open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Josef Strauss

**Josef Strauss** (1827ko abuztuaren 20a - 1870eko uztailaren 22a) austriar musikagile bat izan zen.

Mariahilfen jaio zen, gaur egungo Vienan. Bere aita Johann Strauss I.a eta Maria Anna Streim ziren, eta Johann Strauss II.a eta Eduard Straussen anaia zen. Bere aitak nahi zuen militar karrera egitea Austria-Hungariako armadan. Franz Dolleschalekin ikasi zuen musika eta Franz Anton Riesekin ikasi zuen biolina jotzen.

Ingeniaritza ikasi zuen, eta Vienako hirian lan egin zuen ingeniari eta diseinatzaile gisa. Kalea garbitzeko zaldiz tiratutako ibilgailu bat diseinatu zuen eta matematikari buruzko bi testu-liburu sortu zituen. Straussek artista gisa beste eremu batzuk ere landu zituen, margolaritza, poesia, antzerkigintza, kantua eta asmatzaileen eremuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Huw Marshall

**Huw Marshall** (Wrecsam, Gales, 1969ko otsailaren 28a), galestar aktore, telebista ekoizle eta S4C galeserazko telebista publikoaren arlo digitaleko buru ohia da.

2018an Galesko ikuspegitik landuko duen hedabide independente bat sortzeko kanpaina bati ekin zion.

## Kanpo estekak 
* Huw Marshalli elkarrizketa Berria egunkarian, 2018ko abenduaren 29a
Karl Michael Ziehrer

**Karl Michael Ziehrer** (Viena, 1843ko maiatzaren 2a - 1922ko azaroaren 14a) austriar musikagile eta banda-militar baten zuzendaria izan zen. Strauss familiaren aurkaritzat hartzen zen bizirik zegoela, bereziki Johann Strauss II.a eta Eduard Straussena.

Musika bere kabuz ikasi zuen, eta 1908 eta 1918 artean austriar gorteko dantza zuzendaria izan zen.

## Erreferentziak
March or Die (filma)

***March or Die*** (euskaraz *Martxa Egin ala Hil*), 1977ko Dick Richards britainiar zinema zuzendariak zuzendutako gerra drama film bat da. Gene Hackman, Terence Hill, Catherine Deneuve, Max von Sydow eta Ian Holm aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Lehen Mundu Gerra amaitu bezain azkar, Foster maiorra (Gene Hackman), Frantziako Atzerritar Legioaren komadantea, eta bere legionarioek Rifeko basamortuan hilobi baten indusketa burutu nahi duten arkeologia espedizio bateko kideak El Krim (Ian Holm) buru duten berbereen erasoetatik babestu beharko dituzte, baina Fosterrek ez du haien betebeharra batere gogoko, aurreko espedizioko kide guztiak hilak suertatu baiziren. Marco "Ijito" Segrain (Terence Hill), frantziar poliziengandik ihes egiteko asmoz Legioan izen eman duen gizon bat da, eta Marokorako bidaian Foster bera maitemindu den emakume berberaz maiteminduko da.

## Aktoreak 
* Gene Hackman: William Sherman Foster maiorra
* Terence Hill: Marco Segrain
* Catherine Deneuve: Simone Picard
* Max von Sydow: François Marneau
* Ian Holm: El Krim (Abd el-Krimen oinarritua)
* Jack O'Halloran: Ivan
* Rufus: Triand sarjentua
* Marcel Bozzuffi: Fontaine tenientea
* Liliane Rovère: Lola
* Andre Penvern: Kopa kapela
* Paul Sherman: Fred Hastings
* Vernon Dobtcheff: Mean kaporala
* Marne Maitland: Leon
* Gigi Bonos: Andre
* Wolf Kahler: Lehen alemaniarra
* Mathias Hell: Bigarren alemaniarra
* Jean Champion: Ministroa
* Walter Gotell: Lamont kolonela
* Paul Antrim: Mollard
* Catherine Willmer: Petite anderea
* Arnold Diamond: Senarra
* Maurice Arden: Pierre Lahoud
* Albert Woods: Henri Delacorte
* Elisabeth Mortensen: Kaleko frantziar neska
* Francois Valorbe: Detektibea
* Villena: Jendarmea
* Ernest Misko: Ministroaren bulegoko laguntzailea
* Guy Deghy: Itsasontziko kapitaina
* Jean Rougerie: 1. legionarioa (geltokian)
* Guy Mairesse: 2. legionarioa (geltokian)
* Eve Brenner: Neska abeslaria
* Guy Marly: Legionario abeslaria
* Margaret Modlin: Beltzeko anderea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
2018ko The Rugby Championship

**2018ko The Rugby Championship** Hego Hemisferioko The Rugby Championship txapelketaren zazpigarren edizioa izan zen, 23.a Hiru Nazioen Txapelketa kontuan hartuta. 2018ko abuztuaren 18an hasi eta urriaren 6an amaitu zen. Zeelanda Berriko selekzioa nagusitu zen, partida guztiak irabazirik.

## Taldeak 
## Sailkapena 
|-
!bgcolor="#efefef" width="20"|
!bgcolor="#efefef" width="195"|Taldea
!bgcolor="#efefef" width="20"|Puntuak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Jokatuak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Irabaziak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Berdinduak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Galduak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Alde
!bgcolor="#efefef" width="20"|Aurka
!bgcolor="#efefef" width="20"|Diferentzia
!bgcolor="#efefef" width="20"|Eraso bonusa
!bgcolor="#efefef" width="20"|Defentsa bonusa
|- bgcolor=#D0E7FF align=center
| 1 ||align=left|  **Zeelanda Berria** ||**25**||6||5||0||1 || 225 || 132 || +93 || 4 || 1
|-
| 2 ||align=left|  Hegoafrika ||**15**||6||3||0||3 || 160 || 154 || +6 || 1 || 2
|-
| 3 ||align=left|  Australia ||**9**||6||2||0||4 || 124 || 176 || -52 || 0 || 1
|-
| 4 ||align=left|  Argentina||**8**||6||2||0||4 || 151 || 198 || -47 || 0 || 0
|-
|}

## Partidak 
## Sariak 
## Palmaresa 
2018 arteko txapelketak.

## Kanpo estekak
Auld Alliance Trophy

thumb|260px|Eskozia eta Frantziaren arteko partida.
thumb|150px|*Auld Alliance* garaikurra
**Auld Alliance Trophy** (euskaraz *Aliantza zaharraren saria*) urtero Sei Nazioen Torneoan Eskozia eta Frantziaren arteko irabazleari eman ohi zaion saria da. Sari berriena da, 2018an ezarri zen.

## Sorrera 
Sariaren izenak Eskozia eta Frantziak mendeetan izan zuten aliantzari egiten dio erreferentzia. 2018an sortu zen Lehen Mundu Gerraren amaieraren mendeurrenean. 1913an gerraren aurretik elkarren artean jokaturiko azken partidako kapitainak Eric Milroy (Eskozia) eta Marcel Burgun (Frantzia) omentzea zuen helburu, biak ala biak Gerra hartan hilak. Garaikurrak honako idazki hau dauka:
:*In memory of Eric Milroy, Marcel Burgun and all the French and Scottish rugby players who fell during World War I*

## Palmaresa 
## Garaipenak 
## Ikus, gainera 
* Calcutta Cup
* Millennium Trophy
* Centenary Quaich
* Doddie Weir Cup
* Giuseppe Garibaldi Trophy
* Cuttitta Cup
* Solidarity Trophy

## Kanpo estekak
Eduard Strauss

**Eduard "Edi" Strauss** (1835eko martxoaren 15a - 1916ko abenduaren 28a) austriar musikagilea izan zen. Bere anai ziren Johann Strauss II.a eta Josef Straussekin batera Strauss familiaren kide nabarmenak izan ziren. Johann Strauss I.aren eta Maria Anna Streimen semea izan zen. Familiak Vienako musika arina dominatu zuen hamarkadetan zehar, batez ere bals eta polka ugari sortuz austriar nobleziarentzat zein Europako musika dantzagarriaren zaletuentzat. Familiak "Edi" deitzen zuen.
Josef Hellmesberger (semea)

**Josef "Pepi" Hellmesberger Jr.** (1855ko apirilaren 9a - 1907ko apirilaren 26a) austriar musikagile, biolin-jotzaile eta orkestra-zuzendaria izan zen. Joseph Hellmesbergerren biolin-jotzailearen semea izan zen, bere lehen irakasle ere izan zena. Bere aitona Georg Hellmesberger Sr. izan zen, osaba Georg Helmesberger Jr. eta anaia Ferdinand Hellmesberger musikagileak izan ziren.

1878an Vienako Kontserbatorioan biolin irakasle izendatu zuten, eta Vienako Gorteko Kaperako biolinista solista. 1901etik 1903era Vienako Orkestra Filarmonikoko zuzendari izan zen. 22 opereta, 6 ballet eta hainbat lieder konposatu zituen.
Beat 'em up

'''''Beat 'em up'''* (ingelesez literalki *Jipoitu itzak*, *Jipoitu itzan*), arkade motako bideo-joko azpigenero bat da. Izenburua bere gairi zor dio, azpigenero honetako bideo-joko guztietan jokalaria protagonistaren paperean sartu eta bideo-jokoan zehar agertzen diren pertsonai edo etsaien aurka kolpeka borrokatzen baita. Azpigenero hau 1980ko hamarkadaren erdialdetik 1990eko hamarkadaren erdialdera arte arkade makinen aretoetan oso hedatua egon zen.

Lehen *beat 'em up* arkade bideo-jokoa 1984an argitaratutako *Kung-Fu Master* izan zen, 1987an *Double Dragon* arkadea nagusi izan eta bi jokalariek batera eta bikotean borrokatu zezaketen bideo-jokoei hasiera eman zien, aldiz 1991an argitaratutako *Street Fighter II* bideo-jokoak jokalari bat bestearen aurka borrokatzeko aukera eskaintzen zuen.

Azpigenero honetako beste arkade klasikoak honakoak dira: *Streets of Rage*, *Final Fight*, *Golden Axe* eta *Battletoads*.

1990eko hamarkadaren erdialdetik aurrera 3-D bideo-jokoen agerpenarekin batera *beat 'em up* azpigeneroaren gainbehera hasi zen. Dena den, oraindik gaur egun ere 1980ko hamarkadaren erdialdetik 1990eko hamarkadaren erdialdera nerabe edo haurrak izan ziren helduen artean iraganeko nostalgiaren eraginez erakarpena izaten jarraitzen duen azpigeneroa da, eta batzuk ordenagailuentzako *arkade'' makinen simulatzaileen bidez azpigenero honetako bideo-jokoetan jokatu ohi dute.

## Kanpo estekak
Yoko Tanaka

Japoniako futbolaria da, eta Espainiako lehen Mailako Sporting de Huelva taldean erdilari gisa jokatzen du. Japoniako emakumezkoen talde nazionaleko kidea izan zen.

## Selekzio nazionala 
## Erreferentziak
Nicolás Quijera

**Nicolás Quijera Poza** (Iruñea, ) nafar atleta da, jaurtiketan aditua. Lortutako markarik onena 80,21 metrokoa da. 2018ko Mediterranear Jokoetan urrezko domina lortu zuen.
Martín Domínguez

**Martín Domínguez Esteban** (Donostia,  - New York, ) gipuzkoar arkitektoa izan zen. Institución Libre de Enseñanzan eta Madrilgo Arkitektura Eskolan ikasi ondoren, Madrilen lan egin zuen. Gerra Zibilaren ondoren, Kuban erbesteratu zen.
Ander Gil

**Andrés «Ander» Gil García** (Barakaldo, ), bizkaitar politikaria da, Burgosko probintzian bere ibilbide politikoa egin duena. Lanbidez maisua, PSOEren kidea da. Mena Haraneko alkate eta senataria izan da 2011tik eta Talde Sozialistaren bozeramailea Senatuan 2017-2021 bitartean. Espainiako Senatuko presidentea da 2021etik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bandersnatch

**Bandersnatch** Lewis Carrollek 1872an asmatutako fikziozko pertsonaia bat da. Lehen agerpena *Ispiluan barrena eta Alicek han aurkitu zuena* eleberrian egin zuen eta, ondoren, 1874ko *The Hunting of the Snark* poeman. Bi lan horietan ez da deskribapen zehatzik ematen,baina poeman esaten da lepo luzea duela eta atzapar zorrotzak; bi lanetan esaten da izaki izugarria eta oso azkarra dela. *Ispiluaren barrena...* lanean esaten da bandersnatchak ispiluaren atzean dagoen munduan aurki daitezkeela, eta *The Hunting of the Snark*en esaten da ozeanoa gurutzatu ostean abenturazale batzuek aurkitzen dutela. Carrollen hainbat adaptazioetan agertu da pertsonaia, eta beste egile askok ere erabili dute izaki ezezagun bat izendatzeko.

## Kanpo estekak
Juan José Fuertes

**Juan José Fuertes Martínez** (Iruñea, ) nafar igerilaria da, Paralinpiar Jokoetan zazpi domina lortu zituena.

## Palmaresa
Juan Otazua

**Juan Otazua Madariaga** (Errigoiti, 1895eko otsailaren 8a - Mancha Real, 1937ko apirilaren 3a), **Juan de Jesús y María** izen erlijiosoz ezaguna, bizkaitar apaiz katolikoa izan zen. Trinitario ordenakoa, Gerra Zibilean Jaénen zegoela beste kideekin erail zutenez, 2007an Benedikto XVI.ak dohatsu izendatu zuen.

## Erreferentziak
Lanosterol

**Lanosterola** esterolen saileko alkohola da (C28H44O). Mutur batean daukan hidroxilo taldeari esker molekula anfipatikoa da.

## Biosintesia 
Eskualeno izeneko triterpenotik ekoizten da eta lanosterola oinarri hartuta eratzen dira gainerako esteroideak.

[thumb|erdian|420px|[Eskualenoaren eta lanosterolaren ekoizpena.]]

## Osasuna 
Azken ikerketek erakutsi dute ugaztunetan begi-lausoa edo "katarata" sortzea ekiditen duela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Gartzia de Salazar

**Juan Gartzia de Salazar** (Gaubea,  - Zamora, ) arabar musikagile eta ganberako maisu bat izan zen.

Burgosko katedralean hazia, Toron (1661), Burgo de Osman (1663) eta Zamoran (1668) lan egin zuen. Eliza-musika egin zuen eta bere moteteak ospetsuak ziren.
Kafestol

**Kafetola** C20H38O3 formula duen diterpenoa da, kafe-landarearen aleetan aurkitzen dena, hortik bere izena. *Coffea arabica*-ren ale baten pisuaren %0,6 inguru hartzen du kafestolak.

## Osasuna 
Ikerketek azaldu dutenez irakindako kafea hartzeak kolesterol maila handitzen du, %8a gizonezkoetan eta %10a emakumezkoetan. Iragazitako kafeak nabarmen gutxitzen du efektua, iragazkian gelditzen baitira diterpenoak.

Animalietan efektu onuragarriak ikusi zaizkio kafestolari. Arratoietan minbiziaren aurka egiten du eta Drosophila eltxoetan Parkinsonen gaixotasunari egiten dio aurre.

## Erreferentziak 
[250px|ezkerrera|thumb|[Kafe-landarearen fruituak.]]

## Kanpo estekak
Eskualeno

**Eskualenoa** C30H50 formula duen triterpenoa da.

## Jatorria eta ekoizpen industriala 
[thumb|ezkerrera|250px|[Marrazoaren gibeleko olioa, kapsulatan.]]
Marrazoen (*Squalidae*) gibeleko oliotik aterata komertzializatu zen aurrenekoz eta hortik datorkio izena. Landareetan ere aurkitzen da, arroz, gari eta amarantoan besteak beste. Gizakiok ere ekoizten dugu, bereziki hatz puntetan.

Eskualeno tona bat ekoizteko 3.000 marrazo behar direnez, gaur egungo ekoizpena genetikoki moldaturiko *Saccharomyces cerevisiae* legamia erabiltzen da. Honek eskualanoa ekoizten du, eskualenoaren antzeko ezaugarriak ditu, baina hidrogenoz asea dagoenez zailagoa da oxidatzen.

Arrain kondriktioek (marrazo eta arraiek) igeri-maskuririk ez dutenez gibelean eskualenoa pilatzen dute, itsasoko urak baino dentsitate txikiagoa duenez (0,88 g/cm3) flotagarritasuna lortzeko. Gibelak animalia osoaren laurdena har dezake.

## Garrantzi biologikoa 
Eskualenoa triterpeno lineala da. Izaki bizidunetan esteroideak ekoizteko bitartekaria da, izan ere eskualenoa ziklatzen denean ziklopentanoperhidrofenantrenoa eratzen da eta hau oinarri hartuta osatzen dira gainerako esteroideak. Esteroideen artean aurreneko molekula lanosterola da.

[thumb|erdian|420px|Eskualenoaren eta [lanosterolaren ekoizpena.]]

## Erabilerak 
Gripearen eta paludismoaren aurkako txertoetan erabiltzen da, inmunitate erantzuna handitzen baitu.

Kosmetikoetan ere erabiltzen da, larruazala lubrikatu eta babestu egiten baitu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aritz Maestu

**Aritz Maeztu Babarro** (Donostia, ) gipuzkoar patinatzaile artistikoa da. Txuri Berri taldean hazitakoa da. Laura Barquero kidearekin, 2018an Mentor Torun Kopa eta International Challenge Cup irabazi zituen.

## Erreferentziak
Estigmasterol

**Estigmasterola** C29H48O formula kimikoa duen fitosterola da. Animalien kolesterolaren antzeko egitura kimikoa du. Mutur batean daukan hidroxilo taldeari esker molekula anfipatikoa da.

## Jatorria 
Soja eta koltza hazien oliotan eta hainbat sendabelarretan aurkitzen da gehienbat, baina hainbat barazki, lekadun, fruitu lehorretan eta pasteurizatu gabeko esnetan ere bai.

## Erabilerak 
Progesterona semisintetikoa ekoizteko erabiltzen da. Kortisona ere ekoiztu izan da estigmasterola erabilita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Beillurtiko mendilerroa

**Beillurtiko mendilerroa** Nafarroa Beherean kokatuta dagoen mendilerro bat da. Bere punturik altuena Urdanazburu mendia da, 1.235 metrorekin.

Mendilerroan dagoen Beillurti mendiak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendiak 
# Urdanazburu, 1.235 m 
# Urdanharri, 1.217 m 
# Itsasegi, 1.189 m 
# Elhursaro, 1.182 m 
# Hastategi, 1.177 m 
# Beillurti, 1.113 m 
# Zerkuharri, 1.085 m 
# Orhizune, 1.078 m 
# Iramendi, 868 m 
# Munho Bizkar, 656 m 
# Kosko Handi, 481 m 

## Inguruko mendilerroak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
Double Dragon

***Double Dragon*** (euskaraz *Herensuge Bikoitz*, japonieraz 双截龍, *Daburu Doragon*), 1987ko Technōs Japan japoniar bideo-joko konpainiaren arkade joko bat da, Beat 'em up (*Jipoitu hitzak*) generokoa. Ipar Amerika eta Europan Taito japoniar konpainiak banatu zuen.

Argitaratu bezain azkar sekulako arrakasta izan zuen, 1980ko hamarkadaren amaieraldeko arkade makina aretoetako bideo-joko gogokoenetakoa bilakatuz, etxebizitzetako ordenagailu eta bideo-joko kontsoletara ere jauzi egin zuen. Ondorioz, hainbat jarraipen izan zituen: *Double Dragon II: The Revenge* (1988), *Double Dragon 3: The Rosetta Stone* (1990), *Super Double Dragon* (1992), *Battletoads & Double Dragon: The Ultimate Team* (1993), *Double Dragon V: The Shadow Falls* (1994), *Double Dragon (Neo-Geo)* (1995), *Double Dragon Advance* (2003), *Double Dragon Neon* (2012) eta *Double Dragon IV* (2017).

Batzuk *Renegade* (1986) arkade bideo-jokoaren ondorengo espiritualtzat jotzen dute.

## Kanpo estekak 
* *Double Dragon* arkade jokoa osorik ikusgai, Youtube.com
Lanolina

thumb|250px|Lanolina potoak.
thumb|250px|Lanolina.
**Lanolina** ugaztun batzuen bilgor guruinek sortzen duten argizaria da, bereziki ardietan aurkitzen da.

## Etimologia 
Lanolina izena latinezko *lana* + *oleum* hitzek osatzen dute eta "artilearen olioa" esan nahi du. Mathias Eugenius Oscar Liebreich fisikari alemaniarrak izendatu zuen 1885 urtean.

## Egitura eta ezaugarriak 
Kate luzeko gantz azido baten (24 karbono) eta monoalkohol kate luze baten (12-13 karbono) arteko ester molekula izanik erabat hidrofoboa da.

Baselinaren antzeko ehundura du, ezko itxurakoa, horixka, itsaskorra eta usaingabea da. 36 eta 41'5&nbsp;°C artean urtzen da.

## Ekoizpena 
Ahari eta arkumearen artileak %15-20 lanolina du. Artilea desengrasatu egiten da lanolina biltzeko. Ardi bakoitzetik 250-300 ml atera ohi da.

## Erabilera 
Larruazalaren hidratatzaile eta emoliente gisa erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Moncayueloko mendilerroa

**Moncayueloko mendilerroa** Nafarroa Garaian kokatuta dagoen mendilerro bat da. Bere punturik altuena Moncayuelo mendia da, 504 metrorekin.

Mendilerroan dagoen Moncayuelo mendiak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendiak 
# Moncayuelo, 504 m 
# Catón, 482 m 
# Alto del Ropero, 465 m 
# Tercer Hermano, 441 m 
# Primer Hermano, 438 m 
# Segundo Hermano, 437 m 
# Cabezo, 421 m 
# Alto de Martín Pastor, 400 m 
# Vallarcín, 358 m 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
Txirri (futbolaria)

**Fernando Quintanilla Barañano** (Barakaldo, Bizkaia, ), **Txirri** izengoitiz ezaguna, bizkaitar futbolari ohia da, erdiko atzelari moduan aritu zena. Álex Quintanillaren aita da.

## Jokalari ibilbidea 
*2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Bakearen baseliza (Cáceres)

**Bakearen baseliza** Cáceres hiriko erdigunean dagoen XVIII. mendeko baseliza da.

## Historia 
Baseliza Bujakoren dorrean itsatsita dago Cáceresko Alde Zaharraren harresien ondoan. 1750an eraiki zen Benedikto Nursiakoari eskainita zegoen pizkundetar kapera baten gainean. 1720an Bakearen Andre Mariaren Kofradiak apezpikuari tenplu bat eraikitzeko baimena eskatu zion; helburua zen bertan meza egitea arkupeetan ordez. Garai hartan mezatara egunero joan behar zen eta merkatu egunetan ere ohitura gordetzen zen. Horregatik, baselizak hori egiteko gertutasuna eskaintzen zuen.

## Ezaugarriak 
Aldapan egokitzeko baseliza arkitektura berezia du, mailaduna. Hiru erdi puntuko arku erakusten ditu, harrizko zutabeen gainean, horrela fatxada antolatuz. Multzoa Juan de Acedok egindako hesi artistiko batez itxia dago. Barruan, gangan margok eta mudejar gustuko apaingarriak ikus daitezke. Erretaulan Pedro Correak egindako Andre Maria haurtxoarekin irudi txiki bat dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cáceresko Plaza Nagusia
* Bujacoren dorrea

## Kanpo loturak 
* :Informazioa turistikoa.
Alfa-karoteno

**α-Karotenoa** karoteno mota bat da, naturan aurkitzen den bigarren ugariena, β-Karotenoaren ondoren.

## Egitura 
Tetraterpeno bat da eta mutur batean β-ionona eta bestean α-ionona ditu.

## Iturria 
Honako barazki hauetan aurkitzen da:
* Barazki hori-laranjak:
** Azenarioa: Iturri naguisa
** Batata
** Kuia
* Barazki berde ilunak:
** Brokolia
** Leka
** Ilarra
** Ziazerba
** Arbia
** Aza
** Uraza
** Ahuakatea

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Karotenoideak

## Kanpo estekak
Ionona

**Iononak** karotenoideen degradaziotik sortzen diren seskiterpenoak dira. Loreen olio usaintsuetan agertzen dira, arrosa oliotan adibidez, horregatik lurrinak eta elikagaien gehigarriak ekoizteko erabiltzen dira.

## Biosintesia 
α-Karotenoaren mutur ziklatu biak askatu eta ionona bihurtzen dira.

500px|erdian|thumb|Iononen biosintesia.

## Erreferentziak 
[280px|ezkerrera|thumb|[Basa-arrosaaren loretan ugariak dira iononak.]]

## Kanpo estekak
Guillermo Gortazar

**Guillermo Gortazar Etxeberria** (Gasteiz, ) arabar historialari eta politikaria da.

Madrilgo Complutense Unibertsitatean zuzenbidea ikasi ondoren, Bandera Roja eta Espainiako Alderdi Komunistaren kidea izan zen. Pilar del Castillo ezkontidearekin Estatu Batuetan izan ondoren, liberalago bilakatu eta 1990ean PPn sartu zen. *Alfonso XIII, hombre de negocios*, *Cuba: camino de Libertad. Discursos, textos y documentos 1990-2012* (2012) edo *El salón de los encuentros* (2016) argitaratu ditu.
Buskilgo mendilerroa

**Buskilgo mendilerroa** Nafarroa Garaian kokatuta dagoen mendilerro bat da. Bere punturik altuena La Sarrea mendia da, 650 metrorekin.

Mendilerroan dagoen Buskil mendiak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendiak 
# La Sarrea, 650 m 
# Tres Mugas, 647 m 
# Buskil, 638 m 
# Alto del Piedral, 621 m 
# La Campaña, 619 m 
# Alto de Santiago, 579 m 
# Otsondoa, 571 m 
# Alto de la Lobera, 578 m 
# Alto del Portillo del Sastre, 574 m 
# Altos del Monte, 539 m 
# Alto de Valdiferrer, 528 m 
# Alto de la Sierra, 522 m 
# Sierra Baja, 507 m 
# Alto de Las Cruces, 489 m 
# Santa Lucia, 485 m 
# Alto de Pingolotero, 463 m 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
Gamma-karoteno

**γ-Karotenoa** karoteno mota bat da.

## Egitura 
Tetraterpeno bat da, mutur bakarra ziklatua duena. γ-Karotenoa likopenoa ziklatuz lortzen da.

Belarjaleetan A bitamina bihur daiteke bigarren muturra ziklatuz eta bitan banatuz, baina bide metabolikoa oraindik ez da zehatz mehatz deskribatu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Karotenoideak

## Kanpo estekak
Zeta-karoteno

**ζ-Karotenoa** karoteno mota bat da.

## Egitura 
Tetraterpeno bat da. α-Karotenoak eta β-Karotenoak ez bezala muturrak ziklatu gabe ditu. Likopenoaren antz handia du baina 4 hidrogeno atomo gehiago ditu ζ-Karotenoak. Horrela beraz likopenoaren eta β-Karotenoaren arteko bitartekaria da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mergeluko mendilerroa

**Mergeluko mendilerroa** Nafarroa Garaian kokatuta dagoen mendilerro bat da. Bere punturik altuena Mergelu mendia da, 914 metrorekin.

Mendilerroan dagoen Mergelu mendiak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendiak 
# Mergelu, 914 m 
# Ollarmendi, 899 m 
# Mugarriberri, 897 m 
# Atume, 882 m 
# Eraso, 874 m 
# Epele, 873 m 
# Akordetagaña, 866 m 
# Hirumuga, 845 m 
# Muntegieta, 738 m 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
Scarecrow (1973ko filma)

***Scarecrow*** (euskaraz *Txorimalo*), 1973ko Jerry Schatzberg estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako drama film bat da. Gene Hackman, Al Pacino, Eileen Brennan eta Richard Lynch aktoreek antzeztu zuten.

1973ko Cannesko Zinemaldian Urrezko Palma irabazi zuen.

## Argumentua 
Max Millan (Gene Hackman) espetxetik atera berri den preso ohi adindu, liskarzale eta alproja berriz ere aske da. Errepidean, autostop egiten ari dela, Lionel Delbuchi (Al Pacino) noraezean dabilen eta bera baina gazteagoa den etxegabe xalo eta onbera ezagutuko du. Maxek Francisi Pittsburgh hirian martxan jarri nahi duen auto garbiketa negozioan bere sozio izateko eskeintza egingo dio, lanbide honekin ordurarteko bere mota guztietako espetxeetako egonaldiei amaiera eman nahi baidie. Lionelek eskeintza onartu eta une horretatik aurrera bi gizasemeek autostop eginez eta karga-trenetan bidaiatuz gora behera ugari biziko dituzte.

Diruz eskas dabiltzanez, Maxek Denver hirian bizi den Coley (Dorothy Tristan) arreba bisitatzea erabakiko du. Arrebaren etxean haren lagun lotsagabe eta erakargarria den Frenchy (Ann Wedgeworth) ezagutu eta oheratu egingo dira.

Max sortutako errepide borroka baten ondorioz, bera eta Lionel kartzelaratuak izango dira. Aske gelditzean, Lionelek Detroit hirian bizi den Annie (Penelope Allen) neskalagun ohiarekin kontaktatzen saiatuko da, hura iraganean haurdun lagata eta aita izatearen ardurak izuturik abandonatu baitzuen, ez izen ez sexurik ezagutzen ez duen bere haurra ezagutzeko ilusioaz.

Azkenean Lionelek Annieri telefonoz deitu eta Annie beste gizon batekin ezkondu eta bost urteko seme bat dutela jakingo du. Logikoki, Annie oraindik ere Lionelekin guztiz haserre dago bera eta bien haurtxoa abandonatu zituelako, eta Lionel katolikoa dela jakinik, bien haurra erdibitu aurretik abortatu egin zuela eta zitalki honakoa aipatuko dio: "Jaio ere ez zen egin. Ez zen inoiz bataiatua izan. Badakizu horrek zer esan nahi duen: bere arima ezin da zerura joan. Hori da zure semearen arimari egin zeniona, sasikumea, linbora bidali zenuen. Arima hori ezingo da inoiz zerura joango". "Albiste" hau entzun eta Anniek telefono deia moztean Lionel guztiz lurjota geldituko da. Halere, deuseren jakitun ez den Maxekin elkartzean Lionelek seme bat izateaz pozik dagoen aita gisa jokatuko du.

Handik gutxira, Lionel hiriko parke batean haur batzuekin jolasten ari dela ondoezik jarri, kolapso bat izan eta egoera katatoniko batean sartuko da. Lionel psikiatriko batean sartuko dute, eta han dela Maxek berau laguntzeko edozer gauza egingo duela ziurtatuko dio, ondoren Pittsburgh hirirako joan-itzuliko tren-txartel bat erosiko du.

## Aktoreak 
* Gene Hackman: Max Millan
* Al Pacino: Francis "Lionel" Delbuchi
* Eileen Brennan: Darlene
* Dorothy Tristan: Coley
* Ann Wedgeworth: Frenchy
* Richard Lynch: Riley
* Penelope Allen: Annie Gleason
* Richard Hackman: Mickey Grenwood
* Al Cingolani: Skipper
* Rutanya Alda: Akanpalekuko emakumea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Michael Olunga

**Michael Olunga** (1994ko Martxoaren 26a - ) Kenyako futbolaria da.

## Selekzio nazionala 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*
Olivier Boumal

**Olivier Boumal** (1989ko Irailaren 17a - ) Kamerungo futbolaria da.

## Selekzio nazionala 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*
Ryan De Vries

**Ryan De Vries** (1991ko Irailaren 14a - ) Zeelanda Berriko futbolaria da.

## Selekzio nazionala 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*
Alen Stevanović

**Alen Stevanović** (,  ahoskatua; Zürich, 1991ko urtarrilaren 7a - ) Serbiako futbolaria da.

## Selekzio nazionala 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*
Ahmed Yasser

**Ahmed Yasser Elmohamady Abd Elrahman** (; Doha, 1994ko maiatzaren 17a - ) Qatarko futbolaria da.

## Selekzio nazionala 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*
Theerathon Bunmathan

**Theerathon Bunmathan** ((, *Thirathon Bunmathan*,  ahoskatua), normalean **Aum** (, *Um*,  ahoskatua) deitua, Bangkok, 1990eko otsailaren 6a - ) Thailandiako futbolaria da.

## Selekzio nazionala 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*
Joan Oumari

**Joan Oumari** (Berlin, 1988ko abuztuaren 19a - ) germano-libanoar futbolaria da.

## Selekzio nazionala 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*
Townland

[eskuinera|250px|thumb|[Thurles parrokiako 46 townland eremuak, Tipperary konderrian.]]
**Townland**, irlanderaz **baile fearainn** eta Ulsterko eskozieraz **toonlann**, Irlandako eremu banaketa txiki bat da. Jatorria Irlanda gaelikoan du, normaniar inbasioaren aurretik, horregatik townland gehienek irlanderazko jatorrizko izenak dituzte. Halere, normandiar kolonizazio eta banaketen izenak eta mugak dituzten zenbait townland ere badaude, edota gerora Ordnance Survey Ireland erakundeak sortuak.

1911an populatutako townland kopurua 60.679koa zen, 2014an Irlandako Leku Izenen datubaseak 61.098 zenbatu zituen, populatu gabekoak ere kontuan hartuz, hauetako gehienak uharte txikiak.

## Kanpo estekak
Le Milieu

[thumb|[Jules Bonnot lehenengo frantziar gaizkile-taldeetako baten sortzailearen polizia-fitxa.]]

**Frantziako krimen antolatua** hiri nagusietan- Marseilla, Grenoble, Paris eta Lyon- jarduten du. Gaizkile taldeei **frantziar mafia** - eta kideei ***les beaux voyous*** (eusk: "ohorezko gizonak") - edo ***Le Milieu*** (frantsesez  ahoskatua; eusk: "azpimundua") diete.

1900eko hamarkadatik 1930eko hamarkadaren amaieraraino, *Le Milieu*ren eginkizun nagusiak prostituzioa, apustuak, lapurreta eta bahiketak ziren. Gero, 1940ko eta 1970eko hamarkaden artean, bankuen lapurretei, droga-trafikori eta kontrabandoari ekin zioten. 1980ko hamarkadan bankuen lapurreta handiak berpiztu ziren. 1990 eta 2000 artean, estortsioa Marseillatik Aix-en-Provence eta Kosta Urdinera zabaldu zuten. 2002tik aurrera, estortsioaz gain, faltsutzeari eta finantza-delituei ere ekin zizkion.

Egun *Le Milieu*ren talderik nabarmenena korsikar mafia da, Marseillako *Unione Corse* eta uharteko *Gang de la Brise de Mer* korsikar talde nagusiak izanda.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Santeko espetxea

**La Santeko espetxea** Parisko izen bereko karrikan dagoen espetxea da, Montparnasse auzoan dagoena. Joseph Auguste Émile Vaudremer arkitektoak diseinaturik, 1863 eta 1868 artean eraiki zuten.

## Preso ospetsuak 
* Guillaume Apollinaire
* Alén Diviš
* Paul Gorguloff - Paul Doumer presidentearen hiltzailea
* Jacques Fesch
* Jérôme Kerviel
* Arsène Lupin (fikziozko pertsonaia)
* Jacques Mesrine
* Fantômas (fikziozko pertsonaia)
* Francesc Macià
* Lucio Urtubia - anarkista
* Maurice Papon
* Marcel Petiot
* Ilich Ramírez Sánchez, "Carlos", "Chacal".
* Issei Sagawa
* Victor Serge
* Bernard Tapie
* Cheb Mami

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ilich Ramírez

**Ilich Ramírez Sánchez** ( ahoskatua; Michelena, Táchira, ), **Carlos Txakala** deitua, venezuelar terrorista da, hasieran Palestinaren Askapenerako Herri Frontearen eta gero bere taldearen kidea. Egun Frantzian bizitza osorako espetxe zigorra jasaten du.

Marxista–leninista sutsua, Ramírez Sánchez bere garaiko terroristarik ospetsuenetariko bat izan zen. 1975ean LPEEren Vienako egoitzaren setioa zuzendu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frederick Forsyth

**Frederick McCarthy Forsyth** (Ashford, Kent,  – Jordans, Buckinghamshire, 2025eko ekainaren 9a) ingeles eleberrigile, Daily Express egunkarirako kazetaria eta espioia izan zen. Thriller asko idatzi ditu, nabarmenenak *The Day of the Jackal*, *The Odessa File*, *The Fourth Protocol*, *The Dogs of War*, ''The Devil's Alternative*, *The Fist of God*, *Icon*, *The Veteran*, *Avenger*, *The Afghan*, *The Cobra* eta *The Kill List'' izanda.

Bere lanak normalean best-sellerren zerrendetan agertzen dira eta dozena bat inguru film bilakatu dituzte. Guztira 70 milioi alde baino gehiago saldu ditu.

## Lanak 
## Erreferentziak
Britainiar Inperioko Ordena

**Britainiar Inperioko Ordena txit garaia** () britainiar zaldun-ordena da, arte eta zientziatan ekarpenak, gizaldeko elkartekin lanak eta funtzio publikozko kanpoko gizarte-lana saritzen dituena. Jurgi V.a Erresuma Batukoak 1917ko ekainaren 4an ezarri zuen eta bi maila (zibil eta militarra) eta bost gradu ditu:

* Britainiar Inperioko Ordenaren Gurutze Handiko zaldun edo dama (GBE)
* Britainiar Inperioko Ordenaren zaldun edo dama komendadorea (DBE)
* Britainiar Inperioko Ordenaren komendadorea (CBE)
* Britainiar Inperioko Ordenaren ofiziala (OBE)
* Britainiar Inperioko Ordenaren kidea (MBE)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Preludio

[250px|thumb|[Chopinen '15. Preludioa']]
[250px|thumb|[Alexander Nikolaievitx Scriabin|Scriabinen 'Preludioa Opus 11 Sol bemol handian: Lento']]
**Preludioa** () musika lana da, beste musika lan luzeago baten sarrera gisa jotzen dena, adibidez, eliz-ospakizun baten aurretik, edo fuga, suitea edo horien gisako musika lan baten aurretik.

## Historia 
XV. eta XVI. mende hasierako preludioak lan laburrak ziren, giltzadi instrumentuetarako idatziak, estilo librean. 1650. urte inguruan musikagileak preludioa beste musika lan batzuetan tartekatzen hasi ziren. Louis Couperinek suiteen sarrera moduan erabili zuen. Haendelek, berriz, inprobisaziozko preludioa erabili zuen, eta Bachek preludio eta fuga elkarketa. XIX. mendean, Chopin izan zen preludiogile nagusia. Aipagarriak dira, orobat, Scriabin (90 preludio), Debussy (24, bi liburutan) eta Rakhmaninov.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Desert Legion

***Desert Legion*** (euskaraz *Basamortuko Legioa*), 1953ko Joseph Pevney estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako abentura film bat da. Technicolor formatuan filmatua izan zen eta Alan Ladd, Richard Conte eta Arlene Dahl aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Paul Lartal (Alan Ladd) Frantziako Atzerritar Legioaren legionaria ezusteko eraso batetik mirariz bizirik atera berri da, eta basamortuan harat-honata ibili ostean, Morjana (Arlene Dahl) printzesa ederraren gobernupeko ametsezko erresuma batean esnatuko da. Bertan, egunak maitagarri ipuin bat bailitzan bezala ederki asko igaroko ditu, baina bere militar postura itzultzean, bere legionario kideek ez diote hark jazo zaionari buruz azaldutakoak sinistuko.

## Aktoreak 
* Alan Ladd: Paul Lartal
* Richard Conte: Crito Damou / Omar Ben Khalif
* Arlene Dahl: Morjana
* Akim Tamiroff: Plevko kaporala
* Oscar Beregi: Si Khalil (edota Oscar Berefi)
* Leon Askin: Vasil maiorra
* Anthony Caruso: Messaoud tenientea
* George J. Lewis: Lopez tenientea
* Sujata Rubener: Dantzaria (Sujata bezala)
* Asoka Rubener: Dantzaria (Asoka bezala)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Errepublikaren Kontseilu

**Errepublikaren Kontseilua** (katalanez "*Consell per la República*") 2018ko urrian aurkeztu zen Kataluniako erakunde pribatua da, Belgikako legearen arabera eratua, 2017ko urriaren 27an aldarrikatu zen Kataluniako Errepublika gauzatu nahi duena . Carles Puigdemont da bere presidentea.

Nazioarteko aurkezpena 2018ko abenduaren 8an egin zuten Bruselan Puigdemontek berak, Quim Torrak, Toni Comínek, Clara Ponsatík, Lluis Puigek eta Meritxell Serretek 

Kataluniako independentziaren alde lan egiteaz gain, Kontseiluak eskubide zibil eta politikoen defentsa sustatzen du.

Erbesteko gobernu gisa jardungo du hein batean Kontseiluak, lan politikoa egingo baitu, baina beti Kataluniako Generalitateko gobernuarekin batera . Presidenteaz gain, erakundeak 7 kide ditu, eta bere zereginen artean katalan errepublika berriaren konstituzioa idaztea dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Errepublikaren Kontseiluaren webgunea
Limes Germanicus

[300px|eskuinera|thumb|[Erromatar Inperioaren *limes germanicus* (lerro gorria).]]
**Limes Germanicus** (euskaraz *Germaniar Muga*), edo Germaniako *limes*a,  83 eta 260. urteen artean Antzinako Erromako Germania Beherea, Germania Garaia eta Rhetiaren mugak ezartzen zituen defentsa lerroa zen, Erromatar Inperioak eraikia, hartatik kanpo eta aske bizi ziren germaniar herrietatik defendatzearren.

Muga hau Ipar Itsasoaren kostaldean, Rhin ibaia itsasoratzen zen lekutik hasi, Katwijk herbeheretar udalerri inguruan, eta Danubio ibai bazterreko Regensburg bavariar udalerrira hedatzen zen.

## Ezaugarriak 
thumb|Kanpamendu iraunkor bateko ate nagusia. Hessen egin duten erreplika.
[thumb|Dorre baten berreraikitzea, Rainau-Buch ([Baden-Württemberg, Alemania)]]
Zaintzako 900 postu eta 120 gaztelu ditu. Goi eremuko *limes* germanikoa Erdialdeko Europako monumentu arkeologikorik ikusgarrienetako bat da, eta UNESCOren "Erromatar Inperioaren Mugak" Mundu Ondarea da 2005az geroztik. Neustadt-Bad Göggingetik, Germaniako *Limeasari* Danubioko Limesak jarraitzen dio —hori ere Gizateriaren Ondarea da 2021etik— Passauraino.

*Limes Germanicus*-a honela banatuta zegoen:

* Behe Germaniakoa (iparraldekoa), Ipar Itsasotik hedatzen zena Katwijken, Herbehereetan, Rin ibian zehar. 400 km luze zen.
* Goi Germaniakoa (hegoaldekoa) Rheinbrohl-en (Neuwied barrutian) hasten zen, Taunus mendikatearen gainean meno ibairaino (Hanau ekialdera), gero Meno ibaia jarraituz Miltenberg-era, eta Osterburkenen-dik (Neckar-Odenwald distritua) hegoaldera, Lorch-erainoa (Ostalbkreis), 70 bat Km.ko  lerro ia perfektua marraztuz.
* Rhetiako limesa. Lorchetik Einingera (Kelheim-etik gertu) Danubion ekialdera hedatzen zena.
* Guztira 568 km luze zen. Gutxienez 60 gaztelu eta 900 zaintza-dorre zituen.

## Historia 
Goi-Germaniako *Limesaren* alderik zaharrena Domizianok sortu zuen, K.o. 85. urtearen inguruan, Rhin ibarraren eta Taunus mendien artean. Hadriano iritsi arte (117-138) patruilek kontrolatzen zuten muga eta egurrezko zaintza-dorreek zelatatzen zuten. Hadrianok *limesa* ixteko oholesiez osatutako sistema bat diseinatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rygar

***Rygar***, 1986ko Tecmo japoniar bideo-joko konpainiaren arkade bat da. Jatorriz, **Warrior of Argus** (japonieraz アルゴスの戦士 *Arugosu no Senshi*, euskaraz *Argusko gerlaria*) izenburupean argitaratu zen.

Arkade makina aretoetan arrakasta handia izan zuen.

2002an arkade honetan oinarritutako *Rygar: The Legendary Adventure* 3-D bideo-jokoa PlayStation 2 eta Wii kontsolentzako bertsioa argitaratu zen.

## Kanpo estekak 
* *Rygar* arkade jokoa osorik ikusgai, Youtube.com
Arrokoth

**(486958) Arrokoth** (izen ofiziala izan arte **2014 MU69** edo **Ultima Thule** ere deitua) Kuiperren gerrikoan dagoen Neptunoz haraindiko objektu bat da. Espazio zunda batek inoiz bisitatutako objekturik urrunena da. Ukipen-bitarra da, hau da, grabitateak elkar ukitzeraino erakarri eta elkarri lotuta geratutako bi gorputzez osatua dago. Gorputzik handienak ("Ultima" deitua) txikienak ("Thule" deitua) baino hiru aldiz bolumen handiagoa du. 30 kilometro inguruko diametroa du. Bere periodo orbitala 298 urtekoa da, eta eszentrikotasun eta makurdura orbitala oso baxua da. Ondorioz Kuiperren gerrikoko objektu klasikotzat hartzen da, eta uste denez ez du izan perturbazio handirik eta krater gutxi izango ditu. 

2014ko ekainaren 26an aurkitu zuten Hubble Espazio Teleskopioa erabilita, Kuiperren gerrikoko objektuen bilaketa programa baten baitan. *New Horizons* misioarentzat helburu bat izan zitekeela erabaki zen, 2014 OS393 eta 2014 PN70 objektuen aurretik. 

## Izena 
Arrokoth Powhatan algonkin herriaren hizkuntza *zeru* esan nahi du 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Donald Where's Your Troosers?

'''''Donald Where's Your Troosers?'''* (euskaraz *Donald Non Zaudek Hire Galtzak?*), Eskoziako umorezko abesti herrikoi bat da. Hitzak Andy Stewart musikariak idatzi eta doinua Neil Grant musikariak konposatu zuen. 1960an hit gisa agertu eta 1961eko *A Scottish Soldier* diskoaren barnean argitaratu bezain azkar, Erresuma Batuko abesti sailkapenetako 37. postura eta Kanadako 1. postura iritsi zen. 1989an berrargitaratua izan zen.

Abestiak gaitzat galtzak jantzi beharrean kilt gonaz jantzita agertzen den Donald izeneko eskoziar gizasemea du.

## Kanpo estekak 
* *Donald Where's Your Troosers?'' abestiaren The Irish Rovers taldearen bertsioa entzungai, Youtube.com
Juduen kanporatzea

thumb|derecha|500px|1100 eta 1600 artean Europan eman ziren komunitate juduen kanporatzea
**Juduen kanporatzea** hitz horiek historiografian, Erdi Aroan eta Aro Modernoan eman ziren juduen komunitateen aurkako kanporatze prozesuak adierazten ditu. Kanporatze horiek erresuma kristauetan zein musulmanetan eman ziren. Aipatutako garai horiek aurretik Antzinako Erroman Klaudio enperadoreak (K. a. 10eko abuztuaren 1a - K. o. 54ko urriaren 13a) gauza bera egin zuen.

Juduen kanporatzea eta diaspora ez dira kontzeptu sinonimoak.

## Kanporatze nagusiak 
## Erreferenziak 
## Ikus, gainera 
* Diaspora

## Kanpo estekak
Ioseba Fernández

**Ioseba Fernández** (Iturmendi, 1989ko urriaren 22a) lerroko abiadura-patinatzailea da, Birritan txapelduna mundu mailan eta 9tan Europa mailan.

## Biografia 
4 urtez oparitu zizkioten lehen patinak. Iturmendiko frontoian hasi zen patinatzen, hasieran lehengusinarekin batez ere. Patinatzen irakasten du.

## Palmaresa 
=== Munduko txapelketa
* Munduko txapeldunordea junior 1000m 2006
* Espainiako txapelduna 9 aldiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Munduko jokoen Nazioarteko Elkartearen webgunea: Fitxa
Socialite

***Socialite*** hitza anglizismoa da, normalean gizarte-ekintzetan eta gertaeretan dabiltzan goi-klaseko pertsonak definitzeko erabilia, familia aberatsekak edo aristokratak direnak. Ekintza publikoak mota askotakoak izan daitezke: ospakizun pribatuak, moda-desfileak, ongintzako festak, bazkariak, jaialdiak eta eliteko bestelako gertaerak. Jende ospetsua da, publikoan askotan agertzen direlako, gizonezkoak zein emakumezkoak, baina gehienbat, emakumeak. Ohikoa da haien ospea produktuak zabaltzeko erabiltzea.

## Historia 
Jatorriz *socialite* hitza ingelesetik dator, baina askotan frantsestzat jo izan da eta, horren ondorioz, *socialité* moduan idatzi.

## Socialite ospetsuak 
* Juliette Récamier
* Béatrice de Rothschild
* William Randolph Hearst
* Marie-Laure de Noailles
* Hugh Hefner
* Peggy Guggenheim
* Jean Cocteau
* Diane von Fürstenberg
* Andy Warhol
* Isabel Pell
* Jacques Chazot
* Mona Bismarck
* Stéphane Bern
* Dina Alma de Paradeda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Javier Garisoain

**Francisco Javier Garisoain Otero** (Iruñea, 1969ko azaroaren 9a) nafar politikaria da, Elkarte Tradizionalista Karlista alderdiaren idazkari nagusia (ofizialki eta gazteleraz CTC edo *Comunión Tradicionalista Carlista*). Telebistan eta gizarte sareetan presentzia nabaria du. Ogibidez liburu-saltzaile eta editorea da, eta idazlea eta poeta afizioz. Lau seme ditu.

## Biografia 
### Ibilbide politikoa 
Gaztetatik militante karlista izandakoa da, bere gurasoak, Miguel Angel eta Maria Eugenia, halakoak izaki. Bi anai apaiz ditu, eta bi arreba moja.

Garisoainek ardurazko karguak izan ditu Nafarroa Garaiko mugimendu monarkikoan, bai *Cruz de Borgoña* gazte-elkartean zein CTC alderdiko Gobernu-Batzordean. 2007tik, azken honen idazkari nagusia da.

Erregio-mailan hainbat ekimen bultzatu ditu, horien artean:

* Bizitzaren aldeko Nafar Koordinakundeko bozeramailea.
* Nafarroako Txapelzaleen fundatzailea.
* Gurutzearen Zaldun Bolondresen Anaitasunaren priorea.

### Ibilbide literario eta akademikoa 
Garisoain Historian lizentziatua da Nafarroako Unibertsitatearengatik (1992). Karlismoarekin lotutako ekimenetan parte hartzen du:

* Ignacio Larramendi Fundazioaren Karlismoaren Historiaren Nazioarteko Sariaren epaimahaiko kidea da.
* Nafarroako Ikasketa Historikoen Sozietateko kidea da.
* Lizarrako Karlismoaren Historiako Museoaren Aholkularitza Batzordeko kide ohia da.

Hedabideetan eta sare sozialetan interesduna, hainbat ekimenetan parte hartzen du:

* *Plaza del Castillo* hedabideen-elkarteko kidea da.
* *Navarra Confidencial* egunkari digitalaren fundatzaile kidea da, Nafarroako lehena alor digitalean.
* *AHORA información* egunkari digitaleko zuzendaria da, non bere blog propioa daukan: *No todo es política*.

## Idazlanak 
*  *Sonetos variopintos* (2001).

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
### Bideoak 
*  *La defensa de la familia ante el estado moderno*. Garisoainen konferentzia.
*  Garisoainen interbentzioa ETBn.
*  Garisoaini elkarrizketa *Radio María* irratian (2013-I-28).

### Elkarrizketak prentsan 
*  Javier Garisoain: «Un estado confesionalmente católico sería mucho más tolerante con otras creencias» - *www.infocatolica.com*

### Bestelakoak 
*  Batasun Tradizionalista Karlistaren webgunea.
*  Bizitzaren Aldeko Nafar Koordinakunearen bloga (2009ra arteko sarrerak).
*  Javier Garisoainen bloga
*  *Navarra Confidencial* egunkariaren gunea.
San Migel eliza (Hildesheim)

**San Migel eliza** () Alemaniako Hildesheim hiriko eliza erromanikoa da.

1001 eta 1031 artean eraiki zuten, estilo erromanikoa jarraituz. 1542an luterano bilakatu arren, beneditarrek bere kripta erabili zuten 1803ra arte. 1945eko martxoaren 22an bonbardatu eta erabat hondatu zuten, beraz, 1950eko hamarkadan berreraikia izan zen. UNESCOk 1985ean Erdi Aroko eliza hau Gizateriaren Ondarearen zerrendan sailkatu zuen.

## Kanpo estekak
Carlos Humberto Romero

**Carlos Humberto Romero Mena** (Chalatenango, El Salvador, 1924ko otsailaren 29a - San Salvador, 2017ko otsailaren 27a) salvadortar militar eta politikaria izan zen. El Salvadorko presidentea izan zen 1977tik 1979ra. 1979ko urriaren 15ean estatu-kolpe erreformistagatik baztertu zen.
Kim Carnes

**Kim Carnes** (Los Angeles, 1945eko uztailaren 20a) estatubatuar musikari eta egile abeslaria da. Bere abestia ezagunena *Bette Davis Eyes* da.

## Diskografia 
### Estudioko albumak 
* 1971: *Rest on Me*
* 1975: *Kim Carnes*
* 1976: ''Sailin'*
* 1979: *St. Vincent's Court*
* 1980: *Romance Dance*
* 1981: *Mistaken Identity*
* 1982: *Voyeur*
* 1983: *Café Racers*
* 1985: *Barking at Airplanes*
* 1986: *Light House*
* 1988: *View from the House*
* 1991: *Checkin' Out the Ghosts*
* 2004: *Chasin' Wild Trains*

### Besteak 
**Zuzenekoa**
* 1999: Live at Savoy, 1981

**Bildumak**
* 1987: *The Classic Collection*
* 1993: *Gypsy Honeymoon: The Best of Kim Carnes*
* 1996: *To Love Somebody*
* 2004: *The Best of Kim Carnes*
* 2011: *Essential''
Danny Carvajal

**Danny Carvajal** (1989ko Urtarrilaren 8a - ) Costa Ricako futbolaria da.

## Selekzio nazionala 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*
Cojedes

**Cojedes** Venezuelako erdialdean dagoen estatu bat da. Bere hiriburua San Carlos da. 14.800 kilometro koadro ditu eta 322.843 biztanle.

## Kanpo estekak
Bird Box (filma)

***Bird Box*** 2018ko Susanne Bier daniar zinema zuzendariaren thriller post-apokaliptiko film bat da. Josh Malermanen izen bereko eleberrian oinarritzen da. Bertan, Sandra Bullock, Trevante Rhodes, Jacki Weaver, Rosa Salazar, Danielle Macdonald, Lil Rel Howery, Tom Hollander, BD Wong, Sarah Paulson, Colson Baker eta John Malkovichek antzeztu zuten.

AFI Fest zinemaldian estreinatu zen 2018ko azaroaren 12an.

## Argumentua 
Lur planetaren inbasio estralurtar latz baten ostean, emakume bat eta bere bi seme-alabak errekan behera doaz, begiak estalita dituztela, horrela izaki estralurtarrekin topo egitea saihestu nahian. Gauza bat bakarrik da jakina inbaditzaile misteriotsuari buruz: ikusten baduzu, zure buruaz beste egiten duzu. Malorie eta bi seme-alabak ihesian doaz erreka emaritsu eta gaitzetik zehar, babeslekua dirudien leku bakarraren bila.

## Aktoreak 
* Sandra Bullock: Malorie Hayes
* Trevante Rhodes: Tom
* Jacki Weaver: Cheryl
* Rosa Salazar: Lucy
* Danielle Macdonald: Olympia
* Colson Baker: Felix
* Lil Rel Howery: Charlie
* Tom Hollander: Gary
* BD Wong: Greg
* Pruitt Taylor Vince: Rick
* Sarah Paulson: Jessica Hayes
* John Malkovich: Douglas
* Vivien Lyra Blair: "Neska"/Olympia
* Julian Edwards: "Mutila"/Tom
* Parminder Nagra: Dr. Lapham
* Rebecca Pidgeon: Lydia
* Amy Gumenick: Samantha
* Taylor Handley: Jason
* Happy Anderson: Errekako gizona
* David Dastmalchian: Begiluze txistularia
* Keith Jardine: Begiluze garrasigilea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Delta Amacuro

**Delta Amacuro** Venezuelako ekialdean dagoen estatu bat da. Bere hiriburua Tucupita da. 40.200 kilometro koadro ditu eta 2011n 167.522 biztanle zituen.

## Kanpo estekak
Falcón

**Falcón** Venezuelako mendebaldean dagoen estatu bat da. Bere hiriburua Coro da. 24.800 kilometro koadro ditu eta 2015ean 1.029.638 biztanle zituen.

## Kanpo estekak
Guárico

**Guárico** Venezuelako erdialdean dagoen estatu bat da. Bere hiriburua San Juan de Los Morros da. 65.000 kilometro koadro ditu eta 2011n 746.174 biztanle zituen.

## Kanpo estekak
Lara (estatua)

**Lara** Venezuelako mendebaldean dagoen estatu bat da. Bere hiriburua Barquisimeto da. 19.800 kilometro koadro ditu eta 2017an 2.234.763 biztanle zituen.

## Kanpo estekak
Miranda (estatua)

**Miranda** Venezuelako iparraldean dagoen estatu bat da. Bere hiriburua Los Teques da. 7.950 kilometro koadro ditu eta 2011n 2.665.596 biztanle zituen.

## Kanpo estekak
Nueva Esparta

**Nueva Esparta** Venezuelako ipar-ekialdean dagoen estatu bat da. Bere hiriburua Porlamar da. 1.150 kilometro koadro ditu eta 2011n 490.500 biztanle zituen.

## Kanpo estekak
Sucre (estatua)

**Sucre** Venezuelako ekialdean dagoen estatu bat da. Bere hiriburua Cumaná da. 11.800 kilometro koadro ditu eta 2015en 1.039.017 biztanle zituen.

## Kanpo estekak
Portuguesa

**Portuguesa** Venezuelako mendebaldean dagoen estatu bat da. Bere hiriburua Guanare da. 15.200 kilometro koadro ditu eta 2015en 897.104 biztanle zituen.

## Kanpo estekak
La Guaira (estatua)

**La Guaira** —2019. urtea arte **Vargas** izenez ezaguna— Venezuelako iparraldean dagoen estatu bat da. Hiriburua La Guaira du. 1.497 kilometro koadro ditu, eta 2011n 352.087 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urrezko Ardi-larruaren Ordena

**Urrezko Ardi-larruaren Ordena** (; ) zaldun-ordena katolikoa da, 1430ean Filipe III.a Borgoinakoak Brujasen ezarri zuena. Egun, Ordenak bi adar ditu: Espainiakoa eta Austriakoa eta, hurrenez hurren, maisu-handiak Felipe VI.a Espainiakoa eta Christoph Schönborn kardinala dira.

Bere historian 1.200 kide baino ez ditu izan eta munduko zaldun-ordenarik esklusiboena da.

## Intsigniak 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak