Beltxarga

**Beltxargak** ***Cygnus*** generoko hegaztiak dira, Anatidae familiaren barruan. Beltxargen ahaide hurbilenak antzarak eta ahateak dira. Beltxargak antzarrekin biltzen dira Anserinae azpifamilian, non Cygnini leinua osatzen duten. Batzuetan, azpifamilia bereizitzat hartzen dira, Cygninae.

Sei beltxarga espezie daude gaur egun eta, gainera, bada *Coscoroba coscoroba* izeneko espezie bat, jada benetako beltxargatzat hartzen ez dena. Beltxargak bizitza osorako elkarrekin bizi ohi dira, nahiz eta batzuetan "dibortzioa" gertatzen den. Banaketa hau, batez ere, habia egiteko ezintasunaren ondoren eta bikotekide bat hiltzen denean ematen da. Geratzen den beltxarga beste batekin elkartuko da. Errunaldi bakoitzeko arrautza kopurua hiru eta zortzi artekoa da.

## Deskribapena 
Beltxargak Anatidae uretako hegaztien familiako kide handienak dira eta hegazti hegalari handienen artean daude. Bizirik dauden espezie handienek, beltxarga arrunta, beltxarga tronpetaria eta beltxarga oihularia barne, 1,5 m baino gehiagoko luzera har dezakete eta 15 kg baino gehiago pisatu. Beren hego-luzera 3,1 metrotik gorakoa izan daiteke. Lotura estua duten antzarrekin alderatuta, askoz handiagoak dira eta hankak eta lepoa proportzionalki handiagoak dituzte. Helduek ere lumarik gabeko orban bat dute begien eta mokoaren artean. Sexuak antzekoak dira lumajean, baina arrak, oro har, emeak baino handiagoak eta astunagoak dira. Garai guztietako beltxarga espezierik handiena *Cygnus falconeri* izan zen, Malta eta Siziliako uharte mediterraneoetan aurkitutako fosilek erakusten duten beltxarga erraldoi ez-hegalaria. Bere desagerpena muturreko klima gorabeheren edo harrapari eta lehiakide nagusien etorreraren ondorio izan zela uste da.

Ipar hemisferioko beltxarga espezieek lumaje zuri garbia dute, baina hego hemisferioko espezieek zuria eta beltza nahasten dituzte. Australiako beltxarga beltza (*Cygnus atratus*) guztiz beltza da, hegaletako luma zuriak izan ezik. Hego Amerikan bada lepo beltzeko gorputz zuridun beltxarga (*Cygnus melancoryphus*). Beltxarga arrunta eta lepo beltzekoaren kasuan, bi sexuek koskor haragitsu bat dute goiko baraileko mokoaren oinarrian, protuberantzia bezala ezagutzen dena; arretan handiagoa eta urtaroaren arabera aldatzen dena.  

## Banaketa eta joan-etorriak 
[thumb|256x256px|[Beltxarga oihulari|Beltxarga oihulariek Islandia, Groenlandia, Eskandinavia eta Errusiako iparraldetik Europa, Erdialdeko Asia, Txina eta Japoniara migratzen dute.]]
Beltxargak, oro har, giro epeletan egoten dira, eta gutxitan tropikoetan. Beltxarga talde bati saldoa edo andana esaten zaio hegaldian. Lau espezie daude Ipar hemisferioan, espezie bat Australian, beste bat Hego Amerikako hegoaldean eta, azkenik, dagodesagertutako bat Zeelanda Berrian eta Chatham uharteetan. Asia tropikalean, Erdialdeko Amerikan, Hego Amerikako iparraldean eta Afrika osoan ez dago beltxargarik. Espezie bat, beltxarga arrunta, Ipar Amerikan, Australian eta Zeelanda Berrian sartutako espeziea izan da (espezie aloktonoa).

## Portaera 
[ezkerrera|thumb|289x289px|Beltxarga [Gorteatze|gorteatzen Danubion. ]]
Beltxargak uretan eta lehorrean elikatzen dira. Belarjaleak besterik ez dira ia, baina uretako animalia gutxi jan ditzakete. Uretan, elikagaia igoz edo plisti-plasta eginez lortzen dute, eta beren dieta landare urtarren eta urpekoen sustrai, tuberkulu, zurtoin eta hostoek osatzen dute. 

"Dibortzioa", oso gutxitan bada ere, gertatzen da. Beltxarga arruntei buruzko azterlan batek erakutsi du ugaltzeko arrakasta duten bikoteen %3a banatzen dela, ugaltzeko ezintasuna dutenen arteko zenbatekoa %14ra igotzen den heinean. Bikote-loturak urte osoan mantentzen dira, baita beltxarga txistularia bezalako espezie taldekoi eta migratzaileetan ere. 
[thumb|259x259px|[Beltxarga arrunt|Beltxarga arrunt batek argazkilari bat mehatxatzen du Tōyakon, Hokkaidōn (Japonia).]]
Beltxargen habiak lurrean kokatzen dira, uretatik hurbil, eta metro bateko zabalera dute. Beste ahate eta antzara asko ez bezala, arrak habia egiten laguntzen du eta txitatzeko ere txandakatzen da emearekin. Ahate txistulariekin batera, beltxargak dira hori egiten duten anatido bakarrak. Arrautzen batez besteko tamaina (beltxarga arruntena) 113x74 mm-koa da, 340 gramo inguruko pisua dute eta lau eta zazpi izaten dira errunaldi bakoitzean. Inkubazio-aldia hogeita hamalau eta berrogeita bost egun bitartekoa da. 

Beltxargak beren habien oso babesleak dira. Beren txitoentzat mehatxutzat jotzen duten edozer erasotuko dute, gizakiak barne. Gizon bat mota honetako eraso batean itota hil zela susmatzen da. Beltxargen portaera erasokor intraespezifikoa portaera interespezifikoa baino maizago agertzen da, janaria eta babesa lortzeko orduan. Beste espezie batzuekiko erasoa Bewickeko beltxargetan (*Cygnus columbianus bewickii*) agertzen da. 

## Espezieak 
* *Cygnus olor* - Beltxarga arrunta
* *Cygnus cygnus* - Beltxarga oihularia
* *Cygnus buccinator* - Beltxarga tronpetaria
* *Cygnus columbianus -* Beltxarga txistularia
** *Cygnus columbianus columbianus* 
** *Cygnus columbianus bewickii* 
* *Cygnus atratus -* Beltxarga beltza
* *Cygnus melancoryphus* - Lepo beltzeko beltxarga

## Irudi-galeria 

Fitxategi:Mute Swan Emsworth2.JPG|Beltxarga arrunta (*Cygnus olor*)
Fitxategi:Whooper Swan (Cygnus cygnus) (1).jpg|Beltxarga oihularia (*Cygnus cygnus*)
Fitxategi:Trumpeter Swan (Cygnus buccinator) (3).JPG|Beltxarga tronpetaria (*Cygnus buccinator*)
Fitxategi:Tundra Swan (Cygnus columbianus) (8571142484).jpg|*Cygnus columbianus columbianus*
Fitxategi:Cygnus bewickii at Beijing Zoo.JPG|*Cygnus columbianus bewickii*
Fitxategi:Black Swan in Australia.JPG|Beltxarga beltza (*Cygnus atratus*)
Fitxategi:Cygnus melancoryphus -Puerto Natales, Patagonia, Chile-8.jpg|Lepo beltzeko beltxarga (*Cygnus melancoryphus*)

## Kulturan 
### Europar motiboak 
Kultura-alderdi askok Europako beltxarga arruntari egiten diote erreferentzia. Agian beltxarga bati buruzko istorio ezagunena "Ahatetxo itsusia" ipuin klasikoa da. Beltxargak maitasunaren edo fideltasunaren sinbolo dira askotan, harreman iraunkorrak eta itxuraz monogamoak dituztelako. Horren adibide dira Lohengrin eta Parsifal beltxargekin lotutako Wagnerren opera ospetsuak.

### Elikagai gisa 
Beltxarga haragia luxuzko elikagaitzat hartzen zen Ingalaterran, Ingalaterrako Elisabet I.aren erregealdian. Garai hartakoa da labean egiteko zisne-errezeta hau: "Beltxarga bat laberatu, xukatu eta hezurrak kendu, eta egosi, gero piperbeltza, gatza eta jengibrearekin oso ondo ondu, gero txerri gurinarekin jarri, eta zekale-pastazko zerraldo sakon batean jarri gurin askorekin, itxi eta laberatu oso ondo, eta labetua dagoenean, bete aireztapen-zuloa gurin urtuarekin, eta horrela gorde, haragi-pastelarekin egiten duzun bezala." 

*Andre Mariaren Ermandadeak*, Erdi Aroaren amaieran 's-Hertogenboschen izan zen kofradia erlijiosoak, 'zinpeko kideak' zituen, 'beltxarga anaiak' ere deituak, urteroko oturuntzarako beltxarga bat ematen zutelako.

### Heraldika 

Fitxategi:Joutseno.vaakuna.svg|Beltxarga bat, Joutsenoko armarrian irudikatua, Hego Kareliako antzinako udalerri bat (Finlandia).
Fitxategi:Herb Łabędź 1.svg|"Łabędź" (beltxarga polonieraz) poloniar-lituaniar armarria da, Poloniako szlachta eta Lituaniako Bajorai askok (nobleek) erabili zutena, Bi Nazioen Errepublikapean (Poloniar-Lituaniar Batasuna). Hemengo aldaera hau Henryk Sienkiewicz idazlearen familiaren armarria da.
Fitxategi:CHE Horgen COA (Ziegler).svg|Suitzako Horgen udalerriak beltxarga baten irudia erabiltzen du bere banderan. Beltxargak hiriaren kokapena sinbolizatzen du Zürich aintziran, baita Horgenen izaera politikoa ere, kantonamendu bereko hiriburu gisa.
Fitxategi:DEU Kreis Stormarn COA.svg|Stormarneko barrutia, Schleswig-Holsteinen (Alemania).
Fitxategi:Arms of Buckinghamshire County Council.svg|Buckinghamshireko konderri zeremoniala, Ingalaterran (Erresuma Batua).

### Antzinako Grezia eta Erroma 
thumb|261x261px|Leda eta beltxarga. |ezkerrera
Beltxargek leku nabarmena dute mitologian. Greziar mitologian, Leda eta beltxargaren istorioak kontatzen du Helena Troiakoa beltxargaz mozorrotutako Zeusen eta Ledaren (Espartako erregina) arteko batasunean sortu zela.

Beltxarga arrunta, halaber, Apoloren txori sakratuetako bat da. Asoziazioa hau txoriaren izaeratik, argiaren sinbolo gisa, eta 'beltxargaren kantaren' kontzeptutik sortzen da. Askotan, Delosetik igotzen denean, beltxargek tiratutako edo osatutako gurdi bat muntatzen irudikatzen da jainkoa. 

II. mendean, Juvenal erromatar poetak, emakume on bat "txori arraro bat" zela aipatu zuen, "lurrean beltxarga beltz bat bezain arraroa" (beltxarga beltzak erabat ezezagunak ziren Ipar hemisferioan, holandar esploratzaileak Australiara XVII. mendean iritsi ziren arte). Hortik dator latinezko *rara avis* (txori arraroa) esaldia.

*Tochmarc Étaíne* elezaharrean, Sidhetarren erregea (lurpean bizi diren naturaz gaindiko izakiak), bere burua eta Irlandako emakumerik ederrena, Etain, beltxarga bihurtzen ditu, Irlandako erregearengandik eta irlandar armadengandik ihes egiteko. Beltxarga irudikatu da Irlandaren Europar Batasuneko Lehendakaritzaren oroimenezko 2004ko zilarrezko txanpon batean.

Beltxargak irlandar literaturan ere agertzen dira W. B. Yeatsen poesian. "Cooleko beltxarga basatiak" lana asko zentratzen da beltxargaren ezaugarri hipnotizatzaileetan. Yeatsek Leda eta beltxargaren mitoa ere kontatzen du izen bereko poeman.

### Eskandinaviar elezaharrak 
Eskandinaviar mitologian, bi beltxarga daude Asgarden erresuman, jainkoen bizilekuan, Urden putzu sakratutik edaten dutenak. Edda prosaikoaren arabera, putzu honetako ura hain da garbia eta sakratua, non ukitzen duten gauza guztiak zuri bihurtzen diren, jatorrizko beltxarga bikote hau eta haietatik datozen beste guztiak barne. Edda poetikoaren parte den Volundarkvida poeman beltxarga dontzeilak ere agertzen dira.

Finlandiako Kalevala epopeian, beltxarga bat Tuoni ibaian bizi da, Tuonelan, hildakoen lurpeko erresuman. Istorioaren arabera, beltxarga bat hiltzen zuena ere hil egiten zen. Jean Sibeliusek Suite Lemminkäinen konposatu zuen Kalevalan oinarrituta, Tuonelako beltxarga (*Tuonelan joutsen*) izeneko bigarren piezarekin. Gaur egun, bost beltxarga hegalari dira Eskandinaviako Herrialdeen ikur; beltxarga oihularia (*Cygnus cygnus*) Finlandiako hegazti nazionala da, beltxarga arrunta (*Cygnus olor*) Danimarkako hegazti nazionala den heinean.
thumb|Beltxargen aintzira.|188x188px

### Beltxargen aintzira (balleta) 
Beltxargen aintzira balleta ballet klasiko kanonikoenen artean dago. Piotr Ilich Chaikovskiren 1875-76ko partituran oinarrituta, Marius Petipak eta Lev Ivanovek (1895) sortu zuten koreografia-bertsiorik aldarrikatuena, eta Ballet Inperialak San Petersburgoko Mariinski Antzokian dantzatu zuen haren estreinaldia. Balleteko bi rol nagusiek, Odette (beltxarga zuria) eta Odile (beltxarga beltza), ongia eta gaizkia irudikatzen dituzte,  eta ballet klasiko erromantikoan sortutako rol erronkatsuenen artean daude. Ballet hau mundu osoko ballet konpainien errepertorioan dago.

### Kristautasuna 
thumb|284x284px|Lincolngo San Hugo, beltxargarekin.
Beltxarga bat Lincolngo San Hugoren ezaugarrietako bat da, bereganako jaieradun zitzaion beltxarga baten istorioan oinarritua., eta beltxargaren erabilerak Modernismoaren ikur bihurtu zuen, 1880ko hamarkadatik Lehen Mundu Gerrara arte poesia gazteleraz menperatu zuen mugimendu poetikoa. Enrique González Martínez poeta mexikarra saiatu zen Modernismoaren amaiera iragartzen, *Tuércele el cuello al cisne* (1910) izenburu probokatzailea zuen soneto batekin.

### Hinduismoa 
Beltxargak gurtuak dira hinduismoan, eta munduan hari atxiki gabe egotea ezaugarri nagusitzat duten pertsona santuekin alderatzen dira, beltxarga baten luma uretan egon arren bustitzen ez den bezala. Beltxargaren sanskrito-hitza *hamsa* da, eta "Raja Hamsam" edo Beltxarga Erreala Sarasvati jainkosaren ibilgailua, "Sattva Guna" edo purutasun nagusia sinbolizatzen duena. Beltxarga, esnea eta ura eskaintzen bazaizkio, esnea bakarrik edateko gai dela esaten da. Beraz, Sarasvati jainkosa, ezagutzaren jainkosa, beltxargara igota irudikatzen da, beltxargak "Viveka" sinbolizatzen duelako, hau da, ona eta txarraren arteko edo betierekoaren eta iragankorraren arteko zuhurtzia eta bereizkeria. Hau kualitate handitzat hartzen da, sanskritozko bertso honek erakusten duen bezala:

Hainbat aldiz aipatzen da literatura Vedikoan, eta gaitasun espiritual handiak lortu dituzten pertsonei batzuetan Paramahamsa (Beltxarga Gorena) deitzen zaie, haien grazia espiritualagatik eta hainbat mundu espiritualen artean bidaiatzeko gaitasunagatik. Vedetan esaten da beltxargak udan Manasarovar lakuan bizi direla eta neguan Indiako lakuetara emigratzen dutela. Uste da ahalmen batzuk dituztela, hala nola perlak jateko gaitasuna.

### Indoeuropar erlijioak 
Beltxargak biki jainkotiarrekin estuki lotuta daude erlijio indoeuroparretan, eta uste da aitzinindoeuropar garaian beltxargak eguzki-sinbolo bat zirela biki jainkotiarrekin eta jatorrizko eguzki indoeuroparraren jainkosarekin lotuta.

### Beltxarga beltzaren teoria 
Beltxarga beltzaren teoriak Antzinako Erromako beltxarga beltzak existitzen ez ziren okerreko ustean du jatorria, eta horrek beltxarga beltza teorian existitu litekeen baina existitzen ez den zerbaiten metafora izatera eraman zuen. Australian benetako beltxarga beltzen "aurkikuntzaren" ondoren 1697an, ustekabeko esanahia duen zerbaiten metafora edo analogia bihurtu zen. Beltxarga beltzaren teoria ezusteko gertaera bat deskribatzen duen metafora bat da (behatzailearentzat), inpaktu sozioekonomiko handikoa, eta, behin gertaera igarota, atzera begirakoaren bidez arrazionalizatzen dena (iragartzeko edo azaltzeko modukoa dela ematen du, eta gertatzea espero zela ematen du). 

Teoria Nassim Nicholas Talebek garatu zuen 2001etik aurrera, honako hauek azaltzeko:

# Historian, zientzian, finantzetan eta teknologian ohikoak ez diren, aurreikusten zailak diren eta profil handia duten gertakarien eginkizun neurrigabea.
# Gertakari arraroen probabilitatea metodo zientifikoak erabiliz ez kalkulatzea (probabilitate txikien izaeragatik).
# Pertsonak, banaka zein taldean, itsutzen dituzten isuri kognitiboak, gertakari arraroek gai historikoetan duten ziurgabetasunaren eta funtsezko zereginaren aurrean.

Taleben "beltxarga beltzaren teoria" (arazoaren aurreko bertsio filosofikoetatik desberdina dena) estatistikoki ustekabekoak diren tamaina eta ondorio handiko gertaerei eta historian izan duen paper nagusiari buruzkoa da. Gertakari horiek, muturreko balio atipikotzat hartzen direnak, gertakari erregularrak baino askoz ere paper garrantzitsuagoak betetzen dituzte kolektiboki. Teknikoki, "Silent Risk" monografia zientifikoan, Talebek honela definitzen du matematikoki zisne beltzaren arazoa: "metaprobabilitate endekatuaren erabileratik eratorria". 
Fitxategi:Soldats tranchées 1915.jpg|Lehen Mundu Gerra.
Fitxategi:Emergency hospital during Influenza epidemic, Camp Funston, Kansas - NCP 1603.jpg|1918ko gripe pandemia.
Fitxategi:North face south tower after plane strike 9-11.jpg|2001eko irailaren 11ko atentatuak.
Beltxarga beltzen adibiderik nabarmenenak Lehen Mundu Gerraren hasiera, 1918ko gripe pandemia edo 2001eko irailaren 11ko atentatuak dira. 2020ko koronabirus pandemiari dagokionez, batzuek "beltxarga beltza" deitu diote. Horri buruz, 2020aren hasieran, Nassim Talebek berak adierazi zuen berak ez zuela pandemia "beltxarga beltz" gisa kalifikatuko. Hala ere, 2021eko urtarrilean argitu zuen mota horretako fenomeno batek bi zati dituela:

# Pertsona talde batek jakin badaki gertaera jakin bat posible dela; orduan, egoera ezaguna da, eta, beraz, "beltxarga zuria".
# Baina bada bigarren talde bat, benetan fenomeno hori posible dela ez dakiena eta bere ondorioetarako prestatuta ez dagoena. Beraz, kasu honetan, egoera "beltxarga beltz" gisa bizi da.

Horrela, Nassim Talebek aitortu du pandemiari "beltxarga beltza" dei dakiokeela, gutxienez pertsona talde batentzat.

Beste analista batzuek ez dute koronabirusak eragindako pandemia "beltxarga beltzat" jo, aurreikusteko moduko gertaera zelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak