Marokoko arkitektura

Feseko Errege Jauregian.]]
]]
[thumb|250px|[Ait-Ben-Haddou ksarra]]
**Marokoko arkitekturak** Marokoko geografia anitza eta historia luzea islatzen ditu, migrazioaren eta konkista militarraren bidez kolono-boladek markatuta. Ondare arkitektoniko honek antzinako leku erromatarrak, Islamiar arkitektura historikoa, tokiko herri-arkitektura, XX. mendeko arkitektura kolonial frantsesa eta arkitektura modernoa barne hartzen ditu.

Marokoko arkitektura tradizionalaren zati handi bat, islamiar garaian, VII. mendetik aurrera, garatu zen estiloak markatzen du. Arkitektura hori arkitektura moriskoaren tradizio zabalago baten parte zen, eta Magreb (Maroko, Aljeria eta Tunisia) zein Al-Andalus (Espainia eta Portugal musulmanak) bereizi zituen. Afrikako iparraldeko berbereen kulturaren, islamaren aurreko Espainiaren (erromatarra, bizantziarra eta bisigotikoa) eta Ekialde Islamiarreko korronte artistiko garaikideen eraginak nahastu zituen, mendeetan zehar estilo bakarra osatzeko, ezaugarri bereizgarriekin: ferra-arkua, *riad* lorategiak eta zurezko eredu geometriko eta arabesko landuak egurrean, iztuku zizelkatua eta *zellige* mosaikoak.

Marokoko arkitektura berberea Marokoko gainerako arkitekturatik erabat bereizita ez badago ere, egitura eta estilo arkitektoniko asko tradizioz berbereak izan diren edo berbereak nagusi diren eskualdeekin argi eta garbi lotuta daude, hala nola Atlas mendilerroa eta Sahara eta Aurresahara eskualdeak. Eskualde horiek, gehienak landa-eremukoak, kasbah (gotorlekuak) eta ksar (herri gotortuak) ugarik markatzen dituzte, geografiak eta tokiko gizarte-egiturek moldatuak. Ezagunenetako bat Ait-Ben-Hadou da. Oro har, lur zapalduz eginak dira, eta tokiko irudi geometrikoekin apainduak. Inguratzen zituzten beste korronte artistiko historikoetatik isolatuta egotetik urrun, Marokoko eta Afrika iparralde osoko herri berebereek arkitektura islamiarraren formak eta ideiak beren baldintzetara egokitu zituzten eta, aldi berean, Mendebaldeko arte islamikoa osatzen lagundu zuten, batez ere almorabide, almohade eta marindarren menderatze-mendeetan zehar izan zuten domeinu politikoan. Arkitektura modernista ere nabarmena da eraikuntza garaikideetan, ez bakarrik eguneroko egituretan, baita ospe handiko proiektuetan ere.

## Historia
### Antzinatea
, III. mendean sortua eta XI.ean utzietsia.]]

Marokoko lehen aldi historikoetan berbereen talde eta erresumak izan ziren nagusi, Mauritaniako erresumaraino hedatzen zirenak. K.a. VII. edo VIII. mendean feniziarrek Lixus kolonia sortu zuten kostalde atlantikoan, geroago kartagotarren, mauritaniarren eta, azkenik, erromatarren kontrolpean geratu zena. Beste hiri garrantzitsu batzuk, Tingis (gaur egungo Tanger) eta Sala (Chellah) kasu, feniziarrek edo Mauritaniako berbereek sortu eta garatu zituzten. Volubilis K.a. II. mendetik aurrera Mauritaniako erresumaren hiriburu tradizionala izan zen, nahiz eta litekeena den jada K.a. III. mendean sortua izatea. Mauritaniarren agintepean, hiri-bilbea ortogonala zen, eta litekeena da jauregi-multzo bat eta harresi gotortuak barne hartzea. Kultura punikoak hirian izan zuen eragina, estela eta tenplu puniko baten hondakinak egiaztatzen dute arkeologikoki. Mauritaniako errege Juba II.a (errege K.a. 25 - K.o. 23), Erromaren mendekoa eta kultura helenistiko berantiarraren sustatzailea, Lixusen jauregi bat eraiki zuen, eredu helenistikoetan oinarrituta.

Erromatarren ezarlekuak eta eraikuntzak askoz ere urriagoak izan ziren egungo Marokoren lurraldean, *Hispania* edo *Afrika* (gaur egungo Tunisia) bezalako hurbileko eskualdeetan baino, Inperioaren hego-mendebaldeko mugan baitzegoen. Hiririk garrantzitsuenak eta erromatar kulturak gehien eragin zituenak Tingis, Volubilis eta Sala izan ziren. Eskala handiko arkitektura erromatarra nahiko arraroa izan zen; adibidez, anfiteatro bakarra ezagutzen da eskualdean, Lixus hirikoa. Volubilis, hiri nagusirik barnekoena, ondo garatutako udalerri erromatar probintziala bihurtu zen, eta haren hondakinak dira gaur egun Marokon hobekien kontserbatzen den erromatar kokagunea. Bertan aurkitzen dira akueduktuak, foroa, termak, basilika bat, tenplu kapitolinoa eta Karakala enperadoreari eta haren amari 216-217an eskainitako garaipen-arku bat. Tokiak mosaiko erromatar bikainak ere gorde ditu. Hirigune izaten jarraitu zuen, 285ean erromatarren okupazioa amaitu ondoren ere, kristau latindar, bereber eta bizantziar okupazioen aztarnekin.

### Aro islamiar goiztiarra
 X. mendeko minaretea (Fez)]]

VIII. mendearen hasieran, eskualdea islamiar mundu berrian integratu zen pixkanaka, hasi Musa ibn Nusair palestinarraren sarraldi militarrekin, eta guztiz sendotu zen idristarren dinastiaren ezartzearekin mende amaieran. Islamaren etorrera oso esanguratsua izan zen, erakunde eta arau sozial berriak bat garatu baitzituen (horietako batzuk ezagunak gizarte judeo-kristauean) eta, beraz, altxatzen ziren eraikin moten eta diseinuen izaera estetiko edo espirituala moldatuz.

Idristrarrek Fez hiria sortu zuten, bere hiriburu eta Maroko islamiar goiztiarreko gune politiko eta kultural nagusi bihurtu zena.. Lehen aro horretan, Marokok Tunisiako eta Al-Andaluseko immigrante saldoak ere jaso zituen, jatorrizko herrialdeetako eragin kultural eta artistikoak ekarri zituztenak. Marokoko islamiar aroko lehen monumentu ezagunak, hala nola Fezeko Qarawiyyin meskita eta Andaluziarren meskita, eredu hipostiloan eraiki ziren eta ferra-arkua erabili. Eraikin horiek garaiko monumentu islamiar garrantzitsuen eragin zuzena izan zuten, hala nola Kairuango Meskita Nagusiarena edo Kordobako meskitarena. X. mendean, Marokoko iparraldearen zati handi bat zuzenean Kordobako Kalifa-herriaren eragin-esferaren barruan geratu zen, ekialderago zegoen Fatimatar Kalifa-herriaren lehian. Garai horretako Marokoko arkitekturari egindako lehen ekarpenen artean daude Qarawiyyin eta Andaluziarren meskitak handitzea eta ardatz karratuko minareteak gehitzea, ondorengo marokoar minareteen forma estandarra aurreratzen dutenak.

### Inperio berebereak: almorabideak eta almohadeak (XI-XIII. mendeak) 
aren kupula barnea (Marrakex, XII. mende hasiera).]]

XI. mende hasieran Kordobako kalifa-herria erori ondoren sortu ziren Marokon inperio berebereak, erresuma kristauen Al-Andalusera egindako oldarraldiekin batera. Inperio hauek bere barne sartu zituzten almorabideak (XI-XII. mendeak) eta gero almohadeak (XII-XIII. mendeak), Al-Andaluseko lurralde musulmanaren kontrola hartuz, eta mendebaldeko eta iparraldeko Afrikan zehar hedatu ziren inperioak sortuz. Garai hori jotzen da oinarritzat mendebaldeko islamiar arkitekturan, eta ondorengo mendeetan findu ziren forma eta motibo asko finkatu zituen, baina inpostaren plano bera jarraituz. Arku-profil hori ia nonahi erabili zen eskualdean, islamiar garaiaren hasiera-hasieratik. Badirudi jatorria garai bizantziarrean dagoela, Mediterraneo inguru osoan, haren bertsioak agertzen baitira bizantziar garaiko eraikinetan, hala nola Kapadozia, Armenia eta Sirian, baina baita ere Iberiar penintsulako eliza bisigodoetan ere (V-VII. mendeak). Beharbada, eragin bisigodoa zela eta, ferra-arkuak batez ere Al-Andalusen nagusitu ziren Kordobako omeien agintaldian, nahiz eta Andaluziako arkuak bisigodoenekiko profil apur bat desberdina izan. Arkuak ez ziren erabili egituren pisua eusteko soilik, baina baita ere apaingarri gisa, arku itsu gisa eta horma-hobi arkutu gisa. Meskita bateko mihraba (qibla sinbolizatzen duen nitxoa) ferra-arku baten forma zuen ia beti. Almorabideen garaitik aurrera, lehen ferra-arku zorrotzak edo "hautsiak" agertzen hasi ziren eskualdean, almohadeen garaian orokortu zirenak. Litekeena da arku hau ipar-afrikar jatorrikoa izatea, puntadun arkuak fatimatarren arkitekturan agertzen baitziren.

