open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jaan Tõnisson

**Jaan Tõnisson** (Viratsi, 1868ko abenduaren 22a – Tallinn, 1941?) estoniar kazetari eta politikaria izan zen. Estoniako estatuburua izan zen 1926tik 1927ra eta 1933an.

Zuzenbidea ikasi zuen Tartuko Unibertsitatean eta Estoniako mugimendu nazionalistaz interesatu zen. 1892an *Postimees* egunkari nazionalistan hasi zen lanean eta erredaktore buru izatera iritsi zen. 1905eko Errusiako Iraultzaren ondoren, Aurrerapenaren Alderdi Nazionala (Eesti Rahvameelne Eduerakond) sortu zuen, eta eserleku bat lortu zuen Errusiako Lehen Duma Inperialean. 1910eko hamarkadan eskola estoniarrak eta nekazaritza-kooperatibak sustatu zituen. Boltxebikeek 1917ko abenduan atxilotu eta erbestera joatera behartu zuten.

1918ko abenduan Estoniara itzuli zen eta 1917tik 1918ra Konstantin Pätsen gobernuan ministro izan zen. Finlandiari armak erosi zizkion Estoniako Independentzia Gerrarako, eta Estoniak Parisko Bake Biltzarrean zuen ordezkaritzan parte hartu zuen.

1919tik 1920ra lehen ministro izan zen eta Sobietar Batasunarekin Tartuko Ituna sinatu zuen. Estatuburu ere izan zen bi aldiz, 1927tik 1928ra eta 1933ko maiatzetik urrira. Tõnisson Päts-ek zuzendutako 1934ko estatu-kolpearen aurkarietako bat izan zen.

Tõnisson NKVDk atxilotu zuen 1940ko abenduan, Estoniako Sobietar Batasunaren okupazioaren ondoren. Ez dakigu noiz hil zen, baina hipotesi litekeena da 1941eko uztailean Tallinnen fusilatuta hil izana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estoniako independentzia eguna

**Estoniako independentzia eguna** (estonieraz *Eesti iseseisvuspäev*) otsailaren 24ean ospatzen da. Estoniaren independentzia aldarrikapenaren urteurrena ospatzen da: 1918an aldarrikatu zuen independentzia Estoniak. Kontzertuak eta armadaren kalejirak egon ohi dira, eta presidenteak hitzaldi bat ematen du urtero.

## Testuingurua 
Estoniako Independentzia Aldarrikapena, Estoniako herritarren manifestua bezala ere ezaguna, Tallinen idatzi zuen Estoniako Probintzia Biltzarreko zaharrenek aukeratu zuten Salbazio Batzordeak. Hasiera batean 1918ko otsailaren 21ean aldarrikatu nahi bazen ere, azkenean aldarrikapena otsailaren 23ko iluntzera arte atzeratu zen, manifestua Pärnu hirian egindako manifestazio politiko batean inprimatu eta publikoki iragarri zen arte. Hurrengo egunean, 1918ko otsailaren 24an, manifestua inprimatu eta Tallinn hiriburuan banatu zen. 

Bere garaian, Lehen Mundu Gerran, errusiar boltxebikeak erretiratu eta alemaniar tropak aurreratzen ari ziren bitartean independentzia aldarrikapena gertatu zenez, Tallinn egun bakar batez egon zen libre atzerriko presentzia militarretik: 1918ko otsailaren 24a. Hurrengo egunetik aurrera Alemaniar Inperioak okupatu zuen bitartean, Alemaniar Inperioak ez zuen onartu Estoniako Errepublika izendatu berria. Hala ere, Lehen Mundu Gerran Erdialdeko Inperioen porrotaren ondoren, Alemaniak bere tropak Estoniatik erretiratu behar izan zituen, eta Estonian boterea formalki Estoniako Behin-behineko Gobernuaren esku geratu zen 1918ko azaroan.

Estoniako Behin-behineko Gobernuak 1919ko otsailaren 12an erabaki zuen otsailaren 24a independentzia aldarrikapenaren ospakizun eguna ezartzea. 1930eko hamarkadan, gobernuak eztabaidatu zuen ea egun nazionala beste data batera eraman behar ote zen "urteko garai hobeago batera" (eguraldiari dagokionez), ekainaren 15era, esaterako, 1920an Estoniako Batzar Konstituziogileak Konstituzioa onartu zuen data adierazteko. Nazioaren egun ofizialak ez zuen aldaketarik izan.

## Galeria 

File:Foto, Vabariigi aastapäeva paraad, Tartu 24.02.1919, KLM ET 1424-3 F 1305-3.jpg|Independentzia Eguneko desfile militarra Tartun (1919)
File:Päts 1938.jpg|Konstantin Päts presidentea Estoniako Errepublikaren 20. urteurrenari buruzko hitzaldia ematen Askatasunaren Plazan, Tallinn (1938).
File:24.02. kell 8.33. 1989 Toompeal (02).jpg|1944ko Estoniako inbasio sobietarraren ondoren lehen aldiz, Estoniako bandera nazional urdin-beltz-zuria Pikk Hermannen dorrera igo zen berriro 1989ko otsailaren 24an.
File:Vabariigi aastapäev Tartu Tähetorni juures.JPG|Unibertsitateko ikasle antolakundeak banderak jartzen Tartun Independentziaren Eguna ospatzeko (2013)
File:Vabariigi aastapäeva paraad.jpeg|Jendetza desfile militarrari begira Tallinnen (2011ko otsailaren 24a)
File:Tõrvikurongkäik 2018.jpg|Manifestazio politiko bat Tallinen 2018ko otsailaren 24an. EKREk eta Iratzar Urdinak antolatu ohi dute urteroko hitzordu hori, Independentzia Eguna ospatzeko.
File:Estonian Guard Battalion on parade-902227.jpeg|Estoniako Armadako Guardia Batailoiko soldaduak desfilean (2018ko otsailaren 24an)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ekialdeko ortodoxia Estonian

**Ekialdeko kristautasun ortodoxoa** Estonian jarraitzaile gehien dituen erlijioa da. 2011n biztanleriaren % 16,5k jarraitzen zuen. Estoniarrak gehienbat akonfesionalak dira, eta XXI. mendera arte luteranismoak jarraitzaile gehiago zituen kristautasun ortodoxoak baino. Estonian, ekialdeko kristautasun ortodoxoaren jarraitzaile gehienak errusiarrak dira etniaz: 2000. urtean, Estoniako kristau ortodoxoen %&nbsp;72,9 errusiar etniakoak ziren.

Gaur egun, Estonian ekialdeko ortodoxiaren bi adar daude: Estoniako eliza ortodoxo apostolikoa eta Moskuko patriarkatuaren eliza ortodoxoa.

## Historia 
Sinesmen ortodoxoak X. mendearen inguruan hasi ziren Estonian zabaltzen. XII. mendera arte, Novgorod-eko eta Pskov-eko zenbait misiolarik zabaldu zuten erlijioa. Eliza ortodoxo baten lehen aipamena 1030. urtekoa da. K.o. 600. urtean, estoniarrek Tarbatu herria (gaur egun Tartu izenekoa) sortu zuten; 1030. urtean, Jaroslav I.a Kievekoak Tarbatu inbaditu zuen eta katedral ortodoxo bat eraiki zuen. Baliteke eliza zutik mantendu izana 1061. urtera arte; kronikek eta lekukoek diotenez, urte hartan sute handi bat egon zen eta kristau ortodoxoak herritik bota zituzten.

XIII. mendearen hasierako Iparraldeko Gurutzaden ondorioz, Estonia bitan banatuta geratu zen. Iparraldea Danimarkak inbaditu zuen eta hegoaldea, berriz, Ordena Teutonikoak eta, geroago, Ezpataren Anaia Livoniarrek. Beraz, Estonia osoa mendebaldeko kristautasunen menpe geratu zen. Hala ere, Novogorodeko eta Pskoveko misiolariek hainbat herritan eliza eta komunitate ortodoxo txikiak eratu zituzten.

## Iruditegia 

Fitxategi:Alexander Nevsky Cathedral, Tallinn.jpg|San Alexandro Nevski katedrala, Tallinnen. XIX. mendearen amaieran eraiki zen.
Fitxategi:Tallinn, Püha Siimeoni kirik, 1752-55, 1870 (1).jpg|San Simeon eta Santa Ana katedrala, Tallinnen.
Fitxategi:Kerk in Kopli tänav.jpg|San Nikolas eliza, Tallinnen.
Fitxategi:Tartu Aleksandri kirik.jpg|San Alexandro eliza, Tartun.
Fitxategi:Tartu asv2022-04 img04 StGeorge Church.jpg|San Jurgi eliza, Tartun.
Fitxategi:Konstantinoopolile alluv õigeusu kirik Pärnus, 1904.JPG|Antzaldatzearen eliza, Pärnun.
Fitxategi:Harjumaa Loksa Kroonlinna Püha Õiglase Joanni 03 MPEÕK 2003 2020.05.30MF.jpg|San Joan Kronstadtekoaren eliza, Loksan.
Fitxategi:Maarduveneoigeusukirik100906.jpg|Mikel Goiaingeruaren eliza, Maardun.
Fitxategi:Meeksi kirik 2018 06.jpg|San Joanes Bataiatzailearen eliza, Miiksen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Daniel Risch

**Daniel Risch** (Grabs, 1978ko martxoaren 5a) liechtensteindar politikaria da, Liechtensteingo lehen ministroa 2021etik 2025era.

Batasun Patriotikoa alderdiko kidea da eta 1917ko hauteskundeen ondoren koalizio gobernuko presidenteorde ministro izendatu zuten. Gainera, Azpiegitura, Ekonomia eta Kirol ministroa izan zen. 2021eko hauteskundeen ostean, lehen ministro kargura iritsi zen. Europar Batasunaren eta Europako Merkataritza Libreko Erkidegoaren arteko lankidetza areagotu zen. Ukrainari ere babesa eman zion 2022an errusiar inbasioaren ondoren, eta sexu bereko bikoteen arteko ezkontza legeztatu zuen. 2024an herrialdea Nazioarteko Diru Funtsean sartzea sinatu zuen.

Ez zen hautagai izan 2025eko hauteskundeetan.
Margo Hayes

**Margo Hayes** (1998ko otsailaren 10a, Boulder, Colorado) Ameriketako Estatu Batuetako arroka eskalatzailea profesionala da, eta Estatu Batuetako Talde Nazionalean lehiatzen den kirol eskaladan espezializatuta dago. 

## Kirol lorpenak 
Margo Hayes estatubatuarrak lehen 9a+ zailtasuneko bidea eskalatu zuen 2017an: Siuranako *La Rambla* (Katalunia).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  http://www.margohayes.com/(http://www.margohayes.com/)
Cingulum militare

[thumb|[Gaio Largenioren estela, *cingulum militare* batekin dekoratua.]]
***Cingulum militare*** () Antzinako Erromako soldaduek erabiltzen zuten gerrikoa zen, euren tunika lotu eta armak bertatik eskegitzeko, hala nola *gladius*a eta *pugio*a. 

## Ezaugarriak 
Llarruz eginda zegoen eta pterugesekin (luma modukoak) dekoratzen zen, edo metaleko krisketekin, normalki brontzezkoak edo burdinazkoak. III. mendean elementuen aldakortasuna hasi zen, VII. mendean Herakliok erreformak egin zituen arte. 

Bere garrantzia hain izan zen handia, non erromatar soldaduen bereizgarri bihurtu zen, harrotasunez zeramatenak eta armak zeramatzatenak edo ez zeramatenak. Erromatar soldaduen hileta-monumentuetan maiz agertzen dira, beraien izaera militarra agerian erakutsiz.

## Erromaren ostean 
thumb|left|Los Gorosko krisketa.
Ematen du hildakoak euren gerrikoarekin lurperatzea euren estatusaren ezaugarri gisa egiten zela baskoien artean, Erroma erori ostean. Aldaietan aurkitutako ehorzketetan ohikoa zen gerrikoak jartzea, eta aurkitu dira beste batzuk, adibidez Los Gorosen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bentzilpenizilina

**Bentzilpenizilina** edo **G penizilina** konposatu organikoa da, C6H4(CH3)(NO2) formula duena, penizilien klasekoa. Solido amorfo zuria da. Uretan praktikan disolbaeziena da, disolbagarria metanoletan, bentzenotan eta kloroformotan. Narritagarria da.

## Prestakuntza 
*Penicillium chrysogenum*-en hartziduraren bidez lortzen sa bentzilpenizilina.

## Erabilera 
Bentzilpenizilina antibiotiko gisa bakterioek eragindako infekzioak tratatzeko usatzen da, adibidez, pneumonia, estreptokokoek eragindako faringitisa, sifilisa, difteria, mionekrosia, leptospirosia, zelulitisa eta tetanosa. Ez da lehen aukera izaten pneumokokoek eragindako menigitisa tratzekoa. Normalean giharrean edo odol-zainetan injektatuz hartzen da sodio-, edo potasio-gatz edo bentzilpenizilina bentzatina moduan.

Bentzilpenizilina Munduko Osasun Erakundearen sendagai ezinbestekoen zerrendan dago.

## Albo-ondorioak 
Bentzilpenizilinaren albo-ondorioen artean hauek azpimarra daitezke: urtikaria, edema angioneurotikoa, asma-krisia, shock anafilaktikoa, erupzioak, sukarra, leukopenia eta anemia hemolitikoa.

Gainera, bentzilpenizilina larruazalaren narritatzaile potentziala da eta arnastuz gero arnasteko zailtasunak eragin ditzake.

## Erreferentziak
Amparo Caicedo

**Amparo Caicedo** (1965eko urtarrilaren 30a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mirtha Brock

**Mirtha Brock** (1970eko apirilaren 9a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tallinngo portua

**Tallinngo portua** Estoniako bost portu kudeatzen dituen eta Tallinnen egoitza duen enpresa da.

## Kudeatutako portuak 
## Urteko trafikoa 
Tallinngo portuak trafiko hau kudeatu zuen:

## Akziodunak 
2020ko apirilaren 2an, hauek ziren Tallinngo Portuko akziodun garrantzitsuenak:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Angela Eiter

**Angela Eiter**, Arzl im Pitztal, Austria (1986ko urtarrilaren 27a) eskalatzaile profesionala da.

Angela Eiter, 2017ko urrian, Villanueva del Rosarion  9b graduko bidea eskalatu zuen: *La planta de Shiva* izeneko bidea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://web.archive.org/web/20200224093825/http://www.angelaeiter.com/(https://web.archive.org/web/20200224093825/http://www.angelaeiter.com/)
Fino-ugriar herriak

**Fino-ugriar herriak** Europako herri natibo talde bat dira, fino-ugriar hizkuntzez mintzo direnak, hala nola herri finiarrrak (finlandiarrak, estoniarrak, samiak, etab.) eta ugriarrak (hungariarrak...). Fino-ugriar hizkuntzak ez datoz bat indoeuropar hizkuntzekin, hala nola, germaniarrek hitz egiten dituzten germaniar hizkuntzak, eslaviarrek hitz egiten dituzten eslaviar hizkuntzak eta latinoek hitz egiten dituzten hizkuntza erromantzeak.

