Ozelote

**Ozelotea** (*Leopardus pardalis*) Felidae familiako eta Leopardus generoko ugaztun karniboroa da. Leopardus generoa hainbat subespezietan banatzen da, munduko felido txiki pikarten genero handiena osatuz. Carl Lineok izendatu zuen 1758an.

Espezie hau Hego-Amerika, Erdialdeko Amerika, Ipar Amerikako hegoaldea eta Karibear uharteuharteetako ingurune tropikal heze ugarietan azaltzen da. Ekosistema konplexuetan eta maila biotikoan oso aberatsak diren lekuetan bizi dira, bertan depredadore lez funtzio erregulatzailea edukiz.

Aktibitate gehiena gauean izaten du, baina egunean ere mugitu daiteke. Espezie lurrakoia da. Zuhaitz-igotze trebea da. Igerilari eta jauzilari abila ere da, bere ehizatzeko modua zelaten bidez baita.

Daukaten ilajeari esker, bizi diren basoetan oso ondo ezkutatzen dira. Larruak orbain beltzak eta marra bereizgarriak ditu. Ondorioz, ozelotearen larrua oso balio handikoa da, honen ehiza areagotuz. 60ko hamarkadan animali hauen larruen salerosketa handia egon zen Latinoamerikaren eta Estatu Batuen artean nagusiki, bertan ozelotearen ilajea oso preziatua baitzen. Guztira 100,000 larru baino gehiago saldu ziren.

IUCN Zerrenda Gorriaren arabera ozelotearen espeziea ez dago arriskuan, ahala ere, honen populazioa urritzen ari dela erregistratu da.

## Izena 
“Ozelote” izenak bi eratorri eduki ditzake. Lehenengoa, Nahuatl hizkuntzako “ocelotl”-etik etorria izan daiteke, frantsesan zehar. Honek jaguarrari egiten dio erreferentzia. Bigarrena, aldiz, latineko ocellatus adjektibotik etorriko litzateke, “begi txikiak dituena” edo “begi bezalako orbainak dituena” esan nahi duena, felido hauen ilajeari erreferentzia eginda. 

Espezie honek lekuan lekuko izen desberdinak hartzen ditu. Kolonbian, Guatemalan, Ekuadorren eta Perun, adibidez, *tigrillo* bezala ezaguna da; aldiz, Costa Rican, Venezuelan eta Panaman *manigordo*, *cunaguaro* edo *gato tigre*; *jaguatirica* edo *maracaja* Brasilen; *mathuntori, ocelote, onza, pumillo* edo *tiger cat* Belizen; eta *gato onza, heitigrikati* eta *tigrecillo* Argentinan, Surinamen eta Bolivian, hurrenez hurren.

## Sailkapena eta taxonomia 
Carl Lineo izan zen lehena ozelote hauek izendatzen 1758an. Horren ostean, 1842an, John Edward Gray zoologoak *Leopardus* generoa proposatu zuen ozelotea bezalako felido orbaindunak sailkatzeko. Ozelotea Karniboroen ordenaren barruan dago. Zehazki, *Felidae* familian, *Felinae* subfamilian, *Leopardus* generoan eta *Leopardus* subgeneroan.

Leopardus generoaren barruan hiru espezie nagusi daude: *L. pardalis, L. tigrinus eta L. weiidi*. *L. pardalis* eta *L. tigrinus* oso antzekoak dira, horregatik, historian zehar ozelotea eta tigrina nahastu egin dira hauek deskribatzerako orduan.

Hamar azpiespezie daude *Leopardus pardalis*-en barruan:

Ezaugarri fisikoei dagokienez, ozelotea tamaina erdiko ugaztuna da, lau hankakoa eta buztan fin eta luzekoa. Bataz besteko pisua 6-14 kg-koa da eta jaio berrien bataz besteko neurriak hurrengoak dira: luzeera totala 230-148 mm; buztanarena, 55 mm; hanken luzeera 33-55 mm; belarrien tamaina, 9-10 mm eta gutxi gora beherako masa, 200-276 g.
thumb|251x251px|*Leopardus pardalis*

Tamaina txikiko felidoak bezala, ozeloteek begi-nini bertikaldun begiak dauzkate, iluntasunean ikusteko eta segadak egiteko balio dutenak. Hau, letaginekin edo betortzekin batera, ezaugarri oso baliagarria da, ozeloteak ehizari oportunistak baitira.
thumb|*Leopardus pardalis* Rio de Janeiron
Ustiatu eta zatitutako basoetan, baso txiki edo handietan, hirien kanpoaldeak, sabana zonaldeak edo landaketen inguruak bezalako hainbat habitetan erregistratu dira ozeloteak, nahiz eta hauek dentsitate handiko oihanak nahiago duten.

Horregatik, klima aldaketak edo beste ingurumen faktoreen aldaketak ez die horrenbeste afektatzen. Ahala ere, ozelotearen populazioan eragiten duten faktore antropogenikoak kontrolatzea eta ebaluatzea garrantzitsua da, lurraldearen galeraren, zuhaitzen ebaketa masiboaren eta isilpeko ehizaren ondorioz hauen populazioa jeitsi egin baita azken urte hauetan.

Ozeloteen errendimendu optimoa landaredia trinkoko lekuetan da, beraien bizimodua horretan oinarritzen baita. Bertan arriskuetatik ihes egitea, ehiza egitea edota katamotza edo puma bezalako beste animalietatik ezkutatzea errazagoa egiten zaie. Maila batean, ingurunera moldatzeko ahalmen handia duten harrapakariak dira eta harrapakin nahikoak dauden lekuetan bizi daitezke.

Jarduteko orduan, normalean patroi bat jarraitzen dute. Eguzkia irtetzen denetik arratsaldea heltzen denera atseden hartzen dute daukaten gordelekuan edo zuloan. Arratsaldeko laurak edo seiak aldera aktiboki mugitzen hasten dira. Aktibitate hori gaban zehar luzatzen da ehiza egiteko eta daukaten lurraldea behatzeko, gauerdian atseden bat eginez, beraz, aktibitate gautar handiko patroiak jarraitzen dituzte, zeinetan eguneko momenturik aktiboena gabeetan den. Eguzkia irten eta gero zulora itzultzen dira. Patroi hau arretan eta emeetan antzerakoa izaten da, emea haurdun edo kumeen zainketan ez badago.

Atseden hartzeko lekuak ugariak dira, baina arraroa da ozelote batek egun berean leku bera behin baino gehiagotan erabiltzea. Salbuespenak kumeak dituzten emeak dira, zeinek egun batean deskantsatzeko toki bera maiz erabiltzen duten.

### Dieta eta ehiza 
Jaten duten gauzen artean gehienbat lurtarrak daude, intsektuak, karramarroak, narrastiak edota karraskari txikiak bezalakoak. Horrekin batera, zuhaitzetako espezieak ere daude, nagiak eta tximinoak kasu. Izaki hauek zuhaitzetatik gora egiteko onak izan arren, lurzoruan ehiza egitea nahiago dute eta askotan zuhaitzen azpian itxaroten dute ehizakina ikusi arte.

Aktiboki dauden denbora gehiena ehizan pasatzen dute, bai arrak, bai emeak.

Hauen mugimenduaren patroietan oinarrituta, ozeloteen ehiza modua poliki ibiltzea da bere presentzia ahalik eta gutxien errebelatuz, ehizakinara hurbildu arte eta momentu hobenean hau harrapatuz. Teknika honekin, hegaztiak lurrean ehizatu ditzake, normalean egunekoak direnak.

Araldian daudenean, ozelote emeen jokaera defentsiboa inhibitu egiten da. Epe horren barruan arrak ez du arazorik edukiko emearekin erreproduzitzeko, denbora tarte horretatik kanpo, aldiz, bientzat arriskutsua izan daiteke bai emearen, bai arraren aldetik erasoak egon ahal baitira. *Leopardus pardalisaren* populazioa nabarmenki jaitsi egin da, 2014 urtean zerrendara sartuz. Mexikon ere, ozelotea desagertze arriskuan dago, baita Estatu Batuetako Arrantza eta Bizitza Basatiko Zerbitzuaren arabera ere, Fauna eta Florako  Mehatxatutako Espezie Basatien Nazioarteko Merkataritzako lehenengo eranskinean 1990. Jadanik aipatutako arrazoiekin batera, merkatuan dagoen ozeloteen salerosketa eta trafikoa dago, zeinek habitat naturaletatik banakoak hartzen dituzten munduan zehar esportatzeko.

Hauen orbandun ilajeagatik beste katu handiak baino baloratuagoak dira, ondorioz, gehien ustiatutako katua da. Gizartean norberaren desberdintasun kulturalak, ekonomikoak eta geografikoak islatu dezake. Ilajea tapizetan, arropan edota oinetakoetan erabiltzen da, animaliaren burua trofeo gisa erabiltzen den bitartean, letaginak, hezurrak eta atzaparrak bezala.
thumb|198x198px|Leopardus pardalis-aren larrua, Mexiko
1960ko hamarkadan 80.000 ozelote inguru hil egin ziren urtero Brasileko Amazonasen jakak egiteko helburuarekin. Kopuru hori 1978an 34.520ra jaitsi eta 560ra 1985ean. Horrekin batera, ehiztariak ozeloteen zuloetara joan ohi dira ozelote kumeak hartzeko eta munduan zehar maskota legez saltzeko, ozelote helduak kolpe batez hil egiten dituzten bitartean ilajea ahalik eta gutxien hondatzeko.

Ozelotea ehizatik eta salerosketatik babestuta dagoenez, ezin da jakin harrapatutako banako kopurua, ezta merkatuan daudenak. Etekin ekonomikoa da ehiza eta merkataritza bultzatzen duena, gehiena ezkutuan izanda berez debekatuta baitago.

## Ozeloteak kulturan 
Ozelotearen harremana gizakien kulturarekiko Azteka eta Inken zibilizazioen garaitik ikusi da. Bi zibilizazio hauetan, artearen bidez ozelotearen itxura eta irudikapena errepresentatu izan da, marrazkiekin, figurekin edo estatuekin.
thumb|Ozelote itxurako figura bat

Horrekin batera, erritualetan ozeloteen zatiak erabiltzen zituzten. Dauden erregistroen arabera, horren adibide bat hauen hezurrak gorputzean zulaketak egiteko erabiltzen zutela da:

«Intsignia errealekin inbestitu ostean, Moctezuma intsentsua piztu zuen suaren jainkoaren ohorean eta, gero, bere belarriak ozelote baten hezurrarekin zulatu zituen. Besoen eta hanketan, aldiz, arrano eta puma hezurrekin ebakidura bat egin zion.» [24] 

«Azkenean, bere jainko Huitzilopochtli-rentzat eperrak sakrifikatu ostean, ozelote hezur bat eskatu egin zuen. Punta zorrotzeko hezur bat eskaini zioten eta, horrekin, bere belarriaren gingilak zulatu zituen.» 

Gaur egun, jende askok ozelotea etxe-animalia gisa erabiltzen du, mundu osoko jendea, bai pertsonak, bai  ospetsuak bat edukiz. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 'Leopardus pardalis' espezieari buruzko informazioa Mammals of The World datubasean