open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eszipion Emiliano

**Publio Kornelio Eszipion Emiliano Afrikarra** (; K.a. 185 &ndash; K.a. 129) jeneral eta politikari erromatarra izan zen. Luzio Emilio Paulo Mazedonikoren (Mazedoniako konkistatzaile) seme naturala izan zen. Publio Kornelio Eszipion Afrikarrak, Publio Kornelio Eszipion Afrikarra Nagusiaren (hau da, Eszipion Afrikarraren) seme zaharrenak, semetzat hartuta, *Afrikarra* abizena jaso zuen Eszipion Emilianok.

K.a. 151ean, Hispanian, Erromako armadek deskalabruak baino ez zituzten ezagutzen. Eszipion Emilianok, boluntario joanda, tribuen gainean bere aitonaordeak, Eszipion Afrikarrak lortutako entzutea berreskuratu zuen. Hurrengo urtean, Kartagokoek, Masinisa Numidiako printzearekin hitz egiteko bitarteko hautatu zuten. Masinisak, halere, Erromako sustapena izanda, gerra piztu zen berriro Kartago eta Erroma artean.

Lehen borroketan, Eszipion Emiliano nabarmendu zen, menpeko ofiziala izan arren. K.a. 147an, kontsul izendatu zuten, zilegizko adina ez bazuen ere. Honela, armadaren burua bihurtu zen. Kartagotarrak heroikoki borrokatuta ere, Erromako Senatuak hiria birrindu zuen.

K.a. 142an, zentsore izendatuta, garaikideen luxuari eta inmoralitateari aurre egiten saiatu zen. K.a. 134an kontsulatuan berriro, beste gerra batean aritu zen. Hispaniako Numantzia hiriak behin eta berriro menderatzen zituen Erromako armadak. Eszipion Emilianoren lehen ardura soldaduen morala eta diziplina igotzea izan zen. Hori lorturik, Numantzia setiatu zuen. K.a. 133an biztanleek hiria errenditu zuten. Horri esker, *Numantino* izengoitia ere jaso zuen Eszipionek.

Grako anaien (Gaio Grako eta Tiberio Grako) erreformen garaian, Senatuko alderdi atzerakoien alde jo zuen Eszipion Emilianok, bere emaztea Tiberio eta Gaioren arreba izanik ere. Tiberio Grakoren hilketaren berri jaso zuenean, Numanzian zelarik, hala esan omen zuen: "Honela hil daitezela honela jokatzen dutenak". K.a. 129an, laborantza-erreformei buruzko hitzaldia eman behar zuen eguenean, ohean hilik aurkitu zuten. Hilotza honen misterioa ez zen inoiz argitu. Urte batzuk geroago, Zizeronek Grakoen aldeko Karbori leporatu zion hilketa.

Eszipion Emiliano kulturazalea izan zen. Bere ondoan, garaiko kultura-pertsonaia garrantzitsuenak bildu zituen: Polibio historialari greziarra, Panezio filosofoa, Luzilio poeta eta Terentzio antzerkigilea. Aldi berean, Erromako ohitura zaharrak ere oso gustukoak zituen, Polibio eta Zizeronen arabera. Grakioen aurkaria izan arren, ez zegoen jende xumeen interesen kontra. Gizon moderatua garai zail batean izan zen. Hori zela eta, bi alderdikoek gorroto zioten.

## Oharra 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Publius Cornelius Scipio Aemilianus Africanus Numantinus. *Real Academia de la Historia.*
Mentxebike

[thumb|eskuinera|300px|[Pavel Axelrod, Julius Martov eta Alexandr Martinov mentxebikeak Estokolmon 1917ko maiatzean.]]
**Mentxebikeak** (, “Gutxiengoaren aldekoak”) Errusiako Langile Alderdi Sozialdemokratako fakzioa izan ziren. 1903an sortu zen, alderdiaren II. kongresuan galtzaile atera zirenean. Fakzio honek Julius Martov eta Georgi Plekhanov zituen buru. Irabazleak boltxebikeak izan ziren, Lenin buru zutenak.

Mentxebikeek, boltxebikeen tesien aurka, alderdiaren oinarri sozialaren hedapena lehenesten zuten, homogeneotasun ideologikoaren eta antolakuntza gaitasunaren gainetik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Proletarioen diktadura

start=355|thumbtime=390|thumb|Iraultza eta gizarte komunista ulertzeko gakoak
**Proletarioen diktadura**, teoria marxista eta ideologia komunistaren arabera, trantsiziozko sistema politikoa da, proletarioek, burgesia baztertuz, aginte politikoa eta ekoizpideen jabetza (iraultzaren bidez) eskuratu ondoren, indarrean jarriko dena. Etapa honi sozialismo ere deitu dio hainbat autorek. Termino hau marxismoaren sortzaileek hartu zuten, Karl Marx eta Fiedrich Engelsek, XIX. mendean, Parisko Komuna adibidetzat hartuta.

## Ideiaren garepena 
Karl Marxen ustetan, Parisko Komunan egin zen proletarioen diktadurarako lehen saio nagusia. 1917ko Errusiako Iraultzaren ondoren, langileen diktadura abiarazi zuten boltxebikeek gobernu gisa. Sobietar Batasuneko gertaerak oinarritzat harturik, langileen diktaduraren prozedurari buruzko ikuspegi desberdinak sortu ziren pentsalari marxisten artean. Trotskiren aburuan, 1921etik aurrera Sobietar Batasunean bideratu zen prozesua, langileen diktadura baino, langileei oro har ezarri zitzaien sistema burokratiko eta askatasunen murriztailea izan zen, teori marxista-leninistetatik at. Maoren teorien arabera, bestalde, herrialde erdifeudal edota erdikolonialetan proletarioen diktadura ezarri aurretik ezinbestekoa da iraultza sozialistak eskatzen dituen baldintzak antolatzeko herri-errepublika demokratikoa eratzea, kapitalismoak egiteke utzitako aurrerapen demokratikoak proletarioek beste herri-mailekin, batez ere nekazariekin, batera burutzeko.

Pentsalari askok kontsideratzen dute, marxismoaren proletarioen diktaduraren ikuspuntua demokraziari lotuta doala eta ezin duela hartu alderdi bakarreko Estatuaren forma. Jatorria ikertu ezkero, ikusi daiteke bere helburua ez dela inoiz diktadura izan (normalean erabiltzen den zentzuan), gobernu mota demokratiko bat izango litzatekeela baizik. Teoriak dio, Estatu demokratiko bat izango litzatekeela, sufragio unibertsalduna. Hala ere, kritikoek baieztatzen dute sufragio unibertsala eta demokrazia zuzena ezin direla alderdi totalitario batekin batera egon.

1970eko hamarkadaren hasieran, Europako mendebaldeko alderdi komunista batzuek (Italia, Frantzia eta Espainiako alderdi komunistak), langileen diktadura alde batera utzi eta, sozialismorako urrats gisa, herri klaseen arteko programa bateratu baten aldeko estrategia aldarrikatu zuten, hauteskundeen eta berrikuntzen bidez. Eurokomunismo izena hartu zuen ikusmolde horrek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ordoviziar

thumb|
**Ordoviziarra** Paleozoikoko bigarren garaia da, Kanbriarraren ondoren eta Siluriarraren aurretik. Berez bi garai hauen artean zeuden harri batzuen inguruko eztabaidarekin bukatzeko izendatu zuen Charles Lapworthek 1879an. Ofizialki 1906an onartu zuen Geologiako Nazioarteko Kongresuak.

Orain dela 488.3 milioi urte hasi zen eta orain dela 443.7 milioi urte bukatu. Biak extintzio handiekin bat egiten duten garaiak dira.

**Ordoviziar** garaia zatitzeko honako atalak bereizten dira:
* Behe Ordoviziarra: (Tremadoc eta Arenig)
* Ordoviziar ertaina: (Caradoc, Llanvirn, Llandeilo)
* Goi Ordoviziarra: (Ashgill)

## Ordoviziarreko paleogeografia 
Itsas maila altua izan zen Ordoviziarrean. Tremadoc garaian itsasoaren transgeresioak inoiz egon diren handienak izan ziren.
Hegoaldeko kontinente guztiak Gondwana izeneko kontinente bakarrean batu ziren. Kontinente hau ekuatorean hasi zen eta Hego Poloan bukatu zuen bere ibilbidea. Hasiera epela izan zuela uste da Ipar Amerika eta Europan itaso ez oso sakonak zeudelarik. Itsaso hauetan arrezifeak sortu ziren.

Garaiko arroka gehienak sedimentarioak dira baina ez zegoenez oso mendi alturik gehienak kareharriak dira.

Orogeniari dagokionez, Taconiar orogenia dago.

## Fauna eta flora 
Ipar Amerika eta Europan itsaso ez oso sakonak zeuden. Trilobiteak eta Brakiopodoak nahiko ugariak izan ziren. Briozoak eta koralezko uharriak garai honetan agertu ziren. Molusku barietate ugari agertu ziren: babalbioak, gasteropodoak eta nautiloideoak.
Lehenengo landare lurtarrak agertu ziren.

## Kanpo estekak
Avogadroren konstantea

**Avogadroren konstantea** (sinboloa: *N*A edo *L*) lagin baten gauzaki elementalen kopurua eta substantzia-kantitatearen arteko proportzionaltasun faktorea da. Bere definizio zehatza da:

: *N*A = &nbsp;mol−1

SI sistemaren unitatea alderantzizko mola (mol−1) da. Konstantearen zenbakizko balioari **Avogadroren zenbakia** deritzo.

: Avogadroren zenbakia = 

Amedeo Avogadro zientzialari italiarraren ohorez deitzen da horrela, bere balioa kalkulatu ez zuen arren. Balio hau asmatu zen kalkulu kimikoak errazteko, mol baten masak gramotan eta gauzaki elemental baten masak masa atomikoaren unitateetan (u) balio bera izan zezan. Adibidez, ur molekula baten batezbesteko masa 18,015&nbsp;u denez, mol baten ( molekularen) masa 18,015&nbsp;g izango da:
thumb|250x250px|Milimetro kubiko bat oso txikia den arren, 6,022&nbsp;×&nbsp;1023 milimetro kubikok 84 kilometroko aldeak dituen kubo bat osatuko lukete.
Balio zehatz bezala birdefinitu zen arte 2019an, Avogadroren konstantea karbono-12aren 12 g-tan dagoen neurtutako atomo kopurua zen:  mol−1. Neurketa zenez ziurgabetasun bat zuen, parentesi artean adierazita, baina oraingo definizio zehatzak ez du ziurgabetasunik. Hau da, dozena bat zerbaiten zehazki 12 unitate diren bezala, mol bat zerbaiten zehazki  unitate dira.

## Ikus, gainera 
* Avogadroren legea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mikropaleontologia

**Mikropaleontologia** Paleontologiatik bereizten da mikroskopioa edo lupa bezalako tresneriaren erabilpena derrigorrezkoa egiten delako mikrofosilak aztertzeko.

Mikropaleontologia tresna praktikoa da Geologiarentzat, eta batez ere honen adarra den Sedimentologiarentzat. Mikrofosilek informazio azkarra ematen dute arroka bat datatzeko, ingurune itsastarra edo kontinentala mugatzeko, paleogazitasuna edo paleobatimetria finkatzeko...

Paleontologiarekin ezer gutxi jakin daiteke Lurraren historiaren lehenengo 3/4etatik. Baina Mikropaleontologiak aukera eskaintzen du Aurrekanbriar garaiaren inguruko zehetasunak jasotzeko.

Zientzia berria da **Mikropaleontologia**, baina petrolioaren ikerketak direla eta aurrerapausu handiak izan ditu azkeneko urteetan. Hala ere mikropaleontologiarekin zerikusia duten lehenengo idatziak Herodotok egin zituen k.a. V. mendean eta Pliniok eta Estrabonek I. mendean. Ez zen izan van Leeuwenhoekek mikroskopioa asmatu arte zientzia honek garapena izan zuela. Hookek lehenengo mikroforaminiferoa deskribatu zuen (*Ammonia beccarii*) XVII. mendean. Ondoren hainbat izen garrantzitsu egon dira, adibidez, Alcide d'Orbigny, Haeckel eta Grzibowski kasu.

## Ikus, gainera 
* Dinoflagelatu
* Silikoflagelatu
* Diatomea
* Erradiolario
* Ostrakodo
* Mikrofosil

## Kanpo estekak
Mikrofosil

[thumb|300px|[Ostrakodo baten mikroskopio elektronikoko irudia.]]
**Mikrofosil** izenarekin bere ikerketarako mikroskopio bat edo lupa bat erabili behar diren fosil guztiak identifikatzen dira.

**Mikrofosil**ek hainbat abantaila dituzte fosil gehienekin alderatuta.
* Harri sedimentario gehienetan aurki daitezke.
* Ondo kontserbatuak egon ohi dira bere tamaina txikia dela eta.
* Erruz agertzen dira sedimentuetan
* Erregistro fosilaren parterik handiena betetzen dute.
* Analisi kuantitatibo zehatzak egiteko balio handikoak dira.

Deskribatu zen lehenengo mikrofosila *Ammonia beccarii* mikroforaminiferoa izan zen, Hookek egin zuelarik.

Azkeneko urteetan balio ekonomikoa dela eta ikertzen dira gehienbat mikrofosilak, petrolioaren ustiakuntzan datu garrantzitsuak ematen baitituzte.

## Ikus, gainera 
* Dinoflagelatu
* Silikoflagelatu
* Diatomea
* Ostrakodo
* Mikropaleontologia

## Kanpo estekak
Takeshi Kitano

aktore, zinemagile, umorista, idazle, poeta, pintore eta bideo-jokoen diseinatzaile japoniarra da. Oso ezaguna bere herrialdean (non astero telebistan ateratzen da), mundu osoan bere mafiosoei buruzko filmengatik da ezaguna, hainbat sari irabaziz.

Takeshi's Castle (Espainian *Humor Amarillo* deitua) telebistako umorezko saioaren aurkezlea izateagatik ere ezaguna bada.

## Filmografia 
### Zuzendaria 
* 1989 *Violent Cop* (*その男、凶暴につき*, *Sono otoko, kyobo ni tsuki*)
* 1990 *Boiling Point* (*３－４Ｘ１０月*, *3-4x jugatsu*)
* 1991 *A Scene at the Sea* (*あの夏、いちばん静かな海*, *Ano natsu, ichiban shizukana umi*)
* 1993 *Sonatine* (*ソナチネ*, *Sonatine*)
* 1994 *Getting Any?* (みんな　やってるか！, *Minnâ-yatteruka!*)
* 1996 *Kids Return* (キッズ・リターン, *Kizzu ritân*)
* 1997 *Hana-Bi* (*花火*, *Hana-bi*)
* 1999 *Kikujiro* (*菊次郎の夏*, *Kikujiro no natsu*)
* 2000 *Brother* (ブラザー, *Burazā*)
* 2002 *Dolls* (*ドールズ*, *Dōruzu*)
* 2003 *Zatōichi* (*座頭市*, *Zatōichi*)
* 2005 ''Takeshis'* (タケシズ, *Takeshis'*)
* 2007 *Glory to the Filmmaker!* (*監督ばんざい!*, *Kantoku Banzai!*)
* 2007 *Chacun son cinéma* - *One Fine Day* (*Subarashiki kyûjitsu*)
* 2008 *Achilles and the Tortoise* (*アキレスと亀*, *Akiresu to Kame*)
* 2010 *Outrage* (*アウトレイジ*, *Autoreiji*)
* 2013 *Outrage Beyond* (*アウトレイジ ビヨンド*, *Autoreiji Biyondo*)
* 2015 *Ryuzo and His Seven Henchmen* (*龍三と七人の子分たち*, *Ryūzō to Shichinin no Kobuntachi*)
* 2017 *Outrage Coda* (*アウトレイジ 最終章*, *Autoreiji Saishūshō*)

### Aktorea 
* 1969 *Go, Go Second Time Virgin* (*ゆけゆけ二度目の処女*, *Yuke yuke nidome no shojo*)
* 1981 *Dump Migratory Bird* (*ダンプ渡り鳥*, *Danpu Wataridori*)
* 1981 *Manon* (*マノン*)
* 1981 *Completely... With That Air!* (*すっかり・・・その気で!*, *Sukkari... sono ki de!*)
* 1982 *Secret of Summer* (*夏の秘密*, *Natsu no Himitsu*)
* 1983 *Merry Christmas Mr. Lawrence* (*戦場のメリークリスマス*, *Senjou no merī kurisumasu*)
* 1989 *Violent Cop* (*その男、凶暴につき*, *Sono otoko, kyobo ni tsuki*)
* 1990 *Boiling Point* (*３－４Ｘ１０月*, *3-4X jugatsu*, lit. *San tai yon ekkusu jugatsu*)
* 1993 *Sonatine* (*ソナチネ*, *Sonatine*)
* 1995 *Getting Any?* (*みんな　やってるか！*, *Minnâ-yatteruka!*)
* 1995 *Johnny Mnemonic*
* 1995 *Gonin*
* 1997 *Hana-Bi (花火, Hana-bi)*
* 1998 *Tokyo Eyes*
* 1999 *Kikujiro* (*菊次郎の夏*, *Kikujiro no natsu*)
* 1999 *Gohatto* (*御法度*, *Gohatto*)
* 2000 *Brother* (ブラザー, *Burazā*)
* 2000 *Battle Royale* (*バトル・ロワイヤル*, *Batoru rowaiaru*)
* 2001 *Battle Royale: Edición Especial* (*バトル・ロワイヤル 特別篇*, *Batoru rowaiaru tokubetsu ami*)
* 2003 *Zatōichi* (座頭市)
* 2003 *Battle Royale 2: Réquiem* (*バトル・ロワイヤルII 鎮魂歌*, *Batoru rowaiaru II chinkon uta*)
* 2004 *Izo*
* 2004 *Blood and Bones* (血と骨, *Chi to hone)*
* 2005 *Takeshis'* (*タケシズ, Takeshis'*)
* 2007 *Glory to the Filmmaker!* (*監督ばんざい!*, *Kantoku Banzai*)
* 2008 *Achilles and The Tortoise* (*アキレスと亀*, *Akiresu to kame*)
* 2010 *Outrage* (*アウトレイジ*, *Autoreiji*)
* 2013 *Outrage Beyond* (*アウトレイジ ビヨンド*, *Autoreiji Biyondo*)
* 2017 *Ghost in the Shell*
* 2017 *Outrage Coda* (*アウトレイジ 最終章*, *Autoreiji Saishūshō'')

## Kanpo estekak
Kitinozoo

**Kitinozooak** 210 eta 2000 mikrometro arteko tamaina duten palinomorfoak dira. Talde hau Behe Ordoviziarrean sortu zen. **Kitinozoak** itsastarrak dira eta izan daitezke izaki bakartiak edo kolonialak. Beraien teka botila itxurakoa da eta pareta pseudokitinotsua dute.

Behe Paleozoiko eta Zenozoikoan oso erabiliak dira bioestratigrafian, batez ere petrolioaren industrian.

Gaur egun Rhyzopodoen barnean sartzen dira, biana ez dago oso argi euren afinitatea.
Hirugarren Gerra Punikoa

**Hirugarren Gerra Punikoa** Kartagok eta Erromak elkarren aurka K.a. 149tik K.a. 146raino egindako gerra izan zen.

## Aurrekariak 
Bigarren Gerra Punikoaren ondoren, Erromak menperatzen zituen lurrak ekialdean zein mendebaldean zabaldu zituen. Ekialdean inperio helenikoak garaitu zituen, eta mendebaldean, Kartagoren kontra laguntza eman zioten Hispaniako tribuek.

Kartagok, ordea, aliaturik eta koloniarik gabe, 200 zilarrezko talentu urtero ordaindu behar izan zuen 50 urtez.

Erromatarrek, hala ere, beldurra zioten Kartagori. Ez zuten indarra berreskuratzeko aukerarik eman nahi. Katon Maior nabarmendu zen Kartagoren kontrako salaketan. Gainera, Kartagoko merkataritza eta ahalmen ekonomikoa berehala suspertu ziren, Erromaren beldurra areagotuz.

Bake hitzarmenaren arabera, Kartagoko muga arazoak Erromak epaitu behar zituen. Armada osatu baino lehen, Erromako baimena ere eskatu behar zion. Hori zela eta, hurrengo 50 urteetan Numidiako erresumarekin izandako muga arazoak, Erromako Senatuari aurkeztu zizkion. Senatuak, kasu gehienetan, Numidiaren alde jokatzen zuen, Erromaren aliatua baitzen.

## Gerraren ibilbidea 
K.a. 151n, Kartagok zorra kitatuta, bake hitzarmena amaitutzat jo zen ikuspuntu helenikotik. Erromak, berriz, uste zuen hitzarmenak Kartagoko behin betiko menpekotasuna adierazten zuela.

Numidiak Kartagoko mugak eraso zituenean, Kartagok indarrez erantzun zion. Kartagok porrota iraingarria jasoz gero, Numidiak beste 50 urteko zorra ezarri zion. Jarraian, Erromak Kartagoko jokaera gaitseztu zuen, eta erromatarrak baretzeko kalte-ordainak eskatu zizkion.

Kartagok bake negoziazioak proposatutakoan, Senatuak 300 haur nobleak preso Erromara eramatea eskatu zion. Hala egindakoan, armada desegitea eskatu zion Erromak. Geroztik, kostatik 10 milia barrura sartzea eskatu zuen Erromak. Kartagok errefusatzerakoan, gerra piztu zen.

Kartagok hiru urteko setioa jaso zuen, Eszipion Emilianok k. a. 146an hiria hartu arte.

## Ondorioak 
thumb|Kartagoko aztarnak
Borrokaz gain, goseak ere kartagotar asko hil zuen. Gerra bukatzena, 50.000 biztanle baino ez ziren bizirik. Guztiak esklabo saldu zituzten .

Hiria 10 egunez erre zuten. Harresiak, eraikinak eta kaia erabat suntsitu zituzten. Aldameneko eremuetan gatza bota zuten, hurrengo urteetako uztak zapuzteko. Azken ekintza hau, halere, ez da gerra liburuetan agertzen, eta gaur egungo historialariek zalantzan jartzen dute.

Gainerako lurrek Erromako Afrika izeneko probintzia osatu zuten Mendebaldeko Inperioa desegin zen arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Silikoflagelatu

**Silikoflagelatuak** edo **Dictyochales** eskeleto silizeoa duten protofitoak dira. Guztiak ur gazi itsastarretan bizi dira eta planktonikoak dira. Diatomeoen antzekoak dira baina flageloak dituzte. **Silikoflagelatuak** Kretazeoan garatu ziren eta latitude altuetako sedimentuaten erabiltzen dira Paleontologian.
Diatomeak baino gutxiago erabiltzen dira batez ere uriagoak direlako eta bariabilitate intraespezifiko altuagoa dutelako. Bere faktore mugatzailea eta diatomeoena antzekoa da. Balio paleoekologikoa eta paleogeografikoa antzekoa da.

Balio ekonomikoa dute diatomeoekin agertzen direlako diatomitatan, eta hauek filtroak egiteko erabiltzen dira.

## Morfologia 
Beraien oinarria normalki zuzenki erlazionatzen diren silizeozko tutuak osatzen dute; era honetan *oin eraztuna* deitzen den egitura eratzen da. Egitura horiek 3tik 8ra tutu osa dezakete, hauetatik luzera ezberdineko oin eta arantza ezberdinak atera daitezke.

**Silikoflagelatu** gehienetan oin eraztunaren gainean egitura piramidala gainjartzen zaie, lateralki ikusita, piramide hau alboko tutuengatik osatuta dagoela ikus daiteke. Kasu gehienetan tutu lateral hauek oin tutuen erdialdetik atertzen dira. Albo tutu hauek alde apikalean (goiko aldean) elkartzen dira eta kasu bakoitzean tutu apikala sortaraziko dute eta bestetan eraztun apikala.

Batzuetan gune apikalean, arantza apikala deritzon egitura. Alboko tutuen artean sortarazten diren guneei *atariak* deitzen zaie.

## Eboluzioa 
Lehenak Behe Kretazeoan sortu ziren. Ondo ezagutzen diren elkarteak egon ziren Goi Kretazeoan. Ondoren, K/T mugan, krisialdiaren ostean egitura sinpleko silikoflagelatuak agertu ziren.

Eozenotik aurrera lehen foma konplexuak agertu ziren. Garai honetan gune apikalak agertu ziren. Oligozenoan formarik konplexuenak garatu ziren.
Aizkora

**Aizkora** bat zurezko heldulekudun eta metalezko ahodun tresna bat da, egurra edo zenbait lekuetan ere harri leunak mozteko erabiltzen dena. Garai batean, ehizarako eta borrokarako ere erabili izan zen.

Ohiko lanabesa izan da euskaldunon artean, harrizkoa garai zaharretan, brontzezkoa gero eta burdinazkoa egun. Herri kiroletan ere ohikoa da aizkora proba edo apustua.

## Etimologia 
Egungo teoria funtsezkoenaren arabera,  *aizkora* hitza esanahi berbera duen latineko *asciola* hitzetik datorke.

XX. mendean (aitzineuskarari buruzko azterlanak hasi baino lehenago), euskalariek uste izan zuten *aizkora* hitza eta beste batzuk (*aizto*, *aitzur*...) *haitz* errotik zetozela, eta antzina tresna horiek harriaz egiten zirela erakusten zigutela hitz horiek.

## Sinesmen eta elezaharrak 
* Aizkora botatzen den iskilu edo arma gisan azaltzen da elezaharretan, ireluen gustuko armatzat. Horrela da *Basajaun eta San Martiniko* elezahar ezagunaren aldaera guztietan.
* Beste aldetik, aizkorak nolabaiteko "tximistorratz" magikoaren lana egiten du ekaitzetan etxeak eta bordak babesten. Horretarako, ekaitzak irauten duen bitartean etxeko edo borda zein ukuiluko ateburuaren azpian jarri behar da aizkora, ahoz gora: era horretan, tximistek ez dute babestutako eraikuntza joko.
* Euskal Herriko zenbait lekutan, tximistaren izenetako bat oinaztarria da, baita *harrizko tximista*ren esanahiarekin. Izenak sinesmen honetatik dator: tximistak hodeietatik ekaitzaren ireluek botatako harrizko aizkorak dira. Sukarrizko harri puska zapala da inoiz, edo harrizko aizkora leundu bat (Historiaurrekoa). Beste zenbaitetan, trumoi-hodeitik botatakoa burdinazko zein brontzezko aizkora da.
Hori dela eta, artzainek eta baserritarrek uste zuten harrizko aizkora zahar horiek indar berezia zutela tximisten aurka babesteko, eta horregatik estimatuak ziren.
* Urbasako ikazkin batek *Hartzaren baratza* izeneko lekuan hartza engainatzeko erabiltzen duen tresna aizkora da: hatzaparrak berak aizkoraz pitzatutako enbor betean sartzeko engainatuz harrapatzen du. Ipuinaren beste aldaera batean, horrela basajaun bat harrapatzen du.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Jose Migel Barandiaran (1976): *Jose Miguel de Barandiaran, obras completas*, La Gran Enciclopedia Vasca, Bilbo.
* José Dueso (1996): *La primitiva religión de los vascos*, Orain. .
* *Mitos y creencias*. Egilea, Jose Maria Satrustegi. Argitaletxea, Orain, 1995.

## Kanpoko loturak 
## Kanpo estekak
Mafia

thumb|Palermon ustezko hainbat eta hainbat mafiosori 1901ean egindako epaiketa handiaren zirriborroa, ''L'Ora* egunkarian argitaratua (1901eko maiatza).

**Mafia** edo *Cosa Nostra* (italieraz, «gure gauza») erakunde kriminala da, XIX. mendearen erdialdean Sizilian sortua. Mafiako kideei **mafioso** deritze (italieraz, *mafioso* singularrean, *mafiosi* pluralean). Erakunde mafiosoak Mendebaldeko kulturaren zati bihurtu dira, hainbat eta hainbat film, liburu eta telebistako saiotan agertu baitira.

Mafiako kideek ohore araudia jarraitu behar dute: taldeko agintariek esaten dutena egin behar dute beti, elkarri lagundu, eta mendekua hartu erakundearen sekretuak zabaltzen dituenaren kontra (mendekua senide guztiei ezar dakieke).

## Historia 
Napoleonen gudarosteak Sizilia inbaditu zuenean, herriko aristokraziaren interesak zaintzeko sortu zen mafia. Ondoren, lur jabe handien esanetara zegoen polizia pribatu gisako zerbait bilakatu eta ezkutuko elkarte moduan antolatu zen.

Faxismoaren garaian, haren kontra jarri zen. Bigarren Mundu Gerraren ondoren Siziliaren burujabetasuna eskatzen zuen higikundearen alde jarri zen.

XX. mendearen hasierako mafia Estatu Batuetan zabaldu zen, italiarren immigrazioa zela bide. Lege lehorrari esker, 1920ko hamarkadan, indar handia hartu zuten, 1980ko hamarkada arte galdu ez zutena. Estatu Batuetan duen adarrak, *Cosa Nostra'' izenekoak, herrialde hartako drogaren, prostituzioaren eta jokoaren zati handi bat kontrolatzen du. Mafiaren interesak bai Italiako eta bai Estatu Batuetako politikari askoren interesekin bat datozenez, askotan ez dute arazo larririk izan justiziarekin.

1982an Palermon Carlo Alberto della Chiesa, mafiaren kontrako borrokaren buruzagi nagusia hil ondoren, Italiako gobernuak erakundearen kontrako neurri gogorrak hartu zituen. 1993ko urtarrilean Siziliako poliziak Salvatore Riina (dirudienez 1970-1990 bitartean mafiaren buruzagi nagusia izandakoa) atxilotu zuen.

## Ikus, gainera 
* Camorra
* 'Ndrangheta
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arratia-Nerbioi

thumb|300px|Bizkaiko Foru Aldundiak Bizkaian bereizten dituen zazpi eskualde estatistikoak. Arratia-Nerbioi, hegoaldean, morez.

**Arratia-Nerbioi** Bizkaiko hego-mendebaldeko eskualde bat da, Arabarekin muga egiten duena. Eskualdearen izena Arratia eta Nerbioi ibaietatik dator. Mendi nagusiak Gorbeia eta Itxina dira. Hamasei udalerrik osatzen dute eskualdea, Arratia haranekoak barne: Arakaldo, Arantzazu, Areatza, Arrankudiaga, Arteaga, Bedia, Dima, Igorre, Lemoa, Orozko, Otxandio, Ubide, Ugao, Urduña, Zeanuri eta Zeberio.

## Geografia 
[thumb|300px|[Arratia (ibaia)|Arratia ibaia, Areatza zeharkatzerakoan.]]

Eskualde honek 400 km2ko azalera du, 1998ko datuen arabera (Bizkaiaren % 18), eta 21.083 biztanle zituen guztira 1997an (Bizkaiaren %&nbsp;1,85).

Ugao-Miraballes da eskualdeko udalerririk jendetsuena (4.014 biztanle 2008an), baina azalera handiena Orozkok du, alde handiz gainera. Arakaldo, Ubide eta Arantzazu bezalako udalerri txikiak kenduta, nahiko orekatuta dago biztanleria gainerakoen artean.

## Udalerriak 
## Ekonomia 
Alor ekonomikoan, 1996an 2.590.000 pezetakoa izan zen biztanleko eskualdearen Barne Produktu Gordina (BPG). EAEko indize bateratzeailea 100 eta Bizkaikoa 93 izanik, 113an zegoen Arrati Nerbioi, nahiz eta alde nabarmenak egon udalerrien artean.

Industriak osatzen zuen eskualdeko balio erantsiaren zatirik handiena: 1996ko datuen arabera, sektore horrek ekartzen zuen aberastasunaren % 52, Bizkaiko batezbestekoaren gainetik ia 20 puntuz. Kopuru hori % 65etik igotzen zen, esaterako, Arakaldon, Arantzazun edo Igorren (azken honetan % 75).

Zerbitzuek eman zuten urte horretan eskualdean sortu zen balio erantsiaren % 36,9, Bizkaiko batezbestekoaren azpitik, nahiz eta horren gainekoa izan eskualdeko udalerri gehienetan.

Lehen sektoreak egitura ekonomikoan duen presentzia ere Bizkaiko batezbestekoaren gainekoa da askogatik, eta herri batzuetan, Diman, esaterako, balio erantsiaren % 21 hortik zetorren.

## Euskara 
Hizkuntzari dagokionez, euskara da nabarmen nagusi Arrati Nerbioi eskualdean. 1996ko datuen arabera, 11.738 euskaldun, 2.918 ia euskaldun eta 6.134 erdaldun bizi ziren bertan. Erdaldunen kopurua argitzeko, esan beharra dago udalerri gehienetan euskaldunak gehiago direla erdaldunak baino, baina bi herri nahiko jendetsutan, Urduñan eta Ugao-Miraballesen, erdaldunek dute gehiengoa.

## Ikus, gainera 
* Bizkaiko eskualdeen zerrenda
* Arratia
* Nerbioi ibarra

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Arratia-Nerbioi eskualdeko adierazleak Bizkaia.net webgunean
Katon Minor

**Marco Porcio Catón** (), **Katon Minor** deitua, (K.a. 95 &ndash; K.a. 46ko apirilaren 12a) Erromatar Errepublika beranteko politikaria izan zen. *Minor* goitizena jaso zuen haren herenaitonagandik (Katon Maior) bereizi ahal izateko. Filosofia estoikoko jarraitzailea, Julio Zesarren etsai porrokatu eta tematia izan zen. Ustelkeriaren salatari nekaezina, ezaguna da erostezina zelako.
Hanibal

**Hanibal** (fenizieraz: 𐤇𐤍𐤁𐤏‏𐤋 *Hanni-baʾal*, «Baalen dohaina» edo «Baal jainkoari eskerrak»; la palma, K.a. 247 &ndash; Bitinia, Anatolia, K.a. 183 aldean) 

## Bizitza 
Hamilkar Barkaren semea, aitak erromatarrenganako gorrotoa erakutsi zion. Aitari lagundu zion Iberiar penintsulan eta hura hil ondoren, bederatzi urte zituela, bere koinatu Hasdrubalen agindupean jarri zen. Hura ere hil zenean, kartagotar armadak buruzagitzat hartu zuen (K.a. 221). Erromaren aurkako mendekua hartu nahirik, erromatarren aliatu Sagunto hiriari setioa jarri zion (K.a. 219) eta Bigarren Gerra Punikoa abiatu (K.a. 219-201).

Iberiar penintsulan bere anaia Hasdrubal Barka utzirik, iberiar eta zelta mertzenario anitzez hornituriko armada indartsu batekin Italiar penintsulara lurrez iristeko egitasmoari ekin zion. Pirinioak, Alpeak eta Apeninoak zeharkaturik, garaipen batzuk lortu zituen (Tesino, Trebia, Trasimena, Canas), baina Erroma ezin harturik eta Kartagok bertaratzeko deiturik (K.a. 203), erromatarrak —Eszipion Afrikarra buru zutela— nagusitu zitzaizkion Zamako guduan (K.a. 202).

Gudu hura galtzearen errua Kartagoko agintarien berekoikeriari egotzirik eta Alderdi Demokratikoaren buruzagi zela, erreforma politiko-ekonomikoak eta militarrak bultzatu zituen. Sufeta izendaturik, Erromara salatu zuten etsai politikoek, eta Tirora erbesteratu behar izan zuen (K.a. 196). Siriako Antioko III.aren gortean lehenik eta gero Bitiniako Prusias erregearen ondoan babesa harturik, Erromaren aurka borrokatzen saiatu zen beti. 

### Heriotza (K. a. 183 - 181) 
[thumb|Hanibalek bere hitzaldia prestatzen du, pozoiarekin bere buruaz beste egin aurretik. [Gilbert Abbott à Beckett|Gilbert Abbott à Becketten *Erromako Historiaren Komikian (The Comic History of Rome, c.a.* 1850) John Leechek eginiko karikaturan. ]]
Libisan bizi zen Bitiniako Prusias I.aren gonbidatua zen bitartean. Baina erromatarrek Prusias mehatxatu zuten Hanibal Tito Quincio Flaminino enbaxadoreari entregatzeko. Etsaien esku preso erortzearen beldur, luzaroan eraztun batean zeraman pozoia erabili zuen bere buruaz beste egiteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Glenn Murcutt

**Glenn Murcutt** (Londres, 1936ko uztailaren 25a - ) arkitekto australiarra da.

Klima eta paisaiarekin harmonian dauden eraikin ekologikoak egiten ditu, ekai "bakunak" erabiliz (metala, zura, beira, adreilua). Murcuttek funtzionalismo ekologiko deritzo.

Sydneyko promotore-eraikitzaile baten semea, umetatik egon zen eraikuntzari lotua aita zela medio. Murkuttek sakonki ezagutzen ditu txapazko eta zurezko nekazari hangarrak eta horien aurre-fabrikazio teknologia. 1956 &ndash; 1961 artean Arkitektura ikasi zuen eta 1969 urtean ireki zuen bere agentzia, laguntzailerik gabe lanean. Guztira 500 bat etxe berezi eraiki ditu, baita museoak eta kultura etxeak ere. Australiako arkitektorik ezagunena bihurtu da eta haren arkitektura paregabeak arkitekto generazio australiar oso bat inspiratu du .

2002 urtean Pritzker Saria jaso zuen, haren karrera berezi eta etorkizun-sena duen arkitekturagatik.

## Lan garrantzitsuak 
Orain arte eraikitako lan guztiak Australian egin ditu.

* 1960 : Devitt Etxea, Beacon Hill, Sydney
* 1968-69 : Glenn Murcutt Etxea, Mosman, Sydney,
* 1972-73 : Laurie Short Etxea, Terrey Hills, Sydney
* 1974-75 : Marie Short Etxea, Kempsey
* 1977-78 : Ockens Etxea, Cromer, Sydney
* 1977-80 : Nicholas Etxea, Mount Irvine
* 1979-82 : Tokiko Historiaren Museoa, Kempsy
* 1980-83 : Ball-Eastaway Etxe eta Lantegia, Glenotie, Sydney
* 1981-82 : Fredericks Etxea, Jamberoo,
* 1982-84 : Etxea, Bingi Point
* 1983-94 : Prat Etxea t, Kew, Melbourne
* 1986-90 : Magney Etxea, Paddington, Sydney
* 1988-91 : Done Etxea, Mosman, Sydney
* 1989-92 : Muston Etxea, Seaforth, Sydney
* 1989-94 : Simpson-Lee Etxea, Mount Wilson
* 1991-94 : Marika-Alderton Etxea, Yirrkala Komunitatea, Iparraldeko Lurraldeak
* 1992 : Estudioa, Kempsey

## Kanpo loturak 
*  Elkarrizketa Glenn Murcutt-ekin
Kurów

**Kurów** Poloniako herri bat da. 2.800 biztanle ditu 11.3&nbsp;km²-tan banatuta, 248 biz/km²-ko dentsitate batekin. Herriaren barnetik Kurowka ibaia igarotzen da.

Kurow, XII. mendetik existitzen da herri bezala, 1185. urtean izan zen sortua.

## Kanpo estekak
Aranera

**Aranera** okzitanieraren dialektoa den gaskoiaren aldaera bat da. Arango haranean (Katalunia) mintzatzen da. 2006ko abuztuaren 9tik —lege bidez 2010ean egikaritua— Kataluniako autonomia erkidego osoan hizkuntza ofizial izaera du, katalana eta gaztelaniarekin batera, Kataluniako estatutu berrian hala jasota. 1984an aranera Arango haraneko hezkuntza sisteman erabiltzeko hizkuntza izendatu zen.

## Arautzea 
Aranerak berezko idaztarauak ditu, eta gaskoiaren gainerako aldaeretatik bereizita dago, berezko dituen ezaugarriak kontuan hartzen dira idazteko garaian. Adibidez, emakumezkoentzako pluralak *-es* bukaera da (*es hemnes araneses*, 'emakume arandarrak'), gizonentzako pluralen -*i* (*es aranesi*) eta artikulu piriniotarrak (*eth*, *era*, *es*).
thumb|220px|ezkerrera|Aranerazko errepide seinaleak
## Inguruko hizkuntzen eragina 
Aranerak inguruko hizkuntza ofizialen eragina jaso du historikoki (gaztelaniarena lehendabizi, katalanarena ondoren), eta egun gaskoitik bereizten dituen ezaugarriak ditu. Horrela, azken hamarkadetan neologismo "hispaniar" ugari gehitu zaizkio araneraren lexikoari. Esaterako, *actuar* (okzitanierazko "agir"-en ordez), *empresa* (vs. "entrepresa"), *foment*, *impartir*, *increment* (vs. "aumentacion"), *laborau*, *matrícula* (vs. "inscripcion"), *oficina* (vs. "burèu"), etab.

## Erabilera 
## Ekimenak 
2019an *Corsa Aran per sa lengua* izeneko lasterketa aldarrikatzailearen 26. edizioa ospatu zuten, Korrikaren ereduari jarraituz. Hurrengo urtean, COVID-19 zela eta, bertan behera geratu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak 
*  Aranerari buruzko ikastaro eta loturak
*  Aranes.org webgunea
*  Araneraren idaztarauak
Sejano

**Luzio Elio Sejano** () (Volsinii, Etruria, K.a. 20 - K. o. 31ko urriaren 18an) militar erromatarra izan zen, Tiberio enperadorearen laguna. Adiskidetasuna horri esker, garaiko erromatarrik beso luzekoena bihurtu zen.

Bere aita, Luzio Seio Estrabon, *equite* klasekoa, pretoriar prefektu izendatu zuten Augustoren garaian. Elio familiak semetzat hartuta, haien izena jaso zuen.

Seiano ere pretoriar prefektu izendatu zuten Tiberioren igotzearekin batera. Handik boterea eskuratzen hasi zen. K. o. 23ko, Druso, Tiberioren semea, hil zenerako, Sejanok Senatuaren gaineko autoritatea bazeukan. Pretoriar Guardia osoa, lehen Erroman zehar sakabanaturik zegoena, Viminalgo Atearen ondoan bildu zuen.

Drusoren alargunarekin, Livilarekin, ezkontzea lortu ez bazuen ere, Tiberioren erretiroak Sejanoren boterea handitu zen. Bere egoera politikoa indarturik, saiatu zen Germanikoren alarguna Agripina Zaharra eta semeak Neron eta Druso politikoki hiltzen. Seme gazteena, Gaio Kaligula, ordea, benetan saiatu zen hiltzen.

K. o. 31an, *equite* jatorria bazuen ere, Tiberiorekin partekatu zuen kontsulatua. Ukiezina zelakoan, boterea bereganatzeko konspiratu zuen. Tiberiok konspirazioa aurkitutakoan Makro jarri zuen Sejanoren lekuan. Senatuak Sejano auziperatu eta hiltzera zigortu zuen. Gau horretan, Sejano itoarazi ondoren, gorpua kalean utzi zuten, non jendeak txikitu ahal izan zuen. Sejanoren seme-alabak ere hil zituzten. Haren lagun eta senitarteko askok ihes egin edo haien burua hil behar izan zuten.

## Erreferentziak
Antonia Gaztea

**Antonia Gaztea** (; Atenas, K.a. 36ko urtarrilaren 31a - Erroma, K. o. 37ko iraila edo urria) Klaudio enperadorearen ama eta Kaligularen amona izan zen. Oktavia Gaztea (Augustoren arreba) eta Marko Antonioren alaba gazteena izan zen. Antoniaren bertute eta edertasunak Augustoren biloba kutunena bihurtu zuten.  edo Gaztea goitizena jaso zuen Antonia Zaharraz, Neronen amonaz, bereizi ahal izateko.

Atenasen jaio zen Antonia. Ez zuen aita inoiz ezagutu, K.a. 32an gurasoak dibortziatu zirelako eta K.a. 30ean, Kleopatrarekin batera bere buruaz beste egin zuelako Marko Antoniok. Antonia ama, osaba Augusto eta izeba Livia Drusilarekin hazi eta hezi zen.

K.a. 16an, Druso jeneralarekin ezkondu zen. Druso Livia Drusilaren semea, Augustoren semeordea eta Tiberioren anaia izan zen. Seme-alaba franko izan arren, hiruk baino ez zuten haurtzaroa igaro: Germaniko jeneral ospetsua, Livila eta Klaudio enperadorea. Halaber, Antonia Kaligula eta Agripina Gaztearen amona izan zen, eta Neron enperadorearen berramona. Druso K.a. 9an hil zen Germanian borrokatzen ari zela. Augustok berriro ezkontzera bultzatu arren, Antonia alargun geratu zen.

Erroman hezi zituen seme-alabak Antoniak, Tiberioren zaindaritzapean. K. o. 19an, Germaniko hil zenean, Tiberiok eta Livia Drusilak hiletara joatea debekatu zioten. Livia Drusila hiltzean, K. o. 29an, Kaligula, Julia Drusila, Julia Livila eta Klaudia Antonia, bere berrilobak, hezitzeko ardura hartu zuen Antoniak.

K.a. 31n, bere alaba Livilak eta Sejano prefektu pretoriarrak antolatutako konspirazioa Tiberiori ezagutarazi zion Antoniak. Sejano hil zuten Tiberioren aginduei jarraiki eta Livila Antoniaren esku utzi zuten. Kasio Dio historialariaren arabera, Antoniak Livila gela batean itxi zuen, gosez hil zen arte.

Geratzen zitzaion seme bakarra Klaudio zen, baina etengabe mespretxatzen zuen haren gaixotasuna eta herrentasunarengatik. "Naturak hasi baina amaitu ez zuen munstroa" deitzen zion, edo "nire Klaudio baino memeloagoa" esaten zuen.

Kaligulak, enperadore bihurtutakoan, ohore asko eskaini zion. Baita  titulua ere, baina Antoniak muzin egin zion. Kaligularen apetez eta suminduraz asperturik, bere buruaz beste egin zuen Antoniak.

Enperadore izendatu ondoren, Klaudiok Augusta titulua eman zion amari. Haren urtebetetzea festa publikoa bihurtu zuen, non jokoak ospatzen ziren.
Antonia Zaharra

**Antonia Zaharra** (; K.a. 39ko abuztu edo iraila - ) Marko Antonio eta Oktavia Gaztearen, Augustoren arrebaren, alaba izan zen.  edo Zaharra goitizena jaso zuen bere ahizpa Antonia Gazteaz bereizi ahal izateko.

Atenasen jaioa, Erroman hazi zen ama, Augusto eta Livia Drusilaren zaindaritzapean. Gutxi jakiten da Antoniaz. K.a. 25 inguruan, Luzio Domizio Enobarbo kontsularekin ezkondu zen. Haien seme-alabak Domizia Lepida Zaharra, Gneo Domizio Enobarbo eta Domizia Lepida Zaharra izan ziren. K. o. 25ean baino lehen hil zen Antonia Zaharra.
Ekuatore

thumb|350px|Ekuatorea gorriz, munduko mapan
**Ekuatorea** edozein planetaren inguruan dagoen alegiazko lerroa da, Poloetatik distantzia berera: azalera guztia Ipar Hemisferioa eta Hego Hemisferioaren artean banatzen du. Latitudea beti 0º da. Lurreko Ekuatorea 40.075,004 kilometro luze da.

Ekuador Hego Ameriketako estatuari Ekuatoretik datorkio izena (gaztelaniaz, *Ecuador*), bertan baitago.

## Mozten dituen herrialdeak 
Lurrean honako herrialde hauek mozten ditu Ekuatoreak:

* Sao Tome eta Principe
* Gabon
* Kongoko Errepublika
* Kongoko Errepublika Demokratikoa
* Uganda
* Kenya
* Somalia
* Maldivak
* Indonesia
* Kiribati
* Ekuador
* Kolonbia
* Brasil

## Kanpo estekak
Vespasiano

**Tito Flavio Vespasiano** ( eta jatorriz ) (K. o. 9ko azaroaren 17a - K. o. 79ko ekainaren 23a) erromatar enperadorea izan zen, Flaviar leinuko lehena. Hurrengo bi enperadoreen (Tito eta Domiziano) aita izan zen. Boterea Lau enperadoretako urte iskanbilatsuan eskuratu zuen. Erreformengatik eta Judearen kontrako kanpainarengatik ezagutzen zaio Vespasianori.

## Bizitza 
Gazterik sartu zen gudarostean eta, Britainiako konkistan ospea irabazita, Afrikako prokontsul izendatu zuen Neronek. 67. urtean Judeara abiatu zen hebrearren matxinada bat zapaltzera eta Jerusalemgo hiriari setioa jarri zion Neron hil zela jakin zuenean. 69an ekialdeko gudarosteak enperadore izendatu zuen *Poetovion* (gaur egungo Ptuj, Eslovenia). 70. urtean gudarostea bere seme Titoren ardurapean utzi eta Erromara itzuli zen. 

Agintari zuhurra izan zen eta egonkortasun politikoa lortzen saiatu zen. Senatuak neurri bereziez baliatzeko aukera eman zion *(Lex de imperio Vespasiani)*, eta, bere semea, Tito, kontsul eta ondorengo, izendatu zuen. Zerga berriak ordainarazi zituen eta, horrela, inperioko ekonomiaren hazkundea lortu zuen. Herri-lan asko eginarazi zuen (Erromako kapitolioa eta koliseoa) eta, probintzietako jendeari erromatar herritartasuna eman zionez, herritarrak alde izan zituen. Bestalde, muga inguruetako babesa sendotu eta lurraldeak kolonizatu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Flaviotar dinastia

**Flaviotar dinastia** Erromatar Inperioaren buruan egon zen 69tik (Lau enperadoretako urtea) 96 arte, non azken flaviotarra hil zuten.

Flaviotar leinuko enperadoreen agintaldia motza izan bazen ere, haien erreformek luze iraun zuten, ospe handia lortuz. Izan ere Flavio abizena (*nomen*) ohiko bihurtu zen geroztik.

Flaviotar leinuko enperadoreak:
* Vespasiano (K.o 69–79)
* Tito (K.o 79–81), Vespasianoren seme zaharrena
* Domiziano (K.o 81–96), Vespasianoren seme gazteena

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julio-klaudiotar dinastia

thumb|332x332px|Julio-klaudiotarren familia zuhaitza
**Julio-klaudiotar dinastia** Erromako lehen bost enperadoreek. Dinastia hau, Augustok sortu zuen Julio Zesarren jarraitzaileen arteko gudu zibilean Marko Antonio lehiakidea garaitu eta ordura arteko Errepublika Erromatarraren botere osoarekin egitean. Enperadore hauek Inperioren buruan egon ziren K.a. 27tik K. o. 68 arte, non azken julio-klaudiotarrak, Neronek, bere buruaz beste egin zuen. Dinastia honetan juliar eta klaudiotar leinuek bat egin zuten ezkontza eta adopzioen bidez.

## Historia 
Augustok, Julio Zesarren oinordekoak, boterea hartu zuenean, hilzorian zegoen Errepublika berrezartzearen aitzakian egin zuen, Zesarren akatsak ekidin nahian monarkiaren aurkako sentimendua nagusi zen gizartean. Agintaldi luzearen ostean, K.o. 14. urtean hil zen, bere lekua Tiberio-ri utziz. Augustoren agintaldia bere ahotan jarri izan diren hitz batzuekin laburtu izan da: "adreiluz eginiko hiri bat aurkitu nuen eta marmolez egina utzi". Hura hiltzean, Tiberio iritsi zen boterera, nahiz eta ez izan hilberriaren lehenengo aukera (gainontzekoak azkarregi hil baitziren). Tiberio, Augustoren mailan egotearen erronka ia ezinezkoaren lehen protagonista izan zen. Aurrekoaren konkista militarrak alde batera utzi eta kontrolpeko lurraldea sendotzen jardun zuen batez ere. Ez zen nabarmentzeko moduko agintaldia izan. K.o. 37. urtean hil zen eta Kaligulak ordeztu zuen boterean.

Fama txarreko agintaria izan zen Kaligula, iritsi zaizkigun garaiko testuen egileen artean behintzat, eta batez ere Suetoniok K.o. II. mendean hari buruz idatzi zuen biografiari esker. Fama honek enperadorearen inguruko sinesgarritasun gutxiko istorio bitxiak utzi ditu, bere zaldia kontsul bilakatu izanarena esaterako. Boterea hartu eta lau urtetara erail zuten bere soldaduek. K.o. 41. urtean soldadu hauek aukeratu zuten hil zutenaren oinordekoa: Klaudio. Ordura arte gutxietsia izan zen Klaudioren izendapenak Erromako hiritarrak harritu zituen. Erraz maneiatuko zutela uste zuten izendatu zutenek, baina itxuraz zituenak baino gaitasun handiagoak erakutsi zituen. Bere agintaldiko mugarri esanguratsuenetakoa Britaniaren konkista izan zen.

K.o. 54an, Klaudio hiltzean, Neron iritsi zen agintera gazte zelarik. Gizon maltzur gisa pasa da historiara geroko idazle erromatar batzuen kritikei esker, nahiz eta ziurrenik ez duten errealitatearekin eta bere agintearekin lotura askorik. Erroma erretzearen arduradura izatea leporatu zioten esaterako, ziurrenik Erroman ere ez zegoenean. 68an estatu-kolpe batek bere buruaz beste egitera behartu zuen, ia mende batez garaiko inperio handiena gobernatu zuen leinuari amaiera emanez. Heriotza honen ostean, berriz ere, guda zibila piztu zen inperioan.

## Enperadore julio-klaudiotarrak 
# Augusto (K.a. 27–14)
# Tiberio (14–37)
# Kaligula (37–41)
# Klaudio (41–54)
# Neron (54–68)

Aipaturiko agintariak hurrenez hurren:

Fitxategi:Statue-Augustus.jpg
Fitxategi:Tiberius 17-02-2009 11-30-35.JPG
Fitxategi:Caligula bust.jpg
Fitxategi:Claudius crop.jpg
Fitxategi:Nero 1.JPG

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juliar leinua

**Juliar leinua** (latinez *Iulii* edo *gens Iulia*) Antzineko erromatar familia ospetsua izan zen. Leiendaren arabera, Julo, Eneasen semea eta, ondorioz, Venus jainkosaren iloba, izan zen leinuko lehena. Julio Zesarren familia izanda, Erromako boteretsuena bihurtu zen Errepublikako azken urteetan eta Inperioko lehenengoetan. Orduan, Klaudiar leinuarekin bat eginda, Julio-Klaudiar leinua osatu zuten, erromatar enperadoreen lehen leinua hain zuzen ere.

Familiako kide nagusiak:

* Julio Zesar, diktadorea
* Zesar Augusto (adopzioaren bidez)
* Livia Drusila (adopzioaren bidez)
* Tiberio (adopzioaren bidez)
* Germaniko (adopzioaren bidez)
* Kaligula
* Gneo Julio Agrikola, Britaniako konkistatzailea
* Gaio Julio Zivilis, Bataviar matxinoen burua (69)
* Gaio Julio Higino, lehen mendeko idazlea
* Sexto Julio Frontino, lehen mendeko idazle eta politikaria

## Kanpo estekak
Luzio Kornelio Zina

**Luzio Kornelio Zina** () politikari erromatarra izan zen, Korneliar leinukoa. K.a. 87tik 84 arte jarraian kontsula izan zen.

Iraultzarik egingo ez zuelako zina hautsiz, Zinak Silaren kontra jo zuen. Italiarren armada bat osatu zuen eta Mariorekin (Silaren etsaiarekin hain zuzen ere) aliatu zen. Erroma menderatutakoan, Silaren aldekoen aurka preskripzioak hasi zituzten mariotarrek. Mario berehala hil zen ordea. Zina, kontsula izanda, Silaren armadari aurre egin behar izan zion. Hala ere, soldaduak prestatzen ari zela, matxinada batean hil zuten Zina.

## Kanpo estekak
Eneas

**Eneas** (; , *Aineías*) Troiako heroia izan zen, Ankises eta Afrodita (Venus erromatarrentzat) jainkosaren semea. Priamo Troiako erregearen lehengusua ere bazen Eneas.

## Troiatik ihesean 
[thumb|150px|ezkerrera|*Eneas ihesean,* [Federico Baroccik egindakoa, 1598 Galleria Borghese, Erroma]]

Homeroren Iliadan, Eneas dardanarren burua zen. Troiako aliatua, Hektorren laguntzaile nagusia bilakatu zen. Olerkian, Eneasek jainkoen laguntza jasotzen du, alde batetik, haren amarena, Afroditarena. Apolok ere begikoa du Eneas. Poseidonek ere, zeinek normalean grekoen alde jokatzen duen, Akilesen erasotik ihes egitera lagundu zion Eneasi.

Priamo erregearen alaba zen Kreusarekin ezkondu ta Askanio semea izan zuten, baino Troiako ihesaldian Kreusa atzean gelditu eta hil egin zen.

Greziarrek Troia suntsitutakoan, Eneasek talde bat bildu zuen eta hiritik alde egin ahal izan zuen. Ihesean, Italiara iritsi ziren, non etxe berriak kokatu zituzten. Bidaian, Eneas Kartagora ere ailegatu zen. Une horretan Eneida olerkia hasten da. Kartagoko erreginak, Didok, Eneasekin maitemindurik, hor geratzea proposatu bazien ere, Merkuriok bidaiaren helburua eta asmoa gogorarazi zion Eneasi. Eneasen taldea sekretuan hiritik abiatu zela jakitean, Dido erreginak troiarrak madarikatu zituen eta bere buruaz beste egin zuen. Eneas, Hadesera joan zenean, Didoren izpirituak berarekin hitz egiteari muzin egin zion.

## Italian 
Italiara iristean, Latinok, latindarren erregeak, harrera eman zion Eneasi, eta Lazion geratzea utzi zien. Eneas Latinoren alabarekin ezkontzeak gerra piztu zuen errutuliarren kontra. Eneidaren bigarren zatian kontatzen diren Lazioko gerra horietan, Eneas atera zen garaile.

Eneasek Lavinio hiria fundatu zuen. Haren seme Julok Alba Longa izenekoa. Julo Juliar leinuko lehena zela aldarrikatzen zuten juliarrek, haren jatorria goraipatzeko, honela Venus jainkosaren ondorengoak bihurtzen baitziren. Romulo eta Remo, Erromako fundatzaileak, Eneasen ilobak ziren. Hil ondoren, Eneas Indiges izeneko jainkoa izendatu zuten.

## Iturri klasikoak 
* Homero, *Iliada* II, 819-21; V, 217-575; XIII, 455-544; XX, 75-352;
* Apolodoro, *Bibliotheke* III, xii, 2;
* Apolodoro, *Epitome* III, 32-IV, 2; V, 21;
* Virgilio, *Eneida;*
* Ovidio, *Metamorfosia* XIV, 581-608;
* Ovidio, *Heroides,* VII.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galba

**Galba** (; K.a. 3ko abenduaren 24a - K. o. 69ko urtarrilaren 15a) Lau enperadoretako urtean lehen enperadorea izan zen, 68ko ekainetik hil zen arte.

## Botererako bidea 
Familia noble zein aberats batean jaioa, ez zuen inolako harremanik lehen bost enperadoreekin. 20an pretore eta 33an kontsul izendaturik, eta Galia, Germania, Afrika eta Hispaniako probintzien buruan, eskarmentu handia eskuratu zuen. Kaligularen heriotzan, boterea bereganatzeko proposamenei muzin egin zien eta leial zerbitzatu zuen Klaudio. Neronen lehenengo urteetan, erretiroa hartu zuen, baina enperadoreak Hispania Tarraconensisen gobernua eman zion.

68ko udaberrian, Galba jabetu zen Neronek erailtzeko asmoa zuela. Julio Vindex Galian matxinatu zenean, haren alde egin nahi zuen, baina Vindexen porrotak Galbaren ezbaiak areagotu zituen. Pretoriarren prefektua matxinatu zen orduan. Galbaren aginduetara zegoela adierazitakoan, Galbak Senatu eta erromatarren legatua izendatu zuen bere burua. Neronen heriotzarekin, Zesar titulua hartu zuen eta Erromara abiatu zen.

## Agintean 
Galbaren kezka nagusia estatuaren ahalmen ekonomikoa berreskuratzea izan zen. Horretarako, gogokoak ez ziren neurriak hartu zituen. Arriskutsuena Pretoriar Guardiari haren izenean agindutako ordainsaria ez ematea izan zen. Ez zuen uste soldaduen leialtasuna erosi behar zela. Haren zuhurtziak eta arrandi ezak ere herritar xumeen kontrako iritzia areagotu zuten. Halaber, jendeak uste zuen adinak lehengo kemena agortu ziola, eta laguntzaileen menpe zegoela Galba.

69ko urtarrilaren 1ean, Germania Superiorko bi legioek ez zioten Galbari zin egin. Haren estatuak lurrera botata, enperadore berri bat eskatu zuten. Hurrengo egunean Germania Inferiorko soldaduak ere matxinatu ziren, eta enperadorea haiek hautatuko zutela erabaki zuten: Vitelio, probintziako gobernaria. Ekaitza atertu nahian, Luzio Kalpurnio Pison oinordekotzat hartu zuen Galbak. Pretoriar Guardia sutan jarri zen, ohiko ordainketa eman ez zitzaiolako.

Oton Lusitaniako gobernaria ere haserretu zen Galbaren hautaketarengatik. Galbaren hasierako babesle sutsua izan arren, Pretoriar Guardiaren borondatea erosi zuen, bera enperadore izenda dezaten. Galba, ohatze batean eramana, hain zegoen ahulduta, matxinoen kontrako bataila batean hil zuten.