## Kokapena 
Lau fino-ugriar herri handienak hungariarrak (14.800.000), finlandiarrak (6-7.000.000), mordoviarrak (850.000) eta estoniarrak (1.100.000) dira. Horietako hiruk (hungariarrek, finlandiarrek eta estoniarrek) estatu independente propioa dute (Hungaria, Finlandia eta Estonia). Samien eremu tradizionala- Laponia deiturikoa- iparraldeko Fennoskandian eta Errusiako ipar-mendebaldean dagoen Kola penintsula da.

Beste fino-ugriar herri batzuek errepublika autonomoak dituzte Errusian: kareliarrek (Kareliako Errepublika), komiek (Komien Errepublika), udmurtek (Udmurtiako Errepublika), mariek (Marien Errepublika) eta mordoviarrek (Mordoviako Errepublika). Khantiak eta mansiak Errusiako Khanty-Mansi barruti autonomoan bizi dira, komi-permiakak Komis-Permiak barruti autonomoan bizi diren bitartean. Hau, lehen Errusiako okrug edo barruti autonomoa zena, gaur egun Perm kraiaren barruan estatus berezia duen lurraldea da.

## Populazioaren genetika 
Paleogenetikak Jakutiatik Neolito Garaitik edo Brontze Arotik datorren bere jatorria gaur egungo uraldar hiztunekin oso lotuta dagoela erakusten du. Honek aditzera ematen duenez, jatorriz ekialdeko Siberiatik k.a 4.500 inguruan hedatu ziren. Baita Y kromosomaren N haplotaldearen azpikladotatik ere, gaur egungo uraldar hiztunen artean maiztasun handiz agertzen dena. Mendebaldeko eta erdialdeko Siberiko Seima-Turbinoko kulturen metalurgiari- brontzea moldekatzeko teknika aurreratuen segida- lotutako komunitate hauek k.a. 4.000 inguruan Eurasia iparraldeko eskualde erraldoi batean barreiatu ziren. Ondorioz, Seima-Turbinoko metalurgia tradizioen hedapenean parte hartu zuten lehen uraldar hiztunak, mendebalderantz sakabanatzen hasi zirenean, izan zirela iradokitzen duten teoriei eusten diete.

Haplotalde hedatuena N1c1 da fino-ugriar populazioen artean, Neolitiko garaitik datorrena eta Ural mendien lur malkartsuetan bizi ziren aurreindoeuropar populazioetan oso lehenagotik ikus daitekeena. Gaur egungo hungariarrei dagokienez, berriki egindako ikerketa genetikoek frogatu dute erdialdeko Europako bizilagunengandik, eslovakiarengandik bereziki, oso hurbil daudela ikuspegi etniko eta genetikotik. Arrazoi nagusietako bat antzinako magyarren eta ekialdeko Europako eslaviar, germaniar eta latinoen arteko mestizaje goiztiarra da, eta batez ere Hungariako erregeek beren erresuman ezarri zituzten inguruko herrialdeetatik etorritako etorkin ugariak. Ezkontza mistoekin, hungariarren antzinako ezaugarri etnikoak mendeetan zehar aldatu egin dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Letonia eta Errusia arteko muga

**Letonia eta Errusia arteko muga** 217 kilometroko nazioarteko muga da, Letoniako Errepublika (Europar Batasuneko kidea) eta Errusiako Federazioa (Estatu Burujabeen Erkidegoko kidea) banatzen dituena. Muga ez da aldatu 1945etik, Letoniar SES Sobietar Batasunaren parte zenean, gaur arte. Mugaldeko sarbidea mugatuta dago errusiar aldetik. Bisita egiteko, FSBren tokiko departamentuak emandako baimena behar da (salbuespen bakarrak nazioarteko mugetako igarobideak dira).

## Historia 
Pskov hiriaren inguruko eskualdeak eta Letoniak lotura historikoak izan dituzte XIII. mendean Pskoveko Errepublika sortu zutenetik. 1925etik 1945era, Abreneko konderria Letoniako Errepublikaren zati zen. 1945eko urtarrilaren 16an, Abrene Letoniar SEStik Pskoveko oblastera transferitu zuten eta izena Pitalovski barrutiagatik aldatu zen. Letoniak independentzia berreskuratu zuenean, 1920ko Rigako Itunean oinarrituta, aurreko lurralde letoniarra aldarrikatu zuen. 2007an, Errusia eta Letoniako muga estatalari buruzko itun bat sinatu eta Pitalovski barrutia Errusiaren zati bezala mantendu zuten. Ituna 2007ko abenduaren 18an berretsi zuten.

2023an, Wagner Taldearen matxinadaren ondorioz, Letoniak erabat itxi zuen bere aldea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leo Beenhakker

**Leo Beenhakker** (Rotterdam, 1942ko abuztuaren 2a – 2025eko apirilaren 10a) herbeheretar futbol entrenatzailea izan zen.

Ibilbide luze eta arrakastatsua izan zuen taldeen eta selekzio nazionalen entrenatzaile gisa. Herbehereetako, Espainiako, Suitzako, Turkiako eta Mexikoko taldeak entrenatu zituen. Ajax, Real Madril eta Feyenoord entrenatuz liga txapelketak lortu zituen.

Saudi Arabia, Trinidad eta Tobago, Polonia eta Herbehereetako hautatzaile ere izan zen. Trinidad eta Tobagoko taldea sailkatu zen 2006ko Munduko Futbol Txapelketarako.

## Palmaresa 
**Ajax**
* Eredivisie: 1979–80, 1989–90 

**Real Madril**
* La Liga: 1986–87, 1987–88, 1988–89
* Espainiako Futbol Kopa: 1988–89
* Espainiako Futbol Superkopa: 1988, 1989*
:(* *Copa del Rey and La Liga eta Kopa irabazi zituen*)

**Feyenoord**
* Eredivisie: 1998–99
* Johan Cruyff Shale: 1999

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Petxori

**Petxori** (; )) ipar-mendebaldeko Errusiako hiria da, Pskov oblastean dagoena. 2014an 10.337 biztanle zituen, horietatik ehundaka batzuk estoniarrak. Estonia eta Errusia arteko mugan dago, Pskov hiritik 43 kilometrotara.

## Historia 
Hiria *posad* bezala sortu zen Pskoveko leizeetako monasterio ospetsuaren ondoan XVI. mendean eta laster merkataritza gune garrantzitsua izan zen. Ivan Izugarria tsarraren erregealdian, Petxori muga defendatzeko gotorleku bihurtu zen. Errusiaren etsaiek setiatu zuten behin eta berriz: 1581ean Eztebe Báthoryren indarrek herria erasotu zuten Pskoveko setioan; suediarrek eta poloniarrek Petxori hartu zuten 1592, 1611, 1615, 1630 eta 1655etik 1657ra bitarteko erasoetan. Iparraldeko Gerra Handia piztu ondoren, errusiarrek gotorlekuak berritu zituzten, eta Boris Xeremetevek 1701ean Petxoriren aurkako bere kanpaina hasi zuen.

1918an, hainbat mendez ahaztuta egon zen herria, otsailetik 1918ko abendura alemaniarrek okupatu zuten. Estoniako Independentzia Gerran, estoniar indarrek hiria 1919ko martxoaren 29an hartu zuten. Tartuko Bake Itunaren ondorioz, Petxori eta ondoko lurraldea, Setomaa izenekoa, Estoniaren esku geratu ziren.

Estonia independentearen urteetan zehar, Petseri, garai hartan deitu zioten bezala, Petserimaaren (Petseriko konderria) erdigunea izan zen, Estoniako Errepublika osatzen zuten hamaika konderrietako bat. Petriren eliza garai hartan eraiki zuten. Bigarren Mundu Gerran, Alemaniako armadak okupatu zuen 1941eko abuztutik 1944ko abuztuaren 11ra.

1944an, sobietarrek Estonia okupatu zutenean, Petxori eta Petseriko konderriaren zati handi bat Errusiako SESFeko Pskoveko oblastari erantsi zituzten. Lurralde hau, harrezkero, sobietarren kontrolpean eta ondoren errusiarren kontrolpean geratu zen. Urmas Paet Estoniako kanpo arazoetako ministroak eta Sergei Lavrov Errusiako bere homologoak 2005eko maiatzaren 18an sinatutako muga-itunak kontrol lerroa berretsi zuen, hau da, sobietar garaiko muga, eta, ondorioz, eskualdea errusiar subiranotasunean utzi zuen. Aste batzuk geroago, hala ere, Errusia hitzarmenetik erretiratu zen, Tartuko ituna indarrean utziz, Petseri Estoniari eman ziona.

## Demografia 
## Petxoritar ospetsuak 
* Alfred Hirv, margolaria
* Heino Kostabi, politikaria
* Lilli Promet, idazlea
* Jaanus Sirel, futbolaria
* Johannes Kert, militarra
* Joan Krestiankin, artximandrita ortodoxoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mea (Gasteiz)

***Meana, Mea(ko), Meiana, Meyana, Miana***... Gaur egun Gasteizko udalaren lurraldean egon zen herri hustu bat da. Gaurko izena ez dugu topatu. (2025ean),  Euskaltzaindiaren onomastikaren datu basean, EODAn. Badago Trebiñun gaur egun gaztelaniaz Meana eta euskaraz Mea bezala ezaguna den beste herri bat.

## Izena 
Izena hainbat aldaeratan dokumentatu egin da historian zehar: **Meiana** 1025eko Donemiliagako goldean aipatua; **Meana** 1257ko dokumentu batean, 1907tik 1909ra bitarteko urteetako "Revista de Archivos..." horretan aipatua; **Miana** 1770eko dokumentuan, San Miguel Vitoria fabrika-liburuan aipatua; **Meyana** 1845eko dokumentuan, Pascual Madozen "Diccionario Geográfico-Estadístico-Histórico de España y..." hartan erreproduzitua; (*caserios del*) **Meaco** 

## Kokapena 
Gaur egun herri hustu hura non egon zen bilatzeko Gaztelun eta Meako baserrietan dauden lurretan bilatu behar da. *Meana* esaten diete, gaur egun Mendiolako kontzejua osatzen duten lur batzuei.

## Argazki galeria 

## Ikus, gainera 
* Mea (Trebiñu).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Borrero txiki bat

***Borrero txiki bat***  Xabier Mendiguren Elizegik 2025ean plazaratutako eleberri laburra da. Beste eleberrietan moduan hemen ere haur baten ikuspegia hartuko du mundua ikusteko. Originaltasuna, ordea, protagonista Guardia Zibilen Intxaurrondoko kuartelean bizi den haur bat dela. Benetako erreferentziak baditu liburuak, baina fikzioa da goitik behera. *Oso latza izan da* torturaren kronikaren jarrian sortutako honetan euskal gatazka beste ikuspuntu batetik agertu zuen egileak, Intxaurrondoko guardia zibil baten semea protagonista delarik. «Zilegiak dira ikuspuntu desberdinak», zioen Mendigurenek. Elkar argitaletxearen eskutik plazaratu zuen lan hau idazleak.

## Historia 
Idazleak zehaztu duenez, Joxe Arregi ETAko kidea hil zuen torturaren kronika egin zuen lan hori atera eta gero «antzeko protagonistekin» gehiago ikertzen aritu zen eta «inoiz entzun edo irakurri ez nituen» gertakari batzuk deskubritu zituen, kuarteletan gertatzen zirenak, hain zuzen ere.

## Beste ikuspuntu bat 
Aintzane Muguruza gizarte ekintzaileak lagunduta aurkeztu zuen liburua Mendigurenek. Muguruzaren aburuz, pertsonaiaren hautuak bestelako aukera bat zabaldu dio Mendigureni euskal gatazkaren muinean murgiltzeko: «ETAk armak utzi zituenetik urteak joan dira, eta horrek parada ematen du beste espazio batzuetatik hitz egiteko eta oraindik ere tabu diren ikuspuntuak adierazteko». Alde horretatik, *Borrero txiki bat* «ezinbesteko nobela bat» dela esan zuen Muguruzak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Oso latza izan da*

## Kanpo estekak 
* Garbine Ubedak Xabier Mendigureni egindako elkarrizketa, *Berria*, 2025/04/10
Setomaa

**Setomaa** (; , setoeraz: *Setomaa*) Peipus hegoaldeko eskualdea da, setoen lurraldea dena. Setomaa historikoa gaur egungo Estonia eta Errusia artean dago. Estoniako Setomaa, Estoniako hego-ekialdean dagoen eta Errusiarekin muga egiten duen Võruko konderrian dauden lurrek osatzen dute. Petxori (; ) setoen hiriburu historiko eta kulturala izan da.

## Egungo azpibanaketa 
Setomaa estoniarra Setomaa parrokiak osatzen du.

Errusiar aldea Pskov oblastean dagoen Petxorski barrutiak osatzen du. 1918 eta 1944 artean, eremua Estoniaren zati zen, Petseriko konderria bezala administratua. 1991n Estoniak Sobietar Batasunarekiko independentzia berreskuratu ondoren, Estoniaren eta Errusiaren artean eztabaida bat izan zen lurralde honen jabetzari buruz, harik eta Estoniak 1995ean bere lurralde-aldarrikapenak eremu hauetara erretiratu zituen arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Seto (herria)

**Setoek** (setoeraz: *setokõsõq*, *setoq*, ) finiar etnia edo talde indigena osatzen dute, historikoki Estonia eta Errusia arteko mugan bizi direnak. Setoek historikoki setoeraz hitz egin dute eta kristau ortodoxoak izan dira. Setoera (estoniera eta finlandiera bezala) uraldar hizkuntzaren familiako finlandiar taldekoa da. Setoek, 2000ko hamarkadaren hasieratik, beren hizkuntza estonierazko dialektotzat hartzea baino errekonozimendu handiagoa lortu nahi izan dute. Seto askok ekialdeko kristautasun ortodoxoa, bertako herri-erlijioaren eragina duena, praktikatzen dute.

Setoen antzinako etxeak Peipus aintziraren hegoaldean aurki daitezke, Setomaa eskualde historikoan. 1991tik aurrera, ordea, lurralde hau Estonia independiente berriaren (Põlva eta Võruko konderriak) eta Errusiar Federazioaren ipar-mendebaldeko sekzioen (Petxorski barrutia, Pskov oblasta) artean banatu zen.

## Seto leelo 
2009an, UNESCOk setoen herri-kantuaren estilo polifonikoa, *leelo* izenekoa, kultura-ondare ukiezinaren zerrendara gehitu zuen. Jantzi tradizionalez daramaten emakume taldeek abesten dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Errestia

***Reztia, Restia, Arrestia, Errasti, Errestia, Herreztia***, eta ***Urrestia*** izenek Arabako herri hustu bati egiten diote erreferentzia. Amaritaren eta Arroiaberen inguruetan zegoen.

XVIII. mendetik dokumentatuta daude Urrestia, Arrestia, Errestia eta Errasti toponimoak. 1825ean, Gerardo López de Guereñuren arabera, Sta. Maria de Restia ermita bisitatzen zen oraindik.

## Izenaren aldaerak 
1025. urtean, Donemiliagako goldean dokumentatzen da **Reztia** lehen aldiz.
1257. urtean Jeronimo Aznar Calahorrako gotzainak aipatzen du: **Herreztia**.
1730, Urrestia.
XVIII. mendea. **Arrestia**.
XVIII. mendea. **Errestia**.
XVIII. mendea. **Errasti**.
**Restia**ko Andra Mariaren baseliza oraindik ere 1825. urtean bisitatzen zela aipatu zuen Gerardo Lopez de Gereñuk.

## Kokapena 
GeoEuskadin aurkitzeko *Errestia* (edo *Errestiabidea*) bilatu behar da.

## Argazki galeria 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arthusen erreakzio

**Arthusen erreakzioa** hipersentiberatasunaren erreakzioa da, hots, gehiegizko erreakzio immunitarioa, antigeno-antigorputz konplexuak sortzen direnean agertzen dena. Odol-hodietan sortzen diren konplexu horiek hanturazko erreakzioa eragiten dute, horma baskularraren nekrosia duen baskulitisa izanik bere adierazpen klinikoa.

Arthusen erreakzioa antigeno bat duen dermis-barneko injekzioa jartzen denean agertzen da, hartzailearen odolean antigeno horren aurkako antigorputzak, kopuru handian, daudenean. Lau eta hamar ordu bitarteko epean, injekzioaren eremua gorritu eta handitu egiten da.

Odol-hodietako hormei ez ezik, antigeno-antigorputz konplexuek ere serosei (pleura, perikardio, mintz sinobiala) eragiten diete.

Nicolas Maurice Arthus fisiologo frantziarrak bere izena daraman erreakzioa estreinakoz aipatu zuen 1903an, zaldiaren seruma untxi bati hainbat aldiz injektatu zionean. Edema eta gangrena agertu zen untxian injekzioaren eremuan.

Arthusen erreakzioak baskulitisa eta larruazaleko lesioa eragiten ditu. Txerto baten dosi gehigarri bat hartzean ager daiteke (bereziki, tetanosen eta difteriaren aurkako txertoekin) , eta eskuarki berez desagertzen da tratamendurik gabe .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Coffea arabica

**Coffea arabica**, Etiopia eta Yemenen jatorria duen rubiaceae familiako zuhaixka bat da. Kafe edariaren ekoizpenerako erabiltzen den espezie nagusiena eta antzinakoena da, jada I. milurtearen amaieraldera Arabiar penintsulan erabiltzen baitzen, hortik bere izena.
Coffea canephora

**Coffea canephora** edo **Robusta kafea**, Mendebaldeko Afrikan jatorria duen rubiaceae familiako zuhaixka bat da. 

Gaur egun Afrikaz gain Brasilen erein eta ekoizten da, Hego-ekialdeko Asian ere ereitzen da, Vietnamen frantziarrek sartu baitzuten, eta handik Brasilera eramana izan zen.
Liberica kafe

**Liberica kafea** edo **Excelsa kafea**, Mendebaldeko Afrika eta Ekialdeko Afrikan jatorria duen rubiaceae familiako zuhaixka bat da, izena zor dion Liberiatik hasi eta Uganda eta Angolaraino.

Gaur egun Afrikaz gain Filipinak, Indonesia, Seychelleak, Andaman eta Nikobar uharteak eta Malaysian ete erein eta ekoizten da.
Blue Mountain kafe

**Blue Mountain kafea** edo **Jamaikar Blue Mountain kafea**, Jamaikako Blue Mountains mendietan eteiten den kafe mota bat da.

Jamaikan 1728an sartua izan zen.
Aimar Bretos

**Aimar Bretos Loidi** (Donostia, Gipuzkoa, 1986ko azaroaren 25a) gipuzkoar kazetaria da, Cadena SER irratiko Hora 25 irratsaioko zuzendaria 2021etik.

## Biografia 
Donostian jaioa eta Nafarroako Unibertsitatean Kazetaritza ikaslea, 15 urterekin Donostiako Otxoki Irratian kolaboratzen hasi zen. Unibertsitatean zegoenean Nafarroako COPEn praktikak egin zituen.

2008an hasi zen Cadena SER irratian lanean, Jesús Cintorak zuzendutako asteburuko taldean. Ondoren, Carles Francinok zuzendutako Hoy por Hoy programara aldatu zen. 2012an Francinoren irteeraren ondoren, Pepa Bueno eta Gemma Nierga izan ziren saioaren zuzendariak. Aimar Bretosek programa horretan lanean jarraitu zuen erredaktore gisa eta 2013tik 2019ra Pepa Buenoren ordezkoa zen haren urrunaldietan.

2018an DMAX telebista saio bateko aurkezlea izan zen.

2019tik 2021eko uztailera arte, Hora 25 irratsaioko zuzendariordea izan zen, eta Pepa Bueno ordezkatzen zuen haren urrunaldietan.

2021eko uztailaren 27an, El Pais zuzendari izendatu zutenean, Pepa Buenok Hora 25 irratsaioko zuzendari kargua utzi zuen eta Bretos bere ordez izendatu zuten. 2022ko azaroan 2022ko Urrezko Antena jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Iñaki Gabilondo
* Pepa Bueno
* Cadena Ser

## Kanpo estekak 
* Aimar Bretos El País-en
* Aimar Bretos buruzko albisteak Huffington Posten
Ingrid Hernández

**Ingrid Hernández** (Bogota, 1988ko azaroaren 29a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julio Hernández

**Julio Hernández** (1957ko abuztuaren 20a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yomara Hinestroza

**Yomara Hinestroza** (1988ko maiatzaren 20a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2012koUdako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlos Lemos

**Carlos Lemos** (1988ko ekainaren 3a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lina Licona

**Lina Licona** (1998ko urriaren 1a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Natalia Linares

**Natalia Linares** (Valledupar, 2003ko urtarrilaren 3a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gilmar Mayo

**Gilmar Mayo** (1969ko irailaren 30a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Álvaro Mejía

**Álvaro Mejía** (Medellín, 1940ko maiatzaren 15a - Bogota, 2021eko urtarrilaren 12a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 1964ko Udako Olinpiar Jokoetan, 1968ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Olivia Paoli

**Olivia Paoli de Braschi** (Ponce, Puerto Rico, 1855 - 1942ko otsailaren 27a) sufragista, ekintzailea, idazlea, hezitzailea eta pentsalaria izan zen, emakumeen eskubideen alde borrokatu zuena. Mario Braschi kazetari erradikal-liberalarekin ezkonduta egon zen, zeinak espainiarren jazarpena jasan zuen 1880ko hamarkadan arrazoi politikoengatik.

## Bizitza 
### Familia 
Paoli Puerto Ricoko Ponce udalerrian jaio zen 1855ean. Haurrideak izan zituen Antonio Paoli opera tenorea eta Amalia Paoli sopranoa.

1875ean, Paoli Mario Braschirekin ezkondu zen, eta bederatzi seme-alaba izan zituzten: Amalia, Selene, Julio, Estela, Mario, Aida, Poliuto, eta Angel eta Angelino bikiak. Mario Braschi kazetari liberala izan zen, 1880ko hamarkadan espainiarren jazarpen politikoa jasan zuena.

### Ibilbidea 
1906ko abenduaren 31n, Puerto Ricoko lehen logia teosofoaren sortzailea izan zen. Mugimenduaren testu filosofiko, erlijioso eta esoterikoak argitaratzen zituen *La Estrella de Oriente* aldizkariaren zuzendaria ere izan zen.

Aktibista lanetan, Paoli Ana Roque, Beatriz Lassalle, Carmen Gomez, eta Isabel Andreu de Aguilarren garaikidea izan zen. Puerto Ricoko sufragio-kanpainaren arkitektoetako bat ere izan zen 1920ko hamarkadatik aurrera, Sufragista Sozialen Ligan parte hartuz, zeinaren presidenteordea izan zen.

### Heriotza 
* 1942ko otsailaren 27an, Paoli San Juango Sagrado Corazon ospitalean hil zen. Puerto Ricoko Memorial hilerrian lurperatuta dago, Carolinan (Puerto Rico). San Juango tokiko gobernuak, Puerto Ricok kale bati "Calle Olivia Paoli" izena jarri zion bere omenez.

## Sariak eta aintzatespenak 
* Puerto Ricok kale bati "Calle Olivia Paoli" izena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rozsika Parker

**Rozsika Parker** (Londres, Erresuma Batua, 1945eko abenduaren 27a – *Ibidem*, 2010eko azaroaren 5a) britainiar psikoterapeuta, arte historialari, idazle eta feminista  izan zen.

## Bizitza 
Parkerrek Oxforden eman zituen lehen urteak, Wychwood School-en. 1966 eta 1969 urteen artean, Mendebaldeko artearen historiako gradu bat ikasi zuen Londresko Courtauld Arte Institutuan. 

### Lan ibilbidea 
1972an, *Spare Rib* aldizkari feministarekin bat egin zuen, Griselda Pollock historialariarekin batera, eta, handik gutxira, historialari feminista talde bat sortu zuen, The Feminist Art History Collective izenekoa.

### Heriotza 
1980ko hamarkadan, Parkerrek bi haur izan zituen, mutil bat eta neska bat, Andrew Samuels psikoanalistarekin. Pankreako minbiziak jota hil zen 2010ean, 64 urte zituela.

## Lanak 
* *Old Mistresses: Women, Art and Ideology*, con Griselda Pollock (1981)
* *The Subversive Stitch: Embroidery and the Making of the Feminine (1984)*
* ''Framing Feminism: Art and the Women's Movement 1970–1985* (1987)
* *The Subversive Stitch: Embroidery and the Making of the Feminine* (1989)
* *Torn in Two: Experience of Maternal Ambivalence* (1995)
* *Mother Love, Mother Hate: The Power of Maternal Ambivalence* (1996)
* *The Anxious Gardener* (2006)

## Aintzatespenak 
* 2013an, *British Journal of Psychotherapy* delakoak Rozsika Parker Essay Prize ezarri zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Melissa Benn, "Deep maternal alienation", *The Guardian*, 2006ko urriaren 28a.
* "In Memoriam: Rozsika Parker, Feminist Art Historian and activist".
* Griselda Pollockekin elkarrizketa Rosie Parker, *Last Word'', BBC Radio 4, 2012ko abenduaren 3a.
Dog Days (1925eko filma)

***Dog Days*** Robert F. McGowan zinemagilearen film mutua da, 1925. urtekoa. Joe Cobb, Jackie Condon eta Mickey Daniels aktoreek antzeztu zuten.

## Aktoreak 
* Joe Cobb: Joe
* Jackie Condon: Jackie
* Mickey Daniels: Mickey
* Allen Hoskins: Farina
* Eugene Jackson
* Mary Kornman: Mary

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
Die Puppe vom Lunapark

***Die Puppe vom Lunapark*** Jaap Speyer zinemagilearen film mutua da, 1925. urtekoa. Alice Hechy, Walter Rilla eta Fritz Rasp aktoreek antzeztu zuten.

## Aktoreak 
* Alice Hechy
* Walter Rilla
* Fritz Rasp
* Anna von Palen
* Peter Berneis
* Hermann Vallentin
* Eugen Rex
* Adolphe Engers
* Jenny Jugo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
Dollar Down

***Dollar Down*** Tod Browning zinemagilearen film mutua da, 1925. urtekoa.

## Aktoreak 
* Ruth Roland: Ruth Craig
* Henry B. Walthall: Alec Craig
* Mayme Kelso: Mrs. Craig
* Earl Schenck: Elliot
* Claire McDowell
* Roscoe Karns: Gene Meadows
* Jane Mercer: Betty Meadows
* Lloyd Whitlock: Howard Steele

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
Georgios Kafantaris

**Georgios Kafantaris** (; Fragkista, 1873ko urriaren 3 – Atenas, 1946ko abuztuaren 28a) greziar abokatu eta politikaria izan zen. Greziako lehen ministroa izan zen 1924ko otssiletik martxora.

Zuzenbide ikasketak egin zituen Atenasen eta abokatu lanak Missolonghi eta Karpenisin. Alderdi Liberaleko kide izan zen eta 1905ean aukeratu zuten lehen aldiz parlamentuko kide. Eleuterios Venizelosen zenbait gobernutan ministro izan zen 1910eko eta 1920ko hamarkadetan, eta Venizelosek osasun arrazoiengatik dimisioa eman zuenean 1924ko otsailean Kafantaris izendatu zuen oinordeko. Bere agintaldiak hilabete iraun zuen, martxoan dimisioa aurkeztu baitzuen.

1928an Alderdi Aurrerakoia sortu zuen eta Finantza ministro izan zen bi gobernutan. Ioannis Metaxasen diktaduran Zakynthos uhartean deportatu zuten.

Bigarren Mundu Gerra amaitu ondoren, alferrik saiatu zen adiskidetze nazionala lortzen. Bere azken kargu politikoa Themistoklis Sofoulisen gobernuko lehen ministrordea izan zen 1945eko azaroan.
Azido glikoliko

**Azido glikolikoa** edo **azido hidroxiazetikoa** konposatu organikoa da, HOCH2COOH formula duena, aziko karboxilikoen klasekoa, hidroxilo talde bat duena.. Solido amorfo higroskopikoa da. Disolbagarria da uretan, metanoletan, azetonatan eta dimetil eterretan. Korrosiboa eta narritagarria da.

Azido glikolikoaren esterrei eta gatzei *glikolato* deritze.

Produktu naturala da, landare-metabolismoaren emaitza baita; fotoarnasketan sortzen dute.

## Sintesia 
Azido glikolikoaren sintesi industrial ohikoak formaldehidoa karbono(II) oxidoz eta urez erreakzionarazten du presio handian.

: H2CO + CO + H2O -> H2CH2COOH

## Erabilera 
Azido glikolikoak erabilera ugari ditu, lehengai merkea delako. Besteak beste zeregin hauetarako usatzen da: larruazala zaintzeko produktuetan esfoliatzaile gisa, ehunak, larrua eta metalak prozesatzeko, pH kontroletan, kobreari distira emateko, tinduak egiteko eta polimero biodegradagarrietan. Sintesi organiko anitzetan ere baliatzen da.

