Io

**Io** edo **Jupiter I** Galileok aurkitutako lau sateliteetatik Jupitergandik gertuen dagoena da. Eguzki-sistemako laugarren ilargirik handiena da, dentsitaterik handiena du eta ezagutzen ditugun objektuen artean ur gutxien duena da. 1610ean aurkitu zen eta mitologiako Io pertsonaiaren omenez darama izena, Zeusen maitalea izan zen Heraren jarraitzailea.

Sumendi-aktibitate nabarmena du satelite natural honek, 400 sumendi aktibo baino gehiagorekin, Eguzki-sisteman jarduera geologiko handiena duen objektua da. Muturreko jarduera geologiko hau Ioren barnealdea Jupiterrek eta beste galilear sateliteek sortzen dituzte barne frikzioen beroaren ondorioa da. Sumendi batzuek sufre eta sufre dioxidozko lumak sortzen dituzte, batzuk gainazaletik 500 kilometrora. Ioren gainazalean silikatozko lurrazalaren konpresioagatik sortutako 100 mendi baino gehiago daude. Mendi horietako batzuk Everest baino altuagoak dira. Kanpo Eguzki-sistemako satelite gehienak ur-izotzez osatuta daude, baina Io batez ere silikato arrokaz osatuta dago, urtutako burdina edo burdin sulfurozko nukleo baten inguruan. Ioren gaonazalean lautada handiak daude, izoztutako sufre eta sufre dioxidoz estaliak.

Ioren bulkanismoa bere ezaugarri bakunen jatorria da. Bere luma bolkanikoak eta laba ibaiek aldaketa handiak sortzen dituzte gainazalean eta kolore ugariz margotzen dute: horia, gorria, zuria, beltza eta berdea, batez ere sufrearen alotropo eta konposatuen ondorioz. Laba ibilgu luzeak daude, batzuk 500 kilometro baino luzeago. Bulkanismoak jaurtitako materialek Ioren atmosfera ahula eta Jupiterren magnetosfera betetzen dute. Sendien eiekzio bolkanikoek Jupiterren inguruan plasma-toro bat sortzen dute.

Iok paper garrantzitsua izan zuen XVII. eta XVIII. mendeetako astronomiaren garapenean. 1610eko urtarrilean aurkitu zuen Galileo Galileik, beste galilear sateliteekin batera. Aurkikuntzak lagundu zuen Kopernikoren Eguzki-sistemaren eredu heliozentrikoa onartzen, Keplerren legeak garatzen eta argiaren abiaduraen lehen neurketa egiten. Lurretik ikusia, Io argi-puntu bat baino ez zen XIX. mendearen bukaera eta XX. mendearen hasierara arte, bere geografia ikertzea posible izan zenean, adibidez bere polo gorriak eta ekuatore distiratsua. 1979an *Voyager* espazio-misioak aurkitu zuen Io geologikoki aktiboa den planeta dela, sumendi eta egitura-bolkaniko ugarirekin, mendi handiekin eta talka-krater nabarmenik ez duen gainazal gazte batekin. *Galileo* zunda hainbat aldiz pasa zen bertatik 1990eko eta 2000ko hamarkadatan zehar, bere barne egitura eta gainazalaren konposizioaren datuak eskuratuz. Misio horrek ere Io eta Jupiterren magnetosferaren arteko harremana erakutsi zuen, eta Ioren orbitan kokatutako energia-altuko erradiazio gerriko bat dagoela ikusi zuen. Iok 3.600 rem (36 Sv) ionizazio erradiazio jasotzen du egunero.

## Izendapena 
Galilear sateliteen aurkikuntza Simon Mariusi egozten ez zaion arren, berak proposatutako izenak eman zitzazkien ilargiei. 1614ko bere argitalpenean, *Mundus Iovialis anno M.DC.IX Detectus Ope Perspicilli Belgici*, Jupiterren ilargi handietako barnekoenaren ordezko zenbait izen proposatu zituen, horien artean, *Jupiterren merkurioa* eta *Jobiar planetetako lehena*. Johannes Keplerrek 1613ko urrian egindako iradokizun batean oinarrituta, Ilargi bakoitza Zeus mitologikoaren edo honen baliokide erromatar Jupiterren maitale baten omenez izendatzeko izendapen eskema bat ere asmatu zuen. Jupiterren ilargirik barnekoena izendatu zuen Io greziar mitologiako pertsonaiaren omenez.

Mariusen izenak ez ziren oso erabiliak izan mende batzuk beranduago arte (XX. mendearen erdialdera arte). Aurreko literatura astronomikoaren zati handi batean, Io, orokorrean, zenbaki erromatarretan (Galileok sartutako sistema bat) "Jupiter I" edo "Jupiterren lehen satelitea" bezala izendatzen zen.

Ioren geografia, Ioren mitoko pertsonaia eta tokien arabera izendatzen dira, baita suaren, sumendien, Eguzkiaren eta trumoiaren jainkoen izenekin, eta Danteren infernuko pertsonaia eta tokiak ere: gainazaleko izaera sumenditsua ikusita egokiak diren izenak. Gainazala *Voyager 1* espazio-ontziak lehen aldiz gertutik ikusi zuenetik, Nazioarteko Astronomia Batasunak 225 izen onartu ditu Ioko sumendi, mendi, ordoki eta albedo ezaugarri handientzat. Ezaugarri bolkaniko mota ezberdinetarako erabiltzen diren onartutako ezaugarrien kategoriak honako hauek dira: *patera* ("platertxoa"; depresio bolkanikoa), *fluctus* ("fluxua"; laba fluxua), *vallis* ("harana"; laba kanala) eta erupzio zentro aktiboa (lumak sumendi batean aktibitate bolkanikoaren lehen zeinua izan ziren tokia). Mendien, goi-ordokien, geruzetan dauden lurren eta ezkutuan dauden sumendien izenak *mons*, *mensa* ("mahaia"), *planum* eta *tholus* ("biribilgunea") dira, hurrenez hurren. Albedo eskualde izendatuek eta distiratsuek, *regio* hitza erabiltzen dute. Izendatutako gune batzuk Prometheus, Pan Mensa, Tvashtar Paterae edo Tsũi Goab Fluctus dira.

## Behaketaren historia 
Galileo Galileik 1610 urteko urtarrilaren 7an aurkitu zuen beste bi sateliterekin batera. Hurrengo gauean laugarrena aurkitu zuen. Io, Europa, Ganimedes eta Kalisto ziren, Jupiterren lau satelite handienak. Galileok berak "astro medizearrak" izena eman zien, bere mezenasa zen Cosimo II.a Medici-ren omenez, baina astronomoei ez zitzaien gustatu eta Simon Marius-ek gaur egungo izenak jarri zizkien greziar mitologian oinarriturik. Galileok orduan Jupiter I, II, III eta IV izenak proposatu zituen eta XX mendearen erdialdera arte horrela ezagutu ziren. Lau satelite hauen multzoa "satelite galilearrak" izenarekin ere ezagutzen da.

Satelite hauen aurkikuntza ezinbestekoa izan zen Nikolas Kopernikoren teoria heliozentrikoa berresteko. XVII mendean longitudea kalkulatzeko ere erabili izan ziren, bai eta Keplerren hirugarren legea baieztatzeko ere. Jupiter eta Lurraren arteko distantzia egiteko argiak behar duen denbora kalkulatzeko ere erabili izan zen XVII mendean. Pierre-Simon Laplace astronomoak XIX mendearen hasieran Io, Europa eta Ganimedesen orbita erresonanteak azaltzeko teoria matematikoa garatu zuen.

### Esplorazioa 
200px|eskuinera|thumb|Voyager 1 zundak ateratako argazkien muntaia.
Iotik gertu pasa ziren lehen zundak Pioneer 10 eta 11 izan ziren, 1973ko eta 1974ko abenduaren hasieran. Aurreneko argazki onak Voyager 1 eta Voyager 2-k atera zituzten 1979an. Voyager 1 20.600 kilometrotako distantziara pasa zen eta atera zituen argazkiek azal koloretsua eta kraterrik gabea erakutsi zuten. Sumendietatik ateratzen zren bederatzi zorrotada ere erakutsi zituen, geologikoki aktiboa den astroa dela frogatzeko balio izan zutenak.

1995 urtean Galileo zundak Voyagerren argazkiak berretsi zituen eta satelitearen dentsitatea ikusirik burdinezko nukleoa zuela frogatu zuen. 2007ko otsailaren 28an New Horizons izan zen Ioren ondotik pasa zena bere Plutonerako bidaian. Honek sumendiak aztertu zituen. Hainbat erupzio ere aurkitu zituen.

## Orbita eta errotazioa 
thumb|Jupiterren satelite nagusien errotazioa.
Iok Jupiterren inguruan orbitatzen du, Jupiterren erdigunetik 421.700 kilometrora eta bere hodeietatik 350.000 kilometrora. Jupiterren Galilear sateliteen artean barnekoena da, bere orbita Tebe eta Europakoen artean dago. Jupiterren barne sateliteak barne, Jupiterretik dagoen bosgarren ilargia da. Iok 42,5 ordu inguru behar ditu Jupiterren inguruan orbita bat osatzeko (bere mugimendua behaketa gau bakar batean ikus dadin bezain azkarra). Io, 2:1 erresonantzia orbital batean dago Europarekin, eta 4:1 erresonantzia orbital batean Ganimedesekin, Europak osatzen duen orbita bakoitzeko Jupiterren bi orbita osatuz, eta lau orbita, Ganimedesek osatzen duen orbita bakoitzeko. Erresonantzia honek Ioren eszentrikotasun orbitala (0,0041) mantentzen laguntzen du, bere jarduera geologikorako lehen mailako beroa ematen duena. Behartutako eszentrikotasun hori gabe, Ioren orbita itsasaldiaren azelerazioren eraginpean legoke ibiliko litzateke, geologikoki hain aktiboa ez den mundu batera eramango lukeena.

Galilear gainontzeko sateliteek eta Ilargiak bezala, biraketaren eta errotazioaren arteko sinkronizazioa dago, Jupiterrerantz apuntatzen duen aurpegi bat mantenduz. Sinkronia honek Ioren luzera-sistemaren definizioa ematen du. Beti Jupiterrera begira dagoen aldea, subjobiar hemisferioa bezala ezagutzen da, beti kanpora begira dagoen aldea, berriz, antijobiar hemisferioa bezala ezagutzen da. Beti bere orbitan bidaiatzen duen norabidean orientatua dagoen aldea, hemisferio nagusia bezala ezagutzen da, beti kontrako norabidean orientatua dagoen aldea, jarraipen hemisferioa bezala ezagutzen den bitartean.

Ioren gainazaletik, Jupiterrek 19,5ºko arku bat izango luke zeruan, Jupiter Lurretik Ilargiaren itxurazko diametroa baino 39 aldiz handiagoa.

## Jupiterren magnetosferarekin elkarrekintza 
## Geologia 
220px|eskuinera|thumb|Sumendi aktiboa Io.
3.600 kilometrotako diametroa duenez Jupiterren sateliteen artean hirugarren handiena da eta gure Ilargia baino zerbait handiagoa.

Lautada zabalak ditu eta tarteka mendikate luzeak. Ez dira ordea meteoritoen kraterrak ikusten, izan ere bere 400 sumendi aktiboek azala etengabe berrizten baitute. Sumendi hauetako batzuk Everest mendia baino garaiagoak dira eta jaurtitzen dituzten sufre eta sufre dioxido hodeiak 500 kilometrotako altuerara ere iristen dira. Hauek erortzean sufre urtuzko aintzira zabalak eratzen dituzte. Atmosferak aldaketa nabarmenak ditu dentsitatean eta tenperaturan eguneko orduaren, latitudearen, sumendien jardueraren eta gainazalean dagoen izotzaren arabera. Ioren presio atmosferikoa gehienez ere 3.3 x 10−5&nbsp;eta&nbsp;3−4&nbsp;pascal artean dago.

## Fikzioan 
## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Argiaren abiadura
* Galileo Galilei
* Longitude

## Kanpo estekak