open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Waldo Frank

**Waldo Frank** (Long Branch, New Jersey,  - White Plains, New York, ) Estatu Batuetako eleberrigile eta saiakera-idazlea izan zen. Bi urtez *The Seven Arts* aldizkariaren zuzendari izan zen, Amerika berri sozialista bat, arteak eraberritua bultzatzeko asmoz. Marxista erromantikoa zen eta Espainia, Frantzia, SESB eta Hego Ameriketan zehar ibili zen. Bere eleberri eta saiakeretan joera etiko nabaria erakutsi zuen. Obra nagusiak *Our America* (1919, *Gure Amerika*), *In the American Jungle* (1925-1936, *Ameriketako oihanean*), *The dark mother* (1920, *Ama iluna*), *Island in the Atlanthic* (1919, *Uhartea Atlantikoan*).

## Erreferentziak
Lavr Kornilov

**Lavr Georgievitx Kornilov** —— (Ust-Kamenogorsk, Errusiar Inperioa -egun Oskemen, Kazakhstan- 1870eko abuztuaren 30agreg./abuztuaren 18ajul. - Ekaterinodartik hurbil, Errusiako Errepublika, 1918ko apirilaren 13a) Errusiar Inperioko Armadako jenerala izan zen.

## Bizitza 
Kosakoen ofizial baten semea zen, eta Japoniaren aurkako gerran hartu zuen parte. Pekinen izan zen 1907-1911. urteetan, eta Errusiar Inperioko Armadako agintari izan zen Lehen Mundu Gerran. Armadako buruzagi nagusi hautatu zuen 1917ko abuztuan behin-behineko gobernuak, eta urte bereko irailean Kerenski agintetik kentzen saiatu zen. Preso hartu zuten, baina libre atera zuen Dukhonin Errusiar Inperioko Armadako azken buruzagi nagusiak. Don aldeko Armada Zuria antolatu zuen Kornilovek komunisten aurka.

## Ikus gainera 
* Kornilov afera

## Erreferentziak
Marpa

**Marpa** (Lhobrag, Tibet, 1012 - Tibet, 1096) erlijiosoa eta itzultzailea izan zen. Lurjabe aberatsen semea zen. Yogiekin aritu zen budismoaren doktrinak ikasten Indian egindako hiru egonaldi luzeetan (10 eta 6 urte, lehenengo biak). Tibeta itzulirik, bere lurrak zaintzeari eta ikasitako doktrinak zabaltzeari ekin zion. Haren ikasle nagusia Milarepa izan zen. Marpak budismoaren oinarrizko testuak itzuli zituen, *Kagiur* izenaz ezaguna dena eta Budaren hitzaren itzulpena dena. Irakatsien itzulpena berriz, *Tangiur* izenaz da ezaguna.

## Erreferentziak
Jakes Oihenart

**Jakes Oihenart** (Izengoitia: *Larrondo*) Nafarroa Behereko pastoralgilea (Uhartehiri, XIX. m.). 1848an, Larribarren antzeztu zen *Kaniko eta Belxitina* izeneko pastoral komikoa, antzezteko prestatu zuen. Ez dago jakiterik pastoralik idatzi ote zuen, baina bera errejenta zela antzeztu ziren *Roland* (1827, 1849), *Aymonen lau semeak* (1851), *Santa Helena* (1854), eta* Phantzart* (1852) izeneko pastoralak. 1971n, Gabriel Arestik prestatuta, *Kaniko eta Belxitina*ren argitalpen berria egin zen; eta, 1982an, Iñaki Mozosek prestatuta, *Phantzart* inauteriko tragikomediarena.

## Obra 
* Jakes Oihenart: *Phantzart : ihauteetako tragikomeria*, Iñaki Mozosen edizioa, 1982. ISBN: 84-300-6902-X.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rhinolophus sinicus

***Rhinolophus sinicus*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus sinicus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Cabell Calloway

'*Cabell *Cab* Calloway III*' (Rochester, New York, 1907ko abenduaren 25a - Hockessin, Delaware, 1994ko azaroaren 18a) estatubatuar jazz musikari, abeslari eta aktore bat izan zen .

*Hot Chocolats* errebistan parte hartu zuen (1923), eta New Yorkeko Cotton Club mitikoan jo zuen 1930eko hamarkadan. *Smoky Joe* eta *Minnie the moocher* kantuekin egin zen ezaguna mundu osoan, eta 1934an etorri zen lehenbizikoz Europara. Arrakasta izugarria izan zuen, Frantzian bereziki, eta gerra arteko belaunaldiaren idolo handia izan zen. Chicagoko Missourians orkestraren buru izan zen 1930etik 1948ra. *Be-bop*aren aitzindari izan zen estilo berezia sortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Cab Calloway musikariaren IMDBko fitxa irakurgai
Alfredo Cristiani

**Alfredo Félix Cristiani Burkard** (San Salvador, 1947ko azaroaren 22a) salvadortar politikaria da. El Salvadorko presidentea izan zen 1989-1994 bitartean.

## Bizitza 
Eskuin muturreko ARENA alderdiko kide egin zen 1984an, eta hurrengo urtean alderdiko presidente hautatu zuten. Parlamentari izan zen 1985az geroztik, eta ARENAren presidentegai 1989ko hauteskundeetan. Irabazi egin zituen, eta El Salvadorko estatuburu izan zen 1994 arte. Bere agintepean izenpetu zen (1991ko abendua) Gobernuaren eta FMLNko gerrillaren arteko bake-hitzarmena, hamabi urteko gerra zibilaren ondoren. El Salvador eta Hondurasen arteko mugaren inguruko liskarra ere negoziazio bidez konpondu zuen (1992).

## Erreferentziak
François Darlan

**Jean Louis Xavier François Darlan** (Nérac, Lot eta Garona, Frantzia, 1881eko abuztuaren 7a - Aljer, Aljeria, Frantziar Inperio Koloniala, 1942ko abenduaren 24a) frantziar amiral eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Lehen Mundu Gerra amaitu zenean, Frantziako itsas armada berrantolatzeko ardura izan zuen. Itsas armadako amiral izendatu zuten 1939. urtean. Pétainen gobernuko ministro izatera iritsi zen (1940). Lavalen politikaren aurka agertu zen. Aljerrera joan eta Afrika iparraldeko Goi Komisario izendatu zuen bere burua. Hitlerrekin elkarrizketatu ondoren, alemaniarren ontziak Afrikako iparraldean lehorreratzeko baimena eman zuen 1941. urtean. Gazte frantses batek hil zuen 1942. urteko abenduaren 24an.

## Erreferentziak
Stephen Crane

**Stephen Crane** (Newark, New Jersey, 1871ko azaroaren 1a - Badenweiler, Alemania, 1900ko ekainaren 5a) Estatu Batuetako kazetaria, poeta eta eleberrigilea izan zen. Arrakasta handia izan zuen gerran ari den gazte bati gertatukoak kontagai dituen *The Red Badge of Courage* obrarekin (1895, *Ausardiaren ikur gorria*). Gerra-kazetaria izan zen Grezian eta Kuban. Hogeita bederatzi urte zituela hil zen tuberkulosiak jota. Beste obra batzuk: *Maggie, a Girl of the Streets* (1893, *Maggie, kaleetako neska*), *The Open Boat* (1898, *Txalupa*) eleberriak; *The Black Riders* (1895, *Zaldun Beltzak*) eta *War is Kind* (1899, *Gerra ederra da*) epigramak.

## Erreferentziak
Kublai Khan

**Kublai Khan** —*Khubilai* edo *Kubla* ere deitua— (1215eko irailaren 23a – 1294ko otsailaren 18a) mongoliar enperadorea izan zen, Genghis Khan Mongoliar Inperioaren sortzailearen biloba. Mangu bere anaia 1259an hil zenean hartu zuen *khan* titulua. Aitonak hasitako Txinako konkista burutu zuen eta Yuan mongoliar dinastia sortu zuen Txinan. Mongoliako inperioaren administraziogunea bihurtu zuen Txina, eta Khanbaluken (gaur egungo Pekinen) ezarri zuen hiriburua. Japonia konkistatzen ahalegindu zen baina ez zuen lortu. Erlijio-aniztasuna onartu eta kultura suspertu zuen. Marco Polo 17 urtez egon zen Kublai Khanen gortean.

## Familia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rotherham

**Rotherham** Ingalaterrako erdi-iparraldeko hiria eta barrutia da, Hegoaldeko Yorkshireko konderrian, Don eta Rother ibaien bilgunean. 109.691 biztanle ditu.

Industria (altzairugintza, metalurgia, tresneria mekanikoa, beiragintza) eta mea-ustiakuntza (ikatz-hobiak) dira ekonomia-jarduera nagusiak. 1746. urtean lehen altzairu-lantegiak ezarri zirenean garatu zen hiria, eta egun Don haraneko industrialde trinkoa osatzen du Sheffield eta Doncaster industria-hiriekin batera. Aipagarriak dira Don haranaren gaineko zubia (XV. m.) eta eliza gotiko-erromanikoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Monica Vitti

**Maria Luisa Ceciarelli** (Erroma,  - *ibidem*, 2022ko otsailaren 2a), **Monica Vitti** izen artistikoz ezaguna, Italiako zinema-antzezlea izan zen. Antzerkian hasi zen lehenengo. 1955ean hasi zen zineman lanean, komediak eginez. Michelangelo Antonioni zuzendariarekin egin zituen film ospetsuenak: *L´aventtura *(1960), *La notte* (1961), *L´eclisse* (1962), *Deserto rosso* (1964). Geroztik, umorezko filmak egin zituen eta, aldi berean, antzerkian ere lan egin zuen. Beste film batzuk: *Modesty Blaise* (1966), *Teresa la ladra *(1973), *Il tango della gelosia *(1978), *Io so che tu sai io so *(1982), *Francesca è mia *(1986), *Scandalo Segreto* (1989).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thomas Wolsey

**Thomas Wolsey** (Ipswich, Suffolk, 1473ko martxoa - Leicester, Leicestershire, 1530eko azaroaren 29a) ingeles elizgizona eta politikaria izan zen.

1514an Yorkeko artzapezpiku izendatu zuten, eta handik urtebetera, Henrike VIII.aren kardinal eta lord-kantzelari. Eragin handia izan zuen Henrike VIII.a erregearengan, eta horrenbestez, Ingalaterrako politikako buruzagietako bat izan zen. Henrike VIII.aren alde agertu zen hark Katalina Aragoikoarengandik bereizi nahi izan zuenean, baina ez zuen lortu Aita Santuak bereizkuntza hori onar zezan. Ondorioz, kargutik kendu eta Thomas More izendatu zuten haren ondorengo (1529).

## Erreferentziak
Rhinolophus stheno

***Rhinolophus stheno*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus stheno'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Khaled

**Khaled Hadj Ibrahim** —— (Oran, Aljeria, ) egile abeslaria da. Idolotzat dute bere jaioterrian, baina zenbait urtez ezin izan zuen han abestu, Islamaren Salbaziorako Fronteak mehatxupean izan zuelako bere kanten letrengatik. Arabiar musika egiten du gehienbat, baina jatorri desberdineko erritmoekin uztartuta. Raï izenez (bere ama hizkuntzan, «iritzia») ezagutzen den musikaren sortzailea da. Orango tradizioan emakumeek kantatzen duten musikan errotuta dago estilo hori. Lan aipagarrienen artean ditu: *Le Camel*, *Hada Raykoum* *Khaled*, (1992), ''N'ssi n'ssi* (1993) eta *Sahra* (1996), *C'est la vie'' (2012).

## Erreferentziak
Felix Timmermans

**Felix Timmermans** Flandestar idazlea (Lier, 1886ko uztailaren 5a - Lier, 1947ko urtarrilaren 24a). Flandesko herri-literaturako eleberrigile handienetako bat izan zen. Lehen eleberrian, *Palletier* (1916), Brabanteko laborarien bizimodua deskribatu zuen, giro idiliko batean. Erdi Aroko kontakizunetan oinarritu zen *Sinforosa andereño-mojaren hiru ordu ederrak* idazteko; hura zela eta, flandestar ipuinlarien printzea deitu zioten. Pintura ere landu zuen, eta Pieter Bruegel margolariaren biografia idatzi zuen. 1935ean idatzi zuen *Boerenpsalm* (*Laborarien salmoa*), izadiaren eta gizadiaren omenean eginiko eleberria.

## Erreferentziak
Uncastilloko ituna

**Uncastilloko ituna** 1363. urtean Nafarroako Karlos II.aren eta Aragoiko Petri IV.aren artean Aragoiko Uncastillo herrian sinatutako ituna izan zen. Itunaren arabera Joana Karlos II.aren arreba Joanekin (Aragoiko koroaren ondorengoa) ezkonduko zen. Hitzarmenaren arabera elkarri lagundu behar zioten Nafarroak eta Aragoik eta gerrara hots egin behar zieten Gaztelari lehenik eta Frantziari, ondoren. Gaztela konkistatuz gero lurralde hura banatzeko akordioa ere sinatu zuten. Gaztelako erregeak ezer suma ez zezan Nafarroa eta Aragoiko erregeen arteko itxurazko gerrari eman zioten hasiera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henry John Kaiser

**Henry John Kaiser** (New York, 1882ko maiatzaren 9a - Honolulu, 1967ko abuztuaren 24a) Estatu Batuetako industrialaria izan zen. Autobideak eta urtegi handiak eraiki zituen 1921-1938 urteetan. 1939an *Permanent cement corporation* enpresa sortu zuen, berehala munduko porlan-ekoizlerik handiena izan zena. 1940az gero osagaiak aurrez prestatuta edukitzeko sistema erabili zuen itsasontziak egiteko. Hegazkinak eramateko lehen itsasontzi aurrez fabrikatua (1942), eta Normandiako Lehorreratzean parte hartu zuen aliatuen ontzidiaren heren bat eraiki zituen. Gerra bukatu zenean, aurrez fabrikatutako etxeak egiten jardun zuen.

## Erreferentziak
René Clair

**René Chomette**, **René Clair** deitua, (Paris, 1898ko azaroaren 11 &ndash; 1981ko martxoaren 15a) frantses zinemagilea izan zen.

Frantziako zinemagile nagusietako bat izan zen. Fantasiaz eta umorez beteriko filmak egin zituen Frantzian (''Entr'acte*, 1924; *Sous les toits de Paris*, 1930; *À nous la liberté*, 1931; *Le Million*, 1931; *Quatorze Juillet*, 1932), Ingalaterran (*Fantôme à vendre*, 1935), eta Estatu Batuetan (*Ma femme est une sorciere*, 1942). Estatu Batuetatik Frantziara itzuli ondoren *Le silence est d´or* (1947), *Les Grandes Manoeuvres* (1955), *Porte des Lilas* (1957) eta *Les Fêtes galantes'' (1965) filmak egin zituen.

## Erreferentziak
Alexander Kielland

**Alexander Lange Kielland** (Stavanger, Norvegia, 1849ko otsailaren 18a - Bergen, Norvegia, 1906ko apirilaren 6a) norvegiar idazlea izan zen.

## Biografia 
Norvegiako eleberrigile naturalista nagusia izan zen.

Ipuin-liburu batekin hasi zen fama hartzen 1879an (*Ipuin laburrak*). Ondoren, arrakasta handiko eleberri batzuk idatzi zituen: *Langileak* (1881), *Else* (1881). Hurrengo eleberrietan, *Worse kapitaina* (1882), *Pozoia* (1883) eta *Fortuna* (1884) gizartearen erakundeak, dogma zaharrak eta haiek erakusten duten gezurraren kontra jardun zuen, era errealista batean. Maisu-lantzat hartuak izan dira obra horiek psikologia-azterketa sakonagatik eta estilo biziagatik.

## Erreferentziak
Ramalho Ortigão

**Jose Duarte Ramalho Ortigão** (Porto, Portugal, 1836ko urriaren 24a - Lisboa, Portugal, 1915eko irailaren 27a) portugaldar idazlea izan zen.

## Biografia 
Eça de Queirós eleberrigilearen laguntzailea izan zen *O misterio da estrada de Sintra* (1870, "Sintrako errepideko misterioa") eleberrian. Eçarekin ere *As farpas* argitalpenari eman zion hasiera 1871. urtean, eta garai hartako Portugalgo kulturaren ikuspegi zabala eskaintzen zituzten hilabetekariak kaleratu zituzten.

Lan kritikoak (*Teofilo Braga*, 1879), bidaia liburuak ("Holandan", 1883; "John Bull eta haren uhartea", 1887) eta ipuinak (*Contos cor de rosa*, 1870; "Arrosa koloreko ipuinak") idatzi zituen bestalde.

## Erreferentziak
Hugo van der Goes

**Hugo van der Goes** (Gante, 1440 aldean - Auderghem, Brusela inguruan, 1482) flandestar margolaria eta miniatura egilea izan zen. Tommaso Portinarik eskatu zion *Jaiotzaren triptikoa* obrak eragin handia izan zuen Florentziako margolariengan. Beste *Artzainen adorazio* bat eta *Andre Mariaren heriotza* egin zituen; jarreren eta izaeren adierazpen sakona egin zuen lan haietan.

## Bizitza 
Hugo van der Goes Ganten jaio zen ziur aski. Ez da ezagutzen prestakuntza eta heziketa lanak zein lantegitan egin zituen. Joos van Wassenhoverekin batera hainbat lan egin zuen, eta, besteak beste, zeremonia berezietarako hiriak apaintzen aritu ziren elkarrekin: Ganteko jai liturgikoetan (1468-1469; 1472-1473), Brujasen Karlos Izukaitzaren eta Margarita Yorkekoaren ezkontzan, eta beste hainbatetan.

[thumb|540px|erdian|*Portinari triptikoa*, [1476-1478, Uffizi Galeria, Florentzia]]
1467an pintoreen elkarteko maisu hartu zuten, eta elkarteko dekano hautatu zuten behin baino gehiagotan. Handik urtebetera, lantegia utzi eta San Agustinen erregelapeko kalonjeen Rode Klooster komentuko anai bihurtu zen (Bruselatik hurbil). Komentuan bizi izan zen bitartean, nerbioetako gorabeherak izan bazituen ere, bere lanbidearekin jarraitzeko aukera izan zuen; zenbait daturen arabera, Austriako enperadore izango zena ere bisitan joan omen zitzaion komentura. Bere garaiko pintore ospetsuenetako bat izan zen, eta hala iraun zuen XVI. mendea arte; gero haren ospea lausotu egin zen XIX. mendea arte, eta XX. mendean, berriz, XV. mendeko bigarren erdialdeko flandriar pintore nagusitzat hartua izan zen.

## Lanak 
[250px|thumb|eskuinera|*[Andre Mariaren heriotza*, 1475, Groeningemuseum, Brujas]]
Van der Goesen lan nagusia *Jaiotzaren triptikoa* da (Uffizi Galeria, Florentzia), Tommaso Portinari florentziarraren enkarguz egin zuena. Mende horretan margotu zen lan nagusietako bat izan zen. Van der Goesen handitasuna erakusten duten beste lan batzuk dira *Adan eta Eva* (Kunsthistorisches Museum, Viena), *Vienako Diptikoa*, *Artzaien adorazioa* (Gemäldegalerie, Berlin) eta *Andre Mariaren heriotza* (Groeningemuseum, Brujas).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ernst Barlach

**Ernst Barlach** (Wedel, 1870eko urtarrilaren 2a - Rostock, 1938ko urriaren 24a) alemaniar eskultorea, margolaria eta idazlea izan zen, espresionismo modernoak izan duen eskultore nagusietakoa.

1906an Errusiara egindako bidaiaren ondoren, ekin zion eskulturari. Erdi Aroko eskultura eta forma kubistak inspirazio-gai harturik, brontzezko, eta batez ere, zurezko lanak egin zituen: *Izu laborria* (1912), *Alde batera utziak* (1913), *Mendekari* (1920), *Iheskari* (1920), *Heriotza* (1925). Naziek Barlachena sasi-artetzat hartu zuten, eta Kiel eta Güstrowen hildakoei eraikitako monumentuak suntsitu eta haren lanak bahitu zituzten.

## Erreferentziak
Enrico Berlinguer

**Enrico Berlinguer** (Sassari, Sardinia, Italia, 1922ko maiatzaren 25a - Padua, Italia, 1984ko ekainaren 11) politikari italiarra izan zen.

## Biografia 
Italiako Alderdi Komunistako idazkari nagusia (1972-1984) izan zen. Konpromiso historikoa (estatua babesteko konpromisoa, gainerako alderdi politikoekin, demokrazia kristauarekin bereziki), eta eurokomunismoaren aldeko estrategia (estrategia komunista demokrazia burgesaren oinarriak onartuz) bultzatu zituen, Moskuren aldeko ortodoxiatik aldenduz.

Berlinguer buru zela PCI edo Italiako Alderdi Komunistak inoiz baino boto gehiago izan bazuen ere, ez ziren Italiako gobernua eskuratzera sekula iritsi.

## Erreferentziak
Rhinolophus subbadius

***Rhinolophus subbadius*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus subbadius'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Gustave Moreau

**Gustave Moreau** (Paris, Frantzia, 1826ko apirilaren 6a - *ib.*, 1898ko apirilaren 18a) margolari frantsesa izan zen, sinbolismoko maisu nagusietakoa. Margolaritza figuratiboa landu zuen batez ere, eta gaiei dagokienez, antzinateko gertaerak eta elezaharrak izan zituen gogokoen. Haren obran azpimarratzekoak dira erotismo exotikoa eta apaingarrien oparotasuna.

## Biografia 
Edouard Picot akademikoaren lantegian hasi zen lehen margolaritza ikasketak egiten, eta Theodore Chasseriaurekin aritu zen 1848tik aurrera. Chasseriauren obrak eragin handia izan zuen Moreaurengan ("Darioren heriotza", etab.), baina bere formazioan berebiziko garrantzia izan zuen 1857. urtean Italiara egindako bidaiak ere. Bidaia hartan ezagutu zituen, hain zuzen, Degas eta Puvis de Chavannes, eta han ikasi zuen maisu handien obra (Catpaccio, Gozzoli, Mantegna...).

Moreauren hasierako obretan nabarmena da klasizismoaren eragina, adibidez *Œdipe et le Sphinx* (1864, "Edipo eta esfingea") koadroan. Dena dela, bai koadro horretan eta bai aurreragokoetan, adibidez ''L'Apparition* ("Agerkundea") eta *Salomé* koadroetan (biak 1876 ingurukoak), gero eta kutsu exotikoagoa eta erotismo eta bortizkeria handiagoa erakutsi zuen. Esmaltea erabili zuen koloreak biziagotzeko; kolorearen erabilera da, hain zuzen ere, Moreauren urmargoen ezaugarri bereziena. Joera horri jarraituz eginak dira *Hercule et l'Hydre de Lerne* (1876 ingurukoa, "Herkules eta hirusta") besteren artean.

1880. urteaz geroko obretan konposizio konplexuagoak erabili zituen, eta aldi berean mistiko eta sentsuala adierazi zuen osagai heterogeneoen bidez; xehetasun eta naturalismo handiko lanak ditu, oro har, baina fantasiaz eta sentsualitateez beteak dira orobat. Fantastikoak dira, esaterako, eta La Fontaineren *Fables* alegietako ilustrazioak (1886an jendaurrean erakutsiak).

Moreauk eragin handia izan zuen estetizismo dekadente eta sinbolistan, batez ere, eta surrealismoaren jarraitzaileek ere ezagutu zioten beren inspirazio-iturri izana. Esate baterako, eragin handia izan zuen Matisse, Marquet, Dalí eta, batez ere, Rouaulten pinturan. Hori dela eta, sarritan surrealismoaren eta fauvismoaren sortzailetzat hartu izan da. Haren izena daraman museoan 1.200 pintura eta 7.000 diseinu baino gehiago daude.

File:Gustave Moreau Salomé 1876.jpg| *Salomé* (1876) 
File:Gustave Moreau 007.jpg| *Orphée* (1865) 
File:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg| *Œdipe et le Sphinx* (1864) 
File:Gustave Moreau 001.jpg| *L'Apparition'' (1876)

## Erreferentziak
Eulogio Gorostiaga

**Eulogio Gorostiaga Etxebarria** (Zeanuri, 1903 &ndash; Areatza, 1932) bizkaitar idazlea eta apaiza izan zen. *Euskalerriaren Alde*, *Jaungoiko-Zale*, *Ekin* eta *Anuario de Eusko-Folklore* aldizkarietan eman zituen argitara bere lan aipagarrienak. *Arratiko Deya* hilabetekaria sortu zuen eta haren zuzendari izan zen hil arte (1931-1932). Obra nagusiak: *Sakramentu Deunaren Domingo Aba *(1931), *Jesu Kristoren bizitzea umientzako *(1931) eta* Aitorkuntza edo Konfesiñorako gertaera* (1932). Zeanuriko herriari buruzko etnografia ikerketak argitaratu zituen *Anuario de Eusko-Folklore* aldizkarian (1925. eta 1930. urteetan).

## Erreferentziak
Hank Jones

**Henry "Hank" Jones** (Vicksburg, Mississippi, AEB, 1918ko uztailaren 31 &ndash; Manhattan, New York, AEB, 2010eko maiatzaren 16a) estatubatuar jazz pianista eta musikagilea izan zen.

## Biografia 
Bere bi anaiak, Thad eta Elvin, musikari ospetsuak izan ziren bera bezala, bata tronpeta-jotzailea, eta bateria-jotzailea bestea. Hankek bere garaiko musikari ospetsu askorekin jo zuen pianoa; adibidez, Billy Eckstine, Coleman Hawkins, Charlie Parker, Ella Fitzgerald eta Lester Youngekin. Ehun disko baino gehiagoren grabazioan parte hartu zuen. Irrati eta telebistarako hainbat lan ere egin zituen. 1997an, International Jazz Hall of Fame izendapen ospetsua eman zioten, jazz munduko Nobel sariaren parekotzat jotzen dena.

## Erreferentziak
Nathan Milstein

**Nathan Mironovitx Milstein** (Odesa, Ukraina, Errusiar Inperioa, 1904ko urtarrilaren 13agreg./1903ko abenduaren 31jul. - 1992ko abenduaren 21a) ukrainar jatorriko estatubatuar biolinista izan zen.

Biolinari doinu ederra eta garbia ateratzeagatik zen ezaguna.

## Biografia 
Leopold Auer biolinista hungariar ospetsuaren ikasle izan zen San Petersburgoko Kontserbatorioan. 1915ean egin zuen debuta, eta, 1929an, Estatu Batuetara joan zen bizitzera.

Biolina jotzeko modu indartsu eta finagatik eta partiturei ekiteko modu intelektualagatik nabarmendu zen. Kontzertu-bira luzeak egin zituen Vladimir Horowitz piano-jotzailearekin eta Gregor Piatigorski biolontxelo-jotzailearekin. Orobat, Eugène Ysaÿe belgikar biolinistarekin ere jo zuen.

## Erreferentziak
Jan Hendrik Oort

**Jan Hendrik Oort** (Franeker, Frisia, 1900eko apirilaren 28a - Leiden, Herbehereak, 1992ko azaroaren 5a) Frisiako astronomoa izan zen.

## Biografia 
Leidengo unibertsitateko irakasle izendatu zuten 1935ean, eta hiri hartako behatokiko zuzendari 1945ean. Galaxiei buruzko lanak egin zituen batik bat. Galaxiaren biratze-mugimendu nagusia finkatu ondoren (1927), haren potentziala eta masa mugatu zituen (1932), izarren mugimenduak eta espazioan zuten banaketa aztertuz.

1952an, gure galaxiaren espiral antzeko egitura itxuratu zuen. 1935-1948 urteetan Nazioarteko Astronomia Erakundearen idazkaria izan zen, eta 1958-1961 urteetan, erakunde horretako lehendakaria.

## Erreferentziak
Gregory Goodwin Pincus

**Gregory Goodwin Pincus** (Woodbine, New Jersey, Ameriketako Estatu Batuak, 1903ko apirilaren 9a - Boston, Ameriketako Estatu Batuak, 1967ko abuztuaren 22a) biokimikaria eta sendagilea izan zen. Harvard Unibertsitatean, Ingalaterran eta Alemanian egin zituen ikasketak, eta Harvarden, Worcesterren, Medforden eta Bostongo unibertsitatean egin zuen lan ondoren. Esteroideek antzutasuna eragiteko duten gaitasunaz hainbat ikerketa egin zituen. 1951n hormona sintetikoak egiteko lanetan eta obulazioa eragozteko metodoak bilatzen hasi zen Biologia Esperimentaleko Worcester Fundazioan. Ikerketa horien ondorioz asmatu zen lehenengo pilula antisorgailua (1956).

## Erreferentziak
Pierre Reverdy

**Pierre Reverdy** (Narbonne, Frantzia, 1889ko irailaren 11 &ndash; Solesmes, Frantzia, 1960ko ekainaren 17a) frantsesezko olerkaria izan zen. 1910. urtean Parisen bizilekua hartu, eta kubismoaren eta surrealismoaren inguruan biltzen ziren Picasso, Braque, Jacob eta Apollinaireren adiskide izan zen. Solesmesko abade-etxetik hurbil zegoen etxe batera erretiratu zen 1925ean, bakarrik bizitzeko asmoz, otoitz egitera eta idaztera.

Obra nagusiak: *La lucarne ovale* (1916, *Argizulo obala*), *La guitare endormie* (1919, *Loak hartutako gitarra*), *Écumes de la mer* (1926, *Itsasoko bitsak*), *Ferraile* (1937, *Txatarra*) eta *Le chant des morts* (1948, *Zenduen kantua*).

## Erreferentziak
John Flamsteed

Sir **John Flamsteed** (Denby, Ingalaterra, 1646ko abuztuaren 19a - Greenwich, Ingalaterra, 1719ko abenduaren 31) ingeles astronomoa izan zen.

## Biografia 
Berak proposaturik sortu zen Greenwicheko behatokia 1676an, Karlos II.aren garaian, eta hark erregeren astronomo izendatu zuen. Argizagiak eta izar distiratsuak aztertu zituen. Azterketarako tresneria eta teknikak hobetu zituen; bere izena daraman proiekzio-metodo bat paratu zuen (maparen erdiko meridianoa eta lerro zuzenetan egindako paraleloak eta beste lerro kurbatuak dituena), eta *Historia caelestis Britannica* idatzi zuen (hil ondoren argitaratua, 1725ean); 3.000 izarren kokaera jasotzen da bertan.

## Erreferentziak
Bronisław Geremek

**Bronisław Geremek** (Varsovia,  - Lubień, ) poloniar historialaria eta politikaria izan zen. Erdi Aro amaierako arazo sozialak ikertu zituen *Erdi Aro bukaerako Parisko baztertuak* eta *Kainen semeak. XV. mendetik XVII. mendera bitarteko pobre eta eskaleak Europako literaturan*. Baina bere garaiko Poloniaz ere idatzi zuen, adibidez *Haustura. Polonia komunismotik demokraziara* (1991). Solidarność sindikatuaren sortzaileetakoa izan zen, eta baita diputatua ere Poloniako parlamentuan. Poloniako Kanpo Arazoetako ministro (1997-2000) eta Europako Legebiltzarreko diputatu ere izan zen.

## Erreferentziak
Hidrokinona

**Hidrokinona** (Para-dihidroxibentzenoa edo 1,4-dihidroxibentzenoa) bi hidroxilo talde dituen konposatu organiko asea da. Formula C6H4(OH)2 du. 170° C-an disolbatzen diren hauts-itxurako kristal kolorge edo zurixka gisa agertzen da. Uretan, alkoholetan eta eterrean disolbatzen da. Gurbitzaren hostoetan dago, eta industrian bi eratara lortzen da: 
1) para-bentzokinona sufre dioxidoarekin erreduzituz, eta 
2) anilinaren kinona oxidazio bidez prestatuz eta ondoren erreduzituz.

Erreduzitzaile indartsua da; horregatik, argazkigintzan erabiltzen da argazkiak errebelatzeko. Kautxu, pintura eta beste gai kimiko batzuen finkatzaile gisa ere erabiltzen da.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emmanuel Swedenborg

**Emmanuel Swedenborg** (Stockholm, 1688ko urtarrilaren 29a - Londres, 1772ko martxoaren 29a) Suediar mistikoa, filosofoa eta zientzialaria izan zen. Urte askotan idatzi zuen zientzia gaiez. Kristalografiaren hastapenak ezarri zituen eta geologiaren aurrerabidea bultzatu zuen. Meditazioan murgildu zen eta Bibliaren interpretazioa egiten ahalegindu zen. Sekta berezietan antolatu ziren ikasle ugari izan zituen, Ingalaterran batez ere, Jerusalem Berriko Eliza izena hartu zutenak. Lan aipagarriak ditu: *Principia rerum Naturalium* (1734); *Regnum animale* (1744-1745); *Arcana Cœlestia* (1747-1758); *Vera Christiana Religio* (1771).

## Erreferentziak
Paul Reynaud

**Paul Reynaud** (Barcelonnette, Frantzia, 1878ko urriaren 15a - Paris, Frantzia, 1966ko irailaren 21a) politikaria izan zen. Jakituna zen ekonomia arloan, eta Frantziako Finantzako ministro (1930), Kolonietakoa (1931-1932) eta Justiziakoa (1932) izan zen. Finantzako ministroa izan zen berriro ere Édouard Daladierren gobernuan (1938-1940). Gerrarako aurrekontua prestatu zuen. Alemaniarrek atxilotu zuten, eta gerra amaitutakoan diputatu (1946), Finantzako ministro (1948) eta lehendakariorde (1954) izan zen. De Gaulle aginpidera itzultzearen aldeko agertu zen 1958an, eta Frantziako V. Errepublikako konstituzioa idazteko lanetan parte hartu zuen.

## Erreferentziak
Tenebrismo

thumb|300px|*San Mateoren Bokazioa*, Caravaggio
**Tenebrismoa**, Mendebaldeko margolaritzaren historian, margoaren eragin dramatikoa areagotzeko argitasun-iluntasunak biziki nabarmentzeko joera da.

Halako koadroetan, irudiak atzealde ilun edo beltz baten gainean margotu ohi dira, irudiak berak argi biziz argiturik. Tenebrismoaren lehen maisua eta sortzailea Caravaggio italiar pintorea izan zen. Haren jarraitzaile nagusiak, XVII. mende hasieratik aurrera, Georges La Tour frantsesa, Gerrit van Honthorst eta Hendrik Terbrugghen nederlandarrak eta Francisco de Zurbarán espainiarra izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rhinolophus subrufus

***Rhinolophus subrufus*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus subrufus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Tsubouchi Shōyō

japoniar idazlea eta itzultzailea izan zen. Tokioko Unibertsitate Inperialean egin zituen ikasketak, eta Wasedako unibertsitateko dekanoa izan zen gero. 1891. urtean *Waseda bungaku* literatura aldizkaria sortu zuen Japonian atzerriko literatura modernoa ezagutarazteko asmoz. Shakespeareren lan guztiak itzuli zituen japonierara, eta errealismoaren aldeko saiakerak idatzi zituen: *Shōsetsu Shinzui* (1885-1886, *Eleberriaren mamia*), *Tōsei Shosei Katagi* (1885, *Gaurko ikasleak*) eta *Kiri Hitoha* antzerki lana (1894-1895, ''Paulownia hosto bat).

## Erreferentziak
Ramon Elorriaga

**Ramon Elorriaga** (Bilbo, 1836ko abuztuaren 31 - *ib.*, 1898) bizkaitar margolaria izan zen.

Madrilen eta Erroman egin zituen ikasketak eta Bilboko Arte eta Lanbideetako Eskolako irakaslea izan zen. Erakustaldi askotan hartu zuen parte, eta 1875-1876 urteetan Estatu Batuetan barrena ibili zen. Lan aipagarrienak: *La muerte de Abel* (1858, *Abelen heriotza*), *Grupo de mendigos* (1871, *Eskale taldea*), *Los náufragos del Cantábrico* (1876, *Kantauri itsasoko galduak*), *La lección de baile* (1877, *Dantza eskola*). Pintura-lanez gainera, Elorriagak suhiltzaileen zerbitzurako tresnak asmatu zituen.

## Erreferentziak
Toshiki Kaifu

**Toshiki Kaifu**, japonieraz 海部 俊樹, *Kaifu Toshiki* (Nagoya, Japonia, 1931ko urtarrilaren 2a - Tokio, 2022ko urtarrilaren 9a) japoniar politikaria izan zen.

## Biografia 
Alderdi Liberal Demokratikoaren (PLD) aholkulari legegile izendatu zuten 1954an. 1960ko hauteskundeetan, diputatu aukeratu zuten, eta birritan izan zen Hezkuntza saileko buru. 1989an, Sosukek kargua utzi zuenean (geisha batekin maitasun-harremanak izan zituelako susmopean), eta Takako Doi andrearen talde sozialista Senatuan gailendu zela ikusita, Kaifuk alderdiaren buruzagitza hartu zuen bere gain. 1990eko hauteskundeetan, liberalek gehiengoa lortu zuten, eta Kaifu Lehen Ministro izendatu zuten. 1991n utzi zuen kargua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Argus Panoptes

**Argus Panoptes**, grezieraz Ἄργος Πανόπτης, edo **Argos**, greziar mitologian, ehun begi zituen printze grekoa zen. Begien erdia beti zabalik izaten zituen eta Junok loreak zaintzeko kargua eman zion, behi bihurturik. Txirula joaz, Merkurio loak har zezan lortu, eta burua moztu zion. Junok orduan bere begiak erein zituen paumaren isatsean.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Argos Panoptes *Theoy greek mythology*
Eduardo Justo Mokoroa

**Eduardo Justo Mokoroa Arbilla** (Tolosa, 1867ko urriaren 13a - 1959ko urtarrilaren 30a) gipuzkoar organista, zuzendaria eta musikagilea izan zen. Felipe Gorritirekin eta Modesto Letamendiarekin organo, harmonia, kontrapuntu eta fuga ikasi zituen. Bere sorterriko abesbatzako eta Udal Musika Bandako zuzendaria izan zen eta arrakasta handia izan zuen lehenarekin. Abesbatzarekin sari ugari lortu zituen Remigio Mugikak eta Secundino Esnaolak zuzentzen zituzten Pamplonako Orfeoia edo Donostiako Orfeoia abesbatzekin lehiatuz. Musika-irakasle eta organista izan zen, eta zuzendari eta musikagile eskola garrantzitsua sortu zuen. Organo, orkestra, banda eta abesbatzentzat ehun obra baino gehiago ondu zituen. Horien artean nagusiak: *Egun sentiya*, *Judica Domine*, *Gona gorria*, *Sorgiñ dantza* eta *Euzkeraren eriotza*. Harena da, halaber, *Sudun* opera. Tolosako Seme Kuttun izendatu zuten 1942an.

## *Ilunabarra* abestia 
Oso ezaguna den Ilunabarra abestia harmonizatu omen zuen. Berez Suitzako doinua omen da, gero harmonizazio bat baino gehiago egin dira, egileen artean aipatu ohi dira hauek: Eduardo Mokoroa eta P. Arrue.

Hau da Mokoroaren harmonizazioaren partitura sinplifikatu bat (lehengo errepikaldien bukaerak apur bat desberdin dira):
\new Staff \with {
  midiInstrument = "piano"
}

\relative c' {\time 3/4 \key f \major \tempo "Lento" 4 = 50
   \repeat volta 2 {
      d4 \autoBeamOff f8  a8  g8  e8 | \autoBeamOn (f8. e16) d2 |
      d'4 \autoBeamOff cis8 c bes a | g2. | \break
      g4 \autoBeamOff g8  g g g |  (bes4. g8) e4 |
      f4 \autoBeamOff f8 e8 f8. e16 | a2. 
      } \break
   \repeat volta 2 {
      c4 \autoBeamOff c8  a8  a8  f8 | \autoBeamOn (g8. d16) d4 r4|
      \autoBeamOff c8  e8 g8 bes8 d8. c16 | a2 r4 | \break
      e4 \autoBeamOff e8  f8 g8. e16 | \autoBeamOn (d8. f16) a2 | 
      e4 \autoBeamOff e8  f g bes | (a4 a4.) a8 |  \break
      d4. \autoBeamOff a8  bes8 c8 | \autoBeamOn (bes8 a8) g4. bes8 | 
      a4 \autoBeamOff g8  f8 e4 |  d4 r8 d8 cis8 d8
      }  \break
   \repeat volta 2 {
      e8 a8 a8 e8 d8 e8 | f8 a8 a8 f8 e8 f8|
      g8 a8 a8 e8 f8 g8 | a4. d8 c8 bes8 |
      a4. e8 f8 e8 | d4. dis'8 c8 bes8 | a4. a8 f'8. e16| d2.
      } 
}
\addlyrics {
  \lyricmode {
E -- guz -- ki -- a has -- ten da
has -- ten da je -- txi -- tzen,
diz -- di -- ze -- ra e -- de -- rra
za -- io -- la gu -- txi -- tzen.

Di -- a -- man -- tez -- ko prin -- tzak
za -- iz -- ka -- ne -- an gal -- tzen
u -- rrez -- ko bo -- la ba -- ten
i -- txu -- ran da jar -- tzen
e -- ta gel -- di gel -- di da
i -- txas -- pe -- ra sar -- tzen
e -- ta gel -- di, gel -- di
e -- ta gel -- di, gel -- di
e -- ta gel -- di, gel -- di
e -- ta gel -- di, gel -- di
i -- txas -- pe -- ra sar -- tzen, sar -- tzen
i -- txas -- pe -- ra sar -- tzen, sar -- tzen

  }
}

\midi {
  \context {
    \Score
    tempoWholesPerMinute = #(ly:make-moment 90 3)
  }
}

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Argazkiak. Omenaldia Eduardo Mokoroa musikariari Tolosan Agintariak elizatik irtetean eta Udaletxean harrera egitean. Omenaldia Udaletxeko balkoian, jendea agurtzen. Vicente Martin, Kutxateka
Johann Gustav Droysen

**Johann Gustav Droysen** alemaniar filologoa, historialaria eta politikaria izan zen (Treptow an der Rega, 1808ko uztailaren 6a - Berlin, 1884ko ekainaren 19a). Frankfurteko parlamentuko diputatua (1884) eta Kielgo, Jenako eta Berlingo unibertsitateetako irakaslea izan zen. Greziako idazleen lanak itzuli zituen (*Alexandro Handiaren Historia, Alexandro eta bere ondorengoen koloniak, Helenismoaren Historia, Zientzia eta Historiaren bilduma*), eta historia modernoari buruzko liburuak ere argitaratu zituen (*Scheleswig-Holsteinen dukerriak, Prusiako politikaren historia, Frederiko II.aren estatu dokumentuak eta gutunak*).

## Erreferentziak
Domingo Epaltza

**Domingo "Txomin" Epaltza Lopez de Lerena** (Bilbo, 1884ko urriaren 26a - Donibane Lohizune, 1956ko martxoaren 18a) Bizkaiko politikaria izan zen. Zuzenbide eta Letretako ikasketak egin zituen Deustun eta Madrilen. Banco de Bilbao banketxeko kontseilaria izan zen. Barakaldoko hautagaia izan zen EAJren aldetik 1918. urtean, eta erraz gailendu zitzaion Fernando Ybarrari. Euskaldun berria zen; euskal abertzaletasunaren oinarriak ezarri zituen legebiltzarrean egin zuen aurkezpen hitzaldian. Espainiako Gerra Zibilaren garaian Haltsura (Lapurdi) jo zuen. Alemaniarrek Frantzia hartu zutenean Gurseko kontzentrazio-esparruan zegoen (1940).

## Erreferentziak
Gandu

[thumb|Saharatik datorren hondar eta hauts ekaitza, [Cabo Verde|Cabo Verdeko uharteetara iristen dena.]]
**Gandua** fenomeno meteorologiko bat da, atmosferan partikula oso txikiak (hautsa, errautsak, buztina edo esekitako harea) garraiatzen dituena. Hautsa, gatzak (sodioa) edo inguruneko elementuak direla eta gertatzen denean, "A" motako gandua esaten zaio; gertaera bereziengatik gertatzen denean, hala nola basoko suteengatik edo izaera kutsatzaileko bestelako gertaerengatik, "B" motako gandua esaten zaio.

## Jatorria 
Jatorria itsas uretako gatz-partikulak dituen ur-lurrunaren partikuletan du, eta, kasu askotan, suteen kean eta errautsetan, Caracaseko ekialdean (Venezuela) 2010eko martxoaren amaieran hartutako irudian ikus daitekeen bezala. Hondarrezko ekaitzak ere izan daitezke; fenomeno hori ohikoa da Mediterraneoko herrialdeetan, Kanariar Uharteetan eta beste eskualde batzuetan.

Hareazko ekaitzen kasuan, partikulak oso tamaina heterogeneokoak dira, handienekoak ez dira iturritik oso urrun erortzen, eta finenak Siroko haizeak Kanariar Uharteetara eramandako distantzia handietara jarraitzen dute. Batzuetan, ekaitz horien soberakinak Ipar Amerikara iristen dira, Karibeko eta Estatu Batuetako ekialdean, udako antizikloiekin eta haize alisioekin. Puerto Rico eta Antilla Txikiak dira udako ekaitz horien eragin handiena jasaten dutenak.

Kasu askotan, nahiz eta gero eta gutxiago izan, etxe-kutsatzaileak isurtzen dira hiriguneetan, adibidez Industria Iraultzatik Erresuma Batuan ikatza erretzeagatik sortzen zen smoga kasu.

## Konparaketa beste fenomeno meteorologikoekin 
## Ikur meteorologikoak 
----

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
August Bebel

**August Bebel** (Kolonia, 1840ko otsailaren 22a - Passugg, Suitza, 1913ko abuztuaren 13a) alemaniar politikaria izan zen.

Langilea zelarik, 1865ean I. Internazionaleko partaide bihurtu zen, eta 1869an Alemaniako Alderdi Sozialdemokrata sortu zuen W. Liebknechtekin batera. 1867an Reichstagen diputatu izan ondoren, espetxera eraman zuten frantsesen eta alemaniarren arteko gerraren kontra altxatzeagatik. Teoria anarkisten aurkaria, II. Internazionaleko aitzindari kartsuenetakoa izan zen. Lan teorikoak idatzi zituen: *Kristautasuna eta Sozialismoa* (1874), *Emakumea eta Sozialismoa* (1879), *Nire Bizitza* (1910-1914).

## Erreferentziak
William Lipscomb

**William Nunn Lipscomb** (Cleveland, Ohio, Ameriketako Estatu Batuak, 1919ko abenduaren 9a - Cambridge, Massachusetts, 2011ko apirilaren 14a) kimikaria izan zen. Fisika eta Kimikako irakaslea izan zen Minnesota eta Harvardeko unibertsitateetan. Kimikako Nobel saria jaso zuen 1976an boranoen (boroa eta hidrogenoa duten konposatu konplexuen) egitura kimikoari eta loturei buruz egindako ikerketengatik. Egindako ikerketei buruzko hainbat liburu idatzi ditu: *Boron Hydrides,* (1963), *Nuclear Magnetic Resonance Studies of Boron and Related Compounds* (1969).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
René Kalisky

**René Kalisky** (Brusela, 1936ko abenduaren 3a - Paris, 1981eko maiatzaren 2a) Belgikako idazlea izan zen. Gurasoak juduak zituen, eta Poloniatik Belgikara alde egin behar izan zuten. Oso ume zelarik, naziek aita hartu eta Auschwitzera eraman zuten. Gertaera horrek markatu zuen idazle honen ibilbidea. Bere idatzietan estilo dramatikoa erabili zuen. Lan aipagarrienen artean ditu: *Skandalon *(1970), *Jim ausarta *(1972), *Pasioa, Pier Paolo Pasoliniren arabera *(1978) eta *Falsch*. Gai historikoak ere jorratu zituen, eta mundu arabiarrari buruzko bi lan idatzi zituen: *Sionismoa eta sakabanaketa* eta *Erresuma ezinezkoa*(1979).

## Erreferentziak
Clifford Odets

**Clifford Odets** (Filadelfia, 1906ko uztailaren 18a - Hollywood, 1963ko abuztuaren 14a) Estatu Batuetako antzezle eta antzerkigilea. Antzezle moduan hasi zen lanean antzerkian, eta geroago antzerki-lanak idazten hasi zen. Gizartearen kritika izan zen haren lanen ezaugarri nabarmenena, eta 1930 ondoko urteetako idazle kritiko nagusietakoa izan zen Estatu Batuetan. Lan aipagarrienak: *Waiting for Lefty* (1935, *Leftyren zain*), *Awake and Sing* (1935, *Iratzar zaitez eta kanta ezazu*), *Golden Boy* (1937, *Urrezko mutila*), *The Big Knife* (1949), *The Country Girl* (1950). Odetsen zenbait lan zinemarako moldatu dira.

## Erreferentziak
Juan Ramon Rementeria

**Juan Ramon Rementeria** (Izengoitia: ***Remen*** ; Bermeo, 1955eko ekainaren 7a) bizkaitar zesta-aurrelari ohia da.

Gernikan hasi zen 1971. urtean maila profesionalean. 1998. urtean erretiratu zen pilota profesionalari 27 urte eskaini eta gero. Lortu dituen emaitza aipagarrienen artean nabarmentzen direnak hauek dira: Munduko Txapelketa 1991 (Gernika) eta 1992. urteetan; Frantziako Munduko Txapelketa 1976. urtean; buruz buruzko txapelketa hiru ediziotan. 17 urte zituelarik Estatu Batuetara joan zen zesta puntara jolastera eta bertako hainbat frontoitako kinieletan jokalaririk hoberena izan zen hainbat urtetan. Kinielen irabazle nagusia Miamin, Fort-Piercen eta Hardforden izan zen. Zesta puntako greba famatuan eta luzean hasieratik eta bukatu arte egon zen, greban ordezkari izan zen eta hainbat auzi irabazi zituzten. Horren ondoren, ordea, AEBko frontoietako giroa asko jaitsi zen. Gai horri buruz bere iritzia eman du Jai Alai Blues filmean. 

1996an erretiratu aurretik azken lau partida jokatu zituen: Gasteizen, Markina-Xemeinen, Durangon eta Gernikan.

Egun Gernika Jai Alaiko zesta konpontzailea da. Bere maisua Fernando Garate zestogilea izan zen. 

Bukatzeko, Remenen partidu batzuk ikus daitezke:

- Mexikon jolasten.

- Euskal Herriko 1. buruz buruko txapelketa.

- Euskal Herriko 2. buruz buruko txapelketa.

- Urrezko zesta, Gernikan.

- 1992 Munduko Txapelketako finalerdiak. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Terence Rattigan

Sir **Terence Mervyn Rattigan** (Londres, Ingalaterra, 1911ko ekainaren 10a - Hamilton, Bermuda, 1977ko azaroaren 30a) ingelesezko idazlea izan zen.

Harrow eta Oxfordeko unibertsitateetan egin zituen ikasketak. Oso dramagile oparoa izan zen. Idatzi zituen obren artean aipagarriak dira *French Without Tears* (1936, *Frantsesa ahalegin handirik gabe*), *The Winslow Boy* (1946, *Winslowtarren mutila*), *The Browning Version* (1948, *Browningen bertsioa*), *The Sleeping Prince* (1953, *Printze lotia*), *Separate tables* (1954, *Mahai bereiziak*), *The Prince and the Show-girl* (1957, *Printzea eta neska-dantzaria*) eta *Man and Boy* (1963,* Gizona eta gaztea*).

## Erreferentziak
Gonzalo Queipo de Llano

**Gonzalo Queipo de Llano** (Tordesillas, Espainia, 1875eko otsailaren 5a - Sevilla, Espainia, 1951ko martxoaren 9a) Espainiako Armadako militarra izan zen. Espainiako Gerra Zibilean, estatu kolpean parte hartu eta gerrak iraun bitartean zein gerraondoan, pertsona asko hiltzeko agindua eman zuen.

Terrore erregimena ezarri zuen Sevillan, eta giza eskubideen urratzea gerrako armatzat erabili zuen. Hargatik, ohorezko hilobi nabarmena izan du hamarkadetan Sevillako Macarena elizan, Elizaren eta bertako kofradia garrantzitsu baten babesaz. Memoria Legea aplikatzen ez zela eta, gai arantzatsua izan zen. Azkenean, 2022ko azaroan atera zituzten haren gorpuzkiak Macarena elizatik.

## Bizitza 
Monarkiaren aurkako matxinadan parte hartu ondoren (Cuatro Vientos, 1930), Portugalera alde egin behar izan zuen. Espainiako Gerra Zibilean, Francoren estatu kolpearekin bat egin zuen, eta Hegoaldeko gudarostearen buru egin zuten. 45.000 fusilamenduren arduraduna izan zen. 

1939an, teniente jeneral izendatu zuten, eta, gero, Sevillako kapitain jeneral. Gerra garaian, oso ezaguna egin zen Andaluzian, Sevillako irratian egiten zituen hitzaldi beroak zirela eta. Hitzaldi haietan, Errepublikaren aldekoak hiltzera eta bortxatzera animatzen zituen bere soldaduak. Oso aipatua da irratiz emandako hitzaldi haietako pasarte hau:

1950ean, Francisco Francok *Queipo de Llanoko markesa* titulua eman zion, bere zerbitzura egindako lanagatik; eta 2012an Mariano Rajoyren gobernuko Justizia ministro Alberto Ruiz-Gallardónek titulu hori berritu zion Gonzalo Queipo de Llanoren bilobari. Eliza Katolikoak (frankismoarekin elkarlanean aritu baitzen) bere tenplu batean gorde ditu Queipo de Llanoren gorpuzkiak: Sevillako Macarena elizan, hain zuzen ere. 2022ko azaroan, haren gorpuzkiak eta haren emaztearenak atera zituzten Macarena elizatik, Espainiako Memoria Historiko eta Demokratikoaren Legea aplikatuz. 

## Erreferentziak
Renaud de Châtillon

**Renaud de Châtillon** (Châtillon-sur-Loire, 1125 aldean - Hattin, Siria, 1187ko uztailaren 4a) frantses buruzagi militarra izan zen. Gurutzadetako kristau militar nagusietako bat izan zen 1147-1187 bitartean.

## Bizitza 
Antiokiako printzea izan zen 1153-1160 urteetan, hango printzesa Konstantzarekin ezkondurik. Armeniarren, bizantziarren eta musulmanen aurka borrokatu zen. Haiek preso eduki zuten 1160-1177 bitartean. Ondoren Jordan ibaiaren haranzko lurretako jaun izan zen. Musulmanen karabanei eraso asko egin zizkien hurrengo urteetan. Tiberiadesko guduan berriro preso hartu zuten musulmanek, orduan Guy Lusignangoaekin batera, eta 1187an Saladinek bere eskuz hilarazi zuen.

Imad al-Din arabiar kronikariak honela deskribatu zuen Renaud de Châtillonen heriotza (arabiar kroniketan Renaud, Arnat izenez deitua da):

Guyri bizia barkatu zitzaion. Damaskon denbora batez preso egon ondoren, egoera onean zegoela askatasunean laga zuten.

## Genealogia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rhinolophus thomasi

***Rhinolophus thomasi*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus thomasi'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Ignaz Semmelweis

**Ignaz Philipp Semmelweis** (Buda, Hungaria, 1818ko uztailaren 1a - Viena, Austria, 1865ko abuztuaren 13a) alemaniar jatorriko hungariar sendagilea izan zen.

## Biografia 
1855. urtean Budako unibertsitateko irakasle izendatu zuten.

Aldez aurretik, 1847an, emakumezkoei erditu osteko egunetan heriotza eragiten zien infekzioaren jatorria zehaztu zuen eta, bera zuzendari zen Vienako ospitaleko ebakuntza-aretoan, eskuak garbitzera behartu zituen ikasle eta osagileak erditzear zegoen emakume bati laguntzen hasi aurretik. Erditu ostean hildako emakumeak nabarmen gutxitzea lortu zuen horrela.

Hala eta guztiz ere, ez zuen laguntza ofizialik jaso, eta hura hil ondoren baizik ez ziren aplikatu hark proposatutako metodoak.

## Kanpo estekak 
* Semmelweisen bizitzaz artikulua *Argia*n

## Erreferentziak
William Walton

**Sir William Turner Walton** (Oldham, Lancashire, Ingalaterra, 1902ko martxoaren 29a - Ischia, Italia, 1983ko martxoaren 8a) ingeles musikagilea izan zen.

## Biografia 
1929. urtean idatzitako biolarako kontzertu batek ospe handia eman zion. Doinu berrietarako etorri handia zuen, eta orkestratze lan bikainak egiten zituen. Ralph Vaughan Williams eta Benjamin Brittenen arteko ingeles musikagile nagusietako bat izan zen.

Lan aipagarriak ditu: *Troilus and Cressida* (1948-1954) eta *The Bear* (1967) operak, *The Wise Virgins* (1940) eta *Façade* (1929) balletak, *Façade *(1926) suitea, *Crown Imperial* (1937) martxa, *Belshazzar´s Feast* (1929-1931) oratorioa eta film ugarietarako musika-lanak.

## Erreferentziak
Anton Reicha

**Anton Reicha** (Praga, Bohemiako Erresuma, 1770eko otsailaren 26a - Paris, Frantzia, 1836ko maiatzaren 28a) musikagilea eta teoria-egilea izan zen. Sortzez txekiarra, frantses hiritartasuna hartu zuen geroago. Beethovenen eta Haydnen adiskidea izan zen. 1818. urtetik aurrera Parisko kontserbatorioko konposizio-irakasle izan zen. Ikasle izan zituen Hector Berlioz, Franz Liszt, C. Franck, L. Maillard eta Charles Gounod, besteak beste. Musikaz idatzi zituen lanei esker, guztiz aldatu zuen akordeak egiteko modua. Sei opera, bi sinfonia, haizezko tresnetarako hogeita lau kinteto, harizko tresnetarako hogei kuarteto, tronparako hogeita lau trio, eta orkestrarako *Scènes italiennes* idatzi zituen, besteak beste.

## Erreferentziak
Achim von Arnim

**Ludwig Joachim Arnim** (**Achim von** deitua; Berlin, 1781ko urtarrilaren 26a - Wiepersdorf, 1831ko urtarrilaren 21a) alemaniar poeta eta eleberrigilea izan zen. Elizabeth Brentanoren senarra. Fantasia handiko eleberriak idatzi zituen: *Dolores kondesa *(1810); *Egiptoko Isabelle *(1812); *Koroaren jagoleak *(1817). Brentano koinatuarekin batera alemaniar kantu herrikoiak bildu zituen: *Des Knaben Wunder* (1806-1808, *Haurraren adar miragarria*), gerora G. Mahlerrek musika jarri zizkienak. Azken obra honek eta *Zeitung für-Einsiedler* (1808, *Eremutarrarentzako egunkaria*) izenekoak eragina izan zuten XIX. mendeko Alemaniako poesian.

## Erreferentziak