Mary Two-Axe Earley

**Mary Two-Axe Earley**, **Mary Two-Axe** jaiotzez (Kahnawake, Quebec,  1911 - 1996ko abuztuaren 21a) mohawk eta oneida aktibista bat izan zen, Quebec-eko (Kanada) Kahnawake erreserbako emakumeen eskubideen aldekoa. Estatusik gabeko gizon batekin ezkontzeagatik bere legezko indiar estatusa galdu ondoren, Two-Axe Earleyk Indigenen Legea aldatzearen alde egin zuen, lege horrek genero-diskriminazioa sustatzen baitzuen eta Jatorrizko Nazioetako emakumeei erreserbetako bizitza politiko eta kulturalean parte hartzeko eskubidea ukatzen baitzien.

1967an, Two-Axe Earleyk Emakume Indigenen Eskubideak erakundea ezartzen lagundu zuen eta Royal Commission on the Status of Women (Emakumearen Egoera Juridiko eta Sozialari buruzko Errege Batzordea) erakundeari txosten bat aurkeztu zioten. 1974an, Quebec-eko Jatorrizko Nazioetako Emakumeen Elkartea sortu zuen. Hurrengo urtean, Mexikoko Emakumearen Nazioarteko Urteko konferentzian, arreta berezia jaso zuen publikoki borrokatu zuenean, Kahnawake-tik formalki kanporatzeko bere *banda*ren Kontseiluaren saiakeren aurka.

1985eko ekainaren 28an, Kanadako Parlamentuak C-31 Legearen proiektua onartu zuen, Indigenen Legea zuzentzeko. Hala, jatorrizko genero-diskriminazioa kendu zen legetik, eta itzultze-prozesu berri bat abiatu zen, Jatorrizko Nazioetako emakume kaltetuek indiar izaera berreskura zezaten. Two-Axe Earley bere estatusa berreskuratu zuen lehen emakumea izan zen, eta Jatorrizko Nazioetako beste milaka emakumek eta haien ondorengoek aukera bera izan zuten Kanadako legearen pean galdutako nortasun legala eta kulturala berreskuratzeko. NFBk *Mary Two-Axe Earley: I Am Indian Again* filma estreinatu zuen 2021ean, berdintasunaren aldeko bere borrokari buruzkoa.

## Ibilbidea 
thumb|239x239px| Kahnawake erreserba 1910ean
Mary Two-Axe 1911ko urriaren 4an jaio zen Kahnawakeko Mohawk erreserban (orduan Caughnawaga izenez ezagutzen zen). Aita, Dominic Onenhariio Two-Axe, mohawk zen, eta ama, Juliet Smith, berriz, erizain eta maistra oneida. Mary Two-Axek 10 urte besterik ez zituenean, ama gripeak jota hil zen Ipar Dakotan paziente gazteak tratatzen ari zela, eta Two-Axek bere haurtzaro osoa aitona-amonekin eman zuen Kahnawaken.

Two-Axek 18 urte zituenean, Brooklynera (New York) joan zen bizitzera, lan bila. Edward Earley izeneko ingeniari elektriko irlandar-estatubatuar batekin ezkondu zen 1938an, eta bi seme-alaba izan zituzten: Edward eta Rosemary. Familia uda guztietan joaten zen Kahnawakera.

### Aktibismoa 
Mary Two-Axe Earley "estatusik gabeko" gizon batekin ezkondu zenez (Kanadako legearen arabera legezko indiar estatusik ez zuen gizona), bere indiar estatusa kendu zioten. Genero eta botereari buruzko Viktoriar aroko Indigenen Legeak desberdin tratatzen zituen Lehen Nazioetako gizon eta emakumeak: gizon bat estatusik gabeko emakume batekin ezkondu zitekeen, eta hala ere bere estatusari eutsi, baina ez zen gauza bera gertatzen emakumeekin, hauek galdu egiten zuten estatusa. Two-Axe Earley Edward Earleyrekin ezkondu zenean, bere estatusa eta Indiar eskubideak galdu zituen: Kahnawake erreserban lurrak izatea, erreserbako hauteskundeetan parte hartzea edota erreserbako hilerrietan lurperatua izatea debekatu zitzaion – eta eskubide horiek ere ezin zizkien bere seme-alabei eman.

Ezkondu osteko lehen urteetan, Two-Axe Earley-k ez zuen garrantzitsutzat jo estatusa galtzea, bizitza zoriontsua bizi baitzuen senarrarekin eta seme-alabekin. Hala ere, denborarekin, legearen eragin emozionalak ikusi zituen. 1966an, mohawk lagun bat hil zen bere besoetan bihotzekoak jota. Emakumeak Kahnawaketik alde egin behar izan zuen eta etxea kendu zioten Indigenen Legea zela eta. Two-Axe Earley ziur zegoen estatusaren galerak bere lagunaren heriotzan lagundu zuela.

### Aldaketaren aldeko borroka 
Bere laguna galdu izanak zeharo hunkituta, Two-Axe Earley kanpaina egiten hasi zen Kanadan, gaiaz ohartarazteko. 1967an, Emakume Indiarrentzako Eskubide Berdintasunerako Elkarte probintziala sortu zuen (geroago, Emakume Indiarrentzako Eskubide Indiarrak), eta estatuko erakunde bihurtu arte hazi zen. Thérèse Casgrain senatariarekin harremanetan jarri ondoren, emakumeen eskubideen defendatzaile ezaguna, Errege Batzordeari txosten bat aurkeztera animatu zen, Emakumearen Egoera Juridiko eta Sozialari buruzkoa. Kahnawake erreserbako kideek kanpaina egiteari uztea nahi zuten arren, 30 emakume mohawk-eko  talde baten buru izan zen Batzordearen aurrean hitz egitean. Gauzak horrela, Batzordeak gomendio formal bat egin zuen Lege Indigenari zuzenketa bat egin ziezaioten, Jatorrizko Nazioetako herri guztiek, generoa alde batera utzita, "ezkontzaren eta jabetzaren arloan beste kanadar batzuek dituzten eskubide eta pribilegio berberak izan beharko lituzketela" esanez.

Two-Axe Earley-k Jatorrizko Nazioetako gizonezko buruzagien oposizio gogorra izan zuen bere jardunean. Batzuek iradoki zuten emakumeen eta haien seme-alaben estatusa eta eskubide galduak berrezartzeko Lege Indigena aldatzeak —jatorrizko komunitateetara itzultzeko aukera emanez— finantza-presio handiegia ekarriko lukeela Jatorrizko Nazioen erreserbentzat. Hainbatek beldurra ere adierazi zuten, Lehen Nazioetako emakumeak zigorrik gabe gizon ez-indigenekin ezkontzen uztea Kanadako indigenen kulturaren eta autonomiaren pixkanakako higaduraren ondorio izan zitekeelakoan.

1969an, Two-Axe Earleyren senarra hil egin zen, eta Quebeceko bere jatorrizko komunitatera itzultzea erabaki zuen. Two-Axe Earleyk Kahnawake erreserban etxe bat jaso zuen oinordetzan amonarengandik, baina esan zioten ez zela ongi etorria. Hala ere, arauak saihesteko modu bat aurkitu zuen, etxea alabari oparituta, indiar estatusa berreskuratu baitzuen erreserbako mohawk gizon batekin ezkondu ondoren. Two-Axe Earleyk honela deskribatu zuen bere burua: "gonbidatu bat nire etxean bertan".

Two-Axe Earley-k Quebec-eko Emakume Natiboen Elkartea sortu zuen 1974an. Hurrengo urtean, Kahnawake erreserbako beste hirurogei emakumerekin batera, Mexikoko Emakumearen Nazioarteko Urteko Konferentzian izan zen, Kanadako ordezkaritzako kide gisa. Hitzaldian zegoen bitartean, jakin zuen Kahnawaken ez zegoela aprobetxatuta bandaren kontseiluak eta Indigenen Legea erabilita hura formalki kanporatu zuela. Two-Axe Earleyk bere egoeraren berri emateko erabili zuen hitzaldia, eta horrek nazio zein nazioarte mailako arreta jaso zuen, eta Kahnawakek emandako irtenarazte jakinarazpena kendu egin zuten. 1976an, Emakumearen Aurrerapenerako Ikerketarako Kanadako Institutuko Zuzendaritza Batzorde sortu berriko kide izendatu zuten.

1982an ministroen lehen konferentzia batean, Two-Axe Earley bere arazoaz hitz egiten saiatu zen, baina baimena ukatu zitzaion. Horren berri izan zuenean, Quebeceko lehen ministro Rene Lévesquek babesa eskaini zion eserlekua eskainiz. Eskubideen eta Askatasunen Kanadako Gutuna urte horretan bertan aldarrikatu zen, eta, ondoren, indigenen genero-berdintasunaren auziak bultzada hartu zuen.

1985eko ekainaren 28an, Kanadako Parlamentuak Indiako Legea aldatzeko C-31 lege-proiektua onartu zuen. Lege proiektuak emakume indigenei senar hautaketan eragin zien genero diskriminazio legala ezabatu zuen, eta indiar izaera kendu zitzaien emakumeei berrintegrazio prozesu baten bidez hura berreskuratzeko aukera eman zien. David Crombie Indigenen Gaietarako ministroak bere estatusa berrezarri zion lehen emakumea izan zen Two-Axe Earley.

Two-Axe Earleyk Kahnawaken bizitzen jarraitu zuen hil arte. 1996ko abuztuaren 21ean hil zen arnas gutxiegitasunagatik, 84 urte zituela. Kahnawake erreserbako hilerri katolikoan lurperatu zuten, bere borrokari esker lortutako lege aldaketei esker posible egin zen desioa.

### Ondorioak 
Aldatutako legeriaren ondorioz, Jatorrizko Nazioetako beste 16.000 emakumek eta 46.000 ondorengok galdutako indiar estatusa berreskuratu zuten. Pertsona horien artean, ia 2.000 emakumek bete zituzten Kahnawakera itzultzeko baldintzak, eta jendetza horrek eztabaida berriak eragin zituen baliabideen erabileraren inguruan.

Hale ere, erreserba batzuek, besterik gabe, emakumeei itzultzen uzteari uko egiten jarraitu zuten, legezko estatusa berreskuratu arren. 1993an, Jatorrizko Nazioetako hainbat taldek auzitegietara eraman zuten gaia, argudiatuz gobernu federalak ez zuela eskubiderik erabakitzeko nor zen *bandako* kide izateko hautagarria. Urte hartako abenduan, osasun arazoak izan arren, 82 urteko Two-Axe Earleyk bere testigantza eman zuen auzi judizialean Kanadako Kontseilu Natiboaren lekuko gisa, antzinako Lege Indigenak Jatorrizko Nazioetako emakumeengan izandako eragin negatiboa azalduz. C-31 lege proiektuak bere horretan jarraituko zuela erabaki zuen auzitegiak.

## Sariak eta aintzatespenak 
1979an, emakumeen eskubideei eta genero-berdintasunari egindako ekarpenengatik, Two-Axe Earleyk Kanadako Gobernuak ematen duen Governor General's Persons Case Award saria jaso zuen. 1981ean, Zuzenbideko *honoris causa* doktoretza jaso zuen Yorkeko Unibertsitatean. 1985ean, Quebeceko Ordena Nazionalean ofizial izendatu zuten.

Two-Axe Earleyk McGill Unibertsitatearen 1990eko Robert S. Litvack saria jaso zuen, "zuzenbide-estatuaren defentsan eta gizabanakoa botere arbitrarioaren aurka babesten" egindako ekarpenengatik. Jeanette Lavell eta Sandra Lovelace Jatorrizko Nazioetako kide aktibistekin batera jaso zuen saria. 1996an, Two-Axe Earleyk National Aboriginal Achievement Award saria jaso zuen, C-31 lege proiektua onartzeko egindako lanagatik.

2021eko ekainaren 28an, Googleren Doodle bat agertu zen, Lege Indigenaren zuzenketaren hogeita hamaseigarren urteurrena ospatzen zuena.

2016an, Mary Two-Axe Earley-ren izena Montrealgo ''Toponym'Elles* datu basera gehitu zuen Gabriel Martin hizkuntzalari feministak; izan ere, Montrealgo toponimian txertatzeko 375 emakume izenen zerrenda osatu zuen hizkuntzalariak. Ondoren, 2019an osatutako toponimia batzorde batek aukeratu zuen etorkizuneko Montrealgo metro geltoki bati haren izena jartzeko. 2025eko irailaren 9an, Sociedad de transport de Montréal erakundeak iragarri zuen metroaren linea urdina luzatzeko etorkizuneko geltokietako bati Mary-Two-Axe-Earley geltokia deituko zaiola. Geltokia Ekialdeko Jean-Talon kalea eta Viau bulebarraren arteko bidegurutzean egongo da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Carlson, Nellie; Steinhauer, Kathleen; Goyette, Linda (2013).  University of Alberta. ISBN 978-0888646422. 
*  Two-Axe Early, Mary (1994). «Indian Rights for Indian Women».  En Dagenais, Huguette; Piché, eds. *Women, Feminism and Development''. McGill-Queen's University Press. pp. 438-442. ISBN 9780773511842.