Aintzira Handiak

**Aintzira Handiak** (, ) Ipar Amerikako ipar-ekialdean, AEB eta Kanadaren artean, elkarri loturik dauden bost aintzira zabal dira: Superior, Michigan. Izan ere, planetako ur gezaren % 20 inguru han dago.

Superior aintzira munduko ur gezako hirugarren lakurik handiena da, Baikal (Siberia).

Aintzira Handiak azken glaziazioaren amaieran hasi ziren eratzen, duela 14.000 urte inguru; izan ere, izotz-geruzak urtzean, arroak ebaki zituzten lurrean, eta horiek urez bete ziren. Aintzirak bide garrantzitsua izan dira garraiorako, migraziorako eta merkataritzarako, eta espezie ugariren bizileku izan dira.

Inguruko eskualdeari Aintzira Handien eskualdea deitzen zaio, zeinak Aintzira Handien Megalopolia barne hartzen duen.

## Aintzirak
Mendebaldetik ekialdera Aintzira Handiak hauek dira:
* Superior da handiena eta sakonena. 563 km luze eta 257 km zabal da, eta 82.000 km² inguruko azalera. Batez besteko sakonera, 149 m da, eta 406 m-raino iristen da. 12.232 km³ bolumen du, eta 4.393 km-ko itsasertza, uharteak barne hartuta.
* Míchigan da osorik herrialde bakarrean (Estatu Batuak) dagoena, eta bigarrena, bolumenean. Bere azalera 57.750 km² da, beraz, herrialde bakarrean dagoen handiena eta munduko bosgarrena. Gehieneko sakonera 281 m da, eta bere bolumena 4.918 km³ da.
* Huron bigarrena da azaleran. Georgiako eta Saginawko badiak barne hartuta, 59.570 km² ditu, eta, horietatik, 36.001 km² Kanadakoak dira. Aintziraren arroak 134.000 km² inguru hartzen ditu. 332 km luze eta 295 km zabal da. Gehieneko sakonera 229 m-koa da. Azala itsas mailatik 176 m-ko altitudera dago.
* Erie da bolumen txikien duena. 173 m-ko altitudera dago itsas mailatik. 388 km luze eta 92 km  zabal da, 25.700 km² azalera, 19 m batez besteko sakonera eta 488 km³ bolumena. Gehienez, 64 m-ko sakonera du, baina, mendebaldeko eremu osoan, 20 m baino gutxiago ditu, eta batez beste 13 m eskas.
* Ontario da azaleran txikiena (18.960 km²). Aintzira Handien sistemaren ekialdeko muturrean sartzen da. Hala ere, bolumena Eriena baino handiagoa da, 1.639 km³ baititu. Tamainagatik, 13. aintzira da mundu osoan, eta 1.146 km-ko kostaldea du. Itsas mailatik 74 m-ra dago. 311 km luze da, eta 86 km zabal. Batez besteko sakonera 86 m-koa da, eta batez besteko sakonera 86 m-koa, eta gehienezkoa 244 m-koa, Aintzira Handietako hirugarren handiena.

Fitxategi:Great Lakes Lake Superior.png|Superior aintzira
Fitxategi:Great Lakes Lake Michigan.png|Michigan aintzira
Fitxategi:Great Lakes Lake Huron.png|Huron aintzira
Fitxategi:Great Lakes Lake Erie.png|Erie aintzira
Fitxategi:Great Lakes Lake Ontario.png|Ontario aintzira

### Batimetria
## Beste osagai geografikoak
Aintzira Handien sistemak barne hartzen ditu: St. Marys (ibaia), Superior eta Huron artean; Saint Clair ibaia, Huron eta St Clair artean; Detroit (ibaia), St. Clair eta Erie artean; eta Niagara eta haren ur-jauziak, Erie eta Ontario artean. Huron (ibaia) izen bereko aintzira eta Georgiar badian banatzen da.

Nipigon aintzira, txikiagoa, zeinak urak Nipigon ibaian zehar Superiorren isurtzen dituen, sistemaren seigarren aintziratzat hartzen da batzuetan.

thumb|Aintzira Handien sistemak hartutako eremua.
San Laurendi (ibaia), bere ibilguko leku askotan nazioarteko muga bera duena, elkarrekin lotutako aintzira horien kolektorea da, eta Quebecetik sortu, eta, Gaspesia penintsularen barrena, Ozeano Atlantikoraino iristen da. Beste aintzira bat, St. Clair, txikiena, sistemaren parte ere da. Huron eta Erieren artean dago, baina, ofizialki, ez da Aintzira Handietako bat.

### Huarteak
Aintzira Handietan, 35.000 uharte inguru daude sakabanatuta. Horietako handiena Manitoulin uhartea da, Huron aintziran, munduko edozein barnealdeko uretan dagoen uharterik handiena.​ Bigarren uharterik handiena, Superior aintzirako Royale uhartea da. Bi uharte horiek, berez, bere baitan aintzira batzuk edukitzeko bezain handiak dira, adibidez, Manitoulin uharteko Manitou aintzira ur gezako uharte batean dagoen munduko aintzirarik handiena da.

### Ozeanoarekiko lotura
San Laurendi ubideak eta *Great Lakes Waterway*k (Laku Handien ubidea) itsasoarekin lotzen dituzte Aintzira Handiak. Edukiontzi-ontzi ozeaniko handiak (bide horietako blokeoen bidez doitzen ez direnak) ezin igarotzeak aintziretako edukiontzi-garraioa mugatu du. Aintzira Handietako merkataritza gehiena solteko materialena da, Seawaymax-eko solteko kargaontziak edo txikiagoak aintzira guztien zehar eta Atlantikora mugi daitezke.​ Ontzi handienak aintziretan bertan baino ez dira ibiltzen, eta Illinois Hidroways sistemara (Mexikoko golkorako sarbidea ematen duen sistema), gabarrak soilik sar daitezke. Tamaina handikoak izan arren, Aintzira Handietako sektore handiak izoztu egiten dira neguan, eta, beraz, garraioa eten egiten da. Izotz-hausle batzuek aintzirak  zeharkatzen dituzte, eta nabigazio-bideak zabalik mantentzen dituzte ia negu osoan.

thumb|Aintzira Handien eta San Laurendi ibaiaren arroa
Aintzira Handiak ubide baten bidez ere konektatuta daude Mexikoko golkoarekin, Illinois ibaiaren (Chicago ibaitik) eta Mississippi ibaiaren bidez. Hautazko ubide bat da Illinois (ibaia) (Chicagokoa), Mississippi ibaia, Ohio ibaia eta, gero, Tennessee-Tombigbee-n zehar (ibai, aintzira eta ubide batzuen konbinazioa), Mobile badia eta golkora. Ubide horietako atoiontzia eta merkataritza-gabarren garraioa astuna da.

Turismo-ontziak ere Aintzira Handietara sartu edo irten daitezke Erie ubidetik eta New Yorkeko Hudson ibaitik. Erie ubidea Erie aintziraren ekialdeko muturrean (Buffalon) lotzen da Aintzira Handiekin, Ontario aintziraren hegoaldean (Oswegon).

### Ur mailak
Aintzirek Ipar Amerikako azaleko ur gezaren % 84 dute; aintziretako ura kontinente osoko lurrazalean uniformeki banatuko balitz, 1,5 m-ko sakonera izango luke.​ Aintziretako ur-mailen iturria lotuta dago aintzirek gaur egungo forma hartu zutenean urtu ziren glaziar gisa geratu zenarekin. Urtero, % 1 baino ez da ur *berria*, aintziretara isurtzen duten ibai, euri eta lurpeko iturburuetatik datorrena. Hori lurrunketarekin eta drainatzearekin orekatzen da, eta, beraz, aintziren maila konstantea da, historikoki. Aintziraren mailak historian zehar zaindu diren arren, giza populazioaren hazkunde intentsiboa XX. mendean baino ez zen hasi, eta gaur egun ere jarraitzen du. Gizakiek ura erabiltzeko, gutxienez, bi jarduera identifikatu dira aintziretako mailei eragiteko ahalmena dutenak: desbideraketa (ura beste arro batzuetara transferitzea) eta kontsumoa (gaur egun, funtsean, aintzirako ura erabiltzen da elektrizitatea sortzen duten instalazioak hozteko, ura lurruntzean gertatzen dena).

## Formazioa eta geomorfologia
thumb|Aintzira Handien jatorria glaziarra da.
Aintzira handien hondoak duela 11.000 edo 12.000 urte hasi zirela eratzen kalkulatzen da. Aurrez lotutako plaka tektonikoak atzera egin zutenean; orduan sortu zen Amerikako Erdi Kontinentaleko haustura (rift), eta, beraz, haran bat sortu zen, gaur egun Superior Aintzira bihurtu den oinarri gisa balio izan zuena. Bigarren faila-lerro bat agertu zen unean, San Laurendiko haustura (rift) (orain dela 570 milioi urte gutxi gorabehera eratua, beste eskualde batzuetako aire-masen eragin aldakorrekin, sistema artiko lehor eta hotzak barne, Ozeano Bareko mendebaldeko aire epeleko masak eta hegoalde eta Mexikoko Golkotik sartutako sistema tropikal bero eta hezeak.​ Aintzirek eragin moderatzailea dute kliman; prezipitazioak handitu eta elurra ere eragin dezakete aintzira efektuaren bidez. Gaur egun, lehen baino ontzi gutxiago ibiltzen dira Aintzira Handietan, batez ere errepideko garraioa areagotu delako eta ontzi txiki asko edukiera handiagoko beste batzuez ordeztu direlako.

Gaur egun, oraindik ere, trenbideko eta ibai-bideko garraioa konbinatzeko aukera dago, eta, beraz, Aintzira Handien inguruko Ipar Amerikako lautadekiko komunikazioa bermatuta dago ibaiko nabigazioaz, eta trenbide bidezko garraiorako laguntza edo ordezko gisa balio dezake.

Aintzirak oso erabiliak ziren garraiorako, nahiz eta azken urteotan karga garraiatzeko joera jaitsi egin den.

Aintzira Handien garraioaren ekonomiako puntu garrantzitsu bat itsas sarbidea da, San Laurendi ibaiaren itsas bideari eta Aintzira Handietako bide nabigagarriari esker. zeinak ozeanoko ontziak Aintzira Handietara sartzen ahalbidetu zuten. Ozeanoko ontzi handienak, ordea, ez ziren esklusetatik pasatzen.

### Gaur egungo ekonomia
Aintzira Handiak, gaur egun, ondasunak soltean eta eskala handian garraiatzeko erabiltzen dira. 2002an, 162 milioi tona karga garbi mugitu ziren lehor eta solteko kargatan. Kopuru hori burdin mineralak, aleak eta potasak osatzen dute, handienetik txikienera. Aintziretan garraiatutako burdin minerala, harriaren zati bat eta ikatza altzairuaren industrian erabiltzen dira. Aintziretako garraioaren beste modalitate bat da likidoak eta edukiontzietako kargak, nahiz eta edukiontzietako ontzi gehienek ezin dituzten San Laurendiko itsas bideko esklusak pasa, ontzi horiek zabalegiak baitira. Aintziretatik egindako garraio-bidalketen kopuruak beheranzko joera izan du azken urteetan.

Aintzira Handiak inguruko milioika pertsona edateko urez hornitzeko ere erabiltzen dira. Ur-iturri baliotsu hori estatuak eta lakuen inguruko probintzia-gobernuek kudeatzen dute, kolektiboki.

Turismoa eta ibai-aisia ere jarduera garrantzitsuak dira aintziren inguruan. Gurutzaontzi gutxi batzuk ere aritzen dira Aintzira Handien inguruan, belaontzi pare bat barne. AEBko kirol-arrantza, arrantza komertziala eta tradizionala, gutxi gorabehera, 4.000 milioi dolarreko irabazia da urtean, izokinak, koregoitak, aintzira-amuarrainak, eperlanoak edo amerikar luzioperka (*Sander vitreus*) espezie garrantzitsuenen artean. Gainera, aintziretan uretako kirol mota guztiak egin daitezke. Aintzira Handietan ohikoa ez den jarduera bat da surfa egiteko aukera, ekaitz handia izanez gero, itsaso zabalarekin lotura handiagoa duen jarduera baita.

## Aintzira Handien kutsadura eta babesa
thumb|Superior aintzira inguratzen duen itsaslabarra
[thumb|Míchigan aintzirako korronte-neurgailu batean itsatsitako [Zebra-muskuilu|zebra-muskuiluak, Míchigan hiritik gertu, 1999an.]] 
Tamaina handia izan arren, Aintzira Handiek gero eta kutsadura handiagoa eta larriagoa dute metal astunen eta hainbat produktu kimikoen (Torontotik eta Hamiltonetik eratorriak, bereziki). Aintzira Handietan ura ez tarifatzeak, energiaren eta zuren kostu txikiak eta ur bidez garraiatzeko erraztasunak erakarri dituzte mende bat baino gehiagoz aintzirak masiboki kutsatu dituzten metalurgiako, papergintzako, kimikako, automobilgintzako eta bestelako instalazioak. Metal iraunkorrak eta kutsatzaile organiko iraunkorrak elikadura-kate osoan daude, baita San Laurendi estuarioko balea belugetan eta baleetan ere.

Aintzirek errepideetako elurra kentzeko erabiltzen diren gatzak jasotzen dituzte. Aintzirek degradatu ezin duten  nekazaritza- eta hiri-jatorriko eutrofizazioa (hondakin-urak) jasaten dute. Gainera, ugalkortasunari eragiten dioten edo hormona gisa jokatzen duten produktuen kontzentrazio gero eta handiagoekin lotutako arazo ekologiko larriak eta berriak daude, edo espezie inbaditzaileak sartzearekin zerikusia dutenak, hala nola zebra-muskuilua.

nanoplastikoek eta mikroplastikoek ere eragina dute aintzira guztietan (eta bereziki Ontario aintziran), eta Aintzira Handiak elikatzen dituzten erreketan ere aurkitu dira.

### Nazioarteko eta tokiko babeserako programak
Kanadan, ingurumeneko eta baliabide naturaletako sailek Aintzira Handien babesean lan egiten dute, ekosistemetarako mehatxuak ardatz hartuta.

1978tik aurrera Estatu Batuek eta Kanadak sinatutako akordioetatik abiatuta, zenbait birgaitze- eta jarraipen-programa jarri dira abian aintzirak garbitzeko eta San Laurendi ibaia deskutsatzeko, gobernuekin, komunitateekin, eskolekin eta GKErekin, eta, agidanez, emaitza nahiko esanguratsuak lortu dira, kutsatzaileek zein diren. Azido industrialen igorpenak asko murriztu dira, baina beste kutsatzaile batzuk oraindik ere arazo dira.

1980an, Kanada-Estatu Batuek Nazioarteko Batzorde Mistoak lehentasunezko 42 leku identifikatu zituen *kezkagarritzat* jotzen zirenak uraren kutsaduraren larritasunagatik. Airearen kutsadurari ere aurre egin behar zaio; kutsadura-mototsak arrastatzen dituen euri azidoak kutsatzaile asko ditu, hala nola merkurioa, pestizidak, mantenugaiak eta lantegiek, ibilgailuek eta hiriek isuritakoak; Superior aintzira kutsatzen duten substantzia kimikoen % 90-95 aire-kutsaduraren ondorio dela uste da.

## Aintziren izen mnemoteknikoa
Aintziren izenak gogoratzeko, ingelesez erabili ohi den arau mnemotekniko bat «HOMES» hitza da, **H**uron, **O**ntario, **M**ichigan, **E**rie eta **S**uperioren inizialez osatua, nahiz eta arau horrek ez dituen orden berezi batean aipatzen.

## Ikus, gainera 
* Afrikako Aintzira Handiak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak