Parisko metroa

**Parisko metroa** (**Métro de Paris**, frantsesez) Frantziako Paris hiriari eta inguruko herri batzuei zerbitzua ematen dien trenbide sarea da. Lehen zatia 1900eko uztailaren 19an amaitu zen eraikitzen, munduko seigarren metro-sare zaharrena bihurtuz, Chicago, Boston, Glasgow, Budapest eta Londresen atzetik.

Hiriaren ikurretako bat da, neurri handi batean, art-nouveauaren eraginpean dagoena, eta hiri barruko geltoki eta linea dentsitate handia du, metropolian banatzen diren geltoki kopuru txikiarekin kontrastatzen duena.

Gaur egungo 308 geltokietatik 24 lur gainean daude, 43 geltokian bi linea gelditzen dira, 11 geltokian hiru eta 5 geltokian lau edo gehiago.

## Historia 
### Aurrekarriak 
1845 inguruan, Parisko Udalak salgaien garraiatzeko lurpeko tren linea bat eraikitzea erabaki zuen, hiriko geltoki ezberdinak lotuz, garai hartan Iparraldea, Ekialdea, Bastilla, Lyon, Orléans, Enfer, Montparnasse, Invalides eta Saint-Lazare zirenak. 1871ko hauteskundeen ondoren, aldiriko tren bat eraikitzea aurreikusten da, Sena departamentu osoarentzat, gaur egun "petite couronne" deitua). Bi jarrera kontrajarri sortu ziren orduan: paristarra, metro baten antzekoagoa, eta estatukoa, aldirien antzekoagoa. Hori dela eta, 1856 eta 1890 artean, zenbait proiektu egin ziren, inork argirik ikusi gabe, horien artean Girardeko ur-metroa edo Chicagoko metroaren antzeko zerbait, airekoa.

### Eraikuntza 
Azkenik, iritzi publikoaren nekeak, sare horiek New Yorken edo Londresen sortzeak eta jarrera politikoen aldaketak, metro-linea bat eraikitzea ahalbidetu zuten. Gainera, 1900eko Parisko Erakusketa Unibertsala eta 1900eko Parisko Olinpiar Jokoak gertu egoteak, erabaki irmo bat hartzea eragin zuen. Horregatik, 1896ko apirilaren 20an, Fulgence Bienvenüeren proiektua onartu zen, geroago Montparnasse-Bienvenüe geltokia eskaini zitzaiona. Urte bereko urriaren 4an lehen linea eraikitzeko lanak hasi ziren.

Hasierako proiektuan Nation-Étoile-Nation line zirkularra eta zeharkako bi line sartu ziren, iparraldetik hegoaldera (Porte de Clignancourt-Porte d'Orléans) eta ekialde-mendebaldera (Gambetta-Porte Maillot). Lehen linea (Porte de Vincennes-Porte Maillot) 1900eko uztailaren 19an ireki zen, Bois de Vincenneseko 1900 Joko Olinpikoei zerbitzua emateko. Geltokietako sarrerak, art-nouveau estilokoak, Hector Guimardek diseinatu zituen. Tunelak eraikitzeko, hiru teknika erabili ziren:

* sakonera gutxiko aldeetarako, aire zabaleko eraikuntza erabili zen, tunel faltsu estilokoa, non hainbat kale moztu behar izan ziren
* zatirik sakonenetarako, garai hartako meatzaritzako teknikak erabili ziren
* sareak edo ezkutuak erabili ziren lurrari eusteko, baina ez ziren oso eraginkorrak izan Parisko lurzoruaren heterogeneotasunagatik

Linea modu nahiko diskretuan inauguratu zen, metroaren ardura zuen Compagnie du Chemin de Fer Métropolitain de Paris enpresak hazkunde progresibo bat egin nahi baitzuen. Irekierak, herritarren artean poztasun handia eragin zuen, garraiobide berriak, aurretik eskuragarri zeudenak baino bidaia baldintza hobeetan denbora asko irabaztea ahalbidetzen baitu. Horren ondorioz, trenak eta maiztasunak handitu egin ziren, aurreikusi gabe: trenak 3 autokoak izatetik 8 autokoak izatera pasa ziren. Gainera, garai hartan bi klase zeuden, lehena eta bigarrena, hurrenez hurren 25 eta 15 zentimotan finkatuak.

Baina laster agertu ziren eraginkorrak ez ziren potentzia baxuko ardatzak zituzten autoak, maiztasunari dagokionez maximoa lortu baitzen, eskariak handitzen jarraitzen zuen arren, eta istripuen aurrean oso kalteberak ziren, 1903ko abuztuaren 10ean Couronnes eta Menilmontant geltokien artean gertatu zen bezala, sute handi batek egurrezko autoak kiskali eta 80 pertsona baino gehiago hil zituenean, hauek irteera aurkitu ez zutenean. Horrek larrialdietako irteerak seinaleztatzea eragin zuen, gaur egun egiten den bezala, baita boje autoak erabiltzea ere.

1904ko urtarrilaren 31n beste enpresa baten esku utzi zen, Société du Chemin de Fer Électrique Souterrain Nord-Sud de Paris, hiriaren iparralde-hegoalde batasuna, Notre-Dame-de-Lorette eta Porte de Versailles geltokien arteko linea batekin. 1910eko azaroaren 4an ireki zen, Sena ibaiaren uholdeagatik, 1910eko urtarrilean.

1913an, sareak 10 linea zituen: 8 CMPkoak eta 2 Nord-Sudekoak. Urte horretan bertan 467 000 bidaia erregistratu ziren. Lehen Mundu Gerraren eta bigarrenaren artean eta lineak sortu ziren. Gainera, 1929an, CMPk Nord-Sud bi lineak xurgatu zituen, izen berdinak zituzten geltoki batzuk berrizendatuz, *Vaugirard* kasu, egungo Vaugirard geltokian dagoena, lineakoa, eta Saint-Placidekoa, lineakoa.

### Lehen luzapenak kanpoaldean 
[thumb|254x254px|Eraikuntzako lanak, [1905ean]]
[alt=|thumb|256x256px|Rivoli kaleko lanak, [1899n]]
Hainbat linearen trazadura aldatu zen, zeharkakotasuna koherenteagoa izan zedin. 1929an, Senako prefekturak, metroaren 15 ardatzen bidezko hedapena erabakitzen du *petite couronne* delakoan, bere populazioa ia Parisekoaren berdina baita. Horrela, lineak zabaldu egiten dira:

*  Château de Vincennes (1934) eta Pont de Neuilly (1937) -eraino
*  Pont de Levallois–Bécon (1934) -eraino
*  Pont Marie (1926) eta Sully–Morland (1930) -eraino
*  Richelieu–Drouot (1928) eta Porte de Charenton (1931) -eraino
*  Richelieu–Drouot (1928), Porte de Montreuil (1933), Pont de Sèvres (1934) eta Mairie de Montreuil (1937) -eraino
*  Porte de Choisy (1930), Jussieu (1931) eta Gare d'Austerlitz (1939) -eraino
*  Mairie des Lilas (1937) -eraino
*  Mairie d'Issy (1934) -eraino
Gainera, zenbait zati lineaz aldatu ziren:

* La Motte-Picquet–Grenelle ↔ Porte d'Auteuil tarteak linetik linera aldatu zen 1937n
* Place Monge ↔ Porte de Choisy tarteak linetik linera aldatu zen 1931n
Beste linea bat ere bazegoen, 14. linea, 1976an linean integratu zena.

### Bigaren Mundu Gerra 
1939ko irailean gerran sartu ondoren, eta lineek, aireko zatiren batean, bere jarduera geldiarazten dute eta 14. lineekin batera. Line horien trafikoa pixkanaka handitu zen txantxetako gerran, eta gelditu egin zen 1940ko Alemaniarren erasoaldiaren ondoren. Nazien okupazioa gertatu eta bi hilabetera, linea guztiek erabateko errendimendua dute, bidaiarien errekorrak ezarriz. Autobus faltagatik eta ibilgailu pribatua gelditzeagatik gertatzen da hori. Gainera, line batzuk luzatu ziren, a Église de Pantin aldera eta a Charenton–Écoles aldera.

Bestalde, 1942ko urtarrilaren 1ean, CMP Société des Transports en Commun de la Région Parisienne, STCRP, etorkizuneko RATParen oinarriak sortuz. Urte horretan bertan juduei tren bakoitzaren azken bagoirako sarbidea mugatu zitzaien, eta geltokirik sakonenak, Abbesses kasu, aireko babesleku bezala prestatu ziren. 1944an, hainbat geltoki itxi zituzten eta igandeetan zerbitzua eten zuten, energia aurrezteko. 1944ko apirilaren 20tik 21era, zenbait bonbardaketak La Chapelleko biltegia kaltetu zuten. Gainera, naziek linea geldiarazi zuten, sakonena, armamentu fabrika bihurtzeko. Azkenik, Parisko matxinadaren greba orokorrak metroa geldiarazi zuen askatu arte.

Aliatuei erantzun eta esker on gisa, zenbait geltoki berrizendatu ziren, *Combat*, gaur egun Colonel Fabien, *Petits Ménage*, gaur egun Corentin Celton, *Boulevard de la Villette*, gaur egun Stalingrad edo *Champs-Élysées*, gaur egun Franklin D. Roosevelt.

### Gerraostea 
[thumb|256x256px|linearen tren zaharra [Bastille (Parisko metroa)|Bastille geltokian]]
Vichyko Frantzian geldiarazita, zabaltzeek ere ez zuten jarraitu gerraostean, gerra handiaren ondorioak ez baitziren errekuperatzen errazak izan. Berrikuntza nagusia 1949an RATP sortzea izan zen, tranbiak, autobusak eta Montmartreko funikularra kudeatzeaz gain. 1952 eta 1972 artean, garraio pribatuak protagonismo handiagoa lortu zuen, soilik linea Carrefour Pleyelerantz zabalduz. Aldi horretako inbertsioak metroaren artikulatura eta linea batzuetan pneumatikoen gaineko trenak (MP 55 eta MP 59 modeloak) iristera mugatu ziren, baita geltokien dekorazioaren zati bat ordezkatzera ere. 1962tik aurrera RERen linearen lana hasi zen, metroaren osagarria, zuen presioa lasaitzeko.
[thumb|256x256px|linearen [Pointe du Lac (Parisko metroa)|Pointe du Lac geltokia]]
*  La Défense (1992) -eraino
*  Gallieni (1971) -eraino
*  Bobigny–Pablo Picasso (1985) -eraino
*  Fort d'Aubervilliers (1979), Villejuif–Louis Aragon (1985) eta La Courneuve–8 Mai 1945 (1987) -eraino
*  Maisons-Alfort–Stade (1970), Maisons-Alfort–Les Juilliottes (1972), Créteil–L'Échat (1973) eta Créteil–Préfecture (1974) -eraino
*  Boulogne–Jean Jaurès (1980) eta Boulogne–Pont de Saint-Cloud (1981) -eraino
*  Saint-Denis–Basilique (1976), Châtillon–Montrouge (1976), Gabriel Péri (1980) eta Saint-Denis–Université (1988) -eraino

### Sarearen automatizazioa 
[thumb|256x256px|linearen nasa [Gare de Lyon (Parisko metroa)|Gare de Lyon geltokian]]

#### *METEOR* proiektua 
*Meteor* (*MÉTro Est-Ouest Rapide*, "Metro ekialde-mendebalde lasterra") bezala ezaguna, 1998ko urriaren 15ean ofizialki inauguratu zen linea berria, hurrengo zenbaki librea jasotzen duena, 14an. Bibliothèque François-Mitterrand eta Madeleine geltokien artean hasi zen, 2003an Saint-Lazareraino luzatu zen arren. Automatikoa den metroko lehen linea izateagatik bereizten da, Lilleko metroa bezala. Gainera, geltoki guztiek nasa-ateak dituzte, eta horiek ezinbestekoak dira trenak gainbegiratu gabe zirkulatzeko. Berezko beste ezaugarri bat, bere geltokien arteko distantzia da, batez besteko abiadura, sareko altuena izatea ere ahalbidetzen duena, ia 40 kilometro orduko abiadurarekin.

#### 1. linearen automatizazioa 
Linearen edukiera handitzeko, sarean gehien erabiltzen den linea, RATPko linea erabat automatizatua bihurtzea erabaki zuen, linearen antzera. Hori dela eta, 2006an seinaleak berritzeko lanak hasi ziren, Porte Maillot terminoa eraldatu ondoren. Halaber, nasako ateak jarri ziren, *Meteor* linean bezala.

## Sarea 
### Sarearen aurkezpena 
Parisko metroak 219,9 kilometroko luzera du. Guztira 16 linea ditu, ia lurpekoak, 302 geltokiri eta 383 geltokiri zerbitzua ematen dietenak (Gare du Nord geltokia geltoki bat da, baina 2 geltoki). Metro hau, antzeko beste hiri batzuk baino askoz trinkoagoa eta luzeagoa da, Berlin, Londres edo Madril. Hala ere, sarea oso dentsifikatuta dago erdialdean eta ez da kanpoaldera iristen, Europako gainerako hiriburuetako sareetan ez bezala. Funtzionamendu-orduei dagokienez, Londres eta Madril bezala, ez da aktibo egoten gauean, Berlin, New York edo Chicagon bezala.

### Lineak 
Parisko metroaren sistemak hamasei linea ditu, horietako bi "bis" (eta , hurrenez hurren eta lineen jarraipenak).

### Geltokiak 
[thumb|271x271px|[Saint-Lazare (Parisko metroa)|Saint-Lazare geltokiaren kartelak]]
[thumb|271x271px|[Arts et Métiers (Parisko metroa)|Arts et Métiers geltokiaren ikusia]]
[thumb|271x271px|[Concorde (Parisko metroa)|Concorde geltokiaren ikusia]]
Ohiko geltokiek bi trenbide dituzten erdian eta 4 metro zabaleko nasak alboetan. 50 geltoki inguru, amaierakoak direnak edo izandakoak, salbuespena dira: gehienek hiru trenbide eta bi nasa dituzte (Porte d'Orléans esaterako), besteek bi trenbide eta erdian nasa (Porte Dauphine esaterako). Geltoki gutxi batzuk trenbide bakarrekoak dira, orube zail edo estua dutelako (Liège esaterako) edo trenbide-begiztako norabide bakarrekoak direlako (Église d'Auteuil).

Jatorrian, geltoki luzera 75 m zen, baina 90 metrora luzatu ziren trafiko handiko lineatan (eta lineak). Egun, geltoki batzuk 105 m luze dira.

Ohiko geltokiak lurrazaletik hurbil eraiki ziren, lubaki sistemarekin, eta gangadunak dira. *Nord-Sud* sare zaharreko geltokiak (eta lineak) ganga goratuagoa dute, lehen katenaria baitzuten. Hala ere, badira salbuespen batzuk:
* Geltoki batzuk, hain daude lurrazaletik hurbil, batez ere linean, ezen metalezko sabai lauak dituzten.
* Geltoki goratuak, kale maila baino gorago, batez ere eta linea periferikoetan, adreiluzkoak dira eta beirazko sabaia dute (Jaurès).
* 14 linea berriko geltokiak, oso sakonak eta 120 metroko nasak dituztenak, sabai garaiak dituzte.

Metroaren zonakatzeari dagokionez, 248 1. zonan daude, 35 2. zonan eta 19 3. zonan, baina guztiak 1. zonako txartelekin sar daitezke.

Sei geltokik emakume baten izena daramate: Louise Michel, Boucicaut, Chardon-Lagache, Pierre et Marie Curie, Barbès–Rochechouart eta Madeleine. Zerrenda horri Barbara eta Bagneux–Lucie Aubrac gehituko zaizkio eraikitzen direnean.

Grand Paris Expressera begira 72 geltoki berri eraikitzea aurreikusten da.

#### Dekorazioa 
Parisko metroaren geltokiek nahiko dekorazio bateratua dute, 1900ean definitutako aukera estetikoei jarraikiz, eta dekorazio hori hein handi batean mantendu da geltoki berrietan eta berrikuntzetan. Hormak eta gangak faiantza lauza zuriz estaliak daude, garbitzeko erraztasunagatik eta XX. mende hasierako argiztapen teknika eskasa hobetzeko aukeratuak. Hasieratik, geltokiko hormak publizitate euskarritzat erabili ziren. Afixak kolorezko faiantza lauzez inguratuak zeuden eta goian kudeatzailearen siglak zituen (CMP edo Nord-Sud). Geltokiaren izena zuriz idazten zen metalezko xafla esmalteztatu urdinean, Nord-Sud linean izan ezik, non izena faiantza zuri-urdinezkoa zen. Oro har, Nord-Sud lineako geltokiak dekorazio zainduagoa zuten, bestek baino.

Jatorrizko dekorazio aukerak ez ziren kolokan jarri, Bigarren Mundu Gerra amaiera arte. Gerra ostean, neoizko argiztapena orokortzean, faiantzazko lauzan egoera txarra nabarmendu zuen. Horrela, zuritasunaren homogeneotasuna hausteko eta afixak balioesteko, RATP erakundeak kolorezko faiantza lauzak ezarri zituen 1948 eta 1967 artean: 73 geltoki itxuraldatu ziren. Harrezkeroztik, geltoki hauen erdiak jatorrizko dekorazioa berreskuratu dute.

Dekorazio hau modaz pasatzen da 1960ko hamarkada amaieran eta hogeiren bat geltokik dekorazio berriago bat jaso zuten: nasetako faiantza lauzak ordezkatu ziren eta bi koloreko berriak ezarri ziren 2 metroko garaieran (*Mouton* estiloa deritzo). Geltokia asko iluntzen duen dekorazio hau ez zen orokortu.

1975etik, RATPk jatorrizko faiantza zuriak balioestea erabakitzen du, argiztapena hobetuz eta altzarien koloreekin jokatuz. Hainbat estilo erabili ziren: *Motte* estiloa (argiztapen kutxa paralelepipedikoa), *Ouï Dire* estiloa (aluminiozko argiztapen itxura ausartak, neoizko uhinak...) eta *New Néons*.

Badira geltoki batzuk, "kulturalak" deritzenak, dekorazio tematiko bat jaso dutenak. Atondu zen lehena Louvre–Rivoli izan zen (linea), Louvre museoko artelanen kopiak erakusgai dituena. Honen ondoren beste hainbat atondu ziren, hala nola, Bastille, Hôtel de Ville eta Tuileries (linea), Parmentier (linea), Pont-Neuf (linea), Cluny–La Sorbonne (linea) eta Arts et Métiers (linea).

linea, 1998an inauguratua, salbuespena da, dekorazio berezia baitu, mota askotako hormigoizko lauza handiak erabiltzen baita bertan.

#### Mamuak 
Metroaren historian zehar, badira geltoki batzuk ez direna inauguratu edo itxi egin direnak. Horrela, nahiz eta existitu, ez dira erabilgarri. Geltoki hauei "mamu geltokiak" deritze (*station fantôme*). Ezagunenak *Arsenal* (linea), *Porte Molitor* (eta lineak) eta *Haxo* (eta ) dira. Batzuetan filmak egiteko erabiltzen dira.

## Ustiapena 
[thumb|295x295px|MF 01 trena [Barbès–Rochechouart (Parisko metroa)|Barbès–Rochechouart geltokian]]
Parisko metroaren ustiapena Régie Autonome des Transports Parisiens edo RATPren esku dago, Île-de-France Mobilitéseren (''STIF, Syndicat des Transports d'Île-de-France* aintzineraz) menpe, finantzaketaz arduratzen dena.

### Ordutegi eta maiztasunak 
Linea guztiak goizeko 5: 30ak aldera hasten dira lanean. Lehenengoa linea da Porte des Lilasetik, 5: 27an. Azkena, lineko ordea, Pré-Saint-Gervaisetik, 5: 31ean. Goizeko ordu bata aldera amaitzen dute, 1: 15ean, azken trena iristeko. Ordutegi horrek 50 urte baino gehiago daramatza horrela, baina zerbitzua 2: 15era arte luzatzen da, 2006ko abenduaren 23tik jaiegunetan eta abenduaren 30etik jaiegun bezperetan. Behin baino gehiagotan pentsatu da metroa gau osoan irekitzea, baina kontrako argudio nagusia azpiegitura mantentzea da, gauez egiten baita eta ezingo bailirateke egin.

Maiztasunari dagokionez, puntako orduan minutu eta erdi eta bi minutu artekoak dira, lerroen arabera. Bailarako orduan, 4 minutura igotzen da, eta zortzi minutura iristen da eskari txikieneko orduetan.

### Ibilgailuak 
Gaur egun sarean dauden ibilgailuak bi motatakoak dira: MP (pneumatikoen gainean) eta MF (errailen gainean). Lote desberdinak tren motaren arabera izendatzen dira (MF edo MP), bai eta zerbitzuan jarri den urteko azken bi digituak ere.

### Bidaiaren informazioa 
thumb|253x253px|ASVA sistema linearen trena
[ezkerrera|thumb|253x253px|SIEL sistema [Place Monge (Parisko metroa)|Place Monge geltokia]]
SIEL (*Système d'Information En Ligne*, Lineako Informazio-Sistema) bidaiarien informaziorako tresnen multzoa da. Hurrengo bi trenak iritsi aurretik itxoiteko denbora bisualki eta soinuan adierazten du, baina gutxi batzuetan hurrengo trena baino ez du adierazten. 2010az geroztik, zerbitzu hau geltoki guztietan dago. eta lineetan (eta laster linean ere bai), ordea, pantaila digital moduan egiten du. ASVA (*Anonces Sonores et Visuelles Automatiques'', Soinu- eta ikus-iragarki automatikoak) zerbitzuak osatzen du, tren berrituetan eta berriki zerbitzuan sartutakoetan, hurrengo geltokiaren berri ematen baitu, soinu eta ikusmen bidez. Abisuen hizkuntzari dagokionez, 1994tik hiru hizkuntzakoak dira: frantsesez, ingelesez eta hirugarren hizkuntza bat. Geltoien arabera, alemaniarra (iparraldeko zonaldeak) edo italiarra (ekialdeko zonaldeak) izan daiteke. Halaber, abisu oso orokorretan, guztiak erabiltzen dira, gaztelanirraarekin, japonierarrarekin eta txinerarrarekin batera.

### Tarifak 
Tarifak Île-de-France Mobilitések kudeatzen dituzte, eta baliodunak dira Parisko eta Île-de-Franceko garraiobide guztietan, zonifikazioa egokia bada. 2. eta 3. gunetan metro-geltokiak egon arren, guztiak 1. guneko txartelekin sar daitezke.

## Etorkizuna 
[thumb|284x284px|[2016an Bagneux–Lucie Aubracerako linea aldez aurretik seinaleztatzea]]
[thumb|284x284px|[Mairie d'Issy (Parisko metroa)|Mairie d'Issy geltokiaren amaiera, 2030 baino lehen luzapenan]]
[thumb|285x285px|[Suresnesko erdialdea, linea haraino zabaltzea eskatzen duena]]
Biztanleria gero eta handiagoa denez eta sarea gainezka dagoenez, linea eta geltoki berriak eraikitzen ari dira eskaria asetzeko. Gainera, trenak berritzen ari dira, batzuk 80ko hamarkadaren hasierakoak, lineakoak kasu. Hona hemen aurreikusitako jarduera nagusiak:

### Lehendik dauden lineak luzatzea 
#### Berehalakoak 
*  Mairie de Montrouge eta Bagneux–Lucie Aubrac artean
*  Mairie des Lilas eta Rosny–Bois-Perrier artean
*  Front Populaire eta Mairie d'Aubervilliers artean
*  Saint-Lazare eta Mairie de Saint-Ouen artean

#### 2030 baino lehen 
*  Château de Vincennes eta *Val de Fontenay* artean
*  Place d'Italie eta *Place de Rungis* artean
*  La Courneuve–8 Mai 1945 eta *Le Bourget–RER* artean
*  Mairie d'Issy eta *Carrefour de la Ferme* artean

#### 2030aren ondoren 
*  La Défense eta *Nanterre–La Folie* artean
*  Mairie d'Ivry eta *Vitry-sur-Seine* artean

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Parisko metroaren geltokiak
* Grand Paris Express
* Île-de-Franceko tranbia
* Île-de-Franceko aldiriak
* Transilien

## Kanpo estekak 
*  RATPko web gunea
*  Île-de-France Mobilitésko web gunea