Aldiri

[thumb|300px|Hiri bateko **aldiriko** auzoa, [lorategi-hiri motakoa.]]
thumb|300px|El Temple, Galiziako (Espainia) Coruñako metropoli-eremuan kokatutako auzo bat.
**Aldiria** edo **periferia** hirien inguruetan biltzen diren auzo eta herrien multzoa da, hiriari atxikitakoak harekiko lotura sozial eta ekonomiko estu batez. Mota anitzeko auzoak eta guneak biltzen ditu: auzo txiroak, lo-hiriak edo etxebizitza-poligono erraldoiak, auzo itxiak eta abar. Hiri geografiaren hitza da. Gurean, kontzeptuak, sarritan, hiriaren erdigunetik urrun dauden auzo baxu, pobre, baztertu edo degradatuak izendatzen ditu.

Aldiri-eremuen ezaugarriak, hirigintzan ematen zaion zentzuan, biztanleriaren osagai sozialak zehazten ditu: langile klaseko jende gaztea, hiritik gertu sakabanatuta dauden eta periferietara doazen errepide sistema onekin komunikatuta dauden eremu txikiagoetan ezartzen direnak. Gizarte-bizitzaren bizikidetza-eredua ematen da eremu publikoetan, eskoletan, plazetan, jaietan eta abarretan. Eredu horrek zerbitzu eta erakundeei uniformetasuna ematen die, eta hiriak baino bizigarritasun kalitate handiagoa eskaintzen du: espazio berdeak, paisaia irekia, etab., baina arazo berak jasaten dituzte plangintza zaintzen ez bada eta hiriak hondamendira eraman dituzten faktoreak saihesten ez badira, batzuetan, hezkuntza-, osasun- eta aisialdi-erakundeei lotutako gizarte-arazoengatik, besteak beste.

Hiritar horiek, autonomia gisa, askatasun pertsonala bilatzen dute; familia unitateen artean, espazio handiagoak, batez ere Ipar Amerikan, auzo errepideak eskualdeko autobideetara bideratutako kale bihurtzen dituena eta maila handiago edo txikiagoan Europako eredua dena. Konurbazio horiek, mota berri bateko hiriak bezala, beren identitatea lortzen dute: merkataritza-, hezkuntza-, osasun- eta teknologia-zentroak dituzten etxebizitza sakabanatuak, zeinak metropoli-eremu berriaren zati edo nukleo bakoitzari zerbitzua ematen dioten. Hiri nagusiaren funtzio klasikoa ere handiagotu egiten dute, biztanle finko gutxiagoko administrazio- eta zerbitzu-zentroen funtzio klasikoarekin batera. Horiek, hain zuzen, etxebizitza-auzo merkeagoetara edo hedatze-guneetara lekualdatu dira, lantokitik zentzuzko distantziara.

thumb|erdira|800px|Madrilgo auzoak (Espainia) osatzen dituzten hainbat etxebizitza multzo.
[thumb|800px|erdira|Alphavilleren ikuspegia, [Brasil|Brasilgo São Pauloko auzoetako bat.]]
## Historia
Aldirietako historia hiri-historiaren azterketaren parte da, eta aldirietako jatorriak, hazkundea, tipologia desberdinak, kultura eta politika ditu ardatz, baita genero-izaera ere, eta aldirietako espazioa familiari begira dago.​ Jende askok onartu du XX.&nbsp;mendearen hasierako aldiriak klase ertaineko zurientzako enklabeak zirela; kontzeptu horrek, izan ere, eragin kultural ikaragarria du, baina, berez, estereotipo bat baino ez da. Aldiri batzuk langile klaseko egoiliarren eta gutxiengoen gizartean oinarritzen dira; horietako askok, hala ere, beren etxea izan nahi dute. Beste aldiri batzuek, berriz, politika «esplizituki arrazistak» ezarri dituzte, «beste batzuk» direlako horiek uxatzeko, ohikoagoa den jardunbidea Estatu Batuetan munduko beste herrialde batzuekin alderatuta. Mary Corbin Sies-ek dio beharrezkoa dela aztertzea nola definitzen den aldiria, baita hirien eta aldirien artean egiten den bereizketa, geografia, egoera ekonomikoak eta hainbat faktoreren arteko elkarreragina ere, zeinek eragiten baitute ikerketa estereotipoen onarpenetik eta aztertzaileen usteetan duten eraginetik harago joatea.

### Historia goiztiarra
Aldirien lehenengo agerpenak bat egin zuen lehenengo hiri-kokalekuen hedapenekin. Hiri harresidun handien inguruan, herrixkak hazten joan ziren harreman sinbiotikoan azoka hiriekin. *Suburbani* (aldiri) hitza, lehen aldiz, Zizeron erromatar estatu-politikariak erabili zuen Erromako patrizio aberatsek hiriaren kanpoaldean eraikitako hiribildu eta etxalde handiei erreferentzia eginez.

Ekialdeko Han dinastiaren amaiera aldera (K.o.&nbsp;190.&nbsp;urtera arte, Dong Zhuo-k hiria suntsitu zuen arte) hiriburua, Luoyang, batez ere enperadoreak eta funtzionario garrantzitsuek okupatzen zuten; hiriko biztanle gehienak hiri txikietan bizi ziren, Luoyang hiriaren kanpoaldean, aldiriak zirenak izenean izan ezik.

Europan, Aro Moderno goiztiarrean, biztanleria hazi ahala, hiriak betetzen zihoazen landetako jendeen etorrerarekin. Zenbait tokitan, hiri nagusiaren hedapenak irentsi egin zituen gertuko asentamenduak. Hiriaren kanpoaldeko eremuetan, pobreenak bizi ziren.

### Aldiri modernoen sorrera
XVIII.&nbsp;mendearen amaieran, landatik behartsuak industrializazio-prozesuan zeuden Ingalaterrako hirietara azkar migratu zirelako, kontrako joera garatzen hasi zen, eta, hortik, klase ertainetako kide aberats berriak etxe eta etxaldeak erosten hasi ziren Londres kanpoaldean. Joera hori bizkortu egin zen XIX.&nbsp;mendean, batez ere Londres eta Birmingham gisako hirietan, azkar hazten ari baitziren eta hiri-inguruetako lehen barrutiak sortu ziren hiri industrialetako baldintza kaxkarretatik ihes egin nahi zutenei ostatu emateko, eta kontrako joera hasi zen garatzen. Hasieran, hazkunde hori zinta moduan gertatu zen trenbideetan zehar, bada, aldirietako egoiliarrak trenez joan baitzitezkeen hirigunera lan egitera. Australian 1850eko hamarkadan garatu zen Melbournen, Australiako aldiria (bere akre laurdeneko atal nola edo hala batuekin), laster Britainiar Inperioko bigarren hiririk handiena bihurtu zena, eta, azkenean, Australiako ametsaren osagai bihurtu zen.

thumb|upright=0.9|1921ean argitaratutako Metro-Land gidaren azala.|alt=Egurrezko armazoia duen etxe baten pintura bat, sarrera baten eta lorez betetako lorategi baten atzean. Koadroaren azpian, «METRO-LAND» izenburua agertzen da letra larriz, eta, testu txikiagoan, prezioa, bi penike.
Mendearen amaiera aldera, garraio publikoaren sistemek garatzearekin batera, (lurrazpikoak, tranbiak eta autobusak) ahalbidetu zuen hiri bateko biztanle gehienak hiritik kanpo bizitzea eta erdialdera joatea lan egitera.​ Linea, Harroweko geltokira, 1880an iritsi zen.

Beste tren konpainiei ez bezala, zeinak soberan zeuden lurrak utzi behar baitzituzten, Londresko Metroari utzi zioten trenbidearen etorkizuneko erabilerarako beharrezkotzat jotzen zituen lurrak atxikitzen.

### Gerren arteko hiri inguruko hedapena Ingalaterran
thumb|Tudor estiloko etxola-maketa, 1870&nbsp;inguruan eraikiak.
Ingalaterran, eragin handia izan zuten gerren arteko garaian Ebenezer Howard-en lorategi-hirien mugimenduak eta XX.&nbsp;mendearen hasieran lehenengo lorategi-aldiriak sortzeak.​ Henrietta Barnett gizarte-erreformatzailearen eta haren senarraren ahaleginei esker garatu zen lehen lorategi-auzoa; Ebenezer Howardek eta ereduzko etxebizitzen garapen-mugimenduak (orduan Letchworth-eko lorategi-hiria eredu) inspiratuta eta Hampstead Heath-en zati bat urbanizaziotik babesteko nahiak bultzatuta, fideikomisoak ezarri zituzten 1904an. Fideikomisoek 243 lur-akre erosi zituzten Golders Green-era zihoan eta ireki berria zen iparraldeko linean zehar, eta Hampstead Garden Suburb sortu zuten. Aldiriak arkitektoen talentua erakarri zuen, hala nola Raymond Unwin eta Sir Edwin Lutyensena, eta, azkenean, 800 akre baino gehiago hartu zituen.

### Ipar Amerika
[thumb|[Santa Fe|Santa Feko (Mexiko Berria) aldiriak.]]
[thumb|[Dallas|Dallasko (Texas) aldiriak lehen planoan ikusiak.]]
Bostonek eta New Yorkek sortu zituzten lehen aldiri garrantzitsuak. Bostongo tranbia-lineek eta Manhattango trenbide-lineek eguneroko joan-etorriak ahalbidetu zituzten.​ XX.&nbsp; mendearen hasieran, munduan ez zegoen metropoli-eremurik New York bezain ongi komunikatzen zituen aldiriko tren-linearik, eta Grand Central aldiriko geltokitik Westchesterrera zihoazen trenbideei esker garatu zen. Estatu Batuetako aldiriko trenbidearen historian Westchesterrek izan duen benetako garrantzia klase ertain altuko herrien garapenari zor zaio, hala nola Carsdale, New Rochelle eta Rye, Manhattaneko milaka enpresari eta exekutibori zerbitzua ematen zietenak.

### Lorategi-hiria Euskal Herrian
[thumb|ezkerrera|225px|[Donostiako Ondarretako ikuspegia. Eskuinaldean, lorategi-hiriaren hasiera ikusten da. Jatorrizko plana desitxuratua badago ere, nabariak dira Antiguako gainontzeko etxebizitza-eraikinekin dagoen hirigintza-ezberdintasunak.]]
Lorategi hiria Euskal Herrian *lorategi-hiri* termino konposatua erabiltzen da eskuarki lorategi-auzuneak besterik ez direnak izendatzeko —lorategi-koloniak ere deituak izan dira—, ez baitute hiri baten tamaina, ezta gutxiago ere. Are gehiago, lorategi-hiritzat hartzen dira lorategia dituzten etxeen multzoak bakarrik direnak. Gehienak euskal estiloko arkitekturari jarraituz eraikiak izan ziren. Haien artean ezagunenak honako hauek dira:

## Erreferentziak
## Bibliografia 
* 

## Ikus, gainera
* Lo-hiri
* Urbanizazio (hirigintza)
* Banlieue

## Kanpo estekak