Iberiar

**Iberiarra** (, grezierazko  hitzetik ekarria), erromatarren aurretik Iberiar penintsularen ekialdean eta Galiako hegoaldean kokatutako herri talde bat izan zen, erromatar eta greziar iturrien arabera (besteak beste, Hekateo Miletokoa, Avieno, Herodoto eta Estrabon). Iberiar talde etnikoa, kultura eta entitate politikoa ez daude zehazki definiturik. Terminoa oso zabala da, eta haren barrenean Burdin Aroko zenbait herri sartzen dira, historian zehar *iberiar* identifikazioa jaso dutenak. Edonola ere, herri horiek ezaugarri komun batzuk zituzten, hala nola, K.a. VI. mendetik aurrera feniziarren eta greziarren eragina jaso izana.

Haien artean honako tribu hauek zeuden (latinezko izenekin), besteak beste: *Airenosi*, *Andosini*, *Ausetaniak*, *Bastetani*, *Bastuli*, *Bergistani*, *Castellani*, *Cessetani*, *Ceretani*, *Contestani*, *Edetani*, *Elisices*, Iakatarrak (zalantzazkoa, eusko-akitaniarren artean egon zitezkeealko), *Ilercavones*, Ilergeteak, *Indigetes*, *Lacetani*, *Laietani*, *Oretani*, *Sedetani*, *Sordones*, *Suessetani*, eta *Turdetani*; nahiz eta haietako batzuen jatorri etniko edo linguistikoari buruz zalantzak egon. Aipatutako iturri klasiko horiek ez datoz bat iberiar herrien zerrenda eta kokapena zehazterakoan.

## Historia 
thumb|Iberiar botoiak. Covalta eta Bastida de les Alcusses. Valentziako Historiaurrearen Museoa
Historiaurrean Iberiar Penintsulako hegoaldean eta ekialdean bizi ziren herri bateko kideak ziren iberiarrak. K.a. VIII. eta VI. mendean zelten migrazio oldeak izan ziren penintsularen iparraldean eta erdialdean, Portugalen eta Galizian batez ere, baina Brontze Aroan penintsularen hegoaldean eta ekialdean bizi ziren iberiarren lurraldeetaraino ez ziren iritsi.
[thumb|Zaragozako museona dagoen iberiar [Kalathos|kalthosa]]
thumb|Iberiar etxe baten berregitea.
Geografo greziarrek iberiar izena eman zieten Ebro (*Iberus*) ibaiaren hego-ekialdeko bazterrean bizi ziren leinuei, baina K.a. V. menderako Ebro eta Guadalquivir ibaien artean bizi ziren guztiak izendatzeko erabiltzen zuten iberiar izena. Hala ere, lurralde batzuetan izan ziren iberiarren eta zelten artean harremanak, hala nola Iberiar Penintsularen erdialdeko ordokiaren iparraldean eta ekialdean eta baita ere gaurko Kataluniako eta Aragoiko lurraldeetan. Almerian eta Granadako mendietan bastetani-ak bizi ziren; bastetani-en mendebalean tartesiarrak bizi ziren; eta turdetani-ak Guadalquivir ibarreko herri indartsuena zen. Gaurko Kataluniako eta Valentziako kostaldeko leinuengan greziarren eragina handia izan zen, eta Alacantekoengan feniziarrena. Iberiar Penintsulako ekialdeko kostaldean hiri estatuetan biltzen ziren iberiar leinuak, eta hegoaldean, berriz, erregeak zituzten. Ibero estiloko brontzezko eta buztinezko ontziak aurkitu dira hilobietan; Elxeko Dama eskultura iberiarrak greziarren eragina erakusten du.

## Iberiar hizkuntza 
Iberiera jatorri ezezaguneko hizkuntza da, erromatarrak iritsi baino lehen Iberiar penintsularen ekialdean eta gaurko Frantziaren hegoaldean hitz egiten zena. Jaéngo probintziatik Hérault ibairaino hedaturik zegoen. Hitz egiteari II. mende aldean utzi zitzaiola uste da, latinaren bultzadaren eraginez.

Hizkuntza hau ez da ia ulertzen, hitz solte batzuk kenduta, ziur asko lekukotasun nahikorik ez dagoelako eta hizkuntza indoeuroparra ez delako. Alfabetoa edo, hobeto esanda, signarioa, ia osorik deskodeturik dago, signario horretan bertan idatzita dauden zeltiberierako idazkunei esker. Fonetika nahiko ondo ezagutzen da, eta euskararenaren antzekoa da, hasperentze ezaz landa.

Ez dago argi zein adar linguistikori atxiki ahal zaion, ezeinekin lotu ahal bada. Historian zehar, euskararekin lotu nahi izan da, baina teoria horrek, eusko-iberismoak, ez du emaitza argirik izan orain arte. Zenbait ikertzaile saiatu dira iberiera deszifratzen euskara erabilita, baina huts egin dute. Beste batzuk iberieraren eta aitzineuskararen arteko antzekotasunak aurkitu dituzte, baina gehienek uste dute elkarren alboan esparru geografiko hurbilean izan zirelako elkarren arteko trukeak gertatu zirela.
thumb|Elxeko dama da iberiar eskulturako alerik ezagunena. Espainaiko Museo Arkeologiko Nazionalean (MAN).

### Eusko-iberismoa 
Eusko-iberismoa euskararen eta iberieraren ahaidetasuna aldarrikatzen duen teoria da. Teoria horren aldekoei eusko-iberista deritze. Gaur egungo euskalariek bazterturiko teoria da.

Euskara eta iberiera hizkuntza eremuen hurbiltasunak eta biak hizkuntza indoeuroparrak iritsi baino lehenagokoak izateak bide eman zuten hizkuntza bera zirela edo ahaideak zirela pentsatzera. Luzaro iraun duen teoria da (Esteban Garibai, Arnaud Oihenart, Manuel Larramendi, Wilhelm von Humboldt, Hugo Schuchardt eta abar), baina XX. mendeko hizkuntzalariek guztiz baztertzekoa zela erakutsi zuten. Hala ere, gaur egun, hainbatek oraindik eusten diote teoria horri.

Iberieraren eta euskararen arteko hitz batzuk antzekoak dira.

## Artea 
[thumb|[Tanit kartagotar jainkosaren eskultura]]
Eskulturan hiru aldi nagusi bereizten dira: lehen aldian (k.a 550-450) sortaldeko herrien eragina nagusi da; bigarren aldia (k.a 450-erromanizazioaren garaia arte) animalien irudiek markatzen dute; hirugarren aldia, berriz, erromanizazioarena da. Zeramikan mota askotako apaindurak erabiltzen zituzten (“damak”, animaliak, gizonak), eta gerra eta ehizako irudirik ere tankeratzen zuten. Garai hartako txanponak ere aurkitu dira: alde batean izurdeak zituzten, eta bestean zaldun lantzadun bat.

## Zeramika 
Merkataritzan, eguneroko bizitzan, erlijio-errituetan, hileta-testuinguruetan eta abarretan zegoen. Iberiarren kultura jarduera askotan eragin zuzena izan zuen eta horri guztiari esker, tipoak askotarikoka izna ziren; ohikoenak eguneroko bziitzan erabiletzen ziren eta helburuhoir izanik, arruntagoak ziren. Berezienak, berriz, erritualetan erabitlztzen ziren edo testuinguru aristokratikoetan, luxuzko objektuak izaten ziren eta iberiar printzipeen estatus sozialaren markatzaile. Pigmentu gorriz egindako dekorazioak dira bere sinesmenak, pentsamoldea, bilakaera eta bere burua islatzen dituen ispilua. Garrantzi handai zuten, berez, eta aztarnategietan oso ugaria da. Hori kontuan hartuta, ez da arritzeko  Iberiar Kulturen fosil gidarietako bat bihurtu izana.[erdian|thumb|569x569px|[Archena|Archenako ontziko irudia bere buelta osoan apintzen duena. Espainiako Arkeologia Museo Nazionalaa (MAN). K.a. III. mendea.]]

## Gastronomia 
Iberiar gastronomia garaiko gastronomia mediterraneoaren parte zen. Bertoko produktuez gain, greziarrekin eta kartagotarrekin harremanak komertzialak egiteko produktuak ere ekoizten zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Los iberos. Iberia antes de Roma". *Los pueblos que habitaron la península.* Ciclos de conferencias. Fundación Juan March.

* 1. La cultura ibérica. LA CULTURA IBÉRICA. *Centre Cultural Convent de Sant Francesc*. Ajuntament de Benicarló.
* "La cultura ibérica". *Museo de Villena (MUVI).*
*  Ruiz Bremón, Mónica  eta San Nicolás Pedraz, Pilar "Los  Iberos". *Canal UNED*. *[audioa]*
*  Mapa dels jaciments ibers. Museu d'Història de Catalunya

## Bibliografia osagarria 
* (2015-06) "La cultura ibérica". *Desperta Ferro Arqueología e Historia, 1.*
* González Rodríguez, Mª Cruz (2012) Villoslada Fernández, Iñaki (itzul) *Erromaurreko Iberiar Penintsulako antzinaroari buruzko materialak : Iberiako hegoaldeko herri eta kulturak*, EHU. ISBN: 9788498606485
* “Ruta dels ibers”. *Patrimoni cultura*l.Generalitat de Catalunya