Hondamen natural

[thumb|eskuinera|320px|1755eko kobre [irarlana, Lisboa erakutsiz hondatua eta sutan, eta tsunami bat portuko ontziak urperatzen 1755eko lurrikararen ondoren.]]
**Hondamen** edo **hondamendi** **naturala** energia handiko gertaera natural batek (hala nola uholde, sumendi erupzio, luizi, lurrikara edo ekaitz batek) eragiten duen kalte material eta pertsonal multzo larria da, une eta leku jakin batean jazotzen dena. Gertaera hauek planetaren dinamika naturalak sortzen ditu, baina gizakiak eragindako ekintza batzuek (deforestazioa, kutsadura eta abar) areago ditzakete.

Garai modernoetan, hondamendi naturalen, gizakiek eragindako eta gizakiek bizkortutako hondamendien arteko banaketa nahiko zaila da marraztea. Giza aukerak eta jarduerek, esaterako, arkitektura, sutea, baliabideen kudeaketa eta klima-aldaketa hondamendi naturalak eragin ditzakete. Izan ere, jada 1976an, hondamendi naturala terminoa okertzat jo zen.

Fenomeno naturalak (euria, lurrikarak, urakanak eta tsunamiak, besteak beste) hondamendi bihurtzen dira “normaltasun-muga” gainditzen dutenean, oro har, parametro baten bidez neurtua dena. Fenomeno motaren arabera aldatzen da parametro hori, hala nola momentu sismikoaren magnitudea, Richter eskala lurrikarentzat, Saffir-Simpson eskala urakanentzat, etab. Hondamendi baten ondorioak handitu egin daitezke lurralde antolakuntza txar baten ondorioz edo segurtasun neurri, larrialdi plan eta alerta sistema faltagatik. Bestalde, azkenaldian, zailagoa da zehazten hondamendi naturalen eta gizakiak eragindakoen edo areagotuen arteko desberdintasuna, faktore ugarik parte hartzen baitu hondamendien sorreran, horien artean arkitekturak suak, baliabideen kudeaketak eta are klima aldaketak. Gertaera kaltegarri bat ez da hondamendi mailara igoko baldin-eta populazio zaurgarri batean gertatzen ez bada.

Hondamendi naturalak areagotu ditzake: eraikuntza-arau desegokiak, pertsonen marjinazioa, desberdintasunek, baliabideen gehiegizko ustiapenek, muturreko hiri-hedakuntzak eta klima-aldaketak.

## Terminologia 
Arrisku naturalaren gertaera baten ondoren gizarte edo komunitate batean eragin oso kaltegarria da hondamendi naturala. *Hondamendi* terminoa bera honela definitzen da: «Hondamendiak komunitate baten funtzionamenduaren eten larriak dira, bere baliabideak erabiliz aurre egiteko duen gaitasuna gainditzen dutenak. Hondamendiak gizakiak eta teknologiak eragindako arrisku naturalak dira, baita Komunitate baten esposizioan eta zaurgarritasunean eragiten duten hainbat faktore ere».

AEBko Larrialdiak Kudeatzeko Agentzia Federalak (FEMA) honela azaltzen du hondamendi naturalen eta arrisku naturalen arteko erlazioa: «Arrisku naturalak eta hondamendi naturalak erlazionatuta daude, baina ez dira berdinak. Arrisku naturala, ziurrenik, negatiboa izango duen gertaera baten mehatxua da. Hondamendi naturala, berriz, benetako agerraldi baten ondorengo eragin negatiboa da arrisku naturala, beti ere komunitate bati kalte nabarmena egiten dion kasuan». Arrisku naturalaren eta hondamenaren arteko bereizketaren adibide bat da lurrikara bat izan zela 1906ko San Frantziskoko lurrikararen hondamendia eragin zuen arriskua.

Arrisku naturala gizakiengan eta animaliengan edo ingurumenean eragin negatiboa izan dezakeen fenomeno naturala da. Arrisku naturaleko gertaerak bi kategoria handitan sailka daitezke: geofisikoak eta biologikoak. Arrisku naturalak prozesu antropikoek eragin edo erasan ditzakete, adibidez, lurzoruaren erabilera aldatzea edo drainatzeak eta eraikuntzak.

FEMAren Arriskuen Indize Nazionalean, 18 arrisku natural sartzen dira: elur-jausiak, kostaldeko uholdeak, hotz-boladak, lehorteak, lurrikara, txingorra, bero-bolada, zikloi tropikalak, izotz-ekaitza, luiziak, tximistak, ibaietako uholdeak, haize gogorrak, tornadoak, tsunamia, jarduera bolkanikoa, baso-sutea, neguko eguraldia. Hondamendiak deskribatzeko natural hitza erabiltzeak jendea engainatzera darama, eta emaitza suntsitzaileak saihestezinak direla sinetsarazten du; gure kontroletik kanpo eta prozesu natural baten parte besterik ez direla pentsatzera garamatza. Arriskuak (lurrikarak, urakanak, pandemiak, lehorteak etab.) saihestezinak dira, baina gizartean duten eragina ez.

Beraz, *hondamendi natural* terminoa desegokia da, eta *arrisku* termino sinpleagoaren alde utzi behar da, arriskuaren kategoria (edo mota) ere zehaztuz.

## Hondamen meteorologikoak 
### Zikloiak 
Zikloiak, ekaitz tropikalak, urakanak edo tifoiak itsaso tropikaletan sortzen diren ekaitz bortitzak dira. Itsasoetan sortu arren, maiz kostaldera jotzen dute, eta, bertan, suntsiketa handiak eragiten dituzte.

### Tornadoak 
[thumb|200px|Tornado bat Anadarko herritik hurbil, [Oklahoma, AEB.]]

Tornadoa zerutik lurrera doan eta bere baitan biratzen duen aire zurrunbiloa da. Tornado baten aireak 100-400 km/h abiadura izan dezake, eta alderantzizko kono baten itxura du.

Tornado bat sortzeko, hiru osagai dira beharrezkoak: aire-masa bero eta hezea, beste aire-masa hotz eta idorra eta goranzko haizea. Aipaturiko elementuak beharrezkoak badira ere, berez, ez dituzte tornadoak sortzen, prozesua konplexuagoa baita. Tornadoaren indarra neurtzeko, Fujita-Pearson eskala erabiltzen da.
Antartidan izan ezik, mundu osoan sortzen dira tornadoak, baina, leku batzuetan, besteetan baino gehiago sortzen dira, Ameriketan, esaterako.

### Traganarruak 
Itsasoan sorturiko haize zurrunbilo indartsuak dira traganarruak, kumuloninbo handien azpian sortuak. Ez dira tornadoak bezain arriskutsuak, baina, itsasontziei, kalteak eragin diezazkiekete.

### Simunak 
Simunak, izan ere, Sahara, Jordania, Siria, Palestina eta Arabian gertatzen diren fenomenoa dira. Hondar anitz daramaten haize bortitz, bero eta lehorrak dira, oso azkar garatzen direnak. Haizeak eta hondarrak dakartzaten ohiko ondorio txarrez gain, kalte handia eragiten die gizaki eta animaliei, itolarria eta hipertemia eragiten baitu, besteak beste

### Lehorteak 
Lehortea, leku konkretu batean, ura, tokiko landareen, gizakien eta animalien ur beharra asetzeko heltzen ez denean gertatzen da.
Lehorteen eragile nagusia euri gabezia da. Hainbat hilabete edo zenbait urte ere iraun dezake. Lehortea, oso gogorra bada, lurra pitzaduraz bete, eta basamortuko klimaren antzeko baldintzak sortzen dira.
                
Lehorteek hainbat zorigaitz eragiten dituzte:
* Nekazaritzan, landareak hiltzen dira ur faltagatik.
* Basoetan, zuhaitzak hil edo gaixotasunek jotzen dituzte.
* Nekazaritzako hainbat abere hiltzen dira.
* Gizakiaren eguneroko beharretarako ur falta.

## Hondamen geologikoak 
### Sumendi erupzioak 
[thumb|320px|[Pinatubo sumendiaren erupzioa (Filipinak, 1991ko ekainaren 12a).]]Sumendiak Lurraren edo beste planeta nahiz satelite baten gainazalean dagoen berezko irekidura edo arraildura dira. Irekidura horretatik ateratzen den magma hoztean sortzen diren mendiei deritzegu sumendiak. Sumendiak aztertzen duen zientziari bolkanologia deritzo. Sumendiak, normalean, bi edo hiru plaka tektoniko elkartzen diren lekuetan sortzen dira (failak, askotan).

Sumendia lehertzeak sortzen ditu hondamendi naturalak; inguruan giza populazioak direnean, kalteak sortzen ditu. Izan ere, historian zehar, hainbat sumendik, gizakiari, hondamendi erraldoiak eragin dizkio (Vesuvio Ponpeian, Krakatoa Indonesian…). Sumendiak bi jarduera mota dauzkate, hots, efusiboa eta leherkorra:
* Jarduera efusiboa: Laba basaltozkoa da; ez daude gas pilaketarik, eta piroklasto oso gutxi. Horren ondorioz, laba ez da metatzen, eta asko zabaltzen da.
* Jarduera leherkorra: Laba likatsua; gas pilaketa handiak, eta piroklasto ugari ditu. Horren ondorioz, gas metaketa handiak egiten dira leherketa erraldoiak sortuz.

### Lurrikarak 
Lurrikara lurzoruaren astinaldi edo mugimendu bortitzak dira, normalean jatorri tektoniko edo bolkanikoa dutenak. Sismologia deritzo lurrikarak aztertzen duen zientziari.

Lurrikarak, normalki, plaka tektonikoen talken ondorioz sortzen dira, baina sumendien erupzioen ondorioz ere sor litzakete. Lurrikaren sortze puntuari, hipozentro deritzogu, eta, bere bertikalean dagoen lurrazaleko puntuari (eta, noski, kaltetua izango den lehen puntuari), epizentro. Lurrikarak sumendien failetan gertatzen dira gehienetan. Failak bi plaka tektonikoen artean sortzen diren zirrikitu erraldoiak dira. Lurrikarak hedatzeko hainbat modu daukate: P modua, S modua eta Love eta Rayleigh modua.

Lurrikarak, hainbat eskaletan neur daitezke: Richter eskala, momentuko magnitude eskala eta MSK eskala. Historia osoan zehar, hainbat bider, itzelezko lurrikarak egon dira milaka eta milaka pertsonei etxerik eta, askori, bizirik gabe utzirik.

### Luizi eta elur-jausiak 
Luizi eta elur-jausiak goitik beherako higidurak dira, erorketak, batez ere elur, izotz, harkaitz, lur edo mendi-hegaleko landarediaren nahasketaz osatutako materialena. Elur-jausien arrisku handiena, neguan izaten da; kilometroak egin ditzakete, eta mendi-mazelaren erabateko suntsipena eragin, parean aurkitzen duen guztia txikituz. Luiziak, izan ere, lurrikarek, sumendi erupzioek edo inguruko eremuaren ezegonkortasunak eragin ditzakete. Lokatz- edo lohi-luiziak luizi mota berezi bat dira, euri-jasen ondorioz lurrean sartzen den urak eragiten dituenak lurra aldatuz eta irristatzea eraginez. Lurrikara, tsunami edo iraupen luzeko euriteen ondoren gertatzen dira lur-jausiak.

## Hondamen hidrologikoak 
### Uholdeak 
[thumb|200px|[Limpopo ibaia Mozambike hegoaldean (2000)]]

Uholdea, normalean, urak okupatzen ez duen eremu bat hartzen duenean gertatzen da, erreka eta ibaiek gainezka egiten dutenean, itsas-mailaren ezohiko igoeragatik edo tsunamiengatik. Ibai-uholdea periodikoki leku batzuetan gertatzen den uholdea da.
Uholde hauen sorketa gertatzeko hainbat era daude:
* Euriaren ondorioz.
* Ibai baten gorabeheren ondorioz.
* Tsunami edo itsasikara batengatik.
 
Historiaurrean, hainbat eta hainbat uholde izugarri gertatu izan dira glaziarrak urtzearen ondorioz, eta, gainera, uholde erraldoiak eta ezin txarragoak gertatzen dira oraindik ere (1959 Uruguai, 1972 New York…)

### Tsunamiak 
[thumb|200px|[2004ko Indiako ozeanoko lurrikara|2004ko lurrikarak sortutako tsunamia, Ao Nang, Thailandia.]]

Tsunamiak itsasoan sortzen diren olatu erraldoiak dira. Tsunamiak jatorri ugari dauzkate; itsasikara, itsaspeko sumendiak, luiziak… Baina tsunamien % 90 baino gehiago itsasikaren ondorioz dira.

Itsasikarak itsaspeko plaka ozeanikoa bortizki igotzen edo jaisten direnean sortzen dira, plaka tektonikoen talka dela eta, gainean duen ur masa desplazatzen du. Grabitatearen eraginez, ur masa handi horrek oreka bilatzen du, eta alboetara hedatzen da. Tsunamiak, orokorrean, plaka ozeaniko bat plaka kontinental baten azpian irristatzen denean, subdukzio izeneko prozesuan sortzen dira.
Historian zehar, tsunamiek milaka herri eta hiri hondatu eta txikitu dituzte (San Frantzisko, Tumaco, Messina…)

## Bestelakoak 
### Suteak 
Kontrolik gabe hedatzen den suak dira suteak. Hondamen ekologikoaz gain, kalte material handiak eragin ditzakete, bai bizitokietan, baita nekazal ingurutan ere, .

### Izurriteak 
Izurriteak ohi baino arinago hedatzen diren gaixotasun kutsakorrak dira. Gizakiei eragiten dietenak eta animali zein landareei eragiten dietenak bereiz daitezke. Lehenak zuzenki gaixotzen ditu gizakiak, heriotzak eraginez, baina bigarrena ere hondamenditzat har daiteke, gosete handiak sor baititzake.

Munduak jasan duen azken izurritea Covid19 deituriko pandemia izan da. 2019an, SARS-CoV-2 birusak eragindako gaixotasunak 768.982.331 pertsona kutsatu, eta 6.953.730.

Arrisku natural batek beste arrisku natural bat edo gehiago eragiteko probabilitatea abiarazteko edo areagotzeko adibide asko daude. Esaterako, lurrikara batek lur-jausiak eragin ditzake, eta baso-sute batek, etorkizunean, luiziak sortzeko probabilitatea areagotu dezake. Esaterako, lurpeko urak ateratzeak lurpeko urekin zer ikusia duen  hondoratzea eragin dezake.

Eremu jakin bateko arriskuen analisi eraginkorrak (adibidez, hondamendi-arriskua murrizteko helburuarekin) arrisku garrantzitsu guztiak eta haien elkarrekintzak aztertzera eraman beharko luke. Arriskuak murrizteko erabilgarriena izan dadin, arriskuen analisia arriskuen ebaluaziora hedatu behar da, non eraikitako inguruneak arrisku bakoitzaren aurrean duen ahultasuna kontuan hartzen den. Urrats hori ondo garatuta dago arrisku sismikorako, non etorkizuneko lurrikarek egituretan eta azpiegituretan izan dezaketen eragina ebaluatzen den, baita muturreko haizearen arriskua eta neurri txikiagoan uholde arriskua ere. Beste arrisku natural mota batzuen kasuan, berriz, arriskuaren kalkulua zailagoa da, batez ere, arrisku baten intentsitatea eta kalte-maila ezberdinen probabilitatea (hauskortasun-kurbak) lotzen dituzten funtziorik ez dagoelako

## Euskal Herrian gertatutako hondamen aipagarriak 
Euskal Herrian gertatutako hondamenei buruz, honako hauek aipa ditzakegu, besteak beste:
* 1430eko Zangozako uholdea
* 1787ko Zangozako uholdea
* 1834ko Gipuzkoako uholdeak
* 1953ko Gipuzkoako uholdeak
* 1983ko uholdeak
* 2004ko urtarrileko uholdeak
* 2008ko ekaineko Bizkaiko uholdeak
* 2009ko urtarrileko Bizkaiko uholdeak
* 2011ko azaroko uholdeak
* 2012ko urriko uholdeak
* 2013ko urtarrileko uholdeak
* 2014ko uztaileko uholdeak
* 1989tik 1990era Euskal Herrian lehorte eta suteak
* 2016ko Tafalla eta Puiuko baso-sutea
* 2021eko Berako baso-sutea

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hondamendi filmen zerrenda

## Kanpo estekak 
* "World Bank's Hazard Risk Management". World Bank. Archived from the original on 2010-04-09. Retrieved 2007-06-30.
* "Billion-dollar Weather and Climate Disasters". NCDC.
* "Global Disaster Alert and Coordination System". European Commission and United Nations website initiative.
* "Natural Disaster and Extreme Weather. Searchable Information Center". Ebrary.