#### Gingil arkuak
Gingil arkuak Ifrikija eta Egiptoko fatimatar arkitekturan dituzte lehen aurrekariak, eta Al-Andaluseko arkitekturan ere agertu ziren, Aljaferia jauregian esaterako. Almorabideen eta almohadeen garaietan, arku mota hau are gehiago garatu zen dekorazio funtzioekin, ferra-arkuek estandarrak izaten jarraitu zuten bitartean. Tilimsengo Meskita Handian (Aljeria) eta Tinmelgo meskitan agertzen dira.

File:Almoravid Koubba IMG 3233.jpg|Gingil arkuak Almorabideen Qubban (Marrakex)
File:Tin Mal Moschee 03.jpg|Gingil arku bat Tinmeleko meskitan

#### Mukarna arkua
Mukarna arkua, gingil arkua baino konplexuagoa da, mukarnaz osatua baitago. Almorabideen garaian hasi zen erabiltzen, eta goiz agertu zen XII. mendeko Al-Qarawiyyin meskitako hilerri-atalean. Ondoren, almohadeen eta ondorengo merindarren arkitekturan ohikoa bihurtu zen (baita Al-Andaluseko nazarien arkitekturan ere), askotan meskitako mihrab inguruko arkuak nabarmentzeko.

File:Tinmal mosque arches DSCF8505.jpg|Mukarna arkuak Tinmeleko meskitan
File:Al-Attarine Madrasa DSCF3633 (R Prazeres).jpg|Mukarna arkua  al-Attarine madrasan (Fez)

### Dekorazioa
#### Landare motiboak
Arabeskoak, edo lore- eta landare-motiboak, siriar, greziar eta erromatar dekorazio arkitektonikoen tradizio luzetik datoz. Kordoba omeiaren lehen motibo arabeskoek, hala nola Meskita Handian edo Medina Azaharan ikusten direnek, tradizio helenistikoko akanto-hostoak eta mahatsondo-motiboak erabiltzen jarraitu zuten. Almorabideen eta almohadeen arkitekturak gehiago erabili zuen hosto ildaskatuen motibo orokor bat, sarritan kurbatuak eta simetria-ardatz batean zehar zati desberdinetan banatuak. Palmetak eta, neurri txikiagoan, itsas maskorren eta pinaburuen irudiak ere ageri ziren. XVI. mendearen amaieran, saadiar arkitekturak batzuetan mandorla motako (arbendol itxurako) motibo bat erabiltzen zuen, otomandarren eragina izan zezakeena.

File:Chellah gate detail DSCF6947.jpg|Arabeskoak eta palmeta bat Chellah-ko ate marindar baten arkuartean zizelkatuak
File:Ben youssef madrasa mihrab decoration detail DSCF9478.jpg|Arabeskok eta pinaburuak idazki kufikoekin Ben Youssef madrasaki mihrabean (Marrakex)
File:Al-attarine madrasa decoration detail DSCF3687.jpg|Arabeskoak iztukuan zizelkatuak al-Attarine madrasan (Fez)

#### Sebka
Erronbo eran korapilatutako hainbat motibo mota agertu ziren minareteen gainazalean almohade garaitik aurrera (XII. eta XIII. mendeak), eta geroago beste dekorazio batzuetan ere, hala nola hormetako iztuku zizelkatuetan merinidar (eta nazarian) arkitekturan. Denborarekin, ezaugarri estandar bihurtu ziren marokoar apaingarrien errepertorioan, arabeskoekin kombinatuta. Motibo errepikakor hau *sebka* deitzen da (arabierazko "sarea") eta aditu batzuek uste dute Kordobako Meskita Handiko arku elkarlotu handiekin sortu zela, Al-Hakam II.a kalifak X. mendean handitzean. Ondoren, miniaturizatu eta hedatu egin zuten, gainazalak estali ditzakeen sare formako eredu errepikakor bat osatu arte. Motibo honek aldaera ugari izan ditu. Horietako bat, oso ohikoa,  Marokoko artisauek *darj wa ktaf* ("urrats eta sorbalda") izenekoak, lerro zuzenak eta kurba txandakatuak erabiltzen ditu, ardatz simetrikoetan gurutzatzen direnak, lis-lore edo palmeta antzeko motiboak osatuz. Beste aldaera bat, normalean minareteetan aurkitzen dena *darj wa ktaf* delakoarekin txandakatuta, gingil arku elkarlotuak dira, partzialki errepikakorra den hirusta forma dutenak.

File:La tour Hassan - Photo de Abdellatif AMAJGAG (cropped for sebka pattern).jpg|*Sebka* edo *darj wa ktaf* motiboa Hassan dorrean (Rabat)
File:Kasbah mosque sebka pattern DSCF0259.jpg|Hirusta itxurako  *sebka* aldaera Kasbah meskitako minaretean (Marrakex)
File:Ben youssef madrasa decoration detail DSCF9401.jpg|*Sebka* motiboa arabeskoz betea, Ben Youssef madrasan
File:Bab Mansour2.JPG|*Darj wa ktaf* motiboa Bab Mansour atean (Meknes)

#### Eredu geometrikoak
Eredu geometrikoak, oro har elkargurutzatzen diren lerro zuzenak erabiltzen dituztenak eta izar baten antzeko irudi erradiatzaile bat eratzeko biratzen direnak, ohikoak izan ziren islamiar arkitekturan oro har eta Marokoko arkitektura osoan. Batez ere iztuku zizelkatuan (igeltsulanetan) eta zurezko dekorazioan erabiltzen dira, baina nabarmenagoa da ereduen erabilera zellige mosaikoetan. Sarri beste motibo poligonal batzuk ere aurkitzen dira, askotan arabeskoekin konbinatuz.

File:Saadian Tombs Ornaments, Marrakesh-8566767208.jpg|Hamabi puntako izar motiboak *zellige*mosaikoan, Saadiar hilobiak, Marrakex
File:Doorknob (4782213188).jpg|Al-Attarine Madrasako brontzezko ateak
File:Ben Youssef Madrasa IMG 5097 (18308359762) (cropped).jpg|Ben Youssef Madrasako zurezko sabaia, Marrakex

#### Epigrafeak
Arabiar kaligrafia, bai Marokon bai mundu musulmaneko beste leku batzuetan, arte mota garrantzitsu bat da eta monumentu askok mota bateko edo besteko inskripzioak dituzte ikusgai: apaintzeko, informatzeko edo bietarako. Eraikin askok inskripzioak zituzten eraikitze urtea edo sustatzailearen izenarekin. Inskripzioek, halaber, bertso koranikoak, Jainkoaren aholkuak edo garrantzi erlijiosoa duten beste pasarte batzuk adieraz ditzakete. Hasiera batean, oro har kaligrafia kufikoan idazten ziren, letrak lerro zuzenekin eta apaingarri gutxiagorekin idazten ziren estiloan. Pixka bat geroago, batez ere XI. mendean, letra kufikoak apainduraz nabarmendu ziren, batez ere letren gainean egon ohi ziren espazio hutsak betetzeko. Horren ondorioz, lore formak edo hondo arabeskoak gehitu zitzaizkien kaligrafia konposaketei. XII. mendean idazkera "etzana" agertzen hasi zen, nahiz eta merindar garaitik aurrera (XIII. eta XIV. mendeak) bihurtu zen ohikoa. Kufikoa oraindik ere erabiltzen jarraitu zen, batez ere inskripzio formal edo solemnetan, hala nola eduki erlijiosoetan.

File:Bab agnaou kufic 2 DSCF0299.jpg|XII. mende amaierako inskripzio kufikoa harrian zizelkatua, Bab Agnaou atea, Marrakex
File:Arabic Calligraphy (4783714452).jpg|Idazkera kufikoa apaingarriekin, zeramikan margotua
File:Fes DSC03586 Morocco (15256607226).jpg|Kaligrafia iztukuan zizelkatua XIV. mende hasierako al-Attarine madrasan, Fez

#### Mukarnak
Mukarnak hiru dimentsioko motibo prismatiko geometrikoa dira, eta islamiar arkitekturaren ezaugarri bereizgarrienetako bat da. Teknika hau Iranen sortu zen, eta islamiar mundu osora hedatu. Almorabideek sartu zuten lehen aldiz Marokon, eta XII. mendearen hasieran erabili zuten Marrakexeko Qubba Almorabidean eta Fezko Al-Qarawiyyin meskitan. Islamiar arkitekturako lehen mokarabe-formak kupulen izkinetan tronpa edo petxina gisa erabiltzen ziren arren, azkar egokitu ziren beste erabilera arkitektoniko batzuetara. Mendebaldeko mundu islamikoan bereziki dinamikoak izan ziren, eta, besteak beste, sabai gangadun osoak nabarmentzeko, arkitektura elementu desberdinen arteko trantsizio bertikal jakin batzuk betetzeko eta bestela lauak izango liratekeen leihoen presentzia nabarmentzeko erabili ziren.

File:Madrasa ben Yusuf Marrakech 10.jpg|Mukarna ganga Ben Youssef madrasako sarreran
File:Bou Inania Medersa4.JPG|Mukarnak Bou Inania madrasako legión baten gainean
File:المسجد الأعظم تينمل 15.jpg|Mukarna kupula txikia Tinmeleko meskitako mihrab barruan
File:Marrakech mausoleos sadíes. 01 (retouched).jpg|Xehetasuna Saadien hilobietan
File:Muqarnas carved from wood in Tangiers.jpg|Zurezko mukarnak Dar al-Makhzen barruan

#### Berbere herri-arkitekturako dekorazioa
Berbereak ugari diren eskualdeetako herri-arkitekturan, hala nola Atlaseko mendietan eta hegoaldeko oasietan, nabarmentzekoak dira motibo geometriko bereziak (amazigeraz *lasserift*), batez ere landa inguruko kasbak eta etxe gareantzitsu batzuen kanpoaldea apaintzeko erabiltzen direnak. Motibo horiek berebere arkitekturaren ezaugarri enblematikoak dira, eta Afrikako iparralde osoan aurki ahal dira. Motibo geometriko hauen erabilera antzinako jatorria duela uste da. Hala ere, dekorazio honen artea eboluzionatu eta aldatu egin da denborarekin. Hainbat irudi eta motibo konbinatu ohi dira: zirkuluak, errosetak, hexagonoak, erronboak, galoiak, xake-taulak eta gurutzeak besteak beste. Egitura horiek lur zapalduz eta adobez eraiki ziren, eta, horrela, motiboak eratzeko hutsuneak uzten ziren adreilu batzuk atzerago jarriz.

Hala ere, XX. mende hasieratik aurrera, motibo horiek konplexuagoak eta artikulatuagoak bihurtzen hasi ziren, neurri batean oasien eskualdeen eta Marrakex bezalako hiri nagusietako kulturaren arteko lotura gero eta handiagoen ondorioz. Adreilu landue eta horma-hobiz osatutako ereduen ordez, hormetako gainazalean zuzenean markatutako lerroez egindako motibo estu eta finagoak erabili ziren.

File:Uarzazat (1983) 06.jpg|alt=|Nitxo eta dekorazio lineala Taourirt kasban, Ouarzazate
File:Ait Zineb - Ksar of Aït Benhaddou - 20190716174812.jpg|alt=|*Tighremt* bat dekorazioarekin Ait-Ben-Haddou herrian
File:Mauer (2600120522).jpg|alt=|Ait-Ben-Haddouko etxe bateko dekorazioa
File:Amerhidil Qasbah 08 - amerune.jpg|alt=|Ferra arkuak Amridil kasbako leihoetan

Kanpoaldeko hormen motiboez gain, egoitza handienetan ateak eta sabaiak ere dekoratu zitezkeen. Bi sabai mota nagusi daude: zurezko sabaiak eta kanaberazko sabaiak. Lehenengo mota zurezko panelak dira, eta haien gainazalak tokiko motibo geometrikoz margotuta zeuden, hiri nagusietako ohiko islamiar eredu geometrikoak eta inskripzio epigrafikoak. Kanaberazko sabaiak, kanaberazko adar-bilbez eraikiak, bi edo hiru dimentsioko oinarrizko ereduak osatzeko erabil zitezkeen, eta gero pintura gorri eta beltzez nabarmendu.

Ate tradizionalak, zurezkoak, motibo geometriko ugarirekin zizelkatuta eta margotuta zeuden, eta, ziur aski, islamiar eredu hiritarren eragina zuten, baina tokiko artisauek interpretatuak, askotan zehaztasun gutxiagorekin. Ateak zigilu talismanikoekin ere margotu edo zizelkatu zitezkeen, medailoien edo kutun-antzeko konposizioen antzekoak, hitzak eta beste ikur batzuk zituztenak, hala nola Salomonen zigilua, mihrab motiboak eta hamsa irudiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak