Mitokondrio

[thumb|350px|Animalia zelula tipikoaren eskema, osagai azpizelularrak erakusten. [Organuluak:
(1) nukleoloa
(2) nukleoa
(3) erribosoma (puntu txikiak)
(4) besikula
(5) erretikulu endoplasmatiko pikortsua
(6) Golgiren aparatua
(7) zitoeskeletoa
(8) erretikulu endoplasmatiko leuna
(9) mitokondrioak
(10) bakuoloa
(11) zitoplasma
(12) lisosoma
(13) zentrioloak zentrosoman]]
thumb|300px|Bi mitokondrio mikroskopio elektronikoan ikusita
**Mitokondrioak** zelula eukariotoetan dauden organuluak dira, biribilduak ala baba itxurakoak, zelularen energia-beharrak asetzen dituztenak. Izan ere, mitokondrioetan ATP sintetizatzen da, energia-eramailea den molekularik garrantzitsuena. Prokariotoek ez dute mitokondriorik.

1-7 μ luze dira, eta 0,3-1 μ zabal. Mikroskopio optikoarekin ez dira ondo ikusten, eta beren egitura zehatza aztertzeko mikroskopio elektronikoa erabiltzen da. Haien kopurua oso aldakorra da zelularen arabera, globulu gorriek ez dute mitokondriorik baina gibeleko zelulek 2000 ere izan ditzakete. Animalia-zelula gehienek 500 inguru dituzte. Mitokondrio multzoari *kondrioma* deritzo.

## Etimologia 
*Mitokondrio* izena grezierazko μίτος (*mitos*, haria) eta χονδρίον (*kondrion*, alea) hitzen elkarketatik dator eta "harizko alea" esan nahi du.

## Aurkikuntza eta ikerketaren historia 
Mitokondrioa 1840. hamarkadan aurkitu zela uste da baina Richard Altmann patologo alemaniarrak 1890 urtean deskribatu zuen aurrenekoz. *Bioblasto* izena eman zion eta 1898an Carl Benda izan zen *Mitokondrio* izena asmatu zuena. 1904. urtean Leonor Michaelis alemaniarrak landare zeluletan aurkitu zuen eta 1908an Claudius Regaudekin batera proteina eta lipidoz egina zegoela proposatu zuen.

1912. urtean arnasketa zelularrarekin lotu zen.

1967an erribosomak aurkitu ziren mitokondrioaren barnean eta 1976an legamiaren DNA mitokondrialaren mapa osatu zen. Entzima batzuk ere baditu, gantz azidoak luzatu, adrenalina oxidatu edota triptofanoa degradatzen dutenak adibidez.

Mitokondrioen kanpoko mintza erretikulu endoplasmatikoaren mintzarekin lotzen da batzuetan eta MAM konplexua (**M**itokondrioari **A**sozaturiko E.E.-ren **M**intza) eratzen du. Organulu bien arteko kaltzio ioien (Ca2+) eta fosfolipidoen transferentzia gertatzen da orduan.

Kanpoko mintza hausten bada, mintz arteko eremuko proteinak zitosolean zabalduko dira eta zelularen heriotza eragingo du.

### Mintz arteko eremua 
Mitokondrioaren kanpoko eta barneko mintzen artean dagoen espazioa da. Kanpoko mintza hain iragazkorra izanik eremu horien ioi, azukre eta gainerako metabolito txikien kontzentrazioa zitosolekoaren oso antzekoa da. Tamaina handiko proteinak ordea desberdinak dira, hona iristen direnek seinaleztapen espezifikoa behar baitute kanpoko mintza zeharkatzeko. Proteina hauetako bat C zitokromoa da.

Barneko mintzak edo du porinarik eta iragazkortasun oso hautakorra du. Hainbat proteina mota agertzen dira eta mitokondrioak ere laguntzen dio zeregin horretan. Barneko mintzeko garraiatzaile espezifikoen bidez matrizean pilatzen da kaltzioa. Zelulak kaltzioa behar duenean sodio-kaltzio trukatzaileak edo antzeko beste proteina batzuk erabiltzen dira kaltzioa mitokondriatik ateratzeko.

### Beste funtzio batzuk 
* Zelularen apoptosian (heriotza programatua) parte hartzen du.
* Hormona espezifiko batzuei erantzuten die. Mitokondrioko estrogeno hartzaileak (mtER) ditu horretarako. Burmuinetako eta bihotzeko zeluletan gertatzen da bereziki.

Zelula zehatzetan funtzio gehigarriak izan ditzake. Gibeleko zeluletako mitokondrioek amonioaren destoxifikazioa burutzen dute adibidez.

## Mitokondrioen jatorria 
Mitokondrioek berezko DNA edukitzeak (eta berezko proteinak sortzeak) zientzialariei pentsarazi zien organulu horiek garai batean autonomoak zirela. Teoria horren arabera, mitokondrioak eboluzioaren bitartez zelula eukarioto barnean bizitzera moldatutako bakterioak izango lirateke. Sinbiosi bat eratuko litzateke mitokondrioa eta zelularen artean, zeinean bakterio sartu berriak (mitokondrioak) energia (ATP) emango lioke zelulari, eta honek ingurugiro egonkorra eta elikagaiak mitokondrioari.

Teoria endosinbiotiko honen aldeko argudioak badaude:
* mitokondrioek prokarioto handien tamaina dute
* mitokondrioen erribosomak eta bakterioarenak ia berdinak dira
* mitokondrioen DNA biribila da, bakterioen antzekoa
* gandor mitokondrialek eta bakterioen mesosomek antzeko egitura dute
* mitokondrioek autonomia genetikoa dute.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Genoma mitokondrial
* Gaixotasun mitokondrial

## Kanpo estekak