open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alexander Calder

thumb|Alexander Calder 1968.
**Alexander Calder** (Filadelfia, 1898ko abuztuaren 22a - New York, 1976ko azaroaren 11a) Estatu Batuetako eskultore, marrazkilari eta pintorea izan zen. New Yorkeko *Art Students League* eskolan ikasi zuen. Ondoren Parisa jo zuen, eta bertan Arp, Miró eta Mondrianekin jarri zen harremanetan. Bere eskulturarik ezagunenak, *mugikor* izenaz bataiatu zituenak, hariz eta xaflez osaturiko zintzilikarioak dira; eskultura horiek irauli egiten dute hutsaren eta betearen arteko ohiko harremana. Bere lanetan hautsi zituen eskulturak ordura arte berezkoak zituen egonkortasuna eta zurruntasuna. 1942tik aurrera burdinazko eskultura handi zurrunak egin zituen, eta *egonkor* izena eman zien. Eskultura-lanez gainera, liburu ugaritarako irudiak, antzerkirako dekorazioak eta kolore biziko margolan umoretsu eta xaloak egin zituen.

## Iruditegia 

Aula Magna-Calder-UCV.JPG||*Acoustic Ceiling* 1953, in the Central University of Venezuela.
Wfm_calder.jpg|*The Empennage* 1953, Scottish National Gallery of Modern Art.
Mobil 3 Moderna museet, Stockholm 2006.jpg|*The Four Elements* 1961, Stockholm.
De tre vingarna, Alexander Calder.JPG|*The Three Wings* 1967, Gothenburg Suedia.
Alexander Calder Crinkly avec disc Rouge 1973-1.jpg|*Crinkly with Red Disk* 1973, Stuttgart.
Mobile.jpg|eta|''Mobile'
'Mobile', by Alexander Calder, Tate Modern.JPG|*Mobile*, 1932. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Balbino Garitaonaindia

**Balbino Garitaonaindia Albizu** (Durango, 1857ko martxoaren 31 &ndash; 1916ko abuztuaren 10a) bizkaiko idazlea izan zen.

Durangoko Jesusen Lagundian eta Gasteizko apaizgaitegian egin zituen ikasketak. 1881. urtean apaiztu zen. *Euskal-Esnalea* agerkarian argitaratu zituen bere lehen lanak. 1889. urtean, *Erregezko Apostoladutzia* plazaratu zuen. Handik lau urtera, *Jesus Sacramentaduari, Ama doncella Mariari eta Aita San Jose Gloriosuari visitac illaren egun guztietarako* lanaren bigarren partea itzuli zuen. 1900ean Martin Arzadunen *Cristiñauaren Doctrinaren esplicaciñua euskeras* katixima eman zuen argitara berritua eta osatua. 1908. urtean, *Vademecun Erdu Neugas*en itzulpena plazaratu zuen *Sacramentu Santuac emon ta ondo ilten gueixuari lagunduteco escu-liburua ipiñi dau Biscaico eusqueras* izenburuarekin.

## Erreferentziak
Ana Britainia Handikoa

**Ana Britainia Handikoa** (Londres, Ingalaterra, 1665eko otsailaren 6a – *ib.*, 1714ko abuztuaren 1a) Jakue II.a Ingalaterrakoaren alaba, Ingalaterra, Eskozia eta Irlandako erregina izan zen, eta Estuardo leinuko azkena.

Karlos I.a Ingalaterrakoaren biloba zen. 1683ko uztailaren 28an Danimarkako Jurgi printzearekin ezkondu zen, protestantea berau. Hemeretzi seme-alaba izan zituen, baina bat bera ez zen helduarora iritsi. Horrek erreinuari ondorengotza arazoak ekarri zizkion.

Gilen III.a Ingalaterrakoa hil zenean, Erresuma jarauntsi zuen. Erreinuaren ondorengotzan izandako arazoen ondorioz, eta Eskoziarekiko tirabira guztien amaieratzat, 1707ko Batasunaren Legea ezarrita, Eskoziako eta Ingalaterrako Parlamentuak batu eta Britainia Handia gobernatu zuen lehen monarka izan zen.

Haren erreginaldian, Parlamentuan bi alderditako sistema nagusitu zen. Erregina *tory* alderdiaren aldekotzat har daiteke eta, hortaz, *whig* alderdia aurka izan zuen. Hala ere, adiskide mina eta aholkulari gertukoena Sarah Jennings izan zuen, *whig*ren aldeko erabakiak hartu zituen arren. Jenningsen senar John Churchillek, Marlborougheko I. Dukeak, gidatu zituen Espainiako Erregetzarako Gerran britaniar gudarosteak: garaipena lortu zuen Blenheimen (1704), Ramilliesen (1706), Oudernaden (1708) eta Malplaqueten (1709).
[link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Closterman, John - Queen Anne - NPG 215.jpg|ezkerrera|thumb|[:en:John_Closterman|John Clostermanen eskolako erretratua, 1702 ingurukoa]]1708an, Jenningsekiko adiskidetasuna hoztuta, Abigail Hill izan zuen lagun min eta aholkulari.

Espainiako Erregetzarako Gerraren amaiera gisa, Utrechteko Ituna izenpetu zuen.

Seme-alabarik gabe hil zenez, Jurgi I.a Britainia Handikoa bigarren lehengusuak ordezkatu zuen: Hannover leinuko lehen erregea izan zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Estuardo etxea

## Kanpo estekak
Iliria

**Iliria**  (, *Illyría* edo , *Illyrís*; ) ekialdeko Europako antzinako lurraldea da, Adriatiko itsasoaren ekialdeko kostaldean kokaturik zegoena. 

## Geografia 
Gaur egungo Dalmazia eta Albaniako parte bat hartzen zuen; hegoaldean Greziako ipar-mendebaleraino, Epiroraino, iristen zen. 

## Historia 
Mazedoniarrak jabetu ziren lurraldeaz erromatarrak sartu aurretik, eta K.a. 35. urtean erromatar probintzia izan zen, inperioa desegin zen arte. Mende batzuk geroago, Iliriako lurraldea Frantziako Lehen Inperioaren probintzia egin zuen Napoleonek. Lehen Mundu Gerraren ostean, Jugoslaviako estatu ohiaren barnean sartu zen. Bigarren Mundu Gerran alemanek Jugoslavia hartu zuten, eta antzinako Iliriaren parte bat Kroaziako erresuman sartu zen (1941); beste parte bat, ordea, Italiak hartu zuen. Gerra bukatu zenean, Iliria Jugoslaviako estatu ohiaren lurraldea izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Blanco López, Ricardo (2020) «Los ilirios y albaneses en las fuentes literarias griegas y romanas» *Anuari de Filologia. Antiqva et Mediaevalia*,  2014-1386, 10. ZK., 1,  74-80 OR
Manuel Gutiérrez Estévez

**Manuel Gutiérrez Estévez** (Madril, 1943) espainiar antropologoa da. Latinoamerikako herri indiarretan espezializatua. Politika-zientzietako ikasketak egin zituen Madrilgo Unibertsitatean, eta handik Ameriketako antropologia ikertzera igaro zen. Irakasle izan zen eta bere diziplinaren lehen berritzaileetako bat, Espainiako Gerra Zibilak (1936-1939) utzitako hutsunearen ondoren. 1970eko hamarraldian Ameriketako indiarrei buruzko ikerketak egiten hasi zen (kitxuak, kitxeak, maia-yucantadarrak), mitologia eta indiarren xamanismoa aztertzeaz gainera. Erakunde eta antolakunde indiar batzuk sortu zituen Espainian: *Survival International España* eta *Aula Bartolomé de Las Casas*, besteak beste.

## Erreferentziak
Václav Klaus

**Václav Klaus** (Praga, gaur egun Txekiar Errepublika, 1941eko ekainaren 19a) txekiar politikari eta ekonomista da.

## Biografia 
Ekonomia-zientzietako ikasketak egin zituen Pragako Unibertsitatean. Erregimen komunista erori zenean, finantza-ministro izendatu zuten (1989). 1989an, Gobernuan zegoen alderdiko (Hiritarren Foroa) lehendakari eta Kongresuko diputatu izan zen. 1991n, ODS alderdia (Alderdi Demokratiko Zibikoa) sortu zuen. Alderdi horrek agintaritza lortu zuen 1992ko hauteskundeetan, eta Txekiar Errepublikaren Lehen Ministro hautatu zuten. 1993an, herrialdea zatitu eta Txekiar Errepublika eta Eslovakiar Errepublika sortu zirenean, Txekiar Errepublikako lehendakari izendatu zuten Klaus. 1997an, dimisioa eman behar izan zuen, bere alderdian izan ziren ustelkeria kasuen ondorioz.

## Erreferentziak
Liliana Cavani

**Liliana Cavani** (Carpi, Italia, 1933ko urtarrilaren 12a) zinemagilea da. Telebistarako egin zituen lehenbiziko lanak: *Storia del Terzo Reich* (1963-64), *La donna nella Resistenza* (1965), ''Francesco d'Assisi* (1966), eta arreta berezia eskaini zien gai politiko eta sozialei. Horixe du, hain justu, bere zinemagintzaren ezaugarri nagusietakoa. *Galileo* (1968) du lehen filma; horren segidan egin zituen *I cannibali* (1969) eta *Milarepa* (1973). *Il portiere di notte* (1973) filmak zabaldu zizkion ospearen ateak, eta *Al di là del bene e del male* (1977) egin zuen ondoren. *La pelle* (1980) film eztabaidatuaren ostean, *Interno berlinese* (1986) egin zuen, zeinak Berlingo Zinemaldiko film hoberenaren Urrezko Hartza eskuratu baitzuen. Beste film batzuk: *Francesco* (1989), *Dove siete? Io sono qui* (1993), *Il gioco di Ripley* (2002), *De Gasperi, l'uomo della speranza* (2005), *Einstein'' (2008).

2023an Ohorezko Urrezko Lehoia jaso zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Martin Lekuona

**Martin Lekuona Etxabeguren** (Oiartzun, Gipuzkoa, 1907 &ndash; Hernani, Gipuzkoa, 1936ko urriaren 7a) gipuzkoako idazlea izan zen.

## Biografia 
Gasteizko apaizgaitegian ikasketak egin ondoren 1932an apaiz egin zen. Gazte-gaztetatik hasi zen euskal kulturaz arduratzen, eta apaizgaitegian zela *Gymnasium* hango aldizkarian idazten hasi zen. Apaiz lanetan Arabako Musitu herrian hasi bazen ere, 1935ean Errenteriako (Gipuzkoa) erretorearen laguntzaile izendatu zuten.

Urte hartan bertan *Eun dukat* (Manuel anaiarekin batera idatzia) antzerkia argitaratu zuen. Martin Lekuona euskal sindikalismo katoliko abertzalearen alorrean nabarmendu zen urte haietan. Gerra Zibila hasi zenean uko egin zion ihes egiteari, eta 1936ko urrian atxilo hartu zuten. Ondarretako espetxean (Donostia) lau bat egun eduki ondoren, Hernani ondoko Galarretan fusilatu zuten azaroan.

## Erreferentziak
Jacques Roux

**Jacques Roux** (Pranzac, Frantzia,  - Bicêtre, Frantzia, ) iraultzailea izan zen. Irakaslea zen Angulemako apaizgaitegian. Frantziako Iraultzaren jarraitzaile sutsua izan zen. 1790ean Parisen hartu zuen bizilekua, apaizen konstituzio zibila zin egin zuen, eta Saint-Nicolas-des-Champseko bikario izendatu zuten, baina apaizgoa utzi zuen. Parisko Komunako kide izan zen. Janari urritasunak sortutako krisialdian izan ziren matxinaden eta harrapaketen sustatzaile izan zen. Jabetza kritikatu zuen, aberatsen aurka jardun zuen, Maraten politikaren aldekoa zen, eta 1793az geroztik *enragés* taldearen ordezkaria izan zen. Sozialismoa aldeztu zuen eta eragin handia izan zuen Babeufengan. 1794an atxilotu eta hiltzera kondenatu zuten. Bere burua hil zuen kartzelan zegoela.

## Erreferentziak
Jan Baptist Van Helmont

**Jan Baptist Van Helmont** (Brusela, 1579 - Vilvoorde, 1644), flandriar sendagilea, kimikaria eta filosofoa izan zen. Alkimiaren eta kimikaren arteko *zubi* gisa hartzen da Van Helmonten lana. Parazeltso suitzar sendagilearen eta alkimistaren jarraitzailea izan zen.

## Kimika 
Airea osatzen duten gasak bereizten eta «gas» hitza erabiltzen lehena izan zen. Iatrokimikaren oinarriak finkatu zituen, eta 1640. urte aldera, anhidrido karbonikoa aurkitu zuen, berak «basa gasa» deitu zuena. Termometro bat ere egin zuen matraze bateko uraren dilatazioaz baliatuz.

## Fisiologia 
Elikadura eta digestioa ikertu zituen, eta bera izan zen arazo fisiologiak aztertzeko kimikaren hastapenak erabili zituen lehena. Hil ondoren, 1648an, argitaratu zioten *Ortus Medicinae* liburuan bildu ziren haren lan osoak.

## Lanak 
* 1621. *De magnetica vulnerum curatione. Disputatio, contra opinionem d. Ioan. Roberti (...) in brevi sua anatome sub censurae specie exaratam*. Parisen argitaratua
* 1642. *Febrium doctrina inaudita*. Anberes
* 1644. *Opuscula medica inaudit*
* 1648. *Ortus medicinae, id est Initia physicae inaudita*,
* 1670. *Œuvre physique et médecine*

## Erreferentziak
Albrecht Altdorfer

**Albrecht Altdorfer** (Ratisbona  - *ib.* 1538ko otsailaren 12a) alemaniar margolari, marrazkilari, grabatzaile eta arkitektoa izan zen, Dureroren dizipulua. Danubio edo Vienako Eskolako artista nabarmen honek zeregin ofizialak bete zituen Ratisbonan, hiriko arkitektoa ere izan zelarik. Pasarte-irudiak landu zituen lehenengoetako margolaria. Hala, parajea erabateko protagonista ageri da *San Jurgi eta herensugea oihanean* (1510) edo *Alexandoren gudua* (1529) bezalako koadroetan. Beste obra batzuetan garrantzi handiagoa eman zion arkitekturari, eta argi-efektuak landu zituen: *Jaiotza* (1520). Halaber, grabatuak (xilografia eta akuaforteak) eta marrazkiak egin zituen. Pintura italiarretik zerbait badu ere, gehienbat gotiko berantiarra da berea, osagarri germaniarrak agerian dituena.

Altdorferren bizitzari eta obrari buruzko datu gutxi dago. Ratisbonan bizi izan zen, eta hango arkitekto izan zen 1526-1538 bitartean, nahiz eta ospea eman zioten jarduerak pintura eta grabatugintza izan ziren.

Bidaia asko egin zuen, baina ezin esan daiteke bidaia haiek bere pinturan eragin handirik izan zutenik, sentsazioen margolaria izan baitzen ekintzena baino gehiago; oro bar, azken gotikoaren eragina nabari da bere koadroetan. Erlijio-gaiak erabili zituen batez ere, baina gaiari berari baino garrantzi gehiago ematen zien ekintzak eragiten zituen edo pertsonaiek bizi zituzten sentipenei. Bera izan zen, bestalde, paisaia apaingarri soil gisa erabili ordez, elementu independente gisa erabili zuen lehenengoetakoa; gaiak anekdota gisa agertzen zituen ia, eta paisaiak zuen nagusitasuna. Obra txikietan, *San Jurgi eta herensugea oihanean* (Munich) lanean esaterako, izadi bizi, basa eta misteriotsua margotu zuen. Obra handi batzuetan Dureroren eragina nabari zaio, baina batez ere espazioaren egituraketa konplexua, arkitektura bikaina dira aipagarriak, besteak beste *Susana bainuan* (1526) koadroan. *Alexandroren Gudua* maisulanean (1528) milaka irudirekin nahastu zuen Sorkuntzako lehen egunari erreferentzia egiten zion ikuspegi fantastikoa, izadiko elementuei emanez protagonismoa.

Baina koadro hura margotu ondoren, aldatu egin zen Altdorferren estiloa. Giza irudia lantzen hasi zen, ironia handiz gehienetan. Hala, 1525etik aurrerako lanetan agertzen da joera hori, gizakiaren grina sakonenak adierazteko aukera ematen zioten gaien bidez. Azken garaiko obrarik aipagarriena *Lot eta bere alabak* da (1537, Kunsthistorisches Museum, Viena).

## Erreferentziak
Pedro Romero

**Pedro Romero Martínez** (Ronda, Málaga, Espainia, 1754ko azaroaren 19a - Ronda, Málaga, Espainia, 1839ko otsailaren 10a) espainiar zezen-hiltzailea izan zen.

## Biografia 
Juan Romero zezen-hiltzailearen semea zen, eta haren jarraitzaile izan zen. 1770. urtean, aitarekin batera hasi zen zezenketan, eta 1771. urtean Jerez de la Fronteran, Extremaduran eta Málagan ibili zen.

1772. urtean aurkezpena egin zuen Sevillan, eta 1775. urtean Madrilen. Aitaren antzera, *Costillares* izeneko zezen-hiltzailearen aurkari izan zen plazetan. Geroago, 1789. urtean, *Pepe-Hillo* zezen-hiltzailearen aurkari bihurtu zen.

1791-1799. urteetan Madrilen bakarrik aritu zen. 1830. urtean Sevillako Tauromakia Eskolako maisu izan zen. Zezen-hiltzaile izan zen garaian, 1771-1799. urteetan, 5.600 bat zezen hil zituen, eta haren izena Espainiako zezen-plaza guztietan agertu zen.

## Erreferentziak
Sergei Taneiev

**Sergei Ivanovitx Taneiev** (; Vladimir, 1856ko azaroaren 25a - Dioudkovo, Zvenigorod, 1915eko ekainaren 19a) errusiar musikagilea, pianista, teorialaria eta pedagogoa izan zen.

## Biografia 
Moskuko Kontserbatorioan egin zituen ikasketak Nikolai Rubinstein eta Piotr Ilitx Txaikovskirekin. 1876-1877. urteetan Parisen izan zen, eta Gounod, Saint-Saëns, d'Indy, Fauré eta Duparc ezagutu zituen. 1878. urtean Moskuko Kontserbatorioko Harmonia eta Orkestratze irakasle izendatu zuten, eta, geroago, Pianoa eta Kontrapuntua irakatsi zituen. 1885-1889. urteetan Kontserbatorioko zuzendaria izan zen. Ikasle izan zituen, besteak beste, Scriabin eta Raxmaninoff. Bosten Taldeko musika abertzalearen aurka agertu zen.

Sei sinfonia, korurako lanak, harizko tresnetarako sei kuarteto, pianorako lanak eta *Orestiada* opera idatzi zituen, besteak beste.

## Erreferentziak
Valentí Almirall

**Valentí Almirall** politikari katalana izan zen (Bartzelona, 1841eko martxoaren 8a - Bartzelona, 1904ko ekainaren 20a). Pi i Margallen Alderdi Errepublikazale Federalean abiatu zen politika-alorrean (1868). Tortosako Itunaren antolatzaileetariko bat izan zen (1869). Bi egunkariren sortzaile eta zuzendaria: *El estado catalán* (1869) eta *Diari català* (1879), katalanez egindako lehen egunkaria. Kataluniako estatuaren aldarrikapen-saioan esku hartu zuen; saio hori Pi i Margallek eragotzi zuen (1873). Lehengo alderdia utzirik, Centre Català (1882) eraiki zuen Kataluniako autonomiaren alde zeuden guztiak biltzeko asmoan. 1885ean Alfontso XII.ari aurkezturiko *Memorial de agravios* delakoaren idazleetariko bat izan zen. Almirallen obra nagusiak: *España tal cual es* (1886) eta *Lo catalanisme* (1886).

## Erreferentziak
James Alfred Van Allen

thumb|James Alfred Van Allen
**James Alfred Van Allen** (Mount Pleasant, Iowa, 1914ko irailaren 7a - Iowa City, Iowa, 2006ko abuztuaren 9a) Estatu Batuetako fisikaria izan zen, bere izena eman zaien irrada-eraztunak aurkitu zituena.

Bigarren Mundu Gerran irratiz gidatutako kohete bat diseinatzen jardun zuen. Lehenengo satelite artifizialek bidalitako informazioa aztertuz bere izeneko irrada-eraztunak aurkitu zituen, Van Allenen gerrikoak: Lurraren magnetismo-eremuan garaiera handian energia handiz kargatutako partikulak biltzen diren eraztun gisako bi eremu. Bi eremuen artean ez da etenik, baina energiaz kargatutako partikulak dentsitate handiagoan dauden bi eremu bereiz daitezke: apalena eta garaiena. Eremu edo eraztunik apalena lurrazaletik 3.000 km ingurura dago; eraztun garaiena, berriz, lurrazaletik 15.000-20.000 km ingurura.
## Erreferentziak
Pteropus gilliardorum

***Pteropus gilliardorum*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus gilliardorum'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Teresa Cabarrús

**Teresa Cabarrús**, izengoitiz **Madame Tallien** (Madril, Espainia, 1773ko uztailaren 31 &ndash; Chimay, Belgika, 1835eko urtarrilaren 15a) 1789. urteko Frantziako Iraultzako heroia izan zen.

## Biografia 
Francisco Cabarrús Baionako finantzari ospetsuaren alaba zen. Hasieran Frantziako Iraultzaren alde agertu bazen ere, Izu Handiaren garaian beldurtu, Frantziatik alde egiten hasi eta Espainiarantz zihoala preso hartu zuten Bordelen.

Kartzelan zela, Jean-Lambert Tallien herri-komisarioarekin maitemindu eta harekin ezkondu zen. Robespierreren agintaldia bukatu zenean (Thermidor 9), Frantziako emakume ospetsuenetakoa izatera iritsi zen; herriak *Notre Dame de Thermidor* izenaz ezagutzen zuen, eta haren ikuspegi moderatuak eragin handia izan zuen Konbentzioko eta Direktorioko garaian. Konbentzioaren Gerran iraultzaile frantsesak epaitzen ari ziren euskaldun batzuk estutasunetatik atera zituen.

1805ean Belgikako Chimayko printzearekin ezkondu zen.

## Erreferentziak
William Gaddis

**William Thomas Gaddis** (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1922ko abenduaren 29a - East Hampton, New York estatua, Ameriketako Estatu Batuak, 1998ko abenduaren 16a) ingelesezko idazlea izan zen. *Errealismo zikin* deituriko literatura-joeraren aitzindaritzat jo izan dute kritikariek. Bigarren Mundu Gerraren ostean kazetari-lanetan jardun zuen, eta bidaia luzea egin zuen Europan zehar (Espainia, Frantzia), eta Robert Graves idazlearen adiskide egin zen. Ameriketara itzuli eta 1955ean argitaratu zuen lehen liburua, *The Recognitions* (*Aitorpenak*). Bi literatura-belaunaldiren arteko mugarria izan zen eleberri hori: 1930-1940ko hamarkadetako naturalismo eta intimismoaren eta 1960ko hamarkadako eleberriaren iraultzaren artekoa. Hogei urte geroago, 1975ean, argitaratu zuen bigarren eleberria, *JR.*, eta 1985ean *Carpenter´s Gothic* (*Arotz gotikoa*), Ronald Reaganen politikaren kritika mingotsa.

## Erreferentziak
Maurice Allais

**Maurice Félix Charles Allais** (Paris, Frantzia, 1911ko maiatzaren 31 - Paris, 2010eko urriaren 9a) frantses ekonomista eta ingeniaria izan zen.

## Biografia 
1939-1944 bitartean, meatzeen administrazioan lan egin zuen gobernuarentzat eta Parisko Meatze Eskola Nazionaleko irakaslea izan zen harik eta 1944an erretiratu zen arte. Ekonomiaren teoria modernoaren muina berreraiki zuen, metodo matematikoa erabiliz. Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS) erakundeko ikerketa-zuzendaria izan zen. 1988an, Ekonomiako Nobel saria jaso zuen.

''La recherche d´une discipline économique. Première partie: l'économie* (1943) eta *Economie et intérêt'' (1947) dira Allaisen lan nagusiak. Horrez gainera, artikulu ugari idatzi zituen aldizkari espezializatuetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Georges Bizet

**Georges Bizet** (Paris, 1838ko urriaren 25a - Bougival, 1875eko ekainaren 3a) frantziar musikagile erromantikoa izan zen.

## Biografia 
Parisko Kontserbatorioan Fromental Halévyrekin ikasketak egin ondoren, 1857an Erromako Saria irabazi zuen. Erromatik itzulitakoan musika lirikoa lantzea erabaki zuen. Lan anitz egin zituen, eta horien artean operak nabarmentzen dira: *Les Pêcheurs de perles* (1863, «Perla arrantzaleak»), *La Jolie Fille de Perth* (1866, «Pertheko alaba ederra»), *Djamileh* (1871), eta, batez ere, *Carmen* (1874), Frantziako opera nagusia.

Beste lan aipagarri zenbait: *Symphonie en ut* (1855), gaztaroko konposizio xarmangarria; *Jeux d´enfants* (1855, «Haur-jolasak»), piano eta lau eskuz jotzeko hamabi pieza, eta *L´Arlesienne* ospetsua (1872).

Gazterik eta miserian hil zen, bizi zen artean arrakasta handirik izan gabe.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bernard Pivot

**Bernard Pivot** (Lyon, Frantzia, 1935eko maiatzaren 5a – Neuilly-sur-Seine, 2024ko maiatzaren 6a) frantses literatura-kritikaria izan zen.

## Biografia 
Frantziako telebistako kritikari eta aurkezle ospetsuenetako bat izan zen. *Apostrophes* saioaren aurkezlea izan zen, eta hari esker ospea lortu zuen. Telebistako sail horrek zazpi milioi ikusle erakartzen zituen; irakurzaletasuna bultzatzea zen helburua, eta, saioaren bidez, idazleen eta irakurleen arteko ataka gainditzen saiatzen zen Pivot. Hainbesterainoko arrakasta izan zuen, ezen idazle bat saio hartan agertzeak liburu-salmenten izugarrizko igoera ekartzen baitzuen. Saio arina osatzen asmatu zuen, elkarrizketa serio baina, aldi berean, atseginak eskainiz.

Ezaguna da, orobat, frantsesezko hitzei buruzko ''Les championnats d'ortographe'' lehiaketen antolatzaile gisa.

## Erreferentziak
Ismail Paxa

**Ismail Paxa** ( *Ismā‘īl Bāshā*, ; Kairo, 1830eko abenduaren 31a - Istanbul, 1895eko martxoaren 2a) Egiptoko *kedive* izan zen. 1861ean gudarostea Sudanera bidali zuen, iraultza indargabetzeko. Egiptoren modernizazioa bultzatu zuen: irakaskuntza antolatu, azukrearen industria garatu, eta beste. 1869an Suezko kanala inauguratu zuen. Gastu handiak izan ziren, ordea, eta atzerriko zorra handitu egin zen. Zorrak ordaintzeko Suezko kanalean zituen akzioak Ingalaterrari saldu behar izan zizkion. 1876an Europako gobernuek Egiptoko finantzak kontrolatzeko batzar bat sortu zuten. Garai horretan hasi zen pizten Egiptoko nazionalismoa. Giro horrek eragin zuen Arabi Paxaren matxinada. Atzerriko herrialdeek hartara bultzaturik, sultanak Ismail kargutik kendu eta haren seme Tawfiq jarri zuen haren lekuan.

## Erreferentziak
Aníbal Cavaco Silva

**Aníbal Cavaco Silva** (Boliqueime, Loulé, 1939ko uztailak 15) portugaldar politikaria da. 2006tik Portugalgo presidentea da.

## Bizitza 
Alderdi Sozialdemokratako (PSD) kide egin zen 1974an, eta finantza-ministro izendatu zuten 1980an, Sa Carneiroren agintepean. Diputatu ere izan zen sasoi berean, PSDren zerrendetan hautatua. 1985ean, Lehen ministro kargua bereganatu zuen, Alderdi Sozialistarekiko koalizioa hautsi ondoren. 1987an, gehiengo osoz irabazi zituen hauteskundeak, eta berriro hautatu zuten gobernuburu, baita 1991n ere. Portugalgo alor publikoko zenbait sektore (garraioak, finantzak) pribatizatu zituen agintean izan zen garaian, betiere Europar Batasunera biltzeko baldintzak betetzeko asmoz. 1996an, Jorge Sampaio sozialistak lehendakaritzako hauteskundeak irabazi ondoren, aldi baterako erretiratu egin zen politikatik.

2006ko presidentetzarako hauteskundeak lehenbiziko itzulian irabazi zituen, botoen %50,8 eskuraturik, Manuel Alegre eta Mario Soares ezkerreko hautagaien aurretik. 2011ko hauteskundeetan ere garaile irten zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Clément Mathieu

**Clément Mathieu Lorda** (Hazparne, 1882ko martxoaren 18a - Akize, 1963ko martxoaren 25a) lapurtar artzapezpiku eta euskaltzalea izan zen. Larresoroko apaizgaitegian ikasketak egin ondoren apaiz egin zen 1906. urtean San Martin elizan. Filosofiako ikasketak egin zituen, gero, Lovainan. Lehen Mundu Gerra amaitutakoan, Uztaritzeko apaizgaitegiko kalonje nagusi izendatu zuten. Baionako Elizbarrutiko bikario nagusi izendatu zuten 1930ean, eta handik hilabete batzuetara Aire eta Akizeko apezpiku. *Gure Herria* erakundearen sustatzaile nagusi izan zen. Bestalde, Mathieuk antolatu zuen, Verdier kardinalarekin batera, euskal iheslariei laguntzeko batzordea. Eusko Ikaskuntzako lehendakari izendatu zuten 1951n eta aipatu erakundearen VIII. kongresuko mahaiburu hautatu zuten. Baionako katedraleko kriptan ehortzirik dago Mathieu apezpikua.

## Erreferentziak
Jesus Munarritz

**Jesus Munarritz Peralta** (Donostia, Gipuzkoa, 1940) gaztelaniazko idazlea da. Alemaniar Filologian lizentziaduna da, eta *Ciencia Nueva* eta *Hiperión* argitaletxeetako zuzendari izan da. Hölderlin, Wilde, Arp, Pieyre de Mandiargues, Sinnassamy, Bonnefoy, Celan, Rilke, eta beste hainbaten itzultzaile izan da. Espainiar poeta gazte askoren lana ezagutarazi du.

Idatzi dituen poema-liburu nagusiak hauek dira: *Viajes y estancias* (1975, *Bidaiak eta egonaldiak*), *Cuarentena* (1977, *Berrogeialdia*), *Esos tus ojos* (1981, *Horiek zure begiak*), *Camino de la voz* (1988, *Ahotsaren bidea*), *Otros labios me sueñan* (1992, *Beste ezpain batzuk amesten naute*), *De lo real y su análisis* (1994, *Errealitateari buruz eta bere analisia*), *Corazón independiente* (1998), *Peaje para el alba* (1972-2000), *Disparatario* (2001) eta *Sólo amor* (2008).

Saiakera-liburu bat ere idatzi du: *Poesía y poética* (1995).

## Erreferentziak
Salvador Novo

**Salvador Novo López** (Mexiko Hiria, 1904ko uztailaren 30a - *ibidem*, 1974ko urtarrilaren 13a) Mexikoko idazlea izan zen. Antzerkiaren Historiako irakaslea izan zen; 1952an Mexikoko Hizkuntza Akademiako kide izendatu zuten. Olerkia, antzerkia eta hitz laua landu zituen; antzerkian zuzendari, itzultzaile eta egile gisa jardun zuen.

Idazlan nagusiak: olerkia: *XX Poemas* (1925), *Nuevo amor* (1933, *Maitasun berria*), *Poesía* (1955), *Poesías* (1961), *Sonetos* (1964); antzerkia: *A ocho columnas* (1956, *Zortzi zutabetan*), *Ha vuelto Ulises* (1962, *Itzuli da Ulises*); kontakizuna: *El joven* (1925, *Gaztea*), *Nueva grandeza mexicana* (1946, *Mexikoren handitasun berria*); saiakera: *Ensayos* (1925, *Saiakerak*), *En defensa de lo usado* (1938, *Erabiliaren alde*), *México, historia de una ciudad* (1967, *Mexiko, hiri baten historia*).

## Erreferentziak
Pteropus griseus

***Pteropus griseus*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus griseus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Baruj Benacerraf

**Baruj Benacerraf** (Caracas, Venezuela, 1920ko urriaren 29a - Boston, AEB, 2011ko abuztuaren 2a) estatubatuar sendagilea izan zen, jatorriz venezuelarra.

## Biografia 
Parisko Janson Lizeoan, New Yorkeko Columbia Unibertsitatean eta Virginiako Medikuntza Eskolan ikasi zuen. 1950etik 1956ra bitartean, Parisko Zientzia Ikerkuntzako Zentro Nazionaleko zuzendari izan zen. Gero, patologia irakatsi zuen New Yorkeko eta Harvardko Unibertsitateetan, eta Bethesdako Immunologia-laborategiko zuzendaria izan zen. 1968tik 1970era bitartean, Alergiaren eta Infekziozko Eritasunen Institutuko immunologia-laborategia zuzendu zuen.

Erantzun immunologikoaren mekanismoak, haien oinarri genetikoa eta eritasun autoimmunean duten eragina ikertu zituen, eta 1980an Fisiologia eta Medikuntzako Nobel saria jaso zuen arlo horretan egindako aurkikuntzengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gottfried Benn

**Gottfried Benn** (Mansfeld, Prusia, 1886ko maiatzaren 2a - Berlin, 1956ko uztailaren 7a) alemaniar idazlea izan zen.

## Biografia 
Elizgizon protestante baten semea, Letra eta Medikuntzako ikasketak egin zituen. Sendagile izan zen lanbidez. Nietzscheren eta espresionismoaren eragina izan zuen.

Poema-liburuetan mendebaldeko zibilizazioa gaitzesten du, aurrerapenaren mitoa salatuz: *Morgue* (1912), *Sonne* (*Eguzkia*) (1914), *Flesch* (*Haragia*) (1917), *Schutt* (*Hondakinak*) (1919).

Nazismoaren aldekoa 1937 arte, ideologia horretan herria geldotasunetik aterako zuen berrikuntza aurkitu uste baitzuen.

Hitz lauzko lan nagusiak: *Artea eta agintea* (1934), *Estatu berria eta intelektualak* (1933). Azken lanetan artearen baitan jartzen du kaosa eta nihilismoa gainditzeko esperantza: *Zatikiak* (1951), *Destilazioak* (1953).

## Erreferentziak
Jean Paul Gaultier

**Jean Paul Gaultier** (Arcueil, Marne Harana, 1952ko apirilaren 24a) frantziar jostuna da.

1970ean, Pierre Cardin jostun handiari laguntzen hasi zen, eta Patourekin ere lan egin zuen gero. 1971etik 1973ra bitartean, Jacques Esterelen laguntzaile izan zen, eta 1974an eta 1975ean, Pierre Cardin etxearen Estatu Batuetarako bildumen sortzaile, Manilan. 1976an, lehenengo bitxi elektronikoak asmatu zituen. Urte hartan, estilista independente gisa, bere bilduma kaleratu zuen lehenengo aldiz jendaurrean, Découverte Jauregian. Hala ere, 1978 arte ez zuen aurkeztu gero ezagun egin zuten osagaiez hornituriko bildumarik. Urte hartan bertan, Jean-Paul Gaultier S.A. sortu zuen. 1990ean, Madonna abeslari estatubatuarrak Europako jiran erabili zituen 150 jantziak diseinatu zituen.

## Erreferentziak
Histeria

**Histeria**k hizkera arruntean esan nahi du kontrolatu ezin diren gehiegizko emozioak, eta erreferentzia egin diezaioke behin-behineko aldarte edo emozioei. XIX. mendean, histeria diagnostika zitekeen emakumeen gaitz fisikotzat jotzen zen, eta XX. mendean buruko gaitz gisa sailkatu zuten. Hala ere, Mendebaldeko mediku gehienek ez dute egun histeria gaitz gisa onartzen.

Bi histeria mota bereizi izan dira: *konbertsio-histeria* eta *histeria disoziatiboa*. Gaixoak sintoma fisikoak ere izaten ditu gehienetan, iraunkorrak edo aldikakoak, elbarritasuna adibidez. Histeria *atsekabezkoa *denean, amnesia, fobiak, nortasun-egoera ezberdinak eta buruko gorabeherak izaten ditu gaixoak.

Histeria usuago izaten da emakumezkoetan gizonezkoetan baino; sintomak ez ditu organismoko gaitz batek sortzen, pertsonak berak baizik, oharkabean. Histeria-krisi ohikoak bat-bateko dardara eta ezinegona ditu ezaugarritzat. Histeriak jota dauden pertsonak psikoterapia bidez zaintzen dira, batez ere. Diagnosi mota honek duen historiagatik ere (Sigmund Freudek eta Jean-Martin Charcotek, esate baterako, ikertu egin zuten), egun histeria ez da identifikatzen gaitz gisa, eta trukean askotariko diagnostikoak ematen dira haren ordez, hala nola nahasmendu emozionala, etab.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Diego Maria Gardoki

**Diego Maria Gardoki Arrikibar** (Bilbo, 1735eko azaroaren 12a - Turin, 1798ko azaroaren 12a) bizkaitar politikaria, finantza-gizona eta diplomatikoa izan zen. Ingalaterran egin zituen ikasketak. Bilboko kontsuletxeko arduradun nagusi izendatu zuten 1767. urtean. Bitarteko lanak egin zituen Ingalaterratik bereizi nahi zuten Ipar Amerikako burgesiaren eta Espainiako erresumaren arteko harremanetan.

Espainiako Gobernuaren ordezkari bihurtu zen harrezkero Gardoki, eta Estatu Batuekiko harremanez arduratu zen aurrerantzean: 1784-1789 artean Espainiaren enbaxadore (AEBetan negoziotarako ministro ahalguztidun). Manhattan hegoaldeko etxalde batean kokatu zen, bertan euskal sukaldaritza landuz.

1785ean New Yorkeko San Pedro elizaren eraikuntza sustatu zuen, Espainiako Karlos III. erregearen zilarrezko 1.000 txanponen doantza batek lagundutta. AEBetako lehen eliza katolikoa; 1786an egin zen lehen meza. George Washington bedeinkapen ekitaldian izan zen.

Hasieratik Amerikarren askapen prozesua babestu zuen diruz; Gardokiren enpresak Palentzia (Espainia) eta Bejarreko (Salamanka, Espainia) 8.000 tapaki bideratu zizkien iraultzaileei. Herbehereetan ontziak eta hornigaiak erosi eta New Orleansen barrena helarazi zizkien. Gerra garaian brontzezko 215 kainoi, 30.000 mosketoi, 30.000 baioneta, 51.314 mosketoi bola, 300.000 libera lehergai hauts, 12.868 granada, 30.000 uniforme eta 4.000 kanpadenda.

1787ko udaberrian Filadelfian Batzar Konstituziogilea burutu ondoren, 1789ko apirilak 30ean George Washington presidente izendatu zuten; ekitaldian izan zen Gardoki, New Yorkeko Federal Hall aretoan.

Indietako merkataritzarako zuzendari eta estatuko finantzetako idazkari izendatu zuten 1790. urtean. Sardinian enbaxadore egon ondoren (1796), Turina joan eta bertan hil zen. 1793. urtean, Bizkaiko diputatu nagusi aukeratu zuten, ganboatarren aldetik, baina ez zen kargu horretan aritu.

Francisco Antonio Javier Gardoki Bizkaiko politikaria eta kardinala, bere anaia izan zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jose Ignazio Viar Mendiguren

## Kanpo estekak
Oliver Goldsmith

**Oliver Goldsmith** (Ballymahon, Irlanda, 1728ko azaroaren 10a - Londres, 1774ko apirilaren 4a) anglo-irlandar idazlea izan zen.

Lan eginez ordaindu zituen ikasketak Dublinen. Edinburgon Medikuntza ikasketak egin zituen, ondoren Frantzia, Suitza eta Italia oinez egin zituen, eta bidaia haren berri eman zuen *The Traveller* (1764, *Bidaiaria*) liburuan. Bere garaiko ideiak eta ohiturak kritikatu zituen berak sortu zuen *The Bee* egunkarian (1759), eta bertan argitaratu zituen bere olerkirik onenak ere. *The Vicar of Wakefield* (1766, *Wakefieldgo bikarioa*) eleberriak egin zuen ezagun. *The Good-Natured Man* (1768, *Gizon zintzoa*) antzerkian bere garaiko sentiberatasuna kritikatzen du. *The Deserted Village* (1770) poeman nekazaritza hartu zuen gaitzat. *English History* (1771) historia-liburua ere idatzi zuen.

## Erreferentziak
Ramón Fernandez Garaialde

**Ramón Fernandez Garaialde** (Pasaia, 1814ko otsailaren 12a - Donostia, 1903ko abenduaren 7a) gipuzkoar politikaria eta gaztelerazko poeta izan zen. Londresen eta Parisen ikasketak egin ondoren, Finantzetako ministerioko artxibo zaintzaile izan zen lehenbizi, eta ministro Esparterorekin (1840). Demokrata eta errepublikazalea zen; Gipuzkoako Gobernuko Batzorde Iraultzaileko lehendakari hautatu zuten, Elisabet II.a erregetzatik eraitsi zutenean (1868). Donostiako alkate izan zen ondorengo lau urteetan (1869-1873). Foruzale porrokatua zen; *Fueros que no se pueden abolir* eta *Cita que no debemos olvidar* foruen aldeko artikuluak idatzi zituen *Euskal-Erria* aldizkarian. *El derribo de las murallas, Al ferrocarril del Norte, Los comuneros, A la muerte de Mari* eta *A la libertad* olerkiak eman zituen argitara.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ramón Fernandez Garaialderen biografia. Auñamendi Entziklopedia. Euskomedia.org
Petri Abelardo

thumb|*Abelardo eta Eloisa*, XIV. mendeko irudia
**Petri Abelardo** ( edo *Abailardus*, ; Le Pallet, 1079 – Chalon-sur-Saône ondoan, 1142ko apirilaren 21a) filosofo eta teologo frantsesa izan zen. Teologia Eskolastikoa eta logika irakatsi zituen Parisen. Eloisarenganako izan zuen amodioak eta hori eragozteko haren osaba Fulberten ahaleginek famatu dute historian.

Filosofian, Unibertsalen inguruko eztabaidari nominalismo eta kontzeptualismoaren bidetik emandako soluzioagatik ezaguna da. Etikan, intentzioaren oinarriak ezarri zituen. Maiz, "XII. mendeko Descartes" ezizena eman zaio, Rousseau, Kant, eta Spinozaren ideietara aurreratu baitzen. Enpirizismoaren aurrekaritzat ere hartzen da. 

Abelardoren doktrina kondenatua izan zen bi Kontziliotan (Soissons, 1121; Sens, 1140), eta bere irakaspenak bildu zizkioten etsaiek monasteriotik monasteriora etengabe aldatuz ibiltzera behartu zuten. Unibertsalen auzian, egun *kontzeptualismo* deituaren antzeko jarrera hartu zuen, errealismoa kritikatuz eta nominalismoa onartu gabe. Haren obra nagusiak *Dialogus inter philosoforum*, *Ethica*, *Historia calamitatum Abaelardi*, *Sic et nunc* eta *Theologia christiana* dira.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Agirre, Javier (2008): "Abelardo eta unibertsalen inguruko eztabaida" in Agustin Arrieta (et al.): *Filosofiaren historia*, Donostia, Elkar. 
* Andonegi, Xabier (1999): "XIII. mendeko Unibertsitatea eta Zientzia" in Roger Bacon: *Teologia ikasketarako laburbilduma*, Andoain, Jakin. 
* Andonegi, Xabier (2004): "Erdi Aroko Filosofia" in Joxe Azurmendi (argk.): *Filosofiako gida*, Bilbo, UEU. 
* Arrieta, Agustin (2004): "Metafisika" in Joxe Azurmendi (et al.): *Filosofiako gida*, Bilbo, UEU. 
* Copleston, Frederick (2003): *History of Philosophy*, Londres, Continuum. 
* Le Goff, Jacques (1957): *Les Intellectuels au Moyen Âge*, Paris, Le Seuil.

## Kanpo estekak
Gong

thumb|Gong perkusio-tresna
**Gonga** perkusio-tresna da, Txinakoa jatorriz.

Funtsean, metalezko (brontzezkoa, gehienetan) disko bat da, makilaz zein eskuz jotzean dardara egiten duena. Disko horrek ertza bihurtua eta erdian irtengune bat izaten du, baina gong batzuk erabat zapalak dira. Gonga jotzeko erabiltzen den makilaren burua gai bigun batez (feltroa, oihala, zeta) estalita dago. Magia- eta babes-ahalbideak aitortu izan zaizkio gongari eta Txinan, adibidez, goi-mailako bizimoldea eta oparotasuna adierazten du. Gonga dantza, antzerkia eta musika laguntzeko erabili izan da, baita mezuak igortzeko ere. Indonesiako gamelan orkestretako musika-tresna nagusia da. XVIII. mendearen amaieran erabili zen lehendabiziko aldiz orkestra batean.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hunain Ibn Ishaq

**Hunain Ibn Ishaq** (, ; ''''; Al-Hirah, 809 &ndash; Bagdad, 873) arabiar sendagile eta alkimista izan zen.

## Bizitza 
Kristau nestoriarra zen. Bagdaden egin zituen medikuntza-ikasketak. Al-Mutawakkil kalifak bere fisikari izendatu zuen. Palestinan, Egipton eta Sirian ibili zen antzinako grekoen eskuizkribuen bila, eta Bagdadeko itzultzaile-eskolan, berak eta bere ikasleek haietako asko arabierara itzuli zituzten. Medikuntzari dagokionez, eragin handia izan zuen grekotik egin zituen itzulpenen bidez, Galeno, Hipokrates, Aristoteles eta beste askoren obrak itzuli baitzituen; Galenoren zenbait obra bere itzulpenen bidez baizik ez dira ezagutzen, jatorrizko testuak galdurik baitaude. Betiere kontu handiz bildu eta jaso zituen kimikan egin zituen esperimentu guztien albisteak eta oharrak.

## Erreferentziak
Claire Trevor

**Claire Trevor** (Jaiotza-izenaz: Claire Wemlinger; New York, 1910eko martxoaren 8a - Newport Beach, Kalifornia, 2000ko apirilaren 8a) Estatu Batuetako antzezlea izan zen.

## Biografia 
Antzerkian ari izan zen, eta 1932an hasi zen zineman lanean film laburrak eginez. Hasieran emagalduen pertsonaiak antzeztu zituen film batzuetan, haien artean ospetsuena John Forden *The Stagecoach* (1939, *Diligentzia*) izan zelarik. 1948an bigarren mailako antzezle onenari ematen zaion Oscar Saria jaso zuen John Hustonen *Key Largo* filmean egindako antzezpenagatik. Film asko antzeztu zituen, besteak beste: *Dead End* (1937), *Dark Command* (1940), *Farewell My Lovely* (1944, *Agur, maitea*), *Born to Kill* (1947, *Hiltzeko jaioa*), *Key Largo* (1948, *Largo lurmuturra*), *The High and the Mighty* (1954), *Man Without a Star* (1955), *How to Murder Your Wife* (1965, *Zure emaztea nola hil*).

## Filmografia 
## Erreferentziak
Pteropus howensis

***Pteropus howensis*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus howensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Harry Martinson

**Harry Edmund Martinson** (Jämshög, Suedia, 1904ko maiatzaren 6a - Stockholm, Suedia, 1978ko otsailaren 11a) suediar idazlea izan zen.

## Biografia 
Oso haurtzaro gogorra izan zuen, gurasoak oso gazte zela galdu baitzituen. Itsasontzietan ibili zen lanean gaztetan, eta horrek herrialde asko ezagutzeko aukera eman zion. Olerkiak idatziz egin zen ezagun «Fem Unga» taldearen barruan (1929). Bizitza modernoaren teknologiaren eta aurrerabideen kontra azaldu zen bere lanetan.

Martinsonen olerki-liburuen artean aipagarri dira: *Nomadak* (1931), *Izadia* (1934) eta *Aniara* (1956). Azpimarratzekoak dira, halaber: *Nässlorna blomma* (1935, *Loratzen dira asunak*), ipuin-liburua, eta *Resor utan mal* (1949, *Norabiderik gabeko bidaiak*) bidaia-liburua.

1974an Literaturako Nobel saria irabazi zuen, Eyvind Johnsonekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Owen Willans Richardson

**Owen Willans Richardson** (Dewsbury, Yorkshire, 1879ko apirilaren 26a - Alton, Hampshire, 1959ko otsailaren 15a) britainiar fisikaria izan zen. 1906an Princetongo Unibertsitateko irakasle izendatu zuten, eta 1914an Londresko King´s Collegeko zuzendari. 1901ean metal goriek jaurtitzen dituzten elektroiei buruzko lege kuantitatiboak formulatu zituen; hortik eratorria da metalen teoria elektronikoa. 1911 bere izeneko ekuazioa eman zuen argitara, "Richardsonen ekuazioa", emisore termoioniko baten korronte dentsitatearen eta gainalde metaliko igorlearen tenperatura absolutuaren arteko erlazioa adierazten duena. Fisikako Nobel Saria eman zioten 1928an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roberto Rivelino

**Roberto Rivelino** (São Paulo, Brasil, 1946ko urtarrilaren 1a) brasildar futbol-jokalari ohia da.

## Biografia 
Palmeiras taldean hasi zen jokatzen, eta gaztetan, Corinthians taldeak fitxatu zuen. Talde horretan, hamar urtez jokatu zuen. 1975etk 1978ra bitartean, Fluminense taldean jokatu zuen, eta talde horrekin liga-txapelketa irabazi zuen bi aldiz, 1975ean eta 1976an. 1978an, Saudi Arabiako El Helal taldeak fitxatu zuen, arabiar futboleko liga futbol-jokalari profesionalak sortzen ahalegindu zen garai batean.

Jokalari azkarra zen, eta oso gogor jotzen zion baloiari. Falta jaurtitzaile gisa nabarmendu zen batez ere. Kirolari gisa, Brasilgo selekzioarekin egin zituen lorpen aipagarrienak: 122 partida jokatu zituen, 1970ean munduko txapelketa irabazi zuen eta 1974ko eta 1978ko txapelketetan parte hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Robert Robinson

**Robert Robinson** (Bufford, Chesterfield, 1886ko irailaren 13a - Great Missenden, Buckingham, 1975eko otsailaren 8a) britainiar kimikaria izan zen. Manchesterren ikasi zuen, eta Sydneyko Unibertsitateko irakasle izan zen (1912).

Britainia Handira itzuli ondoren Kimika organikoa irakatsi zuen Liverpoolgo, Londresko eta Oxfordeko Unibertsitateetan, eta 1935ean Shell enpresako zuzendari egin zuten. 1945ean Londresko Errege Elkartearen lehendakari izendatu zuten. Hasieran biologiarentzat garrantzia zuten landareen alkaloideak eta loreen koloregaiak aztertzen hasi zen; lan horren ondorioz, brazilina eta hematoxilina lortu zituen sintesi bidez. Lotura kimikoetan parte hartzen duten elektroiei buruzko teoria interesgarri eta garrantzitsua eman zuen. 1947an Kimikako Nobel saria eman zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Étienne Méhul

thumb|260px|Bere hilobia Parisen

**Étienne Nicolas Méhul** (Givet, Ardenak, Frantzia, 1763ko ekainaren 22a - Paris, Frantzia, 1817ko urriaren 18a) frantses musikagilea izan zen. Eragin handia izan zuen frantses operaren aurrerabidean, eta XIX. mendearen hasierako musikagileen bidea ireki zuen.

## Biografia 
Glucken eta Cherubiniren eraginez musika dramatikoa idazten hasi zen, eta 1787-1822. urteetan berrogei operatik gora ondu zituen, gehienak Opera Komikoan antzeztuak.

Hauek dira Méhulen lanik arrakastatsuenak: *Le Jeune Henri* (1797), *Les Deux Aveugles de Tolède* (1806, "Toledoko bi itsuak"), *Uthal* (1806) eta *Joseph* (1807).

Balletak, ahotserako lanak, orkestrarako lanak, ganberako musika eta pianorako lanak ere idatzi zituen. Ausart agertzen zen harmonian, eta dramagile eta orkestratzaile dohain bereziak zituen. Orkestraren zeregina azpimarratu zuen operetan.

## Erreferentziak
Lluís Pasqual

**Lluís Pasqual i Sánchez** (Reus, Katalunia, 1951ko ekainaren 5a) antzerki-zuzendaria da. Fabià Puigserver eszenografo eta zuzendariarekin batera, Lliure antzerki-talde iraunkorra sortu zuen, eta obra ugari zuzendu zituen talde harekin. Verdiren *Falstaff* opera zuzendu zuen 1983an; urte hartan bertan, María Guerrero Espainiako Antzerki Zentroko zuzendari izendatu zuten. 1984an, arrakasta handia lortu zuen Europa guztian Valle Inclánen *Luces de Bohemia* obrarekin. García Lorcaren *El público* (1986), Shakespeareren *Julio Zesar* eta opera batzuk ere (L. Berioren *La vera storia*; Rossiniren *Il Turco in Italia*) zuzendu ditu maisutasun handiz.

Espainiako Antzerki Saria jaso zuen 1990ean, eta Parisko Théâtre de L'Europe antzokiko zuzendari izendatu zuten urte horretan bertan. 1995-1996an, Veneziako Antzerki Biurtekoa zuzendu zuen. 1996an, Frantziako Ohorezko Legioko zaldun izendatu zuten. 1997tik 1999ra bitartean, Bartzelonako Ciutat del Teatre proiektua zuzendu zuen, eta Lliure antzokia zuzendu zuen 1991etik 2000ra bitartean, Guillem-Jordi Graellsekin batera.

2001ean William Shakespeareren *The Tempest* (*Ekaitza*) estreinatu zuen espainieraz, Buenos Aireseko San Martin Antzokian, Alfredo Alconekin, eta Samuel Becketten *Waiting for Godot* (*Godoten esperoan*) obraren espainierazko bertsioa. Bilboko Arriaga Antzokiko zuzendari artistiko izendatu zuten, 2010etik aurrera Bartzelonako Antzoki Librearen zuzendaritza nagusia hartu zuen arte.

Azken antzerki-muntaketa arrakastatsuak: 2006an, Shakespeareren *Hamlet*; 2009an, *La casa de Bernarda Alba*; 2010-2011, Harold Pinterren *Celebration*.

## Lanak 
### Antzerki zuzendaria 
* 2004 Wit, Margaret Edson. Teatro Borràs (Bartzelona).
* 2008 *Edipo*, Sofoklesena. Teatro Olimpico (Vicenza)
* 2009 *La casa de Bernarda Alba* (Federico Garcia Lorca). Kataluniako Antzoki Nazionala (Bartzelona)
* 2011 *Ospakizuna*, Harold Pinter-ena. Teatro Lliure (Bartzelona)
* 2012 Quitt. *Arduragabeak desagertzeko bidean dira*, Peter Handkerena. Teatro Lliure (Bartzelona)
* 2012 *Blackbird*, David Harrower Teatro Lliure (Bartzelona)
* 2013 Los indóitos, Carlo Goldonirena. Teatro Lliure (Bartzelona)

### Operako zuzendaritza eszenikoa 
* 2007 *Simon Boccanegra* (Giuseppe Verdi). Palau de les Arts Reina Sofía (Valentzia)
* 2007 Arnold Schönbergen *Oda a Napoléon* e *il prigionero* de Luigi Dallapiccola. Garnier opera (Paris)
* 2008 *Tristan und Isolde* (Richard Wagner). Teatro Real (Madril)
* 2008 Les noces de Figaro (Figaroren ezteiak), de W.A. Mozart. Gran Teatre del Liceu (Bartzelona)
* 2009 *Manon Lescaut*, de G. Puccini. Lyongo opera
* 2009 *Château Margaux* y La viejecita, M. Fernandez Caballero. Arriaga Antzokia.
* 2010 La donna del Lago, G. Rossinirena. Parisko opera / Teatro alla Scala Milano (2011)
* 2012 *Il prigioniero* / Sudor Angelica, de Luigi Dallapiccola / G. Puccini. Teatro Real (Madril)
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Terma

[thumb|[Karakalaren Termak.]]

**Terma** antzinako ur beroko herri-bainuetxea da, erromatarren garaikoa bereziki.

Termak garrantzi handia izan zuten erromatarren garaian eta pribatuak nahiz herrikoak izan zitezkeen. Denborarekin bilerak eta bizitza soziala egiteko gune bilakatu ziren.

## Atalak 
thumb|Ponpeiako termen aldagelaren pintura. Joseph Theodor Hansen (1848-1912)
Termaren funtsezko parteak hauek ziren: *frigidarium *(ur hotzeko igerilekua), *tepidarium *(sala beroa) eta *caldarium* (ur beroko bainuak, lurrun-bainuak eta masajea hartzeko tokia); horiez gainera, *apoditerium* edo aldagela zegoen.  Beroa hainbat *praefurnia* edo labetatik zetorren, eta aretoetan banatzen zen, *frigidariumean* izan ezik, *hipocaustum* baten bidez, lurzoru erradiatzailearen antzekoa.

Herri guztiek zuten termaren bat edo gehiago, eta batzuk arkitektura-obra handiak ziren; aipagarriak dira, besteak beste, Karakalarena Erroman (K.o. 206-217), Adrianorena Tivolin, eta Dioclecianorena (K.o. 298-306). Ponpeiakoak hoberen gorde direnetakoak dira.
[thumb|Artzi baskoi-erromatar kokalekuko termetako [Hipokausto|hipokaustoa]]

## Termak Euskal Herrian 
Auritz eta Aurizberri artean dagoen Zalduako erromatar kokalekuan eta gertuko Artzikoan ere, termak aurkitu dira. Arkaiako mansioko termak aspaldi ezagutzen dira eta 2015ean horien inguruko erakusketa egin zuen Bibat museoak.

Irungo Oiasso Erromatar Museoan 1994n agertu ziren termen aztarnak. 2025 geroztik bisitatu daitezke.

## Terma garrantzitsuen zerrenda 
* Agriparen Termak
* Dioklezianoren Termak
* Karakalaren Termak
* Neronen Termak
* Titoren Termak
* Trajanoren Termak

## Ikus, gainera 
* Erromatar arkitektura

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zuiderzee

**Zuiderzee** (,  ahoskatua; antzinean *Zuyderzee* letreiatua;  esan nahi duena) XIII-XX. mende bitartean Herbehereetako golkoa Ipar itsasoan izan zen. XIII. mende inguruan itsasoak, Frisiako uharteek moldatzen zuten kostaldeko zerrenda gainditurik, erromatarrek Flevo deitua zuten aintzirarekin bat egin zuen. XX. mendera arte Amsterdamgo portuko trafikoa handik bideratzen zen. 1918an estatuak golkoa ixtea erabaki zuen, premiazkoa zuten nekazaritza lehorturiko lurretan, polderretan garatzearren. Hala, 1932an amaitu zen uhesiak golkoa itxi zuen, eta IJsselmeer aintzira (120.000 hektarea) moldatu zuen. Harrezkero, lehorturiko bost polder handik 221.000 hektareako eremua hartzen dute. Rhin ibaiaren adar batzuek, IJsselek eta Vechtek besteak beste, Ijsselmeer aintzirara isurtzen dute ura.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak