Hiri ekologia

**Hiri-ekologia** diziplina bat da, non, aztergai nagusia hiri-aglomerazio bateko biztanleen arteko harremanak eta ingurunearekin dituzten elkarrekintza anitzak dira. Formakuntzan dagoen eremu teorikoa duen diziplina da , ekologia tradizionalaren kontzeptuak eta teoriak aplikatzen dituena, baina beste diziplina batzuekin ( hirigintza, ekonomia, soziologia, antropologia, geografia, ingeniaritza, zuzenbidea eta historia ) elikatzen dena. Zalantzarik gabe, jakintza-arlo bakoitzaren gehiegizko espezializazioaren aurkako erreakzio gisa sortzen da.

Bere helburu garrantzitsuenetako batzuk honako hauek dira: hiri-egituraren analisia, hiria ingurunearekin erlazionatzen duten eta haren jarraipena ahalbidetzen duten materia eta energia-fluxuen kuantifikazioa, giza jarduera ezberdinek ingurumenean sortzen dituzten inpaktuen azterketa eta hirien kudeaketarako irizpide anitzeko bilaketa.

Lan-ildo asko ezagutzen dira, planteamendu eta metodo askotarikoak. Autore ezberdinek lagundu dute hiri-ekologiaren garrantziari:

* *Montenegrok*  hiri-ekologiaz hitz egiten du kontsumo-sistema gisa (ekologia tradizionalaren kontsumitzaile terminoarekin bat datorrena, ekoizleek ekoitzitako energia kontsumitzen duena, landaredi orokorrean)
* *Bettini*  hiri-ekologia ere aipatzen du, funtzionamendu, metabolismo edo energia-fluxuaren nozioekin lotuz.
* *Di Pacek*  hiria ekosistematzat hartzea proposatzen du -Eugene Odum  ekologistaren definizioa hartuz-. Hiriari aplikatzen zaion ekosistema kontzeptuari esker, hiri baten egiturari buruz pentsatzea -eta funtsean bere funtzionamenduaz pentsatzea- errazten duen ikuspegi globalizatu batera iristea ahalbidetzen da, materia-trukearekin zerikusia duten alderdi desberdinak barne hartzen dituzten ekosistemen prozesuen bidez. Energiaren fluxua
* *García-k*  -k proposatzen du hiria aztertzea, ingurune fisiko-biologikoa, ekoizpena, teknologia, gizarte-antolaketa eta ekonomia parte hartzen duten osotasun antolatu gisa funtzionatzen duen sistema konplexu gisa.

## Kezkak 
Hiri Ekologiak honako hauekin lotutako hainbat ingurumen-gai jorratzen ditu: baliabide hidrikoak (azaleko eta lurpeko uren kutsadura, giza kontsumorako eta ekoizpen-erabileretarako ur-hornidura, uholdeak, etab.), hondakinen kudeaketa (etxekoa, industriala, arriskutsuak, etab.), energia-kontsumoa, hiri inguruko dinamika, garraio sistemak, airearen kutsadura, lurzoruaren degradazioa, asentamenduak, berdeguneetarako sarbidea, besteak beste.

## Hiri Ekologiako Profesionalak 
Ingurumen-gaiekiko kezka 1972an Stockholmen ospatutako *Nazio Batuen Giza Inguruneari buruzko* eztabaida publiko eta akademikoan oinarritzen da, eta hortik sortu zen ingurumen-gaiez arduratzen den Nazio Batuen Programa ingurumena (UNEP). Ingurumenaren eta Garapenaren Munduko Batzordeak 1987an egindako Brundtland Txostenean Garapen Iraunkorraren kontzeptua lehen aldiz azaldu zen, egungo belaunaldiaren beharrak asetzen dituen garapenari erreferentzia eginez, etorkizuneko belaunaldiek beren beharrak asetzeko duten gaitasuna arriskuan jarri gabe.

Hasiera batean, biologoak izan ziren, batez ere, Hiri Ekologiarekin lotutako gaiak jorratu zituztenak eta diziplinarteko lanaren beharrak hainbat arlotako profesionalak ( geografoak, antropologoak, abokatuak, ekonomistak, soziologoak, arkitektoak, agronomoak, besteak beste) parte hartzera bultzatu zituen. Hiri-sistemei buruzko ikerketa ekologikoak ezagutzak eman ditu, ikuspegi sistemikotik, oinarri zientifikoko ekintzak ahalbidetzen dituen hiriaren izaerari buruz.

Diziplina berri honen garapenarekin batera, Sarmiento Orokorreko Unibertsitate Nazionalak 1996an sortu zuen Hiri Ekologiako Gradua, zeinaren tutorea María Josefa Di Pace izan zen. Gradu honek, Latinoamerikako lehenengoa, hirietako eta inguruetako ingurumen-arazoak aztertzeko eta konpontzeko zenbait kontzeptu eta tresna eskaintzen ditu. Diziplinarteko ikuspegia proposatzen du, ingurumen-arazoen alderdi ezberdinen arteko erlazioetan oinarrituta. Bere tituludunak erakunde publikoetan, enpresarialetan eta gizarte zibilean txertatzen dira, eta irtenbide praktikoak ematen dituzte hondakinen kudeaketari, uraren kudeaketari, energia-eraginkortasunari, hiri-habitatei eta, oro har, ingurumen-lurralde politikei dagokienez.

1999an, ekosistema epeletarako munduko lehen hiri-ekologia laborategiak sortu ziren, Washingtongo Unibertsitateko Hiri Ekologia Ikerketa Laborategia, eta 2008an ekosistema tropikaletarako, Costa Ricako Hiri Ekologia Laborategia, Universidad Estatal a Distancia de Costa Rica, osatzen duena. Costa Ricako Hiri Ekologiaren Historiaren zati garrantzitsu bat.

## Hondakin solidoen tratamendua hiriguneetan 
### Hondakin solidoak hiriguneetan 
thumb| Zabor mendiak
thumb| Hondakinak aukeratzeko planta
Ekosistema guztietan, izaki bizidunen eta haien jardueraren (adar eta hostoen hondarrak, animalien gorpuzkiak eta gorotzak) masa solido bat sortzen da, nahiz eta materia inorganikoa ere egon. Lurzoruko faunaren eta floraren deskonposizio-prozesuei esker, hondakin solidoak ingurumenera birziklatzen dira. Hiri handietan, lurzoru naturalen gabezia nagusi den tokietan, hondakin solidoak ere sortzen dira, hiri hondakin solido deiturikoak, etxeko, ekonomia, industria eta prozesu jardueren hondakinen nahasketa adierazten dutenak.

### Zabor osagaiak. 
* *Material organikoa.* Elikagaiak garbitu edo prestatzeko hondarrak dira, soberan dauden elikagaiekin batera.
* *Elementu berdeen garbiketa eta inausketaren emaitza diren hostoak eta adarrak* : Lorategiak, parkeak, ertzak, etab.
* *Papera eta kartoia* . Egunkariak, aldizkariak, publizitatea, kaxak eta ontziak, etab.
* *Solido ez-organikoak*
* *Plastikoak* . Botilak, poltsak, ontziak, platerak, edalontziak eta botatzeko mahai-tresnak, etab.
* *Beira* . Botilak, hainbat pote, hautsitako baxera. . .
* *Metalak* . Latak, poteak, etab.
* *Beste batzuk* . Pilak, pilak, erabilerarik gabeko material elektronikoak, etab.
* *Hondakin toxikoak*
* *Jatorri mineraleko olioak eta gantzak*
* *Pneumatikoak*
* *Azidoak eta korrosiboak*
* *Material biologikoak*, ospitaleetako hondakinak

## Hiri hondakinen bilketa eta tratamendua 
thumb| Hondakinen bilketa selektiboa
Gaur egun hiri handi askoren arazo handienetako bat da, adierazten duen konplexutasunagatik eta egunero sortzen den eta ezabatu beharreko bolumen ikusgarriagatik. Hondakinen bilketa eta tratamendua hainbat fasetan egiten da:

* *Bilketa selektiboa .* Hondakin mota ezberdinetarako edukiontziak papera, beira, plastikoa, metala eta pilak bereizita biltzea ahalbidetzen du.
* *Bilduma orokorra.* Zabor poltsa orokorra eta ontzietako hondakinak zabortegietara edo hondakinak sailkatzeko lantegietara eramaten dira.
* *Hautaketa instalazioak .* Hondakinak hautaketa gune batetik pasatzen dira, non eskuz eta makinekin, latak eta material ugariak kentzen diren.
* *Materialen birziklapena eta balorizazioa.* Birziklapenaren eta hondakinen balorizazioaren helburua Hondakin gehienak berrerabiltzea da.

## Berrerabili 
* Birziklatutako paperak, ehunek eta kartoiak zelulosa sortzen dute pasta berria egiteko, eta horrek zuhaitz berriak moztea aurrezten du.
* Beira birziklatua botila eta ontzi berriak fabrikatzeko erabil daiteke lehengai gehiago atera beharrik gabe eta, batez ere, askoz energia-kontsumo gutxiagorekin.
* Plastikoak bereizten dira, batzuk lehengai berriak egiteko erabil daitezkeelako eta beste batzuk objektu desberdinak sortzeko. Horren adibide da edarien eta likidoen ontzietan erabiltzen den PETa, behin eta berriz berrerabili daitekeena.
* Landare-olioak. Gaur egun, Mexikon , UNAMeko Ingeniaritza Fakultateko ikertzaileek barne errekuntzako motorretan erregai organiko bihurtzeko prozesuak hasi zituzten.
* Materia Organikoa . Hartzitzean, lurrak ongarritzeko, azienda elikatzeko, errepideak eraikitzeko eta erregaia lortzeko erabil daitekeen *konposta* izeneko nahastea sortzen da. Erabilera biologikoetan arazorik gabe erabili ahal izateko, ezinbestekoa da materia organikoa substantzia toxikoekin kutsatuta ez iristea, hala nola, erreakzio kimikoen ondoriozko azidoak, jatorri mineraleko olioak eta koipeak.

Hori guztia, hirigune batean egiten diren jardueretatik eratorria, denda, bulego, eskoletatik eta parke eta lorategien garbiketa kudeaketatik eratorritako beste batzuekin batera ematen dira hirigune guneetan. Azken urteotan nabarmen hazi da hondakin solidoen ekoizpena herrialde azpigaratuetan, kontsumo-ondasun anitzen plastikozko ontzien eta bilgarrien gehiegikeriagatik, baita hondakin elektroniko oso arriskutsuengatik ere, metal eduki handia dutelako. ez dira behar bezala maneiatzen.

Sortzen den hondakinen gehiegikeriaz gain, bilketa eta birziklapen prozesuetan pilaketa eta kudeaketa txarraren arazoa gehitu behar zaio, ingurumena kudeatzeko gobernuaren politika eskasengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hiri Ekologia Arloa - Sarmiento Generaleko Unibertsitate Nazionala
* 
* Eko-hiritarra
* ARCUE Hiri Ekologiarako Australiako Ikerketa Zentroa
* Hiri Ekologia Zentroa Milwaukee-n, WI
* Washingtongo Unibertsitateko Hiri Ekologia Ikerketa Laborategia
* Hiri Ekologia Institutua (Newton, MA)
* ICO eskaintza akademikoaren bideoa
* HIRI EKOLOGIA LATINOAMERIKAKO I
* HIRI EKOLOGIA NAZIOARTEKO I
* Ekonomia Ekologikoari buruzko Jardunaldia