open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
William Massey

**William Ferguson Massey** (Limavady, Derry konderria, 1856ko martxoaren 26a - Wellington, 1925eko maiatzaren 10a) zeelandaberritar politikaria izan zen. Zeelanda Berriko 19. lehen ministroa izan zen 1912tik hil zen arte.

Irlandatik Zeelanda Berrira emigratu zuen 1870ean eta Auckland inguruan kokatu zen, nekazarien elkarteen buru izan zelarik. Erreformaren Alderdiaren sortzaileetako bat izan zen, 1894an sartu zen Parlamentuan, kontserbadore gisa, eta oposizioaren buru izan zen 1912ra arte.

1912an boterera iritsi zen Alderdi Liberalaren gobernuaren aurkako zentsura-mozio baten ondoren. Nekazaritza-interesak babestu zituen eta sindikatuen mugimenduaren aurka agertu zen. Zeelanda Berria Lehen Mundu Gerran sartzearen alde egin zuen, Britainia Handiaren alde.

Bere alderdiaren buru izan zen lau hauteskundeetan, baina 1919an garaipen erabakigarri bakarra lortu zuen. 1925ean hil zen hamahiru urtez lehen ministro karguan egon ondoren.
95. Oscar Sariak

**95. Oscar Sarien ekitaldia** 2023ko martxoaren 12an Hollywoodeko Dolby Antzokian ospatu zen 2022 urtean estreinatutako lanik onenak saritzeko. Aurkezlea Jimmy Kimmel izan zen, eta Estatu Batuetan ABC telebistak eman zuen.

## Sari eta izendapen laburpena 
*Everything Everywhere All at Once* filmak lortu zituen izendapen gehien, hamaika. Sari gehien ere film berak eskuratu zituen, zazpi.

## Sariak eta izendapenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Wanda Díaz-Merced

**Wanda Díaz-Merced** (Gurabo, Puerto Rico, 1982 - ), astrofisikari puertorricarra da, *sonifikazioa* erabiliz datu multzo handiak soinu entzungarri bihurtzeagatik ezaguna dena. 

Ikusmena galdu izanagatik hasi zen soinua erabiltzen astronomia ikertzeko. BBC-k emakume zientzilari berritzaileenen zerrendan sartu zuen, zazpi pertsona daude zerrenda horretan.

## Biografia 
Wanda Díaz-Merced Puerto Ricoko herri txiki batean jaio zen. Wanda eta haren ahizpa ikusmen desgaitasunakin jaio ziren eta oztopo ugariri aurre egin behar izan zioten. Bien ametsa zen inoiz espaziontzi bat eraiki eta beste galaxia batzuk esploratzea. Ikasketa ertainak egiten ari zela bigarren postua eskuratu zuen zientzia azoka bateko lehiaketan, eta bere ametsari ekitea erabaki zuen. 

20 urte inguru zituela erabat galdu zuen ikusmeana erretinopatia diabetiko endekatzaile baten eraginez eta astroen erradiazioa ikertzeko bide berriak bilatu behar izan zituen. Astroen irrati datuek ematen ditzuten patroiak entzumen bidez aztertzea ikusmen bidez aztertzea baino errazagoa zela konturatu zen.

Puerto Ricoko Unibertsitatean fisika ikasketak abiatu zituen eta NASAko Robert Candey-rekin harremanetan jarri ondoren Estatu Batuetan graduatu zen *NASA Goddard Spaceflight Center*-en. Doktoretza Glasgowko Unibertsitatean egin zuen 2013an, espazioko datuen analisiak ikertu zituen soinua erabiliz. Doktoretza-ondokoa egiteko Harvard & Smithsonian Astrofika Zentruan eta Hegoafrikako Obserbatorio Astronomikoan onartu zuten.

2020an Harvard & Smithsonian eta European Gravitational Observatory erakundeen arteko elkarlanean aritu zen. Aurretik Japonian, Hegoafrikan, Puerto Ricon eta Kanadan egin zuen lan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Herriko ergel

**Herriko ergela**, adiera hertsian, ezjakintasunagatik edo ergelkeriagatik ezagutzen den pertsona bat da, baina termino bera da estereotipikoki indartsua edo zentzubakoa den pertsona batentzat ere erabiltzen da. Adimen urritasuna duten pertsonen estereotipo gisa ere erabiltzen da termino hori.

Herriko ergela gizarte-rol onargarritzat hartu zen denbora askoan, mendekotasuna zuen baina komunitatearen gizarte-sareari laguntzen zion gizabanako bereziarentzat. Denborarekin, gizarte guztiek garatzen dute funtzio hori, edo gizabanako bat behartzen dute zeregin horretan. Garai bizantziarrean, herriko ergela nahastutako gizabanakoaren forma onargarritzat hartzen zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Christian Mutiloa

**Christian Mutiloa Errazkin** (Iruña, Nafarroa Garaia, ) euskal herritar futbolaria da.

## Biografia 
Erdiko aztelari moduan jokatzen du, erdilari defendatzaile lanetan. Club Deportivo Pamplonatik heldu zen Osasunako harrobira 2018an. 2025eko udan, Osasuna Promesasen sei denboraldi jokatu ondoren, talde gorritxiak ez zuen bere kontratua berritu. Aste batzuk geroago Lehen Federaziora igoberria zen Arenasekin sinatu zuen.

## Kirol ibilbidea 
*2025eko Ekainaren 8an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Antonia Torre Yela

**Antonia Torre Yela** (Tetuán, Chamartín de la Rosa, 1922 &ndash; Madril, 1940ko otsailaren 19a) Gazteria Sozialista Bateratuetako (JSU) langilea izan zen, Gerra Zibila amaitu ondoren Almudenako hilerriko kanpoko hormetan fusilatua. "Hamalaugarren arrosa" esaten zaio.

## Ibilbidea 
Gurasoak Burgosko probintziakoak ziren. Colmenar Viejoko finka bateko zaintzaz arduratu ondoren, Tetuanera joan ziren bizitzera, langile-auzo batera, Chamartín de la Rosako udal-mugartean, 1948an Madrilen sartua. Hamahiru Arrosetako Luisa Rodríguez de la Fuenteren bizilaguna eta laguna zen. Mantxako Tetuán kalean bizi ziren biak, eta atzaguardiako lanetan ere parte hartu zuten.

Antonia Torre Yelak gutun-azalen fabrika batean egiten zuen lan. 1936ko urrian JSUetan afiliatu zen eta gerra amaitzean Chamartín de la Rosaren sektorean sartu zen, klandestinitatean prestatzen ari baitzen. Luisa Rodríguez de la Fuenterekin batera atxilotu eta Las Ventas Emakumeen kartzelara eraman zuten 1936ko ekainaren 3an. Hamahiru Arrosekin batera epaitu zuten eta, urte horretako abuztuaren 13ko epaian, heriotza-zigorra ezarri zioten. Hala ere, Madrilgo Ordena Publikoko Zerbitzuko Burutzaren ofizio batek jakinarazi zuen abuztuaren 5ean, 4:30ean, ez zela egin Antonia Torres Yerari zegokiona. Akats burokratiko horrek otsailaren 19ra arte luzatu zuen, Concepción eta Fernanda Casado Malpica ahizpekin fusilatu zuten arte.

Torres hiltzera kondenatu zuten, "JSUen delituzko antolaketaren ezkutuko lanean nahaztua" izateagatik. Epaiak beste 57 auzipetu jasotzen zituen, JSUkoak eta Espainiako Alderdi Komunistakoak izateagatik. Guztiei leporatzen zitzaien matxinadari atxikitzeko delitu baten erantzukizuna izatea, Justizia Militarreko Kodearen 238. artikuluan aurreikusi eta zigortutakoa, eta horrek larriagotu egiten zuen "gertaeren garrantzia eta arriskua".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Toledoko Katedraleko Pazko Zutargia

**Toledoko Katedraleko Pazko Zutargia** (gaztelaniaz **Porta Cirio Pascual**) pazko zutargi monumental bat da, hainbat metroko altuera duena, XIX. mendearen hasieran zur polikromatuan egina, eta XXI. mendean berriztatu ondoren Toledoko katedraleko nabean dago ikusgai .

## Deskribapena 
Zutargi edo argimutila baino gehiago, zutabe monumental baten antza duen eskultura da. Dekorazio neoklasikoa duen zur urreztatu eta polikromatuan egina, Mariano Salvatierrak 1800 eta 1804 urtean landua. Zutabeak hutsunea du barrutik hodi baten antzera, eta goiko aldean piztu behar den pazko kandela aldatzeko mekanismo bat dauka (21. mendean zaharberritutako sistema mekanikoa) .

Zutargia Luis María de Borbón y Vallabriga kardinalak enkargatu zuen, gustu neoklasikokoa zuen gizonak. Eskultura multzoak Kristoren berpizkundearen alegoria dauka oinarrian; zutabearen bi alboetan aingeruak daide: horietako batek behe-erliebe bat darama Israelgo herriaren basamortuko igarotzearekin, eta besteak, berriz, bekatu-kate hautsiak eusten ditu, sinbolo bat erakisten duen Kristoren heriotza eta berpizkundea erredentziorako itxaropen dela. Gainaldeko erliebeetan, San Pedro eta San Joan apostoluak daude, eta Toledoko bertako santu gotzainak, San Eugenio eta San Ildefonso. Konposizioa lau aingeru txikik ixten dute bataioaren sinboloekin .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isuraldatze

[thumb|[All-American kanalaren zati bat.]]
**Isuraldatzeak** obra hidraulikoak dira, zeinen helburua herri batean uraren erabilgarritasuna areagotzea ondoko arro bateko ura gehituz. Uraren erabilera zehatzak askotarikoak izan daitezke, baina ohikoenak hauek dira:

* Hiria kokatuta dagoen arroko ur-baliabideek sostenga dezaketena baino biztanle kopuru handiagoa duten hiriei edateko uraren hornidura. Behar hori megahiri ia guztietan dago, ez bada guztietan. 
* Ureztatzea, mota honetako obrak beharrezkoak dira kalitate oneko lurrak ur baliabide urriak dituzten eremuetan aurkitzen direnean. Oso kasu tipiko bat Pazifikoko isurialde osoa da, Peruko kostaldean, non, besteak beste, arroaren transferentzia batzuk eraiki diren:
** Chira Piura Proiektu Berezia, Peru iparraldean, non Chira ibaiaren arroko urtegi bateko urak Piura ibaiaren arrora eramaten diren;
** Majes Proiektu Berezia, Arequipako departamenduan, Peruko hegoaldean, non Colca ibaiaren urak Chili ibaira eramaten diren.
** Choclococha Proiektu Berezia, Ica departamentuan, Peruko kostaldearen erdialdean. Pampas ibaiaren arroaren goiko aldean sortutako uraren zati bat, isurialde atlantikotik, Pazifikoko isurialdera itzultzen da.
* Energia hidroelektrikoa sortzea. Lan hauek nahiko maizkoak dira eta zentral Hidroelektrikoan instalatutako potentziaren erabilera maximizatzeko urtegi txikiagoak eraikitzeko modua da.
* Erabilera anitzetarako.

## Isuraldatzeen adibideak 
* Brasilen :
** Tieté ibaia

* Espainian :
** Tajo-Segura isuraldatzea
** Júcar-VinalopóI isuraldatzea
** Talave-Cenajo isuraldatzea
** Ebroren isuraldatzea
** Ebro-Pas-Besaya isuraldatze bikoitza

## Kanpo estekak
Júlia Creus Garcia

**Júlia Creus García** (Tarragona, Katalunia, 1994ko otsailaren 14a) kataluniar gimnasta, dantzaria, aktorea eta gidoilaria da,  TV3 *Merlí* telesail ezaguneko Mònica de *Villamore* papera egitean egin zen ezaguna.

## Bizitza 
Hiru urterekin lehen agertokia zapaldu zuenetik jakin zuen horixe zela bere bidea. "*Los pastorets*" filmean figurante gisa hasi zenean, gimnasta, dantzari eta amazona gisa igaroz, berea interpretatzea zela konturatu zen.

Sei urte zituenetik, *Tarragonako* Nàstic-eko Gimnasia Erritmikoko taldeko kide izan zen, hainbat urtez eliteko gimnasta aritu eta hainbat domina lortu ondoren, gimnasia utzi eta balet klasiko eta garaikideko karrera hasi zuen. 16 urterekin hasi zen aktore gisa trebatzen Bartzelonako Eòlia eskolan. Urte horretan bertan, 2009an, Ventdelplà seriean hasi zen lanean.

## Lan ibilbidea 
Ordutik, bere arte-prestakuntzarekin jarraitu du, baita musika-antzerkiaren esparruan ere. Horri esker, 2013an, *Boig per Tú* funtzioko pertsonaia nagusietako bat interpretatu zuen, SAU talde katalanaren arrakastetan oinarrituta, eta arrakasta izugarria lortu du Bartzelonako *BARTS* antzokian elkarren segidako bi denboralditan. 2017an, Mrs Ethel Rogers interpretatu zuen. *Y no quedará ninguno* funtzioan, Agatha Christieren "*10 Negritos*" lanean oinarritua, Bartzelonako *Apolo antzokian*, *eta* "ez dago billeterik" kartela zintzilikatu zen denboraldi osoan zehar.

2015. urtean, *Merlí* telesailaren banaketan parte hartu zuen. Telesaila *Netflix* nazioarteko kanalak eta Kataluniako telebista autonomikoak emititu zuten TV3 kanalean, eta Mónica de Villamore pertsonaia interpretatu zuen teleesaila  osatzen duten 3 denboraldietan. Mundu osoko ikusleen artean arrakasta handia izan du serie horrek.

Andorrako gimnasio batean ezagutu zuen Jose Antonio Suarez ("Cohete" Suárez) rally-pilotua bikotekide du, eta Asturiasen bizi da berarekin 2020tik.

## Filmografia 
* *Tres bodas de más*, Marta rola. (aktorea eta ordezkoa ekintzetan
* *Ahora o nunca* Alicia Rubioren ordezkoa ekintzetan
* *Los últimos días* errepartoko aktoreaeta ordezkoa ekintzetan
* *Ismael*, errepartoko aktorea.
* "*In The Box*" (shortfilm)
* "*A Look to the Past*" (shortfilm), (aktore eta gidoilaria ).

## Telebista 
* *Merlí*
* *Centro Médico*
* *Ventdelplà*
* *Boca Norte.* Katyren rol gatazkatsua. Begoña Vargas eta David Solans protagonitakide dituela.

## Antzerkia 
* *Y no quedará ninguno*. Ricard Reguantek zuzendua. Bartzelonako Apolo Antzokia.
* *Salta Conmigo,* Bartzelonako Mikroantzerkia, Octavi Pujadesen testua
* *Boig Per Tú*,musikala . *Ricard Reguant eta Pep Sala-k zuzendua*

## Sariak eta hautagaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bideoa: Júlia Creusi elkarrizketa (Kalalanez) | 07.04.2019
Kontxako Erlojuak

**Kontxako Erlojuak** (izatez erloju bat eta barometro bat) Donostiako Kontxa pasealekuan dagoen hiriaren zutabe pare ikonikoa dira, kale-argi monumentalak, La Perla eraikina eta baranda bezala, pasealekua egin zeneko (1910-1916) garaiko lana, Rafael Aldai arkitektoaren lana.

Hasiera batean obelisko formako bi zutoin besterik ez ziren, baina gero erloju bat jarri zen ekialde edo ezkerrekoan (hiritik begiratuta) eta barometro bat mendebalde edo eskuinekoan. Bakoitzaren gainean haize-orratz bana ere badago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antoni Piotrowski

**Antoni Adam Piotrowski** (bulgarieraz: Антони Пьотровски, Antoni Pyotrovski) (1853–1924) Poloniako margolari erromantiko eta errealista izan zen. XIX. mendearen amaieran, Bulgariako Askapenean, Mendebaldeko Europako hainbat astekari eta aldizkaritan gerrako korrespontsal eta ilustratzaile gisa lan egin zuen.

## Biografia 
Piotrowski 1853an jaio zen langile baten familia batean, Kunów inguruko Nietulisko Duże-n, orduan zatitutako Poloniako Errusiako sektorean. 1869tik aurrera, Piotrowskik pintura ikasi zuen Wojciech Gerson irakaslearekin Varsovian. 1875 eta 1877 artean Munichen ikasi zuen Wilhelm Lindenschmit Gaztearekin, eta 1877tik 1879ra, Poloniako Jan Matejko margolariarekin Krakoviako Arte Ederren Akademian.

1879an, Piotrowski Bulgaria askatu berrira bidaiatu zuen *The Graphic* eta *The Illustrated London News* astekari britainiarren korrespontsal gisa, baita *Illustration* eta *Le Monde Illustré* aldizkari frantsesen berriemaile gisa. Parisera itzuli zen 1885ean Bulgariara itzultzeko, Serbo-Bulgariar Gerran bulgariar boluntario gisa sartzeko. Borrokan zehar izandako merituengatik Ausardiaren Ordena eman zioten.

Bulgariako Armadako artista gisa Piotrowskik *Slivnitsako gudua*, *Tsaribroden ekaitza* eta Bulgariako *Piroten sarrera* margotu zituen. Gerrako ilustrazioak ere argitaratu zituen Mendebaldeko Europako hainbat aldizkari ilustratuetan. Bere lanen artean, Bulgariako printzeen (knyaze) erretratuak zeuden Alexandro Battenbergekoa eta Fernando Saxonia-Koburgo-Gothakoa; Piotrowskiri Merezimendu Zibileko Agindua eman zion azken honek. Bulgarian margotutako bere bederatzi bataila-eszena historiko guztiak Bulgariako estatuak erosi zituen, eta Sofiako Historia Militarraren Museo Nazionalean daude ikusgai.

Piotrowski Bulgariara itzuli zen 1889an: Batak bisitatu zuen eta bere mihise epikoa *The Batak Massacre* margotu zuen. Bere margolan honek sari bat irabazi zuen 1892an Plovdiveko Azokan. 1900ean Piotrowski Poloniara itzuli zen eta Varsovian kokatu zen. 1905ean, Mantxurian gerrako berriemaile izan zen. 1924an hil zen Varsovian.

## Liburuak 
Idazle gisa ere aritu zen:
* *Autobiografia* (1911)
* *Nosił wilk, ponieśli wilka* (1916) 
* *O chłopie co dyabła oszukał* (1916) 
* *Od Bałtyku do Karpat* (1917) 
* *O sewcykowy dusycce* (1917) 
* *O takim co rozumiał jak dzwirzęta gwarzom* (1917) 
* *O wilcku* (1917)

## Iruditegia 

Image:
Antoni Piotrowski - Patrol powstańczy 1883.jpg|*Matxinatuen patruila*, 1883.
Antoni Piotrowski. Przekroczenie granicy serbsko-bułgarskiej.jpg|*Serbia-Bulgariako muga zeharkatuz*.
Пиотровский._батакская_резня._1889_год.jpeg|*Batakeko altxamendua*, 1899.
Antoni Piotrowski. Skowronki.jpg|*Hegatxabalak*.
Antoni Piotrowski - Intencja 1912.jpg|*Asmoa*, 1912.
Antoni Piotrowski. Diana.jpg|*Diana*, 1920.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mukiziza marroi

**Mukiziza marroia** (*Phaeotremella foliacea*) *Tremellaceae* familiako onddo bat da. Ez da jangarria. Oraindik aztertzen ari diren espeziea da.

Sinonimoa: *Tremella foliacea*.

## Deskribapena 
**Ezaugarriak**: 3 eta 12 (15) cm bitarteko luzerakoak eta 3 eta 5 cm garaierako fruktifikazioak, biribilduak eta gero 5 eta 15 mm bitarteko lodierako luzapen laminatu eta tolestuekin. Gainazal edo himenioa distiratsua, leuna eta marroi-gorrizka kolorekoa, isla granate edo biolazeoekin; azpikoa tamaina txikiagokoa eta substratuari atxikia. 

**Haragia:** Zeharrargia, loditasun gelatinakara, oso elastikoa, zaila eta usain eta zapore fungikoarekin; lehorrean, kolore iluneko orri mehe-mehe bat besterik ez da, hidratazioarekin hasierako forma berreskuratzen du.

**Etimologia:** *Tremella* terminoa latinetik dator, dardaratsua esan nahi duen "tremulus" hitzetik. mamiaren loditasunagatik. *Foliacea* epitetoa ere latinetik dator, hostotsua esan nahi duen "folium" hitzetik. Karpoforoaren formagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Exidia saccharina* delakoarekin nahas daiteke bere koloreagatik, baina honek ez ditu tolestura laminaturik.

## Sasoia eta lekua 
Urte osoan hazten da, koniferoen eta hostozabalen zur hiletan.

### Banaketa eremua 
Amerika, Ozeania, Groenlandia, Islandia, Kanariak, Azoreak, Europa, Errusia, Kaukasia, Turkia, Israel, Kirgizistan, Himalaiako eremua, Thailandia, Ipar Korea, Hego Korea, Japonia, Txina, Taiwan, Benin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kunstlinie

**Kunstlinie Almere Flevoland** (**KAF** edo **De Kunstlinie**) Herbeheretako Almere hiriko antzoki eta erakusketa zentro bat da. Hasiera batean *Schouwburg Almere* izena zuen eduki zuen baina 2016an, berritze baten ondoren, *Kunstlinie Almere Flevoland* izena hartu zuen eta laburturik **Kunstlinie** izenaz ezagutzen da. 

## Eraikina 
SANAA arkitektura-bulegoko Kazuyo Sejima eta Ryue Nishizawa arkitekto japoniarrek diseinatu zuten eraikina eta 2007an Beatriz I,a erreginak ireki zuen. Eraikina Almere erdigunean dagoen. Antzokiak hiru areto ditu; areto handi bat 987 eserlekurekin, erdiko areto bat 331 eserlekurekin eta areto txiki bat 147 eserlekurekin. Erakusketa gune bat ere badago.

Diseinurako sinpletasun estilizatua aukeratu zen, zeinetan gardentasuna eta argia funtsezkoak izan ziren arkitetkoenbtzat. Kanpoko fatxada guztiak beiraz osatuta daude. Eraikinaren kokapenak argi asko eta Weerwater aintzira artifizialeko ikuspegiak eskaintzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sumida Hokusai Museum

**Sumida Hokusai Museoa** ( Jap., *Sumida Hokusai Bijutsukan*, engl. *Sumida Hokusai Museum* ) Tokyoko Sumida auzunean dagoen museo bat, Katsushika Hokusai (1760-1849) margolariari eskainitakoa. Museoa 2016an inauguratu zen eraikin batean dago, Kazuyo Sejima arkitektoak diseinatua.

## Deskribapena 
Eraikinaren fatxadak ez du ia leihorik eta diseinu angeluarra du, letra larrien edo pilatutako kutxaren ilara baten inpresioa ematen du. Eraikinaren kanpoaldea zilar-antzeko material distiratsu matez estalita dago.

Arkitektura.diseinuaren helburu bat museoa alde guztietatik iristea zen. Hortaz, kaleetatik pasabideak daude eraikinaren erdiko sarrerara.
[thumb| Bertan ikus daiteke Hokusairen "[Kanagawako olatu handia "|ezkerrera]]
Museoak lau solairu ditu publikoari irekita. Laugarrenean Hokusai margolariari eskainitako erakusketa iraunkorra dago. Hokusairen lanen kalitate handiko erreplikak biltzen ditu.

Gainerako solairuetan aldi baterako erakusketak edo jardueretarako hitzaldi eta bilera gelak daude. Beheko solairuan museo denda eta liburutegi txiki bat daude.

## Kanpo estekak
Toledoko Katedraleko Kustodia

**Toledoko Katedraleko** **Kustodia** Toledoko eliza honetako Altxorraren Gelan kokatutako kustodia monumental bat da, Enrique de Arfe k 1515 eta 1523 artean zilar urrez egindakoa, eta, aldi berean, inguratzen duena zertxobait lehenago egin zen beste kustodia bat, Isabel Katolikoarena izan zena.

## Historia 
### Isabel Katolikoaren Kustodia 
Monumentuaren parte den barruko kustodia eramangarria urrezkoa da eta harribitxiz  eta perlaz apainduta dago; Kristobal Kolonek Ameriketara egindako lehen bidaietan ekarritako lehen ondasunetatik hartu omen zirren materialak  . Lan hau 1495 eta 1499 bitartean Bartzelonako Jaume Aimeric zilargileak egin zuen, 98 cm-ko altuera du eta 16,9 kg-ko pisua . Usategi formako tenplete forma du, urre, esmalte eta beirazko usoak agerian dituena: beste pieza bateko parte ziren, kustodia bilakatzeko eraldatuak.

Bitxi hau Isabel erreginak enkargatu zuen eta hura hil zenean, pieza erreginaren testamentutik erosi zuen 1505ean Toledoko Katedralak, Cisneros kardenalarem aginduz.

### Arferen Kustodia 
Urte batzuk geroago, Katedraleko Kabildoak lan handiago bat enkargatu zuen Corpus Christi prozesioetan erabiltzeko, horretarako baita kustodia bat, ostia edo Kristoren gorputza publikoki erakusteko objektu liturgikoa. Lehiaketa egin zen Diego Copín holandarrari, Juan Borgoñakori eta Enrique de Arferi eskatu zitzaizkielarik proiektuak, azken hau, Arfe, alemaniar jatorriko artista, izan zen irabazle egurrezko maketa bat aurkeztuz.

Zazpi urteko lanaren ondoren Arfek kustodia monumental bat entregatu zuen, 18 kilo urre eta 183 zilar erabili baitzituen; 5.600 piezaz eta 12.500 torlojuz osatuta dago; eta 260 estatua ditu  . Aurrekoak bezala, tenplu itxurei jarraitzen die, arkitektura gotikoaren estiloan  . Zilarrezko lan hau 1586an urreztatu zuten. 1600. urtean diamantez apaindutako gurutze batekin koroatu zuten kustodia  .

### Idulkia 
18. mendeaz geroztik, Peana de los Ángeles izeneko idulkiaren gainean dago Katedralean Kustodia. Objektu hau brontzezko eta zilarrezko artelan bat da, lau aingeruek erakusten dituena eta 1741-1742 urteetan egindakoa. Manuel Bargas Machuca zilargileak egin zuen Narciso Tomé eskultore eta arkitektoaren ereduak jarraituz.

### Gorpuzti prozesioetan 
1585az geroztik, Toledon ohikoa da Gorpuzti prozesioan Kustodia erakustea. Horretarako karroza berezi bat erabiltzen dute, gizonek garraiatua, Bernardo Miquelezek 1781ean egina , Kustodiaren oreka bermatzeko mekanismoa dauka maldan dauden kaleetan ere zuzen joan dadin  . 

Kustodia 2015 eta 2016 artean zaharberritu zen  .

## Irudiak 

Fitxategi:Ángulos y detalles de la Catedral Primada de Toledo.jpg|Lanaren detaileak.
Fitxategi:Custodia catedral Toledo 06.JPG|Isabel erreginaren kustodia, 1499koa, erdian dagoena.
Fitxategi:Corpus Christi de la ciudad Toledo (42475016701).jpg|Gorpuzti prozesioan Toledoko kaleetan.
Fitxategi:Monstrance of Toledo Cathedral.jpg|Peana de los Ángeles (1742), idulkia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fika (Suedia)

thumb|Wikifika: Suediako wikilarien fika topaketa bat, 2009an.
**Fika** aditza eta izena da suedieraz, kafea  edo beste edari bat) hartzeko ohituran oinarritutako pausatzeari erreferentzia egiten diona. Fika suediarra ingeleseko tearen orduarekin alderatu daiteke, nahiz eta fika egunean hainbat aldiz errepikatu daitekeen. Tradizio hau Suediako kulturan oso finkatuta dago, Suedia 

## Deskribapena 
Kafea izan ohi zen fika garaian gehien edaten zena 20. mendean, baina 21.ean  tea ere izan daiteke, eta normalean, haurrek zukua edo esnea edaten dute. Edaria beti gozogintzaz lagundu ohi da, hala nola gailetak, pastelak edo ogi xerrak gurinarekin. Fika nonahi hartzen da, bai etxeetan beste otordu bat balitz bezala egiten da, landa eremuan atsedenaldi gisa edo lantokian: Suediako bulego batzuetan  kafe orduak izaten dituzte goizez eta arratsaldez, bilera informalak egiteko une bat.

## Etimologia 
*Fika* hitza suedieraz dokumentatua dago 1910etik, eta *kaffi* hitzaren silabetan ordena aldaketatik dator.: *ka-ffi >* *fi-ka*.  Frantses verlanaren antzeko silaben alderantziketa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arthur Phillip

**Arthur Phillip** (Londres, 1738ko urriaren 11 &ndash; Bath, 1814ko abuztuaren 31) briainiar Royal Navyko ofiziala eta Hegoaldeko Gales Berriko koloniako gobernadorea.

1753an *Fortune* baleontzira itsasoratu zen. Frantziaren aurkako Zazpi Urteko Gerraren hasieran Royal Navy-n izena eman zuen eta 1761ean teniente izatera igo zen. 1774an Portugalgo Itsas Armadan sartu zen eta Espainiaren aurkako gerran esku hartu zuen. 1778an Britainiar Itsas Armadara itzuli zen eta 1784an Europako defentsa frantsesak zaintzeaz arduratu zen.

1788an Lord Sydneyk Lehen Flotaren agintea eman zion, Hegoaldeko Gales Berriko Botany Bayn kolonia penala ezartzeko mandatuarekin. Espedizioa 1783ko urtarrilaren 26an iritsi zen helmugara, baina Phillipek nahiago izan zuen kolonia ezarri Port Jacksonen, egungo Sydneyn. Kolonia gobernatu zuen 1793ko abenduan Britainia Handira itzuli zen arte.
Kaf (argipena)

**Kaf** izenak hainbat adiera du:

* **Kaph** edo **Kaf**, letra semitikoa.
* **Kaf**, Beta Cassiopeiae izarraren izen tradizional bat.
* **KAF**, Herbeheretako Kunstlinie Almere Flevoland ‎zentroaren sigla.
* **KAF**, Kandaharreko Nazioarteko Aireportuaren sigla, Afganistanen.

## Ikus, gainera 
* CAF (argipena)
Samuel Palmer

**Samuel Palmer** (Londres, 1805eko urtarrilaren 27a - Redhill, Surrey, 1881eko maiatzaren 24a) ingeles paisaia-margolari, grabatzaile eta idazlea izan zen. Britainia Handiko Erromantizismoaren pertsonaia nabarmena izan zen.

Prestakuntza akademikorik gabe, goiz hasi zen margotzen, eta 14 urterekin Royal Academyn egin zituen erakusketak. 1824an William Blake ezagutu zuen eta haren eragina hurrengo hamar urteetako lanetan nabari da. Kent mendebaldeko paisaiak margotu zituen. paradisua balitz bezala, misteriotsua eta ameslaria, sepia koloretan, ilargiaren eta izarren argipean. Bertan, *Ancients* izeneko artista talde batekin elkartu zen, George Richmond eta Edward Calvert barne.

1835ean Londresera itzuli ondoren, bere lana ez zen hain mistikoa eta konbentzionalagoa izan. Akuarelak margotzen hasi zen eta 1837an Italiara bidaia bat hasi zuen emaztearekin. Han bere lan distiratsuago bihurtu zen.

Bere azken lanak akuarelak John Miltonen lanak ilustratzen, eta grabatuak izan ziren.

## Iruditegia 

Samuel Palmer 002.jpg|*In a Shoreham Garden*
Palmer. A Dream in the Appenine c.1864 (watercolor and gouache on paper laid on wood) Tate Britain.jpg|*A Dream in the Apennine*
Samuel Palmer 005.jpg|*After Evening Service*

## Kanpo estekak
Gemma Orobengoa

**Gemma Orobengoa Hernández** (Arrasate, Gipuzkoa, 1985) argazkilaria da. 

## Biografia 
Argazkilaritza betidanik izan du gustuko. Afizioa izan zen hasieran. Argazkilaritzari esker, atzera buelta egiteko aukera aurkitzen du. Lehen jaunartzea egitean oparitu zioten lehen argazki kamera.

Ama izan zen lehen aldian, ez zuen sentitzen argazkiak ateratzeko premiarik. Halere, konturatu zen umea egun batetik bestera asko handitzen zela eta lehen uneak ahaztu egiten zituela. Kamera hartu zuen, momentu horiek ez ahazteko beharra baitzuen. Ana Cruz eta David Rieri argazkilariekin ere ikasi zuen, eta, momentuak islatzen hasi zen. Azkenean, afizioa lan bihurtu zen.

Familia argazkilaria da. Haurdunaldiko, jaioberrien eta familien argazkiak egiten ditu. Umea eta gurasoak agertzen diren argazkiak ere ateratzen ditu. Halere, zeresana eman eta emakumea ikusgai egiten duten proiektuetan lan egiten jarraitzeko gogoa du.*Argazkiekin sentimenduak sortzea dugu helburu.*

## Erakusketak 
* 2019an Gasteizko Artgia Sorgune aretoan *bodypainting* teknika erabiliz *Nik Squash*-eko jokalarien erretratuak jarri zituen ikusgai, emakumea kirolean ikusarazteko proiektu artistikoa.Emakumea, kirola eta artea uztartu zituen Sandra Estarronarekin batera antolatutako erakusketan.Besteak beste, Katherine Switzer-en, maratoi batean parte hartu zuen lehen emakumearen argazkia egon zen ikusgai. gu ondo ikusteko, ez gu gure burua ondo ikusteko», aipatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Martin Rezabal

**Martin Rezabal Irazusta**, ezizenez ***Olaso*** (Aia, Gipuzkoa, 1962ko abuztuaren 17a) gipuzkoar bertsolari ohia da.

## Ibilbidea 
Baserrian jaioa, txikitatik irratian bertsoak entzun zituen eta Aian izaten ziren bertso saioetan ere izan zen. Soldadutzan hasi omen zen bertsoak kantatzen. Luis Otamendi, Nikolas Zendoia eta Joxe Mari Lertxundirekin bertsotarako koadrila osatu zuen. Tolosako bertso eskolan ere ibili zen. 

1991. urtean Gipuzkoako Bertsolari Txapelketan finalista izan zen, lau kanporaketa jokatu ondoren, eta zazpigarren egin zuen. Hurrengo bi Txapelketa Nagusitan ere hartu zuen parte.

## Txapelketak 
* Bertsolari Txapelketa Nagusia
** parte hartu (2): 1993, 1997
* Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa
** finalista (1): 1991
** finalaurrekoak (1): 1995

## Erreferentziak
Beñat Gaztelurrutia

**Beñat Gaztelurrutia Munitxa** (Abadiño, 1976) bertsolari bizkaitarra da.

## Biografia 
Bertso munduan eskolartekoetan hasi zen eta Bizkaiko txapelduna izan zen txikien mailan aurrena eta gazte mailan ondoren. 1997an Bertsolari Txapelketa Nagusian hartu zuen parte eta 1998an Bizkaiko Txapelketako finalista izan zen. Seigarren egin zuen.

Euskalgintzan ere aritu da. Durangoko Plateruena Kafe Antzokiaren eragiletako bat izan zen. Lanku Kultur Zerbitzuak sortzen lagundu zuen eta gaur egun arduraduna da eta Gerediaga Elkarteko kudeatzailea ere bai.

## Bertsolaritza 
### Txapelketak
* Bertsolari Txapelketa Nagusia
** parte hartu (1): 1997.
* Araba-Bizkaiko Bertsolari Txapelketa
** Finalista (1): 1998.

### Eskolartekoak 
* Euskal Herriko Eskolarteko Bertsolari Txapelketa (0): finalista 1994an
* Bizkaiko Eskolarteko Bertsolari Txapelketa:
** Gazte mailan (1): 1994.
** Txikien mailan (1): 1990.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rosa Durán

**Rosa Durán**, jaiotzaz **Rosa López Caballero**(Jerez de la Frontera, Cádiz, 1922 – Madril,  1999) cadiztar flamenko-dantzaria  izan zen. Parisko Nazioen Antzokiaren saria eta Flamenkologiako Katedraren Dantza Sari Nazionala (1965) jaso zituen.

## Lan ibilbidea 
Madrilgo Zambra oholtzaren irudia, ia 22 urtez. Koadroko neska gisa sartu zen, eta lehen dantzari eta izar absolutu izatera iritsi zen. Jerezko Isabelitaren eta José Durán Mediavilla el Tordo flamenko-kantariaren adopziozko alabatzat hartzen zen, eta harekin ezkondu zen Isabelitaren alargun izan zenean. Los *Tarantos* obra interpretatu zuen TVErako.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1965 urtean Parisko Nazioen Antzokiaren saria 
* 1965 urtean  Flamenkologiako Katedraren Dantza Sari Nazionala 
* 1962an Parisko Coliseo Sarah Bernhardt-en Nazioen Antzokiko Dantzaren Nazioarteko Saria 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iñaki Urreiztieta

**Iñaki Urreiztieta Rekalde** () (Santurtzi, 1911ko irailaren 18a-Caracas, 1961, idazlea, euskal gaien ikerlaria izan zen. Erbesteko aldizkari desberdinetan idatzi zuen, bereziki *Euzkadi* eta *Boletín del Instituto Americano de Estudios Vascos*. Bere lanak sarritan "I. de Urreiztieta" izengoitarekin sinatu zituen.

## Obra 
Bereziki ipuinak idatzi zituen.
* *Cuentos* (Caracas, 1943)
* *País Vasco*, Elite, Caracas 1945, 211 or. Hitzaurrea Miguel Pelay Orozcorena da. 
* *Jaque Constante* (Caracas, 1960)
* *La vieja narración* (Donostia, 1964)

Baita ere Miguel Pelay Orozcoren *Retablo vasco* (La Plata, 1946) liburuaren hitzaurrea idatzi zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Osasun iturria (margolana)

***Osasun iturria*** Eugenio Arruti González-Pola margolariaren Donostiako paisaia da. Luancon (Asturias) jaioa, Donostian bizi izan zen eta hiriaren paisaien margolanak egin zituen.
Gaur egun hiriko San Telmo museoan ikus daiteke. Margolanaren data ez da ezagutzen; XIX. mendeko bigarren erdikoa izango da.

## Deskribapena 
Urte haietan Urumea ibaia bideratu gabe zegoen eta Amara auzoan hezeguneak sortzen zituen. Margolanean, ezkerrean, ibaia ikus daiteke. Eskuinean iturria dago eta bertan gazte bat ura edaten ari da. Gertu emakume talde bat dago, ura eramaten. Atzean San Bartolome komentua ikus daiteke. Argiaren eta itzalen efektuak garrantzitsuak dira.  Margolanaren neurriak 96x142 zm. dira.

## Aukeraketa 
*Osasun iturria* izan zen Donostiako San Telmo Museoak 2012ko urriaren 18 eta 19an Euskadiko Orkestraren  kontzertuetan Kursaal Auditorioko hallean ikusgai egon zedin aukeratutako margolana. Donostiar museoarekin adostutako lankidetza honekin Orkestrak, Modes Mussorgskyren *Erakusketa bateko margolanak* interpretatu zuen. Ekimenaren helburua artea beste formatutan kontzertu aretoetara eramatea zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Unamunoren zutabea

**Unamunoren zutabea**, edo Miguel Unamunori monumentua, Bilboko Miguel Unamuno plazan dagoen zutabe eta monumentu bat da. 1984an ezarri zen zutabea toki horretan, bi pieza batuz, batetik Victorio Machok egindako busto bat, eta besterik zutabe korintiarra, Ramón Lezea arkitektoaren lana. 

## Bustoaren historia 
Macho eskultoreak zenbait busto egin zituen Unamunoren buruarenak, eredu berari jarraiki, 1929an seguruenik Machok Unamunori Hendaian erbesteratuta zegoela egindako bisita baten ondoren eginak.

Zutabearen gainean jarritako bustoa, desagertu egin zen bertatik 1999ko ekainean, Euskal Herritarrok taldeak mitin bat egin zuen garaian (hauteskundeetarako astebete falta zen), Txabi Etxebarrieta oroitzeko ekitaldia izan zen batean (Etxebarrieta plaza horretan bizi izan zen). Burua, maleta batean sartuta, Ibaiazabal garbitzen ari zirela agertu zen ibaian, San Anton zubiaren parean, 2000ko urtarrilaren 19an. Bitartean, erreplikak egitea agindu ziren, eta bat jarria zen zutabean, beste bat Arte Ederren museora eraman zuten, eta zutabeko originala agertu zenean hura udalatxera eraman zuten.

thumb|400px|center|Bustoaren erreplika, 2000. urtean ibaira botatakoa ordezkatu zuena

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Crichton gaztelua

'''''', Eskoziako Crichton udalerritik hurbil dagoen gaztelu bat da, Midlothian lurraldean. Tyne ibaiaren iturburuan dago, Pathhead herritik 3,2 kilometro hegoaldera eta Gorebridge herritik distantzia berdinera ekialdera.

XIV. mendearen amaieraldera John de Crichtonek dorretxe gisa eraiki zuen.
Pablo Ibarburu

**Pablo Ibarburu Blanco** (Donostia, 1989ko abuztuaren 1a) umoregile eta irrati zein telebista-aurkezlea da. 

## Biografia 
Ikus-entzunezko komunikazio lizentziatu ostean, New Yorken aritu zen monologoak egiten, eta hortik Madrilera egin zuen salto. 2018an hasi zen *LocoMundo* saioan, eta ondoren telebistan agertu zen *La Resistencia* saioan. 2019tik aurrera bertako kolaboratzaile finkoa zen. *El Intermedio* saioan asteroko saio bat zuen.

2023an Euskal Telebistako *Akelarre* saioan aurkezlearen ondoko lanean hasi zen, Valeria Rosekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tyne ibaia (Eskozia)

**Tyne ibaia**, Eskozian dagoen ibai bat da. Moorfoot Hills muinoetan jaiotzen da, Tynehead kokalekuan, eta Edinburgh hiriburuaren hegoaldeko B6458 eta B6367 errepideen elkargunean, eta 50 kilometro ipar-ekialdeko norantzan egin ondoren, bere urak Ipar Itsasoan isurtzen ditu, Belhaven udalerrian.
Thoor Ballylee

**Thoor Ballylee**, Irlandako Gort udalerritik hurbil dagoen dorretxe bat da, Galway konderrian.

XV. edo XVI. mendean De Burgo anglo-irlandar familiak eraikiarazi eta bere gotorlekua izan zen. **Yeatsen Dorrea** (''Yeats' Tower'') ezizenez ere ezaguna da, behinola William Butler Yeats poeta, antzerkigile eta idazle ospetsuaren jabetzakoa izan eta bertan bizi izan baitzen.

Seamus Heaney idazle eta Nobel Saridunak "Irlandako eraikin publiko garrantzitsuena" gisa deskribatu zuen.
Lynch gaztelua

**Lynch gaztelua**,  eta . Irlandako Galway hiriaren erdigune historikoan dagoen dorretxe bat da, Galway konderrian. Hiriko eraikin historiko nabarmenetako bat da.

## Historia 
Denbora luzez Lynch anglo-irlandar familiaren egoitza izan zen, hiriko "12 tribuak" zeritzoten familia nagusi eta aberatsenetako bat zena, 169 urteko epean familia honetako 84 kide Galwayko alkate izan ziren.

## Kondaira 
Eraikin hau nagusiki haren inguruko kondaira edo amodio eta tragedia istorioaren ondorioz ezaguna da: 1493an James Lynch FitzStephen hiriko alkateak bere semea dorretxe honetako lehio batetik urkatuarazi omen zuen, aurrez hark emakume baten ondorioz espainiar bat erail izanarengatik zigor gisa. Horregatik, "lintxamendu" hitza gertaera honetatik datorrenaren ustea dago.
Vassallettoren zutargia

**Vassallettoren zutargia** Erromako San Paulo Harresiz Kanpokoan dagoen haitzurdinezko zutabe bat da, pazko zutargia funtzio liturgikoaren aldetik, 5 metro eta erdi baino garaiagoa eta 1170. urtean Pietro Vassallettok egindakoa.

Oinarritik hasita, behe-erliebe aberatsez dago apaindua zutabea. Oinarrian, animaliak, esfinge bat, eta Babilonia bekatariaren sinboloak. Hortik gora, bekatuaren gainetik, pazkoarekin lotura duten beste bloke batzuk, zortzi bloke guztira. 

Pazko garaian zutargia erabili egiten da eta xirioa jartzen diote gainean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dungiven gaztelua

**Dungiven gaztelua**, Ipar Irlandako Dungiven udalerrian dagoen gaztelu bat da, Derry konderrian. 

XVII. mendean Ogilby anglo-irlandar familiak eraikiarazi eta bere egoitza izan zen, nahiz eta gaur egungo eraikin gehiena 1830eko hamarkadako zaharberritzean eraikia izan zen. Bigarren Mundu Gerran zehar AEBetako Armadari aterpe eman zion, eta 1950 eta 1960ko hamarkadetan dantzalekua izan zen.
Tina Igantzi

'*Martina *Tina* Igantzi Aizali*', , (19??, Lesaka - 2???), euskal herritar akordeoijole bat izan zen. Pepito Igantzi lesakar akordeoijolearen arreba izan zen.

Nagusiki, Txuri Urdin zale porrokatua eta izaera alaia eta jatorra izan eta Atotxa estadioan talde hori akordeoia joz animatzeagatik ezaguna izan zen.
Nick Mason

**Nicholas Berkeley "Nick" Mason** (Birmingham, 1944ko urtarrilaren 27a) britainiar bateria-jotzailea da, Pink Floyd taldeko sortzaileetako bat.

Arkitektura ikasten ari zela, 1964an *Sigma 6* izeneko musika-taldea sortu zuen Roger Waters, Bob Klose eta Richard Wrightekin batera.

Mason da taldearen album guztietan parte hartu duen Pink Floydeko kide bakarra, 1967an argitaratu zen lehenaz geroztik. Taldearen abesti batzuen egilea da, hala nola "Echoes", "Time", "Careful with That Axe, Eugene", eta "One of These Days". 2018an talde berri bat sortu zuen, ''Nick Mason's Saucerful of Secrets* izenekoa, Pink Floyden lehen urteetako musika jotzeko.

Auto lasterketen zalea da eta Le Manseka 24 Orduetako proban parte hartu du.

## Diskografia 
### Bakarkako albuma 
* *Nick Mason's Fictitious Sports'' – 1981eko maiatzaren 3a
### Nick Mason's Saucerful of Secrets 
* 2020 : *Live at the Roundhouse*
**Box set**
* *Unattended Luggage* – 20k18ko abuztuaren 31
### Rick Fennekin 
* *Profiles* – 1985eko uztailaren 29a
* *Life Could Be a Dream* – 1986 (soinu-banda)
* *White of the Eye* – 1987ko urtarrilaren 1a (soinu-banda)
* *Body Contact* – 1987 (soinu-banda)
* *Tank Malling* – 1988 (soinu-banda)
### Michael Mantlerrekin 
* *The Hapless Child* – 1976
* *Something There* – 1982
* *Live* – 1987
* *Review* – 2000
* *Concertos* – 2008

## Idazlanak 
* *At the Limit: 21 Classic Race Cars That Shaped a Century of Motorsport* (Mark Halesekin): Motorbooks International (1998) 
* *Into the Red: 22 Classic Cars That Shaped a Century of Motor Sport* (Mark Halesekim) – 1998ko irailaren 3a (lehen edizioa) 2004ko irailaren 9a (bigarrena edizioa)
* *Inside Out: A Personal History of Pink Floyd* – 2004ko urriaren 28a
* *Passion for Speed: Twenty-Four Classic Cars that Shaped a Century of Motor Sport* (Mark Halesekin): Carlton Books (2010) 

## Kanpo estekak
Jozef Israëls

**Jozef Israëls** (Groningen, 1824ko urtarrilaren 27a - Scheveningen, 1911ko abuztuaren 12a) Hagako Eskolako herbeheretar margolaria izan zen.

Familia judu bateko kidea, bere jaioterriko Minerva Akademian ikasi zuen eta gero ikasketak jarraitu zituen Amsterdamgo Arte Ederren Errege Akademian. Jan Krusemanen marrazketa ikaslea izan zen. 1845etik 1847ra Parisen ikasi zuen eta Groningenera itzuli zen 1870ean Hagara joan zen arte. Aleida Schaapekin ezkondu zen eta bien seme Isaac Lazarus Israëls ere margolaria izan zen.

Gai historiko eta dramatikoak estilo erromantikoan margotzen hasi zen, baina Zandvoort hiri arrantzaleko gaixotasun batetik errekuperatu ondoren, emozioz eta errukiz beteriko estilo errealistara aldatu zen bizitzaren eguneroko tragediak margotzeko.

Paisaia-margolarien Hagako Eskolako kide eta XX. mendearen bigarren erdiko margolari herbeheretar errespetatuenetako bat izan zen.

## Iruditegia 

Langsmoedersgraf1.jpg|*Langs Moeders Graf*, 1856
Josef Israels 001.jpg|*We Grow Old*. Jozef Israëls, 1878
Jozef_israels_solo_en_mundo.jpg|*Alone in the World*, 1881
Israëls-A Jewish Wedding-1903.jpg|: *A Jewish Wedding.*, 1903

## Kanpo estekak
Markel Fernandez

**Markel Fernandez Soto** (Sopela, 2003ko otsailaren 6a) bizkaitar atleta da. Espainiar selezioan parte hartzen egon da 2021. urtetik aurrera 400m proba defendatzen. Gaur egun Espainiar 4x400m ko errekorra du, Cali, Kolombian eginda, espainiar selekzioarekin batera, 20 urte azpiko munduko txapelketan. Aipagarriak dira ere bere Euskal naiz Bizkaiko errekorrak, 400m-ko distantzian errekor absolutuak dituelako. Bere meriturik handiena U23 mediterraneo jokoetan domina lortzea izan da, 46'99 segundutan kronometroa gelditzen espainiar selekzioa errepresentatzen. Gainera, txapelketa horretan, Europako txapelketa absoluturako sailkatua izatea lortu izan zuen Istanbul (Turkia) joateko aukerarekin.

## Marka pertsonalak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* World Athletics Perfila
San Antonioren tentazioa (Rops)

***San Antonioren tentazioa*** () Félicien Rops margolari belgiarrak 1878an egin zuen margolana da. Oso lan sinbolikoa da. et qui fait partie des *Sataniques* sail sinbolikoaren partea da; sail horretan artistak bere antiklerikalismoa erakutsi zuen. San Margolana, “Edmond Picard-i dagokio” aipamenarekin, 1884ko Groupe des XX taldeko lehen erakuketan erakutsi zuen; Rops-ek artista gonbidatu gisa erakutsi zuen. Belgikako Errege Liburutegian gordetzen da.

## Deskribapena 
San Antonioren tentazioa 737 × 544 mm-ko dimentsioa duen gouachez indartutako pastel marrazki bat da. "Félicien Rops" sinatuta dago behean eskuinaldean dagoen liburu baten ertzean.

Marrazkiak Kristoren gurutzean emakume biluzik eta lizun bat irudikatzen du. San Antoniok, antza, beldurrez jasan zuen ikuskera hori. Txerri batek, tradizionalki santuarekin batera irudikatzen den animalia, zaintzen du, dudarik gabe, gizaki ororengan lotan dagoenarekin paralelismoa ezartzeko.

Lanak eskandalua eragin zuela ezin hobeto uler daiteke gaur. Rubens gogorarazten duen konposizio barroko batean, Eliza katolikoaren abstinentziaren eta burgesiaren sexu-moral zorrotzaren aurkako borrokari irrigarri egiten dio Ropsek. Ia blasfemo moduan, Rops-ek Kristoren irudi makalaren ordez, itxura boluptuosoko emakume biluzi batekin ordezkatu du, "INRI" ohiko formulak, berriz, "EROS"en erreferentzia esplizitua jarri zuen. San Antonio, eserita, bere meditazioan murgilduta, harrituta dago eta bat-batean uzten du bere irakurketa. Konposizio sendo honek Elizaren ezintasuna adierazteko joera zuen, gizaki orok duen sexualitatearen pisuaren aurrean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fairhaven Ditch

**Fairhaven Ditch** Alaska ipar-mendebaldeko Seward penintsulan dagoen ubide historikoa da. Bering Land Bridge National Preserven dago,  1906-07an zulatutako 61 km-ko zanga, ekipamendu astunen onurarik gabe, lur oso etsaietan. Penintsulako placer meatzaritzan ziharduten meatzariek zulatu zuten zanga, eta Imuruk aintziratik, penintsulako ur geza-masarik handiena, aintziraren iparraldeko meatze-eremuetara garraiatzeko erabiltzen zuten. Penintsulan zulatutako kanal ugarietako bat da, eta luzeenetakoa izan zen. Behealdean 3 m zabala, eta permafrost-etik atera zuten, aintzira eta lurra inguratzen dituen eremu bolkaniko batean.. Langileak hartzeko eta uraren emaria kontrolatzeko eraikitako kabinek oraindik diraute.  Lubakia Leku Historikoen Erregistro Nazionalean sartu zen 1987an. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amek ez dute

**Amek ez dute** Katixa Agirreren eleberria da, 2018an euskaraz argitaratua (Elkar), eta gerora erdara batzuetan itzulpenak ikusi dituena. Amatasunaren inguruko hausnarketa, eta aldi berean thriller eta ikerketa-kronika ukituak errelatoa da. Sorkuntzaren eta amatasunaren arteko hausnarketan, beste emakumezko autore batzuei ere egiten zaie erreferentzia bertan, hala nola Sylvia Plath eta Doris Lessingi.

2024an Mar Coll kataluniar zinema zuzendariak zinemara eraman zuen.

## Argumentua 
Erditzeko gertu den emakume batek (idazlea da) albiste terrible baten berri jakiten du: ama batek bere haur bikiak hil ditu. Narratzaileak (idazlea bera) jakingo du beste ama hori ezagutzen duela, eta orduan obsesioa bilakatuko da gertatu zenaz ikertzea, amatasunaren inguruko zalantzek bere burua okupatzen duten artean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Liburuaren kritikak Literaturaren Zubitegian
All-American Canal

**All-American Canal** 132 km-ko akueduktu luzea, Kaliforniako hego-ekialdean kokatua. Colorado ibaitik Imperial Haranera eta bederatzi hiritara garraiatzen du ura. Haran Inperialaren ur iturri bakarra da, eta Alamo kanala ordezkatu zuen, gehienbat Mexikon kokatuta zegoena. Presa Inperiala, 30 milia inguru (48 km) Yumako ipar-ekialdean, Arizonan, Colorado ibaian, ura All-American kanalera desbideratzen du, Kaliforniako Calexicotik mendebaldera doana, bere azken adarra nagusiki iparraldera Imperial Valleyra joan baino lehen. All-American Canaletik adarkatzen diren bost ubide txikiagoek ura Inperial Haranera eramaten dute. Ubide-sistema hauek 630.000 akre (250.000 ha) arte ureztatzen dituzte, eta laborantza-lurren eta laborantza-errendimendua asko handitzea ahalbidetu dute eremu honetan, jatorriz Lurreko lehorrenetako bat. Munduko ureztatze-ubiderik handiena da, gehienez 26.155 oin kubiko segundoko (740,6 m3/s). All-American kanaletik nekazaritza isurketak Salton itsasora isurtzen dira.

All-American kanala Mexiko-Kalifornia mugarekin paraleloan doa hainbat kilometrotan. Amaitu zenetik kanalean 500 pertsona baino gehiago itota, "AEBetako ur-masarik arriskutsuena" izendatu dute 

Kaliforniako Ingurumen Osasunerako Arriskuen Ebaluaziorako Bulegoak abisu bat eman du All-American Canalean harrapatzen den edozein arrainentzat, merkurio, PCB eta selenio maila altuengatik. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Colorado ibaitik Salton itsasora: Imperial Valley-ren uraren istorioa (diaporama)
* All-American Canal - Mavenen Koadernoa
* "Munduko lubakirik handiena zulatu", 1936ko urria, Popular Science
* - 60 Minutes Atala: The All-American Canal (2010eko maiatzaren 2a, 17:00)
Berriz zentauro

**Berriz zentauro** Katixa Agirreren eleberria da, 2022ko iraileaan euskaraz argitaratua (Elkar), eta urte berean jada gaztelaniazko eta katalanezko itzulpenak izan zituena. Zientzia-fikziozko kokapen batean gertatzen da, XXI. mendearen erdialdeko Paris batean.

## Argumentua 
XXI. mendearen erdialdean, hondamendi klimatikoen ondoren, bidaiatzea ez da jada ohikoa. Hala ere, protagonista (Paula Pagaldai) proiektu pedagogiko bat egiteko Parisera doa, Mary Wollstonecraft idazle eta eragile feministaren bizitza eta lana ikertzera. Ikerketa horretan Frantziako Iraultzako historia ere tartekatuko da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Liburuaren kritikak Literaturaren Zubitegian
Tina Anselmi

**Tina Anselmi** (Castelfranco Véneto, 1927ko martxoaren 25a -ibídem, 2016ko azaroaren 1a) Italiako politikaria izan zen, eta, gainera, erresistentziaren parte izan zen Bigarren Mundu Gerran. Italiako historiako lehenengo emakume ministroa izan zen.

## Biografia 
Tina Anselmi familia katoliko eta antifaxista batean jaio zen, Treviso probintzian. Gaztaroan, erresistentzia italiarraren parte izan zen partisana gisa. Literaturan lizentziatu zen Milango Unibertsitate Katolikoan eta CGIL sindikatuko kide izan zen.

Diputatu demokristaua izan zen 1968 eta 1987 bitartean. 1976an, Giulio Andreottiren agintaldian, Lan eta Gizarte Segurantza Sailean, ministro kargua hartu zuen lehenengo emakumea izan zen Italian. Gero, Osasun ministroa izan zen, eta orduan eratu zen Osasun Zerbitzu Nazionala. Aldo Mororen familiaren eta gobernuaren arteko bitartekaria izan zen 1978an Brigada Gorriek bahitu zutenean. 1981ean, Propaganda 2 logia masoniko ezagunaren Ikerketa Batzordeko lehendakaria izatera pasatu zen. Lanean ari zela, gizonen eta emakumeen arteko berdintasunari buruzko legea sinatu zuen. 

Tina 89 urte zituela hil zen Italiako iparraldean, Castelfranco Vénetoko etxean, bertako hedabideen arabera.

## Ohoreak 
* Italiako Errepublikako Merituaren Ordena jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Imuruk aintzira

**Imuruk aintzira** AEBetako Alaska estatuko Seward penintsulako ur gezarik handiena da. 80 km2 ditu eta 260 km2-ko drainatze-arroa. 290 metroko altueran dagoen labazko ordoki baten tontorrean dago. Drainatze-arroa nahiko laua da, gehieneko kota 490 m-koa baita. Aintziraren eta Goodhope ibaiaren eskuineko bidegurutzearen buruan dagoen tarte baxu bat aintziratik oin gutxira altxatzen da. Fairhaven Ditch-ek ia ur guztia hartzen du aintziratik.  Serpentine Hot Springs Serpentine ibaira isurtzen da, 76 km-ra Imuruk aintziraren ipar-mendebaldean. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak