Mary Hayden

**Mary Teresa Hayden** (Dublin, 1862ko maiatzaren 19a – Rathmines, Dublin, 1942ko uztailaren 12a) irlandar historialaria izan zen, emakumeen eskubideen aldeko ekintzailea eta irlandar hizkuntzaren aktibista eta emakumeen goi-mailako hezkuntza eta sufragiorako sarbidea aurreratu zuen, Irlandako historia modernoaren akademiko nagusi gisa ezartzen zen bitartean.

## Haurtzaroa eta hezkuntza 
Mary Hayden 1862ko maiatzaren 19an jaio zen familiaren etxean, Harcourt kaleko 30ean, Dublin-en, jatorri profesionaleko klase ertaineko familia katoliko batean. Bere aita, Thomas Hayden (1815-1877), mediku ospetsua izan zen Dublin-en, eta bere ama, Mary Anne Ryan, Tipperary-ko jatorria partekatu zuen berarekin; Hayden, euren alaba txikia izan zen, neba zaharrago batekin.

XIX. mendean Dublinen hazi zen, emakumearen rola etxeko eremuetara murrizten zuten gizarte-arauen erdian, baina Haydenen hasierako inguruneak jakin-min intelektuala sustatzen zuen bere bizitzako mugen barruan. Dublingo Anville Mendiko Komentuan hartu zuen lehen hezkuntza, eta, ondoren, Turleseko Ursuline Komentuan sartu zen, Tipperary Konderrian, non urte pare bat eman zituen, baina egokitzeko arazoak izan zituen. Neska katolikoentzako komentu-hezkuntza horrek prestakuntza erlijiosoa eta oinarrizko lorpenak nabarmentzen zituen akademiko zorrotzen gainetik, garai hartako Irlandan emakumeen aurrerapenaren muga zabalagoak islatuz, hala ere, Haydenek erakutsi zuen bere familiaren zirkunstantziek —sare profesional eta kulturalei lotuta— elikatzen laguntzen zutela, genero-oztopoak nagusitu arren

Mary Hayden  hasieran Dominikar Ikastetxean, Eccles Streeten eta gero Dublin-go Alexandra College-n hezi zuten. Royal University of Ireland [Irlandak-o Errege Unibertsitatera] joan zen eta han graduatu zen BA [gradua] (1885) eta MA [masterra] (1887) Hizkuntza Modernoetan. Lorpen horiek Irlandan unibertsitate-tituluak lortu zituen lehen emakumeetako bat bezala markatu zuten, emakumeen goi-mailako hezkuntzarako sarbidea mugatua eta eztabaidatua izaten jarraitzen zuen sistema batean barruan, RUI [Royal University of Ireland] ren ereduak bide enpiriko arraroa eskaintzen zuelarik, hezkidetzaren aurkako erresistentzia instituzionalaren erdian.

Agnes O'Farrelly eta Hanna Sheehy-Skeffington-ekin emakumeen eskubideen aldeko kanpaina egin zuen unibertsitatean.

## **Bizitza** 
Hayden-ek emakumeek hezkuntza gizonen baldintza berberetan eta ikastetxe berberetan jasotzeko eskubidea defendatzen zuen, baita unibertsitateek baldintza berdinetan enplegatua izatekoa ere (1908ko Irlandako Unibertsitateen Legera arte ez zen gauzatu). Sheehy Skeffingtonekin batera, Emakume Tituludunen Irlandako Elkartearen (1902) prestakuntzan funtsezko figura izan zen, gobernuko sailetan, ospitaleetan eta eskoletan emakume tituludunen enpleguari buruzko hainbat gaiez arduratzen zena, baita sexu-diskriminazioari dagokionez politika publikoan eragiten saiatzeaz ere.

1911ko uztailerako, Hayden Irlandako historia modernoko irakasle izendatu zuten, Irlandako emakume batentzako mota honetako lehen katedra, 1938an erretiroa hartu zuen arte. Gizonezkoak nagusi ziren akademia batean inaugurazioko emakumezko irakasle gisa, oztopo instituzional inplizituei aurre egin behar izan zien, besteak beste, bere generoak Irlandako Errege Unibertsitatea bezalako erakunde afiliatuetan goi mailako irakasle bekak emateko gaitasunik gabe utzi zuen aurrekariak.

Genero berdintasunaren aldeko ekintzailea eta hizlari publiko gisa nabarmendua, Dublingo Emakumeen Sufragio Elkarteko kide nabarmena izan zen.

Mary Haydenek irlanderaren berpizkundearen aldeko apustu sendoa garatu zuen 1893an sortutako Liga Gaelikoan aktiboki parte hartuz, irlandar kultura eta hizkuntzalaritza helburu politiko sotilik gabe sustatzeko. Irlandera modernoan erraztasuna lortu zuen, bere prestakuntza akademikoa hizkuntza modernoetan osatuz.

Gaeliko Ligako kide izan zen eta Padraig Pearse-ren lagunak. Hala ere, indarkeriaren aurka agertu zen eta 1916ko Pazko Altxamendua gaitzetsi zuen.

Mary Hayden-ek Irlandako ikerketa historikoa aurreratu zuen, ebidentzian oinarritutako ikuspegi metodiko baten bidez, dokumentu primarioei eta Irlandako garapen politikoan faktore kausalen azterketa zorrotzari lehentasuna ematen ziena. Bere ikerketek historia konstituzionala azpimarratu zuten, 1800 baino lehenagoko erregistro parlamentarioak barne, marko instituzionalak egiaztapen enpirikoan arreta jarriz berreraikitzeko material artxibistikoetan oinarrituz, aieru interpretatiboan baino gehiago.

1911n Irlandako Unibertsitate Nazionaleko senatari hautatu zuten eta 1915ean Historia irakasle izendatu zuten University College Dublin-en, hil zen arte mantendu zuen kargua. Bere ikasle ospetsuenetako bat Robert Dubley Edwards izan zen, 1944an Irlandako Historia Modernoko irakasle izendatu zutena, eta Irlandako artxiboen aitatzat hartzen dena.

Haydenek, Mary Gwynn-ekin lan egin zuen 1915ean Irlandar Emakume Katolikoen Sufragio Elkartea (ICWSA) sortzeko.

Bere liburua *A Short History of the Irish People.*[ Irlandako herriaren historia laburra], 1927eko azaroan argitaratua eta ikasle belaunaldiek Hayden and Moonan bezala ezagutua, 1960ko hamarkadan Irlandako eskola eta ikastetxeetan erabiltzen zen testu liburu estandar bat bihurtu zen. Mary Haydenek idatzi zuen liburuaren zatirik handiena, garai goiztiarrenari eta literatura gaelikoari buruzko kapituluez aparte, George A. Moonan Irlandako Gaelic League Leinster Collegeko hizlariaren lana izan zirenak.

Emakumeen Liga Sozial eta Aurrerakoia osatzen lagundu zuen, 1937ko Irlandako Konstituzioaren eta horrek ekarriko zituen ondorio erregresiboen aurka egiteko konpromisoa hartu zuen alderdi politiko gisa. Emakumeen estatutuari buruzko 40., 41., eta 45. artikuluen aurka agertu zen.

**Bibliografia:**

*Mary Hayden*:*Irish Historian and Feminist:* Joyce Padbury-ren Irlandar historialari eta feministaren biografia bat Arlen House-k argitaratu zuen 2020an.

## Argitalpenak 
*  Hayden, M. T:; Moonan, G.A. (1927) *A Short History of the Irish People.*  Longmans, Green and Co. [Irlandarren historia laburra]
* *Diaries of Mary Hayden 1878–1903* [*Mary Hayden-en egunerokoak]*  Conan Kennedy-k editatua (Irlandako Liburutegi Nazionala/Morrigan, 2008)
* *The Mysterious Mary H.: A Selection of Writings by Mary Hayden* : Mary Haydenen (1862–1942) idazki sorta (Morrigan Books, 2008).
* [ Emakumeak erdi aroan]

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Sufragisten zapia
* Hunger Strike Medal

## Kanpo estekak 
* https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/hayden-mary-1862-1942 [Sarrera enziklopedikoa] (ingelesez)
* Dictionary of Irish Biography Hayden, Mary Teresa, [Irlandar biogafien hiztegia] (ingelesez)