open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maria Adelaide Lima Cruz

**Maria Adelaide Lima Cruz** (Lisboa, Portugal, 1908 – Portugal, 1985) pintorea, ilustratzailea, eszenografoa eta jantzi-diseinatzailea izan zen.

## Biografia 
Maria Adelaidae Lima Cruz (1908 – 1985) pintore eta musikarien familia batean jaio zen, Adelaida Lima Cruz (1878 – 1963) pintorearen eta piano-irakaslearen alaba eta María Antonieta Lima Cruz musikologoaren ahizpa zen. Oso gaztetatik hasi zen marrazten, eta Carlos Reisen ikaslea izan zen, ez zuen prestakuntza akademikorik izan. 1920ko eta 1930eko hamarkadetan ekarpen handia egin zion ikuskizunen diseinuari, baleta eta opera barne.

## Ibilbidea 
Lima Cruz 1921ean hasi zen profesionalki ilustratzen *Ilustração* Portuguesa aldizkarirako, 12 urte zituela.Urte berean egin zuen lehen erakusketa  amarekin, bi pintura eman zituenarekin. Ondoren, banakako 40 erakusketa inguru egin zituen Portugalen eta Frantzian, eta denboraldi bat eman zuen Parisen 1934an gobernuaren beka batekin. Parisen egon zenean, arrakasta lortu zuen Corina Freirerentzat diseinatutako jantziekin. Corina Freire aktore eta abeslari portugaldarrak Maurice Chevalierrekin egindako ikuskizun batean parte hartu zuen.

1928an, eszenografo eta jantzien diseinatzaile gisa debutatu zuen Portugalen 'revista' edo vodevil-ikuskizun gisa ezagutzen zen batean. Hasierako estiloa kosmopolita, koloretsua eta dotorea zen, eta egokia zen mota horretako ikuskizunetarako. Haren jantziak ospetsu egin ziren, eta 1920ko eta 1930eko gainerako hamarkadetan ekarpen handia egin zion ikuskizunen diseinuari, baleta eta opera barne. 1931n beirazko objektuak ere erakusten hasi zen. 1932ko urtarrilean, Maria José Dias da Câmara eta Ana de Gonta Colaço eskultoreekin maitasun-harremana izan zuen, eta Salão dos Artista Hazle (Artista Sortzaileen Aretoa) inauguratu zuen, estilikoki originalak ziren lanak bakarrik erakusteko. Diseinu eszenikoetatik abiatuta, horma-irudiak egiten hasi zen, hala nola 1935ean Estoril kasinoa eta 1940an Belémen egindako Mundu Portugaldarraren Erakusketa, Lisboatik gertu. Azken horrek, nahiz eta Portugalgo Estatu Berriaren erregimena goraipatzeko erabili, aukera eman zien erregimenaren aurkako ideia artistikoak zituzten artista askori, hamar emakumeri barne.

Lima Cruzen lanaren zati handi bat bilduma pribatuetan dago. Lisboako Chiado Museoan eta Lisboako Dr. Anastácio Gonçalvesen Museo-etxean ikus daitezke hanbat lan.

## Aintzatespenak 
* 1944an, Portugalgo Arte Ederren Elkarte Nazionalaren Diseinuaren lehen domina eman zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Lima Cruzen pinturak
Sidney Holland

**Sidney George Holland** (Greendale, Canterbury eskualdea, 1893ko urriaren 18a - Wellington, 1961eko abuztuaren 5a) zeelandaberritar politikaria izan zen. Zeelanda Berriko 25. lehen ministroa izan zen 1949tik 1957ra.

Birika bat galdu zuen Lehen Mundu Gerran borrokatu zen. Hockey jokalaria izan zen probintzia mailan eta federazioko karguak bete zituen gero.

1935ean parlamentuko kide hautatu zuten eta 1940an Alderdi Nazionaleko buru eta oposizioko buru bihurtu zen. 1942an, gerra-kabineteko kide izan zen labur-labur. 1949ko hauteskundeak irabazi eta abenduaren 13an lehen ministro kargua hartu zuen. Erreforma ekonomiko moderatuak ezarri zituen eta estatu-kontrolak desegin zituen. Gainera, parlamentuko goi-ganbera indargabetu zuen. 1951n garaipena errepikatu zuen eta ANZUSek defentsa ituna sinatu zuen Australia eta Estatu Batuekin. Hirugarren garaipena lortu zuen 1964an eta hiru urte geroago dimisioa eman zuen osasun arrazoiengatik.

## Kanpo estekak
Lactarius lilacinus

***Lactarius lilacinus*** *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da. Kolore ikusgarriko *Lactarius* ederra da, lila kolorekoa, eta nahiko erraz ezagutzen da. Urria Euskal Herrian. Ez da jangarritzat hartzen.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 8 cm arteko diametrokoa. Hasieran laua edo ganbila, gero sakonune nabarmenarekin zabaldua, gutxitan titiduna. Azala itsatsia, lehorra, matea, arrosa- lila kolorekoa, arrosa-grisaxka edo gorri-ardo kolorekoa.

**Orriak:** Zabal, Itsatsiak edo dekurrenteak, tartekatuta orritxoak. Gaztetan horixkak eta laranja koloreko tonuekin, zahartzean kapelaren kolore berekoak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 3 - 9 x 0,5 - 1 cm-koa, berdina edo oinarrirantz lodituta, trinkoa, zimurtsua, krema-okre kolorekoa edo gorri-ardo kolorekoa, oinarria ilupa zuri batez estalia.

**Haragia:** Lodia, zurixka kapelarena, lila azalaren azpian eta krema kolorekoa oinarena. Latex zuria, urtsua, lehortzean gris-berdexka bihurtzen da. Txikoria usainekoa, egoera lehorrean areagotu egiten da. Denbora batera zapore garratza.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac", "lactis", esnetik dator, esneari dagokio. Latex-a jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean. *Lilacinus* epitetoa  bere koloreagatik da.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Lactarius spinosulus* delakoarekin, baina *Lactarius lilacinus* espezieak txikoria usaina eta latex-a ditu ezaugarri, hasiera batean, zapore gozokoa da, eta, azkenean, garratza, habitata ere desberdina da, *Lactarius spinosulus* espeziea urkietan bizi baita. *Lactarius glyciosmus* ere oso antzekoa da, baina koko usain handia du.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, pagadietan eta haltzen artean, leku heze eta goroldiozkoetan.

### Banaketa eremua 
Espezie europarra. Errusia, Ameriketako Estatu Batuak eta Kongo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jauregiko Museo Nazionala

**Jauregiko Museo Nazionala** () Taiwango Taipei hirian dagoen arte-museoa da. Txinako Errepublikako museo nazionala da, eta antzinako Txinako 697.490 pieza eta artisautza baino gehiagoko bilduma iraunkorra du, estilo horretako munduko handienetako bat izanda. Bere bildumaren zatirik handiena Txinako enperadore ezberdinek bildutako kalitate handiko piezek osatzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gracy Ukala

**Gracy Ukala** (1946ko apirilaren 19a) idazle, irakasle eta hezitzaile jatorriz nigeriarra da. Ingalaterran eman ditu urte asko.

## Biografia 
**Grace Ukala**, ezkonduta egon zen garaian **Gracy Osifo**, Mbirin jaio zen 1946ko apirilaren 19an. Godwin eta Beatrice Ukalaren alaba da. Ibadaneko Unibertsitateko arte gradu bat, Beningo Unibertsitateko hezkuntza arloko master bat eta Lagosko Unibertsitateko filosofia gradu bat eskuratu zituen. Benin City Emotan College-ko sorrera garaiko Zuzendaria izan zen (1980tik 1990era). Eastoffrey Chaucer Schooleko Fakultateko ingeleseko departamentuko burua ere izan zen.

Berak idatzi zuen *Dizzy Angel* eleberria, eta literatura-sari bat irabazi zuen 1985ean, Nigeriako gai tradizionalei (adibidez, superstizioei eta neskatoen baldintza gogorrei) buruz bikain ekiteagatik. Ukalaren beste obra batzuk *The Broken Bond* (UPL) 2001 eta *Ada in London*, *Surviving the Traumas* (Outskirts Press, 2005) dira.

1999-2001 bitartean, Gutxiengo Etnikoetako Hezkuntza eta Kultura Aberastasunaren Zerbitzuen presidentea eta sortzailea izan zen. 2002an, Goldsparkle Consulting Services enpresako zuzendari kudeatzaile bihurtu zen. Ukalak artikuluak, ipuinak eta poesia ere argitara eman zituen, *Nigeriako behatzailea* barne.

1974 eta 1984 bitartean, Nigeriako Telebista Zuzendaritzaren emanaldietarako zenbait gidoi idatzi zituen.

Ukala Edward Osiforekin ezkondu zen eta Ingalaterran ohikoa den legez senarraren deitura hartu zuen; geroago, bikotea banandu egin zen eta Ukala deitura berreskuratu zuen.

Ukala Erresuma Batuan bizi da gaur egun, eta han irakatsi zuen erretiroa hartu zuen arte.

## Hautatutako obrak 
* *Dramas of Love and Marriage* (1978)  **Gracy Osifo** izen-deiturarekin argitaratua
* *Dizzy Angel* nobelak (1985), **Gracy Osifo** izen-deiturarekin argitaratua, Literatura Merituaren Saria jaso zuen Benin Cityko Hezkuntza Jarraituaren Institutuan.
* T*he Broken Bond,* eleberria (2001)
* *Ada in London*, nobela autobiografikoa (2005)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Astacidae

**Astacidae** ibai-karramarroen familia da, Europatik, mendebaldeko Asiatik eta Ipar Amerikako mendebaldeko kostaldetik hedatua. Bere barnean hiru genero daude: *Astacus*, *Austropotamobius* eta *Pacifastacus* hain zuzen ere.

## Espezieak 
**Astacus astacus*
**Astacus pachypus*
**Austropotamobius italicus* 
*Ibai-karramarro arrunta (*Austropotamobius pallipes*)
**Austropotamobius torrentium*
**Pacifastacus chenoderma*
**Pacifastacus connectens*
**Pacifastacus fortis*
**Pacifastacus gambelii*
*Seinaledun ibai-karramarroa (*Pacifastacus leniusculus*) 
**Pacifastacus nigrescens*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Taoyuango nazioarteko aireportua

**Taoyuango nazioarteko aireportua** , ofizialki **Taiwan Taoyuan nazioarteko aireportua** ) Taoyuang konderrian dagoen aireportua da, Taipei hiria zerbitzatzen duena. Herrialdeko airporturik handiena da, eta baita bidaiari gehien dituena. China Airlines eta EVA Air airelineek *hub*tzat dute.

## Historia 
Aireportuko I. terminalaren inaugurazioa 1979ko otsailaren 21ean izan zen, eta Taiwango gobernuak 1970eko hamarkadan abiarazitako hamar azpiegitura-proiektu handietako baten zati izan zen. Hasiera batean, aireporturako pentsatutako izena Taoyuango nazioarteko aireportua izan zen, baina Chiang Kai-shek nazioarteko aireportua bataiatu zen, 1975eko apirilaren 5ean hil zen Taiwango presidentearen omenez. Egun, III. terminala eraikitzen ari dira eta IV.a egiteko planak daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mathias Damour

**Mathias Damour** (Annecy, 1975) frantziar ekologista eta pedagogo  eta Vikidia proiektu askearen sortzailea da, 2006an  . 

Frantziako Wikipediako erabiltzaile baten proposamenari jarraituz, erabiltzaileen eta Wikimedia Fundazioaren artean haurrentzako entziklopedia bat ebaluatzeko aukera baloratu zen. Ideia zen Wikipediako artikulu batzuk egitea, hautatuak izango zirenak eta gero publiko gaztearentzat egokituak. Eztabaida hau Wikipediaren beste hizkuntza bateko bertsioetara ere eraman da.

Damour, proiektu honekin lotutako erabiltzailea dena ( **Astirmays** izenarekin erregistratua), eta Wikimedia Fundazioa ezberdina zen haurrek beraiek zein testu sortu eta editatu behar dituzten. Bi alderdiek ezin izan zuten eztabaida honen inguruan akordio estu bat lortu. 2006ko azaroaren 17an, Damour-ek, bere erabaki autonomoan oinarrituta, Vikidia sortu zuen Wikimedia Fundaziotik independentea. 

Euskarazko bertsioa 2016an sortu zen.

Gaur egun mila artikulu baino gehiago ditu. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Duelu

[thumb|300px|[Alexander Hamilton eta Aaron Burr arteko pistola-duelua, 1804.]]

**Duelua** bi pertsonaren arteko borroka da, irain bat garbitzeko, lekukoen aurrean, eta gehienetan armak erabiliz, egiten dena. Erritualizatuta eta araututa egon ohi da, eta aldez aurreko erronka (*riepto*) edo desafio baten ondorioa izan ohi da, bi aldeetako batek edo biek edo beste batek egindako irain batetik sortutako etsaigotik sortua. Ohore eta mendeku kontzeptu klasikoekin lotuta dago, Erdi Aroan Jainkoaren epaia edo ordalia deiturikoarekin zerikusia izanda.

Jada Homeroren *Iliada*n, Paris eta Menelaorena edo Hektor eta Akilesena bezalako dueluak agertzen ziren. Batzuetan, gatazka kolektiboak saihesteko ohitura ere bilakatu zen, txapeldunen edo horiek erabakitzen dituzten gerlari-talde txikien arteko borroka berezi batera murriztuz; adibiderik nabarmenena horaziotarren eta kuriaziotarren arteko borroka izan zen, Tito Livio historialari erromatarrak kontatzen duena, galera handirik gabe Erromaren eta Alba Longaren arteko gerra bat konpontzeko; horren baliokidea, Biblian, David hebrearraren eta Goliath filistearren arteko borroka da. Baina bi gizonen arteko duelua jatorrizko germaniar praktika bat da: Erdi Aroko borroka bidezko epaia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teknika

**Teknika** da emaitza jakin eta eraginkor bat lortzea helburu duten prozedura, arau, ekintza eta protokoloen multzoa, dela informatikaren, zientzien, artearen, kirolaren, hezkuntzaren edo beste edozein jardueraren alorrean.

## Teknikaren eskakizunak 
Lehenik eta behin, teknikak eskuzko trebetasunak nahiz gaitasun intelektualak eskatzen ditu, eta, sarritan, tresnak eta zenbait ezagutza erabiltzea. Animalietan teknikak espezie bakoitzaren ezaugarriak dira. Gizakian, teknika ingurunea aldatzeko beharretik sortzen da, eta transmitigarria da, nahiz eta ez den beti kontzientea edo gogoetatsua. Normalean, gizabanako bakoitzak besteengandik ikasten du (batzuetan asmatzen du) eta, azkenik, aldatu egiten du. Sineste orokorra da, pertsonak baino ez direla irudimenarekin eraikitzeko gai, gero errealitatean zehaztu ahal izateko zerbait. Hala ere, goi-mailako primate batzuek, gizakiaz gain, erremintak egin ditzakete. Teknika, batzuetan teknologiatik bereizten zaila dena, ingurunea bere beharretara hobeto egokitzeko eraldatzeko beharretik sortzen da. Teknologiak teknika erabiltzen du.

## Tekne 
*Tekne* (, eskulana, artea) termino filosofiko bat da, egiteari edo fabrikazioari erreferentzia egiten diona, eta, aldi berean, "Teks-" protoindoeuropar errotik eratorria, "Ehundu" esan nahi duena, baita "fabrikatu" ere. Jarduera gisa, teknikoa zehatza, aldakorra eta testuinguruaren mendekoa da. Terminoak printzipioen ezagutzaren inplikazioan *episteme* kontzeptuaren antza du, hau da, «Bi hitzak ezagutzarako izenak dira, zentzurik zabalenean». Hala ere, biak desberdinak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aitor Gabilondo López

**Aitor Gabilondo López** (Donostia, Gipuzkoa, 1972) gipuzkoar telebista-gidoilari eta ekoizlea da, *El Príncipe*, *Allí abajo* edota *Vivir sin permiso* telesailen sortzailea.

## Biografia 
Telebistako (ETB, Canal+) eta irratiko (La Ventana, Cadena Ser katekoa) saioen gidoilari moduan hasi zen. Ondoren, fikzio egile gisa lan egin zuen *Periodistas, El comisario* edo *Génesis: En la mente del asesino* telesailetan, besteak beste, hiltzailearen buruan. Telefilmen generoa ere garatu du, besteak beste, *Mónica*, *El tránsfuga*, *El 10 a la espalda* o *Carta mortal* lanekin, guztiak ere Carlton TV britainiarrak Mediaprorekin elkartuta ekoitziak.

2006an, beste gidoilari batzuekin batera, Gingobiloba eduki-ekoiztetxea sortu zuen, Grupo Zetak berehala erosi zuena. Etapa horretan *El Síndrome de Ulises*, *Cazadores de Hombres* eta *El Porvenir es largo* sailak idatzi eta ekoiztu zituen. Ondoren, César Benítezekin elkartu zen Plano a Plano ekoiztetxe sortzekon, eta *El Príncipe*, *Allí Abajo* eta *La Verdad* sortu eta ekoitzi zituen, *El Caso: Crónica de sucesos* abian jartzeaz gain.

## Kanpo estekak
Garbiñe Alustiza

**Garbiñe Alustiza** **Lasa** (Zerain, Gipuzkoa, 1964ko maiatzaren 20a) irakaslea eta bolaria da. Gipuzkoako Bola eta Toka Federazioan Lehenengo emakumezkoa da, bai lehendakaritzan, bai federazioaren zuzendaritza taldean.
thumb|280px|Zeraingo bolatokia
## Bizitza 
Zeraingo Unsulategi baserrian jaio zen. Antonio Alustiza zeraindarraren eta Olaberriko Julita Lasaren alaba da Garbiñe. Itxaro Alustiza du alaba. 

### Ikasle eta irakasle 
Zeraingo eskolan hasi zituen ikasketak eta eskola hura itxi zutenean, Segurara aldatu zen. Ondorengo urratsak Beasaingo Txindoki institutuan eman zituen. Donostiako Elizbarrutiko magisteritza eskolan egin zen maistra. Irakaslea da ogibidez eta Tolosako Felix Samaniego eskola publikoan dihardu lanean.

### Bolari 
Etxean gertutik ezagutu zuen bola jokoa, aita (Antonio Alustiza) eta neba (Endika Alustiza) bolari handiak izan baitziren. 

2017ko abenduko batzar nagusian lehendakari aldaketa gauzatu zen Gipuzkoako Bola eta Toka Federazioan. Garbiñe Alustiza Lehenengo emakumezkoa da, bai lehendakaritzan, bai federazioaren zuzendaritza taldean.

Lau urterako agintaldia izaten da. Alustiza zeraindarrak ia 500 kirolariko federazioa gidatzen du.  «*480 fitxa daude, eta beti sortzen dira gauzak. Hilean behin egiten dute bilera, sortzen diren arazoez aritzeko*». Federazioak 14.000 euroko diru ekarpena jasotzen du diputaziotik. Ez dauka langilerik, eta zuzendaritzako kide guztiak boluntarioak dira.
* 2016an Lehendari txapelketan txapela eskuratu zuen.
* 2016an Bikotekako lehiaketan txapeldun Aitziber Makazagarekin batera
* 2017an Bikotekako lehiaketan txapeldun Aitziber Makazagarekin batera
* 2017an Beasainen garaiko produktuen azokaren barruan egin zen bola txapelketan, Garbiñe Alustiza izan zen irabazle emakumezkoetan.
* 2018ko otsailean Añorgan jokatu zen Gipuzkoako Binakako Bola Txapelketan Garbiñe Alustiza eta Aitziber Makatzaga zeraindarrak bigarren gelditu ziren.
* 2022ko maiatzean Goierriko Bolo Txapelketan Emakumezkoen kategorian Garbiñe Alustiza, Aitziber Makazaga eta Maider Lazkano bigarren sailkatu ziren.
Horiez gain, taldekako txapelketa batzuk ere irabazi ditu Zeraingo emakume taldearekin. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arlette Gruss

**Arlette Gruss** (Vernon, Eure, 1930eko azaroaren 17a - La Fontaine-Saint-Martin, Sarthe, 2006ko urtarrilaren 2an) frantziar zirkuko artista izan zen, batez ere lehoinabar hezle gisa nabarmendu zena. *Arlette Gruss zirkua*-ren sortzailea izan zen. Ohorezko Legioaren eta Arte eta Letren Ordenako zaldun tituluak jaso zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thunyarat Chitpraphachin

**Thunyarat Chitpraphachin** (), **Thanyarat Jiraphatpakorn** () izenez ere ezaguna, (Thailandia,  1986ko azaroaren 24a) thailandiar modeloa eta hegazkineko laguntzailea da. 2007an emakume transgeneroentzako Thailandia-mailako Miss Tiffany's Universe eta nazioarteko Miss International Queen edertasun-lehiaketak irabazi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urrezko araua

thumb|300x300px|Urrezko Arauaren ingelesezko formulazioa New Yorkeko eliza bateko mosaiko batean.
**Urrezko Araua**, termino etikoetan,  honela definitzen den printzipioa da: trata itzazu besteak, haiek zu tratatzea nahi zenukeen bezala. Esaldiaren formulazio ezagun bat Mateoren ebanjelioan agertzen da (Mt 12,7). Urrezko Araua ez da nahastu behar *begia begi truk* elkarrekiko ustezko justiziaren ideiarekin, zeinak mendekuaren justifikazioa den azken batean. Urrezko Araua ez da aplikatzen oker bat jasan ondoren, haren zigorra edo kontrakoa planteatu behar denean. Norberak nahi lukeen errespetu eta begirune berarekin besteak tratatzea da kontua.

## Historia 
Honela dio Mateoren ebanjelioak:

Hala ere, ez da kristautasuneko printzipio soila, aurrekoa dela uste da. Urrezko arau hori kultura eta gizarte guztietan aurki daiteke, eta, salbuespen gutxi batzuekin, moralaren eta erlijioen kode guztien izendatzaile komuna da. Aipu esplizitu zaharrenak Konfuzioren garaikoak izan daitezke.

Printzipio honi *urrezko arau* deitzearena tradizio ingeles anglikanoa, 17. mendean hasitakoa, eta 1604ko testu batean lehen aldiz dokumentatua.

Urrezko araua da giza eskubideen kontzeptu modernoaren oinarririk funtsezkoena, non gizabanako bakoitzak bidezko traturako eskubidea baitu, eta elkarrekiko erantzukizuna dagoen gizartean besteentzako justizia bermatzeko.

Urrezko arauaren funtsezko elementu bat da arau horrekin bizi nahi duen pertsona batek pertsona guztiak hartzen dituela kontuan, ez bakarrik bere taldeko kideak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sinologia

**Sinologia** txinatar munduaren azterketa da, eta, zehazki, haren hizkuntza (hau da, hizkuntzen familia eta, bereziki, Mandarinera, 官話), eta haren literatura eta kultura.

Sinologia bi ikuspegitatik garatzen den ikerketa bat da: Txinako kulturaren barnetik gauzatutakoa, kanpoko proiekzioa gorabehera, eta beste kulturetatik gauzatutakoa. Bigarren kasuan, maiz, Literatura Konparatuaren eta Ideien Historiaren esparruan sartzen da. 'Sinologia' izendapena Mendebaldeko asmakizuna da, gainontzekoak bezala edo Asiako esparru bereko garrantzi handikoak bezala (Niponologia, Koreanologia, jatorriz horren mendekoak). *Sino-* osagaia grezieratik dator Σίνα, hau da, Txina esan nahi duena, eta -logia, berriz, *-λογία*-tik, 'tratatua, azterketa, diziplina' zentzuan.

## Kanpo estekak
Irving Penn

**Irving Penn** (Plainfield, New Jersey, 1917ko ekainaren 16a - New York, 2009ko urriaren 7a) estatubatuar argazkilaria izan zen. Moda, erretratu eta izadi hilen argazkigintzan nabarmendu zen. *Vogue* aldizkariarentzat eta publizitateko beste bezero batzuentzat lan egin zuen.

Jatorri judu errusiarreko familia batean jaio zen eta Arthur Penn zine zuzendaria bere anaietako bat izan zen. Vogueren azalerako lehen argazkia 1943an egin zuen. Bigarren Mundu Gerran gerraren argazkiak egin zituen Italian eta Indian. Voguerentzat lan egin zuen bere karrera osoan eta, gainera, publizitate-lanetarako argazkigintza estudioa izan zuen.
Philip Baker Hall

**Philip Baker Hall** (Toledo, Ohio, 1931ko irailaren 10a - Glendale, Kalifornia, 2022ko ekainaren 12a) estatubatuar aktorea izan zen. Robert Altman eta Paul Thomas Anderson zuzendariekin izandako lankidetzagatik nabarmendu zen.

## Filmografia 
### Zinema 
## Kanpo estekak
The Curse of Frankenstein

***The Curse of Frankenstein*** (euskaraz *Frankensteinen Madarikazioa*), 1957ko Terence Fisher britainiarrak zuzendutako beldurrezko film bat da. Mary Shelley ingeles idazlearen *Frankenstein edo Prometeo Modernoa* (1818) eleberrian oinarritua dago. Peter Cushing, Hazel Court, Robert Urquhart eta Christopher Lee aktoreek antzeztu zuten.

Hammer Film Productions ekoiztetxeak ekoitzi zuen.

## Argumentua 
XIX. mendea, Suitza, egin ez dituen hilketa sail baten ondorioz heriotzara zigortua izan ondoren, Victor Frankenstein (Peter Cushing) baroiak berak bere laborategi sekretuan sortutako izakia erailketa horien egilea dela azaltzen alperrik saiatuko da. Bere asmo gaiztoa Jainkoari erronka eginez Bizitza sortzea izan zen, hildakoen gorpu zatiekin Izaki (Christopher Lee) izugarri bat sortuz. 

## Aktoreak 
* Peter Cushing: Victor Frankenstein baroia
** Melvyn Hayes: Victor gaztea
* Robert Urquhart: Paul Krempe
* Hazel Court: Elizabeth Lavenza:
** Sally Walsh: Elizabeth gaztea
* Christopher Lee: Izakia
* Valerie Gaunt: Justine
* Noel Hood: Izeba Sophia
* Paul Hardtmuth: Bernstein irakaslea
* Fred Johnson: Aitona
* Alex Gallier: Apaiza
* Claude Kingston: Mutikoa
* Michael Mulcaster: Kartzelazaina
* Andrew Leigh: Burgumaisua
* Ann Blake: Emaztea
* Middleton Woods: Lektorea
* Raymond Ray: Osaba

## Jarraipenak 
* *The Revenge of Frankenstein* (1958)
* *The Evil of Frankenstein* (1964)
* *Frankenstein Created Woman* (1967)
* *Frankenstein Must Be Destroyed* (1969)
* *The Horror of Frankenstein* (1970, without Peter Cushing)
* *Frankenstein and the Monster from Hell* (1974)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Jorge Dioni López

**Jorge Dioni López García** (Benavente, Zamora probintzia, 1974) idazle, kazetari eta idazketa irakaslea da. Kazetaritza Katalunian, Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan, ikasi eta gero, idazketa irakasle ibili da urtetan.

2021ean hirigintza eta ideologia neoliberala lotzen zuen bere *La españa de las piscinas* entseguak, *Urteko Liburua* saria eraman zuen, Madrilgo liburu-dendetako gremioak esleituta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elisabet II.a Jerusalemgoa

**Elisabet II.a Jerusalemgo** edo **Jolanda Briennekoa** (1212 &ndash; Andria, 1228ko maiatzaren 4a) Jerusalemgo erregina izan zen 1212tik hil zen arte.

Maria Montferratokoa eta Joan Briennekoaren alaba izan zen. Egun gutxirekin erregina bihurtu zen, ama hil ondoren. Bitartean, bere aita erresumako erregeordea izan zen. 1225ean koroatu zuten eta urte horretan Frederiko II.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoarekin ezkondu zen. Horrela izan zen enperatriz ezkontidea eta Siziliako eta Alemaniako erregina ezkontidea.

Ezkontzaren ondoren, senarrak giltzapetuta eduki zuen Sizilian. Hamalau urterekin laster hil zen alaba bat izan zuen. 1228an Konrado IV.a Alemaniakoa erditu, eta handik gutxira hil zen.
OBN

**OBN**, **Open Broadcasting Network**, Bosnia eta Herzegovinako telebista kate bat da. Hasiera batean 1996an jarri zen abian gerra zibila amaitu ostean, OHRren (Bosnia eta Herzegovinako Ordezkari Gorenaren) ekimenez, dauden kanal abertzaleei alternatiba bat eskaintzeko. Albiste orokorretara zuzenduta zegoen, eta nazioarteko jabeek 20 milioi dolar inguru inbertitu zituzten bere garapenean telebista kate neutral gisa.

Katea 2000. urtean jabetza pribatua izan zen, Ivan Ćaleta Kroaziako enpresaburuak eta Nova TVren jabe ohiak erosi zuenean. Chellomediak telebistan %85eko partaidetza erosi zuen gero. Ćaletak 2019ko azaroan erosi zuen AMC Networks Internationalek telebista katean zuen % 85eko partaidetza, katearen jabe bakarra bihurtuz berriro.

## Programak 
### Telenovelas / Seriea 2019ko urritik 
## Kanpo estekak 
* OBN
Miguel Ángel Verdugo

**Miguel Ángel Verdugo Alonso** (Valladolid, 1954) psikologia doktorea, irakaslea, idazlea, desgaitasunaren inguruko Espainiako espezialista handia da. Salamancako katedraduna, INICOren (Komunitatean Integratzeko Unibertsitate Institutua) sortzailea eta zuzendaria da. Sari asko jaso du, tartean, 2021ean, Gizarte Zientzien eta Giza Zientzien Gaztela eta Leongo saria eman zioten.

## Biografia 
1975ean Oinarrizko Hezkuntza Orokorreko irakaslearen diploma lortu zuen. 1984an Pedagogia terapeutikoaren espezialitatea Valladolideko Unibertsitatean bukatu zuen. 1987an Madrilgo Unibertsitate Autonomoan Psikologia doktoretza lortu zuen. Lehen urteak irakaskuntzan lan egin zuen, eskola zuzendaria eta hezkuntza ikuskaria izanik. 1980tik 1982ra Fulbright beka izan zuen Columbia Unibertsitatean, Estatu Batuetan. 1988tik Salamancako Unibertsitatean lan egiten du. 1993tik *Siglo Cero* aldizkari zientifikoaren zuzendaria da. INICOren (Komunitatean Integratzeko Unibertsitate Institutua) sortzailea eta zuzendaria da.

## Obra batzuk 
Oso bibliografia zabala du, askotan beste egileekin kolaboratzen. Hona hemen adibide batzuk:
* *Programa de habilidades de la vida diaria para la mejora de la conducta autodeterminada en personas con enfermedad mental grave y prolongada*. Salamanca: INICO, 2006. .
* *Mejorando resultados personales para una vida de calidad: VII Jornadas Científicas de Investigación sobre Personas con Discapacidad*. Koordinatzailea. Amarú, 2009. .
* *Cómo mejorar la calidad de vida de las personas con discapacidad: instrumentos y estrategias de evaluación*. Koordinatzailea. Amarú, 2009. .
* *Evaluación de la calidad de vida en empleo con apoyo: proyecto ALSOI*. Carmen Vicent-ekin batera. INICO, 2004. .
* *La integración personal, social y vocacional de los deficientes psiquicos adolescentes: elaboración y aplicación experimental de un programa conductal*. Madrilgo Unibertsitate Autonomoa, 1988. .
* *Personas con discapacidad: perspectivas psicopedagógicas y rehabilitadoras*. Siglo XXI de España, 1995. .
* *Discapacidad intelectual, adaptación social y problemas de comportamiento*. Belén Gutiérrezekin batera. Madril : Pirámide, 2009. .
* *Evaluación curricular. Una guía para la intervención psicopedagógica: Una guía para la intervención psicopedagógica*. J. Fuertesekin batera. Siglo XXI de España Editores, S.A.. .
* *Discapacidad e inclusión: manual de docencia*. Robert L. Schalock-ekin batera koordinatuta. Amarú, 2013. .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Miguel Ángel Verdugo Researchgate webgunean.
* :INICOren webgune ofiziala.
Lactarius circellatus

***Lactarius circellatus*** *Russulaceae* familiako onddo bat da. Ohikoa Euskal Herrian. Ez da jangarria, bere zapore garratza eta minagatik.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 10 cm arteko diametrokoa, hondoratua erdigunean eta ertza uhindua eta kiribildua, azala lubrifikatua eguraldi hezearekin, gainerakoan matea, zonatua eta gris-horixka edo oliba-ardo kolorekoa.

**Orriak:** Estu, orritxoekin nahasiak, adnatak edo dekurrenteak, okretik kremara kolorekoak, eta laranja-herdoil kolorera pasatzen da zaurietan edo igurtzi den lekuetan. 

Orri adnatak: Oinera Iritsi eta harekin bat egiten duten orriak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Labur samarra, 2,5 - 6 x 1 - 2,5 cm-koa, oinarrian mehetua. Kolore zurixkakoa hasieran, kapelaren kolore berekoa ondoren, okre koloreak hartzen ditu maspilduetan. Oineko kortex-a koloreztatutako kizkurrekin luzetara, batzuetan, fosetaren bat ikusten da.

**Haragia:** Zurixka eta hauskorra. Zapore garratza, usain ahula. Latex ugari, zuria, mingotsa eta ez da kolorez aldatzen.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac", "lactis", esnetik dator; esneari dagokio. *Latex*-a jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean. 

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Askotan egoten da *Lactarius pyrogalus* delakoaren ondoan, habitat bera du. Azken honek kapela marroi-grisetik okre kolorera doana du eta zonatu gabea, orri okre ilunagoak ditu, latex-a oso garratza eta lodia du eta airearekin kolore grisaxka hartuz gogortu egiten da.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean, xarma, zumar, lizar eta urritzen azpian.

### Banaketa eremua 
Europa, Japonia, Kanada eta Ameriketako Estatu Batuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dorothy Hansine Andersen

**Dorothy Hansine Andersen** (Asheville, Ipar Carolina, AEB, 1901eko maiatzaren 15a  - New York, AEB, 1963ko martxoaren 3a) doktore estatubatuarra izan zen, pediatrian eta patologian espezializatua. 1938an, fibrosi kistikoa gaixotasun gisa identifikatu zuen lehen pertsona izan zen eta diagnostikorako proba erraz bat egin zuen, oraindik erabiltzen dena. Bere bizitzaren zati bat glukogeno-biltegiratzearen ondoriozko gaixotasunak eta bihotzeko malformazioak aztertzen ere eman zuen, eta horretarako, bihotzean sortzetiko akatsak dituzten bihotzetako aleak bildu zituen. Esperientzia horri esker, hainbat ospitaletarako bihotz-kirurgian entrenamendu-programa sortzen lagundu zuen.

## Biografia 
### Jaiotza eta hezkuntza 
1901ean jaio zen Ashevillen, Ipar Carolinan, Estatu Batuetan. Hans Peter Andersen aita daniarra zen eta Mary Louise Mason ama Ingalaterra Berrikoa. Hamahiru urte besterik ez zituela, aita hil zitzaion, eta  Vermont estatura joatea erabaki zuten. 1920 urtean hil zen arte bere ama ezinduaz arduratu zen Dorothy.

1922an lortu zuen Arteetako Batxilergoa (B.A. izenekoa) Mount Holyoke Collegen. 1926 urtean Johns Hopkins Unibertsitatean lortu zuen Medikuntza titulua. Ikasketak amaitutakoan, barnetegi bat egin zuen Strong Memorial Ospitaleko Kirurgia Departamentuan, Rochesterren (New York), eta eskolak eman zituen Rochesterreko Unibertsitatean. Dorothyk Kirurgian espezializatu nahi zuen, baina emakumea izateagatik egoitzara sartzea ukatu zioten. Orduan, Columbiako Unibertsitateko Mediku eta Zirujauen Elkargoko Patologia Saileko lanpostu bat onartzea erabaki zuen 1929an.

### Ibilbide profresionala 
1930ean Columbiako Unibertsitatean patologiako irakasle izendatu zuten. Unibertsitatean zebilen artean, bere denboraren zati bat emakumearen funtzio endokrinoak eta ugalketa-funtzioak ikertzen eman zuen, eta 1935ean doktoretza lortu zuen medikuntza zientzietan. Urte horretan, Babies Hospital del Columbia-Presbyterian Medical Center-en laguntzaile izan zen. Andersenen eginkizunen artean autopsiak egitea zegoen. Bihotzeko malformazioetan interes handia zuenez, akats horiekin jaiotzen ziren haurren bihotzak biltzen hasi zen. Ospitale horretan izan zuen, halaber, gaixotasun zeliakoa —glutenarekiko intolerantziak eragindako gaixotasuna— zuen mutiko baten kasuarekin harremana, eta, autopsian, lesio bat nabaritu zuen pankrean. Tabakozale amorratua zen, eta biriketako minbiziaz hil zen 1963an, 62 urte zituela.

## Legatua eta aintzatespenak 
Dorothy Andersen maistra preziatua izan zen eta medikuntzari egindako ekarpenei esker lortu zuen onarpena. Bere bizitzako azken urteetan  sortu zuen fibrosi kistikorako proba diagnostikoa erabili egiten da oraindik. Ameriketako Pediatria Akademiako ohorezko kide eta National Cystic Fibrosis Research Foundation-eko ohorezko presidente izan zen. Hainbat sari jaso zituen bere lanagatik, besteak beste, 1954an Elizabeth Blackwell saria eta 1963an Columbiako Zerbitzu Goraipagarrien Domina -Presbyterian Medical Center, hil ondoren emandakoa. Bere lan zientifikoagatik National Women's Hall of Fame-n sartu zen 2002an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gatazketan Indarkeria Sexuala Amaitzeko Nazioarteko Eguna

Nazio Batuen Batzar Nagusiak ekainaren 19a **Gatazketan** Sexu Indarkeria Ezabatzeko Nazioarteko Eguna izendatu zuen.

## Gatazketan sexu-indarkeria ezabatzeko nazioarteko eguna 
2015eko ekainaren 19an, 69/293 ebazpenean, Nazio Batuen Batzar Nagusiak, ekainaren 19a **gatazketan sexu-indarkeria ezabatzeko nazioarteko eguna** izendatu zuen, auzi horren gainean kontzientzia sortzeko.

### **Urtez-urte landu diren gaiak** 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sexu-indarkeria

## Kanpo estekak
Zientzia Euskal Herrian

[thumb|[Zamudion kokaturik dagoen Bizkaiko Zientzia eta Teknologia Parkea.]]
**Zientzia Euskal Herrian**, Europako gainontzeko herrialdetan bezala, estuki loturik egon da bere garapen historiko eta ekonomikoarekin. 

Euskalerriaren Adiskideen Elkartea XVIII. mendean, Ilustrazio garaian sortu zen zientzia eta kultura erakundea izan zen, Xabier Munibe Peñafloridako kondeak eta *Azkoitiko zalduntxoek* eratu zutena. 1776. urtean Bergarako Errege Mintegia sortu zuten eta bertan ezarri ziren Euskal Herriko zientzia modernoaren oinarriak. Louis Proust kimikari frantsesa kontratatu zuten eta hark prestaturiko laborategi aurreratuan Elhuyar anaiek wolframioa aurkitu zuten 1783. urtean. XIX. mendean Anton Abadia esploratzaile, astronomo eta zientzilaria Frantziako Zientzia Akademiako lehendakaria izatera iritsi zen. Gaur egun ere badira zientzialari ezagunak Euskal Herrian, Pedro Miguel Etxenike, Jose Ramon Etxebarria edo Javier Armentia esate baterako.

Zientzia museoak ere ugari dira, Eureka! Zientzia Museoa, Abadia jauregia, Arabako Natura Zientzien museoa edota Iruñeko planetarioa adibidez. Zientzia ikerketak egiteko hainbat elkarte garrantzitsu ere badaude: Aranzadi Zientzia Elkartea, Elhuyar Fundazioa, DiPC, TECNALIA, Biodonostia eta NanoGUNE besteak beste.

Bizkaiko, Arabako, Gipuzkoako Teknologia Parkeak eta Garaia Berrikuntza Guneak osatzen dute *Euskadiko Parke Teknologikoen Sarea*.

## Kanpo estekak
Vivir sin permiso

***Vivir sin permiso*** Aitor Gabilondok sorturiko telesail dramatikoa da, Mediaset eta Alea Mediak ekoiztua eta 2018 eta 2020 artean Telecincok igorri zuena. Manuel Rivas idazlearen lan batean oinarrituta, galiziar narkotrafiko munduan girotuta dago.

## Sinopsia 
Nemesio "Nemo" Bandeira iraganean legez kanpoko jarduerekin aberastu zen gizona da, baina, Asunción "Chon" Moliner emaztearen familiako kontserba-konpainia garrantzitsu baten bidez, bere ibilbidea zuritzea lortu du Galiziako enpresaririk nabarmenetako bat izan arte. Nemori alzheimerra diagnostikatzen diotenean, bere gaixotasuna ezkutatzen saiatuko da, bere ondorengoa aukeratzeko prozesua martxan jartzen duen bitartean kaltebera ez agertzeko, eta horrek hekatombe bat eragiten du familian. Bere bi seme legitimoek, Nina eta Charles, ez dute inoiz interesik izan negozioetan, eta, bat-batean, bakoitza hautagai egokiena dela frogatzen saiatzen dira. Bere  semebitxia, Mario Mendoza abokatu distiratsu eta gupidagabea, objektiboki prestatuena da, baina ez funtsezko ezaugarria: Nemoren odol bera eramatea. Nemok inperioaren oinordekotzat hartzen ez duela jakitean, bere plan propioa abian jarriko du, bere irribarre xarmanta alde batera utzi gabe, eta horrek etsaien artean arriskutsuena eta gupidagabeena bihurtuko du.

## Pertsonaiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Claudia Traisac

**Claudia Hernández Blas** (Leganés, 1992ko abenduaren 14a -), **Claudia Traisac** izen artistikoz ezaguna, espainiar aktorea da, antzerkian, zineman eta telebistan aritutakoa. Netflixeko *Alta mar* eta Telecinco kateko *Vivir sin permiso* telesailetan egindako lanagatik ezaguna da.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Ledicia Sola

**Ledicia Sola** (Ourense, 1978ko martxoaren 27a -) galiziar aktorea da, antzerkian, zineman eta telebistan aritutakoa.

## Filmografia 
### Telebista 
### Zinema 
* *Hotel Tívoli* (2007) 
* *El patio de mi cárcel* (2008) 
* *Años después* (2011) 
* *Los fenómenos* (2014)
* *A Esmorga* (2014)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hablan, kantan, mienten

***Hablan, kantan, mienten*** (***HKM***) Notro Televisiónek sorturiko nerabeentzako telesail dramatikoa da, 2008 eta 2009 artean Cuatrok igorri zuena.

## Sinopsia 
Laia ez da beste nerabe bat. Artista musikal gisa arrakasta izateko eduki behar den guztia dauka eta badaki: irudimentsua da, erakargarria, ondo mugitzen da. Talentua du, talentu handia, baina landugabea eta findu gabea. Arazoa da leuntzeko baliabideak behar direla, eta Laiaren etxean maitasuna eta giro ona dago, baina besterik ez. Instrumentuak erostea eta musika klaseak ordaintzea guraso bakarreko familia baten irismenetik erabat kanpo dago. Familia horretan ama, Lucía, zerbitzaria da, eta anaia, Rober, mekanikaria. Lucíak lan egiten duen kafetegira Albeniz ikastetxeko irakasleak joaten dira aldizka. Ikastetxe pribatu eta esklusibo horretan arreta berezia eskaintzen zaio musika-hezkuntzari, eta ikasleei beharrezko baliabide guztiak ematen zaizkie. Luciak lortzen du Adrianek, egunero kafeak eskaintzen dizkion musika irakasleak, ahal duen guztia egitea Laiari beka bat eman diezaioten.

Ikasturtea hasi eta Laia Albenizera iristeak iraultza suposatu du ikastetxean. Beste mundu batekoa da eta konbentzionalismoetatik at dago. Baina bere bizitzak ere bira handia emango du Alex, klaseko lider eztabaidaezina, ezagutzen duenean sentitzen duen geziaren erruz. Alex gitarra-jotzaile bikaina da, mutil bizkorra eta harropuzkeria handikoa. Rebeca arrebarekin eta Pablo aitarekin bizi da, abokatu arrakastatsua baina benetako porrota aita gisa. Alex Vickyren mutil-laguna da, eskolako neskarik ederrena eta ezagunena, baina baita gaiztoena, manipulatzaileena, egozentrikoena eta bekaiztiena ere. Baina azken hori oraindik egiaztatu ez duen zerbait da.

## Pertsonaiak 
## Kanpo estekak
Erleen Nazioarteko Eguna

**Erleen Nazioarteko Eguna** maiatzaren 20a izendatu zuen Nazio Batuen Erakundeak, polinizatzaileen garrantziaz, garapen jasangarriari egiten dioten ekarpenaz eta jasaten dituzten mehatxuez hausnarketa egiteko. Erleek eta beste polinizatzaile batzuek (tximeletek, saguzarrek, kolibriek...) landareen ugalketan hartzen dute parte, elikagai diren landare ugaritan ere bai.

## Egunaren aukeraketa 
2017ko urriaren 18an izendatu zen *Erleen Nazioarteko Eguna* eta 2018an ospatu zen aurreneko aldiz. Maiatzaren 20a aukeratu zen Anton Janša (1734-1773) erlezain esloveniarraren jaioteguna zelako. Honek XVIII. mendean bere herrialdean erlezaintza teknika berriak ezarri zituen eta intsektu hauek zainketa gutxirekin lankarga izugarriak aurrera ateratzeko zuten gaitasuna aldarrikatu zuen. Maria Teresa I.a Austriakoak Vienako erlezain eskolako irakasle iraunkor izendatu zuen. 1775ean erabaki zen Austriako erlezain irakasle guztiak Janšaren teknika eta metodoetan oinarrituko zirela erabaki zen.

Eslovenia bera izan zen Nazioarteko Egun honen proposamena Nazio Batuen Erakundean aurkeztu zuena. 

## Azalpena 
Erleak eta beste polinizatzaile batzuk, esate baterako tximeletak, saguzarrak eta kolibriak, gizakiaren jarduerek eragindako mehatxu gero handiagoaren pean daude.

Era berean polinizazioa gure ekosistemek bizirauteko ezinbesteko prozesua da. Planetako loredun landare espezieen %90 inguru animalien polinizazioari esker ugaltzen da, berdin uzten %75 baino gehiago eta nekazalgo eremuaren %35 inguru. Ez dira polinizatzaileak elikagaien ekoizpena segurtatzen duten bakarrak, baina bioaniztasuna mantentzeko ezinbesteko giltza dira.

Helburua erleak eta gainerako polinizatzaileak babesteko neurriak areagotzea da, honek mundu mailako elikagaien ekoizpena eta garapen bidean dauden herrialdeen gosetea murriztea ekarriko duelakoan.

Guztiok dugu polinizatzaileen beharra eta ezinbesteko neurria da haien beherakada monitorizatzea eta bioaniztasunaren galerari muga jartzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Álex González (aktorea)

**Alejandro José González** (Madril, 1980ko abuztuaren 13a -), **Álex González** izen artistikoz ezaguna, espainiar aktorea da, antzerkian, zineman eta telebistan aritutakoa. Telecinco kateko *El Príncipe* (2014-2016) eta *Vivir sin permiso* (2018-2020) telesailetan egindako lanagatik ezaguna da.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Ascensión Mendieta

**Ascensión Mendieta Ibarra** (Sacedón, 1925ko azaroaren 29a-Madril, 2019ko irailaren 16a) memoria historikoaren aldeko borrokalari espainiarra izan zen, borroka horren sinboloa bihurtu arte. 1939an frankistek hil zuten bere aita Timoteo Mendieta, UGTko burua zena. Hil ondoren, Guadalajarako hilerrian, hobi komun batean lurperatu zuten. Ascensionek, Paz ahizparekin batera, aitaren gorpuzkiak berreskuratzeko lan handia egin zuen.
Bera izan zen frankismoko krimenen aurkako "Argentinako kereila" deiturikoa hobitik ateratzeko lehen kasuaren protagonista; horren ondorioz, 2017an, bere aitaren gorpuzkiak berreskuratzea lortu zuen.

## Biografia 
Ascensión Mendieta Guadalajarako Sacedón herrian jaio zen, 1925eko azaroaren 29an. Gurasoak Timoteo Mendieta, Langileen Batasun Orokorreko (UGT) kidea, PSOEri atxikitako ideologia sozialistako sindikatua, eta María ziren. Ama, Ibarra abizenekoa, posizio sozial oneko eskuineko familia batekoa zen. Mariaren ama ezkontzaren aurka zegoen eta alabarekin hautsi zuen horregatik. Bikoteak zazpi seme-alaba izan zituen, horietatik lau mutilak eta hiru neska (Pepa, Paz, Joaquín, Gregorio, Fotus, Timoteo eta Ascensión), Ascensión bigarren zaharrena izanik. 1939an, Timoteo Mendieta atxilotu eta familia baliabiderik gabe gelditu zen; horregatik, Madrilgo Puente de Vallecas herrira joan ziren bizitzera, Timoteoren amaren etxera. Frankistek urte berean hil zuten Timoteo.

1975ean Franco diktadorearen heriotzaren ondoren, Ascensión eta haren arreba Paz aitaren aztarnak berreskuratzeko lanean hasi ziren. Paz hil zenean, Ascensión izan zen, bere familiak lagunduta, bere horretan jarraitu zuena, lehenik 2013an eta gero 2017an, lurpetik atera eta identifikatzeko lanak egin ziren arte. 2013an, 88 urte zituelarik, Ascensión Buenos Airesera joan zen, han irekitako Frankismoko krimenen aurkako Argentinako kereilan testigu gisa deklaratzeko. Azkenean, 2017an, María Romilda Servini epaile argentinarraren aginduz,  aitaren gorpuzkiak jaso zituzten eta Madrilgo Almudenako hilerri zibilean hilobiratu zituzten.

Ascensión 2019ko irailaren 16an hil zen Madrilen, 93 urte zituela.

## Sariak 
Bere lana eskertzeko Ascensión Mendieta sari batzuk jaso zituen. Hau nagusia:
* 2017ko abenduaren, 10ean Madrilgo Bigarren Zinema eta Giza Eskubideak Jaialdian, Giza Eskubideen saria jaso zuen. Saria Toni Navarrok eman zion.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Ascensión Mendietari buruzko artikulua.
* :Sexta Espainiako kateak egin zion elkarrizketaren bideoa.
Martha Carrier

**Martha Allen Carrier** (Andover, Massachusetts, 1650 &ndash; Salem (gaur Danvers), Massachusetts, 1692ko abuztuaren 19a) sorginkeria egotzita salatu eta exekutatu zuten emakumeetako bat izan zen Salemgo sorginkeria prozesuan, Ingalaterra Berrian.Cotton Mather apaizak bere lanean "sorgin neurrigabe" eta "infernuko erregina" gisa aipatu zuen; historialari batzuek Andover sortu zuten familien aurkako konspirazioarekin edo herentzia patriarkalaren aurkako mehatxuaren erreakzio batekin espekulatu zuten, baina jatorrizko dokumentuek iradokitzen dute atxilotzeko benetako arrazoia bere izaera independentea eta herrian baztanga izurritea eragitearen salaketa izan zirela.

## Aurrekariak 
Akusatu asko bezala, Martha emakume pobre eta desatsegina zen. Andover (Massachusetts) herriaren sortzaileetako baten bospasei seme-alabetatik hirugarrena, 1674ko maiatzean, bere estatusa baino askoz beheragoko batekin ezkondu behar izan zuen, zazpi hilabeteko haurdun, semearen aitarekin, umea legez kanpo jaio ez zedin, Thomas Carrier (1630-1739) zerbitzari soila zenarekin. Hainbat kilometrotara joan ziren bizitzera, Billerikara, eta zortzi seme-alaba izan zituzten. Horietako bat oso txikia zela hil zen. Hamar urte geroago itzuli ziren, diru gutxirekin eta ospe handirik gabe. 1690ean, baztanga-izurrite batek herria suntsitu zuen. Eta hamahiru hildakoetatik zazpi familiakoak ziren arren, aita, bi neba eta bi seme-alaba barne, baztanga Marthak eragin zuen zurrumurrua zabaldu zen herrian.

## Epaiketa eta exekuzioa 
Akusatuen testigantzak adierazten duenez, Salemeko komunitateak Andobverko esamenen berri bazuen, Martharen sorgin fama barne. Susan Sheldon, Mary Walcott, Elizabeth Hubbard eta Ann Putnamek Andoverreko hamahiru mamuak ikus zitzaketela esanez epaimahaiaren aurrean garrasi egin zuten. Bizilagun askok maltzurkeriaz salatu zuten, eta haren hitz gogorren ondoren, animaliak gaixotu edo hil zirela adierazi zuten. Azterketa bitartean, ordea, Marthak tinko eutsi zion bere jarrerari eta ausardiaz esan zuen akusatzaileek gezurra esaten ari zirela.

Neskek minik sentitu gabe begiratzeko gai ote zen galdetu zitzaionean, esan zuen ez zuela egingo, "disimulatu egingo baitute begiratzen baditut". Magistratuei kargu hartu zien esanez "gauza lotsagarria da zuen arlotik kanpo dagoen jende hau zuei inportatzea".

Bere seme nagusiak, Richard eta Andrew, 18 eta 15 urtekoak, orpoetatik zintzilikatu zituzten, sudurretik odola jariatzen hasi ziren arte. Sarah (7 urte) eta Thomas (10 urte) hertsatu egin zituzten sorginkeriak aitortu arte. Sarahk epaimahaiari esan zion "sei urte zituenetik zela sorgina, amak liburu gorri bat ekarri eta berak ukitu zuenetik". Thomas Barnard ministroak, konfesio horien arduradunak, guztiengandik lortu zituen, Martharengandik izan ezik.

1692ko abuztuaren 19an urkatu zuten, George Burroughs, George Jacobs, John Proctor eta John Willardekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esneki arrunt

**Esneki arrunta**  *(Lactarius quietus)* *Russulaceae* familiako onddo bat da. Toxikoa izan gabe, jangaitzat hartzen da, bere usain desatseginagatik (zimitzek askatzen dutenaren antzekoa) eta zapore mingots eta pikanteagatik, ez baita estaltzen luzaroan egosita ere. Basoan baliagarriagoa da mahaian baino.

Sinonimoak: *Agaricus testaceus*, *Agaricus lactifluus fulvens*, *Agaricus serosus*, *Agaricus rufoflavidus*, *Galorrheus quietus*, *Lactifluus quietus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 10 cm arteko diametrokoa, laua, apur bat hondoratua, oro har, titi arrastorik gabe, batzuetan pixka bat ildaskatua ertzean. Marroi-gorrixka, kanela kolorekoa, edo marroi argia, oso matea, berezkoa duen  geruza fin-fin zurbil batez estalia, zirkuko zentrokide ilunagoen bidez eteten dena.

**Orriak:** Estu, haragi zurbilaren kolorekoak, gero kapela bezain gorrixkak.

**Hanka:** 3 - 6 x 0,5 - 1,2 cm-koa, irmoa, betea, kapelaren kolore berekoa.

**Haragia:** Nahiko trinkoa eta lodia; zurixka-arrosa kolorekoa edo gorrixkakoa. Latex zurixka edo lastoaren tonuren batekin; zapore gozokoa baina azkenean desatsegina; lurraren usain gogorrekoa.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa “lac”, “lactis”, esnetik dator; esneari dagokio. Latex-a jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean. *Quietus* epitetoa latinetik dator, eta geldik esan nahi du. Ziur aski latex-a ez delako mina. 

## Jangarritasuna 
Jangarri oso kaskarra.

### Nahasketa arriskua 
*Lactarius fraxineus* delakoarekin. *Lactarius quietus* espeziarekin bereizten da: inbutu  itxurako kapelarengatik, ertz ildaskatuagatik eta haragiaren fruta usainagatik. Baita ko!ore gorriko beste *Lactarius* batzuekin ere, hala nola: *Lactarius rufus*, *Lactarius subdulcis*, *Lactarius decipiens*, etab.

## Sasoia eta lekua 
Oso ohikoa udan eta udazkenean, hostozabal basoetan, batez ere hariztietan

### Banaketa eremua 
*Lactarius quietus* espeziea Europan baino ez dago, Erresuma Batuan espezie ohikoenetako bat da. Ipar Ameriketako ekialdean *Lactarius quietus var. incanus* aldaera dago.

## Galeria 

Fitxategi:Lactarius quietus bat.jpg
Fitxategi:Lactarius quietus 2.jpg
Fitxategi:Lactarius quietus 3.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manfred Winkelhock

**Manfred Winkelhock** (Waiblingen, 1951ko urriaren 6a - Toronto, 1985eko abuztuaren 12a) alemaniar 1 Formulako auto-gidaria izan zen.

1 Formulako Txapelketako 56 sari nagusitan parte hartu zuen 1980 eta 1985 artean. Arrows, ATS, Brabham eta RAM Racing taldeetako gidaria izan zen, eta emaitzarik onena bosgarren postua izan zen 1982ko Brasilgo Sari Nagusian.

1 Formula eta iraupen lasterketak uztartu zituen. 1985eko abuztuan hil zen Torontoko zirkuituan, Iraupen Txapelketako 1000 kilometroko Budweiser proban.
A-30

**A-30** edo **Murtziako Autobia** Espainiako autobia bat da. Albacete eta Cartagena lotzen duen autobia da, Murtziatik pasatuz.

## Tarteuneak 

## Ibilbidea 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak