Leireko monasterioa

**Leireko San Salbatore monasterioa** edo, besterik gabe, **Leireko monasterioa**, monasterio kristaua da, Leireko mendilerroaren magalean dagoena, Esa udalerrian, Nafarroa Garaiko erdi-ekialdean. Oso balio historiko eta kultural handia du, hainbat zati erromaniko goiztiarrekoak direlako. Adibidez, kriptari buruzko lehenengo berriak IX. mendekoak dira. Hasieran beneditarren monasterioa izan zen, baina XII. mendetik aurrera zistertarrak sartu ziren, eta obra handiak egin zituzten. Eliza eta monasterioa guztiz eraberritu zituzten XIV. eta XVI. mendeetan. 

Monasterioa Iruñeko erresumaren sorrerari lotua dago, tradizioaren arabera bertan baitaude lurperatuta Iruñeko eta Nafarroako hainbat errege. Musulmanek Iruñea arpilatu zuten garaitik Iruñeko apezpikuak ere bertan izan ziren. Botere politiko handi horren erakusle da hainbat herri eta monasterioren gaineko ahalmena izan zuela, tartean Donostiarena.

Nafarroako erromanikoko monumentu garrantzitsuenetako bat da, monumentu historiko izendatuta dago, eta Donejakue bidearen parte ere bada. Gaur egun, Nafarroako Foru Erkidegoarena da, eta San Benediktoren Ordenari utzita dago.

## Etimologia 
Leire euskal izen bat izanik, haren jatorria ez da argia. Etimologia klasiko baten arabera, izena latinezko *legionarius* hitzetik etor liteke, baina bilakaera fonetikoak ez du aukera hori babesten. Antzinako aipamen guztiak ikusita eta gaztelaniaz zein latinez erabiltzen den *legerense* modua ikusita, hitza frantsesezko *Leger* hitzetik etortzea litekeena da, hau da, Leodegario, Autungo apezpikua eta burgundiar martiriaren antzinako frantsesezko izena, *le/j/erius moldetik abiatuta. Horrela, izenak karolingiar fundazioa proposa lezake.

## Geografia 
### Kokapena 
[thumb|[Leireko mendilerroa.]]
Monasterioa egungo Esako lurretan dago, Iruñetik 52 km-ra eta Jakatik 70 km-ra, Aragoi ibaia jarraituz, Jakatik, Aragoiko Done Jakue Bidetik, igarotzen den Done Jakue bidearen adarraren gainean. Multzo hau Leireko mendilerroaren hegoaldeko hegaleko balkoi natural batean dago, lehenago Errandoko mendilerroa deitua. Bere tontorren artean, 1356 metroko garaiera duen Arangoitiko tontorra nabarmentzen da. 

Mendilerro hori Berdungo kanalaren gainean zabaltzen den Pirinioaurreko lehen mendilerroa da. Balkoi jarraitu hori Aragoi ibaiaren haranaren gainean dago, puntu horretan Esako urtegian bilduta. Monasterioaren kokapenetik espazio handi bat hartzen da. Ekialdean, Jakako mendiak eta Berdungo kanala daude lehenik, eta, harantzago, aldameneko beste monasterio handia dagoen mendiak, San Juan de la Peña. Mendebaldean mendi kate bat ikusten da eta, euren artean, Uxue herriaren punta ikusten da.

Tarragona eta Donostia lotzen dituen  errepidetik sar daiteke multzo monastikora. Iruñetik Esara iritsi baino lehentxeago,  errepide txikia hartu behar da, 4 km egin ondoren, bere ateetara iristen dena.

### Inguru naturala 
Zorua itsas jatorriko Mesozoiko eta Zenozoikoko deposituez osatuta dago: hor, kareharri eta dolomitak ugariak dira, batzuetan oso hareatsuak. Eozenoko marga eta flyschak tolestuta agertzen dira, hegoalderantz okertuak. Landaredian, pagoz eta pinu gorriz osatutako basoak nagusi dira, erkamezti, haritz, eta artadiekin batera. Hegaztien fauna nagusi da, eta bertan ugatza bereizgarriena eta nabariena da.

## Historia 
### Erromatar garaiko aztarna 
Leiren, monasterioaren hegala eraberritzean, jatorriz  Vareiakoa zen eta lanbidez, aquilegusa zen *Quintus Licinius Fuscusek* ninfei eskainitako aldare bat aurkitu zen. Uste da aldarea ondoko Tiermas herritik ekarrita izan daitekeela. Aquilegus batek, ura bilatzea zuen ogibide, eta horrek beraz, logikoa da iturrietako babesleei (ninfei) eskaintza bat egitea. Nafarroako Museoan ikus daiteke aurkikuntza hori.

### Jatorria 
Leireko monasterioaren fundazioaren data eta zirkunstantziak ez dira ezagutzen. Haren lehen erreferentzia Eulogio Kordobakoa presbitero mozarabiarrari zor zaio, 851ko gutun batean, Iruñeko gotzainari zuzendua (*Epistula ad Wiliesindum*). Bertan, monasterioan hiru urte lehenago, 848an, egin zuen egonaldia gogoratzen du, derrigorrez eten behar izan zuen germaniar lurretarako bidaia batean zehar. Eulogio Kordobakoa, geroago San Eulogio izenaz  ezaguna, Kordoban martirizatu eta santutua izan zen; Iruñeko Erresumari buruzko lehen datu idatziak –sortzen ari zen– eman zituen bidaiaria izan zen, eta Leirerekin harrituta zegoela ematen du. 

Bere bidaiaren kronika bat idatzi zuen, eta bertan, jada desagertuta zeuden Pirinioetako beste monasterio batzuen artean, Leire izendatzen zuen. Gutunean, orduko abadearen izena adierazten du, Fortun delako bat. Erreferentzia horiek Eulogioren lagun Alvaro Kordobakoa santuari buruz idatzitako lan apologetikoak berresten dituzte (*Vita vel passio Sancti Eulogii*), baita Eulogioren beste testu batek ere.

[thumb|Leireko eliza mozarabiarraren balizko eraikuntza faseen planoa, Adelhelmo apaiz nordikoaren testuak ere bazituzten liburutegian. 

Tradizioaren arabera, Emeterio eta Zeledonio Calahorrako martirien erlikiak ere Leirera mugitu ziren garai horretan. Jakina da Eulogiok Nafarroan zehar bidaiatu zuen garaian musulmanen eta nafarren arteko harremana ona zela, penintsulako lurraldetik mugitzeko oztopo handirik izan gabe. Hala ere, [Iruñeko Erresumaren egoera politikoa aldatu egin zen urte horietan. Tradizionalki, Iruñeko erregeek eta Banukasitarrek harreman onak izan zituzten.

1943an egin zen indusketan, hala ere, erromatar garaiko epigrafe bat aurkitu zen, *aquilegus* edo zahori bati eskainia; hipotesi baten arabera, monasteriotik gertu dagoen Birjinen iturrian Antzinako Erromako tenpluren bat omen zegoen, eta *aquilegus* horri eskainitako harria bertatik etor liteke. Denborarekin, uraren kultu hori Birjinen iturri bilakatuko zen, itxuraz, eta Alodia eta Nuniloren tradizioekin sinkretismoa garatu. Antso Handiak bertan ikasi zuen, abadeari "nire maisu" deitzen zion eta, monasterioari, "nire erresumaren zentro eta bihotza".

### Tenplu erromanikoaren eraikuntza eta sagarapena 
[thumb|Leireko eliza mozarabiarraren eta lehen eliza erromanikoaren arteko harremana, 1057 aldera. Arabako [Domaikia, Gopegi eta Ondategiko elizak garai horretan babes-gaztelu zein tenplu moduan funtzionatu zuten ere. Bere garairik onenean boterea zuen 78 elizaren eta 58 herriren gainean.

Peñalengoaren heriotzaren ondoren, garai hartan errege panteoia zen Naiarako monasterioan lurperatua izatea ezinezkoa zenez, litekeena da Leiren lurperatua izatea. Alfontso VI.a Gaztelakoa eta Antso Ramiritz Aragoikoa erregeak gerran sartu ziren nafar erresumaren jabe egiteko. Aragoikoak lortu zuen helburua, eta Nafarroa, orduan oraindik Iruñeko erresuma zena, Aragoirekin lotuta geratzen da 1134 arte. Garai honetan, San Juan de la Peña monasterioarekin lehian hasi zen, Aragoiko erregeek euren errege panteoia ezarri zuten tokian, eta monasterioa zein gotzaindegiren menpe zegoen argitzeko auzia hasi zen.

Auzi honek ehun urte inguru iraungo luke. 1100eko maiatzaren 4an Paskoal II.a aita santuak bere iritzia eman zuen, elizbarrutiko eliza guztiak Iruñearen menpe jarriz, Iratxe eta Leire espresuki izendatuz. Vatikanoaren erabaki honen ondoren, hogeita hamar urteko auzi ireki bat egon zen, non Leirek bere ustezko salbuespen kanonikoa galdu zuen, bere existentziaren oinarrizko arrazoia zena.

Monasterioa XIII. mendean gatazka horien ondorioz krisi sakonean sartu zen. Domingo Mendabiakoa abade zela, komunitate aldaketaren inguruko lehen saiakerak hasi ziren. Nafarroak ere errege-etxez aldatu zen: Tibalt I.a Nafarroakoa Xanpaina leinuaren lehen ordezkaria izan zen, zistertarren ordenan eragina zuena. Clunyko abadiaren eredua jarraitzen zuten beneditarren gainbehera nabarmena zen, eta Leirek erabaki zuen ordenaz aldatzea eta zistertarrei atxikitzea. Domingo Mendaviakoak berak aita-santuari eskatu zion erregentzia aldaketa hau, bere kongregazioaren diziplina falta argudiatuta. Tibalt erregeak, bestetik, urrezko mila marabedi ordaintzea agindu zuen zistertarrak komentuan sartuz gero. 1239an beneditarren ordena alboratu eta zistertarrena sartzea agindu zen. Beneditarrek, hala ere, ez zuten agindu hori bete, eta 70 urteko borrokaldia hasi zuten Leireren jabetzaren inguruan, monje zurien eta beltzen arteko gatazka, tarte batez armatua ere izan zena. Krisia hain zen nabarmena, 1300 urtearen inguruan lapur batzuk monasteriora sartu, monje guztiak bahitu eta, zazpi hilabetez, bertan izan zituztela preso, euren janari guztia erabiltzen. 1307an, azkenik, zistertarren esku geratu zen monasterioa, gatazka luzeari amaiera emanez 1963an, José Goñi Gaztanbidek (*Catalogo del Becerro*) Nafarroako Artxibo Orokorrean (*AGN*) gordetako bi kodexetan bildutako dokumentuen katalogo bat egin zuen, Leireko behi-larruzko liburu Antzinekoa eta behi-larruzko liburu Txikia (*Becerro Antiguo* eta *Becerro Menor*). Ricardo Zierbidek *Becerro Antiguo*ko toponimia eta antroponimia aztertu zituen 1976-1978. urteetan. (*Toponimia del Becerro Antiguo*, 1976; *Índice completo de los topónimos*, 1977; *Índice completo de los antropónimos*, 1977-1978).

Leireko monasteriko kartularioen katalogoak ezagutzeko, ikus, artikulu honetan bertan, bibliografian.

### Eliza 
Leireko San Salbador eliza da monasterioaren elementu arkitektoniko nagusia. XI. mendetik XII. mendera bitarteko eraikuntza erromanikoaren zati batzuk mantentzen ditu, hala nola kripta, absideak, dorrea, habearte nagusia eta ataria, *Porta Speciosa* bezala ezagutzen dena, XIV. mendeko gurutzean hildako Kristo baten tailu bat eta XVII. mendeko Nunilo eta Alodia santuaren erretaula nabarmentzen dira.

#### Aurrealdea 
Elizaren aurrealdea kriptaren gainean eraikia dago eta 1057an sagaratua izan zen. Gaur egun gordetzen den Nafarroako eraikin erromanikorik zaharrena da. Oinplano erdizirkularra eta kanoi-gangaz estalitako habearte altuak dituzten hiru absideek babesa ematen diote aldareari, plater-harlanduzko koruari eta Leireko Ama Birjinaren irudiari, Jose Lopez Furiok egina.

Hiru habearteetatik erdikoa alboetakoak baino zabalagoa da. Multzoak ez du simetriarik, desberdinak baitira, ezkerra eskuina baino estuagoa delarik. Bestalde, bere arkuak, ferra aldera begira, beheratuta daude. Pilareek gurutze formako oinplanoa dute, zutabe atxikiekin, oinarririk gabe, eta ez dira paraleloak, erdiko absideko eserlekuan elkartzen baitira. Kapitelak oso forma soilez apainduta daude, erraboilez, bolutez eta ildaskaz. Zimazioak motibo geometrikoekin apaintzen dira, marra, zirkulu edo puntuekin. Erdiko absidearen gainean, deszentratuta, leiho biribil txiki bat irekitzen da.

#### Nabea 
Erdiko habeartea erromanikoa da, eta XII. mendean egin zen handitze handiaren emaitza da. Bertan, portada ere eraiki zen. Aurrealdea baino gorago proiektatu zen eta bi isurkiko egurrezko teilatu batez estali zen. Lanak 1098an gauzatu ziren, lehen aipatu zen bigarren sagaratze handiarekin. XVI. mendean beste eraberritze bat egin zen, non habeartea ganga gotiko batez estali zen. Ganga horrek arku bakar batean estaltzen du habeartearen zabalera, 14 m, eta lau ataletan egituratuta dago. Giltzarrietan dauden medailoi heraldikoekin apainduta dago. Ganga eraikitzeak kanpoko hormak sendotzea ekarri zuen, kontrahorma eta ostiko-arku baten bidez.

Iparraldeko horman, XIV. mendeko burdinazko hesi batez itxitako zulo batean, Iruñeko Erresumako erregeen mausoleoa dago. Nafarroako lehen dinastiako hamabost kide baino gehiagoren gorpuzkiak burdineria neogotikodun haritz-egurrezko kutxa batean bildu dira. Bere ondoan, Kristo hil bat XVII. mendeko gurutzean. Hegoaldeko horman, atxikitako zutabeak eta kapitel apainduak dituzten bi leihate irekitzen dira. Horma horretatik sartzen da kaperara. XV. mendeko ganga gotikoa du, eta bertan XVII. mendeko erretaula errenazentista bat dago, Alodia eta Nunilo santuei eskainia. Kapera horretara XII. mendeko portada erromaniko batetik sartzen da. Portada horretan, tinpanoan, gailur jakobeo bat nabarmentzen da.

Bitxikeri gisa, nabe nagusiko kapitel bat egin zuenetako batek, Hirutasunaren irudi eskematiko baten azpian, arabieraz idatzi zuen "ez dago Allah baino jainko gehiagorik". Garai honetan jende gehiena analfabetoa zen, eta ilustrazio sinonimoa zen arabieraz jakitea.

Interior de la iglesia del Monasterio de Leyre (Yesa).jpg|Elizaren barnealdea
Leyre San Salvador Vaults 652.jpg|Kupula gotikoa
Monestir de Leyre - Església S.XII-XIV (3).JPG|Paretaren xehetasun bat
Leyre, Monasterio San Salvador-PM 32321.jpg|Hasierako eliza erromanikoaren hiru nabeak, bata behar baino estuagoa
PM 032289 E Leyre.jpg|Eliza, iparraldeko aldetik ikusia

### Kripta 
[[Fitxategi:Leyre - Capitel.stl|thumb|Leireko kapitel bat, hiru dimentsiotan. Koloretako bertsioa.]]
Leireko kripta ez da ohiko kripta bat. Ez da lurpekoa, eta ez dago inoiz lurperatzeko leku izatera bideratu izanaren ebidentziarik. Bere tamaina eta altueragatik nabarmentzen da, baita zutabe txikien gainean altxatzen diren kapitel handiengatik ere. Ikerleek ez dakit zehazki ea elizarekin batera eraiki zen, edo lehenago.

### Leireko kutxatila 
thumb|Leireko kutxatila, gaur egun Nafarroako Museoan.
Leireko kutxatila elefantezko boliz egindako kutxa txikia da. Omeiatar Kaliferriaren garaian egina, Penintsula osoko islamiar artearen maisulan nagusienetariko bat da. Leireko kutxatila deitzen zaio, monasterioan izan baitzuten Nunilo eta Alodia santuen erlikiontzi gisa. Gaur egun, hala ere, Nafarroako Museoan dago gordeta, eta ez monasterioan.

## Nafarroako errege-erreginen panteoia 
Leireko monasterioak Nafarroako errege-erreginen panteoi funtzioa izan du historiako hainbat unetan. Leireko monasterioaren irudia Iruñeko Erresumako erregeen panteoi bezala eztabaidatua izan da batzuetan. Jose Goñi Gaztanbideren *Los Obispos de Pamplona* lana argitaratu aurretik, ziurtzat jotzen zen Nafarroako lehen erregeak eta haien senideak Leiren lurperatu zituztela. Hipotesi horren arabera, musulmanek Iberiar penintsula menderatu zuten garaian, agintari zibil eta erlijioso iruindarrak Leiren babestu ziren 860tik 1023ra, eta Kordobako San Eulogioren oharretan ere hala esaten da:

thumb|Leireko eliza, 1916an. Marmolezko sarkofagoan zeuden orain panteoian gordetzen diren giza-arrastoak.
thumb|Gaur egungo Errege panteoia.
Leire garrantzitsua zen, eta erregeentzat gune zentrala zen, eta horregatik pentsatzen da logikoa izango litzatekeela bertan lurperatzea erregeak. Hala ere, ez dira aurkitu hilobiak, kripta ez zen inoiz erabili eta, garai horretan ohitura zen bezala, lurperatzeak elizaren kanpoaldean egiten ziren. Tradizio nafarraren arabera, Eneko Arista bertan dago lurperatuta. Antso I.a Gartzeitz, 925an hildakoa eta bere semea Gartzia II.a Santxitz (h. 970) *Sancti Stefani portico*n lurperatuta daudela dio dokumentazioak, ziurrenik Deioko gaztelua. Naiara konkistatu zutenean, errelebantzia irabazi zuen Leirek. 991an Ramiro Gartzeitz Viguerakoa eta Teresa Leongoa Leiren lurperatu zituztela dokumentatu da. 

Andregoto Garindoitz, Gartzia II.a Santxitzen beste emaztea Irunberrira bizitzera joan zen, eta horrek ere sinesgarritasuna ematen dio Leireko lurperatzeei. Gartzia IV.a Santxitzek Naiarako Santa Maria monasterioa sortu zuen 1053an, eta bertan ezarri zuen errege panteoia, baina mantendu zen Leiren hilobiratutako erregeen inguruko mitoa. Aragoitarren dominazio garaian San Juan de la Peñan lurperatu zituzten erregeak eta, Nafarroako Erresuma behin sortuta, Iruñeko katedralean; Joanes III.a Nafarroakoa eta Katalina Foixkoa Leskarren daude lurperatuta.

Tradizioak, hala ere, pisu handia zuen. 1613ko abuztuaren 13an Juan Etxaide abadeak hegoaldeko horman erreformak egin zituen eta Iruñeko apezpikua deitu zuen bertan hezurrak agertuko zirelakoan. Bertan ziren ere Prudencio Sandoval fraide eta historialaria, eta Juan Garro, Xabierko gazteluaren jauna. Honek lau kutxa eraman zituen, bertan hezurrak jartzeko, jasoko zituzten erregeen izenekin; izan ere, hezur horiekin urrezko eta zetazko elementuak zeudela jaso zuten eta, beraz, erregeei egotzi zizkieten hezurrak. Kondairaren aldaera baten arabera, garaiko abadeek pentsatu zuten bere eguneko paseoan pizti batzuk jan zutela. Jada Antso Nagusiaren garaian gurtua, zistertarrek bere santuen zerrendan sailkatzen dute.

### Alodia eta Nunilo 
Alodia eta Nunilo aragoiar edo andaluziar martiri kristauak izan ziren. Alodia eta Nunilo neskato bikiek aita musulman eta ama kristaua zituzten. Aita laster hil eta amak kristautasunean heziak, hau hiltzean senide batek, ondasunak bereganatzeko asmotan, neskatoak salatu zituen. Islamiar zuzenbidearen arabera, aita musulman baten seme-alabak musulmanak izan behar dira. Baina fede kristaua aitortu zutenez, burua moztu zieten.

*Translatio sanctarum Nunilonis et Alodiae* eskuizkribuaren arabera, Oneka Beraskoitz erreginak 860an Leirera eraman zituzten bere aztarnak. 1835eko desamortizazioan, erlikiak ustezko Adahuesca jaioterrira itzuli ziren, mendeetako saiakeraren ondotik; izan ere, Klemente X.a aita-santuak bulda bat egin behar izan zuen gai honi buruz. Monasterioan eurei eskainitako margolan bat dago, Juan Berroetak egina.

### Jaiak 
Leireko Ama Birjinaren jaia abuztuaren 15ean ospatzen da, Andre Mariaren Jasokundearen egunean. Hala ere, azken urteotan hedatu da uztailaren 9an beste jai bat egitea, Bakearen Erreginaren Andrearen egunean.

## Monasterioa gaur egun 
thumb|Leireko ostatua, gaur egun.
Monasterioa gaur egun Nafarroako gune turistiko garrantzitsua da, eta monumentu historikoa. Era berean, Donejakue bidearen Aragoiko bidearen baitan dago, Jakatik Zangozara doan zatian. Monasterioak bere funtzioa mantentzen du, bertan bizi den komunitate batekin, baina era berean ostatu izaera ere badu: alde batetik hotel eta jatetxe bat du; bestetik, gizonezkoek aukera dute monje gisa bizitzeko egun batzuetan, eurekin batera jardueratan parte hartuta.

Leireko gunea bisitagarria da turistentzat. Bisita gidatuak ere eskaintzen dira, edo librean bisita daiteke. Elizkizunak eskaintzen dira, kantu gregorianoarekin, matutiak, laudeak, meza, bezperak eta konpletak entzun daitezke.

Arlo politikoan, Nafarroako Gobernuak urtero Nafarroako errege-erreginei omenaldia egiten die bertan. 1973an hasi zen ohitura hau, meza batekin, baina gaur egun jarrera laikoagoa ere badu, Nafarroako kulturako hainbat adierazpiderekin.

## Kaleak 
Leireko monasterioa gogoratzen duten kaleak daude hainbat hiritan:
* Leire kalea, Iruñeko Bigarren Zabalgunea
* Leireko monasterioa kalea, Gasteiz.
* Leireko monasterioa kalea, Kaseda.
* Monasterio de Leyre, Madril.
* Monasterio de Leyre, Zaragoza.

## Iruditegia

Exterior of the church of the Monastery of Leyre 03.jpg
Exterior of the church of the Monastery of Leyre 07.jpg
Exterior of the church of the Monastery of Leyre 05.jpg
Porta Speciosa (Leyre) 01.jpg
Porta Speciosa (Leyre) 02.jpg
Porta Speciosa (Leyre) 03.jpg
Porta Speciosa (Leyre) 04.jpg
Porta Speciosa (Leyre) 05.jpg
Monastery of Leyre, church 03.jpg
Monastery of Leyre, church 04.jpg
Monastery of Leyre, church 06.jpg
Monastery of Leyre, church 07.jpg
Monastery of Leyre, church 08.jpg
Monastery of Leyre, church 09.jpg
Monastery of Leyre, church 02.jpg
Monastery of Leyre, church 11.jpg
Crypt of Leyre 04.jpg
Crypt of Leyre 05.jpg
Crypt of Leyre 02.jpg
Monastery of Leyre 03.jpg
Monastery of Leyre 04.jpg

## Bibliografia 
* Angel J. Martín Duque. 1983. *Documentación medieval de Leire* (siglos IX al XII).
* Luís Javier Fortún Pérez de Ciriza. *Documentación medieval de Leire: catálogo (siglos XIII-XV)*.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda
* Birila, X. mendean Leireko abadea izandakoa eta kondaira baten protagonista.

## Kanpo estekak 
* Leireko monasterioaren webgunea 
* Leireko monasterioari buruzko argibidea Nafarroako Turismo Buleagoaren webgunean 
* Leireko monasterioaren argazkiak hiru.com webgunean