Erretaula

**Erretaula** (latinetik: '**, «aldare atzeko ohola») edo **eliz oholtza''' aldare atzean ezartzen den atal bat da, margolanez eta eskulturez osatua.

Erretaulak tamaina askotakoak izan daitezke, altzari izatetik aldare atzeko horma guztia estaltzeraino. Altzari badira, atal mugikorrak ere izan ditzake: bi diptikoa bada, hiru triptikoa bada eta gehiago poliptikoa bada.

Erretauletan agertzen diren irudiak tailla edo erliebe zizelkatuak izan daitezke, ohikoan zurezkoak baina harrizkoak ere tradizio batzuetan (Aragoiko erretaula gotikoetan adibidez), baita margolanak (taula margotuak gehienetan), eta eskultura solteak edo altzarira kanpotik gehituak. Apaingarri edo erakusgarrien artean ere izan daitezke objektuak hala nola gurutzeak, erlikia-ontziak eta tabernakuluak. 

## Historia 
Aldarea Kristoren sinboloa da eta antzinako liturgia kristauan debekatua zegoen gainean edozer ipintzea. 

Erdi Aroan elizetako barne-dekorazioa, gehienetan, tenpluen neurri apaletara egokituta zegoen, eta horma-dekorazioari ematen zitzaion garrantzia, bai kolore biziko freskoen bidez, bai urrezko teselekin aberastutako mosaikoen bidez (arte bizantziarrean oso ohikoak), halako moldez non irudiak nabarmendu egiten baitziren barnealde ilun eta murritzetan. Aldareko elementuek izaera higigarria zuten ia beti (kutxatilak, diptikoak, ikonoak), eta materialei zegokienez, beren handitasunak ere tamaina txikia suposatzen zuen. 

### Erromanikoaren aroa 
IX. mendean, Aita Santuaren baimenak alboko aldareetan erlikia-ontziak ezartzea onartu zuen.  XI. mende amaieran, agertu ziren aldare atzeko atal istoriodunak, eukaristia ospatzeko erreformarekin batera. Harrezkero mendebaldeko Europako eta katolizismoaren esparruan erretaulak inportanteak izan dira elizetan. Ekialdeko ortodoxian, antzeko apaindura mota bat hedatu zen, bestalde, ikonostasiena.

Mende horietako beste aldaketa bat izan zen aldareko aurrealdeak (frontalak) gero eta dotoreago izatera pasatu zirela. Nahiz eta formak eta materialak atzeko erretaulen oso antzekoak izan, piezaren antolaketa guztiz kontrakoa zen (aldarearen aurrean eta azpian, atzean eta goian egon beharrean).  

### Gotikoaren aroa 
Aldareko margolanak XIII. mendean agertu ziren, batez ere Ama Birjinari ohore egiteko, baina baita ere bi ordena nagusiei ohoratzeko, frantziskotarrak eta domingotarrak.

Erromanikoan bezala, narrazio-ziklo handiak egiten ziren oraindik elizetako eta katedraletako eliz atarietan, baina barne-dekorazioak aldaketa handiagoa izan du: beirateak, hormetan irekitako bao handiak, nabe eta kapera ugarietan banatutako irudiak, objektu sakratu gehiago elizetan eta gero eta luxuzkoagoak eta agerikoagoak. Erlikien eta santuen irudien gurtza areagotu egin zen, ebanjelizaziorako tresna baliotsutzat jotzen baitziren, eta kontestu honetan, erretaulak ere gero eta aberatsagoak bilakatzen joan ziren.

Testuinguru horretan sortu ziren lehen erretaula gotiko berezkoak, lehenik, tamaina txikiko irudidun taula laukizuzen gisa (Westminsterreko erretaula, 1x3 metrokoa, edo Bernaberen erretaula, 1x1,5 metrokoa). Batzuetan aldareko aurrealdearekin batera konbinatuta egin ziren, hala nola Gaztelako Santa María de Mave monasteriokoa edo Veneziako Pala d'Oro bikaina. Egikera artikulatuak ere agertu ziren, poliptikoak alegia, hala nola Ganteko Poliptikoa, eta harribitxi eta metal noblez egindakoak, horien artean berriz aipagarri Pala d'Oro, eta baita Pistoiako katedraleko San Jacoporen zilarrezko aldarekoa.

Fitxategi:'The Barnabas Altarpiece', southwestern French or northern Spanish, c. 1275–1350, tempera, oil, and gold on panel, Kimbell Art Museum.jpg|Bernaberen erretaula, Pirinioen inguruetako erresuma kristau zehaztugabe batekoa, Kimbell museoan (Texas) gordea.
Fitxategi:Detail of Christs Globe from the Westminster Retable.jpg|Westminsterreko erretaula, detailea.
Fitxategi:Altare argenteo di San Jacopo 01.jpg|Pistoiako katedraleko zilarrezko erretaula.

Hasiera batean, erretaulek ez zuten erabat baztertu beren izaera higigarri edo tolesgarria (poliptikoak horixe baitziren), eta baliteke haietako asko prozesioetan eta tenpluaren esparrutik kanpo erabiltzea, deboziozko diptikoekin edo izaera domestiko eta pribatuko ikonoekin gertatzen zen bezala. Hala ere, pixkanaka-pixkanaka erretaulak handiagoak eta egonkorragoak egin ziren: gero eta handiagoak ziren tenplu eta katedralen neurri erraldoietan ikusgarri bihurtzeko hazi beharra zuten tamainaz. Hauetako askok, kokatzen diren absidearen forma hartzen dute (Salamancako katedral Zaharreko handiena bezala), nahiz eta ohikoagoa den, goialdean, erremate moduan, irtenune bat duen eskema lauangeluarra (arantza edo atikoa), hasiera batean gablete baten edo batzuen forma hartzen zuena.

Erretablistika  kristautasun latindar osoan finkatu zen (espazio zabal bat, Islandiatik Ziprera), genero artistiko indartsu eta sortzaile gisa, eta diseinurako eta exekuziorako artista berezitu garrantzitsuak izan ziren.

Gehien erabilitako materiala egurra izan zen, ia beti urreztatua eta polikromatua, nahiz eta ez diren falta abeste material batzuen adibideak (zilarra edo mota guztietako harriak). Eskualde-aldaerek sailkapen uniformea zailtzen dute; adibidez, Aragoin, 14. mendetik aurrera erakusle eukaristikoen berezia hartu zuten, ia beti alabastroz eginak. Adibide bikainak dira Dalmau de Mur apezpikuaren erretaula (21. mendean New Yorken gordea), Montearagon konbentukoa (Huescako Elizbarrutiko Museoan), Huescako eta Zaragozako Seo katedraletako erretaula nagusiak, zein Pilareko basilikakoak  . Aragoiko erresuma Espainiakoan sartu ondoren ere, Pizkundetik aurrera jarraitu zuen tradizio horrek han, eta halako lanak egin zituztenen artean daude Joanes Antxeta gipuzkoarraren Sarasa kaperako (Jaka) eta Zaporta kaperako (Zaragoza) erretaulak. 

Fitxategi:39 Altar Mayor, Catedral Vieja, Salamanca.jpg|Salamancako katedral zaharreko erretaula nagusia, nabearen espazioa eta absidearen forma hartzen.
Fitxategi:Retablo de alabastro en el Pilar.jpg|Zaragozako Seo katedraleko alabastrozko erretaula.
Fitxategi:Kefermarkt Kirche Flügelaltar 01.jpg|Kefermarkteko elizako erretaula, Austrian. Horror vacuiaren kontra, dena arkitektura elementuz josia.

Erretaula gotikoak itxura geometriko nabarmena izan ohi du, lerrokatuta dauden enkasamentuekin eta pinturaz edo eskulturaz beteta. Arkitektura gotikoaren elementu apaingarriak asko erabiltzen ziren, irudiak (pinturak, erliebeak), droselak, pinakuluak, gailurreriak, floroiak eta beste elementu batzuk espazioak betez, *horror* *vacui-aren* ondorioz. Ohikoa izan zen, halaber, elementu heraldikoak sartzea, baita enkargua egiten zuten aberatsen erretratuak ere (normalean, otoitz egiteko jarreran). Denborarekin, erretaularen gorputza bera eta azpian dizan ohi zuen predela bereizten joan ziren, eta, horren barruan, gorputzen eta kaleen konfigurazioa. 

Erretaulek tamaina, konplexutasun eta luxu handiagoa izan zuten, oso apaindutako egitura erraldoi bihurtu arte. Kristoren, Ama Birjinaren edo santu bakoitzaren bizitzako zikloak kontatzeko egokiak  ziren. Tenplu berean irudi, adbokazio edo erlikia ugari egotearen ondorioz, kapera, aldare eta erretaulak ere ugaritu ziren. Kapera nagusi edo presbiteriokoari, erakarpen-foku nagusiari, «erretaula nagusi» esaten zaie harrezkero; alboko hormetan, transeptuan eta deanbulatorioan daudenei, berriz, «alboetako erretaulak» edo «erretaula txikiak».

### Gotiko berantiarra 
Frantziako Erresumaren, Borgoinako estatuaren eta Germaniar Inperio Santuko printzerrien artean politikoki zatitutako eskuadek erretaulen ekoizpen garrantzitsua garatu zuten Erdi Aroko azken mendeetan, estilistikoki Gotiko Berantiarra edo nazioarteko gotikoa esan izan denarekin lotua. Fintasuna, dotorezia eta sentimentalismoa zituen ezaugarri erretaulak egiteko modu horrek. Erdialdeko Europatik urrunago dauden eremuetan ere eragina izan zuen estiloan, Italian edo Iberiar penintsulan, esaterako.

Estilo horren barruan, 14. mendeko Bohemian bi maisu anonimoren lana nabarmendu zen, hurrenez hurren Vyšsí Brodeko erretaula eta Wittingauko erretaulen egileak. Inguru berean, Frankfurteko Paradisuko Lorategiko Maisua deitua nabarmendu zen 15. mendean.

### Italia: gotikotik pizkundetar estilora 
Italian, erretaulak (han *pala* deitua) ez zuen inoiz neurri handirik hartu, elizetan fresko pinturen tradizioa nagusi baitzen; nahiz eta Giotto edo Simone Martini freskista ospetsuek aldareetarako poliptiko nabarmenak ere egin zituzten. Margolanez osatutako lehen erretaula aipagarria Duccio di Buoninsegna toskanarrak margotutako *Maestà* da, Sienako katedralerako XIV. mendean (dagoeneko egitura klasikoko lana: goiburu arkitektonikoa, margolan nagusia eta predela). Baina Duccioren ia obra guztia *palez* egina dago. Aipagarria da halaber ''L'altare di argento*, Florentziako bataiategiko zilarrezko erretaula, non erdiko konpartimentuak, Betto di Geri eta Leonardo di Giovannirenak diren, eta alboetako 1366ko lau erliebeak *Quattrocentoko* eskultoreenak dira: Pollaiuolo, Verrocchio eta beste bi urregilerenak).

Estilo berriaren etorrerarekin, erretaularen egitura arkitektonikoa argiago eta sinpleago bilakatzen da (Fra Angelicoren  zenbait erretaulak egitura batetik besterako bilakaera erakusten dute).

Teknika berriak ere sortu ziren, hala nola terrakota esmaltatua (Della Robbia anaiak), eta, aldi berean, marmola, brontzea edo granitoa erabili ziren, zur polikromatuari kontrajarrita. Pizkundeko ohiko dekorazio-elementuak, hala nola groteskoa, *candelieria*, *puttiak*, tondoak (biribil formako margo/erliebe konbinazioak) klipeoa edo pinakuluak, egitura berriak apaintzen hasi ziren, pilastraz, zutabez edo erdi-zutabez, frisoz eta erlaitzez osatuak, guztia antzinate klasikoan inspiratuta. Erretauletako batzuk diseinatu direneko espazio arkitektonikoan integratu dira, *Trompe-l'œil* efektuekin. Eragin pagano edo profanoa irudi erlijiosoetara ere ekarri zuten. Elementu horiek guztiek laster igaro ziren Europako gainerako lurraldeetara , eta Iberiako erresumetara ere.

Fitxategi:Giotto. The Badia Polyptych. c. 1300. 91x340cm. Uffizi, Florence..jpg|Giottoren poliptiko bat, erretaula baten parte zena Florentzian, egun Uffizi galerian.
Fitxategi:Andrea della Robbia, Madonna della Cintola, 1502, altare.jpg|Andrea della Robbiaren erretaula esmaltatu bat.
Fitxategi:Maest 0 duccio 1308-11 siena duomo.jpg|Maesta erretaula, Duccio di Buoninsegnarena, Siena.

### Borgoinako eta Flandesko erretaulen tradizioa 
Erdi Aroaren amaieran Estatu Borgoinarraren parte zen Flandes, eta Borgoinatik bertara gotiko berantiarraren estilo eta egikerak igaro ziren. Kultura loraldia gertatu zen bertan eta indar sortzaile horrek Aro Modernoan eta Habsburgotarren garaian jarraitu egin zuen. Kontestu horretan Tapiz flandestark preziatuak bezala, erretaula flandestarrak Europa osora esportatzen ziren, bai poliptiko piktorikoak (Van Eyck anaiak, Van der Weyden, Van der Goes), bai eskultorikoak, arkitektura-konposizio konplexua eta nazioarteko gotikotik  eratorritako motiboak zituztenak. 

### Erreforma eta kontraerreforma 
16. mendeko Erreforma Protestanteak ikonoen arbuioa izan zuen ezaugarri, eta kasu batzuetan ikonoklasiara eraman zuen horrek, eta toki batzuetan ia erabat ezabatu zuen erretaulen eta irudi sakratuen erabilera. Batez ere anabaptismoa eta kalbinismoa gailendu zen eskualdeetan, indar txikiagoz luteranismoaren eremuan, baina apenas anglikanismoaren kasuan, non berariaz baimentzen den erretaulen erabilera. Kasu batzuetan, aurreko garaietako adibide bikainak desagertu ziren. Irudigintzako tradizioa eta erretablistika, berriz, herrialde katolikoetara mugatu zen funtsean, eta han areagotu ere egin zen Kontrarreformaren ondorioz.

Espainia izan zen erretaulagintza asko nabarmendu zen esparru bat garai horretan. Errenazimentuko estetika berandu ezarri zen, forma gotiko edo hispano-flandestarren sustraitzeagatik. Hasieran, Italiako etorritako formak pixaknaka agertzen jasi ziren erretauletan (arkitekturan bezala), apaingarri gisa; baina 16. mendea aurrera zihoala, estetika berria eratu zen: estilo platereskoa.

Erretaula platereskoak elementu gotikoak eta sustrai italiarreko beste batzuk konbinatzen ditu. Bere izaera narratiboa (erliebeak edo pinturak) eta erdiko posizio nabarmena hartzen duen tabernakuluaren garapena dira bere ezaugarri nagusiak. Erretaula platereskoak oso lauak izan ohi dira, pilastra edo erdi-zutabeen bidez egituratzen dira, eta balaustrearen berritasuna dute euskarri. Dekorazioa estilizatua eta txikia izan ohi da, grotesko, benera, kerubin buru, aingerutxo, eta abarrkin, tipologia formal berriak ere agertuz, hala nola erliebe zirkularrak edo stiacciatoan egindakoak.

1530eko hamarkadatik aurrera, manierismoak, klasizismoaren joera berriak, Europako esparru artistiko guztiak inbaditu zituen. Espainian, estilo horren agerpenak gotikoaren azken zantzuak desagerrarazi zituen, eta joera honek iraun zuenu hamarkada horretatik ia 17. mendera arte.

Fitxategi:Cartuja de Miraflores (Burgos) - Retablo mayor.jpg|Mirafloresko kartusia (Burgos), erretaula nagusia (Gil de Siloé, 1499)
Fitxategi:Portable altarpiece VandA 552-1877 n01.jpg|Erretaula eramangarria, Limogeskoa, 1500. urtearen ingurukoa.
Fitxategi:Retablo San Pablo.jpg|Erretaula platereskoa, San Pablo eliza (Palencia).

### Barrokoaren aroa 
Barrokoa izan zen erretaularen urrezko garaia, bai egin ziren lan ugariengatik, bai beren garrantzi artistikoagatik, beren tipologia eta forma aniztasunagatik, eta beren neurriengatik, guztiz monumentalak izatera iritsi baitziren. Garai horretan, gainera, Trentoko Kontzilioaren ondoren Kontrarreforma ezarri zenean, erretaulen eraikuntza finkatu zen aurreko mendeetan gainbehera egin zuen lekuetan, hala nola Alemania, Austria, Polonia, Herbehere katolikoetan edo Italian bertab. Nolanahi ere, iberiar penintsula izan zen sormen eta garrantzi handieneko gunea, eta gainera handik garai hartan Ameriketako kolonietan eta beste leku batzuetan eraiki ziren eliza eta katedraletara esportatu zen.

Erretaula barrokoak eliza osoan zabaltzen den dekorazio handiago baten zati gisa ulertu ohi dira, eta horrela jokatzen dute batzuetan sabai edo hormetan margotutako freskoekin, edo beste erretaula batzuekin. Adibidez, alboko erretaulek erretaula nagusiaren edo kapera nagusiaren forma eta dekorazioa errepikatzen dute sarri. Garai honetan, tenpluko dekorazio-elementuen hierarkizazioa asko nabarmentzen da, eta, aldi berean, elementu horiek osotasun bat osatzeko joera dute. Jakina, hori nabariagoa da garai barrokoan ex-novo eraikitako elizetan, nahiz eta garai hartan Leongo katedrala bezalako tenplu zaharrek estilo berriaren eragina jasan zuten, eta batzuetan aurreko arkitekturarekin nahiko harrigarriak ziren dekorazioak diseinatu ziren.

Italiako Barrokoan, formalki *palak* egiten jarraitu zuten eta Kontrarreformaren gomendio teologikoei jarraiki, gai bakar batean kontzentratu ziren, hala nola, elizari edo kaoera zehatzari zegokion adbokazio patronala irudikatuz, gehienetan mihiseetan edo neurri handiko eskultura-multzoetan. Barroko italiarreko erretauletan marmola da gehien erabiltzen den materiala, aurreko garaietako zur urreztatu eta polikromatuarekin alderatuta. Material erdibitxi batzuk ere erabiltzen dira, lapislazulia eta malakita, esaterako. 

Hegoaldeko Herbehereetan, protestanteen anikonismoaren aurkako erreakzio gisa, eliza katolikoen dekorazioa muturreraino eraman zen. Erretaulak ez ezik, pulpituak eta nabeetako zutabeak ere eskultura-multzo sofistikatuen euskarri bihurtu ziren. Poliptikoen tradizioari, berriz, Rubens buru zuen pintura-eskola flandestarraren tamaina handiko sorkuntzak gehitu zitzaizkion, askoz egitura sinpleagoetan.

Espainiako erretablistika barrokoa oso sofistikatua, konplexua eta askotarikoa da, eskola berezitu desberdinak egon ziren, eta hiri beran agertu zitezkeen halako bi eskola adesberdunk. Leku berean, Granadako Kartusian bezala, erretaula klasizistak eta exuberantzia handikoak elkarrekin daude. 18. mendearen amaierako Salamancan estilo churriguereskoak arrakasta izan zuen. 18. mendearen lehen hereneko Toledon, Narciso Tomék estiloaren gailurra lortu zuen El Transparente izeneko lanarekin, geroko kritika neoklasikoak «gustu txartzat» joa.  Mende eta erdian zehar, artista polifazetikoek (Alonso Cano, adibidez) edo arte batean espezializatuek (Juan Gómez de Mora edo José de Churriguera arkitektoak, Alonso eta Pedro de Mena eskultoreak, Gregorio Fernández, Martínez Montañés edo Francisco Salzillo, edo Murillo, Valdés Leal edo Zurbarán pintoreak, adibidez) bere lanaren zati handi bat erretauletan gauzatu zuten. Era berean aurreko garaietako eskulturak eta margoak erretaula berrietan integratu ziren, adubidez Valentziako katedraleko erretaulen artean.

Fitxategi:Altar mayor de San Esteban 02.jpg|José Churriguerak egindako erretaula bat.
Fitxategi:El Transparente.jpg|Narciso Tomék *gardena* deitutako erretaula, Toledon.
Fitxategi:Catedral de Valencia. Presbiterio.jpg|Valentziako katedraleko 17. mendeko erretaula, 16. mende hasierako margolanak integratuta dituela.

Hiru fasetan sailkatu izan da gustu barrokoa: XVII. mendearen lehen hereneko «klasizismoaren luzapena», gero 16. mendearen bigarren erdiko «erretaula kastizoa» edo «benetan hispanikoa» (hasieran zutabe salomonikoz gainezka eta gero estipitez) eta 18. mendearen lehen erdian rokoko estiloa gailenduz.

### Aro garaikidea 
Rokokoaren ondoren akademizismoak barrokoan sumatzen zituen «gehiegikeriei» egin zitzaien kritika sakonak Neoklasizismoaren soiltasun handiagora darama  eta soiltasunaren eta estilo zahar-berrien artean, forma greko-erromatar sinpleen gailentzen joan ziren. XIX. mendearen erdialdetik aurrera, erretaulak eklektikoak eta historizistak dira nagusi. Eta 20. mendean katolizismoan elizen estetikaren berrikuntza erradikala izan zelarik, abangoardia artistikoetara irekiz, bereziki Vatikanoko II. Kontziliotik aurrera, erretaulen esparruan ere igarri zen hau. 

Aipagarriak dira 1960ko bi lan kontestu honetan, Arantzazuko Basilikako erretaula (Lucio Muñozena); eta José Luis Sánchez Fernández espainiarrak Madrilgo San Frantzisko Xabierren eta San Luis Gonzagaren elizan egindako Berbaren Erretaula (*Retablo del Verbo'').

Fitxategi:Interior of the Sanctuary of Arantzazu 01.jpg|Arantzazuko absidea, Lucio Muñoz.
Fitxategi:Interior de la iglesia San Francisco Javier y San Luis Gonzaga (Madrid).jpg|Berbaren Erretaula, Madril.
Fitxategi:Cathedral St. Mary Innen Altar.jpg|Santa Maria katedrala, Tokio.

## Euskal Herriko erretaulak 
Goian garaiz garai deskribatutako erretaulen historian, Mendebaldeko Europako eta katolizismoaren kontestuan, Euskal Herrian zaindu izan diren erretaulak ere badaude. Aipagarriak dira 15. eta 16. mendeetan, Europako beste herrialde batzuetara bezalatsu, Euskal Herrira inportatu ziren erretaula flandestarrak. Garai bertsuan garatu zen erretaula nagusien tradizioak ere adibide bikainak eman zituen mende horietan eta hurrengoetan.

Araba, Bizkaia eta Gipuzkoakoen kasuan, Eusko Jaurlaritzak zenbait izendatu ditu monumentu eta ondasun babesgarri gisa.    Bizkaikoak dokumentatu ditu Bilboko elizbarrutiak webgune batean, halaber.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak