open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
De la Rose

**Yuberkis Gabriela Marie de la Rosa Bryan** (Mayagüez, Puerto Rico, 2001eko irailaren 18a) Puerto Ricoko abeslari eta konpositorea da. Ahots melodiko eta dinamikoa du ezaugarri, eta ezaguna egin da, besteak beste, «¿Qué vas hacer hoy?», Maya (Remix) eta «WYA (remix red)» abestiengatik.

## Ibilbide musikala 
Puerto Ricon jaio eta hazia, De la Rosek 2019an ekin zion bere ibilbide musikalari, Juice WRLD eta XXXTentacion bezalako artisten abestiak bertsionatuz, eta *freestyle* arloan ere bere burua ezagutaraziz. Hala ere, 2021ean kaleratu zuen bere lehen argitaragabe singlea, «Harley» izenekoa. Ondoren, House of Haze diskoetxearekin bat egin zuen, eta horrek bere ibilbidea bultzatuko zuen, generoko izen handiekin kolaboratzeko aukera eman baitzion, hala nola, Mora, Jay Wheeler, iZaak, Luar la L eta Omar Courtz.

2023an, De la Rosek «Kyoto» singlea atera zuen Omar Courtz eta Hazerekin, Peru eta Espainiako arrakasta zerrendetan postuak lortu zituena. 2024ko maiatzean, «WYA (remix red)» sinplean parte hartu zuen, J Abdiel, Yan Block, iZaak eta Jay Wheeler-ekin, eta bere lehen ziurtagiriak lortu zituen Espainian eta Estatu Batuetan. Urte horretako irailean, Warner Music Latina diskoetxearekin sinatu zuen De la Rosek, eta, ondoren, Omar Courtzekin lankidetzan aritu zen berriro, Primera musa albumeko «¿Qué vas a hacer hoy?» abestian. Nazioarteko ospea eta beste herrialde batzuetako zerrendetan lekua lortu zituen.

## Diskografia 
### Abestiak 
#### Artista gonbidatu bezala 
### Beste abesti batzuk, zerrendatuta eta ziurtatuta 
### Albumetako beste agerpen batzuk 
## Sariak eta izendapenak 
## Erreferentziak
Samira Makhmalbaf

**Samira Makhmalbaf** (persieraz: سمیرا مخملباف), 1980ko otsailaren 15ean jaio zen Teheranen (Iran), eta film-zuzendari eta gidoilari irandarra da. Irango zinemaren Olatu Berriaren mugimendukoa da.
## Biografia 
Zinegile familia batean jaio zen. Mohsen Makhmalbaf zinema-zuzendari eta idazlearen eta Marzieh Meshkiniren alaba da. Bere arreba, Hana Makhmalbaf, zinema errealizadorea ere bada. 

7 urte zituela, bere aitaren *Txirrindularia* filmean aritu zen. 14 urte zituenean institutua utzi eta 5 urte eman zituen Makhmalbaf Film House bere aitak sortutako zinema-eskolan. Bi bideo egin zituen eta 17 urterekin *Sagarra* film luzea egin zuen. Hurrengo urtean, 1998an, filma Canneseko Zinemaldiko selekzio ofizialean lehiatu zen, eta Samira inoiz nazioarteko jaialdi batean parte hartu duen errealizadore gazteena bihurtu zen. Filma 30 herrialdetan baino gehiagotan estreinatu zen eta nazioarteko 100 zinemaldi baino gehiagotara gonbidatu zuten.

1999an Samirak bere bigarren film luzea egin zuen, *Arbela*, 2000. urtean Canneseko Zinemaldian ere lehiatu zena eta Epaimahaiaren Saria irabazi zuena.

Samiraren hurrengo filma, *Arratsaldeko bostetan*, Kabulen filmatu zuten, 2003an bizi zen hirian. Bere azken filma, *Bi hankako zaldia*, Afganistanen filmatu zen 2008an, bere aita Mohsen Makhmalbafen gidoi baten gainean, eta Donostia Zinemaldiko Epaimahaiaren Sari Berezia jaso zuen 2009an.

2003an, The Guardian egunkari britainiarraren kritikariek Samira Makhmalbaf nazioarteko 40 zinema errealizadore onenen artean sailkatu zuten.

## Filmografia 
* 2008: *Bi hankako zaldia* (Asbe du-pa)
* 2003: *Arratsaldeko bostetan* (Panj-e asr)
* 2002: ''God, Construction and Destruction 11 '09'* 01 filmaren zatietako bat - Irailak 11 
* 2000: *Arbela* (Takhté siah) 
* 1998: *Sagarra'' (Sib)

## Sariak eta aitortzak 
; Canneseko Nazioarteko Zinemaldia

; Veneziako Nazioarteko Zinemaldia

; Donostiako Zinemaldia

* “Sutherland Trophy”, London Film Festival 1998, Erresuma Batua.
* “International Critics prize”, Locarnoko Zinemaldia 1998, Suitza.
* “Jury’s Special prize”, Salonikako Zinemaldia 1998, Grezia.
* “Jury’s Special prize”, São Pauloko Zinemaldia 1998, Brasil.
* “Jury’s Special prize”, Zinema Independentearen Jaialdia 1999, Argentina.
* “Critic’s prize”, Zinema Independentearen Jaialdia 1999, Argentina.
* “Audience’s prize”, Zinema Independentearen Jaialdia 1999, Argentina.
* “Federico Fellini domina”, UNESCO, Paris, 2000.
* “Francois Truffaut Saria”, Giffoniko Zinemaldia, Italia, 2000.
* “Giffoniko Sari Nagusia”, Giffoniko Zinemaldia, Italia, 2000.
* “Kulturako Sari Berezia”, UNESCO, Paris, 2000.
* Epaimahaiaren Sari Nagusia, American Film Institute, Estatu Batuak, 2000
* Film onenaren "Urrezko Peacock", 2003ko Indiako Nazioarteko Zinemaldiaren 34. edizioa, India.
* “Youths’ Cinema” saria 2004ko International Silver Screen Film Festival jaialdian, Singapurren, Indonesian.

## Oharrak eta erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* makhmalbaf.com
* sansebastianfestival.com
* Zuzendariarekin elkarrizketa
Daley Blind

**Daley Blind** (Amsterdam, 1990eko martxoaren 9a) herbeheretar futbolaria da. Atzelari postuan jokatzen du.

Amsterdamgo Ajaxen harrobian hezi zen eta lehen taldean jokatu zuen 2008tik 2014ra. FC Groningen, Manchester United FC eta FC Bayern Munich taldeetan ere jokatu zuen. 2023tik Girona FCeko jokalaria da.

2013 eta 2024 artean 108 partida jokatu zituen Herbehereetako futbol selekzio nazionalarekin.

## Palmaresa 
**Ajax**
* Herbehereetako futbol liga: 2010–11, 2011–12, 2012–13, 2013–14, 2018–19, 2020–21, 2021–22
* Herbehereetako futbol kopa: 2018–19, 2020–21
* Johan Cruijff Schaal: 2013, 2019

**Manchester United**
* Ingalaterrako Futbol Kopa: 2015–16
* Ingalaterrako Futbol Ligako Kopa: 2016–17
* Community Shield: 2016
* UEFA Europa League: 2016–17

**Bayern Munich**
* Bundesliga: 2022–23

**Herbeheteak**
* Munduko Futbol Txapelketa brontzezko domina: 2014
* UEFAko Nazioen Liga txapeldunordea:2018–2019
Bremengo Euskal Kultur Elkartea

**Bremengo Euskal Kultur Elkartea** (BEKE) edo **Baskischer Kulturverein in Bremen e.V.** Bremengo (Alemania) erregistraturiko eta irabazirik gabeko kultur elkarte alemaniar bat da.

## Historia 
Arrazoi ezberdinengatik, gehien bat lanarengatik, Euskal Herritik Bremenera bizitzera joan behar izan ziren euskaldunek sortuta, BEKE-ren helburua Bremen eta inguruko euskaldun eta euskal herriarekiko lotura edo interesa dutenentzako topagunea izatea da.

## Jarduerak 
Bremengo Euskal Kultur Elkarteak urtean zehar ekintza eta topaketa ezberdinak antolatzen ditu, tartean "San Juan sua" edota sukaldatzeko ekintzak. Bestalde, sarritan Bremengo beste elkarte ezberdinekin kolaboratzen dute ere.

Elkartearen jatorria dela eta, euskal hizkuntza elkartearen nortasunaren parte handi bat da. Izan ere, euskara da euren bilera eta barne dinamikarako hizkuntza bakarra.

Bestalde, musika da euren bigarren ardatza. Logotipoko txalapartak zalatzen duen bezala, euskal herritik euskal musika instrumentuak jotzeko gaitasuna eurekin ekarri zuten kideak daude elkartean. Hori dela eta, topaketa gehienetan erromeria edota txalapartaren presentzia egoten dira.

## Egitura 
Zuzendaritza batzordeko kideak:

* Lehendakaria: Dr. Julen Larrucea Corchero
* Lehendakariordea: Dr. Leyre Goti Aralucea
* Idazkaria: Maialen Lopez Garcia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* BEKE elkartearen webgunea
Jaws: The Revenge

***Jaws: The Revenge***, , 1987ko Joseph Sargent estatubatuarrak zuzendutako beldurrezko thriller film bat da. Lorraine Gary, Lance Guest, Mario Van Peebles, Karen Young eta Michael Caine aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Ellen Brody (Lorraine Gary) oraindik Amity uharteko herrian bizi da, baina Sean (Mitchell Anderson) eta Michael (Lance Guest) semeak jada ez duten bertako Sea World, aisialdi-parkean lan egiten eta haren senarra marrazoekiko izuak eragindako bihotzekoaren ondorioz zendu zen. Sean, egun polizia da, Eguberri hau batez boia batean harrapatutako enbor bat askatzeko deia jaso eta hura askatzen ari dela marrazo zuri handi batek erasotu eta hil egingo du. Ellenek marrazoa bere familiaz mendekatu nahi duela usteko du, hortaz Michael semeak ama haren Carla (Karen Young) emaztea eta Thea (Judith Barsi) alabarekin batera Amity uhartetik urrun eramatea erabakiko du.

## Aktoreak 
*Lorraine Gary: Ellen Brody
*Lance Guest: Michael "Mike" Brody
*Mario Van Peebles: Jake
*Michael Caine: Hoagie
*Karen Young: Carla Brody
*Judith Barsi: Thea Brody
*Lynn Whitfield: Louisa McCay
*Cedric Scott: Clarence
*Charles Bowleg: William
*Melvin Van Peebles: Jason Witherspoon alkatea
*Mary Smith: Tiffany
*Edna Billotto: Polly
*Fritzi Jane Courtney: Taft andrea
*Cyprian R. Dube: Jim alkatea
*Lee Fierro: Kintner andrea
*William E. Marks: Lenny udaltzaina
*Diane Hetfield: Ferguson andrea
*Mitchell Anderson: Sean Brody

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Alemaniako Zientzia eta Teknologia Liburutegi Nazionala

**Alemaniako Zientzia eta Teknologia Liburutegi Nazionala** (), TIB laburtua, Alemaniako Errepublika Federaleko liburutegi nazionala da ingeniaritza, teknologia eta natur zientzien alor guztietarako. Hezkuntza eta Ikerketarako Ministerio Federalak (BMBF) eta Alemaniako 16 estatuek batera finantzatzen dute. Liburutegia 1959an sortu zen, eta Hannoverreko Leibniz Unibertsitatearekin batera jarduten du.  

Literatura zientifikoa eskuratzeaz gain, ikerketa aplikatua egiten du hainbat arlotan, hala nola, material ez-testualen artxiboan, datuen bistaratzean eta etorkizuneko Interneten. Bestalde, liburutegiak sarbide libreko hainbat ekimenetan parte hartzen du. 

2012an 8,9 milioi artikulu inguru bildu zituen, eta **TIB** munduko teknologia eta natura-zientzia liburutegirik handiena da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Alemaniako Liburutegi Nazionala
* Alemaniako Ekonomia Liburutegi Nazionala
* Alemaniako Medikuntza Liburutegi Nazionala
* Inguma datu-basea

## Kanpo estekak 
* Official website  (in German and English)
Ro'im Rachok

'''Ro'im Rachok''' (, ) Israelgo Defentsa Indarrek gazte autistak lanbideetan trebatzeko diseinatutako programa da. Israelgo Defentsa Indarretan boluntario gisa aritu edo lanaren merkatuan integratu nahi duten gazte kualifikatuei abantaila konparatiboa duten lanbideak irakasten zaizkie. Israelen, soldadutza derrigorrezkoa da ia herritar guztientzat, baina gazte autistak (eta beste desgaitasun mota batzuk dituztenak) salbuetsita daude.

Programaren lehen parte-hartzaileek aireko eta satelite bidezko argazkiak aztertzen ikasi zuten 9900. unitatearekin lankidetzan. Geroago, programa zabaldu egin zen eta gaur egun Softwarearen QA, Informazioa Sailkatzeko Elektro-optika eta Elektronika bezalako lanbideetarako prestakuntza eskaintzen du. Soldaduek 10 unitate baino gehiagotan zerbitzatzen dute Israelgo Inteligentzia Komunitatean, Israelgo Aireko Indarrean eta beste hainbat unitatetan. 2016an, 50 pertsona inguruk parte hartu zuten.

## Historia 
Ro'im Rachok 2013an sortu zuten Mossadeko bi beteranok, pertsona autista batzuek aireko argazkiak aztertzen eta xehetasun txikiak nabaritzen ordu luzeak eman zitzaketela konturatu zirenean. Onura militarrez gain, onura sozialak ere baditu programa horrek. Zerbitzu militarretik salbuesteak oztopo bat dakar bizitzan aurrera egiteko, zerbitzu militarra urrats garrantzitsua baita Israelgo gazteentzat, bai sinbolikoki bai profesionalki.

Gaur egun, armadak gero eta gehiago ikusten ditu laguntza gutxi behar duten pertsona autisten trebetasunak potentzialki erabilgarri gisa. Hiru urtez soldadutzan jarraitzera behartu beharrean, Ro'im Rachokek aukera ematen die hiru hilabeteko entrenamendua amaitutakoan urtebeteko gehikuntzetan soldadutzan sartzeko. Soldadutzan sartzen direnean, terapeuta eta psikologoen laguntza eskaintzen diete, oztopo sozialak gainditzeko.

Gazte autistak etorkizunerako prestatzen ere laguntzen du Ro'im Rachokek, bizitza zibilarekin lotutako egoera zailei, hala nola garraio publikoari, nola aurre egin azalduz. Autismoaren espektroan dauden pertsonen trebetasunak erabiltzea du helburu, baita autismoaren inguruko estigma amaitzea ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sabrina Pasterski

thumb|Sabrina Pasterski
**Sabrina Pasterski** (Chicago, 1993) fisikari  estatubatuarra da. Massachusetts Institute of Technology unibertsitatean fisika ikasketeak egin eta gero, Hardvard Unibertsitatean doktoretza egin zuen. Jeff Bezosek sortutako Blue Origin enpresa aeroespazialetik edo eta NASA bezalako erakundeetik jaso ditu lan eskaintzak.

## Biografia 
Bere familia jatorriz kubatarra eta poloniarra da. Txikitatik interes handia izan zuen zientzian, batez ere fisikan eta ingeniaritzan. Oso gaztea zenean fisikako proiektuak egiten hasi zen, eta 14 urte zituenean hegazkin txiki bat eraiki zuen (Zenith CH 601 XL), eta hegazkin horrekin hegan egin zuen. 

## Ikasketak 
Fisika ikasi zuen Massachusetts Institute of Technology unibertsitate ospetsuan, eta ikasketetan emaitza oso onak lortu zituen. Ikastetxeko adimen distiratsuetako bat dela esaten da.

Ondoren doktoretza egin zuen Harvard Unibertsitatean, nahiz eta berak askotan esan Einstein bakarra izan zela.

## Sariak 
* 2010, Illinois Aviation Trades Association Industry Achievement Award
* 2012, Scientific American 30 undere 30
* 2012, Lindau Nobel Laureate Meetings Young Researcher
* 2015, Forbes 30 under 30
* 2015, Hertz Foundation Fellowship
* 2016, Marie Claire Young Women Honors Recipient: "The Genius"
* 2018, Albert Einstein Foundation Genius 100 Vision Project 
* 2018, Discovery Kanadako International Women´s Day ekitaldian omendua

## Kanpo estekak 
* PhysicsGirl

## Erreferentziak
J. P. Morgan Jr.

**John Pierpont "Jack" Morgan, Jr.** (Irvington, 1867ko irailaren 7a – Boca Grande, 1943ko martxoaren 13) estatubatuar finantzari eta inbertsio-bankaria izan zen.

1886an graduatu zen Harvard Unibertsitatean, non Delta Phi eta Delta Kappa Epsilon fraternitateen kidea izan zen. Bere aita J. P. Morgan finantzari handia izan zen eta, 1913an hil zenean, Jackek bere ondasun handi gehiena heredatu zuen. Artelan garrantzitsuak izan zituen, hala nola Domenico Ghirlandaioren *Giovanna Tornabuoniren erretratua*; baina 1929ko krakak bere aberastasuna kaltetu zuen eta koadro hori Thyssen-Bornemisza familiaren eskuetara igaro zen. Gaur egun Madrilgo Thyssen-Bornemisza Museoan dago ikusgai.

1890ean, J. P. Morgan Jr.-ek Jane Norton Grew ezkondu zuen, Henry Sturgis Grew bankariaren alaba eta Bostonen fabriken jabea. Bikoteak bi seme-alaba izan zituen (Morgan Stanleyren bazkide fundatzailea zen Henry Sturgis Morgan barne) eta bi alaba (Frances Tracy Pennoyer barne, "seiren ama, 28ren amona eta 31ren birramona").

Thomas W. Lamont izan zen J. P. Morganen oinordekoa, eta, horren aurretik, kredituak eta zorrak negoziatu zituen munduko hainbat lekutan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mojtaba Khamenei

**Mojtaba Khamenei**  (, Mashhad, 1969ko irailaren 8a) Irango elizgizon xiita eta politikaria da. Irango buruzagiak teologia ikasi zuen, eta esku hartze handia izan du azken urteetan aiatolen agintaldian. Urte luzez Ali Khamenei bere aitaren inguruan eragin handia modu diskretuan izan zuen eta Irango Guardia Iraultzaile Islamiarrarekin harreman estuak landu zituen. 

## Biografia 
2026ko martxoaren 8az geroztik, Irango buruzagi gorena da, israeldarrek hildako bere aita Ali Khameneiren oinordekoa.Iran eta Iraken arteko gerran parte hartu zuen 1987 eta 1988 artean. Txosten batzuen arabera, 2009ko hauteskundeetako protestak zapaltzeko erabili zen Basij miliziaren kontrola hartu zuen. Atzerritik eta Irango oposizio erreformistak behin baino gehiagotan salatu du disidentziaren aurkako errepresio bortitzean parte hartu zein hauteskundeak manipulatu izana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ekain Carrasco: "Mojtaba Khamenei izango da Irango lider goren berria, aurrekoaren semea", *Argia*,2026ko martxoaren 9a.
Pyronia bathseba

***Pyronia bathseba*** Nymphalidae familiako tximeleta bat da. Europa hego-mendebaldean zehar, Iberiar penintsulan eta Frantzia hegoaldean, eta Afrika iparraldean aurkitzen da, baita Euskal Herrian ere.

## Taxonomia 
Johan Christian Fabricius zoologo daniarrak deskribatu zuen 1793. urtean.

## Deskribapena 
Tamaina ertaineko tximeleta da, 36-42 mm arteko hegal-zabalera duena. 

Hegalen gainaldea Pyronia generoko beste tximeleten antzerakoa da, kolore laranja du eta hegalen ertzetan banda marroi zabalak. Ozelo handi bana du aurreko hegaletan. Gainerako espezieak ez bezala androkonio markatuagoa du eta atzeko hegaletan hiru ozelo txiki. Hegalen azpialdeari dagokionez aurrekoan gainaldearen itxura du eta atzekoa marroia da, banda zuri edo krema koloreko batekin eta banda horren inguruan ozelo txiki ugari.

Emea handiagoa da eta kolore apalagoak ditu.

## Bizi zikloa 
Helduak maiatza eta abuztua artean ikusten dira hegan. Emeak arrautzak jartzen ditu hegan ari dela, banan bana belarretara jaurtiz. Handik jaioko den beldarramarroi edo gris kolorekoa da eta puntu beltzak ditu alboetan. Gramineoetaz elikatzen da (*Brachypodium sylvaticum*, *Bachypodium phoenicoides*, *Poa trivialis*, *Poa annua*, *Poa pratensis* eta *Bromus*). Beldarrak hibernatu egiten du eta udaberrian pupa giorrizta eratzen du. Elikatzen den landareari lotzen zaio.

## Habitata 
Manda handiko eremuetan bizi da, 1.700 metrotako garaiera artean. Toki beroak eta sasiz jositakoak atsegin ditu. 

## Iruditegia 

Irudi:Spanish gatekeeper (Pyronia bathseba).jpg|Emearen gainaldea.
Irudi:Spanish Gatekeeper. Pyronia bathseba. Male. - Flickr - gailhampshire.jpg|Arraren gainaldea.
Irudi:Spanish Gatekeeper. Pyronia bathseba (31379610943).jpg|Hegalen azpialdea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
A Kind of Spark (telesaila)

***A Kind of Spark*** britainiar-kanadar-irlandar telesaila da, Elle McNicollen izen bereko eleberrian oinarritutakoa. 9 Story Media Group, LS Productions eta BYUtv enpresek ekoitzi zuten. Protagonista Addie neska autista da, bere herrian jazarritako sorginen omenezko monumentu bat sortzea nahi duena.

2023ko martxoaren 31n estreinatu zen Erresuma Batuko BBC iPlayerren, eta ondoren CBBCn eta BYU TVn.

2023ko urrian iragarri zen telesaila bigarren denboraldirako berrituko zela. 2024ko Autismoari buruzko Kontzientziaziorako Nazioarteko Egunean baieztatu zen bigarren denboraldia 2024ko apirilaren 26an estreinatuko zela Erresuma Batuan eta 2024ko apirilaren 28an Ameriketako Estatu Batuetan.

## Aktoreak 
* Lola Blue: Adeline (Addie) Darrow
* Georgia de Gidlow: Keedie Darrow
* Caitlin Hamilton: Nina Darrow
* Eve Midgley: Audrey Gladstone
* Evie Elgie: Jenna
* Grace Wood: Emily Parks
* Daisy Whitehead: Heather
* Zac Looker: Frank
* Hattie Gotobed: Margaret (Maggie) Fraser (1. denboraldia)
* Ella Maisy Purvis: Elinor Fraser (1. denboraldia) / Bonnie Bridges (2. denboraldia)
* Emma Tracey: Beth (1. denboraldia)
* Emily Matsa: Sarah (1. denboraldia)
* Bridget Marumo: Robin (1. denboraldia) / Dorothy Dangerfield (2. denboraldia)
* Forrest Bothwell: Jude (2. denboraldia)
* Conor Cupples: Finn (2. denboraldia)
* Zahra Browne: Bess Darrow
* Geoffrey Austin Newland: James Darrow
* Natasha Alderslade: Martha Bridges (2. denboraldia)
* Andrew Steele: Tom Bridges (2. denboraldia)
* Rosalyn Wright: Iona Gladstone
* Julia Haworth: Pamela Parks
* Kate Layden (1. denboraldia) / Carol Moore (2. denboraldia): Miriam Jensen
* Sandra Cole: Ross andrea
* Andrew Readman: Laird jauna
* John Draycott: MacIntosh jauna
* Amy Marston: Murphy andereñoa (1. denboraldia)
* James McClelland: Allison jauna (1. denboraldia)
* Ben Willbond: Adam Quinn (1. denboraldia)
* Simon Pickering: Garreth (1. denboraldia)

## Ekoizpena 
Lehen denboraldia Knutsforden filmatu zen, eta bigarren denboraldia Ipar Irlandan. Telesaileko hainbat aktore eta ekoizpen taldeko kide neurodibergenteak dira.

## Kritikak 
Telesailak kritika onak jaso zituen. *The Guardian* aldizkarirako artikulu batean, Cathy Reay pertsona desgaituen aldeko aktibista eta idazleak haurrentzako telesail batean talentu desgaitua ezagutarazteko konpromisoa goraipatu zuen.

## Sariak eta izendapenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maurice de Barescut

**Maurice de Barescut** frantziar jenerala izan zen, batez ere Lehen Mundu Gerrarekin lotua.

## Biografia 
### Jatorriak eta formazioa 
Maurice de Barescut Perpinyan jaio zen 1856ko ekainaren 24an, Frantziako nobleziaren familia batean.

Eskola Politeknikoko ikasle ohia da.

### Karrera militarra 
Maurice de Barescut Madagaskarreko espedizio taldeko kide izan zen 1895ean, eta gero kanpaina egin zuen Aljerian, lehen aldiz 1896an, eta gero 1903tik 1905era.

Gerrako Goi Mailako Eskolako irakasle-laguntzailea izan zen, eta 1911 eta 1914 artean artilleria-ikastaroaz arduratu zen.

Koronel graduarekin, Bigarren Armadako (Frantzia) Estatu Nagusiko buru izan zen 1915eko martxoaren 22tik 1916ko abenduaren 16ra. Bere arrakastak, batez ere 1916ko abenduaren 4ko erasoetan, Ohorezko Legioaren komendatore maila eman zioten.

1916ko abenduaren 16an, Barescuteko jenerala infanteriako dibisio bateko behin-behineko komandante izendatu zuten. 1917ko maiatzaren 2an, Barescuteko jenerala laguntzaile nagusi izendatu zuten, eta hurrengo irailaren 21ean behin betiko mailaz igo zuten. Dibisio-jeneral graduan amaitu zuen.

"Txikia, beltzarana, argala eta bizia, oso atsegina, hegoaldeko azentu arinekoa" eta "lan-indar ez oso arrunta" dela diote. Bere leloa honakoa zen: “Denok batera lan egiten dugu”.

Ohorezko Legioaren Gurutze Handia 1937ko uztailaren 16an eman zitzaion.

## Lanak 
*Les cahiers de la Victoire: La Gloire de Verdun. Les faits. Le commandement. Le Soldat-*arii hitzaurrea, La Renaissance du Livre, Paris, 1922.

## Kargu militarrak 
## Kanpo estekak
Paul François Grossetti

**Paul François Grossetti** Lehen Mundu Gerran Frantziako Armadako jenerala izan zen.

## Biografia 
### Lehen urteak 
Grossetti Parisen jaio zen, Paul François Grossettiren semea ( Grosseto-Prungan jaioa). Bere aita 44. Infanteria Erregimentuko kapitaina zen, Parisen egoitza zuena. Bere ama Anna Félicité Colonna zen. Biak korsikar jatorrikoak ziren. Paulek Saint-Cyr-eko École Spéciale Militaire-n ikasi zuen eta bere klaseko 357 ikasleetatik 3. postuan graduatu zen.

Armadan sartu ondoren, lehenik Afrikan kokatu zuten, eta han Aljeriako matxinoen aurka borrokatu zen 1881-1882 bitartean. Geroago, Asian kokatu zuten, eta han Tonkingo kanpainan parte hartu zuen (1885-1887). Kanpaina honen ondoren, Afrikara itzuli zen (1887-1890).

### Lehen Mundu Gerra 
Lehen Mundu Gerra hasi zenean, jeneral gisa, 42. Infanteria Dibisioaren agintea jaso zuen. Abuztuaren 21etik 25era Ardenetako guduan parte hartu zuen. Ondoren, dibisioa mendebaldera eraman zuten, eta handik Marneko Lehen Guduaren garaipenean lagundu zuen. 1914ko urriaren 21ean, dibisioa Flandriara iritsi zen, Yserko guduan gogor estresatutako Belgikako armadari laguntzeko. Bere lidergo nabarmenagatik, Grossettiri 16. Armada Gorputzaren agintea eman zioten 1914ko azaroaren 7an, Ypreseko Lehen Guduaren erdian.

1915-1916 urteetan, bere Armada Gorputzarekin borrokatu zuen Xanpainako guduetan eta Verdungo guduan. 1917ko otsailaren 1ean, Grossetti Mazedoniako Ekialdeko Frantziako Armadako komandante berria bihurtu zen. Crnako bihurguneko guduaren (1917) porrotaren ondoren, Grossetti disenteriaz kutsatu zen eta Frantziara itzuli zuten 1917ko irailean. Han hil zen gaixotasun horren ondorioz 1918ko urtarrilean eta Père Lachaise hilerrian lurperatu zuten.

Alberto I.a Belgikako erregeak estatua bat eraikiarazi zuen Ajaccion, Yserko guduan Grossettiren 42. Dibisioak egindako esku-hartzeagatik esker onez.

## Kargu militarrak 
## Kanpo estekak
Ahnenerbe

thumb|Herman Wirth (1920).

**Deustches Ahnenerbe** (Arbasoen Herentzia euskaraz) edota **Izpirituaren Antzinako Historiaren Ikerketarako Elkartea** Alemania naziaren elkarte bat izan zen, ariar arrazaren existentziari eta iraganari buruzko ikerketa-jarduerak lagundu eta finantzatzeko. Ustezko ikerketen emaitzak, gehiegizkoak eta desitxuratuak, hedapen militarra eta genozidioa justifikatzeko erabiltzen ziren. Alemanen arraza-nagusitasunaren sinesmena germaniar herentzia kulturalaren zati baten esanahia manipulatzetik eta baieztapen sasizientifikoetatik sortu zen.

Ahnenerbe erakundea Heinrich Himmlerrek sortu zuen 1935ko uztailaren 1ean. Herman Wirth izan zen hasierako burua, 1937 arte; urte horretan Walther Wüstek ordezkatu zuen. Wolfram von Sievers idazkari nagusia izan zen. Erakundea SSekin lotuta egon zen.

Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Nurenbergeko epaiketetan, SSak erakunde kriminal izendatu zuten, eta Sievers, kontzentrazio-esparruetako barneratuekin esperimentuetan parte hartu zuena, heriotza-zigorrera kondenatu zuten gizateriaren aurkako krimenengatik. 1937an presidente izendatu ondoren, Wüst Ahnenerbe hobetzen hasi zen, Reicheko 300 000 marko kostatu zen egoitza berri batera eramanez. Era berean, lan egin zuen «aprobetxategi jakintsutzat zituenen» eragina mugatzeko, eta horren barruan sartu zuen Karl Maria Wiliguten Arraza eta Asentamendu Bulegoarekiko komunikazioak etetea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Limenitis reducta

***Limenitis reducta*** Nymphalidae familiako tximeleta bat da. Europa erdialdean eta hegoaldean aurkitzen da, Iberiar penintsularen iparraldetik Kaukasoraino, bai eta Ekialde Hurbilean ere. Euskal Herrian ere bizi da, Araban batez ere.

## Taxonomia 
Otto Staudinger entomologo alemaniarrak deskribatu zuen 1901. urtean.

## Bizi zikloa 
Uztaila eta abuztuan ikusten dira helduak hegan. Belaunaldi bakarra ateratzen du. Emeak arrautzak hostoen azpian edo gainaldean jartzen ditu banan bana. Handik jaioko diren beldarrak berdeak dira, oso arantzatsuak eta lerro zuri fina dute alboetan. *Lonicera* generoko landareetaz elikatzen dira. Beldarrak hibernatzen du eta udaberriaren amaieran pupa ilun bat eratzen du, hostotik edo zurtoinetik zintzilik gelditzen dena. Helduak sasietako loreetan edo lurrean pausatuta ikusten dira. Arrak lurraldekoiak izaten dira.

## Iruditegia 

Irudi:Limenitis reducta (9563868231).jpg|Hegalen gainaldea.
Irudi:Limenitis reducta (9566663600).jpg|Hegalen azpialdea.
Irudi:Butterfly Southern White Admiral - Limenitis reducta 1.jpg|Tximeletaren tamaina, hatzekin alderatuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
9 Bullets

***9 Bullets***, , 2022an Gigi Gaston estatubatuarrak zuzendutako ekintza thriller film bat da. Lena Headey, Sam Worthington eta Dean Scott Vazquez aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Gypsy (Lena Headey) burlesque dantzariak bere maitale ohi Jackek (Sam Worthington) mehatxupean duen Sam (Dean Scott Vazquez) bizilagun gaztetxoaren bizitza salbatzeko harekin batera ihes egin beharko du.

## Aktoreak 
* Lena Headey: Gypsy
* Sam Worthington: Jack
* Dean Scott Vazquez: Sam
* Martin Sensmeier: Eddie
* Chris Mullinax: Mike
* Cam Gigandet: Tommy
* La La Anthony: Tasmin
* Emma Holzer: Lisa
* Donna Hood: Cupid
* Anthony Fitzgerald: Mel
* Stephanie Arcila: Caroline
* Zachary Mooren: Ralph
* Marlene Forte: Amona
* John Ales: Rabbi Stein
* Cornelia Guest: Jennifer
* Barbara Hershey: Lacy
* Colleen Camp: Drew
* Dalila Ali Rajah: Cindy ofiziala

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Almorabide-tximeleta

**Almorabide-tximeleta** (*Melanargia ines*) Nymphalidae familiako tximeleta bat da. Iberiar penintsulan eta Afrika iparraldean aurkitzen da. Euskal Herrian ere ikusten da, baina ez da ohikoa

## Taxonomia 
Johann Centurius Hoffmannsegg entomologo alemaniarrak deskribatu zuen 1804. urtean.

## Deskribapena 
Tamaina ertaineko tximeleta da, 46-50 mm-ko hegal-zabalera du. Arrek oinarrizko kolore zuria dute eta emeek horixka. Zainak marroi ilunak edo beltzak izaten dira, hala hegalen gainaldean, nola hegalen azpialdean.

Hegalak zabalik ikustea ez da erraza izaten. Horrela dituenean bi ozelo txiki ikusten zaizkio atzeko hegaldetan. Hegalak itxita dituenean atzeko hegaldean ozelo txikien lerro bat du, erdian puntu urdinak dituztenak.

## Bizi zikloa 
Martxotik uztailera ikusten dira helduak hegan. Bereziki ugariak dira maiatzean. Martxotik maiatzera jartzen dituzte arrautzak. Handik jaioko diren beldarrak luzeak dira eta marrak dituzte luzetara. Beldar batzuk berdeak dira eta beste batzuk marroiak. Beldarrek udan ez dute jarduerarik izaten eta udazkenean hasten dira elikatzen. Elikatze geldoa dute eta udaberrirako hirugarren estadioa lortzen dutenean pupa eratzen dute belarretan bertikalki jarrita.

## Habitata 
Iberiar penintsula guztian aurkitzen da, gehiago hegoaldean, eta 2.000 metrotako garaiera arte ikusten dira. Basoetan, mendialdean, kostaldean edo harri tokietan bizi da.

Kolonia handiak baina elkarrekiko isolatuak eratzen ditu.

## Iruditegia 

Irudi:Melanargia ines190591.jpg
Irudi:Spanish Marbled White. Melanargia ines - Flickr - gailhampshire (1).jpg
Irudi:Melanargia ines M 1.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chiyo Miyako

**Chiyo Miyako** (Yuasa, Wakayamako prefektura, Japonia, 1901eko maiatzaren 2a – Yokohama, Japonia, 2018ko uztailaren 22a) japoniar ehun urteduna izan zen, 117 urte eta 81 egun bizi izan zena. 2018ko apirilaren 21ean Nabi Tajima hil ostean Japoniako, Asiako eta munduko pertsonarik zaharrena izan zen hil arte. Inoiz egiaztatutako bederatzigarren pertsona zaharrena izan zen eta 1901ean jaiotako azken pertsona hiltzen.

## Bizitza 
Yokohaman bizi izan zen, Kanagawa prefekturan. 

### Heriotza 
2018ko uztailaren 22an, 117 urte eta 81 egunekin, hil zen Yokohaman, Kanagawako prefekturan, Japonian. Chiyo Miyakoren heriotzaren ostean , Kane Tanaka japoniarra munduko pertsona bizi zaharrena bihurtu zen.

## Adin Errekorrak 
Bere prefekturako pertsonarik zaharrena izan zen 2015eko abenduaren 5etik.

1901ean jaitako eta egiaztatutako azken pertsona bizia izan zen, eta XX. mendean jaiotako lehena, munduko pertsona bizi zaharrenaren tituluduna.

2015eko apirilaren 6an, 113 urte eta 339 egunekin, Gertrude Weaver hil zenean, egiaztatuta zeuden munduko hamar pertsona bizi luzeenetako bat bihurtu zen.

2015eko abuztuaren 3an, 114 urte eta 93 egunekin, ofizialki egiaztatu zuten bere adina.

2017ko abenduaren 15ean, 116 urte eta 227 egunekin, Ana Maria Vela Rubioren heriotzarekin, 1901ean jaiotako azken pertsona bizi egiaztatua bihurtu zen.

2018ko apirilaren 14an, 116 urte eta 347 egunekin, María Capovilla (Maria Heredia Lecaro) ekuadortarraren adinera iritsi zen eta egiaztatutako zortzigarren pertsona zaharrena bihurtu zen.

2018ko martxoaren 9an, 116 urte eta 311 egunekin, Susannah Mushatt Jones estatubatuar ehun urtedun afroamerikarraren adinera heldu zen eta egiaztatutako bederatzigarren pertsona zaharrena bihurtu zen.

2018ko apirilaren 21ean Nabi Tajima hil zenean, 116 urte eta 354 egunekin, munduko pertsona bizi egiaztatu zaharrena bihurtu zen.

2018ko maiatzaren 29an, 117 urte eta 27 egunekin, Misao Okawa japoniarraren adinera iritsi zen, eta egiaztatutako zazpigarren pertsona eta bigarren edo japoniar zaharrena bihurtu zen (Nabi Tajimaren adina lehian).

2018ko otsailaren 2an, 116 urte eta 276 egunekin, Gertrude Weaver adinera heldu zen eta egiaztatutako hamargarren pertsona zaharrena bihurtu zen.

2018ko maiatzaren 2an, 117 urte bete zituen, zortzigarren pertsona bihurtu zen, hirugarren japoniarra eta asiarra.

2018ko maiatzaren 29an, 117 urte eta 27 egunekin, Misao Okawa japoniarraren adinera heldu zen, eta egiaztatutako zazpigarren pertsona eta bigarren japoniar zaharrena bihurtu zen (Nabi Tajimaren adina lehian).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bizirik dauden munduko pertsonarik zaharrenen zerrenda
## Kanpo estekak
Florian Van Acker

**Florian Gheorghe Jozef Helena Van Acker** (Zalău, Sălaj konderria, 1997ko otsailaren 28a) Errumanian jaiotako belgikar mahai-tenislaria da.

## Bizitza 
Van Acker Zalăun jaio zen, Errumanian. Pertsona autista da eta adimen-urritasuna du.

Urrezko domina irabazi zuen 2016ko Udako Paralinpiar Jokoetan eta brontzezkoa 2020ko Udako Paralinpiar Jokoetan. Horrez gain, munduko txapeldun izan zen 2018an eta bi aldiz brontzea irabazi zuen Munduko Txapelketan (2014an eta 2022an). Hiru aldiz bihurtu zen Europako txapeldun (2015ean, 2019an eta 2023an) eta  2017an brontzea irabazi zuen Europako Txapelketan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Helmut Lotti

**Helmut Barthold Johannes Alma Lotigiers** (Gante, 1969ko urriaren 22a), ***Helmut Lotti*** izen artistikoz ezagunagoa, belgikar egile abeslaria da, tenorra, hainbat estilo eta hizkuntzatan abesten duena. Denbora batez Elvis Presleyren imitatzailea izan ondoren, musika afrikar, latinoamerikar eta juduko disko arrakastatsuak grabatu zituen, eta 1990eko hamarkadan musika klasikoa interpretatzen hasi zen.

## Bizitza 
Luc Lotigiers eta Rita Lagrouren semea, Helmut Barthold Johannes Alma Lotigiers Ganten (Belgika) jaio zen. Bere abeslari ibilbidea Elvis Presleyren imitatzaile gisa hasi zuen, eta Elvis Berria () bezala deskribatu zuten. Bere lehen bi diskoak *Vlaamse Nachten* (1990) eta *Alles Wat Ik Voel* (1992) izan ziren. Disko batzuk kaleratu ondoren, 1995ean norabidea aldatu zuen, *Helmut Lotti Goes Classic* disko sorta luzeko lehenengoarekin.

Bere lehen hizkuntza den nederlanderaz gain, afrikaansez, ingelesez, frantsesez, alemanez, hebreeraz, italieraz, latinez, errusieraz, gaztelaniaz, ukraineraz, zulueraz, xhoseraz, ndebeleraz eta beste hizkuntza batzuetan ere abesten du. Mundu osoan 13 milioi disko baino gehiago saldu ditu.

Hiru aldiz ezkondu eta dibortziatu da eta alaba baten aita da. Heldua zela, autismoa diagnostikatu zioten.

## Diskografia 
* 1990: *Vlaamse Nachten*
* 1992: *Alles wat ik voel*
* 1993: *Memories*
* 1994: *Just for You*
* 1995: *Helmut Lotti Goes Classic*
* 1996: *Helmut Lotti Goes Classic II*
* 1997: *Helmut Lotti Goes Classic III*
* 1998: *Romantic*
* 1998: *Helmut Lotti Goes Classic Final Edition*
* 1998: *A classical Christmas with Helmut Lotti*
* 1999: *Romantic 2*
* 1999: *Out of Africa*
* 2000: *Vlaamse hits*
* 2000: *Latino Classics*
* 2001: *Latino Love Songs*
* 2002: *My Tribute to the King*
* 2003: *Pop Classics in Symphony*
* 2004: *From Russia with Love*
* 2006: *Meine geliebte Klassik*
* 2006: *The Crooners*
* 2008: *Time to Swing*
* 2013: *Mijn Hart & Mijn Lijf*
* 2015: *Faith, Hope & Love*
* 2016: *The Comeback Album*
* 2018: S*oul Classics in Symphony*
* 2021: *Italian Songbook*
* 2023: *Hellmut Lotti Goes Metal*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xita Rubert

**Xita Rubert Castro** (Bartzelona, 1996) galego-katalan idazlea da.

## Bizitza 
Luisa Castro galiziar poetaren eta Xavier Rubert de Ventós kataluniar filosofoaren alaba, Bartzelonan jaio eta Santiago de Compostelan hazi zen. Galizieraz idazten hasi zen eta 2010ean, 15 urte zituenean, Ánxel Casal literatura saria irabazi zuen antzerki modalitatean.

La Vanguardia egunkarian *Nadar de espalda* izeneko zutabea idazten du, eta bere ipuinak El País eta El Cultural bezalako hedabideetan agertu dira.

2024an Herralde saria irabazi zuen Cynthia Rimsky txiletar idazlearekin batera.

## Lanak 
* *Mis días con los Kopp* (Anagrama, 2022)
* *Los hechos de Key Biscayne* (Anagrama, 2024)

## Sariak 
* Ánxel Casal literatura saria (2010)
* Herralde eleberri saria (2024), Cynthia Rimskyrekin partekatua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jaranga

**Jaranga** () Errusiako iparraldeko jatorrizko herri nomada batzuen, hala nola txuktxien eta Siberiako yupiken, etxe mugikor tradizionala da. Kono formako kanpadenda da (batzuetan biribila ere izan daiteke) eta elur-oreinen larruz egiten da. 3,5 eta 4,7 metro arteko altuera eta 5,7 eta 8 metro arteko diametroa ditu.

*Jaranga* hitza txuktxierazko *jaraŋə* (яраӈы) hitzetik dator.

Txuktxi txautxuen artean, elur-oreinen larruz josten da eta egurrezko egitura arin baten gainean jartzen da. Tamaina ertaineko jaranga bat egiteko, 50 larru inguru behar dira. Jaranga handi bat zaila da guztiz berotzea. Barruan, *polog* izeneko kabina txikiago bat dauka eraikita, bero eta eroso manten daitekeena.

Siberiako yupik herrietako ugarienak, Txaplinoko inuitek, negurako eraikin biribila zuten. Literaturan *jaranga* txuktxierazko terminoa maiz erabili arren, Txaplinoko inuiten hizkuntzan erabiltzen den terminoa *mengteghaq* (мӈтиӷаӄ) da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dina Manfredini

**Dina Manfredini**, sortzez **Guerri** (Pievepelago, Emilia Romagna, Italia, 1897ko apirilaren 4a – Johnston, Iowa, Ameriketako Estatu Batuak, 2012ko abenduaren 17a) Italian jaiotako ehun urtedun estatubatuarra izan zen, 115 urte bizi izan zena. 2012ko abenduaren 4an, Besse Cooper estatubatuar maistra eta sufrgista hiltzean, 13 egunez, munduko pertsonarik zaharrena izan zen. Bera hiltzean Jiroemon Kimura gizon japoniarra izan zen munduko pertsonarik zaharrena.

## Bizitza 
Italiar jatorriko Dina Manfredini estatubatuar nazionalitatea hartu zuen. 1920an Iowako Des Moinesen kokatu zen, 1965ean hil zen Riccardo senarrarekin batera, eta lau seme-alaba izan zituen bikoteak.

### Ibilbidea 
Bigarren Mundu Gerran munizio fabrika batean lan egin zuen. 2007an 110 urterekin sartu zen zaharren egoitzan. Entzumen arazoak izan zituen, oinez ibil zitekeen eta azkenean makila baten laguntzaz.

## Adin Errekorrak 
* 2012ko abenduaren 4an, Besse Cooper hiltzean, 13 egunez, munduko pertsonarik zaharrena izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anna Nerkagi

**Anna Pavlovna Nerkagi** (; Jamalia-Nenetsia, 1952ko otsailaren 15a) sobietar-errusiar idazle eta gizarte-ekintzaile nenetsa da, errusieraz idazten duena.

## Bizitza 
Anna Nerkagi 1952ko otsailaren 15ean jaio zen Jamal penintsulan, Kara itsasoaren kostaldetik gertu, Siberiako mendebaldean. 1958an, sei urte zituela, Sobietar agintariek gurasoengandik kendu eta barnetegi batean bizitzera behartu zuten, non bertako hizkuntzak eta kultura debekatuta zeuden. Errusieraz idazten du. 1978an, bere lehen eleberriari esker ezaguna, Sobietar Idazleen Batasuneko kide bihurtu zen.

2012an, Nerkagiren bizitzari buruzko film dokumental batek, Jevgenia eta Jekaterina Golovnia ama-alabek zuzendutakoak, Errusiako Radonezh zinemaldiko Sari Nagusia irabazi zuen.

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nils Edén

**Nils Edén** (Piteå, 1871ko abuztuaren 25a – Stockholm, 1945eko ekainaren 16a) suediar politikaria izan zen. Suediako lehen ministroa izan zen 1917tik 1920ra.

1889an Uppsalako Unibertsitatean graduatu zen eta bertako historia irakasle izendatu zuten. 1920an historia katedra utzi eta Stockholmeko konderriko gobernadorea izan zen. Ideologia liberala zuen, eta Suediaren eta Norvegiaren arteko batasuna eta derrigorrezko soldadutza bezalako gaiekiko interesa agertu zuen. Sufragio unibertsalaren eskubidearen aldekoa izan zen.

1908an diputatu hautatu zuten. 1911tik 1912ra konstituzioa erreformatzeko batzordeko kide izan zen, eta 1915ean liberalen buru bihurtu zen. Hjalmar Brantingekin batera, monarkia konstituzional batetik demokrazia parlamentario oso baterako trantsizioa zuzendu zuen.

1917an lehen ministro izendatu zuten eta Brantingen sozialdemokratekin koalizio gobernua osatu zuen. Gobernuak ordura arte erregeak zuen botere betearazlea bereganatu zuen. Aldi berean, gobernuak eta ministroek parlamentuaren aurrean arduradunak izateko bilera egin zuten.

1920an dimisioa eman zuen eta ondoren Stockholmeko gobernadorea izan zen 1938ra arte. 1923an alderdi berri bat sortu zuen lege lehorraren aldeko liberalengandik urrundu ondoren.
Lisp makina

**Lisp makina** () erabilera orokorreko konputagailua da, bere hardware bereziari esker, Lisp programazio-lengoaiaz idatzitako programak eraginkortasunez exekutatzeko erabiltzen dena. Nahiz eta Lisp makina gutxi eraiki ziren (1988an 7000 unitate inguru), gaur egun ohikoak zaizkigun teknologia asko (lan-estazioaren kontzeptua, laser inprimagailuak, leiho bidezko interfaze grafikoak, sagu bidezko interfazearen erabilera, etab.) Lisp makinetan garatu ziren hasiera batean, Xerox PARC ikerketa-zentroan erabilitakoak bezala.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lisp Programazio-lengoaia  

## Kanpo estekak 
* Projet M3L, Jean-Paul Sansonneten Lisp makinaren proiektua.
* "The Lisp Machine manual"
* Ralf Möller's Symbolics Lisp Machine Museum
* Rainer Joswig-en webgunea - Lisp makinen bideoak eta argazkiak
* The Symbolics Lisp Machine Museum
* Yahoo Group - Lisp Machines
Klavdia Geutval

**Klavdia Ivanovna Geutval** (, ; Ust-Txaun, 1930eko apirilaren 10a – Rytkutxi, 2001eko abuztuaren 31) sobietar-errusiar folklorista eta poeta txuktxia izan zen. Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistan lan egin ondoren, kultura txuktxiaren zaintzean lagundu zuen, eta horregatik Errusiako Sobietar Errepublika Sozialista Federatiboko Meritu Oneko Kultur Langile izendatu zuten.

## Bizitza 
Geutval 1930eko apirilaren 10ean jaio zen Ust-Txaun (gaur egun Rytkutxi) herritik gertu, familia txuktxi bateko seme-alabetatik bederatzigarrena. Txaun ibaiaren bokaletik gertuko tundran hazi zen, bere familiari elur-oreinak zaintzen laguntzen. 1940an, eskolan sartu zen Shelagskiy lurmuturrean, non akademikoki bikaina izan zen eta inguruko lehen Pioniro Gazteetako bat bihurtu zen. 1941ean, bere aita Ettykai hil zen, eta Geutval Pevekeko barnetegi batera bidali zuten. Eskola horretan zegoela, Bigarren Mundu Gerran, Armada Gorriko soldaduentzako arropak josten lagundu zuen. 1948an bukatu zituen bigarren mailako ikasketak. Ust-Txaun Herriko Kontseiluko alderdiko idazkari gisa aritu zen 1963tik 1970era. Garai hartan, tokiko nekazaritza brigadaren metodologo gisa ere lan egin zuen, Ust-Txaungo eta inguruko elur-oreinen artzainei laguntza emanez. Paper garrantzitsua izan zuen Pevekeko Etnografia Museoa sortzean.

1978an, Mosfilm estudioak eskatu zion Txukotkan girotutako *Territoria* filmeko aholkulari kultural gisa jarduteko; filmean paper txiki bat ere izan zuen, abesti txuktxi bat interpretatuz. 1982an, Geutvalek *Bely xaman* telefilma sortzean parte hartu zuen, kultura eta hizkuntza txuktxiaren irudikapenari buruzko aholkuak emanez. Urtero jarangak eraikitzen zituen jendeari kultura txuktxiari buruz ezagutarazteko.

Geutval 2001eko abuztuaren 31n hil zen Rytkutxin. 2009ko martxoaren 9an, bere omenezko plaka bat jarri zuten Mira kaleko 12. zenbakian, bizi izan zen tokian. Yny'ettet taldeak eskualdean jotzen jarraitzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Reni Eddo-Lodge

**Reni Eddo-Lodge** (Londres, Erresuma Batua, 1989ko irailaren 25a) britainiar kazetari eta idazlea da. Ezaguna da feminismoaren eta arrazakeria estrukturalaren gainean idatzi dituenengatik.

## Gaztaroa 
Eddo-Lodge Londresen jaio eta hazi zen, eta ama nigeriarra zuen. Elkarrizketetan azaldu izan duenez, "gizartean ordezkaritza arazo larri bat" zegoela konturatu zen 4 urterekin, amari bere azal beltza noiz zurituko zen galdetu zionean.

Enfieldeko Santa Ana eskola katolikoan hezi zuten. Ingeles literatura ikasi zuen Central Lancashireko Unibertsitatean, eta bertan graduatu zen 2011. urtean. Unibertsitatean aktibismo feministan parte hartu zuen (deitoratuz aktibista feminista zuriak "*oso onak* zirela patriarkatuari desafio egiteko, askoz ere eraginkortasun gutxiagokoak beste botere eta dominazio modu batzuk desegiteko"). Gainera,  Erresuma Batuko ikasle mugimenduan ere parte hartu zuen 2010ean, eta 2012. urtera arte Lancashire Central Unibertsitateko ikasleen sindikatuko presidentea izan zen. 2012tik 2013ra ikasleen sindikatu nazionaleko Kontseilu Exekutibo Nazionaleko kide aukeratu zuten.

## Ibilbidea 
*Freelance* kazetari gisa, Eddo-Lodgek *The New York Times*, *The Guardian*, *The Independent*, *The Daily Telegraph*, *The Voice*, *BuzzFeed*, Vice, *i-D* eta Dazed & Confused taldeentzat idatzi zuen.

2013. urteko abenduan, Eddo-Lodge BBC Radio 4ko Woman's Hour irratsaioan agertu zen Caroline Criado Perezekin batera aktualitateko gai feministak eztabaidatzeko. Horrez gain, feminismoari buruz hitz egin zuen BBC Radio 3ko Night Waves saioan. 2014ko apirilean, Woman's Hour programako "Power List 2014" delakoaren epaimahaian parte hartu zuen.

2018ko urtarrilean, Eddo-Lodge *Voguek* argazkia atera beharreko zazpi emakume britainiarretako bat izan zen, Ingalaterran emakumeek boto-eskubidea lortu zuteneko mendeurrena ospatuz.

## "Zergatik ez dut arrazari buruz hitz egiten jende zuriarekin" 
2014an, *Why I’m No Longer Talking to White People About Race* (*Zergatik ez naiz* ari jende zuriarekin arrazari buruz hitz egiten) izeneko sarrera bat argitaratu zuen bere blogean, birala izan zena, non azaltzen zuen Erresuma Batuan arrazismoaz gehien hitz egiten duen jendea ez dela pairatzen duena.

2017an, Alexandra Pringle editoreak Bloomsbury Publishing-ekin Eddo-Lodge-ren *Why I’m No Longer Talking to White People About Race* izeneko liburua argitaratutako zuen. 2017ko ekainean Ingalaterran eta abenduaren 5ean Estatu Batuetan jarri zuten salgai. Ingalaterran arrakasta lortu zuen (Britainia Handiko best sellerren 10. postuan kokatuz). Jhalak Saria irabazi zuen 2018ko martxoan.

Libération-en, Alain Policarrek (frantziar politologoa eta Arrazakeriaren Hiztegi Historiko eta Kritikoaren Batzorde zientifikoko kide eta koordinatzailea) azaltzen zuen zergatik, bere ustez, Reni Eddo-Lodge-k "zurien aurkako arrazakeriaren irudizko hondamena" gogora ekartzen zuenean, «egiturazko arrazakeriaren nozioa azpimarratzerakoan arrazoia zuen; izan ere, arrazakeria horretan biztanleriaren gehiengoa osatzen duen taldeak ezin du biktima izan».

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nishantha Sagara Jayamanne

**Mohottige Don Nishantha Sagara Jayamanne** (Bopitiya, 1970eko ekainaren 25a) srilankar elizgizon katolikoa da, Sakramentu Santuaren kongregazioko kidea. 2025etik aurrera Anuradhapurako apezpikua da.

## Bizitza 
Nishantha Sagara Jayamanne Sakramentu Santuaren kongregazioan sartu ondoren, filosofia eta teologia ikasi zituen Lankako Ama Birjinaren apaizgaitegi nazionalean, Kandyko Ampitiya barrutian, eta 2000ko maiatzaren 13an apaiztu zen.

Apaiz gisa, hasieran parrokia-ministerioan aritu zen. 2001etik 2003ra nobizioen maisuaren laguntzailea izan zen, eta ondoren nobizioen maisu, 2009ra arte. Beste urtebete parrokia-ministerioan eman ondoren, San Tomas Akinokoaren Pontifize Unibertsitatean ikasi zuen eta filosofian lizentziatu zen. 2013tik aurrera, filosofia irakatsi zuen Kandyko Lankako Ama Birjinaren apaizgaitegi nazionalean. 2013tik 2019ra, bere erlijio-etxeko diruzain gisa jardun zuen Kolonboko Pettah barrutian. 2021ean, bere kongregazioaren eskolastikatuaren gidaritza hartu zuen Ampitiyan. 2022tik aurrera, bere kongregazioko probintziako bikario gisa aritu zen.

2025eko abenduaren 16an, Leon XIV.a aita santuak Anuradhapurako apezpiku izendatu zuen. Hurrengo urteko otsailaren 28an apezpiku-ordenazioa jaso zuen Anuradhapurako San Jose katedralean, Norbert Marshall Andradi apezpikuaren eskutik, kontsakratzailekideak Julian Winston Sebastian Fernando eta Raymond Wickramasinghe izanik.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
VAX

**VAX** (**virtual address extension** esaldiaren akronimoa) CISC arkitekturako mini-konputagailua da, PDP-11ren ondorengoa, Digital Equipment Corporation-ek ekoitzia. Bere jatorrizko izena VAX-11 zen (Virtual Address Extended PDP-11). 1977ko urriaren 25ean merkaturatu zen, eta 32 biteko arkitekturako lehen makina komertziala izan zen. Hori dela eta, mugarri nabaria da konputazioaren historian. Lehenengo VAX-11/780 modeloa Carnegie Mellon Unibertsitatean instalatu zuten. Zerbitzari moduan lan egiten zuen eta urrunetik konektatzen ziren terminaletako komandoen bitartez ematen zitzaizkien aginduak.

Haren sistema eragilea, VMS (gero OpenVMS deitua), makinarekin batera sortu zen. Bere garairako oso ezaugarri berritzaileak zituen, bereziki *clustering* sistema iraultzaile bat.

Memoria-memoria motako makina bat da VAX, erabilera orokorreko erregistroak dituena. 32 biteko 16 erregistro ditu (R0,...,R15). PC (*Program Counter*, ) eta SP (*Stack Pointer*, ) R15 eta R14 erregistroak dira, hurrenez hurren, helbideratze-moduetan aldakortasun eta potentzia handiagoa lortzeko erabiltzen zirenak. R13 eta R12 ere nabarmentzekoak dira. Lehenengoa FP moduan erabiltzen da (*Frame Pointer*, ), bigarrena AP moduan erabiltzen da (*Argument Pointer*, ). Bi erregistro horiek bereziki erabilgarriak dira prozedurak erabiltzen direnean eta deian sortutako pilako informaziora sartu behar denean eta gero errutina edo prozedura exekutatu ondoren itzultzeko.

VAX sistemak 32 biteko P.S.L bat du  (*Proccesor Status Longword*, ). Azken lau bitak Z (zero), N (negatiboa), V (gainezkatzea) eta C (garraiatzea) kondizioen bitak dira.

Makina horrek aldakortasun eta potentzia handia du datu mota desberdinak maneiatzeko orduan. 1-8 byteko tamaina duten zenbaki osoak, sinpleko koma flotatzaileko zenbakiak (4 byte) eta doitasun bikoitzeko zenbakiak (8 byte), karaktereak, kateak eta baita BCD (Binary Coded Decimal) zenbakiak ere prozesatzeko gai da.

PDP-11 konputagailuarekin alderatuta, hobekuntza ugari ditu. Horien artean, cache memoria bat eta koma higikorreko unitate bat (aukerakoa). Murriztapenei dagokienez, desabantaila bat du: memorian ostatatutako jarraibideetara sartzeko lerrokatzerik ez badago, baliabide horretarako sarbideak motelagoak dira.

*VAXen* azken modeloak (7000 eta 10000 modeloak) 1992an merkaturatu ziren, 1997ra arte zenbait aldaketa egin baziren ere. Produktu-lerroa eten zen 1999an, eta orduan zurrumurrua zabaldu zen geratzen ziren unitate guztiak Intelek erosi zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak