open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Altuera handiko eraikin

[eskuinera|thumb|[Wisconsin Tower, 85,35 metroko dorrea Milwaukee-n.]]
**Altuera handiko eraikin** bat bere altuera handiagatik bereizten den eraiki bat da, altuera baxuko eraikinarekin kontrajarria. Modu desberdinean definitzen da altuerari dagokionez,lekuan lekuko legediaren arabera. Bizitoki gisa, bulegoetarako edo bestelako eginkizunetarako eraikin gisa erabiltzen da, hotela, txikizkako merkataritza edo hainbat helburu konbinaturekin. Altuera handiko bizitegi-eraikinei ere **etxebizitza-bloke** esaten zaie.  Eraikin oso altu batzuei, lekuan lekuko ohituren arabera, etxe orratz esaten zaie.

Altuera handiko eraikinak igogailua eta eraikuntza-material ugari eta merkeagoak asmatu zirenean egin ziren. Altuera handiko eraikinen egitura-sistemarako erabiltzen diren material gehienak hormigoi armatua eta altzairua dira. Altuera handiko eraikinen eta AEBetako estiloko etxe orratz gehienen arteko aldea da etxe orratzek altzairuzko egitura dutela; bizitegi-blokeak, berriz, hormigoiz eraikita egoten dira. Ez dago alde garbirik altuera handiko eraikin baten eta etxe orratz baten artean, nahiz eta hogeita hamar solairu edo gehiagoko eta 100 m baino gehiagoko eraikin bat etxe orratz bat izan ohi den. 

Altuera handiko egiturek diseinu-erronka bereziak dituzte egitura-ingeniarientzat eta ingeniari geoteknikoentzat, batez ere sismikoki aktiboa den eskualde batean badaude, edo azpian dauden lurzoruek konprimigarritasun edo lohi handia eta nazioarteko aireportu batekiko hurbiltasuna bezalako arrisku-faktore geoteknikoak badituzte. Altuera handiko egituretan, suhiltzaileentzat ere erronka handiak planteatzen dituzte larrialdietan. Eraikin berrien eta zaharren diseinuak, eraikuntza-sistemek (adibidez, eraikineko hodi bertikalen sistemak), HVAC sistemek (berokuntza, aireztapena eta aire egokitua), suteen aurkako ihinztagailuen sistemak eta beste gauza batzuek, hala nola eskaileren eta igogailuen ebakuazioek, arazo handiak sortzen dituzte. Askotan, ikerketak egin behar izaten dira haizeak oinezkoentzat duen erosotasunari buruz, haize korronteak ere aldatzen dituztelako.

Apartamentu-eraikinek abantaila tekniko eta ekonomikoak dituzte biztanle-dentsitate handiko eremuetan, eta etxebizitzen bereizgarri bihurtu dira munduko biztanle asko dituzten ia hiri-eremu guztietan. Familia bakarreko etxeak eta garaiera txikikoak ez bezala, apartamentu-blokeek biztanle gehiagorentzako edukiera dute azalera-unitateko, eta udal-azpiegituraren kostua murrizten dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Greyhound (argipena)

***Greyhound*** terminoak honako esanahiak izan ditzake:

* **Greyhound** **xarlango ingeles** txakur arrazaren izen ofiziala da nazioarteko nomenklaturan, baina ingeles arruntean hitzak **xarlango** edo galgo esan nahi du, txakur mota generikoa alegia.
* **"Greyhound" (abestia)**, Swedish House Mafia musika elektronikoko taldearen 2012ko abestia.
* **Greyhound (koktela)**, vodkan eta pomelo arrosaren zukuan oinarritutako koktela.
* '**Greyhound* (filma)**, 2020ko Aaron Schneiderrek zuzendutako eta Tom Hanks aktoreak antzeztutako gerrako filma.
* **Greyhound Lines**, Estatu Batuetako autobus linea.
* **Greyhoundz*', Filipinetako rock taldea.
Wembley estadioa (1923)

**Wembley Stadium zaharra** (1923-2000) erabilera anitzeko estadioa zen, baina batez ere futbolean aritzeko erabiltzen zen, Londresko izen bereko auzoan, Ingalaterrako hiriburuan. Britainia Handiko estadio ospetsuena izan zen, eta mundu osoko estadio ezagunenetako bat. Toki berean dago Wembley Berria  edo 2000tik aurrera.

## Historia 
1923an inauguratu zen, hurrengo urtean egin behar zen erakusketa inperial britainiarrean testuinguruan. Berez, "**Estadio Imperial**" zuen izena (ingelesez: Empire Stadium).

Apirilaren 28an jokatu zen lehenengo partida Ingalaterrako Futbol Kopako finala izan zen. Bolton Wanderers F.C. eta West Ham United F.C. futbol taldeek jokatu zuten eta inoizko ikusle kopuru handiena bildu zen, 300.000 ikusle inguru, ofizialki 126.047 ikusle kopurua eman bazen ere. *Zaldi zuriaren finala* ezizenaz ezagutzen da.

Pelé-ren arabera "*futbolaren katedrala*" zen (beste maila batean, baina Euskal Herrian izen bera jaso izan du Bilboko San Mames zelaiak ere), eta bertatik munduko futboleko jokalari ospetsuenak pasa ziren. Gainera, futbolaren historia markatu zuten jokaldi batzuk gertatu ziren han, hala nola gol ingeles polemikoa 1966ko Munduko Koparen amaieran eta "eskorpioi" izeneko geldialdi ospetsua, René Higuita atezain kolonbiarrak Ingalaterraren aurkako lagunarteko partida batean egina.

Estadioa, ordea, 2000. urtean eraitsi zuten, leku berean Wembley Berria eraikitzeko. Erabilera anitzeko estadio ultramodernoa da, eta 2012ko Londresko Joko Olinpikoetan 90.000 lagun hartzen zituen.

## Gertaerak 
1948an izan zen Londresko Joko Olinpikoen egoitza nagusia. Atletismoko probak, hockeyko eta futboleko finalerdiak eta finalak, ekitazioko nazioen saria eta Lacrosse erakustaldi bat ere egin ziren bertan.

1966an, Munduko Kopako egoitzetako bat izan zen, eta finalaren eszenatokia. Ingalaterra izan zen txapeldun Alemaniaren aurrean. Era berean, Europako Kopako 5 finalak jokatu ziren: 1963, 1968, 1971, 1978 eta 1992an. Bartzelona lehen aldiz Europako txapeldun izan zen 1992an, Ronald Koemanen gol batekin gainditu baitzuen Sampdoria. 1996ko Eurokopako egoitzetako bat eta finalaren eszenatokia ere izan zen. Gainera, estadio horretan jokatu ohi ziren Ingalaterrako selekzioko partidak eta Ingalaterrako futbol-lehiaketetako finalak.

Gainera, errugbi 13ko Challenge Kopako finalaren egoitza iraunkorra da, 1929tik . Kirol horri dagokionez, nazioarteko zenbait partiduren egoitza ere izan da, hala nola 1995eko Munduko Errugbi Leagueko Kopako finala, Australia eta Ingalaterra aurrez aurre.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tenplete

[thumb|Tenplete itxura eman zaion [Tenplete (musika)|musika kioskoa. Singapore Botanic Gardens.]]
**Tenplete** bat tenplu klasiko txiki baten itxura edo profila duen forma arkitektonikoa da. Esanahi erlijiosoa izan dezake edo ez. Hainbat ingurunetan aurki daitezke, hala nola elizetan, tenpluetan, hilerrietan, museoetan, lorategietan edo etxean.

Leku txiki sakratu edo santua izan daiteke, jainko zehatz, arbaso, heroi, martiri, santu, deabru edo antzeko errespetuzko irudi bati eskainia dagoena, berau gurtzeko sortua. Sarritan, idoloak, erlikiak edo beste objektu batzuk izaten dituzte, beti ere, gurtzen edo oroitzen den izakiari lotuak.
thumb|Donostiako Gipuzkoa plazako tenplete astronomikoa
Arkitekturan eta artearen historian asko erabiltzen da hitz hau. Arkitekturan, hainbat forma har ditzake. Gehienetan, diseinu arretatsuko eta tamaina txikiko eraikuntza da, agian diskretuki goratua, ia beti, eskala txikian, oinplano zirkularreko izan daitekeena, tenplu klasiko baten traza imitatzen duena. Parke eta lorategiak apaingarri gisa jantzi ohi ditu, baina hizlarien tribuna ere izan daiteke, edo ekitaldi bateko buru izan daiteke. Festa eta gertakizunetan, herri jakin batzuekin orkestra txikiren bat hartzeko leku aproposa izaten da. Emango zaion funtzioaren arabera diseinatuko da eta beste izen bat eman dakioke: Belvedere, estalpe/pendis, glorieta, estalpea, edikulua, biribilgunea, pabiloia, kioskoa., errotonda. Baldakin baten antzeko itxura duen monumentu erlijiosoa edo zibila ere izan daiteke, inolako estilo definituaren mende egon gabe, kale, plaza, bidegurutze edo zubietan egon daitekeena gertaera historiko baten edo mitologia edo erlijioaren oroigarri gisa, nabarmendu nahi den zerbait markoztatuz, hala nola irudi bat, iturri bat, objektu sinboliko bat eta abar: kaperatxoa. edikulua, guruztoki edo santutxo eta beste. Etxe batean, horman edo areto baten zokoan kokatutako kapera xehea izango da, bizilagunen deboziorako. Adibidez, larario bat. Tabernakulu baten forma urrunetik ere irudikatzen duen edozein forma arkitektoniko izan daiteke Eraikin dotoreak koroatu ohi ditu, edertzea beste helbururik gabe. Elizetan tabernakulua eta ogi sagaratua edo beste deboziozko zerbait babesteko eta erakusteko pieza egiteko aukeratutako forma izaten da, adibidez, baldakina. Erretaula baten osagaia ere izan daiteke.

Metalgintzan ere egiten dira arte katolikoan.  
Fitxategi:2002-10-26 11-15 Andalusien, Lissabon 123 Úbeda.jpg|Goiko partean, erremate gisa, alde bietan, tenplete bana duen eraikina.
Fitxategi:Shrine at repulse bay to tin hau.jpg|Tenplete txikia, Matsuri eskainia, gela batean kokatua. Repulse badian, Hegoaldeko barrutia, Hong Kong.
Fitxategi:Templete y relicario de San Antolín de la catedral de Palencia (Siglo XVIII).jpg|Palentzaiko katedraleko San Antolingo zialrrezko tenpletea eta erlikia-ontzia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sophie Poirier

**Sophie Poirier**, **Sophie Doctrinal** eta **Lemarchand** **andrea** izenez ere ezaguna, 1830eko martxoaren 18an jaio zen Troissyn (Marne) eta 1879ko maiatzaren 21ean hil zen Auberiven (Marne Garaia). Lanbidez, jostuna izan zen.  Militante errepublikanoa zen, eta 1871n, Parisko Komunan,  Montmartreko Zaintza Batzordeko lehendakaria.

## Biografia 
### Parisa iristea 
thumb|220x220px|Parisko setioa (1870).
Sophie Poirier 1868an iritsi zen Parisa. Frantzia-Prusia Gerran Paris hiriak jasan zuen setioan, uniformeak egiteko lantegi kooperatibo bat ireki zuen, non 70-80 emakumek lan egiten zuten.  

1869ko uztailean, Poirier-ek André Léo buru zuen elkarte feministaren manifestuaren alde —*Emakumearen eskubideen aldarrikapena—* agertu zen, '*Poirier herritarrak*' sinatuz. 

1870ean, bere senarra, teilatuak jartzen lan egiten zuena, hil egin zen.  

### Communarde 
link=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/LouiseMichel.jpg/220px-LouiseMichel.jpg|ezkerrera|thumb|291x291px|Louise Michel **Légion des Fédérées** talde armatuaren  uniformearekin.
Sophie Poirier  Georges Clemenceauk 1870eko irailean sortu zuen Montmartreko Zaintza Batzordearen buru izan zen. Harekin batera izan ziren, besteak beste, Louise Michel eta Anna Jaclard. Poirier-ek Clemenceau alkateak batzorderako lokal bat uztea lortu zuen.

Poirier-ek emakumeentzako Boule Noire klub politikoa sortu zuen. Bera izan zen klubaren buru eta Beatrix Excoffon lehendakariordea.  Apartamentu bat konfiskatua izan zen Parisko XVII. barrutiko rue des Acacias-en klubaren beharretarako, Poirier-ek eskatuta. Klubean hainbat gai eztabaidatzen zituzten, gehienetan emakumeen ardurekin zerikusia zutenak, hala nola prostituzioa, lanaren antolaketa edo nesken hezkuntza.

1871ko martxoaren 10ean, Poirier-ek sortutako lantegi kooperatiboa itxi behar izan zuten lanik ez zegoelako.

Bere prozesuan, epaileak adierazi zuen «bere iraganak ez zuela inolako gaitzespenik merezi, emakume guztien egoeraren hobekuntzaz arduratzen zen emakume baten iragana baitzen». Horregatik, «neurriz kanpoko asaldura azaldu izana» leporatu zioten, eta horren araberako zigorra ezarri. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emakumeak Parisko Komunan
* Pétroleuse

## Kanpo estekak 
* *DOCTRINAL Sophie, femme Lemarchand, dite Poirier*. (2021) Le Maitron.
* Muiña, Ana. (2021) *Las ‘communardes’, esas desconocidas que defendieron la Comuna hasta morir*. Especial La Comuna de 1871. Trasversales, 56. zk.

* Beloki Resa, Elena. (2021) *Parisko Komuna: emakumeen hitza eta ekintza argitara*. ERRIA (Erreportajeak).
* *150 urte Parisko komunaz: Mugarria historian eta ezkerraren erreferentea*. (2020) EITB podcastak. Erreportajeak.
* Kellner, Manuel (2021) *Hace 150 años. Las mujeres en la Comuna de París*. Rebelión. Feminismos,
* LES FEMMES DE LA COMMUNE DE PARIS / 150 éme ANNIVERSAIRE / TEXTES DE LOUISE MICHEL, JULES JOUY et EUGENE POTTIER / Chantés par Pauline Floury & Séverin Valière
* Michèle Gard. LES FEMMES DANS LA COMMUNE. Ciné-archives. Fonds audiovisuel du PCF. Mouvemente ouvrier et democratique.
Antonia (1995eko filma)

**Antonia** (, ) 1995eko Marleen Gorris herbeheretako zinema zuzendariaren komedia-drama filma bat da. Kondaira feminista gisa deskribatu izan da filmea, Antonia emakumezko askearen bizitza kontatuz lesbianismoa, erlijioa, heriotza, laguntasuna eta maitasuna jorratzen baititu.

1996ko martxoaren 25ean 1995eko Nazioarteko film onenaren Oscar Saria eskuratu zuen.

## Argumentua 
Bigarren Mundu Gerra garaian Antonia alarguna eta haren alaba Danielle Antoniaren jaioterrira iristen dira Antoniaren ama hiltzear dagoela. Herri txiki hartan Crooked Finger lagun zaharra aurkitzen du Antoniak eta arazo mentalak dituen Deedee ere erakartzen du komunitate matriarkal sendoa osatuz. Daniellek haur bat izatea erabakitzen du baina senarrik ez du nahi. Therèse haurra aurkitzen du eta haren tutorea den Laraz maitemintzen da. Harreman lesbikoa eratzen da bien artean.

Deedee, Pitte anaiak bortxatu zuen eta urte batzuk beranduago Pitte herrira itzultzen denean Therèse bortxatzen du. Antoniak herriko gizonen laguntzekin Pitterekiko jazarpena abiatzen du. Therèsek haurra izatea erabakitzen du, Sarah, filmearen narratzailea dena hain zuzen ere.

## Aktoreak 
* Willeke van Ammelrooy: Antonia
* Els Dottermans: Danielle
* Jan Decleir: Farmer Bas
* Victor Löw: Harry
* Johan Heldenbergh: Tom
* Dora van der Groen: Allegonde
* Veerle van Overloop: Thérèse
* Esther Vriesendorp: 13 urteko Thérèse
* Carolien Spoor: 6 urteko Thérèse
* Thyrza Ravesteijn: Sarah
* Mil Seghers: Kromme Vinger (edo Crooked Finger)
* Elsie de Brauw: Lara
* Reinout Bussemaker: Simon
* Marina de Graaf: Deedee
* Jan Steen: Lippen Willem (edo Loony Lips)
* Catherine ten Bruggencate: Malle Madonna (edo Mad Madonna)
* Paul Kooij: Protestantea

## Sariak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Antonio* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
San Martin eliza (Colmar)

**San Martin eliza** (, ) Colmar hiriko eliza bat da, XIII. eta XIV. mendeen artean eraiki zena gotiko estiloan. Rhin Garaia eskualdeko elizarik handiena da. 1840an Frantziako monumento historiko izendatu zuten. Eliza katolikoa da. 

Antzina eliza kolegiata izan zenez San Martin kolegiata ere esaten zaio (), eta tamaina handia duenez katedrala ere deitu izan zaio baina Colmar ez da inoiz apezpikuaren egoitza izan.

## Historia 
1972. urtean egindako indusketek erakutsi dute 1000. urtearen inguruan eliza bat bazela bertan karolingiar estiloan eraikia, baina suak erre zuen 1106. urtean.

### Kanpoaldea 
Duen tamaina handiarekin alderatuta atari txikiek inguratzen dute eliza. Atari hauetako batzuk adreiluz estalita daude gaur egun. Sarrerako atari handienak eskultura bikainez apainduriko tinpanoa du. Aurrealdean zutabe sendoak ditu, itxura berezia ematen diotenak, erabateko kontrastea egiten du absideko lehioen arintasunarekin. Teila koloretsuek estaltzen dute eliza, Thanneko San Teolbaldo eliza gogorarazten dute. Juduek Alsazian izan duten historia istilutsuaren adierazle bi gargolak judensau itxura dute, animalia identifikatu gabeak hain zuzen ere.

### Barnealdea 
Barnealdea oso zabala eta espaziotsua da. Aipatzeko elementuak dira 1755ko organo barrokoa, Johann Andreas Silbermannek eraiki zuena, eta deanbulatorioa, Alsaziako elizetan batere ohikoa ez dena. Koroaren inguruan kapera ugari daude, aldare eta estatua ugarirekin. Beirate gotikoak ere badaude, aipagarriena Kristo bizargabe bat ikusten dena da, XIII. mendekoa.

## Issenmann erretaula 
1462an Caspar Isenmann margolariak Jesukristoren bizitzaren inguruko margolanak egiteko enkargua jaso zuen. Izei egurrean olio margoen bilduma osatu zuen 1465ean. 1720ean aldarea kentzea erabaki zen eta Isenmannen margolanak barreiatu egin ziren. Erretaulako zazpi panel Unterlinden museoan gorde ziren 1853an.

## Iruditegia 

Irudi:Martinsmünster Colmar Turm.jpg|Elizaren aurrealdeko zutabeak.
Irudi:Colmar - Gothic portal of Saint Martin Church.jpg|Ataria.
Irudi:Martinsmünster Colmar Chor.jpg|Absidea.
Irudi:Colmar StMartin 62.JPG|Organoa.
Irudi:Colmar Cathédrale Judensau.JPG|Judensau bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  San Martin elizaren informazioa Structurae webgunean
Andres Greziakoa

**Andres Greziakoa eta Danimarkakoa** (; ; Atenas, 1882ko otsailaren 2a - Monte-Carlo, 1944ko abenduaren 3a) greziar printzea izan zen.

Jurgi I.a Greziakoa eta Olga Konstantinovna Errusiakoaren semea izan zen. Karrera militarra jarraitu zuen eta Balkanetako Gerran parte hartu zuen.

Lehen Mundu Gerraren ondoren, Greziako gainerako errege-familiekin erbesteratu behar izan zuen. Grezia eta Turkiaren arteko gerraren hondamendiaren ondoren, bigarren aldiz erbesteratu erbesteratu eta Frantzian kokatu zen.

1903an Alizia Battenbergekoarekin ezkondu zen eta Filipe Edinburgokoaren aita izan zen.
Pablo Valencia

**Pablo Valencia García** (Bariain, Nafarroa Garaia, 2001eko martxoaren 16a) Euskal Herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Atezain postuan aritzen da. Osasuna taldeko harrobian hezia da. Osasuna Promesasen lau denboraldi jokatu ondoren, talde gorritxiak ez zuen bere kontratua berritu.

## Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29 eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Georges Chappe

**Georges Chappe** (Marseilla, 1944ko martxoaren 5a) Frantziako txirrindularia zen. 

## Palmaresa 
**1963** 
* Munduko taldekako txapelketa
**1964**
* Yvonne Tourra
**1965**
* 2. Boucles de Seine Saint-Denisen
**1967**
* Paris-Camembert
**1968**
* Frantziako Tourreko etapa bat
**1970**
* Paris-Camembert
**1971**
* Portugalgo Itzuliko etapa bat
**1972**
* Ronde de l'Oiseko etapa bat

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Unterlinden museoa

**Unterlinden museoa** (, ) Colmar hirian dagoen arte eta historia museoa da. Monja dominikoen XIII. mendeko komentuan kokaturik dago. Alsaziako museoen artean bisitatuena da, urtero 200.000 bisitari inguru izaten ditu.

Artelanik aipagarriena Isenheim erretaula da, Matthias Grünewald pizkundetar margolari alemaniarrak margotu zuena eta 1849an *Unterlinden museoa* ezarri zuen bertan. Hasiera hartan bilduma txikia zen eta elementu aipagarrienak Bergheimen aurkituriko mosaiko erromatarra eta Louvre museoan zeuden eskulturen kopiak ziren. 1852an Isenheim erretaula eskuratu zuen eta honekin batera Colmarko eta Rhin Garaiko beste eliza, abadetxe eta monasterioetako erretaula gehiago iritsi ziren. 1853an museoak ateak ireki zituen.

1950. hamarkadan eta 1980. hamarkadan museoaren edukiera handitzeko beharra azaldu zen. 2000. hamarkadan ere berriz eskatu zenean eraikin gehigarriak lortu zituzten, alboko bainuetxe neobarrokoa hain zuzen ere. 2016an inauguratu zen eraikin berria eta gaur egun guztira 8.000 m2-ko azalera hartzen du, bai eta Colmarko San Martin elizan aurkituriko Isenmann erretaula ere. Margolari garrantzitsuen lanak ere badira museoan, hala nola Albrecht Dürer (irarlanak soilik), Lucas Cranach Zaharra eta Hans Holbein Zaharra. Eskulturek ere museoaren atal handi bat okupatzen dute.

Arte garaikidea ere badago, baina espazio faltagatik ezin izan da osorik erakutsi. Pablo Picasso, Jean Dubuffet, Fernand Léger, Serge Poliakoff, Georges Rouault, Pierre Bonnard, Robert Delaunay, Otto Dix, Maria Helena Vieira da Silva, Claude Monet...

## Iruditegia 

Irudi:Musée Unterlinden (Colmar) (3).JPG|Sarrera nagusia.
Irudi:Bains municipaux de Colmar-9841.jpg|Bainuetxe neobarrokoa.
Irudi:Musée d'Unterlinden, Colmar, mosaïque gallo-romaine de Bergheim, Haut-Rhin ( détail ).jpg|Bergheimgo mosaiko erromatarra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Cristina Torres

thumb|260px|*Verano azul* telesaileko Desi pertsonaia izan zen.
**Cristina Torres** (Madril, 1963ko uztailaren 25a) madrildar aktorea eta erizain laguntzailea da, *Verano azul* telesailean Desiren papera antzeztu zuelako bereziki ezaguna.

## Lan ibilbidea 
Hamahiru urte besterik ez zituela ekin zion interpretazioari Narciso Ibáñez Serradorren *¿Quién puede matar a un niño?/ Nork hil dezake haur bat?* (1976) filmean. Urte batzuetan paper txikiak antzeztu zituen zenbait film eta telesailetan, hala nola, José Luis García Sánchezen *Las trucha*s (1978), *Escrito en América* (1979) edo *Fortunata y Jacinta* (1980).

### Verano azul telesaila 
1981-1982 denboraldian lortu zuen arrakastarik handiena. Aukera handia izan zuen Antonio Mercerok, bere ahizpa Pilar Torresekin batera, *Verano azu*l (1981) serieko nerabe-taldeko kide gisa hautatu zuenean. Segur aski, Espainiako telebistaren historian errepikapen gehien izan duen telesaila izan da, eta oihartzun handiena izan duenetako bat.

### Bizitza pertsonala 
Ezkondu egin zen, alaba bat izan zuen, gero banandu egin zen eta gero berriro ezkondu zen. 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pilar Torres

thumb|260px|*Verano azul* telesaileko Bea izan zen.
**Pilar Torres** (Madril, 1962ko abuztuaren 14a) madrildar aktorea eta erizain laguntzailea da, bereziki ezaguna Televisión españolako *Verano azul* telesail ezagunean Bearen papera interpretatzeagatik.

## Biografia 
Cristina Torres aktorearen ahizpa, hark interpretazioaren munduan lehen urratsak eman zituen bezala, neska bat zela hirurogeita hamarreko hamarkadaren bigarren erdian,  aktore-lanetan. Protagonistak Catherine Deneuve eta Fernando Rey ziren *Los 80 son hoy* (1974); Vicente Escriváren *La lozana andaluza* (1976); Ana Belénekin Angelino Fons-en *Emilia... parada y fonda* edo Mario Camusen *Fortunata y Jacinta* (1980).

### Verano azul telesaila 
1981-1982 denboraldian lortu zuen arrakastarik handiena. Aukera handia izan zuen Antonio Mercerok, bere ahizpa Cristina Torresekin  batera, *Verano azu*l (1981) serieko nerabe-taldeko kide gisa hautatu zuenean. Segur aski, Espainiako telebistaren historian errepikapen gehien izan duen telesaila izan da, eta oihartzun handiena izan duenetako bat.

Seriearen oroitzapenarekin zerikusia duten ekintzetan parte hartze gutxien izan duena da, ia bakar batean ere ez parte hartzeraino. Salbuespen bakar gisa, Nerjak 2001eko martxoaren 24an seriearen 20 urteetan antolatutako omenaldian parte hartu zuen gainerako aktoreekin. Bere izena duen plaka bat lehen aldiz erakutsi zuen Nerjako "Verano Azul" parkean, eta Nerjako hainbat tokitan (besteak beste, Europako balkoian) pausatu zen bere kide izandakoekin.

### Bizitza pertsonala 
Ikasketak amaitu ondoren, bere bizitza profesionala osasunaren alorrera bideratu zuen, erizaintzako laguntzaile gisa lan eginez. Urtetan, ospitale militar batean, Madrilgo Arturo Soria kaleko Airearen Ospitalean, egin zuen laguntzaile-lana, 2004an itxi eta eraitsi zuten arte eta gero  Gómez Ulla Defentsaren Ospitale Zentralean, Carabanchel-Aluche inguruan (Madril). 

## Aintzatespenak 
* 2001eko martxoaren 24an bere izena duen plaka bat lehen aldiz erakutsi zuen Nerjako "Verano Azul" parkean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eraztun trukakor

Matematikan (aljebra abstraktuaren adar batean: eraztunen teoria), **eraztun trukakorra** biderketa-eragiketa trukakorra duen eraztuna da. Hau da, edozein a, b \in R-rako a \cdot b = b \cdot a baldin bada. Eraztun hau (R, +, \cdot) moduan adierazten da.

Eraztunak, horrez gain, 1 elementu unitarioa baldin badu zeinak 1 \cdot a = a = a \cdot 1 bada a guztietarako, eraztunari eraztun unitario trukakor deritzo.

Eraztun trukakorrak aztertzen dituen eraztunen teoriaren adarrari aljebra kommutatibo deritzo. Osagarri gisa, aljebra ez-konmutatiboa eraztun ez-trukakorren azterketa da, non ez baita beharrezkoa biderketa trukakorra izatea.

## Adibideak 
* Adibide garrantzitsu bat, eta nolabait erabakigarria, \mathbb{Z} zenbaki osoen eraztuna da, batuketa eta biderketako bi eragiketak dituena. Zenbaki osoen biderketa eragiketa trukakorra denez, eraztun konmutatiboa da. Oro har, \mathbb{Z} da *Zahlen* (zenbakiak) hitz alemanaren laburdura.

* Zenbaki arrazionalek, errealek eta konplexuek eraztun trukakorrak eratzen dituzte ohiko eragiketekin; are gehiago, gorputzak dira. Orokorrean, gorputzen definizioagatik, edozein gorputza eraztun trukakorra da.

* Ohartu: eraztun ez-trukakor baten adibidea da balio errealak dituzten 2 \times 2-ko matrize karratuen multzoa. Bigarren eragiketa gisa, biderketa matriziala

\begin{bmatrix}
1 & 1\\
0 & 1\\
\end{bmatrix}
\begin{bmatrix}
1 & 1\\
1 & 0\\
\end{bmatrix}=
\begin{bmatrix}
2 & 1\\
1 & 0\\
\end{bmatrix} 

beste emaitza bat ematen du, faktoreen ordena alderantzikatzen bada: 

\begin{bmatrix}
1 & 1\\
1 & 0\\
\end{bmatrix}
\begin{bmatrix}
1 & 1\\
0 & 1\\
\end{bmatrix}=
\begin{bmatrix}
1 & 2\\
1 & 1\\
\end{bmatrix} 

* n > 0 zenbaki oso bat baldin bada, n modulu osoko **Z***n* multzoak n elementuko eraztun trukakor bat eratzen du.

* \R eraztun trukakorra bada, X aldagaiaren polinomioen multzoa (haren koefizienteak \R-n egonik) eraztun trukakor berri bat sortzen du \R[X]adierazten dena.
* Izendatzaile bakoitia duten zenbaki arrazionalen multzoa eraztun trukakorra osatzen du, \Q arrazionalen eraztunean hertsiki sartua, eta zenbaki osoen \mathbb{Z} zehazki duena.

## Propietateak 
* Baldin eta f: R → S R eta S eraztunen arteko homomorfismoa bada, S trukakorra bada, eta f injektiboa (hau da, monomorfismo bat), R ere trukakorra izan behar da. Izan ere f(a\cdot b) = f(a) \cdot f(b) = f(b) \cdot f(a) = f(b \cdot a).
* Baldin eta f: R → S R eta S eraztunen arteko homomorfismoa bada, R trukakorra izanik, R-ren f(R) irudia ere trukakorra izango da; bereziki, f supraiektiboa bada (hau da, epimorfismoa), S trukakorra izango da ere.

Eraztun trukakorren interes handiena dago aipatutakoaz gain unitarioak direnean, hau da, eraztun trukakor unitarioak.

## Kanpo estekak
Cambium baskular

[300x300px|thumb|Cambium baskularrak (F) [floema (E azpian) eta xilema (D) bereizten ditu.]]
**Cambium baskularra** landare askoren zurtoin eta sustraietako hazkuntza-ehun nagusia da. Bigarren mailako xilema sortzen du barrurantz, muinerantz, eta bigarren mailako floema kanporantz, azalerantz. Landare gimnospermoetan eta landare dikotiledoneo guztietan aurkitzen da, salbuespenak Nymphaeales, Ceratophyllum, Nelumbo eta Podostemaceae ordenak dira, hauek cambiuma galdu egin dute.

Landare belarkaretan eraztun jarraigabearen egitura hartzen duten hodi sortak dira eta zurezko zurtoinetan espezializatu gabeko zelula meristematikoek eraztun jarraiaren egitura hartzen dute. Xilemak eta floemak ez bezala zambium baskularrak ez du urik, mineralik edo izerdi landurik garraiatzen, haren funtzio nagusia landarearen hazkuntza baita. Hosto batzuek ere agertzen dute cambium baskularra.

## Egitura 
Meristema apikalak aurrera egin ahala ehun helduak sortzen ditu eta atzean uzten du zelula amen eraztun bat. Hauek landarearen hazkuntza sekundarioa abiatzen dute, hau da, zurtoina eta sustraiak loditzen dituzte eta xilema eta floemaren hodiak osatuko dituzten zelulak sortzen dituzte, xilema barnerantz eta floema kanporantz.

Cambium baskularrean bi itxuratako zelulak sortzen dira:

* Fusiformeak: zelula luzeak ardatzaren norabidean orientatzen direnak. Xilemaren eta floemaren hodiak eratuko dituzte. Xilemaren zelula gehiago sortzen dira floemarenak baino. Koniferoetan 3:1 da proportzioa eta dikotiledoneotan 10:1. 
* Erradialak: zelula txikiak, itxura angelutsua dutenak eta diametro aldetik ia berdinak direnak. Landarearen hazkuntza sekundarioa osatuko dute eta elikagaien biltegi ere izango dira gaitasun hori duten zuhaitzetan.

## Erregulazioa 
Cambium baskularra mantentzeko feedback seinaleen sare zabala du landareak, izan ere harreman jarraia baitu xilemarekin eta floemarekin. Seinale horiek hormona bidez eta peptido txikien bidez transmititzen dira. Horrela erregulatzen du landareak unean dituen baliabideen arabera hazkuntza sekundarioa.

Erregulazioan parte hartzen duten fitohormonak honako hauek dira nagusiki:

* Auxinak: zelulen ugalketa abiatzen dute cambiumeko zelulek mitosia egin dezaten estimulatuz.
* Giberelinak: zelulen ugalketaz gain xilemako zelulen diferentziazioa estimulatzen dute. Floemari ez diote eragiten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Raymond Riotte

**Raymond Riotte** ( Sarry, 1940ko otsailaren 16a), Frantziako txirrindulari ohia da, profesionala 1966tik 1975era.

## Palmaresa 
**1967**
* Bordele-Saintes
* Midi Libreko etapa bat
* Frantziako Tourreko etapa bat
* 3. Frantziako errepideko txirrindularitza txapelketan
**1968**
* Saint-Just
* 5. Dunkerqueko Lau Egunetan
**1969**
* Paris-Camembert
* Euskal Herriko Itzuliko etapa bat
**1970**
* Gueret
* 2. Boucles de Seine Saint-Denisen
**1971**
* Saint Claud 
* Paris-Nizako etapa bat
* Setmana Catalanako etapa bat
**1972**
* Quilan 
* Briare
* 2. Iparraldeko Tourrean
**1973**
* Noyans
**1974**
* Ronde de Seignelay

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Plancken denbora

**Planck-en denbora** da fotoi batek hutsean argiaren abiaduran Plancken distantzia egiteko behar duen denbora.

Plancken distantzia denez luzera neurgarririk txikiena eta argiaren abiadura dagoen abiadura lasterrena, Plancken denbora da gaur egun onartzen diren teorien esparruan esanahi fisikoa duen denbora-neurririk txikiena. Beste definizio bat da **Planck-en denbora dela**, fisikan, Plancken unitate sisteman erabiltzen den denbora-unitatea.

Termino horiek Max Planck-en izenetik eratortzen dira.

## Definizioa 
Planck-en denbora idatzi ohi da *t*P, latinezko t minuskulaz osatutako sinboloa (*tempus*, "denbora") eta p subindizea batetik, Max Plancken izenekoa. 

Plancken denbora honela definitzen da:

: t_\mathrm{P}=\sqrt{\frac{hG}{2\pi{c^5}}}=\sqrt{\frac{\hbar{G}}{c^5}}=\frac{\ell_\mathrm{P}}{c}

* non \hbar den Plancken konstante murriztua;
* G grabitazio-konstantea;
* c argiaren abiadura hutseab;
* eta \ell_P Plancken luzera 

## Balioa 
Nazioarteko Unitate Sisteman, Planck-en denboraren balio gomendatua hau da:

: t_\mathrm{P}=5{,}391\ 247(60)\times 10^{-44} s

non s segunduak diren, eta 10−4 errore erlatibo bat egon daitekeen. Biribilduta,    10−43 segundu dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Polina Miller (lasterkaria)

**Polina Andreievna Miller** (errusieraz: Полина Андреевна Миллер) (Barnaul, 2000ko ekainaren 9a)  200 eta 400 metroko lasterketetan espezializatutako atleta errusiarra da. Gazteentzako probetan hainbat errusiar errekor  hautsi ditu. 400 metroko proban txapelduna izan zen Errusian 2018an eta 2020an; 200 metroko proban brontzea eskuratu zuen pista estalian (2018) eta zilarra 400 metroko pista estalian (2019).

## Kirolari ibilbidea 
2000. urteko ekainean jaio zen Bernaulen, Altai kraiaren hiri eta administrazio-zentroan, Errusian. Barnaul 2 eskolan eta "RCSP Atletismoan" Estatuko Kultura Erakundean trebatu zen, Nadezhda Vladimirovna Klevtsova atleta ohi eta entrenatzailearen zuzendaritzapean. Estatu mailako lehiaketetan bi eskualde ordezkatu zituen: Altáiko eta Krasnodarreko lurraldeak.

2017an egin zuen debuta nazioartean, Italiako Grosseto hirian jokatutako 20 urtez azpiko Europako Atletismo Txapelketan , non 200 metroko finalerdietan kanporatua izan zen, 23,92 segundoko denborarekin. Urte berean Errusiako Kirol Master titulua jaso zuen. 

2018an, Tamperen (Finlandia) egindako Sub-20 Atletismoko Munduko Txapelketan parte hartu zuen. Podiumera igotzeko atarian geratu zen, eta, 200 metroan, 23,92 segundoko marka batekin amaitu zuen laugarren, aurreko urtean lortutakoaren erregistro bera. Aste batzuk geroago, Berlingo Europako hitzorduan, Atletismoko Europako Txapelketan, 400 metroko finalerdian kanpoan geratu zen, ez baitzuen 51,65 segundo hobetu

2019an Eskoziara joan zen, Pista Estaliko Europako Atletismo Txapelketan parte hartzeko. Han, azken lasterketatik kanpo geratu zen berriro, 400 metroko finalaurrekoan bosgarrena baitzen (52,46 metroko marka).). Ondoren, Boråseko (Suedia) Sub-20 Europako Atletismo Txapelketan, 400 metroko lasterketan, lehen domina lortu zuen nazioarteko txapelketa batean. Halaber, Dohako (Catar) irailaren eta urriaren artean egin zen Munduko Atletismo Txapelketan parte hartu zuen. 400 metroko lasterketan parte hartu zuen, eta sailkapenean oso urrun geratu zen: hogeita bosgarren lekua eta 51,96 segundoko denbora. Emaitza onena Wuhanen (Txina) lortu zuen. Han, Errusia ordezkatu zuen Munduko Joko Militarretan, eta zilarrezko dominak lortu zituen 400 metroan (51,49 s) eta 4 x 400 metroko errelebo-konbinatuan (3:28,09 minutu).

## Emaitzak 
### Denboraldiko 
### Marka onenak 
## Erreferentziak 

## Kanpo estekak
José Catieau

**José Catieau** (Coutiches, 1946ko uztailaren 17a - Saint-Quentin, 2023ko azaroaren 30a) frantziar txirrindularia izan zen, 1969tik 1976ra profesionala izandakoa.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Su-eten

thumb|Egiptoko eta Israelgo armaden arteko su-etena Yom Kipurren gerran (1973).
**Su-etena** edo guda-etena gerra, edo gatazka armatuaren aldi baterako etenaldia da, non elkarren arteko edo alde bakarreko liskarren amaiera adosten den.  Gutxienez Erdi Arotik existitzen da kontzeptua, bertan «Jainkoaren su-etena» esaten zitzaion. Su-etena keinu humanitariotzat, akordio iraunkorrago baten negoziazio tresnatzat edo behin betikotzat jo daiteke. Su-etenak tratatu formal baten parte izaten dira, baina kontrako indarren arteko ulermen informalaren parte gisa ere irakurtzen dira.

Akordioen iraupenari zenbait faktorek eragiten diote, hala nola desmilitarizatutako eremuek, tropak kentzeak eta hirugarrenen bermeek eta ikuskapenek (adibidez, bakeari eustea). Su-etenari buruzko akordioek probabilitate handiagoa dute iraunkorrak izateko, erasotzeko pizgarriak murrizten direnean, aurkariaren asmoei buruzko ziurgabetasuna murrizten denean eta istripuak gatazka bihur daitezen prebenitzeko eta kontrolatzeko mekanismoak ezartzen direnean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Armistizioa
* Tregoa
* Gabonetako su-etena

## Kanpo estekak
Elisa Montés

**Elisa Montés**, jaiotzaz **Elisa Rosario Ruiz Penella** (Granada, 1934ko abenduaren 15a - Madril, 2024ko urriaren 9a) granadar aktorea izan zen.

Bere aitonaren, Manuel Penella Moreno konpositorearen, *El gato montés*, obra ospetsuaz baliatu zen abizen artistikoa hartzeko.

## Biografia 
Granadan jaio zen, Capuchinas kaleko 16. zenbakian. Jaio zenean, *Elisa Rosario Valeriana Angustias Francisca de la Santísima Trinidad* izena hartu zuen, 1934ko Santu Inuzenteen egunean Granadako Angustietako Andre Mariaren Basilikan bataiatu zutenean .

Ramón Ruiz Alonso politikariaren eta Magdalena Penella Silvaren alaba; Manuel Penella Ragaren birriloba eta Teresita Silvaren iloba, Emma Penella eta Terele Pávez aktoreen ahizpa da. 1960ko maiatzaren 24an Madrilgo San Agustin elizan ezkondu zen Antonio Ozores aktorearekin. Hurrengo urtean alaba bat izan zuten, Emma Ozores aktorea. Zortzi urte geroago banandu ziren. Gero, Emma aitarekin geratu zen bizitzen.

## Lan ibilbidea 
Gaztetatik interpretazioaren munduan murgiltzea erabaki zuen, 1954ko pantaila handian debuta eginez, Jesús Pascualen *Elena* filmarekin. 1950eko hamarkadan, oso maiz egin zuen lan zinemagintzan interpretazio bikainak lortu zituela. Azpimarratzekoa da Luis Luciaren *La vida en un bloc* filmean izandako parte-hartzea, Carlos Llopisen jatorrizko testuari buruzkoa; *Ana dice sí* (1959), Pedro Lazagarena, Fernando Fernán Gómezekin eta Analía Gadé eta Juan Collen *La cuarta ventana* (1963) bi ahizpekin batera. Agertokietan ere  zenbait agerraldi egin zituen, hala nola Luigi Pirandelloren *Enrique IV* (1958) egindako interpretazioa, José Tamayok zuzendua Madrilgo Teatro Español antzokian.

1960ko hamarkadan, ohikoa zen abentura- eta *spaghetti western* koprodukzioetan aritzea, besteak beste, *Combate de gigantes* (1966), *7 dolares rojos* (1966), *Adiós, Texas* (1966), *El regreso de los siete magníficos* (1967), *El proscrito del Río Colorado* (1969) edo *Capitán Apache* (1971).

1991n zinemara itzuli zen *Martes de Carnaval* lanean protagonista izateko, Fernando Guillén eta Juan Diegorekin batera. Eremu publikotik alde egin aurretik, Antena 3ko *Hermanos de leche* (1994-1995) telesailean eta *Mar de luna* (1995) filmean parte hartu zuen, bere ahizpa Emma Penella protagonista zela.

2017. urteko martxoan, ordu batzuez itzuli zen telebistara, Emma alaba bisitatu baitzuen Guadalix de la Sierran, Gran Hermano VIPen bosgarren edizioan parte hartzen ari baitzen.

## Filmografia partziala 
Lana,  norena den eta urtea: 

## Sariak 
; Zinemako Idazleen Zirkuluaren dominak

; Valladolideko Erlijio Zinemaren Astea

* Anbiciosa Ikuskizunaren Sindikatu Nazionalaren saria (1975).

* Almeria Western Film Festival. Andaluziako Ikus-entzunezko Jaialdien Elkartearen omenaldi berezia (2017).
## Iruditegia 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xabier Zeberio

**Xabier Zeberio** honakoa izan daiteke:
* Xabier Zeberio Etxetxipia, musikaria.
* Xabier Zeberio Zubeldia, *Zeberio I*, bertsolaria.
Koldo Alberdi

**Koldo Alberdi** honakoa izan daiteke:
* Koldo Alberdi Olaizola, eskultorea.
* Koldo Alberdi Larrañaga, bertsolaria.
Thomas Bartholin

**Thomas Bartholin** (Malmö, 1616ko urriaren 20a - Kopenhage, 1680ko abenduaren 4a) daniar sendagile, matematikari, astronomo eta teologoa izan zen.

Zientzialari aitzindarien familia bateko kidea izan zen. Familiako hiru belaunaldik ekarpenak egin zituzten zientzia anatomikoan eta medikuntzan. Thomas Bartholin ezaguna da gizakiengan sistema linfatikoa aurkitzeko egindako lanagatik eta hozte-sistema bidezko anestesiaren lehen deskribapen zientifikoa egiteagatik.

## Lan hautatuak 
* *Historiarum anatomicarum rariorum [...]* (Case histories of unusual anatomical and clinical structures, including descriptions and illustrations of anomalies and normal structures)
** , Amsterdam, 1654.
** . The Hague: Vlacq, 1657.
** , Copenhagen: P. Haubold, 1661 (with *Mantissa anatomica*, by Johannes Rodius).
* *De unicornu*. Padua, 1645.
* *De Angina Puerorum Campaniae Siciliaeque Epidemica Exercitationes*. Paris, 1646.
* , Copenhagen: M. Martzan, 1652 (Bartholin's discovery of the thoracic duct).
* *Vasa lymphatica nuper Hafniae in animalibus inventa et hepatis exsequiae*. Hafniae (Copenhagen), Petrus Hakius, 1653.
* *Vasa lymphatica in homine nuper inventa*. Hafniae (Copenhagen), 1654.
* *Historarium anatomicarum rariorum centuria I-VI*. Copenhagen, 1654–1661.
* *Anatomia*. The Hague. Ex typographia Adriani Vlacq, 1655.
* *Dispensarium hafniense*. Copenhagen, 1658.
* *De nivis usu medico observationes variae. Accessit D. Erasmi Bartholini de figura nivis dissertatio.* With a book by Rasmus Bartholin. Copenhagen: Typis Matthiase Godichii, sumptibus Petri Haubold, 1661. (Contains the first known mention of refrigeration anaesthesia)
* *Cista medica hafniensis*. Copenhagen, 1662.
* *De pulmonum substantia et motu*. Copenhagen, 1663.
* *De insolitis partus humani viis*. Copenhagen, 1664.
* *De medicina danorum domestica*. Copenhagen, 1666.
* *De flammula cordis epistola*. Copenhagen, 1667.
* *Orationes et dissertationes omnino varii argumenti*. Copenhagen, 1668.
* *Carmina varii argumenti*. Copenhagen, 1669.
* *De medicis poetis dissertatio*. Hafinae, apud D. Paulli, 1669.
* *De bibliothecae incendio*. Copenhagen, 1670.
* *De morbis biblicis miscellanea medica*. Francofurti, D. Paulli, 1672.
* *De cruce Christi hypomnemata IV*, Typis Andreae ab Hoogenhuysen, Vesaliae (Wesel), 1673.
* *Acta medica et philosophica*. 1673–1680.

## Kanpo estekak 
Thomas Bartholinen lan digitalizatuak *Botanicus.org*en
Teresita Silva

**Teresita Silva**, jaiotzaz  **María Teresa Penella Silva** (Valentzia, 1911 — Madril, 1960ko urtarrilaren 26a), valentziar vedettea, abeslaria eta aktorea izan zen. *El misterio de la Puerta del Sol* (1929), Espainiako lehen film soinudunaren protagonistetako bat izan zen.

## Biografia 
Manuel Penella Moreno eta Manuel Penella Raga konpositoreen alaba eta biloba zen, hurrenez hurren, Manuel Penella de Silva kazetari eta idazlearen arreba eta Magdalena Penella Silvaren (Ramón Ruiz Alonso politikariarekin ezkondua) ahizpa, Emma Penella, Elisa Montés eta Terele Pávez aktoreen izeba, Emma Ozores aktorearen izeba-amona zen.

## Lan ibilbidea 
Antzerki-debuta 1928an egin zuen, Salvador Videgainek zuzendu zuen konpainian, Madrilgo Atocha antzokia inauguratu baitzuen. Garai batean erretitratuta egon ondoren, *El misterio de la Puerta del Sol* (1929), Espainiako lehen film soinudunaren protagonistetako bat izan zen, Juan de Orduñak zuzendua.

Lola Membrives antzerki-konpainiako paperetan nabarmendu zen. Luis Sagi-Velarekin lan egin zuen 1940ko hamarkadatik, soprano komiko gisa, hamabost urtez, eta hainbat musika-ikuskizun estreinatu zituen, hala nola Q*ué sabes tú* (1943), *Llévame en tu coche* (1944) edo *Al sur del Pacífico* (1955). Antonio Martelo aktorearen bikotekidea zen.

### Heriotza 
Bat-batean hil zen, 49 urte zituela, 1960ko urtarrilaren 26an, Celia Gámez konpainiarekin ikuskizun bat estreinatu baino egun batzuk lehenago, Zarzuela antzokian, non bigarren vedette gisa parte hartzen baitzuen, medikuen kontrolik gabe argaltzeko erregimen gogorra jasan ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bideoa: 1ª PELICULA SONORA ESPAÑOLA . TERESITA SILVA CANTA LA TIRANA

* «Teresita Silva», biografia itsu.webcindario.co
Giovanni Battista Belzoni

**Giovanni Battista Belzoni** (Padua, 1778ko azaroaren 5a - Gwato, Beningo Erresuma, 1823ko abenduaren 3a) italiar esploratzaile eta Egiptoko antzinako gauzen arkeologoa izan zen.

Paduan jaio zen, bizargin baten semea, eta Erroman bizi eta Herbehereetan bizargin lan egin ondoren, Ingalaterrara joan zen 1803an. Han ezkondu zen eta bere emazteak zirku ibiltari batean lan egin zuen. Bere altuera eta sendotasun handiak lan sendoa egiteko aukera eman zion.

1812an Ingalaterratik alde egin zuen eta Espainia, Portugal, Sizilia eta Maltatik bidaiatu zuen. Maltan Mehmet Aliren mandatari bat ezagutu zuen eta Egiptora bidaiatzea erabaki zuen. Handik Ingalaterrara zazpi tonako Ramses II.a bustoa bidali zuen. Hondarrez garbitu zuen Abu Simbeleko tenplu handiaren sarrera, Seti I.aren hilobia eta sarkofagoa aurkitu eta dokumentatu zituen, eta Kefrenen piramidean sartu zen lehena izan zen.

1819an Ingalaterrara itzuli zen eta bere bidaien kontakizun bat idatzi zuen (*Narrative of the Operations and Recent Discoveries within the Pyramids, Temples, Tombs and Excavations in Egypt and Nubia, &c*).

1823an Mendebaldeko Afrikara joan zen Timbuktura iristeko asmoz. Disenteriaz hil zen Beningo Erresumako Gwato izeneko herrixka batean.

## Iruditegia 

Portrait of Belzoni as the Strong Man (cropped).jpg|Portrait of Belzoni as a strongman
Colossal bust of Ramesses II, the 'Younger Memnon'.jpg|The Younger Memnon at the British Museum
Belzoni memnon halage 1816.jpg|The moving of the Younger Memnon
MMoCA.9MA Wall rubbing of the head of Seti I. Giovanni Battista Belzoni.jpg|*Wall rubbing of Seti I wearing a wig and the sacred uraeus*, Musée d'Art classique de Mougins
05 khafre belzoni.jpg|Inscription of Belzoni inside the Pyramid of Khafre
Abu Simbel; two temples seen from across the Nile river. Col Wellcome V0014703.jpg|The great temple at Abu Simbel, before Belzoni cleared its entrance of sand
Belzoni's Valley of the Kings.jpg|Belzoni's Valley of the Kings

## Kanpo estekak
Analia Gadé

**Analia Gadé**, jaiotzaz **María Esther Gorostiza Rodríguez** (Córdoba, Argentina, 1931ko urriaren 28a &ndash; Madril, Espainia, 2019ko maiatzaren 18a), espainiar -argentinarreko nazionalitatedun aktorea izan zen eta Espainian bizi izan zen bere bizitzako azken 63 urteetan.

## Biografia 
Aita euskalduna zuen. Carlos Gorostiza antzerkigile, nobelagile, zinemagile eta Raul Alfonsínen agintaldian Kulturako idazkari argentinarraren (1920-2016) arreba txikia izan zen. 

### Aktore 
1948an, Analiak Radiolandia programak antolatzen zuen edertasun-lehiaketa bat irabazi zuen. Saria *La serpiente de cascabel* filmean agertzea zen. Handik bi urtera, antzerkian debuta egin zuen. 

Orduan, Juan Carlos Thorry (Torrontegui) bere senarrarekin (1949az geroztik), konpainia propioa osatu zuen. Peronismoaren jarraitzailea zen. Pedro Eugenio Arambururen erregimenean jazarria izan zenez, erbestera joan behar izan zuen. 1956an, Espainiara iritsi zen, eta zineman eta antzerkian hasi zen lanean. Aldi berean, Fernando Fernán Gómez aktore eta zuzendariarekin maitasun harremana izan zuen. 

Garai horretan, Fernán Gómezek filmatutako filmetan agertu zen, *La vida por delante* da ezagunena. Pedro Lazagaren *Las muchachas de azu*l (1957) edo Luis César Amadoriren *Una muchachita de Valladolid* (1958) komedia erromantikoetan ere aritu zen. 1961ean, Christian-Jaqueren *Madame Sans-Gene-n* parte hartu zuen, eta Sophia Lorenekin batera lan egin zuen.

### Aurkezle 
1961-1962 tartean telebistako aurkezle gisa estreinatu zen TVEko *Analía Gadé nos cuenta* magazinean*.*

1970eko hamarkadatik aurrera, erregistro dramatikoko filmak aukeratu zituen, eta, azkenean, antzerkian lan gehiago egin zituen, eta telebistako saioak egin zituen: *La señora García se confiesa* Adolfo Marsillachekin  (1976); *Compuesta y sin novio* (1994), Lina Morganekin; eta *Carmen y familia* (1996), Beatriz Carvajalekin.

1979an Argentinara itzuli zen, "*En casa de Analía*" izeneko telebista-saioa gidatzeko.

### Heriotza 
Madril hirian (Espainia) hil zen 2019ko maiatzaren 18an, hiru urte aurretik pairatzen ari zen minbizi baten ondorioz.

## Sariak 
Zinemako Idazleen Zirkuluaren dominak

* 2004an Argentinako Kronista Zinematografikoen Elkarteak Zilarrezko Condor Saria eman zion ibilbideagatik.

## Filmografia (hautaketa) 
## Antzerkia (hautaketa) 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marisol Ayuso

**Marisol Ayuso**, jaiotzaz  **María Soledad Ayuso Domínguez** (Madril, 1943ko maiatzaren 19a), madrildar antzerki, zinema eta telebistako aktorea da. Aída telesail ezagunean *Eugenia García García* interpretatu zuelako da ezaguna.

## Biografia 
Pedro Pablo Ayuso aktorearen eta Soledad Domínguez eta Giraldes aristokrataren alaba (Trancoso bizkondearen biloba). Espainiako Karlos IV.a erregearen ondorengo zuzena da, Francisco de Paula de Borbón infantearen semearen birrereniloba baita. Era berean, Luisa Carlota de Borbón-Dos Sicilias printzesa Borboiko Etxeko adar italiar horrekin ahaide da.

Hiru neba-ahizpa nagusi ditu: Carlos (1933), Maria Cristina (1935), Maria Isabel (1942) eta dezente gazteagoa den beste bat,  Maria Jose (1957). 1970ean alaba bat izan zuen Juan José Alonso Millán dramaturgoarekin.

## Lan ibilbidea 
Hasieran, batez ere errebista generoan nabarmendu zen, eta dantzari gisa debuta egin zuen Marujita Díazekin batera Maravillas antzokian.

1960ko eta 1970eko hamarkadetan, batez ere antzerkian aritu zen, bai vedette paperetan, bai komedian, besteak beste, Miguel Mihuraren eta Alfonso Pasoren lanak estreinatuta. Jarduera hori zinemagintzarekin uztartu zuen, eta *Objetivo: bi-ki-ni* filmean egindako lana nabarmendu zuen , Gracita Morales eta José Luis López Vázquezekin batera.

80ko hamarkadan, batez ere antzerkian aritu zen. Pilar Bardem, María Luisa Merlo, Amparo Baró eta Lina Morgan aktoreekin lan egin zuen, eta haiekin adiskidetasun handia izan zuen.

Arrakastarik handiena telebistaren bidez iritsi zitzaion 2005ean, Aída telesail ezagunean *Eugenia García*-ren rola egin zuenean.

Telesaila amaitu ondoren, 9 urte geroago, antzerki-ibilbideari ekin zion berriro, *Pluto*, *Los caciques* edo *La madre que me parió* filmen bidez.

## Filmografia 
### Zinema 
### Antzerkia 
### Telebista 
## Iruditegia 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Régis Delépine

**Régis Delépine** (La Bohalle, 1946ko abenduaren 22a), Frantziako txirrindulari ohia da, profesionala 1970etik 1980ra.

## Palmaresa 
**1969**
* Etorkizuneko Tourreko etapa bat
**1970**
* Portugalgo Itzuliko lau etapa
**1972**
* Dauphiné Libéréko etapa bat
**1973**
* Paris-Camembert
**1974**
* Bordele-Paris
**1975**
* Indreko Zirkuitua
* 2. Bordele-Parisen
**1976**
* Mediterraneoko Tourreko etapa bat
* 2. Tour de l'Oisen
**1977**
* Paris-Bourges
* Frantziako Tourreko etapa bat
**1978**
* 3. Plumelec-Morbihango Sari Nagusian
**1980**
* Indreko Zirkuitua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alain Santy

**Alain Sanity** (Lompret, 1948ko abuztuaren 28a) Frantziako txirrindulari ohia da. 

## Palmaresa 
**1971**
* Korsikako Tourra eta etapa bat
* 3. Boucles de Seine Saint-Denisen
**1972**
* Aix-en-Provenceko Kriteriuma
* 3. Tour de l'Oisen
**1973**
* Tour de l'Oise
* Wattrelos
* 2. Paris-Camemberten
* 2. Boucles de Seine Saint-Denisen
**1974**
* 20px Dauphiné Libéré eta etapa bat
* Paris-Camembert
* 2. Paris-Nizan
* 2. Frantziako errepideko txirrindularitza txapelketan
* 2. Boucles de l'Aulnen
**1975**
* Le Samyn
* Étoile de Bessègeseko bi etapa
* 2. Frantziako errepideko txirrindularitza txapelketan
* 3. Boucles de l'Aulnen

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hubert Linard

**Hubert Linard** (Clérey, 1953ko otsailaren 26a), Frantziako txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**1974**
* Paris-Mantes-en-Yvelines
**1976**
* Paris-Troyes
**1977**
* Paris-Camembert
**1980**
* 2. Dunkerqueko Lau Egunetan
**1981**
* 3. Kuurne-Brusela-Kuurnen
**1984**
* Paris-Camembert 
* Bordele-Paris

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak