Akitaniera

**Akitaniera** edo **eusko-akitaniera**, Akitanian mintzatu zen hizkuntza hil eta ezezagun bat da. Antzinako euskaldunek edo agian, akitaniarrek bakarrik hitz egiten zuten hizkuntza izan zela uste izan da. Aztarna arkeologiko, toponimiko eta historikoek erakusten dute euskal hizkuntza bat edo batzuk izan zirela edo, zuzenean, euskararen aurrekaria izan daitekeela.

Geratu diren arrasto nagusiak Antzinako Erromako garaiko hilarrietan, esteletan zein jainko-jainkosei eskainitako inskripzioetan daude. Hor, latinez idatzitako testuen baitan, 400 bat pertsona-izen eta jainko eta jainkosen 70 bat izen ageri dira. Hala ere, izen haietaz gain ez da akitanierazko testurik aurkitu.

Erromatarren konkistaren aurretik hitz egiten zen eta Goi Erdi Arora arte iraun zuen.

Izendapenaren esanahi zehatzari dagokionez ez dago adostasunik, eta antzinako euskara, antzineuskara, eta baskonikoa hitzekin nahastuta ager daiteke.

## Pertsonen eta jainko-jainkosen izenak 
Akitanierazko izenak dituzten aztarnak Pirinioen iparraldean zein hegoaldean aurkitu dira.

Iparraldean, Novempopulania (Akitania) erromatar probintzian 400 antroponimo (pertsona izen) eta 40 teonimo (jainko- eta jainkosa-izen) aurkitu dira:
* Antroponimoak: *Belexeia, Lavrco, Borsei, Andereseni, Nescato, Cissonbonnis, Sembecconi, Gerexo, Bihossi, Talsconis, Halscotarris*...
* Teonimoak: Andosto, Baigorixo, *Ilunno, Arixoni, Artahe, Ilurberrixo, Astoilunno, Haravsoni, Leherenno, Herauscorritsehe, Itsacurrinne, Erditse, Erge* ...

Hegoaldean, egungo Nafarroa, Gipuzkoan, Bizkaian, Araban, Errioxan, Aragoin (ikus El Forau de la Tuta) eta Sorian:
* Antroponimoak: *Sesenco, Ummesahar, Ederetta, Serhuhoris, Dusanharis, Abisunhar, Belsco, Beltesonis, Onse, Onso, Iluna, Tticia, Lutbelscottio...*
* Teonimoak: *Larrahe, Loxa / Losa, Lacubegi, Selatse / Stelaitse, Helasse, Errensa, Urde*, *Ivilia*: *Andossus, Xembe, Xembesus*.
* Ascoliko brontzea Erroman agertu zen K.a.-tik II. mendeko dokumentua da. Bertan *Turma Salvitana*-ko zaldunen izenak agertzen dira. Soldadu mertzenario horiek Ebro bailarako hainbat herritakoak izanik, iberierazko izenak dituzte batez ere, baina izen batzuek euskal ezaugarriak dituzte: *Enneges*, *Arranes* eta *Arbiscar*.
*Sardiniako Ardara herrian. *[B]ihonis* [gen.], *[O]rgoeta* [nom.] , Saint-Béat, Eup, Arguenòs , Sauvaterrerre-de-Nébouzan (Poursiugues-Boucoue ondoan), Gourdan, Ardièja, Saint-Aventin, Luishon, Bordèras de Loron, Atharratze, Lerga... Erromatarrek Galia konkistatu zutenean, Akitania izan zen Garona ibaiaren eta Pirinioen artean zegoen lurraldea. Julio Zesarren arabera, Galiako zelten desberdinak ziren akitaniarrak, bai ohituretan bai hizkuntzari dagokionez.

Akitanieraren eremua ekialderantz gutxienez Arango haraneraino eta iparralderantz gutxienez Biscarrosseraino iristen zela erakusten duten aztarna toponimikoak daude. Atzizkitzat ‑*os*, ‑*osse*, ‑*ons*, ‑*ost* eta ‑*oz* dituzten leku-izenak (Biscarrosse, Biscarrués, Bardoze, Beskoitze...) jatorri akitaniarrekoak direla uste da. Elementu horri Pirinioen bi aldeetan sendo eutsi zaio toponimian, eta hizkuntzaren jarraitutasuna adierazten du. Akitanierazko onomastika topatu egin da Pirinioetako mendebaldeko bi aldeetan, gaur egun Aragoi, Euskal Herria, Errioxa, Soria eta Gaskoiniakoak diren lurraldeetan.

Hegoalderago garai hartako euskararen aitzindaria izan litekeen hizkuntzaren aztarnak topatu dira Soriako iparraldean, Tierras Altas eskualdean, Nafarroa Garaian, Errioxan. Lurralde horiek ez ziren akitaniarrak, baina hala ere, "akitaniera" edo "eusko-akitaniera" izendapenak erabili zian dira denek multzo bat osatzen dutelako, euskararen aitzindaria den edo diren hizkuntza edo hizkuntz taldea.

Joakin Gorrotxategik eta Fernando Fernández Palaciosek, Madrilgo Complutense Unibertsitateko irakasleak, Renania-Palatinatuko,  Hagenbach herria eta Sardiniako Ardara herria gehitu zituzten zerrendara..

## Euskararen eta akitanieraren arteko antzekotasunak 
[thumb|Erromatarren garaiko Akitaniako idazkun batzuk, [Latina bakarrik erabilita, nekez uler daitezke. Hitz horiek euskararekin konparatu dira.|alt=]]
[alt=|thumb|Akitanierazko izenak grabatuta dituzten zilarrezko [Hagenbach (Renania-Palatinatua)|Hagenbach-eko xaflak. Spirako Palatinadoko Historia museoa.]]
Akitanieraren izen asko erraz ulertzen dira egungo euskaratik abiatuta.

## Iruditegia 
Akitanierazko pertsona zein janko-jainkosa izenak dituzten idazkunen irudi gero eta gehiago topa daitezke Interneten:

Fitxategi:Ilurberrixo-Aderexo-erreplika.jpg|alt=ILVRBERRIXO / ANDEREXO|***ILVRBERRIXO / ANDEREXO*** Escunhau elizan topatutako testua. (Gaur egun ikusten dena, Escunhauko elizan aurkitu zuten jatorrizkoaren testuaren kopia da).
Fitxategi:“Antestius Sesenco” zenaren hilarria, erromatarren garaikoa.jpg|alt=Antestius Sesencoren estela|Antestius Sesencoren estela, Soriako Tierras Altasen aurkitua.
Fitxategi:Antestia Oandissen-en idazkuna.png|alt=Antestia Oandissenen estela.|Antestia Oandissenen estela. Soriako Tierras Altasen aurkitua.
Fitxategi:Oandissen-marrazkia-sinple.svg|alt=Antestia Oandissenen estelaren marrazkia|Antestia Oandissenen estelaren marrazkia.
Fitxategi:Astello deo.png|alt=Astello deori esakinitako aldareren zatia|Astello jainkoari eskainitako aldareren zatia.
Fitxategi:Inscription aquitaine Eduardo Aznar250.jpg|Silvanobi, Hotarren semea eta Amoena, Sembetennoren alabaren hilarria.
Fitxategi:Akitaniar aldarea behigorri.jpg|alt=Cierp-Gauden aurkitutako epitafioa|Cierp-Gauden aurkitutako epitafioa, orain Luxongo museoan dagoena. Gaizki irakurtzen da: Gela, Borsen (edo Borseren) alaba, hemen datza.
Fitxategi:Herculi Illuno Andoseren estatua-oinarria.jpg|Hercules Ilun Andoso jainkoari eskainitako aldarea.
Fitxategi:Inscription aquitaine Eduardo Aznar91.jpg|alt=Andossiciusen epitafioa Sain Bertrand de Commigeseko katedralean|Andossiciusen epitafioa Saint Bertrand de Commigeseko katedralaren atariaren ondoko horman sartuta dago.
Fitxategi:Inscription tombeau Saint-Lizier (Ariège).jpg|Hannarus (edo Hannarr) izen akitaniarra zuen hildako bati eskainitako.
Fitxategi:Ancient Roman ara in Lacarry-Arhan-Charritte-de-Haut.jpg|alt=Fano Herauscorritseheri eskainitako aldarea|***Herauscorritse***ri eskainitako aldarea. Atarratzeko Arhaneko Maria Madalenaren baselizan aurkitutako idazkuna.
Fitxategi:Abellio.jpg|alt=Abelio jainkoari eskainitako aldarea|Abelio jainkoari eskainitako aldarea.
Fitxategi:Saint-Aventin église autel votif.JPG|alt=Abellio jainkoari eskainitako aldarea.|Saint-Aventinen topatutako idazkuna. Abellio jainkoari eskainitako aldarea. ***CIS(S)ON*** hitza birritan agertzen da, gaur egungo euskarazko *gizon* hitzaren antzinako aldaera, ziur aski.
Fitxategi:Cazaril-Laspènes église cippe (2).jpg|alt=Cazaril-Laspèneseko Saint-Martin elizaren horman berrerabilitako hilarri kubikoa|Cazaril-Laspèneseko Saint-Martin elizaren horman berrerabilitako hilarri kubikoa (*cippus)*. Akitanierazko izenak: Orkotar, Hotar, Senar edo Sentar eta Bontar.
Fitxategi:UMMESAHARF.jpg|alt=Lergako edo Zaharren semea den Ummeren hilarria|Lergako hilarrian erraz irakur daiteke: UMMESAHARF, hau da, "umme sahar(i) f(ilius)". (Proposatu den itzulpena, egungo euskaraz: "Ume, Zaharren semea")
Fitxategi:Làmina votiva, tresor de Hagenbach, Museu Històric del Palatinat.JPG|alt=Hagenbacheko zilarrezko laminak|Hagenbacheko zilarrezko laminak.
Fitxategi:Saléchan chapelle St Julien inscription.jpg|alt=Saint-Julien kaperan, Saléchan, Pirineo-Graiak, Frantzia. Latindar esaldiaren barruan "nescato" izen akitaniarra irakur daiteke.|Saint-Julien kaperan, Saléchan, Pirineo-Garaiak, Okzitania. Latindar esaldiaren barruan "nescato" izen akitaniarra irakur daiteke.
Fitxategi:Inscription aquitaine Eduardo Aznar141.jpg|Hauteson eta Halscotar izenak dituen hilarria.
Fitxategi:Situacion 141.jpg|alt=Valcabrèreko Saint Just basilika dagoen hilarria|Valcabrèreko Saint Just basilika dagoen hilarria. Akitanierazko bi pertsona izen ditu: Hautenso eta Haiscotar.
Fitxategi:MSR-Ra385-FLP.tif|alt=Fuscus, Tottonisen semea denaren hilarria, bere emaztea, Neureseni, Sendiren alaba da.|*Viv(us)/ Fuscus Tottonis f(ilius)/ sibi et uxori/ Neureseni Sendi f(iliae)/ )(obito) Lucilio fili / Luciliae filiae*. Fuscus, Tottonisen semea denaren hilarria, bere emaztea, Neureseni, Sendiren alaba da.
Fitxategi:SBC40-Erge-deo-aldarea.jpg|Erge jainkoari eskainitako aldaretxoa.
Fitxategi:Saint-Bertrand-de-Comminges plaque remploi maison (1).JPG|Hontharrisen hileta plaka. Anlar-en aurkitua, gaur egun Saint-Bertrand-de-Comminges-en dago. Plakan idatzi zen idazkuna CIL XIII 306 da.

## Ikertzaileak 
Hainbat historialari eta hizkuntzalarik ikertu dituzte akitanieraren arrastoak. XIX. mende amaieran, Achille Luchairek 1877an eta 1879an publikatu zituen bi liburutan euskara, gaskoia eta akitanieraren arteko lotura egiten du. 1892. urtean Julien Sacaze frantziarrak *Inscriptions antiques des Pyrénées* liburuan katalogatu zituen idazkun horiek. Gero, 1931. urtean, Raymond Lizop frantsesak bere tesia aurkeztu zuen Tolosako unibertsitatean: *Le Comminges et le Couserans avant la domination romaine,* eta bertan Saint-Bertrand de Cominges-en aurkitutako inskripzioak aztertu zituen. Hain zuzen ere, herri horretan aurkitu da orain arte akitanierazko izenak dituen inskripzioen multzo handiena. 

Koldo Mitxelenak bere obra zabalean hainbat idazlanetan berraztertu edo aipatu zituen aurreko ikerketak. 1984. urtean, Joakin Gorrotxategik bere doktore tesia aurkeztu zuen: *Estudio sobre la onomástica indígena de Aquitania*, orain arte lan garrantzitsuena. Gaur egun, akitanieraren edota aitzin-euskararen inguruko ikerketei jarraitzen zaie, adibidez, Joseba A. Lakarra, Mikel Martínez Aretaren  eta Fernando Fernández Palaciosen lanen bidez.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Akitaniarrak
* Aitzineuskara
* Euskararen historia
* Euskararen jatorria
* Akitaniera Sorian
* Baskoien hizkuntza
* Commons-eko kategoria: Kategoria:Aquitanian language
* Commons-eko kategoria: Kategoria:Inscriptions with Aquitanian names
* Eusko-akitanierazko izendun idazkunen zerrenda: Zerrenda, mapak eta taulak

## Bibliografia 
* Astrain Nuñez, Luis. 2004.  *El euskera arcaico. Extensión y parentescos.* Tafalla: Txalaparta. 
*Gorrotxategi Txurruka, Joakin; Igartua, Ivan; eta Lakarra, Joseba A. (arg.). 2018. *Euskararen historia*. Vitoria-Gasteiz: Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia. (Aleak, euskaraz, 860 orrialde ditu: koloretako mapak eta grafikoak. Liburuaren gaztelaniazko bertsioa ere badago. (Bibliografia: 801-847 orrialdeetan) ISBN: 978-84-457-3433-9.
* Beltrán 1986: F. Beltrán Lloris,  “Epigrafía y onomástica de las Cinco Villas”, *in*: *Actas de las I Jornadas de Estudio sobre las Cinco Villas*, Zaragoza, 1986, 53-93.
* Espinosa y Usero 1988: U. Espinosa y L. M. Usero,  “Eine Hirtenkultur im Umbruch; Untersuchungen zu einer Gruppe von Inschriften aus dem conventus Caesaragustanus (Hispania Citerior)”, Chiron 18, 1988, 477-504.
* Fernando Fernández Palacios. "Actualización en onomástica vasco-aquitana".
* Gorrotxategi Txurruka, Joakin; 1984:  *Estudio sobre la Onomástica Indígena de Aquitania*, Bilbao 1984.
* Gorrotxategi Txurruka, Joakin; 1993:  “Onomástica Indígena de Aquitania: adiciones y correcciones I (OIA Add. I)”, *in* Festschrift für Jürgen Untermann zum 65. Geburstag, Innsbruck 1993, 145-55.
* Gorrotxategi Txurruka, Joakin; 2003:  “Las placas votivas de plata de origen aquitano halladas en Hagenbach (Renania-Palatinado, Alemania)”, *Aquitania* 19, 2003, 25-47.
* Gorrotxategi Txurruka, Joakin; 2004:  “Las raíces lingüísticas de Navarra”, *in*: R. Jimeno y J. C. López-Mugartza (editoreak.), *Vascuence y romance. Ebro-Garona, un espacio de comunicación*, Pamplona, 2004, 105-22.
* Gorrotxategi Txurruka, Joakin; 2006:  “Onomástica vascona y aquitana: elementos para el conocimiento de la Historia Antigua de Navarra”, *in*: J. Andreu (ed.), *Navarra en la Antigüedad: propuesta de actualización*, Iruñea, 2006, 111-36.
* Gorrotxategi Txurruka, Joakin; 2007:  “Onomástica de origen vasco-aquitano en Hispania y el Imperio Romano”, en: M. Mayer *et al.* (editoreak), *XII Congressus Internationalis Epigraphiae Graecae et Latinae* Bartzelona, 2007, 629-34.
* Gorrotxategi Txurruka, Joakin; 2015. "Akitaniera eta euskara", Hemen: Fernández, Beatriz eta Salaburu, Pello: *Ibon Sarasola, Gorazarre. Honatge, Homenaje*. EHU. ISBN: 978-84-9082-097-1
* A. Luchaire 1876-77: A. Luchaire,  “Les origines linguistiques de l’Aquitaine”, Bulletin de la Société des Sciences, Lettres et Arts de Pau , 1876-77, 349-423.
* Koldo Mitxelena 1954: L. Michelena,  “De onomástica aquitana”, *Pirineos* 10, 1954, 409-458.
* Koldo Mitxelena 1961: L. Michelena,  “Los nombres indígenas de la inscripción hispanorromana de Lerga”, Príncipe de Viana 82-83, 1961, 65-74.
* Orduña Aznar, Eduardo.  *Llengües paleohispàniques no indoeuropees* . (ikusia: 2021-02-08)
* G. Piras 2004: G. Piras,  “Un miles della cohors III Aquitanorum in un’iscrizione funeraria proveniente da Ardara (Sassari): nota preliminare”, L’Africa romana 15, 2004, 1543-1556.
*Sacaze, Julien. *Inscriptions antiques de des Pyrénées. Tolosa,* 1847-1889*:* Online irakurgai hemen*:* https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1420973p/f19.item
* Velaza 1995: J. Velaza,  “Epigrafía y dominios lingüísticos en territorio de los Vascones”, *in*: F. Beltrán (ed.), *Roma y el nacimiento de la cultura epigráfica en Occidente*, Zaragoza 1995, 209-18.

## Kanpo estekak