open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Filo Braccio herrixka

**Filo Braccio herrixka** Antzinako Brontze Aroko kokalekua da, Siziliako Filicudi irlan kokatutakoa.
Luici Bernabò Break aurkitu zuen 1959an, eta berraztertua izan zen 2009an. Herrixka Capo Grazianoko kulturaren lehen faseari dagokio.
Herrixka txabolez, kortez eta biltegiz osatuta zegoen. Hauen oinplanoa obalatua zen, harriz eta uharriz egindakoa. Gaur egun, kostaren higadura dela eta, herrixkaren zati bat desagertzen ari da. Dirudienez, kokalekua bi aldiz populatu eta zaharberritu zen.
Txabolen luzera 5 metroraino heltzen zen. Iparraldeko harresiak lurrari eusten zion. Txabolen barrualdeko espazioa banatuta zegoen, lurzoruak buztinez eginda zegoen, uharri eta zeramika geruza baten gainean, lurzoruari isolamendua emateko.
Aurkitutakoaren artean, zeramika puxkak daude, lapikoak, uharriak eta hainbat tamainatako edalontzi.
Biztanleak, defentsarako egoera hobeen bila, Capo Graziano herrixkara mugitu ziren.
## Filo Braccioko katilua 
Filo Braccioko herrixkatik dator Capo Grazianoko kulturaren aurkikuntzarik interesgarrienetako bat, hau da, grabazioekin apaindutako katilu bat, “F” txabolaren inguruan aurkitu zena. Katilu honen garrantzia datza Italiako historiaurreko adibiderik antzinena izatean (I. Graziano). Hala ere, arras ezberdina da erkatuz gero, Capo Grazianoko kulturaren ohiko aurkikuntzekin. Diseinuan gizaki bat agertzen da beso zabalik dituena. Nabari denez, irudikatutakoa estilizatua da. Itsas uhinak, adibidez, sigi-sagazko lerroak dira; eta itsasontziak adierazten dira marra horizontalak beste bertikal batzuekin. Gizakia ez dago argi pertsona edo jainko bat denentz, eta ez dago jakiterik itsasontziak datozen edo joaten diren. Edonola ere, irudikapen konplexu bakarra da, konparatzen badudu II. faseko zeramikaren lerro bakunekin.

## Iruditegia 

File:Tazza su cui è disegnato un uomo, barche e mare 1.jpg|sinistra|miniatura|200px|Capo Grazianoko katilua. Grabazioak: gizaki bat, itsasontzi bat eta itsasoa
File:Schema del villaggio di Filo Braccio.jpg|200px|Filo Braccio herrixkaren ezarpena

## Bibliografia 
* MARTINELLI, Maria Clara (2015): Filicudi nell'età del bronzo|Regione Siciliana argitalpena http://www.regione.sicilia.it/beniculturali/dirbenicult/info/pubblicazioni/Lipari/Guida_Filicudi_ITA.pdf 2019.05.23an kontsultatutakoa.
* MARTINELLI, Maria Clara; FIORENTINO, Girolamo; PROSDOCIMI, Benedetta; D’ORONZO, Cosimo; LEVI, Sara T.; MANGANO, Gabriella; STELLATI, Angela; WOLFF, Nicholas: Nuove ricerche nell’insediamento sull’istmo di Filo Braccio a Filicudi. Nota preliminare sugli scavi 2009|Origini aldizkaria, |XXII liburukia, Nuova Serie IV, 2010: 285-31

## Kanpo estekak 
* FILICUDI. LENTICCHIE PREISTORICHE A FILO BRACCIO|sito=www.filicudisaloon.it|accesso=2018-01-06
San Luigi dei Francesi

**San Luigi dei Francesi** ( italieraz, San Luis Frantsesena) Erromako eliza katoliko bat da, izen bereko plazan kokatua, Piazza Navona-tik gertu dagoena. Erromako frantziarren komunitateko eliza nazionala da.

Eliza Giacomo della Porta arkitektuak diseinatu zuen eta Domenico Fontanak zuzendu zuen eraikuntza 1518 eta 1589 urteen artean. Lehenengo harria Giulio de Medici kardinalak jarri zuen, gero Klemente VII.a aita santua izango zenak.

## Frantziarekin lotura 
Frantziako errege eta nobleen babesarekin egin zen lana, horien artean: Henrike II.a, Henrike III.a, eta Katalina Medici. Frantziako Erromako eliza nazionaltzat jotzen da. Konsagratua dago Andre Mariaren, Dionisio Areopagitaren eta San Luis Frantziako errege santuaren izenetan.

Frantziako pertsonaia historiko asko agertzen dira barruko ikonografian, hala nola San Luis bera, Karlomagno, Santa Klotilde, San Denis Pariskoas eta Klovis I.a.Erromako frantziarren komunitateko pertsonaia ehorzketa lekua ere bada eliza hau. Horien artean daude, Pauline de Beaumont, Chateaubrianden maitalea;Frederic Bastiat ekonomista, edo Claude Gellee margolaria.

Frantziak Egoitza Santuan duen enbaxadak elizaren administrazioan parte-hartze zuzena du, eta ohituraz, elizako kardinal titulua Parisko artzapezpikuak dauka.

## Caravaggioren margolanak 
Elizako artelanen artean, Contarelli kaperakoak nabarmentzen dira: San Mateo apostoluari dedikatutako kapera da, eta Caravaggio Barrokoko maisuaren hiru margolan eder daude han, 1599 - 1600 urteetan eginak:

* *San Mateoren deia*
* *San Mateoren inspirazioa.*
* *San Mateoren martirioa.*
## Iruditegia 

Fitxategi:Michelangelo Caravaggio 040.jpg|'San Mateoren deia*
Fitxategi:The_Inspiration_of_Saint_Matthew_by_Caravaggio.jpg|*San Mateoren inspirazioa.*
Fitxategi:The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|*San Mateoren martirioa.''
Fitxategi:San Luigi dei Francesi (Rome) - Ceiling HDR.jpg|Sabaiko ikuspegi bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
David Friedrich Strauss

thumb|260px| David Friedrich Strauss.
**David Friedrich Strauss** (Ludwigsburg hiria, 1808ko urtarrilaren 27a - *ib.*, 1874ko otsailaren 8a) alemaniar filosofo eta teologoa izen zen.

Hegelzale gazteak edo Hegelen jarraitzaile ezkertiarren artekoa eta Ferdinand Christian Baur-en jarraitzailea izan zen. Alemanian berandu hasi zen arrazionalismotik, Hermann Samuel Reimarus- ek hasitako Jesus historikoaren bilaketa zaharrari bultzakada eman zion.

*Das Leben Jesu, kritisch bearbeitet* ("Jesusen bizitza, kritikoki landua", 1835-1836), bere obrarik garrantzitsuena izan zen. Bertan, Ebanjelioak ipuin mitikoak direla planteatzen du, arrazionalki azaldu ezin diren elementuak edukitzeagatik. Baina ez dira falsifikazioarengatik sortzen, Reimarusek azaldu zuen moduan, baizik eta, mentalitate pre-zientifiko eta pre-filosofikotik ideia teologikoak narrazio estilo batean adierazteko beharragatik. Beraz, teologia eta fede liburu bezela hartu behar dira, inolako balio historikorik gabekoak. Mitifikazio hau, dagoeneko, Ebanjelu sinoptiko zaharrenetan agertzen da, Straussen arabera Mateo eta Lucasenak direnak, eta baita, Markosrenak ere. Bere esanetan, azkenengo hau, aurreko bi horien laburpena da.

Markos, Mateo eta Lukasen laburpena denaren hipotesia 1838an baztertuko da, eta orduan bi iturrien teoria kontuan hartuko da.

Straussek dioenez, mitifikazioaren fenomenoa gehienetan San Joanen Ebanjelioaren arabera dago. Honek esan nahi du, **Strauss-en** ekarpenetan oinarrituta, Jesus historikorako sarbide iturri gisa baztertzen dela.

Strauss teologiara itzuli zen 1862an, HS Reimarus bere biografia argitaratu zuenean. Bi urte beranduago, 1864an, *Jesusen bizitza* *alemaniar* *herritarentzat* ( *Das Leben Jesu fur volts of bearbeitet* ) (XIII. Edizioa, 1904) argitaratu zuen. Lan honek ez zuen bere lehen liburuaren antzeko efektua izan, baina Strauss-ek kritika positibo asko izan zituen, eta Strauss-ek *Die Halben und die Ganzen* liburuxkan erantzun zituen. Liburuxka honetan Daniel Schenkel eta Ernst Wilhelm *Hengstenberg-en* aurka zuzendu zuen . Bere liburua, *fedearen Kristo eta historiaren Jesus* *(Der Christus des Glaubens der Geschichte und der Jesus,* 1865), Schleiermacherren irakurketen kritika zorrotza da. hain zuzen ere, Schleiermacherren jesusen biziari buruzkoak, zein orain dela gutxi argitaratu dira. 1865tik 1872ra bitartean, Strauss Darmstadten bizi izan zen, eta 1870ean Voltairen bere irakurketak argitaratu zituen.

## Erreferentziak 
* Artikulu honen edukia *Universal Free Encyclopedia-n* argitaratutako '''''' bateko materiala biltzen du, Creative Commons Share-Equal 3.0 lizentziarekin argitaratuta.

## Ikus, gainera 
* Ludwig Feuerbach
* Hegelzale gazteak
Víctor López Ibáñez

**Víctor López Ibáñez** (Logroño, Errioxa, 1997ko maiatzaren 12a) futbolaria da. Alaves taldean ibilitakoa. Eskuin hegalean aritzen da.

## Kirol Ibilbidea 
*2023ko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak
Gaizka Larrazabal

**Gaizka Larrazabal Goikoetxea** (Bilbo, Bizkaia, 1997ko abenduaren 17a) Euskal Herriko futbolaria da. 

## Biografia 
Aitor Larrazabal jokalari ohi eta entrenatzailea denaren semea da. Normalean eskuin hegalean aritzen da. Lauro Ikastolan eta Danok Baten hezi zen. 2017an Athleticek fitxatu zuen bere bigarren taldean jokatzeko. Bi denboraldi pasatu ondoren Bilbao Athleticen, lehen talde zurigorrira igo zen 2019ko udan. Ez zuen lortu lekua mantentzea eta hurrengo denborladian Zaragozak fitxatu zuen. Amorebietan jokatu zuen lagatua Bigarren mailan

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Mein liebster Feind - Klaus Kinski

***Mein liebster Feind - Klaus Kinski*** (alemanez, *Nire etsai maitea, Klaus Kinski)* 1999an egindako film dokumentala da, Werner Herzog alemaniar zuzendariak egina Klaus Kinski aktorearekin eduki zuen harreman trumoitsuaren ingurukoa.

Klaus Kinski aktoreak eta Werner Herzog zuzendariak bost filmetan egin zuten lan elkarrekin. Amazoniako trilogia deitu izan dena, "*Agirre* edo *Jainkoaren* *haserrea*", "Fitzcarraldo" eta "Cobra Verde", bien arteko elkarlanetik ateratako perlak dira. "Nere etsai maitea" honetan Herzogek harekin egindako ibilbidearen errepasoa egiten du Kinski hil eta 8 urtera, aktore eta pertsona ero bezain harrigarri baten biografia bere erara osatuz. Trilogiaz kanpoko beste bi filmak izan ziren *Nosferatu: Phantom der Nacht* (1978) eta *Woyzeck* (1978).

Etsaigoa, haserreak eta egoera zailak erakusteaz gain, Herzogek Kinskiren talentuari zion errespetu handia ere ikusi daiteke dokumentalean. Horretarako elkarrizketatu zituen Eva Mattes (*Woyzeck*) eta Claudia Cardinale (*Fitzcarraldo*) . Emakumezko bi aktore hauekin egindako elkarrizketak iradokitzen dute Kinskik alde lasaiago bat ere bazuela. Pelikularen azken sekuentzian, Kinski tximeleta batekin jolasten ikusten dugu Peruko oihanean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fred Akuffo

**Frederick William "Fred" Kwasi Akuffo** (Akropong, Urre Kosta, 1937ko martxoaren 21a - Akkra, 1979ko ekainaren 26a) ghanatar militarra eta politikaria izan zen. 1979-1981 bitartean Ghanako Errepublikako presidentea izan zen.

## Bizitza 
Fred Akuffo Akropongen jaio zen, 1937ko martxoaren 21ean. 1957an armadan sarturik, Ingalaterran eta Indian osatu zituen bere ikasketak. Komandante maila erdietsi zuen 1974an, eta Defentsaren Estatu Nagusiko buru izendatu zuten 1976an. 1978ko uztailaren 5ean, Ignatius Kutu Acheampong presidentea eraitsi zuen estatu kolpea zuzendu, eta estatuburu bilakatu zen. Horren ondoren, hauteskundeak antolatzeari ekin zion, baina 1979ko ekainaren 4an Jerry John Rawlingsek beste estatu kolpe bat jo eta kargugabetu zuen. Atxilotua izan zen, eta 1979ko ekainaren 26a fusilatu zuten Akwasi Afrifa presidente ohiarekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jesus Areso

**Jesus Areso Blanco** (Cascante, Nafarroa Garaia, 1999ko uztailaren 2a) Euskal Herriko futbolaria da. 

## Biografia 
Eskuin atzelari lanetan aritzen da. Bere anaia nagusia den Javi ere futbolaria da. Bere jaioterriko Aluviónen hezi zen 2014rarte, Osasunako harrobira batuz. Bere gazte ibilbidea bukatuta, Athleticek fitxatu zuen Bilbao Athleticen jokatzeko. 2019ko maiatzan Euskal Herriko selekzoiarekin jokatu du Panamaren aurka. Athleticen egon ondoren, Osasunara itzuli zen 2021eko udaan, bost denboraldirako kontratua sinatuz. 2025eko uztailean Athleticek fitxatu zuen 12.000.000 € truke. 2025 Abuztuaren 17an debuta egin zuen talde zurigorriarekin San Mamesen jokatutako lehen mailako 1.jardunaldian, Sevillaren aurkako 3-2 garaipenean.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 30ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Stan Wawrinka

**Stanislas Wawrinka** (Lausana, 1985eko martxoaren 28a) suitzar tenis jokalaria da.

Grand Slamaren hiru txapelketa irabazi ditu (Australiako Irekia 2014an, Roland Garros 2015ean eta AEBetako Irekia 2016an).
2008ko Udako Olinpiar Jokoaken bikoitz txapelketako urre domina irabazi zuen ere Roger Federerekin.
Bizitzaren zentzua

[thumb|right|500px|[Paul Gauguinen margoa: ''"D'où venons nous, que sommes nous, où allons nous?"*. 1897.]]

**Bizitzaren zentzua** existentziak edo bizitzak duen esanahiaren eta helburuaren inguruko galdera filosofiko bat da. Hari lotutako galderak honakoak izaten dira:
* Zein da bizitzaren zentzua?
* Zergatik gaude hemen?
* Zein da existentziaren xedea?
* Zer da bizitza?

Galdera horietarako hamaika erantzun proposatu izan dira historian zehar, oinarri kultural eta ideologiko askotatik. Bizitzaren zentzuaren bilaketak gogoeta filosofiko, zientifiko, teologiko eta metafisiko asko sortu ditu. Herri eta kultura bakoitzak erantzun desberdina eman diote galderari.

Bizitzaren zentzuari buruzko espekulazioak existentziaren, gizarte harremanen, kontzientziaren eta zoriontasunaren behaketa filosofiko eta erlijiosoetatik eta galdera zientifikoetatik abiatuta sortu izan dira. Beste kontzeptu batzuk ere sartuta daude gogoetan, esaterako esanahia, ontologia, balioa, xedea, etika, ongia eta gaizkia, erabakimen askea, jainkoaren edo jainkoen existentzia, arima eta beste mundua. Ikuspuntu zientifikotik, batez ere unibertsoari buruzko egitate eta gertaera enpririkoak aztertzen dira, bizitzaren "nolakotasuna" azaltzen saiatzen diren testuingurua eta parametroak aztertuta. Zientziatik baita ere, ongizatearen bilaketa eta moraltasunaren kontzeptua azaltzeko gomendioak eta ikerketak egiten dira. Ikuspuntu humanistikotik, galdera "Zein da *nire'' bizitzaren zentzua?" izan ohi da egindako galdera.

## Mendebaldeko perspektiba filosofikoak 
Platon eta Aristoteles izan ziren Antzinako Greziako filosofo nagusietakoak galdera hauei erantzun nahian. Atzetik, zinismoa, zirenaikoak, epikureismoa eta estoizismoa etorri ziren.

Argien Garaian, Immanuel Kant, Jean-Jacques Rousseau, Adam Smith eta John Locke nabarmendu ziren. XIX. mendean, bestela, utilitarismoan Jeremy Bentham eta nihilismoan Friedrich Nietzsche, Martin Heidegger eta, aurrerantzean, Albert Camus aipatzekoak dira.

XX. mendean, pragmatismo, teismo, absurdismo, humanismo sekular, positibismo logiko, postmodernismo, panteismo eta gorputzaren filosofia irakurtzekoak dira.

## Kanpo estekak 
*"Meaning of life: The Analytic Perspective".
Urundiru

thumb|Gasteiz XVIII. mendean.
[thumb|[Garia Olarizuko soroetan, Gasteiz kanpoaldean.]]

**Urundirua** Araban XV. mendetik XVIII. mendera indarrean egon zen zerga bat izan zen, garaiko gaztelerazko idazkietan ere euskaraz aipatzen dena. Irin edo urunaren (mendebaldeko euskarazko forma) gaineko zerga bat zen, Gasteizko hiriak inguruko herrixketako nekazariei ordainarazten zuena.

## Ezaugarriak eta historia 
Gasteizko hirian irinaren gaineko zerga bat zegoen, gari eta irin kontsumoari ezarritakoa: irina pisu publiko batean pisatu behar zen, eta horregatik ordaindu beharra zeukaten gasteiztarrek. Baina inguruko herrixketatik ez zuten pisu publikora joan beharrik, eta nekazari horientzat beste zerga hau aplikatzen zen. Nekazari guztiek ordaindu behar zuten, herrixketako biztanlego osoak praktikan: gizonek, emakumeek, zazpi urtetik gorako neska-mutilek eta neskame eta morroiek, kapare izan arren. Zergak iraun zuen mendeetan zenbatekoa pertsonako hiru marabeditik zazpiraino igo zen, baina ohikoa izan zen pertsonako bost marabedi biltzea.

1420. urtetik dago dokumentatua zerga hau. Gasteiz inguruko nekazariek oso injustutzat zeukaten, eta protestak ere egin izan ziren. Zerga oso berezia zen Gaztelako testuinguruan, eta ez da adibiderik ez erresuma horretan ezta Aragoikoan ere. Antzeko adibideak Italiako iparraldeko hiri batzuetan aurki daitezke, gertuenera.

Nekazariek legezko demanda bat ere aurkeztu zuten Gaztelako Erregearen Kantzelaritzan 1508. urtean, baina 1513an epaileek hiriaren alde eta nekazarien kontra egin zuten. Harrezkero, 1705. urtera arte iraun zuen urundiruak. 18. mendearen lehen erdian eten bat egon zen, baina 1753an Gasteizko oligarkiak berriz jarri nahi izan zuen martxan, modu oso zorrotzean gainera, mende erdiko salbuespenean ordaindu ez zena kobratu nahi izan baitzuten, biziei eta hil zirenei berdin. Baldintza horiekin, azkenean, urundiruak ez zuen aurrera egin eta urte gutxitara Gaztelako Kontseiluak zergaren kobrantza eten zuen.

## Bibliografia 
* Díaz de Durana, José Ramón, *Urundiru. El dinero de la harina de las almas muertas de Vitoria (ca. 1420-1760)*, Euskal Herriko Unibertsitatea, 2019, ISBN: 978-84-1319-035-8

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harri-kartoi

thumb|Urjauzia harri-kartoizko egitura batean.

**Harri-kartoia** da papera edo kartoia igeltsu eta olio lehortzailearekin nahastuz eginiko orea, zurruntasun handiko objektuak moldatzea ahalbidetzen duena. Antzerki eta filmetako atal eta atrezzoetarako ere erabiltzen da, baita ere Valentziako Falletako jaietan ninot ezagunak egiteko.

Harri-kartoi gogorragoak erabiltzen dira halaber jolas-parke askotako gezurrezko formazio geologikoak egiteko.

Euskarazko hiztegiek harri-kartoi forma hobesten dute, baina Egungo Euskararen Hiztegian ikusten den erabilera errealean, ohikoagoak dirudite *kartoi-harri* eta *kartoiharri* formek. Hedaduraz, terminoak faltsutasun agerikoa ere esan nahi du, atrezzo merkeetan igarri egiten denez harri-kartoiaren faltsutasuna. Esate baterako: "Zure aurpegiak kartoiharrizko mozorro zuria dirudiela...", idatzi izan du Joseba Sarrionandiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1956ko Eurovision Abesti Lehiaketa

**1956ko Eurovision Abesti Lehiaketa** urtero ospatzen den Eurovision Abesti Lehiaketaren inaugurazio edizioa izan zen. Luganoko Teatro Kursaal antzokian ospatu zen, Suitzan, maiatzaren 24an. Aurkezlea Lohengrin Filipello izan zen.

Europako Irrati-Telebista Batasunak ekoitzia, musika lehiaketa paneuropearra Sanremoko kantu jaialdian oinarritu zen. Lehen edizioan zazpi herrialde izan ziren partaide, eta herrialde bakoitzak bi abesti aurkeztu zituen. Herrialde bakoitzeko bi epaimahaikidek isileko botoa eman zuten, gustokoen zuten kantua erabakitzeko. Garailea besterik ez zen eman ezagutzera, Suitzako Lys Assia "Refrain" kantuarekin hain zuzen. Arau hauek ez ziren inoiz berriz erabili.

## Lehiaketa 
## Kanpo estekak 
*  Eurovision webgune ofiziala
Luis Miguel Domínguez

**Luis Miguel Domínguez Mencía** (Madril, 1963ko otsailaren 16a) naturalista, telebistako zuzendaria eta Penintsulako Iberiar otsoen defentsan ezaguna egin den militantea.

## Biografia 
Dominguezek urte asko darama izadiarekin lotuta dauden aktibitate desberdinekin. Erakunde ekologista batzuen partaidea izan da, besteak beste, Adena/WWF, Greenpeace, Survival International eta WATU. Gaur egun Lobo Marley elkartearen burua da; azken honen helburua otsoaren (*Canis lupus signatus*) defentsa izan da eta horretarako sarritan epaitegietara jo egin du. Horregatik ere sarritan ehiztarien lobbyren erasoak jasan ditu. Asociación de Productores de Documentales de Historia Natural (ADHN) delakoaren lehendakariordea izan da, bestetik.

Enpresa desberdinetan ere aritu da: 2009an sortua Avatar Wildlife Docs lantegi ekoizlearen presidentea izan da; 2010ean Tembo Films SL izena hartu zuen. Lantegi hauek arazo ekonomiko handiak izan zituzten eta, azkenik, enbargatuak izan ziren. 2015ean Gabinete de Historia Natural SL sortu zuen.

2015eko Espainiako hauteskundetan Podemos koaliziorako eskatu zuen botoa.

2019ko maiatzaren 18an iktus larri bat pairatu zuen.

## Obra 
### Telebistako dokumental saioak 
* *Fauna callejera*
* *Vietnam, vida tras la muerte*
* *Amazonia, última llamada*
* *Espacios naturales*
* *Vive la vía*
* *Descubre tus Cañadas*
* *Tesoros del Sur*
* *De campo y sin merienda*
* *El naturalista en casa*
* *El show de los récords*
* *La mirada de Anselmo*
* *El toro amigo*
* *Naturalistas*
* *Bio-diario*
* *Aquí la Tierra*

### Dokumentalak 
* *Korubos. Morir matando*
* *Invasores*

### Liburuak 
* *Guía de la fauna callejera*
* *Fauna callejera*
* *Andar por el bajo Manzanares*
* *Tierra nuestra, vida nuestra*
* *¿Quieres ser naturalista?*
* *Encuentros con lobos* (beste egileekin batera)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Lobo Marley elkartearen webgunea.
* :Gabinete de Historia Natural taldea.
* :Otsoaren aldeko kanala Youtuben.
* :Luis Miguel Domínguezen orria Facebooken.
Bronisława Wajs

**Bronisława Wajs** goitizenez **Papusza** (Lublin, 1908 &ndash; Inowrocław, 1987) izan zen poloniar poeta eta abeslaria bat, etniaz ijitoa.

Ijito nomaden familia batean jasio zen. *Papusza* goitizenarekin egin zen ezaguna, eta izengoiti horrek esan nahi du *"panpina"* erromanieraz, poloniar erara idatzita. Papusza izan zen Polonian bere lana argitaratu zuen aurreneko olerkari ijitoa, bere komunitateko emakumezkoaren irudi tradizionalari aurre eginez.

Bere idatziez 30 bilduma baino gehiago argitaratu zituen zeinarekin deskribatu zituen Roma herri ijitoaren bizitz eta sufrimenduak. Azken horien artean, nazismoak bultzatutako erromanien genozidioaren edo Porraimos aroaren testigantza ere eman zuen. Hala ere, bere lanaren fama 40 urte zituela jaso zuen.

Pertsonaiaren bizia kontatzen du Joanna Kos-Krauze eta Krzysztof Krauze zuzendutako Papusza filmak(2013).

## Kanpo estekak 
Papusza (2013)

## Erreferentziak
Papusza (argipena)

**Papusza** izenez uler dezakegu:

* **Bronisława Wajs** poloniar olerkari ijitoa, goitizen hori zuena.
* **Papusza filma**, 2013koa, Bronisława Wajsi buruzkoa hain zuzen ere.
Psittacosaurus

**Psittacosaurus** dinosauroen genero bat izan zen, gaur egungo Asian Kretazeo Goiztiarrean bizi zena.

## Filogenia 
## Kanpo estekak
Pecker Dunne

**Patrick "Pecker" Dunne** (Castlebar, Mayo konderria, 1933ko apirilaren 1a - Killimer, Clare konderria, 2012ko abenduaren 19a), irlandar musikari eta seanchaí bat izan zen.

Irlanda osoko irlandar banjo tenore jotzaile nabarmenetakoa izan zen, gainera biolin jotzaile bikaina ere bazen, eta melodeoi akordeoia eta gitarra ere jotzen zituen.

Mayo konderrian jaio zen, Wexford konderrian jatorria zuen irlandar ijito familia ibiltari batean, bere aitak biolina jotzen zuen. Dublin hiriburuko Drimnagh auzoan bizi izan ziren.

Elkarte Atletiko Gaelikoaren kirol ekitaldi ugaritan jo zuen, bereziki Munster probintzian. Irlandaz gain, Ingalaterra, Frantzia, Australia eta New York hirian jo zuen, azken hiri horretan The Dubliners taldearekin batera.

Clare konderriko Killimer udalerrian emaztea eta beren lau haurrekin bizi izan zen. 79 urterekin hil eta Killimer udalerritik hurbil dagoen Burrane herrian hilobiratua dago.
1957ko Eurovision Abesti Lehiaketa

**1957ko Eurovision Abesti Lehiaketa** urtero ospatzen den Eurovision Abesti Lehiaketaren bigarren edizioa izan zen. Frankfurt am Maineko Großer Sendesaal des hessischen Rundfunks aretoan ospatu zen, Mendebaldeko Alemanian, martxoaren 3an. Aurkezlea Anaid Iplicjian izan zen.

Garailea Corry Brokken nederlandarra izan zen, "Net als toen" kantuarekin. Hamar herrialdek hartu zuten parte, lehen edizioan baina hiru gehiagok: Austria, Danimarka eta Erresuma Batuak egin zuten lehen agerraldia.

## Lehiaketa 
## Kanpo estekak 
*  Eurovision webgune ofiziala
Seanchaí

**Seanchaí**, pluralez *seanchaithe*, kultura eta usadio gaelikoan ipuin edo istorio kontalaria da. Eskoziako gaeleraz *seanchaidh*, pluralez *eanchaidhean*. Ingeles hizkuntzara irlanderazko izendapenaren *shanachie* aldaera anglifikatua erabiltzen da.

Jatorriz, eta 1948ko irlanderaren ortografia erreforma jazo aurretik, *seanchaidhe* (pluralez *seanchaidhthe*) idazten zen, alegia, "usadio zaharraren" (seanchas) eramalea.

## Kanpo estekak
1958ko Eurovision Abesti Lehiaketa

**1958ko Eurovision Abesti Lehiaketa** urtero ospatzen den Eurovision Abesti Lehiaketaren hirugarren edizioa izan zen. Hilversumgo AVRO estudioetan ospatu zen, Herbeheretan, martxoaren 12an. Aurkezlea Hannie Lips izan zen.

Garailea André Claveau frantziarra izan zen, "Dors, mon amour" kantuarekin. Hirugarren postuan gelditu zen abestia, Italiako Domenico Modugnoren "Nel blu dipinto di blu", maiz "Volare" deitua, oso arrakastatsua bilakatu zen mundu mailan, eta Eurovisionen historiako ezagunenetarikoa da.

Hamar herrialdek hartu zuten parte, aurreko edizioan bezala: Suediak lehen agerraldia egin zuen, Erresuma Batuak partaidetza eten zuen bitartean.

## Lehiaketa 
## Kanpo estekak 
*  Eurovision webgune ofiziala
Affogato

**Affogatoa** (italiera: "ito") Italiako kafe-postrea da. Bainila izozki koilarakada bat kafe espres bero zurrusta batekin burututa edo "ito" da. Aldaera batzuk daude amarettorekin, bicerinekin edo bestelako pattarren batekin.

Affogato Italiako jatetxe eta kafetegietan postretzat jotzen den arren, Italiatik kanpoaldean dauden jatetxe eta kafetegi batzuetan edaritzat jotzen da. Batzuetan beste izozki zapore batzuk erabiltzen dira, hala nola, kokoa, marrubia eta eztia.

## Kanpo estekak
Artemision

**Artemision** ( *Artemisium* latinizatua) Greziako lurmuturra da, Eubea uharteko iparraldean dagoena. Bertan topatu zuten Artemisiongo Brontzea. Termopiletako gudua lurrean borrokatzen zuten une berean, itsasoan Artemisiongo gudua borrokatu zuten.

## Ikus, gainera 
* Artemisaren tenplua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Codex Frisianus

[thumb|eskuinera|Página de *[Haralds saga ins hárfagra* liburuaren orri bat *Codex Frisianus*en arabera.]]
**Codex Frisianus**, baita ere **Fríssbók**, XIV. mendeko kodex islandiarra da. Izena bere jabe izan zenaren izenatik datorkio, Otto Friis.

## Ezaugarriak 
XIV. mendeko liburu honek Norvegiako erregeen sagak biltzen dira. AM 45 fol. bezala katalogatuta dago. 1300 - 1325 artean idatzia, 124 orri ditu. Hauek dira jasotzen diren sagak: *Heimskringla* (*Óláfs saga helga* izan ezik) eta *Hákonar saga Hákonarsonar*.; dena dela, teoria batzuen arabera, Norvegian osoa idatzi zela esan izan da.

Kodexa Bergenen, 1550an aurki izan zen eta handik 1600 aurretik Danimarkara eraman zen, Otto Friis bildumagileak erosita; hortik datorkio izena. Ondoren Estatuko Kontseilaria edo etatsråd zen Jens Rosenkrantz eskuetara heldu zen. 1695an Árni Magnússonk erosi zuen; hil zenean kodexa Kopenhageko Unibertsitateak emaitza bezala jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Codex Frisianus*
R-2

**R-2** edo **Henaresko Autobidea** Madril eta Guadalajara lotzen duen autobidea da. A-2 autobiaren alternatiba da, baina bidesariak ditu.

## Tarteuneak 

## Ibilbidea 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aines

**Aines** euskarazko emakumezko izena da. Euskal tradizioan ***Aines*** eta ***Añes*** Iparraldekoak dira eta ***Ines*** eta ***Inesa*** Hegoaldekoak. Forma hauen artean, Euskaltzaindiak Ines eta Aines biak ontzat ematen ditu, baina Aines hobesten.

Etimologikoki grezierako (*H*)*agné* 'aratza, garbia'-tik dator, latineko *Agnes*-en bitartez. Herri-etimologia dela medio *Agnus Dei*-rekin () lotu zen. Izena zabaldu zen kristautasunean III. mendeko martiri santu baten ospetik, Santa Ainesen ospeagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santxo Santxez Bikuñakoa

[thumb|300px|[Aguraingo Bustamantetarren etxean, eskuinean Bikuñatarren armarria ikus daiteke.]]
**Santxo Santxez Bikuñakoa** —— (Bikuña, Araba, XII. mendearen amaiera XIII. mendea) Nafarroako Erresumaren militarra izan zen.

## Bizitza 
Haren bizitzari buruz ez daukagu informazio handirik. Dakigu XII. mendearen amaieran Bikuñan jaio zela eta Bikuña abizen historikoarekin ezagutzen den lehenengo pertsona dela. Militarra izan zen eta Antso VII.a Nafarroakoaren agindupean borrokatu zuen. 1212an Navas de Tolosako guduan hartu zuen parte infanteriaren kapitain bezala. 1227an Baezako armaz hartzeko ekintzetan ibili zen. Nafarroako erregeak, armarria eman zion.
 
Santxo Santxez Bikuñakoarekin Nafarroako Erresumako leinu garrantzitsu bat hasi zen. Haien armarriak Euskal Herriko etxe askotan ikus daiteke: Gereñun, Agurain, Portugalete... Geroago, XVII. eta XVIII. mendeetan, leinu horren ondorengoak Espainiako monarkiaren barruan kargu garrantzitsuak bete zituzten, bereziki Karlos II.a Espainiakoa eta Filipe V.a Espainiakoarekin.

## Lema 
Bikuña familiaren lema hau zen: «En el cielo ay una luna y los Vicuña tienen dos [armarrian], porque así le plaçó a Dios». (Zeruan ilargi bat dago eta Bikuñatarrek bi dituzte (armarrian) Jaungoikoak horrela nahi izan zuelako).

## Armarria 
Bere zerbitzuak eskertzeko Antso VII.a Nafarroakoak armarri hau eman zion:
Azur fondo baten gainean, kate bat, banda batean, zilarrezko hamaika katebegiekin, eta bi ilargi erdiak. Halaber, zortzi puntetako urrezko bi izar ditu.

## Bibliografia 
* Gregorio López de Vicuña: *Hidalguía de sangre en propiedad: A la memoria del hidalgo soldado Sancho Sánchez de Herdoñana-Vicuña en el septimo centenario de la toma de Baeza. 1227-1927, el ínfimo entre sus descendientes*. Cádiz, 1927. 756 or.

## Erreferentziak
Musa basjoo

**Japoniar bananondoa,** (*Musa basjoo*),   Musaceae familiako landare espezie bat da.

Hasiera batean Japoniako Ryukyu uharteetakoa zela uste zen bertan deskribatu zutelako lehendabiziko aldiz,  baina gaur egun jakina da jatorria Txinako hegoaldean duela; izan ere Sichuan probintzian oraindik landare honen jatorrizko guneak daude.   

## Laborantza 
Banana japoniarra asko landatua izan da landare apaingarri gisa; lehen aldiz, Japonian eta XIX. mendearen amaieratik Europako iparraldeko hainbat tokitan ( Ingalaterra iparraldean), Ameriketako Estatu Batuetan eta Kanadan. Euskal Herrian ere hainbat lorategietan aurkitu daiteke. Sasi-zurtoinak zero azpitik gradu batzuk jasan baditzake ere, lurpeko errizomak izozteak ondo jasaten ditu, neguko -15&nbsp;°C arteko tenperaturak  .

## Erabilerak 
Lorategietan hostaje tropikaleko landare gogor modura erabiltzen da. Japonian landarearen zuntzak erabiltzen dira *bashōfu* deritzon japoniar ehunak ekoizteko.

## Medikuntza erabilerak 
Txinako medikuntza tradizionalean, medikuek erabiltzen zuten toxina beroak arintzeko, egarria asetzeko eta gernua kentzeko. 

## Taxonomia 
*Banana japoniarra-*ren deskribapena Siebold & Zucc. ex Iinuma egin zuen eta argitaratu *Sintei Somoku Dzusetsu-n* (2. Ed. 3): t. 1. 1874. 

; sinonimia
:

* *Musa dechangensis* JLLiu eta MGLiu
* *Musa japonica* Thibaud & Keteleer
* *Musa lushanensis* JLLiu
* *Musa luteola* JLLiu  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kārlis Ulmanis

**Kārlis Augusts Vilhelms Ulmanis** ( 1877 &ndash; 1942 ) Letoniako Sobietar okupazioa baino lehengo azken presidentea izan zen, 1936 eta 1940ren artean.

Agronomia ikasi zuen Zürichen (Suitzan) eta Leipzigeko Unibertsitatean ( Alemania ). 1905eko iraultzaren ondoren Estatu Batuetan erbesteratu zen. 1913an amnistia jaso zuen eta 1917an sortu Letoniako Nekazarien Batasuna sortu zuen. Letonia Errusiarekiko independentzia deklaratu zuenean 1918an, lehen presidente izendatu zuten. Kargua okupatu zuen 1918-20, 1925-26, 1931-32 eta 1936-40 artean. 1940an boterea utzi zuen Sobietar ultimatumaren aurretik, eta atxilotu eta deportatu zuten. 1942an hil zen disenteriaz Krasnovodskeko espetxean, gaur egun Turkmenistanen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mendebaldeko Grezia

**Mendebaldeko Grezia** () Greziako hamahiru periferietariko bat da. Grezia kontinentaleko mendebaldeko eskualdean eta ipar-mendebaldeko Peloponeson dago. Patras da Mendebaldeko Grezia periferiako hiriburua.

## Hiri nagusiak 
* Missolonghi (Μεσολόγγι)
* Agrinio (Αγρίνιο)
* Aigio (Αίγιο)
* Amaliada (Αμαλιάδα)
* Patras (Πάτρα)
* Pyrgos (Πύργος)
* Nafpaktos (Ναύπακτος)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aines (martiria)

**Santa Aines** edo **Santa Ines** kristautasuneko santu ezaguna da, martiria. Erroman hil zuten Dioklezianoren garaian. Jaieguna urtarrilaren 21ean da. *Ines* eta *Aines* euskarazko izenen jatorrian dago santu honen izena, Agnes latinez. Grezierako (*H*)*agné* 'aratza, garbia'-tik dator santuaren izena, latinez *Agnes* bihurtua. Herri-etimologia dela medio *Agnus* *Dei*-rekin lotu zen, Jainkoaren bildotsarekin, eta horregatik ikonografian bildots batekin lagundua agertzen da santua sarritan.

## Martirioa 
12 edo 13 urteko haurra zela, kristauen aurkako jazarpen aro batean, hil omen zuten. Kristau tradizioaren arabera, aberats gazte eta ederra izanik, mutil askok nahi zuten ezkontide izateko, baina Ainesek guztiei muzon egiten zuen erlijiozko garbitasunean sinesten baitzuen osoki. Mutil haietako batek edo batzuek, erresuminez, salatu egin zuten eta kirstaua izatea krimena zenez atxilotu egin zuten. Senpronio prefektuak kondenatu zuen lotsaz biluzik ibiltzera Erromako kaleetan, baina mirariz ilea luzatu zitzaion, ez zezan inork larrubizi ikusi. Gizonek nahi ahala bortxa zezaten baimena ere eman zuen prefektuak, baina saiatzen zirenak mirariz itsututa geratu ziren. Azkenean sutan erretzera kondenatu zuten, baina suak ere uko egin zio Aines erretzeari: sugarrak banatu egin ziren alboetara, zutoinean zegoen Ainesen gorputza errespetatuz. Azkenean borreroak ezpata batekin hil zuen.

### Erlikiak 
Dioklezianoren zirkua, egungo Erromako Piazza Navona delakoan zelarik, inguru hartan aurkitutako hezur zahar asko martirien erlikiatzat hartuta daude, eta Ainesena zela esaten den burezurra bertan gorde eta adoratzen da, enparantzan bertan dagoen Sant'Agnese in Agone elizan. Haur baten burezur txiki bat da, erlikia-ontzi batean bistan dagoena kapera batean.

## Iruditegia 

Irudi:SantAgneseAgone-SAgneseFiamme-SteO153.jpg|Ainesen martirioa (egurrak ez omen surik hartu), Ercole Ferrataren eskultura, Sant'Agnese in Agone elizan.
Irudi:Saint_Agnes._Mezzotint_by_J._Smith,_1716,_after_Sir_G._Knell_Wellcome_V0031505.jpg|Aines bildotsarekin.
Irudi:Skull_Saint_Agnes.JPG|Sainta Ainesen burezurra, Sant'Agnese in Agone elizako erlikia.

## Erreferentziak
Ipar Egeo

**Ipar Egeo** () Greziako hamahiru periferietariko bat da. Bere barnealdean Iparraldeko Egear uharteak (Samotrazia eta Tasos izan ezik) hartzen ditu. Mitilene da Ipar Egeo periferiako hiriburua.

## Hiri nagusiak 
* Chíos (Χίος)
* Kalloní (Καλλονή)
* Karlóvasi (Καρλόβασι)
* Mýrina (Μύρινα)
* Mytilíni (Μυτιλήνη)
* Omiroúpoli (Ομηρούπολη)
* Pythagóreio (Πυθαγόρειο)
* Vathý (Βαθύ)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hego Egeo

**Hego Egeo** () Greziako hamahiru periferietariko bat da. Bere barnealdean Zikladak eta Dodekaneso uhartediak hartzen ditu. Ermoupoli da Hego Egeo periferiako hiriburua.

## Hiri nagusiak 
* Andros (Άνδρος)
* Ermoúpoli (Ερμούπολη)
* Ialysós (Ιαλυσός)
* Kallithéa (Καλλιθέα)
* Kálymnos (Κάλυμνος)
* Kárpathos (Κάρπαθος)
* Kos (Κως)
* Léros (Λέρος)
* Milos (Μήλος)
* Mýkonos (Μύκονος)
* Náxos (Νάξος)
* Páros (Πάρος)
* Petaloúdes (Πεταλούδες)
* Ródos (Ρόδος)
* Santoríni (Σαντορίνη) *edo* Thíra (Θήρα)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jules-André Peugeot

**Jules-André Peugeot** (1893ko ekainaren 11 &ndash; 1914ko abuztuaren 2a) Lehen Mundu Gerran Frantziako Armadaren lehen soldadu hila izan zen; gerra hasi baino egun bat lehenago hil zutenean.

## Bizitza gerra baino lehen 
1913an derrigorrezko zerbitzu militarrera deitua izan baino lehen, Jules Andre Peugeot irakaslea izan zen.

## Heriotza 
1914ko abuztuaren 2ko goizean Mayer tenienteak zuzendutako zalditeriaz osatutako patruila bat Frantzian sartu zen gerra deklaratua izan aurretik. Frantziako lurraldean sartzean, frantziar mugan kokatutako soldadu bat aurre egin zien baina Mayerrek bere sablearekin eraso eta zauritu zuen. 9: 30ean, Alemaniako patruila Joncherey herrian sartu zen.

Momentu hartan Peugeot eta beste soldaduak M. Doucourt-en etxean gosaltzen ari ziren Doucourten alaba, Nicolet, agertu zenean Alemaniarren patruila ikusi zuela esanez. Peugeot eta besteek gosaltzen gelditu zuten eta 9:59an Mayerri gelditzeko agindu zion, baina Mayerrek tiroka hasi zion, Peugeot sorbaldan joz. Peugeot tiroak itzultzen saiatu zuen baina ezinezkoa egin zitzaion; beste soldaduak, beste aldetik, tiroka hasi zioten Mayerri eta buruan eta sabelean jo zioten, momentuan hilez. Peugeot Doucourten etxera bueltatu zen eta 10:37an azkenean hil zen.

## Ikus, gainera 
* Albert Mayer, Alemaniar armadaren lehen soldadu hila izan zen, 1914an, Peugeot-en hiltzailea.
* John Parr, britainiar armadako lehen soldadu hila zen, 1914an
* Thomas Enright, lehen amerikar soldadu hiletako bat, 1917an
* Merle Hay, lehen amerikar soldadu hiletako bat, 1917an
* James Bethel Gresham, lehen amerikar soldadu hiletako bat , 1917an
* George Edwin Ellison, gerraren azken soldadu britaniar hila izan zen, 1918ko azaroaren 11an, 9:30ean.
* Augustin Trébuchon, gerraren azken soldadu frantziar hila izan zen, 1918ko azaroaren 11an, 10:45ean
* Henry Gunther, Lehen Mundu Gerran hil zen azken soldadua, 1918ko azaroaren 11an, 10:59an.

## Erreferentziak
Arta (unitate erregionala)

**Arta** () Greziako unitate erregionala da, Epiron dagoena. Arta hiriaren inguruan dago.

Arta lau udalerritan banaturik dago:
* Arta (1)
* Erdialdeko Tzoumerka (*Kentrika Tzoumerka*, 3)
* Georgios Karaiskakis (2)
* Nikolaos Skoufas (4)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Akaia

**Akaia** (  ahoskatua) Greziako unitate erregionala da, ipar-mendebaldeko Peloponeson dagoena. Patras hiriaren inguruan dago.

Akaia bost udalerritan banaturik dago:
* Aigialeia (2)
* Erymanthos (4)
* Kalavryta (5)
* Patras (*Patra*, 1)
* Mendebaldeko Akaia (*Dytiki Achaia*, 3)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muhajir

**Muhajir** (; ) etorkin musulmanak dira, jatorri etniko anitzekoak eta haien ondorengoak, Indiako eskualde desberdinetatik Pakistanera migratu zituzten, Pakistanen independentziaren ostean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Korintia

**Korintia** () Greziako unitate erregionala da, ipar-ekialdeko Peloponeson dagoena. Korinto hiriaren inguruan dago.

Korintia sei udalerritan banaturik dago:
* Korinto (*Korinthos*, 1)
* Loutraki-Perachora-Agioi Theodoroi (3)
* Nemea (4)
* Sikyona (6)
* Velo-Vocha (2)
* Xylokastro-Evrostina (5)

## Biztanleria 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aleksei Savrasov

**Aleksei Kondratievitx Savrasov** (; Mosku, 1830eko maiatzaren 24agreg./maiatzaren 12ajul. - ibidem, 1897ko urriaren 8agreg./irailaren 26ajul.) errusiar paisaia margolaria izan zen. Paisaia lirikoaren estiloa sortu zuen.

Moskuko margolaritza, eskultura eta arkitektura eskolan ikasi zuen eta 1850ean lizentziatu zen. Berehala paisaia-margolaritzan espezializatu zen. 1857an erakusten hasi zen Moskuko eskolan, non Isaac Levitan eta Konstantin Korovin ikasle izan zituen. 1860an Ingalaterrara (Nazioarteko Erakusketa ikustera) eta Suitzara bidaiatu zuen eta John Constableren eta Alexandre Calameren eragina jaso zuen.

thumb|185px|ezkerrera|Beleak itzuli dira
*Beleak itzuli dira* (1871) bere lanik garrantzisuena da. Ospea eman zion margolan horretan negutik udaberrirako naturaren trantsizioa erakusten du. 1870ean Peredvizhniki taldearekin elkartu zen eta arte akademikoa utzi zuen.

1870eko hamarkadaren amaieran alkoholiko bilakatu zen. 1882an Moskuko Eskolatik kaleratu zuten eta 1897an pobrezian hil zen.

## Iruditegia 

Irudi:Savrasov vid na cremlin.JPG|Kremlingo ikuspegia (1871)
Irudi:Savrasov oraninienbaum.JPG|Oraninienbaumgo ikuspegia (1854)
Irudi:Savrasov river and fisher.JPG|Ibaia eta arrantzalea (1859)
Irudi:Alexej Kondratjewitsch Sawrassow 001.jpg|Ikuspegi landatarra (1867)
Irudi:Savrasov winter night.JPG|Negu-gaua (1869)
Irudi:Alexej Kondratjewitsch Sawrassow 002.jpg|Negua (1870)
Irudi:Savrasov zakat nadbolotom.jpg|Zingira baten gaineko ilunabarra
Irudi:Savrasov pascher monastery.JPG|Haitzuloetako monasterioa, Nizhny Novgorodetik hurbil(1871)
Irudi:Sukharev Tower in Moscow (Savrasov, 1872).jpg|Sukharev Dorrea (1872)
Irudi:Savrasov rainbow.JPG|Ostadarra (1873)
Irudi:SavrasovAK VesDen VLA.jpg|Udaberri-eguna (1873)
Irudi:Savrasov rafts.JPG|Baltsak (1873)
Irudi:Savrasov monastery gate.JPG|Monasterioko ateak (1875)
Irudi:Savrasov spring thaw.JPG|Udaberriko desizoztea (1880ko hamarkada)
Irudi:Savrasov ogorody.JPG|Udaberria. Sukaldeko lorategiak (1893)
Irudi:Savrasov rasputitsa.JPG|Rasputitsa. Lokatzaren itsasoa (1894)
Izozki-sandwich

**izozki-sandwicha** izozki geruza bat da (normalean esne-gaina) bi gaileten artean (txokolatezkoa normalean). Izozki-sandwich gehienek forma angeluzuzena dute. Izozki-konpainia handi gehienek menuan daukate.

## Kanpo estekak
Kale-jan

[thumb|Kale-jan txosna bat [Rangun-en (Birmania). ]]
**Kale-jana** (maiz ingelesez *street food*) kale-saltzaile batengandik lortu daitekeen janaria da, sarritan merkea eta saltoki eramangarri edo inprobisatu batean erosten dena. Nahiz eta janari horietako batzuk bertakoak izan daitezkeen, asko nazioartekoak dira, jatorrizko lekuetatik kanpo zabaldu baitira. Euskal Herrian ez da ohikoa, baina ogitartekoak edo gaztaina erreak kategoria honetan sar daitezke.

Ekoizleen merkatuetan saltzen den janaria ere kategoria horretan sar daiteke, nekazaritza-azoketan edo beste mota bateko azoketan saltzen dena barne. Kaleko janari gehientsuena lasterra da eta hatzekin hartzen da; ohikoa izaten da jatetxeetan eta supermerkatuetan saldutakoa baino merkeagoa izatea. Elikadura eta Nekazaritza Erakundearen arabera, 2500 milioi pertsonek egunero kale-jana hartzen dute.

## Erreferentziak
## Ikus, gainera
*Laster-jana
*Zabor-jana

## Kanpo estekak
Ants Ilus

**Ants Ilus** (Pinska, 1901eko irailaren 20a - Tallinn, 2006ko otsailaren 3a) Estoniako Independentzia Gerran borrokatu zuen azken soldadua izan zen.

Illusek 1919ko abuztuan Viljandiko konderriko batailoian sartu zen, baina entrenatu eta gero armadatik kanporatu zuten, oso gaztea zelako, baina urte hartako udazkenean Estonia eta Letonia arteko muga babestera bidali zuten. Ez zuen gerran zuzenean borrokatu. Armadan jarraitu zuen 1921era arte.

1923tik 1961era trenbideetan lan egin zuen Mõisakülasen, Tallinnen eta Hagudisen. 1950etik aurrera Nõmmen bizi zuen.

1922an Independentzia Gerraren Oroitzapenezko domina jaso zuen, 1940n Izar zuriaren Ordenaren domina, II. mailakoa, jaso zuen eta 2001ean Arranoen Ordenaren domina jaso zuen, III. mailakoa.

## Kanpo estekak
Amandre Santa Ines

thumb|eskuinera|300px|Amandra Santa Ines fededunei erakutsia, 2018ko azaroan.
**Ines Ruiz de Otalora** edo **Amandre Santa Ines** (Arrasate, 16. mendeko 2. erdia - Valladolid, 1607) Arrasateko emakume bat izan zen, Espainiako Gortearekin harremana zuten familiekin lotua. Hil ondoren Arrasaten hobiratu zuten, eta bere gorpu erdi momifikatua herri sinesmenen bidez gurtua izan zen, **Amandre Santa Ines** izenarekin. Hala ere, ez da santutegi kristauan santu edo dohatsu izendatutako pertsona.

## Biografia 
Emakume hau Ruiz de Otalora leinukoa zen, Aretxabaletako leinu bat hain zuzen, Urkulu inguruko Otalora dorretxearen beheko Otala-azpi etxekoa. Baina Ines jaio zenerako, Arrasaten ezarria zegoen familia.

Haren aita Miguel Ruiz de Otalora Espainiako Felipe II.aren erreinauldian Indien Kontseiluko lehendakaria eta Nafarroako erregeordea izan zen. Ama Katalina Zuazu Lazarraga arabarra izan zen, lur eta jabetza ugariren jabea. Ines hirugarren alaba izan zen bost senideren artean. Litekeena da umezain batek hazi izana Ines gurasoak Gortean izaten baitziren, garaiko beste arrasatear batzuk bezala, adibidez Esteban Garibai edo Rodrigo Okariz. Azken hau Errege Etxearen grefier edo idazkariorde zen Valladoliden, eta berarekin ezkondu zen Ines. 1600 eta 1607 urteen artean Valladoliden bizi izan zen eta etendako zenbait haurdunaldi izan zituen. Erregearen Gortea 1606. urtean Valladolidetik Madrilera joan zen, baina Ines Valladoliden geratu zen, beharbada gaixo eta bertan hil zen 1607. urtean.

## Amandre Santa Ines momia 
Testamentuan adierazi zuen Inesek Okariz familiak Arrasateko parrokian zuen kaperan hobiratua izan nahi zuela, baina gorpuaren garraioa ez zen berehalakoan posible izan eta Valladolideko San Frantzisko komentuan ehortzi zuten. Urte batzuen buruan Inesen nahia betetzeko atera zuten Valladolideko hobitik Arrasatera eramateko, baina orduan konturatu ziren gorpuzkiak guztiz usteldu gabe, momifikatuta zeudela, eta otoitz-kantu bat eskaintzen zitzaion:

*Amandre Santa Ines / bart einjot amets, / ona bada, bion partez / eta txarra bada, inondako bez*

Kantu honen aldagaiak aurkitu izan dira Gipuzkoako zenbait herritan, hala nola Bergara, Azkoitia, Ataun, Mutriku, Beizama edo Bidanian, eta baita Garain ere (Bizkaia).

Elizako kaperako gurtze honek mendeak iraun zituen, baina elizgizon batek eten nahi izan zuen. 1946. urtean, orduko Arrasateko parroko Jose Luis Iñarrak, gorpuzkiak Okariz kaperatik atera zituen, hura santua ez zelakoan eta sineskeria zelakoan gurtzea.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Etxeberria Gabilondo, Francisco, Herrasti Erlogorri, Lourdes, *El nacimiento de un rito: Amandre Santa Inés en Arrasate*, Eusko Ikaskuntza, 2004, ISBN: 84-8419-894-4

## Kanpo estekak
John Wick: Chapter 3 – Parabellum

***John Wick: Chapter 3 – Parabellum*** 2019ko Chad Stahelski estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako neo noir thriller film bat da. Keanu Reeves, Halle Berry, Laurence Fishburne, Mark Dacascos, Asia Kate Dillon, Lance Reddick, Anjelica Huston eta Ian McShane aktoreek antzeztu zuten.

*John Wick* (2014) eta *John Wick: Chapter 2* (2017) filmeen jarraipena da.

## Argumentua 
Sari handia dago John Wick harrapatzen duenarentzat: 14 milioi dolar. Dirutza hori tartean izanda, hamaika hiltzaile abiatuko dira Wicken bila, eta hura batetik bestera ibiliko da, inorekin fidatu gabe.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
A Private War

***A Private War*** 2018ko Matthew Heineman estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako film dramatikoa da.

## Argumentua 
Munduko hainbat gatazka bertatik bertara ezagutu ostean, Marie Colvin berriemailea Siriara joango da. Ekialde Hurbileko herrialde horretan ikusiko du gerraren alderik krudelena.

## Aktoreak 
* Rosamund Pike: Marie Colvin
* Jamie Dornan: Paul Conroy
* Stanley Tucci: Tony Shaw
* Tom Hollander: Sean Ryan, The Sunday Timesen berriemailea
* Corey Johnson: Norm Coburn
* Faye Marsay: Kate Richardson
* Nikki Amuka-Bird: Rita Williams

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aines Asiskoa

**Santa Aines Asiskoa (Ines** Asis, 1197 / 1198 &ndash; 1253 ) Italiako santu katolikoa da, Santa Klara Asiskoaren ahizpa gaztea, eta eta abadesa izana Klarak fundatutako Klaratarren moja ordenean. 

Familia noblekoak ziren Klara eta Aines, eta ahizpa nagusiak familia utzi eta erlijioaren bideari ekitea erabaki zuenean, Ainesek jarraitu egin zion, baina familiak nesken osaba Monaldo bidali zuen, ahizpak etxera itzultzeko. Monaldo ahizpak indarrez jotzen saiatu zen, haiek menderatzeko, baina mirariz bere besoak indarra galdu zuen. Beste gudari batzuek Aines harrapatu zuten, baina arrastaka eramaten saiatu zirenean, ezin izan zuten, Ainesen gorputzak mirarizko pisu ikaragarria bereganatu zuelako. Zeinu horietan Jainkoaren nahia ikusi zuten harrapatzaileek, eta joaten utzi zieten ahizpei.

Klarak Asisen bertan sortu zuen bere ordena erlijiosoa, Klaratarrena, baina jarraitzaileak handitzen joan zirenean, abadesa izendatu zuen bere ahizpa Aines, eta honek, 1219 urtean, Florentziako Monticelli-ko emakume txiroen komunitatea eratuz eta gobernatuz lan egin zuen.

## Erreferentziak
Santa Aines (argipena)

**Santa Aines** izeneko santu bat baino gehiago bada santutegian:

* **Santa Aines**, Erromako martiria.
* **Santa Aines Asiskoa**, Klara Asiskoaren ahizpa.

Ikus halaber:

* **Amandre Santa Ines**, Arrasateko **Ines Ruiz de Otalora** pertsonaia gurtzeko erabiltzen den izena.
* Santa Ines (argipena), zenbait toki izenen argipenerako.
* **Aines** ponte-izena.
Halifaxko leherketa

**Halifaxko leherketa**, 1917ko abenduaren 6ean, Kanadako Eskozia Berria probintziako Halifax udalerriaren portuan jazotako hondamendi bat izan zen. Honetan, *SS Mont-Blanc* frantziar karga-ontzia (gerra lehergailuz zamatua) eta *SS Imo* norvegiar bapore-ontziak talka egin, sutea jazo eta handik gutxira eztanda erraldoi bat gertatu zen. Ondorioz, 2.000 lagun inguru hil eta beste 9.000 inguru zauritu ziren, gainera hiriak kalte larriak jasan zituen, batez ere eraikinek.

Irudi:Halifax_Explosion_-_harbour_view_-_restored.jpg|Kalteak hondamendia jazo eta bi egunetara.
Irudi:Halifax_Explosion_Aftermath_LOC_2_-_restored.jpg|Halifaxko Erakusketa Eraikinaren kalteak.
Irudi:Halifax_Explosion_Aftermath_LOC_1_-_retouched.jpg|St Joseph komentuaren kalteak.

## Ikus gainera 
* Cabo Machichaco

## Kanpo estekak
Prem Tinsulanonda

**Prem Tinsunalonda** (,  ahoskatua; Songkhla, 1920ko abuztuaren 26a - Bangkok, 2019ko maiatzaren 26a) thailandiar militar eta politikaria izan zen. Lehen ministroa izan zen 1980 eta 1988 bitartean. Erregeordea izan zen 2016ko urriaren 13ko Bhumibol Adulyadejen heriotzatik abenduaren 1eko Vajiralongkornen aldarrikatzeraino.

1941ean akademia militarrean sartu zen. Senataria, parlamentuko kidea eta defentsa-ministro izan zen. Thailandiaren Alderdi Komunistarekiko negoziazioak hasi zituen amnistiarekin amaitu zuten. Lehen ministroa izan zen Kriangsak Chamananen atzetik 1980an. Bi estatu-kolpe (1981ean eta 1985ean) garaitu zituen eta lau hilketa saiotar bizirik atera zen. 1988an hauteskundeak antolatu zituen eta boterea eman zion Chatichai Choonhavan irabazleari. 1998an erregearen Batzorde Pribatuaren lehendakaria aipatu zen eta hil zenean Bhumibol Adulyadej erregeordea izan zen.