Xabier Amuriza

**Xabier Cruz Amuriza** **Zarraonaindia**, **Xabier Amuriza** izen-deiturez ezaguna (Etxano, Zornotza, 1941eko maiatzaren 3a) bertsolari, politikari eta idazle berritzailea izan da. Hainbat arlo lantzen dituzten liburuak eta zenbait disko argitaratu ditu. Kantarientzat ere letra eta bertso asko egin ditu. Euskaltzain urgazlea da. Miren Amuriza alabak ere bertsolaritzaren bidea hartu du.

## Bizitza 
[thumb|263x263px|Xabier Amuriza, umetan bertsoak abesteko lotsaz ([Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak proiekturako)]]
Torreburu baserrian jaio zen. Sei urterekin, aitarekin, Etxanoko Azutzaganeko tabernan egin zituen lehen bertsoak jende aurrean. 1965ean abade egin zen. Bertsolari moduan lehen plaza Epeltze auzoko San Antolinetan egin zuen 1966an, Gizaburuagan, Abel Muniategirekin. 1968tik aurrera, Francoren diktadura garaian, zazpi urte egin zituen preso Zamoran, hiru espetxealditan. Kartzelaldi horien lekukotza eman du *Apaiz kartzela* dokumentalean. 1976an utzi zuen apaizgoa. Politika arloan urte luzez militantzian aritu da eta horrez gain, idazle, kazetari, irakasle eta bertsolari lanetan aritu da eta aritzen da.

1980ko hamarkadan berritasun handia ekarri zion bertsogintzari. Haren hizkera (euskara batua bertsolaritzan aplikatuta), bere irudi eta metafora-mundua eta, oro har, bertsoak egituratzeko modua bereziak ziren, ordu artekoak ez bezalakoak. Neurri eta doinuetan ere berrikuntza handiak ekarri zituen: neurri eta doinu asko sortu zituen, ordu artekoetatik oso bestelakoak. Amurizarekin, bertsolaritza beste aro batean sartu zen. Bera da urte haietako bertso eskolen eragile eta irakasle nagusia ere. Bi aldiz izan da Euskal Herriko Bertsolari Txapelduna, 1980 eta 1982an.

Bertsolaritza modernoaren abiarazle nagusia izanda ere, kritika zorrotzak ere jaso zituen, benetako bertsolaria ez zelakoan, baina denborak arrazoia eman dio eta berak abiarazi zuen aldaketak eremu berrietara eraman zuen gero bertsolaritza.

1990eko hamarkadan, plazarik plazako ibilia utzi, eta bestelako formatu batzuk lantzeko ahalegina egin zuen (gai-emailerik gabeko saioak bultzatu zituen). Gaur egun, formatu horietan ibiltzen da gehien.

[erdian|thumb|540x540px|[1986ko Bertsolari Txapelketa Nagusia|1986ko Bertsolari Txapelketa Nagusian zazpi finalistaː Jon Enbeita, Anjel Mari Peñagarikano, Iñaki Murua, Jon Lopategi Xabier Amuriza, Sebastian Lizaso, eta Andoni Egaña. Jon Sarasua falta da, aurrean kantatzen ari baitzen une horretan. Lizaso izan zen txapelduna urte hartan.]]

## Txapelketak 
* Bertsolari Txapelketa Nagusia:
** thumbTxapelduna (2): 1980, 1982.
** Hirugarrena (1): 1986.
** Finalista (3): 1980, 1982, 1986.

## Idazlanak 
### Bertsolaritza 
Bertsoa plazaratu eta bertsolaritza hedatzeko era asko frogatu ditu, eta askotan aitzindari izan da: herriz herri bertso jarrien emanaldia (1978-1981), Larehun herri, mila bertso berri argitalpenaren oinarri izango zena; saio integrala bezala bataiatua (1996?-1998?); Xalbador bat-bateko mirakulua (1999); Lazkao-txiki bat-bateko sorgina (1999)....

Bertsolaritzari iraultza ekarri zion 1981-1982an bere trilojiarekin (Hitzaren kirol nazionala. 1981; Hiztegi errimatua. 1981; Zu ere bertsolari. 1982): "berezkoa"ren mitoa hautsi zuen, bertsoa eskuragarri bihurtu zuen "zu ere bertsolari" esanaz eta bertsoaren barruak azaleratuz. Bertsolaritzaren aro berria erakarri zuela esan ohi da. 1980ko hamarkadako helduen bertso-eskola mugimenduaren sortzaile eta eragile nagusitzat har daiteke. Bat-batean txapelduna (1980 , 1982), bertso-jartzaile maisua, bertsoaren barne egitura ordura arte beste inork ez bezala aztertu eta agertu dituena, bertsolari eta bertsozale askoren eredu ... Bertsolaritza modernoak izan duen figura nabarmenetakoena, erraustezina, ezpairik gabe.

* *Laurehun herri, mila bertso berri* (1982, AEK-Elkar).
* *Harri eta irri* (1985, Elkar).

### Biografia 
* *Enaz banaz*, autobiografia (1999, AEK - Bertsozale Elkartea).
* *Vulkanoren atzamarrak: Rufino Arrola* (2002, Euskal Herriko Trikitixa Elkartea).

### Itzulpena 
* 2005. Analak eta historiak II. KLASIKOAK (Pentsamendu unibertsala)
* 2003. Analak eta historiak I. KLASIKOAK (Pentsamendu unibertsala)
* 2001. Gauzen izaeraz KLASIKOAK (Pentsamendu unibertsala)
* 1993. Askatasunetik iheska. KLASIKOAK (Pentsamendu unibertsala)
* 1993. Giza ezagutzari buruzko ikerketa. KLASIKOAK (Pentsamendu unibertsala)
* *Bai mundu berria* (1971, Kriselu-Lur). Jatorrizko testuaren egilea: Aldous Huxley.

[thumb|[Dragoi Bola|Dragoi bola marrazki bizidunen itzultzailea izan zen hasieran.]]
Dragoi-bola marrazki bizidunen itzulpena Xabier Amurizak egin zuen hasierako urteetan, ehundaka atal itzuli ere. Maila altuko itzulpena landu zuela esaten zen, baita garaiko gazteen artean euskararen hedapenean asko lagundu zuela ere.

### Narrazioa 
* *Agur sagar beltzaran* (2001, Bertsolari).

### Eleberria 
* [thumb|Xabier Amuriza eta [Pedro Miguel Etxenike|Etxenike (BTN, 2009)]]*Hil ala bizi* (1983, Elkar).
* *Oromenderrieta* (1984, Elkar).
* *Emea* (1985, Elkar).
* *Joan ziren* zikloa:

:# *Dinosauroak horizontean* (2007, Xabier Amuriza).
:# *Orain ezin naiz hil* (2008, Interneten eskuragai).
:# *Olatu bat kuartelen gainetik* (2009, Lanku).
* *Neska bat leku inposiblean* (2018, Elkar)
* *Uharte bat Venusen* (2021, Erroteta)

### Poesia 
* *Menditik mundura* (1977, Egile eta editorea).
* [thumb|[Bernart Etxepare|Etxepareren 15 bertso sortak gaurkotu ditu Amurizak]]*Etxepare, jalgi hadi batura*  Bernart Etxepare euskal idazle aitzindariaren *Linguae Vasconum Primitiae* liburuko bertsoak euskara batura ekarri, eta XXI. mendeko errima eta neurrietara moldatu zituen.

### Saiakera 
* *Zu ere bertsolari* (1982, Elkar).
* *Bertsolaritzaren historia* (1996, Orain).
* *Euskara Batuaren bigarren jaiotza. Osoa, leihakorra, nazionala* (2010, Lanku)
* *Zazpi ebidentzia birjaiotzarako* (2012, Lanku)

Mendebalde argitaletxearekin bost liburu argitaratu zituen beste hamabost egilerekin.

* 2011. Berbak hariz josten
* 2003. Ahozkotasuna aztergai
* 2002. Euskalkia eta administrazinoa
* 2001. Euskalkia eta hezkuntza.
* 1999. Euskalkien lekua literaturan.

### Kazetaritza 
Egin egunkariaren hasierako urteetan egunero ateratzen zituen azken aurreko orrialdean euskara errazaz idatzitako lau artikulu, *Semaforo gorria* atalean, bakoitza euskara ikasteko zailtasun-maila desberdin batean.

## Diskografia 
[thumb|300x300px|[Euskal Unibertsitatea (abestia)|Euskal Unibertsitateko koplak hantatzen UEUren 50. urteurrenean (2022-09-21)]]
Xabier Amurizaren olerkiak hainbat abesti herrikoiren letra izan dira:
* *Mendian gora haritza*. Imanol Larzabal, 1982
* *Euskal Herrian Euskaraz*. Oskorri, 1984
* *Mende lauren bat*. Mikel Urdangarin, 2007
* Euskal Unibertsitatea. Oskorri, 1979

Argitaratutako diskoak hauek dira:

* Anje Duhalde Amurizarekin kantari. IZ
* Bizkaiko kopla zaharrak
* Gogor (1969)
* Herriko plazan. IZ
* Lazkao Txiki bat-bateko sorgina (1999)
* Menditik mundura. IZ
* Xalbador bat-bateko mirakulua (1999)

## Bertsolari irakasle 
### Udako Euskal Unibertsitatean 
1981. urteko UEUko udako ikastaroetan hasi zen bertsolaritza irakasten, 1999ra arte, Iruñean, besteak beste, Jon Lopategiren laguntzarekin. Urte haietan Bertsolari Txapelketako txapelduna eta txapeldunordea ziren. Dinamizatzaile izan zen UEUko bertsolaritza sailean. Iruñeko Larraona ikastetxean 18 hitzaldi eta lau ikastaro eman zituen 1981tik 1999era bitarte. Horien artean ikastaro hauek:

* 2013: *Zazpi ebidentzia birjaiotzarako. Mintegia.*
* 1983: Bertsolaritzaren ezagutza
* 1982: *Bertsolaritzaren historia, izatea, teknika eta errima*
* 1981: *Bertsolaritza: historia, izatea, azala-forma eta errima*.

## Sariak 
* 2019: Eusko Ikaskuntzaren Manuel Lekuona saria. Bertsolaritzan eragindako "iraultzarengatik" eta literaturan, itzulpengintzan eta euskaran egindako lanarengatik.
*2020: Lauaxeta saria Bizkaiko Foru Aldundiak sortu zuen sari hau 2005ean Bizkaian euskararen sustapen, zabalkunde eta normalizazioan interes ekonomikorik gabeko lana egin duten pertsona edo erakundeei Jendaurreko aitorpena egiteko

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko idazleen zerrenda
* Euskal Unibertsitatea (abestia)

## Kanpo estekak 
* Amurizaren bloga
* Xabier Amuriza Bertsolaritzaren Datu-Basean. 857 grabazio, 237 argitalpen, 43 doinu
* Xabier Amuriza kantatzen, bertsoak.eus guneko 22 bideo.
* Xabier Amuriza Inguma euskal komunitate zientifikoaren datu-basean
*Eusko Ikaskuntzaren 2019ko eta 2020ko Manuel Lekuona Sarien emate ekitaldia 59 argazki, Flickr, Kafe Antzokia, Bilbo. 2021.12.20