open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peñarrubia (Malaga)

**Peñarrubia** Guadalteba eskualdeko Malaga probintziako Espainiako udalerri bat zen, 1971 urtean abandonatuta. Bere izena daraman mendilerroaren oinean zegoen, Teba, Campillos eta Ardales udalerrien artean.

## Historia 
Teba konderriko kidea izan zen Gaztelako konkistaz geroztik. 1857an, Tebatik independizatu zen, udalerri propioa izatera pasatuz. 1971tik aurrera, Guadaltebako urtegia eraikitzeko hustu egin zuten, 1973an udalerri izateari utzi eta Campillos udalerriari erantsi zitzaion. 

Desalojoaren ondoren, herriko etxeak eraitsi egin zituzten, hauen berrokupazioa ekiditeko, eliza, ikastetxea eta Guardia Zibilaren kuartela baino ez ziren zutik geratu, Hegoaldeko Konfederazio Hidrografikoak erabili zituenak. Ondoren, herria urez bete zen, gaur egun urtegiaren hondoan baitago, Gobantes auzunearen ondoan, tren-geltokia zegoen tokian. Hainbat errepide eta trenbide zati bat ere urpean geratu ziren, eta, ondoren, beste batzuek ordezkatu behar izan zituzten, urtegiak okupatzen zuen lurretik kanpo eraikitakoak. 

Herriko bizilagun gehienak, 1800 ingurukoak, Malagako hiriburuko Santa Rosalia auzora joan ziren bizitzera, eta prezio merkeetan eskaini zizkieten etxebizitzak.

### Demografia 
## Gaur egun 
Kanpandorreak urtegiaren mailatik gora eutsi zion, eraitsi behar izan zuten arte. Gaur egun, lehorteak direnetan, agerian geratu dira, behin baino gehiagotan, herriko elizaren eta hilerriaren arrastoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
2007ko "Borrados del Mapa" film laburraren webgunea.

Malaga zuri-beltzean. Peñarrubia.
Rasines

**Rasines** Kantabriako udalerria da. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera herriak 1.055 biztanle zituen eta 42,9&nbsp;km²-ko azalera du.

## Herriak 
* Casavieja.
* Cereceda.
* El Cerro.
* La Edilla.
* Fresno.
* Helguera.
* Lombera.
* Ojébar.
* Rasines (Herriburua).
* Rocillo.
* Santa Cruz.
* Torcollano.
* La Vega.
* Villaparte.

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Kantabriako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Rasinesko Udalaren webgunea
Reocín

**Reocín** Kantabriako udalerria da. 2005ean 7.434 biztanle zituen eta 32,1&nbsp;km²-ko azalera du.

## Herriak 
* Barcenaciones
* Caranceja
* Cerrazo
* Golbardo
* Helguera
* Puente San Miguel (Herriburua)
* Quijas
* Reocín
* San Esteban
* Valles
* La Veguilla
* Villapresente

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Kantabriako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Reocingo Udalaren webgunea
Bárcena de Pie de Concha

**Bárcena de Pie de Concha** Kantabriako udalerria da. 2005ean 825 biztanle zituen, eta 31,3&nbsp;km²-ko azalera du.

## Herriak 
* Pie de Concha
* Pujayo

ezkerrera|250px|thumb|Ardiak, Bárcenako erromatar galtzadan

## Demografia 
## Politika 
PP taldeak irabazi ditu hautezkundeak, baina azken urteetan, beste taldeek bere kontra eginez alkatetza lortu dute. PRC taldeko Agustín Mantecon-ek izan zen alkate 2015. urtean.

### Hauteskundeak 
## Ondasun nabarmenak 
* Galtzada erromatarra. Pisoraca (Herrera de Pisuerga) eta Portus Blendium (Suances) herri erromatarrak bateratzen zituen.

## Ikus, gainera 
* Kantabriako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalerriari buruzko informazioa.
Cabezón de la Sal

**Cabezón de la Sal** Kantabriako udalerria da. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera herriak 8.372 biztanle zituen eta 33,6&nbsp;km²-ko azalera du.

## Demografía 
## Ikus, gainera 
* Kantabriako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Cabezon de la Salgo Udalaren webgunea
Solórzano

**Solórzano** Kantabriako udalerria da. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera herriak 1.053 biztanle zituen eta 23,5&nbsp;km²-ko azalera du.

## Herriak 
* La Collada.
* Fresnedo.
* Garzón.
* Regolfo.
* Riaño.
* Riolastras.
* Solórzano (Herriburua).

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Kantabriako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Antzin (kontzejua)

**Antzin** Antzingo udalerriko herri nagusia da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 334 biztanle ditu.

## Demografia eta biztanleria 
## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

## Erreferentziak 

## Kanpo estekak
Mendilibarri

**Mendilibarri** Antzingo udalerriko kontzejua da. 1857ko errolda arte, berezko udalerria izan zuen.

## Demografia eta biztanleria 
Udalerri gisa ezagutzen den azken erroldan (1842koan) herriak 33 biztanle eta 6 etxe zituen. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, 26 biztanle ditu.

## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio:

## Erreferentziak 

## Kanpo estekak
Herrerías (Kantabria)

**Herrerías** (*Las Jerrerías* montañeraz) Kantabriako udalerria da. 2005ean 715 biztanle zituen eta 40,34&nbsp;km²-ko azalera du.

thumb|Cadesko burdinola (Herrerias, Kantabria)

## Herriak 
* Bielva (Herriburua)
* Cabanzón
* Cades
* Camijanes
* Casamaría
* Puente el Arrudo
* Rábago

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Kantabriako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Herreriasko udalaren webgunea.
Francisco Pizarro

**Francisco Pizarro González** (Trujillo, 1478ko martxoaren 16a - Lima, Gaztela Berria, gaur egun Peru, 1541eko ekainaren 26a), garaiko grafiaren arabera *Françisco Piçarro*, Espainiar Inperioaren zerbitzura jardun zuen esploratzailea izan zen. Inka Inperioaren konkistatzailea eta Gaztela Berriko lehen gobernadorea izan zen.

## Bizitza 
Francisco Pizarro Extremadurako Trujillo hirian jaio zen, 1478ko martxoaren 16an. Gonzalo Pizarro zaldunaren eta Francisca Gonzalez Mateosen sasiko semea izan zen. Haurtzaro gogorra eta behartsua izan zuen; zerriak zaintzen lan egin zuen. Ez zen eskolara joan eta, horrenbestez, ez zekien ez idazten, ez irakurtzen.

1502an Nicolas Ovando, Hispaniolako gobernari berriaren Ameriketarako espedizioan itsasoratu zen. 1510ean, Erdialdeko Amerika eta Kolonbia esploratu zituen Alonso Ojedaren espedizioan parte hartu zuen. 1513an, berriz, Vasco Núñez de Balboarekin zen hark Ozeano Barea aurkitu zuenean; aurkikuntza horrek eta han herri aberats bat zelako berriek lurralde horiek konkistatzeko guraria sortu zioten Pizarrori.

1524an, Panaman, bat egin zuen Diego de Almagro konkistatzailearekin eta Hernando de Luque apaizarekin Hego Ameriketako lurraldeak konkistatzeko. Oso bidaia neketsua izan zen, eta lau aldiz itzuli behar izan zuen Almagrok Panamara hornidura eta gizon gehiagoren bila; azken itzul-bidaian Panamako gobernariak uko egin zion eskaerari. Berria jaso zutenean, Pizarrok marra bat marraztu zuen ezpataz harean: hegoaldeko konkistan jarraitu nahi zutenek marra igaro besterik ez zuten egin behar. Marra gainditu zuten Hamairu Ospetsuek hegoalderantz jo zuten, eta Inka Inperioko lehen aztarnak aurkitu zituzten. 1528an Panamara itzuli zen Pizarro, eta handik Espainiara jo zuen Karlos V.a enperadorearengandik konkista gauzatzeko behar zituen tituluak eta baldintzak eskuratzera. 1529ko Toledoko hitzarmenean, Inka Inperioa konkistatzeko baimena ez ezik, espedizioaren buruzagitza, gobernadore titulua eta beste hainbat sari jaso zituen Pizarrok; horrek, ordea, arazoak sortu zizkion bere espedizio kideekin.

1530eko urtarrilaren 18an Sevillako portutik abiatu zen, Hernando, Juan eta Gonzalo anaiekin batera. 1531n Inken lurraldera iritsi zen. Une hartan, Atahualpa erregea eta haren anaia Huascar gerran zeuden. Pizarrok, amarruz, inken buruzagia atxilotu zuen 1532an. Urre eta zilarrezko bahisari itzela kobratu zuen arren, 1534an Atahualpa hilarazi zuen. Ondoren, Huascarren aldeko nobleekin elkarturik, Peru ia erresistentziarik gabe konkistatu zuen. 1534an Cusco, Inka Inperioko hiriburua, hartu, eta Juan anaia hango erregidore izendatu zuen. 1535ean *Ciudad de los Reyes* (gaur egungo Lima) sortu zuen.

1537ko apirilean, Diego de Almagrok, Pizarroren bazkide ohiak, Cusco bere agindupeko lurraldeetan zegoela iritzita, hiria indarrez hartu zuen eta Pizarroren Hernando eta Gonzalo anaiak espetxeratu zituen. Limatik iritsitako Francisco Pizarroren tropek Almagro garaitu, atxilotu eta, 1538ko uztailaren 8an, hilarazi zuten. Almagroren aldekoak haren seme Diegoren inguruan bildu ziren, eta 1541eko ekainaren 26an Pizarroren Limako jauregian sartu eta hil egin zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marina de Cudeyo

**Marina de Cudeyo** Trasmierako eskualdean dagoen kantabriar udalerria da. Santander hiriburutik 5 kilometrora dago, Santanderko badiatik hegoaldera. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 5.252 biztanle zituen eta 27,1&nbsp;km²-ko azalera du.

## Geografia 
Udalerriaren orografia ehun metrora heltzen ez diren mendixkaz eta paduraz beteriko kostaldez osatzen da. Antzina Marina de Cudeyoko azalera askoz txikiadoa zen, izan ere dike bitartez itsasoari hainbat lur kendu zitzaizkion, larre bihurtuz. Lursail gehiena bazka-landa da, abeltzaintzara zuzenduta, eta baso gutxi dago. Pontejos herriaren aurrean, badian, *Pedrosako uhartea* dago, non droga menpekotasunari aurre egiteko ospitalea kokatzen baiten.

### Mugak 
Iparraldean, Marina de Cudeyok Ribamontán al Mar eta Santanderko badiarekin egiten du muga; ekialdean, Ribamontán al Monte, Entrambasaguas eta Miera ibaiaren ahoarekin, Cubasko itsasadarra izenez ezaguna; hegoaldean, Medio Cudeyo eta Tijeroko itsasadarrarekin; eta mendebaldean El Astillero udalerriarekin, San Salvador itsasadarrak banatuta.

## Herriak 
Marina de Cudeyo udalerriak 5.254 biztanle ditu (2008) eta honako herri edo gune hauetan banatuta dago:

* Agüero
* Elechas
* Gajano
* Orejo
* Pedreña
* Pontejos
* **Rubayo** (Hiriburua)
* Setién

## Demografia 
## Politika 
Federico Aja Fernández (PP) da Marina de Cudeyoko alkatea 2011ko maiatzaren 22ko hauteskudeen ondoren. Hurrengo taulan 2011ko udal hauteskundeetan lortutako emaitzak azaltzen dira:

## Garraiobideak eta azpiegiturak 
### Errepideak 
* A-8 autobidea eta Marina de Cudeyo lotzen dute CA-141 eta CA-145 errepideek.

### Trena 
Renfe Feve ustiatzaileak eskualde barruko eta aldirikoen zerbitzua eskaintzen dio Marina de Cudeyori, Santander eta Lierganes lotzen dituen aldirikoen linean, eta Santander eta Bilbo lotzen dituen eskualdeko linearen barruan Orejoko geltokia dagoela.

### Bestelakoak 
Santanderko aireportua eta Santanderko portua minutu gutxira daude.

Bestalde, txalupa zerbitzua dago Santander, Pedreña eta Somo herrien artean, batipat udan.

## Marina de Cudeyoko herritar ospetsuak 
* Severiano Ballesteros (Pedreña, 1957-2011): golfaria.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kantabriako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Marina de Cudeyoko Udalaren webgunea
Mazcuerras

**Mazcuerras** Kantabriako udalerria da. 2005ean 1.997 biztanle zituen eta 55,65&nbsp;km²-ko azalera du.

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Kantabriako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Mazcuerrasko Udalaren webgunea
Burutain

thumb|Burutain 2020ko azaroaren 30a
**Burutain** Nafarroa Garaiko iparraldeko kontzejua da, Anue udalerrikoa. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, 61 biztanle zituen.

## Demografia 
## Kanpo estekak
Egozkue

thumb|Egozkue 2020ko abenduaren 22a
**Egozkue** Nafarroa Garaiko iparraldeko kontzejua da, Anue udalerrikoa. 2007ko erroldan, 18 biztanle zituen.

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Anue

## Kanpo estekak
Etxaide

**Etxaide** hainbat esanahitako izena da:

## Lekuak 
* Etxaide: Anueko kontzejua.
* Etxaide: Elizondoko auzoa.
* Etxaideko haitza: Nafarroa Garaiko mendia.
* Joan Etxaide kalea: Donostiako kalea.

## Pertsonak 
* Ainhoa Etxaide, LABeko idazkari nagusia.
* Ana Etxaide, filologoa.
* Ignazio Maria Etxaide, idazle, ingeniari eta euskaltzalea.
* Ion Etxaide, futbolaria.
* Martin Etxaide, Lehen Gerra Karlistan aritutako bargotarra.
* Pedro Malon Etxaide, Cascanteko apaiz eta idazlea.
* Salvador Etxaide, idazle, euskaltzale eta abokatua.
* Yon Etxaide, idazlea.

## Erreferentziak
Leazkue

**Leazkue** Nafarroa Garaiko kontzejua da, Anue udalerrikoa. 2023an 13 biztanle zituen.

## Demografia 
thumb|Leazkue 20-12-13
## Politika 
### Leazkueko alkateak 
## Kultura 
### Euskara 
[thumb|Leazkueko Jose Orkoien ([Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak proiekturako)]]
Ultzamako euskara da Leazkuen egiten dena, nafarreraren aldaera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
|}
Adorraga

**Adorraga** Anue ibarrean dagoen herri hustua da. 1366an nobleziako 4 familia zituen, baina XIV. mendean Nafarroako erresuman izandako hainbat gerren eta izurriteen eraginez, herritarrek, beste herri handiagoetara jo zuten babes bila eta horrela, mendea bukatu orduko husturik zegoen.

## Ikus, gainera 
* Anue

## Kanpo estekak 
*  Hustutako herriei buruz Navarreria webgunean.
Olague

thumb|Olague 2020-12-5
**Olague** Nafarroa Garaiko iparraldeko kontzejua da, Anueko herriburua. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, 193 biztanle zituen.

## Demografia 
## Azpiegitura eta garraioak 
La Burundesa autobus konpainiaren Donostia eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Maiztasunak aldakorrak dira, baina gutxinez bi zerbitzu izaten dira norabi bakoitzean egunero. Lineak honako ibilbidea egiten du:

* Donostia - Irun - Lesaka - Etxalar - Igantzi - Sunbilla - Doneztebe - Narbarte - Belate - Almandoz - Olague - Ostitz - Sorauren eta Iruñea

## Euskara 
[thumb|Olaguetar Pedro Senosiain ([Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak proiekturako).|263x263px]]
Olagueko euskara nafar euskalkiaren aldaera bat da. Erdiguneko nafarreraren azpieuskalkian kokatzen da, zehatz mehatz Ultzamako euskara da herrian hitz egiten dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Donibane kalea Google Street View-n.
Arribe-Atallu

**Arribe-Atallu** Araizko kontzejua da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 280 biztanle ditu. Elkarrengandik gertu dauden bi herrik osatzen dute: Arribek eta Atalluk.

## Demografia eta biztanleria 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Intza

**Intza** Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldeko kontzeju bat da, Araitz udalerrikoa. Aralarko Malloen pean dago, Araitz haranean, itsas mailatik 321 metro gorago. 8,97 km² ditu, eta 2016ko erroldan 64 biztanle zituen.

## Bilakaera demografikoa 
## Herria hondatu zuen luizia 
1714an hasi eta 1715ean bukatutako luiziak erabat sakabanatu zuen Intza herriaren egitura. Mallopean Lizetako harriak erorita, Maikosasi izeneko tokian ubidea itxita geratu zen, eta urak pilatzen joan ziren. Urte hartako abuztu eta irailean izandako euriteek egoera larriagotu zuten. 526.000 m³ lur mugitu ziren, 1400 metroko bidea eginda. Orain eliza berria dagoen tokiraino zeuden etxe eta baserri guztiak lurperatu zituen. Intzako «herri zaharra» deritzona lurpean geratu zen, baina inork ez zuen bizia galdu hondamendi hartan; izan ere, luizia maldan behera poliki-poliki etorri zenez, etxeetako altzariak eta berrerabiltzeko teilak ere erretiratzeko aukera izan zuten.

1715eko apirilerako, 38 etxe, Santiagoko eliza, errota, udaletxea, bordak, ikuztegia, eta orduko Larraundik Gipuzkoako Goierrira zihoan errege bidetik igarotzen zirenei harrera egiteko zerbitzuak ere desagertu ziren. Sakabanatuagoak zeuden beste 30 etxe eta baserrik ez zuten kalterik izan.

Herri zaharraren inguruan zeuden bordak konpondu eta haietan hartu behar izan zuten bizitokia intzarrek. Pixkanaka, orain ezagutzen den Intza herria osatuz joan ziren auzolanean: 1715ean aurrena errota eraiki zuten, 1721erako udaletxea eraiki zuten, eta 1725erako eliza berria (lehengo elizako erretaula baliotsua hara eraman zuten). Familiek bere baserri zaharren izenak jaso zituzten Intza berrian, toponimiari dagokionez kontraesan batzuk sortuz. Elizalde baserria adibidez eliza berritik urrun, Errotalde baserriak ez zuen errekastorik inguruan edo Ubitartek muino baten gainean zuen bere kokaleku berria.

Geroztik beste luizi batzuk izan dira, sekulako kalterik utzi ez arren, aipatzekoak: 1866 eta 1999koak. Nafarroako Gobernuak lurrak egonkortzeko proiektuak egin zituen.

## Ondarea 
* **Santiagoko eliza:** 1725. urtean eraikia, aipagarria da Pizkunde garaiko erretaula nagusia, hainbat gai dituzten pintura eta eskulturekin harmoniatsuki egina.
* **Santa Kruz ermita**, Auntzin auzoan. XV. mendean erakia. Mende bereko Done Jakueren irudia dago barruan, eta XVII. mendeko erretaula.

## Ikus, gainera 
* aita Damaso Intza.

## Iruditegia 

Irudi:Auntzin auzoa.jpg|Intzako Auntzin auzoa.
Irudi:Santa Kruz ermita.jpg|Santa Kruz ermita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Uztegi

**Uztegi** Araizko kontzejua da. 2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 59 biztanle ditu.

## Ondarea 
**Asuntzion eliza:** XIV. mendeko ezaugarriak mantentzen ditu, kanoi erako bobeda adibidez. Mende bereko egurrezko irudi bat du, Amabirginak haurra besoetan duenekoa. Erretaula nagusia 1620 urtekoa da, Lizarrako Pedro Zabalarena.

## Demografia eta biztanleria 
## Herriko jaiak 
Abuztuaren 15ean ospatzen dira. Bezperan herri afaria eta egunean, goizean, meza nagusia eta pilota partida, eta arratsaldean, ume jolasak eta dantzaldia.

## Kanpo estekak 
*  Uztegiren argazkiak eta kokapena mapan.
Azkarate (Araitz)

**Azkarate** Araizko (Nafarroa Garaia) mendebaldeko kontzeju bat da. 2011ko erroldan, herriak 101 biztanle ditu, eta 4.983 km²; horrenbestez, biztanle-dentsitatea 20,27 biz./km² da.

## Geografia 
Balerdi mendia (1.197 m) kontzejuaren mendebaldean dago kokaturik, Azkarate izanda tontorrera igotzeko ohiko abiapuntua. Bestela, Errekaundieta eta Ugaldeko erreka hemen sortzen dira eta Araxes ibaiarekin bat egiten dute.

Kontzeju edo udalerri mugakideei dagokienez, Arribe-Atallu ekialdean, Betelu hego-ekialdean, Uztegi hegoaldean, mendebaldean Aralarko Malloak, ipar-mendebaldean Bedaio (Tolosa) eta iparraldean Orexa (Gipuzkoa) ditu.

Intsausti Zubillaga familiak dirutza ekarri zuen herrira, Kuban XIX eta XX. mendeetan izandako azukre landaketetan irabazia.
  
## Ondarea 
* **San Esteban eliza.**
* **San Fermin ermita:** XVI. mendearen bukaerako baseliza.
* Katarain musika estudioa.

## Demografia eta biztanleria 
## Kanpo estekak 
*  Informazioa, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuaren webgunean
Azkarate

**Azkarate** Euskal Herriko hainbat lekuren izena da, "(H)Aitz" eta "Garate" hitzen batuketaren emaitza gisa sortua. (Garate < gara(i) + at(h)e).  Halaber, abizena da.

Espainierazko grafian *Azcárate*, frantsesezko grafian *Ascarat*.

## Toponimia 
* Azkarate, Nafarroa Behereko udalerria.
* Azkarate, Araizko herria, Nafarroa Garaia.
* Azkarateko mendatea, Gipuzkoan dagoen mendatea.

## Abizena 
* Ramos Azkarate (1847-1904), idazlea.
* Joaquín Baleztena Azkarate (1883 - 1978), abokatu eta politikaria.
* Ignacio Baleztena Azkarate (1887-1972), idazlea eta politikaria.
* Juan Bautista Azkarate *Mondragonés* (1891 - 1965), pilotaria.
* Ignacio Azkarate (1929 -), futbolaria.
* Hilario Azkarate (1935 -), pilotaria.
* Juan Maria Azkarate (1955 -), txirrindularia.
* Miren Azkarate (1955-), hizkuntzalaria, euskaltzaina eta politikaria.
* Julian Azkarate (1977-), aktorea.

## Erreferentziak
Arenas de Iguña

**Arenas de Iguña** Kantabriako udalerria da. 2005ean 1.927 biztanle zituen eta 86,91&nbsp;km²-ko azalera du.

## Herriak 
* Arenas de Iguña (herriburua)
* Bostronizo
* Cohiño
* Las Fraguas
* Los Llares
* Palacio
* Pedredo
* San Cristóbal
* San Juan de Raicedo
* San Vicente de León
* Santa Águeda
* La Serna

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Hornillos jauregia

## Ikus, gainera 
* Kantabriako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Gaintza (Araitz)

**Gaintza** Araizko kontzeju bat da; 1857ko errolda arte berezko udalerria izan zuen. Gipuzkoako mugan dago, Aralarko Malloen pean, 388 metroko altueran.

2007ko urtarrilaren 1eko erroldan, herriak 69 biztanle zituen.

## Ondarea 
* San Martin eliza**:** San Martin Tourskoari eskainia. Badu irudi bat, Ama Birjinarena eta Haurrarena, XVII. mendekoa; eta garai bereko ekisaindu edo kustodia ikusgarri bat, zilarrezkoa eta herbeheretar lantegi ospetsu batekoa, izan zen bertan, XXI. mendean Iruñeko Elizbarrutiko Museoan.

## Demografia eta biztanleria 
## Kultura 
### Euskara 
[thumb|Gaintzako Katalina Balda ([Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak proiekturako)]]
Gaintzan Larraungo euskaran egiten da, erdialdeko euskalkiaren aldaera.

## Biztanle ospetsuak 
* Jose Luis Zumeta (1939) margolaria. Usurbilen jaioa, Gaintzako errota izandako etxean bizi izan zen.
* Felipe Uriarte (1944) mendigoizalea, Pasai Donibanen jaioa, mendietako bide-erakusleen Mendiak eta Herriak SL enpresaren sortzailea eta zuzendaria.
* Oskar Estanga Ezkurdia (1978) bertsolaria, dantzaria eta DJa.

## Glaziar 
Euskal Herriko glaziar bakarra badago Gaintzako Aralarko Malloetan, Urakorri eta Beoain mendien magalean.

## Erreferrentziak 
## Ikus, gainera 
* Gaintza (Gipuzkoa)

## Kanpo estekak
Limpias

**Limpias** Kantabriako udalerria da, Asón-Agüera eskualdean dagoena. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 1.741 biztanle zituen eta 10,1&nbsp;km²-ko azalera du.

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* San Pedro eliza
* Kantabriako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Limpiasko Udalaren webgunea
Alfoz de Lloredo

**Alfoz de Lloredo** Kantabriako udalerria da. 2005ean 2.538 zituen eta 46,12&nbsp;km²-ko azalera du.

## Herriak 
* La Busta
* Cigüenza
* Cóbreces
* Novales
* Oreña
* Rudagüera
* Toñanes

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Kantabriako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Alfoz de Lloredoko Udalaren webgunea
Ruiloba

thumb|250px|Ruilobako udaletxea, La Iglesiako herrian.

**Ruiloba** Kantabriako udalerria da. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera herriak 773 biztanle zituen eta 15,16&nbsp;km²-ko azalera du.

## Herriak 
* Casasola.
* Concha.
* La Iglesia (Herriburua).
* Liandres.
* Pando.
* Ruilobuca.
* Sierra.
* Trasierra.

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Kantabriako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalerriari buruzko informazioa.
Wikinovela.org

**Wikinovela** hiru idazleren eskutik hasi den wiki ekimen bat da, Deustuko Unibertsitateko Filosofia eta Letren fakultateak sortua. Hiru hizkuntzaz dago egina, gaztelania, euskara eta ingelesa.

Euskarazko wikieleberriak *Burdinbidez* du izena.

## Kanpo estekak 
*  Wikinovelaren webgunea
Ruesga

**Ruesga** Kantabriako udalerria da. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera herriak 1.060 biztanle zituen eta 88&nbsp;km²-ko azalera du.

## Herriak 
* Calseca.
* Matienzo.
* Mentera Barruelo.
* Ogarrio.
* Riva (Herriburua).
* Valle.

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Kantabriako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Matienzoko kobazuloei buruzko webgunea.
Arribe

**Arribe** Nafarroako ipar-mendebaldeko herria da, Araizko udalerriaren eta Arribe-Atallu kontzejuaren herriburua dena.

1857ko errolda arte berezko udalerria izan zuen.

2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 168 biztanle ditu.

## Mugakideak 
Iparraldean Orexa (Tolosaldea), hegoaldean Betelu, mendebaldean Azkarate eta ekialdean Gorriti mugakide ditu.

## Inguru naturala 
Hegoaldean Aralarko mendilerroa herriaren mugakide naturala dugu, Aralarko Mallo ikusgarriak bertatik bertara daudelarik: Ttutturre (1282 m.), Hirumugarrieta (1431 m.), Aldaon (1411 m.), Uakorri (1306 m.) eta Balerdi (1197 m.).

Ekialdean berriz Elosta (937 m.), Santa Barbara (853 m.) eta Urkieta (854 m.) mendiak daude.

Bestela, Araxes ibaiak herria zeharkatzen du hegoekialdetik iparmendebaldera, Gipuzkoa aldean Oria ibaira isurtzen dena eta Aralar eta inguruko mendietako urak jasotzen dituena.

## Ondarea 
* **San Migel eliza:** Erdi Arokoa. Pietateko Ama Birjinaren ohorezko irudi baliotsua, XV. mendekoa. XVII. mendekoa da erretaula nagusia; Antxetaren eragina dute erretaula hartako irudiek. Kanpandorreak oinarrian ogiba-arku haundi bat du errepideak zeharka dezan, gainean gero eta estuagoak diren gorputzak. Goikaldeko gorputza oktogonala da eta erdi-puntuko arkutan kanpaiak ditu.
* **Bideko Ama Birjinaren ermita**.
* **Santa Ageda ermita:** Atalluko mugaren alboan, herriko hilerritik gertu.
* **Orellako jauregia:** Hiru solairuko jauregia, lau isuriko teilatua duena. Inposta jarraituekin banatuta daude solairuak. Fatxada zurituak ditu, harlanduzko leihoen markoak eta murruen ertzak izan ezik.
* **Batzarre etxea:** 1511koa, garai bateko batzar etxea omen zen. Juan Gorritik berreraikia, ia galduta egon ondoren.

## Demografia eta biztanleria 
## Arribetarrak 
* Urko Aristi (1977-), telebista nahiz eguraldi aurkezlea eta kazetaria. Nahiz eta Ibarran jaioa izan, txiki-txikitatik Arriben bizitakoa da.
* Izaskun Arrue (1927-2016), Arabako lehen ikastolaren sortzailetariko bat.

## Biztanle ospetsuak 
Juan Gorriti (1942-) eskultore eta margolariak Batzarre etxean ditu bizitokia eta Mallope galeria.

## Ikus, gainera 
* Aribe

## Kanpo estekak 
* Araizko udal webgunea
Ampuero

**Ampuero** Kantabriako udalerria da. 2005ean 3.682 biztanle zituen, eta 32,3&nbsp;km² ditu.

## Demografia 
### Herriak 
## Ikus, gainera 
* Kantabriako udalerrien zerrenda
* Santa Marinaren eliza (Udalla)

## Kanpo estekak 
*  Ampueroko Udalaren webgunea
Aritzu

**Aritzu** Nafarroa Garaiko iparraldeko kontzejua da, Anue udalerrikoa. 2007an, 48 biztanle zituen.

Datu bitxitzat, 1842ko erroldak Anue udalerri osoari *Arizu* izena eman zion.

## Demografia 
## Kultura 
### Euskara 
Ultzamako euskara egiten da Aritzun, nafarreraren aldaera.

Jose Maria San Sebastian "Latxaga" apaizak 1973ko abuztuan oinez joan zen Orexa herritik Jakaraino. Bidaia horren testigantza jasota utzi zuen liburu batean *"Jaka´ra oñez Naparroan´n zear".* Bertan kontatzen du Aritzutik pasatzean euskararen inguruko zenbait kontu:

## Aritzuar ospetsuak 
* Migel Aritzukoa (Miguel de Arizo, Arizu eta Arizcum gisa ere agertzen da)  (1593 - Madril, 1648ko maiatzaren 15a), kantari eta konpositore klasikoa izan zen.

thumb|Aritzu 2020ko abenduaren 5a

## Erreferentziak
## Kanpo estekak 
*  Aritzu 1842tik aurrerako erroldetako biztanleria datuak aurkitzeko webgunean.
Ilundain

thumb|Ilundain 20-9-14
**Ilundain** Aranguren udalerriko kontzejua da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak hamabost biztanle ditu.

Herrian Haritz Berri baserri-eskola dago, Ilundain-Haritz Berri fundazioaren azpiegitura.

## Demografia eta biztanleria 
## Klima 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aranguren

## Kanpo estekak 
* Ilundain kontzejuaren ikuspegia Google Street View-n.
Labio

**Labio** Aranguren udalerriko kontzejua da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 134 biztanle ditu.

## Demografia eta biztanleria 
## Eraikinak 
Labion dago San Pedro eta Santa Feliziari eskainitako eliza. Kondairaren arabera, bertan geratu zen Santa Feliziaren gorpua zeraman idia.

## Iruditegia 
Hona hemen Labioren argazki batzuk, 2020ko abuztuaren 8an eginak:

Fitxategi:Labio 20-8-23.jpg|thumb|Labioko iturria, aska eta garbitegia
Fitxategi:Labio 2020-8-23.jpg|thumb|Garbikundearen eliza
Labiano 20-8-23.jpg|thumb|Garbikundearen eliza

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aranguren

## Kanpo estekak 
* Herriko sarreraren ikuspegia Google Street View-n.
Lakidain

**Lakidain** Aranguren udalerriko kontzejua da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak bost biztanle ditu.

Irulegi mendiaren magalean dago; horregatik batzuetan mendi horri "Lakidaingo haitzak" deitzen zaio.

## Demografia eta biztanleria 
## Iruditegia 
Hona hemen Lakidainen argazki batzuk:

Fitxategi:Lakidain 2020-1-1.jpg|thumb|San Martin Tourskoa parrokia-eliza (2020-1-1)
Fitxategi:Lakidain 20-8-23.jpg|thumb|Lakidaingo baserria (2020-8-23)

## Ikus, gainera 
* Aranguren
* Irulegi (mendia)
* Irulegiko gaztelua

## Kanpo estekak
Mutiloabeiti

**Mutiloabeiti** Aranguren udalerriko kontzejua izan zen. 2010eko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 3.940 biztanle zituen. Biztanle gehien zituen Arangurengo kontzejua izan zen 2010era arte. 2010eko ekainaren 4an udalaren erabaki baten ondorioz, Mutiloabeiti, Mutiloagoitirekin batu zen, Mutiloa kontzeju berria osatuz.

## Inguru naturala eta kokapena 
Mutiloabeiti Arangurengo udalerriaren ipar-mendebaldean dago, Iruñerriko gune metropolitarraren hegoaldean, eta hiriko PA-30 ingurabide autobidearen mendebaldean. NA-2304 errepideak bitan banatzen du kontzejua.

Auzoak bi alde desberdin ditu. Batetik herri zaharra, eta bestetik 1990eko hamarkadatik aurrera eraikitako eraikin berri eta txaletak. Mutiloagoiti eta Mutiloabeiti bitartean ehundaka etxebizitza berri eraikitzea aurrikusten da ("Mutiloabitarte" izeneko proiektuaren bidez), eta azkenik bi kontzejuak elkarturik geratuko ziren.

## Demografia eta biztanleria 
## Jaiak eta ospakizunak 
Mutiloabeitiko jaiak iraileko bigarren astearen inguruan antolatzen dira, ekitaldi gehienak asteburuan ospatzen direlarik.

## Garraioa 
Auzo honetan Eskualdeko Hiri Garraioaren 3 linea daude:

## Ikus, gainera 
* Iruñerria
* Mutiloagoiti
* Mutiloabitarte
* Mutiloa (Nafarroa)

## Kanpo estekak 
* Mutiloabeitiko Kale Nagusia Google Street View-n.
Mutiloagoiti

**Mutiloagoiti** Aranguren udalerriko kontzejua zen. 2010eko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 2.821 biztanle zituen. 2010eko ekainaren 4an udalaren erabaki baten ondorioz, Mutiloagoiti, Mutiloabeitirekin batu zen, Mutiloa kontzeju berria osatuz.

## Inguru naturala eta kokapena 
Mutiloagoiti Arangurengo udalerriaren iparraldean dago, Iruñerriko gune metropolitarraren hegoaldean, eta hiriko PA-30 ingurabide autobidearen mendebaldean. Kontzejuak Mendillorrirekin egiten du muga iparraldean, eta Mutiloabeitirekin hegoaldean.

Mutiloabeitin gertatu ez bezala, Mutiloagoitiko herri zaharraren arrasto gutxi mantendu dira, eta kontzejuko eraikin gehienak berriak dira. Orokorrean dentsitate txikiko eraikuntzak dira nagusi. Etxebizitzez gain, Mutiloagoitin industrialde txiki bat dago, autobidearen ondoan 2000ko hamarkadatik aurrera garaturikoa.

Mutiloabeiti eta Mutiloagoiti bitartean ehundaka etxebizitza berri eraikitzea aurrikusten da ("Mutiloabitarte" izeneko proiektuaren bidez), eta azkenik bi kontzejuak elkarturik geratu ziren.

## Demografia eta biztanleria 
## Ondarea 
San Saturnino parrokia, Erdi Aroan eraiki zela uste den harrizko eraikina da. Dena den, elizaren gaur egungo egitura XVI. mende eta XVII. mendeen artean eginiko birmoldaketa sakonaren ondorio da.

## Garraioa 
Auzo honetan Eskualdeko Hiri Garraioaren 3 linea daude:

## Jaiak eta ospakizunak 
Mutiloagoitiko jaiak maiatzeko hirugarren asteburuan ospatzen dira, maiatzaren 21aren inguruan betiere.

## Ikus, gainera 
* Iruñerria
* Mutiloabeiti
* Mutiloabitarte
* Mutiloa (Nafarroa)

## Kanpo estekak 
* Zugardia etorbidea Google Street View-n.
Taxoare

thumb|Taxoare 2020-9-14
**Taxoare** Aranguren udalerriko kontzejua da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 259 biztanle ditu. Bertan Osasunaren kirol instalakuntzak daude.

## Demografia eta biztanleria 
## Ondarea 
* Noaingo akueduktua

## Ikus, gainera 
* Aranguren

## Kanpo estekak 
* Kontzejuaren ikuspegia Google Street View-n.
Zolia

thumb|Zoliako eliza.  2020-8-24|erdian
thumb|Zolia 2020-8-24|erdian
**Zolia** Aranguren udalerriko kontzejua da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 36 biztanle ditu.

## Historia 
Biztanleria hazkunde handia izan zuelako Mutiloabeitira mugitu baino lehen Aranguren ibarreko udalburua izan zen; bederatzi herrien erdialdean dago.

## Leku interesgarriak 
* Ezkorizko urmaela

## Demografia eta biztanleria 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aranguren

## Kanpo estekak 
* Herriaren urrutiko ikuspegia Google Street View-n.
Santa Cruz de Bezana

**Santa Cruz de Bezana** Kantabriako udalerria da. 2005ean 10.012 biztanle zituen eta 17,2&nbsp;km²-ko azalera du.

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Kantabriako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Santa Cruz de Bezanako Udalaren webgunea
Yanomami

**Yanomamiak** Amerikako etnia indigena bat dira. Brasil iparraldean eta Venezuela hegoaldean bizi dira. 30 eta 150 arteko kideko herrixketan bizi dira, famili taldeetan antolatuta.

Ehiza eta nekazaritza izaten dute bizibide: lursoro bat agortzen zaienean, herrixka lekuz aldatzen dute.

Klimari egokitzen zaion oso janzkera xumea eramaten dute, kolore biziz margotzen dira eta lumez eta lepokoez apaindu.

Gaur egun 22.000 bat yanomami daudela uste da.

## Kanpo estekak
Eskimal

**Eskimal** lotutako hainbat talde indigenentzat erabiltzen den exonimo bat da. Inuitak (Alaskako Iñupiat, Kanadako inuitak eta Groenlandiako inuitak barne) eta Yupikak, Siberian eta Alaskan bizi direnak. Bada lotutako hirugarren talde bat, Aleut herria, Aleutiar Uharteetan bizi direnak, baina hauek ez dira, normalki, eskimaltzat hartzen. Hiru taldeek arbaso komuna dute, eta familia bereko hizkuntzak hitz egiten dituzte, Eskimo-aleut hizkuntzak.Ipar Poloaren inguruan bizi diren herri hauek Artikoan eta ingurune subartikoetan bizi izan dira Siberiako ekialdetik hasita eta Alaskaraino, Kanadako Iparraldea, Nunavik, Nunatsiavut eta Groenlandian.

Inuit, Yupik eta Aleut askok uste dute eskimal terminoa, etimologia eztabaidatua duena, iraingarria edo gutxiesgarria dela. Hala ere, eskimal hitza oraindik erabiltzen da liburu historikoetan, hizkuntzalaritzan, arkeologian eta testuinguru kulturalean. Kanadako eta Ameriketako Estatu Batuetako gobernuek mugimenduak egin dituzte eskimal hitza dokumentazio ofizialetik ezabatzeko, baina ez da guztiz desagertu, hitza testu legal batzuetan erabiltzen delako, bereziki leinuen ohiturak kodetzerakoan. Kanadak ofizialki Inuit hitza erabiltzen du Kanadako iparraldean bizi diren herri indigenak izendatzeko ez badira Lehen Nazioak edo Métis. AEBko gobernuak legalki erabiltzen du Alaskako Natibo Yupik, Inuit eta Aleut leinuetako kideak izendatzeko, baita Tlingit, Haida, Eyak eta Tsimshian herri ez-eskimalentzat eta Atabaskar/Dene herrietako batzuentzat. Beste talde batzuek ere esaten dutenez eskimalak direla, munduko talde aborigen zabalena da hedaduran.

171.000 eta 187.000 Inuit eta Yupik artean daude, gehienak eskualde zirkunpolarretan bizitzen. Horietatik 53.785 AEBn bizi dira, 65.025 Kanadan, 51.730 Groenlandian eta 1.657 Errusian. Gainera, beste 16.730 Danimarkan bizi dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gongora

**Gongora** Aranguren udalerriko lekua da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herria hutsik dago.

## Demografia eta biztanleria 
## Ikusgarriak 
* San Andres eliz parrokiala.
* Herriko XV. mendeko jauregi zaharrean Aranzadi Zientzia Elkarteak eskola-tailer baten proiektua garatu du 2007tik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aranguren
* Aranzadi Zientzia Elkartea
* Luis de Góngora

## Kanpo estekak 
* Kontzejuko laborantza lurrak NA-231 errepidetik ikusiak, Google Street View-n.
*  Hustutako herriei buruz Navarreria webgunean.
Inuit

**Inuit** (inuiteraz: ᐃᓄᐃᑦ, *inuit*, "herria"; singularrean *inuk*, ᐃᓄᒃ, duala, *inuuk*, ᐃᓅᒃ) Artikoan bizi den etnia da. Antzeko kulturako herri indigena osatzen dute, eta Groenlandiari, Kanadari, Estatu Batuei eta Errusiari dagozkien Artikoko lurraldeetan bizi dira. *Inuit* izen multzokaria da; singularra *inuk* da.

Europarrekin kontaktua izan ostetik eskimal terminoa Inuiten sinonimotzat, edo natibo ezberdinen izen biltzailetzat erabili izan den arren, egun biztanleria indigena ezberdinek termino iraingarritzat eta mingarritzat ulertzen dute, eta izenaren erabilera gaitzesten da.

Bizitza nomada dute, ehizatzen dituzten animalien (elur-oreinak, hartzak, baleak eta itsas txakurrak) migrazioen araberakoa. Animalia horien eta beste batzuen zati guztiak aprobetxatzen dituzte, dela jateko, janzteko, etxebizitzak eraikitzeko, ehizarako tresnak egiteko... Hala ere, gaur egun, globalizazio-prozesu bortitza dela eta, haien jatorrizko bizitzeko moduak aldatzen ari dira, nahiz eta zenbaitek ohiturekin tinko segitzen duten, adibidez, itsas txakurren ehizan.

Inuitak familia-taldeetan antolatuta daude, eta kide bakoitzak zeregin zehatz bat du. Elkartzeek eta banantzeek komunitateko zaharren onarpena behar dute, nahiz eta poligamia baimentzen duen oinarrizko egitura bat egon.

Politikoki, hainbat gobernuren mende daude, eta horiek gutxiengo etniko gisa onartuta dauzkate:
* Estatu Batuetan, Alaska estatuan, bertako gutxiengo etnikoetako bat dira.
* Kanadan beren probintzia dute, Nunavut, baina lurralde gehiago eskatu dituzte Ternua eta Labradorren (Nunatsiavut), ipar-mendebaldeko lurraldeetan (Inuvialuit) eta Quebecen (Nunavik).

## Hizkuntzak 
Inuiten hizkuntza eskimo-aleutiar familiaren adar bat da. Hizkuntza bakar bat bainoago, *continuum* dialektal bat da, gutxi gorabehera hamasei dialektotan bereiz daitekeena. Dialekto horiek, aldi berean, lau multzotan sailka daitezke:
* Inupiat (Alaska iparraldean)
* Inuinnaqtun (kanadar Artiko mendebaldean)
* Inuktitut (kanadar Artiko ekialdean)
* Kalaallisut edo groenlandiera (Groenlandia)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Komantxe

**Komantxe**ak Ipar Amerikako tribua dira, Komantxeria izeneko lurraldean (Mexiko Berria, Colorado eta Kansasko hego-ekialdea, Oklahoma eta Texasko ekialdea) bizi direnak.

Biztanle kopuru gorena 20.000 kidekoa izan zela uste da. Gaur egun komantxe **n**azioak 10.000 bat kide ditu; erdiak Oklahoman bizi dira eta gainontzekoak Texasen, Kalifornian eta Mexiko Berrian.

*Komantxe* izenaren jatorriari buruzko hainbat teoria daude. Onartuena ute hizkuntzako *kohmathts* ("etsai") hitzaren eratorria dela uste da: komantxeek beren buruari *numunuu* ("herria") deitzen diote.

## Historia 
Komantxeak Wyoming aldeko shoshon familiakoak dira eta XVIII. mendetik aurrera zabaldu ziren Ipar Ameriketako Ordoki Handietara; bizimodu erdi-nomada egiten zuten han, ehiztari gisa; batez ere bufaloak harrapatzen zituzten. Migrazio horretan beste herri batzuk bultzatu zituzten hegoalderantz, apatxeak nagusiki.

XVIII. mendean jarri ziren harremanetan konkistatzaile espainiarrekin: zaldia erabiltzen hasi ziren lehen herri amerikar natiboetakoak izan ziren.

10.000 komantxe inguru ziren XIX. mendearen hasieran, eta luzaroan erabili zen haien hizkuntza shoshon indiarren arteko *lingua franca* gisa.

XIX. mende erdialdean, *penateka* izeneko hegoaldeko komantxeak Indiarren Lurraldean (Indian Territory, egungo Oklahoma) bizi ziren. Iparraldean, ordea, borrokari ekin zioten komantxeek, kolono zuriak lapurtzen ari zitzaizkien lurrei eustearren. 1864an, Christofer "Kit" Carsonek gidaturiko gudaroste zuriak menderatu zituen komantxeak eta hitzarmen bat izenpetu behar izan zuten Estatu Batuetako gobernuarekin (1865). Oklahoma mendebaleko erreserba batean geratzera behartu zituzten komantxeak hitzarmen hori zela eta. 1867an, ordea, kiowa eta apatxeekin batera, berriro altxatu ziren komantxeak zurien aurka; benetako sarraskiak egin zituzten zuriek komantxeen artean ondoko urteetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txeroki

**Txerokiak** (; ) Ipar Amerikako etnia indigena bat dira, XVI. mendean europarrekin topo egin zutenean gaur egungo Estatu Batuetako hego-ekialdean bizi zirenak. Gerora, txeroki gehienak Ozark goi lautadara migratzera behartuak izan ziren. Txerokiak XIX. mendean, Estatu Batuetako europar kolonizatzaileek txerokiak "Bost Tribu Zibilizatuetako" bat zirela zioten.

## Historia 
Estatu Batuen Independentzia Gerraren ostetik (XVIII. mendearen amaieran), kolono zurien partetik tratatu guztien hautsierak txeroki asko bere nazioa uztera behartu zituen. Disidente hauek Misisipi ibaia zehar mugitu ziren, gaur egungo Arkansas eta Missouri aldera. 1800 urtearen inguruan, lurralde hauetan zegoen txeroki biztanlego handiagatik, gobernu estatubatuarrak Arkansasen erreserba bat sortu zuen, Arkansas ibaietik *White River*eraino. Txeroki hauetako askok, Dragging Canoe buruzagi zutelarik, Shawneekin aliantza egin zuten eta kolonoak erasotzen hasi ziren.

1820 urtean, Arkansaseko estatuak, txerokien lurrak bereganatze asmoa zuen. Txerokien ordezkari batzuk Washington Hirira joan ziren eta erreserba uzteko akordio bat sinatzera behartuak izan ziren. Bi aukera zituzten: gobernuarekin kooperatu eta Indiar Lurraldera mugitu (gerora Oklahoma), edota gobernuari aurre egin eta beraen etxeetan geratu. 1828 inguruan, tribua bitan zatitu zen, batzuk Indiar Lurraldera joanez eta besteak erreserban geratuz. Erreserban geratu zirenak 1900dik hari dira gobernuak txeroki tribu federal gisa kontsidera ditzaten borrokan. Gobernauk orain arte ez die eskaera hauei kasurik egin.

Oklahoman berriz, 1887 eta 1898ko legeek lursoro, epaitegi eta gobernu txerokirik gabe utzi zituzten. Ekintza hauek aginpide tribala ahuldu eta Oklahoma estatu bezala prestatzeko helburuarekin eman ziren, 1907an gertatu zena. 1938an txerokien batzar nagusi bat egin zen. J.B. Milam buruzagi bezala aukera zuten, 1941ean Franklin Delano Rooseveltek txerokien ordezkari gisa onartu zuena. 1949an W.W. Keeler aukeratu zuten buruzagi, gero Ross Swimmer, Wilma Mankiller, Joe Byrd eta Chad Smith, gaur egungo buruzagi dena 2005 urtetik.

## Hizkuntza 
Txerokien hizkuntza irokiarra eta polisintetikoa da eat Shequoyahk asmatutako silabario batean idazten da. Orain badakigu silabario zaharrago bat bazela, apaiz txerokiek erabilia eta Shequoya inspiratu zezakeena. Urteetan zehar jendeak txeroki hizkuntza Internetetik zabaldu du osatu gabeko iturriak erabiliz. Hala ere, orain gutxi silaba txerokiak Unicoderen bidez kodifikatua izan denetik, hizkuntza honek merezi duen onarpena eman zaio. Gaur egun wikipedia bat txeroki hizkuntzan dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inuitera

**Inuitera** (ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ,  ahoskatua) edo **inuktitut**a Kanadako inuiten hizkuntza da, Yukon, Ipar-Mendebaldeko Lurraldeetan, Nunavut, Quebec eta Ternua eta Labradorgo iparraldean mintzatua.

Aldaera guztiak kontuan hartuta, "inuiten hizkuntzek" guztira 80.000-90.000 hiztun dituzte, Alaska eta Groenlandian bizi direnak barne. Errusiako Txukotka penintsulan ere hiztun batzuk oraindik bizi dira.

## Motak 
Zehazki, Kanadako ekialdeko Artikoko eskimalen hizkuntza da inuitera. Terminoa erabiltzen da, halaber makrolengua bere osotasunean aipatzeko, nahiz eta hizkunta bera continuum dialektala den hizkuntza bakar bat baino; continumm hori gutxi gorabehera lau multzotako hamasei barietatetan bana daiteke:

* Inupiaq (Iparraldeko Alaska)
* Hizkuntza inuvialuktun (Kanadako mendebaldeko Artikoa)
* Inuktitut (Kanadako ekialdeko artikoa)
* Kalaallisut edo groenlandiera (Groenlandia)

## Ikus, gainera 
* Inuinnaqtun

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Inuit Tapiriit Kanatami
*  Inuitera - Ingeles hiztegia
Maputxe

**Maputxe**ak (; mapudungunez: *mapu che*, lurraren jendea) Txile eta Argentinako erdi-hegoaldean bizi den etnia bat da. Beren lurraldeari Wallmapu deritzote (mapudungunez, «maputxeen estatua» esan nahi dute *wall mapu* hitzek).

Ez dago garbi maputxeen jatorrizko lurraldea zein zen. Espainiarrak Ameriketara iristean, gaur egungo Txileko lurretan bizi ziren. Espainiarren presioagatik, XVIII. eta XIX. mendeen artean, Andeetako ekialdeko lurraldeetara zabaldu ziren, Komahue, Pampa eta Patagoniako lurraldeetara.

Txilen 604.349 dira, 2002ko zentsuaren arabera, biztanleria osoaren % 4. Argentinan 300.000 bat daude.

## Historia 
Inkak maputxeak konkistatzen saiatu ziren, alferrik. Horren ondoren, espainiarrek Inka Inperioa suntsitzean, haiek ere maputxeak konkistatzen saiatu ziren, baina Lautaroren erresistentziak (espainiarren preso zen bitartean haien taktika eta estrategia militarrak ikasi zituen gazte bat) eta Pelantaroren altxamenduak 1590ean, espainiarren eta maputxeen arteko muga Biobío ibaian ezarri zuten.

Hurrengo mendeetan, espainiarrak ez ziren maputxeen lurraldean sartu. Hainbat bilera egin ziren bi alderdien artean, opariak trukatu eta akordioak sinatu zituzten. 1641ean gerra amaitzea erabaki zen, eta maputxeen independentzia onartu zen, Espainiako erregearen oniritziarekin. Txileko gobernuak ez du inoiz akordio hori onartu.

1655eko otsailaren 14an, Maputxeek espainiarren kolonizazioaren aurkako altxamendua hasi zuten. Felipe IV Espainiako erregeak indigena errebeldeak esklabo bezala saltzea baimendu zuen, maputxeen haserrea eraginez. Esklaboen jabeak hil eta espainiarren jabetza asko erre zituzten. Azkenik, espainiarrek altxamendua bortizki zapaltzea lortu zuten.

Txileren independentziaren ostean, maputxeen aurkako hainbat kanpaina militar jarri ziren martxan eta 1882an amaitu, maputxeen porrotarekin. Hurrengo urteetan, maputxeak Txileko nazioan integratzen joan ziren, betiere erresistentzia guneei eutsiz eta batzuetan ekintza armatuak eginez, 1970eko hamarkadan bezala. Maputxeei ez zaizkie beren eskaerak ahaztu eta hainbat erakundek autonomia estatutuaren eta ordezkaritza politikoaren alde egiten dute.

## Gizartea 
Maputxeen gizarte antolakuntza familian oinarritzen da. Arbaso bereko familiek *lof* delakoa osatzen zuten, aldameneko etxeetan bizi ziren eta elkar laguntzen zuten, *lonko* (buru) bat buruzagi zutela. Gerra garaian, *lofak* elkartu egiten ziren, *rehuak* direlakoak osatuz.

Zienzian eta astronomioan oso jakitunak ziren, eta eguzkia, ilargia eta izarren mugimenduak interpretatzeko gauza ziren: esaterako, Lurra biribila dela Kristobal Kolonek baino 3.000 urte lehenago jakin zuten. Haien hizkuntzak mapudungun izena du eta orain arte ezin izan dute beste edozeinekin erlazionatu. Haien erlijioa arbasoen eta naturaren gurtzan oinarritzen da.

## Geografia 
### Txile 
* Araucania
* Los Lagos
* Biobio
* Metropoli

### Argentina 
* Neuquen
* Rio Negro
* Chubut

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Webgune maputxea (Txile)
* "Ñuke mapu" Dokumentazio zentro maputxea
* Argia astekarian Pedro Cayuqueo Azkintuwe astekariko zuzendariari elkarrizketa (2008-11-09)
Aranguren (kontzejua)

thumb|Aranguren 20-9-14
**Aranguren** Aranguren udalerriko kontzejua ere bada. 2021ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 87 biztanle ditu.

## Demografia eta biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Aranguren

## Kanpo estekak 
* Kontzejuaren urrutiko ikuspegia Google Street View-n.
* Biztanleri datuak
Val de San Vicente

**Val de San Vicente** Kantabriako udalerria da. 2005ean 2.615 biztanle zituen eta 50,9&nbsp;km²-ko azalera du.

## Auzoak 
* Abanillas, 81 bizt.
* Estrada, 22 bizt.
* Helgueras, 74 bizt.
* Luey, 179 bizt.
* Molleda, 187 bizt.
* Muñorrodero, 95 bizt.
* Pechón, 215 bizt.
* Pesués (hiriburua), 376 bizt.
* Portillo, 78 bizt.
* Prellezo, 212 bizt.
* Prío, 85 bizt.
* San Pedro de las Baheras, 63 bizt.
* Serdio, 184 bizt.
* Unquera, 819 bizt.

## Demografia 
## Herri eta hiri senidetuak 
* 

## Ikus, gainera 
* Kantabriako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Val de San Vicenteko Udalaren webgunea
Aizkorbe

thumb|Aizkorbe 2020-12-26
**Aizkorbe** Arakilgo kontzejua da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak hamazazpi biztanle ditu.

1857ko errolda baino lehen berezko udalerria izan zuen.

## Demografia eta biztanleria 
## Kanpo estekak
Ekai (argipena)

**Ekai** esanahi desberdineko hainbat gauza izan daiteke:

* Ekai: eraikuntzako lehengaia edo manufaktura produktua.
* Ekai: materiala, zerbait ekoizteko erabiltzen diren gai motetako bakoitza (adibidez, zura, metala, plastikoa...)

## Lekuak 
* Ekai: Arakilgo kontzejua.
* Ekai: Longidako kontzejua.

## Pertsonaiak 
* Jean-Marie Ekai (1962 -) Donibane Lohizuneko musikaria da.
* Ekai Kawaguchi, Japoniako monje budista.
* Ekai Lersundi, haur euskaldul transexuala.
Etxarren

**Etxarren** zenbait herri eta pertsonaren izena da.

## Toponimia 
* Etxarren: Arakilgo kontzejua.
* Etxarren: Girgillaoko kontzejua.

## Deitura 
* Jean Baptiste Etxarren (1928 -), Donazaharren jaiotako euskal idazlea.
* Ramón Etxarren (1929 -), Gasteizen jaiotako teologoa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Etxaurren