Makal

**Makal** *Salicaceae* familiaren *Populus* generoaren izen arrunta da. Genero honen barruan 40 espezie inguru aurkitzen dira; Eurasiaren eta Ipar Amerikaren zonalde epel eta hotzetan hazten dira, hau da, Ipar Hemisferioan zehar. Kretazeo berantiarrean agertu ziren lehen aldiz, baina Tertziarioan asko nagusitu ziren.

Fenologiari dagokionez, makalak, oro har, martxoaren edo apirilaren inguruan loratzen dira.

Euskal Herrian nagusitzen diren espezieak 4 dira: *Populus tremula*, *P. alba*, *P. deltoides* eta *P. nigra*.
## Deskripzioa eta ekologia 
### Itxura 
Makalak hostoerorkorreko zuhaitzak edo zuhaixkak dira, 30-45 metroko garaiera har dezaketenak. Zurtoina normalean bertikalean dago eta azala latza edo leuna eta, sarritan, kolore grisekoa dute. 

### Egurra eta azala 
*Populus* generoaren espezie guztien egurra nahiko antzekoa da; haien artean dauden desberdintasunak inguruneko baldintzen araberakoak dira nagusiki. Makalaren egurrak zelulosa kantitate handia du, eta honek malgutasuna eskaintzen dio.

Makalen egurra hedatua eta porotsua da. Egur gaztearen hodiak ez dira egur helduarenak baino handiagoak. Egurarren parenkiman almidoia, proteinak eta olioak biltzen ditu. *Populus tremuloides* espeziean duramena agertzen da. Duramena xilema osatzen duen zurtoinaren zatia da.

Azalak horma mehea duten kortxozko zelulak ditu. Zuhaitz gazteek peridermo jarraitua duen azal leuna daukate. Geroago, askotan, azala lazten eta zimurtzen da.

### Hostoak 
Hostoak triangeluarrak, bihotz- edo arrautza-formakoak dira eta osoak edo lobulatuak daude. Pezioloa luzea da, zehar ebaketa biribila edo lateralki laututa. Kimu luze eta motzen hostoak, hau da, neguko begietan eratzen direnak eta udakoetan eratzen direnen desberdinak izaten dira normalean.

### Generoaren banaketa 
Makalak dioikoak dira, landare arrak eta emeak daude. Hala ere, salbuespenez, pistilo eta estamina loreak zituzten infloreszentziak zituzten aleak aurkitu dira.

### Loreak eta fruituak 
Infloreszentziak pedunkulatuak dira, zintzilikariak. Amentu arrak eta emeak nahiko antzekoak dira. Loreak, lantza-formako edo hortzduneko brakteen galtzarbeetan kokatzen dira (brakteak antesia gertatzen den bitartean erortzen dira). Periantoaren falta dago lore ar eta emeetan, baina organo arrak eta emeak nahiko nabarmena den disko baten bidez inguratuta daude.

Lore arrek 4-60 estamina dituzte, zeinen harizpiak batera hazi ez diren. Lore emeetan obarioa unilokularra da; hazitako 2-4 karpelo ditu eta diskoaren bidez inguratuta dago.

Haziak ile luze eta sarria duen adatsez inguratuta daude, endospermoa ez da ia garatzen edo guztiz absentea dago. Zuhaitz bakar batek 25 milioi hazi ekoitz ditzake urtero. Hauek haizearen bidez sakabanatzen dira (anemofilia).

## Hazkuntza 
*Populus* generoko zuhaitzak, latitudearen arabera, otsailean eta apirilean zehar loratzen dira. Horregatik, gerta daiteke populazio beraren barruan zuhaitz bakoitzaren loratze aldiak 2 hilabeteko desberdintasuna izatea.  Obuluak polinizazioren ondorengo 24 orduetan ernaltzen dira. Haziak haizearen eta uraren bidez kilometro batzuetara sakabana daitezke baina gehienetan metro batzuk bakarrik aldentzen dira. 

Haziak aste gutxiko epean ernamuin daitezke, eta baldintza egokietan, hau da, lurzoru heze eta mineralki aberastuetan, berehala hazten dira. Lehenengo urtean, nahiz eta sustraiak 75-150 cm hazi, ez du altuera asko lortzen. Lehenengo loratzea 5-10 urterekin gertatzen da, eta normalean makalak 100-200 urte inguru bizi izaten dira.

Zuhaitz hauek begetatiboki ugal daitezke, hau da, sustraien erupzioen bidez. Gainera, adar apurtuak edo uholdeen ondorioz apurtutako zuhaitzetatik sustrai berriak ager daitezke. *Populus* sekzioko makalek nagusiki kolonia handiak lortzen dituzte hazi bakar batetik hazitako klonetatik. Kimu hauek zuhaitz “ama”-tik 40 m-ra agertu ohi dira eta nahiz eta sute batek inguruko zuhaitz guztiak suntsitu, sustraien sareari esker bizirik irauten dute. Horregatik, koloniak milaka urtez bizi daitezke (esaten da Utah-n, EEUU, makal talde bat 80.000 urtez bizi izan dela).

Makalak latitude epeletan azkarren hazten diren zuhaitzen artean aurkitzen dira, eta honek zuhaitz aitzindari gisa ezagutzea ahalbidetzen du. Zuhaitz hauek urte osoan zehar hosto berriak garatzen dituzte, nahiz eta espezie batzuetan hazkuntza udazkenean amaitu.

## Banaketa eta kokapena 
*Populus* generoa, Ipar hemisferioko jatorrizkoak dira, hala ere, bere banaketa Txinako eskualde hegotropikaletatik (aniztasun handieneko lekua) eremu borealetaraino zabaltzen da. Genero honen espezieak Amerikatik, Afrika ekialdetik eta Europa erdialdetik zabaltzen dira. Europan, ohikoenak, *Populus nigra*, *Populus alba*, *Populus tremula* eta *Populus canescens* dira.

Makalak normalean erreken alboetan zehar aurkitzen dira, baso alubialak sortuz. Espezie asko, *Populus nigra* adibidez, uholdeekiko erresistenteak dira, baina oso sentikorrak lehorteekiko. Zuhaitz mota hauen hazkuntza azkarraren ondorioz, aurretik nahasitako lurzoruetan inbaditzaile bortitz moduan jokatzen dute makalek. Mundu mailan, genero honen 80 milioi hektarea existitzen dira, hauen artean, 28,3 milioi Kanadan (2001), 21,9 milioi Errusian eta 17,1 milioi Estatu Batuetan (2003), non zuhaitz hauen erabilera nagusia egurra den. Txinan berriz, 2,1 milioiko hektareekin, zuhaitz hauek naturaren babeserako erabiltzen dira, makalez osatutako basoak sortuz.

## Eboluzioa 
Genero hau 6 sekzio desberdinetan banatuta dago ezaugarri morfologikoetan oinarriturik. Munduaren eboluzioan zehar, sekzio desberdinak garai desberdinetan agertu dira. Genero barruan, jatorrizko sekzioa *Abaso*-a dela pentsatzen da, eta beste sekzioak handik garatu zirela, *Leukoides* sekziotik pasatuz, *Populus* sekziora heldu arte, garatuena izanik.

Aurkikuntza zaharrenak Ipar Amerikako Paleozoiko amaierakoak dira (252 milioi urteko antzinatasunarekin). Eozeno amaieran, (orain dela 55,8 milioi urte), *Leucoides* sekzioko lehenengo fosilak agertu ziren, Eurasiako lehenengo fosilekin batera. Oligozeno garaian (orain dela 34 milioi urte), Iparramerikan eta Eurasian, *Tacamahaca* eta *Aigerios* sekzioen aitzindarien arrastoak aurkitu ziren. *Populus* generoa, Miozeno garaian (orain dela 23 milioi urte) baizik ez da aurkitu

#### *Populus alba (zurzuria)* 
20-25(30) m-ko zuhaitza da. Hostoak dimorfikoak dira eta kolore berde ilunekoak; gainaldean ilegabekoak dira eta azpialdean ilupa zurixka batez estalita daude. Oin arretan amentu iletsuak daude, ezkata mintzaire eta dentikulatuekin. Beste alde batetik, oin emeetan, aldiz, amentu zilindrikoak agertzen dira, ile gutxikoak.

*P. canescens* makal honen antzekoa da, Europa erdialde eta ekialdekoa jatorriz. Zenbaitetan Arabako hegoaldean landatu da.

Altitude gutxiko zonaldeak nahiago ditu. Ibai-sistemei, iturriei eta iturburuei lotuta bizi da; lurzoru buztintsuak ondo jasaten ditu eta ondo hazten da kalkareoetan, baina gazietan desagertzen da. Europako erdialdean eta hegoaldean, Asiako mendebaldean eta Afrika iparraldean bizi da..

Ordea, Europa erdialdean dauden gaixotasun nagusienak makalaren kantzer bakterianoa (*Xanthomonas populi),* enborraren azalaren erreketa (*Dothichiza populea*), orban marroiak eta hostoen herdoila (*Marssonina* *brunnea*). Gehien erasotzen dituzten intsektuak *Saperda carcharias*, *Saperda populnea* eta *Aromia moschata* dira. Arratoiak, untxiak, erbiak, oreinak, adarzabalak eta orkatzak izaten dira kalteak eragiten dituzten animaliak beraien koskekin.

Beldar eta tximeleten ehun espezieen inguru makaletan bizitzen dira.

## Erabilerak 
thumb|*Populus canadiensis-*en enborra
Urtaro hezeetan landatuz eta mantenugaiez aberastutako urekin oso azkar hazten denez, asko erabiltzen da genero hau. Makaldi edo alor deituriko formazio erregularretan landatzen dira eta enbor luze eta zuzenak aurkezten ditu.

Azkar hazten den arren, bere egurra kalitate oso onekoa da; leku egokietan 20m3/ha/urte baino gehiago haztea lortu du. Egur hau dentsitate baxuko altzariak, eskorak eta txapa plana egiteko erabiltzen da; baina bere erabilera nagusia taula kontratxapatuen industrian da. Beste erabilera bat margolanen euskarriena da, Mona Lisa-rena adibidez.

Parke eta pasealekuetan zuhaitz hauek itzalak egiteko erabiltzen dira.

Argentinaren hegoaldean basoetan haize-babes gortinak eratzeko landatzen dira.

Erabilera interesgarri bat fitoerremediazioa da. Genero honetako zuhaitzak bioteknologikoki beraien xenobiotikoak metatzeko ahalmena erreplikatzen da beste espezieetan.

*Populs alba*k egur zuria, arina eta biguna du, malgutasun gutxikoa eta ale zakarrekoa; zurgintzan eta paper pastarako erabiltzen da. Bestalde, bere sustrai sistema indartsu eta zabala lurzorua finkatzeko zeharo eraginkorra da; hau dela eta, ibai eta erreken bazterrak babesteko oso zuhaitz egokia da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak