open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mendebaldeko Kanada

**Mendebaldeko Kanada** (), **Mendebaldeko Probintziak** () edo **Mendebaldea** () soilik deitua, Kanadako eskualdea da, mendebaldeko Ontario eta hegoaldeko lurraldeak bere barnean hartzen dituena. 2016n 11.091.947 biztanle zituen.

Hona hemen eskualdea osatzen duten probintziak (denak Ameriketako Estatu Batuak eta Kanada arteko mugaren iparraldean:
* 
* 
* 
* 

Columbia Britainiarra, gehienbat Kanadako Mendi Harritsuen mendebaldeko aldean dagoena, ekonomikoki, geografikoki eta politikoki bereizten da beste hiru probintzietatik, eta askotan "mendebaldeko kostaldea" diote; Kanadako Mendi Harritsuen ekialdean dauden Alberta, Saskatchewan eta Manitoba, aldiz, batzuetan azpimultzo bat osatzen dute, "Kanadako belardiak" () deitua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1983-1985eko Etiopiako gosetea

1983tik 1985era **gosete zabal batek Etiopian** eragina izan zuen. Mendeko goseterik larriena izan zen eta 1,2 milioi hildako utzi zituen. Herrialdetik 400.000 errefuxiatu atera ziren, eta 2,5 milioi pertsona desplazatu ziren. Ia 200.000 haur umezurtz geratu ziren.

Human Rights Watch erakundearen arabera, bere hilkortasunaren erdia baino gehiago "giza eskubideen gehiegikeriei egotzi ahal zaie, gosetea lehenago etorri, gogorrago jo eta bestela baino gehiago hedatu zutenak". Etiopiako beste eskualde batzuek ere antzeko arrazoiengatik jasan zuten gosetea, milaka eta milaka heriotza gehiago eraginez. Gosetea, oro har, Etiopiako Gerra Zibilean zehar gertatu zen.

1983-1985 urteko gosetea lehorteari eta fenomeno klimatikoei egotzi ohi zaie. Hala ere, Human Rights Watchek esan du lehorte hedatua gosetea gertatu eta hilabete batzuetara gertatu zela. Erakundearen eta Oxfamen arabera, 1961 eta 1985 artean Etiopia jo zuten goseteak, eta bereziki 1983-1985 urteen artekoa, hein handi batean gobernuko politikek sortuak izan ziren; bereziki, Tigrayren Askapenerako Herri Fronteko gerrillarien aurkako kontrainsurjentzia estrategiek eta Tigray, Wello eta inguruko eskualdetan "eraldakuntza soziala"ren aldeko kanpainek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aleksei Nikolaevitx Errusiakoa

**Aleksei Nikolaevitx** (; San Petersburgo, 1904ko abuztuaren 12aGreg./uztailaren 30aJul. - Jekaterinburg, 1918ko uztailaren  17a) Errusiako azken tsarevitxa izan zen.

Nikolas II.a Errusiakoa eta Alexandra Feodorovnaren semea izan zen, gazteena eta gizonezko bakarra. Hemofiliak jota jaio zen, bere gurasoak Rasputinen metodoekin sendatzen saiatu zirenak.

Boltxebikeek hil zuten, bere guraso eta arrebekin batera, 1917ko uztailaren 17an Jekaterinburgen. Errusiako Eliza Ortodoxoak kanonizatu zuen 2000. urtean, bere familiarekin batera.  Bere gorpuzkiak 2007an aurkitu ziren.
thumb|center|400px|Aleksei bere familiarekin
The Underground Railroad (eleberria)

***The Underground Railroad*** Colson Whitehead idazle estatubatuarrak 2016an idatzitako eleberria da. 2017an  Pulitzer Saria Fikzioan irabazi zuen.

## Argumentua 
Cora Georgiako kotoi plantazio batean esklabu bizi den 15 urteko neska da. Egun batean bere lagun Caesarrekin ihes egitea erabakitzen du. Liburuaren izenburuak XIX mendean Ameriketako Estatu Batuetako esklaboei ihes egiten laguntzeko antolatu zuten sare klandestino historikoari egiten dio erreferentzia: Lurpeko burdinbidea.

Ihesaldi korapilatsu eta gogorraren ondoren, Lurpeko burdinbideari esker Hego Carolinara heltzea lortzen dute.  Hala ere, atzean segika dute Ridgeway, esklabu-ehiztaria.

## Kanpo estekak
Underground Railroad

**Underground Railroad** () izan daiteke:
* *The Underground Railroad*,  2016ko Colson Whiteheaden eleberria;
* *The Underground Railroad*, 2021eko estatubatuar fikzio historiko telesaila da.
Georges Lemaître

**Georges Henri Joseph Édouard Lemaître** (Charleroi, 1894ko uztailaren 17a - Lovaina, 1966ko ekainaren 20) belgikar apaiz katoliko, matematikari, astronomo eta fisika irakaslea izan zen.

Ingeniaritza zibila ikasten hasi zen Lovainako Unibertsitate Katolikoan. Bigarren Mundu Gerran, ikasketak bertan behera utzi zituen Belgikako armadan artilleriako ofizial bezala borrokatzeko. Gerraren ondoren, fisika eta matematika ikasi zituen eta apaiz ordenatu zuten 1923an. Astronomia ikasketak zabaldu zituen Cambridgeko Unibertsitatean eta Massachusetts Institute of Technologyn.

1925ean Lovainako Unibertsitate Katolikoan eskolak ematen hasi zen eta 1927an "Un Univers homogène de masse constante et de rayon croissant rendant compte de la vitesse radiale des nébuleuses extragalactiques" argitaratu zuen. Lan horretan aipatu zen lehen aldiz unibertsoaren hedapen metrikoa. Hubbleren konstantearen lehen estimazioa ere argitaratu zuen. Gainera, Big Bangaren teoria proposatu zuen unibertsoaren sorburu gisa.
[400px|thumb|left|[Robert Andrews Millikan|Millikan, Lemaître eta Einstein 1933an]]

## Lanak 
* G. Lemaître, L'Hypothèse de l'atome primitif, 1931
* G. Lemaître, The Primeval Atom – an Essay on Cosmogony, D. Van Nostrand Co, 1946.
* "The Primeval Atom," in Munitz, Milton K., ed., Theories of the Universe, The Free Press, 1957.
* The gravitational field in a fluid sphere of uniform invariant density according, to the theory of relativity ; Note on de Sitter ̕Universe ; Note on the theory of pulsating stars (PDF), Massachusetts Institute of Technology. Dept. Of Physics, 1927b
* "Un Univers homogène de masse constante et de rayon croissant rendant compte de la vitesse radiale des nébuleuses extra-galactiques". Annales de la Société Scientifique de Bruxelles (in French). 47: 49. April 1927.
* "Expansion of the universe, The expanding universe". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 91: 490–501. March 1931. Bibcode:1931MNRAS..91..490L. doi:10.1093/mnras/91.5.490.
* "The Beginning of the World from the Point of View of Quantum Theory". Nature. 127 (3210): 706. 9 May 1931. Bibcode:1931Natur.127..706L. doi:10.1038/127706b0. ISSN 1476-4687. S2CID 4089233.
* "The Evolution of the Universe: Discussion". Nature. 128 (3234): 699–701. October 1931. Bibcode:1931Natur.128..704L. doi:10.1038/128704a0. S2CID 4028196.
* "Evolution of the Expanding Universe". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 20 (1): 12–17. 1934. Bibcode:1934PNAS...20...12L. doi:10.1073/pnas.20.1.12. ISSN 0027-8424. PMC 1076329. PMID 16587831.

## Kanpo estekak
Paul Delaroche

**Paul Delaroche** (Paris, 1797ko uztailaren 17a - *ibidem* 1856ko azaroaren 4a) frantziar margolaria izan zen, ezaguna da eszena historikoen margolanengatik.

Ingalaterrako eta Frantziako historiako gaiak margotu zituen, erromantizismoaren berezko emozioak nabarmenduz eta akademizismoaren eta neoklasizismoaren berezko estiloarekin. Antoine-Jean Grosen ikaslea izan zen eta ondoren Thomas Couture, Jean-Léon Gérôme eta Jean-François Milleti irakatsi zien.

Parisen jaio zen eta ia bizitza osoa eman zuen, eta Mazarin kaleko bere estudioan lan egin zuen. Bere lehen erakusketa 1822an izan zen eta Théodore Géricault eta Eugène Delacroixekin Parisko historiako margolari talde bat sortu zuen. 1837an utzi zion erakusteari, publikoak jada bere lanak estimatzen ez zituenean eta 1837an utzi zion erakustaldiari, publikoak jada bere lanak estimatzen ez zituenean, eta Arte Ederretako Eskolan "Hemizikloa" obra egiteari ekin zion.

## Iruditegia 

joan of arc interrogation.jpg|*Joana Arcekoa galdekatua*, 1824
DelarocheCromwell.jpg|*Cromwell eta Karlos I.aren gorpua*, 1831
DelarocheQueenElizabeth.jpg|*Elizabet I.aren heriotza*, 1828
DelarocheKingEdward.jpg|*Eduardoren semeak*, 1831
PAUL DELAROCHE - Ejecución de Lady Jane Grey (National Gallery de Londres, 1834).jpg|*Lady Jane Greyren exekuzioa*, 1833
Laud & Strafford.jpg|*Thomas Wentworth, 1st Earl of Strafford|Strafford exekuziora eramana *, 1836
Charles I Insulted by Cromwell's Soldiers.jpg|*Karlos I.a irainduta Cromwelleko soldaduengatik*, 1836
Peter der-Grosse 1838.jpg|*Petri I.a Errusiakoa*, 1838
Hérodiade - Paul Delaroche - Wallraf-Richartz-Museum & Fondation Corboud-6067 (without frame).jpg|*Herodias*, 1843
DelarocheNapoleon.jpg|*Napoleon Fontainebleun abdikatzen , 1845
PAUL DELAROCHE - Napoleón cruzando los Alpes (Walker Art Gallery, Liverpool, 1850. Óleo sobre lienzo, 279.4 x 214.5 cm).jpg|*Bonaparte Alpeak zeharkatzen*, 1850
Paul Delaroche - Young Christian Martyr - WGA6272.jpg|*Martiri gaztea'' (1855)
Hemicylce of the Ecole des Beaux-Arts 2.jpg|Hemizikloko 2. sekzioa 1841–1842
Paul Delaroche - Hémicycle.jpg|Hemizikoko erdiko sekzioa 1841–1842
Hemicycle of the Ecole des Beaux-Arts 3.jpg|Hemizikloko 3. sekzioa 1841–1842

## Kanpo estekak
Ernest Bourget

**Ernest Alexandre Joseph Bourget**, **Ernest Bourget** gisa ezagunagoa, (1814ko martxoaren 10a-Thomery, 1864ko urriaren 2a) antzerkigile, abesti-idazle eta opera-libreto egile frantziarra izan zen. Jacques Offenbach musikagilentzako libreto ugari idatzi zuen. 1847an, Paul Henrion, Victor Parizot eta berak Café des Ambassadeursen lan egiten zuten. Egun batean erabaki zuten zegozkien kontua ez ordaintzea bere lanaren truke zerbait jaso arte. Epaiketa egin zen eta, ondoren,SACEM elkartea sortu zen, musikarien eta musikagileen eskubideak defenditzeko.

## Obra 
### Opera-libretoak 
*1856: *Tromb-al-ca-zar, ou Les criminels dramatiques*, Charles Dupeutyrekin batera; musika: Jacques Offenbach
*1856: *Les Dragées du baptême*, Charles Dupeutyrekin batera; musika: Jacques Offenbach
*1857: *Les Deux Pêcheurs ou le Lever du soleil*, Charles Dupeutyrekin batera; musika: Jacques Offenbach
*1857: *Les Chansons populaires de la France*; musika: Alphonse Varney
*1860: *Bibi Bambou*, Jacques Offenbachen melodiareki eta Ernest Bourget poemekin  
*1867: *La Leçon de chant électro-magnétique*; musika: Jacques Offenbach

### Abestiak 
*1841: *Les Dîners parisiens*, musika: Victor Parizot
*1845: *La Mère Michel aux Italiens*, musika: Victor Parizot
*1855: *Le Sire de Framboisy* ou *Le Sire de Franc-Boisy* (1855), musika: Laurent de Rillé eta hitzak Bourgetenak
*1855: *Le Vigneron*, musika: Paul Henrion 
*1855: *À bas la crinoline*, musika: Edmond Lhuillier
*1859: *Végétal, animal et minéral*, musika: Charles-François Plantade
*186?: *Les Canotiers*, musika: A. Marquerie

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*:https://gallica.bnf.fr/services/engine/search/sru?operation=searchRetrieve&version=1.2&query=%28gallica%20all%20"Ernest%20Bourget"%29&lang=fr&suggest=0 Dokumentuak Gallica webgunean.
Al-Kamil

**Al-Kamil Muhammad al-Malik** (; 1180 &ndash; 1238ko martxoaren 6a) Egipto eta Siriako sultana izan zen ayyubtarren dinastiakoa Goratua izan zen bi gurutzadatan borrokatu zuelako, baina, era berean, kritikatua Jerusalem kristauei emateagatik.

## Biografia 
Al-Adil sultanaren semea zen eta, beraz, Saladin I.aren iloba. 

1218an, Bosgarren Gurutzadan Damiettako setioan hiria babestu zuen eta bere aita han hil zenean, sultan bihurtu zen.

Al-Kamilek bake eskaintzak egin zizkien gurutzadetara joandakoei, Aita Santuaren legatua zen  Pelagio kardinalak ezetsi zituenak, gerra santua egin nahi zuelako nahi eta nahi ez. Al-Kamilek Jerusalem eskaini zien, harresiak berreraikitzea eta Gurutze Santuaren itzulera (ez zeukan arren). Al-Kamilek Asisko Frantziskorekin negoziatu zuen, bakea egiteko.

Al-Kamilek Damietta galdu zuen 1219ko azaroan gurutzatuen esku. Sultana al-Mansurah gotorlekura joan zen, Damiettatik hurbil zegoena. Gerra geldi geratu zen 1221era arte, al-Kamilek berriro bakea eskaini zien gurutzatuei, baina berriro ezezkoa eman zioten arte.

Hurrengo urteetan, al-Muazzam anaiarekin elkarbanatu zuen gobernatzeko boterea: anaiak Sirian agindu zuen eta Al-Kamilek Egipton. Seigarren Gurutzada prestatzen ari zenez Frederiko II.a Hohenstaufen enperadorea, Al-Kamilek Jerusalem eskaini zion, Egipto eta Siria arteko estatu tapoia sortzeko.

Al-Muazzam 1227an hil zen, enperadore kristauaz hitzarmena egiteko beharra bertan behera utzi zuena, baina ordurako Frederiko II.a Ekialdera iritsia zen. Al-Kamilen eta bere beste anaia al-Ashrafren artean banatu zituzten Al-Muazzamen aginte lekuak: Palestina osoa eta Transjordaniarekin geratu zen Al-Kamil eta Siriarekin al-Ashraf. Kristauek 1187tik ez zuten izan Jerusalem (Saladin I.ak hartu zuenetik) eta, horregatik, Al-Kamilek ez ien utzi harresiak berreraikitzen.

1238an hil zen. Bere seme as-Salih Ayyub eta Al-Adil II.a izan ziren ondorengo Sirian eta Egipton hurrenez hurren, baina laster gerra zibila hasi zen. 1239an Federico II.arekin egindako su-etena amaitu zen eta ayyubtarren esku itzuli zen Jerusalem khwarezmdarrek 1244an hartu zuten arte.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Buddy film

thumb|300px|Laurel eta Hardy *The Flying Deuces* filman, 1939an.
**Buddy film** edo **Buddy movie** () argumentuan gizonezko bi protagonistaren arteko adiskidetasuna erakusten duen filma da. Normalean gizonezkoen adiskidetasunaren bertuteak erakusten dute, eta gizonezko-emakumezko harremana bigarren mailako posizio batera uzten dute. 

## Gai nagusia 
Protagonisten arteko harremana argumentuaren gai nagusia izaten da. Ohikoa da bi pertsonaia oso pertsonalitate desberdinak izatea baina gertakizunen arabera sortzen diren oztopoen bitartez, haien arteko errespetua eta lotura estuago bihurtzen da. Dena dela, ez da harreman homosexual baten gisa azaltzen eta, sarritan, atzean, emakume baten irudia agertu daiteke. 

== Beste generoekin nahastuta 00
Buddy filmak beste genero batzuekin hibridatuta agertzen dira, batez ere road film, western, komedia eta akziozko filmekin. Azken genero horretan, 1980tik aurrera lagunen filmetan izandako garrantziari esker, «buddy cop» edo "lagun polizia" filmak izeneko azpigeneroa sortu zen; horietan protagonistek elkarrekin krimerani aurre egin nahi dioten bi polizia, detektibe edo bi gizon agertzen dira.

## Buddy film ospetsu batzuk 
* *The Defiant Ones*, 1958.
* *Butch Cassidy and the Sundance Kid*, 1969.
* *Lethal Weapon*, 1987.
* *Bad Boys*, 1995.
* *The Big Lebowski*, 1998.
* *Superbad*, 2007.
* *Green Book*, 2018.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ruzagayura gosetea

**Ruzagayura gosetea**, Bigarren Mundu Gerran zehar, Ruanda-Urundiko belgikar agintaldian gertatu zen gosete nabarmena izan zen. Goseteak heriotza ugari eta migrazio masiboa eragin zituen, bereziki Kongo Belgikarrera eta inguruko herrialdeetara. Gosetea 1943ko urrian hasi eta 1944ko abenduan amaitu zela uste dute.

Administrazio kolonialak, misiolari kristauekin batera, Usumburako hornidura-puntu batera elikagaia garraiatzeari ekin zion. eta 50.000 pertsona artean (eskualdeko biztanleriaren bostena eta herena artean) gosez hil ziren.

Ehunka mila pertsonak Ruanda-Urunditik kanpo emigratu zuten goseari ihes egiteko, gehienek Kongo Belgikarrera ihes egin zuten, baina baita Uganda Britainiarrera ere. Migrazioak ruandar kopuru handiak eragindako eremuetan ezegonkortasun politiko handiagoa sortzeko baino ez zuen lagundu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Larrasoañatik Iruñera (Donejakue bidea)

## Donejakueren Frantses Bideko hirugarren etapa 
thumb|ArrekoTrinidadeko zubia eta Hirutasun Santuaren eliza.
Etapa laburra eta malda txikikoa; erromes askok Zizur Txikiraino luzatzen dute, Iruñeko erdigunetik 5 km-ra. Egunari Arga ibaiaren ertzean ekingo diogu, pagoen eta pinuen arteko bide ederretik joanaz. Aurrerago, Arreko Trinidadetik Nafarroako hiriburuko Alde Zaharrerainoko kilometroak erabat hiritarrak dira.

## Larrasoañatik Iruñera:19,3 km. 
Larrasoañatik, sartu ginen zubi beretik aterako gara, eta Arga bailara eskuinean utziz, Akerreta baserri txikira igoko gara.

**1,1. Akerreta.** Donejakue Bideko zatirik politenetako eta atseginenetako bat zeharkatuko dugu bidexkari jarraituz, baso trinko bat igaroz Arga ibaiaren murmuruaren laguntzaz. Zuriainen ibai gaineko zubia zeharkatuz sartzen gara.

**4,2. Zuriain**. Zuriainetik N-135 errepide nazionalaren ondotik aterako gara, eta 600 metro jarraitu ondoren ezkerretara doan errepide bat hartuta, Arga ibaia gurutzatuta, Irotzera ailegatuko gara.
erdian|thumb|Erromes baten egiaztagiria.
**6,3. Irotz**. 400 metrora Arga ibaia gurutzatuko dugu berriro, bide nazionaletik jarraituz. Zabaldika herriko baserri batzuetara iritsiko gara,eta bi aukera ditugu: herri horretara igo, eskuin aldetik errepide nazioala gurutzatuz, edo ezkerretik laborantza-eremu bat inguratu. Hemendik jarraituz, laster Uharterako desbideraketa aurkituko dugu, baina aurreko norabidean jarraituko dugu, handik gutxira Arreko Trinidadera jaisteko.

**12,0. Arreko Trinidadea**. Erdi Aroko zubia gurutzatuko dugu Ultzama ibaiaren gainetik, eta bi aukera izango ditugu Iruñera iristeko: Atarrabiako eta Burlatako hiriguneko espaloietako trazadura ofiziala, edo desbideratuz Arga ibaiaren ibaibide atsegina, ibiltari eta txirrindulari askok erabilia, Magdalenako zubira ailegatu arte.
[thumb|[Iruñea|Iruñeko foruen monumentua.]]
**12,4. Atarrabia**. Kale Nagusitik gurutzatuko dugu, etaparen amaieraraino hiri-ibilbidean jarraituz.  

**13,5. Burlata**. Zuzen jarraituko dugu, hemen ere Kale Nagusitik. Ia herriaren bukaeran eskuinetara egingo dugu Larraínzar kaletik, Burlatako errepide zaharretik jarraituz. XIII mendeko Arga ibai gaineko Magdalena zubia gurutzatuko dugu, harresiaren zati bat inguratu, eta Iruñeko Alde Zaharrera sartuko gara Frantziako Portaletik, udaletxera ailegatu arte.

**19,3. Iruña**.

## Iruña. 
Katedrala, udala eta gotorlekua, Nafarroako hiriburuaren kultur erakargarritasun ugarietako hiru baino ez dira. Erromesen udal aterpetxetik hurbil Alde Zaharra dago, eta bertan ikus daiteke Gazteluko plaza, eta San Nikolas, San Gregorio, Estafeta eta Navarrería kale animatuak.

## Aterpetxeak 
Ezagunena “Jesus eta Maria aterpetxea” da, udaletxekoa eta herriaren erdigunean dagoena. Bertan 112 lagun sartzen dira bi logela partekatutan. Gidetako beste aterpetxe batzuk honakoak dira: Paderborn Etxea aterpetxea, Ibarrola Etxea aterpetxea, Iruñako aterpea, Katedral enparantzako aterpetxea, Aloha hostela, Xarma hostela, eta Iruña ostatua.

## Erreferentziak. 
## Kanpo estekak 
Donejakueren Frantses bidea – Consumer gida 

 Donejakueren Frantses bidea – Gronze gida
Ugandako protektoratua

**Ugandako protektoratua** () 1894an ezarritako britainiar protektoratu bat izan zen. Ekialdeko Afrikako Britainiar Konpainia Inperialak lurraldearen administrazioa (nagusiki Bugandako Erresumak, Toro, Bunyoro, Busoga eta Ankole erresuma txikiekin batera osatua zegoena) britainiar gobernuari transferitu zionean sortu zen. 1962an lurraldeak bere independentzia lortu zuen, Uganda bihurtuz.

Lurraldeak 243.848 km²-ko azalera zuen, horietatik 38.894 km² barne urei zegozkielarik. 1901eko estimatutako biztanleria, lau milioi biztanlekoa zen, eta, 1918an, bost milioikoa, nahiz eta, handik denbora batera, kopuru horiek okertzat jo ziren. 1925eko erroldaren arabera, 3.136.000 biztanle zituen, horietatik, 11.613 asiarrak eta soilik 1.752 europarrak; etnia nagusia baganda zen, 750.000 biztanlerekin.

## Kanpo estekak
Elbridge Gerry

**Elbridge Thomas Gerry** (Marblehead, 1744ko uztailaren 17a - Washington, 1814ko azaroaren 23a) estatubatuar politikari eta diplomazialaria izan zen. AEBetako 5. presidenteordea izan zen 1813tik hil zen arte.

Merkatari familia aberats batean jaio zen. Britainiar politika kolonialaren aurka agertu zen eta erresistentziaren antolaketan parte hartu zuen. Ameriketako Estatu Batuetako Independentzia Aldarrikapena eta Konfederazioko  artikuluen sinatzaileetako bat izan zen. Ameriketako Estatu Batuetako inaugurazio Kongresuko kide aukeratu zuten. Frantziarako ordezkaritza diplomatiko bateko kide izan zen. 1810ean Massachusettseko gobernadore aukeratu zuten. Estatuko hauteskunde-barrutiak aldatu ondoren, gerrymandering hitza asmatu zen. Alderdi demokrata-errepublikarraren hautagaia aukeratu zuten presidenteorde izateko 1812ko hauteskundeetan eta James Madison presidentearekin batera aukeratu zuten. Kargua hartu eta 30 hilabetera hil zen.

## Kanpo estekak
Ekialdeko Afrikako Britainiar Konpainia Inperiala

**Ekialdeko Afrikako Britainiar Konpainia Inperiala** () Ekialdeko Afrika Britainiarreko lehen administratzaile eta konpainia publiko bat izan zen. Ingalaterrako botere kolonialak kontrolatutako eremuetan afrikar merkataritza garatzeko sortutako merkataritza elkarte bat izan zen. 1885eko Berlingo Itunaren ondoren sortu zen.

Ia hamar urtez, Uganda administratzeaz eta Ekialdeko Afrikako protektoratua izeneko egoitza batez arduratu zen, hau da, Afrikako ekialdeko kostaldean zehar dauden 639.209 km² inguruko eremua, bere erdigunea, ekialdeko 39º longitudea eta 0º latitudea zituena. 1895ean protektoratuaren administrazioa eta Uganda Foreign Officera transferitu zuen. Bere egoitza nagusia Londres hirian zuen.

## Kanpo estekak
San Migelen basilika (Bordele)

**San Migelen basilika** () Bordele hiriko izen bereko auzoan dagoen basilika gotiko bat da. XIV. eta XVI. mendeen artean eraikia, gotiko flamigero estiloko ikurretako bat da.

Basilikak, Ander Deunaren katedrala bezala, santutegitik independentea den kanpandorre bat izatearen berezitasuna du. 114 metroko garai, hegoaldeko Frantziako altuena eta Frantzia kontinentaleko altuenetako bat da. Bere basean denbora luzez hezurtegi moduan erabilitako kripta bat dago, eta, XIX. mendean, Meynard enparantza, antzinako hilerri parrokiala egokitu zenean hobitik ateratako "momiak" erakusteko lekua bilakatu zena.

Eliza, 1846an, monumentu historiko sailkatu zuten, eta, 1998tik aurrera, "Frantziako Donejakue bideetan" zerrendaturiko banako ondasunetako bat ere bada (UNESCOren Gizateriaren Ondarea). 2007an berriro Gizateriaren Ondare izendatu zuten, Port de la Luneko zerrendan hain zuzen ere.

1903ko apirilaren 1ean San Migelen eliza basilika txiki izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Unai Ruiz-Zeberio

**Unai Ruiz-Zeberio Almandoz** (Donostia, 2000ko ekainaren 19a) euskal herritar futbolaria da. Atezain moduan jokatzen du.

## Kirol Ibilbidea 
*2023ko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak
Brokosoma

eskuinera|260px|thumb|Brokosoma multzoa.
**Brokosoma** Hemiptero ordeneko Cicadellidae familiako intsektuek jariatzen dituzten granulu mikroskopiko bereziak dira. Granulu horiekin emeak bere gorputza estaltzen du eta kasu batzuetan arrautzak ere bai. 

## Egitura 
Grezierazko βρóχoς ("brochos": sarea) eta σωμα ("soma": gorputza) hitzen elkarketatik eratu da izena, izan ere granulu hauek barnealde hutsa eta sare itxurako azal konplexua erakusten baitute. Granulu bakoitzak futboleko baloi baten egitura du azalean eta proteinaz eta agian lipidoz osaturik dago. 0'2 eta 0'7 mikrometro arteko diametroa du. 1952an aurkitu ziren, mikroskopio elektronikoaren bidez.

Espeziearen arabera itxura desberdina izan dezakete brokosomek. Gehienak esferikoak badira ere badaude luzeak direnak ere.

## Jariaketa 
eskuinera|260px|thumb|*Homalodisca vitripennis* emea.
Malpighiren tutuetako guruin zelula espezializatuek sortzen dituzte. Golgi aparatuak isurtzen ditu tutuaren lumenean eta horrela uzkitik likido tantatan disolbaturik ateratzen dira. Emeak atzeko hankak erabiliz gorputza atondu egiten du eta hauetan dituen arantzek brokomosomak gorputz osoan zehar barreiatzen ditu. Amerikako espezie batzuek arrautzak ere estaltzen dituzte brokosomaz.

## Funtzioak 
Brokosomak oso hidrofobikoak dira eta ura aldarazten dute. Intsektuak berak jariatzen dituen hainbat likido narritagarrietatik babesteko balio du, bai eta arrautzek izaten dituzten bizkarroien aurka egiteko ere.

Azkenik kamuflatzeko ere erabiltzen du, hosto lehorraren itxura ematen baitio intsektuari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josep Maria Gay de Liébana

**Josep Maria Gay de Liébana Saludas** (Bartzelona, Katalunia, 1953ko maiatzaren 6a - *ibidem*, 2021eko uztailaren 16a) kataluniar ekonomialaria, dibulgatzailea eta kirol arloko ekonomia aholkularia izan zen. Finantza Ekonomia eta Kontabilitateko irakasle titularra izan zen Bartzelonako Unibertsitatean, baita UEFAren aholkularia ere.

2021eko uztailaren 16an hil zen Bartzelonan 68 urte zituela

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rota (argipena)

**Rota** izan daiteke:

## Geografia 
* **Rota**, andaluziar udalerria.
* **Rotako itsas-basea**, base militarra.
* **Rota**, Marianak uhartediko uhartea.

## Biografia 
* **Martino Rota** (1520– 1583)  dalmaziar artista.
* **Ignacio Rota** (1890-1965), argentinar futbolaria.
* **Nino Rota** (1911-1979), italiar musikagilea.
* **Marco Rota** (1942-), italiar komikigilea.
* **Cristina Rota** (1945-), hispano-argentinar aktore eta irakaslea.
* **Carlo Rota** (1961-), kanadar aktorea.
* **Alfredo Rota** (1975-), italiar eskrimalaria.

## Besteak 
* **Club Deportivo Rota**, espainiar futbol taldea.
* **Rotako auzitegia**, auzitegi kanonikoa.
* **Róta**, walkiria
Datu-egitura

thumb|Hash-taula baten **datu-egitura** adibidea.
**Datu-egitura** bat, konputagailuen programazioan, hainbat datu antolatzeko modu bat da, geroago datu horien tratamendua errazago egin ahal izatearren. Oinarrizko datu bat da sistema batean dagoen gutxieneko informazioa, hainbat oinarrizko datu antolatuta sortzen dira datu-egiturak.

## Deskribapena 
Datu-egitura batek, alde batetik, barruan dituen datuen antolaketa eta haien arteko erlazioa definitzen ditu, eta beste aldetik, datu horiekin aplikatu ahal izango diren eragiketen multzoa ere. Oinarrizko eragiketak hauek izaten dira:

* Alta, gehitu balio berri bat egiturari.
* Ezabaketa, ezabatu egiturako balio bat.
* Bilaketa: balio jakin bat aurkitzea egituran, eragiketa bat egiteko balio horrekin, modu sekuentzialean edo bitarrean (betiere datuak ordenatuta badaude).

Ohiko beste eragiketa hauek ere egin daitezke:

* Ordenatzea, egiturako elementuen antolaketa ordenazio-irizpide baten arabera.
* Fusionatzea, bi egitura emanda, egitura ordenatu berri bat sortzea, hasierako egitura bien datu guztiak dituena.

Egitura bakoitzaren antolaketak abantailak eta desabantailak izango ditu eragiketa bakoitza programatzerakoan, sinpletasunari eta eraginkortasunari dagokienez. Hala, programatu behar den problema bakoitzerako datu-egitura egokia ondo hautatzea funtsezkoa izango da, zenbait faktore hartu beharko dira kontuan, hala nola eragiketa bakoitza datuen gainean zein maiztasunarekin aplikatu beharko den eta zein ordenatan.

## Datu-egiturak 
* [thumb|[Python (informatika)|Python hizkuntzaren **datu-egitura** estandarraren eskema.]]Bektoreak (matrizea edo array-a)
* Erregistroa
* Datu mota aljebraikoak
* Lista estekatuak
** Lista sinpleak
** Esteka bikoitzeko listak
** Lista zirkularrak
** Jauzi bidezko Listak (Skip lists)
* Pilak (*stack*)
* Ilarak (*queue*)
** Lehentasun-ilara
* Zuhaitzak
** Zuhaitz bitarrak
*** Bileketarako zuhaitz bitarra
**** Bilaketa-zuhaitz bitar orekatua
***** Zuhaitz gorri-beltzak
***** AVL zuhaitzak
**** Alakatutako zuhaitzak (*Splay* zuhaitzak)
** Bide anitzeko zuhaitzak (edo multibranka)
*** B zuhaitzak
*** B+ zuhaitzak

* Multzoak (*set*)
* Grafoak
* Hiztegiak
** Sakabanatze-taula

* Tontorrak (edo heap-ak)
** Tontor bitarra
** Tontor binomiala
** Fibonacci tontorra
** Tontor leuna
** 2-3 tontorra

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Datu-egiturak. apunteak.
Rotako itsas-basea

**Rotako itsas-basea** (; ; IATA: **ROZ**, NAZE: **LERT**), **NAVSTA Rota** ere deitua, hispano-estatubatuar base militarra da, Cádizko Rota eta El Puerto de Santa María udalerrien artean dagoena.

1953ko irailaren 23an, Espainiak Estatu Batuei basea erabiltzeko aukera eman zion, nahiz eta eremua espainiar agintean mantendu. Baseak 2400 hektarea hartzen ditu eta horietatik 2.000 Estatu Batuetako Indar Armatuek erabiltzen dituzte. Gaur egun indarrean dauden nazioarteko akordioekin bat etorriz, Espainiak ezin izango du 2024ko irailaren 9a baino lehen, basearen gaineko erabilera berreskuratu, beti ere aldez aurretik Estatu Batuei jakinarazita.

Baseak Cádizko badiaren iparraldean itsas-portu militar bat du, eta baita erabilera partekatuko aireportu-militar bat ere. Rota basea C-5 Galaxy, C-17 Globemaster III karga-hegazkinentzako eta Estatu Batuetako eta NATOko beste herrialde askotako ontzientzako pasabide gisa erabiltzen dute. Estatu Batuek *Arleigh Burke* motako lau destruktore mantentzen dituzte (NATOren misil balistikoen aurkako sistemaren itsas adarra osatzen dutenak) modu iraunkorrean destinatuak. Espainiak ontzi ugari ditu, hala nola F-80 klaseko fragatak, *Juan Carlos I* hegazkin-ontzia eta *Galicia* eraso-ontzia, baita base horretan egoitza duten Harrier II eta Cessna Citation motako helikoptero eta hegazkinak ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maitasun platoniko

thumb|300px|Platonen irudia.
**Maitasun platonikoa**, bere erabilera arruntean, Platonek maitasunari buruz izan zuen ikuspegi filosofikoari erreferentzia egin nahi dion adierazpena da. Hala ere, adierazpen horri berari (hau da, maitasun platonikoa maitasun ez-erantzunkide edo ezinezko gisa, maitasun idealizatua eta ez-sexuala) lotutako esanahiak, ikuspuntu filosofikotik, okerrekoak dira, ez baitu islatzen maitasunaren kontzepzio platonikoa edo Eros, bertutean oinarritua eta ez interesetan oinarritutako maitasuna, alegia. Ikuskera hau bere *Oturuntza* bezala ezagutzen diren idazkietan azaldu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Maitasun platonikoan oinarritutako bideoa.
*"Utzi maitasun platonikoa" testua, psikologiaren ikuspuntutik.
William Westmoreland

**William Chids Westmoreland** (Saxon, Hego Carolina, 1914ko martxoaren 16a - Charleston, Hego Carolina, 2005eko uztailaren 18a) estatubatuar jenerala izan zen.

## Bizitza 
West Pointeko Akademian egin zituen ikasketa militarrak. Bigarren Mundu Gerran Tunisian, Sizilian, Frantzian eta Alemanian borrokatu zen. 38 urterekin AEBetako jeneral gazteenetako bat bihurtu zen. Koreako Gerran ere parte hartu zuen 1952tik 1953ra.

1964tik 1968ra, Ameriketako Estatu Batuetako tropak zuzendu zituen Vietnamgo Gerran. Vietcong eta Ipar Vietnamgo armadaren aurkako higadura gerra bat burutu zuen. Bonbardaketak eta artilleria erabili zituen guduetan eta Ipar Vietnamen aurka. 1968ko Khe Sanh guduaren eta Tet erasoaldiaren ondoren, gerrarako herritarren babesa gutxitu egin zen. Westmoreland ordezkatua izan zen eta Armadako Estatu Nagusiko Buruzagi izendatu zuten.

## Kanpo estekak
Galicia (L-51)

***Galicia (L-51)*** Espainiako Itsas Armadaren urlehortar eraso itsasontzia da, 1997an IZARrek egina. LPD (Landing Plataform Docks) motako itsasontzi honek *Castilla L-21* ordezkatu zuen eta bere klaseko nagusia da. Indiako ozeanoan eta Somaliako kostaldean piraten aurkako operazioan parte hartu du eta zenbait gizaldeko misio ere burutu ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hegoaldeko Frantzia

**Frantziako hegoaldea** ( edo *le Midi*; ) herrialdeko hegoaldeko eskualdea da. Muga zehaztugabeko eremu honek Okzitaniako eskualde linguistikoko lurraldeekin bat egiteko joera du, hauen inguruak zehatzagoak baitira. "*Midi*ko doinua" (Frantziako alde horretako biztanleen doinu multzoa izendatzen duen esamoldea), eskualdearen arabera, okzitanierazko doinu bat, katalanezko doinu bat eta euskal doinu bat da.

## Geografia 
Oro har, Frantziako hegoaldea Arroxela hiritik aurrera hasten dela uste dute, Clermont-Ferrand eta Lyon artean irudizko lerro bat eginez. Badaude bertsio murriztaileagoak eta hauek hasiera hegoalderago kokatzen dute: Valence hirian hain zuzen ere. Valenceri, 45º paraleloan kokatua, "Midiko atea" diote. Era berean, Brive-la-Gaillarde hiriari, baita 45º paraleloan ere baina mendebalderago dagoena, "Midiko arkupea" diote.

Bi zati nagusi ditu:

* Akitaniako hegoaldea (berez Akitaniako arroa, hegoaldean Pirinioak, ekialdean Ozeano Atlantikoa eta iparraldean Parisko arroa eta mendebaldean Erdialdeko mendigunea dituena)
* Mediterraneoko hegoaldea (Mediterraneoko klimako eskualdea).

2015etik aurrera, honako eskualde hauek osatzen dute eskualdea: Akitania Berria hego-mendebaldean, Okzitania hegoaldean, Auvernia-Rodano-Alpeak mendebaldean eta Proventza-Alpeak-Kosta Urdina hego-ekialdean.

## Kanpo estekak
Lockheed C-5 Galaxy

**Lockheed C-5 Galaxy** garraio militar logistiko astuneko hegazkin bat da, kontinente arteko distantziei aireko zubiaren baliokide estrategikoa emateko diseinatua. Estatubatuar garraio-hegazkin militarrik handiena da eta munduko handienetakoa, karga handiak eramateko sortua. Lockheed Corporationek diseinatu eta ekoiztu zuen, eta Estatu Batuetako Aire Armadak soilik erabiltzen du.

## Kanpo estekak
Boeing C-17 Globemaster III

**Boeing C-17 Globemaster III** luzera zabaleko zama-hegazkin militarra da. McDonnell Douglas konpainiak 1980 eta 1990eko hamarkadetan garatu zuen Estatu Batuetako Aire Armadarentzat eta, egun, Boeingek ekoizten du. C-17 Globemaster III tropa eta horniduren garraio estrategiko azkarreko hegazkin bezala erabiltzen dute garraio taktikoko misioak, ebakuazio medikoa, tropa aerotransportatuen hedapena eta paraxutisten jaurtiketa egiteko.

## Kanpo estekak
Juan Sebastián de Elcano (A-71)

***Juan Sebastián de Elcano (A-71)*** Espainiako Itsas Armadaren bergantin-goleta da, eskola-itsasontzi moduan erabiltzen dutena. Juan Sebastian Elkano getariar itsasgizonaren omenez deitua, lau masta-Blanca, Almansa, Asturias eta Nautilus deituak- ditu. Horacio Etxebarrieta bilbotar armadorearen Cádizko Echevarrieta y Larrinaga ontziolan eraiki zuten eta diseinatzailea Federico Sáenz Venturini bilbotarra izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Méndez Núñez (F-104)

***Méndez Núñez (F-104)*** Espainiako Itsas Armadaren fragata da, Álvaro de Bazán klasekoa. Casto Méndez Núñez galiziar kontralmirantearen omenez deitua, Ferrolgo IZAR ontziolan eraiki zuten. 

## Diseinua 
«Alvaro de Bazán» klaseko gainerako F-100 fragatak bezala, Aegis eraso-sistema (jatorri estatubatuarrekoa) eta 500 km-ko erradioan aireontziak detektatzeko gai den radar bat duten Europako lehen gerraontziak dira, baina detektatzeko tartea murriztu egingo da helburuaren tamainaren eta altueraren arabera. 90 zuri mugikor detektatzeko eta jarraitzeko gaitasuna du, bai eta airetik eta azaletik jaurtitako jaurtigaiak zuzentzeko ere.

Erresistentzia handiko altzairuzko krosko balistikoa duten Espainiako lehen itsasontziak dira. Babesteko, pieza elastikoen gainean muntatutako motorrak erabiltzen dira, kroskoari zaratarik eragiten ez diotenak, eta, beraz, itsaspekoek nekez detekta ditzakete. Garapen-fasean, arreta berezia jarri zen itsasontziaren formen diseinuan, radarraren "oihartzuna" minimizatzeko. F-100ak Indra *Rigel* kontraneurriekin eta gerra elektronikoarekin (Espainiako diseinua eta fabrikazioa) hornituta daude, baita AN/SLQ-25A Nixie torpedoen aurkako sistema akustikoarekin ere.

Bi jaurtitzaile laukoitz ditu, AGM-84 Harpoon itsasontzien aurkako misilekoak; Mk-46 torpedoen bi jaurtitzaile bikoitz; bost hazbeteko Mk-45 motako kanoi bat, minutuko 20 jaurtigailu eta 23 kilometroko irismena duena; eta Mk-41 jaurtitzaile bertikal bat, 48 gelaxkarekin; lau lanzachaff, etsaien misilak nahasteko keinuak ematen dituztenak, eta SH-60B Seahawk helikoptero bat, ur azpiko  eta azaleko borrokaren aurka prestatua.

Fragataren gaitasunak TACTAS atoian eramandako sonar bat instalatuz eta ASROC suziri gidatuak VLS Mk41 koheteetan integratuz beteko lirateke, ASW gaitasunak osatzeko. Horretarako, fragatak dagokion pisu- eta espazio-erreserba du, eta instalatzeko funtsak izatea espero da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esku-eskailera

**Esku-eskailera**, **eskailera eramangarria** edo **zurubi**a pertsona batek eskuraezinak diren lekuetara igo eta handik jaitsi ahal izateko balio duen tresna eramangarria da, garaiera edo maila bat baino gehiagotan dagoelako.

## Izena 
*Zurubi* hitzak esku-eskailera nahi eskailera esanahiak ditu; esate baterako, Euskaltzaindiaren Hiztegian nahiz Elhuyar Hiztegian "esku-eskailera" adiera lehenengo tokian agertzen da.

### Historia 
Ipar-ekialdeko hitza historikoki; hegoaldean, XX. mendea baino lehen, Lardizabalengan aurkitzen da (*zurubia edo eskallera*), lehenago Larramendik bezala. *Alostorrea* baladan, Orixek *zurubi* dakar, baina badirudi hark aldatutakoa dela; Arakistainek eta Azkuek *eskallera* dakarte. Nolanahi ere, Arejitak eta bestek argitaraturiko bilduman, *zulubi* jasotzen da balada horretan berean Markinan, 1982an. Besteak beste, *zürübü*, *zulubi*, *zulibi* edo *zurbi* moduko aldaerak ere ageri dira; Larrasketek *zübik* dakar, pluralean, bai “échelle” eta bai “les ponts” esanahiekin. Aski erabilia da pluralean: *Iakoben zurubiak* (*zurubia*), *trabailluaren zurubiak*.

Pentsa liteke berez "esku-eskailera" edo dela, baina oso goizdanik ageri da testuetan "eskailera" gisa (*zerura iragateko hauxe da zurubia*; *zeruratzeko zurubia*).

### Etimologia 
Lehen osagaia *zur* da; bere forma osoan ageri da (ez elkartuetako *zu(h)-*), hitz aski berria delako, beharbada; dena dela, elkartuetako *zul-* forma dago bazt. *zulubi* aldaeran.

Bigarren osagaia *ubi* baldin bada, pentsatu behar da hitzaren jatorrizko esanahia ‘zurezko pasabide’ edo izan zela; tresna horren erabilera jakinen batek ekarriko zuten ‘eskailera’ adieran espezializatzea. Beste aukera bat da *zur* + *hobi* osaeran pentsatzea **zurhobi* > *zurubi* bilakaerarekin, asimilazioarekin eta hasperenaren galerarekin; esanahiaren aldetik, pasabide horiek itxiak zirela pentsa daiteke, zurez eginak, tunel modukoak.

## Atalak 
Hainbat luzeratako bi atalek osatzen dute, zeharka elkartuta, nahi den eremura mailarik mailako igoera ahalbidetzen duten mailak deitzen diren zeharkako barren bidez. Erraz garraiatzeko elementuak izan ohi dira, arintasuna dela-eta. Jatorriz zurezkoak ziren, gaur egun ekairik erabiliena aluminioa da, arina izateagatik eta zurubiaren erabilera luzatzen duten eskalera-zatien arteko loturak ahalbidetzeagatik.

## Motak 
Oro har, eskuko eskailerak bi taldetan bana daitezke:

* **Bermatzekoak**. Ez dute egonkortasunik berez, eta igo beharreko elementuan bermatu behar dira: horma, fatxada, etab.
* **Autoegonkorrak edo guraize-eskailerak**. Beren kabuz eusten dira, piramide moduko egitura bat osatuz.

Fitxategi:Castle Bytham Church Ladder.jpg|Bermatzeko eskailera.
Fitxategi:Keukentrapje.jpg|Eskailera euskarriduna.
Fitxategi:Step-ladder.JPG|Guraize-eskailera.
Fitxategi:Firefighting JTF Guantanamo 3.jpg|Eskailera teleskopikoa.
Fitxategi:Saute cloture.jpg|Ziburua (Ahüzki)

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Kataluniako Generalitateko Politika Digitaletarako eta Administrazio Publikorako Kontseilaritza

**Kataluniako Generalitateko Politika Digitaletarako eta Administrazio Publikorako Kontseilaritza** (katalanez eta ofizialki, *Departament de Polítiques Digitals i Administració Pública*) 2018ko maiatzaren 19tik 2021eko maiatzaren 25era arte Jordi Puigneró i Ferrer kontseilariak gobernatutako Kataluniako Generalitateko kontseilaritza izan zen, Torra Gobernuak sortutakoa eta Gobernazio-, Administrazio Publikorako eta Etxebitza-Kontseilaritzaren ondorengoa dena. 2021eko maiatzaren 25etik aurrera, Politika Digitaletarako eta Lurralde-Kontseilaritzak ordezkatuko du.

## Funtzioak 
1/2018 Dekretuaren arabera, hurrengoak ziren kontseilaritzaren funtzio eta eskumenak:

# Sektore publikoko zein administrazio publikoen ebaluazio- eta estrategien bultzatzea, bai eta administrazio publiko elektronikoaren osaera, antolakuntza, funtzionamendua, koordinazioa eta garapena, bai eta administrazio publikoaren langile-formazio eta funtzio publiko oro bermatzea; 
# Telekomunikazio eta jendarte digitala;
# Ziberseguritate-politikak eta identifikazio elektronikorako zerbitzuak, bai eta identitate eta konfidantza digitala;
# Teknologia digital aurreratuen sektoreko berrikuntza-politiken sortze eta zuzendaritza, hiri intelijente, datu masibo eta mugikor-teknologien inguruan;
# Legeek eta bestelako xedapenek emandako bestelako edozein funtzio.
Kataluniako Administrazio Publikoaren Eskola (EAPC) kontseilaritza honenpean kokatzen zen ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baskofobia (argipena)

**Baskofobia** honakoa izan daiteke:

* *Baskofobia*: euskaltasunaren aurkako jarrera, ez bakarrik hizkuntza.
* Euskarafobia: euskararen aurkako jarrera.
Aguijan

**Aguijan** edo **Aguiguan** Mariana uharteetan kokatutako koralezko uharte txiki hustua da. Tiniandik 8 kilometotara dago eta Tiniango ubideak biak banatzen ditu. 7,09 km² besterik ez ditu eta hainbat ahuntz basati dituenez, *Goat island* ere diote.

## Historia 
XVI. mendetik 1899raino espainiarren eskuetan izan zen. Urte hartan Alemaniar Inperioari saldu zioten eta hauek Alemaniar Ginea Berriaren administraziopean utzi zuten. Lehen eta Bigarren Mundu Gerran japoniarrek hartu zuten eta, harrezkero, estatubatuarren eskuetan dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Paul Jones

**John Paul Jones**, **John Paul** jaioa (Arbigland, Kirkcudbrightshire, Eskozia, 1747ko uztailaren 6a - Paris, 1792ko uztailaren 18a) estatubatuar itsas armadako militarra izan zen.

Eskozian jaio eta hazi zen, marinela izan zen eta merkataritza-ontzietan ontziratu zen. Bere tripulazio matxinatuko marinel bat hil ondoren, Virginiako koloniara ihes egin zuen. 1775ean Estatu Batuetako itsas armadarekin bat egin eta britainiarren aurka borrokatu zen. Hainbat ontziren buru izan zen, Britainia Handian huts egindako eraso bat zuzendu zuen eta Britainia Handiko merkataritza-ontziak harrapatu zituen.

1787an Errusiar Itsas Armada Inperialera batu zen eta turkiarren aurkako gerran parte hartu zuen. 1790ean Parisera iritsi zen eta bi urte geroago Estatu Batuetako kontsul izendatu zuten, Aljerreko gatibu estatubatuarrak askatzeko. Misioa bete aurretik Parisen hil zen.

Batzuetan, Estatubatuar Itsas Armadaren aita deitzen zaio.

## Kanpo estekak
Boiseko Estatu-Unibertsitatea

**Boiseko Estatu-Unibertsitatea** () Idaho hiri horretako unibertsitate publikoa da. 1932an Ameriketako Estatu Batuetako Eliza Episkopalak sortua, egun zazpi fakultate ditu.

Etxepare Euskal Institutuarekin batera, Eloise Garmendia Bieter Katedra kudeatzen du.

## Kanpo estekak 
*  Unibertsitatearen webgunea
Humberto de Alencar Castelo Branco

**Humberto de Alencar Castelo Branco** ( ahoskatua; Fortaleza, 1897ko irailaren 20a - *ibidem*, 1967ko uztailaren 18a) brasildar militar eta politikaria izan zen. Brasilgo presidentea izan zen 1964tik 1967ra.

Rio de Janeiroko Eskola Militarrean ikasi zuen. Brasilgo Espedizio Indarrarekin egon zen Italiako frontean Bigarren Mundu Gerran. Brasilera itzultzean, Estatu Nagusiko Eskolako ikasketa-zuzendaria izan zen.

1964ko estatu kolpearen buruzagietako bat izan zen, João Goulart kargutik kendu eta Brasilgo Laugarren Errepublikarekin amaitu zuena. 1964ko apirilaren 15ean presidente karguaren zina egin zuen. Oposiziogileak zapaldu, alderdi politikoak debekatu eta konstituzio autoritario berri bat onartu zuen.

1967an Artur da Costa e Silvak ordezkatu zuen. Castelo Branco hegazkin istripu batean hil zen 1967ko uztailean.

## Kanpo estekak
Consejo Nacional de Investigaciones Científicas y Técnicas (Argentina)

**Consejo Nacional de Investigaciones Científicas y Técnicas** ( edo **CONICET**) zientzia eta teknologia sustatzeko argentinar erakunde publiko nagusia da, Nazioaren Zientzia, Teknologia eta Berrikuntza Ministerioaren menpe dagoena.

Erakunde autarkiko gisa eratuta, honako hauek dira bere ekintzen ardatzak: doktorego-ikasketetarako eta doktoretza-ondokoetarako bekak ematea, Ikertzaile Zientifiko eta Teknologikoaren eta Ikerketan Laguntzeko Langileen karrerak, proiektuak eta ikerketa-unitate betearazleak finantzatzea, eta nazioarteko gobernu- eta gobernuz kanpoko erakundeekin loturak ezartzea. 1950eko hamarkadan sortu zuten.

Etxepare Euskal Institutuarekin batera, Amale Artetxe Katedra kudeatzen du.

## Kanpo estekak 
*  Unibertsitatearen webgunea
Liverpoolgo Unibertsitatea

**Liverpoolgo Unibertsitatea** () Ingalaterrako hiri horretako unibertsitate publikoa da. 1881ean sortua, egun Russell Group taldekoa da. Bere historian zortzi Nobel Saridun sortu ditu.

Etxepare Euskal Institutuarekin batera, Manuel de Irujo Katedra kudeatzen du.

## Kanpo estekak 
*  Unibertsitatearen webgunea
McDonnell Douglas AV-8B Harrier II

**McDonnell Douglas AV-8B Harrier II** aireratze eta lurreratze bertikal eta laburrak egiteko gaitasuna duen hegazkin militarraa da. British Aerospace eta McDonnell Douglas konpainien baterako garapena da, Hawker Siddeley Harrier modeloan oinarritua. 1960ko hamarkadaren hasieran Hawker Siddeley P.1127 modeloaren garatzearekin hasi zen Harrier hegazkin sagako azken aireontzia da. AV-8B batez ere eraso arineko misioetarako edo balio anitzeko ehiza gisa erabiltzen dute, eta hegazkin-ontzi txikietatik, urlehortar eraso itsasontzi handietatik eta base operatibo aurreratuetatik operatzeko gai da.

## Kanpo estekak
Maria Ana Sanz

**Maria Ana Sanz Uharte** (Irañeta,  - Iruñea, ) nafar irakasle pedagogoa eta esperantista izan zen, Nafarroako Maistren Eskolako zuzendaria 1906-1931 bitartean. Emakumeen eta haur baztertuen aldeko ekimen asko sustatu zituen. Haren izena darama Iruñeko ikastetxe publiko batek. Karmele Saint-Martinen eta Jose Maria Nabatzen ama izan zen.

## Bizitza 
Maria Ana Sanz Uharte Irañetan jaio zen 1868ko apirilaren 29an. Aita, Mariano Sanz, Iruñeko Marrazketa Eskolako irakaslea zen, eta ama, Mercedes Uharte, Kale Nagusian zegoen Huarte Ikastetxeko sortzaileetako bat. Irakasle ikasketak egin zituen Iruñean eta Zaragozan. Madrilen, harremanak izan zituen Institución Libre de Enseñanzarekin. 1890ean, 22 urte zituela, Teodoro Nabatzekin ezkondu zen; hamar seme-alaba izan zituzten.

Oposizioak gainditurik, Iruñeko Eskola Normaleko irakasle postua erdietsi zuen 1901ean. Bere hezibide liberalari jarraiki, aldaketa sakonak ezarri zituen Maistren Eskola Normalean, 1906an zuzendari izendatu zutenetik. Oinarrizko ikastetxea zena goi mailako bihurtu zen haren agintaldian, eta irakasgai berriak sartu ziren, euskara barne. Zuzendari kargua 1931n utzi zuen, Iruñeko maisuen eta maistren eskolak batu zirenean.

1932an alargundurik, nekatzeke eutsi zion lanari: Nafarroako Eskola-Kontseilu Probintzialeko kide, Pedagogia irakasle, Nafarroako Ateneoko Ohorezko Batzordeko kide, hizlari, artikulugile, oposizioetako epaimahaikide... Iruñean hil zen, 1936ko maiatzaren 25ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agfa-Gevaert

**Agfa-Gevaert N.V.** (**Agfa**) germano-belgikar enpresa multinazionala da, 1964an sortua. Mortselen egoitza duen enpresa irudia ekoizteko produktu eta sistema analogiko eta digitalak garatu, manufakturatu eta banatzen ditu, bai eta informazioaren eta komunikazioaren teknologiarako produktuak ere. Hiru dibisio ditu: Agfa Graphics, Agfa HealthCare eta Agfa Specialty Products.

## Kanpo estekak
IG Farben

**IG Farbenindustrie AG** (**Interessen-Gemeinschaft Farbenindustrie AG** laburtua, , **I.G. Farbenfabriken** ere deitua) konpainia kimikoen konglomeratu alemaniar bat izan zen. 1925eko abenduaren 25ean sortu zuten BASF, Bayer, Hoechst (Cassella eta Chemische Fabrik Kalle barne), Agfa, Chemische Fabrik Griesheim-Elektron eta Chemische Fabrik vorm. Weiler Ter Meer konpainien fusio gisa, Lehen Mundu Gerraz geroztik elkarrekin lanean aritu ziren arren.

Hasieran, konpainia horietako askok koloragarriak ekoizten zituzten, baina laster hasi ziren kimikaren beste arlo batzuk ikertzen, ekoizpen kimikoaren ia monopolioa mantenduz. Alemania naziaren garaian, Zyklon B gasa ekoizteari ekin zion, nazien gas ganbaretan erabiltzen zen gasa. Konglomeratua Bigarren Mundu Gerraren ondoren desegin zuten, Aliatuen erabakiz, fabrikazio prozesuetan erabilitako esklabo-lanaren ondorioz.

## Kanpo estekak
Luis Gordillo Pérez

**Luis Ignacio Gordillo Pérez** (Sayalonga, Málaga, 1980) abokatu, unibertsitate-irakasle eta politikaria da, Ciudadanos alderdikoa.

2020ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan Alderdi Popularrak eta Ciudadanos alderdiek egindako koalizioaren ondorioz legebiltzarkide hautatua izan zen, Bizkaitik.

## Erreferentziak
Kurt Westergaard

**Kurt Westergaard**, **Kurt Vestergaard** jaiotzez, (Døstrup, Danimarka, 1935eko uztailaren 13a - Kopenhage, Danimarka, 2021eko uztailaren 14a) daniar karikaturagilea izan zen. Terrorista baten karikatura polemikoa sortu zuen, baina ez Mahoma islamiar profetarena maiz esaten den bezala, turbantean bonba bat zuela. Karikatura hori izan zen Jyllands-Posten egunkariko Mahomaren 12 karikaturetako polemikoena. Karikatura horiek mundu osoko musulmanen gaitzespena eragin zuten, mendebaldeko herrialdeak barne. Horrez gain, Westergaardek heriotza-mehatxu ugari jaso zituen, baita hilketa saiakeren jomuga izan zen ere. Ondorioz, handik aurrera poliziaren babespean bizi behar izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak