Aldarte (gogoa)

thumb|Aldarteak
**Aldartea edo** **gogo-aldartea** egoera mental edo emozio iraunkor bat da, bereziki gertaera jakin eta zehatz batekin zuzenean loturik ez dagoena, ohiko emozioa ez bezala. Pertsona baten nortasunarekin loturik egoten da. Aldarte ona eta txarra aipatzen bada ere, ez batak ez besteak ez dute zertan izanik konnotazio positibo edo negatiborik pertsonaren osasun mentalari buruz. Aldarte aldaketa nabarmenak dituen pertsona *aldartetsua* edo *alditsua* dela esaten da. Aldaketa normal horiek gorabehera, aldartearen desestabilizazio nabarmenak aldartearen nahasmendua eragin dezake, depresioa eta desoreka bipolarra kasu. Ez da behin-behineko egoera emozional bat. Egoera bat da, egoteko eta egoteko modu bat, iraupen luzea duena eta gainerako mundu psikikoaren gainetik nabarmentzen dena.

Emozioetatik bereizten duena da ez dela hain espezifikoa, ez hain bizia, gehiago irauten duela eta ez dagoela estimulu edo gertaera jakin batek aktibatuta.​​

Aldarteek balentzia jakin bat izaten dute, edo aldarte ona eta txarra esan ohi da, gauza bera dena; aktibatua edo deprimitua. Emozioek ez bezala, hala nola beldurrak edo ustekabeak, aldarte batek orduak edo egunak iraun ditzake. Balentzia hori normalean mantentzen denean edo denboran zehar nagusitzen denean, orduan, umore dominantez edo funtsezko aldartez hitz egiten da.

Aldarteak gorabeherak izaten ditu denboran zehar. Pertsonari zailtasunik eragiten ez dioten mugen barruan gertatzen denean, eutimia deritzo. Nabarmenki baxua denean, berriz, depresio. Ohi baino altuagoa denean, hipomania edo mania esaten zaio. Depresio-faseen eta mania-faseen txandakatzeari, desoreka afektibo bipolar deritzo.

Halaber, tenperamentu eta nortasunetik ere bereizten dira; normalean, ez dute denborazko osagairik izaten; denboran iraunkorrak diren jarrerak dira. Hala ere, nortasun mota jakin batzuek, hala nola baikortasunak edo neurosiak, aldarte jakin batzuetara bultzatu dezakete pertsona. Gogo-aldartearen asaldura batzuek, hala nola depresioak edo desoreka bipolarrak, gogo-aldartearen nahasmendua izeneko patologiak sortzen dituzte.

Psikologo batzuen arabera, hala nola Robert Thayer, aldartea bi aldagairen arteko harremana da: energia eta tentsioa.​ Teoria horren arabera, aldartea dibergentea da energia-egoera baten (nekatuenetik aktiboenera) eta urduritasun mailari dagokion egoera baten (bareagotik tenkatuagora) artean, eta uste da «onena» egoera bare-energetikoa dela eta «txarrena», berriz, egoera tentsio-nekatua. Thayerrek, aldartean, elikadura eta ariketa fisikoaren arteko lotura berezia ere defendatzen du.

Duela gutxi egindako metaanalisi batek ondorioztatu zuen –artista sufritzailearen estereotipoaren kontra– zoriontasuna dela sormena bultzatzen duen faktoreetako bat, aldarte baxu batek, berriz, maila apalagoak ekarriko lituzke.

Gogo-aldarteak modu esperimentalean eragin daitezke; prozedura arruntena, gogo-aldarte jakin batera eragitea da, eta, ondoren, zeregin kognitibo baten exekuzioan duen eraginaren ebaluazioa. Forgasekin bat eginik (1999), interes gehien piztu duen harremanetako bat oroimenaren prozesuari buruzkoa da. Egiaztatua dirudi emozionalki kargatutako informazioa hobeto gogoratzen dela informazio neutroa baino.

## Definizioa Robert E. Thayer-en arabera
Robert E. Thayer-ek honela definitzen du gogo-aldartea: «denboran irauten duen sakoneko sentimendua». Bere ikerketek diote gogo-aldarteak energiatik eta tentsiotik sortzen direla eta horiek energia-tentsio espektroaren menpe dauden oinarrizko lau egoeratatik abiatuta uler daitezkeela:
# Bare-energia. Egoera horretan, subjektua gustura, konfiantzan eta baikor sentitzen da. Egoera ezin hobea da lana eta ikasketak gisako jarduerak egiteko, energia handiarekin eta tentsio baxuarekin aurkezten baita. Eskuarki, goizetan agertu ohi da.
# Bare-nekea. Loaren aurreko sentsazioa da, non subjektua energiarik eta tentsiorik gabeko puntu batera iristen den.
# Tentsio-energia. Subjektuak jardueraren bat egiteko denbora amaitu zaionean sentitzen duena da, dela lan bat entregatzea, zerbitzu bat ordaintzea, hitzordu bat hartzea, etab. Larrialdi-sentsazioak bihotz-maiztasun handia sortzen du gorputza adrenalina askatzen ari delako; horren ondorioz, energia eta tentsio maila handiak agertzen dira.
# Tentsio-nekea. Akidura dagoenean sortzen den egoera da. Puntu horretan, pentsamendu negatiboak daude, neke fisikoa eta nerbio-antsietatea baitaude. Energia baxuko eta tentsio altuko egoera da, normalean arratsaldeetan gertatzen dena.

Umorearen gorabeherak, nagusiki, hainbat beharren asetze edo asegabetasunak modulatzen ditu: premia instintibo batzuenak (gosea, egarria, loa, sexualitatea); erlazionalak (ezkontza-, familia- eta lanbide-bizitza); edo kulturalak (aisialdia, oporrak). Umorearen aldaera patologikoak eman daitezke: zentzu negatiboan (depresioa), positiboan (oso izaera hedakorra) edo axolagabekeria baten zentzuan.
* Umore depresibo edo distimia: Afektu depresiboek ñabardurak adierazten dituzte, berankortasunetik, ahuleziatik, nostalgiatik, ideazio suizidatik edo etsipenetik depresiorik benetakoeneraino eta sakoneneraino, tristura patologikoaren eta min moralaren egoeraraino. Disforia horrekin batera, norbere buruaren gutxiespen sentimendua, ezkortasuna, nekea eta inhibizioa ere agertzen dira.
* Umore hedakorra edo hipertimia: Ñabardurak adierazten ditu, gogobetetasunetik, ongizatetik, zoriontasunetik edo euforiatik estasiraino. Asaldura timikoen egoera horiek maila askotakoak dira, subjektu hiperaktibo batzuen ohiko hipomaniatik hasi eta mania akutuaren kitzikapen timiko, ideatiko eta motore handiraino. Intoxikazio batzuek (alkohola, eterra, anfetaminak) aldi baterako asaldura timikoak eragin ditzakete.
* Umore neutro edo eutimia: egoera afektibo batzuetan, aurrekoen alderantzizkoan, hoztasuna, neutraltasuna edo atonia izaten dira ezaugarri, umorearen izaera bereizigabea ohiko estimuluetara iritsi ezina dirudiena. Umore erabat neutroak erabateko axolagabekeria ekarriko luke, eta ez da egoera psikologiko normaletan ikusten; horregatik, «eutimia» terminoak gogo-aldarte normala esan ohi du, eta, salbuespenez, gogo-aldarte neutroak, ezohikoagoak direlako, hala nola eskizofrenia duten pertsonetan, non sorgortze timiko (zapalketa afektiboa) eta itxurazko axolagabetasun kasuak ikusten diren, batzuetan, atzipen depresibo edo euforikoekin tartekatuz.

## Beste iritzi batzuk
Hala ere, Thayer-en teoriak pentsarazten digu gogo-aldartea kanpoko estimuluen aurreko baldintza erreaktibo bat besterik ez dela, eta pertsonaren barne-elementu psikikoak arbuiatzen ditu. Hala, kausa-efektu erlazio huts batera murrizten du, non gogo-aldartea jatorri exogenoko kausa edo kausa-kopuru baten emaitza (efektua) den. Beste eskola batzuk, psikoanalisia kasu, gogo-aldartean, prozesu inkontziente askoz konplexuago eta subjektiboagoen menpeko adierazpen edo sintoma moduko bat ikusten dute. Subjektuaren historiari berari lotzen zaizkion heinean, horren adierazpena ez da soilik jokabidearen bidez agertzen, baizik eta baita pairamenetan ager daitezkeen somatizazio edo agerpen fisikoen bidez ere, hala nola dermatitisa, buruko mina edo idorreria, besteak beste.

## Aldarteari eragiten dioten faktoreak
Loak harreman konplexua eta oraindik argitu gabea du gogo-aldartearekin. Ohikoena izaten da pertsona bat lo egin ezinik baldin badago haserretu egiten dela, estresa izateko joera duela eta egunean zehar energia gutxiago izaten duela. Ikerketek frogatu dutenez, lo egitea partzialki kentzeak ere eragin nabarmena du gogo-aldartean. Pennsylvaniako Unibertsitateko ikertzaileek ikusi zuten astebetez gauero 4,5 ordu besterik lo egiten ez zuten subjektuak estresatuago, haserreago, tristeago eta mentalki akituago sentitzen zirela subjektuek loari normal berrekin ziotenean eta gogo-aldartea izugarri hobetu zitzaiela.​ Oro har, gauera *begira* dauden pertsonek erakusten dute energia eta atsegintasuna gutxitu eta tentsioa areagotzen zaiela goizekoekin alderatuta.

Hala ere, kasuen azpitalde batean, lo egin ezinak energia eta alerta egoera areagotu eta aldartea hobetu dezake, paradoxikoki. Eragin hori nabarmenagoa da gauekotasun mota bat duten pertsonengan (*gautxori* deritzenak) eta depresioa duten pertsonengan. Hori dela eta, batzuetan, depresio-trastorno larria tratatzeko erabili izan da.

### Ingurumena
Naturak eragin positiboa ere izan dezake aldartean. Ikerketek frogatu dutenez, ingurune naturalekiko esposizioak afektu positiboa areagotu eta negatiboa murrizten du; horrek esan nahi du gogo-aldartea hobea izaten dela ingurune natural batean gaudenean.​ Horren adibidea da eguzki-argitan zuzenean egoteak aldartea hobetzen duela, eta depresioaren sintomak tratatzeko erabili da.​​ Gainera, aire zabalean ibiltzeak barrualdean ibiltzeak baino zoriontsuago egin du gizabanakoak; horrek, gainera, argi erakusten du naturak eragin positiboa duela gure aldartean.​ Naturak gure aldartea hobetu ohi badu ere, okerragotu ere egin dezake. Aldartearen nahasmendu arrunt bat dago, urtaroko nahasmendu afektibo edo neguko depresio (UNA) deitua, neguan agertu ohi dena, hots, egunez argi gutxiago dagoenean eta kanpoan hotz handiagoa egiten duenean. UNAk ezaugarri hauek ditu: depresio-aldartea, jangura handitzea eta loa areagotzea.​ Horrek erakusten du norbanako baten gogo-aldarteak eragin negatiboa ere izan dezakeela naturan. Urtaroaren arabera, tenperaturak aldartea erregula dezakeela ere frogatu dute ikerketek.​ Haragi gorriak gogo-aldartearen eta antsietatearen trastornoetatik babesten duela ikusi da.​ Frutak eta barazkiak, faktore demografikoak edo bizimoduari dagozkionak alde batera utzita, gogo-aldarte positiboarekin lotzen dira. Ikerketen arabera, alkohola eta edari energetikoak gogo-aldartearen aldaketekin lotzen dira. 

### Aurpegi-adierazpena
Ikerketa batzuen arabera, aurpegieraren borondatezko espresioek (irribarre egiteak adibidez) gorputzean eragin ditzakete benetako emoziotik sortzen diren efektuen antzekoak, zoriona kasu. Paul Ekman eta bere lankideek emozioen aurpegiko espresioak aztertu zituzten, eta emozio espezifikoak erlazionatu zituzten dagozkien aurpegiko muskuluen mugimenduarekin. Oinarrizko emozio bakoitza aurpegi-adierazpen bereizgarri batekin lotzen da sentimendu emozionalari laguntzen dion adierazpenaren atzeraelikaduraren ondorioz. Ekman ohartu zen emozio adierazpen horiek unibertsalak direla eta kultura oso dibergenteetan ezagutzeko modukoak.

### Hormonak
Hormonak, zeinak adinarekin aldatu egiten diren, pertsona baten gogo-aldarte mota eta hura erregulatzeko gaitasuna ere zehatz dezakete.

## Ikus, gainera
* Depresio
* Distimia
* Mania
* Tristura
* Haserre

## Erreferentziak
## Kanpo estekak