open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Batako eztandak (2021)

**Batako eztandak** 2021eko martxoaren 7an Ekuatore Ginearen Bata hiriburuan, Nkoa Ntoma auzoan dagoen militar basean. Eztandak lau izan ziren eta kalte handiak eragin zituzten: gutxienez 108 pertsona hil ziren, 615 zaurituak gertatu ziren eta inguruko etxeetan kalte material asko. Teodoro Obiang Nguema diktadorearen arabera eztandak munizioak modu desegokian erabiltzeagatik gertatu ziren.

## Leherketak 
Prentsak zabaldutako informazioaren arabera leherketak lau izan ziren. Lehenengoa indartsuena izan zen eta 15:00etan izan zen. Azkena bi ordu geroagoa, 17:00etan. Hondamendiaren dimentsioak ikusita, gobernuak larrialdi-egoera ezarri zuen. Herrialdean, bestetik, COVID-19ren pandemia dela eta, etxeratze-agindu dago aginduta.

## Kausak 
Hasierako momentuetan nahasmendu handia izan zen zeren eta leherketek ondorio handiak eragin baitituzte. Obiangek bertako militarren arduragabekeriari egotzi dio ardura guztia baina Ekuatore Ginearen egoera politikoarekin ezin da baieztatu edo ezeztatu iritzi hori.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jan Masaryk

**Jan Garrigue Masaryk** (Praga, 1886ko irailaren 14a - ibidem, 1948ko martxoaren 10a) txekoslovakiar politikari eta diplomazialaria izan zen.

Tomáš Masaryken semea izan zen. Pragan eta Estatu Batuetan hezi zen, bertako ama baitzen. Lehen Mundu Gerran parte hartu zuen austro-hungariar armadan. Gerra amaitzean, gorputz diplomatikoan sartu zen. Londresen enbaxadore izan zen 1925etik 1938ra. Alemaniak 1938an Txekoslovakia okupatu ondoren, erbesteko gobernu bat eratu zen Londresen eta Masaryk Atzerri ministro izendatu zuten. Gerra amaitu ondoren, Atzerri ministro izaten jarraitu zuen koalizioko gobernuan. 1948ko martxoan aurkitu zuten hilda. Agintariek suizidioa izan zela esan zuten, baina litekeena da eraila izatea.
Maya Gabeira

**Maya Reis Gabeira** (Brasil, 1987ko apirilaren 10a) brasildar surflaria da. Olatu handiak harrapatzeagatik da ezaguna. Nazaré-n (Portugal), 2020ko otsailean, *Guinness World Record*sek inoiz emakumezko batek surfeatu duen olaturik handiena bezala erregistratu zuen 22,4 m (73,5 ft) altuerako olatu bat harrapatuta. Olatu hori, urte horretan inork harrapatu zuen olaturik handiena izan zen.

Gabeirak sari ugari jaso ditu, *Best Female Action Sports Athletic* saria barne, eta munduko surflari onenetariko bat da, baita emakumezko surflari erreferente bat ere.

## Biografia 
Gabeira 15 urterekin hasi zen surfean Rio de Janeiron eta 15 urterekin hasi zen lehian. 2004an 17 urte zituela profesional bihurtu zen Australian bizi zenean.

Berehala munduko emakumezkoen mailako surflari onena bezala izendatu zen ondorengo lekuetako munduko txapelketak irabaziz: Mavericks, Waimea, Todos Santos eta Hegoafrikako marrazoz betetako "Dungeons".

Billabong XXL Global Big Wave Awards saria lau aldiz irabazi zuen (2007-2010), Best Female Perlement kategorian.

2008an Alaskan itsasoko surfa egin zuen lehen emakumea izan zen. Gabeira Kaliforniako Ghost Trees eta Tahitiren Teahupoo lekuetan surfeatu zuen lehen emakumea ere izan zen.

2009an, Gabeirak Best Female Action Sports athlete saria irabazi zuen. Urte hartan, Gabeirak emakume batek inoiz harrapatu duen olaturik handiena surfeatu zuen eta jarraian 14 metroko beste olatu bat harrapatu zuen Dungeonsen, Hego Afrikako olatu handiko surf gune batean.

2010ean, 2010eko Teen Choice saria lortu zuen Best Female Action Sports Star izenburupean.

2012an XXL Big Wave Awards saria jaso zuen 5. aldiz. Urte horretan bertan agertu zen ESPN The body Issue filmean.

2013ko urriaren 28an, Gabeirak istripu larria izan zuen Praia do Norte (Nazaré, Portugal) hondartzan. Olatu handi bat surfean ari zela, erori, olatuak harrapatu eta konortea galdu zuen. Ia ito zen, Carlos Burle surflari brasildarrak salbatu zuenean. Hondartzan berpiztu zuten ondoren ospitalera eraman zuten.

2016an, Red Bull Telebistarekin *Nazaré-ra Itzulera* (Return to Nazaré) izeneko dokumental egitera itzuli zen bere 2013 istripuaren ondoren leku berdinera nola itzultzen den dokumentatzera. Dokumentalak oztopo fisikoa zein mentalak gainditzeko borroka baten erretratua erreflejatzen du.

2018ko urtarrilean, Gabeirak 68 metroko altuera (20,8 m) zuen olatu bat harrapatu zuen Nazare hirian, eta berriz ere, Guinness World Recordsek emakume batek surfeatu zuen olaturik handiena bezala erregistratu zuen.

Gabeira bi aldiz izendatu dute Laureus World Sports Award for Action Sportsperson of the year sarian, 2014an eta 2019an.

Munduko surflaririk garrantzitsuenetako bat da

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frits Zernike

**Frits Zernike** (Amsterdam, 1888ko uztailaren 16a - Amersfoort, 1966ko martxoaren 10a) herbeheretar fisikaria izan zen. 1953ko Fisikako Nobel Saria jaso zuen faseen kontrastearen mikroskopioa asmatzeagatik.

Fisika eta kimika ikasi zituen Amsterdamgo Unibertsitatean. Groningengo Unibertsitateko laborategi astronomikoan lan egin zuen eta gero fisika teorikoko irakasle izan zen. 1930ean, Nobel Saria irabazi zuen aurkikuntza egin zuen. Optikaren arloan ere ekarpenak egin zituen.

## Kanpo estekak
Kastora Irigoien

**Kastora Irigoien Zabala** (Lezama, Bizkaia, 1908eko martxoaren 6a - Galdakao, 1994ko uztailaren 7a) Galdakaoko emakume musikazale panderojole bat izan zen.

## Bizitza 
Kastora Irigoien Zabala Lezaman jaio zen 1908ko martxoaren 06an.

Bizente Irigoien zen bere aita eta Juana Zabala ama. Sei urterekin etorri zen Galdakaora bere aitak Dinamita lantegian lan egiten zuelako; gaztetan Kastorak berak ere lan egin zuen lantegi horretan, ezkondu arte.

Familian 7 neba-arreba ziren: Meltxor aguazila zena, Hilario, Rufina, Ignacio, Kastora, Mari eta Bernarda. Ignacio Irigoien futbolari ezaguna izan zen, atezain bezala.

Kastora bere familiarekin eliza ondoan dagoen dorretxean bizi izan zen, Paco Barandiaranekin ezkondu arte: orduan Zabalea auzora joan zen bizitzera; 3 seme-alaba eduki zituen: Nerea (1935) jaio eta gutxira hil zana, Marieli (1940) eta Patxi (1948).

### Musikazaletasuna 
Gazte-gaztetatik kantatzea oso gustuko izan zuen eta ahotsari laguntzeko panderetea joten zuen, etxeko giroan gehien bat (gabon egunetan, jaietan); baina mendiko irteeretan, Eguzkibegi ikastola sortu berriaren ekintzetan eta joatea posiblea zuen bidaia guztietan ere.

Nagusitan Kastorak Zamakoa auzoan egiten zuen bere eguneroko bizimodua *bueltatxu bat emoten*, nagusitan zauri bat izan zuen arte. Horren eraginez, azalpenik inori ez emateko, etxean gelditzen hasi zen, makuluekin ibili behar zuelako, bere bizimodua erabat aldatuz.thumb|253x253px|Kastora Irigoien *Pandero Barria* abestia kantatzen.Bere kemena eta energia handia zen, batez ere euskara eta herriko ekimenen alde, bere ezagunek oraindik gogoratzen dute, Korrika Galdakaotik pasatzen zenean, bera ezinduta egon arren, bide bazterrean itxaroten zuen lasterketa popularra, eta 10 edo 20 metro baino ez baziren ere, korritzen saiatzen zen
Galdakaoko pertsona nagusiek bere ahotsa gogoratzen dute sakona eta indartsua zelako; eta sarri askotan panderetaren laguntzarekin animatzen zuelako. Txikitatik izan zuen kemena eta musikazaletasuna, bizitza osoan adierazi zuen bere instrumentua, pandereta, eta ahotsa non-nahi partekatuz, euskaraz batez ere, baina gaztelaniaz ere bertsoak eta koplak abestuz: beste pertsona batzuenak edo berak sortuak ere bai.alt=Neguko Euskal Ikastaroen oroimenez|thumb|202x202px|1981ean oparitutako pandereta.1981ean Neguko Euskal Ikastaroek, bere urteetako euskaltzaletasuna, animoak eta alaitasuna eskertzeko oroigarri gisan pandereta bat oparitu zioten; gaur egun, bere familiak gordeta dauka eta ondoko irudian ikusi daiteke.

1994ko uztailaren 7an hil zen 86 urte zituela.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Zortzigarren Lurraldea blogean Kastoraren bizitza
* Audio grabazioa Ahotsak ekimenean, 1986an egina
Dayron Robles

**Dayron Robles** (Guantanamo; 1986ko azaroaren 19a) 110 metro hesiko proban espezializatutako Kubako atleta da. 110m hesien munduko errekorra eduki zuen 12,87 segundoko markarekin.

## Ibilbide Profesionala 
2006an 60m hesietan txapeldunorde izan zen Moskuko Indoor Munduko Txapelketan. 2008an Munduko Pista Estaliko Atletismo Txapelketan, urrea irabazteko faboritoa izanik, kanporaketako lasterketan gelditu egin zen, irteera baliozkoa ez zela pentsatu zuelako.

Munduko errekorra lortu zuen Ostravako Meeting-ean (Txekiar Errepublika), 12 segundoko eta 87 ehuneneko markarekin (haizea: +0,9 m/s), 2008ko ekainaren 12an, Liu Xiang txinatarraren aurreko errekorra hobetuz (12,88).  Marka hori 2012ko irailaren 8an gainditu zuen Aries Merritt estatubatuarrak 12 segundo eta 80 ehuneneko marka eginez (haizeA: +0,3 m/s) Bruselan, Belgikan.

2008ko abuztuaren 21ean, Olinpiar txapeldun izendatu zen Pekinen. 2010ean urrezko domina irabazi zuen 60 metro hesietan Dohako Pisat Estaliko Munduko Atletismo Txapelketan. Dayronek 7,34 segundoko denborarekin irabazi zuen Terrence Trammell eta David Oliver estatubatuarren aurretik amaitzeko.

2013ko urtarrilaren 24an Kubako selekziotik ateratzea eskatu zuen, erabaki hori Santiago Antúnez bere entrenatzailea erretiratu ondoren izan zen. 26 urte zituela bere ibilbidea amaitzen zela zirudien arren, 2013ko ekainaren 8an Turinen (Italia) txapelketa profesionaletara itzuli zen, seigarren postua lortuz 13,82 segundurekin.

Hala ere, parte hartze horrek ondorioak izan zituen, Kubako Atletismo Federazioak, Alberto Juantorenaren presidentearen bidez, salaketa aurkeztu zuen Atletismo Federazioen Nazioarteko Elkartearen aurrean (IAAF), Roblesek jada erretiroa iragarri zuelako eta Kubaren izenean itzuli zelako. IAAF arauak urratzen zituen, Juantorenaren arabera. Horrez gain, Kubako federazioak AS Monaco frantziar klubaren eskaera ukatu zuen erakunde honetarako lehiatu ahal izateko.

2016ko apirilean, Kubako Atletismo Batzorde Nazionalak aitortu zuen Roblesek Kubako Atletismo Federazioaren atxikimendua zuela bere herrialdearekin lehiatzeko.

## Emaitzak 
## Marka pertsonalak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Dayron Roblesen profila IAFFen
Aries Merritt

**Aries Merritt** (Chicago, Illinois, 1985eko uztailaren 24a) hesi lasterketetan espezializatutako atleta estatubatuarra da. 110 metro hesietako munduko errekorra du 12,80 segundoko denborarekin, Bruselan 2012ko irailaren 7an lortua. 2012ko Londresko Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazi zuen 110 metro hesietan.

## Kirol ibilbidea 
Urrezko domina irabazi zuen 110 metro hesietan 2004ko Junior mailako Munduko Atletismo Txapelketan eta seigarren sailkatu zen 2006ko IAAFeko Munduko Atletismo Finalean. 2006ko unibertsitateko denboraldian inork ez zuen lortu bera garaitzea ospatu ziren hesi proba guztietan. Tennessee Unibertsitateko errekorra hautsi zuen 110 metroko hesietan, Willie Gault atletak zuena 13,29 segundorekin. Merritt-ek 2006ko NCAA Txapelketako 110 metroko hesi lasterketa irabazi zuen 13,21 segundoko denborarekin, unibertsitateko txapelketetan inoizko bigarren denborarik onena eginaz, Renaldo Nehemiah-ren atzetik 1979an 13,00 segundu lortu zituen eta.

2008ko IAAFeko Munduko Atletismo Finaleko finalera iritsi zen, laugarren sailkatuta. Merritt da urte berean AEBetako pista estaliko txapelketan, Pista Rstaliko Atletismoko Munduko Txapelketan, AEBetako proba olinpikoetan eta Joko Olinpikoetan urrea lortu zuen lehen hesilaria.

### Munduko errekorra 
2012ko irailaren 7an, Van Damme Memorialean, urte horretako azken Diamond League-ean, Bruselan, Merritt-ek 110 metroko hesien munduko errekorra egin zuen 12,80 segundurekin, 2008tik Dayron Roblesen munduko errekorra gaindituz (12,87s).

## Marka pertsonalak 
## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* IAAF - Perfil de Aries Merritt
* USATF - Perfil de Aries Merritt
José Coppinger

**José Coppinger** (Habana, Kubako Kapitaintza Nagusia, Espainiako Inperioa, 1773ko apirilaren 5a - Cárdenas, Kuba, Espainiako Erresuma, 1844ko abuztuaren 15a ) Kubako militar espainiarra izan zen, baina hispano-irlandar jatorrikoa, Hispanoamerikako iraultzan paper garrantzitsua izan zuena, 1817tik 1821era La Florida probintziako gobernadore izendatua izan zena, San Juan de Ulúa gotorlekuko azken komandante espainiarra izan zelarik.
Txotis

[thumb|[Madrilgo *chulapo*ak *chotis*a dantzatzen, San Isidro egunean.]]
**Txotis**a Bohemian jatorria duen musika eta dantza bat da. Izena alemaneko *Schottisch* hitzetik dator, "eskoziar". Izan ere, Vienan Erdialdeko Europako dantza honen jatorria Eskozian zegoela esaten zen.

Txotisaren aldaera asko daude munduan gaur egun. Madrilen *chotis* izenarekin, bertako dantza tradizionaltzat hartzen da, Brasilen *xote* izena du, Ingalaterran *scottische* eta Finlandian, adibidez, jenkka, beste dantza ezagun bat dena.

Europan modan egon zen Viktoriar Aroan eta hortik hedatu zen Amerikara.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jorge Beauchef

**Jorge Beauchef Isnel** ( Le Puy-en-Velay, 1787 &ndash; Santiago, 1840ko ekainaren 10a ) Napoleondar gerretan parte hartu zuen frantziar militar bat izan zen, eta, ondoren, Txileko Independentzia Gerran.

## Karrera militarra Frantzian 
Frantzian jaio zen, Le Puy-en-Velay herrixkan, Loira Garaia departamenduan. 18 urterekin Frantziako Armadan sartu zen, 1805eko kanpainetan parte hartuz, eta 1808an Espainiaren preso erori zen.

Ihes egin zuenean, Estatu Batuetara ihes egin zuen, non Rio de la Platako Probintzia Batuek gonbidatua izan zen Andeetako Armadan laguntzeko, ez zuen lan horretan laguntzerik lortu, eta, beraz, Txilera joan zen, bere armadan sartuz.

## Kanpo estekak 
* Jorge Beauchef-en biografia
Bernardo de Velasco

**Bernardo Luis de Velasco Huidobro** Villadiegon jaio zen, Burgos, Espainia, 1742ko abuztuaren 20an, eta Asuncion, Paraguain, hil zen, data ezezagunean, ziuraski 1821aren ondoren. Militar espainiarra eta Paraguaiko probintziako azken gobernaria izan zen. 1811ko ekainaren 17an Asuncionen egindako biltzarrak kargutik kendu zuen.

## Kanpo estekak
2019ko Madrilgo Biltzarreko Hauteskundeak

**2019ko Madrilgo Batzarrerako hauteskundeak** maiatzaren 26an, igandean, egin ziren, apirilaren 1eko dekretuaren arabera, eta Madrilgo Erkidegoko Aldizkari Ofizialean argitaratu zen hurrengo egunean. Madrilgo Asanbleako XI. Legegintzaldiko 132 diputatuak aukeratu zituzten, zerrenda itxiak (d 'Hondt metodoa) eta % 5eko hauteskunde atalasearen bidez.

Hauteskunde hauek, Europako Parlamenturako hauteskundeekin, udal hauteskundeekin eta hauteskunde autonomikoekin batera egin ziren Aragoian, Asturiasen, Balear Uharteetan, Kanarietan, Kantabrian, Gaztela-Mantxan, Gaztela eta Leonen, Extremaduran, Nafarroan, Murtziako Eskualdean eta Errioxan.

## Kanpo estekak
Juan de Sámano

**Juan José Francisco de Sámano y Uribarri de Rebollar y Mazorra** ( Selaya, Kantabria, 1753 &ndash; Panama, 1821 ) Espainiako militarra izan zen , Granada Berriko azken erregeorde efektibotzat jotzen da.

## Hasierako urteak 
Milizian tradizio luzea zuen familia batekoa zen. Agustín de Sámano eta Clara de Uribarri Mazorraren semea. 1771n kadetea zen, eta zortzi urte geroago tenientea. Matematika irakaslea izan zen Bartzelonako Akademia Militarrean (Espainia), eta 5 urte eman zituen bertan.

1780an Indietara lekualdatu zuten; lehenik Puerto Rico, gero Kuba eta azkenik Cartagena de Indiasera, teniente gisa. 1785ean Europara itzuli zen, 1789an kapitain gradu militarra lortu zuen, eta Ventura Caro jeneralaren agindupean Frantzia iraultzailearen aurkako borroka batean bi izterretan zauritu zuten.

1794an Granada Berrira bidali zuten berriz ere, berak hala eskatuta. 1806an Riohachako gobernari bezala komisionatua izan zen, eraso ingeles bati aurre eginez. Riohachatik Santafé de Bogotara joan zen, non 1809an zalditeriako 30 soldadu pardorekin iritsi zen, boluntario bezala Amar y Borbón erregeordeari bere burua eskainiz matxinoen aurka borrokatzeko.
Scooter (motozikleta)

**Scooter-a** bi gurpileko motordun ibilgailu mota bat da, gidaria eserita dagoen koadro irekiarekin (motorraren zatirik zangalatrau gabe). Scooter moderno gehienek motozikletek baino gurpil txikiagoak dituzte, 12 eta 15 hazbeteko (30-37,5 cm) bitarteko diametroa dutenak, eta hiri-erabilerarako aproposak dira.

Scooterra ez dago motozikleta gisa sailkatuta, bere koadroaren eta motorraren diseinua dela eta.

## Diseinua eta mekanika 
Motozikleta gehienekin alderatuta, scooterrek karrozeria izaten dute, zangoetarako babes frontala eta mekanika osoa edo gehiena ezkutatzen duen gorputz bat barne. Scooterraren diseinu klasikoak zoru laua du gidariaren oinetarako, eta askotan biltegiratze-zulo integraturen bat ere badu, bai eserlekuaren azpian, bai zangoetarako aurrealdeko babesean edo bi lekuetan.

Scooter zahar gehienek eta azken modelo retro batzuek eskuzko transmisioa dute, ezkerreko eskulekuan aldaketa palanka eta enbragearekin. Scooterraren motorra eserlekuaren azpian egon ohi da etengabe aldakorra den transmisioarekin atzeko gurpilera potentzia transferitzen duena, askotan motorraren atzealdea atzeko gurpilaren mugimenduarekin batera motorraren atzealdea bertikalki oszilatzea ahalbidetzen duen.

Duela gutxi arte, scooter moderno gehienak airez hoztutako bi aldiko eztanda-motorrekin hornitzen ziren erregai eta airearen nahasketarekin karburazio bidez, nahiz eta gama altuko scooter batzuk urez hozten diren, hala nola Honda FC50 edo 2002ko Yamaha YG50. Scooter gehienek motozikletek baino motor txikiagoak dituzte (30 cc eta 250 cc arteko zilindro bakarrarekin). 49 cc edo gutxiagoko zilindradakoak herrialde gehienetan ziklomotor gisa sailkatzen dira eta tasak murriztu eta segurtasun murrizketak dituzte. 1990eko hamarkadaz geroztik, lau aldiko eztanda-motorrak, gas isurien kontrol zorrotzenak, eta erregaiaren eta airearen nahasketa injekzioaren bidez betetzea ahalbidetzen dutenak eta zilindro-bolumen handiagoa duten modeloak: 300 cc, 400 cc, 500 cc eta 800 cc arte gehienetan ***maxiscooterrak*** deitzen direnak gero eta maizagoak dirak. Modelo horien adibide esanguratsuak dira Suzuki Burgman 400 eta 650, Kymco SuperDink 300, Yamaha T-Max, SYM Joymax 300i edo Piaggio X9.

Duela gutxi**, hiru gurpileko scooter-ak** ere agertzen ari dira merkatuan eta ezagunak egiten hasiak dira, triziklotzat hartu beharko genituzkenak eta ez Piaggio MP3 edo Yamaha Tricity 125 bezalako bizikloak.

## Kanpo estekak
Mariano Necochea

**Mariano Pascual Necochea** (Buenos Aires, 1792 - Miraflores, Peru, 1849) Argentinako militar bat izan zen, bere herrialdeko, Txileko eta Peruko Independentzia gerretan parte hartu zuena.

## Zaldi gaineko Granaderoak 
Mariano Necochea Buenos Airesen jaio zen 1792ko irailaren 7an, Casimiro Francisco Necochea euskal herritar aberatsaren eta Maria Mercedes Sorazaren semea. Espainiara bidaiatu zuen XIX. mendearen hasieran, eta matematika, humanitateak eta hizkuntzak ikastera Sevillara joan zen. 1809an Buenos Airesera itzuli zen, bere aita hil zenean, bere negozioez arduratzeko.

Ez zuen Mmaiatzeko Iraultzan parte hartu, eta kanpo merkataritzari lotuta jarraitu zuen.

1812an, ustekabean, José de San Martín koronelak sortu berri zuen Zaldi gaineko Granaderoen Erregimentuan sartu zen alferez graduarekin. San Lorentzoko guduan parte hartu zuen eta, bere kultura findua zela eta, bere nagusiak garaipenaren parte ofiziala idazteko enkargua eman zion. Denbora labur batez, Santa Fe goarnizioaren kide izan zen.

José Rondeauk zuzendutako Peru Garairako espedizioarekin bat egin zuen, Granaderoen eskuadroi baten buru, kapitain graduarekin. Humahuacatik iparraldera dagoen El Tejarreko ustekabetik salbatu zen gizon bakarra izan zen, non Martin Rodriguez jenerala preso hartu zuten. Venta y Mediako guduan eta Sipe Siperen porrot izugarrian borrokatu zuen, non larriki zauritua izan zen; hala ere, Granaderoeak eta garaitutako armadako beste soldadu batzuk biltzea lortu zuen. Ohatilan iritsi zen Chuquisacara eta Tucumanera eraman zuten.

1816an Juan Martín de Pueyrredón zuzendari gorena izendatu berriaren eskoltaren burua izan zen.

## Txilerako kanpaina 
Mendozara igaro zen, San Martin jeneralak Granaderoen erregimentu osoaren kontzentrazioa agindu zuenean, Andeetako Armadan sartuz. Bere ofizialen heziketan paper garrantzitsua izan zuen. Bere aholkuz, bere anaia Eugenio Necochea ere Armadara batu zen, bera baino bi urte gazteagoa, Txileko Armadako jenerala izatera iritsi zena.

Andeetako mendilerroa gurutzatu bezain laster, bere eskuadroiarekin Las Coimaseko guduan garaitu zuen, mendilerroaren inguruan.

Chacabucoko guduan borrokatu zuen Juan Gregorio de Las Heras jeneralaren agindupean. Bere agindupean, Txile hegoaldeko kanpaina egin zuen, Gavilán-en, Talcahuanoren aurkako erasoan eta Cancha Rayadaren guduan borrokatuz. Honetan, edo, beste iturri batzuen arabera, handik gutxira, eskuan zauritu zuten, eta, beraz, ezin izan zuen Maipúko guduan borrokatu.

Txilen egon zen Perurako kanpaina independentista hasi arte. Rancaguako Aktaren lehen sinatzaileetako bat izan zen, espedizio armadako ofizialek San Martin agintean berresten zutenekoa.

## Kanpo estekak
San Juan de Ulúako setioa (1825)

1825eko **San Juan de Ulúako setioa** abuztu eta azaroaren 23a bitartean izan zen, Mexikoko Veracruz estatuko San Juan de Ulúa gotorlekuan, Mexikoko Armadaren eta Mexikoko Armadaren indarren artean, Miguel Barragán jeneralaren eta Pedro Sainz de Baranda eta Borreiro kapitainaren agindupean, hurrenez hurren, espainiar armadako indarren aurka, José Coppinger jenerala buru zutela, Mexikoko Errekonkista Saiakeretan plaza hura babesten zuena. Pedro Sainz de Baranda kapitainak gidatutako eskuadrila espainiar eskuadrilaren aurka borrokatu zen, horrela, San Juan de Ulúako espainiarrentzat elikagaiak eta errefortzuak iristea ekidinez. Espainiatik errefortzurik eta elikagairik jaso ez zuenez, eta gotorlekua jazartzen zuen Barragan jeneralak lurretik setiatuta zegoenez, eskorbutoa lehen biktimak eragiten hasi zen, eta, horrekin, espainiar ordezkaritzak amore eman behar izan zuen.

## Kanpo estekak
Acero Club Olabeaga

**Acero Club Olabeaga** Bilboko auzo horren futbol talde historikoa da. 1920ko ekainaren 19an Euskalduna ontziolaren langile batzuk taldea egia bilakatu zuten: auzoko taldea sortzea eta egun bizirik darraio, mende bat pasa ondoren.

Acero taldea Olabeaga auzoko benetako ikurra da. 420 bazkide ditu eta Bizkaiko bigarren mailako bigarren multzoan jokatzen du.

## Gabarra 
Gabarraren erabilera Athleticekin lotzen bada ere, Acero Club izan zen lehendabizikoa horrelako ospakizunik antolatzen. 1924an taldeak Estatuko B multzoko txapelduna izan zen, Osasunari Sevillan irabaziz. Bueltan, etxean jaso zuten harrera handia izan zen. Herriz herri ospatzen joan ziren eta Areatzan gabarra batera igo ziren Olabeagara arte joateko, itsasadarreko lehen gabarra ospakizuna izan zelarik hura. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Olabeagaren harrotasuna", Imanol Zarrabeitiaren artikulua *Bilbao* aldizkarian, 2021eko martxoan, 41 or.
* Taldearen bloga.
* :Gabarraren inguruko bideoa Youtuben.
* :Olabeagako Lehoiak. Klubaren historia.
Tetrahidrofurano

**Tetrahidrofuranoa** (**THF**; IUPAC, **oxolanoa**) C4H8O formulako konposatu organikoa da.Uretan eta disolbatzaile organikoetan disolbatzen den likido kolorge, sukoi eta toxikoa. Erretxinen disolbatzaile gisa, polimerizazioetan monomero gisa eta bitartekari kimiko gisa erabiltzen da, besteak beste.

## Produkzioa 
Industrian gehienbat usatzen den metodoa 1,4-butanodiolaren deshidratazioa da katalizatzaile azido bat erabiliz. Hiru urratsetan burutzen da prozesua. Lehenean azetilenoa eta formaldehidoa erreakzionarazten dira 2-butino-1,4-diola sintetizatzeko. Ondoren, atzen hau hidrogenatzen da 1,4-butanodiola lortuz eta azkenik deshidratazio azidoa gauzatzen da.
 525x525px
Furanoaren hidrogenazio katalitikoaz ere presta daiteke.

## Erabilera 
Monomero moduan baliatzen da polimerizazio-prozesuetan. Azido sendoen presentzian THFa polimerizatu egiten da politetrahidrofuranoa eratuz.

: *n* C4H8O → −(CH2CH2CH2CH2O)*n*−

Polimero hau poliuretano elastomerikoa fabrikatzen baliatzen da nagusiki.

Disolbatzaile moduan TFHak erabilera ugari ditu, esaterako, bernizak edo poli(binil kloruro)a disolbatzeko. Poli(azido laktiko)a estruitzen dituzten 3D inprimagailuetan ere erabiltzen da. Polimeroen disolbatzaile gisa usatzen da hainbat kromatografia-tekniketan.

Laborategian ere disolbatzaile oso erabilia da, adibidez, Grignarden erreaktiboen kasuan.

## Arriskuak 
THFa ez da oso toxikoa eta LD50-a azetonaren parekoa du. Hala ere, erraz permeatzen da azalean zehar horren deshidratazioa eraginez. Bestetik, kautxuzko eskularruak oso erraz disolbatzen ditu eta nitrilo kautxuzko eskularruak usatzea gomendatzen da.

Bestetik oso sukoia da eta kontuz ibili behar da garren inguruan.

Dena dela, arriskurik handiena sortzen da THFak 2-hidroperoxitetrahidrofuranora oxidatzeko joera duela airearen presentzian.
 Fitxategi:Tetrahydrofuran_peroxide_formation.svg
Horregatik, sarri, THF komertziala dibutilhidroxitoluenorekin egonkortzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Konfort akustikoaren maila

**Konfort akustikoaren** **maila** leku jakin batean dauden soinuekiko asebetetze maila da. Psikoakustikari dagokion kontzeptua denez, hautemailearen egoera fisikoarekin eta mentalarekin lotutako tokiaren pertzepzioari buruzko aldagai anitzetan oinarritzen da. Askotan ez egotea gizakiaren jarduerak, azpiegiturak edo industriak eragindako soinuak atsedenerako, komunikaziorako eta pertsonen osasunerako kalte egiten duen zaratarekin lotzen da.

Ingurunearen kalitate akustikoaren testuinguruan batez ere erabiltzen den kontzeptua da, baina ez egotea kutsadura akustikorako oinarritzat hartzen da.

## Ikus, gainera 
* Potentzia akustikoaren maila

## Kanpo estekak
Maipúko gudua

**Maipúko gudua,** **Maipoko gudua** bezala ere ezaguna, Txileko Independentzia Gerraren testuinguruan borroka armatu erabakigarria izan zen. 1818ko apirilaren 5ean gertatu zen, Cerrillos del Maipo izeneko sektorean, Santiago hiriaren mendebaldean, non Txileko Armada Batua Askatzailearen indar abertzaleek -Andeetako Armadako Rio de la Platako eta txiletar tropek eta Txileko Armadak osatua- José de San Martín jeneralaren agindupean, Mariano Osorio jeneralaren agindupean zegoen Espainiar Inperioaren Txileko Errege Armadaren aurka borrokatu zuten.

## Kanpo estekak
Teresa Pàmies

**Teresa Pàmies Bertran** (Balaguer, Katalunia, 1919ko urriaren 8a - Granada, 2012ko martxoaren 13a) emakume idazle, kazetari eta ekintzaile katalana da.

## Biografia 
Bere aita, Tomàs Pàmies, *Bloc Obrer i Camperol* (BOC) talde marxistaren buruzagi nabarmena izan zen, eta eragin handia izan zuen Teresarengan; 10 urterekin BOCen aldizkaria saltzen ibiltzen zen kalean. Ikasketak utzi eta joskintza ikasi zuen. 1937an Joventuts Socialistes Unificades de Catalunya (JSUC) erakundean sartu zen, eta bertan Aliança Nacional de la Dona Jove (1937-1939) taldearen sortzaileetako bat izan zen eta *Juliol* buletinean idazten zuen. 17 urterekin Monumentalean egindako mitin ospetsu batean parte hartu zuen, Federica Montseny, Dolors Bargalló, Margarita Nelken eta Lluís Companysen ondoan.

Espainiako Gerra Zibila bukatuta Frantziara erbesteratu behar izan zuen aitarekin batera, eta, Magnac-Laval-eko errefuxiatuen kanpalekutik ihes egin ondoren, Bordelera iristea lortu zuen, Dominikar Errepublikara zihoan itsasontzia hartzeko. Handik Kubara eta Mexikora joan zen. Mexikon sei urtez bizi izan zen, eta kazetaritza ikasi zuen unibertsitatean. 1947an Mexikorik Belgradera joan eta han irratian ibili zen lanean urtebetez. Aurrerago Praga Irratian ere lan egin zuen, hamar urtez, gaztelaniazko eta katalanezko emisioetako erredaktore. Erbestetik ''Serra d'Or* eta *Oriflama* aldizkarietarako kolaborazioak egiten zituen. 1960an Frantziara aldatu zen, eta erbestealdiko azken hamabi urteak han eman zituen.

1971n itzuli zen Kataluniara eta idazten lan egin zuen. Hedabide batzuetako kolaboratzailea izan zen (Avui egunkaria, Presència aldizkaria, Catalunya Ràdio). Kolaborazio horien bildumak dira *Opinions de dona* (1983) eta *La vida amb cançó. Cròniques radiofòniques* (1999).

## Lanak eta sariak 
Teresa Pàmiesen literatura ibilbidea 50 urtetik gora zituela hasi zen, eta halere 40 liburu baino gehiago idatzi (batzuk gaztelaniaz), 20 bat itzuli eta iritzi artikulu ugari argitaratu zituen. Idazlan gehienetan ageri da ukitu autobiografikoa eta ezkerreko militantearena, bai eta gerra eta erbestearen gaiak ere. Herri hizkera erabiltzen du, erreza, irakurle gehienengana iristeko asmoarekin. Berak aitortu zuen ez zuela bere burua idazletzat hartzen, bere belaunaldiko kronika egilea izan nahi zuela, besterik gabe*.''

Hauek dira bere lan nagusiak:

Beste sari batzuen artean, aipagarriak dira Creu de San Jordi saria, 1984an Kataluniako Generalitateak emana, 1997an Bartzelonako Ohorezko Domina jaso zuen, 2001ean Katalanezko Letren Ohorezko Saria eta 2006an Manuel Vázquez Montalbán Saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Věra Chytilová

**Vera Chytilová** (Ostrava, 1929ko otsailaren 2a - Praga, 2014ko martxoaren 12a) txekiar zinema zuzendaria eta Txekiar zinema berriko aitzindarietako bat izan zen. Txekiar zinemako zuzendari handienetakoa da. Bere film ezagunena *Sedmikrásky* da, 1966an egindakoa.

## Ibilbidea 
Věra Chytilovak filosofia eta arkitektura ikasi zituen Pragako Zinema Eskolan (FAMU) sartu aurretik, non Otakar Vávra izan zuen irakasle eta Miloš Forman eta Jiří Menzel ikaskide. 1960ko hamarkadaren hasieran, Txekoslovakiako Olatu Berrian nabarmendu ziren izendatutako horiek. Mugimendu zinematografiko honetan, Chytilovák alderdirik esperimentalena irudikatu zuen.

Zinemaren ibilbidearen hasieratik, Věra Chytilová feminismoaren aldeko apustua egin zuen. 

1969an Pragako Udaberriak ekarri zuen liberalizazio saiakera bertan behera geratu ondoren, Chytilováren zinema irreberenteak eta transgresoreak gobernu komunistaren onartzepena izateari utzi zion eta bere jarduera debekatuta egon zen 1975 arte.

Pragan hil zen 2014ko martxoaren 12an 85 urte zituela.  

## Filmografia 
* 1963 - *O něčem jiném* (Zerbait estra)
* 1962 - *Strop* (Teilatua)
* 1962 - *Pytel blech* (arkakuso poltsa)
* 1965 - *Perličky na dně* (Sakoneko perlak). Batzuetan "Hot table unibertsoa" bezala itzulia)
* 1966 - *Sedmikrásky* (Margaritak) 
* 1969 - *Ovoce stromů rajských jíme* (Paradisuko fruitua)
* 1976 - *Hra o jablko* (Sagarraren jokoa)
* 1978 - *Čas je neúprosný* - (Denbora barkagarria da) - dokumentala -
* 1979 - *Panelstory* (Prefab Story)
* 1980 - *Kalamita* (Kalamitatea)
* 1981 - *Chytilová versus Forman*
* 1983 - *Faunovo velmi pozdní odpoledne* (Faun baten siesta bera)
* 1985 - *Vlčí bouda* (Otsoaren zuloa)
* 1987 - *Šasek a královna* (Bufoia eta erregina)
* 1988 - *Kopytem sem, kopytem tam* (Hemen kaskoa, kaskoa dago, "Hemen kaskoa han uztaia" bezala itzulia)
* 1991 - *Mí Pražané mi rozumějí* (Nire Pragako jendeak ezagutzen nau)
* 1993 - *Dědictví aneb Kurvahošigutntag* (Heritage edo Buendiamuchachoacogeraout)
* 1998 - *Pasti, pasti, pastičky* (Tranpa, tranpa, tranpa)
* 2000 - *Vzlety a pády* (Kendu eta erori)
* 2001 - *Vyhnání z ráje* (Paradisutik kanporatzea)
* 2003 - *Trója v proměnách času* (Troia mendeetan zehar)
* 2005 - *Pátrání po Ester* (Estherren bila)
* 2006 - *Hezké chvilky bez záruky* (Une atseginen bermea)
* 2009 - *O láskách týraných* (Ama tirana)

## Sariak 
; Veneziako Nazioarteko Zinemaldia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Biografia zabala.
* Informazio osagarria eta kronograma.
Friday (Rebecca Blacken abestia)

***Friday*** Rebecca Black amerikar abeslariaren lehen abestia da. Clarence Jey eta Patrice Wilson produktore eta musikagileek sortu zuten. Abestia lehen aldiz YouTubera 2011ko otsailaren 10ean igo zen eta iTunesen urte horretako martxoaren 14an argitaratu zen. Abestiak bisita gutxi batzuk izan zituen lehenengo hilabetean, baina martxoaren 11n birala bilakatu zen Mystery Science Theater 3000k eta Rifftraxeko Michael J. Nelson umoregileek "historian egindako bideorik txarrena" zela esan zuten arte Twitterren. Hasieran, abestiaren harrera oso negatiboa izan zen, baina komediagile eta artista askok bertsioak egin zituzten ostean, kultuzko jarraitzaileak lortuz.

Jatorrizko musika bideoa 2011ko ekainaren 16an kendu zen YouTubetik, ARK Music enpresaren eta Blacken arteko eztabaida legalak zirela eta. Une horretan jada 166 milioi ikusle izan zituen. 2011ko irailaren 16an abestia berriro igo zen YouTubera, berriro ere arrakasta handia lortuz. Imitazio eta parodia asko sortu dituen abestia izan da.

2021eko otsailaren 10ean, abestiaren hamargarren urteurrenean, 100 Gecseko Dylan Bradyk hyperpop erremix bat aurkteztu zuen, 3OH!3, Big Freedia eta Dorian Electraren parte hartzearekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lunantu

**Lunantu** gaur egun Villabezana kontzejuaren parte den herri hustua da, Erriberagoitia udalerrian dagoena, Arabako probintzian.

Mendeetan zehar *Lunantu*, *Lurrantu*, *Lulantu* eta *Dulanto* izenak ageri dira dokumentazioan, eta gazteleraz baita *Nuestra Señora de Dulanto* eta *Santa María de Dulanto,* hau da, *Dulantoko Andre Maria*. Abizen bezala Dulanto aldaerak izan du arrakastarik handien, *Lunantu > Dulanto* bilakaera erromantzez, gazteleniaz gertatu zela ematen du. 

***Lunantu***, 1025. urteaz geroztik dokumentatua dago, Donemiliagako goldean, Komunioi, Villabezana eta Ribabellosa herrien artean. 

Ezezaguna da noiz despopulatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kontsonante belar

**Kontsonante belarrak** mihiaren gibeleko partearekin ahoskatuak dira, aho-sabai bigunaren aurka*. *

Ahoaren sabai bigun edo beloa nahiko zabala denez, eta mihiaren bizkarraren mugimenduak oso zehatzak ez direnez, artikulazio belarrek asimilazioa jasateko joera dute hizkuntza askotan. Asimilazioa hots bat inguruneari egokitzea da, horrekiko antza areagotuz. Asimilazio hori jasatean, ahoskunea mugitzen da, gibelera edo aitzinera, alboko bokalen kalitatearen arabera. Aitzineko bokalekin kontaktuan dauden kontsonante belarrak automatikoki aitzaneratu egiten dira usu, partzialki edo osoki sabaikaritzen direla. Modu berean, atzeko bokal batekin kontaktuan dauden belarrak atzeratu daitezke, partzialki edo osoki ubular bihurtuz.

Belar sabaikarituak (ingelesezko /k/ bezala *keen* edo *cube* hitzetan) batzuetan sabai-belar deituak dira. Hizkuntza anitzek ere belar ezpainkarituak dituzte, [kʷ] bezala, non ezpainen biribiltzea herskariaren askatzearekin batera gertatzen den. Kontsonante biezpainkari-belarrak ere existitzen dira, aldiberean aho-sabai bigunean eta ezpainen gunean ahoskatuak direnak, [k͡p] bezala. Bereizketa hori [w] kontsonante hurbilkarian desagertzen da, honetan belarizazioa eta ezpainkarizazioa maiz loturik daudelako, diakronikoki /u/-ren ondorengo izateagatik kasu. Hauek usu ezpain-belarrak deituak dira.

Dardarkari edo ttak belarrik ezin da ebaki Nazioarteko Alfabeto Fonetikoaren arabera. Belarraren ahoskunean, mihiak gaitasun oso mugatua du dardara anitz edo bakun moduko mugimenduen gauzatzeko, eta mihiaren gorputzak ez du aski fite mugitzeko askatasunik dardarkari belar baten sortzeko.

### Adibideak 
### Euskaraz: 
Euskarak hurrengo kontsonante belarrak ditu, Nazioarteko Alfabeto Fonetikoaren arabera irudikatuak:

* /k/ : herskari belar ahoskabea, adibidez *keinu, kasu.*
* /g/ : herskari belar ahostuna, adibidez: *gau, gose.*
* /x/ (Hegoaldean) : igurzkari belar ahoskabea, adibidez: *jakintsu, josi.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edward Rydz-Śmigły

**Edward Rydz-Śmigły**, gerraren izena *Śmigły, Tarłowski, Adam Zawisza* (Łapszyn, Brzeżanytik gertu, Galitzia eta Lodomeriako Erresuma, Austria-Hungaria, 1886ko martxoaren 11 &ndash; Varsovia, 1941eko abenduaren 2a) poloniar militarra izan zen.

Filosofia eta historia ikasi zituen Jagellondar Unibertsitatean eta gero margolaritza Krakovian, Vienan eta Munichen. Vienako erreserbako ofizialen eskolan ere jaso zuen prestakuntza. Lehen Mundu Gerran, Józef Piłsudskik zuzendutako Poloniako brigadan borrokatu zuen eta gudu askotan egin zien aurre errusiarrei. 1917an kartzelan sartu zuten, austriarrei leialtasuna zin egiteari uko egin ondoren.

Poloniako independentziaren ondoren, brigadier jeneral izendatu zuten. Polonia-Sobietar Batasuna Gerran garaipen erabakigarriak lortu zituen. Armadako Inspektore Nagusi izendatu zuten, eta Piłsudski hil ondoren, Poloniako Mariskal bihurtu zen. Garai hartan, Ignacy Mościcki Poloniako presidentearen atzetik estatuko bigarren gizona eta de facto estatuburua izan zen.

1939an, Poloniako armadako komandante-burua zen. Poloniaren inbasioa geldiarazten saiatu zen, arrakastarik gabe. 1939ko irailaren 18an Errumaniara ihes egin zuen eta han giltzapetu zuten. Armada klandestino bat sortzen hasi zen eta armadaren buruzagitzka Władysław Sikorskiri eman zion. Hungarian zehar Errumaniatik ihes egin eta Poloniara iristea lortu zuen, baina lau aste geroago hil zen.
Ali Mahdi Muhammad

**Ali Mahdi Muhammad** (; Jowhar, 1939ko urtarrilaren 1a - Nairobi, 2021eko martxoaren 10a) somaliar politikaria izan zen. Somaliako 4. presidentea izan zen 1991tik 1997ra.

Somalia Batuaren Biltzarra alderdiko kide izan zen. Siad Barreren gobernuaren aurka agertu zen. Diktadorea kanporatu ondoren, bere alderdiak boterea banatu zuen oposizioko koalizioarekin. Ali Mahdi Mohammed lehendakari izendatu zuten, baina bere boterea herrialdeko hiriburuko eremuetara mugatzen zen. Hiriburuan Mohamed Farah Aididen aurka borrokatu zen.
Maria Clara Eimmart

**Maria Clara Eimmart** (Nurenberg, 1676ko maiatzaren 27a - ibid. 1707ko urriaren 29a) astronomo eta marrazkilari alemaniarra izan zen. Georg Christoph Eimmarten alaba eta haren laguntzailea zen.

## Biografia 
Maria Clara Eimmart 1676an jaio zen. Aita Georg Christoph Eimmart "Gaztea" zuen, margolaria, grabatzailea eta astronomo afizionatua. Aita, zeinak bere diru-sarrera guztiak tresna astronomikoen erosketan irioten baitzituen eta Nurenbergeko harresian behatoki pribatua eraiki baitzuen, behatzaile artatsua zen eta bere emaitzak zenbait elkarte zientifikoren memoria eta transakziotan argitaratu zituen. Aitona ere, Georg Christoph Eimmart "Zaharra", erretratuen, natura hilen, paisaien eta gai historikoen grabatzaile eta margolaria izan zen. Aitarengandik frantsesa, latina, matematika eta marrazketa ikasi zituen Maria Clara Eimmartek, baita astronomia ere. Eimmartek senarrari lagundu zion Nurembergeko gimnasioan ematen zituen Fisika eskoletan. Haien ezkontzak sendotu egin zuen Eimmarten posizioa behatokian. Astronomiarekiko zaletasun familiarrak eragina izan zuen Mullerrengan, eta hartara eman zen Altorfeko irakasle izateraino, non bere marrazteko gaitasuna kometak, eguzki orbanak eta ilargiko mendiak deskribatzeko erabili baitzituen, betiere bere emaztearen laguntzarekin. Bikoteak harremanak izan zituen Rost anaia eleberrigile eta astronomoekin, bai eta Wurtzelbauer-ekin eta Doppelmayer astronomiako historialariarekin. Maria Clara Eimmart erditzean hil zen 1707an.

## Ilustrazio astronomikoak 
Eimmart bereziki kartoi urdin ilunaren gainean pastel margulez eginiko ilustrazio astronomiko zehatzengatik da ezaguna. 1693 eta 1698 artean, Eimmartek ilargiaren faseen 350 marrazki baino gehiago egin zituen. Teleskopioz eginiko behaketetatik abiaturik eginiko marrazki bilduma honi *Micrographia stellarum moon phases ultra 300* deritzo. Horietako hamabi eman zizkion Marsili kondeari, bere aitaren kolaboratzaile zientifikoari, eta hamar Bolonian gordetzen dira, paper marroian eginiko hiru estudio txikiagorekin batera. Eimmarten ilustrazioak ilargiaren mapa berri baten oinarria izan ziren.

1706an, Eimmartek urte hartako eklipse osoa ere irudikatu zuen. Schiebinger-ek dio ezen, iturri batzuen arabera, Eimmartek 1701ean *Ichnographia nova contemplationum de sole* argitaratu zuela bere aitaren izenpean, baina ez dago zantzu irmorik benetan bere lana zela pentsatzeko.

## Galeria 

Fitxategi:Phase of the Moon Observed.jpg|Ilargiaren fasea
Fitxategi:Second Phase of the Moon Observed.jpg|Ilargiaren bigarren fasea
Fitxategi:Maria Clara Eimmart.jpg|Ilbetearen ilustrazioa
Fitxategi:Phase of Mercury Observed by Johannes Hevelius.jpg|Johannes Heveliusek behatutako Merkurioren fasea
Fitxategi:Phase of Venus.jpg|Artizarraren fasea
Fitxategi:Aspect of Mars.jpg|Marteren itxura
Fitxategi:Aspect of Jupiter.jpg|Jupiterren itxura
Fitxategi:Aspect of Saturn.jpg|Saturnoren itxura
Fitxategi:Comets.jpg|Kometak
Fitxategi:Paraselene and Parhelion.jpg|Paraselene eta Parhelion
Fitxategi:Maria Clara Eimmart's Painting.jpg|Ilustrazio astronomikoak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hamed Bakayoko

**Hamed Bakayoko** (Abidjan, 1965eko martxoaren 8a - Friburgo, 2021eko martxoaren 10a) bolikostar politikaria izan zen. 2020ko uztailaren 8tik hil artera Boli Kostako lehen ministroa izan zen.

Kazetari gisa lan egin zuen prentsan, irratian eta telebistan. Informazio eta Barne ministroa izan zen hainbat gobernutan, baita hiriburuko barruti bateko alkatea ere. Lehen ministro bezala Amadou Gon Coulibaly ordezkatu zuen hil ondoren.
Turuta (argipena)

**Turuta** hitzak honako adiera hauek ditu:

# **Turuta**: Haize musika-tresna, tronpetaren antzekoa, tronpetaren eta tronparen arteko tinbrea duena, bereziki armadan erabiltzen dena
# **Turuta**: Hots ozena ateratzen duen tresna mekaniko edo elektrikoa, auto, itsasontzi edo trenetan, seinale gisa erabiltzen dena
Rebecca Black

**Rebecca Renee Black** (Irvine, Kalifornia, 1997ko ekainaren 21 - ) estatubatuar YouTuber eta abeslari bat da, bereziki ezaguna 2011an egin zuen "*Friday*" abesti biralaren ondorioz. "*Friday*" abestiak kritika latzak jaso zituen bai profesionalen bai ikusleen aldetik, eta "inoizko abestirik txarrena" izengoitia jaso zuen. Blackek beste abesti batzuk ere egin ditu ondoren, adibidez Dave Daysekin "*Saturday*" abestian parte hartu du. Gaur egun YouTuben bideoak igotzen ditu, gai asko lantzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Semaforo (argipena)

**Semaforo** hitzak honako adiera hauek dauzka:

* **bide-semaforoa**, tresna elektrikoa, argi-seinaleen bidez ibilgailuen zirkulazioa arautzen duena:
* **burdinbide-semaforoa**, burdinbide-zirkulazioa arautzeko erabiltzen diren seinale mekaniko edo argiduneko gailua;
* **itsas semaforoa**, itsasbazterreko telegrafo optikoa, lehorretik ikusten diren itsasontziekin seinale bidez komunikatzeko erabiltzen dena;
* **bandera-semaforoa**, besoen edo bandera batzuen posizioa alfabetoaren hizki bakoitza irudikatzeko erabiltzen den komunikazio-sistema;
* **programazio-semaforoa**, hainbat prozesuri baliabide partekatuetara sarrera onartu edo ukatzen dioten metodoa ahalbidetzen duen aldagaia.
Potentzia akustikoaren maila

**Potentzia akustikoaren maila** potentzia akustikoa hautemateko modua neurtzen duen parametroa da, hau da, bolumena .

Jendeak ez du potentziaren aldaketa (igo/txikitu) modu linealean hautematen iturritik hurbildu/urruntzen direnean. Potentziaren pertzepzioa potentzia horren logaritmoarekiko proportzionala den sentsazioa da. Erlazio logaritmiko hori **potentzia akustikoaren maila** da:
{L_W}= 10\cdot \log \frac{W_1}{W_0}
non W1 aztertu beharreko potentzia den, eta W0 entzumenaren atalase-potentzia, SI unitateetan adierazita, honen baliokidea dena: 10^{-12} watt edo 1 pW, eta hori erreferentzia finko gisa hartzen da.

Soinua neurtzeko unitatea Bel (B) litzateke, baina oso unitate handia denez, normalean bere azpimultiploa erabiltzen da, dezibel (dB), beraz, emaitza zuzenean lortzeko formularen bigarren terminoa bider 10 egin beharko litzateke.

Soinuak batzeko ez da zuzena potentzia edo presio mailen balioak batzea: potentziak edo horiek sortzen dituzten presioak batu behar dira. Horrela, 21 dBko bi soinu-iturrik ez dute 42 dB ematen, 24 dB baizik.

Kasu honetan formula hau erabiltzen da:

L_{p res}= 10\cdot \log_{10}(10^{\frac{X_1}{10}}+10^{\frac{X_2}{10}}+ ... )  (dB)

Edo bestela esanda:

L_{p res}= 10 \cdot \log_{10} \left( antilog\left( \frac{X_1}{10} \right )+ antilog \left( \frac{X_2}{10} \right )+ ... \right) (dB)

Zeinetan L_{p res}, ondorioz sortzen den presio maila da eta X_n batu beharreko presio mailen balioak dira, dezibeletan adierazita. Formulek adierazpen fisiko bihurtzen dituzte mailak (potentzia edo presioa), eta horiek batu ondoren, baturiko mailaren adierazpena kalkulatzen dute berriro.

## Kanpo estekak
I Racconti di Canterbury

***Il Racconti di Canterbury*** (  ) Pier Paolo Pasolinik zuzendutako 1972ko italiar filma da eta Geoffrey Chauceren *The Canterbury Tales* poema narratiboan oinarrituta dago. Pasoliniren "Bizitzaren Trilogiako" bigarren filma da, besteak *Decameron* eta *Il fiore delle mille e una notte* dira . Urrezko Hartza irabazi zuen Berlingo 22. Nazioarteko Zinemaldian. 

Bizitzaren Trilogiarekin, Pasolinik literatura klasikoko ipuin erotiko biziak egokitzen saiatu zen. *The Decameronekin*, Pasolinik italiar hizkuntzaren lehen garaiko obra garrantzitsu bat egokitu zuen. *Il Racconti di Canterbury* filmarekin Chauceren ingeles ertaineko ipuinak ikuskatu zituen. Eszenen atzean, Pasolini Ninetto Davolirekin hautsi zuen eta atzera begiratuta esan zuen, ez Davolini zegoela trilogia xelebre eta arin mota honetarako prest. Oraindik pelikula hau bere film garrantzitsuenetako dela esaten da.

Filma 60ko hamarkadaren amaierako film batzuen ostean etorri zen, Pasoliniren ideologia joera handiagotu zenean. Film hau Pasolini izatez beste batzuk baino,koz ere arinagoa bada ere, bizitzaren Trilogiako beste filmekin batera bere "ideologikonetarikoa" jotzen da.  Filma Chauceren eta Pasoliniren garaiko sexu-ohitura gogorren aurkako eraso gisa ikus daiteke.

## Argumentua 
Erdi Aroan Ingalaterran kokatuta, nekazarien, nobleen, elizgizonen eta deabruen istorioak Chaucerren etxeko bizitzako eszena laburretan eta Canterburyko ipuinetan oinarritzen da. Pasarte bakoitzak ez du erromes ezberdinek kontatutako istorio baten itxura hartzen, Chaucerren ipuinetan gertatzen den bezala, baizik eta segidan agertzen dira, itxuraz ipuinek jatorrizko testuan elkarren artean duten erlazioa kontuan hartu gabe. Istorio guztiak erromes talde bat Canterburyra iristearekin lotuta daude, eta horien artean dago Geoffrey Chaucer poeta, Pasolinik berak antzeztua.
## Atalak 
* **Hitzaurrea**
* **Lehen ipuina: Merkatariaren ipuina**
* **Bigarren ipuina: Frailearen ipuina**
* **Hirugarren ipuina: Sukaldariaren ipuina**
* **Bosgarren ipuina: Batheko emaztearen hitzaurrea**
* **Seigarren ipuina: Aguaziltxoaren ipuina**
* **Zazpigarren ipuina: Barkatzaileren ipuina**
* **Zortzigarren ipuina: Mezulariaren ipuina**
* **Epilogoa: Chauceren atzera-egitea**

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
 

## Kanpo estekak 
* 
* *The Canterbury Tales: Sex and Death* Colin MacCaberen saiakera Criterion Bilduman
Francisco de Carvajal

**Francisco López Gascón** (Rágama de Arévalo, Gaztelako Koroa, 1464 - Llanura de Jaquijaguana, Cuzcotik gertu, Peruko Erregeorderria, 1548ko apirilak 10), **Francisco de Carvajal** edo **Francisco Carbajal** bezala ezaguna, Espainia Berrian eta Perun jardun zuen konkistatzaile espainiarra izan zen, baita azken lurralde horretako konkistatzaileen arteko gerra zibilean ere.

Estratega handi bat izan zen, bere zahartzaroko urteetan ere soldadu nekaezina, eta, aldi berean, oso gizon krudel eta sarkastikoa, eta, beraz, "Andeetako deabrua" bezala ezagutua izan zen. Espainiar erregearen eta Ameriketara bidalitako agintarien aurka matxinatu zen, eta erregeari leial zitzaizkion espainiar ofizialei porrot ugari eragin zizkien, azkenean Jaquijahuanako guduan garaitua izan zelarik. Handik gutxira, preso hartu eta urkamendian exekutatu zuten, garai hartan 84 urte zituelarik.
Andeetako Armada

**Andeetako Armada** Rio de la Platako Probintzia Batuetako indar militar bat izan zen -gaur egun nagusiki Argentina-, eta Mendoza hirian erbesteratutako Txileko tropak, 1815etik aurrera José de San Martín jeneral argentinarrak antolatua eta zuzendua, honen helburua Probintzia Batuen independentzia sendotzea, Txilen espainiar inperioa amaitzea, bere gobernu independentista berrezartzea eta Peruko erregeordetza askatzea zelarik.

## Kanpo estekak
Kolonbiako Independentzia

**Kolonbiako Independentzia** Espainiar Inperioaren agintearekin amaitu zuen prozesua izan zen. Prozesu hori 1810 eta 1819 artean garatutako gatazka baten erdian gertatu zen, garai hartan Granada Berriko Erregeorderria osatzen zuten lurraldeak emantzipatzeko. Prozesua, Hispanoamerikako independentzia gerren zati izan zen, Amerikan sortutako borroka batzuk, 1808an Frantziaren inbasioak eraginda, Europako Napoleondar gerren zati izan zena.