open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Massachusetts

**Massachusetts** (ingelesez  ahoskatua) Ameriketako Estatu Batuetako ipar-ekialdeko estatu bat da. Hiriburua Boston da. Guztira 6,3 milioi biztanle ditu.

## Geografia 
Ingalaterra Berria eskualdea osatzen du Connecticut, Maine, Hampshire Berri, Rhode Island eta Vermont estatuekin batera.

Laua da kostaldean eta menditsua mendebaldean (Berkshire mendiak). Taunton, Connecticut eta Merrimack ibaiak igarotzen dira estatutik.

## Historia 
Juan Verrazanok esploratu zuen kostaldea 1524an. 1636ko irailaren 8an Harvard Unibertsitatea sortu zuten Cambridgen, Bostondik gertu, hasieran *New College* izenaz. Burujabetasunaren aldekoen gune garrantzizkoena izan zen, eta 1776an sartu zen Batasunean.

## Ekonomia 
Industriako jarduera nagusiak ehungintza eta oinetakogintza dira, baita arrantza eta ontzigintza ere. Harvard Unibertsitatea bertan dago.

## Hezkuntza 
Massachusettseko hezkuntzak emaitza oso onak lortzen ditu AEBetan eta nazioartean egiten diren ebaluazioetan, baina bereziki goi mailako hezkuntzak lortu du nazioarteko ospea. Munduko unibertsitate pribatu onenetakoak dira, urtero egiten diren sailkapenen arabera, Harvard University eta Massachusetts Institute of Technology, biak Cambridge hirian. Bi unibertsitate horiek munduko unibertsitate bikainenen goi-goiko postuetan hamarkadetan egon dira, baina bi horiekin batera, beste hainbat erakunde ere bai: Tufts University, Boston College, Brandeis University, Boston University eta Northeastern University, besteak beste. Massachusettseko unibertsitate publikoak (UMass) ere ospe ona du AEBetan. Bost campus ditu.

Massachusettsen ospe handiko goi mailako arte eskolak ere daude: Williams College, Amherst College eta Wellesley College.

## Massachusettstar ospetsuak 
* John Adams (1735-1826), AEBetako presidentea (1797-1801).
* Nathaniel Hawthorne (1804-1864), idazlea.
* Edgar Allan Poe (1809-1849), idazlea.
* Emily Dickinson (1830-1886), idazlea.
* John F. Kennedy (1917-1963), AEBetako presidentea (1961-1963).
* George H. Bush (1924-2018), AEBetako presidentea (1989-1993).
* Jack Lemmon (1925-2001), aktorea.

## Iruditegia 

Fitxategi:Lexington Battle Green during performance of Old Guard Fife & Drum Corps.jpg|Lexington Common
Fitxategi:USA 09562 Boston Luca Galuzzi 2007.jpg|Boston
Fitxategi:Gay Head Light - USA MA.jpg|Gay Head Light

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Estatuko gobernuaren webgune ofiziala
Maryland

**Maryland** Ameriketako Estatu Batuetako estatu bat da. Estatu Batuetako ekialdean dago kokatuta, Ozeano Atlantikoaren kostaldean. Bere hiriburua Annapolis da baina hiri garrantzitsuena Baltimore. Guztira 5,3 milioi biztanle ditu.

Delaware, Pennsylvania, Virginia eta Mendebaldeko Virginia eta Ozeano Atlantikoa ditu inguruan. Lurralde laua da. Potomac eta Susquehanna ibaiak igarotzen dira estatutik. Nekazaritza (tabakoa, artoa, fruituak) eta meagintza (ikatza eta burdina) dira ekonomiaren oinarri.

## Historia 
Karlos I.a Ingalaterrakoak George Calver-en eskuetan utzi zuen estatua. 1778an Batasunean sartu zen. Marylandeko lurraldearen barruan dago Columbiako barrutia, eta han dago Washington, Estatu Batuetako hiriburua.

## Biografiak 
* James M. Cain (1892)-(1977), idazlea
* Dashiell Hammett (1894-1961), idazlea.
* Philip Glass (1937-), musikagilea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Marylandeko estatuaren webgune ofiziala
Utah

**Utah** (ingelesez  edo  ahoskatua; arapahoeraz: Wo'tééneihí') Ameriketako Estatu Batuetako erdi-mendebaldeko estatu bat da. Hiriburua, eta hiri nagusia, Salt Lake City da.

Mugak: iparraldean, Idaho eta Wyoming; ekialdean, Colorado; mendebaldean, Nevada; hegoaldean, Arizona.

## Geografia 
Iparraldean, Wyomingeko estatuarekin muga egiten duen eremuan, Uinta mendiak daude (Kings Peak, 4.114 m); Wasatch mendiak, iparraldetik hegoaldera, (Timpanogos, 3.660 m), eta mendebaldean lautada zabal bat hedatzen da, Great Basin deitua (bertan daude Aintzira Gazi Handia eta Aintzira Gazi Handiko basamortua). Gainerakoa, lurraldearen erdia baino gehiago, Colorado ibaiaren arroak hartzen du. Hegoaldean eta hego-ekialdean ere mendi handiak daude: Delano Peak (3.730 m), Mount Ellen (3.487 m) eta Mount Peale (3.989 m). Ekialdetik mendebalera Colorado, Green (aurrekoaren adarra), Price (Green ibaiaren adarra) eta Sevier dira ibai garrantzitsuenak. Lurralde lehorra da, oro har, baina hego-mendebaldeko eremuan klima tropikala da nagusi.

## Biztanleria 
Iparraldeko Ogden hiritik Provo hiria bitarteko lur-eremuan bizi dira biztanle gehienak. 1970-1980ko urteetan % 38 ugaldu zen biztanleria (Estatu Batuetako epe horretako batez besteko demografia-hazkundea baino hiru bider handiagoa). Biztanleen % 1 amerindiarrak dira, % 4 hispanoak eta gainerakoak ingeles jatorrikoak. Erlijioari dagokionez, mormoiak dira biztanleen bi herenak.

## Ekonomia 
Nekazaritza (garia, garagarra, artoa), meategin ustiaketa (kobrea, berilioa, urrea, zilarra, uranioa, molibdenoa, beruna, ikatza, petrolioa) eta industria (janari-industria, garraiorako tresneria, ordenagailuak, metalurgia, kimika, petrolio-findegiak) eta merkataritza dira ekonomia-jarduera nagusiak.

## Historia 
XVIII. mendean espainiar konkistatzaileak iritsi zirenean, shoshone indiarrak bizi ziren lurraldean. 1821. urtean, Mexikoko Lehen Inperioaren barne zegoen, eta 1848. urtean Mexikar-amerikar gerraren ostean, Ameriketako Estatu Batuetako lurralde bihurtu zen, baina ez zuen Estatu egoera 1896. urtera arte lortu, orduan, 45. Estatua bihurtu zelarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alabama

**Alabamako Estatua** Ameriketako Estatu Batuetako estatu bat da, herrialdeko hegoaldean dagoena. Hhiriburua Montgomery da eta hiri nagusia, Birmingham. Iparraldean Tennesseerekin egiten du muga, Georgiarekin ekialdean, Mexikoko Golkoa eta Floridarekin hegoaldean eta Mississippi estatuarekin mendebaldean. Beste estatuekin alderatuz, Alabamak 30. postuan dago azalerari dagokionez eta 23. postua biztanleriari dagokionez, ia 5 milioi biztanle baititu. Estatuak Alabama ibaiaren izena hartzen du ("loditasunaren garbitzailea" esan nahi du): ibai hark estatu osoa zeharkatzen du, Mobileraino.

## Geografia 
Alabama Ameriketako Estatu Batuetako hego-ekialdean dago. 84 kilometroko kosta du eta itsas portu bakarra Mobile da. Estatuaren batez besteko garaiera 150 metrokoa da eta punturik altuena Cheaha mendia da, 734 metrorekin, Apalatxeetan, ipar-ekialdean. Haren azalera Iberiar penintsula osoaren laurdenaren adinakoa da.

### Hiri nagusiak 
[thumb|[Birmingham (Alabama)|Birmingham, hiririk handiena]]
[thumb|[Mobile, hirugarren hiririk handiena]]

### Konderriak 
* Alabamako konderrien zerrenda

## Historia 
Eskualdea Hernando de Soto kolonizatzaile espainiarrak hartu zuen 1540. urtean. Ingelesak jabetu ziren gero (1763-1783) eta berriro espainiarren esku egon ondoan (1783-1813), Estatu bihurtu zen 1819. urtean. Gaur egungo beltzak kotoi soroetan lanean ziharduten esklaboen ondorengoak dira. Biztanleria zuriaren joera arrazistak nabarmendu egin dira betidanik Alabaman eta eskubide zibilen aldeko beltzen manifestazio eta altxamenduak ugari izan dira egun arte.

## Biztanleria 
AEBetako Errolda Bulegoaren arabera, 2008ko uztailean, Alabamak 4.661.900 biztanle zituen, hau da, aurreko erroldarekiko % 4,8ko igoera zuen. Azken errolda horren arabera, estatuko biztanleriaren ia % 75 kaukasiarra da eta ia % 25, afroamerikar.

## Gobernua 
Alabamako Gobernua 1901ean Alabamako Konstituzioaren ondorioz sortu zen. Konstituzio hori munduko luzeena da, 310.000 hitz baititu: Ameriketako Estatu Batuetako Konstituzioa baino 40 aldiz luzeagoa da.

Alabaman agintea hiru botereetan banatzen da: Botere legegilea biganberadun Legebiltzarrak osatzen du: Senatua, 35 kiderekin eta Ordezkarien Etxea, 105 kiderekin. Legebiltzarraren ardura estatu-legeak idaztea, eztabaidatzea, gainbegiratzea edo deuseztea da. Botere betearazlea hainbat pertsonak osatzen dute: haien burua Alabamako Gobernadorea da. Beste kideak Alabamako Fiskal Nagusia eta gobernuko kabineteko partaideak dira. Azkenik, botere judizialalaren aginte gorena Alabamako Epaitegi Gorenari esleitzen zaio.

## Alabamar ezagunak 
* Helen Keller (1880-1968), idazlea.
* Jesse Owens (1913-1980), atleta.
* Rosa Parks (1913-2005), ekintzailea.
* Harper Lee (1926-), idazlea.
* John Lewis (1940-2020), ekintzaile eta politikaria.
* Carl Lewis (1961-), atleta.
* Charles Barkley (1963-), saskibaloiko jokalaria.
* Courteney Cox (1964-), aktorea.
* Jimmy Wales (1966-), informatikaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Alabama.gov – Webgune ofiziala]
*  Alabamako Parke Nazionalak
*  Encyclopedia of Alabama
Arizona

thumb|250px
**Arizona** (ingelesez  edo  ahoskatua; ; o'odhameraz: *Alĭ ṣonak*) Ameriketako Estatu Batuetako estatu bat da, Estatu Batuetako hego-mendebaldean kokatua. Phoenix du hiriburua eta baita hiri nagusia ere. Guztira 5 milioi biztanle inguru ditu estatuak. (%4,6 amerindiarrak: navajoak, apatxeak, hopiak…). Hiriburuaz gain, hiri nagusiak, Tucson eta Tempe ditu.

## Etimologia 
Estatuaren izenari buruzko teoria ezberdinak proposatu dira. Horietako batek dio, 18. mendean, Espainiaren mendeko lurralde koloniala zenean, Arizona izeneko arrantxo bat dokumentatua dago bertan. Izen hori jatorri euskaldunekoa izan daitekeela uste da, Arizona euskal deitura baita, eta *Haritz Onen* lurraldea ere izan zitekeen arrantxo haren izena, kolono euskaldun batek ezarria, Bernardo de Urrea delako batek.

Beste teoria baten arabera izena *Arizonac* izango litzateke, O'odham hizkuntzak *alĭ ṣonak* esamoldetik, "iturri txikia", hasiera batean Planchas de Platako meatzaritza eremu bati zegokiona. Europarrek izena *Arissona* gisa ahoskatzen zuten, baina O'odham hizkuntzan oraindik ere *alĭ ṣonak* deitzen da.

## Orografia 
Kainoi edo arroila handiz (bertan dago *Grand Canyon* edo Arroila Handia) betetako Coloradoko ordoki handiak hartzen du estatuaren iparraldea, erliebe bitxiko lurra. Eskualde bolkaniko bat (itzaliak sumendi guztiak) hedatzen da erdialdean, eta hego-mendebaldean basamortu ordoki zabal bat ageri da. Klima idorra edo erdi-idorra.

## Ekonomia 
Nekazaritzak ureztatze artifiziala behar du. Roosevelt eta Coolidge urtegiei esker, kotoi, zitriko eta labore sail handiak zabaldu dira. Garrantzi handikoa da mea aberastasuna (kobrea, zinka eta beruna).

## Historia 
Espainiarrak 1539tik bertan egokituta, Mexikoko lurraldea izan zen (*Nuevo Mexico*), Estatu Batuen eskuetara igaro zen arte (1848). 1863. urtean lurralde federal bihurtuta, urte askotan eutsi zioten apatxeek Ipar Amerikarren kolonizazio berriari. Apatxeak sakailatuta, azken gerra galdu ondoan (1881-1886), Arizona Estatu Batuen ingurunean sartu eta Ameriketako Estatu Batuetako 48. estatua bihurtu zen 1912. urtean.

## Banaketa administratiboa 
Arizona konderritan (*counties*) banaturik dago. 1983an 15 hauek ziren:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Arkansas

**Arkansas** Ameriketako Estatu Batuetako hego-erdialdeko estatua da. 137.733&nbsp;km2 ditu, eta 2,9 milioi biztanle zituen 2010eko erroldan. Estatuko hiriburua eta hiri nagusia Little Rock da.

## Inguru naturala 
Behe Mississippiren arroan, Arkansas ibaiadarrak zeharkatzen du ipar-mendebaldetik hego-ekialdera. Mississippi ibaiaren uholde-zabaldiak hartzen ditu estatuko ekialde eta hegoaldea. Mendebaldea eta iparraldea menditsuak dira (Ozark mendiak, Ouachita mendiak).

## Historia 
thumb|ezkerrera|Ikastetxeetako bereizkeria arrazistaren aldeko protesta, 1957an.

Espainiarrek esploratu ondoren, Arkansas Louisiana frantsesaren parte izan zen. 1803. urtean Ameriketako Estatu Batuen mendera igaro zen, eta 1836an estatu federal bihurtu zen.

Hegoaldekoekin lerratua 1861ean (Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibila), 1868an, berriz, Estatu Batuetako estatu bihurtu zen.

Orval Faubus bertako gobernadoreak eskolari zegokionez bultzaturiko politika arrazistak (zuriak eta beltzak eskola bereizitan banatuak) tirabirak sortu zituen Arkansasko biztanleria zuriaren eta aginpide federalaren artean (1957-1959).

## Ekonomia 
Nekazari herria da gehienbat (soja, kotoia, arroza); meatzeak ere garrantzitsuak dira: petrolioa, gas naturala eta, batez ere, bauxita. Industria guztiz berria da.

## Arkansastar ospetsuak 
* Bill Clinton (1946-), AEBetako presidentea (1993-2001).

## Kanpo-estekak 
* Arkansasko Gobernuaren webgunea

## Erreferentziak
Delaware

**Delaware** () Ameriketako Estatu Batuetako 50 estatuetako bat da. Herrialdearen ipar-ekialdean dago, Ozeano Atlantikoaren itsasertzean. 6.446 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2016an 952.065 biztanle zituen. Hiriburua Dover da, eta Wilmington hiririk jendetsuena.

## Geografia 
Hegoalde eta mendebaldean Marylandekin du muga, iparraldean Pennsylvaniarekin, eta ekialdean New Jersey eta Ozeano Atlantikoarekin. Iparraldea mendi txikiz betea dago, hegoaldea, aldiz, erabat laua da. Klima epela eta hezea du.
 
## Historia 
XVI. mendean europarrak etorri baino lehen, lenape amerindiar tribua bizi zen iparraldean, eta naticoke tribua hegoaldean. 1631. urtearen inguruan, herbeheretar eta suediar merkatariek kolonizatu zuten lurraldea. Ingelesen mende geratu zen 1664an. Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerran parte hartu zuten hamahiru kolonietako bat izan zen. 1787ko abenduaren 7an, Ameriketako Estatu Batuetako Konstituzioa berretsi zuen lehen estatua izan zen. Harrezkero, *Lehen Estatua* () goitizena ematen zaio.

## Ekonomia 
Nekazaritza eta abere hazkuntza dira ekonomia jarduera garrantzitsuenak. Industria Wilmington hirian biltzen da: kimika, automobilak eta petrolio findegiak.

## Irudi galeria 

Image:MiddleRunArea_Field_LenapeTrail.jpg|Middle Run Valley
Image:Dover_Delaware.jpg|Dover
Image:Newark_Delaware.jpg|Newark

## Ikus, gainera 
* Delawareko konderrien zerrenda
* Delaware ibaia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Connecticut

**Connecticut** (ingelesez  ahoskatua) Ameriketako Estatu Batuetako estatu bat da, Estatu Batuetako ipar-ekialdean kokatua. Hartford du hiriburutzat baina hiri nagusia Bridgeport du. Guztira 3,5 milioi biztanle bizi dira estatu osoan.

New England izeneko eskualdea osatzen du Masachusets, Maine, New Hampshire, Rhode Island eta Vermont estatuekin batera.

## Ekonomia 
Oso garatuak daude nekazaritza (tabakoa, patata, artoa, etab.) eta industria (ehungintza, mekanika, kimika eta aeronautika). 1701ean sortu zen bertako Yale Unibertsitatea.

## Connecticutar ospetsuak 
* Noah Webster (1758-1843), kazetaria eta lexikografoa, Webster hiztegiaren egilea.
* Samuel Colt (1814-1862), asmatzaile eta enpresaburua, errebolberra masan ekoiztea bideragarri egin zuen.
* Elizabeth Langdon Williams (1879-1981), astronooa
* Barbara McClintock (1902-1992), genetista eta botanikaria.
* Katharine Hepburn (1907-2003), lau Oscar Sari jaso zituen aktorea
* Robert Mitchum (1917-1997), aktorea
* George Walker Bush (1946- ), Ameriketako Estatu Batuetako lehendakari ohia (2001-2009).
* Glenn Close (1947- ), aktorea.
* Karen Carpenter (1950-1983), abeslaria.
* Meg Ryan (1961- ), aktorea.
* Suzanne Collins (1962- ), idazlea.
* Elizabeth Peyton (1965- ), margolaria eta artista.
* Melissa Joan Hart (1976- ), aktorea.
* Katherine Maher (1983- ), Wikimedia Fundazioko zuzendari exekutiboa.

## Argazki galeria 

Image:Five_Mile_Point_Light_-_New_Haven_CT.jpg
Image:Nehemiah_Royce_House,_Wallingford,_Connecticut.JPG
Image:Connecticut_State_Capitol,_Hartford_CT.jpg

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Connecticuteko konderrien zerrenda

## Kanpo estekak 
* Estatuko gobernuaren webgunea
Georgia (AEB)

**Georgia** Ameriketako Estatu Batuetako hego-ekialdeko estatu bat da. Atlanta du hiriburua. Guztira 10 milioi biztanle inguru ditu.

## Geografia 
Iparraldean Tennessee eta Ipar Carolina, hegoaldean Florida, ekialdean Hego Carolina eta Ozeano Atlantikoa eta mendebaldean Alabama mugakide ditu.

Iparraldean Apalatxe mendiak ditu; hego-ekialdean Piedmonteko hegiak eta ekialdean eta hegoaldean kostaldeko ordokia.

## Ekonomia 
1920ko hamarkada arte kotoia ekoizpen nagusia izan zen, baina urte hartako krisialdiaren eraginez, nekazaritza eraberritu eta tabakoa, kakahuetea eta piperra zabaldu ziren. Bestetik, lurraldeko baso handiez baliatuta, zuraren inguruko industriak indar handia du.

Unibertsitatea eta goi ikasketetako ikastetxe asko ditu.

## Georgiar ezagunak 
* James Carter (1924-), AEBetako presidentea (1977-1981).
* Martin Luther King (1929-1968), politikaria eta giza eskubideen aldeko ekintzailea.
* Flannery O'Connor (1925-1964), idazlea.
* Julia Roberts (1967-), aktorea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 

Image:Beach and Boardwalk on Jekyll Island.jpg
Image:Atlanta cityscape.jpg
Image:StoneMountain.jpg

* Estatuko gobernuaren webgunea
Florida

thumb|ezkerrera|220px|Floridako penintsularen argazki bat, espaziotik egina.
**Florida** Ameriketako Estatu Batuetako hego-ekialdean dagoen estatua da. Iparraldean Alabama eta Georgiako estatuak ditu mugakide eta beste leku guztietatik urak mugatzen du estatua penintsula batean baitago. 2008. urtean 18.328.340 biztanle zituen eta horrek AEBetako biztanleria gehien duen 4. estatua bihurtu du.

Hiriburua Tallahassee da, baina Jacksonville da hiririk handiena. Estatuko metropoliar gunerik handiena Miami da 5 milioi eta erdi biztanle inguru dituena.

## Geografia 
Mendebaldean Mexikoko Golkoaren mugatzen du, ekialdean Ozeano Atlantikoarekin, eta iparraldean Georgia eta Alabamako estatuekin.

Florida Mexikoko Golkoaren iparraldetik hedatzen den lautada batez osatzen da. Estatua penintsula bat da eta bere formarengatik ezaguna da. Natura parkeen artean Everglades eta Biscayneko parke nazionalak ditugu.

Floridako punturik altuena *Britton Hill* da (105 metro).

## Demografia 
Gaur egun Floridako estatuak 18.089.889 biztanle ditu. Honela banatzen dira:

* % 61 zuriak dira (europarrak edo europarren oinordekoak).
* % 20,1 latinoak dira (edozein herritartasunetakoak).
* % 15,4 afroamerikarrak dira.
* % 2,2 asiarrak.

Latino/hispaniar motako biztanleak dira kopurua handienean hazten ari direnak, Amerika Latina eta Karibetik etortzen diren atzerritar kopuru handiarengatik.

## Hiri nagusiak 
# Jacksonville: 805.605 biztanle.
# Miami: 409.719 biz.
# Tampa: 336.823 biz.
# St. Petersburg: 246.407 biz.
# Orlando: 227.907 biz.
# Hialeah: 212.217 biz.
# Fort Lauderdale: 183.606 biz.
# **Tallahassee**: 168.979 biz.

Fitxategi:Friendship_Fountain_at_Night.JPG |Jacksonville
Fitxategi:Central Downtown Miami 200811.jpg|Miami
Fitxategi:Downtowntampa08.jpg|Tampa
Fitxategi:Skyline StPetersburgFL.jpg|San Petersburgo

## Historia 
* 1513ko martxoaren 27an Juan Ponce de Leon espainiar konkistatzaileak lehen lehorreratzea egin zuen lurralde honetan.

## Garraioak 
Floridako Estatuarteko Autobide Sareak 2.371 kilometro ditu eta bestelako errepideek 15.978 kilometro. Hauek dira estatuak zeharkatzen dituen Autobideak:
* 20px Interstate 4: Tampa, Lakeland eta Daytona Beach lotzen ditu.
* 20px Interstate 10: Jacksonville, Tallahassee eta Pensacola hiriak lotzne ditu.
* 20px Interstate 75: Estatua iparraldetik hegoaldera lotzen ditu.
* 20px Interstate 95: Jacksonville eta Miami hiriak lotzen ditu ekialdeko kosta osoa zeharkatuz.

Airetiko garraioari dagokionez, aireporturik garrantzitsuenetarikoak Orlando Nazioarteko Aireportua eta Fort Lauderdale-Hollywood Nazioarteko Aireportua dira. Baditu beste aireportu garrantzitsuak Miami eta Tampan esaterako.

## Kirolak 
Floridak dituen kirol talderik hoberenak hauek dira: Tampa Bay Storm taldea beisbolean, Miami Heat eta Orlando Magic taldeak NBAn eta Jacksonville Jaguars amerikar futbolean.

## Lurralde senidetuak 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Floridako Estatu Unibertsitatea
* Miami Heat

## Kanpo estekak 
*  Estatuko webgune ofiziala
New Hampshire

**New Hampshire**, Ameriketako Estatu Batuetako estatu bat da, Estatu Batuetako iparekialdean dago kokatua. Concord du hiriburua baina Manchester da hiri garrantzitusena. 1.2 milioi biztanle inguru ditu. Ingalaterra Berria izeneko eskualdea osatzen du Massachusetts, Connecticut, Maine, Rhode Island eta Vermont estatuekin batera.

Hiri nagusiak Manchester, Portsmouth eta Nashua dira.

## Geografia 
Muga hauek ditu: iparraldean, Kanada; sortaldean, Maine estatua eta Ozeano Atlantikoa; hegoaldean Massachusetts estatua eta sartaldean, Vermont estatua. Iparraldean eta sortaldean *White Mountains* *(Mendi Zuriak) *daude. Lurraldearen % 80 basoa da.

## Ekonomia 
Industrian, egurgintza, larrugintza, ehungintza, industria elektronikoa eta paperolak nabarmentzen dira. Abere hazkuntza eta nekazaritza ere badaude.

## Historia 
John Masonek jarri zion izena lurraldeari 1629an. Massachusetts-i atxikia egon zen (1641-1679), Ingalaterra Berriko probintzia handiari lotua gero (1686), eta 1692an errege probintzia izan zen. 1776an independentzia aldarrikatu zuen eta 1788an konstituzio federala onetsi zuen.

## Newhampshiretar ospetsuak 
* Franklin Pierce (1804-1869), AEBtako 14. presidentea.
* George Whipple (1878-1976), medikua.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* New Hampshireko konderrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  New Hampshire estatuko webgune ofiziala

Image:New hampshire in autumn.jpg
Image:Mount Adams NH from Madison.jpg
Image:Dalton Covered Bridge, Warner New Hampshire.jpg
Hego Carolina

**Hego Carolina** (ingelesez *South Carolina*) Ameriketako Estatu Batuetako estatu bat da, Estatu Batuetako ekialdean dago. Columbia estatuko hiriburua eta hiri garrantzitsuena da. Estatuak guztira 4 milioi biztanle inguru ditu.

## Hegocarolinar ospetsuak 
* Dizzy Gillespie (1917-1993), jazz musikaria, tronpetajolea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Estatuko gobernuaren webgune ofiziala
Hego Dakota

**Hego Dakota** (ingelesez: *South Dakota*,  ahoskatua) Ameriketako Estatu Batuetako estatu bat da. Estatu Batuetako iparraldean dago. Pierre du hiriburua baina Sioux Falls da estatuko hiri garrantzitsuena. Guztira 750.000 biztanle inguru ditu estatuak.

Estatuaren izena, bertan bizi ziren Lakota eta Dakota siux tribuengandik datorkio.

1889ko azaroaren 2an, Ipar Dakotarekin batera, Ameriketako Estatu Batuetako Estatu bihurtu zen.

Estatu honetan dago Rushmore mendia, Estatu Batuetako lau presidenteren aurpegien eskultura erraldoiak zizelkatuta dituena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mississippi

**Mississippi** (ingelesez  ahoskatua; ojibwerazko , "ibai handi" hitzetik ekarria) Ameriketako Estatu Batuetako hegoaldean dagoen estatu bat da. Estatu Batuetako mendebaldean dago kokatua. Bere hiriburua Jackson da. Guztira 2,6 milioi biztanle ditu.

Izena Mississippi ibaitik hartzen du, mendebaldeko muga osatzen baitu.

## Historia 
* 1886ko martxoaren 17an arraza beltzeko 20 pertsona erail zituzten Carrolltonen.

## Ekonomia 
Mississippi estatuaren ekonomiaren alor garrantzizkoena nekazaritzak (kotoia, arroza, laboreak, ortuariak) eta abeltzaintzak (abelgorriak) osatzen dute. Industriak ez du munta handirik.

## Hiri nagusiak 
Hona hemen estatuko hiri nagusiak 2010eko erroldaren arabera:

* Jackson (173,514)
* Gulfport (67,793)
* Hattiesburg (51,993)
* Southaven (48,982)
* Biloxi (44,054)
* Meridian (41,198)
* Tupelo (34,546)
* Greenville (34,400)
* Olive Branch (33,484)
* Horn Lake (26,066)
* Clinton (25,216)
* Pearl (25,092)
* Madison (24,149)
* Ridgeland (24,047)
* Starkville (23,888)
* Vicksburg (23,856)
* Columbus (23,604)
* Pascagoula (22,392)
* Brandon (21,705)
* Oxford (18,916)
* Gautier (18,572)
* Laurel (18,540)
* Clarksdale (17,962)
* Ocean Springs (17,442)
* Natchez (15,792)
* Greenwood (15,205)
* Long Beach (14,792)
* Corinth (14,573)
* Hernando (14,090)
* Moss Point (13,704)
* Canton (13,189)
* Grenada (13,092)
* McComb (12,790)
* Brookhaven (12,513)
* Cleveland (12,334)
* Byram (11,489)
* Yazoo City (11,403)
* West Point (11,307)
* Picayune (10,878)
* Indianola (10,683)
* Petal (10,454)

## Mississippitar ospetsuak 
* William Faulkner (1897-1962), idazlea.
* Tennessee Williams (1911-1983), antzerkigilea.
* Muddy Waters (1913-1983), musikaria.
* B. B. King (1925-2015), musikaria.
* Bo Diddley (1928-2008), musikaria.
* Elvis Presley (1935-1977), abeslaria.
* Morgan Freeman (1937-), aktorea.
* Oprah Winfrey (1954-), telebista aurkezlea.
* John Grisham (1955-), idazlea.
* Britney Spears (1981-), abeslaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Mississippiko estatuaren webgune ofiziala
Idaho

**Idaho** (ingelesez  ahoskatua) Ameriketako Estatu Batuetako estatu bat da, Estatu Batuetako ipar-mendebaldean kokatua. Guztira 1,3 milioi biztanle ditu estatuak. Boise da estatuko hiriburua eta baita hiririk garrantzitsuena ere. Bertan euskal jatorriko jende ugari bizi da.

## Geografia 
Mendi Harritsuen iparraldean dago. Columbia ibaiaren eta Snake ibaia haren ibaiadarraren bazterrean bizi da jende gehiena. Mendialde nagusiak: Clearwater mendiak, Salmon River mendiak eta Lost River mendiak.

## Ekonomia 
Metalak dira Idahoko ekonomiaren euskarri nagusia: kobre, zink, merkurio, urre, berun, zilar, uranio, kobalto eta antimonioa. Ekonomia jarduera garrantzizkoak dira nekazaritza eta industria ere. Azken urteetan kimika eta janari industriek garapen handia izan dute.

## Historia 
1805ean Lewis eta Clark izan ziren Idahoko lehen esploratzaileak. Urrezko meatzeak aurkitu zirenean, 1860. urte inguruan, jende asko bertaratu zen, eta hortik etorri zen garapen nagusia. Estatu Batuetako berrogeita hirugarren estatua da 1890. urteaz geroztik. Asko dira XIX. mendearen erdialdeaz gero hara joandako euskaldunak. Boise hiriburuan, batez ere, nabarmena da euskaldunen pisua.

## Hiri nagusiak 
# Boise: 202.832 biztanle**.
# Nampa: 79.249 bz**.
# Meridian: 64.642 bz**.
# Idaho Falls: 57.133 bz***.
# Pocatello: 53.932 bz*.

*(*2006, **2007 eta ***2008an).*

## Banaketa administratiboa 
300px|eskuinera|Idahoko konderrien mapa.
Idaho konderritan banaturik dago. 1919z geroztik, estatuak 44&nbsp;konderri ditu, 1.062 eta 22.020 kilometro kuadro arteko azalera dituenak.

## Idahotar ezagunak 
* Pete T. Cenarrusa (1917-), Estatu Idazkaria.
* David H. Bieter (1959-), hiriburuko alkatea.

## Ikus, gainera 
* Ameriketako Estatu Batuetako euskaldunak

## Kanpo estekak 
* Idaho estatuko webgune ofiziala
* Basque Museum & Cultural Center, Boise, ID
* Basque Associations of Boise, Idaho
* Boise Basque Center
* Txoko Ona Basque Club, Homedale, ID
* Oinkari Basque Dancers, Boise, ID
Illinois

**Illinois** Ameriketako Estatu Batuetako estatu bat da, Estatu Batuetako erdialdean kokatutakoa. Springfield du hiriburua baina hiri garrantzitsuena Chicago da. Guztira 12.5 milioi biztanle inguru ditu estatuak.

## Inguru naturala eta klima 
thumb|ezkerrera|280px|Chicago hiriaren ikuspegia.
Ipar-ekialdean Michigan lakuak eta mendebalean Mississippi ibaiak mugatzen dute. Estatuko biztanleen % 62 Chicagon bizi da.

Kontinentala da klima, uda luzeak, beroak eta hezeak ditu; neguak hotzak izaten dira. Haizeak ekaitz ugari eragiten ditu, udaberrian eta uda bukaeran gogorrenak.

## Historia 
Kaskias, sacs eta fox ziren bertako amerindiar talde nagusiak kolonizatzaileak iritsi zirenean. 1763an Frantziak Ingalaterrari eman behar izan zion lurralde osoa. 1818tik AEBetako hogeita batgarren estatua da.

## Ekonomia 
Industria eta garraiobideak oso aurreratuta daude, eta Estatu Batuetako estaturik garatuena da nekazaritzan eta abere hazkuntzan. Nekazaritzak garia, artoa, garagarra, oloa eta soja lantzen du batez ere. Industria mota nagusiak: burdingintza, elektronika, makina eta ibilgailu industria, kimika eta petrokimika.

thumb|300px|Illinoisen mapa.
## Pertsonaia ezagunak 
* Carl Sandburg (1878-1967), idazlea.
* Ernest Hemingway (1899-1961), idazlea.
* Ronald Reagan (1911-2004), AEBetako presidentea (1981-1989).
* Edwin Krebs (1918-2009), biokimikaria.
* Charlton Heston (1923-2008), aktorea.

## Ikus, gainera 
* Amerikako Laku Handiak

## Kanpo estekak 
* Estatuko webgune ofiziala

## Erreferentziak
Indiana

**Indiana** Ameriketako Estatu Batuetako erdialdeko estatua da. Estatuko hiriburua eta hiri garrantzitsuena Indianapolis da 887.642 biztanle 2020an. 94.321&nbsp;km2 ditu, eta 6.785.528 biztanle zituen 2020an.

## Geografia 
### Datu orokorrak
thumb|ezkerrera|Indianaren erdialdeko nekazaritza lurrak, hegazkinetik ikusita.

Wabash ibaiaren arroak eta Mississippirenak osatzen dute estatuaren zatirik handiena. Iparraldeko ibaiek Michigan aintzirara isurtzen dute beren ura.

Klima hezea du; udak oso beroak dira, eta neguak luzeak eta hotzak. Iparraldean erruz egiten du elurra, eta hego-mendebalean, berriz, lehorteak izaten dira sarritan.

### Estatu mugakideak
Michigan iparraldean eta ipar-ekialdean, Ohio ekialdean, Kentucky hegoaldean eta hego-ekialdean eta Illinois mendebaldean ditu.

## Ekonomia 
Artoa lantzen da batez ere, eta abere hazkuntzan, berriz, zerria da ekoizpen nagusia. Iparraldean esnekien lanketak pisu handia du. Ikatz egurra eta gas naturala ateratzen dira lurpetik. Gary, Hammond, East Chicago eta Whiting dira industriagune nagusiak.

[thumb|ezkerrera|[Tecumseh, Indianako jatorrizko biztanleen erresistentziako buruzagietako bat.]]

## Historia 
William Henry Harrison gobernadoreak han bizi ziren indiarrak bota zituen 1800-1841 bitartean. 1811n Batasunean onartu zuten Indiana. Sezesio Gerran Batasunaren alderdian borrokatu zen.

## Indianatar ospetsuak 
* Michael Jackson (1958-2009), abeslaria.
* Robert Indiana (1928-2018), artista.

## Ikus, gainera 
* Amerikako Aintzira Handiak

## Kanpo estekak 
* Indianaren webgune ofiziala

## Erreferentziak
Kentucky

**Kentucky** Ameriketako Estatu Batuetako erdi-ekialdeko estatua da. Hiriburua Frankfort du baina hiri garrantzitsuenak Louisville eta Lexington dira. Guztira 4 milioi biztanle inguru ditu eta 104.659&nbsp;km2-tako azalera.

## Geografia 
Ohio mendiaren eta Apalatxe mendien artean dago kokaturik.

### Orografia eta klima 
Mendebaldea menditsua da eta kontrara, ekialdea laua, zertxobat jaisten delarik Ohio ibai aldera. Hegoaldean, berriz, sakonune eta leize ugari daude. Klima kontinentala du eta euri gehiena udan egiten du.

### Estatu mugakideak 
* Indiana eta Ohio iparraldean
* Mendebaldeko Virginia ipar-ekialdean
* Illinois mendebaldean
* Virginia hego-ekialdean
* Tennessee hegoaldean

## Ekonomia 
Nekazaritza da jarduera nagusia. Tabakoa da gai nagusia, eta tabakoaren ondoren artoa, garia, soia, aziendarentzako landareak eta tropikoko gaiak. Hegoaldean ikatzarri hobiak daude. Petrolio eta gas naturala ere bada. Energia iturri horiek industria zerbait bultzatu dute: kimika, metalurgia, mekanika, oihal industriak eta destilategiak.

## Historia 
Frantsesek eta ingelesek ustiatu zuten Kentucky XVIII. mendean. 1792an Batasuneko 15. estatua bihurtu zen. Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilean Batasunaren alde agertu zen, nahiz eta esklabotzan oinarrituriko ekonomia eta bizimodua izan. Gerraren ondoren ikatzaren ustiapenak estatuaren aberastasun ekonomikoa ekarri zuen. 1918tik aurrera hasi zen industrializazioa.

## Pertsonai ospetsuak 
* Abraham Lincoln (1809-1865), AEBetako presidentea (1861-1865).
* Muhammad Ali (1942-), boxealaria.

## Kanpo estekak 
* Estatuaren webgune ofiziala

## Erreferentziak
Colorado

**Colorado** Ameriketako Estatu Batuetako estatua da, Estatu menditsuen gunean kokatua dagoena. 1876az geroztik du estatu izaera. Iparraldean Wyomingekin, hegoaldean Mexiko Berriarekin, hegomendebaldean Arizonarekin, ekialdean Nebraska, Kansas eta Oklahomarekin, eta mendebaldean Utahrekin egiten du muga.

Mendi, ibai eta lautadetan ugaria delako da ezaguna. 2008an 4.939.456 biztanle zituen, 2000. urtean baino %14 gehiago. Hiriburua Denver du, baita hiri garrantzitsuena ere.

## Geografia 
### Orografia 
[thumb|ezkerrera|200px|[Elbert mendia]]
Coloradoko estatua menditsua da (2.500 m-koa da bertako mendien batez besteko altuera). Arkansas ibaiak zeharkatzen dituen ordokiak daude ekialdean. Erdialdea menditsua da: Mendi Harritsuek zeharkatzen dute estatu guztia ekialdetik mendebalera: *Longs Peak* (4.350 m), *Pikes Peak* (4.308 m), *Blanca Peak* (4.405 m), *Harvard* (4.384 m) dira bertako mendi nagusiak. Coloradoko Rocky Mountains National Park Estatu Batuetako parke natural ederrenetakoa da. Mendebalean, arroila ugari dituzten goi-ordokiak daude, Utahko eta Mexiko Berriko ingurunearen ezaugarri direnak ''(Mesa Verde National Park).

### Hidrografia 
Garrantzi handiko ibaiak jaiotzen dira Coloradoko estatuan: Missourira doan Platte eta Mississippira doan Arkansas ibaiak sortaldean, eta Rio Grande, Colorado eta Green ibaiak sartaldean.

### Klima 
Klima kontinental lehorra da. Eguzkitsua. Tenperaturak gorabehera handiak izaten ditu, Colorado estatuko lurraldeen altueraren arabera.

## Historia 
[thumb|[Spruce Tree House, Mesa Verde National Parkean]]
XVI. mendean sartu ziren espainiar konkistatzaileak Coloradoko lurraldean; haiek izan ziren Coloradora iritsi ziren lehen europarrak. 1706. urtean, Juan de Ulibarri jabetu zen lur haiez Espainiako koroaren izenean. Estatu Batuek bere egin zuten Coloradoko iparraldea 1803. urtean; gainerakoa, Mexikorena zen aldea, 1848-1850. urteetan lotu zitzaion Estatu Batuen zatiari eta 1876. urtean Estatu Batuetako 38. estatu bihurtu zen.

## Ekonomia 
Ibarrak ureztatzeko bide artifizialak erabiltzeak aurreramendu handia ekarri dio nekazaritzari eta hainbat gai berri landu ahal izan dira bertan: laboreak, azukre erremolatxa, patata. Fruituak lantzen dira mendebalean. Abere hazkuntza mendialdean (behi eta ardi aziendak). Argi indarra sortzeko eta landak ureztatzeko ura duten dituzten urtegi handiak daude. Lurpea oso aberatsa da: urrea eta zilarra (meatze hauek erabat ustiatu eta hustu ziren 1880-1920 urteetan), molibdenoa (Climax, 3.000 m-an dagoena, munduko mobdileno hobi handiena da), ikatza, petrolioa eta uranioa ateratzen dira. Janari industria, metalurgia, inprimategiak eta elektronika ere garrantzi handikoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Coloradoko gobernuaren webgunea
Ipar Carolina

**Ipar Carolina** (ingelesez: *North Carolina*,  ahoskatua) Ameriketako Estatu Batuetako ekialdean dagoen estatua da, Ozeano Atlantikoaren kostaldean kokatutakoa.

Muga hauexek ditu: Virginia, iparraldean; Hego Carolina, hegoaldean; Tennessee, mendebalean eta Ozeano Atlantikoa, ekialdean. 135.000 km2 eta 5.881.766 biztanle (1980). Biztanleriaren % 25 arraza beltzekoa da. Hiriburua Raleigh da eta hiri nagusiak, Charlotte, Greensboro, Winston-Salem eta Chapel Hill (Unibertsitatea).

## Geografia 
Mugakide hauek ditu: Hegoaldean Hego Carolina, hego-mendebaldean Georgia, mendebaldean Tennessee, iparraldean Virginia eta ekialdean Ozeano Atlantikoa.

Bestela, estatuaren mendebaldean Appalacheak daude, eta tartean mendilerro osoko tontorrik altuena, Mitchell mendia (2.037 m).

## Historia 
Espainiarren ondotik, 1584. urtetik aurrera egokitu ziren bertan lehen kolono britainiarrak, Walter Raleigh itsasgizon ingelesak gidatuta. Hego Carolinarekin bat eginda zegoen lurraldea Ingalaterrako koroaren kolonia bihurtu zen 1663. urtean. Hego Carolinatik bereizi ondoren (1730), independentziaren aldeko mugimenduarekin bat egin zuen eta 1789. urtean Estatu Batuetako estatu bihurtu zen.

## Klima 
Tropikoz behetikoa hego-ekialdean eta kontinentala eta hotzagoa mendebaldean.

## Ekonomia 
Nekazaritza ia erabat tabakoan oinarritua dagoen arren, abere eta hegazti hazkuntza ere nahikoa zabaldurik dago. Baso ustiakuntza. Arrantza. Harrobi garrantzitsuak. Industria indartsua (ehungintza, tabakoa, janari industria).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ipar Carolinaren webgune ofiziala.

Fitxategi:Ryan Blaney 2011 PASS.jpg
Fitxategi:View from Newfound Gap Road, Great Smoky Mountains National Park, NC.jpg
Fitxategi:2014-02-23 14-17-33 - 2014-02-23-22h17m33.jpg
New Jersey

**New Jersey** Ameriketako Estatu Batuetako ekialdeko estatu bat da. Hiriburua Trenton du, baina hiri garrantzitsuena Newark da. 8,5 milioi biztanle inguru ditu.

## Historia 
New Jerseyko idatzizko historia 1524an hasi zen, Giovanni da Verrazano kostaldea esploratzen hasi zenean, nahiz eta indioek lurralde horietan milurtekoak zeramatzaten. New Jerseyko zonaldea suediarren eta holandarren menpe geratu zen eta, haien arteko borrokaren ondorioz, holandarrak bakarrik nagusitu ziren. Hala ere, ingelesek *New Netherland* kolonia holandarra 1664an bereganatu zuten. 1776an, New Jersey Ingalaterraren kontra altxatu ziren 13 kolonietako bat izan zen.

## Pertsonaia ezagunak 
* Bruce Springsteen (1949-), abeslaria.
* Nikos Galis (1957-), saskibaloi jokalaria.
* Shaquille O'Neal (1972-), NBAko saskibaloi jokalaria.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jersey

Image:New Meadowlands Stadium Mezz Corner.jpg
Image:Atlantic City Boardwalk view north from Caesars Atlantic City by Silveira Neto June 24 2012.jpg
Image:Nassau Hall, Princeton University, Princeton NJ.jpg

## Kanpo estekak
Kansas

**Kansas** Ameriketako Estatu Batuetako estatu bat da, Estatu Batuetako erdialdean kokatua. Hiriburua Topeka du baina hiri garrantzitsuena Wichita. Guztira 2.7 milioi biztanle inguru ditu estatuak.

Mugak: iparraldean Nebraska, hegoaldean Oklahoma, mendebalean Colorado eta ekialdean Missouri.

## Orografia 
Belardietatik ordokietarako igarobidean dago; ekialdetik mendebalera pixkanaka igotzen den zabaldia da. Kansas ibaiaren adarrak igarotzen dira iparraldetik, eta Arkansas ibaiarenak hegoaldetik.

## Klima 
Kontinentekoa da; alde handiak daude udako eguraldiaren eta negukoaren artean. Euri kopurua ere oso desberdina da: urteko 500&nbsp;mm mendebalean, eta 1.000&nbsp;mm ekialdean.

## Ekonomia 
thumb|300px|ezkerrera|Kansasko nekazaritza satelite bidez ikusia
Nekazaritzan oinarritzen da batez ere. Kansas da Estatu Batuetako gari ekoizle nagusia. Gariaz gainera, artoa, oloa eta patatak lantzen dira. Petrolio eta gas natural hobi garrantzitsuak daude. Kimika, janari eta beira industria.

## Historia 
Francisco Vazquez de Coronadok esploratu zuen Kansas lehen aldiz, 1541ean. 1682an Louisiana frantsesarekin batu zuen Cavalier de la Sallek. 1803an Napoleonek Estatu Batuei saldu zien Kansas Louisianarekin batera. Kolonoen igarobidea izan zen mendebalerako bidean. 1861ean Batasunaren estatu bihurtu zen. Burdinbidea iristean hasi zen ekonomia sendotzen.

## Pertsonaia ezagunak 
* Charlie Parker (1920-1955), jazz musikaria eta saxofoi-jolea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zabaltza (argipena)

**Zabaltza** hitzak adiera eta esanahi zenbait ditu:
* zabaltza edo teilatu-laua, eraikinetako estalki laua, gainean ibiltzeko prestatua;
* hainbat tokitako toponimoa da:
** Zabaltza: Urraulgoitiko kontzejua (Nafarroa),
** Zabaltza: Etxauribarreko udalerria (Nafarroa),
** Zabaltza: Ibargoitiko kontzejua (Nafarroa),
** Zabaltza: Girgillaoko herri hustua (Nafarroa);
* Zabaltza, euskal abizena.
Villamayor de Monjardín

**Villamayor de Monjardín** ([biʎamaioɾ de monxaɾðin] gaztelaniaz eta ofizialki; **Deiu** [de.iu] edo **Deio** [de.io] euskaraz baina ez ofizialki) Nafarroako udalerria da. Lizarrako merindadeko herri honek  biztanle zituen . urteko erroldaren arabera. Nafarroako hiriburutik 53 kilometrora dago.

## Izena 
1512an Fernando II.ak agindutako Nafarroaren inbasioan, Joanes Ramirez de Bakedanok urrian mendi horretara ihes egin zuela aipatzen du Pedro Esartek (*Navarra, 1512-1530*). Une horretan, mendia "Mengaurduy" izenaz aipatzen da.

## Geografia 
### Inguru naturala eta kokapena 
thumb|300px|Herriaren ikuspegia Azketatik.
Herria, Nafarroa erdialde-mendebaldean kokatzen da, Lizarrako merindadearen mendebaldean. Herrira heltzeko N-111 errepidea hartu behar da Lizarra-Vianako norabidean. Ondoren, bederatzi kilometrora Villamayor de Monjardinera doan errepidea hartu behar da, eta hau jarraitu kilometro batean zehar.

Villamayor de Monjardinek Abaigar eta Iguzkitzarekin egiten du muga iparraldean, Lukinekin ekialdean, Olexoa eta Etaiorekin mendebaldean, eta Los Arcos eta Barbarinekin hegoaldean.

## Demografia 
2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko zazpi etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %5,04a (Nafarroako batez-bestekoaren azpitik).

## Politika 
### Udal hauteskundeak 
Azken agintaldietan Villamayor de Monjardingo alkate kargurako *Candidatura Monjardín* (CM) taldeko Eugenio Fernando Barbarin Lukin aukeratu dute. 2007ko udal hauteskundeetan CMk udaleko lau ordezkariak lortu zituen. Baliogabeko botoak hogei izan ziren (emandako boto guztien %22,47) eta boto zuriak hemeretzi izan ziren (%27,54). Abstentzioa %17,59ekoa izan zen.

2011ko udal hauteskundeetan ere CM izan zen zerrenda bakarra; Eugenio Barbarinek alkate segitu zuen.

### Udaletxea 
1985era arte herriak ez zuen udaletxe moduan erabiltzeko moduko eraikinik izan. Urte hartan, frontoiaren ondoko plazan dagoen eraikin bat birmoldatu zen (antzina eskola moduan erabilitako eraikina alegia). Lanak egiteko, udalak Nafarroako Gobernuak emandako 4,6 milioi pezetako diru-laguntza izan zuen. Udala alkatea eta lau zinegotzik osatzen dute eta bertako idazkaria Barbarin, Iguzkitza eta Lukingo idazkari ere bada.

* HELBIDEA: Andre Mariaren kalea, 7

### Alkateak 
## Azpiegitura eta garraioak 
### Udal autobusak 
*Lizarrerria Bus*eko linea hauekin ditu loturak:

## Zerbitzuak 
Villamayor de Monjardín "Allo, Arellano, Arronitz, Deikaztelu eta Leringo Oinarrizko Zerbitzu Sozialen Mankomunitateko" kidea da.

## Ondasun nabarmenak 
300px|thumb|Eliza eta plaza nagusiaren ikuspegia.
* San Andres eliza, eraikin erromaniko berantiarra.
* Deioko Doneztebe baseliza.
* Deioko gaztelua

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nafarroako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Herriari buruzko webgunea.
*  Monjardingo argazkiak lasonet.com webgunean.
*  Villamayor de Monjardini buruzko informazioa Nafarroako Gobernuaren webgunean.
* Villamayor de Monjardingo Andre Mariaren kalearen ikuspegia, Google Street View zerbitzuan.
Urroz (Malerreka)

**Urroz** ([uros̻]) Nafarroako ipar-mendebaldean dagoen udalerria da, eta Malerrekako ibarrean da, Baztan-Bidasoa eskualdean.  biztanle zituen . urteko erroldaren arabera. Nafarroako hiriburutik 60 kilometrora dago. Herrigunea 337 metroko garaieran dago.

## Izena 
Euskaltzaindiak *Urroz* izena du arautua, baina 1989ko urtarrilaren 31n izen ofizialtzat *Urrotz* hartu zen..

### Udaletxea 
Udaletxea elizatik gertu dago eta 1970eko hamarkadan eraiki zen, (beheko solairua 1978 berriztu zen). Eraikuntzak bi solairu dauzka, eta fatxada nagusia harriz eginda dago. Udaletxean, udal bulegoez gain, ostatua eta taberna daude. Urrozko udaletxeko idazkaria Oiz, Donamaria eta Beintza-Labaiengo idazkari ere bada.

* HELBIDEA: Leurtza Etorbidea, 1 - 1. solairua

### Alkateen zerrenda 
## Azpiegitura eta garraioak 
Mariano Vertiz autobus konpainiak Doneztebe eta Labaien arteko linea ustiatzen du, norabide bakoitzean bidaia bakarra egiten duena. Lineak honako ibilbidea egiten du:

* Labaien - Urroz - Oiz - Donamaria eta Doneztebe

## Jaiak eta ospakizunak 
Herriko jaiak San Migelen omenez ospatzen dira, irailaren 29aren inguruan. Besteak beste, herri kirolak, pilota partiduak eta bertso bazkaria antolatzen dira.

## Zerbitzuak 
Urroz "Malerrekako Zerbitzu Orokorren Mankomunitateko" kidea da. Erakundeak Donezteben du egoitza nagusia.

## Ondasun nabarmenak 
* San Migel eliza, elizaren barruan Ama Birjina eta haurraren irudi gotikoa dago.
* San Kristobal baseliza, barruan San Kristobal eta San Antonioren irudiak daude.

## Urroztar ospetsuak 
* Javier Gorosterratzu (1877-1936), apaiz eta historialaria.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nafarroako udalerrien zerrenda
* Leurtzako urtegiak

## Kanpo estekak 
*  Urrozko udalaren webgunea.
*  Urrozen argazkiak lasonet.com webgunean.
*  "Erran.eus - Malerrekako albisteak
Olexoa

**Olexoa** ([oleʃo.a]) Nafarroako udalerria da, Lizarrako merindadean kokatua. Herria itsasoaren mailatik 574 metrora dago eta Nafarroako hiriburutik 57 kilometrora.  biztanle zituen . urteko erroldaren arabera.

## Geografia 
### Inguru naturala eta kokapena 
[thumb|300px|Olexoako elizaren [1954. urteko ikuspegia, Indalecio Ojangurenen argazkia.]]
Olexoa Lizarrako merindadearen mendebaldean dago. Herrira heltzeko Urbiolatik Antzinera doan errepidea hartu behar da bost kilometrotan zehar.

Udalerriak Abaigarrekin egiten du muga iparraldean, Villamayor de Monjardinekin ekialde eta hegoaldean, eta Etaio eta Okorekin mendebaldean.

### Klima eta landaredia 
Olexoako klima, mediterraneo kontinentala eta azpimediterraneoaren arteko nahastea da. Urteko batez besteko tenperatura 9 eta 11 gradukoa eta prezipitazioak 500 eta 800mm bitartekoak dira. Urteroko egun euritsuak 80 dira herrigunean eta 120 egun udalerriko gunerik menditsuenetan.

Jatorrizko landareditik, 33 hektareako arte baso bat baino ez da geratzen. Duela mende batzuk, udalerri gehiena artadiek estaltzen zuten, baina nekazaritza, zuhaitz mozketa eta suteek, azalera hori ia desagerarazi egin dute.

## Demografia 
## Politika 
### Udal hauteskundeak 
2007an Olexoako alkatetzarako *Agrupación Independiente de Olejua* (AIO) herri ekimeneko Santiago Jesús Crespo Ganuza aukeratu zuten. Zurizko 7 boto izan ziren (botoen %16,28a). Abstentzioa %23,21koa izan zen.

2011ko udal hauteskundeetan ere zerrenda bakarra aurkeztu zen, *Candidatura Independiente de Olejua* (CIO). Alfredo Vicente alkate aukeratu zuten eta beste bi lagun zinegotzi.

### Udaletxea 
Udaletxea herriko plaza nagusian dago, elizaren ondoan. 1981ean altxatutako eraikuntza berria da, antzinako udaletxea eraitsi ondoren egindakoa. Bi solairu dauzka eta udaletxearen kanpoaldeko hormak margozturik dauzka. Beheko solairuan atari txiki bat dago.

Gaur egungo kokagunearen aurretik, udaletxea eskolen eraikinean egon zen. Lau urtero, olexoarrek alkatea eta lau zinegotzi aukeratzeko eskubidea dute.

* HELBIDEA: Herriko Plaza z/g

### Alkateak 
Hauek izan dira Olexoako azken alkateak:

## Jaiak eta ospakizunak 
Olexoako herriko-jaiak uztailaren 25ean ospatzen dira.

## Zerbitzuak 
Antzin-Ameskoako Zerbitzu Sozialen Mankomunitatea, zaborra bildu, ura hornitu eta bestelako zerbitzuez arduratzen da Olexoa eta eskualdeko beste hainbat herritan.

## Ondasun nabarmenak 
* Donejakue eliza, XIII. mendeko estilo aurregotikoan eraikitako eliza da. Urteetako utzikeria dela eta, eliza nahiko egoera txarrean kontserbatzen da gaur egun. Eliza barruan, Nafarroako errataula nagusirik garrantzitsuenetakoa zegoen. Erretaula Pedro Gonzalez San Pedrok egin zuen 1604ean eta bertan Lucas Salazarren polikromia nabarmentzen da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nafarroako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Olexoari buruzko informazioa Nafarroako gobernuaren webgunean.
* Olexoa NA-7400 errepidetik ikusia Google Street View-n.
Olatzagutia

**Olatzagutia** ([olats̻aɣutia]; **Olazti** [olas̻ti] udalaren arabera) Nafarroa Garaiko mendebaldeko udalerri bat da, Sakana haranekoa, zehazki Burunda bailarakoa.  biztanle zituen . urtean.

## Izena 
Udalerriaren izen ofiziala *Olazti/Olazagutia* da; hau da, *Olazti* euskaraz, *Olazagutía* gaztelaniaz. Euskaltzaindiak euskara baturako onartutako forma, ordea, *Olatzagutia* da. Izan ere, Euskaltzaindiaren Onomastika batzordeak argitu duenez, *Olatzagutia* da udalerri horren jatorrizko izena, tradizionala eta bizirik dirauena. *Olazti* ahozko forma da, jatorrizko izenaren ahozko erabilerak sortutako forma laburtua; hortaz, Euskaltzaindiak adierazi duenez, *Olazti* ez da izen ofiziala izateko egokia. *Olazagutía*, berriz, euskal izena gaztelaniaren ahoskerara egokitutako forma da.

Izenaren etimologia oso argia da: *olatza* («korta», «saroi»; edo «burdinola») + *guti* («txiki») + *-a* artikulu mugatzailea.

2019ko hauteskundeetan EH Bilduk irabazi zuen, 387 botorekin.

2023ko udal hauteskundeetan ere EH Bilduk irabazi zuen, 366 botorekin.

### Udaletxea 
* HELBIDEA: Gartzia Ximenez Plaza, z/g

### Alkateak 
## Jaiak eta ospakizunak 
Olatzagutiko jaiak Uztailaren 26an ospatzen dira, Santa Anaren omenez.

Olaztiko inauteriak, Zamarroak, inauteri asteko asteburuan ospatzen dira. Tradizio handiko ospakizunak dira; 1937an frankismoak debekaturik desagertuak, 1992an berreskuratu ziren.

## Zerbitzuak 
thumb|eskuinera|Kultur Etxea.
Sakanako Mankomunitatea arduratzen da Olatzagutian zaborra biltzeaz, ur horniduraz eta bestelako zerbitzuez. Lakuntzan du egoitza nagusia mankomunitateak. Honetaz gain, Altsasu eta Ziordirekin Oinarrizko Zerbitzuen Mankomunitatea osatzen du Olatzagutiak.

## Olatzagutiar ospetsuak 
thumb|Frontoia
* Pedro Bengoetxea (1928-), borrokalari profesionala.
* Florentino Eskisabel (1944-), pilotaria.
* Angel Bados (1945-), eskultore eta arte irakaslea.
* Xabier Zabalo (1987-), txirrindularia.
* Aitor Lorea (1998-), futbolaria.
* Mandroll Bentilador (2024-2025), Punk-Rock musika taldea.

## Erreferentziak 
thumb|Harrobiak Olatzagutia inguruan

## Ikus, gainera 
* Nafarroa Garaiko udalerrien zerrenda
* Urbasa
*Koskobiloko aztarnategi arkeologikoa

## Kanpo estekak 
*  Olatzagutiari buruzko informazioa, Nafarroa Foru Erkidegoko Gobernuaren webgunean.
*  Cementos Portland enpresaren webgunea.
* Inguraketa kalea, Google Street View zerbitzuan.