Umore grafiko

[thumb|Joaquín Salvador Limpieza Tejón, [Quino goitizenez ezaguna, umorista grafiko eta historialari argentinarra. Bere lanik ezagunena Mafalda komikia da, 1964 eta 1973 artean argitaratua.]]
**Umore grafikoa** neologismoa da, eta, haren bidez, prentsarako lan grafikoen sorta bat izendatzen da: biñeta eta karikatura bakarreko txisteak, benetako istoriotxoak, zerrenda komikoak eta xafla osoak ere bai. Asko izaten dira uneko politiko eta sozialaren satiran. Itxurazko egia zalantzan jarri behar du, baina horrek ez du esan nahi egia lortzea denik bere helburua.

## Historia 
XX. mendearen erdialdera arte, prentsako binetari karikatura deitu zioten, eta umorista grafikoa karikaturista. Mundu osoko argitalpen gehienetan eragina duen *The New Yorker-en* orrialdeetan sortu zen umorea egiteko estilo berri hau. 

Generoaren berritzaileak Charles Addams, Peter Arno, George Price, Virgil Partch (VIP) estatubatuarrak izan ziren eta, batez ere, Saul Steinberg, baita Chaval, Jean Bosc, André François eta Siné frantsesak ere. 

Espainian, zenbait tradizio satiriko daude. Iparraldean autore galiziarrak nabarmentzen dira, Castelao buru dutela. Erdian, satira kostunbristaren eskola bat dago, Tovar, Sileno, Fresno eta K-Hito dituena, eta horiekin batera Bagaria katalana. Valentzian berezko tradizio satirikoa dago, Bluff, Tramús edo Juan Pérez del Muro izenekin, eta Ernesto Guasp Kataluniako eta Mexikoko prentsan. Azkenik, Katalunian, berezko ezaugarriak dituen eskola satiriko garrantzitsu bat dago, Pellicer eta Apeles Mestres eskolakoak, Cornet, Junceda, Opisso, Nogués, Passarell edo Bon barne.

Mexikon, Salvador Pruneda, Audiffred edo García Cabral dira Freyre, Arias Bernal, Vadillo edo Carreñoren belaunaldiaren aitzindariak, Rius, Quezada, Helioflores edo Naranjoren aurrekoak.
thumb|*El mosquito*, 1892ko apirilaren 24a.
thumb|Argentinako "*Caras y caretas*" umore politikoko aldizkariaren ale baten tapa.
Argentinan aitzindaritzat har ditzakegu José María Cao, Mayol, Alejandro Sirio edo Mario Zavattaro. Baita umorista grafikoak ere, hala nola Arturo Lanteri, Dante Quinterna, Guillermo Divito, Adolfo Mazzone, Héctor Torino, Landrú, Oski. 2009. urtean, Marrazketa eta Ilustrazio Museoak Buenos Aireseko Eduardo Sívori Museoan egin zuen "*Bigarren mendeurrena: 200 urte umore grafikoaz*" erakusketan, omenaldia egin zitzaien Argentinako umore grafikoaren sortzaile garrantzitsuenei. 2012tik, Argentinako *Historieta eta Umore Grafikoaren Zentroa* dago Liburutegi Nazionalean, eta Argentinako historia- eta umore-ekoizpena eskuratu, identifikatu eta bildumatzen du, gorde, zaindu, aztertu, balioztatu eta zabaltzeko. Argentinako baliabide eta hizkuntza horien ekoizpen historiko osoaren funts dokumental publiko eta nazional bakarra da.

26.652 Legeak, 2010eko urrian zehatuak, Argentinako Historietaren Egun Nazional izendatu zuen irailaren 4a. Egun hori *Hora Cero* aldizkariaren lehen alea, 1957ko irailaren 4an argitaratua, ospatuz aukeratu zen.

Kuban Blanco, Valls, Massaguer, Maribona eta Avela, Sergio Ruiz, Fresquito Fresquet, Chago, Fornés, Niko, Jesús de Armas, René de la Nuez eta David, besteak beste... 

### Espainiako umore grafiko garaikidea 
Espainiako Gerra Zibilak aurreko umorezko tradizioa 'kendu' zuen. *El Tono*, *Mihura* eta Herrerosen La Codorniz aldizkarian, umorista hauen berri emango da: Mingote, Chumy Chumez, Miguel Gila, Summers edo Pablo. Aipagarriak dira, halaber, Carlos Conti, Joaquim Muntañola, Peñarroya eta Castanys, eta, trantsiziotik aurrera, izen berriak, hala nola El Perich, Cesc eta Ops.

Franco hil baino lehentxeago, "umore grafikoaren booma" gertatu zen. Aldizkari eta umore-liburu ugari dago. 1977an, historietako eta umore grafikoko ehun profesional baino gehiago sartu ziren Artista Plastikoen Elkartean, haien eskubideak hobeto ezagutu nahian. Ez zuten, beraz, "*gutxieneko kontratu-, gizarte-segurantza, langabezia-asegurua" eta "beren lanen jabetza intelektuala ez zen onartzen beste sektore batzuetako beste lan batzuen eraginkortasunarekin*".

Gero umorista nagusiak El *Jueves* aldizkarian egon ziren: Óscar, J.L. Martín, Kim, Fer, Vizcarra, Monteys, Manel Fontdevila, Malagón, etab.

Eta eguneroko prentsan: Galego & Rey, Idígoras & Pachi, Guillermo, Ricardo (El Mundo); Mingote, Martinmorales, Puebla (ABC); El Roto, Peridis, Forges, Ramón, Máximo, Carlos Romiu Müller (El País); Juan Kalvellido (La República, Diagonal, Rebelión, etab.), Caín, Turcios (La Razón); Manel Fontdevila, Santi Orúe, Vergara, Mauro Entrialgo (Público); Ferreres, Tàssies, Juanjo Sáez (El Periódico); Ventura & Coromina, Toni, Krahn, Kap, Labanda (La Vanguardia); Zulet (El Correo); Soria, Mesamadero (Ideal),  Eneko Las Heras Leizaola, Calpurnio (20 minutos); Rodera (Adn), Xaquín Marín (La voz de Galicia), Sabela Arias Castro (Tierras de Santiago); Tris (La Rioja)…

Kirol-prentsan Guillermo (*Marca*), Caye (Sport), Kap (El Mundo Deportivo) eta Bernal (Equipo) aipatu behar dira.

*El Internet*-en Juan Ramón Mora, Runtimen-Error, Mel eta beren marrazkilariei baliabideak ematen dizkieten plataforma digitalak dira, adibidez, Mauro Entrialgo, Ferran Martín, Manel Fontdevila edo Daniele.

2007an argitaratutako bi liburu kolektibotan Espainiako umore garaikidearen alderdirik esanguratsuenak aurki daitezke: *Humor a Todo Vela* eta *Comunica con humor*.

2016. urtean zabaldu zituen ofizialki *Humoristán*, umore grafikoari buruzko lehen museo digitala. 2017. urteko martxoan, doako pdf bat argitaratu zuen, 46 orrialdekoa. *Umore* grafikoaren urtea, *Humoristan* 2016 txostena.  

### Mexikon 
Armando Jiménez idazle mexikarraren *Picardía mexicana* liburuan, umore grafiko mexikarraren adibide batzuk ageri dira kapitulu batean, zentzu bikoitzekoak batez ere.

### Costa Rican 
Costa RicanHugo Diazen lan berezia aipatu behar da, *Semanario Universidad* astekaria argitaratzeagatik nabarmendu baitzen.

### Aldizkarien kronologia 
* 1940, Argentinan, Medranok "Grafodramak" sortu zituen *La Nación* egunkarirako.
* 1941, Espainian, Miguel Mihurak, Tono eta Nevillek *La Codorniz* sortu zuten, "aldizkaririk ausartena, irakurlerik adimentsuenarentzat" azpitituluarekin. Urte horretan bertan, Argentinan, *Cascabel* umorezko aldizkaria sortu zen.
* 1952, Harvey Kurtzman estatubatuarrak *MAD* aldizkari satirikoa sortu zuen.
* 1961, Alemanian jaio zen *Pardon* aldizkari satirikoa.
* 1972, Argentinan Oscar Blottak *Satiricón* aldizkaria kaleratu zuen. Espainian, umore grafikoaren "*boom*" bat bizi zen tokian, Chumy Chumezek "*Hermano Lobo*" kaleratu zuen, Charlie Hebdo astekari frantsesaren antzera, eta kirolean espezializatuako *Barrabás* ere agertu zen-
* 1973 *El Papus* sortu zen, "aldizkari satirikoa eta neurastenikoa".
* 1974ko martxoan, *Por favor* agertu zen.
* 1977, *Barrabas*, *La Codorniz eta Por favor* itxi zuten, eta *El Jueves* sortu zen.
* 1977, Argentinan Humor aldizkariaren lehen alea agertu zen.
* 1987, *TMEO* eta *Monográfiko* agertu zen.
* 2005ean, Argentinan, hirugarren aldiz berrargitaratu zen *Caras y Caretas* aldizkaria.
* 2012an *Mongolia* agertu zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Humor gráfico español del siglo XX./ XX. mendeko Espainiako umore grafikoa*. Álvaro de Laiglesiaren hitzaurrea. Salvat Editores, Alianza Editorial. Madril, 1970.

## Ikus, gainera 
* Marrazki satiriko

## Kanpo estekak 
* Humor gráfico en la prensa española del siglo XXI (Tebeosfera) http://www.tebeosfera.com/Seccion/NSST/06/HumorGrafico.htm
* Diccionario de revistas de humor españolas https://web.archive.org/web/20071024114705/http://www.ciberniz.com/prensa.htm
* Artículo sobre la historia de la caricatura en México, http://www.jornada.unam.mx/2006/09/10/sem-agustin.html
* Exposición virtual sobre humor gráfico (en catalán) https://web.archive.org/web/20080110102939/http://www.bib.uab.es/comunica/hg/index.htm
* Recopilación de humor gráfico https://web.archive.org/web/20190801043342/http://www.humor-grafico.com/
* Humoristán, museo digital dedicado al humor gráfico http://humoristan.org