open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ōhōri Tsuruhime

**Tsuruhime** (鶴姫) edo **Ōhōri Tsuruhime** (japonieraz: 大祝鶴姫 Iyo probintzia, 1526–1543) Sengoku garaiko japoniar gerlaria izan zen (Onna-musha). Ōhōri Yasumochiren alaba zen, Iyo probintziako Ōmi uharteko Ōyamazumi Santutegiko apaiz nagusiarena. Behin baino gehiagotan joan zen gudura, eta jainkozko inspirazioaren baieztapenak eta borrokarako trebetasunak Joana Arc-ekoarekin alderatzera eraman dute. Tsuruhime Japoniako historiako gudaririk ezagunenetako bat da. Denborarekin armen museo bihurtu zen.   

Garai hartan, uhartea Honshuko kontinenteko Yamaguchiko Ōuchi Yoshitaka-ren (1507–1551) botere gero eta handiagoaren mehatxupean zegoen. Yoshitakak Kyushu eta Chūgoku eskualdeak zituen. 1534an, gerra bat piztu zen Ōuchi klanaren eta Ōyamatsumi tenpluaren jabe zen Shikokuko Kōno klanaren artean. Guduan armada baten buru izan zen eta Ōuchi samuraiak itsasora bultzatu zituen 1541ean Ōmishima eraso zutenean. Hasieran, Takakotok iseka egin zion bere presuntzioari, baina Tsuruhimek duelua irabazi eta hil egin zuen. Kontakizun batek dioenez, "Takakotoren Tsuruhimeri egindako errespetu faltazko hitzak zorrotzak izan ziren, baina ez Tsuruhimek erantzunez labankada eman zion ezpata bezain zorrotzak". Kondairaren arabera, bere maitearen atsekabeagatik itota hil zen bere buruaz beste eginez. Bere azken hitzak hauek izan ziren:  

 Mishimako ozeanoa nire lekuko dela, nire maitasuna nire izenaz grabaturik geratuko da. Gaztea zela hil zela erromantizatzen den arren, ez dago hori baieztatzen duen garaiko erregistro ezagunik.
thumb|Tsuruhime eta Yasunariren estatua Omishima Tsuruhime parkean
## Legatua 
Ōyamazumi santutegian gordetako Dō-maru armadura Tsuruhimek guduan erabilitako armaduratzat hartzen da. 1959an, armadura Japoniako Altxor Nazionalen Zerrendan sartu zen.

Santutegiak jaialdiak eta prozesioak egiten ditu Tsuruhimeren omenez. Prozesioaren buru, Tsuruhimeren jantzi tipikoa daraman emakume bat izaten da. Kyōtei ontzien lasterketak egiten dira, eta jende asko joaten da ospakizunetara.

Tsuruhime ezagunago egin zen 1966ko *Itsasoa, emakumea eta armadura - Setouchiko Joana Arc-ekoa* (海と女と鎧―瀬戸内のジャンヌ・ダルク) eleberriagatik,  Mishima Yasukiyo (三島 安精) egileak idatzia. Hala ere, eleberria girotzen den Omishimako biztanleek ere ez zuten haren berri izan argitaratu arte. Tsuruhime orain Omishimarentzat erakarpen turistiko garrantzitsua bada ere, zalantzak, kritikak eta iruzkinak daude bere existentziari buruz.  

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Onna-musha
* Tomoe Gozen

## Kanpo estekak
Mitxoleta-hazi

**Mitxoleta-haziak** lo-belarraren (*Papaver somniferum*) haziak dira, mitxoletarenen antz handia dutenak. Giltzurrun itxurako hazi nimiñoak hazi-kuskuetan bildu izan dira milaka urtez zibilizazio ugaritan. Oraindik ere herrialde askotan erabiltzen dira, batez ere Erdialdeko Europan eta Asia hegoaldean, non legezkoa den landatzea, saltees eta sukaldatzea. Haziak osorik edo ehoak sukaldatzen dira, batez ere gozogintzan eta ogigintzan, eta olioa egiteko ere erabiltzen dira.

## Historia
Mitxoleta-hazia zibilizazio askotako antzinako medikuntza-testuetan  aipatzen da. Adibidez, Egiptoko Ebers papiroak, K.a. 1550 inguruan idatzitakoak, lasaigarri bezala aipatzen du. Zibilizazio minoikoa (K.a. 2700. urtetik 1450. urtera gutxi gorabehera), Kretan sortutako Brontze Aroko zibilizazio bat, bere haziak biltzeko lo-belarra lantzen zuten, eta esne, opio eta ezti nahasketa bat erabiltzen zuen haurtxoen negarra baretzeko. Sumertarrek ere lo-belarra lantzen zuten haziak lortzeko. Gutxi gorabehera 3.300 mitxoleta hazi behar dira gramo bat osatzeko, eta 2 eta 4 milioi artean kilo bat osatzeko. Konposatu aromatiko nagusia 2-pentilfuranoa da.

Haziak ekoizteko loreak erein behar dira, hauen ondotik lortzen baitira. Landareak urterokoak edo biurterokoak neguan ereiten dira zuzenean lurrean, erraz ugaltzen baitira.

## Sukaldaritza
]]

Lo-belar edo mitxoleta urdinaren haziak asko erabiltzen dira Austriako, Kroaziako, Txekiako, Danimarkako, Alemaniako, Hungariako, Lituaniako, Poloniako, Errumaniako, Errusiako, Serbiako, Eslovakiako, Esloveniako, Turkiako eta Ukrainako sukaldaritzan.

Europa osoan, ogi zuri biguneko opil eta pastelak mitxoleta zuri eta beltzaren haziekin hautseztatu ohi dira (adibidez, *cozonac*, *kalach*, *kolache* eta *kołacz* opiletan). Txekiar mitxoleta urdinaren haziak (*Papaver somniferum* lo-belarraren elikadura-segurtasuneko laborea) Erdialdeko eta Ekialdeko Europako leku askotan kontsumitzen dira. Hazi heldu eta ehoak, azukreztatuak, esnearekin irakiten dira, eta betegarri edo estaldura gisa erabiltzen dira gozopil mota desberdinetan (adibidez *bejgli*). Hazi helduak industrian edo etxean ehotzen dira, normalean eskuzko hazi-ehogailu  batekin.

## Ekoizpena
2018an, mitxoleta-hazien munduko ekoizpena 76.240 tonakoa izan zen. 2024an, Txekiar Errepublika izan zen ekoizle handiena, 29.679 tonarekin. Turkia, Espainia, Hungaria eta Frantzia ere ekoizle garrantzitsuak dira.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Marie-Claude Hasquet

**Marie-Claude Hasquet,** ezkontzaz **Marie-Claude Aire** (Urepele, Nafarroa Beherea, 1953ko apirilaren 21a) laboraria da.

## Bizitza 
Marie-Claude Urepeleko Sanferminenea deituriko etxean jaio zen 1953an. Laborari familia txikiak 4 haur izan zituen eta bera bigarrena izan zen. 1957tik 1965era herriko eskola publikoan ikasi zuen. Gero bi ikastegitan ibili zen,1965etik 1967ra (6. eta 5.ean) Baigorrin publikoan eta 1967tik 1969ra pribatuan Baionako Sainte-Agnès-en, (4. eta 3.ean). Azkenik, 1969tik 1971ra Biarritzeko “Rocailles” lizeoan ibili zen administrazio enplegatua izateko BEP titulua izateko.

### Familia 
Daniel Aire senarraren aldetik, aitaginarreba Fernando Aire Etxart Xalbador bertsolaria zuen, eta amaginarreba Leoni Etxebarren bertso-jartzailea. Henriette Aire Etxebarren euskal idazlea koinata zuen eta Mixel Aire Etxebarren bertsolaria koinatua. Azken horren hiru alabek, Amaia, Miren eta Paxkalin Aire *a capella* abesten duten Aire ahizpak hirukotea osatu zuten 1992an.

### Ibilbidea 
Lapurdiko Donibane Lohizunen haurrak zaintzen bi urtez aritu ondoan, jaioterrira, Urepelera itzuli eta 20 urterekin 1973ko maiatzaren 5ean, Daniel Airerekin ezkondu zen. Elkarrekin, hiru haur izan zituzten: Xole auzapez eta artzaina 1973an sortua, David, 1974an eta Xan, 1984an sortua.

Urte batzuk Jatsun, Garrüzen eta Uztaritzen pasatu ondoan, 1976an Urepeleko Xalbadorrenean finkatu ziren, hots, Danielen sortetxean, haren aita, Xalbador bertsolari ezaguna, omenaldi egunean bertan, 56 urte zituela, kolpez hil ondoan. Amaginarreba Leoni Etxebarren bertso-jartzailearekin bizi izan ziren 1983ra arte, orduan honek bere azken egunak arte Donibane Garazin finkatzea erabaki baitzuen.

### Laborari 
Daniel eta Marie-Claude laborantzaz bizi izan ziren 1987ra arte. Hortik aurrera, senarra ardi esnea biltzen hasi zen eta laborari estatusa andreari utzi zion. Daniel 2008an erretiratu zen eta Marie-Claude 2014an. Geroztik, etxaldearen segida hartu duen Xole alaba laguntzen dute.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nisa gazta

**Nisa gazta** (portugesez **Queijo de Nisa**) Portugalgo gazta bat da, Europa mailan jatorri deitura babestua duena.

Nisa, Crato, Castelo de Vide, Marvão, Portalegre, Monforte, Arronches eta Alter do Chão azpi-barrutietan egindako ardi gazta da. 

Gazta ondua da, trinkotasun erdi-sendokoa. Bere kolorea zuri horixka da. Zulo txikiak ditu. Gazta hau egiteko erabiltzen diren ardiek Mediterraneoko ohiko flora duten lekuetan bazkatzen dute, eta horrek esneari eta, beraz, gaztari zapore berezia ematen dio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Queijo de Nisa (portugesez).
Terrincho gazta

**Terrincho gazta** (portugesez **Queijo Terrincho**) gazta portugaldarra da, eta jatorri deitura babestua du Europa mailan.

Churra da terra quente edo terrincha arrazako ardi esnearekin egindako gazta da. Trinkotasuna erdileuna da. Zertxobait oliotsua da. Pastak kolore zuri uniformea du, zenbait zulorekin. Gazta ondua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elsa Fougt

**Elsa Fougt** (jaiotzez **Momma**; 1744ko abenduaren 25a – Mariefred, 1826ko ekainaren 19a) suediar argitaratzaile, tipografo eta kazetaria izan zen, 1772tik 1811ra Suediako Errege Tipografo titulua zuena.

## Bizitza 
Elsa Momma 1744an jaio zen, liburu-merkataritza eta tipografiarekin oso lotuta zegoen familia batean. Bere aita, Peter Momma, Errege Tipografoa zen, eta ama, Anna Margareta Momma (von Bragner), herbeheretar jatorrikoa, Suediako lehen emakume argitaratzailea eta lehen emakume kazetarietako bat.

Emakume izanik, ezin izan zuen unibertsitatean ikasi, baina antza denez, hezkuntza bikaina jaso zuen etxean. Hemezortzi urte zituela, Henrik Fougtekin ezkondu zen, eta sei seme-alaba izan zituen harekin. 1772an bi gurasoak hil zitzaizkionean, Elsak familiako negozioa heredatu zuen, eta Errege Tipografo titulua bere senarrari pasa zitzaion. Henrik Fougt 1782an hil zenean, Elsa familiako inprimategiaren jabe bakarra bihurtu zen. Errege Tipografo titulua ere pasatu zitzaion eta 1811ra arte mantendu zen, eta orduan bere seme Henriki pasa zion.

Hiru hamarkadaz aritu zen liburuen argitalpenean eta inprimaketan. Errege Tipografo gisa, errege-ediktuak, parlamentuko aktak eta bestelako dokumentu ofizialak inprimatzeaz arduratzen zen. Horrez gain, eskaera pribatuak bete zituen eta liburuak saldu zituen, garai hartako idazlan arrakastatsuenak barne. Editore lana ere egin, testuak irakurriz eta egileei aholkuak emanez. Liburu-denda bat zuen Stockholmen, eta 1784an nazioarteko liburuen merkataritzan hasi zen Elsa Fougt et Comp markaren pean. Alemanez eta latinez idatzitako lan zientifikoak eta frantsesezko liburu entretenigarriak saldu zituen, debekatutakoak barne (Suitzako Neuchâteleko ezkutuko inprimategi batean inprimatu zirenak).

Elsa Fougt pertsonaia garrantzitsua izan zen Suediako kulturan XVIII. mendearen amaieratik XIX. mendearen hasierara arte. Mariefreden hil zen 1826an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dorotea Kanizsaikoa

[eskuinera|thumb|240x240px|Dorotea Kanizsakoa  [Mohácseko gudua|Mohacs-eko guduaren eremuan (1526), eroritakoak lurperatzen. Soma Orlai Petrich-en lana (1860).]]
**Dorotea Kanizsakoa** (hungarieraz: **Kanizsai Dorottya**) (1490-ca. 1532) XVI. mendeko hungariar dama noblea izan zen, Hungariako Emerico Perényiren emaztea. 1526ko Mohácseko guduan,  turkiarrek hungariar armada garaitu ondoren, bere senideen gorpuzkiak pertsonalki bilatzeagatik da ezaguna.

## Bizitza 
1490ean jaio zen, Nicolas Kanizsakoa gaztearen alaba. Sopron probintziako ispana zen, eta bere garaiko familia garrantzitsuenetako bateko kidea, Hungariako Zala probintziatik zetorrena. Ez dago argi zer egoeratan hazi zen, baina Pedro Gerébekin gaztetan ezkondu zen. Alargun geratu zenean, Emerico Perényirekin ezkondu zen, eta honek ere aurrekoaren kargu bera zuen. Francisco Perényi apezpikuaren eta Pedro Perényiren amaordea izan zen.

Bere garaiko familia noble hungariarrek Doroteako erresidentziara bidaltzen zituzten alabak, eta han hazi eta ikasi egiten zituzten jokamoldeak, ospea irabaziz urruneko lurretan ere. 1519ko otsailean bere bigarren senarra hil ondoren, Doroteak bere gainerako urteak modu adeitsuan eman zituen, behartsu eta babesgabeei laguntza emanez.

Bigarren alarguntasunean, Siklós gazteluan izan zuen gortea, eta han ezaguna zen bere lan humanitarioagatik. Istorioa Sóma Orlai Petrics-en margolan batekin (1860), posta-zigilu batekin eta Mohács Memorial Nazionalean estatua batekin oroitu zen.

Doroteak Sarvarko gazteluan bizi izan zituen azken urteak, eta han nebaren seme-alabak hezten jarraitu zuen. Ez dakigu zehazki noiz hil zen, baina iturriek 1532an aipatu zuten azken aldiz.

## Sariak eta aintzatespenak 
* Hainbat eraikin izendatu dira bere omenez, besteak beste, Kaniszai Dorottya Museoa.

## Iruditegia 

Fitxategi:Castle, plaque to Dorottya Kanizsai, 2020 Sárvár.jpg|Dorotea Kanizsaikoari plaka Nádasdy gazteluan
Fitxategi:Kanizsai Dorottya.jpg|Iván Sándorren Dorotea Kanizsaikoaren eskultura, 1933 inguruan
Fitxategi:Dorothea (Dorottya) Kanizsai.jpg|Dorotea Kanizsaikoa irudikatzen duen 1944ko posta-zigilua
Fitxategi:Borsos Miklós Kanizsai Dorottya.jpg|Dorotea Kanizsaikoaren eskultura Siklósen, Miklós Borsos-ena
Fitxategi:Blason Kanizsai Dorottya.png|Dorotea Kanizsaikoaren armarria

## Erreferentziak
Domen Prevc

**Domen Prevc** (Kranj, 1999ko ekainaren 4a) eski-jauzilari esloveniarra da. 2024-2025eko Eski-jauzien Munduko Kopako txapelduna izan zen. 2025eko martxoan munduko errekorra ezarri zuen, 254,4 metrotako jauzia eginez. 2026ko Neguko Olinpiar Jokoetan urrezko bi domina irabazi zituen, bakarkakoa eta taldekakoa.

Nika Prevc arreba gaztea ere eski jauzilaria da. Txapelduna izan zen 2026ko Neguko Olinpiar Jokoetan eta emakumezkoen jauzi luzeenaren errekorra du, 236 metro hain zuzen ere.

## Kirol ibilbidea 
2015ean Europako gazte mailako neguko jaialdia osatu zuen eta 2015eko azaroaren 22an Alemaniako Klingenthal herrian jokatu zuen Munduko Kopako lehenengo proba, zortzigarren postuan amaituz. 16 urte zituen. 2016ko azaroaren 15ean lortu zuen lehenengo garaipena, 17 urterekin, Kuusamon (Finlandia). Denboraldi hrtan beste hiru garaipen lortu zituen. 2018an Munduko Eski jauzi Txapelketan taldekako zilarrezko domina eskuratu zuen Esloveniako selekzioarekin.

Hainbat urtez bakarkako garaipenik izan gabe egon ondoren 2023-24 denboraldian Saporon (Japonian) lortu zuen irabaztea. 2024-2025 denboraldia bikaina izan zuen eta Eski-jauzien Munduko Kopako txapelduna izan zen. Munduko txapelketan urrezko bi domina eta zilarrezko bat lortu zituen. Denboraldia amaitzeko 2025eko martxoan salto handienaren errekorra gainditu zuen.

2026ko Milan-Cortinako Olinpiar Jokoetan urrezko bi domina irabazi zituen, banaka jauzi handian eta talde mistoan.

## Txapelketak 
## Errekorra 
2025eko martxoaren 30ean salto handiko errekorra ezarri zuen 254,4 metrotako jauzia eginez. Planican (Eslovenia) jokaturiko Munduko Kopako proban izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azeitão gazta

**Azeitão gazta** (portugesez **Queijo de Azeitão**) Portugalgo gazta da, Europa mailan jatorri deitura babestua duena.

Bere jatorrizko herriaren izena hartzen du: Azeitão, Serra da Arrábidaren inguruetan. Gaur egun, Palmela, Sesimbra eta Setubal azpibarrutietan ekoizten da, Lisboatik 40 bat kilometro hegoaldera. 

## Elaborazioa 
Ardi esne gordinez egindako gazta da. Landare-gatzagirekin koagulatzen da, karduarekin (Cynara cardunculus, L.) zehazki. Ontzeko epea 60 egunekoa izango da gutxienez. Trapu zuri batean bilduta aurkezten da, eta horrek gaztari itxura landatarra ematen dio.

## Ezaugarriak 
Batez besteko pisua 300 g-koa da, eta 15 cm-ko diametroa duen zilindro-forma du. Azala hori argia eta leuna da, jateko modukoa, pixka bat garratza eta kurruskaria.

Pastak krema-kolorea du, eta begi txiki sakabanatuak, gutxi edo bat ere ez, ditu. Testura mantekosa da. Pikante samarra da gustuaren arabera. Giroko tenperaturan zerbitzatzea komeni da, baserriko ogiarekin. *Ruby* motako Porto ardoarekin uztartzen da ondo.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rashid Talaa

**Rashid Talaa** (Libano, 1877 – Ash-Shbeki, 1926ko irailaren 17a) Transjordaniako emirerriko lehen ministroa izan zen 1921eko apiriletik abuztura.

Talaa Libanoko druso familia bateko kidea zen. Istanbulgo Unibertsitatean ikasi zuen eta Hauran, Tripoli eta Latakiako Otomandar Inperioaren izenean gobernadore izan zen. 1919an, Talaak, Adin Arslanekin batera, komite bat ezarri zuen Jerusalen, 1919ko Egiptoko Iraultza babesteko. Lehen Mundu Gerra amaitu ondoren, Faisal I.a erregearekin bat egin zuen Sirian, eta Hamako gobernadore militar izendatu zuten.

1918ko irailetik 1920ko azarora Talaa Siriako Barne ministro izan zen eta ondoren Alepoko gobernadore. Abdullah I.a Jordaniakoak Transjordaniako lehen ministro izendatu zuen 1921eko apirilean, baina abuztuan dimisioa eman zuen britainiarren presioen ondorioz.

1925eko Siriako Matxinada Handian parte hartu zuen frantsesen aurka, 1926an hila izan zen arte.
Baserriko ogi

thumb|250x250px|Baserriko ogiak
Gariaren laborantzan eta ogiaren prestaketan artisau-prozedurak jarraitzen dituen ogia da **baserriko ogia**, eta, beraz, ezaugarri organoleptiko bikainak dituela uste da. Baserriko ogiak tamaina handiko ogi biribilak izaten dira, azal lodi eta txigortua, eta mami harroa eta albeolatua.    

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rosalie Drouot

**Rosalie Julie Joséphine Drouot** (Aulnois, 1791ko azaroaren 26a – Paris, 1826ko apirilaren 8a) frantziar margolaria izan zen.

## Bizitza 
Rosalie Julie Joséphine Drouot Nicolas Drouot merkatariaren eta Marie Anne (edo Anne-Marie) Grandjeanen sei seme-alabetatik zaharrena zen.

Akuarela-margolari eta miniaturista izan zen, eta Frédéric Milleten eskutik ikasi zuen. Hainbat miniatura eta autorretratu bat erakutsi zituen 1822ko Salonean., erabiltzen zituen pigmentuen toxikotasunaren ondorioz.

## Iruditegia 

Fitxategi:Rosalie Drouot - Alexandre Jules Alphèdre de Metz, son of the artist.jpg|*Alexandre Jules Alphrède de Metz* (1812).
Fitxategi:Rosalie Drouot - Portrait of Constance Drouot, sister of the artist.jpg|*Constance Drouoten erretratua* (1813).
Fitxategi:Rosalie Drouot - Portrait of Charlotte Drouot, sister of the artist.jpg|*Charlotte Drouoten erretratua* (1822).
Fitxategi:Rosalie Drouot - Portrait of a man.jpg|*Ohorezko Legioiko gizon baten erretratua* (1823).
Fitxategi:Rosalie Drouot - Portrait of woman.jpg|*Emakume baten erretratua* (1824).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Begi (ogia)

thumb|Ore amako ogiaren begiak
**Begiak** legamiadun ogian aurkitzen diren aire-poltsak dira, non hartzidura-prozesuko karbono dioxidoak batez ere elkarri lotutako hutsune-egitura sare bat sortzen duen.   Ogi begien eraketa-maila ogiaren ehunduran ("mamia") faktore garrantzitsua da.   Begien tamaina ogi motaren arabera aldatzen da. Ore amako ogia begi handiagoak dituen barietatea da. Zekale-ogiak begi txikiagoak eta mami trinkoagoa ditu. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ana de San Bartolome

**Ana García Manzanas** Almendral de la Cañadan jaio zen 1549ko urriaren 1ean eta Anberesen hil zen 1626ko ekainaren 7an. Santa Teresa Avilakoaren ikasle eta idazkaria zen **Ana de San Bartolome** izenarekin abituak hartu zituen karmeldar erlijioso honek Frantzian eta Herbehereetan zabaldu zuen karmeldar ordenaren erreforma.

## Bibliografia 
* Bibliografia: 
*  de Saint Bernard, Eléonore (1708). La Vie et les Instructions de la Venerable Mere Anne de S. Barthelemy, Compagne & Coadjutrice infatigable. De la Sainte et Seraphique Mere Therese de Jesus, et Fondatrice des Carmelites Dechaussees En France, & du Convent d’Anvers, & ses Fruits de Sainteté, dans les Vies de ses plus illustres Filles, qui ont excellées en vertus. Par un Solitaire du Saint Desert de Marlaigne. Bruselas: de Smedt. 
*  Belén Yuste, Sonnia L. Rivas-Caballero (2006). Una Carmelita en Flandes. Madrid: Edicel. . 
*  Urkiza, Julen (2007). Beata Ana de San Bartolomé. Obras Completas. Madrid: Monte Carmelo. . 
*  Urkiza, Julen (2011). Concordancias de los escritos de beata Ana de San Bartolomé. Volumen I, II y III: A-E, F-O y P-Z. Markina-Xemein. 

## Ikus, gainera 
* Teresa Jesusena
* Juan de la Cruz
* Karmelitak
* Karmeldar oinutsak
Caiako elizbarrutia

**Caiako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren mozambiketar elizbarrutia da. 2025eko abenduaren 23an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Caian dago. Egun apezpikua António Manuel Bogaio Constantino da.

## Ordinarioak 
* António Manuel Bogaio Constantino (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lola Mateos Dorado

**Lola Mateos Dorado** (jaiotza izenez Maria Dolores) (Salamanca, 1942ko abenduaren 24a - Ib, 2015eko irailaren 25a) historialaria, unibertsitateko irakaslea, aktibista politikoa eta feminista espainiarra izan zen, eta bere bizitzaren zati handi batean Oviedon bizi izan zen. Simancas-eko Artxibo Nagusian egon zen, eta Espainiako Aro Modernoko espezialista ospetsua izan zen.

## Biografia 
Salamancan jaio zen 1942an; Rafael Mateos eta Maria Dolores Doradoren alaba. Hiru anaia izan zituen (Guillermo, Rafael eta Jose Ramon). Salamancako Unibertsitatean Historiako lizentziatu ondoren, (Miguel Artola bere doktore-tesiaren zuzendariaren ikasle izan zen bertan), Oviedora joan zen 1967an. Historia Modernoko eskolak eman zituen Oviedoko Unibertsitatean. Bere nortasun eta izaerari esker, Oviedoko giro aurrerakoian sartu zen. *Tribuna Ciudadana* eta *Club Cultural del Partido Comunista* ekitaldietara joan zen, *Amigos de la Naturaleza Asturiana-*ko kide izan zen, baita Asturiasko Elkarte Feministaren kide ere. hala ere bere aldarrikapen-jarduerarekin jarraitu zuen, adibidez, PNN Mugimendua (Zenbakizkoa ez den Irakasle Mugimendua) integratuz unibertsitateko irakasleen lan-baldintzak hobetzeko.

1973an sortu zen Oviedoko Unibertsitateko XVIII. mendeko Feijoo Ikasketa Institutuko lehen kideetako bat izan zen. 2003an eskaintza egin zuen Asturiasko Printzerriko Gobernuak argitaratutako Campomanes 1723-1802 liburuan.

Mateosek 2009an hartu zuen erretiroa eta bere jaioterrian ezarri zuen bizilekua. 2015eko irailaren 25ean hil zen Salamancan, 72 urte zituela.

## Omenaldiak 
2016an Oviedoko Udalak, PSOE, IU eta *Somos Oviedo*-k gobernatuta, eta Memoria Historikoaren Legea aplikatuta, Marcos Peña Royo kalearen izena Salamancako historialariarenagatik aldatu zuen. 2020ko urtarrilean, Asturiasko Justizia Auzitegi Nagusiaren emandako agindu judizial baten ondorioz, kaleak politikari falangistaren izena hartu zuen berriro. Kale-plakak otsailean berrezarri zituzten. Hala ere, Asturiasko Printzerriko Memoria Demokratikoaren Legea aplikatuz, Udalak, azkenean, 2020ko otsailean iragarri zuen izen berria emango ziotela kaleari, hildako irakaslearen omenez.

## Erreferentziak
Héctor Luis Lucas Peña Gómez

**Héctor Luis Lucas Peña Gómez** (Gibara, 1929ko urriaren 18a – Holguín, 2025eko abenduaren 18a) kubatar elizgizon katolikoa izan zen. 1970etik 1979ra Santiago de Cubako apezpiku laguntzailea izan zen eta 1979tik 2005era Holguíngo ordinarioa.

## Bizitza 
1929ko urriaren 18an jaio zen Velasco, Kubako Holguin probintziako Gibara udalerrian. Humanitateak eta filosofia El Cobreko San Basilio Handiaren apaizgaitegian ikasi zituen eta teologia, berriz, Santo Domingoko San Tomas Akinokoaren apaizgaitegian.

1955eko ekainaren 26an apaiztu zen, Santiago de Cubako artxidiozesian inkardinatuta geratuz. Ordutik aurrera, hainbat kargu bete zituen, besteak beste, bikario, erlijio-komunitateko kapilau eta Holguíngo Bokazio Bulegoko zuzendariorde gisa. Victoria de Las Tunasen, San Andrésen, Puerto Padren eta, azkenik, Holguíngo San Isidoro elizan parroko gisa jardun zuen, Santiago de Cubako artxidiozesiko iparraldeko eskualdeko bikario izateaz gain.

1970eko urtarrilaren 12an, Paulo VI.a aita santuak Santiago de Cubako apezpiku laguntzaile eta Novalicianako apezpiku titular izendatu zuen. 1970eko martxoaren 19an apezpiku-ordenazioa jaso zuen Holguíngo San Isidoro elizan, Cesare Zacchi nuntzio apostolikoaren eskutik, kontsakratzailekideak Pedro Claro Meurice Estiu eta Francisco Ricardo Oves Fernández izanik.

1979ko urtarrilaren 8an, Joan Paulo II.a aita santuak Holguíngo elizbarrutia sortu zuenean, Peña Gómez bertako lehen apezpiku izendatu zuten. Holguíngo apezpiku izan zen 2005eko azaroaren 14ra arte, Benedikto XVI.a aita santuak bere dimisioa onartu zuen arte. Erretiratu ondoren, Kubako elizaren bizitzan parte hartzen jarraitu zuen, administrazio-zama murriztua izan arren. Bere bokazio pastorala, apaizekin zituen harreman ona, gizarte-zerbitzuaren sustapena eta apaiz-bokazioak indartzeko ahaleginak aitortu zizkioten.

2025eko abenduaren 18an hil zen Holguín hirian. Kubako apezpiku zaharrena zen ordurako.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gaston Strobino

**Gaston Maurice Strobino** (1891ko abuztuaren 23a - 1969ko martxoaren 30a) estatubatuar atleta eta korrikalaria izan zen. Brontzezko domina irabazi zuen maratoi proban 1912ko Udako Stockholmeko Olinpiar Jokoetan.  

## Biografia 
Strobino Büren an der Aare-n jaio zen, Suitzan, Mosso Santa Mariako (Biella) familia italiar batean, eta gaztetan Italiatik Patersonera (New Jersey) joan zen bizitzera. South Patersonen bizi izan zen eta erreminta-egile gisa lan egin zuen.

Lasterketa baldintza gogorretan egin zelako izan zen nabarmena, 86 gradu Fahrenheit-eko tenperaturarekin. Hirugarren postuan amaitu zuen Ken McArthur eta Christian Gitsham hegoafrikar korrikalarien atzetik Strobino, oinak zaurituta eta odoletan zituela. Bere brontzezko domina maratoi korrikalari estatubatuar batek irabazitako seigarrena izan zen. Olinpiar Jokoak izan ziren bere ibilbidean Strobinok maratoi bat egin zuen aldi bakarra.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Lurraren defendatzaile

thumb|347x347px|2016 "Stand with Standing Rock" martxa. Esloganen artean daude "Babesteko gaude" eta "Lurra defendatu"
**Lurraren defendatzailea** edo **lurraldearen defendatzaile** edo **babeslea**, ingurumenaren defendatzaile aktibista batzuei ematen zaien izena da. Ekosistemak zaindu eta ingurumen osasuntsua izateko giza eskubidea babesteko lan egiten duen aktibista da. 

## Mugimenduaren ezaugarriak 
Askotan, defendatzaileak komunitate indigenetako kideak dira, eta lurraldearen kontzeptuarekin oso lotuta egiten dute borroka: antzinako lurren jabetza-eskubideak babesten aritzen dira desjabetzearen, kutsaduraren, ustiaketa basatiaren edo suntsitzearen aurrean. Lurraldea eta bere baliabideak herri indigenek sakratutzat har ditzakete, eta lurra zaintzea arbasoei, egungo herriei eta etorkizuneko belaunaldiei ohore egiten dien eginbehartzat hartzen da. 

Ekintzaile hauei protestalari deitzen dieten arren, termino horren negatibotasuna arbuiatzen dute ekintzaile hauetariko batzuek. Horren ordez, mugimenduotako kideek "lurraren defendatzaile" esatea nahiago dute, termino horrek bakezaletasuna. ondarearen defentsa eta antzinako lurrak zaintzeko erantzukizuna batzen dituelakoan. Labradorko Inuit komunitateko lurraren babesle Denise Colek hala deskribatu du: "sinestuna naiz gure botikak hartzen ditudanean, danborra hartzen dudanean; lege kolonialak protesta egitea deituko lukeena zeremonia dela deritzot nik". 

Emakumeak funtsezkoak izan dira mugimenduaren arrakastarako, blokeo fronteetan eta erresistentzia ekintzetan lehen lerroan ager daitezkeen lurraren defendatzaileak izaten baitira.

## Jazarpena 
Lurraren defendatzaileek jazarpen gogorra jasaten dute baliabideen erauzketaz baliatzen diren aliantza politiko eta korporatibo boteretsuen aurrean Nazio Batuen Erakundeko Giza Eskubideen Kontseiluak adierazi izan du lurraren defendatzaileak "arrisku eta arrisku handiena duten giza eskubideen defendatzaileen artean" daudela   2020an, lurren defendatzaileen hilketak 227 izatera iritsi zirela salatu da.  

2019an Euskal Herrira erbesteratu zen Kolonbiako beste ekintzaile bat, Luz Estella Romero, eta  2025eko martxoan, Bilboko Udalak hiriari egindako ekarpena aitortu zien Romerori eta beste migratzaile batzuei.

### Eraildako lurraren defendatzaileak 
Zerrenda honetakoak dozenaka edo are ehundaka kasuren arteko adibideak baizik ez dira:

* Berta Isabel Cáceres (1971ko martxoaren 4a - 2016ko martxoaren 2a); Hondurasko ekintzaile ekologista, buruzagi indigena.
* Paulo Paulino Guajajara brasildarra, 2019an hil zuten legez kanpoko egurgileek Amazoniako eskualdean egindako segada bat.
* Chico Mendes, brasildarra, ekologista eta aktibista.
* Hernán Bedoya, afro-kolonbiarren lurraldeen eskubideen aldeko ekintzailea.
* Julián Carrillo, Mexikoko Rarámuri buruzagi indigena, 2018ko urriaren 24an eraila.
* Datu Kaylo Bontolan, Manobo tribu buruzagia, Katribuko (Ipar Mindanao, Filipinak) Buruzagien Kontseilu Nazionaleko kidea, 2019ko apirilaren 7an hila. 
* Javiera Rojas, Txileko ekologista eta ekintzailea, 2021eko azaroan hilik aurkitua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Valerio Arri

**Valeriano Pompeo Maurizio "Valerio" Arri** (1892ko ekainaren 22a - 1970eko martxoaren 31) maratoi-lasterkari italiarra izan zen. Brontzezko domina irabazi zuen 1920ko Udako Olinpiar Jokoetan, bere denborarik onena lortuz 2:36:33.

## Biografia 
Arrik 1910eko hamarkadaren lehen urteetan hasi zen lehiatzen, baina bere arrakasta handiak 1919an izan zituen, Turingo Maratoia 2:40:47.6ko denborarekin eta 48 km-ko titulu nazionala 3:13:41eko denborarekin irabazi zituenean. Bere karrera gainbehera joan zen 1920ko Olinpiar Jokoen ondoren: laugarren postua lortu zuen 1921ean eta hirugarren 1923an Turingo Maratoian. 1996tik aurrera, "Premio Valerio Arri" saria ematen da lasterketa horren irabazlea omentzeko.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Joaquim Rufino do Rêgo

**Joaquim Rufino do Rêgo** (Picos, 1926ko urtarrilaren 14a – Teresina, 2013ko abuztuaren 10a) brasildar elizgizon katolikoa izan zen. 1971tik 1986ra Quixadáko apezpikua izan zen eta 1986tik 2001era Parnaíbako apezpikua.

## Bizitza 
thumb|left|Joaquim Rufino do Rêgo apezpikuaren armarria.|209x209px
José Gomes do Rêgo eta Tereza Maria de Jesusen semea zen. Lehen hezkuntza jaioterrian burutu ondoren, Teresinako eta Olindako apaizgaitegietan ikasi zuen. 1949an Erromara joan zen bere prestakuntza Colégio Pio Brasileiron ikastera. Teologia ikasketak Pontifize Unibertsitate Gregorianoan egin zituen, Teologia Dogmatikoan espezializatuz.

1952ko urriaren 5ean apaiztu zen Erroman. Brasilera itzuli zenean, Piauíko Oeirasko elizbarrutiko katedraleko bikario kargua hartu zuen, eta apezpikuaren idazkaria ere izan zen. 1956tik Simplício Mendesko parrokian aritu zen, 1961etik Picosko parrokian, eta 1971ko apirilaren 21ean Paulo VI.a aita santuak Quixadáko elizbarruti berriko lehen apezpiku izendatu zuen.

1986ko martxoaren 25ean Parnaíbako apezpiku bihurtu zen. eta 2001eko otsailaren 21ean erretiroa hartu zuen. 2013ko abuztuaren 10ean hil zen Teresinan.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gyula Kellner

**Gyula Richárd Kellner** (1871eko apirilaren 11a, Budapesten, Hungariako Erresuman – 1940ko uztailaren 28a, Szolnoken, Hungariako Erresuman) hungariar atleta bat izan zen. Atenasen egin ziren  1896ko Udako Olinpiar Jokoetan lehiatu zen.

Kellner maratoi lasterketan (lehen maratoi olinpiko modernoa) hasi ziren 17 atletetako bat izan zen. Laugarren postuan amaitu zuen, baina hirugarren postuan sailkatu zen Spiridon Belokasek lasterketaren zati bat gurdiz egin zuela ikusi zutenean, Kellnerri hirugarren postua eman zioten. Bere denbora 3:06.35 izan zen.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Catalina Fernandez Guanarteme

**Katalina Fernandez Guanarteme** (Kordoba, 1482ko irailaren 30a - Agüimes, Las Palmas, Kanariak, 1526ko otsailaren 17a), **Katalina Kanariarra** bezala ere ezaguna, Galdarreko guanarteme Fernando Guanarteme eta bere emazte Abenchararen alaba izan zen, Kanaria Handiko eremu hau gobernatzen zutenak gaztelarrek XV. mendearen amaieran konkistatu aurretik. Maria Aragoiko infantaren menina izan zen, Errege Katolikoen laugarren alaba eta Portugalgo erregina izango zena.

## Bizitza 
Katalina Kordobako Errege Kristauen Alkazarrean jaio zen, kasualitatez, 1482ko irailaren 30ean; izan ere, bere ama, Abenchara, Fernando Guanarteme Kanarietako erregearen emaztea, hilabete lehenago bahitu zuten Kanaria Handian, eta hiri horretara eraman zuten Errege Katolikoen aurrean aurkezteko. Monarkak Granadako nazarien erresumaren konkistagatik zeuden bertan. Ama eta jaioberria urtebetez egon ziren hirian, 1483ko abuztuaren 15ean Fernando Guanarteme Kanariar irletara itzultzera joan zen arte, aurretik Sevillatik igaroz.

Katalina, bost urte eskas zituela, eta bere ahizpa nagusia, Guayarmina, 1487an itzuli ziren iberiar penintsulara. Errege Katolikoekin izandako audientzia baten ondoren, hauek erabaki zuten Katalina  Maria Aragoikoinfantaren menina bezala geratu zedila, erregeen alaba, Katalina baino hiru hilabete lehenago jaio zena leku berean, Kordobako Errege Kristauen Alkazarra. Katalina Mariaren ondoan egon zen 1500. urtera arte, azken hau Portugalgo Manuel I.arekin ezkondu eta, ondorioz, Portugalgo erregina ezkontide bihurtu zen arte.

Une horretan, Catalina, 18 urterekin, Kanariar Irletara itzuli zen, zehazki Galdarrera, non hiru aldiz ezkondu zen: lehenengoa Pedro Vegarekin, zeinarekin bi seme-alaba izan zituen; bigarrena Adan Azedorekin, zeinarekin lau seme-alaba izan zituen; eta, azkenik, Blas Rodriguezekin, ondorengorik ez duen mestizoarekin. Jatorriz benetakoa izan arren, Catalinak Gáldarreko etxebizitza saldu behar izan zuen,  Lorenzo Riberol genoarrarekin zuen zorragatik egindako testamentuaren arabera, eta herriz herri joan behar izan zuen limosna eske Agüimesen hil zen arte, non bere lehengusina Ana bizi zen, 44 urterekin. Seguruenik izurriteak jota hil zen, bi urte lehenago uhartea suntsitu zuen izurrite baten ondorioz, Agüimeseko San Sebastian elizan lurperatua izan zelarik.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Cebrián Latasa, José Antonio (2003). "*Ensayo para un diccionario de conquistadores de Canarias"*. Islas Canarias: Consejería de Educación, Cultura y Deportes del Gobierno de Canarias. ISBN 84-241-5235-2. Consultado el 25 de agosto de 2024. 
* 
*  Pérez Herrero, Enrique (2010).  Carlos Gaviño de Franchy, ed. "*Catalina Fernández Guanarteme y Luisa de Guanarteme, princesas canarias"* (PDF). Las Palmas de Gran Canaria: Gobierno de Canarias; Archivo Histórico Provincial de Las Palmas. Consultado el 25 de agosto de 2024. 
*  Santana Rodríguez, Lorenzo; Tabares de Nava y Marín, Leopoldo (2018). "*Testamentos de canarios, gomeros y herreños (1506-1550)".* San Cristóbal de La Laguna: Instituto de Estudios Canarios. ISBN 978-84-09-07854-7. Consultado el 25 de agosto de 2024. 
## Kanpo estekak
Naginata

adar-arma bat da, ohiko fabrikazioko japoniar xafla (*nihontō*) barietate ugarietako bat dena. Naginata, jatorrian, Japonia feudaleko samurai klaseak erabili zuen, baita ashigaru (infanteriako soldaduak) eta sōhei (monje gerlariak) klaseek ere. Naginata onna-mushen arma ikonikoa da, japoniar nobleziaren gerlari mota bat.

## Deskribapena 
Batzuetan Europako alabarda edo *archa* batekin konparatzen den arren, konparazio hori ez dator bat arma horiek garatu zireneko helburuen errealitatearekin; izan ere, naginata ebaketa-arma bat da, eta alabarda edo archa, berriz, aizkora baten antz handiagoa dute, haga luze batekin eta punta batekin amaieran. Arma horien pisua eta proportzioak hain ezberdinak direnez, ezin dira parekatu.

Edo Aroan, naginata estatus sozialaren sinbolo bihurtu zen samuraien familietako emakumeentzat. Ametik alabetara pasatzen ziren, eta sarritan ezkonsarien parte izaten ziren. Garai hartako arte martzialetako eskola askok naginatajutsu mantentzen zuten beren curriculumean, nahiz eta ia bat ere ez zen horretan bakarrik espezializatu, baizik eta sistema horietako bigarren mailako osagaia zen.

Naginatajutsu, beste borroka-arte batzuekin batera, ez zen erabiltzen, Meiji berrezartzearen ondoren gertatu zen mendebaldartzearen ondorioz. Baina 1890eko hamarkadan japoniar nazionalismoak izan zuen hazkunde handiak arte martzial tradizionalen balioa handitzea eragin zuen. 1895ean Dai Nihon Butokukai sortu zen Japonian arte martzialak sustatzeko asmoarekin; honek, 1904an, naginataren erabilerari eskainitako dibisio bat ezarri zuen.

1900eko hamarkadan, naginatajutsu eskola publikoetan eta emakumeentzako unibertsitateetan irakasten hasi ziren. 1913tik aurrera, erdi- eta goi-mailako eskolek irakasgai erregular gisa aukeratu ahal izan zuten, 1936ra arte, emakumeen generorako derrigorrezko ikasgai bihurtu zen arte. 

Aliatuek, Bigarren Mundu Gerraren amaieran Japoniak errenditu ondoren, herrialdeko arte martzialak debekatu zituzten. Entrenamendua pixkanaka birinstalatuz joan zen, 1955ean Japonia osoko Naginata Federazioa sortu zen arte. Batzorde berezi bat eratu zen naginatajutsuren estilo berri bat garatzeko, estilo tradizionaletik nabarmen bereiziko zena, eskola publikoetan berriz sartzeko asmoz. Horretarako, teknika berriak garatu ziren, entrenatzeko metodologia berriak, eta estilo berria kirol bihurtu zen. 1959an, Japoniako gobernuak proposamena onartu zuen eta bere entrenamendua goi mailako eskoletan baimendu zen. Sistema berri horri eskola-naginata (*gakko naginata*) izena eman zitzaion, baina berehala aldatu zen *atarashii naginataga*tik (naginata berria), estilo tradizionalarekiko desberdintasunak nabarmentzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ore amako ogi

**Ore amako ogia** legamia eta lactobacillus bakterioen bidezko hartzidura erabiltzen duen ogi mota da, oreari legamiak emateko. Ogia legamiatzeaz gain, hartzidura prozesuak azido laktikoa sortzen du, eta horrek ogiari zapore garratz bereizgarria ematen dio eta bere iraupen-ezaugarriak hobetzen ditu. 

## Historia 
Ore amako ogia ogi mota zaharrenetako bat da. Gizateriaren historian zehar ogia egiteko metodo estandarra izan zen Erdi Aroan, orduan barm legamia erabili baitzen. Barm legamia, aldi berean, XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran industrialki ekoitzitako okin-legamiak ordezkatu zuen.

*Elikagaien Mikrobiologia Entziklopediak* dio: "Ore amako ogi zaharrenetako bat K.a. 3700ekoa da eta Suitzan aurkitu zen, baina ore amako ogiaren hartziduraren jatorria ziurrenik nekazaritzaren jatorriarekin lotuta dago Ilgora Emankorrean eta Egipton milaka urte lehenago", eta "Ogiaren ekoizpena ore amako ogia legamia-eragile gisa erabiltzean oinarritu zen gizateriaren historiaren zatirik handienean; okinaren legamia legamia-eragile gisa erabiltzea duela 150 urte baino gutxiagokoa da, 2014. urtean".  Ore amako ogia ohiko legamia izaten jarraitu zuen Europako Erdi Aroan  garagardoa ekoizteko prozesuko legamiak ordezkatu zuen arte, eta 1871tik aurrera berariaz landutako legamiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Robertson

**John Neilson Robertson** (1953ko urtarrilaren 20a, Viewpark, Iparraldeko Lanarkshire - 2025eko abenduaren 25a), eskoziar futbolari profesional bat izan zen, erdilari postuan jokatzen zuena.

Bere ibilbide profesionalean zehar Nottingham Forest F.C., Derby County F.C. eta Eskoziako Selekzio Nazionalean jokatu zuen.

## Ibilbidea 
* Nottingham Forest F.C. (1970-1983/1985-1986)
* Derby County F.C. (1983-1985)
* Eskoziako Selekzio Nazionala (1978-1983)

## Palmaresa 
==== Nottingham Forest ===
* Football League First Division: 1977–78 
* Ingalaterrako Futbol Ligako Kopa: 1978, 1979
* Community Shield: 1978
* Europako kopa: 1979, 1980
* UEFAren Europako Superkopa: 1979
* Anglo-Eskoziar kopa: 1976–77

## Kanpo estekak
Tachi

sable-motako japoniar ezpata (nihonto) tradizionala da, Japonia feudalaren samurai klaseak eramana. *Tachi* eta *uchigatana* ("*katana*"), oro har, luzeran, kurbadura-mailan eta mozten zirenean erabiltzen ziren moduan bereizten dira, azken hau ziriaren  edo sinaduraren kokapenaren arabera. *Tachi* ezpata-estiloa katanaren garapenaren aurrekoa izan zen, XII. mendearen amaiera aldera arte izenez aipatu ez zena. Tachi Kotō Aroko japoniar ezpata nagusiak izan ziren 900 eta 1596 bitartean. Muromachi Aroaren ondoren ere (1336 – 1573), katana nagusi bihurtu zenean, *tachi* sarri erabiltzen zuten goi mailako samuraiek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Évora gazta

**Évora gazta** (portugesez **Queijo de Évora**) Portugalgo gazta da, Europa mailan jatorri deitura babestua duena.

Évora eskualdean, Évora barrutiko eta Alentejo Garaia antzinako probintziako hiriburuan, Lisboatik 150 km ekialdera, egindako ardi gazta da. Honako azpi-barrutietan egiten da: Alandroal, Arraiolos, Avis, Borba, Estremoz, Evora, Fronteira, Montemor-o-Novo, Mora, Mourão, Portel, Redondo, Reguengos de Monsaraz, Sousel, Vendas Novas, Viana do Alentejo eta Vila Viçosa.

Karduaren *l*andare-gatzagiarekin (*Cynara cardunculus* L.) koagulatzen da. Urtebete behar du heltzeko. Pasta gogorreko disko formako gazta txiki bat da, 100 eta 150 g bitarteko batez besteko pisua duena. Kanpoko azala iluna da. Zulo gutxi du, edo bat ere ez. Moztean, papurtu egiten da laminetan. Nahiko pikantea, indartsua eta gazia da. *Queijinhos do Alentejo* (Alentejoko gazta txikiak) eta ''Evora De L'Alentejo'' izenez ere ezagutzen dira. Oliba oliotan kontserbatzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amira de la Rosa

eskuinera|thumb|250x250px|Amira de la Rosa antzokia
**Amira Hortensia Arrieta McGregor** (Barranquilla, 1895eko urtarrilaren 7a - *Ibidem*, 1974ko irailaren 1a) kolonbiar poeta, dramaturgo, pedagogo eta kazetaria izan zen, **Amira de la Rosa** ezizena erabili zuena.

## Jatorria eta ibilbidea 
De la Rosa Rafael A. Arrietaren eta Enriqueta MacGregorren (irlandar jatorrikoa) alaba zen, bederatzi anai-arrebetatik zaharrena. Diogenes Arrieta poeta eta politikariaren biloba ere bazen. Idazteko eta irakasteko interesa La Presentación de Barranquillan lehen eta bigarren hezkuntza jasotzen zituen bitartean sortu zitzaion. 18 urterekin Reginaldo de la Rosa Ortega abokatuarekin ezkondu zen. Ramiro izeneko seme bat izan zuten. De la Rosa Bartzelonara joan zen, Espainiara, Maria Montessorik emandako nazioarteko pedagogia ikastaro bat jarraitzera. Gero El Debate egunkari katoliko espainiarraren kazetaritza eskolan ikasi zuen. 

De la Rosa Espainiara egindako bidaia batetik itzuli ondoren, Barranquillan jarri da bizitzen. 1926an, Gabriela Mistral poeta txiletarraren izena daraman eskola bat sortu zuen bere ahizpekin. Geroago, Mistralek eskola bat bataiatu zuen bere jaioterrian, Txilen, De la Rosa izenarekin, bere heriotzaren 30. urteurrenean. 

Hainbat alditan, Amira de la Rosak funtzio kontsularrak bete zituen Espainian eta beste herrialde batzuetan. 

## Lanak 
Besteak beste, *Madre Borrada, Piltrafa, Las viudas de Zacarías* eta *La luna con parasol* ipuin bildumaren egilea da.  

Bere historia ezagunenaren gaia, *Marsolaire* (1941), bere aitabitxiak neskato bati egindako sexu abusua da. De la Rosak ABC (Madril), El Tiempo (Bogota) eta El Heraldo (Barranquilla) egunkariekin ere kolaboratu zuen. 

Bere lanak Kolonbian eta atzerrian (Espainia, Venezuela) aurkeztu ziren. 

### Barranquillako ereserkia 
De la Rosak Barranquillako ereserkiaren letra idatzi zuen. Ereserkia 1942an aukeratu zuten irabazle, Pirausta ezizenarekin bidali zuen lehiaketa batean.Guillermo Valencia presidentearen eskutik Boycaren Agindua jaso zuen. Hobekuntza Publikoen Elkartearen lehen domina ere eman zioten. Hainbat alditan Kolonbiako kontsul gisa aritu zen Espainian.

## Omenaldiak 
1982an inauguratu zuten Barranquillako Udal Antzokia, eta haren omenez Amira de Rosa izenez bataiatu zuten.

Gabriela Mistralek "Lurra eta emakumea" poema eskaini zion "Samurtasuna" libreoaren bigarren edizioan, 1945ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Germán Schmitz Sauerborn

**Germán Schmitz Sauerborn** (; Lima, 1926ko urtarrilaren 16a – *ibidem*, 1990eko azaroaren 28a) perutar elizgizon katolikoa izan zen, Jesusen Bihotz Guztiz Santuaren Misiolarien kongregazioko kidea. 1970etik hil zen arte Limako apezpiku laguntzailea izan zen.

## Bizitza 
Germán Schmitz Sauerborn alemaniar jatorriko familia batean jaio zen; bere gurasoak Klaus Schmitz eta Elisabeth Sauerborn ziren. Bere lehen hizkuntza alemana zen, eta familian Hermann deitzen zioten. Bere burua alemaniartzat zuen eta gaztelania kalean ikasi zuen. Lehen hezkuntza amaitu ondoren, Alexander von Humboldt eskolan ikasi zuen, eta batxilergoko azken urteetan Sortzez Garbiaren Eskolan. Nerabea zela, Ekintza Katolikoan parte hartu zuen.

1946an, Jesusen Bihotz Guztiz Santuaren Misiolarien kongregazioan sartu zen eta nobiziotza Shelbyn burutu zuen. Ondoren, filosofia ikasi zuen Estatu Batuetan, betiko botoak eman zituen Liman 1950eko abuztuaren 15ean, eta ondoren teologia ikasi zuen Erromako Unibertsitate Gregorianoan. 1955etik aurrera, Hiltrupen lan egin zuen, eta han apaiztu zen 1958ko uztailaren 20an. 1960an Perura itzuli zen.

1970eko abuztuaren 17an, Paulo VI.a aita santuak Germán Schmitz Megalopolis in Proconsulariko apezpiku titular eta Limako apezpiku laguntzaile izendatu zuen. 1970eko urriaren 18an apezpiku-ordenazioa jaso zuen Limako katedralean, Juan Landázuri Ricketts kardinalaren eskutik, kontsakratzailekideak Fidel Mario Tubino Mongilardi eta Orazio Ferrucio Ceól izanik. Bertan kokatu ziren Andeetako etorkinak, eta dozenaka herri pobretu sortu ziren, *pueblos jóvenes* deiturikoak. Eskualde horretan laster ezagun egin zen pobreen defendatzaile ausart gisa. Bere lanak Gustavo Gutiérrezengan eragin handia izan zuen. 1970eko eta 1980ko hamarkadetan, Schmitz eragin handiena izan zuten apezpikuetako bat zen Perun.

1989an, Germán Schmitz minbiziaz gaixotu zen. Hurrengo urtean hil zen, eta Luríneko San Petri katedralean hobiratu zuten.

## Lanak 
* *Evangelización. Algunas líneas pastorales* (1973)
* *Cinco años de Medellín 1968–1973* (Rolando Ames eta Gustavo Gutiérrezekin batera, 1973)
* *Dar la vida por sus amigos* (Jon Sobrinoren *Mons. Romero, profeta y mártir de la liberación* liburuaren parte gisa, 1982)

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Suneung

**Unibertsitaterako Gaitasun Testa** (), ***suneung*** () akronimoa edo **CSAT** siglak dituena, Hego Koreako unibertsitatera sartzeko proba estandarizatua da. 1994az geroztik egiten dute, eta herrialde horretako Hezkuntza Ministerioaren mendeko Curriculum eta Ebaluaziorako Koreako Institutuak (KICE) gainbegiratzen du.

Azterketa egun bakar batean, gehienetan azaroan, egiten dituzten aukera anitzeko galdetegien arabera egituratuta dago. Urtero, Hego Koreako 600.000 ikasle inguru lau irakasgai komunetan ebaluatzen dira (korear hizkuntza, matematika, ingelesa eta Koreako historia), aukera askeko ikasgai bat eta atzerriko bigarren hizkuntza bat. Unibertsitatera sartzeko, *suneung*-a gainditu behar da eta, lortutako notaren arabera, ikasleak unibertsitateko karrera aukeratu ahal izango du, ikastetxe jakin batean egin nahi dituen plazen mugarekin.

*Suneung*ak funtsezko rola betetzen du Hego Koreako hezkuntza-sisteman. Ikasle askok herrialdeko hiru zentro ospetsuenetako batean matrikulatzea dute helburu — Unibertsitate Nazionala, Koreako Unibertsitatea eta Yonsei Unibertsitatea —, oso plaza mugatuekin. Beraz, maila lehiakor handia dago eta ohikoa da testa akademia pribatuetan (Hagwon) prestatzea.

## Eragin soziala 
*Suneung*-a egiteak hegokorear guztien eguneroko bizitzari eragiten dio. Ikasle guztiak azterketa-zentrora iristen direla bermatzeko, gobernuak enpresak behartzen ditu egun horretan lanaldiaren hasiera atzeratzera eta, horrela, auto-ilarak saihestera.

Ohikoa da ikaslearen senideak eta lagunak eskolako atarian kontzentratzea, azterketa egin aurretik animatzeko; azterketa egin bitartean, debekatuta dago deskontzentratu ditzakeen edozein zarata egitea. Aurreko asteetan elizetara joaten direnen kopuruak ere gora egin du, eta bertan eskaintzak egiten dira hautagaiek arrakasta izan dezaten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abahai dama

**Xiaoliewu** enperatriza edo **Abahai** dama (txineraz: *阿巴亥*, mongolieraz:*ᠠᠪᠠᡥᠠᡳ*) 1590an jaio zen eta Mukden Jauregian hil zen 1626ko urriaren 1ean.  Mantxako Zortzi Banderetako ezkontide inperial txinatarra zen, Nurhastekin ezkondua.  

Hiru seme-alaba izan zituen Nurhairekin: Ajige, Dorgon eta Dodo.

*Xiaocigao* ezkontide nagusia hil zenean, bere alabaordeek (Hung Taiji barne) bere buruaz beste egitera behartu zuten.

## Erreferentziak