open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mantis

thumb|250px|Emeak arra jaten, estalketa ondoren.
***Mantis*** Mantidae familiako mantu-intsektuen genero kosmopolita da. Familiaren ezagunena *mantis religiosa* da, oso ohikoa Europan eta Euskal Herrian. Mantisak intsektu harrapari indartsua dira, baina ez dira pozoitsuak. *Mantis religiosak* intsektuak eta ornodun txikiak ehiza ditzake. Estali ondoren, emeak, batzuetan, arra jaten du eta horrek ospe handia eman dio. 

## Espezieak 
15 espezie deskribatu dira:

* *Mantis beieri* Roy, 1999
* *Mantis callifera* Wood-Mason, 1882
* *Mantis carinata* Cosmovici, 1888
* *Mantis dilaticollis* Gistel, 1856
* *Mantis emortualis* Saussure, 1869
* *Mantis griveaudi* Paulian, 1958
* *Mantis indica* Mukherjee, 1995
* *Mantis insignis* Beier, 1954
* *Mantis macroalata* Lindt, 1973
***Mantis macroalata fronticus* Lindt, 1990
***Mantis macroalata humilis* Lindt, 1990
***Mantis macroalata latiscutula* Lindt, 1990
***Mantis macroalata longidorsa* Lindt, 1990
***Mantis macroalata macroalata* Lindt, 1973
* *Mantis macrocephala* Lindt, 1974
** *Mantis macrocephala brevidorsa* Lindt, 1976
** *Mantis macrocephala cama* Lindt, 1976
** *Mantis macrocephala macrocephala* Lindt, 1974
** *Mantis macrocephala polyphaga* Lindt, 1976
** *Mantis macrocephala scanda* Lindt, 1976
* *Mantis octospilota* Westwood, 1889
* *Mantis pia* Serville, 1839
* *Mantis religiosa* (Linnaeus, 1758)
** *Mantis religiosa beybienkoi* Bazyluk, 1960
** *Mantis religiosa caucasica* Lindt, 1974
** *Mantis religiosa eichleri* Bazyluk, 1960
** *Mantis religiosa inornata* Werner, 1930
** *Mantis religiosa langoalata* Lindt, 1974
** *Mantis religiosa latinota* Lindt, 1974
** *Mantis religiosa macedonica* Karaman, 1961
** *Mantis religiosa major* Gerstaecker, 1873
** *Mantis religiosa polonica* Bazyluk, 1960
** *Mantis religiosa religiosa* (Linnaeus, 1758)
** *Mantis religiosa siedleckii* Bazyluk, 1960
** *Mantis religiosa sinica* Bazyluk, 1960
* *Mantis splendida* de Haan, 1842
* *Mantis tricolor* Linnaeus, 1767 (sinonimoak: *M. cubitata* Goeze, 1778; *M. ocellata* Olivier, 1792; *M. subfoliata* Stoll, 1813)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lais Hikarakoa

**Lais Hikarakoa** (; Hikara, k.a. IV. mendea - Tesalia, k.a. 340) Antzinako Greziako  hetera ospetsua izan zen.

Neska zela, Korinton saldu zuten.

Frineren garaikide eta arerioa, bere bizitzaz ezer gutxi gehiago dakigu, pasadizo ezagun bat izan ezik: Demostenes hizlariak mila drakma ordainduko baitzizkion berarekin gau bat pasatzeagatik, baina, Laisek Demostenes ikusi zuenean, hamar milara igo zion tarifa, Diogenesekin debalde oheratu zen bitartean.

K. a. 340an Tesalian, non Hipostrato edo Hipokero izeneko batekin bizitzera joan zen, bertoko emakume jeloskor talde batek Afroditaren santutegian harrikatu zuten. Bere gorpua Peneo ibaira bota zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kontxako badiako istripua (1957)

**Kontxako badiako istripua** 1957ko udan, abuztuaren 19ko arratsean gertatu zen. Franco Azor yatean Kontxako Badian nabigatzen ari zela, Santa Klara uhartetik kaira zihoan txalupa baten kontra talka egin zuen. Santa Klara uhartean eguna pasa zuten bisitariak kairarako bidea egiten ari ziren, eta Azor yateko tripulazioa arrantzatik bueltan zihoan Getariara. Kolpeak txalupa bitan puskatu zuen eta berehala hondoratu zen. Bost pertsona hil ziren istripuan. Urtetan albistea ezkutatu egin zen. 

## Hildakoak 
Diktadorearen itsasontzitik salbamendu-jakak bota zituzten arren, ez zen inor laguntzera hurbildu. Igeri egiten moldatzen zirenek itsasontzira igotzea lortu zuten, baina bertan zihoazen 28 lagunetatik beste bost itota hil ziren: Jose Ramon Rubial (9 urte), Manuela Rozado (20 urte), Benito Amiano (38 urte), Jose de Miguel (30 urte) eta Maria Andrea Dolores (26 urte).

## Ezkutatutako gertaera 
Frankistak gertatutakoa ezkutatzen ahalegindu ziren. Donostiako Udalak *La Voz de España* egunkarian eskela bat besterik ez zuen jarri, hau abuztuaren 21ean. Artzain Onaren katedralean hildakoen omenezko hileta egin zen. Elizara, ordea, hiru gorpu besterik ez zituzten eraman, Benito Amiano eta Jose de Miguel Martinezen gorpuak urpean egon baitziren lau egunez.

Francoren agindupeko hedabideek berria lerro gutxitan eman zuten. Gainera datu batzuk ezkutatu zituzten. Esaterako, Franco yatean ez zegoela esan zen eta bertako tripulatzaileak istripu aurrean heroi moduan azaldu zituzten. Biak datu faltsuak ziren zeren eta diktadorea babesteko itsasontzitik atera baitzuten azkar-azkar, Aietera eramateko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Oihane Arretxea Bereziartuaren  "Francoren yateak bost pertsona hil zituen Kontxan", *Hirutxuloko Hitza*, 2021/08/27.
* :Bizirik atera zen bidaiaren baten oroimena, Noticias de Gipuzkoa, 2021/08/21.
María de Baratta

**María Mendoza de Baratta** (San Salvador, El Salvador, 1890eko otsailaren 27a &ndash; 1978ko ekainaren 10a) konpositorea, piano-jotzailea, musikologoa eta folklorista salvadorarra izan zen. *Yara Maya* izena erabiltzen zuen izengoiti gisa, amona indigenaren omenez. Salvadorko folklorearen lehen ikerlaritzat hartzen da. Salcotitanen museo bat dago bere omenez.

## Biografia 
San Salvadorren jaio zen, José Ángel Mendoza doktorearen eta María García de Mendoza pianista ezagunaren alaba izan zen.   Argitalpen hau, "Cuzcatlant tipico", Salvadorreko herri indigena batzuetako musikaren idatzizko eta argazki-erregistro lehenenetariko eta zehatzenetako bat da.

## Erreferentziak
Agustina Albertario

**Agustina Albertario** (Lomas de Zamora, Argentina, 1993ko urtarrilaren 1a) argentinar kirolaria da, belar hockeyan lehiatzen dena.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta zilarrezko domina eskuratu  Argentinako taldearekin, Herbehereen atzetik eta Erresuma Batuaren aurretik.

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Agustina Albertario, Agostina Alonso, Noel Barrionuevo, Valentina Costa Biondi, Emilia Forcherio, Agustina Gorzelany, María José Granatto, Victoria Granatto, Julieta Jankunas, Sofía Maccari, Delfina Merino, Valentina Raposo, Rocío Sánchez Moccia, Micaela Retegui, Victoria Sauze, Belén Succi, Sofía Toccalino eta Eugenia Trinchinetti-k.

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Carlos Alfonso Azpiroz Costa

*Fray* **Carlos Alfonso Azpiroz Costa** OP (Buenos Aires, 1956ko urriaren 30a) Argentinako apaiz domingotarra eta artzapezpikua da, Bahía Blancako V. artzapezpiku gisa diharduena. Predikarien Ordenako Maisu Nagusia izan zen, 2001etik 2010era.

## Kanpo estekak
Astrid Suediakoa

**Astrid Suediakoa** (Stockholm, 1905eko azaroaren 17a - Küssnacht am Rigi, Schwyz, Suitza, 1935eko abuztuaren 29a) Belgikako erregina ezkontidea izan zen 1934tik hil zen arte.

Karlos Suediakoa eta Ingeborg Danimarkakoaren alaba izan zen. 1926 Leopoldo III.a Belgikakoarekin ezkondu zen eta hiru seme-alaba izan zituzten:
* Josefina Karlota Belgikakoa, Luxenburgoko dukesa handi ezkontidea.
* Baudouin Belgikakoa, Belgikako erregea.
* Alberto II.a Belgikakoa, Belgikako erregea.

Berak eta bere senarrak Brabanteko dukea eta dukesa titulua jaso zuten. 1934an Alberto I.a Belgikakoa erregea hil zen eta bere seme Leopoldo errege bihurtu zen eta Ingrid erregina ezkontide.

Ingrid oso preziatua izan zen Belgikan, emakume, haur eta behartsuekin egindako karitatezko lanengatik. Auto istripu batean hil zen Suitzan 1935eko abuztuaren 29an.

## Kanpo estekak
Stillwater (argipena)

**Stillwater** izenak hainbat adiera du:

Amerikako Estatu Batuetako toki izenak:
* **Stillwater, Minnesota**
* **Stillwater konderria,** Montana
* **Stillwater, New York**
* **Stillwater, Ohio**
* **Stillwater, Oklahoma**
* **Stillwater, Pennsylvania**
* **Stillwater, Washington**

Gainerakoak:
* **Stillwater**, 2021eko filma.
Diego Estanislao Zavaleta

**Diego Estanislao Zavaleta** ( San Miguel de Tucumán, Peruko Erregeorderria, 1760 &ndash; Montevideo, Uruguai, 1843ko abendua) argentinar apaiz eta politikaria izan zen, 1810 eta 1820ko hamarkadetan Buenos Airesen aktiboki parte hartzen zuena, alderdi unitarioko kide nabarmena.

## Kanpo estekak
Luis José de Chorroarín

**Luis José de Chorroarín** (Buenos Aires, 1757 - id., 1823) apaiz eta hezitzaile argentinarra izan zen, maiatzeko iraultzan eta herrialde horretako lehen gobernu independenteetan parte hartu zuena.

## Kanpo estekak
Margot van Geffen

**Margot Van Geffen**,  (Tilburg, Herbehereak, 1989ko azaroaren 23a), belar-hockeyan lehiatzen den kirolari herbeheretarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta urrezko domina eskuratu zuen belar-hockeyan Herbehereetako taldearekin, Argentinaren eta Erresuma Batuaren aurretik.

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Felice Albers, Eva de Goede, Xan de Waard, Marloes Keetels, Josine Koning, Sanne Koolen, Laurien Leurink, Frédérique Matla, Freeke Moes, Laura Nunnink, Malou Pheninckx, Pien Sanders, Lauren Stam, Margot van Geffen, Stella van Gils, Caia van Maasakker, Maria Verschoor eta Lidewij Welten-ek.
## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Esteban María Laxague

**Esteban María Laxague** (Coronel Pringles, 1957ko martxoaren 4a) apaiz katoliko argentinarra eta Viedma elizbarrutiko egungo gotzaina da.

## Biografia 
Esteban Maria Laxague monsinorea Coronel Pringlesen (Buenos Aires probintzia) jaio zen 1957ko martxoaren 4an. Pedro Maria Laxague monsinorearen, Zarate-Campanako apezpikuaren, anaia da. 

San Frantzisko Saleskoaren Elkartean apaiz ordenatu zuten 1986ko maiatzaren 10ean Bahía Blancan, Jorge Mayer monsinoreak, Santa Rosako apezpikuak.

Viedmako apezpiku aukeratu zuen 2002ko urriaren 31n Joan Paulo II.ak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kevin Mayer

**Kevin Mayer** (Argenteuil, 1992ko otsailaren 10a) frantziar atleta da, dekatloi proban espezialitatuta.

2016ko Udako Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina lortu zuen. 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan ere zilarrezko domina irabazi zuen. 2017an urrezko domina irabazi zuen munduko txapelketan eta 2018tik munduko errekorra du.

## Palmaresa 
## Kanpo estekak
Rocío Sánchez Moccia

**Rocío María Sánchez Moccia** (Buenos Aires, Argentina, 1988ko abuztuaren 2a)  argentinar kirolaria da, belar hockeyan lehiatzen dena.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta zilarrezko domina eskuratu Argentinako taldearekin, Herbehereen atzetik eta Erresuma Batuaren aurretik.

Taldea, honako hauek osatzen zuten: Agustina Albertario, Agostina Alonso, Noel Barrionuevo, Valentina Costa Biondi, Emilia Forcherio, Agustina Gorzelany, María José Granatto, Victoria Granatto, Julieta Jankunas, Sofía Maccari, Delfina Merino, Valentina Raposo, Rocío Sánchez Moccia, Micaela Retegui, Victoria Sauze, Belén Succi, Sofía Toccalino eta Eugenia Trinchinetti-k.
## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Julia Tabakova

**Julia Gennadievna Tabakova** (; Kaluga, Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna, 1980ko maiatzaren 1a) errusiar atleta da. 2003ko Munduko Atletismo Txapelketan brontzezko domina eskuratu zuen 4 × 100 metro errelebo lasterketan. 2004ko Atenasko Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina irabazi zuen emakumezkoen 4 × 100 metro errelebo lasterketan (Larisa Kruglova, Marina Kislova eta Olga Fiodorova taldekide zituela).

## Nazioarteko palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Olga Kaliturina

**Olga Viktorovna Kaliturina** (; Riazan, Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna, 1976ko martxoaren 9a) errusiar gorako jauzilaria da. Zilarrezko domina irbazi zuen 1997ko Munduko Atletismo Txapelketan.

Bere markarik onena 1,98 metro gorako jauzia du, 2004an Moskun lortutakoa.

## Nazioarteko palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frain (mendia)

**Frain** Lesaka eta Igantziren artean dagoen mendia da,  Artikutza mendilerroan, Bortzirietako mendigunean. 408 metroko altuera du. Lesakako Frain auzoa izena ematen dio.

Bortzirietako bazterren zaindari da, Bortzirietako eskualde osoa Ikus daiteke gailurretik. Tontorrean hiru antena handi daudenez, buzoia iparralderago dagoen harkaitz batean jarrita dago.

Hainbat pista eta bide daude igotzeko, Lesakatik edo Igantzitik.

## Iruditegia 

Fitxategi:Frain menditik 01 03 59 249000.jpeg|Bortziriak. Mapa. Xoldoko, Ibardin eta Larun eskuinaldean.
Fitxategi:Frain menditik 01 03 44 023000.jpeg|Ikuspegia: Larunetik Azkua mendiraino eta erdian Etxalar herria
Fitxategi:Frain menditik 01 04 36 940000.jpeg
Fitxategi:Frain menditik 01 04 24 750000.jpeg
Fitxategi:Frain menditik.jpeg|Xabi Telletxearen txirringa
Fitxategi:Frain mendia Lesakatik.jpeg|Frain Mendia Lesakako kaletik

## Kanpo estekak 
* euskal-herria.org webgunean
* "Mendikat" webgunean.
Ron Bushy

**Ron Bushy** (Washington, 1941eko abenduaren 23a – Santa Monica, Kalifornia, 2021eko abuztuaren 29a) estatubatuar bateria-jotzailea izan zen.

Voxmen izeneko talde batean jo ondoren, Iron Butterflyrekin elkartu zen 1966an, taldea San Diegotik Los Angelesera aldatu zenean. Doug Ingle abeslari eta teklatu jotzailearekin, Erik Brann gitarra-jotzailearekin eta Lee Dorman baxu-jotzailearekin batera, taldearen nukleoko kide izan zen.

Estudioko sei albumetan parte hartu zuen taldeko kide bakarra izan zen eta bateria jo zuen "In-A-Gadda-Da-Vida" abestian, taldearen arrakasta handia.

## Kanpo estekak
New York Ska-Jazz Ensemble

**New York Ska-Jazz Ensemble** (NYSJE akronimoarekin laburtua) 1994an sortutako New Yorkeko ( Estatu Batuak ) ska-jazz taldea da, 90eko hamarkadatik Jamaikako musika tradizionalaren berpizkundean eragin handiena izan dutenetako bat.

## Sorrera 
Taldea herrialde desberdinetako musikariek osatzen dute, talde desberdinetan elkar ezagutu dutenak, hala nola The Toasters, Skatalites edo Scofflaws. Izan ere, NYSJE The Toasters taldearen albo-proiektu bezala abiatu zen; Fred Reiter frontmana talde honetako saxofoi jolea izan zen garai batez, eta Rick Faulknerrekin batera talde berri hau sortzeko ideia garatu zuten.

## Estiloa 
Bere berezitasuna jazz estandarren inguruko ska interpretazioak egitea da; dancehall, reggae, rocksteady eta jazz estiloak nahasten dituzte, inprobisazioari leku handia emanez. Beraien zuzenekoen "indarra eta rock'n'roll jarrera" azpimarratu izan dira.

## Kontzertuak 
Taldea Europan, Ipar Amerikan eta Hego Amerikan kontzertuak ematen aritzen da. Euskal Herrian ere hainbat aldiz izan dira, hala nola Idauze-Mendiko EHZ festibalean 2004an eta 2009an, Donostiako Daba Daba aretoan 2019an.

## Musikariak 
### 2010 
* Freddie Reiter "RockSteady" ( saxofoia, flauta, ahotsa )
* Ric Becker ( tronboia, ahotsa)
* Yao Dinizulu ( bateria )
* Alberto Tarin ( gitarra )
* Earl Appleton ( teklatua )
* Wayne Batchelor (baxua)

### 2008 
* Freddie Reiter "RockSteady" ( saxofoia, flauta, ahotsa )
* Mark Paquin ( tronboia, ahotsa)
* Yao Dinizulu ( bateria )
* Alberto Tarin ( gitarra )
* Earl Appleton ( teklatua )
* Wayne Batchelor (baxua)

### Musikari osagarriak 
* Mitch Margold (teklatua)
* Cary Brown (teklatua)
* Gregg Leventhal ( baxua )
* Lee Archibald (gitarra, baxua, ahotsa)
* Chris Weigers (baxua)

### Kide ohiak 
* Johnnathan McCain (bateria, ahotsa)
* Devon James (gitarra)
* Victor Rice (baxua)
* Rick Faulkner (tronboia)
* Andy Stack (gitarra)
* Pete Truffa (teklatua)
* Sheldon Gregg (baxua)
* GiGi Degaspari (tronboia)
* Don Mikkelsen (tronboia)
* Dave Hahn (gitarra)
* Mojo (teklatua)
* Dan Jeselson "Big Dan" (baxua)

## Diskografia 
### Albumak 
* 1995: New York Ska-Jazz Ensemble - Studio (Moon Ska)
* 1997: Low Blow - Studio (Moon Ska)
* 1998: Get This - Studio (Moon Ska)
* 2001: Live in Europe - Zuzenekoa (Tropikoa / Converge)
* 2003: Minor Moods - Studio (Brixton / Cargo Records)
* 2005: Skaleidoscope - Studio (Brixton / Cargo Records)
* 2005: Collection 1995-2004 (Megalith)
* 2008: Step Forward - Studio (Brixton / Cargo Records)
* 2008: Live in Paris - Zuzenekoa (2009 Ska-Jazz Productions)
* 2011: Double Edge
* 2019 : Break Thru

### Singleak 
* 1996: *Blow Wind Blow* / *Jive Samba* (Moon Ska)
* 2000: *Properly* ( Grover Records )

## Erreferentziak  
## Kanpo estekak
Ama Birjina beltzak

thumb|250px|Uxueko Ama Birjina.
thumb|250px|Montserrateko Ama Birjina.
**Ama birjina beltzak** erlijio katolikoan eta kristautasunean orokorrean Andre Maria aurkezteko era desberdin bat dira. Irudi horiek aurpegiaz beltzak edo beltzaranak. Zergatia oraindik ez da oso ondo argitu. Batzutan horrelako irudiak kandelen kearen ondorioz belztu dira baina beste askotan, jatorriz, kolore hori zuten eta ez zen etnia bat adierazteko. 

## Hipotesiak 
Irudi hauen jatorrian, antza, herri kristauek bere lehen mendeetan antzinako emakumezkoen ugalkortasun jainkoen elementu ikonografikoak eta atributuak onartu zituzten. Aurpegiak boliez (beltzez margotuta) eginak zituzten eta gurtza Erromatar Inperio berantiarrean hedatu zen; Isis, Zibele eta Artemisa dira horietako batzuk. Hori dela eta, birjina horien adibideak Europa osoan aurki daitezke. Izan ere, Isis, bestetik, jatorri afrikarreko jainkosa izateaz, beltza da irudikapen gehienetan.

Beste egileen ustez, adibidez, Philippe Walter irakaslearen esanetan, irudi beltz horien jatorria zelta izan daiteke. Mitologia horietan maitagarriak eta "sarazinak" izenarekin ezagutzen diren emakume basatiak, birjina beltzekin inguratzen ziren. Tradizioa ebanjelizazioaren ondoren mantenduko zen Europan. 

Beste hipotesi da horrelako irudiak Erdi Aroan egin zirela eta, zura izan zen erabilitako gai nagusia. Gai horrek etsai asko ditu: intsektuak, hezetasuna, e.a. Arazoa sahiesteko irudiak betun eta erretxina bereziekin babesten ziren. Dena dela, garai bereetan beste motatako santuak eta irudiak egin ziren, beltzak izan gabe.

Amerikaren kasuan, irudi beltzak konkistatzaileek eraman zituzten.

## Irudi ospetsu batzuk 
Asko dira eta mundu osoan barreiatuta daude baina batez ere Europan. Adibide batzuk emango ditugu:

### Euskal Herrian 
* Uxueko Ama Birjina.
* Hondarribiako Guadalupeko Ama Birjina.

### Europan 
* Montserrateko Ama Birjina, Katalunian.
* Dublingo Ama Birjina, Irlandan.
* Częstochowako Ama Birjina, Polonian.
* Peña de Franciako Ama Birjina, Espainiana.
* Cáceresko Guadalupeko Ama Birjina, Espainian.
* Candelaria Ama Birjina, Tenerife, Espainian.
* Le Puyko Ama Birjina, Frantzian.
* Madonna di Tindari, Italian.
* Tolosa Okzitaniako Ama Birjina, Frantzian.

### Amerikan 
* Habanako Reglako Ama Birjina, Kuban.
* Guadalupeko Ama Birjina, Mexikon.
* Nossa Senhora Aparecida, Aparecida, Brasilen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Ama Birjina beltzak Frantzian.
* :Karen Rallsen "The Black Virgin".
Bununera

**Bununera** (autonimoa *bunun*) Taiwan uharteko Bunun herriak hitz egiten duen hizkuntza da. Formosar hizkuntza-familiako kide da, zeintzuk geografikoki Austronesiar hizkuntza gisa sailkatzen diren. Bost dialekto ditu: Isbukun, Takbunuaz, Takivatan, Takibaka eta Takituduh. Isbukun dialektoa da hiztun gehien dituena eta Taiwan hegoaldean hitz egiten da gehienbat. Takbunuaz eta Takivatan dialektoak aldiz, uhartearen erdialdean mintzatzen dira gehienbat. Takibaka eta Takituduh iparraldeko dialektoak dira. 1970. urtera arte hizkuntza seigarren dialekto bat zuen, Takipulan izenekoa, gaur egun desagertua dena. 

Saaroa eta Kanakanavu herriek, zeinak Bunun herriarekin lurrak partekatzen dituzten herri txikiagoa diren, bununera hartu dute haien hizkuntzatzat. 2002. urtean 38.000 pertsona inguruk zuten hizkuntza ama hizkuntzatzat.   

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Las Batuecas

**Las Batuecas** Salamancako probintzian dagoen harana da, Espainian. Harana La Alberca udalerrian dago. 2000 urteko apirilaren 27an, kultura-ondare izendatu zuten, leku historikoaren kategorian. Urte beretik Las Batuecas-Sierra de Francia Natura Parkearen barruan dago. 

## Geografia 
La Alberca udalerrian kokatuta dago eta izena bertan dagoen ibaiaren izenetik dator, hau da, Batuecas ibaiatik. Ibai hau haranaren goi aldean sortzen da eta, ondoren, Cáceresko probintzian sartzen da, Las Mestas herritik. Batuecas ibaia Ladrillar ibaiaren emaria da eta hau Alagón ibaiarena. 

## Landaretza 
Aberatsa da espezien aldetik. Hona hemen batzuk:

* Haritzak 
* Arteak 
* Pinuak 
* Gaztainondoak

## Fauna 
Asko dira ere:

* Putreak 
* Arranoak 
* Hontzak 
* Belatz handiak
* Caudatak 
* Apoak 
* Piriniotar basahuntz, 
* Basakatuak, 
* Azkonarrak 
* Katamotzak 
* Lepazuriak 
* Igarabak 
* Orkatzak
* Oreinak 
* Basurdeak 

## Ondarea 
* Las Batuecasko monasterioa: 1579an Alonso de la Madre de Dios anaiak sortu zuen. Barrutegikoa da, Karmeldar Oinutsen Ordenekoa. Egun ostatua du.

## Las Batuecas literaturan 
Lan desberdinetan protagonismo berezia izan du haran honek:
* Lope de Vegaren *Las Batuecas del duque de Alba* antzezlana.
* Juan Eugenio Hartzenbuschren *Las Batuecas*.
* Madame de Genlisen *Les Battuécas*.
## Iruditegia 

Canchal de las Cabras Pintadas (14 de abril de 2017, Las Batuecas) 03.jpg|Las Cabras Pintadas lekua. Haitzetan margotutako ahuntzak.
Laguna de San Marcos. La Alberca.JPG|San Marcos aintzira.
LAS BATUECAS 4 edited.jpg|Batuecas ibaia.
Cascada del Chorro.jpg|Chorroren urjauzia.
Monasterio de las Batuecas.jpg|Monasterioa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hurdes
* Sierra de Francia

## Kanpo estekak
Bale zaldi

**Bale zaldia**, (Amhareraz: *የባህር ፈረስ /yebahiri feresi*),  Etiopiako ekialdeko bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen da. Arraza zamari bezala erabili da mendetan. Arraza Bale zonan dago. Bale zona hau 
Oromia estaduko banaketa administratiboa da. Oromia duela gutxi Etiopiatik banandutako estatuetako bat da. 

Abere hauen morfologia ez dute asko famatzen, bereziki ikuspegi hipiko batetik. Bizkar zorrotz eta hondoratua eta sabela zintzilika ditu eta. Arraza honen karakterizazioa oso berria da. 2.012 urtekoa hain zuzen.

## Historia 
Etiopiako zaldi arraza ezberdinak nahiko ezezagunak dira, eta, Etiopiako zaldi guztiei "abisiniar" deitu izan zaie denbora luzez iturri idatzietan, bereizketarik gabe. Denak Abisiniako poniak bailiran. 2012. urtean, Cambridgeko Unibertsitatea, Bale eremuan, azterketa bat hasi ziren egiten,  45 zaldi eta 55 behor karakterizatzeko. Haren ondorioaz arrazaren ezaugarriak finkatu ziren Abisiniako ponietatik berezituz.

Arraza libururik ez dago.

## Kanpo estekak 
## Bibliografia 
* Kefena et al. 2012. "Morphological diversities and ecozones of Ethiopian horse populations. Animal Genetic Resources".Resources génétiques animales/Recursos genéticos animales. 50 liburukia.
*Kefena, 2012. Equine genetic resources of Ethiopia. Tesis doktorala. Dissertation Université d'Haramaya, Etiopia.

## Erreferentziak
Gabonetako Azoka

[thumb|250px|[Frankfurt am Maingo Gabonetako Azoka.]]
**Gabonetako Azoka** jai horiek ospatzeko Europan zehar egiten duten azokak dira.

Alemania, Austria, Suitza eta Frantziako ia herri eta hiri guztietan, tradizionalki, Gabonetako merkatuak jartzen dituzte abenduan. Azoka hauek *Weihnachtsmarkt izena* jasotzen duten, zenbait lekutan, tradizioz, Abendualdiko azoka edo Jainko Haurraren merkatuak () deituak diren arren. Antzina, merkatu horiek neguaren hasieran bertako biztanleei aterpea emateko leku epela baino ez ziren baina, denborarekin, Gabonetako ospakizunaren elementu finko bihurtu ziren. Azoka gehienak Eguberri egunerako jada itxita daude.

Gabonetako azoka tipikoa kaleko salmenta-postuek edo atariek osatzen dute, eraikin historiko edo merkataritza-eraikin tradizionalen aurrean kokatzen dituztenak. Bertan, elikagai tradizionalak eros daitezke, hala nola lebkuchen, krepeak, spekulatius, txokolatezko gozokiak, intxaur txigortuak, gaztaina beroak, saltxitxak ogiarekin, patatak labean eta beste espezialitate batzuk. Hotzaren aurkako erremedio bezala, Glühwein izeneko ardo beroa ere saltzen dute. Hala ere, Gabonetarako espreski prestatzen dituzten edari hotzak ere eskaintzen dira, hala nola Bockbier motako garagardoa. Eskualde gehienek beren Gabonetako espezialitateak dituzte, baina salgai batzuk nahitaezkoak dira eta Gabonetako merkatu guztietan daude, hala nola: Gabonei buruzko salgaiak, Eguberrietako zuhaitzerako apaingarriak, gabonetako bolak, abendualdiko koroak, eskulanak, eta abar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bruchia vogesiaca

***Bruchia vogesiaca*** edo Vosgeko Bruchia goroldio espeziea da, Bruchiaceaeen familiakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Inventaire National du Patrimoine Naturel.
* :NCBI.
Lebkuchen

**Lebkuchen** ( ahoskatua), ***honigkuchen*** edo **pfefferkuchen** alemaniar galleta bat da, Frankonia eskualdean tipikoa dena. Jengibre-ogiaren antzekoa, Gabonetan jaten dituzte.

*Nürnberger Lebkuchen*a honako osagaiez eginda dago:
* Fruitu lehorrak (adibidez, hurritzak, intxaurrak eta almendrak)
* Laranja eta limoi azukreztatuak
* Eztia, irina, azukrea eta arrautzak
* Mazapana
* Espeziak: anisa, jengibrea, kardamomoa, zilantroa, intxaur muskatua, iltzea, Jamaikako pimienta eta kanela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ardo bero

**Ardo beroa** edo **ardo espeziatua** batez ere ardoz, azukrez, laranjaz eta espeziaz osatutako edari alkoholiko bat da. Europan du jatorria, non, tradizionalki, abendualdian (hau da, azaro eta abendu hotzetan) zehar hartzen duten. Antzinako Erroman ardo beroaren errezetak prestatzen zituzten, noiz *conditum* izena zuen.

Oro har, ardo beltza erabiltzen dute, eta arina (7-9º) izatea gomendatzen da, erdilehorra eta bizia, upelean zahartutako ardoak saihestuz. Ardo zuri lehorrez egindako errezetak ere badira.

Gabonetako gastronomian tipikoa denez, Gabonetako Azoka askotan, familia-bileretan edo urte amaierako jaietan aurki daiteke.

## Terminologia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ed Asner

**Eddie Asner** (Kansas City, Missouri, 1929ko azaroaren 15a – Los Angeles, 2021eko abuztuaren 29a) estatubatuar aktorea izan zen. Lou Grant telesaileko protagonista izateagatik da ezaguna. Zazpi Grammy sari lortu zituen, horietako bost Lou Granten egindako lanagatik.

## Filmografia
### Telebista
## Kanpo estekak
Speculaas

**Speculaas** edo **speculoos**  (Herbeheretan ,  ahoskatua; Belgikan eta Frantzian ,  ahoskatua; Alemanian ) Gabonetan jaten dituzten galleta bat da, Beneluxen ez ezik Westfalian, Renanian eta Frantziar Flandrian tipikoa dena. San Nikolas egunean tipikoak dira.

Spekulaasak egiteko erabiltzen dituzten espeziak dira gaileta hauen ezaugarri bereizgarri nagusia. Kanela (8 zati), intxaur muskatu (2), iltze (2), jengibre (1), kardamomo (1) eta piperbeltz zuriaren (1) nahastea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Piku-ogi

[thumb|[Castellóko (Valentzia) piku-ogia]]
**Piku-ogia** () jatorria Ekialde Hurbilean duen gozo tipiko bat da, Mediterraneo inguru osora zabaldu dena. Azkenburukotzat edo otamentzat jaten da. Nahiz eta *ogia* deitu, errezetak ez du ez irinik, ez garirik. Piku lehorrez egina da, amaieran pasta trinkoa eta trinkoa osatzen duela. Batzuetan beste osagai batzuk ere gehitzen zaizkio, hala nola fruitu lehorrak edo fruta azukreztatua. Erreferentzia historiko ugari daude gozo honi buruz; besteak beste, hebrear Biblian, *dveláh* izenarekin ().

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vienako ogi

**Vienako ogia** XIX. mendean Austriako hiriburuan garatutako metodo baten arabera ekoizten den ogi mota bat da. Bere zarakarra oso fina eta distiratsua da, brioxa antzeko masa du eta egoste prozesuan ur-lurruna erabiltzen dute. Bere mamia leuna, fina eta harroa da, baina apur bat gozoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Jengibre-ogi

**Jengibre-ogia** edo **espezia-ogia** bizkotxo edo galleta bat da, jengibre-zapore bereizgarria duena. Normalean, melaza erabiltzen da goxatzeko. Iparraldeko Europako Gabonetako gastronomian tipikoa da, non XI. mendetik aurrera egiten duten. Bihotz, gizontxo edo etxe itxurako gailetak egitea ohikoa da (hortik omen dator Hansel eta Gretelen istorioaren jatorria).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baguette

**Baguette** (; frantsesez  ahoskatua) gari irina erabiltzen duen ogi mota bat da, zabala baino askoz luzeagoa izateagatik eta bere azal kurruskariagatik bereizten dena. Ezin hobea da ogitartekoak egiteko. Bere jatorria espekulazio hutsa da, edonola ere, XVIII. mendean Frantzian horrelako ogiak ospetsu bilakatu ziren.

2021eko maiatzean, Frantziak UNESCOren ondare inmaterial zerrendarako aurkeztu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giselle Ansley

**Giselle Anne Ansley**,  (Kingsbridge &ndash; Devon, Ingalaterra, 1992ko martxoaren 31a), belar-hockeyan lehiatzen den kirolari britainiarra da.

Bi Udako Olinpiar Jokotan esku hartu zuen; Rio 2016an (Rio de Janeiro), urrezko domina eskuratu zuen, eta, Tokio 2020an (Tokio), berriz, brontzezkoa eskuratu zuen, bietan belar-hockeyan eta Erresuma Batuko taldearekin, azkena Herbehereen eta Argentinaren atzetik.

Tokion, honako hauek osatzen zuten taldea: Giselle Ansley, Grace Balsdon, Amy Costello, Fiona Crackles, Sarah Evans, Maddie Hinch, Sarah Jones, Hannah Martin, Shona McCallin, Lily Owsley, Hollie Pearne-Webb, Isabelle Petter, Ellie Rayer, Sarah Robertson, Anna Toman, Susannah Townsend, Laura Unsworth eta Leah Wilkinson-ek

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Jakes Casaubon

**Jakes Casaubon** (Izura,  - Biarritz, ) Nafarroa Behereko ikertzailea, irrati esataria eta pilotazalea izan zen.

## Biografia 
Gerla garaian basozain ikasketak egin zituen Loiret departamenduan eta Euskal Herrira itzuli ondoren Senperen lanean aritu zen, oihana zaintzen. Bertan ikerlari agronomo lanetan aritu zen INRAn (Institut national de la recherche agronomique - Agronomiarako ikerketa zentroa).
### Ikerlaria 
Bere bizitza osoan zehar, Euskal Herriko txoko anitzetara hurbildu zen bertako hizkuntza, euskal ondarea eta kulturari buruzko ikerketak egiteko.
Euskal kultur munduan ikertzaile askoren laguntzaile ibili zen arkeologia eta ondarearen babeste lanetan, besteak beste Jose Migel Barandiaranekin.

Kultur elkarte askotako kide zen, besteak beste Nafarroako Adiskideen Elkartean, Eusko Ikaskuntzan eta Euskarkeologian.
2004an Eusko Ikaskuntzak antolaturiko Baiona Hiria Saria jaso zuen.

### Irrati esataria 
1997az geroztik, Euskal Irratien sarean, naturari buruzko *Gure bazterrak* saioa ekoizten aritu zen, Luzien Etxezaharreta kazetariarekin batera.
Irratsaio honetan egindako lanaren aitormen moduan, 2012an Irratiko Argia Saria jaso zuen Jakesek Luzienekin batera.

### Pilotazalea 
Pilotazale amorratua, Biarritzen aritu zen kirola sustatzen eta bertako Biarritztarrak kirol elkartearen sustatzaileetariko bat izateaz gain, 32 urtez elkarte honetako presidenteordea izan zen.
2002an *Euskal pilotaren gogoa eta artzain jokoak* liburua plazaratu zuen, Pierre Zabaloren laguntzarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mintzoak: Jakes Casaubonen ahozko testigantza
* Ikas.eus webgunea: Jakes Casaubonen fitxa
Las Batuecas-Sierra de Francia Natura Parkea

**Las Batuecas-Sierra de Francia Natura Parkea** Espainiako naturgunea da. Penintsularen mendebaldean dago, Sierra de Francia lurraldearen hegomendebaldean. Salamancako probintzian dago, Gaztela eta Leongo Erkidegoan, Extremaduraren muga berean. Parke naturalaren adierazpena 2000. urteko uztailaren 11an egin zen. Parkearen biodibertsitatea dela eta, UNESCOk biosfera erreserba izendatzea ekarri du. Halaber, Natura 2000 proiektuan dago jasota.

## Herriak 
Parkea 15 herri hauen lurretan dago: Monsagro, El Maíllo, Serradilla del Arroyo, La Alberca, El Cabaco, Nava de Francia, Mogarraz, Herguijuela de la Sierra, Monforte de la Sierra, Madroñal, Cepeda, Villanueva del Conde, Miranda del Castañar, Sotoserrano eta San Martín del Castañar.

## Landaretza 
Aberatsa da espezien aldetik. Hona hemen batzuk: Gailurretan landaredia mendiko klimara egokitu da eta, ondorioz, larreen artean, *Echinospartum horridum* eta *Echinospartum boissieri* agertzen dira. Aipatzekoa da, bestetik, *Bruchia vogesiaca* briofitoren presentzia, bakarra Espainiako mediterranear lurralde biogeografikoan. 

Basoetan beste espezie ugari identifikatu daitezke:​ 

* Haritzak 
* Arteak 
* Pinuak 
* Gaztainondoak

## Fauna 
Asko dira ere:

* Amiamoko beltzak: parkearen espezie garrantzitsuena, kolonia bat du.
* Putreak 
* Arranoak 
* Hontzak 
* Belatz handiak
* Caudatak 
* Apoak 
* Piriniotar basahuntz, 
* Basakatuak, 
* Azkonarrak 
* Katamotzak 
* Lepazuriak 
* Igarabak 
* Orkatzak
* Oreinak 
* Basurdeak 

## Ondarea 
* Peña de Franciako santutegia.
* Las Batuecasko monasterioa: 1579an Alonso de la Madre de Dios anaiak sortu zuen. Barrutegikoa da, karmeldar oinutsen ordenekoa. Egun ostatua du. 
* Las Cabras Pintadas inguruko margolanak.
* Gordetzen duten kultura eta arkitektura tradizionala dela eta, mendikatearen herri batzuek multzo historikoaren adierazpena jaso dute: Mogarraz, San Martín del Castañar, Sequeros, Monleón, Miranda del Castañar eta La Alberca.

## Iruditegia 

Ciconia_nigra_2_(Marek_Szczepanek).jpg|Amiamoko beltza, parkearen espezie garrantzitsuena da.
Laguna de San Marcos. La Alberca.JPG|San Marcos aintzira.
LAS BATUECAS 4 edited.jpg|Batuecas ibaia.
Cascada del Chorro.jpg|Chorroren urjauzia.
Paisaje encantado 2.jpg|Parkearen ikuspegia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Las Batuecas
* Peña de Francia

## Kanpo estekak 
* :Gaztela eta Leongo Natura Ondarea.
* :Gaztela eta Leongo Natura 2000 sarea.
Macerio

***Macerio*** armiarma *Araneomorphae* generoa da, *Miturgidae* familiakoa. Txilen eta Argentinan aurkitzen da.

## Espezieak 
The World Spider Catalog 12.0ren arabera:
* *Macerio chabon* Ramírez, 1997
* *Macerio conguillio* Ramírez, 1997
* *Macerio flavus* (Nicolet, 1849)
* *Macerio lanin* Bonaldo & Brescovit, 1997
* *Macerio nicoleti* (Mello-Leitão, 1951)
* *Macerio nublio* Bonaldo & Brescovit, 1997
* *Macerio pichono* Bonaldo & Brescovit, 1997
* *Macerio pucalan* Ramírez, 1997

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :ION.
* :Nomenclator Zoologicus.
Miturga

***Miturga*** armiarma *Araneomorphae* generoa da, *Miturgidae* familiakoa. Australian aurkitzen da.

## Espezieak 
The World Spider Catalog 12.0ren arabera:
* *Miturga agelenina* Simon, 1909
* *Miturga albopunctata* Hickman, 1930
* *Miturga annulipes* (Lucas, 1844)
* *Miturga catograpta* Simon, 1909
* *Miturga fagei* Kolosváry, 1934
* *Miturga ferina* Simon, 1909
* *Miturga gilva* L. Koch, 1872
* *Miturga impedita* Simon, 1909
* *Miturga lineata* Thorell, 1870
* *Miturga necator* (Walckenaer, 1837)
* *Miturga occidentalis* Simon, 1909
* *Miturga parva* Hogg, 1914
* *Miturga severa* Simon, 1909
* *Miturga splendens* Hickman, 1930
* *Miturga thorelli* Simon, 1909
* *Miturga whistleri* Simon, 1909

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :ION.
* :Nomenclator Zoologicus.
Fiona Crackles

**Fiona Anne Crackles**,  (Kendal, Cumbria, Ingalaterra, 2000ko otsailaren 11), belar-hockeyan lehiatzen den kirolari britainiarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta brontzezko domina eskuratu zuen belar-hockeyan Erresuma Batuko taldearekin, Herbehereen eta Argentinaren atzetik.

Tokion, honako hauek osatzen zuten taldea: Giselle Ansley, Grace Balsdon, Amy Costello, Fiona Crackles, Sarah Evans, Maddie Hinch, Sarah Jones, Hannah Martin, Shona McCallin, Lily Owsley, Hollie Pearne-Webb, Isabelle Petter, Ellie Rayer, Sarah Robertson, Anna Toman, Susannah Townsend, Laura Unsworth eta Leah Wilkinson-ek
 
## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Palicanus

***Palicanus*** armiarma *Araneomorphae* generoa da, *Miturgidae* familiakoa, Palicanus taxon monotipikoren elementu bakarra da. Birmanian, Indonesian eta Seychelle uhartetan aurkitzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :ION.
* :Nomenclator Zoologicus.
Margaret Clay Ferguson

**Margaret Clay Ferguson** (Orleans, New York, 1863 – San Diego, 1951) botanikari estatubatuarra izan zen, arlo horren hezkuntza zientifikoan egindako aurrerapenengatik ezaguna. 

## Biografia 
New Yorkeko Orleans-en jaio zen.
Ikasketak New Yorkeko Liman zegoen Genesee Wesleyan Seminary eskolan egin zituen eta ondoren Wellesley College unibertsitatean botanikan eta kimikan graduatu zen 1891n. Cornel Unibertsitatean egin zen botanikan doktore 1901ean.

Azken urteetan, Floridan lehenbizi eta gero San Diegon bizi izan zen. Bihotzekoak jota hil zen bertan, 1951ean.
## Lana 
Wellesley College unibertsitateko botanika irakaslea izan zen eta sailburua izatera iritsi zen 1930an.

## Ohoreak eta sariak 
Ameriketako Botanika Elkartearen lehen emakume presidentea izan zen 1929an.
thumb|Sasoiko Erakusketa Etxea Wellesleyko Unibertsitatetko Margaret C. Ferguson Greenhouses negutegietan.
Montar Holyoke Unibertsitateak honoris causa doktore izendatu zuen.

Wellesley College Unibertsitateko Lorategi Botanikoaren negutegiek bere izena daramate bere omenez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Natalia Lavrova

**Natalia Aleksandrovna Lavrova** (; Penza, Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna, 1984ko abuztuaren 4a - Penza oblasta, Errusia, 2010eko apirilaren 23a) errusiar gimnasta artistikoa izan zen. Bere kirol-ibilbidean bi aldiz txapeldun olinpikoa izan zen 2000ko Sydneyko eta 2004ko Atenasko Olinpiar Jokoetan taldekako gimnasia erritmiko proberan urrezko domina bana irabazi ondoren.

2010eko apirilaren 23an hil zen Penzatik gertu 25 urte zituela, bi autoren talka baten ondorioz. Bera zihoan autoa bere ahizpa haurdunak gidatzen zuen, Olga Popovak. Bi ahizpak istripuaren lekuan hil ziren.

## Nazioarteko palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maddie Hinch

**Madeline Clare "Maddie" Hinch**,  (Mendebaldeko Chiltington, Mendebaldeko Sussex, Ingalaterra, 1988ko Urriaren 8a), belar-hockeyan lehiatzen den kirolari britainiarra da.

Bi Udako Olinpiar Jokotan esku hartu zuen; Rio 2016an (Rio de Janeiro), urrezko domina eskuratu zuen, eta, Tokio 2020an (Tokio), berriz, brontzezkoa eskuratu zuen, bietan belar-hockeyan eta Erresuma Batuko taldearekin, azkena Herbehereen eta Argentinaren atzetik.

Tokion, honako hauek osatzen zuten taldea: Giselle Ansley, Grace Balsdon, Amy Costello, Fiona Crackles, Sarah Evans, Maddie Hinch, Sarah Jones, Hannah Martin, Shona McCallin, Lily Owsley, Hollie Pearne-Webb, Isabelle Petter, Ellie Rayer, Sarah Robertson, Anna Toman, Susannah Townsend, Laura Unsworth eta Leah Wilkinson-ek

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Maria Abakumova

**Maria Vasilievna Abakumova** (; Stavropol, Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna, 1986ko urtarrilaren 15a) errusiar xabalina-jaurtitzailea da.

2008ko Beijingeko Olinpiar Jokoetan brontzezko domina irabazi zuen, baina 2016an Nazioarteko Olinpiar Batzordeak dopinagatik deskalifikatu eta domina itzultzera behartu zuen.

## Nazioarteko palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Camilo Ortúzar

**Camilo Ortúzar Montt** (Santiago de Chile, 1848ko uztailaren 16a &ndash; Niza, 1895eko urtarrilaren 8a) apaiz salestarra eta lexikografo txiletarizan zen.

## Biografia 
1872ko abenduaren 21ean apaiztu zen. Valparaíso Seminarioko irakaslea eta errektoreordea izan zen. 1879an gerraontzi batean sartu zen kapilau gisa, Iquiqueko itsas guduaren ostean. Txileko Armadan aritu zen, bai ontzian, bai Iquiquen; Hiri horretan gaur egun Iquiqueko katedrala dagoen tenplua eraiki zuen. Hiri horretako bikario apostolikoa izendatu zuten, kargu hori bete zuen 1882 eta 1887 artean . Europara abiatu zen, ordena erlijioso batean sartzeko asmoarekin, ahal dela Jesusen Lagundian. Turinen zehar zihoala San Joan Bosco-rekin elkartu zen, Valdocco Oratorioan. Bertan, Juan Boscok salestar eskaintza ospetsua esan zion:

Hortaz, Ortúzar salestarrekin sartu zen, bere salestar jardunbidea eginez 1888ko abenduaren 8an. 

Italian, Frantzian eta Espainian txandaka bizi izan zen, bereziki Latinoamerikara bidaiatu behar izan zuten misiolari gaztelania irakastean eta Don Bosco-ren bizitzaren edizio bat frantsesetik itzultzean jardun zuen, gazteentzako eta, oro har, fededunentzako liburuak, eta  garrantzi handiko hiztegi preskribatzaile bat ere idatzi zituen, Txileko historian txilenismoen bigarren hiztegia baita.

Nizako Salesiar etxean hil zen, Frantzia hegoaldean, 46 urte zituela.  Bere aztarnak Txilera itzuli ziren eta Iquiqueko katedraleko gotzain-kriptan lurperatu zituzten.

## Idazlanak 
1893. *Diccionario manual de locuciones viciosas y de correcciones de lenguaje: con indicación del valor de algunas palabras y ciertas nociones gramaticales*. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frank Macfarlane Burnet

Sir **Frank Macfarlane Burnet** (Traralgon, Victoria, 1899ko irailaren 3a - Port Fairy, Victoria, 1985eko abuztuaren 31) australiar birologoa izan zen, immunologian egindako ekarpenagatik ezaguna. 1960ko Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen jasotako immunotolerantziari buruzko iragarpenengatik.

1924an medikuntzan lizentziatu zen Melbourneko Unibertsitatean eta 1928an doktoretza lortu zuen Londresko Unibertsitatean. Mikrobiologiari eta immunologiari buruzko ikerketa egin zuen Melbourneko Walter and Eliza Hall Institute of Medical Research-en. Institutua zuzendu zuen 1944 eta 1965 artean. 1965etik 1978an erretiroa hartu zuen arte Melbourneko Unibertsitatean lan egin zuen.

Q sukarraren eta psitakosiaren eragileak aurkitu zituen. Gripearen birusa detektatzeko metodoak sortu zituen eta mixomatosiak gizakiak ez dituela kutsatzen frogatu zuen. Hautespen klonalaren teoria ere garatu zuen.

1960an Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen Peter Brian Medawarrekin
Anastasia Blizniuk

**Anastasia Ilinitxna Blizniuk** (; Zaporizhia, Ukraina, 1994ko ekainaren 28a) errusiar gimnasta artistikoa da. 

## Olinpiar Jokoak
2012ko Udako Olinpiar Jokoetan, (Londres), esku hartu, eta urrezko domina eskuratu zuen; 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan,  (Rio de Janeiro), berriro urrezko domina eskuratu zuen, biak Errusia ordezkatuz, eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, (Tokio), zilarrezkoa eskuratu zuen ROC ordezkatuz; guztiak gimnasia erritmikoan *Taldeka aparatu guztiak* kategorian; Tokion, Bulgariako taldearen (urrezko domina) atzetik eta Italiako taldearen (brontzezko domina) aurretik sailkatu zen ROCeko taldea.
Honako hauek osatzen zuten  ROCeko gimnasta taldea: Anastasia Blizniuk, Anastasia Maksimova, Angelina Xkatova, Anastasiia Tatareva eta Alisa Tistxenkok. Kontuan izan, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, errusiar kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu eta ROCen (Russian Olympic Committee) izenean eta banderapean lehiatu zirela.

## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Nazioarteko gainerako emaitzak
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Barrero

**Juan Barrero** (Salamanca, 1980ko otsailaren 11) irakasle, zinemagile espainiarra, batez ere dokumentala landu du. Eduardo Txillidari buruzko dokumentala egin zuen 2015ean.

## Biografia 
Bere haurtzaroa Andaluziako herri txiki batean eman zuen. Sevillako Unibertsitatean Ikusentzunezko Komunikazioa ikasi zuen eta Sussexeko Unibertsitatean (Erresuma Batuan) jarraitu zuen eta Bartzelonako Pompeu Fabra Unibertsitatearen Sorkuntza Dokumentaleko Masterra lortu zuen. National Geographicerako dokumentalen zuzendari gisa lan egin zuen, Ozeano Barean eta Ertamerikan espedizio zientifiko handietan arituz. Esperientzia horretatik *La jungla interior* (2014) sortu zuen. Filma aurrekontu txikiekin egina, arrakasta izan zuen, Sevillako Zinema Europar Jaialdian *Nuevas Olas saria* jasoz. Donostiako Zinemaldian, 2016an, Txillidari buruzko *Chillida: Esku huts* dokumentala aurkeztu zuen. Irakasle gisa erakunde desberdinetan lan egin du: Kubako San Antonio de Bañosko Zinema eta Telebistako Nazioarteko Eskolan, Madrilgo ECAMen eta Bartzelonako ESCACen.

## Filmografia 
### Luzemetraiak 
* *La jungla interior* (2013)
* *Chillida: Esku huts* (2015)

### Ekoizpenak 
* *Mudar la piel* (2018)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Juan Barrero IMDben webgunean.
* :Elkarrizketa Videodromo webgunean.
Cadizko ogi

**Cadizko ogia** () Cadizko gozoki tipiko bat da, konfituraz betetako mazapan masa bat duena. Ohikoa izaten da arrautza-gorringoarekin eta batata melatuarekin egitea, eta ondoren laberatu egiten dute. Laberatzeko eragiketa honek ogi izena ematen dio. Cadizen, **Cadizko turroia** () diote, eta oso tipikoa da Gabonetan. 1950eko hamarkada aldean asmatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Georg von Hertling

**Georg Friedrich Karl Freiherr (Graf 1914tik) von Hertling** (Darmstadt, 1843ko abuztuaren 31 &ndash; Ruhpolding, 1919ko urtarrilaren 4a) alemaniar politikaria izan zen. Alemaniako kantzilerra izan zen 1917tik 1918ra.

Filosofia irakaslea izan zen Municheko Unibertsitatean eta Aristotelesi eta Alexandro Handiari buruzko liburuak argitaratu zituen. Reichstageko kide izan zen 1875etik 1890era eta 1893tik 1912ra. 1909tik 1912ra, Zentro Katolikoaren Alderdiko talde parlamentarioa zuzendu zuen.

1891tik, Bavariako Senatuko biziarteko kidea izan zen. 1912an Bavariako ministro-presidente eta Kanpo Arazoetako ministro izendatu zuten.

1917ko azaroan Georg Michaelisen gobernuaren erorketaren ondoren von Hertlingek bere oinordekoa izatea onartu zuen. Alemaniako kantziler eta Prusiako ministro-presidente izendatu zuten. Kontserbadorea izan zen, eta Alemaniak gerran lortutako garaipenean sinetsi zuen. Ezin izan zen Erich Ludendorff eta Paul von Hindenburgen aginte militarraren eraginpean jarri. 1918ko urriaren 30ean Max Badengoaren alde dimisioa ematera behartu zuten.

Alemaniako Askania-Burgundia anaitasun katolikoa sortu zuen.

## Kanpo estekak
Ellie Rayer

**Elena Sian ""Ellie" Rayer**,  (Slough, Ingalaterra, 1996ko azaroaren 22a), belar-hockeyan lehiatzen den kirolari britainiarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta brontzezko domina eskuratu zuen belar-hockeyan Erresuma Batuko taldearekin, Herbehereen eta Argentinaren atzetik.

Tokion, honako hauek osatzen zuten taldea: Giselle Ansley, Grace Balsdon, Amy Costello, Fiona Crackles, Sarah Evans, Maddie Hinch, Sarah Jones, Hannah Martin, Shona McCallin, Lily Owsley, Hollie Pearne-Webb, Isabelle Petter, Ellie Rayer, Sarah Robertson, Anna Toman, Susannah Townsend, Laura Unsworth eta Leah Wilkinson-ek

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Susannah Townsend

**Susannah Townsend**,  (Blackpool, Lancashire, Ingalaterra, 1989ko uztailaren 28a), belar-hockeyan lehiatzen den kirolari britainiarra da.

Bi Udako Olinpiar Jokotan esku hartu zuen; Rio 2016an (Rio de Janeiro), urrezko domina eskuratu zuen, eta, Tokio 2020an (Tokio), berriz, brontzezkoa eskuratu zuen, bietan belar-hockeyan eta Erresuma Batuko taldearekin, azkena Herbehereen eta Argentinaren atzetik.

Tokion, honako hauek osatzen zuten taldea: Giselle Ansley, Grace Balsdon, Amy Costello, Fiona Crackles, Sarah Evans, Maddie Hinch, Sarah Jones, Hannah Martin, Shona McCallin, Lily Owsley, Hollie Pearne-Webb, Isabelle Petter, Ellie Rayer, Sarah Robertson, Anna Toman, Susannah Townsend, Laura Unsworth eta Leah Wilkinson-ek

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Bratwurst

**Bratwurst** edo **Bratwurst saltxitxa** jatorri alemaniarreko saltxitxa eta hestebete ugarien izena da. Horietako gehienak txerrikiekin egiten dute eta tripa naturalean sartuta daude. Horiek guztiak zartaginean frijitu edo parrillan erre daitezke.

Leku batzuetan parrilla-saltxitxak diete galdarraztaturiko saltxitxetatik (Brühwurst) bereizteko. Saltxitxa horiek egosita datoz jada, eta nahikoa da ur irakinarekin minutu batzuk pasatzea. Frankonia eta Turingia eskualdeetan, bratwurstek tradizio handia du eta inguru hauetan oso plater berezitzat hartzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brühwurst

**Brühwurst** () jatorri alemaniarreko saltxitxa ugarien izena da. Bratwurst ez bezala, saltxitxa horiek egosita datoz jada, eta nahikoa da ur irakinarekin minutu batzuk pasatzea. Wiener Würstchen (Vienako saltxitxak) edo Frankfurter Würstchen (Frankfurteko saltxitxak) edo Weißwurst motakoak ospetsuak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak