open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jauzi (argipena)

**Jauzi** hitzak adiera zenbait ditu:

* hainbat kirol eta kirol-diziplinari ematen zaion izena,
** jauzi hirukoitza,
** pertika jauzia,
** luzera jauzia,
** altuera jauzia,
** tranpolin jauzia;
* jauziak, iauziak edo iautziak, euskal dantza mota bat;
* geografian, ur-jauzia;
* Txinako historian, Aurrerako Jauzi Handia;
* informatikan, lerro-jauzia;
* eskaladan, ur-jauzi izoztuetako pioleta;
* Jauzia, Seiurte musika taldearen diskoa.
* Jauzi Ekosoziala (Jauzi), Euskal Herriko erakunde ekologista.
Sedentarismo

thumb|300px|Populazio **sedentarioak** toki finko batean bizi dira.
**Sedentarismoa** bizitoki finko bat hartzen duten giza populazioen egoera da, nomadismoaren aurkakoa. Sedentarismo egoeran bizi diren populazioak **sedentarioak** direla esaten da. Sedentarismo egoera batera iragaten den aldiari **sedentarizazio** deritzo. Aurretik populazio sedentarioak baziren ere, Neolitikoan hasi ziren ugaltzen. Horren efektu nagusia, herri eta hirien sorrera eta zibilizazioen garapena.

## Kanpo estekak
Sedentario (argipena)

**Sedentario** izenondoak adiera zenbait ditu:

* **biztanleria sedentario edo bertakotuak**, bizitoki finkoa dutenak, nomadak ez bezala;
* abeltzaintza sedentarioa, abereak leku finko batean atxikitzen dituena eta transhumantziaren aurkakoa;
* **pertsona sedentarioa**, egoneko bizimodua duena, ariketa fisiko handirik egin gabe;
* **hegazti sedentarioa**, migratzailea ez dena;
* **animalia sedentario** edo sesila.
Quo vadis? (1951ko filma)

**Quo vadis?** (euskaraz *Nora zoaz?*) 1951ko Mervyn LeRoy estatubatuar zinema zuzendariaren epika filma bat da. Henryk Sienkiewicz poloniar idazlearen *Quo Vadis* eleberrian oinarritua dago. Bertan, Robert Taylor, Deborah Kerr, Peter Ustinov, Leo Genn, Patricia Laffan, Finlay Currie, Felix Aylmer eta Abraham Sofaer aktoreek antzeztu zuten.

Zortzi Oscar Sarietarako izendapenak jaso zituen, tartean Peter Ustinov aktoreak Neron enperadorearen antzezpen bikainarengatik, nahiz eta azkenean filmak sari bat bera ere irabazi ez izan.

## Argumentua 
K. o. 64-68. urtea, Antzinako Erroma. Hiru urtez hainbat gudulekuetan borrokatzen aritu ondoren, Marko Vinizio (Robert Taylor) erromatar jenerala Erromara garaile gisa itzuli da, bertan Ligiaz (Deborah Kerr) maitemintzen delarik. Baina Ligia kristaua da eta bere fedeak erromatar gerlariaz maitemintzea ez du ahalbideratzen. Nahiz eta erretiratutako erromatar jeneral batek bere seme gisa adoptatua izan, Marko legez Erromaren morroi da, hortaz bere garaipen militarren ordain edo eskeron gisa Neron (Peter Ustinov) enperadoreak Ligia bere morroi izan dadin oparituko dio.

## Aktoreak 
* Robert Taylor: Marko Vinizio
* Deborah Kerr: Ligia
* Leo Genn: Petronio
* Peter Ustinov: Neron
* Patricia Laffan: Popea Sabina
* Finlay Currie: Done Petri
* Abraham Sofaer: Paulo Tarsokoa
* Marina Berti: Eunize
* Buddy Baer: Ursus
* Felix Aylmer: Aulo Plauzio
* Nora Swinburne: Ponponia Grezina
* Ralph Truman: Tigelino
* Norman Wooland: Nerva
* Peter Miles: Nazario
* Geoffrey Dunn: Terpnos
* Nicholas Hannen: Seneka
* Rosalie Crutchley: Klaudia Akte
* Pietro Tordi: Galba
* Alfredo Varelli: Marko Anneo Lukano
* Sophia Loren: Ligiaren esklaboa (ez zen kredituetan agertu)
* Bud Spencer: zaindari inperiala (ez zen kredituetan agertu)
* Elizabeth Taylor: koliseoko kristau presoa (ez zen kredituetan agertu)
* Walter Pidgeon: narratzailea (ahotsa) (ez zen kredituetan agertu)

## Iruditegia 

Irudi:Deborah Kerr in Quo Vadis.jpg|Deborah Kerr.
Irudi:Peter Ustinov 2.jpg|Peter Ustinov.
Irudi:Patricia Laffan.jpg|Patricia Laffan.
Irudi:Leo Genn.jpg|Leo Genn.
Irudi:Marina Berti (Quo Vadis).jpg|Marina Berti.
Irudi:Marina Berti-Leo Genn in Quo Vadis trailer.jpg|Marina Berti eta Leo Genn.

## Kanpo estekak 
* *Quo vadis?* filmaren IMDBko fitxa irakurgai 
* *Quo vadis?* filmaren trailer edo iragarkia ikusgai. Youtube.com
Keynesiar Ekonomia Berria

**Keynesiar Ekonomia Berria** edo **Keynesianismo Berria** pentsamendu ekonomikoaren eskola bat da, mikroekonomiako oinarriak keynesiar ekonomiari gehitzea bilatzen duena. Makroekonomia Klasiko Berria delakoaren jarraitzaileek Keynesiar makroekonomiari egindako kritikei erantzuteko garatu zen.

David Colanderren arabera, prezioen malgutasunaren eta soldaten kezka neoklasikoa eta neokeynesianoa garrantzirik gabekoa da keynesianismo berriarentzat. Horren tokian, koordinazio instituzionalaren hutsuneetan edo sistematikan eta faktore eta elementu ekonomikoen elkarrekiko menpekotasunean kontzentratzen da. Horrek oreka-puntu ezberdinen aitortzara eramaten gaitu, eztabaida makroekonomikoaren oinarria aldatuz.

## Kanpo estekak
Hamarreko handi

**Hamarreko handia** edo **bost puntuko handia**, bertsolaritzan, 10 eta 8 silabako bost ahapaldi dituen bertsoa da. Lerro bakoitietan 10 silaba ditu eta bikoitietan 8 silaba. Errima lerro bikoitietan jartzen da. Adibide bat, Benito Lertxundi eta Jon Maiaren Itsasoari begira abestia da.

Hamarreko handiak bost puntu edo hamar lerro ditu. Puntu bakoitzak 18 silaba ditu (10 eta 8). Alta, 10. silabaren ondoren egiten den etenaldiaz gain beste bat ageri ohi da 5. silabaren ondotik, bertsoaren doinuak hala eskatzen baitu sarri. Azken zortzi silabak nahi bezala uztartzen dira.

**Hamarreko handi** izena Hego Euskal Herrian erabiltzen da batez ere, eta **bost puntuko handi** Iparraldean.

Hamarreko handiko neurria duten bertso guztiak doinu askorekin kantatu daitezke, esate baterako, hauek:

* *Hil da Canovas fuera Canovas*
* *Itsasoari begira* (*Azken arnasa eman nahi nuke*)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hamarreko txiki
* Zortziko handi
* Zortziko txiki
* Hamarreko handiak
* Kopla txiki
* Kopla zaharrak

## Kanpo estekak
Zortziko handi

**Zortziko handia** edo **lau puntuko handia**, bertsolaritzan, 10 eta 8 silabako lau ahapaldi dituen bertsoa da. Lerro bakoitietan 10 silaba ditu eta bikoitietan 8 silaba. Errima lerro bikoitietan jartzen da.  Adibide bat Ume eder bat doinua izan daiteke.

Zortziko handiak 18 silaba eta bi etenaldi baditu: lehena, bosgarren  silabaren ondotik, bigarrena, hamargarrenaren ondotik. Azken zortzi silabak  nahi bezala uztartzen dira.

**Zortziko handi** izena Hego Euskal Herrian erabiltzen da batez ere, eta **lau puntuko handi** Iparraldean.

## Adibidea: *Ume eder bat* 
:U-me e-der bat i-ku-si nu-en  //  Do-nos-ti-a-ko ka-le-an
:1...2..3...4...5./..6.7..8..9..10  //  1....2...3...4..5..6..7...8

Lau aldiz errepikatzen da egitura hori:  

: Ume eder bat ikusi nuen .........(10)
: Donostiako kalean, ................. (8a)
: hitz erditxo bat hari esan gabe (10)
: nola pasatu parean? ............... (8a)
: Gorputza zuen liraina eta ........(10)
: oinak zebiltzan aidean .............(8a)
: Politagorik ez det ikusi ............(10)
: nere begien aurrean ................(8a)
## Doinu ugari 
Bertsolariek gehien baliatzen dituzten neurriak Zortziko handia edo Zortziko txikia dira, bertsoak 4 neurtitz dituelarik. eta bat-bateko saioetako grabazioetan 20tik gora erreferentzia agertzen dira.

Zortziko handiko neurria duten bertso guztiak doinu askorekin kantatu daitezke, doinu asko baitago zortziko handiko neurrian, 393 gutxienez, Euskal Herrikoak eta nazioartekoak ere bai. Esate baterako, hauek:

* *Andre Madalen*
* Pello Josepe
* Santa Agata
* *Ari naizela ari naizela*
* Bertso polit bat
* *Ume eder bat*
* Hara nun diran
* *Zazpiak oihal batetik*
* Zazpiak bat
* *Zikiro beltza ona duk baina*
* *Zorion etxe hontako denoi* (Agate deunarena)
* Hormatxoriak (Anttoni, Anttoni)
* Salamankako kanta

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zortziko txiki
* Hamarreko handi
* Hamarreko txiki
* Kopla txiki
* Zortziko handiak

## Kanpo estekak 
* *Metrika eta baliabideak – Ahozko euskal literatura.* 
* Wikipedian gehien kontsultatzen zortziko handiak Massview (Pello josepe, Santa Agata, Ume eder bat...)
Jana (ibaia)

**Jana** () ekialdeko Siberiako ibaia da, Errusiako Sakhako Errepublika zeharkatu eta Ozeano Artikoko Laptev itsasora isurtzen dena. Lena eta Indigirka ibaien artean dago.

## Geografia 
Bi ibaion bilgunean sortzen da: Sarlang (hegoaldetik dator) eta Dulgalakh (hego-mendebaldetik). Berez 872 kilometro luze bada ere, Sartangekin batera 1.490 kilometroko ibilbidea osatzen du. Arroak 238.000 kilometro koadroko eremua du. Ahoa Laptev itsasoan du: bertan, 10.200 kilometro koadroko delta erraldoia eratzen du.

Janaren ertzeko hiri nagusiak Verkhoiansk, Batagai, Ust-Kuiga eta Nizhneiansk dira.

## Hidrometria 
Janaren emaria 1972-1999 bitartean neurtu da Ubileinaian (itsasoratu baino 157 km lehenago). Gune horretan, drainatutako eremuak 224.000 km² ditu, arro osoaren %&nbsp;94. Emari handiena ekainean du (4.298 m³/s), izotz urtzearen ostean, eta txikiena martxoan (0,66 m³/s). Urritik maiatzera edo ekainera arte izozturik egoten da. Verkhoiansk aldean, esaterako, 70-110 egunez erabat izozturik egoten da eta 220 egunez zati batean.

**Janaren batezbesteko emariak (m³/s), Ubileinaian neurtuak**Datuak: 1972 eta 1999 artean****

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = left:40 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:5000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:Urta
  bar:Fév text:Otsa
  bar:Mar text:Mart
  bar:Avr text:Apir
  bar:Mai text:Maia
  bar:Jun text:Ekai
  bar:Jul text:Uzta
  bar:Aoû text:Abuz
  bar:Sep text:Irai
  bar:Oct text:Urri
  bar:Nov text:Azar
  bar:Déc text:Aben

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:Jan from:0 till: 2.7
  bar:Fév from:0 till: 1.0
  bar:Mar from:0 till: 0.6
  bar:Avr from:0 till: 0.7
  bar:Mai from:0 till: 455.7
  bar:Jun from:0 till: 4298.1
  bar:Jul from:0 till: 3054.1
  bar:Aoû from:0 till: 2615.0
  bar:Sep from:0 till: 1687.6
  bar:Oct from:0 till: 248.5
  bar:Nov from:0 till: 51.2
  bar:Déc from:0 till: 12.0
  

PlotData=
  bar:Jan at: 2.7 fontsize:S text: 2,7 shift:(-10,5)
  bar:Fév at: 1.0 fontsize:S text: 1,0 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 0.6 fontsize:S text: 0,6 shift:(-10,5)
  bar:Avr at: 0.7 fontsize:S text: 0,7 shift:(-10,5)
  bar:Mai at: 455.7 fontsize:S text: 455,7 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 4298.1 fontsize:S text: 4298,1 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 3054.1 fontsize:S text: 3054,1 shift:(-10,5)
  bar:Aoû at: 2615.0 fontsize:S text: 2615,0 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 1687.6 fontsize:S text: 1687,6 shift:(-10,5)
  bar:Oct at: 248.5 fontsize:S text: 248,5 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 51.2 fontsize:S text: 51,2 shift:(-10,5)
  bar:Déc at: 12.0 fontsize:S text: 12,0 shift:(-10,5)
  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Graccurris

**Graccurris** egungo Alfaron eratutako erromatar hiria izan zen. Hiria antzinako **Ilurcis** izeneko zeltiberiar, beroi edo baskoi herrixkan sortu zuten.

## Hiri indigena 
Ilurcis hasieran herri beroia izan zen baina jada Sertorioren gerran baskoien eskuetan izan zen. Gerran, baskoiek Ponpeioren alde egin zuten eta Calagurrisek, berriz, Sertorioren alde egin zuen. Orduan Calagurrisen ekialdean zeuden eremuak, Cascantum eta Graccurris hirien menpean zeudenak, jada baskoiak ziren.

Bertan Tiberio Sempronio Grakok k. a. 179an, bere burua omenduz, *Graccurris* izeneko hiria eratu zuen Hirien arteko ondorengotza Sexto Ponpeio Festok adierazten du, Verrio Flako aipatzean:

Eduardo Aznarren esanetan, Ilurcis euskal-iberiar izena zen, ibar-baso edo sastrakadi esan nahi zuena.

## Erromatar hiria 
Julio Zesarrek edo Augustok erromatar udalerri izendatu zuten, *Hispania Tarraconensis* probintzian eta Caesaraugusta ean zegoena.

Haren aztarnak egungo San Martín larrainetan daude. Alhama ibaiaren ertzean I. mendeko ninfeo bat topatu zuten.

Tiberio enperadorearen garaian, txanponak egin zituzten hirian. Asak eta brontzezko semisak topatu dituzte, alde batean enperadorearen irudia eta bestean zezen mitraduna zituztenak.

Hiria Antoninoren Ibilbidean  moduan agertu zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria 
* 

*
*
## Kanpo estekak 
* Arqueología Equipo de investigación (2011) Graccurris. Arqueología en el término municipal de Alfaro
Robert Taylor

**Robert Taylor**, jaiotzez izenez **Spangler Arlington Brugh** (1911ko abuztuaren 5a, Filley, Nebraska &ndash; 1969ko ekainaren 8a, Santa Monica, Kalifornia) zinema eta telebistako estatubatuar aktore bat izan zen. *Profil Perfektua* ezizena jaso zuen.

Anteztutako filma nabarmenenen artean honako hauek daude: *Magnificent Obsession* (1935, John M. Stahl), *Waterloo Bridge* (1940, Mervyn LeRoy), *Quo vadis?* (1951, Mervyn LeRoy), *Ivanhoe* (1952, *Knights of the Round Table* (1953, Richard Thorpe) dota *Valley of the Kings* (1954, Robert Pirosh).

## Filmografia 
* 1934: *Handy Andy*
* 1934: *The Spectacle Maker*
* 1934: ''There's Always Tomorrow*
* 1934: *A Wicked Woman*
* 1935: *Buried Loot*
* 1935: *Society Doctor*
* 1935: *Times Square Lady*
* 1935: *West Point of the Air*
* 1935: *Murder in the Fleet'
* 1935: *La Fiesta de Santa Barbara*
* 1935: *Broadway Melody of 1936*
* 1935: *Magnificent Obsession*
* 1936: *Small Town Girl*
* 1936: *Private Number*
* 1936: ''His Brother's Wife*
* 1936: *The Gorgeous Hussy*
* 1936: *Camille*
* 1937: *Personal Property*
* 1937: *This Is My Affair*
* 1937: *Lest We Forget*
* 1937: *Broadway Melody of 1938*
* 1938: *A Yank at Oxford*
* 1938: *Three Comrades*
* 1938: *The Crowd Roars*
* 1939: *Stand Up and Fight*
* 1939: *Lucky Night*
* 1939: *Lady of the Tropics*
* 1939: *Remember?*
* 1940: *Waterloo Bridge*
* 1940: *Escape*
* 1940: *Flight Command*
* 1941: *Billy the Kid*
* 1941: *When Ladies Meet*
* 1942: *Johnny Eager*
* 1942: *Her Cardboard Lover*
* 1942: *Stand by for Action*
* 1943: *Primary Flight Instruction: Stearman N2-S Part 2*
* 1943: *Primary Flight Instruction: Stearman N2-S Part 1*
* 1943: *Bataan*
* 1944: *Song of Russia*
* 1946: *Undercurrent*
* 1947: *High Wall*
* 1949: *Ambush*
* 1949: *The Bribe*
* 1949: *Conspirator*
* 1950: *Devil's Doorway*
* 1951: *Quo vadis?*
* 1951: *Westward the Women*
* 1952: *Ivanhoe*
* 1952: *Above and Beyond*
* 1953: *Knights of the Round Table*
* 1953: *I Love Melvin*
* 1953: *Ride, Vaquero!*
* 1953: *All the Brothers Were Valiant*
* 1954: *Valley of the Kings*
* 1954: *Rogue Cop*
* 1955: *Many Rivers to Cross*
* 1955: *The Adventures of Quentin Durward*)
* 1956: *The Last Hunt*
* 1956: *D-Day the Sixth of June*
* 1956: *The Power and the Prize*
* 1957: *Tip on a Dead Jockey*
* 1958: *Saddle the Wind*
* 1958: *The Law and Jake Wade*
* 1958: *Party Girl*
* 1959: *The Hangman*
* 1959: *The House of the Seven Hawks*
* 1959: *Killers of Kilimanjaro*
* 1963: *The Dick Powell Show* (telesaila)
* 1963: *Miracle of the White Stallions*
* 1963: *Cattle King*
* 1964: *A House Is Not a Home*
* 1964: *The Night Walker*
* 1966: *Johnny Tiger* d
* 1966: *Savage Pampas*
* 1967: *La Sfinge d'oro*
* 1967: *Return of the Gunfighter*
* 1967: *Hondo and the Apaches* (telesaila)
* 1968: *Le Rouble a deux faces*
* 1968: *Where Angels Go, Trouble Follows''

## Kanpo estekak 
* Robert Taylor aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Antecuia

**Antecuia** Plinio Zaharra eta Pomponio Melak aipatutako autrigoien lurraldeak osatzen zuten hamar *civitatesen* bat zen. Egungo Pancorbotik gertu zegoen, Campas eremuko kastroan  topatu dutelako.

Hori horrela bada, antzinako Erromako garaietan hiria *Ab Asturica Burdigalam* (Astorga-Bordele) galtzadan zegoen, Antoninoren Ibilbidean XXXIV. iter zena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel Valls

**Manuel Carlos Valls** (Bartzelona, Katalunia, 1962ko abuztuaren 13a) Frantziako politikaria da. Historian lizentziaduna, 2014ko martxoaren 31z geroztik Frantziako lehen ministroa izan zen. Joera politikoz, nazionalista frantses errepublikazalea izatearren nabarmentzen da.

2001etik 2012ra Évryko alkatea izan zen, eta Essonneko barrutiko diputatua 2002tik 2012ra. 2011ko Frantziako Alderdi Sozialistaren primarioetako hautagaia izan zen, eta ondoren François Hollande hautagai sozialistaren komunikazio arduraduna. 2012ko maiatzaren 16an Barne Gaietako ministro izendatu zuten, Jean-Marc Ayraulten lehen gobernuan, eta karguari eutsi zion 2. gobernuan. 2014ko martxoaren 31n, Ayraulten dimisioaren ostean, bera izendatu zuten lehen ministro. Euskararen eta katalanaren kontra mintzatu da, *separatistak* eta Frantziako errepublikanismoarentzat arriskugarriak direlakoan.

## Bartzelonako alkategaia 
2018ko irailaren 25ean jakinarazi zuen alkategai izango zela Bartzelonan 2019ko maiatzeko udal hauteskundeetan, Herritarrak alderdiak sustatuko hautagaitza batean.

## Ikus, gainera 
* Chauvinismo
Évry

**Évry** izenarekin Frantziako honako udalerriak daude:

* Évry (Essonne), Essonneko udalerria.
* Évry (Yonne), Yonneko udalerria.
* Évry-Grégy-sur-Yerre, Sena eta Marneko udalerria.
Niurba

**Niurba** (; sakheraz: Ньурба) Errusiako ipar-ekialdean dagoen Sakhako Errepublikako hiria da. Lenaren ibaiadar nagusia den Viliuiren ertzean dago, Jakutsketik 846&nbsp;km ipar-mendebaldera. 2010ean 10.157 biztanle zituen.

1930ean sortu zuten eta 1998tik hiri estatusa dauka.

## Biztanleria 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Soleidae

**Soleidae** Pleuronektiforme ordenako arrain-familia da, itsasoko uretan eta ur gezan bizi dena. Ezagunena mihi-arraina da.

## Generoa 
* *Achiroides*
* *Aesopia*
* *Aseraggodes*
* *Austroglossus*
* *Barnardichthys*
* *Bathysolea*
* *Brachirus*
* *Buglossidium*
* *Dagetichthys*
* *Dicologlossa*
* *Heteromycteris*
* *Leptachirus*
* *Liachirus*
* *Microchirus*
* *Monochirus*
* *Paradicula*
* *Pardachirus*
* *Pegusa*
* *Phyllichthys*
* *Pseudaesopia*
* *Rendahlia*
* *Rhinosolea*
* *Solea*
* *Soleichthys*
* *Synaptura*
* *Synapturichthys*
* *Synclidopus*
* *Typhlachirus*
* *Vanstraelenia*
* *Zebrias*

## Kanpo estekak
Segisamonculum

**Segisamonculum** Plinio Zaharra eta Pomponio Melak aipatutako autrigoien lurraldeak osatzen zuten hamar  bat zen. 1859tik aurrera aditu guztiek bat egin dute: hiria egungo Cerezo de Río Tirónetik gertu zegoen.

Herrixka egungo Valdemoros izeneko eremuan zegoen eta beroiekin zuten mugatik gertu zegoen. Izan ere, beroien hiria zen Libia 12 kilometrotara baino ez zegoen.

Valdemorosen zeltiberiar zeramika eta  eta iberiar eta erromatar txanponak topatu dituzte.

K.a. I. mendean erromatarrek eskualdera ailegatu zirenean Cesarea izeneko hiria eratu zuten, Augustoren omenez. Antzinako Erromako garaietan hiria *Ab Asturica Burdigalam* (Astorga-Bordele) galtzadan zegoen, Antoninoren Ibilbidean agertzen zen zubiak zituena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tetrahidrokanabinol

**Tetrahidrokanabinola** (**TCH**) edo **delta-9-tetrahidrokarbokanabinol (Δ9-THC)** cannabisaren psikoaktibo printzipala da. Yelchiel Gaonik eta Raphael Mechoulamek egin zuten lehenengo aurkikuntza 1964. urtean. Egoera puruan bidriolo solido baten antza du eta berotzerakoan itsatsi ohi egiten da. **THC**a ez da batere disolbagarria uretan aldiz, disolbatzaile organikoekin, oso azkar disolbatzen da; nagusiki alkoholarekin eta lipidoekin.

Bigarren metabolito gehienak bezala esan ohi da** THC**ak cannabisan duen lan nagusia bera defendatzea da, belarjaleengandik, baina oraindik hori ez dago frogatuta. **TCH**ak ere UV-B absorbatze propietateak handiak ere baditu, eta landarea UV erradiazioaren esposizio kaltegarriengandik defendatzen duela ere espekulatu egin da.

Bere efektu farmakologikoak burmuinean eta gorputz osoan zehar dauden errezeptore espezifikoen loturaren emaitza da. Segur aski sustantzia lipofilikoekin duen afinitatea da **THC**a zelulen mintzetara itsasten egiten duena (Neuronalak printzipalki).
 
## Farmakologia 
**THC**a askoz selektibo gutxiagoa da endokanabionide molekular liberatuak baino, anandamida eta 2-arakindonilglizerolen (A-AG) kasuak adibidez. Azterketa batzuen ondorioak diotenez, **THC**a ere ekintza anticolinesterasa13 14 du, eta honek Alzheimerraren eta *miastenia gravis*en kontra egiten du.

## Efektuak 
THCak efektu analgesiko txikia edo moderatua dauka, eta Cannabisa minaren efektuak gutxitzeko erabili ahal da. Beste efektu batzuk, erlaxazioa, ikusmenaren, usaimenaren eta entzumenaren aldakuntza, neketasuna eta gosea sortzea. Horretaz aparte, propietate antiemetikoak ere baditu.

## Kanpo estekak
Mirny

**Mirny** (; sakheraz: Мирнэй) Errusiako ipar-ekialdean dagoen Sakhako Errepublikako hiria da. Ekialdeko Siberian dago, Ireliakh ibaiaren ertzean, Jakutsketik 820&nbsp;km mendebaldera. 2010ean 37.188 biztanle zituen.

1955ean sortu zuten eta 1959tik hiri estatusa dauka.

## Biztanleria 
## Ekonomia 
Mirnyko enpresarik handiena diamante ustiapenean aritzen den *AK Almaz Rossia-Sakha - AK ALROSA* (errusieraz: АК "Алмазы Россия-Саха" – АК "АЛРОСА") da. Hiriaren ondoan Mir (errusieraz: Мир) izena duen aire zabaleko diamante meatze erraldoia dago; 1.200 mko diametroa eta 525 mko sakonera dauka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Salionca

**Salionca** Plinio Zaharra eta Pomponio Melak aipatutako autrigoien lurraldeak osatzen zuten hamar  bat izan zen. Egungo Poza de la Saletik gertu zegoen, Milagro izeneko muinoan. Muinoan Brontze eta Burdin Aroko aztarnak topatu dituzte eta gainera toponimoa bertan ustiatzen zuten elikagaiak mantentzeko produktu nahitaezkoarekin lotura zuzena du, gatzarekin hain zuzen ere. Erromatarren garaian, kokagune inportantea izan zen.

Antzinako Erromako garaietan hiria  (Astorga-Bordele) galtzadan zegoen, Antoninoren Ibilbidearen arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michael Keaton

**Michael John Douglas** (Coraopolis, Pennsylvania, 1951ko irailaren 5a) estatubatuar aktore eta zinema zuzendaria da.

Antzeztutako filma nabarmenen artean honako hauek daude: *Beetlejuice* (1988), *Clean and Sober* (1988), *Batman* (1989), *Batman Returns* (1992), *Much Ado About Nothing* (1993), *Jackie Brown* (1997), *White Noise* (2005), *The Merry Gentleman* (2008, zuzendu eta antzeztua), *Toy Story 3* (2010) eta *Birdman* (2014).

## Filmografia 
[250px|eskuinera|thumb|[2004an.]]

### Zinema 
### Telebista 
### Bideo-jokoak 
## Kanpo estekak 
* Michael Keaton aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Murrizte-endonukleasa

120px|thumb|EcoRI endonukleasaren mozketa DNA palindromiko batean.

**Murrizte-endonukleasak** (**murrizte-entzimak** ere deituak) DNAren molekula toki jakin batzuetatik mozten duten entzima bereziak dira, nukleotido espezifikoak antzematen dituztenak.

Bizidun guztiek murrizte-endonukleasak dituzte. Haien eginkizun nagusia zelulan sar daitekeen DNA arrotza suntsitzean datza (esate baterako, bakterioek modu horretan birusen DNA deusestatzen dute DNA horrek bakterioak infektatzen dituenean).

Murrizte-endonukleasak oso erabiliak dira ingeniaritza genetikoan, geneak klonatzeko prozesuan.

"Guraize molekularrak" ere sarritan deitzen zaizkie, DNAren zati batzuk mozten dituztelako. Entzima bakoitzak 4 eta 6 nukleotiko bitarteko sekuentzia espezifikoa hartzen du mozketa gunetzat. Puntu jakin batekiko simetria bikoitza izaten dute moztutako sekuentzia horietako askok, hots, berdin irakurtzen dira ezkerretik zein eskuinetik (KALABAZA ZABALAK bezalaxe). Simetrikoak diren DNA-ren segmentu horiei *palindromo* deritze.

Esaterako, eskuinean dagoen irudian segmentu palindromo bat agertzen da. EcoRI izeneko murrizte-endonukleasak sekuentzia horren G eta A nukleotidoen artean mozketa egiten du, DNAren bi harizpietan.

Gaur egun ehunka murrizte-endonukleasa ezagutzen dira. Ingeniaritza genetikoan gehien erabiltzen direnak bakterioetatik datozenak dira, eta bakterioaren genero eta espeziearekin izendatzen dira. Adibidez, Escherichia coli-tik datorrena Eco izenekoa da, eta Haemophilus influenzae-rena Hin. Espezie batek endonukleasa bat baino gehiago ekoizten badu, zenbaki erromatarrak erabiltzen dira (esate baterako, HinDIII, Haemophilus influenzae-ren D anduiak ekoizten duen 3. endonukleasa da)

## Kanpo estekak
Neriungri

**Neriungri** (; sakheraz: Нүөрүҥгүрү, *Nüörüŋgürü*) Errusiako ipar-ekialdean dagoen Sakhako Errepublikako hiria da. Ekialdeko Siberian dago, Stanovoi mendien iparraldeko adar batean, Jakutsketik 740&nbsp;km hegoaldera. 2010ean 61.747 biztanle zituen, eta Sakhako bigarren hiririk handiena zen.

1975ean sortu zuten, eskualdeko harrikatz hobi handiak ustiatzeko helburuz.

## Biztanleria 
## Klima 
Neriungrik klima azpiartikoa du, *Dfd* Köppen klima sailkapenaren arabera.

          
}}

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Twix

**Twix** Mars Incorporatedek fabrikatutako txokolatezko barra da. Erdialdean duen galleta, esnedun txokolate eta karameluz du estalita. Gainerako txokolatezko barrak baino sekzio txikiagotan datoz eta binaka partekatzen dira. Lehenengo aldiz Erresuma Batuan agertu zen 1967. urtean

## Kanpo estekak
Cascantum

alt=Municipium Cascantum-eko txanpona. Tiberio enpreradorearen burua du aurrealdean eta zezena atzealdean.|thumb|242.997x242.997px|Municipium Cascantum-eko txanpona. Tiberio enpreradorearen burua du aurrealdean eta zezena atzealdean. K. o. I. mendea.
**Cascantum** egungo Cascanten eratutako erromatar hiria izan zen. Hiria antzinako **Kaiskat** izeneko beroi, lusoi edo baskoi herrixka batean sortu zuten. Ptolomeok hiri baskoia dela dio.

Burdin aro amaieran, hiria, Cascanteko lekurik altuenean egon zitekeen, Nuestra Señora del Romero basilikaren inguruan. 1970ean, M.A. Mezquirizek basilikaren inguruko maldan eginiko indusketetan, K.a. 70. urteko zoladura aberatseko etxebizitza baten aztarnak aurkitu ziren iztukaturiko hormekin batera eta ardo-anfora bat. Baina egungo herria bertan eraiki zenez, ez da beste aztarna askorik geratu.

Queiles ibaiaren ezkerraldean zegoen, garia, barazkiak eta mahatsak zituen eremu aberats batean.

Hiri beroia baskoiek okupatua edo konkistatua izan zen. Edonola ere,
Sertorioren gerran jada baskoia zen eta Ponpeioren alde egin zuen. Calagurrisek, berriz, Sertorioren alde egin zuen. Calagurrisen ekialdean zeuden eremuak, Cascantum eta *Graccurris* hirien menpean zeudenak, jada baskoiak ziren.

*Municipium latinum* zen, eskubide latinoa zuen hiria, alegia. Augusto enperadoreak, K.a. 15/13. urtean Iberiar penintsulan antolaketa administratibo sakona egin zuen eta litekeena da, urte haietan lortzea Cascantum-ek bere estatus berria. Lurralde zabala zuen hiriak, eta bere mugak honela zire: Ekialdetik Cesaraugustako lurretaraino hedatzen zen, hiri handi horrekin topo egiten zuela Huecha bailaran; Hegoaldean Turiaso (gaur egungo Tarazona) zegoen; mendebaldetik, Ziertzoko mendietaraino zabladuko zen seguruenik eta iparraldean, Ebro ibaia izan zitekeen bere muga eta bestaldean, Cara hiria zegoen.

Tiberio enperadorearen garaian, kupre-bontzeko (AE) txanponak ekoiztu zituen hiriak: *aes*-ak eta *semis*-ak.

Hiria Antoninoren Ibilbidean  moduan agertu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alabona

**Alabona** antzinako baskoien lurraldean zegoen antzinako erromatar hiria izan zen Kaludio Ptolomeoren bere K.o. II. mendeko geografia idazlanean idatzi zuenez. Haren kokapen zehatza ezezaguna da. Ptolomeok zioen eskualdea bisitatzen zutenean pretoreen egoitza zela hiria.

III. mendeko Antoninoren Ibilbidean, *Allabona* mansioa agertzen da, Ebro eta Jalón ibaien arteko ordoki batean zegoela esaten zuen, eta beraz, Zaragozatik gertu. Allabona hori egungo Zaragoza probintziako Alagónen zegoela esaten dute batzuek. Beste batzuentzat, ordea, Allabona hori mende bat lehenago Ptolomeok aipatu zuen ezin dira hiri bera izan. 

Beste batzuen arabera, Ptolomeoren Alabona, Iruñearen mendebaldean zegoen Alantonerekin identifika daiteke, eta Alantone bera, egungo Atondorekin.

Badirudi Alabona izena, indoeuroparra izan datekeela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alantone

thumb|*Ab Asturica Burdigalam* galtzada
**Alantone** edo **Allantone** egungo Atondon eratutako erromatar hiria izan zen. Aurreko Burdin Aroko baskoi herri edo herrixka batean sortu zuten. Antoninoren ibilbidean  “Alantone” *mansio* moduan aipatzen da. Agian, mende bat lehenago Ptolomeok *Alavona* izenez identifikatu zuen kokagune bera izan zitekeen.

Lekua Antoninoren Ibilbidean (455,4)  moduan aipatzen da zen, Aracilum eta Pompaelo artean zegoena. Ravenako kosmografian ere aipatzen da (IV.45.318, 4 – Alantune). Egungo Atondo herritik  aurreko *mansiora* (*Araceli*) eta hurrengora (Pompaelo), zortzi miliara (12 km) dago. Eritze (Itza)/Saratsarekin ere identifikatu nahi izn da, baina Angel Jordanen esanetan "oinarri handirik gabe".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Beetlejuice

**Beetlejuice** (euskaraz literalki *Kakalardo-zuku* esan nahi du) 1988ko Tim Burton estatubatuar zinema zuzendariaren beldurrezko eta fantasiazko komedia filma bat da. Filma umore beltzezko eszena eta egoera ugariz betea dago. Bertan, Michael Keaton, Alec Baldwin, Geena Davis, Jeffrey Jones, Catherine O'Hara, Winona Ryder eta Silvia Sidney aktoreek antzeztu zuten.

Gidoia Michael McDowell idazleak idatzi zuen.

Filma honek Makillaje onenaren Oscar Saria (Ve Neill, Steve La Porte eta Robert Short) irabazi zuen. Estreinaldi urtean izandako arrakastari esker (AEBetan 73 milioi dolarretako etekinak izan zituen) gerora izen berdineko *Beetlejuice* marrazki bizidun telesaila ere sortu zuten.

Denboraren poderioz, fantasia eta beldurrezko komedia zinemazaleen artean kultuzko filmaren estatusa bereganatu du.

## Argumentua 
Adam (Alec Baldwin) eta Barbara (Geena Davis) heuren etxea estreinatu eta gutxira auto istripu batean hil berri den bikote gazte bat da. Etxearen jabe berriak Deetz familiako senideak dira: Charles Deetz (Jeffrey Jones), haren emaztea eta eskulturgile bitxia den den Delia Deetz (Catherine O'Hara), eta Charlesen alaba, Lydia Deetz (Winona Ryder), bere aita eta amaordea batere gogokoak ez dituen izaera iluneko neska. Deetztarrek ez dakitena aurreko jabeak izan ziren Adam eta Barbara mamuak jabe berrian etorrerarekin erabat gogaituak daudela da, ezustean eta mamu bikoteak benetan hala nahi gabe, Beetlejuice (Michael Keaton) izeneko, bioexorzista, iskanbilazale eta arlotea deituko dutelarik, hark gomendagarriak ez diren modu txarren bidez gizaki bizidunak (Deetztarrak) etxe hartatik kaleratzen saiatuko delarik.

## Aktoreak 
* Michael Keaton: Beetlejuice
* Alec Baldwin: Adam Maitland
* Geena Davis: Barbara Maitland
* Winona Ryder: Lydia Deetz
* Catherine O'Hara: Delia Deetz
* Jeffrey Jones: Charles Deetz
* Glenn Shadix: Otho
* Sylvia Sidney: Juno

## Kanpo estekak 
* *Beetlejuice* filmaren IMDBko fitxa irakurgai 
* *Beetlejuice* filmaren trailer edo iragarkia ikusgai. Youtube.com
Pokrovsk

**Pokrovsk** (; sakheraz: Покровскай) Errusiako ipar-ekialdean dagoen Sakhako Errepublikako hiria da. Ekialdeko Siberian dago, Lena ibaiaren ertzean, Jakutsketik 70&nbsp;km hegoaldera. 2010ean 9.495 biztanle zituen.

Pokrovsk kosakoek sortu zuten, 1682an, Karaulny Mys (errusieraz: Караульный Мыс) izenarekin. 1997an hiri estatusa jaso zuen.

## Biztanleria 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dolgan

**Dolgana** (; autoizendapena: долган, тыа-кихи, *саха*) Errusiako erdi-iparraldean, Zirkulu polar artikotik iparraldera bizi den turkiar talde etnikoa da. Beren hizkuntza dolganera da.

XXI. mende hasieran 7.800 inguru ziren, eta gehienak Errusiako Krasnoiarsk kraian bizi ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Batman (1989ko filma)

**Batman** 1989ko Tim Burton estatubatuar zinema zuzendariaren superheroi ekintza filma bat da. DC Comics argitaletxea eta Bill Finger eta Bob Kane komikigileen *Batman* superheroiaren komikietan oinarritua dago. Bertan, Jack Nicholson, Michael Keaton, Kim Basinger, Robert Wuhl, Pat Hingle, Billy Dee Williams, Michael Gough eta Jack Palance aktoreek antzeztu zuten.

Filma honek Zuzendaritza artistiko onenaren Oscar Saria (Anton Furst eta Peter Young) irabazi zuen.

Filma honek izandako arrakastari esker beste hainbat jarraipen pantailaratu izan dira: *Batman Returns* (1992), *Batman Forever* (1995), *Batman & Robin* (1997), *Batman Begins* (2005), *The Dark Knight* (2008) eta *The Dark Knight Rises* (2012).

## Argumentua 
Gotham City hiri ilun eta arriskutsua polizia ustelaz babestua eta Grissom (Jack Palance) mafiosoaren kontrolpean dago. Alkateak (Lee Wallace) izendatu berri duen Harvey Dent (Billy Dee Williams) barrutiko fiskala eta James Gordon (Pat Hingle) komisarioak hori aldatzeko ahaleginak egin arren, Batman (Michael Keaton) iritsi arte hiriaan segurtasun eza geri eta handiagoa da. Hiri honetako Vicky Vale (Kim Basinger) kazetariak saguzahar-gizon superheroi berri honen mozorroaren atzean nor ezkutatzen den jakiten saiatuko da.

Filma honetan Batman superheoriak bere etsai nagusiena edota nabarmenetako bati aurre gin beharko dio: Jack Napier/Joker (Jack Nicholson) gaizkile txatxazale, irrilari eta zitala.

## Aktoreak 
* Michael Keaton: Bruce Wayne/Batman
* Jack Nicholson: Jack Napier/Joker
* Kim Basinger: Vicki Vale
* Robert Wuhl: Alexander Knox
* Pat Hingle: Gordon komisarioa
* Billy Dee Williams: Harvey Dent
* Michael Gough: Alfred
* Jack Palance: Grissom
* Jerry Hall: Alicia
* Tracey Walter: Bob the Goon
* Lee Wallace: alkatea
* William Hootkins: Eckhardt tenientea

## Kanpo estekak 
* *Batman* filmaren IMDBko fitxa irakurgai 
* *Batman* filmaren trailer edo iragarkia ikusgai. Youtube.com
King Richard and the Crusaders

**King Richard and the Crusaders** (euskaraz *Rikardo Erregea eta Gurutzadak*) 1954ko David Butler zuzendariaren historia eta abentura filma bat da. Sir Walter Scott eskoziar idazlearen *The Talisman* eleberrian oinarrituta, Erdi Aroko Gurutzadetan girotua dago.

Bertan, Rex Harrison, Virginia Mayo, George Sanders, Laurence Harvey, Robert Douglas, Michael Pate, Paula Raymond, Lester Matthews, Anthony Eustrel, Henry Corden, Wilton Graff, Nejla Ates eta Nick Cravat aktoreek antzeztu zuten.

Euskal Herrian ETB1 eta ETB2 kateetan euskaraz nahiz gaztelaniaz behin baina gehiagotan aireratua izan da.

## Argumentua 
Hirugarren Gurutzada, Rikardo Lehoi Bihotzak (George Sanders) Lur Santutik fedegabeak kanporatzeko asmoa du. Bitartean, kristauen lurraldean elkarren arteko ezinikusiak agertuko dira: Sir Gilles Amaury (Robert Douglas) eta Konrado Montferratekoa (Michael Pate) erregearen aurka azpijokoan dabiltza, eta Sir Kenneth Huntingdon (Laurence Harvey) eskoziar zaldun leialak erregea haien asmoen berri ohartarazten du, baina Rikardok ez dio jaramonik egiten. Gau batez, konspiratzaileek bidalitako arkulari batek erregea larriki zaurituko du. Egoera honeta, Sir Gilles Amauryk Sir Kenneth ingeles gudarostetik kaleratuko du. Erbestean dagoela, ustekabean Saladino (Rex Harrison) ospetsua ezagutu eta Sir Kennethek Sir Gillesen azpijokoa azaleratu eta Rikardo erregearen aurka ibili diren gizonak agerian lagako ditu. Azkenean, kristau eta musulmanek heuren indarrak batu eta Sir Gilles maltzurrak bahitua duen Lady Edith (Virginia Mayo) askatu eta Rikardo erregeari boterea itzultzeko konspiratzaileen aurka borrokatuko dira.

## Aktoreak 
* Rex Harrison: Saladino
* Virginia Mayo: Lady Edith Plantagenetekoa
* George Sanders: Rikardo Lehoi Bihotza
* Laurence Harvey: Sir Kenneth Huntingtongoa
* Robert Douglas: Sir Giles Amaury
* Michael Pate: Konrado, Montferrateko markesa
* Paula Raymond: Berengaria Nafarroakoa
* Lester Matthews: Tiroko artzapezpikua / Narratzailea
* Anthony Eustrel: De Vaux baroia
* Henry Corden: Filipe Frantziakoa
* Wilton Graff: Leopoldo Austriko dukea
* Nejla Ates: neska dantzari mairua
* Nick Cravat: Nektobanus

## Kanpo estekak 
* *King Richard and the Crusaders* filmaren IMDBko fitxa irakurgai 
* *King Richard and the Crusaders* filmaren trailer edo iragarkia ikusgai. Youtube.com
Araneomorphae

**Araneomorphae** armiarmen subordena da. Barnean 95 familia biltzen ditu.

## Sistematika 
Hona hemen taxoien arteko harremanak azaltzen dituen kladograma.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Papua Aske Mugimendua

thumb|250px|Papua Aske Mugimenduak erabiltzen duen bandera nazionala
**Papua Aske Mugimendua** (, laburbilduta, **OPM**) 1965an sortutako talde militante bat da, Indonesiako Papua eta Mendebaldeko Papua probintzietako gobernariak bortizki botatzeko helburuarekin. Lehenago Irian Jaya deitzen zen eskualdearen independentzia aldarrikatzen dute, eta ekonomiaren berrikuntza zein modernitatea borrokatzen dute. Iraganean Muammar al Kadafiren eta Filipinetko Herriaren Armada Berria gerrilla maoistaren laguntza jaso dute, talde terrorista bat Ameriketako Estatu Batuetako Barne Segurtasun Departamenduaren arabera.

Mugimendua ilegala da Indonesian, eta probintzia hauen independentzia eskariak traizio delitua dakar. Bere sorreratik irteera diplomatikoa egiten saiatu dira, Mendebaldeko Papuako banderaren igoera zeremoniak egiten, eta ekintza armatuak egin dituzte Papuako gatazkaren barnean. Bere jarraitzaileek Mendebaldeko Papuako bandera erabiltzen dute sinbolo gisa, eta *Hai Tanahku Papua* ereserkia abesten dute. Era berean 1961an Irian Jayak izan zuen armarria erabiltzen dute, 1963an Indonesiak New Yorkeko Akordioaren ostean administrazioa bereganatu zuen arte.

## Kanpo estekak
Mygalomorphae

**Mygalomorphae** armiarmen infraordena da. **Orthognatha** ere deitua, barnean 314 genero, 15 familiatan banaturik, ditu.

## Familiak 
* Mecicobothriidae
* Microstigmatidae
* Hexathelidae
* Dipluridae
* Nemesiidae
* Theraphosidae
* Paratropididae
* Barychelidae
* Atypidae
* Antrodiaetidae
* Cyrtaucheniidae
* Idiopidae
* Ctenizidae
* Migidae
* Actinopodidae

## Kanpo estekak
Sektore publiko

**Sektore publikoa** administrazio publikoek eskaintzen dituzten zerbitzuen multzoa da.
Estatuaren administrazio publiko eta tokiko elkargoez, baita kapital sozialaren % 51 administrazio publikoaren esku diren enpresez osatua da. Estatuarekiko duten menpekotasun finantzarioa dela eta, elkarteak ere sektore publikoaren parte dira.

Enpresa publikoen estatutuak bi errealitate ezagutu ditzake. Alde batetik, Zuzenbide Komunpearen baitan kokatzen diren enpresa publikoak, gehienetan Sozietate Anonimo deritzon forma juridikoa hartzen dutenak. Bestaldetik, Zuzenbide Publikoaren baitan kokatzen diren enpresa publikoak.

## Sektore publikoa eta zerbitzu publikoa 
Zerbitzu publiko eta sektore publikoa, ezberdindu beharreko bi nozio dira.

* Berez, zerbitzu publikoaren esku diren betebehar batzuk, sektore pribatuaren esku utzi daitezke. Hau, zerbitzu publikoen delegaritza mekanismo juridikoaren bidez egin daiteke: uraren garbitze eta banatze zerbitzuak, ondarkinen biltze zerbitzua, etab.
* Era berean, berez zerbitzu publikoari ez dagozkion betebehar batzuk, sektore publikoaren esku uzten dira: tabakoaren industria, lehergailuen ekoizpena, etab.

## Monopolioa eta sektore publikoa 
Merkataritza sektoreko monopolio egoera bat, sektore publikoaren esku uzten denean, koadro arautu zehatz baten baitan egiten da (zaldi lasterketa edota argi indarraren ekoizpenaren kasua zen orain arte Frantzian). Sektore publikoa, monopoliorik ez duen merkatu pribatuan sartzen denean aldiz, bertako erregulatzaileari edo organo legegileari dagokio honen jarduera arautzea merkatuan desorekarik eragin ez dezan. Sektore publikoak, fiskalitate eta diru laguntza publikoen bidez ahalbidetzen dituen abantaila ekonomikoek hainbat ondorio izan ditzakeelako (prezio merkeagoak proposatzea adibidez). Abantaila hauek, merkatua iraunkorki desorekatu, ondorio ekonomiko negatiboak eragin eta eragile publikoaren monopolio egoera bat sor dezake.

Desoreka egoera honen saihesten lan egiten du organo legegileak, sektore publiko eta pribatuko kontabilitate eta fiskalitate arauak ahal bezain bat uztartuz.

## Kanpo estekak
Eskari efektibo

**Eskari efektiboa** John Maynard Keynesek garatutako nozio ekonomikoa da. Gaur egungo ekonomialarien terminologian, aurreikusitako eskari deitzen zaio.

## Definizioa 
Keynesen ustetan, Sayren legea ez denez beti egiaztatzen, enpresariak etxekoen eskaerari egokitu behar dira. Eskari efektiboa etorkizuneko salmenten aurreikuspenen zama da, ekoizpen errealaren maila definitzen laguntzen duena. Hiru elementuren zama :
* azkenengo kontsumoa
* inbertsioa
* esportazioak

Krisi edota desoreka egoera batean, nozio honek garrantzi berezia hartzen du. Enpresariek saldu dezaketena baino gutxiago ekoiztuko dute (irabazi gehiago egin zitekeen egoera da baina galerarik gabekoa), gehiegi ekoizteaz beldur baitira (gehiegi ekoizteak galera errealak ekar ditzake). Halako egoeran, eskaera efektiboa apalagoa izanen da, honek enpleguan (langabezian) eta ondasunen eskaintza errealean, kontsumoan, langileen lansarietan, etab, eragin zuzena izanez.

## Ikus, gainera 
* John Maynard Keynes
* Jean-Baptiste Say

## Kanpo estekak
Balsio

**Balsio** egungo Cortesen eratutako erromatar hiria izan zen. Hiria antzinako baskoi herrixka batean sortu zuten.

Lekua Antoninoren Ibilbidean   moduan agertu zen, Balsione, Belisone, Bellisone eta Belsione izenak ere izanik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barbanana

**Barbanana** edo **Barberana** erromatar garaiko leku baskoia izan zen.

Haren kokapen zehatza ezezaguna da. Lekua Antoninoren Ibilbidean  moduan agertu zen, Corellatik 32.000 urratsetara (8 legoa inguru) izanik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bituris

**Bituris** antzinako baskoien hiria izan zen erromatar garaian. Ptolomeok (K.o. II. mendea) bakarrik aipatzen du bere geografian eta horregatik, ezin izan da kokatu  Egungo Bidaurretan egon zitekeela proposatu da, balizko fonetika antzekotasuna dela eta.

Pompaelotik mendebaldera zegoen, Argaren eskuinaldean. Etxauribarreko gune nagusia izan zitekeela pentsa daiteke. Klaudio Ptolomeok baino ez zuen aipatu eta, iturrien eskasiagatik, badaude kokapen hau zalantzan jartzen dutenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tess (filma)

***Tess*** 1979ko Roman Polański poloniar-frantziar zinema zuzendariaren amodiozko drama filma bat da. Thomas Hardy idazlearen ''Tess of the d'Urbervilles* eleberrian oinarritua dago. Bertan, Nastassja Kinski, Peter Firth eta Leigh Lawson aktoreek antzeztu zuten.

Filma honek 3 Oscar Sari irabazi zituen: Zuzendaritza artistiko onenaren Oscar Saria (Pierre Guffroy eta Jack Stephens), Argazkigintza onenaren Oscar Saria (Geoffrey Unsworth eta Ghislain Cloquet) eta Jantzi-diseinu onenaren Oscar Saria (Anthony Powell). Bestalde, 3 César Sari (Zuzendari onena, Argazkigintza onena eta Film onena), BAFTA Sari bat (Argazkigintza onena) eta 2 Urrezko Globo Sari (Atzerritar filma onena eta Urteko izar berria: Nastassja Kinski) ere irabazi zituen.

Nahiz eta filmaren argumentua edo istorioa Hego-mendebaldeko Ingalaterran girotua egon, filma Bretainiako Locronan udalerrian eta Le Leslay udalerriko Beaumanoir gazteluan, Normandiako La Hague lurmuturran (Cherbourg hiritik hurbil) eta Pas-de-Calais departamenduko Condette udalerrian filmatu zen. Polanskik filma hau filmatzeko arrazoia bere bikotea izan zen Sharon Tatek hil aurretik (Charles Mansonen *Familia* zeritzon taldeak eraila) *Tess of the d'Urbervilles'' eleberriaren kopia bat eman eta harekin filma bat gauzatu zitekela aipatu ziola izan zen.

## Argumentua 
Hego-mendebaldeko Ingalaterra, Viktoriar Aroa, Dorset konderriko landa. Durbeyfield familia apalak D'Urberville klan entzutetsuaren oinordekoak direla jakin berri du. Durbeyfieldarren alaba gazte eta ederra, Tess, bere senide aberatsekin harremanetan jartzeko D'Urbervilledarren etxaldera bidalia da. Horrela, Tess xaloak bere bizitzako maitasuna topa dezakeen ilusio eta sedukzio joko batean barneratuko da.

## Aktoreak 
* Nastassja Kinski: Tess Durbeyfield
* Peter Firth: Angel Clare
* Leigh Lawson: Alec Stokes-d'Urberville
* John Collin: John Durbeyfield
* Rosemary Martin: Durbeyfield andrea
* Carolyn Pickles: Miriam
* Richard Pearson: Marlotteko bikarioa
* David Markham: Clare erreberendoa
* Pascale de Boysson: Clare andrea
* Suzanna Hamilton: Izz Huett
* Caroline Embling: Retty
* Tony Church: Parson Tringham
* Lesley Dunlop: Oilategiko neska
* Sylvia Coleridge: D'Urbervillego andrea
* Fred Bryant: Crick esne-saltzailea

## Kanpo estekak 
* *Tess* filmaren IMDBko fitxa irakurgai 
* *Tess* filmaren trailer edo iragarkia ikusgai. Youtube.com
Curnonium

**Curnonium** egungo Los Arcosen eratutako erromatar hiria izan zen. Hiria antzinako baskoi herrixka batean sortu zuten eta Calagurrisetik gertu zegoen.

Klaudio Ptolomeok aipatu zuen. Hiriak Erdi Arora arte iraun zuen, Curnonio izena zuela.

## Kokapenaren inguruko ikerketak 
Kokapen desberdinak esleitu zaizkio hiri baskoiari. Hasieran, Cornago (Errioxa) proposatu zen. Aita Moretek nahastuta, "Oya de Cornaba" izeneko leku batean egon zitekeela idatzi zuen. Historialari nafarrak Los Arcosen kokatzen zuen gune hori, baina, berez, Vianako lurretan zegoen. 1966. urtean, German De Pamplonak beste kokapen bat iradoki zuen. 1120an, Mendabia eta Villamezquina arteko mugak zehaztu zirenean, dokumentazioan Mendabiako lursail edo leku jakin bat aipatzen du eta esaten du, "Almuza", "Curnonio" eta "Lazagurria" (euskarazko Elizagorria) lekuekin mugakidea zela. Hori dela eta, Lekarozeko irakasleak, egungo Mendabiatik gertu egon zitekeela proposatu zuen, baina zehaztasunik eman gabe. 1990ko hamarkadan, erromatar garaiko bide sareari eta aurkikuntza arkeologikoei erreparatuta, Curnonium Tafallan egon zitekeela iradoki zuten.

Kokapena gaur egungo Los Arcosen zegoela pentsarazten duten Erdi Aroko bi dokumentu ezagutzen dira: Alfontso I.aren diploma bat, 1113. urtean “Cornonia de illos Arcos” izenaz aipatzen den herrian eman zuen, eta, geroago, Antso VIak 1176an  Los Arcosko “kastroko” bizilagunei forua eman zien. Horregatik, uste da Los Arcosen aurreko izena "Cornonia de illos Arcos" izan zela, eta hortik urrats bat atzera joanez, Curnonio bakarrik topatuko genuko, 1120ko dokumentuan aipatzen zen Curnonio hura, hain zuzen. Javier Armendariz Martija arkeologo nafarrak azken herri horretako kokapena babesten du, eta, zehazki, herrigunearen  ipar-ekialdean dagoen El Castillo muinoan.

## Aipamenak jatorrizko iturrietan 
K.o.II. mendera arte ez da hiri honen izena inon aipatzen, eta une horretan, egiptoar jatorriko greziar geografoa izan zen Ptolomeoren hiri baskoien zerrendan agertu zen.

Ptolomeoren aipu horretaz gain, hiriaren izena Bordelen (Frantzia) aurkitutako hilobi-inskripzio erromatar batean agertu zen. Pirinioetatik hurbil dagoen pieza epigrafiko horrek Akitanian lekualdatutako “kurnoniar” baten berri ematen digu, Pirinioetako mendebaldeko pasabideei esker, Akitania eta Penintsulako iparraldearen artean harreman komertzial eta kultural nabaria izan zen, eta inskripzio hori erlazio horren testigantza bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ergavia

**Ergavia**  baskoien erromatar garaiko hiria izan zen.

Guillermo Fatás, Zaragozako unibertsitateko historialariaren esanetan, ez da nahastu behar Ergavica edo Ercavica hiriarekin, Cuencan dagoen hiri zeltiberiarra. Horren arabera, Segia eta Alabonatik ipar-mendebaldera zegoen. Izena Arga ibaiarekin loturik badago, litekeena da Arguedasen edo Berbintzanan egotea, herri bietan erromatar aztarnak topatu baitituzte.

Tiberio Sempronio Grakoren garaian, K.a. 181. urtean erromatarrek konkistatuta, erromatar zuzenbidepean geratu zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria
*  Nahiko zaharkituta geratu da.

## Kanpo estekak
Iaca

**Iaca** edo **Iacca** (iberiar idazkeraz: ) egungo Jakan zegoen antzinako erromatar hiria izan zen, antzinako iakatarren (*iacetani)* herrian eratua. Ptolomeok Iakka bat aipatu zuen baskoien hirien artean, baina ez da ziurra *Iákka* hori, "iacetani"-en hiri bera den.

800 metroko altueran, Oroel haitzaren iparraldean eta Canfrancen hegoaldean, Aragoi ibaiaren ondoan zegoen. Iakatarren hiriburua izan zen baina Klaudio Ptolomeok baskoi hirien artean kokatu zuen. Iakatar hauek akitaniarrekin lotura estua zuten eta litekeena da baskoiak edo baskoituak izana.

Tito Liviok, Estrabonek eta Plinio Zaharrak ere hiriari buruz idatzi zuten.

K.a. 195. urtean Katon Maiorrek hiriari eraso eta hurrengo urteko udaberrian, suessetanien laguntzari esker, konkistatu egin zuen. Erromatarren agindupean, Pirinioetako bideak babestu zituen eta ekonomia-gune inportantea izan zen III. mendera arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ángeles Magallón Botaya eta Milagros Navarro Caballero (2010 ) “Las ciudades romanas en la zona central y occidental del Pirineo meridional veinte años después.” 82 *Ab Aquitania in Hispaniam* *Itinéraires pyrénéens, 82 , doi:*https://doi.org/10.4000/pallas.12551. 223-253 or.
* Zamboraín, Laura (2019-09-29) “Aparece una calzada romana del siglo I en las obras de unas calles de Jaca”, *Heraldo de Argón, Huesca*