open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Munduko zazpi mirariak

**Munduko zazpi mirariak** edo **antzinate klasikoko munduko zazpi mirariak** antzinate klasikoan zazpi eraikin nabarmenen zerrenda da, Greziaren ikuspegitik egina. Zerrenda Antzinako Greziako turistek bisitatzen zituzten tokien gidaliburuetan oinarritu zen. Zerrenda horren bertsio goiztiarrena K.a. II. mendean egin zuen Antipatro Sidongoak, eta Mediterraneo itsasoaren inguruko eraikinak baizik ez zituen biltzen. Hasierako zerrendak beste bertsio ugari inspiratu zituen mendeetan zehar. Zazpi mirarietatik batek bakarrik dirau zutik gaur egun: Gizako piramide handiak.

Eraiki ziren urtearen arabera zerrendatuak, hauek dira antzinate klasikoko munduko zazpi mirariak:

## Galeria 

Fitxategi:Gizeh Cheops BW 1.jpg|Gizako piramide handia
Fitxategi:Ogrody semiramidy.jpg|Babiloniako lorategi esekiak
Fitxategi:Statue of Zeus.jpg|Zeusen Olinpiako estatua
Fitxategi:Ac artemisephesus.jpg|Artemisaren Efesoko tenplua
Fitxategi:Mausoleum of Halicarnassus.jpg|Halikarnasoko mausoleoa
Fitxategi:Rhodes0211.jpg|Rodasko kolosoa
Fitxategi:Lighthouse of Alexandria in Changsha China.jpg|Alexandriako itsasargia

Gizako piramidea egiptoarrek eraiki zuten, Babiloniako lorategiak babiloniarrek, Masoloren mausoleoa pertsiarrek, eta gainerako lau mirariak, greziarrek.

## Ikus, gainera 
* Munduko Zazpi Mirari Berriak

## Kanpo estekak 
*  Munduko Zazpi Mirari berriak
Woody Allen

**Woody Allen**, jaiotzako izen-deiturez **Allen Stewart Königsberg** (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1935eko abenduaren 1a) zinema zuzendaria, gidoilaria eta aktorea da, bai eta umoregilea ere. Hamasei urterekin hasi zen umoregile lanetan eta ia konturatu ere egin gabe telebista eta irratietako umoristekin lanean hasi zen. Allenek familia judua zuen, eta horrek ere markatu du bere bizitza.

Bere lanean, maniaz betetako gizona da: filmaren amaierako kreditu-tituluetan beti erabiltzen du letra-mota bera, bere filmetan ez da inoiz agertzen "swing"aren urrezko garaiaren osteko abestirik. Zaletasunik handiena bere bandarekin New Yorkeko hotel batean astelehenero klarinetea jotzea da. Zenbait kontzertu ere eman ditu munduan zehar.

Bere arerioek azken filmetan ideia errepikakorrak erabiltzea eta arrazista izatea ere leporatzen diote, baina hala ere, bere film gehienak oso arrakastatsuak izaten dira, batez ere Europan.

Woody Allen New York hirian bizi izan da beti, eta bere lanagatik edo kontzerturen batengatik ez bada, ez zaio batere atsegin bere hiritik kanpo egotea.

## Filmografia 
### Oscar sariak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Woody Allen Bibliography (via UC Berkeley)
* *Getting Even* (1971), 
* *Without Feathers* (1975), 
* *Side Effects* (1980), 
* *Woody Allen on Woody Allen: In Conversation With Stig Bjorkman* (1995), 

## Kanpo estekak 
* Senses of Cinema: Great Directors Critical Database
* *The Whore of Mensa* - A Short Story by Woody Allen
* Woody Allen Movies
* Woody Allen at celebritywonder.com
* Filmography & analysis of Allen's Women in Film
* La De Da: *Annie Hall* as Divine Tragicomedy
* Ron Schuler's Parlour Tricks: Woody Allen
* «Woody Allen»&#x20;*etiketadun Berria egunkariko artikuluak*
Nederlandera

**Nederlandera** jatorri germanikoa duen hizkuntza bat da. Gutxi gorabehera, 24 milioi hiztun ditu mundu osoan.

Hizkuntza ofiziala da Herbehereetako Erresuman —hots, Herbeheretan, Holandarren Antilletan eta Aruban— eta Surinamen. Belgikako hizkuntza ofizialetako bat da, frantsesarekin eta alemanarekin batera. Frantziako ipar-ekialdean ere 60.000 pertsona inguruk hitz egiten dute. Indonesiako hainbat tokitan ere hitz egiten da, nederlandar kolonia zenean, administrazio publikoak hizkuntza ofizialtzat erabiltzen baitzuen.

Nederlandera estandarrak ABN izena hartzen du, *Algemeen Beschaafd Nederlands* (Nederlandera orokor landua), eta horixe da Herbehereetan eta Belgikan erabiltzen den aldaera. Mundu guztian, 250 unibertsitatetan baino gehiagotan irakasten da.

## Sailkapena 
* Indoeuropar hizkuntzak
** Germaniar hizkuntzak
*** Mendebaldeko germaniar hizkuntzak
**** Behe frankikoa edo nederlandera
***** (afrikaansa, nederlandar kreolerak)

## Dialektoak 
Holandera Holandako probintzietako dialektoa da, brabantsera Brabants probintzian hitz egiten den moduan. Hizkuntzari *holandera* deitzea desegokia da eta isekatzat har dezakete Holandako probintzietan bizi ez diren hiztunek.

Afrikaansa Namibia eta Hegoafrikan hitz egiten da, normalean hizkuntza beregain gisa hartzen bada ere.

Flandrian hitz egiten den nederlanderari, berriz, flandriera deritzo. Horrek ere beste dialekto batzuk ditu: mendebaldekoa, ekialdekoa, linburgera, brabantsera eta anberesera.

## Literatura 
Jacob van Maerlant eta Jan van Ruusbroec Erdi Aroko egilerik azpimarragarrienak dira, beste batzuen artean. Denboran aurrera, Urrezko Aroan (1550–1670), Joost van den Vondel batik bat eta Dirck Volckertszoon Coornhert eta Pieter Corneliszoon Hooft idazle nabariak izan ziren.

XIX. mendean Willem Bilderdijk, Guido Gezelle poeta, "Multatuli" (kolonialismoa satirikoki kritikatu zuena) eta Louis Couperus ditugu. Azkenik, XX. mendetik aurrera, Johan Huizinga eta Harry Mulisch ezagunenen artean daude.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak 
*  Ingelesa-nederlandera-ingelesa hiztegia
*  Ikasi nederlandera online
Afrikaans

**Afrikaans**a germaniar hizkuntza bat da, nederlandera jatorritzat duena, Hegoafrika eta Namibian mintzatua gehienbat. Kolono herbeheretarrek Lurmutur kolonian hitz egiten zuten hizkuntzaren bilakaera da, eta denboraren poderioz, bere berezitasunak hartuz joan da, baita XX. mendean bere literatura sortu ere.

Botswana, Lesotho, Swazilandia, Zimbabwe eta Zambian ere hitz egiten da; Erresuma Batuan 300.000 hiztun inguru daude.

Geografiari dagokionez, Hegoafrikako mendebaldeko herenean gehien erabiltzen den hizkuntza da (Ipar Lurmutur probintzian populazioaren % 69ren lehen hizkuntza da; Mendebaldeko Lurmuturrekoan, % 58rena). Mugaz beste aldera, Namibiako hegoaldeko Hardap eta Karas probintzietan ere gauza bera gertatzen da, % 44 eta % 40, hurrenez hurren.

*Afrikaans* izena *afrikar* hitzaz euskaratu daiteke, eta hizkuntza hori hitz egiten duten bi komunitate daude:

1) afrikanerrak, Hegoaldeko Afrikan bizi diren europarren ondorengo zuriak, eta

2) Hegoafrikan, europar eta afrikarren nahasketen ondorioz sortu ziren mestizoak: gehienak Lurmutur Hirian bizi dira eta, mendeen joan-etorrian, nahasketa bizia izan dute (batzuek Asiatiko arbasoak dituzte, halaber). Kultura berezia sortu dute eta hizkuntza nagusia afrikaansa dute.

## Dialektoak 
Afrikaansaren barnean, dialekto hauek bereizten dira:
* Lurmutur Hiriko mendebaldekoa
* Lurmutur Hiriko ekialdekoa
* Orange ibaikoa

## Ortografia 
Afrikaans idatziak, nederlandera idazkerarekin alderatuta, eredu fonetikoagoa eta sinpleagoa erakusten du, hainbat kontsonante kendu baitira. Beste ezaugarri esanguratsu batzuk hauek dira: artikulu zehaztugabea  '''n* da (nederlanderaz, *een*); *z* letraren ordez, *s* idazten da; eta nederlanderazko *ij* afrikaansez *y'' da.

thumb|350px|Etxean afrikaansez mintzo diren hegoafrikarren ehunekoak (2001):

## Esaldi batzuk 
* **Hallo! Hoe gaan dit?**  Kaixo! Zer moduz?
* **Baie goed, dankie.**  Oso ondo, eskerrik asko.
* **Praat jy Afrikaans?**  Afrikaansez badakizu?
* **Praat jy Engels?**  Ingelesez badakizu?
* **Ja.**  Bai.
* **Nee.**  Ez.
* '**n bietjie.**  Pixka bat.
* **Wat is jou naam?**  Nola duzu izena?
* **Die kinders praat Afrikaans**  Umeek afrikaansez hitz egiten dute.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nederlandera

## Kanpo estekak 
*  Afrikaansa ikasteko orria
*  Afrikaansaren adibidea Hizkuntzen Museoan
Pritzker Saria

**Pritzker sariak** nazioarteko arkitektura sariak dira, haien garrantzi eta eragina direla-eta munduko garrantzitsuenak direla esaten da.

Hyatt fundazio estatubatuarrak ematen ditu sari hauek, 1979an Jay A. Pritzkerrek sortuak eta geroztik Pritzker familiak kudeatuak. Bere ekintza eta lanetan arkitekto gaitasuna erakutsi duen eta bizirik dagoen edozein arkitektori eman dakioke.

Sariarekin batera, 100.000 estatubatuar dolar jasotzen ditu sarituak, urtero leku desberdin batean ospatzen den zeremonia batean. Askotan *Arkitekturako Nobel Saria* direla aipatzen da.

Euskal herritar bakarrak eskuratu du, Rafael Moneo tuterarrak, 1996an.

## Sarituak 

* 2026: Smiljan Radic (Txile)
* 2025: Liu Jiakun (Txina)
* 2024: Riken Yamamoto (Japonia)
* 2023: David Chipperfield (Erresuma Batua)
* 2022: Diébédo Francis Kéré (Burkina Faso)
* 2021: Anne Lacaton eta Jean-Philippe Vassal (Frantzia)
* 2020: Yvonne Farrell eta Shelley McNamara (Irlanda)
* 2019: Arata Isozaki (Japonia)
* 2018: B. V. Doshi (India)
* 2017: RCR Arquitectes (Rafael Aranda, Carme Pigem eta Ramón Vilalta) (Espainia)
* 2016: Alejandro Aravena (Txile)
* 2015: Frei Otto (Alemania)
* 2014: Shigeru Ban (Japonia)
* 2013: Toyo Ito (Japonia)
* 2012: Wang Shu (Txina)
* 2011: Eduardo Souto de Moura (Portugal)
* 2010: SANAA (Kazuyo Sejima eta Ryue Nishizawa) (Japonia)
* 2009: Peter Zumthor (Suitza)
* 2008: Jean Nouvel (Frantzia)
* 2007: Richard Rogers (Erresuma Batua)
* 2006: Paulo Mendes da Rocha (Brasil)
* 2005: Thom Mayne (Estatu Batuak)
* 2004: Zaha Hadid (Erresuma Batua)
* 2003: Jørn Utzon (Danimarka)
* 2002: Glenn Murcutt (Australia)
* 2001: Jacques Herzog eta Pierre de Meuron (Suitza)
* 2000: Rem Koolhaas (Herbehereak)
* 1999: Norman Foster (Erresuma Batua)
* 1998: Renzo Piano (Italia)
* 1997: Sverre Fehn (Norvegia)
* 1996: Rafael Moneo (Euskal Herria)
* 1995: Tadao Ando (Japonia)
* 1994: Christian de Portzamparc (Frantzia)
* 1993: Fumihiko Maki (Japonia)
* 1992: Alvaro Siza (Portugal)
* 1991: Robert Venturi (Estatu Batuak)
* 1990: Aldo Rossi (Italia)
* 1989: Frank O. Gehry (Estatu Batuak)
* 1988: Gordon Bunshaft (Estatu Batuak) eta Oscar Niemeyer (Brasil)
* 1987: Kenzo Tange (Japonia)
* 1986: Gottfried Boehm (Alemania)
* 1985: Hans Hollein (Austria)
* 1984: Richard Meier (Estatu Batuak)
* 1983: Ieoh Ming Pei (Txina)
* 1982: Kevin Roche (Estatu Batuak)
* 1981: James Stirling (Erresuma Batua)
* 1980: Luis Barragan (Mexiko)
* 1979: Philip Johnson (Estatu Batuak)

## Kanpo estekak 
*  Pritzker sariaren webgune ofiziala
Eraikin

[thumb|200px|[Frank Lloyd Wright arkitektoaren *Ur-jauziaren Etxea* gisa ezaguna den eraikina]]

**Eraikina** gizakiak sortutako objektu konplexua da, etengabe lurrera lotzen dena eta inguru fisikoan aldaketaren bat suposatzen duena.

Eraikin bat euri uretatik pertsona bat babesten duen geruza bat bezain sinplea izan daiteke, edo aire korronte, argi, bakterien mugimendu, presio, pertsonen mugimendua eta beste hainbat gauza erregulatu ditzakeen ospitale bat bezain konplexua.

## Eraikinen formak 
* “Zela” oina karratua eta erregularra denean.
* “Errotonda” oina zirkularra denean.
* “Poligonoa” oina poligonala denean.
* “Prostiloa” aurrealdean portikoa duenean.
* “Anfiprostilo” portikoa bai aurrealde bai atzealdean duenean.
* “Periptero” portikoz inguratua dagoenean.
* “Pabilioia” beste eraikin batekiko bigarren mailakoa denean.

## Kanpo estekak
Mendebaldeko Virginia

**Mendebaldeko Virginia** (ingelesez *West Virginia*) Ameriketako Estatu Batuetako estatu bat da. Estatu Batuetako ekialdean dago. Izena Virginia estatuaren mendebaldean dagoelako hartzen du. Hiri handiena eta hiriburua Charleston da. Guztira 1,8 milioi biztanle ditu.

## Mendebaldeko virginiar ospetsuak 
* Pearl S. Buck (1892-1973), idazlea.
* Pierria Henry (1993-), saskibaloi jokalaria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Estatuko webgune ofiziala
*  Mendebaldeko Virginiako Unibertsitatearen webgunea
Virginia

**Virginia** Ameriketako Estatu Batuetako estatu bat da. Estatu Batuetako ekialdeko kostaldean dago. Hiriburua Richmond da eta hiririk handiena, Virginia Beach. Guztira, 7 milioi biztanle inguru ditu.

## Pertsonaia ezagunak 
* George Washington (1732-1799), AEBetako presidentea (1789-1797).
* Thomas Jefferson (1743-1826), AEBetako presidentea (1801-1809).
* James Madison (1751-1836), AEBetako presidentea (1809-1817).
* Ella Fitzgerald (1917-1996), abeslaria.

## Kanpo estekak 
* Estatuko webgune ofiziala
Wyoming

**Wyoming** Ameriketako Estatu Batuetako erdi-mendebaldeko estatu bat da. Estatu honetako hiririk handiena Cheyenne da, hiriburua. Estatu Batuetako estatuetatik biztanle gutxien dituena da Wyoming. Beste hiri nagusiak Casper eta Laramie dira.

## Geografia 
Muga hauek ditu: iparraldean eta ipar-mendebaldean, Montana; ekialdean, Hego Dakota eta Nebraska; hegoaldean, Colorado; hego-mendebaldean, Utah; mendebaldean, Idaho.

1.500-2.000 metro arteko goi-lautada da Wyoming-eko lurraldea, mendikateek eta sakanek hautsita. Ekialdeko eskualdeak Missouri ibaiaren adarrek ureztatzen dituzte (Powder, Cheyenne, Belle Fourche, North Platte). Hego Dakotako mugan Black Hills mendiak daude. Estatuko erdialdea eta mendebaldea Rocky Mountains sistemaren barnean daude, eta han daude lurraldeko mendialde eta mendi garaienak: Laramie, Big Horn, Absaroka, Teton, Wyoming eta Wind (4.207 m Gannett mendian). Mendialdeon artean sakanak daude, Yellowstone Parke Nazionala esaterako, izen bereko aintzira barne.

## Konderriak 
Wyoming estatua 23 konderriz osatua dago.

## Biztanleak 
Wyomingeko biztanle-dentsitatea Estatu Batuetako txikiena da Alaskaren ondotik (1,8 biztanle km2-ko). Biztanleen laurdenak hirietan bizi dira, eta nekazaritza-eremuetan gainerakoa. Indiarrak % 2 baino gutxiago dira gaur egun, eta Wind River esparruan bizi dira. % 95etik gora zuriak eta hispanoak dira, eta badira, halaber, mexikar, eskandinaviar, italiar eta alemaniar talde txikiak.

## Ekonomia 
Turismoa (Yellowstongo eta Great Tetongo parke nazionalak), meategiak (petrolioa, gasa, ikatza, uranioa, burdina, fosfatoak), abere-hazkuntza (ardi- eta behi-azienda), basogintza eta sakanetan eta ibaien ertzetan egiten den laborantza (azukre-erremolatxa, garia, garagarra, patata) dira ekonomia-jarduera nagusiak. Industria (petrolio-findegiak, zurgintza, janari-industria) hiri nagusietan baizik ez dago.

## Historia 
Siouxak eta txeieneak («oin beltzak») bizi ziren bertan 1743. urtean La Vérendrye anaia esploratzaileak hara heldu zirenean. 1834. urtean sortu zuten Laramieko lehen gotorleku egonkorra. 1867. urtean, burdinbidea eraiki zutenean, egin zen erabateko kolonizazioa. 1890. urtean, Estatu Batuetako 44. estatu bihurtu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Wyoming estatuaren webgunea
Wisconsin

**Wisconsin** Ameriketako Estatu Batuetako estatua da, Estatu Batuetako ipar-erdialdean dagoena. Estatuko hiririk handiena Milwaukee da, eta, hiriburua, Madison. Wisconsinek 5,5 milioi biztanle ditu guztira.

## Hiri nagusiak 
thumb|ezkerrera|260px|Wisconsingo 5 eskualde geografikoak.

* Milwaukee
* Madison
* Green Bay
* Eau Claire
* Racine

### Orografia eta klima 
Bost eskualde bereizten dira: Iparraldeko goi-ordokia, Superior aintziraren inguruko behe-ordokiak, Erdialdeko ordokia, Mendebaleko goi-ordokia eta hego-ekialdeko mendialdeak eta behe ordokiak. Wisconsingo iparraldea aintziraz betea da. Basoek lurralde guztiaren azaleraren % 45 hartzen dute eta iparraldeko goi-ordokia eta erdialdeko ordokia erabat estaltzen dute.

Misisipi ibaiak estatu hau zeharkatzen du, Minnesotatik etorrita.

Klima zorrotza da iparraldean (-9&nbsp;°C neguan) baina hegoaldera egin ahala epeltzen da. 800 mm euri ur egiten du urtean batez beste. Lurrak antzuak dira iparraldean eta emankorrak hegoaldean.

### Mugak 
Iparraldean, Superior aintzira eta Michigango penintsula; ekialdean, Michigan aintzira; hegoaldean, Illinois estatua; mendebalean Minnesota eta Iowa estatuak.

## Biztanleak 
Alemaniar jatorrikoek osatzen dute etnia nagusia eta poloniarrak, eskandinabiarrak eta ingelesak datoz ondoren. Beltzak gero eta gutxiago dira eta, egun, % 4 baizik ez dira. 30.000 indiar bizi dira, gehienak Menomineen eta Milwaukeen. Biztanleen % 70 lurraldeko % 20ko eremuan bizi da.

## Ekonomia 
[thumb|300px|[Mississippi ibaiko 9. urtegia, Iowan.]]

Estatu Batuetako nekazaritza eremu garrantzitsuenetakoa da Wisconsin: azukre erremolatxa, artoa, patata, garia, garagarra, tabakoa. Abere hazkuntza (behi eta zerri azienda) ere oso garrantzitsua da eta, egun, Estatu Batuetako lehen esne ekoizlea da. Baso oparoek, halaber, Estatu Batuetako lehen zur eta paper-ore ekoizle bihurtzen dute. Turismoa eta Milwakee hirian den industria (janari industria, metalurgia, nekazaritzarako makineria, tresneria elektrikoa eta mekanikoa, zurgintza) dira ekonomia jarduera nagusiak.

## Historia 
thumb|220px|Wisconsingo kapitolioa (Madison).

Jean Nicolet frantses esploratzailea izan zen bertaratu zen lehen europarra (1634) eta 1717an eraiki zen han lehen herrigunea. Frantsesen mende egon zen lurraldea 1763. urtean ingelesen esku geratu zen arte. 1848. urtean Estatu Batuetako 30. estatu bihurtu zen.

## Wisconsindar ospetsuak 
* Frank Lloyd Wright (1867-1959), arkitektoa.
* Spencer Tracy (1900-1967), aktorea.
* Orson Welles (1915-1985), aktorea eta zinema zuzendaria.
* Gene Wilder (1933-), aktorea, gidoilaria eta zuzendaria.
* Tony Shalhoub (1953), aktorea.
* Willem Dafoe (1955), aktorea.

## Ikus, gainera 
* Amerikako Laku Handiak

## Kanpo estekak 
*  Wisconsingo estatuaren webgune ofiziala

## Erreferentziak
Aipamen historiko

**Aipamen historiko**a iraganeko testu bati erreferentzia egiten dion aipua izendatzeko erabiltzen da.

## Ikus, gainera 
* Aipu eta erreferentzia bibliografikoak

## Kanpo estekak
Jaan Kross

**Jaan Kross** (Tallinn, 1920ko otsailaren 19a - Tallinn, 2007ko abenduaren 27a) Estoniako idazlea izan zen. Tartuko Unibertsitatean lizentziatu zen Zuzenbidean. 1944an naziek atxilotu zuten, alemaniar okupaziopean. 1946an, aldiz, errusiar okupatzaileek harrapatu eta Siberiara deportatu zuten. Estoniara bueltan, 1954an ekin zion idazteari modu profesionalean.

Premio ugari eskuratu du bizitzan zehar, eta hainbat bider izendatu dute Literaturako Nobel Sarirako. *"Keisri hull"* ("Tsarraren eroa") da haren eleberririk itzuliena eta ezagunena. Herrialde hartako idazlerik famatuena da nazioartean.

## Bibliografia 
* *Kolme katku vahel*: "Hiru izurrite artean" (1970)
* *Keisri hull*: "Tsarraren eroa" (1978)
* *Professor Martensi ärasõit*: "Martens irakaslearen irteera" (1984)
* *Wikmani poisid*: "Wikman-dar mutilak" (1988)
* *Väljakaevamised*: "Hondeaketak" (1990)
* *Mesmeri ring*: "Mesmer-en zirkulua" (1995)
* *Tahtamaa* (2001)
* *Paigallend*: "Haize ibiltaria" (2002)
* *Kallid kaasteelised*: "Bidaide maiteak" (2003)
* *Omaeluloolisus ja alltekst*: "Autobiografismoa eta azpi-testua" (2003)
* *Vandenõu*: "Azpijokoa eta beste istorio batzuk".
New York (estatua)

**New York** Ameriketako Estatu Batuetako estatu bat da, Estatu Batuetako ipar-ekialdean dagoena. Estatuko hiriburua Albany da, baina hiri nagusiak New York, Buffalo eta Rochester dira, eta New York hiria da ezagunena. Estatu Batuetan biztanle gehien dituzten estatuetatik hirugarrena da, 19 milioi biztanle inguru baititu.

## New Yorkeko artista ospetsuak 
* Washington Irving (1783-1859), idazlea.
* Walt Whitman (1819-1892), idazlea.
* Humphrey Bogart (1899-1957), aktorea.
* Arthur Miller (1915-2005), idazlea.
* Woody Allen (1935-), zinemagilea.
* Jack Nicholson (1937-), aktorea.
* Martin Scorsese (1942-), zinemagilea.
* Robert De Niro (1943-), aktorea.
* Paul Auster (1947-), idazlea.
* Sigourney Weaver (1949-), aktorea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  NY estatuko gobernuaren webgunea
Tennessee

**Tennessee** (ingelesez  ahoskatua; txerokieraz: ᏔᎾᏏ) Ameriketako Estatu Batuetako estatu bat da, Estatu Batuetako erdiekialdean kokatua. Estatuko hiriburua Nashville da eta hiri nagusia Memphis. Guztira 5.5 milioi biztanle inguru ditu.

## Geografia 
Iparraldean, Kentucky eta Virginia; ekialdean, Ipar Carolina; hegoaldean, Georgia, Alabama eta Mississippi; mendebalean, Mississippi ibaiak banatzen du Arkansas eta Missouritik mugak ditu. Klima kontinentala du.

Hona hemen estatuko hiri nagusiak 2010eko erroldaren arabera:

* Chattanooga
* Clarksville
* Knoxville
* Memphis
* Murfreesboro
* Nashville
* Bartlett
* Brentwood
* Bristol
* Cleveland
* Collierville
* Columbia
* Cookeville
* Franklin
* Germantown
* Hendersonville
* Jackson
* Johnson City
* Kingsport
* Morristown
* Oak Ridge

## Ekonomia 
Ekialdean baso ustiakuntza eta abere hazkuntza (behi azienda), eta mendebalean nekazaritza (artoa, tabakoa eta kotoia) eta abere hazkuntza (behi, ardi eta zaldi azienda); industria 1950. urtean hasi zen garatzen eta mea baliabideetan (ikatza, burdina, zinka, kobrea, fosfatoak); elektrizitate ekoizpenean (zentral hidroelektrikoak, zentral nuklearrak), eta metalurgia, kimika industria, ehungintza, papergintzan oinarritzen da.

## Historia 
1541. urtean Hernando de Soto espainiarrak esploratu zuen lehenengoz. 1763. urtean Britainia Handiaren mendean geratu zen, eta 1770-1780 bitartean sortu ziren lehenengo herriak. 1796. urtean Estatu Batuetako hamaseigarren estatu bihurtu zen. 1861. urtean, Banakuntzarako gerran, banatu zen, eta 1866. urtean Estatu Batuen barnean onartu zuten berriro. Ku Klux Klanen sorlekua izan zen (1865).

## Tennesseetar ezagunak 
* Aretha Franklin (1942-), abeslaria.
* Quentin Tarantino (1963-), zinema zuzendaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Tennesseeko estatuaren webgune ofiziala
Washington (estatua)

**Washington** Ameriketako Estatu Batuetako estatu bat da, Estatu Batuetako iparmendebaldean dago, Kanadarekin mugan. Estatuko hiriburua Olympia da eta hiririk handiena Seattle. Guztira, 6 milioi biztanle inguru ditu.

## Geografia 
Washingtongo orografia bi partetan bereizten du Cascade Range mendikateak, ekialdea eta mendebala. Mendebalean Olympic mendiak, Kostaldeko mendikatea eta Puget Sound ordokia daude. Cascade Range mendialdearen ekialdean ordoki eskualdea zabaltzen da: Columbiako ordokia (munduko labazko zelairik handienetakoa), arroila sakonak eratzen dituzten bi ibaik zeharkatua. Gailur garaienak, sumendi itzaliak, Cascade Range mendikatean daude: Rainier, 4.391 m; Adams, 3.751 m. Orografia aldetik oso lurralde ikusgarria da eta parke nazional ugari ditu: Olympic, Rainier mendia, Grand Couleeko inguruak. Columbiako ibarra lehorra da oso, baina estatuaren ekialdeko klima epelagoa eta hezea da.

## Historia 
1774-1775 urteetan iritsi zen lehen europarra, Juan Pérez espainiarra. Oregongo parte zen 1853. urtean lurralde autonomo egin zen arte. 1889. urtean Estatu Batuetako 42. estatu bihurtu zen.

## Ekonomia 
Nekazaritza oso oparoa da: garia, garagarra, fruitu arbolak, patata eta azukre kanabera dira gehien lantzen diren gaiak eta abere hazkuntzak (behi azienda) ere garrantzi handia du. Basogintza (lur ekoizpenari dagokionez 3. estatua da), meategia (ikatz, magnesio, beruna, zinka eta uranio hobi handiak) eta industria (hegazkingintza, zurgintza, papergintza, janari industria, kimika industria, metalurgia, nekazaritzarako makineria, tresneria elektrikoa eta mekanikoa) halaber, lehen mailako ekonomia jarduerak dira. Ibaietan indar-etxe asko ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pennsylvania

**Pennsylvania** Ameriketako Estatu Batuetako ipar-ekialdeko estatu bat da. Hiriburua Harrisburg du, baina hiri nagusia Filadelfia da. Guztira, 12,5 milioi biztanle dituenez (2007), Estatu Batuetako estatu jendetsuenen artean seigarrena da. 119.283 km2 ditu.

## Geografia 
### Mugak 
Mugakide hauek ditu: iparraldean, Erie aintzira eta New Yorkeko estatua; ekialdean, New York eta New Jerseyko estatuak; hegoaldean Delaware, Maryland eta Mendebaldeko Virginia; eta mendebaldean Mendebaldeko Virginia eta Ohio.

## Historia 
[thumb|ezkerrera|Pennsylvania fundatu zuen [William Penn ingelesaren eta Tamanend algonkin buruzagiaren arteko ituna irudikatzen duen margolana, Edward Hicksek 1847an egina.]]

Pennsylvanian algonkin herriak bizi ziren europarrak hara iritsi zirenean. Suediarrek (1643) eta alemaniarrek (1647) ezarri zituzten lehen kolonia europarrak, baina 1664an ingelesak nagusitu ziren lurralde honetan. 1681ean, William Penn kolonoaren jabego bihurtu zen.

XVIII. mendean borroka latzak izan ziren jatorrizko biztanleen —alegia, indiarren— eta europarren artean (1754-1763, frantses eta indiarren arteko gerra). Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerraren atarirako, Pennsylvania gune nagusia zen ekonomian, politikan eta arlo militarrean, eta han egin ziren Kontinenteko Biltzarraren lehenengo eta bigarren bilkuraldiak (1774 eta 1775-1776). Filadelfian izenpetu zuten, halaber, Estatu Batuen Independentziaren Aldarrikapena eta Konfederazioko hiriburu bihurtu zen (1783-1789).

Sezesio Gerra hasi zenean (1861), gune militar garrantzitsua egin zuten Pennsylvania, eta Gettysburg hirian eskuratu zuten batasunaren aldekoek gerrako garaipen sonatuenetako bat. Gerra amaitutakoan, lehen mailako industria, merkataritza eta finantzagune bilakatu zen Pennsylvaniako estatua.

## Ekonomia 
[thumb|Behinola Estatu Batuetako bigarren altzairugile handiena izandako Bethlehem Steel konpainiaren fabrika, [Bethlehem (Pennsylvania)|Bethlehem hirian. Argazki hau fabrika eraitsi baino lehentxoago hartu zuten, 2009an; Sands BethWorks kasino erraldoia eraikitzeko tokia egin zuten, horrela.]]

Ekonomia jarduera nagusiak dira nekazaritza (garia, garagarra, barazkiak, artoa, fruitu arbolak, behi eta ardi azienda) eta, batez ere, industria (Pittsburgh da Estatu Batuek izan duten altzairugintzako lehen gunea). Lurpeko aberastasunen ustiakuntza (ikatz, petrolio eta gas hobiak) urritu egin zen Lehen Mundu Gerraz geroztik, baina industria mota asko garatu da hiri nagusien inguruan (Filadelfia, Pittsburgh, Bethlehem, Harrisburg): janari industria, kimika industria, tresneria elektrikoa, altzairugintza, ehungintza, automobilgintza. Filadelfia, Pittsburgh eta Erie dira estatuko portu nagusiak, eta lehen bi hirietan daude, halaber, bi aireportu garrantzitsuenak.

## Pennsylvaniar ospetsuak 
* Andy Warhol (1928-1987), margolaria.
* Noam Chomsky (1928-), hizkuntzalaria.
* Joe Biden (1942-), politikaria.
* Essie Hollis (1955-), saskibaloi jokalaria.
* Sharon Stone (1958-), aktorea.
* Matthew Fox (1966-), aktorea.

## Ikus, gainera 
* Amerikako Laku Handiak

## Kanpo estekak 
* Estatuko webgune ofiziala

## Erreferentziak
Oregon

**Oregon** Ameriketako Estatu Batuetako ipar-mendebaldeko estatu bat da. Hiriburua Salem da baina hiri nagusia, Portland.

Lurralde menditsua da: kostaldean Coast Range dago; Cascade Range mendiek iparretik hegora zeharkatzen dute estatu osoa; ekialdean ere mendi asko daude, adibidez, Blue Mountains eta Strawberry Mountains. Hegoaldea idorra da: han dago Great Sandy basamortua. Columbia ibaia da nagusia, Washingtonen eta Oregonen arteko mugan. Snake eta Willamette ibaiak haren adarrak dira. Mendebaldean, klima epela da; barnealdean, kontinentala.

## Ekonomia 
Meatze asko daude: urrea, kobrea, zilarra, burdina, nikela. Haietaz gainera, aipatzekok dira argindarra Columbia ibaiaren eta haren adarren inguruan; halaber, abere-hazkuntza, nekazaritza (garia, oloa, barazkiak, fruituak), arrantza (izokina), elikagaien industria, zurgintza eta elektrometalurgia.

## Historia 
Europarrek kolonizatu aurretik, amerindiar herriak bizi ziren Oregonen: wailatpuak, kalapuyak, yakonak, klamathak, atapaskoak eta beste. XVI. mendetik espainiarrak eta ingelesak kostaldean ibili ziren, eta barrualdea Robert Gray-k esploratu zuen 1792an. 1819an, Espainiak Oregonekiko zituen lurralde-eskubideak Estatu Batuei utzi zizkien.

1818an, Estatu Batuek eta Britainia Handiak izenpetutako hitzarmenak bi estatu horiei ematen zien Oregonen jabetza. Estatu Batuen eta Britainia Handiaren arteko liskarren ondoren, gaurko Washington eta Idaho estatuei dagozkien lurraldeak kendu zitzaizkion Oregon lurraldeari eta, Louis McLane AEBren ordezkari aritutako negoziazioetan, 1848an sortu zen gaur egungo mugak zituen Oregon, 1859an AEBko estatu bihurtzekoa. 1861ean urrea aurkitu izanak areagotu zuen kolonizazioa; indiarrak matxinatu ziren, baina 1889an menderatu zituzten.

## Kanpo estekak 
* Estatuko webgune ofiziala

## Erreferentziak
Oklahoma

**Oklahoma** Ameriketako Estatu Batuetako estatu bat da, Estatu Batuetako erdian kokatua. Estatuko hiriburua eta hiri nagusia Oklahoma Hiria da. Guztira 3.5 milioi biztanle inguru ditu 181.196 kilometro karratuetan. Hogeitazortzigarren estatu populatuena da, eta hogeigarren zabalerari dagokionez. Izena *okla* eta *humma* (jende gorria) hitz choctaw indiarretatik datorkio. Lurralde Indiarratik osatuta, 1907ko azaroaren 16an AEBetako 46. estatu bihurtu zen.

Gas natural, petrolio eta janariaren ekoizle garrantzitsua, Oklahomako ekonomia hegazkin, energia, telekomunikazio eta teknologia industrietan dago oinarriturik. Herrialdeko azkarren hazi den ekonomietakoa du. Oklahoma Hiria eta Tulsako metropoli guneetan kokatzen dira industria gehienak, eta biztanleen %60 inguru hor bizi dira.

Mendi txikiak, larreak eta ekialdean basoak edukita, Oklahomako lurralde gehiena AEBetako Lautada Handietan sartzen da, eguraldi gogorreko zonaldea hain zuzen ere. Alemaniar, irlandar eta britainiar jatorriak dira ohikoenak, indiarrekin batera. Izan ere, 25 hizkuntza indiar baino gehiago mintzatzen dira estatu horretan, edozeinetan baino gehiago.

Historikoki, behizainen bideak hortik igaro dira, baita hegoaldean kokatu nahi zirenenak ere. Gainera, gobernuek estatu honetan ere kokatu dituzte indiarrak. Bibliaren Gerrikoan barnan, kristau ebanjelikoen sinesmen hedatuek AEBetako estaturik kontserbadoreenetakoa bihurtzen dute, nahiz eta bozketa erroldetan Alderdi Demokraten zerrenda handiagoa den.

## Kanpo estekak 
* Allen Williamson Bridge, Oklahoma
* Politician Gary Richardson, Oklahoma
* [Representative Allen Williamson, Oklahoma](http://en.wikipedia.org/wiki/Allen_Williamson_(Representative))
* Politician John Jarman, Oklahoma
* Senator James Allen Williamson, Oklahoma
Estoniera

**Estoniera** (*eesti keel*) uraldar hizkuntza bat da. Estoniako ofiziala da eta 1,1 miloi hiztun inguru ditu. Uraldar hizkuntzen artean, finikoen azpitaldekoa da, finlandierarekin eta beste hizkuntza txikiago batzuekin batera.

## Historia 
* Lehen aztarnak **VIII. mende**koak dira, *Cosmographia* liburuan Aethicus Ister abadearen bidez ezagunak.
* **XIII. mende**an, testu zehatzagoak idatzi zituzten, tartean estonierazko pasarteak. *Liber Census Daniae* liburuan (1219-1220) 500 leku-izen inguru jaso zituzten.
* **XVI. mende**a: *Kullamaa* eskuizkribuan (1524-1528) lehendabiziko testu osoa agertzen da, bi otoitz barne hartzen dituena.
* **XVII. mende**a: Lehen gramatikak eta hiztegiak.
* **XIX. mende**a: Estonieraz idatzitako lehen gramatika (1884, Karl August Hermann). Garai hartan estoniarrak euren buruari *eesti* deitzen hasi ziren, *maarahvas* ("nekazari jendea") edo *maakeel* ("nekazari hizkuntza") hitzak erabili beharrean.
* **XX. mende**a: **Johannes Aavik**-ek literatura hizkuntza aberasteari ekin zion: dialektoetatik eta finlandieratik. **Johannes Voldemar Veski**-k hiztegia eta gramatika landu zituen, batik bat eredu estandar batua finkatuz. 1918an lehen hiztegi arautzailea kaleratu zuten. Errusiar okupazioaren urteetan (1940-1991), hizkuntza eta nazionalismoa oso lotuta egon ziren. 1978an Jaan Krossek kaleratu zuen *Keisri hull* ("Tsarraren eroa"), bere liburu ezagunena. 1995eko apirilaren 1ean indarrean sartu zen Hizkuntzaren Dekretua.

## Eredu batua eta dialektoak 
thumb|320px|Hizkuntza ez indoeuroparrak Europan
Eredu batua nagusiki iparraldeko dialektoetatik sortu zuten; hegoaldeko aldaerek (*Mulgi*, *Tartu*, *Võro* eta *Seto*), berriz, alde nabariak gordetzen dituzte.

## Hizkuntza 
:**MUSTA LIPU VALGUSES**

:Tule ümber on kogunend mõned.
:Ridva otsas must laperdav kalts.
:Ahnelt neelab mu saamatud kõned
:Sügistuule käes kahisev malts.

:Keegi sult suurt kirjaoskust ei nõua:
:Piisab, kui seinale kritseldad “A”.
:Veel plankusid lõhu, kui müüre ei jõua –
:Mu vaikiva heakskiidu pälvid sa taas

:Ja ikka ja jälle on lahus su soovid
:Sellest, mida sa tohid ja pead.
:Kui käimas on mässud ja revolutsioonid,
:Siis meiegi kohal. Me tõstame pead.

:Kui naine kord aeg avab meilegi süle.
:Öös süttivad silmad, kus peegeldus õud.
:Siis vaenlusetormid meist tuiskavad üle.
:Vihaselt rõhuvad tumedad jõud.

:Nüüd üheskoos hümni me laulame ööle,
:Sest öö meid ju varjab ja katab ka sind.
:Me laulame: “Julgesti, vennad, nüüd tööle!”
:Täis piirita ohvrimeelt leegitsev rind.

:Läbi riikluse ajastu lehvib see kangas,
:Must nagu lõpmatu maailmaruum.
:Kuni püsivad seadused, kohtud ja vanglad,
:Teil pilkavalt naeratab surnupealuu.

: Tõnu Trubetsky (Tony Blackplait)

## Kanpo estekak 
*  Estonierazko Institutua
*  Hizkuntzaz Estonica webgunean
*  Uralic Page webgunea
*  Euskara-Estoniera hiztegia (1.000 hitzekoa)
Ohio

**Ohio** Ameriketako Estatu Batuetako ipar-ekialdeko estatua da. Hiriburua Columbus da, baita hiri nagusia ere.

116.000 km2 ditu eta 11.590.000 biztanle (2014; AEBetako zazpigarren estaturik populatuena da).

## Hiri nagusiak 
# Columbus: 728.432 biztanle (2005).
# Cleveland: 461.324.
# Cincinnati: 317.361.

Beste bi hiri garrantzitsu: Akron eta Toledo.

## Geografia 
thumb|200px|ezkerrera|Ohioren mapa.

Erie aintziraren hegoaldean dago.

Lurralde laua da (473 m Bellefontaine mendiak, gainik garaienak). Ohio (Mississippi ibaiaren adarra) eta Scioto ibaiak igarotzen dira Ohio estatutik. Klima kontinental hezea du.

## Biztanleak 
Biztanle gehienak hirietan bizi dira; erlijioz protestanteak dira.

## Ekonomia 
[thumb|300px|[Cincinnatiko erdigunea gauez.]]

Ekonomia jarduera nagusiak industria eta nekazaritza dira. Industrian, autoak, pneumatikoak (Firestone, Goodyear...), laborantzarako makinak, makina elektronikoak eta itsasontziak egiten dira, besteak beste. Burdin olek eta petrolio findegiek ere garrantzi handia dute.

Ohioko industriaren garapenean zer ikusi zuzena izan dute aurkitu diren energia iturriek (ikatza, petrolioa eta gas naturala bertan ateratzen dira), eta komunikabide sare onak. Nekazaritza oso aurreratua du. Laborantzarako lurrik emankorrenak ipar-mendebaldean ditu; garia, artoa, tabakoa, soja eta mahatsa lantzen dira, batez ere; abeltzaintzan, berriz, ardiak, behiak eta txerriak.

## Ohiotar ospetsuak 
* Zane Grey (1872-1939), idazlea.
* Clark Gable (1901-1960), aktorea.
* Paul Newman (1925-2008), aktorea.
* Toni Morrison (1931-), idazlea.
* Harvey Pekar (1939-), komikigilea.
* Edwin Moses (1955-), atleta.

## Ikus, gainera 
* Amerikako Laku Handiak

## Kanpo estekak 
*  Ohioko estatuaren webgune ofiziala

## Erreferentziak
Nevada

**Nevada** Ameriketako Estatu Batuetako mendebaldeko estatu bat da. Hiriburua Carson city da. Guztira 2,5 milioi biztanle ditu (2007). Nevadako hiri nagusiak (biztanle gehien dituenetik hasita) Las Vegas, Henderson, Paradise, Reno, Sunrise Manor, North Las Vegas, Spring Valley, Sparks eta Carson City dira.

XIX. mendearen bukaeraz geroztik Iparraldeko eta Hegoaldeko euskal herritar asko joan izan da Nevadara artzaintzan lan egitera, eta euskaldun jatorriko jende asko dago, Reno inguruan batez ere. 1968an sortu zen, Reno hirian, Nevadako Unibertsitateko Center for Basque Studies saila, euskal kulturaren ikerketagune eta irakaskuntzagune garrantzitsua, William A. Douglas zuzendari duena.

## Geografia 
thumb|ezkerrera|Ameriketako Estatu Batuetako estaturik idorrena da Nevada.

### Mugak 
Nevadak mugakide hauek ditu: iparraldean, Oregon eta Idaho estatuak; ekialdean, Utah estatua; hego-ekialdean, Arizona estatua; hegoaldean eta mendebalean, Kalifornia estatua.

Arroa Handia izeneko ordoki zabalaren barruan dago; ordoki horrek Mendi Harritsuak banatzen ditu, eta mendikate eta muino asko ditu. Ibai nagusiak Humboldt eta Snake dira.

### Klima 
Klima lehorra da, oso beroa, eta neguan hotza.

## Historia 
XVI. mendearen bukaeran espainiarrek esploratu zuten, eta Espainia Berria erregeorderriaren barne egon zen. 1848an Mexikok Estatu Batuen esku utzi zuen lurraldea; 1850ean Utah estatuak beretu zuen. 1849tik aurrera jendetza handia iragan zen handik Kaliforniarako bidean, han urrea aurkitu omen zutela eta. 1861ean lurralde autonomoa izan zen; 1864an Ameriketako Estatu Batuetako estatu egin zen.

## Ekonomia 
Ameriketako Estatu Batuetako estaturik idorrena denez, lur gutxi lantzen da, eta lantzen dena ureztatzearen mende dago (zerealak, patatak; hegoaldean, tomateak eta fruituak). Abere hazkuntzak garrantzi handia du Nevadako ekonomian. Meatze asko dira: urrea, kobrea, beruna, zilarra, burdina, zinka, merkurioa, titanioa.

Industria: zurgintza, beiragintza, kimika gaiak, elektronika.

Turismoa garrantzi handiko alorra da; Las Vegasko eta Renoko kasinoek etekin handia ematen diote estatuari.

## Kanpo estekak 
*  Estatuaren webgune ofiziala
*  Center for Basque Studies

## Erreferentziak
Rhode Island

**Rhode Island** () Ameriketako Estatu Batuetako ipar-ekialdeko estatu bat da, Ipar-ekialdeko eskualdean, Ingalaterra Berria osatzen duteneko bat. Connecticutekin egiten du muga mendebaldean, Massachusettsekin iparraldean eta ekialdean, eta Ozeano Atlantikoarekin hegoaldean. Itsas-muga txikia du New York estatuarekin, Long Islanden ekialdean. Ameriketako Estatu Batuetako estaturik txikiena da eta biztanleria gutxien duen zazpigarrena,  biztanlerekin. Hala ere, 1790etik egin den zentsuetan etengabe hazi da biztanleria, eta dentsitaterik handiena duen bigarrena da New Jerseyren ostean. Estatuak izen bereko uhartetik hartzen du izena, nahiz eta bere eremurik handiena ez dagoen uhartean. Hiriburua eta hiririk handiena Providence da.

Amerikar natiboak Narragansett badiaren inguruan bizi ziren, kolono ingelesak XVII. mendearen hasieran iristen hasi aurretik. Rhode Island bakarra zen Hamahiru Kolonia Britainiarren artean, Massachusettseko badiako kolonian erlijio-jazarpenetik ihes egin zuen errefuxiatu batek, Roger Williamsek, sortu zuelako. Providence 1636an sortu zuen tokiko tribuei erositako lurretan, Ipar Amerikan gobernu esplizituki sekularra zuen lehen asentamendua sortuz. Rhode Island eta Providenceko Plantazioen kolonia disidente erlijioso eta politikoen eta marjinatu sozialen jomuga bihurtu zen ondoren, eta, horri esker, “pikaroen uhartea” goitizena hartu zuen.

Rhode Island 1774an Kongresu Kontinentala deitu zuen lehen kolonia izan zen, eta 1776ko maiatzaren 4an britainiar Koroarekiko leialtasunari uko egin zion lehena. Amerikako Iraultzaren ondoren, 1778ko otsailaren 9an, Rhode Island Konfederazioaren Artikuluak berretsi zituen laugarren estatua izan zen. Bere hiritarrak gobernu zentral ahulago baten alde zeudenez, Ameriketako Estatu Batuetako Konstituzioa idatzi zuen 1787ko konbentzioa boikotatu zuen, hasieran berresteari uko egin ziolarik; azkenean 1790eko maiatzaren 29an berretsi zuen, jatorrizko 13 estatuetatik azkena izanik.

## Iruditegia 

Image:Front view of Rhode Island State House.jpg
Image:Claiborne Pell Newport Bridge.jpg
Image:Salve-gates.jpg

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhode Islandeko konderrien zerrenda

## Kanpo estekak
Montana

**Montana**  Ameriketako Estatu Batuetako ipar-mendebaldeko estatua da. Izena gaztelaniazko *montaña* (mendia) hitzetik dator. Iparraldean 877 kilometroko muga du Kanadarekin. 380.800 kilometro koadroko eremua du, eta 2016an 1.042.520 biztanle zituen. Hiriburua Helena da, eta Billings hiri handiena.

## Geografia 
### Mugak 
Idaho mendebaldean eta hego-mendebaldean, Wyoming hegoaldean, Ipar Dakota ekialdean, Hego Dakota hego-ekialdean, Columbia Britainiarra ipar-mendebaldean, Alberta iparraldean eta Saskatchewan ipar-ekialdean

### Hidrografia 
Missouri ibaia eta horren adarrak igarotzen dira bertatik.

## Historia 
Frantsesek esploratu zuten 1743an, eta Estatu Batuetako lurraldea izan zen 1803an. Batasuneko 41. estatua izan zen (1889).

## Ekonomia 
Ekonomia nekazaritzan oinarritzen da, laboreetan batez ere. Abeltzaintzak eta meagintzak (kobrea, petrolioa, gas naturala, zilarra, urrea, zinka, manganesoa, harrikatza) ere garrantzia dute.

## Montanar ospetsuak 
* Gary Cooper (1901-1961), aktorea.
* David Lynch (1946), zinema eta telebista zuzendaria.
* Levi Leipheimer (1973), txirrindularia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Montanako estatuaren webgune ofiziala
Missouri

**Missouri** Ameriketako Estatu Batuetako mendebaldeko estatu bat da. Hiriburua Jefferson City (40.771 biztanle 2008an) da. Guztira 5,5 milioi biztanle ditu.

## Inguru naturala 
Mississippi ibaiak estatua zeharkatzen du Illinoisetik etorrita. Harekin, Missouri ibaiak —Ipar Amerikako luzeena da— munduko hirugarren ibai-sistemarik handiena osatzen du. Mendi Harritsuetan sortzen da eta estatua zeharka igarotzen du Kansas Citytik Saint Louiseraino.

## Hiri nagusiak 
Kansas City hiririk populatuena da (451.717 biztanle 2006an). Beste hiri nagusien artean, Saint Louis (350.800 biztanle) dugu.

## Missouritar ospetsuak 
* Mark Twain (1835-1910), idazlea.
* Harry S. Truman (1884-1972), AEBetako presidentea (1945-1953).
* T. S. Eliot (1888-1965), idazlea.
* Virginia Henderson (1897-1996), erizaina.
* Langston Hughes (1902-1967), idazlea.
* John Huston (1905-1987), zinemagilea.
* Robert Altman (1925-2006), zinemagilea.
* Chuck Berry (1926-), musikaria.
* Pat Metheny (1954-), musikaria.
* Kathleen Turner (1954-), aktorea.
* Israel Nash (1981-), musikaria.

## Kanpo estekak 
* Estatuko webgune ofiziala
Nebraska

**Nebraska** Ameriketako Estatu Batuetako estatu bat da, Estatu Batuetako erdian kokaturik dago. Bere hiriburua Lincoln da eta hiri garrantzitsuena Omaha. 2 milioi biztanle inguru ditu.

## Geografia 
Biztanleriaren bi herenak hiri ingurunean bizi dira. Gorabehera handirik gabeko ordokia da. Klima kontinental lehorra du; estepako landaredia da nagusi, oihan lurraldea (pinua eta haritza) mendebalera hedatzen delarik. Ibai sarea Missouri ibaiaren arroari dagokio eta ibai nagusia Platte da; ibai horren arroak lurraldearen hegoaldeko erdia hartzen du.

### Mugak 
Iparraldean Hegoaldeko Dakota; ekialdean Iowa eta Missouri; hegoaldean Kansas; hego-mendebalean Colorado eta mendebalean Wyoming.

## Historia 
K.a. 8000. urteko biztanleen aztarnak aurkitu dira Nebraskan. Europarrak agertu ziren garaian zenbait tribu estatuko sortaldean eta erdialdean modu erdi egonkorrean kokaturik zeuden han: ponka, omaha, ute eta pawnee. Nebraskako sartaldea beste leinu batzuen ehiza eremua zen: siux (oglala, brule); arapahoe, komantxe eta txeiene. XVI-XVIII. mendeetan espainiarrek eta frantsesek esploratu zuten. Estatu Batuek 1803an frantsesei erosi zieten Louisianarekin batera. 1867an Nebraska estatu federatu bilakatu zen. 1880 inguruan indiarren azken erresistentziagunea hautsi zuten.

## Ekonomia 
Nekazaritza ekonomia jarduera garrantzitsua da (biztanleriaren %26). Abeltzaintzak (behi azienda gehienbat) nekazaritza sarreren ia hiru laurden ematen ditu. Laborantza lurren eremua handitu da ureztatze sistemari esker. Nekazaritzako gai nagusiak: artoa, garia, zekalea, oloa, basartoa, etab.

* Industria: elikadura, makineria, kimika ekoizpenak, plastikoak, zur industria, etab.
* Mea baliabide nagusiak: petrolioa eta gas naturala.

## Pertsonaia ezagunak 
* Harold Lloyd (1893-1971), aktorea.
* Gerald R. Ford (1913-), AEBetako presidentea (1974-1977).
* Marlon Brando (1924-2004), aktorea.
* Alexander Payne (1961-), zinema zuzendaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Estatuko webgune ofiziala
Vermont

**Vermont** () Ameriketako Estatu Batuetako estatu bat da, Ingalaterra Berria eskualdean, ipar-ekialdeko Estatu Batuetan. Massachusettsekin egiten du muga hegoaldean, New Hampshirerekin ekialdean, New York estatuarekin mendebaldean eta Kanadako Quebecekin iparraldean. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen, AEBn biztanleria gutxien duen bigarren estatua. Seigarren estaturik txikiena da azalerari dagokionez. Bere hiriburua Montpelier da, AEBko estatu-hiribururik txikiena. Biztanle gehien dituen hiria Burlington da, hau ere AEBko estatu batean biztanle gutxien dituen hiririk populatuena. 

## Kanpo estekak
Adriatikoa

**Adriatikoa** edo **Itsaso Adriatikoa** Mediterraneoaren beso bat da, Italiar penintsula Balkanetako penintsulatik bereizten duena, eta Apeninoen mendilerroa Alpe Dinarikoen mendilerrotik. Hegoaldean Itsaso Jonikoarekin muga egiten du, bien arteko muga Otrantoko itsasartea delarik

132.000 km2-ko azalera du, 200 km-ko zabalera maximoa (mendebaldetik ekialdera), eta 800 km-ko luzera maximoa (iparraldetik hegoaldera). Batez beste 240 metro sakon da, eta sakonera maximoa 1.222 metrokoa du.

Mendebaldeko itsasbazterrean Italia dago, eta ekialdekoan Eslovenia, Kroazia, Bosnia-Herzegovina, Montenegro eta Albania.

Portu nagusiak, garraiatutako tonen eta bidaiarien kopuruari dagokionez, Venezia, Split, Rijeka, Ancona, Bari, Brindisi, Ploče, Durres, Ravenna eta Trieste dira.

Bertan itsasoratzen dira Po, Soča (Isonzo), Krka, Neretva, Drin, Bojana eta Vjosë ibaiak.

## Itsasbazterreko hiriak 
### Italia 
Hegoaldetik iparraldera:

* Brindisi
* Bari
* Pescara
* Ancona
* Ravenna
* Venezia
* Trieste

### Eslovenia 
* Koper

### Kroazia 
Iparraldetik hegoaldera:

* Rijeka
* Split
* Dubrovnik

### Albania 
* Durrës

## Uharteak 
Kroaziako kostaldetik gertu daude uharterik handienak: Cres eta Krk (biek ala biek 406 km2 inguruko azalerarekin), Brač (hirugarren zabalena 396 km2rekin eta altuerari dagokionez altuena). Irla kroaziar guztien artean 47 daude populaturik modu iraunkorrean.

Guztira 1.300 uharte edo irla daude, horietatik 1.250 inguru Kroaziakoak. Hortik kanpo, 100 baino gehiagok osatzen dute Veneziako hiria eta inguruneak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michigan

**Michigan** Ameriketako Estatu Batuetako estatu bat da, Aintzira Handien lurraldean. Estatu Batuetako mendebaldean dago kokatua. Bere hiriburua Lansing da baina hiri garrantzitsuena Detroit da. Guztira 10 milioi biztanle ditu. Biztanle gehienak hirietan bizi dira, hegoaldean.

## Ingurune naturala eta klima 
Lower eta Upper penintsulek osatzen dute. Klima kontinentala da, ez oso gogorra, Aintzira Handiak hurbil daudelako.

## Ekonomia 
Automobil industriaren mundu osoko gune nagusia Detroiten dago (Ford, General Motors, Chrysler). Meagintza, burdina, petrolioa. Altzariak.

## Biografiak 
* Michael Moore (1954-), zinema zuzendaria.
* Magic Johnson (1959-), saskibaloi jokalaria.

## Kanpo estekak 
*  Michigango Estatuko webgunea

## Erreferentziak
Mexiko Berria

**Mexiko Berria** Ameriketako Estatu Batuetako hego-mendebaldeko estatua da. Hiriburua Santa Fe du, baina hiri garrantzitsuena Albuquerque da. 315.194&nbsp;km2 ditu eta 2007an, 1.969.915 milioi biztanle zituen. Ingelesa eta gaztelania hizkuntza erabilienak dira eta biztanle gehienak protestanteak dira, katoliko asko ere dagoen arren.

[thumb|ezkerrera|Zubia, [Rio Grande|Grande ibaiaren arroilaren gainean.]]

## Geografia 
Coloradoko goi-ordokiaren zati bat eta Mendi Harritsuen hegoaldea hartzen du. Klima kontinentala da, eta euri gutxi egiten du. Grande ibaia eta Pecos, aurrenekoaren ezkerraldeko adarra, aipagarrienak dira.

## Ekonomia 
Nekazaritzak ez du munta handirik, lurraren eta klimaren ezaugarrien ondorioz. Hala ere, kotoia, laboreak-eta lantzen dira. Abeltzaintzan, ardiak, behiak eta txerriak nagusi dira. Meagintzan, uranio hobi handiak nabariak dira eta, horiez gain, petrolioa, gasa, ikatza... Industrian, petrolio findegiek, zentral nuklearrek eta elikagaiek garrantzi handiena dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak