open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Liferay (ataria)

**Liferay** edukien kudeaketarako atari bat da, Javan eta kode irekian idatzita dagoena. 2000an sortu zen hasiera batean irabazi asmorik gabeko erakundeentzako soluzio gisa.

## Historia 
Liferay Portal jatorrizko produktua 2000. urtean sortu zuen Brian Chan software-arkitekto nagusiak, irabazi asmorik gabeko erakundeentzako enpresa-atariaren irtenbidea emateko. 2004an, enpresa Liferay, Inc. izenarekin eratu zen, eta bere filial alemaniarra, Liferay GmbH, formalizatu zuen. 2007an, enpresak Asiako egoitza berri bat ireki zuen Dalian-en, Txinan, eta Liferay SL filial espainiarra. 2009ko martxoan, enpresak bulego berri bat ireki zuen Bangaloren (India). Orain arte, Liferayk 22 bulego ditu mundu osoan, eta 250 bazkide baino gehiago ditu eta kode irekiko komunitateko 180.000 kide.

Sun Microsystemsek eta Liferayk teknologiak trukatzeko akordio bat sinatu zuten 2008ko maiatzean. Geroago 2010ean,  Oraclek Sun erosi zuen, eta elkarrekin sortutako GlassFish Web Space Server ataria ez zen sartu ibilbide-orrian, Liferay, Inc-i Itzuli zen produktua.

2013ko apirilean, TIBCO Software-rekin elkartu zen Liferay  enpresarako konektibitate-egokigailu batzuk eskaintzeko (eC Adaptters). TIBCO ActiveMatrix Business Works erabiltzen dute egokigailu horiek, Liferay ataria sistema ugaritan errazago integratu ahal izateko

2016ko maiatzean, konpainiak Liferay Digital Experience Platform sartu zuen, Liferayren jatorrizko ataria handitzeko, eta, hala, funtzio gehigarriak eskaini zituen, "engagement" metriken erabilera esaterako.

## Aurkezpena (2011) 
Liferay atariak arloko hainbat aldizkaritatik sari anitz jaso ditu eta deskarga asko ditu (60.000 baino gehiago hilabetean eta guztira milioi bat baino gehiago).

## Azpimarratu beharreko ezaugarriak (2011) 
* Aplikazioen zerbitzari gehienetan dabil, baita servlet edukitzaile, datu-base eta sistema eragile gehienetan, alegia, 700 konbinazio posible baino gehiagotan.
* JSR-268-rekin bateragarria.
* Aurreraikitako 60 Portlet baino gehiago eskuragarri Out-of-the-box.
* Edukiak kudeatzeko sistema bat da (CMS).
* Orrialde pertsonalizatuak erabiltzaile guztientzat.
 
Enpresentzat sortua, Liferay atariak toki birtualak eskaintzen ditu norberak zentralizatu, partekatu eta lankidetzan aritu ahal izateko, bukaerako erabiltzailearengan pentsatuz eraikia.

## 5.2 bertsioaren ezaugarri berriak (2011) 
* Kontrol-panel hobetua.
* Erabiltzaileen administrazio berria eta erakundeen administraziorako tresnak.
* Microsoft Office® integrazioa.
* Hobekuntzak Edukien Kudeaketarako Sisteman.
* Hobekuntzak Chaten portletean.
* Mezularitza pribatuaren portleta.
* Backend-en optimizazioak.
* WSRP-ren inplementazio berria.
* Integración con el SSO Siteminder®.
* Hobekuntzak API-an.

## Zehaztapen teknikoak (2011) 
### Hizkuntzak 
Liferay-ek I18N jasaten du edozein out-of-the-box hizkuntzatarako eta 22 hizkuntzarekin irteten da fabrikatik. Itzulpen hauetako asko Liferay-en Open Source komunitatetik datozen eta hizkuntza mintzatzen diren pertsonek mantentzen dute, hizkuntza gehigarriak oso erraz gehitu ahal dituzte, hau jadanik askotan gertatu da produktuaren bizitzan zehar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Gune ofiziala
Saharaz hegoaldeko Afrika

**Saharaz hegoaldeko Afrika** Sahara basamortutik hegoaldera dagoen Afrikako eskualdea da, geografiko zein politikoki. Afrikako beste eskualdea Iparraldeko Afrika da, arabiar munduaren zati bat dena

Sahel- Sahara eta sabana tropikal artean dagoen eskualdea- hau da, Afrikako Adarra, Mauritania eta Sudango eskualde asko geografikoki Saharaz hegoaldeko Afrikan daude baina politikoki arabiar munduan.

Bere biztanle beltzak direla eta, batzuetan **Afrika Beltza** du izena. Jadanik Erdi Aroko arabiar historialariek *bilâd as-sûdân* edo "beltzen lurraldea" zioen, baina egun esamoldea gutxiesgarritzat hartzen dute, europar kolonialismoak sortua: horrexegatik Afrikar Batasunak nahiago du Sahara mugatzat ez baizik zubitzat hartzea.

## Herrialdeak 
### Erdialdeko Afrika 
* Kongoko Errepublika Demokratikoa
* Kongoko Errepublika
* Afrika Erdiko Errepublika
* Ruanda
* Burundi
* Txad
* Kamerun
* Gabon
* Ekuatore Ginea

### Ekialdeko Afrika 
* Kenya
* Tanzania
* Uganda
* Djibuti
* Eritrea
* Etiopia
* Somalia
* Sudan

### Hegoaldeko Afrika 
* Angola
* Botswana
* Lesotho
* Malawi
* Mozambike
* Namibia
* Hegoafrika
* Swazilandia
* Zambia
* Zimbabwe

### Mendebaldeko Afrika 
* Benin
* Burkina Faso
* Kamerun
* Txad
* Boli Kosta
* Ekuatore Ginea
* Gabon
* Gambia
* Ghana
* Ginea
* Ginea Bissau
* Liberia
* Mali
* Mauritania
* Niger
* Nigeria
* Senegal
* Sierra Leona
* Sudan
* Togo

### Uhartediak 
* Cabo Verde (Mendebaldeko Afrika)
* Komoreak (Ekialdeko Afrika)
* Madagaskar (Hegoaldeko Afrika)
* Maurizio (Hegoaldeko Afrika)
* São Tomé eta Príncipe (Mendebaldeko Afrika)
* Seychelleak (Ekialdeko Afrika)

### Menpeko lurraldeak 
* Mayotte (Frantzia)
* Réunion (Frantzia)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Castello (Venezia)

**Castello** () Veneziako sei *sestiere*etako bat da, ekialderen dagoena.

## Historia 
Izena Olivolo uhartean zeuden gotorlekutik datorkio (*Castello* hitzak «gaztelu» esan nahi du). Uharte hau San Pietro di Castello izena du gaur egun.

Sestiere honetan dago San Pietro de Castello basilika, apezpikuaren egoitza 1807 arte, urte horretan Napoleonek San Marko basilikare lekualdatu baitzuen. Une hori arte, San Marko basilika Dogoen kapera baino ez zen, ekitaldi berezietan bakarrik erabiltzen zena.

## Ikustekoak 
Auzo honetan daude San Zanipolo basilika, San Pietro di Castello basilika, San Francesco della Vigna eta San Zaccaria. Beste elizen artean daude San Lio, Santa Maria Formosa, San Lorenzo, San Giovanni Novo, San Giorgio dei Greci, San Antonin, San Giovanni in Bragora, San Giuseppe di Castello, San Martino, la Pietà (Santa Maria della Visitazione), Santo Biagio eta San Francesco di Paola.

Auzoa honetan Veneziako bi eskola handi daude, Scuola Grande di San Marco (Veneziako ospitalearen barne) eta, batez ere, Scuola Grande di San Giorgio degli Schiavoni, ezaguna Vittore Carpaccio margolariaren lanak direla-eta.

Txit Lasaiaren historian garrantzi gorena izandakoa da Veneziako Armategia (), egun Itsas Armadarena. Errepublikaren indarraren erdigune estrategikoa izan zen, mendez mende ontzi paregabeak eraiki ziren lekua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cannaregio

**Cannaregio** (venezieraz **Canarégio**) Veneziako sei *sestiere*etako bat da, bigarren handiena eta lehena biztanle kopuruan (13.169 biztanle 2007an). Iparralderen dagoen auzoa da eta bertara iristen da burdinbidea lehorretik. hori dela-eta, bertan dago Veneziako tren geltokia (Venezia Santa Lucia).

Isola di San Michele, hiriko hilerri historikoa, sestiere honi lotua dago..

## Historia 
Izenaren jatorria *canna* hitzetik letorke, hau da, kanabera edo ihia, populatua izan baino lehenago ihitza bat baitzen. Hipotesi honen baliozkotasuna 1410ko agiri batek ematen du, honela baitio: *Cannaregio imperciochè era chanedo et paludo con chanelle*.

Beste hipotesi baten arabera, izena *Canal Regio* ("Errege-ubidea") esamoldetik letorke, ubide honek hirirako sarrera errazten baitzuen lehorretik zetozenentzat.

Cannaregio XIV. mende amaieran garatu zen iparralderantz. Auzo honetan ezarri zen lehen ghetto ezaguna, 1516ko martxoaren 29an.

## Ikustekoak 
Auzo honetan daude Ponte delle Guglie, Venezia Santa Lucia tren geltokia, Ghetto, Sacca della Misericordia, Ca' d'Oro, Palazzo Labia, Ca' Vendramin Calergi, Casino di Venezia eta Isola di San Michele. Bertako elizen artean daude Santa Maria di Nazareth (Chiesa degli Scalzi izenaz ezaguna), Santa Maria dei Miracoli, Madonna dell'Orto, San Canciano, San Geremia, Sant'Alvise eta San Giovanni Crisostomo di Venezia.

## Kanpo estekak
Beti-Pahuin herriak

thumb|200px|Fang mozorroa.
**Beti-Pahuin herriak** Kamerun, Kongoko Errepublika, Ekuatore Ginea, Gabon eta São Tomé eta Príncipe herrialdeetan bizi diren herri bantuen multzo bat da. Talde honetako kideek beren buruak hainbat talde etnikotan banatzen dituzten arren, historia eta kultura komuna dute denek.

XX. mendearen amaieran 3.320.000 lagun zirela zenbatu zen, eta Gabon zein Ekuatore Ginea herrialdeetan talde etniko nagusia dira. Multzoko talde bakoitzak hitz egiten dituzten hizkuntzak elkarrekiko ulergarriak dira, eta horregatik batzuek hizkuntza beraren, Beti hizkuntzaren, dialektotzat hartzen dituzte.

## Azpitaldeak 
Beti-Pahuin multzoaren barruan 20 talde etniko inguru dago. Historia partekatu luzea dutenez eta sarritan elkarrekin ezkontzen direnez, zaila izan daiteke talde ezberdinak bereiztea.

Hiru azpimultzo daude:
### Beti 
Beti taldean hurrengo etniak daude: **Ewondo**, **Bane**, '''M'fang, **Mbida-Mbane**, **Mvog-Nyenge** eta**Eton**.
### Fang 
Fang (edo Fan) taldean hauek daude: **Fang**, **Ntumu**, **Mvae** eta **Okak**.

Fang taldea oso nabarmena da Gabonn, Ekuatore Ginea eta Kamerunen, eta gutxiago Kongon. Ekuatore Ginea nagusitasun politikoa dute.

### Bulu 
Bulu taldea Kamerungo Beti-Pahuin guztien herena dira. Honako hauek dira: **Bulu**, **Fong**, **Zaman**, **Yengono**, **Yembama**, **Yelinda**, **Yesum**, **Yebekanga**, **Yekebolo** eta **Mvele**.

## Kanpo estekak
Jose Nazabal

**Jose Nazabal Mimendia** (Zaldibia, Gipuzkoa, 1951ko uztailaren 1a) gipuzkoar txirrindulari ohi bat da. 1975 eta 1982 bitartean profesionala izan zen.

## Palmaresa 
**1971**
* Etxaniz Memoriala

**1973**
* Gervais Memoriala
* Loinaz Proba
* Etorkizuneko Tourreko etapa 1
* 3. Altsasuko Sarian
* 9. Nafarroako Itzulian

**1974**
* 8. Etorkizuneko Tourrean eta etapa 1
* 2. Lleidako Itzulian

**1975**
* 16px Espainiako taldekako erlojupeko txapelketa (Gipuzkoarekin)
* Nafarroako Sari Nagusia

**1976**
* Nafarroako Sari Nagusia
* 16px Espainiako taldekako erlojupeko txapelketa (Gipuzkoarekin)
* 2. 16px Espainiako Mendi txapelketan
* 3. Espainiako Vueltan
* 6. Euskal Herriko Itzulian eta Mendiko sailkapena
* 6. Pascuas Sari Nagusian

**1977**
* Espainiako Vueltako etapa 1
* Meatze Haranetako Itzulia eta etapa 1
* Aragoiko Itzulia eta 2 etapa
* Frantziako Tourreko etapa 1
* 2. 16px Espainiako errepideko txirrindularitza txapelketan
* 2. Asturiasko Itzulian
* 6. Dauphiné Libérén
* 7. Nafarroako Sari Nagusian

**1978**
* Meatze Haranetako Itzulia eta 2 etapa
* 3. Euskal Herriko Itzulian
* 4. Asturiasko Itzulian
* 5. Nafarroako Sari Nagusian
* 7. Espainiako Vueltan
* 7. Dauphiné Libérén

**1979**
* 2. Valentzia Sari Nagusian

**1980**
* 8. Euskal Herriko Itzulian

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Jose Nazabalen palmaresa. Urtekaria.com
1961eko Frantziako Tourra

**1961eko Frantziako Tourra** Itzuli Handi honen 48. edizioa izan zen. 1961eko ekainak 25 eta uztailak 16 artean ospatu zen. 4397 kilometroko ibilbidea egin zen 21 etapatan banatuta, lehenak bi sektore izan zituelarik.

132 txirrindularik parte hartu zuten 12 txirrindulariko 11 taldetan banatuta, proba soilik 72k amaitu zutelarik, eta talde bakar batek ere ez zuen proba bere txirrindulari guztiekin amaitu.

André Darrigadek, bosgarren aldiz Tourreko lehen etapa irabazita, maillot horia lortu zuen, baina etapa honen bigarren sektorean Jacques Anquetilek lortu zuen, proba amaitu arte mantendu zuena, bere bigarren Tourra lortuz.

Garaileak, Jacques Anquetil, proba batez beste 36,033 kilometro orduko abiaduran bete zuen.

Lehenbiziko euskalduna *Ouest - Sud-Ouest* taldeko Marcel Queheille zuberotarra izan zen, hogeitabatgarren postuan amaitu zelarik.

## Etapak 
## Sailkapen orokorra 
## Puntukako sailkapena 
# André Darrigade 174 punturekin
# Jean Gainche 169 punturekin
# Guido Carlesi 148 punturekin

## Mendiko sailkapena 
# Imerio Massignan 95 punturekin
# Charly Gaul 61 punturekin
# Hans Junkermann 48 punturekin

## Taldekako sailkapena 
* Frantzia

## Parte-hartzaileak 
A : Etapan zehar abandonatu zuen ; HD : Abandonatu egin zuen ; NP : Ez zuen etapa hasi.

*Artikulu hau gaztelaniazko eta frantsesezko wikipedietatik itzulia dago*.

## Kanpo estekak
Aitor Garmendia

**Aitor Garmendia Arbilla** (Itsasondo, Gipuzkoa, 1968ko martxoaren 3a) euskal txirrindulari ohi bat da. 

Afizionatuetan, zenbait garaipen lortu zituen Caja Rural taldearekin. Adibide gisa, 1988ean, Durango eta Alegiako lasterketak irabazi zituen. Erlojupekotan bikain ibili ohi zen, eta erdi mailako mendatetan ere bere maila ematen zuen. Bere ibilbide profesionala 1990-2003 bitartean gauzatu zen.

Batez ere aste bateko lasterketetan nabarmendu zen: Aragoiko Itzulia, Alentejoko Itzulia edota Gaztela eta Leongo Itzulian, gainera Kataluniako Voltan eta Alemaniako Itzulian etapa bana irabazi zituen.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Aitor Garmendiaren palmaresa. Urtekaria.com 
* Aitor Garmendiaren fitxa ikusgai. sitiociclismo.net
Perestroika

240px|thumb|1988ko zigilua, *Perestroika* goresten zuena
**Perestroika** (errusieraz: *перестройка* ) (euskaraz: berregituraketa) 1980ko hamarkadan Mikhail Gorbatxovek bultzaturiko Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren barneko mugimendua izan zen, sobietar sistema politiko eta ekonomikoa aldatzea helburua zuena.

Zenbait adituren ustez, perestroikak Sobietar Batasuneko desegitea, Ekialdeko Europako 1989ko iraultzak eta Gerra Hotzaren bukaera eragin zituen.

Perestroikak zenbait ministrori independentzia handiagoa eman zien eta merkataritzako erreformak laga zituen. Hala ere, haren helburua ez zen komunismoa desegitea, sobietar kontsumitzaileen nahiak hobeto betetzeabaizik. Edonola ere, jadanik zeuden barneko tirabira politiko, sozial eta ekonomikoak egin eta errepubliketan nazionalismoa bultzatu zuen, Sobietar Batasunaren gainbeheraren katalizatzaileak izan zirenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sobietar Batasuneko Alderdi Komunista

**Sobietar Batasuneko Alderdi Komunista** ( edo КПСС, *KPSS*) Sobietar Batasuneko legezko alderdi bakarra izan zen, herrialdea zuzentzen zuena eta munduko alderdi komunistarik handienetariko bat zena. 1991ko Moskuko estatu-kolpearen porrotaren ondorioz erori zen.

Vladimir Leninek Errusiako Alderdi Sozialdemokrata eta Langilearen adar boltxebiketik sortu zen. Alderdiak 1917ko Urriko Iraultza bultzatu zuen Errusiako behin-behineko gobernua bota eta munduko lehen estatu sozialista eratu zuena. Konstituzioak botere guztia eman zion estau berrian. Alderdia sobietar errepublika guztietan bere adarra sortzeaz gain Komsomol izeneko gazte mugimendua sortu zuen. III. Internazionala ere zuzendu zuen.

1993an Errusiar Federakundeko Alderdi Komunistak ordezkatu zuen.

## Kanpo estekak
Basabitxilore

**Basabitxilorea** edo **txiribita** (*Bellis perennis*, latinetik: *Bellus* = *polita* eta *perennis* = *iraunkorra*) Asteraceae familiako landare belarkara da. Lore apaingarria da.

## Deskribapena 
5-25 cm-ko landare iraunkorra da. Koilara itxurako hostoak ditu, zertxobait horztunak eta erroseta zapal batean ezarrita daude. Kapitulu bakartiak ditu, kanpoaldeko kolorez zuriak dira eta liguladunak, erdialdekoak horiak. Martxotik uztailera loratzen da.

Fruituak akenio txikiak dira 1-1'5mm-tako oboideak eta pixkat iletsuak.

## Habitata 
Belardiak, bidezidorrak, larreak eta leku belartsuak ditu gustuko. Jatorriz Europakoa eta Afrika iparraldekoa da, baina gaur egun mundu osoan aurkitzen da.

## Erabilerak 
Landare honen hostoak jangarriak dira eta entsaladan zein beste barazkiekin egosita jan daitezke.

Dituen bertute medizinalak Pizkunde garaitik ezagutzen dira. Honako erabilera hauek ditu:

* Eztularen aurkakoa eta espektoratzailea
* Diuretikoa eta izerdiarazlea
* Orbaitzailea
* Antiespasmodikoa
* Digestiboa eta libratzailea
* Oftalmikoa
* Presio arterialaren kontrolatzailea

## Iruditegia 

Fitxategi:Bellis perennis white (aka).jpg|Infloreszentzia
Fitxategi:Bellis perennis aka.jpg|Kolore batzuk
Fitxategi:Bellis perennis dsc00906.jpg|Hostoak
Fitxategi:Sa Daisy flower.jpg|Lore hermafroditak (kapitulu erdian)

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Jesus Izco (koor), E.Barrero, M.Brugués, M.Costa, J.A. Devesa, F.Fernández, T.Gallardo, X.Llimona, C.Prada, S.Talavera, B.Valdés. *Botánica*. Madrid: Editorial McGraw-Hill, 2004.  
* Bernardo Ticli. *El herbario de la salud*. Barcelona: Editorial De Vecchi, 2003.  

## Kanpo estekak 
* Natura digital (UB)
* Homeopatía general 
* Planta for a future 
* GRIN 
* Naturaleza cantábrica 
* Infojardín 
* Botànica para aventureros 
* [Red Naturaleza](http://www.rednaturaleza.com/plantas_doc.asp?p=Maya%20(Bellis%20perennis)) 
* Bellis perennis landare apaingarri eta jangarria
1962ko Frantziako Tourra

**1962ko Frantziako Tourra** Itzuli Handi honen 49. edizioa izan zen. 1962ko ekainak 24 eta uztailak 15 artean ospatu zen. 4274 kilometroko ibilbidea egin zen 22 etapatan banatuta, horietatik bigarrena eta zortzigarrena bi sektoretan banatuta egon zirelarik.

150 txirrindularik parte hartu zuten 10 txirrindulariko 15 taldetan banatuta, horietatik proba soilik 94k amaitu zutelarik. Arlo honetan Heylett Saint-Raphael taldea nabarmendu zen, proba bere txirrindulari guztiekin amaitzea lortu zuena.

Hau izan zen Raymond Poulidorrek parte hartu zuen lehen Tourra, honela Jacques Anquetilek izan zuen lehia hasiz. Gainera, 4. mailako mendateak sortu ziren eta lehen aldiz igo zen Col de la Bonette, Alpeetako mendaterik altuena.

Garailea, Jacques Anquetil, hala bere hirugarren Tourra lortu zuena, proba batez beste 37,317 kilometro orduko abiaduran bete zuen.

Lehenbiziko euskalduna Margnat taldeko Luis Otaño gipuzkoarra izan zen, hogeitahirugarren postuan amaitu zelarik.

## Etapak 
## Sailkapenak 
### Sailkapen orokorra *(Maillot Jaune)* 
### Puntukako sailkapena *(Maillot Vert)* 
### Mendiko sailkapena 
# Federico Martín Bahamontes 137 punturekin
# Imerio Massignan 77 punturekin
# Raymond Poulidor 70 punturekin
### Taldekako sailkapena 
* Heylett Saint Raphael

## Parte-hartzaileak 
NP: Ez zuen etapa hasi; A: Etapan zehar abandonatu zuen; HD: Abandonatu egin zuen.

''Artikulu hau frantsesezko eta gaztelaniazko wikipedietatik itzulia dago.

## Kanpo estekak
Imerio Massignan

**Imerio Massignan**, (Altavilla Vicentina, 1937ko urtarrilaren 2a – Novi Ligure, 2024ko maiatzaren 3a) txirrindulari italiarra izan zen, profesionala 1959 eta 1970 artean.

## Biografia 
Profesionaletako zenbait taldetan (Legnano, Ignis, Bianchi, Salamini Vittadello, Pepsi, GBC), Frantziako Tourreko mendiko sailkapenaren garailea izan zen bi urtez jarraian: 1960an eta 1961ean. Horretaz gain, bost aldiz amaitu zen Italiako Giroko sailkapen orokorreko lehenengo hamarren artean.

## Palmaresa 
**1959**
* Bologna-Raticosa
* 5. Italiako Giroan
**1960**
* 10. Frantziako Tourrean eta Mendiko sailkapena 20px
* 4. Italiako Giroan
* 4. Munduko errepideko txapelketan
**1961**
* 4. Frantziako Tourrean, etapa bat (16.a) eta Mendiko sailkapena 20px
* 2. Lombardiako Giroan
* 3. Romandiako Tourrean
**1962**
* 2. Italiako Giroan
* 7. Frantziako Tourrean
**1963**
* 3. Toscanako Giroan
* 7. Italiako Giroan
**1965**
* 6. Kataluniako Voltan eta etapa bat (3.a)
* 2. Toscanako Giroan
**1966**
* 4. Emiliako Giroan

## Emaitzak lasterketa nagusietan 
### Itzuli Handiak 
### Klasikoak eta Txapelketak 
## Sariak 
* Premio Bici al Chiodo

## Kanpo estekak
*

*Artikulu hau italierazko eta frantsesezko wikipedietatik itzulia dago*.
Ziabelar latz

**Ziabelar latza** edo **amodio-belarra** (*Galium aparine*) urteroko landare belarkara da, Rubiaceae familiakoa. Pertsona eta animalien azalean itsatsita geratzen da, zurtoinetan eta fruituetan dituen kakoei esker. Haren bertute medizinalak antzinatik dira ezagunak.

## Izena 
Besteak beste, ziabelar latza,, bedar latza, eta lapa deitzen zaio euskaraz landare honi.

## Deskribapena 
thumb|250px|eskuinera|Ziabelar latzaren hostoak eta fruituak.
Zurtoin igokariak ditu, lau angeludunak, 0,2-2 metro luze. Hosto bakunak, linearrak edo linear-lantzeolatuak, 12-60 milimetro luze, 6-9 hostoko bertizilotan antolatuak. Bai zurtoinetan, bai hostoetan, kako tankerako ileak ditu, eta aldamenean duen edonori heltzeko gai da. Lore zuriskak, zimaerako infloreszentzietan bilduak. 1,5 eta 1,8 milimetro arteko korola, lau petaloz osatua. Maiatzetik irailera loratzen da. Fruitu borobiltxoak ematen ditu. Horiek ere kakodunak dira, bere kontra igarotzen diren animalien larruetan itsasteko. Taktika hori medio, urrutira asko heda daiteke.

## Banaketa 
Jatorriz Eurasiakoa bada ere, munduko leku askotara hedatu da, eta subkosmopolita da gaur egun. Euskal Herrian espezie arrunta da.
 
## Habitata 
Sastrakak, bide bazterrak, lur landuak. Ugaria da Euskal Herriko isurialde atlantikoko baratzeetan. Buztin-lurrak gustuko ditu, hezezalea baita. Nitrogenoa ere gustuko duenez, simaur gaindosia izan ohi duten gure baratzeetan ur-aparretan bizi da.

## Erabilerak 
Fruituak kafearen ordez erabili izan dira: txigortu, eho, egoskina egin eta kikarara. Izan ere, urruti samarrekoak badira ere, ziabelarra eta kafea senideak dira. Sustraia, azukrearekin txigortuta, txikoria (*Cichorium intybus*) bailitzan hartzen da. Landarea bera ere jateko modukoa da: hostoa eta enborra gozo askoak dira, gordinik entsaladan eta egosia zopan. C bitamina asko du, eta XVIII. mendean ingelesek eskorbutoari aurre egiteko haren zukua hartzea aholkatzen zuten. Ziabelar latzaren lehengusina bat, ziabelar horia (*Galium verum*), esnea gatzatzeko erabili izan da.
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oroel haitza

**Oroel haitza** (aragoieraz *Penya Uruel*, gaztelaniaz *Peña Oroel*) Pirinioetako mendi bat da. Jazetania eskualdeko Jaka udalerriaren hegoaldean kokatzen da, Espainiako Aragoi autonomia erkidegoko Huescako probintziaren iparraldean. Punta de Oroel gailurra du bere garaiera handiena, 1.769 metrokoa; bertan gurutze bat kokatzen da. Haitz honen beste muturrean dagoen Punta Bazialsek 1.689 metro du.

Bere magaletako basoak pinu (*Pinus silvestris*), pago (*Fagus silvatica*) eta izeiez (*Abies alba*) osaturik daude. Halere, haritz (*Quercus valentina* eta *Quercus pubescens*) eta artez (*Quercus ilex*) nahiz basaerramu (*Buxus sempervirens*) eta elorri-triska (*Genista scorpius*) bezalako sastrakak ere topa daitezke.

Urtean behin Jakatik gailurreko gurutzera doan oinezko lasterketa bat ospatu ohi da.

## Iruditegia 

Irudi:Boiras en a Penya Uruel.jpg|Oroel haitza laino artean.
Irudi:Oroel desde Araguas del solanao2.jpg|Oroel haitza Araguas del Solano herritik ikusita.

## Kanpo estekak 
* Oroel haitza. Euskal Mendiak.
1913ko Belgikako Itzulia

**1913ko Belgikako Itzulia** txirrindularitza lasterketa honen 6. edizioa izan zen. 1913ko apirilak 27 eta maiatzak 11 artean ospatu zen. 2.092 kilometroko ibilbidea egin zen 7 etapatan banatuta.

Lasterketa "La Derniére Heure" egunkariak antolatu zuen.

## Etapak 
## Sailkapen nagusia 
*Artikulu hau italierazko wikipediatik itzulia dago*.

## Kanpo estekak
1959ko Paris-Roubaix

**1959ko Paris-Roubaix** txirrindularitza lasterketa klasiko honen 57. edizioa izan zen. 1959ko apirilak 12an ospatu zen eta Noël Foré belgiarrak irabazi zuen.

## Sailkapena 
|}

## Kanpo estekak 
* Sailkapen osoa
Txikori belar

**Txikori belarra**, **txikoria-orikatxa**, **sorgin-belarra** , **ahuntz-kornoa** edo **mando-belarra** (*Taraxacum officinale*) Asteraceae familiako landare belarkara da. Martxotik urrira loratzen da. Askotan belar txartzat hartzen bada ere, landare horren hostoak jangarriak dira eta entsaladan zein beste barazki batzuekin egosita jan daitezke. Haren bertute medizinalak aspaldidanik ezagutzen dira. Erleek oso atsegin dute, nektar ugari ematen duelako.
thumb|Txikori belarraren entsalada

## Deskribapena 
Landare bizikorra da, 5 eta 40 cm artekoa. Oinaldean hostoen erroseta du. Hostoak luzangak dira, ia osoak izatetik oso zatikatuta egotera doan bitarte guztian agertzen direlarik; ertza, bestalde, arotzaren zerra baten modukoa dute. Loreak horiak dira eta kapitulu bakartietan hazten dira. Lore guztiak liguladunak dira. Forma desberdin ugaritan agertzen den arren, garai edo baxu, hosto estu edo dentso eta fruitu zuri, gorri edo grisekin, ezinezkoa da beste batekin nahastea.

## Habitata 
Belardiak, basoak eta leku belartsuak.

## Banaketa 
Eurasiar jatorrikoa bada ere, gaur egun Ipar Amerika, Hegoafrika, Hego Amerika, Zeelanda Berria, Australia eta Indian bertakoturik dago eta leku askotan inbaditzailetzat jotzen da 

## Barietateak 
* *Taraxacum officinale var. alpinum* Koch
* *Taraxacum officinale subvar. dissectissimum* Koidz.
* *Taraxacum officinale var. dissectum* Schinz & Thell.
* *Taraxacum officinale var. kalbfussi* Sch. Bip.
* *Taraxacum officinale var. lividum* Koch ex A. Gray
* *Taraxacum officinale subsp. paludosum* Schinz & R. Keller
* *Taraxacum officinale var. paludosum* F.W. Schultz
* *Taraxacum officinale var. palustre* Benth.
* *Taraxacum officinale var. parvula* Hook. f.

## Iruditegia 

Fitxategi:Taraxacum_2005_spring_001.jpg|Infloreszentzia.
Fitxategi:Maskrosboll.jpg|Papusa.
Fitxategi:DandelionComparison.png|Goian Infloreszentzia, behean Papusa.
Fitxategi:Maskros 2.jpg|Landare osoa.
Fitxategi:Zaadpluis van een paardenbloem.jpg|Fruituak.
Fitxategi:Kantoutanpopo.jpg|Hirian.
Fitxategi:Sandylion.jpg|Haur bat hazi hegalariei putz egiten.
Fitxategi:Taraxacum_officinalis_DSC02036.JPG|Larrean.
Fitxategi:Taraxacum_officinalis_DSC02042.JPG|Lorea Infloreszentzian eta lore azpian txikoria-belarra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Preslia* 75, 137, 2003
* EL BOSQUE HABITADO. El bosque de Ametzagaña. Mr Argoma-ren bideoa Ametzagaina basoko animaliekin: amilotx mottoduna, urtxintxa, kardantxiloa, eskinosoa, eta zozo leizismoduna (zuribeltza). Txikoria-belarra ere bai
Periastro

**Periastroa**, **periapsi** ere deitua, orbita eliptiko baten, gorputzen arteko distantzia txikiena den puntua da.

Orbitetan beti dago primario izeneko masa handiagoko gorputz bat, honen inguruan sekundario izeneko beste batek orbitatzen duelarik. Periapsia sekundarioa primarioagandik distantziarik txikienera dagoen orbitaren puntua da.

*q* hizkiaren irudikatzen da. *a* batez besteko distantzia eta *e* eszentrikotasuna baldin bada, honako hau dugu:

:q = a(1-e)

Keplerren bigarren legeak adierazten duen bezala, planetaren traslazio abiadura gehienezkoa da periapsian. Orbita elipse formakoa ez bada ere izen hau jasotzen du.

Primarioa eta sekundarioaren artean dagoen gehienezko distantzia apoastro edo apoapsi deitzen da, eta soilik orbita eliptikoetan ematen da.

## Kasu bereziak 
Bere "gorputz primario"aren garrantzia dela eta, izen propioa duten periastro batzuk daude:

::

## Kanpo estekak
Apoastro

**Apoastroa** edo **apoapsia** bere erdigunetik urrunen dagoen orbita eliptiko baten puntua da.

Orbitetan beti dago primario izeneko masa handiagoko gorputz bat, honen inguruan sekundario izeneko beste batek orbitatzen duelarik. Apoastroa edo apoapsia, primarioa eta sekundarioa elkarrengandik urrunen dauden orbitako puntua da.

Eguzkiaren kasuan, afelio deritzo, Lurraren kasuan apogeo, eta, Ilargiaren kasuan, jada zentzurik ez duen modu batean, aposelenio, baina beste kasu guztietan apoastro deritzo.

*Q*ren bidez irudikatzen da. *a* batez besteko distantzia eta e eszentrikotasuna baldin bada:

Q = a (1+e)

Soilik orbita eliptikoetan du zentzua, eta, Keplerren bigarren legeak dioen bezala, planetaren traslazio abiadura txikiena da apoastroan.

Primarioa eta sekundarioaren arteko distantziarik txikienari periastro edo periapsi deritzo, eta orbita mota orotan existitzen da.
Andrés Espinosa

**Andrés Espinosa Etxebarria** (1903ko urriaren 17a, Zornotza, Bizkaia &ndash; 1985eko maiatzaren 16a, Bilbo, Bizkaia) euskal alpinista, abenturazale eta bidaiaria izan zen. XX. mendearen hasierako euskal mendizaletasun eta alpinismoaren aitzindarietako bat izan zen.

Mont Blanc eta Cervino mendiak bakarka eskalatu zituen lehen gizona izan zen. 1929an, gomazko abarken gainean kranpoiak jantzita, ordura arte inork lortu gabeko helburua bete zuen. Handik urtebetera, 1930ean, Kilimanjarora (6.010 m) bakarrik iritsi zen lehen gizona ere bilakatu zen. Himalaiako mendilerrora joan zen lehen euskalduna ere izan zen, hona ere bakarrik, laguntza gabe, diru urrirekin... eta betiere abarka parearekin baino ez.

## Erreferentziak 
'Kronologia' ataleko testua Ramon Olasagastiren baimenarekin moldatu da *Andres Espinosa. Bakarrik eta libre* komiki-liburuko eranskinarekin.

## Bibliografia 
* *Alejos, Luis. "El montañero y aventurero Andrés Espinosa" ("Andres Espinosa mendizale eta abenturazalea").* Bizkaiko gaiak. BBK Bilbo 2002.
* *Alejos, Luis. "La bella aventura de Andrés Espinosa".* Pyrenaica aldizkaria, 212. zbk. Bilbo, 2003.
* *Alejos, Luis. "El montañero de las grandes hazañas".* Desnivel aldizkaria, 205. zbk. Madril, 2003.
* *Olasagasti, Ramon. Llaguno, César. Navarro, Felipe H. "Andres Espinosa. Bakarrik eta libre."* Sua edizioak & Mendi Film. Bilbo, 2022.

### Andres Espinosari buruzko artikuluak irakurgai 
* *Pyrenaica 14. zbk., 1929. “Andres Espinosaren abentura ederra. Egilea: Manuel de la Sota”.
* *Pyrenaica 106. zbk., 1977. “Andres Espinosa eta Kilimanjaroa. Egilea: G. Lopez de Gereñu Iholdi.”.
* *Pyrenaica 139. zbk., 1985. “Andres Espinosa Etxebarria. Egilea: G. Lopez de Gereñu Iholdi.”.
* *Pyrenaica 212. zbk., 2003. “Andres Espinosaren abentura ederra. Egilea: Luis Alejos.”.

## Ikus, gainera
* Euskal Herriko alpinismoaren historia

## Kanpo estekak 
* Andrés Espinosa mendizale, alpinista eta bidaiariari buruzko webgunea  
* Andrés Espinosaren biografia. Zornotzako Udal webgunea 
* Andrés Espinosaren biografia. Auñamendi Entziklopedia
1398 Donnera

**1398 Donnera** asteroide gerrikoan aurkitutako 1398. asteroidearen izena da. 1936ko abuztuak 26an aurkitu zuen Yrjö Väisäläk Turkutik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1936 QL** zen. Bere izena Anders Donnergatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
1400 Tirela

**1400 Tirela** asteroide gerrikoan aurkitutako 1400. asteroidearen izena da. 1936ko azaroak 17an aurkitu zuen Louis Boyerrek Aljerretik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1936 WA** zen.

## Kanpo estekak
1401 Lavonne

**1401 Lavonne** asteroide gerrikoan aurkitutako 1401. asteroidearen izena da. 1935eko urriak 22an aurkitu zuen Eugène Joseph Delportek Uccletik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1935 UD** zen.

## Kanpo estekak
Tegmine

**Tegmine** edo **Tegmen** (ζ Cnc / ζ Cancri / 16 Cancri) Cancer konstelazioko izar anizkoitz bat da. Latinez Tegmen hitzak (karramarroaren) "oskola" esan nahi du, eta jatorrian konstelazio osoa ordezkatzen zuen. +4,64 Itxurazko magnitude bateratukoa, izar sistema hau gure Eguzki-sistematik 83 argi-urteko distantziara dago.

## Bere behaketaren historia 
Tegmine izar bikoitz bezala ikus daiteke teleskopio txiki batekin. Bi izarrak **Zeta1 Cancri** eta **Zeta2 Cancri** bezala ezagutzen dira. Bikoiztasun hau Johann Tobias Mayerrek deskubritu zuen 1756an. 25 urte beranduago, 1781ean, William Herschelek sistema hirukoitza zela frogatu zuen Zeta1 Cancri bi izarrek osatzen zutela ikusi ondoren. Beranduago, 1831n, John Herschelek perturbazioak nabaritu zituen Zeta2 Cancriren orbitan, Otto Wilhelm von Struve, 1871n Zeta2 Cancriren kide ikusgarriarekin estuki lotutako laugarren kide ikustezin baten presentzia proposatzera eraman zutena. Berriki eginiko behaketek laugarren kide hau aurkitu dute, eta beste kide bat edo bi gehiago ere egon daitezkeela adierazi dute.

## Sistemaren ezaugarriak 
Zeta1 Cancri zein Zeta2 Cancri izar bitarrak dira. Zeta1 Cancriren bi kideek Zeta Cancri A eta Zeta Cancri B izenak jasotzen dituzte. Zeta Cancri A (HD 68257 / HR 3208) (dizdiratsuena +5,63ko magnitudearekin) F7V espektro motako nano hori bat da, 6200 gradu kelvin inguruko tenperatura duena. Gure eguzkia baino 3,5 aldiz argitsuagoa da, eta bere erradioa eguzki erradioa baino %60 handiagoa da. Zeta Cancri B (HD 68255 / HR 3209) Zeta Cancri Agandik arku segundo batez banandua, era berean nano hori bat da, F9V espektro motakoa eta 6100 gradu kelvineko tenperatura duena. Eguzki argitasuna baino %80 argitasun handiagoarekin, bere erradioa eguzki erradioa baino %20 handiagoa da. Bi izar hauen masa bateratua 3 eguzki masakoa da. Orbita bat 59,6 urtetik behin betetzen dute, bien arteko batez besteko banaketa 22,1 unitate astronomikokoa delarik. Eszentrikotasun arin batek banaketa hori 15 eta 29 unitate astronomiko artean aldatzea eragiten du; hurrengo periastroa (kideen arteko distantziarik txikiena) 2048an gertatuko da.

Bigarren bitarra, Zeta2 Cancri (HD 68256 / HR 3210) bisualki Zeta1 Cancrigandik 7,7 arku segundora banandua dago. Izar hau osatzen duten bi kideak, Zeta Cancri Ca eta Zeta Cancri Cb deitua, G espektro motako nano horiak dira. Izar hauen arteko benetako banaketa 5 unitate astronomikokoa da, orbita ia erabat zirkularra osatuz, orbita periodoa 17 urtekoa delarik. Zeta Cancri Cak 5900 gradu kelvineko tenperatura du, gure eguzkiarena baino %70 argitasun handiagoa eta 1,25 eguzki masako masa. Zeta Cancri Cb, gure eguzkiaren oso antzekoa, 5600 gradu kelvineko tenperatura du eta gure eguzkiarenaren %90eko argitasuna. 0,9 eguzki masako masa du.

Zeta Cancri CaCb pareak 1115 urtetik behin egiten du Zeta Cancri ABren inguruko orbita. Orbitaren eszentrikotasunak (e = 0,24) bi izar bitarren arteko distantzia 244 eta 250 unitate astronomiko artean aldatzea eragiten du. Bien arteko distantziarik txikiena 1970ean izan zen, eta 1000 urte baino gehiago itxaron beharko da berriz gerta dadin.

## Kanpo estekak
1397 Umtata

**1397 Umtata** asteroide gerrikoan aurkitutako 1397. asteroidearen izena da. 1936ko abuztuak 9an aurkitu zuen Cyril Jacksonek Johannesburgoko Union Observatory behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1936 PG** zen. Bere izena Hego Afrikako Mthatha hiriagatik jasotzen du, Umtata bere antzinako izena delarik.

## Kanpo estekak
Vienako Zirkulua

**Vienako Zirkulua** (alemanez: *der Wiener Kreis*) bereziki 1920 eta 1930eko hamarkadetan Viena hiriburuan sortutako filosofo eta matematikari talde bat izan zen, logikan eta matematikako teoria berrietan oinarriturik enpirismoa birformulatu eta metafisikaren aurkako jarrera garbia erakutsi zuena. Taldea Moritz Schlick filosofoak zuzendu eta besteak beste Hans Hahn matematikaria, Philipp Frank fisikaria, Otto Neurath, Olga Hahn-Neurath, Viktor Kraft, Theodor Radacovic eta Gustav Bergmann matematikariak, Rudolf Carnap logika-jakintsua, Karl Menger eta Kurt Gödel. Taldearen sorreran eragin nabarmena izan zuen Ludwig Wittgensteinen *Tractatus logico-philosophicus* lana. Taldearen jarduna 1960ko hamarkadara arte luzatu bazen ere, 1936 urtean desegin zen ofizialki, naziak agintera heltzean.

## Bibliografia 
* Bengoetxea, J.B. 2000: *Filosofia eta zientzia. Vienako Zirkulua*, Donostia, Jakin 

## Kanpo estekak
Telera haitza

**Telera haitza** (aragoieraz *Penya Telera*, gaztelaniaz *Peña Telera*) Pirinioetako mendi bat da, zehazkiago esateko, Partacua mendilerroan dago. Espainiako Aragoi autonomia erkidegoko Huescako probintziaren iparraldeko Gállego Garaia eskualdean dago, hain zuzen ere, Tenako ibarra eta Biescaseko Lurra banatzen dituen mendilerroan kokatzen da. 2.764 metroko garaiera du, bere tontorrak goragune handia erakusten du, batez ere hegoaldetik, ia 2.000 metroko malda tartea duelarik.

## Kanpo estekak 
* Peña Telerari buruzko orrialdea. Euskal Mendiak.
Marco Poloren bidaiak

***Munduko Mirarien liburua*** (jatorrizko frantsesezko izenburua *Livres des merveilles du monde*), **Munduaren deskribapena** (*Divisament dou monde*), **Milioia** (italierazko *Il Milione*) edota **Marco Poloren Bidaien liburua** 1298an Rustichello da Pisak idatzitako liburu bat da. Honetan Marco Polok 1271 eta 1291 bitartean Asia, Persia, Txina eta Indotxinan zehar burututako bidaien deskribapena egiten da.

Liburua inprenta asmatu baino lehen hainbat hizkuntzatara itzulita argitaratu zen.

## Ikus, gainera 
* Literatura unibertsala

## Kanpo estekak 
* Il Milione liburua irakurgai. 
* Marko Poloren liburua gaztelaniaz irakurgai. 
* Marko Poloren liburua digitalizatuta eta irakurgai.
John Ostrom

**John H. Ostrom** (1928ko otsailaren 18a - 2005eko uztailaren 16a) Ameriketako Estatu Batuetako paleontologoa izan zen. 1960ko hamarkadan dinosauroak ulertzeko modua aldatu zuen, dinosauroak hegan egin ezin duten hegaztiekin gaur egungo sugandilekin baino antzekotasun gehiago zituztela demostrato zuenean. Ideia hau lehen aldiz 1860ko hamarkadan proposatu zuen Thomas Henry Huxleyk baina Ostromen berritzerarte ez zuen berebiziko jarraitzaile kopururik. 1976an *Archaeopteryx*aren filogenia eta osteologiari buruzko lanak argitaratu zituen. *Deinonychus*ari buruz egin zuen deskribapenean odol-beroko animali azkarrak eta oso aktiboak zirela proposatu zuen. *Hadrosaurus*ak talde handitan bidaiatzen zutela ere proposatu zuen.
Thingol

**Thingol** ( ahoskatua) Tolkienen legendarium ospetsuko pertsonaia bat da, Elwë Singollo (Elwë Mantugris quenyaz) edo Elu Thingol bezala sindarinez ezagutua. Olwëren anaia, telerien erregea izan zen bere anaiarekin batera eta beranduago Beleriandeko sindarrena.

## Istorioa 
Elwë, Finwë eta Ingwërekin batera Oromëk Valinorrera joan eta elfoen izenean hitz egiteko aukeratu zituenetako bat izan zen, valarrek eginiko deiaren ondorioz, Amanera bizitzen joan zitezen. Thingolek eta bere anaia Olwëk elfoen talderik ugariena zen teleriak zuzendu zituzten. Mendi Lainotsuak igaro zituzten eta Eriador zeharkatu zuten, guztiak Thingolek zuzenduak, baina Beleriandeko ekialdeko eskualdeetan geratu ziren, non denbora luzez bizi izan ziren.

Thingoel calaquendien artean zegoe sindar bakarra zen, Valinorreko Bi Zuhaitzen argia ikusi baitzuen telerien enbaxadore bezala Amanera joan zenean. Telerien Valinorrerako bidaia hasi ondoren, Thingolek Melian maiarra ezagutu zuen, Nan Elmoth basoan, berehala, elkarren ondoan denbora luzez mantendu zituen sorginkeria bat eginez.

Teleriek Olwë aukeratu zuten euren errege bezala eta euren bidea jarraitu zuten. Horietakoren batzuk geratu egin ziren, euren jauna zen Elwëren bila jarraitzen baitzuten.

Elwë egoera luze hartatik esnatu zenean, Belerianden bere bila geratu ziren elfoak gobernatu zituen, sindarrak, Melianekin batera, Elu Thingol (errege mantugrisa) izenarekin, eta alaba bakarra izan zuen, Luthien.

Eguzkiaren Lehen Aroko 502. urtean, Hurin Doriathera iritsi zen eta Thingolek ohorez hartu zuen. Baina Hurinek kritikatu egin zuen eta bere semeen zoritxarren errua bota zion. Melian Hurinek benetan Melkorren gaiztakeriak mugituta hitzegiten zuela ohartu zen, eta beraz Thingolek errukia izan zuen eta azkenik Hurinek barkamena eskatu zion eta Nauglamirra eman zion Doriathera abiatu aurretik.

Orduan, Thingolek Nauglamirra eta Silmarila elkartzea erabaki zuen, Fëanorren bitxia oso gogoko baitzuen. Lana Nogrodeko nano artisauei eman zien, baina hauek harrituta geratu ziren bitxiak ikustean, eta euren lana amaitu zutenean eurena bezala aldarrikatu zuten, Nauglamirra euren arbasoek egin baitzuten Finrodentzat, eta hau hilda zegoenez, bitxia eurena zen. Orduan Thingolek bitxiak kendu zizkien, orain elkartuta zeudenak, eta nanoak lotsagarritu zituen, gutizia eta haserrez beterik, hil egin zutena eta ihes egin zutenak. Beranduago, elfoek jazarri eta akosatu zituzten, basoetan hil zituztelarik; nano bakar bat ere ez zen bere herrialdera itzuli.

## Kanpo estekak
Gothmog

**Gothmog** Tolkienen legendarium ospetsuko pertsonaia bat da, bere hil ondorengo lana den Silmarillionen agertzen dena. Balrog guztien jauna da, Angbandeko gudalosteen kapitaina eta Melkorren gerlari eta ordezkari militarrik boteretsuena, Sauron alde batera utziz gero. Bere jatorrian, Gothmog su izpiritu maiarrik handiena izan zen, Arien alde batera utziz gero, Melkorrekin batera Valarren aurka matxinatu zen izpiritu taldekoa izan zen.

Deabru honen krudelkeriak ez du mugarik, eta beti iluntasunera eta bere forma gaiztora lotua izan da. Sugarrak nahi eran kontrolatzen ditu eta sei metro baino gehiagoko altuera du. Laino handi batek kezko estaldura bat ematen dio. Balrog honek gerlari bezala duen ospea azti bezala duena baino askoz handiagoa da, beste deabru txikiago batzuk nahi eran zuzendu eta kontrola baititzake. Eguzkiaren Lehen Aroan Noldorren aurka borrokatu zuen eta hauen etsairik arriskutsuenetako bat izan zen.

Gothmog lehen aldiz Angbandeko ateetan agertu zen, non Beleriandeko guduetako bigarrenean une horretan Noldorren Errege gorena zen Fëanor hil zuen. Bosgarren guduan, Nirnaeth Arnoediad izenekoa (Kontaezinbesteko Malkoen gudua), Noldorren beste Errege Garaietako bat hil zuen, Fingon, eta Hurin harrapatu zuen, gizakien jauna zena, nor Angbandera eramana izan zen.

Eguzkiaren Lehen Aroko 511n bere armada izugarriak Gondolinen erorketarekin amaitu zen gudu handira bidali zituen. Ezkutatutako Hiriaren aurkako asaltuan, Gothmog trollek, balrog gudaloste batek eta Noldorren azken erresumaren defendatzaileak garaitzeko erabili zituen herensuge eta orkoz osatutako legioek osatutako goardia pertsonal batekin inguratzen zen. Hiria arpilatua zen bitartean, Gothmogek dueluan borrokatu zuen Ekthelion Iturrikoarekin, Gondolineko Iturrien jauna, maila altuko Noldor printzea Gondolinen, eta bi aurkariek elkar hil zuten.

Ez da Pelennorreko zelaietako guduan orkoen gudalostea zuzendu zuen Gothmogekin nahastu behar.

## Kanpo estekak
Fuwa barrutia

thumb|250px|Fuwa barrutiaren kokapena Gifu prefekturan.
**Fuwa barrutia** (japonieraz 不破郡, Fuwa-gun) Japoniako Gifu prefekturako barruti bat da.

2003rako, barrutiak 37.730 biztanle zituen, eta kilometro karratuko 354,51 biztanleko dentsitatea. Bere azalera 106,43 kilometro karratukoa da.

## Herriak 
* Sekigahara
* Tarui

## Kanpo estekak
Istanteko kafe

**Istanteko kafea**, batzuetan **kafe disolbagarria** ere deitua, liofilizazio edo atomizazioaren bidez egindako kafe hautsa da. Kontsumitu ahal izateko ur berotan urtu behar izaten da.

Istanteko kafeak hiru abantaila nagusi ditu: laster prestatzen (aski da ur beroa gehitzea), erraz garraiatzen (kafe aleek baino pisu eta bolumen txikiagoa duelako) eta denbora luzean kontserbatzen ahal dela.

Satori Katok, Chicagon bizi zen japoniar zientzialariak, asmatu zuen istanteko kafea eta 1901eko *Erakusketa Panamerikanoan* (Buffalo, AEB) aurkeztu zuen. George Constant Louis Washingtonek merkaturatu zuen lehenbiziko istanteko kafea 1910ean. 1938an Nestlék *Nescafé* atera zuen merkatura. Kafe urgarri honek berebiziko ospea hartu zuen Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuten AEBetako soldaduen artean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kafe ebaki

**Kafe ebaki**a —edo, besterik gabe, **ebaki**a— kafesne mota bat da, kafeari esne pixkatxo bat erantsita egiten dena, Hego Euskal Herrian nahiz Iberiar penintsula osoan ohikoa. Beste bi izenok ere ditu, hain zabalduak ez diren arren: **kafe hautsi**a eta (behe mailako hizkera lagunartekoan) **kafe kortau**a.

Ipar Euskal Herrian ez da hain ezaguna, nahiz eta hainbat herritan (hala nola Baigorrin) ere ohikoa duten.

## Ikus, gainera 
* Kafesne

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kafetegi

[thumb|250px|eskuinera|[Iruña Kafetegia (Iruñea)|Iruña Kafetegiaren barnealdea. Iruñea, Euskal Herria.]]

**Kafetegia** (garai batzuetan *Akeitetxe* ere deitua) edo **kafe-etxea** nagusiki kafea eta beste edari batzuk eskaini eta saltzen diren edaritegi bat da. Batzuetan aurrekoekin batera aperitibo edo aperitifak nahiz jana ere eskaintzen da.

## Kafetegiak Euskal Herrian 
Beharbada Euskal Herrian kafetegi historiko eta ezagun baten adibide nabarmena Iruñea eta Bilbon kokatzen den Iruña Kafetegia litzateke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kafesne

**Kafesnea** kafea eta esnea nahasiz egindako edaria da. Kafe eta esne proportzioa asko aldatzen da munduko herrialde batetik bestera; Euskal Herrian, oro har, edalontziaren erdia-edo kafez eta beste erdia-edo esnez beteta egiten dute kafesnea taberna eta jatetxeetan, baina etxe batetik bestera eta kafe-hartzaile batetik bestera ere asko aldatzen da proportzio hori. Kafesneak kolore marroia izaten du: proportzioan zenbat eta kafe gehiago duen, orduan eta marroi ilunagoa izango da. Nahasketa horri azukrea edo edulkoratzailea ere gehitu ohi zaio. Oro har, bero-bero zerbitzatzen da, baina hotza hartzen duenik ere bada.

Esnea kafea baino askoz gutxiago duen kafesneari, kafe ebakia esaten zaio Hego Euskal Herrian eta Espainian () eta Ipar Euskal Herriko hainbat tokitan.

## Ikus, gainera 
* Kafe ebaki

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kaputxino (kafea)

**Kaputxinoa** () esne-aparrarekin edo esne-gainarekin eta, batzuetan, gainetik txokolate-hautsa botata ateratzen den kafesne-katilu txikia da. Jatorria Italian du.

Kaputxinoaren ezaugarria (kafe espresarekin alderatuta) esnearen ehundura eta tenperatura da, esneak ez baitu 65 °C-tik gorakoa izan behar. Baristak, esneari bolumena emateko, aire-burbuila txikiak sartzen ditu presiopeko lurrunaren bidez, testura krematsua emateko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marmelada

thumb|Marrubi-marmelada**Marmelada** (portugesatik/galiziera *marmelo* = irasagarra) fruituak zatitu eta azukretan nahiz eztitan egosiz egiten den janari gozoa da.. Konfitura mota bat da, baina ezberdindu behar da jeletik eta irasagar-gozokitik.

Marmeladak kontserbagarri bihurtzeko, almibarrak pisatzeko gailuak 32-33 Baumé gradu edo bere almibarrak hari ahul puntua izan beharko luke. Gradu honen azpitik eginez gero, gozoa ez da behar den bezala kontserbatuko, gradu honetatik gora eginez gero, denbora pasa ahala kristalizatu egingo da.

## Oinarrizko marmelda errezeta 
### Osagaiak 
# Fruta pulpa edo zatiak: 500 g.
# Azukrea: 500 g.
# Limoia: 1 zukua.
# Kanela zotza: 1/2. Aukerakoa

### Prestaketa 
# Garbitu fruta guztia eta zatitu.
# Jarri kazola batean azukrearekin batera, eta utzi hozkailuan 12 orduz.
# Su baxuan egosten jarri, ura lurrundu arte.
# Marmelada egina dagoela jakiteko tanta batzuk plater batera bota eta hoztutakoan ongi estaltzen duela ziurtatu.

### Aholkuak 
# Erabiltzeko garaian pitin bat berotu.
# Ur beroarekin ere arindu daiteke.
# Fruitu mota desberdinekin egin dezakegu.
# Fruitua heldua egotea komeni da.
# Azukre gutxiagoarekin egin daiteke, kasu horretan ez da kontserbatuko denbora luzez.
# Epe luzerako gordetzeko marmelada, ontzietan sartu eta bainu marian urarekin estali eta 15 minutuz esterilizatu.
# Marmelada egosten den bitartean, ur hotzetan bustitako brotxa bat  pasa kazolako alboetan hau garbi mantenduz eta karamelurik egin gabe edukiz.
# Nahi izatera, gelatina orriren bat gehitu daiteke, hobeto kontserbatzeko, argiago izateko eta  gorputz gehiago izan dezan.

## Marmelada mota batzuk 
* Abrikot-marmelada
* Aran-marmelada
* Mugurdi-marmelada
* Marrubi-marmelada
* Mertxika-marmelada
* Laranja-marmelada
* Marmelada-lighta

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gozogintza_errezetak 

## Kanpo estekak
1960ko Paris-Roubaix

**1960ko Paris-Roubaix** txirrindularitza lasterketa klasiko honen 58. edizioa izan zen. 1960ko apirilak 10ean ospatu zen eta Pino Cerami txirrindulari belgiarra izan zen garailea.

## Sailkapena 
|}

## Kanpo estekak 
* Clasificación completa