open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Transoxiana

**Transoxiana** Erdialdeko Asiako Turkestango eskualde historiko bat da, Aral itsasoa eta Pamir goi-ordokiaren artean dagoena, gaur egun Uzbekistan, Tajikistan, Kazakhstan eta Turkmenistanen artean banatua dagoena. Bere izenak "Oxus ibaitik haratuago" esan nahi du, hau da, gaur egungo Amu Daria () ibaitik iparraldera. Tamerlan eta timuridoen dinastiaren (XIV. mendea eta XV. mendea) inperioaren erdigunea izan zen. Bere hiriburua Samarkanda zen. Baliteke Zoroastro edo Zaratustraren jaiolekua izatea.

Transoxiana greziarrek Oxos ibaitik haratuago zegoen lurraldea izendatzeko erabili zuten izena da. akemenestarrek Sogdiana deitu zuten, eta Baktrianarekin batu zuen Alexandro Handiak satraperria bakar batean. Independizatua, Diodoto I.aren Greko-Baktriar Erresuma eratu zuen, beranduago Kusan Inperioak inbaditua, azkenean, VIII. mendean arabiarrek okupatua izan zelarik. Han garatu zen hurrengo mendeetan Europari utzi zioten zientziaren zati handi bat.

XIII. mendean Mongolen Inperioak okupatu zuen, eta XIV. mendean Tamerlan bere hiriburua zen Samarkandan ezarri zen, arte, lanbide eta merkataritza guztietako jendea erakarriz: greziarrak, txinatarrak, egiptoarrak, pertsiarrak, siriarrak, armeniarrak, etab... Eskualdea, jarraian zenbait islamiar hiri-estatu independentek gobernatu zuten, XIX. mendera arte, Errusiar Inperioak inbaditu zuenean. Gaur egun, gehienbat Uzbekistanen zati da, 1991tik independentea den herrialdea. Bukhara, Samarkanda eta Khiva dira, ziur asko Transoxianaren milaka urteko historiaren ordezkaririk ospetsuenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kanadako landa poni

**Kanadako landa ponia**, (ingelesez: *Canadian Rustic Pony*), Kanadako bertako zaldi arraza  bat da. Bere tamaina txikia zein ezaugarriak direla eta, arraza ponien sailkapen taldean sartzen da.

Abere hauek bereziki Kanadako mendebaldeko Saskatchewan eta Manitoba probintzietan hedatzen dira. Poni hauek hainbat zaldi arrazen arteko nahasketaren ondorio dira. Heck zaldien eta aldez aurretik arabiar zaldiekin gurutzatutako galesdar ponien arteko nahasketak, hain zuzen. Geroztik Kanadako baldintza ekologikoetara moldatuz joan dira arraza honetako poniak.

## Arrazaren historia 
Kanadako landa ponia Manitobako Peter Neufeld doktoreak joan den mendean sortutako arraza da. Arraza sortzeko Neufeldek Atlantako zoologikoan zeuden heck zaldiak erabili zituen. Abere hauek aldez aurretik arabiar zaldiekin gurutzatutako galesdar poniekin gurutzatu zituen.

1989ko urtarrilaren 23an Canadian Rustic Pony Association sortu zuten arraza kudeatzeko, Canadian federal Animal Pedigree Act dekakoaren agindupean kokatuz. "Bill C-67" dira bere siglak. Hala ere, 1978tik Kanadako landa ponientzako erregistro bat irekita zegoen Ameriketako Estatu Batuetan. 72 poni erregistratu zituzten hasieran eta aukera egon zen abereak aldi berean Kanadan eta Ameriketako Estatu Batuetan erregistratzeko. Abere jabe askok halaxe egin zuten.

Arraza ez zegoen Manitoba eta Saskatchewan probintzietatik haratago zabalduta 1989en urteko irailean, baina poni hauen sortzaileak espero zuten egoera aldatzea zaldi hazle gehiagok arraza ezagutu orduko.

## Ezaugarriak 
* Altuera soin gurutzera 127 eta 137 cm artean.
* Izaeraz arabiar zaldiaren antzekoa da.
* Ilajearen kolorei dagokienez zuri-beltzak izan daitezke, Isabelle, dun zein gaztain kolorekoak izaten ohi dira abelburuak.
* Askotan jatorrizko zaldi markak dauzkate, hau da, zebra-marrak hanketan eta mando-marra bizkarrean. Zurda partzialki tenteak izaten ohi dituzte baita ere.
* Aurpegi soslai zuzena edo apur bat ahurra da. Baraila nabarmena da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
## Argazki galeria
Dungannon

**Dungannon** (irlanderaz *Dún Geanainn*, eskozieraz *Rathgannon*) Ipar Irlandako Tyrone konderriko bigarren hiria da. 15.889 biztanle ditu (2011) eta 2006an Ulsterreko hiri garbienaren saria jaso zuen.

## Historia 
Dungannonen historia O'Neill familiari lotua egon da, Dungannoneko gotorlekua beren egoitza izan baitzen. Familia hau Ulsterreko indartsuena izan zen XVII menderarte. Bederatzi Urteko Gerra amaitzear zela, 1602an hain zuzen ere, Hugh O'Neillek su eman zion gazteluari ingelesek bere egin ez zezaten. Ulsterraren kolonizazioan Sir Arthur Chichester zaldun ingelesari eman zitzaizkon herria eta inguruko lurrak. 1614ean ireki zen Erret Eskola (Royal School), Ipar Irlandako zaharrenetakoa dena.

1768an Epaitegi Goreneko hainbat epaile hilak izan ziren segada batean eta konderriko hiriburutza Omaghera pasatzea erabaki zen. XVIII mendean lihoaren industria ezarri zen herrian. Gaur egun lantegirik ezagunena *Tyrone Crystal* beira lantegia da.

## Hiritar ezagunak 
* Thomas J. Clarke (1857-1916), iraultzailea, 1916ko Pazko matxinadako buruzagietako bat.
* Darren Clarke (1968- ), golf jokalaria
* Kris Meeke (1979- ), rallyetako auto gidaria

## Kirolak 
Dungannoneko kirol talderik zaharrena Dungannon Cricket Cluba da 1865ean eratu zena. Ipar Irlandako lehenengotako errugbi taldea ere badu, 1873an sorturikoa. Hauetaz gain arrakasta hadia du futbol gaelikoak ere.

## Kanpo estekak
1993 Guacolda

**1933 Guacolda** asteroide gerrikoan aurkitutako 1993. asteroidearen izena da. 1968ko uztailak 25ean aurkitu zuen H. Wroblewskik Cerro el Robleko behatoki astronomikotik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1968 OH1** zen. Bere izena Lautaro buruzagi maputxearen ustezko emaztea zen Guacoldagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
1994 Shane

**1994 Shane** asteroide gerrikoan aurkitutako 1994. asteroidearen izena da. 1961eko urriak 4an aurkitu zuen Indiana Asteroide Programak Indiana estatuko Brooklyn hiritik gertu dagoen Goethe Link Behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1961 TE** zen. Bere izena Charles Donald Shane estatubatuar astronomoagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Cookstown

**Cookstown** (irlanderaz *An Chorr Chríochach*, eskozieraz *Cookestoun*) Ipar Irlandako Tyrone konderriko herria da. 10.646 biztanle ditu (2001) bi kilometro luzen den kale zuzenaren inguruan.

## Historia 
Gaur egungo Cookstown inguruko lurrak O'Mellan klanarenak izan ziren XVII mendeko kolonizazioaren aurretik eta *Mellanagh* izenarekin ezagutzen ziren. Jakue I.ak konfiskatu eta Alan Cook erlijio legegizonak eskuratu zituen 1620an, bere izena eramango zuen herria sortuz. 1628an merkatua astean birritan egiteko eskubidea jaso zuen.

1641eako matxinadan irlandarrak jabetu ziren herriaz, bai eta burdindegiaz ere. Armak egiteko aukera izanik bertan gotortu eta bi urte iraun zuten Karlos I.aren gudalosteek herritik bidali zituzten arte. Ingelesek herria erabat suntsitu zuten mendeku gisa. Gertaera hau kolpe gogorra izan zen herriarentzat eta 1734ean oraindik bi etxe baino ez zeuden bertan. Stewart familia jabetu zen lurretaz eta William Stewartek Dublinen ikusitako bulevarda eraiki zuen, 40 metroko zabalera zuena eta zuhaitzez jositakoa. XVIII mendeak aurrera egin ahala merkataritza zabaltzen hasi zen, lihoa, haziak eta barazkiak saltzen zirelarik.

1801ean Killymoon gaztelua eraiki zen eta 1822an St. Luran eliza. Lihoaren industria modernizatu zenean herriak bultzada handia izan zuen eta 1820 eta 1840 artean populazioa laukoiztu egin zen. XX mendean ere garapenak jarraitu zuen eta 1936an Teknologia institutua zabaldu zen.

## Ondasun nabarmenak 
* Beaghmoreko harrespilak: 11 kilometro iparraldera. Zazpi harrezspil zirkular daude.
* Ardboe High Cross: IX-X mende arteko gurutze zelta.
* Lissan House: 1620an eraikitako etxea, Staples familiarena.
* Killymoon gaztelua.

## Hiritar ezagunak 
* Bernadette Devlin (1947- ), politikaria eta Irlandar Alderdi Errepublikar Sozialistaren sortzailea da.
* Aaron Hughes (1979- ), futbolaria

## Kanpo estekak
1995 Hajek

**1995 Hajek** asteroide gerrikoan aurkitutako 1995. asteroidearen izena da. 1971ko urriak 26an aurkitu zuen Lubos Kohoutekek Bergedorfetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1971 UP1** zen. Bere izena Tadeáš Hájekgatik jasotzen du, XVI. mendeko txekiar astronomo bat izan zena.

## Kanpo estekak
1996 Adams

**1996 Adams** asteroide gerrikoan aurkitutako 1996. asteroidearen izena da. 1961eko urriak 16an aurkitu zuen Indiana Asteroide Programak AEBetako Indiana estatuko Brooklyn hiritik gertu dagoen Goethe Link Behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1961 UA** zen. Bere izena John Couch Adams astronomoagatik jasotzen du, Urbain Le Verrierrekin batera Neptuno planetaren existentzia eta posizia iragarri zituena. Maria familiako asteroide bat da.

## Kanpo estekak
1997 Leverrier

**1997 Leverrier** asteroide gerrikoan aurkitutako 1997. asteroidearen izena da. 1963ko irailak 14an aurkitu zuen Indiana Asteroide Programak AEBetako Indiana estatuko Brooklyn hiritik gertu dagoen Goethe Link Behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1963 RC** zen. Bere izena Urbain Le Verrier astronomoagatik jasotzen du, John Couch Adamsekin batera Neptunoren existentzia eta posizioa iragarri zituena. Izena Brian G. Marsdenek proposatu zuen.

## Kanpo estekak
1998 Titius

**1998 Titius** asteroide gerrikoan aurkitutako 1998. asteroidearen izena da. 1938ko otsailak 24an aurkitu zuen Alfred Bohrmannek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1938 DX1** zen. Bere izena Johann Daniel Titius alemaniar astronomoagatik jasotzen du, Johann Elert Boderekin batera Titius-Bode legea formulatu zuelako ezaguna.

## Kanpo estekak
1999 Hirayama

**1999 Hirayama** asteroide gerrikoan aurkitutako 1999. asteroidearen izena da. 1973ko otsailak 27an aurkitu zuen Lubos Kohoutekek Bergedorfetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1973 DR** zen. Bere izena Kiyotsugu Hirayamagatik jasotzen du, eta Hirayama asteroide familiari izena ematen dion asteroidea da.

## Kanpo estekak
2000 Herschel

**2000 Herschel** asteroide gerrikoan aurkitutako 2000. asteroidearen izena da. 1960ko uztailak 29an aurkitu zuen Joachim Schubartek Sonnebergeko Behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientfikoa **1960 OA** zen. Bere izena William Herschel astronomoagatik jasotzen du, Urano planeta aurkitu zuena.

## Kanpo estekak
Uraniborg

**Uraniborg** (), 1576 eta 1580 artean Frederiko II.a Danimarkakoak eraikitako eta Danimarkako Hveen uhartean kokatutako jauregi bezaala eraikitako behatoki astronomiko bat zen. Uharte hau Seeland eta Eskania arteko Oresundean dago. Bere eraikuntza Tycho Brahe astronomoak (1546-1601) erabaki zuen. Uraniborg jauregiak bere izena Uraniagatik jasotzen du, greziar mitologian astronomiaren musa zena. Jauregiak alkimia lanetarako laborategiak ere bazituen, eta lorategiak kontu handiz diseinatu ziren landare eta belarren patroi geometrikoekin. Garaiko ideiak jarraituz, Tychok astroen azterketa hauen eraginpeko metalen azterketarekin uztartzea nahi zuen.

Jauregian luxu harrigarri bat margolan eta estatuekin apaindutako gelekin eta Tychok diseinatutako neurketa tresnak eraikitzeko behar ziren tresna eta lantegiekin nahasten ziren. Laster, Uraniborg harranditsua "ikerketa institutu" oso bihurtu zen, bere ikerketa lanak argitaratzeko bere inprenta propioa ere bazuelarik. Hain ospe handia zuen lurralde askotako ikasle eta astronomoak erakarri zituela, bertako instalakuntzetan aldi berean 40 ikertzaile ere egoteraino. Bertako ikaslerik ezagunena Longomontano izan zen (Christen Sörensen Longberg, 1562-1647).

Ondoren, Tychok *Stjerneborg* (Izarren gaztelua) behatokia eraikitzea agindu zuen, Uraniborgen kokapena bere zehaztasun tresnentzat behar bezain egonkorra ez zela deskubritu zuenean. Tresna gehienak lurpeko aretoetan zeuden. 1597an Tychok Christian IV.a Danimarkakoa erregearen mesede galdu zuen eta Hveen uhartea utzi zuen. Uraniborg eta Stjerneborg behatokiek arpilaketak jasan zituzten arrantzaleen aldetik, laster soilik hondakinetan geratuz. 1671n Parisko Zientzia Akademiak Jean Picard bidali zuen Tychoren behatokiaren latitudea aurkitu eta astronomoaren behaketa batzuk egiaztatzeko. Frantziar astronomoak, gazteluaren hondarrik ez zegoela eta zimentuak aurkitzeko lurra zulatu behar izan zutela adierazi zuen.

## Ikus, gainera 
* Astronomiaren historia
* Tycho Brahe

## Kanpo estekak
Jean Picard

**Jean-Félix Picard** (La Flèche, 1620ko uztailak 21-Paris, 1682ko uztailak 12) frantziar astronomo eta apaiz bat izan zen.

Henry Le Grand eskola jesuitan ikasi zuen. 1670ean Frantziako meridiano baten lehen neurketa egin zuen, Lurraren erradioaren nahiko neurketa zehatza eman ziona (bere neurketak, emaitza bezala Lurrak 6.328,9 kilometroko erradioa zuela eman zuen, gaur egungo neurketa 6.357koa delarik, Picardek gaur egungo neurketatik soilik %0,44 bategatik huts egin zuela esan nahi duena) eta Isaac Newtonen Grabitazio Unibertsalearen Teoriaren baieztapen bat eman zuen. 1679an frantsesez idatzitako lehen Urtekari Astronomikoa argitaratu zuen.
El elixir de la vida

**El elixir de la vida** Francisco Ibáñez kataluniar komikigilearen pertsonaiarik ezaguenak diren Mortadelo eta Filemonen abentura bat da, 1973an argitaratutakoa.

## Istorioa 
Von Nassen profesoreak presondegitik ihes egin du, eta objektuei bizia ematen dien elixir bat asmatu du. Von Nassenek bere asmakizuna plan maltzurrak betetzeko erabiliko du eta Mortadelok eta Filemonek geldiarazi egin beharko dute.

## Kanpo estekak
Buñuel estudioak

**Buñuel estudioak** TVEk Madrilen dauzkan telebistako estudioak dira, Europako bigarren estudio handiena dago hor.

## Istorioa 
Buñuelgo estudioak 1988 urtean TVEk inaguratu zituen. Hiru estudio desberdin ditu, bi 600 m²koak eta bat 2.500 m²koa.

## L-3 estudioa 
L-3 estudioa 2.500m² dituena da. Europako bigarrren estudio handiena da, bere garaian estudiorik handiena izan zen. Non adibidez grabatu ziren eta grabatutzen dira honelako programak: Un, dos, tres... responda otra vez , El Gran Circo de TVE, ¿Qué apostamos?, Todo en familia, Viva el espectáculo, El Grand Prix del verano, La noche de los castillos, Cruz y Raya, Tengo una pregunta para usted, 59 Segundos edo El Disco del Año.

## TVE 
Torrespaña, Prado del Rey estudioak eta Buñuel estudioak dira TVEk dituen eraikinak gaur egun.

## Kanpo estekak
Pronto (aldizkaria)

***Pronto*** Espainian saltzen den gaztelaniazko aldizkari bat da.

Lantzen dituen gaiak hauek izaten dira: TV gida, gakoak zoriontsu izateko, esperientziak edo botika berria dira besteak beste.

Espainian saltzen den aldizkaririk salduena da, 973.000 aldizkari edo gehiago astean salduta.

Gaur egun editorialaren zuzendaria Antonio Abad Gómez da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Revista-Pronto.es Web-gune ofiziala
Harald Hein

**Harald Hein** (Tauberbischofsheim, 1950eko apirilak 19-Tauberbischofsheim, 2008ko maiatzak 20) florete modalitateko alemaniar eskrimalari bat izan zen, Olinpiar Jokoetan urrezko domina bat irabazi zuena.

## Palmaresa 
### Olinpiar Jokoak 
#### Urrezko dominak 
* 1976ko Udako Olinpiar Jokoetako gizonezkoen taldekako florete proba (Montreal)

#### Zilarrezko dominak 
* 1984ko Udako Olinpiar Jokoetako gizonezkoen taldekako florete proba (Los Angeles)

### Munduko Eskrima Txapelketa 
#### Urrezko dominak 
* 1973ko Munduko Eskrima Txapelketako gizonezkoen taldekako florete proba (Göteborg)
* 1977ko Munduko Eskrima Txapelketako gizonezkoen taldekako florete proba (Buenos Aires)
* 1983ko Munduko Eskrima Txapelketako gizonezkoen taldekako florete proba (Viena)

#### Zilarrezko dominak 
* 1977ko Munduko Eskrima Txapelketako gizonezkoen banakako florete proba
* 1985eko Munduko Eskrima Txapelketako gizonezkoen taldekako florete proba (Bartzelona)
* 1986ko Munduko Eskrima Txapelketako gizonezkoen taldekako florete proba (Sofia)

#### Brontzezko dominak 
* 1978ko Munduko Eskrima Txapelketako gizonezkoen banakako florete proba (Hamburgo)
* 1979ko Munduko Eskrima Txapelketako gizonezkoen taldekako florete proba (Melbourne)
* 1981eko Munduko Eskrima Txapelketako gizonezkoen taldekako florete proba (Clermont-Ferrand)
* 1985eko Munduko Eskrima Txapelketako gizonezkoen banakako florete proba
Kubo kamuts

Geometrian, **kubo kamutsa** (**hexaedro kamutsa** edo **kuboktaedro kamutsa**) Arkimedesen solidoetako bat da, 38 aurpegi (32 hiruki aldeberdin eta 6 karratu), 60 ertz eta 24 erpin dituena. Poliedro kirala da: bi forma ditu, bata bestearen ispilu-irudiak. Arkimedesen beste solido kiral bat baino ez dago: dodekaedro kamutsa.

## Neurriak 
non a ertzaren luzera den, eta t tribonacci konstantea (≈ 1,84)

## Kanpo estekak
Ikosidodekaedro

Geometrian, **ikosidodekaedroa** Arkimedesen solidoetako bat da, 32 aurpegi (20 hiruki aldeberdin eta 12 pentagono erregular), 60 ertz eta 30 erpin dituena.

## Neurriak 
non a ertzaren luzera den,

\phi = \frac{1+\sqrt{5}}{2} \approx 1,6180339 (urrezko zenbakia).

## Kanpo estekak
Beaghmoreko harrespilak

thumb|250px| Beaghmoreko harrespilak
thumb|250px| Dragoiaren hortzak
thumb|250px| Harrizko lerroa
**Beaghmoreko harrespilak** Ipar Irlandako Tyroneko konderrian dauden harrespila batzuk dira. Cookstown herritik 11 kilometro iparraldera daude.

## Etimologia 
Irlanderazko *Bheitheach Mhór* izenetik etor liteke, "urkien toki zabala" esan nahi du. Honek adierazten du urki basoa zela nagusi Neolito garaian eremua soildu aurretik.

## Historia 
40. hamarkadan zohikatza lortzeko lurra zulatzean 1.269 harri azaleratu ziren. Zohikatzak berak erakutsi du eremua Neolito garaian eta Brontze Aroan populatua izan zela. Harrespilak k.a. 2000 eta 1200 urteen artean datatu dira, baina zohikatzetan aurkituriko sukarrizko tresnak k.a. 2900 ingurukoak izan litezke.

## Egitura 
Zazpi harrespil zirkular aurkitu dira. Hauetaz gain zirkuluak tangentzialki ukitzen dituzten harrizko hamar lerro daude eta hilobien markak izan daitezkeen harrizko hamabi pila ere bai.

Zirkuluek 10-20 metrotako diametroa daukate eta harriak metro erdiko altuerakoak dira. Zirkulu bat ordea berezia da, harriak handiagoak baitira eta zirkuluaren barnean 800 harri aurkitu baitira. Honi "dragoiaren hortzak" izena eman zaio.

## Esanahia 
Arkeologo batzuek diote erritualak egiteko eremua izango zela, beste batzuek ortziko astroen mugimenduak kalkulatzeko balio zuela. Hiru harri-lerrok eguzkia solstizioan ateratzen den puntua seinalatzen dute eta beste lerro batek ilargia ateratzen dena, hau ere solstizioan. Baina gainontzeko lerro eta zirkuluek ez dute horrelakorik egiten.

## Ikus, gainera
* Irlandako monumentu megalitikoak

## Kanpo estekak
Erronbikosidodekaedro

Geometrian, **erronbikosidodekaedroa** (edo **erronbikosidodekaedro txikia**) Arkimedesen solidoetako bat da, 62 aurpegi (30 karratu, 20 hiruki aldeberdin eta 12 pentagono erregular), 120 ertz eta 60 erpin dituena.

## Neurriak 
non a ertzaren luzera den.

## Kanpo estekak
Ikosidodekaedro moztu

Geometrian, **ikosidodekaedro moztua** (edo **erronbikosidodekaedro handia**) Arkimedesen solidoetako bat da, 62 aurpegi (30 karratu, 20 hexagono erregular eta 12 dodekagono erregular), 180 ertz eta 120 erpin dituena.

## Neurriak 
non a ertzaren luzera den.

## Kanpo estekak
The Resistance (diskoa)

**The Resistance** (euskaraz *Erresistentzia*) Muse ingeles pop rock musika taldearen disko bat da. 2009ko irailaren 14an argitaratua izan zen.

## Abestiak 
## Kanpo estekak 
* *Muse* musika taldearen webgunea
Resistance (abestia)

**Resistance** (euskaraz *Erresistentzia*) Muse ingeles pop rock musika taldearen abesti bat da. 2009an izen bereko *The Resistance* diskoaren barnean argitaratu zuten.

## Kanpo estekak 
* *Resistance* abestiaren bideoklipa ikusgai eta entzungai
United States of Eurasia

**United States of Eurasia** (euskaraz *Eurasiako Estatu Batuak*) Muse ingeles pop rock musika taldearen abesti bat da. 2009an *The Resistance* diskoaren barnean kaleratu zuten.

Abestiak Queen ingeles musika taldea ospetsuaren nolabaiteko eragina badu, batez ere bertan agertzen diren ahots polifonikoetan.

## Kanpo estekak 
* *United States of Eurasia* abestiaren bideoklipa ikusgai eta entzungai
I Belong to You (Mon cœur s'ouvre a ta voix)

'''I Belong to You (Mon cœur s'ouvre a ta voix)'* (euskaraz *Hirea Nauk (Nire Bihotza Hire Ahotsara Irekitzen Duk/n*) Muse ingeles pop rock musika taldearen abesti bat da. 2009an *The Resistance* diskoaren barnean kaleratu zuten.

## Kanpo estekak 
* *I Belong to You (Mon cœur s'ouvre a ta voix)'' abestiaren bideoklipa ikusgai eta entzungai
The Universal

**The Univesal** (euskaraz *Unibertsalak*) Blur ingeles rock alternatibo musika taldearen abesti bat da. 1995an *The Great Escape* diskoaren barnean argitaratu zuten.

Abestiaren bideoklipa Stanley Kubrick zinema zuzendariaren *A Clockwork Orange* filmako tabernan girotua dago, filma horretako pertsonaiekin lotura ugari dituelarik.

## Kanpo estekak 
* *The Univesal* abestiaren bideoklipa ikusgai eta entzungai
Dodekaedro kamuts

Geometrian, **dodekaedro kamutsa** (edo **ikosidodekaedro kamutsa**) Arkimedesen solidoetako bat da, 92 aurpegi (80 hiruki aldeberdin eta 12 pentagono erregular), 150 ertz eta 60 erpin dituena. Poliedro kirala da: bi forma ditu, bata bestearen ispilu-irudiak. Arkimedesen beste solido kiral bat baino ez dago: kubo kamutsa.

## Neurriak 
non a ertzaren luzera den,

\phi = \frac{1+\sqrt{5}}{2} \approx 1,6180339 (urrezko zenbakia)

eta \xi = \sqrt[3]{\frac{\phi}{2}+\frac{1}{2}\sqrt{\phi-\frac{5}{27}}}+\sqrt[3]{\frac{\phi}{2}-\frac{1}{2}\sqrt{\phi-\frac{5}{27}}} \approx 1,7155615.

## Kanpo estekak
Kointzidentzia (argipena)

**Kointzidentzia** gertaera multzo bat une, modu zein zirkunstantzia berdinetan gertatzeari deritzo. Terminoak erabilera zenbait ditu:

* **kointzidentzia hutsa** edo kasualitatea;
* matematikan, kointzidentzia-puntuak, funtzio batean irudi berdina duten izate-eremuko puntuak;
* probabilitatean, kointzidentzia-problema, ebazkizun klasiko bat.
Ticino (ibaia)

**Tesino** edo **Ticino** (; frantsesez eta ; lombardieraz *Tisin*, *Tesìn* edo *Tzìch*; ) Suitza hegoaldeko eta Italia iparraldeko ibaia eta Po ibaiaren adar nagusia da.

Italiako zazpigarren ibai luzeena da (248 km). Arroak 7.228 km²ko azalera hartzen du, eta batez besteko emaria 350 m³/s da. Italiako bigarren ibairik emaritsuena da.

## Geografia 
[250px|ezkerrera|thumb|Ticino ibaia [Pavian.]]
Ticino ibaia Suitzako Passo della Novenan (alemanez *Nufenenpass*) jaiotzen da, San Gotardo mendigunean, Valais kantonamendua eta Ticino kantonamenduaren mugan.

Suitzako Val Bedretto, Leventina eta Riviera haranak eta Magadinoko ordokia zeharkatu ostean Maggiore aintziran isurtzen da. Handik irteten delarik Italiako Padanar ordokian zehar igarotzen da. Azkenik, Paviatik pasatu eta beheraxeago, Po ibaira isurtzen da.

Italian Varese, Novara, Milan eta Paviako probintziak igarotzen ditu.

### Zeharkatzen dituen hiriak 
* Suitzan: Bedretto, Airolo eta Bellinzona.
* Italian: Stresa, Vigevano eta Pavia.

## Ekonomia 
Suitzan Ticino ibaia energia elektriko iturri garrantzitsua da, bere emariaren batez bestekoa 350 m³/s baita. Italian ureztaketarako erabiltzen da, batez ere.

## Ingurune 
Italiako ibilbidean, ibaiak bi natura-parke igarotzen ditu, Europako ibai-parke handiena osatuz. Natura-parkeak hauek dira:

* *Parco Lombardo della Valle del Ticino*, 1974 urtean sortua, eta 91.140 ha dituena.
* *Parco piemontese della valle del Ticino*, 1978 urtean sortua, eta 6.250 ha dituena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Parco piemontese della valle del Ticino
*  Parco lombardo della valle del Ticino
*  Festival del Tesino
Newton-Rapson Metodoa

Zenbakizko analisian, **Newton–Raphson metodoa** (**Newtonen metodo** gisa ere ezagutzen dena), Isaac Newtoni eta Joseph Raphsoni zor zaie. Metodo honek funtzioen erro gero eta hobeak lortzen ditu, hau da, funtzioa edo funtzio sistema zero egiten duen balioa bilatzen du. Algoritmoa erroaren hurbilketa batekin hasten da eta urrats bakoitzean erroaren hurbilketa hobea lortzen du.

Aldagai bakarreko funtzio errealen kasuan honakoa da metodoa:
Izan bedi *ƒ* funtzioa *x* errealentzat definitua, eta izan bedi *ƒ* bere deribatua. Erroaren hasierako hurbilketa bat behar dugu, *x*0. Erroaren hurbilketa horretan oinarrituz hurbilketa hobea izango den *x*1 lortzen da honela:
:x_{1} = x_0 - \frac{f(x_0)}{f'(x_0)} \,.

Geometrikoki, (*x*1, 0) puntua *x* ardatzarekin marra batek duen ebaketa puntua da, marra hori *f* funtzioaren tangentea da (*x*0, *f* (*x*0)) puntuan.

alt Newtonen metodoaren azalpena|thumb|300px|Funtzioa *ƒ* urdinez ageri da eta bere tangentea gorriz. Ikus daitekeenez *f* funtzioaren *x* erroarentzat *x**n*+1 hurbilketa hobea da *x**n* baino.

Prozesua errepikatu egin behar da hurbilketaren zehaztasuna nahi adinakoa izan arte:
:x_{n+1} = x_n - \frac{f(x_n)}{f'(x_n)} \,

Urrats bakoitzean ematen den hurbilketa funtzio baten Taylorren seriean oinarritzen da, Alegia, puntu baten inguruan funtzio batek dituen balioak kalkulatzeko Taylorren serieko lehenengo bi osagaiak hartzen ditu:
:f(x_{0}+h) = f(x_0) + h f'(x_0)+ ... \,.
x0+h funtzioaren erroa izango bada f(x0+h) balioak 0 izan behar du, hau da,
:0 = f(x_0) + h f'(x_0)+ ... \,.
Ondorioz,
:h = -\frac{f(x_0)}{f'(x_0)}
alegia, funtzioa zero egiten duen balioa hau da:
:x_{0}+h = x_1 = x_0 -\frac{f(x_0)}{f'(x_0)} \,.

## Kanpo estekak
Kasualitate

**Kasualitatea**, **kointzidentzia hutsa** ere deitua, gertaera zenbaitek dituzten zirkunstantzia eta ezaugarri komunen multzoa da, zoriz gertatzeko ustez duten probabilitate txikiagatik edo printzipioz duten lotura eskasagatik, behatzaileengan harridura sorrarazten dutenak. Zerbait kasualitatez gertatu denean, bereziki gertaera garrantzitsuen kasuan, patua aipatzen da horiek gertatzeko arrazoi moduan, modu irrazionalez. Kasualitatezkoak irizten diren gertaerak denetarikoak izan daitezke, hala nola, elkar ezagutu berri duten bi pertsonen urtebetetze egun edo abizen berdina, hiri handi batean norberak galdutako giltzak kalean ezagun batek aurkitzea nahiz eguraldi oneko bolada baten ondoren, ospakizun egun batean eguraldi txarra suertatzea. Maiz, intuizioz izandako gertaerak gauzatu eta kointziditzea kasualitate handia dela pentsatzen bada ere, probabilitate legeen arabera ez dira hain harrigarriak; adibidez, bi pertsonak gutxienez urtebetetze egun bera izateko probabilitatea %50a baino handiagoa izateko zenbat pertsona behar diren hurbiltzean, pertsona arruntek kopuru handiak aipatzen dituzte, matematikoki pertsona kopuru hori 23 da, askok uzte dutena baino txikiagoa.

## Ikus, gainera 
* Zorte
Irrazional (argipena)

**Irrazional** hitzak erabilera zenbait ditu:

* **irrazional**, arrazionaltasunaren aurkakoa;
* matematikan, zenbaki irrazional.
Schläfli sinbolo

[thumb|[Dodekaedroa poliedro erregular bat da, {5,3} Schläfli sinboloa duena; hau da, erpin bakoitzaren inguruan 3 pentagono ditu.]]
Geometrian, **Schläfli sinboloa** {p,q,r,...} itxurako notazio bat da, politopo erregularrak definitzeko erabiltzen dena.

Schläfli sinboloari Ludwig Schläfli XIX. mendeko suitzar matematikariarengandik datorkio izena. Matematikari horrek oso ekarpen garrantzitsuak egin zituen Geometrian eta beste arlo askotan.

## Deskripzioa 
Schläfli sinboloa deskripzio errekurtsibo bat da:

Errazenetik hasteko: \scriptstyle p \, aldeko poligono erregular baten sinboloa \scriptstyle \{ p \} da; adibidez, \scriptstyle \{ 3 \} triangelu aldeberdina da; \scriptstyle \{ 4 \}, karratua; \scriptstyle \{ 5 \}, pentagono erregularra; etab.

Poliedro erregular baten sinboloa, berriz,  \scriptstyle \{ p, \, q\} da: horrek esan nahi du poliedroak  \scriptstyle p \, aldeko aurpegi erregularrak dituela, eta erpin bakoitzaren inguruan,  \scriptstyle q \, aupegi. Adibidez, \scriptstyle \{ 4, \, 3\} da kuboaren Schläfli sinboloa:  \scriptstyle 6  karratu (\scriptstyle \{ 4 \}) ditu, eta  \scriptstyle 3  karratu elkartzen dira erpin bakoitzaren inguruan.

Polikoro baten (lau dimentsioko politopoa) sinboloa  \scriptstyle \{ p, \, q, \, r \} da: \scriptstyle \{ p, \, q \} motako poliedroak ditu, eta  \scriptstyle r \, poliedro elkartzen dira erpin bakoitzaren inguruan. Esaterako, lau dimentsioko hiperkuboaren sinboloa \scriptstyle \{ 4, \, 3, \, 3 \} da.

Orokorrean,  \scriptstyle n  dimentsioko politopo baten sinboloa  \scriptstyle \{ p, \, q, \, r, ..., \, v, \, w \}  da:  \scriptstyle (n-1)  dimentsioko  \scriptstyle \{ p, \, q, \, r, ..., \, v \}  motako fazetak ditu, eta  \scriptstyle w  fazeta elkartzen dira erpin bakoitzaren inguruan.

## Kanpo estekak
2002 Euler

**2002 Euler** asteroide gerrikoan aurkitutako 2002. asteroidearen izena da. 1973ko abuztuak 29an aurkitu zuen Tamara Smirnovak Nauchnyjetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1973 SJ2** zen. Bere izena Leonhard Euler matematikari eta fisikariagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
2001 Einstein

**2001 Einstein** asteroide gerrikoan aurkitutako 2001. asteroidearen izena da. 1973ko martxoak 5ean aurkitu zuen Paul Wild suitzar astronomoak Zimmerwaldetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1973 EB** zen. Bere izena Albert Einstein alemaniar fisikariagatik jasotzen du, Erlatibitatearen Teoriagatik ezaguna dena. Hungaria familiako asteroide bat da.

## Kanpo estekak
El otro yo del profesor Bacterio

**El otro "yo" del profesor Bacterio** Francisco Ibáñez kataluniar komikigilearen pertsonaiarik ezagunenak diren Mortadelo eta Filemonen abenturetako bat da.

## Istorioa 
Bacterio profesoreak bere asmakizunetako bat probatu du. Pertsona bakoitzaren beste "norbera" (subkontzientearen arabera erreakzionatzen duen pertsona) ateratzen duen edabe bat da, eta Bacterio profesorearen beste norbera hirian zehar gaiztakeriak egiten aritzen den trauskil bat da. Mortadelok eta Filemonek Bacterio profesorea aurkitu eta T.I.A.ra eraman beharko dute senda dezaten. Honek arazo ugari eragingo dizkie.

## Eragina 
Istorio bera baina Mortadelo Bacterio profesorearen ordez 1972ko udaberriko *Mortadelo Extra*ko *El Supergamberro* komiki laburrean agertzen da.

## Beste medio batzuetan 
Osorik egokitu da pertsonaiei buruzko telesaileko atal batean.

## Kanpo estekak
2004 Lexell

**2004 Lexell** asteroide gerrikoan aurkitutako 2004. asteroidearen izena da. 1973ko irailak 22an aurkitu zuen Nikolai Txernikhek Nauchnyjetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1973 SV2** zen. Bere izena Anders Johan Lexellgatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
2005 Hencke

**2005 Hencke** asteroide gerrikoan aurkitutako 2005. asteroidearen izena da. 1973ko irailak 2an aurkitu zuen Paul Wild suitzar astronomoak Zimmerwaldetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1973 RA** zen. Bere izena Karl Ludwig Henckegatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
2003 Harding

**2003 Harding** asteroide gerrikoan aurkitutako 2003. asteroidearen izena da. 1960ko irailak 24an aurkitu zuten Cornelis Johannes van Houtenek, Ingrid van Houten-Groeneveldek eta Tom Gehrelsek Palomar Behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **6559 P-L** zen. Bere izena Karl Ludwig Hardinggatik jasotzen du. Eos familiako asteroide bat da.

## Kanpo estekak
2007 McCuskey

**2007 McCuskey** asteroide gerrikoan aurkitutako 2007. asteroidearen izena da. 1963ko irailak 22an aurkitu zuen Indiana Asteroide Programak AEBetako Indiana estatuko Brooklyn hiritik gertu dagoen Goethe Link Behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1963 SQ** zen. Bere izena Sidney W. McCuskey estatubatuar behatoki zuzendariagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Los monstruos

**Los monstruos** Francisco Ibáñez kataluniar komikigilearen pertsonaiarik ospetsuenak diren Mortadelo eta Filemonen abentura bat da.

## Istorioa 
Bacterio profesoreak pertsonaia literarioei bizia eman diezaieken tresna bat asmatu du. Nahikoa da dagokion liburua sartzea eta liburu horretako pertsonaiak hezur-haragitu egingo dira. Frogatzeko, Edurnezuriren liburu bat sartu zuen, baina norbaitek barnealdeko orrialdeak *munstroen istorioa*ri buruzkoagatik aldatu zituen, eta beraz, orain hirian aske dabiltzan munstroak agertu ziren: (Frankensteinen munstroa, Drakula, otso-gizona, momia...) Mortadelok eta Filemonek munstro hauek harrapatu beharko dituzte.

## Aipamenak 
36. orrialdean Mortadelo aldizkariko erredaktorea zen Jordi Bayonari buruzko iruzkin umoretsu bat dago, non "pizti iletsua"rekin nahastua den bere ile eta kokospeko luzeengatik. The Beatles taldea ere mespretxuz aipatzen da 43. orrialdean. Komikiaren amaieran, istorioaren buruak "bi tipo horiek muturra sartu ez balute" guztia ondo joango zela aipatzen du. Esaldi honek eta etsaiak munstroz mozorrotutako gaizkileak izateak Scooby-Doo marrazki bizidunak gogorarazten ditu.

## Kanpo estekak
2008 Konstitutsiya

**2008 Konstitutsiya** asteroide gerrikoan aurkitutako 2008. asteroidearen izena da. 1973ko irailak 27an aurkitu zuen Liudmila Txernikhek Nauchnyjetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1973 SV4** zen. Bere izena SESBeko konstituzioagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Arkimedesen solido

Geometrian, **Arkimedesen solidoak** (edo **poliedro erdierregularrak**) simetria handiko poliedro ganbil erdierregularrak dira, baldintza hau betetzen dutenak: aurpegiak bi edo hiru motako poligono erregularrak dira, erpin uniformeetan elkartzen direnak. Propietate horrek solido platonikoetatik bereizten ditu, platonikoetan aurpegiak mota bakar bateko poligonoak direlako; eta bai Johnson-en solidoetatik ere, azken solido horietan aurpegiak ez direlako elkartzen erpin uniformeetan. Arkimedesek aurkitu zituen gorputz hauek; baina haren lanak galdu, eta Berpizkundera arte ez zituzten berraurkitu artistek eta matematikariek.

## Sailkapena 
Arkimedesen solidoak 13 dira (edo 15, hexaedro moztuaren eta dodekaedro kamutsaren bi forma kiralak kontuan hartzen baditugu).

Hemen, *erpin-konfigurazioa* terminoak adierazten du zer motatako poligono erregularrak elkartzen diren erpinetan. Adibidez, (4,6,8) erpin-konfigurazioak esan nahi du karratu bat, hexagono bat, eta oktogono bat elkartzen direla erpin bakoitzean (erpinaren inguruan, erlojuaren orratzen noranzkoan).

## Kanpo estekak
2006 Polonskaya

**2006 Polonskaya** asteroide gerrikoan aurkitutako 2006. asteroidearen izena da. 1973ko irailak 22n aurkitu zuen Nikolai Txernikhek Nauchnyjetik. Bere izena Elena Ivanovna Kazimiratx-Polonskaya errusiar astronomoagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
El circo (Mortadelo eta Filemon)

**El circo** Francisco Ibáñez kataluniar komikigilearen pertsonaiarik ezagunenak diren Mortadelo eta Filemonen abentura bat da.

## Istorioa 
T.I.A.k herrialdean kontrabando ugari sartzen ari dela jakin du. Kontrabando gaiek muga "Sidral Circus"en gauzen artean pasatzen ari direla eta erruduna bertako langile bat dela susmatzen da. Mortadelok eta Filemonek ikertzera joan beharko dute, horretarako zirkuko langileen zati izaten saiatu beharko dute. Euren trakeskeriaren ondorioz, Mortadelo eta Filemon bata bestearen atzean zirkuko ikuskizun guztiak zapuzten doaz, erabat suntsitzen duten arte. Azkenean, kontrabando gaia aurkitzea lortzen dute, zirkuaren jabeari suntsitzeagatik milioietako kalte ordainak ordaindu beharko dizkieten arren.

## Kanpo estekak
Itzá hizkuntza

**Itzá hizkuntza**(Itza' ) Maia hizkuntza bat da. Beste hizkuntza hurbilak Yucatángo maia, Lacandón hizkuntza eta Mopán hizkuntza, guztiak Yucateko maia hizkuntza familiakoak. Garai batean Itzá populazio guztiak erabiltzen zuen hizkuntza hau, bai Peténen baita Belizen ere. Gaur egun, aldiz, desagertzeko zorian dago, hamar hiztun inguru gelditzen baitira, guztiak Petén Itzá lakuaren iparraldean.
 Guatemalako Academia de Lenguas Mayas delakoan hizkuntza hau aurrera atera nahian dabil eskoletan lan zuzena eginez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Erik Bootek prestatutako Itzá hiztegi laburra (1995)
Para tu amor

***Para tu amor*** Juanes kolonbiar kantagilearen hirugarren estudioko bilduma den *Mi Sangre*ren laugarren singlea da, *La Camisa Negra*ren ondoren irratian eman zen hurrengoa.

## Postuak 
Abesti hau AEBetan latindar publikoak gehien entzundako 10 abestietako bat izan zen. Eta Hego Amerikako beste herrialde batzuetan gaztelaniazko pop musikako zerrendetan lehen postuetan sailkatu zen.

## Bideo musikala 
Bideo musikala Picky Talaricok zuzendu zuen, nork, Juanesekin jada lan egin zuen *Mala gente* abestiaren bideoan, Juanesek bere jaioterria den Medellin 150.000 ikusleren aurrean eman zuen kontzertuan. Bideoak artista eta bere kolonbiar herrikideen arteko batasuna irudikatzen du.

## *Track listing* 
# *Para tu amor* - 4:08 (Juan Esteban Aristizabal)

## Kanpo estekak
Currito

'*José María González Barea *Currito'''* (Mamariga, Santurtzi, 1931ko azaroaren 22a - Bilbo, 2004ko azaroaren 20a) bizkaitar sukaldaria izan zen.

## Biografia 
Juliana Sotorekin ezkondu zen eta hiru seme-alaba izan zituzten: Marta, Maria Jose eta Emilio. Curritoren amona Anselma angula saltzailea zen Bilboko merkatuan, eta haren angulak garestienetakoak omen ziren, bikainak zirelako.

Curritok bere familiarengandik jaso zuen sukaldaritzarako zaletasuna, txiki-txikitatik. Bere lehen jatetxea Santurtzin ireki zuen 19 urterekin. Currito du izena, Santurtziko erdian dago, eta gaur egun ere Santurtziko famatuena da.

## Curritoren jatetxeak 
Hasieratik ospetsuak ziren Curritoren sardina erreak, eta pixkanaka haren Bilboko sukaldaritzak fama handia hartu zen. 1970. urtearen inguruan beste jatetxe bat ireki zuen Madrilen. Han ere janaria parrillan egiten zuen, eta urtero udan sardina erreak egiten zituen.

Sukaldean, plater tradizionalak egiten zituen, adibidez: babarrunak txirlekin, bakailao pil-pilean, txuletoi errea, eta abar.

Bere lanaren aitortza gisa, Restaurantes de Buena Mesa elkarteko lehendakaritza lortu zuen.

## Omenaldiak 
2004an, Santurtziko Udalak Curritoren omenaldia antolatu zuen, eta Ramon Rubial parkean eskultura bat ipini zuen.

Mendi Alde Taldeak, bestalde, 2005ean buruhandi berriak egin zituen, Santurtziko pertsonaiak irudikatuz: La Bella Txaro, Don Boni, eta Currito.

Curritoren seme Emiliok haren biografia bildu zuen liburu batean, *Desde Santurce... a Madrid. Una cocina al lado del mar'' izenekoan, Curritoren errezetekin batera.

## Erreferentziak
Belizeko hizkuntzak

thumb|300px| Belizen jatorri desberdinetako populazioak nahasten dira.
Belizeko hizkuntzen egoera nahiko nahasia da. Hizkuntza ofiziala ingelesa den arren, ez da herritar gehienen lehen hizkuntza; aitzitik, espainiera eta kreolera dira lehen hizkuntza nagusiak. Bertako hizkuntzak, bestetik, desagertze prozesuan dira, eta batzuk dagoeneko desagertu dira, esaterako itzá hizkuntza. Izan ere, kreolera ingelesetik gertuago dago bertako hizkuntzetatik baino.

## Hiztunen ehunekoak 
## Prozesu diglosikoa 
Belizen egoera erabat diglosikoa da, alor bakoitzak bere hizkuntza baitu. Ingelesa boterearen hizkuntza da, eta alor horretan erabateko nagusitasuna du. Dena dela, irakaskuntzan ingelesa espainierarekin batera erabiltzen da. Azken buruan benetako biktimak bertako hizkuntzak izan dira.

## Espainiera zein ingelesa 
Maila politikoan bi hizkuntzen arteko talka erabili izan da. Belize Mesoamerikako inguruan ingelesa ofiziala bezala duen herrialde bakarra da. Horrek inguruko estatuen mesfidantza eta, sarritan, aurkako jarrera eragin du. Bi hizkuntzen arteko parekotasuna datu hauetan ikus daiteke:

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Cristina Mudarra Sánchez: http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_42.pdf

## Ikus, gainera 
* Maia hizkuntzak
* Itzá hizkuntza

## Kanpo estekak
Anders Johan Lexell

**Anders Johan Lexell** (Åbo, Suedia, 1740ko abenduak 24- San Petersburgo, Errusia, 1784ko abenduak 11) suedo-errusiar astronomo eta matematikari bat izan zen. Errusian pertsonaia hau Andrei Ivanovitx Leksel () izenarekin ezagunagoa da. Nolabaiteko maiztasunez bere izena *Anders Johann Lexell* edo *Johann Anders Lexell* bezala ere idazten da.

## Biografia 
Anders Johan Lexell 1768an Errusiara joan zen, non, beste gauza batzuen artean Leonhard Euler eta Nicolas Fussen lagun egin zen, eta azken honekin hiruki esferikoen ikerketan lan egin zuen.

Bere ekarpen zientifikoei dagokienez, kometa askoren mugimenduaren azterketari dedikatu zela aipatu behar da, eta, bereziki, D/1770 L1 (Lexell) kometaren orbita kalkulatzera, kometa honek bere omenez izena hartu zuelarik (kometa hau Charles Messierrek aurkitu bazuen ere). Kometa hori izan zen Lurretik hurbilen pasa zena astro argitsu horien historian, hala, katalogatutako lehen Lurretik hurbileko objektua izan zelarik. Gehienezko hurbilketa horren distantzia zehatza, benetan ez da zehaztasun matematikoz ezagutzen, baina 3 milioi kilometro inguruan estimatua izan da. Lexellek kometa horrek perihelio handia izan zuela frogatu zuen, 1767an Jupiter planetarekin topo egin zuen arte, eta, beste bi orbitaren eta Jupiterrekin are hurbilagoko topaketa baten ondoren barnealdeko eguzki-sistematik kanporatua izango zela ere iragarri zuen.

Lexell, Urano planeta aurkitu ondoren honen orbita kalkulatzen ere lehena izan zen, honek planeta ezaugarriak kometarenak baino gehiago zituela ezarriz.

Finean, aipatuarena da hiruki esferikoetako lerro trigonometrikoei buruzko Lexellen teorema, area eta oinarri bereko erpinen toki geometrikoa ezartzen duena.

2004 Lexell asteroidea bere omenez izendatua izan zen.
Atzegoardia

Terminologia militarrean, **atzeguardia** erasotzen ari diren indar militarren frontearen aurkako aldea eta horien komunikazioak eta hornikuntzak defendatzen dituen indarren multzoa da.

## Kanpo estekak
Karbonozko izar

eskuinera|thumb|UU Aurigae karbonozko izarraren espektroa.
**Karbonozko izar** bat (izar "normalek" ez bezala) euren atmosferan oxigenoa baino karbono gehiago duen erraldoi gorrien (edo, batzuetan, nano gorrien) antzeko berantiar motako izar mota bat da. Bi elementuak izarraren kanpoaldereneko geruzetan uztartzen dira, karbono monoxidoa eratuz, zeinek atmosferan oxigeno guztia agortzen duen, karbonoa aske utziz karbonozko beste konposatu batzuk osatzeko, izarrari atmosfera "belztu" bat eta itxura gorri bikain bat emanez giza behatzaileentzat. Izar hauen espektro ezaugarriak oso bereizgarriak dira, eta lehen aldiz bere espektroagatik Angelo Secchik errekonozitu zituen 1860ko hamarkadan, espektroskopia astronomikoaren lehen urteetan.

## Mekanismo astrofisikoak 
Karbonozko izarrak zenbait klasetan azpibanatzen ohi dira, eta klase hauek mekanismo astrofisiko ezberdinen bidez azaltzen dira. McClurek *karbonozko izar klasiko*en eta masa gutxiagokoak diren beste *ez klasiko* batzuen artean bereizten du.

**Karbonozko izar klasikoetan**, karbono ugaritasuna helio fusioaren ondorioa dela uste da, zehazki alfa hirukoitz prozesua izar baten barnean, zeinera, izar erraldoiak euren bizitzaren amaiera aldera iristen diren adar asintotiko erraldoian. Fusio nuklearraren produktu hauek izarraren azalera karbono eta beste elementu batzuen ekoizpenaren ondorengo diren konbekzio aldien bidez ekarriak izan dira. Normalean, AGB karbonozko izar mota honek hidrogenoa hidrogeno erretze geruza batean fusionatzen du, baina 10.000 eta 100.000 urte bitartean banandutako aldietan, izarra helioa geruza batean fusionatzera pasatzen da, denbora batez hidrogenoaren fusioa gelditu egiten den bitartean. Fase honetan, izarraren argitasuna handitu egiten da, eta izarraren barnealdeko materiala (bereziki karbonoa) igo egiten da. Argitasuna handitu egiten denez, izarra hedatu egiten da, ondorioz helioaren fusioa gelditu eta hidrogenoarena berrabiatua egiten da. Helioaren fusio azkar fase hauetan, izarraren masa galera oso handia da, eta zenbait aldiren ondoren, AGB izar bat nano zuri bero bihurtzen da, eta bere atmosfera nebulosa planetario batentzako materiala da.

## Kanpo estekak
Goethe Link Behatokia

**Goethe Link Behatokia** () AEBetako Indiana estatuko Brooklyn hirian dagoen behatoki astronomiko bat da. Indianako Unibertsitatearena da, bere erabilera Indianako Astronomia Elkartearekin () konpartitzen duelarik. Behatokia Minor Planet Centerren Behatoki Kodeen Zerrendan **760** kodearekin agertzen da.

## Historia 
Behatokia Goethe Linki eskainia dago, Indianapolisen lan egin zuen estatubatuar zirujaua, nor 1937]n behatokia eraikitzen hasi zen, 1939an funtzionatzen hasiz, eta ondoren, 1948an Unibertsitateari eman zion.

Behatokiko kupulak, gutxi gora-behera 10 metroko diametroa du. Kupulako ateak gutxi gora-behera 2,5 metroko zabaleraraino irekitzen dira, eta zenitetik haratuago 1,2 metrotan luzatzen den luzera batera. Behatokiko ekipamenduaren artean ganbera ilun bat, laborategiak, eta 150 pertsonentzako tokia duen auditorio bat daude.

1960ko hamarkadan, gertu dagoen Indianapolis hiriko argi kutsadura behatokiko behaketen kalitatea kaltetzen hasi zenean, Indianako Unibertsitateak 1966an *Goethe Link Behatokiko Morgan-Monroe Estazioa* deituak izan ziren instalakuntza berri batzuk eraiki zituen. Hasierako Goethe Link Behatokia ikerketarako 1980ko hamarkadaren hasiera arte erabili zen.

## Ikerketagaiak 
Behatokiak asteroide bilaketa programa bat burutu zuen, Indiana Asteroide Programa deritzona, 1949 eta 1967 artean, Frank K. Edmondsonek antolatua, fotometria Tom Gehrelsen ardurapean geratuz. Programa honetan zehar asteroide ugari aurkitu ziren, horien artean 1728 Goethe Link asteroidea, izen hau behatokiaren eta bere mezenasaren omenez emanez.

Kumulu galaktikoak eta izar *hotz* eta bitarren espektrofotometria ere ikerketagai izan ziren.

## Tresneria 
Behatokiak 91 zentimetroko diametroko teleskopio erreflektore bat du. Jatorrian f/5 foku distantziako newtondar motakoa zen, baina bere konfigurazioa f/10 foku distantziako Cassegrain motako batera aldatu zen 1966an. Ispilu nagusian zulo bat egin ordez, Cassegrainen antolaketan ohikoa den bezala, argi izpiak ispilu nagusiaren zirkunferentzian kokatutako hiru puntutara desbideratzen dituen hirugarren ispilu bat jarri zen. Teleskopio hau behatokiak, 1939an lanean hasi zenean erabili zuen jatorrizkoa da. Indianapolis hiriaren gertutasuna zela eta behaketa baldintza txarrengatik, teleskopio hau jada ez da ikerketarako erabiltzen, baina zeruaren kalitatearekin exigenteak ez diren aplikazioetan erabiltzen jarraitzen da.

25,4 zentimetroko astrografo bat ere badu. Tresna hau 1950 eta 1960ko hamarkadetan Bigarren Mundu Gerran *galdutako* asteroideak berreskuratzeko, gerra horrek asteroideek ohiko behaketak eten baitzituen.

## Kanpo estekak
Fronte (argipena)

**Fronte** hitzak esanahi zenbait ditu:

* meteorologian, frontea, tenperatura ezberdineko bi aire-masen arteko muga;
* gerran, frontea, bi indarren arteko gatazka militarra gertatzen ari den eremu-lerroa;
* politikan, **frontea**, erakunde politiko batzuen batasuna, aurkari politiko komun bati aurre egitea helburu duena,
** Espainian, Fronte Popularra,
** Fronte Polisarioa
** Fronte Nazionala.
Ideal (argipena)

**Ideal** hitzak esanahi eta erabilera zenbait ditu:

* ideala, pertsona edo talde batek dituen azken xedeak;
* idealismoa, korronte filosofiko bat;
* ideal platonikoa, Platonek bere formen teorian errealitatearen egiazko oinarrian dauden forma ideal moduan definitu zuena;
* kimikan, gas ideala,
** gas idealen legeak;
* aljebran, **ideala** zenbait esanahi dutuen kontzeptua da.
Piarres Peralta eta Ezpeletakoa

**Piarres Peralta eta Ezpeletakoa** edo **Piarres Peraltakoa "Gaztea"** (1421-1492) nafar noble eta militarra izan zen, Gerra Zibilean Nafarroako kondestable eta agaramontarren buruzagia. Leringo kondea, Martzillako baroia eta Azkoien, Funes, Cárcar, Andosilla, Faltzes, Undiano, Azagra eta Caparrosoko jauna izan zen.

## Biografia 
Aita Piarres Martinez de Peralta Ruiz de Azagra (edo Piarres Peraltakoa "Zaharra") eta ama Joana Ezpeleta Garro izan zituen.

Bitan ezkondu zen:
* lehendabizikoz, oraindik adingabekoa zela, 1440ko abenduaren 27an Erriberriko Nafarroako Erregeen Jauregian Antonio Brabantekoaren sasikoa zen Anarekin. Biek hiru seme-alaba izen zituzten: Piarres oinordekoa, Joana (Agostako kondea zen Troilo Carrillo ezkondu zuena) eta Elisabet (Ablitasko jauna zen Joan Enrikez Lakarra ezkondu zuena).
* bigarrenez, Elisabet Foix eta Albretekoarekin. Alaba bakarra izan zuten: Ana Peralta eta Foixkoa, Nafarroako infante zen Jakue Foixkoa bere lehengusua ezkondu zuena (hau Gaston IV.a Foixkoa eta Leonor I.a Nafarroakoaren semea zen).

Errege-erregina Katolikoekin eta Aragoiko koroarekin harreman estuak izan zituen eta Toledoko artzapezpikua zen Alfonso Carrillo de Acuñarekin batera erregeen ezkontza antolatu zuen. Horri esker, Fernando II.a Aragoikoak 1513an Alonso Carrillo Peraltakoa bere iloba Faltzesko markes izendatu zuen eta bere leinua bost mendez Martzillako gaztelutik gobernatu zuen.

1468ko azaroaren 23an, Nikolas Etxabarri Iruñeko apezpikuaren hilketan parte hartu zuen, Tafallan egindako Nafarroako Gorteetan. Ez zuen barkamena lortu, 1471n Aita Santuak amnistia eman zuen arte.

## Erreferentziak
Antonio Peralta

**Antonio Peralta Velasco** (?, 1546ko irailaren 13a - ?, 1596), Faltzesko IV. markes eta Leringo kondea izan zen.

Aita Gaston Peralta politikaria eta ama Ana Velasco izan zituen. Nafarroako erregeen alde ez ezik Filipe II.a Espainiakoaren alde ere egin zituen. Ana Ocampo ezkondu eta alaba bakarra izan zuten: Ana Maria Peralta Velasco, Jacques de Croy ezkondu zuena.