Abag zaldi

**Abag** zaldia, ( Txinera sinplifikatuaz: *阿巴加马*, Txinera tradizionalez: *阿巴加馬*, Hanyu pinyinez: ***Abaga***), Txinako bertako zaldi arraza bat da. Abere hauek Txinako Barne Mongolia eskualdean hedaturik daude, Abag izeneko lurraldean..

Mongoliako iparraldean kokatzen dira abere hauek. Bertako belardiak lehen mailako zaldiak hazteko lurralde oso aproposak dira, baina neguko baldintza latzek abereen bizitza baldintzatzen dute aldi berean. Zaldi hauek denbora luzean zehar haziak izan dira inguru hauetan. Abagaren sustraiak sakonak dira. Arraza gogortua da, lur zeken batean izandako hautespen natural eta gizakiaren hautespenaren emaitza.  

Bere tamaina zein beste hainbat ezaugarriengatik arraza ponien sailkapen taldean kokatzen da. Mongoliar-txinar zaldiaren motako arraza da, edo aditu batzuen arabera, azpi-arraza. 

Oro har kolore beltzeko zaldiak dira, eta kolore hau arrazaren ezaugarria da.

Mongoliar zaldiak baino handiago eta azkarragoak dira, lasterketetarako aukeratuak izan baitira.

Abaga  hedadura urriko arraza da. Gaur egun euren kopurua 4.000 ingurukoa da, beraz Abag zaldia zabalkunde txikiko arraza da.

## Etimologia 
Abaga izenak osaba esan nahi du mongolieraz. . Izen honek agerian uzten du abere hauen garrantzia mongoliar kulturan eta animaliak zerbait etxekotzat hartzen direla.

## Historia 
thumb|300 px|Arraza hedatzen den Abag eskualdea.

Kulturalki, Abaga zaldia mongoliar ondare nomada zabalenean txertatuta dago, duela 3.000 urte baino gehiago Eurasiako ekialdeko estepetan sustraiak hedatu dituena. Brontze Aroko Orein Stone-Khirigsuur arkeologi lekuaren ebidentzia arkeologikoek etxeko zaldien erritual goiztiarrak erakusten dituzte, baita monumentuen inguruko zaldien ehorzketa masiboak ere, Mongoliako Estepan zehar 1200 inguruan (K.a. sorrerako zaldi kultura honek mugikortasuna, merkataritza eta truke ekonomikoak ahalbidetu zituen, Mongolia Eurasian eragina izan zuten zaldi tradizioen epizentro bezala kokatuz.
 
Informazio gutxi dago zaldi arraza honen inguruan.  Abaga ez da agertzen Rupak Khadkak Uppsalako Unibertsitaterako egindako zaldi populazioen azterketan, ezta 2010. urteko abuztuan FAOrentzat egindako azterketan. DAD-IS2 datu-basean ez da aipatzen ere.

Bere izena Mongolia txinatarraren Abag eskualdetik datorkio. Zehazki Xilin Gol goi belardietan dauka jatorria.

Gerra zaldia bezala ere erabilia izan da. Zaldi hauek ondo txertatu daude mongoliarren bizi modu nomadan, non ohikoak diren maiz lekuz aldatzea ibilbide luzeak eginez..

Batzuen arabera, mongoliar zaldien barneko arraza zaharrenetarikoa da.

Antzinakoa eta hautaketa prozesu luze baten emaitza izan arren, Abaga 2009an karakterizatu zen ofizialki aurreneko aldiz. Mongoliako zaldi mota desberdinak oraindik ez daude ondo zehazturik. Bertako ikertzaileek eta zaldiak gestionatzeko erakundeek Thoroughbred edo Quarter zaldi bezalako kanpoko arrazetan jarri dute gehiago euren arreta bertako arraza honetan baino.

## Ezaugarriak 
Abag zaldia estepetako zaldi ohikoa da. Sailkapen horretan kokatzen da.

Iraupen handiko abere sendoak dira. Hotzerako ondo moldatuak. Gogortasun handia dute, eta horrek aukera ematen die urte osoan zehar kanpoan bizitzeko altitude handiko goi-ordokietan, zeropeko tenperaturetan, euri gutxirekin eta ingurune hipoxiko batean, hau da, oxigeno faltarekin.

CABIren argitalpenaren 2016. urteko edizioak arraza honi Abaga beltza deitzen dio, gaiari buruzko argitalpen zientifikoek "Abaga" terminoa erabiltzen duten bitartean.
Delachaux gidaren arabera (2014), "Sengseng zaldi beltza" ere deitzen zaio. Hala ere, argitalpen berak, okerturik, "Agaba Beltza" deitzen dio arrazari.

### Koloreak 
*Arraza honetako zaldi gehienak beltzak dira, baina arre edo marroi oso iluneko abereak agertzen dira ere.

### Altuera 
*135-140 cm soingurutzera.

### Burua 
Oro har Abagak itxura sendoa du, gainerako mongoliar zaldiaren leinuko arrazak bezala.
* Burua zuzena edo apur bat konbexua da. Mongoliar zaldien ezaugarria da hau, przewalski zaldiarekin duen senidetasuna dela eta.
*Kopeta zabala da.
*Begiak handiak dira.
*Belarri txikiak ditu eta tenteak dira.

### Soin enborra 
*Lepoa luze eta baxua da.
*Bularra zabala da.
*Bizkarra luzea da.
*Barrunbeak laburrak eta makurdura txikikoak dira.
*Zerra motza da..

### Hankak 
*Apatxak txikiak dituzte, biribilak eta gogorrak. Hau dela eta, ez da beharrezkoa Abaga zaldiak ferratzea.

### Izaera 
*Izaera gozoa du. Abere kementsuak dira eta argi eta leialak dira .

## Mongoliar zaldiaren talde eta motak 
**Mongoliar zaldiaren talde eta motak ** 
 

## Erabilerak 
[thumb|300 px|left|Zaldun mongoliarrak [Naadamgo jaialdian. Zaldi lasterketak oso garrantzitsuak dira mongoliar kulturan eta Abag zaldia lasterketarako garatutako arraza da.]]
Bertako nomaden bizitzan oso garrantzi handiko aberea izan da, nahiz eta gaur egun bere paperan kolokan dago modernizazioa dela eta.

Historikoki gerra zaldia bezala ere erabilia izan da.

Abaga batez ere lasterketa-zaldia da. Txinako Animalia Baliabide Genetikoen Batzordeak abere batek 91,47 segundutan korritutako 1.600 metroen marka neurtu zuen 2.011n . Abaga nabarmen azkarragoa da mongoliar zaldiaren enborreko Wushen arrazako zaldiak baino. Hau ikusgai da Naddamgo zaldi lasterketetan. . 
.

Abiadura hori hazkuntza selektibotik datorrela dirudi, eta horrek ezaugarri batzuen garatzetik datorkio. Bihotzeko eta giharren garapena, esate baterako.

Iraupen luzeko bertako zaldi lasterketetan ere oso estimatua da.

Zela zaldia eta zamabere da, baina baita esnetarako eta haragitarako erabiltzen dira baita ere.

### Mongoliar kulturan 
Abaga zaldiak, mongoliar gizarte garaikidean, askatasuna, harrotasuna eta biziraupena sinbolizatzen ditu, eguneroko bizitzarekiko integrala, abereak bazkatzeko, lur zabaletan zehar garraiatzeko eta lasterketak bezalako kirol tradizionaletan parte hartzeko lagun gisa. Zaldiak antzinatik izan dira mongoliar nortasunaren ardatz, Mongoliar Inperioaren hedapenak erraztuz eta komunitate erdi nomaden artean ohitura pastoralak mantenduz. Abaga arrazak, bere erresilientziagatik oso preziatua, ikur kultural iraunkorra da. Artzainek estepako antzinako bizimoduekiko bizi-lotura bezala ikusten dituzte abere hauek.

## Arrazaren egoera 
Hainbat iturriek 4.000 abere kopurua aipatzen baldin badute, 
2088. urtean zentsatutako 3.758 abelburu zeuden .

Zentsuak ikusita, Abaga kopuru urriko zaldi arraza bat da.

Mongoliako eskualde ezberdinetan modernizazioa eta urbanizazioa aurrera doazen heinean, bertako jendeak gutxiago erabiltzen du zaldia eguneroko bizitzarako, eta horrek kopurua etengabe gutxitzea eragiten du.

Aldi berean kanpoko zaldi arrazen sarreraren ondorioz arraza garbiko Abagaren kopurua murrizten ari da, bere ezaugarri bereziak arriskuan jarriz .

Mongoliatik kanpoko ez da asko ezagutzen arraza, eta horrek are gehiago zailtzen ditu kontserbazio-ahaleginak.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Porter et al. 2016. Valerie Porter, Lawrence Alderson, Stephen JG Hall eta Dan Phillip Sponenberg, Mason's World Encyclopedia of Livestock Breeds and Breeding , CAB International ,2016ko martxoaren 9a, 6. arg . , 1.107  or. ( ISBN  1-84593-466-0 , OCLC  948839453 ) , or.  452. 

*  Rousseau 2014. Élise Rousseau ( ill.  Yann Le Bris), All the Horses in the World , Delachaux et Niestlé ,2014ko iraila, 544  or. ( ISBN  2-603-01865-5 ) , "Agaba Beltza", or.  359. . 

* Zhou et al. 2018. Huanmin Zhou , Jing Pan , Chimge Purev eta Hongwei Zhao, "  Ariketarekin lotutako geneen azterketa Mongoliako zaldiaren - Abaga zaldia eta Wushen zaldia  ", bioRxiv ,2018ko maiatza,  327536 or . ( DOI 10.1101/327536). 

## Kanpo estekak 
### Bideoak 
*Arrazari buruzko bideoa. https://www.youtube.com/watch?v=bzqBTUViAyY