Aramearrak

**Aramearrak** (antzinako arameraz: 𐤀𐤓𐤌𐤉𐤀 eta sirieraz:  ܐܪ̈ܡܝܐ ܣܘܪ̈ܝܝܐ: *, Oromoye / Suryoye*) Ekialde Hurbileko Mesopotamia eta Sortaldeko. Bere jatorrizko eskualdea egungo Turkiako hego-ekialdetik, Siriatik eta Irakeko iparraldetik zabaltzen zen. Egungo aramearrek, noizbait Ekialde Hurbileko hizkuntza nagusia izan zen arameraren aldaera moderno batzuk hitz egin eta idazten dituzte. Aramearrak kristau federa bihurtu ziren lehen herrietako bat izan ziren eta euren Eliza Eliza siriarra (edo siriakoa) da, eta euren hizkuntza liturgikoa, siriera 

Historian aramearrak agertu izanari buruzko dokumentazio gutxi dagoenez, oso zaila da jatorriaren eskema argi bat egitea. Jakina da, ordea, ekialdeko historiaren esparruan, aramearrak garrantzi handia izan zutela. Izan ere, bere historiak erakusten du Burdin Aroan maila etniko-linguistikoan izan zuen eraginak berebiziko garrantzia izan zuela Antzinako Sirian eta Mesopotamian. Nahiz eta aramear erresuma guztiak Asiriar boterearen mende egon, bere hizkuntza, aramera, Ekialde Hurbileko hizkuntza nagusia eta nazioartekoa izaten jarraitu zuen.      

XX. mende hasierako Asiriak genozidioak mundu mailako aramearren diaspora eragin zuen. Kristau aramearren gaur arteko zapalkuntza eta jazarpen aktiboaren ondorioz, nagusiki Europan, Ipar Amerikan eta Brasilen ezarri dira.

## Historia 
#### Amodio-soroen eta arameoen arteko lotura 
thumb|«Tell Halafeko jainko berreskuratuak» eraksuketa Pergamoko museoan. K.a.  X/IX mendeko basaltozko hileta eskultura.
Aramearren eta amorriten arteko lotura posiblea ikertzen ari dira aspaldidanik. Amorreoak eskualde berean bizi ziren. Erresuma aramearrak sortu aurretik (K. a. 1215-732), amorritak eremu berdinetan finkatu ziren. Amurru eta aramear tribuen artean jarraipen geografiko, historiko eta linguistiko (partziala) bat dago. Antzinako amorreoak kokatu ziren zona geografikoa, K. a. bigarren milurtekoaren amaieran aramear tribuek okupatutako zonari dagokio. Denborarekin, amorritar kulturalak "aramear" deituak izatera iritsi zirela iradokitzen da, eta euren jatorrizko lurraldea Aram delakoa izan zen. Aram hitza testu kuneiformetan eta Testamendu Zaharrean aipatzen da.

### Antzinaroa 
[thumb|[Tall Halaf|Tell Halafen aurkitutako (Guzan edo Gozan aramear erresumako) lehoi zaindari aramearrak]]

Autore batzuk, hizkuntza-kidetasunen bidez, arabiarren jatorria amorritekin lotzen saiatzen dira. Jakina, kidetasun horiek ez dira nahikoak herri batetik besterako jarraitutasunaz hitz egin ahal izateko. K. a. XVIII. mendeko gizarte nomada baten ezaugarriak nabarmentzen dituzte Mari hiriko taulatxoek. Arkeologiak oraindik ez du nahikoa material Azken Brontze Aroaren amaieran Sirian eta Mesopotamian ezartzen hasi ziren aramear tribuak zehazteko. Arriskutsua litzateke esatea Aramear kultura Burdin Aro hasieran ostatua zegoela,  berezko ezaugarriekin eta bestelako gainerako kultura semitikoengandik bereizten zituen ezaugarriekin. Ezagunagoak dira garai bereko israeldar herriak, Kanaanen garai berean hedatu zirenak. Parekatu daiteke, beti ere kontu handiz, aramear garaiko lehen finkapenen kultura Israeldarren kulturarekin; badirudi bi herriak ahaidetuta zeudela.
thumb|Si 'gabbor, ilargiaren jainkoaren apaizaren hilarria. K.a. DVII. mende hasiera. Louvre museoa
Aramearrek hedapen handia izan zuten Burdin Aroaren hasieratik, XII. mendetik, XI. mendera arte eta Tiglath-Pileser I.ak eta Ashur-Bel-Kal-ek ezin izan zituzten geldiarazi. Hurrengo mendeetan, ekialdeko Siriako asiriar domeinua talde txikietara mugatu zen, eta hala ere, haien gainean Assur-ek kontrol teorikoa besterik ez zuen. Nabukodonosor I.a hil ondoren, Babiloniak aramear hedapena nozitu zuen. Horrela, Taurus mendilerroaren hegoaldean eta Zagrosetako mendebaldean, Ekialde Ertaineko mosaiko etnikoak bere sektoreak kontrolatzen zituzten aztarna aramear oso garrantzitsuak erakusten ditu, beste herri batzuekin nahastuz, talde etniko nagusia osatzera iritsi gabe. Elementu horien presentziaren bereizgarri dira X. mendetik VII. mendera arte errege asiriarren inskripzioetan agertzen diren pertsonaien eta entitate politikoen izen aramearrak.

Erresuma horiek, bazterreko lurretatik zetozen tribu erdinomaden batasunaren ondorioz sortu ziren, eta amorreoak edo antzina hitita izandako hiri-estatuekin elkartu zirren. Hori dela eta, Burdin Aroko lehen mendeetako aramear kultura "neohitita" delakoarekin nahastu zen, eta sortu ziren erresumak lubio-aramearrak, luviarrak edo  sirio-hititak zirela esaten da. Hisotirografia tradizonalean, estatu neo-hititak zirela esaten zen, baina osaketa etniko-kulturala beste bat zela ikusi da. Dena den, erresuma horiek Brontze Arotik jasotako tradizio multzo bat barneratu zituzten.

#### Ekialde Hurbilaren arameatzea 
K. a. IX. mendetik urrera, Siriako erresuma aramearrek Asiriar Inperioaren erasoak jasan zituzten, eta K. a. VII.. mendetik aurrera, azkenik, Levante osoa konkistatu zuten asiriarrek. Orndorioz, erresuma aramearrak banan-banan asiriar probintzia bihurtu ziren eta aramearrak deportatu egin zituzten konkistatzaileek. Horrek aramearrak Ekialde Hurbileko eta Mesopotamiako hainbat tokitan azkar zabaltzea eragin zuen. Horri esker ere zabaldu zen bere hizkuntza, aramera. Aramearrak nagusi bihurtu ziren Mesopotamian beren kopurua handitzearen bidez. Pixkanaka, Ekialde Hurbila "arameartatu" egin zen.

### Aldi helenistikoa 
Aldi helenistikoan, Alexandro Handiaren konkisten ostean, aramearrak Seleukotar Inperioko biztanle gehienak ziren, eta "siriar" izenaz ezagunak ziren. Hiri helenizatuetatik kanpo, barnealdeko biztanle guztiak arameraz mintzo ziren; asiriarren ondorengoak, galilearrak, samariarrak, juduak eta idumearrak, baita nabateoak ere. Nahiz eta grekoa komunikazio-hizkuntza berria izan, seleukotar subiranoekin, eta ondorengo Erromatar Inperioko administrazioarekin egoten ziren harremanetan erabiltzen zena, aramera eguneroko komunikazio-hizkuntza izaten jarraitu zuen.

### Terminologia etnikoa 
«Siriar/siriako» terminoak aramearrek eurek hartu zituzten kristautasunera bihurtu zirenean. «Siriar/siriako» terminoari esker, urruneko aramearrek Kristo aurreko beren izen eta identitate zaharrarekin identifika daitezke. "Siriarra" pixkanaka, aramear kristauaren sinonimo bihurtu zen. Horrela, aramear kristautuak aurreko mendeetako aramear paganoengandik eta haien erritualetatik berezitu ziren eta berezituak izatea lortu zuten

### Osroene 
thumb|Osroene probintzia erromatarra K.o. V. mendean. Hiriburua Edessan zuen.
Eufratesen goi-ibilguan dagoen eskualdea da, Mesopotamiatik ipar-mendebaldera. Gaur egun, Siria eta Turkiaren arteko mugan dago. Seleukotar gobernutik independentea izatera iritsi zen K.a. 132. urtean. Jatorrizko errege semitikoek hiriburua Edesan (Urfa, Turkia) ezarri zuten, jatorrian Seleuko I.a Nikatorrek sortutako establezimendu militar bat zena. Osroene Partia eta Erromaren arteko gerretan sartu zen. Luzio Verok erromatar enperadoreak hiria arpilatu zuen K.o. 116an, estatu satelite erdi autonomo gisa geratu zen, 214an Erromatar Inperioko probintzia izendatu zuten arte, *Osroenis* erromatar probintzia. Ondoren, Edesa kristau gune garrantzitsu bihurtu zen. Sasandarrek sarritan eraso zioten eta 638an arabiarren eskuetan erori zen. 

Aramear jatorriko erresuma batzuk kristautasunera bihurtzeak, Edesak bereziki, aramear hizkuntza eta kultura biziberritu zituen. Garai hartan, hizkuntzak, orain siriako izenez ezagutzen denak, eta arameraren dialekto bat dena, alfabeto berri bat hartu zuen, Asiriar alfabetoa (aramear alfabetotik eratorria), eta literatura oparoa sortu zuen. Bi eskritura siriar gehiago garatu dira asiriar alfabetotik abiatuta: mendebaldeko serto-siriako idazkera eta ekialdeko alfabeto madenhoyo siriakoa.

## Eliza Kristaua 
thumb|191x191px|Arkitektura aramearra Mor Gabrielen monasterioan

#### Mendebaldeko siriar erritua 
* Siriako Antiokiako eliza ortodoxoa (eliza ama)
* Eliza katoliko siriarra (Eliza katoliko erromatarrarekin bat eginda)
* Eliza katoliko maronita (Eliza katoliko erromatarrarekin bat eginda)

#### Ekialdeko siriar erritua 
* Kaldear Eliza Katolikoa (Eliza katoliko erromatarrarekin bat)

* Ekialdeko eliza (Nestoriotarra)

#### Bizantziar erritua 
* Antiokiako greziar eliza ortodoxoa (rum).

* Eliza greko-katoliko melkita (rum) (Eliza katoliko erromatarrarekin bat eginda).

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Akopian, A. (2017): *An introduction to Aramean and Syriac studies.*
* Barsoum, A. (1952): *The Scattered Pearls; A History Of Syriac Literature And Sciences.*
* Brock, S. (2001): *Some basic annotation to the Hidden Pearl: The Syrian Orthodox Church and its ancient Aramaic heritage.*
* Butts, A.M. & Young, R.B. (2021): *Syriac Christian Culture: Beginnings to Renaissance.*
* De Courtois, S. (2004): *The Forgotten Genocide: Eastern Christians, The Last Arameans.*
* Greenfield, J.C. (1998): *Arameans and Aramaic in Anatolia*
* Haddad, R.M. (1980): *Syrian Christians in a Muslim Society: An Interpretation.*
* Kraeling, E.G. (1918) *Aram and Israel, or, the Arameans in Syria and Mesopotamia.*
* Lipińsky, E. (2000): *The Aramaeans: Their Ancient History, Culture, Religion.*
* Niehr, H. (2014): *The Aramaeans in ancient Syria.*
* Macuch, R. (1991): *Tur Abdin Through the Ages.*

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
* Aramean Movement for Human Rights
* [https://www.wca-ngo.org/our-heritage ] (historia)