## Segurtasuna 
Azido glikolikoak larruazala narritatzen du.

## Erreferentziak
Die Puppenkönigin

***Die Puppenkönigin*** Gennaro Righelli zinemagilearen film mutua da, 1925. urtekoa. Maria Jacobini, Harry Liedtke eta Viggo Larsen aktoreek antzeztu zuten.

## Aktoreak 
* Maria Jacobini: Jeannine Armelle 
* Harry Liedtke: Claude du Plessis 
* Viggo Larsen
* Margarete Kupfer
* Hans Wassmann
* Erra Bognar
* Hugo Döblin
* Ida Wüst

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
Estoniako Hizkuntza Institutua

**Estoniar Hizkuntzaren Institutua** () estoniar hizkuntzaren araugintzako autoritate ofiziala da. Estoniako hiriburuan dago, Tallinnen. Ezarritako helburu formala estonieraren epe luzeko biziraupenean laguntzea da. Institutuak estoniera modernoa, estoniar hizkuntzaren historia, estoniar dialektoak eta fino-ugriko sustraikide hizkuntzak ikertzen ditu.

1993an sortu zen Hizkuntza eta Literatura Institutua berrantolatu zenean. Institutuko zuzendaria, 2020tik, Arvi Tavast da.

## Zuzendariak 
* Asta Õim (1993-2000)
* Urmas Sutrop (2000–2015)
* Tõnu Tender (2015–2020)
* Arvi Tavast (2020–...)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vicente Monzón

**Vicente Monzón Lardizabal** (Bergara, 1860ko abuztuaren 6 - Donibane Lohizune, 1913ko abenduaren 25) gipuzkoar aristokrata, musikaria eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Gaztetan musikari aritu zen, eta piano-jotzaile eta musikagile izan zen, baina politikan ere aritu zen. Gipuzkoako Foru Aldundian Diputatu Probintziala izan zen. Musikaz gain, hainbat ipuin idatzi zituen, eta *Euskalerria* aldizkarian kolaboratzaile izan zen. *Bedeinkatua izan bedi zure garbitasuna* bi ahotserako lana egin zuen. *Monzónen minuetoa* berak ezagutarazi zuen, Isidro Ansorenak moldatu zuena. 

Gabon egunean hil zen, mezan gabon-kanta bat abesten ari zela. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estonia Gaztea

thumb|Estonia Gaztearen aldizkariaren azala, 1905ean argitaratua.
**Estonia Gaztea** () 1905 inguruan sortutako literatura-talde neoerromantikoa izan zen, Gustav Suit poeta eta Friedebert Tuglas ipuin-idazlea buru zituena. Taldeko beste kide batzuk Villem Grünthal-Ridala eta Johannes Aavik izan ziren. Gustav Trajsek horrela artikulatu zuen taldearen ideologia:

"Gizateria bukatzen eta goraipatzen duena hezkuntza da. Gure leloa hau da: Kultura gehiago! Europako kultura gehiago! Jarrai dezagun estoniar izaten, baina bihur gaitezen europar ere. Gure espiritu nazionalak, izaerak eta beharrek, batetik, eta Europako kulturak, bestetik, zein ideia eta formatara bultzatzen gaituzten jakin nahi dugu".Taldearen programa estetikoak garaiko finlandiar, frantses, alemaniar, eskandinaviar eta italiar literaturaren joerak jarraitu zituen, inpresionismo, sinbolismo eta espresionismoaren elementuak bilduz. 1917ko Errusiako Iraultzak mugimenduko kideak sakabanatu zituen, eta batzuek erbestera ihes egin zuten. Argitaletxe gisa ere funtzionatu zuen taldeak, eta Estonia Gazteak bost antologia argitaratu zituen 1905 eta 1915 artean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
August Rei

**August Rei** (Kurla, 1886ko martxoaren 22a – Stockholm, 1963ko martxoaren 29a) estoniar abokatu, militar, kazetari, diplomazialari eta politikaria izan zen. Estoniako estatuburua izan zen 1928tik 1929ra.

Alexandro Enperadorearen Goi Eskolan hasi zituen ikasketak, baina 1902ko abenduan utzi egin zituen, Estoniako erakunde nazionalistetan parte hartzeagatik kanporatu baino lehen. Novgorodeko Estatuko Goi Eskolan jarraitu zituen ikasketak eta 1904an graduatu zen. Ondoren, zuzenbidean graduatu zen San Petersburgoko Estatu Unibertsitatean.

1905eko Errusiako Iraultzan parte hartu zuen eta 1906ko uztailean Pamiat Azova gurutzaontziko matxinadan parte hartu zuen eta *Sotsiaaldemokraat* egunkari klandestinoa argitaratu zuen.

Lehen Mundu Gerran, San Petersburgoko San Petri eta San Pauloren gotorlekuan artilleriako ofizial izan zen 1914tik 1917ra. 1917-1918an Estoniako armada nazionala antolatu zuen. Estoniako sozialdemokraten alderdi moderatuko buruzagietako bat izan zen.

Estoniako Batzar Probintzialeko eta Batzar Kontituzionaleko kide, Riikoguko diputatua eta Lan ministroa izan zen. 1928ko abendutik 1929ko uztailera Estoniako estatuburu izan zen eta Gustavo V.a Suediakoa erregearen bisita izan zuen. Hurrengo urteetan Tallinngo alkate, Kanpo Arazoetako ministro eta enbaxadore Sobietar Batasunean (1938-1940) izan zen.

1940an Sobietar Batasunak Estonia inbaditu ondoren, Reik Moskutik ihes egin eta Stockholmera iristea lortu zuen, Rigatik pasatuz. 1945etik hil zen arte Estoniako gobernuko lehen ministroa izan zen erbestean. 2006an, haren gorpuzkiak Stockholmeko Broma hilerritik Tallinneko Metsakalmistu hilerrira eraman zituzten.
Casa Guipuzcoana (La Guaira)

**Casa Guipuzcoana** Caracasko Gipuzkoar Konpainiak 1736an eraikitako eraikuntza da, Venezuelako La Guaira hirian. Leku estrategikoa izan zen, La Guaira hiri harresitutik eta Caracasekin lotzen zuen atetik gertu. Itsasontziz iritsitako salgaiak gordetzeko eta banatzeko tokia izan zen.
thumb|240px|Casa Guipuzcoana

Hiru solairuko etxea da, atari batetik sartzen den patio baten inguruan dagoena. Beheko solairuan sei espazio handi zeuden, kaletik sarbidea zutenak eta biltegi gisa erabiltzen zirenak. Bigarren solairuan egongelak, logelak eta komunak zeuden. Hirugarrena, txikiagoa, gelak eta korridoreak. Fatxada nagusia simetrikoa da eta hiru balkoi ditu.

1973an zaharberritu zuten, eta gaur egun Vargas estatuko gobernuaren egoitza da.

## Bibliografia 
* Catálogo del patrimonio cultural venezolano 2004-2007. Municipio Libertador. Instituto del Patrimonio Cultural, 2007
* Siso Martínez, José Manuel, La Compañía Guipuzcoana, Editorial Yocoima, 1962

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Makien aurkako Konportako sarraskia

**Makien aurkako sarraskia** Donostiako Konporta auzoan 1947ko urriaren 17an izan zen. Makia frankismoaren aurkako gerrilla izan zen, Espainiako Gerra Zibila bukatu eta gero borrokan jarraitu zuena. Guardia Zibilak Donostian hiru maki hil zituen.

## Donostian hildakoak 
Guardia Zibilak hiru hil maki zituen Ibaetan 1947an: Felipe Villegas Nieto, Gerardo Santos Alvarez "Katiuska" eta Matias Garcia Bañuelos "Matias", Konporta auzoko etxe batean, egungo Ibaeta auzoan. Orduko bertsio ofizialaren arabera, guardia zibilez inguratuta zeudenean, euren buruaz beste egin zuten hirurek; *Euskadi Roja* hedabide komunistak, ordea, Guardia Zibilak «erail» zituela argitaratu zuen urriaren 30ean. Donostiako Udalaren datu baseko informazioaren arabera, hirurak palentziarrak ziren (Espainia) eta bertako Barruelo herriko maki taldean aritutakoak: Villegas Barruelo de Santullangoa zen eta 32 urte zituen; Katiuska Guardokoa, eta 30 urte zituen; eta Matias Brañoserakoa, eta 42 urte zituen. 

## Gertakariak 
Aranzadi Zientzia Elkarteko Ione Zuloaga Muxikak 2023an *Zestoa 1936-1959* lanean jaso zuenez, Reinosatik (Kantabria, Espainia) ihesi zetozen makiak eta Francisca Uranga Odriozola zestoarraren eta Jose Eizagirre Amenabar azpeitiarraren Konportako etxean babestu ziren, Eizagirreren Oiartzungo lagun batek eskatuta. Ascension Abad izan zen makiak hara eramateaz arduratu zena, baina gauerdian Donostian utzi eta etxera itzultzen ari zela, Guardia Zibilak Mataporqueran (Kantabria) atxilotu zuen, baita komisariara deklaratzera eraman ere. Ziurrenik torturapean deklaratu zuela dio Zuloagak, eta ondoren Donostiara eraman zutela, makiak ezkutatzen zituen etxea esatera: «Goizeko seiak aldera, Donostiako Konporta etxean izugarrizko iskanbila sortu zen. Jendea esnatu egin zen. Etxe hartan, gerrillariak ez ezik, Francisca Uranga, Jose Eizagirre eta haien 7, 9 eta 11 urteko seme-alabak zeuden». 

Milagros Eizagirre alabaren lekukotza jaso zuen Zuloagak lanean, eta, bertsio ofizialari buruz, zera dio: «Milagros Eizagirrek gogoratzen zuen nola bere amaren aurrean egin zuen bere buruaz beste gerrillari haietako batek. Horren ostean, Francisca Uranga zorabiatuta lurrera erori zen». Testigantza horrek, hein batean, orduko bertsio ofiziala berresten du, baina Guardia Zibilaren jokatzeko modua kontuan izanda, ezin da ondorioztatu hirurek euren buruaz beste egin zutela; hain zuzen ere, Aranzadik Donostiako biktimei buruz egindako webguneko fitxetan, Guardia Zibila ageri da hiru erailketen egile gisa. 

Uranga eta Eizagirre senar-emazteak atxilotu zituzten gertakarien ostean, eta 1952ra arte egon ziren preso, Ondarretako espetxean. Hildako hiru makiak Polloeko hilerrian lurperatu zituzten baina desagertuta daude. Hilerrien birmoldaketen ondoren, hezurtegi orokorretan egongo dira ziurrenik, izenik gabe, 1947an Bidebietan fusilatu zituzten Antonio Lopez eta Diego Franco anarkisten moduan eta beste askoren moduan, izenik gabe, ahaztuta.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Alfredo Barcena makiaren exekuzioa

## Kanpo estekak 
* Beñat Parra: "Lau maki, 1947 eta 1948 urteetan Donostian erailak", *Hirutxuloko Hitza*, 2442 zk., 2025/04/11.
Amaya Coppens

**Amaya Coppens** (Brusela, 1994) belgikar-nikaraguar ekintzailea eta ikasle liderra da. Medikuntza ikasi zuen Nikaraguako Unibertsitate Nazional Autonomoan, Leonen (UNAN-Leon), eta apirilaren 19ko unibertsitateko ikasleen mugimenduaren aitzindari izan zen, Daniel Ortega presidentearen gobernuaren aurkako protestetan sortua.

## Bizitza 
Federico Coppens belgikar soziologoaren eta nikaraguar Tamara Zamora soziologoaren alaba da Amaya Coppens, eta Nikaraguan bizi eta ikasten du. 2018an, Daniel Ortegaren aurkako protestekin bat egitea erabaki zuen. 

Terrorismoa eta lapurreta larria egotzi zizkioten, erregimenaren gehiegikeriak modu baketsuan salatzeagatik. Bi aldiz atxilotu zuten, 2018ko apirilean, presidentearen erregimenaren aurkako protestetan parte hartzeagatik, eta, ondoren, 2019ko azaroan, gose greba egiten ari ziren oposiziogile espetxeratuen gertuko emakumeei laguntza emateagatik.

Bere ausardiagatik eta determinazioagatik, Nikaraguako erreferente moral eta politiko bat da, eta erresistentziaren ikur munduan. 2019ko abenduaren 31ko edizioan, Espainiako *El País* egunkariak Amaya Coppens Latinoamerikako kontinente amerikarrak 2019an jasan zuen nahasmena errepresentatzen zuten 10 pertsona nabarmenenen artean sailkatu zuen.

2020ko martxoaren 4an, AEBko Estatu Departamentuak ematen duen Emakume Ausartaren Nazioarteko Saria jaso zuen.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2020an Emakume Ausartaren Nazioarteko Saria, AEBko Estatu Departamentuak emana
* 2019an Espainiako *El País* egunkariak Latinoamerikako kontinente amerikarrak 2019an jasan zuen nahasmena errepresentatzen zuten 10 pertsona nabarmenenetako zerrendan sartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gustav Adolf gramatika eskola

**Gustav Adolf gramatika eskola** Tallinn hiriko (Estonia) bigarren hezkuntzako eskola bat da. 1631n sortu zuen Suediako erregeak, Gustavo II.a Adolfok, ***Reval Gymnasium*** izenarekin. Oraindik zutik dirauen bigarren hezkuntzako eskolarik zaharrenetariko bat da Europan.

## Historia 
### 1631-1651 
Eskola Gustavo II.a Adolfo erregeak sortu zuen, *Reval Gymnasium* izenarekin. 1645. urtera arte, lau maila zeuden eskolan: *quarta, tertia, secunda* eta *prima.* Lau irakasle nagusi eta bi irakasle laguntzaile zeuden. Ikasleek erretorika, poesia, antzinako greziera, latina, antzinako hebreera, matematika, teologia, historia... ikasten zituzten.

## Arkitektura 
Eraikina XIII. mendean eraiki zen. Eskola izan aurretik, komentu bat zen. Hainbat aldiz berreraiki eta berritu da eskola: 1999. urtean berritu zen azken aldiz. Tallinneko Alde Zaharraren harresiaren ondoan dago.

## Hezkuntza 
Gaur egun, lehen eta bigarren mailako hezkuntza irakasten da eskolan. Bigarren mailako hezkuntzan (*gymnasium*) ikasgai ezberdinak aukera ditzakete ikasleek: natur-zientziak, suediera, ingelesa, matematikak, frantsesa...thumb|Gustav Adolf gramatika eskola.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Webgune ofiziala