dumont, Jacques Parizeau eta Lucien Bouchard buruzagi nazionalistekin.

Alderdi Quebectarraren buru bihurtua, 1996ko otsailaren 19 hauteskunde partzialean aukeratu zuten diputatu. 1998ko hauteskundeak ere irabazi zituen eta 2001eko martxoaren 8an dimititu zuen.

## Ikus gainera 
* Quebeceko lehen ministroen zerrenda
* Alderdi Quebecarra

## Kanpo estekak 
* Lucien Bouchard politikariaren biografia
Hanja

**Hanja** (hangul: 한자, hanja: 漢字) txinatar logogramei koreeraz ematen zaien izena da. Karaktere egokitu horiek erabili ziren koreera idazteko, XV. mendean hangul alfabetoa asmatu zen arte. Gaur egun Ipar Korean ezeztaturik badago ere, Hego Korean eskolan irakasten da oraindik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zendaya

**Zendaya Maree Stoermer Coleman**, 1996ko irailaren 1ean, Kalifornian jaio zen eta **Zendaya** bezala ezaguna da. Disney Channeleko telesail batean agertu zenean ospetsu bihurtu zen; Rocky Blue pertsonaia interpretatu zuen *Shake It Up* seriean.

## Bizitza 
Zendaya, 1996ko irailaren 1ean, Kalifornian jaio zen, bere gurasoak Kazembe Ajamu Coleman eta Claire Stoermer dira. Zendaya Kaliforniako antzokian hazi zen, non bere enkargatu bezala lan egiten zuen. Zendayak bere ama laguntzen zuen bezeroentzako jarlekuekin eta zozketako txartelak saltzen.

Arts for the Oakland eskolara zihoan bitartean, gazte bat interpretatu zuen zu Moune Oncen on This Island Berkeley Playhousean eta Joe Carolinen pertsonaia maskulinoaren izarren paperean.

Zendayak 3 urte pasatu zituen Future Shock Oakla deitutako dantza taldean hip hop dantzatuz eta Hula Dantza 8 urte zituenean.

## Ibilbidea 
Zendayaren karrera profesionala modelo bezala abiatu zen Marcy´s enpresarentzat hasi zenean. 2009an Katy Perry-ren "hot cold"en abestiaren *cover* bat egin zuen.

Zendaya Disney Channelko Shake it up telesaian Bella Thornerekin batera protagonista izan zen. Telesai honen argumentua dantzari profesional eta ospetsu bihurtzea amets duten bi lagunei buruzkoa da.

Zendayaren lehen abestia "Swag It Out" deitzen zen. Abesti hau Bobby Braackinsek idatzi zuen eta Glee A. Fosterrek produzitu zuen.
2011an, martxoan, Zendaya hautatu zen Shorty Award aktore emakumezkorik hoberenari.

Zendayaren bigarren abestia "Watch me " da eta Bella Thronerekin abesten zuen. Abestiak *Billboard Hot song *zerrendan 66. postua lortu zuen.

*Shake it up*-aren telesailaren bigarren denboraldia 2011 martxoaren 16an berri eman zen. Denboraldi hortan telesaiak crossover bat izan zuen "Buena suerte Charlie" telesaiarekin.

Zendayak Bella Throne eta Stefanie Scottekin "Frenemies" filman parte hartu zuen, bere lehenengoa izan zens. Geroago "Dancing with starts" telesaian parte hartu zuen . 2015an Disney Channelko telesai berrian parte hartu zuen: "K.C Undercover".

2016ko martxoaren 7an berria eman zen Zendayak Spidermaneko film berrian parte hartuko zuela. Michellen papera interpretatu zuen, Tom Hollandekin batera.

2017ko abenduan estreinatu zen film berri bat, "El Gran Showman" deitutakoa non Zendayak parte hartu zuen Zac Efronekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak