Nafarroako Erresumaren inbasioa (1199-1200)

**Nafarroako Erresumaren inbasioa** Gaztelako Alfontso VIII.a erregeak 1199tik 1200era zuzendutako kanpaina militarra izan zen, Nafarroako Erresumaren mendebaldean barrena eta haren muineraino iritsi zena. Ondorioz, Nafarroako Erresumak bere mendebaldeko lurraldeak galdu zituen: Durangaldea, Araba, Aitzorrotz (Deba bailara), Ipuzkoa (Ipuscua) eta Donostia Hernanikoa (Donostialdea Bidasoraino). Harrezkero, Euskal Herriko erresuma hori itsasoko irtenbiderik gabe geratu zen, eta itsas kemena eta hari lotutako industria zein merkataritza garatzeko ahalmenik gabe. Dokumentuetan ez ezik (adibidez, Josef Moreten geroko kontakizuna), orain arte egindako zenbait gaztelu aztarnaren indusketetan ere indarrezko okupazio kanpainaren berri geratu da. Hala ere, kanpaina honi buruzko iturri garaikideak edo ia garaikideak urriak dira, eta are urriago datuak.

thumb|350px|Nafarroako inbasioaren mapa (1201eko egoera)
[thumb|[Errodrigo Semenoitz Arradakoa|Rodrigo Semenez Arradakoa, Toledoko artzapezpiku eta historia idazlearen irudikapena]]
Nafar erregeek, Atapuercako Guduaz geroztik (1054), borroka diplomatikoa eta militarra zeramaten berez nafartzat zituzten lurraldeei eutsi eta berreskuratzeko; Gaztelako erregeak, berriz, horiek mendean hartzen joan ziren. Alfontso *Borrokalaria* nafar erregearen heriotzak (1134ko iraila) hautsi egin zuen Iruñea eta Aragoiko erresumen batasuna, eta nekez bete zitekeen haren testamentuak (erresumaren jabetza Elizarentzat utziz) herren utzi zuen Nafarroa Erromako Egoitza Santuaren agintearen aurrean: Alfontsoren testamentua betetzen ez zela argudiatuta, Iruñea ez zen gehiago erresuma bat haren irudiko, eta hala Gaztelako nola Aragoiko monarkien zilegizko harrapakin izatera pasa zen. Hala ere, Antso VI.a *Jakituna* erregeak (1150-1194) erresumaren estatu egiturak sendotu zituen.

1194an, Nafarroako Antso VII.a *Azkarra* tronura heldu eta gutxira, argi geratu zen Egoitza Santuak (Zelestino III.a aita santuak, 1198 arte) Gaztelaren aldeko hautua egin zuela, Antso VII.ari errege titulua ukatuz eta, trukean, *buruzagi* deitura umilagoaz izendatuz (*dux*). Une horretan, Petri II.a Aragoiko erregeak eta Alfontso VIII.ak elkar hartu zuten Nafarroaren kontra. Gaztelar-aragoitar kanpaina militar horrek higatuta utzi zituen Nafarroaren indarrak, eta bidea zelaitu zuen 1199ko udaberrian abiatutako gaztelar okupazio kanpainarako, Antso VII.a *Azkarra* nafar erregea Magrebeko Tilimsengo erregearekin zen bitartean, hari laguntzen eta Gaztelaren oldarraren aurkako aliatu bila.

Azken aldiko ikerketek Nafarroa militarki okupatua izan zela argitzen badute ere, Nafarroa mendebaldea Gaztelara bakez sartu zelako kontakizuna nagusitu da historiografian orain arte ("*voluntaria entrega de Guipúzcoa*" eta antzeko esaldiak erabiliz). Hipotesi horren oinarri garrantzitsu bat garai berean Semenez Arradakoa Toledoko artzapezpikuak idatzitako *De rebus Hispaniae* izan da, anbiguetate handikoa, gaztelarren okupaziorako *adquisivit* eta *obtinuit* aditzak erabili zituena ("eskuratu zituen"). Aro Moderno eta Garaikidean, Juan Antonio Llorente kalonjeak hitz egin zuen lehendabiziko aldiz argi eta garbi Gipuzkoa hitzarmen bidez Gaztelari lotu izanaren kontra.

## Aurrekariak 
### Nafarroako defentsa sistema (mendebaldea) 
thumb|250px|1173 eta 1179 arteko Nafarroako Erresumaren mapa
[thumb|250px|[Gipuzkoako armarriaren hiru zuhaitzak, XI-XII. mendeetako hiru nafar erregeordetzen adierazle]]
Nafarroa mendebaldeko defentsa sistema hainbat gaztelu lerrok osatzen zuten, batzuk kanpoalderago eta beste batzuk barrualderago. XI. mendetik, Nafarroako Erresumak aldakortasun handiko muga gatazkatsuak izan zituen Gaztelarekin. Atxorrotx gaztelu lerro horren erretagoardian kokatzen zen, posizio estrategiko baten buruan, Lautadako eta Gaztelako salgaien itsas portuetarako bidean. Aitzorrotzeko eskualdea izan zen, Gipuzkoa (Ipuzkoa) eta Donostia Hernanikoarekin batera, gerora Gaztelaren pean eratuko zen Gipuzkoaren ernamuina. Une hori probestuz, Leongo eta Nafarroako erregeek, beraiek baitzuten gaztelar kemenaren arrisku gorriena, gaztelar errege ahulduaren kontra jo zuten, eta almohadeekin itun bat egin.

Egoitza Santuak garrantzi berezia ematen zion iberiar kristau batasunaren gaiari ("*cum regibus Ispaniarum et specialiter Castellanan et Aragonen*", aita santuak aste batzuk geroago adieraziko zuen bezala), eta beste ahalegin bat egin zuen errege kristauak musulmanen kontra elkartzeko. Nafarroa, Aragoi eta Gaztelako erregeak halaxe bildu ziren "Hiru Erregeen Mahaia" deitu izan den hirumugarrietan 1196ko otsailean edo martxo hasieran, Ez zen hilabete era pasa Zelestino III.ak almohadeekiko (neutraltasun) hitzarmen bat gogor gaitzetsi zuenean (1196ko martxoaren 29a), adieraziz "[Antso VII.a] ez da adiskidetu bakarrik fede katolikoaren etsaia den jendearekin, baizik eta Kristoren beraren etsaiekin", "Jainkoaren kontrako iraina [da]": eskumikatzeko mehatxua finean. Bulda horretan ukatu egiten zion Antsori errege titulua (*rex*), trukean *dux* *Navarre* apalagoa deituz ("Nafarroako buruzagi militarra").

[thumb|250px|Antso VII.a *Azkarra* [Arrano Beltza|nafar erregearen zigilua]]
1196 eta 1197an, gaztelar iturriek su-etenak haustea leporatu zioten Antso *Azkarra*ri, elkarrekin hitzartutako gaztelu batzuk indarrez hartu zituelakoan, baina zeintzuk ziren zehaztu gabe; Urzainkik, berriz, lauso eta faltsutzat ditu salaketok. eta Erronkari ibarra, eta Oibar mendean hartu zituen.

Eraso horrek Zelestino III.aren 1196ko bulda bat urratzen zuen, Antso VII.a auzoko bi erregeen anbizioetatik babesten zuena. Gainera, Alfontso VIII.ak 1176ko Londresko Laudoa hautsi zuen era horretan, Urzainkik zehaztu duenez. Inozentzio III.ak bulda hori eman aurretik, baina, Antsok kanpo aliantza baterako ate bat ireki nahi izan zuen: Abu Yaqub sinestunen printzearekin, Ipar Afrikan.

## Okupazio kanpaina 
### Okupazioa, Rikardo *Lehoibihotza*ren heriotzaren itzalean 
1199ko apirilean, Rikardo *Lehoibihotza* Ingalaterrako errege eta Akitaniako dukea, Antsoren ezkonanaia, ezustean hil zen Chaluseko gazteluaren setioan, Limousingo bizkonderrian, gezi batek jota. Antso VII.ak eta Rikardo *Lehoibihotza*k bazuten auzi bat elkarren artean Garaziri buruzkoa (Donibane eta Rokabruna), gutxienez 1194tik; ondorioz, aita santuak bulda bat plazaratu zuen 1198ko maiatz amaieran gotorleku horiek Rikardori eman ziezazkion, bestela Elizaren gaitzespena jasotzearen mehatxupean. Alfontso VIII.a, Leonor emaztea errege ingelesaren arreba baitzuen, Akitania hasi zen eskatzen bere alabarentzat: ondorengotzaren auzia puri-purian zen. Nafarroako erregea almohadeen lurraldera abiatzeko une zehatza iluna da, bere asmo zehatzak diren bezala. Lino Munarrizek (1912) 1199ko urtarriletik 1201eko martxora kokatzen du Nafarroaz kanpora Antsok Magrebera egindako ibilaldia.
[thumb|250px|[Tilimsengo harresiak (egungo Aljeria)]]

Nolanahi ere, Magrebeko Tilimsenera heltzerako, Abu Yaqub hila zen, gauzak nahasita zebiltzan. Brahem (Muhammad al-Nasir) Abu Yaquben anaia gaztetxoaren (edo semearen, iturrien arabera) tutore eta erregeordeak bildu zuen agintea. Diru laguntza jaso zuen ipar-afrikarrengandik, baina ezin izan zuen beste laguntzarik eskuratu.

1199ko maiatzaren 6an, Alfontso VIII.a gaztelarraren armada Pancorbotik abiatu zen Mirandan barrena guduan talka egin ondoren; hiribildu hori mendean hartu zuen, eta bertako zubia gurutzatu. Hurrena, Ihudaren arroan zabaldu ziren. Hor, Trebiñuri eta Zabalateri eraso egin zieten, baina gazteluok ez zuten amore eman, gogor eutsi zioten. Gasteizera aurreratu zuten (Nova Victoria, 1181etik), eta nafar hiribilduari setioa jarri 1199ko ekainean. Gasteiztarrek, ordea, tinko eutsi zioten setioari eta hainbat erasori. Ez da inon aipatuta geratu gaztelarrek Deba eta Urola bailaren arteko Elosuko gaztelua une horretan azpiratu izana, mende batzuk geroago Esteban Garibaik baietz esan bazuen ere.
 

### Arabako Lautadatik ipar eta ekialdera 
thumb|250px|Egungo Gipuzkoaren ikuspegi bat Mendikuteko gazteluaren hondarretatik
[thumb|250px|[Jentilbaratza (Ataun)|Jentilbaratza, Ataunen, nafar gazteluaren aztarnak dituela]]
[thumb|250px|[Conchas de Haroko haitzarte estrategikoa]]
Urizaharra okupatua izan zela dirudi, Alfontso VIII.ak haren nafar forua berretsiz, baina nafar eskuetara igaro zen berriz; XIV. mendean, Gaztelaren mende geratu zen. Ataun, Ausa, Arzorrotza (ustez, egungo Mendikute), Beloaga, Oiartzun, eta Donostiaraino. Noizbait ekialderantz ere sartu ziren, Irantzuko monasterioraino helduz, eta bertako aziendak eraman, bertako monjeek hala salatuta.

Donostia ere, bertako defentsan Joan Bidaurre nafar erregeordea zela, okupatua izan zen. Oria ibarreko ardatza behin hartuta, gaztelar armadak kostaldeko herriak mendean hartzeari ekin zion, hala nola Mutriku, Getaria, Donostia, eta Hondarribia. Abuztuan, Alfontso VIII.ak pribilegio bat eman zion Irantzuko monasterioari bere tropek egindako arpilatzearen kalte-ordainetan. Hori 1201eko martxoa baino lehen gertatu zen. eta 1199ko ekainaren 5a baino lehen, gaztelarrak Gasteizen atarian ziren. Ordurako, Alfontso Errandoitz Gendulaingoa bertan gotortua zen nafar tropen buru, gobernari lanetan; aldean zuen Gasteizen babesaren buru Martin Txipia tenente beteranoa.

Alfontso VIII.ak ez zuen nahikotzat jo konkista militarra, eta nafar foruak berretsi zizkien herritarrei. Gaztelar erregeak berretsi egin zizkien ordu arte sortutako hiribilduei haien nafar foruak. Aldi berean, jurisdikzioetatik zatitu eta sortutako hiribildu berriei ordu arteko hiribilduen nafar foruak hedatu zitzaizkien, errege gaztelarrak indartzen ari zen itsas trafikorako irtenbide estrategikotzat zuen lurraldearen kontrola sendotzeko. Donostia, Gasteiz edo Logroñoko foruetan oinarritzen ziren, Tomas Urzainkiren arabera. Lehen foruen hedakuntza okupazioa, ia berehala, gertatu zen. 1204. urteko abuztuan, Antso erregeak irismen handiko aliantza lotu zuen Baionako burgesiarekin gaztelarren erasoari aurre egiteko, eta Baionak ateak itxi zizkien. Ingalaterrako Koroa (Joan Lurgabea), bestalde, oso interesatuta zegoen gaztelarrei Baiona eta Guienako bidea moztearekin. Hitzarmenean, Antsok konpromisoa hartzen zuen baionesekin Iruñetik Baionarainoko merkataritza ibilbidea babesteko. Hitzarmen horrek oinarriak jarri zituen ordudanik geroko garaietan ere Baiona Nafarroaren portu naturala bihurtzeko, Gaztelak okupatutako Donostiaren lekua hartuz.

Agindu horrek, ordea, ez zuen asko iraun. Gaztelar erregea suspertu egin zen, eta gerrari heldu zion berriz. Lagun zituen Baiona eta Akizeko apezpikuak, batez ere azken horretako Beñat Lakarrakoa, haren elizbarrutia Donostiaraino hedatzen baitzen. gaztelarrak suteak eragin zituen Baionan. 

Alfontso X.a Gaztelako erregeak eta Tibalt II.a Nafarroako erregeak Gasteizen 1256ko urtarrilaren 1ean egindako bilkuran, lehenak ofizialki itzuli zizkion Donostia, Hondarribia eta Oriako arroa nafar erregeari, "betiko"; praktikan, ordea, ez zen gertatu. Hurrengo hamarkadetan, galdutako nafar lurren gaia gaztelar eta aragoitar erregeekin izandako harremanetan berriz atera zen 1271, 1303 eta 1331n. Alfontso VIII.ak ez zuen bertan behera utzi Gaskoiniaz jabetzeko kanpaina militarra. Are, operazio diplomatiko bat antolatu zuen egungo Frantzia eta Alemaniako lurraldeetan barrena, musulmanen (alegia, almohadeen) kontrako gurutzada gogoak zirikatzeko; bada, zeregin horretan, Rodrigo Semenez Arradakoa jarri zuen lanean.

Didako Lopitz Harokoa izan zen okupazioaren onuradun nagusienetako bat. Paradoxikoki, 1201-1206an Nafarroara aldi batez erbesteratu zen arren, Antsoren zerbitzura arituz, berreskuratu egin zuen Alfontso VIII.a erregearen mesedea, eta Gaztelako gortean errege alferez kargu garrantzitsua hartu. Gaztelar erregeak hainbat posizio esleitu zizkion euskal lurraldeetan eta kanpoan bere zerbitzuen ordainetan. 1212an Alfontso VIII.ak Durangaldea eman zion dohaintzan Lopitz Harokoari (Bizkaiko jaunari). Itun hori sinatu berritan, eraso batzuen berri heldu zitzaion Antso VII.ari: Didako Lopitz Harokoak mendebaldetik Nafarroako posizioen kontra oldartu eta hainbat gotorleku hartu zituen, horiek zeintzuk diren zehazten ez den arren. Itsasoko irteera zuzena kendu zion Nafarroako Erresumari itsas merkataritzaren garapen betean, eta kostalde osoa, portuak, ontziolak, burdinolak, eta salgaien gaineko hamarrenak eta zergak, baita haren lurraldeak eta herritarrak ere, Gaztelaren uztarpean geratuz, eta haren onuran. izan ere, Ausa gazteluak oztopatu egiten zuen ahaide nagusi horiek Sakanaren kontra abiatutako arpilatze eta erasoak, eta Lazkanoko jaunek 1335ean hartu zuten posizio hori kontrolpean azken aldiz, betiko beren eskuetan geratzeko.

Bada, bost hamarkada igarota, baina, eraginkorki Gaztelaren kontrolpean geratu zen Gaztelako erregeak Tolosa, Ordizia, Segura, Kontrasta eta Agurain hiribilduak sortu zituenean, *Gaizkileen Muga* deitu izan zena eratuz eta Gaztela Gaskoinia eta itsasaldearekin konektatuz. Muga artifizialeko gatazken epelean, biztanleria hiribildu horietara batzen hasi zen. Gebaratar jaunek, Nafarroako Erresumara lerratuek, jaurerri bati eutsi zioten Oñatin, eratzen ari zen Gaztelaren peko Gipuzkoatik at (Araban sartuta hasieran); haien mendeko Leintz Gatzaga 1497an sartu zen Gipuzkoan. Oñatiko jaunak, XV. mende erdialdera Gaztelako Koroarekin hitzarmen batera helduta, konderri bateko nagusi geratu ziren mendetan, 1845ean hura ere Gipuzkoara sartu zen arte.

### Nafartasuna euskaltasunetik urruntzen 
Okupazioaren ondotik, ordu arteko euskal hizkuntz komunitate bakarra bi esperientzia politiko desberdinetan zatitu zen, eta bi errealitate geopolitiko desberdinetan, ezarritako muga zatitzaile baten bitartez. Idoia Arrietaren arabera, horrek kulturan bertan eragina izan zuen, eta hizkuntza berean pentsatzen zuen herria desberdindu eta elkarren etsaigoa ere sortu zuen.

Bat dator ikuspegi horrekin Perez de Viñaspre ere: "konkistatutako nafarrak ezin ziren nafar deitu" eta, ondorioz, erdaraz, *vasco* (*vascongado*) deitzen hasi ziren, "izendapen etnolinguistikoa hartu zuten". Izan ere, orduko foru erakundeek erabakien subjektu izatearen zilegitasuna ustez Gaztelarekin egindako hitzarmen batean bilatu zuten (paktismoa). Horretarako oinarri teorikoa zen Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa, zein bere aldetik, oso antzinatik zirela burujabe eta, une batean Nafarroarekin elkartu ziren bezala, 1200etik aurrera, Gaztelarekin uztartzea erabaki zutela.

Garibaik zabaldutako bidetik, Gipuzkoako erakundeek dei bat egin zuten Probintziaren eta Gaztelaren arteko hitzarmen agiria bilatzeko, Batzar Nagusiek 4.000 dukateko saria eskainiz; ondorioz, Francisco Umendiak ustezko agiri bat aurkitu zuen Madrilen Antonio de Nobisen liburutegian (Lupián Zapata ere deitua, iruzurgile ezaguna), 1200eko urriaren 28ko eguneko dataz. Luis Javier Fortun bat dator, alde batez, iritzi joera horrekin, adieraziz Bizkaia, Gipuzkoa eta Araba Nafarroatik bereiz existitzen ziren errealitateak zirela; are, historikoki Asturiasko Erresumaren orbitara lerraturik ikusten ditu hasieratik eta, ondorioz, gero, Gaztelarenean. Halaber, EHUko irakaslea Gipuzkoa eta Araba Gaztelari bere gogoz lotzearen alde agertu zen.

### Indarrez egindako okupazioaren ikuspegia 
EHUko Jon Andoni Fernandez de Larreak (*La conquista castellana de Álava, Guipúzcoa y el Duranguesado*) funtsik gabetzat jo du ustezko aldez aurreko hitzarmen baten aukera. Urzainkik, indarkeriazko ekintza ikusiagatik, onartu egin du izango zirela nafar erregeari traizio egindako leinu batzuk, burgesei hiribilduen sorreraren bitartez emandako abantailekin sumindurik zeudelakoan. Edonola ere, Beñi Agirreren iritziz, okupazioak ekarritako lurralde zatiketak zuzenean egiten zuen talka ahaide nagusien interesekin *Gaizkileen Muga* delakoan, eta horrek berretsi egingo omen luke Alfontso VIII.ak ez zuela aldez aurreko hitzarmenik egin bertako jauntxoekin. Beraz, Donostia konkistatua izan zela dio. Arrietak Aro Moderno eta Garaikideko historiografiaren interpretazio interesatuak nabarmendu ditu, indarkeriaz egindako okupazioaren aztarna ezkutatzeko, eta 1805ean Jose Vargas Ponce Espainiako armadako tenienteak Donostiaren konkistaren aipamen hori ezkutatzeko gogoa ekartzen du gogora, adibidez. Dena den, Gipuzkoak Gaztelarekin hitzarmen bidez bat egin izanaren kontra argi eta garbi hitz egiten lehena Juan Antonio Llorente kanonigoa izan zen, Aldi berean, ukatu egin zuen Nafarroako Erresumaren zilegitasun eta burujabetza historikoa.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 

* 

* 

* 

* Altuna Enzunza, Aitzol (2013-01-09). Bizkaia fue invadida entre 1199-1200. *Nabarralde*.

## Ikus, gainera 
* Nafarroako konkista (1512-1529)
* Errozabalgo Gudua (778)
* Euskal Herriko baleazaleak
* Donejakue bidea Euskal Herrian
* Erdi Aroko krisialdia Euskal Herrian

## Kanpo estekak 
* Santi Lorente. 2020/04/30. “Guerra, erotismo y juego en la corte de un tudelano”, *Nabarralde*
* 1856. *Histoire de la guerre de Navarre en 1276 et 1277, publiée avec une traduction, une introd. et des notes par Francisque-Michel*
* Llorente, J.A. 1808. *Noticias históricas de las tres Provincias Vascongadas, Álava, Guipúzcoa y Vizcaya*. 5. liburukia.