open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alexander Goehr

**Alexander Goehr** (Berlin, 1932ko abuztuaren 10a – Cambridgeshire, 2024ko abuztuaren 26a) britainiar musikagilea eta akademikoa izan zen, jatorriz alemaniarra, Walter Goehr musikagilearen semea. 1933an Londresera aldatu zen bere familiarekin, eta Manchesterko Royal College of Music eskolan hasi zituen musika-ikasketak. Eskola hartan ikasten ari zela Manchesterko Musika Talde Berria sortu zuen bere zenbait ikaskiderekin (Davies, Birtwistle eta Ogdon). Ondoren, Parisko Kontserbatorioan ikasi zuen O. Messiaen eta Y. Loriod maisuekin. 1956an, Ingalaterrara itzuli zenean, zenbait obra idatzi zituen Bath, Aldeburgh, Cheltenham, Edinburgo eta Yorkeko musika-jaialdietarako. 1960 eta 1968 urteen artean BBCko ekoizle gisa lan egin zuen, geroago Estatu Batuetan eskolak eman zituen, eta 1971. urtean Leedseko Unibertsitateko musika-irakasle izendatu zuten. Handik bost urtera, 1976an, haren antzeko lanpostu bat bete zuen Cambridgeko Unibertsitatean 1999 arte.

Goehrrek Vienako Bigarren Eskolako musikagile erromantikoak eta espresionistak ikertu ditu bere karreran zehar. Argitara eman zuen lehen lana pianorako sonata bat izan zen, baina *The Deluge* (*Uholdea*) izeneko kantatak eman zion ospea, 1958. urtean. 1959an ''Sutter's Gold* (*Sutterreko urrea*) kantata eta *Hecuba's Lament* (*Hekubaren deitorea*) orkestrarako pieza sortu zituen. Handik hiru urtera, berriz, *Violin Concerto* (*Biolinerako kontzertua*) osatu zuen, eta haren ondotik garrantzi handiko beste zenbait obra aurkeztu zituen, adibidez *Little Symphony* (1963, *Sinfonia txikia*). Lehenengo opera 1966. urtean idatzi zuen: *Arden Muss Sterben* (*Ardenek hil egin behar du*). 1970ean *Shadowplay-2* antzerki musikalerako musika idatzi zuen; urte hartakoak ditu, halaber, *Symphony in One Movement* (*Sinfonia mugimendu bakar batean*), *Concerto for Eleven* (*Hamaika musika tresnarako kontzertua*) eta *Sonata about Jerusalem* (*Jerusalemi buruzko sonata*). Ganbera-musikaren alorrean, azkenik, aipagarriak dira Goehrren *Piano Trio* (1966, *Hirukotea pianoarekin*) eta bigarren Harizko Kuartetoa.

Hirugarren Kuartetoa izan zen Goehrrek bere serialismo-forma erabilita idatzitako azken obra. *Psalm IV* lanarekin serialismoa alde batera utzi zuen. «Reith Lectures» direlakoen protagonista izan zen 1987an, *The Survival of the Symphony'' lanarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Alexander Goehr, Schott musika-argitaletxearen web-orrian
Al Green

**Al Green**, jaiotza-izenez **Albert Greene** (Forrest City, Arkansas, AEB, 1946ko apirilaren 13a) estatubatuar kantaria da, musika beltzaren eta, zehatzago, soul musikaren ahots berezienetako bat.

## Biografia 
1964an Michiganera joan zen familiarekin, eta The Creations taldea sortu zuen beste hiru lagunekin batera. Hiru urte geroago, Al Greene & The Soul Mates izena hartu zuen taldeak eta Hot Line Music Journal disko-konpainia sortu zuen, eta arrakasta handiko lehenengo diskoa argitaratu zuen: *Back Up Train*.

Hurrengo *single*-ak ez zuen arrakastarik izan, taldea desegin zen eta Green bakarlari gisa hasi zen. 1969an Willie Mitchell ezagutu zuen, eta handik aurrera hura izan zen bere kantu onenen ekoizlea. Berehala talde berri bat sortu zuen, haizezko musika tresnez eta organoaz lagunduta. Talde berriak 1971n lortu zuen arrakasta, *Tired Of Being Alone* abestiarekin, eta batez ere ''Let's Stay Together* diskoarekin. Greenen karrerak gora jarraitu zuen, baina, 1974an, bizitza aldatu zion ezbehar larri bat gertatu zitzaion: haren andregaia izandako batek semola irakina bota zion gainetik eta erredura handiak eragin zizkion; emakumeak, gero, bere buruaz beste egin zuen. Nolanahi ere, handik gutxira, *Sha-La-La (Make Me Happy)* abestia argitaratu zuen, arrakasta handiz.

1975ean *Al Green Explores Your Mind* diskoa argitaratu zuen, *Take Me To The River* kanta ospetsuarekin. Ezbeharra gertatu zenez geroztik, baina, gizon erlijioso bihurtu zen; 1976an, eliza bat erosi zuen eta apaiz egin zen. Hurrengo urtearen hasieran *Keep Me Cryin* argitaratu zuen, Willie Mitchell eta bere musika-bandarekin egin zuen azkeneko lana. 1978an *Truth ´N´ Time* eta *Belle Album* kaleratu zituen, aurrekoak baino askoz espiritualagoak, barneak agintzen zionaren arabera. 1980ko hamarraldian buru-belarri eman zen elizara, eta gospel musika baizik ez zuen egin.

Hainbat urte gospel interpretatzen soilik igaro ondoren, rhythm and blues musika-estilora itzultzea erabaki zuen. 1989an, kantariak Arthur Baker musika-ekoizlearekin lan egin zuen, eta *The Message Is Love'' kanta ospetsua idatzi zuen.

2002an, Greenek Grammy sari bat (Lifetime achievement Award izenekoa) jaso zuen, ordura arte izandako ibilbide musikala saritzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Al Greenen webgunea
Hugo Sánchez

**Hugo Sánchez** (Mexiko Hiria, Mexiko, 1958) futbolari profesional ohia da.

## Bizitza 
Odontologia ikasi zuen Mexikoko Unibertsitate Autonomoan, eta futbolari gisa Pumas taldean hasi zen jokatzen. Hirugarren mailan ari zela, golegile nagusia izan zen, eta, horri esker, gora egin zuen taldearen barruan. 1975ean Cannesko Txapelketan aritu zen, eta han ere gol gehien sartu zituena bera izan zen. Hala, hamazazpi urte zituela, jadanik ospetsu zen Mexiko osoan, eta kazetariek *el niño de oro* (*Urrezko Mutikoa*) esaten zioten. 1975ean, Panamerikar Jokoetako olinpiar taldearekin irabazle izan zen, eta ondoren, Montrealgoetan parte hartu zuen. Joko haien ondoren Mexikora itzuli zen, eta Pumas taldearen talde nagusian hasi zen.

1981ean Atlético de Madrid taldeak kontratatu zuen, eta hasiera zaila izan bazuen ere, arrakasta handia lortu zuen Espainian. 1985. urtea izan zen talde horretan egin zuen azkena eta golegile nagusia izan zen. Mexikora itzuli zen, Pumas taldera, baina berehala Real Madril taldeak hartu zuen. Madrilgo talde horrekin bost Liga Txapelketa irabazi zituen (1986, 1987, 1988, 1989 eta 1990), Errege Kopa bat 1989an, UEFA kopa bat 1986an, eta Superkopa bat 1991n.

Real Madrilgo jokalari zela 250 gol egin zituen, eta Ligako golegile nagusia izan zen hiru alditan. 1990-1991 denboraldian 15 alditan bakarrik jokatu ahal izan zuen, eta 12 gol besterik ez zuen egin, bi lesio izan baitzituen. Hurrengo denboraldian ere ez zituen partida asko jokatu, Real Madril taldeko zuzendaritzak ez jokatzeko isuna ezarri baitzion, UEFAko partida batera joan nahi izan ez zuelako. 1992an, Mexikoko América taldera joatea erabaki zuen, baina hurrengo urtean Espainiara itzuli zen Rayo Vallecano taldean aritzeko asmoz. Azken talde horretan ez zen ondo ibili eta Mexikora itzuli zen. 1996an utzi zuen futbol profesionala.

FIFA 100 zerrendan (bizi diren futbolari onenen zerrenda) dago, bai eta FIFAko adituek osatzen duen XX. mendeko 50 Jokalari Onenak zerrendan ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Hugo Sánchezen ibilbidea
Orlando Araujo

**Orlando Araujo** (Calderas, 1928ko abuztuaren 14a - Caracas, 1987ko irailaren 15a) venezuelar idazlea izan zen. Jaioterritik hasita, Venezuelako hainbat herri eta hiritan ikasi ondoren, Unibertsitate Zentralean lizentziatu zen ekonomia eta letretan. Besteak beste, olerkigintza, kontakizuna, saiakera, ekonomia eta kazetaritza landu zituen bere lanetan.

Araujoren *Lengua y creación en la obra de Rómulo Gallegos* (1955, *Hizkuntza eta sorkuntza Romulo Gallegosen obran*) saiakera bere obrari buruzko kritikarik onena zela aitortu zuen Gallegosek berak. 1966an, Manuel Díaz Rodríguez idazle venezuelarrari buruzko beste saiakera bat argitaratu zuen, *La palabra estéril* (*Hitz antzua*); bertan literatura-obraren miatzaile zorrotz moduan agertzen da Araujo. Bi urte geroago, *Un muerto que no era el suyo* (*Hildakoa ez zen berarena*) kontakizunarekin *El Nacional* egunkariko ipuin-lehiaketa irabazi eta beste saiakera bat argitaratu zuen: *Venezuela violenta* (*Indarkeriazko Venezuela*). 1970ean, indar handiz eta istorioak asmatzeko zuen gaitasunagatik harridura sortuz agertu zen Venezuelako fikzioan, *Compañero de viaje* (*Bidelaguna*) ipuin-bilduma bikainarekin. Saiakerara itzuliz, 1975ean Literaturako Sari Nazionala eskuratu zuen *Contrapunto de la vida y la muerte: ensayo sobre la poesía de Alberto Arvelo Torrealba* (1974, *Bizitzaren eta heriotzaren kontrapuntua: Alberto Arvelo Torrealbaren poesiari buruzko saiakera*) lanarekin. Hurrengo urteetan, beste lan batzuen artean, *Los viajes de Manuel Vicente Pata Caliente* (*Manuel Vicente Pata Calienteren bidaiak*) kontakizuna argitaratu zuen.

## Erreferentziak
Arturo Sandoval

**Arturo Sandoval** (Artemisa, Kuba, 1949) musikaria, pianista eta tronpeta-jotzailea da.

## Bizitza 
Hamabi urterekin tronpeta klasikoa jotzen ikasten hasi zen, baina bere zaletasunak bultzatuta, jazz musikara jo zuen berehala, bere jatorriko prestakuntza inoiz ahaztu gabe hala ere. Horixe erakusten dute, hain zuzen ere, 90eko hamarraldian BBCko Orkestra Sinfonikoarekin, Leningradokoarekin edota Los Angelesko Orkestra Filarmonikoarekin egin zituen grabazioek. Musika Modernoko Kubatar Orkestrako kide izan zen, eta Irakere taldearen sortzaile, Paquito D'Rivera saxofoi-jotzailearekin eta Chucho Valdés pianistarekin batera. Kalitatea, alderdi komertziala eta ikerketa-lana bateratzen jakin zuen berritzaileetako bat izan zen. Ospe handia lortu zuen, bai Kuban, bai Kubatik kanpo ere (Grammy sari bat irabazi zuen). 1980an taldea utzi zuen beste bat sortzeko, Arturo y Grupo taldea.

Kubako musikari onena izendatu zuten 1982, 1983 eta 1984. urteetan. 1990ean Estatu Batuetara joan zen bizitzera, Floridara. Handik gutxira bere idolo eta lagun Dizzy Gillespierekin batera jotzen hasi zen, eta Gloria Estefanen musikagile kutun bihurtu zen. Zenbait filmetako musika ere egin zuen: *La Habana*; *Los Reyes del Mambo*; *La Familia Pérez*. Sandovalen bizitza bera ere zinemara eraman zuten 2000 urtean, Andy García aktorea interprete zela, eta *For Love or Country: The Arturo Sandoval Story* izenburuarekin.

Lanik aipagarrienak: *I remember Clifford* (bi Grammy sariren irabazlea); Michel Legrand-ekin batera egindako grabazioak *Dream come true*; *Flight to freedom*; *Danzón* (1994); *Arturo Sandoval y el tren latino* (1995). 1996ko erdialdean, jazzera itzuli eta *Swinging* argitaratu zuen.

Musika-irakasle gisa, eskolak eman ditu Parisko Musika Kontserbatorioan, Moskuko Txaikovskin eta Floridako Nazioarteko Unibertsitatean. Dizzy Gillespie United Nation Band taldean parte hartu zuen gonbidatu gisa, eta besteak beste, Stan Getz, Billy Cobham, Michel Legrand, Jon Faddis, Larry Coryell, Woody Shaw, John McLaughlin, Herbie Hancook edota Woody Herman bezalako musikari handiekin jo zuen.

2006ko apirilean, Arturo Sandovalek musika-areto bat ireki zuen Miami Beachen, eta The Arturo Sandoval Jazz Club izena eman zion. Areto horretan izan dira bai bertako artista asko, eta bai jazzaren munduko nazioarteko artista asko ere; besteak beste, Joshua Redman, Roberta Flack, Roy Haynes, Omar Sosa, The Bad Plus eta Moe Goldstein.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Arturo Sandovalen web-orria
James Herriot

**James Herriot**, **James Alfred Wight** jaioa, (Glasgow, 1916ko urriaren 3a - Thirlby, Yorkshire, 1995eko otsailaren 23a) eskoziar albaitari eta idazlea izan zen. Ipuin bizi eta umore handiko ugari idatzi zituen, Yorkshiren albaitari egondako urteetako bizitzan oinarrituta. Lehenengo argitalpenaz geroztik, bere liburuek oso harrera ona izan zuten Britainia Handian eta Estatu Batuetan, eta zinema eta telebistarako egokitu ziren. Bere ipuinetan agertzen duen apaltasun, soiltasun eta errukiagatik, eta britainiar herri-fikzioa eta albaitari-lanbidea bera bultzatzeagatik goraipatua izan zen sarritan.

James Alfred Wight Glasgown jaio eta hazi zen, eta bertan egin zituen albaitaritza-ikasketak (1938). Haiek amaitu eta urtebetera Yorkshirera (Ingalaterra) joan zen albaitari, Thrisk herrira (bere ipuinetan Darrowby gisa izendatzen duena). 1943tik 1945era bitartean Aireko Armadan jardun zuen. Berrogeita hamar urte zituela, ordurako Yorkshire aldeko historia, paraje eta jendeari buruzko ezagutza sakona zuela, herri-albaitari baten bizitzako pasarteak eta gertakariak papereratzen hasi zen. Lehen liburua 1970ean argitaratu zuen: *If Only They Could Talk* (*Mintzatzeko gai balira*), eta handik bi urtera, 1972an, bigarrena: ''It Shouldn't Happen to a Vet* (*Zergatik gertatu behar zaio albaitari bati*). Bi liburuok *All Creatures Great and Small* izenburupean argitaratu ziren 1972an Estatu Batuetan, eta berehalako eta izugarrizko arrakasta izan zuten. Handik aurrera beste asko idatzi eta argitaratu zituen: *All Things Bright and Beautiful* (1974, *Gauza guztiak argitsuak eta ederrak*); *All Things Wise and Wonderful* (1977, *Gauza guztiak zoragarriak*); *The Lord God Made Them All* (1981, *Jainko zintzoak egin zituen denak*); *Every Living Thing* (1992, *Gauza bizi guztiak*); *James Herriot's Yorkshire'' (1979).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
David Trimble

**David Trimble** (Belfast, Irlanda, 1944ko urriaren 15a - *ibidem*, 2022ko uztailaren 25a) politikaria izan zen. XVI. eta XVII. mendeetan Irlandan kokatu ziren britainiar etorkinen ondorengoa zen, eta gizatalde horren defendatzaile sutsua eta Britainia Handiarekin bat eginda irautearen aldekoa, irlandar katoliko nazionalisten aurrean. Ulsterreko Alderdi Unionistako (Ulster Unionist Party) kidea izan zen, eta alderdiko presidentea 1995etik 2005era arte. Ulsterreko arazo politikoa britainiar etorkinak, eskoziarrak eta ingelesak batez ere, iritsi zirenean hasi zen, XVII. mendean. Arazoa larriagotuz joan zen XX. mendean, bigarren hamarraldiaz geroztik batez ere, Irlanda bitan banatu zenetik: alde bat independentea eta beste bat, Ulster, britainiarren mendean geratu zena. Harrezkero, irlandar katoliko nazionalisten eskabideak aurrez aurre egon izan dira britainiar unionistenekin. Azken horien artean zenbait talde sortu ziren, erabat katolikoen eskabideen aurka daudenak, batzuk, eta normalizazioa bilatzen saiatzen direnak, besteak.

Ulsterren, Trimble Goi Ganberako kide hautatu zuten 1990eko hauteskundeetan, eta kargu horretan aritu zen 2005 arte. Ipar Irlandako Parlamentuko (Northern Ireland Assembly) kide izan zen 1998tik 2007ra arte.

Ulsterreko unionisten interesen defendatzaile sutsua izan zen, Britainia Handiarekiko lotura bere horretan mantentzearen aldekoa, katoliko nazionalisten nahien aurka. Ipar Irlandako bake-prozesua abiatu zenez geroztik, bertako partaideetako bat izan zen. Bake-prozesua Dublin eta Londresko gobernuen ekimenez hasi zen, bortxakeriarekin inola ere amaitu ezinez nekaturik. Trimbleren arazo nagusia katolikoak asetzeko moduko autonomia politikoa eta Britainia Handiarekiko lotura, bi eskabideak uztartu nahi eta ezina izan zen. Hala ere, Ipar Irlandako bake-negoziazioetan paper garrantzitsua jokatu zuen, Alderdi Unionistaren ordezkari izan zen alderdiek osatutako negoziazio-mahaian, Sinn Féin alderdia tartean zela, nahiz eta negoziazioek iraun zuten bitartean (zortzi hilabete), Sinn Féin alderdiko buruzagi zen Gerry Adamsekin zuzenean inoiz ez hitz egin.

1998ko urriaren 16an Bakearen Nobel Saria jaso zuen, buruzagi nazionalista katoliko John Humerekin batera, Ipar Irlandako gatazkari irtenbide baketsua emateko egindako lanarengatik.

Ipar Irlandako lehen ministro izan zen 1998tik 2002ra arte; urte horretan Ian Paisleyk hartu zuen haren lekua.

2007tik, Alderdi Kontserbadoreko kide izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  David Trimbleren web-orria
Joan Manuel Gisbert

**Joan Manuel Gisbert** (Bartzelona, 1949ko urriaren 16a) idazle kataluniarra da. Bereziki ezaguna haur literaturaren alorrean da. Haur eta Gazte Literaturaren Sari Nazionala eskuratu zuen 1985ean.

## Biografia 
Gaztetatik izan zuen musikarako, antzerkirako eta literaturarako zaletasuna. Gaztetan hil zitzaion aita, eta gazterik hasi behar izan zuen lanean familiari laguntzeko. Horrek zenbait argitaletxerekin lanean jarduteko aukera eman zion, eta horrela hasi zen liburugintzaren mundua ezagutzen.

Parisera alde egin zuen ikastera, eta handik Bartzelonara itzuli zenean argitaratu zuen lehenengo liburua, *Escenarios fantásticos* (1979, *Gertaleku fantastikoak*), izenburuak iragartzen duen bezala bere ikuskizun fantastikoak biltzen dituena. Hurrengo urtean Lazarillo saria irabazi zuen *El misterio de la isla de Tókland* (1982, *Tókland uharteko misterioa*) obrarekin, eta hari esker lortu zuen Gisbertek Espainiako haur-literaturako joera fantastikoaren aitzindari-ospea; kritikak Tolkien eta C. S. Lewisekin alderatu zuen. Hurrengo lan garrantzitsuak *Leyendas del planeta Thamyris* (1982,* Thamyris planetako elezaharrak*) eta *El museo de los sueños* (1984,* Ametsen museoa*) izan ziren, eta Haur eta Gazte Literaturako Sari Nazionala eskuratu zuen haiei esker 1985ean. Gisbertek oso obra originalak osatu ditu, eta abentura bitxiak eta misteriotsuak idatzi ditu eguneroko bizitzatik abiatuta. Aipagarriak ditu orobat: *El mago de Esmirna* (1969, *Esmirnako aztia*); *El Arquitecto y el Emperador de Arabia* (1988, *Arkitektoa eta Arabiako enperadorea*); *El talismán del Adriático* (1988, *Adriatikoko bitxia*); *Misterio de la Mujer Autómata* (1991, *Emakume automataren misterioa*); *Los armarios negros* (1996, *Armairu beltzak*). Literaturaren alorrean egindako lanaz gainera, Joan Manuel Gisbertek irudimenaren garapenari buruzko eskolak ematen ditu, argitaletxe bateko aholkularia da eta hainbat jardunalditan parte hartu du.

## Kanpo estekak 
*  Joan Manuel Gisberten web-orria

## Erreferentziak
Oscar Luigi Scalfaro

**Oscar Luigi Scalfaro** (Novara, 1918ko irailaren 9a - Erroma, 2012ko urtarrilaren 29a) italiar politikaria izan zen, Italiako Errepublikako presidentea 1992tik 1999ra arte.

## Biografia 
Zuzenbideko ikasketak egin zituen Milango Unibertsitate Katolikoan. Benito Mussoliniren gobernu faxistaren garaian, erregimenaren aurkakoen zerbitzura lan egin zuen. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, fiskal gisa hasi zen lanean. Katoliko suharra izanik, Kristau Demokrazia alderdiaren jarraitzaile nagusietako bat izan zen, alderdiaren sortzaile Alcide de Gasperiren agintaldian, eta Parlamentuko kide hautatu zuten 1946an.

Harrezkero beti izan da parlamentari, presidentetza lortu zuen arte. 1950eko hamarraldian Lan ministerioko idazkariorde izendatu zuten, eta hurrengoetan Garraioetako ministro, Hezkuntzako ministro (Andreottiren agintaldian) eta Barne Arazoetako ministro (Bettino Craxiren agintaldian) izan zen. Une zailetan hartu zuen presidentetza, mafiaren aurkako borrokarako izendatu zuten epaile berezi baten hilketaren ondoren, Giovanni Falconeren hilketaren ondoren hain zuzen, eta politikarien artean ustelkeria nagusi zen garaian.

Italiako herriak bozketa-sistema berri baten alde bozkatu zuenean 1993ko erreferendumean, Scalfarok Parlamentua desegin zuen, eta hauteskundeak deitu zituen hurrengo urterako. Hauteskunde haietan Silvio Berlusconi atera zen garaile. Bigarren Mundu Gerraz geroztik Italia gobernatzen aritu ziren politikarietako askok aulkia galdu zuten, eta Italiako politikan nagusi izan ziren alderdiek garrantzia galdu zuten. Scalfarok, beharrezkoa izan balitz, Parlamentua desegiteko, eta lehen ministroak gehiengoa galtzen bazuen, beste bat izendatzeko eskubidea gorde zuen. Scalfaro presidentearen agintaldian Italiako politikak bide zuzena hartu zuen ostera pixkana-pixkana, 90eko hamarraldiaren hasierako eskandalu larrien ondoren. 1999an, Carlo Azeglio Ciampi hautatu zuten presidente, Scalfaroren ordez. Ordutik aurrera, biziarteko senataria izan zen.

Scalfarok Etiopiara 1997an egindako bisitaldi batean, barkamena eskatu zuen armada italiarrak herrialde hura inbaditu zuenean, 1935ean, han egindako sarraskiengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Scalfaroren biografia
Peter C. Doherty

**Peter C. Doherty** (Brisbane, 1940ko urriaren 15a) australiar zientzialaria da. Albaitari-ikasketak egin zituen Queenslandeko Unibertsitatean. 1963-1967 urte-bitartean Animalia Ikerkuntzarako Institutuan lan egin zuen, Australiako gobernuarentzat, unibertsitate-eskolak ordaintzeko. Bien bitartean, australiar Nobel saridun Macfarlane Burneten lanari esker immunologiarekin zaletu zen, eta Australiako gobernuarentzako lanak bukatu orduko, ardien garuneko birus-infekzioei buruzko doktore-tesia prestatu zuen Edinburgoko Unibertsitatean, Eskozian. 1972an Australiara itzuli zen, Australiako Unibertsitate Nazionaleko Medikuntza Ikerkuntzako John Curtin Eskolako ikerkuntza-zuzendari gisa. Han egin zituen Nobel sariaren merezidun egin zuten ikerkuntzak. Rolf Zinkernagel zientzialari suitzarrarekin batera, T zelulen jarduera ezagutzeko saioak egin zituzten saguekin, zelula horiek birusak kutsatutako zelulak hiltzeko gaitasuna dutelako. 1975-1982 bitartean Wistar Institutuko irakasle izan zen, Filadelfian, eta Australian Medikuntza Ikerkuntzako John Curtin Eskolako Patologia Esperimentalaren sailburu gisa lan egin ondoren zenbait urtez, Estatu Batuetara itzuli zen 1988an, Memphisera, haurrentzako St. Jude ikerkuntza-erietxeko Immunologia Saileko zuzendari gisa. 1983an Paul Ehrlich saria irabazi zuen, Alemanian, 1986an Nazioarteko Gairdner Fundazioaren saria, eta 1995ean Medikuntza Ikerkuntzako Albert Lasker saria.

1996an Fisiologiako Nobel saria jaso zuen, Rolf Zinkernagelekin batera, hogeita hiru urte lehenago egindako aurkikuntzarengatik. Immunitate-sistemak birusak kutsatutako zelulak nola ezagutzen dituen aurkitzeagatik eman zioten saria. Garrantzi handiko aurkikuntza izan zen hura minbiziaren eta beste eritasun larri batzuen aurkako borrokan.

Erdi-autobiografikoa den liburu bat idatzi zuen, '' The Beginner's Guide to Winning the Nobel Prize''; Melbournen argitaratu zen 2005ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  St. Jude ospitalearen web-orria
*  Peter C. Dohertyren autobiografia, Nobel sarien web-orrian
Ferdinand Lassalle

**Ferdinand Lassalle** (Breslau, Alemania, 1825eko apirilaren 11 &ndash; Geneva, Suitza, 1864ko abuztuaren 31) politikari sozialista izan zen.

## Biografia 
Jakintza klasiko, zuzenbide eta filologiako ikasketak egin zituen Breslaun eta Berlinen, eta hegelianismoaren eragin handia izan zuen. 1849an Karl Marx ezagutu zuen. Düsseldorfeko Matxinadaren garaian (1848-1849) giltzapetu egin zuten, eta bazter utzi behar izan zuen borroka, 1859 arte; urte horretan *Italiako Gerra eta Prusiaren eginbidea* idatzi zuen, Alemaniaren batasuna goraipatuz eta Bismarckengan itxaropena eta Frantziaren eta Alemaniaren arteko gerraren aurkako iritzia adieraziz. Iraultzaren taktikari buruzko tesi hori Marxek eta Engelsek adierazitakoaren guztiz bestelakoa zen: Marx burgesiaren aldekoa eta prusiar estatuaren aurkakoa zen. Lassalle, berriz, prusiar estatuari laguntzeko prest zegoen, burgesiaren aurka. Estrategia desberdin horien oinarrian estatuari eta boto-eskubideari buruzko ikuspegi desberdinak zeuden. Lassalleren ustez, Bismarckek langileen mugimenduaren laguntza behar zuen, eta beraz, estatuak neurri sozialistak hartuko zituela espero zuen.

1861ean, ondasunen eskualdatzea aztertzen duen *System der Erworbenen* (*Hartutako eskubideen sistema*) argitaratu zuen. 1862tik aurrera, alemaniar langileen alderdia antolatzeko lanetan jardun zuen. 1863ean, *Arbeiter-programm* (*Langileen programa*) argitaratu zuen. 1864an Alemaniar Langileen Elkarte Nagusia eratu zuen, eta batzar nagusian Lassalle bera aukeratu zuten lehendakari. Alemaniar langile-mugimendua zatitua zegoen, ordea, Lassalleren aldekoen eta Marxen jarraitzaileen artean. Lassalleren ekarri teorikoa oso urria izan zen, eta Louis Blanc eta alemaniar ekonomisten sozialismoarekin bat zetorren. Marxek *Gothako programari kritika* izeneko izkribuan gogor kritikatu zuen Lassalleren joera sozialista.
## Erreferentziak
Miguel Sánchez-Ostiz

**Miguel Sánchez-Ostiz** (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1950eko urriaren 14a) idazlea da. Idazten hasi zenetik beti uztartu ditu poesia eta prosa, baita saiakera ere, eta obra zabala du hiru alorrotan.

1985an, 1936ko gerraren gaiaz oso aberatsa zen biblioteka oso bat eskuratu zuen Iruñeko Sarasate pasealekuko zabor edukiontzi batetik, eta harrezkero Sánchez-Ostizen idazlanetan garrantzi handia hartu du gai horrek.

## Lanak 
Eleberriei dagokienez, aipagarri dira *Los papeles del ilusionista* (1982), *El pasaje de la luna* (1984), *Tánger-bar* (1987), *La gran ilusión* (1989; 1990eko Herralde Saria eta Euskadi Saria lortu zituen), *Las pirañas* (1992), *Un infierno en el jardín* (1995), *La caja china* (1996), *No existe tal lugar* (1998), *Palabras cruzadas* (1998), *La flecha del miedo* (2000), *El corazón de la niebla* (2001), *En Bayona, bajo los porches* (2002), *La nave de Baco* (2004), *El piloto de la muerte* (2005), *La calavera de Robinson* (2006) eta *El escarmiento* (2013).

Poesiaren alorrean, liburu hauek argitaratu ditu, besteak beste: *De un paseante solitario* (1984), *Reinos imaginarios* (1986), *Invención de la ciudad* (1993), *Carta de vagamundos* (1994). 2000. urtean bere poema guztiez eta argitaratu gabeko lau liburutan bildutako poemez osatu zuen *La marca del cuadrante* liburua, 1979tik 2000. urtera Sánchez-Ostizen lan poetikoak izan duen bilakaeraren isla zuzena.

Saiakeraren alorrean *La negra provincia de Flaubert* (1986), *El árbol del cuco* (1994), *El vuelo del escribano* (1999), *Peatón en Madrid* (2003), *Liquidación por derribo: Diarios (1999-2000)* (2004), eta *La isla de Juan Fernandez* (2005) lanak ditu aipagarriak. 2000. urtean, *Derrotero de Pío Baroja* idazle donostiarraren inguruko lan bat argitaratu zuen, hurrengo urteetan segida izango zuena, *Opiniones y paradojas* (2001), *Pío Baroja a escena* (2006) eta *Tiempos de tormenta (Pío Baroja 1936-1940)* (2007) lanekin. 2001. urtean, Nafarroako Gobernuak ematen duen Vianako Printzea Saria jaso zuen, egindako lanaren aitorpen gisa.

## Erreferentziak
Jiri Georg Dokoupil

**Jiri Georg Dokoupil** (Kronv, 1954ko ekainaren 3a) txekiar margolaria da. Tropa sobietarrak Pragan sartu zenean (1968), gurasoak Koloniara joan ziren bizitzera eta han egin zituen lehen mailako ikasketak. Gero Fisikako eta Matematikako ikasketak hasi zituen, baina bertan behera utzi zituen bere benetako bokazioa, pintura, lantzeko. Kolonian, Mülheimer Freiheiteko arte-lantegi ospetsuan hasi zen pintura-ikasketak egiten, eta Düsseldorfeko Arte Akademian Europako eskola abangoardisten ikasketak sakondu zituen gero, Joseph Beuysen gidaritzapean. Maisuaren irakaskuntza kontzeptualak bereganatu zituen, baina beste artista bat izan zen bidea erakutsi ziona, Sigmar Polke, hain zuzen. Polkerengandik estiloaren ukapenaren teoria bereganatu zuen, sormena itotzen duten sailkapenen aurka borrokatzeko metodo gisa. Laurogeiko hamarraldiaren hasieran bazuen leku bat Alemaniako arte garaikidean.

Alemaniar neoespresionismoaren adibide ereduzko gisa, erakusketak egin zituen herrialde hartako galeria nagusietan, eta munduko bi erakusketa garrantzitsuenetakoen bidez (Veneziako Bienala eta Basileako Dunsthalle), bere burua ezagutarazi zuen Alemaniaz kanpo ere. Gainera, eskolak eman zituen Düsseldorfeko Arte Akademian, eta garrantzi handiko urratsa egin zuen bere karreran New Yorken erakusketak eginez. Bien bitartean, bere ibilbide artistikoaren hasierako espirituari fidel, behin eta berriro aldatu zuen bere estiloa. Artea sentsualitatea sakontzeko bide gisa hartuz, adimenaren artea ukatuz, eta eskura dagoen edozein teknika artistiko baliatuz, bere obra egungo artearen joera estetiko guztien artean mugitzen da etenik gabe, figuraziotik abstrakziora, arte kontzeptualetik pintura espresionistara, eta poparen, surrealismoaren edo errealismo fotografikoaren bitartekoak ere baliatzen ditu.

Teknikari dagokionez, era guztietako euskarrietan lan egin du, tradizionaletan eta berrietan; pneumatikoak edo fotokopiak erabili izan ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Jiri Georg Dokoupil artnet-en web-orrian
Els Joglars

**Els Joglars** katalan antzerki-talde independentea da.

Mimoen talde klasiko gisa sortu zuten 1963an, baina urte gutxiren buruan hitza ere erantsiz joan ziren. Sortu zenetik Albert Boadella izan du zuzendari. 80ko hamarraldiaz geroztik, Espainiako antzerki-taldeen ereduetako bat bihurtu da. Taldearen ezaugarririk nabarmenenak, alde batetik, umore kritiko, lotsagabe eta adeigabea, eta bestetik, espazio-denbora aukeren bilaketa etengabea (italiar erara) dira.

Frankismoaren garaian, katalanez mintzatu ezin zirenez, zentsura ekiditeko antzezteko bide berriak asmatu behar izan zituzten: 70eko hamarraldira arte antzerki mutuak egin zituzten, baina berritzaileak, aurrerakoiak eta oso barregarriak zirenez, mimo klasikoen mugak gainditu zituzten. 1974an bi hizkuntzatan antzezten hasi ziren, katalanez eta gaztelaniaz. Garai hartan antzeztu zuten beren obra nagusietako bat: *Alias Serrallonga*. Baina lehenago ere eginak zituzten ehunka antzezlan Espainian eta Espainiatik kanpo: *Mimodramas* (1963), *L´art del mim* (1964), *Deixebles del silenci y pantomimes de Music-Hall* (1965), *Mimetismes* (1966), *Calidoscopi* (1967), *El diari* (1968), *El joc* (1970), *Cruel urbis* (1972) eta *Maridóus* (1973).

1977an taldea epaitu eta kondenatu egin zuten, *La torna* antzezlanean preso politiko baten hilketaren parodia egiteagatik; ondorioz, bertako kideek atzerriratu egin behar izan zuten. Haietako batzuek, Albert Boadella zuzendari zutela, M-7 Catalónia eratu zuten Frantzian.

Espainiako trantsizio-garaian Kataluniara itzuli, eta Bartzelona inguruko herri batean finkatu ziren. Harrezkero, lan nabarmen, ironiko eta poetikoak antzeztuz aritu dira etengabe: *Bye bye Beethoven* (1987), *Yo tengo un tío en América* (1991), *Ubu president* (1995), *La Trilogía* (2011) eta *2036 Omena-G* (2010), besteak beste.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Felipe Ruiz Martín

**Felipe Ruiz Martín** (Palacios de Campos, Valladolid, Espainia, 1915 &ndash; Madril, Espainia, 2004ko urtarrilaren 27a) historialaria izan zen.

## Bizitza 
Valladolideko Unibertsitatean egin zituen Historiako ikasketak 1931 eta 1935 bitartean, eta doktoregoko sari berezia eskuratu zuen. 1941ean, katedra eskuratu zuen. 1961ean, Ekonomiaren Historiako Espainiako lehenengo katedradun izendatu zuten.

Ikerketa-lanei dagokienez, historia politikoaz eta bereziki nazioarteko harremanez jardun zuen. 1950eko hamarraldiaz gero hasi zen, halaber, Ekonomiaren Historia lantzen; izan ere, Ruizek Gaztelako XVI. eta XVII. mendeetako ekonomiaren azterketa sakona egin zuen. Laguntza handia eman zioten zeregin horretan Fernand Braudelek eta Parisko Ikerketa Zientifikoetako Zentro Nazionalean jardun izanak. Ikasketa haien eraginez idatzi zituen, esaterako, *Les alumes espagnols, index de la conjunture économique de l´Europe au XVIeme siècle* (1960) eta *Lettres marchandes échangées entre Florence et Medina del Campo* (1965) gutunak, 1990ean *Pequeño capitalismo, gran capitalismo: Simón Ruiz y sus negocios en Florencia* lanarekin osatuak.

Baina aipagarriak ditu, era berean, *La población española al comienzo de los tiempos modernos* (1967), *El Banco de España: una historia económica* (1970), *Los destinos de la plata americana, siglos XVI y XVII* (1990), etab. *La proyección europea de la monarquía hispánica* (1996) talde-lana zuzendu zuen halaber, eta *Historia económica* (1976) gidaliburua eman zuen argitara.

Nekazaritzari eta artzaintzari buruzko ikerketak ere egin zituen, eta laguntza handikoa izan da haren lana antzinako zenbait termino ekonomikoren esanahia ezagutzeko. Baina haren ekarpen nagusia Gaztela modernoko XV-XVIII. mende-bitarteko ekonomiaren historiaren aldiak bereiztea eta kronologiaren berrantolaketa egitea izan da.

1989an honoris causa doktore izendatu zuen Euskal Herriko Unibertsitateak.
## Erreferentziak
Robert Solow

**Robert Merton Solow** (Brooklyn, New York, AEB, 1924ko abuztuaren 23a - Lexington, Massachusetts, 2023ko abenduaren 21a) estatubatuar ekonomialaria izan zen.

## Biografia 
Ekonomiako ikasketak egin zituen, Harvard Unibertsitatean (1951). 1949rako Estatistikako irakasle gisa hasi zen lanean, Massachusettsko Ekonomia Institutuan. 1954an ekonomiako irakasle laguntzaile bihurtu zen, eta 1958an irakasle. 1956an ekonomiari buruzko pentsamendua argitaratu zuen «A contribution to the theory of economic growth» artikuluan, eta 1957an *Technical change and the aggregate production function* liburua plazaratu zuen.

1961ean Lyndon Johnson presidentearen ekonomia-aholkularien batzordeko kide izendatu zuten. 1964-1965 urteetan Teknologia, Automatizazio eta Aurrerapen Ekonomikorako Batzordeko kide izan zen. 1964an, Ekonometria Elkarteko lehendakari hautatu zuten, halaber. 1968an Ameriketako Ekonomia Elkarteko lehendakariorde izendatu zuten, eta 1979an presidente. 1972an, Zientzien Akademian sartu zen. 1975-1981 bitartean Bostongo Erreserbako Banku Federaleko Zuzendari Batzordeko kide izan zen, presidente 1979tik aurrera. 1977-1980 bitartean Ameriketako Arte eta Zientzietako Akademiako kide izan zen.

1987ko urrian Ekonomiako Nobel Saria jaso zuen, ekonomiaren hazkundeari buruzko teoriaren alorrean egindako ekarpenengatik.

Lanik aipagarrienak: *Linear programming and economic analysis* (1958); *Capital theory and the rate of return* (1963); *Sources of unemployement in the United States* (1964); *Price expectations and the behavior of the price level* (1970); *Growth theory: an exposition* (1970). Mundu osoan ezagunak dira, bestalde, teoria ekonomiko matematikoaz, kapitalaren eta hazkundearen teoriaz, makroekonomiaz eta baliabide naturalen ekonomiaz egindako lanak.

Solow Massachusettsko Teknologia Institutuko (Massachusetts Institute of Technology) irakasle izan zen, eta hori baino lehen Columbiako Unibertsitatean irakatsi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Robert M. Solowen autobiografia
Roberto D'Aubuisson

'''Roberto D'Aubuisson Arrieta''' (Santa Tecla, 1943ko abuztuaren 23a - San Salvador, 1992ko otsailaren 20a) salvadortar militarra eta politikaria izan zen, Alianza Republicana Nacionalista alderdiaren sortzaile eta lehen buruzagia. EL Salvadorko Egiaren Batzordearen arabera, Óscar Romeroren hilketa agindu zuen.

## Bizitza 
Frantses etorkinen familia batean jaio zen, eta jesuitekin egin zituen lehen ikasketak. Eskola militarrean ibili zen gero, eta, handik atera zenean, Guardia Nazionalean sartu zen. Washingtongo Nazioarteko Polizia Akademian ere egin zituen ikasketak, Guardia Nazionaleko agente sekretu izan aurretik, eta presidentearen segurtasun-agentziako zuzendariorde izan zen, geroago.

Gudarosteko erreformistek Carlos Humberto Romero jeneralaren gobernua eraitsi zutenean, kafearen oligarkiak (lurrak banatzearen eta politika-erreformen aurka) D'Aubuissoni agindu zion alderdi politiko berri bat antola zezan. 1979an gudarostetik bota zuten, eskuin-muturreko jarduera terroristetan eta estatu-kolpe ahaleginetan aritu izanaren fama irabazi ondoren. El Salvadorko Gerra Zibilean (1979-1992) 75.000 giza hilketa baino gehiago eragin zituzten Heriotza Eskuadroien antolatzaile nagusia izan zen, eta uste da, bera zegoela 1980ko Oscar Romero artzapezpikuaren hilketaren atzean ere.

Astinaldi haren ondoren, D'Aubuisson Guatemalan babestu zen, baina Alianza Republicana Nacionalista (ARENA) izeneko eskuineko koalizioa antolatu ondoren, El Salvadorrera itzuli zen, eta Asamblea Constituyente delakoaren lehendakari izan zen 1982an eta 1983an. 1984ko hauteskundeak Alderdi Kristau Demokratako José Napoleón Duartek irabazi zituen. 1989an, ordea, ARENAko hautagaia, Alfredo Cristiani, atera zen lehendakari. D'Aubuissonek ahaleginak egin zituen Cristianik eta ezkerreko gerrillariek Gerra Zibila amaitzeko hasitako negoziazioak eragozten, baina ez zuen lortu. 1992ko otsailean hil zen D'Aubuisson, hestegorriko minbiziaren kariaz, su-etena sinatu baino bost aste lehenago.

## Erreferentziak
Francisco Jiménez de Cisneros

**Francisco Jiménez de Cisneros** edo **Cisneros kardinala** (Torrelaguna, Madril, Espainia, 1436 &ndash; Roa, Burgos, Espainia, 1517ko azaroaren 8a) espainiar elizgizona eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Familia handiki batean sortu zen. Alcala de Henaresen eta Salamancan egin zituen apaiz-ikasketak. Frantziskotar ordenatu, eta ordena horretako herrialde-burua (1494), Toledoko artzapezpikua (1495), kardinala eta Gaztelako Inkisidore Nagusia (1507) izan zen. Fernando Katolikoa erregea hil zenean, Aragoiko erregeorde egin zuten, 1516. urtean.

Berrikuntza handiak bultzatu zituen monasterio eta erlijio-ordenetan eta, erlijio-jendearen ezjakintasuna zuzentzeko, Alcala de Henaresko Unibertsitatea sortu zuen (1498); teologiaren, grekoaren eta hebreeraren irakaskuntza indartu zituen han (Salamancatik eta Paristik ekarri zituen irakasleak). Bibliaren argitalpen berri bat agindu zuen (Alcalako *Biblia Políglota Complutense*).

1499tik aurrera, gogor jokatu zuen islamiarren aurka; Granadako eta Alpujarretako matxinadak gupidarik gabe zapaldu zituen (1502an arabiar guztiak kristautu egin behar zutela agintzen zuen errege-pragmatika eman zuen). Estatu-gizon nagusi bihurtu zen Elisabet Katolikoa erregina hil ondoren (1504). 1507tik aurrera, Ipar Afrika konkistatzeko ahaleginak egin zituen, Espainiako Inperioa Mediterraneo aldera zabaldu nahi izan zuen Fernando Katolikoaren gogoaren aurka. 

Espainiako Inperio katolikoaren babesle porrokatua zelarik, Nafarroaren burujabetasunaren aurkako erasoen alde azaldu zen, eta Ipar Afrikaren konkistari ekin zion, Bizargorri berbereak hutsean utziko zuen saioa gertatu bazen ere. 1516an Fernando erregea hil eta, erregeorde gisa, gogor zapaldu zuen Nafarroako erregea Joanes III.a Nafarroakoa Iruñera itzultzeko ahalegina. Gainera, nafarren erreboltak saihesteko, Erresumako gazteluetako dorre nagusiak mozteko agindu zuen, baita hala egin ere. Cisneros kardinala 1517an hil zen, Karlos I.a Espainiako errege berria Espainiara etorri eta berehala.

## Erreferentziak
Ernesto Samper

**Ernesto Samper Pizano** (Bogota, Kolonbia, 1950eko abuztuaren 3a) kolonbiar politikaria da. Errepublikako lehendakaria izan zen 1994tik 1998ra bitartean.

## Biografia 
Ekonomiako lizentziadun egin zen 1972an, eta zuzenbidekoa 1973an. Graduatu ondorengo ikasketak Columbiako Unibertsitatean (New York) egin zituen, 1979an. Bogotako Unibertsitatean bilakaera ekonomikoko irakasle izan zen (1974-1989). 1982an Alderdi Liberaleko idazkari nagusi izendatu zuten, eta handik bi urtera, Cundinamarca barrutiko diputatu izan zen. Aldi berean, Bogotako zinegotzi ere izan zen.

1987an Alderdi Liberaleko presidente hautatu zuten, eta handik bi urtera, atentatu bat izan zuen. Samperren hautagai-zerrenda galtzaile irten zen bere alderdi bereko César Gaviriarenaren aurrean. Dena dela, presidente berriak Ekonomiaren Bilakaerarako ministro hautatu zuen. Hala ere, hurrengo urtean, kargua utzi, eta Espainiako enbaxadore izendatu zuten (1991-1993).

1993an Errepublikako lehendakari izateko hautagai izan zen, eta irabazi egin zituen hauteskundeak, Andrés Pastrana kontserbadoreari aurrea harturik. Azken horrek Samper salatu zuen, Caliko narkotrafikatzaile-taldearen eskutik dirua hartu izanaz. Salaketa ugari eta Errepublikako fiskal orokorraren ikerketak egon ziren, eta *8.000 auzia* esan zena hasi zen. Auzi horren ondorioz, hainbat parlamentario eta politikarik zigorrak izan zituzten. Samperrek Caliko narkotrafikatzaileen buruak atxilotzea lortu zuen. Konstituzioaren erreforma bultzatu zuen, eta Kongresuak onartzea lortu zuen 1997an. Samperren agintaldian Kolonbiak krisi instituzional larrienetako bat jasan zuen. Gerrillen boterea indartu egin zen, eta baita paramilitarrena ere, milaka familiak bere lurrak utzi behar izan zituzten.

1998ko hauteskundeetan Andrés Pastrana kontserbadoreak hartu zuen presidente-kargua.
## Erreferentziak
Stanley Prusiner

**Stanley Ben Prusiner** (Des Moines, Iowa, AEB, 1942ko maiatzaren 28a) estatubatuar biokimikaria eta neurologoa da.

## Biografia 
Ikasketak egin, eta bi urtez Kaliforniako Unibertsitatean ikertzaile aritu ondoren, irakaskuntzan aritu da batez ere, Berkeleyn eta San Franciscon, Neurologiako, Birologiako eta Biokimikako irakasle gisa. 1991tik aurrera sari asko jaso ditu, gehienbat neurologiaren alorrean egindako lanarengatik. 1997an Medikuntzako Nobel saria jaso zuen, prioiak aurkitzeagatik. Beste era batera esanda, neuronak hondatzen dituzten eta entzefalopatia espongiformeak deritzen zenbait eritasun, besteak beste, *behi eroen* eritasuna, eta Creutzfeldt-Jakobena gizakiengan, eragiten dituzten proteina kutsagarriak aurkitzeagatik.

Duela 25 urte baino gehiago hasi zen ikertzen, Creutzfeldt-Jakoben gaitza (behikiak pertsonei kutsa diezaiekeenaren antzekoa) zuen pertsona baten heriotzaz geroztik. Adituek bazekiten burmuineko alderdi kutsatuek kutsa zezaketela eritasuna, baina ez zekiten gai kutsatzailea zein izan zitekeen. Hamar urteko ikerketen ondoren, Prusinerrek prioiak identifikatu zituen. Prioiak zelula proteina gisa bizi dira organismoan, hari inolako kalterik egin gabe, baina beren egitura oso forma egonkorrera aldatzeko gaitasuna dute, eta, azkenean, partikula hondatzaile bihur daitezke, neuronak hondatzen baitituzte, garun-ehunetan pilatuz gero. Beraz, buruko eritasunak eta erotasuna eragin dezakete pertsonengan eta animalietan. Prusinerren ustez, prioiek eragindako eritasunak ondoretasunezkoak izan daitezke, eta elikagaien bidez igor daitezke, besteak beste, baina bat-batean ere sor daitezke. Gaitz hori harrapatzen duten pertsonek giharren, oroimenaren eta loaren kontrola galtzen dute, besteak beste. Aurkikuntza horren bidez, Prusinerrek gai kutsatzailearen kontzeptu berri bat sortu du, bakterioarenaz edo birusarenaz beste.

Hainbat erakundetako kide da; besteak beste, 1992an, Zientzietako Akademia Nazionaleko kide hautatu zuten, eta gobernu-kontseiluko kide 2007an. Arte eta Zientzietako Akademiako kide hautatua da (1993), eta Royal Society delako erakundekoa (1996).

Gaur egun Kaliforniako Unibertsitateko Institute for Neurodegenerative Diseases-eko (Endekapenezko Gaixotasunen Institutua) zuzendari da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  *Institute for Neurodegenerative Diseases*-en webgunea
René Huyghe

**René Huyghe** (Arras, 1906ko maiatzaren 3a - Paris, 1997ko otsailaren 5a) frantses arte-historialaria izan zen.

Artearen historia eta letrak ikasi ondoren, 1930ean kontserbadore gisa hasi zen lanean, Louvreko Museoan. 1937tik 1951ra bitartean, Louvreko pintura-saileko kontserbadore-buru izan zen, eta museoaren ikerketa- eta dokumentazio-zerbitzua sortu zuen. Garai hartan, Louvreko Eskolako irakasle izan zen, erakusketa ugari antolatu zituen, bai Parisen eta bai atzerrian, eta Frantziako museoetako pinturak zaharberritzeko zerbitzua sortzen lagundu zuen. 1950etik aurrera, Collège de Franceko irakasle izan zen, arte plastikoen psikologiako katedran. 1960an Frantziako Akademian sartu zen, Robert Kempen lekuan. 1966an Europako Erasmo saria jaso zuen bere lanagatik. 1974tik aurrera, Frantziako Institutuaren Parisko Jacquemard-André museoaren zuzendari izan zen, eta hamar urtez, Venezia zaintzeko nazioarteko adituen batzordearen lehendakari. Asko idatzi zuen antzinako artearen eta arte modernoaren historiari buruz, pinturari buruz, batik bat, esate baterako, *Histoire de l´art contemporain* (1935, *Gaur egungo artearen historia*, arte modernoari buruzko lehen nazioarteko historia); baina, baita formen bizitza eta artearen funtzioari buruz ere. Azterlan horietan, historia eta estetikaren metodoak erabiltzeaz gainera, soziologia eta psikologia ere kontuan izan zituen. *Dialogue avec le visible* (1955, *Ikusgaiarekin hizketan*) liburuan, esate baterako, mendebaldeko zibilizazioan, irudiaren zibilizazioan, ikusmenak duen lehentasuna nabarmentzen du, eta, hortik abiatuta, artelanaren irakurketa berri bat finkatzen du. Beste lan batzuk: *Formes et forces* (1971, *Forma eta indarra*), *L´Art et l´homme* (1958-1961, *Artea eta gizona*), *L´Art et le monde moderne* (1070, *Artea eta mundu modernoa*).
## Erreferentziak
Edward Sapir

**Edward Sapir** (Lauenburg, Pomerania, 1884ko urtarrilaren 26a - New Haven, Connecticut, 1939ko otsailaren 4a) Estatu Batuetako hizkuntzalari eta antropologoa izan zen. Estatu Batuetako hizkuntzalari eta antropologo ospetsuenetako bat izan zen, bere garaian.

Ipar Amerikako antzinako hizkuntzak aztertu zituen, bereziki; kulturaren eta hizkuntzaren arteko harremanez ere arduratu zen, eta estrukturalismoaren aitzindari izan zen Estatu Batuetan. Alemaniako familia judu batean sortu zen, eta bost urte zituela joan zen Estatu Batuetara familiarekin batera. Columbia Unibertsitatean egin zituen hizkuntzalaritza eta antropologiako ikasketak, Franz Boasekin. 1910etik 1925era bitartean, Kanadako National Museum erakundeko antropologiako arduradun nagusia izan zen; amerindiarren hizkuntzei buruzko lan sakonak egin zituen urte haietan, eta hizkuntzalaritzaren zientzian eta teorian ere aurrerapen handiak egin zituen.

1921. urtean idatzi zuen saiakera-liburu garrantzitsuena, *Language* (*Hizkuntza*). Obra horretan, hizkuntzalaritza sinkronikoaren garrantzia azpimarratzen zuen, estrukturalisten modura, baina garrantzi handia eman zien, halaber, alde batetik, antropologiari (*ethnolinguistics* edo etnologian oinarrituriko hizkuntzalaritza sortu zuen Sapirrek) eta, bestetik, lexikologiari eta semantikari. Teoriaren arazo formalez ere arduratu zen, eta 1925ean fonemaren azalpen bat egin zuen, Pragako Eskolako hizkuntzalarien lanetatik abiatu gabe. Semantikako irizpideetatik abiatuz, munduko hizkuntzen tipologia bereziak aztertu zituen, eta sintaxiaren alorrean, Zellig Harrisen eta Noam Chomskyren lanen aitzindaritzat hartua da.

## Obra nagusiak 
*  *Language* (1921;  *Hizkuntza*, 2006).
* {en}} *Selected Writings of Edward Sapir in Language, Culture and Personality* (1949an argitaratua, *Edward Sapirren idazlan hautatuak*).

## Erreferentziak
Francisco Rodríguez Adrados

**Francisco Rodríguez Adrados** (Salamanca, 1922ko martxoaren 29a - Madril, 2020ko uztailaren 21a) espainiar hizkuntzalaria, helenista eta akademikoa izan zen. Salamancako Unibertsitatean eskuratu zuen Filologia Klasikoko lizentzia, 1944an, eta handik bi urtera lortu zuen doktoregoa Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean. Katedradun izan zen Bartzelonako Unibertsitatean (1951) eta Madrilgo Konplutentsean (1952). Hainbat egile klasikoren lanak itzuli zituen (Tuzidides, Eskilo, Aristofanes eta Sofoklesenak adibidez), eta *Historia de la fábula greco-latina* lan handiaren zenbait ale idatzi zituen.

1956an, *Emérita* aldizkariko zuzendari izendatu zuten, eta *Española de Lingüística*koa 1970ean. Beste zenbait erakundetan izandako karguez gainera, Sociedad Española de Estudios Clásicos elkartearen lehendakaria izan zen 1985az gero, eta erakunde horretatik lan eskerga egin zuen grekoa eta latina Espainiako irakaskuntza-planetatik desager ez daitezen. 1986an Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC) erakundearen lankide gisa, greko klasikoaren eta Erdi Arokoaren hiztegi bat prestatzen diharduen lantaldearen zuzendari izendatu zuten. Real Academia Españolako kidea zen (1990) eta baita Atenaskoarena ere, ikerketa klasikoen alorrean egindako lanari esker.

Sariei dagokienez, Espainiako Itzulpen Sari Nazionala irabazi zuen 1963an *Diccionario griego-español* lanarengatik. Hogeita hamar liburutik gora eman zituen argitara, antzinako Greziako literatura eta hizkuntzalaritzari buruzkoak, hizkuntzalaritza indoeuroparrari buruzkoak eta hizkuntzalaritza orokorrari buruzkoak. Aipagarriak dira, besteak beste: *Evolución y estructura del verbo indoeuropeo* (1963, *Aditz indoeuroparraren bilakaera eta egitura*); *Fiesta, comedia y tragedia* (1983, *Festa, komedia, tragedia*); *La democracia ateniense* (1988, *Atenasko demokrazia*); eta *La historia de la lengua griega* (1999, *Grekoaren historia*).

Sociedad Española de Estudios Clásicos elkarteko presidente eta katedradun emeritu zen, eta baita Sociedad Española de Lingüísticako presidente ere.

## Erreferentziak