Ordokietako amerikar indigenen zeinu-hizkuntza

thumbtime=64|thumb|1930eko PISLen kontserbazioari buruzko topaketan hartutako filmen laburpenak. Hugh L. Scott jenerala eta hainbat tributako sinatzaileak ageri dira
thumb|1900eko egunkari bateko irudia, Laudadetako indigenen zeinu hizkuntzaren hainbat zeinu erakusten dituena.
**Ordokietako amerikar indigenen zeinu-hizkuntza** (ingelesez, *Plains Indian Sign Language* (*PISL*), *Hand Talk*, *Plains Sign Talk*, *Plains Sign Language* edo *First Nation Sign Language* izendapenez ere ezaguna) desagertzeko arriskuan dagoen Ipar Amerikako nazio indigena gehienen zeinu-hizkuntza da, bereziki Ordoki Handietakoa, Ipar-ekialdeko basoak eta Arro Handian. Egungo Kanadako erdialdean, AEBetako erdialdean eta mendebaldean eta Mexikoko iparraldean erabiltzen zen; hala ere, oraindik ere ezaguna da. Hizkuntza historikoki *lingua franca* zen, batez ere nazioarteko harremanetarako, merkataritzarako eta diplomaziarako; egun ere, ipuin-kontaketetarako, oratoriarako, hainbat zeremoniatarako eta gorrek eguneroko erabilera arrunterako darabilte.

1885ean, 110.000 indigenak baino gehiagok erabil zezaketela jo zen, blackfoot, txeiene, sioux, kiowa eta arapahoak barne. Amerikako kolonizazio europarraren ondorioz, batik bat AEBetako barnetegiak eta Kanadako egoitza-eskolak barne, erabiltzailen kopurua asko jaitsi da. Edonola ere, hizkuntzaren inguruko ardura  eta zaintza lan gero eta handiagoek erabilera eta ikusgarritasuna areagotu dute XXI. mendean. Historikoan, batzuek gizonen erabilitako haren erregistro formalagoa Elizako latinarekin alderatu dute, funtzioan. Egun, nazio indigenetako herritar gor eta zaharrek erabiltzen dute batez ere.

Haur indigena gor batzuk gorrentzako eskoletara joan eta han Amerikan zeinu-hizkuntza (*American Sign Language* edo ASL) ikasten dute, jadanik Ordokietako amerikar indigenen zeinu-hizkuntza eskuratuta. 1998an aztertutako talde bat elkar ulertzeko gai zen, nahiz eta hori ziurrenik Nazioarteko Zeinua erabiliz.

## Etimologia 
Hizkuntza izendatzeko izen asko badaude ere, *Hand* *Talk* ("Esku hizkera") termino gogokoena da Komunitate Indigenetan. Terminoa berez hizkuntzaren izen propioaren kalkoa da. Hizkuntzarako beste izen batzuk erabiltzen dira, hala nola *Plains Sign Talk* ("Ordokietako zeinu-hizkera") eta *Plains Indian Sign Language* ("Ordokietako indiar zeinu-hizkuntza": azken hori AEBetan soilik hobesten da), baina okerrak dira, *Esku hizkera* Ordoki Handietatik haratago hedatzen den heinean Ipar-ekialdeko Basolurrak, Arro Handia, eta haratago. Izan ere, McKay-Codyk idazten zuenez (2019), *Esku hizkera* bera estuki lotutako hizkuntzen familiatzat hartu behar da.

*Esku hizkera* izena hizkuntzaren beraren zuzeneko itzulpena da; hala ere, nazio bakoitzak bere izendapena du hartarako, bere hizkuntzaz:

**Algonkiar hizkuntzak**:

* arapahoa: bee30s0hoota / bee3sohoeta
* blackfoota: a'psstówahsina
* txeienera: évohónetótsea
* ordokietako creera: isiniskêstàkêwina (ᐃᓯᓂᐢᑫᐢᑖᑫᐃᐧᐣ)

**Kaddoar hizkuntzak**:

* pawneea: ikstaarauhuraawaah'ua

**Irokiar hizkuntzak**:

* seneca: gayeöni:ha

**Na-Dene hizkuntzak**:

* navajoa: yideeza

**Siouar hizkuntzak**:

* crowa: baapáattuua
* dakota: wikiyutapia
* ho-chunka: nąąp hoit’ea
* lakota: wíyutȟapia
* nakoda: wiyutabia
* stoneya: wowîhâ Îabia

**Hizkuntza uto-aztekak**:

* komantxera: mootekwaʔpʉ̠a / moʔotekwapʉ̠a
* utea: wanawmanika

## Historia 
*Esku hizkera*ren historia kontinentearen petroglifo zahar eta berriekin estuki lotuta dago, hala ere, akademiak ezer gutxi daki Ordokietako zeinu-hizkeraren aurrekari historikoei buruz. Golkoko Kostaldeko eskualdeko europarren eta indigenen arteko lehen harreman-erregistroek, gaur egun Texas eta Mexikoko iparraldea den horretan, europarrak hara iritsi zirenerako jada erabiltzen ari zen zeinu-hizkuntza bat adierazten dute. Erregistro horien artean daude Cabeza de Vacaren 1527ko eta Coronadoren 1541eko kontuak.

Baliteke sinatzea Ipar Amerikako hegoaldean hasi izana, agian Mexiko iparraldean edo Texasen, eta Ordokietan bakarrik zabaldu izana azken boladan, susmo hori Europaren behaketaren artefaktu bat izan daitekeen arren. Ezaguna da kʼiche’ hizkuntzan *Meemul Chùaabʼal* edo *Meemul Tziij* izeneko zeinu-hizkuntza maia konplexua dagoela, baina ez dakigu zenbateraino eragin dion *Meemul* *Tziij*-ek *Esku hizkera*ri.

Ipar-mendebaldean, Goi-lautadako zeinu-hizkuntza dago, bertako nazioek hitz egiten duten hizkuntza bakarra edo zeinu hizkuntzen familia dena. Era berean, ez dakigu Plateau Sign Language *Esku hizkera*rekin nola lotzen den, baina litekeena da lotura izatea. Oraindik hitz egiten den arren, batez ere Ktunaxak, Goi-ordokietako nazioak, historikoki, *Chinook Jargon* ("Txinook hizkera") erabiltzera aldatu ziren.

Azken urteetan, oneida nazioak bere keinu hizkuntza berpizteko pausoak eman ditu. Historikoki ipar-ekialdeko basoetako nazioek, haudenosauneek bezala, *Esku hizkera*ren aldaera bat hitz egiten zuten. Oneida zeinu-hizuntza proiektua 2016an hasi zen ofizialki, eta egun zeinu gehiago gehitzen ari dira.

## Geografia 
Gutxienez 37 hizkuntza mintzatuko hiztunen bidez dokumentatu da zeinu-hizkuntzaren erabilera, hamabi familiatan, 2,6 milioi kilometro koadro baino gehiagoko eremuan banatuta. Historia hurbilean, oso garatua izan zen, besteak beste, crow, txeiene, arapaho eta kiowa taldeen artean, eta indartsu dirau crow, txeyiene eta arapahoen artean.

Erabilera frogatua duten nazioak, hizkuntza familiaren arabera banatuta, hauek dira:

* Algonkinak: anishinaabea, arapahoa, blackfoota, txeienea, creea, gros ventrea
* Athabaskanak: apatxea (mescaleroa, lipana, jicarilla, eta kiowa apatxea), beaver, navajoa, sarceea
* Kaddoanak: arikara, pawneea, wichita
* Coahuiltecak: atakapa, coahuiltecoa, karankawa, tonkawa
* Iroquoisak: haudenosauneea, wendata
* Numicak: komantxera, paiutea, shoshonea, utea
* Penutiera: cayusea
** Sahaptiarra: nez percea, palusa, sahaptina, umatilla
* Pimak: pima, papagoa eta Mexiko iparralderaino
* Puebloa: hopia, keresana, zunia
** Tanoan: kiowa, taosa
* Salishanak: cœur d'alenea, flatheada, kalispela, sanpoila, spokanea
* Siouarrak: dakota, crowa, hidatsa, lakota, mandana, nakoda, nakota, omaha, osagea, otoa, ponca
* Yumana: maricopa

Melanie R. McKay-Cody-k emakume txeroki gor eta *Esku hizkuntza*ren hizlari eta ikertzailea, proposatzen du Ordokietako zeinu hizkuntza, berez, Lautada Handietatik haratago hedatzen den elkarri lotutako hizkuntzen familia bat dela. Eskualdeko hizkuntzak honela banatzen ditu: ipar-ekialdeko hizkuntza (oneida zeinu-hizkuntza barne), lautadetako zeinu-hizkuntza, arro handiko zeinu-hizkuntza (adibidez, utuak hitz egiten duena) eta hego-mendebaldeko eskuetako hizkera. Chumash-ek hitz egiten duen Mendebaldeko Kostaldeko hizkuntza bat ere aipatzen du, eta inuit keinu hizkuntzak Ipar Amerikako eskuzko hizkuntza indigenen konplexu horrekin nolabaiteko harremana duela aurreratzen du. Ez da Kostaldeko salisherazko zeinu hizkuntzarik aipatu. Hizkuntza horietako bakoitzaren barruan, nazioek eurek dialekto zehatzak bide dituztela azaldu du, hala nola blackfootek.

Hego-mendebaldeko *Esku hizkera* navajo, hopi, apatxe eta pueblo herriek darabilte. Hala ere, navajo eta keres herrien artean, ahaidetasunik gabeko bi zeinu hizkuntza ere hitz egiten dira: keresan zeinu hizkuntza eta, kide gor ugari dituen navajo klan baten eskutik, Familia zeinu navajoa. Era berean, Goi-ordokietako zeinu-hizkuntza *Esku hizkera*rekin lotuta egon liteke ala ez.

## Idazkera 
*Esku hizkera*ren idazketa-sistema petroglifo, piktografia eta hieroglifo itxurako irudi-idazketa da. Forma idatzia duen zeinu-hizkuntza bakarrenetakoa da. McKay-Codyk (2019) rock petroglifikoaren idazkeraz idazten duen bezala: "Nahitaez linealak ez badira ere, piezak narrazio piktografikoak dira." Thomas King egile txerokee-greziarrak "Ameriketako literatura guztia ahozkoa [besterik ez zela]" dioen mitoa uxatzen du *The Truth About Stories* ("Istorioei buruzko egia") liburuan, jatorrizko narratiba bat. "Izan ere, sistema piktografikoak (petroglifoak, piktografoak eta hieroglifikoak) [nazio] askok erabiltzen zituzten gertaerak oroitzeko eta istorioak grabatzeko".

Harkaitz idazketak hainbat helburu bete zituen, narrazioak, lurraldea markatzea, gaur egungo errepideen seinaleztapenaren antzeko seinale lokalizatzaileak, azken horiek ur iturriak, arroiletan zeharreko bidexkak eta flash-uholde eremuen abisuak adieraztea izango litzatekeelarik. *Esku hizkuntza* hizkuntza ikus-espaziala den heinean, haren idazketa era berean ez-lineala eta bisuala da. Ute Country-ko idazketari buruzko ikerketa batean (Núuchi Tuvupu), McKay-Cody-k adierazten du Arro Handian hitz egiten den Ordokietako zeinu hizkuntzak iragana ezkerrera eta etorkizuna eskuinera kokatzen dituenetik (iragana eta etorkizuna sinatzailearen atzean eta aurrean kokatzen dituen Ordokietako zeinu hizkuntza ez bezala, hurrenez hurren), eskualdeko rock idazkerak narratiba kronologikoki antzekoak irudikatu ohi dituela ezker-eskuin. Aldiz, Ordokietako eta uto-azteka nazioek iragana eta geroa eskuinetik ezkerrera sinatzen dute, eta horrela irakurri eta idazten dute, lakota neguko kontuak, esaterako. Petroglifo indibidualen goratzeak, tamainak eta norabideak ere kodetzen dute semantika, hala nola denborazkoa, espaziala eta beste kontzeptu batzuk.

*Esku hizkera*ren irudi logografikoaren idazkerak artearen eta idazketaren arteko lerroak lausotzen ditu. Seinale asko izenpetu ziren moduan idatzi ziren. Adibidez, *gose* hitzak aurrez aurre dagoen esku lau bat ebakitzen du urdailean zehar. Idatzita, haren glifoa urdailean zehar lerro bat duen gizaki batena da. Hala ere, glifo "estandarretik" desbideratuz, *Esku hizkera*ko hiztun batentzat oraindik irakurgarriak diren bertsio estilistikoak ere marraztu litezke. 

*Esku hizkera* ez zen arroka petroglifikoaren idazkera isolatua izan. Anishinaabe wiigwaasabakoon eta Lakota neguko zenbaketak urki azalen pergaminoei eta bufaloen ezkutuei buruzko idatzien adibideak dira, hurrenez hurren. Ez dakigu Mi'kmaw hieroglifoek zer-nolako harremana duten *Esku hizkera*rekin. Kolonizazioaren garaian, Ordokietako zeinu-hizkuntza ere paperean idatzi zen. Adibidez, Belo Cozad Kiowako ikasle barneratu baten gurasoen gutun bat Pennsylvaniako Indiarrentzako Carlisleko eskolara bidali zuten 1890ean, gurasoen partetik.

## Fonologia 
La Mont West, Alfred Kroeber eta Charles F. Voegelinen gidaritzapean lan eginez, Ordokietako zeinu-hizkuntza analisi fonologikoan ez ezik, oro har zeinu hizkuntzaren fonologian ere aitzindari goiztiarra izan zen. Argitaratu gabeko tesian, notazio-sistema bat garatu zuen, eta Ordokietako zeinu-hizkuntza aztertu zuen laurogeita bi fonema zituela, *kinema* deitu zituenak, eta bakoitza gehiago xehatu ahal izan zen ezaugarriei dagokienez. Morfologikoki konplexuak ziren zeinuak aztertu zituen, William Stokoe bezalako beste batzuek monomorfemiko gisa aztertuko zituztenak, eta bere aurkikuntza asko geroago berraurkitu ziren. Ordokietako zeinu-hizkuntzari buruzko haren ikerketa Stokoeren ASL fonologiaren funtsezko ikerketekin batera gertatzen ari zen.

La Mont Westek Ordokietako zeinu-hizkuntza aztertu zuen, *esku-forma*, *norabide*, *erreferente*, *mugimendu* edo *mugimendu-eredu* eta *dinamika* gisa sailkatutako fonema ez-isolagarriak zituelako. Horietako lau gaur egun oso ezagunak diren zeinu-hizkuntzako parametroak dira, eskuaren forma, orientazioa, kokapena eta mugimendua, Stokoeren eta beste ikertzaile batzuen ondorengo lanetatik sortu zirenak, hainbat zeinu-hizkuntzatan. Bosgarrena, dinamikoa, Westen analisian bakarra da, nahiz eta beste zeinu hizkuntzetan ere egon daitekeen. Westek argudiatu zuen analisi horrek saihestu egiten duela fonema bakar batez osatutako zeinuak morfema anitzez osatuak izatearen kontua. 

* Norabidea —bokal paraleloak—, zortzi norabide bereizgarri daude, erreferentea ukitzeko edo paraleloki izateko «norabideak» barne. Esku-formarekin konbinatu daiteke seinalatzea edo aurre egitea izendatzeko; erreferentearekin, non kokapen gisa gainazaleratzen duen; edo mugimenduarekin (hau da, mugimenduaren dinamika): hor, mugimenduaren norabidea zehazten duen.
* Esku-forma —kontsonante paraleloak—, oinarrizko bederatzi esku-forma biribildu edo biribildu gabe egon daitezke, guztira hemezortzi esku-forma osatzeko.
* Erreferentea —40 zenbakiz, horiek Ordokietako zeinu-hizkuntzaren inbentario fonemiko handiagoa adierazten dute, ahozko hizkuntza gehienekin alderatuta. Hau eskuaren zati bat, burua, hanka, gorputza edo kanpoko erreferente bat izan daiteke.
* Mugimendu-patroiak: lau mugimendu-patroi daude, edozein mugimenduren formaz osatuak.  

Fonema bat ezin da modu isolatuan gertatu, nahiz eta morfema bat fonema bakar batez osatuta egon daitekeen.:

### Dinamika 
Hamabi fonema dinamiko daude, eta suprasegmentalen antzera funtzionatzen dute, esfortzu edo tonuaren antzera; izan ere, zeinu bakoitza abiadura edo indar jakin batekin egin behar den bitartean, batzuk baino ez dira markatzen. Dinamikak beste fonema bat, esku-forma edo mugimendu bat bezala, gauzatzeko modua alda dezake, edo pakete edo azpi-pakete osoa aldatu.

#### Fonema mailako dinamika 
**Mugimendu dinamika**

Lehenespenez, mugimendu bateko mugimendua ukondoan gertatzen da. Mugimendu bat eskumuturrean artikulatu daiteke, eta kasu horretan, mugimendu dinamika izeneko fonema gehigarri bat konbinatuta duela esaten da. Eskumuturraren mugimendua beste mugimendu batekin batera egiten bada, mugimendu dinamika hedadura luzeko dinamika batekin konbinatu da. 

**Azentua**

Bi azentu fonetiko daude, tentsiozkoa eta lasaia, baita lehenetsitako azentu markatu gabea ere. Esku-forma batekin konbinatuta, hauek eskuaren luzatutako zatien gehiegizko eta gutxiegizko luzapenari dagozkio, oinarrizko esku-formarekin alderatuta.

Mugimenduekin, mugimendua sendo eta azkar edo ahul eta motel gisa karakterizatzen dute. Mugimendu bat bi azentu-dinamikarekin ere konbina daiteke, batek mugimendu baten tentsioa tentsiozkoa edo arina dela zehaztuz, eta besteak abiadura. Azentu-dinamikarik ez dagoenean, mugimenduak lehenespenez tarteko indar eta abiadura batera doaz, eta tentsioa ez da garrantzitsua.

**Hedadura**

Fonemia-hedadura luze eta laburrek luzerak adierazten dituzte hainbat testuingurutan. Erreferente batekin, eskua erreferentetik urrun edo gertu dagoela zehazten dute, lehenetsitako distantziarekin alderatuta.

Mugimendu batekin, mugimenduaren luzera luzea edo laburra den zehazten dute, lehenetsitako luzera erdi-luzera izanik.  Mugimendu bat luzatzeak artikulazioa ukondotik sorbaldara mugitzen du.

Aznetu dinamika batekin edo beste hedadura dinamika batekin ere konbina daitezke, eta kasu horretan gehiegizkoak egiten dituzte.

**Biribiltzea edo diptongatzea**

Dinamika ez-fonemiko horrek bi helburu ditu. Esku-forma biribildu gabeekin erabiltzen da esku-forma biribilduak sortzeko, ahoskatzeak kontsonante ahostunak ahoskabeetatik nola sor ditzakeen bezala.

Bi norabide diptongatzeko ere erabil daiteke, bien arteko konpromiso-norabide bat osatzeko, Westek kontsonante bikoiztu artikulatuekin alderatu zuena. Adierazi zuen kontsonante bikoiztu artikulatuak normalean fonema bereizi gisa deskribatzen diren arren, Ordokietako zeinu-hizkuntzan norabide-bikote diptongatuen kopurua handiegia dela guztiei estatus fonemikoa emateko.

#### Pakete-mailako dinamika 
**Esku-espezifikatzaileak**

Berez, zeinu bat edozein eskurekin egin daiteke, nahiz eta eskuineko eskua ohikoagoa den. Hala ere, zeinu bat ezkerrekoa dela ere zehaztu daiteke, bi eskuekin simetrikoki egina, bi eskuekin paraleloan egina edo bi eskuak txandakatuz paraleloan egina.

**Pakete-errepikatzaileak**

Pakete bat zehatz-mehatz, progresiboki (azken iterazioa amaitu zen tokitik hasita) edo modu irregularrean (aldiro norabide desberdin eta ausazkoekin) errepika daiteke.

### Fonotaktikoak 
West-en analisipean dagoen unitate exekutagarri txikienari *paketea* deitzen zaio, berak ahozko silabarekin alderatu zuena. Paketeak zehazki nukleo bat, esku-forma bat eta norabide bat izan behar ditu, PO notatua. Azpi-pakete bat honela definitzen da: norabide bakarrekoa, ez-diftalatua eta horri lotutako ez-norabide fonemak.

Ia ez dago murrizketarik pakete baten barruan klase fonemiko desberdinetako kideak batera agertzeko, batez ere esku-formen, norabideen, mugimendu-klaseen eta dinamiken artean. Erreferente batzuk nahiko arraroak direnez, zaila da esatea ea mugarik dagoen haien pribilegio konbinatorioetan.

Pakete baten barruan klase bereko fonema anitzeko klusterrak, aldiz, oso murriztuta daude. Esku-formak oso gutxitan kluster, erreferenteek ez dute inoiz egiten, eta dinamiken arteko clustering-a azpiklaseak mugatzen du, eta oso gutxitan. Mugimendu-patroiek biren multzoak baino ezin dituzte osatu: hor, mugimendu-patroietako batek oszilazioa/bibrazioa izan behar du.: Pribilegio konbinatorioena duen klase fonemikoa norabidea da; edozein bi norabide multzoka daiteke diftantzia dinamika erabiliz. Aurretiazko analisiak erakutsi du Ordokietalp zeinu-hizkuntzak baldintza horiekin bat egiten duela dirudiela eta, gainera, markatu gabeko esku-formak bultzatzen dituela.

Westek alofonia zabala deskribatzen du, eta haren ingurune baldintzatzaileak oso espezifikoak izan daitezke.

### Prosodia 
Zeinu-hizkuntzaren erabiltzaileek egitura prosodiko zabala erakusten dute, West-ek syllable-ren antzeko pakete eta azpi-paketeetan banatu zuena, hitzen antzeko zeinu indibidualak, sentsuen antzeko esaldiak, eta atearen antzeko lokuzioak. Paketean izan ezik eta zeinu-hizkuntza gor gehienekiko kontraste nabarmenean izan ezik, zeinuak askotan aske isurtzen baitira bata bestearengana, unitate prosodiko horietako bakoitzaren mugak hiru koiunturetako batekin markatzen dira etengabe:

Azken juntagailuak juntagailu osoen hasierak eta bukaerak baino ez ditu markatzen, eta bakoitzak, gutxi gorabehera, paragrafo baten luzera eta edukia ditu. Esaldi baten hasieran eror daiteke.

Paragrafo-amaierako juntagailuak eta esaldi-bukaerako juntagailuak zeinuen artean erabil daitezke. Azken juntagaia maizago erabiltzen da juntagaiak bereizteko eta sententziak bezalako ideiak osatzeko; azken juntagaia, berriz, nahiago izaten da osatu gabeko ideien edo klausula arriskutsuen ondoren, eta errazago agertzen da beste edozein lekutan.

Paragrafoak edo esaldi-amaierako juntagaiak bereizten ez dituen zeinuak azken juntagaiak ia unibertsalki bereizten ditu, baita konposatu ireki baten barruko paketeak ere; hor, zeinu ugari erabiltzen dira ideia edo gauzaren bati erreferentzia egiteko unitate gisa. Paragrafoaren eta esaldiaren bukaerako loturak oso bakan ageri dira konposatu irekietan..Lotura batek bereizten ez dituen unitate handienak unitate-zeinuak dira: pakete bakarra, pakete bat eta esku-forma bat edo erreferente terminal bat, pakete errepikatu bat edo konposatu itxi bat izan daitezke; bertan, zeinu anitzek zeinu berri bat osatzen dute..

## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria 
* *Sign Talk of the Cheyenne Indians and Other Cultures*, Ernest Thompson Seton (233 orr.), Dover Publication Inc. ISBN: 0-486-41434-5
* *Indian Sign Language*, William Tomkins (107. orr.), Dover Publication Inc. ISBN: 0-486-22029-X

## Ikus, gainera 
* Amerikar zeinu-hizkuntza
* Ameriketako herri indigenak

## Kanpo estekak